Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, ef þörf krefur. Skoðast það samþykkt ef enginn hreyfir andmælum.

Borist hefur bréf frá umhverfis- og auðlindaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1458, um ræstingaþjónustu, frá Andrési Inga Jónssyni.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra og ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.

Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra var býsna borubrattur við upphaf veirufaraldursins og sagði að ríkisstjórnin myndi gera meira en minna til að verja atvinnulífið. Það er hins vegar dapurlegt að hann virðist ætla að gera minna en meira þegar kemur að stöðu hjúkrunarfræðinga og þess vegna stefnir í verkfall hjúkrunarfræðinga og staðan er grafalvarleg. Athyglin hefur mest verið á áhrif verkfallsins á nefkoksstrokur ferðamanna við landamæri en minna á áhrifin á hjúkrunarheimili, öldrunarheimili, heimahjúkrun, heilsugæslu, að göngudeildarþjónusta leggist niður og enginn fari í skurðaðgerðir nema líf liggi við, fyrir utan það að ef vel gengur með skimunina mun álagið á heilbrigðisþjónustuna aukast vegna fjölgunar ferðamanna. Veirufaraldurinn hefur gert mikilvægi margra stétta, ekki síst fjölmennra kvennastétta, enn augljósara en áður, að þetta séu kerfislega mikilvægar stéttir. Það eru nefnilega ekki bara flugfélög sem eru kerfislega mikilvæg, hæstv. fjármálaráðherra. Farsæl stjórn samfélaga þarf að hvíla á tveimur stoðum, efnahagslegum stöðugleika og félagslegum stöðugleika og nú hriktir í hinum síðari líka. Haustið 2016 undirritaði sami fjármálaráðherra samkomulag við aðila launþegahreyfinga í tengslum við samræmingu á lífeyrisréttindum landsmanna. Þar var því beinlínis lofað að vinna markvisst að því að jafna kjör launafólks á opinberum og almennum vinnumarkaði og þá var ekki síst horft til fjölmennra opinberra kvennastétta. Hjúkrunarfræðingar hafa verið samningslausir í á annað ár og ekki fengið að semja um kjör sín frá 2014. Herra forseti. Ef upp kemur alvarleg staða í heilbrigðiskerfinu eftir 22. júní verður hún að þessu sinni ekki af völdum framandi veirufaraldurs heldur vegna ríkisstjórnar sem hefur ekki nægan vilja til að semja og efna þetta loforð. Ég spyr því: Er ekki kominn tími til að höggva á hnútinn 

Virðulegi forseti. Ríkið hefur af fullri alvöru átt í viðræðum um nýja kjarasamninga við hjúkrunarfræðinga. Ríkið hefur mætt öllum helstu kröfum í þessari samningalotu sem hafa að verulegu leyti snúið að því að gera vinnuumhverfið betra, að gera breytingar á vaktavinnufyrirkomulaginu, að fækka vinnustundum í hverri viku, og hefur náðst samkomulag um alla helstu og mikilvægu þættina. Það sem einkum hefur staðið út af og hefur komið í veg fyrir að niðurstaða hafi fengist er launaliðurinn. Ég verð bara að spyrja: Hvaða málflutning er hv. þingmaður með varðandi kjarasamninga almennt? Er það skoðun hv. þingmanns að alltaf eigi að fallast á allar kröfur, að það eigi bara að bæta í af hálfu ríkisins þegar ekki nást samningar? Skilur hv. þingmaður ekki heildarsamhengi kjarasamninga hins opinbera, loforðið gagnvart lífskjarasamningunum, að menn geta ekki sprengt forsendur allra annarra samninga? Veit hv. þingmaður ekki að við höfum náð niðurstöðu við um 80% viðsemjenda okkar? Auðvitað er það rétt hjá hv. þingmanni að það væri mjög alvarlegt mál ef það kæmi til verkfalls, mjög alvarlegt mál. Við erum jú að ræða um afar mikilvægan hlekk í heilbrigðiskeðjunni, hjúkrunarfræðinga. Við höfum lokið samningum við sjúkraliða, fjölmenna kvennastétt innan heilbrigðisgeirans. Samningar tókust þar um að hækka launin, gera betur, laga vinnuumhverfið, en okkur hefur ekki tekist að gera það í tilfelli hjúkrunarfræðinga Ég verð að segja eitt í því sambandi, það hefur komið nokkuð á óvart, vegna þess að við náðum samningum við sjúkraliða, að heyra þann tón hjá hjúkrunarfræðingum að sjúkraliðarnir hafi með því hækkað aðeins of mikið og að bilið sé orðið of lítið. Það kemur mér á óvart 

Herra forseti. Í samningnum, sem hjúkrunarfræðingum stóð til boða, var sumt gott, annað ekki, en heildarhækkunin sem þeim var boðið upp á var í árlegum skrefum 68.000 kr., sem er minna en við stjórnmálamenn fengum t.d. í einu skrefi. Og talandi um samhengi hlutanna: Jú, ég geri ráð fyrir því að ég sé jafn vel inni í samhengi hluta og hæstv. ráðherra. En ég hef líka tekið eftir því að hæstv. forsætisráðherra og jafnvel fjármálaráðherra hafa tekið undir og haldið hátíðlegar ræður um nýja mælikvarða í samfélaginu, um velsældarhagkerfi og á hverju það þurfi að byggjast. Væntanlega þarf það þá líka að byggjast á því að við förum að verðmeta þessar mikilvægu stöður og átta okkur á því að þær eru jafn kerfislega mikilvægar og jafnvel flugfélög. Ég spyr hæstv. ráðherra að lokum: Kemur til greina að setja lög á hjúkrunarfræðinga náist ekki að semja?

Virðulegi forseti. Það er, verð ég að segja, orðið mjög dapurlegt í þinginu hvernig menn ræða um kjör opinberra stétta. Mér þykir orðið mjög dapurlegt hvernig menn vilja reyna að ná pólitísku höggi á stjórnvöld hverju sinni með því að taka alltaf upp einhliða málstað þess sem er að semja við ríkið. Þetta er orðin lenska hér á þinginu í umræðu um kjaramál og er auðvitað fullkomlega óábyrgur málflutningur frá formanni Samfylkingarinnar sem hefur í raun ekkert annað fram að færa í þessari umræðu en að fallast eigi á allar kröfur hjúkrunarfræðinga til þess að samningar geti tekist og svo megi bara það verða sem verða vill um forsendur allra annarra samninga og áhrifin út á við. Þetta er auðvitað ekki boðlegur málflutningur. Á engan hátt. Og það eru heldur engar aðstæður í þingsal til að fara að tala um alla þá  
            

Forseti. Í morgun var smitsjúkdómalæknir í viðtali í Bítinu á Bylgjunni þar sem verið var að ræða svokallaða seinni bylgju, mögulega, af Covid-sjúkdómnum sem herjað hefur á okkur. Þar kom fram að mögulegt væri að jafn margir myndu veikjast, það gæti orðið svipað og var í mars og apríl þegar bylgjan skall á okkur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þessa hvort uppi séu plön um hvernig bregðast eigi við, verði þessi seinni bylgja jafn hastarleg og kann að verða. Munum við þurfa að loka landinu aftur? Eru það viðbrögð sem eru í undirbúningi? Ég velti líka fyrir mér, hæstv. ráðherra, að nú stendur til að eyða fjármunum í að auglýsa landið upp á nýtt. Hvaða áhrif hefur það á þá herferð ef við þurfum að loka landinu aftur? Hafa menn hugsað út í það? Það er fyrri spurningin. Seinni spurningin kemur úr allt annarri átt. Fyrir rúmlega 150 dögum var samþykkt hér fyrirspurn til ráðherra varðandi Samkeppniseftirlitið. Þetta eru þrjár tiltölulega einfaldar spurningar um Samkeppniseftirlitið, hvernig það hagar störfum sínum. Nú eru liðnir 150 dagar og enn hefur ekki borist svar við þessum þremur spurningum. Mig langar að spyrja ráðherrann: Er það vegna þess að ráðuneytið svarar ekki eða fást ekki gögn frá Samkeppniseftirlitinu um þessar spurningar? Þær eru í grófum dráttum þessar: Hve oft hafa utanaðkomandi aðilar verið settir til að hafa eftirlit með samruna? Hvaða aðilar eru þetta? Hvað hefur verið greitt fyrir þessa þjónustu? Mér finnst mjög sérstakt ef ekki er hægt að tína saman svör við þessum einföldu spurningum á 150 dögum. Mig langar að vita: Hvar liggur vandinn?

Herra forseti. Varðandi seinni spurninguna má segja að svarið strandi einfaldlega á mér. Það liggur hjá mér til samþykktar og ég geri ráð fyrir því að koma því til þingsins í dag eða á morgun. Vissulega var kallað eftir upplýsingum frá Samkeppniseftirlitinu enda eru þessi gögn þar en ekki inni í ráðuneytinu þannig að svarið mun byggjast, eðli máls samkvæmt, á gögnum frá Samkeppniseftirlitinu sem getur verið heldur erfitt fyrir mig að taka sérstaklega til skoðunar. Ráðuneytið sækir því gögnin þangað og ég geri ráð fyrir að koma svarinu til þingsins í vikunni. Varðandi það að við séum að opna landið með þeim hætti sem við gerum, vitandi að mögulega verði bakslag og önnur bylgja, þá reyna menn með veikum mætti, en byggt á gögnum þó, að lesa í líkurnar á því að svo verði. Þannig að við búum okkur undir að það komi önnur bylgja og við tökum því sem höndum ber hvað það varðar. En við vinnum líka með það að þessi leið feli í sér ásættanlega áhættu og gerum auðvitað ráðstafanir og gerum ráð fyrir því, eins og komið hefur í ljós, að upp komi smit og erum með ferla hvað það varðar og það kann að vera að það verði hópsmit o.s.frv. En hvað varðar alveg nýja stóra bylgju þá er það bara verkefni sem við tökumst á við. Varðandi átakið þá er mikill sveigjanleiki í því vegna þeirra ytri aðstæðna sem uppi eru þannig að það er gert ráð fyrir því að óvæntir hlutir geti komið upp en við vinnum út frá því að við viljum að opna landið og erum í samkeppni við önnur ríki um að fá hingað ferðamenn þannig að það er algerlega rétt ákvörðun að fara í þetta átak en sveigjanleikinn þar skiptir máli. Við munum þá geta beitt því og þeim fjármunum sem í það fara með þeim hætti. Ef það kemur önnur bylgja 

Herra forseti. Ef önnur bylgja kemur, segir hæstv. ráðherra. Við vonum svo sannarlega öll að það verði ekki önnur bylgja, en því miður er það nú þannig að flestir búast við að svo verði. Við sjáum t.d. núna að í Kína er klárlega eitthvert ástand, önnur bylgja að fara af stað, og reyndar er búist við því í flestum löndum miðað við þær fréttir og þær yfirlýsingar sem maður les. Það sem ég er í raun að spyrja um er: Er ríkisstjórnin eða þau yfirvöld sem fara með þessi mál undir það búin að loka landinu aftur, komi seinni bylgjan? Er það ein af sviðsmyndunum að menn fari aftur í sama farið og farið var í þegar landinu var lokað eða horfa menn til einhverra annars konar aðgerða komi þessi seinni bylgja með jafn alvarlegum hætti og sumir virðast óttast?

Herra forseti. Það er alveg rétt að við sjáum nú þegar ákveðið bakslag í hinum ýmsu löndum. Það má kannski segja að þess vegna muni sú aðferð, sem er alls ekki algild í löndunum í kringum okkur og við ákváðum að fara, þ.e. að skima alla sem hingað koma 15 ára og eldri, mögulega eldast betur en margar ákvarðanir annarra landa. Við höfum með því yfirsýn og getum séð út úr þessum gögnum og fengið ýmiss konar mjög mikilvægar vísbendingar. Það yrði mikið áfall ef við þyrftum aftur að loka landinu. Ég ætla ekki að gerast spámaður um það hvað kann að verða vegna þess að við vitum svo ofboðslega lítið þrátt fyrir að við vitum miklu meira nú en áður. Ef það verður metið sem svo að við getum alls ekki haft landið opið er það auðvitað ákveðin niðurstaða. Við erum miklu frekar að vinna með önnur úrræði en að loka þurfi landinu og það yrði áfall ef svo yrði. Ég minni líka á þá aðferð sem við fórum í framan af af því að smithætta frá ferðamönnum er miklu minni en okkar í milli vegna lítils samneytis ferðamanna við þá sem hér búa.

Forseti. Á opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar síðastliðinn mánudag sagðist hæstv. fjármálaráðherra ekki skammast sín fyrir að hafa vakið athygli á meintri stjórnmálaþátttöku Þorvaldar Gylfasonar við ráðningarferli ritstjóra norræna fræðitímaritsins Nordic Economic Policy Review. Á sama fundi sagði hæstv. ráðherra, um framkomu sína, með leyfi forseta: Ég tel mig ekki hafa verið að senda nein skilaboð inn í akademíuna en ég hef oft furðað mig á þeim skilaboðum sem akademían sendir stjórnvöldum. Forseti. Daginn eftir umræddan fund sendi stjórn Félags prófessora við ríkisháskóla frá sér yfirlýsingu vegna ráðningarferlisins þar sem sagði m.a., með leyfi forseta: „Félag prófessora við ríkisháskóla mótmælir harðlega hinum pólitísku afskiptum íslenska fjármála- og efnahagsráðuneytisins af ráðningarmálum tímaritsins. Þessi afskipti skortir málefnalegan grundvöll og afhjúpa skilningsleysi á vísindastarfsemi. Þau setja hið norræna tímarit niður og eru ráðuneytinu til álitshnekkis. Íslenskt samfélag þarf síst á því að halda að stjórnvöld leggi stein í götu vísindamanna sem falast er eftir til starfa í krafti þekkingar sinnar.“ Í umfjöllun sænska dagblaðsins Dagens Nyheter kemur einnig fram að fráfarandi ritstjóri tímaritsins, hinn heimsþekkti hagfræðingur Lars Calmfors, óttist að sú afstaða Íslands að leggjast gegn því að Þorvaldur komi til greina í ritstjórastöðuna á pólitískum forsendum geti skaðað trúverðugleika tímaritsins. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hann hafi móttekið þessi skilaboð akademíunnar, hvort hann taki þau til sín og hvort þau hafi breytt afstöðu hans.

Virðulegi forseti. Það var ekki nein meint pólitísk þátttaka prófessorsins sem verið var að vekja athygli á. Vakin var athygli á því að prófessorinn hefði verið virkur í pólitík á sínum tíma, verið formaður í stjórnmálaflokki. Og já, ég tel að það sé alveg málefnalegt innlegg í umræðu um einstakling hvort hann hafi verið virkur í pólitík eða ekki. Það var aldrei fullyrt að viðkomandi væri enn formaður í flokki og áður en gengið var frá ráðningu var tekið af skarið með það. Ég verð að segja að mér þykir stjórn Félags prófessora hafa fallið á þessu prófi, fallið á prófinu um raunhæfa verkefnið sem við höfum hér verið að ræða um. Ekki er tekið tillit til ólíkra sjónarmiða, ekki getið heimilda o.s.frv., byggt er á einhliða frásögn af málinu og komist að niðurstöðu algerlega án þess að ígrunda allar hliðar málsins. Hér er einfaldlega ekki um að ræða mál sem réðist á pólitískum forsendum. Þessi ályktun hefur nákvæmlega ekkert vægi í umræðunni um þetta mál og það sama gildir um áhyggjur þessa prófessors í Svíþjóð, sem hv. þingmaður segir að sé heimsþekktur, og ég veit að hann er mikils virtur í Svíþjóð. Þá skiptir það bara engu máli inn í umræðu dagsins í dag hver upplifun hans er. Hann virðist hafa haft áhrif á að staðan var boðin Þorvaldi án þess að við Íslendingar værum spurðir og það er forkastanlegt. Það er aðalatriði máls að menn séu hér að véla um stöður sem við eigum að hafa áhrif á hvernig fara, hver velst til starfans. Og það er það sem hefur afhjúpast í þessu máli. Ég bendi hv. þingmanni að reyna að átta sig á aðalatriði málsins sem er að menn ætluðu sjálfir, án þess að spyrja okkur Íslendinga, að ráða þessu máli til lykta. Það er hneykslið í þessu máli.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra gefur prófessorum falleinkunn. Mér þykir vissulega leitt að heyra hvað hæstv. ráðherra ber litla virðingu fyrir fræðasamfélaginu.

Er það fræðileg niðurstaða?

Hæstv. ráðherra hefur lýst þeirri skoðun að kunningsskapur Lars Calmfors við Þorvald Gylfason sé líklega að baki því að hann hafi tilnefnt Þorvald í starfið. Calmfors brást við þessum ummælum hæstv. ráðherra í viðtali við Kvennablaðið þar sem hann sagðist aldrei á 50 ára starfsferli sínum hafa verið sakaður um kunningjaspillingu. Calmfors ítrekaði að hann hefði mælt með Þorvaldi í starfi vegna hæfis, hann væri fjölhæfur hagfræðingur með hagnýta reynslu og alþjóðlega viðurkenndur sem slíkur. Þá sagði Calmfors, með leyfi forseta: „Í stuttu máli finnst mér ummæli ráðherrans, eins og þau eru í þeirri þýðingu sem mér var send, stórfurðuleg. Það hendir alla að segja eitthvað í hugsunarleysi undir álagi. Engu að síður þætti mér við hæfi að fá afsökunarbeiðni frá ráðherranum þegar hann er búinn að hugsa málið.“ Ég spyr því hæstv. ráðherra: Er hann búinn að hugsa málið og hyggst hann biðja Lars Calmfors afsökunar? En Þorvald Gylfason?

Virðulegi forseti. Þetta er nú að verða ansi skrautlegt. Þessi málflutningur er að verða ansi skrautlegur. Í fyrsta lagi er það ekki rétt að ég hafi fullyrt neitt um þetta. Ég sagði: Úr fjarlægð lítur þetta þannig út eins og hér séu tveir gamlir kunningjar að spjalla sín í milli og ráðstafa þessari tilteknu stöðu, úr fjarlægð. Ég veit náttúrlega ekkert um það, ég tók það skýrt fram. Ég hafði ekki einu sinni hugmynd um það hvort þeir þekktust vel, þessir tveir einstaklingar, en það er nú komið fram í millitíðinni, staðfest af þessum sænska prófessor, uppáhaldsprófessor hv. þingmanns, að þeir voru vinir. Það er það eina sem hefur gerst í millitíðinni. Og hvers vegna í ósköpunum ætti ég að fara að biðja einhvern prófessor úti í Svíþjóð afsökunar á því að benda á það sem allir sjá, eftir að gögn málsins hafa núna komið fram, að án þess að við Íslendingar værum spurðir voru menn byrjaðir að tala saman og póstur farinn á íslenska prófessorinn þar sem staðan var boðin. 

Virðulegur forseti. Þann 13. maí sl. sagði hæstv. fjármálaráðherra í óundirbúnum fyrirspurnum orðrétt, með leyfi forseta: „Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að greina frá því hér að ríkisstjórnin skrifaði í fyrra undir sérstaka yfirlýsingu sem tengdist lífskjarasamningunum þar sem fjallað var um verðtryggingu og samsetningu vísitölunnar. Þar var að kröfu launþegahreyfingarinnar gengið út frá því að hingað fyrir þingið kæmi frumvarp þar sem húsnæðisliðurinn færi út úr vísitöluviðmiðinu. Í millitíðinni hefur ýmislegt gerst en á fundi nýlega með þessum sömu aðilum, talsmönnum launþegahreyfingarinnar, kom fram það sjónarmið að fallið væri frá kröfunni um að taka húsnæðisliðinn út vegna þess að menn teldu að það þjónaði ekki, við þær aðstæður sem eru uppi núna, hagsmunum launþega í landinu. Það er staða þess máls í augnablikinu.“ Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Voru þetta allir verkalýðsleiðtogar og ef ekki, hverjir voru það? Hin spurningin er um lífskjarasamningana: Mun hæstv. fjármálaráðherra láta þá falla með því að taka ekki á verðtryggingunni? Er það eitthvað sem stendur til? Í umræðu um fjáraukalög sagði hæstv. fjármálaráðherra orðrétt, með leyfi forseta: „Við höfum verið með algerlega einstaka þróun á framlögum úr almannatryggingum á undanförnum árum sem hafa því sem næst tvöfaldast að raunvirði í útgreiðslu á fáum árum.“ Eru inni í þessum tölum stórauknar skerðingar sem eru núna orðnar 160 milljarðar? Ef svo er, og þegar var búið að reikna út þessa tvöföldun á framlögum til almannatrygginga, veit hæstv. ráðherra hvað þeir sem eru á lægstu örorkubótum fá að meðaltali útborgað eftir skatt og hvað eldri borgarar sem eru á lægstu greiðslum frá almannatryggingum fá að meðaltali útborgað eftir skatt?

Virðulegi forseti. Spurt er hvar þessi sjónarmið hafi komið fram. Vinnuhópar hafa verið að störfum þar sem menn vilja ganga úr skugga um að til staðar sé sameiginlegur skilningur á því hvernig framþróun einstakra verkefna er. Þegar rætt var um verðtrygginguna og það sem tengist samsetningu vísitölunnar kom það fram á fundi, sem ég hygg að hafi verið með ASÍ og fulltrúum einstakra stéttarfélaga innan ASÍ, að ekki væri áhersla á húsnæðisliðinn lengur. Þetta sagði ég opinberlega úr þessum ræðustól og ég kannast ekki við að nokkur hafi gert athugasemdir við það. Spurt er hvort ég láti mér í léttu rúmi liggja að kjarasamningar fari í uppnám vegna verðtryggingarmála. Ég segi bara: Það er engin ástæða til þess að það verði þannig. Ég held að við höfum haft einhverja jákvæðustu þróun, bæði vaxta og verðbólgu, sem við höfum lengi búið við og er engin ástæða til þess að verðtryggingarmál verði eitthvert aðalatriði. Ég hef lagt fyrir stjórnarflokkana, og það er komið í gegnum ríkisstjórn, frumvarp sem áður hefur birst hér á þinginu. Ég veit að það eru einhverjar athugasemdir við það, en þar er ég að fylgja eftir loforði um að þrengja að 40 ára jafngreiðslulánum, verðtryggðum með skilyrðum. Það er síðan alltaf álitamál hversu langt eigi að ganga í þessum skilyrðum. Að öðru leyti, varðandi kaupmáttarþróunina, verð ég að koma í síðara andsvar. En ég bendi sérstaklega á tekjusöguna þar sem hægt er að skoða þetta mjög vel.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Ég get alveg upplýst hann um það að ég veit að leiðtogi stærstu verkalýðshreyfingarinnar, VR, telur verðtrygginguna vera hluta af lífskjarasamningunum. Og hafi ekki verið tekið á því hefur lífskjarasamningurinn verið brotinn. En ég vil upplýsa hann um að þessi tvöföldun á raunvirði útgreiðslna úr almannatryggingum á undanförnum árum hefur ekki skilað sér neitt rosalega vel. Eins og ég kom að áðan eru skerðingarnar 60 milljarðar og við vitum að lífeyrissjóðsgreiðslur skerðast um 70% að meðaltali eftir skatta og skerðingar og laun þeirra sem verst hafa það hjá öryrkjum eru 220.000 kr. útborgaðar og 250.000 kr. hjá eldri borgurum. Við sögðum þetta rosalega flott eftir tvöföldunina.

Virðulegi forseti. Tekjusagan dregur fram kaupmáttarþróunina yfir tíma. Það er hægt að skoða það frá ýmsum hliðum; einstaka hópa, koma með dæmi um sambúðaraðila, einstaklinga og það sem við sjáum er að eldri borgarar sérstaklega hafa notið mikillar kaupmáttaraukningar undanfarin ár, umfram eiginlega alla aðra hópa. Þetta er hægt að sjá. Þetta byggir á raungögnum. Það er hins vegar rétt hjá hv. þingmanni að kannski skila sér ekki allar krónur beint í vasa hvers og eins vegna þess að það er að fjölga í hópnum. Hóparnir eru að verða stærri sem taka þetta til sín en heildarfjárhæðirnar hafa u.þ.b. verið að tvöfaldast á undanförnum árum, sama hvort við horfum til ellilífeyrisþega eða örorkulífeyrisþega. Ég er sammála hv. þingmanni um það að við eigum að horfa sérstaklega til þeirra sem minnst hafa þegar við erum að gera umbætur á kerfinu.

Herra forseti. Nú berast fréttir af því að Ísland hafi fallið niður um sæti á lista yfir samkeppnishæfni ríkja og sé þar neðst Norðurlandanna. Ísland lækkar þar m.a. í flokknum um skilvirkni hins opinbera og í flokki innviða. Verst er að við fórum niður um fjögur sæti í efnahagslegri frammistöðu, úr 54. sæti niður í það 58. Þetta undirstrikar það sem vitað var og við í Viðreisn bentum ítrekað á, að kólnun hagkerfisins hafi verið hafin fyrir Covid og ríkissjóður þegar orðinn ósjálfbær. Þetta er að sjálfsögðu ekki til þess fallið að létta hið stóra verk að koma efnahag þjóðarinnar aftur á réttan kjöl. Samkeppnishæfni okkar segir margt um lífskjörin í landinu og þróun þeirra næstu árin, atvinnutækifæri og ráðstöfunartekjur heimilanna. Það hjálpar okkur heldur ekki að örgjaldmiðillinn sem íslenska krónan er vinnur líka gegn öllum þessum þáttum. Þegar atvinnuleysið er nú flogið upp í hæstu hæðir hefur samkeppnishæfni okkar aldrei verið mikilvægari. Af þeim sökum spyr ég hæstv. fjármálaráðherra hvernig hann hyggst bregðast við þessari stöðu, sem þó hefði mátt gera fyrr, fyrir meira en ári síðan, enda var ítrekað bent á að efnahagsspáin sem bjó að baki fjármálaáætlun væri allt of bjartsýn. Það er því rétt að spyrja frekar um hvað hæstv. ráðherra finnst um þessa þróun í samkeppnishæfni Íslands og hvernig hann hyggst bregðast við. Þá vil ég sérstaklega spyrja um hvernig hann hyggst bregðast við miklu atvinnuleysi sem blasir við og mun væntanlega verða viðvarandi á hausti komanda og næsta vetur 

Virðulegi forseti. Það væri í sjálfu sér alveg tilefni til að taka sérstaka umræðu um samkeppnishæfnina, mælikvarðana, hvar við stöndum vel og hvar við getum gert betur. Ég hef í minni tíð í ráðuneytinu gjarnan látið fara fram ákveðna greiningu á þeim mælikvörðum og vil nota þá til þess að gera betur. Það er auðvitað rétt að það byrjar aðeins að draga úr hagvexti í fyrra og atvinnuhorfur versnuðu sérstaklega eftir fall WOW air sem hafði mjög mikil áhrif til skamms tíma. Það kann að hafa spilað inn í. Ég held hins vegar að of langt sé gengið að segja að fjármálaáætlunin, eins og hún fór í gegnum þingið, hafi verið einhvers konar undirrót þess að efnahagshorfur þóttu ekki eins traustar og áður hafði verið. Það er einfaldlega samspil margra þátta sem hefur gert það að verkum að í efnahagslegu tilliti hefur aðeins sigið á ógæfuhliðina hjá okkur. Það eru mjög mikil vandræði í ferðaþjónustunni. Það sem mér finnst skipta miklu máli núna varðandi framhaldið er að við horfum á þá þætti þar sem við erum eftirbátar annarra. Ég ætla að fá að nefna hér eitt verkefni, sem ég held að skipti sérstaklega miklu máli, sem er Stafrænt Ísland. Þar held ég að við getum stóraukið skilvirkni hjá hinu opinbera, aukið framleiðni, fyrir utan það að bæta þjónustuna og auka trú og traust á opinbera kerfinu sem getur haft mjög mikil og jákvæð áhrif, losað um nýja krafta, létt atvinnulífinu í þessum samskiptum. Við höfum verið að fjármagna stórátak þar. En regluverkið er líka til skoðunar í stjórnkerfinu núna og ég held að við séum með of flókið regluverk á of mörgum sviðum. Við þurfum að halda áfram að einfalda það 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin þó að í þau hafi vantað ýmislegt eins og gengur þegar tíminn er stuttur. Það blasir auðvitað við að þjóðir heims eru núna í miklu kapphlaupi við að takast á við vandann sem hefur skapast vegna Covid-faraldursins og leggja mikið á sig til að bæta samkeppnisstöðu sína þannig að það er ekki eins og við séum í einhverju tómarúmi þar sem allt stendur kyrrt í kringum okkur og að það sé nóg að við lagfærum eitthvað smávegis og að þar með komumst við fram úr öðrum eða færumst upp stigann. Mig langar að nota tækifærið hér í síðari spurningunni og spyrja hæstv. ráðherra hvaða aðgerða sé von sem er ætlað að auka fjölbreytni í atvinnulífinu og ekki síst til að efla alþjóðageirann og hugvitsdrifnar útflutningsgreinar sem stuðla að sjálfbærum og góðum hagvexti til langs tíma. 

Virðulegi forseti. Eitt af því sem nefnt er í þessari nýjustu úttekt er skortur á erlendri fjárfestingu. Ég ætla að fá að nefna tvennt sem ég tel að geti orðið til þess að auka hana. Í fyrsta lagi með því að vinna áfram að efnahagslegum stöðugleika í landinu sem okkur hefur gengið ágætlega að gera í þessu nýja regluverki opinberra fjármála, við höfum núna endurskrifað lögin um Seðlabankann og erum að sjá að tólin sem við höfum til þess að styðja við stöðugleika á Íslandi eru miklu betur smíðuð, miklu skilvirkari en nokkru sinni áður. Ef við náum að ýta undir aukinn efnahagslegan stöðugleika held ég að okkur takist betur að auka fjölbreytni í hagkerfinu, fá meiri flóru fyrirtækja og styrkja þar með útflutningsgreinarnar. Hitt er bara allt það sem lýtur að nýsköpun og þessi ríkisstjórn hefur verið að gera nokkuð myndarlega; stórauka framlög í samkeppnissjóðina en líka gefa alls konar ívilnanir, skattafslætti, vegna rannsóknar og þróunar. Þetta held ég að muni sömuleiðis skila sér mjög vel.

Herra forseti. Fyrir nánast einu ári samþykkti Alþingi tímamótatillögu sem við hæstv. ráðherra, sem þá var bara óbreyttur þingmaður, lögðum fram um að samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks ætti að lögfesta. Í tillögunni kemur skýrt fram að markmiðið sé að lögfesta samninginn fyrir 13. desember nk. Ég treysti, herra forseti, að Stjórnarráðið sé á fullu gasi við að undirbúa þá gríðarlegu miklu réttarbót sem lögfestingin er. Með því yrði Ísland eitt fyrsta landið í heimi til að lögfesta þennan samning. En ég spyr hér um annan anga þessa máls. Þann 20. september 2016 var samþykkt í þessum sal að hinn svokallaði valkvæði viðauki þessa sama samnings yrði fullgiltur. Samkvæmt þeirri samþykkt Alþingis átti fullgildingunni að vera lokið fyrir árslok 2017. Það er langt síðan. Valkvæði viðaukinn mælir fyrir um kæruleiðir fyrir einstaklinga og hópa sem telja að íslensk stjórnvöld hafi ekki veitt þeim þann rétt sem þeim ber samkvæmt samningnum og hafa árangurslaust nýtt þau úrræði sem þeir hafa. Með því að fullgilda þennan valkvæða viðauka verður virkara aðhald með ríkjum um að framfylgja samningnum, réttaröryggi fatlaðs fólks verður meira og mannréttindi þess betur varin og finnst mörgum ekki veita af. Herra forseti. Nú er kominn júní 2020 og enn hefur þessi valkvæði viðauki, þessi mikilvægi viðauki, ekki verið fullgiltur eins og við samþykktum í þessum sal að við ætluðum að gera og eigum að gera. Við samþykktum það 2016. Ég vil nefna sérstaklega að Páll Valur Björnsson, fyrrverandi þingmaður og varaþingmaður, hélt lengi þessari samþykkt á lofti og vil ég hrósa honum sérstaklega fyrir það. Fyrir einu ári spurði hann Katrínu Jakobsdóttur forsætisráðherra um þessi mál og þá sagði forsætisráðherra: „Ég get ekkert sagt annað en það að ég tek brýningu hv. þingmanns og mun ræða málið við hæstv. dómsmálaráðherra sem væntanlega fer með þetta mál samkvæmt verkaskiptingu ráðuneyta. Vilji Alþingis liggur fyrir í þeirri tillögu sem hv. þingmaður nefnir hér og það er mjög mikilvægt að sá vilji verði fullnustaður.“ Boltinn er því hjá dómsmálaráðherra. Þess vegna spyr ég, herra forseti: Hver er staðan á þessu máli? 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það er rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að ég var meðflutningsmaður á þingsályktunartillögu hv. þingmanns um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þar eru auðvitað mjög skýr markmið, fyrst og fremst að efla, verja og tryggja full og jöfn mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk til jafns við aðra. Það sem ég lagði til þegar ég kom inn í ráðuneytið varðandi þennan samning, en líka valkvæða viðaukann sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni hér í dag, og var raunar samþykkt með þingsályktun 2016 að fullgilda eins og þingmaðurinn vísaði til, var að það yrði að eiga sér stað úttekt á því hvað það fæli í sér fyrir okkur að gangast undir slíkar skuldbindingar. Slíkt hafði ekki verið gert varðandi valkvæða viðaukann, nákvæmlega hvað fullgilding hans þýddi og hvernig þetta myndi virka en ekki síst að leggja á það kostnaðarmat áður en við kláruðum slíkt verkefni. Einnig þyrfti að meta hvaða árangur gæti hlotist af, hver væri árangur annarra ríkja, hvernig þetta samræmdist okkar reglum og hvað við þyrftum kannski að laga áður en við gætum staðið við þær skuldbindingar, sem ég vona þó að við séum að gera að flestu leyti hvað varðar samninginn sérstaklega. Ég vildi fara í slíka skoðun og samráð í ráðuneytinu. Það hefur þó staðið talsvert á því vegna Covid-anna, vegna verkefna sem hafa komið upp og tafið þá vinnu, þannig að ég vil ekki lofa einhverri tímasetningu fyrr en það liggur fyrir. En ég held að það sé mikilvægt að fá þá greiningu áður en þetta verður klárað. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns varðandi þennan samning. Þetta er öflugt tæki í baráttunni fyrir fullum mannréttindum fatlaðs fólks en við þurfum auðvitað líka að horfa til þess að við teljum þau mannréttindi vera tryggð í dag. Ég hef óskað eftir því að þessi vinna fari af stað í ráðuneytinu en hún hefur tafist og ég get því ekki gefið nákvæma tímasetningu á þeirri vinnu.

Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir þessa áskorun til dómsmálaráðherra og þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir að benda á þetta. Ég hvet ráðherra til að bretta upp ermarnar og kalla inn fólk, núna er nóg af hæfu fólki sem vantar vinnu, og ef einhvern tíma var þörf þá er það núna að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að samningur Sameinuðu þjóðanna verði lögfestur og viðaukinn líka. Við hættum því sem hefur viðgengist, að það sé verið að brjóta reglur gagnvart fötluðu fólki, t.d. í nýbyggingum og í umferðarmálum, það er t.d. verið að þrengja göngugötur og ýmislegt í gangi þar sem verið er að brjóta reglur kerfisbundið. Það væri ekki hægt ef við værum búin að lögfesta bæði samninginn og viðaukann. Við eigum bara að drífa í því. Það eru til peningar til þess að ráða fólk í ýmis verkefni og það eiga að vera til peningar til þess að ráða fólk í að drífa þetta af.

Herra forseti. Núverandi dómsmálaráðherra er mjög mikilvægur bandamaður í þessum málaflokki, hefur sýnt það í verki. Ég bind miklar vonir við að hún fullgildi þennan vilja þingsins sem var staðfestur fyrir fjórum árum um að valkvæða viðaukann ætti að fullgilda. Það virtust vera efasemdir hjá fyrirrennara hv. þingmanns varðandi það. Þess vegna langar mig að spyrja algerlega skýrt: Stendur ekki til af hálfu dómsmálaráðherra að fullgilda valkvæða viðaukann? Hver er hin pólitíska skoðun ráðherrans hvað það varðar? Hún vísar í að hún þurfi að ljúka ákveðnum greiningum og kostnaðarmati. Gott og vel. Ég treysti því að það verði gert hratt og vel og verði gert í sumar og haust því að 13. desember nálgast. Hvaða dagsetning er það? Það er sú dagsetning sem lýtur að því að sjálfri lögfestingunni á samningnum sjálfum á að vera lokið. Mig langaði að skjóta inn annarri spurningu til ráðherra: Stendur það ekki algerlega til að standa við þá dagsetningu? Það skiptir gríðarlega miklu máli að staðið sé við þann vilja þingsins að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði lögfestur. Það er mikill munur á lögfestingu og fullgildingu. Ég ætla ekki að fara í það en það er gríðarlega mikill munur á því hvort alþjóðasamningur sé lögfestur eða fullgiltur. Til að setja það í ákveðið samhengi þá hefur Ísland í raun bara lögfest þrjá alþjóðasamninga. Við höfum gert fullt af alþjóðasamningum og fullgilt þá en við höfum bara lögfest barnasáttmálann, mannréttindasáttmála Evrópu og svo EES-samninginn. Með samþykkt tillögu okkar um að samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks beri að lögfesta erum við að setja þann samning á sama stall og þessa risastóru alþjóðasamninga sem við höfum lögfest; barnasáttmálann, mannréttindasáttmála Evrópu og EES-samninginn. Bara svo að fólk átti sig á þeim tímamótum sem það skref var sem við stigum í fyrra og hvað það skiptir gríðarlega miklu máli, þegar við samþykktum þingsályktunartillögu mína  
             Ég ítreka spurninguna í upphafi míns máls um hina pólitísku afstöðu ráðherrans til þess að klára fullgildingu valkvæða viðaukans.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Við þurfum auðvitað að kanna varðandi valkvæða viðaukann, sem ég sjálf þekki kannski aðeins minna en samninginn sjálfan, hvaða árangur myndi hljótast af því að fullgilda hann. Niðurstaðan sem kæmi út úr slíkri kæru þarf að vera traust fyrir þann aðila sem leggur mál sitt í þann farveg, bæði að niðurstaðan uppfylli kröfur sem við gerum til úrlausnar dómstóla og að ekki séu óraunhæfar væntingar um hvað komi út úr slíkri niðurstöðu sem er ekki endilega bindandi eftir það. Það er þetta sem ég myndi vilja kanna betur og skoða hvaða áhrif hefði og hvaða árangur hlytist af, hvernig þetta samræmist okkar kerfi í dag og hverju fullgildingin myndi í raun bæta við. Það er sú greining sem ég er að vinna að og sama vinna er í gangi við samninginn, þessi skoðun og samráð, m.a. varðandi kostnaðarmat. Við erum auðvitað að endurmeta öll útgjöld eftir ástandið sem uppi hefur verið síðustu vikur.

Herra forseti. Það má með réttu segja að hugtakið mannhelgi sé nokkuð víðfeðmt auk þess sem skilgreining þess kann að innihalda ólíka þætti eftir því í hvaða samhengi það er skilgreint. Í grundvallaratriðum snertir það það sem er okkur næst, persónu okkar, líf og limi og einkalíf. Í flestum vestrænum samfélögum er mannhelgi ein af grundvallarstoðum samfélagsins og lífi einstaklingsins því gert hærra undir höfði en öðrum gildum samfélagsins. Á málefnasviði hæstv. ráðherra eru ýmsir hópar þar sem mannhelgishugtakið skiptir sérstaklega miklu máli. Þar má til að mynda nefna fanga og aðra þá sem hafa verið frelsissviptir. Fyrir vikið eru þessir hópar í viðkvæmri stöðu þegar kemur að réttindum og því hvernig aðrir virða rétt þeirra til friðhelgi og mannhelgi. Það má í raun segja að við sem samfélag höfum með frelsissviptingu ákveðið að svipta þessa einstaklinga hluta af mannhelgi þeirra. Því er enn mikilvægara en ella að allt réttarvörslukerfið, löggæslukerfið og dómskerfið sé á varðbergi og gefi mannhelgi sérstakan gaum. Ef að líkum lætur er einnig mjög mikilvægt að í menntun þeirra sem þessum störfum sinna sé sérstaklega hugað að því að fólk sé meðvitað um viðkvæma stöðu þeirra sem þarna eru undir. Þá má einnig nefna stöðu innflytjenda og flóttafólks sem stundum er gert að sæta úrskurðum og ákvörðunum annarra um afdrif og stöðu sem getur stangast algerlega á við þeirra eigin hugmyndir og gildi. Oft er um að ræða fólk sem er í mjög viðkvæmri stöðu og á jafnvel erfitt með að tjá sig og sínar óskir auk þess sem það reiðir sig að miklu leyti á stuðning samfélagsins. Vilji einstaklingsins er lykilþáttur í mannhelgishugtakinu og því er að ýmsu að huga þegar mál þessara einstaklinga eru tekin til meðferðar og þeim veitt þjónusta. Einnig er mikilvægt að ræða þetta í samhengi lögræðislaga og frelsissviptinga á grundvelli þeirra. Brot gegn mannhelgi eru ekki skilgreind sérstaklega í almennum hegningarlögum. Hins vegar eru í XXV. kafla nokkrar greinar sem snúa að friðhelgi einkalífs og þar eru allnokkrir þættir sem snúa að mannhelgi auk þess sem brot gegn persónu, lífi og limum fólks eru brot gegn mannhelgi þótt mannhelgi sé ekki skilgreint sem hugtak. Og það má kannski sérstaklega taka fram, herra forseti, að eftir samþykkt þingsins á þingsályktunartillögu um siðferðileg gildi og forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu, þar sem mannhelgi er einmitt skilgreind sem grunngildi, er enn þá mikilvægara að hugað sé að þessu, að við séum öll á sömu blaðsíðunni. Því er spurt, eins og kemur fram í fyrirspurninni, hvort hæstv. ráðherra telji að mannhelgi séu gerð fullnægjandi skil í lögum á málefnasviði ráðuneytisins, hvort hún telji að það mætti koma skýrar fram í lögum hvað hugtakið raunverulega þýði. Og að lokum hvort ráðherra telji jafnvel að hugtakið sé of óáþreifanlegt 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar áhugaverðu fyrirspurnir um mannhelgi. Ég fór auðvitað að skoða í hvaða lögum á málefnasviði mínu mannhelgi er að finna. Það er kannski eingöngu í einum lögum sérstaklega, þ.e. lögum um mannréttindasáttmála Evrópu, 5. gr., auk þess sem takmarkaðir hlutar mannhelgisbálks Jónsbókar eru enn í gildi. En hugtakið er einnig að finna í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og í þremur mannréttindasamningum sem Ísland er aðili að, þ.e. alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, alþjóðasamningi um afnám alls kynþáttamisréttis og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Réttarvernd mannhelgi endurspeglast einnig í ýmsum öðrum mannréttindasamningum þótt hugtakið komi ekki sérstaklega fyrir þar, eins og hv. þingmaður ræddi, til að mynda í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og í ýmsum lögum þar sem fjallað er um réttindi einstaklinga, svo sem í lögræðislögum, barnalögum og almennum hegningarlögum. Mannhelgi er ekki sérstaklega skilgreind í lögum um mannréttindasáttmála Evrópu né í þeim alþjóðasamningum sem hún kemur fyrir í og ég hef nefnt hér. Þó er ekki að sjá að sérstakur vafi leiki á inntaki þess, hvort sem litið er til dóma Hæstaréttar, álita umboðsmanns Alþingis eða skrifa fræðimanna um mannréttindi. Hugtakið á sér langa sögu í íslensku lagamáli og vísar til friðhelgi einstaklingsins og þeirra persónulegu réttinda sem öllum manneskjum eru dýrmæt eins og hv. þingmaður kom inn á. Kjarni hugtaksins endurspeglast m.a. í mannhelgisbálki Jónsbókar sem snerist um réttarvernd manna gagnvart ofbeldi og öðrum árásum á persónu þeirra. Í mannréttindasamningum vísar rétturinn til að njóta mannhelgi almennt til þess að njóta verndar ríkisins gegn ofbeldi og líkamlegum skaða, hvort sem það stafar frá opinberum starfsmönnum, hópi einstaklinga eða stofnun. Hugtakið hefur jafnframt verið talið ná til réttar einstaklings til að vera ekki frelsissviptur á grundvelli geðþóttaákvarðana og endurspeglast það t.d. í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu. Þegar spurt er hvort hugtakið mætti koma skýrar fram í lögum á málefnasviði ráðuneytisins eða með öðrum hætti má líka færa rök fyrir því að festa ekki skilgreiningu þess í lagatexta af því að með því yrði hugtakið kannski full takmarkað og skilgreiningar eftir þörfum ólíkra lagabálka gætu slitið það úr samhengi við þá hugmynd sem býr að baki orðinu. Þar að auki er ekki auðsótt að skilgreina óáþreifanleg og matskennd hugtök á borð við mannhelgi í stuttu en jafnframt aðgengilegu máli. Þó er jafnframt mikilvægt að lögin endurspegli og standi vörð um sameiginleg grundvallargildi á borð við þau sem hugtakið tekur til og sömu sjónarmið eiga við um fjölmörg önnur hugtök sem finna má í lagasafninu án þess að þau séu skilgreind sérstaklega, til að mynda frelsi, sanngirni, einkalíf og almannahagsmunir. Í ljósi þess að hvorki hefur leikið sérstakur vafi á inntaki hugtaksins mannhelgi né þeirra hugtaka sem ég taldi upp verður að telja æskilegra að það sé túlkað eftir aðstæðum hverju sinni í samræmi við þau gildi sem liggja því til grundvallar. Ég tek því undir að það er verið að ræða um óáþreifanlegt hugtak sem er margslungið að því leyti að þetta svið persónulegra réttinda á sér ýmsar víddir sem geta varðað ólík réttarsvið. Og líkt og ég hef nefnt hér áður er æskilegra að mínu mati að ákveðinn sveigjanleiki sé í túlkun ákvæðisins eftir aðstæðum hverju sinni, þó þannig að ávallt sé viðhaldið tengslum við þau óumdeildu gildi sem hafa endurspeglast í hugtakinu.

Herra forseti. Björn Hjálmarsson, barna- og unglingalæknir á BUGL, ritar í Læknablaðið á þessu ári, með leyfi forseta: „Mannhelgi er réttur til persónulegs öryggis og hýsir sjálfsmynd okkar.“ Áfram segir Björn, með leyfi forseta: „Mannhelgi varðveitir sjálfsákvörðunarrétt einstaklings, það er persónubundinn rétt manns til þess að vera og verða það sem hann sjálfur kýs sér. […] Mannhelgi eru okkar helgustu vé sem enginn mannlegur máttur má snerta, nema líf liggi við eða vel skilgreind samfélagsleg ógn.“ Gera má kröfu um samkvæmni til þeirra sem taka sér þetta mikilvæga hugtak, mannhelgi, í munn og þeim mun fremur sem þeir gera það oftar. Spyrja má hvort um samkvæmni sé að ræða þegar í hlut eiga þeir sem játa ekki því að ófædd börn í móðurkviði eigi þann lífsrétt sem mannhelgi þeirra áskapar þeim. Þessu svarar hver fyrir sig.

Virðulegur forseti. Ég hefði heldur kosið að þetta efni væri tekið til langrar umræðu, það tekur heilan dag ef það á að ræða í einhverjum smáatriðum. Mannhelgi er ekki aðeins réttindi mannsins, hún felur líka í sér ákveðnar skyldur sem eru lagðar á hann, t.d. að löggjafinn hefur lagt skyldur á einstaklinga til að afla sér lífeyrisréttinda og þau lífeyrisréttindi skerða bætur almannatrygginga á hverjum tíma. Sömuleiðis vill einstaklingur, til þess að hann geti haldið reisn sinni, hafa örlítið sparifé sér til framfærslu í ellinni en nú hefur löggjafinn á undanförnum árum stöðugt þrengt að þeim þætti með því að ofurskattleggja sparifé einstaklinga þannig að raunskattlagning sparifjár er komin langt umfram 100% miðað við núverandi skattprósentur. Ég vil minna þingheim á það, í þessu einstaka tækifæri sem ég fæ, að einstaklingur á þann rétt, 

Herra forseti. Fyrir skömmu var mælt fyrir þingsályktunartillögu um siðferðileg gildi og forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu. Þar varð framsögumanni tíðrætt um hugtakið mannhelgi og lagði áherslu á að það stæði framar öðrum gildum. Ég tek heils hugar undir það. En hugtakið mannhelgi á ekki við um alla að mati fyrirspyrjanda þegar hann sagði í andsvari fyrir skömmu að ófædd börn stæðu utan við mannhelgi. Hann skírskotaði þá til nýrra laga um fóstureyðingar þar sem heimilt er að deyða fóstur degi áður en hægt er að bjarga því. Fóstureyðingarlögin sem voru samþykkt fyrir réttu ári voru eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar með heilbrigðisráðherra í broddi fylkingar. Það að þessi ríkisstjórn skuli mæra sig af mannhelgi í heilbrigðisþjónustu er sýndarmennska. Nýju fóstureyðingarlögin eru svartur blettur á þessari ríkisstjórn og henni ekki til blessunar eins og allir sjá.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir að hefja umræðu um þetta hugtak, mannhelgi, og viðra það í samskiptum við nokkra hæstv. ráðherra. Þetta hugtak, mannhelgi, getum við auðvitað skoðað frá ýmsum hliðum og það eigum við að gera í útgangspunktinum. Það á sannarlega erindi við okkur í nútímasamfélagi og t.d. á það sannarlega erindi við okkur alþingismenn, þar sem átakamenning á sér svo djúpar rætur hér og því við þurfum að breyta. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að við eigum óumdeilt góða skilgreiningu á þessu hugtaki, mannhelgi, og hvort hann telji ástæðu til að það finni sér stað og eigi að vera í stjórnarskrá.

Forseti. Ég kem upp í kjölfar þeirrar umræðu sem á sér stað í þingsal um þetta orð, mannhelgi. Ég verð að segja að ég er hugsi og það veldur mér vonbrigðum að hlusta á þá orðræðu hér. Við hljótum að geta gert ráð fyrir því að undir orðið mannhelgi falli líka konan og hennar réttur. 
            

Frú forseti. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari stuttu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir hennar svör. Eins og þingmenn hafa komið inn á er hægt að teygja sig í ýmsar áttir þegar hugtakið er skilgreint eða jafnvel bara þegar það er rætt. Ég fyrir mitt leyti tek undir með ráðherra að það kunni að vera mjög erfitt að festa hönd á nákvæmlega hvað við eigum við og ekki síður kann að vera skynsamlegt að leyfa því að vera þannig vegna þess að með tíð og tíma og með þróun í samfélaginu kunna viðhorf að breytast. Það er mikilvægt. Ég lýsi að mínu leyti ákveðnum vonbrigðum með að menn skuli blanda í þetta umræðu um þungunarrof sem varð hér fyrir hálfu öðru ári síðan og velja að halda þar algerlega fyrir utan þeim réttindum sem konur fengu í því stóra og mikilvæga máli og ég ætla að skilja þá umræðu hreinlega eftir þar. Tengsl mannhelgishugtaksins við eignarréttinn, eins og hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason kom inn á, eru athyglisverður vinkill en ég ætla ekki að spinna þann þráð lengra. Varðandi vangaveltur hv. þm. Guðjóns S. Brjánssonar um stjórnarskrána og skilgreiningu þar er það einmitt nokkuð sem ég og hæstv. forsætisráðherra ræddum fyrr í vetur, það sama hugtak. Það er áhugaverður vinkill. Mér finnst að það ætti að ræða í stjórnarskrárvinnunni. Ég er hins vegar ekki kominn 

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu. Það var áhugavert að grafast fyrir um það hvar mannhelgi er á málefnasviði ráðuneytisins. Ég tek undir að þetta er óáþreifanlegt og margslungið hugtak og ég held enn þá að það væri erfitt að setja það í fastmótað form til að ná yfir allt sem við teljum falla þar undir. Það kom auðvitað ýmislegt fram í umræðunni en ég varð þó fyrir vonbrigðum með þá umræðu sem hér skapaðist varðandi þungunarrof og þá vanvirðingu sem mér fannst felast í henni gagnvart ákvörðun konunnar, að taka þá erfiðu ákvörðun, þar sem sú ákvörðun er um hennar líf og líkama og það er hennar ákvörðun. Það er ekki síst vegna sannfæringar minnar um frelsi einstaklingsins, sem ber ábyrgð á sjálfum sér, og sjálfsákvörðunarrétt að ég tel að það frumvarp hafi verið mikið heillaspor. Þó að þessi umræða sé ekki um það fannst mér nauðsynlegt að koma því að. En ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu.

Hæstv. forseti. Friðhelgi heimilisins er rík og hana ber að virða. Lengi hefur heimilisofbeldi verið til umræðu og margt hefur verið gert til að fást við það, eins viðkvæmt og það er, sérstaklega þegar börn eru annars vegar. En það sem mér kom í hug þegar ég lagði fram þessa fyrirspurn var að á meðan Covid-fárið stóð sem hæst fóru að berast fleiri fréttir af heimilisofbeldi. Má leiða líkur að því að það hafi verið vegna þess ástands sem því fylgdi, þegar fólk var í heimasóttkví og atvinnuleysi var að aukast. Óvissan var mikil. Slíkum aðstæðum fylgir að sjálfsögðu ótti og óöryggi. Þarna spilar líka inn í að fréttir bárust af aukinni neyslu áfengis og annarra vímuefna á meðan þetta ástand varði. Heimilisofbeldi hefur lengi átt sér stað og það hefur þróast og þroskast hvernig fengist er við þann viðkvæma málaflokk, ef svo má að orði komast. Því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra þriggja spurninga í þessu erindi: Hversu margar tilkynningar um heimilisofbeldi hafa borist lögreglu á þessu ári? Hvernig hefur þróun á fjölda tilkynninga verið síðustu ár? Og í þriðja lagi: Hyggst ráðherra fara í átak gegn heimilisofbeldi og ef svo er, með hvaða hætti? Það er mjög brýnt að við hugsum um þennan málaflokk og vöndum okkur. Það er dapurlegt til þess að vita að börn eru oftast til staðar þegar ofbeldið á sér stað og þau vita ekki hvaðan á sig stendur veðrið. Oft er það nú þannig að þegar börn sem hafa lent í slíkum aðstæðum, verða fullorðin bera þau þess merki og lenda síðan sjálf í vandræðum í lífinu vegna þess að þetta hefur komið fyrir þau á unga aldri.

Virðulegi forseti. Ég ætla að þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir að koma með þessa fyrirspurn og þessa mikilvægu umræðu hingað inn. Ég ætla að fara fyrst yfir þær tölulegu upplýsingar sem hv. þingmaður spyr um. Frá árinu 2015 hafa aldrei átt sér stað fleiri heimilisofbeldismál í einum mánuði en í maí 2020 og þar áður í apríl 2020. Í maí 2020 voru tilkynningar 106 og í apríl 101. Heimilisofbeldismál voru 19% fleiri fyrstu 23 vikur ársins 2020 en á sama tímabili í fyrra en aðeins 2% fleiri ef litið er til 2018. Fleiri brot hafa verið framin í sjö af níu embættum lögreglunnar á fyrstu 23 vikum ársins 2020 en á sama tíma í fyrra og mesta fjölgunin var hjá þremur stærstu embættunum. Meðalfjöldi brota á viku fyrstu fimm mánuði ársins er sambærilegur 2018 og 2020 en þau voru talsvert færri á sama tímabili 2019. Þróunin hefur því verið breytileg sem og fjöldi milli mánaða en að meðaltali hafa þau verið 75 á mánuði á tímabilinu 2017–2020 og meðalfjöldi brota á fyrstu fimm mánuðum 2020 er hár, 88 brot. Það á svo eftir að koma í ljós hvort meðaltalið helst út árið eða hvort brotum fækkar seinni hluta ársins og erfitt að meta eingöngu út frá gögnum lögreglu hvort brotum fari í raun fjölgandi eða hvort einungis tilkynningum fari fjölgandi. Mikilvægt er að fylgjast með þeirri þróun til að meta hvort í raun hafi orðið breyting á fjölda brota. Til þess þarf að skoða reynslu almennings af brotum samhliða gögnum lögreglu og er slíkt t.d. gert með þolendakönnun sem lögreglan framkvæmir í upphafi hvers árs. Heilmargt gott hefur gerst í málaflokknum síðustu ár og enn er verið að vinna að frekari umbótum. Aðgerðir gegn heimilisofbeldi eru eitt af áherslumálunum í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar en árið 2016 var innleitt sérstakt ákvæði í hegningarlög sem lýsir ofbeldi í nánu sambandi og gerir það refsivert. Með því voru samfélaginu send mjög skýr skilaboð um að ofbeldi í nánum samböndum verði ekki liðið og öll slík mál séu ekki einkamál sem rúmist innan friðhelgi einkalífsins. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu fór í mikilvægt átak í þeim málum og breytti verklagi sínu og fór að taka þessi mál mun fastari tökum en áður. Lögreglumenn voru fræddir um eðli og sérstöðu þessara brota enda eru þeir oftast fyrstir á vettvang, tryggt var meira samstarf við félagsþjónustu í útköllum þar sem grunur leikur á að um heimilisofbeldi sé að ræða, breyting gerð á rannsókn brota og öflun gagna og réttargæslumenn kallaðir fyrr til, svo einhver dæmi séu nefnd. Önnur lögregluembætti hafa síðan verið að fylgja þeirri vinnu eftir og lögregluráð er einstaklega góður vettvangur fyrir einstaka embætti til að miðla áfram reynslu sinni og hjálpa hvert öðru eins og í þessum málaflokki. Síðan voru nauðsynlegar breytingar gerðar á ákvæðum um nálgunarbann til að skerpa frekar á því úrræði og gera það einfaldara í meðferð. Lögreglan hefur kallað eftir því að ákvæði um umsáturseinelti verði sett í hegningarlögin og hyggst ég koma með frumvarp í haust með þeirri breytingu og eru þessar breytingar til þess fallnar að auka vernd þolenda fyrir ágangi brotamanna sem byrjar oft með heimilisofbeldi. Einn mikilvægasti þátturinn í verklaginu er síðan að tryggja að brotaþolar og gerendur fái viðeigandi og fullnægjandi aðstoð. Árið 2017 var Bjarkarhlíð opnuð og árið 2019 Bjarmahlíð á Akureyri, miðstöð fyrir þolendur ofbeldis. Þar fer fram mikilvægt starf þar sem einblínt er á að styrkja þolendur ofbeldis í nánum samböndum til að sækja sér hjálp og ráðgjöf. Aðstoðin hefur sannað sig og aðsókn eykst ár frá ári en í dag sæta fleiri mál ákæru, bæði fjölgar nálgunarbönnum og brottvísunum af heimili og einnig ákærum vegna heimilisofbeldismála. Breytingarnar á nálgunarbanni hafa gefist vel og er mikil ánægja með þær, til að koma því á framfæri, en enn þarf kannski að skilgreina aðeins betur hvernig við getum gert það úrræði enn þá virkara. En allt sem ég hef talið upp og nefnt hér sýnir að ríkur skilningur er innan kerfisins á viðkvæmri stöðu þeirra sem hafa orðið fyrir ofbeldi í nánum samböndum og kynferðisofbeldi og mikill vilji til að bæta réttarstöðu þeirra og draga úr afleiðingum brotanna á heilsu þeirra og líðan eins og hv. þingmaður kom inn á. Nú er verið að endurskoða réttarfarslöggjöfina til að mæta þolendum brotanna sérstaklega og bæta réttarstöðu þeirra þegar mál þeirra eru til rannsóknar og meðferðar. Breytingarnar eru til þess fallnar að auka traust á réttarkerfinu og auka þar með líkur á að þolendur ofbeldis leiti til yfirvalda og kæri brot. Að auki skipuðum við félagsmálaráðherra hóp í maí, sérstakt aðgerðateymi gegn heimilisofbeldi, vegna þeirrar aukningar sem við sáum á ofbeldi gegn börnum á tímum Covid og aðgerðirnar munu miða sérstaklega að viðkvæmum hópum, þar með töldum börnum, konum af erlendum uppruna, öldruðum og fötluðum sem reynslan hefur sýnt að eru í meiri hættu á að verða fyrir ofbeldi. Teyminu er falið að fylgja eftir öðrum almennum aðgerðum er lúta að fræðslu, þjónustu og stuðningi við þolendur ofbeldis í samræmi við tillögur um áætlun um aðgerðir 

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að fylgjast með þessari umræðu og ég er hjartanlega sammála þeim orðum hæstv. dómsmálaráðherra að vissulega hafi margt gott gerst í þessum málaflokki. Ég held að það sé refsipólitískt mikilvægt að halda því til haga því að það er ekki gott fyrir þolendur að upplifunin sé sú að stuðningsnetið og það kerfi sem við búum við sé ekki þess umkomið að veita þá vernd sem það ætti að gera. Sömuleiðis er ég sammála því að tilkynningar og brot eru alltaf vandmeðfarið umræðuefni, þ.e. hvað er raunveruleg aukning. Í sjálfu sér getur það verið jákvætt að tilkynningum fjölgi í brotaflokki sem hefur verið dulinn, það er þá til vitnis um að vitundin og trúin á kerfið séu að aukast og því séu þolendur að kæra. Ég myndi vilja halda því til haga hver dómaframkvæmdin hefur verið varðandi þennan brotaflokk. Mér hefur fundist sem réttarkerfið 

Forseti minnir á tímamörkin en þau eru eingöngu 1 mín. fyrir aðra þingmenn í þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspurnina og umræðuna og ráðherra fyrir svörin. Heimilisofbeldi er mikið böl sem við glímum við og beinist oftast nær, ég þekki ekki alveg hlutföllin, að konum og börnum. Því miður er það þannig þó að væntanlega séu dæmi um annað. Sýnt hefur verið fram á tengsl milli efnahagsástands, kreppu, og faraldurs eins og nú er í gangi og ofbeldis, þ.e. að ofbeldi eykst á tímum eins og þessum. Mér fyndist því áhugavert ef ráðherra gæti velt því upp fyrir okkur eða tekið það sem ábendingu að rannsaka þessi tengsl og fylgni sérstaklega vel og undirbúa þá mögulega aðgerðir sem hægt væri að grípa til þegar næsti faraldur eða næsta kreppa gengur yfir okkur því að það gerist reglulega. Það er mikilvægt að læra af því sem nú er að gerast, laga það sem hægt er að laga og vera viðbúin.

Frú forseti. Í fyrsta lagi er rétt að taka fram að friðhelgi heimilisins getur ekki verið og má aldrei verða skjól fyrir ofbeldi. Ofbeldi innan veggja heimilisins má ekki líða frekar en annað ofbeldi og það á að taka mjög föstum tökum. Það þarf ekki að hafa mörg orð um það hversu alvarlegt slíkt ofbeldi er og hve miklar og djúpstæðar afleiðingar það getur haft. Ég held að það sé sérstaklega mikilvægt fyrir okkur núna að horfa mjög stíft á þann málaflokk. Við horfum fram á tíma, og þeir eru svo sem byrjaðir, þar sem óvissa, atvinnuleysi og ótti fólks um framtíð sína mun aukast og mun því miður trúlega verða viðvarandi, a.m.k. næstu mánuði og jafnvel misseri. Það er þekkt og vitað að það hefur áhrif á það 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. fyrirspyrjanda. Fyrirspurnin er mikilvæg og eins og fleiri tók ég eftir þessari umfjöllun í fréttum í tengslum við Covid-faraldurinn. Tölfræðin sem ráðherra færir þingheimi hér er alvarleg, þetta eru sláandi tölur. Mig langaði að inna hæstv. dómsmálaráðherra eftir því í hvaða tveimur lögregluumdæmum ekki hefur orðið fjölgun, bara fyrir forvitnissakir. Maður hefur heyrt sögur af því að það finnist svæði þar sem ekkert heimilisofbeldi er tilkynnt. Vonandi er það út af því að þar sé raunverulega ekkert heimilisofbeldi en því miður sýnir tölfræðin annars staðar okkur að sú er varla raunin. Mig langaði í lokin að nefna stuðning við þolendur utan höfuðborgarsvæðisins. Bjarmahlíð er dæmi um verkefni sem hefur heppnast gríðarlega vel en þar vantar enn athvarf fyrir konur 

Frú forseti. Heimilisofbeldi er smánarblettur á íslensku þjóðfélagi. Það er okkur til vansa að það hafi aukist eins og raun ber vitni. Fyrir því eru örugglega margar ástæður en ég tel, og er sammála því sem kom fram áðan í ræðu hv. þingmanns, að dómaframkvæmdin sem við búum við hafi kannski ekki verið eins og æskilegt hefði verið. Ég minnist nýlegs dæmis um að fallið var frá gæsluvarðhaldsúrskurði yfir einstaklingi sem hafði sýnt af sér mjög gróft ofbeldi á heimili. Hann gekk laus og gat þá tekið til við fyrri iðju ef þannig bar undir. Við núverandi aðstæður er nauðsynlegt að lögreglan í landinu sé vel undirbúin og geti tekið vel á. En því miður andar býsna köldu í garð lögreglunnar frá þessari ríkisstjórn.

Ég vil þakka kærlega fyrir þessa umræðu og mjög skilmerkileg svör hæstv. ráðherra. Ég finn fyrir því að mikill vilji er til að taka betur á þessum málum. Það kom greinilega fram í svari hennar að í apríl og maí voru flestar tilkynningar í þessu málum um langa hríð eða hreinlega frá upphafi. Það kom líka fram að unnið er að ríkari aðstoð við þolendur og gerendur. Gerendur eru oft og tíðum veikir og þar kemur inn í áfengis- og vímuefnafíkn. Staðreyndin er sú að margt fólk sem er haldið þessum sjúkdómi er á biðlistum eftir áfengis- og fíknimeðferðum og ég hef öruggar heimildir fyrir því að flest vandamálin séu inni á heimilunum. Því hefur oft verið haldið fram að þeir sem eru á neðstu stigum sjúkdómsins séu heimilislausir. Það er mikið til í því. En mesti fjöldinn er bara venjulegt heimilisfólk. Það bíður heima hjá sér eftir því að fá úrræði og kemst ekki í meðferð vegna þess að biðlistarnir eru langir. Þetta er oft og tíðum fólk sem hefur farið í nokkrar meðferðir. Ég vil því hvetja dómsmálaráðherra til að hjálpa heilbrigðisráðherra við að vinna að því að hreinsa biðlistana svo að fólk komist í það úrræði 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir þessa góðu umræðu og koma inn á nokkur atriði sem beint var til mín. Ég tek undir með hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur um að allt ferlið varðandi heimilisofbeldi þurfi að skoða betur, eins og gert var með kynferðisbrot þegar farið var í átak undir forystu þáverandi ráðherra, Ólafar Nordal, um meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins þar sem allt kerfið og öll skrefin voru skoðuð og endurskoðuð. Sú vinna er enn í gangi. Margt hefur verið gert til bóta og enn þá er unnið að því að bæta annað. Það er auðvitað verkefni sem sífellt má bæta. Ég tek undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni um að aðgerðateymið sem við settum á laggirnar gegn Covid er einmitt til þess fallið að greina sérstaklega hvernig aukningin er, af hverju og hvað er hægt að gera til að bregðast betur við næst. Það sem var gott og fór af stað strax í upphafi faraldursins og þeirra efnahagsþrenginga sem blöstu við var sérstakt átak lögreglunnar um að hvetja til tilkynninga, sem var beint að þolendum og ekki síst börnum, þ.e. sérstakar auglýsingar og annað til að reyna að koma því til þeirra hvernig væri hægt að tilkynna brot, hvatning til þess og skýrar leiðbeiningar. Það fór strax af stað og skilaði sér vonandi í auknum tilkynningum, sem er auðvitað mikilvægt. Ég tek undir að við þurfum að vera á sérstöku varðbergi í þeim þremur umdæmum þar sem brotum fækkar eða fjöldi stendur í stað, á Vestfjörðum, í Vestmannaeyjum og á Norðurlandi vestra. Þeim fer síðan örlítið fjölgandi á Vesturlandi en eru þó enn talsvert færri en 2018. Það eru þessi fjögur umdæmi. En þetta eru fá mál og kannski sjáum við frekar einhverja fylgni í stærri umdæmunum. Ég tek annars undir með hv. þingmanni að þjónustan við þolendur þarf að vera til staðar á öllu landinu. 

Takk sömuleiðis.

Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli á því að nú hefur heilbrigðisráðherra tilkynnt forföll í þennan fyrirspurnatíma. Þar átti að spyrja hæstv. ráðherra út í biðlista og skimanir ferðamanna. Á sama tíma vitum við að ráðherrann hefur forðast að koma fyrir velferðarnefnd til að ræða einmitt þessar skimanir. Í minnst tvær vikur reyndi nefndin að fá ráðherra til að koma fyrir nefndina. Ráðherra sá sér ekki fært að koma á nefndadögum eða á öðrum tímum. Maður fer að velta fyrir sér, hæstv. forseti, hvort ráðherrann sé að forðast það að ræða þessi mál og þetta mál við þingmenn. Ég skora á hæstv. forseta að tryggja það að heilbrigðisráðherra komi sem allra fyrst og ræði við þingið og þingmenn um skimanir og biðlista sem heyra undir hann, þennan ágæta ráðherra.

Frú forseti. Um þessar mundir eru 4.000 manns á biðlistum eftir ýmsum aðgerðum. Það eru 4.000 einstaklingar sem eru annaðhvort heima hjá sér eða einhvers staðar annars staðar og kveljast á verkjalyfjum, jafnvel með lífshættulega sjúkdóma, sem bíða. Búið er að rífa skimanir á krabbameini frá Krabbameinsfélaginu inn á Landspítalann og bæta þar í tímann sem líður frá því að konur greinast þangað til þær geta komist í viðeigandi meðferð. Við þessar aðstæður, frú forseti, er algjörlega óþolandi að heilbrigðisráðherra skuli komast upp með að vera ekki til svara út af þessu ástandi og vera ekki til svara fyrir það hvers vegna þeir möguleikar sem til eru í landinu til að stytta biðlistana eru ekki notaðir vegna þess að þeir sem geta veitt þjónustuna eru ekki rétt pólitískt litaðir. Það er óþolandi, frú forseti.

Frú forseti. Ég fagna því að fá tækifæri til að eiga orðastað við hæstv. dómsmálaráðherra um stétt lögreglumanna. Lögreglumenn eru hluti af framlínusveitum okkar í veirufaraldrinum. Ef einhver hefur velkst í vafa um að svo væri þá vorum við svo sannarlega minnt á það fyrir helgi þegar fjöldi lögreglumanna var settur í sóttkví eftir afskipti af smituðum brotamönnum sem komu til landsins og virðast hafa hunsað öll fyrirmæli um sóttkví. Komið hefur í ljós að a.m.k. einn lögreglumannanna hefur smitast vegna þessara afskipta. Lögreglumennirnir eru enn í sóttkví. Frú forseti. Við upplifum nýja tíma í mörgum skilningi hvað varðar afbrot og áskoranir sem löggæslan þarf að takast á við. Það er ekki einungis vegna íbúafjölgunar eða þess að Ísland er orðið ferðaþjónustuland á síðustu örfáu árum, með þeirri þróun að hingað koma ekki bara nokkrir hópar sérviturra ferðamanna til að skoða áhugaverðar jarðmyndanir, heldur hefur Ísland verið uppgötvað síðustu ár sem ósnortið og spennandi land og hingað koma milljónir ferðamanna árlega. Enn frekar hafa áskoranir lögreglustéttarinnar aukist vegna þess að afbrot eru í stöðugri þróun, ef svo má að orði komast, og brotamenn hafa stöðugt fært sig yfir á ný svið með tilkomu netsins og ekki síður vegna þess að skipulögðum glæpahópum hefur vaxið ásmegin undanfarin ár og eru samkvæmt skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra nú þegar búnir að koma auga á tækifæri, ef svo má að orði komast, hér á landi. Á sama tíma og álag, með þeim hætti sem ég hef lýst, hefur aukist á lögreglu hefur lögreglumönnum ekkert fjölgað heldur frekar fækkað árum og áratugum saman meðan athuganir og skýrslur hafa sýnt að mikil og viðvarandi þörf er á mikilli fjölgun í lögreglunni. Margoft hefur verið kallað eftir því en lítið gerist. Lögreglumenn telja sig hafa dregist mjög aftur úr sambærilegum stéttum og standa í stappi við ríkið um nýja samninga en hvorki gengur né rekur í þeim efnum. Lögreglumenn hafa verið samningslausir í vel á annað ár. Forsvarsmenn lögreglumanna minnast æ oftar á það á opinberum vettvangi að nauðsynlegt sé fyrir stéttina að endurheimta verkfallsréttinn til að ná fram leiðréttingu á kjörum sínum. Ég lagði í haust í annað sinn fram frumvarp þess efnis að lögreglumenn endurheimti verkfallsrétt sinn sem þeir afsöluðu sér 1986. Því er ég með þessar spurningar til hæstv. dómsmálaráðherra: Hver er afstaða ráðherra til verkfallsréttar lögreglumanna? Hvaða rök, ef þau eru til, telur ráðherra að séu fyrir því að lögreglumenn búi ekki við verkfallsrétt eins og gerist um flestar aðrar starfsstéttir?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu og tek undir með honum að fjölbreytileiki starfsins hefur líklega sjaldan verið meiri og nýjar áskoranir eru fjölmargar. En ég ætla strax að leiðrétta hv. þingmann varðandi fjölgun lögreglumanna því að út af þessum nýju áskorunum sinna margir aðrir sérfræðingar störfum sem lögreglumenn sinntu áður. Það má nefna að hjá lögregluembættinu á höfuðborgarsvæðinu starfa t.d. 100 einstaklingar við ýmis verkefni sem áður var aðeins sinnt af lögreglumönnum, t.d. vegna skipulagðrar brotastarfsemi, netglæpa, peningaþvættis, kynferðisbrotamála og annars. Það eru ekki lögreglumenn og því ekki inni í þessum tölum. Það er eins og að bera saman epli og appelsínur. Varðandi verkfallsréttinn, sem hv. þingmaður gerir að umræðuefni, stendur í 31. gr. lögreglulaga að lögreglumenn megi hvorki gera verkfall né taka þátt í verkfallsboðun. Eins og hv. þingmaður kom inn á var þessu bætt inn í lögin árið 1986 en fram að því höfðu lögreglumenn verkfallsrétt með takmörkunum. Við heildarendurskoðun árið 1996 stóð ákvæðið síðan óbreytt. Var þá talið að augljós rök lægju að baki þar sem starfsemi lögreglu væri ein meginforsenda þess að haldið væri uppi skipulögðu og lögbundnu þjóðfélagi og verkfallsréttur lögreglumanna talinn ósamrýmanlegur hlutverki lögreglu. Þegar rætt er um verkfallsrétt lögreglumanna verður að hafa í huga hve þýðingarmiklu starfi þeir gegna, en samkvæmt lögreglulögum er þeim ætlað að gæta almannaöryggis, halda uppi lögum og reglu, leitast við að tryggja réttaröryggi borgaranna og vernda eignarrétt, opinbera hagsmuni og hvers konar lögmæta starfsemi. Einnig er þeim ætlað að stemma stigu við afbrotum og koma í veg fyrir athafnir sem raska öryggi borgaranna og ríkisins, vinna að uppljóstrun brota, stöðva ólögmæta háttsemi o.s.frv. Það gefur augaleið um leið og menn horfa til þessara þátta að árið 1986 hafa verið talin gild rök til að afnema verkfallsrétt í samningum ríkisins við lögreglumenn. Sérstaklega var horft til mikilvægis starfa þeirra fyrir lög og rétt og almannaöryggi í landinu. Í staðinn fyrir afnám verkfallsréttar var svo samið um að lögreglumenn fengju kauptryggingu. Raunar er staðreyndin sú að fyrir árið 1986 var verkfallsréttur lögreglumanna mjög takmarkaður og verður að taka inn í umræðuna að það helgaðist vitaskuld af eðli starfa þeirra. Í sem stystu máli, án þess að rekja það sérstaklega, er staðan því sú að fyrir formlegt afnám verkfallsréttar var hann fremur í orði en á borði og í staðinn skyldu lögreglumenn fá tryggingu fyrir því að launaþróun þeirra yrði í samræmi við hækkanir sem aðrir ríkisstarfsmenn fengju í samningum sínum. Í samningaviðræðunum sem nú standa yfir snýst deilan einmitt um þetta atriði. Samninganefnd ríkisins telur sig hafa boðið sömu launahækkanir og aðrir ríkisstarfsmenn hafa fengið og að einnig sé horft til heildarhagsmuna lífskjarasamningsins. Ég hef fylgst með viðræðunum og hvatt til samninga og vonandi förum við að ná til lands í deilunni sem er undir handleiðslu ríkissáttasemjara. Það hefur mikið mætt á lögreglumönnum líkt og bersýnilega sást um síðustu helgi þegar lögreglumaður smitaðist af Covid-19 við skyldustörf. Ég hef skoðað þær ályktanir sem Landssamband lögreglumanna hefur komið með varðandi verkfallsréttinn og þeir telja sig hafa dregist aftur úr viðmiðunarstéttum. Þetta þarf auðvitað að skoða við samningaborðið. En það er ljóst að lögreglumenn sinna afar mikilvægum störfum tengdum öryggi lands og þjóðar og sérstaðan varðandi verkfallið er eðli málsins samkvæmt vegna neyðar- og öryggisþjónustu. Einnig er ákvæði í lögum um Landhelgisgæsluna að þeir starfsmenn sem sinna löggæslustörfum mega hvorki fara í verkfall né taka þátt í verkfallsboðun. En í gildandi lögum er aðeins talað um lögreglumenn sem fara þá með lögregluvald og að meginhlutverk lögreglunnar sé að halda uppi lögum og reglum, þ.e. skipulögðu og lögbundnu þjóðfélagi. Færu lögreglumenn í verkfall í trássi við það ákvæði yrði það að teljast ósamrýmanlegt hlutverki lögreglu. Ég hvet eindregið til samninga og er í góðum samskiptum við Landssamband lögreglumanna sem og fleiri lögreglumenn og lögreglustjóra. Ég ræddi sérstaklega samningana í lögregluráði fyrr í vikunni við alla lögreglustjóra landsins. Það er alveg ljóst, og ég tek undir það, að stéttin hefur verið framlínustétt í þessu sérstaka Covid-ástandi. Mikið hefur mætt á henni og mikilvægt er að samningar náist.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni kærlega fyrir þessa fyrirspurn, sem er mjög mikilvæg. Mig langar að fara í smáhliðarleiðangur út frá þessari fyrirspurn og velta þeirri spurningu upp við hæstv. dómsmálaráðherra hvort til álita komi að þeir lögreglumenn sem þurft hafa að fara í sóttkví vegna starfa sinna, vegna þess að þeir umgengust smitaða einstaklinga, fái að halda vaktagreiðslum sínum í þessum mánuði. Mig langar líka að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra um ástæður þess að meiri hlutinn hafnaði því að lögreglumenn ættu að fá álagsgreiðslur eins og framlínustétt í heilbrigðisgeiranum fékk vegna Covid, en það er óumdeilt að lögreglumenn eru framlínustétt. Og svo er auðvitað vert að nefna að um er að ræða 15 mánaða samningsleysi 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Það er rétt, sem hér hefur ítrekað komið fram, að lögreglan sinnir mikilvægum störfum og sérstaklega þá í neyðar- og öryggisþjónustu. Þess má líka geta að þess vegna eru lögreglumenn líka skráðir sem embættismenn samkvæmt lögum og annað slíkt. Mikilvægi starfa lögreglunnar er augljóst og því er kannski skiljanlegt að þeir hafi ekki verkfallsrétt. En það verður þá að sjást annars staðar, eins og í launaumslaginu, hver ábyrgðin er og hvert mikilvægið er og annað slíkt. Það er vandamálið hér. Það er stóra vandamálið. Í staðinn fyrir verkfallsréttinn fengu þeir önnur ákvæði inn, það hafa verið tvö ákvæði, en einhvern veginn hefur samninganefnd ríkisins alltaf tekist að eyðileggja þau ákvæði. Sú launatrygging sem átti að koma í staðinn, þegar verkfallsrétturinn fór út, hefur allan tímann verið virt að vettugi af stjórnvöldum. Það eru til mörg dæmi um það og það verður að láta af því svo að þetta geti gengið svona áfram.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu og mikilvægu umræðu. Eins og komið hefur fram hafa lögreglumenn verið samningslausir í 15 mánuði en staðan er í raun miklu alvarlegri þar sem ekki hefur verið samið almennilega við lögreglumenn frá árinu 2005, ef ég man rétt. Það hafa bara verið framlengingar og viðbætur frá þeim tíma. Kjarasamningurinn hefur ekki verið tekinn upp í lengri tíma, sem er alvarlegt. Skortur á verkfallsréttinum er sannarlega staðfesting á mikilvægi þessarar stéttar og það á að koma fram við hana á þann hátt. Það þarf að viðurkenna mikilvægi hennar í launum og ekki er síður mikilvægt að hækka grunnlaunin og miða þar við sambærilegar stéttir eins og sjúkraflutningamenn, hjúkrunarfræðinga o.fl.

Frú forseti. Stór og fjölmenn og mikilvæg stétt opinberra starfsmanna er með kjaramál sín í ólestri og hefur verið svo lengi. Það á við um lögreglumenn og lögreglukonur - ég vil nota orðið lögregluþjónar sem mér finnst fallegra orð. Lögregluþjónar misstu verkfallsrétt sinn árið 1986, í samningaviðræðum við hið opinbera, og gerðu samkomulag um að kjör þeirra yrðu tryggð með viðmiðunum við ákveðnar stéttir sem hafa verkfallsrétt, fjórar aðrar stéttir. Lái lögregluþjónum hver sem vill að treysta því að hið opinbera stæði við gert samkomulag, þeir gerðu heiðursmannasamkomulag. Frú forseti. Lögregluþjónar eru sú stétt í landinu sem nýtur hvað mests trausts. Þeir treystu því að hið opinbera væri traustsins vert en það hefur ekki reynst vera. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: 

Forseti minnir á tímamörkin en það er ein mínúta fyrir aðra þingmenn sem taka þátt í þessum fyrirspurnatíma.

Frú forseti. Lögreglumenn leggja líf sitt og heilsu í hættu fyrir okkur hin á hverjum degi. Það gerðu þeir meðan setið var um þetta hús fyrir nokkrum árum. Það gera þeir nú með því að umgangast fólk sem þeir vita ekki hvort er smitað af veirunni sem gengur enn hér á Íslandi. Þeir halda ótrauðir áfram og leggja líf sitt og heilsu í hættu fyrir okkur hin. Við þær aðstæður er forkastanlegt að viðmót það sem hefur mætt þeim, í samningaviðræðum við ríkið um laun og kjör, hefur nánast verið fjandsamlegt. Þeim er boðið upp á sama samninginn aftur og aftur sem þeir hafa ítrekað hafnað. Ég verð að hvetja hæstv. ráðherra til að stíga af myndugleik inn í þessa deilu og sjá til þess að hún verði leyst. Lögreglumenn eiga mjög erfitt verkefni fyrir höndum næstu misseri út af því hvernig ástandið er í landinu og það er óþolandi að þeir standi á sama tíma í kjaradeilum við ríkið hafandi 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér stétt sem afsalaði sér verkfallsrétti fyrir u.þ.b. 35 árum. Þá átti að tryggja að lögreglumenn fengju sambærileg kjör og aðrar viðmiðunarstéttir en það hefur ekki gengið eftir. Ráðherra segir hér að hafi þeir setið eftir þá verði staðan rædd við samningaborðið. Útreikningar sýna að lögreglumenn hafa setið eftir og það þarf að leiðrétta. Samræðustjórnmál Sjálfstæðisflokksins ganga ekki upp í þessu máli. Það þarf að leiðrétta kjörin. Sjálfstæðisflokkurinn hefur farið með dóms- og fjármálaráðuneytið nánast allan þennan tíma frá því að lögreglumenn gáfu eftir verkfallsréttinn. Sjálfstæðisflokkurinn ber ábyrgð á því að þessi stétt hefur dregist aftur úr eins og við höfum séð á hverju einasta ári, á kröfum þeirra. Nú hafa lögreglumenn verið samningslausir í 15 mánuði, eins og hér var nefnt. Við hljótum að krefjast þess að flokkurinn sem ber mesta ábyrgð á því leiðrétti kjör þessarar stéttar.

Virðulegi forseti. Það er óumdeilt, eftir því sem ég fæ best séð, að lögreglumenn hafa setið eftir þegar kemur að þeirri launaþróun sem þeir sömdu um árið 1986 gegn því að leggja niður verkfallsréttinn. Sú staðreynd að það þykir algerlega ótækt að setja þann verkfallsrétt aftur á laggirnar er sú sama staðreynd og ætti að sýna yfirvöldum, að þessi störf þurfa að vera vel launuð. Það snýst ekki bara um veski lögreglumanna. Það snýst líka um það hvaða hlutverki lögreglan þjónar í hverju samfélagi. Þetta er stofnun, eða stofnanir, sem getur beitt líkamlegu valdi. Það er mjög mikilvægt að fólk sem sinnir slíku starfi upplifi að virðing sé borin fyrir starfi þess. Það er mjög mikilvægt að þetta sé eftirsóknarvert starf. Það snýr ekki bara að réttindum lögreglumanna heldur einnig lögvörðum réttindum borgaranna. Það er á ábyrgð yfirvalda að leiðrétta það sem út af hefur borið og mér finnst það sorglegt að 

Frú forseti. Mér finnst umhugsunarvert að við séum hér að ræða um verkfallsrétt lögreglu. Hægt er að rökstyðja það í báðar áttir hvort þessi stétt eigi yfirleitt að hafa þann rétt. En svarið við því hvers vegna lögreglan er ekki með verkfallsrétt er einfaldlega það að samfélagið þolir það ekki einn einasta dag að þessi stétt sé ekki að störfum. Það er mikilvægi starfans. Mér finnst það vera ákveðin og sterk birtingarmynd á kjaradeilunni þegar við erum komin á þann stað að vera farin að ræða um verkfallsréttinn. Við ættum ekki að þurfa að vera að ræða það ef einhver gangur væri í viðræðum og ef virðingin speglaðist í viðræðunum og ef kjör lögreglu væru í samræmi við þýðingu hennar fyrir samfélagið. Við þekkjum tungutakið um framlínuna, við þekkjum tungutakið um ábyrgðina og allt þetta. Það er óþægilegt að við séum komin á þann stað að við séum að ræða um verkfallsréttinn, sem er auðvitað ekkert annað en birtingarmynd þess hversu illa hefur verið búið  
            

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka öllum þeim þingmönnum sem tóku hér til máls. Það er greinilega mikill samhugur og einhugur meðal þingmanna um að standa með lögregluþjónum, eins og einn hv. þingmaður orðaði það svo skemmtilega áðan. Forsvarsmenn lögreglumanna segja að samningar strandi á því að ríkið þverskallist við að ljúka við að semja um ákveðnar álagsgreiðslur sem settar hafa verið inn í fyrri kjarasamninga og að efndir hafi ekki verið eins og kveðið var á um í þeim. Frú forseti. Í haust lagði ég í annað sinn fram frumvarp þess efnis að lögreglumenn endurheimti verkfallsrétt sinn sem þeir afsöluðu sér 1986 gegn því að laun þeirra yrðu ákveðin samkvæmt launum ákveðinna viðmiðunarstétta. Lögreglumenn telja að allar forsendur fyrir þessu hafi verið brotnar skömmu eftir 1986. Hæstv. ráðherra fór hér yfir mikilvægi starfa lögreglu og tek ég auðvitað undir það eins og ég gerði í fyrri ræðu minni. En hún svaraði ekki spurningunni um hvort hún væri hlynnt því að lögreglumenn hlytu verkfallsrétt að nýju. Það er enginn að tala um að allir lögreglumenn leggi niður störf þann dag sem boðað yrði til verkfalls. Það er ekki svo. Auðvitað yrði fyllsta öryggis gætt. En þetta vopn, verkfallsrétturinn, er nauðsynlegt. Það hefur sýnt sig síðustu 35 árin að þetta vopn er nauðsynlegt fyrir þessa stétt til að ná fram leiðréttingu á kjörum sínum. Ég er líka ánægður með, þegar ég minnist á frumvarpið sem var lagt fram fyrir sjö til átta árum, að þá voru einstaka þingmenn Sjálfstæðisflokksins og Vinstri grænna, sem nú eru í stjórn, hlynntir því. Því er eðlilegt að ég spyrji hæstv. ráðherra Sjálfstæðisflokksins hver afstaða hans sé nú til verkfallsréttar lögreglumanna. Það er athyglisvert að svona sé komið fyrir stétt lögreglumanna 

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa mikilvægu umræðu og það er sjálfsagt að ræða um verkfallsréttinn. Ég veit að þessi fyrirspurn og frumvörp hv. þingmanns eru ekki nýtilkomin, hv. þingmaður hefur velt þessu mikið fyrir sér og lagt þetta til og það er sjálfsagt að taka þá umræðu. Það breytir því þó ekki að við áttum okkur öll á því, og það kom bersýnilega í ljós í þessari umræðu, hvert mikilvægi starfanna er og að það gæti verið snúið í framkvæmd að lögreglumenn hefðu verkfallsrétt vegna þeirrar einstaklega þýðingarmiklu stöðu sem þeir hafa í samfélaginu. En það er sjálfsagt að ræða þetta. Fyrst og fremst tel ég mikilvægt að samið verði við lögreglumenn og að þeir fái sambærilega launahækkun og að launatryggingin sem var boðin og er boðin í staðinn fyrir verkfallsrétt sé tryggð. Hv. þingmaður kom sjálfur inn á að það eina sem stæði út af væru álagsaukagreiðslur sem ætti eftir að ná saman um og því bind ég miklar vonir við að það sé það eina sem út af stendur. Það gefur okkur þá einhverja von um að hægt sé að ganga frá samningum fyrir þessa mikilvægu stétt og við erum öll sammála um hversu mikilvæg hún er. Eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom inn á þá er virðing borin fyrir starfinu og við sjáum það í því trausti sem mælist á lögreglunni. Það er ekki sjálfgefið. Það er af því að lögreglumenn á Íslandi sinna starfi sínu af alúð og almennt af mikilli kostgæfni og hófsemd og það sýnir sig í því mikla trausti sem lögreglan nýtur í íslensku samfélagi. Ég er byrjuð að skoða það sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir kom inn á varðandi vaktagreiðslur í sóttkví og ég tek undir að þetta þarf að kanna. Það mæðir auðvitað mikið á lögreglumönnum að þurfa að fara í sóttkví svona lengi eftir að hafa verið í samskiptum við aðila sem eru smitaðir af Covid.

Frú forseti. Mér finnst rétt að geta þess hér í ljósi umræðu sem varð áðan undir þessum lið að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur fullkomlega eðlilega og lögmæta ástæðu fyrir því að vera ekki með okkur hér í dag og fylgja henni og öllum hennar bestu óskir. En það breytir ekki því að það er ekki gott ef hæstv. ráðherra dregur það vikum saman að koma fyrir velferðarnefnd, eins og hún hefur gert undanfarið. Það er ekki gott. En ég vil ítreka, og tel rétt að það komi fram, að í dag hefur ráðherrann fullkomna ástæðu fyrir því að vera ekki hér, bara svo að það sé skýrt.

Frú forseti. Ég sendi skriflega fyrirspurn á alla hæstv. ráðherra ríkisstjórnarinnar fyrr í vetur og spurði um vinnu við aðgerðaáætlun byggðaáætlunar. Í henni er gerð sú krafa að 5% auglýstra starfa skuli vera án staðsetningar fyrir árslok 2021 og 10% fyrir árslok 2024. Það er sannarlega verðugt markmið og mikilvægt, frú forseti. Þrátt fyrir að eiga reyndar enn eftir að fá svör frá fimm hæstv. ráðherrum ákvað ég að það væri komið efni í að hefja munnlega eftirfylgni með þessum fyrirspurnum og mun þeirri eftirfylgni svo ljúka með framlagningu þingmáls í haust. Ég viðurkenni að svar hæstv. dómsmálaráðherra við fyrri fyrirspurn minni olli mér nokkrum vonbrigðum en samkvæmt því svari hefur dómsmálaráðuneytið ekki ráðið í starf utan höfuðborgarsvæðisins. Þó má segja til hróss að verkefni hafa verið flutt til embætta utan höfuðborgarsvæðisins en þau eru því miður hvorki talin upp né gefinn upp fjöldi þannig að það er erfitt að átta sig á umfangi þess. Ráðuneytið hefur ekki heldur mótað sér áætlun um hvernig á að uppfylla þessa fyrrnefndu kröfu byggðaáætlunar. Þá má nefna að lengi hafa verið áhyggjur af því að t.d. lögregluembætti séu undirmönnuð og jafnvel dæmi um að örfáir lögregluþjónar beri ábyrgð á eftirliti með stórum landsvæðum. Í því samhengi verð ég að ítreka að það er löngu tímabært að semja við lögregluþjóna eins og við ræddum áðan og skora ég á hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að það verði gert. Frú forseti. Staðreyndin er að þetta þarf allt að vinna saman. Sterk höfuðborg þjónar sterkri landsbyggð og sterk landsbyggð og fleiri sterkir kjarnar þjóna sterkri höfuðborg. Því er hið augljósa ójafnvægi hvað varðar staðsetningu opinberra starfa svo alvarlegt. Ég hef áður nefnt það hér að við þurfum e.t.v. að taka upp byggðagleraugu, rétt eins og við tölum um kynjagleraugu, og velti því upp hvort hugsanlega ætti reglan að vera sú að þegar auglýsa á störf þurfi að færa sérstaklega rök fyrir því af hverju eigi að staðsetja tiltekið starf í Reykjavík frekar en annars staðar. Ef það er eitthvað jákvætt sem hefur komið út úr Covid-faraldrinum er það sú staðreynd að fjölda starfa mætti vinna hvaðan sem er og hafa stórfyrirtæki á borð við Facebook og Twitter tilkynnt starfsfólki sínu að það þurfi ekki að snúa aftur á skrifstofu sína frekar en því sýnist. Svipaðar fréttir af jákvæðri reynslu íslenskra fyrirtækja hafa einnig heyrst og ætla mörg þeirra að auka frjálsræði hvað varðar staðsetningu starfsmanna sinna. Frú forseti. Ef einhvern tíma er tækifæri til að stíga stór skref varðandi staðsetningu starfa þá er það núna. Ég spyr því hæstv. dómsmálaráðherra þeirrar einföldu spurningar hver stefna hennar er varðandi staðsetningu starfa hjá ráðuneytinu og undirstofnunum þess.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa mikilvægu umræðu. Frá því að ég kom í ráðuneytið hefur áhersla mín verið sú að fólk hafi sem mest val um hvar það býr og geti starfað þar í nágrenninu. Þær öru tæknibreytingar sem orðið hafa á síðustu árum skipta auðvitað sköpum, bæði til að geta fjölgað störfum án staðsetningar og aukið frelsi fólks til að búa þar sem það kýs. Tækifæri fólks á landsbyggðinni til aukinna lífsgæða verða best tryggð með því að færa þangað störf eða að hafa störf án staðsetningar sem hægt er að sinna þar sem fólk kýs að búa. Vegna þessa hef ég í ráðuneyti mínu reynt að hraða innleiðingu rafrænnar stjórnsýslu eins og kostur er af því að það sparar í senn fjármuni fyrir skattgreiðendur og gefur tækifæri til að fjölga störfum sem ekki eru bundin við einn stað. Rafræn þjónusta mun einnig opna möguleika á að þjónustan fari fram hjá embættum sem eru fjarri þeim sem sækja þurfa þjónustuna. Það sjáum við mjög skýrt hjá sýslumannsembættunum. Þar eru gríðarlega mörg tækifæri með aukinni rafrænni þjónustu til að færa verkefni sem sinna má hvar sem er á landinu. Þó að flestir sem sækja þá þjónustu séu á höfuðborgarsvæðinu er hægt að sinna henni með rafrænum hætti hvar sem er. Ég hef unnið að því að innleiða hraðar rafræna þjónustu á því sviði og Covid-19 faraldurinn hefur opnað augu margra fyrir kostum fjarvinnu og tækifærunum í fjarfundum og öðru slíku og mun sú þróun vonandi halda áfram. Ég held að ungt fólk sjái tækifæri í því að geta búið í minni samfélögum þar sem helstu innviðir erum við höndina, ekki einungis tækifæri fyrir þá sem vinna verkefni fjarri höfuðborgarsvæðinu heldur þá sem vinna störf um allan heim og geta valið sér staðsetningu á Íslandi. Ég legg áherslu á að auka valfrelsi um búsetu á grundvelli góðra innviða. Það er best til þess fallið til að skapa fjölbreytt störf og fjölbreytt samfélag í byggðum landsins. Í ráðuneytinu hefur verið unnið að nauðsynlegum undanförum rafrænna þinglýsinga, kvaðayfirferð sýslumanna og leiðréttingu skráningar kröfuhafa. Það eru allt atriði sem sinna má annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu af því að þeim verður sinnt að fullu rafrænt, þó að enn þá þurfi einstaklinga til að fylgjast með og klára þau mál sem ekki fara sjálfkrafa í gegn. Með rafrænum þinglýsingum verður unnt að þinglýsa skjölum í meginatriðum með rafrænum og sjálfvirkum hætti, en breytt framkvæmd við þinglýsingar mun bæta þjónustustigið og stuðla að öruggari og samræmdri málsmeðferð. Jafnframt er reiknað með að verkefnið muni með tímanum skila umtalsverðri hagræðingu hjá sýslumannsembættum, en rafrænar þinglýsingar eiga að komast í gagnið á þessu ári. Við höfum verið að endurmeta verkefni hjá sýslumannsembættunum með það að markmiði að geta fært þau til og látið önnur embætti vinna þau með rafrænum hætti frá sínum svæðum. Í rauninni eru fjölmargir kostir við það, ekki bara að einstaklingar geta sótt um starf hvar sem er á landinu, hvar þeir kjósa að búa, eða hjá hvaða sýslumannsembætti þeir starfa, heldur mun það líka létta á því embætti sem er langþyngst í vöfum, þar sem eru allt of langir biðlistar og í raun algerlega óboðleg þjónusta á svo mörgum sviðum. Ég hef nú þegar fært verkefni við rafræna útgáfu á reglugerðasafni frá höfuðborgarsvæðinu til embættis sýslumannsins í Vestmannaeyjum. Það er átaksverkefni til fimm ára og leiðir af sér fleiri stöðugildi við sýslumannsembættið í Eyjum. Það hyggst ég gera varðandi fleiri verkefni sem verða þá að fullu rafræn og verður hægt að sinna þeim víða um land. Það eykur þá valfrelsi fyrir þá sem sækja um stöður. Við erum að meta grundvöll sýslumannsembættanna á grundvelli heildstæðs mats, finna tækifæri til að styrkja embættin og bæta um leið þjónustuna og auka þar rafræna þjónustu. Einnig eru ýmis umbótaverkefni á sviði stafrænnar þjónustu í vinnslu en fyrst og fremst hef ég lagt ríka áherslu á að fylgja eftir þessum verkefnum. Ég tel að með áherslu á rafræna þjónustu sé stuðlað að fjölgun starfa án staðsetningar sem og færslu á einhverjum verkefnum sem hægt er að sinna annars staðar á landinu en þar sem mest er óskað eftir þjónustunni, og að auki er stór kostur að auka hagkvæmni í ríkisrekstri í leiðinni.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir að hefja þessa tímabæru umræðu. Það er stöðugt þörf á að ýta á þetta atriði. Sömuleiðis þakka ég hæstv. ráðherra fyrir að gefa allskýr svör varðandi þetta og stefnu ráðuneytisins. Ég var staddur á Ströndum um síðustu helgi og þar ræddi ég við þjóðfræðing sem þar starfar. Þar er heilt svið háskólans staðsett, Þjóðfræðistofa, Rannsóknasetur Háskóla Íslands, með tveimur þjóðfræðingum. Það gengur mjög vel og tæknilega er ekkert í vegi fyrir því að störfin gangi vel fyrir sig. Þeir sinna fræðistörfum á staðnum og í háskólanum hér ef svo ber undir. Hæstv. ráðherra tæpti aðeins á rafrænum þinglýsingum. Er stefna ráðherra sem sagt sú að rafrænar þinglýsingar flytjist meira og minna 

Frú forseti. Fyrr í vetur lagði ég fram þingsályktunartillögu um söfnun upplýsinga um dreifingu starfa. Á þessari tillögu eru þingmenn úr öllum flokkum auk þess þingmanns sem stendur utan flokka. Tillagan felur í sér að gera Hagstofu Íslands kleift að taka saman gögn um dreifingu starfa um landið vegna þess að þegar kemur að slíkum gögnum stöndum við höllum fæti í samanburði við önnur lönd. Töluverð eftirspurn er eftir slíkum gögnum hjá fagaðilum og hagsmunaaðilum enda bárust mjög jákvæðar umsagnir um málið. Til viðbótar við mikilvægi slíkrar upplýsingasöfnunar í tengslum við uppbyggingu á samgöngumannvirkjum skiptir hún máli þegar kemur að byggðarannsóknum, vinnumarkaðsrannsóknum og öðrum samfélagslegum rannsóknum ef marka má markmið umræðunnar hjá hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur og svör hæstv. dómsmálaráðherra. Mig langar að nota tækifærið hér og hvetja til þess að þetta ágæta mál hljóti brautargengi. Lykillinn að því að þau markmið, 

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari mikilvægu umræðu og góðri sýn hæstv. ráðherra sem hefur sýnt það í verki að hægt er að flytja störf til og endurhugsa verkefnin. Ég kem hingað upp aðallega til að leggja áherslu á að það er af tveimur ástæðum sem ég styð að störfum sé dreift sem víðast um landið. Það er helst vegna meðferðar á opinberu fé því að oftast er húsnæðiskostnaður og starfsmannavelta minni og starfsmannaumsýsla og annað margfalt ódýrara úti um landið. Og oftast er það svo að því minni sem yfirbyggingin er því lægri verður millilagakostnaðurinn við rekstur. Ég vildi hafa það í huga. Síðan eru það náttúrlega líka byggðalegu sjónarmiðin. Sýslumenn eru t.d. einu beinu tengsl ríkisvalds í hverju samfélagi fyrir sig. Því er mikilvægt að úti um allt land séu öflugar stofnanir.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Ég vil einnig taka undir með hæstv. ráðherra þegar hún nefnir að færsla starfa út á land sé í bígerð og það hefur reyndar verið lengi. Landsbyggðin hefur mátt búa við það í áratugi að horfa á eftir stöðugum straumi fólks á höfuðborgarsvæðið. Það er auðvitað fyrst og fremst vegna atvinnutækifæra sem finnast hér á höfuðborgarsvæðinu. Þau hafa þvílíkt aðdráttarafl að allir vilja koma hingað. Það má ekki ræða þessa hluti eins og störf úti á landsbyggðinni eigi að vera einhvers konar ölmusa. Ég vara við að þetta sé rætt á þeim nótum. Ég held að það verði að líta á netið og ný atvinnutækifæri sem tækifæri og vil benda á hugmynd um að færa stofnanir og ráðuneyti. 

Hæstv. forseti. Ég fagna þessari umræðu hér í dag eins og fleiri hafa gert. Mér fannst ástæða til að koma hingað upp þegar ég heyrði sýslumenn nefnda sem dæmi þar sem staðan hjá þeim og aðgengi að þeim er oft afleitt á landsbyggðinni. Mig langar líka að nefna uppsögn aðstoðarmanna tollstjóra á Seyðisfirði. Það finnst mér vera með því stóra sem er að gerast í Norðausturkjördæmi og verður að stoppa með öllum ráðum. Síðan eru skatturinn og tollurinn sameinaðir og eru að leita að nýju húsnæði. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé sniðugt núna að dreifa þeirri starfsemi hringinn í kringum landið.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari góðu og að mínu mati mikilvægu umræðu. Ég fagna því auðvitað að hæstv. ráðherra tali hér um aukna rafræna stjórnsýslu og sjái tækifærin sem í henni felast. Það sýndi sig svo vel í Covid-faraldrinum að allt í einu gátu ótrúlegustu hlutir og ótrúlegustu fundir átt sér stað í gegnum internetið. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að fylgja eftir þeirri reynslu og nýta hana til að byggja til framtíðar og fara að hugsa hlutina svolítið öðruvísi. Ég fagna því líka sem hæstv. ráðherra sagði um að nýta sýslumannsembættin betur, nýta mannauðinn. Hann er um allt land og nægir kraftar til að vinna að alls kyns verkefnum. Þar eru aukin tækifæri en þau hverfa auðvitað ef við grípum þau ekki og ég skora á hæstv. ráðherra að vinna að því. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni eru gríðarleg tækifæri í sterkum kjörnum um allt land og ég held að sterkt höfuðborgarsvæði og sterk landsbyggð séu raunverulega lykillinn að auknu jafnvægi í landinu. Við eigum einmitt ekki að vera að stilla þeim upp sem andstæðum og alls ekki að tala um að störf, hvort sem er á höfuðborgarsvæðinu eða á landsbyggðinni, séu einhvers konar ölmusa. Frú forseti. Að lokum langaði mig að þakka aftur fyrir umræðuna en líka að minna hæstv. ráðherra á að enn liggur inni í ráðuneytinu fyrirspurn mín um mögulegan flutning starfsþróunarseturs lögreglunnar til Akureyrar 

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa góðu umræðu. Það er lykilatriði að í þessu felst fyrst og fremst áhersla á að auka rafræna þjónustu. Það mun bæta þjónustuna og meðferð opinbers fjár en sýn mín á sýslumannsembættin er líka að þau séu öflug embætti á sínu svæði, sem fyrst og fremst þjónusta fólk, sama hvaða fólk leitar þangað, hvar sem það hefur lögheimili þannig að það geti leitað til þess sýslumannsembættis sem næst er og geti fengið afgreiðslu sinna mála, sama hvaða mál það er. Það getur þá verið sent til afgreiðslu hvar sem er á landinu þar sem rafræn þjónusta er veitt. Ég held að þarna sé gullið tækifæri af því að það skilar ekki bara fleiri störfum án staðsetningar heldur líka og fyrst og fremst bættri þjónustu og ekki bara úti um allt land heldur myndi þetta líka létta verulega á embættinu á höfuðborgarsvæðinu þar sem væri hægt að stytta biðtíma og annað í hinum ýmsum málum sem þar heyra undir. Ég var spurð sérstaklega um þinglýsingar. Ég hef farið í sérstakt átak til að hraða því ferli en hægt hefur gengið að koma því á fót enda ýmislegt sem þarf að gera tæknilega svo að það gangi allt saman upp. En ég hef hug á því að skoða hvort annað sýslumannsembætti en á höfuðborgarsvæðinu gæti tekið að sér rafrænar þinglýsingar að fullu. Tollamál heyra síðan undir fjármálaráðherra en ég ítreka þessa sýn mína á sýslumannsembættin í heild sinni og tek undir með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson um að auðvitað þurfi líka að liggja fyrir skýrar greiningar og það eru greiningar sem ég er líka að gera sérstaklega á sýslumannsembættunum, hvar sé hægt að styrkja, nýta fjármuni betur, nýta fólk betur og auglýsa síðan störf án staðsetningar.

Frú forseti. Ég fagna því að fá tækifæri til að eiga samtal við hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um friðlýst svæði. Fyrr í vetur fékk ég svör við nokkrum spurningum sem ég lagði fyrir hæstv. ráðherra um svipað efni, 373. mál. Ég spurði hver væru friðlýst svæði á landinu, hverjar væru fyrirætlanir um friðlýsingu og í hvaða tilfellum friðlýsingu hefði verið aflétt. Það vakti athygli mína, svo að það sé nefnt, að síðustu spurningunni var svarað þannig að mjög fátítt væri að friðlýsingu væri nokkurn tímann aflétt. Það kom einnig fram í svari ráðherra að fjölmargar fyrirætlanir eru á borði ráðherra um að friðlýsa svæði og ýmislegt annað og ég þakka fyrir svör sem bárust við fyrirspurninni og voru næsta ítarleg. Ég ætla örlítið að fara inn á svör ráðherra um hvaða svæði væru í ferli og á hvaða grunni fyrirhugað væri að friðlýsa þau áður en ég kem að spurningunum sjálfum sem ég lagði fram fyrir nokkuð löngu. Í grunninum er t.d. vísað í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar um að unnið skuli að stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu og sérstök áhersla skuli lögð á friðlýsingarkosti í verndarflokki rammaáætlunar auk verndarsvæða í samræmi við náttúruverndaráætlun. Ég vildi að ég hefði tíma til að fara yfir þjóðgarðinn og friðlýsingar samkvæmt verndarflokki rammaáætlunar. Ég byrja á hálendisþjóðgarðinum. Unnið er að friðlýsingu miðhálendisins sem þjóðgarðs en gert er ráð fyrir að hann taki að lágmarki til þjóðlendna innan miðhálendislínu. Forsendur friðlýsingar þjóðgarðsins er að finna í skýrslu nefndar sem vann að undirbúningi hans. Hæstv. ráðherra gerir ráð fyrir að leggja fram frumvarp í haust um stofnun hálendisþjóðgarðs sem veiti heimild til friðlýsingar hans. En eins og hæstv. ráðherra er kunnugt um reyndist vera talsverð andspyrna gegn þessum hugmyndum, m.a. hjá sveitarstjórnum og íbúum á þessum svæðum úti á landi. Þar kom m.a. fram að andstæðingar töldu reynsluna af Vatnajökulsþjóðgarði ekki nægilega langa og ekki svo góða að það réttlæti að færa út kvíarnar svo kröftuglega eins og fyrirætlanir ráðherra eru varðandi miðhálendisþjóðgarð. Ég ætla ekki að lesa upp allar spurningar mínar til hæstv. ráðherra en ítreka þó sérstaklega spurninguna um hvort það gæti hentað og hvort ráðuneytið hafi skoðað það að afnema friðlýsingu í einhverjum tilvikum, hvort landeigendum sé betur treystandi í einhverjum tilvikum til að byggja upp aðstöðu og vernda viðkvæma náttúru á hinum friðlýstu svæðum. Og ef svo er, hvar ráðherra telji það helst koma til greina. Frú forseti. Ég veit dæmi þess að íbúar og landeigendur telja svo vera.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Varðandi fyrstu spurninguna þá fer í raun alveg eftir eðli hins friðlýsta svæðis og hvaða friðlýsingarflokk um er að ræða hversu mikil uppbygging þarf í reynd að eiga sér stað á svæðinu. Í náttúruverndarlögum er kveðið á um einstaka flokka friðlýstra svæða. Sem dæmi eru náttúruvætti þau svæði sem ástæða þykir til að varðveita sökum fræðilegs gildis, fegurðar eða sérkenna. Sem dæmi um slíkt svæði er Geysissvæðið í Haukadal sem friðlýst var í gær sem náttúruvætti. Það er t.d. einn okkar fjölsóttasti ferðamannastaður og því brýnt, svo að ekki sé gengið á náttúruverðmæti svæðisins, að tryggja að á svæðinu séu innviðir sem geti tekið á móti þeim fjölda ferðamanna sem sækir hann heim allan ársins hring. Það þarf að huga að öryggismálum, aðgengi fyrir alla og upplifun gestanna. Þetta á ekki alltaf við um öll náttúruvætti þannig að það er líka mismunandi innan flokkanna. Annað dæmi um friðlýsingarflokk eru þjóðgarðar, alla jafna stór landsvæði sem eru lítt snortin og hafa að geyma sérstakt eða dæmigert lífríki, jarðminjar og/eða landslag. Í náttúruverndarlögunum segir að tryggja skuli aðgang almennings að þjóðgörðum til útivistar svo að fólki gefist tækifæri til að kynnast náttúru og sögu svæðisins. Til að uppfylla megi þau skilyrði er oft nauðsynlegt að ráðast í uppbyggingu en hún verður alltaf að taka mið af markmiðum friðlýsingarinnar og vera í sátt við náttúruna. Óbyggð víðerni eru enn annar flokkur friðlýsingar. Þar er um að ræða stór landsvæði þar sem ummerkja mannsins gætir lítið sem ekkert og náttúran fær að þróast án álags af mannlegum umsvifum. Friðlýsing slíks svæðis skal miða að því að varðveita einkenni þess, t.d. að viðhalda fjölbreyttu og óvenjulegu landslagi, víðsýni eða að vernda heildstæð, stór vistkerfi og tryggja að núlifandi og komandi kynslóðir geti notið þar einveru og náttúrunnar án truflunar af mannvirkjum eða umferð vélknúinna farartækja. Mikil uppbygging á svæðum í þessum flokki er því t.d. ekki líkleg. Það er því mjög mismunandi hvar uppbygging á við og hvernig beri að standa að uppbyggingunni. Sný ég mér þá að annarri spurningu hv. þingmanns þar sem hann spyr um viðmið stjórnvalda um samspil náttúru og mannvirkja þegar aðstaða er byggð á friðlýstum svæðum. Stefnumarkandi landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum 2018–2029, sem Alþingi samþykkti fyrir tveimur árum, er það stjórntæki sem við styðjumst við í þessum efnum. Í þessari áætlun eru sett fram markmið um stýringu og sjálfbæra þróun, vernd náttúru og menningarsögulegra minja, öryggismál, skipulag, hönnun og ferðamannaleiðir. Við mat á þörf á innviðum á tilteknum stað skal horft til samspils vörslu, reglna og efnislegra innviða. Í þarfagreiningu verði tekið tillit til kostnaðar við uppbyggingu, reksturs og viðhalds efnislegra innviða til lengri tíma. Ekki beri að líta á efnislega innviði sem sjálfgefið fyrsta viðbragð við auknu álagi á náttúru vegna fjölgunar ferðamanna. Nauðsynleg mannvirki á friðlýstum svæðum eiga að vera vel hönnuð. Þau eiga að falla vel að landslagi, falla vel að viðkomandi minjum, gildi staðarins og staðaranda og styðja við upplifun gesta. Góð ending og lítil viðhaldsþörf skal einkenna slík mannvirki og heildarsvipmót lands skal varið eftir fremsta megni. Í þriðja lagi spyr þingmaðurinn um afnám friðlýsingar og hvort landeigendum sé betur treystandi til að byggja upp aðstöðu og vernda hin friðlýstu svæði. Friðlýsing svæða byggir á verndargildi þeirra, þ.e. náttúruminjanna sjálfra. Í náttúruverndarlögunum segir að afnám friðlýsingar geti átt sér stað ef verndargildi minjanna eða svæðisins hefur rýrnað eða ef mjög brýnir samfélagshagsmunir krefjast þess. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði laganna á eftir atvikum að endurmeta verndargildi þeirra minja sem standa á gildandi náttúruminjaskrá. Það mat stendur yfir hjá Náttúrufræðistofnun Íslands og Umhverfisstofnun. Það mat tekur líka til þess hvar hentar best að flokka viðkomandi svæði í friðlýsingarflokka og fleiri atriði sem þar er litið til. Um það hvort landeigendum sé betur treystandi til að byggja upp aðstöðu og vernda hin friðlýstu svæði vil ég segja að víða, sérstaklega í jaðri friðlýstra svæða, og þar er hægt að nefna Geysissvæðið sem dæmi, hafa landeigendur staðið að uppbyggingu aðstöðu af miklum sóma. Slík uppbygging þjónar verndarmarkmiðum svæðisins þar sem ekki hentar endilega að reisa salerni eða gestastofu inni á sjálfu hverasvæðinu, svo að dæmi sé tekið. En víðast á friðlýstum svæðum er hið opinbera landeigandinn og landsáætlun um uppbyggingu innviða, sem ég fór hér yfir áðan, markaði tímamót í getu ríkisins sem landeiganda til að standa að uppbyggingu af myndarbrag. Þar höfum við gert vel og getum auðvitað gert enn betur og ætlum að gera það.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu og góðu umræðu. Ég vildi vekja athygli á að oft er uppbygging á friðlýstum svæðum gríðarlega mikilvæg til að vernda náttúrugildi, tryggja öryggi þeirra sem fara um svæðið og upplifun þeirra líka. Það er mjög mikilvægt. Oft er kallað eftir friðlýsingu á vissum svæðum til að þau fái athygli svo að hægt sé að kalla eftir framkvæmdum og að brugðist sé við. Ég vil líka lýsa áhyggjum mínum af því þegar heimamenn, sveitarfélög, félagasamtök og jafnvel einkaaðilar kalla eftir að fá að byggja upp á friðlýstum svæðum, hafa haft framgöngu um að gera skipulag og annað slíkt, en fá það ekki. Ástæðuna getur annaðhvort verið að finna hjá Skipulagsstofnun eða í því að ekki fæst úthlutað úr Innviðasjóði. Það er ekki nógu gott. 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og vil lýsa mig fyllilega sammála orðum hv. þm. Vilhjálms Árnasonar. Mig langar að koma inn á nokkur atriði, í fyrsta lagi að ráðherra útskýri betur fyrir okkur í lokaorðum sínum hvað hann átti við með orðunum „efnislegir innviðir ekki fyrsta viðbragð“. Ég held að ráðherrann hafi verið að svara einhverju í annarri spurningu hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar. Síðan langar mig að koma inn á það að vera kann að uppbygging, ekkert endilega í jaðri friðlýstra svæða heldur innan þeirra, sé til þess fallin að auka upplifun og ánægju þeirra sem vilja skoða þau svæði, eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason benti á. Ég vil líka koma því á framfæri að það getur verið betri kostur að landeigendum sé falið stærra og meira hlutverk en að ríkið sé að væflast í þessu. Gleymum því ekki að bændur Íslands eru vörslumenn landsins og hafa í raun lagt hvað mest af mörkum í að vernda, byggja upp og friða landið.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágætissvar við spurningu sem ég lagði fyrir hann og ég þakka einnig þingmönnum sem hafa tekið til máls undir þessum lið. Ég tel að þegar við ræðum um friðlýsingar verði að vera að baki þeim það afl að unnt sé að vernda svæðin og tryggja skaðlítinn aðgang ferðamanna. Sé það afl ekki fyrir hendi er uppbygging og gæsla oft betur komin í höndum landeigenda og eru mörg ágæt dæmi um metnaðarfulla og athyglisverða uppbyggingu á vegum eigenda svæða. Frú forseti. Friðlýsing má ekki ganga út í öfgar, sérstaklega ef ekki er fyrir hendi vilji, geta eða áhugi á að byggja upp og tryggja viðkomandi svæði og tryggja aðgang ferðamanna og annarra að þeim. Með öðrum orðum: Svæðin mega ekki vera til skammar. Og það eru til dæmi um mjög mikið sleifarlag á einstaka svæðum á vegum hins opinbera. Við verðum að hafa þetta afl. Þess vegna spyr ég um friðlýstu svæðin, að þetta gangi ekki út í öfgar, að menn fari ekki langt fram úr sér, friðlýsi allt sem þeir sjái og síðan sé því lítið eða ekkert fylgt eftir, sérstaklega þegar við horfum upp á þann gífurlega ferðamannastraum sem hefur verið hér til skamms tíma og mun væntanlega halda áfram. Þá er mjög mikilvægt að vernda landið og ég mæli fyrir samspili ríkis og einkaaðila í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir þátttöku í þessari fínu umræðu. Til að svara því hvað átt sé við með að efnislegir innviðir séu ekki endilega fyrsta viðbragð er hér átt við að oft og tíðum koma landverðir í stað þess að ráðist sé í umfangsmikla uppbyggingu, sérstaklega til að byrja með. Með því að þeir vinni á þessum friðlýstu svæðum og beini fólki á ákveðna staði frekar en aðra og með því að halda uppi þeirri fræðslu sem gert er á svæðunum má draga úr nauðsyn þess að fara í dýra innviðauppbyggingu. Lykilatriðin eru þau að í þjóðgörðunum vinnum við atvinnustefnu, stjórnunar- og verndaráætlanir þar sem farið er yfir með hvaða hætti eigi að byggja upp innviði, hvar eigi að byggja upp og hvar ekki. Og það er afskaplega mikilvægt að við höfum þessi stjórntæki, bæði í þjóðgörðunum okkar og á öðrum friðlýstum svæðum, stjórnunar- og verndaráætlanir. Þetta er planið fyrir það hvernig við ætlum okkur að gera hlutina og halda utan um þessi verðmætu svæði okkar. Innviðaáætlunin sem ég nefndi í fyrra svari mínu er síðan lykilatriði þegar kemur að því að forgangsraða verkefnum. Núverandi ríkisstjórn hefur sett stóraukið fé inn á þessi svæði. Í ár fer um milljarður króna í innviðauppbygginguna svo að dæmi sé tekið. Við höfum fjölgað landvörðum um allt land þannig að fjármagnið fer bæði til svæða í eigu ríkisins og náttúruverndarsvæða á forræði annarra. Ég minni á að friðlýsing er stórkostlegt stjórntæki til að beina fólki á staði, skipuleggja svæði þar sem oft og tíðum hefur orðið of mikill ágangur og halda þannig skipulega utan um þessi svæði þannig að þau geti í framtíðinni 

Virðulegi forseti. Ég ætla kannski ekki að eyða löngum hluta af takmörkuðum tíma mínum í að lesa upp þessar fimm spurningar sem ég beindi til hæstv. utanríkisráðherra. Þær er að finna á þskj. 1449 og snúast um framkvæmdir á vegum NATO hér á landi, bæði þær sem standa yfir og þær sem eru fram undan. Tilefni spurningarinnar var hins vegar frétt fyrir nokkrum vikum þess efnis að það kunni að vera möguleiki að flýta framkvæmdum á vegum NATO á Keflavíkurflugvelli og í Helguvík, þar með töldum borgaralegum framkvæmdum á svæði þar sem atvinnuleysi er nú 25%. Nú geri ég mér fulla grein fyrir því að varnarhagsmunir eða varnarsjónarmið ráðast ekki af því hversu mikið atvinnuleysi er á hverjum tíma á Suðurnesjum. Hitt er alveg ljóst að það er jafn sjálfsagt að taka tillit til atvinnuástands, ekki síst með borgaralegar framkvæmdir sem þegar eru ákveðnar, ef hægt er að flýta þeim. Þess vegna gæti ég svo sem auðveldlega einfaldað eða fækkað þessum fimm spurningum til hæstv. utanríkisráðherra niður í eina: Er flýting á þessum framkvæmdum möguleg af hálfu NATO og ef svo er, hvað stendur þá í vegi fyrir því að ráðist verði í það?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar sem eru bæði mikilvægar og tímabærar og í takt við aukið mikilvægi Íslands og þær áherslubreytingar sem orðið hafa á öryggis- og varnarmálum síðastliðin ár. Fyrst er spurt: Að hvaða verkefnum í varnarmálum er unnið hér á landi í samstarfi íslenskra stjórnvalda við Norður-Atlantshafsbandalagið (NATO) og bandarísk stjórnvöld? Almennt má skipta framkvæmdum í fjóra flokka: Það eru framkvæmdir kostaðar af NATO, framkvæmdir kostaðar af íslenskum stjórnvöldum, framkvæmdir kostaðar af bandarískum hernaðaryfirvöldum og framkvæmdir kostaðar í samvinnu framangreindra aðila. Nú eru sex samþykkt verkefni í útboði og í framkvæmd. Ég ætla að fara í gegnum tölurnar eins og þær liggja fyrir núna, en menn skulu hafa í huga að slíkt getur breyst með gengisbreytingum. Svo farið sé í fyrstu framkvæmdirnar þá eru það breytingar og endurbætur á flugskýli 831. Þar er heildarframlagið 1,8 milljarðar kr. Af því bera bandarísk hermálayfirvöld 1,3 milljarða kr., NATO um 200 millj. kr. og Íslendingar 270 millj. kr. Þá er það bygging þvottastöðvar og þar er heildarframlagið 613 millj. kr. sem er fjármagnað af bandarískum yfirvöldum. Númer þrjú er viðhald og endurbætur á flugbrautum, hlöðum, akstursbrautum og ljósakerfi. Það er rúmlega 3,1 milljarður kr. Af því leggja bandarísk hernaðaryfirvöld til 2 milljarða kr. og NATO 1,1 milljarð kr. Í fjórða lagi er það stækkun og bygging flughlaðs og aðstaða fyrir gámabyggð. Það er kostnaður upp á 8,1 milljarð kr. sem er fjármagnaður af bandarískum hernaðaryfirvöldum. Í fimmta lagi er það uppfærsla á ratsjárkerfum sem eru tæplega 4 milljarðar kr. Þar af fjármagnar NATO tæplega 3,5 milljarða kr. og íslensk yfirvöld 470 millj. kr. Síðan er það hugbúnaðaruppfærsla upp á rúmlega 3,8 milljarða kr. og það er annars vegar NATO sem er með 3,1 milljarð kr. og síðan eru íslensk yfirvöld með rúmlega 700 millj. kr. af því. Þegar hv. þingmaður spyr hvaða framkvæmdir hafi verið ákveðnar eða kunni að vera fram undan er rétt að taka fram að engar formlegar ákvarðanir hafa verið teknar um frekari framkvæmdir. En það liggur fyrir að hér er hins vegar um að ræða töluverða uppsafnaða viðhaldsþörf. Bara til að setja þetta í eitthvert samhengi þá er hér um að ræða 140 mannvirki, sem eru bæði lítil og stór, og mörg þeirra nýtast, eins og hv. þingmaður kom inn á, í borgaralegum tilgangi. Þegar þau eru afskráð þá fara þau til íslenska ríkisins. Til að setja það í eitthvert samhengi voru um 563 mannvirki til staðar þegar varnarliðið fór. Fyrst hv. fyrirspyrjandi og þingmaður spyr um framhaldið og framtíðina þá eru þessi mál alltaf til skoðunar og á þessum tíma eins og áður fer fram ítarleg greiningarvinna á þessum hlutum. Ef menn komast hins vegar á þann stað að taka þurfi einhverjar ákvarðanir eða eitthvað slíkt þá fer það í gegnum hefðbundinn feril, eins og við þekkjum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa mikilvægu og góðu umræðu. Mig langaði til að leggja áherslu á hve mikilvægt það er í öllum þessum framkvæmdum að horft sé til samfélagsins þar sem þær eru og þær komi að sem mestu gagni þar, hin borgaralegu not séu sem mest. Það sé reynt að vinna þetta sem mest með samfélaginu út frá skuldbindingum Íslands, þeim samningum sem við höfum gert og þeirri skyldu sem við höfum. Sumar af þeim framkvæmdum sem maður hefur heyrt um að væru mögulegar, eins og uppbygging í Helguvík, myndu t.d. draga gríðarlega úr áhrifum varnarsamstarfsins sem við erum í á borgarana og ef það er orðið styttra á milli svæðisins þar sem skipin koma að landi og öryggissvæðisins er það líka mun umhverfisvænna. Ég vildi koma inn á að hagsmunir samfélagsins þar sem byggt er upp skipta miklu máli.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda sem og hæstv. ráðherra fyrir umræðuna hér. Ef ég hef náð að skrifa rétt hjá mér þessa talningu ráðherrans er um að ræða 20–22 milljarða kr. Þar af er íslenska ríkið með um 1,5 milljarða. Ég hef fyrirvara á öllum þessum tölum því að ég þurfti skrifa þær mjög hratt og illa. Það sem ég velti fyrir mér er í raun spurningin sem hv. þingmaður, upphafsmaður málsins, spurði ráðherra: Er hægt að flýta þessum framkvæmdum? Ef svo er, hvað er í vegi fyrir að þeim sé flýtt? Þetta er lykilspurning. Það er mjög mikilvægt að ráðherra svari því. Ef hægt er að flýta þeim, hvers vegna er það þá ekki gert? Það er annað sem mig langar að koma á framfæri. Nú veit ég ekki alveg hvort þessar framkvæmdir séu hluti af stærra plani eða langtímaáætlun varðandi uppbygginguna. Það er hins vegar ljóst að sú áætlun þarf að vera til og það er líka ljóst að Íslendingar verða að gera sér grein fyrir því að við þurfum að efla varnir landsins. Því miður er þróunin í heimsmálum með þeim hætti að við getum ekki látið eins og ekkert sé. Og ég hvet og styð hæstv. ráðherra til að sjá til þess að varnir landsins verði öruggar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og fyrirspyrjanda, Páli Magnússyni, fyrir mjög mikilvæga fyrirspurn og sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Í mínum huga snýr málið ekki síst að þjóðaröryggisstefnu Íslands sem ríkisstjórnin hefur skuldbundið sig til að fara eftir og það kemur fram í stjórnarsáttmála hennar: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á að öryggismál þjóðarinnar séu í traustum skorðum. Þjóðaröryggisstefna Íslands sem samþykkt var af Alþingi verður höfð að leiðarljósi.“ Þetta er ríkisstjórnin hins vegar ekki að gera. Það er alger forsenda fyrir samstarfi okkar við bandalagsþjóðir okkar í NATO og Bandaríkin að varnarmannvirkin sem við höfum skuldbundið okkur til að hafa í lagi séu í lagi. Það er komið að verulegu viðhaldi á þessum mannvirkjum sem ráðherra hefur lagt til að verði ráðist í en því var hafnað. Það finnst mér alvarlegur hlutur. Ég verð að segja, herra forseti, að ég get ekki séð að öryggismál þjóðarinnar séu í traustum skorðum 

Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í þetta sértækt en almennt vil ég segja að Ísland sem herlaus smáþjóð á norðurslóðum á auðvitað að leggja allt kapp á að aukin spenna í okkar heimshluta, og sérstaklega á heimskautasvæðunum, leiði ekki út í vígbúnaðarkapphlaup. Heimurinn er í djúpu áfalli um þessar mundir vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og hefur ærin verkefni með höndum sem fyrir framtíð mannkyns eru brýnni en það að auka útgjöld til vígbúnaðar. Þar nefni ég loftslagsmál. Þar nefni ég þá staðreynd að 80 milljónir jarðarbúa eru á flótta. 1% mannkyns er heimilislaust um þessar mundir. Þá má að lokum nefna að reynsla Suðurnesja og fleiri byggðarlaga á Íslandi af því að treysta á erlendan her sem vinnuveitanda er vægast sagt blendin. Herinn fór þegar honum sýndist og skildi eftir byggðarlög í sárum, þar á meðal mína gömlu heimabyggð þegar hann hvarf fyrirvaralaust af Heiðarfjalli og lagði þar niður stóran vinnustað. Sú reynsla situr enn í heimamönnum þar um slóðir.

Forseti. Þetta er áhugaverð umræða og ég var ánægður að heyra hæstv. ráðherra lýsa því yfir að frekari ákvarðanir í þessum efnum fari náttúrlega eftir eðlilegum leiðum, svo sem hans er von og vísa. Að sjálfsögðu er það unnið þannig þó að hér sé verið að reyna að blása upp eitthvert moldviðri af hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar. Annars er ég sérstaklega ánægður með að heyra hv. þingmenn Miðflokksins kalla sérstaklega eftir flýtingu framkvæmda, að fjármunum verði komið í vinnu. Hér síðar í dag munum við fjalla um nokkur verkefni sem fjalla akkúrat um það, að flýta vegaframkvæmdum, samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir, koma upp borgarlínu og fleiru þar sem fjármunir bíða bara eftir að komast í vinnu. Ég treysti því að hv. þingmenn Miðflokksins séu jafn áfjáðir í að þeir fjármunir komist í vinnu og þessir.

Herra forseti. Vegna þeirrar umræðu sem hér hefur átt sér stað langar mig að segja að mér finnst sérlega ógeðfellt að fjalla um þann þrönga, afleidda ávinning sem hv. þingmenn telja samfélög njóta af hernaðaruppbyggingu og þar sé hægt að nýta fjármuni til alls konar samfélagslegra innviða. Það er fátt eða ekkert í heiminum sem leiðir til meiri sóunar á mannslífum og efnislegum gæðum og mengar meira en hernaðarátök. Það er því miklu nær að ráðstafa þeim peningum beint inn í samfélagslega innviði en ekki fara einhverja fjallabaksleið með því að gera það í gegnum  Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir tölurnar sem hann nefndi því að það er gott fyrir okkur að þekkja þær.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem hér hafa tekið til máls og sérstaklega hæstv. utanríkisráðherra fyrir greinargóð svör um framkvæmdirnar sem nú eru í gangi á þessu svæði. Þetta snýst ekki um aukin útgjöld til vígbúnaðar eins og kom fram í máli þingmanna áðan. Lenging á viðleguköntum í Helguvík eða viðhald á húsakosti á Keflavíkurflugvelli snýst ekki um aukin útgjöld til vígbúnaðar. Þetta snýst um að uppfylla þær skyldur sem við höfum samkvæmt varnarsáttmálanum og vegna þátttöku okkar í NATO sem aftur er partur af samþykktri þjóðaröryggisstefnu Íslendinga. Þetta snýst ekki um aukin hernaðarumsvif á Íslandi heldur um það hvort og þá með hvaða hætti hugsanlega væri hægt að flýta m.a. þeim borgaralegu framkvæmdum sem ég nefndi hér til sögunnar í ljósi þeirra aðstæðna sem ríkja og ég tók það sérstaklega fram að uppfylling á varnarsáttmálanum eða þjóðaröryggisstefnunni tæki svo sem ekki endilega mið af því atvinnuástandi sem nú ríkir á Suðurnesjum. En þegar um er að ræða framkvæmdir sem eru nauðsynlegar til að við uppfyllum þann hluta samningsins sem að okkur snýr og hugsanlega væri möguleiki á að flýta sé ég enga goðgá í að gera það. Það er ekki verið að ræða hér um aukin hernaðarumsvif eða aukin útgjöld til vígbúnaðar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka bæði fyrirspyrjanda og hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni. Bara svo það liggi fyrir þá er það sem ég fór yfir samþykkt og komið í framkvæmd, þ.e. þær upphæðir sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson fór rétt með, eru samþykktar og framkvæmd hafin. Það hefur ekki verið neitt viðlíka í viðhaldsframkvæmdum í áratugi, langt frá því. Ef við hugsum um hver ávinningur okkar er þá er hann sá að við erum í öflugasta varnarbandalagi í heimi. Ef við segjum að við eigum ekki að vera þar þurfum við að svara því hvað annað við eigum að gera í staðinn. Menn verða að svara þeirri spurningu því að engin þjóð vill vera varnarlaus og ég veit ekki til þess að nein þjóð hafi það á stefnuskrá sinni, sama hvar hún er í heiminum, að vera varnarlaus. Bara svo að það sé líka sagt, og það er ekkert séríslenskt, þá hafa margar af þessum framkvæmdum - þetta eru um 140 mannvirki - nýst til borgaralega athafna í gegnum tíðina. Það þykir, og er auðvitað, fullkomlega eðlilegt. Ljósleiðarinn úti um allt land er framkvæmd sem fjármögnuð var af Atlantshafsbandalaginu á sínum tíma. Við getum nefnt hafnir eins og Helguvík, og flugbrautir, svo eitthvað sé nefnt. Þó svo að við séum ekki í þessu varnarsamstarfi af efnahagslegum ástæðum þá er miklu betra að við séum að fara í þessar framkvæmdir núna, í þeirri stöðu sem við erum, en ef mikil sveifla hefði verið í efnahagslífinu. Það bara segir sig sjálft. En stóra einstaka málið er þetta: Þetta eru mannvirki sem eru eins og öll önnur mannvirki; ef þeim er ekki haldið við þá kemur viðhaldsþörf. Það er nákvæmlega eins með þessi mannvirki og öll önnur. Ég treysti því og trúi að við munum taka góða og málefnalega umræðu um þessi mál, ekki bara núna heldur sem oftast hér í sölum Alþingis.

Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá tækifæri til að eiga orðastað við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um stöðu heimilanna. Fyrsta spurning mín til hæstv. ráðherra var: Hvernig hyggst ráðherra verja heimili landsmanna ef vísitala neysluverðs hækkar umfram verðbólgumarkmið Seðlabankans?  Í því sambandi er eðlilegt að spyrja hvort við höfum dregið einhvern lærdóm af því sem gerðist eftir efnahagshrunið 2008. Þá má minna á svar hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn hv. þm. Ólafs Ísleifssonar um nauðungarsölur og gjaldþrotaskipti, 233. mál á 148. löggjafarþingi. Þar kom fram að á undanförnum tíu árum hefðu 9.195 fasteignir einstaklinga verið seldar nauðungarsölu eða vegna greiðsluaðlögunar á tíu árum eftir hrun. Án efa, herra forseti, hafa fleiri fjölskyldur misst heimili sín eftir öðrum leiðum sem ekki liggja fyrir neinar opinberar tölur um hér. Það er því þekkt reynsla af geigvænlegum afleiðingum fyrir heimilin og enn í dag sitja margar fjölskyldur í greipum ofurhárrar leigu eftir hafa hrakist úr eigin húsnæði. Í því sambandi má einnig spyrja hæstv. ráðherra hvort hann taki undir með seðlabankastjóra um að verðtryggingin sé á undanhaldi af því að fólk greiði atkvæði með fótunum og taki óverðtryggð lán og hvort hæstv. ráðherra telji að verðtryggingin hverfi af almennum lánamarkaði vegna húsnæðislána eins og ráða má af orðum seðlabankastjóra. Aðrar spurningar mínar voru: Hefur ríkisstjórnin áform um að verja heimilin fyrir auknum byrðum af þessum völdum? Telur ráðherra ekki sanngjarnt og eðlilegt í ljósi reynslunnar að stjórnvöld grípi til aðgerða til að koma í veg fyrir að höfuðstóll verðtryggðra húsnæðislána og afborganir af þeim hækki umfram verðbólgumarkmið Seðlabankans? Og ég vil minna á það að á síðustu 12 mánuðum hefur verðbólga mælst 2,6% en verðbólgumarkmið Seðlabankans er 2,5% þannig að það er kannski innan skekkjumarka en við erum í þessari hættu, atvinnuleysi er enn mjög mikið 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að ræða þetta mál sem er sannarlega mikilvægt. Stöðugt verðlag er enda eitt af meginmarkmiðum Seðlabanka Íslands. Það er, eins og fram er komið, skilgreint sem 2,5% verðbólga á tólf mánuðum. Eðlilegar sveiflur í efnahagslífinu leiða þó til þess að verðbólgan sveiflast í kringum þetta markmið. Það er mikið til vinnandi að tryggja stöðugt verðlag enda leiðir of há verðbólga ekki aðeins til hækkandi höfuðstóls verðtryggðra lána heldur til efnahagslegs kostnaðar fyrir allt samfélagið. Að sama skapi er almenn lækkun verðlags skýrt efnahagslegt veikleikamerki. Það er skiljanlegt að Íslendingar óttist enn verðbólguna enda hræða spor fyrri efnahagsáfalla. Það hefur hins vegar náðst ótrúlegur árangur í baráttunni við verðbólguna undanfarinn áratug eða svo. Þrátt fyrir nokkra spennu í hagkerfinu og verulega lækkun gengis krónunnar haustið 2018 hefur verðbólgan frá þeim tíma áfram haldist lág og stöðug. Árleg verðbólga síðustu sjö ára nemur að meðaltali 2,4% og er því alveg við verðbólgumarkmið Seðlabankans. Þessi árangur í baráttunni við verðbólguna er að sjálfsögðu mikið gleðiefni og hefur leitt til mikillar og samfelldrar kaupmáttaraukningar sl. áratug. Að sama skapi hefur lækkun verðbólgu og tiltrú á efnahagsstefnuna gert Seðlabankanum kleift að lækka vexti mikið í yfirstandandi efnahagskreppu án þess að eiga frekara gengisfall á hættu. Þótt vissulega hafi eiginfjárstaða íslenskra heimila versnað tímabundið vegna verðbólguskota hafa laun fimmfaldast og fasteignaverð rúmlega sexfaldast ef litið er aftur 25 ár. Launin fimmfalt upp, fasteignaverðið sexfalt upp. Á sama tíma hefur verðlag einungis hækkað þrefalt. Á heildina litið hefur eiginfjárstaða heimila því hækkað mjög mikið þennan aldarfjórðung. Nú horfir þó svo við að atvinnuleysi muni aukast enn um sinn og þá gæti reynst erfitt fyrir mörg heimili, eins og hv. þingmaður vék að, að standa undir skuldbindingum sínum, jafnvel óháð verðbólgu. Viðskiptabankarnir hafa brugðist við þessari þróun með því að bjóða frystingu afborgana útlána tímabundið hjá þeim einstaklingum sem verða fyrir áhrifum af þeim aðstæðum sem upp eru komnar. Í júníbyrjun höfðu ríflega 3.000 einstaklingar fengið slíkt greiðsluhlé. Ef við horfum skemmra aftur í tímann þá var verðbólga frá desember sl. og fram í apríl 2020 undir markmiði en hún mælist núna, eins og hv. þingmaður vék að, í kringum 2,6%. Líkt og raunin var haustið 2018 hefur gengislækkunin frá því í lok febrúar í ár ekki leitt til þess að verðbólgan hafi fjarlægst markmiðið verulega. Í þetta skipti hjálpar lækkun olíuverðs einnig til. Hvorki Seðlabankinn, aðrir spáaðilar né markaðsaðilar gera ráð fyrir að verðbólga verði umfram verðbólgumarkmið á næstu árum. Þetta held ég að sé aðalatriði máls. Enginn gerir ráð fyrir því að verðbólgan fari aftur af stað. En að sjálfsögðu ber okkur að fylgjast vel með og það er mikilvægt, eins og hv. þingmaður er að gera hér, að halda mönnum við efnið. Ég verð einnig að nefna að markaður með íbúðalán hefur gjörbreyst undanfarin ár. Óverðtryggðir vextir eru nú í mörgum tilfellum aðeins um 4% en í aðdraganda fjármálakreppunnar voru verðtryggðir útlánavextir viðskiptabankanna um 5–6% en eru nú 2–3%. Þessir lágu vextir skila sér ekki aðeins í lægri greiðslubyrði heldur gera þeir óverðtryggð lán að mögulegum valkosti fyrir mun fleiri heimili. Þeir sem vilja forðast mögulegar hækkanir höfuðstóls geta því tekið óverðtryggð lán. Ég get ekki alveg svarað því sem hv. þingmaður spyr mig hvort óverðtryggðu lánin muni bara ryðja hinum til hliðar. Ég held að það sé líklegt að fyrir tekjulægstu einstaklingana sé hin lága greiðslubyrði verðtryggðu lánanna, sem eru með jafngreiðslufyrirkomulagið, alltaf kostur sem verði litið til. En hlutfall óverðtryggðra lána hefur tvöfaldast á einungis þremur árum og þau eru nú orðin 30% af öllum húsnæðislánum til heimila. Ég verð að segja eins og er að maður hefði varla þorað að spá þessu. Þetta er ótrúlega mikil breyting á húsnæðislánamarkaðnum. Ríkisstjórnin mun áfram leggja mikla áherslu á að halda verðbólgu í skefjum og við berum öll sameiginlega ábyrgð á því að það takist. Mjög mikilvægur liður í því er að koma fram með trúverðuga efnahagsstefnu til framtíðar sem bregst við þessum nýju aðstæðum sem við horfum upp á. 

Herra forseti. Þetta er sannarlega þörf umræða. Í viðtali við Markaðinn á þjóðhátíðardaginn í gær gaf seðlabankastjóri út dánartilkynningu fyrir verðtryggingu á húsnæðislánum. Í svari við spurningu blaðamanns um að heimilin hafi á undanförnum misserum í stórum stíl verið að færa sig yfir í óverðtryggð lán og hvort seðlabankastjóri telji raunhæft að þau muni segja skilið við verðtrygginguna svarar seðlabankastjóri á þá leið að nú séu tímarnir breyttir. Í fyrsta sinn sé það raunverulegur kostur fyrir heimilin að skipta yfir í nafnvexti og þannig afnema verðtrygginguna að eigin frumkvæði af sínum lánum. Seðlabankastjóri segir, með leyfi forseta: „Þetta eru mikil tímamót og fela í sér að verðtryggingin mun deyja út.“ Í þessu felst að heimilin sjálf rýma út verðtryggingunni með liðsinni fjármálamarkaðarins. Hún er þó ekki úr sögunni, mikill skaði hefur hlotist af henni fyrir heimilin eins og hv. fyrirspyrjandi rakti. Við því verður að bregðast. Þar á meðal er nauðsyn á að lögfesta raunhæft lyklafrumvarp eins og það sem ég hef ítrekað lagt fram með stuðningi fleiri hv. þingmanna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir mikilvægar fyrirspurnir og sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir svörin. Hæstv. ráðherra rakti það í sinni stuttu ræðu að á undanförnum árum hafi vel til tekist í efnahagsmálum, vísaði til lágrar verðbólgu, lágra vaxta o.s.frv. En nú eru blikur á lofti og við stöndum á ákveðnum tímamótum þegar kemur að framhaldinu, mikilli óvissu. Þá eru aðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna veirufaraldursins efst á baugi. Og hvernig hefur tekist til? Jú, því miður hafa þær, margar hverjar, komið allt of seint til framkvæmda. Ég nefni t.d. brúarlánin og stuðningslánin. Ég held að stuðningslánin séu ekki enn komin til framkvæmda. Mörg fyrirtæki bíða eftir þessum úrræðum. Þar á bak við er fólk sem hefur atvinnu og fjölskyldur. Atvinnuleysið er mjög mikið um þessar mundir og óvissan 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans og einnig þakka ég innlegg annarra þingmanna í þessa umræðu sem mér finnst mjög brýn. Ég tek undir með hæstv. ráðherra þar sem hann minnist á að auðvitað sé nauðsynlegt að halda sig við efnið í þessum efnum, þ.e. að varast að verðbólgan fari af stað. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra talaði um að enginn gerði ráð fyrir því að verðbólgan færi af stað. Það er gott að heyra og þess vegna spyr ég á móti: Fyrst enginn gerir ráð fyrir því af hverju er þá ekki einfaldlega hægt að afnema hana? Hvaða flækjustig erum við komin á? Ég vil einnig ítreka þriðju spurningu mína. Ég spyr: Eru stjórnvöld farin að undirbúa aðgerðir, í ljósi atvinnuástandsins í samfélaginu og óvissunnar sem fram undan er, til að stöðva þá þróun sem hugsanlega gæti orðið ef verðbólga færi af stað með tilheyrandi hækkunum á lánum og áhættu fyrir heimilin í landinu? Ég geri mér grein fyrir að slíkur undirbúningur tekur einhvern tíma. Þess vegna spyr ég: Hafa stjórnvöld undirbúið það að grípa inn í með skjótum hætti ef það myndi gerast? Ég heyrði svar hæstv. ráðherra um að hættan væri engin og að enginn gerði ráð fyrir því að verðbólga færi af stað. Þess vegna spyr ég: Eru einhverjar aðgerðir tilbúnar ef það myndi nú gerast? Loks vil ég minnast á lyklafrumvarpið og spyrja hvort hæstv. ráðherra sé stuðningsmaður þess frumvarps. Mörg ríki Evrópu og sum ríki Bandaríkjanna hafa tekið efni þess upp til að gæta jafnræðis 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir ágæta umræðu hér í þingsal um þetta mikilvæga mál. Ég rakti í máli mínu að markaðsaðilar gera ekki ráð fyrir verðbólgu eða Seðlabankinn og hagspár kveða ekki á um miklar líkur á verðbólgu á næstu misserum, eða árum jafnvel. Það er einn mælikvarðinn. Það má segja að þetta sé veðurspá í verðbólgumálum og þá er ekkert skrýtið að spurt sé: Hvers vegna tökum við þá ekki verðtryggðu jafngreiðslulánin úr umferð? Ég hef lagt frumvarp fyrir þingflokka stjórnarflokkanna, það er komið í gegnum ríkisstjórn, er enn inni í þingflokkum, sambærilegt frumvarpi sem kom fram haustið 2016 þar sem við þrengjum mjög að 40 ára lánunum en þó með skilyrðum. Þeir sem við erum sérstaklega að hugsa um þegar við sverfum að þessum Íslandslánum, löngu verðtryggðu jafngreiðslulánunum, eru þeir sem eiga jafnvel þann kost einan til að geta tekið lán, þ.e. standast ekki greiðslubyrði á öðrum tegundum lána. Í þeim húsnæðisaðgerðum sem ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir og eru enn í smíðum - og eitt frumvarp er nýkomið inn í þingið um það efni - er komið með eins konar mótvægisaðgerðir til að mæta þessum hópi sérstaklega. Hvernig úr þessu spilast ræðst talsvert af samspili ólíkra aðgerða og það mun að lokum ráða úrslitum um það hversu langt við göngum í því að þrengja að Íslandslánunum. Ég er því miður búinn með tímann minn.

Hæstv. forseti. Ég er landsbyggðarþingmaður og mikill áhugamaður um uppbyggingu á landsbyggðinni. Það má til gamans geta þess að við í Miðflokknum erum það öll og lögðum sérstaka áherslu á það í kosningabaráttunni árið 2017 hvernig standa mætti að uppbyggingu á landsbyggðinni. Í því sambandi langar mig að beina spurningum til hæstv. ráðherra um opinber störf sem gætu verið á landsbyggðinni. Það er ánægjulegt að sjá að í vinnslu hjá ríkisstjórninni er undirbúningur að opinberum störfum og það er spurning hvar hægt er að koma þeim fyrir, hvort landsbyggðin gæti komið þar til greina. Þess má geta að töluvert af opinberum störfum er úti á landi og þar má nefna t.d. Byggðastofnun, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, Matvælastofnun, Landmælingar Íslands, þýðingar fyrir utanríkisráðuneytið, Fæðingarorlofssjóð, Vinnumálastofnun og svo mætti áfram telja og er það vel. Það er oft þannig með opinber störf að viðkomandi sveitarfélög þurfa oft að verja þau og það kemur of oft fyrir að störfin hverfa til höfuðborgarsvæðisins. Það er oft fyrirvaralaust og veldur viðkomandi byggðarlögum skaða því að uppbygging hlýtur að byggjast á atvinnu fyrst og fremst þannig að allar hugmyndir um uppbyggingu á landsbyggðinni eru í mínum huga mjög áhugaverðar. En spurningarnar sem ég lagði fyrir eru tvær: 1. Hversu mörg opinber störf hafa verið auglýst á þessu ári, annars vegar á höfuðborgarsvæðinu og hins vegar á landsbyggðinni? 2. Hvernig telur ráðherra að ríkið geti unnið gegn atvinnuleysi á landinu eftir Covid-19 faraldurinn? Kæmi til greina að byggja upp ný störf á landsbyggðinni? Mér þætti vænt um að fá góð svör við því.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér mikilvægan þátt í opinberu stjórnsýslunni, í þróun opinberra starfa á landinu. Þar á ég við að við eigum að fylgjast reglulega með fjölda þeirra, tegund þeirra, hvar þau eru að verða til, hvers vegna þau verða til þar sem þau verða til o.s.frv. Ég vil byrja á því að segja að í starfalegu samhengi, ef maður mætti orða það þannig, og þá er ég ekki bara að vísa í opinber störf, stöndum við á mjög miklum tímamótum. Þær tæknibreytingar sem eru að eiga sér stað, og það hefur ekki síst sýnt sig í viðbrögðum við Covid-19 heimsfaraldrinum, eru slíkar að það er allt að breytast. Við eigum og getum hagnýtt okkur tæknina til þess að gera starfsemi hins opinbera sveigjanlegri, alveg eins og við sjáum að atvinnulífið gerir. Og ég vil meina að við séum að gera þetta upp að vissu marki. Þetta held ég að við höfum öll séð og lært, líka við hér á þinginu. Sannarlega hefur þetta verið þannig í ráðuneytinu hjá mér og í öðrum ráðuneytum. En laus störf hjá stofnunum ríkisins eru auglýst á vefnum starfatorg.is. Svarið við fyrirspurn hv. þingmanns miðast við birtar auglýsingar þar það sem af er þessu ári. Það tekur ekki til starfa á vegum sveitarfélaga eða annarra opinberra aðila. Þetta eru sem sagt stofnanir ríkisins sem ég er hér sérstaklega að greina frá, en frá áramótum hafa eitt 1.009 störf verið auglýst á starfatorgi og það má segja að hlutfallið sé nánast jafnskipt milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar, 515 störf á höfuðborgarsvæðinu, 503 störf annars staðar á landinu. Ég hef væntingar um að starfstækifærin verði enn fleiri á landsbyggðinni á næstunni, ekki síst í ljósi þess sem ég var hér að rekja, að fjarvinna er orðin raunhæfari kostur og við erum með nýfengna reynslu af fjarvinnslu af ýmsu tagi. Stjórnendur hafa fengið æfingu og jafnvel sjálfstraust í að skipuleggja slíkt vinnufyrirkomulag og það hefur tekist með farsælum hætti. Þess háttar fyrirkomulag tel ég að muni ekki síst nýtast íbúum á landsbyggðinni þegar störf hjá hinu opinbera losna. Ég kem vonandi aðeins aftur að þessu atriði síðar í mínu svari. Spurt er hvernig ríkið geti unnið gegn atvinnuleysi. Það er alveg ljóst að þessi heimsfaraldur hefur víða valdið miklum búsifjum hér á landi. Við höfum hins vegar verið að byggja upp sterka fjárhagsstöðu til að takast á við erfiðari tíma á undanförnum árum og erum núna að nýta af miklum þunga, bæði í peningamálum og ríkisfjármálum, þessa góðu stöðu. Þar gerum við til að mynda mótvægi og skjól fyrir fyrirtæki og að sjálfsögðu heimilin til að verja þau gegn fyrstu efnahagslegu áhrifunum af völdum veirunnar. Það má vera að þörf verði fyrir áframhaldandi mótvægisaðgerðir af hálfu stjórnvalda næsta haust, þá er ég að vísa í sérstakar sértækar aðgerðir, og næsta vetur þegar það verður komið betur í ljós hversu mikið af atvinnustarfsemi landsins fer forgörðum, sérstaklega í ferðamennskunni. Kostnaður við þessar aðgerðir verður meiri en við eigum eldri dæmi um. Stærstur hluti kostnaðarins felst í því að bæta upp tekjumissi þeirra sem hafa orðið fyrir skerðingu eða atvinnumissi, hvar sem þeir búa á landinu. Því miður er útlit fyrir að í stað fyrra jafnvægis í þjóðarbúskapnum myndist einn mesti framleiðsluslaki í nútímahagsögu. Helsta birtingarmynd þess er atvinnuleysi sem gæti jafnvel orðið meira en eftir fall bankakerfisins haustið 2008. Þetta er efnahagslega aðalviðfangsefnið í dag. Þótt skellurinn orsakist af tímabundnu ytra áfalli er viðbúið að hann muni hafa áhrif á eftirspurn í mun lengri tíma en út þetta ár. Við þessar aðstæður er þess vegna afar mikilvægt að við mótum áætlun um endurreisn efnahagslífsins og opinberra fjármála sem verði til þess fallin að örva hagvöxt og atvinnusköpun á landsvísu þar sem við verðum fyrst og fremst með augun á atvinnustiginu. Slík stefnumörkun og áætlanagerð mun koma mikið við sögu við vinnu að nýrri fjármálaáætlun og fjármálastefnu sem fram undan er sem ég vænti þess að leggja fyrir þingið í haust. Ég vil alveg í blálokin nefna að við erum með verkefni í gangi sem snýr að því að fela ráðuneytum og stofnunum að skilgreina störf og auglýsa þau án staðsetningar eins og kostur er. Þar er markmiðið að 5% allra auglýstra starfa í ráðuneytum og stofnunum verði án sérstakrar staðsetningar fyrir árslok næsta árs og í árslok 2024 verði hlutfallið komið upp í 10%.

Herra forseti. Það er í starfslýsingu sérhverrar ríkisstjórnar að skapa störf en á því prófi hefur ríkisstjórnin því miður fallið. Einungis 5% af aðgerðum hennar núna renna í nýsköpun. Atvinnuleysi hefur aldrei verið eins mikið og stefnir í að aukast með haustinu. Að skapa störf, líka opinber störf, skiptir máli í svona ástandi. Allar ríkisstjórnir um allan heim eru að gera það til að bregðast við kreppunni en ekki hér, því að formanni Sjálfstæðisflokksins finnst það víst vera versta hugmynd sem hann hefur heyrt, eins og hann orðaði það, þegar ég nefndi þennan möguleika. Það að fjölga opinberum störfum fjölgar ekki bara störfunum heldur bætir það þjónustuna við okkur sjálf því að hér vantar hjúkrunarfræðinga, lögreglumenn, vísindafólk, sjúkraliða og sálfræðinga o.s.frv. Auðvitað þarf einnig að fjölga störfum í einkageiranum en það er kostnaðarsamt, herra forseti, að hafa fjármálaráðherra sem sér ekki verðmæti í fleiri opinberum störfum. Það er hugmyndafræðilegur ágreiningur sem Samfylkingin er a.m.k. ekki hrædd við að takast á um við Sjálfstæðisflokkinn. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör og það sem fram kom í hans ræðu. Það er ánægjulegt að heyra að þessi vinna er í gangi á ýmsan hátt. Mér kom það í hug núna þegar ég sat í sætinu og var að hlusta á ræðuna að það hefur oft og tíðum verið erfitt að fá fólk, sérstaklega menntað fólk, til flytja út á land þó að störf séu í boði, lækna o.s.frv. Það er oft erfitt að fá suma til að flytja út á land þó að margir vilji gera það, sérstaklega ungt fólk sem er að hefja búskap og sér þar ódýrari leiðir til að kaupa sér húsnæði og annað slíkt. En oft hefur verið velt upp þeirri hugmynd hvort hægt sé að vera með þá gulrót sem felst í skattalegum hvötum, einhvers konar skattalegt hvatakerfi eins og er t.d. í Noregi. Mig langar að varpa þeirri spurningu til ráðherrans hér og nú hvernig þær hugmyndir horfi við honum. Það kom greinilega fram í ræðu ráðherrans að hann og ríkisstjórnin, eins og við öll, hefur áhyggjur af framvindu mála í sambandi við Covid-fárið og hvernig því mun vinda fram atvinnulega séð. Það er mjög brýnt að vera á tánum í því sambandi og taka ákvarðanir fyrr en seinna þegar vandamálin blasa við fyrir framan okkur.

Virðulegur forseti. Ég vil fyrst svara vangaveltum um hvata sem stjórnvöld gætu beitt. Ég myndi kannski segja sem svar við því að það sem stjórnvöld hafa sögulega verið að gera er að koma með fjárfestingarsamninga. Þegar við skoðum helstu forsendur þess að gera slíka fjárfestingarsamninga eru það oft á tíðum þær að það sé réttlætanlegt með tilliti til atvinnuástandsins á viðkomandi svæðum og stuðningurinn falli vel að markmiðum um að dreifa störfum um allt landið og efla atvinnustigið. Þannig eigum við, svo dæmi sé tekið, fjárfestingarsamninga á borð við þann sem gerður var um kísilver á Bakka, álverið hjá Fjarðaáli og fleiri dæmi nokkra áratugi aftur í tímann, allt aftur í álverið í Straumsvík. Það eru skattalegu hvatarnir sem stjórnvöld hafa einkum horft til. Ég held að það sé alveg tímabært að velta því fyrir sér hvort við ættum að velta betur fyrir okkur möguleikanum á skattalegum hvata vegna mannauðs, og segja einfaldlega: Við erum tilbúin til að gera ívilnanir, ekki bara til þess að laða til landsins innflutning á stáli og bárujárni og vélum og tækjum og tólum til að fara í framleiðslu, heldur líka til að fá til landsins hugvit, fá til landsins sérstaka þekkingu. Hversu langt værum við tilbúin til að ganga í því? Ég hef lagt fyrir þingið og fengið samþykktar reglur sem draga sérfræðinga til landsins með ívilnunum í tekjuskatti en það má velta því fyrir sér hvort við göngum þar nógu langt og hvort við ættum að ganga lengra. Varðandi opinberu störfin verð ég bara að segja að þau eru ekki ein og sér lausn á efnahagskreppunni. Það er það sem ég á við þegar menn koma með það sem svar við efnahagsástandinu að fjölga bara opinberum starfsmönnum. Opinbera starfsemin geymir gríðarleg verðmæti fyrir samfélagið og allur sá mannauður sem þar starfar.