Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þar sem ég tel nauðsynlegt, að einhver lög um að koma slíkum skóla á stofn séu til, en tel jafnframt að þetta frv. þurfi mikillar leiðréttingar við, segi ég já í því trausti, að sú leiðrétting fáist á næsta þingi.



Það er vitanlegt fyrir þá, sem hafa sett sig inn í þetta mál, að brtt. hér kostar á aðra milljón króna fyrir ríkið. Ég tel, að þessu hefði mátt koma betur fyrir, og segi því nei.



Mig langar til að frétta af till., sem 24. okt. s. l. var vísað til n., sem hv. þm. Barð. er form. fyrir, og hefur legið þar síðan. Þetta er till. á þskj. 29, um greiðslu ríkissjóðs til verðjöfnunarsjóðs. Vil ég vænta þess, að n. sé búin að hafa nógan tíma til að athuga till. Í byrjun febr. var vísað til n. öðru máli, sem fyrir liggur, að allir þm. nema fimm eru með. Þetta var till. um það að gefa eftir toll af sænskum húsum, og var hún samþ. með öllum atkv., nema fimm sátu hjá. Þessari till. var visað til fjvn. 5. eða 6. febr., og hún liggur hjá n. enn. Tveim öðrum till. var vísað til n., annarri í nóv., en hinni í okt., um endurgreiðslu á tolli vegna innflutnings á bátum. Mig langar til að frétta af þessum till. hjá hv. form. fjvn. Ég ætla ekki að gera þá kröfu til hæstv. forseta, að hann taki þessar till. á dagskrá, en vil vænta þess, að n. þingsins breyti þeim vinnubrögðum að sitja á málum allt þingið.

forseti (JPálm) : Svo sem Alþingi er kunnugt, stendur í dag þinghátíð Finna, í minningu þess, að 40 ár eru liðin frá því að finnska þingið var gert að einni málstofu. Hafa forsetar af því tilefni sent ríkisþinginu málverk eftir Ásgrím Jónsson og jafnframt svo hljóðandi ávarp: Finnland og Ísland skilja fjöll og lönd og mikil höf. Þó hafa finnska þjóðin og hin íslenzka um langan aldur vitað vel hvor til annarrar. Þegar í hinum elztu sögum Íslendinga er þess víða getið, að Finnland byggi harðfeng þjóð, sem varði land mitt af hreysti og ættjarðarást. Finnar og Íslendingar eiga það sameiginlegt að vera útverðir norrænna þjóða og norrrænnar menningar, Finnar í austri, Íslendingar í vestri, og eiga þar báðar þjóðir mikilsverðu hlutverki að gegna. Þá er norrænar þjóðir finnast allar og talaðar eru þrjár þjóðtungur Norðurlanda, á og hvor þessara tveggja þjóða sína sérstöðu og séreign, Íslendingar sína fornu tungu, Finnar hina finnsku tungu. Báðar hafa þessar þjóðir löngum orðið að reyna erfið kjör og þurft vel að gæta frelsis síns og þjóðernis. Vér ætlum, að Finnum hafi vel að haldi komið að sínu leyti sú arfleifð norrænnar menningar, sem Íslendingar geymdu Norðurlandaþjóðum, og á Íslandi eru nokkur hinna mestu skálda Finnlands hverju barni kunn af þýðingum íslenzkra skálda. Og svo sem Finnar vita vel, að bókmenntir Íslendinga og forn menning varð þeim jafnan hið sterkasta vopn í baráttu sinni til sjálfstæðis og velgengni, svo vitum vér og Íslendingar, hver arfur yður Finnum var gefinn í fornum menntum og hinum dýrustu ljóðum, sem enginn kann að greina höfund að. Þau ljóð hefur þjóðin öll átt og ódauðleg gert sem snaran þátt menningar sinnar og tilveru, eins og var um Eddukvæði og hinar fornu sögur Íslendinga úti á Íslandi. Hin síðari ár hafa tekizt meiri kynni en fyrr með Finnum og Íslendingum. Þjóðirnar hafa átt viðskipti saman, báðum til hagræðis. Hvor þjóðin um sig hefur kynnzt nýrri menningu hinnar, og Íslendingar hafa ekki miður en aðrir undrazt afrek hinnar finnsku þjóðar í listum og skáldskap, í hagnýtum verkum, og svo þar sem íþrótt eða atgervi skyldi þreyta. Þjóðþing yðar Finna fékk á örlagatímum þá skipan, sem nú er. Það var þá endurvakið í nýrri mynd, af djörfum hug, af miklu frjálslyndi og víðsýni, til þess að verða brjóstvörn fyrir frelsi þjóðarinnar, framtíð hennar, menningu og velferð. Þér Finnar gerið nú hátíðlega fjörutíu ára minningu þessa atburðar. Alþingi Íslendinga og alþjóð manna á Íslandi færir þjóðþingi Finna og finnsku þjóðinni hinar beztu árnaðaróskir og bróðurkveðjur á þessari þjóðarhátíð. Megi heill og hamingja fylgja þjóðþingi Finnlands og friður og blessun hinni finnsku þjóð. Megi yður Finnum auðnast að standa frjálsir og sterkir í bræðrafylkingu hinna norrænu þjóða í baráttunni fyrir betra heimi, fyrir frelsi og mannhelgi með öllum þjóðum. Alþingi Íslendinga Jón Pálmason forseti sameinaðs Alþingis Þorsteinn Þorsteinsson forseti efri deildar Barði Guðmundsson forseti neðri deildar

Forseti (JPálm) : Mér hefur borizt bréf frá hæstv. forseta Nd., dags. í dag, og hljóðar það svo : „Hallgrímur Benediktsson, 3. þm. Reykv., hefur 21. þ. m. ritað mér á þessa leið: „Með því að ég fer til útlanda á morgun í viðskiptaerindum og verð fjarverandi næstu vikur, óska ég þess, með skírskotun til 144. gr. laga nr. 80 1942, um kosningar til Alþingis, að varamaður, Axel Guðmundsson skrifstofumaður (1. varamaður, Björn Ólafsson stórkaupmaður, er forfallaður) , taki sæti mitt á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fara fram í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Forseti neðri deildar. Garðar Þorsteinsson.“ Kjörbréfanefnd hefur fengið umrætt kjörbréf til athugunar, og mun hv. frsm. nefndarinnar gera grein fyrir niðurstöðu hennar.

Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Nefndin hefur athugað kjörbréf Axels Guðmundssonar og leggur einróma til, að það verði tekið gilt.

Forseti (JPálm) : Ég býð hinn nýja þingmann, Axel Guðmundsson, sem nú hefur undirritað drengskaparyfirlýsingu sína, velkominn til starfa á Alþingi.



Herra forseti. - Þáltill. sú, sem hér liggur fyrir á þskj. 944, er flutt af fjvn. samkvæmt beiðni atvmrh. Hún felur í sér, að Alþ. heimilar ríkisstj. að kaupa vélar og efni til viðbótarvirkjunar Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu og byggingar háspennulínu til Akureyrar, og enn fremur er ríkisstj. heimilað að taka nú þegar allt að þriggja millj. kr. lán til þessara framkvæmda. Þessar þrjár millj. eru að vísu lítill hluti alls þess kostnaðar, sem hér verður um að ræða, en það er nauðsynlegt að hafa þessa upphæð handbæra strax, svo að ekki verði dráttur á útvegun efnis. Þá felur þessi till. einnig í sér, að lagt sé fyrir ríkisstj., að hún leggi það mál fyrir næsta þing, hvort ríkið eða Akureyrarbær skuli eiga og reka þessa virkjun í framtíðinni. Eins og kunnugt er, á Akureyrarbær orkuver við Laxá, og þó að það sé allmikið orkuver, er öll orka frá því fullnýtt nú þegar, og Akureyri þarfnast meiri orku og hefur sótt um það til ríkisstj. samkvæmt raforkul., sem samþykkt voru í fyrra, að stækka þetta orkuver. Í því skyni hefur Akureyrarbær fengið Rafmagnseftirlit ríkisins til að gera áætlanir og undirbúning. Enn fremur hefur einnig verið gerð áætlun um virkjun Laxár á öðrum stað eða neðar, og við samanburð á þessum áætlunum er talið, að fullt svo hagkvæmt muni verða að byggja aðra aflstöð á þessum nýja stað. Vegna þess að umr. hafa farið fram milli fulltrúa ríkisstj. og Akureyrarbæjar um það, hvernig og hvar skuli framkvæma virkjunina og hver skuli eiga hana, hefur enn eigi fengizt niðurstaða í því efni um viðbótarvirkjunina, og má búast við, að það dragist enn um sinn að fá úr því skorið, hver verður aðili að þessari virkjun. En til þess að þessi óvissa seinki ekki eða tefji fyrir framkvæmdum, hefur það orðið samkomulag milli bæjarstjórnar Akureyrar og ráðh. að fara fram á þessa heimild af hálfu Alþ., til þess að unnt sé að hefja nauðsynlegar byrjunarráðstafanir, sem ekki má draga að gera vegna þess, hve langan tíma það tekur að fá efni og vélar afgreitt frá útlöndum. Auk þess sem Akureyri þarf meira rafmagn, hefur verið ákveðið að leggja háspennulínu til Húsavíkur (og ég held, að það sé búið að leggja hana), og í sumar á að leggja háspennulínu frá Akureyri til Dalvíkur. Þegar þessar nýju línur koma til viðbótar, verður því gersamlega ófullnægjandi. rafmagn, nema aukið verði við virkjunina, og það er augljóst, að þær ráðstafanir mega ekki dragast, og ég vil vænta þess, af því að ég geri ráð fyrir, að þm. sé ljós nauðsyn þessa máls, og ríkisstj. stendur að flutningi þessarar till. (eða raforkumálastjóri) í samráði við þann aðila, sem á hana nú, ég vil vænta þess, að þingið fallist á þessa heimild ríkisstj. til handa. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara nánar út í fleiri atriði, t.d. viðvíkjandi kostnaði o.fl., þar sem annríki er nú mikið á þingi, og mælist ég til þess fyrir hönd n., að till. verði samþ. og endanlega afgr. á þessu þingi.



Herra forseti. Ég þarf litlu við grg. þessarar till. að bæta og ræðu frsm. Ég tel, að þetta mál liggi nægilega ljóst fyrir. Ég vil aðeins undirstrika, að víða er mikil og aðkallandi þörf framkvæmda í vatnsvirkjunarmálunum, en hvergi meiri en hér. Eins og tekið hefur verið fram, er enn ekki vitað, hvort ríkið eða Akureyrarbær verður eigandi þessarar virkjunar. Raforkumálastjóri hefur leitt veigamikil rök að því, að ríkið eigi að taka þessar framkvæmdir að sér, en til þess þyrfti nokkuð langdræga samninga milli ríkisins og Akureyrarkaupstaðar um ýmislegt í sambandi við það, og framkvæmdir mundu dragast um skör fram, ef bíða ætti með virkjunina á meðan. Ég mundi þó vilja veita Akureyri lán til að hefja virkjunarframkvæmdirnar, þó að Alþ. sæi sér ekki fært að fallast á þessa till., því að þetta má með engu móti tefja. En þetta millispor tel ég nauðsynlegt og vænti þess, að Alþ. sjái sér fært að samþykkja það.



Herra forseti. Þetta mál, var flutt snemma á þinginu, en vegna upplýsinga, sem n. varð að afla sér, gat hún ekki gengið frá því, fyrr en þær lágu fyrir. Það er nú ljóst af þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, að allur kostnaður við virkjunina er nú orðinn rúmlega 14 millj. kr. samkv. skýrslum verkfræðinga, en þá e, með talið gamla rafmagnsstöðin og bæjarkerfið, sem metið er á 850–900 þús. kr., og ýmislegt fleira, t.d. 1250 þús. kr., sem farið hafa í vaxtagreiðslur og annan lánskostnað og miðlunarkostnað. Siglufjarðarkaupstaður hefur alls tekið 12,1 millj. kr. lán til að greiða virkjunarkostnaðinn, og var ríkissjóður ábyrgur fyrir 111/2 millj. kr. af þeirri upphæð, og eru það 25 ára lán með 4–4 1/2% vöxtum. Ríkisábyrgðin nemur því 82% af heildarkostnaðinum, og er þá reiknað með gamla bæjarkerfinu, en auk þess eru ógreiddar skuldir, 182 þús. kr. til verksala og 92 þús. kr. skuld við sendiráð Íslands í Washington, eða samtals 274 þús. kr. skuld, sem ríkissjóður er talinn standa í ábyrgð fyrir, og má því segja, að ábyrgðarheimildin sé fullnotuð. Með l. nr. 35 frá 1943 var ríkisstj. heimilað að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs 6 millj. kr. lán til Fljótaárvirkjunarinnar upp í stofnkostnað, og með þál. frá 1944 var þessi ábyrgð hækkuð um tvær millj. og enn um 5 millj. kr. með þál. frá því í marz 1945, en það eru samtals 13 millj. kr. Þegar þessi ábyrgð var veitt, var jafnframt sett það skilyrði, að ábyrgðarupphæðin færi eigi fram úr 85% af heildarkostnaði eða stofnkostnaði orkuversins sjálfs með háspennulínum og spennubreyti, og var þá ekki reiknað með dreifingu rafmagnsins um bæinn. En með raforkul. frá 1946 er hins vegar heimilað að miða ríkisábyrgðina við 8.5% af heildarkostnaði, þar með talið bæjarkerfið, og sú ábyrgð hefur verið veitt í þessu tilfelli. Það hefur einnig upplýstst af þeim skjölum, sem fyrir liggja, að byggingu orkuversins er enn eigi lokið. Í fyrsta lagi er enn eftir að kaupa og setja upp aðra samstæðu til þess að fullnota orkuna með vatnsmiðlun, og er ekki gert ráð fyrir, að það verði gert fyrr en 1949 eða 1950, og í öðru lagi er eftir að ganga frá ýmsum endurbótum á vatnspípu og stíflu. Það hafa komið í ljós svo mikil mistök í byggingu orkuversins, að aðalvatnspípan frá stíflunni að orkuverinu þarf stórkostlega aðgerð og helzt þyrfti að flytja hana yfir um ána. Ekki er enn vitað, hve miklu þarf að kosta til að koma þessu í lag, en Siglufjarðarbær gerði kröfu á hendur verksala, tvær millj. kr., til greiðslu kostnaðar við þetta verk. Verksali var í gerðardómi sýknaður af kröfunni og fékk öllum varakröfum og þrautavarakröfum hrundið, en ganga má út frá, að tvær millj. kr. hafi verið það minnsta, sem Siglufjarðarbær telur hægt að komast af með til að ljúka þessum framkvæmdum. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um þann viðbótarstofnkostnað, sem kann að verða og kemur þá til með að heyra undir ákvæði raforkul. um 85% ríkisábyrgð af heildarkostnaði. Hér liggur aðeins fyrir, hvort Alþ. vill heimila fjmrh. að lána Siglufjarðarkaupstað hálfa millj. til að standast rekstrarhalla þann, sem er á virkjuninni. N. hefur reynt að komast að raun um, hvort þetta væri þá nægilegt fé, ef til kæmi, og eftir því sem henni hefur verið tjáð, er rekstrarhalli orkuversins og bæjarrafveitunnar, sem ekki hafa aðskilinn fjárhag, áætlaður 450 þús. kr. árið 1946, 276 þús. 1947, 161 þús. árið 1948, og 39 þús. 1949, en það eru samtals 926 þús. kr. Vextir og afborganir af nýju láni vegna rekstrarhalla til ársins 1949, ef orkuverið á ekki að stöðvast, er áætlað 286 þús. kr., og verður þetta þá samtals 1.212 þús. kr. Vegna þess að þetta er til eftirbreytni um raforkumál héraðanna, þá upplýsti n. þetta. Í rakorkul. er svo ákveðið, að héraðsrafveitur ríkisins skuli fá lán, þegar gert er ráð fyrir halla fyrstu árin, og í fjárl. nú er gert ráð fyrir að greiða töluverða upphæð, og á að endurgreiða hana á vissum tíma. Það þykir nauðsynlegt að hjálpa yfir þessa örðugleika. Í þessu sambandi vildi ég leyfa mér að benda á, að ef þessi braut er farin, þá er fullkomin nauðsyn á því að eftirlit sé haft með, að annars vegar verði rekstrartap ekki meira en nauðsyn krefur og hins vegar, að féð verði ekki notað nema til greiðslu á hallanum. Þá er það upplýst, að meginástæðan fyrir því, að sóknaraðili hefur tapað fyrir gerðardómi, er vondur frágangur á samningum, og virðist sem ríkisstj. hafi ekki skeytt að hafa umboðsmenn frá sinni hálfu. Samningurinn, sem hv. þm. geta kynnt sér, ber það með sér, að hann er ekki undirritaður af neinum aðila frá ríkisstj., og er hin mesta vangá að hér skuli deiluatriði fara aðeins um eitt dómstig, þegar dæma á um milljónaatriði eins og í þessu máli. Þetta er athugandi fyrir hæstv. ríkisstj., ef hún ætlar að ábyrgjast 85% af stofnkostnaðinum. Þegar rætt var um þál. 1945, þá bar ég fram brtt. þess efnis, að settir yrðu eftirlitsmenn. Þetta var drepið, og nú fær ríkið að taka á sig óþarfa byrði vegna vanrækslu. N. hefur lagt til, að í stað þess að lána 500 þús. kr. sé till. breytt í, að ríkisstj. sé heimilað að ábyrgjast allt að 1 millj. kr. lán, enda sé trygging fyrir því, að rafmagnseftirlitið athugi, hvernig lánið er notað, og að ekki sé greitt meira en 85% af hallanum við mannvirkið. Þá vil ég líka leyfa mér að benda á, að n. ætlast til, að ríkisstj. hafi aðskilnað á milli orkuvers annars vegar og rafveitu Siglufjarðar hins vegar. Nál. hefur verið undirritað af öllum nm. fyrirvaralaust, en hv. þm. Siglf. hefur borið fram brtt., því að hann telur, að fjárins sé þörf strax og þurfi því að bregða við fljótt. Það er ljóst, að það er eitt af verkefnum fjárhagsráðs að taka til athugunar, hvernig reisa eigi svo fjárfrek fyrirtæki, þar sem ríkið ábyrgist 85% af tilkostnaðinum.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð. Hv. frsm. hefur skýrt málin, og ég er honum sammála, að þegar ríkissjóður ábyrgist svona lán, þá er eðlilegt og rétt, að ríkið hafi eftirlit með því, hvernig það er notað. Þá eru nokkur orð um brtt. mína. Eftir því sem bæjarstjórn Siglufjarðar hefur tjáð, þá treystist hún ekki til að fá lán með ríkisábyrgð, en hins vegar er mjög aðkallandi að fá lánið. Brtt. mín gengur þess vegna út á það, að ríkisstj. sé heimilað að veita 500 þús. kr. lán, þar til hægt er að fá lán út á ríkisábyrgð. Ég flyt því þessa brtt. mína í samráði við bæjarstjórn Siglufjarðar.



Herra forseti. Það er nú orðið nokkuð langt síðan þetta mál var tekið af dagskrá og umr. frestað. Till. er stutt og virðist í fljótu bragði, að sanngjarnt sé, að menn fái að greiða atkv. um hana. Grg. fyrir þessari till. er hins vegar alllöng, og er hún meira skrifuð sem áróður en sem upplýsingar um málið. Mörg orð eru þar stór, og mun reynast erfitt fyrir hv. flm. að standa við þau. M.a. er sagt, að það sé smánárblettur á hinu íslenzka lýðveldi, að ekki skuli vera hér áfengisbann, og sannast hér, að menn eru oft harðir að dæma, hvað sé sómi og hvað ekki. Hins vegar skal það tekið fram, að ein voldugasta þjóð heimsins, Bandaríkin, settu á sínum tíma vínbann hjá sér, en þau munu líta svo á nú, að það hafi verið þjóðinni til smánar. Hér er aftur sagt, að hið gagnstæða sé til smánar. Það er erfitt að rökstyðja, að það dragi úr athöfnum okkar, ef við erum ekki bindindismenn. Ég þekki ýmsa sæmilega bindindismenn, en flestir athafnamenn hafa ekki verið það. Alveg það sama á við á hinu andlega sviði, að flestir, sem þar standa framarlega, svo sem skáld og stjórnspekingar, hafa ekki verið bindindismenn. Það þýðir ekki að vera að koma með sleggjudóma, eins og koma fram hjá hv. flm., og væri auðvelt að láta þar ekki stein yfir steini standa. Svo að segja allir embættismenn í þessu þjóðfélagi eru ekki bindindismenn, flestallir, sem standa upp úr, eins og kallað er, hafa alls ekki verið bindindismenn. Ég get ekki skilið svo við málið, að ég minnist ekki á málið almennt. Eru það þá nokkur atriði í framsöguræðu hv. frsm., sem að vísu var alveg stóryrðalaus, en þó voru þar hlutir, sem alls ekki gátu staðizt. Hann sagði t.d., Ísland neytir meira áfengis en aðrar þjóðir. Það vill nú svo til, að það er alveg nýlega búið að birta skýrslu frá forstjóra áfengisverzlunarinnar um vínneyzlu ýmissa þjóða, þar á meðal Íslendinga, og virðist neyzla Íslendinga vera nokkru minni en nágranna okkar, og virðist það því ekki ná nokkurri átt, að menn hér á hv. Alþ. algerlega órökstutt, án þess að koma með nokkrar tölur, slái því föstu, að Íslendingar drekki meira en aðrar þjóðir. Þá sagði hv, frsm. þessi orð, sem ég skrifaði upp eftir honum: Áður en bannið var sett hér á landi, var á hverjum einasta veitingastað á Íslandi veitt áfengi og neyzla þess gekk svo úr hófi að ekki mátti standa aðgerðalaust. - Mér er alveg eins vel kunnugt og hv. frsm., hvernig þetta ástand var, til dæmis í því byggðarlagi, sem næst mér var, að þar var ekkert áfengi selt á veitingastöðum, þegar bannið var sett. Þegar bannið var sett, var ekki selt áfengi á veitingastöðum á öllu svæðinu frá Akureyri til Austfjarða. Og vínneyzla á þeim svæðum, sem ég þekkti, var sáralítil. Þá sagði hv. frsm. út af því, hvort við mundum eitthvað skuldbundnir af þeim samningi, sem við einu sinni gerðum við Spánverja, að engin líkindi væru til þess að viðskipti yrðu hafin aftur milli Íslands og Spánar. Þetta er algerlega órökstutt og ákaflega óeðlilegur hlutur, a.m.k. vitum við, að Spánn var eitt hið mesta viðskiptaland okkar um fjöldamörg ár og jafnframt eitt hið bezta. Spánverjar greiddu alltaf okkar höfuðútflutningsvöru með hærra verði en flestar aðrar þjóðir, og ég held, að fjöldi Íslendinga bíði þess með óþreyju að getá samið við þetta viðskiptaland okkar aftur. Hins vegar vil ég ekki leggja neinn dóm á það, hvort sá viðskiptasamningur, sem þarna var gerður, hefur nokkurt gildi, né heldur, hvort Spánverjar mundu með nýjum samningi setja svipuð skilyrði og þeir áður settu, en eins og við vitum, þá eru vín eitt af aðalútflutningsvörum þeirra, en hjá þessari menningarþjóð er litið öðrum augum á þetta vín, sem hv. flm. telur, að sé þjóðarsmán að neyta. Á þessu má sjá, að sínum augum lítur hver á silfrið.

Má ég spyrja, hvort hv. þm, eigi langt mál eftir. Ef svo er, verð ég að fresta þessari umr.

Eins og hæstv. forseti veit, er ég að byrja á minni ræðu. En að sjálfsögðu verður að fresta umr., ef hæstv. forseti óskar þess. 
            



Herra forseti. Þann 11. marz s.l. var vísað hér til 2. umr. og utanrmn. þáltill. á þskj. 489, um skýrslusöfnun um mál íslenzkra þegna, sem ásakaðir hafa verið um samvinnu við Þjóðverja í síðustu styrjöld gegn hagsmunum Dana og Norðmanna. Hefur ekkert heyrzt frá n. síðan. Í sambandi við þetta mál vil ég upplýsa, að ég hef síðan fengið urmul af alls konar upplýsingum frá viðkomandi aðilum, og vil ég, áður en þessu þingi slítur, lesa upp bréf, sem ég hef fengið í sambandi við þetta mál. Það er ósk mín, að hæstv. forseti taki þessa þáltill. á dagskrá á næsta fundi og fái efnislega afgreiðslu hennar, áður en þingi slítur. Ég tel, að það væri hvort tveggja sómi íslenzku þjóðarinnar og stórkostlegt hagsmunamál þeirra manna, sem hlut eiga að máli. Þetta bréf er frá móður eins af þeim aðilum, sem hafa orðið fyrir morði í sambandi við þetta mál. Bréfið hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: Kaupmannahöfn, 27. apríl 1947. Herra alþingismaður Gísli Jónsson, Reykjavík. Hér með leyfi ég mér að senda yður Skýrslu um handtöku sonar míns og þær misþyrmingar, sem síðar leiddu hann til dauða. Þetta átti sér stað á Maglegaardskólanum dagana 5.–6. maí 1945. Þann 5. maí 1945 var Karl, sonur minn, handtekinn, þar sem hann var á skemmtigöngu úti á Ordrupveginum. Það var maður á mótorhjóli, sem handtók hann fyrir það að vera nazisti, en síðan komu fimm frelsisvinir og fluttu hann til Maglegaardskólans. Sjónarvottur skýrir svo frá: Ungum manni, eða ca. 16 ára dreng, sem stóð við hliðina á mér í margar klukkustundir, var m.a. misþyrmt á þann hátt af varðflokkunum, sem skiptust á, að hann var látinn halda höndum uppréttum lengstan tímann, og þegar hann af eðlilegum ástæðum lét hendurnar síga dálítið við og við var hann sleginn í bakið og á olnbogana með skammbyssuhlaupum, og hann hlýtur að hafa verið barinn til óbóta, því að þeir slógu mjög fast. Fyrir hádegi á sunnudag fékk hver okkar þykka rúgbrauðssneið án smjörs eða áleggs auk dálítils vatnssopa, sem við áttum að drekka úr sömu könnunni. Það voru konur úr D.K.B., sem framreiddu þetta, en ég vildi einskis neyta. Um klukkan 15 fengum við smurt brauð, auk þess sem við höfðum sama aðgang að drykkjarvatni og áður. Brauðið var af lélegustu tegund, en ég borðaði þó hálfa sneið - matarlystin var ekki meiri, en vatnskönnuna lét ég fara fram hjá heilsunnar vegna. Nafnakall byrjaði um klukkan 4. Í fyrstu hélt ég, að nafnakallið stæði í sambandi við yfirheyrslur, svo að þessi skrípaleikur tæki enda með lausn, en það kom brátt í ljós, að það var vegna tilfærslu okkar að stórum flutningavögnum, sem biðu fyrir utan og áttu að flytja okkur í aðrar stöðvar. Okkur var hrúgað í opna flutningavagna, sem auðsjáanlega höfðu verið notaðir til torfflutninga. Við vorum ca. 20 í hverjum vagni og fengum skipun um að standa með uppréttar hendur, en síðan var okkur þjappað saman í einn hnapp í miðjum vagninum, en frelsisvinur var í hverju horni með vélbyssu á lofti, reiðubúinn að hleypa af. Það úði og grúði af skríl á götunni, sem sýndi þá ótrúlegu ruddamennsku að draga á eftir sér börn. Frelsisvinirnir æstu upp lýðinn, og brátt dundu yfir hæðnisóp, en orðið „mögsvín“ var mest notað. Morð og manndráp. Í fremsta vagni lestarinnar var fyrr nefndur 16 ára drengur. Hann stóð berhöfðaður fremstur í þyrpingunni, og fallega, ljósa hárið flaksaðist til í storminum. Einn frelsisvinurinn, sem stóð frammi í vagninum hægra megin, var mjög áfjáður að æsa upp lýðinn, sem stóð á gangstéttinni fyrir framan skólann. Hann kallaði m.a., að það væru eingöngu „hipodrengir“ í vagninum, og þá kváðu við óhljóð. Skyndilega kallaði einhver á gangstéttinni: „Við viljum sjá framan í smettin á þeim,“ og aðrir tóku undir. Ungi frelsisvinurinn var auðsjáanlega upp með sér af þessum undirtektum og kallaði til okkar, að við skyldum snúa „smettunum“ fram að gangstéttinni, þar sem lýðurinn stóð. En í sama augnabliki kom hann auga á ljóshærða piltinn, sem hann auðsjáanlega þekkti eftir pyntingarnar í leikfimissalnum. Hann gleymdi fyrirskipun sinni, og gekk í staðinn að drengnum og greip í hárið á honum og dró hann hrottalega að þeirri hlið vagnsins, sem sneri að múgnum og kallaði: „Hér sjáið þið reglulegan „hipodreng“.“ Og eins og til þess að leggja áherzlu á orðið „hipodrengur“, kippti hann og rykkti hranalega í hárið á þessum ólánssama dreng, svo að hann hrasaði um miðaldra fanga, sem ekki var nógu fljótur að víkja til hliðar. Um leið kvað við óp frá lýðnum: „Skjótið hann“, og frelsisvinurinn tók þegar viðbragð og skaut drenginn, sem stóð hálfboginn og sneri bakinu að honum. Kúlan fór í gegnum mjóbakið og út gegnum brjóstið, en síðan flaug hún í brjóst miðaldra mannsins og að lokum gerði hún skinnsprettu á hálsi eins frelsisvinarins, sem stóð til hægri aftan í vagninum. Drengurinn hafði ekki átt neitt saman að sælda við „Hipo“ fremur en við hinir. Hann var, samkvæmt því sem síðar var upplýst, tekinn sem gísl, þegar frelsisvinirnir gátu ekki fundið þann, sem þeir leituðu að. Hann var auðsýnilega ekki margmáll, því að það eina, sem ég heyrði hann segja til andmæla við misþyrmingunum í leikfimissalnum, var þetta: „Það er ótækt að hegna mér fyrir athæfi, sem byggt er á staðlausri grunsemd.“ Og við misþyrmingunum í vagninum, sem annars áttu sér stað með leifturhraða, sagði hann aðeins þessi orð, sem hann beindi til morðingjans: „Ó, svínið þitt“. Frelsisvinurinn, sem fékk skinnsprettuna á hálsinn, fór auðvitað strax úr vagninum, en hinir helsærðu voru látnir liggja hjálparvana. Þarna lá drengurinn og starði á morðingjann, sem kallaði til annars frelsisvinar, er stóð aftan til í vagninum vinstra megin, og skipaði honum að loka augum drengsins. En þegar fyrsta tilraun misheppnaðist, kallaði morðinginn æstur: „Skjóttu hann gegnum höfuðið. Ég þoli ekki, að hann stari svona á mig.“ Frelsisvinurinn lét sér þegar segjast, og á sama augnabliki skaut hann gegnum höfuð honum, og nú var svo komið, að annar lá dáinn, en hinn deyjandi í vagninum. Í þessum svifum kom einn af leiðtogunum þjótandi og spurði: „Var skotið á vagninn?“ Fyrri morðinginn varð fyrir svörum og sagði: „Nei, það var ég, sem skaut einn mann. Hann þrjózkaðist, svo að ég átti ekki annars úrkost.“ Síðan fór leiðtoginn. Múgurinn æpti stöðugt og margir kölluðu: „Hendið honum hingað niður, svo að við getum traðkað á honum.“ En samtímis kölluðu aðrir, að þeir skyldu skjóta okkur alla í vagninum, og á tímabili bjóst ég við, að það mundi ske. En hins vegar var ég orðinn svo skeytingarlaus um allt, eftir að hafa horft á allar pyntingarnar, að ég næstum óskaði þess. Við biðum stöðugt á svæðinu fyrir framan Maglegaardskólann, og kappsfullur blaðaljósmyndari klifraði upp á vagninn til þess að taka mynd af myrta drengnum. Ég hafði orðið að víkja til hliðar, þegar drengurinn var dreginn á hárinu, þangað sem ég stóð, og ég var þétt við hann, þegar hann var skotinn. Nú atóð ég þannig, að það var óhjákvæmilegt að stíga ofan á dána drenginn, þegar vagninn tæki til að hristast á akstrinum, og þess vegna bað ég fyrri morðingjann að sjá um, að sjúkrabíll væri fenginn til þess að flytja hinn dána og hinn særða á brott. En morðinginn mátti ekki heyra það nefnt og sagði, að það væri nógu snemmt, þegar við kæmum til Vestre-fangelsisins. (Hér með fengum við að vita um ákvörðunarstaðinn). Þegar fleiri fóru að krefjast, að sjúkrabíll væri útvegaður, fengum við svarið: „Haldið ykkur saman.“ En árangurinn af síendurteknum kröfum varð samt sá, að sóttar voru börur, og síðan var þeim báðum hrúgað upp á þær niðri á götunni. Hvað síðar skeði, vissi ég ekki, en félagar okkar á seinni vögnunum sögðu síðar, að drengnum hefði verið hent í göturæsið, á meðan hinn helsærði var fluttur á brott. Það er ótrúlegt, á hve hrottalegan og miskunnarlausan hátt þeim var hent á börurnar. Særði maðurinn lá aftast í vagninum og hvíldi upp við vagnhlerann. Það varð að taka hlerann frá til þess að flytja þá niður á börurnar. Frelsisvinirnir byrjuðu á þessu án þess að taka minnsta tillit til hins særða, og ég sagði strax, að þeir mættu ekki fella hlerann án þess að styðja manninn, til þess að hann félli ekki niður. Morðinginn var nú orðinn mjög málóður og svaraði, að það gerði ekkert til, þótt hann félli niður á götuna (ca. 11/2 metra niður á höfuðið), þar sem hann mundi falla í öngvit. Við fengum því þó til leiðar komið með kröfum okkar, að þeir urðu gætnari og varfærnari, en samt sem áður flaustruðu þeir þessu svo af, að eftir að þeir höfðu lyft hleranum ca. metra upp, féll hann aftur niður og ofan á hönd særða mannsins og hefur án efa brotið hana, og þegar ég sá síðast, slóst höndin enn í eitt járnhakið á hleranum. Eftir að þeir tveir, hinn særði og hinn dáni, höfðu verið fluttir af vagninum, hófu morðingjarnir samtal, sem sýnir vel hinn lúalega ribbaldahátt þeirra. Annar kallaði aftur til hins: „Eigum við ekki að skjóta þá alla?“ Þessu svaraði hinn: „Já, það getum við gert, en þegar þú skýtur, þá athugaðu, hvar ég stend, svo að þú miðir ekki í þá átt. Kúlurnar fara í gegnum 5–6 menn.“ „Það skal ég gera,“ svaraði hinn. Hótanir þessar urðu þó að engu, þótt ekki skorti örvunaróp frá lýðnum. Þann 6. maí sneri ég mér til Maglegaardskólans og náði tali af yfirlögregluþjóni, sem sagði mér, að ég skyldi alls óhrædd halda heim, því að ekkert illt mundi henda son minn. Ég beið því til næsta dags, og þegar ég fékk enn ekkert að heyra um örlög sonar míns, fór ég aftur og aftur í skólann í örvæntingu minni, en fékk alltaf sama svarið og fyrst. Við þessa hræðilegu óvissu varð ég stöðugt að búa. Það var fyrst 11. maí 1945, að lögregluþjónn kom með þau orð, að sonur minn fyndist hvergi, og bað mann minn að fylgja sér til Amtssjúkrahússins, því að þar lægi ungur maður, sem hefði verið skotinn í Maglegaardskólanum. Það kom í ljós, að það var Karl, sonur minn. Þetta er frásögnin um þau hörmulegu örlög, sem biðu sonar míns, og þá sorg, sem grúft hefur yfir heimili okkar. Brátt er ár liðið, og ekkert hefur verið gert í þessu máli. Það er von mín, hr. alþingismaður, að þér lesið skýrslu þessa og skiljið, hve hræðilegt það er að geta ekki hreinsað nafn sonar okkar. Og í von um aðstoð yðar og fulltingi, er ég yðar einlæg ............................ Ég vil svo að endingu ítreka þá ósk mína til hæstv. forseta, að hann taki þessa þáltill. á dagskrá þegar á næsta fundi.

Forseti (JPálm): Það er ekki hægt að lofa því, að þessi till. verði afgr., ekki sízt þar sem hún er ekki afgr. frá n., þannig að þó að till. gæti komið á dagskrá, þá er engin fyrirheit hægt að gefa um það, að hún geti orðið afgr. frekar en önnur mál, sem fyrir liggja.



Ég er form. þeirrar n., sem fjallar um þetta mál, og ég get lýst því yfir, að utanrrh. hefur tekið málið fyrir eða hlutazt til um, að það væri tekið til umr. í n. Utanrmn. og hæstv. utanrrh. hafa hafizt handa í málinu og gert allt það, sem skylt er og hægt er að gera í því, og mér hefur skilizt á hv. flm., að hann hafi tekið gilt það, sem búið er að gera í málinu. Ég vil taka þetta fram, úr því að hv. flm. till. hefur ekki fengið þá meðferð á till., sem hann er ánægður með.



Út af ræðu hv. þm. GK., form. utanrmn., vil ég taka það fram, að það er misskilningur, að ég hafi sætt mig við afgreiðslu málsins. Ef till. er lesin, sést, að hún er um gagngerða rannsókn í málinu. Ég hef fengið skýrslu um rannsókn, sem hæstv. utanrrh. hefur látið gera, og ég get fullyrt, að það eru miklu öruggari og betri skýrslur til en þær, sem liggja fyrir. Ég krefst því þess, að það gangi um það efnislegur úrskurður Alþ., hvort það vill láta þessa rannsókn fara fram. Ég vil því vænta þess, að hæstv. forseti taki till. á dagskrá á næsta fundi til þess að fá um hana efnislega afgreiðslu. Að öðru leyti skal ég ekki tefja umr.



Herra forseti. Það hefur verið útbýtt í Sþ. till. um gjaldeyri fyrir efni í húsbyggingar. Efni till. er það, að ríkisstj. verði falið að greiða fyrir um innflutningsleyfi á vörum, er snerta þessi mál. Það er vitað, að ótal byggingar hafa staðið ókláraðar marga mánuði vegna efnisskorts. Það er líka vitað, að iðnrekendur hafa neyðzt til að segja upp starfsfólki sínu og loka fyrirtækjunum af sömu ástæðum. T.d. stendur nú fyrir dyrum að loka tveimur verksmiðjum, sem hafa 65 manns í þjónustu sinni. Hér er allmikið í húfi, og vildi ég því mælast til þess við hæstv. forseta, að hann sjái um, að þetta mál verði tekið á dagskrá.

Forseti (JPálm): Þetta mál þarf að ganga til n., svo að ólíklegt er, að hægt verði að ljúka því á þessu þingi.