Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ragnar Arnalds, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra, lést fimmtudaginn 15. september, 84 ára að aldri. Ragnar Arnalds var fæddur í Reykjavík 8. júlí 1938. Foreldrar hans voru Guðrún Jónsdóttir Laxdal kaupkona og Sigurður Arnalds, útgefandi og stórkaupmaður. Ragnar lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1958, nam heimspeki og bókmenntir við sænska háskóla tvo vetur og varð cand. jur. frá lagadeild Háskóla Íslands 1968. Ragnar fékkst við kennslu á yngri árum, bæði hér í borginni og síðar í Varmahlíð í Skagafirði þar sem hann var búsettur lengi. Ragnar Arnalds var aðeins 24 ára gamall er hann var kosinn alþingismaður fyrir Alþýðubandalagið í Norðurlandskjördæmi vestra sumarið 1963, þá næstyngstur þeirra sem sest höfðu hér á þingbekki. Ragnar féll út af þingi við kosningar fjórum árum síðar, 1967, en var kosinn á ný 1971 og sat samfellt á Alþingi til ársins 1999, alls á 38 löggjafarþingum. Ragnar varð fyrsti formaður Alþýðubandalagsins er það var gert að stjórnmálaflokki 1968 og naut þá óskoraðs trausts ólíkra hópa sem sameinuðust undir einu merki. Því forystuhlutverki gegndi hann fram til ársins 1977, á stormasömum árum í íslenskum stjórnmálum. Eftir sögulegar kosningar 1978 varð Ragnar mennta- og samgönguráðherra, en aðeins í rúmt ár, og skömmu síðar, eftir óvænt þingrof og kosningar, varð hann fjármálaráðherra fram í maí 1983. Eftir að ráðherradómi lauk dró Ragnar sig út úr forustusveit flokks síns og tók að sinna hugðarefnum sínum meira en áður. Listrænir hæfileikar hans lágu á mörgum sviðum, hann samdi vinsæl leikrit, skrifaði skáldsögur og stundaði tónsmíðar. Jafnframt skrifaði hann tveggja binda sjálfsævisögu. Ragnar Arnalds var ötull stjórnmálamaður og dugandi fulltrúi kjósenda sinna fyrir norðan, lét ógjarnan hlut sinn ef honum fannst mikið undir. Stjórnmálaafskipti hans hófust í Samtökum herstöðvaandstæðinga og frá þeirri sannfæringu sinni að Ísland ætti að vera herlaust og hlutlaust hvikaði hann aldrei. En þrátt fyrir róttækar skoðanir og málflutning á Alþingi naut Ragnar hvarvetna virðingar fyrir framgöngu sína, sanngirni og vinsemd í samskiptum við flokksmenn jafnt sem andstæðinga og var gamansamur maður. Hann var oft formaður í þingflokki sínum og síðasta kjörtímabilið var hann 1. varaforseti Alþingis og var skýr og fumlaus við fundarstjórn. Þar naut sín vel yfirvegun hans og rósemi. Ragnar gegndi á þingmannsferli sínum margháttuðum trúnaðarstörfum og vann að hagsmunamálum landsbyggðarinnar í nefndum og hjá opinberum stofnunum. Mennta- og menningarmál lét hann sérstaklega til sín taka. Ég bið hv. alþingismenn að minnast Ragnars Arnalds, fyrrverandi alþingismanns og ráðherra, með því að rísa úr sætum. -  
            

Borist hefur bréf frá Njáli Trausta Friðbertssyni, 2. þm. Norðaust., um að hann verði fjarverandi á næstunni. Þá hefur borist bréf frá Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, 7. þm. Suðvest., um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Norðausturkjördæmi, Berglind Harpa Svavarsdóttir, og 1. varamaður á lista Pírata í Suðvesturkjördæmi, Eva Sjöfn Helgadóttir. Berglind Harpa og Eva Sjöfn hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnar velkomnar til starfa að nýju.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, matvælaráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra og dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Mig langar aðeins að ræða fjárlög, en þau eru mikilvægasta mál hverrar ríkisstjórnar og hvers þingvetrar, og hafa áhrif á líf okkar frá degi til dags. Ég býst við að það sé ekki bara tilfinning mín að fjárlög hafi verið að breytast talsvert mikið milli umræðna, aðallega vegna breyttra áherslna ráðherra síðustu ár. Nú kann slíkt að vera óhjákvæmilegt til að bregðast við óvæntum utanaðkomandi áhrifum, eins og t.d. átti við í Covid, en þegar um er að ræða aðgerðir vegna uppsafnaðs húsnæðisskorts sem er til margra ára gegnir kannski talsvert öðru máli. Síðasta vor birtist hæstv. innviðaráðherra hér nokkuð borubrattur og upplýsti um risaátak í húsnæðisuppbyggingu með stuðningi ríkisins, án þess að þess sæist stað í fjármálaáætlun sem birtist nokkrum dögum síðar. Og sama dag og hæstv. fjármálaráðherra mælti fyrir í fjárlögum í haust hélt sami innviðaráðherra blaðamannafund þar sem hann endurtók skilaboðin frá því í vor án þess þó að tölur í fjárlögum rötuðu þangað inn. Í viðtali við innviðaráðherra á Sprengisandi í gær kom fram að þetta snýst um 4.000 íbúðir á næstu fimm árum og 3.000 á ári næstu árin þar á eftir. Hann gaf vilyrði fyrir því að um 35% af uppbyggingunni yrði með aðkomu ríkisins. Þarna eru því um verulegar fjárhæðir að ræða. Aðgerðirnar eru vissulega nauðsynlegar en ég spyr hæstv. ráðherra: Er það eðlilegt og samrýmist það lögum um opinber fjármál að gera ekki grein fyrir slíkum risaútgjöldum, sem sannarlega eru ekki vegna ófyrirséðra atvika? Hvernig á þingið, fjármálaráð og aðrir sem eiga að vega og meta áhrif fjárlaga á ríkisbúskapinn að sinna þessari skyldu þegar svona stóra breytu vantar inn? Það er bara vísað á bólginn varasjóð 

Virðulegur forseti. Það er rétt að fjárlagafrumvarpið er komið fram og það getur aldrei orðið þannig að fjármálaráðherra leggi fram fjárlagafrumvarp og taki fram fyrir hendurnar á einstökum ráðherrum sem eru með mál í athugun. Við ákveðum ekki hvað við ætlum að gera í húsnæðismálum með því að setja inn einhvern fjárlagalið í fjárlögum. Þetta virkar ekki þannig. Fjárlögin lýsa ríkisfjármálunum, fjárheimildum einstakra ríkisaðila, lykilstofnana. Við fjöllum þar um fjármagnskostnaðinn og afganginn, hvernig hagkerfið lítur út eins og við gerum ráð fyrir á grundvelli þjóðhagsspár. En þegar kemur að einstaka málaflokkum, eins og þeim sem hv. þingmaður er að fjalla um hér, er að sjálfsögðu ekki hægt að sem sagt fara í einhvers konar höfrungahlaup fram fyrir ráðherra málaflokksins. En fyrir liggur að í undirbúningi er vinna sem verður kynnt núna á haustmánuðum. Þannig segir á blaðsíðu 97 í frumvarpinu: „Starfshópur um húsnæðisstuðning er nú að störfum með það hlutverk að endurskoða beinan húsnæðisstuðning til einstaklinga á grundvelli þeirrar vinnu og á grundvelli tillagna starfshóps um aðgerðir og umbætur á húsnæðismarkaði, frá maí 2022, er gert ráð fyrir breytingum og auknum húsnæðisstuðningi ríkisins frá því sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu.“ Það er síðan annað mál hvort að gera eigi ráð fyrir einhverju svigrúmi til slíkra áherslumála í frumvarpinu eins og við erum að gera í varasjóðnum. Ef við létum það ógert þá myndu öll ný útgjöld verða til þess að afkoman myndi versna. Þannig að mér finnst það vera ábyrgt og varfærið að gera ráð fyrir því í varasjóðnum að einhver slík útgjaldamál geti komið til umræðu hér á þinginu fyrir áramót án þess að það bitni á heildarafkomunni sem getur síðan haft áhrif á skuldastöðuna o.s.frv. Mér finnst vera ágætlega um þetta mál búið.

Herra forseti. Það sem væri raunverulega ábyrgt væri að meðráðherrar myndu slá aðeins í klárinn þegar hæstv. innviðaráðherra er fullsvifaseinn vegna málaflokks sem liggur fyrir að þarf að taka rækilega á. Það kostaði ríkissjóð 18 milljarða að byggja 3.100 íbúðir frá 2016 og samkvæmt þeim áformum sem innviðaráðherra hefur nefnt er þetta nær því að vera 8–9 milljarðar á ári og það munar nú um minna. En það er fleira áhugavert sem kom fram í viðtali við ráðherrann, m.a. það að hann er sammála Vinstri grænum um að það þurfi í rauninni að auka gjaldtöku á stórfyrirtæki og þá sem best hafa það í samfélaginu. Báðir þessir flokkar tala um stigvaxandi fjármagnstekjuskatt og stigvaxandi fyrirtækjaskatt og mig minnir að innviðaráðherra hafi meira að segja talað um að það þyrfti að leggjast ofan á núverandi útsvarsstofn þegar fjármagnstekjuskattgreiðendur þurfa að greiða til sveitarfélaganna næsta vor, væntanlega. 

Virðulegur forseti. Ég hef tjáð mig um þetta líka eins og hæstv. ráðherrar sem vísað er til. Ég hef sagt það sem mína skoðun að mér finnst það ekki sanngjarnt að þeir sem ekki reikna sér endurgjald vegna eigin vinnu en hafa háar fjármagnstekjur geti notið þjónustu sveitarfélaga án þess að leggja nokkuð af mörkum í skattstofna sveitarfélagsins, njóta þjónustunnar án þess að taka þátt í að greiða fyrir hana þrátt fyrir að hafa mjög góð fjárráð eins og fjármagnstekjur geta verið til vitnis um. Þetta er það sem er verið að vinna að úttekt á í mínu ráðuneyti og við munum koma með tillögur. Það er ekki tímabært að úttala sig um það hvort það kæmi einhvers konar sérstakt álag vegna útsvars eða með hvaða öðrum hætti við myndum tryggja sveitarfélögunum sanngjarnt framlag. En mér finnst að þetta snúist á endanum um að þeir sem njóta þjónustunnar, hafa góð efni á að greiða fyrir hana, geri það.

Virðulegi ráðherra. Hæstv. innviðaráðherra birtist í útvarpsþættinum Sprengisandi um helgina og virkaði frekar sem sérlegur ráðgjafi og spjallþátttakandi frekar en ráðherra í ríkisstjórn. Og vel að merkja, það er bara korter síðan við kláruðum 1. umr. fjárlaga. Í þessu viðtali ræddi hæstv. ráðherra þrepaskiptan fjármagnstekjuskatt, hann ræddi húsnæðismarkaðinn sem mun kalla fram milljarða innspýtingu inn í fjárlögin og miðað við það sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan þá er í raun lítið mark takandi á því plaggi sem við erum með núna, fjárlagafrumvarpinu sem við erum að ræða. Ég vil spyrja ráðherra: Má búast við því núna þegar við sjáum báknið vera að blása út, að það haldi áfram? Fjármálaráðherra hefur haft áraraðir til að einfalda báknið, einfalda regluverkið, einfalda kerfi en tækifærið til að mynda til að sameina ríkisstofnanir hefur ekki verið notað. Við sem þjóð eigum líklega heimsmet í fjölda ráðherra miðað við höfðatölu, líklega það sama þegar kemur að ríkisstofnunum. Við sjáum að opinberum störfum hefur fjölgað um 2.000 á ári síðustu ár undir forystu Sjálfstæðisflokksins. Ríkisstarfsmönnum hefur fjölgað um 18% á meðan landsmönnum hefur fjölgað um 14%. Þessi fjölgun er ekki að gerast í heilbrigðisgeiranum, hún er ekki að gerast í umönnunarstörfum, svo dæmi séu nefnd. Biðlistar lengjast sem aldrei fyrr. Þjónustan batnar ekki. Hjúkrunarfræðingar flýja greinina. Læknar veigra sér við að koma heim. Við sjáum ekki að útgjöldin og fjölgun ríkisstarfsmanna skili sér einfaldlega í betri þjónustu við fólkið í landinu. Fólkið okkar er enn á biðlistum til að komast inn á biðlista. Mér finnst við vera svolítið að sjá veikleika ríkisstjórnarinnar í hnotskurn, þessi togstreita sem á sér stað innan ríkisstjórnarinnar er að bitna á almennilegum fjárlögum, skýrum fjárlögum, skýrri framtíðarsýn, langtímamarkmiðum. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða hagræðingarmöguleika sér fjármálaráðherra og af hverju hefur hann ekki beitt sér fyrr til að ná tökum á halla ríkissjóðs?

Virðulegur forseti. Ég veit ekki alveg hvar maður á eiginlega að byrja núna. Það er ýmist þannig að ríkið er allt of stórt eða ríkið er allt of lítið. Það fer eftir því hver kemur upp í ræðustól úr stjórnarandstöðunni. 

Virðulegur forseti. Mér finnst alltaf gott þegar ég næ að kveikja í hæstv. fjármálaráðherra, en þetta er einfaldlega staðan. Það er erfitt að heyra að fólk sé enn þá á biðlistum. Við erum búin að auka útgjöld til heilbrigðiskerfisins. En hvað hafa heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra gert til þess að ná betri hagræðingu og betri þjónustu fram fyrir fólkið okkar sem er enn á biðlistum? Og vel að merkja, ég ætla að leyfa mér að vitna í hv. þingmann sem sagði í síðustu viku að frumvarpið liti öðruvísi út ef hann hefði samið það. Hann tekur undir sérstaka gagnrýni á krónutöluhækkanir, hann vill hlusta sérstaklega á gagnrýnina um að hér sé verið að auka útgjöld ríkisins. Hér er verið að þenja út báknið, hér er verið að fjölga ríkisstarfsmönnum. Er verið að bæta þjónustuna? Nei. Á það að stytta tíma til að minnka vanlíðan fólks sem er á biðlistum? Nei. Ef svo væri þá væri þetta í lagi. En þessi þingmaður kemur ekki úr Viðreisn. Hann kemur úr Sjálfstæðisflokknum og er þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins. Við verðum einfaldlega að fara að horfast í augu við að Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekki notað tækifærið síðustu ár til að sameina stofnanir, til að einfalda kerfið, minnka báknið til þess einmitt að geta notað fjármunina í það að bæta velferðarkerfið. Hægri hagstjórn, vinstri velferð er ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar.  
            

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir að það mætti fækka ríkisstofnunum og er það sérstakt áherslumál í mínu ráðuneyti, og var reyndar fyrsta þingmálið sem ég lagði fram hér fyrir margt löngu árið 2003, þann vetur, að við þyrftum að gera það. Það er ekki málið sem mun bjarga því sem hv. þingmaður er að tala um og það gerist heldur ekki í fjárlögum. Það er alveg hárrétt að hægt er að gera betur í ríkisrekstrinum en við gerum það ekkert endilega með því að auka ríkisútgjöldin með nýjum fjárheimildum. Það er misskilningurinn. Um það er ég t.d. að ræða þegar ég tala um að við þurfum að halda áfram að finna leiðir til að nýta fjármunina betur, m.a. í blönduðum rekstri í heilbrigðiskerfinu, en það gerist ekki með því að setja nógu marga nýja milljarða á útgjaldahlið fjármálanna. Þetta eru verkefni sem liggja í hverju fagráðuneyti fyrir sig og þeim er ekki öllum stýrt, þótt margir virðist halda það, af fjármálaráðherra. Það er ekki svo. Við höfum víða verið að sameina stofnanir. Má ég rifja upp skattinn og tollinn, 

Herra forseti. Þegar 1. umr. fjárlaga var hafin barst tilkynning frá ríkislögreglustjóra þar sem lýst var yfir hættuástandi á landamærum. Það var vegna þess mikla fjölda hælisleitenda sem komið hefur til landsins að undanförnu og spár um að þessi fjöldi myndi enn aukast. Hæstv. ráðherra gerði þetta að umtalsefni í umræðu um fjárlög og svaraði fyrirspurnum frá hv. þm. Bergþóri Ólasyni og var að mínu mati tiltölulega afdráttarlaus. Ástæða er til að hrósa hæstv. ráðherra fyrir að hann viðurkenndi að þetta hefði ekki gerst af sjálfu sér, þetta væri afleiðing af stefnu stjórnvalda. Hæstv. fjármálaráðherra var síðar í umræðum um fjárlögin enn afdráttarlausari hvað þetta varðar. Nú liggur fyrir að gerð verður enn ein tilraunin, líklega sú fimmta, til að lögleiða frumvarp hæstv. ráðherra um útlendinga, þó að það sé nú líklega orðið heldur útþynnt og hafi ekki mjög veruleg áhrif. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra í ljósi þessarar stöðu: Hvers er að vænta frá hæstv. ráðherrum til að bregðast við þessu ástandi og hafa áhrif á það? Ég er sammála hæstv. dómsmálaráðherra og raunar fleiri hæstv. ráðherrum sem tjáðu sig í umræðu um fjárlög, að það sé mikilvægt að gera greinarmun á því sérstaka ástandi sem er vegna stríðsins í Úkraínu, sem er tímabundið ástand þar sem við ráðumst í sérstaka aðgerð til að hjálpa fólki þaðan, en að það þurfi líka og sé löngu tímabært að huga að þróun hælisleitendamála almennt þar sem fólk kemur í auknum mæli af ýmsum ástæðum en þó sérstaklega til Íslands. Hlutfallslega áttfalt fleiri til Íslands en Noregs og Danmerkur. Hvernig bregst hæstv. ráðherra við þessu ástandi?

Virðulegur forseti. Það er óhætt að taka undir það að ástandið er mjög erfitt um þessar mundir þegar kemur að innflytjendamálum eða flóttamönnum. Það er ágætt að hafa það samt í huga að álagið myndast auðvitað mjög mikið í kringum Úkraínustríðið, um helmingurinn af þeim sem koma hingað kemur frá Úkraínu og við erum öll sammála um að við viljum greiða þessu fólki leið eins og við mögulega getum. Það eru líka mjög fjölmennur hópur að koma frá Venesúela, um 20%. Þar skerum við okkur úr frá öðrum Evrópulöndum, að Spáni undanskildum. Ástæðan fyrir því, og það var rakið ágætlega hjá ríkislögreglustjóra, að þetta var sett á hættustig var ástandið í húsnæðismálum þar sem bæði skammtímaúrræði og langtímaúrræði voru mjög takmörkuð. Eitthvað hefur ræst úr samkvæmt fréttum helgarinnar í þeim efnum en það er samt áætlað að hingað geti komið allt að 4.500 manns á þessu ári og það verður mjög krefjandi verkefni að leysa það, sérstaklega þegar kemur að húsnæðisvandanum og félagslega vandanum. Ég hef orðað það sem svo að við, bæði þing og þjóðfélag, þurfum að spyrja okkur krefjandi spurninga um einmitt vegna hvers kemur fólk í svona miklum mæli til Íslands umfram þau lönd sem við erum að bera okkur saman við og starfa með. Svarið liggur að einhverju leyti í því að það þykir vænlegt að koma hingað vegna þess að þær reglur sem hér gilda eru rýmri og hér eru kannski betri aðstæður að mörgu leyti sem fólk á flótta hefur fengið. Við þurfum að standa vörð um verndarkerfið. Það er auðvitað grundvallaratriði að fólk sé ekki að koma hingað og misnota verndarkerfið sem á laggirnar var sett af Sameinuðu þjóðunum á sínum tíma en verkfærin í verkfærakistunni til að draga úr þessu, þá á ég við lagaumhverfið, eru mjög takmörkuð. Frumvarpið sem kemur núna fram, vonandi í næstu viku, bætir eitthvað úr en það mun samt ekki valda neinum stórbreytingum 

Herra forseti. Þetta var ágætisyfirferð hjá hæstv. ráðherra en ég bíð enn svara við spurningunum: Hvernig hyggst hæstv. ráðherra málaflokksins bregðast við þessu ástandi? Ástandið er þannig að það er talað um möguleika á því að reisa þurfi flóttamannabúðir á Íslandi. Það er rétt sem hæstv. ráðherra segir að við þekkjum það öll að fjöldi flóttamanna frá Úkraínu hefur auðvitað töluvert um fjöldann að segja akkúrat þessa dagana en þróunin var hafin löngu áður en Rússar réðust inn í Úkraínu. Við getum ekki látið þetta ástand, sem við ætlum að gera okkar allra besta til að takast á við og ég veit að hæstv. ráðherra er mjög einbeittur í því, verða til þess að við lítum ekki á stærri þróun sem var hafin áður en að Rússar réðust inn í Úkraínu. Það kallar á viðbrögð eins og til að mynda stjórnvöld í Danmörku hafa gert með gjörbreyttri stefnu. En hvers er að vænta af ríkisstjórn Íslands í þessum málaflokki?

Virðulegur forseti. Ég fór yfir það hér áðan að lagaumhverfi okkar sem samþykkt var hér á þingi og var samið á tíma þegar aðstæður voru allt aðrar, á árunum í kringum 2016, gefur okkur mjög fá verkfæri til að bregðast við og fara eitthvað að takmarka komu fólks til landsins. Ég segi þess vegna að við þurfum að svara þessum krefjandi spurningum. Þetta frumvarp sem ég mun leggja fram, útlendingafrumvarpið, mun leysa úr ákveðnum hnútum, fáist það samþykkt, og það er auðvitað gríðarlega mikilvægt að við afgreiðum þetta mál. En það er líka gríðarlega mikilvægt og grundvallaratriði að sá meiri hluti sem hefur verið hér á þingi fyrir því að ganga ekki jafnvel lengra í því að samræma okkar reglur og umhverfi við það sem þekkist á Norðurlöndunum til að mynda og víðast hvar hjá samstarfsþjóðum okkur í Evrópu - að það skuli ekki ná fram að ganga að við séum með sambærilega þjónustu, sambærileg úrræði og sambærilega móttöku eins og þekkist þar og við séum þá ekki að fá þennan aukna fjölda til okkar. Þetta eru spurningar sem við verðum að spyrja okkur á grundvelli þessa: 

Forseti minnir bæði hv. fyrirspyrjendur og ráðherra á að virða ræðutíma sem er takmarkaður í óundirbúnum fyrirspurnum, 2 mínútur í fyrra sinnið og 1 mínúta í síðara skipti.

Virðulegi forseti. Hér í þessum sal hafa verið hörkuduglegir þingmenn í á aðra öld að láta sér koma til hugar sitthvað samfélaginu til gagns og framdráttar. Á síðari tímum hafa um annað hundrað frumvarpa verið samþykkt sem lög og allt kostar þetta, allt er þetta hengt um hálsinn á okkur og margt af þessu er mjög þarft og gott. Þessu til viðbótar eru auðvitað um 650 þingmenn í Evrópu sem eru með einhverja 30.000 hörkuduglega aðstoðarmenn og embættismenn að skrifa eitthvað sem okkur ber að innleiða og sumt kallar á lagabreytingar og allt endar þetta utan um hálsinn á okkur. Það hefur stundum hvarflað að mér hvort við séum of viljug og kannski hraðvirk í því að meðtaka þetta allt svona möglunarlaust og hvort embættismannakerfi okkar ætti kannski að setja fleiri spurningarmerki við og sýna kannski vott af borgaralegri óhlýðni við þessa ágætu embættismenn alla sem vilja stafa ofan í okkur allt frá skóstærðum og banönum eða hvað sem það nú er. En ég velti því fyrir mér, og því spyr ég hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, hvort til mótvægis við allar þessar árlegu innleiðingar ættum við að hefja grisjun og fara að einbeita okkur að útleiðingum á því sem á ekki lengur við, 100 eða 50 eða 30 árum síðar, eitthvað sem var barn síns tíma, eitthvað sem flokka mætti undir gæluverkefni jafnvel. Væri það eitthvað sem við gætum gert til að koma til móts við það sem hér hefur verið sagt, að ríkisbáknið er auðvitað orðið ansi mikið og landsmenn ansi hoknir af öllum þessum álögum, öllum þessum fyrirskipunum um þetta og hitt sem þenur út embættismannakerfið og kostar heilmikið?

Virðulegur forseti. Jú, ég get nú tekið undir þetta. Ég verð samt að halda því til haga að á síðasta kjörtímabili var unnin vinna í þessa veru í atvinnuvegaráðuneytinu og þeirri vinnu lauk með því annars vegar að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra kom hingað fyrir þingið, eða afsakið, ég held að hann hafi reyndar náð að gera það allt saman með reglugerðum að fella úr gildi ýmsar reglur, og reyndar tekið af skarið með frumvarpi um að ýmis löggjöf væri fallin úr gildi. Þá fór líka fram vinna í því ráðuneyti, í samstarfi við OECD, við að kortleggja ýmiss konar séríslenskar reglur t.d. varðandi atvinnutengd réttindi. Niðurstaðan í því var sú að við værum með mun strangari reglur en tíðkuðust í OECD-ríkjunum fyrir ýmiss konar starfsheitum og öðrum atvinnutengdum réttindum. Og það kom mér á óvart eftir að sú vinna var gerð opinber, þessi meginniðurstaða um hversu litlar undirtektir fengust, sérstaklega úr atvinnulífinu, við því að fara í alvöru einföldun á þessu regluverki. En það virðist vera þannig að við séum með dæmi um að starfsstéttir vilji halda sérstaklega þétt utan um sína hagsmuni og hindra að aðrir komist að, án þess að hafa gengið sömu svipugöngin og þeir sem á undan fóru, á meðan öll rök hníga til þess að við eigum að létta af þessum íþyngjandi kvöðum og opna hagkerfið fyrir hæfileikum sem eru úti um allt í landinu okkar, í samfélaginu, sem geta nýst til að skapa verðmæti og hrinda góðum hugmyndum í framkvæmd. Ég nefni þetta bara sem dæmi um eitthvað sem hefur verið nýlega á döfinni. Mjög merkileg vinna sem var unnin en fékk einhvern veginn ekki vængi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir svör. Aðeins utan þessarar dagskrár vil ég þakka hæstv. forseta fyrir orð hans um Ragnar Arnalds sáluga, sem ég hefði viljað bæta við að var einn af helstu guðfeðrum Kvikmyndasjóðs og kvikmyndagerðarinnar sem blómstrar svo sem raun ber vitni í dag. En aftur að því sem við vorum að tala um áðan, innblásinn af utanríkismálanefndarfundi morgunsins, en þar var okkur tilkynnt um 130 nýjar innleiðingar. Ég spurði um kostnaðinn við slíkt en það var fátt um svör. Mig langar að biðja hæstv. efnahags- og fjármálaráðherra um að að gefa okkur samantekt úr sínu ráðuneyti á svona u.þ.b. þeim kostnaði sem þýðingar og innleiðingar allra þessara 600 eða 700 og eitthvað tilskipana á ári kosta. Þær væru á þriðja þúsund ef við værum í Evrópusambandinu, en Evrópska efnahagssvæðið kallar á hátt í 700 innleiðingar á ári hverju. Ég hef áhuga á að vita hver kostnaðurinn er, en ég get ekki ímyndað mér að það væri hægt að svara spurningunni um fjárhagslegan ábata.

Virðulegur forseti. Ég hef sannarlega ekkert á móti því að reyna að slá á kostnaðinn við innleiðingar á Evrópugerðum. Þegar umfangið er skoðað þá held ég að við getum einmitt þakkað fyrir að vera ekki í Evrópusambandinu út af því umfangi sem við myndi bætast, allar þær nefndir sem þar eru sem við myndum aldrei ná að sinna sem myndu bætast við og sem eru að ræða um og smíða reglur sem á endanum væri farið fram á að yrðu teknar upp hér á Íslandi. Ég er hins vegar ekki þeirrar skoðunar að Evrópska efnahagssvæðið skili ekki miklum ávinningi fyrir okkur, þvert á móti, ég held að hann sé gríðarlega mikill. En það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni og ég held að það séu ekki allir sem gera sér grein fyrir því hvert umfangið er í einstaka málum. Við erum með dæmi um mál í fjármálaráðuneytinu þar sem að baki lagabreytingum eru gerðir sem telja í einstöku máli um 20.000 blaðsíður.

Forseti. Barn stendur við eldhúsgluggann heima hjá sér, heyrir hróp og köll og fer út. Þar horfir það upp á svartklæddan, vígbúinn mann beina hríðskotabyssu að föður þess og skipa honum að leggjast í jörðina. Sérsveit hefur fylkt sér að húsinu og miðað vélbyssum í andlit bæði fjölskylduföðurins og móðurinnar. Svartklæddir sérsveitarmennirnir öskra spurningar að fjölskyldunni. Faðirinn er settur í handjárn og barnið horfir á eftir föður sínum þar sem hann er leiddur niður innkeyrsluna og inn í lögreglubíl. Svo kemur í ljós að þetta var allt misskilningur. Tilefni útkallsins var að sést hafði til barns í kúrekaleik með vinum sínum. Barnið var komið heim til sín og farið að snúa sér að öðru. Sem betur fer var engin hætta á ferð og fjölskyldan gat borðað kvöldmat saman, heil á húfi líkamlega. En setjum okkur í spor barns sem horfir upp á það að sérsveitin kemur heim til þess öskrandi á foreldrana, verndara þess, og beini skotvopnum í andlitið á þeim. Að upplifa viðlíka innrás á heimili sitt, svæði sem á að heita öruggt, er augljóslega gríðarlegt áfall og engu barni bjóðandi. Hér var lýst raunverulegum atburðum sem áttu sér stað um helgina. Í kjölfar þessara atburða og í samhengi við önnur alvarleg atvik sem orðið hafa á síðustu vikum og mánuðum, þar sem sérsveit lögreglunnar og börn koma við sögu, vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. dómsmálaráðherra hvort ekki séu fyrir hendi einhverjar verklagsreglur sem lögregla og sérsveit hennar fylgja þegar brugðist er við ábendingum frá almenningi, hvort í ráðuneytinu sé einhver vinna í gangi við endurskoðun á þeim til máltöku.

Virðulegur forseti. Það eru til mjög ítarlegar verklagsreglur hjá lögreglunni um það þegar gripið er til vopna. Það þarf einnig sérstakar heimildir til að gera það og það er eingöngu fólk með þjálfun og réttindi sem fær leyfi til þess. Ég þekki ekki einstök dæmi og þetta dæmi sem hér var lýst er sorglegt en við getum alltaf átt von á því að slíkt hendi. Við búum í samfélagi þar sem vopnaburður er að verða miklu víðtækari en verið hefur. Það sést best á útkallstölum, þegar farið er yfir útköll þar sem bregðast þarf við vopnaburði eða vopn eru ástæða útkalls t.d. sérsveitar eða annarra sérþjálfaðra lögreglumanna. Öryggi lögreglumanna er við þessar aðstæður líka ógnað. Lögreglumenn eiga líka sínar fjölskyldur. Lögreglumenn vilja líka koma heilir heim úr sinni vinnu. Ég bið bara um skilning fyrir það fólk sem vinnur þessi mikilvægu störf í samfélaginu, skilning á aðstæðum þeirra. Ég endurtek é að það dæmi sem hér var farið yfir, sem ég þekki ekkert til, hef ekki heyrt um áður, er sorglegt og þetta er ekki góð lýsing. En það verður aldrei hjá því komist að slík mistök geti átt sér stað í hita leiksins. Auðvitað er það okkar markmið með þjálfun og verklagsreglum að takmarka slíkt eins og hægt er. Verklagsreglurnar eru í endurskoðun með tilliti til hugsanlegra breytinga sem við erum að skoða. En það er eitthvað sem við erum að vinna í nánu samstarfi við lögregluna, sem er mjög umhugað 

Forseti. Við getum alltaf átt von á því að slíkt geti gerst, ef ég heyrði rétt sem hæstv. ráðherra sagði. Það hryggir mig að heyra það. Það gleður mig hins vegar að heyra að það sé einhvers konar vinna í gangi í ráðuneytinu við endurskoðun á þessum verklagsreglum. Það er að sjálfsögðu hlutverk lögreglunnar að bregðast við tilkynningum sem henni berast en það má ekki bara vera einhvern veginn eða eftir hendingu hverju sinni. Það hlýtur að vera grundvallaratriði að í störfum eina aðilans sem hefur lögum samkvæmt heimild til að beita almenna borgara viðlíka valdi gildi skýrar reglur um þá valdbeitingu og að lögreglan fái viðhlítandi þjálfun. Þetta hlýtur síðan að vera margfalt mikilvægara þegar um er að ræða valdbeitingu í návist okkar allra viðkvæmustu borgara eins og börn. Því langar mig að ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra og bæta við: Er ekki eðlilegt að fyrir hendi séu skýrar verklagsreglur, sérstaklega um það hvernig unnið skuli í útköllum þar sem búast má við að börn séu á staðnum eða í nágrenninu? Ég vil einnig spyrja 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður sagði að það hryggði hana að heyra að svona hlutir gætu átt sér stað, sem er þá kannski hægt að flokka sem mistök. Hvar liggja þessi mistök? Því get ég ekki svarað. En hvað á lögreglan að gera þegar hún fær tilkynningu um vopnaburð, um að það séu vopn til staðar og það sé eitthvað alvarlegt í gangi? Hvað á hún að gera? Á hún að fara fyrst og banka upp á og spyrja hvort það sé ekki allt í lagi? Við horfum því miður, eins og ég nefndi áðan, framan í miklar breytingar í samfélagi okkar að þessu leyti. Það er ekki rétt þegar er sagt að hér gerist þetta bara einhvern veginn. Ég sagði áðan að það gilda um þetta mjög strangar reglur. Hvert tilvik er metið á hverjum tíma. Menn reyna að gera sér grein fyrir aðstæðum eins og hægt er. En auðvitað er það þannig að það getur verið erfitt og þá bregðast menn við þannig að öryggi lögreglumanna, sem er jú grundvallaratriði til að þeir geti gætt öryggis borgaranna, 

Virðulegur forseti. Það er ljóst að það hafa orðið miklar breytingar á vinnumarkaði á síðustu árum og áratugum og það eru allar líkur á að svo verði áfram. Hagvöxtur og aukin umsvif eru umfram náttúrulega fjölgun innlends vinnuafls sem hefur í för með sér aukna þörf á innfluttu vinnuafli. Þróun síðustu áratuga er á einn veg. Fjölskyldur eignast færri börn og fleiri erlendir starfsmenn þurfa að flytja til landsins til að manna þau störf sem verða til. Áætlað er að störfum fjölgi um 15.000 á næstu fjórum árum samkvæmt mati Samtaka atvinnulífsins. Náttúruleg fjölgun vinnuafls er aðeins um 3.000 samkvæmt spá Hagstofunnar. Það þýðir að við þurfum aukalega um 12.000 manns á næstu árum. Þetta er sem sagt sá fjöldi fólks sem þarf að flytja til landsins til að uppfylla þessa þörf. Sem betur fer er það nú svo að Ísland er eftirsótt land og fólk vill gjarnan koma hingað, búa hér, vinna hér og taka þátt í samfélaginu. En það er ekkert ofboðslega auðvelt fyrir fólk að koma til Íslands. Ef viðkomandi er innan Evrópska efnahagssvæðisins er það auðvelt. En ef fólk býr utan Evrópska efnahagssvæðisins þá er eiginlega alveg vonlaust að koma til Íslands öðruvísi en þá að sækja hér um hæli eða vera flóttamaður. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann hyggst bregðast við þessari augljósu þörf sem er til staðar á næstu árum á vinnumarkaði hér á landi. Ég sé að hæstv. ráðherra hefur boðað frumvarp um að auðvelda erlendum sérfræðingum að flytja hingað til lands og ég fagna mjög því frumvarpi. En ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra sjái ekki ástæðu til að útvíkka það sem lagt er til í frumvarpi, út fyrir það sem kallast sérfræðingar og í bara almennt vinnuafl.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. En jú, það er meining þess sem hér stendur og ríkisstjórnarinnar að gera breytingar í þeim málaflokki sem hér er til umræðu, þ.e. varðandi atvinnuréttindi útlendinga. Í ríkisstjórnarsáttmálanum er kveðið á sérstaklega um fjögur verkefni sem að þessu lúta og við höfum núna eftir að ráðherranefnd um samræmingu mála er lúta að innflytjendum og flóttafólki sett á fót sérstakan undirhóp milli ráðuneyta með aðkomu Útlendingastofnunar og Vinnumálastofnunar sem er ætlað að vinna saman að því að koma þessum málum eins hratt og vel inn í þingið og hægt er. Og ástæðan fyrir því að við förum þá leið, og þessi hópur er leiddur af ráðuneyti mínu, er að aðgerðirnar í stjórnarsáttmála, plús jafnvel eitthvað fleira sem gæti komið upp, eru á ábyrgð mismunandi ráðherra, þriggja ráðherra, dómsmálaráðherra, mín og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Það frumvarp sem hv. þingmaður nefnir er þá kannski fyrsta skrefið sem við erum að horfa til. Inni í frumvarpi dómsmálaráðherra mun síðan verða dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þ.e. atvinnuleyfi verða rýmkuð hvað það varðar. En ég tek bara undir með hv. þingmanni að þetta eru mjög brýn mál að vinna og inn í þetta spilar líka að skoða betur og einfalda mat, t.d. á fyrra námi viðkomandi fólks. Það á við hvort sem fólk er innan eða utan Evrópska efnahagssvæðisins. En við erum sem sagt í þeirri vinnu m.a. að skoða hvað varðar rýmkun dvalarleyfa á grundvelli atvinnuþátttöku fyrir fólk sem er utan Evrópska efnahagssvæðisins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og fagna mjög því frumvarpi sem hér hefur verið boðað. Ég hlustaði á útvarpsviðtal um daginn við starfsmann sem starfar hjá stóru nýsköpunarfyrirtæki hér í borg. Starfsmaðurinn er í því alla daga að aðstoða við að sækja um leyfi fyrir erlenda sérfræðinga til að koma inn á vinnumarkaðinn. Meira að segja hjá stórum fyrirtækjum, þó að við höfum verið að reyna að einfalda þetta og ætlum að einfalda það meira, þarf heilan starfsmann til að standa í þessari vinnu, sem segir okkur auðvitað að þetta kerfi okkar er ofboðslega þungt, tekur tíma. Ég sagði áðan að það myndi vanta 12.000 manns á næstu árum. Það er töluvert mikill fjöldi. Bara til að setja þetta í samhengi þá hafa 3.000 manns, eða hátt í það, sótt um vernd á Íslandi frá áramótum. Það er fólk sem er í ofboðslega misjafnri stöðu og er að flýja það ástand sem það kemur úr en það sækist í að koma hingað til Íslands. Ég hygg að margir þarna myndu einfaldlega vilja geta sótt um dvalarleyfi og atvinnuleyfi og hafið þátttöku í íslensku samfélagi. Ég velti því upp við hæstv. ráðherra 

Hæstv. forseti. Ég er aðeins að reyna að rifja upp tölfræðina í þessu líka sem er áhugaverð. Í fyrra voru gefin út 2.300 atvinnuleyfi sem voru á sama tíma um 800 árið 2012. Það er áhugavert að horfa á þetta. Flöskuhálsinn í útgáfu atvinnuleyfa snýr miklu frekar að þeim kröfum sem gerðar eru fyrir dvalarleyfi. Þú getur ekki fengið atvinnuleyfi nema að þú sért kominn með dvalarleyfi og þess vegna er svo mikilvægt að þau ráðuneyti sem hér er um að ræða, dómsmálaráðuneytið sem fer með dvalarleyfi og félags- og vinnumarkaðsráðuneytið sem fer með atvinnuleyfin, vinni saman að því að koma með lausnir, hvernig sé hægt að gera þetta með skjótari hætti.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga árið 2023. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á allmörgum lögum í samræmi við forsendur frumvarps til fjárlaga. Efnisatriði þess eru af margvíslegum toga og hafa bæði áhrif á tekju- og gjaldahlið fjárlagafrumvarpsins. Ég mun nú fjalla nokkuð ítarlega um þau atriði sem mestu máli skipta en sú yfirferð er ekki endilega í sömu röð og er að finna í frumvarpinu. Í fyrsta lagi eru í frumvarpinu tillögur um 7,7% uppfærslu á svokölluðum krónutölugjöldum í samræmi við verðlagsforsendur fjárlagafrumvarpsins. Er þá miðað við áætlaða 12 mánaða breytingu vísitölu neysluverðs yfir árið 2022 sem er 7,7% samkvæmt þjóðhagsspá Hagstofunnar. Þannig munu gjöldin halda verðgildi sínu milli ára í stað þess að rýrna að raunvirði eins og undanfarin ár. Ég tek eftir því að Reykjavíkurborg gerir gott betur og hækkar frá 1. september gjaldskrár sínar til þess að vinna upp það sem verðbólgan hefur farið fram úr forsendum ársins og fleiri sveitarfélög eru eflaust að skoða þetta þannig að gjaldskrár sveitarfélaganna séu ekki að rýrna að raungildi. Þessi hækkun í frumvarpinu nær til áfengis-, tóbaks-, bensín-, olíu-, kolefnis-, bifreiða- og kílómetragjalds ásamt gjaldi í Framkvæmdasjóð aldraðra, útvarpsgjalds og gjalda sem falla undir lög um aukatekjur ríkissjóðs. Hér er um að ræða aðgerð stjórnvalda á tekjuhlið ríkisfjármálanna sem miðar að því að draga úr þenslu. Hvað er átt við með því? Jú, ef gjaldstofnar ríkisins eru að rýrna að raungildi er í sjálfu sér í því falin ákveðin örvun ríkisfjármálanna sem hægt er að segja að auki þenslu sem myndi þá einnig auka verðbólgu. Þess má geta að gjöld samkvæmt lögum um aukatekjur ríkissjóðs hafa verið óbreytt frá árinu 2019. Hér er sem sagt verið að vísa til laga um aukatekjur ríkissjóðs en frumvarpið fjallar um breytingu á ýmsum lögum. Sum þessara gjalda hafa verið að taka hækkunum á hverju ári um 2,5% í samræmi við það verklag, skulum við segja, sem við tókum upp fyrir nokkrum árum að halda breytingum milli ára í takt við verðbólgumarkmið. En það á ekki við um öll þessi gjöld. Þau hafa heilt yfir verið að rýrna að verðgildi þrátt fyrir þá hækkun sem við erum hér að boða. Síðan er rétt að geta þess að gert er ráð fyrir að uppfærslan skili ríkissjóði um 6,4 milljörðum á ári að meðtöldum hliðaráhrifum á virðisaukaskatt. Í öðru lagi er hér um að ræða breytingar gerðar á vörugjaldi á ökutæki með nýju 5% lágmarksgjaldi, lækkun losunarmarka og lækkun skattprósentu. Það eru sem sagt lagðar til breytingar á vörugjaldi sem lagt er á ný ökutæki við innflutning eða framleiðslu. Breytingunum er ætlað að breikka skattstofn vörugjalds. Tekjur af vörugjaldi á bifreiðar hafa dregist hratt saman síðustu ár, ekki síst vegna ríflegra skattahvata stjórnvalda fyrir almenning til kaupa á vistvænum bílum. Samhliða miklum árangri í orkuskiptum er brýnt að endurheimta tekjurnar á komandi árum til að áfram megi standa undir viðhaldi og kraftmikilli uppbyggingu vegakerfisins. Tillagan felur í sér að losunarviðmið ökutækja sem ráða skatthlutfalli vörugjalds á ökutæki verði hert. Jafnframt felur tillagan í sér álagningu á sérstöku 5% vörugjaldi sem lagt verður á allar nýjar fólksbifreiðar og önnur vélknúin ökutæki með skráða losun koltvísýrings sem ekki eru sérstaklega tilgreind í undirflokka. Samhliða gerð tillaga um álagningu á sérstöku vörugjaldi upp á 5% sem m.a. verður lagt á rafmagnsbifreiðar. Þá er lögð til lækkun á skattprósentu á hvert gramm á kílómetra skráðrar losunar. Losunarmörk vörugjalds lækka um 5 grömm en þau hafa í grunninn haldist óbreytt frá því að skattlagning vörugjalds á ökutæki tók fyrst mið af skráðri losun árið 2011. Frá þeim tíma hafa tekjur af vörugjaldi af hverri bifreið farið lækkandi vegna örrar þróunar við framleiðslu sparneytinna og vistvænna fólksbifreiða. Þá mun skattprósentan lækka um 0,03 prósentustig til að milda áhrifin af lækkun losunarmarkmiða. Þetta kann að hljóma mjög tæknilegt allt saman en í grunninn er það að gerast hér að við erum annars vegar að fá svo mikla fjölgun í rafmagnsbifreiðum að gjaldstofn þessi er að gefa hratt eftir. Við erum að fá þá þróun sem við vonuðumst eftir og þurfum að bregðast við áhrifunum af þessum árangri vegna þess hversu hratt gjaldstofninn er að gefa eftir. Á sama tíma og það er að gerast þá er gríðarlega mikið ákall um uppbyggingu í samgöngumálum, um stofnvegi, tengivegi, það er verið að vinna að gangagerð, brúarsmíði og víða er þörf á viðhaldi. Allt eru þetta verkefni sem þarf að fjármagna og stofninn sem að verulegu leyti hefur staðið undir þessum framkvæmdum öllum er að gefa eftir. Vörugjald á rafmagnsbifreiðar upp á 5% kemur til sögunnar á sama tíma og sérstakar ívilnanir fyrir bílaleigur eru að renna sitt skeið. Við erum að fara yfir rekstrarumhverfi bílaleigufyrirtækja til að svara því með hvaða hætti við myndum áfram vilja hvetja bílaleigur til að taka í gagnið umhverfisvæna bíla. Síðan, eins og hefur verið í umræðunni í tilefni af þessu máli, hefur rafmagnsbílum fjölgað svo ört að það er fyrirséð að 20.000 bíla markinu verði náð á næsta ári og við viljum sömuleiðis svara því núna á haustmánuðum hvers konar ívilnanir kynnu að koma í framhaldi af því að því marki verður náð. En ég hef tekið eftir því að í opinberri umræðu virðist gert ráð fyrir því að samhliða þessum breytingum þá verði allar aðrar ívilnanir látnar renna sitt skeið en það er ekki hugsunin. Áætlað er að þessi breyting skili ríkissjóði 2,7 milljörðum í viðbótartekjur. Í þriðja lagi er í frumvarpinu lögð til tvöföldun á lágmarki bifreiðagjalds sem er lagt á fólksbíla. Gjaldið fer úr 7.540 kr. í 15.080 kr., en það er greitt tvisvar á ári. Á móti verða losunarmörk hækkuð þannig að bifreiðagjald sem lagt er á fólksbifreiðar með losun umfram 200 grömm á kílómetra helst óbreytt að raunvirði. Aðgerðinni er sömuleiðis ætlað að styrkja tekjustofna ríkissjóðs af ökutækjum eftir mikla tekjulækkun síðustu ár en horft er til þess að breytingarnar marki fyrstu skref að nýju fyrirkomulagi þar sem gjaldtaka miðist í auknum mæli við notkun. Með þessum breytingum verður meðaltal álagningar bifreiðagjalds á fólksbifreiðar nálægt því sem það var árið 2017, leiðrétt fyrir verðbólgu. Það er áætlað að þessi breyting skili ríkissjóði 2,2 milljörðum í viðbótartekjur. Það þekkja það allir að rafmagnsbifreiðarnar eru ekki að greiða neina skatta eftir að þær koma inn í landið umfram bifreiðagjaldið. Það leiðir af sjálfu sér að þær mæta ekki á bensínstöðina til að taka bensín sem fylgir bensínskattur eða taka dísilolíu sem fylgir olíuskattur og þannig er í sjálfu sér notkunin á vegakerfinu algerlega gjaldfrjáls í dag fyrir rafmagnsbílana fyrir utan það að eignarhaldið sjálft leiðir til þess að viðkomandi eigandi fær reikning fyrir bifreiðagjaldi. En það er ekki nóg með að rafmagnsbifreiðarnar greiði ekkert fyrir notkun á vegakerfinu heldur hafa þær haft lægra bifreiðagjald vegna þess að bifreiðagjaldið á þeim bílum sem nota jarðefnaeldsneyti er að hluta til bundið við losun. Það leggst ákveðið losunarálag ofan á fastagjaldið. Ég er þeirrar skoðunar að það sé orðið tímabært að feta sig smám saman inn í nýtt kerfi þar sem ég sé fyrir mér í framtíðinni að bílar muni allir greiða fyrir notkun á vegakerfinu og það verði ekki sami munur á bifreiðagjaldi sem er að finna í dag og tengist losuninni. Við munum ná að leggja áherslu á á orkuskipti í samgöngum með öðrum hætti, t.d. með kolefnisgjaldinu og með sérstökum vörugjöldum á slíka bíla. Við höfum nú þegar boðað að við viljum ekki fá slíka bíla eftir árið 2030, nýja innflutta. Sjáum hvernig útlitið verður þegar að því kemur. En þessi stefnumörkun hefur verið ákveðin. Næst að áfengi og tóbaki sem selt er í tollfrjálsum verslunum. Það ber lægra vörugjald en í öðrum verslunum hérlendis. Á áfengi er lagt 10% af áfengisgjaldi á söluna og á tóbak er lagt 40% af tóbaksgjaldi á söluna. Hér er lagt til að draga úr afslætti í tollfrjálsum verslunum þannig að áfengisgjaldið fari úr 10% í 25% og tóbaksgjald um 40% í 50% af því sem almennt gildir. Hér er um að ræða aðgerð stjórnvalda á tekjuhlið sem miðar að því að draga úr þenslu. Gert er ráð fyrir að þetta gæti skilað um 700 milljónum í ríkissjóð. Greiðsla kostnaðar vegna reksturs Fjármálaeftirlits er hér næst. Í frumvarpinu er lagt til að gjöldin taki minni háttar breytingum að mestu til hækkunar með hliðsjón af breytingum á áætluðum kostnaði, m.a. vegna almennra verðlagshækkana. Þá er lagt til að gjöld fyrir afgreiðslu umsókna um skráningu eftirlitsskyldra aðila lækki úr 1 millj. kr. í 300.000 kr. Nauðsynleg vinna við afgreiðslu þeirra hefur reynst mun minni en vinna við afgreiðslu umsókna um starfsleyfi eftirlitsskyldra aðila og því er talið unnt að lækka gjaldið. Jafnframt er lagt til að Seðlabankanum verði falið að endurgreiða aðilum sem greitt hafa hærra gjaldið vegna afgreiðslu umsóknar um skráningu þennan mismun á því og lækkaða gjaldinu, þ.e. 700.000 kr. vegna hverrar afgreiðslu. Þá er það greiðsla kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara. Hér er lögð til lækkun á gjaldhlutfalli af álagningarstofni samkvæmt lögum um greiðslu kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara. Gjaldinu er ætlað að standa undir kostnaði við rekstur stofnunarinnar og er lagt á gjaldskylda aðila. Í lögum er kveðið á um að tekið skuli tillit til rekstrarafgangs eða rekstrartaps af starfsemi umboðsmanns skuldara þegar ákveðin er fjárhæð gjalds fyrir næsta almanaksár. Útlán gjaldskyldra aðila þann 31. desember 2021 voru um 4.202 milljarðar kr. og áætlaður kostnaður vegna reksturs umboðsmanns skuldara var um 279,5 millj. kr. Álagningarprósentan verður því 0,006651% á árinu 2023. Álagningarstofn gjaldsins er öll útlán gjaldskyldra aðila. Næst að gjaldi í Framkvæmdasjóð aldraðra og útvarpsgjaldi. Þar er lögð er til 7,7% hækkun í samræmi við verðlagsforsendur fjárlagafrumvarpsins. Samkvæmt því verður gjaldið 13.284 kr. á hvern gjaldanda við álagningu opinberra gjalda á næsta ári vegna tekna ársins 2022. Hér er áætlað að hækkunin skili um 212 millj. kr. í viðbótartekjur á ári. Jafnframt er gert ráð fyrir því að sérstakt gjald vegna Ríkisútvarpsins verði hækkað úr 18.800 kr. í 20.200 kr. í takt við verðlagsbreytingar frumvarpsins. Áætlaðar viðbótartekjur af hækkuninni nema 388 millj. kr. árlega. Rekstrarkostnaður hjúkrunarrýma og kostnaðarþátttaka heimilismanna er sérstakur liður í frumvarpinu. Þar er lagt til að í lögin komi nýtt ákvæði til bráðabirgða við lög um málefni aldraðra. Það er gert til að koma í veg fyrir að kostnaðarþátttaka heimilismanna á dvalar- og hjúkrunarheimilum aukist við það að tenging við tekjur maka var afnumin. Jafnframt er lagt til að gildistími ákvæðis til bráðabirgða í lögunum verði framlengdur. Það leiðir til þess að heimilt verður að verja fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra til að standa straum af rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma fyrir aldraða á árinu 2023. Í frumvarpinu er enn fremur lögð til framlenging á ákvæðum til bráðabirgða til að sporna gegn því að víxlverkanir örorkubóta almannatrygginga og örorkulífeyris lífeyrissjóða hefjist að nýju á næsta ári. Þá er gert ráð fyrir að fjárhæð frítekjumarks vegna atvinnutekna örorkulífeyrisþega við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar verði sú sama á næsta ári og á þessu ári. Frítekjumarkið er nú 1.315.200 kr. á ári sem jafngildir 109.600 kr. á mánuði. Verði það ekki framlengt mun frítekjumark örorkulífeyrisþega vegna atvinnutekna lækka í 300.000 kr. og leiða til lækkunar bóta hjá þeim örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem hafa atvinnutekjur yfir frítekjumarkinu. Að óbreyttu ákvæði hefðu útgjöldin lækkað um 1,2 milljarða. Þessi mál eru í sérstakri athugun hjá félags- og vinnumarkaðsráðherra og þar hefur starfshópur verið einmitt að skoða mögulegar breytingar á frítekjumarkinu en niðurstaða þeirrar vinnu liggur ekki fyrir. Ég vil nefna þetta sérstaklega. Eins er til sérstakrar skoðunar er jöfnunarframlag ríkissjóðs til lækkunar á örorkubyrði lífeyrissjóðanna, víxlverkun greiðslna almannatrygginga og lífeyrissjóðsgreiðslna og markviss endurhæfing fyrr í slysa- eða veikindaferlinu en nú er. Það eru því margir málaflokkar á þessu sviði sem eru til athugunar. Næst að sóknargjöldum. Það er gert ráð fyrir að föst krónutala sóknargjalda lækki úr 1.107 kr. á mánuði samkvæmt gildandi lögum í 1.055 kr. fyrir árið 2023. Lögboðið framlag til sókna þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga breytist að öllu jöfnu í samræmi við áætlaða breytingu á meðaltekjuskattsstofni einstaklinga 16 ára og eldri, sem og fjölgun einstaklinga. Nú er hins vegar, eins og í fjárlögum fyrir árið 2022, með breytingu á lögum um sóknargjöld, gert ráð fyrir að fastsetja fjárhæð sóknargjalda. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir 2.960,7 millj. kr. í framlag til þeirra liða sem sóknargjald reiknast á að teknu tilliti til almennra aðhaldskrafna í forsendum frumvarpsins. Nemur heildarlækkun sóknargjaldsins frá gildandi fjárlögum því að 84,8 millj. kr. Lækkunin kemur til af því að við gerð fjárlagafrumvarps fyrir yfirstandandi ár gerði Alþingi tillögu um 272,4 millj. kr. tímabundna hækkun sóknargjalda í samræmi við tillögur efnahags- og viðskiptanefndar og og kom það fram sem breyting á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2022. Í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2022 var gert ráð fyrir því að sóknargjöld yrðu 995 kr. á mánuði en eftir tillögu Alþingis var gert ráð fyrir 122 kr. hækkun á sóknargjöldum, sem leiddi til 272,4 millj. kr. hækkunar alls. En þessi tímabundna hækkun fellur niður ef ekki er tekin ný ákvörðun. Gjaldskyld losun gróðurhúsalofttegunda og úrvinnslugjald er næst á dagskrá. Hér er gert ráð fyrir að fjárhæð losunargjalds verði hækkuð úr 5.767 kr. í 10.781 kr. til samræmis við breytingar á meðalverði losunarheimilda á Evrópska efnahagssvæðinu eins og það er á árstímabili sem lýkur 31. júlí árið áður. Jafnframt eru lagðar til breytingar á fjárhæð úrvinnslugjalds vegna gler- og málmumbúða, viðarumbúða, pappa og pappírsumbúða plastumbúða, heyrúlluplasts, olíuvara, svartolíu, iðnaðarrafhlaðna, iðnaðarrafgeyma og varnarefna. Að auki er lagt til að úrvinnslugjald að fjárhæð 15.000 kr. verði lagt á ökutæki við nýskráningu þeirra í stað innflutnings. Þessar breytingar munu hafa óveruleg áhrif á tekjur ríkissjóðs. Lögð er til framlenging á ákvæðum til bráðabirgða við lög um atvinnutengda starfsendurhæfingu og starfsemi starfsendurhæfingarsjóða og lög um tryggingagjald sem kveður á um að starfsendurhæfingarsjóðir fái ekki tekjur af almennu tryggingagjaldi á árinu 2023. Sambærilegt ákvæði hefur verið í gildi fyrir árin 2013–2022. Eftir sem áður er gert ráð fyrir óbreyttri fjármögnun frá atvinnurekendum og lífeyrissjóðum eða 0,1%. Þá er gert ráð fyrir því að samkomulag milli fjármála- og efnahagsráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra hins vegar og VIRK starfsendurhæfingarsjóðs hins vegar verði breytt til samræmis og að á árinu 2023 leggi ríkissjóður starfsendurhæfingarsjóði til framlag á fjárlögum. Lagt er til að bráðabirgðaákvæði sem kveður á um útreikningsreglur vaxtabóta verði framlengt um eitt ár í viðbót sem þýðir að reiknireglur og viðmiðunarfjárhæðir kerfisins verði þær sömu á næsta ári og þær voru á þessu ári. Á grundvelli þeirra forsendna er áætlað að útgjöld vegna vaxtabóta nemi 1,9 milljörðum á næsta ári. Auk 7,7% uppfærslu gjalda sem kveðið er á um í lögum um aukatekjur ríkissjóðs eru lagðar til nokkrar breytingar á lögum sem talið er nauðsynlegt að gera samhliða. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar á gjaldtöku vegna beiðna um aðfarargerðir, nauðungarsölu og þinglýsingu aðfarargerða í átt til einföldunar og má rekja tilefnið til breytts verklags og þarfa sem fylgja rafrænum þinglýsingum. Í stað þess að gjaldið nemi 1% þeirrar fjárhæðar sem fjárnáms, kyrrsetningar, löggeymslu eða lög um nauðungarsölu er krafist fyrir, þó með ákveðnu lágmarki og hámarki, verði gjaldið í öllum tilfellum hið sama. Fjárhæðin er ákveðin með hliðsjón af meðaltali þeirra fjárhæða sem greiddar hafa verið undanfarin ár vegna beiðna um fullnustugerðir og þinglýsingu þeirra. Jafnframt er gjaldtaka vegna þinglýsingar fjárnáms, kyrrsetningar og löggeymslu færð framar í ferlið, þ.e. við móttöku beiðni í stað þess þegar lögð er fram beiðni um þinglýsingu gerðar. Þá er í öðru lagi lagðar til nokkrar breytingar vegna nauðsynlegra leiðréttinga á vísunum í lagaákvæði og viðbætur við lögin til samræmis við lagabreytingar á undanförnum árum þar sem ný leyfisskyld starfsemi hefur orðið til. Jafnframt er lagt til að kveðið verði á um gjald fyrir þjónustu í sjálfvirku tilkynningarkerfi skipa í lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Þessar tillögur munu ekki leiða til neikvæðra áhrifa á ríkissjóð. Í frumvarpinu er lögð til breyting á lögum um fiskeldi þess efnis að árgjald í umhverfissjóð sjókvíaeldis miðist við leyfilegan hámarkslífmassa í stað leyfilegs framleiðslumagns. Jafnframt eru lagðar til tvær breytingar á verðmætagjaldi vegna sjókvíaeldis, annars vegar er gjaldhlutfallið hækkað úr 3,5% í 5% og hins vegar er viðmiðunartímabili gjaldsins breytt. Verðmætahlutfall tekur mið af meðalverði á heimsmarkaði. Fyrir lagabreytinguna var litið til meðalverðs frá ágúst til október næst fyrir ákvörðunardag en eftir breytinguna verður viðmiðunartímabilið nýjasta 12 mánaða meðaltal alþjóðlegs markaðsverðs næst fyrir ákvörðunardag. Áætlað er að tekjur ríkissjóðs af gjaldinu aukist um hálfan milljarð króna á næsta ári. Þá að framlengingu á heimild til að greiða fé úr ofanflóðasjóði vegna hættumats á eldgosum, vatnsflóðum og sjávarflóðum. Í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu er nú í undirbúningi að hefja vinnu við gerð regluverks um hættumat og hættumatsviðmið vegna vatnsflóða og sjávarflóða. Þar sem tímabundin heimild til að nota fé ofanflóðasjóðs til að taka þátt í greiðslu kostnaðar við hættumat vegna eldgosa, vatnsflóða og sjávarflóða rennur út 31. desember á þessu ári er mikilvægt að framlengja þá heimild. Þess vegna er í frumvarpinu er lagt til að framlengd verði heimild samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II í lögunum til að nota fé ofanflóðasjóðs til að taka þátt í greiðslu kostnaðar við hættumat vegna eldgosa, vatnsflóða og sjávarflóða til 31. desember á næsta ári. Gert er ráð fyrir að hlutur ofanflóðasjóðs í kostnaði við vinnu við næsta áfanga hættumats vegna eldgosa verði allt að 65 millj. kr. á ári miðað við verðlag við framlagningu frumvarpsins. Hlutur ofanflóðasjóðs í kostnaði við vinnu við gerð hættumats vegna vatnsflóða verður allt að 50 millj. kr. á ári miðað við verðlag við framlagningu frumvarpsins og við gerð hættumats vegna sjávarflóða allt að 25 millj. kr. á ári miðað við verðlag við framlagningu frumvarpsins. Framangreindar fjárhæðir eru þó með fyrirvara um árlegar fjárheimildir. Að lokum er að ósk Endurvinnslunnar lögð til lækkun á umsýsluþóknun á umbúðir úr stáli, áli og plasti. Miðað við þróun verðlags frá því í maí 2021 ætti skilagjald eða hækka um u.þ.b. 2 kr. Það er ljóst að slík hækkun muni leiða til raunhækkunar á gjöldum á hverja selda drykkjareiningu og þá til hækkunar á vísitölu neysluverðs að teknu tilliti til núverandi verðlagsþróunar. Ekki talin ástæða að svo stöddu til að hækka þessi opinberu gjöld. Aðeins um mat á fjárhagsáhrifum. Eins og fram er komið eru tillögur frumvarpsins af margvíslegum toga og má hið sama segja um áhrif þeirra á ráðstöfunartekjur, verðlag og kaupmátt. Í frumvarpinu eru lagðar til 7,7% uppfærsla gjalda í samræmi við áætlaða verðbólgu í árslok. Áætlað er að verðlagsuppfærslan skili ríkissjóði 6,4 milljörðum eins og áður er rakið og þá að meðtöldum hliðaráhrifum á virðisaukaskatt. Af því nemur hækkun útvarpsgjalds og gjalds í Framkvæmdasjóð aldraðra samtals um 0,6 milljörðum, en þau gjöld hafa ekki áhrif á vísitölu neysluverðs. Hækkanir á gjöldum sem falla undir lög um aukatekjur ríkissjóðs nema samtals um 0,5 milljörðum. Þá mun verðlagsuppfærsla krónutölugjalda, þessi gjöld sem ég rakti áðan; áfengis-, tóbaks-, kolefnis-, eldsneytis- og bifreiða- og kílómetragjöld, auka tekjur ríkissjóðs um 5,3 milljarða og munu óhjákvæmilega hafa áhrif til hækkunar á vísitölu neysluverðs og eru þau, miðað við að halda þeim óbreyttum, áætluð um 0,2%. Mér þykir ekki úr vegi að velta því upp í þessari umræðu hver munurinn er miðað við þá framkvæmd sem við höfum haft undanfarin ár og má segja að sé þá farið að nálgast 0,1% ef við myndum hafa haldið okkur við 2,5% hækkunina, en þetta er svona grófur útreikningur. Í því samhengi ber síðan ávallt að líta til þess sem ég rakti stuttlega áðan, að ráðstafanir sem auka tekjur ríkissjóðs draga úr þenslu í hagkerfinu og þar með úr almennum verðbólguþrýstingi. Með þeim hætti getur ríkisfjármálastefnan stutt við verðstöðugleika og dregið úr þörf fyrir hækkun stýrivaxta. Það er mikið hagsmunamál fyrir heimilin og hagkerfið í heild. Auk þess draga þessar ráðstafanir úr halla ríkissjóðs, gera hann betur í stakk búinn til að draga úr niðursveiflum til framtíðar. Þessi almennu áhrif vega þyngra gagnvart efnahagslegum stöðugleika en bein áhrif verðlagsuppfærslu krónutölugjalda á vísitölu neysluverðs eins og ljóst má vera. Áætlað er að breytingar á álagningu vörugjalda fólksbifreiða og annarra vélknúinna ökutækja, sem felast m.a. í álagningu á sérstöku 5% vörugjaldi á allar nýjar fólksbifreiðar samhliða lækkun losunarmarka á ökutæki og lækkun á skattprósentu, skili ríkissjóði um 2,7 milljörðum í viðbótartekjur. Áætlað er að tvöföldun á lágmarki bifreiðagjalds samhliða hækkun losunarmarka, þannig að bifreiðagjald sem lagt er á fólksbíla með losun umfram 200 grömm á kílómetra haldist óbreytt að raunvirði, skili ríkissjóði 2,2 milljörðum í viðbótartekjur. Gert er ráð fyrir því að draga úr afslætti í tollfrjálsum verslunum og sú tekjuöflun leiðir til 700 millj. kr. hækkunar á áætluðu áfengis- og tóbaksgjaldi. Eftirlitsgjaldið sem ég rakti vegna fjármálastarfsemi og skilavalds, þar eru minni háttar breytingar. Áætlað eftirlitsgjald á næsta ári er samtals rúmir 2,6 milljarðar og áætlað að aðrar tekjur verði 20,9 millj. kr. Gert er ráð fyrir að heildarkostnaður Fjármálaeftirlits verði 2,8 milljarðar og gert ráð fyrir að heildarútgjöld verði um 109,1 millj. kr. umfram tekjur og verði mætt með lækkun á uppsöfnuðum rekstrarafgangi Fjármálaeftirlits. Áætlað gjald vegna fjármögnunar skilavalds eru samtals 94,5 millj. kr. sem endurspeglar áætlaðan kostnað vegna skilavaldsins. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir næsta ár er miðað við að tekjur Fjármálaeftirlitsins og skilavaldsins af eftirlitsgjaldi verði rúmar 2.459 millj. kr. og kostnaður rúmar 2.631 millj. kr. Þær fjárhæðir byggjast á rekstraráætlun sem Seðlabanki Íslands hefur útbúið og sent fjármálaráðuneytinu. Seðlabankinn hefur endurskoðað áætlunina með tilliti til verðlags og launaþróunar og er ráðgert að misræmið milli frumvarpsins og frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2023 verði leiðrétt með breytingu á síðarnefnda frumvarpinu við 2. umr. á Alþingi. Tillaga í frumvarpinu um óbreyttar viðmiðanir vaxtabótakerfisins leiðir til þess að útgjöld vegna vaxtabóta nema 1,9 milljörðum á næsta ári. Áætlað er að tekjur ríkissjóðs af verðmætagjaldi vegna sjókvíaeldis aukist um 0,5 milljarða, þar af fara 160 millj. kr. í fiskeldissjóð. Því mun nettótekjuauki ríkissjóðs nema 340 millj. kr. Þar sem um varanlega breytingu á lagaákvæðinu er að ræða má gera ráð fyrir að tekjur muni vaxa árlega í takt við væntanlega framleiðsluaukningu og ákvæði til bráðabirgða í lögum um töku gjalds vegna fiskeldis í sjó og fiskeldissjóð, en gildistími þess er til 2026. Það má reikna með að tekjuauki ríkissjóðs verði 650 millj. kr. árið 2024 og áætlaðar 760 millj. kr. árið 2025. Gert er ráð fyrir að hlutur ofanflóðasjóðs í kostnaði við vinnu við næsta áfanga hættumats verði allt að 65 millj. kr. á ári. Ég rakti það áðan að þessar tölur eru allar miðaðar við verðlag við framlagningu frumvarpsins. Aðrar breytingar hafa ýmist áhrif á tekju- og/eða gjaldahlið en samanlögð áhrif eru talin óveruleg. Ég hef talið upp það helsta sem máli skiptir og hefur áhrif á tekju- og gjaldahliðina þannig að einhverju nemi og þar með á heildarafkomuna. Virðulegi forseti. Ég vil að þessu sögðu leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Fólk finnur kaupmátt sinn rýrna og greiðslubyrði af húsnæði rjúka upp. Það er undir þessum kringumstæðum sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson vill hækka gjöld á almenning. Verðtryggingin kom illa við marga Íslendinga í bankahruninu en nú er Bjarni Benediktsson búinn að finna upp á nýrri verðtryggingu. Hann ætlar að verðtryggja hvert einasta gjald sem er innheimt af almenningi í þessu landi. Þarftu að keyra til og frá vinnu? Ertu í veitingarekstri? Notar þú neftóbak? Þá er Bjarni Benediktsson mættur með refsivöndinn að hækka gjöldin. Hann talar um mikilvægi aðhalds en takið eftir því að það er millitekjufólkið og lágtekjufólkið sem á að taka á sig allt aðhaldið, ekki stóreignafólk, ekki stórútgerðin, ekki fólkið sem greiðir sér milljarða í arð af nýtingu auðlindanna okkar. Nei, það eru bara gjöldin á almenning sem Bjarni Benediktsson ætlar að nota til að ná fram þessu aðhaldi og það gerir hann með því að verðtryggja gjöldin alveg í botn. Þannig virkar verðtrygging Bjarna Benediktssonar 

Virðulegi forseti. Það sem er að gerast í raun og veru er að við erum að hverfa frá því sem var ákveðið fyrir nokkrum árum, að hækka um minna en verðlagsbreytingar. En það hefur ávallt verið tryggt hér á Alþingi að þessir helstu gjaldstofnar ríkisins héldu í við verðlag. Það er það sem sagan segir okkur. En af því að hv. þingmaður vill halda því fram að ég hafi sérstaklega gætt þess að allir þessir gjaldstofnar héldu í við verðlag þá er það ekki rétt vegna þess að þegar sagan er skoðuð þá er það einmitt í minni tíð sem þessir gjaldstofnar hafa rýrnað að verðgildi. Það er sú saga sem hefur teiknast upp í minni tíð í fjármálaráðuneytinu. Hv. þingmaður ætti kannski að velta því fyrir sér hvers vegna Samfylkingin, sem fer nú fyrir málum í Reykjavíkurborg, er að gera nákvæmlega þennan sama hlut. Borgarstjórn hefur samþykkt breytingar á gjaldskrám Reykjavíkurborgar í samræmi við verðlagsbreytingar umfram forsendur fjárhagsáætlunar og áhrif þeirra á rekstur. Leiðréttingin nemur 4,5% og tekur gildi 1. september - á miðju ári fer Reykjavíkurborg inn í gjaldskrárnar sínar og hækkar 

Virðulegur forseti. Þetta tal hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um sveitarfélög er auðvitað með ólíkindum. Sveitarfélög geta ekki lagt fjármagnstekjuskatt á fólk eða veiðigjöld. Sveitarfélög eru ekki hagstjórnaraðilar með sama hætti og ríkisvaldið og Seðlabankinn. Það er ótrúlega ódýrt af æðsta manni hagstjórnar hér í landinu fyrir utan Seðlabankann að velta ábyrgðinni yfir á sveitarfélög með þessum hætti. Og það skyldi þó ekki vera að gjaldahækkanir sveitarfélaga hafi eitthvað með það að gera að þau hafa yfir ósköp takmörkuðum tekjustofnum að ráða, að þau súpa seyðið af því að ár eftir ár er ýmsum verkefnum velt yfir á þau af okkur hér á löggjafarþinginu án þess að því fylgi fjármagn, án þess að því fylgi lögfesting nýrra heimilda til tekjuöflunar. Það skyldi þó ekki hafa eitthvað með það að gera? Ég spyr aftur: Hvers vegna vill hæstv. fjármálaráðherra endilega núna þegar verðbólgan er mest, að fólkið sem finnur mest fyrir verðbólgunni 

Virðulegi forseti. Fólkið sem finnur mest fyrir verðlagshækkunum í landinu er fólkið sem við höfum verið að hugsa til þegar við hér á miðju ári hækkuðum bætur almannatrygginga, hækkuðum sömuleiðis húsaleigubætur, hækkuðum barnabótaaukann, greiddum út sérstakan barnabótaauka til fjölskyldna með börn 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Mig langar að ræða um gjaldtöku af ökutækjum og umferð. Mér sýnist að þegar þessir helstu gjaldaliðir sem snúa að ökutækjum og vörugjöldum og síðan gjöld á eldsneyti og tengd gjöld eru skoðuð sé að verða rétt um 24% hækkun heildarstabbans milli ára. Mikið af því liggur auðvitað í þessu nýja 5% þrepi. En þetta er að gerast á sama tíma og verið er að skoða, að því er virðist, þrefalda sértæka gjaldtöku í veggjöldum, í fyrsta lagi í gegnum flýti- og umferðargjöld vegna samgöngusáttmálans, í öðru lagi í sex verkefnum vegna samvinnuverkefna frumvarpsins og síðan hefur innviðaráðherra lýst yfir þeirri skoðun sinni að leggja eigi gjöld á öll þegar til komin göng í landinu. Þetta slær mig sem alveg gríðarlega mikil áform um aukna gjaldtöku af akstri. Ég tel reyndar að það væri skynsamlegt að halda í lágmarki kostnaði við kaup á bifreiðum og ýta frekar á að þeir sem keyra um á rafmagnsbílum undirgangist meiri gjaldtöku fyrir notkun. 

Virðulegur forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að við höfum í raun og veru þurft að taka upp með rótum þetta gjaldakerfi fyrir ökutæki og eldsneyti og samgöngur í landinu. Það má segja að við stöndum frammi fyrir margvíslegum áskorunum. Það eru áskoranir sem tengjast orkuskiptunum og því að hinar hefðbundnu jarðefnaeldsneytisvélar, ef maður má nota það orð, eru sífellt að verða sparneytnari. En síðan er það hitt að við höfum ásetning um að fara í stórkostlega uppbyggingu á vegakerfinu sem mun ekki verða án þess að af því hljótist töluvert mikil útgjöld og við viljum finna leiðir til að fjármagna það. Til að svara þessu í mjög stuttu máli þá vinn ég við mótun þessara nýju reglna, eða þessara nýju gjaldtökukerfa, og er talsmaður einfaldleikans, að setja sem allra mest inn í kílómetragjaldið og halda aftur af viðbótargjöldum eins og hægt er.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágætt svar. Ég held kannski að meinið sé, eins og þetta horfir við mér, að ekki er verið að rífa kerfið upp með rótum heldur er verið að bútasauma í því hér og þar. Ég held að það sé kannski hluti af því sem orsakar áhyggjur margra af þróuninni fram undan. En mig langar í seinna andsvari að spyrja hæstv. ráðherra út í þær tekjur - nú er hækkun á gjaldi til Ríkisútvarpsins upp á 7,5%, eins og er að meginhluta yfir línuna. Ég er ekki búinn að finna það í frumvarpinu en af fréttum fjölmiðla að dæma fer stuðningur til einkareknu miðlanna niður um 2% í heildina. Kom ekki til skoðunar að hafa jafnvægi þarna á þannig að Ríkisútvarpið færi niður í heildartekjum um sem nemur sama hlutfalli og einkareknu miðlarnir horfa nú fram á? Síðan er annað mál hvort maður telur skynsamlega haldið á málum hvað stuðning til einkareknu miðlanna varðar.

Virðulegur forseti. Annars vegar er það þannig í þjónustusamningi við Ríkisútvarpið að gert er ráð fyrir því að að greiðslur á grundvelli samningsins fylgi verðlagi, sem kallar í raun og veru óbeint fram breytingar á útvarpsgjaldinu. Varðandi stuðning við einkarekna miðla þá get ég sagt það fyrir mitt leyti að ég hef litið þannig á að við værum með tímabundið ástand varðandi þann stuðning sem smíðaður var hér í miðju heimsfaraldrinum og við eigum eftir að botna þá umræðu hvernig á að halda á því inn í framtíðina. En varðandi fjárlög næsta árs er það í sjálfu sér uppstilling eða forgangsröðun í einstaka ráðuneytum sem á endanum ræður því hvernig rammanum er skipt. Við erum að vinna þetta á grundvelli rammafjárlaga og eftir að rammanum hefur verið markað umfang birtist forgangsröðunin hjá einstökum fagráðherrum.

Virðulegur forseti. Frumvarp þetta er að miklu leyti kynning á bandormi fyrri ára og það er miður. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að enn eitt árið mun frítekjumark öryrkja standa í stað. Frítekjumark öryrkja er tæpar 110.000 kr. á mánuði. Ef frítekjumark öryrkja myndi fylgja launa- og verðlagsþróun væri það talsvert hærri í dag en raun ber vitni. Þegar fjárhæðir standa í stað áratugum saman þá rýrna þær að raunvirði. Þetta hefur þær afleiðingar í för með sér að atvinnutekjur öryrkja skerðast nánast frá fyrstu krónu. Hvers vegna hækkar það ekki fyrst að hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt að 7,7% hækkun virðist honum mjög þóknanleg, miðað við áætlaða verðbólgu í árslok? Hvers vegna í ósköpunum gildir það ekki einnig um öryrkja? Gæti það verið vegna þess að atvinnutekjur öryrkja skila sér kannski aðallega í útsvari, eða er einhver önnur ástæða fyrir því að hann telur ekki þurfa að hækka þetta frítekjumark?

Virðulegur forseti. Breytingar á frítekjumarki öryrkja munu ekki koma fram í fjárlagafrumvarpinu heldur með breytingum á lögum um almannatryggingar. Eins og ég vék stuttlega að í minni framsögu þá stendur yfir vinna í ráðuneyti félagsmála og vinnumarkað við að endurmeta einstaka bótaflokka og þróa kerfið fram á við. Ég er nú bara einfaldlega sammála hv. þingmanni, að eitt stærsta hagsmunamál öryrkja er að fá endurskoðun á frítekjumarkinu. Ég tel reyndar að það eigi líka við um ellilífeyrisþega, að við getum fjármagnað hækkun á frítekjumarki ellilífeyrisþega. Hérna erum við að tala um þann mikilvæga rétt að geta séð fyrir sér og sínum, að geta bjargað sér sjálfur. Þessi frítekjumörk eru nauðsynleg til að dreifa takmörkuðum fjármunum en þau hafa staðið óbreytt núna í nokkurn tíma og þess vegna er orðið mjög tímabært að þau verði endurskoðuð.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ég er innilega sammála honum. Það veitir ekki af að hvetja fólk til vinnu. En enn eitt árið í röð stendur til að heimila frávik frá lögum um málefni aldraðra og nota Framkvæmdasjóð aldraðra til að niðurgreiða rekstur hjúkrunarheimila. Framkvæmdasjóðurinn er fyrst og fremst hugsaður til að greiða fyrir byggingu nýrra hjúkrunarheimila og íbúða fyrir aldraða en ekki til að standa undir rekstri þeirra, enda heitir þetta jú framkvæmdasjóður. Ég spyr því ráðherra: Hvers vegna í ósköpunum er alltaf verið að misnota þennan sjóð? Er ekki orðið löngu tímabært að nota hann til að byggja hjúkrunarheimili sem síðan munu leysa fráflæðisvandann, það ljóta orð um eldri borgara á Landspítalanum? Ég er eiginlega gáttaður á því að við skulum leyfa okkur ár eftir ár að misnota þennan sjóð. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Er ekki kominn tími til að hætta því?

Virðulegur forseti. Jú, ég get alveg tekið undir það, sérstaklega þegar maður er með svona sérstaka, við skulum bara segja, skattlagningu í ákveðnum tilgangi, þá tel ég að eigi að nýta innheimtu skatta í þeim tilgangi sem lýst var yfir. Alveg eins og ég var á móti því á sínum tíma að við tækjum hluti af innheimtu útvarpsgjaldi til að bæta afkomu ríkissjóðs og lagði til í mínum fyrstu fjárlögum að við myndum leiðrétta það. En sá vandi er hér uppi að við höfum verið með nokkurn rekstrarvanda hjá hjúkrunarheimilunum og þetta hefur gagnast mjög, á sama tíma og okkur hefur langt í frá tekist að framkvæma fyrir þær fjárheimildir sem hafa verið tryggðar til að byggja hjúkrunarheimili. Það er eiginlega aðaláhyggjuefni mitt um þessar mundir, hversu langt á eftir við erum í framkvæmdum miðað við fjárheimildirnar sem við höfum tryggt til að reisa ný hjúkrunarheimili. Það er einn stærsti vandi okkar á sviði hjúkrunarmála á Íslandi og hann smitar síðan yfir á rekstur Landspítalans, sem er alvarlegt mál.

Virðulegur forseti. Mig langaði til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra nánar út í afsláttinn vegna rafmagnsbílanna. Ég er sjálf þeirrar skoðunar að það sé ekki tímabært að minnka stuðning vegna orkuskipta, að hvatar í þessa veruna séu fjárfestingar til framtíðar í þessu samhengi. Það sé okkar að halda áfram að styðja við orkuskiptin af fullum krafti af því að kostnaðurinn, held ég, við þessar loftslagsaðgerðir, þ.e. kostnaðurinn sem hlytist af því ef við hefðum haldið þessu áfram, er lítill í samanburði við stöðuna og skaðann sem við horfum fram á. Þannig að ég velti því fyrir mér: Hvernig fer þessi aðgerð saman við metnaðarfulla stefnu Íslands í þessum málaflokki, loftslagsmálum, og um aukinn kraft í orkuskiptum?

Virðulegur forseti. Til að gera sér grein fyrir því hvort nægir hvatar séu til staðar þá þarf maður í raun og veru að horfa á dæmigerðan innflutning á rafmagnsbílum og bera saman við dæmigerðan innflutning á annars konar bílum. Og þegar maður skoðar þetta bara á grundvelli þeirra reglna sem eru í gildi í dag er alveg augljóst að það er himinn og haf á milli þess stuðnings sem er í boði. Ég hef aðeins verið að koma inn á þetta. Tökum bara dæmi af rafmagnsbíl; hann borgar engin vörugjöld, hann fær mikinn afslátt af virðisaukaskatti - þar til að 20.000 bíla markinu verður náð einhvern tímann á næsta ári og við þurfum að ákveða hvað tekur þá við - og hann borgar meira að segja lægra bifreiðagjald en hinir bílarnir, sem ég tel að sé orðið tímabært að leiðrétta. Þetta er sem sagt hinn beini kostnaður við að eignast nýjan rafmagnsbíl. En þá eigum við eftir að ræða reksturinn þar sem rafmagnsbíllinn 

Frú forseti. Spurningin var: Hvernig fer þessi ákvörðun ríkisstjórnarinnar saman við metnaðarfulla stefnu Íslands í loftslagsmálum og hvað varðar orkuskipti? Ég átta mig á því að hér vegast á ólík sjónarmið en þessi ákvörðun er samt tekin vitandi um að losun er að aukast. Losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi jókst um 3% milli áranna 2020 og 2021. Ég átta mig á þeim veruleika sem hæstv. fjármálaráðherra er að lýsa hvað varðar ólíka gjaldastöðu en þegar maður horfir á stóru myndina varðandi loftslagsbreytingar þá erum við mörg þeirrar skoðunar að það sé eitt stærsta hagsmunamál samtímans og til framtíðar. Þá spyr ég hæstv. fjármálaráðherra aftur: Hvernig fer þessi ákvörðun saman við t.d. stjórnarsáttmálann, um tilteknar aðgerðir í þágu loftslagsins og orkuskipta?

Virðulegur forseti. Stutta svarið er bara það að þessar aðgerðir hafa skilað gríðarlega miklum árangri. Við sjáum það á samsetningu bílaflotans sem verið er að flytja inn. Þetta hefur skilað mjög miklum árangri. Mörg heimili eru farin að nota ýmist tengiltvinnbíla, sem við ívílnum reyndar ekki með sama hætti lengur, eða rafmagnsbíla. En punkturinn minn er kannski bara sá að það þarf ekki svona mikinn mun til að viðhalda hvatanum. Ég skil t.d. ekki hvers vegna við ættum að vera að fella niður öll vörugjöld og endurgreiða virðisaukaskatt af 20 millj. kr. lúxusbíl, sem er rafmagnsbíll. Af hverju þurfum við að gera það? Hvers vegna ekki að taka einhver lágmarksvörugjöld af slíkri bifreið eins og öðrum bifreiðum? Ég er ekki að segja að þetta þyrfti að gilda um 4–5 millj. kr. bíl, þarna er ég að vísa til þess að við ættum kannski mögulega að vera bara með einhvern fastan stuðning í krónutölu. En mér finnst mikið gert í að niðurgreiða bíla sem eru hreinræktaðir lúxusbílar, ofboðslega aflmiklir, fokdýrir bílar sem eru væntanlega hvergi með jafn mikla ívilnun og hér á Íslandi. Þetta segi ég 

Virðulegi forseti. Ég vil taka til umræðu þrjú efnisatriði sem tengjast þessu frumvarpi. Í fyrsta lagi um hlutfall bankaskattsins svokallaða og hvort ekki sé ástæða til að hækka hann aftur í það sem hann var áður en hann var lækkaður fyrir rúmum tveimur árum. Í öðru lagi um áhrif hækkunar fasteignamats á réttindi einstaklinga og fjölskyldna til vaxtabóta og í þriðja lagi um skattfrjálsa ráðstöfun séreignarsparnaðar inn á húsnæðislán sem að óbreyttu fellur niður um mitt næsta ár en ég tel ástæðu til að ræða hvort ekki eigi að framlengja það úrræði í ljósi undangenginna hækkana verðbólgu og vaxta, a.m.k. þar til við sjáum fram úr því efnahagsástandi sem nú hefur skapast. Ég ætla, með leyfi forseta, að byrja á að ræða hér um hugmynd um breytingu á lögum um sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki sem felur í sér að bankaskattur yrði aftur hækkaður í það sem hann var fyrir lækkun hans árið 2020. Með slíkri breytingu myndi bankaskatturinn hækka úr 0,145% í 0,376%, sem er það sem hann var fyrir breytinguna á þarsíðasta ári. Mig langar að vekja athygli á hversu lágar prósentutölur um er að ræða. Við erum að tala um tölur sem ná ekki einu sinn hálfu prósenti. Bankaskatturinn er núna minna en 0,2% og myndi ekki einu sinni ná 0,4%, þó umrædd breyting yrði gerð. Getur sá sem mikið hefur í alvöru kvartað yfir skattahækkun sem nær ekki einu sinni hálfu prósenti? Það eru ýmis rök sem mæla með því að bankaskattur verði hækkaður aftur en fá sem mæla með því að þessi 61% lækkun fái að standa, og í raun ætti að hækka hann mun meira en hér er lagt til. Ein helstu rökin gegn hækkun bankaskatts eru að bankarnir muni velta þeim kostnaði út í samfélagið og yfir á neytendur í formi hærri vaxta. Þau rök eru lituð af meðvirkni og ótta og halda ekki vatni við nánari skoðun. Í fyrsta lagi er það staðreynd að lækkun bankaskatts hafði á sínum tíma engin áhrif á vaxtaákvarðanir bankanna. Vaxtalækkunarferli þeirra hófst í maí 2019, löngu áður en bankaskatturinn var lækkaður. Það var vegna vaxtalækkana Seðlabankans og lífskjarasamninganna sem bankarnir hófu, treglega þó, að lækka vexti sína. Í því samhengi er rétt að nefna að þrátt fyrir lífskjarasamninga og vaxtalækkanir Seðlabankans, ásamt 61% lækkun bankaskatts, voru vaxtalækkanir þeirra ekki í neinu samræmi eða hlutfalli við lækkun stýrivaxta Seðlabankans eins og hún var á þeim tíma. Lækkun bankaskattsins hefur því ekki skilað neinu nema minni tekjum í ríkissjóð sem hefur þegar orðið af um a.m.k. 6 milljörðum vegna þessarar lækkunar. Það hlýtur að muna um minna. Þrátt fyrir lægri bankaskatt voru vextir bankanna á þeim tíma sem Seðlabankavextirnir voru lægstir allt að 250% hærri en þeir hefðu átt að vera, hefðu þeir lækkað í réttu hlutfalli við stýrivexti Seðlabankans. Þessa lækkun eiga neytendur enn inni hjá bönkunum, sem virðist alveg hafa gleymst í þeim vaxtahækkunargír sem er í gangi um þessar mundir. Í öðru lagi er það staðreynd að á undanförnu ári hafa bankarnir skilað methagnaði. Ekki methagnaði eftir mörg mögur ár. Nei, þvert á móti, eftir mörg feit og góð ár var methagnaður hjá þeim í miðjum alheimsfaraldri og alheimskreppu. Þeir eru því ekki á flæðiskeri staddir og ættu að geta lagt meira til samfélagsins en þeir gera án þess að muna mikið um það. Þessi hagnaður er heldur ekki til kominn vegna gríðarlegra klókinda bankamanna í fjármálum. Dæmin sem sanna að þeir séu vægast sagt mistækir eru nokkuð mörg, en þeir hafa hins vegar alveg einstakan aðgang að heimilum og fyrirtækjum landsins, eins og hagnaður þeirra á fyrri helmingi þessa árs er til vitnis um. Það er algjörlega óásættanlegt fyrir heimili landsins, sem mörg berjast í bökkum, að horfa upp á 32 milljarða hagnað bankanna á fyrri helmingi ársins, í þeirri verðbólgu og þeim erfiðleikum sem þau horfast nú í augu við. Það er kominn tími til að við hér á Alþingi, sem höfum verið kjörin fyrir fólkið í landinu, til að gæta hagsmuna þess, látum af þessari meðvirkni og förum að taka hagsmuni fólksins fram yfir hagsmuni bankanna. Ég mælti fyrir breytingatillögu þessa efnis fyrir tæpu ári og ef eitthvað er hefur það sannast að bankaskatturinn hefur engin áhrif á það hvort bankarnir hækka eða lækka vexti eða þjónustugjöld. Þeir gera bara nákvæmlega það sem þeim sýnist þó það sé ekkert sem réttlæti að fyrirtæki sem skila tuga milljarða króna hagnaði auki álögur sínar á viðskiptavini, sem eru í raun öll eða allavega langflest heimili í landinu. Bankaskatturinn mun þannig ekki hafa nein áhrif á hækkun eða lækkun vaxta. Bankarnir munu hækka vexti, alveg sama hvað, sjái þeir minnsta tilefni til þess. Ekki út af hærri bankaskatti, heldur einfaldlega af því að þeir vita að þeir komast upp með það og enginn hefur nokkurn tíma krafið þá um að sýna einhverja smávægilega samfélagslega ábyrgð. Hvernig væri að fara að gera það? Ættum við ekki sem alþingismenn, svo að ég tali nú ekki um ríkisstjórn Íslands, að gera kröfu til bankanna um að sýna samfélagslega ábyrgð á erfiðum tímum? Er ekki eitthvað að þegar ríkisstjórnin er svo meðvirk með bönkunum að hún lagar lög, eða bankaskatt í þessu tilfelli, að því hvernig bankarnir haga sér og koma fram, í stað þess að krefja þá um að bæta hátterni sitt? Er ábyrgðarleysi þeirra virkilega svo sjálfsagður hlutur að ríkið lagi sig að því í stað þess að krefja bankamenn um að sýna samfélagslega ábyrgð í verki gagnvart fólkinu í landinu, frekar en að blóðmjólka það? Hver er samfélagsleg ábyrgð banka? Bankar eiga að sjálfsögðu að bera samfélagslega ábyrgð en þeir sýna það ekki á nokkurn hátt í verki og þeir komast bara upp með það átölulaust því að enginn virðist þora að hrófla við þeim á nokkurn hátt. Heimilin í landinu borga nærri 37% af tekjum sínum í beina skatta og ofan á það bætast svo óbeinir skattar, t.d. í formi virðisaukaskatts, og þau geta ekki talið fram kostnað á móti til að lækka skattbyrði sína. En fyrirtæki sem hagnast um tugmilljarða á tugmilljarða ofan á hverju einasta ári, og hafa greitt fjárfestum sínum tugi milljarða í arð á undanförnu ári, eiga ekki að þola að greiða skatt sem jafngildir innan við 17% af væntanlegum hagnaði þeirra án þess að taka það út á viðskiptavinum sínum. Ég trúi því ekki að óreyndu að þingheimur falli fyrir slíku bulli. Með réttu ætti bankaskatturinn að vera mun hærri en hér er mælt með því að þarna, nákvæmlega þarna, eru fyrirtæki sem eru aflögufær framar öðrum. Hagnaður þeirra er frá fólkinu í landinu og á að skila sér aftur til þess. Það er til marks um ótrúlega meðvirkni með bönkunum og fjármálakerfinu að við skulum virkilega þurfa að ræða hvort bankarnir eigi að borga bankaskatt upp á 0,145% eða 0,376% og að við felum okkur á bak við ótta við viðbrögð þeirra og hefndaraðgerðir, verði ekki verið farið að vilja þeirra í einu og öllu. Við þurfum að stíga út úr meðvirkni okkar við bankana og Alþingi verður að hafa forgöngu um það. Að hækka bankaskattinn í það sem hann var áður væri gott fyrsta skref í þá átt. Fyrirtæki með tugi milljarða króna hagnað á hverju ári eiga eins og aðrir, og í raun frekar en aðrir, að leggja sitt til samfélagsins. Svo er það eftirlitsstofnana að fylgjast með því að sá kostnaður verði ekki lagður á fyrirtækin eða heimilin í landinu, hvort sem er í formi vaxta eða annars kostnaðar. - Hættum þessari meðvirkni með fjármálaöflunum. Nú að vaxtabótum. Samkvæmt svari fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn minni frá síðasta þingi, um áhrif hækkunar fasteignamats, liggur fyrir að vegna þess, muni um 2.800 framteljendur missa réttinn til vaxtabóta um næstu áramót. Það þýðir að um 2.800 fjölskyldur sem hefðu átt rétt á vaxtabótum, áður en fasteignamat eigna þeirra hækkaði, munu ekki eiga hann þó að aðstæður þeirra séu í raun verri en áður vegna hækkandi vöruverðs í blússandi verðbólgu og gríðarlegrar hækkunar vaxta. Jafnframt kemur fram í svari ráðherra að áætlað sé að allt að 90% þeirra sem þó fá vaxtabætur muni verða fyrir auknum skerðingum þeirra vegna hærra fasteignamats. Samkvæmt svari ráðherra kemur ekki til greina að hækka skerðingarmörk vaxtabóta vegna hækkandi fasteignamats. Í svarinu kemur fram að spenna sé mikil í þjóðarbúinu á alla mælikvarða, sem kalli á aðhald á sviði peninga- og ríkisfjármála. Í svari ráðherra segir orðrétt: „Hækkun eignaskerðingarmarka myndi draga úr sjálfvirkri sveiflujöfnun kerfisins, þvert á hagstjórnarstefnu stjórnvalda, og myndi eingöngu gagnast íbúðaeigendum, einkum þeim sem hafa orðið eignameiri vegna hækkunar íbúðaverðs.“ Með öðrum orðum Þið getið étið það sem úti frýs. Í svari fjármálaráðherra fannst honum einnig ástæða til að benda á það í þessu samhengi að fjárhagsstaða heimilanna hafi almennt styrkst síðustu ár þvert á tekjuhópa og að fjárhagsstaða fólks sem býr í eigin húsnæði hafi styrkst sérstaklega vegna mikillar hækkunar húsnæðisverðs. Nú er það svo að ég vildi óska að ekki væri þörf á vaxtabótum. Barátta mín snýst um að bankarnir fái ekki að blóðmjólka heimilin og græða stórkostlega á því, en að svo komi ríkið með plástur í formi vaxtabóta og leggi út kostnað til að bæta heimilunum skaðann sem bankarnir hafa valdið, úr vösum heimilanna sjálfra þ.e.a.s. skattgreiðenda. Það er eitthvað mjög öfugsnúið við það. Að því sögðu eru vaxtabætur nauðsynlegar þegar staðan er eins og hún er og svar fjármálaráðherra byggir á vandræðalega röngum forsendum og vanþekkingu, eða blindu, á nokkrum staðreyndum málsins. Eins og t.d. að hækkun fasteignaverðs styrkir ekki lausafjárstöðu fólks, hækkun fasteignaverðs eru ekki „peningar í vasann“, hækkun fasteignaverðs eykur ekki ráðstöfunarfé heimilanna og hækkun fasteignaverðs hefur engin áhrif fyrr en fasteign er seld. En þá þarf líka að kaupa aðra fasteign dýrara verði en annars þannig að þegar upp er staðið er „hagnaðurinn“ í raun - það má alla vega velta honum fyrir sér. Það er þyngra en tárum taki að fjármálaráðherra landsins skuli ekki sýna meiri skilning á stöðunni sem blasir við, en hún er einfaldlega sú að 2.800 fjölskyldur, sem hafa það lágar tekjur og skulda það mikið að þær hefðu átt að fá vaxtabætur áður en vextir fóru að hækka, munu ekki fá þær þegar vextir hafa hækkað svo að skuldabyrði þeirra hefur aukist um tugi þúsunda á mánuði, vegna þess að verðmat á íbúðum þeirra hefur hækkað á pappír þó að ráðstöfunartekjur þeirra séu þær sömu og áður. Að svipta þetta fólk vaxtabótum heitir einfaldlega að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur. Loks vil ég víkja að því úrræði sem felst í skattfrjálsri ráðstöfun séreignarsparnaðar til niðurgreiðslu húsnæðislána. Það úrræði er tvískipt, annars vegar heimild fyrstu kaupenda og þeirra sem hafa ekki átt húsnæði í fimm ár og hins vegar almenn heimild fyrir alla aðra, til að í fyrsta lagi nýta séreignarsparnað til þess að hraða niðurgreiðslum húsnæðislána og í öðru lagi að sú úttekt sé skattfrjáls. Samkvæmt lögum sem voru samþykkt hér á Alþingi í vor mun þessi heimild gilda áfram fyrir fyrstu kaupendur og þau sem hafa ekki átt húsnæði í fimm ár, sem er góðra gjalda vert og getur skipt sköpum fyrir þau sem eru að reyna að komast inn á húsnæðismarkaðinn. Að óbreyttu mun almenna heimildin aftur á móti falla niður um mitt næsta ár eða 30. júní og heimild þeirra sem ekki falla undir að vera nýir kaupendur eða hafa átt fasteign í meira en fimm ár fellur alfarið niður. Í ljósi þess ástands sem nú ríkir, mikillar verðbólgu sem ekki sér fyrir endann á, hárra vaxta og húsnæðisverðs sem hefur hækkað mikið að undanförnu, mæli ég með því að allir geti áfram nýtt sér þessa heimild til að hraða niðurgreiðslu húsnæðislána, a.m.k. um sinn, þar til við sjáum fram úr þeim aðstæðum sem hafa valdið þessum hækkunum á greiðslubyrði og eftir atvikum skuldastöðu heimilanna. Í þessari ræðu minni hef ég fjallað um þrennt: Hlutfall bankaskattsins svokallaða og hvort ekki sé ástæða til að hækka hann aftur í það sem hann var áður en hann var lækkaður fyrir rúmum tveimur árum, um áhrif hækkunar fasteignamats á réttindi einstaklinga og fjölskyldna til vaxtabóta og um skattfrjálsa ráðstöfun séreignarsparnaðar inn á húsnæðislán sem að óbreyttu fellur niður um mitt næsta ár. Ég tel ástæðu til að ræða um hvort eigi að framlengja það úrræði í ljósi undangenginna hækkana verðbólgu og vaxta, a.m.k. þar til við sjáum fram úr því efnahagsástandi sem þannig hefur skapast.

Frú forseti. Það er eiginlega alveg ótrúlegt að hlusta á hæstv. fjármálaráðherra útskýra fyrir okkur hvers vegna verið er að setja virðisaukaskatt aftur á rafbíla. Hann vildi meina að hvatarnir hefðu gengið svo vel að nú ættum við að draga hvatana til baka. Þetta meikar ekkert sens, ekki í neinum skilningi, ekki í kapítalísku hagkerfi, hvað þá í grænu hagkerfi. Hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar státa sig af því að við séum á fullri ferð inn í grænt hagkerfi. Aðaláhersla þeirra er á orkuskipti í samgöngum. En hvernig fer það saman við þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að hækka virðisaukaskatt á rafbíla? Hvernig má það vera að verið sé að hækka virðisaukaskatt á bensínbíla til jafns við rafbíla? Það væri skynsamlegra að hækka gjöld á mengandi fararkosti umfram hækkun á rafbíla til að hvetja áfram til vistvænni ferðamáta, sérstaklega með tilliti til aðgerðaáætlunar Íslands í loftslagsmálum þar sem kveðið er á um að innflutningi á bensín- og dísilbílum skuli vera hætt fyrir árið 2030. Ég get ekki séð að þessi aðgerð styðji á neinn hátt við það. Það hefur lengi legið fyrir að endurskoða þurfi kerfið í kringum gjaldtöku af ökutækjum frá grunni, bæði til að bregðast við breyttri samsetningu ökutækja en ekki síður til að hvetja almenning og gera honum auðveldara að fjárfesta í ökutækjum. Hæstv. fjármálaráðherra tók einnig dæmi um að almenningur gæti hvort eð er ekki fjárfest í vistvænum ökutækjum, eða ég skildi það þannig, vegna þess að bílarnir sem um ræðir kostuðu um 20 milljónir. Nú þurfti ég sjálf að kaupa mér bíl nýlega. Ég keypti reyndar notaðan tvinnbíl, en ég hefði vel getað keypt notaðan rafbíl í góðu standi á 3 milljónir. Ég hefði getað keypt rafbíl beint úr kassanum á 5,5 milljónir. Ég veit ekki hvaða fólk kaupir sér 20 millj. kr. bíla og við erum ekki að tala um þá fáu á þessu landi sem það gera. Þetta hefur allt saman legið fyrir lengi og það er stórundarlegt að heyra ráðherra tala í kringum þetta fjárlagafrumvarp eins og slík endurskoðun sé að fara í gang einhvern tímann á næstunni. Við höfum lengi þurft aðgerðir í þessu málefni. Ríkisstjórnin býður alltaf upp á einhverjar smáskammtalækningar og með þessum tillögum er engan veginn verið að sníða fjárhagslegu hvatana þannig að þeir styðji eins kröftuglega við orkuskipti og við gætum verið að gera. Þriðji minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar lagði það fram á síðasta löggjafarþingi að ívilnanir hvað varðar vistvæn farartæki yrðu endurskoðuð, svo ég vitni í tillöguna, með leyfi forseta: „Talnagögnin bera með sér að nýting ívilnana aukist verulega eftir því sem tekjur aukast. Þannig nýtast 47% allra ívilnana fyrir vistvæna bíla efstu tekjutíundinni þegar um einstaklinga er að ræða, en 24% fjölskyldna. Ljóst er því að ívilnunin nýtist í mun meira mæli hátekjuhópum frekar en þeim sem lægri tekjur hafa, og stríðir framkvæmd hennar þannig gegn réttlátum umskiptum í orkuskiptum.“ Nefndin lagði jafnframt fram að ívilnanir yrði útvíkkaðar og myndu ná til annarra minna mengandi farartækja eins og t.d. metanbíla og tengiltvinnbíla. Það hefur ekki verið gert ráð fyrir því hér. Það eru engir hvatar til að kaupa sér annað en rafbíla og nú er verið að draga úr þeim hvötum líka. Í ljósi þessarar niðurstöðu myndi maður ætla að ríkisstjórnin myndi halda áfram þeirri stefnu sinni að gefa afslátt af virðisaukaskatti við kaup á vistvænni farartækjum og frekar hækka álögur á farartæki sem nota mengandi jarðefnaeldsneyti. Svo má ekki gleyma stærstu aðgerðinni í orkuskiptum; að koma fólki úr einkabílnum í almenningssamgöngur, á reiðhjól, á rafmagnsreiðhjól og á tvo jafnfljóta. Það er heldur ekki að sjá í fjárlögum eða stefnu ríkisstjórnarinnar að hér eigi að byggja upp vistvænar almenningssamgöngur og draga úr notkun einkabílsins nema bara á höfuðborgarsvæðinu. Að efla vistvænar almenningssamgöngur á öllu landinu er aðgerð sem myndi nýtast öllum, bæði íbúum, burt séð frá fjárhag þeirra, og líka ferðamönnum sem hingað koma. Enn og aftur samræmast aðgerðir ríkisstjórnarinnar í fjárlögum ekki aðgerðaáætlun og markmiðum ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Þau eru greinilega fleiri hér sem er annt um að farið sé eftir aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Og svörin sem hún Þorbjörg fékk hér áðan eru ekki nægjanleg. Það þarf að gera betur.

Forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2023. Þegar grannt er skoðað þá eru það tvö frumvörp sem verið er að fjalla um hér, um vörugjöld og síðan um umhverfis- og auðlindaskatta. Ég ætla kannski ekki að eyða miklum tíma í dag í þetta. Þetta verður væntanlega til umræðu næstu vikur og mánuði þar sem við þurfum að láta þetta fylgja fjárlagafrumvarpinu. Mig langar samt að fara yfir nokkur atriði sem ég er að velta fyrir mér, og hef verið að velta fyrir mér alveg frá því að fjárlagafrumvarpið kom fram. Mig langar að nefna þau atriði sem nefnd eru í greinargerð frumvarpsins. Þetta eru ansi mörg mál en nokkur sem mér finnst standa upp úr og þarfnast meiri umræðu en önnur. Það eru í fyrsta lagi þessar hækkanir sem boðaðar eru á kolefnisgjaldi, olíugjaldi, almennu og sérstöku kílómetragjaldi, almennu og sérstöku bensíngjaldi, bifreiðagjaldi og gjaldi af áfengi og tóbaki, en þarna er verið að boða að þetta eigi allt að hækka um 7,7% í samræmi við forsendur fjárlagafrumvarps fyrir árið 2023. Síðan er nefnt að draga eigi úr afslætti áfengisgjalds og tóbaksgjalds sem lagt er á í tollfrjálsum verslunum. Þar er væntanlega verið að tala um brennivínið í fríhöfninni. Síðan er talað um breytingar á álagningu vörugjalda þar sem lagt er til að sérstakt 5% vörugjald skuli lagt á allar nýjar bifreiðar, burt séð frá því hvernig þær eru drifnar áfram. Síðan er nefnd tvöföldun á lágmarksfjárhæð bifreiðagjalds og breyting á losunarmörkum. Síðast langar mig að nefna að tímabundnar útreikningsreglur og viðmiðunarfjárhæðir vaxtabóta verði framlengdar óbreyttar um eitt ár. Þetta eru atriði sem stinga mig mest við fyrstu athugun. Það liggur fyrir, eftir þá örfáu daga sem liðnir eru frá því að fjárlagafrumvarpið leit dagsins ljós, að margar þessara breytinga eru mjög umdeildar. Það hefur verið þannig að margir hafa brugðist við og gert athugasemdir við fjárlagafrumvarpið. Það má t.d. nefna aðila sem hafa gert athugasemdir við breytingar á vörugjöldum á bifreiðar, en það eru m.a. Félag íslenskra bifreiðaeigenda. Forsvarsmenn bílasölufyrirtækja hafa líka tjáð sig og m.a. nefnt að bílar geti hækkað um allt að 2 milljónir. Síðan hefur orkumálastjóri tjáð sig og minnt á loftslagsmarkmið og á það hefur verið minnt að losun gróðurhúsalofttegunda hafi aukist á síðasta ári um 3%, á milli áranna 2020 og 2021. Þetta er auðvitað áhugavert í ljósi þess að við höfum gengist undir skuldbindingar sem eru í raun og veru miklu meiri en alþjóðasamfélagið hefur verið að leggja upp með. Mig langar að fá að grípa aðeins niður í grein sem birt var á vísir.is eftir formann Samtaka verslunar og þjónustu og forstjóra Brimborgar undir heitinu: „Ríkisstjórn Íslands leggst gegn hröðum orkuskiptum - eða hvað?“ Þar segir: „Ísland hefur skrifað undir alþjóðlegar skuldbindingar um 29% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030 miðað við losun ársins 2005. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er sett fram enn metnaðarfyllra landsmarkmið um 55% samdrátt. Það þýðir að draga þarf úr losun um 1,3 milljónir tonna koltvísýringsígilda á næstu átta árum. Að auki hefur kolefnishlutleysi árið 2040 verið lögfest.“ Síðan segir: „En aðgerðir stjórnvalda hafa undanfarið ekki verið í neinu samræmi við skuldbindingar og metnaðarfull markmið. Á ríkið getur fallið kostnaður sem nemur allt að 10 milljörðum kr. á ári náist samdráttarskuldbindingar ekki í tæka tíð og í því samhengi er rétt að vekja athygli á því að samkvæmt fjármálafrumvarpinu sem lagt var fram í vikunni áformar ríkið að greiða 800 milljónir kr. í ljósi vanefnda á þessu sviði. Nýkynnt fjárlagafrumvarp varpar ljósi á áform sem munu vinna harkalega gegn því að við stöndum við skuldbindingar. Allt útlit er fyrir að útsöluverð rafbíla muni hækka um þriðjung á næsta ári vegna aðgerða stjórnvalda.“ Svo mörg voru þau orð. Maður hlýtur af þessu tilefni að velta því fyrir sér hvernig við ætlum að fjármagna rekstur samgöngumannvirkja. Það er í mínum huga annar hlutur en að reyna að uppfylla þau skilyrði sem við erum búin að setja okkur um loftslagsmarkmið og vont þegar verið er að stilla þessu upp hvoru gegn öðru. En að sjálfsögðu hljótum við að horfa til þess að eigendur farartækja, hver sem farartækin eru, greiði til framtíðar fyrir nýtingu á vegum. Það breytir í sjálfu sér engu hvort bensínbíllinn keyrir veginn eða rafmagnsbíllinn, þeir slíta báðir vegunum. Við þurfum að finna eitthvert fyrirkomulag sem gerir það að verkum að sá sem nýtir borgi með einhverjum hætti. Virðulegur forseti. Mig langar líka að nefna það sem mér þykir alvarlegt í þessu fjárlagafrumvarpi og það eru þessar svokölluðu krónutölubreytingar sem verið er að hækka um einhverjar krónur, miðað við 7,7% hækkun. Ég hjó strax eftir þessu þegar fjárlagafrumvarpið var lagt fram og þetta er ekki í neinu samræmi við það sem áður hefur verið gert þegar unnið hefur verið að því að reyna að bregðast við of hárri verðbólgu. Hæstv. ráðherra nefndi hér áðan að ríkisstjórnin hefði horft á verðbólgumarkmið Seðlabankans þegar verið væri að hækka þessi svokölluðu krónutölugjöld og það hefur auðvitað hjálpað til við að halda verðbólgu niðri. Mig langar að nefna þjóðarsáttina sem gerð var árið 2000. Margir brugðust illa við, það voru meira að segja gerðar lagabreytingar til að taka launabreytingar af fólki. En mig langar líka að nefna kjarasamninga sem voru gerðir árið 2013. Þar var almenna hækkunin 2,8% og brugðust margir illa við. Haldinn var fundur í Háskólabíói, held ég, þar sem 2,8% var sett upp á borð. Það trúði enginn á þessa 2,8% hækkun sem ASÍ hafði gert eða félög innan ASÍ. En bæði þegar þjóðarsáttin var samþykkt og síðan í þessum kjarasamningum 2013 þá náðist verðbólgan niður. Árið 2013 var farið í aðgerðir af aðilum vinnumarkaðarins og þá var haft samband við sveitarstjórnir og verslanir og samtal átti sér stað á milli þeirra aðila um að hækka ekki umfram þann kjarasamning sem búið var að gera. Niðurstaðan af því, af þessari 2,8% hækkun, varð sú að verðbólga fór niður í 0,8%. Það skiptir því máli hvaða merki er gefið. Ég get ekki séð, virðulegur forseti, að ríkisstjórnin sé með þessu háttalagi sínu að senda rétt merki út í samfélagið. Ég fæ ekki séð að þetta geti verið nema búið sé að festa það í sessi og gera það að veruleika að verðbólgan verði bara þessi 7,8% horft til framtíðar. Við vitum að það eru erfiðir kjarasamningar fram undan og við erum á þeim tíma á árinu þegar sveitarfélög eru flest að berja saman fjárhagsáætlanir sem margar hverjar eru frekar erfiðar af því að þjónusta sveitarfélaga hefur verið að aukast mikið og sveitarfélög þurfa að nýta hverja krónu sem kemur í kassann. Hvort munu sveitarfélögin horfa á verðbólgumarkmiðið eða krónutöluhækkanir ríkisstjórnarinnar? Við skulum bara muna að í lífskjarasamningunum var verið að horfa á 2,5%. Það var meira að segja þannig að þegar veitufyrirtækin ætluðu að fara að hækka umfram 2,5% þá var það ekki samþykkt þrátt fyrir að verðbólga væri meiri, til að halda verðbólgu innan þeirra marka sem verðbólgumarkmið Seðlabankans kváðu á um. En nú er ríkisstjórnin að hverfa frá þessari leið. Mér þykir það miður. Ég óttast að það merki sem ríkisstjórnin er að senda út í samfélagið geri það að verkum að erfiðara verði að ná verðbólgu niður sem komi verst niður á þeim sem síst skyldi, lágtekjufólki, öryrkjum og fólki sem hefur ekki mikið á milli handanna. Þessar krónutöluhækkanir leggjast auðvitað hvað verst á þá hópa. Mig langar líka að minnast á Framkvæmdasjóð aldraðra, eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson gerði hér áðan. Enn og aftur á að taka fjármuni úr þessum sjóði til að reka hjúkrunarheimili. Sjóðurinn var ekki stofnaður til þess. Því miður hefur það verið þannig að ríkissjóður hefur verið að draga til sín fjármuni frá sértekjum sem ætlaðar voru til annarra verka en að reka ríkissjóð, hafa verið að draga til sín þessar tekjur og setja það inn í ríkissjóð og svo verið að úthluta einhverjum sporslum á hverju ári inn í þessa sjóði. Ég vil t.d. nefna Atvinnuleysistryggingasjóð sem var sjálfstæður sjóður á sínum tíma. Stór hluti af Framkvæmdasjóði aldraðra hefur farið í allt annað en hann var ætlaður til. Mig langar að lokum, virðulegur forseti, að minnast á óbreyttar viðmiðanir í vaxtabótakerfi. Ég get ekki skilið þetta öðruvísi en svo að vaxtabætur muni lækka að raunvirði á næsta ári. Ef viðmiðanirnar fylgja ekki launabreytingum eða eignabreytingum munu vaxtabætur lækka. Það er gott að rifja það upp að árið 2010 eða 2011 fengu rúmlega 100.000 framteljendur vaxtabætur en árið 2020 voru þeir bara 15.000. Þetta kerfi átti að taka við af félagslega kerfinu en því miður hafa ákveðnir ráðherrar lýst vanþóknun sinni á þessu vaxtabótakerfi, vilja leggja það niður. En það er ekkert sem hefur getað komið í staðinn fyrir þetta. Hlutdeildarlán geta ekki komið í staðinn fyrir þetta, styrkir inn í almenna íbúðakerfið geta heldur ekki komið í staðinn fyrir þetta. Þetta eru atriði sem ég mun vilja horfa til þegar málið kemur til efnahags- og viðskiptanefndar. Vonandi verður hægt að gera einhverjar breytingar á þessu. Eins og ég sé þetta núna mun þetta hafa þau áhrif að verðbólga verði fest í sessi á Íslandi.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum, oft kallað bandormur, en það er sennilega það frumvarp sem breytir flestum hlutum í lagasöfnum á hverjum vetri. Það er dálítið athyglisvert að skoða, þegar verið er að fara í gegnum þetta frumvarp, að það virðist alltaf vera í fínu lagi að breyta og hækka gjöld á sumum hlutum en öðrum ekki. Það er jafnvel þannig, eins og við sáum, að verið er að lækka gjöld til aðila eins og Endurvinnslusjóðs á sama tíma og verið er að hækka gjöld á almenning. Í þessu frumvarpi er gjaldtakan af almenningi, sem er í formi hækkunar á gjöldum á áfengi, tóbak, kolefniseldsneyti bifreiða og kílómetragjald og ýmis vörugjöld á ökutæki, þannig að ríkissjóður nær sér þar í um 10 milljarða kr. í hækkaðar tekjur. Það sem meira er, þarna er verið að ná í þessa 10 milljarða til almennings. Þegar gjöld eru hækkuð og almenningur þarf að greiða þau er það nefnilega þannig að í raun er verið að hella olíu á verðbólgubálið, það er verið að hækka gjöld sem eru hluti af verðbólgumælikvarðanum. Þegar bent er á það segir hæstv. ráðherra að hefð sé fyrir því að hækka það alltaf. Í fyrra hækkuðum við það meira að segja miklu minna en verðbólgan var. Þá virtist vera í lagi að breyta út af hefðinni. En í ár þurfum við að hækka allt upp um 7%. Maður spyr sig hvort ekki hefði verið betra að reyna að afla ríkissjóði tekna, þessara 10 milljarða, t.d. með því að hækka veiðigjald eða hækka fjármagnstekjuskatt, hvort tveggja hugmyndir sem samráðherrar hæstv. ráðherra í Vinstri grænum og Framsókn hafa lagt til, eða hafa alla vega sagst vera opin fyrir eða veik fyrir að gera slíkt. Með þessu frumvarpi virðist hæstv. fjármálaráðherra ekki vilja hækka gjöld á þau ríku, þau sem hafa breiðu bökin. Maður fer að spyrja sig hvort samráðherrarnir séu kannski bara að þykjast og spila einhverja gulrótarpólitík til að blekkja kjósendur með því að segjast vilja gera akkúrat öfugt við það sem hæstv. fjármálaráðherra gerir. Ég ætla ekki að hafa þetta langt en það er tvennt sem mig langaði að benda á í þessu, annað af meiri alvöru en hitt. Það fyrra er: Það er verið að hækka gjöld sem ferðamenn greiða við komuna til landsins, t.d. varðandi afslátt í fríhöfninni. Það er dálítið athyglisvert í því sambandi að hafa í huga að Ísland er eitt af örfáum löndum í heiminum þar sem slík fríhöfn er við komuna til landsins. Í flestum löndum er það nefnilega þannig að fríhöfnin er við brottför. Og það sem gerist mjög hratt, þegar gjöld á áfengi eru hækkuð við komuna til Íslands, er að það fréttist út að miklu ódýrara sé að grípa áfengisflöskuna með sér í Kaupmannahöfn, í London eða hvaðan sem viðkomandi er að koma. Það er jafnvel þegar þannig í dag að það er ódýrara að versla - jú, ég þarf að bera plastpokann á flugvellinum í útlöndum og inn í flugvélina. Sem betur fer eru meira að segja lággjaldaflugfélögin með það þannig að þau leyfa mér að taka þennan extra poka með. Í greinargerðinni er sagt að þetta eigi að verða til þess að um 700 millj. kr. komi aukalega í tekjur til ríkissjóðs. Ég er mjög hræddur um, í gegnum vald internetsins og vegna þess að fólk leitar sér að upplýsingum um hina og þessa hluti, að fólk verði fljótt að byrja að kaupa allt áfengi og tóbak erlendis og þar með verður um tekjutap að ræða fyrir ríkissjóð. Svo lofaði ég að minnast á eitt sem er meira af gamansemi en í alvöru. Það er talað um krónutöluhækkanir en mér fannst ansi gaman að sjá að það er fullt af aurahækkunum. Ég ákvað að fletta því upp og sá ekki betur en að á árinu 1998 hefðum við afnumið aurana eða alla vega gefið ráðherra möguleika á því. Það er spurning hvort við ættum ekki bráðum að fara að breyta þessum hækkunum og gjöldum úr aurum - við getum ekki einu sinni lengur fengið aura hjá Seðlabankanum nema kannski í gjafaöskju sem merkt er mynt Íslands - og fara að reikna í heilum krónum.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á að taka undir með hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni varðandi atriði sem hann bendir á og vantar allt of oft upp á þegar ríkið er að gera áætlanir, þ.e. að líta á heildaráhrif og hugsanleg afleidd áhrif þeirra ákvarðana sem eru teknar. Hv. þingmaður tók hér raundæmi um hvernig þetta gæti virkað og var alls ekki langsótt. Því miður finnst mér það vera gegnumgangandi í ákvarðanatöku í tengslum við fjárlög að menn líta ekki á heildarmyndina, menn líta ekki á afleidd áhrif þeirra ákvarðana sem eru teknar. Ég ætla í þessari tiltölulega stuttu ræðu fyrst og fremst að líta á heildarmynd þeirra skilaboða sem ríkisstjórnin sendir með fjárlagafrumvarpinu og bandorminum sem við ræðum nú. Það er nefnilega verulegt vandamál að mínu mati hversu lítið menn ræða um pólitíska sýn og stefnu í tengslum við fjárlög og mikið um smáatriði, jafnvel í sumum tilvikum aukaatriði, þótt auðvitað sé ekkert aukaatriði í fjárlagaumræðu. En stóra myndin sem blasir við okkur nú, eins og við ræddum hér í 1. umr. fjárlaga, er sú að enn er verið að auka útgjöld ríkissjóðs mjög verulega, þrátt fyrir að við séum komin í gegnum krísuástandið sem fylgdi heimsfaraldrinum, og um leið að auka álögur á almenning. Þó að ekki sé verið að hækka skattprósentu tekjuskatts er verið að hækka ótal gjöld og skatta. Eins og hæstv. fjármálaráðherra viðurkenndi reyndar við upphaf þessarar umræðu felst í þessu ákveðið brotthvarf frá því sem við vorum að ræða og hrinda í framkvæmd í tíð fyrri ríkisstjórnar, ríkisstjórnar áranna 2013–2016, um að ríkið verði ekki leiðandi í gjaldahækkunum. Um hver áramót hefur ríkið riðið á vaðið, ef svo má segja, með því að hækka gjöld og skatta og aðrir fylgja á eftir, líta jafnvel á hækkanirnar sem birtast í fjárlögum og fylgigögnum þeirra sem tilefni til að tilkynna um verðlagshækkanir. Þetta hef ég jafnvel séð í tilkynningum fyrirtækja um síðustu áramót, þar síðustu áramót og áramótin þar áður og eflaust lengra aftur í tímann, fyrirtæki segja frá því að í ljósi þess að ríkið hafi hækkað ákveðin gjöld sé óhjákvæmilegt fyrir þau að hækka sín gjöld líka. Þetta á ekki hvað síst við um gjöld og skatta af eldsneyti og orku almennt því að kostnaður við orku, hvort sem er í formi bensíns, dísils eða annars konar orku, dreifist mjög hratt út í hagkerfið allt, hefur áhrif á flutningskostnað, hefur áhrif á hvað það kostar að framleiða vörur o.s.frv. Að ríkið sé aftur búið að taka upp þráðinn, búið að innleiða það aftur sem stefnu að leiða verðhækkanir um hver áramót, er að mínu mati mjög óæskilegt en sérstaklega við þær aðstæður sem blasa við okkur nú þegar verðbólga hefur vaxið til mikilla muna. Sú verðbólga er ekki hvað síst beint og óbeint leidd af hækkandi eldsneytisverði í heiminum og þar af leiðandi á Íslandi. Í mörgum löndum hefur verið rætt um að bregðast við þessu með því að lækka skatta á eldsneyti sérstaklega. Að mínu mati ætti líka að gera það hér þó ekki væri nema tímabundið. Menn geta haldið því opnu að hækka álögur aftur þegar fram líða stundir en ástandið núna kallar á beint inngrip stjórnvalda með þeim hætti sem getur skilað hvað mestum árangri og það er ekki hvað síst með því að lækka álögur á eldsneyti. Þess í stað er farið í þveröfuga átt og gjöld á eldsneyti enn hækkuð og nú með nýjum gjöldum á umferð eina ferðina enn. Nú þegar ríkisstjórnin tilkynnir okkur að álögur á rafmagnsbifreiðar verði hækkaðar vegna þess að það þurfi meiri álögur á þær til að standa undir kostnaði við samgöngumannvirki þá er það látið fylgja sögunni að það sé allt í lagi af því að álögur á hina muni hækka enn meira. Það verði enn dýrara að eiga og reka bensín- eða dísilbíl, eins og áhyggjurnar snúi fyrst og fremst að því að það verði of ódýrt að komast leiðar sinnar. En nú er tækifærið gripið, ef svo má segja, og var raunar ekki tækifæri því að þetta var ekki rétti tímapunkturinn, og samtímis er ráðist í hækkanir á ólíkum sviðum. Ný gjöld á rafmagnsbifreiðar, enn hækkaðir skattar og gjöld á eldsneyti, bifreiðagjöld hækkuð og bætt við áformum um veggjöld. Allt leggst á eitt á sama tíma. Þetta er það sem kalla mætti verstun. Í stað þess að við séum með ríkisstjórn sem er með einhverja sýn, eitthvert plan og kynnir okkur það verður niðurstaðan sú að alls staðar er hækkað samtímis. Þetta mun hafa mjög umtalsverð áhrif á kjör landsmanna til viðbótar við þau miklu áhrif sem verðbólgan hefur að öðru leyti, beint og óbeint, til að mynda og ekki hvað síst, eins og menn þekkja, á skuldir heimilanna. Ég verð að segja eins og er að ég var hissa á að sjá að ríkisstjórnin skyldi ekki á þessum tímapunkti kynna fjárlög og bandorm með tillögum um hvernig mætti raunverulega slá á verðbólguþróunina. Ég var enn meira undrandi að sjá tillögur sem beinlínis kynda bálið, ýta undir þessa þróun. En það er það sem blasir við að á sama tíma og fjárlög eru kynnt sem fela í sér mjög verulega útgjaldaaukningu ríkisins. Þrátt fyrir að við séum komin í gegnum heimsfaraldurinn aukast útgjöldin bara og aukast, þrátt fyrir að ekki sé þörf fyrir neyðarráðstafanir vegna heimsfaraldurs aukast útgjöldin og um leið eru álögur á almenning auknar. Mér hefur þótt skorta í umræðu um fjárlögin, og nú um þessa hliðarafurð þeirra sem gjarnan er kölluð bandormur, að rætt sé um pólitíska sýn og meginstefnu, hvert ríkisstjórnin vilji stefna varðandi stærð báknsins - við höfum reyndar séð hvert stefnir með það, báknið stækkar bara og stækkar og hefur aldrei verið stærra - en einnig varðandi álögur á almenning, skattana. Annað sem einkennir þetta eru áframhaldandi bráðabirgðaráðstafanir sem eru tengdar skorti á sýn. Þær bráðabirgðaráðstafanir birtast til að mynda í óvissunni sem ríkir um stuðning við kvikmyndagerð, skattafslátt vegna kvikmyndagerðar, eins og við ræddum hér í 1. umr. fjárlaga, en einnig í því að stuðningskerfi fjölmiðla er enn upp í loft, er enn í óvissu. Fjölmiðlar eru valdir; hverjir fá stuðning og hverjir ekki. Þannig kom í ljós í gær eða fyrradag að útvarpsstöðin Útvarp Saga fær til að mynda engan stuðning frá ríkinu þrátt fyrir að vera sannarlega fjölmiðill á meðan aðrir miðlar, sem falla þá betur að forskriftinni, sem maður veltir fyrir sér hvort samin hafi verið fyrir fram með tilliti til þess hverjir myndu falla undir hana, fá stuðning. Þó er óljóst hvernig þetta verður á næsta ári og hvernig þetta kerfi á að þróast og þetta er gegnumgangandi. Óvissu er viðhaldið og það eina sem heldur áfram, og við fáum skilaboð um að verði væntanlega til eilífðar, a.m.k. á meðan þessi ríkisstjórn er við stjórnvölinn, eru hækkanir, sérstaklega á gjöldum sem bitna á fólki óháð tekjum; gjöldum og sköttum sem kalla mætti nefskatta. Það þurfa nefnilega allir að komast leiðar sinnar, það þurfa allir að kaupa mat og fólk borðar, held ég, álíka mikið óháð því hverjar tekjurnar eru og þörfin fyrir að fara á milli staða er álíka mikil. Í stað þess að reyna a.m.k. að innleiða jákvæða hvata í þessa gjaldtöku ríkissjóðs er haldið áfram að hækka þau gjöld sem bitna meira og minna á öllum yfir línuna óháð tekjum; nefskattar eru hækkaðir, ef svo má segja. Þetta eru meginskilaboðin sem nú birtast okkur frá þessari ríkisstjórn. Eftir fimm ár, þetta eru sjöttu fjárlög þessarar ríkisstjórnar, er ekki komin sýn á hvernig stjórnin vill sjá hlutina þróast til framtíðar en það er komin þessi saga áframhaldandi kerfisbundinna hækkana. Í næstu umræðu um þetta mun ég fjalla nánar um einstaka liði í þessu fylgiskjali fjárlaganna, bandorminum. Ég vildi byrja á því við 1. umr. að vekja athygli á þessum meginskilaboðum sem ríkisstjórnin sendir okkur. Þau ætla að halda áfram að auka ríkisútgjöld, ætla að halda áfram að auka álögur á almenning og enn er allt í óvissu um hvert stefnt er, jafnvel varðandi hluti á borð við starfsumhverfi fjölmiðla. Ég nefni það bara sem eitt dæmi, en þetta er yfir línuna. Það er óvissa að öðru leyti en því að skattar eru hækkaðir og ríkisútgjöld aukin.

Frú forseti. Áður en ég vík að efnisatriðum þessa frumvarps vil ég vekja athygli á breytingartillögu sem ég hef lagt fram sem snýst um að fella niður verndartoll á franskar kartöflur, toll sem verndar ekkert og engan eftir að Þykkvabæjar ehf. hætti framleiðslu. Þetta er 76% tollur, hæsti prósentutollur á matvöru í íslensku tollskránni, gamaldags tekjuöflun sem bitnar á neytendum og samkeppni. Ég vonast eftir breiðum stuðningi við þessa tillögu, sérstaklega frá flokkum sem tala fyrir frjálsum alþjóðaviðskiptum. Nú ræðum við hér um fjárlagabandorm ríkisstjórnarinnar vegna fjárlagaársins 2023 og ég held að mikilvægt sé að huga að samhengi hlutanna og efnahagsástandinu. Það hefur margt gengið gríðarlega vel á Íslandi en staðan er samt þannig núna að fjöldi heimila er í vandræðum. Fjöldi fólks er einfaldlega í fjárhagskröggum vegna hækkandi verðbólgu og hækkandi vaxta og við eigum ekkert að fara í neinar grafgötur um það hér á Alþingi. Kaupmáttur launa hefur farið rýrnandi undanfarna mánuði, greiðslubyrði af húsnæðislánum hefur rokið upp og kostnaður af rekstri heimilis hjá dæmigerðri barnafjölskyldu hefur hækkað um tugi þúsunda á örfáum mánuðum. Þriðjungur launafólks á erfitt með að ná endum saman samkvæmt könnun sem Varða – rannsóknarstofnun vinnumarkaðarins framkvæmdi í fyrra og nýleg könnun sem fyrirtækið Prósent vann fyrir Fréttablaðið rennir enn frekari stoðum undir að þannig sé staðan. Þar kemur fram að hjá þeim sem eru með undir 400.000 kr. í heimilistekjur á mánuði eigi tæplega átta af hverjum tíu ekkert eftir í veskinu í lok mánaðar. Ójöfnuður samkvæmt Gini-stuðlinum er farinn að aukast milli ára og hlutfall þeirra sem búa við íþyngjandi húsnæðiskostnað fer hækkandi. Þetta er bara það sem gögnin segja okkur, til að mynda gögn Hagstofunnar, og við getum alveg fagnað því sem hefur gefist vel á Íslandi án þess að loka augunum fyrir því að nú er fjöldi heimila í vandræðum. Það er skylda okkar hér á Alþingi, okkar sem förum með fjárstjórnarvald ríkisins, stjórnarmeirihlutans, að bregðast við þessari stöðu. Í svona árferði á þenslutímum, þegar verðbólgan er mikil og vextir leita upp, er hlutverk ríkisfjármálanna tvíþætt. Annars vegar er stóra verkefnið að verja tekjulægstu og viðkvæmustu hópana fyrir verðbólgunni og þeim hröðu breytingum sem eiga sér stað á vaxtastigi í landinu, það verður best gert með tekjutilfærslukerfunum okkar. Hitt stóra verkefnið er að kæla hagkerfið, að draga úr umsvifum og herða á aðhaldsstiginu til að ná verðbólgunni niður. Við getum nefnilega ekki látið Seðlabankann einan um það verkefni. Það myndi bara skila sér í enn harðara aðhaldi á sviði peningastefnu, enn skarpari stýrivaxtahækkunum sem bitna verst á skuldsettum heimilum, m.a. á ungu fólki og jafnvel tiltölulega tekjulágu fólki sem þó skreið í gegnum greiðslumat á tímum heimsfaraldurs þegar vextir voru sögulega lágir og þegar ríkisstjórnin gaf fólki í raun óraunhæfar væntingar um að við værum að sigla inn í varanlegt lágvaxtaumhverfi. Þetta eru verkefnin tvö og það hversu vel ríkisstjórnin mætir þessum tveimur áskorunum hlýtur að vera mælistikan sem við leggjum á þennan fjárlagabandorm. Hvernig verða tekjulægstu hóparnir varðir fyrir verðbólgunni? Ætlar ríkisstjórnin t.d. að beita vaxtabótakerfinu til að styðja við lágtekju- og millitekjuheimili sem glíma við mikla greiðslubyrði núna? Svarið er nei. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa látið vaxtabótakerfið drabbast niður á undanförnum árum og í staðinn aðallega beint húsnæðisstuðningnum til tekjuhæstu heimilanna í formi skattfríðinda og þessi fjárlagabandormur felur ekki í sér neina breytingu á því nema síður sé. Ef við grípum hér niður á bls. 18 í greinargerð stendur: „Mikil hækkun fasteignamats ásamt hærri tekjum mun leiða til aukinna skerðinga á árinu 2023 og mun hækkun vaxta hafa takmörkuð áhrif vegna mikilla skerðinga.“ Þannig er þetta. Í dag er staðan þannig að vaxtabætur byrja að skerðast við 5 millj. kr. í eigið fé, það eru 8 millj. kr. hjá hjónum, og falla alveg niður við 8 millj. kr. hjá einstaklingi, 12,8 millj. kr. hjá hjónum, sem þýðir auðvitað, í ljósi fasteignaverðsþróunar undanfarinna ára, að vaxtabótakerfið léttir í raun bara undir með heimilum í einhvers konar jaðartilvikum. Ef við viljum styðja við fólkið sem er með lágan tekjustofn og verður þannig ekki fyrir miklum skerðingum vegna teknanna en hefur eignastofn sem er nálægt efri mörkum eignaskerðingarinnar í vaxtabótakerfinu er auðvitað borðleggjandi að hækka skerðingarmörkin. Það er hægt að gera það tímabundið þótt ekki væri nema bara til að þoka þeim aðeins í humátt á eftir fasteignaverðshækkunum undanfarinna ára. Þessi mörk hafa nefnilega staðið í stað síðan 2018. Hér þyrfti þá að huga sérstaklega að möguleikum heimila sem er í mikilli neyð vegna hækkandi greiðslubyrði, kannski með fyrirframgreiðslu af einhverju tagi. Þetta er eitthvað sem væri hægt að gera. Önnur leið sem væri hægt að horfa til í svona árferði er að ráðast í sértæka vaxtaniðurgreiðslu með svipuðum hætti og var gert árin 2011 og 2012. Þetta var niðurgreiðsla sem nam 0,6% af skuldum vegna íbúðarhúsnæðis til eigin nota, var tekju- og eignatengd, gat hæst orðið 200.000 kr. hjá einhleypingi og 300.000 kr. hjá hjónum. Ég nefni þetta dæmi bara til að benda á að það eru fordæmi fyrir því að vaxtabótakerfið sé tekið og því beitt mjög markvisst til að styðja við fólk í viðkvæmri stöðu og til að dempa höggið vegna hraðra vaxtabreytinga. En ekkert slíkt er að finna í þessum fjárlagabandormi, það á bara áfram að láta vaxtabótakerfið drabbast niður. Hvað með barnabæturnar? Jú, jú, það er alltaf talað um barnabótaauka frá því fyrr á árinu en verðbólgan er búin að éta hann upp að miklu leyti. Í þessum fjárlagabandormi standa barnabætur í stað milli ára, þ.e. þær rýrna að raunvirði vegna verðbólgunnar, og það virðist bara ekki vera pólitískur vilji hjá þessum stjórnarmeirihluta að beita tilfærslukerfunum okkar til að verja lágtekju- og millitekjufólk í vetur, því miður. Þannig er staðan. Þessi fjárlagabandormur staðfestir það. Greiðslur almannatrygginga fylgja verðlagi, sem er mikilvægt, en ríkisstjórnin hróflar hins vegar ekkert við skerðingarkerfi almannatrygginga. Það verður áfram þannig á Íslandi að eldri maður eða eldri kona sem greitt hefur í lífeyrissjóð alla ævi, safnað sér réttindum upp 150.000 kr. úr lífeyrissjóði á hverjum mánuði, þarf að greiða 67% jaðarskatt af þeim lífeyristekjum þegar farið er á eftirlaun. Af 150.000 kr. lífeyrisréttindum sitja þannig aðeins 50.000 kr. eftir sem auknar ráðstöfunartekjur í hverjum mánuði en hinar 100.000 kr. renna til ríkisins vegna skatta og skerðinga. Þetta ósanngjarna skerðingarkerfi, þar sem hver króna frá lífeyrissjóði eftir 25.000 kr. frítekjumarkið kemur til skerðingar á greiðslum almannatrygginga, stendur óbreytt í þessum fjárlögum og fjárlagabandormi og líka óbreytt í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Þau virðast ekki hafa uppi nein áform um að breyta þessu. Frítekjumörkin eru auðvitað ekki verðbætt, ekki með sama hætti og gjöldin í þessu frumvarpi, hvorki frítekjumarkið hjá öryrkjum né frítekjumarkið hjá öldruðum. Það er reyndar allur gangur á því hvort hlutirnir séu verðbættir en eitt sem er verðbætt og verðtryggt alveg í botn eru flötu gjöldin sem leggjast á almenning. Þetta er nefnilega fyrst og fremst gjaldafrumvarp. Ég veit ekki hvað hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði orðið „gjald“ oft hér áðan. Það hefði verið gaman að telja það í ræðu hans. Förum aðeins yfir þetta: Hæstu áfengisgjöld í Evrópu hækka um 7,7%, og höfum í huga að sú hækkun leggst þyngra á ódýrari tegundir vegna þess að áfengisgjaldið er föst krónutala sem leggst á áfengismagn. Fólkið sem kaupir dýrari tegundirnar mun finna minna fyrir þessari gjaldahækkun ríkisstjórnarinnar. Tóbaksgjöld 7,7%, kolefnis- og eldsneytisgjöld hækka um 7,7%, bifreiðagjöld hækka um 7,7%, kílómetragjöld hækka um 7,7% - þetta eru skattar sem lenda þyngst á tekjulægstu hópunum og ég þreytist ekki á að segja það aftur og aftur í ræðustól. Þetta skiptir máli og þarna á að kroppa milljarða af lágtekju- og millitekjufólki. Það er skattapólitíkin í þessum fjárlagabandormi. Svo lekur þetta beint út í vísitölu neysluverðs, við vitum það, hækkar hana um 0,2%, eykur þannig á erfiðleika skuldsettra heimila með vísitölutengda leigusamninga o.s.frv. Hér er ríkisstjórnin að gera tilraun til að vinna gegn verðbólgunni með aðgerðum sem ganga algerlega í berhögg við hitt stóra verkefnið sem ég nefndi hér áðan, sem er að verja tekjulægstu hópana fyrir verðbólgunni. Hæstv. fjármálaráðherra talaði áðan um það sem einhvers konar dyggð að á undanförnum árum hefðu krónutölugjöld fylgt verðbólgumarkmiði Seðlabankans frekar en verðlagsvísitölu, þ.e. hækkun verðlagsvísitölu neysluverðs. En hvernig stendur á því að það er einmitt þegar verðbólgan er mest, jafnvel þreföld á við það sem áður var, sem vikið er frá þessari venju? Tökum eftir því. Þetta er kannski stóra spurningin sem við höfum ekki fengið svör við í dag: Hvers vegna vill ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur endilega að fólkið sem finnur mest fyrir verðbólgunni og finnur mest fyrir vaxtahækkunum beri eiginlega allan herkostnaðinn af stríðinu gegn verðbólgunni og þenslunni? Þetta er stóra spurningin og um þetta snýst pólitíkin í þessu frumvarpi og pólitísku línurnar í þessum sal þessa dagana. Einu svörin sem fengist hafa frá hæstv. fjármálaráðherra eru þau að sveitarfélög séu líka að hækka sínar gjaldskrár. Nú eru 64 sveitarfélög í landinu, er það ekki? Þau hafa ekki hagstjórnarlegar skyldur á sama hátt og ríkið og Seðlabankinn. Þau hafa líka yfir ósköp takmörkuðum tekjustofnum að ráða og það er viðfangsefni löggjafans hvar sveitarfélög geta sótt sér tekjur. Sveitarfélög geta t.d. ekki innheimt veiðigjöld. Þau geta ekki lagt sérstakt álag á veiðigjöldin sem hæstu útgerðirnar greiða. Það getur ríkið hins vegar gert. Sveitarfélög geta ekki lagt á einhvers konar hvalrekaskatta. Þau geta ekki hækkað bankaskatt, þau geta ekki innheimt fjármagnstekjuskatt. Það getur ríkið hins vegar gert. Það ákveður ríkisstjórnin að gera ekki því að það er lágtekju- og millitekjufólkið sem á að taka á sig aðhaldið og bera herkostnaðinn. Virðulegur forseti. Ég vil bara rétt að lokum, fyrst ég hef tvær mínútur til stefnu, víkja að atriðum sem hafa aðeins komið til umræðu hér á Alþingi í dag og í fjölmiðlum, og það eru áform um breytingar á skattlagningu fjármagnstekna og þeirra sem greiða sér miklar fjármagnstekjur en ekki launatekjur. Þarna eru uppi hugmyndir um að láta eitthvað renna til sveitarfélaga frá þessum hópi. Ég vildi bara koma því að hér að ég held að þegar kemur að breytingum á fjármagnstekjuskattsstofninum og skattlagningu fjármagnstekna væri affarasælast að fara svipaða leið og Norðurlöndin þegar kemur að sjálfstætt starfandi fólki með atvinnurekstur í eigin nafni, og það er að skilgreina fjármagnstekjur á grundvelli eigna atvinnurekstursins og viðbúinni ávöxtun og skattleggja svo restina sem laun. Eitthvað í þessa veru gæti skilað ríkissjóði 3–8 milljörðum að mati hagdeildar Alþýðusambands Íslands og sú aukna skattbyrði myndi öll lenda á efstu tekjutíundinni. Ég held að við eigum að nota hugmyndaflugið þegar kemur að tekjuöflun í dag, ekki hækka sífellt gjöld á hópana sem geta síst af öllum borið þau, staðið undir þeim, sömu hópana og finna mest fyrir verðbólgunni og mest fyrir vaxtahækkunum.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um evrópska langtímafjárfestingarsjóði. Málið er nr. 137 á þskj. 137. Frumvarpið var áður flutt á 152. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt að mestu óbreytt. Ekki var ágreiningur um frumvarpið við meðferð þess á síðasta þingi en það dagaði engu að síður uppi. Það kveður á um innleiðingu í íslenskan rétt á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2015/760, um evrópska langtímafjárfestingarsjóði. Með gerðinni er settur rammi um notkun heitanna ELTIF og evrópskir langtímafjárfestingarsjóðir fyrir þá rekstraraðila sem kjósa að markaðssetja slíka sjóði innan EES. Sjóðirnir leggja áherslu á langtímafjárfestingar til ýmissa verkefna á sviði t.d. innviða, óskráðra fyrirtækja og lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Meginefni frumvarpsins er lögfesting reglugerðarinnar og nauðsynlegra ákvæða þar að lútandi, svo sem um hvernig eftirlit fari fram, viðurlög og setningu stjórnvaldsfyrirmæla. Í reglugerðinni er fjallað um þau skilyrði sem uppfylla þarf til þess að unnt sé að markaðssetja sjóði sem þessa innan Evrópska efnahagssvæðisins, bæði til fagfjárfesta og einnig almennra fjárfesta. Þau skilyrði varða m.a. staðfestingu sjóðanna, samþykki lögbærra yfirvalda á rekstraraðila ELTIF-sjóðs, fjárfestingarheimildir sjóðanna, gagnsæiskröfur og kröfur vegna markaðssetningar til almennra fjárfesta. Eina efnisbreytingin sem lögð er til á frumvarpinu frá fyrri flutningi þess varðar fjárhæðarmörk vegna sekta sem heimilt er að leggja á einstaklinga, en þar er lagt til að hámarksfjárhæð sekta verði 800 millj. kr. í stað 65 millj. kr. Sú breyting er til samræmis við sambærileg ákvæði í öðrum lögum á fjármálamarkaði. Virðulegi forseti. Þau ákvæði sem lögð eru til í frumvarpinu koma einungis til með að hafa áhrif á þá rekstraraðila sem ákveða að bjóða upp á umrædda sjóðategund. Svona sjóðir eru ekki starfræktir hér á landi um þessar mundir enda hefur íslenskt lagaumhverfi ekki boðið upp á það og ekki liggur fyrir hver eftirspurnin eftir stofnun þeirra verður. Auknar skyldur verða lagðar á þá rekstraraðila sem kjósa bjóða upp á ELTIF-sjóði, svo sem í tengslum við umsókn um staðfestingu fyrir sjóðina og um samþykki sem rekstraraðilar þurfa að afla frá Fjármálaeftirlitinu til að reka sjóðina og svo vegna eftirlits með t.d. markaðssetningu sjóðanna og viðskiptaháttum rekstraraðilanna. Ekki er gert ráð fyrir auknum umsvifum Fjármálaeftirlitsins vegna fyrirhugaðrar lagasetningar að svo stöddu, en komi til þess að rekstraraðilar ákveði að bjóða upp á þessa nýju sjóðategund gætu umsvifin aukist svo einhverju nemi. Er talið að áhrif innleiðingar reglugerðarinnar verði óveruleg, að verkefnin rúmist innan núverandi rekstraráætlana Fjármálaeftirlitsins og áhrif á ríkissjóð verði engin. irðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.

Frú forseti. Mig langaði að þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að koma snemma með þetta frumvarp inn í þingið. Mig langaði að hvetja hæstv. ráðherra til að koma sem allra fyrst með önnur álíka frumvörp sem við vorum að ræða á síðasta ári, eins og frumvörp um greiðslureikninga, um peningamarkaðssjóði, um gagnsæi í fjármögnunarviðskiptum, um flokkunarkerfi fyrir sjálfbærar fjárfestingar og o.s.frv. Í þessum langlokum frá Evrópusambandinu, eins og sumir myndu kannski kalla þetta, er heilmikil réttarbót fyrir þá sem stunda viðskipti og eru að fjárfesta þannig að það er af hinu góða að við komum þessu áfram. Það er engin spurning, bara hvatning til ráðherra að klára hin málin.

Virðulegur forseti. Það er sjálfsagt og ég tek undir mikilvægi þess að slík mál komi snemma fram. Við höfum nú þegar komið einhverjum þeirra til þingsins. En það skiptir máli að þingið fái tíma til að geta vandað umfjöllun sína og afgreitt málin á þeim stutta tíma sem er fyrir nefndastörf og þingstörf. Það tryggir að við náum að að ljúka afgreiðslu þeirra.