Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að í dag fara fram tvær utandagskrárumræður. Hin fyrri hefst kl. 11 árdegis, að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma, og er um stöðuna á fasteignamarkaði og Íbúðalánasjóð. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Félags- og tryggingamálaráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, verður til andsvara. Síðari umræðan hefst þegar að lokinni hinni fyrri um kl. 11.30 og er um afstöðu ríkisstjórnarinnar til hrefnuveiða. Málshefjandi er hv. þm. Guðni Ágústsson. Forsætisráðherra, Geir H. Haarde, verður til andsvara. Umræðurnar fara fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund hvor. Það er tillaga forseta, sbr. 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda, að sá fundur sem nú er hafinn geti staðið þar til dagskrármálum lýkur. Er óskað atkvæðagreiðslu um tillöguna? 

Herra forseti. Þetta er algerlega óframbærileg tillaga af hálfu forseta. Það er ekki hægt í byrjun fundar að boða það að dagskrá skuli tæmd. Það er ekki í samræmi við nein ákvæði þingskapa og hefur enga stoð þar. Það sem forseti getur lagt til er lengri þingfundur, þó innan einhverra ásættanlegra og hóflegra marka. Auðvitað ætti forseti að tilgreina, ef það er ætlun manna að halda lengri fund en fram á síðdegið í dag, á föstudegi, að það gæti þá orðið eitthvað inn í kvöldið og helst tilgreina þar tímamörk. Það var næturfundur í nótt og það getur varla verið ætlun forseta að halda marga slíka í röð þvert á svardagana um að þeir heyri nú sögunni til, þökk sé hinum nýju þingsköpum. Auðvitað ætti forseti að bera upp tillögu um að menn ættu að búa sig undir að fundur gæti staðið eitthvað lengur, eitthvað inn í kvöldið en þó ekki lengur en til kl. 8 eða 9 eða eitthvað svoleiðis sem gæti kannski talist ásættanlegt. Svona tillögu getur forseti ósköp einfaldlega ekki borið upp og ég spyr hann að því: Hvar stendur það í þingsköpunum að forseta sé heimilt að 

Hæstv. forseti. Á dagskrá Alþingis í dag eru tvö stór frumvörp sem bæði eru mjög umdeild. Annars vegar frumvarp um framhaldsskóla þar sem einn þingflokkur hefur óskað eftir tvöföldun á ræðutíma og augljóst mál að um það þingmál verður mikil umræða. Síðan er frumvarp sem snýr að orkumálum og er einnig mjög umdeilt. Hér leyfir hæstv. forseti Alþingis, verkstjóri okkar, sér að bera upp tillögu, sem reyndar enginn fótur er fyrir í þingskapalögum, um að dagskráin verði tæmd. Ég tek undir það sem kom fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að fyrir þessu eru engar heimildir í þingsköpum. Forseti Alþingis getur lagt til að hér verði efnt til kvöldfundar og þá greiðum við 

Virðulegur forseti. Ég lagði mig sérstaklega fram um að hlusta nákvæmlega á orðalagið sem hæstv. forseti notaði núna af því að í gær var stjórnarandstaðan plötuð í þinginu. Þá sagði hæstv. forseti Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir að þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda væri það tillaga forseta að þingfundur gæti staðið lengur þann dag, þ.e. þar til umræðum um dagskrármálin væri lokið. Þetta var auðvitað alls ekki hægt að túlka sem svo að það ætti að fara inn í nóttina í nótt en það var gert. Við mótmæltum því mjög kröftuglega af því að Framsóknarflokkurinn hafði beðið um tvöfalda umræðu um framhaldsskólafrumvarpið sem er afar umdeilt en síðast í gær kom yfirlýsing frá Félagi framhaldsskólakennara þar sem þeir leggja fast að þingmönnum að bíða með að samþykkja ný lög um framhaldsskóla og nota sumarið til að sníða agnúana af frumvarpinu og því var ágætt að stjórn þingsins féllst á að ræða ekki það mál inn í nóttina. En ég tel að við getum ekki verið með fund eins og í nótt til klukkan rúmlega þrjú 

Vegna orða nokkurra hv. þingmanna vill forseti taka fram að í þeirri málsgrein sem vitnað var til varðandi þá tillögu sem hér mun fljótlega ganga til atkvæða segir m.a. í 4. mgr. 10. gr. þingskapa: „Tillögu um lengri fundartíma getur forseti borið upp án nokkurs fyrirvara.“ Það er rétt að rifja það upp fyrir hv. þingmenn að þetta er hefð sem hér er hefur margoft verið notuð á þessu þingi þannig að hér er ekki um neina nýjung að ræða og hefst nú atkvæðagreiðslan. 
            

Herra forseti. Ég held að það verði að fara að koma á endurmenntunarnámskeiði í lestri og forsetinn eigi að vera með fyrstu mönnum á því. Það stendur hér algerlega skýrt að tillagan hlýtur að þurfa að vera um lengri fundartíma. Það er hvergi til í þingsköpunum að forseti geti ákveðið eða salurinn þótt með atkvæðagreiðslu sé að einhver tiltekin dagskrá þingfundar skuli tæmd hvað sem tautar og raular. Það er ekki til. Þetta er óefnisleg ómálefnaleg tillaga, hefur enga stoð í þingsköpum eins og forsetar eru að reyna að móta, alveg nýja hefð. Það er algerlega ljóst að það sem forseti getur borið undir atkvæði er lengri fundartími, lengri en hvað? Lengri en til kl. 8 síðdegis sem er hin almenna regla eða miðnættis á þriðjudagskvöldum. Forseti getur ekki haft þetta svona. Það er steypa, það er þvæla að reyna að láta líta svo út eins og þingið geti samþykkt að klára dagskrá. Það er bara út í loftið, það stangast á við veruleikann og tæki af mönnum allan eðlilegan rétt.

Herra forseti. Sá forseti sem nú situr í forsetastóli sagði í gærkvöldi: „Forseti Alþingis brýtur ekki þingsköp.“ Við lýstum okkur að sjálfsögðu ósammála því í gær og færðum rök fyrir því að forseti hefði brotið þingsköp og það er alveg ljóst að með þeirri málsmeðferð sem hér er höfð í frammi er forseti að brjóta þingsköp. Það stendur í 4. mgr. 10. gr. þingskapa: „Tillögu um lengri fundartíma getur forseti borið upp …“ - Ég hlýt að kalla eftir því að forseti beri þá upp tillögu um lengri fundartíma. Hvað á þessi fundur að standa lengi samkvæmt tillögu forseta?

Herra forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um tillögu sem enginn veit hver er. Það veit enginn hvort verið er að greiða atkvæði samkvæmt þingsköpum um lengri fundartíma þingsins í dag eða eitthvað allt annað sem kemur þingsköpum ekkert við og reyndar brýtur í bága. Ég krefst þess, herra forseti, að tillagan verði lögð fram skriflega þannig að menn viti hvað verið er að greiða atkvæði um. Ég vil fá skriflega tillögu, herra forseti, og tel að samkvæmt hefðum, lögum og almennum þingsköpum beri að verða við því. Ég krefst skriflegrar tillögu um það sem hér er verið að krefja þingmenn um að greiða atkvæði um svo þeir viti um hvað á að greiða atkvæði, hversu löglaust eða löglegt það er.

Vegna orða hv. þingmanns er rétt að vekja athygli á því, hafi það farið fram hjá einhverjum hv. þingmönnum, að nú fer fram atkvæðagreiðsla um munnlega tillögu forseta sem er skv. 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda. Tillagan er um það að sá fundur sem nú er hafinn geti staðið þar til dagskrármálunum lýkur. 
            

Herra forseti. Það kemur skýrt fram í þingsköpum að þessi tillaga stenst ekki. Ef menn velkjast svo í vafa um það leita menn í lögskýringargögn og hvað er sterkasta lögskýringargagnið í þessu máli við skýringu á þingsköpunum? Það eru auðvitað ræður hæstv. forseta Sturlu Böðvarssonar sem segir það beinlínis orðrétt að næturfundir á Alþingi heyri sögunni til. Það kemur enn fremur fram í ræðum hans að það eigi að skipuleggja tímasetningu þingfunda fyrir fram svo þingmenn geti sinnt fjölskyldu sinni. Í þriðja lagi kemur fram í ræðum hæstv. forseta Sturlu Böðvarssonar að lengri fundir eigi að leggjast á þriðjudaga, ekki aðra daga vikunnar. En umfram allt: Næturfundir eiga að heyra sögunni til og herra forseti á að ákvarða fyrir fram, samkvæmt lögskýringargögnum, tímalengd þingfundar.

Forseti. Hvernig var tillagan sem samþykkt var áðan? Hvað var verið að samþykkja? Lengdan fundartíma eða að tæma dagskrána eða hvort tveggja? Gæti forseti gert þingheimi ljóst nú hvaða umboð hann telur sig hafa í kjölfar atkvæðagreiðslunnar hér áðan? Er forseti enn að reyna að halda því fram þvert á skýr ákvæði þingskapa að hann hafi fengið umboð fundarins til þess að tæma dagskrána hvað sem tautar og raular þótt hér þurfi að funda fram á sunnudag til þess ef svo bæri undir? Ég held að forseti gerði rétt í því að hugsa sinn gang og draga nú strax í land og reyna ekki að halda fram fjarstæðu af því tagi að það sé einhver stoð í þingsköpum fyrir því að láta fund samþykkja það fyrir fram að hann skuli tæma dagskrá hvað sem tautar og raular, hversu langan fund sem þurfi til þess. Það sjá auðvitað allir heilvita menn að slíkt gengur ekki upp. Mitt mat er að það eina sem forseti fékk hér umboð til var að hafa fundinn lengur en til átta í kvöld, ef menn túlka það svo, en hitt er markleysa.

Hæstv. forseti. Ég tel nauðsynlegt að varpa ljósi á það sem hér hefur gerst, bæði hér í nótt og núna. Þjösnagangur Samfylkingarinnar hefur verið afhjúpaður og sömuleiðis Sjálfstæðisflokksins sem við reyndar þekktum áður. En nú er það ljóst að samkvæmt 10. gr. þingskapalaga er forseta heimilt tvennt við þessar kringumstæður: Að leita eftir samkomulagi þingsins um lengd fundartíma. Það hefur ekki verið gert. Samkomulag er ekki leið Samfylkingarinnar eða Sjálfstæðisflokksins. 

Virðulegur forseti. Ég verð að lýsa því að ég varð fyrir mjög miklum vonbrigðum með fundarstjórnina miðað við hvernig hún er að þróast. Við samþykktum hér þingsköp fyrir stuttu síðan til þess að gera þennan vinnustað fjölskylduvænni. Það er líka búið að ákveða að hafa haustþing þannig að málin lifa fram á haustið. Þau detta ekki niður dauð. Þau geta lifað fram á haustið og við getum klárað ýmislegt í september. Svo er setning þings. Í nótt vildu Samfylkingin og Sjálfstæðisflokkurinn fara í framhaldsskólafrumvarpið í illindum, í fullkomnum illindum við stjórnarandstöðuna. Hér átti bara að klára það mál í fullkomnum illindum í nótt. Þetta er ekki boðlegt, virðulegur forseti, og svo á aftur að reyna að teygja fundinn núna og fá eitthvert umboð til þess að klára hann sama hvað tautar og raular, eins og hér hefur komið fram. Framsóknarmenn hafa beðið um tvöfalda umræðu út af því að við erum með mál sem eru mjög umdeild og við eigum sem sagt að fara fram yfir miðnætti aftur. Ég hlýt að mótmæla því, virðulegur forseti. Þetta er ekki þinginu til sóma og þetta eru ekki nútímavinnubrögð. Þetta eru léleg vinnubrögð. 
            

Virðulegi forseti. Mig langaði aðeins að leggja orð í belg í þessari umræðu vegna þess að hér hafa þingsköp verið túlkuð á þann veg að ekki sé heimilt að efna til næturfunda og vísað í orð hæstv. forseta Sturlu Böðvarssonar þegar hann var með framsögu fyrir breytingar á þingsköpum fyrir áramótin. Mig langaði aðeins að vitna í orð hæstv. forseta en hann talar um að draga úr kvöld- og næturfundum þannig að þeir heyri helst til undantekninga. Það hafa verið tveir næturfundir frá áramótum þannig að ég held að það megi fullyrða að það heyri til mikilla undantekninga að næturfundir séu haldnir. Þegar framsagan fór fram var gert ráð fyrir næturfundum. Það hefur breyst mikið. Tveir næturfundir geta nú vart talist mikið. En ég vil mótmæla þeirri túlkun 

Hæstv. forseti. Það er eitt sem fer mjög í taugarnar á fólki í mannlegum samskiptum. Það er hroki og yfirlæti. Við urðum vör við þann hroka í nótt og yfirlæti og við finnum fyrir því strax hér í dag. Það á að keyra á sömu línu, það á að niðurlægja þá sem þarf að semja við og eru hér hluti af þessu þingi. Þess vegna skora ég á hæstv. forseta að hverfa frá þeirri dæmalausu vitleysu að halda að það sé hægt að bera það hér upp að dagskrá skuli tæmd. Auðvitað verða menn að setjast niður í þinginu og ákveða hvað dagurinn á að vera langur. Það er föstudagur. Þingmenn hafa ekki reiknað með því að vera hér fram á kvöld eða nótt á þessum föstudegi. Og hér eru stór mál á dagskrá. Ég tel það sjálfsagðan hlut að taka hér langan dag en við verðum að vita hver dagurinn er.  
            

Virðulegi forseti. Hér er farið yfir fundarstjórn forseta og vitnað í þingsköpin sem nú hafa nýlega tekið breytingum. Það er mikil rangtúlkun á þingsköpunum að halda því fram að það séu engar heimildir sem standi því að baki að fundir standi lengi inn á kvöldið eða eftir atvikum fram yfir miðnætti. Það er mikil rangtúlkun. Það er alveg skýrt samkvæmt 10. gr. þingskapalaganna að í ákveðnum tilvikum, nefnilega á þriðjudögum getur forseti  Auðvitað er gert líka ráð fyrir því í þingsköpunum að þingflokkarnir geti náð samkomulagi um það hversu lengi þingfundir standa. 

Herra forseti. Það er hálf dapurlegt að verða vitni að því að á sorglegu eins árs afmæli ríkisstjórnarinnar skuli Samfylkingin vera svo gjörsamlega lögst undir Sjálfstæðisflokkinn að sú valdbeiting sem hann er þekktur fyrir nær fram að ganga ef fer sem horfir. Ég minni á orð forseta þingsins, Sturlu Böðvarssonar, þegar talað var fyrir breytingum á þingsköpum. Þar lagði hann áherslu á að mikilvægasti þáttur skipulagningar umræðunnar á þinginu sé innan skynsamlegra og hæfilegra marka og áætla megi fyrir fram hve langan tíma það taki. Næturfundir ættu auðvitað ekki að þekkjast. Þingmenn og starfsfólk Alþingis eiga eins og annað fólk að geta sinnt eðlilegu fjölskyldulífi. Síðan má líka vitna í þingsköpin í 8. gr. þar sem kveðið er á um að forseti skuli sjá til þess að störf þingsins 

Hæstv. forseti. Hér hefur verið gerð tillaga um að lengja þingfund og tæma dagskrá. Nú langar mig til að beina einni spurningu til hæstv. forseta og alþingismanna til umhugsunar. Ef svo skyldi fara að við tæmdum ekki dagskrá, erum við þá að brjóta gegn samþykktum Alþingis? Hvers konar rugl er þetta? Í gær var það ásetningur stjórnar þingsins að tæma dagskrá og ljúka umræðu um framhaldsskólann í nótt. Það var ekki gert. 
             Við skulum fá hv. þm. Bjarna Benediktsson til að kenna okkur pínulítið í lögfræði og í samskiptareglum þingsins því að ég tel, hæstv. forseti, að við þurfum að lengja þessa umræðu 

Vegna þeirra ummæla sem hv. þingmenn hafa viðhaft hér er rétt að forseti taki fram og upplýsi að sú tillaga sem samþykkt var fjallar um að fundur geti staðið þar til dagskrármáli lýkur. Dagskrármáli þurfi ekki að ljúka heldur „geti“ fundur staðið lengur. Það er orðalagið. En í þeirri von að hér megi nást samkomulag um þinghaldið í dag og við getum í góðu samkomulagi reynt að haga þingstörfum með þeim hætti að við getum vonandi losnað við kvöld- og alla vega næturfund þá hefur forseti ákveðið að boða þingflokksformenn til fundar í hádegishléi strax að loknum utandagskrárumræðum.

Herra forseti. Ég vil beina því til hæstv. ríkisstjórnar að hún geri sér hlutina léttari fyrir með því að leiða það í lög sem væri henni nokkurt hagræði að að allir dagar heiti hér eftir þriðjudagar. Þá væri þetta allt saman léttara umfangs því að lögskýringar eru nú orðnar mjög ævintýralegar hér í hinu háa Alþingi. Það er alveg ljóst að sá hroki sem hér var viðhafður í samskiptum við stjórnarandstöðu í nótt varð stjórnarmeirihlutanum að falli þá. Nú vill stjórnarmeirihlutinn enn keyra á með sama hrokanum og skiptir í rauninni ekki máli hvað atkvæðagreiðslur segja. Slíkur hroki er henni ekki til sóma eða hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Ég harma að stjórnarflokkarnir skuli hafa rift og virt algjörlega að vettugi hið góða samkomulag sem náðist hér í haust um þingsköpin. Mér fannst ansi undarlegt að heyra í hv. þm. Bjarna Benediktssyni þegar hann rakti hér reglur 10. gr. þingskapalaga. Meginreglan er að reglulegir þingfundir samkvæmt starfsáætlun skuli ekki standa lengur en til klukkan átta síðdegis. Frá þessari meginreglu eru tvær undantekningar: Frá þessu má víkja ef þingflokkar ná samkomulagi þar um eða þingið samþykkir 67. gr. Það hefur verið gert. Síðan spyr maður sig: Undantekningu frá meginreglum á að túlka þröngt og hvernig finnur maður þá túlkun? Jú, það stendur hér að 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að forseti hyggst beita sér fyrir samkomulagi um lengd þingfundar enda er þetta langheppilegasta leiðin til þess að ákveða þessa hluti. Það er mikill misskilningur á ferðinni varðandi túlkun á 4. mgr. 10. gr. Það atriði sem hér hefur verið nefnt varðandi þriðjudagana, að þá geti fundur staðið til tólf - það er þá grundvallarmunur á því og því sem við greiðum atkvæði um hér. Það er með einhliða ákvörðun forseta sem fundur stendur til tólf. Það þarf ekki að bera slíkt undir þingið. Hér greiðum við atkvæði þar sem afl atkvæða ræður úrslitum. Þegar ekki er samkomulag um annað, hvorki á milli þingflokka eða með öðrum hætti, getur meiri hluti þingsins ákveðið að fallast á tillögu forseta og það vita allir hér í salnum hvað hún þýðir. Hún þýðir að fundurinn geti staðið allt að því svo lengi að dagskráin verði tæmd. 

Herra forseti. Það er náttúrlega dapurlegt að verða vitni að því að við skulum vera að fara úr öskunni í eldinn hvað varðar vinnubrögð í þinginu þegar Samfylkingin fer inn í ríkisstjórn og tekur þar við af Framsókn. Ég held að hv. þm. Bjarni Benediktsson þurfi ekki að setja á þessa löngu og fræðilegu fyrirlestra sína, það hefur enginn haldið því fram að bannað sé samkvæmt þingsköpum að það séu næturfundir. Hitt liggur alveg ljóst fyrir að hæstv. forseti þingsins, þegar hann mælti fyrir málinu, talaði út frá því að þingstörf yrðu eftirleiðis skipulögð þannig að næturfundir og helst kvöldfundir ættu að heyra sögunni til. Það sem ég hef gagnrýnt er að forseti er að reyna, og því miður er hv. þm. Bjarni Benediktsson eitthvað að hjálpa honum við það, að láta líta svo út sem það hafi einhverja merkingu að bera hér upp tillögu um að dagskrá fundar skuli tæmd, að þingfundur skuli standa svo lengi. Forseti hefur ekki svarað spurningu minni um hvar því finnst stoð í þingsköpunum. Svarið er auðvitað hvergi. Það er ekki hægt, það er óefnisleg tillaga. Það eina sem forseti getur boðað er að fundur standi lengur.

Herra forseti. Ég vil vegna orða 3. þm. Suðvest. um túlkun hans á þingsköpunum segja að ég er ósammála þeirri túlkun sem kemur fram í máli hans. Við höfum að sjálfsögðu ekki sagt að ekki megi vera fundur fram á kvöld eða fram á nótt en það verða að vera einhver tímamörk á því. Það er ekki hægt að segja að fundurinn eigi bara að standa eins lengi og verða vill, jafnvel fram á nefndarfundi í fyrramálið eða næsta þingfund eftir helgi. Í gær var borin upp tillaga um að fundurinn gæti staðið „í dag“, eins og það var orðað, þar til dagskrá yrði tæmd. Við trúðum því að þá merkti það til miðnættis eða þegar deginum lyki og gerðum þess vegna ekki athugasemd við það. Það reyndist vera orðin tóm þegar á hólminn var komið. Ég leyfði mér að kalla það að forseti hefði blekkt þingheim. Forseta mislíkaði það orðalag og gerði athugasemd við það en ég stend samt engu að síður við það. Það verður að vera skýrt gagnvart þingheimi hvað verið er að bera upp og hvað verið er að samþykkja og það er ekki í þessu máli hér.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja fyrir mig að mér finnst alltaf smávon þegar forseti hefur tekið rökum og boðað til fundar, það er skynsamlegt, enda var þessi hæstv. forseti hér í nótt og þá hvarf úr honum hrokinn og yfirlætið. Hingað kemur stjórnarliðið sem svaf í alla nótt með sama stífkrampann og hrokann og heldur því fram sem var horfið frá í nótt. Ég held að þetta fólk þurfi að ganga á fund þeirra fáu stjórnarliða sem voru hér í nótt og beygðu sig undir það að ekki er hægt að niðurlægja stjórnarandstöðuna, 

Virðulegur forseti. Ég var hér sem þingmaður stödd til klukkan 2:57 í nótt og menn úr stjórnarandstöðunni tala um hroka, valdbeitingu og yfirlæti. Með fullri virðingu fyrir þingmönnum stjórnarandstöðunnar beittu þeir og beita með framkomu sinni valdbeitingu, hroka og yfirlæti 

Hæstv. forseti. Það var athyglisverð ræða sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir beindi til okkar stjórnarandstæðinga. Staðreyndin er sú að fluttar voru málefnalegar ræður um leikskólastigið og grunnskólastigið í gær og fram á nótt. Ef stjórnarliðunum finnst að við séum að eyða of  Að koma svo hingað upp og fella palladóma yfir ræðum okkar stjórnarandstæðinga finnst mér í besta falli broslegt því að ræður okkar í gær voru málefnalegar um mjög mikilvæg mál. Við stjórnarandstæðingar erum að reyna að knýja það í gegn að þau mál fái efnislega umfjöllun, ítarlega og vandlega, en því miður virðast stjórnarliðar ætla að beita meiri hluta sínum á þingi 

Hæstv. forseti. Hér verður að halda því til haga í umræðu um hroka og valdbeitingu að nýju þingskapalögin voru sett í einum tilgangi: Að hætta að sýna andlit eins og þetta sem nú er verið að sýna þjóðinni. 
             Mér þykir ekki falleg þessi ásjóna heldur, að horfa ofan í kok á gapandi stjórnarliðum á Alþingi hlæjandi að alvöru málsins. Það er mikil alvara að stjórnarliðum, ríkisstjórninni, hefur mistekist að koma einhverju skikki á vinnubrögð á Alþingi. Við áttum að hafa svigrúm til að hafa málin í maí, í lengdum tíma í maí, það átti að vera svigrúm til að ræða mál og gera hlutina eins og menn, en ekki er boðið upp á það vegna þess að málin koma allt of seint frá ríkisstjórninni, nákvæmlega eins og hefur verið árum saman. Það hefur ekkert breyst nema þetta álag, þessi óafsakanlegu vinnubrögð hafa færst til 

Herra forseti. Ræða hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur áðan var um margt athyglisverð og athyglisverðust kannski fyrir það að með henni staðfesti hún það algerlega sem ég hafði fyrr sagt, að í nótt laut hinn stóri meiri hluti í gras fyrir hinum litla, en það var ekki fyrir neinn hroka hins litla. Það var fyrir málefnalega umræðu, það var fyrir málefnalega baráttu fyrir því að hér væru viðunandi vinnubrögð. Það sem okkur var boðið upp á - hver þingflokkur fyrir sig hefur eitt tækifæri á hverri þingönn, tvö á vetri, eitt á hverri þingönn til að fara fram á lengda umræðu um mál. Okkur í Framsóknarflokki var boðið upp á að hin lengda umræða okkar ætti að hefjast einhvern tíma í aftureldingu eða um óttuskeið. Það var það sem stjórnarmeirihlutinn ætlaði að bjóða okkur upp á. Það eru ekki sæmandi vinnubrögð, það 

Forseti vill vekja athygli hv. þingmanna á því að ákveðin tímamörk eru í þessum umræðum.

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að afar mikil illindi hafa orðið í þinginu núna og ekki oft sem við upplifum það. Ég tel að ástæðan sé sú uppákoma sem varð í nótt. Þá varð stjórnarandstæðingum algjörlega lokið þegar þeir áttuðu sig á því að stjórnarmeirihlutinn ætlaði virkilega að klára framhaldsskólafrumvarpið í nótt þrátt fyrir að framsóknarmenn hefðu beðið um tvöfaldan ræðutíma í ljósi þess að málið er mjög umdeilt. Sem betur fer var fallið frá því. Þessi illindi verða til þess að hér er allt í uppnámi núna og ég spái því að það muni ekkert róast fyrr en við náum einhvers konar samkomulagi um hvernig við eigum að klára þingið. Það er mjög lítill tími eftir, við ætlum að hætta á fimmtudaginn og búið er að gera ráðstafanir til þess að þingmenn geti þá farið til annarra starfa og sumir þurfa að fara í vinnuferðir o.s.frv., það verður því mjög erfitt að draga þingið fram yfir það. Ég spái því, vegna þessara illinda sem hafa skapast vegna framgöngu 

Forseti vill að gefnu tilefni rifja upp að hann hefur boðað til fundar með þingflokksformönnum í hádegishléi til að gera tilraun til þess að ná sameiginlegri niðurstöðu um þinghaldið í dag og vonandi næstu daga.

Virðulegi forseti. Í gær og fram á nóttina fóru fram málefnalegar umræður um leikskólafrumvarp og frumvarp til grunnskólalaga. Það var ekki um að ræða hroka, yfirlæti eða eitt eða neitt í því sambandi. Ágætt samkomulag náðist um með hvaða hætti þeim umræðum skyldi ljúka og ég tel að það hafi verið þeim forseta til sóma sem að því stóð og tekist hafi að ljúka þingstörfum á eðlilegan hátt. Nú erum við að ræða hvernig við ætlum að halda áfram þingstörfum og það skiptir máli að við getum haldið áfram og gengið til dagskrár sem allra fyrst. Virðulegur forseti hefur boðað til þess að fundur verði til að ræða framhald þinghaldsins þrátt fyrir að fyrir liggi að meiri hluti hafi greitt atkvæði með því að þessari umræðu megi ljúka. Ég tel að með því sé forseti að leggja sitt af mörkum til að samkomulag náist og ég tel að við í stjórnarandstöðunni eigum að sætta okkur við það og vonast til þess að jákvæð niðurstaða fáist og hefja almenn þingstörf sem boðuð eru í dagskrá.

Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi leggja áherslu á að þau mál sem hafa verið til umræðu á þinginu t.d. í gær, leikskólar og grunnskólar, eru stórmál. Það á ekki að umgangast þau af þeirri léttúð sem mér sýnist meiri hlutinn gera gagnvart þeim stóru málaflokkum að halda að boðlegt sé að keyra þau mál bara til þess að fá stimpil Alþingis á þau og að þau þurfi ekki að fá nauðsynlega umfjöllun. Mér finnst það móðgun gagnvart málinu og ég tel að það hefði þurft jafnvel ítarlegri umræðu um einstök atriði þar. Alþingi er ekki bara stimpilpúði meiri hlutans eins og hér er verið að keyra fram. Ég legg því áherslu á að forseti íhugi nú stjórn þingsins og framkvæmd á Alþingi með hliðsjón af því. 

Herra forseti. Það vekur undrun mína að það sé kallaður hroki að vilja virða þingsköp og vilja virða skýran vilja hæstv. forseta Sturlu Böðvarssonar. Hann segir skýrt í ræðu sinni í umræðum um þingskapafrumvarpið að mikilvægt sé að áætla tíma fyrir fram, hann segir beinlínis að næturfundir ættu ekki að þekkjast og hann segir beinlínis að þingmenn og starfsfólk Alþingis eigi eins og annað fólk að geta sinnt eðlilegu fjölskyldulífi. Það segir líka í markmiðum frumvarpsins í greinargerð, sem er skýrt lögskýringargagn, með leyfi forseta: „Þingfundir standi að jafnaði ekki lengur en fram að kvöldmat en sé þörf á lengri fundartíma sé því beint inn á eitt kvöld vikunnar, þ.e. þriðjudagskvöld. Þingmenn geta þá haft það í huga við skipulagningu starfa sinna í viku hverri.“ Svo mörg voru þau orð. Enn fremur lagði forsetinn ríka áherslu á að samkomulag tækist áður, að ekki væri sett fram einhliða tillaga í þessa veru. Hér er brotið gegn þingsköpum, brotið gegn 

Herra forseti. Ég varð hissa að heyra ræðu hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur þar sem hún talaði um hroka stjórnarandstöðunnar. Í gær fóru fram afar málefnalegar og góðar umræður um leikskólafrumvarpið og grunnskólafrumvarpið. Þeirri umræðu var ítrekað hrósað af stjórnarmeirihlutanum eða þeim fáu þingmönnum sem hér voru og ég tel meira að segja að hér hafi verið fluttar ræður sem seinna meir verða meitlaðar í stein og vil kannski nefna ræðu hv. þm. Árna Johnsens og kollega míns Bjarna Harðarsonar. Ég vil líka minnast þess að sjálfstæðismenn fóru í andsvör gegn eigin flokksmönnum og þeir gerðu kannski sitt til að sú umræða yrði skemmtileg en þá líka lengri. Við framsóknarmenn höfum farið fram á að haldin verði tvöföld umræða um framhaldsskólafrumvarpið. Ég tel að almenningur í landinu og 

Virðulegur forseti. Ég verð að segja að ég tel að sú umræða sem hefur farið fram í dag sé ekki til þess fallin að auka virðingu þessa vinnustaðar. Sem nýliði á þingi verð ég eiginlega að lýsa yfir miklum vonbrigðum með það hvernig umræðan hefur farið fram. Sem nýliði segi ég, en þó er ég ekki nýliði á vettvangi stjórnmála vegna þess að ég hef starfað í 14 ár á vettvangi sveitarstjórna og það leikrit sem fer fram í dag finnst mér ekki samboðið virðingu Alþingis. Menn tala um nýju þingsköpin. Starfsfólk Alþingis er á einu máli um að nýju þingsköpin hafi til muna bætt vinnuumhverfi þess hér, það hafi einungis tveir næturfundir farið fram frá því að nýju þingsköpin tóku gildi. Við erum á fyrsta ári nýs þingskapabálks og ég segi: Slökum nú aðeins á og gefum 

Hæstv. forseti. Ég tek heils hugar undir með hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur. Förum að vinna eins og manneskjur. Það er það sem við stjórnarandstæðingar höfum verið að leggja af mörkum í umræðunni. Við viljum fá svör frá hæstv. forseta um hversu lengi við ætlum að starfa hér í dag. Við skulum fara að vinna eins og manneskjur. Að sjálfsögðu eykur það ekki virðingu þingsins ef við ætlum að stefna störfum þingsins í eintóma næturfundi. Það eykur ekki virðingu þingsins. Við stjórnarandstæðingar viljum standa vörð um virðingu þingsins. Við viljum fá svör frá hæstv. forseta um það hversu lengi við ætlum að ræða málefni grunn- og framhaldsskóla. Ætlum við að gera það um hánótt? Eykur það virðingu þingsins, t.d. gagnvart framhaldsskólakennurum, að við klárum umræðuna um framhaldsskólana um miðja nótt? Ég spyr: Hverjir eru að gæta virðingar þingsins? Ég er ekki frá því að það séu stjórnarandstæðingar á þingi.

Herra forseti. Ég á það sameiginlegt með hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur að vera tiltölulega nýr á þingi en hafa um langt skeið tekið þátt í stjórnmálum á öðrum vettvangi, á sama vettvangi og hún. Vissulega get ég tekið undir það með henni að margt í vinnubrögðum hér og í þessum störfum kemur á óvart. Ég er þeirrar skoðunar að ná eigi sem bestu samkomulagi um störf þingsins. Það skýtur því skökku við að engir tilburðir skuli vera hafðir uppi af hálfu stjórnar þingsins til að ná einhverju slíku samkomulagi til að hægt sé að setja þingstörfin í ákveðinn ramma. Það skýtur líka skökku við þegar verið er að nýta undanþáguákvæði, má segja, þingskapalaganna til að lengja fundi skuli byrjað á því að hafa atkvæðagreiðslu um hvort fundur eigi að standa lengur en síðan boðið upp á fund með þingflokksformönnum til að freista þess að ná samkomulagi. Af hverju er ekki byrjað á því að reyna áður en þingfundir hefjast að ná samkomulagi milli þingflokkanna um hvaða ramma þingstörfunum er skapaður á hverjum degi fyrir sig?

Hæstv. forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra, Kristjáns L. Möllers. Ég minnist þess af því að ríkisstjórnin á afmæli í dag, er ársgömul, að oft fór þessi hæstv. ráðherra á rósrauðu skýi í yfirlýsingum sínum, lofaði framkvæmdum hér og þar sem oft og tíðum höfðu verið ákveðnar í fyrri ríkisstjórn en nú fer hann mikinn í að - ég vil ekki kalla það að svíkja heldur að fresta og draga til baka. Einn sá vegur sem lofað var í tengslum við mótvægisaðgerðir er Suðurstrandarvegur frá Þorlákshöfn til Grindavíkur, athafnavegur, ferðamannavegur, vegur sem er mikilvægur fyrir kjördæmið. Nú kom fram nokkuð undarlegt í viðtali við Stöð 2 í gær. Þann 13. mars kom fram í tilkynningu frá samgönguráðuneytinu að fyrri áfanginn yrði boðinn út um næstu mánaðamót, þ.e. fyrir tæpum tveimur mánuðum, og sá síðari í júní. Nú kannast hæstv. ráðherra ekkert við þetta lengur og segir, með leyfi forseta: „Nú man ég ekki alveg eftir því hvort það var. Ég held það hafi verið þá einhver mistök hjá mér ef það hefur verið,“ - segir hann. - „En við verðum auðvitað að hafa það huga að þegar ríkisstjórnin tók þessa ákvörðun um að flýta öllum þessum framkvæmdum þá settum við mikla pressu á Vegagerðina og hönnuði hennar.“ Ég vil fá það skýrt fram frá hæstv. ráðherra: Hvað hefur nú gerst með Suðurstrandarveginn? Hvers vegna er honum frestað? Hvenær stendur hæstv. ráðherra og ríkisstjórn við þá yfirlýsingu sem hún gaf vegna mótvægisaðgerða á niðurskurði af þorski? Hvergi var meira skorið niður en í Grindavík af þorskveiðiheimildum og þessi vegur væri mikilvæg mótvægisaðgerð hvað varðar þau byggðarlög og Suðurkjördæmi.

Hæstv. forseti. Formaður Framsóknarflokksins er gamansamur maður og í framhaldi af þeirri umræðu sem hér hefur verið er greinilegt að ekki hafa allir fengið þann svefn sem þeir þurfa að fá til að koma glaðir til leiks. Fyrir það fyrsta vil ég segja að ekki er verið að fresta neinu hvað varðar Suðurstrandarveg. Það er verið að flýta framkvæmdum. Sú ríkisstjórn sem nú situr ákvað það og tilkynnti 10. júlí í fyrra að Suðurstrandarvegur yrði settur í flýtiframkvæmd en í þeirri samgönguáætlun, virðulegi forseti, sem m.a. hv. þm. Guðni Ágústsson samþykkti og stóð að, var Suðurstrandarvegur með peninga á þessu tímabili, á öðru tímabili samgönguáætlunar, þ.e. 2011–2014, og líka á þriðja tímabili 2015–2018. Ekki var dugurinn meiri hjá framsóknarmönnum hvað þennan veg varðar en þar kemur fram. Hins vegar hefur núverandi ríkisstjórn eins og ég sagði áðan sett þetta í flýtiframkvæmd. Nægt fé er til framkvæmda og engu er verið að fresta. Útboðið er að fara í gang. Hins vegar tafðist það örlítið frá því sem ætlunin var að bjóða út m.a. vegna þess að það kom fram að fyrirhuguð veglína var ekki alveg samkvæmt skipulagi sveitarfélagsins. Samningar við landeigendur hafa tekið örlítið lengri tíma og síðast en ekki síst er verið að breyta aðeins verkferlum. Verið er að stækka fyrri hlutann vegna þess að það er talið hagkvæmara út af efnisflutningum. Virðulegi forseti. Ég get sagt það eitt að þetta er á fullri ferð og útboð er væntanlegt næstu daga. Þetta er gömul ákvörðun um að fara í þennan veg sem hefur ekki gengið eftir. Nú er verið að inna það af hendi. Útboðið er að fara fram. Þetta er stórt verk. Það þarf að bjóða út m.a. á Evrópska efnahagssvæðinu en þessi ríkisstjórn hefur heldur betur gefið í hvað þetta varðar og ég trúi ekki öðru en að hv. þingmaður taki gleði sína á ný og komi og fagni þessari ákvörðun núverandi ríkisstjórnar sem var miklu betri en áður var.

Hæstv. forseti. Nú mun þjóðin og þingið spyrja: Hvort ruglaði hæstv. ráðherra í viðtali í sjónvarpsstöð í gær eða hér? Svo óskiljanlegt er viðtalið frá gærdeginum um frestun þessara framkvæmda og að það sé ekki á dagskrá. Svo kemur hann hér og segir að þetta sé allt saman á fullri ferð. Ég fagna því auðvitað ef allt er á fullri ferð. Fyrir því hef ég barist lengst allra manna og vissulega fannst mér mikilvægt að fá meiri peninga út frá mótvægisaðgerðunum og því áfalli sem Þorlákshöfn og Grindavík urðu fyrir og mikilvægi þessa vegar. En hins vegar botna ég ekkert í hæstv. ráðherra hvernig hann getur talað í dag í málinu af því að ég er bara með í höndunum það sem hann sagði á Stöð 2 í gær.  Hins vegar þarf ráðherra ekki að vera að tala til okkar með hroka og skamma Sjálfstæðisflokkinn í leiðinni því við höfum á síðustu árum staðið 

Virðulegi forseti. Það er gott að ég get tekið þátt í því að gera daginn gleðilegan fyrir hv. formann Framsóknarflokksins á eins árs afmæli ríkisstjórnar. Aðeins út af því sem hann er að gera að aðalatriði, þ.e. hádegisviðtal í gær þar sem vitnað var í það sem ég átti að hafa sagt. Ég hef skoðað þau ummæli, virðulegi forseti, og það sem þar kom fram um að haft væri eftir mér að Suðurstrandarvegur færi í eitt allsherjarútboð, er bara ekki rétt. Það voru ekki mín orð í því viðtali. Það sem haft var þar eftir mér kom fram innan gæsalappa og var rétt eftir haft, en að ég hafi einhvern tíma talið að vegurinn færi allur í eitt útboð hefur aldrei verið. Virðulegi forseti. Aðalatriðið er að þessi 58 km vegur þar sem aðeins er lokið við 8,6 km er að fara í útboð. Fyrsti áfangi hefur verið stækkaður út frá því sem ég gat um áðan. Undirbúningurinn hefur e.t.v. tekið örlítið lengri tíma en ætlað er. Þannig getur ýmislegt komið upp út af þeim atriðum 

Virðulegi forseti. Fram kom tilkynning fyrir skömmu frá viðskiptaráðuneytinu um að gerð hafi verið úttekt á árangri af því að lækka virðisaukaskatt af matvælum og fella niður tolla eða vörugjöld. Niðurstaðan sem átti að verða sú að þær aðgerðir fyrrverandi ríkisstjórnar mundu leiða til þess að lækka matvælaverð um 14–16% reyndust hafa algerlega mistekist. Lækkun matvæla var ekki nema brot af því sem til stóð af þeirri einföldu ástæðu að verðlagning er frjáls í landinu og smásöluaðilarnir ákveða það verð sem neytendur eru tilbúnir að kaupa miðað við aðstæður á markaði á hverjum tíma. Vandinn er sá að skortur er á samkeppni. Hér eru fáir stórir aðilar á smásölumarkaði sem hafa verðlagninguna í sinni hendi þannig að þessi lækkun mistókst. Hún lenti ofan í vösunum hjá Baugi, Högum og öðrum þeim aðilum en ekki ofan í vasa neytenda. Tíu milljarðarnir sem áttu að fara til neytenda hurfu á leiðinni. Nú hyggst hæstv. ríkisstjórn beita sér fyrir breytingum sem eiga að leiða til sömu aðgerða, hefja innflutning á hráu kjöti, draga úr tollum og vörugjöldum á matvælin og bæta stöðu neytenda, eða hvað? Ég spyr hæstv. viðskiptaráðherra: Hefur hann trú á því að þessi vegferð endi á einhvern annan hátt en sú vegferð sem fyrrverandi ríkisstjórn fór í haustið 2006? Er nokkur von til þess miðað við núverandi skort á samkeppni á íslenskum matvörumarkaði að neytendur njóti neins góðs af auknum innflutningi á matvöru og niðurstaðan verði nákvæmlega sú sama og í þessu tilviki að það verði fjársterku smásöluaðilarnir sem hirða milljarðana í sinn vasa en neytendur sitja uppi með sama verð?

Virðulegi forseti. Í þessu samhengi kom mjög fróðleg skýrsla frá Samkeppniseftirlitinu í fyrradag þar sem fjallað er mjög ítarlega um viðskiptasamninga, birgja og annað samstarf fyrirtækja á matvörumarkaði þar sem Samkeppniseftirlitið rannsakar mjög nákvæmlega samskipti smásala og heildsala á matvælamarkaði og boðar í framhaldi af því heilmiklar frekari rannsóknir og athuganir á ýmsu þar í. Eitt af því sem þar kemur fram er að átt hafi sér stað mikil samþjöppun á smásölumarkaði frá 1992 þegar stærsti aðilinn þá var með 33% en nú samkvæmt upplýsingum um tekjur lágvöruverslana hefur hann aukið sinn hlut og eru Hagar núna með um 50% markaðshlutdeild í sölu á dagvöru á landinu öllu, Kaupás með 22% og Samkaup 15%. Þetta er svona svipað og verið hefur síðustu 4–5 árin. Ljóst er að íslenskur markaður er á öllum sviðum fákeppnismarkaður og við það bætist mikil fjarlægð frá öðrum og stærri mörkuðum. Við búum því við fákeppni í samfélagi okkar og víða er samkeppnisbrestur á ferðinni. Hægt er að taka á þessu með ýmsum leiðum, lækkun á viðskiptahindrunum á innflutningi skiptir örugglega máli til að lækka verð til neytenda. Ég er alveg sannfærður um það. Hvað varðar virðisaukaskattslækkunina í fyrra skilaði hún sér ekki af fullu afli eins og menn höfðu vænst. En ég held hins vegar að væntingarnar hafi líka verið óraunhæfar þar um en vissulega skiluðu þær sér ekki eins og átti að gera. Það sem skiptir mjög miklu máli í þessu sambandi er að stórefla neytenda- og samkeppniseftirlit á þessum markaði. Virkara og öflugra samkeppniseftirlit skilar meiri árangri en nokkuð annað til að tryggja neytendum hagstæðasta verð sem hugsast getur, sérstaklega þegar litið er til fjarlægðar frá öðrum mörkuðum og þeirrar fákeppni sem ríkir hérna á eiginlega öllum sviðum.

Virðulegi forseti. Þegar þessar aðgerðir voru ræddar á Alþingi á haustdögum 2006 sagði formaður Samfylkingarinnar að höfundurinn að þessu þingmáli væri Samfylkingin. Þessi aðgerð væri leið Samfylkingarinnar til þess að bæta kjör neytenda á Íslandi. Nú hefur hún mistekist algjörlega og ástæðan er þekkt. Það er vegna þess að hér vantar samkeppni á markaði til að tryggja það að neytendur njóti góðs af verðlækkuninni. Þess vegna er það óráð að fara í frekari opnun á innflutningi á matvöru vegna þess að það lendir í vösunum á smásöluaðilunum.  Ég vil minna á viðvörunarorð mín sem ég lét falla á sínum tíma í þinginu þar sem ég vakti athygli á því að skortur á samkeppni gæti leitt til þeirrar stöðu sem 

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að skortur á samkeppni leiðir alltaf til þess að neytendur þurfa að borga hærri verð fyrir vöruna og það brotnar á neytendum með ýmsum hætti. Þess vegna er þetta alltaf stóra spurningin: Hvernig getum við aukið samkeppni í íslensku samfélagi á sem allra flestum sviðum? Því færri viðskiptahindranir innan lands eða á milli landa stuðla alveg örugglega að því að lækka verð til neytenda. Það getur hins vegar komið illa við framleiðendur á öðrum sviðum ef ekki er gengið fram með sanngjörnum og skynsamlegum hætti við að lækka innflutningsverndina eða viðskiptahindranirnar sem þar um ræðir. Það getur vel verið að eitthvað af þessu lendi í vösum smásöluverslana og kaupmanna en örugglega mundi það skila sér til neytenda að einhverju leyti eins og virðisaukaskattslækkunin í fyrra skilaði sér að einhverju leyti til neytenda þó að hún hafi ekki gert það að öllu leyti. Það eru að sjálfsögðu vonbrigði að sú lækkun skilaði sér ekki með myndarlegri hætti í vasa neytenda en hún gerði það samt að hluta. Síðan hverfur hún að sjálfsögðu inn í verðlagsþróun og annað en hún hafði sín áhrif en ekki þau sem vænst var. Mestu skiptir 

Herra forseti. Ég ætla að gera að umtalsefni málefni Vestmannaeyjaferju. Eins og kunnugt er voru nýlega opnuð tilboð í smíði og rekstur nýrrar Vestmannaeyjaferju til fimmtán ára og eftir þeim upplýsingum sem fram hafa komið bárust aðeins tvö tilboð, reyndar var annað strax dæmt ógilt og þar af leiðandi stóð eitt eftir sem hljóðaði upp á um 16,3 milljarða. Kostnaðaráætlun var upp á u.þ.b. 10 milljarða þannig að þetta tilboð fór um 60% fram úr áætlun. Ég hef þess vegna áhuga á að heyra frá hæstv. samgönguráðherra hvar þetta mál stendur nákvæmlega og vek um leið athygli á opnu bréfi sem samgönguráðherra fékk í Morgunblaðinu í dag eftir Alfreð Tulinius skipatæknifræðing þar sem hann fjallar um þessa ferju og færir rök fyrir því að hér kunni að vera í uppsiglingu nokkuð alvarlegt mál. Hann segir t.d., með leyfi forseta, að við þarfagreiningu hafi ekki verið byggt á hlutlausu mati á samgönguþörfum Vestmannaeyinga, heldur sé hún þjökuð af annmörkum væntanlegs ferjulægis við Landeyjahöfn. Innsiglingin gefi komandi ferju takmarkanir í breidd og djúpristu skipsins. Síðan lýsir hann tæknilegum þáttum, þarfagreiningunni og tæknilegum þáttum skipsins, málum og þess háttar, og segir svo, með leyfi forseta: „Hér stíg ég um það bil frá borði, og hætti mér tæpast í lengra ferðalag með þessari ferju.“ Hann vísar hér í ágæt lögmál Newtons og Arkímedesar og segir svo að þau séu nú reyndar grafin eins og þeir félagar báðir tveir. Hann vísar líka í það að þetta mál sé farið að minna óneitanlega á aðferðafræði sem notuð var við Grímseyjarferju og segir svo í lokin: „En það er víst að Grímsævintýrið kemur til með að vera smáslys í krónutölum talið miðað við það „skipbrot“ sem hér stefnir í.“ Ég vil þess vegna spyrja hæstv. samgönguráðherra: 

Virðulegi forseti. Vegna aðalatriðis í ræðu hv. þingmanns, þ.e. spurningunni sem kom fram síðast, um hvað ríkisstjórnin hyggist gera í þessu máli, þá get ég bara sagt að þetta mál er auðvitað til vinnslu hjá ríkisstjórninni. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir útboðið og tilboðin sem fengust. Því miður fékkst bara eitt tilboð sem tekið var gilt. Tveir aðilar sögðu sig frá því á undirbúningstíma. Einn skilaði inn tilboði sem var dæmt ógilt og var ekki opnað þannig að menn sáu engar tölur þar. Því tilboði sem kom var hafnað en teknar upp samningaviðræður eins og gert var ráð fyrir í útboðsgögnunum. Þær leiddu til þess að þeir aðilar sem eru að bjóða, þ.e. Vinnslustöðin og Vestmannaeyjabær, lækkuðu sitt tilboð - ég verð að biðja hæstv. forseta um að fá hljóð í salinn - þeir lækkuðu sitt tilboð og það kom. Verið er að vinna með það. Sem svar við spurningu hv. þingmanns um hvað sé að gerast, þá er þetta á vinnslustigi og við erum að vinna með þetta mál eins og öll önnur mál sem snúa að samgöngumálum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar og það bendir til þess að ríkisstjórnin hafi í hyggju að vinna með það tilboð sem þrátt fyrir allt barst. Jafnvel þó að það sé væntanlega enn þá eftir leiðréttingu talsvert yfir kostnaðaráætlun, sennilega um 30–40%, ef ég veit rétt. Það eru auðvitað verulegar fjárhæðir þar á ferðinni, kannski 2–4 milljarðar. Þannig er kannski fróðlegt að heyra hvort ráðherrann telur að það sé viðunandi. Síðan vitnaði ég í þetta opna bréf með það í huga að ráðherrann segði okkur kannski eitthvað um það hvernig hann hyggst mæta þeim vangaveltum sem þar koma fram um Newton-lögmálið og annað slíkt og hvort hann hyggst láta sérfræðinga sína fara yfir það vegna þess að það er full ástæða til að taka athugasemdir af þessum toga alvarlega. Að minnsta kosti er það einnar messu virði að kanna hvort eitthvað sé hæft í fullyrðingum sem þar koma fram.

Virðulegi forseti. Aðeins varðandi það opna bréf sem mér barst í Morgunblaðinu í morgun, þá las ég það með morgunkaffinu eins og hv. þingmaður hefur gert og ég las það vel í gegn. Mér þótti það mjög merkilegt sem þar kom fram og er sett fram þótt ég dæmi ekkert um það á þessu stigi, en þetta var athyglisvert bréf og þau sjónarmið sem þar koma fram. En hvað varðar tilboðið þá er verið að vinna með það eins og ég sagði áðan. Siglingastofnun hefur haft þá reglu og Vegagerðin auðvitað líka að þegar koma tilboð sem eru langt fyrir ofan kostnaðaráætlun þá er þeim oft hafnað. Eins og ég sagði þá er ekki hægt að segja neitt um það á þessu stigi vegna þess að málið er á vinnslustigi og menn gefa sér auðvitað þann tíma sem þarf til að vinna það og fara í gegnum það. Síðan kemur að því að öll gögn liggja á borðinu og þá taka menn ákvörðun. Það verður gert innan skamms.

Virðulegi forseti. Á undanförnum vikum og mánuðum liggur við að segja höfum við í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd fjallað um svokallaða matvælalöggjöf, sem er ansi viðamikil löggjöf, og innleiðingu á reglum Evrópusambandsins um meðferð matvæla. Margt áhugavert hefur komið fram í þeirri umræðu. Eitt af því sem hefur þó verið einna mest áberandi þar er sú mikla tortryggni og sú mikla gjá sem ríkir á milli framleiðenda á matvælamarkaði á Íslandi og þeirra smásala sem reka stærstu keðjurnar sem starfa á markaði. Þessi tortryggni er svo rík að þar koma fram mjög alvarlegar athugasemdir um áhrif á samkeppni og samkeppnishamlandi aðgerðir. Hafa nefndarmenn m.a. beint þeim tilmælum til þessara aðila, í ljósi þeirra orða sem fallið hafa á fundum nefndarinnar, að það sé mjög mikilvægt að þeir reyni að vinna að því að ná einhverri sátt um sitt samstarf. Það eru tveir til þrír smásalar ráðandi á þessum markaði, smásölumarkaði með matvæli í landinu. Spurning mín til hæstv. viðskiptaráðherra snýst um það að við fáum á hreint hver sé markaðshlutdeild hverrar keðju fyrir sig á matvælamarkaðnum. Upplýsingarnar sem við höfum fengið frá þessum mismunandi aðilum eru þær að stærsti aðilinn sé með frá 40%, sem hann segir sjálfur í nefndinni, og upp í 65%. Þetta er gríðarlegur munur. Ráðherrann sagði áðan að hún væri um 50%. Ég vil þá spyrja ráðherra þeirrar spurningar: Er ástæða til þess í ljósi þessara upplýsinga að hann láti fara fram sérstaka könnun á því hvort hlutirnir hafi breyst eitthvað frá þeim upplýsingum sem hann gaf í 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa mikilvægu fyrirspurn. Því er til að svara að núna á einni viku hafa mér borist tvær skýrslur eða úttektir á hlutdeild fyrirtækja smásala á matvælamarkaði. Annars vegar er samningur sem ég gerði við Hagfræðistofnun Háskóla Íslands í nóvember um úttekt á stöðu neytenda á Íslandi sem ég fékk í hendurnar í síðustu viku og var dreift til þingmanna á mánudaginn var þar sem m.a. er kortlögð hlutdeild á matvælamarkaði auk að sjálfsögðu ýmissa annarra hluta. Í fyrradag kom svo út skýrsla Samkeppniseftirlitsins um viðskiptasamninga birgja og smásala á matvælamarkaði þar sem er yfirgripsmikil úttekt á stöðunni á matvælamarkaðnum sérstaklega og samskiptum birgja og smásala og þar kemur margt gríðarlega athyglisvert fram. Það eru nýjustu tölurnar um hlutdeild á smásölumarkaði fyrir dagvöru og samkvæmt þeim upplýsingum, sem eru byggðar á tekjum matvöruverslana á árinu 2006, voru Hagar með u.þ.b. 50% markaðshlutdeild í sölu á dagvöru í landinu öllu. Kaupás var þá með 22% hlutdeild og Samkaup með 15% hlut. Aðrir keppinautar á matvörumarkaði voru með minni hlutdeild. Af framangreindu sést að talsverðrar samþjöppunar gætir á matvælamarkaði og það hefur og getur að sjálfsögðu haft samkeppnishamlandi áhrif, sérstaklega þegar litið er til samningsgerða birgja og matvöruverslana. Og það var það sem Samkeppniseftirlitið var sérstaklega að rannsaka. Þetta eru tölur frá árinu 2006 og við munum að sjálfsögðu taka saman nýjustu tölur fyrir árið 2007. Ég mun láta gera það ef það er ekki þá þegar búið. Þetta eru nýjustu tölurnar og þetta stendur nokkuð í stað á milli ára af því að hlutdeildin hefur verið 45–50% hvaða viðmið sem notuð eru.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessar upplýsingar. Ég segi það þó enn og aftur að þessar mjög svo misvísandi upplýsingar sem koma annars vegar frá framleiðendum og dreifingaraðilum á matvælamarkaði til verslana þar sem talað er um allt að 65% hlutdeild Haga á þessum markaði, valda áhyggjum og eru auðvitað mjög sérstakar. Þeir mæla þetta kannski meira í magni en í krónum og aurum og það er mikilvægt að skoða þetta út frá þeim lið líka. Við höfum fengið að heyra aðrar athugasemdir eins og t.d. það að aðilar á matvælamarkaði, keðjurnar, leyfi sér minni álagningu á innflutt kjöt en á íslenskt. Þeir hafa, eðlilega, skilarétt á íslensku kjöti en ekki á innfluttu. Það eru svona hlutir sem ég held að við verðum að reyna að vinna í. Það er óþolandi ef íslenskir framleiðendur landbúnaðarafurða þurfa að búa við það að þær smásölukeðjur sem eru ríkjandi og ráðandi á markaðnum hér á landi leyfi sér að leggja minna á innflutt matvæli hreinlega til að skapa sér sterkari samkeppnisstöðu gagnvart þeim sem eru hér í framleiðslu.

Það er hárrétt hjá hv. þingmanni og væri óþolandi ef svo væri. Að því laut úttekt Samkeppniseftirlitsins sérstaklega sem hefur nú staðið lengi yfir. Það er mjög ítarleg og vönduð úttekt til að koma í veg fyrir að stórir aðilar beiti markaðsráðandi stöðu sinni, misnoti markaðsráðandi hana með einhverjum hætti til að níðast annað hvort á neytendum eða framleiðendum. Þess vegna var þessi úttekt sérstaklega gerð. Besta vörn okkar gegn aukinni samþjöppun, gegn fjarlægð frá öðrum mörkuðum, gegn fákeppni - af því að við búum í þjóðfélagi þar sem fákeppni er á flestum sviðum - er virkara samkeppniseftirlit en nokkurn tíma áður og strangari löggjöf. Þess vegna var það sérstakt fagnaðarefni að viðskiptanefnd afgreiddi út nú í morgun ný samkeppnislög þar sem samrunar eru gerðir tilkynningarskyldir fyrir fram. Það er alveg sérstök vörn gegn frekari samþjöppun í íslensku samfélagi. Fjárheimildir til Samkeppniseftirlitsins voru auknar um 30% á síðasta ári og vonandi getum við 

Virðulegur forseti. Ég vil aðeins spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra út í vistunarmat. Undanfarið hefur verið fréttaflutningur um að biðin hjá öldruðu fólki á Landspítalanum eftir vistun og hjúkrunarrýmum hafi styst. Af opinberum fréttaflutningi að dæma má ætla að það sé vegna einhverra breytinga sem gerðar voru í febrúar. Það er nú alls ekki þannig og mig langar aðeins að rifja upp forsöguna af því að sú er hér stendur beitti sér fyrir því að gerð var breyting á vistunarmatinu samkvæmt lögum í mars 2007. Aðdragandinn var sá að ég gaf út stefnu um öldrunarmál sumarið 2006 þar sem tekið var á því að breyta ætti vistunarmatinu til þess að gera það faglegra. Við blasti að það var ekki nógu faglegt og æ fleiri upplýsingar urðu til þess að sú stefna var sett fram. Málið fór inn í þingið og allir flokkar samþykktu málið þannig að það var þverpólitísk samstaða um að breyta vistunarmatinu, gera það faglegra. Síðan var sett reglugerð í framhaldinu, í desember að mig minnir, af núverandi hæstv. ráðherra og það var ágætt. Það var gert á grundvelli nýrra laga þannig að vistunarmatshópunum var fækkað úr 40 í innan við 10. Þrír fagaðilar voru settir í hvern hóp. Gamla kerfið á hjúkrunarheimilunum var þannig að stjórnirnar þar gátu valið fólk af lista yfir þá sem höfðu mesta þörf fyrir hjúkrunarrými og sá listi var ekki nógu faglegur. Núna eru bara þrír einstaklingar sem stjórnirnar fá að velja úr og sá listi er unninn með miklu faglegri hætti en áður. Á honum er fólk sem er í brýnni þörf fyrir vistun og eins fólk sem hefur beðið á Landspítalanum í sex vikur. Kerfið sem við á Alþingi vorum alltaf sammála um að setja upp er nú farið að virka. Það er mjög gleðilegt. Hins vegar er vandinn núna sá að mörg sveitarfélög hafa dregið úr félagslegri þjónustu og síðasta skýrsla Ríkisendurskoðunar sýnir það líka þannig að það hefur verið of mikill þrýstingur á hjúkrunarheimilin. 

Virðulegi forseti. Það er rétt sem fram kemur hjá hv. þingmanni að eftir að þessi reglugerð var sett - hún tók gildi 1. janúar ef ég man rétt - og menn fóru að vinna eftir henni hefur náðst mikill árangur. Þegar biðlistinn eftir öldrunarrými á Landspítalanum var sem lengstur taldi hann 140 manns. Ef ég man rétt voru það 70 manns síðasta haust en núna er hann orðinn mjög viðráðanlegur sem er mjög ánægjulegt. Það kemur til vegna þess að þegar menn fóru að vinna eftir þessari nýju reglugerð sem er byggð á heilbrigðislögunum hafa menn náð að gera þetta með mun faglegri hætti en áður var. Að auki hjálpa til önnur úrræði eins og t.d. sá samningur sem gerður var við Heilsuverndarstöðina og sömuleiðis hjálpar til sú deild sem sett var af stað eftir útboð á Landakoti eins og við þekkjum. Ég verð víst að biðja hv. þingmann að endurtaka spurninguna varðandi að taka á ákveðnum sveitarfélögum. Það liggur alveg fyrir að eitt af þeim stóru verkefnum sem þessi ríkisstjórn fæst við snýr að öldruðum og þjónustu við þá. Margt hefur verið gert frá því að þessi ríkisstjórn tók við og t.d. er lagt upp með að sameina heimaþjónustu og heimahjúkrun. Hins vegar er mikil og flókin vinna fram undan, sérstaklega þegar kemur að stóru sveitarfélögunum, en við höfum unnið ötullega að þessu máli frá því að ríkisstjórnin tók við, bæði með Reykjavíkurborg og öðrum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu. Á sama tíma vinnur ríkisstjórnin að aukinni þjónustu hvort sem það eru hjúkrunarrými eða aukin heimaþjónusta því að markmiðið hlýtur að vera - og við þurfum að leggja meira upp úr því - að gefa því fólki sem hefur tækifæri til þess að vera eins lengi heima hjá sér og mögulegt er.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að draga það fram hér, eins og ég var að gera í ræðu minni, að þetta er ekki eitthvert nýtt fyrirbæri, hókus pókus - vandinn leystur, sem nú hefur átt sér stað í kerfinu. Það voru sett lög hér á síðasta kjörtímabili sem allir flokkar samþykktu til að ná þessum árangri þannig að allir flokkar eiga hlut í þeim góða árangri. Kerfið er þannig núna að ekki er hægt að leggja fram beiðni um vistunarmat til þess að fara á hjúkrunarheimili nema félagsleg heimaþjónusta, heimahjúkrun og önnur úrræði sem eiga að styðja fólk til dvalar í heimahúsi, séu fullreynd. Það var ekki þannig áður. Á sama tíma sáum við að samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar minnkaði meira en helmingur sveitarfélaga félagslega þjónustu fyrir aldraða. Stór sveitarfélög eins og Kópavogur, Reykjanesbær, Garðabær, Seltjarnarnes, Akranes, Ísafjarðarbær o.fl. drógu úr þjónustu við aldraða. 

Virðulegi forseti. Ég held að ég sé nú sá maður hér í þinginu sem hafi bent mönnum hvað oftast á að allir þingmenn greiddu atkvæði með heilbrigðislögunum. Eitt af því sem við erum að vinna að í framhaldi af því er t.d. sjúkratryggingafrumvarpið. Það hefur farið svolítill tími í það, virðulegi forseti, að minna suma á að þeir samþykktu þann lagabálk og jafnvel þarf að minna suma á að þeir samþykktu hann ekki aðeins heldur undirbjuggu líka þann lagabálk  Hins vegar liggur það alveg fyrir að við vinnum með öllum þeim sveitarfélögum sem hér voru nefnd að aukinni og bættri þjónustu. Ég held að það sé besta leiðin, þ.e. samvinna við sveitarfélögin, og ég vonast til þess að við getum náð góðri niðurstöðu um málið.

Herra forseti. Ég þakka fyrir að þessi umræða skuli komast hér að í önnum þingsins á lokadögum og þakka hæstv. ráðherra fyrir að verða fyrir svörum. Það er kunnara en frá þurfi að segja að það er afar viðkvæm staða uppi á fasteignamarkaði núna. Við því var að sjálfsögðu að búast að dregið gæti úr eða að stöðvast gætu þær miklu hækkanir á fasteignaverði sem orðið hafa undanfarin ár, talsvert á annað hundrað prósent umfram verðlag ef litið er nokkur ár til baka. Það er jafnljóst að það er afar varhugavert og hefur neikvæðar afleiðingar fyrir almenning og hagkerfið ef sú kólnun verður of hröð eða markaðurinn frýs, ég tala nú ekki um ef raunverð lækkar um tugi prósenta. Hér þarf því að hyggja að mörgu. Nú eru merki um að fasteignaverð er tekið að lækka um 0,4% síðustu vikur, sem er umtalsverð lækkun þegar tekið er mið af verðbólgu. Það er auðvitað ekki síður áhyggjuefni að það eru vísbendingar um vaxandi greiðsluerfiðleika hjá almenningi. Það þarf engan að undra þegar gengi sumra erlendra mynta sem lánað hefur verið í til íbúðarkaupa á undanförnum tveim, þrem árum eins og japanska jensins og svissneska frankans hefur hækkað um 30–40% gagnvart krónu. 12% verðbólga með hækkun verðbótaþáttar segir líka til sín. Auðvelt er að taka dæmi um tugþúsunda hækkun greiðslubyrði á milli ára. Ég er hér með í höndunum t.d. dæmi af ungu fólki sem keypti íbúð í júní fyrra og tók blönduð lán í erlendum myntum hjá bönkum og Íbúðalánasjóði. Greiðslubyrðin vegna vaxtanna einna af erlendu lánunum, sem eru afborgunarlaus fyrstu tvö árin, hefur hækkað um á þriðja tug þúsunda á þessu eina ári. Verðbótaþátturinn af verðtryggðu láni sem tekið var 2005 hefur hækkað um 10 þús. kr. á mánuði hverjum og þannig mætti áfram telja. Vísbendingar um vaxandi erfiðleika sjást m.a. í því að nú er kominn umtalsverður biðlisti hjá Ráðgjafarstofu heimilanna og greiðsluerfiðleikaumsóknir hjá Íbúðalánasjóði hafa nú aukist um allmörg prósent milli mánaða. Þær voru 5% fleiri í síðasta mánuði en á sama tíma fyrir ári og er talið að þær muni aukast um 10–15% í lok þessa mánaðar, borið saman við sama mánuð í fyrra. Nauðungarsölubeiðnum hefur ekki fjölgað milli ára að heitið geti en kröfulýsingum hjá sýslumönnum landsins hefur fjölgað úr 180 á fyrri helmingi síðasta árs í um 300 á fyrri helmingi þessa árs. Það er enginn vafi á því að það er erfiðara nú en hefur verið um áratuga skeið fyrir ungt fólk að komast yfir eigið íbúðarhúsnæði og það eru ungu skuldsettu fjölskyldurnar með íbúðarlán, bílakaupalán og námslán á bakinu sem nú eru í mestum erfiðleikum. Við þessar aðstæður er ákaflega óheppilegt að hrófla við Íbúðalánasjóði. Ummæli fjármálaráðherra frá fundi Samtaka iðnaðarins nú á dögunum vita ekki á gott í þeim efnum en þar boðar hæstv. fjármálaráðherra fulla markaðsvæðingu allrar almennrar starfsemi Íbúðalánasjóðs og væntanlega þá með tilheyrandi hækkun vaxta þegar þess væri frekar þörf að Íbúðalánasjóður gæti aukið fyrirgreiðslu sína við fólk til að örva fasteignamarkaðinn. Við skulum rétt vona að hæstv. ríkisstjórn taki þessa hluti alvarlega og skoða úrræði og viðbrögð og því verður fróðlegt að heyra hvað hæstv. félagsmálaráðherra hefur fram að færa í þeim efnum. Ég spyr: Ætlar ríkisstjórnin að skoða það af einhverri alvöru að auka verulega stuðning við fólk í erfiðleikum í þessum efnum, t.d. með því að hækka stórlega vaxta- og húsaleigubætur? Er ríkisstjórnin tilbúin til að skoða nú í samstarfi við sveitarfélögin í landinu að gera leikskólann gjaldfrjálsan? Það væri gríðarleg kjarabót fyrir ungu barnafjölskyldurnar sem eru einmitt þær sem bera mestar byrðar af skuldum vegna íbúðarkaupa á undanförnum árum. Verður Íbúðalánasjóður látinn í friði? Fær hann að starfa og gegna hlutverki sínu af myndugleik, jafnvel auka fyrirgreiðslu við fólk sem á í erfiðleikum og til að halda fasteignamarkaðnum gangandi? Það er gott og vel að hvetja til aðgæslu eins og hæstv. forsætisráðherra hefur gert en menn þurfa þak fyrir höfuðið á Íslandi. Verður Ráðgjafarstofa 

Virðulegi forseti. Það þarf engum að koma á óvart að staðan á fasteignamarkaði er mjög erfið um þessar mundir. Við erum annars vegar að takast á við afleiðingar hagstjórnarmistaka síðustu ríkisstjórnar og óábyrgar aðgerðir bankanna á húsnæðislánamarkaði á undanförnum árum og hins vegar alþjóðlega fjármálakreppu. Það er hægara sagt en gert að vinna húsnæðismarkaðinn út úr slíkum aðstæðum og ef það á að takast verða allir aðilar að axla sína ábyrgð og enginn má hlaupast undan merkjum. Það skiptir líka máli um hvernig við höldum nú á máli að viðurkenna mikilvægi Íbúðalánasjóðs fyrir íslenskt velferðarkerfi. Ef ekki væri fyrir Íbúðalánasjóð væru fasteignaviðskipti á Íslandi lömuð. Hér væri varla hægt að tala um fasteignamarkað ef ekki væri fyrir Íbúðalánasjóð. Þetta þurfa menn að viðurkenna. Í hnotskurn hefur þróunin frá 2004 verið með þeim hætti að Íbúðalánasjóður hefur lánað að meðaltali rúma 5 milljarða á mánuði frá þeim tíma sem nú hefur dregist saman um 1–1,5 milljarð kr. Bankarnir lánuðu að meðaltali tæpa 29 milljarða á mánuði á sl. þrem árum en í mars í ár lánuðu þeir 918 millj. kr. Útlán Íbúðalánasjóðs voru um 15 milljarðar fyrstu fjóra mánuði þessa árs en veðlán banka og sparisjóða 4 milljarðar á sama tíma. Aukinna vanskila er enn sem komið er ekki farið að gæta mikið hjá helstu lánastofnunum en því miður liggur slík þróun tvímælalaust í loftinu. Íbúðalánasjóður býr yfir ýmsum úrræðum fyrir lántakendur í greiðsluerfiðleikum og bankarnir þurfa ekki síður en Íbúðalánasjóður að koma til móts við þá lántakendur sem eiga í erfiðleikum með að standa í skilum vegna vaxandi greiðslubyrði lána. Nú reynir á hvort bönkunum sé í raun treystandi til að standa vaktina á þessum mikilvæga markaði og hvort þeir komi við þessar aðstæður til móts við viðskiptavini sína sem eru í verulegum erfiðleikum og vanskilum m.a. með nauðsynlegum skuldbreytingum. Það sem skiptir máli og aðgerðir í húsnæðismálum hljóta að taka mið af er að í þessu mikla umróti hefur Íbúðalánasjóður sannað gildi sitt sem lífæð fasteignamarkaðarins. Það er ekki alkul á markaðnum, hann er ekki helfrosinn, þökk sé Íbúðalánasjóði. Það er vegna þess sem ég vil standa vörð um Íbúðalánasjóð. Þess vegna verður það aldrei undir minni stjórn sem húsnæðismálaráðherra að sjóðurinn verði einkavæddur eða starfsemi hans einungis bundin við félagslegar aðgerðir í húsnæðismálum.  Það er einnig mikilvægt fyrir stjórnvöld að geta á slíkum tímum sem nú eru gripið til aðgerða í gegnum Íbúðalánasjóð til að bregðast við aðstæðum á fasteignamarkaði. Það eitt og sér sannar réttmæti tilveru Íbúðalánasjóðs. Ef svo heldur fram sem horfir gætu stjórnvöld þurft að grípa til sérstakra aðgerða til að örva fasteignamarkaðinn og þá skiptir Íbúðalánasjóður miklu máli. Afleiðing af stjórnvaldsaðgerðum undanfarinna ára er líka hrikaleg staða á leigumarkaðnum þar sem fátæku fólki sem ofurselt er leigumarkaðnum bjóðast aðeins okurkjör þar sem nær allar tekjur heimilisins fara í húsaleigu. Við því höfum við verið að bregðast með myndarlegri hækkun á húsaleigubótum sem ekki hafa hækkað í nær 8 ár. Margvíslegar aðrar aðgerðir eru í undirbúningi til að styrkja leigumarkaðinn, og það má nefna félög eins og Búseta og ýmis félagasamtök sem bætt geta kjör leigjenda, auk þess sem ákveðið hefur verið að verja niðurgreiddu fjármagni til að tryggja 3.000 nýjar leiguíbúðir á kjörtímabilinu en það er samsvarandi fjöldi eins og er á biðlistum eftir leiguíbúðum. Afnám stimpilgjalda fyrir fyrstu íbúðakaupendur, auknar vaxtabætur, stofnun húsnæðissparnaðarreikninga, greiðsluaðlögun fyrir skuldug heimili, ný innheimtulöggjöf, allar þessar aðgerðir sem ýmist eru komnar til framkvæmda eða eru í undirbúningi munu bæta stöðu heimilanna og íbúðakaupenda. Það sem ég hef áhyggjur af núna er að um þessar mundir er að bætast við mjög mikið framboð af húsnæði og voru íbúðir í byggingu í lok árs 2007 á sjöunda þúsund. Sú staða veldur áhyggjum að fjöldi íbúða í byggingu sem ekki selst gæti dregið niður fasteignaverð með óæskilegum hætti. Það þarf að skoða hvernig við því er hægt að bregðast og líka þeirri stöðu að margir eru að lenda í miklum vandræðum vegna þess að þeir hafa fest kaup á nýrri eign án þess að hafa selt þá gömlu. Þetta eru þau vandamál sem við blasa og við verðum að takast á við. Mikilvægasta verkefni stjórnmálanna um þessar mundir er að skapa stöðugleika í hagkerfinu og vinna gegn verðbólgunni. Það er það sem skiptir máli fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu.

Hæstv. forseti. Íbúðalánasjóður er ein af grunnstoðum íslensks samfélags og á þeim erfiðu tímum sem nú eru hefur sjóðurinn sannað gildi sitt. Við framsóknarmenn höfum staðið vörð um Íbúðalánasjóð enda var það undir forustu Páls Péturssonar félagsmálaráðherra sem sjóðurinn var stofnaður. En orrustan um Íbúðalánasjóð heldur áfram. Við þekkjum þau sjónarmið, m.a. innan úr Sjálfstæðisflokknum, að Íbúðalánasjóð eigi að minnka og hann eigi einungis að sinna félagslegum lánveitingum en ekki almennum lánveitingum. Það eru engin ný tíðindi fyrir okkur framsóknarmenn að heyra slík sjónarmið innan úr Sjálfstæðisflokknum. Þessi togstreita á milli stjórnarflokkanna, og ég vil þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir ágæta ræðu, veldur því að hámarkslán Íbúðalánasjóðs eru ekki hækkuð, lánshlutfall Íbúðalánasjóðs er ekki hækkað og tenging lána við brunabótamat er ekki afnumið. Togstreitan á milli ríkisstjórnarflokkanna veldur því að Íbúðalánasjóði er haldið í spennitreyju þannig að hann getur með afar takmörkuðum hætti lánað til almennra fasteignaviðskipta í dag. Eins og hinn skeleggi formaður Félags fasteignasala, Ingibjörg Þórðardóttir hefur bent á þá er grafalvarleg staða á fasteignamarkaðnum í dag. Við heyrum af mjög erfiðri stöðu hjá fasteignasölum, hjá verktökum sem geta haft gríðarleg keðjuverkandi áhrif. Og síðast en ekki síst er það unga fólkið og fólk sem vill kaupa sér húsnæði sem á ekki í nein hús að venda. Þetta er hin alvarlega staða og við hljótum að óska eftir því og gera þá kröfu, hæstv. forseti, að ríkisstjórnin fari að gera eitthvað í húsnæðismálum, hætti einungis að tala, og tala fallega eins og hæstv. ráðherra gerir, því það eru verkin sem verða að tala í þessari erfiðu stöðu sem blasir við okkur í dag.

Hæstv. forseti. Það hefur verið býsna rólegt á fasteignamarkaði að undanförnu og ætli þeim fasteignasölum sem fyrir ári síðan höfðu vart við að útbúa kaupsamninga sé ekki nokkuð brugðið. Sannleikurinn er samt sá að sú gegndarlausa hækkun sem verið hafði og mér liggur við að segja sú endalausa sala hlaut að gefa eftir. Gleymum heldur ekki þeim aðstæðum sem hafa skapast á alþjóðlegum mörkuðum sem án efa hafa haft töluverð áhrif. En gáum samt að því þegar þessi markaður er skoðaður að fyrst og fremst hefur verið um að ræða þenslu á höfuðborgarsvæðinu. Það má segja að eina svæðið þar fyrir utan þar sem einhver hækkun hefur verið að ráði sé á Miðausturlandi. Engu að síður finnst mér sjálfsagt að minna á vegna þess að stöðugt hefur verið talað um þensluna á Austurlandi að á fasteignamarkaði á höfuðborgarsvæðinu hefur án efa verið byggt sem samsvarar þremur Kárahnjúkavirkjunum. Frú forseti. Ríkisstjórnin undirbýr nú breytingu á skipulagi Íbúðalánasjóðs. Við eigum von á því að breytingin verði einhvern veginn í þá átt að almenn lán og félagsleg lán verði aðskilin. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að ríkið eigi sem minnst að vasast í þeirri starfsemi sem einkaaðilar geta gert jafnvel betur. 

Virðulegi forseti. Það hafa verið mjög sérstakar aðstæður á fasteignamarkaði á höfuðborgarsvæðinu á undanförnum fjórum árum eða frá því að bankarnir hófu innreið sína inn á þennan lánamarkað með alkunnum afleiðingum. Verðlag á íbúðarhúsnæði á þessu svæði hefur hækkað sem aldrei fyrr og einhvern tíma nýlega sá ég upplýsingar um að verðhækkun á fasteignamarkaði á höfuðborgarsvæðinu á Íslandi hefði frá 2004 verið helmingi meiri en hún var í London. Menn verða að gæta að því að það skapar auðvitað mikil vandamál þegar íbúðaverð hækkar mjög mikið vegna þess að fólkið sem kaupir íbúðirnar þarf að borga þær og greiða af launum sínum. Þessi mikla hækkun íbúðaverðs kemur við pyngju almennings. Þegar dregur úr kaupmættinum eins og er að gera núna og trúlega á næsta ári þá er eðlilegt að íbúðaverð lækki í samræmi við það. Og þó að íbúðaverð lækki um 15–20% á næstu tveimur árum þá mun íbúðaverðshækkun á höfuðborgarsvæðinu samt verða jafnmikil eða meiri en hún hefur verið í London á þessum tíma. Það er ekki slæmt fyrir íbúðarkaupendur á höfuðborgarsvæðinu að verð lækki hér og nálgist byggingarkostnaðarverð þannig að gróðinn frá sölu hverrar íbúðar lækki frá því sem hann hefur verið og gróði bankanna og byggingarverktakanna verði eitthvað minni en verið hefur. Það er ekkert slæmt fyrir fólkið sem kaupir íbúðirnar og ég vil fara þess á leit við hæstv. ráðherra að hún fari ekki að beita sér sérstaklega fyrir aðgerð til að halda íbúðaverði áfram háu. Það er ekki aðgerð sem er almenningi til góða, virðulegi forseti. Ég vil segja svo að lokum að ég skil ekki alveg hvað ráðherrann á við með breytingum á Íbúðalánasjóði. Ég þekki það orðalag frá síðasta kjörtímabili sem ráðherrann boðar og það vekur ugg í brjósti mínu því ég veit alveg hvaða áform voru á bak við það orðalag á síðasta kjörtímabili og mér finnst einkennilegt, virðulegi forseti, ef þingflokkur Samfylkingarinnar hefur étið það sem þingflokkur Framsóknarflokksins gat aldrei kyngt á síðasta kjörtímabili.

Frú forseti. Íbúðarhúsnæði er ein af grunnþörfum fólks. Að mínu viti er það langsamlega gæfuríkast fyrir þjóðina að við höfum öflugan Íbúðalánasjóð með ríkisábyrgð sem veitir grunnlán til íbúðakaupa þar sem allir hafa sama rétt enda er það það sem þjóðin vill. Skoðanakönnun sem gerð var nýlega sýnir að nærri 90% þjóðarinnar vill hafa Íbúðalánasjóð í því formi sem nú er. Þess vegna var það furðulegt þegar forsætisráðherra kynnti það sem eina af meginaðgerð í efnahagsmálum nú að sparka í Íbúðalánasjóð, að fella burt hinn félagslega þátt Íbúðalánasjóðs, að fella niður ríkisábyrgð á almennum lánum. Með þeirri leið sem er boðuð, með aðskilnaði félagslegra og almennra lána mun fólk vera dregið enn frekar í dilka en orðið er í íslensku samfélagi, annars vegar þeir sem eru metnir vanburða og eiga að vera á ölmusu hjá ríkinu og fara í svokallaðan félagslega hluta og hins vegar þeir sem taldir eru bjargálna og fá lán á markaðsvöxtum bankanna, þeir sem eru metnir hæfir fyrir bankana til að græða á. Það er mikill misskilningur hjá ráðherranum að ímynda sér að hægt sé að reka tvískiptan Íbúðalánasjóð, annan fyrir fátæka og hinn fyrir ríka. Í grunninn eru þessar hugmyndir aðför að þeirri jafnaðarhugsjón sem Íbúðalánasjóður byggir á, opinn öllum óháð þjóðfélagsstöðu, efnahag, búsetu og öðru. Nái þessar tillögur Samfylkingarinnar fram að ganga er í raun verið að grafa verulega undan Íbúðalánasjóði. Hvar lendir landsbyggðin? Hvar á landsbyggðin að fá lán fyrir eignum sínum þegar einungis er skilið á milli lána? Ekki lána bankarnir til íbúðakaupa á landsbyggðinni, svo mikið er víst og í eyrum fjármagnsaflanna hefur það reyndar verið þannig að landsbyggðarfólk sé þriðja flokks fólk þegar kemur að húsnæðisverði og fjármagni þess. Eða kannski er landsbyggðin bara eitthvert fyrirbrigði sem heyrir fortíðinni til 

Virðulegi forseti. Góður maður sagði eitt sinn að það mætti líkja starfsemi banka við hegðun manns sem lánaði manni regnhlíf þegar sól skini í heiði en tæki hana af manni um leið og byrjaði að dropa. Það er í sjálfu sér að hluta til í eðli banka að framboð þeirra á lánum endurspeglar þann aðgang sem þeir hafa sjálfir að ódýru lánsfé og við sjáum afleiðingar þess núna í lánum bankanna til íbúðakaupa á Íslandi nú rétt eins og við sjáum það víða annars staðar í Evrópu. Út af þessu hafa stjórnvöld alls staðar í norðanverðri Evrópu gripið inn í íbúðalánamarkað til að skapa þar aðstæður fyrir stöðugt framboð íbúðalána og til að tryggja það að kjör séu þar jafnframt stöðug vegna þess að almenningur á meira undir stöðugleika í þessu efni en flestu öðru. Við væntum þess auðvitað að Eftirlitsstofnun EFTA taki mið af þessum staðreyndum og þeirri sérstöðu íslensks íbúðalánamarkaðar að það er bara einn íbúðalánveitandi á markaðnum. Það er bara eitt fyrirtæki sem veitir íbúðalán sem það endurfjármagnar á markaði og það er Íbúðalánasjóður. Bankar hafa vissulega veitt íbúðalán en þau hafa verið veitt úr þeirra eigin bókum án þess að þau séu endurfjármögnuð með sama hætti. Það er mjög mikilvægt að við gætum þess í því verki sem fram undan er að standa vörð um það grundvallaratriði að Íbúðalánasjóður veiti áfram heildstæða þjónustu og allir geti fengið lán úr Íbúðalánasjóði. Það er einnig mikilvægt að þær breytingar sem á honum verði gerðar miði einvörðungu að því að mæta þeim athugasemdum sem réttmætar eru í ljósi Evrópuréttar. Íslensk stjórnvöld munu að sjálfsögðu verja það svigrúm sem þau hafa haft og þurfa að hafa til lengri tíma litið til að standa vörð um öfluga íbúðalánastarfsemi á íslenskum markaði.

Frú forseti. Hér eru mörg orð sögð en málið er þó jafnóskýrt fyrir þjóðinni eftir það sem af er þessari umræðu eins og það hefur verið. Í dag spyr eitt af dagblöðum Reykjavíkur, með leyfi forseta: „Hvort ræður Jóhanna eða Árni?“ Svo ég vitni beint í niðurlagsorð leiðara Gunnhildar Örnu Gunnarsdóttur í 24 stundum og ekki að ástæðulausu vegna þess að skilaboðin hafa verið mjög misvísandi. Ég hef líkt og fleiri sem hafa talað stórar áhyggjur af því að samfylkingarkokið í þessum efnum verði ansi vítt þegar Sjálfstæðisflokkurinn þarf á því að halda, því það er ekki bara að Samfylkingin hafi þegar orðið uppvís að því að gleypa allt sem að henni hefur verið rétt heldur mun það verða henni mjög til bragðbætis í þessum efnum að hér getur hún gengið erinda sinna og trúarbragða þar sem hún er kaþólskari en blýanturinn sjálfur í Brussel varðandi EFTA-reglur og ESA-dómstól. Hér er um það að ræða að við eigum Íbúðalánasjóð sem tryggir ákveðið jafnrétti íbúðarkaupenda jafnt í höfuðborg sem og á landsbyggðinni. Komið hefur skýrt fram í málflutningi fasteignasala og allra þeirra sem hafa um þetta mál fjallað af einhverri þekkingu að ef svo óhönduglega tekst til að Íbúðalánasjóði verði skipt upp í tvennt, eins og ég hlaut að skilja ræðu hv. þm. Ólafar Nordal að stæði til að gera, þá mun fasteignaverð á landsbyggðinni stórlækka. Þá stendur mikil vá að því fólki sem þar býr og er ekki á það bætandi ofan á öll svikin kosningaloforð stjórnarflokkanna beggja gagnvart landsbyggðinni að þetta bætist svo þar við. Tillögur okkar framsóknarmanna í þessum efnum hafa verið skýrar. Við höfum lagt áherslu á að í þeirri ólgu sem nú er á fasteignamarkaði verði hlutverk Íbúðalánasjóðs þvert á móti eflt og honum gert kleift að taka við hluta af þeim lánum sem bankar og sparisjóðir 

Frú forseti. Ljóst er að staðan á íbúðamarkaðnum er núna þannig að markaðurinn er að nálgast frostmark. Þetta má sjá af því að á milli 2.000–2.500 íbúðir eru að seljast núna á mánuði meðan á meðalári voru 5.000–6.000 íbúðir að seljast á mánuði og fóru allt upp í 14.000–15.000 þegar mest lét. Í slíku ástandi er það náttúrlega mjög mikill ábyrgðarhluti þegar ákveðnir áhrifamenn koma og tala niður markaðinn sem er nánast frosinn. Ég held að nauðsynlegt sé að Íbúðalánasjóður verði áfram á þessum markaði. Hins vegar er verkefnið það að jafna samkeppnisstöðuna og það var kannski ekki síst þess vegna sem var svo mikils virði að fá löggjöfina frá hæstv. viðskiptaráðherra í þingið um sérvarin skuldabréf. Þá geta bankarnir farið út fyrir þessi sérvörðu skuldabréf, íbúðabréf, og eins Íbúðalánasjóður. Það hefur verið megingagnrýni bankanna að samkeppnisstaðan er ekki jöfn og það eru líka alveg skýr skilaboð frá ESA að við munum ekki komast upp með þessa ríkisábyrgð. Ég get upplýst það að á sínum tíma þegar ég var í nefnd sem fjallaði um þessi mál fórum við og heimsóttum Deutsche Bank og þeir sögðu: Ef menn eru með sérvarin skuldabréf þá er það þannig á markaðnum, reyndar getur það verið að einhverju leyti breytt í dag, að menn fá sömu lánshæfiseinkunn á þann pakka eins og á þau bréf sem Íbúðalánasjóður er með í dag. Þar með eiga kjörin ekki að þurfa að versna. Þar með koma fleiri inn á markaðinn og um leið forsendur til að hann örvist á ný. Ég verð að segja alveg eins og er að ég sé ekki annað en að fínn og fullkominn samhljómur sé, ef maður sleppir uppsláttum og útúrsnúningum hjá blöðunum, á milli þessara tveggja ráðherra, hæstv. félagsmálaráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, um að Íbúðalánasjóður muni áfram vera á markaðnum og veita lán.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hefja þessa umræðu og hæstv. félagsmálaráðherra fyrir svörin. Það var eitt sem vakti sérstaka athygli mína í svörum hæstv. félagsmálaráðherra þegar hæstv. félagsmálaráðherra lýsti því hvernig stæði á því ástandi sem væri nú á fasteignamarkaðnum. Hæstv. félagsmálaráðherra sagði að m.a. væri verið að glíma við hagstjórnarmistök síðustu ríkisstjórnar. Ég hlýt að spyrja hvað hæstv. félagsmálaráðherra á við þegar hún talar um hagstjórnarmistök síðustu ríkisstjórnar. Einnig vakti það athygli mína hvað fyrri talsmaður Sjálfstæðisflokksins hafði fram að færa þar sem svo virtist sem þeim talsmanni Sjálfstæðisflokksins fyndist það allt í góðu lagi þó að um alkul á fasteignamarkaðnum væri að ræða vegna þess að það mundi draga úr soginu suður eins og það var orðað. Ég hlýt að spyrja: Gerir Sjálfstæðisflokkurinn sér ekki grein fyrir að stærsti, raunverulegi atvinnuskapandi hluturinn sem er á þessu svæði, höfuðborgarsvæðinu, er byggingarstarfsemi og síðan í framhaldi af því sala og miðlun fasteigna? Því er um gríðarlega mikilvæg viðskipti að ræða og mikilvæga starfsemi sem ber að hlúa að. Núna er alkul á markaðnum. Fasteignasalar segja og sögðu mér í morgun að það væri nánast allt dautt, bankarnir lokaðir og jafnvel þó að kæmi kauptilboð þá væri útilokað að kaupendur gætu fengið lán. Spurningin er í þessu ástandi: Hvað geta og eiga stjórnvöld að gera? Það sem við hljótum að gagnrýna er að stjórnvöld skuli ekki hafa brugðist við og gert nauðsynlegar ráðstafanir eins og að afnema þegar stimpilgjaldið. Þess í stað stendur frumvarp um það atriði fast. Í öðru lagi að lengja í lánum. Í þriðja lagi að greiða fyrir lánsviðskiptum. Það er höfuðatriðið. Það er það sem þarf að gera og það er verkefnið sem hæstv. félagsmálaráðherra á að sinna og beita sér fyrir.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég fagna ummælum hennar um Íbúðalánasjóð svo langt sem þau ná. Hæstv. ráðherra á stuðning okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði vísan ef hún vill standa fast á því að Íbúðalánasjóði verði ekki skipt upp og hann verði áfram sú kjölfesta og sú undirstaða fjármögnunar almennra íbúðarlána sem sjóðurinn hefur verið. Því miður er ástæða til að hafa miklar áhyggjur. Við heyrðum í talsmanni Sjálfstæðisflokksins og ég er með útprent úr Morgunblaðinu frá sl. miðvikudegi þar sem vitnað er í orð hæstv. fjármálaráðherra á fundi með Samtökum iðnaðarins og þar segir hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Til að bregðast við því [þ.e. væntanlegu áliti ESA] má telja eðlilegt að farið verði út í það að skipta sjóðnum upp í tvo hluta. Annars vegar þann hluta sem lýtur að félagslegu húsnæði og skyldum málum og hins vegar hinn almenna hluta sem rekinn verður að fullu á markaðsgrundvelli.“ Hvað mundi það þýða mikla hækkun vaxta? Ég les miklu frekar út úr þessu djúpstæðan, pólitískan ágreining a.m.k. milli félagsmálaráðherra og Sjálfstæðisflokksins. Spurningin er: Hvar stendur Samfylkingin að öðru leyti? Ef Samfylkingin stendur í lappirnar í þessu máli þá er ekki þingmeirihluti fyrir því að rústa Íbúðalánasjóði. Svo einfalt er það mál. Þá verður Sjálfstæðisflokkurinn að bíta í það epli. Ég spyr hæstv. félagsmálaráðherra: Hafa stjórnvöld tekið upp viðræður við bankana vegna vaxtaendurskoðunardagsetninganna sem nú eru fram undan þar? Þar gæti verið þungt högg í vændum á þúsundir fjölskyldna sem tóku lán hjá bönkunum með rétti til endurskoðunar vaxtaákvæða. Í þriðja lagi tek ég undir það sem ráðherra sagði um leigumarkaðinn og ég spyr: Hefur ríkisstjórnin rætt við sveitarfélögin um virka innkomu á fasteignamarkaðinn þannig að stærstu sveitarfélög landsins kaupi íbúðir og setji þær í leigu? Það gæti verið góð ráðstöfun bæði fyrir almenning og fasteignamarkaðinn. Aðgerðir þola ekki bið. Það verður að eyða óvissunni um Íbúðalánasjóð strax. Það á að koma fólki til aðstoðar áður en það lendir í þrot en ekki eftir að allt er hrunið.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem farið hafa fram. Ég vil út af þessum síðustu tveim fyrirspurnum frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni segja að nefnd á mínum vegum er starfandi með aðild sveitarfélaganna til þess að skoða fleiri aðgerðir að því er varðar fasteignamarkaðinn og leigumarkaðinn. Að því er varðar viðræður við bankana um þær vaxtaendurskoðanir sem eru fram undan á næsta ári þá hafa þær viðræður ekki farið fram. En ég deili áhyggjum með hv. þingmanni út af því sem fram undan er í ágústmánuði á næsta ári ef við stöndum frammi fyrir sama vaxtastigi þá og nú er. Það er fullkomin ástæða til að hafa áhyggjur af því. En það er einu sinni svo að allar aðgerðir sem við þurfum að fara í þurfa að vera vel tímasettar þannig að þær ýti ekki undir verðbólguna. Það er það versta sem getur komið fyrir hjá skuldugum heimilum. Og að verið sé að grafa undan Íbúðalánasjóði eins og einhver þingmaður nefndi er alrangt. Við erum einmitt að opna fyrir fleiri sóknarfæri með þeim breytingum sem eru fram undan.  Varðandi það að aðskilja félagslega hlutann og almenna hlutann hefur það lengi verið yfirvofandi vegna þess að þetta var fyrsta málið sem ég sá í ráðuneytinu. Þegar ég kom í ráðuneytið var fullskapað frumvarp frá fyrrverandi ráðherra framsóknarmanna þar sem gert var ráð fyrir þessum aðskilnaði á félagslega hlutanum  Ég fullvissa þingmenn um að Samfylkingin stendur einhuga að baki því að styrkja Íbúðalánasjóð og standa vörð um hann og af því að hér var spurt og vísað í 24 stundir í dag út af því að skiptar skoðanir væru milli mín og hæstv. fjármálaráðherra í þessu efni, þá vil ég upplýsa hv. þm. Bjarna Harðarson um að sú sem hér stendur er ráðherra húsnæðismála.

Hæstv. forseti. Undanfarna daga hefur þjóðin orðið vitni að vinnubrögðum í ríkisstjórn Íslands sem ég hef á öllum mínum ferli í stjórnmálum aldrei séð fyrr. Í öllum nálægum lýðræðisríkjum hefði forsætisráðherra beðist lausnar fyrir sig og ríkisstjórn sína hefði slíkur trúnaðarbrestur orðið opinber. Ísland þarf ekki síður en aðrar þjóðir að eiga eina þjóðarsál þegar mikið liggur við eins og nú. Sjávarútvegsráðherra styðst við ályktun Alþingis um hvalveiðar frá árinu 1999 þegar hann gefur út leyfi til veiða á 40 hrefnum. Í þeirri ályktun segir, með leyfi forseta: „Alþingi leggur áherslu á óskoraðan fullveldisrétt Íslands við nýtingu hvalastofna á íslensku hafsvæði í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar um sjálfbæra nýtingu lifandi auðlinda.“ Ég tel ábyrgð hæstv. forsætisráðherra mikla í þessu máli. Hann mátti vita um margítrekuð vinnubrögð Samfylkingarinnar, að opinbera sérstöðu sína og andstöðu við ýmis stórmál og tala út og suður hefur verið þeirra leikrit. Forsætisráðherra hefur greint frá því hér að ríkisstjórnin hafi ekki rætt þessa ákvörðun og dregið fram að ekkert standi í stjórnarsáttmála flokkanna um hvalveiðar. Þvílíkur barnaskapur. Alvöruþjóðir og ríkisstjórnir standa saman í málum sem þessum. Forsætisráðherra er ekki bara fundarstjóri í ríkisstjórn Íslands, hlutverk hans er að vera leiðtogi sem leiðir fram niðurstöðu og trúverðugleika í allri málsvörn. Ísland stendur nú veikt á alþjóðavettvangi og ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra: Mun hann treysta utanríkisráðherra til að verja Ísland í hrefnuveiðimálinu? Hvað segir yfirlýsing hæstv. utanríkisráðherra, Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, sem hafði hvatt fyrri ríkisstjórn til að tala ekki tungum tveim? Formaður Samfylkingarinnar, hæstv. núverandi utanríkisráðherra, sagði í umræðu um hvalveiðar í október 2006, með leyfi forseta: „Ég held að það sé rangt hagsmunamat hjá ríkisstjórninni sem hafi farið fram í þessu máli. En það er önnur saga. Hitt er alvarlegra að menn tali tungum tveim í ríkisstjórninni.“ - Þetta sagði hún þá. Yfirlýsing utanríkisráðherra síðastliðinn mánudag hljóðar svo, með leyfi forseta: „Nú þegar sjávarútvegsráðherra tekur ákvörðun um útgáfu reglugerðar um hrefnuveiðikvóta, er það skýrt á milli ráðherra í ríkisstjórninni að ráðherrar Samfylkingarinnar eru ekki fylgjandi þessari ákvörðun. Útgáfa reglugerðar um hrefnuveiðikvóta er ákvörðun sjávarútvegsráðherra, tekin í framhaldi af stefnu sem hann mótaði 2006. Sjávarútvegsráðherra hefur stjórnskipulegt forræði á útgáfu reglugerðar sem þessarar án þess að hún komi til afgreiðslu í ríkisstjórn. Sem utanríkisráðherra tel ég að verið sé að fórna meiri hagsmunum fyrir minni þrátt fyrir að kvótinn sé minni í ár en fyrri ár. Ég mun á erlendum vettvangi og þar sem þess gerist þörf útskýra þau rök um sjálfbæra nýtingu hrefnustofnsins sem að baki liggja.“ Afstaða Samfylkingarinnar til ýmissa mála er kapítuli út af fyrir sig en opinber ágreiningur ríkisstjórnar skaðar og veikir málstað Íslands. Það sér hvert mannsbarn. Hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur verið lítillækkaður og staða hans er veikari á eftir. Utanríkisráðherra hefur gripið til aðgerða sem eru fáheyrðar og ganga hreinlega ekki upp. Þær þjóðir sem nú berjast fyrir nýtingu auðlinda sinna í hvalveiðum tryggja samstöðu í ríkisstjórn landsins og hafa þingið að baki sér, hafa þannig eina þjóðarsál í málinu. Kastljósi átaka hefur með þessum vinnubrögðum verið beint að Íslandi eins og við séum eina þjóðin sem stundar hvalveiðar í litlum mæli. Hver heyrir hinar þjóðirnar nefndar sem hvalveiðar stunda og eru í Alþjóðahvalveiðiráðinu? Er einhver að takast á við Noreg, Japan eða Grænland svo ekki sé talað um þá miklu tvískinnungsþjóð Bandaríkin sjálf? Þessar þjóðir tryggja samstöðu sína heima fyrir, þar eru forsætisráðherrar sem tryggja eina rödd, forsætisráðherrar sem líða ekki tvískinnung og tungur tvær í átakamálum sem snerta þjóðarhagsmuni og þjóðarrétt til nýtingar á auðlindum. Hin tvíklofna ríkisstjórn hefur með þessu skaðað trúverðugleika Íslands og Íslendinga við aðstæður á tímapunkti þar sem við þurftum á öllu okkar að halda. Ólafur gamli á Hrísbrú sagði að hreppsnefndin ætti að ekki að vera nein skemmtinefnd. Ríkisstjórn landsins ætti ekki að skemmta skrattanum með svona tvískinnungi. Finnst hæstv. forsætisráðherra þessi staða ásættanleg? Ég spyr og vil fá skýr svör frá hæstv. forsætisráðherra hvort hann harmi ekki 

Virðulegi forseti. Þetta mál bar á góma í þingsal fyrir tveimur dögum og ég rakti þá sjónarmið mín hvað þetta varðar og skal ekki endurtaka þau. Vissulega er óvenjulegt að stjórnarflokkur geri opinberan ágreining og ráðherrar hans um mál sem einn ráðherra hefur forræði yfir og hefur tekið ákvarðanir í en það vill þannig til að hér er ekki um að ræða neitt stórmál. Þetta er ekki mál sem á Norðurlöndum mundi vera kallað „kabinet“-mál, spurning um hvort ríkisstjórn situr eða situr ekki. Þetta er ekki stórmál af því tagi. Þetta er frekar lítið mál, þetta snýst um 40 hrefnur. Ágreiningurinn í þessu máli snýst ekki um náttúruverndarsjónarmið, það talar enginn um að það sé ekki sjálfbærni sem felst í þessum veiðum, það dettur engum manni í hug að halda því fram að það sé óábyrgt að veiða þessa hvali með þeim hætti sem hér er gert. Málið snýst eingöngu um hvaða mat fólk leggur á þetta mál gagnvart öðrum hagsmunum. Ferðamönnum hér á landi hefur fjölgað stöðugt á hverju einasta ári undanfarin ár þrátt fyrir hrefnuveiðarnar og það er ekki hægt að halda því fram að þær hafi haft einhver áhrif í þá átt að draga úr ferðamannastraum. Hv. þm. Guðni Ágústsson gerir allt of mikið úr þessu máli, það er engin ástæða til þess. Ég held að við ættum að standa saman um það, ég og hann, að ljúka þessum veiðum á grundvelli þeirrar þingsályktunar sem samþykkt var á Alþingi 1999. Hún er sá grundvöllur sem hæstv. sjávarútvegsráðherra byggir ákvörðun sína á og á grundvelli hennar var líka starfað í síðustu ríkisstjórn þó að þar kunni hafa verið eitthvað misjafnar skoðanir á þessu máli eins og nú. Við erum að fylgja fram rétti okkar til að nýta auðlindir náttúrunnar með sjálfbærum hætti og þó að um það séu skiptar skoðanir er forræði málsins á hendi sjávarútvegsráðherra. Hann hefur grunn sem felst í þessari ályktun Alþingis, eins og hv. þingmaður las hér upp, og þeim grunni hefur ekki verið breytt.

Hæstv. forseti. Ég er sammála því að ágreiningur í ríkisstjórninni getur að sjálfsögðu skaðað hana og ágreiningur um þetta mál getur skaðað hana talsvert mikið úti í heimi. Ég er hins vegar á þeirri skoðun að það verði mjög erfitt fyrir okkur að hafa eina þjóðarsál, eins og hv. málshefjandi orðaði það, í nákvæmlega þessu máli. Hæstv. forsætisráðherra segir hér að enginn tali um að hér sé ekki um sjálfbærni að ræða. Um það mál vil ég segja þetta: Það er enginn að tala um að það skaði hrefnustofninn þó að veidd séu úr honum 40 dýr en þessar veiðar eru ekki undir yfirskrift sjálfbærrar þróunar. Hvers vegna ekki? Vegna þess að það er ekki tekið mið af hagrænum þáttum og félagslegum. Það er ekki verið að skoða málin heildstætt. Það er ekki verið að skoða á hvern hátt þessar hrefnuveiðar skaða þau hvalaskoðunarfyrirtæki sem starfa úti um land. Hvalaskoðunarfyrirtækin segja okkur að hrefnum hafi fækkað eftir að veiðar hófust. Skoðararnir, forvitnu dýrin, eru veidd fyrst. Það eru þau dýr sem hafa verið að sjást í hvalaskoðunarferðunum og við fáum upplýsingar um að fyrstu hrefnuveiðibátarnir hafi farið út á Faxaflóa á hvalaskoðunarmið. Ég spyr: Hvers vegna voru ekki settar reglur um það í reglugerðinni sem gefin var út 19. maí að forðast ætti hvalaskoðunarsvæðin? Það eru engar reglur um takmörkun á svæðum í reglugerðinni, það eru engar reglur um veiðarnar, þetta er ámælisvert, og þær eru ekki undir hatti sjálfbærrar þróunar. Það þykir mér mjög miður. Það má benda á að æðarfuglinn er alfriðaður vegna þess að hann gefur meira af sér lifandi en dauður. Kannski er það svo með hrefnurnar líka.

Frú forseti. Það var býsna merkilegt að fara í gegnum skjöl Alþingis og lesa ræður þingmanna um hvalveiðar í gegnum tíðina. Ég tók mig til og rifjaði þetta aðeins upp og komst þá auðvitað að því, eins og þeir vita sem hér sitja, að um þetta mál eru afar skiptar skoðanir á Alþingi. Ég tek undir það sem hæstv. forsætisráðherra sagði í ræðu sinni að hér er auðvitað ekki um neitt stórmál að ræða í sjálfu sér. Það er líka morgunljóst að það er ekki hægt að nálgast umræður um hvalveiðar einangrað og þröngt en sem þingmaður Samfylkingarinnar styð ég að sjálfsögðu heils hugar þá ákvörðun utanríkisráðherra og ráðherra Samfylkingarinnar að styðja ekki ákvörðun sjávarútvegsráðherra um að hefja hrefnuveiðar. Það geri ég vegna þess að ég tel það ekki þjóna hagsmunum okkar, hvorki efnahagslega né atvinnulega, að hefja hvalveiðar nú því að sá fjöldi sem heimilt er að veiða er það lítill að hann skiptir engu máli til eða frá. Þetta hefur hins vegar gríðarleg áhrif á ímynd okkar út á við og það má m.a. sjá í skýrslu forsætisráðherra, sem nýlega var gefin út, þar sem talað er um tvo veikleika varðandi ímynd Íslands. Annars vegar er talað um fjármálakreppuna og hins vegar um hvalveiðar - fjármálakreppuna og hvalveiðar. Í skýrslunni segir orðrétt, með leyfi forseta: „Virðist ákvörðunin hafa verið tekin án þess að huga vandlega að þeim vanda sem hún gæti skapað fyrir uppbyggingu og varðveislu ímyndar Íslands.“ - Þ.e. ákvörðun um að hefja hvalveiðar. Það er skoðun mín að menn séu á kolrangri braut nú að hefja hvalveiðar og af því að menn eru að vitna hér til ályktunar Alþingis frá 1999 vil ég rifja það upp að 22 nýir þingmenn tóku sæti á Alþingi eftir síðustu kosningar og ég er viss um að ef afstaða þingsins til hvalveiða væri könnuð nú væri hún önnur en hún var 1999.

Hæstv. forseti. Vegna orða síðasta ræðumanns vil ég leyfa mér að setja fram eina spurningu í upphafi máls míns: Hefur einhver heyrt talað um að Norðmönnum líði illa út af því að talað sé illa um þá vegna hrefnuveiða? Ég held að sú umræða sé alls ekki uppi. Við þurfum einfaldlega að stunda eðlilegar veiðar á þeim dýrastofnum sem við getum einu nafni kallað sjávarspendýr. Ég held að það sé kominn tími til að loðnusjómenn bjóði Samfylkingunni, annaðhvort í heilu lagi eða í þeim áföngum sem  Fyrir rúmum 50 árum var hnúfubakur friðaður hér við land. Honum hefur fjölgað alveg gífurlega og hann er stór afræningi í loðnustofninum sem hefur síðan áhrif á nýtingu okkar á þorskstofninum o.s.frv. 

Virðulegur forseti. Hér velta menn því fyrir sér hvort þetta sé lítið eða stórt mál. Þetta er lítið mál að því leyti að verið er að heimila að veiða innan við 0,1% af hrefnustofninum, 40 dýr af 44 þúsund dýrum sem eru í kringum Ísland. Það er auðvitað mjög lítið úr þessum stofni, það væri hægt að veiða miklu, miklu meira. En þetta er stórt mál að því leyti að ríkisstjórnin er algjörlega klofin í því, hún er klofin í tvennt. Sjávarútvegsráðherra heimilar veiðarnar, og ég skil það svo að allir ráðherrar Sjálfstæðisflokksins styðji það, en samfylkingarráðherrarnir gefa allir út yfirlýsingu um að þeir séu á móti þessari stefnu. Hæstv. utanríkisráðherra Ingibjörg Sólrún Gísladóttir segir í viðtali í lok maí í fyrra að það séu skiptar skoðanir um þessi mál milli stjórnarflokkanna en þeir verði bara að leiða málin sameiginlega til lykta. Það er ekki hægt að túlka þessi orð öðruvísi en svo að Samfylkingin hafi gjarnan viljað ná einhverri sameiginlegri niðurstöðu. Sami þingmaður, hæstv. núverandi utanríkisráðherra, segir í lok árs 2006: „… þessi mál koma auðvitað ekki síst til kasta umhverfisráðherra þegar umhverfisverndarsamtök fara af stað, eins og nú hefur gerst. Þá skiptir máli að ríkisstjórnin tali einum rómi en það sé ekki sjávarútvegsráðherra sem segi eitt og svo kannski umhverfisráðherra eitthvað allt annað …“ Það er einmitt að gerast núna og það er ekki bara umhverfisráðherra sem ætlar að segja eitthvað allt annað heldur líka hæstv. utanríkisráðherra þó að utanríkisráðherrann segi sem svo: Ja, ég vil nú halda til haga að þetta er sjálfbært. Málið gengur út á það að við erum með ákveðna víglínu, virðulegur forseti. Víglínan núna er um hvalveiðarnar. Það er hægt að veiða hval á sjálfbæran hátt þó að hvalur sé af skornum skammti annars staðar. Það sama á við um þorskinn. Þegar ég var umhverfisráðherra á sínum tíma varð ég talsvert oft vör við það á erlendum vettvangi að draga átti okkur inn í það að samþykkja að veiðar á þorski væru hættulegar af því að þorskurinn hrundi við Nýfundnaland og hann er hruninn í Eystrasaltinu líka. 

Virðulegi forseti. Það er magnað að á meðan sögur um hvalveiðar Íslendinga í þessari viku fara um heimsbyggðina þá náðum við áfram í Júróvisjón. Þar talaði heimsbyggðin við okkur, eða hvað? Ég er ánægður með að Samfylkingin í þessum mistökum sínum, sem ég tel vera, innan ríkisstjórnarinnar skuli þó viðurkenna forræði sjávarútvegsráðherra á þessum málaflokki. Það þýðir að sjávarútvegsráðherra þarf ekki að bera málið undir ríkisstjórn frekar gagnvart frekari veiðum. 
             Vísindamenn okkar njóta mikillar virðingar um allan heim, sérstaklega þegar kemur að sjávarútvegi, alveg sérstaklega. Við skulum halda okkur við staðreyndir málsins. Hvalir éta um 6 milljónir tonna af sjávarfangi í kringum landið. Hrefna étur þar af um eina milljón af fiskmeti, að þeirra mati. Þeir færa mjög ábyggileg og sterk rök fyrir því að langtímaafrakstur þorskstofnsins miðað við að hrefnustofninn verði í fullri stærð en ekki í sjálfbærri nýtingarstærð, 70% af upphaflegri stofnstærð, þá minnki afrakstursgeta þorskstofnsins um 20%, heil 20%. Hámarksafrakstursgeta þorskstofnsins getur orðið 300 þúsund tonn samkvæmt niðurstöðum vísindamanna okkar. Það eru 60 þúsund tonn, virðulegi forseti, af þorski. Svo tala menn hér um meiri hagsmuni fyrir minni. Ég bara krefst þess að í þeirri umræðu leggi menn tölur á borðið. Þær liggja fyrir gagnvart fiskinum. Þar eru ekki talin þau verðmæti sem liggja í útflutningi hvalaafurða í framtíðinni vegna þess að þau geta orðið umtalsverð, milljarðar á ári þegar hvalveiðar verða orðin hér alvöru atvinnugrein aftur. Þau halda ekki þessi rök um ferðaþjónustu sem hóf upp hérna kvartanir sínar árið 2003 og hefur var talað með sama tón öll árin og allt hefur átt að fara hér fjandans til. Hvað hefur gengið eftir af þessum skoðunum? Það hefur ekkert gengið eftir.  
             Margir halda því til haga að það sé ekki hægt að selja afurðirnar. 

Forseti biður hv. þingmenn um að gæta að þeim tíma sem þeir hafa.

Frú forseti. Það verður því miður að segjast að okkur hafa verið nokkuð mislagðar hendur varðandi það að halda á fullveldisrétti okkar sem við að sjálfsögðu viljum halda til haga til að stjórna nýtingu nytjastofna innan sérefnahagslögsögunnar að teknu tilliti til að sjálfsögðu alþjóðalaga eins og okkur er skylt að gera þegar hvalir eiga í hlut en samkvæmt alþjóðahafréttarsamningnum eru þjóðir skuldbundnar til þess að vinna saman að rannsóknum og nýtingu á þeim tegundum. Það var misráðið á sínum tíma að hefja atvinnuveiðar á hval, sérstaklega á stórhval eins og ákveðið var, og vel að merkja: Hvar er kjötið? Hv. þm. Jón Gunnarsson, hvar er kjötið?

Hefur þú áhyggjur af því?

Það væri kannski gott fyrir þjóðina að vita það vegna þess  Hæstv. iðnaðarráðherra orðaði það þannig að landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra hefði farið út af sporinu. Bíddu, eru ráðherrar í ríkisstjórninni farnir að tala um sjálfa sig eða ríkisstjórnina í heild þannig að hún sé eins og járnbrautarlest sem er gengin af teinunum? Hvert fara þær og hvernig fer fyrir þeim? Ég held að menn ættu aðeins að gæta að sér. Ég undrast satt best að segja geðleysi hæstv. forsætisráðherra. Hann afgreiðir málið hér með því að þetta sé ekki kabinet-spursmál. Um daginn sagði hann að það stæði ekkert um þetta í stjórnarsáttmálanum og þess vegna mættu menn vera ósammála. Ég meina, hvernig ætlar hæstv. forsætisráðherra að hafa þetta framvegis í sinni eigin ríkisstjórn?

Hæstv. forseti. Það kemur vel á vondan að eiga að ræða hér um veiði á hrefnum hafandi lýst því yfir alla tíð að ég væri hlynntur hvalveiðum og hrefnuveiðum, hafandi líka einnig verið einn af þeim sem unnu við hvalafrystingu á Akranesi á sínum tíma. Ég hef alltaf litið þannig á að það væri eðlilegt að við nýttum sjávarauðlindirnar og það væri hluti af okkar matarmenningu að borða hval. Hvað sem minni afstöðu líður verðum við auðvitað að horfast í augu við að málið er ekki svona einfalt þrátt fyrir mína eigin skoðun. Hvalveiðar eru umdeildar í heiminum. Menn hafa miklar áhyggjur af afleiðingunum. Þetta er kalt mat á hagsmunum og það er augljóst að ákveðin lönd hafa tekið hvalina í fóstur og hafa af því miklar áhyggjur ef við veiðum þá og það eru heilu félögin í heiminum sem fjalla um hvort hvalveiðar eigi að stunda eða ekki. Það þarf ekkert að ræða það að hægt er að segja að við ræðum annars vegar um lífríkið, hvaða áhrif þetta hefur á fiskinn og sjávarútveginn og hins vegar getum við rætt um ferðamálin, alla utanríkisþjónustuna og umhverfismálin í hinu orðinu. Það er enginn ágreiningur um að forræðið í þessu máli er í höndum sjávarútvegsráðherra og það kemur fram í þeim ályktunum sem hafa verið birtar hér. Það er byggt á þingsályktunartillögu sem samþykkt var 1999. En það er þannig að slíka tillögu á að uppfæra og ræða og það á að skoða núna og endurmeta hverjir séu hagsmunirnir í málinu. Þetta ætlar að verða eins og eitt af þeim málum þar sem menn virðast ekki vita alveg hver sannleikurinn er. Ég held að það sé mikilvægt að allir flokkar og allir þingmenn taki þátt í umræðu um hvort hvalveiðar séu æskilegar eða ekki og reyni þá að komast að sameiginlegri niðurstöðu. Það sem gerðist hér varðandi yfirlýsingar og afstöðu ríkisstjórnarinnar er - ég tek undir það sem hæstv. forsætisráðherra sagði - það er ekki stórt mál og angraði mig ekki nokkurn skapaðan hlut. Ég taldi eðlilegt að það lægi fyrir að þetta væri ekki svo einfalt að þetta væri bara 

Frú forseti. Þetta er sennilega í fyrsta og síðasta skipti sem ég hæli hæstv. sjávarútvegsráðherra því að hann hefur ekki gefið tilefni til þess í gegnum tíðina að honum sé hælt með einum eða öðrum hætti og sérstaklega ekki þegar kemur að áliti mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna sem hann og ríkisstjórnin virðast ætla að hunsa algjörlega eða alla vega fáum við hér í þinginu ekki að vita neitt hvað sé í gangi hvað það varðar. Ég hef haldið því fram að við ættum að veiða hvali og nýta lífríki hafsins frá síli og loðnu upp í stórhveli og vona að við verðum farnir að veiða stórhveli áður en langt um líður. Með tilliti til lífríkisins í hafinu er nauðsynlegt að halda þar jafnvægi með því að nýta alla stofna. Hér hafa menn tíundað það hvað hvalur er að éta og hvaða áhrif hann hefur á lífríkið. Þess vegna er sjálfsagt að við nýtum það. Það er líka sjálfsagt að við tökum tillit til hvalaskoðunarfyrirtækja og búum til ramma utan um ákveðin svæði þar sem þeir fara í hvalaskoðunarferðir. Það er ekkert að því að setja tíu mílna radíus frá Gróttu sem væri friðaður eða tíu sjómílna radíus frá Garðskaga, loka jafnvel flóum og fjörðum að einhverju leyti fyrir hvalaskoðunarfyrirtæki. Það er ekki það sem hefur áhrif á veiðar á hrefnu að neinu gagni. Það er náttúrlega ekki hægt að koma hérna upp og minnast á hvað þetta er nú hryllilega hallærislegt fyrir þessa blessuðu ríkisstjórn þegar sex ráðherrar Samfylkingarinnar lýsa því yfir að þeir séu á móti því sem sex ráðherrar Sjálfstæðisflokksins eru að gera í ríkisstjórn.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að hvalveiðar eru umdeildar og verða umdeildar. Þorskveiðar geta líka átt eftir að verða umdeildar. Það er í rauninni sorglegt að hlusta á hæstv. forsætisráðherra. „Óvenjulegt“ segir hann, „ekki stórmál, lítið mál, 40 hrefnur.“ Honum er alveg sama þó að önnur ríkisstjórnin sín sé með hvalhöfuð og hin hauslaus. Hvalveiðar eru umdeildar og tvíhöfða ríkisstjórn er ekki góð ríkisstjórn og nú er fjallað í erlendum blöðum um þessa afstöðu ríkisstjórnarinnar og þennan klofning. Hláturinn bergmálar úr fjöllum heimsins yfir að svona skuli gerast í litlu lýðræðisríki þar sem þarf að taka erfiða ákvörðun. Mikið er skapleysi hæstv. forsætisráðherra. Ótrúverðugleiki í einu máli eltir okkur yfir í önnur mál. Mörg önnur mál munu í kjölfar þessa verða Íslandi og Íslendingum erfiðari á alþjóðavettvangi. Það mun verða sótt að okkur af meira miskunnarleysi í þessu máli af því að það er umdeilt vegna þess hvernig ríkisstjórnin hefur komið fram. Ég spurði hæstv. forsætisráðherra spurninga. Hann svarar þeim ekki. Ég spyr enn og aftur hæstv. forsætisráðherra: Treystir forsætisráðherra hæstv. utanríkisráðherra Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur til þess að vera málsvari á stórum ráðstefnum úti í heimi eða á sínum ferðalögum til þess að verja rétt Íslendinga í auðlindinni við Ísland? Treystir hann henni sem málsvara í hrefnuveiðimálinu? Rennur hæstv. forsætisráðherra ekki í skap að hlusta á hvernig Samfylkingin talar hér í dag til hans flokks og þeirrar ákvörðunar sem meiri hluti alþingismanna stóð að? Hátt í 40 þingmenn sögðu hér já við þessu. Aðeins sjö sögðu nei á sínum tíma. 

Herra forseti. Hv. þingmaður spyr hvort ég treysti utanríkisráðherranum í ríkisstjórninni til að halda uppi málstað Íslands. Að sjálfsögðu geri ég það.  Að öllu gamni slepptu þá er hér um alvörumál að ræða. Við höfum legið undir gagnrýni erlendis út af þessu máli. Það er alveg rétt og það er um okkur fjallað með ýmsum hætti bæði út af þessu máli og öðrum, eins og við þekkjum. Það er okkar verkefni að leiðrétta rangfærslur, snúa við ranghugmyndum og gera umheiminum grein fyrir því hvað við erum 

Borist hefur ósk frá þingflokksformanni Framsóknarflokksins um að ræðutími við 2. umr. 2. dagskrármáls, um framhaldsskóla, verði tvöfaldaður, sbr. 4. mgr. 55. gr. þingskapa vegna mikilvægis málsins og verður orðið við þeirri beiðni.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta menntamálanefndar um frumvarp til laga um framhaldsskóla. Frumvarp til laga um framhaldsskóla og það nefndarálit sem ég mæli fyrir hér er það fjórða af frumvörpum sem hæstv. menntamálaráðherra lagði fram á síðasta ári og nefndin hefur verið með til umfjöllunar síðustu fimm eða sex mánuði. Eins og fram kemur í nefndarálitinu fékk nefndin fjöldann allan af gestum, á fjórða tug gesta hygg ég, á fund sinn, suma oftar en einu sinni. Í nefndarálitinu kemur líka fram að nefndin fékk fjöldann allan af umsögnum vegna frumvarpsins og lögðu nefndarmenn sig fram við að kalla alla þá á fundi nefndarinnar til skrafs og ráðagerða sem hugsanlega hefðu eitthvað um málið að segja eða vildu koma skoðunum sínum á framfæri. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu og í frumvarpinu sjálfu er hlutverk framhaldsskóla fyrst og fremst tvíþætt, þ.e. að búa nemendur undir þátttöku í atvinnulífinu og frekara nám. Skólarnir skulu enn fremur stuðla að alhliða þroska nemenda sinna og virkri þátttöku þeirra í lýðræðissamfélagi. Þessu hlutverki sínu skulu þeir ná fram með því að bjóða hverjum nemanda nám við hæfi, sbr. 1. mgr. 2. gr. Í 2. mgr. greinarinnar kemur fram að skólarnir skuli efla siðgæðisvitund, ábyrgðarkennd, víðsýni o.fl. Telur meiri hluti nefndarinnar að rétt sé að leggja áherslu á að hlutverk framhaldsskóla skuli jafnframt vera að efla færni nemenda sinna í íslensku máli, bæði töluðu og rituðu, og leggur til að breyting verði gerð á málsgreininni. Er þetta álit meiri hlutans í samræmi við þau fyrirmæli sem finna má í 1. mgr. 35. gr., að kennsla í framhaldsskólum skuli fara fram á íslensku. Vill meiri hluti nefndarinnar einnig undirstrika mikilvægi jafnréttismála í þjóðfélaginu og leggur til að breyting verði gerð á málsgreininni í þá átt samkvæmt ábendingu sem fram kom frá Jafnréttisstofu. Virðulegi forseti. Í V. kafla frumvarpsins er fjallað um námskrár og námsbrautir. Skapaðist mikil umræða innan nefndarinnar um þennan kafla frumvarpsins og þær breytingar sem í honum felast. Þær felast fyrst og fremst í því að ef frumvarpið verður að lögum mun menntamálaráðuneytið einungis gefa út almennan hluta námskrár, sbr. 21. gr. frumvarpsins. Hinn hluti aðalnámskrár byggist á námsbrautalýsingum, skv. 23. gr., sem skólarnir setja og hlotið hafa staðfestingu ráðherra. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að varpa ljósi á innihald kaflans. Í fyrsta lagi skiptist aðalnámskrá í almennan hluta og námsbrautalýsingar. Almenni hluti námskrárinnar er settur af ráðherra þar sem útfærðir eru starfshættir og markmið framhaldsskóla og skal kaflinn a.m.k. innihalda þau atriði sem talin eru upp í 2. mgr. 21. gr. Á grundvelli 22. gr. setja framhaldsskólar sér skólanámskrá sem jafnframt skiptist í almennan hluta og námsbrautalýsingar, skv. 23. gr. frumvarpsins. Almenni hluti skólanámskrár skal í meginatriðum innihalda sambærileg atriði og almennur hluti aðalnámskrár, skv. 2. mgr. 22. gr. frumvarpsins. Í honum skal þó einnig fjallað um hvernig viðkomandi framhaldsskóli uppfyllir skilyrði almenna hluta námskrár. Þær námsbrautalýsingar sem framhaldsskólar setja sér verða hluti af skólanámskrá viðkomandi skóla og hluti aðalnámskrár eftir að þær hafa verið staðfestar af ráðherra og verið birtar í Stjórnartíðindum. Í námsbrautalýsingum skal m.a. kveðið á um innihald og vægi áfanga, samhengi náms, vægi námsþátta og lokamarkmið náms. Þannig mun hver framhaldsskóli setja sér skólanámskrá á grundvelli almenna kafla aðalnámskrár og svo á grundvelli skólanámskrárinnar semja sínar eigin námsbrautalýsingar. Að áliti meiri hlutans er með þessum breytingum mælt fyrir auknu frelsi, svigrúmi og ákvörðunarrétti framhaldsskólanna við að móta starf sitt og námsframboð. Geta framhaldsskólarnir á grundvelli þessa brugðist við breyttum þjóðfélagsaðstæðum og þörfum atvinnulífsins. Aftur á móti er það álit meiri hlutans að hugtökin kjarnaáfangar, valáfangar og skyldunám brautar, sbr. 2. mgr. 23. gr., geti verið hamlandi, t.d. þegar einstaklingar velja ólíka sérhæfingu innan sömu brautar. Er því lagt til að 4., 5. og 6. málsl. 2. mgr. falli brott. Eftir sem áður verður uppbygging námsbrautar skilgreind í almennum hluta aðalnámskrár og er frumvarpsgreinin óbreytt að öðru leyti, m.a. hvað varðar heimild ráðherra til að setja sérstakar reglur um flokkun og þrepaskiptingu náms í samræmi við færni og lokamarkmið námsins. Heimild ráðherra til að gefa út viðmiðunarnámskrá, skv. 1. mgr., helgast af því að það kann að taka einstaka skóla einhvern tíma að byggja upp eigin námskrár eins og 1. mgr. 23. gr. gerir ráð fyrir að hver skóli geri. Í 25. gr. frumvarpsins er fjallað um starfsgreinaráð. En miklar umræður urðu innan nefndarinnar um hlutverk starfsgreinaráðanna. Komu enn fremur fram miklar athugasemdir í umsögnum starfsgreinaráða sem töldu að störfum þeirra og hlutverki síðustu ára væri gert lágt undir höfði með því að færa störf þeirra meira í átt að ráðgjafar- og umsagnarhlutverki. Á grundvelli gildandi laga um framhaldsskóla, nr. 80/1996, bera starfsgreinaráðin ábyrgð á þróun, eftirliti og mati á þörfum starfsgreina fyrir menntun og þjálfun í formlegu skólakerfi framhaldsskólans. Þau útfæra starfslýsingar og leggja mat á og greina færnikröfur starfa. Jafnframt lýsa þau uppbyggingu og markmiðum starfsnáms, svo sem lokamarkmiðum, námskröfum, uppbyggingu náms, skiptingu náms í áfanga, áfangamarkmiðum, tilhögun náms og kennslu og námsmati auk þess að lýsa aðstöðu og búnaði, sbr. 28. og 29. gr. laganna. Í 25. gr. frumvarpsins er fjallað um hlutverk starfsgreinaráða. Á grundvelli ákvæðisins skulu þau setja viðmið fyrir skiptingu náms í skóla- og vinnustaðanám og gera tillögur að uppbyggingu og inntaki prófa í einstökum starfsgreinum. Einnig gera þau tillögu um námsbrautalýsingar sem framhaldsskólar geta haft til viðmiðunar. En ég legg áherslu á að þeim er það ekki skylt. Starfsgreinaráð veitir einnig umsagnir um námsbrautalýsingu starfsnáms sem einstakir framhaldsskólar leita eftir staðfestingu á til ráðherra. Var því sjónarmiði jafnframt hreyft fyrir nefndinni að með þeim breytingum sem frumvarpið gerir ráð fyrir væri þeirri hættu boðið heim að iðn- og starfsnámsnemendur öðluðust minni þekkingu og færni en nú er þar sem ekki væri tekið tillit til álits, krafna og reynslu móttökuaðilans, þ.e. atvinnulífsins. Meiri hlutinn áréttar að mikið og gott starf hefur verið unnið af mörgum starfsgreinaráðum frá gildistöku laga um framhaldsskóla, nr. 80/1996. Er það álit meiri hlutans að undirstrika þurfi það hlutverk starfsgreinaráða, samkvæmt frumvarpinu, að vera ráðgefandi fyrir ráðherra um starfsnám í framhaldsskólum. Er það í samræmi við ákvæði gildandi laga. Við nánari afmörkun á hlutverki starfsgreinaráða þykir skýrara að draga fram einstök viðfangsefni sem þeim er ætlað að veita umsögn um eða gera tillögur um til ráðherra. Leggur meiri hlutinn því til breytingar á 25. gr. frumvarpsins þar sem hlutverk starfsgreinaráða er tilgreint. Jafnframt eru lagðar til breytingar á 24. gr. frumvarpsins um fjölda fulltrúa í starfsgreinaráðum og kemur það til móts við athugasemdir umsagnaraðila. Virðulegi forseti. Í 28. gr. frumvarpsins er fjallað um vinnustaðanám. Byggist greinin á 32. gr. gildandi laga, nr. 80/1996, og er ákvæðið í samræmi við þá grein að frátöldu einu nýmæli. Í frumvarpinu er farin sú leið að auka ábyrgð framhaldsskóla á námi nemenda sinna á þann hátt að skólarnir verði að tryggja nemendum vinnustaðasamning til að ljúka námi. Er ábyrgð á gerð slíkra samninga því færð af herðum nemenda sjálfra og yfir á skólana. Er það álit meiri hlutans að um góða breytingu sé að ræða sem auki rétt nemenda og öryggi enda geti nemandi treyst því að hann geti lokið námi þegar krafist er starfsþjálfunar. Áréttar meiri hlutinn þó að undanfarin ár hefur sú framkvæmd komist á að umsýsla með námssamningum hefur færst í hendur Fræðsluskrifstofu atvinnulífsins í nánum tengslum við starfsgreinaráð í viðkomandi grein. Telur meiri hlutinn að mikilvægt sé að tryggja að þekking, reynsla og gæðaviðmið um vinnustaðanám, starfsþjálfunarsamninga, þjónustu nemaleyfisnefnda o.s.frv., sem eru til staðar hjá fræðsluskrifstofum í iðn- og starfsnámi, nýtist. Um langt árabil hefur menntamálaráðuneytið átt farsælt samstarf við fræðsluskrifstofur og fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins um aðkomu atvinnulífsins að starfsnámi. Hefur ráðuneytið með þjónustusamningum falið þessum aðilum ákveðna umsýslu með framkvæmdinni. Ábyrgð á gerð og staðfestingu samninga um starfsþjálfun liggur hins vegar hjá ráðuneytinu og ef upp hefur komið ágreiningur vegna slita á námssamningi hefur verið unnt að leita með hann til fulltrúa ráðuneytisins. Umboðsmaður Alþingis hefur nýlega bent á að hér þurfi skýrari lagagrundvöll og er í samræmi við það lagt til að þessi breyting verði gerð á frumvarpinu. Með því fyrirkomulagi sem hér er lagt til verður málsmeðferð skýrari og réttur nemanda ljós til þess að leita aðstoðar og fá skorið úr ágreiningi um framkvæmd umsýsluaðila. Enda ber skóli ábyrgð á gerð sérstaks samnings um vinnustaðanám, sbr. 2. mgr. 28. gr. Virðulegi forseti. Mjög ítarleg umræða fór fram í nefndinni um IV. kafla frumvarpsins og þá sér í lagi um 15. gr., um námseiningar, og 18. gr., sem fjallar um stúdentspróf og mikilvægi þess að frumvarpið leiði ekki til skerðingar á gildi stúdentsprófs. Í frumvarpinu er reynt að ná utan um þróun síðustu ára með því að skilyrða lágmarkskjarna, setja reglur um viðmið og þrepaskiptingu náms auk almennra skilyrða um kröfur svo sem í 18. gr. frumvarpsins, en þar segir, með leyfi forseta: „Stúdentspróf miðar m.a. að því markmiði að undirbúa nemendur undir nám á háskólastigi. Við mat á námsbrautalýsingu til stúdentsprófs og staðfestingu ráðherra á henni skal það vera tryggt að prófið uppfylli almennar kröfur háskóla um undirbúning fyrir nám á háskólastigi.“ Þá segir í kaflanum um stúdentspróf í greinargerð frumvarpsins m.a., með leyfi forseta: „Þess er að vænta að framhaldsskólar, við gerð námsbrautalýsinga til stúdentsprófs, muni kappkosta að tryggja að meginkostum stúdentsprófsins sé við haldið“ Enn fremur segir, með leyfi forseta: „ … ljóst er að þörf er á stöðugri samræðu milli framhaldsskóla og háskóla um það, hvernig undirbúningi nemenda fyrir nám á háskólastigi verði best háttað. Af hálfu háskóla hefur sú afstaða komið fram, að undirbúningur fyrir háskólanám eigi að felast í góðu almennu námi. Því til viðbótar þurfi staðgóða þekkingu á þeim sviðum og í greinum sem tengdar eru þeim námsgreinum sem nemendur innrita sig í. Þau sjónarmið þarf að leggja til grundvallar framhaldsskólanámi.“ Af þessu, virðulegi forseti, má ráða þann skýra tilgang þessa frumvarps að styrkja stoðir stúdentsprófs sem undirbúnings undir nám á háskólastigi. Áréttar meiri hluti menntamálanefndar sérstaklega mikilvægi þess að nám til stúdentsprófs sé ekki skert með frumvarpi þessu. Ekki er kveðið á um fjölda eininga til stúdentsprófs í gildandi lögum og telur meiri hlutinn að ekki sé þörf á slíku í frumvarpi þessu. Ég vil leggja sérstaka áherslu á það sem ég nefndi hér, ekki síst í ljósi nefndarálits minni hluta menntamálanefndar sem hv. þingmenn Höskuldur Þór Þórhallsson og Kolbrún Halldórsdóttir rita undir. Á blaðsíðu fjögur í kaflanum Skerðing náms til stúdentsprófs segir í því nefndaráliti, með leyfi forseta: „Það er mat minni hluta menntamálanefndar að stytting náms til stúdentsprófs sé innbyggð í það fyrirkomulag sem mælt er fyrir um í frumvarpinu. Það byggist á þeirri staðreynd að frumvarpið tilgreinir hvorki einingafjölda né námstíma til stúdentsprófs.“ Síðar segir, með leyfi forseta: „Til þess að tryggt verði að frumvarpið leiði ekki til skerðingar náms til stúdentsprófs þyrfti a.m.k. að tilgreina lágmarkseiningafjölda sem gert væri ráð fyrir að nægði til stúdentsprófs.“ Í ljósi þessa sem kemur fram í nefndaráliti minni hlutans og hefur verið nokkuð til umræðu í opinberri umræðu, meðal annars í plöggum sem okkur þingmönnum hefur borist frá formanni og varaformanni Félags framhaldsskólakennara, sem fram hafa komið einnig í greinum sem birtar hafa verið í fjölmiðlum, þá vil ég taka það alveg sérstaklega fram - og það verður að liggja fyrir í þessari umræðu vegna þeirrar kröfu að inn í lagatextann sé kveðið á um einingafjölda til stúdentsprófs - að í núgildandi lögum er ekki kveðið á um fjölda eininga til stúdentsprófs. Það er mjög mikilvægt að þetta liggi fyrir í þeirri umræðu sem við stöndum í núna. Það er líka mjög mikilvægt að menn hafi það í huga sem segir í meirihlutanefndaráliti okkar sem að því stöndum og ég las áðan og ég ætla að endurtaka hér fyrir hv. þingmenn og sérstaklega þá sem hafa látið til sín taka í umræðunni um einingar og það að verið sé með frumvarpi þessu að stytta námstíma til stúdentsprófs en í nefndarálitinu segir skýrt, með leyfi forseta: „Af þessu má ráða þann skýra tilgang þessa frumvarps að styrkja stoðir stúdentsprófs sem undirbúnings undir nám á háskólastigi. Áréttar meiri hlutinn mikilvægi þess að nám til stúdentsprófs sé ekki skert með frumvarpi þessu.“ Ég sé að hv. þm. Höskuldur Þórhallsson er kominn í salinn og því ætla ég að endurtaka það sem ég sagði áðan, með leyfi forseta: „Ekki er kveðið á um fjölda eininga til stúdentsprófs í gildandi lögum og telur meiri hlutinn að ekki sé þörf á slíku í frumvarpi þessu.“ Ég vona að ég hafi komið þessu sjónarmiði rækilega til skila og að til þess sjónarmiðs verði tekið tillit í umræðunni um þetta frumvarp á hinu háa Alþingi  Virðulegi forseti. Í 15. gr. frumvarpsins er lagt til að tekið verði upp nýtt einingakerfi í framhaldsskólum sem byggist á vinnuframlagi nemenda. Það kerfi sem lagt er til að tekið verði upp samsvarar því kerfi sem gildir fyrir háskóla, ECTS-kerfi, og samkvæmt því færir ársvinna nemenda honum 60 einingar. Áréttar meiri hlutinn mikilvægi þess að vel takist til við innleiðingu frumvarpsins og að vanda verði til verka. Leggur meiri hlutinn sérstaka áherslu á að samráð verði haft við hagsmunaaðila, meðal annars framhaldsskólakennara og skólameistara, við jafnmikilvægt verkefni og þróun og upptaka nýs einingakerfis er, þar sem lögð verður áhersla á að framhaldsskólarnir verði samtaka við innleiðingu frumvarpsins. Í 45. gr. er að finna ákvæði um gjaldtökuheimildir opinberra framhaldsskóla. Telur meiri hluti nefndarinnar rétt að undirstrika að þeim gjaldtökuheimildum, sem þar er kveðið á um, er ekki ætlað að ná til annarra en opinberra framhaldsskóla. Aftur á móti gerir ráðherra þjónustusamninga við aðra framhaldsskóla en opinbera framhaldsskóla, skv. 3. mgr. 44. gr. þar sem fram kemur að í þjónustusamningum skuli meðal annars kveða á um gjaldtöku af nemendum og greiðslur fyrir aðra þjónustu sem veitt er á grundvelli viðkomandi samnings. Telur meiri hlutinn eðlilegt að sömu viðmið verði viðhöfð í þeim samningum. Leggur meiri hlutinn því ekki til breytingu á 44. gr. frumvarpsins. Enn fremur var umræða innan nefndarinnar varðandi nám utan reglubundins daglegs starfstíma skóla og fjarnám, sbr. 4. mgr. 45. gr. frumvarpsins. Telur meiri hlutinn að skýra þurfi upphæð gjalds sem framhaldsskólum verði heimilt að innheimta af nemendum sem stunda nám utan reglubundins daglegs starfstíma og í fjarnámi. Leggur meiri hlutinn til að gjaldið skuli miðast við að hámarki 10% af meðalkennsluframlagi á nemenda á framhaldsskólastigi samkvæmt fjárlögum miðað við fullt nám, að öðrum kosti skuli reikna gjaldið hlutfallslega miðað við fjölda námsgreina. Undirstrikar meiri hlutinn að hér er um heimild að ræða sem takmarkast fyrst og fremst við það að til falli raunverulegur umframkostnaður. Sé um slíkt að ræða er skólum þá einungis heimilt að taka gjald af nemendum að hámarki 10% meðalkennsluframlagi miðað við einstök fög. Miðast þetta þak við að um fullt nám sé að ræða. Sé nemandi í fjarnámi, stundi nám utan reglubundins daglegs starfstíma skólans eða ekki í fullu námi þá lækkar þetta þak í réttu hlutfalli við fjölda námsgreina. Meiri hlutinn áréttar að ákvæði laganna og reglur settar með stoð í þeim, til dæmis varðandi kröfur til náms, viðurkenningu á einingum og gæðaeftirlit gilda einnig um þá áfanga sem framhaldsskólar bjóða upp á í námi utan reglubundins starfstíma skólanna og í fjarnámi. Hvað varðar ákvarðanir um gjaldtöku í opinberum framhaldsskólum áréttar meiri hlutinn að þær skuli vera kæranlegar til ráðherra og meðferð slíkra kærumála skuli fara að reglum stjórnsýslulaga nr. 33/1997. Leggur meiri hlutinn til breytingar á ákvæði 45. gr. til samræmis því. Ef við víkjum þá að starfsfólki framhaldsskóla þá er í 8. gr. frumvarpsins fjallað um starfsfólk framhaldsskóla. Í fjölda umsagna voru gerðar athugasemdir við heiti greinarinnar og tekur meiri hlutinn undir þær athugasemdir að nota orðið starfsfólk framhaldsskóla í stað starfslið framhaldsskóla og leggur til að því verði breytt og samræmt í ákvæðum frumvarpsins og er þetta sambærileg breyting og nefndin leggur til varðandi starfsfólk í leikskólum og grunnskólum. Ítarleg umræða fór fram innan nefndarinnar um starfsfólk framhaldsskóla. Hélst sú umræða í hendur við þá umræðu sem átti sér stað um starfsfólk leikskóla og grunnskóla. Í frumvarpi til laga um leikskóla má finna í 3. mgr. 6. gr. ákvæði um að óheimilt sé að ráða til starfa við leikskóla einstakling sem hlotið hefur refsidóm fyrir brot á ákvæðum XXII. kafla almennra hegningarlaga. Er jafnframt kveðið á um að við ráðningu skuli liggja fyrir sakavottorð eða heimild leikskólastjóra til að afla upplýsinga úr sakaskrá. Sama ákvæði, sambærilegt, er að finna í frumvarpi til laga um grunnskóla, þ.e. að þeir sem ráðast til starfa í grunnskóla megi ekki hafa gerst brotlegir við XXII. kafla almennra hegningarlaga en rétt er að taka það fram að sá kafli inniheldur ákvæði sem lúta að kynferðisbrotum. Með vísan í álit nefndarinnar um 287. mál, frumvarp til laga um leikskóla, og þeirra sjónarmiða sem þar koma fram leggur meiri hlutinn til að tekið verði upp samhljóða ákvæði í frumvarp þetta. Áréttar meiri hlutinn að nemendur framhaldsskóla geta ekki síður orðið fórnarlömb einstaklinga sem gerst hafa brotlegir við kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga. Enn fremur undirstrikar meiri hlutinn að einstaklingur verður lögráða við 18 ára aldur, sbr. 1. mgr. 1. gr. lögræðislaga, nr. 71/1997. Jafnframt eru aldursmörk barnaverndarlaga 18 ár, sbr. 1. mgr. 3. gr. laganna. Helst þetta sjónarmið meiri hlutans í hendur við 32. gr. frumvarpsins þar sem réttur barna frá 16–18 ára til náms í framhaldsskólum er tryggður. Í umsögn Kennarasambands Íslands var gerð athugasemd við 1. mgr. 5. gr. frumvarpsins um skólanefndir. Bendir sambandið á að með þeirri breytingu sem lögð er til í frumvarpinu að einn af þremur áheyrnarfulltrúum í skólanefnd skuli nú tilnefndur af skólafundi feli það í sér að ekki sé lengur tryggt að kennarar eigi þar áheyrnarfulltrúa, sbr. 1. mgr. 9. gr. frumvarpsins þar sem fram kemur að rétt til setu á skólafundi eigi allir starfsmenn skóla ásamt fulltrúum nemenda. Tekur meiri hlutinn undir athugasemdir Kennarasambandsins og telur mikilvægt að tryggt sé að kennarar eigi áheyrnarfulltrúa á fundum skólanefndar umfram aðra starfsmenn framhaldsskóla og leggur í ljósi þess til breytingar á 1. mgr. 5. gr. Í síðasta kafla þessa nefndarálits er vikið að nemendum. Í VI. kafla frumvarpsins er fjallað um nemendur framhaldsskóla. Ber þar helst að geta að í 32. gr. frumvarpsins er lögfestur réttur til að hefja nám í framhaldsskóla og stunda þar nám til 18 ára aldurs. Þeir sem eiga þennan rétt eru þeir sem lokið hafa grunnskólanámi, hlotið jafngilda undirstöðumenntun eða hafa náð 16 ára aldri. Er í þessari grein því lagt til að lögfest verði fræðsluskylda stjórnvalda fyrir börn að 18 ára aldri og er það álit meiri hlutans að hér sé stigið stórt skref til að vinna gegn brottfalli úr námi. Í skýringum við greinina kemur fram að þessi réttur til að stunda nám sé háður því að viðkomandi nemandi hlíti skólareglum en um þær er fjallað í 33. gr. frumvarpsins. Þar kemur fram að í skólanámskrám skuli settar reglur um réttindi og skyldur nemenda og um meðferð ágreiningsmála og beitingu viðurlaga fyrir brot á þeim. Í 2. mgr. kemur jafnframt fram að ákvæði stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, gildi við meðferð ágreiningsmála og beitingu viðurlaga. Er það álit meiri hlutans að hér sé um nokkuð íþyngjandi ákvæði að ræða og leggur hann til að gerðar verði breytingar sem kveða meðal annars á um að fylgja skuli reglum stjórnsýslulaga um málsmeðferð við ákvörðun skólastjóra um rétt eða skyldu nemenda, samkvæmt. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga. Með breytingunni er undirstrikað að ákvarðanir um réttindi og skyldur nemenda sem varða þá verulega og teljast til stjórnvaldsákvarðana í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga lúti reglum um málsmeðferð samkvæmt þeim lögum. Í því sambandi er rétt að fram komi að ákvæði stjórnsýslulaga byggja á því að kennsla falli almennt ekki undir stjórnsýslulögin né heldur ákvarðanir sem lúta að framkvæmd kennslu, svo sem um það hvaða námsefni skuli lagt til grundvallar við kennslu og fleira. Ákvarðanir um agaviðurlög og skyld úrræði geta aftur á móti fallið undir stjórnsýslulögin. Við nánari afmörkun á því hvort líta beri á ákvörðun sem stjórnvaldsákvörðun er meðal annars tekið fram í skýringum við ákvæðið í frumvarpi því er varð að stjórnsýslulögum að líta verði til þess hvers eðlis ákvörðunin er, en ekki eingöngu til þess hver tekur ákvörðunina eða hvers efnis hún er. Í þessu sambandi hefur verið litið svo á, samanber álit umboðsmanns Alþingis í máli nr. 761/1993 og í úrskurðarframkvæmd menntamálaráðuneytisins, að hin vægari úrræði sem notuð séu til að halda uppi aga og almennum umgengnisvenjum teljist almennt ekki stjórnvaldsákvarðanir. Þannig munu ávítur og áminningar svo og brottvísun nemanda úr ákveðinni kennslustund eða það sem eftir er skóladags almennt ekki verða taldar stjórnvaldsákvarðanir. Á hinn bóginn hefur umboðsmaður Alþingis í fyrrgreindu áliti bent á að sú ákvörðun að meina nemanda að sækja kennslutíma í ákveðnu fagi um nokkurt skeið eða víkja honum úr skóla í fleiri en einn skóladag teljist ákvörðun um réttindi og skyldur samkvæmt stjórnsýslulögum. Við mat á því hversu lengi hægt sé að meina nemanda um aðgang að fagi eða námsgrein verður að horfa til eðlis ákvörðunarinnar og þau sjónarmið sem að baki henni búa. Almennt verður að miða við að ákvörðun um að meina nemanda aðgang lengur en tvær vikur að kennslu í ákveðnu fagi eða námsgrein telst ákvörðun um réttindi eða skyldur í merkingu stjórnsýslulaga. Þá er vikið í þessu nefndaráliti að nemendum með sérþarfir samkvæmt 34. gr. Ég vísa í þá umfjöllun. En með þeim breytingartillögum sem meiri hlutinn leggur til er verið að koma til móts við þau sjónarmið og þær reglur sem fram koma í frumvarpi til laga um grunnskóla og hafa það að markmiði að styrkja stöðu nemenda sem þurfa á sérþjónustu að halda umfram það sem kveðið er á um í frumvarpinu eins og það var lagt fram. Ég hef áður vikið að breytingum vegna íslensku, en í 35. gr. frumvarpsins er meðal annars fjallað um nemendur með annað móðurmál en íslensku. Telur meiri hlutinn að eðlilegt sé að gera þá kröfu að framhaldsskólar setji sér móttökuáætlun vegna nemenda sem hefja þar nám eða flytjast milli skóla. Er þetta ekki síst mikilvægt þegar kemur að móttöku nemenda með annað tungumál. Leggur meiri hlutinn til breytingar á greininni þar sem lögð er skylda á framhaldsskóla að setja sér áætlun um móttöku nemenda. Ákvæðið á sér samsvörun í 16. gr. frumvarps til laga um grunnskóla sem lagt er fram samhliða frumvarpi til laga um framhaldsskóla. Mikil umræða átti sér stað innan nefndarinnar um rétt nemenda til náms- og starfsráðgjafar í framhaldsskólum eins og reyndar í umræðum um sömu réttindi á öðrum skólastigum, þ.e. í grunnskólum. Grundvallaðist sú umræða fyrst og fremst á þeim hugmyndum sem frumvarpið sjálft byggist á, auknu frelsi skóla til að setja sér námsbrautarlýsingar og auknu frelsi nemenda til að setja nám sitt saman með mismunandi hætti. Áréttar meiri hlutinn að slík sjónarmið hljóti að haldast í hendur við rétt nemenda til að leita sér ráðgjafar um hvort tveggja nám og starf. Telur nefndin að kveða verði fastar að orði en frumvarpið gerir og leggur til breytingar þess efnis að nemendur skuli njóta náms- og starfsráðgjafar af til þess bærum sérfræðingum, þ.e. háskólamenntuðum í náms- og starfsráðgjöf. Er það álit meiri hlutans að hér sé komið á móts við kröfur og athugasemdir sem fram komu í umsögn Félags náms- og starfsráðgjafa. Ég vil síðan að lokum segja það, virðulegi forseti, að hlutverk nemendafélaga varð tilefni töluverðrar umræðu innan nefndarinnar en í ákvæði 39. gr. er ekki kveðið á um hlutverk þeirra. Að mati meiri hlutans er rétt að ítreka það hlutverk nemendafélaga að vinna að félags-, hagsmuna- og velferðarmálum nemenda og leggur meiri hlutinn til breytingu á ákvæðinu til samræmis því. Aðrar breytingar á frumvarpinu eru smávægilegar og varða einkum lagatæknileg atriði. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem hér hefur verið gerð grein fyrir og liggja fyrir á sérstöku þingskjali. Undir þetta nefndarálit ritar sá sem hér stendur, og hv. þingmenn Einar Már Sigurðarson, Pétur H. Blöndal, Guðbjartur Hannesson, Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Katrín Júlíusdóttir. Hv. þm. Kjartan Eggertsson, sem sat fundinn fyrir hv. þm. Jón Magnússon sem áheyrnarfulltrúi, er samþykkur áliti þessu. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég segja þetta. Ég hef mælt fyrir fjórum nefndarálitum menntamálanefndar í mikilvægum málum vegna frumvarps til laga um leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og frumvarp um menntun og ráðningu kennara og starfsfólks þessara skólastiga. Þetta eru mikilvæg mál og ég leyfi mér að halda því fram að hv. menntamálanefnd hafi lagt gríðarlega vinnu í þessi mál. Við höfum hitt hundruð gesta og hlustað á afar mörg sjónarmið vegna þessara mála og ég leyfi mér að halda því fram að vinnubrögðin hafi verið góð við meðferð þessara mála og ég þakka þeim hv. þingmönnum sem sæti eiga í nefndinni fyrir samstarfið. Um þetta eina frumvarp af þeim fjórum sem ég nefndi er ágreiningur milli meiri hluta og minni hluta. Það þýðir hins vegar ekki að vinnubrögðin innan nefndarinnar við meðferð þessa máls hafi verið einhvern veginn öðruvísi heldur en meðferð frumvarpa um leikskóla, grunnskóla og menntun og ráðningu starfsmanna og kennara þessara skóla. Þau hafa verið nákvæmlega þau sömu og ég sem formaður nefndarinnar hef lagt mig fram um að reyna að verða við sjónarmiðum og hlusta á athugasemdir allra nefndarmanna vegna þessa máls eins og hinna. Ég þakka félögum mínum í nefndinni fyrir samstarfið en vil taka það fram að þrátt fyrir að ágreiningur sé um þetta þá fellst ég ekki á að vinnubrögðin í tengslum við það í nefndinni hafi verið einhver önnur heldur en varðandi hin málin. Ég vil líka segja það vegna þess sem fram kemur í nefndaráliti minni hlutans, þar sem lagt er til að frumvarpinu verði vísað frá með rökstuddri dagskrá, að frumvörp hæstv. menntamálaráðherra um leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og menntunarmál kennara og starfsfólks þessara skóla haldast í hendur. Haldi menn að þessu frumvarpi verði frestað en hin málin verið afgreidd þá er það mikill misskilningur. Það er ómögulegt að fresta frumvarpi til framhaldsskóla til frekari meðferðar og afgreiðslu síðar en keyra hin málin í gegn. Þau eru bundin þannig böndum þessi frumvörp fjögur að ætli menn sér að leggja það til að frumvarpi til framhaldsskólalaga verði frestað þá fylgja hin í kjölfarið, þar á meðal frumvarpið um menntun og ráðningu kennara og starfsmanna í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum. Ég leyfi mér að efast um að þeir sem það leggja til geri sér grein fyrir þeim gríðarlegu hagsmunum sem í húfi eru fyrir nemendur í grunnskóla, nemendur í leikskóla og fyrir réttindi og stöðu kennara. Það er afar mikilvægt að þingheimur hafi þetta í huga. Að svo búnu, hæstv. forseti, lýk ég umfjöllun minni um nefndarálit meiri hluta menntamálanefndar.

Hæstv. forseti. Áður en ég hef yfirferðina - ég sé að hv. þm. Einar Már Sigurðarson er strax kominn með tilefni til andsvars við ræðu mína. Ég veit ekki hvort þessi fyrstu orð mín hafi verið þess eðlis. Hæstv. forseti. Áður en ég hef yfirferðina um nefndarálit minni hlutans langar mig að bregðast aðeins við síðustu orðum hv. þingmanns, formanns menntamálanefndar, Sigurðar Kára Kristjánssonar. Það hefur aldrei neinn af minni hlutanum sagt nokkuð annað en gott um vinnubrögðin í nefndinni. Hv. þingmaður hefur fengið meira hrós frá stjórnarandstöðunni úr þessum ræðustóli vegna þessara þingmála en í annan tíma. Nú gildir það sama um framhaldsskólafrumvarpið sem hér er til umræðu og hin tvö þannig að ég staðfesti það. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson stjórnaði vinnunni í nefndinni ekki með öðrum hætti varðandi framhaldsskólafrumvarpið. Hins vegar var mjög ljós grundvallarágreiningur hv. þingmanns og stjórnarflokkanna tveggja og stjórnarandstöðuflokkanna í nefndinni. Því til marks eru orð hv. þingmanns þegar hann sagði að það væri mat meiri hlutans að málin fjögur yrðu ekki slitin í sundur. Við í minni hlutanum óskuðum eftir því í tvígang og í annað skiptið formlega að þessu máli yrði frestað. Hin gætu farið í gegn og orðið að lögum enda mun betur unnin og um þau mun betra samkomulag meðal skólasamfélagsins. Hins vegar loga eldar undir þessu frumvarpi, um það er engin sátt. Nefnd sú sem falið var að semja þetta frumvarp náði ekki að skila sameiginlegu áliti. Upp úr samvinnu þeirrar nefndar slitnaði á vordögum 2007. Hún skilaði síðan af sér á haustdögum án þess að haldnir hefðu verið fundir allt sumarið. Ég vil því meina að vinnubrögð við undirbúning þessa frumvarps hafi verið allt önnur en við hin. Um þetta mál standa mjög miklar deilur og þær koma fram í nefndaráliti minni hlutans. Mér finnst síðan dálítið merkileg yfirlýsingin frá hv. þingmanni, framsögumanni nefndarálits meiri hlutans og formanni menntamálanefndar. Hann segir eitthvað á þá leið að haldi menn því fram að hægt sé að fresta einu af þessum fjórum frumvörpum, sé það ómögulegt. Hann sagði að þau væru bundin slíkum böndum að þau yrðu ekki slitin í sundur enda væru gríðarlegir hagsmunir í húfi. Hvaða hagsmuni nefndi hv. þingmaður í máli sínu? Hann nefndi hagsmuni nemenda framhaldsskólanna og svo undirstrikaði hann hagsmuni kennara, réttindi þeirra og stöðu. Hann gerði það með slíkum þunga, hæstv. forseti, að ég ætla að leyfa mér að setja fram þá kenningu hér að um það hafi verið tekin ákvörðun, kannski fyrir löngu síðan, að stjórnarmeirihlutinn mundi standa vörð um nokkuð umdeildar kröfur kennara um að fá meistaranámið viðurkennt á öllum skólastigum. Við ræddum þessi mál hér inn í nóttina, sem mér finnst nú vera nýliðin, að staðinn yrði vörður um frumvarpið gegn því að Sjálfstæðisflokkurinn fengi sinn framhaldsskóla, framhaldsskólann sem á rætur að rekja til skýrslunnar sem Verslunarmannafélagið gaf út 2002 eða 2003. Framhaldsskólann sem lýst var í bláu skýrslunni 2004, framhaldsskólann sem framhaldsskólakennarar hafa andæft frá því að hugmyndir um hann litu dagsins ljós. Það er sá framhaldsskóli sem verið er að lögleiða í því frumvarpi sem hér er til staðar. Ég mótmæli því, hæstv. forseti, að það sé óframkvæmanlegt að slíta þetta frumvarp frá hinum fjórum, fresta afgreiðslu þess, vinna það betur, koma því í það horf að um það geti ríkt sátt en jafnframt að lögleiða hin þrjú. Ef hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson heldur öðru fram þá er það vegna þess að hann er að þvinga í gegn framhaldsskóla sem enginn vill nema Sjálfstæðisflokkurinn og Samfylkingin núna sem er búin að leggjast flöt fyrir hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins hvað þetta varðar. Hæstv. forseti. Nú sé ég ástæðu til að hefja eiginlega yfirferð yfir nefndarálit minni hlutans sem lesa má á þskj. 1061. Frumvarpið er, eins og allir vita hér í þessum sal, eitt fjögurra frumvarpa sem menntamálaráðherra leggur fyrir 135. löggjafarþing. Ásetningur hæstv. menntamálaráðherra var alveg klár í flutningsræðu hennar og ég tek undir hann að miklu leyti, þ.e. að það er heildstæð endurskoðun sem hér fer fram á skólastigunum þremur, leikskólastiginu, grunnskólastiginu og framhaldsskólastiginu. Í ofanálag er verið að endurskoða grundvöll kennaramenntunar í landinu og það frumvarp fylgir með í spyrðunni. Það kom fram í máli hæstv. menntamálaráðherra í 1. umr. um málið 7. desember 2007 að hún teldi mikilvægt að þessi mál fylgdust að í gegnum þingið enda væri hér um heildstæða nálgun að ræða. Í máli ráðherrans kom fram að hún liti svo á að þetta væri afrakstur vinnu margra aðila, frumvörpin endurspegluðu sjónarmið og hugsjónir þeirra sem best þekktu til menntamála þjóðarinnar og það væri mikilvægt - og ég undirstrika það, hæstv. forseti - það væri mikilvægt að um málin ríkti víðtæk sátt. Hæstv. menntamálaráðherra var á því máli í 1. umr. að það væri mikilvægt að um málin ríkti víðtæk sátt. Ég treysti því að hún hafi meint um öll málin. Jafnframt sagði ráðherrann að skoðanir gætu verið skiptar um leiðir að þessu meginmarkmiði en meginmarkmiðið væri ljóst, að gera gott skólastarf og gott skólakerfi enn betra. Ráðherrann vissi auðvitað sem var þann 7. desember sl. að megn óánægja var með eitt af þessum frumvörpum, nefnilega það sem hér er til umfjöllunar. Um þá óánægju vitnar fjöldi umsagna sem menntamálanefnd hefur borist á liðlega fjórum mánuðum sem hún hefur haft málið til meðhöndlunar og ekkert lát er á óánægjunni því að núna á lokaspretti vinnunnar streyma inn til okkar, ekki bara þingmanna í menntamálanefnd Alþingis heldur allra þingmanna eftir því sem ég best veit, ályktanir frá kennarafélögum framhaldsskólanna. Þegar þetta er ritað fyrir um það bil tveimur dögum síðan er þriðjungur framhaldsskóla á Íslandi búinn að senda þingheimi áskoranir um að þessu máli verði vikið til hliðar og það verði unnið betur. Þeir skólar eru: Menntaskólinn í Reykjavík, Menntaskólinn á Akureyri, Verkmenntaskóli Austurlands, Fjölbrautaskólinn í Breiðholti, Menntaskólinn við Sund, Fjölbrautaskóli Suðurlands, Kvennaskólinn í Reykjavík, Menntaskólinn á Ísafirði, Fjölbrautaskóli Suðurnesja og Fjölbrautaskólinn í Vestmannaeyjum. Síðan hafa mér borist í hendur - og nú skal ég ekki þvertaka fyrir að það gætu hafa komið fleiri en það sem ég hef áttað mig á - a.m.k. tvær áskoranir í viðbót. Þær eru frá Iðnskólanum, þ.e. trúnaðarmönnum Iðnskólans í Reykjavík og stjórn kennarafélags Iðnskólans í Reykjavík. Þau skrifa undir áskorun hér og svo er ályktun frá Kennarafélagi Menntaskólans á Egilsstöðum. Það streyma enn inn áskoranir frá framhaldsskólum landsins um að þingheimur vakni til vitundar um að þetta mál megi ekki verða að lögum.  
             Hæstv. forseti. Ég vil segja að auðvitað eru margar af breytingartillögum meiri hlutans af hinu góða. Ég get alveg viðurkennt það og það viðurkenna framhaldsskólarnir. En aðrar eru ekki eins góðar og í heildina er málið ekki fullunnið. En hver eru þá helstu ágreiningsefnin? Gagnrýnin á þetta frumvarp byggist á nokkrum meginatriðum sem eru talin upp á hnitmiðaðan hátt í grein eftir formann og varaformann Félags framhaldsskólakennara sem birtist í Fréttablaðinu 9. maí og ég vil leyfa mér að vitna til. Reyndar höfum við fengið nýja útfærslu af því frá Félagi framhaldsskólakennara sem birtist í Fréttablaðinu. Það er mun efnismeira og ég geri ráð fyrir að það bréf sem barst í gær verði til frekari umfjöllunar í ræðum annarra þingmanna á eftir. En meginatriðin eru þessi að félagið telur ýmislegt í frumvarpinu geta orðið efni í góða menntastefnu ef rétt er staðið að málum en leggur jafnframt áherslu á að það verði lagfært með tilliti til eftirfarandi sjónarmiða: 1. Fyrirætlanir um að draga eigi úr miðstýringu í námsframboði og námsskrárgerð þurfi að koma skýrt fram í nýjum lögum. 2. Það þarf að tilgreina námseiningafjölda til stúdentsprófs svo tryggt verði að nemendum bjóðist jafngilt og sambærilegt nám og nú er. 3. Skýra þarf tilgang þess að tekið skuli upp nýtt einingakerfi fyrir framhaldsskólastigið. 4. Skýra þarf tilgang þess að lengja skólaárið í framhaldsskólanum um fimm daga. 5. Bæta þarf forsendur skóla til að bjóða nemendum upp á nám við hæfi og sveigjanlega námsframvindu. 6. Tryggja þarf rétt nemenda og kennara til þátttöku í ákvörðunum um innra starf framhaldsskólans. 7. Tryggja verður rétt nemenda til fjölbreytilegs framhaldsskólanáms. 8. Tryggja þarf að skólar geti axlað aukna ábyrgð á vinnustaðanámi nemenda. 9. Tryggja þarf að ólögráða framhaldsskólanemendur njóti sambærilegs stuðnings ráðgjafar og þjónustu og ólögráða nemendur á öðrum skólastigum. 10. Markmið um aukna náms- og starfsráðgjöf fyrir nemendur þurfa að koma skýrar fram í nýjum lögum. 11. Tryggja þarf rétt ólögráða nemenda til framhaldsskólavistar í grennd við heimili sitt. 12. Setja þarf gæðaviðmiðun þjónustu við nemendur í fjar- og dreifnámi og tryggja jafnan aðgang þeirra að náminu. 13. Tryggja þarf að nám og námsgögn verði ólögráða nemendum að kostnaðarlausu. Þetta er ekki stuttur listi, hæstv. forseti, sem Félag framhaldsskólakennara telur að sé ekki tryggt í lögunum. Margt af þessu segir meiri hlutinn í orði kveðnu og í meirihlutaáliti sínu að sé í lagi og verði í lagi. En kennararnir sem eiga að stýra þeirri vinnu sem fram fer í skólunum hafa enga vissu. Þeir telja sig ekki hafa neina vissu fyrir því að þau orð haldi, enda hafi málin ekki verið útskýrð með þeim hætti að það sé þeim skiljanlegt eða nægilegt veganesti inn í endurnýjaðan framhaldsskóla. Þetta er mjög alvarlegt og við verðum að hlusta á þessar raddir og ekki bara hlusta eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson sagði áðan. Það hefur verið hlustað á alla, það er alveg rétt, það hefur verið hlustað á öll sjónarmið en það hefur ekkert verið gert með mjög mörg þeirra, mjög mörg veigamikil sjónarmið.  
             Við í minni hlutanum segjum í nefndaráliti, hæstv. forseti, að það sé í sjálfu sér ekkert undrunarefni þó að framhaldsskólakennarar skuli bregðast við með þeim hætti sem raun ber vitni. Í máli fulltrúa félagsins sem mætti á fund menntamálanefndar kom fram að vegna ágreinings um grundvallaratriði málsins hafi slitnað upp úr samstarfinu í nefndinni sem ég nefndi áðan sem falið var að semja þetta frumvarp sl. vor. Þá var hætt að boða fund í nefndinni. Hvað gerðist þá? Þar með var rofin sú sátt sem kennarar töldu sig hafa í farteskinu í þeirri vinnu sem þá stóð yfir eftir að 10 skrefa samkomulagið við menntamálaráðherra var gert. Þannig standa málin enn í dag. Sáttin hefur verið rofin og ekki hefur verið bætt þar úr. Veturinn 2006 voru haldnir 11 fundir í nefndinni fullskipaðri. Sá síðasti var haldinn 18. apríl árið 2006. Síðan var ekki kallaður saman fundur fyrr en 5. nóvember 2006 og það var lokafundur nefndarinnar. Á þeim fundi lögðu fulltrúar Kennarasambands Íslands fram yfirlýsingu sem fylgir nefndaráliti þessu í fylgiskjali. Í vinnu menntamálanefndar hefur lítið sem ekkert verið gert til að koma til móts við félög framhaldsskólakennara ef frá eru taldar breytingartillögur varðandi starfsnámið sem ganga hvað lengst í áttina að sjónarmiðum sem framhaldsskólakennarar hafa talað fyrir og starfsnámsnefndin svokallaða. En í huga okkar í minni hlutanum hefur ekki verið gerð nein tilraun til að koma til móts við önnur meginágreiningsefni. Hæstv. forseti. Því er haldið fram af hæstv. menntamálaráðherra að frumvarpið sé afrakstur víðtæks samráðs og að byggt sé á störfum starfshóps hins svokallaða tíu punkta samkomulags ráðherra og Kennarasambands Íslands. Til þess samráðs var stofnað þegar ráðherrann hafði tekið undir sjónarmið Verslunarmannafélags Reykjavíkur og fleiri aðila á vinnumarkaði um nauðsyn þess að stytta nám til stúdentsprófs í mikilli andstöðu við fagfélög kennara og ekki síður í mikilli andstöðu við námsmenn. Stofnaðir voru nokkrir starfshópar í kjölfar tíu punkta samkomulagsins og þeir skiluðu af sér efnismiklum niðurstöðum til ráðherra. Þegar þær niðurstöður eru bornar saman við frumvarpið sést að í veigamiklum atriðum er vikið frá leiðsögn starfshópanna. Nánar um það má lesa í umsögn Kennarasambands Íslands í sérstakri greinargerð sem sambandið vann fyrir nefndina þar sem tíundað er hvaða tillögur starfshópanna skiluðu sér inn í frumvarpið og hverjir ekki. Nú skal ég taka það fram að ég er ekki að gera kröfu um að allar hugmyndir Kennarasambandsins hefðu átt að skila sér nákvæmlega eins og Kennarasambandið setti þær fram inn í frumvörpin. Hins vegar þykir mér mjög forvitnilegt, og ég tel að öðrum finnist það sem vilja fylgjast með þessu máli ofan í kjölinn, að sjá hvaða hugmyndir voru til staðar hjá Kennarasambandinu í þessari vinnu, hverjar af þeim hugmyndum náðu fram að ganga og hverjar ekki. Ég bið um að ekki verði farið að túlka orð mín á annan hátt en þann að ég legg þetta fram til upplýsingar um það hvernig málin hafa verið unnin og að hvaða leyti komið hefur verið til móts við sjónarmið kennara og að hvaða leyti ekki. Í meðferð menntamálanefndar var svo sem ekki farið á neinn skipulegan hátt yfir þessa greinargerð en í breytingartillögum meiri hluta nefndarinnar er reynt að koma inn einhverjum tillögum starfsnámsnefndarinnar og raunar einhverjum fleirum sem eiga rætur í sjónarmiðum kennara í þessum efnum. Eins og ég sagði áðan er það auðvitað til bóta þó að það færi ekki nándar nærri nógu langt til að lægja hér öldur eða mynda sátt um þetta mál. Eins og segir í nefndarálitinu tel ég að allar þær tilraunir hafi verið til bóta en það hefur sem sagt ekkert verið gert í því að bera frumvarpið beinlínis saman við tillögur starfshóps sem almenna braut eða tillögur hópsins um sveigjanleika og fjölbreytni í skipulagi náms og námsframboðs. Þá eru sjónarmið starfshóps um náms- og starfsráðgjöf sniðgengin í frumvarpinu og ég tel það mjög miður og alvarlegt. Tillögur starfshóps um fjar- og dreifinám eru hvergi nefndar í frumvarpinu sem ég tel líka mjög miður. Ég tel að þingmenn landsbyggðarinnar verði að taka það til sérstakrar skoðunar. Kennarasamband Íslands segir í umsögn sinni til menntamálanefndar að sú fullyrðing sem frumvarpshöfundar setja fram í greinargerð með frumvarpinu um að náið tillit hafi verið tekið til allra tillagna og sjónarmiða, standist ekki, frumvarpið sé að töluverðu leyti verk embættismanna menntamálaráðherra. Ég tel að það sé til umhugsunar í þessum sal hvernig þessari vinnu allri lauk og hverjir það voru sem á endanum pökkuðu henni inn og þá um leið hverra verk það eru sem hv. þingmenn Samfylkingarinnar - sem töluðu mikið um menntamál í aðdraganda síðustu kosninga - blessa nú í þessari umræðu. Það er mat minni hlutans í menntamálanefnd að í nefndarstarfinu hafi komið fram margir alvarlegir ágallar á vinnubrögð við undirbúning framhaldsskólafrumvarpsins sem full ástæða sé til að gagnrýna harðlega. Það má segja að áform menntamálaráðherra um styttingu náms til stúdentsprófs gangi aftur í frumvarpinu og því sé allt tal um sátt hvað það efni varðar orðin tóm, eða eins og einn gestanna orðaði það: Það er í þessu frumvarpi dulbúin stytting. Hæstv. menntamálaráðherra talaði þann 7. desember, eins og ég sagði áðan, um hin göfugu markmið sem væru til staðar í þessu frumvarpi. Hún lagði mikla áherslu á að frumvarpið ætti að tryggja framhaldsskóla fyrir alla, m.a. með fræðsluskyldu til 18 ára aldurs, að námsframboð yrði stóraukið, náms- og starfsráðgjöf stórefld ásamt öðrum persónubundnum stuðningi við nemendur. Í því sambandi var sérstaklega nefndur aukinn stuðningur við fatlaða nemendur og nemendur með heilsutengdar sérþarfir. Allt þetta ætti að stuðla að því að minnka brottfall, enda mundu allir nemendur eiga kost á námi við hæfi. Ráðherra lofaði líka að gildi stúdentsprófsins yrði óskorað þótt inntak og skipulag prósenta yrði með mismunandi hætti. Á sama hátt hefur hv. þingmaður, formaður menntamálanefndar, sagt það hér í ræðustóli og hann undirstrikaði það ótal sinnum inni í nefndinni að það væri ekki meiningin að skerða nám til stúdentsprófs. Ég held að hann hafi sagt „stytta“, við verðum að hugleiða þessa orðanotkun líka. Stytting þarf ekki að vera sama og skerðing en skerðing náms til stúdentsprófs er mjög alvarleg. Mér sýnist hins vegar að viðbrögðin við orðum hæstv. menntamálaráðherra þann 7. desember og þá um leið orðum hv. formanns menntamálanefndar núna séu með þeim hætti að fólk treystir ekki þessum orðum. Efnið sem að baki liggur, frumvarpið og það sem gefið hefur verið út á prenti í greinargerð með frumvarpinu, gerir það ekki að verkum að framhaldsskólakennarar eða framhaldsskólanemar treysti því sem sagt er. Hæstv. menntamálaráðherra lofaði sérstaklega nýju einingakerfi í þessum ræðustóli þann 7. desember sl. og sagði að mikilvægt væri að dregið yrði úr miðstýringu á námsframboði og námskrárgerð. Ég tek það fram og þarf ekki að segja það að mörg af þeim markmiðum sem sögð eru vera með þessum frumvörpum eru göfug og rétt að stefna að þeim. Okkur greinir á um þær leiðir sem við þurfum að fara að þessum markmiðum. Sjálfstæði skóla kemur inn í þessa umræðu vegna þess að mörg af þessum markmiðum eru þeirrar náttúru að sjálfstæði skóla er grundvallaratriði. Minni hlutinn tekur undir það og við tökum líka undir með Kennarasambandinu sem telur að markmiðin um sjálfstæði skólanna og aukið frelsi þeirra hljóti að verða marklaus ef stjórnvöld ætla að gera þrennt í senn: Í fyrsta lagi að setja viðmið í aðalnámskrá um námsbrautalýsingar skóla, staðfesta þær og setja þeim viðmiðunarnámskrár. Þetta þrennt, að setja viðmiðin í aðalnámskrár um námsbrautalýsingar, að menntamálaráðuneytið staðfesti þær og að menntamálaráðuneytið setji þeim viðmiðunarnámskrár, er umhugsunarefni í sjálfu sér. Minni hlutinn tekur undir þau sjónarmið að aðalnámskráin þurfi að fela í sér faglegar leiðbeiningar til skólanna um námsbrautalýsingar og að skólunum verði treyst fyrir þeirri vinnu. Með öðrum orðum að miðstýringaráráttan í frumvarpinu sé enn til staðar, að orðum hæstv. menntamálaráðherra frá 7. desember sl. um sjálfstæði sé ekki treyst því að klær menntamálaráðuneytisins eigi jafnframt að halda utan um námsbrautalýsingarnar. Ég nefni líka í þessu sambandi það sem sagt var í gær að í menntamálafrumvörpunum fjórum eru 43 reglugerðarheimildir, þ.e. það eru reglugerðarheimildir í 43 greinum, fleiri en ein í sumum. Í heildina nálgast því heimildirnar kannski sex tugi sem ráðherra fær með þessum fjórum frumvörpum til að setja reglur um hvernig útfæra eigi þessi lög. Þar með er löggjafinn að afhenda menntamálaráðherra, framkvæmdarvaldinu, allt of mikið vald til að útfæra þessa hluti. Það er ein ástæðan fyrir því að kennarar og skólafólk segja að hér séu hlutirnir óljósir og ótryggðir. Minni hlutinn bendir á allar þessar reglugerðarheimildir í nefndaráliti sínu. Þá vil ég segja, hæstv. forseti, um fjármál framhaldsskólans að í gegnum árin hefur gengið erfiðlega að finna ásættanlegan fjárhagslegan grunn undir starfsemi íslenskra framhaldsskóla. Á hverju ári fara þingmenn yfir ágreiningsmálin er varðar reiknilíkan þar sem ráðuneytið notar til að deila út fjármunum sem ætlaðir eru til starfsemi skólanna á fjárlögum. Þó að mikið hafi verið gert til að lagfæra reiknilíkanið á undanförnum árum þá hefur því miður ekki enn fundist lausn sem hentar öllum skólum til fulls. Í meðferð menntamálanefndar á framhaldsskólafrumvarpinu hefur umræðan um fjárhagsstöðu skólanna verið algerlega sniðgengin. Það er mat minni hlutans að slíkt hafi verið óábyrgt þar sem svo mikið veltur á fjármunum þeim sem verða til skiptanna ef takast á að efna mörg stærstu fyrirheit frumvarpsins. Má þar nefna aukið vægi náms- og starfsráðgjafar, aukinn stuðning við fatlaða nemendur og væntanlega fjölgun nemenda vegna þess nýmælis sem framhaldsskólaprófið verður. Aukinn rekstrarkostnaður við slíka braut er talinn nema a.m.k. 500 millj. kr. á ári og 120 millj. kr. betur ef aukin stoðþjónusta við slíka braut er talin með. Fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytis segir í umsögn sinni að margir óvissuþættir séu í kostnaðarmatinu, m.a. sá að erfitt sé að reikna þá fjármuni sem sparast með því að einhver hluti nemenda muni ljúka stúdentsprófi á skemmri tíma en nú er. Með öðrum orðum, fjárlagaskrifstofan treystir sér ekki til að reikna út hagstærðina af því sem mundi sparast ef stór hluti nemenda færi í gegnum stúdentsprófið á þremur árum. Fjárlagaskrifstofan sér í gegnum frumvarpið að það er markmið að stór hluti nemenda eða að þeim fjölgi sem komi til með að nýta sé þann möguleika að taka stúdentsprófið á þremur árum. 
             Minni hlutinn telur nauðsynlegt að vekja athygli á niðurlaginu í umsögn fjárlagaskrifstofu þar sem vakin er athygli á því að samþykkt ríkisstjórnarinnar um meðferð mála við 2. umr. fjárlagafrumvarps geri ráð fyrir að með frumvörpum, sem leiða til aukinna útgjalda, skuli fylgja tillögur um hvernig dregið verði úr öðrum útgjöldum á móti til að útgjaldarammi raskist ekki. Tillögur um slíkar mótvægisráðstafanir vegna þessa frumvarps liggja ekki fyrir af hálfu menntamálaráðuneytisins. Nauðsynlegt er að vekja athygli á niðurlaginu í umsögn fjárlagaskrifstofu þar sem vakin er athygli á því að samþykktir ríkisstjórnarinnar um meðferð mála við 2. umr. um fjárlagafrumvarp gerir ráð fyrir því að frumvörpum sem leiða til aukinna útgjalda skuli fylgja tillögur um hvernig dregið verði úr öðrum útgjöldum á móti til að útgjaldaramminn raskist ekki. Því er skemmst frá að segja að tillögur um slíkar mótvægisráðstafanir vegna þessa frumvarps liggja ekki fyrir af hálfu menntamálaráðuneytisins, svo það sé alveg ljóst. Meira um skerðingu náms til stúdentsprófs. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson sagði í ræðu sinni að í núgildandi lögum væri ekki tilgreindur einingafjöldi til stúdentsprófs og það er alveg rétt. Hann undrast því hversu hávær sú krafa er í umræðunni um þetta frumvarp að nú skuli menn endilega vilja tilgreina það í lögum. Svarið við því er afar einfalt. Menn treysta ekki orðum hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar eða orðum hæstv. menntamálaráðherra vegna þess að bæði tvö hafa lýst sjónarmiðum áður um það að æskilegt sé að stytta nám til stúdentsprófs og það eigi að vera markmið í sjálfu sér. Hæstv. menntamálaráðherra ferðaðist um landið og heimsótti alla framhaldsskólana sumarið 2006, ef ég man rétt, og reið nú ekki feitum hesti frá þeim túr vegna þess hvernig hún talaði um styttingu náms til stúdentsprófs. Þess vegna óskar fólk eftir því nú að einingafjöldi til stúdentsprófs verði skilgreindur í lögum vegna þess að menn treysta ekki þeirri sleggju sem hér er á lofti, að stefnt sé að niðurskurði stúdentsprófs eða að skerðingu náms til stúdentsprófs. Þau sjónarmið voru nokkuð skýr í máli starfsmanna menntamálaráðuneytisins sem komu fyrir nefndina, að ef tækist að koma fleiri nemendum gegnum skólakerfið á skemmri tíma spöruðust fjármunir. Og til hvers ætluðu starfsmenn ráðuneytisins að nota þá fjármuni? Hvað ætluðu þeir að gera til að selja okkur sem vorum andsnúin því að gera það að sjálfstæðu markmiði að fjölga þeim sem taka stúdentspróf á þremur árum? Jú, þessa fjármuni sem átti að spara átti að nota til að auka gæði skólastarfs fyrir þá sem þurftu lengri tíma til að ljúka náminu. Þetta er reikningsdæmi, hæstv. forseti. Reikningsdæmið í ráðuneytinu lítur þannig út að það eigi að vera keppikefli að stytta nám þeirra sem geta tekið námið á þremur árum. Það eigi að vinna „aktíft“ að því og þá losni peningar sem hægt sé að nota til að auka gæði skólastarfsins fyrir þá sem þurfa lengri tíma. Í sjálfu sér er hægt að segja að það séu skiljanlegar hugmyndir á bak við þetta einangraða reikningsdæmi en það hefur enga þýðingu ef við horfum á heildina. Ef við horfum á alla framhaldsskólaflóruna og hversu ólíkir skólar þar eru. Og nú vil ég endilega undirstrika það, hæstv. forseti, út af frammíköllum við ræðu minni að ég er hlynnt því og hef aldrei andæft því, ekki í eitt einasta skipti, að til staðar eigi að vera sá möguleiki að ungir framhaldsskólanemar geti tekið stúdentspróf á þremur árum. Sá möguleiki er til staðar í kerfinu í dag og hann á auðvitað að vera áfram til staðar. Ég er að andæfa því að stýra eigi „aktíft“ námi framhaldsskólanema inn á þá braut að reglan verði sú að stúdentspróf sé tekið á þremur árum og að því leyti til skert nám. Þessi sjónarmið starfsmanna ráðuneytisins sem ég lýsti áðan endurspegla að mínu mati þær áherslur sem menntamálaráðherra aðhylltist áður en 10 skrefa samkomulagið var gert við Kennarasamband Íslands. Það er mat minni hluta menntamálanefndar að stytting náms til stúdentsprófs sé innbyggð í það fyrirkomulag sem mælt er fyrir um í frumvarpinu. Það byggist á þeirri staðreynd að frumvarpið tilgreinir hvorki einingafjölda né námstíma til stúdentsprófs. Núverandi stúdentspróf eru 140 námseiningar sem miðað er við að nemendur ljúki á fjórum árum en í fyrirmælum frumvarpsins er hvorki ljóst hversu margar nýjar einingar stúdentsprófið verður né heldur hve mörg námsár eru til stúdentsprófs. Til þess að tryggt verði að frumvarpið leiði ekki til skerðingar náms til stúdentsprófs þyrfti a.m.k. að tilgreina lágmarkseiningafjölda sem gert væri ráð fyrir að nægði til stúdentsprófs. Þá þyrfti einnig að ganga úr skugga um það hvernig kröfur háskólanna til nýnema eru að þróast og þetta er mjög mikilvægt atriði. Ekki var gerð nein tilraun til þess í vinnu menntamálanefndar við frumvarpið að grennslast fyrir um sjónarmið háskólanna hvað þennan þátt varðar að öðru leyti en því að við fengum umsögn frá Háskóla Íslands og reyndar fleiri háskólum. Það er sérstaklega umsögn Háskóla Íslands sem ég bendi fólki á að lesa og hún fylgir minnihlutaálitinu sem fylgiskjal. Það er mat minni hluta nefndarinnar að hætta sé á að stúdentspróf það sem frumvarpið mælir fyrir um mæti ekki kröfum háskóla hvorki hér á landi né erlendis og að það feli í sér hættu á að taka þurfi upp sérstakan undirbúning eða aðfaranám að fagnámi í háskólum. Slík niðurstaða yrði að okkar mati óásættanleg fyrir íslenska stúdenta og íslenska skólakerfið. Undir þetta sjónarmið var raunar tekið í menntamálanefnd þó svo að málið hafi verið afgreitt frá nefndinni með þessari innbyggðu hættu. Minni hlutinn telur nauðsynlegt að lög um framhaldsskóla tilgreini með hvaða hætti tengsl og samstarf framhaldsskóla og háskóla eiga að vera hvað varðar námsundirbúning stúdenta. Umsögn Háskóla Íslands um frumvarpið styður þessi sjónarmið, en í henni segir að þetta nýja fyrirkomulag muni kalla á sérstaka skoðun innan Háskóla Íslands með hliðsjón af þeim undirbúningi sem háskólinn telur nauðsynlegan til þess að nemendur geti tekst á við háskólanámið. Það vekur einnig athygli í umsögn Háskóla Íslands að ekki er tekin afstaða til þeirrar nýjungar sem fólgin er í því að framhaldsskólum verði heimilað að bjóða upp á viðbótarnám að loknum skilgreindum námslokum. Enda er það mat minni hlutans að sú hugmynd sé vanreifuð Hæstv. forseti. Ég hvet áhugasama að lesa og kynna sér vel umsögn Háskóla Íslands en í henni kemur fram greining á því hvernig þær einingar sem þó eru tilgreindar í frumvarpinu og greinargerð með því koma út annars vegar í þriggja ára formúlunni og hins vegar fjögurra ára formúlunni og samanburður á þessum hlutfallstölum, þ.e. hvernig kjarnagreinar flétta sig annars vegar í gegnum þriggja ára formúluna og hins vegar í gegnum fjögurra ára formúluna, gæti bent til þess að námstími til stúdentsprófs verði samkvæmt hugmyndafræði frumvarpsins þrjú ár. Háskólinn tekur því undir þau sjónarmið sem framhaldsskólakennarar hafa haldið hér fram og við minni hluti menntamálanefndar sömuleiðis. Frumvarpið gerir ráð fyrir nýju einingakerfi sem svarar til þess einingakerfis sem tekið var upp á háskólastigi með gildistöku laga nr. 63/2006, um háskóla. Rökin fyrir því eru að okkar mati afar veik og eiga sinn þátt í því að fullyrðingar í greinargerð um að slíkt einingakerfi sé nú í auknum mæli tekið upp í framhaldsskólum þeirra landa sem taka þátt í Bologna-ferlinu eru órökstuddar. Við höfum ekki fengið upplýsingar inn á borð nefndarinnar um einn einasta framhaldsskóla í Evrópu sem er að taka upp þessar háskólaeiningar. Og ég bið hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson, formann nefndarinnar, að koma í þessari umræðu með dæmi um framhaldsskóla í Evrópu sem eru að taka upp þessar háskólaeiningar. Námseiningar þar sem miðað er við vinnuframlag nemanda, X-einingar eða hvað þær eru kallaðar og fylgja Bologna-ferlinu, og okkur er kunnugt um að háskólarnir eru að innleiða í auknum mæli og háskólasamfélagið skilur þær en það skilur enginn hvernig á að innleiða slíkar einingar inn í framhaldsskólann. Meiri hlutinn í menntamálanefnd leggur ekki fram eitt einasta dæmi um framhaldsskóla í Evrópu sem eru að taka upp þessar einingar. Ég krefst þess vegna að hv. þingmenn meiri hlutans leggi fram einhverja staðfestingu á því að einhvers staðar sé verið að hugsa þessa hugsun, kannski eru menn að hugsa hugsunina en ég tel mig vita að ekki sé enn dæmi um neinn framhaldsskóla sem hafi tekið þetta upp. Hinu nýja einingakerfi er ætlað að mæla vinnuframlag nemenda, í stað kennslustunda sem miðað hefur verið við fram að þessu, en engu er slegið föstu um tímalengd náms til stúdentsprófs í frumvarpinu. Það kemur þó fram að hið nýja framhaldsskólapróf skuli vera 90–120 einingar, eitt og hálft til tvö námsár. Af því leiðir að stúdentspróf hljóti að vera lengra en 120 einingar. Það er því ýmislegt sem maður getur ráðið í, þetta eru dulrúnir sem maður getur ráðið í í frumvarpinu því að eitt er annað er sagt um einingar þó svo að menn skirrist við að segja hvað þeir ætli að hafa margar einingar til stúdentsprófs. Það er hins vegar ekki ljóst hvort dregið verði úr vægi kjarnagreina, en að okkar mati benda líkur til að svo verði. Þær líkur eru reiknaðar út í umsögn Háskóla Íslands sem ég gerði grein fyrir áðan. Jafngilding bóknáms og verknáms er eitt af meginmarkmiðum frumvarpsins, þ.e. að stúdentspróf af verknámsbrautum verði jafngilt prófi af bóknámsbrautum. Frumvarpið mælir hins vegar ekki í neinu fyrir um á hvern hátt þetta skuli tryggt. Í greinargerð frumvarpsins má lesa misvísandi sjónarmið hvað þetta varðar. Minni hlutinn tekur undir þau sjónarmið að efla þurfi verknám og starfstengt nám en svigrúm skóla til að móta nýjar og fjölbreyttar verknámsbrautir nægir ekki eitt og sér til að tryggja jafnstöðu stúdentsprófs af verknámsbrautum og bóknámsbrautum. Það hljóta menn að sjá í hendi sér. Í vinnu menntamálanefndar við frumvarpið var ekki gerð nein tilraun til að svara áleitnum spurningum á borð við það hverjar „almennar kröfur“ háskóla séu. Ekki heldur hvort stúdentspróf þar sem stór hluti af náminu er verkleg þjálfun veiti aðgang að Háskóla Íslands. Ekki heldur hvort jafngilding námsgreina geti auðveldað bóknámshneigðum nemendum að ljúka starfsnámi, t.d. sveinsprófi í iðngrein. Þessum spurningum var varpað til nefndarinnar en voru ekki ræddar. Það er nokkuð ljóst, hæstv. forseti, og ég nefni aftur hér til sögunnar umsögnina frá Háskóla Íslands, að háskólar sækjast eftir hæfum nemendum og þeir vilja auðvitað almennt ekki takmarka aðgang eða gera mjög sérhæfðar inntökukröfur. Í umsögninni segir að þær leiðir sem gert er ráð fyrir að háskólinn geti farið til að taka inn nemendur séu ýmsar, m.a. samræmd inntökupróf í háskólann, ýmsar leiðir sem verði nær óhjákvæmilegar í þessu fjölbreytta umhverfi, því að ekki sé unnt að meta hvaða leið Háskóli Íslands muni fara fyrr en námsbrautalýsingar framhaldsskólanna liggi fyrir. En það sé nokkuð ljóst að breytingin kalli á mun meiri vinnu innan háskólans við að yfirfara umsóknir þar sem inntökuskilyrði geta verið mjög mismunandi milli deilda og námsgreina, skráning í eina deild eða námsgrein veiti ekki sjálfkrafa rétt til skráningar í aðra og því fjölbreyttari sem samsetning stúdentsprófanna verður því líklegra sé að háskólinn þurfi að vera með sérstakt inntökupróf til að tryggja að nýnemar hafi nægilegan undirbúning. Við verðum að gera okkur grein fyrir því hvað hér er á ferðinni. Háskóli Íslands segir að það kerfi sem hér er verið að innleiða í framhaldsskólann kalli á mjög aukna vinnu háskólans við það að taka inn nýnema. Og ég minni á það, hæstv. forseti, í þessari umræðu af því við erum einnig með til umfjöllunar á lokadögum þingsins frumvarp til laga um opinbera háskóla og þar hefur verið mjög umdeilt ákvæði um gjaldtökuheimildir. Þar er talað um skrásetningargjöldin, 45 þús. kr. sem nemum í opinberum háskólum er gert að greiða í skrásetningargjöld. Það kemur fram í umsögn Háskóla Íslands að að öllum líkindum verði að hækka þessi gjöld mjög fljótlega, um leið og farið verður að vinna eftir þessu frumvarpi meiri hlutans verður örugglega hækkun á skráningargjöldum í Háskóla Íslands af því að það verður miklu meiri vinna fólgin í því að greina hvert og eitt stúdentspróf. Sömuleiðis segir í frumvarpi til laga um opinbera háskóla varðandi gjaldtökuheimildirnar að háskóla sé heimilt að afla sér tekna með „gjöldum til að standa undir útgáfu staðfestra vottorða, gerð, fyrirlögn og yfirferð stöðu-, inntöku-, upptöku- og fjarprófa“ - ég undirstrika orðið inntökuprófa. Verið er að innleiða gjaldtökuheimild í nýju lögin um opinbera háskóla fyrir háskólana til að setja í auknum mæli á inntökupróf.  Hæstv. forseti. Framhaldsskólafrumvarpið gerir ráð fyrir auknu eftirliti af hálfu menntamálaráðuneytisins með skólastarfi í framhaldsskólum, þar með talið eftirliti með gæðum náms. Með hliðsjón af auknu námsframboði og auknu frelsi skóla til að setja á fót námsbrautir má að sjálfsögðu sjá í hendi sér að umfang eftirlits verður aukið og umfang þeirra starfa sem unnin eru í menntamálaráðuneytinu, sérstaklega hvað varðar eftirlit með gæðum náms, hlýtur að aukast. Að þessu getum við ekki gengið gruflandi, við verðum að gera okkur grein fyrir því að hér er um talsvert umfangsmikið starf að ræða ef vel á að vera úr garði gert. Ég held að við hljótum öll að vera sammála um að mjög öflug deild verði að vera til staðar innan menntamálaráðuneytisins til þess að vinna þá vinnu sem þetta gæðaeftirlit útheimtir. Þetta er tímafrekt eftirlit og þetta er mannfrekt verkefni og það verður ekki séð í okkar huga í minni hlutanum að forsendur fjárlagaskrifstofu hvað þennan þátt varðar séu raunsæjar, en þeir gera einungis ráð fyrir einu stöðugildi í menntamálaráðuneytinu. Tiltekinn fjöldi úttekta, sem nefndur er í kostnaðaryfirlitinu, dugir að okkar mati skammt ef námsbrautum fjölgar verulega á skömmum tíma. Hér teljum við því í minni hlutanum að það sé verulega vanáætlað sem sett er fram í kostnaðarmati fjárlagaskrifstofu. Það er einnig mat minni hluta nefndarinnar að grundvöllur nýrra námsbrauta sé aukin fagmennska í skólunum sjálfum fyrst og fremst og traust milli ráðuneytis og skólasamfélagsins og það sé hluti af því að tryggja gæði námsins að byggja undir þetta traust. Virðulegi forseti. Mig langar að segja nokkur orð um kaflann um náms- og starfsráðgjöf en frumvarpið gerir ráð fyrir auknu vægi náms- og starfsráðgjafar í framhaldsskólum, en ekki er lagt til að fara þá leið sem tryggja mundi slíkt vægi til fulls að okkar mati. Þar er átt við lögverndun starfsheitis náms- og starfsráðgjafa. Mikillar tregðu gætir hjá stjórnvöldum varðandi fjölgun lögverndaðra starfsheita, en þegar ásetningur er um að minnka brottfall úr framhaldsskólum, og það er viðurkennt aftur og aftur að fullgildir náms- og starfsráðgjafar geti þar komið að mestu gagni í færni sinni og þekkingu, er það óskiljanlegt að mati minni hlutans að synjað skuli um slíka löggildingu fyrir náms- og starfsráðgjafa. Ég tel því að taka þurfi það til sérstakrar skoðunar hvers vegna þessi tregða er til staðar og hvort ekki sé hægt að vinna á henni einhvern bug. Mér hefur fundist samstaða í menntamálanefnd um mikilvægi starfa náms- og starfsráðgjafa, tekið er undir að öllu leyti í orði kveðnu þær kröfur sem náms- og starfsráðgjafar setja fram en ekki er tekið undir þá kröfu að þeir fái löggildingu sem tryggir þeim að þeirra mati stöður innan skólanna. Að okkar mati í minni hlutanum skortir mjög á að í frumvarpinu séu skilgreind þau viðmið sem liggja eiga til grundvallar faglegri náms- og starfsráðgjöf og að frumvarpið endurspegli þá áherslu sem látið er í veðri vaka að eigi að leggja í þennan þátt í framhaldsskólunum. Það er mat minni hluta menntamálanefndar að tímabært sé að lögvernda starfsheiti náms- og starfsráðgjafa, og slík lögverndun sé forsenda þess að markmið frumvarpsins um aukið vægi náms- og starfsráðgjafar náist. Um þessar mundir er kjörið tækifæri til að stíga þetta skref. Hvers vegna? Jú, vegna þess að verið er að endurskoða MA-námið í náms- og starfsráðgjöf. Sú endurskoðun stendur nú yfir og það væri í samræmi við aukið vægi kennaramenntunar, sem er í vændum samkvæmt því frumvarpi sem var hér til 2. umr. í nótt, og er eitt þeirra fjögurra mikilvægu frumvarpa sem nú stendur til að gera að lögum, að fara í þessa lögverndunarvinnu nú samhliða þessari endurskoðun á MA-náminu. Breytingartillaga meiri hlutans hvað þetta atriði varðar er góðra gjalda verð. Hún lýsir ákveðnum vilja en hún hefur að mati okkar í minni hlutanum harla litla þýðingu vegna þess að ekki er kveðið skýrt að orði um það hverjum er ætlað að sjá um þá ráðgjöf sem 37. gr. frumvarpsins kveður á um. Til þess að greinin nái tilgangi sínum þyrfti að taka fram að nemendum standi til boða náms- og starfsráðgjöf ásamt fræðslu um nám og starfsval. Slíka þjónustu ættu náms- og starfsráðgjafar að veita. Jafnframt þyrfti að geta þess í skólanámskrá á hvern hátt skóli telji þessu hlutverki best sinnt og hvernig standa eigi að miðlun upplýsinga um nám og námsleiðir til nemenda og foreldra eða forráðamanna þeirra. Hæstv. forseti. Varðandi gjaldfrjálsan framhaldsskóla, sem er hugmynd sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum lagt fram tillögur um, er hér kafli þar um í áliti minni hlutans. Ég minni engu að síður á þingsályktunartillögu frekar en frumvarp sem lagt er fram af hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni sem 1. flutningsmanni. Hún hefur verið lögð fram á þessu þingi, hefur trúlega ekki verið afgreidd enn til nefndar en mætti skoða þau sjónarmið sem þar er fjallað um og lögð eru til í samhengi við það sem við leggjum til í minni hluta menntamálanefndar. Þau ákvæði frumvarpsins sem lúta að gjaldtöku í 45. gr. frumvarpsins uppfylla að okkar mati ekki kröfuna um gjaldfrjálsan framhaldsskóla. Það er mat minni hlutans að framhaldsskólinn skuli vera gjaldfrjáls fyrir alla nemendur, að allir þættir í starfi framhaldsskólanna sem leiða af lögbundinni þjónustu þeirra skuli vera án gjaldtöku. Það eru mikil vonbrigði að meiri hluti nefndarinnar skuli ekki einu sinni gera tillögu um að framhaldsskólinn verði gjaldfrjáls fyrir ólögráða nemendur, þ.e. til 18 ára aldurs. Það er mat minni hlutans að gjaldtaka sú sem frumvarpið kveður á um auki misrétti til náms og nauðsynlegt sé að gera áætlun um gjaldfrjálsan framhaldsskóla hið fyrsta. Þetta er miður í ljósi yfirlýsinga Samfylkingarinnar í aðdraganda kosninga. Ég hefði haldið að þessi sjónarmið ættu bandamenn innan Samfylkingarinnar og þess vegna hefði ég haldið að þeir þingmenn Samfylkingarinnar sem starfa í menntamálanefnd hefðu átt að berjast fyrir þessum sjónarmiðum í nefndinni en við urðum ekki vör við að mikilli væri orku eytt í það. Það er nauðsynlegt, virðulegi forseti, að þeir nemendur sem ekki eiga kost á að sækja framhaldsskóla daglega frá heimili sínu fái notið hærri dvalarstyrks og aðgengis að gjaldfrjálsu fjar- og dreifnámi. Til að ná þeim markmiðum þarf að tryggja að hvorki verði innheimt innritunargjald né efnisgjald eða gjald fyrir nám utan daglegs starfstíma eða utan reglubundins starfstíma að sumri, en ákvæði frumvarpsins hvað gjaldtökuheimildir varðar um þessa þætti eru alveg skýr. Þessu erum við mótfallin í minni hlutanum og teljum að gjaldtökuheimildirnar stríði gegn sjónarmiðum minni hluta menntamálanefndar um jafnrétti til náms burt séð frá aldri og búsetu. Það er niðurstaða okkar í þessu nefndaráliti að mörg af yfirlýstum markmiðum frumvarpsins um framhaldsskólann séu góð, þau gefi möguleika á endurnýjun framhaldsskólastigsins. Hins vegar liggi ljóst fyrir að margar þeirra leiða sem mælt er fyrir um í frumvarpinu stríði beinlínis gegn þeim markmiðum. Stærstu ágreiningsatriðin hafa verið talin upp hér að framan, en um önnur er vísað til fjölda efnismikilla athugasemda sem menntamálanefnd bárust á þeim tíma sem málið var til skoðunar í nefndinni. Þá er ljóst að mistekist hefur að skapa nauðsynlega sátt um frumvarpið meðal skólafólks, en slík sátt er grundvöllur þeirra róttæku breytinga sem stjórnvöld hafa hug á að gera á framhaldsskólanum. Auðvitað eru róttækar hugmyndir um breytingu framhaldsskólans, í framhaldsskólanum sjálfum, innan framhaldsskólans, meðal kennara, meðal nemenda og meðal stjórnarandstöðu hér á þinginu, en ekki í þeim anda sem settur er fram í frumvarpinu. Í ljósi þess sem hér hefur verið sagt hlýtur minni hlutinn að vara við því að málið verði keyrt með meirihlutavaldi í gegnum atkvæðagreiðslu á Alþingi. Þess vegna er það sem minni hlutinn leggur til að frumvarpinu verði vísað frá með svofelldri rökstuddri dagskrá: „Þar sem færð hafa verið gild rök fyrir því að: a. sú lagasetning sem í frumvarpinu felst muni ekki hafa í för með sér þá eflingu framhaldsskólastigsins sem að er stefnt, b. að ekki liggur fyrir trúverðug greining á kostnaði við lagasetninguna eða fyrirheit af hálfu stjórnvalda um nægilegt fjármagn til framhaldsskólastigsins til að standa undir metnaðarfullum umbótum leggur minni hlutinn til að málinu verði vísað frá og tekið fyrir næsta mál á dagskrá.“

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni: Það er afar sorglegt að ekki skuli nást um þetta mál víðtæk sátt. Mér heyrðist af ræðu hv. þingmanns að skýringarinnar væri líklega að leita í ræðunni. En til þess að taka af allan vafa verð ég að spyrja hv. þingmann að því hvort ég hafi nokkuð misskilið eða mér misheyrst en ég heyrði ekki betur en hv. þingmaður hafi sagt að hún treysti ekki orðum ráðherra, treysti ekki orðum formanns menntamálanefndar, treysti ekki lagatexta, treysti ekki greinargerðum með frumvarpi og treysti ekki nefndaráliti meiri hluta menntamálanefndar. Látum vera að hv. þingmaður treysti ekki þeim einstaklingum sem þarna eru nefndir en ég verð að segja eins og er að það er afar alvarlegt ef hv. þingmaður treystir ekki lögskýringartextum eða lagatextum. Þá erum við á miklum villigötum 

Hæstv. forseti. Ég vil vísa því á bug sem ég las út úr orðum hv. þingmanns að skýringanna á ósættinu um þetta mál sé að leita í ræðu minni sem ég var að flytja núna 23. maí 2008, 

Herra forseti. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan: Það er augljóst mál að skýringin á því að við hv. þingmann var ekki hægt að ná neinni sátt þessu máli er sú að það var alveg sama hvað sagt var, það var alveg sama upp á hvaða texta var boðið, það kom alltaf nákvæmlega þetta sama sem hv. þingmaður segir afskaplega skýrt: Vegna þess að hæstv. menntamálaráðherra hefur einhvern tíma á árum áður sagt ákveðna hluti skiptir engu máli hvað sagt er í dag, hvað skrifað er í dag eða hvað samþykkt verður á Alþingi. Það sem hæstv. ráðherra sagði einhvern tíma um ákveðna þætti skal standa. Slíkur málflutningur, virðulegi forseti, er af þeirri gerðinni að vonlaust er að eltast við að ná sátt við slík viðhorf. Því miður, virðulegi forseti, vegna þess að ég tel að mjög mikilvægt hefði verið að ná 

Hæstv. forseti. Nú erum við að tala saman. Hv. þingmaður sagði hér: Það var alveg sama upp á hvaða texta var boðið, það var ekki hægt að rökræða við mig. Fyrirgefið, hæstv. forseti, það var bara ekki boðið upp á neina texta aðra en þá sem eru í frumvarpinu og breytingartillögur frá meiri hlutanum. Það voru þeir textar einir sem boðið var upp á.

Þér var boðið að koma með texta.

Ef við höfum tækifæri til að setjast niður og ræða tillögur að textum, sem væru með öðru sniði en því sem hv. þingmenn hafa lagt fram, 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni að skerðing á námi til stúdentsprófs væri alvarlegt mál. Þar erum við hjartanlega sammála. Það er þess vegna sem í frumvarpinu og í nefndaráliti meiri hlutans er hvergi kveðið á um neina skerðingu. Í lögskýringargagni, sem gengur framar orðum sem höfð eru eftir fólki frá því á árum áður, sem liggur hér fyrir þinginu, segir, með leyfi forseta: „Af þessu má ráða þann skýra tilgang þessa frumvarps að styrkja stoðir stúdentsprófs sem undirbúnings undir nám á háskólastigi. Áréttar meiri hlutinn mikilvægi þess að nám til stúdentsprófs sé ekki skert með frumvarpi þessu.“ Þetta er lögskýringargagn, virðulegi forseti, og ef hv. þingmaður heldur því fram, eins og hún gerði í ræðu sinni, að orð manna í fjölmiðlum eða á fundum úti í bæ séu rétthærri 

Hæstv. forseti. Ég skil vel að þingmönnum Samfylkingarinnar sé heitt í hamsi út af þessu máli. Þeim á að vera það því þetta brennur á þeim núna. Öll ólgan í samfélaginu út af frumvarpinu brennur auðvitað á samfylkingarþingmönnum 

Virðulegi forseti. Enn og aftur er hv. þingmaður að opinbera vanþekkingu sína á þingræðinu. En þannig er og hefur alltaf verið að lögskýringargögn, eins og nefndarálit, eru skýr. Þeim orðum má treysta. Virðulegi forseti. Nú segir hv. þingmaður að það sé engin trygging. Þetta lögskýringargagn er svo sannarlega trygging. Það sem er líka trygging er að fagfólkið í skólunum mun fá þessa uppbyggingu í sínar hendur, það fólk sem kann þetta best. Síðan í ofanálag erum við líka með metnaðarfulla háskóla í landinu sem eru ekkert að fara að slá af kröfum sínum hvað stúdentspróf varðar. Virðulegi forseti. Því hefur líka verið haldið fram að hér sé verið að undirbúa einhverja uppbyggingu á fornámi í háskólanum, en í lögskýringargagninu nefndaráliti meiri hlutans segir, með leyfi forseta: „Stúdentsprófið hafi áfram þá stöðu að veita almennt aðgang að háskólanámi og sú breyting sem gerð er í frumvarpinu leiði ekki til þess að háskólar krefji nemendur um að sitja undirbúningsnám fyrir inngöngu í deildir skólanna.“ Námið verður ekki skert 

Hæstv. forseti. Lögskýringargögn ganga ekki framar lagatexta. Það er alveg ljóst. Í lagatexta 18. gr. segir, með leyfi forseta: „Námsbraut til stúdentsprófs skal innihalda að lágmarki 45 námseiningar er skiptast milli náms í kjarnagreinum framhaldsskóla, þ.e. íslensku, stærðfræði og ensku, samkvæmt nánari ákvæðum í aðalnámskrá.“ Þetta er ófullnægjandi skilgreining á stúdentsprófi. 

Herra forseti. Málflutningur eins og þessi kemur umræðunni og málinu í þann farveg sem það því miður er komið í, rangfærslur og vitleysa, leyfi ég mér að segja. Ég hafna því sem fram kom í ræðu hv. þingmanns að í frumvarpinu felist einhver áform um styttingu eða skerðingu stúdentsprófsins. Ég hafna því alfarið. Það kemur fram í því nefndaráliti sem meiri hluti menntamálanefndar lagði frá sér og það kemur fram í frumvarpinu sjálfu. Hér er verið að auka frelsi og draga úr miðstýringu. Verið er að styrkja og efla stúdentsprófið. Verið er að setja bóknám og verknám til jafns við hvort annað. Þetta er það sem við erum að gera. Við viljum styrkja og efla stúdentsprófið og út á það gengur þessi vinna. Við viljum berjast gegn miðstýringu. Við viljum auka frelsið. Það er vegna þess að við treystum skólunum. Það gerir hins vegar hv. 

Hæstv. forseti. Við treystum skólunum, segir hv. þingmaður. Þá spyr ég. Hvers vegna treysta skólarnir ekki ykkur?

Herra forseti. Skólarnir treysta okkur. Þrátt fyrir að fram hafi komið ályktanir sem hv. þingmaður nefndi þá hvet ég hana til að lesa þær ályktanir vegna þess að í þeim er tekið undir margt af því sem fram kemur í frumvarpinu. Það er alveg á kristaltæru. En það er dálítið pirrandi að hlusta á málflutning þingmanna stjórnarandstöðunnar í málinu sem koma hingað inn í umræðuna undir því yfirskini að þeir séu að verja stúdentsprófið, verja stúdentsprófið eins og það er. Og látið er að því liggja að í frumvarpinu sé verið að fara aðra leið en gert er í núgildandi lögum. Þar er ekki talað um einingar. En það sem mig langar til að spyrja um fyrst hv. þingmenn telja sig vera að verja núverandi stúdentspróf: Hvaða stúdentspróf eru þeir að verja? Er það stúdentsprófið sem Hraðbraut býður upp á sem er tveggja ára námsleið? Er það stúdentsprófið sem Verslunarskóli Íslands býður upp á sem tekur fjögur ár? Er það stúdentsprófið sem framhaldsskólarnir bjóða upp, 

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, stúdentsprófin eru margs konar og þau verða enn þá fjölbreyttari með þessum lögum. Það er ekki slæmt. Ég hef sagt það aftur og aftur, og menn mega ekki alltaf vera að gera manni upp skoðanir, að mikill ágreiningur er um þetta mál en það er margt í frumvarpinu sem ég hef tekið undir. Ég hef á mjög greinargóðan hátt í ræðu minni skýrt hvað það er sem ég hef á móti þessu en þá er bara sagt við mig að málflutningur eins og þessi sé ástæða þess að málið er í þessum hnút. Við verðum að reyna að tala um þetta mál á málefnalegan hátt. Það erum við að reyna að gera í menntamálanefnd. Okkur hefur ekki tekist að leysa þennan ágreining. Við treystum því ekki að það sem stjórnarliðar segja í málinu verði það sem upp á teningnum verði þegar út í lífið er komið. Til staðfestingar á því höfum við sjónarmið Kennarasambands Íslands, Félags framhaldsskólakennara og Háskóla Íslands og fleiri háskóla og fleiri fagaðila þarna úti sem er þá eins farið eins 

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann vegna þess sem hún taldi að 23. gr. og 21. gr. frumvarpsins einkenndist af miðstýringu. Það stendur hér, með leyfi forseta: „… ef frumvarpið verður að lögum mun menntamálaráðuneytið einungis gefa út almennan hluta aðalnámskrár, sbr. 21. gr. frumvarpsins. Hinn hluti aðalnámskrár byggist á námsbrautalýsingum skv. 23. gr. sem skólarnir setja og hlotið hafa staðfestingu ráðherra.“ Sem þýðir að hver framhaldsskóli mun setja sér skólanámskrá á grundvelli almenna hlutans sem síðan grundvallar svo aftur námsbrautalýsingar sínar á því. Í lok þessarar greinar eða á blaðsíðu 3 í áliti meiri hlutans stendur, með leyfi forseta: „Heimild ráðherra til að gefa út viðmiðunarnámskrár skv. 5. mgr. helgast af því að það kann að taka einstaka skóla einhvern tíma að byggja upp eigin námskrár eins og 1. mgr. 23. gr. gerir ráð fyrir að hver skóli geri.“ Mig langar að spyrja hv. þm. 

Hæstv. forseti. Miðstýringin felst í því að aðalnámskráin er það vel útfærð í sjálfu sér. Það er svo mikið sagt í greininni að svigrúmið sem menn segja að eigi að vera til staðar fyrir skólana, ég efast um að það sé nægjanlegt. Ég ber fyrir mig þær umsagnir sem við höfum fengið um nákvæmlega þetta atriði. Þar tala ég sérstaklega um Kennarasambandið og umsögn þess, hún fylgir frumvarpinu, og þar er röksemdafærslan greinargóð og meiri en svo að ég geti farið með hana í mínútulöngu andsvari.

Hæstv. forseti. Þetta svaraði náttúrlega engu í hverju miðstýringin væri fólgin að mati hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur. Mig langar að spyrja hana aftur. Ef menntamálaráðherra eða menntamálaráðuneytið, óháð því hver gegnir stöðu menntamálaráðherra hverju sinni, á að hafa yfirsýn yfir og stýra og bera ábyrgð á framhaldsskólanum, setur ekki aðalnámskrá sem síðan skólarnir byggja námsbrautalýsingar sína á þar sem fram kemur innihald og annað í þeim dúr, hvernig á þá ráðuneytið að geta fylgt eftir mati og eftirliti á skólastarfi?

Hæstv. menntamálaráðherra eða menntamálaráðuneytið getur ekki fylgt eftir mati á námsbrautunum og því sem gerist í skólunum nema til staðar sé á aðalnámskrá. Það er bara þannig.

Herra forseti. Ég verð að segja að það er á margan hátt sorglegt hvernig þessi umræða fer hér af stað. Við þekkjum þessa umræðu úr störfum menntamálanefndar vegna þess að það var að sjálfsögðu lagt upp með það í upphafi að ná sem allra mestri sátt í nefndinni um öll skólafrumvörpin. Það leit afskaplega vel út með það eftir 1. umr. hér í þingsal vegna þess að fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í þeirri umræðu, hv. þm. Katrín Jakobsdóttir, talaði á þeim nótum. Það gaf okkur miklar og góðar vonir um að hér næðist mjög víðtæk og pólitísk sátt um öll þessi frumvörp. Það er auðvitað afar mikilvægt vegna þess að það má ekki vera þannig að skólasamfélagið geti átt von á því að öllu saman verði rústað eftir einhver ár vegna þess að stjórnmálaflokkarnir séu ekki sammála um meginatriði málsins. Ég ætla að leyfa mér að vera svo bjartsýnn að segja að þrátt fyrir málflutning og álit minni hluta menntamálanefndar séum við sammála í grundvallaratriðum um það hvert við viljum fara, þ.e. við viljum auka frelsi framhaldsskólans um eigin málefni. Við viljum jafngilda bóknám og verknám og þar með stórefla starfsnámið í landinu. Við viljum efla menntunina. Við viljum skila nemendum út úr skólakerfinu öflugri en nú. Þess vegna verð ég að biðja hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar að átta sig á því að það er ekki gott að sitja undir því þegar hv. þingmenn koma og snúa öllu á haus, alveg sama hvað við hv. þingmenn er sagt, alveg sama hvaða texti er settur í lagagreinar eða nefndarálit, því skal samt haldið fram að það sé stefna okkar og markmið að skerða íslenska stúdentsprófið. Vegna þess að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir fór að vitna í að ýmsir hefðu einhvern tímann sagt eitthvað - og var hún þá aðallega að tala um hæstv. menntamálaráðherra - þá vil ég biðja hv. þingmann um að rifja upp hvað ég hef sagt hér um þessi mál, m.a. um þessa fullyrðingu sem hún fór hér með. Hún ásakaði og gerði okkur nokkrum hv. þingmönnum upp skoðanir en bað hins vegar um að það yrði ekki gert við sig. En við þekkjum hins vegar málflutninginn frá þeim stjórnmálaflokki sem hv. þingmaður kemur úr og þetta er býsna algengt þar, að gera öðrum upp skoðanir en þola síðan ekki að það sé rökrætt því að þá er verið að gera hv. þingmanni upp skoðanir. Það má að sjálfsögðu ekki vegna þess að heilagleikinn er mjög mismunandi í þessum þingsal. 
             En ég ítreka að ég leyfi mér að vera bjartsýnn á að megintilgangurinn sé sameiginlegur. Tveir stjórnarandstöðuflokkar hafa þó metið það svo að þeir gætu hugsanlega reynt að veiða í gruggugum sjó eitthvað sem gæti skilað þeim áfram. Ég held hins vegar að málflutningur þeirra muni virka þveröfugt vegna þess að á honum er ekki byggjandi. Nefndarálitið ber það með sér að hér er verið að leita að ágreiningi og ef hann finnst ekki í textum þá er bara fullyrt að það eigi samt sem áður að vera þannig. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir segir m.a. að vissulega sé stúdentsprófið afskaplega fjölbreytt í dag og að það verði enn fjölbreyttara með því frumvarpi sem hér verður væntanlega samþykkt á næstunni. Það sé af hinu góða. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni. Ég held að það sé af hinu góða og sé afar mikilvægt en svo er bætt við að það geti hins vegar haft hinar verstu afleiðingar. Ef við erum alltaf svo hrædd við framtíðina og treystum engum til þess að leiða okkur áfram í framtíðinni og einna síst þeim sem eru á vettvangi, þá skil ég vel þennan ótta. Ég finn hins vegar ekki fyrir þessum ótta. Ég er mjög bjartsýnn á að skólasamfélagið á framhaldsskólastigi á Íslandi geti leitt þessa vegferð til góðs. Af hverju segi ég það? Vegna þess að ég tel mig tala af töluverðri reynslu. Ég hef tilheyrt þessu skólasamfélagi, ég hef verið á þessari vegferð og ég hef séð þegar skólarnir hafa haft frelsi til þess að þróast til hvers það hefur leitt. Það er í raun og veru grundvöllurinn fyrir því framhaldsskólakerfi sem við höfum í landinu. Við áttum hér nokkra menntaskóla fyrir ekki mjög löngu síðan. Þeir sprungu, skólakerfið var að springa. Sem betur fer var gefið frelsi til þess að þróa framhaldsskóla og þá kom fjölbrautakerfið upp. Þá kom það einingakerfi upp sem nú ríkir í framhaldsskólunum. Það var þróað innan framhaldsskólanna. Það var ekki Alþingi sem kom með í einhverjum lagatexta nákvæmar fyrirskipanir um það hvernig þessir hlutir ættu að vera og hvernig þeir ættu að þróast. En það skyldi þó ekki vera að meginandstaða hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur sé í raun og veru sú að það sé skortur á miðstýringunni í frumvarpinu sem sé ástæðan fyrir andstöðunni, að hv. þingmaður þori ekki að koma hreint fram og segja að það sé þess vegna. En mér heyrist að undirtónninn sé sá að það þurfi í raun og veru að mati hv. þingmanns að setja í lagatextann hvert einasta skref sem stíga eigi í þróun framhaldsskóla á Íslandi. Ég lýsi því yfir að ég er algjörlega andsnúinn slíku. Ég tel að það sem sé brýnast í þróun framhaldsskóla á Íslandi í dag sé að losa um of mikla miðstýringu, gefa aukið frelsi út í skólaumhverfið. Og ég verð að segja alveg eins og er að ég er á margan hátt miður mín yfir bréfi sem sent var til okkar allra þingmanna undir yfirskriftinni Opið bréf Félags framhaldsskólakennara til þingmanna. Ég vil vera hreinskilinn með það. Ég sagði áðan að ég tilheyrði þessu samfélagi og mér bregður þegar ástandið er þannig í forustu eins undirfélags eða deildar, eða hvað sem við köllum það, innan Kennarasambands Íslands, að vantraustið til skólasamfélagsins er með slíkum eindæmum. Það hlýtur einhver skýring að vera á þessu. Ég held að hún geti hugsanlega legið í því að samskiptin milli þessa félags og menntamálaráðuneytisins hefur um nokkurt skeið ekki verið með þeim hætti sem æskilegt er, því miður. Þá er það að sjálfsögðu verðugt verkefni að bæta úr því vegna þess að það er algjörlega klárt að frumvarpið sem hér liggur fyrir og boðar miklar breytingar, skapar gífurleg tækifæri, skapar möguleika á því að gera framhaldsskólana miklu öflugri, gefa þeim tækifæri til þess að sækja fram. Það hefur því miður ekki verið nægilega öflugt að undanförnu, verður ekki gert nema með samstarfi allra þessa aðila. Þess vegna er það m.a. gert í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar að leggja sérstaka áherslu á það hvernig þetta skuli fara fram, þ.e. að ráðuneytið, framhaldsskólakennararnir og skólameistararnir eða stjórnendurnir í framhaldsskólunum myndi saman hóp sem leiði þessa innleiðingu. Þessir hópar stjórni þróuninni og tryggi að skólarnir verði sem mest í takt. Allt er þetta skráð í nefndarálit meiri hlutans. Ég ætla áfram að leyfa mér að vera bjartsýnn þótt það sé kannski algjörlega borin von að geta haft áhrif á fulltrúa minnihlutaflokkanna í menntamálanefnd, þá tvo sem þar eru í minni hluta. Ef það er rétt sem hér hefur komið fram að það skipti engu máli hvað skrifað er og hvað sagt er þá hefur þessi bjartsýni kannski ekkert upp á sig. En ég ætla að leyfa mér að hafa hana meðan stætt er og vona að þegar hv. þm. Höskuldur Þórhallsson, sem er talsmaður Framsóknarflokksins í þessu máli, kemur hér fram - að það sé eitthvað ljós í málflutningnum.

Að sjálfsögðu.

Það er mjög mikilvægt að allir þeir sem vilja fara þessa leið og treysta framhaldsskólasamfélaginu til þess að leiða okkur áfram, láti það koma fram en týni ekki sjálfum sér í einhverjum málatilbúnaði sem er víðs fjarri raunveruleikanum. Það er grundvallaratriði. Ég sagði áðan að ég væri á margan hátt mjög miður mín yfir því opna bréfi sem við fengum frá Félagi framhaldsskólakennara. Ég ætla ekki að fara yfir það í smáatriðum en ég ætla hins vegar að vekja athygli á nokkrum atriðum. Ég verð að segja alveg eins og er að ef þetta eru upplýsingar sem hinn almenni kennari fær um það frumvarp sem hér liggur fyrir og um þá vinnu sem átt hefur sér stað í menntamálanefnd - ekki bara á formlegum fundum hennar heldur í samráði við ýmsa aðila - þá er að miður.

Menn lesa það sem kemur frá Alþingi.

Það er grundvallaratriði þegar við erum í alvarlegri umfjöllun um alvarleg mál sem skipta okkur miklu máli þá verða allir aðilar að átta sig á því að okkur ber að fagna því sem jákvætt er og samstaða næst um. Það hlýtur að verða fyrsta atriðið, að fagna því sem næst rétt fram og vekja athygli á því. Síðan er auðvitað eðlilegt að hagsmunafélög veki athygli á því sem betur má fara. En að gefa það í skyn að fólk sé í hópi sem hafi tapað öllu og ekkert unnið, það er ósanngjarnt. Það er líka ósanngjarnt gagnvart hópnum sjálfum vegna þess að að sjálfsögðu hefur verið tekið gífurlegt tillit til hans enda skiptir hann nær öllu máli í því hvernig til tekst. Það er ekki gott upphaf ef jafnöflugur og mikilvægur hópur vill gefa þá mynd af sér að hann hafi ekki áhuga á því að efla framhaldsskólann. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir nefndi hér áðan að líklegt væri miðað við þetta að kröfur og skipulag háskólanna á aðfaranámi eða fornámi eða frumgreinadeildum inn í háskólana mundu stóraukast. Staðreyndir dagsins í dag eru hins vegar þær að þetta hefur verið að vaxa, að mínu mati of mikið. Ég tel að þetta frumvarp sé sókn í öfuga átt.

Hvað segja kennarar?

Hv. þm. Guðni Ágústsson, ég hef ekki trú á því að þú hafir tök á því að geta fullyrt hvað allir kennarar segja. Það vill til að vísu að ég þekki býsna stóran hóp kennara og ég veit vel  Ég ætla að segja frá stuttri heimsókn sem ég átti í lítinn framhaldsskóla úti á landi fyrir ekki alls löngu.  Þetta var framhaldsskólinn á Laugum. Þar er verið að vinna mjög metnaðarfullt starf og verið er að gera ákveðnar tilraunir í skólastarfi. Þar var það álit algjörlega kristaltært að koma þyrfti þessu frumvarpi í gegnum þingið sem allra fyrst vegna þess að ef það yrði að lögum þá mundi það skapa skólanum gífurleg sóknarfæri. Það mundi auka möguleikana. Þess vegna vil ég segja við hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur sem taldi sig hafa gífurlegar áhyggjur af litlum framhaldsskólum úti um land - ég hef sjálfur starfað í slíkum skóla og þykist þekkja þarfir þeirra og hvernig þeir helst geta þróast: Það er einmitt svona fyrirkomulag sem slíkir skólar þurfa, þ.e. að hafa frelsi til þess að setja námið saman miðað við sitt umhverfi. Með því móti geta þeir þjónað umhverfi sínu sem allra best vegna þess að í dag er framhaldsskólinn þannig settur að hann veitir nærþjónustu. Hann er svo mikill hluti af samfélaginu. Hlutverk framhaldsskóla er stórt. Síðan hefur hann að sjálfsögðu það mikilvæga hlutverk að undirbúa nemendur undir áframhaldandi nám eða til starfa í atvinnulífinu og það er ekki síður mikilvægt. Þá vil ég, herra forseti, fá að koma örlítið að því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir fór yfir þann kafla sem ég get sagt að sé hluti af sorgarsögu undirbúningsins. Ég tel hins vegar mjög mikilvægt að það komi fram frumvarpið er að stórum hluta byggt á tillögum frá svokallaðri starfsnámsnefnd. Ég var svo heppinn að eiga sæti í þeirri nefnd og þar náðist víðtæk samstaða um ákveðin grundvallaratriði, ekki bara milli stjórnmálamanna og stjórnenda skólanna heldur líka atvinnulífsins og samtaka kennara. Það var raunverulega allt borðið sem náði samstöðu um ákveðin grundvallaratriði. Þau grundvallaratriði eru að mestu leyti hér inni, t.d. jafnstaða náms, þ.e. að verknámið og bóknámið séu sett við sama borð. Það er auðvitað flókin vinna að tryggja fullkomlega að það takist og það er auðvitað mikilvægt að allir taki þátt í því. Þess vegna vil ég vera bjartsýnn áfram um að þegar vígamóður rennur af því fólki sem tekur nú þátt í baráttunni þá komi allir saman í þennan leiðangur vegna þess að það er mikilvægur leiðangur sem er fram undan. Ég bið hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar um að sýna þeim hv. þingmönnum sem rita undir meirihlutaálit menntamálanefndar þá lágmarksvirðingu að taka trúanlegan textann sem þar er sem er útlistun á lagatextanum. Það er skilningur okkar og ég tel að við eigum rétt á því að fullt mark sé tekið á nefndarálitinu. Við lítum þá bara á fyrstu ræðu hér í umræðunni sem einhvers konar slys og vonum að það verði ekki endurtekið hér í dag. Það sem við segjum, það sem við höfum skrifað, það meinum við, það eru skoðanir okkar. Hv. þingmaður,  Ég verð að sjálfsögðu að bíða þar til hv. þingmaður hefur lokið ræðu sinni. En ég tel það afar mikilvægt fyrir hv. þingmann að hann hugsi sig vel um áður en hann fer með ræðu sína án þess að gera athugasemdir við nokkur atriði í því nefndaráliti sem hv. þingmaður hefur skrifað undir. Ég held að það sé algjörlega nauðsynlegt fyrir hv. þingmann að gera slíkt. Herra forseti. Ég ætlaði mér að fara yfir ýmis mál í smáatriðum en ég verð að játa að mér er nokkuð brugðið við þann málflutning sem hér er. En ég leyfi mér að segja að þessi málflutningur tekur mið af því að það er stutt til þingloka. Það virðist vera markmið ákveðinna hv. þingmanna eða þingflokka að nýta þetta mál ásamt einhverjum öðrum til að skapa sér ákveðna stöðu gagnvart einhverju sem við ekki alveg vitum um.

Þetta er ómerkilegur áróður.

Herra forseti. Þetta mál er þeirrar gerðar að það skiptir máli og það skiptir máli fyrir skólasamfélagið að við sýnum því þá virðingu að fjalla um málið eins og það liggur hér fyrir, að ekki sé verið að reyna að skapa moldviðri um eitthvað sem einhver sagði fyrir mörgum árum. Við fjöllum um staðreyndir málsins. Við erum að skapa framhaldsskólunum tækifæri. Við ætlum okkur að leiða hann áfram á þeirri vegferð vegna þess að það er mikilvægt fyrir íslenskt samfélag að framhaldsskólakerfið eflist. Það er mikilvægt að nemendur framhaldsskólans geti valið um fjölbreytt nám, að hægt sé að bjóða upp á mjög fjölbreytta samsetningu á námsbrautum og námsleiðum til stúdentsprófs til loka starfsnáms o.s.frv. Það eru mikilvæg ákvæði í þessu frumvarpi sem ganga út á að sett verði á laggirnar framhaldsskólapróf, m.a. til að tryggja að hægt sé að ljúka framhaldsskólanum þess vegna í áföngum ef nemendur hafa á því áhuga. Það eru líka mjög metnaðarfullar áætlanir um að styrkja innviði skólanna, styrkja þá aðstoð sem nemendum stendur til boða. Ég vil nefna, vegna þess að það kom fram hér í ræðu og í nefndaráliti minni hluta menntamálanefndar, að lítið er gert úr þeim breytingum sem ætlað er að styrkja stöðu náms- og starfsráðgjafa. Það er hins vegar mjög skýrt í nefndarálitinu hvernig skilja ber þann texta sem er í frumvarpinu, þ.e. að námsráðgjafar eigi að hafa háskólamenntun í náms- og starfsráðgjöf. Ég viðurkenni það fúslega að þetta er ekki nákvæmlega það sama og löggilding. Þetta er hins vegar afar mikilvægt skref og segja má að þetta sé millistig frá því sem var og löggildingar. Hægt er að færa fyrir því rök að þetta skili að mestu leyti sama árangri. Við vonum það, það kemur auðvitað í ljós og er ekki hægt að fullyrða að öllu leyti um það. En ég tel þetta vera afar mikilvægt skref til að styrkja stöðu náms- og starfsráðgjafa í grunn- og framhaldsskólum. En það verður hver að haga sínum málflutningi eins og hann telur að henti best. Ég tek eftir því í minnihlutaáliti menntamálanefndar að það er afar lítið úr þessu gert. Þetta er þó mjög mikilvægt skref sem við eigum að fagna. Herra forseti. Að lokum eru hér gerðar kröfur um, og minni hlutinn fjallar um það í nefndaráliti sínu, að tryggja þurfi fjárhagsstöðu framhaldsskólanna til allrar eilífðar í þessu frumvarpi - eða allt að því, ef ég skil það rétt. Hv. þingmenn vita að það er ekki gerlegt. Kannski er hægt að nýta sér það í einhverju ímynduðu áróðursstríði til þess að reyna að blekkja einhverja fyrir utan þetta hús. En ég trúi því ekki að nokkur hv. þingmaður viti ekki betur 

Virðulegur forseti. Þetta var svolítið merkileg ræða sem hér var flutt. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson kaus að taka eitt álit sem hingað hefur borist, opið bréf til þingmanna, og rífa það niður og tæta með dæmalausum hætti. Það er opið bréf Félags framhaldsskólakennara til þingmanna. Hv. þingmaður sagðist miður sín, og ítrekaði það margoft í ræðu sinni, og dró það fram að hann hefði tilheyrt þessu samfélagi, þ.e. þessum samtökum. Félag framhaldsskólakennara sendir frá sér bréf í gær, opið bréf til þingmanna. Það bréf er afar harðort og því lýkur á því að lagt er fast að þingmönnum að bíða með að samþykkja ný lög um framhaldsskóla. Næstu mánuði ætti að nota til að sníða af frumvarpinu helstu galla og ná sáttum um þessi mikilvægu mál. Þetta er ekki eina félagið sem segir þetta, það eru líka 

Frú forseti. Ræðu minni var gefin einkunn og ég held að sama einkunn ætti þá að geta gilt um þetta andsvar, undarlegt var það. Félag framhaldsskólakennara er að sjálfsögðu félag innan Kennarasambands Íslands. Hv. þingmaður nefndi önnur kennarafélög, taldi þau mikla fjöldahreyfingu til viðbótar við Félag framhaldsskólakennara. Svo er ekki. Þau kennarafélög og sá hópur sem þeim tilheyrir er sami hópurinn, þau eru í því sama félagi. Ef hv. þingmaður hefur skoðað þessar ályktanir sér hann líka að þær eru nærri því allar eins, örlítil tilbrigði en í grunninn nákvæmlega eins, og aðalatriðið er það, eins og hv. þingmaður nefndi, að fresta eigi málinu. Ég sagði að ég væri hálfmiður mín yfir ýmsu sem hér stæði en í ræðu minni fjallaði ég hins vegar mest um nefndarálit minni hlutans sem byggist ekki á þessu bréfi. Það væri býsna erfitt vegna þess að nefndarálitið, ef ég veit rétt, var komið fram áður en bréfið var skrifað. Það er því undarlegt samhengi hjá hv. þingmanni að telja að það sem ég fjallaði um nefndarálit minni hlutans hafi verið um bréfið.

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að í ræðu hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar stóð þetta opna bréf Félags framhaldsskólakennara til þingmanna upp úr í þunganum af ræðuflutningnum. Það var það sem hv. þingmaður sagði að hann væri miður sín yfir og lagði mikinn þunga í það mál og reif það síðan og tætti niður og sagði að líklega væri ástæðan fyrir bréfinu sú að samskipti milli Félags framhaldsskólakennara og menntamálaráðuneytisins hefðu ekki verið eðlileg og því þyrfti að breyta. Það er ekki bara Félag framhaldsskólakennara sem mótmælir þessari lagasetningu, það eru miklu fleiri. Það er listað upp í áliti minni hlutans, listaðir eru upp allir skólarnir sem hafa talað um að þeir vilji að málinu sé frestað til að ná sátt. Ég tel að hv. þingmaður geti ekki talað með þeim hætti sem hann gerði hér með neinni sanngirni. Hann ásakar minni hlutann um einhvern málflutning 

Frú forseti. Það er rétt að álit minni hlutans er byggt algjörlega upp á því sem borist hefur til nefndarinnar og sumt af því átti við áður en meiri hlutinn gerði þann fjölda breytinga sem hann hefur gert og áður en nefndarálit meiri hlutans kom til skýringar á ýmsum þáttum. Ég vil því segja og fullyrða að í grundvallaratriðum er þetta algjör misskilningur og það er þess vegna raunverulega sorglegt að minni hlutinn í menntamálanefnd skuli halda áfram með þann misskilning sem búið er að gera ítrekaðar tilraunir til að leiðrétta. Síðan vil ég, frú forseti, 

Hæstv. forseti. Nokkur orð um miðstýringu. Er miðstýring góð eða slæm, er mikil miðstýring í kerfinu eins og það er eða mælir frumvarpið fyrir um miðstýringu? Hv. þingmaður hældi fjölbrautakerfi framhaldsskólanna sem varð til innan þess kerfis sem nú er við lýði,  Hann auglýsir svo eftir hóp sem stýri þróuninni, það vanti hér einhvern hóp. Það var reynt að koma þeim hópi saman í gegnum tíu spora samkomulagið. Afleiðingin varð nefnd sem átti að semja þetta frumvarp. Það varð trúnaðarbrestur í nefndinni, sáttin slitnaði. Þannig 

Frú forseti. Örlítill misskilningur hjá hv. þingmanni. Þegar fjölbrautakerfið var að þróast var þessi miðstýring ekki til staðar. Þá voru eingöngu til lög um menntaskóla og það var síðan á einni undanþágugrein sem Fjölbrautaskólinn í Breiðholti var settur á stofn og síðan var það nýtt til þess að stofna hina skólana. Síðan hafa verið sett lög um framhaldsskóla. Eins og þau eru í dag er miðstýringin að mínu mati of mikil og hún er of mikil að mati þeirra sem standa að frumvarpinu, hún er m.a.s. of mikil að mati menntamálaráðuneytisins. Það er hins vegar sorglegt að þegar mál eru komin inn í þingið séu hlutir sem gerast í nefnd sem er utan þings nýttir til að rökstyðja það að ákveðnir hlutir geti ekki gengið í þinginu. Ég held að þingið hljóti og eigi að taka heildarhagsmuni fram yfir og geta verið yfir það hafið að nota slíkt til þess að afsaka það að halda ekki áfram. 

Hæstv. forseti. Ég er sannarlega ekki að nýta mér það að segja frá því hér að trúnaðarbrestur hafi orðið í nefndinni sem átti að semja frumvarpið. Ég er einungis að benda á að reynt hefur verið að vinna að því að ná einhverri sameiginlegri niðurstöðu í þessu máli. Það hefur ekki tekist, hvorki í nefndinni sem var falið að semja frumvarpið né í tíu spora samkomulaginu öllu né heldur í menntamálanefndinni sjálfri, sem þýðir að málið er í þeim hnút sem það er í og nú ætlar þessi meiri hluti, þessi ríkisstjórn Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks, að rífa málið í þessum ágreiningi í gegnum Alþingi Íslendinga og gera það að lögum. Hv. þingmaður sagði um náms- og starfsráðgjöfina að hægt væri að leiða að því rök að breytingartillaga meiri hlutans gerði sama gagn og löggildingin. Ég vil fá rök hv. þingmanns fyrir því.

Frú forseti. Í hnút. Í ágreiningi. Ég taldi mig í ræðu minni hafa fjallað nokkuð um ástæðurnar sem ég tel vera fyrir því að ekki reyndist hægt að ná þessu saman í hv. menntamálanefnd. Ég lifi enn í þeirri bjartsýni að það breytist í umræðunni. Það er kannski borin von vegna þess að þær forsendur sem komið hafa fram, m.a. í nefndaráliti minni hlutans og í ræðu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur, gefa manni ekki mikla von um að slíkt takist. Gefin var skýring á því af hverju þetta hefur ekki tekist. Umræðurnar í nefndinni voru nefnilega nákvæmlega þær sömu, við vorum að reyna að finna sameiginlegan texta um það til þess að koma í veg fyrir að t.d. væri hægt að skilja það svo að menn ætluðu að skerða stúdentsprófið. Það var ekki nokkur leið því miður. Minni hlutanum var boðið upp á að koma með texta en við höfum ekki séð hann enn þá. Svona er það nú, virðulegur forseti. Varðandi náms- og starfsráðgjöfina bendi ég á að í nefndaráliti meiri hluta menntamálanefndar segir að verið sé að tala um háskólamenntaða náms- og starfsráðgjafa. 

Hæstv. forseti. Nú ætla ég að biðja hv. þingmann að róa sig aðeins niður. Ég skil vel forustumenn framhaldsskólakennara, þetta er ekkert venjulegt bréf sem er komið hér, opið bréf. Það er í nafni Aðalheiðar Steingrímsdóttur formanns og Magnúsar Ingólfssonar varaformanns. Þetta fólk er læst, það hefur lesið nefndarálitin og það sem kemur frá nefndinni, það þekkir gögnin. Af hverju gerir hv. þingmaður lítið úr þessu fólki? Þetta fólk spyr: Af hverju eru leikskólamálið og grunnskólamálið afgreidd í mikilli samstöðu, af hverju ætlar stjórnarmeirihlutinn að keyra þetta mál áfram í stríði bæði við stjórnarandstöðuna í þinginu og ekki síður við stóran hluta og heildarsamtök þessa fólks? Ég vil að hv. þingmaður svari þessu. Af hverju á að fara öðruvísi með þetta stig en hin tvö?

Frú forseti. Meiri hluti menntamálanefndar fór ekkert öðruvísi að með þetta skólastig en hin. Reynt var að ná sátt um það eins og hin. Sem betur fer náðist sátt um hin þó að greina hefði mátt á umræðunni í gær að svo hefði ekki verið en þannig var það og sameiginleg nefndarálit, að vísu með fyrirvörum. Það sama var reynt hér. En, hv. þm. Guðni Ágústsson, ef þú hefðir setið hér og hlýtt á ræðu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur hefðir þú miklu meiri möguleika á því, hv. þingmaður, að skilja hvernig á því stóð að ekki náðist sátt. Meðan hv. þingmenn talast við á þann hátt 

Forseti vill áminna þingmenn um að ávarpa forseta en ekki einstaka þingmenn í sal.

Hæstv. forseti. Mér hefur aldrei dottið í hug í þinginu að reyna að ná sátt við hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur. Málið snýst ekki um það. Málið snýst um það að ekki hefur náðst sátt við framhaldsskólana um málið og kennarana. 

Frú forseti. Meiri hluti menntamálanefndar leggur fram breytingartillögur í 23 töluliðum og hv. þingmaður þarf ekki að gefa það í skyn, eins og mér fannst liggja í orðum hans, að ekki hafi verið gerðar neinar tilraunir til að koma til móts við fulltrúa Félags framhaldsskólakennara. Ég fullyrði, frú forseti, að sá sem hér stendur hafði ekki eins mikið samráð við nokkra aðra aðila og fulltrúa þessara samtaka. Breytingartillögur meiri hluta menntamálanefndar og nefndarálit meiri hluta menntamálanefndar er að mestu leyti byggt upp á tillögum frá þessum hóp, enda eðlilegt að sá hópur hafi veruleg áhrif 

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. þingmanns núna síðast þá spyr ég: Hvaða breytingartillögur kom meiri hlutinn með við stærstu ágreiningsatriðin í málinu og þá er ég að tala um stúdentsprófið, einingarnar og miðstýringuna? Hvaða breytingartillögur eru um þær lagagreinar í textanum? Í öðru lagi verð ég að spyrja vegna þess að mér fannst gefið í skyn að við í stjórnarandstöðunni værum að leka einhverjum upplýsingum til Félags framhaldsskólakennara og stæðum á bak við þetta bréf að einhverju leyti. Ég verð að fá skýr svör við því hvort þetta hafi verið misskilningur 

Frú forseti. Ég verð eiginlega að biðja virðulegan forseta afsökunar á því að ég átta mig ekkert á því hvað hv. þingmaður er að fara. Að ég hafi verið að gefa í skyn að einhver leki hafi átt sér stað, ég kannast ekkert við þá orðanotkun. Ég þykist muna að ég hafi notað orðið áróður um málflutning minni hlutans og þá átti ég að sjálfsögðu við nefndarálitið og þann málflutning sem hér hefur komið fram. Ég held að ég hafi ekki einu sinni talað um það í neikvæðum tilgangi vegna þess að það er auðvitað hluti af málflutningi að beita slíku. Ég trúi því ekki að hv. þingmaður hafi ekki lesið betur breytingartillögur okkar og nefndarálit en svo að hann átti sig ekki á því hvar minnst er á þessa hluti og hvaða breytingartillögur við gerðum og hvernig við reyndum t.d. varðandi stúdentsprófið að gera það algerlega skýrt í texta í nefndarálitinu að ásakanir, að vísu algerlega órökstuddar, sem þarna höfðu komið væru reknar heim til föðurhúsanna.

Virðulegi forseti. Um stóru ágreiningsmálin eru engar breytingartillögur, engar, ekki einar einustu. Það er alveg sama hversu hátt þið kallið út í þjóðfélagið, frumvarpið er skýrt, hvað þið ætlist fyrir og hvað mun verða. Ég tók sérstaklega eftir því að talað var um áróður og því var beint til okkar í stjórnarandstöðunni að við værum að beina honum út á við í samfélaginu. Vorum við með áróður í nefndinni? Gagnvart hverjum? Ég verð að fá útskýringu á þessum orðum.

Frú forseti. Ég verð að játa enn á ný að botna ég ekki neitt í neinu en ef ég hef orðað óvarlega einhverja hluti sem hafa sært hv. þingmann þá verð ég að biðjast afsökunar á því, frú forseti. Ég á enga aðra leið því að það var ekki ætlun mín að koma svo við veikan blett hjá hv. þingmanni að það kallaði á þessi viðbrögð. Það er algerlega af og frá. Ég lít ekki svo á að það sé eitthvað óeðlilegt við það þótt málflutningur hv. þingmanna geti verið áróðurskenndur. Það sem ég átti við var að minnihlutaálit menntamálanefndar væri áróðurskennt nefndarálit. Það er það vegna þess að þar er verið að reyna að setja fram og sá efasemdum um ákveðna hluti. Ég fór fram á það áðan, og því miður virðist mér að það ætli ekki að takast, að hv. þingmaður kæmi með annan málflutning en verið hefur og að hv. þingmenn hætti að ásaka fólk um eitthvað sem ekki er byggt á staðreyndum.

Virðulegi forseti. Ég tek afsökunarbeiðni hv. þingmanns til greina. Það getur verið að ég hafi misskilið orð hans en hann talaði um áróður. Ég skildi hann þannig að við værum með áróður út í samfélagið og það skapaði þessi viðbrögð en mér finnst þar fulllangt seilst vegna þess að það hefur verið uppi ágreiningur frá því að bláa skýrslan kom út árið 2005. Það er ágreiningur sem hv. þingmaður veit mjög vel af og þekkir. Sá ágreiningur hélt áfram þegar slitnaði upp úr nefndinni. Þetta er eitthvað sem liggur ljóst fyrir og því skil ég ekki þessi orð um að við séum með áróður. Eins og ég kom inn á í stuttu andsvari mínu áðan var á engan hátt tekið tillit til nokkurra þeirra stóru ágreiningsmála sem þetta frumvarp snýst um og þess vegna getum við framsóknarmenn ekki verið sammála frumvarpinu. Það kom fram í máli menntamálaráðherra við 1. umr. um málið þann 7. desember 2007 að hún teldi mikilvægt að málin fylgdust að í gegnum þingið, enda væri hér um heildstæða nálgun að ræða. Þá sagði ráðherra að málin væru afrakstur vinnu margra aðila og þau endurspegluðu sjónarmið og hugsanir þeirra sem best þekktu til í menntamálum þjóðarinnar og mikilvægt væri að víðtæk sátt ríkti um þau. Um þetta snýst einmitt málið. Þetta er í sjálfu sér ekki afrakstur vinnu margra aðila. Það á ekki að fara leynt með það að ósamkomulag hafi orðið sem leiddi til þess að nefndin hætti störfum og slitnaði upp úr því samstarfi sem reynt var að koma á með tíu punkta samkomulaginu. Síðan segir hún að þau endurspegli sjónarmið og hugsanir þeirra sem best þekki til í menntamálum þjóðarinnar. Hverjir vita mest um menntamálin á framhaldsskólastiginu? Eigum við ekki að gefa okkur að það séu framhaldsskólakennarar? Eigum við ekki að gefa okkur að það séu þeir sem eiga að vinna eftir þeim lögum sem við erum að setja á hinu háa Alþingi? Ég vil taka mjög skýrt fram að við erum að setja lög og lögin eiga að gilda samkvæmt orðanna hljóðan og eftir lögunum verður unnið. Það skiptir engu máli þótt hér séu lögð fram einhver nefndarálit sem stangast á við það sem kemur fram í greinargerðinni, enda eru nákvæmlega sömu orð í greinargerðinni og voru í bláu skýrslunni illræmdu á sínum tíma, rökin með styttingu stúdentsprófsins. Um þessa óánægju vitnar fjöldi umsagna sem menntamálanefnd hefur borist þá liðlega fjóra mánuði sem hún hefur haft málið til umfjöllunar og svo virðist sem ekkert sé lát á óánægjunni. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir minntist á fjöldann allan af álitum frá kennarafélögum framhaldsskóla víðs vegar um land og ekki síst úr kjördæmi okkar, míns og hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar, sem sýna hvað þetta mál allt er umdeilt. Svo sýnir, held ég, best opið bréf Félags framhaldsskólakennara, sem eru samtök kennara allra stóru framhaldsskólanna, að enn ríkir óánægja. Um þetta snýst málið og ég verð að segja að ég furða mig svolítið á því að stjórnarliðar komi hér hver á fætur öðrum og botni ekkert í málflutningi minni hlutans, þetta komi þeim algerlega í opna skjöldu. Hefur enginn hlustað á okkur? segja þeir. Er ekkert tillit tekið til þess hvað við segjum? Jú, jú, við tökum fullt tillit til orða þeirra en lög eru lög og eftir þeim þarf að fara og þeim hefur ekki í neinu verið breytt í þeim breytingartillögum sem meiri hlutinn hefur gert. Mig langar til að lesa upp úr umsögn Kennarasambands Íslands sem segir svart á hvítu hvert starfið var að smíði frumvarpsins. Þar segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið er að hluta til byggt á vinnu starfshópa að 10 skrefa samkomulaginu og þá sérstaklega á skýrslu starfsnámsnefndar „Nýr framhaldsskóli“ (júní 2006) en mun minna á tillögum starfshópa um almenna braut og um sveigjanleika og fjölbreytni í skipulagi náms og námsframboðs grunnskóla og framhaldsskóla. Tillögur starfshóps um aukna náms- og starfsráðgjöf hafa ekki eðlilegt vægi í frumvarpinu og tillögur starfsnáms um fjar- og dreifnám eru í engu tilgreindar. Fullyrðing frumvarpshöfunda í inngangi greinargerðar með frumvarpinu um að náið tillit hafi verið tekið til allra tillagna og sjónarmiða stenst því ekki. Frumvarpið er að töluverðu leyti verk embættismanna menntamálaráðherra. Boðað var til lokafundar í endurskoðunarnefnd framhaldsskólalaga 5. nóvember 2007 en fullskipuð nefnd hafði þá síðast komið saman 18. apríl. Fulltrúar Kennarasambandsins höfnuðu að taka þátt í afgreiða frumvarpið úr nefndinni til menntamálaráðherra því engin sátt væri um það í veigamiklum atriðum og lögðu fram yfirlýsingu sem tilgreinir ástæður þessa.“ Hér hefur verið fjallað í þó nokkrum orðum um hið opna bréf Félags framhaldsskólakennara til þingmanna. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir kom aðeins inn á bréfið en sagði að gerð yrði betur grein fyrir innihaldi þess í ræðum annarra þingmanna og ætla ég því að leyfa mér að gera það, með leyfi forseta. „Félag framhaldsskólakennara veitti menntamálanefnd Alþingis umsögn um frumvarp til framhaldsskólalaga 28. janúar sl. Félagið telur ýmislegt í frumvarpinu geta orðið efni í góða menntastefnu ef rétt er staðið að málum. Þrátt fyrir það hefur félagið lagt mikla áherslu á að frumvarpið yrði fært til betri vegar í meðferð þingsins. Það er því sannarlega mikið áhyggjuefni að í áliti meiri hluta menntamálanefndar á frumvarpinu sem kemur fram á síðustu starfsdögum þingsins er ekki tekið á helstu ágöllum frumvarpsins. Þeir eru í stórum dráttum þessir: Fyrirætlanir í 23. gr. um að draga eigi úr miðstýringu í námsframboði og í námskrárgerð eru ekki markvissar. Ráðherra á bæði að staðfesta námsbrautarlýsingar skólanna og setja þeim viðmiðunarnámskrár. Félagið telur að skólarnir eigi að fá skýrt umboð til að móta sínar áherslur eins og var fyrir lagasetninguna 1996.“ Síðan kemur það sem kannski mestu máli skiptir, og ég vil ítreka það vegna þess að hv. þm. Einar Már Sigurðarson orðaði það eitthvað á þá leið að menn læsu ekki það sem kæmi frá meiri hluta menntamálanefndar eða orð þeirra væru ekki skilin eða þau rangtúlkuð, en þetta bréf ber það með sér að farið hafi verið nokkuð vel yfir allar tillögur og álit sem komið hafa frá meiri hluta menntamálanefndar. Þar segir um stúdentsprófið. „Í nefndarálitinu er talað gegn skerðingu á inntaki stúdentsprófsins og lögð áhersla á að útfærslan og vinnan í framhaldi af nýjum lögum eigi að miðast við það. Þessu ber að fagna. Félagið telur engu að síður mikilvægt að vinna gegn hættu á „útþynningu“ stúdentsprófsins sem háskólarnir hafa varað sterklega við.“ - Og ég ætla að koma aðeins inn á umsögn Háskóla Íslands um frumvarpið. - „Tilgreina verður lágmarksfjölda námseininga til stúdentsprófs.“ Það er í samræmi við málflutning minn í nefndinni eins og hv. þingmenn meiri hlutans kannast mjög vel við. „Í skýrslunni „Breytt námsskipan til stúdentsprófs“ (2004) komu fram áform um að stytta námstíma til stúdentsprófs um eitt ár með því að skerða námið. Til mótvægis var talað um að hægt væri að færa einhverja framhaldsskólaáfanga yfir til grunnskólans auk þess sem til stóð að lengja skólaárið um fimm daga. Í þingræðum á vordögum 2007 kom fram að öll slík áform hefðu verið lögð til hliðar. Taka þarf af tvímæli um að breytingarnar sem nú eru boðaðar með frumvarpinu feli í sér skerðingu á náminu. Ljóst er að færsla framhaldsskólaáfanga yfir til grunnskólans og lenging skólaársins um fimm daga vega ekki upp námseiningar sem svara til heils árs náms.“ Maður veltir því fyrir sér af hverju tekið er upp í greinargerð með framhaldsskólafrumvarpinu nánast orðrétt upp úr bláu skýrslunni sem ég minntist á. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Í anda þess aukna almenna sveigjanleika sem frumvarpið miðar að er gert ráð fyrir því að skólar muni vinna að því að undirbúa breytingar á skipulagi og tilhögun náms. Það leiðir m.a. af því að frumvarpið felur í sér lengingu skólaársins,“ - eins og segir í bláu skýrslunni - „en ekki síður af því að tilfærsla áfanga til grunnskóla, sem þegar er orðin, gefur færi á breyttu námsskipulagi.“ Þetta stendur þarna í rauninni án alls rökstuðnings. Ef ekki á að vinna að þessu markmiði eins og kom fram í bláu skýrslunni „Breytt námsskipan til stúdentsprófs“, af hverju er þetta þá í greinargerðinni? Þetta kemur beint frá menntamálaráðuneytinu. Við vitum hug menntamálaráðherra og Sjálfstæðisflokksins í þessum efnum. Þetta var hart sótt á hinu háa Alþingi. Svo segir líka í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að einstakir skólar nýti þetta svigrúm til að útfæra mismunandi námsbrautir til stúdentsprófs, ekki síst í iðn- og verknámsgreinum, þannig að það nám sem stendur framhaldsskólanemum til boða sé sem fjölbreytilegast, geti verið mismunandi að inntaki og umfangi …“ Mér finnst þetta mjög skýrt. Það er verið að rýra og breyta inntaki stúdentsprófsins. Ég held að þrátt fyrir að meiri hluti nefndarinnar tali hátt um að þessu hafi verið breytt í nefndarálitinu þá vinni það einfaldlega gegn þessari greinargerð. Ég vil aðeins koma inn á það að nefndarálit er ekki sama og lög og af því að hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur var tíðrætt um að nefndarálit meiri hlutans væri lögskýringargagn þá greip ég bókina Lögskýringar – kenningar, aðferðir og sjónarmið við skýringu og beitingu laga eftir Davíð Þór Björgvinsson, okkar virta dómara við Mannréttindadómstól Evrópu ef ég man rétt. Er það ekki?

Jú, jú.

Jú, jú, segir hv. þm. Ólöf Nordal. Davíð Þór segir á bls. 160 og þá er hann að tala um almenna lögskýringu, með leyfi forseta: „Þessi framsetning byggist á því að þegar tekið er svo til orða í dómum, að skýra beri ákvæði eftir orðanna hljóðan (þ.e. orðskýring sem svo hefur verið nefnd), í samræmi við almenna málvenju eða sérmálsvenju, þ.m.t. lögfræðilega, og atvik með því felld eða ekki felld undir ákvæði, …“ Hann er með öðrum orðum að segja að það er lagatextinn sem gildir fyrst og fremst og því þurfi …  „Nefndir gera oft margvíslegar tillögur til breytinga á frumvörpum, smávægilegar eða veigamiklar eftir atvikum. Breytingartillögum fylgja iðulega skýringar sem geta verið hjálplegar síðar við skýringu á einstaka ákvæðum. Oft er þá látið nægja að skýra efni, tilgang og tilefni breytingartillagna í 2. umræðu um frumvarp þegar mælt er fyrir breytingartillögum.“ Hann segir, með öðrum orðum, að breyting á lagaákvæðinu þurfi að eiga sér stað til að nefndarálitið verði það lögskýringargagn sem gildir fyrst og fremst. Í þessu máli erum við einfaldlega annars vegar með greinargerð sem segir eitt og ekki er hægt að skilja öðruvísi en að rýra eigi inntak stúdentsprófsins vegna þess að þar er orðalagið tekið upp úr bláu skýrslunni og svo hins vegar nefndarálitið sem segir það vilja meiri hlutans að inntak þess sé ekki rýrt. Þess vegna segi ég að það hefði þurft að setja það skýrt inn í lagatextann. Það er verið að breyta umfangi og sveigjanleika stúdentsprófsins töluvert og um það snýst þetta mál. Ég átta mig líka vel á því að í gildandi lögum eru ekki tilgreindar fastar einingar til stúdentsprófs en taka verður tillit til þess að hér er um gríðarlega mikla breytingu að ræða á stúdentsprófinu. Kjarnafögin eru minnkuð til mikilla muna og það liggur fyrir að við munum sjá mismunandi stúdentspróf og töluverðan fjölda af reglugerðum sem kannski má kalla reglugerðafargan. Ég vona að ég hafi útskýrt mál mitt nægilega en ég býst ekkert sérstaklega við að meiri hlutinn taki undir hann, en það er von mín að svo verði. Það er líka von mín að tekið verði tillit til þeirra sjónarmiða sem komið hafa frá Félagi framhaldsskólakennara og af því að ég er einmitt að ræða það núna þá kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans að hann óski eftir að fram fari vinna eftir að lögin hafa tekið gildi og að þá verði hægt að ná einhverri niðurstöðu. Það er einfaldlega verið að knýja framhaldsskólakennara til að setjast aftur að samningaborði þegar frumvarpið er orðið að lögum. Er þá ekki mál að taka undir kröfu okkar í stjórnarandstöðunni um að fresta málinu og klára það í haust - það eru þrír mánuðir til hausts og þangað til þingið kemur saman aftur - að setjast niður með framhaldsskólakennurum og vinna þetta í sátt og samlyndi?  „Í frumvarpinu er ráðgert að lengja skólaárið um fimm daga. Af efni frumvarpsins verður ekki ráðið hvað á að gera við þessa daga.“ Væri ekki ráð að útskýra það og segja af hverju þarna eru tekin upp rökin úr bláu skýrslunni? Og áfram segir í bréfinu: „Í frumvarpinu er ráðgert að taka upp einingakerfi evrópskra háskóla í íslenskum framhaldsskólum. Hugmyndunum um ECTS-einingarnar var kastað skýringalaust inn í frumvarpsvinnuna á haustdögum 2007 og fengust aldrei ræddar á þeim vettvangi þrátt fyrir ítrekaðar óskir kennarasamtakanna. Skýra þarf tilgang þess að ráðast skuli í þessa grundvallarbreytingu.“ Þetta eru mjög góð rök finnst mér. Af hverju eigum við, eina þjóðin í Evrópu, að taka upp þetta kerfi án raka? Ég man eftir þessari umræðu í menntamálanefnd og svarið sem stjórnarandstaðan fékk var: Af hverju ekki? Kannski eru það einu rökin fyrir þessu en ég vænti þess að það verði kannski útskýrt aðeins betur í ræðum stjórnarmeirihlutans á eftir. Næst segir : „Í frumvarpinu þarf að birtast ótvíræður vilji stjórnvalda til að styrkja fjárhagslegt svigrúm og forsendur framhaldsskóla til að bjóða nemendum upp á nám við hæfi, fjölbreytt nám og sveigjanlega námsframvindu.“ - Ég tek undir það. Þá segir einnig, með leyfi forseta: „Frumvarpið er óskýrt um framhaldsskólapróf og fræðsluskyldu til 18 ára aldurs. Hér verða að koma fram skýrari áform um að stjórnvöld ætli sér að taka aukna ábyrgð á námsvist og skólagöngu ólögráða nemenda. Með fræðsluskyldunni þarf að veita nemendum skilgreindan rétt til framhaldsskólavistar í grennd við heimili sitt. Það myndi ráða bót á þeirri miklu námsaðgreiningu nemenda sem ríkir á skólasvæði suðvesturhornsins.“ Ég tek undir þetta og spyr af hverju þær skyldur og réttindi sem við erum að lögleiða hér í leikskólum og grunnskólum skuli ekki ná upp í framhaldsskólann og þá til 18 ára aldursins sem fræðsluskyldan nær til. Það er eins og réttindi þessara nemenda hrapi niður um leið og þeir koma í framhaldsskóla. Hér hefði kannski verið tækifæri til þess að gera betur. En maður veltir því fyrir sér að nú er framhaldsskólinn á forræði ríkisins, hvort þarna vilji meiri hlutinn spara sérstaklega. Ýmsar spurningar vakna við það. Þá segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu felast misjöfn tækifæri eftir landshlutum. Smærri skólar í dreifðum byggðum geta lent í erfiðleikum með að bjóða upp á þá breidd í námi sem þeir þurfa til að sinna sínu byggðarlagi. Gera þarf grein fyrir mótvægisaðgerðum gegn vaxandi aðstöðumun milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis í þessum efnum.“ Þetta er því miður vandi sem hefði verið hægt að taka á en er ekki gert. Það sem maður óttast kannski við þessa miklu fjölbreytni, þessa tilraun í þessu framhaldsskólafrumvarpi er að nemendur fái ekki nám við hæfi nálægt heimili sínu. Maður finnur það mjög á fólki, sérstaklega í mínu kjördæmi, að það hefur áhyggjur af því að þurfa að senda nemendur sína langt í burtu til þess að fara í framhaldsskóla og það aðeins 16 ára gömul. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson sagði að þeir hv. þm. Birkir Jón Jónsson hefðu verið á fundi í Menntaskólanum á Laugum. Ég vona að hv. þingmaður verði þá með mér á morgun við útskrift frá þeim sama skóla. Ég veit að hann er vel tengdur inn í þann skóla, afskaplega vel tengdur. Þetta er vel rekinn og góður skóli og við viljum honum að sjálfsögðu allt hið besta. En ég vil líka benda á að mjög margir hafa áhyggjur af þessari framvindu þó að einhver sjái sér tækifæri í óstjórninni, vil ég leyfa mér að segja. Svo að ég haldi áfram með bréfið þá segir þar, með leyfi forseta: „Frumvarpið tryggir ekki ólögráða framhaldsskólanemendum sambærilegan stuðning, ráðgjöf og þjónustu og ólögráða nemendum á öðrum skólastigum. Mikilvægt er að taka upp sambærileg ákvæði um þessi atriði og í frumvarpi um grunnskóla þannig að litið verði á skólagöngu ólögráða nemenda sem eina heild frá upphafi skyldunáms til 18 ára aldurs.“ Ég hef nú þegar lokið að tala um einmitt þetta atriði. Þá segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu þarf að fjalla með skýrari hætti um tengsl milli grunnskóla og framhaldsskóla.“ Það er rétt. Ég held að það sé algjör misskilningur að ekki sé hægt að bíða með þetta frumvarp. Ég held að það sé algjör misskilningur. Mér finnst vanta öll rök fyrir því að ekki megi bíða með þetta en klára hin þrjú frumvörpin. Ég sé bara engin rök. Því er bara haldið fram statt og stöðugt í umræðunni að þessi frumvörp fylgist að. Ég held að það þurfi að koma fram sterk og skýr rök fyrir því. Ég sé að hv. þm. Guðbjartur Hannesson kinkar kolli og ég reikna með að hann sé sammála mér eins og svo oft í menntamálanefndinni. Hér segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið tryggir ólögráða nemendum ekki gjaldfrjálsa skólagöngu eins og margar tillögur starfshópa að tíu skrefa samkomulaginu gerðu ráð fyrir. Ákvæði frumvarpsins um að komið verði til móts við kostnað nemenda vegna námsgagna eru óútfærð.“ Þar erum við nú að bíða eftir kosningaloforðum Samfylkingarinnar. Ég man sérstaklega að á Akureyri var dreift ávísun til nemenda í framhaldsskólunum: Þetta fáið þið ef þið kjósið ...  Svo heldur hér áfram, með leyfi forseta: „Setja þarf skýr gæðaviðmið um þjónustu við nemendur í fjar- og dreifnámi í 21. gr. og einnig að tryggja jafnan aðgang þeirra að náminu. Fjar- og dreifnám felur í sér breytingar á kennsluháttum sem munu hafa áhrif á gæði í skólastarfi til framtíðar. Frumvarpið þarf að tryggja aukinn rétt nemenda og kennara til þátttöku í ákvörðunum um innra starf framhaldsskóla. Skilgreina þarf betur verksvið skólafunda og verksvið kennarafunda. Breytingarnar sem lagt er til að gerðar verði á verksviði kennarafunda miðað við núgildandi lög eru hvorki faglegar né skynsamlegar. Þær eru ekki heldur í samræmi við markmið frumvarpsins um aukið vægi kennarafunda í tengslum við námskrárgerð og stefnumótun skóla.“ Nú sé ég að hv. þingmenn Samfylkingarinnar ætla að koma hér í andsvör og þá gætu þeir kannski svarað þeirri spurningu um leið hvort þeir telji Félag framhaldsskólakennara ekki hafa lesið álitsgerðir og frumvörpin og lögin þegar þeir sömdu þetta bréf eins og ýjað var að hér áðan í máli hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar.  
             Svo segir, með leyfi forseta: „Þegar frumvörpin um skólastigin þrjú eru borin saman kemur greinilega fram að frumvarpið um framhaldsskólann boðar mestu og stærstu breytingarnar. Þær eru þó hreint ekki allar sýnilegar því gert er ráð fyrir að menntamálaráðherra setji tugi reglugerða um ýmis atriði í nýjum lögum. Það hlýtur að vera réttmæt og eðlileg krafa að löggjafinn skýri betur einstök atriði í stað þess að setja ákvarðanir um þetta alfarið í hendur ráðherra.“ Ég ætla að stikla á stóru af því sem ég á eftir að fjalla hérna um þetta bréf sem kom frá framhaldsskólakennurum en vil þó segja þetta og taka þetta sérstaklega fram, með leyfi forseta: „Hætta er á því, verði frumvarpið nú keyrt í gegnum þingið, að fólk standi uppi með lög sem endurspegla ekki álit og góðan vilja löggjafans. Nauðsynlegt er að gefa sér tíma til eðlilegrar þróunar á ýmsum greinum, samræmingar og annarra nauðsynlegra lagfæringa. Mikilvægt er að frumvarpið verði ekki að lögum frá Alþingi nema í sátt við nemendur, kennara og skóla og að ekki fari á milli mála að ný lög um framhaldsskóla skili nemendum jafngóðri menntun og þeim stendur nú til boða.“ Þetta er í samræmi við áhyggjur umsagnar frá Háskóla Íslands sem ég ætla aðeins að koma hér inn á í þeim tíma sem ég á eftir. Svo segir, með leyfi forseta: „Mikill ágreiningur var um mörg stór efnisatriði í vinnunni að samningu frumvarpsins og vegna vinnubragða.“ Svo segir hér að lokum, með leyfi forseta: „Félag framhaldsskólakennara leggur fast að þingmönnum að bíða með að samþykkja ný lög um framhaldsskóla. Næstu mánuði ætti að nota til þess að sníða af frumvarpinu helstu gallana og ná sáttum um þessi mikilvægu mál. Eru kennarasamtökin fús sem fyrr að leggja góðum málefnum lið.“ Þetta eru stór orð, virðulegi forseti. Ég vona að þau hafi náð eyrum stjórnarmeirihlutans á Alþingi og að hann taki tillit til þessa bréfs og að þetta mál verði unnið í sátt og samlyndi við meiri hluta framhaldsskólakennara, þ.e. öll þau fjölmörgu erindi sem hafa borist frá félögum framhaldsskólakennara víða um land, ekki síst frá framhaldsskólum í okkar kjördæmi, Norðaustur kjördæmi, hv. þm. Einar Már Sigurðarson. Háskóli Íslands kom með afar vandaða greinargerð um þetta frumvarp. Ég ætla að leyfa mér að lesa nokkurn kafla. Þar segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er gert ráð fyrir mun sveigjanlegri námsskipan en nú er - og m.a. opnaður möguleiki á að stytta nám til stúdentsprófs, sem samkvæmt frumvarpinu er samheiti fyrir lokapróf úr framhaldsskóla sem gæti haft mjög fjölbreytt innihald. Í því samhengi skiptir miklu máli hvernig útfærslan verður í reynd er fram líða stundir, þar sem frumvarpið miðar m.a. að því, eins og fram kemur í greinargerð: að gildi stúdentsprófs sem undirbúnings fyrir háskólanám verði óskorað, en framhaldsskólum gefinn kostur á að byggja upp sveigjanlegt námsframboð hvað inntak og skipulag náms varðar, að skipulag skólastarfs miðist við kröfur og væntingar nemenda, þar sem sveigjanleiki námsskipulags verði stóraukinn, námsleiðum fjölgað og skilyrði sköpuð fyrir fleiri til að ljúka skilgreindu námi og þar með draga úr brottfalli, að veita framhaldsskólum frelsi til að þróa sérstakar námsbrautir sem byggjast á sérstöðu þeirra og styrkleika og spurn eftir sérhæfðum námsleiðum og úrræðum, að mat á vinnu nemenda í öllu námi á framhaldsskólastigi, þar með töldu í iðn- og verknámi, verði gagnsætt og sambærilegt og stúdentspróf á bóknáms- og verknámsbrautum jafngilt, að fela menntastofnunum aukna ábyrgð á að þróa námsframboð á mörkum skólastiga til að auka sveigjanleika og möguleika nemenda við flutning þeirra milli skólastiga, að gæði náms verði tryggð með því að efla innra og ytra mat á skólastarfi og með stuðningi við umbætur í skólastarfi. Allt eru þetta efnisatriði sem vonandi horfa til bóta fyrir menntun nemenda við hæfi hvers og eins - en um leið munu þau kalla á sérstaka skoðun innan HÍ með hliðsjón af þeim undirbúningi sem háskólinn telur nauðsynlegan til þess að nemendur geti tekist á við háskólanámið.“ Síðan er fjallað í umsögn Háskóla Íslands um kjarna og inntak stúdentsprófs. Þar segir, með leyfi forseta: „Ljóst er að verði frumvarpið að lögum verður stúdentsprófið mun fjölbreyttara en áður. Samkvæmt frumvarpinu verða einungis um 45 (nýjar) einingar (ein og hálf önn) í kjarnagreinum, auk þess sem prófið á að uppfylla almennan hluta námskrár fyrir framhaldsskóla. Staðfesting ráðherra á námsbrautalýsingu einstakra skóla á líka að tryggja að prófið uppfylli „almennar kröfur háskóla“ og dugi til inngöngu í háskóla í nágrannalöndunum. Núverandi stúdentspróf er 140 námseiningar (samkvæmt gildandi námseiningakerfi í framhaldsskólum) og miðað er við að nemendur ljúki þeim á fjórum árum. Í fyrirliggjandi tillögum er hvorki ljóst hvað margar (nýjar) námseiningar stúdentsprófið felur í sér, né heldur hve mörg námsár eru til stúdentsprófs.“ Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mál mitt miklu lengra að þessu sinni en mun taka aftur til máls seinna í umræðunni. Ég vil að lokum segja að vinnan í menntamálanefndinni var á margan hátt til mikillar fyrirmyndar og það er alveg rétt sem hér hefur komið fram að það var gefinn nægur tími til þess að vinna þetta mál. Engu að síður kom það mjög snemma fram að ef ekki yrðu gerðar breytingar á lagaákvæðinu sem mesti ágreiningurinn snýst um yrði ekki samstaða um þetta frumvarp eins og rakið er mjög skilmerkilega í áliti minni hluta menntamálanefndar. Eins og ég rakti áðan eru mörg af yfirlýstum markmiðum frumvarpsins um framhaldsskóla góð og gefa möguleika á endurnýjun framhaldsskólastigsins. Hins vegar liggur fyrir að margar þeirra leiða sem mælt er fyrir um í frumvarpinu stríða beinlínis gegn þeim markmiðum. Ég hef farið yfir stærstu ágreiningsatriðin og ætla ekki að gera það hér meira. Það liggur líka fyrir að mistekist hefur að skapa nauðsynlega sátt um frumvarpið meðal skólafólks, en slík sátt er grundvöllur þeirra róttæku breytinga sem stjórnvöld hafa hug á að gera á framhaldsskólanum. Í ljósi þessa hlýtur minni hlutinn að vara við því að málið verði keyrt með meirihlutavaldi gegnum atkvæðagreiðslu á Alþingi. Leggur minni hlutinn því til að frumvarpinu verði vísað frá með rökstuddri dagskrá.

Frú forseti. Hv. þingmaður fór mjög samviskusamlega yfir það opna bréf sem ég gerði að umræðuefni í ræðu minni hér áðan. Ég verð hins vegar að hryggja hv. þingmann með því að ég kannast ekki við að hafa sagt það eða gefið í skyn að þeir sem undirrituðu það bréf hefðu ekki lesið það. Það er allt annar handleggur þó að ég hafi lýst mig ósammála ýmsum niðurstöðum sem þar eru dregnar upp og ég hafi talið bréfið ósanngjarnt. Ég veit að sjálfsögðu að þetta fólk hefur lesið þetta afskaplega vel en ég held því samt sem áður fram sem ég sagði í ræðu minni varðandi það. Ég vil svo spyrja hv. þingmann um nokkur atriði. Mér heyrðist m.a. hv. þingmaður allt að því hneykslast á því að við boðuðum í nefndaráliti ákveðið vinnuferli sem yrði myndað með ákveðnum hóp til þess að innleiða ákveðna hluti hér sem eru í frumvarpinu sem við teljum að sé afskaplega eðlilegt að séu þróaðir áfram í samstarfi en eigi ekki heima nákvæmlega skráðir í lagatexta. Ég verð að spyrja hv. þingmann að því hvort hann telji að þannig eigi að vinna, þ.e. að ekki eigi að hafa rammalöggjöf m.a. um framhaldsskólastigið heldur eigi löggjöfin raunverulega að markera allt að því hvert skref sem stíga þarf. Ég fjallaði áðan um litla skóla á landsbyggðinni og er algjörlega ósammála hv. þingmanni. Eins og ég sagði þykist ég hafa reynt það á eigin skinni hvað það er sem þar reynir mest á. Virðulegi forseti. Hv. þingmaður eyddi meginhluta ræðu sinnar í að fara yfir þetta opna bréf og taka undir allar athugasemdirnar. Það hlýtur að vera eðlilegt að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að það hefði átt að verða við öllum óskum sem fram koma í þessu bréfi frá forustufólki í Félagi framhaldsskólakennara og ganga þá á svig við óskir ýmissa annarra, þ.e. að ekki eigi að líta á þetta mál heildrænt út frá öllum sjónarhornum heldur hefði bara átt að líta á óskir 

Frú forseti. Nei, að sjálfsögðu þarf ekki að taka tillit til eins hóps og sjónarmiða hans. Það vitum við mætavel. Hins vegar er ekki um neinn smáhóp að ræða heldur þá sem eiga að vinna eftir frumvarpinu. Það er í engu tekið tillit til þeirra sjónarmiða. Það er kannski fullmikið sagt að segja að það sé í engu en um þessi þrjú stærstu meginatriði, stúdentsprófið, einingarnar og það að tekið sé tillit til nemenda upp að 18 ára aldri, hefur það í engu verið gert. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson bar það af sér að hann hefði sakað Félag framhaldsskólakennara um að hafa ekki lesið bréfið. Ég skildi hv. þingmann í þá veru og það gerðu fleiri þingmenn, hv. þm. Guðni Ágústsson gerði slíkt hið sama. Hans svör voru öll í þá veru. Varðandi það að ég hafi verið að hneykslast á því að vinna eigi vinnuna eftir að frumvarpið hefur tekið gildi þá stend ég við það. Ég held því fast fram að fyrst og fremst eigi að vinna vinnuna áður en 

Frú forseti. Við verðum bara að eiga það að við erum ósammála um þetta. Ég held að það versta sem hægt er að gera varðandi þróun skólastarfs sé að negla allt saman niður eftir formúlu hv. þingmanns. Við verðum bara að vera ósammála um það. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ekki er um neinn smáhóp að ræða. En ég mótmæli því að ekki hafi verið tekið tillit til þessa hóps. Ég endurtek það sem ég sagði áðan að ég tel  En ég tel það hins vegar ekki eðlilegt að einn hópur þó stór sé eigi einn að ráða. Það verður að nást samkomulag og það er skylda okkar að líta heildstætt á málið. Við hljótum að taka heildarhagsmunina fram yfir kannski 

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu á að líta heildstætt á málið. Að sjálfsögðu á að taka tillit til ólíkra sjónarmiða. Ekkert í málflutningi mínum gaf til kynna að einn hópur ætti að koma með allar sínar kröfur og eftir þeim yrði farið. Það hlýtur hins vegar að skipta máli, og ég trúi ekki öðru en hv. þingmaður sé mér sammála um það, að frumvarpið sé unnið í sátt og samlyndi við þá sem fyrst og fremst munu vinna eftir því. Það hlýtur að vera.

Eins og kostur er.

Eins og kostur er.

Ef samkomulagið gengur út á það að fá allt eða ekkert þá er það ekki hægt.

Það er einfaldlega verið að biðja um það hér að beðið verði með frumvarpið til haustsins sem er nú lítill vandi að gera og málið verði unnið betur þannig að það sé 

Virðulegi forseti. Þetta var alveg ótrúleg ræða að mörgu leyti sem hv. þingmaður hélt hér áðan. Það er alveg ótrúlega sárt og særandi að hlusta á þennan villta málflutning og þennan villuráfandi málflutning um það sem hér er á ferðinni. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, virðulegi forseti, að hér á árum áður voru uppi hugmyndir um styttingu á námstíma til stúdentsprófs sem byggðust á skerðingum. Við mótmæltum því harðlega, Samfylkingin, bæði hér á þinginu og annars staðar. Félag framhaldsskóla gerði hið sama. Skemmst er frá því að segja að frá því hefur verið horfið. Þess vegna erum við með það frumvarp sem við höfum hér í höndunum þar sem segir skýrt í greinargerð og sömuleiðis í nefndaráliti sem er túlkun og skýring okkar löggjafans, meiri hlutans, á því hvað hér er á ferðinni, að ekki sé verið að skerða stúdentsprófið. Virðulegi forseti. Ég er líka dálítið hugsi yfir því sem fram kemur á bls. 4 í nefndaráliti minni hlutans. Þar er sagt að það sé mat minni hluta menntamálanefndar að stytting náms til stúdentsprófs sé innbyggð í fyrirkomulagið sem mælt er fyrir um í frumvarpinu. Það byggist á þeirri staðreynd að frumvarpið tilgreini hvorki einingafjölda né námstíma til stúdentsprófs. Virðulegi forseti. Ég vil þó spyrja hv. þingmann: Hvar í núgildandi lögum er að finna þessar tiltekningar á einingafjölda og námstíma? Í 21. gr. núgildandi laga er kveðið á um að í aðalnámskrá skuli fjalla um meðallengd námstíma á hverri braut og lágmarksfjölda kennslustunda. Þetta er ekki í núgildandi lögum. Þetta kemur í námskrár. Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að menn fari að 

Virðulegi forseti. Hér er talað um að það sé sárt að hlusta á málflutning stjórnarandstöðunnar. Mér finnst frekar langt seilst ef það er sárt að hlusta á einhvern sem er einfaldlega ósammála manni um hvaða leiðir eigi að fara í tilteknu máli. Ég held að ég hafi nú ekki  Hér er talað um villuráfandi málflutning og komið fram að uppi hafi verið áform en frá þeim hafi verið horfið. Samt eru í greinargerðinni sömu rök og setningar og voru í bláu skýrslunni. Samt slitnaði upp úr samstarfinu. Samt túlkar Félag framhaldsskólakennara og fjöldinn allur af félögum víðs vegar í framhaldsskólum úti um allt land þetta eins og sá þingmaður sem hér stendur. Ég útskýrði það mjög skilmerkilega í ræðu minni áðan að ekki sé tilgreint í núgildandi lögum hve margar einingar ættu að vera til stúdentsprófs. Ég hef hins vegar sagt, og ég get endurtekið það, að sú breyting sem á sér stað í þessum frumvörpum, og þau áform sem við vitum að menntamálaráðherra hefur, gerir það að verkum að við viljum fá einingarnar inn í lögin. Það er breytingin sem við viljum.

Virðulegi forseti. Ég ætla að hætta að reyna að hafa áhrif á þann hv. þingmann sem ég er hér í andsvari við. Ég ætla að vona að framhaldsskólakennarar, framhaldsskólasamfélagið, hlusti á þann þingmann sem hér stendur, hlusti á hv. þm. Einar Má Sigurðarson, sem var hér áðan, og hlusti á hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson, formann menntamálanefndar, sem líka var hér áðan. Við höfum öll sagt að ekki eigi að skerða nám til stúdentsprófs. Það á ekki að skerða það. Ég vona, virðulegi forseti, að þeir sem þurfa að heyra þetta geri það af því ég veit að hv. þingmaður er í pólitískum skollaleik. Annað, virðulegi forseti, sem ég verð að koma hér að á mínum stutta tíma það er að hv. þingmaður tíndi til og spurði hvort hér og þar ætti að finna leiðir til að spara hjá meiri hlutanum. Þá vil ég benda á að það hefur komið fram og kemur fram í umsögn fjármálaskrifstofu að gert er ráð fyrir því að þessar breytingar hafi í för með sér 1,7 milljarða árlega útgjaldaaukningu. Það kemur 

Nú kem ég algerlega af fjöllum. Liggur fyrir að stjórnarmeirihlutinn ætli að leggja meira fjármagn til framhaldsskólanna? Ég veit að það yrði afar vel þegið t.a.m. í Menntaskólanum á Akureyri og í skólum í Norðausturkjördæmi. Við munum herma þetta loforð upp á stjórnarmeirihlutann. Ef hv. þm. Katrín Júlíusdóttir hefði hlustað á málflutning minn veit ég vel að hv. þingmenn, hún, Einar Már Sigurðarson og Sigurður Kári Kristjánsson, hafa sagt að ekki sé stefnt að því að stytta stúdentsprófið. Þau hafa sagt það. Ég skal vera sanngjarn með það enda var ég það líka áðan í ræðu minni. Hins vegar er verið að setja lög. Lögin gilda og þau bera það því miður 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson hefur farið yfir athugasemdir sem samtök framhaldsskóla hafa gert við frumvarp sem hér er til umræðu. Hv. þingmaður ítrekaði að hann vildi sjá menntun óháða efnahag og búsetu og ég tek undir það. Það er ábyggilega sameiginlegt markmið okkar að við getum boðið upp á öflugan framhaldsskóla eftir því hvar menn búa og óháð efnahag. Það sem málið virðist snúast um og kom fram í umræðum sem hér hafa átt sér stað er hverjir eru hæfastir til að vinna áfram að þróun framhaldsskólans. Er það menntamálanefnd og sá hópur sem hefur verið að vinna að frumvarpinu eða kennarasamtökin og starfsfólk framhaldsskólanna sem hingað til hafa staðið að því að þróa skólana? Þegar framhaldsskólar voru stofnaðir upphaflega var fjölbrautaskólakerfið meira og minna þróað af skólamönnum sjálfum. Svar mitt við því er að ég tel starfsfólkið og kennarana hæfust til að vinna að þróun framhaldsskólans og þess vegna vil ég að ramminn verði víður og verkefnin verði færð út til skólanna sem allra fyrst. Mig langar til að spyrja um þrjú atriði: Í fyrsta lagi um athugasemdir sem komu varðandi grenndarskóla og talað var sérstaklega um suðvesturhornið. Á hv. þingmaður við að hann vilji taka aftur upp hverfaskólafyrirkomulag á framhaldsskólastiginu í Reykjavík? Þetta er einföld spurning og gott að fá svar við henni. Varðandi gjaldtökurnar langar mig líka að spyrja afar einfaldrar spurningar: Ef hann skoðar frumvarpið og ber það saman við núverandi framkvæmd, í hverju felast breytingarnar að mati hv. þingmanns? Er gjaldtaka aukin eða minnkuð? Ég held að það skipti miklu máli að hv. þingmaður geri grein fyrir því hvernig hann les þetta mál. Í síðasta lagi, af því að menn hafa viljað binda ýmislegt mikið í lög, á ég von á því að hv. þingmaður stingi upp á því að við tökum upp samræmd stúdentspróf til að tryggja að við getum neglt þetta allt saman niður þannig að menn kvarti ekki yfir skilum á milli framhaldsskóla- og háskólastigs?

Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að ég var á leiðinni út úr þingsalnum, ég hélt að hv. þingmaður væri byrjaður á ræðu sinni. 

Hverfaskólar.

Hverfaskólar, já. 

Hæstv. forseti. Ég ætla að endurtaka spurningarnar fyrir hv. þingmann af því að hann missti af þeim í fyrri lotunni. Ég spurði varðandi grenndarskólana - hv. þingmaður gerði athugasemdir sem hann hafði eftir athugasemdum Félags framhaldsskólakennara varðandi grenndarskóla á suðvesturhorninu. Það má vísa til þess að það sé einhvers lags form af hverfaskóla eða réttindi nemenda til að sækja skóla í sínu hverfi. Þannig skil ég athugasemdina og ég spurði hv. þingmann um hvaða afstöðu hann hefði gagnvart því. Í öðru lagi spurði ég um gjaldtökur, hvernig hann læsi lögin, hvort um aukna gjaldtöku væri að ræða eða hvort verulega væri dregið úr. Það mátti skilja á máli hans að hér væri ekki um neinar breytingar að ræða. Varðandi landsbyggðarskólanna þá notaði hv. þingmaður einmitt það sem stendur landsbyggðarskólunum oft mest fyrir þrifum, að þeir geti ekki boðið upp á nám við hæfi. Þetta er einmitt orðalagið sem notað er þegar menn neita að opna deildir úti á landi 

Hæstv. forseti. Ég held að það hafi komið mjög skilmerkilega fram í ræðu minni áðan, sérstaklega hvað varðar gjaldtökuna, að framhaldsskólinn er ekki algerlega gjaldfrjáls. Það hefði verið hægt að stefna að því í þessu frumvarpi ef það er vilji Samfylkingarinnar. Það er eitt af því sem mér finnst ekki hafa komið neitt sérstaklega skýrt fram í dag. Það hefði líka verið hægt að hafa sömu þjónustu fyrir ólögráða framhaldsskólanemendur, sambærilegan stuðning, ráðgjöf og þjónustu eins og nemendur á öðrum skólastigum hafa. En ég verð að segja að ég fagna mjög þeirri yfirlýsingu sem kom fram áðan að ríkisstjórnin ætli að stórauka framlög til framhaldsskólanna og ég vona þá bara að við það verði staðið. 

Frú forseti. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson, ætli megi ekki kalla hann talsmann Samfylkingarinnar í menntamálum, flutti afar athyglisverða ræðu, undarlega ræðu að mínu mati. Hv. þingmaður reyndi að leggja þetta mál þannig upp að það væri ekkert nema um misskilning eða vísvitandi tilraunir til að dikta upp ágreining að ræða af hálfu þeirra sem gagnrýna þetta frumvarp. Minni hlutinn fékk þarna harða dóma og miklar ákúrur frá hv. þingmanni sem og Félag framhaldsskólakennara. Mér segir svo hugur um að ræða hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar eigi eftir að verða lesin talsvert af félagsmönnum í því félagi.

Það vona ég.

Já, það vona ég sannarlega því að satt best að segja var það með endemum hvernig hv. þingmaður setti sig á háan hest og talaði nánast niður til allra sem ekki væru algerlega sammála honum sjálfum eða meiri hlutanum. Það væru bókstaflega engin efni til að viðhafa ágreining eða rökræða um þetta mál á þeim forsendum að það væri ekki hafið yfir alla gagnrýni. Það er dálítið undarlegt þegar t.d. umsagnir um málið eru skoðaðar. Ég ætla að sjálfsögðu ekki að fara að vera með ómálefnalegar getgátur um að hv. þm. Einar Már Sigurðarson hafi ekki lesið umsagnir með málinu, verandi í menntamálanefnd.  Er það misskilningur og óvilji í hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur og Höskuldi Þórhallssyni að Háskóli Íslands skuli gera alvarlegar athugasemdir við innihald frumvarpsins? Fóru þau upp í háskóla, hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir og Höskuldur Þórhallsson, og sömdu umsögnina fyrir Háskóla Íslands? Fóru þau upp í Kennaraháskóla og sömdu umsögn fyrir Kennaraháskólann? Sömdu þau umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga? Sömdu þau umsögn Stúdentaráðs, Félags framhaldsskólanema og þannig mætti áfram telja? Ég ætla að fara aðeins inn í þessar umsagnir á eftir til að skoða þær, eftir því sem tíminn leyfir. En það er fráleitur og aumingjalegur málflutningur hjá hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni að vera ekki maður til að rökræða þá þann efnislega ágreining sem hér er undir en reyna að gera lítið úr því að minni hlutann skilar ítarlegu og vel rökstuddu nefndaráliti, styður það m.a. með vísan í umsagnir fjölmargra aðila. Einhvern tíma hefði það staðið pínulítið í minni spámönnum en Einari Má Sigurðarsyni að skauta algerlega yfir það að þetta á að afgreiðast í harðri andstöðu við heildarsamtök framhaldsskólakennara. Nei, það er allt bara einhver misskilningur og vitleysa eða óvilji úr þeim hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur og Höskuldi Þórhallssyni. Hér er bréf frá Félagi framhaldsskólakennara sem þeir hafa sent þingmönnum og fylgt eftir umsögn sinni í þessu máli eða umsögn Kennarasambandsins þar sem þeir fara ósköp einfaldlega fram á að afgreiðslu þessa máls verði frestað. Þeir tilgreina þar fjölmörg atriði sem þeir telja að fara þurfi betur yfir og annað sem sé beinlínis ekki nógu vel umbúið í málinu. Það þýðir ekkert fyrir stjórnarliða að reyna að koma sér undan umræðunni um þessa grundvallarspurningu: Er verið að opna leiðir til þess að gengisfella stúdentsprófið, útþynna það? Það þýðir heldur ekki fyrir hv. þingmenn að kveinka sér undan því þó að menn vilji hafa vaðið fyrir neðan sig í ljósi þess sem á undan er gengið sem eru náttúrlega grímulaus áform um þetta og ekki mjög gömul. Hafa menn einhverja staðfestingu á því að þar hafi orðið stefnubreyting þó að Sjálfstæðisflokkurinn og öfl honum tengd hafi í orði kveðnu hörfað eitthvað undan í bili með þetta mál? Nei, ég hef ekki séð hana. Ég hef ekki séð að það hafi allt í einu orðið umpólun í Sjálfstæðisflokknum og þeim öflum á bak við hann sem þrýstu á um þetta. Málið var svo langt komið á sínum tíma að menn voru farnir að reyna að útfæra hvernig væri hægt að þjappa framhaldsnáminu saman og færa sumt af því upp á háskólastigið og annað niður á grunnskólastigið. Þetta eru staðreyndir sem við verðum að horfast í augu við og ganga út frá. Þess vegna er það fullkomlega eðlilegt og vel ígrundað að mínu mati að menn vilji ganga betur frá þessu þannig að vilji löggjafans sé gerður skýr í þessum efnum og að ekki séu búnar út aðferðir til að fara þá einhverja fjallabaksleið að þessu markmiði í kyrrþey til að komast hjá pólitískum óþægindum eða taka slaginn hér heiðarlega á Alþingi. Þess vegna eru menn ósköp einfaldlega að biðja um þann einfalda hlut sem ætti ekki að standa svona í mönnum ef ekkert annað stendur til, að tilgreina lágmarksfjölda námseininga til stúdentsprófs þannig að það verði ekki gengisfellt. Það heldur öllum möguleikum fyrir hraðari námsframvindu opnum en þá verða menn að uppfylla þann einingafjölda, þá verða menn að skila því. Þannig er það í raun og veru í dag og er alveg í prýðilegu lagi. Ég veit ekki hvert vandamálið er við að festa það kirfilega í sessi að þannig sé það að hin almenna regla séu fjögur ár, þ.e. að ekki sé gerð krafa á hinn almenna nemanda um hraðari námsframvindu en það í skólunum almennt. Svo standi hitt til boða að haga námi sínu með öðrum hætti og flýta för ef mönnum liggur svo mikið á. Reyndar held ég að það sé ákaflega misráðið almennt að hvetja til þess af því að þetta eru ein bestu og dásamlegustu ár ævinnar þegar menn eru í framhaldsskóla og taka þar út þroska sinn og félagsvitund. Ég er a.m.k. þeirrar skoðunar að það sé vandfundin leið til að verja betur fjórum árum en akkúrat í það. Ef við skoðum aðeins rökstuðning sem þar er fram færður fyrir þessu atriði sérstaklega þá er það eins og ég hef þegar nefnt að Félag framhaldsskólakennara varar við þessu og vill að menn vinni gegn allri hættu á útþynningu stúdentsprófsins með því að tilgreina lágmarksfjölda námseininga til stúdentsprófs. En hvað segja aðrir um þetta mál? Háskóli Íslands segir í umsögn sinni að gildi stúdentsprófs sem undirbúnings fyrir háskólanám verði að vera óskorað. En að sjálfsögðu þarf að gefa framhaldsskólanum eftir sem áður svigrúm til þess að byggja upp sveigjanlegt námsframboð og allt það - það er engin mótsögn í því - en viðmiðunin sé skýr og tryggt að námið verði ekki gengisfellt. Þegar fjallað er svo nákvæmar um það í umsögninni þá er það rakið að verði frumvarpið að lögum án breytinga að þessu leyti, verði stúdentsprófið vissulega fjölbreyttara en áður en einungis 45 einingar, ein og hálf önn, í kjarnagreinum. Núverandi stúdentspróf er 140 námseiningar samkvæmt gildandi námseiningakerfi og miðað er við að nemendur ljúki þeim á fjórum árum. Í fyrirliggjandi tillögum er hvorki ljóst hve margar nýjar námseiningar, þ.e. nýjar námseiningar sem stúdentsprófið felur í sér, né heldur hve mörg námsár eru til stúdentsprófs. Er þetta ekki rétt hjá háskólanum? Er þetta ekki rétt, virðulegi forseti? Ég veit ekki annað. Þetta er ekki eitthvað sem þau hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir og Höskuldur Þórhallsson fundu upp til að vera til leiðinda. Nei, þetta er Háskóli Íslands. Hvað segir kappinn, hv. þm. Einar Már Sigurðarson, um Háskóla Íslands? Er hann jafnómarktækur í þessu máli eins og Félag framhaldsskólakennara og stjórnarandstaðan? Er hægt að berja hann jafnmyndarlega niður eins og hv. þingmaður gerði af lítillæti sínu í ræðunni fyrr í dag? Kennaraháskólinn lýsir sömu sjónarmiðum. Það fer að muna pínulítið um það þegar tveir fjölmennustu háskólarnir, sem nú eru reyndar að renna saman, eru þarna algerlega samhljóma í áherslum sínum. Það kann að vera jafnvel að fleiri háskólar hafi gert hið sama í umsögnum. Ég hef því miður ekki haft tíma til að skoða umsagnir þeirra en Kennaraháskólinn segir um þetta: Starfshópurinn telur - þ.e. starfshópurinn sem vann umsögnina fyrir Kennaraháskólann - að menntamálaráðuneytinu beri að gera skýrari grein fyrir því hvernig gæði stúdentsprófs verða tryggð. Enn fremur má telja eðlilegt að viðmið sé í lögum um lágmarksfjölda eininga til stúdentsprófs. Í frumvarpinu er einungis kveðið á um 45 námseiningar að lágmarki í 18. gr. eða innan við eins árs nám. Til samanburðar er tilgreint að fjöldi námseininga til framhaldsskólaprófs skuli vera 90–120 einingar eða eitt og hálft til tveggja ára nám. Varla er ætlunin að stúdentspróf verði minna að umfangi en framhaldsskólapróf. Svo segir í umsögn Kennaraháskólans. Svolítið skemmtilega orðað það. Þarna eru sem sagt greinilega nákvæmlega sömu áhyggjur og nákvæmlega sömu varnaðarorð á ferð og þau má finna úr fleiri umsögnum hvað varðar nákvæmlega þennan hátt þannig að málsvörn stjórnarliða í þessu er ekki eins burðug og þegar þeir vilja reyna að láta líta hér út að þetta sé bara einhver misskilningur og þvæla úr stjórnarandstöðunni. Það hafa þá ansi margir, óskyldir og mismunandi aðilar misskilið þetta á sama hátt, að þarna séu hlutir til að varast. Það þýðir ekkert fyrir stjórnarliða að kveinka sér undan því þó að þetta sé rætt. Þaðan af síður ætti það að koma þeim á óvart þó að þetta sé þáttur sem þeir vilja vera á varðbergi gagnvart. Ég ætla að nefna einn aðila enn í þessu sambandi sem menn ættu kannski að gefa svolítinn gaum að hvað segir um þetta mál. Það er fjármálaráðuneytið. Hvað segir fjármálaráðuneytið hér í umsögn um frumvarp til laga um framhaldsskóla frá fjárlagaskrifstofunni? Eins og venjulega reynir það að kostnaðarmeta frumvarpið og aldrei þessu vant reynir fjárlagaskrifstofan ekki einu sinni að draga fjöður yfir það. Auðvitað hlýtur að fylgja þessu kostnaður, t.d. lengingu skólaársins um fimm daga, augljóslega. Það er farið yfir það rækilega í hverju sá kostnaðarauki verði fólginn. Það er athyglisvert að sjá líka í hverju enginn kostnaðarauki á að felast eins og t.d. námsgögnum, þau eru ekki til. Það er ekki ein króna sem fjármálaráðuneytið reiknar með að þau kosti, svo mikið fyrir loforð Samfylkingarinnar um ókeypis námsgögn á framhaldsskólastigi. En fjármálaráðuneytið segir það hafa verið rætt að reikna megi með að árlegur aukinn kostnaður vegna frumvarpsins verði á bilinu 1.300–1.780 millj. kr. og þar af 1.200–1.700 varanleg aukning, 50 millj. eiga að falla til á árinu. Á móti er ekki búið að reikna með sparnaði við að nemendur kynnu að nýta sér möguleika við að ljúka stúdentsprófi á skemmri tíma miðað við það sem algengt er í dag. Þetta er mjög athyglisverð setning. Hún er að vísu sett í þennan fallega búning að þetta yrði þá bara ákvörðun nemendanna sjálfra. En af hverju reiknar fjármálaráðuneytið með því að helsti sparnaður á móti auknum útgjöldum ríkisins sé líklegur til að verða vegna þess að nemendur verði í styttri tíma í framhaldsskólunum? Það er afar athyglisvert. Er þetta ekki dulbúið orðalag yfir það að fjármálaráðuneytið gerir sér vonir um að framhaldsskólastiginu verði þjappað saman í gegnum svigrúmið sem þessi galopni frágangur málsins býr til. Það er ákaflega nærtækt að álykta að fjármálaráðuneytið telji sig hafa góðar vonir um að þar verði sparnaður á móti. Það skyldi nú ekki vera. Annað atriði sem rétt er að nefna líka eru þessar undarlegu námsframvindueiningar sem eiga að koma inn og hlýtur að mega segja eins og skrattinn úr sauðarleggnum því að þær virðast koma flestum á óvart. Þær eru afar óútfærðar þegar á að fara henda þeim einingakerfum úr evrópskum háskólum inn í íslenska framhaldsskóla. Hvaða erindi eiga þær þangað t.d. á tveimur neðri skólastigunum gagnvart ólögráða nemendum. Þetta er voðalega skrýtið. Ég hélt að menn væru að reyna að bakka í burtu frá einhverjum svona kúnstum og æfingum, að draga heldur úr áherslunni á samræmd próf og slíkar mælingar. Menn telja sér það til tekna í grunnskólafrumvarpinu að það eigi að færa þau frá vorönninni inn á mitt síðasta skólaár, hversu mikil hjálp sem verður að því. En hér á allt í einu að koma með einhverjar ECTS-einingar - það er ekki einu sinni búið að íslenska þær - sækja þær í erlenda háskóla og setja þær inn í íslenska framhaldsskólann. Til hvers, leyfi ég mér að spyrja? Þetta hefur aldrei fengist rætt á þeim vettvangi sem var eitthvað reynt framan af að viðhafa samráð á um undirbúning málsins og hlýtur að teljast með ólíkindum að gera það svona ef innleiða á eitthvað slíkt í framhaldsskólana hjá okkur. Hvers vegna er þetta mál ekki betur undirbúið, geymt og skoðað þannig að það birtist okkur sem fullmótaðar tillögur sem unnið hefur verið að og búið að minnsta kosti að íslenska heitið á? Ég vil taka undir það sem fleiri ræðumenn hafa nefnt um stöðu ólögráða nemenda innan framhaldsskólans, þeirra sem ekki hafa náð 18 ára aldri, um leið og ég fagna vissulega því sem er í frumvarpinu um fræðsluskyldu gagnvart þessum hópi. Það er í anda stefnu sem við vinstri græn mótuðum fyrir mörgum árum síðan og fluttum inn á Alþingi um að það bæri að stefna að því að allir ættu rétt á samfelldu skólanámi til 18 ára aldurs í sinni heimabyggð eins og þess væri mögulega kostur. Auðvitað á að klára það mál að ólögráða nemandi þurfi hvergi að fara að heiman frá sér til langdvalar til að sækja sitt skólanám. Það er hægur leikur að gera þetta. Þetta er tæknilega mjög auðvelt með því að nýta í vissum tilvikum kosti fjarnáms og í öðrum tilvikum með því að koma framhaldsskólasetrum eða útibúum frá framhaldsskólum á fót undir hatti einhverra slíkra eins og t.d. er verið að gera núna á sunnanverðum Vestfjörðum og í undirbúningi víðar á landinu. Þetta dæmi á að klára. Að því leyti til hef ég viljað ganga lengra en frumvarpið gerir og slá þessu föstu og leggja þá skyldu á ríkið sem fer með framhaldsskólann að sjá um þennan þátt málsins. En það þarf þá auðvitað líka, í samræmi við þessa fræðsluskyldu sem leggst á hið opinbera, að skilgreina stöðu og réttindi þessara nemenda, m.a. þennan þátt, stöðu þeirra gagnvart sínu heimili og rétti þeirra til að eiga kost á námi frá því. Þá mætti líka nefna smærri skóla í dreifðum byggðum sem Félag framhaldsskólakennara gerir í bréfi sínu og fleiri gera í umsögnum sínum, t.d. Samband ísl. sveitarfélaga, og þyrfti kannski að fjalla betur um. Nú er það auðvitað gamalkunnug umræða að mönnum finnst viðkvæmt að flokka starfsemi og vilja helst að einsleit lög gildi um alla. Enginn vill lenda í því að vera einhvers konar önnur deild hvað það varðar. Þessi umræða er vel þekkt um sveitarfélögin og oft notað sem rök, næstum því gegn því að mínu mati, að horfast nægjanlega vel í augu við sérstöðu minni sveitarfélaganna. Það sé of viðkvæmt vegna þess að þá sé farið að líta á þau sem einhvers konar annars flokks sveitarfélög. En auðvitað er það algerlega ástæðulaust að nálgast hlutina þannig. Það er miklu heiðarlegra að horfast í augu við það að staða fámennra, afskekktra sveitarfélaga sem og staða fámennra framhaldsskóla í dreifðum byggðum, þeirra sem þar eru þó, er auðvitað allt önnur. Það er himinn og haf á milli þeirra og skólanna í þéttbýlinu. Það er engin skömm að því að virða og meta í verki og styðja myndarlega við framhaldsskóla eins og t.d. Framhaldsskólann á Laugum í Þingeyjarsýslu sem er stórgóður hluti af okkar fjölbreytta framhaldsskólakerfi og geysilega mikilvægur fyrir nemendur á því svæði. En hann getur líka verið góð úrlausn fyrir ýmsa aðra sem búa við þannig aðstæður á heimaslóðum sínum að þeim henti betur að fara í öruggt umhverfi lítils framhaldsskóla með heimavist og heimilislegt og gott utanumhald um skólakerfið. Af því að minn gamli, góði skóli, Laugaskóli, hefur verið nefndur á nafn fyrr í umræðunni þá leyfi ég mér að taka hann sem dæmi um slíkan. Ég tek auðvitað undir það sem hér hefur verið rætt og á að heita að svífi að nokkru leyti yfir vötnum, a.m.k. í orði kveðnu í þessu frumvarpi, að það sé ákaflega mikilvægt að skólarnir hafi frelsi, stöðu og sjálfstæði til að móta áherslur sínar. Að draga eigi úr miðstýringu í námsframboði og námskrárgerð en vandinn er sá að aðilar sem þekkja býsna vel til telja að þetta sé hins vegar ekki markvisst í frumvarpinu. Félag framhaldsskóla telur að þarna séu mótsagnir á ferð því að ráðherra á eftir sem áður að staðfesta námsbrautarlýsingar skólanna og setja þeim viðmiðunarnámskrá. Ég er mikill stuðningsmaður þess að skólar fái að varðveita sjálfstæði sitt og blómstra á sjálfstæðum forsendum. Ég er þannig þenkjandi að mér finnst að skólar eigi að fá að halda í sínar hefðir, mér liggur við að segja sérvisku. Menn geta kallað það íhaldssemi, mér er alveg nákvæmlega sama. Mér finnst t.d. alveg ákaflega skemmtilegt að Menntaskólinn á Akureyri haldi í þá gömlu hefð að útskrifa stúdenta sína 17. júní. Mér finnst það glæsilegt og ég gef frat í eitthvert kerfi sem lokar slíkum möguleikum á gamalgrónum menntastofnunum að fá að hafa sínar hefðir innan vissra marka og gera hlutina á sinn hátt. Þótt þær kunni að hafa skapast af gerólíkum þjóðfélagsaðstæðum fyrir öld síðan þá breytir það engu um að þær geta verið góðar og gildar og skemmtilegar. Þær eru hluti af menningu þess skóla fyrir utan hvað það er yndislegt að fá að verða stúdent frá Menntaskólanum á Akureyri og upplifa hinar ljósu vornætur í Eyjafirðinum í byrjun júní sem væri hægt að segja ýmsar góðar sögur af  Um leið og menn þurfa að tryggja gæðin, hafa viðmiðanir þannig að engin hætta sé á að námið gengisfalli eða að mönnum verði þröngvað út í sparnaðar- og niðurskurðarráðstafanir í efnahagsþrengingum, þá þurfa menn að fá að hafa sjálfstæði, svigrúm og frelsi til að þróa sig á sínum forsendum og viðhalda hefðum og góðum siðum. Mér finnst dálítið merkilegt að menn skuli ekki nefna hér í umræðunni - ég hef ekki heyrt það enn þá í dag - fjárhagsstöðu framhaldsskóla. Ég hef ekki heldur heyrt nefnda þá spurningu hvernig framhaldsskóla gengur að standast freistingarnar ef þær eru í boði. Það er opnað á þær í þessu kerfi, að draga nú aðeins úr fjölda kennslustunda og einingafjölda á bak við stúdentsprófið ef skólinn býr við hallarekstur ár eftir ár og dregur langan skuldahala. En hefur það ekki verið veruleikinn hjá fjölmörgum framhaldsskólum í landinu undanfarin ár? Ég veit ekki betur. Ég kom í minn gamla skóla þegar þáverandi rektor var þar um að bil að ljúka störfum og það lá við að ryki upp af honum af reiði yfir því að hann væri að yfirgefa stofnun sína eftir langan og farsælan feril. Hann stæði frammi fyrir því að skólinn dragnaðist með skuldahala vegna óumflýjanlegs hallarekstrar frá undangengnum árum. Það var enginn skilningur þá af hálfu þáverandi ríkisstjórnar, fjárveitingavalds, að rétta hans hlut, áralangur barningur. Stjórnendur skólans og þingmenn kjördæmisins reyndu að fá á þessu einhverja leiðréttingu en töluðu fyrir daufum eyrum. Auðvitað hefur manni stundum fundist að þar væri sveltistefnan komin, að það ætti að hafa menn hlýðna með því að láta þá búa við mátulegar efnahagsþrengingar þannig að þeir væru ekki með mikið múður og yrðu að lúta og þakka þegar þeir fengju einhverjar aukafjárveitingar úr pottum menntamálaráðuneytisins. Þetta var á dögum pottanna þegar veitt var um 10–15% of litlu fé til framhaldsskólanna ár eftir ár. Svo var búinn til pottur sem menn urðu að sækja í til þess að skapa það samskiptaform að stjórnendur skólanna yrðu að koma auðmjúkir fyrir ráðherrann. Kannski fengu formaður og varaformaður fjárlaganefndar úr meiri hlutanum stundum að vera með við að biðja um viðbót úr pottinum. Fjárveitingavaldið var komið út úr Alþingi og yfir í ráðuneytið og búin til óþolandi aðstaða í samskiptum þessara aðila. Það er vandasamt að ganga frá þeim hlutum sem lúta að sjálfstæði og svigrúmi skólanna annars vegar og hins vegar að þeir séu ekki hraktir í þrengingum og fjárhagslegri spennitreyju út í að spara og skera niður því að það er nú vonandi ekki ætlunin. Svo vil ég nefna aðeins gjaldfrelsi framhaldsskólans sem ég hefði svo gjarnan viljað sjá komast í höfn með skýrum ákvæðum í lögum en svo er nú ekki. Ég sé að vísu að einhverjir virðist skilja það svo í umsögnum að verið sé að boða til betri tíðar með þessu frumvarpi í þeim efnum. En eins og ég hef skoðað það - ég bið þá um að ég verði leiðréttur - sé ég þess hvergi stað að neinar breytingar séu í vændum í þeim efnum, engar. Ákvæði um innritunargjöld eru á sínum stað og það eru að meira að segja hér ákvæði sem Samband ísl. sveitarfélaga gerir alvarlegar athugasemdir við í 45. gr., að heimilt er að rukka aukalega og sérstaklega gjöld á þá nemendur sem eru í fjarnámi. Er sanngjarnt að þeir séu látnir borga hluta af kennslukostnaðinum? Hver eru viðbrögðin og hvaða svör hefur meiri hluti menntamálanefndar við umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga á þessari ábendingu? Ég hefði gaman af að heyra hv. þm. Einar Má Sigurðarson bregðast við því. Er þetta misskilningur hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga? Ef svo er ekki hverju svarar þá meiri hlutinn í þessum efnum? Þarna kemur að vísu inn umsögn um 51. gr., um námsgögn. Í umsögninni segir að hún sé nýmæli. Gott og vel. Með ákaflega miklum velvilja gætu menn sagt að eitthvað betra væri í vændum. Þessi grein er nýmæli og er í samræmi við lög um námsgögn og verklagsreglur en fjárhæðir á eftir að útfæra. Þetta er í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 23. maí 2007. Í fjárlögum segir sem sagt að ár hvert skuli tilgreind sú fjárhæð sem veitt hefur verið til að mæta kostnaði nemenda vegna námsgagna. Ráðherra setur reglur um skiptingu fjárins og fyrirkomulag þessa stuðnings. Ég fór spenntur í umsögn fjárlagaskrifstofunnar og hugsaði með mér: Ef einhver alvara er á ferðum eða hugur fylgir máli þá hlýtur fjármálaráðuneytið að áætla einhvern aukinn kostnað vegna námsgagnanna út á þessa grein. Ég las mig í gegnum þetta. Þar er sagt að ýmis atriði í frumvarpinu kunni að hafa í för með sér kostnað. Í fyrsta lagi ber að nefna aukið námsframboð o.s.frv. Í öðru lagi muni kostnaður við nemendafjölgun vegna fræðsluskyldu til 18 ára aldurs nema allt að þessu. Í þriðja lagi er reiknað með fjölgun vinnudaga í skólaári um fimm daga, kostnaður þar. Í fjórða lagi er reiknað með umsýslukostnaði skólanna  Landsfundarályktunin 14. apríl 2007: Samfylkingin vill stuðla að gjaldfrjálsri menntun frá leikskóla að háskólastigi. Námsbækur í framhaldsskólum verði nemendum að kostnaðarlausu. Að kostnaðarlausu. Hér erum við með heildarendurskoðun á lögum um framhaldsskóla í höndunum og það er ekki gert ráð fyrir einni einustu krónu, að séð verður, í mati fjármálaráðuneytisins á því hvað þetta kostar inn í framtíðina, ekki í ár, ekki heldur næstu ár. Hvernig í ósköpunum stendur á því að Samfylkingin skuli ekki einu sinni sýna lit í þessum efnum? Þetta er enn aumlegra en í sambandi við leikskólann. Þar skaut hv. þm. Einar Már Sigurðarson sér á bak við orðalagið „Samfylkingin vill stuðla að gjaldfrjálsri menntun“. Hér þarf ekki um að binda. Loforðin hljóma upp á ókeypis námsbækur í framhaldsskólum. Punktur, engir fyrirvarar. Og er nú síðasta flóttaleiðin út úr ógöngunum að segja að Samfylkingin hafi ekki haft tíma til þess? Það sé nú bara eitt ár liðið. Það munar um það. Næsta skólaár hefst í haust og ekkert örlar á neinum peningum í þetta. Ætli nemendur hafi nú þennan sama skilning á því að Samfylkingin þurfi svona langan tíma til að muna eftir kosningaloforðum sínum? Hún getur ekki einu sinni sýnt lit á að efna þau í góðærinu meðan peningarnir hafa flætt út úr ríkissjóði. Hvernig ætli gangi þá í þrengingunum sem flestir reikna með að séu fram undan? Þetta er frekar aumlegt verður nú að segjast, virðulegi forseti. Það er hugsanlegt að risið á Samfylkingunni lækki aðeins þegar þessa hluti ber á góma, að maður tali nú ekki um að skólagangan sé gjaldfrjáls fyrir ólögráða nemendur að minnsta kosti upp að 18 ára aldri. Auðvitað eru engin rök fyrir því að taka ekki inn saman fræðsluskylduna og gjaldfrelsið upp að 18 ára aldri að minnsta kosti.  Það er ástæða til að nefna líka reglugerðarþátt þessa máls. Það er alveg ljóst að mjög umfangsmikið reglugerðarvald er framselt til ráðherra í þessu frumvarpi eins og reyndar í hinum skólafrumvörpunum. Að sjálfsögðu getur það verið á sínum stað að velja þá leið að frá tilteknum hlutum málsins sé gengið í reglugerð og að lögin séu almenns eðlis. Mín reynsla hefur kennt mér að kannski sé skásta viðmiðunin í þessum efnum sú að Alþingi eigi ævinlega að ganga frá í lögum öllum meiri háttar stefnumótandi og pólitískum þáttum. Það eigi ekki að selja frá hinu kjörna valdi í hendur ráðherra. Hins vegar eigi tæknilegar útfærslur að vera í reglugerðum. Þær eru flóknar, þær eru tæknimál. Og ef ramminn skýr, stefnan er skýr, pólitíkin er klár, þá á ekki að þurfa að vera neinn pólitískur ágreiningur um þær. Það er fagmannanna að vinna þær. Það dettur væntanlega engum í hug að flókin atriði t.d. á sviði tæknilegra viðfangsefna, rafmagnsmála eða siglingamála eða eitthvað svoleiðis sé ákveðið hér í einstökum atriðum í lögum. Þá yrðu kallaðir til fagmenn sem ganga frá slíku alveg eins og er upplagt að gera hér þegar kemur að hinni tæknilegu útfærslum í skólastarfinu. Þá geri ég ráð fyrir að það verði með starfsmönnum og vonandi að höfðu góðu samráði við þá sem við eiga að lifa, en mikilvægt að pólitíkin sé sem mest klár. Þess vegna á t.d. ekki að senda óútkljáð pólitísk viðfangsefni eins og þau að ákveða hluti um gjaldfrelsi eða ekki gjaldfrelsi tiltekinna þátta í skólastarfinu út í reglugerð. Alþingi á að ganga frá því sjálft. Það hefur skýra fjárlagatengingu og á ekkert erindi annað. Að þessu leyti til er frumvarpið því miður of veikt. Það eru of mörg göt í því og óþarflega mikið vald sent út í bæ. Virðulegi forseti. Nú er svo komið að fáeinar mínútur lifa eftir af ræðutíma mínum og er hann þó ríflegri nú, þökk sé Framsóknarflokknum að þessu sinni, en ella væri. En málið er stórt og viðamikið og þetta sýnir að stundum veitir nú ekki af ef maður ætlar að komast sæmilega yfir þó ekki sé nema hluta efnisatriða þess máls sem undir liggur. Þannig að ég mun ekki hafa hér tíma til að taka hér fyrir öllu fleiri viðfangsefni enda kominn yfir það sem ég taldi mikilvægast að nefna og hef auðvitað tekið í þeirri röð. Það er margt fleira sem ég hefði hugsað mér að ræða betur: Starfið í skólunum, stöðu nemenda innan skólanna, athugasemdir frá nemendafélögum, t.d. um að því miður sé frekar dregið úr áhrifavaldi nemenda innan skólans heldur en hitt. Ég held að greinin sem er um nemendafélög í frumvarpinu sé veikari en sú sem er í lögum um nemendaráðin og möguleika þeirra til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri um starf skólans. Það er að minnsta kosti á umsögn frá félagi þeirra, frá Sambandi íslenskra framhaldsskólanema, að skilja. Nemendur sakna þess sem sagt er í núgildandi lögum um að nemendaráð hafi tillögu- og umsagnarrétt um markmið náms, námsefni og kennslutilhögun í skóla sínum. Og ef við tökum 39. gr. frumvarpsins sem fjallar um nemendafélög þá er engin slík ákvæði þar að finna. Maður spyr sig af hverju það sé. Var ágreiningur um það? Hafði ekki gefist nógu vel að nemendur gætu komið sjónarmiðum sínum á framfæri í þessum efnum? Ég átta mig ekki alveg á því að hvaða tilgangi slíkt getur þjónað, eftir að hafa verið fulltrúi nemenda einu sinni í skólaráði eða hvað það nú hét í þá daga. Ég held að það hafi bara verið ágætt að nemendur ættu sína rödd þar og gátu reynt þar að gæta hagsmuna sinna og kljást við skólastjórnendur um hluti sem ekki var nú alltaf fullt samkomulag um. Ég held sem sagt, virðulegi forseti, að það sé ekkert vandamál og enginn skortur á gildum rökum sem hníga að því að fresta afgreiðslu þessa máls og vinna það betur. Tilraunir stjórnarliða til þess að reyna að láta líta svo út sem hér sé enginn ágreiningur eru hrundar til grunna. Það sé bara einhver misskilningur og leiðindi í stjórnarandstöðunni eins og hv. þm. Einar Már Sigurðarson reyndi að gera hér áðan. Það er bara algjörlega hrunið til grunna. Það gæti komið hér ræðumaður á eftir mér og farið í aðrar umsagnir fjölmargra aðila og bent á hluti sem menn biðja um að séu skoðaðar betur, frá háskólum, nemendafélögum - ég hef ekki einu sinni nefnt allan þann fjölda skólastjórnenda og kennara sem hafa sent inn umsagnir. Ég hef persónulega fengið á milli tíu og tuttugu tölvubréf og símtöl undanfarna daga frá aðilum úr mjög mismunandi áttum sem hafa fært rök fyrir því að fresta eigi afgreiðslu þessa máls.

Herra forseti. Ég geri athugasemd við það að vera kvaddur í ræðupúlt með ræðu þar sem hv. þm. Katrín Júlíusdóttir hafði beðið um að fara í andsvar og meðan hún bað um að fara í andsvar - ég fylgdist mjög glöggt með þessu - þá stóð hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon enn á þessum palli sem tilheyrir ræðupúlti Alþingis. Þess vegna er það skilningur minn að beðið hafi verið um það andsvar með algerlega lögmætum hætti.

Herra forseti. Mál það sem við fjöllum um er mjög viðamikið og ég hef ekki átt þess kost að sitja í menntamálanefnd til að fylgjast með því frá upphafi en hef kynnt mér það eftir föngum af þeim þingskjölum sem fyrir liggja. Eitt þessara þingskjala, sem að mörgu leyti vekur athygli í þessum efnum, er nefndarálit meiri hluta menntamálanefndar sem er frekar stutt miðað við umfang málsins en stór hluti þess fer í að telja upp alla þá aðila sem sent hafa inn erindi og ályktanir vegna málsins. Það vantar aftur á móti inn í þessa upptalningu að getið sé hversu margir þessara aðila skiluðu inn jákvæðum umsögnum og voru sáttir við þann málatilbúnað sem hér á að viðhafa, að keyra þetta mál í gegn án samráðs við eðlilega samráðsaðila í samfélaginu. Þykir mér þar enn og aftur gengið mjög á svig við þau samræðustjórnmál sem Samfylkingin talaði svo oft fyrir í stjórnarandstöðu sinni. Margt mátti finna ágætt í þeim málflutningi en það fer betur á því í pólitík að það sé a.m.k. tilhneiging til þess að saman fari orð og efndir. Það sem er að gerast í þessu máli er nákvæmlega sambærilegt við það sem við horfum upp á í stjórnarsamstarfinu þann dag sem ríkisstjórnin fagnar nú árs afmæli. Maður hlýtur að efast um eininguna á bak við þetta mál svo mjög sem alla vega bakland Samfylkingarinnar úti í samfélaginu hefur lýst andstöðu við margt af því sem hér er langt fram og margt af því sem hér er lagt upp með er andstætt þeim málflutningi sem Samfylkingin hafði í þessum málaflokki áður en hún settist í hina dýru stóla að baki mér, sem eru reyndar allir tómir nú á þessu síðdegi á föstudegi. En þetta bætist á afrekalista Sjálfstæðisflokksins, langan afrekalista á skömmum tíma um það hvernig honum hefur tekist að beygja Samfylkinguna í einu málinu af öðru, í Helguvík, í hvölunum, í nýhöfnu einkavæðingarferli í heilbrigðismálum, í Íbúðalánasjóði þar sem við heyrum af ferli sem er að hefjast til að brjóta þann sjóð upp, og svo mætti áfram telja. Hlálegast er hvernig mjög hástemmd loforð Samfylkingarinnar á liðnu kjörtímabili, um gjaldfrjálsan framhaldsskóla og ókeypis námsbækur, sem voru ekki bara venjuleg loforð sett fram í blaðagreinum eða ræðum heldur voru beinlínis afhent ungu fólki í kjördæmunum úti á landi í skriflegu formi fyrir síðustu kosningar, í formi ávísana sem ég hef reyndar ekki séð en hefur verið sagt frá í fjölmiðlum hvernig Samfylkingin lofaði þar fríum námsbókum ef hún kæmist að kjötkötlunum en ekkert ber á efndum þess. Að þessum formála sögðum vil ég þó taka fram að það er alls ekki svo að það séu ekki jákvæð nýmæli í því frumvarpi sem hér liggur frammi. Þau eru vissulega fyrir hendi en það er mjög kastað til höndunum við frágang þessa máls og raunar það sem er kannski mikilvægast þar, svo við tölum um það sem jákvætt er í frumvarpinu, hið aukna frelsi og aukna sjálfstæði skólanna en tryggingin fyrir því er mjög haldlítil vegna þess að við vitum svo lítið um þann ramma sem þessi lög verða innan. Hér er um mjög gagngera breytingu á lagaumhverfinu að ræða sem kallar síðan á mikla reglugerðasmíð og mikinn annan ramma sem við vitum afskaplega lítið um og lítið liggur fyrir um og því eru þau fyrirheit sem frumvarpið gefur í raun og veru ekki í hendi. Það er raunar háttur sem Alþingi þarf að temja sér í auknum mæli að ganga þannig frá lagasetningu að þegar frumvörp koma fram vitum við líka hvað fylgir með af reglugerðum og öðru regluverki og annarri stjórnsýslu í kringum lagafrumvörpin áður en Alþingi fær þau til samþykktar. Þar geta allir flokkar tekið á sig nokkra sök en greinilegt er að núverandi ríkisstjórn ætlar ekki að bæta úr því þó það sé einmitt tilhneigingin í stjórnsýslu nágrannalanda okkar að lög eru ekki afgreidd frá þjóðþingum sem óútfylltur tékki til handa stjórnvöldum. Fyrr í dag var talað um villuráfandi málflutning okkar í stjórnarandstöðunni, talað um andstöðu okkar sem tilefnislitla og sem andóf sem haldið væri fram án mikilla raka. Ef það er rétt erum við þar alla vega ekki einir á báti heldur hafa fjölmargir virkir flokksmenn úti í samfélaginu, einkanlega í Samfylkingu en líka í Sjálfstæðisflokki, sem koma að þeim ótal nefndarálitum sem ég ætla ekki telja hér upp en er með lauslegt yfirlit yfir og mun kannski víkja aðeins að í ræðu minni eftir því sem tími gefst til, gagnrýnt þetta mál. Það ber líka að athuga varðandi málatilbúnað stjórnarandstöðu í þessum efnum að það er alls ekki svo að stjórnarandstaðan á Alþingi sé ómálefnaleg þegar kemur að menntamálum. Við höfum síðustu dægrin, ekki bara dagana heldur dægrin því að hér er unnið dag og nótt, rætt um önnur frumvörp til menntamála og þar er eining þingsins mjög mikil og þar hafa stjórn og stjórnarandstaða staðið saman að nefndarálitum í öllum meginatriðum og því er fráleitt að halda því fram að hér sé andstaða á ferðinni andstöðunnar vegna. Það sem er áhyggjuefni varðandi þessa aðferð við að afgreiða mál er að Alþingi er ætlað að vera nokkurs konar framleiðslustofnun fyrir framkvæmdarvaldið. Hér er það framleiðslustofnun í því að búa til aðra framleiðslustofnun framhaldsskólanna sem hinn harði kapítalismi, sem hin harða krafa tímans heimtar að framleiði hraðar og meira. Það er ekki farsælt. Í samfélagi okkar liggur okkur ekki á að koma unga fólkinu út í atvinnulífið. Okkur liggur ekki þau ósköp á að það klári framhaldsskólann og stytti æskuárin til að vera komin fyrr inn í háskólaumhverfið og síðan atvinnulífið. Þvert á móti er tíminn nægur og við þurfum að koma þeim skilaboðum á framfæri til unga fólksins að tíminn sé nægur og þess vegna er sú grundvallarhugmynd sem hér er lagt upp með, að stytta framhaldsskólanámið, eiginlega, svo ég grípi til tungutaks hæstv. forsætisráðherra „no matter what“. Það er ekki farsælt en það er lagt upp með það í þessu frumvarpi því að það eru engin fyrirheit um hvað muni felast í þessari styttingu náms til lokaprófs framhaldsskóla. Það liggur ekkert fyrir og það sem stjórnarandstaðan hefur margoft knúið á um, og ég mun enn og aftur knýja á um svör við frá hv. stjórnarmeirihluta, hvað er meiningin að einingar til stúdentsprófs verði margar í hinu nýja kerfi? Hverjar eru hugmyndirnar þar um og hvers vegna eru þær ekki hafðar með í lagafrumvarpinu? Hvers vegna er ekki eðlileg leiðbeining um það í lagafyrirmælum hvernig skuli staðið að því? Við höfum þegar reynsluna af því, m.a. í þeim lögum sem við höfum rætt mikið um undanfarna daga, þingskapalögunum, að lögskýringargögn ein og sér, hin sjálfsögðu lögskýringargögn eins og ræður meirihlutamanna og nefndarálit, duga skammt þegar kemur að ágreiningi um lagatúlkun. Það sem máli skiptir er að lögin séu skýr og til þess mælum við fyrir um nýja lagasetningu að bæta lagagrunninn og bæta þann reglugrunn sem framhaldsskólarnir starfa eftir. Það að þessi grunnur hafi ekki verið í núgildandi lögum er út af fyrir sig haldlítið. Þess utan er ljóst af núgildandi framhaldsskólalögum, og þeim lögum sem giltu þar á undan, að það hefur verið ákveðinn einingafjöldi. Við samþykktum þau lög árið 1996, ekki í einhverri óvissu um það hvaða grunnur yrði á bak við stúdentsprófið, ekki í óvissu um að til stæði að þynna stúdentsprófið út. Það er einmitt umræðan sem hefur verið nú um nokkurt skeið í samfélaginu. Það er umræðan sem hv. þingmenn Samfylkingarinnar gagnrýndu mjög meðan þeir skipuðu stjórnarandstöðu og var svo sem engin eining um innan fráfarandi ríkisstjórnar að fara að þynna stúdentsprófið út en nú er það gert. Nú er lagt upp með lagagrunn sem gerir það. Slík útþynning á stúdentsprófinu er mikið áhyggjuefni vegna þess að gæði okkar háskólafólks byggjast einmitt á því að framhaldsskólanemar komi inn í háskólasamfélagið með góðan undirbúning, með undirbúning sem kallar á að þeir geti valið úr deildum en séu ekki búnir að festa sig allt of mikið fyrir fram með hálfu stúdentsprófi án þess kannski almennilega að átta sig á því fyrr en þeir knýja dyra í háskólanum að þeir hafa ekki viðunandi nám til að geta valið um deildir. Þeim er markaður ákveðinn bás í þeim deildum þar sem minnstar kröfur eru kannski gerðar. Það er ekki gott. Ég held raunar að sú breyting sem varð á framhaldsskólanáminu frá gamla menntaskólafyrirkomulaginu - sú breyting varð fyrir alllöngu - hafi á vissan hátt kallað á þetta. Þá var dregið úr kröfum í klassískum greinum og í raungreinum, takmarkaður hluti nemenda hefur undanfarna áratugi átt beinan aðgang inn í raungreinadeildir háskólanna og það er miður. Ég held við séum að stefna enn lengra hér og miklu hraðar í þá átt að búa til tvenns konar eða margs konar stúdenta með mjög mismunandi góðan grunn. Ég er ekki viss um að unga fólkið, sem er að setjast á skólabekk, geri sér alls kostar grein fyrir þessu. Kannski er enn meiri hætta á því að það verði ekki núna þegar framhaldsskólanámið verður að skyldunámi, sem ég er í sjálfu sér ekki andsnúinn, ég held að það sé eðlilegt kall tímans að unga fólkið sitji á skólabekk til 18 ára aldurs. En það kallar jafnvel á meiri ögun í kerfinu en verið hefur frekar en við göngum í öfuga átt. Það eru þessi atriði og mörg fleiri sem hafa verið gagnrýnd við þetta og ekki að tilefnislausu. Mig langar aðeins að víkja að þeim þætti sem heyrir til landsbyggðarinnar sérstaklega. Það er skýlaus krafa að nú þegar fyrstu tvö ár framhaldsskólans verða að skyldunámi geti nemendur stundað nám sem næst sinni heimabyggð og þurfi ekki að fara langdvölum að heiman. Hér var lyft grettistaki þegar alþýðufræðslunni var komið út um sveitir landsins og byggðir upp skólar snemma á öldinni í öllum sveitum. Öðru grettistaki var lyft fyrir um 30 til 40 árum þegar framhaldsskólunum var fjölgað úr tveimur eða þremur sem þá voru í landinu - lengi vel voru þeir bara tveir, einn á Akureyri og einn í Reykjavík. Ég veit ekki nema minn gamli skóli, þó að ég sé ekki vel að mér í smáatriðum í þessari sögu, Menntaskólinn á Laugarvatni, hafi verið sá þriðji í röðinni árið 1953. Á áttunda áratugnum er lyft grettistaki í því að koma framhaldsskólum upp út um allt land. Fram að því þurftu nemendur að fara langdvölum ekki bara að heiman heldur langar vegalengdir yfir í næstu héruð til að leita sér framhaldsskólamenntunar. Miðað við þann efnahag sem samfélagið bjó við þá, miðað við það ríkidæmi sem þá var, var þetta miklu meira framtak en það er nú að koma upp framhaldsskóladeildum í öllum kauptúnum og kaupstöðum þannig að nemendur þurfi ekki að fara að heiman fyrr en í fyrsta lagi um 18 ára aldur. Það er mikilvægt við þær breyttu þjóðfélagsaðstæður sem ríkja. Það er mikilvægt við þá hröðu öfugþróun sem hér er í byggðamálum. Það er mikilvægt við þá breyttu fjölskyldumynd sem er í dag, þar sem barnafjöldi er minni og fjölskyldan hefur um margt aðra verkan í samfélaginu, tengslin eru öðruvísi og það getur verið alvarlegra að rífa barn upp frá heimili sínu 16 ára gamalt. Fyrir utan að margt í samtímanum kallar líka á samheldni fjölskyldunnar vegna þess sem ógnar ungu fólki og er sífellt vaxandi vandamál hjá okkur. Allt kallar þetta á það að samhliða því að við byggjum upp skyldunám til 18 ára aldurs þurfum við að byggja skólakerfið upp út um allt land. Við þurfum að byggja upp hverfaskóla þannig að nemendur eigi heimangengt í sína skóla, a.m.k. tvo fyrstu bekki framhaldsskólans. Engar tryggingar eru fyrir neinu af þessu. Annað atriði sem líka snertir byggðirnar í landinu, og er skilið eftir algerlega óafgreitt í frumvarpinu, eru tengslin milli sveitarfélaga og ríkis. Þau hafa varðandi framhaldsskólana verið mjög þokukennd og óheppileg um margt. Ríkisvaldið hefur beitt þrýstingi til að sveitarfélögin komi að uppbyggingu framhaldsskólanna með beinum fjárframlögum og skilin á milli þessara stjórnsýslustiga eru í miklu ójafnvægi. Það er svo sem ekki bara í þessu máli en það er mjög mikilvægt að við leysum þar úr. Það getur vel verið að framtíðin beri það í skauti sér að sveitarfélögin taki framhaldsskólastigið yfir. En hvort sem við erum á þeirri leið eða ekki þurfum við að hafa hreinar línur. Það hafa verið kröfur þeirra sem koma að sveitarstjórnarstiginu, bæði á höfuðborgarsvæðinu og úti um landið. Svo ég haldi enn áfram að tala um byggðirnar í landinu, og þegar ég tala um byggðirnar í landinu þá eru þar engir útilokaðir, en atvinnulífið er nátengt byggðunum og mikilvægt er að tryggja tengsl skóla og atvinnulífs. Eftir því hefur verið kallað af umsagnaraðilum að skerpt sé á þeim hlutum í nýjum lögum en það er ekki gert. Lögin eru að því leytinu til alla vega ekki framför frá fyrri lagasetningu. Enn vantar líka inn í frumvarpið skýrari ákvæði um fjarnám og um ýmsar aðrar leiðir sem geta gagnast hinum smæstu byggðum til að fólk geti stundað framhaldsnám fjarri skólunum sem getur verið mjög mikilvægt. Vissulega er til byggðarlög sem eru það fámenn í landinu að alltaf verður erfitt að koma þar upp heimangönguskóla. Mér verður þar ekki síst hugsað til suðausturhornsins, sem er mér svæði afar hugleikið, en þar eru vegalengdir gríðarlega miklar og mjög fáir íbúar orðnir eftir. Stjórnarmeirihlutinn gerir þá kröfu að frumvörp þau sem hér eru lögð fram um skólamál verði öll að fylgjast að. Rökin bak við þá fullyrðingu hafa mér virst veigalítil. Það er ekkert sem segir að ekki megi innleiða þessar breytingar smátt og smátt. Það er mjög mikilvægt að við sjáum reynsluna af þeim breytingum sem innleiddar eru nú á grunnskólastiginu. Mikil skörun er milli grunnskóla- og framhaldsskólastigs. Þar sem það er ekki sama stjórnsýslustigið sem sér um þessar tvær greinar er hér vitaskuld togstreita. Það er alveg ljóst að ein af ástæðum þess að við fáum gagnrýni á hugmyndir um styttra framhaldsskólanám, sem ég er mjög gagnrýninn á, er fjárhagsleg gagnrýni frá sveitarstjórnarstiginu. Menn hafa áhyggjur af þeim hugmyndum innan ríkisins, innan menntamálaráðuneytisins, að það muni spara fé að stytta námið. Sá sparnaður verður auðvitað að einhverju leyti á kostnað sveitarfélaganna og þar með á kostnað grunnskólanna sem er afskaplega ójafn leikur. Það er ástæða til að Alþingi taki það mál til athugunar. Alþingi á ekki að vera framleiðslustofnun fyrir framkvæmdarvaldið. Alþingi er ekki nein einkastofnun ríkisvaldsins. Alþingi er lagasetningarstofnun fyrir allt samfélagið og á að vinna út frá hagsmunum jafnt sveitarstjórnarstigsins sem framkvæmdarvaldsins. Það er því mjög mikilvægt að ekki sé unnið með þeim hætti sem hér er gert, að menntamálaráðuneytið keyri í gegnum Alþingi frumvarp í blóra við sveitarstjórnarstigið og í blóra við þær stéttir sem eiga að vinna undir lagafrumvarpinu. Það er algerlega ófært og það er afskaplega ófarsælt. Mjög margt kallar á það að við hinkrum aðeins við og gefum þessu máli sumarið til athugunar. Það er ekkert sem kallar á að breytingin gerist strax annað en metnaður hins stóra meiri hluta, að geta sýnt að það stendur ekki í honum að fara hratt og örugglega með öll mál í gegnum þingið. Það hefur samt orðið brotalöm á í þeim vinnubrögðum þar sem hugmyndir meiri hlutans voru hreinlega þær, og það er rétt að halda því til haga, að keyra frumvarpið í gegn á næturfundi. Það var ætlunin að klára þetta mál á síðasta þingfundi sem hefði þá staðið til sjö eða átta í morgun og reyndar óvíst að það hefði klárast á þeim tíma. Fyrir samstöðu stjórnarandstöðu tókst að afstýra því og ná samkomulagi um að þessi umræða færi þó fram í dagsbirtu, þessi lagabreyting væri rædd í heyranda hljóði, almenningur gæti hlustað. Kennarar sem vinna langan vinnudag í skólanum geta ekki leyft sér það - þó að okkur þingmönnum sé vorkunnarlaust að taka hér nótt og nótt getur vinnandi fólk úti í samfélaginu ekki vakað yfir næturfundum okkar. Það skiptir því miklu máli að umræðan er í heyranda hljóði að degi til. Það skiptir líka máli að hlustað verði á þau rök sem fram koma frá stjórnarandstöðunni og að stjórnarmeirihlutinn, þó að þingsalurinn sé ekki þéttskipaður fulltrúum hans eins og stendur, taki mið af því sem hér er sagt í dag. Hér er að hluta til verið að flytja boð samfélagsins. Verið að flytja boð grasrótarinnar algerlega óháð flokkum og í rauninni á mjög breiðum hagsmunagrunni frá mjög mörgum aðilum sem hafa gagnrýnt málið. Þó að það gæti kannski orðið niðurstaðan að allar meginlínur frumvarpsins héldu sér - ég ætla ekki að fullyrða um það hvað kæmi út úr sumarlöngu samráði - þá mundi breyta miklu um farsæld þessa máls að samráðið væri viðhaft, að menn fengju að ljúka samráðsferlinu, að menn fengju að ljúka sinni vinnu. Það er vitað að tíu punkta kerfinu, sem lagt var upp með í undirbúningi þessa máls af menntamálaráðuneytinu, var hent til hliðar og það eru vinnubrögð sem eru mjög miður. Það er mjög sorglegt að horfa upp á Samfylkinguna ætla að taka þátt í þessum vinnubrögðum. Um Samfylkinguna má margt gott segja og m.a. það að hún hefur haft mikil og góð tengsl inn í menntakerfi þjóðarinnar. Hún hefur haft mikil og góð tengsl inn í framhaldsskóla þjóðarinnar og eftir því verður tekið ef þetta eru vinnubrögðin hjá Samfylkingunni gagnvart skólakerfinu á fyrsta vetri. Samfylkingin hefur, eins og ég vék að hér fyrr í minni ræðu, gleypt ansi margt á þessum eina vetri. Þetta bætist í þann afrekalista sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur um það að hafa getað valtað yfir samstarfsflokk sinn. Því að það er ekki svo að almenningur, og það er rétt að þingmenn Samfylkingarinnar veiti því umhugsun, taki það gott og gilt þó að Samfylkingin sé oft með uppsteyt í ríkisstjórnarsamstarfinu ef ekkert er gert með það, ef slíkur uppsteytur og slíkar upphrópanir eru aðeins marklaus gaspur. Almenningur horfir til þess og fólk í skólageiranum að Samfylkingin geti þokað málum til betri vegar og geti komið því á sem hún lofaði hér á löngu stjórnarandstöðutímabili og í sínum hörðu og erfiðu kosningabaráttum að hér yrðu iðkuð samræðustjórnmál. Því hefur öllu verið kastað fyrir róða og kannski með sorglegri hætti í þessu máli en í mörgum öðrum sem um er að ræða. Mig langar að víkja að málefnum sem eru mér mjög hugleikin í skólakerfinu en það eru málefni fatlaðra og þeirra sem hafa sérþarfir. Allar umsagnir í þeim efnum eru nokkuð á eina leið, menn telja að hægt hefði verið að kveða skýrar að. Ég held því ekki fram, enda væri það fráleitt, að búast megi við að mikil afturför verði varðandi þessa hópa. En það sem við ætlumst til með lagasetningu og það sem við höfum gert með lagasetningu allan lýðveldistímann er að stuðla að framför, stuðla að framförum með réttarbótum. Þess vegna eru nýir lagabálkar að fornu og nýju kallaðir réttarbætur. Það er samdóma álit þeirra sem koma að þessum málum - Rauði krossinn, Sjónarhóll, Heimili og skóli, Þroskahjálp - að í þessum lagabálki séu litlar sem engar réttarbætur fyrir þessa hópa. Það er mjög miður. Sérstök ástæða er til að kalla eftir slíkum réttarbótum nú þegar við stefnum að því að framhaldsskólinn verði að hluta til hluti af skyldunámi. ADHD-samtökin, samtök sem vinna með málefni ofvirkra, hafa einmitt bent á að í frumvarpinu þurfi að koma fram skýrari réttur nemenda með sérþarfir til stuðnings og sérkennslu, að skylda þurfi framhaldsskólana til að viðhafa skýra verkferla í málefnum nemenda með sérþarfir og hafa þurfi skýrar áfrýjunarleiðir í þessum efnum. Þetta er tekið upp sem eitt dæmi af mörgum. Styrktarfélag krabbameinssjúkra barna benti á í sinni umsögn að gera þurfi langveikum börnum á framhaldsskólastigi kleift að stunda nám og taka verði sérstakt tillit til veikinda nemenda sem heyra undir þau hagsmunasamtök. Ég gæti haldið áfram á þessa leið og veit ekki hvort ég á að gera það. Ég á enn nokkrar mínútur eftir af ræðutíma mínum en ég reikna með að stjórnarmeirihlutinn hafi kynnt sér þessi álit. Ég vil ekki trúa öðru en að hann hafi gert það. En ég tel rétt að minna á að álitin eru mjög á eina leið. Það er athyglisvert að í nefndaráliti meiri hluta menntamálanefndar eru þessir álitsgjafar bara taldir upp, einungis sagt að þeir hafi skilað inn áliti. Ekki er meira gert með álit þeirra en svo. Vissulega hafa verið gerðar lítils háttar breytingar á frumvarpinu í meðförum nefndarinnar. Þær eru margar til góðs og rétt að halda því til haga. En þær ganga samt fráleitt nógu langt til þess að samhugur skapist, samhugur sem þarf að vera innan kerfisins um réttarbætur eins og þessar. Það er í rauninni líka vandséð að það liggi svo á að hraða þurfi þessu máli í gegnum lagasetningarferlið og inn í samfélagið. Ég vék hér áðan að atvinnulífinu. Það er kannski eitt af því sem við virkilega þurfum að taka á varðandi framhaldsskólastigið í landinu. Okkur verður tíðrætt um stúdentsprófið. Það kann að vera að ég og aðrir gerum okkur sek um að snobba um of fyrir stúdentsprófi á kostnað annarrar framhaldsmenntunar.  Ekki er síður ástæða til að við byggjum upp gott og öflugt framhaldsnám í kringum hinar verklegu greinar. Þar er virkilega þörf á að efla námið. Samfélagið þarf á því að halda að hér verði til fleiri í iðnaðarmannastéttum og fleiri í mörgum af þessum verklegu stéttum. Starfsgreinaráð í málm- og véltækni, veitinga- og ferðaþjónustugreinum og framleiðslugreinum hafa einmitt sett fram gagnrýni á frumvarpið þar sem m.a. er bent á að ekki séu rök til þess að fækka fulltrúum í starfsgreinaráðum. Að þeirra mati hefur það ekki verið fyllilega útskýrt hvers vegna sú leið er farin. Það er ekki líklegt til þess að efla veg þessara greina. Einnig er bent á það í gagnrýni þessara aðila að orðalag sé um margt óljóst og kallað er eftir nánari skilgreiningum. Að mörgu leyti er gagnrýni skrifstofu- og verslunargreina sambærileg. Það er sama hvar borið er niður, gagnrýnin er alls staðar. Himinn og haf skilur milli umsagna um þetta frumvarp og umsagna um frumvörpin um leikskóla- og grunnskólastigið sem við ræddum hér í nótt. Ég ætla að fá að nota síðustu mínúturnar til að tala aðeins um það sem mér er jafnan mjög hugleikið, sem er almættið. Biskupinn yfir Íslandi hefur einnig gagnrýnt þetta frumvarp þó með hógværum hætti sé eins og hans er von og vísa og hæfir því embætti. En ástæða er til að hans mati, og ég tek undir það, að trúarbragðafræðsla í framhaldsskólum sé efld. Hún er mikilvæg til þess að uppræta fordóma og hún er mikilvæg til að búa okkur undir það að skilja samfélag okkar, rætur okkar og sögu. Það er kristindómsfræðslan og ekki síður fræðsla í öðrum trúarbrögðum sem sjálfsagt er að hafa nokkuð til jafns þegar komið er fram á framhaldsskólastigið, fræðsla um hinar ýmsu yfirnáttúrulegu verur sem maðurinn hefur búið sér til hugmyndir um í gegnum árþúsundin og eru allar nauðsynlegar til að við skiljum mannssálina, skiljum okkur sjálf og uppruna okkar. Að þessu sögðu ætla ég að láta máli mínu lokið í bili. Ég vildi gjarnan fara ofan í margt annað og sérstaklega greinarnar hverjar fyrir sig. Ég mun bíða með það þar til síðar í þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um framhaldsskóla og hafa mörg orð fallið í dag um það frumvarp og ætla ég að taka þátt í þeirri umræðu. Ég vil í upphafi máls míns, vegna þeirrar samsæriskenningar sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir varpar fram, að það væri samkomulag á milli stjórnarflokkanna, ef ég man rétt, að Samfylkingin fengi menntafrumvarpið samþykkt og Sjálfstæðisflokkurinn framhaldsskólafrumvarpið, benda hv. þingmanni á að það var Sjálfstæðisflokkurinn sem fyrstur allra flokka setti fram þá hugmynd að styrkja og efla menntun kennara í þá veru sem fram kemur í því frumvarpi, þar á meðal leikskólakennara, og það er ekkert slíkt á döfinni á milli meiri hlutans að annar flokkurinn fái þetta og hinn fái hitt. Samstarfið í menntamálanefnd Alþingis var og er mjög gott og ég verð að leyfa mér hér í upphafi, hæstv. forseti, að láta í ljós óánægju mín með það á hvern hátt hv. þingmenn Höskuldur Þórhallsson og Kolbrún Halldórsdóttir leyfa sér að túlka greinina um stúdentspróf og afstöðu meiri hlutans hvað það varðar þrátt fyrir allar þær samræður sem átt hafa sér stað um margumrædda 18. gr. frumvarpsins og kem ég að því síðar. Ég ætla að renna, hæstv. forseti, í gegnum þessar greinar og breytingartillögur og það sem ég tel að megi koma frekar að. Í athugasemdum sem fram koma í bréfi Félags framhaldsskólakennara, opnu bréfi sem sent var öllum þingmönnum og birt í Fréttablaðinu í dag, segir m.a., með leyfi forseta: „Frumvarpið þarf að tryggja aukinn rétt nemenda og kennara til þátttöku í ákvörðunum um innra starf framhaldsskóla. Skilgreina þarf betur verksvið skólafunda og verksvið kennarafunda. Breytingarnar sem lagt er til að gerðar verði á verksviði kennarafunda miðað við núgildandi lög eru hvorki faglegar né skynsamlegar.“ Í ljósi þessara orða formanns og varaformanns Félags framhaldsskólakennara leyfi ég mér, með leyfi forseta, að lesa upp 9. gr. núgildandi laga um kennarafundi og síðan 10. gr. þessa frumvarps og bið menn að hlusta og bera þetta saman. 9. gr. núgildandi laga frá 1996 hljóðar svo: „Almennur kennarafundur í framhaldsskóla fjallar um stefnumörkun í starfi skólans, um námsskipan, kennsluhætti, þar með talið námsmat, og aðra starfsemi og kemur tillögum sínum á framfæri við skólanefnd og skólaráð. Kennarafund skal halda eigi sjaldnar en fjórum sinnum á hverju skólaári. Skylt er skólameistara að halda kennarafund ef fulltrúar kennara í skólaráði eða þriðjungur fastra kennara skólans krefjast þess. Nánari ákvæði um starfssvið kennarafundar skal setja í reglugerð.“ Í 10. gr. frumvarpsins sem hér er rætt segir svo: „Í framhaldsskólum skal halda kennarafund a.m.k. tvisvar sinnum á skólaári. Skólameistari boðar til fundar, leggur fram dagskrá og stýrir fundi, eða felur öðrum stjórn hans. Fundargerð kennarafundar skal kynnt skólanefnd. Almennir kennarafundir“ - og ég bið hv. þingmenn um að hlusta - „í framhaldsskólum skulu fjalla um stefnumörkun“ - sama og í 9. gr. laganna - „í starfi skóla, m.a. námsskipan,“ - sama og í 9. gr. - „kennsluhætti,“ - sama og í 9. gr. - „gerð skólanámskrár,“ - sama og í 9. gr. - „tilhögun prófa og námsmat.“ - Sama og í 9. gr. Þess vegna er mér, hæstv. forseti, óskiljanlegt hvernig formaður og varaformaður Félags framhaldsskólakennara geta svo sagt í þessu bréfi að breytingarnar á verksviðinu séu hvorki faglegar né skynsamlegar þegar þær eru næstum því orðréttar í frumvarpinu frá því sem stendur í núgildandi lögum. Þess vegna hafna ég algerlega þeirri fullyrðingu formanns Félags framhaldsskólakennara og varaformanns að hvað þetta varðar sé hvorki faglega né skynsamlega staðið að málum. Talað hefur verið um að aðkoma kennara væri ekki nægjanleg. Við því hefur verið brugðist með breytingartillögum frá meiri hluta nefndarinnar, m.a. við 10. gr. og breytingar frá því sem er í 9. gr. frumvarpsins, um að kennarafundur kjósi einnig áheyrnarfulltrúa í skólanefnd. Kennarar framhaldsskóla koma að skólanefndum, þeir koma að skólafundum og að kennarafundum. Aðkoma þeirra er því verulega tryggð og á sama hátt ef ekki betur en í núgildandi lögum. Það hefur líka verið talað um að nemendur hafi ekki nægan aðgang. Nemendum er tryggður aðgangur að skólanefnd, þeim er tryggður aðgangur að skólafundum og loks er ákvæði um nemendafélög í 39. gr. Nemendum er því tryggð aðkoma að hagsmunamálum sínum innan skólans. Síðan má alltaf velta því fyrir sér, hæstv. forseti, hvort betur þurfi að gera í þeim efnum en þar er þetta tryggt. Hæstv. forseti. Í bréfi formanns og varaformanns framhaldsskólakennara er vikið að því að fyrirætlanir í 23. gr. séu afar stýrandi og þeir fara fram á það að skólarnir fái skýrt umboð til að móta áherslur sínar eins og var fyrir lagasetninguna 1996. Ég vil leyfa mér að túlka það sem fram kemur í frumvarpinu og greinargerðinni með öðrum hætti en formaður og varaformaður Félags framhaldsskólakennara gera og tel ekki að menntamálaráðherra sé að setja viðmiðunarnámskrá fyrir framhaldsskóla nema í því tilviki sem skólarnir hafa ekki getað uppfyllt það sem frumvarpið segir til um. Ég tek það fram, hæstv. forseti, að ég hef bæði réttindi til starfa sem grunnskólakennari og sem framhaldsskólakennari og ég þekki þetta svið mætavel. Það er því ekki um fákunnáttu að ræða af minni hálfu þegar fjallað er um þetta efni. Ég leyfi mér hins vegar að túlka þetta með öðrum hætti og skil hlutina með öðrum hætti en þeir sem sendu þetta bréf og það verður svo að vera. Mikið hefur verið rætt um skipulag náms og þá sérstaklega til stúdentsprófs sem eiginlega verður að vekja athygli á og ætti að vekja furðu því að það eru eingöngu u.þ.b. 20% nemenda í framhaldsskólum sem taka stúdentspróf. Aðrir ljúka námi með einhverjum öðrum hætti og á það hefur vart verið minnst í þessari umræðu. Hins vegar ber að fagna þeim þáttum sem lúta að verknámi og starfsnámi. Þar var virkilega tekið tillit til þess sem starfsgreinaráðin höfðu fram að færa. Í þessu frumvarpi verið að efla verknám og gera því jafnhátt undir höfði og bóknámi og það var löngu tímabært í okkar samfélagi. Einnig er horft til þess með þessu frumvarpi að þeir sem útskrifast af verknámsbrautum geti útskrifast með stúdentspróf á sama hátt og þeir sem útskrifast af bóknámsbrautinni. Hér hefur mikið verið rætt um námseiningar og af hverju að taka eigi upp námseiningar. Í þessu frumvarpi, hæstv. forseti, sem og öðrum frumvörpum hæstv. menntamálaráðherra sem við höfum fjallað um er verið að leggja áherslu á nemandann. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að horft sé til árseininga og verks nemandans en ekki að stundatafla kennara ráði för. Því er nauðsynlegt þar sem slík breyting er lögð fram að fara í breytingar á einingakerfi, hvaða kerfi svo sem menn vilja taka upp, vegna þess að núverandi einingakerfi miðast við kennslustundir kennarans og að hver áfangi gefi u.þ.b. 2–3 einingar. Þetta frumvarp gerir ráð fyrir að miðað sé við vinnuframlag nemenda og þess vegna þarf að innleiða nýtt einingakerfi í þá veru. Það er enginn, og ég ítreka það, hæstv. forseti, það er enginn betur til þess fallinn en hópur kennara í framhaldsskólum og skólameistarar að fara í þá vinnu að innleiða nýtt einingakerfi og það taki mið af þeirri áherslu sem er í frumvarpinu að höfuðáherslan sé lögð á vinnuframlag nemenda og hér er sagt að það eigi að vera 60 einingar. Í frumvarpinu er jafnframt talað um að skólaárið eigi að vera 180 dagar. Þetta þýðir, hæstv. forseti, að nemendur eru dag hvern að vinna sér inn u.þ.b. 0,33 einingar í námi sínu. Við þessar breyttu aðstæður þarf því að taka upp nýtt einingakerfi og kennararnir eru best til þess fallnir að fara í þá vinnu. Og vegna þess að þetta nýja einingakerfi þarf að vinna með tilliti til ársframlags nemenda er ekki hægt að setja ákveðinn einingafjölda til stúdentsprófs inn í þetta frumvarp. Það er einfaldlega ekki hægt. 
             Þar að auki veitir frumvarpið skólunum það sjálfstæði, það frelsi í námsbrautalýsingum og skólanámskrá að það á að vera keppikefli skólanna að móta stúdentsprófin á þeim brautum sem þeir bjóða upp á, það á að vera keppikefli þeirra að hafa sem mest sjálfstæði og frjálsræði í þá veru. Og ég skil ekki, hæstv. forseti, ég verð bara að leyfa mér að segja það, að fagfólk í skólum skuli kalla eftir því að löggjafinn ákveði hvernig þessum þáttum eigi að vera háttað, að löggjafinn ákveði hvernig einingakerfi eigi að innleiða, að löggjafinn ákveði hve margar einingar eigi að vera til stúdentsprófs. Ég hefði haldið að framhaldsskólakennarar hlökkuðu til að takast á við þetta frábæra verkefni og fá að móta sitt vinnulag í hverjum skóla og þær áherslur sem þeir frekast kjósa. Virðulegur forseti. Rætt hefur verið um 34. gr. frumvarpsins, Nemendur með sérþarfir. Ég tel að vel sé á þeim málum haldið í þessari grein. Það má sjálfsagt alltaf gera betur en það stendur klárt og kvitt í frumvarpinu að veita skuli nemendum með fötlun kennslu og sérstakan stuðning í námi, og það er breytingartillaga frá meiri hluta nefndarinnar í þá veru að tilfinningaleg og félagsleg vandamál nemenda eru líka tekin inn í þessa grein um nemendur með sérþarfir. Ég tel, hæstv. forseti, að verið sé að koma til móts við margar þeirra umsagna sem nefndin fékk. Það verður hins vegar að vera á verksviði skólanna hvers um sig hvernig þeir ætla að mæta þörfum þessara nemenda, hvernig þeir ætla að leitast við að búa til námsbrautir fyrir nemendur sem eru svo fatlaðir að þeir falla ekki að hefðbundnu starfi. Þetta er frelsi sem framhaldsskólinn fær í þessari grein sem og öðrum. Það er öllum ljóst að 34. gr. er kostnaðarsöm og það er öllum ljóst að það að búa til sérúrræði mun kosta peninga en fatlaðir nemendur sem eiga í erfiðleikum á einhverju sviði eiga rétt á því að stunda nám og skólinn á að koma til móts við þá. Virðulegur forseti. Ég verð að segja að þetta niðurtal um stúdentsprófið, um inntak náms og einhverjar bældar eða duldar hvatir, eða guð má vita hvað, sem að baki eiga að liggja í þessu frumvarpi og hv. stjórnarandstæðingar vilja geta séð, er mér algerlega hulin ráðgáta. Satt best að segja, og miðað við þá umræðu sem fram fór í menntamálanefnd, þá blöskrar mér algerlega, ég leyfi mér að segja það, málflutningur hv. þm. Höskuldar Þórhallssonar. Það er hreint eins og þingmaðurinn hafi verið með lokuð eyrun alla nefndarfundi. Á fundi eftir fund var spurt: Hvað eigum við að segja? Hvað getum við sett í nefndarálitið svo það sé algerlega skýrt og fari ekki á milli mála að ekki er verið að skerða stúdentsprófið, að það sé ekki verið að skerða inntak stúdentsprófsins, vegna þess að það er ekki minnst á það hér? Það er ekki verið að skerða stúdentsprófið og það var sérstaklega rætt hvort minni hlutinn gæti sætt sig við að sett væri inn að ekki væri verið að búa til aðfaranám í háskóla vegna þess að við leggjum afar mikla áherslu á að það er ekki verið að skerða stúdentsprófið. Og við spurðum: Nægir þetta? Á tímabili nægði að setja inn að það ætti ekki að búa til aðfaranám í háskólanum. En svo snerist mönnum hugur og það nægði ekki. Og það skiptir, hæstv. forseti, akkúrat engu máli hve oft þetta er sagt: Það er ekki verið að skerða nám til stúdentsprófs, hér kemur skýrt fram að stúdentsprófið á að vera jafngilt og það er í dag og háskólarnir eiga að geta tekið stúdentsprófið gilt hjá hverjum og einum nemanda. Það er meginhugmyndin að baki þessu. En ég ítreka það sem ég sagði áðan, það er ekki hægt og það á ekki að vera þannig að löggjafinn, fyrirgefðu hæstv. forseti, næstu setningu, misvitrir pólitíkusar taki ákvörðun um það hve margar einingar eigi að vera til stúdentsprófs í framhaldsskólum landsins. Það er á höndum fagfólksins og læt ég svo umræðu um þessa ágætu 18. gr. hér með lokið. Virðulegur forseti.

… framhaldsskólinn í Mosfellsbæ?

Hér kallar fram í til mín hv. 4. þm. Norðvesturkjördæmis Jón Bjarnason sem vel má eiga það að hafa nefnt framhaldsskóla í Mosfellsbæ á undanförnum þingum  Í opnu bréfi framhaldsskólakennara til þingmanna segir, með leyfi hæstv. forseta: „Með fræðsluskyldunni þarf að veita nemendum skilgreindan rétt til framhaldsskólavistar í grennd við heimili sitt. Það mundi ráða bót á þeirri miklu námsaðgreiningu nemenda sem ríkir á skólasvæði suðvesturhornsins.“ Virðulegur forseti. Með fullri virðingu fyrir þeim sem skrifa þetta þá er ég þeim algjörlega ósammála, algjörlega ósammála. Landið allt á að vera eitt framhaldsskólasvæði. Nemendur eiga að geta haft val um það í hvaða skóla þeir vilja fara. Að setja upp gamaldags fornaldarhugsunarhátt um hverfisskóla og beina öllum börnum úr sama hverfi þangað er bara ekki hægt. Það get ég fullvissað hv. þingmenn um sem þannig tala og leyfi mér fyrir hönd í það minnsta þeirra nemenda sem ég sem skólastjóri gagnfræðaskólans í Mosfellsbæ útskrifaði að mikið fögnuðu þeir þegar hverfisskólaánauðin var afnumin og þeir gátu valið í hvaða framhaldsskóla á höfuðborgarsvæðinu þeir sæktu um. Þeir þurftu síðan að sæta því hvort við þeim var tekið eður ei. En mikið var frelsi þeirra. Að ætla að hverfa aftur til fortíðar er í mínum huga, hæstv. forseti, algjörlega óásættanlegt. Það er líka pínulítið skondið að fylgjast með öðru. Nú eru sextán ára nemendur sem eru búnir að vera í framhaldsskóla síðan sautjánhundruð og súrkál ólögráða. Þeir hafa verið það undanfarin ár frá því að sjálfræðisaldurinn var hækkaður. En það breytir því ekki, hæstv. forseti, að þetta unga fólk hefur sjálfstæðan vilja. Það veit hvert það vill stefna í sínu námi. Það veit í hvaða skóla það æskir að sækja sitt nám og mér finnst að við eigum að virða það. Það er hins vegar komið inn í þetta frumvarp foreldraráð. Það hefur aldrei verið áður. Og af hverju skyldi það vera? Jú, vegna þess að það eru tveir árgangar í framhaldsskólanum sem ekki hafa náð sjálfræðisaldri og það skiptir foreldra þeirra máli hvernig þeir stunda nám sitt og foreldrarnir geta fylgst með. Það er fagnaðarefni. Þetta er í fyrsta skipti, hæstv. forseti, að inn er sett grein um foreldra og aðkomu foreldra að námi í framhaldsskóla. Dreifing á valdi hér og aðkomu er því með því betra. Menn hafa rætt náms- og starfsráðgjöf og ekki eru allir á eitt sáttir hvað það varðar. Í 8. gr. frumvarpsins stendur, með leyfi forseta: „Ráðherra setur í reglugerð ákvæði um menntun og starfssvið náms- og starfsráðgjafa, starfsfólks skólasafna og annars starfsliðs framhaldsskóla, eftir því sem við á.“ Það er líka, hæstv. forseti, búið að breyta þessari 37. gr. Það stendur skýrt og skorinort að nemendur eiga rétt á náms- og starfsráðgjöf af þar til bærum sérfræðingum. Ég get tekið það fram, hæstv. forseti, að ég er hjartanlega sammála því að náms- og starfsráðgjafar eigi að hljóta lögverndun. Hún á hins vegar ekki heima í þessu frumvarpi um framhaldsskóla. Hún á heima á einhverjum allt öðrum stað og það er hálf kjánalegt að bera það hér á borð að ætla að setja það inn með einum eða öðrum hætti. Hæstv. forseti. Menn hafa hér líka rætt fjárhagsstöðu framhaldsskólans og það er komið inn á það í þessu annars ágæta opna bréfi framhaldsskólaforustunnar. Ég tel að ekki sé hægt að binda það í lög hvernig framhaldsskólinn er fjármagnaður. Það verður að fara fram á öðrum vettvangi. En ég held að við séum flest ef ekki öll sammála því að það þarf að gera vel við framhaldsskólann. Það þarf að hlúa að allri menntun. Á sama hátt og við gerum kröfu til sveitarfélaganna um öflugt grunnskólastarf þá gerum við kröfu til ríkisins um öflugt starf í framhaldsskólum og á háskólastigi. Virðulegur forseti. Ég verð að leyfa mér að nefna enn eitt í bréfi Félags framhaldsskólakennara þar sem stendur, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er ráðgert að lengja skólaárið um fimm daga. Af efni frumvarpsins verður ekki ráðið hvað á að gera við þessa daga.“ Með fullri virðingu, hæstv. forseti. Það er algjörlega með ólíkindum að það skuli koma hér krafa til löggjafans um það að þegar skólaárið er lengt hvað eigi að gera við þessa daga. Þetta eru vinnudagar nemenda og kennara og það er skólans að ákveða hvernig hann nýtir þessa daga. Hæstv. forseti. Ég er hrædd um - ég er ekkert hrædd um, ég veit að ef þessir fimm dagar hefðu verið skilgreindir í eitthvað ákveðið þá hefðu komið ákaflega harðorð mótmæli um valdbeitingu af hálfu löggjafans í innra starf skólans. Það er bara þannig. Þetta er því með ólíkindum, hæstv. forseti. Það gefur augaleið og það hefur komið fram í umsögnum og það hefur komið fram hér í ræðum þeirra hv. stjórnarandstöðuþingmanna sem hér hafa talað að menn eru ekki á eitt sáttir um þetta framhaldsskólafrumvarp. Ég segi: Það er ekkert skrýtið. Það er verið að gera hér mjög róttækar breytingar á framhaldsskólafrumvarpinu. Ég held að ótti framhaldsskólakennara sem birtist í þessu bréfi og þeim póstum sem við höfum verið að fá, sé óþarfur. Ég held að frumvarpið færi fagfólki skólans upp í hendurnar svo spennandi tækifæri í mótun nýs framhaldsskóla í landinu að mínu mati, hæstv. forseti, að fólk ætti að fagna þessu frumvarpi, að fá tækifæri til að móta nýjan framhaldsskóla með auknu framboði til náms í bóklegum greinum, í verklegum greinum, búa til stúdentspróf sem er á verksviðinu eða á bóklega sviðinu, stúdentspróf sem veitir aðgöngu í fagháskóla og aðra háskóla, efla síðan framhaldsskólaprófið fyrir þá sem hér og nú og í dag eru brottfallsnemendur úr framhaldsskóla. Þeir geta náð sér í þetta svokallaða framhaldsskólapróf sem ég vil svona líkja, hæstv. forseti, við gamla gagnfræðaprófið. Það er skírteini. Það veitir engin sérstök réttindi. En það er skírteini um að viðkomandi hefur lokið þessu námi. Það gefur - sem er nemendum sem falla brott úr skóla afar mikilvægt - það gefur þeim tækifæri að koma inn með skírteini sem sýnir að þeir voru í skóla. Þeir hafa þetta og þeir geta byggt ofan á það sem einu sinni var. Hæstv. forseti. Ég fagna þessu frumvarpi, þessum fjórum frumvörpum hæstv. menntamálaráðherra. Þetta eru metnaðarfyllstu plögg sem lögð hafa verið fram í skólamálum á Íslandi um langt árabil.

Virðulegur forseti. Hv. síðasti ræðumaður sem var í pontu, hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir, talaði um að mikill ágreiningur væri um framhaldsskólafrumvarpið og það er hárrétt hjá henni. Það er mikill ágreiningur um það eins og menn hafa orðið varir við í umræðunni og hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir sagði að það væri ekkert skrýtið að mikill ágreiningur væri um það af því að verið væri að gera róttækar breytingar á framhaldsskólastiginu, því væri eðlilegt að mikill ágreiningur væri um það. En ég hef skilið það svo að einnig sé verið að gera talsverðar breytingar á leikskólastiginu og grunnskólastiginu. Það var rætt í gær og þá ræddum við um þau frumvörp inn í nóttina. Þar er ekki ágreiningur uppi eða a.m.k. mun minni ágreiningur en er í þessu máli og ég leyfi mér að segja nokkuð góð sátt um þau mál. Það er því ekki svo að það sé sjálfsögð afleiðing af því þegar maður er að gera miklar breytingar að ágreiningur þurfi að vera um mál, alls ekki. Það er ágreiningur um þetta mál, virðulegur forseti, af því að stór hluti skólakerfisins, stór hluti m.a. kennara, er afar ósáttur við málið. Mig langar í upphafi ræðu minnar að fara aðeins yfir ályktanir Framsóknarflokksins í sambandi við framhaldsskólastigið. Í gær kaus ég í ræðu minni að fara yfir ályktanir okkar bæði um leikskólastigið og grunnskólastigið. Reyndar átti í gær að tala um þetta frumvarp sem við erum að ræða núna inn í nóttina en sem betur fer var því afstýrt og ég vil fagna því að forsetadæmið, eins og það var kallað á fyrri tíð, þ.e. þeir sem stýra þinginu hafi að lokum tekið tillit til sjónarmiða minni hlutans og gefist upp á því að reyna að ræða framhaldsskólafrumvarpið í nótt. Þess vegna erum við að ræða það núna og mig langar á sama hátt og í gær að fara yfir ályktanir Framsóknarflokksins um framhaldsskólastigið. Þar segir að markmiðið sé að gera þurfi framhaldsskólana aðlaðandi með auknum sveigjanleika og aukinni nærþjónustu við nemendur. Framsóknarflokkurinn leggur áherslu á að framhaldsskólanám sé aðgengilegt ungu fólki frá lögheimili sínu daglega. Ekki kemur til greina að innheimta skólagjöld í opinberum framhaldsskólum og leggja þarf aukna áherslu á fjölbreytni framhaldsskólanna með sérstaka áherslu á starfsnám. Ég ætla að skjóta því inn í, virðulegur forseti, að ég skynja að reyna eigi að leggja áherslu á það í frumvarpinu, þótt deilt sé um hvort nægjanlega vel sé um það búið eins og frumvarpið lítur út. Svo segir áfram að tónlistarnám á framhaldsskólastigi verði viðurkennt af ríkinu á sama grundvelli og annað framhaldsskólanám. Síðan kemur að leiðunum sem við teljum að beri að fara til að ná þeim markmiðum. Í fyrsta lagi að framhaldsskólum eða fjarkennslustöðvum frá þeim sem sinnir öllum byggðakjörnum verði komið á fót. Í öðru lagi að sérstök áhersla verði lögð á að auka framboð í starfs- og listnámi á landsbyggðinni sem höfðar jafnt til beggja kynja og verði raunhæfur valkostur fyrir alla. Í þriðja lagi að auka samstarf framhaldsskóla og grunnskóla. Það á sérstaklega við á landsbyggðinni þar sem fámenni kallar á aukna hagkvæmni í nýtingu mannauðs, húsnæðis og ferða. Ég skýt því inn í, virðulegi forseti, að það er eitt af markmiðunum með framhaldsskólafrumvarpinu og grunnskólafrumvarpinu, að reyna að koma þessu á. Í fjórða lagi að auka beri náms- og starfsfræðslu og að sporna gegn brottfalli úr framhaldsskólum. Í síðasta punkti er nefnt að sérstaklega þurfi að styðja nemendur af erlendum uppruna. Það var einmitt rætt í gær og eðlilegt að draga það inn í umræðuna núna að mjög mikilvægt er að skólarnir styðji sérstaklega nemendur af erlendum uppruna af því að það getur svo sannarlega hjálpað öllum þeim nýbúum sem við blessunarlega höfum fengið að fá í samfélag okkar. Ég tel að æskilegt sé að blanda af fólki búi hér, það séu ekki bara ljóshærðir aríar, eins og einhver sagði einhvern tíma, heldur fólk sem hafi líka reynslu annars staðar frá og hafa verið að hjálpa okkur í mikilvægum störfum í samfélaginu, aðstreymi vinnufólks. Það þarf að sinna sérstaklega nýbúabörnum til að þau verði hluti af íslensku samfélagi sem fyrst. Varðandi fyrstu skrefin þarf samkvæmt stefnu Framsóknarflokksins að ljúka vinnu við háhraðanettengingar til að allir grunn- og framhaldsskólanemar eigi kost á að nýta sér nútímaupplýsingatækni við nám. Þetta er mjög mikilvægt atriði, virðulegi forseti. Einnig er nefnt að gerð verði heildaráætlun um uppbyggingu framhaldsskólanáms og fjarkennslumiðstöðva. Í lokin er sagt að kanna beri kosti þess að flytja framhaldsskólastigið til sveitarfélaganna. Þetta eru þær áherslur sem Framsóknarflokkurinn hefur lagt á framhaldsskólastigið í ályktunum sínum. Þá er spurning hvernig frumvarpið harmónerar við þessar áætlanir okkar. Í frumvarpinu kemur skýrt fram að markmiðið með því er að styrkja framhaldsskólastigið og auka samræmi í uppbyggingu þess og tengsl við önnur skólastig. En samhliða frumvarpi þessu eru lögð fyrir Alþingi frumvarp um leikskóla og frumvarp um grunnskóla. Í frumvarpinu er kveðið á um að fræðsluskylda verði til 18 ára aldurs, aukinn sveigjanleiki verði í námsframboði, námsgreinum fjölgað, námsframboð aukið, dregið verði úr miðstýringu á námsframboði og í námskrárgerð, starfsþjálfun verði í tengslum við verknám og aukinn sveigjanleiki til að klára stúdentspróf á skemmri tíma en nú er gert ráð fyrir. Þetta eru markmiðssetningarnar í frumvarpinu en að mati minni hlutans og m.a. fulltrúa Framsóknarflokksins í menntamálanefnd, hv. þm. Höskuldar Þórhallssonar, vantar að hans mati og okkar mati í stjórnarandstöðunni, a.m.k. þeirra sem skrifa undir minnihlutaálitið, nokkuð upp á að þeim markmiðum verði náð með frumvarpinu. Deilur eru um það eins og við höfum heyrt í dag. Í nefndaráliti minni hlutans, sem ég mun kjósa að gera að meginumtalsefni hjá mér sem eðlilegt er, kemur fram að hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, sagði við 1. umr. málsins, 7. desember 2007, og reyndar allra menntafrumvarpanna sem liggja í þinginu, að hún teldi mikilvægt að málin fylgdust að í gegnum þingið, enda væri um heildstæða nálgun að ræða. Þetta er örugglega ágætur útgangspunktur hjá ráðherra að vilja fá öll málin í gegnum þingið í einu. Ég skil alveg að ráðherrann vilji það gjarnan en við teljum að ekki ætti að klára þetta mál. Við teljum eðlilegt að hin málin klárist, leikskólinn, grunnskólinn og menntafrumvarpið svokallaða, en við teljum að ekki eigi að klára þetta mál samhliða, vegna þess að okkur þykir vanta talsvert upp á að sátt náist um málið eins og um hin málin. Þá er ég ekki að tala um sátt innan þingsins á milli stjórnmálaflokkanna heldur líka sátt við stóran hluta af skólasamfélaginu, við stóran hluta af kennurunum sem vinna í framhaldsskólunum. Það væri mjög æskilegt að ná sátt við þá en sú sátt er ekki fyrir hendi í augnablikinu. Hæstv. ráðherra sagði að þessi mál væru afrakstur vinnu margra aðila og þau endurspegluðu sjónarmið og hugsjónir þeirra sem best þekktu til í menntamálum þjóðarinnar og mikilvægt væri að víðtæk sátt ríkti um þau en sú sátt er ekki fyrir hendi. Í byrjun desember í fyrra var strax mjög mikil óánægja með eitt af þessum skólafrumvörpum, þ.e. framhaldsskólafrumvarpið sem við erum núna að ræða. Sú óánægja endurspeglast í fjölda umsagna sem sendar voru til menntamálanefndar og ekkert lát er á þeirri óánægju. Málið er ekki að róast. Við í þinginu fáum talsvert mikið af yfirlýsingum sendar til okkar og ályktanir úr samfélaginu, frá kennarafélögum framhaldsskólanna sérstaklega. Það er því engin sátt, virðulegi forseti. Og það er svolítið merkilegt að hlusta á stjórnarþingmenn ræða um hvað málið sé frábært og æðislegt og þetta sé aldeilis stórkostlegt mál þá er það bara þannig, virðulegur forseti, að stór hluti kennarasamfélagsins er því ekki sammála og ekki við heldur. Borist hafa áskoranir frá kennarafélögum, líklega frá helmingi framhaldsskóla í landinu, t.d. Menntaskólanum í Reykjavík, Menntaskólanum á Akureyri, Verkmenntaskóla Austurlands, Fjölbrautaskólanum í Breiðholti, Menntaskólanum við Sund, Fjölbrautaskóla Suðurlands, Kvennaskólanum í Reykjavík, Menntaskólanum á Ísafirði, Fjölbrautaskóla Suðurnesja og Fjölbrautaskólanum í Vestmannaeyjum, Iðnskólanum, Menntaskólanum á Egilsstöðum og Menntaskólanum í Kópavogi. Einnig hefur borist opið bréf frá Félagi framhaldsskólakennara sem hefur verið gert að talsverðu umtalsefni í dag. Þetta opna bréf var sent í gær. Þar sem margir hafa gert það að umtalsefni ætla ég líka að leyfa mér að gera það, virðulegi forseti. Þetta opna bréf ber titilinn: Opið bréf Félags framhaldsskólakennara til þingmanna. Það er alveg einbeittur vilji félagsins að þetta bréf rati til okkar í þingið, það er alveg greinilegt. Það var sent í gær, 22. maí 2008. Þar er farið yfir þá sýn sem Félag framhaldsskólakennara hefur á málið eins og það lítur út í augnablikinu. Með leyfi virðulegs forseta ætla ég að fara yfir bréfið og hafa eftir það sem í því stendur og tengja það svolítið við það sem hv. þm. Einar Már Sigurðarson sagði í ræðu sinni. Hann sagðist vera miður sín yfir bréfinu, hann hefði tilheyrt því samfélagi, þ.e. Félagi framhaldsskólakennara, og var sleginn yfir bréfinu en færði síðan rök fyrir því að ósætti t.d. um styttingu til náms til stúdentsprófs, það ósætti sem var á sínum tíma væri einhvern veginn að rata inn núna og væri einhver misskilningur. Hv. þingmaður orðaði það svo að alltaf væri verið að vitna í einhver orð sem einhver sagði fyrir mörgum árum. Hann hefur þá væntanlega átt við hæstv. menntamálaráðherra sem gaf tóninn gagnvart styttingu náms til stúdentsprófs. En hér segir, með leyfi virðulegs forseta: „Félag framhaldsskólakennara veitti menntamálanefnd Alþingis umsögn um frumvarp til framhaldsskólalaga 28. janúar sl. Félagið telur ýmislegt í frumvarpinu geta orðið efni í góða menntastefnu ef rétt er staðið að málum. Þrátt fyrir það hefur félagið lagt mikla áherslu á að frumvarpið yrði fært til betri vegar í meðferð þingsins. Það er því sannarlega mikið áhyggjuefni að í áliti meiri hluta menntamálanefndar á frumvarpinu sem kemur fram á síðustu starfsdögum þingsins er ekki tekið á helstu ágöllum frumvarpsins en þeir eru í stórum dráttum þessir:“ Félagið er ekki að senda opið bréf til þingmanna með einhverri sérstakri skoðun á frumvarpinu. Búið er að senda inn á fyrri stigum væntanlega slíka umsögn. Verið er að senda inn opið bréf til þingmanna þar sem verið er að dæma stöðu málsins eins og það er núna í þinginu, þ.e. eftir að álit meiri hlutans kemur fram, eftir að búið er að taka frumvarpið úr nefndinni. Þetta er því alveg glænýtt og verið er að dæma stöðuna eins og hún er í augnablikinu. Í bréfinu stendur, verið er að stikla á því hverjir eru mestu ágallarnir í frumvarpinu og þeir eru hér, með leyfi virðulegs forseta: „Fyrirætlanir í 23. gr. um að draga eigi úr miðstýringu í námsframboði og í námskrárgerð eru ekki markvissar. Ráðherra á bæði að staðfesta námsbrautalýsingar skólanna og setja þeim viðmiðunarnámskrár. Félagið telur að skólarnir eigi að fá skýrt umboð til að móta sínar áherslur eins og var fyrir lagasetninguna 1996.“ Þetta er sýn Félags framhaldsskólakennara á þessari skrautfjöður sem mér heyrist að margir stjórnarliðar hafi dregið fram í umræðunni, þ.e. að verið sé að veita skólunum meira frelsi varðandi námsframboð. Hér eru færð rök fyrir því að efast megi um að það sé nógu skýrt eins og frumvarpið liggur fyrir núna, að það verði að veruleika. Í öðru lagi segir, með leyfi virðulegs forseta: „Í nefndarálitinu er talað gegn skerðingu á inntaki stúdentsprófsins og lögð áhersla á að útfærslan og vinnan í framhaldi af nýjum lögum eigi að miðast við það. Þessu ber að fagna. Félagið telur engu að síður mikilvægt að vinna gegn hættu á „útþynningu“ stúdentsprófsins sem háskólarnir hafa varað sterklega við. Tilgreina verður lágmarksfjölda námseininga til stúdentsprófs.“ Virðulegi forseti. Hér er verið að fara inn á einmitt það atriði sem mesta rifrildið eða mesta rökræðan hefur kannski orðið um í dag, þ.e. um stöðu stúdentsprófsins. Er verið að útþynna það eða ekki? Eins og framhaldsskólar skynja þá stöðu telja þeir að það verði m.a. að tilgreina lágmarksfjölda námseininga til stúdentsprófs. Þeir hafa því greinilega mjög mikinn vara á sér gagnvart því að það sé rétt að ekki sé verið að þynna út stúdentsprófið. Í þriðja lagi segir, með leyfi virðulegs forseta: „Í skýrslunni Breytt námsskipan til stúdentsprófs (2004) komu fram áform um að stytta námstíma til stúdentsprófs um eitt ár með því að skerða námið. Til mótvægis var talað um að hægt væri að færa einhverja framhaldsskólaáfanga yfir til grunnskólans auk þess sem til stóð að lengja skólaárið um fimm daga. Í þingræðum á vordögum 2007 kom fram að öll slík áform hefðu verið lögð til hliðar. Taka þarf af tvímæli um að breytingarnar sem nú eru boðaðar með frumvarpinu feli í sér skerðingu á náminu. Ljóst er að færsla framhaldsskólaáfanga yfir til grunnskólans og lenging skólaársins um fimm daga vega ekki upp námseiningar sem svara til heils árs náms.“ Hér er, virðulegi forseti, áfram haldið fram rökræðu um stúdentsprófið og félagið gefur í skyn og segir að taka þurfi af tvímæli um að breytingarnar feli ekki í sér skerðingu á náminu. Félag framhaldsskólakennara er því greinilega í óvissu með það og telur að það sé ekki ljóst eins og frumvarpið er sett fram. Og þrátt fyrir að félagið hafi séð hvað stendur í nefndarálitinu, sem stjórnarliðar hafa mikið vitnað í, þá er það upplifun félagsins á málinu að þetta sé alls ekki þannig að búið sé að taka tímann um að ekki eigi að þynna út stúdentsprófið. Í fjórða lagi segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er ráðgert að lengja skólaárið um fimm daga. Af efni frumvarpsins verður ekki ráðið hvað á að gera við þessa daga.“ Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir tók þessa athugasemd heldur óstinnt upp og færði rök fyrir því að ef þingið væri með leiðbeiningar um hvað ætti að gera við þessa fimm daga þá yrði því tekið sem íhlutun í innra starf framhaldsskólans. Ég skal ekki segja til um það en alla vega kemur þessi athugasemd frá Félagi framhaldsskólakennara hingað í opnu bréfi til þingmanna. Þá segir í fimmta lagi, virðulegi forseti: „Í frumvarpinu er ráðgert að taka upp einingakerfi evrópskra háskóla í íslenskum framhaldsskólum. Hugmyndunum um ECTS-einingarnar var kastað skýringalaust inn í frumvarpsvinnuna á haustdögum 2007 og fengust aldrei ræddar á þeim vettvangi þrátt fyrir ítrekaðar óskir kennarasamtakanna. Skýra þarf tilgang þess að ráðast skuli í þessa grundvallarbreytingu.“ Hérna eru framhaldsskólakennarar í félagi sínu að mótmæla því að taka eigi upp einingakerfi evrópskra háskóla inn í íslenska framhaldsskóla og telja sig ekki átta sig á því í hvaða tilgangi og þeir vilja fá skýringar af hverju verið er að leggja þetta til í frumvarpinu. Ég heyrði ræðu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur þar sem hún taldi sig hafa upplýsingar um það að hvergi væri í framhaldsskólum verið að notast við þessar ECTS-einingar í Evrópu. Kannski er það rétt, ég þekki það ekki, en ég hef a.m.k. ekki heyrt svör frá stjórnarmeirihlutanum um það hvort hér sé um eitthvert séríslenskt fyrirbæri að ræða, hvort við séum að fara inn í eitthvert sérkerfi sem ekki er notað annars staðar. Ég átta mig ekki á því, virðulegi forseti. Í sjötta lagi stendur í þessu opna bréfi til þingmanna, með leyfi virðulegs forseta: „Í frumvarpinu þarf að birtast ótvíræður vilji stjórnvalda til að styrkja fjárhagslegt svigrúm og forsendur framhaldsskóla til að bjóða nemendum upp á nám við hæfi, fjölbreytt nám og sveigjanlega námsframvindu.“ Maður sér þetta oft þegar verið er að fjalla um frumvörp að hagsmunasamtök og þeir sem vinna í þeim málaflokkum sem fjallað er um hverju sinni í frumvarpasmíði kalla oft eftir verðmiða á því sem gera á samkvæmt frumvörpunum og hér er verið að kalla eftir því. Verið er að kalla eftir fjárhagslegu svigrúmi. Ég vil halda því til haga, virðulegi forseti, að hv. þm. Katrín Júlíusdóttir sagði hér mjög bratt í andsvari áðan að verulega mikið fjármagn - ég man ekki nákvæmlega hvernig þetta var sagt, en alla vega voru sterk lýsingar- og áhersluorð notuð - yrði sett í framhaldsskólana. Það er ágætt að setja það á bak við eyrað til að rifja það upp síðar af því að maður ætlast þá til þess að ríkisstjórnarflokkarnir með Samfylkinguna sem aðalvopnið í þeirri baráttu, fyrst þessi yfirlýsing kom frá Samfylkingunni, styrki fjárhagslega allt framhaldsskólastarf í landinu. Þetta var það einbeitt yfirlýsing frá hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur að við munum ekki gleyma henni og munum minna hv. þingmann á hana við þau tækifæri sem þar sem það á við. Í sjöunda lið segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið er óskýrt um framhaldsskólapróf og fræðsluskyldu til 18 ára aldurs. Hér verða að koma fram skýrari áform um að stjórnvöld ætli sér að taka aukna ábyrgð á námsvist og skólagöngu ólögráða nemenda. Með fræðsluskyldunni þarf að veita nemendum skilgreindan rétt til framhaldsskólavistar í grennd við heimili sitt. Það mundi ráða bót á þeirri miklu námsaðgreiningu nemenda sem ríkir á skólasvæði suðvesturhornsins.“ Gott og vel. Ég ætla að vinda mér beint í áttunda lið, með leyfi virðulegs forseta: „Í frumvarpinu felast misjöfn tækifæri eftir landshlutum. Smærri skólar í dreifðum byggðum geta lent í erfiðleikum með að bjóða upp á þá breidd í námi sem þeir þurfa til að sinna sínu byggðarlagi. Gera þarf grein fyrir mótvægisaðgerðum gegn vaxandi aðstöðumun milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis í þessum efnum.“ Hér kallar Félag framhaldsskólakennara eftir því að brugðist verði við vaxandi aðstöðumun milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis í þessum efnum. Ég skil alveg að menn vilji kalla eftir slíku, en ég tel að það sé mjög erfitt að taka beint á því máli. Auðvitað viljum við hafa tækifæri á landsbyggðinni og hér á höfuðborgarsvæðinu sem líkust. En á sama tíma sjáum við að það er talsverður aðflutningur fólks frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Eðli máls samkvæmt verður erfiðara að bjóða upp á mikla breidd og mikla fagmennsku varðandi kennslu í framhaldsskólunum í fámenninu. Eðli málsins samkvæmt verður það erfiðara. Skoða þarf sérstaklega hvernig á að minnka aðstöðumuninn eða alla vega stöðva þessa þróun. Ég tel að það geti orðið ansi erfitt, því miður, virðulegur forseti. En þetta er tengt byggðavandanum sem er mjög flókinn í eðli sínu. Hugsanlega er hægt að taka á þessu með einhverjum hætti með vaxandi tækni en ég held að þetta verði mjög erfitt mál. En ég skil alveg að þessi krafa er gerð af Félagi framhaldsskólakennara. Þá vil ég fara í næsta atriði, sem er níundi liðurinn í þessu bréfi. Ég vitna beint í það, með leyfi virðulegs forseta: „Frumvarpið tryggir ekki ólögráða framhaldsskólanemendum sambærilegan stuðning, ráðgjöf og þjónustu og ólögráða nemendum á öðrum skólastigum. Mikilvægt er að taka upp sambærileg ákvæði um þessi atriði og í frumvarpi um grunnskóla þannig að litið verði á skólagöngu ólögráða nemenda sem eina heild frá upphafi skyldunáms til 18 ára aldurs.“ Hér er verið að benda á mjög mikilvægt atriði og ég tek undir það. Í tíunda lið segir, virðulegur forseti: „Í frumvarpinu þarf að fjalla með skýrari hætti um tengsl milli grunnskóla og framhaldsskóla.“ Í ellefta lið segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu þarf að fjalla með skýrari hætti um aukna náms- og starfsráðgjöf fyrir nemendur í framhaldsskólum.“ Gagnvart þessari röksemdafærslu er einmitt getið um það í nefndaráliti minni hlutans að náms- og starfsráðgjöf fyrir nemendur í framhaldsskóla - það er álit minni hlutans að ekki sé tekið nógu skýrt á þeim þætti í frumvarpinu. Hér kemur fram að Félag framhaldsskólakennara er sama sinnis. Í tólfta lið segir, með leyfi virðulegs forseta: „Frumvarpið tryggir ólögráða nemendum ekki gjaldfrjálsa skólagöngu eins og margar tillögur starfshópa að tíu punkta samkomulaginu gerðu ráð fyrir. Ákvæði frumvarpsins um að komið verði til móts við kostnað nemenda vegna námsgagna eru óútfærð.“ Ég ætla ekki að taka upp tilvitnanir í beinan texta frá kosningaloforðum, m.a. Samfylkingarinnar, en í síðustu kosningabaráttu var Samfylkingin mjög brött gagnvart kostnaði nemenda vegna námsgagna á öllum skólastigum. Allt átti að vera ókeypis og verður gaman að sjá hvort koma eigi því kosningaloforði í höfn og hvenær það þá verður. Samfylkingin verður rukkuð um það við þau tækifæri sem gefast. Í þrettánda lið segir, með leyfi virðulegs forseta: „Setja þarf skýr gæðaviðmið um þjónustu við nemendur í fjar- og dreifnámi í 21. gr. og einnig að tryggja jafnan aðgang þeirra að náminu. Fjar- og dreifnám felur í sér breytingar á kennsluháttum sem munu hafa áhrif á gæði í skólastarfi til framtíðar.“ Þetta er mjög mikilvægt atriði. Fjar- og dreifnám mun líklega aukast í framtíðinni. Það var ekki fyrir hendi fyrir örfáum árum síðan þannig að það er mjög spennandi. Hér er þeim ábendingum komið á framfæri að setja þurfi skýr gæðaviðmið varðandi þessa þjónustu svo að hún verði góð og væntanlega sem líkust um allt land. Í síðasta liðnum í opnu bréfi til þingmanna frá Félagi framhaldsskólakennara segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið þarf að tryggja aukinn rétt nemenda og kennara til þátttöku í ákvörðunum um innra starf framhaldsskóla. Skilgreina þarf betur verksvið skólafunda og verksvið kennarafunda. Breytingarnar sem lagt er til að gerðar verði á verksviði kennarafunda miðað við núgildandi lög eru hvorki faglegar né skynsamlegar. Þær eru heldur ekki í samræmi við markmið frumvarpsins um aukið vægi kennarafunda í tengslum við námskrárgerð og stefnumótun skóla.“ Hér er verið að færa rök fyrir því að það þurfi að skýra þetta betur í frumvarpinu, virðulegur forseti. Varðandi þetta atriði vil ég minnast á það sem fram kom í ræðu hjá, að mig minnir, hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur um hlutverk foreldra. Það er nýmæli í frumvarpinu að kveðið er á um það í frumvarpinu. Ég tel afar mikilvægt að samstarf við foreldra verði aukið gagnvart framhaldsskólanum og reyndar gagnvart öllum skólastigum en sérstaklega gagnvart framhaldsskólanum. Maður finnur það svolítið á eigin skinni að tengslin við framhaldsskólann eru talsvert minni en tengslin við leikskólann og grunnskólann. Þar er hægt að bæta verulega úr og það er ánægjuefni að vísbendingar eru um að við séum að stefna í þá átt, virðulegur forseti. Í umræddu bréfi er meiri texti. Hann er nú ekki mjög langur en ég ætla að lesa hann af því að þar eru mjög einbeittar ábendingar. Þar segir, með leyfi forseta: „Þegar frumvörpin um skólastigin þrjú eru borin saman kemur greinilega fram að frumvarpið um framhaldsskólann boðar mestu og stærstu breytingarnar. Þær eru þó hreint ekki allar sýnilegar því gert er ráð fyrir að menntamálaráðherra setji tugi reglugerða um ýmis atriði í nýjum lögum. Það hlýtur að vera réttmæt og eðlileg krafa að löggjafinn skýri betur einstök atriði í stað þess að setja ákvarðanir um þetta alfarið í hendur ráðherra.“ Hér er komið inn á atriði sem fleiri þingmenn hafa gert að umtalsefni, að of mikil lausatök séu á því hvað hæstv. ráðherra getur sett mikið af reglugerðum. Þetta er ekki ný umræða. Þetta hefur verið dregið fram í fjölmörgum frumvörpum. Það er alltaf mjög erfitt að finna hinn gullna meðalveg í þessu. Hvað á að veita ráðherra mikið frelsi? Hvað á löggjöfin að vera skýr á því hvert hann vill fara? Það er ekki hægt að geirnegla allt niður. Alls ekki, það væri mjög óeðlilegt. En það er líka mjög óeðlilegt að þingið framselji of mikinn hluta af valdi sínu. Það er mikil jafnvægislist hvernig skera á þar á milli. En það er alla vega tilfinning Félags framhaldsskólakennara að verið sé að gefa ráðherra fullfrjálsar hendur. Ég skynja þessa ábendingu þannig, virðulegur forseti. Síðan kemur hér áfram, með leyfi virðulegs forseta: „Þegar frumvarpið fór inn á þing á jólaföstu átti það töluvert langt í land með að verða að nothæfum lagaramma fyrir skólastigið. Svo er enn, núna þegar örfáir dagar eru til þess að þingið geri hlé á störfum sínum. Hætta er á því, verði frumvarpið nú keyrt í gegnum þingið, að fólk standi uppi með lög sem endurspegla ekki álit og góðan vilja löggjafans. Nauðsynlegt er að gefa sér tíma til eðlilegrar þróunar á ýmsum greinum, samræmingar og annarra nauðsynlegra lagfæringa.“ Hér er nokkuð bratt farið hjá Félagi framhaldsskólakennara en sýnir að félagið hefur trú á því að góður vilji sé til staðar hjá löggjafanum en frumvarpið endurspegli það ekki og nauðsynlegt sé að gefa sér tíma til að gera breytingar á því. Ég held áfram að vitna í bréfið, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að frumvarpið verði ekki að lögum frá Alþingi nema í sátt við nemendur, kennara og skóla og að ekki fari á milli mála að ný lög um framhaldsskóla skili nemendum jafngóðri menntun og þeim stendur nú til boða. Auk þess er grundvallaratriði að nægt fjármagn verði tryggt til að standa undir öllum kostnaði sem til fellur vegna þeirra breytinga sem ný lög munu hafa í för með sér. Mikill ágreiningur var um mörg stór efnisatriði í vinnunni að samningu frumvarpsins og vegna vinnubragða. Stefnumótunarvinnu ýmissa fjölskipaðra nefnda sem unnu að tíu punkta samkomulagi KÍ og menntamálaráðherra frá 2. febrúar 2006 og sem hafa átti til hliðsjónar við frumvarpsvinnuna var í raun ýtt til hliðar. Fulltrúar KÍ í endurskoðunarnefndinni treystu sér ekki til að standa að skilabréfi nefndarinnar til menntamálaráðherra vegna þessa og sögðu sig frá vinnunni.“ Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að gera þetta að löngu umtalsefni. Aðrir hv. þingmenn hafa farið yfir það hér hvernig þetta bar allt að. En það er ljóst að sú undirbúningsvinna sem var eðlileg og sjálfsögð sprakk á framhaldsskólafrumvarpinu og þess vegna sitjum við uppi með þennan ágreining hér enn. Það fer að líða að lokum þessa bréfs. Hér segir, með leyfi virðulegs forseta: „Að lokum skal minnt á einfalda staðreynd. Núverandi áfangakerfi framhaldsskóla, sem kom til fyrir rúmum 30 árum, varð til vegna atorku og hugsjóna þeirra sem störfuðu í skólunum. Nú þegar ætlunin er að færa skólunum aftur það umboð sem þeir eitt sinn höfðu til að móta sínar áherslur til hagsbóta fyrir nemendur og skólastarfið er lykilatriði að sátt ríki hjá starfsmönnum skólanna sem munu bera uppi breytingastarfið.“ Ég vil taka undir þetta. Það er mjög óheppilegt að ekki ríki sátt um frumvarpið. Ég tek það fram að það er ekki bara Félag framhaldsskólakennara sem er ósátt. Við höfum fengið ábendingar frá fjölmörgum skólum þar sem kennararnir vinna, þetta er talsverður hópur. Reyndar eru þeir kennarar meira og minna í félaginu. En þetta eru þeir kennarar sem starfa á því skólastigi sem verið er að fjalla um og álit þeirra hlýtur að vega mjög þungt í umræðunni. Svo er hér rúsínan í pylsuendanum, a.m.k. fyrir okkur í stjórnarandstöðunni, en ég er nú ekki viss um að stjórnarþingmönnum þyki svo vera. Ég ætla að vitna í síðustu setningarnar í þessu bréfi, með leyfi virðulegs forseta. Þetta er sem sagt bein áskorun á þingmenn: „Félag framhaldsskólakennara leggur fast að þingmönnum að bíða með að samþykkja ný lög um framhaldsskóla. Næstu mánuði ætti að nota til þess að sníða af frumvarpinu helstu gallana og ná sáttum um þessi mikilvægu mál. Eru kennarasamtökin fús sem fyrr að leggja góðum málefnum lið.“ Undir þetta skrifa Aðalheiður Steingrímsdóttir formaður og Magnús Ingólfsson, varaformaður Félags framhaldsskólakennara, Kennarasambandi Íslands. Í niðurlagi þessa bréf er áskorun á þingmenn. Félagið leggur fast að þingmönnum að bíða með að samþykkja ný lög um framhaldsskóla og skorar á þingmenn að nota næstu mánuði til þess að sníða af frumvarpinu helstu gallana og ná sáttum um þessi mikilvægu mál. Kennarasamtökin vilja aðstoða við það. Ég trúi ekki öðru en að hægt sé að ná sátt um þetta. Ég held varla að málið sé þess eðlis að útilokað sé að ná sátt um framhaldsskólann frekar en að hægt var að ná sátt um grunnskólann og leikskólann sem eru líka geysilega mikilvæg og merkileg skólastig. Ég trúi ekki öðru en að hægt sé að ná sátt um þessi mál. Það er mat mitt, virðulegur forseti, að eðlilegast væri að bíða með þetta mál og færð eru rök fyrir því í nefndarálitinu að vísa málinu frá vegna þessa ósættis. Auðvitað má deila um hvort vísa eigi málinu frá yfirleitt. Það er alla vega ekki hægt að segja að málið hafi komið inn korteri fyrir þinglok. Það kom fram í desember og hefur verið í menntamálanefnd í góðan tíma og fengið þar hefðbundna meðferð, umsagnir, gesti á fundi - langur listi yfir gesti sem komu á fundi er hér í nefndaráliti þannig að búið er að liggja talsvert yfir þessu máli. En það hefur greinilega ekki breyst nógu mikið í meðförum nefndarinnar til þess að minni hlutinn telji eðlilegt að afgreiða það. Stór hópur framhaldsskólakennara er afar ósáttur og skorar á þingið að bíða með málið, keyra það ekki í gegn heldur setjast betur yfir það og reyna að leysa þann ágreining sem er uppi. Ég á nú frekar von á því að málið fari inn í nefnd milli 2. og 3. umr. í ljósi þess að mikill ágreiningur er um það. Þá verður nefndin bara að ræða hvað hún vill gera við málið. Það getur svo sem skapað eitthvert uppnám hér á síðustu dögum þingsins, bæði þetta mál og auðvitað önnur stórmál sem eru hér í skoðun og sem ég býst við að meiri hlutinn vilji afgreiða á síðustu dögum þingsins. Ég vil líka í lok ræðu minnar tala um kostnað. Það er mjög óljóst hvað þetta allt kostar. Þó segir í umsögn fjármálaráðuneytisins að t.d. muni sú nemendafjölgun sem verður vegna þess að fræðsluskyldan hækkar upp í 18 ára aldur kosta 500 millj. kr. og að fjölgun vinnudaga um fimm daga á skólaári muni kosta allt að 350 millj. kr. Það eru sem sagt færð rök fyrir ákveðnum fjárútgjöldum - ég ætla nú ekki að fara að lesa alla kostnaðarumsögnina en það er alveg ljóst að þetta frumvarp kostar heilmikla fjármuni. Það kemur líka fram - og það er regla sem ríkisstjórnin sjálf hefur sett sér að eigi við um meðferð mála við 2. umr. fjárlagafrumvarps - að gert er ráð fyrir því að með frumvörpum sem leiða til aukinna útgjalda skuli fylgja tillögur um hvernig dregið verður úr öðrum útgjöldum á móti til að útgjaldaramminn skekkist ekki. En tillögur um slíkar mótvægisráðstafanir vegna þessa frumvarps liggja ekki fyrir af hálfu menntamálaráðuneytisins. Ráðuneytið viðurkennir þó að þetta muni kosta fjármagn. Það hlýtur bara að vera, það blasir við að þetta mun kosta talsverða fjármuni. Það eru þó engar ábendingar um mótvægisráðstafanir til þess að taka þá fjármuni inn annars staðar. Ríkisstjórnin kemur ekki með neitt slíkt. En það er ekki einsdæmi, virðulegur forseti. Þetta hef ég séð með fjölmörgum frumvörpum sem hæstv. dómsmálaráðherra 

Hæstv. forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um framhaldsskóla og höfum fengið góða kynningu á nefndaráliti meiri hluta menntamálanefndar og jafnframt nefndaráliti minni hlutans í ræðum hér í dag. Þó að það hljóti að vera þannig þegar maður kemur svona seint inn í umræðuna að mikið verði um endurtekningar þá ætla ég að taka mér góðan tíma í að fara yfir frumvarpið frá mínum sjónarhóli, fara yfir hvernig það lítur við mér og hvaða afstöðu ég hef tekið eftir að hafa verið að vinna með þetta mál frá því á haustmánuðum. Það er rétt í byrjun að rifja upp aðdragandann að gerð frumvarpsins. Strax í júní 2006 var skipuð nefnd til að endurskoða lögin frá 1996 og það gerðist í framhaldi af svokölluðu tíu punkta samkomulagi sem Kennarasambandið gerði samning um við menntamálaráðuneytið til þess að bæta skólastarf í landinu. Því skal ekki leynt að þessi vinna fór í gang eftir að verið hafði talsverð umræða um skólamál og gríðarleg óánægja út af blárri skýrslu sem lögð fram árið 2004 þar sem áform voru um að stytta nám til stúdentsprófs niður í þrjú ár. Ég skildi raunar aldrei af hverju menn töldu stúdentsprófið í árum vitandi það að mikill eða stór hluti þeirra nemenda sem ljúka stúdentsprófum frá framhaldsskólum landsins gera það úr áfangaskólum. Þar hefur verið mikill sveigjanleiki til að ljúka stúdentsprófum á mismunandi tíma, allt frá þremur og hálfu ári - jafnvel styttra - og upp í fimm, sex ár og jafnvel lengur. Meðaltími stúdentsprófsins hefur sjálfsagt verið einhvers staðar á bilinu fimm til sex ár og það hefur oft verið rætt í skólasamfélaginu að full ástæða væri til þess að stytta það en ég skildi raunar aldrei af hverju var talað um þrjú ár. Nefndin sem skipuð var 2006 fékk ákveðin verkefni. Þar voru sett markmið sem fjölluðu um að auka samfellu í skólastarfi og stuðla að bættum námsárangri, þ.e. meiri skilvirkni í skólastarfinu hvað nemendur varðar og reyna að koma því þannig fyrir að flestir ljúki skólagöngu með skilgreindum námslokum úr framhaldsskóla. Það var gert til að minnka brottfall úr skóla. Jafnframt var sett það markmið að allir nemendur ættu að eiga kost á námi við hæfi og að góð tengsl séu við aðliggjandi skólastig, þ.e. við grunnskólann og við háskólastigið. Marka átti skýrari leiðir fyrir nemendur til að stunda nám við hæfi og skapa skilyrði fyrir aukinn sveigjanleika í námi. Þetta lagði nefndin af stað með. Í tíu punkta samkomulaginu voru settir í gagn margir starfshópar um starfsnám, fjar- og dreifnám, almenna námsbraut, sveigjanleika og fjölbreytileika í skipulagi náms og námsframboða og um náms- og starfsráðgjöf. Það er nú ekki víst að ég fari rétt með titlana á öllum en efnislega held ég að ég fari rétt með hvaða hópar voru skipaðir. Allir þessir hópar hafa skilað tillögum sem er gríðarlega gott efni í alla framhaldsskólaumræðuna og menntaumræðuna almennt í sambandi við framhaldsskólann. Það er fóður sem á eftir að nýtast í framhaldi af þeirri vinnu sem fylgir ef þetta frumvarp verður að lögum. Það er kannski upphafið að mikilli vinnu í íslenskum skólum frekar en búið sé að móta fast framhaldsskólastig með frumvarpinu sem hér er lagt fram. Það skal tekið fram að þessi nefnd sem ég gat um og tók til starfa árið 2006 átti að ljúka störfum á síðasta ári. Nefndin lauk störfum án samkomulags. Framhaldsskólakennarar voru ósáttir við vinnuna í nefndinni og tóku ekki þátt í afgreiðslu á málinu á lokastigi og er leitt að þannig hafi málum lyktað. Þar er alls ekki við framhaldsskólakennara eina að sakast, það er ég fullviss um. Málið kom svo til kasta ríkisstjórnarinnar og var skoðað þar. Gerðar voru þó nokkrar breytingar á því áður en það var lagt inn til þingflokkanna. Það kom svo þaðan inn í þingið í desember síðastliðnum. Lögð var töluverð áhersla á að frumvarpið kæmi inn í þingið einmitt í desember þannig að hægt yrði að senda það til umsagna fyrir jól þannig að umsagnir bærust strax í janúar eða í byrjun febrúar. Nefndin hefði þá góðan tíma til að taka á móti þeim, fara yfir þær og eiga viðtöl við gesti. Auðvitað hefur þetta verið gríðarleg vinna og menntamálanefnd hefur unnið mjög gott starf við skoðun á þessu frumvarpi. Þegar frumvarpið var lagt fram kom fram að megináherslurnar í þessu nýja frumvarpi eru m.a. að fræðsluskylda er lengd til 18 ára. Við getum skoðað það betur á eftir. Tekið er fram að stúdentsprófið verði óskert, það miðist við kröfur og væntingar nemenda, sveigjanleika og fjölgun námsleiða, sem er nánast heitið á einni af skýrslunni úr tíu punkta samkomulaginu sem nefnt var áður. Efla á ráðgjöf og stuðning og auka sérþjónustu í framhaldsskólum. Ákvæði er um framhaldsskólapróf sem byggt er á sérstökum námsbrautum. Markmiðið með frumvarpinu er að draga úr miðstýringu í námsframboði og námsgagnagerð, búa til sérstaka námsbraut í skóla sem byggi á styrkleika og sérstöðu. Það er beinlínis markmið frumvarpsins að reyna að auka möguleika skóla til þess að taka mið af séraðstæðum á landsvæðum eða áralangri reynslu eins og hér hefur verið nefnt. Skólar eins og Menntaskólinn á Akureyri, Menntaskólinn í Reykjavík og aðrir gætu þá unnið út frá sínum hefðum. Lögin mundu ekki ýta því til hliðar. Ágreiningurinn við lagasetningu af þessu tagi er: Eiga lög um framhaldsskóla að vera rammi utan um eitthvert starf, áframhaldandi vinnu og leiðbeiningar um meginmarkmið? Með hvaða hætti á að standa að frekari vinnu í sambandi við framhaldsskólann? Á að fara út í ítarlegri löggjöf, setja strangari ákvæði, reyna að sjá fyrir hvaða möguleikar geta komið upp í sambandi við rekstur og starf skólanna og þrengja þannig rammann í byrjun? Ég verð að viðurkenna að ég sagði á sínum tíma þegar grunnskólalögin voru orðin býsna ítarleg og aðalnámskráin var orðin 1100 blaðsíður að þetta væri út af fyrir sig ágætt fyrir okkur í grunnskólunum að fá slíka löggjöf og reglugerð sem aðalnámskráin væri. Það mætti þó ekki vera svo í mörg ár vegna þess að slík stýring ofan frá eyðilegði fullkomlega þá eiginleika sem við viljum að íslenskt skólakerfi hafi. Hún eyðilegði sveigjanleikann, fjölbreytileikann og möguleikana á því að bregðast við ólíkum aðstæðum á hverjum tíma. Hafi nokkurn tíma verið ástæða til að skólakerfið væri sveigjanlegt og gæti brugðist við ólíkum aðstæðum þá held ég að það sé núna. Ég held að öllum sé augljóst að ef við ætlum að binda allt, hvort sem er í lög eða reglugerðir, útfært í einstökum atriðum þá lifir slík löggjöf í mjög skamman tíma. Löggjöfin sem við höfum endurskoðað hér hefur að vísu gengið í gegnum ýmsar breytingar en hún er þrátt fyrir allt frá árinu 1996 þannig ekki er oft gripið til laganna. Ég held að það sé ágætt að við höfum í huga þegar við búum til lög af þessu tagi hversu þröng þau eiga að vera. Fleiri hugmyndir sem komu fram með þessu frumvarpi, m.a. að mat á vinnu nemenda í öllu námi á framhaldsskólastigi, þar með talið í iðn- og verknámi, skuli vera gagnsætt og jafngilt stúdentsprófi á bóknámsbrautum. Það var líka markmið frumvarpsins að taka á sveigjanleika á mörkum skólastiga, þ.e. á milli grunn- og framhaldsskóla og milli framhaldsskóla og háskólastigs og það er gert í frumvarpinu. Þó verður að taka fram varðandi grunnskólann að ákvæðin um þessi tengsl og skil grunnskóla upp í framhaldsskóla eru fyrst og fremst í grunnskólafrumvarpinu en ekki í framhaldsskólafrumvarpinu. Það vekur því athygli þegar menn tala um að það þurfi skýrari reglur í framhaldsskólalögunum þá hafa þeir kannski ekki skoðað það sem stendur í grunnskólalögunum um skil á milli skóla. Full ástæða var til að taka á hlutunum þar vegna þess að framhaldsskólarnir voru m.a. farnir að seilast eftir nemendum niður í grunnskólann. Nemendur voru farnir að hoppa jafnvel yfir 10. bekk án þess að skólastjóri gæti neitt haft um það að segja hvort viðkomandi hefði lokið hæfilegu námi. Á því er tekið í grunnskólalögunum og skýrt betur út. Eftir sem áður á eftir að útfæra - og það hefur verið að gerjast í gegnum tíðina - hvaða framhaldsskólaeiningar er hugsanlegt að taka á grunnskólastigi og hverjar ekki. Það kemur líka fram í þessum meginhugmyndum frumvarpsins að skólar beri ábyrgð á vinnustaðanámi. Það er örlítil breyting á því. Það er ekki einstaklingurinn sem ber ábyrgð á því að finna sér vinnustað í verknáminu heldur er skólinn látinn bera þá ábyrgð og svo eru nánari útfærslur á því í frumvarpinu. Það er talað um að gæði náms verði tryggð með því að efla innra og ytra mat á skólastarfi og með stuðningi við umbætur í skólastarfi. Þetta voru markmiðin sem lagt var af stað með og ef maður skoðar þau þá held ég að það hafi enginn ágreiningur í sjálfu sér verið um þetta. Það er enginn ágreiningur um þau markmið sem menn settu sér í byrjun. Ég held raunar ekki heldur að það sé neinn ágreiningur um það sem er í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar varðandi menntakerfi í fremstu röð sem ég ætla í sjálfu sér ekki að eyða tíma í að lesa. En það er þó yfirlýst markmið að allt menntakerfi þjóðarinnar frá leikskóla til háskóla verði í fremstu röð í heiminum. Það er nú ekki minna en það. Ég held að það sé enginn ágreiningur um þetta. Ég held að við eigum að muna það að þó að við séum að setja hér lög um öll skólastig þá er það ekki gert af illri neyð. Það er ekki gert vegna þess að hér sé eitthvert vandræðaástand á öllum skólastigum heldur einfaldlega vegna þess að við höfum sannfæringu fyrir því að við getum gert betur og kannski að mörgu leyti sáum við að breytingarnar hafa orðið mestar eða mjög miklar einmitt á framhaldsskólastiginu og það var kominn tími á að við reyndum að bregðast við, að bjóða upp á fjölbreyttari námsleiðir til þess að menn gætu verið með löggilt próf eða lokið einhverjum ákveðnum einingum á framhaldsskólastigi og væru ekki skilgreindir sem brottfallsnemendur jafnvel þó að þeir hafi lokið árum með fullum námsárangri. Þetta var markmiðið með lögunum í upphafi. Þegar þetta frumvarp kom fram kom, eins og ég sagði áður, alveg fjöldinn allur af umsögnum og gestir komu. Veigamiklar umsagnir bárust meðal annars frá kennarasamtökunum sem höfðu yfirgefið málið nauðugir viljugir, þ.e. það var tekið úr höndunum á þeim fyrir áramótin og full ástæða er til þess að vera óánægðir með að það hefði verið með þeim hætti. Samtímis held ég að það hafi verið bara mikilvægt að málið kæmist inn í nefndina og hlyti þar umfjöllun. Við fengum minnisblað frá Félagi framhaldsskólakennara í janúar 2008. Það var um frumvarp til framhaldsskóla fyrir félagsdeildir. Þetta minnisblað er ég með og margt af þeim punktum sem birtast síðan í þeim yfirlýsingum sem komu frá formanni og varaformanni Félags framhaldsskólakennara núna nýlega - það var sent til allra þingmanna, frá þeim Aðalheiði Steingrímsdóttur formanni og Magnúsi Ingólfssyni, varaformanni Félags framhaldsskólakennara, Kennarasambands Íslands - þar sem þau fara yfir málið. Þetta eru nánast sömu atriðin. Þessir fulltrúar kennarasamtakanna telja að frumvarpið taki ekki með fullnægjandi hætti á þeim atriðum sem þarna voru í upphafi. Ég ætla að leyfa mér að fara aðeins yfir þessi atriði, þ.e. hvort ég gæti stutt þetta frumvarp, hvort ég væri sáttur við þann árangur sem náðist með frumvarpinu, hvort mikið stæði út af. Ég verð að viðurkenna það þó að sjálfsagt hef ég verið með allt önnur gleraugu og ekki verið sammála Félagi framhaldsskólakennara um það hversu mikið ætti að binda í lög. Ég tel að lagaramminn eigi að vera mjög opinn. Ég treysti skólasamfélaginu miklu betur en níu manna menntamálanefnd þingsins þrátt fyrir gott samstarf við ýmsa aðila og þrátt fyrir góðan vilja okkar allra sem í nefndinni eru. Ég tel að skólasamfélagið sé miklu betra í að sjá fyrir ýmsa möguleika, ýmis tækifæri og geta brugðist við, fundið nýjar leiðir eftir ólíkum staðháttum í landinu og þess vegna horfði ég ekki eins til þess að við lokuðum hverju einasta atriði til enda, reyndum að negla það inn í löggjöf, enda fannst mér sú krafa oft mótast af því að gamlir draugar væru í farteskinu frá því 2004, frá þessari bláu skýrslu, tortryggni sem varð fyrir tíu punkta samkomulagið á milli Félags framhaldsskólakennara og ráðuneytisins. Mér finnst þessir draugar koma alltaf aftur og aftur og það er erfitt í nefndarstarfi og löggjöf árið 2008 að svara fyrir þetta. Um þetta var rætt hér í upphafi umræðunnar um frumvarpið þegar hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir notaði bláu skýrsluna meira og minna sem umræðugrunn í sambandi við endanlegt nefndarálit frá 1. til 2. umr. hér í þinginu. Ég ætla að fara aðeins yfir þessi atriði og ég ætla að taka það fram að athugasemdir Félags framhaldsskólakennara, bæði sem sendar voru í janúar og þær þar sem þeir mæla með að menn seinki frumvarpinu, þ.e. allar þessar athugasemdir eru afar mikilvægar í umræðunni um framhaldsskólann. Í þessu er fullt af hugmyndum og margt af því sem þar er tel ég að eigi fullt erindi í áframhaldandi vinnu og útfærslu úti í skólunum og að þess sé að gæta, bæði í sambandi við vinnu við aðalnámskrár og í sambandi við skólanámskrár sem er krafa á um í frumvarpinu, að þetta komi þar aftur og að þeim hugmyndum sem þarna eru verði haldið vakandi þó að ég hafi ekki talið að þetta ætti erindi í lagafrumvarpið um framhaldsskóla, frumvarp eða lög sem giltu þá um alla framhaldsskóla í landinu hvort sem þeir væru á smærri stöðum úti á landi, hvort sem það væri dreif- og fjarnámsskólinn á Patreksfirði sem sækir inn í Grundarfjörð, Fjölbrautaskóli Vesturlands á Akranesi eða Menntaskólinn í Reykjavík. Athugasemdin sem kom í upphafi var að frumvarpið byggði því miður aðeins að hluta til á tíu punkta samkomulaginu og vantar þar í að nýta álit - það kom fram - nefnda um náms- og starfsráðgjöf og fjar- og dreifnám. Ég get alveg tekið undir það að því fer fjarri að teknar séu inn allar hugmyndir sem hafa komið í þessum mörgu skýrslum sem ég nefndi áðan. Þær skýrslur liggja fyrir. Hluti af því er birt hér sem fylgiskjöl hjá áliti minni hlutans, mjög margir góðir punktar. Ef við tökum til dæmis náms- og starfsráðgjöfina þá er óskað eftir því í þessari skýrslu að hún verði efld. Það er augljóslega og mjög vel tekið á því í frumvarpinu. Það er líka talað um skilgreininguna á því hvaða menntun þarf að liggja að baki því að vera með náms- og starfsráðgjöf. Það er einnig gert. Það er gert inni í lagatextanum. En það er líka gert í skýringum því þegar talað er um náms- og starfsráðgjöf og þá menntun sem þeir ráðgjafar þurfa að hafa þá er skýrt þar að verið sé að tala um háskólanám eða háskólagráðu í þessum fræðum. Það sem ekki kemur inn til dæmis - það eru auðvitað fleiri atriði - það er að ekki er sett nemendafjöldaviðmið á bak við fullt starf náms- og starfsráðgjafa. Það er hvergi gert. Það er ekki fjallað um hópstærðir í þessum reglum. Það er ekki fjallað um hversu margir þurfa að vera til þess að það sé ráðið í þessi og hin störf í skólanum, hvað þarf til þess að ráða í bókasafn og svo framvegis. Það er ekki gert með náms- og starfsráðgjöfina. En það er í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að það eigi að efla náms- og starfsráðgjöf. Það er í frumvarpinu sérstaklega í texta. Ég á því afar erfitt með að sætta mig við að þannig sé litið á að þessu hafi ekkert verið sinnt. En því er augljóslega ekki öllu sinnt og það segir sig sjálft því að skýrslan um náms- og starfsráðgjöf er upp á margar blaðsíður. Varðandi fjar- og dreifnámið - við komum nú betur að þessu síðar - ef ég fer í gegnum einstaka punkta þá gildir það sama. Að að hluta til er það komið inn í frumvarpið. Fyrsti punkturinn sem var nefndur fyrir utan þetta almennt um að tíu punkta samkomulagið væri ekki notað að fullu, var um tengsl á milli skólastiga. Þar er ég búinn að koma inn á að það var talað um óskýra inntöku frá grunnskóla. Það er viðfangsefni sem hefur verið töluvert í umræðunni á undanförnum árum og fyrst og fremst er tekið á því í grunnskólafrumvarpinu, þ.e. að skólalok þar skuli vera þannig að skólastjóri útskrifar nemendur og ætli menn að fara upp á framhaldsskólastigið með skírteini úr grunnskóla þá þurfi því að vera lokið formlega í grunnskólanum. Það er hægt að flýta námi þar. En ákvæðið er miklu skýrara en það var áður og það er tekið að verulegu leyti á þeim vandamálum sem höfðu komið upp á undanförnum árum á milli þessara skólastiga. Eftir sem áður eru auðvitað ýmis álitamál, til dæmis að hve miklu leyti grunnskóli geti tekið að sér að kenna framhaldsskólaeiningar, hver eigi að fjalla um það. Ég verð að segja það bara hreinskilnislega hafandi verið grunnskólastjóri í 25 ár og tekið þátt í þessum breytingum á undanförnum árum að ekki treysti ég mér til þess að setja þetta inn í lagatexta hér. Mér finnst miklu betra að menn byggi á reynslu á ólíkum stöðum. Við höfum fylgst með því hvernig Garðabæjarskólarnir þar sem gagnfræðaskólinn eða unglingastigið var í sama húsi og fjölbrautaskólinn höfðu leyst þetta til margra ára sameiginlega og það er hægt að finna um það mörg dæmi, meðal annars á Akranesi þar sem meira að segja tveir grunnskólar leysa þetta með mjög ólíkum hætti. Náttúrufræðin í til dæmis 10. bekk þar er kennd í fjölbrautaskólanum fyrir annan skólann. Það er sem sagt verið að kenna framhaldsskólaeiningar í fjölbrautaskólanum fyrir 10. bekkjar nemendur á sama tíma og þeir eru að ljúka grunnskólaprófi. Sama gildir um gamla skólann minn sem var með kennara sem kenndi framhaldsskólaeiningar í samstarfi við fjölbrautaskólann. Það eru ýmsar aðferðir í þessu. Það sem eftir stendur og það sem skiptir öllu máli og er það sem mér finnst að við eigum að verja og það er gert hér í öllum okkar yfirlýsingum, er að innihaldið verði ekki rýrt, að við förum ekki skemmri skírnir þó að við finnum svona lausnir. Við eigum að hugsa þetta alltaf út frá nemandanum, hvað passi honum. Nemandi sem stendur sig vel getur farið hraðar. Hann þarf ekki að yfirgefa grunnskólann. Hann getur verið að vinna að framhaldsskólaeiningum á sama tíma. Ætlum við að segja honum að hann eigi að vera í fjögur ár á framhaldsskólastiginu? Fyrir mig meikar það ekki neinn sens, svo að ég noti góða íslensku. Það er bara raunar alveg útilokað að tala þannig. Þess vegna sagði ég að þessi hugmynd um þrjú ár var galin á sínum tíma því að skólasamfélagið var löngu búið að breyta sér þannig að við getum ekki talað um kennsluna í árum. Það er talað um minni miðstýringu og námsframboð. Kennarasamtökin báðu um, í athugasemdum sínum í janúar og endurtaka það núna, betri ramma um skyldur stjórnvalda, þ.e. hvers sé ætlast til af þeim um réttindi, nemendur, um starfsaðstæður og það er talað um fjárveitingar. Hér er búið að ræða áður um fjárveitingar. Það kemur auðvitað aldrei inn í svona lög. Það er hægt að setja það í einstakar greinar að útvega skuli peninga. Það er bara yfirleitt ekki gert og ég hélt að menn vissu það að fjárlögin eru því miður sett yfir öll lög þannig að það er alltaf háð þeim fyrirvara að það séu útvegaðir nægir peningar og það höfum við búið við í mörg ár, eins og í framhaldsskólanum, alveg frá 1996 og gengið hefur á ýmsu í gegnum þessi reiknilíkön. Það er ekkert fjallað um reiknilíkanið í framhaldsskólafrumvarpinu enda á það ekkert þar heima. Það er framkvæmdaratriði sem þarf auðvitað að skoða á hverjum tíma og er meingallað að mínu mati. En það á að mæla það sem frumvarpið setur fyrir og við eigum ekki að vera að útlista það hér nákvæmlega. Ég kalla ekki eftir fleiri hlutum þar en hérna eru. Ætlum við að skilgreina hvernig húsnæðið eigi að vera, upp á hvað eigi að bjóða á einstökum stöðum? Það hefur verið stungið upp á að setja inn bókasafn. Ég fékk tillögu um það og hafði ákveðna samúð með því. En hvar ætlum við að hætta? Þýðir það það þegar við förum í slíka upptalningu að það eigi þá að sleppa öllu öðru? Ég held að við getum alveg treyst áralangri hefð. Menn eru að búa skólana okkar mjög vel almennt séð og ég tel enga ástæðu til að útlista þetta nánar. Mér finnst leitt að það skuli vera gert tortryggilegt að menn séu ekki að tryggja að þetta verði í lagi. Svo vil ég nefna einingakerfið sem er eiginlega stærsta viðfangsefnið í öllum athugasemdum. Ég skil þær athugasemdir að mörgu leyti mjög vel. Það er skipt þarna allt í einu um einingakerfi. Það er farið í svokallaðar ECTS-einingar og sótt inn í háskólaumhverfið. Ég get alveg tekið undir að það hafi svo sem ekki verið útfært nákvæmlega af hverju og engar fyrirmyndir eru erlendis frá. Það er nú þannig með íslenska skólakerfið að það sótti sér engar fyrirmyndir þegar við bjuggum til fjölbrautaskólakerfið á áttunda áratugnum. Þeir þróuðu það sjálfir og gerðu það með miklum glæsibrag. Það var að hluta til eyðilagt. Þar var hugmyndin sú að við hættum þessum stúdentshúfudraumum, sem ég kallaði svo á þeim tíma. Ég átti von á því að þegar fjölbrautaskólarnir voru starfræktir að þá mundi verða svipað vægi á útskrift hvort sem um væri að ræða iðn- og verknám eða stúdentspróf. En einhverra hluta vegna þróaðist það þannig að það varð áfram ákveðið misvægi og bóknáminu var alltaf gert heldur hærra undir höfði. Ef ég aftur á móti sný þessu við, hvað mælir þá gegn því að við notum mælieiningarnar öðruvísi? Tímafjöldinn ræður einingafjöldanum í dag þegar við erum að tala um 140 einingar til stúdentsprófs. Það er ekki í lögum. Það er tekið fram. Það er ekki í lögum hvað margar einingar þarf til stúdentsprófs. Það er í aðalnámskrá. Það er í almenna hlutanum frá ráðuneytinu sem skilgreinir það. Aðalatriðið, það sem á að vera á bak við einingar í framhaldsskóla, er auðvitað inntakið og færnin eða kunnáttan. Það er sjónarmiðið út frá nemandanum. Þar hafa menn verið að reyna að nálgast það betur að skoða hvað nemendur kunna, hvaða færni þeir hafa. Getur maður farið hraðar í gegn ef maður hefur með einhverjum hætti aflað sér þekkingar annars staðar en í skóla? Ef slíkt er hægt að meta og ef hægt er að fara í gegnum það hvort það er í fjar- og dreifnámi eða í gegnum það að meta raunfærni viðkomandi þá finnst mér það sjálfsagt mál. Þetta er gert að hluta til fyrir til dæmis nemendur sem koma erlendis frá. Þeir geta farið í Menntaskólann við Hamrahlíð eða annað og tekið stöðupróf þar sem metin er kunnátta þeirra í tungumáli og þá hoppa þeir yfir og öðlast um leið ákveðnar einingar í tungumáli eða eitthvað slíkt. Það er verið að tala um slíka hluti, þ.e. að einhverjar einingar geti fylgt með. En ég taldi ekki ástæðu til að gera neinn ágreining um það hvort það væri nýtt einingakerfi eða ekki. En af því að verið er að ræða nýja hugsun í sambandi við það hvernig eigi að samlaga bóknám og iðn- og verknám þá tala menn einmitt um að fara þurfi í ákveðið aðlögunarferli. Þetta er ekkert einfalt mál. Með hvaða hætti tökum við þessar einingar? Hvernig búum við til umhverfið í því? Í lögunum er gert ráð fyrir þriggja ára aðlögun þar sem kennarasamtökin og skólasamfélagið eiga vinna með í aðlöguninni og það er tekið fram að það skuli ekki innleitt fyrr en það er tilbúið þannig að ekki verði um að ræða kapphlaup milli þeirra framhaldsskóla sem hafa mestan áhuga á því að búa til einingar sjálfir núna. Ég er fyllilega sáttur við þessa leið. Þar með er lagaumhverfið tilbúið. Ekki eru sett mjög ströng fyrirmæli um hvernig eigi að gera þetta. Skólasamfélagið á að vinna úr því og ég treysti því til að gera þetta. Ég tel að það væri vitleysa að ætla að láta þingnefnd eða einhvern starfshóp hér fara að vinna að því að útfæra þetta. Ég treysti skólasamfélaginu miklu betur til þess. Talað er um stúdentspróf og jafngildi bóknáms og verknáms og rætt um kjarna, 45 einingar miðað við þessar ECTS-einingar, sem eru í ensku, stærðfræði og íslensku. Þarna er verið að minnka kjarnann til þess fyrst og fremst að auka svigrúmið fyrir verknám og iðnnám og það er ein af ástæðunum fyrir því að ég hef sofið yfir þessum einingafjölda, hvort þær eigi að vera 240 til stúdentsprófs miðað við að hver önn sé 30 einingar. Það hlýtur að verða útfærsluatriði eftir skólum nákvæmlega hvað þeir ætla að setja inn í kjarnann. Tillögur koma frá Félagi framhaldsskólakennara um að tryggt verði að í öllu námi við útskrift verði færniþættir eins og móðurmál, erlend tungumál, stærðfræði, raungreinar, tjáning, samskipti, upplýsingatækni, samfélagsfræði, tengsl við umheiminn. Hve mikið verður eftir fyrir verknámið og iðnnámið ef við ætlum að gera þetta svona? Hver verður reyndin í því að stúdentsprófið verði jafngilt á bóknáms- og verknámsbrautum ef við ætlum að binda það að í öllum kjörnum fyrir framhaldið sé svona mikið inni? Það er full ástæða til að ræða það. Ég treysti skólunum aftur til þess að búa þetta til og ég treysti háskólunum til að halda þeim skilyrðum enda hefur það komið fram í ályktunum frá þeim. Þeir munu auðvitað setja skilyrði um að stúdentsprófið standi undir kröfum. Ég treysti þeim miklu betur til þess að skilgreina námið enda er tekið sérstaklega fram að það eigi ekki að rýrast og að stúdentsprófið eigi að hafa það vægi að það gildi til náms á háskólabrautum. Varðandi verk- og starfsnám og vinnustaðanám þá var einmitt rætt um vinnustaðasjóð og Kennarasambandið gerir þá athugasemd þar að það þurfi að skilgreina betur. En aftur kemur að því að það þýðir ekki að lofa þessu. Menn eru brenndir af því að oft er verið að setja svona í lög en ekkert er framkvæmt og minnt á fjármagn. Það er auðvitað þeirra hlutverk. Það er að minna okkur á að það þarf að borga þetta. En það er ekki alltaf sett í lög. Það væri undarlegt ef sett yrði í lög að hér ætti að standa: „enda komi fjármagn til frá ríkinu.“ Það segir sig sjálft. Þannig að það er bara vinna. Þetta er fín hvatning frá framhaldsskólakennurum. Þetta er fín hvatning í athugasemdunum sem komu til okkar og það verður þá verkefni í framhaldinu, ef frumvarpið verður að lögum, að tryggja nægt fjármagn. Varðandi viðbótarnám, sem opnað er á í frumvarpinu, þar sem framhaldsskólar geta tekið að sér háskólaeiningar með líkum hætti og grunnskólinn er að taka að sér framhaldsskólaeiningar, þá styður Félag framhaldsskólakennara þá hugmynd en óskar eftir að þetta verði skýrt betur. Aftur kem ég að því að þarna hafa menn verið að þróa þetta á milli háskólanna og hlutaðeigandi framhaldsskóla. Ég treysti þeim betur til þess en að við förum að setja mjög þröngan lagaramma um hvernig þetta eigi að vera enda ætlumst við til að því meginmarkmiði sé fylgt að ekki sé verið að rýra kröfur. Það þarf staðfestingu á öllum einingum og áföngum. Til þess er apparatið sett, þ.e. þó það sé ráðuneytið þá ætlum við að það verði ekki slakað á kröfum. Ég tel það vera fullnægjandi í staðinn fyrir að reyna að vera klókur á því að búa til hvað megi taka þarna með. Ég benti á það í upphafi ræðu minnar að það vantaði upp á að tillögur nefndarinnar um fjar- og dreifnám skiluðu sér betur varðandi gæða- og gjaldtökumál. Gæðamálin eru tryggð í frumvarpinu, það er hægt að skoða það ákvæði. Fjallað er um það að um fjar- og dreifnám skuli gilda sömu reglur varðandi mat og árangur. Það er auðvitað nýtt. Þetta er umhverfi sem þarf að ná tökum á. Hversu ítarlega á að fjalla um það veit ég ekki. Þarna er að vísu gjaldtökukafli sem er býsna flókinn þar sem talað er um að fyrir dreif- og fjarnám megi taka 10% af kostnaði við einstaka nemendur en þó í hlutfalli ef um er að ræða eina og eina grein. Þetta þýðir það að ef nemandi kostar 5 til 6 þús. kr. á ári megi fjar- og dreifnám í fullu námi yfir veturinn vera 50 til 60 þús. kr. og ef ein námsgrein er þá erum við að tala um eitthvað 5 til 6 þús. kr. Vandamálið í þessu er það, og ég skal tjá mig hreinskilnislega um það, að gjaldtakan af þessu mætti fara út. Fjar- og dreifnám er ekki lengur þannig að maður þurfi að kosta til einhverjum lifandis ósköpum í stofnbúnað. Þetta er innbyggt í öll venjuleg tölvukerfi í dag þannig að ekki ætti að þurfa að vera með sérstakar gjaldtökur í þessu. Þetta verður þó að þróast, við verðum líka að átta okkur á því að þarna er um að ræða töluvert af því sem kemur inn í kvöldskólann, það er verið að bjóða þetta úti á landi. Ég held að við ættum að skoða þetta atriði betur, með hvaða hætti þetta verður gert, ef ekki við afgreiðslu á þessu frumvarpi þá fljótlega í framhaldinu. Ég held að við séum komin þarna í nýtt umhverfi og það eigi að vera þannig að skólinn, sem býður upp á námið, fái greitt fyrir þegar nemandi lýkur prófi eins og gert er í dag. En þá verður að vísu að tryggja að ekki geti hver sem er skráð sig og hrokkið frá í miðju námi þannig að menn kosti mjög miklu til að setja námið í gang með nemandanum. Þess vegna gæti verið réttlætanlegt að vera með eitthvert tryggingagjald sem yrði endurgreitt ef viðkomandi lyki námi. Einfaldlega til þess að tryggja að viðkomandi fylgi því eftir. Því það er óþægilegt ef maður býður upp á fjarnám og er kominn með 100 nemendur að helmingurinn af þeim hætti eftir mánuð eða tvo eða jafnvel fyrr. Þetta er því ekki alveg einfalt varðandi gjaldtökuna sem við erum að ræða. Ég held að full ástæða sé til að skoða það en það er ljóst að þetta umhverfi er komið til að vera. Við tökum þátt í dreif- og fjarnámi á háskólastigi út um allan heim og við gerum þetta innan lands. Þetta er ein af lausnunum sem við sjáum varðandi dreifðu byggðirnar sums staðar. Við þurfum að sjálfsögðu að tryggja að nemendur geti stundað þetta nám og verði ekki látnir gjalda þess hvað þetta kostar mikið. Varðandi námsmat, viðmiðunarpróf í kjarnagreinum, sem eru frjáls, og könnunarpróf í ýmsum greinum þá er gerð athugasemd frá Félagi framhaldsskólakennara um það að þetta sé óljóst og nærtækara að kanna kosti og galla rafrænna einstaklingsmiðaðra könnunarprófa. Þetta form hefur verið prófað í sambandi við enskupróf þegar maður er að sækja um skóla erlendis, t.d. TOFEL og fleiri slík úrræði. Ég held að áfram eigi að vinna að því, hvort sem er í grunn- eða framhaldsskóla, að þróa slík próf. Eftir sem áður held ég að það form sem er hér um mat sé bara í fínu lagi eins og það er þarna. Nemendur, þjónusta, ráðgjöf. Skýrari ákvæði eru varðandi fatlaða, nemendur með námserfiðleika og með annað móðurmál en íslensku. Ákvæði er um heilsuvernd og hollustu og náms- og starfsráðgjöf. En aftur kemur athugasemdin. Það þarf að vera ítarlegra. Það þarf að segja meira. Það koma athugasemdir um að helst þyrfti matur í mötuneytum að vera niðurgreiddur o.s.frv. Allt eru þetta fínar ábendingar. En ég held að það sé fullstór pakki að ætla að taka þetta aftur inn í nánum útfærslum. Ég held að það væri ágætt ef skólarnir þróuðu með sér sjálfir ákveðna samkeppni um það hvað þeir geta boðið upp á og hvernig þeir koma þessu best fyrir. Varðandi tillögur starfshóps náms- og starfsráðgjafar fór ég yfir það áðan. Það er búið að tryggja stöðu náms- og starfsráðgjafa og menntunarkröfuna inni í frumvarpinu en það er ekki búið að tryggja að svo og svo margir námsráðgjafar séu miðað við nemendafjölda enda er það hvergi gert í sambandi við önnur störf í skólunum. Ég treysti mér ekki til að berjast fyrir því að það sé sett þarna inn sérstaklega. Það er hægt að taka fleiri svona dæmi. Við getum tekið fræðsluskylduna. Það hefur verið fjallað töluvert um hana. Hvað felur hún í sér? Það er fyrst og fremst réttur á námi, skýring á réttarbót. Það mætti sjá fyrir sér að útfæra þyrfti það betur. Þar kemur aftur á móti mjög merkileg athugasemd eða ábending um að menn eigi rétt á námi í grennd við heimili sitt og sérstaklega er horft á suðvesturhornið. Það er sem sagt að einhverju leyti verið að horfa til baka til hverfaskóla. Í sjálfu sér hefði sú hugmynd verið í lagi ef menn hefðu þá byggt upp framhaldsskólana á höfuðborgarsvæðinu með það í huga. En ég held að það sé útilokað, og það hefur verið með Kvennaskólann og Menntaskólann, nema þá að gera kröfu um að þessir skólar breytist mjög verulega ef vesturbæingar allir eiga að hafa forgang upp á 80%, eða eitthvað slíkt, um að fá að fara inn í skólann. Ég held því miður að við séum búin að missa af lestinni með þessa stýringu inn í skólana. Og ég held að það sé ágætisþróun sem hefur orðið á þessu með sameiginlegri innritun. Það getur á einhverju augnabliki þurft að fara í einhverja frekari stýringu ef menn móta hér einhverja elítuskóla. En á sama tíma og við ætlum að auka sveigjanleikann, fjölbreytnina og ætlum að leyfa skólum að taka mið af sérþörfum og kunnáttu þá lendum við í mótsögn. Ég hef því ekki gert tillögu um að breyta þessu. Varðandi framhaldsskólaprófið þá er það skilgreint sem 90–120 einingar í þessum áföngum og það á eftir að útfæra það. Það er rétt og þar er aftur verið að vísa í skólana. Þeir eru færastir um að prófa það. Ég hlakka til að sjá að það komi einmitt fjölbreytt framhaldsskólapróf út úr þessum hluta. Að við sjáum ólíkar nálganir og mikla hugmyndaauðgi í sambandi við það hvernig við reynum að hindra brottfall og þjónusta betur þá sem eru í skyldunáminu 16 til 18 ára. Varðandi gjaldtöku og námskostnað þá kom það nú frá skólameisturum að þeir vildu hafa innritunargjald til að hafa „system i galskapet“ eins og það heitir, að það fylgi því ákveðin staða að innrita sig í skólann. Það er tekið sérstaklega fram núna að það verði að vera raunkostnaður, það er kæranlegt ef menn eru að reyna að seilast inn í einhverjar gjaldtökur í sambandi við skólagjöld í tengslum við innritunargjöld. Varðandi efnisgjöldin þá er hugmyndin fyrst og fremst sótt inn í grunnskólana af því það er nú verið að vitna svolítið í það hér í umræðunni að það væri hugmyndin að sækja meira til grunnskólalaganna. Það er einmitt sótt um að efnisgjöld verði felld niður í öllu skyldunámi í framhaldsskólunum. Heimilt er að taka gjald fyrir valkvæð verkefni og þá erum við að tala um, eins og ég nefndi nú einhvers staðar hér í kynningu í upphafi, hátalara eða einhverja stærri hluti sem maður fær að fara með með sér út úr skólanum, maður tekur þátt í eða leggur þar til efni, eignast hlutinn. Það má rukka fyrir það. En ekki fyrir neinn skylduáfanga í náminu. Þetta er miklu skýrara en það var áður. Það má taka gjöld fyrir kennslu utan hefðbundins starfstíma, það er óbreytt frá því sem nú er. Það er þarna ákvæði um fjar- og dreifnám sem ég hefði viljað sjá breytast. Og það er tilgreint að það eigi að setja fjárhæð varðandi greiðslu námsgagna. Við höfum rætt það áður hér í þinginu. Það eru ákveðin vandkvæði við það. Það er hægt að fara þessa grunnskólaleið, þar fylgir hverjum nemanda ákveðin upphæð og það er það sem skólinn fær. Síðan leggja sveitarfélögin að vísu oft til eitthvað til viðbótar en þar er talað um 4 til 6 þús. kr. Ég hefði talið að á framhaldsskólastigi væri lágmarkið 10 til 15 þús. kr., það væri það sem skólinn hefði. En það er ekki búið að útfæra þessa hugmynd og þess vegna er það klárt að bent er á það að þarna verður auðvitað að leggja til fjárveitingar sem miðast við að verða notaðar í þetta. Það er ekki fullt skref í það að öll námsgögn verði ókeypis, það er alveg á hreinu. En það skref eigum við eftir að klára seinna. Um mat á skólastarfi er ítarlegur kafli sem fjallar bæði um ytra og innra mat. Ábendingar hafa komið um það, sem þarf þá að fara í skólanámskrá skólanna, að slíkt mat sé opinbert, liggi á netinu þannig að foreldrar og nemendur geta skoðað þann árangur sem mældur er. Varðandi fundina þá er búið að gera ágætlega grein fyrir því. Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir fór yfir ákvæðin um kennarafundina. Merkilegt nokk miðað við það að menn kveinka sér mjög undan reglugerðarfarganinu í frumvarpinu, og oft er það nú með réttu að menn vilja gjarnan hafa lögin þannig að ekki þurfi að hafa mjög mikið af reglugerðum. Það var sérlega skemmtilegt að heyra það frá fyrrverandi heilbrigðisráðherra, sem hér talaði á undan mér, því að ég held að fá lög hafi verið með meira af reglugerðum en heilbrigðisfrumvarpið sem samþykkt var fyrir rúmu ári síðan. En þannig er þetta. En það þýðir ekki að illa sé farið með reglugerðarvaldið. En þarna er beðið um að sett verði reglugerð um kennarafundi. Ég held að það sé allt í lagi að það yrði gert. En það er að vísu ekki lagaheimild sérstaklega fyrir því. En menn geta sett þessar reglur beint upp úr núverandi reglugerð, hver skóli fyrir sig. Ég treysti þeim fyllilega til þess án þess að það komi eitthvert lagaákvæði um það. Að vísu gætir í mörgum af athugasemdunum, og það er auðvitað leitt til þess að horfa stundum og það er svo sem ekki endilega að ástæðulausu, ákveðinnar tortryggni út í það með hvaða hætti skólameistarar fari með vald sitt. Þeir gætu hugsanlega gert eitthvað með einhverjum ákveðnum hætti en ég held að lög geti nú ekki séð fyrir allt í sambandi við það. Varðandi skólanefndirnar þá var ákvæðinu breytt þannig að kennarafundur kýs beint áheyrnarfulltrúa inn í skólanefndirnar þannig að komið var til móts við kröfurnar þar. Varðandi námsorlof og annað þá var athugasemd við það að fengin væri umsögn skólameistara um námsorlof. Þar kemur athugasemd kennarasamfélagsins um að það þurfi þá að vera eingöngu til þess að fylgjast með því hverjir sækja um því það eru ákveðnar reglur sem hafa gilt um þetta og ég treysti að þannig verði áfram. Tími minn er að renna út. Þetta er auðvitað stórt mál. Það eru ýmsar aðrar breytingar sem koma inn sem ekki tengjast þessum athugasemdum frá Félagi framhaldsskólakennara. Ég valdi bara að taka það upp vegna þess að ég harma mjög að við skulum vera að fara að setja þessi lög í miklum ágreiningi. Ég hef þó fulla sannfæringu fyrir því, búinn að vera í miklu samstarfi við fulltrúa frá framhaldsskólakennurum, að við séum ekki að brjóta á þeim. Hér sé fyrst og fremst verið að merkja sér hvaða hlutum þurfi að fylgja vel eftir í framhaldinu. Það væri verri lausn fyrir skólasamfélagið að við frestuðum þessu vegna þess að, eins og hér hefur komið fram, það eru ákvæði um verulegar fjárveitingar sem fylgja slíku frumvarpi, ekki vegna þess að það séu loforð um fjárveitingar heldur einfaldlega að ef við ætlum að framkvæma þetta þá kostar það meira. Það er bara þannig. Það er talað um 1,3–1,7 milljarða. Og ég held að það sé gott fyrir framhaldsskólann að fá þetta verkefni sem fyrst og við fáum auknar fjárveitingar inn í þetta kerfi. Ef við frestum þessu þá frestast það um eitt ár og þar með fjáveitingarnar að sjálfsögðu vegna þess að rökin á bak við þær eru lögin. Þó að menn geti séð að það vantar peninga víða inn í þá er engin trygging fyrir því að það komi af sjálfu sér þó það verði auðvitað hægt. Varðandi stúdentsprófið þá bendi ég mönnum á að lesa mjög þann kafla þar sem stendur skýrum stöfum að stúdentsprófið hafi áfram þá stöðu að veita almennt aðgang að háskólanámi o.s.frv. Það er talið upp setningu eftir setningu í nefndarálitinu. En það er ekki sett inn í einingarnar einfaldlega vegna þess að það geta verið næg rök þegar menn þróa það kerfi að það eigi ekki að vera fast inni í lögunum heldur sveigjanleiki til þess. Ég ætla að vona að við náum fullri sátt um að efla framhaldsskólann. Hann á það skilið. Enginn ágreiningur er um það að við viljum framhaldsskóla í fremstu röð, á heimsklassa. Það er verkefni okkar sameiginlega. Ég hef þá sannfæringu einlæglega, og er ekki kúgaður af Sjálfstæðisflokknum til þess að 

Herra forseti. Mig langar aðeins að impra á einu atriði sem kom fram í yfirgripsmikilli, málefnalegri og innihaldsríkri ræðu hv. þm. Guðbjarts Hannessonar. Það varðar eitt af því sem hann nefndi úr erindi Félags framhaldsskólakennara sem barst nýverið þar sem vakin er athygli á því að með fræðsluskyldunni til 18 ára aldurs sé mikilvægt að veita nemendum skilgreindan rétt til framhaldsskólavistar í grennd við heimili sitt og er þar m.a. vísað til ástandsins á suðvesturhorninu. Hann rakti það í máli sínu að hér væri ýjað að því að taka aftur upp hverfisskólafyrirkomulag á framhaldsskólastigi og hann taldi að við værum búin að missa af lestinni. Ég vil ekki segja að ég sé honum algjörlega ósammála í þessu atriði. Ég held að mjög erfitt sé að koma því á á nýjan leik miðað við það hvernig mál hafa þróast og miðað við staðsetningu og stöðu framhaldsskólanna á þessu svæði. Engu að síður er við vissan vanda að etja í þessu efni því að ef tekin verður upp fræðsluskylda til 18 ára aldurs er auðvitað eðlilegt að reynt sé að tryggja nemendum, ólögráða nemendum, skólavist í framhaldsskóla sem næst heimili sínu. Það hlýtur að eiga að verða meginregla enda þótt það geti verið erfitt. Við höfum mörg dæmi um nemendur sem hafa sótt um einn skóla og annan til vara og hafa lent einhvern veginn milli skips og bryggju ef svo má að orði komast, hafa ekki komist inn í aðalskólann og hafa svo dottið út úr röðinni í varaskólanum o.s.frv. Það eru allt of mörg dæmi um að þetta hafi gerst hér og ég spyr því hv. þingmann: Hefur hann velt því eitthvað fyrir sér hvernig taka mætti á þessum vanda og hvort hægt sé að gera það í gegnum þetta lagafrumvarp eða með einhverjum öðrum aðgerðum 

Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna að þegar ég sá þetta ákvæði upphaflega - ég var búinn að heyra af því áður en í þessu bréfi núna - um framhaldsskólavist í grennd við heimili sitt, þá skildi ég það sem landsbyggðarathugasemd. Ég skildi þetta sem það réttlætismál sem ég barðist fyrir í kosningabaráttunni, að nemendur ættu kost á að sækja nám í nágrenni við heimili sitt. Ég held að það sé afar brýnt þar, ég held að það sé mjög mikilvægt að nemendur þurfi ekki að fara um langan veg til að sækja framhaldsnám og þess vegna vorum við að ræða um dreif- og fjarnámið. En svo var ekki. Það var verið að ræða um suðvesturhornið og slíka skóla á höfuðborgarsvæðinu. Og ég tek undir með hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni að þetta er ákveðinn vandi. Það er ákveðinn vandi að unglingar í vesturbænum séu teknir inn í Menntaskólann í Reykjavík og Kvennaskólann eftir einkunnum og ákveðinn afgangur af hópnum þurfi að fara upp í Borgarholtsskóla eða fjölbraut í Breiðholti. Ekki vegna þess að ekki sé allt gott um þá skóla að segja en það er töluvert ferðalag. Það er töluverður kostnaður og ákveðin óhagkvæmni að verða að senda nemendur út um allan bæ. Ég viðurkenni að þetta er ákveðinn vandi. Ég sé ekki með hvaða hætti á að taka á þessu í frumvarpinu. Ætlum við að reyna að stýra þessu með lögum? Ég held að við eigum að halda áfram að ræða þetta. Við eigum að halda áfram að ræða þetta og velta því fyrir okkur hvernig við getum tekið á þessu. Vandamálið er líka að við höfum leyft - og það er kannski ekki vandamál, það er líka styrkur en við verðum að taka afleiðingunum af því - að skólarnir séu ólíkir. Við erum að tala um menntaskóla þar sem eru Kvennaskólinn og MR og allt iðn- og verknámið annars staðar, hvort heldur það er í Breiðholti eða Borgarholti. Það er meira segja þannig að næsti framhaldsskóli er Menntaskólinn í Hamrahlíð þannig að menn verða að fara býsna langt ef þeir ætla að sækja iðnnám. Reykvíkingar verða þá að fara að ákveða hvort þeir vilja fá iðn- og verknámsskóla á vesturbæjarsvæðið, í Vatnsmýrina eða eitthvað slíkt. Þetta er vandamál sem þegar er til staðar og ég er ekki með tillögur um lausn og þess vegna treysti ég mér ekki til að móta það inn í lagatextann.

Herra forseti. Það er nefnilega þannig að það geta líka verið vandamál af þessum toga, grenndarvandamál, á höfuðborgarsvæðinu þó að hv. þingmaður hafi í fyrstu skilið þetta sem sérstakan vanda sem landsbyggðin á við að glíma, sem ég ætla ekki að gera lítið úr og mun ræða aðeins betur um í ræðu minni á eftir. Þetta er ákveðinn vandi og það er alveg hárrétt sem þingmaðurinn bendir á að þessi miklu ferðalög eru mikið óhagræði og mikill kostnaður, bæði fyrir einstaklinginn, nemandann eða fjölskyldu hans, og líka fyrir samfélagið. Þessar ferðir eru ekki endilega bara að morgni dags og í lok skóladags, það geta líka verið ferðalög milli heimilis og skóla síðdegis eða að kvöldi til og því eru jafnvel fleiri en ein ferð fram og til baka suma daga. Þetta eru atriði sem ég tel mjög þýðingarmikið að við a.m.k. leiðum hugann að. Ég tek heils hugar undir það með þingmanninum að það eru líka heilmikil verðmæti fólgin í því að skólarnir hér eru mismunandi að gerð, að við höfum þennan gamla hefðbundna menntaskóla, latínuskólann gamla með sínum hefðum og háttum og svo nýstárlegri menntaskóla með áfangakerfi, fjölbrautaskóla o.s.frv. Ég held að það sé mikilvægt að halda í það. Engu að síður tel ég að þarna sé viðfangsefni sem við eigum að takast á við með einhverjum hætti en það kann vel að vera að ekki sé auðvelt að setja það beinlínis inn í lagatextann. Spurningin er þá hvort til greina hefði komið að vekja athygli á svona viðfangsefnum í nefndaráliti með hugsanlega einhverjum ábendingum um vinnu á vegum menntamálaráðuneytisins til að taka á þessum verkefnum sem ég tel brýn.

Herra forseti. Það er tvennt sem mig langar til að varpa fram í spurningu til hv. þm. Guðbjarts Hannessonar. Annars vegar það sem er kannski stóra ágreiningsmálið okkar varðandi þetta frumvarp sem er einingafjöldinn og sú fullyrðing að stúdentsprófið muni áfram verða fullgilt skírteini, ef ég skildi ræðu hv. þingmanns rétt, að það yrði áfram ófrávíkjanlega fullgilt til háskólanáms. Svo einföld er þessi mynd ekki vegna þess að þróunin hefur einmitt verið sú að stúdentsprófið hefur ekki verið algilt fyrir allar brautir háskóla og með því að hafa þetta jafnmikið í lausu lofti og gert er með þessu frumvarpi er enn frekar ýtt undir þá þróun að hér verði til margs konar stúdentspróf, misgild til háskólanáms, misgóð fyrir þá sem þeim hampa og að nemendur muni í auknum mæli reka sig á inntökupróf til að komast í það nám sem þeir kjósa að loknu stúdentsprófi. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Hvað telur hann að eigi að verða viðmiðið fyrir stúdentspróf hvað varðar einingafjölda? Því vonandi er ætlunin og það hefur komið fram að settar verði einhverjar reglur um það þótt það sé ekki bundið í þessum lagatexta eins og ég hefði kosið og eins og mjög margir umsagnaraðilar úti í samfélaginu hefðu líka kosið. Hitt atriðið sem mig langaði til að spyrja um snýr að hinum gjaldfrjálsa framhaldsskóla og gjaldfrjálsum námsgögnum sem flokkur hv. þingmanns hampaði mjög í kosningabaráttunni. Og þá fer ég að velta fyrir mér hvort kosningabaráttan og sá málflutningur sem þá var hafður uppi sé sleginn út af borðinu með jafneinföldum hlut og þeim að skólameistarar hafi bent á að 

Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna og ég held að hv. þm. Bjarna Harðarsyni megi vera það ljóst að frumvarpið var ekki samið af mér og ekki upp úr stefnuskrá Samfylkingarinnar heldur var það unnið í sameiningu. Það eru verulegar lagfæringar í sambandi við gjaldfrelsið. Ég gerði ekki mikið mál úr innritunargjöldunum einfaldlega vegna þess að þeim á að halda mjög niðri og þar er ekki um að ræða umtalsverðan kostnað. Hvað varðar námsgögnin þá á enn eftir að útfæra það. Ég hef rætt það áður í ræðustól hvað við eigum við með námsgögnum. Einstakir framhaldsskólar eru þegar farnir að skaffa tölvur. Ætlum við að hafa það inni? Ég treysti mér ekki til að setja það nákvæmlega, þetta verður að bindast einhverri upphæð eða að finna form á því með einhverjum öðrum hætti. En ég geri mjög ríkar kröfur um það eins og við höfum gert að skólinn verði þannig að fólk geti sótt hann óháð efnahag og búsetu og mun fylgja því eftir með öllum ráðum og dáðum. Varðandi einingafjöldann þá er hægt að snúa spurningunni við þegar spurt er hvort ekki verði eitthvert algilt stúdentspróf. Það vildu menn á sínum tíma þegar þeir vildu fá samræmt stúdentspróf, að það væri eitthvert inntökupróf í framhaldsskóla sem væri algilt. Að setja 240 einingar tryggir ekki nokkurn skapaðan hlut í sambandi við það hvað er algilt og hvað ekki nema menn ætli að búa til eitt stúdentspróf og hvar ætlum við þá að setja iðn- og verknámið gagnvart bóknáminu? Vandamálið hjá okkur er að það verður að útfæra. Við höfum þrjú ár til þess að ákveða með hvaða hætti og hvaða fjölbreytileika við ætlum að hafa í stúdentsprófunum til að tryggja jafnstöðu bóknáms og iðn- og verknáms og það er verðugt verkefni því að öll höfum við talað um það í gegnum árin að styrkja þurfi iðn- og verknám á Íslandi. Við erum afar aftarlega á merinni hvað það varðar og ég ætla að treysta því að við náum því í framhaldinu. Það er ein af ástæðunum fyrir því að ég er ekki að berjast fyrir 240 einingum. Það getur vel verið að þær verði 220 eða eitthvað slíkt ef við förum að reikna með einhverjum hætti hvernig prófið verður. En það verður að vera alveg ljóst eins og hv. þm. Bjarni 

Herra forseti. Ég þakka fyrir greinargóð svör rétt eins og ræðu hv. þingmanns sem var um margt greinargóð og fróðleg. En hér hefur það verið staðfest með svari hv. þm. Guðbjarts Hannessonar sem ég vék að í ræðu minni fyrr í dag að Samfylkingin hefur opnað kokið svolítið vel við samþykkt þessara laga því að hv. þingmaður hefur staðfest hér að þetta frumvarp sé ekki eins og Samfylkingin hefði viljað hafa það og það er gott að vita af því. Það er ágætt að fá það inn í umræðuna og ég þakka fyrir það. Hitt get ég aftur á móti ekki talið eins greinargott svar, að það verði á hreinu að stúdentsprófið verði gilt til inngöngu í háskóla. Það liggur ekkert fyrir um það, og núna er staðan sú að stúdentsprófin eru þar ekki jafngild. Það væri full ástæða til að skerpa enn á þeirri mynd án þess að við förum þá leið að hafa samræmd stúdentspróf. Það er ákveðin varða á þeirri leið að hafa ákveðinn einingafjölda þó svo við förum ekki út í samræmd próf. Ég geri mér alveg grein fyrir að einingarnar eru ekki nákvæmlega þær sömu en það er töluvert meira samræmi en gefið er upp í þeim lagagrunni sem við núna stöndum frammi fyrir. Og það er gott að vita til þess, ég skil orð hv. þingmanns þannig, að það sé sú leið sem Samfylkingin hefði líka viljað fara og þá stöndum við enn frammi fyrir því að minni hluti þings er að keyra fram á kvöldfundi vilja sinn í blóra við kennarastéttina og í blóra við meiri hluta þings.

Hæstv. forseti. Þetta er í rauninni ekki svaravert. Það væri hægt að fara í málfundaræfingar og snúa út úr hver fyrir öðrum en ég ætla ekki að taka þátt í því. Og þetta með kokstærðina, hún er sjálfsagt misjöfn á fólki og flokkum og ég held að hv. þm. Bjarni Harðarson geti þá mælt hana og metið hvað hver er að gleypa. Varðandi gjaldfrelsið, þá skýrði ég það ágætlega út. Ég orðaði það svo að ef við ættum að semja framhaldsskólafrumvarp með Framsóknarflokknum þá gerði ég ráð fyrir því, ef allir einstaklingar ættu að ráða hver fyrir sig, að við fengjum jafnmörg frumvörp og þingmennirnir eru. Þetta er auðvitað sameiginleg vinna og ég er mjög sáttur við þá vinnu. Ég hef sagt það og tek þátt í því og ber fulla ábyrgð á því. Ég tek þátt í að útfæra það með hvaða hætti við borgum námsgögn á framhaldsskólastigi og Bjarni Harðarson hefur sama vægi og ég. Ég sé að hv. þm. Jón Bjarnason er kominn í salinn líka og við þrír erum í fjárlaganefnd og það erum við sem ákveðum hvað framlag til námsgagna verður hátt. Það getur vel verið að þessir aðilar treysti sér ekki til þess og vilji að við setjum þetta í lög svo þeir geti ráðið eitthvað við það. Það er ekki það sem ég þarf á að halda. Ég treysti mér til að vinna með það og ég treysti mér til að vinna með það í þinginu á hverjum tíma ef við þurfum að taka sérstaklega á því þar til að útfæra þetta nánar ef menn misbeita valdi sínu. Sama gildir með stúdentsprófið. Það er kveðið á um það í nefndarálitinu með mörgum greinum - ég hef ekki tíma til að lesa það upp einu sinni enn í þessu tveggja mínútna svari - að stúdentspróf á að veita áfram almennan aðgang að háskólanámi, það er tekið sérstaklega fram og það á að hindra það að háskólar þurfi að krefjast sérstaks undirbúningsnáms til inngöngu í deildir skólanna. Þetta er veganestið sem einingahópurinn fær. Standi hann ekki við það þá skal ég standa hér í ræðustólnum með hv. þm. Bjarna Harðarsyni og gagnrýna það. En að fara að setja það hér í lög og halda að ég og þeir átta aðrir sem eru með mér í menntamálanefnd séu best til þess fallnir að gera þetta væri fullkomið vanmat á skólasamfélaginu. Ég treysti því miklu betur til þess. Það mun gera þetta betur en ég og þess vegna samþykki ég þetta svona.

Herra forseti. Við höfum hér til umfjöllunar frumvarp til laga um framhaldsskóla. Eins og margsinnis hefur komið fram í þessari umræðu er þetta eitt af fjórum frumvörpum sem hæstv. menntamálaráðherra hefur flutt á sviði skólamála og hafa verið til umfjöllunar í menntamálanefnd nú um nokkurt skeið. Það sem einkennir þetta frumvarp, og skilur það kannski frá hinum frumvörpunum þremur, er einkum að um það er nokkur ágreiningur öndvert við það sem á við um hin frumvörpin þrjú þar sem prýðilega góð samstaða og sátt hefur ríkt. Enda þótt skoðanir séu vissulega skiptar um einstök atriði og sjálfstæðar breytingartillögur sem þar eru á ferðinni hefur sem betur fer reynst unnt að ná fullkominni samstöðu í hv. menntamálanefnd um nefndarálit hvað þau mál varðar. Er miður að það skuli ekki hafa tekist varðandi framhaldsskólafrumvarpið vegna þess að við erum öll áhugasöm um það, ég tek undir það með hv. síðasta ræðumanni, að efla og styrkja framhaldsskólann. Því má kannski halda fram að framhaldsskólastigið hafi verið veikasta skólastigið okkar um langt skeið og ekki síst sé þörf á því að styrkja og efla það. Í því ljósi er e.t.v. ekki hvað síst miður að ekki skuli takast nægilega breið samstaða um þetta mál. Ég vil líka gera athugasemd við það sem kom fram í máli hv. formanns menntamálanefndar þegar hann mælti fyrir nefndarálitinu hér fyrr í dag. Eftir að hafa talað um að vel hafi verið unnið í nefndinni - mikil vinna og góð og út af fyrir sig samstaða um vinnubrögð og annað slíkt - klykkti hann út með þeim orðum að hann vildi að þingheimur vissi að þessi frumvörp héngu öll saman og ekki væri hægt að skilja eitt þeirra eftir, það yrði að afgreiða þau öll saman. Ég vil leyfa mér að gera athugasemdir við yfirlýsingar af þessu tagi. Í slíkri yfirlýsingu felst viss hótun við þingið. Það er í raun verið að segja þinginu: Þið skuluð taka allan pakkann eða ekkert. Að sjálfsögðu er það þingsins sjálfs að ákveða það og mér finnst ósmekklegt að setja málin fram með þessum hætti. Nú kann vel að vera að í huga hæstv. menntamálaráðherra hafi málið verið þannig vaxið og það kom raunar fram þegar hún mælti fyrir þessum málum öllum í desember sl. að hún liti þannig á. Það getur verið viðhorf hennar, eins og þar kom fram, en það verður að vera sjálfstæð ákvörðun þingsins hvernig það kýs að meðhöndla þessi mál. Mér finnst ekki við hæfi að stilla þinginu upp gagnvart einhverjum afarkostum í þessu efni. Það eru ekki þannig tengsl á milli þessara frumvarpa að formlega séð gæti ekki eitt fengið að bíða og hin verið afgreidd. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir það nema hugsanlega einhver pólitísk tengsl þessara mála í hugarfylgsnum þeirra sem að þeim standa. Það er ekki boðlegt fyrir þingið að taka við trakteringum af þessu tagi. Ég vil því leyfa mér að gera athugasemdir við þessa framsetningu. Nóg um það, ég ætla ekki að dvelja mikið við það. Hér hefur talsvert verið farið yfir álit sem við höfum fengið frá Félagi framhaldsskólakennara. Vakið hefur verið máls á því að margar athugasemdir komi þar fram og endurspegli óánægju þeirra með málið. Bent er á fjölmörg atriði sem þau telja að þurfi að laga og þar kemur líka fram að viss slit hafi orðið í vinnu við undirbúning frumvarpsins með því að fulltrúar framhaldsskólakennara hættu að taka þátt í þeirri vinnu. Þetta er afskaplega miður og ég tel að þarna hafi skort á að nægilega mikill pólitískur vilji og ásetningur hafi verið til staðar af hálfu ráðherra. Ég tel að ráðherrann hefði átt að leggja sig betur fram um að reyna að ná sátt og samstöðu við þennan mikilvæga hagsmunahóp. Skólinn er auðvitað ekki bara byggingarnar, hann er einkum og sér í lagi það mikla starf sem fram fer innan veggja þeirra. Hæstv. ráðherra hefði því þurft að leggja meira á sig við undirbúning málsins til þess að ná samstöðu allra hagsmunaaðila. Hið sama má segja um starfið í þingnefndinni. Þegar svona var komið hefðu menn að sjálfsögðu þurft að leggja á sig að ná samstöðu og koma til móts við þær fjölmörgu athugasemdir sem hér eru lagðar fram. Ég ætla ekki, virðulegur forseti, að fara í gegnum þetta bréf frá Félagi framhaldsskólakennara í neinum efnisatriðum. Það hefur þegar verið gert, m.a. af hálfu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur, og ég sé ekki ástæðu til að tvítaka það. Ég nefni þetta vegna þess að ég tel mikilvægt í þessari umræðu að halda því til haga að ekki er nægilega breið samstaða um þetta mál, einkum og sér í lagi skortir á samstöðu við skólasamfélagið eins og fram kemur í fjölmörgum athugasemdum sem fram hafa komið við frumvarpið. Þegar hefur t.d. verið vísað til og vitnað í umsagnir frá Kennaraháskóla Íslands og frá Háskóla Íslands. Ég fæ ekki séð að hægt sé að halda því fram að það séu einhverjir lítilvægir aðilar að þessu máli nema síður sé. Í mörgum þessara umsagna, bæði frá þeim sem gagnrýna mörg atriði frumvarpsins og líka frá þeim sem leggja til að afgreiðslu þess verði frestað, koma þó fram jákvæðar umsagnir um meginmarkmið frumvarpsins. Það kemur einnig fram í nefndaráliti minni hlutans frá hv. þingmönnum Kolbrúnu Halldórsdóttur og Höskuldi Þórhallssyni að í markmiðinu í frumvarpinu, eins og það er sett fram, sé margt gott. Það er að sjálfsögðu rétt að halda því til haga sem vel er gert í þessu efni. Býsna mikil athygli hefur beinst að umræðunni um stúdentsprófið sjálft og þær kröfur sem gerðar eru varðandi það, einingafjölda o.s.frv. Ég hlustaði með nokkurri athygli á hv. þm. Guðbjart Hannesson þegar hann fór yfir það mál. Ég skal viðurkenna að ég ber mikla virðingu fyrir honum sem skólamanni og veit að hann þekkir þau mál býsna vel þó að hann hafi starfað á grunnskólastiginu. Engu að síður finnst mér ekki fyllilega svarað þeirri gagnrýni sem á þetta atriði hefur komið frá umsagnaraðilum. Má m.a. benda á umsögn frá Kennaraháskóla Íslands þar sem segir hvað þetta atriði snertir, með leyfi forseta: „Starfshópurinn“ - þ.e. starfshópur Kennaraháskólans sem hefur unnið umsögn um málið - „telur að menntamálaráðuneytinu beri að gera skýrari grein fyrir því hvernig gæði stúdentsprófs verða tryggð. Enn fremur má telja eðlilegt að viðmið séu í lögum um lágmarksfjölda eininga til stúdentsprófs. Í frumvarpinu er einungis kveðið á um 45 námseiningar að lágmarki eða innan við eins árs nám. Til samanburðar er tilgreint að fjöldi námseininga til framhaldsskólaprófs skuli vera 90–120 einingar eða eins og hálfs til tveggja ára nám. Varla er ætlunin að stúdentspróf verði minna að umfangi en framhaldsskólapróf.“ Hér er sem sagt vakin athygli á því að það sé ekki nægilega vel rökstutt og þetta er eitt af þeim stóru ágreiningsmálum sem uppi eru í málinu og kemur einnig ágætlega fram í nefndaráliti minni hlutans. Þetta álitamál og ágreiningur um það kemur einnig fram í fleiri umsögnum og m.a. í áðurnefndu bréfi frá Félagi framhaldsskólakennara. Mig langar líka að fara aðeins yfir athugasemdir sem hafa borist frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga við frumvarpið. Ekki hefur mikið verið fjallað um þau mál en þar eru að sjálfsögðu nokkur álitaefni uppi. Mig langar að dvelja við nokkur. Vakin er athygli á því ákvæði í 4. mgr. 45. gr. þar sem kveðið er á um gjaldtöku vegna náms sem framhaldsskólanemar stunda utan reglubundins starfstíma og í fjarnámi. Það kom m.a. fram af hálfu hv. þm. Guðbjarts Hannessonar - ef ég skildi hann rétt er þetta eitt af þeim atriðum sem hann hafði nokkrar áhyggjur af og hefði viljað sjá með öðrum hætti. Ég velti því fyrir mér hvað það er sem kemur í veg fyrir að það atriði sé lagað ef bæði hv. þm. Guðbjartur Hannesson og aðrir fulltrúar Samfylkingarinnar í menntamálanefnd - ég geng út frá því að þeir séu sama sinnis - nema ef hugsanlega er þá andstaða hins stjórnarflokksins? Þarna er sem sagt verið að tala um gjaldtöku vegna fjarnáms. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga segir, með leyfi forseta: „... ljóst er að það getur verið valkostur fyrir íbúa í dreifbýli, þar sem langt getur verið í næsta framhaldsskóla, að stunda fjarnám. Má spyrja hvort það sé í samræmi við stefnu stjórnvalda í byggðamálum að þeir nemendur sem kjósa fjarnám verði að greiða hluta kennslukostnaðar.“ Mér finnst þetta vera mjög þýðingarmikil athugasemd vegna þess að meginhugmyndin er jú sú að kennslan í framhaldsskólanum sé endurgjaldslaus fyrir nemendur en hér er verið að ákveða að hægt sé að taka gjald fyrir kennslu sem fer fram í fjarnámi. Þetta skapar augljóslega ójafnræði milli nemenda sem eiga þess kost að stunda dagskóla og hinna sem ekki eiga kost á því eða kjósa af ýmsum ástæðum að stunda nám í fjarnámi. Ekki eru framhaldsskólar í öllum byggðarlögum nema síður sé og við viljum gjarnan stuðla að því að nemendur geti verið heima eins lengi og unnt er. Það er mjög kostnaðarsamt fyrir fjölskyldu að senda ungmenni í framhaldsskóla í heimavist eða þar sem þau þurfa að búa á nemendagörðum. Þess vegna kjósa margir að nýta sér fjarnám þar sem það er í boði og hefur sá möguleiki verið að færast í vöxt, sífellt fleiri bjóða nú upp á fjarnám. Ég held að það sé ákaflega jákvæð þróun og er sannfærður um að allir taka undir það. En á sama tíma skýtur skökku við að mínu mati að tekið verði gjald fyrir kennslu í fjarnámi eins og frumvarpið gerir í raun og veru ráð fyrir. Ég hef þess vegna áhuga á að fá vitneskju um það frá fulltrúum stjórnarflokkanna í menntamálanefnd hvort þeir séu ekki sammála mér um að óeðlilegt sé að standa þannig að málum. Sveitarfélögin gera athugasemdir við kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga og vísa þar í 47. gr. frumvarpsins. Það er auðvitað ekki nýtt umræðuefni hér í sölum Alþingis og alls ekki nýtt yfirleitt að rætt sé um kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga, ekki bara í skólamálum heldur í hvaða öðrum málum sem er og varða fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Í umsögn sambandsins segir, með leyfi forseta: „Sambandið er andvígt ákvæði 47. gr. frumvarpsins og leggur til að sveitarfélögin verði leyst undan áframhaldandi greiðsluþátttöku í stofnkostnaði framhaldsskóla.“ Þau telja að þetta sé tímaskekkja og geta ekki fellt sig við að gert sé ráð fyrir óbreyttri kostnaðarþátttöku eða hlutdeild sveitarfélaga í stofnkostnaði framhaldsskóla. Þau vísa líka til þess að á undanförnum árum hefur heilmikið verið rætt um það og reynt að grisja, ef svo má segja, þessi gráu svæði í fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga þar sem báðir aðilar koma með fjármuni að sama verkefninu. Auðvitað er það nokkuð umdeilt. Sumir telja að það sé ekki endilega til trafala. En ég er þeirrar skoðunar og ég er sammála áliti Sambands ísl. sveitarfélaga hvað þetta atriði varðar og sannfærður um að hæstv. forseti er sammála mér í því efni, að frekar eigi að fækka þessum gráu svæðum, hafa skilin tiltölulega skýr en hér er engin tilraun gerð í því efni. Þvert á móti er haldið í sömu gömlu kostnaðarskiptinguna. Það er meira að segja líka gert ráð fyrir því að hlutdeild sveitarfélaganna sé ekki tiltekið hlutfall af einhverjum raunkostnaði heldur sé um að ræða einhver viðmið sem ríkisvaldið setur einhliða. Það er í raun og veru ríkið sem ákveður það að viðmið eigi að gilda við stofnkostnað framhaldsskóla og svo verða sveitarfélögin að borga tiltekið hlutfall af því. Sömuleiðis bendir Samband ísl. sveitarfélaga á að það sé óeðlilegt að sveitarfélögunum sé gert að leggja til lóð undir framhaldsskóla. Um þetta geta auðvitað verið skiptar skoðanir. Í mínum huga er ekkert endilega ósanngjarnt að sveitarfélögin leggi til lóðir undir samfélagslega starfsemi, undir starfsemi sem nýtist í þeirra byggðarlagi og í samfélaginu. En vitaskuld má líka færa rök fyrir hinu sem hér er gert í áliti sambandsins að ekki eru allir framhaldsskólar í eigu ríkisins eða sveitarfélaganna. Þeir geta verið í eigu einkaaðila og er þá eðlilegt að sveitarfélagið leggi fram lóð, sem er auðvitað verðmæti í sjálfu sér, t.d. til einkaaðila? Er ekki að minnsta kosti eðlilegt að verðmæti lóða sé reiknað upp í hlut sveitarfélaganna í stofnkostnaði? Það finnast mér vera fullgild rök af hálfu sambandsins sem ég hefði talið að hefðu gjarnan mátt koma inn í frumvarpið í meðförum nefndarinnar. Sömuleiðis er hér bent á að sú staða kann auðvitað að vera uppi að sveitarfélögin eigi ekki lóðir, að minnsta kosti ekki hentugar lóðir fyrir framhaldsskóla. Þær þurfi jafnvel að kaupa þá lóð á markaðsverði til þess að uppfylla skilyrði þessara laga. Það sjá allir í hendi sér að það er orðið dálítið umhendis. Í þriðja lagi nefnir Samband ísl. sveitarfélaga ósamræmi á milli krafna sem eru gerðar í tilteknum atriðum á milli framhaldsskólafrumvarpsins annars vegar og grunnskólafrumvarpsins hins vegar. Hér er m.a. vísað til þess þar sem fjallað er um rétt nemenda til sérfræðiþjónustu í 34. gr. frumvarpsins. Þar stendur nú eins og hér segir í umsögninni, með leyfi forseta: „Framhaldsskólar skulu leitast við að veita þeim nemendum sérstakan stuðning sem eiga við sérstaka námsörðugleika að stríða eða veikindi.“ En í grunnskólalögunum í frumvarpinu er sagt að sveitarfélögum sé ætlað að tryggja að sérfræðiþjónusta sé veitt í grunnskólum. Hér er augljóslega ríkið eina ferðina enn að leggja miklu strangari kröfur á sveitarfélög til að veita þjónustu á þessu sviði heldur en ríkið gerir við sjálft sig í framhaldsskólanum. Ég er þeirrar skoðunar að þetta ákvæði eigi að standa eins og það er í grunnskólanum. Það eigi að tryggja að sérfræðiþjónusta sé veitt í grunnskólanum. Ég tel enga ástæðu fyrir því að skylda ríkisins, þess sem rekur framhaldsskólann, skuli ekki vera með sambærilegum hætti, að veita nemendum sérstakan stuðning sem eiga við sértæka námsörðugleika að stríða eða veikindi. En þetta er ekki eina dæmið um að ríkið reyni að koma sér undan ábyrgð eða skyldum eða fjárhagslegum útgjöldum á sama tíma og það leggur byrðar á aðra aðila og í þessu tilfelli er ég að ræða um hin fjárhagslegu samskipti ríkis og sveitarfélaga. Það finnst mér mjög óeðlilegt og þegar ég hugsa til þess að í menntamálanefnd eru ýmsir ágætir sveitarstjórnarmenn, fyrrverandi og núverandi, þá er ég undrandi á því að ekki hafi verið tekið tillit til þessara atriða úr umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga og að þau hafi ekki ratað inn í breytingartillögur meiri hlutans. Það finnst mér miður. Ég ætla síðan að víkja að gjaldtökunni almennt í framhaldsskólunum, efniskostnaði og námsgagnakostnaði. Ég vil vekja athygli á því og rifja það upp að ég hef ásamt þingmönnunum Katrínu Jakobsdóttur, Kolbrúnu Halldórsdóttur og Jóni Bjarnasyni flutt frumvarp til laga um breytingu á lögum um framhaldsskóla sem er á þingskjali 53. Það var lagt fram hér fljótlega í upphafi þings og var mælt fyrir því. Því var svo vísað til hv. menntamálanefndar. Nú er mér ekki kunnugt um hvort nefndin hefur fjallað um þetta frumvarp yfirleitt eða t.d. í tengslum við umfjöllun sína um framhaldsskólafrumvarpið. En í frumvarpi okkar gerum við ráð fyrir því að skýrt sé kveðið á um að eins og segir þar í 2. gr., með leyfi forseta: „Kennsla í framhaldsskólum skal veitt nemendum að kostnaðarlausu og er óheimilt að krefja nemendur eða forráðamenn þeirra um greiðslur fyrir kennslu, námsgögn eða annað efni sem nemendum er gert skylt að nota í námi sínu og samrýmist ákvæðum laga þessara og aðalnámskrá. Ríkinu er skylt að leggja til og kosta kennslu- og námsgögn er fullnægja ákvæðum aðalnámskrár. Opinberum aðilum er ekki skylt að leggja nemendum til gögn til persónulegra nota, svo sem ritföng og pappír.“ Þetta er sem sagt breytingarfrumvarp sem ég er fyrsti flutningsmaður að og mér hefði fundist eðlilegt að kæmi inn í þessa endurskoðun á framhaldsskólafrumvarpinu. Í greinargerð með þessu frumvarpi minnum við á það og rifjum það upp sem reyndar hefur nú þegar verið gert hér í umræðunni um þetta frumvarp að þetta er atriði sem var talsvert til umræðu í aðdraganda síðustu alþingiskosninga. Það voru fleiri flokkar sem höfðu þetta á stefnuskrá sinni og ég leyfi mér að vísa í greinargerð með frumvarpi okkar þar sem segir, með leyfi forseta: „Sambærileg markmið rötuðu inn í kosningastefnuskrá annarra flokka. M.a. segir í kosningastefnu Samfylkingarinnar í menntamálum: „Bjóða upp á ókeypis námsbækur í framhaldsskólum og fella niður innritunar- og efnisgjöld.““ Þetta segir nú í kosningastefnu Samfylkingarinnar í menntamálum. Samfylkingin sýnir ekki neinn árangur í þessu efni, við höfum gagnrýnt það bæði hvað varðar þetta frumvarp og í þessari umræðu hér. Það er eins og hún hafi algjörlega lekið niður með kosningastefnumál sín sem mörg hver voru mjög metnaðarfull og hefði áreiðanlega getað tekist breið samstaða um og er örugglega þingmeirihluti fyrir í ýmsum atriðum. En hún lætur sig hafa það að una því að Sjálfstæðisflokkurinn, sem ekki hefur meiri hluta hér á Alþingi, ráði ferðinni. Þetta finnst mér afskaplega dapurlegt og hlýtur að vera eitthvað sem við munum halda til haga í umræðunni áfram. Þegar við fjöllum um þetta mál og fleiri skyld mál mun því auðvitað verða haldið til haga og lögð á það áhersla að það er ekki nóg að koma með fögur fyrirheit í kosningastefnuskrám ef menn hafa litla tilburði til þess að hrinda þeim í framkvæmd, fái menn til þess styrk. Að lokum ætla ég að nefna árafjöldann til stúdentsprófs. Hér hefur verið vakið máls á því að það sé viss ótti við að verið sé að stytta nám til stúdentsprófs. Við vitum að það voru uppi hugmyndir um það og hæstv. menntamálaráðherra hafði þá skoðun og hafði lýst henni að hún vildi stytta nám til stúdentsprófs. Það mætti mikilli andspyrnu, að minnsta kosti með þeim hætti sem hún kynnti málið. Ég veit að í hugum margra er tortryggni gagnvart því að hér sér verið að fara þá leið, m.a. vegna þess að ekki er tilgreindur námseiningafjöldi til stúdentsprófs. Ef það er eins og hv. þingmenn stjórnarflokkanna hafa verið að lýsa að búið sé að setja undir þennan leka, að ekki eigi að stytta nám til stúdentsprófs, þá hlýtur maður að spyrja sig: Af hverju má það þá ekki standa í lögunum með algjörlega afdráttarlausum og skýrum hætti? Þegar því er svarað að þess sé ekki þörf þá er það í raun og veru ekkert svar í sjálfu sér. Ef menn mundu t.d. fella tillögu þar að lútandi væri með því verið að gefa þá yfirlýsingu að ekki sé vilji fyrir því að binda það niður, þ.e. að ekki sé verið að stytta nám til stúdentsprófs. Mér finnst því að stjórnarliðar hafi alls ekki svarað þeirri gagnrýni með sannfærandi hætti og áhyggjur manna hvað þetta atriði varðar eru enn til staðar. Frú forseti. Ég ítreka að ég hefði talið ákaflega þýðingarmikið að um framhaldsskólafrumvarpið hefði getað náðst samstaða. Ég er sannfærður um ef menn leggja sig fram þá er það enn þá hægt. Það er engin þörf á að spyrða þetta frumvarp saman við önnur frumvörp menntamálaráðherra. Það er engin slík tenging á milli þessara mála þannig að það skapi einhverja hættu þó að eitt frumvarpanna sitji eftir og fái frekari skoðun og umfjöllun í sumar. Þess vegna er hægt að ljúka því í góðri sátt í september ef menn vilja ná samstöðu og vilja taka tillit til þeirra fjölmörgu athugasemda sem enn þá eru frá fagaðilum, frá skólasamfélaginu, frá starfsfólki í þessu máli. Það er ekki bara stjórnarandstaðan hér á þingi sem hefur haft við þetta verulegar athugasemdir heldur eru svo fjölmargir í skólasamfélaginu sem einnig gera athugasemdir. Stjórnarflokkarnir ættu auðvitað að sjá sóma sinn í því að sýna öllu þessu fólki þá virðingu að reyna að koma til móts við athugasemdir þeirra. Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.

Hæstv. forseti. Hér hefur staðið mikil umræða í allan dag um framhaldsskólafrumvarpið eins og það er komið frá hv. menntamálanefnd inn í þingið á nýjan leik. Auðvitað er margt gott um bæði þetta frumvarp að segja og breytingar sem gerðar hafa verið á því í nefndinni. Samt er það svo að öll mannanna verk orka tvímælis og það sem vakið hefur athygli mína eru heilmiklar deilur um þetta frumvarp og þessar tillögur, ekki bara hér í þinginu sjálfu heldur einnig í samfélaginu. Ég er mjög undrandi á því hvernig Samfylkingin virkar í þessu máli. Við erum búin að fara hér í gegnum tvö stór mál, leikskólann og grunnskólann þar sem tekist hefur mjög mikilvægt starf. Þingið hefur að reglu að ná mikilli samstöðu um slík mál en ekki síður við þá sem þekkja, eiga að njóta og starfa við þau fyrirtæki. Ég hygg að það verði heilmikil ánægja með þau mál. Hér eru aftur miklar deilur og mér finnst það mjög athyglisvert hvernig Samfylkingin fer fram í þessu máli. Ég hef það á tilfinningunni að samfylkingarmenn vildu helst ræða það á nóttunni í skjóli myrkurs til þess að skoðanir þeirra og átök sem hér færu fram væru ekki lýðum ljós. Ég hef orðið þess var í þessari umræðu að margir fulltrúar stjórnarflokkanna tala af mikilli lítilsvirðingu um þær athugasemdir sem komið hafa fram, gera lítið úr þeim og segja nánast að um þessi mál séu engar deilur. Þær séu fyrst og fremst í þingsalnum og að hér séu þingmenn, ekki síst þingmenn Vinstri grænna, búnir að æsa fólk í landinu upp til þess að vera á móti frumvarpinu eins og það er komið fram. Þvílík framganga.  Það sem mér sýnist að fólk fari fram á, af því að nú stendur þetta þing til hausts, hvort það sé ekki betra að setjast niður yfir sumarið og gá hvort ekki sé hægt að ná sátt um þetta mál eins og hin tvö. Hvað stendur í vegi fyrir því? Það er svo lítið sem gerist í þessum efnum í sumar þannig að það ætti að vera hægt að setjast niður með fag- og forustufólki skólanna og fara yfir þetta mál enn og betur. Til stendur að við komum saman hér í september og þá getum við farið yfir málið. Það er ekki bara að þessir forustumenn hafi skrifað hér mikið þar sem margar athugasemdir eru gerðar við málið heldur hafa komið hér nýjar og miklar athugasemdir frá um þriðjungi framhaldsskóla landsins, frá um þriðja hverjum framhaldsskóla á Íslandi eftir að sýnt var hvaða leiðir ríkisstjórnarflokkarnir ætla fara í málinu. Það finnast mér mikil mótmæli. Venja þingsins í áratugi hefur verið að reyna að ná sátt í svona stórum málaflokkum. Ég sé það t.d. að hér hafa borist athugasemdir frá Menntaskólanum í Reykjavík á nýjan leik og frá Menntaskólanum á Akureyri. Þeir hafa nú verið taldir stór höfuð á því sviði.  Nú skal ég ekkert segja um að allir þessir skólar og þessir forustumenn sem hingað hafa skrifað bréf - og lítið er gert úr athugasemdum þeirra - athugasemdir þeirra eru á mörgum sviðum stórvægilegar. En mér fyndist það virðing við þetta fólk og þessar miklu menntastofnanir að gefa því tækifæri í sumar að setjast niður með þingnefndinni eða skipa starfshóp úr þingnefndinni, stjórn og stjórnarandstöðu með þessu skólafólki til að fara yfir málið. Það er mín tillaga að sjá málið hér aftur á haustdögum í september undir septembersól, þá komið í þann búning að um það ríkti algjör samstaða. Það væri glæsilegri framganga. Hvað tíma málsins varðar þá skiptir í sjálfu engu hvort þetta mál verður að lögum þremur, fjórum mánuðum fyrr eða síðar, það breytir ekki málinu. Það er gæfulegra fyrir stjórnarflokkana að leita eftir samstöðu við þetta öfluga fólk sem vinnur svo mikið og gott starf í landinu. Mér finnst sem Samfylkingin falli í það far í þessu máli að hún vill frekar taka mark á einhverjum öðrum en því fólki sem hún hefur haldið fram að hún styddi alveg sérstaklega og væri hér baráttusveit fyrir á hinu háa Alþingi. Ég hugsa að þegar allt kemur til alls sé héraskapurinn slíkur að þeir hlusti meira á Verslunarráðið og einhverja úr atvinnulífinu eða bankakerfinu eða hvaðan sem er, einhverja aðra sem senda inn hinar stöðluðu umsagnir um málið. Mér finnst þetta mikið virðingarleysi og þóknun Samfylkingarinnar við Sjálfstæðisflokkinn í þessu máli kemur mér á óvart. Hún hefur ekki hikað við að hafa tvær skoðanir í mörgu málum. Við fórum hér yfir hrefnumálið í dag, þar eru tveir hausar á ríkisstjórninni eða fleiri, já, það er sá þriðji, einn lítill í viðbót sem stendur með hvalveiðum.  Við framsóknarmenn höfum aðra sögu að segja og höfum aðra skoðun. Við í Framsóknarflokknum höfum í áratugi haft mikinn áhuga fyrir menntamálum Íslendinga og við höfum auðvitað sem flokkur komið mikið að menntamálum Íslendinga. Ég fór yfir það í ræðu í gær að Framsóknarflokkurinn var í rauninni stofnaður um skólastarf og menntun alþýðunnar. Jónas frá Hriflu, alþýðuskólarnir, héraðsskólarnir, alþýðumenntunin sem er kannski mesta bylting sem fram hefur farið á Íslandi. Í rauninni er hún kannski eina byltingin sem átt hefur sér stað þar sem stjórnmálaflokkur með Alþýðuflokknum áttu í miklu og nánu samstarfi á þeim tíma. Nú er það nafn dáið og sá flokkur horfinn. En þessir flokkar höfðu mikil áhrif í gegnum tíðina í menntamálum og Framsóknarflokkurinn hefur gert sig gildandi. Ég heyrði að vísu að hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, hafði orð á því einhvern tíma að það hefði enginn haft áhuga á menntamálum í síðustu ríkisstjórn. Jú, Jón Sigurðsson, formaður Framsóknarflokksins, aðeins fyrst þegar hann kom á þing. Ég hálfmóðgaðist auðvitað. Ég var menntamálaráðherra landbúnaðarins á þeim tíma, breytti tveimur litlum framhaldsskólum, bændaskólum, á háskólastig.  Gera þarf framhaldsskólana aðlaðandi með auknum sveigjanleika og aukinni nærþjónustu við nemendur. Framsóknarflokkurinn leggur áherslu á að framhaldsskólanám sé aðgengilegt ungu fólki frá lögheimili sínu daglega. Ekki kemur til greina að innheimta skólagjöld í opinberum framhaldsskólum. Leggja þarf aukna áherslu á fjölbreytni framhaldsskólanna með sérstaka áherslu á starfsnámið. Það kom sérstaklega fram í máli hv. þm. Guðbjarts Hannessonar í dag að starfsnámið væri mjög mikilvægt og hafi lengi vel verið of lítill gaumur gefinn. Ég heyri að þar eigum við samleið í hugsun, ég og hv. þingmaður. Jafnframt segir í þessari ályktun Framsóknarflokksins: Tónlistarnám á framhaldsskólastigi verði viðurkennt af ríkinu á sama grundvelli og annað framhaldsskólanám. Við förum yfir leiðirnar sem við sjáum. Í ályktuninni segir svo: Framhaldsskólum eða fjarkennslustöðvum frá þeim sem sinni öllum byggðakjörnum verði komið á fót. Sérstök áhersla verði lögð á að auka framboð í starfs- og listnámi á landsbyggðinni sem höfðar jafnt til beggja kynja og verði raunhæfur valkostur fyrir alla. Auka skal samstarf framhaldsskóla og grunnskóla. Það á sérstaklega við á landsbyggðinni þar sem fámenni kallar á aukna hagkvæmni í nýtingu mannauðs, húsnæðis og ferða. Auka ber náms- og starfsfræðslu ...  Það er margt ágætt í frumvarpinu og margar breytingartillögur eru ágætar en samt sem áður finnum við að það vantar inn í frumvarpið að taka tillit til víðtækra sjónarmiða skólafólksins á framhaldsskólastiginu, skólanna og þeirra manna sem gerþekkja þessi mál. Það er í rauninni það sem við framsóknarmenn biðjum um hér að þetta mál fái sumarið til endurskoðunar. Hér komi hinn vígreifi formaður, Sigurður Kári Kristjánsson, sólbrúnn undan sól í haust og hafi þá náð samstöðu með öllu þessu fólki sem nú er ósátt við málið. Það er í rauninni það sem við erum að fara fram á. Ég skora bæði á hv. formann sem er hinn vaskasti maður og á mikla framtíð, ef ég spái rétt fyrir þessa öld í þinginu. Eins trúi ég því að samfylkingarmenn vilji fara yfir umræðu sína í dag og meta hana upp á nýtt og ég vona að þeir vilji gjarnan kynna sér þær athugasemdir sem hafa verið að berast inn á tölvur þingmanna og athugasemdir koma sem mér finnst að ekki sé hægt að ganga fram hjá. Ég vil spyrja hv. formann nefndarinnar: Mun hann taka þetta mál inn í nefndina á milli 2. og 3. umr.?  Ég tel í sjálfu sér ekki ástæðu fyrir mig að lengja þessa umræðu. Við framsóknarmenn lögðum mikla áherslu á að hér yrði gefinn tvöfaldur tími til að fara yfir þetta mál, ekki síst vegna allra þeirra athugasemda og þeirrar miklu óánægju sem kemur hvarvetna að af landsbyggðinni, hér af höfuðborgarsvæðinu, frá okkar stóru og sterku skólum sem starfað hafa af mikilleik í gegnum tíðina og skila mörgu frábæru fólki út í lífið. Ég vona að menn vilji hlusta á rök þess þó að þeir nenni kannski ekki að hlusta á vinstri græna eða Framsóknarflokkinn. En samt sem áður ber mönnum að virða stjórnarandstæðinga því að þeir hafa sitt hlutverk hér. Menn verða að hafa nöldrið sitt til að átta sig á að það er ýmislegt sem þeim getur yfirsést. Ég sé það á þeim umsögnum sem mér hafa borist frá fagfélögum og skólum að hér virða menn mál lítils ef þeir taka þau ekki til endurskoðunar á milli 2. og 3. umr. og fara aftur yfir athugasemdirnar nú þegar fólkið í landinu sér hverjar breytingartillögurnar eru, hvað vantar inn í frumvarpið til að það sé ásættanlegt. Ég hef lokið máli mínu, hæstv. forseti.

Frú forseti. Hv. þingmaður og formaður Framsóknarflokksins, Guðni Ágústsson, spyr hvort ég hyggist sem formaður menntamálanefndar eða fyrir hönd nefndarinnar taka þetta mál til nefndar milli 2. og 3. umr. vegna þeirra athugasemda sem þingmenn hafa fengið í tölvupósti síðustu daga. Ég get sagt um það almennt: Það má vel vera. Ég tek alls ekki fyrir það að málið verði tekið til nefndar á milli 2. og 3. umr. Ég vil hins vegar benda hv. þingmanni á að hér eru gögn málsins. Í þessari möppu eru þær umsagnir sem bárust nefndinni. Ég efast um að hv. þingmaður eða aðrir hv. þingmenn hér í salnum, fyrir utan hv. þm. Guðbjart Hannesson, hafi kynnt sér allar þessar umsagnir. Þær eru tilgreindar í nefndaráliti meiri hlutans. Ætli þær séu ekki í kringum 60, flestar mjög jákvæðar. Yfir þær var allar farið og reynt að bregðast við flestum þeim athugasemdum sem þar komu fram. Þær voru flestar jákvæðar í garð þessa máls. Við höfum séð býsna margar umsagnir um þetta mál á síðustu sex mánuðum sem við höfum haft það í fanginu. Ég tel að þær athugasemdir sem hafa borist okkur í tölvupósti á síðustu dögum kalli ekki á það einar og sér að málið verði tekið inn í nefnd á milli 2. og 3. umr., en ég útiloka það ekki, sérstaklega ef formaður Framsóknarflokksins biður mig fallega.

Hæstv. forseti. Ég ætla þá að leyfa mér það sem ég vona að ég eigi svo létt með, að biðja hv. formann nefndarinnar, Sigurð Kára Kristjánsson, um að verða við því lítilræði að fara yfir málin milli 2. og 3. umr. Ég treysti honum vel til þess. Ég geri mér grein fyrir því, eins og ég sagði í upphafi máls míns, að margt er mjög gott í þessum frumvörpum og margt er til bóta. Ég tel samt sem áður að menn eigi ekki að gera lítið úr þeirri óánægju sem brotist hefur út og ég fagna því að hv. formaður nefndarinnar gerði það ekki. Ég trúi því að hann vilji virða framhaldsskólastigið með sama hætti og honum tókst að gera með leikskóla- og grunnskólastigið, náði þar slíkri samstöðu að athygli hefur vakið. Ég hygg að á mínum langa stjórnmálaferli hafi ég sjaldan hlustað á jafnefnisríkar og ágætar ræður og þær sem voru fluttar um það mál í gær.

Frú forseti. Eins og ég sagði áðan þá tek ég þessari beiðni hv. þm. Guðna Ágústssonar, formanns Framsóknarflokksins, vel. Ég vil ekki svara henni hér og nú afdráttarlaust vegna þess að ég vil ráðfæra mig við félaga mína í nefndinni áður en slík ákvörðun verður tekin. En ég bregst vel við beiðni formanns Framsóknarflokksins. Á móti ætla ég að bjóða hv. þm. Guðna Ágústssyni að fá möppuna mína lánaða með öllum gögnum málsins þannig að hann geti eytt helginni í sunnlenskum sveitum við að lesa allar þær umsagnir sem við höfum farið í gegnum. Ég veit að það verður mikil skemmtilesning fyrir hv. þingmann enda er þar mikinn fróðleik að finna um framhaldsskólann. Við viljum veg hans sem mestan. Við eigum það sameiginlegt, hygg ég, ég og hv. þingmaður, og það er markmiðið með þessu öllu að finna einhverjar leiðir til að efla og styrkja framhaldsskólann. Það eigum við sameiginlegt.

Hæstv. forseti. Ég ætla að gera hv. þingmanni grein fyrir því, sem hann veit auðvitað, að Framsóknarflokkurinn hefur átt sinn ágæta fulltrúa, hv. þm. Höskuld Þórhallsson, í nefndinni. Hann hefur örugglega af vandvirkni sinni og áhuga fyrir skóla og námi lesið allar þessar umsagnir. Það er sagt að það sé vandamál stjórnmálamanna um allan heim að með aldrinum verði þeir ólæsir. Ég er sem betur fer ekki orðinn ólæs en annar eiginleiki er mjög mikilvægur og það er að kunna að hlusta, að hlusta á þjóð sína, fólk sitt, athugasemdir. Þann eiginleika hef ég ræktað með sjálfum mér. Ég hef lesið margar af þessum athugasemdum, kjarna þeirra, og veit um hvað málið snýst, hef sett traust mitt á minn mann, Höskuld Þórhallsson, og treysti formanni nefndarinnar afburðavel til þess að leysa þetta mál áfram. Ég mun hins vegar ferðast um sunnlenskar sveitir á morgun, fara austur undir Eyjafjöll, þannig að ég er bundinn yfir öðrum verkefnum. En ég þakka svör hv. formanns og drengilega framgöngu undir lok þessarar umræðu sem boðar mér það eitt að málið sé að færast í betri höfn eftir umræður dagsins.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst og fremst gera athugasemdir við ræðu hv. þm. Guðna Ágústssonar. Hann heldur því fram að menn telji athugasemdir Félags framhaldsskólakennara léttvægar. Ég tók það fram í ræðu minni áðan að ég teldi þær mjög mikilvægar. Ég held að þar sé tekið á mjög mörgum málum sem þarf að vinna úr í framhaldinu, í úrvinnslunni, þ.e. framkvæmdina á lögunum. Það er næsta verkefni og þess vegna hefði ég viljað fá lögin sem fyrst í gagnið þannig að við fengjum í gang þá vinnu sem þarf að vinna, m.a. hvað varðar einingakerfið, nýjar útfærslur námsáfanga og annað sem framhaldsskólanum er ætlað að vinna að - útfærslu á því einingakerfi sem sett er inn í lögin en sú vinna þarf að hefjast sem allra fyrst. Það að fresta þessu þó ekki væri nema til haustsins þýðir að málið dregst um eitt ár. Ég tel að það sé ákveðinn ábyrgðarhluti varðandi gildistökuna ef við missum það fram yfir næsta skólaár. En auðvitað getur það komið til greina og einhverjir gætu þegið að spara þá peninga sem áttu að fara í framhaldsskólann með því að seinka gildistökunni. Ég hef ekki verið þeirrar skoðunar. Ég tek athugasemdirnar mjög alvarlega, hef skoðað flestar þeirra mjög ítarlega í vinnslu frumvarpsins. Það var líka ánægjulegt að mér heyrðist á upplestri hv. þm. Guðna Ágústssonar á stefnuatriðum Framsóknarflokksins að þau séu komin inn í frumvörpin sem hér eru lögð fram. Hv. þingmaður getur því rólegur samþykkt öll frumvörpin.

Hæstv. forseti. Ég vil taka það fram að ég átti ekki við að hv. þm. Guðbjartur Hannesson hefði haft hér léttúð í frammi eða gert lítið úr athugasemdunum. Ég hlustaði með athygli á ræðu hans eins og ég hef gert þegar hann flytur ræður um menntamál og viðurkenni að hún var mjög ábyrg. Aðrir sem tóku þátt í þessari umræðu úr öðrum flokkum, bæði úr hans flokki og Sjálfstæðisflokknum, gerðu hins vegar mjög lítið úr þessum athugasemdum í upphafi málsins. Mér finnst að menn hafi náð áttum þegar leið á daginn og umræða hafði staðið lengi af hálfu okkar framsóknarmanna og vinstri grænna, menn hafi áttað sig á því að alvara væri á ferð. Ég finn það hjá hv. þingmanni og eins hjá formanninum, eins og ég hef farið hér yfir, að þeir hafa áttað sig á því að þeim ber að taka mark á þessum athugasemdum og fara yfir þær. Ég mundi fagna því ef menn gætu leyst það sem best yfir helgina. Það er þá skylda nefndarinnar að setjast yfir það og leysa það með nýjum hætti. Ég skora á hv. þingmann, formann nefndarinnar, og nefndarmenn að sitja við lestur og skyldustörf og gá hvar hægt er að koma enn frekar til móts við þessi sjónarmið. Ég þakka fyrir það að öll stefnuatriði Framsóknarflokksins, úr stefnuskrá hans í síðustu kosningum, hafa komist inn. En lífið er nú þannig að þegar einum áfanga er náð þá horfa menn til nýrra markmiða. Það hefur Framsóknarflokkurinn gert í sinni sögu og þróunin í menntamálum er það ör að þar sjáum við nýjar og nýjar sólir og ný tækifæri koma upp á himininn nánast í hverjum mánuði. Þar er starfið eilíft að fylgjast með 

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um framhaldsskóla þar sem verið er að leggja fram heildstæða endurskoðun á lögum um framhaldsskóla. Að sjálfsögðu er margt gott um þetta frumvarp að segja þó að ýmislegt megi benda á sem betur mætti fara. Ég vil byrja á því að segja í upphafi, frú forseti, að meginhlutann af starfsævi minni hef ég verið við kennslu eða rekstur skóla og eitt af mínum stærstu og mestu hugðarefnum eru einmitt menntamálin. Ég minnist þess þegar ég sem ungur maður fór að kenna - ég hafði lokið námi í menntaskóla og gerði eins og títt var á þeim dögum hlé á námi og fór út á starfsvettvanginn - og þá kenndi ég einn vetur eftir menntaskóla í þeim ágæta bæ Hafnarfirði. Ég kenndi þar bæði í barnaskóla og framhaldsskóla,  Það er eitt sem ég hef líka lært af þessu, frú forseti, og það er hve mikilvægt er að hlusta á starfsfólkið, að taka ætíð mið af því sem kennarar og aðrir starfsmenn leggja til því að í fáum stéttum er meiri metnaður fyrir starfi en einmitt meðal kennara. Reyndar er það almennt svo hjá öllu fólki sem kemur nálægt kennslu og umönnunarstörfum en ekki hvað síst hjá kennurum. Þess vegna tel ég afar mikilvægt í þeirri vinnu sem hér er unnin að tekið sé mark á því sem kennarar leggja til. Því vil ég í upphafi vísa til bréfs frá Félagi framhaldsskólakennara og reyndar fleiri þar sem þeir leggja fast, eins og segir í lok bréfs þeirra, frú forseti, og hefur verið ítarlega gerð grein fyrir í umræðum á þinginu í dag, „að þingmönnum að bíða með að samþykkja ný lög um framhaldsskóla. Næstu mánuði ætti að nota til þess að sníða af frumvarpinu helstu gallana og ná sáttum um þessi mikilvægu mál. Eru kennarasamtökin fús sem fyrr að leggja góðum málefnum lið.“ Mér finnst það ábyrgðarhluti ef meiri hluti Alþingis, þingflokkar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, ætlar að hunsa þessi tilmæli, ætla að hunsa þessar einlægu óskir sem Félag framhaldsskólakennara ber fram og reyndar fleiri aðilar sem koma að kennslu. Það er ekki svo að þeir gagnrýni alla þætti frumvarpsins en hins vegar séu í því atriði sem þeir vilja að verði skoðuð nánar. Því er það mikill hroki og mikið ábyrgðarleysi ef meiri hlutinn, þingflokkar Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks, ætlar að hafa óskir og ábendingar þess hóps sem er ábyrgur fyrir hinu daglega starfi framhaldsskólanna að engu. Ég óska þess að hv. þingmaður og formaður menntamálanefndar, Sigurður Kári Kristjánsson, rati ekki í þá ógæfu. Önnur atriði sem ég ætla að minnast á í frumvarpinu er í fyrsta lagi um nálgun þess. Í I. kafla frumvarpsins er fjallað um gildissvið, hlutverk og yfirstjórn. Í II. kafla eru rakin ýmis tæknileg atriði, fjallað um stofnun framhaldsskóla, skólanefndir, skólameistara, skólaráð, starfslið framhaldsskóla, skólafundi og kennarafundi. Í III. kafla er fjallað m.a. um viðurkenningar skóla, um skólameistara og kennara, í IV. kafla um skipulag náms og námslok, í V. kafla um námsbrautir og námskrár. En það er ekki fyrr en í VI. kafla sem minnst er á nemendur, þar sem nemendur koma allt í einu fram sem einhver þáttur í þessu frumvarpi. Að mínu viti á að nálgast menntunarmál út frá nemandanum, ekki út frá stofnuninni eða umgjörðinni. Hér er þetta lagt upp þannig að fyrst er gerð grein fyrir kerfinu, síðan fyrir stofnuninni og í þriðja eða fjórða lagi fyrir nemendunum. Þetta er að verða mjög algild nálgun í því stofnanavædda umhverfi sem við búum við þar sem lögin verða til á embættismannaborðunum að stórum hluta. Maður fær því á tilfinninguna að nemendurnir eigi að vera til fyrir stofnanirnar. Ég er ekki sammála þeirri nálgun. Ég tel, og ég sagði það sama um grunnskólann í gær og það sama sögðum við líka um leikskólann, að það sé réttur nemendanna, staða nemendanna sem eigi að koma fram í I. kafla og umgjörðin á eftir. Ef við leggjum þetta upp eins og hér er gert, að kerfið sé númer eitt, stofnunin númer tvö og nemendurnir númer þrjú, þá lendir maður í þeirri hugsjónaflækju sem frumvarpið ber með sér í heild sinni og er hinn stóri veikleiki þess. Þar er afar sjaldan minnst á menntun, minnst er á fræðslu, á skólaskyldu og þess háttar. Í mínum huga á þetta mál að snúast um menntun. Menntun snýst um að mennta sig og það er hægt að gera á ýmsan hátt. Menntun er að gera fólk að manni eins og sagt var og að því marki eiga þessi lög að stefna. Ég hefði viljað sjá menntunarmarkmiðið sem hinn rauða þráð í gegnum frumvarp sem þetta en menntastefnan sem slík birtist ekki í þessu frumvarpi heldur er það fyrst og fremst meira tæknilegs eðlis. Það má vel vera að það sé einmitt hlutverk þess. Þetta vildi segja í upphafi að mér finnst að hin hugmyndafræðilega nálgun eigi að vera á þann veg að menn setji nemandann í öndvegið, réttindi hans og skyldur, og síðan hugtakið menntun. Að öðru leyti langar mig að snúa mér að einstaka þáttum. Ég vil þó fyrst víkja að því að eitt fyrsta þingmálið sem bæði ég persónulega sem þingmaður og Vinstri hreyfingin – grænt framboð lögðum fram haustið 1999 var tillaga til þingsályktunar um tólf ára samfellt grunnnám sem var svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að hefja nú þegar undirbúning þess að tryggja um allt land framboð á samfelldu námi til átján ára aldurs. Námið verði skipulagt þannig að ungt fólk innan sjálfræðisaldurs alls staðar á landinu geti stundað nám daglega frá heimili sínu. Hluti þess verði starfstengdur og þá jafnframt höfð hliðsjón af umhverfi og atvinnu- og menningarlífi viðkomandi byggðarlags. Náminu ljúki formlega með námsgráðu, en endurskoðað verði skipulag annars framhaldsnáms, tæknináms og sérnáms auk háskólanáms með tilliti til þessara breytinga grunnnámsins …“ Þegar sjálfræðisaldurinn var hækkaður í 18 ár var það svo augljóst að verið var að undirstrika þá kröfu að barn eða unglingur væri á forræði foreldra sinna a.m.k. til 18 ára aldurs. Þá var jafnframt eðlilegt að gera þá kröfu númer eitt að menntakerfið yrði byggt upp þannig að það væri réttur nemandans og fjölskyldunnar að hann gæti sótt nám heiman að frá sér til 18 ára aldurs, það yrðu hrein undantekningartilvik ef svo væri ekki. Þetta er ekki gert og ekki er minnst á þennan rétt nemandans eða fjölskyldunnar í þessu frumvarpi og það tel ég vera mikinn veikleika. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum lagt gríðarlega mikla áherslu á þennan rétt nemandans, þennan rétt samfélagsins og fjölskyldunnar að nemandinn geti sótt nám heiman að frá sér að minnsta kosti til 18 ára aldurs. Ég hefði viljað sjá það fara inn sem hluta af markmiðssetningu laganna, hluta af því sem þau yrðu að starfa eftir. Í kjölfar áðurnefndrar þingsályktunartillögu flutti ég og við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs þingmál um eflingu framhaldsskólans. Ég lagði fram frumvarp m.a. um stofnun framhaldsskóla á Snæfellsnesi, reyndar líka við utanverðan Eyjafjörð og á Patreksfirði og Hólmavík. Ég man eftir þessu vegna þess að þetta voru ein fyrstu málin sem ég lagði fram. Þetta þótti fráleitt þá. Ég minnist þess að þáverandi menntamálaráðherra fór frekar háðulegum orðum um þær áherslur sem ég var með þarna og við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Það tókst með mikilli hörku að fá það í gegn að ráðist yrði í stofnum framhaldsskóla á Snæfellsnesi. Það var líka fyrir eindreginn stuðning heimafólks þar sem það tókst. Það var ekki fyrir hvatningu eða baráttu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins þá og þáverandi menntamálaráðherra. Það skal bara segjast eins og er. En þeir eiga heiður skilið, Snæfellingar, fyrir það hvernig þeir tóku að sér málin en þar held ég einmitt að hafi skipt sköpum framhaldsdeildin í Stykkishólmi sem var rekin með miklum myndarbrag þangað til framhaldsskólinn á Snæfellsnesi var stofnaður. Í sama dúr eru nú fluttar tillögur um fleiri framhaldsskóla, um framhaldsskóla við utanverðan Eyjafjörð og einnig um framhaldsskólanám á Patreksfirði. Fleiri dreifbýl byggðarlög leitast nú við að byggja upp og koma á slíku námi þannig að unglingar geti sótt nám heiman að frá sér eins og eðlileg mannréttindi hljóða upp á. Ég hefði talið að í frumvarpinu ætti að koma orðið mannréttindi. Það eru mannréttindi að fá að sækja nám og mennta sig, en geta samt búið heima hjá sér. Það að skilja þetta atriði eftir svo utanveltu í frumvarpinu finnst mér spegla að þeir sem leggja þessi frumvörp fram á þennan hátt átti sig ekki eða vilji ekki viðurkenna þann veruleika sem við búum við, að fjöldi fólks á ekki möguleika eins og nú er á að stunda nám heiman að frá sér til 18 ára aldurs en það ætti að vera skýlaus krafa og ætti að vera tekið á því í lögum. En þetta tel ég veikleika og hefði viljað sjá þetta koma fram. Þá hefði ég líka viljað sjá tekið fastar á þeim rétti nemenda til að sækja framhaldsskólanám til 18 ára aldurs á jafnréttisgrunni hvað kostnað varðar. Það er heldur ekki nefnt í frumvarpinu að tryggja jafnrétti nemenda til náms. Þar skortir mikið á að svo sé. Frumvarp sem tekur á framhaldsskólanámi fyrir ungt fólk til 18 eða 20 ára aldurs en kveður ekki skýrt á um þennan þátt eða setur þá kröfu á framkvæmdarvaldið að tryggja jafnrétti til náms hvað varðar kostnað, er ekki frumvarp sem tekur á þeim þáttum sem það á að gera. Ég hefði viljað sjá þetta með tryggingu og jafnrétti til náms í frumvarpinu. Ég vil minna á skýrslu sem var unnin á árunum 2005–2006 af starfshópi sem skipaður var fyrir nám á framhaldsskólastigi á sunnanverðum Vestfjörðum þar sem heimafólk stóð að því að skipa nefnd til að gera úttekt á þeirri stöðu sem ungt fólk á sunnanverðum Vestfjörðum stóð frammi fyrir varðandi framhaldsnám. Ingibjörg Inga Guðmundsdóttir, sem var þá aðstoðarskólastjóri grunnskóla Borgarfjarðarsveitar en var búin að vinna lengi á Tálknafirði við skólann þar og er nú skólastjóri á Varmalandi í Borgarfirði, var ráðin sem verkefnisstjóri. Þar var gerð ítarleg úttekt á þeirri stöðu sem ungt fólk stendur frammi fyrir á þeim stöðum þar sem ekki er slíkur skóli í heimabyggð, hvað það kostar að senda unga fólkið burt. Þó að ekki sé tekið neitt tillit til þeirrar miklu skerðingar á mannréttindum eða á rétti fjölskyldulífs að senda fólk burt þá var farið ítarlega í þessa kostnaðargreiningu. Sem dæmi upp úr þeirri ágætu skýrslu sem Ingibjörg Inga Guðmundsdóttir, varaþingmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Norðausturkjördæmi, vann má nefna að fram kemur m.a. að útgjöld við að senda nemendur í framhaldsskóla eru vegna ferðakostnaðar, mötuneytiskostnaðar, húsaleigukostnaðar og beinna gjalda. Ekki er tekinn efniskostnaður, ekki námsefniskostnaður heldur beinn aukakostnaður sem þarna er. Þetta er árið 2006. Til dæmis kosta þættir vegna Menntaskólans á Akureyri um 615 þús. kr. yfir skólaveturinn, kostnaður við ferðir, sem eru þá um haustið, jólin og vorið, einnig fæði og húsnæði. Ef senda þyrfti nemanda frá Patreksfirði til Menntaskólans í Kópavogi kostaði það um 1.100.000 þús. kr. miðað við þær tölur sem voru staðreyndar tölur. Við Fjölbrautaskóla Snæfellinga kostaði það nokkuð minna. Þessi gríðarlega mismunun sem fólk býr við er beinlínis til þess að skapa misrétti og ójöfnuð á rétti til náms. Þó að nokkrar greiðslur séu í gegnum jöfnun námskostnaðar vegur það engan veginn upp í þann kostnað sem um er að ræða. Til viðbótar kemur síðan annar almennur framfærslukostnaður, eins og námsefniskaup og annar kostnaður við daglegt líf. Á þessu er ekki tekið í frumvarpinu og það tel ég vera mikinn ágalla. Ég vil því spyrja hv. formann menntamálanefndar hvers vegna ekki var sett inn setning sem tryggði jafnrétti og að tekið yrði á þeim kostnaðarmun sem er vegna búsetu. Hvernig verður svo staðan? Jú. Þetta er sjálfsagt einn stærsti atvinnuvegur í Reykjavík, þ.e. bygging og leiga á húsnæði fyrir ungt fólk utan af landi. Frumvarp sem á að taka á framhaldsskóla en ekki tekur á þessu máli er í rauninni ekki heildstætt frumvarp og skilur eftir stóra hluta landsins áfram utan við það jafnrétti sem lög ættu að kveða á um. Ég get nefnt dæmi. Með uppbyggingu í framhaldi af þessu var byggð upp framhaldsdeild á Patreksfirði. Ráðist var í tilraunaverkefni með uppbyggingu framhaldsdeildar á Patreksfirði í samvinnu við Fjölbrautaskóla Snæfellinga og sett upp prógramm. Jú. Mikill metnaður og mikill áhugi. Vissulega kom menntamálaráðuneytið að því af góðum áhuga en þó vantaði eftirfylgnina, finnst mér, því enn er verið að togast á um kostnað við að koma upp og útbúa húsnæði á Patreksfirði fyrir námið sem fram fer þar. Þetta skólahald er þó á ábyrgð ríkisins. En vegna þess hve mikill ákafi og áhugi í sveitarfélögum er til að koma náminu á er gengið mjög á þau með að leggja fram kostnað sem annars að mínu mati ætti að heyra til ríkisins. Uppbygging framhaldsskólanámsins á Patreksfirði í samvinnu við Fjölbrautaskóla Snæfellinga á Grundarfirði byggði m.a. á góðum samgöngum þangað yfir. Það var flóabáturinn Baldur sem hefur séð um það. Nú er stefnt að því að skera niður ferðir flóabátsins Baldurs. Verði farið að þeim líkum sem stjórnvöld stefna að þá er þessu skólasamstarfi stefnt í hættu. Svona er nú skammsýnin mikil, herra forseti, í þessum efnum. Þegar verið er að gera þá aðgerð að skera niður ferðir flóabátsins Baldurs, sem stefnt er að verði skornar niður á næstu missirum, þá eru menn líka að hafa áhrif á þessa þróun. Í þetta lagafrumvarp ættu að koma skilyrðislaus ákvæði um að menntun yrði tryggð á jafnréttisgrunni um allt land en alls ekki mismunun hvað kostnað varðar og hvað ætti að leggja á sig í þeim efnum. Annað mál sem ég vil líka víkja að er tónlistarnám. Tónlistarnám er mikilvægur þáttur í allri menntun og mörg sveitarfélög leggja mikinn metnað í að reka tónlistarskóla eða standa að tónlistarnámi með einum eða öðrum hætti innan sinna vébanda. Þegar síðan kemur að framhaldsskólanum er búin að vera nokkurra ára togstreita á milli ríkisins annars vegar og sveitarfélaganna hins vegar um hver skuli bera kostnað af tónlistarskólanámi, meira að segja námi sem er hluti af hinu almenna framhaldsskólanámi. Þetta mál hefur ítrekað verið tekið upp á Alþingi. Ég er með fyrirspurn frá árinu 2005 til þáverandi menntamálaráðherra, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, þar sem ég beini fyrirspurn til ráðherrans um jafnrétti til tónlistarnáms, þ.e. hvort ráðherra hyggist tryggja kennslu og kostnað við tónlistarnám á grunn- og framhaldsstigi og með því jafnrétti til tónlistarnáms óháð búsetu og efnahag til jafns við annað nám samkvæmt opinberum námskrám. Það var samkomulag, bráðabirgðasamkomulag sem gilti fyrir skólaárið 2004–2005, milli menntamálaráðuneytisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem mátti framlengja áfram fyrir skólaárið 2005–2006, þar sem ríkissjóður skuldbatt sig til að koma að greiðslu kostnaðar við tónlistarnám á framhaldsskólastigi. Þessi samningur hefur ekki verið endurnýjaður frá árinu 2006. Frá þeim tíma hafa nemendur orðið að borga í mörgum tilfellum tónlistarnám sitt ef þeir hyggjast taka tónlistarnám sem hluta af námi við framhaldsskóla. Í svari menntamálaráðherra þá, árið 2006, sagði hún að vissulega væri togstreita þarna á milli en hét því að þá væri bara örstutt tímaspursmál hvenær þetta yrði leyft. Hún var reyndar með þetta í kaupskap. Hún var að versla við sveitarfélögin um að þau tækju að sér, að mig minnir, listdans sem væri hluti af framhaldsskólanámi og ríkið tónlistarnámið, ef ég man rétt. Ég minnist ræðna hv. þingmanna sem nú eru í ríkisstjórn, Einars Más Sigurðarsonar, sem fór einmitt hörðum orðum um það sleifarlag sem ríkisstjórnin og þáverandi menntamálaráðherra sýndi í þessu máli. Björgvin G. Sigurðsson, núverandi viðskiptaráðherra, sagði um þetta í ræðu, með leyfi forseta: „Virðulegi forseti. Þetta er ákaflega vondur vitnisburður um verkleysið hjá hæstv. menntamálaráðherra. Henni hefur mistekist að leiða til lykta þessa deilu sem hefur staðið yfir meira og minna í þrjú ár. Að sjálfsögðu er afar brýnt að leysa deiluna eins og hæstv. ráðherra segir, en hún hefur brugðist þeirri grunnskyldu sinni að leysa það mál að tryggja jafnrétti til náms í tónlist og það er alvarlegt mál. Fyrir það líður heil kynslóð ungra Íslendinga.“ Hvað gerist nú þegar þessir hv. þingmenn eru komnir í ríkisstjórn? Það gerist nákvæmlega ekki neitt. Það er bara setið nákvæmlega á sama stað. Þetta mál hefur ítrekað verið tekið upp, nú síðast 23. janúar í fyrirspurn frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur. Áfram svarar menntamálaráðherra á sömu lund að þetta sé áfram í þeirri deilu. Það breytir engu þó að umboðsmaður Alþingis hafi komið með mjög ákveðin tilmæli um að taka bæri á þessu máli og ungt fólk ætti rétt á tónlistarnámi á jafnréttisgrunni, að þá er ekki heldur neitt gert með það og meira að segja leyfir ráðherrann sér að segja að hún sé ósammála áliti umboðsmanns. Herra forseti. Framhaldsskólalög sem ekki taka á meginþáttum í námi eins og tónlistarnámi eru í sjálfu sér ekki að taka á þeim þáttum sem þeim ber. Áfram er sama verkleysið og sama sleifarlagið og misréttið sem verið hefur á undanförnum árum í þeim efnum er varða tónlistarnám. Ég hef fengið fullt af bréfum frá foreldrum þar sem sárlega hefur verið borið sig upp undan þessu misrétti. Ég verð eiginlega að spyrja hv. þm. Guðbjart Hannesson sem er hér fulltrúi Samfylkingarinnar, samþingmann þeirra þingmanna sem höfðu þessi hörðu orð um verkleysi menntamálaráðherra í tónlistarskólamálunum: Hvers vegna var þetta ekki bara gripið strax í haust þegar ný ríkisstjórn kom ef hún þóttist ætla að gera eitthvað betur en verkleysi fyrri ríkisstjórnar í þeim efnum? Hvers vegna var ekki tekið á þessum málum? Það stendur hvergi í frumvarpinu, ekki gat ég séð það, að þarna eigi að ganga hreint til verks og tryggja jafnrétti til náms hvað tónlist varðar. Það eru einmitt svona þættir sem eru hinar veiku hliðar frumvarpsins um framhaldsskóla. Ég vil líka nefna starfsnámið, starfsmenntunarnámið. Þó að því séu gerð nokkur skil er fjarri því að þeim sé raunverulega lyft með þeim hætti sem þarf. Því svo mjög hefur það lotið í grasið eða mátt lúta fyrir sparnaðaraðgerðum og sveltistefnu Sjálfstæðisflokksins og fyrrverandi ríkisstjórnar í menntamálum. Það bitnar fyrst og fremst á verkmenntuninni. Það bitnar fyrst og fremst á dreifbýlisskólunum. Þó að nokkuð hafi verið að gert í þeim efnum þarf miklu meira til, það vitum við. Ég hefði viljað sjá tekið á þessum málum af mun meiri krafti en gert er í frumvarpinu. Herra forseti. Eitt enn vil ég nefna sem ég ætlaði að nefna í sambandi við dreifbýlisskólana. Hvergi er tekið á akstri eða hvernig á að tryggja kostnað á akstri eða öðrum flutningum innan héraðs eða á milli héraða fyrir nemendur á framhaldsskólastigi. Hvergi er minnst á það, ekki sá ég það. Það má vel vera að það standi einhvers staðar en ég sá það ekki. Mér finnst mikið skorta á að í frumvarpinu felist sú tilfinning, það næmi sem þarf að vera til að takast á við þann raunveruleika sem við búum við. Að menntun sé í boði á jafnréttisgrunni fyrir alla, að það sé markmið að menn geti sótt nám heiman að frá sér til a.m.k. 18 ára aldurs. Það sé í rauninni frumskilyrði og allir eigi rétt á framhaldsskólanámi á jafnréttisgrunni hvað kostnað varðar. Ég hefði viljað sjá að í frumvarpinu væri skýrt kveðið á um þetta. Þetta er og á að vera menntafrumvarp en ekki stofnana- og kerfisfrumvarp. Við eigum öll að eiga sama rétt til menntunar og þetta frumvarp og lög um þennan málaflokk eiga einmitt að tryggja það. En því miður skortir þar verulega á, herra forseti.

Herra forseti. Hér hafa verið fluttar margar góðar og málefnalegar ræður og mér finnst bragurinn á umræðunni hafa batnað mjög þegar liðið hefur á kvöldið. Ég hef þegar flutt fyrri ræðu mína og gert grein fyrir því af hverju við framsóknarmenn erum jafnósáttir við þetta frumvarp og raun ber vitni. Við leggjum til að því verði vísað frá og okkur finnst alveg galið, verð ég að segja, að bjóða eigi framhaldsskólakennurum út um allt land og nemendum sem eru í miklum meiri hluta ósáttir við frumvarpið upp á að fara að vinna eftir því strax í byrjun júlí þegar lögin eiga að taka gildi. Ég skil ekki hvers vegna ekki er hægt að taka málið af dagskrá og fresta því til haustsins til að ná fram þeirri sátt sem þarf að vera um jafnviðamikið mál og hér er rætt. Við erum búin að fara í gegnum umræðu um leikskólana og grunnskólana og þar hefur vinnan verið til fyrirmyndar. Vinnan hefur reyndar verið alveg ágæt í þessu máli líka en það var ljóst um leið og frumvarpið kom inn að það hafði verið samið af menntamálaráðuneytinu í óþökk kennarasamfélagsins og að engin samstaða yrði um það ef ekki yrðu gerðar breytingar á því. Hvað gerði meiri hlutinn  
             Það hefur í engu verið tekið tillit til breytinganna. Það hefur engu verið breytt í lagaákvæðinu og það er akkúrat það sem málið snýst um.  Það er afskaplega sérstakt að hlusta hér á tvo þingmenn kalla fram í, hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur og hv. þm. Guðbjart Hannesson, vegna þess að ég skildi það svo á umræðum okkar í nefndinni að þau hefðu hvort sína túlkunina á því sem hér væri að gerast. Talað var um tilraunir, að þetta væru athyglisverðar tilraunir sem spennandi væri að sjá hvernig mundi reiða af. Það liggur fyrir að stúdentspróf munu verða mismunandi og þar verði fjölbreytileiki og það er gott að vissu leyti. Sumir skólar munu halda í fjögurra ára stúdentsprófið en það er mikil hætta á að einhverjir nýti tækifærið og fari í þriggja ára stúdentspróf.

Er það slæmt?

Þá sé ég fyrir mér, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, að hér verði tvö stúdentspróf, annað þriggja ára og hitt fjögurra ára og svo koma framlög og þá fá þeir framhaldsskólar sem eru með fjögurra ára stúdentspróf meiri framlög. Þá mun hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson væntanlega koma upp og tala um jafnræði. Er sanngjarnt að skólar fái mismunandi framlög frá ríkinu?

En þeir sem taka stúdentspróf …?

Þetta er eins og umræðan um skólagjöldin í háskólanum. Það var talað um jafnræði þegar við stjórnarandstæðingar bentum á að það væri mjög ósanngjarnt að einn einkarekinn háskóli sem fengi að taka skólagjöld fengi þar með meiri framlög frá ríkinu vegna þess að skólagjöldin eru lánshæf hjá LÍN og ríkið kemur á móts við þau skólagjöld til helminga með styrk og er þar með að greiða meira til þess skóla. Við lögðum þá til að á móti kæmi meira framlag frá ríkinu og þá sagði hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, ef ég man rétt, að það væri ójafnræði fólgið í því. Er ekki ójafnræði fólgið í því að einn skóli fái að taka skólagjöld?

…ræður, hv. þingmaður.

Ég beini bara orðum mínum til stjórnarliða sem streymdu í salinn þegar ég sté í pontu og hlusta af mikilli andakt og gjamma fram í þegar við á. Ég þakka þá virðingu sem mér er sýnd með því. Ég er að lýsa ágreiningsatriðinu og ég tel að hér sé verið að stíga afar slæmt skref og að við séum því miður ekki búin að bíta úr nálinni með þetta frumvarp í framtíðinni, en þá mun ég verða á vaktinni og aðrir í stjórnarandstöðunni sem hafa einnig talað gegn þessu frumvarpi. Mig langar til að fara núna örstutt yfir umsögn Háskóla Íslands en þar er varað mjög við því að frumvarpið nái fram að ganga eins og það er. Í kaflanum sem fjallar um kjarna og inntak stúdentsprófsins segir, með leyfi forseta: „Ljóst er að verði frumvarpið að lögum verður stúdentsprófið mun fjölbreyttara en áður. Samkvæmt frumvarpinu verða einungis um 45 (nýjar) einingar, (ein og hálf önn) í kjarnagreinum, auk þess sem prófið á að uppfylla almennan hluta námskrár fyrir framhaldsskóla. Staðfesting ráðherra á námsbrautalýsingu einstakra skóla á líka að tryggja að prófið uppfylli „almennar kröfur háskóla“ og dugi til inngöngu í háskóla í nágrannalöndunum. Núverandi stúdentspróf er 140 námseiningar (samkvæmt gildandi námseiningakerfi í framhaldsskólum) og miðað er við að nemendur ljúki þeim á fjórum árum. Í fyrirliggjandi tillögum er hvorki ljóst hvað margar (nýjar) námseiningar stúdentsprófið felur í sér, né heldur hve mörg námsár eru til stúdentsprófs. Í frumvarpinu kemur fram að hvert námsár séu 60 (nýjar) námseiningar og að árlegur fjöldi vinnudaga nemenda séu 180 á ári í stað 175 (kennsludagar eru 145 og prófdagar eru 30). Núverandi einingakerfi miðar við vinnustundir kennara, en fyrirhugað kerfi við vinnustundir nemenda. Í athugasemdum er opnað fyrir þann möguleika að nemendur ljúki hluta af háskólanámi sínu í framhaldsskóla. Nýja einingakerfið gerir slíkt auðveldara, en gæta verður að því að einingarnar mæla ekki inntak námsins heldur námsvinnuna. Í frumvarpinu er veitt heimild til þess að framhaldsskólar bjóði upp á viðbótarnám að loknum skilgreindum námslokum í framhaldsskóla sem gætu síðan verið metin sem hluti af háskólanámi (eins og fram kemur í athugasemdum). Að svo stöddu er ekki tekin afstaða til þessa atriðis af hálfu háskólans. Það eina sem er fastsett með námslengd í frumvarpinu er að framhaldsskólapróf er 90–120 einingar (eitt og hálft til tvö námsár; 16. gr.). Miðað við umfjöllun í athugasemdum verður stúdentspróf umfangsmeira en framhaldsskólapróf og hlýtur því að vera meira en 120 einingar.“ Og nú kem ég að því sem er aðalatriðið: „Nemendur eiga að ljúka 45 einingum í kjarnagreinum (íslensku, ensku og stærðfræði), sem fyrr greinir, en ekki er tilgreint um fjölda eininga í hverri kjarnagrein. Ef gert er ráð fyrir að nýja stúdentsprófið sé fjögur ár, þá eru kjarnagreinar 19% af náminu, en ef það er þrjú ár eru kjarnagreinar 25% af náminu. Í núverandi kerfi eru kjarnagreinar 27% af náminu (félagsfræðibraut 26%, málabraut 26% og náttúrufræðibraut 28%). Samanburður af þessum hlutfallstölum gæti bent til að gert sé ráð fyrir að námstími til stúdentsprófs verði þrjú ár. Til þessa hefur meginafstaða háskólans til breytinga á inntaki stúdentsprófs verið að inntak þess verði ekki rýrt á neinn hátt. Allar deildir Háskóla Íslands hafa jafnan lagt áherslu á góðan grunn í íslensku, ensku og stærðfræði. Eins og fram er komið hér að framan, er ekki ljóst hvort breytt skipan samkvæmt frumvarpinu muni leiða til þess að dregið verði úr námi í þessum greinum. Háskólinn leggur ríka áherslu á að svo verði ekki. Tryggt verður að vera að stúdentar kom vel undirbúnir til þess að takast á við háskólanámið. Þar sem ekki liggur fyrir hvað stúdentspróf eru margar námseiningar, hvert inntak þeirra er eða hvað námsárin eru mörg, er lítið unnt að gera að svo stöddu en að ítreka þá afstöðu.“ Þetta er mjög skýrt af hálfu Háskóla Íslands í þeirri ágætu og greinargóðu athugasemd eða umsögn sem þeir sendu. Þar var líka mjög athyglisverður kafli um jafngildingu bóknáms og verknáms en þar segir: „Í frumvarpinu er lögð áhersla á jafngildingu náms. Í 21. gr., g-lið, segir að í aðalnámskrá skuli koma fram: reglur um raunfærnimat, jafngildingu náms og mat á námi ef nemendur flytjast á milli skóla eða námsbrauta. […] Það má vera ljóst að þetta markmiði um jafngildingu náms og svo markmiðið um að stúdentsprófið veiti áfram góðan undirbúning fyrir háskólanám fara ekki alltaf saman. Ekki er ljóst af frumvarpinu hvort hefur forgang. En miðað við áherslur um að efla starfsnám þá virðist jafngilding hafa forgang. Í því ljósi hlýtur háskólinn að leggja ríka áherslu á að undirbúningur fyrir háskólanám snýst ekki einvörðungu um tilteknar námsgreinar, heldur einnig um þá almennu þjálfun sem felst í því að glíma í fjögur ár við krefjandi bóknám. Það er því ekki sjálfgefið að stúdentspróf þar sem stór hluti af náminu er verkleg þjálfun veiti aðgang að Háskóla Íslands fremur en stúdentspróf af bóknámsbraut veiti aðgang að Listaháskóla Íslands. Stúdentspróf á miklu fjölbreyttari grunni en verið hefur auðveldar starfsnámshneigðum nemendum að ljúka stúdentsprófi en það verður að koma í ljós hvernig það hentar sem undirbúningur í ólíkar háskólagreinar. […] Standast stúdentar af bóknámsbraut kröfur fagháskóla í starfsgrein? Getur jafngilding námsgreina auðveldað bóknámshneigðum nemendum að ljúka starfsnámi, til dæmis sveinsprófi í iðn- eða framhaldsnámi í faggreininni? Almennar kröfur háskóla um undirbúning nemenda er varla til - nema þá almennt stúdentspróf af bóknámsbrautum eins og það hefur verið undanfarin ár. Stúdentspróf (af bóknámsbrautum) er því skásta núverandi skilgreining á almennum kröfum háskóla. Það hefur hindrunarlítið veitt aðgang að flestum deildum Háskóla Íslands og verið tekið gilt erlendis. Nokkrar deildir háskólans hafa gert sérstakar kröfur um inntak stúdentsprófsins, einkum í stærðfræði og náttúruvísindum.“ Síðan velta menn því fyrir sér því hvort háskólinn þurfi að vera með einhvers konar inntökupróf eða eitthvert fornám við háskólann og hafa af þessu miklar áhyggjur. Ég held að vert sé að skoða það betur. Maður spyr sig, því að þessi umsögn er faglega unnin, hv. þm. Guðbjartur Hannesson, hún er flott, og af hverju á þá ekki að taka tillit til hennar?  Hæstv. forseti. Þrátt fyrir að ég hafi lýst þessum ágreiningi í ræðu minni hér má ekki skilja það sem svo að vinnan innan nefndarinnar hafi verið slæm. Mér fannst hún ágæt, mér fannst vera gefinn mjög góður tími í að fara yfir allar þær fjölmörgu umsagnir sem nefndinni bárust. Allir aðilar fengu að koma sínum sjónarmiðum að. Mér fannst samt vera mikill blæbrigðamunur á umfjöllun um þetta frumvarp og umfjöllun um leikskóla-, grunnskóla- og menntunarfrumvörpin. Það helgaðist kannski af því að lítill samstarfsvilji var af hálfu meiri hlutans til að taka tillit til óska okkar í minni hlutanum um að fara betur í nokkrar greinar og hugsanlega breyta þeim. Og þá vaknar kannski ein spurning enn: Af hverju mega einingarnar bara ekki vera inni í lagagreininni um stúdentspróf? Ég held að þetta sé mjög sanngjörn spurning sem mér finnst ekki hafa fengist næg svör við hér, að tilgreindar séu einingar um framhaldsskólaprófið. Hér koma stjórnarliðar og segja ítrekað að ekki sé verið að rýra innihald stúdentsprófsins og segja því til stuðnings að þetta hafi ekki verið þannig í núgildandi lögum. En nú liggur fyrir að verið er að breyta því á margan hátt og því spyr maður: Af hverju má þetta ekki vera inni í lagagreininni og þá geta allir verið sammála um að ekki sé verið að rýra inntak stúdentsprófsins eða gengisfella það á nokkurn hátt, ef svo má að orði komast? Ég vil svo að lokum þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram, hún hefur verið málefnaleg og hún hefur líka verið mjög skemmtileg. Allar umræðurnar þrjár um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla hafa verið mjög skemmtilegar. Mér fannst reyndar miður að við skyldum þurfa að klára umræðuna um menntunarfrumvarpið í skjóli nætur en ég fagna því þó að við skyldum ræða þetta mál, framhaldsskólafrumvarpið, í dagsbirtu. Eins og þingmenn tóku kannski eftir var fjöldi fólks á áheyrendapöllunum að fylgjast með umræðum. Það er greinilegt að samfélagið hefur mikinn áhuga á þessu máli.

… Framsóknarflokkurinn …

Þessi fjöldi hefði ekki verið hér ef þetta frumvarp hefði verið rætt í skjóli nætur. Það eru ósmekklegar athugasemdir sem koma hér utan úr sal, verð ég að segja, hæstv. forseti, og mér finnst hv. þingmaður setja aðeins niður með því að vera með svona. Það er mín skoðun. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég ítreka óskir okkar um að fresta þessu frumvarpi og vona að málið fari aftur til nefndar og við náum að fara kannski aðeins betur yfir það og ræða þær fjölmörgu umsagnir sem hafa borist um það bara á síðustu dögum frá kennarafélögum um allt land og mjög efnismikið bréf frá Félagi framhaldsskólakennara.

Hæstv. forseti. Já, það er komið að lokum þessarar umræðu um frumvarp til laga um framhaldsskóla. Ég tek undir orð hv. síðasta ræðumanns um að það sé annar svipur á því að fá að ræða mál af þessu tagi í dagsbirtu og fá að gera það heilan dag án þess að þurfa að horfa fram á ofbeldissvip eins og við töldum okkur sjá í gær. Þá töldum við að að þvinga ætti málið á dagskrá í skjóli nætur þannig að ég fagna því og þakka fyrir að þetta skuli nú vera með þessum hætti eins og raun ber vitni. Ég ætla svo sem ekki að halda langa ræðu hér í lok umræðunnar, hæstv. forseti. Mig langar bara aðeins til þess að tæpa á þeim atriðum sem ég hef áhyggjur af í þessum efnum. Ég hef sannarlega áhyggjur af því að hér sé ekki nægilega vel fyrir séð að ýmsu leyti. Ég rakti mjög vel í fyrri ræðu minni á hvern hátt ég óttast um stúdentsprófið, þ.e. gengisfellingu þess og útþynningu. Ég rakti sömuleiðis óskiljanlega hugmynd um háskólaeiningar á framhaldsstigi. Ég hef ekki frétt að spurningu minni sem ég lagði fram hafi verið svarað. Ég hef ekki verið hér í húsi í allan dag en hefur mér ekki borist svar við henni. Spurningin var þessi: Getið þið nefnt mér eitt dæmi um framhaldsskóla í Evrópu sem hefur innleitt þessar háskólaeiningar? Ég geri ráð fyrir því að málin verði tekin inn í nefndina á milli 2. og 3. umr. og ég kem til með að óska eftir svari við þessari spurningu þegar nefndin tekur málið til umræðu. Mér finnst það skipta verulegu máli af því að því er haldið fram að framhaldsskólar í Evrópu séu að taka upp þessar háskólaeiningar en við höfum ekki fengið að sjá eitt einasta dæmi um það og skólafólk segir okkur að þetta sé uppspuni, það er hreinlega bara þannig. Það sem ég talaði ekki um í fyrri ræðu minni voru áhyggjur mínar af nemendum með sérþarfir. Ég hef áhyggjur af því að það verði t.d. ekki nægilega vel fyrir séð aðgengismálum í skólum. Ég hef áhyggjur af deilunni sem stendur á milli Sambands ísl. sveitarfélaga og ríkisvaldsins varðandi skyldu sveitarfélaga í þessu tilliti að reisa og láta lóðir í té undir framhaldsskóla. Sú deila er ekki leyst og ég sé ekki að það séu nein merki um að verið sé að reyna að leysa hana. Ég hef mjög miklar áhyggjur af tónlistarskóladeilunni og tónlistarnámsdeilunni og allri listnámsdeilunni sem hefur verið hér í hnút árum saman. Hæstv. menntamálaráðherra hefur verið með sveðjurnar á lofti, vil ég meina. Við tókumst hraustlega á í þessum þingsal þegar Listdansskóli Íslands var lagður niður. Ég sé ekki að það séu neinar úrbætur í gangi sem sómi er að fyrir þessa ríkisstjórn hvað varðar listnámið. Menn flagga hér alls kyns hugtökum og búa til alls kyns tálsýnir varðandi listnámið í tengslum við þetta frumvarp en þeim hefur ekki tekist að leysa deiluna sem stendur um tónlistarnámið. Ég sé því ekki fyrir mér að þessir hnútar sem bundnir hafa verið muni losna þó að þetta frumvarp verði að lögum. Ég hef áhyggjur af heyrnarlausum nemendum í framhaldsskólum, ég hef áhyggjur af útlendum nemendum í framhaldsskólunum og fjölskyldum þessara nemenda. Ég spyr: Hvað verður t.d. um unga nýbúa á framhaldsskólaaldri, t.d. í dreifðum byggðum landsins, segjum á Vestfjörðum? Hvernig eiga ungir nýbúar sem eru komnir á framhaldsskólaaldur að fá tryggðan rétt sinn til framhaldsskólasetu til 18 ára aldurs? Engri af þessum spurningum hefur verið svarað. Það er á þessu máli allt annar bragur en á hinum málunum þremur, eins og við höfum vikið hér að í löngu máli. Enda sýnir gagnrýni Sambands ísl. sveitarfélaga það og jafnframt gagnrýni Félags framhaldsskóla og kennarafélaganna í framhaldsskólunum. Þau eru orðin ansi mörg sem eru búin að senda okkur ályktanir um að vísa eigi þessu máli til frekari vinnu í sumar og flýta sér hægt í þessum efnum. Ég hef áhyggjur af því að hugmyndafræði eins og sú sem Samtök atvinnulífsins tala fyrir í umsögnum sínum til okkar sé hugmyndafræðin sem þetta frumvarp öðrum fremur byggir á þegar skoðuð eru þau fjögur frumvörp sem við fjöllum um. Mig langar til að vitna hér til umsagnar Samtaka atvinnulífsins til gagns fyrir þá sem hafa áhuga á því að setja sig í samband við þá hugmyndafræði. Samtök atvinnulífsins gefa almenna umsögn um frumvörpin þar sem þau telja þau almennt horfa til framfara í skólastarfi. Þau telja frumvörpin í meginatriðum í samræmi við stefnumótun atvinnulífsins í menntamálum. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Menntakerfið, skólar og fræðslufyrirtæki, er mikilvægt þjónustutæki til að byggja upp og viðhalda þekkingu sem nýtist í atvinnulífinu. Öll skólastig skipta máli.“ Örlítið neðar segja Samtök atvinnulífsins í þessari umsögn sinni: „Halda þarf áfram að innleiða hugsunarhátt samkeppni um þjónustu, gæði og velferð nemenda.“ Já, um allt skal nú keppa. Síðan segja þeir: „Hraðfara hnattvæðing gerir kröfur um sveigjanlegt og viðbragðsfljótt menntakerfi. Gera þarf einstökum skólum kleift að bera sig saman við aðra skóla með velferð nemenda að leiðarljósi. Skólar eiga að veita sem besta þjónustu og starfsemi þeirra þarf í auknum mæli að miðast við ólíkar þarfir nemenda.“ Allt er þetta göfugt og við getum tekið undir þetta. Svo segir: „Möguleiki þarf að vera fyrir hendi til að umbuna framsæknum og þjónustumiðuðum skólum og kennurum. Eðlilegt er að árangur kennara verði metinn ekki síður en nemenda.“ 
             Áfram er haldið: „Með gæði, þjónustu og velferð einstaklinga að leiðarljósi ber stjórnvöldum að kaupa þjónustu á sviði fræðslu og menntunar af þeim fræðslufyrirtækjum sem neytendur þjónustunnar helst kjósa. Rekstrarform slíkra fyrirtækja getur verið með ýmsu móti en stjórnvöld setji reglur um starfsemi skóla og veiti þeim aðhald og eftirlit.“ Þetta stendur ekki í frumvörpunum, nei, en þetta er hugmyndafræði sem hæstv. menntamálaráðherra hefur talað fyrir. Hún talar ekki eins skýrt fyrir þeim hér úr þessum stóli og kannski ekki eftir að þessi frumvörp komu fram. En áður en þau komu fram var þessi hugmyndafræði eldsneytið sem hæstv. menntamálaráðherra notaði í ræður sínar um menntamál. Ég er algjörlega sannfærð um að þessi hugmyndafræði kraumar undir. Það er þessi hugmyndafræði sem á eftir að móta skólastarfið á næstu árum í framhaldsskólunum. Ég skal lýsa því fyrir fólki hvernig ég sé fyrir mér að þetta muni gerast: Breytingarnar verða ekki á einni nóttu, þær verða jafnvel ekki á einu ári, þær munu gerast smátt og smátt. Þær munu verða með þeim hætti, eins og reyndar var tekið undir af tilteknum gestum nefndarinnar, að smám saman og kannski fljótar en okkur grunar, verður meginreglan sú að stúdentsprófið verði þrjú ár, það verður meginreglan. Einstaka skólar eins og einhverjir sérviskuskólar sem fá haldið úti sínu fjögurra ára bekkjarkerfi eins og Menntaskólinn í Reykjavík fá kannski að halda sínu fjögurra ára námi enn um sinn en smám saman verður dregið úr fjármunum hins opinbera til þeirra skóla sem eru eitthvað að paufast við það að hafa fjögurra ára nám.  Þá munu háskólarnir gera hvað? Setja á inntökupróf í auknum mæli, setja mjög strangar kröfur eins og við t.d. þekkjum í Danmörku og Noregi, mjög strangar kröfur, miklar, háar girðingar. Hvað gerist þá? Þá spretta upp þjónustufyrirtæki Samtaka verslunarinnar. Þá spretta upp fyrirtækin með ehf-ið fyrir aftan sem bjóða aðfararnám til háskólaprófs. Fjölskyldur og foreldrar framhaldsskólanema þurfa að draga upp pyngjuna til þess að borga fyrir börnin sín eins til tveggja ára nám sem verður aðfaranám að háskólanámi. Þetta er hugmyndafræði Samtaka atvinnulífsins og þetta er sú hugmyndafræði sem kraumar undir þessu frumvarpi. Þetta er markaðsvæðing menntakerfisins. Hægt og bítandi skal hún innleidd. Menn reka hér upp stór augu en tölum saman eftir tíu ár. Ég er algerlega sannfærð um að ef Alþingi hefur ekki vit á því að segja já við þeirri tillögu sem við komum til með að bera hér upp í atkvæðagreiðslu á mánudaginn, þ.e. að þessu máli verði vísað frá, þá er sú mynd sem ég er hér búin að vera að draga upp sú mynd sem á eftir að blasa við okkur. Mér þykir það mjög miður. Það er ekki menntakerfi sem við Vinstri hreyfingin – grænt framboð viljum sjá, það er ekki menntakerfi sem við stjórnarandstaðan á Alþingi Íslendinga í dag vill sjá í nánustu framtíð.