Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Jeg vil einungis leyfa mjer að spyrjast fyrir um það, hvað hv.fjvn. hefir um fjárl. að segja eftir afgreiðslu þeirra í hv.Nd. Jeg skildi það svo, að nál. væri á ferðinni, með því að eyða var á dagskránni fyrir þingskjölum í fjárlögunum. Jeg bjóst við, að von væri brtt. frá hv.fjvn.

Jón Jónsson Jeg get gert grein fyrir því sem form. fjvn., að hún hefir ekki gert neinar brtt. við fjárl. að þessu sinni, og sje jeg því ekki ástæðu til að ræða þau nú. Jeg legg til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Ingvar Pálmason Jeg hefi aldrei komist í þann heiðurssess að vera í fjvn. Það munu því margir telja, að illa sitji á mjer að fara nú að hefja umr. En orsakir liggja til alls. - Þegar fjárl. voru til einnar umr. í Nd., heyrði jeg, að ekki gæti komið til mála að samþ. þau eins og þau kæmu frá Ed. Jeg sje samt ekki annað en að þær breyt., sem Nd. hefir gert, sjeu hreinustu smámunir. Nd. virðist, þegar alt kemur til alls, hafa fallist á, að fjárl. væru sæmilega afgr. í Ed. Jeg held því, að óhætt hefði verið fyrir Nd. að samþ. fjárl. óbreytt. Jeg vildi láta þessa getið, af því að undanfarin ár hefir Nd.samþ. fjárl. óbreytt frá Ed., en nú var eins og Nd. liti svo á, að ekki kæmi til mála að halda þeim óbreyttum. Jeg kann því illa við, að Ed.samþ. fjárl. alveg þegjandi. Hún ætti a. m. k. að þakka Nd. fyrir orðsendinguna.

Páll Hermannsson Jeg stend aðallega upp til að gera hv. grein fyrir, af hverju n. á í raun og veru engan frsm. við þessa umr. Það stafar af því, að n. tók í raun og veru enga ákvörðun um fjárl. Það komu fram í n., án þess að vera samþ. af meiri hl. hennar, þær raddir, að rjett væri að taka við fjárl. eins og þau liggja fyrir. Það heyrðust líka raddir um það í n., að sumar breyt., sem Nd. gerði við eina umr., væru til hins verra frá því, sem Ed. hafði samþ. við 3. umr. í því sambandi voru nefndir ýmsir liðir, svo sem styrkir til utanferða, sjúkrastyrkir og styrkir til ákveðinna minningarsjóða, en n. gerði enga ályktun um þessi atriði. Hinsvegar kom það skýrt í ljós, eins og hv. form. n. hefir getið um, að menn óskuðu ekki að gera neinar breyt. nú, svo að fjárl. þyrftu ekki að fara til Sþ. Jeg vænti þess, að hv. dm. skilji, af hverju enginn frsm. er fyrir n. hönd, og hefi jeg þá ekki fleiri upplýsingar að gefa.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil aðeins slá því föstu, að meiri hl. fjvn í Nd. hefir dyggilega fetað í fótspor meiri hl. fjvn. hjer, með því að rýra framlög til vegalagninga en hrúga saman styrkjum til einstakra manna og stofnana. Sem dæmi skal jeg nefna Fjarðarheiðarveginn. Framlag til hans hafði Ed.samþ. með miklum meiri hl. atkv., en Nd. feldi það niður. Hinsvegar hefir Nd.samþ. námsstyrki, sjúkrastyrki og hækkað eftirlaun. Ennfremur samþ.Nd. að endurborga úr lífeyrissjóði tillög, sem greidd hafa verið í hann af mönnum, sem vitaskuld voru orðnir aldraðir, þegar þeir byrjuðu að leggja í sjóðinn, en ekki er. sanngirnisrjettur að leyfa endurgreiðslu á nema því aðeins, að miklu lengra verði gengið á þeirri braut, og er hjer því um háskalegt fordæmi að ræða. Jeg álít því, að í þessu efni sje ekki hægt að gera upp á milli meiri hl. n. hjer og í Nd. Samt varð niðurstaðan sú, að fjvn. gat ekki komið sjer saman um að gera brtt., þar sem samkomulag var um, að breytingarnar, sem samkomulag náðist um í fjvn. þessarar deildar, væru svo litlar, að ekki svaraði kostnaði að hleypa fjárl. í Sþ. þeirra vegna.

Jón Jónsson Mjer finst allundarlegt að fara að hefja umr. um fjárl. hjer, þar sem engar brtt. liggja fyrir. Það hefði að vísu verið ástæða fyrir bæði mig og aðra Ed.-menn að andmæla sleggjudómum, sem Nd. hefir felt yfir okkur, en það er óviðfeldin aðferð, þar sem við mundum þá ráðast á menn, sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sjer. Mjer þóttu líka undarleg ummæli tveggja manna úr fjvn. Jeg hefi ekki orðið annars var en að í n. hafi alla tíð verið góð samvinna, svo að jeg bjóst ekki við, að við nm. færum nú að deila innbyrðis. Hv. 2. landsk. sagði, að hún öfundaði ekki d. af afgreiðslu fjárl. Jeg veit ekki, hvað hún á við, en mjer skilst það helst vera tvö atriði, sem ágreiningur varð um við 3. umr.Hv. 2. landsk. og hv.þm. Seyðf. vildu láta áætla tekjurnar hærra en gert var og töldu ekki þörf á þeim sparnaðartill., sem d. samþykti. En jeg uni vel við þann dóm, sem d. fær fyrir að hafa sýnt varfærni í meðferð fjárl. Eftir ummælum meðnefndarmanna minna er því slegið föstu, að meðferðin er mjög gætileg. Ekki óttast jeg heldur harðan dóm fyrir að við höfum sint of lítið verklegum framkvæmdum, þar sem sýnt er, að þetta þing hefir varið meiru til verklegra framkvæmda en nokkurt annað þing. Hv. 2. landsk. vjek að stefnubroti, sem við meirihlutamenn hefðum gert okkur seka í. Þetta má að nokkru leyti til sanns vegar færa; það skal jeg játa. Við hefðum getað verið því fylgjandi að hleypa fjárl. í Sþ. út af ýmsum þeim styrkjum, sem Nd.samþ., en þar sem um svo litlar upphæðir var að ræða, 3000–4000 kr., þá fanst okkur óforsvaranlegt gáleysi að láta fjárl. fara í Sþ. Það er því ósanngjarnt að deila á meiri hl. n. fyrir þetta.

Jóhannes Jóhannesson Jeg skal geta þess út af ummælum hv. form. og hv.frsm.fjvn., af því að þeir eru báðir nýir þm., að það hefir altaf verið venja í hvorri deildinni sem er, að þegar fjárl. hafa komið frá einni umr. í annari d., hefir í hinni verið skýrt frá meðferð þeirra síðan þau fóru úr þeirri deild og breyt. þeim, sem á þeim hafa orðið. Þetta kom ekki til í fyrra hjer í deildinni, af því að þá samþ.Nd. fjárl. eins og þau komu frá Ed. Hv. 6. landsk. er að hugga sig við, að aldrei hafi verið veitt eins mikið til verklegra framkvæmda og nú. Það er nú að vísu rjett, enda er það ekkert undarlegt, þar sem útgjaldahlið og tekjuhlið eru um 2 milj. kr. hærri en að undanförnu hafa hæstar verið. Framlag til verklegra framkvæmda á því að vera þeim mun hærra en áður. En það er það ekki. Fólk úti um landið hefir vit á að taka tillit til þess líka, hvað upphæðirnar tekju- og gjaldamegin eru háar.

Erlingur Friðjónsson Það virðist svo, sem sumum þyki undarlegt, að nokkur skuli tala um fjárl. nú. Jeg er ekki á þeirri skoðun, því að jeg mundi t. d. geta sagt mikið um þessi fjárlög. Jeg er að miklu leyti óánægður með tekjuhliðina, en ekki sjerstaklega á þá lund, að mjer finnist tekjurnar ekki áætlaðar skaplega. Eins og fjárl. undanfarandi ára hafa verið, og eru raunar enn, þá hafa tekjulögin, sem bygt er á, mjög verið sett af handahófi og skattarnir lagðir á þegna þjóðfjelagsins algerlega í ósamræmi við vinnu þeirra og afkomu. En það verður að líta á fjárl. sjálf í því ljósi fyrst og fremst, að fjárhag ríkisins sje ekki stofnað í hættu. Mjer er sama, hvað hann heitir, sem með þjóðarkassann fer, hvort það er heldur íhaldsmaður eða samvinnumaður; jeg mundi jafnan stuðla að því, að fjárhag ríkisins væri ekki stofnað í vandræði. Jeg hefi verið sammála framsóknarmönnum í fjvn. þessarar hv. d. hvað það snertir að vilja áætla útgjöld ríkissjóðs hóflega og eftir því sem ætla mætti, að tekjurnar þyldu. Að öðru leyti get jeg ekki sjeð, að hægt sje að tala um neinn sjerstakan meiri hl. í fjvn.Hv. 2. landsk. (IHB) var eitthvað að gefa í skyn, að meiri hl. n. væri ánægður með fjárlagafrv. eins og það er, en jeg þekki ekki þann meiri hl. að öðru leyti en því, að jeg hefi átt samleið með Framsóknarflokknum um það, að tekjurnar yrðu ekki spentar of hátt til þess að stofna til útgjalda hreint og beint í óhófi. Þegar tekjurnar álítast ekki nægar til þess að standast þau útgjöld, er ríkið þarf að inna af höndum, þá geta altaf verið skiftar skoðanir um, hvar ráðast eigi á garðinn til þess að draga úr útgjöldum, hvort takmarka eigi framlög til verklegra framkvæmda, svo sem til vegagerða og brúa, eða framlög til einhvers annars. En það er auðsætt, að um marga pósta er ekki að ræða, þar sem hægt er að draga úr fjárframlögum. Mikill hluti gjalda ríkissjóðs er bundinn með lögum, svo sem laun embættismanna og annara starfsmanna ríkisins, og er því óhægt að hrófla við þeim, enda mundi jeg ekki verða fyrstur manna til að klípa af launum embættismannanna, því að jeg tel þau í flestum tilfellum ekki of há. Jeg skal kannast við, að jeg hefi fylgst með í því að lækka fje til vega, þegar sýnilegt var, að útgjöldin yrðu of há á móts við tekjurnar og ekki sýnilegt, að hægt væri að skera annarsstaðar niður, og þegar líka er hægt að færa rök fyrir því, að þarna er eitthvað hægt að draga úr framkvæmdum, en árferðið sæmilegt og ekki sýnilegt, að brýn þörf sje á aukinni atvinnu vegna atvinnuskorts í landinu. Jeg vil haga mjer að nokkru eftir því, hvort brýn þörf sje á, að miklar framkvæmdir af hálfu ríkisins sjeu hafðar um hönd, af því að atvinnuvegirnir sjeu í kreppuástandi eða ekki. Það vill nú líka svo til, að þó að klipið sje af verklegum framkvæmdum, þá er þó eigi minna lagt til á þessu sviði en áður hefir tíðkast. Og úr því að hv.þm. Seyðf. hefir upplýst, að útgjöld til verklegra framkvæmda sjeu nú áætluð talsvert miklu hærri en venja er til, þá finst mjer það viðunandi, og því ekki rjett að bæta þar við, svo að í vanda stefni um afkomu ríkisins. Útgjöldin hafa líka aukist stórum vegna þeirra fjárhæða sem fara til verklegra framkv. í búnaði, til fræðslumála, heilbrigðismála o. fl. Af þessu hlýtur að leiða það, að tekjurnar verða að vaxa að sama skapi og útgjöldin aukast, eða að fara verður varlega í opinberar framkvæmdir. Það má vitanlega deila fram og aftur um meðferð þingdeildanna á fjárl., en þó ætla jeg ekki að leggja þar mörg orð í belg, af því að mjer finst það ekki nema eðlilegt, að þingdeildirnar geti verið ósammála um ýms efni, og aðstaða Ed. þannig, að hún verður að ganga á móti sumum till.hv.Nd. og fella þær, þar sem Ed. þykir miður ráðið. Þess vegna er ekki nema eðlilegt, að heyrist hljóð úr horni, er Nd. þykir systurdeildin, sem minni er, hafa farið annan veg í till. sínum en hún hefði kosið. Annars verður auðvitað, eftir því sem kostur er á, að haga þann veg afgreiðslu fjárl., að báðar deildir sjeu ánægðar. Og eftir atvikum held jeg, að báðar deildir megi vera ánægðar með afgreiðsluna í þetta sinn. Eins og fjárl.- frv. liggur nú fyrir, er það að mestu í því formi, sem báðar deildir hafa óskað eftir, og nær verður tæplega komist en að báðar d. fái meginkröfum sínum fullnægt. Jeg sje ekki ástæðu til að tala um einstök atriði fjárl., en læt mjer nægja að vísa til þeirrar yfirlýsingar, er jeg gerði í upphafi: að á meðan fjárl. liggja fyrir í því formi, sem beitt er um tekjuöflun ríkissjóði til handa, þá verð jeg altaf óánægður með þau, en hinsvegar vona jeg, að á komandi þingum verði gerðar þær breyt. í þessu efni, að jeg geti með meiri gleði greitt atkv. með fjárlfrv. en jeg hefi gert þessi tvö þing, er jeg hefi átt sæti í þessari hv. deild.

Jón Baldvinsson Það gleður mig, að nú hafa allir aðstandendur fjárl. talað nema hæstv. fjmrh. einn, en væntanlega fá þm. bráðum að heyra hvað hann leggur til málanna. Eins og frv. nú er komið frá fjvn. þýðir ekki að tala um einstaka liði. Nú er líka upplýst, að n. er þríklofin, enginn meiri hl., allir í minni hl., og hefði hv.fjvn. átt að láta okkur hina vita um þetta í framhaldsnál. Hv. 3. landsk. sagði hjer á dögunum, að það mundi þýða 100 þús. kr. eyðslu að láta fjárl. fara til Nd. aftur. Það er leiðinlegt fyrir sjálfan hann, hvað hann er lítill spámaður, því mjer skilst, að útgjöldin hafi verið lækkuð í hv.Nd., þótt jeg sje að vísu ekki öllu því samþykkur. Um Fjarðarheiðarveginn tek jeg undir það, sem hv.þm. Seyðf. sagði. Það hefir verið þyrlað upp svo miklu moldviðri í því máli, að mörgum hefir verið vilt sýn, Það hefir m. a. verið sagt, að svo mikill snjór lægi á Fjarðarheiði sumarmánuðina, að moka yrði honum á burt áður en byrjað væri á vegalagningu. En þetta eru slagorð, eins og fleira, sem notað hefir verið af sama tægi til þess að drepa till. um veg yfir Fjarðarheiði. En hvar eru þeir fjallvegir og heiðar á landi þessu, sem sagt verður um, að aldrei liggi undir snjó einhverja sumarmánuðina ? Þó Fjarðarheiðarvegurinn hafi fallið nú, þá getum við huggað okkur við það, að máli þessu eykst fylgi ár frá ári. Nú voru 20 þm. með till., og vantar því ekki nema herslumuninn, og því ráðlegt að senda einhverja 2 hv.þm. austur á Fjarðarheiði til þess að sannfærast um möguleikana fyrir því, að leggja veg yfir heiðina. Jeg verð að taka það fram, að jeg er engan veginn ánægður með fjárl. Þess vegna hefi jeg verið að hugsa um að sitja hjá við atkvgr. um frv. Annars hefði jeg viljað víkja nokkrum orðum til hæstv. stj., ef hún gæti verið hjer nærri. - Jæja, jeg sje, að hún er þá komin, og ætla jeg þá að beina til hennar fyrirspurnum viðvíkjandi framkvæmd einstakra liða fjárl. Jeg vil þá spyrja hæstv. stj., hvort hún muni ekki ætla að láta sína verkstjóra semja um kaup verkamanna við verkalýðsfjelögin í kaupstöðum og kauptúnum landsins, þar sem þau eru til og þar sem vegavinna fer fram í námunda eða aðrar opinberar framkvæmdir. Jeg álít þetta svo sjálfsagðan hlut, að í rauninni þyrfti ekki að æskja eftir því. En af því að þetta hefir samt sem áður dregist úr hömlu og af því að ekki hefir verið tekið undir þetta áður á þingi, þá vildi jeg, að því yrði einu sinni enn vikið að stj. Ljet jeg í ljós á dögunum, að jeg mundi koma með þál. um vegavinnukaupið og skora á ríkisstj. að semja við verkalýðsfjelögin á ýmsum stöðum. En af því að hæstv.atvmrh. veiktist og gat ekki verið til andsvara hjer, hefi jeg látið þetta vera. En mjer finst rjett, að einhver úr stj. vildi taka þetta til velviljaðrar athugunar. Minna finst mjer ekki hægt að gera í þessu máli, sem snertir þann mikla fjölda manna bæði í sveitum og sjávarþorpum, sem taka þátt í hinni opinberu vinnu ríkissjóðs víðsvegar. Þetta er það, sem jeg helst vildi segja viðvíkjandi fjárl. og vildi fá svar við hjá hæstv.ríkisstj. Annars hefir komið fram ýmislegt skemtilegt við þessa umr. um afstöðu einstakra manna gagnvart fjárl. og hvað menn telja sjálfsagt, að þagað sje í hel þetta stærsta mál þingsins, þegar loksins á að gera það að lögum.

Páll Hermannsson Á það hefir verið bent, að það væri venja, að frsm.fjvn. gerði deildinni grein fyrir þeim breyt., sem orðnar eru á frv. við eina umr. í hinni deildinni. Jeg hefi nú litið svo á, að mjer sem frsm.fjvn. bæri fyrst og fremst að gera grein fyrir þeim breyt., sem n. leggur til, og færa að meira eða minna leyti ástæður fyrir þeim, en bæri ekki bein skylda til að útskýra nákvæmlega, hvað kynni að hafa gerst í annari deild. Jeg taldi mig því eiginlega ekki eiga að koma fram sem frsm.n., einkum þar sem hún hefir ekki tekið neina ákvörðun, sem hún vildi auglýsa fyrir hv. deild. Hinsvegar virðast mjer þær breyt., sem orðið hafa á fjárlagafrv. í Nd., ekki stórskornari en það, að hver einasti hv.þdm. hefir getað áttað sig á þeim. Mjer virðist, að hv.Nd. muni hafa felt niður útgjöld úr frv. eins og það var, þegar það kom frá Ed., sem nemi 33 þús. Hinsvegar hefir þessi litli tekjuafgangur, sem í frv. var hjeðan úr deild, aukist um 3 þús. Nd. hefir þannig felt niður útgjöld upp á 33 þús., en bætt nýjum við upp á 30 þús. Þessar breyt. eru ekki flóknari en það, að jeg tel víst, að hv.þdm. hafi hver fyrir sig áttað sig á þeim álíka vel og jeg. Annars virðist mjer það liggja ljóst fyrir, að það muni vera meining bæði n. og hv. deildar að samþ. fjárl. eins og þau liggja fyrir, þar sem enginn hefir borið fram brtt. Og jeg hefi ekki orðið var við, að sjerlega mikið hafi upplýst verið í þeim umræðum, sem fara fram að mestu leyti yfir tómum stólum. Býst jeg ekki við, að neitt vinnist við það, þótt jeg lengi þær umr. meira. Eins og jeg áðan benti á, mun jeg stuðla að því með mínu atkv., að fjárlagafrv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Fjmrh. (Einar Árnason) Mjer kom það dálítið á óvart, að það skyldu verða svo miklar umr. um þetta fjárlagafrv., þar sem engar brtt. lágu fyrir. Það hefir verið minst á það, að eiginlega væri sjálfsagt að tala um fjárlög, þó að allir væru sammála um afgreiðsluna og engin brtt. lægi fyrir. Jeg sje nú í rauninni ekki, að það gildi önnur regla um fjárlagafrv. en önnur frv., að þegar allir eru sammála um það, sem á að gera  Annars vildi jeg með örfáum orðum svara fyrirspurninni, sem mjer virtist hv. 4. landsk. beina að stj. út af kaupgjaldi, sem greitt kynni að verða við opinberar framkvæmdir, eða sjerstaklega vegagerð ríkissjóðs. Þetta atriði heyrir vitanlega undir hæstv.atvmrh., sem ekki getur verið hjer viðstaddur sakir veikinda. Þess vegna get jeg ekki sagt neitt um það annað en mitt álit. Mjer skildist hv.þm. vilja láta leita samninga um kaupgjald við verkalýðsfjelög þau, sem væru á þeim stöðum, þar sem verkin ætti að framkvæma. Nú held jeg, að standi svo á víðast á landinu um vegagerðir, að þær eru annaðhvort uppi til fjalla eða frammi um sveitir, þar sem ekki eru verkalýðsfjelög starfandi á því svæði, sem um er að ræða. Jeg veit til þess, að það eru ýmsir sveitamenn, sem tínast í þessa vegagerð lengri eða skemri tíma. Þessir menn eru ekki í neinu sambandi við neitt verkalýðsfjelag, og jeg efast um, að þeir kæri sig um að binda þannig sína samninga, sem þeir gera við verkstjórana um kaupgjald. Jeg verð nú að segja, að jeg lít svo á, að ríkissjóður verði að haga þessu líkt og gerist og gengur um einstaka menn og fyrirtæki, sem þurfa að kaupa vinnu, að hann sem sagt reyni að komast að þeim kjörum, sem algengust eru við vinnu á þeim stöðum og þeim tíma, sem vinnan fer fram. Þetta segi jeg sem mína persónulegu skoðun, án þess að það komi til minna kasta um það að ráða því, hvort samningar verði gerðir eða ekki við einstök fjelög um kaup við hinar opinberu framkvæmdir ríkissjóðs.

Jón Baldvinsson Jeg vissi vel, að mál þetta heyrir ekki undir fjmrh. En jeg óskaði eftir, að einn úr stj. vildi svara. Og raunar hefi jeg ekkert svar fengið frá hæstv. ráðh. um þetta, ekki einu sinni það, að hæstv. stj. vildi taka þetta til athugunar. Það er hálfgerður útúrsnúningur, þegar hæstv. ráðh. segir, að vinnan fari fram uppi til fjalla eða frammi til sveita, þar sem ekki eru verkalýðsfjelög. Því að fólkið, sem vinnur uppi til fjalla og frammi til sveita, er að meiri hl. frá sjávarsíðunni og úr verkalýðsfjelögum.

Er það ekki færra af því ?

. Nei, það er mesti misskilningur. Mest af fólkinu, sem vinnur fyrir ríkissjóð, er í verkalýðsfjelögum. Hitt veit jeg vel, að í sveitunum er víða margt af yngri mönnum, bændasonum og námsmönnum, sem ekki eru í verkalýðsfjelagsskap, en vinna þessa vinnu. Þeir kæra sig ekki um að vera í verkalýðsfjelagsskap, sagði hæstv. ráðh. Það er upp og niður. Og mín reynsla er sú, að þegar bændur úr sveitinni koma til kauptúnanna, eru þeir óðara komnir í verkalýðsfjelög og halda vel á sínum rjetti. Gamlir bændur úr sveit eru venjulega hinir fremstu, ef til einhverra stórræða þarf að taka í kaupmálunum. Gæti jeg bent hæstv. ráðh. á mörg dæmi þess, ef út í það færi, en til þess er ekki tækifæri hjer. En jeg vil þá árjetta það, að jeg tel ríkissjóði bera skyldu til að líta einnig á hag þeirra manna, sem hann lætur starfa að framkvæmdum sínum. Og það gerir hann því aðeins, að hann ekki einskorði sig við að pína niður kaupgjald eins og hægt er. Margir þeirra, sem þarna eiga hlut að máli, ganga að lágu kaupgjaldi vegna þess, að þeir eiga ekki hægt um vik að fara annað. Það er ekki annað en að nota sjer neyð fólksins, þegar verið er að þrýsta niður kaupi þess við opinbera vinnu, eins og gert hefir verið mörg undanfarin ár. Í þessu efni hefir enginn munur verið á framsóknar og íhaldsstj. Þær hafa báðar leyft sínum verkstjórum að fara óforsvaranlega langt niður með kaupgreiðslur. Og það er í rauninni þannig, að verkamenn í landinu hafa gefið talsverðan hluta af þessum opinberu framkvæmdum. Þegar veittar eru 6000–8000 kr. til vegagerðar, þá er tillag verkamannanna 3, 4 eða 5 þús., sem þeir gefa til framkvæmdanna, því að þeir eru píndir til þess. Þetta er tekið af sveitarsjóðum að sumu leyti, því að það er ekkert óalgengt, að þegar þessir menn koma tómhentir til sinna heimila, verður sveitarstj. að taka við og styðja þá. Jeg skil ekki þessa fjármálaspeki. Hún er ekki sú, sem stærstu fjármálamenn í Ameríku vilja viðhafa. Þeir telja hátt kaupgjald eitt með því blessunarríkasta fyrir þjóðina, því að það hafi líka svo mikla menningarlega þýðingu. 

Jón Baldvinsson Jeg hefi ekki fyr tekið til máls um þetta mál, sem meiri hl. samgmn. flytur nú hjer í hv. d. jeg gerði það ekki af því, að jeg er yfirleitt sammála n. mönnum um það, að frv. beri að samþ. Málið mun vera þannig til komið að í vetur var skipuð n., einskonar samgmn., sem hafði þetta og annað til athugunar, og þetta er eitt af hennar verkum. Aðaltilgangur frv. er sá, að sameina sem mest störf við póst og síma. Þetta álít jeg rjetta meginreglu, einkum vegna þess, að það er hægt að fá betri og hæfari menn til þess að vinna þessi störf heldur en þegar þau eru sitt í hvoru lagi; það er sem sje hægt að borga meira fyrir þau sameiginlega. Og fleiri ástæður sem fyrir þessu. Jeg hefði talið það mestu nauðsyn, að sparnaður í þessum framkvæmdum hefði orðið þegar í stað, og það var ætlun frv. Nú hafa við 3. umr. í Nd. einhverjir framsóknarmenn og íhaldsmenn sameinað sig um till., sem fara fram á það í raun og veru að gera þetta frv. að einu stóru núlli. Verði þær samþ., gildir það ekkert frekar en nú, hvenær þessi sameining skuli fara fram. Því að stj. er innan handar að sameina þessa hluti án þess að hafa þessa löggjöf um það. Það er gert á mörgum stöðum í landinu nú þegar. Ef við eigum að láta þetta frv. verða að einhverju gagni, þyrfti að taka þessa loðmollu út úr því, sem Nd. kom inn í á síðustu stundu, og mjer er sagt, að hafi orðið með hálfgerðri blekkingu. Þætti mjer rjettast, að málið væri aftur fært í sitt fyrra horf, að framkvæmd þessara laga byrjaði þegar í stað, því að öðrum kosti nær það engan veginn sínum tilgangi. Það verður þá bara verið að smágutla við þessa sameiningu, en engin róttæk umbót gerð. Jeg veit, að hv.þm. hafa gert sjer grein fyrir brtt. minni við 7. gr., og þykist ekki þurfa að skýra hana fyrir deildinni, sem sjálfri var það ljóst, þegar málið var til umr. áður, hvaða þýðingu það hefði að geta byrjað þegar í stað á sameiningunni.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Þetta frv. hefir verið hjá sjútvn., og hún er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Það er komið frá hv.Nd. og var ekki breytt þar. Er að því leyti dálítið öðru máli að gegna um þetta frv. en um hin ýmsu frv. af svipuðu tægi - um lendingarbætur og hafnarmannvirki - sem þingið hefir fjallað um nú undanfarin ár. Það er farið fram á, að ríkið greiði helming kostnaðar við lendingarbætur í Þorlákshöfn. Þetta er nokkuð meira en venja er, þar sem ríkissjóður greiðir venjulega ekki nema 1/4, 1/3 eða í mesta lagi 2/5 kostnaðar. En n. lítur svo á, að hjer. standi alveg sjerstaklega á, þar sem þessar hafnarbætur eru gerðar með sjerstöku tilliti til þess, að þarna verði nokkurskonar neyðarhöfn fyrir nærliggjandi verstöðvar, svo sem Stokkseyri og Eyrarbakka. Finst n. því ástæða til þess að leggja meira fje til hjer en annarsstaðar. Leggur hún því til, að frv. verði samþ. óbreytt, enda þó framlag ríkissjóðs sje meira hjer en við aðrar lendingar- og hafnarbætur.

Jón Þorláksson Það er aðeins smáaths., er jeg vildi láta vera bendingu til hæstv.ríkisstj., ef til þess kemur, að frv. komi til framkvæmda. Þykist jeg hafa nokkra ástæðu til þess sökum kunnugleika míns á staðháttum í Þorlákshöfn. Í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að eigendur Þorlákshafnar leggi fram endurgjaldslaust nauðsynlegt land til lendingarbótanna, uppsáturs-, íveru- og fiskhúsa, alt að 15 þús. m2. Þetta er nauðsynlegt ákvæði, því hjer er verið að veita fje úr ríkissjóði til lendingarbóta á einkaeign. En orðalagið er svo, að orkað getur tvímælis, hvað átt er við með þessu ákvæði um nauðsynlegt land. Jeg álít, að þetta verði að skiljast svo, að alt þetta flatarmál, sem nefnt er í frv. og sem jeg býst við, að megi ekki vera minna, verði að vera þurt land ofan við háflæðislínu. Álít jeg, að í þessu landi megi alls ekki telja frá fjöru og þann vatnsbotn, er lendir innan þessara lendingarbóta. Fæ jeg ekki betur sjeð en að hæstv. stj. hafi það í hendi sjer, að svo verði frá þessu ákvæði gengið áður en hún greiðir fje til þessa. Óska jeg þess, að orð mín verði til þess að alt það land, er samkv. frv. má taka til þessara lendingarbóta, verði tekið fyrir ofan háflæðislínu.

Frsm. (Páll Hermannsson) Fjvn. hefir nú yfirfarið þetta frv. og borið það saman við þau skjöl og skilríki, sem fyrir hendi voru. N. lítur svo á, eins og fram er tekið í nál. á þskj. 649, að rjett sje að samþ. frv. eins og það liggur fyrir.

Jóhannes Jóhannesson Jeg skal einungis taka það fram, að skjöl þau, sem fyrir n. lágu og sem hv.frsm. drap lítillega á, voru mjög ófullnægjandi og ófullkomin sem rökstuðning fyrir nauðsyn eða rjettmæti gjalda þeirra, sem í frv. felast. Fjvn. átti mjög örðugt með að átta sig á því, hvort fjáraukalögin væru að öllu leyti eins og vera ber. Væri æskilegt, að betri skilagrein væri látin fylgja fjáraukalagafrumvörpum, þegar þau eru lögð fyrir þingið, enda væri endurskoðendunum mjög gert hægra um vik með því. Jeg hjelt, að hv.frsm. myndi taka þetta fram, en úr því hann gerði það ekki, þá kvaddi jeg mjer hljóðs til þess að geta þessa stuttlega.

Frsm. (Páll Hermannson) Jeg skal fúslega viðurkenna það, sem hv.þm. Seyðf. sagði í ræðu sinni. Það lágu ekki fyrir skjöl viðvíkjandi öllum liðum frv. En þrátt fyrir það tók n. ákvörðun þá, sem felst í nál., og jeg veit ekki til, að nokkur einstakur nm. hafi gert aths. um þetta atriði í fundarbókinni. Sem frsm. fann jeg enga ástæðu til þess að taka þetta sjerstaklega fram. Jeg lít svo á, að hv.þm. Seyðf. hafi gert þessa aths. sem einstakur nm. og sem þm., en ekki í nafni n.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg hefi ekkert út á það að setja, þótt hv.þm. Seyðf. hefji aðfinslur út af því, að eigi hafi nægileg grg. fylgt frv. þessu til fjáraukalaga, sem hjer liggur fyrir. Jeg játa, að svo er í raun og veru. En öll þau ár, sem jeg hefi setið í fjvn. þessarar hv. deildar, hefir n. ekki haft við aðrar heimildir að styðjast en þær skýringar, sem fylgdu frv. N. hefir því sjaldnast haft tök á að rannsaka gaumgæfilega hvern einstakan lið eða gera sjer ljósa grein fyrir þeim ástæðum, er legið hafa til þess að fjárgreiðsla var rjettmæt eða óhjákvæmileg. Í þetta sinn er sömu sögu að segja. Jeg tek því alls ekki illa upp aths. hv.þm. og er honum samdóma um það, að æskilegt sje að sem fullkomnastar skýringar fylgi hverjum fjáraukalögum.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Brtt. sú, er jeg hefi leyft mjer að bera fram á þskj. 668, er í samræmi við afstöðu meiri hl. mentmn. við 2. umr. þessa máls og samkvæmt eindreginni ósk Mentamálaráðs Íslands í brjefi til mentmn. hv.Ed., dags. 18. apríl síðastl. Þar segir svo: „Vill Mentamálaráðið lýsa yfir því, að það telur auðsætt af lögunum um Menningarsjóð í heild sinni, og athugasemdum þeim, sem frv. fylgdu í upphafi, að ákvæði þetta sje komið inn í lögin af vangá og samrýmist ekki 3. gr. laganna, og vill því eindregið mæla með því, að þessu sje kipt í lag“. Þegar Mentamálaráðið óskar eftir þessari breyt., þá er mjer óskiljanlegt, að hv. deild sjái ástæðu til að hindra, að hún nái fram að ganga.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) * Jeg skal ekki gefa tilefni til langra umr. um þetta mál, en vil aðeins lýsa yfir því, að mjer virðast þær breyt., sem gerðar hafa verið í Ed., til bóta. Hv. frsm. og flm. hefir gert grein fyrir í hverju þessi munur liggur, sem lagt hefir verið til í Ed. og hjer er farið fram á, og sje jeg ekki ástæðu til að víkja að því fleirum orðum. Það, hvort Mentamálaráðið geti haft áhrif á val þeirra bóka, sem út eru gefnar, er ekki skýrt til tekið, en nú er ákveðið, að ekki skuli tekin fullnaðarákvörðun um val bókanna, nema leitað sje álits Mentamálaráðsins, og það ætti að verða trygging gagnvart Alþingi gegn því, að valdar sjeu laklegar bækur. Hv. Alþingi mun ekki láta blekkjast af því, að þótt nú sjeu færir menn, sem skipa þau embætti, sem til eru tekin, þá getur þó svo farið, að á því verði breyt., þannig að þessir menn hafi ekki næga dómgreind til að finna út það, sem best er. Jeg vil að endingu leiðrjetta það hjá hv.flm., að enginn ágreiningur hafi orðið um þetta mál á síðasta þingi, því að þá kom fram brtt., er gekk Í þá átt að fela Mentamálaráði umráðin til fulls. Þetta er miðlunartill. milli þeirra stefna, er komu fram í þinginu í fyrra, og sje jeg ekki ástæðu til að ræða málið frekar. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jón Auðunn Jónsson * Mjer finst sjálfsagt, þar sem um sjálfkjörna nefnd er að ræða, sem þingið getur ekki haft áhrif á, þá sje Alþingi heimilt að hafa hönd í bagga með, hvaða bækur sjeu gefnar út. Það virðist undarlegt, ef Alþingi vill ekki láta þá menn, sem það kýs, skifta sjer neitt af bókaútgáfunni, sem þó er mikill þáttur í menningu landsins. Þótt Mentamálaráðið bæðist undan þessu, sje jeg ekki ástæðu til fyrir þingið að ganga að slíku. Jafnvel þótt gengið verði til hv.þdm. og þeir beðnir um fylgi við brtt., virðist mjer sjálfsagt, að nefnd sú, sem Alþingi kýs, eigi að hafa íhlutunarrjett um þessi mál, enda virðist það einkennilegt, ef taka á aðalatriðin undan afskiftum Mentamálaráðs, eins og t. d. bókaútgáfuna. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Ingvar Pálmason Þar sem hæstv.forsrh. er veikur og getur ekki mætt hjer, en er hinsvegar mjög mótfallinn brtt. sjútvn. Ed., eins og greinilega kom í ljós við fyrri hluta þessarar umr., óska jeg ekki eftir að þessi brtt. komi til atkv., og hefi í samráði við hv.þm. Ak. fallist á að taka hana aftur.

Jón Baldvinsson Þetta frv. tók dálitlum breyt. hjer í deildinni, eins og kunnugt er. Þegar frv. kom hingað, var það þannig orðað, að enginn gat skilið það. Jeg hefi spurt marga reikningsglögga menn um það, hvernig ætti að reikna út þessi hlutföll milli flutningsgjalds og söluverðs, en hvergi fengið fullnægjandi svar. Eftir frv. var því stj. alveg í sjálfsvald sett, hvernig á að skifta styrknum niður, og í öðru lagi var það svo, að landbn. Nd. hafði skilið eftir bæjarfjelög, eins og hún vilji ekki láta þau koma til greina við ívilnun þá, sem veitt er kaupendum áburðarins. En það, sem úr hófi keyrir, er það, að landbn. Nd. skuli geta skilað frá sjer frv., sem ekki er hægt að botna í, og ekki er um flóknara efni. Rjett er að geta þess, að frv. var þó sæmilega skýrt frá hinum upprunalegu flutningsmönnum þess, svo að vitleysan er komin inn hjá Nd.-nefndinni. Tillögur hennar eru álíka vitlausar, en ekki eins skemtilegar eins og greinin í búnaðarritinu hjá Mark Twain og er eitthvað á þessa leið: Mykja er snotur fugl, sem verpir snemma í janúar. - Um gulrófurnar sagði hann, að þær væru fjarskalega viðkvæmar, svo að best væri að senda dreng upp í trjeð, til að tína þær, en láta þær ekki detta niður, til þess að koma í veg fyrir, að þær sködduðust. Jeg hefi aðeins viljað benda á, hvernig þetta frv. var, þegar það kom frá hv.Nd., um leið og við nú afgreiðum málið aftur til þeirrar hv. deildar.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Jarðirnar Árbær og Ártún í Mosfellssveit hafa um nokkurt skeið verið eign Reykjavíkur, enda eru mörg af mannvirkjum raforkuveitunnar í landi þessara jarða. Nú hafa samningar tekist milli Mosfellssveitar og Reykjavíkurbæjar um að leggja jarðir þessar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, gegn því að bærinn greiði hreppnum 15 þús. kr. í eitt skifti fyrir öll, og taki Reykjavík við þeirri framfærsluskyldu, sem bundin er við þessar jarðir. Sýslan hefir gefið samþykki sitt til þessa, og í hv.Nd. flaug mál þetta ágreiningslaust í gegn. Leggur því allshn. þessarar deildar til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Jóhann Jósefsson Þótt jeg kveðji mjer hljóðs í þessu máli, þá vita allir, að það er eigi af því, að jeg sje frsm. minni hl. sjútvn., heldur er það hv. 2. þm. G.-K. En af því að hann er forfallaður í dag sökum veikinda, vil jeg segja nokkur orð. Eins og kunnugt er, urðu allmiklar deilur um frv. þetta við 2. og 3. umr. vegna þess búnings, sem hv. flutningsm. hafði þóknast að færa það í. Þessar umr. enduðu á því, að frv. var fært í viðunanlegri búning fyrir þá, sem ekki kjósa ríkisrekstrarfyrirkomulagið fyrst og fremst, samkv. till. þeirra hv.þm. Mýr. og hv.þm. V- Ísf. Þeir opnuðu leið til þess, að verksmiðjan yrði rekin með samvinnusniði, ef viss tala þeirra, sem síld láta í verksmiðjuna, stofna með sjer fjelag, sem starfar samkv. núgildandi samvinnulögum. Þegar þetta væri komið í kring, skyldi stj. heimilt að selja slíku fjelagi verksmiðjuna. Í þessu horfi fór frv. frá Nd., en í Ed. hafa þeir menn, sem stefna að ríkisrekstri í öllu, sett ákvæði inn í 9. gr. frv., sem gera þessar endurbætur að engu. Í þessum ákvæðum segir, að því aðeins skuli heimilt að selja þessu samvinnufjelagi verksmiðjuna, ef 2/3 þeirra, er selja henni síld, taka þátt í stofnun þess, þar með taldir hásetar, sem eru upp á hlut á síldveiðiskipum. Nú er eigandi skips venjulega einn, en hásetar 10–15 á slíkum skipum. Hásetarnir verða því í yfirgnæfandi meiri hluta, og um leið og stofnun fjelagsins er undir því komin, hvort þeir ganga í það eða ekki, þá er auðsjeð, að verkalýðsforingjarnir ráða því algerlega, hvort fjelagið verður stofnað, því að ekki nægir eftir þessum ákvðum, þótt allir útgerðarmenn og skipstjórar vildu stofna fjelagið, ef hásetar setja sig upp á móti því. Myndi því vera auðvelt fyrir verkalýðsforingjana að ráða gerðum hásetanna, þegar litið er á vald þeirra í öðrum tilfellum. Sá góði tilgangur samvinnumanna hjer í hv. deild, er kom fram í breyt., sem gerðar voru á frv. hjer í deildinni, er því alveg eyðilagður með ákvæðum þessum, sem stafa frá flm. frv. í Ed., sem báðir eru einokunarpostular. Einn þröskuldur enn hefir verið settur inn í frv. til að girða fyrir, að verksmiðjan yrði seld samvinnufjelagi. Þar er því bætt inn, að áður en verksmiðjan er seld slíku fjelagi, verði að fullnægja ákvæði 2. gr. laga nr. 47 1928, um stofnun síldarbræðslustöðva, og Alþingi verði að leggja samþykki á söluna. Ennfremur á bæjarstj. Siglufjarðar að leggja samþykki sitt á hana eftir till. þeirra. Þetta síðasta ákvæði mun þó hafa verið felt burtu. En eftir eru hin tvö ákvæðin, um að hásetar skuli taka þátt í stofnun fjelagsins og að salan skuli samþ. af Alþingi. Hjer í deildinni var hinsvegar þannig gengið frá frv., að ríkið mætti selja verksmiðjuna, ef helmingur síldarseljenda stofnaði fjelagið. Hjer ber því mikið á milli, og auðsætt er, að tilgangurinn er sá, að hindra, að annað en ríkisrekstur eigi sjer hjer stað. Baráttan stendur hjer á milli einokunarmanna og hinna, og þarf ekki að efast um, hvaðan aldan sje runnin. Mjer þykir ólíklegt, að þeir samvinnumenn, sem fluttu hjer þær umbótatill. við frv., sem jeg hefi áður minst á, geri sjer að góðu, að einokunarmennirnir í Ed. hafi síðasta orðið. Því hefir minni hl. sjútvn. flutt hjer brtt. um að koma frv. í samt lag aftur. Jeg tel ekki rjett að bera fyrir sig í þessu sambandi, að stutt sje eftir þingtímans. Tveir stærstu flokkar þingsins hafa staðið saman um það, að koma samvinnumöguleikanum inn í frv., og munu standa saman um það enn, ef þeir láta ekki einokunarpostulana kúga sig.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Frv. á þskj. 659 er komið hingað aftur eftir eina umr. í Ed., en sjútvn. hefir ekki haft tækifæri til að halda fund um málið síðan. Hinsvegar er komin fram brtt. við 9. gr. frá nokkrum hluta n., vegna breyt., sem frv. sætti í Ed. Jeg skal kannast við, að það er lítil búningsbót, sem frv. hefir fengið í Ed., enda þótt jeg væri ekki allskostar ánægður með frv., er það fór hjeðan. En jeg vil þó ekki tefja fyrir frv. með því að greiða atkv. með þessum brtt., því að þá yrði málið að fara í Sþ., og er þá vafasamt, að málið gengi fram á þessu þingi. Jeg legg því á móti brtt. Málið má ekki daga uppi nú, enda þótt einhver smíðalýti kunni að vera á því. En mögulegt ætti að vera á næsta þingi eða hvenær sem er að lagfæra þessa ágalla, sem á frv. eru og reynslan kann síðar að leiða í ljós.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg vil taka það fram, að hv. 1. þm. S.-M. mælti ekki fyrir munn allrar sjútvn., og að jeg mun sætta mig við breyt. þær, er frv. hefir tekið í Ed. Jeg heyrði ekki ræðu hv.þm. Vestm. vel, en skildist hann vera á móti því, að hásetar væru í fjelaginu. En auðvitað er sjálfsagt að telja þá jafnháa öðrum framleiðendum, enda eiga þeir oft helming framleiðslunnar.

Magnús Jónsson * Jeg skal ekki vera langorður, en jeg vona, að hv. deild sjái, að með breyt. Ed. er frv. sett efnislega í sama form og deildin vildi ekki ganga að áður. Með þessum fleyg er ætlast til og tekst að hindra, að þessi fjelagsskapur myndist. Þeir, sem eru upphafsmenn þessara breyt., ættu ekki að vera með neinn fláttskap í þessu máli. Hjer er verið að leika sama leikinn og í fyrra, þegar samþ. var að setja þann fleyg inn í frv., að ekki mætti selja samlagi útgerðarmanna verksmiðjuna nema með samþykki beggja deilda Alþingis. Nú, þegar postularnir sjá, að takast muni að fá samþykki beggja deilda Alþingis, setja þeir inn nýjan fleyg. Auðvitað má deila í allan dag um það, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði um rjettlætiskröfu háseta til hlutdeildar í þessum fjelagsskap. Annars má segja, að hlutaskifti sjeu aðeins sjerstakt form á kaupgjaldi, og getur jafnvel verið gott form, en það á ekki að veita þeim slíkan rjett sem þennan. Hv. 1. þm. S.-M. var á móti brtt. af ótta við að tefja fyrir málinu, svo að það næði ekki fram að ganga. Jeg tel engan vafa á, að svo mætti liðka til með þingsköpum, að málið mætti vel lúkast, þótt það færi í Sþ. Þetta er hægt, ef deildin vill ekki láta kúga sig eins og í fyrra. Jeg veit, að allir sjá, að hjer er ekki um sanngirnismál fyrir háseta að ræða, heldur eru breyt. Ed. einungis gerðar með ríkisrekstur fyrir augum. Það er eðlilegt, að jafnaðarmenn berjist fyrir þessum stefnumálum sínum. En þeir eiga að kannast við þau og ekki vera að villa á sjer heimildir. *Ræðuhandr. óyfirlesið

Jón Ólafsson Jeg er sammála hv.frsm. meiri hl. um það, að ekki sje rjett að tefja þetta nauðsynjamál, stofnun síldarbræðsluverksmiðju, með því að vera að flytja brtt. við það eins og nú er komið, enda skiftir bað engu máli, hvernig gengið er frá þessu atriði nú, þar sem vitanlegt er, að síldarbræðsluverksmiðjan mun ekkert starfa í ár, eða þá svo lítið, að engu nemur. Hinsvegar finst mjer þær breyt., sem hv.Ed. hefir gert á frv., ekki eins mikilvægar og hv.þm. Vestm. vildi vera láta. Mjer fanst hann tala svo, sem hann hefði ekki skilið, að það er ætlast til þess, að þeir einir geti orðið þátttakendur í þessu fyrirtæki af sjómönnum, sem ráðnir eru upp á hlut við síldveiðamar. En til þess að háseti geti orðið hluthafi í þessu fyrirtæki, verður hann að hafa lagt inn svo margar tunnur af síld, að það nemi hans skerf af þessum 10%, sem sett eru sem skilyrði fyrir því, að hægt sje að mynda þennan samvinnufjelagsskap. Að öðrum kosti öðlast hann að sjálfsögðu ekki rjett til að gerast hluthafi. Því að þá leggur hann ekkert á hættu. Þetta er svo einfalt mál, að um bað ætti ekki að þurfa að þrátta. Mjer finst því ástæðulaust að vera að stofna þessu máli í hættu með því að fá þessu atriði breytt, Það er ekki svo mikils virði. En hinsvegar er þetta mál svo þýðingarmikið fyrir síldarútveginn, að ekki má leggja stein í götu þess.

Dómsmrh. ( Jónas Jónsson) Jeg vil segja nokkur orð út af þeirri skriflegu brtt., sem hjer er fram komin. Eins sjálfsagt og það var að leyfa þeirri till. að komast að, eins sjálfsagt er að fella hana við atkvgr. Það á nú að slíta þingi eftir nokkra daga, og er því ilt að þurfa að hrekja mál á milli deilda, og getur auk þess orðið til þess, að þau dagi uppi. Sú óánægja, sem hjer hefir risið upp á meðal þeirra, sem bættu því inn í frv., að mynda mætti samvinnufjelagsskap utan um síldarverksmiðjuna, út af þeim breyt., sem hv.Ed. gerði á þessu ákvæði, er líka á misskilningi bygð, því að þetta er nú betur skilgreint en áður var. Hv. Ed. þótti ekki nógu vel gengið frá þessu ákvæði eins og það kom frá þessari hv. deild, því að samkv. því gat lítill hópur lítt úthaldsgóðra manna - það þurfti ekki nema 15 menn til þess að mynda þennan fjelagsskap - krafist þess, að ríkið afhenti þeim þessa verksmiðju, sem það var búið að reisa með súrum sveita. Ástæðan til þess, að ríkið ræðst í þetta, er sú, að það vantar eðlileg samtök á meðal framleiðendanna í þessu efni. Það var annað með kælihúsin. Þar stóð fjelagsskapur á bak við, sem landið þurfti ekki annað en að styðja. Ef hjer á að fara að mynda fjelagsskap. þarf hann að vera fjölmennur og sterkur og vita, hvað hann vill, en jeg fæ ekki sjeð, að neitt bóli á því, heldur vilja þessir menn, að landið ryðji brautina fyrir sig. Jeg skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum. Eins og þessi till. er nú, er hægt að selja samvinnufjelagsskap, sem myndaður yrði, verksmiðjuna, og breyt. hv.Ed. fer einungis í þá átt að hindra, að of fámennur hópur geti tekið ákvörðun um slíka fjelagsstofnun, án þess að það sje rækilega undirbúið.

Bjarni Ásgeirsson Mjer finst hann dálítið einkennilegur þessi úlfaþytur, sem gerður hefir verið út af þeim breyt., sem hv.Nd. gerði á frv., þar sem var ákveðið, að þessi verksmiðja skuli rekin á samvinnugrundvelli, svo framarlega sem þeir, sem að henni standa, finna þörf á að reka hana svo og hafa vilja til þess. Jeg get þó skilið þennan úlfaþyt hjá jafnaðarmönnum, við nánari athugun. Að vísu fundu þeir ekkert hneykslanlegt við það. þó að samvinnufjelagið á Ísafirði væri stofnað og styrkt með ríkisábyrgð, nje þó að stofnuð yrðu með aðstoð löggjafarvaldsins byggingarfjelög í bæjunum á samvinnugrundvelli. en ætla hinsvegar að ganga af göflunum út af þessu máli, eins og verið sje að grafa undan allri velmegun í landinu. hvað þennan atvinnnveg snertir. En þó að þetta sje einkennilegt, skil jeg það samt, því að jafnaðarmenn vilja koma ríkisrekstri alstaðar að, þar sem þeir sjá sjer þess nokkur tök, og líta því samvinnufjelagsskapinn alt annað en hýru auga, er þeir sjá hilla undir þjóðnýtinguna á aðra hönd. Þá virðist það einnig nokkuð einkennilegt, að íhaldsmenn skuli beita sjer svo fast fyrir því að koma á samvinnufjelagsskap í þessum efnum, því að þeir virðast ekki, a. m. k. sumir þeirra, sjá svo bráða þörf fyrir hann á öðrum sviðum atvinnulífsins. En þetta er líka skiljanlegt. Af tvennu illu og bölvuðu vilja þeir heldur samvinnuna en ríkisreksturinn. Við framsóknarmenn stöndum eins og endranær mitt á milli þessara öfgaflokka. Það eina, sem jeg því ekki skil af því, sem fram hefir komið í þessu máli, er það, að ýmsir af samvinnumönnum þingsins virðast orðnir eins og áttaviltir þegar um er að ræða samvinnurekstur á þessari atvinnugrein. Þetta getur ekki stafað af öðru en vantrú á samvinnu eða vantrú á mönnunum, sem er í rauninni hið sama, því að trúin á frjálsa samvinnu er að mínu áliti ekki annað en trúin á það heilbrigða í mannlegu eðli. Mjer þykir að vísu fyrir því, hve frv. var skemt í hv.Ed. Þó að vísu sje ekki vikið af samvinnugrundvellinum, eru samt lagðir nokkrir steinar í götu þess, að þetta fyrirtæki geti þróast í samvinnuátt, þar sem mjög lítill hl. fjelagsmanna getur hindrað það, að sú breyting komist á. og tel jeg það til stórskemda á frv. Hinsvegar er svo langt liðið á þing, að búast má við, að frv. dagi uppi, ef farið verður að gera hjer breytingar á því nú. Jeg mun því ekki greiða þeirri till., sem hjer er fram komin, atkv., en er reiðubúinn til þess síðar að taka höndum saman við þá menn, sem vilja færa frv. aftur til þess horfs, sem það var í, er það fór hjeðan frá þessari hv. deild.

Jóhann Jósefsson Jeg vildi leiðrjetta misskilning, sem kom fram hjá hv. 1. þm. S.-M. Hann taldi, að hin skriflega brtt., sem hjer hefir komið fram, væri eingöngu frá mjer. Þetta er ekki rjett. Hún er borin fram af mjer og hv. 2. þm. G.-K. í sameiningu, eða með öðrum orðum minni hl. sjútvn. Hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm. Mýr. könnuðust báðir við, að hv.Ed. hefði skemt þetta frv. til muna, en þeir töldu hinsvegar, að ef hjer væri nú farið að gera breyt. á því, væri frv. stefnt í voða, þannig að það næði ekki fram að ganga á þessu þingi. Jeg verð nú að leyfa mjer að halda því fram, að þessi ástæða gegn því, að frv. verði breytt hjer til viðunanlegs horfs aftur, er hreinasta yfirskinsástæða - og ekkert annað. Eins og hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm. Mýr. vita báðir, eru allir á sama máli um það, íhaldsmenn engu síður en framsóknarmenn, að nauðsynlegt sje að koma upp síldarverksmiðjunni. Það er því á misskilningi bygt, að með því sje verið að eyðileggja málið, þótt þessi brtt. sje sett inn, því að það er lafhægt að taka málið á dagskrá í hv.Ed. með afbrigðum þegar í dag, þannig að þar verði haldinn annar fundur, og síðan að afgreiða það með afbrigðum í Sþ. með öðrum fundi á eftir þeim, sem þar á að halda í kvöld. Það, sem hjer veltur því alt á, er það, hvað menn vilja gera í þessu efni, og jeg hygg, að mjer sje óhætt að lýsa yfir því fyrir hönd okkar íhaldsmanna, að við munum allir standa að þessu máli, þótt þessi brtt. verði sett inn, og vinna að því, að það vefði ekki tafið, enda væri einkennilegt, ef farið væri til þess, þar eð þetta mál er eitthvert mesta nauðsynjamál síldarútvegsins. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að jeg hefði sagt, að hásetarnir mættu ekkert eiga í þessu fyrirtæki. Þetta er ekki rjett. Hitt sagði jeg, að eftir till.hv.Ed. væru það hásetarnir, sem öllu ljeðu, ef til þess kæmi, að þessi fjelagsskapur yrði stofnaður, en útvegsmennirnir hinsvegar litlu sem engu. Og jeg býst við því, eftir því taumhaldi, sem jafnaðarmenn virðast hafa á sjómönnum, að þeir muni ekki telja eftir sjer sporin til þess að hindra það, að fyrirtækinu verði breytt í samvinnufjelag. Hæstv. dómsmrh. gerði alleinkennilega upp á milli hv.Ed. og Nd. í ræðu sinni áðan. Hann lýsti yfir því, að ákvæðin um þennan væntanlega samvinnufjelagsskap væru miklu skýrari hjá hv.þm. Ak. og hv. 2. þm. S.-M. en hjá hv.þm. Mýr. og hv.þm. V.- Ísf., að það væri miklu ljósari og skilmerkilegri hugsun í þessu hjá sósíalistunum í Ed. en samvinnumönnunum hjer. Og blessaðir samvinnumennirnir í þessari hv. deild beygja höfuð sín í duftið, hörfa frá sínum samvinnutill., kyngja till. sósíalistanna í hv.Ed. og „gefa ríkið Persum og Medum á vald“. Það eina, sem þeir afsaka þessa framkomu sína með, er það, að málinu sje stefnt í voða, ef gerðar verða hjer breyt. á frv. nú; en sú ástæða er óframbærileg, þegar þess er gætt, hvað málið kefir mikið fylgi hjer í þinginu, eins og jeg hefi áður sýnt fram á. Eftir till. framsóknarmanna hjer í þessari hv. deild var stj. heimilað, ef helmingur framleiðenda myndaði samvinnufjelag sín á milli, að selja slíku fjel. síldarbræðsluverksmiðjuna. Þetta fanst hæstv.dómsmrh. ekki eins skýi samvinnuhugsun eins og hjá ríkisrekstrarmönnunum í hv.Ed., en þessi „skýra hugsun“ þeirra síðarnefndu, sem ráðh. er svo geðþekk, kemur fram í því að gera þetta ákvæði að engu með því að heimila ákvæðisrjettinn um þetta svo mörgum sjómönnum, að þeir yrðu yfirgnæfandi í fjelaginu, ef það yrði stofnað. En áður hefi jeg bent á það, að forráðamenn sjómanna eru yfirlýstir einokunarmenn. Það bendir því ótvírtt til þess, að hæstv.dómsmrh. standi nr þessum mönnum en samvinnumönnunum, þegar hann lýsir afdráttarlaust yfir því, að till. einokunarmannanna í hv.Ed. sjeu betri og skýrari en till. samvinnumannanna hjer í þessari hv. deild. Það skyldi engan undra, þótt nú á 11. stundu komi hljóð úr horni frá hstv. dómsmrh. í þessu máli og hann sýni sinn rjetta lit í því. En mjer þykir sem þung kvöð sje lögð á framsóknarmenn þessarar hv. deildar, þegar þeir eru knúðir á móti vilja sínum, eins og skilja mátti á hv.þm. Mýr., sem sagði, að hv.Ed. hefði stórskemt þetta frv. og lýsti yfir því, að hann vri reiðubúinn síðar til samvinnu um að bæta úr þessu, þegar þeir eru knúðir af hæstv.dómsmrh. og jafnaðarmönnum til að drepa sínar eigin till. í þessu máli, og neyddir til að ganga undir einokunarok sósíalistanna í hv.Ed. Jeg fyrir mitt leyti hefði kosið hv.þm. Mýr. og hv.þm. V.-Ísf. og öðrum framsóknarmönnum virðulegra hlutskiftis en það, að vera neyddir til þess að draga einokunarhlass sósíalista og kommúnistanna í gegnum þessa hv. d.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Mjer finst það ekki undarlegt, þó að hv.þm. Vestm. sje illa að sjer í samvinnufræðum, því að hann hefir eingöngu lagt stund á gagnstð fræði. Og mjer kemur það ekki á óvart, þó að honum sje illa við, að það sje skýrt tekið fram, að þessi verksmiðja sje rekin á samvinnugrundvelli. Það stendur nú svo á, að landið er neytt til þess, vegna ástands síldarútvegsins og vanmáttar samkepnismanna, að taka lán, til þess að þessi vara geti orðið til hagsmuna fyrir Íslendinga, en grotni ekki niður eða verði keypt af erlendum verksmiðjum. Ef það er kommúnismi í þessu frv., þá er orðið nokkuð mikið um kommúnisma hjer á Alþingi. Meðal annara er þá flokksbróðir hv.þm. Vestm., hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), kommúnisti, þó að jeg þykist nú vita, að honum gangi það til, að hann sjer, að eins og nú er ástatt hjá samkepnismönnum, gera þeir ekkert nema fyrir sjálfa sig. Ef þetta er kommúnismi, eru ekki einungis jafnaðarmenn kommúnistar, heldur líka allur Framsóknarflokkurinn og meiri hl. Íhaldsflokksins. En sannleikurinn er nú sá, að það er ekki meiri kommúnismi í þessu, nema síður sje, en í ríkisrekstri á pósti og síma. Það fyrirkomulag, sem tlast er til, að verði á þessu fyrirtæki, er viss tegund samvinnu, það sem kallað er lögþvinguð samvinna, þegar þeir, sem ekki bera skyn á samvinnu og vilja hana ekki, eru neyddir til þess af löggjöfinni að vinna saman, svo að alt fari ekki í ólestri. Þegar Framsóknarflokkurinn hefir gert það mögulegt, að þessi tegund samvinnu geti komist á, með stuðningi íhalds- og jafnaðarmanna, finst mjer sem hv.þm. Vestm. geti ekki sagt, að við framsóknarmenn sjeum óframsýnir í þessu efni. En látum það nú vera, þó að hann kalli okkur svo, þótt rangt sje. Ríkissjóður leggur fram undir eina milj. kr. í þetta fyrirtæki og ber ábyrgð á því út á við, og verður því að athuga það, að þessu verðmæti, sem keypt er með dýrri fórn erlendra lána, sje sæmilega borgið og trygging fyrir því, að það verði til gagns, ef það er látið af hendi. Hv. þm. Vestm. verður að athuga það, að aðalblað Íhaldsflokksins, bændaútgáfa Morgunblaðsins, hefir haldið því fram, að allar till. í þessu máli væru runnar undan rifjum samkepnismanna. Auðvitað er ekki minsti fótur fyrir slíku. En mjer þykir ekki ótrúlegt, að samkepnismenn ætli sjer að sölsa þetta fyrirtæki undir sig, þegar búið er að koma því á laggirnar. Samvinnumenn hafa veitt þessu máli brautargengi í góðri trú, og hafa ef til vill verið of bjartsýnir og ekki gætt þess, hve erfitt er að gera þá menn að samvinnumönnum, sem andvígir eru stefnu og anda þess fjelagsskapar. Mig rekur minni til þess, að svo bar við á einum stað hjer á landi, að kaupmannsverslunin, sem þar var, lagðist niður, og keypti þá kaupfjelagið á staðnum verslunarhúsin og varð að taka alla gömlu viðskiftamenn kaupmannsins í fjélagsskapinn. Þetta varð til þess, að nú risu upp deilur í þessu kaupfjelagi, sem aldrei hafði borið við áður, kaupfjelagsstjórinn var þjófkendur út af einum sykurkassa o. s. frv. og fjelagið hálfeyðilagt af innbyrðis deilum, sem þessir nýju menn vöktu. Þessir menn, sem gengið höfðu í fjelagið, ekki af löngun, heldur af slysi, gerðu það í stuttu máli að jarðnesku helvíti, og það var með naumindum hægt að reisa fjelagið við aftur. Þá sagði endurskoðandi þessa fjelags við mig, að það væri ekki hægt að fá verri menn inn í samvinnufjelagsskapinn en þá, sem kæmu þangað nauðugir eða fjandsamlegir og hvorki skildu samvinnuna nje vildu beygja sig undir hennar reglur. Út frá þessu er það, að jeg álít bæði rjett og skylt að gera ráðstafanir til að varna því, að þessari miklu eign, sem bygð verður fyrir erlent lánsfje, verði gloprað úr höndum almennings og gerð að glæfrafyrirtæki samkepnismanna. Hv. þm. Vestm. vildi útiloka, að minstu framleiðendumir hefðu rjett til að ganga í samlagið. Er það þá meining hv.þm., að lítil klíka kaupsýslumanna og spekúlanta myndi samvinnufjelag til málamynda til að svæla undir sig verksmiðjuna og stingi svo af með hana? Ef hv.þm. hefði meint það alvarlega, sem hann sagði um samvinnustefnuna, þá hefði hann ekki haft á móti því, að smærri framleiðendurnir fengju að vera með. Ef það á að vera forsvaranlegt af nokkurri stj. að selja verksmiðjuna, þá verður það að vera trygt, að smáframleiðendurnir fái líka að vera með. Nei, ef hv.þm. hefir meint þetta tal sitt alvarlega, þá hefði hann ekki á móti því, að smáfólkið fái að vera með. Það er síður en svo, að nokkurt kaupfjelag útiloki smáfólkið. Það hefir þar jafnan atkvæðisrjett á við þá stærstu. En þetta vill ekki hv.þm. Jeg vil alvarlega vara hv. deild við að breyta frv., því mjer hefir skilist það á hæstv.forsrh., að ef það gangi ekki nú í gegn, þá geti svo farið, að útgerðarmenn eigi mest á hættu sjálfir. Ef þar er engu öðru að mæta en svikum og prettum, þá er þeim best að reyna að vera sjálfbjarga án stórlána, sem ríkið tekur þeim til handa. Núv. ríkisstj. rekur ekki erindi slíkra manna.

Hákon Kristófersson Jeg skal ekki hefja hjer miklar umr. um síldarmálin, þessi hjartans mál hæstv. stj. En mjer kemur það undarlega fyrir sjónir, hve ræða hæstv. ráðh. var árásarkend gagnvart hv.þm. Vestm. Hv. þm. Vestm. mun reynast fullfær um að svara fyrir sig sjálfur, en jeg vil spyrja: Hvað var það, sem hv.þm. fór fram á? Ekki annað en það að færa frv. í sama horf og þessi hv. deild skildi við það! Ef hjer er um einhver svik við samvinnustefnuna að ræða, þá vil jeg spyrja hæstv. ráðh.: Hví ásakar hann ekki hv.flm. þeirra brtt., er hjer voru samþ., þá hv.þm. V.-Ísf. og hv.þm. Mýr., fyrir svik við samvinnustefnuna? Annað var það ekki, sem hv.þm. Vestm. fór fram á, en það að breyta frv. í það horf, er þessir menn komu því í. Hv. þm. Mýr. hjelt hjer ítarlega ræðu og ágæta að öðru leyti en niðurlaginu. Jeg hefði ekki búist við, að jafnmerkur þm. og þar fer reyndist svo undanlátssamur, þegar jafnlítil ástæða er til undanhalds og í þessu máli. Mjer dettur ekki í hug að furða mig á brtt. þeim, sem samþ. voru í Ed., og jeg met þá menn, er að þeim stóðu, síður en svo minna, þótt þeir kæmu fram áhugamálum sínum. Jeg tel þá menn að meiri fyrir að geta stungið mönnum eins og hv. 1. þm. S.-M. í vasa sinn, svo að ekkert bólar á honum upp úr, og að nokkru leyti vini mínum hv. 3. þm. Reykv.  1. þm. S.-M. koma með slíkar og þvílíkar ástæður fyrir því að vilja ekki koma málinu í samt horf og það fór hjeðan. Mjer kemur það merkilega undarlega fyrir sjónir þegar hv. 3. þm. Reykv., sem jeg hafði haldið lausan við hugdeiglu, er haldinn sömu skelfingunni og hv. 1. þm. S.-M. Báðir skjálfa þeir af ótta við að færa frv. í samt lag. Hæstv. dómsmrh. taldi, að verksmiðjunni yrði komið á með dýrri fórn. Jeg býst við, að það sje rjett og að hún verði ekki óveruleg fórn landsins á altari síldarfargansins. Eins og jeg gat um áðan, þá var ræða hv.þm. Mýr. að flestu góð og viturleg, eins og við var að búast. Þó gat hann ekki slept því að hnýta í Íhaldsflokkinn fyrir fláttskap við samvinnufjelögin. Jeg veit, að þessi hv.þm. vill ekki vamm sitt vita og ekki bera neinn ósönnum sökum! Jeg vil því minna hann á, að íhaldsmenn guldu samvinnulögunum jákvæði, þegar þau voru til meðferðar á hv. Alþingi. Svo ekki hafa þessi ummæli með öllu makleg verið, og veit jeg ekki til, að íhaldsmenn hafi sýnt samvinnufjelögunum fjandskap, enda þótt þeir álíti, að einstaklingsátakið eigi að fá að njóta sín sem best má verða. Af því jeg er ekki hræddur, þegar jeg hefi samhug hv. 1. þm. S.-M. með mjer, um að málið fái ekki afgreiðslu á þessu þingi, þá mun jeg greiða hinni skriflegu brtt.hv.þm. Vestm. atkv. Jeg vildi aðeins hafa sagt þessi fáu orð til að láta óánægju mína í ljós yfir hræsninni, er hjer kemur fram, og benda á, hve óframbærileg vörn það er, að af því liðið er að lokadögum þings, þá sje það ekki sæmilegt að flaustra málinu af og vita fyrirfram, að nauðsyn verður að breyta lögunum þegar á næsta þingi. Ef það á þannig að ganga, þá er síst að furða, þó alþjóð undrist þann hringlandaskap, er á Alþingi ríkir.

Magnús Jónsson * Hv. þm. Barð. hefir nú sagt margt af því, er jeg vildi segja. M. a. er jeg sammála honum um, að það er óviðkunnanlegt að greina menn, eins og hv.þm. Mýr., eftir pólitískum flokkum, hvort þeir sjeu vinir samvinnunnar eða ekki. Jeg get vel um þetta talað, því mín æfikjör hafa aldrei leitt mig út í að vera í samvinnufjelagi; það hefir aldrei komið til. En þetta fer ekki eftir pólitískum flokkum. Í Íhaldsflokknum eru viðurkendir ágætir samvinnumenn og samvinnulögin voru alls ekki flokksmál. Jeg er ekki sammála hv. 3. þm. Reykv., að þetta sje svo þýðingarmikið mál, að ekki megi tefja það. Jeg álít það einmitt svo stórt, að óforsvaranlegt sje að afgreiða það á annan hátt en þann besta. Það er hjer rætt um, hvort verksmiðjuna skuli reka sem ríkisfyrirtæki eða hana skuli selja framleiðendum. Það er um þetta að ræða, og ekki annað. Það er ekkert áhorfsmál að offra 2 dögum eða svo til að fá þetta stærsta mál þingsins afgr. eins og meiri hl. þings vill hafa það. Jeg vildi gjarnan ræða hjer nokkuð við hæstv.dómsmrh., en það er ekki þægilegt að henda reiður á honum; hann er eins og alstaðar og hvergi og horfinn þegar maður vill fara að yrða á hann. En það vildi svo til, að jeg heyrði ræðu hans í þessu máli í Ed., og virtist hann hjer koma að svipuðu atriði, hve óhæfilegt það væri að hleypa öðrum eins mönnum og síldarframleiðendum inn í samvinnufjelögin. Eftir 1000 ára bót og betrun væri ef til vill hægt að hugsa sjer einhverja von um, að þeir yrðu góðir samvinnumenn. En eins og hv.þm. V.- Ísf. benti á, þá væri undarlegt, ef það væri ekki besta leiðin til að kristna heiðingja, að ná þeim í kirkju og láta þá hlýða messu. Og það er undarlegt, ef samvinnumenn vilja útiloka þá, er þeir telja að standi lægst, í stað þess að ná þeim til sín. - Hann sagði sögu af kaupfjelagi fyrir norðan, þar sem alt hafði orðið vitlaust, af því samkepnismenn neyddust til að ganga í það. En hjer er um ekkert slíkt að ræða. í þetta samvinnufjelag eiga ekki aðrir að ganga en þeir, sem þess óska. En hjer er verið að draga menn í dilka, stærri atvinnurekendur eru negrarnir, en hásetarnir hvítir og eiga að göfga alt fjelagið. Þetta er í ósköp góðu samræmi við aðra starfsemi hæstv. ráðh., þegar hann er að „sortera“ mannfólkið í svarta og hvíta. Það leit fallega út, þegar hæstv. ráðh. var að tala um hina smærri framleiðendur, hvort þeir ættu að fá að vera með eða ekki. En eftir frv., eins og það var, var hvorki talað um smærri eða stærri menn. Þar var miðað við þá, er síld láta í verksmiðjuna; smærri menn voru ekki undanskildir. Annars var gaman að heyra muninn á ræðum ráðh. hjer og í Ed. Þegar það er athugað, að brtt. við frv. eru runnar frá flokksmönnum ráðh. sjálfs, þá lítur út fyrir, að það sje einhver misklíð á heimilinu. Og það var ekki annað að heyra en lengi innibyrgð gremja hefði brotist út og hæstv. ráðh. gripi tækifærið til að svala sjer á flokksmönnum sínum. Nú á hv. deild að gera upp á milli sósíalista Ed. og framsóknarmanna Nd., og ekki var að efa, hverjum liðveislan kom. En ekki skal jeg fara að blanda mjer inn í þessa misklíð hæstv. ráðh. og flokks hans. Það er ástæðulaust að slá undan vegna þess að þing dragist. Till. er sú sama og hjer var samþ. áður, og liggur beint við að deildin samþ. aftur. Þetta er líka svo stórt atriði, að það væri fyllilega rjettmætt, þó þing drægist þess vegna. *Ræduhandr. óyfirlesið.

Bjarni Ásgeirsson Það verða aðeins nokkur orð út af ræðu hv.þm. Vestm. Hann var að brýna okkur með því, að kommúnistar væru búnir að gleypa okkur með húð og hári, af því við vildum ganga að frv. óbreyttu. En jeg vil minna á það, að frv. er nú miklu líkara því, sem afgr. var hjeðan, heldur en hinu, sem Ed. afgreiddi upphaflega. Ed. hefir því að mestu leyti gengið inn á þær breyt., er við lögðum til. 9. gr. er lítið breytt, en aðalbreyt. er í því fólgin, að 2/3 í stað helmings aðila verða að samþ. breytinguna. Þetta er hindrun, eins og jeg hefi áður sagt, en engin grundvallarbreyting. - Þá er önnur breyt. sú, að hásetar, sem eiga síld, skulu tækir í þennan fjelagsskap. Það er grundvallaratriði samvinnustefnunnar, að þeim mönnum, sem sömu skilyrði hafa, skuli frjálst að gerast meðlimir fjelaganna, ef þeir vilja. Jeg get ekki sjeð, að þetta sje nein ástæða til að fella greinina, en um aðrar verulegar efnisbreyt. er ekki að ræða. Hafi því nokkur gleypt annan, hefir Framsókn gleypt kommúnista, en þeir ekki Framsókn. Út af þeim orðum, sem fjellu hjá mjer áðan, að Íhaldsmenn hafi ekki látið dátt að samvinnu, þá ber ekki að skilja þau svo, að jeg hafi þar átt við alla íhaldsmenn. Svo er fyrir að þakka, að innan Íhaldsflokksins, einkum til sveita, eru ýmsir góðir samvinnumenn, sem hafa sýnt trú sína í orði og verki, en flokkurinn hefir hinsvegar sem heild ekki sýnt neinn sjerstakan áhuga fyrir samvinnu, og forkólfar hans ekki beitt sjer fyrir, að framleiðslutæki sjeu rekin á samvinnugrundvelli, heldur þvert á móti. Jeg sje ekki betur en að jeg hafi haft full rök að mæla, er jeg sagði, að íhaldsmenn hjer í deildinni væru ekki sjerstaklega hlyntir samvinnu, því að á síðasta vetri og nú í vetur hafa legið fyrir þinginu 2 frv., sem miðuðu að því að efla samvinnuna, en við hvorugt þessara frv. hefi jeg orðið var fylgis þeirra. Jeg sje því ekki, að of mikið sje að gert, þótt við framsóknarmenn viljum ekki stofna málinu í voða, þótt ekki gangi það fram í öllum greinum eins og við hefðum helst óskað.

Halldór Stefánsson Það kennir allmikils misskilnings hjá þeim hv þm., sem þykjast halda, að okkur framsóknarmönnum sje erfitt að greiða samþykki okkar með frv. eins og það kemur frá Ed. Breyt. þær, sem þar hafa verið gerðar á frv., eru ekki svo stórvægilegar eins og orð hefir verið á gert. Breyt. í raun og veru ekki önnur en að 2/3 í stað síldarframleiðenda þurfi að ganga í samvinnufjel. til þess að fá kauprjett á verksmiðjunni. Hinar aðrar breyt. eru aðeins ítarlegri orðun á því, sem áður var í frv., enda hefir hv.þm. Mýr. sýnt fram á þetta, og vil jeg því ekki lengja umr. með því að taka það upp aftur. Hitt get Jeg ekki felt mig við, að þm. sjeu að bera fram rógmæli um Framsóknarflokkinn á þingi út af þessu máli og öðrum og segi, að kommúnistar hafi gleypt hann með húð og hári. Þessir hv.þm. ljúga þessu að sjálfum sjer - og öðrum með því að bera þetta fram í heyranda hljóði -, þangað til þeir eru sjálfir farnir að trúa ósannindum sínum, og hafa svo engan hemil á ósannindavaðli sínum um yfirgang kommúnista. Þessir menn færa ekki rjett rök fyrir máli sínu. Þeir hafa samvinnufjelagsskapinn að yfirskini í þessu máli, en þeir vilja - af skiljanlegum ástæðum -, að gengið sje sem styst í kröfunum um samvinnufjelagsskap, til þess að sem hægast verði að ná yfirráðum á verksmiðjunni eftir á.

Magnús Guðmundsson Það eru aðeins örfá orð. Jeg vildi beina þeirri fyrirspurn til þeirra þm., sem vilja láta frv. þetta ná fram að ganga óbreytt, hvernig þeir hugsi sjer, að hásetar, sem eru upp á hlut, geti verið í þessum fjelagsskap. Þeir eru oft aðeins eitt sumar á hverju skipi og flytjast milli fjelaga eftir því, sem best ltur. Þetta vona jeg, að hv.frsm. skýri. Um samvinnutalið, sem hjer hefir farið fram, vil jeg segja það, að það nær auðvitað ekki nokkurri átt að halda því fram, að samvinnumenn sjeu eingöngu í Framsóknarflokknum. Þeir eru í öllum flokkum, og jeg get sagt það t. d. hvað mig snertir, að jeg tel mig bæði fylgjandi samvinnu og samkepni. Jeg get ekki skilið það, að nokkur maður sje svo heimskur, að hann hafi á móti samvinnu innan vjebanda þjóðfjelagsins, en jeg verð einnig að líta svo á, að samkepnin sje jafnnauðsynleg. Við keppum altaf að því að ná feti framar í þroska og fullkomnun heldur en feður vorir hafa gert, eða meðbræður vorir hafa náð. Það er ekki nema eðlileg og sjálfsögð skylda vor. Hvorki samvinnu nje samkepni má vanta. Við eigum að vera í samvinnu um það að keppast um að verða sem bestir ríkisborgarar.

Jóhann Jósefsson Það þótti nokkur nýlunda hjer í hv. deild, að hæstv. dómamrh. sýndi sig skamma hríð og mælti þá til mín af allmiklum þjósti. Honum gramdist, er jeg benti á þann mannamun, er hann gerir sjer á hv. framsóknarmönnum í Nd. og þeim, sem breytingar þessar hafa borið fram í Ed. Það hefði raunar máske ekki verið þörf fyrir mig að taka upp þykkjuna fyrir þessa hv.þm., er það kom í ljós, að hann taldi till.Ed. mjög skynsamlegar og skýrar, af því að þær frðu úr lagi þr brtt., sem hv.þm. V.-Ísf. og hv.þm. Mýr. höfðu borið fram og komið inn í frv. í Nd., auðvitað með aðstoð annara ágætra þm. Þetta er nú að vísu algert innanhússmál meðal stuðningsmanna stj., hvorn flokkinn eigi að telja gáfaðri. Hv. þm. Mýr. stóð hjer upp áðan og fór að tala um samvinnu og íhald eins og það væri eitthvað fjarskylt. Það er auðvitað vitleysa, eins og þegar hefir verið sýnt glögglega fram á. En það hefir komið fyrir oftar hjer í hv. deild, að hv. framsóknarmenn hafa staðið upp og barið sjer á brjóst að hætti Farisea og sagt: „Sjáið okkur, við erum hinir einu sönnu samvinnumenn, en íhaldsmenn mega ekki tala um neitt slíkt“. Það er eins og skilyrðið fyrir því, að verða talinn samvinnumaður af þessum hv.þm., sje, að menn sjeu annaðhvort í einhverju kaupfjelagi eða útskrifaðir af samvinnuskólanum; en jeg hygg, að þeim væri betra að athuga málið dálítið nánar, áður en þeir raupa of mjög af samvinnuafrekum sínum. Hstv. dómsmrh. tók í sama strenginn og þessir menn og ljet þá trú sína í ljós, að útgerðarmenn myndu ófáanlegir til samvinnu. Þó má hstv. ráðh. vita það, að útgerðarmenn hafa þó nokkra samvinnu sín á meðal, þótt löggjafinn hafi ekki sett nein verndunarlög fyrir þá, eða þeir farið fram á neitt slíkt; en þessir menn myndu sennilega ekki vera taldir samvinnumenn á bók hv.þm. Mýr., og því munu þeir ekki eiga skilið neina vernd frá löggjafans hendi. Annars væri full ástæða til að spyrja hv.þm. Mýr., hvenær hann tali í alvöru eða svo, að hann vilji láta taka mark á því, sem hann segir í þessu máli, og hvenær ekki. Í fyrri ræðu sinni sagði hann, að frv. væri „stórskemt“. Jeg skrifaði það eftir honum, en þegar dómsmrh. er búinn að tala og gefa honum tóninn - því að eftir pípu hans verður hv.þm. að dansa -, þá segir hann, að þetta sje aðeins formsatriði, en mannskapurinn er ekki svo mikill, að hann þori að standa við hin fyrri orð sín. Úr því að karlmenska hans er slík, er ekki heldur hægt að búast við því, að hv.þm. þori að standa upp og mótmæla eyðileggingu Ed. á brtt. hans. Hæstv. dómsmrh. talaði um það, að ef frv. þetta gengi ekki fram nú á þessu þingi, myndi stj. ekki hirða mikið um það mál framar. Jeg held nú, að útvegsmenn hafi þegar fullreynt það, að gerðir stj. og stuðningsflokka hennar hjer á Alþingi hafa ekki orðið þeim til mikillar blessunar, enda er það svo, að ef Framsókn vinst í bili til fylgis við eitthvert mál, sem við stjórnarandstæðingar berum fram útgerðinni til hagsbóta, þá rísa jafnaðarmenn öndverðir gegn því, og hinir slá þá undan, eða láta málin sofna svefninum langa. Mörg slík dæmi mætti nefna, eins og t. d. fiskiveiðasjóðsfrv., sem nægur tími hefði verið til að afgreiða, ef hv.þm. Ak. og hv. 2. þm. S.-M. hefðu ekki sjeð fyrir, að það frv. yrði svæft. Þetta hefði hv. 1. þm. S.-M. mátt vita, ef hann á annað borð kynnir sjer gang mála hjer á þingi. Þá mættu menn einnig minnast þess, að við afgreiðslu laga um búnaðarbankann drap hv. Framsóknarflokkur þá brtt., að bændur, sem reka smábátaútveg samhliða sveitabúskap, fái hjálp úr bankanum til beggja greina atvinnurekstrar síns. Þetta sýnir umhyggju Framsóknar fyrir sjávarútveginum. Þá mætti minnast á síldareinkasöluna og afdrif hennar, sem þegar eru farin að koma í ljós, en sem með tímanum munu sýna sig betur, og þá mun sjást, hvaða afleiðingar atgerðir framsóknar- og jafnaðarmanna í þeim málum hafa fyrir sjómannastjett þessa lands og aðra, sem eiga afkomu sína undir sjávarútveginum. Mjer þykir mikið fyrir, að hv. 1. þm. S.-M. skuli ekki hafa það lunderni til að bera, að hann rísi upp gegn gerðum Ed., og jeg hlýt að telja ólíklegt, að hugur fylgi máli hjá honum, þegar hann ræðir um þetta frv. Þá kem jeg að ummælum hv.þm. Mýr., er hann sagðist vilja, að hásetar, sem síld ættu, tækju þátt í þessu, og beini því til hans og hv. 1. þm. S.-M., á hvað skömmum tíma þeir myndu treysta sjer til að koma á samvinnu um rekstur verksmiðjunnar meðal háseta og útgerðarmanna, þegar hv. 4. þm. Reykv. stendur á móti og hefir ráð sjómanna í hendi sjer.

Hvaða sannanir eru fyrir því, að hann muni standa á móti?

. Orð hans ættu að vera næg sönnun, ef taka má nokkurt mark á þeim, og hann hefir þegar látið álit sitt í ljós í þessu máli, en svo bætist það við, að hann er bæði á móti samvinnu og samkeppni, og öllu öðru en ríkisrekstri, eða svo lætur hann ávalt að minsta kosti. En ef til vill - og það er sennilegast - hefir hann enga skoðun og enga stefnu í þessu nema augnabliksflokkshagsmunapólitík. Hv. 1. þm. Skagf. benti rjettilega á, að þetta myndi ekki reynast svo auðvelt í framkvæmdinni, þar sem sjómenn væru ekki nema eitt og eitt sumar hjá sama fjelagi eða útgerðarmanni, en vel má vera, að þessir hv.þm. hafi sjeð einhvern óþektar möguleika til framkvæmda á samvinnu meðal þessa dreifða og hvarflandi sjómannahóps, og væri þá vel, ef þeir skýrðu frá því, sem þeim hefir hugkvæmst í málinu. Þá vil jeg víkja að því aftur, er hv.þm. Mýr. taldi frv. stórskemt í fyrri ræðu sinni, en meinlaust í hinni seinni. Þær breyt. á frv., sem gerðar hafa verið í Ed., munu vera runnar undan rifjum jafnaðarmanna, en framsóknarþm. hafast ekki að og ætla að láta þá eyðileggja þessi lög eins og þeir ljetu hina sömu menn stöðva frv. um fiskiveiðasjóðinn, - en þeir um það. Að endingu vil jeg segja það, að jeg álít best, að hæstv. dómsmálaráðh. skifti sjer ekkert af útgerðinni. Honum mun um annað sýnna yfirleitt en að hafa góð áhrif á atvinnumál sjávarútvegsins, og ef til vill á atvinnumálin yfirleitt. Sagan mun bera vott um, hvaða afleiðingar það hefir, að þessi ráðh., sem er útsendari og raunverulegur flokksbróðir jafnaðarmanna, skuli eiga sæti í þessari stj., og aumkunarverðan kalla jeg þann flokk þingbænda, sem er eða lætst vera starblindur fyrir því og styður þennan sósíalista til valda hjer á landi.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Hv. þm. Vestm. og hv.þm. Barð. hafa undanfarið sent mjer tóninn út af þessu máli, þó að undarlegt sje, eins og því er nú komið. Mjer skilst, að þetta hnútukast sje tilraun til þess að vekja nýjar deilur og langvarandi umr. og úlfúð um málið. Jeg hafði alls ekki vikið neinu að þessum hv.þm., heldur aðeins talað um málið sjálft, svo takmarkað sem mjer var unt. Þess vegna er mjer það ljóst, að framkoma þessara hv.þm. er ekki sprottin af neinu öðru en hneigð þeirra til þess að tefja fyrir málinu og spilla því, að það verði útkljáð á þessu þingi. Það er bert, að ef ekki tekst að afgreiða frv. óbreytt nú við þessa umr., þá verður afleiðingin sú, að málið fer í sameinað þing, og þá þarf 2/3 greiddra atkv. til þess að gera það að lögum. Jeg verð því að álfta, að ætlun þeirra sje einungis sú, að granda málinu: þetta er hreint og beint sú eina skýring, sem hægt er að gefa á framkomu þessara hv.þm. Jeg tek mjer það ekki nærri, þó að þeir sjeu að bregða mjer um hollustu við sósíalista. En þó get jeg tekið það fram, að gefnu tilefni, að jeg mun vera einn meðal þeirra þm. í mínum flokki, sem ekki er vanur að kasta hnútum að öðrum út af því, þó að þeir sjeu í öðrum flokki, hvort heldur sem um er að ræða jafnaðarmenn eða íhaldsmenn. Jeg tel mjer skylt að styðja góð málefni, hvaðan sem þau koma eða frá hvaða flokki sem þau eru runnin. Þessi aðdróttun í minn garð, um að jeg sje á valdi sósíalista, er því einkennilegri, þar sem jeg mun flestum öðrum fremur í mínum flokki hafa rekist á þá og þeirra kröfur. Þá er undarlegt að vera að brigsla mjer um, að verið sje að eyðileggja frv. um fiskiveiðasjóð Íslands í Ed.; þvílík fjarstæða, að álíta, að jeg geti haft áhrif á gang mála þar. Það getur ekki annað legið á bak við þessa ádeilu til mín en að jeg vilji spilla fyrir því, að þetta mál komist fram og teygja það út á hálkuna. En jeg hefi svo mikið að málinu unnið, að slík ásökun er fjarri öllum sanni. - Jeg ætla ekki að deila um einstök atriði í því frv., sem hjer liggur fyrir: jeg veit, að það er engin von til þess að fá því framgengt á þessu þingi, ef það verður ekki samþ. óbreytt eins og það er nú. Og þá er vissulega stefnt í voða, þar sem miklu fje hefir verið kostað til undirbúnings verksmiðjubyggingunni, og búast má við, að síldarútvegurinn kunni að stöðvast, að meira eða minna leyti, ef verkssmiðjan kemst ekki upp. Hv. 3. þm. Reykv. talaði af sanngirni og hreinskilni um þetta mál: hann taldi ekki svo mikla galla á frv., að ástæða væri til að stöðva það. Fyrir þetta vil jeg votta honum maklega viðurkenningu, þó að hann sje ekki samflokksmaður minn. Nú hefi jeg lokið mínu máli og ætla að lofa þeim hv. Vestm. og þm. Barð. að halda áfram málþófinu óáreittum. Jeg ætla ekki að svara þeim oftar, nema þeir beri á mig þær sakir, að mjer þyki ástæða til að láta dómstólana skera úr þeim.

Bjarni Ásgeirsson Það er aðeins stutt aths. Hv. þm. Vestm. spurði um það, hvenær jeg talaði í alvöru. Jeg skal trúa honum fyrir því, að jeg tala hjer altaf í alvöru í hverju máli, enda þótt mjer sýnist ekki ástæða til að taka þátt í því þófi, sem hann nú hefir til stofnað í þessu máli. - Út af því, sem hann sagði, að jeg væri kominn í mótsögn við sjálfan mig, þá skal jeg benda honum á, að það er hægt að breyta minni háttar formsatriðum frv., enda þótt grundvöllurinn sje óbreyttur. Meginbreytinguna, sem sett var inn í frv. hjer í Nd., um að verksmiðjuna mætti selja samvinnufjelagi síldarútvegsmanna, hefir Ed. látið standa, enda þótt margir hv.þm. í Ed. vru óánægðir með ýms fyrirkomulagsatriði þessa máls, ekki síður en þeir, sem hjer hafa talað. Jeg sje ekki betur en að aðalkjarni þeirrar samkomulagstill., sem samþ. var hjer í Nd., standi óbreyttur; og þess vegna á ekki að leggja stein í götu þess vegna formsbreytinga. Út af því, sem hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Vestm. töluðu um heimildina fyrir því, að hásetar á síldveiðiskipum megi vera í þessum samvinnufjelagsskap, skal jeg geta þess, að jeg sje ekki, að það þurfi neitt að spilla fyrir. Þó að sumir af þeim kunni að hverfa frá því aftur eftir stuttan tíma, þá er það alstaðar svo, að menn skifta um störf og viðskiftasambönd. Enda býst jeg við því, að meginþorrinn af útvegsmönnum og hásetum haldi áfram að starfa og vera reglulegir fjelagsmenn frá ári til árs. Þó að nokkur hluti af hásetum verði einskonar lausaliðar í fjelagsskapnum og óski ekki eftir að vera þar nema stuttan tíma, þá er ekkert við því að segja. Jeg skal ekki fara langt út í þær deilur, sem hv.þm. Vestm. innleiddi hjer við þessa umr. Hann talaði um, að jeg þyrfti að dansa eftir pípu hæstv.dómsmrh. Hann er sjálfur eldri þm. og flokksmaður heldur en jeg og þekkir því vafalaust af eigin reynslu „dansinn í Hruna“. En þó að þingmenn styðji sína eigin stj. að málum, þá má hann kalla það hverju nafni sem hann vill. En hitt get jeg fullvissað hv.þm. um, að jeg mun seint dansa eftir þeim íhaldsþokulúðri, sem hann er sí og æ að túða í hjer í deildinni, þótt hann öðruhverju sje að reyna að bregða þar fyrir sig samvinnusöng - því að það verða aldrei nema „falskir tónar“.

Jóhann Jósefsson Jeg þarf aðallega að standa upp til þess að bera af mjer sakir; að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að deila lengi við þá tvo hv.þm., sem síðast töluðu. Hv. þm. Mýr. hefir gert lítið úr samvinnuáhuga okkar Íhaldsmanna, en jeg hefi þó verið að sporna við því, að borið yrði út hans eigið afkvæmi hjer í deildinni. En það er ekki að búast við, að mjer takist að varna því, þegar hann berst sjálfur á móti og reynir nú að drepa sína eigin till. Hv. 1. þm. S.-M. þótti svo langt gengið og bar sig svo illa undan því að þurfa að tala í þessu máli, að hann kvaðst ekki eiga annað eftir en að leita til aðstoðar dómstólanna. Það er annars full von til þess um svo skýran og gegnan þm., að hann kunni því illa þegar honum er bent á, hvernig hann hefir orðið að láta í minni pokann fyrir jafnaðarmönnum. Að því er snertir frv. um fiskiveiðasjóð Íslands, þá er það augljóst, að það verður nú látið sofna í Ed., af því að vinir hans jafnaðarmenn eru því frv. mótfallnir. Það hefði vitanlega komist fram í Ed., ef framsóknarmenn hefðu veitt því fylgi, þar sem íhaldsmenn voru allir með því. - Þetta veit hv.þm. eins vel og jeg.

Á jeg að bera ábyrgð á þessu?

. Jeg kvaddi mjer hljóðs sjerstaklega til þess að mótmæla þeirri ásökun hv. 1. þm. S.-M. til okkar íhaldsmanna, að við töluðum á móti þeim skemdum, sem gerðar hefðu verið á frv. í hv.Ed., aðeins vegna þess, að við vildum granda málinu. Þetta eru mestu fjarstæður. Okkur er það vel ljóst, að síldarútvegnum er það hin mesta nauðsyn, að verksmiðjan verði reist. Og ásökun hans um, að við viljum stuðla til þess, að frv. verði felt í sameinuðu þingi. er algerlega röng og gripin úr lausu lofti. En hv.Ed. hefir farið svo með þau ákvæði, er snertu stofnun samvinnnfjel. síldarútvegsmanna, að sú heimild er með öllu gagnslaus eins og hún er nú í frv., og það er þetta, sem jeg og aðrir íhaldsmenn í þessari hv. deild höfum ekki viljað una við, og hlotið óþökk samvinnumannanna“ hjer fyrir.

Jón Þorláksson Er þetta aðalmaður eða varamaður? Þess er ekki getið á dagskránni og finst mjer því, að það þurfi að koma skýrt fram.

Forseti (MT): Það er varamaður, sem sagt hefir af sjer, og því á að kjósa varamann í hans stað.

Jón Baldvinsson Á ekki að hafa hlutfallskosningu um þetta, til að fullnægja þeim ákvæðum, sem eru í lögum um þetta?

Forseti (MT): Nei. Hjer er aðeins um að ræða kosning á einum manni. Samkv. 48. gr. þingskapa skal aðeins viðhafa hlutfallskosningu, ef kjósa skal tvo menn eða fleiri.

Jón Baldvinsson Á dagskránni stendur, að kosið skuli samkv. 2. gr. laga nr. 8, 15. apríl 1928, um einkasölu á útfluttri síld, og skilst mjer því, að eftir þeim lögum eigi að fara um þetta. Á þá að leggja fram lista, en á þeim listum þarf ekki að vera nema eitt nafn.

Forseti (MT): Lögin frá 1928 verða vitanlega að skýrast í samræmi við þingsköp, og verður því kosningin óhlutbundin.

Forseti (G. Ó.) Eins og hv.þdm. muna, frestaði jeg að fella úrskurð um þetta mál, þegar það var síðast á dagskrá hjer í deildinni. Sömuleiðis frestaði jeg úrskurði um 9. málið á dagskránni, um skipun barnakennara og laun þeirra. Beindi jeg þeim tilmælum til hv. deildar, að hún vildi greiða atkvæði aftur um það mál, en þess var ekki kostur, þar sem tveir hv.þm. andmæltu því. Mun jeg því að sjálfsögðu spara mjer að fara fram á, að deildin greiði atkv. á ný um þetta mál, því að mjög stendur líkt á með þessi í tvö mál, enda mun jeg úrskurða þetta í mál á sama grundvelli og með hliðsjón af sömu gr. þingskapanna sem við hitt málið. Jeg ætla þá að leyfa mjer að lesa upp 47. gr. þingskapanna, sem felur í sjer ákvæði, sem máli skifta í þessu sambandi: „Afl atkvæða ræður um úrslit mála og málsatriða, nema í öðruvísi sje ákveðið í stjórnarskránni eða þingsköpunum (sbr. 26. gr.). En það er afl atkvæða, ef meiri hluti þingmanna þeirra, sem á fundi eru og atkvæðisbærir, gera annaðhvort að játa eða neita.“ Í þessu tilfelli var það aðeins einn hv.þm., sem ekki greiddi atkv. Færði hann þær ástæður, sem jeg hafði þau orð um, að væru mjer óskiljanlegar, enda get jeg ekki metið þær að neinu.

Hann færði fram ástæður á þessum fundi

. Það kemur ekki til greina nú, úr því að hv.þdm. eru ekki fáanlegir til þess að greiða atkv. um málið nú á þessum fundi. Jeg tek því ástæðu hv.þm. Ak. ekki til greina. Verður því að líta svo á, að 14 atkvæðisbærir þm. hafi verið við atkvgr. Þar af greiddu ekki nema 7 atkv. með frv. En 47. gr. þingskapanna krefst ótvíræðs meiri hl. allra þeirra þm., sem á fundi eru og atkvæðisbærir. Með hliðsjón af því, verð jeg að úrskurða málið fallið, vegna þess, að ekki hefir fengist meiri hl. með því, er af 14 deildarmönnum atkvæðisbærum segja aðeins 7 já.

Frsm. 1. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Þetta frv. um lánsfjelög er nátengt frv. um Búnaðarbanka, þar sem þessar stofnanir eru eiginlega ein deild af honum, enda varð það samferða Búnaðarbankafrv. í Nd. Þetta frv. hefir samt átt erfiðara uppdráttar hjer, þar sem það er nú orðið hálfum mánuði á eftir hinu. - Jeg hefi gert grein fyrir áliti mínu á frv. í nál. á þskj. 623, og tek þar fram, að mjer finst sjálfsagt, að frv. verði að lögum nú, eins og bankafrv., því fremur sem það er fult eins merkilegt og bankafrv. sjálft. Það, sem þetta frv. stefnir að, er aðallega það, að útvega bændum rekstrarlán, til þess að þeir geti í framtíðinni verslað skuldlaust meira en verið hefir, haft fulla gát á sínum verslunarmálum og tekið út fyrir peninga, í stað þess að hafa vöruskiftaverslun. Þegar jeg skrifaði nál., var ekkert álit komið frá meðnefndarmönnum mínum, en jeg vissi, að þeir voru ekki sömu skoðunar og jeg, og gerði jeg því ráð fyrir, að jeg yrði minni hluti n., en hinir nefndar- mennirnir yrðu samferða. Það hefir samt ekki orðið. Þeir hafa skrifað tvö nál., hvort á sinn veg. Mjer þykir frv. hafa tekið miklum breytingum til hins betra í Nd., og vona því, að það verði samþ. sem líkast því, sem það kom þaðan. En jeg get ekki aðhylst nál. á þskj. 670, af því að mjer finst það stefna í öfuga átt við aðalatriði frv., sem sje að fyrirbyggja skuldaverslun. Jeg ætla ekki að fara mikið inn á brtt., sem fram hafa komið við frv., meðan hv.frsm. hafa ekki gert grein fyrir sínu áliti. Þó skal jeg minnast nokkuð á einstök atriði. Það, sem mjer þykir athugavert við brtt. á þskj. 670 er, að þessari grein landbúnaðarbankans er heimilað að taka við sparisjóðsinnlögum. Á þann hátt er tekið frá þeim sparisjóðsstofnunum, sem fyrir eru, og það tel jeg illa farið. Það getur að miklu leyti eyðilagt starfsemi sparisjóðanna. Það má vera hv.frsm. vel kunnugt, að sparisjóðir, bæði í hans sveit og minni, standa með miklum blóma. Þeir hafa starfað um langt skeið og safnað talsvert miklu fje í varasjóð, og yfirleitt verið til mikillar hjálpar sem bankastofnun. Jeg býst þess vegna við, að jeg flytji brtt. við 3. umr., þess efnis, að þetta verði felt í burtu, og sparisjóðirnir fái að starfa samhliða þessum hluta landbúnaðarbankans og hver í skjóli annars. Í samræmi við það hefði jeg óskað þess, að samvinnufjelögin yrðu ekki gerð að milliliðum á milli Búnaðarbankans og lánsfjelaganna, af því að jeg er hræddur um, að þá yrði erfitt að útiloka vöruskiftaverslun. Jeg segi þetta ekki af kala við samvinnufjelögin, heldur þvert á móti af góðvilja, af því að jeg álít tryggara fyrir samvinnufjelögin að hafa ekki slíka milligöngu með höndum Jeg held, að happasælast sje að aðgreina sem mest verslun með útlendar og innlendar vörur, því að það er það, sem með þarf, til þess að hægt sje að koma á reglulegri peningaverslun. Það þarf að fyrirbyggja vaxandi skuldasöfnun. Jeg álít verslunarskuldir eitthvert mesta böl þjóðarinnar og þungan bagga fyrir landbúnaðinn. Ef þessu hefði fyr verið kipt í lag, mundi hagur manna standa miklu betur en nú er. Menn yrðu áhugasamari um að versla skuldlaust, ef þeir hefðu peninga til að versla fyrir. Það mundi auka skilsemi manna og glæða ábyrgðartilfinningu þeirra og sjálfstæðishvöt. En þó að jeg telji frv. gott, finn jeg þó smáagnúa á því, sem mjer finst hægt að laga ennþá. Jeg mun þannig greiða atkv. með brtt. við 13. gr. á þskj. 667, um að lausafjárveð þurfi að víkja fyrir forgangskröfum í búi skuldunauts. Þótt jeg telji nokkra galla á frv., mun jeg fylgja því, en hinsvegar fylgja þeim brtt., er jeg tel til bóta.

Frsm. 3. minni hl. (Jón Jónsson) Jeg verð að afsaka, að dregist hefir fyrir nefndinni að afgreiða þetta mál. Það var lagt fram 22. apríl, en einmitt um það leyti byrjuðu aðalþingannirnar, og jeg hefi talið mjer skylt síðan að ganga af kappi að störfum í fjvn. Hins vegar get jeg ekki sjeð, að þessi dráttur komi svo mjög að sök, þar sem til er ætlast, að þessar stofnanir, lánsfjelögin, fái sitt aðallánsfje frá Búnaðarbankanum. Búnaðarbankinn tekur ekki til starfa fyr en á næsta ári, og því verða lánsfjelögin ekki stofnuð fyr, hvort sem er. Auk þess býst jeg ekki við, að þessi lánsfjelög rjúki upp víða um land þegar í stað, enda er öll framför best með gætni. Jeg vil ekki fara mikið inn á málið sjálft, en vil þó taka það fram, að jeg tel vafasamt, að það sje hagnaður fyrir þá sveitabændur, sem í samvinnufjelögum eru, að taka peningalán, til að geta borgað út í hönd. Jeg myndi telja æskilegast, að ástæður bænda og afurðasala væri þannig, að þeir gætu þetta af eigin rammleik. En jeg tel vafasamt, að mikill hagur sje að því, að taka lánsfje til þess. Bændur í samvinnufjelögum, sem hafa mikil bankaviðskifti, hafa svo góða aðstöðu þar, að jeg tel vafasamt, að þeir fengju betri kjör með lánsfjelaga-fyrirkomulaginu. Hvort sparnað leiddi af því fyrirkomulagi, skal jeg ekki segja um, en fremur finst mjer það ólíklegt. Jeg held, að fyrir gæti komið, að þegar menn væru búnir að borga úttekt sína með lánsfjenu, að þeir freistuðust til að taka vörur að láni í viðbót, og væri þá síðari villan verri hinni fyrri. Jeg stend ekki einn uppi með þessa skoðun. Jeg hefi hjer fyrir framan mig umsögn Söfnunarsjóðsstjórans, síra Vilhjálms Briems, sem kunnur er fyrir gætni og glöggskygni í þessum efnum. Hann segir svo: „Þá er að minnast á sparisjóðs eða rekstrarlánadeildina. Sú var tíðin, að jeg taldi rekstrarlán æskileg fyrir landbændur, en síðan hafa aðstæður breyst, svo að jeg lít svo á, að þeirra sje ekki þörf. Nú eru kaupfjelög komin víða um sveitir, og eiga þau mun hægara um vik að afla sjer rekstrarlána en einstaklingar. Þess utan er öflug heildsala fyrir kaupfjelögin komin á laggirnar, þar sem er Samband íslenskra samvinnufjelaga. Sambandið hefir góð bankasambönd, svo að þau kaupfjelög, sem við það skifta, eru vel sett með lán hjá því, eða fyrir þess milligöngu, á milli kauptíða. Jafnvel þó kaupfjelögin ekki vildu nota sjer aðstöðu og aðstoð Sambandsins, eru þau nú á tímum ekki í neinu hraki með að afla sjer rekstrarlána. Það hefir t. d. Sláturfjelag Suðurlands sýnt með því fyrirkomulagi á sínum lántökum, sem það hefir um margra ára skeið viðhaft í viðskiftum sínum við Landsbankann. Annars munu kaupfjelögin löngum hafa viðhaft svipað fyrirkomulag til lántöku. T. d. Kaupfjelag Skagfirðinga þegar fyrir aldamót, en það hafði þá ekki að neinum banka að hverfa, heldur varð að snúa sjer til L. Zöllner's um lántökur. Hann annaðist þá kaup og sölu fyrir fjelagið. Vel má vera, að lánin hafi verið dýrari en þurft hefði, ef banki hefði verið í landinu, sem hefði getað veitt þau, en engu að síður voru viðskiftin svo góð, að jeg hefi aldrei haft betri verslun en þau ár, sem jeg var í því fjelagi.“ Þetta segir maður, sem er færari að dæma um þessa hluti heldur en jeg. En þó vil jeg ekki fyllilega taka undir það með honum, að slíkra stofnana sje alls ekki þörf. Jeg held að heppilegt geti verið að dreifa lánsfje frá Búnaðarbankanum til bráðabirgðaþarfa út um sveitir landsins. Við keppum að því í kaupfjelögunum, að allir sjeu skuldlausir um áramót, og slíkt er nauðsynlegt. Nú stendur oft svo á, að allar afurðir bænda eru ekki seldar um áramót, og er þá hentugt að geta átt kost á þessu lánsfje til að greiða skuldir sínar að fullu. Jeg get hugsað mjer fleiri tilfelli, þar sem slík lán kæmu að góðum notum, t. d. ef bændur hefðu heyjað vel og vildu því eigi lóga svo miklu sem venjulega. Þá væri þeim gott að geta fengið lán, til þess að þeim yrði kleift að geta aukið bústofn sinn. Líka gætu slík lán verið hentug við greiðslu kaupgjalds o. fl. Vera má líka, að slík lán geti verið hagkvæm til að hreppa betri verslunarkjör en ella, en þó hefi jeg litla trú á því þar sem kaupfjelög eru fyrir. Samt sem áður efast jeg ekki um, að þar sem þroskuðustu mennirnir eru, geti slík lán komið að liði. En jeg vil leggja áherslu á, að gera löggjöf þessa sem best úr garði. Erlend fjelög, er ganga í þessa átt og sniðin eru eftir þýskri fyrirmynd og eru í samvinnuformi, hafa reynst mjög vel. Mjer fanst frv. upphaflega vera vel undir búið, enda var höfundur þess manna færastur til að gera það vel úr garði, þar sem hann ber ágætt skyn á þessi mál og hefir lengi verið starfsmaður hjá samvinnufjelögum og bönkum. Jeg tel því, að það hafi verið viðurhlutamikið af þinginu að fara að breyta frv. fyr en reynslan hafði sýnt, hvaða gallar væru á því. Jeg tel þá breytingu t. d. til skemda, að lánsfjelögin megi ekki taka sparisjóðsfje til ávöxtunar. Jeg sje ekkert á móti því, að svo sje gert. Ef bændur fá traust á þessum stofnunum, þá er eðlilegast að þeir leggi sparipeninga sína í þær, enda er eðlilegast, að sparifjeð starfi þar sem eigandi þess er. Þetta fje ætti að fást með hagkvæmari kjörum en fjeð frá Búnaðarbankanum. Það er því rangt að draga afl úr sjóðnum með þessari breytingu. Þá finst mjer sú breyting óheppileg, að breyta nafninu „sveitabanki“ í „lánsfjelag“. Það er lítilfjörlegra heiti og miðar fremur að því, að draga úr trausti þessara stofnana. Þá hefir sú breyting verið gerð á frv. í Nd., að gert er ráð fyrir því, að Búnaðarbankinn veiti lánin beint, en áður var til ætlast, að hann veitti þau gegnum kaupfjelög og sparisjóði. Þessa breytingu tel jeg bæði til bóta og skemda. Að vísu er ávalt gott að fækka milliliðunum. En hinsvegar má gera ráð fyrir, að óhentugra sje fyrir Búnaðarbankann að skifta við mörg lánsfjelög úti um land, er hann þekkir ekki til, heldur en þektar stærri stofnanir. Þó get jeg fyrir mitt leyti fallist á að láta þetta ákvæði standa óbreytt. Sú breyting hefir einnig verið gerð í Nd., að lánin megi alls ekki standa lengur en 1 ár. Jeg er á þeirri skoðun, að heppilegast sje, að lánin standi yfirleitt ekki lengur en þetta, svo að menn sofni ekki á þeim, en ef bændur verja lánsfjenu t. d. til að kaupa sjer dýr verkfæri, getur þeim orðið erfitt að lúka þeim á einu ári. Þegar svo stendur á, ætti að mega skifta greiðslu lánanna á nokkur ár, því að þó að Búnaðarbankinn veiti slík lán til lengri tíma, þá er erfitt fyrir þá, sem í fjarlægð búa, að sækja lánin þangað, og því betra að geta fengið þau í sveitabankanum. Þá er refsingin við vanskilum alt of ströng að mínum dómi. Öll vanskil eiga að varða brottrekstri eftir breytingum Nd. Allir sjá, hve ósanngjarnt þetta ákvæði er, ef gert er ráð fyrir því t. d., að maður leggist veikur og geti því ekki goldið lán sitt á rjettum gjalddaga. Jeg vil að hjer gildi sömu ákvæði og í samvinnufjelögunum um það, að aðalfundur ráði brottrekstri manna. Þá finst mjer það ákvæði miða að því, að draga úr sjálfstæði fjelaganna, að sú stofnun, sem veitir þeim lánið, eigi að hafa á hendi alla reikningsfærslu fyrir fjelagið. Jeg vil, að fjelögin sjeu bygð sem mest neðan frá, ráði sjálf forstöðumenn sína og hafi reikningshaldið á hendi sjálf. Mjer finst það ærið úrhendis, að Búnaðarbankinn annist vaxtareikning lánsfjelaga á Norður- og Austurlandi. Skil jeg ekki þær röksemdir, að hægara sje að fylgjast með hag fjelaganna fyrir menn á öðrum landshornum heldur en heima í hjeraði. Þá sje jeg ekki ástæðu til að banna að lána út á framleiðslutæki og jarðarafurðir t. d. hey, eins og leyft var upphaflega frv. Bændur hafa ekki svo mikið til að veðsetja, að rjett sje að banna þetta. Jeg tel það mjög óheppilegt, að hv.Nd. skuli hafa felt lögtaksrjett lánsjelaganna niður. Þetta verður til að gera allan málarekstur erfiðari og dýrari en ella. Jeg hygg í fám orðum sagt, að ekki hafi verið rjett að breyta frv. mikið frá því, sem það var í upphafi, því að það var þá sæmilega undirbúið. Ef færa á frv. í sitt fyrra horf, verður afleiðingin að vísu sú, að málið nær ekki fram að ganga á þessu þingi, en þá yrði málið jafnframt svo vel undir búið, að hægt væri að stofna lánsfjelögin um leið og Búnaðarbankinn tekur til starfa. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið að sinni, en vil hleypa ð hv.frsm. 2. minni hl. (JBald) og flm. mikilla brtt., hv. 1. þm. G.-K., áður en jeg tala meira í málinu.

Frsm. 2. minni hl. (Jón Baldvinsson) Það má segja, að landbn. hafi tvístrast í allar áttir í þessu máli, og er það raunar meira en að líkum lætur, þar sem ekki ber svo ýkjamikið á milli. Jeg hefi flutt eina brtt. við 13. gr., n þar segir svo, að lausafjárveð þurfi eigi að víkja fyrir forgangskröfum í þrotabúi skuldunauts. Geri jeg till. um, að þetta sje felt niður, þar sem jeg tel að mjög varhugavert, ekki síst fyrir lánþega. Er gert ráð fyrir, að hægt sje að veðsetja sjerstakan flokk búpenings, án þess að lýsa hverri einstakri skepnu, eins og nú tíðkast, og til að tryggja þetta, eru feldar niður forgangskröfur þær, er nú hvíla á að lögum. Hv. frsm. 3. minni hl. (JónJ), vill ganga enn lengra í því, að tryggja lánsfjelögin gegn tapi, með því að fjelögin hefðu lögtaksrjett fyrir kröfum sínum. En jeg tel mjög tvíbent að tryggja lánsfjelögin þannig, því að það yrði án efa til að rýra lánstraust þeirra einstaklinga, sem í fjelögunum eru. Það hefir ávalt verið viðurkent til þessa, að kaupgjald ætti að ganga fyrir öðrum kröfum, og þann rjett verkalýðsins vil jeg ekki láta rýra. Jeg held líka, að þetta ákvæði gæti komið sjer illa þar sem svo kynni að geta staðið á, að ríkissjóður ætti kröfu á opinberan starfsmann, og yfirleitt tel jeg ákvæðið í frv. skaðlegt fyrir almenn viðskifti og lánstraust einstaklinga. Það kann að vera, að jeg geti fallist á eitthvað af till.hv. 6. landsk., en þessi till. um lögtaksrjett er svo varhugaverð, að jeg mundi greiða atkv. gegn frv., ef hún yrði samþ., þótt jeg telji frv. annars til gagns. Jeg álít, að þetta ákvæði myndi rýra lánstraust þeirra manna, sem í lánsfjelögum væru, svo að enginn þyrði að eiga neitt fje hjá þeim, en jeg er ekki viss um, að lánsfjelögin geti komið í stað allra annara lánsstofnana, svo sem sparisjóða og banka. Jeg tel mikils um vert, að brtt. mín við 13. gr. nái samþykki, og að feld verði niður 2. málsgr., svo sem segir í nál. mínu. Jeg er ekki viss um, að jeg gæti fylgt frv., ef þannig yrði niður feldur forgangsrjettur verkafólks að ná kaupi sínu úr dánar- og þrotabúum. Það er rjett, að nú er langt liðið af þingi og erfitt að koma málinu áfram, ef samþ. eru brtt. við það. Hinsvegar tel jeg alls ekki vonlaust, að það næði fram að ganga á þessu þingi fyrir því, og hygg jeg að flestir mundu fúsir að veita afbrigði til þess að flýta fyrir framgangi þess. Jeg játa, að samþ. þess er ekki eins brýn eftir að búið er að samþ. Búnaðarbankann, og hitt get jeg tekið undir með hv. 6. landsk., að bankinn verður ekki fær um að starfa mikið áður en næsta þing kemur saman. Annars mun jeg alls ekki setja fótinn fyrir frv., nema í því verði þessi háskalegu ákvæði, sem jeg hefi getið um.

Björn Kristjánsson Jeg tek það fram þegar í upphafi, að það sem jeg segi er fyrir minn eigin reikning. Jeg hefi leyft mjer að bera fram nokkrar brtt. við þetta frv. og er öðru nær en að þær sjeu svo margar sem þörf væri á, því í raun og veru þyrfti að semja frv. um, úr því farið var að setja það í það mót, sem því er nú skapað, eða samvinnufjelags-mótið. Í ástæðum fyrir frv. þessu er með rjettu lokið miklu lofsorði á löggjöf þýsku bændakaupfjelaganna, sem kend eru við F. W. Raiffeisen. Það var líka óhætt að lofa þessi þýsku lög og fyrirkomulagið á kaupfjelögunum þar, því svo mikla viðurkenningu hlaut þessi Raiffeisen fyrir lög sín og starf, að honum var reistur stór minnisvarði á veglegum stað, er hann var látinn. Það er sýnilegt, að sambandslögin frá 27. júní 1921 eru að ytri grindinni til samin með hliðsjón af Raiffeisens lögunum, en kjarninn fjekk ekki að fylgja með, sá kjarni, sem komið gat kaupfjelagsskapnum að mestu haldi. Það væri of langt mál að skýra það hjer, en verður ef til vill gert á öðrum stað síðar. Sambandslögin urðu því æði mergsvikin. Eins og menn sjá, er hjer um ófullkomna drætti að lögum að ræða, en engin heildarlög um þetta efni, en vísað í mörgum atriðum til samvinnulaganna frá 1921, sem eru mjög óljóst samin og villandi, og hefði því þurft að endurbæta þau og það í meginatriðum. Það verður því erfitt fyrir almenning að átta sig á því, hvað verða eiginlega hin gildandi lög lánsfjelaganna, ef þetta frv. verður óbreytt að lögum. Jeg tel öllum almenningi það ókleift, og jafnvel þessari hv. deild, að vita hvað í þeim felst. Það ætti þó að vera lögð áhersla á, að þau lög væru glögglega samin, sem ætlast er til að nálega hvert mannsbarn á landinu eigi að skilja. Sú umhyggja fyrir almenningi kemur þó fram í Raiffeisens lögunum, sem eru svo ítarlega og greinilega samin, að hver læs maður getur haft þeirra not. Þar var sannarlega lind, sem ausa mátti af, ef ætlast var aðeins til að semja holl og heilsteypt kaupfjelagslög fyrir landið. En því miður vari áherslan lögð á alt annað. Í Raiffeisens lögunum er ekki einungis sjeð fyrir því, að auðga fjelagsmennina fjárhagslega, heldur líka andlega og siðferðilega. Það lægsta í| mannseðlinu komst þar ekki að. Jeg legg til að orðið „samvinnukaupfjelag“ falli burtu. Kann jeg illa við, að Alþingi Íslendinga setji þau upp til hópa á bekk með bönkum og sparisjóðum, að því er snertir stjórnsemi og fyrirkomulag, enda eru þau enn í bernsku og eiga eflaust eftir að læra mikið, svo framarlega sem land þetta á að njóta glæsilegrar framtíðar þeirra vegna. Þessi fjelög hafa heldur ekki neina þörf fyrir fje úr þessum banka, með því að Landsbankinn lánar þeim og sambandi þeirra alt, sem þau þurfa árlega. Hygg jeg, að það muni vera kringum 10 miljónir kr. á ári, þegar mest er, og mun standa eftir af þeirri upphæð óborgað um 4 milj. kr. um hvert nýjár, samtals hjá kaupfjelögum og Sambandinu. Og svo góðsamur hefir Landsbankinn verið við þessa viðskiftamenn sína, að hann hefir gefið þurfandi kaupfjelögum upp skuldir í allstórum stíl, í staðinn fyrir að láta Sambandið ábyrgjast skuldirnar og borga þær samkvæmt tilætlun Sambandslaganna. Sambandið hefir því í næði getað safnað í sambandssjóðinn. Svona kjör býst jeg ekki við að nýi bankinn geti gefið kaupfjelögunum. En það eru líka aðrar hliðar á þessu. Hjer er sagt, að aðeins samvinnukaupfjelög eigi að njóta lánanna. En samvinnukaupfjelög eru samkv. samvinnulögunum frá 1921, þau kaupfjelög, sem hafa takmarkaða ábyrgð í kaupfjelögum, hversu stór sem þau eru, og sem þar á ofan hafa ábyrgð fyrir sambandi þeirra, ef þau eru í Sambandinu, og það eru þau flest. Samkvæmt þessu ákvæði geta þau kaupfjelög einskis láns notið, sem stofnuð eru á heilbrigðasta grundvellinum, svo sem Kaupfjelag Borgfirðinga, sem hefir aðeins ábyrgð innan hrepps, og Kaupfjelag Hafnfirðinga, sem enga ábyrgð hefir á sínum fjelagsskap. Og loks eru það pöntunarfjelögin, sem var langhollasti kaupfjelagsskapurinn, því þau hjeldu viðskiftamönnum sínum til að borga upp í topp á hverju ári og höfðu miklu meiri áhrif á hagstæða verslun kaupmanna en núverandi kaupfjelög hafa. Allar þessar tegundir, er jeg nú hefi nefnt, eru útilokaðar frá lánum úr þessari stofnun samkv. frv. Þá er enn ný hlið á þessu ákvæði. Það er sagt í 1. gr., að bankinn veiti „rekstrarlán til bænda og annara, er landbúnaðarframleiðslu stunda.“ Nú eru sum samvinnufjelög alveg laus við það, að stunda nokkurn landbúnað, svo sem t. d. kaupfjelagið Herjúlfur í Vestmannaeyjum, sem er í sambandinu, o. fl. Það á að fá lán í bankanum en ekki t. d. Kaupfjelag Borgfirðinga, sem er hreint bændakaupfjelag. Þá er ekki óverulegasta atriðið eftir. Hvernig ætlar bankinn að fá bankahæfa tryggingu hjá þessum samvinnukaupfjelögum, þegar hver einstaklingur stendur í solídariskri ábyrgð með öll sín efni fyrir skuldum kaupfjelags síns og skuldum allra annara kaupfjelaga sem í Sambandinu eru, og sem vitanlega langt yfirstíga allra þeirra efni. Banki gæti ekki lánað slíkum fjelögum nema gegn tryggu fasteignaveði, eða þó að minsta kosti gegn ábyrgð Sambandsins, en þá ætti ákvæði um það að standa í lögum. Loks vil jeg geta þess, að að minsta kosti 12 af þessum samvinnukaupfjelögum eru svo fjárhagslega illa sett, að þau mundu vera búin að lýsa sig gjaldþrota, ef þau hefðu þorað það samábyrgðarinnar vegna. Þeir menn í samábyrgðarfjelögunum, er eiga eitthvað til, veigra sjér við að gefa upp bú sín fyr en þeir eru dauðir, en þá eru líka reiturnar hirtar. Eins og jeg sagði í upphafi, álít jeg það fyrir neðan sæmd Alþingis, að setja áreiðanleikastimpilinn á þessi fjelög og þetta kaupfjelagsfyrirkomulag, þótt undantekningar megi finna þar eins og annarsstaðar. Önnur brtt. mín er bein afleiðing af hinni fyrri. Kem jeg þá að 3. brtt. Eins og menn þekkja er nú talið óumflýjanlegt, eins og siðgæði manna í viðskiftum nú er komið, að taka skuldabréf og fulla veðtryggingu, ef menn eða stofnanir lána öðrum fje. Og veðtrygging hjer á landi felst að mestu leyti í jörðum, eða húsum í kaupstöðum og verslunarstöðum. Löggjöfin mælir svo fyrir, að meta beri allar fasteignir, og varðar það við hegningarlögin, ef mat á fasteignum er ekki samviskusamlega gert. Þá ákveða lögin, að svo og svo mikið megi lána út á fasteignina, miðað við matið, ef opinberar stofnanir eiga í hlut, svo að víst sje, að þær geti tekið fulla borgun í veðinu, ef lántakandi stendur ekki í skilum. Og mjög þung refsing liggur við, ef eigandi veðsins veðsetur tveimur lánveitendum veðið með sama veðrjetti, svo sem kunnugt er. Þá er ennfremur lánað út á handveð, verðmæta hluti, svo sem verðbrjef og annað, sem skýlaust verðmæti er í, og eru slík lán veitt með jafnmikilli gælni og út á fasteignir, og loks er lánað út á sjálfskuldarábyrgð einstakra manna, þar sem veðeign hrekkur ekki til. Er þá óbeinlínis lánað út á lausafje manna og manngildið. Ætlast löggjöfin auðvitað til, að eigur manna sjeu svo miklar, samanborið við lánsupphæðina, að lánið sje jafntrygt og að trygt fasteignarveð væri sett að veði fyrir láninu. Ekkert opinbert mat fer fram á efnahag eða manngildi manna, er þeir ganga í ábyrgð, heldur meta lánsstofnendur sjálfir hversu mikið er hættulaust að lána út á hvert nafn ábyrgðarmanna. Fer það auðvitað eftir gætni, þekkingu og samviskusemi forstjóra stofnananna, hvernig þeim tekst þetta vandasama mat. Það verður ekki annað sjeð en að Íslendingum takist þetta mat hrapallega illa. Þannig hafa tvær lánsstofnanir hjer strikað út lán á fáum árum, sem nema upp undir 20 milj. kr.

Var það hjá samvinnufjelögum

. Nei, ekki sjerstaklega. Jeg er aðeins að tala um málið alment. Mátti heita, að það væri alt út af skökku mati á gildi efna þeirra og manngildi, sem gengu í sjálfsskuldarábyrgð, og var tap stofnananna þó mun meira. Þetta sýnir, að sjálfskuldarábyrgðarmennirnir hafa í raun og veru margveðsett eignir sínar, fastar og lausar, með sama veðrjettinum, og sýndu þar með, vegna bjartsýni sinnar í peningamálum, fávisku og ábyrgðartilfinningarleysis, fullkomna sviksemi, sem ætti engu síður að varða við lög en að veðsetja tveimur eða fleirum fasteign sína með sama veðrjetti. Hvernig ætli að fari, þegar bændum verður leyft að veðsetja, samkv. frv. Búnaðarbankans, bústofnslánadeildinni kýrnar sínar samkv. hreppstjóraeignar- og veðbókarvottorði. Það er til þess að leggja þó einn stein í götu þessara ábyrgðarsvika, að jeg legg til, að 3. brtt. mín verði samþ., að enginn má ganga í lánsfjelag, sem á að hafa lögþvingaða samábyrgð, sem er í öðru fjelagi, sem hefir slíka samábyrgð. Geri jeg þessa till. í samræmi við Raiffeisens lögin, 5. gr. Kem jeg þá að 4. brtt. við 4. gr. Í lögunum um samvinnufjelög, 3. gr., 10. lið, er svo ákveðið, að innstæðufje í óskiftilegum sameignarsjóði sje ekki útborgað við fjelagsslit, heldur afhent öðrum til ráðstöfunar, til annara samskonar fjelaga, er síðar kunna að stofnast, og þar sem vísað er í frv. þessu til þessara laga í þessu efni sem öðru, hefi jeg leyft mjer að koma fram með þessa brtt. Mjer finst, að efnahag bænda sje þannig háttað, að þeir sjeu ekki færir að safna upp verslunararði fyrir eftirkomendurna, sem enginn veit um nú hvernig farið verður með. Mjer finst nær liggja, að þeir geti losað sig úr verslunarskuldunum. Að vísu gera Raiffeisens lögin ráð fyrir þessari sjóðsöfnun handa eftirkomendunum, en í 64. gr. þeirra laga er fjelagsfundi gefið vald til að skifta sjóðnum upp meðal fjelagsmanna við fjelagsslit, ef þeir allir samþykkja, en það ákvæði finst ekki í samvinnulögunum. Þýsku lögin gera ráð fyrir þessu einmitt vegna þess, að sum fjelögin eru stofnuð af fátækum mönnum, sem ekki mega við því, að safna í sjóði fyrir eftirkomendurna. Kem jeg þá að brtt. við 4. gr. e. í sambandslögunum, 8. gr., segir, að fjelagsmaður, sem fer úr samvinnufjelagi, beri ábyrgð á þeim skuldbindingum fjelagsins, sem á því hvíldu, er hann gekk úr fjelaginu, þó ekki lengur en tvö ár frá næstu áramótum, nema mál hafi risið út af skuld, er bíði úrskurðar dómstólanna. Það geta því vel liðið þrjú ár áður en úrsegjandi leysist úr ábyrgð sinni, sem er óhæfilega langur tími, og hlýtur að lama alt viðskiftalíf einstaklinganna. Auk þess eru engar höfuðreglur fyrir því í samvinnulögunum, við hvað ábyrgðin á að miðast, og hafa því risið upp málaferli og mikill ágreiningur á sumum stöðum á landinu út af þessu. Jeg legg því til, að ákveðin og aðgengileg ákvæði sjeu gerð um þessi efni. a) Að úrsögn sje gild frá næstu áramótum, ef úrsegjandi segir sig úr með 6 mánaða fyrirvara fyrir áramót. b) Að hann fái innieign sína greidda innan 6 mánaða frá áramótum, ef nokkur er, og c) að allir fjelagsmenn beri reikningshalla að jöfnu miðað við höfðatölu, samkv. ákvæðum Raiffeisens laganna og samkv. íslenskum kröfurjetti, þar sem ábyrgðarmönnum, sem ábyrgjast in solidum er skylt að borga að jöfnu þá ábyrgðarskuld, sem ábyrgðarmenn, fleiri eða færri, hafa tekið að sjer að ábyrgjast. Verði þessi breyting ekki samþykt, falla lánsfjelögin undir ákvæði samvinnulaganna, sem jeg hefi nú lýst. Kem jeg þá að 6. brtt., að á eftir e-lið komi nýr f-liður, um að lánsfjelög megi mynda sjer samband innan einnar sýslu, án ábyrgðar lánsfjelaganna. Breyting þessi er einnig gerð til þess að lánsfjelögin í þessu efni falli ekki undir ákvæði samvinnulaganna, samkvæmt tilvísuninni til þeirra í 4. gr. eða byrjun gr. Í Þýskalandi eru samböndin mörg, og það er gert til þess, að samkepni geti haldist uppi, líkt og verslunin væri rekin af kaupmönnum. Það mundi því verða mesta afturför í versluninni, ef lánsfjelögin mynduðu aðeins eitt samband fyrir alt landið, og yrðu háð því, en það geta þau orðið, ef till. þessi er ekki samþ. Sambönd þessi, innan sýslu, hugsa jeg mjer sem hlutafjelög í samræmi við svonefnda Raiffeisen banka, sem geta starfað með litlu veltufje, þar sem stofnfjelögin sjálf eiga að veita alla trygginguna og veltufjeð, ef rjett er á haldið, enda ganga þýsku lánsfjelögin, sem jeg hefi nefnt, ekki í neina ábyrgð fyrir sambönd sín, og gróði sambandanna þó mjög takmarkaður. Aftan við till. ætlast jeg til að skeytt verði brtt. á þskj. 603, um að þessi fjelög njóti sömu hlunninda og S. í. S. gerir nú um skattfrelsi og því um líkt. Kem jeg þá að 7. brtt. um það, að lánsfjelögin megi ekki ræða á fundum sínum eða gera ráðstafanir um málefni trúarbragða eða stjórnmálalegs eðlis. Er þessi gr. orðrjett tekin úr Raiffeisen lögunum. Þó vil jeg geta þess, að framan af gr. hefi jeg slept þessum orðum: „Fjelagið skal reist á kristilegum og ríkishollum grundvelli“, af því jeg vissi ekki hvernig þau orð kynnu að hljóma hjer. En jeg skal lýsa yfir því, að jeg skal bæta þeim orðum inn í við 3. umr., ef fram kemur nokkur ósk um það hjer í hv. deild. Ísland er fátækt og fáment land, þar sem hver, að heita má, þekkir annan. Baráttan fyrir því að geta lifað er hörð, og þess vegna ríður á að blanda ekki óviðkomandi, æsandi málefnum inn í fjárhagsviðskifti manna. Hingað til hefir það verið grundvallaratriði meðal verslandi manna og lánsstofnana í löndum, sem siðuð mega teljast, að blanda ekki pólitík inn í slíka starfsemi. Af því mundi leiða svo mikil spilling og efnalegt tjón einstaklinganna, sem langan tíma mundi þurfa til að uppræta aftur, ef það þá yfir höfuð tækist. Jeg vænti því, að hv. d. hafi ekki á móti þessari till. Þá kem jeg að síðustu brtt., við 13. gr. - Eins og hv. d. þekkir, hefir það verið stefna þingsins um langt skeið, að sníða viðskiftalög vor eftir viðskiftalögum Norðurlanda. Þannig höfum við sniðið víxillög okkar eftir þeim, almenn viðskiftalög, tjekklög og eflaust lögin um veð frá 4. nóv. 1884 o. fl. Það þykir hollara fyrir landið að hafa viðskiftalögin og rjettarfarið, að því er þau snertir, í sem mestu samræmi við lög þeirra landa, er við skiftum mest við. Og óneitanlega er okkur það hollast. Það þótti ekki lítil rjettarbót 1887, er mönnum var bannað með lögum að veðsetja alt, sem þeir áttu og eignast kynnu, og yfir höfuð var mönnum bægt frá að gera mikið að því, að veðsetja lausafje sitt, á þann hátt, að telja varð upp hvern hlut, sem veðsettur var, því annars var veðsetningin ógild. Þetta var auðvitað gert til að gera fátæklinginn sjálfstæðari en hann áður var. Nú á að fella þessi ákvæði úr gildi, að því er viðskiftamenn lánsfjelaganna snertir, sem verða þó ekkert annað en almenn viðskiftafjelög. En ofan á þetta bætist, að lánsfjelögin eiga að hafa forgangsrjett fyrir öllum kröfum í þrotabúi skuldunauts. Þetta nær vitanlega engri átt. Hingað til hafa forgangsskuldir í þrotabúum verið aðallega þessar, samkv. 82.–85. gr. skiftalaganna frá 1878, sem jeg ætla með leyfi hæstv. forseta að lesa hjer upp: „Á undan öllum öðrum skuldum búsins ganga: - a) Útfararkostnaður hins framliðna eftir reikningi úrskurðuðum af skiftaráðanda. - b) Skiftakostnaður, það er gjöld, sem rísa af skiftunum sjálfum og löglegum samningum, sem skiftaráðandi eða aðrir umráðamenn búsins gera vegna skiftanna. - c) Skiftalaun. Kröfur þær, sem nefndar eru í staflið a og b ganga fyrir skiftalaunum (staflið c).“ Jeg þarf ekki að lesa lengra, en vildi aðeins gefa hv.þdm. svolitla hugmynd um hvert stefnir. Þetta á nú alt að víkja fyrir viðskiftaskuldum lánsfjelaganna, sem vitanlega nær ekki nokkurri átt. Þennan forgangsrjett hafa hvorki sparisjóðir, bankar eða söfnunarsjóðir, og hvers vegna ættu þá lánsfjelögin fremur að hafa hann? Þá er niðurfærslan á þinglesturs- og stimpilgjöldum mjög óákveðin, virðist fara betur á því, að nefna ákveðna niðurfærslu í lögunum sjálfum, og niðurfærslan er mjög eðlileg, þar sem hjer verður jafnan um stutt lán að ræða. Ekki er í þessu frv. gert ráð fyrir að skrásetja eigi þessi fjelög, en þess mun ekki gerast þörf, þar sem vísað er í samvinnulögin, og skyldan til þess því ákveðin þar. Þar sem fjelög þessi eru svo smá, tel jeg rjett, að skráningin sje ókeypis, og verður þá líka síður vanrækt. Eins og jeg hefi áður vikið að, þyrfti fleiru að breyta, t. d. stjórnarfyrirkomulaginu, og færa það í samræmi við Raiffeisen lögin. Eftir þeim lögum geta t. d. engir stjórnarmeðlimir úthlutað sjálfum sjer lán eftir þörfum hjá fjelagi sínu. Það geta þeir gert eftir samvinnulögunum og lögum kaupfjelaganna og nota það líka óspart sumstaðar. Eitt nýmæli er þó í þessu frv. til bóta. Það er að skylda lánsfjelögin til að afhenda lögreglustjóra árlega skrá yfir meðlimi fjelagsins, sem veitir sjálfsagt viðskiftaöryggi, þar sem lögþvinguð samábyrgð er notuð. Þetta ákvæði er líka í Raiffeisen-lögunum. En þetta sjálfsagða tryggingarákvæði vantar alveg í samvinnulögin frá 1921. Enginn óinnvígður getur því vitað um, hver er í hinni almennu samábyrgð og hver ekki, sem gerir alt viðskiftalíf svo óheilbrigt, að enginn getur lengur gert annars bón, eða vitað neitt um, hvað hann er að gera, er hann veitir öðrum lán út á hans ærlega andlit, eða gegn sjálfskuldarábyrgð. Svona er nú ástandið hjer. Eða hvernig ætti t. d. Búnaðarbankinn í Reykjavík að geta vitað um það, hverjir eru í ábyrgð fyrir samvinnufjelagi eða hverjir ekki, þegar hann enga vitneskju getur fengið um það frá lögreglustjóra, sem ætti að geta vottað um það eins og að gefa veðbókarvottorð fyrir fasteign, úr því hin almenna samábyrgð í samvinnufjelögunum er líka lögþvinguð? Jeg er ekki vanur að tala mikið og yfir höfuð aldrei venja mín að halda langar ræður, en í þetta sinn fanst mjer jeg ekki geta komist hjá því að skýra þetta mál lítilsháttar, frá mínu sjónarmiði. Jeg geri ekki ráð fyrir að frv. þetta nái fram að ganga á þessu þingi, enda skildist mjer á hv. 1. landsk. (JBald), að hann ætlast til, að hv. d. samþ. nú þær brtt., sem hún vildi fallast á, en málið yrði svo saltað til næsta þings. Enda mætti skoða frv. sem alveg umskrifað, ef meginið af þeim brtt., sem nú liggja fyrir, næðu samþ. Jeg hefi þá gert grein fyrir mínum brtt., en vildi þó minnast lítilsháttar á sumt, sem fram kom í ræðu hv. 6. landsk., og bið því hv. d. afsökunar á því, að jeg lengi ræðu mína dálítið. Eins og oft kom fram í ræðu hv. 6. landsk., fanst mjer honum ekkert liggja á frv. sem þessu, því að Landbúnaðarbankinn mundi duga í bili. Jeg get vel skilið þetta, því að eins og oft hefir verið skýrt frá, hafa kaupfjelögin ótakmarkað lánstraust í Landsbankanum og þurfa því ekki frekara lánsfje. En þeir, sem halda slíku fram, verða líka að líta á hag fjöldans, og ekki síst landskjörnu þm. eins og hann, ætti þó að bera hag allrar þjóðarinnar fyrir brjósti. Hv. 6. landsk. sagði aðstöðu þeirra manna góða, sem í kaupfjelögum eru, vegna Sambands íslenskra samvinnufjelaga. En eins og kaupfjelögin eru rekin, eru þau ekki til slíkra þjóðþrifa fyrir landið eins og þau gætu verið, á meðan þau viðhalda láns- og vöruskiftaverslun. Þessa skulda- og vöruskiftaverslun þarf að afnema, enda hefir það verið gert alstaðar annarstaðar í hinum siðaða heimi. T. d. var þessu breytt á Englandi upp úr 1871. Þar hafði sá siður tíðkast, að greiða verkamönnum og starfsmönnum kaup sitt í vörum. En svo var sett þingnefnd með rannsóknarrjetti, til þess að rannsaka slíkar kaupgreiðslur, og upp úr því fjekst svo það, að bannað var með lögum að verkamönnum væri greitt kaup sitt í öðru en peningum. Mjer finst skorta á, að þeir menn, sem telja sig vera að beita sjer fyrir framförum og mannfjelagsbótum á öllum sviðum, skuli ekki einnig beita sjer fyrir að útrýma hinni illræmdu láns- og vöruskiftaverslun. Með þessu vil jeg þó ekki segja, að allir kynnu að fara vel með lánsfje í byrjun. En hitt er spá mín, að almenningi lærist einhvern tíma að fara betur með fje. En það lærist ekki fyr en skulda- og vöruskiftaverslun er að fullu útrýmt. Jeg er því ekki á sömu skoðun og Vilhjálmur Briem að neinu leyti, eftir því sem hv. 6. landsk. hjelt fram. Enda hefi jeg átt meira við viðskifti á þessu landi en hann, bæði sem kaupmaður, kaupfjelagsstjóri og bankastjóri, og get því af margra ára reynslu talað um þetta efni. Þá sagði hv. 6. landsk., að hann og fjelagar hans keptu að því, að allir fjelagar sjeu skuldlausir við áramót. Þetta er mjög góð regla, enda veit jeg að Húnavatnssýsla er vel stæð og geri ráð fyrir, að undir góðri stjórn, þar sem myndarfólk og myndarmenn fylgjast að ráðum, verði málunum vel skipað. En á það skortir mjög, að kaupfjelagsskapnum sje svo vel stjórnað alstaðar í landinu. Þá sagðist hv. 6. landsk. ekki vilja draga úr afli kaupfjelaganna með því að banna þeim að hafa sparisjóð. Jeg vil benda á, að í Þýskalandi eru ákvæði um það, að lánsfjelög megi hafa sparisjóð. Og samvinnufjelögin leyfa kaupfjelögum að hafa sparisjóð. En hvaða trygging er fyrir því, að þau fjelög, sem jeg nefndi, og verst standa, geti haft sparisjóðsstarfsemi með höndum? En þetta liggur í því, að stjórnarfyrirkomulag þessara litlu kaupfjelaga hjer er alt annað en trygt, enda er stjórnarfyrirkomulagið hjer miklu ótryggara en á Þýskalandi. Þá vildi hv. 6. landsk. ekki una við nafnið, en jeg kann vel við það, og betur en „banka“-nafnið. Enda er þetta þýðing úr Raiffeisen lögunum, en þau nefna ekki frumfjelögin banka, heldur aðeins sparisjóðs og lánsfjelög, en samband, sem er á borð við S. Í. S., nefna þau banka. Þetta er því rangþýtt hjá höf. frv., og kann jeg því illa við að kalla þennan fjelagsskap banka. Þá þótti hv. 6. landsk. of stutt að lána ekki nema til eins árs í senn. En jeg tel alveg nóg að miða rekstrarlán bændum til handa við eitt ár. Ef um dýr verkfæri er að ræða, þá eru nógar leiðir opnar til þess að greiða þau. Viðskifti manna við lánsfjelögin eiga að vera hrein og bein, og að borga upp að minsta kosti einu sinni á ári. Enda tel jeg nauðsynlegt, að þjóðin læri að þekkja einn gjalddaga á ári, og fari eftir því. Þetta er ein aðallækningin á óskilsemi þjóðarnnar, og henni fyrir bestu að notfæra sjer hana, svo að takast megi sem fyrst að útrýma allri skulda- og vöruskiftaverslun. Þá var það eitt atriði enn, sem hann mintist á, að það gerði fjelögin ósjálfstæðari, að aðrir haldi reikninga þess. Um þetta er jeg honum samþykkur, að betur mundi á því fara, að fjelögin sjálf hefðu reikningshaldið með höndum. Jeg ætla þá ekki að svo stöddu að andmæla fleiri atriðum í ræðu hv. 6. landsk., enda er jeg honum í flestu ósammála. Ef hann eða aðrir hv.þdm. óska fleiri upplýsinga, brtt. mínum viðvíkjandi, þá er jeg fús á að gefa þær, en læt þetta duga um sinn.

Frsm. 3. minni hl. (Jón Jónsson) Hv. 1. þm. G.-K. hefir nú haldið langan fyrirlestur, og efast jeg ekki um, að honum gangi gott til með þessari göfugu hugsjón, sem fyrir honum vakir, að útrýma allri vöruskiftaverslun og skuldaverslun. Slíka viðleitni er manni skylt að virða, hvaðan sem kemur, en um leið og jeg viðurkenni, að nauðsynlegt sje að stefna að því, að útrýma verslunarskuldunum, þá get jeg ekki orða bundist um það, að mjer þótti anda kalt frá hv. 1. þm. G.-K. til samvinnufjelaganna. Það er einmitt eitt af aðalverkefnum samvinnufjelaganna að stuðla að því, eftir getu sinni, að útrýma verslunarskuldum. Og þó að kannske mætti segja, að þetta hafi mistekist enn að nokkru leyti, eða við ekki kent þess eins fljótt og æskilegt hefði verið, þá stefnum við þó í rjetta átt, t. d. með sjóðsöfnun og öðru þess háttar, en þar er grundvöllurinn, sem bygt verður á í þessu efni. Annars verð jeg að andæfa ýmsu í ræðu hv. 1. þm. G.-K., því að hann sagði mörg ósanngjörn orð um samvinnufjelögin og starfsemi þeirra. Hann hjelt því fram í upphafi ræðu sinnar, að Landsbankinn hefði gefið samvinnufjelögum eftir stórfje, í stað þess að láta S.Í.S. borga. En setjum svo, að S.Í.S. hafi ekki borgað nema helminginn af því, sem því bar að borga, þá mótmæli jeg algerlega sem staðlausum stöfum, að S.Í.S. hafi þegið slíka eftirgjöf. Menn mega ekki rugla saman því, sem kann að hafa gerst í einstökum kaupfjelögum. Þeim skuldbindingum, sem kaupfjelag Húnvetninga tekur á sig, ber kaupfjelag Skagfirðinga ekki ábyrgð á að neinu leyti, nema í viðskiftum við S. Í. S., svo að þessu leyti er samábyrgðin ekki eins víðtæk og hv. 1. þm. G.-K. vill halda fram. Hv. þm. vildi halda því fram, að bankarnir hefðu tapað ekki svo litlu af þessum 20 milj. kr. á samvinnufjelögunum. Jeg býst nú samt við, að hv.þm. eigi erfitt með að finna þessum orðum sínum stað, þó að hann sje ef til vill kunnugur þessum málum. Bankarnir hafa aðallega tapað á kaupmannastjettinni, en það er alveg áreiðanlegt, að þeir hafa ekki tapað einum einasta eyri á Sambandinu. Þá talaði hv.þm. um, að Sambandið nyti einhverra fríðinda hjá Landsbankanum. Jeg býst nú ekki við, að það njóti þar neins, sem hægt er að kalla fríðindi, frekar en aðrir góðir viðskiftamenn, en Sambandið er áreiðanlega stór og góður viðskiftavinur Landsbankans. Sambandið þarf heldur engin fríðindi. Það hefir nóg lánstraust alstaðar. Jeg get nefnt það sem dæmi, að Sambandið stendur í stöðugum viðskiftum við tvo stóra banka í Englandi og fær hjá þeim alt lánsfje, sem það þarf til ensku viðskiftanna. Hv. þm. talaði um, að jeg mætti ekki líta eingöngu á hag samvinnufjelagunna í þessu máli. Það hefi jeg heldur ekki gert. Í þessu sambandi ber að líta á hag allra bænda, hvort sem þeir eru í samvinnufjelagi eða ekki. Það álít jeg líka, að sje gert í frv., þar sem öllum er gefinn kostur á að mynda með sjer slíkt fjelag, bara ef þeir fullnægja skilyrðunum. T. d. geta menn í Borgarfirði, sem ekki eru í Sambandinu, eins orðið aðnjótandi þessarar lánsstofnunar eins og menn í Húnavatnssýslu, sem eru í því, en þeir verða þá að fullnægja skilyrðunum. En það er hv.þm. sjálfur, sem ætlar að útiloka alla samvinnumenn í landinu.

Það er ekki jeg, heldur frv., sem útilokar þá

. Það er einmitt þm. sjálfur, sem gerir það með till. sinni. Þar segir svo í brtt. hans við 1. gr. a: „Eigi geta þeir menn orðið fjelagar, sem standa beint eða óbeint í sjálfskuldarábyrgð fyrir önnur fjelög eða fjelagssambönd.“ Jeg veit ekki, hvernig er hægt að orða þetta ljósara. Hv. þm. ætlar greinilega að útiloka alla þá menn, sem eru í samvinnufjelögum. Nú er áreiðanlega mestur hluti bænda í samvinnufjelögum, og ef nú á að útiloka þá alla, þá veit jeg ekki, til hvers frv. á eiginlega að vera. Þá talaði hv.þm. mikið um það, hvað samvinnufjelögin væru yfirleitt illa stödd, og sagði, að 12 af fjelögunum í Sambandinu mundu vera búin að lýsa gjaldþroti, ef þau þyrðu það vegna Sambandsins. Þetta er nú nokkuð liðlega krítað hjá hv.þm. Jeg þekki þetta áreiðanlega eins vel og hann, og hefi betri aðstöðu, þar sem jeg fer árlega gegnum hagskýrslur allra fjelaganna í Sambandinu, og það er að mínum dómi mjög fjarri því, að þau sjeu svo illa stödd sem hv.þm. vill vera láta. Mikill meiri hluti fjelaganna á miklar eignir og mikið fje í sjóði, en aðeins örfá getur maður sagt, að sjeu illa stödd. Jeg sje, að nú er komið að hættutíma, og veit ekki, hvort hæstv. forseti leyfir mjer að halda lengur áfram, og læt jeg því máli mínu lokið í bili.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Jeg skal ekki tefja fyrir að aðrir hv.þm. komist að, en vil lýsa yfir því, fyrir nefndarinnar hönd, að hún leggur til, að frv. verði samþ., en ágreiningur hefir orðið um það, hvað tillag ríkissjóðs ætti að vera mikið, en þeir hv.þm., sem sjerstöðu höfðu í málinu, munu gera grein fyrir skoðun sinni.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg og hv. 1. þm. S.-M. leggjum til, að framlag ríkissjóðs verði ekki meira en 1/3 af kostnaði þeim, er af verki þessu leiðir, og það er í samræmi við skoðun mína og annara hv.þm. í svipuðum málum, sem á undan hafa farið, eins og t. d. frv. til laga um hafnargerð á Skagaströnd. Jeg álít, að nægilega langt hafi verið gengið með framlag af hálfu ríkissjóðs til hafna undanfarin ár, en þá hefir framlag ríkissjóðs vanalega verið ¼ og mest 1/3 kostnaðar. Við viljum því, að framlagið verði 1/3, og að ríkissjóður sje ekki ábyrgur fyrir meiru. Varhugavert að brjóta þá meginreglu, sem áður hefir verið fylgt um langt skeið, enda ekkert fram komið, sem rjettlætir það.

Jón Sigurðsson Mjer þykir leitt, að hv. sjútvn. hefir ekki getað orðið sammála um þetta mál að öllu leyti, og að komin er brtt. frá tveimur nefndarmönnum, sem vilja breyta ákvæðunum um tillag ríkissjóðs. Eins og kunnugt er, var hjer frv. fyrir þinginu um hafnargerð á Skagaströnd, og hafði stjórnin lagt til, að greiddur væri úr ríkissjóði ½ kostnaður, en Alþingi færði það niður í 2/5. Jeg get ekki sjeð þær ástæður, sem liggja fyrir því, að þessu hafnarvirki er gert erfiðara fyrir heldur en hinum. Hv. þm. (SAÓ) talaði um, að vanalegt væri að greiða 1/3 kostnaðar úr ríkissjóði, og það er rjett. En jeg vil benda honum á það, að hjer er um smáhafnargerð að ræða, og á því er mikill munur og þegar kostnaður getur numið alt að ½ miljón króna. Það er alt annað þegar er að ræða um 10–20 þús. kr. framlag frá hjeraði, eða slíkar upphæðir. Ennfremur vil jeg benda á það, að mjer finst hvíla frekar skylda á ríkinu um ríflegan styrk, þar sem ríkið á alla þá lóð, sem mannvirki þessi verða gerð á, og verðmæti landsins hlýtur að aukast mikið við þessar umbætur, en til þess verður ríkið styrkt af hjeraðinu. Jeg vona því, að sama sanngirni verði sýnd hjer og gagnvart Skagaströnd, enda á hjer stórt landbúnaðarhjerað hlut að máli, sem á afar örðuga aðstöðu, eins og allir kunnugir vita. Jeg vil ennfremur benda á það, að hjeraðsbúar hafa lagt á sig mikil gjöld, því að þessi hafnargarður, sem byrjað hefir verið á, er þegar 60 metra langur, og hefir haft mikil útgjöld í för með sjer, en þetta mannvirki er svo nauðsynlegt hjeraðsbúum, að þeir myndu ekki telja það á sig, þótt þeir hafi orðið að bera mikinn kostnað af því verki, sem aflokið er.

Forseti (GÓ): Það hefir að vísu farið fram atkvgr. með nk. um þetta mál, og sömuleiðis um annað málið hjer á dagskránni (Frv. til 1. um breyting á yfirsetukvennalögum). En ef enginn hv.þdm. hefir á móti því að greiða atkv. um málið aftur, þá þætti mjer það vel farið; en auðvitað, ef mælt er á móti, því, þá mundi jeg verða að kveða upp úrskurð um málið. En ef haft verður á móti því, að greiða atkvæði aftur í þessu máli, þá fer jeg ekki að biðja um það í hinu málinu, því það mundi auðvitað fara á sömu leið.

Halldór Steinsson Mjer finst óþarfi að greiða aftur atkvæði um málið með nafnakalli. Það hefir þegar farið fram atkvgr., og liggur ekkert annað fyrir en úrskurður forseta. En í fyrra málinu stóð svo á, að sá, sem ekki greiddi atkvæði, bauðst til að greiða atkvæði síðar. - Ef sami maður vill nú greiða atkvæði og forseti taka það til greina, þá finst mjer, að það geti vel farið svo, án þess að aðrir greiði atkvæði aftur.

Forseti (GÓ): Þetta er alveg rjett hjá hv.þm. Snæf. (HSteins), að jeg tók það ekki til greina, eftir að þm. hafði fyrst neitað því, og það er eins, ef menn ekki vilja greiða atkv. um það mál nú. Mjer þótti of seint boðið að greiða atkv., jeg kann ekki við á sama fundinum að þiggja sama atkvæði, sem alveg nýlega hefir verið neitað að greiða, jeg get fremur þegið það atkvæði, þegar þm. hefir fengið tíma til að hugsa sig um, því að líklega er það ástæðan, þegar menn hika við að greiða atkvæði með nk., að menn eru ekki vel undir það búnir að greiða atkvæði.

Erlingur Friðjónsson Jeg ætlaði mjer að óska þess, ef farið verður fram á það, að gengið verði til atkvæða um 2. mál á dagskránni (Frv. til 1. um breyt. á yfirsetukvennalögum), þá verði einnig gengið til atkvæða um þetta mál. Mjer finst afgreiðsla þeirra vera svo skyld, að það væri ástæða til að taka upp atkvæðagreiðsluna um bæði málin, ef tekin er upp um annað.

Jón Baldvinsson Satt að segja finst mjer þetta dálítið nýtt, að í svo miklu stappi skuli ganga með að úrskurða þessa atkvæðagreiðslu, því að jeg veit ekki betur en að þetta sje svo algengt, að það komi nærri því fyrir á hverjum fundi Alþingis, að einhver þm. neiti að greiða atkv. við nk. og tilfæri meiri eða minni ástæður. Mjer er heldur ekki kunnugt um, að forsetar noti þau refsiákvæði, sem þingsköp leggja þar við, gagnvart þeim mönnum, sem þannig koma sjer hjá að greiða atkvæði. Annars er það á valdi forseta að gera þeim einhver víti, en jeg hugsa, að annað sje ekki hægt að gera. Jeg hygg, að það liggi fyrir hundruð úrskurða frá forsetum beggja deilda um það, að mál sje samþykt, þótt einhver þm. greiði eigi atkv. við nafnakall, og þótt atkv. þess þm. hefði getað ráðið, hvort samþ. var mál eða felt. Jeg man t. d. eftir, að það kom oft fyrir við atkvgr. um fjárlögin nú síðast, að brtt. við þau var samþ. með 7:6 atkv., og einn greiddi ekki atkv. Jeg man þar eftir, að styrkveiting til Jóns Leifs var samþykt svo, og jeg held að það hafi verið hv. 2. landsk. (IHB), sem þá greiddi ekki atkv., og þetta var þó lýst samþykt á sama fundi. Þegar menn taka sig til og neita að greiða atkvæði, þá skilst mjer, að það sje af því, að það vegur meira í hug þeirra manna að bregða ekki fæti fyrir það mál, sem um er að ræða, þótt þeir vilji ef til vill ekki leggja sitt „positiva“ samþykki á málið.

Forseti (GÓ): Jeg skal ekki segja neitt um það, hve mikil rök hv. 4. landsk. (JBald) getur fært fyrir því, að þetta hafi oft komið fyrir. Þó er það kannske nokkuð annað, að gengið sje linlega eftir hreinum meiri hl. við smábreytingar, heldur en við heil frv., sem hafa mikil útgjöld í för með sjer. Svo vil jeg heldur ekki halda því fram, að mjer geti ekki skjátlast með úrskurði, sem jeg hefi kveðið upp, það getur vel verið eitthvað skakt í þeim, en þó mundi jeg reyna að forsvara þá, ef sjerstaklega væri bent á einhvern þeirra. En jeg hugsa, ef farið er að leita í gerðabókum þingsins til fleiri ára, þá geti fundist fleira, sem ógreitt kann að verða um að samræma. En jeg vík að því aftur, sem hv.þm. Snæf. (HSteins), og reyndar hv. 4. landsk. (JBald) líka, hafa sagt á móti þessari atkv.greiðslu, að ef þeir vilja greiða atkv. um þetta mál, þá vil jeg láta það sama ganga yfir hitt málið. En ef deildarmenn, þótt ekki sje nema einn, hafa á móti því að greiða atkvæði um þetta, þá mun jeg ekki fara fram á það við hv. deild, að hún greiði atkvæði um hitt, en kveða þá upp úrskurð í báðum þessum málum. En jeg vil óska þess, að þeir, sem ekki hafa greitt atkvæði í þessu máli, það var hv.þm. Ak. (EF), hv.þm. Snæf. (HSteins), hv. 2. landsk. (IHB) og hv. 4. landsk (JBald) vildu nú gefa mjer upp ástæður sínar betur, því ef til vill hefi jeg ekki gengið nógu ríkt eftir því, hvaða ástæður þeir höfðu til þess að vilja ekki greiða atkvæði.

Erlingur Friðjónsson Hæstv. forseti las mitt nafn fyrst upp meðal þeirra, sem ekki vildu greiða atkvæði um það, sem nú er 9. málið á dagskránni. Skal jeg þá fyrir mitt leyti gefa hæstv. forseta það svar, að ástæðan fyrir því að jeg vildi ekki greiða atkvæði í málinu við umr. þess um daginn, var sú, að jeg hafði ekki kynt mjer málið svo, að jeg teldi mjer fært að greiða atkvæði um það. Jeg vil ætíð láta mitt atkvæði falla þannig, að jeg geti sem best forsvarað afleiðingarnar af því. En sjerstaklega vil jeg vera varfærinn, þegar er að ræða um þau mál, sem snerta útgjöld ríkissjóðs, ekki einasta strax, heldur og í framtíðinni. Jeg taldi mig því þurfa að athuga málið betur áður en jeg greiddi um það atkvæði, en nú hefi jeg líka kynt mjer þetta mál svo, að jeg er reiðubúinn til að greiða atkvæði um það. Hið sama get jeg sagt um 2. málið á dagskránni (yfirsetukvennalög).

Jón Baldvinsson Jeg get bent á það, að þegar fjhn hafði þetta mál til meðferðar, þá greiddi jeg ekki atkvæði um það þar. Það er af því, að það er einn flokkur kennara, sem hjer er um að ræða, en jeg hefði heldur viljað, að það hefði verið tekinn uppheill launaflokkur til athugunar. En þótt jeg ekki vildi bregða fæti fyrir þetta frv., þá vildi jeg þó ekki ljá því mitt jákvæði. Þetta er ástæðan til, að jeg ekki greiddi atkvæði við aðra umr. málsins, og þessa ástæðu býst jeg við að hafa enn, ef til atkvæða kemur, og mundi sennilega sitja hjá, ef til nafnakalls kæmi, og jeg vil benda á það, af því að hæstv. forseti sagði, að það væri dálítið öðru máli að gegna um smávægilegar brtt. heldur en heil lög, að jeg er hæstv. forseta sammála um það, að hann verður líka að líta á það, hvort málin eru stórvægileg eða ekki; getur það kannske haft nokkra þýðingu fyrir úrskurð hans. Jeg skal benda á annað dæmi. Jeg greiddi ekki atkvæði um veðdeildina í landbúnaðarbankanum, og það stóð á mínu atkvæði, hvort hún yrði samþykt eða ekki. Það voru greidd atkvæði um hana og hún samþ. með 7:6 atkv., en 4. landsk. (JBald) sat hjá, því að þótt hann væri ekki viss um gagnið af þessari deild bankans, þá vildi hann ekki bregða fæti fyrir málið, gegn eindregnum óskum þeirra manna, sem láta sig landbúnaðarmálin miklu skifla. Og þótt hjer sje ekki um heilan lagabálk að ræða, þá er það merkilegt atriði í búnaðarbankalögunum.

Halldór Steinsson Ástæðan til þess að jeg greiddi ekki atkv. um þetta frv. var sú, að frv. um laun yfirsetukvenna hafði verið stöðvað hjer í deildinni, en jeg taldi rjett, að þessi frv. fylgdust að, þar sem þau að nokkru leyti eru skyld hvort öðru, því að í báðum tilfellum er farið fram á að bæta laun lágt launaðra starfsmanna. Jeg mun ekki skorast undan að greiða atkvæði í þessu máli, þegar sjeð er fyrir um afgreiðslu frv. um laun yfirsetukvenna.

Forseti (GÓ): Þeir hv.þdm., sem ekki greiddu atkvæði um þetta mál á síðasta fundi, hafa nú látið mjer í tje munnlegar ástæður fyrir því. Það kann að mega segja með nokkrum rökum, að jeg hafi ekki altaf gengið nógu ríkt eftir því, að þm. færðu fram ástæður, ef þeir skorast undan að greiða atkvæði. En í þessu tilfelli verður slíkt ekki sagt með sanni. Jeg mun því láta mig það litlu skifta, sem hv. 4. landsk. hefir fært fram sem yfirsjónir af minni hálfu.

Jeg talaði ekkert um yfirsjónir.

Jeg mun hinsvegar fara eingöngu eftir því, hvernig jeg lít á þingsköpin, og mun úrskurða málið á þeim grundvelli. Jeg frestaði að kveða upp úrskurð á síðasta fundi, vegna þess að jeg vildi fyrst vita með vissu, hversu þingsköpin mæla fyrir um þessi efni. Nú hefi jeg kynt mjer það og mun kveða upp rökstuddan úrskurð um þetta atriði. Jeg skal þá taka það fram, að jeg tek gildar ástæður hv.þm. Ak. Hann kvaðst ekki hafa treyst sjer til að greiða atkvæði vegna þess að hann hefði ekki þókst undir það búinn, hvað þekkingu á málinu snerti, en nú hefði hann kynt sjer málið nokkuð til hlítar, og væri nú viðbúinn að greiða atkvæði. Sömuleiðis tek jeg gildar ástæður hv. 4. landsk., enda voru þær svipaðar og sama eðlis og ástæður hv.þm. Ak. Hinsvegar get jeg með engu móti tekið ástæður hv.þm. Snæf. til greina. Hv. þm. vildi telja það gildar ástæður til þess að greiða ekki atkvæði, að hann óttaðist að slíkt gæti orðið til þess að stöðva annað mál, nefnilega frv. um launabætur yfirsetukvenna. Jeg get alls ekki tekið slíkar ástæður gildar, því að þetta er alveg sjálfstætt mál. Sama er að segja um þær ástæður, sem hv. 2. landsk. færði fram, enda voru þær sama eðlis og ástæður hv.þm. Snæf.

Þær voru að ýmsu leyti annars eðlis

. Ef svo er, vildi jeg biðja hv.þm. að gera svo vel og hafa ástæðurnar yfir aftur, til frekari skýringar.

Gerist engin þörf; vona að skifarinn hafi skrifað þær.

Jæja, jeg skal þá ekki ganga eftir þeim, ef hv.þm. vill ekki láta mjer þær í tje af fúsum vilja. Jeg skal þá lesa upp þá grein þingskapanna, sem fjallar um þessi atriði, nefnilega 47. gr. Hún hljóðar svo: „Afl atkvæða ræður um úrslit mála og málatriða, nema öðruvísi sje ákveðið í stjórnarskránni eða þingsköpunum (sbr. 26. gr.). En það er afl atkvæða, ef meiri hluti þingmanna þeirra, sem á fundi eru og atkvæðisbærir, gera annaðhvort að játa eða neita.“ Nú lít jeg svo á, að atkvæðisbærir verði þeir þm. að teljast, sem ekki hafa svo ríkar ástæður til þess að skorast undan að greiða atkvæði, að forseti geti tekið þær gildar. Ef forseti hinsvegar tekur ástæður þm. góðar og gildar, verður hann að skoðast ekki atkv.bær og telst því ekki með í deildinni. Samkvæmt þessum skilningi mínum verður atkvæðagreiðslan, sem fram fór um þetta mál í gær, að úrskurðast á þá leið, að 7 greiddu atkvæði með 1. gr. frv., tveir greiddu ekki atkvæði af þeim ástæðum, sem jeg tek gildar. Hafa því 7 þm. af 12 atkvæðisbærum goldið jákvæði, og úrskurðast greinin því samþykt. Þá liggur næst fyrir að greiða atkvæði um aðrar greinar frv. og frv. í heild.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Það væri að vísu þörf á að tala langt og ítarlega um þetta merkilega mál; en af því að lítið er eftir af fundartímanum, þá skal jeg vera stuttorður. Eins og kunnugt er, þá stöndum við Íslendingar mjög illa að vígi um ræktun á korntegundum. Að vísu má benda á nokkrar tilraunir, sem gerðar hafa verið með kornrækt á síðari árum. Þó að þessar tilraunir hafi ekki orðið að neinu verulegu ráði til þess að byggja á ályktanir um þessi efni, þá sýna þær, að korn getur þrifist hjer í góðæri. Hin eina jurt, sem ræktuð hefir verið með góðum árangri til þess að fullnægja mjölefnisþörf þjóðarinnar, er kartaflan. Ræktun hennar er okkar kornyrkja. Þess vegna er það leitt, að við skulum ekki geta ræktað svo mikið af henni sem kartöflueftirspurn þjóðarinnar krefst. En til þess skortir ekki ræktunarmöguleika, heldur aðstöðu til geymslu og flutninga á kartöflum innanlands. Þrátt fyrir aukna kartöfluræktun á síðari árum, hefir lítið dregið úr innfl. á útlendum kartöflum. Það er því fullkomlega þess vert að athuga, á hvern hátt við getum fengið frá íslenskum framleiðendum þær kartöflur, sem eftirspurnin heimtar. Á nokkrum undanförnum árum, sem verslunar- og búnaðarskýrslur ná yfir, hefir kartöfluuppskeran aukist ár frá ári. Eftirtalin ár var kartöfluuppskera hjer á landi þessi: Árið 1924 24 þús. tunnur. - 1925 34 - - - 1926 34 - - - 1927 42 500 - En þessi ár var innflutningur á útlendum kartöflum þessi: Árið 1924 20 þús. tunnur. - 1925 23 - - - 1926 21 300 - Það sjest á þessum skýrslum, að þrátt fyrir aukna ræktun á kartöflum, þá stendur innflutningurinn í stað. Hvernig stendur á því, að aukin ræktun skuli ekki hafa áhrif á innflutning útlendra kartaflna og draga úr honum? Það spursmál er þungamiðja þeirrar till., sem hjer liggur fyrir til umr. Ástæðan er sú, að þeim, sem framleiða kartöflur í stórum stíl, er hjer um bil ókleift að ná til neytendanna í landinu sjálfu með vörur sínar; og skal jeg nú færa fyllri rök fyrir þessu, t. d. að því er snertir aðstöðuna austanfjalls, í Árnes- og Rangárvallasýslum, og sömuleiðis í Mýra- og Borgarfjarðarsýslum. Jeg hefi talað við fjölda bænda, sem hafa sagt: Jeg hefi svo og svo mikið af kartöflum, sem jeg þarf ekki að nota til heimilisins, en jeg hefi engan kaupanda að þeim. Mestu vandræðin fyrir þessa menn eru þau, að geta losnað við kartöflur sínar, og aðstaðan er þannig, að þeir, sem vöruna selja í Reykjavík, hafa miklu betri aðstöðu með að fá hana frá útlöndum heldur en að kaupa sjer birgðir af bændum innanlands og festa peninga sína í þeim, því ef þeir kaupa af bændum hjer, verða þeir líka að sjá sjer fyrir góðu geymsluhúsi, sem er dýrt. En ef keypt er utanlands, þá geta þeir með hverju skipi fengið nýjar og nýjar birgðir, eftir því sem þeir þurfa, og á þann hátt losna þeir alveg við það að sjá sjer fyrir geymslu og sömuleiðis við það að binda fje í kartöflunum. En þetta verður svo ástæðan til þess, að erlendir bændur standa betur að vígi með að nota markaðinn en hjerlendir menn. Það, sem þarf, er að koma upp góðri geymslu til þess að hafa kartöflurnar í. Og það er annað; það þarf að geta gert þessar kartöflur veðhæfar, svo að hægt sje að fá lán út á þær, til þess að þeir, sem með kartöflurnar versla, þurfi ekki að binda í þeim fje sitt. Þannig gæti íslenskur kartöflukjallari komið í staðinn fyrir útlenda kartöflusala. Þess vegna hefir okkur dottið í hug, að einfaldasta ráðið til þess að greiða fyrir þessari verslun væri það, að koma upp góðri og öruggri geymslu, ekki aðeins hjer í Reykjavík, heldur hvarvetna annarsstaðar á landinu, þar sem markaður er fyrir kartöflur, en það er í kringum kaupstaðina. Þá væri fenginn möguleiki fyrir því, að bændur gætu komið þangað með kartöflur, sem þeir hafa aflögum, og sem gætu verið þar á boðstólum, eftir því sem þörf kaupendanna krefur. En það er allmikill annmarki á þessu, fyrir utan það að flytja vöruna á staðinn. Það er skemdahættan. Fyrst og fremst stendur það í vegi fyrir því, að kartöflurnar geti orðið veðhæfar, og þar af leiðandi er það líka töluverð áhætta fyrir menn að láta þær liggja í geymslunni. Þess vegna er það nauðsynlegt að koma upp vátryggingarsjóði fyrir innlendar kartöflur sem að allmiklu leyti stendur undir þeirri hættu, sem af því stafar að geyma kartöflurnar, og þeirri, sem stafar af því, að lánsstofnanir þora ekki að lána út á birgðirnar. Það fje, sem sjóðurinn yrði myndaður af, yrði að nokkru leyti að koma frá framleiðendunum, þannig að þeir gyldu nokkurskonar gjald í hann, en að öðru leyti mætti byggja hann upp með ákveðnum tillögum úr ríkissjóði. Okkur hefir líka dottið í hug, að ekki væri fráleitt að leggja um 2–3 ára bil toll á útlendar kartöflur, til þess að byggja hann upp með. Við sláum engu föstu, viljum aðeins benda á þetta til athugunar fyrir hæstv.ríkisstj. Jeg skal aðeins í sambandi við þetta minnast á það, að Noregur, sem hefir miklu betri skilyrði til ræktunar heldur en Ísland, hefir kornyrkju mikla, en sem þó á örðugt uppdráttar, að minsta kosti í nyrstu hjeruðunum. En Noregur leggur svo mikla áherslu á það að verða sjálfbjarga í þessu efni, að þeir, sem rækta korn, eru styrktir af opinberu fje í landinu. Það er lagður tollur á erlent korn, og honum er varið til þess að borga með fyrir korn framleiðsluna í landinu, eftir ákveðnu kerfi. Það er því ekki út í bláinn, þótt okkur Íslendingum detti í hug að styrkja kornframleiðsluna hjer, sem verður kartöfluframleiðslan, þegar Noregur vinnur svo fyrir sína kornframleiðslu. Við höfum ekki farið fram á eins róttækan styrk og hafður er í Noregi, en það er enginn vafi á því, að það er á ýmsan hátt mögulegt að stuðla að því, að Íslendingar verði sjálfum sjer nógir um framleiðslu á kartöflum. Eins og jeg gat um áður, eru nú fluttar inn 20000 tn. af kartöflum árlega, og eftir því uppskerumagni, sem að jafnaði fæst úr kartöflugörðum á landinu, þá lætur nærri, að þurfi að bæta um 400 dagsláttum við kartöflugarða landsins, og jeg er ekki í nokkrum vafa um, að það, sem stendur í veginum, er ekki það, að ekki sje hægt að rækta þetta kartöflumagn, heldur hitt, að það þarf að greiða fyrir versluninni. Það, sem við þurfum að snúa okkur að, er þá það, sem felst í þessari till. til þál. Jeg lofaði í upphafi máls míns að vera mjög stuttorður, og jeg skal enda það. - Jeg hefi reynt að setja fram í aðaldráttunum það, sem fyrir okkur vakir. Vona jeg, að hv. d. taki þessari till. með vinsemd og lofi henni að ganga sína leið til stj., til frekari athugunar hjá henni.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það má með sanni segja, að gengismálið sje eitt stærsta mál þessa kjörtímabils. Og það mátti vita, að gengismálið mundi fá einhverja lausn á þessu kjörtímabili, annaðhvort raunverulega, þannig að fyrirsjáanleg yrði lausn þess, eða þá að forminu til einnig. Við síðustu kosningar fjekk núv. stjórnarflokkur aðstöðu til að tryggja fast gengi íslenskrar krónu, meðan hann situr við völd. Á meðan hann situr við völd, mun þessu gengi ekki verða breytt, að svo miklu leyti sem stjórnir geta ráðið slíku. Framsóknarflokkurinn hafði heitið því á síðasta kjörtímabili að styðja að festingu gengis og gjaldeyris. Og þetta hefir hann efnt á þann hátt að varðveita það, að því leyti sem í hans valdi stendur. En hitt getur hann ekki af eigin mætti, að fá lögfestingu á þessu gengi, sem eigi yrði haggað síðar. Engu að síður hefir fyrir tilstilli flokksins verið borið fram frv. á þessu þingi um verðfestingu og verið valin sú leið, sem einföldust er og sjálfsögðust, sem sje sú, að leggja til, að núv. króna skuli gilda áfram og vera mynteining landsins. Okkur hvatamönnum málsins var það ljóst - eins og raunar öllum landslýð -, að litlar líkur eða engar væru til þess, að þetta frv. yrði samþ. í báðum deildum. Við gerðum ráð fyrir, að frv. mundi verða felt í hv.Ed., þó að það, eins og við þó bjuggumst við, yrði samþ. í hv.Nd. En við höfum gert það, sem í okkar valdi stóð, og sjeð um raunverulega verðfestingu gengisins fram að þessu, og hitt, að gera nú till. um lögfestingu þess með þeim einfaldasta og eðlilegasta hætti, sem til er. Þetta er stefna flokksins og þetta hefir hann efnt, og umfram það, sem hann getur af eigin mætti, verður ekki af honum krafist. Á fyrri hluta þessa þings stóðu langar og allstrangar umr. um meginatriði gengismálsins. En síðan þeim umr. lauk hafa gengið málaleitanir milli flokka, og þær málaleitanir hafa ekki orðið árangurslausar, þó að þær leiði ekki til formlegrar afgreiðslu málsins á þessu þingi. Nú hafa fjhn.menn Íhaldsflokksins í hv.Nd. borið fram á áliðnu þingi frv. á þskj. 606 um það að halda framvegis óbreyttu núv. gengi, en taka jafnframt upp gömlu krónuna og umreikna á sinni tíð allar skuldakröfur til hins nýja gjaldeyris, þ. e. a. s. gömlu krónunnar. Íhaldsflokknum munu vera ýmsir menn, sem illa geta felt sig við myntlagabreytingu, og jeg hygg, að Framsóknarflokkurinn standi óskiftur gegn þeim ákvæðum þess frv., sem fulltrúar Íhaldsflokksins í fjhn. fluttu, að veita uppbót þeim, sem eiga eldri kröfur en frá 1914. Framsóknarflokkurinn stendur ekki gegn því vegna þess, að hann sjái ekki, að í því sje nokkurt rjettlæti fólgið, heldur vegna hins, að framkvæmd þess yrði mjög örðug. Og þar að auki yrðu helst til tíndir þeir menn til þess að fá uppbótina, sem einna síst þyrftu hennar við af fjárhagslegum ástæðum, en hinir eru skildir eftir, sem hvað harðast hafa orðið fyrir barðinu á þessum sífeldu gengis- og verðbreytingum síðustu tíu áranna. Þetta tvent, sem jeg hefi talið, annað myntlagabreytingin, en hitt uppbæturnar, stendur nú á milli flokkanna. Og það er því sýnt, að bæði frv. mundu hafa fallið, ef þau hefðu komið til atkv., þar sem hvortveggi hinna smærri flokka, jafnaðarmenn og frjálslyndi flokkurinn, er mótfallinn báðum frv., að því er best verður vitað. Jeg skal þar fyrir síst synja fyrir það, að einhvers samkomulags kynni að vera að vænta í framtíðinni milli þessara tveggja aðalflokka þingsins, þar sem deilan stendur ekki lengur um sjálfa verðfestinguna, heldur um þær leiðir, sem fara á að takmarkinu. Það á ekki við hjer í sambandi við þessa till. að hefja deilur um hinar tvær aðferðir verðfestingar, þegar samkomulag er fengið um meginmálið. Til hins er miklu meiri ástæða, að fagna því að eiga víst óbreytt gengi, meðan bönkunum og landsstj. er kleift að halda því í horfi. Þetta er fagnaðarástæða, en ekki tilefni til ádeilu. Það væri líka óviðeigandi af mjer að fara að áfellast þá, sem hverfa frá hækkunarstefnu til verðfestingar. Í upphafi allra gengisbreytinga í öllum löndum eru allir menn hækkunarmenn. Enda renna í upphafi flest rök undir það að ná aftur jafnvægi með skjótri hækkun. En þegar tímar líða, þá dvína rök hækkunarmanna. Tíminn, sem líður, er eitt stærsta „momentið“ í gengismálinu. Og þegar lengra líður frá, þá kemur svo, að öll hin sönnu rök, bæði hin siðferðislegu, fjárhagslegu og þjóðhagslegu, renna undir verðfestingu þess gengis, sem orðið er varanlegt. Og svo hygg jeg einmitt sje komið í okkar landi, að það geti ekki leikið á tveim tungum, að rökin eru öll horfin frá hækkunarstefnunni og yfir til verðfestingar hins raunverulega gengis. Þetta verður berast af þeirri till., sem hjer er fram borin af fjárhagsnefndarmönnum Íhalds- og Framsóknarflokks í sameiningu. Raunin er ólygnust, þegar fulltrúar tveggja stærstu flokka þingsins í fjhn.Nd. bera fram slíka till. og þá, sem hjer liggur fyrir um að halda óbreyttu núv. gengi um óákveðinn tíma, eða þangað til framkvæmd verður lögfesting til frambúðar, með hvaða hætti sem hún svo verður.

Jón Þorláksson Hv. þm. V.-Ísf. hóf nú hjer umr. um tvö frv., sem liggja fyrir Nd. Jeg veit ekki, hvort það er eiginlega rjettur vettvangur til þess, og jeg skal ekki fara langt út í það mál. En jeg verð þó að leiðrjetta þá missögn, sem hann flutti um það verðfestingarfrv., sem þeir hv. 2. þm. G.-K. og hv.þm.N.-Ísf. hafa borið fram, að það feli í sjer uppbót til einhverra manna, sem eiga innistæður, sem eru eldri en frá 1914. Þetta frv. felur ekkert slíkt í sjer, eins og hver maður getur sjeð, sem les það. Frv. felur aftur á móti hitt í sjer, að verðfesta þær kröfur, sem stofnaðar eru á lággengisárunum. Annars lýsti hv.þm. sinni skoðun um afstöðu þingsins til þessara frv. á þann hátt, að hvort þeirra, sem kæmi til atkvæða, myndi falla. Og mjer finst sú lýsing ekki gefa neinn sjerstakan grundvöll fyrir þeim dómi, að stefna þingsins komi fram í þessum frv. Jeg held þess vegna, að hv.þm. hefði gert vel í því að halda umr. um þessa vonarpeninga fyrir utan málið, sem er á dagskrá. Það hefði máske mátt draga þá ályktun af orðum hv.þm., þó að hann segði það ekki beint, að þessir tveir stærstu flokkar þingsins, Framsóknarflokkurinn og Íhaldsflokkurinn, hefðu tekið þá afstöðu að vilja verðfesta krónuna, sem hann kallaði. Jeg veit ekki, hvaða ákvarðanir Framsókn kann að hafa tekið. En það get jeg sagt fyrir hönd Íhaldsflokksins, að þótt tveir flokksmenn hafi flutt frv. um verðfestingu, þá hefir flokkurinn sem slíkur ekki gert það að flokksmáli á neina lund, fremur en önnur þingmál, því það er ekki vani hans. Að því er snertir efni till., þá get jeg ekki annað sagt en að mjer finst óþarft að bera hana fram og óþarft að samþ. hana. Hv. þm. V.-Ísf. tók það rjettilega fram, að stj. vildi halda föstu gengi pappírsgjaldeyrisins. En það hafa þó verið þeir tímar, er þeir menn, sem núv. stj. skipa, vildu byrja á nýju gjaldeyrishringli, hafa viljað fella krónuna í verði. Mjer skildist, að það væru þeir nú hættir við, samkv. yfirlýsingu hv.þm. Það er góðra gjalda vert. En hin heilbrigðasta úrlausn væri sú, að þjóðin sýndi það þreklyndi, er önnur ríki, sem ekki hafa lent í styrjöldinni, hafa sýnt, að koma gjaldeyri sínum í löglegt horf. Árið 1926 urðu atvinnuvegirnir fyrir erfiðu árferði, og það dró ekki úr, að þá var nýlega um garð gengin töluverð hækkun á krónunni. Það er því ekki nema sannleikur, að atvinnuvegir landsmanna þurftu þess með að fá að njóta góðæris nokkra stund, án þess að byrðar hækkunar væru á þá lagðar. En síðan hefir staðið einmuna góðæri, og ef þjóðin væri svo djörf að hugsa þá hugsun að geta staðið jafnfætis öðrum þjóðum og hækka sinn gjaldeyri upp í löglegt horf, þá finst mjer óþarfi að ýta undir hæstv. stj. að standa á móti eðlilegri tilhneigingu þjóðarinnar. Jeg mun því láta mjer till. þessa í ljettu rúmi liggja, en tel óþarft að samþ. hana.

Jón Baldvinsson Á undanförnum þingum hafa svipaðar till. þessari komið fram og á síðasta þingi var samþ.till. um að skora á stj. að halda genginu föstu til næsta þings. Að því leyti er þessi till. víðtækari, að í henni er ekki sett neitt tímatakmark. Það segir sig því sjálft, að þeir, er greiddu atkv. gegn till. í fyrra, geta því síður greitt þessari atkv. sitt. Jeg vil taka undir það með hv. 3. landsk., að það er óþarfi að ýta undir núv. stj. til þessara hluta. Hún mun hafa sömu ráð hjer eftir sem hingað til til að halda krónunni fastri. Alveg eins og hv. 3. landsk., sem játar sig þó hækkunarmann, hjelt krónunni fastri árið 1925, þegar hann var fjmrh. og hafði tækifæri til að koma henni upp í gullgildi.

Við höfum aldrei haft tækifæri til að láta krónuna snögghækka

. Þetta er misskilningur hjá hv.þm. Við höfðum þetta tækifæri 1925. Og hitt er líka sjálfsagt, að taka hækkunina í stórum stökkum; með því móti hefði hækkunin veruleg áhrif á verðlagið. En hitt væri kveljandi aðferð, að láta hækkunina koma í smáum skömtum. En sem stendur heldur stj., ásamt hinni makalausu gengisnefnd, þessu öllu í sínum höndum, og því algerður óþarfi að samþ. þessa till. En það er sýnilegt, að það er komin stefnubreyt. í málinu. Hingað til hefir „Framsókn“ og eitthvað 1–2 menn úr „íhaldinu“ fylgt stýfingu. Nú segir hv.þm. V.-Ísf., að samkomulag sje fengið um meginatriðið, að halda krónunni fastri. Það sje einungis eftir að ná samkomulagi um aðferðina.

Þskj. 601 sýnir það!

. Það mun vera frv. þeirra hv.þm.N.-Ísf. og hv. 2. þm. G.-K. Það verður að taka trúanlegt, og má þá slá því föstu, að „Íhald“ og „Framsókn“ sjeu orðin sammála um að verðfesta krónuna, en eigi einungis eftir að koma sjer saman um smærri formsatriði. Þessu raskar ekki yfirlýsing hv. 3. landsk. um, að Íhaldið hefði ekki gert þetta að flokksmáli „fremur en önnur þingmál“, eins og hann bætti við. Því hafi flokkurinn ekki gert nein þingmál að flokksmálum, en fylgst þó að við atkvgr. eins og einn maður væri, þá má ganga út frá því sem gefnu, að samkomulag sje um málið innan flokksins. En jeg veit þá ekki, eftir hverju verið er að bíða. Hvað þýðir að vera að gutla við þessa þáltill.? Hví ekki að ljúka gengismálinu af í snatri? Það má afgreiða þetta á nokkrum mínútum. Það er ekki lengi gert að halda 6 fundi og afgreiða það með afbrigðum. Flokkarnir hafa nægilegt bolmagn til þessa, ef þeir treysta málstaðnum. Það er því rjett að slá því föstu, að Íhaldið stefnir ekki lengur að því að koma krónunni í gullgildi. Það var heppilegt að fá upplýsingar um þau stefnuskifti nú. Hv. þm. V.-Ísf. lýsti yfir samkomulagi með stóru flokkunum um meginatriðið, og því hefir ekki verið beint mótmælt af hv. 3. landsk. En jafnaðarmenn munu eftir sem áður greiða atkv. gegn till. á þskj. 643.

Sigurður Eggerz Jeg hefi talað oft um gengismálið og skal því ekki gerast langorður að þessu sinni. Jeg verð að játa, að í byrjun þings leit jeg svo á, að hækkunarmenn væru í ákveðnum meiri hl. á Alþingi. Hinsvegar fæ jeg nú ekki betur sjeð en að verðfestingarmenn sjeu komnir í meiri hl. Eftir yfirlýsingu hv. 1. þm. Skagf. í Nd. er sýnilegt, að Íhaldsflokkurinn er þess tilbúinn að verðfesta, þó hann sje ekki óklofinn þar. Jeg hlýddi á ræðu hv. 3. landsk. áðan og gat ekki betur skilið en hann hefði sömu aðstöðu til málsins og áður.

Jeg skildi ræðu hans öfugt

. Jeg skildi hana nú þannig. Eða var það ekki rjett? Jeg spyr hv. 3. landsk. En eftir frv. tveggja íhaldsmanna um verðfesting pappírsgjaldeyris sje jeg ekki betur en þeir hafi fallist á að stöðva hækkunina. Auðvitað er það, að fallist meiri hl. þings á að stöðva, þá eru einungis smávægileg formsatriði eftir, og sje meiri hl. búinn að koma sjer saman um höfuðatriðið, þá finnur hann stefnu sinni eitthvert form. Jeg lít svo á, að eftir þessa breyt. á afstöðu þingflokkanna stóru, þá sje hækkunin vonlaus. Hún sje svo að segja úr sögunni. Barátta fyrir hækkun krónunnar er vonlaus, þegar stóru flokkarnir taka höndum saman um að verðfesta. En einn möguleiki er þó enn fyrir hendi, sá, að nú komi mörg góð ár, meðan verið er að bíða og bræða sig saman, og jeg gæti hugsað, að stóru flokkarnir væru ekki á augabragði búnir að koma sjer saman um leiðina, og margt bendir til, að „Framsókn“ ætli sjer að geyma málið og beita því á öngla sína við næstu kosningar. Það geta komið svo ágæt ár, að erfitt verði að halda krónunni niðri. Það er hugsanlegt, að sjálf forsjónin taki í taumana og stj. ráði ekki við krónuna. Það hefir verið litið svo á hingað til, að hvorki sje hægt með lögum nje þál. að segja fyrir um hreyfingar krónunnar. Jeg verð því að segja, að sú stj., sem hefir þá trú, að krónuna megi ekki hækka, - sú stj. sje dálítið gálaus að draga málið von úr viti. Hví ekki að fara þá þinglegu leið að spyrja þjóðina, ef meiri hl. fæst ekki í þinginu? Ef svo mikið framboð verður á pundum, að Landsbankinn treystir sjer ekki til að kaupa þau nema með lækkuðu verði - og þetta hefir komið fyrir einu sinni áður -, þá er krónuhækkunin komin. Eins og jeg tók fram í byrjun ræðu minnar, þá ætla jeg ekki að fara að draga alt gengismálið inn í umr. En jeg er alveg sannfærður um það, að eins og flestir á landi hjer mundu ekki vilja, að krónan stæði nú í 47 aurum, eru ánægðir yfir að hún skuli vera komin upp í 81½ eyri, eins mundu menn ekki síður verða glaðir á eftir, ef sá áfangi, sem eftir er, væri farinn. Jeg álít samkomulag „Framsóknar“ og meiri hl. Íhaldsflokksins vera fjárhagslega ógæfu fyrir þjóðina. Það verður áreiðanlega skoðað sem veiklun í fjármálalífi þjóðarinnar erlendis. Það hefir í för með sjer lánsspjöll. Það dregur úr hinum sparandi kröftum með þjóðinni. Það er óhamingja fyrir þjóðina.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Umr. þær, er fram hafa farið, gefa lítið tilefni til andsvara. Það, sem hv. 3. landsk. gaf í skyn í öðru orðinu, að fáir íhaldsmenn mundu fylgja frv. flokksbræðra sinna um verðfestingu, það hafa tveir aðrir hv.þm. borið til baka, bæði hv.þm. Dal., er starfað hefir í fjhn. og gerir ráð fyrir, að komið sje á samkomulag, er valdi úrslitum málsins, og eins hv. 4. landsk., er virtist nokkuð öruggur um að hafa mist mest af liði sínu. En það var einkennilegt, að ekki var á honum að heyra, sem hann væri neitt sorgmæddur yfir að hafa mist stærstu sveit hækkunarliðsins yfir til óvinanna; miklu fremur var á honum að heyra fögnuð yfir því að vera nú orðinn einn af örfáum „rjettlátum“. Jeg hefi áður veitt því eftirtekt, að það er eins og hækkunarmenn verði fegnir því að missa fylgismenn sína. Það bendir til, að hækkunarmenn meini í raun og veru ekki mikið með stefnu sinni, heldur gleðjist frekar yfir þeim pólitísku möguleikum, er fráhvarf annara kynni að rjetta þeim upp í hendurnar. Hv. 3. landsk. sagði, að það horfi ekki byrlega fyrir stefnu okkar, eftir þeirri yfirlýsingu minni, að þau tvö frv., sem fram eru komin, mundu falla. Það getur horft byrlega fyrir málinu fyrir því. Þau mundu falla á atkv. stuðningsmanna hvors annars. En meginatriðið, það atriðið, er barist hefir verið fyrir alla tíð, er fólgið í báðum frv. Það er augljóst, að ekki er beðið eftir öðru en samkomulagi um form. Aðaldeilan er útkljáð. Samkomulag er fengið um verðfestinguna. Jeg get vel trúað því, að Íhaldsflokkurinn sem slíkur hafi ekki tekið ákveðna afstöðu til málsins, „frekar en um önnur þingmál, eins og formaður flokksins komst að orði, eins og til að draga úr því, að flokkurinn væri því sjerlega mótfallinn. Enda endaði flokksforinginn ræðu sína á því, að hann ljeti sjer í ljettu rúmi liggja afdrif till. okkar. Hann viðurkendi, að breyt. væri orðin á hugum margra hv.þm., er hækkun hafa fylgt, hvað sem honum sjálfum líður. Þessu hafa allir þeir samsint, sem til máls hafa tekið. Það er vitanlegur hlutur, að meiri samhugur ríkir í þessu máli með aðalflokkum þingsins en verið hefir. Og hitt, að hv. 3. landsk. lætur sjer í ljettu rúmi liggja afdrif till. um óbreytt gengi, bendir til þess, að brattasti hjallinn sje nú klifinn og að festingarmenn þurfi ekki að gera sjer miklar áhyggjur út af framtíðinni. Þau atriði, sem samkomulag hefir ekki enn náðst um, eru hjegómi í samanburði við hið mikla deiluefni gengismálsins, hvort lántakandi á að greiða 22% meira en hann tekur að láni, eða ríkisvaldið ætlar að halda skuld hans verðfastri. Það er þetta mikla atriði gengismálsins, hvort greiða skuli álnir með metrum, litla krónu með stórri krónu, sem nú er orðið samkomulag um. Jeg get því eftir atvikum lýst ánægju minni yfir gangi málsins á þessu þingi, því vonirnar voru ekki miklar í þingbyrjun um heppilega lausn. En þótt hvorugt þeirra frv., er fram eru komin, geti orðið að lögum á þessu þingi, þá er samt rjett, að þingviljinn komi fram í ályktunarformi. Og að þingviljinn er í samræmi við þessa till., sjest best af því, að engar till. hafa komið fram í gagnstæða átt. Ef sterkur straumur hefði verið í þinginu á móti festingu, þá hefði ekki hjá því farið, að hækkunaráhuginn hefði lýst sjer í till. til þál. um hækkun krónunnar. Nú hafa slíkar raddir ekki látið til sín heyra, og er það sönnun fyrir því, að nú sje farið að líða að síðasta þætti þessa máls, þeim, að andstöðuflokkar taki höndum saman um verðfesting gengisins. Yfir því fagna jeg.

Jón Þorláksson Það hefir verið talað um það, a. m. k. af 2 ræðumönnum, að samkomulag væri fengið um þetta mál milli Framsóknar og meiri hl. Íhaldsins. Jeg veit nú ekkert um það, en mjer finst það bera þess ljósan vott, að ekki sje neitt samkomulag fengið, þar sem komið hafa fram í hv.Nd. 2 frv. þessu viðvíkjandi, er farið hafa hvort í sína átt. Hv. þm. V.-Ísf. þreytist ekki á því að taka það fram, að 2. gr. feli í sjer samkomulag um tvö atriði. En í mínum augum er þetta ekki stærsta atriðið. Fyrir mjer er aðalatriðið það, að lággengistímabilið endi ekki á annan hátt en þann, að við fáum okkar gamla gjaldeyri. Það er samkomulag milli mín og hv. 4. landsk., en það er ekkert samkomulag milli mín og hv.þm. V.-Ísf. um það, sem í mínum augum er aðalatriðið í þessu máli. Það má vera, að hægt sje að ná því takmarki, sem jeg stefni að, á einhvern annan hátt en jeg vil, en aðalatriðið fyrir mjer er, að því takmarki verði náð, hvaða leið sem farin verður. Það er á valdi hv.þm. V.-Ísf. og Framsóknar, hvort hægt er að ná því marki með þeirri leið, er þáltill. fer fram á. Jeg játa, að hægt er að ná aftur til gullgildis krónunnar, þó að pappírskrónunni sje haldið fastri eins og þáltill. fer fram á. En jeg vil ekki binda mig við hana meðan jeg veit ekki, hvort samkomulag fæst við þá, er að henni standa, um það, sem jeg tel aðalatriðið, nefnil. að halda hinni löglegu mynt í landinu. Þar sem hv.þm. V.-Ísf. taldi það vott um breyt. á hugarfari mínu, að eg læt mjer í ljettu rúmi liggja, hvort þessi till. verður samþ. eða ekki, vil jeg geta þess, að hann getur engin rök fært að því, vegna þess að á síðastl. þingi, er svipuð þáltill. var til umr. og atkvgr., þá sat jeg alveg hjá. Þessi till. þarf heldur ekki að fela í sjer neitt það, er jeg tel aðalatriði gengismálsins.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. 3. landsk. ljet svo um mælt, að þessi till. um að halda genginu föstu þyrfti ekki að fela neitt það í sjer, er hann teldi aðalatriði gengismálsins. Þetta hljóðaði nú nokkuð öðruvísi hjá honum fyrir nokkrum árum. Hans stefna hefir til þessa verið að fá aftur gömlu krónuna með gengishækkun. Hitt er aftur á móti ný stefna í gengismálinu, að fá gömlu krónuna aftur með því að taka upp nýja mynteining, þó jafngild sje gömlu krónunni, og umreikna allar núgildandi skuldbindingar. Á síðasta þingi var rætt um meginatriði gengismálsins, hvort hækka skyldi krónuna eða festa hana. Nú er ekki lengur deilt um það, heldur aðeins hvaða leið skuli fara, hvort heldur skuli gert, að breyta myntlögum eða taka upp nýja mynt og umreikna alt til hennar. Nú er það upplýst af mjer og hv. 1. þm.N.-M., að sú leið, að umreikna núgildandi gjaldeyri til annars nýs, er í fullu samræmi við stefnu okkar í þessu máli, svona í öllum aðalatriðum. Kjarni málsins er fyrir okkur aðalatriðið, en ekki hvert formið verður. Það er síður en svo, að jeg vilji á nokkurn hátt áfellast þá, er hafa nú snúið frá villu síns vegar og horfið frá hækkun til festingar. Hækkunarrökin þverra stöðugt, og öll líkindi eru til þess, að það gengi, sem nú hefir gilt svo lengi, standi framvegis óhaggað. Það er rjett hjá hv.þm. Dal., að hækkunarstefna hans er vonlaus, og jeg get ekki huggað hann með því, að forsjónin muni taka svo í taumana, að honum auðnist að leiða stefnu sína til sigurs. 

Jón Þorláksson Hv. flm. var að gera sjer það til gamans að tala um stefnubreyt. hjá mjer í þessu máli Sagði hann, að jeg hefði áður viljað hækka pappírskrónuna, en nú vildi jeg eitthvað alt annað. Jeg get alveg með sama rjetti leyft mjer að tala um stefnubreyt. hjá honum, því hann bar fram frv. um myntstýfingu, en hefir nú talað svo sem væri hann fáanlegur til þess að hugsa ekki um annað en að halda genginu föstu. En sannleikurinn er sá, að við höldum báðir fast við okkar stefnu í þessu máli, en erum hinsvegar fúsir til þess að sveigja til um leiðir. Og jeg get tekið undir með hv.þm. Dal. um það, að hvað sem öðru líður, er jeg þó ánægður með það, að krónan skuli vera komin úr 47 aurum upp í 81½, og þannig nokkur rjetting fengin á lággenginu. Get jeg frekar sætt mig við það, þó farin sje nokkuð önnur leið til þess að ná þeirri hækkun, sem eftir er, heldur en jeg hefði helst kosið.

Jón Baldvinsson Það er auðsjeð, að það er nokkur samdráttur milli hv.þm. V.-Ísf. og hv. 3. landsk. í þessu máli. Það byrjar svona líkt og tilhugalíf hjá pilti og stúlku, með smákarpi, en endar svo oftast með hjónabandi. Mun þess líklega ekki langt að bíða, að þessir tveir aðilar innsigli hjónabandssáttmála sinn í gengismálinu. Hv. þm. V.-Ísf. vildi nú láta líta svo út, sem ekki væri ástæða til annars fyrir okkur jafnaðarmenn en að gleðjast yfir þeim úrslitum, er þetta mál hlýtur að fá. Það er nú reyndar öðru nær en að við gerum það, þó það þýði hinsvegar ekkert að sýta út af því, þótt „stærri“ flokkarnir tveir sameinist. Vitanlega gæti jeg skýrt frá því, ef lengra væri farið út í það, af hvaða ástæðum við jafnaðarmenn teljum, að hækka beri krónuna upp í gullgengi. En í stuttu máli má segja, að aðalástæðan sje sú, að láta þær stjettir, sem töpuðu á lággengistímabilinu hagnast á hækkuninni. Og það var aðallega verkalýðurinn, sem það gekk út yfir, og því ekki nema sanngjarnt, að hann fái þess nokkra bót. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að halda lengra áfram umr. um þetta, en vil mælast til þess, að nafnakall verði látið fram fara um þessa till., þegar hún verður borin undir atkv.

Sigurður Eggerz Jeg vil benda hv.þm. V.-Ísf. á það, að ef mikið berst að af pundum, þá getur farið eins og 1924, að Landsbankinn sjái sjer ekki fært að taka áhættu af kaupunum nema með lækkuðu verði. Nú hefir ekkert verið gert til þess að tryggja, að Landsbankinn hafi nóg fje að bakhjalli, ef mikið berst að af pundum. Nú í ár er mikið góðæri, sem betur fer. Óskandi er, að mörg slík góðæri gætu komið. En hvert slíkt ár ýtir undir krónuna, gefur henni byr undir báða vængi. Stjórnin, sem hefir bjargfasta trú á því, að best sje, að króna okkar fái ekki sama heiðurssæti og hinar Norðurlandakrónurnar, gengur sannarlega ekki vel frá þessu höfuðmáli sínu. Hún teflir því í óvissuna. Ef til vill getur hv. 3. landsk. komist í meiri hl. áður en frá þessu er gengið til fulls. Það er rjett, sem hv.flm. sagði, að hálfgert vonleysi hefði gripið mig í þessu máli. En jeg verð að segja það, að það er ekki að furða, þó svo fari, þegar tveir stærstu flokkarnir, eða meiri hl. úr þeim, koma sjer saman um að hindra það, að krónan komist upp í sitt rjetta gildi.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Mjer skildist svo, sem hv.þm. Dal. væri að kvíða því, að hjer kæmi nú góðæri, því það mundi hleypa krónunni upp. Ef svo fer, vil jeg vona, að við sjáum hv.þm. Dal. eins hugrakkan nú eins og hann var 1925. Þá þorði hann að halda genginu óbreyttu, þó ekki fengi hann því ráðið, þrátt fyrir hið mesta góðæri og vaxandi innieignir bankanna erlendis, og þá þorði hann að láta banka þann, er hann stýrir, kaupa sterlingspund, þótt hann hefði ekki útgáfu toppseðlanna með höndum og ekkert öryggi gegn truflunum, hvorki af hálfu Landsbankans nje þáverandi landsstjórnar. Með þessu hefir hv. þm Dal. sýnt svo mikið hugrekki, að þótt við gengisnefndarmenn hefðum ekki til að bera nema 1% af hugrekki hans, þá gætum við þó verið öruggir um, að ekki muni koma truflanir á krónuna af völdum góðæris, því nú stendur bæði landsstjórnin og meiri hl. beggja bankastjórna bak við festingarpólitík gengisnefndar - auk þess þingvilja, sem bráðlega mun koma í ljós.

Haraldur Guðmundsson Það er ekki annað hægt að segja en að þessi till. sje sæmilega stuttorð, en hún er engu að síður býsna efnismikil og bindur ærið stóran bagga á bak hæstv. stj., ef hún verður samþ., svo stóran, að jeg tel óvíst, hvort hún muni geta risið undir honum. Það er svo sem ekki verið að klípa neitt utan af kröfunum, þar sem ríkisstj. er falið hvorki meira nje minna en að „sjá um“, að gengið haldist óbreytt. Því einkennilegar kemur till. þessi fyrir sjónir, þar sem hún er flutt af mönnum, sem hefðu mátt muna, hvað gerðist árið 1925. Þá lögðust allir á eitt, ríkisstj., bankar og gengisnefnd, og gerðu alt, sem hægt var að gera, til að halda krónunni niðri, en þrátt fyrir alla þessa viðleitni hækkaði hún og hækkaði svo ört, að hún myndi hafa komist upp í gullgildi á skömmum tíma, ef það óhapparáð hefði ekki verið tekið, að stöðva hækkun hennar á óhentugasta tíma og á hinn óviturlegasta hátt. Hv. 3. landsk., sem þá var fjmrh., tók í taumana með því að veita út yfir landið nýju seðlaflóði, og það á hinum óheppilegasta tíma. - Nú er skorað á stj. að halda genginu óbreyttu, og hv.flm. virðast ekki efast um, að hún geti það, þótt þeir hljóti að muna hækkunina árið 1925, og þótt þeir hafi enga tryggingu fyrir því, að hið sama geti ekki endurtekið sig. Eins og einhver hv.þm. drap á, þá var stj. falið á síðasta þingi að gera ráðstafanir til þess að koma endanlegri skipun á gengi íslenskra peninga. Það hefir nú sýnt sig við umr. um stýfingarfrumvarpið, að stj. hefir engan slíkan undirbúning gert. Það er til einskis gagns, þótt menn hafi verið sendir út um lönd til að spyrja um, hvort það myndi spilla áliti hinnar íslensku þjóðar, ef gjaldeyririnn yrði verðfestur, þar eð þeir hafa ekkert gert til þess að leita upplýsinga um, hvernig unt sje að halda genginu föstu, ef verðfesting er lögleidd, og enn síður reynt að framkvæma nokkurn slíkan undirbúning. Jeg mun ekki halda langa gengislæðu að þessu sinni, en hitt get jeg ekki látið vera, að minnast á kosningarnar síðustu og öll þau fögru loforð, sem gefin voru í sambandi við þær. Íhaldið lofaði þá kjósendum sínum, að það skyldi róa að því öllum árum, að krónan næði sínu gamla gengi, og allur þorri kjósenda þeirra mun hafa gengið til kosninga í þeirri trú. En hvað skeður? Nú á öðru þingi eftir kosningarnar hafa tveir hv. íhaldsþm. undirritað nál., þar sem þeir lýsa yfir því, að þeir álíti hagkvæmast, að núv. gengi skuli haldast óbreytt, m. ö. o. að krónan sje stýfð, og allur þorri flokksbræðra þeirra virðist nú vera orðinn sömu skoðunar. Þetta eru svik við kjósendur. Ef Íhaldsfl. hefði viljað standa við kosningaloforð sín og leita samvinnu við okkur jafnaðarmenn, hefði sennilega mátt gera ráðstafanir til að koma krónunni í gullgildi. Um Framsóknarflokkinn er það að segja, að hann lofaði kjósendum sínum að verðfesta krónuna í því gengi, er hún var þá, en nú er þetta 2. þingið síðan, og enn hefir flokkurinn ekkert gert til að efna þessi loforð sín. Kjósendur framsóknarþingmanna hafa áreiðanlega vænst meiri aðgerða frá þeirra hálfu í þessu máli en að þeir ljetu sjer nægja að afgreiða það með einfaldri þál. Framsóknarfl. hefir því líka brugðist kjósendum sínum í þessu máli. En þessi framkoma flokkanna beggja sýnir, að málið hafa þeir notað sem kosningabeitu, án þess að nokkur hugur fylgdi því. Jeg mun svo ekki lengja umr. frekar um þetta mál, en vil að endingu lýsa yfir því, að jeg mun greiða atkv. á móti þessari þáltill., þar eð jeg vil, að unnið sje að því, að krónan nái fullu gullgildi. Á þann veg einan er hægt að bæta meginþorra þjóðarinnar upp það tap, sem hann hefir orðið fyrir sökum gengislækkunarinnar.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Jeg skal vera stuttorður um þessa till., sem er borin fram og flutt eftir eindregnum beiðnum á kjósendafundum, sem jeg hjelt síðastl. vetur, og sem eru sprottnar af hinni miklu samgönguþörf, sem er á milli þessara hjeraða, Borgarfjarðar og Mýra annarsvegar, en Reykjavíkur hinsvegar, því eins og kunnugt er, þá eru þessar sýslur taldar með bestu landbúnaðarhjeruðum landsins, og hefir þar því verið mikil þörf fyrir góðar og greiðar samgöngur við höfuðstað landsins. En aftur á móti finst mjer, að það skip, sem hefir haft þessar ferðir, sje að verða nokkuð ófullkomið og á eftir tímanum, enda má búast við, að það falli úr sögunni þá og þegar, vegna aldurs og kostnaðar. Það, sem liggur til grundvallar fyrir þessu, er þó ekki síður hin mikla breyt., sem orðið hefir á samgöngum landsins hin síðari árin. Bílsamgöngur hófust yfir Holtavörðuheiði fyrir alvöru síðastl. sumar, sem kunnugt er, og með áframhaldandi vegabótum fara þær vitanlega sífelt í vöxt. Af þessum ástæðum gerbreytast samgöngur yfir sumartímann á milli þessara hjeraða og Reykjavíkur í náinni framtíð. Það liggur nokkurnveginn í hlutarins eðli, að þegar sæmilegar samgöngur eru komnar á milli Norðurlands og Borgarness, Stykkishólms og Borgarness, Dalasýslu og Borgarness, þá eru svo margar sýslur komnar í beint vegasamband við það kauptún, að mikill fólksstraumur hlýtur að liggja um það áleiðis til Reykjavíkur. Þetta hefir það í för með sjer, að það krefur miklu örari samgangna milli Borgarness og Reykjavíkur, og þegar það er ráðið, að komið verði upp góðri höfn með hafskipabryggju í Borgarnesi, þá er það sjálfsögð afleiðing, til þess að hún komi að fullum notum, að samgöngurnar á sjó komist í betra horf og fullkomnara; virðist þá eðlilegast, að skipaferðir á milli Borgarness og Reykjavíkur geti orðið að minsta kosti annanhvern dag að sumrinu til. Þá eru sumarsamgöngurnar milli Norðurlands og Vesturlands annarsvegar og Reykjavíkur hinsvegar komnar í það horf, að í náinni framtíð er ekki hægt að gera ráð fyrir, að þær verði betri, að minsta kosti ekki fyr en að því líður, að Reykjavík komist í beint vegasamband við Norðurland, en sem gera verður ráð fyrir, að taki nokkur ár ennþá. Það er hugsað um það, að þetta skip verði kannske ekki nema um 200 smál., vegna þess hve ferðirnar verða tíðar, sem gerir það hægt, að skipið verði minna, eða að minsta kosti minna lestarrúm. Það má búast við því, þegar höfn er komin í Borgarnesi með hafskipabryggju, að bæði skip Eimskipafjelagsins og önnur komi með vörur þangað uppeftir, og eru þá aðeins eftir daglegu ferðirnar og fólksflutningar, sem þarf að sjá fyrir. Jeg geri ráð fyrir, að taka verði tillit til ýmsra hluta í sambandi við smíði þessa báts, m. a. þess, að hann geti flutt á þilfari svo sem 3–4 bifreiðar, svo að hægt verði að ná bifreiðasambandi við Norðurland fyrir þá, sem vilja ferðast í sínum eigin bíl á sumrum. Sömuleiðis má gera ráð fyrir, að þyrfti að vera ofurlítið kælirúm í skipinu, til þess að hægt væri að flytja nýjan lax og kjöt frá hjeruðunum í kringum Borgarnes, og auk þess ýmislegt fleira, sem verður að miðast við framtíðarástæður hjeraðsins, og verður auðvitað að rannsaka alt þetta nákvæmar, þegar farið verður að athuga um smíði þessa skips. Jeg býst nú við, að það hrjósi mörgum hugur við, að ríkið legði fje til að byggja skip eins og þetta, sem ekki hefði stærra svæði til yfirferðar, en menn, sem eru kunnugir þessu máli, hafa fullyrt það við mig, að það kæmi ekki til nokkurra mála, að skipið myndi ekki, ef því væri haganlega haldið úti, fyllilega halda uppi bæði rekstrarkostnaði og afborgunum af því fje, sem til þess færi, svo að það þyrfti ekki að verða baggi á ríkissjóði; og jeg trúi því fyllilega. Það hefir verið stungið upp á því, og mjer finst það hyggilegt, að hafa skipið með Diesel-vjel, sem mundi gera það ódýrara í rekstri. Það mætti vitanlega taka ýmislegt fleira fram í sambandi við þetta, en jeg vona, að jeg hafi nú tekið fram höfuðástæðurnar fyrir þessu máli, og vænti þess, að hv. deild sýni því velvilja og lofi málinu að ganga í gegnum deildina.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg hygg, að það sje varla rjett leið, sem hv.þm. Mýr. var að benda á hjer. Þegar till. um strandferðaskipið var hjer á ferðinni, þá var mjög um það deilt, hvort ætti að leggja út í að byggja nýtt strandferðaskip, eða leggja meiri áherslu á vegina. En það varð úr að samþykkja áskorun til stjórnarinnar um að athuga um byggingu á nýju strandferðaskipi. Jeg álít, að það sje vafaatriði, hvort á að leggja meiri áherslu á að bæta samgöngurnar yfirleitt á sjó eða landi og færi eftir því um hvaða landshluta er að ræða. Jeg veit þó, að í nágrenni Reykjavíkur eru allar óskir almennings í þá átt, að leggja sem mesta áherslu á vegalagningar, og sjerstaklega er það óhjákvæmileg nauðsyn fyrir Sunnlendinga að fá vegasamband við Borgarfjörð og þar með Norðurland. Það er enginn vafi á því, að undir eins og komið er bifreiðasamband milli Reykjavíkur og Borgarness, þá verða þeir harla fáir, sem fara sjóleiðina upp í Borgarnes. Ýmiskonar varningur verður líka fluttur með bifreiðum þessa leið milli Reykjavíkur og uppsveitanna í Borgarfirði. En þótt mönnum þyki sjóferðin styttri, þá er það samt svo, að bifreiðarnar flytja fólkið alla leið á sinn stað, þangað sem ferðinni er heitið, í stað þess að ef það er flutt sjóleiðina til Borgarness, þarf að koma bæði fólki og farangri aftur fyrir á bifreiðum. Nú er kominn bílfær vegur úr Borgarnesi suður í Hvalfjörð og úr Reykjavík til Hvalfjarðar, svo að ekki er annað eftir en að koma á bifreiðaferju yfir fjörðinn. Að vísu er þessi vegur yfir Dragháls ekki vetrarvegur, en hægt mun vera að fá góðan vetrarveg yfir Leirársveitina og fram með Hafnarfjalli upp í Borgarfjörð. Hv. þm. Mýr. benti rjettilega á það, að þegar höfn væri komin í Borgarnesi myndu allar þungavörur verða fluttar beint frá útlöndum þangað. En það er þá því minni ástæða til að byggja nýtt skip til þess að sigla milli Reykjavíkur og Borgarness til að flytja smávarning einan þangað, og sjerstaklega nú, þegar svo stutt er þangað til fullkomið bifreiðasamband kemst á milli Borgarness og Reykjavíkur. Jeg held að það sje rangt að leggja út í það að kaupa eða byggja skip í þessum tilgangi, áður en það sjest, hver áhrif bættir vegir milli þessara staða hafa. Það er engin ástæða fyrir till., að langan tíma þurfi til að athuga þetta, því að ekki er verið lengi að því að gera teikningu af slíku skipi og leita tilboða. Jeg vil leggja algerlega á móti því, að till. þessi verði samþykt.

Jón Ólafsson Jeg vil fyrir mitt leyti ekki spilla fyrir þeim góða áhuga, sem fram kemur með þessari till., en jeg verð að segja það, að þegar það fer að ganga svo vítt, að ýms hjeruð koma með sín áhugamál, sem eru töluverð stórmál, þá er of langt gengið, því að það er ekki hægt að sjá annað á till. en að ætlast sje til, að ríkið framkvæmi þetta og taki það í sínar hendur, því að annars myndi málið vera miklu betur undirbúið en hv.flm. hefir gert grein fyrir. Það sýnist vera meinlaust, að ríkið láti gera áætlun og teikningu af þessu skipi; það er hægt að fá þetta án mikils kostnaðar, en það virðist ekki vera mikill áhugi fyrir málinu í hjeraði, ef hjeraðsbúar hefðu ekki getað framkvæmt þetta sjálfir. Nú er, eins og allir vita, að það hljóta að vera mjög skiftar skoðanir um þetta mál, vegna þess að hjeraðsbúar og nokkrir fleiri menn hafa verið að „baxa“ með núverandi Borgarnesbát, og eru að því enn og í hálfgerðum vandræðum með það fyrirtæki sitt, svo að jeg geri ráð fyrir, að það myndi verða algerð eyðilegging fyrir það fjelag, sem stendur að þessum báti, ef ríkið færi að taka þetta mál að sjer og reka þarna skipaferðir. Mjer sýnist heldur ekki þetta svo aðkallandi, að það sje nein þörf á að sinna þessu eins og stendur, því að mjer er kunnugt um, að það er helst kvartað yfir því, að báturinn hafi of lítið að gera. og af þeim ástæðum bera forráðamenn hans sig heldur illa. - Ef hjeraðsbúar hefðu virkilegan hug á þessu, þá finst mjer, að þeir ættu að undirbúa málið betur. Það hefir verið haldið fram þeirri skoðun hjer, að hjeruðin eigi að taka mikinn þátt í þeim samgöngubótum, sem þeim sjeu lagðar til af ríkisins hálfu, og það eigi jafnan að koma fram tilboð frá þeim um þátttöku, áður en nokkuð sje gert í málunum. Hjer liggur þetta ekki fyrir. Þetta eru aðeins fundarályktanir, eftir því sem hv.þm. Mýr. sagði. En hvað er það nú eiginlega orðið, sem fundir ekki samþykkja, að ríkissjóður eigi að gera fyrir þá? Þeir samþykkja auðvitað alt, sem þeir halda, að geti orðið þeim til hagsbóta, en það er nú orðið ýmislegt, sem á ríkið kemur árs árlega. Fjárhagsáætlunin er nú komin upp í 12 milj. kr., og það þarf að taka 12 milj. kr. lán til ýmsra framkvæmda fyrir þjóðfjelagið. Mjer finst það vera í byrjun að taka nokkuð fullan munninn, ef Alþingi á nú að taka atriði, sem snerta alveg einstök hjeruð, þar sem málin þar að auki eru ekki betur undirbúin en þetta er. Það má búast við því, þótt þessi rannsókn sje gerð, þá sje það ekki mjög mikils virði, því hvað þýðir rannsóknin, ef málið er ekki nokkurn veginn undirbúið undir það, að starfað sje eitthvað að því? En hjer er, eins og jeg hefi áður tekið fram, svo ástatt, að slíkt liggur alls ekki fyrir. Jeg fyrir mitt leyti get ekki greitt þessari þáltill.atkv. mitt, því að mjer finst hjer vera komið með mál, sem hljóti að liggja lengra frammi í framtíðinni en svo, að við getum farið að eiga við það á næstu árum. Og þar við bætist, að fjöldi af hjeruðum landsins eru miklu ver sett með samgöngur heldur en Borgarfjarðarhjerað. Flest hjeruð landsins búa við mun verri samgöngur en Borgarfjörður og Mýrar, bæði á sjó og landi. Virðist því meiri þörf á því, að líta eitthvað á þeirra nauðsynjar. Það, sem hjer er um að ræða, er ekki brýn nauðsyn, heldur það, að Borgarnesbáturinn svarar ekki til fylstu nútímakrafna, eins og hv.flm. gat um. En við getum ekki veitt okkur alt, sem svarar til hinna ítrustu krafna nútímans um þægindi og allan útbúnað. Við verðum að láta okkur nægja minna. Auk þess er sá bátur, sem nú gengur á milli, vel boðlegur í alla staði svo lengi sem hann er sjófær. Ætla jeg, að sumum hjeruðum þessa lands þætti gott að hafa slíkan bát, þó hann vri ekki „fínni“ en „Suðurlandið“ er. Jeg get, að þessu athuguðu, með engu móti fallist á nauðsyn þessa máls, og legg því til, að þáltill. verði feld.

Jón Auðunn Jónsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Mjer virðist þetta mál ekki mega ná afgreiðslu áður en samgöngumálanefndir þingsins hafa fengið það til athugunar og umsagnar. Þetta mál er eitt hið stærsta samgöngumál, sem fyrir þinginu liggur. Nú vita það allir, að núverandi Borgarnesbátur fer ferðir öðruhverju til Breiðafjarðar og hefir ríkisstyrk til þess. Ef þessi bátur, sem till. ræðir um, á eingöngu að annast ferðir milli Reykjavíkur og Borgarness, þá leiðir af því það, að „skaffa“ verður nýjan Breiðafjarðarbát. Verð jeg að telja helst til mikið í sölurnar lagt, ef byggja á skip fyrir alt að 400 þús. kr. - sjerstaklega ef það á að vera með dieselvjel, sem hleypir verðinu mjög fram - fyrir ef til vill örfá ár. Rekstur skipsins ber sig vitanlega ekki, ef því er ætlað að fara svo tíðar ferðir. Með því móti verður rekstrarkostnaður þess meiri, en flutningur minni. Auk þess kostar kælirúm mjög mikið, sjalfsagt ekki undir 30 þús. kr. Svo get jeg ekki skilið, að nokkur sjerstök þörf sje á kælirúmi þessa stuttu leið, því lax eða annað, sem sent er nýtt. þarf ekki að skemmast, ef vel er um búið. Auk þess virðist svo, sem ætlast sje til, að ríkið leggi ríflega af mörkum til þessa máls, ef það á að kosta teikningar að skipinu og allan undirbúning málsins. Slíkt mun vera nálega einsdæmi. Venjan er, að aðrar sýslur verða að brjótast í öllu slíku sjálfar, upp á eigin spýtur. Ísafjarðarsýsla hefir t. d. lagt yfir 40 þús. kr. í Djúpbátinn, og tapað því öllu, auk þess sem sýslan ber árlega stórkostlegan tekjuhalla af rekstri bátsins. Þó hefir sýslan ekki fengið nema sem svarar einn fimta hluta greiddan af ríkisfje, og það undir sjerstökum kringumstæðum, nefnil. að þurfti að skifta um vjel. Jeg vil því leggja til, að málinu sje vísað til samgmn.

Jörundur Brynjólfsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Það eru aðeins örfá orð. Jeg get að miklu leyti tekið í sama streng og hv. 3. þm. Reykv. um þetta mál. Það er fjarri mjer, að jeg vilji verða til þess að leggja stein í götu bættra samgangna hjer á landi, en þann veg getur þeim till. verið farið, sem fram koma í þeim málum, að engin tök sjeu á því að ljá þeim fylgi sitt. Svo er um þessa till. Að vísa þessu máli til samgmn. tel jeg með öllu þýðingarlaust, þar sem nú er komið að þinglausnum. En jeg get verið hv.þm.N.-Ísf. sammála um það, að slíkt mál ætti að rjettu lagi að athugast í nefnd. Jeg get trúað því, að Borgfirðingar kysu betri samgöngur en þeir eiga við að búa, og svo myndi efalaust vera um fleiri hjeruð landsins. En hinsvegar ber á það að líta, að nú er sú stefna efst á baugi í samgöngumálum vorum, að leggja aðaláhersluna á bættar samgöngur á landi, og til mála hefir komið að leggja veg á næstu árum frá Reykjavík til Borgarness. Að því athuguðu getur eigi talist ráðlegt að ráðast þegar í að bæta sjóleiðina eða sjósamgöngurnar til Borgarness að miklum mun, ef hjá því verður komist með góðu móti. Hinsvegar gæti jeg fallist á, að stj. væri látin athuga þetta og leita álits sjerfræðinga um kostnað við byggingu skipsins. Jeg hefi ekkert við það að athuga út af fyrir sig. En í niðurlagi till. er stj. falið að leita tilboða um bygging skipsins, og skal því lokið fyrir næsta þing. Jeg er till. að þessu leyti algerlega mótfallinn. Í þessum orðum felst alt of mikil bending um það af þingsins hálfu, að það hafi þegar tekið endanlega ákvörðun um málið. En slíkt getur ekki komið til nokkurra mála, að Alþingi taki endanlega afstöðu til þessa máls að svo stöddu, fyr en gengið hefir verið úr skugga um, hvort nauðsynin sje svo brýn sem af er látið. En það vil jeg mjög draga í efa. Hinsvegar tel jeg hjeruðunum meiri þörf á bættum landsamgöngum. Jeg vil því skjóta því til hv.flm., hvort hann væri ekki fáanlegur til þess að breyta till. þannig, að síðasta línan falli niður. Ef hv.flm. vill ekki fallast á það, vildi jeg gera að till. minni, að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Nú hafa þegar talað fjórir hv.þdm. á móti till., og má því með sanni segja, að ekki blási byrlega fyrir þessu skipi hjer í hv. deild. Jeg verð því að svara þeim nokkrum orðum. Hv. 2. þm. Reykv. talaði á móti till. á þeim grundvelli, að aðaláherslu bæri að leggja á bættar samgöngur á landi. Þetta er að vísu á nokkrum rökum reist alment, en það á ekki við í þessu sambandi. Allir þeir, sem þekkja til staðhátta í þessum hluta landsins, vita, að miklum örðugleikum er bundið að leggja landveg frá Reykjavík til Borgarfjarðar, enda yrði sá vegur varla fær nema nokkurn hluta ársins. Og þrátt fyrir það, þó vegur þessi væri fær, þá yrði skipið að ganga milli Reykjavíkur og Borgarness eigi að síður. Slíkt skip sem hjer ræðir um yrði aldrei ónýtt, þótt landsamgöngurnar kæmust í fullkomnara horf. Mestur hluti allra vöruflutninga milli Reykjavíkur og Borgarness yrði ávalt sjóleiðis, því það mun reynast ódýrara en landleiðis. Ennfremur verð jeg að líta svo á, að þessi fyrirheitni Hvalfjarðarvegur eigi mjög langt í land. Bryggjur beggja vegna fjarðarins, ásamt ferju eða ferjum, myndu kosta of fjár, og auk þess lítt á slíkt treystandi, ef veður eru óhagstæð. Loks er það aðgætandi, að þótt í þessar framkvæmdir verði ráðist einhverntíma í framtíðinni, þá þarf eigi að síður að bæta úr hinni brýnu og mjög aðkallandi þörf bættra samgangna á sjó milli Borgarness og Reykjavíkur. Þess vegna er þetta hin rjetta leið til þess að bæta úr samgönguþörfinni nú þegar. Hv. 3. þm. Reykv. talaði um, að hjeraðsbúar sýndu lítinn áhuga á þessu máli, þar sem þeir hefðu ekkert af mörkum lagt til þessa máls. En þetta er ekki að öllu leyti rjett, og mun það koma í ljós síðar. En það er hjer sem annarsstaðar, að „varðar mest til allra orða, að undirstaða rjett sje fundin“. Hjeraðsbúar þurfa að fá að vita, hvers stuðnings þeir megi vænta frá Alþingi í málinu og hvað slíkt skip mundi kosta o. s. frv. Fyrsti vísir áhuga hjeraðsbúa á þessu máli kemur fram í þessari till. Suðurlandið heldur ekki uppi samgöngum um Borgarfjörðinn til eilífðar. Það er nú þegar orðið gamalt og farið að feyskjast og fullnægir ekki til lengdar þeim kröfum, sem breyttar aðstæður gera til samgangna á þessu svæði. Það er því ærin nauðsyn þess, að hefja rannsókn um það, hvernig þessum málum verði haganlegast háttað á komandi árum. En sú rannsókn tekur nokkurn tíma, og þessi till. er fram flutt meðal annars til þess að koma skriði á málið. Hv. þm. talaði um, að sú rannsókn, sem till. fer fram á, væri ekki mikils virði. Jeg get ekki verið honum sammála um það. Að mínu áliti er með henni lagður framtíðargrundvöllur málsins. Að vísu getur rannsóknin verið lítils virði, ef kastað er til hennar höndunum. En jeg vil enganveginn ætla núverandi ríkisstj. slíkt, nje heldur það, að hún láti rannsóknina undir höfuð leggjast. Hv. þm. talaði um, að hjer væri um að ræða harðari kröfur til þæginda og nútímaútbúnaðar en svöruðu til íslenskra staðhátta og fjárhagslegrar getu landsins. Þessu vil jeg einnig mótmæla, með þeim rökum, að ef rannsóknin leiðir í ljós, að hægt er að koma á fót ódýrari en þó fullkomnari samgöngum milli þessara tveggja staða, þá er stórmikið við slíkt unnið. En engum getum skal að því leitt, hvort sú verði niðurstaða rannsóknarinnar, en ekki þætti mjer það ósennilegt. Þá vildi hv.þm.N.-Ísf. helst, að máli þessu væri vísað til samgmn. Jeg get ekki látið hjá líða að tjá honum þakkir mínar fyrir hinn mikla áhuga hans, sem birtist í þessari till. hans. Slíkt er nefnilega alveg sama og að drepa till., það veit hv.þm. ósköp vel. Með því væri henni einungis valinn kvalafyllri dauðdagi en ella, ef henni væri leyft að koma til atkv. og feld þar hreinlega. Jeg vil vona, að hvorug þessi örlög liggi fyrir þessari þörfu till. minni. Þess má líka geta, að hingað til hefir það ekki verið venja að vísa þáltill. til nefnda, enda þótt slíkt sje formlega rjett. Ef hv.þm. hefði gengið áhugi til, þá hefði hann sennilega komið fyr með þessa bendingu, en úr þessu er slíkt einungis grímuklædd tilraun til þess að tortíma málinu. Reyndar get jeg ekki skilið, að þessi till. sje svo stórvægileg, að hún þurfi sjerstaka nefndarathugun. Hjer er einungis farið fram á að rannsaka, en ekki að framkvma neitt beinlínis. Viðvíkjandi ummælum hv.þm. um það, hvað skipið mundi kosta, þá skal jeg taka það fram, án þess þó að neinu leyti að gera lítið úr þekkingu hv.þm., að jeg vildi nú óska að fá einhverjar staðbetri upplýsingar um það atriði, enda fer slíkt eftir því, hvaða stærð og gerð verður valin. Um slíkt er ekkert hægt að segja með vissu, fyrr en ábyggileg rannsókn er fyrir hendi.

Vill hv.þm. spyrja Nielsen?

. Það er þýðingarlaust að fara til einhvers ákveðins manns og ætla að fá slíkar upplýsingar á svipstundu. Þá var hv. 3. þm. Reykv. að tala um það, að hjeruðin ættu að fórna einhverju fyrir þetta mál. Eins og jeg drap á áðan, er þetta ekki að marka ennþá. Hinsvegar skal jeg benda hv.þdm. á það, að hjer er ekki einungis um hjeraðsmál að ræða, heldur miklu fremur mál, sem varðar mörg hjeruð landsins. Samgangnakerfi Norður- og Vesturlands við Reykjavík liggur í gegnum Borgarnes; þar er að verða einhver mesta samgöngumiðstöð þessa lands inn á við. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. Árn. sagði um þetta, vil jeg láta nægja að vísa til þess, sem jeg hefi svarað hv. 3. þm. Reykv. Þó skal jeg taka það fram, að breyt. sú, sem hann vill gera á till., er mjer engan veginn á móti skapi, ef hv. deild þykir till. aðgengilegri þannig. Mun það ekki standa í vegi þess, að samkomulag náist um till.

Jón Ólafsson Jeg get verið hv.flm. sammála um það, að meginþorri allra vöruflutninga milli Borgarness og Reykjavíkur muni verða sjóleiðis. Eins og getið hefir verið um undir umr., verður sjóleiðin til Borgarness og höfnin þar bætt stórlega á næstu árum, og þá munu strandferðaskipin og milliferðaskipin sigla með vörurnar beint til Borgarness. Þá eru ekki eftir aðrir flutningar en póstur og farþegar. En á hinn bóginn verður þess varla langt að bíða, að fullkomið vegasamband falst á milli Borgarfjarðar og Reykjavíkur, þegar Kjósarveginum verður haldið áfram. Þetta verður sennilega komið í kring eftir fá ár. Jeg get því ekki betur skilið en hjeraðsbúar sjálfir verði fyrst að segja til um, hvernig þeir vilja hafa skipið, hve stórt og af hvaða gerð o. s. frv. Ætti þeim ekki að verða skotaskuld úr slíku, því þeir hafa margra ára reynslu að baki í þeim efnum. Þetta mál er því fyrst og fremst hjeraðsmál, og það er hjeraðið, sem verður að bera hitann og þungann af þessu fyrirtæki, og eins allan veg og vanda af því, þegar það er komið á fót. Það eru því hjeraðsbúar, sem eiga að leita tilboða í bygging skipsins, enda vita þeir best, hverjar kröfur þeir gera um stærð þess, gerð og útbúnað. Jeg get ekki sjeð, að ríkinu beri sjerstök skylda til að hafa forgönguna í þessu máli, enda ekkert vitað um, hve mikinn styrk það vill veita til byggingar og rekstrar slíks skips. Einnig verður ríkið að fara varlega í þessar sakir, því annars koma önnur hjeruð og heimta tilsvarandi samgöngubætur á sjó. Að þessu athuguðu væri eðlilegast, að málinu væri nú vísað til nefndar, ef hv. deild sjer sjer annars fært að sinna því nokkuð að svo komnu máli. Hinsvegar er í sjálfu sjer gott, að þessum málum sje haldið vakandi, en á þessu stigi málsins verð jeg að telja óráð að leita samninga um bygging þess. Ríkið hefir enn ekki sjeð sjer fært að ráðast í að byggja hið nýja strandferðaskip, en óneitanlega ætti það þó að ganga fyrir. Mjer virðist liggja beinast við, að hjeraðsbúar framkvæmi þessa umtöluðu rannsókn upp á eigin spýtur, enda hafa þeir tiltölulega besta aðstöðu til þess. Mun jeg því greiða atkv. gegn þessari till.

Hjeðinn Valdimarsson Hv. þm. Mýr. sagði, að vegarsamband milli Reykjavíkur og Borgarness ætti langt í land. Jeg held slík fullyrðing stafi af ónógri athugun á þessu máli. Aðalleiðin mun verða ekki inn fyrir Hvalfjörð, heldur yfir Hvalfjörð. Eins og nú standa sakir er þegar slarkfært yfir Dragháls. Að vísu er það ekki góður vetrarvegur, en þess ber að gæta, að vetrarflutningur er að öllum jafnaði minni en að sumri til. Að minsta kosti líður ekki langur tími af lífi skips þangað til fullkomið vegarsamband fæst hjeðan til Borgarness. Jeg geri ekki ráð fyrir að þurfi mjög dýrar bryggjur eða útbúnað við Hvalfjörð, eins og hv.flm. gaf í skyn. Og jeg er í engum vafa um það, að þótt vöruflutningur verði mest sjóleiðis til þeirra hjeraða, sem næst liggja Borgarnesi, þá verði þó allur þorri vöruflutninga til uppsveitanna landleiðis, þegar vegurinn er kominn. Mönnum þykir hægara að geta flutt lítið hlass landveginn, enda mun það reynast ódýrara. - Það er almenn reynsla, að furðu sætir hve landflutningarnir geta kept við sjóflutningana. Jeg skal svo ekki tala lengra mál að þessu sinni, en vil leggja til að deildin vísi till. frá.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Hv. 8. þm. Reykv. vildi vísa þessu að öllu leyti til hjeraðsbúa, þar sem það væri aðeins hjeraðsmál. Það get jeg ekki fallist á. Og þó að hjer væri eingöngu um hjeraðsmál að ræða, geta þau verið svo mikilsverð, að þau eigi skilið stuðning hins opinbera. En hjer er um meira að ræða en hjeraðsmál, enda mun koma í ljós, að þetta er fyrst um sinn aðalúrræðið til að koma á heppilegum og góðum sumarsamgöngum við Norðurland: Hvaða framtíðarmúsik, sem menn kunna að syngja í þessu efni, er rjett og sjálfsagt að kynna sjer nú þegar vilja og álit hjeraðsmanna um það, hvaða fyrirkomulag muni hentast. Á sínum tíma á þetta mál auðvitað að fara til samgmn. og verður áreiðanlega vísað þangað. Það verður aldrei gert neitt, sem kostar nokkuð að ráði, fyr en Alþingi er búið að láta í ljós sinn vilja. Það er alveg að óþörfu hjá hv.þm. að halda, að nokkuð verði gert að Alþingi fornspurðu. Jeg skal ekki deila við hv. 2. þm. Reykv. um Hvalfjarðarleiðina. Jeg held, að tröllatrú hans sje af ókunnugleik sprottin. Um Hvalfjörð er það að segja, að þegar vindur stendur af hafi, er þar mjög úfinn sjór og afarörðugt að koma bílum á væntanlega ferju, nema með ákaflega dýrum útbúnaði. Bílasamgöngur koma á sínum tíma inn fyrir Hvalfjörð. Jeg ætla ekki að hafa fleiri orð um þessa till., en láta skeika að sköpuðu, hvernig um hana fer.

Jón Auðunn Jónsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg sje enga ástæðu til að leggja á móti því, að stj. leiti álits sjerfróðs manns um byggingu þessa skips og hvað slík bygging mundi kosta. En að fara nú að gera teikningu, sem kostar þúsundir, er ómögulegt. Nýjar og nýjar brtt. koma fram, meðan enn er ekkert ákveðið, til dæmis um stærð skipsins. Annars er það bert af ræðu hv.þm. Mýr., að hjer á að stofna til mikilla útgjalda fyrir ríkissjóð, og það aðeins fyrir þetta eina hjerað. Auðvitað koma svo hin hjeruðin á eftir og heimta báta handa sjer.

Jörundur Brynjólfsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg skil vel, að Borgfirðingar kjósi betri samgöngur en þeir hafa, þó að þeirra samgöngur sjeu einna bestar á landinu. En mjer heyrist á undirtektum manna, að þessi till. muni eiga erfitt uppdráttar. Jeg vil því leggja til það, sem jeg tæpti á áðan, að till. verði vísað til stjórnarinnar. Það mun hjeraðsbúum hugþekkara en að hún verði kannske feld.

Jón Auðunn Jónsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg mun greiða atkv. með því að vísa till. til stj. í því trausti, að engin teikning verði gerð, heldur aðeins leitað álits sjerfróðs manns.