Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að mæla með nokkrum orðum fyrir frv. til l. um virkjun Lagarfoss á þskj. nr. 8. Það er meginefni þessa frv., að ríkisstj. sé heimilað að fela Rafmagnsveitum ríkisins að virkja Lagarfoss á Fljótsdalshéraði til raforkuvinnslu í allt að 8 þús. hestafla orkuveri og leggja þaðan aðalorkuveitu að Egilsstaðakauptúni til tengingar þar við veitukerfi Grímsárvirkjunar. Í sambandi við þetta er ríkisstj. heimilt að taka lán fyrir hönd ríkissjóðs og ábyrgjast lán, er rafmagnsveiturnar tækju, allt að 180 millj. kr. eða jafnvirði þeirra í erlendri mynt. Að öðru leyti eru ákvæði svipuð og í öðrum hliðstæðum lögum, m.a. í 3. gr., þ. e. að fella skuli niður aðflutningsgjöld og söluskatt af efni, tækjum og vélum til virkjunarinnar, en um stofnun og rekstur orkuversins og orkuveitnanna, sem um getur í þessum gr., sem ég nú hef verið að vitna til, fer að öðru leyti eftir ákvæðum orkulaganna. Það hafa lengi verið á döfinni hugmyndir um virkjun Lagarfoss, og sívaxandi þörf fyrir betri úrlausn í orkumálum á Austurlandi en nú er fyrir hendi hefur ýtt á eftir frekari athugun þess máls. Það kemur fram í aths. með frv., að þáv. ráðh. orkumála, Ingólfur Jónsson, endurskipaði, eins og þar segir, raforkumálanefnd Norður- og Austurlands, er starfað hafði á árunum 1966–1967 að athugun á raforkumálum í þessum landshlutum, og þessar nefndir höfðu fyrr og síðar það verkefni að gera sér grein fyrir sem hagkvæmastri orkuvinnslu fyrir Austfirðinga. Þá var það aðallega Lagarfossvirkjun annars vegar, sem um var að ræða, og hins vegar rafmagn frá Laxárvirkjun með linu, sem lögð yrði á milli Norðurlands og Austurlands. Það hefur verið mjög áberandi, hversu illa horfir með rafmagnsmálin á Austurlandi, einkum og sér í lagi eftir að síldveiðarnar brugðust þarna fyrir austan. En dísilstöðvunum hafði verið komið upp, og rafmagnið frá þeim er allt of dýrt, og sérstaklega verður það enn þá óhagkvæmara, þegar það nýtist ekki í þágu þeirra miklu neytenda, sem síldarverksmiðjurnar voru, meðan mest var unnið í þeim og mest vinnsla var í þeim á miklum aflaárum. Þess vegna var á þessu ári af hálfu iðnrn. lögð á það áherzla, að komizt yrði að endanlegri niðurstöðu um, hvert bæri að stefna í þessum málum, og í ágústmánuði hafði stjórn Rafmagnsveitna ríkisins komizt að þeim niðurstöðum, sem felast í bréfi rafmagnsveitnanna, sem er frá 20. ágúst og birt er í aths. frv. En þar segir m. a., með leyfi hæstv. forseta, að niðurstöður athugananna séu þær, að eins og nú horfir um orkunotkun á Austurlandi, geti Lagarfossvirkjun orðið hagkvæm og væntanlega tímabær til innsetningar árið 1973 - eða jafnvel í árslok 1972 - og það því fremur, sem veruleg aukning náist í orkusölu til hitunar. Síðan voru ákveðnar till. frá stjórn Rafmagnsveitna ríkisins um það: 1) Að aflað yrði lagaheimildar fyrir fullri stærð Lagarfossvirkjunar. 2) Að undirbúningi 1. stigs virkjunarinnar - en gert er ráð fyrir, að virkjunin fari fram í áföngum verði haldið áfram af fullum krafti. 3) Að stefnt verði að útboði og framkvæmd í tæka tíð fyrir hagkvæman innsetningartíma. Síðan var það í haust, þegar þessar niðurstöður lágu fyrir, að rn. ákvað, að á þessu ári skyldi lagður strengur að virkjunarstaðnum, en rafmagnsveiturnar töldu sig hafa fé til þess, sem mundi nema um 5 millj. kr., og þetta mundi teljast vera fyrsta framkvæmd við Lagarfossvirkjun. Um Lagarfossvirkjun að öðru leyti er það að segja, að af hálfu Rafmagnsveitna ríkisins er það talið eðlilegast og hagfelldast eignar- og rekstrarform virkjunarinnar að fella hana inn í kerfi Rafmagnsveitna ríkisins á Austurlandi, sem hafa með höndum svo til alla orkuframleiðslu og orkudreifingu á Austurlandi. Rafmagnsveitur ríkisins gera einnig ráð fyrir því, að eftir að málið hlyti afgreiðslu frá Alþ. og sýnt væri, að hverju stefndi, mundu þær einnig stefna að hagfelldri uppbyggingu orkumarkaðarins á Austurlandi og þá með hliðsjón af þeim innsetningartíma, sem ég hef talað um, og sérstaklega er getið í því sambandi upphitunar húsa. Það kemur fram í aths., að fyrirvari er gerður af hálfu rafmagnsveitnanna vegna hugsanlegra jákvæðra undirtekta, sem bærust alveg á næstunni frá Laxárvirkjun og þyrfti að sjálfsögðu að taka til athugunar. Engar slíkar jákvæðar undirtektir hafa heyrzt síðan. Þá er einnig að því vikið, að niðurstöður athugana Rafmagnsveitna ríkisins verði sendar Orkustofnun og mun umsagnar að vænta, eins og þar segir. Þessi umsögn liggur enn ekki fyrir, en eftir henni hefur verið gengið, og mun hún berast alveg á næstunni og koma til meðferðar í þeirri n., sem fær þetta mál til athugunar. Hér er gert ráð fyrir því í frv., að ríkisstj. sé heimilt að fela Rafmagnsveitum ríkisins að virkja Lagarfoss. Í sjálfu sér gæti vel komið til greina önnur eignaraðild að slíkri virkjun, og ýmsir hafa haft það í huga, að Austfirðingar sjálfir eða sveitarfélögin þar fyrir austan stæðu fyrir slíkri virkjun. Borizt hafa tilmæli um hlutdeild að eignaraðild frá einum aðila, sem ég skal víkja að síðar. En ég tel, að um eignaraðild að þessu og fyrirkomulag virkjunarinnar geti gefizt tóm til þess að ræða frá öllum sjónarmiðum í umræðum um málið hér í þinginu, og ég hygg, að það sé kannske ekki aðalatriðið í þessu máli, heldur fyrst og fremst það, að skjótlega sé brugðið við til þess að framkvæma þær virkjanir, sem þarna er um að ræða, og bæta úr þeim rafmagnsskorti, sem er og verður væntanlega á næstunni, ef ekki er að gert á Austurlandi. Hér er ekki um stóra virkjun að ræða, en hún þjónar sínum tilgangi fyrir héruðin þarna fyrir austan. Ætíð verður að hafa í huga, að á vissum tímum og af hagkvæmnisástæðum eiga smávirkjanirnar auðvitað rétt á sér ekki síður en stórvirkjanirnar, einkum og sér í lagi þegar þannig stendur á, að stórvirkjanir, sem gætu kannske gefið hagkvæmari raforku eru ekki á næsta leiti. Ég vil aðeins víkja að því, að það er þegar hafinn undirbúningur að rannsóknum - og rannsóknir raunar hafnar á hugsanlegum stórvirkjunum fyrir austan. Fljótt á litið sýnast vera þar fyrir hendi miklir möguleikar fyrir stórvirkjun með því að hagnýta þau vötn, sem falla til Austurlandsins, án þess að nokkrar vatnabreytingar verði gerðar á fallvötnum á hálendinu, og eftir því sem fróðir menn telja, ætti að vera unnt að reisa allt að 300 mw. virkjun með miklu falli 600 m falli niður af hálendinu og niður í Fljótsdalshérað. Að þessu verður að sjálfsögðu áfram unnið. Það tekur tíma að gera sér grein fyrir möguleikunum til stórvirkjunar vegna virkjunarinnar sjálfrar - nokkuð mörg ár mætti ætla, og einnig verður að hafa það í huga, að í slíka virkjun yrði ekki ráðizt þarna austur frá, nema jafnhliða lægju fyrir athuganir og niðurstöður um nýja stóriðju þar fyrir austan, sem einnig gæti verið undirstaðan undir byggingu slíks orkuvers. Ég er þeirrar skoðunar, að að sumu leyti hafi smávirkjanirnar fallið í skuggann fyrir stórvirkjun nú upp á síðkastið, en það er nokkuð af sérstökum ástæðum. Um þetta var rætt á fundi Sambands ísl. rafveitna fyrir austan í sumar, og þó að ég væri ekki á þeim fundi, þá var ráðuneytisstjóri minn þar. Ég hafði líka nákvæmar fréttir af þeim fundi, og það var mikill áhugi og hugur í Austfirðingum einmitt um virkjun Lagarfoss. Steingrímur Jónsson, hinn gamli og reyndi fyrrverandi rafmagnsstjóri hér í Reykjavík, flutti þar erindi, sem ég hafði ánægju af að kynna mér, og mér finnst reyndar full ástæða til að taka upp úr því nokkur atriði, sem eiga erindi hér inn í þingsalina í tengslum við mál eins og þetta. Steingrímur Jónsson sagði þá m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Því hefir verið haldið fram, að smávirkjanir væru dýrar og að eingöngu stórar virkjanir gætu komið að gagni í landinu til að veita mönnum ódýra raforku. En þetta er ekki að öllu leyti rétt. Það fer eftir staðháttum, hvort vatnsaflsvirkjun verður dýr eða ódýr. T. d. er virkjun Þjórsár hjá Búrfelli ekki sérlega hagstæð, en sökum þess, hve fallið er mikið og vatnsmagnið, getur hún samt skilað tiltölulega ódýrri raforku vegna stærðar sinnar þrátt fyrir örðugar aðstæður. Smávirkjun við góðar aðstæður getur gert eins vel að því leyti. Ef flytja þarf raforkuna um langan veg frá hagstæðari virkjun, getur það gert útkomuna óhagstæða á notkunarstað miðað við nærtækari virkjun. Við skoðuðum í dag elztu vatnsaflsstöð landsins, sem enn er í starfi, byggð 1911 við fjallalæk í Eskifjarðarkauptúni. Þegar við fórum þaðan, ókum við í gegnum kauptúnið inn hlíðina. Þar runnu margir lækir sams konar þeim, sem virkjaður var, niður hliðina á mörgum stöðum inn eftir dalnum. Að vísu voru þeir vatnsmiklir á þessum tíma árs, en margir þeirra hafa nokkurt rennsli allt árið og sumum má auðveldlega veita saman. Hvers vegna hafa þeir ekki verið virkjaðir einnig? Það er þörf fyrir meira en 50 kw. handa kauptúninu, það gæti notað yfir tíu sinnum meira. Þannig er víðar í landinu og óánægja hefir komið fram vegna þess, að þessum virkjunarmálum smávirkjana hefir ekki verið sinnt, einkum á Norðurlandi vestra og á Vestfjörðum svo og einnig á Austurlandi, og við erum hér í dag einmitt að ræða virkjun Lagarfoss vegna þess, að vatnsaflsvirkjunum hafa ekki verið gerð viðhlítandi skil í þessum landshluta. Þegar orkumálastjórn hefst ekki handa, er eðlilegt, að héraðsbúar rísi upp, kvarti yfir aðgerðarleysi og krefjist þess að mega taka til sinna ráða. Það er fullkomlega réttmætt. Rafmagnsmálin voru í fyrstu sveitarstjórnarmál og eru það enn samkv. vatnalögum. Þegar einstakar sveitarstjórnir ráða ekki við málið, er auðsætt, að koma verða til samtök þeirra svo sem sýslunefndir, líkt og fylkisstjórnir í Noregi hafa víða tekið stjórn raforkumálanna í sínar hendur innan fylkis. Hér yrði þó um samtök sýslunefndanna að ræða, og kemur þá fram þörfin á samtökum um allt Austurland til þess að hrinda í framkvæmd virkjun Lagarfoss. Mér virðist það réttmætt, að héruðin geti krafizt þess af ríkisstj. að fá aðstoð hennar til framkvæmdanna, svo að þau geti virkjað sjálf. Það er auðvitað hugsanlegt, að Rafmagnsveitur ríkisins yrðu skikkaðar til að virkja. Það er ekki aðalatriðið, heldur hitt, að virkjað verði. Það hefir raunar verið reiknað út, að draga mætti virkjunarframkvæmdir nokkuð með því að leggja línu að norðan. En línan leysir ekki málið til langframa, og þegar fyrirhugað virkjunarstig í Laxá er ekki stærra en það, að Laxárvirkjunin verður ekki aflögufær, þá er auðsætt, að Lagarfossvirkjun verður að koma á undan sambandslínunni. Ég sá það í erindum Austfirðinga, að þeir vildu enga samninga við Norðlendinga um samskipti í raforkumálum. Mér þótti miður að sjá þetta, af því að í málefnum raforkuveitu verður að koma til samvinna milli héraða um raforkuöflun og flutning. Ef Austfirðingar virkja Lagarfoss sjálfir, verða þeir að semja við Rafmagnsveitur ríkisins um samstarfið við dreifingu orkunnar. Það er sitt hvað að vinna orku í vatnsaflsstöð og selja í heild til dreifikerfis eða hitt að annast dreifingu orkunnar til hvers notanda. Hlutverki Rafmagnsveitna ríkisins þarf ekki að vera lokið á Austfjörðum, þótt Lagarfoss verði virkjaður. Línan milli Austurlands og Norðurlands kemur til með að hafa sínu hlutverki að gegna til að brúa bilin milli virkjanastiga, og vafalaust verður góð og gagnleg samvinna þar um, þegar svo langt er komið. Það hefur verið sagt, að ekkert sé athugavert við það, þótt tekið sé upp samstarf milli vatnsaflsstöðva og dísilstöðva svo sem Rafmagnsveitur ríkisins hafa gert í vaxandi mæli. Þetta samstarf geti komið betur út fjárhagslega en ef orkan væri eingöngu unnin með vatnsafli. Þetta er rétt upp að vissu marki. Dísilstöð upp að 20–25% af sameiginlegu hámarksafli getur átt fullan rétt á sér, en þegar dísilaflið þarf að verða 50% og jafnvel 100% á móts við vatnsaflið, er komið út fyrir hagstæð fjárhagsskilyrði, og aukið vatnsafl verður aðkallandi. Þannig er nú ástatt á Austfjörðum og víðar. Ég óska Austfirðingum til hamingju með að hafa tekið virkjun Lagarfoss upp sem héraðsmál og vona, að þeir geti leitt það til sigurs sem fyrst.“ Hér lýkur því, sem ég vitna til úr þessari ræðu Steingríms Jónssonar. Hún fjallar almennt um þýðingu smávirkjananna, en hún er töluð út frá því sjónarmiði, að Austfirðingar sjálfir virki Lagarfoss. Eins og ég sagði áðan, væri það út af fyrir sig atriði, sem vel má ræða hér, meðan málið er haft til meðferðar, þó að í frv. sé gert ráð fyrir, að Rafmagnsveitur ríkisins taki að sér þessa virkjun. Ég nefndi það áðan, að fyrir austan væri hjá tilteknum aðila áhugi á eignaraðild að Lagarfossvirkjun, ef virkjað yrði á vegum Rafmagnsveitna ríkisins, og þar átti ég við bréf frá Rafmagnsveitu Reyðarfjarðar, dags. 12. okt. s. l., þar sem Rafveita Reyðarfjarðar skrifar á eftirfarandi hátt, með leyfi hæstv. forseta: Þar sem ákvörðun hefur verið tekin um virkjun Lagarfoss, en hins vegar ekki afráðin eignaraðild að þessari virkjun, vill Rafveita Reyðarfjarðar fara þess á leit, að athugaðir verði möguleikar á eignaraðild hennar að Lagarfossvirkjun. Rafveita Reyðarfjarðar er eina orkuveitufyrirtækið á Austurlandi, sem er í eigu sveitarfélags. Rafveita Reyðarfjarðar lét gera á sínum vegum nýja áætlun um virkjun Lagarfoss á árunum 1964–1965, sem Ásgeir Sæmundsson vann, og varð sú áætlun til þess að vekja þetta mál upp að nýju og hefur orðið grundvöllur þeirra áætlana og rannsókna, sem síðan hafa verið gerðar og fyrirhugaðar framkvæmdir byggjast á. Rafmagnsveita Reyðarfjarðar er ekki stórt fyrirtæki, en rekstur þess hefur gengið vel. En hér sem annars staðar er orkuþörfin vaxandi. Þess vegna er þessi málaleitun fram borin í öruggri trú á gildi virkjunar í Lagarfossi fyrir raforkunotendur á Austurlandi. Við erum þeirrar skoðunar, að samvinna ríkis og sveitarfélaga um slíkt fyrirtæki hafi gefið það góða raun, að ástæða sé til þess að stuðla að þeirri þróun varðandi Lagarfossvirkjun. Verði þessari málaleitan vel tekið, sem við vonumst fastlega eftir, munu aðrar hliðar málsins svo sem stærð, eignarhluti og fjárhagshlið ræddar síðar. Svar óskast við fyrstu þóknanlega hentugleika. Virðingarfyllst Rafveita Reyðarfjarðar, Sigfús Guðlaugsson Guðjón Þórarinsson. Afrit af þessu bréfi mun hafa verið sent Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi. Þessu bréfi hefur rn. svarað og gert Rafmagnsveitu Reyðarfjarðar grein fyrir, að rn. muni vekja athygli á málinu hjá þeirri þn., sem fær málið til meðferðar. Ég hef bæði viljað greina frá þessu bréfi og eins því, sem ég vitnaði til um smárafveitur og forgöngu sveitarfélaga í raforkumálum, sem fram kom í erindi Steingríms Jónssonar, fyrrv. rafmagnsstjóra hér í Reykjavík, vegna þess að mér finnst, að það eigi allt að koma til athugunar í umræðum um málið, og höfuðmál er það, hvort samkomulag eða góð samstaða skapast, þegar í slíkar virkjanir er ráðizt, hver sem hefur með höndum virkjanirnar að lokum, og hvort hægt er að forða sér frá árekstrum, sem illu heilli hafa sums staðar annars staðar gert vart við sig. Ég vil mega vænta þess, að þessu frv. verði vel tekið, og vil leyfa mér að lokum að óska þess, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna framkomu þessa frv. um virkjun í Lagarfljóti, og ég vil taka undir þær óskir hæstv. ráðh., að málið fái góðar undirtektir, og sérstaklega vil ég vona, að það fái nú betri undirtektir en frv. mitt, sem ég flutti hér 1966 um virkjun í Lagarfljóti, sem einnig var um skipulagsbreytingu í raforkumálum Austurlands. Ég vil einnig taka undir eða minna á og ítreka það, sem hæstv. ráðh. lýsti, að fram hefði komið málaleitun frá Rafveitu Reyðarfjarðar um þátttöku í þessari fyrirhuguðu virkjun - um eignaraðild, og ég vil alveg sérstaklega beina því til hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, að athuga þá hlið málsins mjög vandlega. Ég veit, að það er yfirleitt hv. þdm. kunnugt, að ég hef eindregið verið þeirrar skoðunar, að raforkumálin þyrftu að komast sem mest í hendur sveitarfélaga og heimaaðila, og það er einmitt þess vegna, sem ég legg áherzlu á það, að þetta mál verði vandlega athugað frá því sjónarmiði núna við meðferð málsins. Svo sem frv. ber með sér, er hér gert ráð fyrir lántökuheimild að upphæð um 180 millj. kr., og mér skilst, að þá sé miðað við þær áætlanir, sem nú eru helzt fyrir hendi um kostnað við þetta fyrsta stig virkjunarinnar. Nú þykir mér það að vísu heldur galli, að það er ekki nein áætlun, sem fylgir þessu máli, og ég hef verið að reyna að kynna mér það ögn, hvernig hún liti út - sú áætlun, sem þetta frv. er miðað við. Það hefur verið upplýst, að m. a. væri gert ráð fyrir 22 millj. kr. í línu frá Lagarfossi í Egilsstaði. Ég hef rætt þetta oft við ýmsa rafmagnssérfræðinga, og þeir hafa verið þeirrar skoðunar, að það væri í fyrstu hægt að komast af með miklu minna fjármagn í þessu skyni. Þetta muni vera miðað við 60 kílóvolta línu, en til að byrja með mundi nægja að hafa 30 kílóvolta línu. Ég bendi á þetta, vegna þess að ég álít, að það séu ýmis atriði í undirbúningi málsins enn, sem þurfi að taka til nánari athugunar. Enn fremur verð ég að segja, að það stærðarmark, sem hér er sett - um 8 þús. hestöfl - í orkuverinu, virðist mér vera of lágt. Það er að vísu rétt, að það er gert ráð fyrir því, að í byrjun sé orkuverið ekki stærra, og þá er talað um rennslisvirkjun, en ég vænti nú, að það sé flestum ljóst, að gildi Lagarfossvirkjunar og þessi mikla hagkvæmni, sem er í orkuveri eins og þar, er einmitt bundin við miðlunina, sem er í uppistöðunni í Lagarfljótinu sjálfu. Þess vegna hlýtur miðlunin að koma í beinu framhaldi af þessari byrjunarframkvæmd. Og þá er spurningin, hvort það sé ekki skynsamlegra að líta strax á hana einnig og miða stærð heimildarinnar eða hestaflatöluna við það. Á þetta vildi ég einnig benda nú strax við 1. umr. málsins. Það er í raun og veru fleira - svona eftir því sem ég hef komizt næst - í tilhögun, sem mér sýnist orka tvímælis. Ég vil gjarnan, að það komi hér fram, að allt frá því, að ég fór að undirbúa frv. mitt 1966, hef ég beitt mér fyrir, að nokkrir sérfróðir menn í virkjunarmálum könnuðu þetta mál, gerðu áætlun um virkjun og skiluðu slíkri skýrslu. Það var gert á verkfræðistofu Stefáns Ólafssonar, og áætlunin var unnin með honum af þeim Jóhanni Indriðasyni rafmagnsverkfræðingi og Ásgeiri Sæmundssyni tæknifræðingi. Og ég þori að fullyrða það, að sú vinna hafði mjög mikla þýðingu í því að koma þessu máli á hagkvæmara stig og hafði mikil áhrif á framvindu málsins. Ég vil aðeins minna einnig á það nú, að samkv. útreikningi, sem framkvæmdur var af Ásgeiri Sæmundssyni - s. l. vetur að vísu og miðað við áætlun á virkjunarframkvæmdinni, sem var gerð, þegar verðlag var lægra en nú er - þá var áætlað verð á mannvirkinu um 160 millj. kr. og þá miðað við stíflu og orkuver, sem var um 8 þús. kw. eða um 8 mw. En það var eiginlega sú stærð, sem virtist nýta bezt þá miðlun, sem þarna gat verið fyrir hendi í meðalrennslisári. Miðað við þessar tölur - þessa orkuframleiðslumöguleika - varð útkoman sú, að kwst. kostaði aðeins um 22.3 aura eða um einum eyri meira en við hina hagstæðu orkuframleiðslu við fullvirkjun í Búrfelli. Ég vil gjarnan, að þetta komi hér fram til að undirstrika það, hversu hér er um sérstaklega hagstæða raforkuframleiðslu að ræða. En ég stóð upp til þess að fagna framkomu þessa frv. og til þess að leggja áherzlu á það, að í umræðum um málið verði vandlega athuguð málaleitun Rafveitu Reyðarfjarðar og þátttaka frá upphafi hjá sveitarfélögum á Austurlandi í virkjun í Lagarfljóti.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að þetta frv. er komið fram og stuðningi mínum eindregnum við það. Það, sem er þó þýðingarmest við þetta frv., er, að á bak við það liggur ákvörðun ríkisstj. um að ráðast í Lagarfossvirkjunina og að byrjað er nú þegar á undirbúningsframkvæmdum. Það er í l. áður heimild til þess að virkja Lagarfoss - öðruvísi þó en hér er farið fram á. Meiningin með þessu frv. er sýnilega að fá hjá Alþ. heimildir til þess að framkvæma Lagarfossvirkjunina á þann hátt, sem ráðh. hefur nú í raun og veru tekið ákvörðun um, og öllum er kunnugt, að byrjað er á framkvæmdum. Það er gert ráð fyrir, að fyrst verði einvörðungu um rennslisvirkjun að ræða, en með stækkunarmöguleikum eins og greinilega var tekið fram hjá hæstv. ráðh. Það er álitið, að það muni fást mjög hagstætt raforkuverð í Lagarfossvirkjuninni, og stækkunarmöguleikar eru verulegir, þannig að þarna ætti að geta verið um sívaxandi raforkunotkun og framleiðslu að ræða á þessu svæði. M. a. vonar maður, að þess verði ekki langt að bíða, að þarna verði um verulega notkun á raforku að ræða til hitunar. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja hér aðdraganda þessa máls. Það er áratugagamalt baráttumál Austfirðinga að fá Lagarfoss virkjaðan, en fram að þessu hafa raforkuyfirvöld - einkanlega þau tæknilegu - ætíð talið, að orkunotkun á Austurlandi væri ekki nógu mikil til þess að réttlæta byrjunarvirkjun í Lagarfossi. En nú er viðhorfið breytt að því leyti, að stjórn Rafmagnsveitna ríkisins hefur lagt til við hæstv. ráðh., eins og fskj. með frv. ber með sér, að Lagarfoss verði virkjaður, og á því hefur hæstv. ráðh. góðu heilli byggt sína afstöðu í málinu, sem er sérstök ástæða til þess að fagna, eins og ég tók fram áðan. Það eru margir, sem hafa komið við sögu í þessu verki, og þm. Austf. hafa staðið vel saman - það er ánægjulegt að minnast þess - í því að reyna að fá fram ákvörðun um virkjun Lagarfoss og hafa ástæðu til þess að gleðjast sameiginlega yfir því, að málið er komið á þetta stig. Enn fremur er nauðsynlegt að minnast þess, að sveitarstjórnasambandið á Austurlandi hefur lagt mjög mikla vinnu í þetta mál og orðið að stórfelldu liði - og ekki síður fulltrúar Austurlands í raforkunefndinni, sem starfaði að þessu máli og hæstv. ráðh. minntist á hér áðan. Sjálfsagt er að íhuga hleypidómalaust það bréf, sem komið hefur frá Rafveitu Reyðarfjarðar, sem hæstv. ráðh. vék að, og kynna sér viðhorf Austfirðinga í því máli, og ég geri ráð fyrir, að sveitarstjórnasambandið geti sagt hug þeirra í því, þannig að það þurfi ekki að tefja málið að komast eftir því, hvernig viðhorf manna er varðandi rekstraraðilann að virkjuninni. En ég legg megináherzlu á, að það verði ekki farið inn á neinar þær leiðir í sambandi við þetta mál, sem tefja það á einn eða annan hátt. Aðalatriðið er, að hægt sé að fylgja fram með fullum hraða þeim ákvörðunum, sem teknar hafa verið af hæstv. ríkisstj. - sem sé sameinast um að beita sér fyrir þessu mikla hagsmunamáli Austfirðinga, og á það vil ég leggja höfuðáherzlu, að haldið verði áfram með sem mestum hraða.



Herra forseti. Ég vil taka hér undir með öðrum þm. af Austurlandi og fagna því, að þetta frv. um virkjun Lagarfoss er lagt hér fyrir Alþ. og að ríkisstj. skuli hafa tekið ákvörðun um það, að ráðizt verði í þá virkjun, sem frv. fjallar um. Það er, eins og hér hefur verið sagt, um gamalt baráttumál Austfirðinga að ræða. Það er rétt, að við þm. Austf. höfum allir í mörg ár klifað á því við stjórnvöld og yfirmenn í raforkumálum, að það væri orðin knýjandi nauðsyn á því að ráðast í þessa virkjun, en því miður hefur okkar sókn gengið grátlega seint. Það hefur sem sé farið þannig allan þennan langa tíma, að alltaf hefur verið talað um nýja og nýja athugun, og það hafa verið skipaðar margar nefndir, málið dregizt og raforkuþörf Austfirðinga hefur verið leyst með síauknum dísilvélakosti. En nú er þessu tímabili lokið, og það liggur fyrir að taka hér formlegar ákvarðanir um það á Alþ., að ráðizt verði í virkjun Lagarfoss, þó að þar sé að vísu aðeins um byrjunarframkvæmd að ræða. Það er út af fyrir sig fagnaðarefni, að þessum áfanga er þó náð. Ég vil fyrir mitt leyti leggja áherzlu á það, að um leið og ráðizt er í virkjun Lagarfoss, þá verður að hafa það í huga, að það þarf jafnhliða að gera ráðstafanir í þá átt að nýta þá miklu möguleika, sem þar skapast. Það má ekki við það una, að raforkunotkun á Austurlandi verði aðeins bundin við það stig, sem hún er á nú. Þarna er auðvitað um gífurlega mikla möguleika að ræða til að auka hagkvæmari raforkunotkun. Það er býsna athyglisvert í þessu sambandi, sem fram kemur í grg. þessa frv. og staðfestir það, sem við þm. Austf. höfum æðioft drepið á í viðræðum okkar við yfirvöld raforkumála, að það er ekkert um það að villast, að vegna ástandsins, sem við höfum búið við í raforkumálum, hefur raforkunotkun ekki verið með eðlilegum hætti í þessum fjórðungi. Í grg., sem fylgir þessu frv., segir m. a. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Að tekinni þeirri grundvallarákvörðun, sem hér um ræðir,“ - þ. e. um það að ráðast í virkjun Lagarfoss - „myndu Rafmagnsveitur ríkisins stefna að sem hagfelldastri uppbyggingu orkumarkaðar á Austurlandi með hliðsjón af væntanlegum innsetningartíma virkjunar og með tilliti til hagsmuna orkunotenda.“ Ég þarf ekki að lesa meira. Í þessu felst bein viðurkenning á því, að þegar hér verður um orku að ræða frá vatnsvirkjun, þá telja raforkuyfirvöld fyrst ástæðu til þess að fara að beita sér að hagkvæmari notkun raforkunnar. Menn viðurkenna það, að auðvitað hefur heildarreksturinn verið í því formi, að allt væri miðað við það, að menn notuðu eins litla raforku og hægt væri að komast af með, af því að hún væri óheyrilega dýr. Það þarf auðvitað að miða við það t. d., að ráðizt verði almennt í upphitun húsa með raforku á Austurlandi, þegar ný virkjun er komin í gagnið. Það þarf vitanlega að reikna með því, að það verði um verulegt framhald að ræða á nýjum verksmiðjurekstri og að þó nokkuð af verksmiðjurekstri, sem fyrir er á Austurlandi, verði raunverulega tengdur við orkuveitusvæðið auk þess, sem það hlýtur vitanlega að skapast á Austurlandi aðstaða til fjölbreyttari iðnrekstrar en þar er nú. Í sambandi við þetta frv. hefur verið á það minnzt hér í umr., að það kæmi til athugunar að íhuga nokkru betur eignar- og rekstraraðild að hinni nýju virkjun á Austurlandi. M. a. hefur verið lesið hér upp bréf frá einni lítilli rafveitu á Austurlandi, rafveitunni á Reyðarfirði, þar sem þess er farið á leit, að sú rafveita geti e. t. v. orðið eignaraðili að þessari virkjun. Og hv. 3. þm. Austf., Jónas Pétursson, lagði hér einnig á það áherzlu í sinni ræðu, að hann teldi, að það þyrfti að athuga sérstaklega um þessa hlið málsins. Í sambandi við þetta vil ég fyrir mitt leyti leggja áherzlu á það, að það verði án frekari tafa af nýjum og nýjum athugunum ráðizt í að gera þá virkjun, sem gert er ráð fyrir með þessu frv., og á þeim grundvelli, sem miðað er við í frv. Ef menn teldu það síðar hagkvæmara, að Austfirðingar, sveitarfélög á Austurlandi, yrðu aðilar að Austurlandsveitu með ríkinu, þá er vitanlega hægt að breyta þar um rekstrar- og eignaraðild, þó að Lagarfossvirkjun væri komin upp. Það er til allmikið rafveitukerfi á Austurlandi nú þegar, og hér yrði því ekki aðeins um það að ræða að breyta um eignaraðild frá því, sem er markað í þessu frv., að Lagarfossvirkjun, heldur á veitukerfinu í heild. Þetta mál hefur verið allmikið til umræðu meðal Austfirðinga, og menn hafa vitanlega rekið sig á það, að það er hægara sagt en gert að ætla að breyta því eignar- og rekstrarformi, sem þarna hefur verið byggt upp, og taka þar upp nýtt form. Þar koma upp margvísleg vandamál, sem eru þess eðlis, að eigi að fara að athuga um það að greiða úr þeim vandamálum og ljúka þeim öllum á viðunandi hátt, þá er ósköp hætt við því, að það dragist að ráðast í Lagarfossvirkjun í nokkur ár enn. Ég álít því, að það sé mest í samræmi við þær samþykktir, sem Austfirðingar almennt hafa gert í þessu máli, og í samræmi við vilja þeirra, að ráðizt verði í Lagarfossvirkjun samkv. þessu frv., og ríkið, sem hefur þegar tekið í sínar hendur svo að segja öll raforkumálin á Austurlandi, framkvæmi þessa virkjun. Síðar verði athugað um það, ef menn óska sérstaklega eftir því að breyta þarna eignar- og rekstraraðild frá því, sem nú er. þetta vil ég fyrir mitt leyti leggja höfuðáherzlu, því að samkv. þessu frv. er við það miðað, að hin nýja Lagarfossvirkjun verði tekin í notkun að tveimur árum liðnum eða í lok ársins 1972. Það má því ekki verða hér neinn dráttur á framkvæmdum. Það þarf að ráðast í framkvæmdirnar strax og vinna að þeim alveg ósleitilega, ef á að ná þessu marki. Ég vil vænta þess, að þeir aðilar, sem kunna að hafa skoðun á því, að annað rekstrarform en það, sem við höfum búið við í þessum efnum, væri heppilegra, geri ekkert, sem gæti orðið til þess að tefja framkvæmdir í málinu. En í þessum efnum vil ég segja það, að ég tel, að í þessum efnum sé orðin brýn nauðsyn á því, að núverandi lög um Rafmagnsveitur ríkisins séu tekin til endurskoðunar. Það er mín skoðun, að verði það form ríkjandi áfram, að Rafmagnsveitur ríkisins eigi og reki orkuverin á Austurlandi og aðaldreifiveitur á því svæði, þá sé nauðsynlegt í þeim fjórðungi og auðvitað alveg eins í öðrum fjórðungum, þar sem svipað stendur á, að koma því þannig fyrir, að samtök heimamanna, t. d. samband sveitarstjórnanna á Austurlandi hafi aðstöðu til þess að vera virkir þátttakendur í stjórn fyrirtækisins á sínu svæði, hafi rétt til þess að tilnefna fulltrúa í stjórn og hafi þannig aðstöðu til þess að hafa veruleg áhrif á rekstur fyrirtækisins. Eðlilega mundi yfirstjórn raforkumála áskilja sér rétt til þess að ráða því, hvort ráðizt væri í meiri háttar nýjar framkvæmdir eða meiri háttar breytingar eða ekki, en undir rekstrarstjórnina mundu að sjálfsögðu falla margþætt viðfangsefni, sem upp koma á hverjum tíma í rekstri slíks fyrirtækis sem rafveitustjórnarinnar fyrir allt Austurland. Ég tel, að það sé mikil þörf á því að. gera breytingar á gildandi l. að þessu leyti, en hitt er ég ekki eins viss um fyrir mitt leyti, að það sé hin æskilega stefna að margdeila upp Rafmagnsveitum ríkisins í ótalmargar smærri héraðs- eða sveitaveitur. Það er að vísu rétt, að það koma að sjálfsögðu gjarnan fram hjá fólkinu úti á landi, þegar því þykir, að seint gangi að sannfæra forystumenn suður í Reykjavík, sem hafa yfirstjórn á þýðingarmiklum framkvæmdamálum, kröfur um það, að bezt væri að slíta þetta allt í sundur og hafa þar einir og sjálfir með málin að gera. Þetta er ekkert sérstakt með raforkumál. Þetta kemur í ljós í flestöllum málaflokkum, þar sem reynir verulega á hagsmunaaðstöðu fólksins á hinum ýmsu stöðum. Þetta gæti t. d. átt við í sambandi við skóla- og fræðslumál og fjöldamörg önnur. Það ríkir þar ekki fullkomið samkomulag um það, hvernig yfirstjórnin er á þeim málum. En menn munu reka sig á það, að það mundu einnig fylgja því margvísleg vandkvæði, ef þessu yrði öllu deilt upp í smáhverfi eða smástjórnir og yfirstjórnin væri harla lítil. En aðalatriðið í þessu máli tel ég þó vera það, að það þurfi að hefjast handa nú þegar um virkjun þá í Lagarfossi, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Það hefur enginn aðstæður til þess að ráðast í hana, eins og sakir standa, nema Rafmagnsveitur ríkisins, eins og gert er ráð fyrir í frv., og ríkið verður að útvega það fjármagn, sem til þarf. Ef til þess á að koma að breyta eignar- og rekstrarforminu á rafmagnsveitunum fyrir austan, þá getur það orðið eigi að síður á eftir, þegar Lagarfossvirkjun er orðin að veruleika, en það þarf ekki að fara að togast á um það atriði nú og setja þar með þessa framkvæmd í hættu eða eiga það á hættu, að hún dragist enn úr hömlu. Nógur er drátturinn, sem orðinn er og nóg er það tap, sem orðið hefur af þeim drætti. Ég mun svo styðja að því, eins og ég get, að þetta frv. fái fljóta afgreiðslu í þinginu.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð vegna ræðu hv. síðasta ræðumanns, 4. þm. Austf. Hann virtist óttast það, að það kynni að tefja eitthvað málið, ef þessi málaleitun Reyðfirðinga yrði tekin til athugunar í n., en ég óttast það alls ekki, og ég veit, að það dettur engum í hug, að ég eða þeir á Reyðarfirði hafi löngun til þess að tefja frekar en orðið er fyrir þeim framkvæmdum, sem þarna eru fyrirhugaðar. En mér þótti hins vegar vænt um að heyra það í hans ræðu síðar, að hann viðurkennir þau rök, sem raunverulega liggja á bak við það mál, sem ég hef hér flutt og lýsir skoðun mjög margra sveitarfélaga, virðist meira að segja vera yfirlýst skoðun t. d. Sambands ísl. sveitarfélaga, þ. e. að einmitt raforkumálin eigi að vera í höndum samtaka þeirra. Það er alveg rétt, að ein ástæðan er áreiðanlega sú, að almenningi er farið að skiljast þetta, og hann verður var við ýmsa vankanta á því fyrirkomulagi, sem nú er, eins og t. d. það, að það skuli ekki vera hægt að fá heimtaug í eitt einasta hús, hvar sem er á landinu, nema með því að leita samþykkis yfirvalda á Laugavegi 118 í Reykjavík. Ég vil aðeins nefna þetta. Þetta mál þurfti hins vegar ekki að koma sérstaklega við sögu í athugun á eignaraðild að Lagarfossvirkjun. Og það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að vitanlega er það mál ekki úr sögunni, þ. e. athugunin á skipulagsbreytingu í raforkumálum yfirleitt, þó að þetta frv. nái fram að ganga í því formi, sem það er núna. En hitt vil ég enn leggja áherzlu á, að þessi málaleitun Reyðfirðinga verði vandlega athuguð.



Herra forseti. Hv. þm. Austf. hafa nú, sem vonlegt er, Íýst yfir ánægju sinni með framkomið frv. um virkjun Lagarfoss, sem hér er til umr. Það er vissulega ástæða til þess fyrir aðra þm. að samfagna þm. þessa landshluta vegna frv., því að framfaramál eins og rafvirkjanir eða vatnsaflsvirkjanir héraðanna eru vissulega þess eðlis, að þau eiga ekki að vera pólitískt bitbein hvorki hér á Alþ. né annars staðar. En það eru fleiri landshlutar en Austfirðir, sem hafa þörf fyrir aukna raforku, og á Vestfjörðum hagar að mörgu leyti svipað til með raforkuna eins og á Austfjörðum. Þar var á sínum tíma ráðizt í tiltölulega litla vatnsaflsvirkjun á vegum Rafmagnsveitna ríkisins. Þar voru að vísu fyrir nokkur orkuver, en nú er svo komið, að rafmagnsframleiðslan á Vestfjörðum fer að verulegu leyti fram með dísilvélum. Ég vil þess vegna nota þetta tækifæri til að beina þeirri fsp. til hæstv. ráðh., hvort hann geti gefið upplýsingar um það hér á þessum stað, hvað líði undirbúningi að auknum virkjunum fyrir Vestfirði. Eins og kunnugt er, þá er aðalvatnsaflsvirkjunin, sem Rafmagnsveitur ríkisins eiga og reka, í Arnarfirði, við Mjólká, og þar eru miklir og margvíslegir möguleikar til þess að auka rafmagnsframleiðsluna. Mér er kunnugt um, að það hafa verið gerðar á þessu ýmsar athuganir, og munu þær enn vera í gangi, en mér er ekki kunnugt um, að ákvörðun hafi verið tekin um neina viðbót þar að öðru leyti en því, að fyrirhugað er að gera þar stíflu við Langavatn á næsta ári til þess að auka vatnsmiðlun við Mjólkárvirkjun. Þetta mun út af fyrir sig vera til bóta, því að það mundi þá e. t. v. draga nokkuð úr þörfinni á rafmagnsframleiðslu með olíu, en þetta er ekki nægilegt. Það er svo komið á Vestfjörðum, þar sem mjög mikil framleiðsla er á fiskafurðum í frystihúsum svo að segja í hverjum firði, að það háir framleiðslunni, að frystihúsin verða að stöðva vélarnar um mesta álagstímann, af því að rafmagnið er ekki nóg. Ég geri alveg ráð fyrir, að þm. Vestf. eigi eftir að hreyfa þessu máli frekar á þessu þingi. Þarna er orðið um mikla og brýna þörf að ræða. En um leið og ég óska þm. Austf. og Austfirðingum öllum til hamingju með þennan árangur, sem þeir hafa nú náð í sínum virkjunarmálum, þá vil ég nota þetta tækifæri til að spyrja hæstv. ráðh., hvort hann geti gefið nokkrar upplýsingar hér um fyrirhugaðar virkjunarframkvæmdir fyrir Vestfirði.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. góðar undirtektir undir þetta frv. Hjá hv. 3. þm. Austf. kom fram, að hann saknaði þess, að áætlun fylgdi ekki með frv. um virkjunina, en sannleikurinn er sá, að ég taldi heppilegra - og það var okkar skoðun í iðnrn. - að ítarlegar væri unnið að henni, en að sjálfsögðu yrði þn. gerð grein fyrir þeim málum. Það verður lögð áherzla á að hraða þessum málum, eins og verða má, því að öðruvísi er ekki hægt að ná því marki, að innsetningartími verði sá, sem hér er gert ráð fyrir og vikið er að í grg. frv. Um bæði það og annað þarf n. að hafa samráð við rn. og Orkumálastofnunina, og það væri auðvitað fengur í því að geta fengið þá áætlun, sem fyrir liggur, þegar n. er reiðubúin til að skila áliti sínu - við fyrstu hentugleika - með nál., þannig að það geti einnig orðið öðrum þm. kunnugt og skjalfest hér í þinginu. Ég vil aðeins segja það út af ræðu hv. 4. þm. Austf. - sem var mjög velviljuð í þessu máli - þar sem hann vék að eignaraðildinni, að ég tel alveg óþarfa að óttast nokkuð það, að hugmyndir um víðtækari þátttöku í eign og rekstri fyrirtækisins muni nokkuð tefja fyrir því nú. Ég hef sjálfur tekið þá ákvörðun að leggja fram frv. um, að ríkisstj. sé heimilt að fela Rafmagnsveitum ríkisins að virkja Lagarfoss á Fljótsdalshéraði. Hins vegar fannst mér skylt að gera grein fyrir þeim áhuga, sem fram hafði komið um einhvers konar þátttöku aðila fyrir austan í þessu máli, og ég hygg, að það eigi ekki að hafa nein áhrif á framgang málsins nú. Ég get verið alveg sammála hv. þm. um, að það væri ástæða til þess að huga að endurskoðun á lagaákvæðunum um Rafmagnsveitur ríkisins, því að það er rétt, að það er hægt að hugsa sér aðild með öðrum hætti en venjulega er skilið með eignaraðild. Og almennt held ég, að það gæti verið mjög til góðs, að héruðin væru ríkari þátttakendur í rafvirkjunum og rafveitum, jafnvel þótt á vissum sviðum verði ekki hægt að gera kröfur til þeirra á þann hátt, að þau komi til jafns við ríkið með eignarhluta. En auðvitað er líka hægt að kalla það eignaraðild. Það fer þá aðeins eftir því, hvað eignarhlutinn er mikill hjá viðkomandi aðilum og að þeim sé ekki ofvaxið að gerast eignaraðilar. En við skulum leiða hjá okkur að gera því skóna, að þessar hugmyndir, sem geta leitt til góðs bæði á Austfjörðum og annars staðar og kannske til endurskoðunar löggjafarinnar, eins og vikið er að, þurfi á nokkurn hátt að tefja fyrir framkvæmd þessa máls. Ég get vel nefnt það hér, að það standa yfir viðræður nú um eignaraðild Húsavíkurkaupstaðar á Laxárvirkjun og ég hef verið því hlynntur og jafnvel vakið athygli á viðtækari eignaraðild á Laxárvirkjun, þ. e. að sýslufélög eða hreppsfélög bæði í Þingeyjarsýslu og Eyjafjarðarsýslu gætu fengið með einhverjum hætti aðild að þessari virkjun. Ég hef ótvírætt látið í ljósi þessa skoðun mína, af því að það er ástæða til þess að ætla, að ýmislegt hefði farið betur með slíkri aðild í hvaða formi, sem hún hefði orðið frá upphafi, en raun hefur orðið á í seinni tíð með það fyrirkomulag, sem haft hefur verið, án þess að ég vilji frekar víkja að þeim málum. En ég vil þó segja það, að að svo miklu leyti, sem það kemur í minn hlut, að taka einhverja ákvörðun um eignaraðild t. d. Húsavíkur að Laxárvirkjun, þá er það í mínum huga að vera síður en svo kröfuharður að gera sér ljóst, að framlög og fjármunir geri þeim þessa eignaraðild ekki færa, og ég get einnig sagt, að af hálfu meðlima - stjórnarmeðlima Laxárvirkjunarinnar - eru uppi sömu skoðanir, og ég hef trú á því, að það náist gott samkomulag um þessa eignaraðild, viðbótareignaraðild í þeirri virkjun, sem ekki geti orðið til annars en góðs. Ég vil láta þess getið í sambandi við þetta mál, að ég vék að smávirkjunum og nauðsyn þeirra í upphafi máls míns í þessum umræðum. Þá vil ég einnig minna á það, að í yfirlýsingu af hálfu ríkisstj., sem ég flutti hér ekki alls fyrir löngu, vék ég að því einnig, að það væru í athugun virkjunarmöguleikar fyrir Norðurlandskjördæmi vestra. Ég hafði gert mér vissar vonir um það að geta lagt strax i byrjun þings fyrir ákveðnar till. um virkjun á því svæði, en það þurfti að athuga málið nánar. En ég geri mér vonir um að geta lagt fyrir þetta þing frv. til l. um virkjunarframkvæmdir á þessu svæði, Norðurl. v., sem stendur illa að vígi í raforkumálunum. Rétt er, að menn viti, að við Andakílsárvirkjun er verið að framkvæma verulega stækkun með kaupum á nýrri vél og bæta við inntaki, sem gert var ráð fyrir strax í upphafi. Þar er um verulega stækkun að ræða á þessari héraðsveitu. Ég held, að afköst þeirrar virkjunar verði tvöfölduð, eða um það bil, þegar þeirri framkvæmd er lokið. Varðandi fsp. hv. 5. þm. Vestf. um, hvort ég gæti hér gefið yfirlýsingar um fyrirhugaðar virkjunarframkvæmdir á Vestfjörðum, þá vil ég nú leiða það hjá mér. Ég hef ekki það mikinn kunnugleika á því án frekari undirbúnings. Ég vil aðeins segja það, að þar er um vissar virkjunarframkvæmdir að ræða, þ. e. stækkanir á virkjunum, sem fyrir eru, og ný virkjun gæti verið á döfinni. Ég hefði ástæðu til þess að fjalla svolítið um þau mál í haust og ræða þau við aðila, fyrirsvarsmenn þeirra mála og rafveitunefndir á Vestfjörðum, þegar ég væri þar á ferðinni. Ég held, að það gæti verið heppilegt - einkum og sér í lagi þar sem þm. vék að því, að þeir mundu hugleiða þessi mál, þm. Vestf. - að ég hlutaðist til um, að rn. léti þeim í té yfirlit yfir það, hvernig þessi mál standa nú og hvað er á döfinni. Ég gæti vísað þeim á það að hafa samband við rn., en það getur verið þeim þægilegra, og ég skal hlutast til um það, að þm. Vestf. fái sérstaka grg. um það, hvernig þessi mál standa nú og hvernig horfur eru alveg á næstunni á Vestfjörðum. Ég vil aðeins í því sambandi láta þess getið, að við erum að ljúka rafvæðingaráætlun, eins og kunnugt er, gömlu rafvæðingaráætluninni, á þessu og næsta ári. Þar er töluvert komið til móts við þarfir Vestfjarða, sem eins og aðrir staðir, sem eru í miklu dreifbýli, hafa kannske ekki staðið eins vel að vígi og aðrir. Þeirri rafvæðingaráætlun á að ljúka í ár og á næsta ári, en það er þegar hafinn undirbúningur að nýrri rafvæðingaráætlun, sem ég hef vikið að hér áður í þinginu - nýrri rafvæðingaráætlun með það fyrir augum að leiða rafmagn frá samveitum á öll sveitabýli landsins eða rafvæða þau með öðrum hætti en tengingu við samveitur, þegar þess er kostur. Það er nú verið að afla haldgóðra upplýsinga - heildarupplýsinga - um, hvernig málin standa, og á grundvelli þeirra upplýsinga - þegar þær berast frá héruðunum, og hafa verið bornar saman við þær upplýsingar, sem þegar liggja fyrir - verður haldið áfram að vinna, og um það vil ég auðvitað hafa á hverjum tíma bæði samstarf og samráð við hv. þm. formlega og óformlega. En þá verður reynt að búa um hnútana þannig, að ný rafvæðingaráætlun geti verið tilbúin til þess að taka við, þar sem þeirri gömlu lýkur, en sú gamla var í því fólgin að rafvæða býlin, þar sem meðalvegalengd væri ekki meiri en 1½ km á milli bæja. Uppi eru raddir um það að fara í næsta skrefi upp í 2 km, en við höfum hneigzt að því ráði að taka málið í heild og reyna að gera okkur grein fyrir því, hvernig heildarrafvæðingunni verði Íokið. Á þeirri forsendu er unnið að þessari nýju rafvæðingaráætlun. Ég endurtek svo aðeins þakkir fyrir góðar undirtektir við málið. Ég vil leggja mikla áherzlu á það, að þn. starfi fljótt og vel í málinu og hún dragi það ekki að herja á bæði rn. og Orkustofnunina um allar þær frekari upplýsingar og áætlanir, sem hún telur þörf á í málinu, svo að það nái fljótt og greiðlega fram að ganga. Það gæti greitt fyrir framgangi málsins að hafa lokið afgreiðslu þess fremur fyrr en seinna á þinginu.



Herra forseti. Með þessu frv. er lagt til, að tíu tilgreindum einstaklingum verði veittur íslenzkur ríkisborgararéttur. Um einn þeirra, þann fyrsta í töluröðinni, gildir þó samkv. frv. það, að hann skuli öðlast réttinn 23. okt. 1971, en þá mun hann hafa fullnægt skilyrði um tímalengd búsetu í samræmi við þær reglur eða þau skilyrði allshn. beggja þd., sem vitnað er til í aths. með frv. Frv. um veitingu ríkisborgararéttar eru flutt á hverju þingi. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um þetta frv. Hv. þm. er kunnugt um þær reglur, sem allshn. þd. hafa sett sér, sem að sjálfsögðu þó ekki binda þær, þar sem rétturinn er veittur með lögum hverju sinni. En ég vil aðeins bæta því við, að í rn. eru til athugunar nokkrar umsóknir og berast e.t.v. fleiri, og ef að vanda lætur, má búast við því, að þn., sem um málið fjalla, muni þá fá till. um fleiri aðila til viðbótar þeim, sem þegar eru í frv. Ég legg svo til, hæstv. forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Landbrh. (Ingólfar Jónsson) : Herra forseti. Frv. þetta er flutt til staðfestingar á brbl., sem út voru gefin vegna verkfalls stýrimanna, vélstjóra, loftskeytamanna og bryta á íslenzkum farskipum. L. voru gefin út, eftir að verkfallið hafði staðið nokkurn tíma og mörg kaupskip voru bundin í höfninni. Frv. að þessum lögum var sniðið með það fyrir augum að gefa gerðardómnum, sem skipaður skyldi til þess að gera till. um og ákveða kjör þessara manna, svigrúm til þess að bæta kjör þeirra tiltölulega meira heldur en annarra, sem samizt hafði við í vinnudeilunum s.l. vor. Með l. var gert ráð fyrir því, að Hæstiréttur tilnefndi þrjá menn í gerðardóm, sem ákvæði fyrir 1. september 1970 um kaup og kjör stýrimanna, vélstjóra, loftskeytamanna og bryta á íslenzkum farskipum. Hæstiréttur kveður á um, hver hinna þriggja gerðardómsmanna skuli vera formaður dómsins. Gerðardómurinn setur sér starfsreglur, aflar sér af sjálfsdáðum nauðsynlegra gagna, og er rétt að krefjast skýrslna, munnlegra og skriflegra af einstökum mönnum og embættismönnum. Samkv. 2. gr. skal gerðardómurinn við ákvörðun kaups og kjara tilnefndra aðila taka til greina í úrskurði sínum kjarasamninga stýrimanna, vélstjóra, loftskeytamanna og bryta frá 22. maí 1969 auk launa- og kjarabreytinga, sem samið hefur verið um milli fulltrúa vinnuveitenda og stéttarfélaga í júní 1970 og gildandi kjarasamninga sambærilegra starfshópa, sem vinna í landi. Þau kjaraatriði, sem samkomulag hefur orðið um á sáttastigi málsins milli fulltrúa nefndra stétta og eigenda farskipa, skulu og tekin til greina í úrskurði gerðardómsins. Eins og þessi gr. er gerð, er gerðardómnum gefið svigrúm til þess að gera athuganir á kjörum yfirmanna á farskipum og gera samanburð á þeim við aðra starfshópa og leiðrétta þannig kjör yfirmanna á farskipum eftir því, sem ástæða þykir til umfram það, sem samizt hefur um við aðrar stéttir. Þá eru samúðarverkföll og önnur verkföll til þess að knýja fram aðra skipan mála bönnuð með lögum þessum. Ákvarðanir gerðardóms samkv. 1. gr. skulu, að því er varðar greiðslur farskipaeigenda til félaga í þeim starfsmannafélögum, sem um er að ræða í 3. gr., gilda frá gildistöku laga þessara. Að öðru leyti skulu samningar farskipaeigenda og nefndra starfsmannafélaga, dags. 22. maí 1969, að viðbættu 15% álagi á útborgað kaup, eins og það var 1. júní 1970, og fullum vísitölubótum, gilda þar til gerðardómur fellur. Lög þessi gilda til 31. desember 1970 nema nýir samningar hafi áður verið gerðir milli farskipaeigenda og Stýrimannafélags Íslands, Vélstjórafélags Íslands, Félags ísl. loftskeytamanna og Félags bryta. Úrskurður samkv. 1. gr. gildi til sama tíma. Eftir 30. nóv. 1970 er úrskurður gerðardóms uppsegjanlegur af hvorum aðila fyrir sig með eins mánaðar fyrirvara miðað við mánaðamót. Það var ekki gert ráð fyrir, að þessi lög giltu lengur, en til ársloka 1970 og var það með ráðum gert til þess að gefa þessum aðilum tækifæri til að átta sig á, hver staða þeirra væri. Yfirmenn á farskipum höfðu haldið því fram, að þeirra hlutur væri tiltölulega verri, en hann ætti að vera miðað við sjómenn og aðrar stéttir í þjóðfélaginu. Vélstjórar höfðu haldið því fram, að þeir væru verr launaðir en vélstjórar hjá Landsvirkjun, Áburðarverksmiðjunni, Sementsverksmiðjunni og Reykjavíkurborg. Nauðsynlegt var í þessum l. að gefa gerðardómnum svigrúm til þess að bera þetta saman. Gerðardómurinn hljóðar um það, að grunnkaup þessara manna hækki um 20% og breytingar á samningum og önnur hlunnindi, sem þeim eru veitt, er metið sem næst 10%. Þannig að þessir aðilar hafa fengið allt að 30% hækkun samkv. gerðardómnum. Farmenn á farskipum höfðu flestir sagt upp störfum og gert ráð fyrir því að ganga af skipunum 10. október. En farmenn á skipunum fóru að lögum og þeir héldu áfram að vinna, eftir að þessi lög voru gefin út. L. náðu þess vegna tilgangi sínum, komu í veg fyrir mikið tjón fyrir þjóðina í heild og fyrir skipafélögin. En þar sem ekki var gert ráð fyrir, að l. giltu lengur en til ársloka 1970 og farmönnum var samkv. þeim heimilt að segja upp samningum frá l. desember þessa árs, þá var eðlilegt, að allt væri gert, sem unnt væri, til þess að ná samningum við farmenn og það hefur tekizt. En það hefur tekizt með því að bæta allmiklu við það, sem gerðardómurinn úrskurðaði þessum aðilum til handa. Mér þykir rétt að rekja sögu málsins nokkuð og gera grein fyrir því, hvers vegna þessi lög voru út gefin, ef einhverjir skyldu ekki hafa það í fersku minni. Það mun kannske einhver segja hér á eftir, að þessi lög hafi verið alveg óþörf og það hafi sýnt sig, að það hafi verið teknir upp samningar við farmennina, þrátt fyrir þessi lög. En það sannar ekkert, að l. hafi verið óþörf, vegna þess að vegna l. fóru skipin úr höfn og hafa ekki stanzað síðan. En að rifja þetta mál upp með nokkrum orðum þykir mér, eðlilegt og minni á, að þegar slitnaði upp úr viðræðum í deilu útgerðar kaupskipanna og Stýrimannafélags Íslands, Vélstjórafélags Íslands, Félags ísl. loftskeytamanna og Félags bryta, kl. 23 þann 29. júní s.l. stóðu samningaviðræður þannig, að útgerðarmenn höfðu boðið almenna kauphækkun 15% auk ýmissa annarra breytinga á samningunum, sem metnar voru þannig, að alls námu kjarabætur allt að 24%. Kröfur stéttarfélaganna voru hins vegar óbreyttar samkv. fundarsamþykkt í félögunum 29. júní, en alls munu upphaflegar kröfur þeirra hafa numið um 100%, þ.á.m. 40% grunnkaupshækkun og 25% vaktaálag, sem er nýtt til sjós. Þegar fyrrgreindum sáttafundi lauk 29. júní, virtust menn, þar á meðal sáttasemjari, sammála um, að tilgangslaust væri að boða til annars sáttafundar, á meðan mál stæðu þannig, enda var það ekki gert. Verkfall yfirmanna hófst kl. 24 aðfaranótt 21. júní s.l. Það ber að hafa í huga, að verkfall verkamanna við Reykjavikurhöfn hafði þá staðið frá 27. maí til 19. júní. Um kostnað útgerðarfélaganna þarf ekki að deila. Þannig hefur forstjóri Eimskipafélags Íslands fullyrt, að verkfallið hafi kostað það félag 1 millj. kr. á dag, eftir að 9 skip frá félaginu höfðu verið stöðvuð daginn, sem l. voru gefin út. - 1 millj. á dag, sem verkfallið þá kostaði Eimskipafélag Íslands. Það má vera, að einhverjum hafi þrátt fyrir þetta fundizt óþarfi að ýta skipunum úr vör. Úrskurður gerðardóms þess, sem skipaður var samkv. l. nr. 75 1970, var kveðinn upp 22: ágúst s.l. Meginefni gerðardómsins var, að allt grunnkaup, sem í gildi var 1. júlí 1970, hækkaði um ca. 20%. Auk þess var vinnutími styttur úr 44 klukkustundum í 42 klukkustundir á viku. Ýmsar aðrar breytingar voru gerðar á fyrri samningum, mismunandi eftir stöðum á skipunum og stærð skipanna. Ekki mun farri lagi, að meðalhækkun samkv. gerðardómsúrskurðinum, þegar á öll kjör er litið, hafi numið allt að 30%. Samningar þeir, sem undirritaðir voru 15. þ. m., gilda til 1. október 1971, eins og flest allir kjarasamningar í landinu aðrir, en gerðardóminum mátti segja upp með eins mánaðar fyrirvara miðað við n.k. áramót, enda höfðu stéttarfélögin samþykkt að nota þá heimild. Meginbreytingarnar frá gerðardómskjörunum voru, að ýmsir kaupliðir voru færðir saman og allt grunnkaup hækkað um 15%. Vegna ýmissa formbreytinga á samningunum, svo sem að orlof er greitt af fleiri kaupliðum en áður, greiðslur í lífeyrissjóð koma af fleiri liðum vegna hækkaðs kaups, greiðslur fyrir ótekna frídaga hækka o.fl., verður heildarhækkunin rúmlega 20%. Þannig er forsaga þessa máls og þannig er niðurstaða dómsins. Út af fyrir sig er það ágætt, að samningar hafa nú tekizt um það, að vinnufriður verður a.m.k. til hausts 1971. Það hefur verið sagt, að yfirmenn á farskipunum hafi með þessum samningum fengið allt að 50% kauphækkun. Það mun vera rétt, að bein kauphækkun sé um 40% og hvað það er metið, sem er fram yfir í tilfærslum og öðrum hlunnindum, getur verið dálítið erfitt, en nokkurs virði mun það vera. En vélstjórar á skipunum hafa talið fram að þessu, að þeirra hlutur væri öllu lakari en vélstjóra, sem vinna í landi á vöktum. En með þessum samningum, hygg ég, að þeir séu komnir nokkuð upp fyrir þá. Yfirmenn á farskipum hafa yfirleitt talið, að það bil, sem ætti að vera á kjörum yfirmanna og undirmanna, hafi verið of lítið. Um það ætla ég ekki að dæma. En ég vil hins vegar segja það, að það er tæplega eðlilegt, að vélstjórar á farskipum, sem vinna fjarri heimili sínu, séu lægra launaðir en vélstjórar, sem vinna í landi. Ég veit, að hér hefur verið um mikla kauphækkun að ræða og það stóð á skipafélögunum að ganga að þessum samningum, en þau hafa gert það. Kannske geta þau komið við einhverri vinnuhagræðingu og unnið þetta upp með því móti. En slæmt væri það, ef .það þyrfti að hækka fragtirnar af þessum sökum. Það væri vitanlega miklu betra, ef hægt væri að spara á einhvern hátt í rekstrinum og komast hjá fragthækkunum af þessum sökum. Ég tel, herra forseti, ekki ástæðu til að svo stöddu að fjölyrða meira um þetta. Enda þótt þessi brbl. hafi lokið hlutverki sínu, þá er skylt að leggja þau fyrir hv. Alþ. og láta málið fara í n. Lengra þarf það raunverulega ekki að fara að þessu sinni, þar sem samningar hafa verið gerðir til mun lengri tíma en þessi lög ná til, en það efast enginn um, að l. náðu tilgangi sínum. Þau björguðu miklum verðmætum fyrir þjóðarbúið, þau komu í veg fyrir það, að Eimskipafélag Íslands þyrfti að borga í tap 1 millj. kr. á dag í langan tíma og önnur skipafélög þá í hlutfalli við það og þau hafa orðið til þess, að í framhaldi af þessum l. hafa tekizt samningar á milli skipafélaganna og farmannanna til eins árs eða til sama tíma og aðrar stéttir hafa samið um og það er það, sem hefur mikið að segja, að nú er vinnufriður fram undan a.m.k. í eitt ár.



Herra forseti. Það er orðinn árviss atburður, að lögð séu fyrir Alþ. frv. til staðfestingar á brbl., sem hafa verið gefin út í því skyni að afnema um tíma samningsrétt einstakra starfshópa í þjóðfélaginu. Á síðasta þingi var lagt fyrir frv., sem beindist að flugliðum, eins og menn muna. Hæstv. ríkisstj. hafði bannað flugliðum að heyja kjarabaráttu, sem hafði verið ákveðin og í staðinn skipað þeim með lögum að hætta við kjarabaráttuna og hlíta í staðinn úrskurði gerðardóms. Þegar það frv. var lagt fyrir þing í fyrra, vissu allir þm., að l. voru orðin pappírsplagg eintómt. Það stóð ekki snefill eftir af ákvæðum l. Flugliðar höfðu farið fram hjá ákvæðunum um bann við verföllum með því að veikjast allir í senn og upp úr því töldu flugfélögin ráðlegast að semja við flugmenn um allt aðra kosti en þá, sem gert var ráð fyrir í brbl. Það frv., sem hæstv. ríkisstj, lagði fyrir vegna þeirra í fyrra, var ómerkilegt pappírsplagg og ég vakti þá athygli á því við 1. umr., að það væri ósæmandi fyrir Alþ. að afgreiða slíkt mál frá sér. Engu að síður var því máli fylgt eftir til loka og Alþ. látið staðfesta það allt til enda. Hér liggur nú fyrir annað frv. af hliðstæðu tagi til staðfestingar á brbl., sem sett voru til þess að banna verkfall stýrimanna, vélstjóra, loftskeytamanna og bryta á íslenzkum farskipum. Ég held, að svo hafi hitzt á, að þessu frv. var dreift hér í þingsalnum sama daginn og yfirmenn á farskipunum höfðu hnekkt gersamlega ákvæðum þessara laga. Þessi brbl. höfðu tvíþættan tilgang: Í fyrsta lagi að banna verkföll og í öðru lagi að skipa gerðardóm og mæla fyrir um það, hvernig hann skyldi haga störfum sínum í einstökum atriðum. Báðum þessum atriðum hefur verið hnekkt gersamlega af farmönnum. Við skulum horfast í augu við það á raunsæjan hátt, að þeir hafa brotið í bága við ákvæðin um verkföll með þeirri einföldu aðferð að segja upp störfum langflestir. Og að sjálfsögðu hafa þeir haft samtök um það. Þeir hafa náð nýjum kjarasamningum, þar sem er um að ræða miklum mun hagstæðari kjör en þau, sem gerðardómurinn hafði kveðið upp. Eins og hæstv. ráðh. gat um hér áðan, mun úrskurður gerðardómsins hafa falið í sér um það bil 30% kjarabætur, en það, sem nú hefur verið samið um, eftir að farmenn hótuðu því að ganga allir í land, eða svo til allir, eru kjarabætur, sem nema 50-55%. Þetta frv. er þess vegna eins ómerkt pappírsplagg og það, sem okkur var boðið upp á í fyrra. Hins vegar er það lát á hæstv. ráðh. núna, að hann gaf það í skyn, að hann mundi sætta sig við, að málið yrði svæft í n. Hann fer ekki fram á meira í þetta skiptið. En ég held, að það sé alger óþarfi að vísa þessu máli til n. Ég held, að Alþ. eigi að hafa þá sjálfsvirðingu að neita að fjalla frekar um mál af þessu tagi. Við skulum gera okkur það ljóst, að atburðir eins og þessir, sem ég hef hér minnzt á, eru mikið alvörumál. Þjóðfélag okkar, þetta litla íslenzka þjóðfélag, er þannig gert, að ríkisvald og Alþ. hafa ekki mikil tæki til valdbeitingar gagnvart þegnunum, sem betur fer. Þess vegna verða Alþ. og stjórnvöld ævinlega að haga lagasetningu sinni þannig, að hún brjóti ekki í bága við réttlætisvitund manna. Ef það er ekki gert, þá fá slík mál ekki staðizt, jafnvel þótt þau fái meiri hl. hér á Alþ. En það er fullkomið alvörumál fyrir Alþ. og ríkisstj., ef lögum er hnekkt á þann hátt. Ef hér eru samþ. lög, sem ekki fá staðizt vegna þess að þau brjóta í bága við almenningsálit, þá hafa þau lög verið sett af lítilli eða engri fyrirhyggju og þá á að viðurkenna þá staðreynd umyrðalaust. Við eigum ekki að leika okkur að því ár eftir ár, að sett séu lög, sem ekki standast og ég vil sérstaklega vara þennan hæstv. ráðh. við því að halda áfram á þeirri braut, því að það hefur lent á honum ár eftir ár. að standa í slíkum athöfnum. Ég tel, að þær aðgerðir, sem framkvæmdar hafa verið, bæði á síðasta ári og eins í ár, til þess að hnekkja lagasetningu, sem skerðir samningsrétt manna, séu ákaflega mikilvægar fyrir verkalýðshreyfinguna í heild. Þær raddir hafa heyrzt á síðustu árum, að það væri ástæða til þess að takmarka vinnulöggjöfina og skerða réttindi verkafólks frá því, sem nú er. Og ég er ekki í neinum vafa um það, að tilburðir hæstv. ríkisstj. til þess að takmarka rétt einstakra starfshópa og það kannske starfshópa, sem ríkisstj. hélt, að nytu ekki neinnar. sérstakrar samúðar meðal almennings, voru tilraunir til þess að undirbúa almenna skerðingu á réttindum verkalýðsfélaga í landinu. Það vita allir, að þannig var komið gagnvart flugliðum og raunar gagnvart yfirmönnum á farskipum einnig, að samningsrétturinn hafði í verki verið af þeim tekinn, vegna þess að atvinnurekendur reiknuðu með því ævinlega, þegar kjarabarátta hófst, að ríkisstj. mundi leysa málin með lagasetningu. Ef annar aðili í kjaradeilu veit, að þannig verður að farið, þá mun hann ekki ganga til neinna raunverulegra samningsviðræðna. Þess vegna voru þessir hópar í rauninni gersamlega sviptir raunverulegum samningsrétti. Þessir hópar hafa hnekkt þessum árásum og eins og ég sagði áðan, þá tel ég það vera mikilsvert fyrir verkalýðshreyfinguna í heild. Ég held, að það geti ekki farið á milli mála, að ef atvinnurekendur hefðu, þegar deila yfirmanna á farskipum hófst, boðið eitthvað svipuð kjör og nú var. samið um, þá hefði ekki orðið sú kostnaðarsama stöðvun, sem hæstv. ráðh. var að tala um áðan. Auðvitað fylgir kostnaður kjaraátökum. Það vita allir. En ef við viljum hafa frelsi verkafólks til þess að semja um kjör sín, þá verðum við einnig að taka þann kostnað, sem af því hlýzt, ef átök verða um slík mál. Það er óhjákvæmilegt. Og raunar er kannske ástæða til þess að minna á það, að á sama tíma og þannig var staðið að kröfum yfirmanna á farskipum, þá gekk öllu greiðlegar fyrir Eimskipafélag Íslands að fá óhemjulega hækkun á farmgjöldum. Þar þurfti ekki að standa í neinni langvinnri stöðvun. Það gekk sjálfkrafa. En sem sagt: Ég vil leggja áherzlu á það, að ég tel, að Alþingi eigi að neita að fjalla um mál af þessu tagi, gersamlega ómerkt pappírsplagg, þar sem ekki stendur steinn yfir steini.



Herra forseti. Hv. þm., sem hér var að tala áðan, hækkaði róminn, þegar hann var að tala um þetta ómerkilega pappírsgagn, sem hann talar um, að hafi verið með öllu hnekkt og sé algerlega óþarft, þrátt fyrir það, að þessi lög hafi náð alveg tilætluðum tilgangi með því að stöðva verkfallið. Og þessi lög áttu ekki að gilda nema til ársloka þessa árs. Það var gengið út frá því með þessum lögum, að farmenn gætu sagt upp með mánaðar fyrirvara frá 1. desember. Nú hefur samizt um kaup og kjör til 1. oktáber 1971. Þess vegna er ástæðulaust að staðfesta þessi brbl. En það er jafnskylt að leggja þau fram hér í hv. Alþ. til 1. umr., um þau og láta málið ganga til n., en það er engin þörf á að láta það ganga gegnum þingið, af því að það hefur verið samið á milli deiluaðila um kaup og kjör til miklu lengri tíma heldur en þessi lög ná til. Og hv. þm. hefur setið það lengi á Alþ., að hann ætti að vita, hvernig þingsköpin eru og ekki tala um það, að það sé fyrir neðan virðingu þingsins að fjalla um mál eins og þetta. Það er ekki rétt, að þetta frv. hafi verið eða sé ónýtt pappírsgagn. Þetta frv. og þessi lög eru að því leyti til ólík l. um lausn á verkfalli flugliða í fyrra, að í þessu tilfelli liggja fyrir samningar á milli deiluaðila til lengri tíma en l. náðu til. En í hinu tilfellinu voru engir samningar. Þess vegna varð það frv. til l. um lausn á verkfalli flugliða látið ganga gegnum þingið og staðfest í báðum deildum hv. Alþ. Hv. þm. fullyrðir, að ef yfirmönnum á farskipum hefði verið boðið á s.l. vori það, sem samdist um nú, þá hefði verkfallið leyst. Hvað veit hann um þetta? Hverjar eru staðreyndirnar? Þegar síðasti sáttafundur hafði verið haldinn, þá héldu farmenn við sínar upphaflegu till., sem voru samþykktar á fundi í félögunum og voru um allt að 100% hækkun, þegar allt var tekið með í reikninginn. Það var 40% grunnkaupshækkun, 25% álag, stytting á vinnutíma og ýmsar tilfærslur, þannig að þegar, þetta var reiknað, var það allt að 100%. Hv. þm. hefur ekki hugmynd um, hvað hann var að segja og leiðinlegt, að hann skuli vera með fullyrðingar eins og þessar, þar sem hann veit ekkert um, hvað þar er um að ræða. Ég tel ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um málið. Ég held, að það hafi komið allt fram, sem máli skiptir. Það hefur komið fram, að l. leystu verkfallið og forðuðu þjóðinni frá miklu tjóni. Og það vita allir, að það hefur samizt á milli skipafélaganna og farmannanna. Það hefur samizt um kjör, sem mönnum finnst há, en eru það kannske ekki, þegar málið er skoðað í réttu ljósi - a.m.k. hvað vélstjórana snertir, ef þeir eru ekki hærri í launum en vélstjórar, sem vinna í landi, þá er þetta kannske ekki óréttlátt. Það er verra að gera samanburð á stýrimönnum og öðrum yfirmönnum á farskipunum. Við höfum ekki slíkt. En hvað vélstjórana snertir, þá er þetta nokkuð þægilegur samanburður og ef við setjum okkur í þeirra spor, er kannske eðlilegt, að þeir vilji ekki vinna fyrir minna kaupi en þeir, sem hafa sömu menntun og eru í landi. En hnúturinn er leystur, og það skiptir vitanlega mestu máli.



Herra forseti. Ég held, að það sé mikill misskilningur hjá hæstv. ráðh., að þessi brbl. hafi orðið til þess að leysa verkfall farmanna, sem var hér á s.l. sumri. Ég held miklu heldur, að þessi lög hafi orðið til þess, að það kom til verkfalls á milli atvinnurekenda og farmanna. Og þetta byggist á því, að samkv. venju vissu atvinnurekendur það og áttu von á því, að hæstv. ráðh. mundi grípa inn í með brbl. og þess vegna fóru þeir sér mjög gætilega í því að bjóða fram nokkrar hækkanir. Eins og hæstv. ráðh. sagði, voru atvinnurekendur ekki búnir að bjóða nema 24% hækkun, þegar brbl. voru sett og þeir vissu það vel og allir aðrir, að það mundi aldrei semjast á þeim grundvelli, enda sömdu þeir síðar um rúmlega 50% hækkun og það sýnir bezt, að þessi von atvinnurekenda um, að það yrðu sett brbl. í deilunni, varð til þess, að verkfallið stóð lengi. Þá samdist ekki strax, en nú í haust, þegar komin var deila á milli farmanna og atvinnurekenda á þann veg, að ljóst var, að ríkisstj. gæti ekki gripið inn í deiluna með brbl., vegna þess að farmennirnir voru búnir að segja upp, þá samdist á örfáum dögum. Og nákvæmlega það sama hefði gerzt á s.l. sumri, ef atvinnurekendur hefðu ekki treyst á það, að ríkisstj. mundi grípa inn í deiluna með brbl. og gerðardómi. Þá hefði samizt strax á fáum dögum, alveg eins og samdist nú í haust, þegar það lá fyrir, að ríkisstj. gat ekki lengur gripið inn í delluna með brbl. og gerðardómi. Þess vegna fullyrði ég það alveg hiklaust, að þetta verkfall, sem var á s.l. sumri á kaupskipunum, hefði sannarlega ekkert orðið og samizt strax, alveg eins og gerðist nú í haust, ef atvinnurekendur, hefðu ekki treyst á það samkv. venju, að ríkisstj. mundi grípa inn í með gerðardómslögum. Þess vegna er það algerlega rangt, sem hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að þessi lög hefðu orðið til þess að leysa nokkuð. Þau urðu til þess að skapa deilu, sem annars hefði leyst miklu fyrr og miklu betur og gangur málsins allur orðið á annan veg en varð, vegna þess að ríkisstj. greip inn í á þennan hátt. Mér finnst rétt að nota þetta tækifæri til að minna á það, að það á að vera aðalstefna hins opinbera í vinnudeilum að vinna að sáttum, en hafa ekki afskipti af þeim á annan hátt. Það var í samræmi við þessa stefnu, sem framsóknarmenn beittu sér fyrir því á sínum tíma , að sett voru l. um sáttasemjara í vinnudeilum, og síðar, að sett var vinnulöggjöfin 1938.Það er tvímælalaust, að þessi lög bæði, eða framkvæmd þeirra, hafa átt mikinn þátt í því, að samkomulag hefur náðst í vinnudeilum miklu fyrr en ella. Hitt er það, að þetta fyrirkomulag eða þessi löggjöf er að ýmsu leyti orðin úrelt nú eða samrýmist ekki nýjum tíma eða breyttum aðstæðum. Þess vegna þarf að koma sú breyting til, að þær sáttaumleitanir, sem hið opinbera hefur forgöngu um, verði miklu víðtækari og það sé unnið að því að undirbúa það að jafna deilur, áður en verkföll séu skollin á. Það var í samræmi við þessa skoðun eða þessa hugsun, sem framsóknarmenn höfðu forustu um það hér á þingi 1954, fyrir 16 árum síðan, að komið yrði á sérstakri samstarfsnefnd atvinnurekenda og verkalýðssamtakanna, sem ynni að því að fylgjast stöðugt með þessum málum, svo að fyrir lægju nægar upplýsingar um stöðu atvinnuveganna og hag launþega, þegar til þess kæmi að endurnýja samninga og á þann hátt yrði miklu auðveldara að leysa þessi mál en ella. Því miður fór það svo, að þessi samstarfsnefnd komst að vísu á. Það voru allir flokkar hér á þingi þá sammála um það, að þetta fyrirkomulag yrði tekið upp, en af einhverjum ástæðum lagðist þessi tilhögun strax niður, þannig að þessi samstarfsnefnd sofnaði og hefur ekki verið endurvakin aftur. En það er tvímælalaust mikil nauðsyn í sambandi við vinnudeilumálin, að unnið verði að því að koma einhverri slíkri skipan á, að stöðugt samráð eigi sér stað milli atvinnurekenda og launþega um það, hver staða atvinnuveganna sé og um það, hver kjör launþega séu og þess vegna liggi fyrir nokkuð glöggar og greinargóðar upplýsingar, þegar að því kemur að þarf að endurnýja samninga. Í því sambandi er það áreiðanlega mjög mikilvægt, að aðilar, bæði launþegar annars vegar og vinnuveitendur hins vegar, hafi sínar eigin hagstofnanir, sem afli upplýsinga um þau atriði, sem þessa samninga snerti, þannig að sem greina beztar upplýsingar liggi fyrir á hverjum tíma . Nú er fullkomlega óþolandi ástand í þessum efnum. Að vísu er hér stofnun, sem talið er, að fylgist með þessum málum og geri athugun á þeim, og ríkisstj. hefur sér til ráðuneytis og lætur leggja fram skýrslu á ýmsum tímum um, hvernig ástatt er. En það hefur sýnt sig hvað eftir annað, að þær upplýsingar, sem hún hefur lagt fram, hafa ekki staðizt, heldur reynzt alrangar og þess vegna er svo komið, að menn eru fyrir löngu hættir að leggja nokkuð upp úr því, sem frá henni kemur um þessi mál. Þetta þarf að breytast og það verður sennilega bezt gert á þann veg, að launþegar sjálfir eignist sína eigin hagstofnun o,g atvinnurekendur geta þá komið sér upp hliðstæðri stofnun líka og þær beri svo ráð sín saman og afli sem greina beztra upplýsinga um þessi mál. Eins og ég sagði áðan á það að vera hin almenna regla í þessum efnum, að hið opinbera hafi ekki önnur afskipti af vinnudeilum og verkföllum en þau, að vinna að því að koma á sáttum. Hins vegar getur undir alveg sérstökum kringumstæðum verið þannig ástatt, að það sé óhjákvæmilegt, að ríkisstj. og Alþ. grípi inn í og reyni að jafna deilur með einhvers konar, lögþvingun, gerðardómi eða á annan hátt. Ég játa það fullkomlega, að þær aðstæður geta verið fyrir hendi í þjóðfélaginu, að þetta sé talið óhjákvæmilegt, en það á að heyra til hreinna undantekninga, þegar slíkt er gert og það á ekki að gera það, nema það liggi alveg ljóst fyrir, að þjóðarhagsmunir séu í veði, að slíkt verði gert. Þess vegna hefur þetta verið gert í örfá skipti á þeim tíma , sem minn flokkur hefur farið með völd. En það á að gera þetta með mjög mikilli gætni. Það, sem mér finnst í sambandi við þessi mál, að ég geti ásakað núverandi ríkisstj. sérstaklega fyrir, er það, að hún virðist hafa haft alveg sérstaka ástríðu til að grípa inn í, þegar flugmenn og farmenn hafa átt í vinnudeilum. Í hvaða tilgangi það hefur verið gert, skal ég ekki segja. Hvort það hefur verið eins konar æfing eða undirbúningur að því að gera þessa aðferð almennari eða ekki, skal ég ekki heldur segja, en á undanförnum árum hefur varla komið fyrir, að hér hafi staðið yfir kaupdeila við flugmenn eða farmenn, án þess að ríkisstj. hafi grípið þar inn í með gerðardómslögum eða brbl. eins og þeim, sem um er að ræða hér. Það hefur reynzt hér eins og oft áður, að svo lengi má brýna deigt járn, að bíti um síðir. Það er búið að beita þessum aðferðum svo lengi við – flugmenn og farmenn, að þeir hafa gripið til sérstakra ráða til þess að brjóta þessa vinnuaðferð niður.. Menn muna það áreiðanlega enn, hvaða - aðferð flugmenn höfðu á síðasta ári, þegar sett voru gerðardómslög til þess að leysa deiluna milli þeirra og atvinnurekenda þá. Flugmenn voru þá búnir að boða tveggja daga verkfall til þess að ýta á eftir, sínum kröfum, árétta þær og gerðardómslögin voru sett til að koma í veg fyrir þetta tveggja daga verkfall. Gerðardómslögin komu og það má segja, að flugmenn hafi ekki beinlínis óhlýðnazt þeim, en það gerðist hins vegar, af hvaða ástæðum, sem það var, að þeir veiktust undantekningarlaust allir, þegar l. áttu að ganga í gildi og þess vegna stöðvaðist flugið þessa tvo daga, sem það hefði stöðvazt hvort eð var samkv. því verkfalli, sem búið var að boða. Niðurstaðan varð sú, að þrátt fyrir það, að gerðardómur kæmi og felldi sinn úrskurð í þessu máli, þá sáu flugfélögin ekki annað vænna, en að gera sérsamninga við flugmennina næstum strax,fyrst á bak við tjöldin og svo opinberlega og nú eru atvinnurekendur í fluginu búnir að gera sér grein fyrir því, að það þýðir ekki lengur að treysta á þessa gerðardómsleið, sem ríkisstj. hefur farið í þessum málum - að það sé hægt að leysa deilur við flugmennina eða þá, sem við flugið vinna, með gerðardómum - heldum hafa þeir nú farið inn á þá braut, t.d. Loftleiðir og ég hygg Flugfélagið líka, að flugfélögin eru búin að semja við sína starfsmenn til þriggja ára og leysa sig þannig undan því, að ríkisstj. sé með stöðug afskipti eins og gerðardama í þessum málum. Það, sem farmennirnir gerðu í sumar, var ekki ósvipað þeim aðferðum, sem flugmennirnir höfðu til að brjóta gerðardóminn niður þá. Þeir, höfðu að vísu ekki þá aðferð að veikjast, en þeir sögðu upp samningum með löglegum fyrirvara til þess að geta svo tekið málið upp á þeim grundvelli, þegar uppsagnirnar voru komnar til fullra framkvæmda. Þegar atvinnurekendur horfðust í augu við það, að það væri ekki hægt að beita gerðardómi og brbl. í samskiptum við farmennina, þá sömdu þeir næstum strax um helmingi hærra heldur en þeir voru búnir að bjóða, þegar gerðardómslögin voru sett á s.l. sumri. Og það sýnir m. a., að ef atvinnurekendur og farmenn hefðu fengið að semja á s.l. sumri án afskipta ríkisstj., þá hefðu þeir náð samkomulagi svo að segja strax alveg eins og nú fyrir nokkrum dögum, þegar samið var undir þeim kringumstæðum, að útilokað var, að ríkisstj. gæti gripið inn í deiluna. Ég vil láta það koma fram í sambandi við þetta, að ég tel, að ríkisstj. hafi farið inn á mjög hættulega braut með því að grípa stöðugt til gerðardóma í tíma og ótíma, þegar staðið hafa yfir vinnudeilur eða kjaradeilur flugmanna og farmanna. Þá hefur hún veifað þessu vopni undir þeim kringumstæðum, að ekki átti að beita því. Og það hefur orðið til þess, að ef einhvern tíma þarf að beita þessu vopni undir eðlilegum kringumstæðum í framtíðinni, þá verður það miklu erfiðara vegna þess, að undir þessum kringumstæðum hefur þessu vopni verið beitt í ótíma. Ég held, að það, sem megi læra af þessum deilum, ríkisstj. við flugmenn og farmenn, sé það, að það verði að beita gerðardómsaðferðinni með mjög mikilli gætni og hið opinbera eigi að hyggja á það að vinna að lausn vinnudeilna og kjaradeilna með allt öðrum hætti heldur en að grípa til gerðardómsaðferðarinnar. Það á fyrst og fremst að gera það með því að styrkja sáttaleiðina frá því sem nú er og á þann hátt, sem ég hef minnzt hér á, að aðilar á vinnumarkaðinum eignist sjálfir, sínar eigin hagstofnanir og geti þess vegna haft sem gleggstar upplýsingar um þessi mál, svo að síður þurfi um slík atriði að deila, þegar verið er að semja um kaup og kjör og það þarf að gera með því, að það sé komið upp fastri samstarfsnefnd milli atvinnurekenda og verkamanna eða launþega, sem ræðist ekki aðeins við, þegar verkföll eru skollin á, heldur hafi stöðugt samráð sín í milli og þannig sé búið að undirbúa gerð kaupsamninga, þegar til þess kemur, að þarf að gera þá. Ég tel, að það skipti litlu máli, hvort þetta frv. er fellt núna strax eða það fer til n. Mér sýnist nú, að samkv. brbl. sjálfum séu þau nú þegar úr gildi fallin, það hefði ekki verið þörf á að leggja þau fyrir þingið, því að það segir svo í 8. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Lög þessi gilda til 31. desember 1970, nema nýir samningar hafi áður verið gerðir milli farskipaeigenda og Stýrimannafélags Íslands.“ Nú er búið að gera nýja samninga, og þess vegna sýnist mér, að þessi lög séu raunverulega þegar fallin úr gildi og hafi þess vegna verið raunverulega ófært annað, en leggja þau bara fram hér á þinginu. En hvor aðferðin, sem heldur er höfð, að þau séu felld nú við 1. umr. ellegar þau séu svæfð í n., eða látin sofna í n., finnst mér ekki neinu máli skipta. Það, sem ég vil svo segja að síðustu, er, að mér finnst þessi lög vera til viðvörunar um það, að til gerðardóma og brbl. á ekki að grípa nema þegar alveg sérstök nauðsyn er til þess, en hún var ekki til hér, heldur urðu l. miklu frekar til þess að skapa og valda deilum, sem hefðu sennilega engar orðið, ef atvinnurekendur hefðu ekki átt von á því, að ríkisstj. mundi fara inn á þessa braut.



Herra forseti. Mér þótti vænt um að heyra stuðning hv. þm. Þórarins Þórarinssonar við þau sjónarmið, sem ég kom fram með áðan og raunar endursögn á sumum röksemndum, sem ég var með í ræðu minni, en hefði þótt öllu fróðlegra, ef hann hefði bætt við nýrri vitneskju, t.d. um afstöðu Skipadeildar SÍS í þessu sambandi, hvort það hafi verið samræmi á milli þeirrar afstöðu og þeirra ágætu ummæla, sem þessi hv. þm. hefur uppi í ræðustóli Alþingis og raunar oft í blaði sínu. Annars ætlaði ég ekki að segja mörg orð í viðbót. Ég þarf ekki að svara miklu hinni stuttu ræðu hæstv. ráðh. Vissulega er það rétt, sem hann sagði, að samkv. þingsköpum ber honum að leggja fyrir Alþ. brbl., sem út eru gefin, en það er líka á valdi Alþ. að fella slík lög þegar við 1. umr. Ég mun greiða þannig atkv. um þetta frv. og ég teldi sóma Alþ. að meiri, ef menn brygðust þannig við. Ég tel, að það sé fyrir neðan virðingu Alþ. að eiga að fjalla ár eftir ár um slík gervifrv., sem allir vita, að hafa ekki lengur neitt gildi. En hæstv. ráðh. vill endilega koma málinu til n. Hann bar saman þetta frv. og frv. í fyrra og taldi, að þetta væri dálítið annars eðlis, vegna þess að nú væri búið að semja, en það hefði ekki verið búið í sambandi við frv. um flugliðana í fyrra. Hæstv. ráðh. veit jafnvel og við allir, að þetta er ekki satt. Þegar hæstv. ráðh. lagði frv. sitt um flugliðana fram í fyrra, var búið að semja og við ræddum meira að segja um það hér, í þessum þingsal., hverjir þeir samningar væru. Hæstv. ráðh. vefengdi ekki, að slíkir samningar hefðu verið gerðir. Hins vegar var hafður á sá háttur, að þetta voru leynisamningar. Þeir voru ekki gefnir upp. Hins vegar þekkti hæstv. ráðh. að sjálfsögðu öll ákvæði samninganna og hafði fallizt á þá bak við tjöldin. En þessir samningar höfðu þá verið gerðir og eftir þeim hafa flugliðar unnið alla tíð síðan, þannig að þessi skýring hæstv. ráðh. er ekki í samræmi við staðreyndir. Að öðru leyti vildi ég fagna því, sem hæstv. ráðh. sagði í lok ræðu sinnar, að enda þótt ýmsum fyndist þau kjör, sem yfirmenn á farskipum hafa samið um, vera há, þá teldi hann þau alls ekki vera há. Þetta þótti mér mjög vænt um að heyra, vegna þess að í orðum ráðherra hlýtur það að felast, að a.m.k. hann mun ekki standa að neinum þeim aðgerðum, sem eiga að skerða kjör, hvorki þessara yfirmanna á farskipum né annarra launamanna, sem búa við miklu lakari kjör í þjóðfélaginu. Ég hlýt að geta túlkað þessi ummæli hæstv. ráðh. þannig, að hann muni ekki á næstu vikum standa að neinum þeim tillöguflutningi, sem feli slíkt í sér.

Landbrh. (Ingólfur Jónsson) : Herra forseti. Það, sem við segjum, er nú tekið alveg orðrétt upp á band og þá þurfum við náttúrlega ekki að vera að þræta um það, hvað hafi verið sagt. Ég sagði, að mönnum fyndust þessi laun há og það væri erfitt að meta það, hvort laun stýrimanna og yfirmanna á skipunum og vélstjóranna væru of há samanborið við aðrar stéttir. Ég sagði, að það væri eðlilegt, að vélstjórar, sem ynnu á farskipunum, væru ekki ánægðir með það, að vera á lægri og lakari kjörum, en vélstjórar, sem vinna í landi. Og ég segi það aftur, að mér finnst það eðlilegt, að þeir vilji hafa a.m.k. svipuð kjör. En ég tók það fram, að hitt væri miklu erfiðara að meta, vegna þess að við hefðum ekki aðrar hliðstæðar stéttir til samanburðar.



Herra forseti. Sá hæstv. ráðh., sem gefið hefur út þau brbl., sem hér eru til umr., hefur margoft áður staðið í þeim sporum hér, að eiga að verja slíka lagasetningu, brbl., sem grípa inn í löglega boðaðar og reknar vinnudeilur. Ég harma það, að þessi ráðh. skuli hafa lent í þeirri ógæfu hvað eftir annað að þurfa að standa frammi fyrir Alþ. Íslendinga í slíkum sporum. Það, sem mér þykir þó ískyggilegast, er það, að enn þá virðist þessi hæstv. ráðh. trúa því, að það hafi tilgang að fara af stað með slíka lagasetningu sem þessa, hafandi þó þreifað á því hvað eftir annað, að það er vita tilgangslaust í viðkvæmum vinnudeilum að beita slíkri aðferð, að ætla að beita lögþvingun. Það hefur hvorki tekizt fyrr né síðar að leysa vanda með slíkri lagasetningu. Og það liggur augljóslega á borðinu, að þessi lagasetning leysti engan vanda. Rétt í þann mund, sem Alþ. Íslendinga var að koma saman núna, var þessi lagasetning vissulega í gildi, en það vofði yfir stöðvun á öllum flotanum, af því að málið var óleyst, þrátt fyrir lagasetninguna. Hinir starfandi menn höfðu sagt upp störfum og skipin gátu ekki haldið úr höfn yfirmannalaus. Vandinn var svo gersamlega og augljóslega óleystur, þrátt fyrir að l. höfðu verið í gildi frá því í sumar. Þetta sér ráðh. ekki enn og telur, að þau hafi leyst vanda og komið að gagni, innt af hendi það hlutverk, sem þeim var ætlað, segir hann. Það er þvert á móti staðreyndum. Deilan var óleyst, skipin voru að stöðvast og þau stöðvuðust hér hvert á fætur öðru í höfninni, þrátt fyrir brbl., sem voru í fullu gildi, af því að vandinn var óleystur. Ágreiningurinn um launakjörin hafði ekki fengið neina lausn. Þetta er eins augljóst eins og verða má. En samt virðist ráðh. vera sanntrúaður á, að þetta sé aðferðin, sem eigi að beita, en ég fullyrði, að svo er ekki. Það mun hvergi fremur en í þetta skipti, sem það liggur eins augljóslega fyrir, að það leysti ekki deiluatriðin að setja þessi brbl. En það þótti mér furðulegt að heyra, að hæstv. ráðh. sagðist nú geta sætt sig við það, að málið yrði svæft í n. Er hæstv. ráðh. kannske hræddur, um það, að brbl. fengju ekki staðfestingu á Alþ. Íslendinga, ef þau gengju sinn eðlilega, þinglega gang í gegnum löggjafarsamkomuna? Ég fer að halda það. En hvert er eðli brbl.? Mér finnst það því miður hafa komið fram í ræðum bæði hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar og Þórarins Þórarinssonar, að það væri eiginlega ósvinna, að brbl. væru lögð fyrir Alþingi Íslendinga og Þórarinn Þórarinsson sagðist eiginlega geta sætt sig við það, að það yrði svæft í n., þetta væri lögleysa hin mesta, brot á stjórnskipun landsins. Það hefur enginn aðili í íslenzku þjóðfélagi rétt til þess að gefa út lög nema Alþ. Íslendinga og ráðh. aðeins til bráðabirgða, eins og heitið gefur til kynna. En af hverju til bráðabirgða? Af því að það er bara tíma bundinn réttur ráðh. til þess að gerast löggjafi. Og hans lagasetning fellur niður, ef hún er ekki staðfest með meiri hl. ákvörðun á Alþingi Íslendinga, á löggjafarsamkomunni. Það hefur meira að segja verið tekið fram í kennslubók í þjóðfélagsfræði, sem Bjarni heitinn Benediktsson hafði lesið yfir og þannig staðfest, að rétt væri farið með stjórnskipuleg atriði í þeirri kennslubók, að brbl. verði að leggja undir staðfestingu Alþingis og ef það komi í ljós, að ráðh. hafi gefið út brbl., sem ekki styðjist við meiri hl. löggjafarsamkomunnar, þá hafi hann hrifsað til sín löggjafarvald, sem hann hafi ekki haft og gripið þannig fram fyrir hendur löggjafarsamkomunnar og eigi að segja af sér á þeirri stundu, sem það verður ljóst, að hann hafi sett brbl., sem ekki styðjist við meiri hl. Alþ. Og það ætti hæstv. ráðh. að gera, ef hann vill bara sætta sig við það, að frv. sofni í n., af því að hann veit sig ekki hafa meiri hl. á bak við þessa bráðabirgðalagasetningu. En hitt er rétt, að það er skylda hans að leggja slíka lagasetningu fyrir Alþ. og hann er ekki sloppinn úr vanda þeirrar lagasetningar, fyrr en það hefur komið í ljós, að meiri hl. Alþ. staðfestir hans brbl. Að öðrum kosti hefur hann brotið svo af sér, að hann á að segja af sér tafarlaust, ef slíkt kæmi í ljós. Þetta held ég, að sé alveg ótvírætt og a.m.k. liggur það í augum uppi, að það getur enginn ráðh. haft löggjafarvald óháð löggjafarsamkomunni sjálfri. Hans verk verða að leggjast undir dóm Alþ. og ef það er svo, sem ég gæti vel trúað, að það væru fleiri eða færri í hinum tæpa meiri hl. stjórnarinnar á Alþ. Íslendinga, sem fyndu sig hafa flekkaðar hendur af því að standa að slíkri lagasetningu sem þessari og þeir vildu komast hjá því að þurfa að rétta upp hendurnar hér til staðfestingar slíkri löggjöf, þá eiga þeir ekki að sleppa með það. Það á að sannprófa það, - það á þar með ekki að svæfa þetta mál í n., það á að sannprófa það, hvort hver einasti þm. stjórnarliðsins er reiðubúinn til þess að staðfesta þessi brbl. Ef ráðh. getur ekki komið þeim fram, þá hefur hann brotið svo af sér, að hann á að segja af sér.



Herra forseti. Ég hef nú verið stuttorður, af því að ég hef talið, að það væri rétt, að málið væri jafnvel sett í n. á þessum degi eða a.m.k. að umr. væri lokið. En hv. þm., sem var að tala hér áðan, segir, að það eigi að staðfesta þessi brbl. eins og önnur lög. Hann segir, að það sé tvímælalaus skylda að leggja þau fram á Alþ. Það vissi ég og þess vegna var það gert. Það væri líka tvímælalaus skylda að taka þau til umr. og það hefur verið gert. Ég hef hins vegar talað við lögfróðan mann um þetta og hann fullyrti, að með því að búið væri að semja um kaup og kjör á milli þeirra deiluaðila, sem hér um ræðir, væri búið að semja til miklu lengri tíma heldur en brbl. náðu til, þá þyrfti ekki að láta þetta mál ganga í gegnum Alþ. eins og sjálfsagt var í fyrra um marg umtöluð brbl. um lausn á vinnudeilu flugliða. Nú ætla ég ekki að karpa um þetta við hv. þm. Mér finnst alveg sjálfsagt að hafa það, sem sannara reynist og það, sem löglegt er. Ef það verður talið eðlilegt og sjálfsagt lögum samkv. að láta þetta frv. ganga í gegnum sex umr. í Alþ., þá verður það gert. Verði það hins vegar úrskurðað af lögfróðari mönnum en mér og hv. þm., að það sé ekki þörf á því, þá er það alveg ástæðulaust. Og um það, held ég, að við verðum sammála.