Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf um forföll þingmanna frá formanni þingflokks framsóknarmanna, Hjálmari Árnasyni, dagsett 15. nóvember, og hljóðar svo: „Þar sem Jón Kristjánsson heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, 4. þm. Norðausturkjördæmis, er farinn til útlanda í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðausturkjördæmi, Þórarinn E. Sveinsson forstöðumaður, taki sæti hans á Alþingi á meðan.“ Þórarinn E. Sveinsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa.

Virðulegi forseti. Eftir átta vikna verkfall er starfsemin í grunnskólum landsins í uppnámi. Áhrif deilunnar verða langvarandi á allt innra starf skólanna, áhrif sem geta varað um langt árabil og verða seint upp unnin að fullu, áhrif sem bitna á börnunum og skólagöngu þeirra tíu árganga sem nú verma bekki grunnskólans. Kennararnir ganga kúskaðir og svínbeygðir til starfa, samningsrétturinn tekinn af þeim með lagasetningu sem í 3. gr. skipar gerðardómi fyrir um að ekki megi jafna kjör grunnskólakennaranna til jafns við kjör framhaldsskólakennara. Skilaboðin eru reiðarslag fyrir kennarastéttina. Stéttin finnur sig niðurlægða eftir langa deilu sem lauk með lagasetningu, og hljóta áhrifin á það viðkvæma og mikilvæga starf sem stéttin vinnur að verða veruleg auk þess gríðarlega taps sem orðið hefur á skóladögum. Um 1,5 milljónir skóladaga hefur nú glatast í íslenskum grunnskólum á þessu eina hausti. Atgervisflótti getur blasað við í stéttinni með verulega alvarlegum afleiðingum fyrir menntunina í landinu. Hvernig á að mæta afleiðingum verkfallsins var ekki hluti af lagasetningu en hæstv. forsætisráðherra gaf til kynna í umræðum í síðustu viku að málið hefði verið rætt í ríkisstjórn og að hæstv. menntamálaráðherra mundi síðar greina frá því. Vandséð er hvernig börnunum verður bættur skaðinn en þeim skaða verður að mæta með öllum tiltækum ráðum. Það er á ábyrgð hæstv. menntamálaráðherra að leggja til samræmdar tillögur til að mæta þeim afleiðingum og skaða verkfallsins á skólagöngu barnanna í landinu. Því spyr ég hæstv. menntamálaráðherra hvort hún hyggist beina til sveitarfélaganna tillögum að samræmdum aðgerðum til að bæta börnunum skaðann sem orðið hefur á námi þeirra og skólagöngu vegna hinna langvarandi kjaradeilu. Mun hæstv. ráðherra ræða afleiðingar verkfallsins fyrir menntun barnanna í ríkisstjórn og mun ráðherrann leggja til samræmdar aðgerðir við sveitarfélögin í landinu til að mæta afleiðingum verkfallsins á skólagöngu barnanna? Þessum spurningum verður að svara mjög skýrt um leið og menn hljóta að leggjast á þær árar að koma skólastarfi landsins í samt lag aftur.

Virðulegi forseti. Ég tek eindregið undir það síðasta sem kom fram hjá hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni, þ.e. að við eigum að einhenda okkur í það að reyna að koma skólastarfi landsins í samt horf. En það er rétt sem hefur komið fram, m.a. í máli hæstv. forsætisráðherra, að ég hef tekið upp það mál innan ríkisstjórnar hvernig eigi að koma til móts við þá lagagrein sem kveður á um að börnin okkar eigi rétt á 170 dögum í skóla. Ég hef þegar sett mig í samband við Samband íslenskra sveitarfélaga og það er ekki þannig að ráðuneytið muni koma með einhliða aðgerðir eða boðvald heldur munum við að sjálfsögðu vinna að málinu í mikilli samvinnu við sveitarfélögin og fræðsluyfirvöld hvar sem er á landinu, og auðvitað með að meginmarkmiði að börnin fái það sem lögin okkar kveða á um, að reyna að mæta því eins og kostur er. Verkfallið hefur verið langt og þess vegna er afar erfitt að ná þessum 170 dögum saman. Það kann líka að vera, eins og hefur tíðkast þegar samningar nást, að ef deiluaðilar ná saman síðar í vikunni verði hægt að taka þetta upp innan samninga eins og hefur oft verið. Þetta allt munum við að sjálfsögðu líta á en vinnan er hafin til þess að fara vel yfir það hvernig við ætlum að bæta börnunum okkar þetta verkfall og þann tíma sem þau hafa glatað úr skólanum. Um leið vil ég geta þess að ég hef frestað samræmdum prófum, könnunarprófunum sem eru haldin fyrir 4. og 7. bekk og áttu að vera haldin 14. og 15. október.

Virðulegi forseti. Enn er ástandið nánast óbærilegt og það er komið á daginn sem varað var við í umræðunum fyrir helgi að sú lausn sem gripið var til dygði ekki til að skapa vinnufrið í skólunum. Enn er málið óleyst og enn er það í hnút. Ítrekað hefur verið leitað til tveggja ráðherra út af málinu og lausnirnar hafa ekki verið - eins og við í stjórnarandstöðu vöruðum við - nægilega góðar til þess að hægt væri að búast við því að menn sem voru búnir að vera í verkfalli svo lengi mættu til starfa án þess að fá uppbætur. Nú bendi ég á að þetta mál er að sjálfsögðu í höndum viðsemjenda kennara, þ.e. sveitarfélaganna, og ég beini þeim eindregnu áskorunum til þingmanna, hvar í flokki sem þeir standa, að beita sér gagnvart þeim sem starfa í umboði þeirra, umboði stjórnmálaflokkanna í sveitarstjórnum, til þess að þetta mál verði leyst. Það er óþolandi að skólastarf sé lengur í uppnámi. Ég vil benda á að þrátt fyrir góðan vilja hæstv. menntamálaráðherra til að bæta upp það sem tapast hefur, og sem ég þakka fyrir, verðum við að hafa í huga að vinnuþol nemenda er takmarkað. Nemendur eru ekki eitthvert ílát sem hægt er að troða í þangað til út úr flæðir. Það verður að gæta þess að því lengri sem tíminn verður, þeim mun erfiðara verður að bæta þeim hann upp. Kannski er orðið of langt um liðið til að skaðinn verður bættur, a.m.k. ekki á einum vetri. Þetta þarf að hafa í huga. Ég vil ítreka það og beina til allra flokka hér að menn beiti áhrifum sínum í sveitarstjórnum landsins til að þetta verði leyst hið allra fyrsta þar sem lagasetning sú sem gerð var nú fyrir helgi dugði ekki til, og það sýndi sig.

Virðulegi forseti. Ljóst er að aðgerðir ríkisstjórnarflokkanna hafa ekki skapað þann frið og þá lausn sem menn væntu í þessari erfiðu kjaradeilu sem var. Kennurum finnst þessi lagasetning ekkert annað en óvirðing við sig sem hún og er. Hæstv. ráðherra menntamála hefur ekki tekið upp hanskann fyrir kennara og frekar talað niður til þeirra ef eitthvað er. Aðgerðirnar í dag finnast mér vera táknræn mótmæli kennara sem hafa skapast í samræðum óánægðra kennara, vonsvikinna kennara sem eru í sjokki eftir átta vikna verkfall og lagasetninguna á laugardaginn. Þar að auki, virðulegi forseti, virðast mér - og það er kannski alvarlegast - kennarar vera nokkurs konar leiksoppar í kjaradeilu ríkis og sveitarfélaga þar sem forsvarsmenn sveitarfélaganna í landinu hafa ekki staðið sig í kjarabaráttu sveitarfélaga við ríkisvaldið. Það er kannski vegna pólitískra tengsla forustumannanna við ríkisstjórn sem það hefur ekki tekist. 
             Það kemur stundum upp í huga minn, virðulegi forseti, að þetta verkfall hafi hálfpartinn verið notað í þeirri baráttu. Ég á þá ósk heitasta að eðlilegt, jafngott og öflugt skólastarf hefjist aftur á morgun. Ég er líka þess fullviss að fjölmargir foreldrar hafa skilning á því hvernig málið snýr við kennurum í dag eftir þá lagasetningu sem gerð var, með ágætum markmiðum um viðmið við framhaldsskólakennara en með hand- og fótjárnum. Það er skiljanlegt að þeir sem hafa verið í átta vikna verkfalli í kjarabaráttu séu í hálfgerðu sjokki eftir það sem hér gerðist á laugardaginn.

Herra forseti. Ég vænti þess að allir hv. þm. geti sammælst um að þetta mál verði best leyst með því að fara að lögum, í þessu máli sem öðrum. Það liggur fyrir að Alþingi Íslendinga hefur sett ramma um málið. Það kann að vera að ekki líki öllum þau lög en það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að allir virði lög í landinu. Enginn hefur tekið umboð af samningsnefndunum. Þær halda því. Þær eru að ræða saman. Í gærkvöldi kom fram tilboð hjá ríkissáttasemjara um að greiða bæði eingreiðslu og byrjunarhækkun. Þetta mál verður ekki leyst nema á grundvelli laga og ég vænti þess að allir hv. þm. geti hvatt deiluaðila til þess að starfið í skólunum hefjist og að farið verði að þeim lögum sem hafa verið sett í landinu.

Virðulegi forseti. Lög á kjaradeilur eru algert neyðarúrræði. Því neyðarúrræði var beitt hér sl. laugardag með þó þeim hætti að aðilar geta talað saman. Frekar góðar fréttir komu úr Karphúsinu í gærkvöldi þannig að við skulum gefa þessu séns. Hvað kemur svo stjórnarandstaðan með, vinstri flokkarnir? Jú, oddvitar þeirra koma með það að þeir vilja láta ríkið setja meiri fjármuni til sveitarfélaganna. Það er af hinu góða, og ég er sammála því.  Ég hef ekki heyrt neina lausn frá stjórnarandstöðunni í þessu máli á neinum vitrænum nótum. Þetta er hið eina, að ríkið eigi að koma með meiri fjármuni til að greiða hærri laun. Ekki bara kennurunum, væntanlega öllum opinberum starfsmönnum. Hvað svo með aðra sem þegar eru búnir að semja? Þetta er óábyrgt tal. En við skulum vona að í vikunni geti þessi deila leyst, sem er orðin mjög alvarlegt mál og aðallega fyrir börnin. Hvað með foreldrana sem greiða skatt til sveitarfélaganna, eiga þeir rétt á að fá endurgreitt, eða hvað, af því að þeir fá ekki þjónustu fyrir börnin sín?

Virðulegi forseti. Í morgun fór ég með börnin mín tvö í skólann og þau hlökkuðu óskaplega til eftir langt hlé og stopult nám á þessari önn. Sú tilhlökkun varði þó ekki lengi því að innan hálftíma var annað barnið komið heim og með því þrír vinir þess vegna þess að foreldrar þeirra voru ekki heima. Maður fylltist auðvitað réttlátri reiði eins og sennilega meginþorri foreldra í sömu aðstæðum og ég. Þetta gengur engan veginn, það verður að eyða allri óvissu núna. Ég leyfi mér að vísa í fréttatilkynningu frá samtökunum Heimili og skóli þar sem samtökin harma að kennarar hafi ekki mætt til vinnu. Við verðum að virða landslög, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Það er stórlega traðkað á lögbundnum rétti barnanna í landinu. Það er á engan hátt forsvaranlegt að fjölmenn starfsstétt mæti ekki til vinnu. Við í stjórnarandstöðu gerðum allt sem í okkar valdi stóð en það dugði ekki til. Yfirgangur stjórnarliða við að koma lögunum á var slíkur og um hann ríkir engin þjóðarsátt, það sýnir sig vel núna. Nú er svo komið að þingheimur verður enn einu sinni að reyna að leysa þetta í eitt skipti fyrir öll svo að allir megi sáttir við una, þannig að lögbundnum rétti barnanna verði gert hátt undir höfði í þessu máli.

Hæstv. forseti. Á góðri stundu hefur hv. þm. Gunnar Birgisson, formaður menntamálanefndar og forseti bæjarstjórnar Kópavogs, oft sagt að nauðsynlegt sé að stórbæta kjör kennara. Ríkisstjórnin hefur stundum lýst þessu yfir líka. Stjórnarmeirihlutinn hefur stundum lýst þessu yfir, einkum þegar alþingiskosningar eru í nánd. Nú stöndum við hins vegar frammi fyrir því að leysa þennan vanda, og það er vandi. Vandinn er sá að sum sveitarfélaganna - ég legg áherslu á að það eru sum - eiga í miklum fjárhagserfiðleikum. Allir sanngjarnir menn, allir þeir sem vilja leysa þetta erfiða mál, hljóta að verða að horfast í augu við það. Þess vegna lögðum við til í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði að ráðist yrði í skattkerfisbreytingar sem væru til þess fallnar að styrkja fjárhagsstöðu sveitarfélaganna. Við lögðum fram þingmál þess efnis. Við höfum með öðrum orðum komið fram með uppbyggilegar tillögur til að leysa þetta mál, til þess að unnt sé að verða við sanngjörnum kröfum kennara og annarra starfsmanna sveitarfélaganna um verulegar kjarabætur.

Herra forseti. Ég var algjörlega ósamþykkur þeim lögum sem Alþingi setti hér sl. laugardag. En lög eru lög og jafnvel þó að við séum á móti einhverjum lögum verðum við að fara eftir þeim. Hið íslenska samfélag er hins vegar umburðarlynt og sáttfúst og Íslendingar hafa fullan skilning á því að það var erfitt fyrir kennara að taka þessari niðurstöðu. Ég sem foreldri sem, eins og hv. þingmaður sem talaði hérna áðan, fór með mínar tvær dætur í skóla í morgun og þurfti að fara aftur með þær heim hef fullan skilning á því að það sé erfitt fyrir kennara að sætta sig við þetta. Auðvitað munu kennarar eins og aðrir sem þurfa að sæta ólögum hlíta þeim þegar upp er staðið, auðvitað verður það þannig. Ég veit líka að ríkisstjórnin gekk að þessu verki ekki ánægð og ég veit að hæstv. forsætisráðherra hefur auðvitað skilning á því að menn eru lítt glaðir yfir þessari niðurstöðu. Ég vil koma að því sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson tók til máls um, sem er: Með hvaða hætti ætlar hæstv. menntamálaráðherra að bæta börnum landsins verkfallið, hvernig ætlar hún að standa við lögin sem tilgreina ákveðna lágmarkskennslu gagnvart börnunum? Hæstv. forsætisráðherra greindi okkur frá því í síðustu viku að þetta hefði verið rætt í ríkisstjórn og hann sagði að hæstv. menntamálaráðherra mundi sjálf greina frá því með hvaða hætti ætti að gera þetta. Heyrði ég rétt, herra forseti? Er hæstv. menntamálaráðherra svo sofandi á verði sínum að það eina sem hún hefur gert er að tala við formann Sambands íslenskra sveitarfélaga? Var það það sem hún sagði ríkisstjórninni frá? Er það þannig að hundrað manna ráðuneytið tekur ekki fastar á þessu en svo að hæstv. menntamálaráðherra er enn sofandi, er enn í þyrnirósarsvefninum og hefur ekkert gert nema hringja í flokksbróður sinn, Vilhjálm Þ. Vilhjálmsson? Þetta er með öllu ótæk frammistaða af hálfu hæstv. menntamálaráðherra.

Virðulegi forseti. Þau voru mikil, vonbrigðin með svör hæstv. menntamálaráðherra. Fyrir réttri viku gaf hæstv. forsætisráðherra það skýrt til kynna í fyrirspurnatíma á hinu háa Alþingi að þetta mál hefði fyrir töluverðu síðan verið rætt í ríkisstjórn, línur lagðar og innan skamms mundi hæstv. menntamálaráðherra skýra frá því hverjar hennar samræmdu tillögur yrðu til að mæta þeim grafalvarlegu afleiðingum sem verkfallið hefur á skólagöngu barnanna í landinu. Svör hæstv. menntamálaráðherra voru í besta falli óskýr og þokukennd og skora ég á hana að skýra mál sitt hérna með afdráttarlausum hætti, taka frumkvæði í málinu og leiða það til lykta hvernig við bætum börnunum í landinu þann skaða sem orðið hefur á skólagöngu þeirra. Skólaganga tíu árganga Íslendinga hefur beðið skaða og hæstv. menntamálaráðherra ber ábyrgð á því, og ber ábyrgð á því hvernig við mætum þeim skaða. Þá gat ég ekki annað en túlkað orð forsætisráðherra þannig að hann ásakaði kennara um lögbrot. Því vildi ég spyrja hvað hann hefði fyrir sér í því, hvort hann væri að saka þá um samræmdar aðgerðir og hvaða vitneskju hann hefði um það. Hæstv. menntamálaráðherra verður að skýra það mjög afdráttarlaust hvernig hún ætlar að bæta börnunum skaðann.

Virðulegi forseti. Það síðasta sem við þurfum á að halda nú er að menn komi upp í þessa pontu og reyni að slá pólitískar keilur, innihaldslausar með öllu. Að sjálfsögðu hefur það fyrir löngu komið fram í máli mínu að við erum þegar byrjað að vinna að því hvernig við ætlum með markvissum hætti að bæta börnum þessa lands upp þann tíma sem þau hafa glatað í skólanum vegna þess verkfalls sem hefur verið í samfélaginu. Að sjálfsögðu er sú vinna löngu hafin, en hún verður unnin og er unnin í samvinnu við sveitarfélögin. Þannig eru líka lögin í landinu svo menn hafi það á hreinu. Sú vinna á sér stað og hún er á fullu um þessar mundir. Ég vil sérstaklega geta þess að stjórnarandstaðan hefur sagt, og kom það m.a. fram í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar, að enn og aftur væri eina lausnin, til þess að koma til móts við kennara, að bæta sveitarfélögunum upp fjárhagstjónið. 
             Ég hef lengi spurt að því og velt fyrir mér hvers vegna hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar með alla sína félaga í sveitarstjórnum landsins hafa ekki talað við þá og spurt þá af hverju þeir samþykktu ekki tillögur KHÍ til skammtímasamnings á sínum tíma svo að sveitarfélögunum gæfist tóm til að ræða við ríkið og gera upp sín á milli. Nei, það spyr enginn í dag af hverju sveitarfélögin samþykktu ekki skammtímasamninginn á sínum tíma til þess að þeim gæfist tóm til að gera upp á milli ríkis og sveitarfélaga. Ég vil ítreka það sem hefur komið hér fram, að sjálfsögðu ganga allir út frá því að kennarar sem aðrir borgarar landsins fari að lögum. Ég bið þess engu að síður, í ljósi þess ástands sem hefur verið í samfélaginu að undanförnu, í ljósi þeirrar lagasetningar sem var ekki skásti kosturinn í stöðunni, að menn sýni stillingu og ákveðinn skilning á því ástandi sem kom upp í samfélaginu í dag.

Það er nú erfitt þegar hallað er réttu máli.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um verndun Þingvallavatns og vatnasviðs þess.

Það er óttalegur kliður í salnum. Ég bið hv. þingmenn að sýna stillingu.

Frumvarp um sama efni var lagt fram á 130. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Frumvarp þetta er lagt fram að nýju og er efnislega nánast óbreytt. Á 130. löggjafarþingi var jafnframt lagt fram af hálfu forsætisráðherra frumvarp til laga um þjóðgarðinn á Þingvöllum og var það samþykkt á Alþingi, sbr. lög nr. 47/2004. Nauðsyn er að tryggja verndun vatnasviðs Þingvallavatns og vatnsins sjálfs en vatnasvið þess er stærsta grunnvatnsauðlind á Íslandi í næsta nágrenni við höfuðborgarsvæðið og því er vernd þessarar auðlindar gegn mengun eða annarri ógn afar mikilvæg fyrir framtíðarvatnsnot og vatnsnýtingu þjóðarinnar. Hér á landi hafa ekki verið sett almenn lög um verndun grunnvatns og annars nytjavatns. Með þessu frumvarpi er lagt til að kveða á um verndun lífríkis Þingvallavatns og vatnasviðs þess í sérstökum lögum en í frumvarpinu er lagt til að allt svæðið frá vatnaskilum í Hengli inn í Langjökul verði sérstakt vatnsverndarsvæði. Fellur þannig Þingvallavatn og mestur hluti vatnasviðs þess saman í órofa heild með hinum menningarlegu og náttúrufræðilegu minjum. Í 2. gr. frumvarpsins eru mörk vatnsverndarsvæðisins tilgreind nákvæmlega, samanber fylgiskjal með frumvarpinu, en þau eru dregin með hliðsjón af niðurstöðum rannsókna á rennsli grunnvatns Þingvallavatns og með það í huga að tryggja einnig verndun Þingvallavatns í heild. Frumvarpið var samið undir forsjá Þingvallanefndar og er með því og lögum um þjóðgarðinn á Þingvöllum leitast við að móta verndarstefnu á framangreindu svæði til frambúðar. Þjóðgarðurinn á Þingvöllum er ekki hluti af vatnsverndarsvæðinu en samkvæmt lögum um þjóðgarðinn er Þingvallanefnd ætlað að tryggja verndun vatns, þar á meðal Þingvallavatns, innan þjóðgarðsins og á það að tryggja að náð verði markmiðum vatnsverndar sem felst í þessu frumvarpi. Megintilgangur frumvarpsins er að stuðla að verndun lífríkis Þingvallavatns og vatnasviðs þess. Í frumvarpinu er kveðið á um að óheimilt sé að gera nokkuð það sem getur spillt vatni eða mengað það innan verndarsvæðisins, bæði vatn á yfirborði og grunnvatn, sbr. 3. gr. frumvarpsins. Í samræmi við það setur ráðherra nánari reglur um framkvæmd vatnsverndarinnar. Í slíkum reglum er m.a. heimilt að kveða á um að jarðrask, bygging mannvirkja og borun eftir heitu vatni, svo dæmi séu tekin, sé háð sérstöku leyfi ráðherra. Þá er jafnframt í frumvarpinu mælt fyrir um verndun á lífríki Þingvallavatns og að þess skuli gætt að raska ekki búsvæðum og hrygningarstöðvum bleikju- og urriðastofna sem nú lifa í vatninu, sbr. 4. gr. frumvarpsins. Þingvallavatn er sérstakt, m.a. fyrir þær sakir að það er talið eina þekkta vatnið í heiminum þar sem finnast fjögur afbrigði af bleikju. Urriðastofn sem þreifst til langs tíma í Þingvallavatni og Efra-Sogi var einnig sérstakur. Til að tryggja að búsvæðum og hrygningarstöðvum þessara stofna verði ekki raskað skiptir miklu að vatnshæð í vatninu sé haldið stöðugri og að gát sé höfð á því hvaða efni kunna að berast í vatnið. Því er lagt til að umhverfisráðherra setji reglur um framkvæmd vatnsverndarinnar, m.a. um breytingar á vatnshæð, takmarkanir á losun úrgangsefna og um frárennsli og fráveitur í vatnið. Þá er lagt til að óheimilt verði að stunda fiskirækt eða fiskeldi í eða við Þingvallavatn nema með leyfi ráðherra vegna þeirrar sérstöku mengunar- og sjúkdómahættu sem getur stafað af fiskirækt og fiskeldi. Herra forseti. Ég hef rakið hér efni frumvarpsins í megindráttum og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og til umfjöllunar í hv. umhverfisnefnd.

Hæstv. forseti. Það er svo sem ekki þörf á að flytja langa ræðu um þetta mál við 1. umr. enda er þetta í annað sinn sem mælt er fyrir því á Alþingi. Ég vil eingöngu fagna því að komin er ný og mun greinarbetri greinargerð með frumvarpinu. Dr. Pétur M. Jónasson hefur verið fenginn af umhverfisráðuneytinu til að skrifa eða endurnýja greinargerðina sem birt var með frumvarpinu í fyrra enda var sú greinargerð komin nokkuð til ára sinna. Hér getur að líta greinargerð með skýringarmyndum sem er alveg til fyrirmyndar og ég verð að segja eins og er að mér hefur ekki gefist tími enn til að lesa hana frá orði til orðs. En það verður gert að sjálfsögðu í tengslum við meðferð málsins í umhverfisnefnd því að Pétur M. Jónasson býr yfir einstökum fróðleik um Þingvallavatn og vatnasvið. Um það vitna skrif hans og bækur um þessi mál og ég veit að hv. umhverfisnefnd á eftir að fræðast mikið við yfirferð þessa máls. Gagnrýnisatriðin eða gagnrýnisrödd mín er sú sama í sjálfu sér og í fyrra. Hún lýtur eingöngu að því að forræði þjóðgarðsins á Þingvöllum skuli vera eins og nú er, þ.e. að þjóðgarðurinn skuli í sjálfu sér heyra undir forsætisráðuneytið en ekki umhverfisráðuneytið. Ég hafði um það langt mál í umræðum á Alþingi á síðasta ári þegar lögin um þjóðgarðinn voru endurnýjuð og þjóðgarðurinn stækkaður að mér hefði fundist eðlilegt að færa forræði hans undir umhverfisráðuneytið. Mér finnst eðlilegt að stjórnsýsla þjóðgarða og friðlýstra svæða sé öll með einu og sama mótinu en ekki sé verið að skipta upp stjórnsýslunni með þjóðgörðunum að óþörfu, en það hefur mér einmitt fundist að sé verið að gera í þessu tilfelli og jafnvel að í deiglunni sé að brjóta enn meira upp stjórnsýslu þjóðgarða í landinu. Ég tel að friðlýst svæði og þjóðgarðar á Íslandi stæðu sterkari að vígi ef þeir heyrðu allir sem einn undir umhverfisráðuneytið og lytu þannig sömu stjórnsýslu. Ég tel það veikja stjórnsýslu þjóðgarðanna að brjóta upp og skipta þeim á milli ráðuneyta. En þetta frumvarp sem hér er til umfjöllunar fjallar auðvitað ekki um það, heldur verndun vatnsins sjálfs og vatnasviðs þess sem er gífurlega nauðsynlegt að verði vel fyrir komið því eins og kemur fram í frumvarpinu er um framtíðarneysluvatnssvæði höfuðborgarsvæðisins að ræða og sannarlega kominn tími til að við tökum þetta mál föstum tökum. Eins og frumvarpið kemur fyrir, í nokkuð mörgum greinum, þá sýnist mér horft vítt yfir sviðið og ég sé ekki annað en að hugsað sé fyrir öllu því sem maður sér í fljótu bragði að þurfi að hugsa til. Ég vil því einungis lýsa ánægju minni með að þetta mál skuli komið fram á nýjan leik. Ég tel að umhverfisnefnd eigi fyrir höndum afar fróðlega og góða vinnu fyrir þetta frumvarp og hlakka til að takast á við hana. Ég er ekki annað en ánægð með þetta frumvarp í sjálfu sér.

Herra forseti. Ég tel að þetta sé ákaflega gott frumvarp. Það er í öllum meginatriðum í samræmi við þá stefnu sem Þingvallanefnd hefur markað til næstu 20 ára um vernd þjóðgarðsins. Frumvarpið grípur inn í þá stefnumörkun og ég held að það sé alveg ljóst að nauðsynlegt er að setja lög af þessu tagi. Raunar hafa menn verið að gera tilraunir til þess allt frá því að umhverfisráðuneytið var stofnað. Svæðið sem frumvarpið tekur til er þjóðþekkt. Gjörvöll þjóðin þekkir þetta fallega land, sögu þess og menningararfleifðina sem því tengist. Fáir gera sér hins vegar grein fyrir því að þetta svæði býr yfir ýmiss konar auðlegð sem augað fær ekki greint við fyrstu sýn. Þarna er eitthvert öflugasta vatnsforðabúr íslensku þjóðarinnar og svo vill heppilega til að þetta forðabúr er í næsta nágrenni við helsta þéttbýli þjóðarinnar. Þegar dregur fram um næstu öld hygg ég að Íslendingar, sá partur þjóðarinnar sem býr á suðvesturhorninu, muni í vaxandi mæli sækja í það vatn sem rennur frá Þingvallavatni í gegnum árnar og fer til sjávar. Þegar er byrjað að nýta þessa auðlind með því að heitt vatn frá Nesjavöllum er flutt til að hita upp húsin við Reykjavík. Ég er ákaflega glaður yfir því að í frumvarpinu er sérstaklega tekið á lífríki Þingvallavatns. Hæstv. ráðherra gat þess réttilega að það væri að mörgu leyti einstakt. Þar hafa fundist dýr á allra síðustu árum sem enginn vissi áður að lifðu í Þingvallavatni, t.d. vatnsmarflær sem höfðu þrifist í Þingvallavatni allt frá því ísöld slotaði. Sama gildir um hin stærri dýr sem þekkt eru eins og urriðann. Urriðinn er einstakur eins og hæstv. ráðherra gat um. Hann varð landluktur fyrir 9 þúsund árum skömmu eftir að ísöldin tók að réna og jöklar að bráðna og land þar með að rísa þegar fargi var lyft af landinu. Það leiddi til þess að ókleifir fossar urðu til í Soginu sem aftur kom í veg fyrir að sjóbirtingur sem hingað kom frá suðvesturhluta Írlands átti ekki lengur greiða leið til sjávar, lokaðist inni og varð að þessu miklu vatnadýri sem er sem betur fer aftur að ná sér upp í Þingvallavatni. Það skiptir ákaflega miklu máli að þær reglur sem talað er um í 3. og 4. gr. verði settar, að sjálfsögðu í samráði við hlutaðeigandi aðila. Það skiptir mjög miklu máli að settar séu reglur um vatnsborðssveiflur sem draga úr röskun búsvæða. Nú hafa orðið miklar náttúruhamfarir af manna völdum í þessu vatni bæði þegar Efra-Soginu var lokað, sem tók fyrir þennan stóra og sterka urriðastofn sem lifði í mynni árinnar og niður eftir allri ánni, en líka á þjóðhátíðardaginn 1959 þegar gríðarlegt ofviðri gerði. Þá var verið að byggja Steingrímsstöð og bráðabirgðastíflan sem þá var búið að setja upp brotnaði og vatnið ruddi sér leið niður um hinn gamla farveg og straumurinn var svo mikill að hann tók með sér alla hrygningarmölina fyrir framan mynni árinnar. Það getur því orðið erfiðara en menn telja að koma þessum stofni upp aftur þó að það takist að opna aftur ána þarna niður úr. Nú vil ég líka, herra forseti, nota tækifærið til að segja að ég er þeirrar skoðunar að við sem eigum þetta land eigum að skila til baka hluta af því sem við höfum tekið frá náttúrunni. Í dag mundi ekki nokkrum manni detta í hug að byggja virkjanirnar sem eru niður úr öllu Soginu. Það hefur tekist bærilega að halda uppi lífríki Sogsins sjálfs við virkjanirnar niður frá, neðan Þingvallavatns og Úlfljótsvatns, en ekkert getur bætt stofninn sem var í Efra-Soginu. Ég vil því helst leggja af Steingrímsvirkjun og ég vil upplýsa hæstv. ráðherra um að í stefnumótun Þingvallanefndar til næstu 20 ára er beinlínis talað um að ná samkomulagi við Landsvirkjun um að opna urriðanum farveg aftur niður Efra-Sog. Það er hægt að gera með ýmsu móti. Í dag fer gríðarlega mikið vatn sem yfirfall yfir virkjunina og nægir fullkomlega til að halda þar uppi öflugum stofni. En það þyrfti að láta það vatn renna öðruvísi niður Efra-Sogið en sem yfirfall. Það þyrfti þá að gera einhvers konar gat í stífluna og láta vatnið fara þar. Það mundi duga til þess að þessi stofn tæki aftur upp búsetuna en auðvitað í miklu minni mæli en áður. Það sem hefur hins vegar skipt langmestu máli varðandi bæði uppgang bleikju og urriða á síðustu árum er þrotlítil barátta áhugamanna, ekki síst þess manns sem skrifaði greinargerðina, Péturs M. Jónassonar, fyrir því að Landsvirkjun drægi úr notkun á Þingvallavatni sem miðlunarlóni. Hefur það leitt til að vatnsborðssveiflur eru miklu minni en þær voru áður. Þegar urriðinn var hér í gamla daga eftir virkjun Efra-Sogsins að hrygna þá gerði hann það í uppsprettum sem hann komst í sem oft voru í fjöruborði. Urriðinn hrygndi og gróf hrognin þar. Svo þegar leið á árið lækkaði Landsvirkjun vatnsborðið af því að hún þurfti að hleypa úr vatninu og nýta það til rafmagnsframleiðslu. En um leið voru urriðahrognin á þurru og þar með var sú hrygning farin forgörðum. Þetta spillti þeim urriða sem eftir var á ýmsum stöðum. Sömuleiðis hækkaði Landsvirkjun yfirborð Þingvallavatns um einn metra og það skiptir máli varðandi neðsta hluta Öxarárinnar sem var hrygningarvatn. Þetta leiddi til þess að vatnið hækkaði og straumurinn á hinum upprunalegu hrygningarstöðum í Öxaránni var minni en áður og það varð annars konar setmyndun þar. Þar sem áður var gróf möl var nú fínni möl og jafnvel sandkenndur botn sem leiddi aftur til þess að urriðinn átti sér ekki hrygningarathvarf þar. Nú hefur þetta sem betur fer snúist við. Nú er vatnsborðið miklu stöðugra og urriðinn hefur fyrir vikið náð að festa sig betur í sessi. Þessi urriði er algerlega sérstakur eins og hefur margoft komið fram í máli mínu í tengslum við þetta. Þetta er ísaldarurriði með gen sem eru ekki til nema á örfáum stöðum í heiminum lengur vegna þess að síðar eftir að hann var landluktur í Þingvallavatni urðu til aðrir smærri sjóbirtingar sem náðu yfirhöndinni og þessir gríðarstóru fiskar hurfu. Þeir eru hvergi til nema í Þingvallavatni. Af því að í þessum sal sitja áhugamenn um fiska og veiðiskap vil ég geta þess til að undirstrika hversu mikill vexti þessi urriði var að eina mælingin á meðalstærð fullorðins fisks, þ.e. hrygningarurriða, sem einu sinni var tekinn úr Öxará sýndi að fullorðinn urriði í Þingvallavatni er að meðaltali stærri en stærsti laxastofn landsins, þ.e. stofninn sem hélt til á bestu svæðum Laxár í Aðaldal fyrir norðan. Sama gildir um bleikjuna sem hæstv. ráðherra gat um. Minni vatnsborðssveiflur hafa leitt til þess að kuðungarnir sem lifa við vatnsborðið fara ekki forgörðum eins og áður þegar þeir sátu á þurru þegar vatnið var skyndilega lækkað um 5 sm eða 10 sm. Það leiddi til að kuðungableikjan sem er sérstakur fiskur og var illa kominn líka eins og urriðinn náði ekki að halda sér við með þokkalegum hætti. Nú er þetta breytt og það er hægt að segja það fullum fetum að Þingvallavatn er sennilega besta veiðivatn á Íslandi. Ég satt að segja veit ekki um neitt veiðivatn í öllum heiminum þar sem afrakstur á hvern hektara er jafnmikill og í Þingvallavatni. Þó er talað um að þetta sé kalt og lífvana vatn. En auðvitað sannast á þessu vatni hið fornkveðna íslenska orðtak: Frjó eru vötn sem renna undan hraunum. Það á svo sannarlega við um þetta vatn. Við þurfum að gera allt sem hægt er til þess að vernda það og mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra nokkurra spurninga. Í 4. gr. segir að setja eigi nánari reglur um framkvæmd verndunarinnar. Ég ímynda mér að hæstv. ráðherra komi væntanlega ekki að tómum kofa þegar hún sest í stól umhverfisráðherra. Þetta eru mál sem menn hafa velt fyrir sér árum saman. Er búið að gera drög að einhvers konar reglum um framkvæmd þessarar verndunar? Ég er sérstaklega að spyrja um bílaumferð í gegnum þjóðgarðinn og þá kannski fyrst og fremst um hvort það komi til greina á því svæði sem verndunin þarf að ná til og þar sem viðkvæmast má telja, vatnsból, að banna umferð olíubíla. Ég spyr vegna þess að ég held að það sé ekkert leyndarmál að hæstv. samgönguráðherra hefur reifað það, hugsanlega einhvern tíma í ræðu á hinu háa Alþingi, að grípa til einhverra slíkra ráða. Við höfum rætt þetta í Þingvallanefnd. Staðreyndin er sú að ef þarna færi olíubíll niður þá mundi það geta leitt til gríðarlegrar spillingar á vatninu sem þarna er að finna, ég tala nú ekki um ef slíkt slys yrði norðan Þingvallavatns. Ekki má gleyma því að jarðvegurinn þarna er ákaflega sérstakur og vatnið er mjög lengi að fara í gegnum hraunið. Þar sem vatn sprettur upp í Vellankötlu er hægt að mæla aldur þess og margt bendir til þess að þar sé að koma upp ákoma sem hefur fallið á Langjökul í þann mund sem fyrstu landnámsmenn voru að festa byggð á Íslandi. Þetta tekur sem sagt svona gríðarlega langan tíma fyrir a.m.k. hluta af úrkomunni sem fellur á jökulinn að síga í gegnum þetta smágropna hraun sem er fyrir norðan vatnið. Ef þarna fer niður einhvers konar spilliefni eins og olía getur það leitt til þess að við lendum í gríðarlegum vandræðum með þetta mikla vatnsforðabúr. Þó ekki sé hægt að slá á verðmæti þess í krónum er ljóst að það mun skipta sköpum fyrir neyslu og til alls konar iðnaðarframleiðslu á næstu öld. Það er mín skoðun. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hafði nokkur orð um það með hvaða hætti stjórnsýsla þjóðgarða ætti að vera. Auðvitað geta menn haft skoðanir á því. Það er ekkert að því að menn telji, eins og hv. þingmaður, að það væri heppilegra að þjóðgarðurinn á Þingvöllum væri undir umhverfisráðuneytinu. Ég var ekki þeirrar skoðunar þegar ég var umhverfisráðherra og taldi að svo ætti ekki að vera. Rökin fyrir því eru heldur ekki auðsæ en það er óhætt að fullyrða að sú staðreynd að Alþingi hefur sérstakan þokka á þessum stað og að staðurinn heyrir beint undir Alþingi, hefur leitt til þess að verndun og uppbygging svæðisins hefur verið miklu betri en gerist um aðra þjóðgarða. Ég vildi óska að Alþingi og framkvæmdarvaldið hefði meiri skilning á því að þjóðgarðarnir þurfa meira fé en það má auðvitað segja um flesta þætti ríkisrekstrar. Staðreyndin er hins vegar sú að einmitt vegna tengsla þings og Þingvalla hefur tekist betur en ella að tryggja rekstur þjóðgarðsins og þær framkvæmdir sem óhjákvæmilega hefur þurft að ráðast í þar. Þetta segi ég vegna þess að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir talaði eins og Þingvellir gyldu þess að vera ekki undir hinni mildu leiðsögn hæstv. umhverfisráðherra Sigríðar Önnu Þórðardóttur. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hrósaði greinargerðinni sem hæstv. ráðherra drap hér aðeins á og er gerð af Pétri M. Jónassyni. Nú vil ég taka það fram, herra forseti, að Pétur M. Jónasson hefur reynst mikil hjálparhella í öllu því sem lýtur að greiningu þessa svæðis. Ég verð samt sem áður að segja að mér finnst hæstv. umhverfisráðherra hafa býsna mikinn kjark að leggja í að koma með greinargerð þar sem er birt staðhæfing sem prófessor Pétur M. Jónasson hefur sett fram varðandi meinta mengun af völdum bílaumferðar um þetta svæði og sér í lagi þjóðgarðinn. Mér þætti vænt um ef hæstv. umhverfisráðherra hlýddi á mál mitt því ég þarf að spyrja hana út í þetta en það segir beinlínis, með leyfi forseta: „Aukist bílaumferð umtalsvert á svæðinu mun niturmengun aukast í Þingvallavatni og valda verulegum spjöllum á lífríki Þingvallavatns og einu helsta vatnsforðabúri þjóðarinnar. Það gæti leitt til þess að svæðið yrði tekið af heimsminjaskrá UNESCO.“ Hér er ansi afdráttarlaust að orði kveðið. Þarna er um að ræða fullyrðingu sem við í Þingvallanefnd höfum töluvert brotið heila og höfuð yfir. Ég verð að segja, herra forseti, og vísa til fyrri tilvistar minnar sem náttúruvísindamanns, að ég er þessu ekki alls kostar sammála. Ég hef ekki svo óyggjandi sé fundið vísindamenn sem hafa staðfest að þetta sé rétt. Deilur hafa staðið um vegalagningu og í þeirri deilu hefur þessi staðhæfing verið notuð sem röksemd. Einmitt vegna hennar og vegna þess að málið er mér skylt þar sem ég er einn af trúnaðarmönnum þingsins í Þingvallanefnd, hef ég lagt mig eftir því að hitta vísindamenn sem hugsanlega gætu varpað ljósi á þessar fullyrðingar sem hafa verið settar fram í blaðagreinum. Ég hef ekki enn þá fundið þá vísindamenn. Mér finnst í góðu lagi að í deilum, sem stundum eru skyldar pólítískum deilum, sem standa t.d. um vegalagningar á þessu viðkvæma svæði kasti menn fram fullyrðingum. En þegar hæstv. umhverfisráðherra er farinn að taka upp þær fullyrðingar án þess að greina frá því sannferðuglega að þetta sé umdeilt og setja það inn í greinargerð með frumvarpi ríkisstjórnarinnar, þá verð ég að segja að mér finnst ekki bara skörin vera farin að færast upp í bekkinn, heldur finnst mér að hér sé með háskalegum hætti farið. Ég verð að spyrja hæstv. umhverfisráðherra hvort hún og sérfræðingar hennar hafi ekki grandskoðað greinargerðina og þá jafnframt hvort hún hafi einhvers konar sannanir eða vísindalegar umsagnir sem skjóta stoðum undir þessa fullyrðingu. Ég verð að segja, herra forseti, af því að ég og hæstv. ráðherrar sem sitja í Þingvallanefnd, Björn Bjarnason dómsmálaráðherra og Guðni Ágústsson landbúnaðarráðherra, höfum nú síðustu tvö árin lagt gríðarmikla vinnu í að tryggja að Þingvellir væru teknir á heimsminjaskrá UNESCO, að mér hefði brugðið hefði ég séð þetta koma á þeim tíma þegar ekki var ljóst hver yrðu afdrif þeirrar umsóknar. Ég er ansi hræddur um að heyrst hefði hljóð úr horni hjá formanni Þingvallanefndar ef hann hefði vitað af þessu. Ég leyfi mér að fullyrða að hann hefði gert sterkar athugasemdir ef hann hefði gert sér grein fyrir því að ríkisstjórnin væri að leggja fram frumvarp sem hefði að geyma og byggðist á greinargerð sem fæli í sér þessa staðhæfingu. Ég ætla ekki að fara út í frekari umræður um þetta, herra forseti, en ég tel alveg nauðsynlegt, eftir að þetta er komið fram með þessum hætti, að þá verði það sannreynt með einhverjum hætti í meðförum þingsins með því að fá vísindamenn sem geta sagt af eða á um hvað er að finna af röksemdum fyrir þessu. Ég er satt að segja verulega hissa á að sjá þetta, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Þegar hæstv. umhverfisráðherra leggur fram greinargerð, jafnvel þó að hún hafi ekki skrifað hana sjálf heldur fengið til þess sérfræðing þá hlýtur hún að bera ábyrgð á henni. Þar segir beinlínis að það sé hugsanlegt að aðgerðir sem eru í gangi geti leitt til þess að Þingvellir verði teknir af heimsminjaskrá. Ég verð og hlýt sem gamall náttúruvísindamaður og sem fulltrúi þingsins í Þingvallanefnd að mótmæla því mjög harðlega að þessi staðhæfing standist. Ég held að þetta sé ekki rétt. Ég geri engar athugasemdir við það að einstakir vísindamenn hafi þessar skoðanir en ég legg á það þunga áherslu að þeim hefur ekki tekist í blaðagreinum að færa rök fyrir því sem standast. Ég tel hins vegar að eftir að þetta kemur fram í þinginu verði þingið, hugsanlega í samvinnu við hæstv. ráðherra, að ganga úr skugga um það. Mér finnst ekki hægt að við ljúkum málinu í vetur án þess að annaðhvort séu þessar fullyrðingar hraktar eða við tökum afleiðingunum sem af þeim hljóta að rakna. Þær hljóta að felast í því að við endurskoðum algerlega vegalagningar og notkun vega í þjóðgarðinum. Ef þetta er rétt er ekki um neitt annað að ræða en að loka veginum sem gengur norðan Þingvallavatns og í gegnum þjóðgarðinn. Ég er til í að skoða það ef það er nauðsynlegt. Ef þessi fullyrðing er rétt mun það reynast nauðsynlegt.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér að ég hygg í annað sinn stjórnarfrumvarp til laga um verndun Þingvallavatns og vatnasviðs þess. Frumvarpið var síðast til umræðu á hinu háa Alþingi í apríl á þessu ári, var vísað til nefndar en komst ekki lengra og er því lagt fram aftur nú á 131. löggjafarþingi. Ég sé að frumvarpið er nánast óbreytt frá því í vor, reyndar með einni undantekningu, dagsektarákvæði hafa verið hækkuð. Þar fyrir utan er hér á ferð sama frumvarp og lagt var fram í apríl. Frumvarpinu var vísað til nefndar eins og ég sagði áðan. Umsögnum um frumvarpið var skilað inn og þar kom fram þó nokkur gagnrýni, m.a. gagnrýni sveitarfélaga á svæðinu sem þótti fram hjá sér gengið við gerð frumvarpsins, að þau hefðu ekki verið höfð nægilega með í ráðum. Jarðeigendur við Þingvallavatn eru einnig mjög gagnrýnir á frumvarpið og telja í raun og veru að það sé óþarft. Þeir telja að sú löggjöf sem þegar er fyrir hendi varðandi hollustuhætti og mengunarvarnir, um mat á umhverfisáhrifum, skipulags- og byggingarlög og náttúruverndarlög eigi í raun og veru að duga til að vernda Þingvallavatn og vatnasvið þess. Því sé algjör óþarfi að færa þetta vald undir valdsvið umhverfisráðherra. Þeir benda líka á að það sé miklu eðlilegra að sveitarstjórnirnar á svæðinu haldi utan um þessi mál í staðinn fyrir að stjórnun á þeim sé flutt til yfirvaldsins í Reykjavík sem þeir benda á að hafi ekki alltaf höndlað málefni og náttúruvernd Þingvalla á fullnægjandi og velheppnaðan hátt ef svo má segja. Ég flutti ræður um þetta mál í vor og sé ekki ástæðu til að fara að endurtaka það sem ég sagði þá. Ég vil þó aðeins benda á að í 4. gr. frumvarpsins er sagt: „Vernda skal lífríki Þingvallavatns og gæta þess að raska ekki búsvæðum og hrygningarstöðvum bleikjuafbrigða og urriðastofna sem nú lifa í vatninu.“ Hv. þm. Össur Skarphéðinsson sem var hér í pontu á undan mér kom einmitt inn á málefni Þingvallaurriðans sem er afskaplega merkilegur fiskstofn. Þessi fiskstofn hefur því miður átt nokkuð undir högg að sækja á undanförnum áratugum og ástæðan er sú að þar var reist virkjun árið 1960, svokölluð Steingrímsstöð, sem leiddi til þess að Efra-Sogi var lokað fyrir urriðanum. Urriðinn er þannig fiskstofn að hann þarf að komast í rennandi vatn til að geta hrygnt og seiði hans alast upp í rennandi vatni, þó að urriðinn eyði síðan síðari lífsskeiðum sínum og uppvaxtarárum gjarnan í stöðuvötnum. Þessu útfalli Þingvallavatns var lokað með stíflugerð. Ég er alveg sannfærður um að þarna hafi verið unnið mjög alvarlegt umhverfisslys sem ég tel að okkur sé hreinlega skylt að bæta og það er mín bjargfasta skoðun að leggja beri þessa virkjun niður. Það ber að leggja niður Steingrímsstöð, fjarlægja stífluna og endurreisa riðstöðvar urriðans og færa Efra-Sog aftur til upprunalegs horfs. Þessi stöð, Steingrímsstöð, er lítil. Hún skilar ekki það miklu að henni megi ekki fórna til þess að færa náttúrunni til baka það sem við tókum frá henni fyrir rúmlega 40 árum. Það væri til mikils að vinna að gera þetta. Við mundum endurreisa urriðastofninn á ný og í raun og veru sýna fram á að þrátt fyrir að við förum út í virkjanaframkvæmdir er til nokkuð sem heitir afturkræfar virkjanaframkvæmdir. Við getum fært náttúruna aftur til vegs og virðingar á ný ef okkur hugnast svo, þó svo að við förum út í framkvæmdir eins og þessa, þ.e. Steingrímsstöð, framkvæmd sem í dag hefði aldrei nokkurn tímann verið leyfð. Þetta er að ég hygg eitt alvarlegasta inngripið sem við höfum gert í náttúrufar og vistfræði Þingvallavatns. Ég vil líka nota tækifærið til að minna á það að þetta mál, þ.e. hvernig við getum hjálpað Þingvallaurriðanum á nýjan leik, hefur margoft verið rætt í sölum hins háa Alþingis á undanförnum árum. Hér var í fyrsta sinn flutt þingsályktunartillaga árið 1992 og einn af flutningsmönnum hennar var hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Hún náði ekki í gegnum þingið þá en 1998 var sú þingsályktunartillaga samþykkt með öllum greiddum atkvæðum, ef ég man rétt, þingsályktun um endurreisn Þingvallaurriðans. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: , ,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að gera tillögur um leiðir til að endurreisa urriðastofna Þingvallavatns.“ Þessa þingsályktunartillögu dagaði hreinlega uppi og ég held að ekkert hafi orðið úr henni, ég held að ríkisstjórnin hafi ekki tekið neitt einasta mark á þeirri þingsályktun sem sætir að sjálfsögðu mjög mikilli furðu vegna þess að tveir af flutningsmönnum með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni voru þá hv. þm. sem hafa núna um nokkurra ára skeið verið ráðherrar í ríkisstjórn Íslands, þ.e. hæstv. landbúnaðarráðherra Guðni Ágústsson og hæstv. sjávarútvegsráðherra Árni M. Mathiesen. Ég ætla svo sem ekki að hafa orð mín miklu fleiri um þetta frumvarp. Það verður fróðlegt að fylgjast með vegferð þess í gegnum nefnd þingsins og síðan í gegnum Alþingi í vetur. Ég vænti þess að það fái afgreiðslu á þessum vetri og ég mun að sjálfsögðu fylgjast grannt með þeim umsögnum sem koma inn og því hvernig málinu reiðir af. Ég vil enn á ný ítreka að verði frumvarpið að lögum er hiklaust næsta skrefið, einmitt til að fara eftir 4. gr. þessa frumvarps um verndun lífríkis Þingvallavatns og því að gæta þess að raska ekki búsvæðum og hrygningarstöðvum fiskstofna sem nú lifa í vatninu, að rífa upp stífluna í Efra-Sogi og leggja niður þá virkjun þannig að okkur takist þá að bæta tjónið sem við ollum því miður fyrir 40 árum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir þessar ágætu umræður sem hafa farið hérna fram um þetta mikilvæga mál. Mér þykir ánægjulegt að heyra að þingmenn séu ánægðir með það og taki undir nauðsyn þess að setja lög af þessu tagi. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi sérstaklega reglugerðarsetninguna sem er samkvæmt bæði 3. og 4. gr. og spurði hvort til greina kæmi að banna umferð olíubíla. Ég bendi á að í 1. málsl. 2. mgr. 3. gr. segir, með leyfi forseta: „Innan verndarsvæðisins er óheimilt að gera nokkuð það sem getur spillt vatni eða mengað það, bæði yfirborðsvatn og grunnvatn.“ Síðan segir í greinargerð með 3. gr. alveg sérstaklega: „Þá getur ráðherra sett reglur um flutning og meðferð mengandi efna á verndarsvæðinu, olíu og leysiefna.“ Það er alveg ljóst að það á að vera hægt að bregðast við í þessum efnum, setja reglur um flutning og meðferð mengandi efna á verndarsvæðinu, og þá bæði olíu og leysiefna. Hvað snertir greinargerð dr. Péturs M. Jónassonar, sem er fylgiskjal með frumvarpinu, er um hana að segja að hún stendur algjörlega sjálfstæð sem höfundarverk hans. Dr. Pétur M. Jónasson ber að sjálfsögðu ábyrgð á henni sem vísindamaður og það er fráleitt að halda því fram að allt sem í henni stendur séu skoðanir umhverfisráðuneytisins. Þar er ýmislegt umdeilanlegt en hins vegar er þessi greinargerð hans, sem er fylgiskjal, mjög merkileg. Þarna er um að ræða vísindamann sem þekkir Þingvallavatnið manna best, vatnið og lífríki þess og er sérfræðingur í vatninu. Það má líka minna á að Þingvallanefndin ákvað á sínum tíma að hafa greinargerð dr. Péturs M. Jónassonar sem fylgiskjal með frumvarpinu.  Mér fannst líka mjög skemmtilegt að heyra hugleiðingar hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar um urriðann. Kannski þekkja ekki margir stóra urriðann í Þingvallavatninu betur en hann, hann er að sjálfsögðu sérfræðingur í þeim efnum. Um daginn átti ég leið á Þingvelli og þegar ég var að fara yfir brúna fótgangandi sá ég þá nokkra þar, þá stóru. Vonandi hefur mönnum tekist að bæta lífsskilyrði urriðans í vatninu með því að hafa sveiflurnar minni en áður. Síðustu árin hefur mér skilist að sveiflurnar á vatnsborðinu séu undir 20 sentímetrum og það er auðvitað gott. Að sjálfsögðu er það þá líka framtíðarmál hvort menn vilja opna honum leið niður. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri að sinni.

Virðulegi forseti. Ég held að nokkurs misskilnings gæti þegar menn tala um að búið sé að endurreisa þennan urriðastofn í Þingvallavatni. Ég hygg að stór partur af þeim stóru urriðum sem nú finnast í vatninu - hv. þm. Össur Skarphéðinsson veit eflaust allt um það - eigi upphaf sitt í seiðasleppingum. Hann hefur ekki náttúrulegt upphaf í vatninu með þeim hætti sem hann ætti að gera ef hann væri, ef svo má segja, klakinn út og alinn upp í Efra-Sogi nema þá sá urriði sem á ættir að rekja til Öxarár. Greinilega kemur fram í greinargerð dr. Péturs M. Jónassonar á bls. 12 að þessi stífla milli Kaldárhöfða og Dráttarhlíðar frá árinu 1959 hefur haft mjög alvarleg áhrif því að árfarvegurinn í Efra-Sogi þurrkaðist nánast alveg upp. Mýið hvarf og urriðinn var einmitt sviptur helstu hrygningarstöðvum sínum sem þýddi gríðarlegt inngrip í náttúruna á þessu svæði. Mjög falleg og merkileg náttúruperla var hreinlega eyðilögð, eins og m.a. kemur fram í ágætum bókum um Þingvallavatn og lífríki þess sem hafa verið gefnar út á undanförnum árum. Mig langar að spyrja hæstv. umhverfisráðherra hvort hún væri reiðubúin til að beita sér fyrir því að þessi stífla yrði fjarlægð í framtíðinni.

Það verður fátt um svör þegar stórt er spurt. Þetta er spurning sem ég hef ekki sérstaklega verið að velta fyrir mér. Það má vel vera að einhvern tíma í framtíðinni komist menn að þeirri niðurstöðu án þess að ég ætli að fara að leggja sérstakan dóm á það hér.

Virðulegi forseti. Ég vil þá eindregið nota tækifærið og hvetja hæstv. umhverfisráðherra til að kynna sér þetta mál, t.d. með því að lesa ágæta nokkurra ára gamla bók eftir hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Urriðadans heitir hún og þar er að finna afar góðar lýsingar á þessum mjög svo merkilega fiskstofni. Ég hvet líka hæstv. umhverfisráðherra til að beita sér fyrir því í ríkisstjórninni að farið verði eftir þingsályktun sem var samþykkt hér í þessum sal fyrir einum sex árum, þingsályktuninni sem ég nefndi áðan um endurreisn Þingvallaurriðans. Ég hygg að ríkisstjórnin hafi hreinlega tekið þá ágætu þingsályktun og stungið henni ofan í skúffu og þar sé hún enn. Sú nefnd sem ríkisstjórninni var falið að skipa hefur líklega aldrei verið skipuð. Hafi hún verið skipuð hef ég ekki orðið var við að hún hafi skilað neinu af sér á þeim sex árum sem hún hefði þá átt að vera til. Þetta sætir mjög mikilli furðu því að ég er hér með fyrir framan mig umræður sem fóru fram í þinginu á þeim tíma. Það voru mjög merkar og gagnlegar umræður og það var ekki annað að sjá en að allt Alþingi nánast væri mjög einhuga um að það ætti að fara í þessa vinnu. Ég get ekki séð að eftir neinu sé að bíða lengur þó að menn hafi reyndar beðið með hendur í skauti í sex ár. Það er kominn tími til að einhenda sér í þetta verk og fjarlægja þessa stíflu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir þau svör sem hún veitti áðan við þeim spurningum sem ég varpaði fram. Spurningarnar vörðuðu hvers konar reglur væri líklegt að settar yrðu og hæstv. ráðherra var svo vinsamleg að benda mér á að í greinargerð með 3. gr. þar sem reifað er hverju ráðuneytið muni líklega velta fyrir sér þegar reglur verða settar er einmitt talað um flutning og meðferð mengandi efna á verndarsvæðinu. Það mun koma í ljós með hvaða hætti hæstv. ráðherra setur þær reglur en ég er þeirrar skoðunar og vil að það komi hér skýrt fram að það sé mjög mikilvægt að við þá reglusetningu verði allt gert sem dregur úr umferð flutningabifreiða með olíu og mengandi efni um þetta svæði. Ég tel þess vegna að það eigi að banna slíka umferð um hluta af svæðinu. Ég ætla ekki að ræða frekar þessar reglur en mig langar aðeins áður en þessari umræðu slotar, herra forseti, að koma aftur inn á það atriði sem ég drap á, greinargerð Péturs M. Jónassonar prófessors. Nú vil ég taka alveg skýrt fram að hún er að öllu leyti góður vitnisburður um afburðaþekkingu hans á þessu svæði og Pétur M. Jónasson hefur manna mest barist fyrir stækkun þjóðgarðsins og vatnsvernd á þessu svæði þannig að hann á mikið hrós skilið fyrir það. Ég dreg hins vegar í efa að hægt sé að skjóta óhrekjanlegum stoðum undir þær fullyrðingar sem er að finna á bls. 17 í greinargerðinni þar sem talað er um niturmengun sem muni aukast af völdum bílaumferðar, hugsanlega í þeim mæli að það gæti leitt til þess að svæðið yrði tekið af heimsminjaskrá UNESCO. Ég tek það ekki gilt þegar hæstv. ráðherra segir: Þetta er á ábyrgð höfundarins. Ráðuneyti sem leggur fram greinargerð er að leggja blessun sína yfir það efni sem í greinargerðinni er að finna. Nú er ég ekki að halda því fram að hæstv. ráðherra sé að öllu leyti sammála þessari fullyrðingu en ég tel eigi að síður að henni sé gefið mjög þungt vægi þegar hún kemur fram í fylgiskjali sem ráðuneytið leggur fram til að styðja setningu tiltekinna laga. Mér þykir þetta óvarlegt, sérstaklega vegna þess að þegar heimildirnar eru skoðaðar sést að höfundurinn, Pétur M. Jónasson prófessor, er nægilega sanngjarn til þess að heimildin sem hann byggir þetta á, er sett undir það sem heitir í heimildaskránni túlkunarefni. Miðað við það er í hæsta máta um umdeilanlega staðhæfingu að ræða. Ég tek mark á því sem lagt er fram af hálfu ráðuneyta og á hinu háa Alþingi. Ég kem hingað til að ítreka þá skoðun að ekki sé hægt að ljúka þessari lagasetningu án þess að gengið sé úr skugga um hvort staðhæfingin standist eða ekki. Ég held því ekki fram að það sé ómögulegt að hún standist. Ég er hins vegar að segja að mér hefur ekki tekist að finna röksemdir sem sannfæra mig. Ef umfjöllun þingsins og umhverfisnefndar um þetta mál leiðir í ljós að þetta standist ekki hlýtur það að koma fram í nefndaráliti. Það skiptir máli því um þetta hafa staðið deilur. Ef niðurstaðan er hins vegar sú að þetta sé rétt þá verður framkvæmdarvaldið að grípa til aðgerða. Þá verður framkvæmdarvaldið að grípa til aðgerða sem miða að því að koma í veg fyrir að niturmengun aukist í Þingvallavatni í þeim mæli að vatnsforðinn spillist í framtíðinni og svæðið verði tekið af heimsminjaskrá UNESCO. Það þarf ekki að vera mjög erfitt og þurfa ekki að vera kostnaðarsamar aðgerðir þótt þær gætu komið við kaunin á mörgum. Auðveldasta leiðin væri sennilega, eins og ég drap á í fyrri ræðu minni, að loka fyrir umferð í gegnum þjóðgarðinn og svæðið fyrir norðan vatnið. Það er auðvitað alveg hægt. Mér finnst líka nauðsynlegt, fyrst þessi umræða er á annað borð komin upp, að benda á að nú þegar liggur fínn vegur frá Reykjavík, um Nesjavelli og að Þingvallavatni. Þar er auðvelt að komast að vatninu, fara suður með því og yfir Sogið hjá virkjunum neðar. Það styttir líka vegalengdina milli höfuðborgarsvæðisins og uppsveita Árnessýslu. Mér finnst koma sterklega til greina að þessi vegur verði byggður upp og verði aðalvegurinn í gegnum þetta svæði. Þá höfum við að verulegu leyti komið í veg fyrir möguleikana á niturmenguninni. Þetta skiptir máli. Í framtíðinni er ég viss um að þessi vegur verður byggður upp. Ég er viss um að hv. þm. Helgi Hjörvar mun leggja sitt fram í því enda stjórnarmaður, a.m.k. fyrrverandi, í Orkuveitu Reykjavíkur sem stendur fyrir umfangsmikilli uppbyggingu á þessu svæði. Ég tel að menn hljóti að ráðast í að byggja þennan veg upp þannig að þar verði um öflugan þjóðveg að ræða og væntanlega nýjar brýr yfir þar sem rafmagnsframleiðslan er hjá Ljósafossi. Þetta eru aðgerðir sem menn þyrftu að grípa til. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég hef aðallega komið upp til að lýsa áleitnum grun mínum um að um sé að ræða fullyrðingu sem standist ekki. Í öllu falli, fyrst hún er í þessu plaggi frá ráðuneytinu, þá finnst mér að þingið þurfi að ganga úr skugga um þetta. Það eru til ráð, ef þingið kemst að þeirri niðurstöðu að hún sé rétt, til að bægja frá þeirri vá sem spáð er að þar muni dynja yfir.

Herra forseti. Ég ítreka að mér finnst hv. þm. Össur Skarphéðinsson sé í raun með ákveðnum hætti að oftúlka það sem hér er sett fram. Þarna segir að allir fyrirvarar séu hafðir á í greinargerð dr. Péturs M. Jónassonar. Hann segir: „Það gæti leitt til þess að svæðið yrði tekið af heimsminjaskrá UNESCO.“ Dr. Pétur M. Jónasson hefur fyrirvara á þessum fullyrðingum. Það er alveg ljóst að skiptar skoðanir eru um það efni sem hv. þingmaður gerði að sérstöku umtalsefni. Mér finnst að hann fari að nokkru leyti offari í túlkunum sínum. Hvað snertir umferð í gegnum þjóðgarðinn þá held ég jafnvel að hv. þingmaður hafi hitt naglann á höfuðið, varðandi umferðina sunnan við vatnið og uppbyggingu vegarins þar. Mér finnst alls ekki ólíklegt að til þess gæti komið í framtíðinni. Við deilum þeirri skoðun og mér finnst það skynsamlegur kostur.

Herra forseti. Ég ætla ekki að deila við hæstv. ráðherra um með hvaða hætti menn setja fram greinargerðir. Ég er einfaldlega þeirrar skoðunar að það sé varhugavert af hvaða ráðherra sem er að setja fram fullyrðingar í greinargerð með frumvarpi sem annar maður er höfundur að og að vera ekki fyllilega sammála þeim. Mér sýnist það á hæstv. ráðherra, en ætla ekkert að inna hana frekar eftir því, að hún hafi töluverðar efasemdir um þetta. Ég er klár á því að innan þeirra stofnana sem hæstv. ráðherra hefur yfir að ráða eru efasemdir um þetta. Það veit ég. Ég ætla ekki að segja neitt frekar um það. Ég fagna því hins vegar að hæstv. umhverfisráðherra tekur undir að í framtíðinni kunni að vera fýsilegt að byggja upp umferðaræð frá Reykjavík og suður í Árnessýslu sem liggi eftir núverandi Nesjavallaleið í gegnum hin fallegu Henglafjöll og síðan yfir hjá Ljósafossi. Ég er alveg sannfærður um að það yrði til hagsbóta, bæði fyrir Reykvíkinga sem sækja mjög á þessar slóðir, en ekki síður fyrir lífríkið á umræddum slóðum. Ég held að það yrði ef til vill mestur ávinningur fyrir það.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu sem ég flyt ásamt hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, Guðmundi Árna Stefánssyni, Lúðvíki Bergvinssyni, Merði Árnasyni og Björgvini G. Sigurðssyni, um að rannsókn fari fram á þróun valds og lýðræðis. Markmið tillögunnar er að kanna áhrif þeirrar þróunar síðustu 20 árin og meta hvaða áhrif hún kunni að hafa á komandi árum. Markmiðið verði að fá sem gleggsta mynd af því hvort þrískipting ríkisvaldsins sé orðin óljós í framkvæmd og meta áhrif þess á lýðræðisþróunina og samfélagið í heild. Einnig verði skoðað hvort völd embættismanna hafi aukist meira en eðlilegt getur talist og hvaða áhrif fjölmiðlar hafa haft á þróun stjórnmála og samfélagið í heild. Við rannsóknina verði jafnframt lagt mat á hvort og að hve miklu leyti völd hafa færst frá kjörnum fulltrúum til einkaaðila, m.a. með breytingu á efnahagslegu valdi í krafti tilfærslu eigna og fjármagns og hvort ákvarðanir og fjárfestingar stórra valdablokka í atvinnu- og fjármálalífi hafi nú verulega meiri áhrif en áður á afkomu og þróun þjóðarbúsins. Lagt verði mat á framhald þessarar þróunar fyrir efnahags- og atvinnulíf og með tilliti til eigna- og tekjutilfærslna. Það er jafnframt mikilvægt að þróunin verði skoðuð út frá áhrifunum á valdahlutfall kynjanna í þjóðfélaginu. Ástæða er til að hafa af því áhyggjur að hlutur kvenna í forustustörfum í atvinnulífinu hafi minnkað og var hann ekki mikill fyrir. Vísa ég þar til svara við fyrrispurnum mínum, bæði frá hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. viðskiptaráðherra, þar sem fram kemur að sé litið til stjórnenda lífeyrissjóða og stjórnenda í atvinnulífi og fjármálalífi eru þar í forustustörfum yfir 90% karlar en innan við 10% konur. Umsjón með þessu verki, eins og það er lagt upp í þessari tillögu, á að vera í höndum fimm fulltrúa sem tilnefndir verða af háskólunum í landinu. Það er svipuð tilhögun og var í sambærilegri rannsókn sem gerð hefur verið í Noregi, Danmörku og Svíþjóð. Hvati þeirra rannsókna var þær miklu breytingar sem hafa orðið í þessum löndum með aukinni alþjóðavæðingu og vegna breytinga á umsvifum í atvinnu- og fjármálalífi. Niðurstaða norsku rannsóknarinnar var m.a. að breytingar í umsvifum á markaði hefðu leitt til meiri fákeppni og að fulltrúalýðræðið væri í tilvistarkreppu. Niðurstaðan, bæði í Danmörku og Noregi, var að dómstólar hefðu veikt völd þinganna. Við leggjum til að forsætisráðherra skipi nefnd sem í sitji fimm fulltrúar háskóla. Háskóli Íslands tilnefni tvo fulltrúa og verði annar þeirra formaður nefndarinnar. Háskólinn í Reykjavík, Háskólinn á Akureyri og Viðskiptaháskólinn á Bifröst tilnefni einn fulltrúa hver. Verkefni nefndarinnar verði að hafa umsjón með verkinu og fái hún heimild til að kalla til sérfræðinga til að vinna að rannsókninni. Nefndin leggi verkefnaáætlun og fjárhagsramma fyrir forsætisráðherra sem geri tillögur til Alþingis um nauðsynleg fjárframlög til verksins. Nefndin skili áfangaskýrslum eftir því sem verkinu miðar fram og skal rannsókninni lokið eigi síðar en 1. janúar 2008. Það er ljóst af efni þessarar tillögu að hún er mjög umfangsmikil. Það kom vissulega til skoðunar hjá okkur flutningsmönnum að skipta tillögunni upp. Niðurstaðan var sú að setja þetta fram í einni tillögu, að betra væri að fara þá leið til að fá samfellu í verkið. Með því gefast meiri möguleikar á heildarsýn yfir mögulegar valdatilfærslur. Í verkahring nefndarinnar verður að skoða hvort og þá hvernig verkin verði brotin upp. Upplýsingaþjónusta Alþingis hefur að beiðni flutningsmanna tekið saman stutta lýsingu á sambærilegum rannsóknum sem fram hafa farið á þróun valds og lýðræðis í Noregi, Danmörku og Svíþjóð. Rannsóknirnar í þessum löndum beindust að stöðu valds og lýðræðis við upphaf 21. aldar. Hvati rannsóknanna voru þær miklu breytingar sem hafa orðið á viðkomandi samfélögum með aukinni alþjóðavæðingu og breytingum á skyldum ríkisvaldsins, t.d. vegna minni afskipta af viðskiptalífinu. Ein af helstu ástæðum þess að ráðist var í rannsóknina í Danmörku var að þingið óttaðist að það væri að missa völd. Niðurstaða rannsóknarinnar þar er á þann veg að danska þingið hafi aukið völd sín á kostnað framkvæmdarvaldsins, m.a. með aukinni sérhæfingu þingmanna, auk þess sem fjöldi minnihlutastjórna í Danmörku hefur haft þessi áhrif. Það er athyglisvert, ekki síst fyrir okkur á Íslandi sem höfum búið við samsteypustjórnir lengst af. Á hinn bóginn hafa, eins og ég nefndi, dómstólarnir veikt völd þingsins og sama gildir um Noreg. Niðurstaða norsku rannsóknarinnar er m.a. að fulltrúalýðræðið sé í tilvistarkreppu. Fram kemur einnig að stéttaskipting hafi aukist. Athyglisvert er einnig að áhrif ákveðinna hópa hafa breyst með auknum áhrifum sérstakra tengsla milli áhrifamikilla einstaklinga í þjóðlífinu. Jafnframt hafi staða lýðræðisins breyst með meiri áhrifum frá ákveðnum hópum sem ekki eru endilega lýðræðislega kjörnir. Sú nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar getur fengið aðgang að þessum skýrslum ef áhugi er á því að skoða þær nánar. Á þeim tíma sem ég hef til umráða vil ég fara yfir þá meginþætti sem þessi tillaga lýtur að, þ.e. þrískiptingu valdsins og þróun þrískiptingar á umliðnum árum, valdmörk dómstóla, áhrif fjölmiðla á þróun lýðræðis og áhrif af tilfærslu valds og fjármagns í samfélaginu og lýðræðisþróunina. Þrískipting ríkisvaldsins hefur þótt óljós í framkvæmd og rætt er um að ákvarðanir sem máli skipta fyrir þjóðarbúið séu í auknum mæli að færast frá vettvangi stjórnmálanna yfir á vettvang fjármála- og atvinnulífs. Þá telja margir að vald embættismanna hafi aukist verulega og að kjörnir fulltrúar þjóðanna hafi fært þeim meira vald til ákvörðunar en eðlilegt getur talist. Í tillögunni er jafnframt lagt til að metið sé vald fjölmiðla og áhrif þeirra á samfélagsþróunina, en í sambærilegri rannsókn sem unnin var í þessum norrænu ríkjum sem ég nefndi áðan var sá þáttur einnig hluti viðfangsefnisins. Flutningsmenn telja að brýnt sé orðið að leggja mat á þessa þróun og fá af henni heildarmynd þannig að hægt sé að bregðast við ef ástæða þykir til. Með rannsókn sérfræðinga væri hægt að leggja mat á hvort slík tilfærsla hafi orðið á valdmörkum þeirra þriggja valdþátta sem stjórnskipunin byggist á að stoðir lýðræðis og góðrar stjórnskipunar í landinu hafi veikst. Ég held að mikilvægt sé að leggja mat á þetta. Jafnframt yrði varpað skýru ljósi á þróun valds og eignasamþjöppunar og hvaða áhrif meiri háttar ákvarðanir stórra valdablokka í fjármála- og atvinnulífi hafi haft og geti haft á atvinnulífið, á afkomu heimila og þjóðarbúið í heild. Í framhaldi af þessari rannsókn væri ástæða til að skoða hvort tilfærsla fjármagns og valds hafi leitt til verulegrar gliðnunar á eigna- og tekjuskiptingu í þjóðfélaginu og stuðlað að aukinni stéttaskiptingu, sem ég tel veigamikinn þátt í þeirri rannsókn. Umræðan hér á landi hefur snúist um hvort löggjafarvaldið sé sífellt að veikjast á sama tíma og framkvæmdarvaldið styrkist. Þar er átt við framsal Alþingis á valdi í lögum og víðtækar reglugerðarheimildir framkvæmdarvaldinu til handa, auk þess sem löggjafarvaldinu sé gert stöðugt erfiðara að sinna eftirlitshlutverki sínu með framkvæmdarvaldinu. Þetta var ágætlega orðað í grein eftir Friðgeir Björnsson í Tímariti lögfræðinga árið 1999 þar sem m.a. er vikið að því að ekki sé fjarri lagi að segja að handhöfn bæði framkvæmdarvalds og löggjafarvalds sé hjá ríkisstjórn með forsætisráðherra í broddi fylkingar í flestu sem einhverju máli skiptir. Þróunin hefur líka verið í þá átt að frumkvæði og undirbúningur laga sem Alþingi samþykkir er að mestu leyti í höndum framkvæmdarvaldsins. Sömuleiðis er það gagnrýnt að vald embættismanna sé orðið meira en eðlilegt er, eins og ég nefndi áðan, og vitnað er til þess að þeir útfæri iðulega stefnu stjórnvalda með því að þeir undirbúi þingmál, séu nefndum löggjafarþingsins til ráðgjafar um breytingar og endanlega gerð laga og séu síðan oft þeir aðilar í stjórnsýslunni sem hafi með höndum framkvæmd og eftirlit. Flestir viðurkenna að EES-samningurinn hefur haft mjög jákvæð áhrif í efnahags- og atvinnulífinu en engu að síður er ljóst að hann hefur átt sinn þátt í að veikja löggjafarvaldið en styrkt jafnframt embættis- og framkvæmdarvaldið. Ágreiningur hefur einnig verið milli Alþingis og framkvæmdarvaldsins um fjárhagslegt sjálfstæði Alþingis sem stofnunar auk þess sem það hlýtur að ganga í berhögg við þrískiptingu valdsins að það sé forsætisráðherra sem kallar saman Alþingi og slítur því. Staða Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu er líka veikari en hún ætti að vera þar sem ekki er enn meirihlutavilji fyrir því að Alþingi t.d. komi á rannsóknarnefndum sem geti tekið mál og rannsakað að því er varðar framkvæmd laga, meðferð opinberra fjármuna og önnur mikilvæg mál er almenning varða. Slíkt fyrirkomulag þekkist víða erlendis og margsinnis hefur verið reynt að koma þeirri skipan á hér á landi. Vissulega má benda á leiðir sem farnar hafa verið til að reyna að styrkja stöðu þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég nefni þar bætta stöðu þingmanna við störf í fastanefndum Alþingis eftir að nefndasvið þingsins var styrkt verulega með því m.a. að auka þar mannafla og fá lögfræðinga til starfa. Ýmsar breytingar á þingsköpum voru líka til þess ætlaðar að styrkja stöðu þingsins. Árið 1991 var t.d. tekið upp í þingsköp að nefndir gætu fjallað um önnur mál en þau sem þingið vísar til þeirra en í reynd hefur þetta ákvæði litlu skilað, og ekki frekar en t.d. 39. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um rannsóknarvald þingnefnda. Þingið þarf að samþykkja að koma á fót rannsóknarnefndum skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar. Meiri hluti þings hefur nær undantekningarlaust á undanförnum þremur eða fjórum tugum ára stöðvað tillögur um að settar yrðu á fót slíkar rannsóknarnefndir enda er þeim oft ætlað að rannsaka gjörðir valdhafa sem þá starfa í skjóli meiri hluta þingsins. Ástæða er einnig til að nefna grein sem fyrrverandi forseti Alþingis, Ólafur G. Einarsson, ritar í Tímarit lögfræðinga í mars 1997 um samskipti löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Þar fjallar Ólafur um ýmislegt sem lýtur að stjórnsýslu þingsins og segir m.a. að tilhneigingar gæti hjá framkvæmdarvaldinu til að hafa bein afskipti af stofnunum Alþingis, þ.e. Ríkisendurskoðun, umboðsmanni Alþingis og Alþingi sjálfu, með flutningi stjórnarfrumvarpa. Ýmislegt annað sem er allrar athygli vert bendir Ólafur G. Einarsson, fyrrverandi forseti Alþingis, á sem ég hef tíundað í greinargerð. Ég nefni líka valdmörk dómstóla sem eru einn meginþáttur þessarar tillögu en í þessari rannsókn er lagt til að lagt sé mat á hvaða breytingar hafa orðið á valdmörkum dómstóla og löggjafarþings og litið verði til þess grundvallarágreinings sem uppi er um hvort og að hve miklu leyti dómstólarnir hafi tekið sér lagasetningarvald eða mótað nýjar lagareglur sem áhrif hafa á niðurstöðu í dómsmálum. Umræðan snýst m.a. um hvort dómstólar gæti ekki valdmarka sinna gagnvart öðrum greinum ríkisvaldsins en um leið þarf einnig að skoða hvort æskilegt er með tilliti til þrískiptingar valdsins að skipunarvald dómara sé í höndum ráðherra sem iðulega gengur gegn lögbundinni umsögn Hæstaréttar. Með rannsókn sérfræðinga væri hægt að leggja mat á hvort slík tilfærsla hafi orðið á valdmörkum þeirra þriggja valdþátta sem stjórnskipunin byggir á, að stoðir lýðræðis og góðrar stjórnskipunar í landinu hafi veikst og gangi gegn eðlilegri lýðræðisþróun. Síðan á rannsóknin ekki síst að skoða áhrif af tilfærslu valds og fjármagns í samfélaginu og þá erum við að líta til þeirra gífurlegu breytinga sem hafa orðið í atvinnu- og fjármálalífi á umliðnum árum með sívaxandi alþjóðavæðingu og fjármagnsflutningum milli landa sem má líkja við byltingu. Þetta teljum við að þurfi að skoða út frá þeim markmiðum sem sett eru í tillögugreininni. Virðulegi forseti. Ég sé að tíma mínum er að ljúka. Markmið þessarar tillögu tel ég að sé mjög mikilvægt, þ.e. að kanna áhrifin af þróun valds og mikilli tilfærslu eigna og fjármagns, hvaða áhrif það hefur haft í þjóðfélaginu og leggja mat á framhald slíkrar þróunar fyrir afkomu þjóðarbús, velferðarþjónustuna, heimili og atvinnulíf. Með því er hægt að mínu viti að varpa skýrara ljósi á þá þróun sem orðið hefur og tilfærslu á völdum og fjármagni og þá, virðulegi forseti, er betur hægt að meta áhrifin á lýðræðisþróun og samfélagið í heild sinni. Út frá þessari rannsókn væri síðan hægt að skoða hvort ástæða væri til að bregðast við með einhverjum hætti en meginmarkmiðið með tillögunni er að rannsókn fari fram á þróun valds og lýðræðis þannig að á raunhæfan hátt sé hægt að meta framhaldið. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. allsherjarnefndar.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. framsögumanni fyrir skilmerkilega framsöguræðu um afskaplega merkilegt mál, um rannsókn á þróun valds og lýðræðis, hvorki meira né minna. Ég hef nú aðeins átta mínútur til að fjalla um þetta yfirgripsmikla mál en ég vil taka undir þau meginsjónarmið sem fram koma með þessari þingsályktunartillögu, einfaldlega af þeirri ástæðu að lýðræðið og það vald sem í samfélaginu er, og við höfum skipað okkur í það form sem við köllum lýðræði, er líklega eitt af mikilvægustu hugtökum sem við fjöllum um hér, ég tala nú ekki um á þeim stað sem við stöndum á núna. Umræðan um þetta getur að sjálfsögðu verið endalaus og hægt að nálgast efnið út frá ótal mörgum hliðum og sjónarhornum, eins og reyndar þingsályktunartillagan gerir ráð fyrir. Ég hefði samt haldið, virðulegur forseti, að í anda þingsályktunartillögunnar hefði verið hyggilegra að leita eftir meðflutningsmönnum úr öllum flokkum. Þessi tillaga er einmitt af slíkum toga. Þetta er mál sem ég trúi ekki að sé nokkur pólitískur ágreiningur um, þ.e. að fara í faglega umfjöllun um þetta mikilsverða hugtak og um þróun valds og lýðræðis. Í þessu sambandi þurfum við aðeins að velta upp hugtakinu lýðræði. Samkvæmt orðsins hljóðan merkir það að lýðurinn skuli ráða, þ.e. þátttaka fólksins, og við getum borið okkur saman við aðrar þjóðir, ég tala nú ekki um Bandaríkjamenn þar sem nýafstaðnar eru kosningar bæði til þings og forseta. Eins og kunnugt er er kosningaþátttaka þar afskaplega döpur, flókið kerfi og erfitt, meðan kosningaþátttaka hjá okkur hefur almennt verið góð sem bendir til þess að lýðræðinu sé þannig séð nokkuð vel skipað hér hjá okkur. Við hljótum samt að spyrja: Er það svo? Þá kemur þessi spurning sem er mjög erfitt að svara: Af hverju kýs fólk og hvers vegna kýs fólk eins og það gerir? Kosningaþátttaka er að mínu mati ein og sér ekki alveg nóg til þess að geta sagt að lýðræðið sé í höfn og að hér sé gott og virkt lýðræði. Fyrsta skrefið er að lýðurinn taki þátt í kosningabaráttunni og taki ekki síst virkan þátt í umræðunni samkvæmt þess orðs merkingu. Upphaflega gerir lýðræði ráð fyrir því að fólkið, lýðurinn sem á að ráða, taki upplýsta og meðvitaða afstöðu og ákvörðun um það með hvaða hætti eigi að kjósa og leggja sitt á vogarskálarnar með því. Á hverju byggir síðan þessi upplýsing sem er grundvöllur að öflugu og lifandi lýðræðisríki? Hún byggir á því væntanlega að fólkið sé vel upplýst og til þess höfum við m.a. skipað í flokka sem koma upplýsingum á framfæri. Inn í þessa ágætu þingsályktunartillögu hefði ég talið að væri mikilvægt að draga áhrif fjölmiðla á þróun lýðræðis vegna þess að hið upplýsta lýðræði byggir á því að fólk sé vel upplýst. Það verður að segjast eins og er, virðulegur forseti, að umræðan hér á þingi einkennist e.t.v. ekki af hinni eiginlegu umræðu heldur meira svona eins og í fyrirsögnum. Hv. þingmenn tala í fyrirsögnum í þeirri von að fjölmiðlar festi þær. Það er ekki hin eiginlega umræða sem því miður fer allt of sjaldan fram í þingsölum. Umræðan og upplýsingin eru grundvöllur hins lifandi lýðræðis. Því hefði ég viljað beina til hv. framsögumanns hvort ekki væri við hæfi að bæta þeim þætti inn í tillöguna vegna þess að upplýsingadreifingin og hin eiginlega umræða er útgangspunkturinn í því að lýðræði geti orðið upplýst og virkt.  Fjölmiðlar eru oft nefndir fjórða valdið. Áhrif þeirra á störf þingsins og í samfélaginu eru mikil og þess vegna þarf að huga vel að þeim þætti. Ég vil í annan stað nefna flokka. Þeir eru mikilvægir, þeir eru jú það form sem er ein af undirstöðum lýðræðis. Það vekur áhyggjur að umræða um hina pólitísku flokka er því miður allt of oft neikvæð. Við sjáum þróunina á Norðurlöndum þar sem virk þátttaka fólks í pólitískum flokkum fer minnkandi. Það má segja að hér sé sama tilhneiging og það er bara það samfélag sem við búum í og þar sem margt lifandi er að gerast. Það er margt sem togar í og fólk nennir ekki að verja tíma sínum í pólitískt skak. Þetta er umhugsunarefni og bendir til þess að lýðræðisríkið sé að veikjast hvað þetta varðar því að lýðræðið byggir jú á hinni virku þátttöku lýðsins. Svo er hin eilífa umræða um fjármál flokkanna. Hún er á ákveðnum villigötum líka. Annars vegar heyrum við að þegar verið er að veita pólitísku flokkunum stuðning frá hinu opinbera hneykslast margir yfir því. Ég er ekki í þeirra hópi, ég tel eðlilegt að styrkja hina pólitísku flokka fjárhagslega vegna þess að þeir eru ákveðin undirstaða að lýðræðislegri umræðu hér. Þegar hins vegar fyrirtæki og einstaklingar styrkja flokka er það oft gert tortryggilegt. Auðvitað er ástæða til að bókhaldið sé opið og eðlilegt, eins og hér hefur verið fjallað um. Það er ákveðinn tvískinnungur í þessu. Það er gert neikvætt ef utanaðkomandi aðilar styrkja flokka og líka ef hið opinbera styrkir flokkana. Flokkarnir þurfa á fjármagni að halda til að starfa og einhvers staðar frá þarf þá það fjármagn að koma. Hvað varðar þrískiptingu valdsins held ég að dómsvaldið sé í ágætum röðum hér en við þurfum að skoða hvernig. Framkvæmdarvaldið er mjög sterkt og hefur líklega verið alla tíð. Völd hafa verið að færast frá stjórnmálamönnum og út á markaðinn. Ég sé að tími minn er að renna út þannig að eins og við var að búast næ ég ekki að ljúka máli mínu. Ég tel ástæðu til að skerpa á aðskilnaði, sérstaklega milli framkvæmdarvalds og löggjafarsamkomu, en ekki síst tel ég mikilvægt að leggja áherslu á að eiginleg umræða eigi sér stað, ekki síst upplýsingagjöfin þannig að fólk verði upplýst og meðvitað í pólitískri umræðu.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Hjálmari Árnasyni kærlega fyrir þann góða skilning sem hann sýnir tillögu sem nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar með hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur í broddi fylkingar hafa flutt hér. Í ræðu sinni drap hv. þm. Hjálmar Árnason á fjármál og fjárreiður stjórnmálaflokka. Hann sagði að ekki ætti að gera það tortryggilegt þó að stjórnmálaflokkar fengju framlög frá fyrirtækjum og einstaklingum. Það hefur hins vegar verið gert tortryggilegt og það er ákaflega auðvelt að gera það tortryggilegt. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þm. hvort hann geti tekið undir þá skoðun sem hæstv. viðskiptaráðherra hefur tekið undir að fjárreiður stjórnmálaflokkanna og uppgjör eigi að fara til skoðunar og athugunar hjá Ríkisendurskoðun sem skilar þá skilagrein sinni til stjórnmálaflokkanna, eftir atvikum til forseta þingsins, með þeim athugasemdum sem þar kunna að vera. Ég tel að Ríkisendurskoðun gæti með þessu móti orðið eins konar varðgæslumaður lýðræðisins í þessum efnum. Það er ekki óeðlilegt að leita til hennar með þetta vegna þess að stjórnmálaflokkarnir fá jú obbann af því fjármagni sem þeir nota til þess að reka sig fyrir frá ríkinu. Þess vegna er þetta nokkuð rökrétt og skynsamleg hugmynd. Hæstv. viðskiptaráðherra hefur nýlega tekið undir að svona gæti þetta verið og henni félli við þessa hugmynd. Mig langar að spyrja hvort hv. formaður þingflokks Framsóknarflokksins, Hjálmar Árnason, sé á svipaðri skoðun.

Virðulegur forseti. Milli mín og hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra er sjaldan mikill ágreiningur og ég tel þetta alls ekki slæma leið. Aðalatriðið er að eyða þeirri tortryggni sem ég tel að hafi að mörgu leyti verið sköpuð í umræðum hér á Alþingi þar sem stundum hafa komið fram eins konar dylgjur - þá á ég við stjórnarandstöðuflokka allra tíma - í garð hinna flokkanna og vegna slíkra dylgna hafi þessi tortryggni orðið nokkuð lifandi í samfélaginu. Við vitum að líklega hafa flest stærstu fyrirtækin styrkt alla pólitísku flokkana. Þessi umræða hefur líka, eins og ég nefndi áðan, stundum verið gerð tortryggileg þegar hið opinbera hefur veitt fjármuni til flokkanna. Og það er ekkert óeðlilegt þegar umræðan verður á þann hátt hér inni á þingi að þá taki sjónarmið fólks sem fylgist með þeirri umræðu nokkuð mið af því. Það er eðlilegt að reyna að eyða þessari tortryggni og ég ítreka þá skoðun mína að það er mjög mikilvægt að hinir pólitísku flokkar fái fjárstuðning, bæði frá stuðningsmönnum sínum og fyrirtækjum sem vilja styðja þá. En það þarf þá að vera þannig að slíkt sé hafið yfir allar grunsemdir eða að við þurfum að haga tali okkar eins og stundum gerist hér. Ríkisendurskoðun getur verið prýðileg leið sem öryggisventill í þessu viðmiði. Það hefur verið talað um að sumir flokkar, eins og ég hygg flokkur hv. formanns Samfylkingarinnar sem beindi til mín fyrirspurn áðan, gefi ekki upp gefendur sem eru yfir einhverri tiltekinni upphæð. En við vitum að það er mjög auðvelt að fara í kringum þetta, t.d. með því að lækka upphæðir. Þetta er á engan hátt einfalt mál.

Frú forseti. Ekki er ég alveg viss um að það sé rétt hjá hv. þm. að það séu einkum stjórnarandstöðuflokkar hverju sinni sem tortryggi fjárframlög til stjórnmálaflokka og þá á hv. þm. væntanlega við stjórnarflokka. Ég held hins vegar að það sé eðlileg tortryggni sem alltaf er til staðar í upplýstu og opnu samfélagi gagnvart flokkum sem vitað er að þiggja framlög frá fyrirtækjum og svo er um alla flokka á Alþingi Íslendinga. Það er fullkomlega eðlilegt að almenningur setji fram kröfu um að hann geti gengið úr skugga um hvort fjárframlög hafi einhver áhrif á afstöðu stjórnmálaflokka eða einstakra stjórnmálamanna. Ég tel þannig, frú forseti, að ekki sé bara nauðsynlegt að setja skýrar reglur um fjárframlög til stjórnmálaflokka heldur ekki síður til stjórnmálamanna. Við skulum ekki gleyma því að eins og kerfinu er háttað í pólitík þurfa stjórnmálamenn oft að ganga í gegnum mjög erfið og kostnaðarsöm prófkjör. Hvaðan fá þeir peninga til þess að kosta milljóna baráttu? Væntanlega frá fyrirtækjum og þannig hefur það verið. Sumir hafa rekið óheyrilega dýra kosningabaráttu. Mér finnst það sanngjörn og eðlileg krafa að það liggi ljóst fyrir hvar menn fá peninga til þess. Þetta á að gilda bæði um stjórnmálamenn og stjórnmálaflokka. Það er rétt sem hv. þm. sagði, það á að vera hægt fyrir einstaklinga að styrkja stjórnmálaflokka þannig að slíkt sé hafið yfir alla tortryggni og ég er ánægður með að hv. þm. segir: Öryggisventillinn, sem á að gæta hagsmuna almennings í þessu tilliti, gæti sem best verið Ríkisendurskoðun. Mér finnst það mikilvægt að í þessari umræðu skulum við tveir, hæstv. viðskiptaráðherra og hv. þm. Helgi Hjörvar, sem hefur vakið máls á þessu, öll vera sammála um þetta. Það veit á gott í þessu máli.

Aðalatriðið er, virðulegur forseti, að stjórnmálaflokkar eru nauðsynlegir lýðræðisins vegna. Til þess að stjórnmálaflokkar geti starfað af krafti og öfluglega í þágu lýðræðis þurfa þeir á fjármagni að halda. Það má taka undir það sem forsvarsmenn sumra fyrirtækja hafa sagt opinberlega að þeir líti á það sem lýðræðislega skyldu sína að láta fé af hendi til stjórnmálaflokkanna, og þá til allra stjórnmálaflokka. Það sama á við um einstaklinga sem vilja styðja þá og sama hugsun er að baki þess þegar Alþingi ákveður framlög til stjórnmálaflokkanna. Þetta er í þágu lýðræðis vegna þess að stjórnmálaflokkarnir eru ákveðinn grundvöllur lýðræðisins. Við þurfum hins vegar að lyfta þessu yfir tortryggni og það mætti fara þá leið að Ríkisendurskoðun setti einhverjar reglur. Ugglaust væru einhverjir sem mundu sniðganga slíkar reglur, eins og Íslendingar eru frægir fyrir. En einhver viðmið þarf að hafa og ég ítreka að mér hugnast ágætlega sú hugmynd að nýta Ríkisendurskoðun sem slíkan öryggisventil. Það er rétt sem hv. þm. nefndi að þetta nær ekki einungis til stjórnmálaflokka heldur einnig til þeirra rándýru prófkjöra sem voru haldin í aðdraganda síðustu kosninga. Það er vitað að einstaklingar þurfa að kosta milljónum króna til að tryggja sér öruggt sæti á lista og þá hafa menn einmitt verið að velta upp þessari spurningu: Eru einstakir þingmenn að láta kaupa sig? Ég trúi ekki að svo sé hjá neinum þeirra sem nú eru inni á þingi en það er ástæða til að líta einnig á þennan þátt. Hver er staða þingmanns sem í prófkjörsbaráttu sinni hefur hugsanlega þegið milljónir frá fyrirtæki, hver er staða viðkomandi þingmanns siðferðilega gagnvart slíku fyrirtæki þegar á hólminn kemur? Þetta eru mál sem okkur ber að fara yfir.

Frú forseti. Það eru góð tíðindi að hv. þm. Hjálmar Árnason hvetji stjórnmálaflokkana til þess að opna bókhald sitt. Við í Frjálslynda flokknum höfum opið og endurskoðað bókhald sem má sjá á heimasíðu flokksins. Sú leynd sem hvílir yfir bókhaldi flokkanna er ávísun á spillingu og hér í þinginu hafa ekki eingöngu stjórnarandstöðuflokkar bent á það heldur einnig prófessorar í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands. Í þætti nýlega benti t.d. Svanur Kristjánsson á að Essó hafi dælt peningum ríflega í Framsóknarflokkinn, hann hafi verið á föstum fjárframlögum. Það kom einnig fram í ágætu blaði fyrr í vor að Framsóknarflokkurinn hafi verið í fastri áskrift hjá Baugi. Þetta er ástand sem er ekki líðandi, og það er gott ef framsóknarmenn eru farnir að sjá að sér og vilja bæta úr þessu. Það á ekki að bjóða íslenskum kjósendum upp á að þurfa að kjósa flokka sem eru styrktir með leynilegum fjárframlögum. Þetta er kerfi sem hvergi líðst í Evrópu, þó með einni undantekningu held ég. Við höfum fengið tilmæli frá Evrópuráðinu um að þessu þurfi að breyta og það er gott ef framsóknarmenn eru farnir að sjá að sér í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Hér hefur farið fram uppbyggileg umræða en ég tel að hv. þm. hafi komið með örlítinn stílbrjót í hana. Við erum að ræða fræðilega um þessa úttekt, það er tilgangurinn með þingsályktunartillögunni, þess vegna kýs ég að svara ekki þeim fáránlegu ásökunum sem þingmaðurinn kom með og enginn fótur er fyrir. Það hefur komið fram í umræðunni, bæði hjá hv. framsögumanni og einnig reyndi ég að draga það fram, að þetta er sú regla sem hefur verið við lýði hjá öllum pólitískum flokkum en nýburinn, Frjálslyndi flokkurinn, hefur kosið að birta bókhald sitt og það er vel. Þessa dagana eru hinir pólitísku flokkar og eldri flokkar einmitt að fjalla um þetta og ég tel að sú þingsályktun sem hér er flutt sé innlegg í þá umræðu. Við eigum að ræða hvernig við viljum sjá málin skipast í framtíðinni en ekki vera að velta upp einhverri vitleysu eins og hv. þm. gerði sig sekan um.

Frú forseti. Hv. þm. Hjálmar Árnason talar um fáránlegan málflutning og segir að þetta eigi ekki við rök að styðjast. En þetta er nú ekki fáránlegra en svo að prófessor við Háskóla Íslands hefur nýlega haldið þessu fram. Þetta er til umræðu í þjóðfélaginu núna og er eitt af því sem framsóknarmenn verða að horfast í augu við. Ég hélt að hv. þm. hefði séð að sér, að þetta væri eitthvað sem þyrfti að breyta. Fjárframlög flokkanna þurfa að vera uppi á borðinu og þetta gerir alla umræðuna ómerkilega. Ég skil vel að hann vilji ekki svara þessu efnislega heldur snúa út úr og tala um fáránlegan málflutning. En þetta er málflutningur sem prófessor í Háskóla Íslands heldur fram og menn verða að horfast í augu við það. Að stjórnmálaflokkar leyni hverjir leggi fram fé í kosningasjóði þeirra er ástand sem líðst hvergi annars staðar í Evrópu. Auðvitað á þetta ekki að líðast og þetta er ekki einhver heimspekileg umræða, við erum að tala um Ísland í dag. Að leyna því hverjir greiði í kosningasjóði Framsóknarflokksins er í rauninni eitthvað sem menn eiga ekki að sætta sig við og um það eigum við að sameinast. Ég taldi að ábending mín félli í góðan jarðveg hjá hv. þm. en svo er ekki að heyra. En ég vona að hann komi hér í annað andsvar og taki ábendingunni betur, ræði þetta með málefnalegri hætti og horfist í augu við að þannig er umræðan í þjóðfélaginu og meira að segja í Háskóla Íslands.

Virðulegur forseti. Prófessor í Háskóla Íslands sagði það, þar með er það rétt. Ég hef mikla trú á menntuðu fólki en það kemur fyrir að menntað fólk hafi rangt fyrir sér og ég hygg að hv. þm. geri sér grein fyrir því. Jafnvel prófessorum í háskólanum getur orðið á í messunni og ég tel að umræddur prófessor, sem hv. þm. vísar til, hafi farið með staðlausa stafi og það er mjög auðvelt að færa rök fyrir því  Hv. þm. fékk sínar tvær mínútur og nú væri ráð að hann þegði á meðan ég klára þetta. Ég vil svo segja að ég skildi ekki alveg ræðu hv. þm. í umræðunni. Hér liggur fyrir þingsályktun um að fara efnislega í þróun valds og lýðræðis á Íslandi, þar á meðal að skoða bókhald flokka, allra flokka. En hv. þm. festir sig mjög gjarnan við Framsóknarflokkinn í þessari umræðu, eins og oft áður einhverra hluta vegna, og það ber að fagna áhuga hv. þm. á Framsóknarflokknum. En hér er verið að ræða ástand, eins og er margbúið að koma fram og hv. þm. virðist ekki skilja, þetta er sú vinnuregla sem hefur verið hjá öllum flokkum og fram hefur komið vilji hjá þeim öllum til þess að finna lausn þannig að það verði opnað. Ef hv. þm. ætlar að taka þátt í almennri umræðu þá á hann ekki að tala með þeim hætti sem hann hefur gert hér. Það er ekki til þess að bæta umræðuna en ég vona að umræðan haldi samt áfram á málefnalegri nótum en í innskoti hv. þm.

Virðulegi forseti. Það er búið að vera athyglisvert að hlýða á þær umræður sem skapast hafa hér um tillögu til þingsályktunar um rannsókn og þróun valds og lýðræðis. Mikið er undir. Þetta er, eins og fram kom í máli þeirra sem hér hafa talað, merkileg tillaga til þingsályktunar. Það er mjög mikilvægt að rekja áhrif þeirrar miklu og öru þróunar sem hefur átt sér stað á síðustu 10–15 árum í valdahlutföllum í samfélaginu og í lýðræðislegri uppbyggingu þess. Margt hefur gjörbreyst. EES-samningurinn á sínum tíma breytti miklu. Það má færa rök fyrir því að um leið og hann hafði mjög mikinn efnahagslegan ábata fyrir samfélagið og margvíslegan annan eins og með löggjöf um samkeppnismál og fleira hafi hann einnig og um leið veikt löggjafarvaldið verulega. Margt annað hefur að mínu mati orðið til þess, virðulegi forseti, að veikja löggjafarvaldið á Íslandi á síðustu árum. Við höfum öll skynjað þá þungu umræðu sem er í samfélaginu um að löggjafarvaldið sé undirselt sterku framkvæmdarvaldi, að foringjaræði stjórnarflokkanna sé algjört og svo mætti lengi telja. Ekkert af þessu er úr lausu lofti gripið og margt af þessu er rétt. Sterkir foringjar í stjórnmálaflokkunum sem hafa beitt valdi sínu nokkuð miskunnarlaust til að brjóta flokka sína undir sig og sinn pólitíska vilja hafa orðið til þess að Alþingi Íslendinga virkar oft og tíðum eins og stimpilstofnun fyrir löggjöf sem kemur beint frá framkvæmdarvaldinu. Frumkvæði löggjafarvaldsins í smíði löggjafar og tilurð er allt of lítið. Margt mætti annað nefna, t.d. einkavæðinguna sem hefur einnig fært mikil völd frá stjórnmálamönnum til markaðarins og er í sjálfu sér mjög jákvæð þróun að mörgu leyti. Hins vegar er einnig auðvelt að færa rök fyrir því að sú valdatilfærsla, frá kjörnum fulltrúum samfélagsins yfir til viðskiptalífsins, hafi ekki leitt af sér þá valddreifingu sem við viljum sjá og við krefjumst, við flutningsmenn þessarar tillögu sem og flestir sem taka þátt í stjórnmálum á Íslandi. Markmiðið er að dreifa valdi milli löggjafarvalds, sveitarstjórnarstigsins, hins frjálsa markaðar o.s.frv. Þróunin á markaði hefur að mörgu leyti verið nokkuð háskaleg. Eignasamþjöppunin hefur orðið mikil og því er það dreifræði ekki til staðar sem við teljum að eigi að vera til staðar. Þetta er þróunin sem menn fundu út í Danmörku að hefði átt sér stað síðustu árin. Í þessari mjög svo vönduðu og ítarlegu greinargerð með tillögunni eru raktar helstu niðurstöður úr sambærilegum niðurstöðum á þróun valds og lýðræðis sem gerðar hafa verið í grannlöndum okkar, Noregi, Danmörku og Svíþjóð. Eru þær niðurstöður merkilegar og varpa ljósi á hve ör þróunin hefur verið þótt hún hafi að mörgu leyti verið með öðrum hætti þar. Eins og allir vita er Danmörk aðili að Evrópusambandinu og býr þar af leiðandi ekki við þann gríðarlega lýðræðishalla sem má færa rök fyrir að við búum við út af EES-samningnum og er ein af ástæðum þess að Íslendingar ættu nú að huga að því að sækjast eftir fullri aðild að því ágæta sambandi. Margt annað kemur fram í þessari greinargerð um ástand mála annars staðar á Norðurlöndunum. Þróunin er eins og ég segi um margt háskaleg. Völd löggjafarvaldsins, Alþingis, hafa að mínu mati minnkað. Við þurfum að ná utan um þessa þróun. Við þurfum að vita það. Við þurfum að hafa á borðinu fyrir framan okkur raunhæft mat á þróun valds og lýðræðis þannig að umræðan sem við erum að taka bæði hér á hinu háa Alþingi og í samfélaginu sé byggð á sterkum rökum, ítarlegum rannsóknum og greinargóðu mati á stöðunni í samfélaginu. Það er auðvelt að halda því fram, bæði úr þessum ræðustól og annars staðar þar sem pólitísk umræða á sér stað, að þróunin hafi verið býsna háskaleg á mörgum sviðum og að vald löggjafans sé allt of lítið, allt of veikt og hafi veikst þannig að fulltrúalýðræðið þjóni ekki með fullnægjandi hætti hlutverki sínu, spegli ekki valdahlutföllin í samfélaginu, völd stjórnmálamanna eða Alþingis séu að mörgu leyti orðin of lítil á kostnað hins gífurlega yfirgangssama framkvæmdarvalds annars vegar og hins vegar út af þróun á markaði. Mig langaði að skjóta því einnig að vegna orða hv. þm. Hjálmars Árnasonar áðan um stöðu fjölmiðlanna að þeir eru ríkur þáttur í þessari þingsályktunartillögu, eins og sagt er hér, með leyfi forseta: „Jafnframt er lagt til að metið sé vald fjölmiðla og áhrif þeirra á samfélagsþróunina, en í sambærilegri rannsókn sem unnin hefur verið í þremur öðrum norrænum ríkjum var þessi þáttur einnig hluti viðfangsefnisins.“ Það er mjög skýrt tekið fram að slík úttekt á þróun valds og lýðræðis verði að innihalda úttekt á þróuninni á sviði fjölmiðlunar. Það er athyglisverð setning einhvers staðar í tillögunni um það hvernig þáttur stjórnmálaflokkanna hefur breyst og veikst í raun og veru í samfélaginu og að fjölmiðlarnir hafi nú það hlutverk með höndum að vera hinn beini milliliður á stjórnmálamannanna og fólksins í landinu, þess sem hlustar á fjölmiðlana. Fólkið tekur sem sagt í minna mæli þátt í stjórnmálabaráttunni þó að sú þróun hafi alls ekki verið eins dramatísk á Íslandi og t.d. í Danmörku, þar sem þátttaka í stjórnmálaflokkunum hefur bókstaflega hrunið úr því að vera yfir 200 þúsund meðlimir niður í að vera örfáir tugir þúsunda. Ég held að sú þróun hafi ekki átt sér stað hér en alvöruþátttaka í starfi flokkanna er ekki nándar nærri eins og var í gamla daga. Að lokum, af því að tími minn er að renna út, þá þarf að mínu mati að grípa til aðgerða sem væri best að gera á forsendum slíkrar úttektar á þróun valds og lýðræðis til að skerpa skilin á milli löggjafa, dómsvalds og framkvæmdarvalds verulega. Það þarf að skerpa skilin og taka þá umræðu alveg upp á nýtt. Til þess eru nokkrar róttækar leiðir, t.d. að ráðherrar gegni ekki þingmennsku - sem ég er ekki alveg sannfærður um en má vel skoða. Svo má kjósa framkvæmdarvaldið beinni kosningu, kjósa forsætisráðherra beinni kosningu, forsætisráðherra sem síðan velur sér ríkisstjórn eftir vissum reglum og leiðum sem aftur á móti Alþingi gæti haft eitthvað um að segja, þ.e. hverjir tækju þar sæti. Ég held að við eigum að skoða þá leið mjög vandlega núna í allri umræðu um stjórnarskrárbreytingar og þróun valds og lýðræðis að kjósa framkvæmdarvaldið beinni kosningu. Vilmundur Gylfason og Gylfi Þ. Gíslason, fyrrum þingmenn og ráðherrar, skildu eftir sig ítarleg plögg um þetta sem við, sumir þingmenn Samfylkingarinnar, notum nú til grundvallar tillögugerð um beina kosningu framkvæmdarvaldsins.

Frú forseti. Ég fagna þessari framkomnu þingsályktunartillögu sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og fleiri þingmenn Samfylkingar leggja fram um að rannsaka skuli þróun valds og lýðræðis hér á landi. Í þessari vönduðu þingsályktunartillögu ásamt góðri greinargerð kemur margt fróðlegt fram sem ég hvet fólk til að renna yfir og glöggva sig á. Eitt af þeim atriðum er þrískipting ríkisvaldsins sem er að sjálfsögðu grundvöllur stjórnskipunar- og ríkisvalds okkar, bæði sem óskráð meginregla og sömuleiðis með beinum hætti í stjórnarskránni. Eitt hefur komið mér á óvart sem nýjum þingmanni, búinn að vera á þingi í rúmlega eitt ár, og það er hvernig þessi þrískipting ríkisvalds er virt á hinu háa Alþingi. Svo virðist sem framkvæmdarvaldið hafi mun meiri völd en stjórnarskrárgjafarnir höfðu í huga þar sem löggjafarvaldið átti skýrt að liggja hjá Alþingi ásamt fjárveitingavaldinu. Hér má nefna í framhjáhlaupi notkun löggjafarvaldsins á hinum svokölluðu fjáraukalögum. Það er annað sem hefur komið mér á óvart, hið mikla reglugerðarvald sem ráðherrar virðast hafa í samfélagi okkar. Nú er til umræðu í hv. allsherjarnefnd frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra um skerðingu á rétti til gjafsóknar. Í þeirri umfjöllun fengum við að sjá drög að reglugerð sem átti að fylgja með þessari lagabreytingu sem er að einhverju leyti byggð á núverandi reglugerð hvað þetta varðar en þar kemur í ljós að nánast allar efnislegar takmarkanir hvað varðar gjafsókn í þessu tilviki er að finna í sjálfri reglugerðinni en ekki í lögunum. Í reglugerðinni koma fram þessar takmarkanir á gjafsókn. Þar er tekið fram tekjuviðmiðið og þar er beinlínis tekinn út einn flokkur mála sem er ekki gjaldgengur til að fá gjafsókn, þar eru t.d. meiðyrðamálin, en slíka takmörkun er ekki að finna í sjálfu frumvarpinu. Þess vegna fær þessi efnislegi þáttur enga þinglega meðferð. Þetta er nokkuð sem við sjáum víða. Við sjáum einnig hvernig þetta þing starfar varðandi venjuleg þingmál hv. þingmanna. Hér virðist vera lenska að þingmál óbreyttra hv. þingmanna endi yfirleitt í nefnd og sofni þar. Í raun fá þá viðkomandi mál ekki þinglega meðferð. Þetta er nokkuð sem kom mér mjög á óvart þegar ég settist nýr á þing. Ég vil rifja upp það sem umboðsmaður Alþingis sagði fyrir skemmstu um að þetta væri ekki góð þróun og gæti verið ein af skýringunum á því af hverju við búum við þetta fyrirspurnaflóð frá þingmönnum eins og margir hafa bent á. Það gæti verið vegna þess að hv. þingmenn sjá ekki aðra leið til að fá þinglega meðferð fyrir hugðarefni sín eða baráttumál en með fyrirspurnum. Í fyrirspurnatíma er tryggt að ráðherrann þurfi að svara þeim. Eins og fólk sér sem fylgist með eða les er enginn ráðherra viðstaddur þessa umræðu. Við sjáum einnig að vald embættismanna í kerfi okkar er gríðarlegt. Ég hef orðið vitni að því sem nýr þingmaður að þingmenn stjórnarmeirihlutans vilja bera ákveðnar hugmyndir undir embættismannakerfið og eru mjög varfærnir í að breyta einhverju sem kemur frá ráðuneytinu. Sá er bara raunveruleikinn að flest þau lagafrumvörp sem eru samþykkt á hinu háa Alþingi eru frumvörp sem embættismenn semja nánast frá A til Ö. Ég held að það væri skynsamlegt að þetta væri að einhverju leyti öfugt, að frumkvæðið og efnislegar hugmyndir kæmu frá þingmönnunum sem hafa löggjafarvaldið og svo færu embættismennirnir yfir þær og mætu hvort allt stæðist og væri í lagi. Þetta er algjörlega öfugt eins og menn sjá þegar þeir kynnast þessum heimi. Mig langar líka til að koma inn á annan þátt sem kom mér einnig á óvart sem nýjum þingmanni, áhrif þrýstihópa eða svokallaðra lobbíhópa. Lobbíismi eða þrýstingur á kjörna fulltrúa er miklu meiri en mig grunaði. Þetta er eitthvað sem við þurfum að vera á varðbergi gagnvart. Þrýstihópar eiga að sjálfsögðu alveg rétt á sér og hagsmunahópar eiga rétt á að koma upplýsingum til kjörinna fulltrúa en þetta er eitthvað sem hefur verið að vaxa hafa menn bent á. Þetta er eitthvað sem við þurfum að passa okkur á. Við sjáum að ákveðin öflug félagasamtök og fyrirtæki hafa beinlínis launaða starfsmenn til að sjá um slíka hluti. Ein afleiðingin af þessu er að aðrir hópar sem hafa ekki tök á að hafa þessa launuðu starfsmenn, eða stunda öflugan lobbíisma, geta orðið út undan. Gott dæmi er ákveðnir hópar sjúklinga, jafnvel ákveðnar menntastofnanir sem hafa ekki tök á þessu eða vilja. Þetta er eitthvað sem við þurfum einnig að gæta okkar á þegar umræðan er um hvernig þróun valds og lýðræðis er hér á landi. Ég held að skynsamlegt væri að Alþingi samþykkti þessa þingsályktunartillögu. Þessi rannsókn yrði afar gott yfirlit. Þetta er auðvitað viðamikið verk, enda gera flutningsmenn ráð fyrir rúmum tíma. Rannsókninni á að ljúka eigi síðar en 2008. Ég held að enginn mundi svo sem tapa á þessari skýrslu fyrir utan kostnaðinn við gerð hennar og þessar upplýsingar gætu leitt margt fróðlegt í ljós. Í greinargerðinni er einnig komið inn á það hvernig vald hefur færst til hér á landi. Á sumum sviðum hefur vald stjórnmálamanna verið að minnka, svo sem á samkeppnismarkaði. Það má kannski minnast sérstaklega í því tilliti á fjármálamarkaðinn. Það er jákvætt. Stjórnmálamenn eiga ekki að vasast í fjármálamarkaðnum. Það á að vera liðin tíð að við séum að skipa hér uppgjafarstjórnmálamenn í bankastjórnir bankanna eða í Seðlabankann. Við eigum að sýna miklu meiri fagmennsku hvað þetta varðar en enn þann dag í dag erum við að sjá pólitískar skipanir á einstaklingum sem tengjast flokkunum með beinum hætti, t.d. í Seðlabankann. Síðasta skipun seðlabankastjóra bar ákveðinn keim af því. Við eigum að leggja okkur fram um að reyna að minnka vald stjórnmálamanna þegar kemur að samkeppnismarkaðnum. Annar vinkill á þessu sem ég vil nefna er hvernig umhverfi okkar í landbúnaðinum er háttað. Landbúnaðinum er miðstýrt frá A til Ö og ítök stjórnmálamanna eru þar mikil. Þetta er eitt af þeim sviðum sem við eigum að ræða og reyna að losa úr viðjum stjórnmálamanna og miðstýringar en stjórnarmeirihlutinn hefur ekki viljað ljá máls á því. Síðasta vor voru fjörugar umræður hvað þetta varðar og hér kom hver sjálfstæðismaðurinn á fætur öðrum og varði það úrelta kerfi sem þar er að finna. En þetta er auðvitað angi af þeim sama meiði að við eigum að takmarka vald stjórnmálamanna á samkeppnismarkaði og ég tel að landbúnaðurinn sé slíkur markaður. Tími minn er að klárast. Þetta er afskaplega jákvæð þingsályktunartillaga og greinargerðin er mjög viðamikið og gott plagg. Ég sé ekki ástæðu fyrir því að við ættum ekki að samþykkja hana. Ég tek undir það sem hv. þm. Hjálmar Árnason, formaður þingflokks Framsóknar, talaði um. En hann talaði um tillöguna á jákvæðum nótum. Ég sé því enga fyrirstöðu fyrir því að við hér á þingi samþykkjum hana, bara helst fyrir jól.

Frú forseti. Það má segja að sú þingsályktunartillaga sem hér er flutt lúti í raun að því að finna svar við spurningunni: Hvar liggur valdið í íslensku samfélagi? Til skamms tíma held ég að menn hafi verið sammála um að valdamiðjan í samfélaginu lægi á hinu háa Alþingi. Á síðasta áratug hafa orðið verulegar breytingar á samfélaginu sem hafa leitt til þess að valdið liggur ekki á hinu háa Alþingi í jafnríkum mæli og áður. Það hefur flust til stofnana framkvæmdarvaldsins en það hefur líka flust út á markaðinn. Markaðurinn hefur með auknu frelsi sótt sér eða sogað til sín vald sem áður var hér. Fjármálalegar og efnahagslegar ákvarðanir sem áður voru teknar í skjóli löggjafarvaldsins af handhöfum framkvæmdarvaldsins og vörðuðu mikilvæga þætti eins og vaxtamál og þau kjör sem íslensk alþýða og íslensk fyrirtæki bjuggu við, er núna með vissum hætti ráðið til lykta af lögmálum sem virka á hinum frjálsa markaði. Ég er síður en svo að halda því fram að það sé slæmt. Hins vegar skýtur það stoðum undir þá staðhæfingu hv. flutningsmanns Jóhönnu Sigurðardóttur að valdið sem áður var hér sé komið út til efnahagslegra blokka og að rannsaka þurfi með hvaða hætti það vald er notað og sömuleiðis, sem er önnur þungamiðja þessarar tillögu, að rannsaka tengsl hins pólitíska og efnahagslega valds. Ég vil líka segja að þegar ég tala um að valdið hafi færst frá Alþingi á síðasta áratug þá er ég ekki síst að horfa til þeirrar þróunar sem ég hef séð gerast fyrir framan við mig og í kringum mig, bæði sem alþingismaður og ráðherra. Hún felst í því að eftir því sem hlutverk ríkisvaldsins verður flóknara, stofnanir þess burðugri og viðameiri og verkefni ríkisvaldsins stærri að vöxtum, er erfiðara um vik fyrir Alþingi að vasast í ákvörðunum sem áður voru stórar en eru ekki lengur stórar vegna þess hversu umfang verkefna er orðið mikið. Þetta hefur leitt til þess að valdið hefur með lögum verið flutt yfir til ráðuneyta, yfir til embættismannakerfis. Í vaxandi mæli er verið að veita stofnunum, þ.e. ráðuneytum framkvæmdarvaldsins, heimildir til þess að ráða til lykta mjög mikilvægum málum sem varða hag og heill allrar þjóðarinnar, alls samfélagsins, með reglugerðum. Hverjir setja þær reglugerðir? Það er í vaxandi mæli hinn nafnlausi skari embættismanna sem stöðugt vex og þeim er stöðugt að fjölga. Þeir eru að verða ákaflega valdamikið afl í samfélaginu. Það eru sérfræðingar sem búa til reglugerðir sem aldrei koma í reynd til kasta Alþingis í sama mæli og lög, sem tóku jafnvel á ýmsum smáum tönnum í gangverki samfélagsins, gerðu áður. Þetta gerir það að verkum að það er ákaflega erfitt oft og tíðum fyrir löggjafann að veita það aðhald gagnvart framkvæmdarvaldinu sem þó er mælt fyrir um í stjórnarskránni. Þetta er einn angi af því valdaafsali sem hefur með sjálfviljugum hætti átt sér stað af hálfu Alþingis. Það er erfitt að snúa þessu við en ég held að þetta sé óheillavænlegt. Ég held að það sé ákaflega erfitt að snúa þessari þróun við vegna þess að þetta er partur af því sem gerist þegar þjóðfélagið verður flóknara og tæknivæddara og verkefnin stærri sem framkvæmdarvaldið þarf að ráða fram úr fyrir þegnana. Önnur þróun hefur líka átt sér stað sem er ekki sjálfviljug af hálfu þingsins. Hún felst í því að framkvæmdarvaldið hefur orðið æ langtækara og stórtækara þegar það hefur verið að seilast eftir völdum. Við búum við dálítið sérstakt kerfi á Íslandi þar sem situr tveggja flokka ríkisstjórn sem hefur núna bráðum setið í hartnær áratug. Þessi ríkisstjórn hefur haft mjög sterkan þingmeirihluta, sterkan í þeirri merkingu að hún hefur haft mikið afl á Alþingi og ekki hikað við að neyta aflsmunar gagnvart stjórnarandstöðunni. Í vaxandi mæli hefur þetta leitt til þess að þingið og þingmenn stjórnarliðsins hafa staðið frammi fyrir ákvörðunum sem búið er að taka í sölum valdsins í ráðuneytunum. Það er enginn sem getur staðið upp og skekið sig framan í valdið og brotið af sér ok þess. Í vaxandi mæli sjáum við jafnvel að hugdettur og dyntir einstakra sterkra valdamanna leiða til þess að til verða frumvörp til laga sem varða grundvallarþætti í samfélaginu og þau eru lögð fram á hinu háa Alþingi. Jafnvel þó að í ljós komi að fáir, mér liggur við að segja enginn eins og í tilviki fjölmiðlafrumvarpsins sem kom fram á síðastliðnu vori, finni til einhverrar sérstakrar löngunar til þess að styðja slík mál eru þau eigi að síður keyrð hér fram í krafti offors og valdbeitingar. Ég hef orðað það svo að þetta sé partur af því sem megi kalla ráðherraræði á Íslandi. Fjölmiðlalögin voru dæmi um það. Það var einn ráðherra, þáverandi forsætisráðherra, sem tók þá ákvörðun að það væri nauðsynlegt að stemma stigu við ákveðinni þróun í samfélaginu með þessum lögum. Það var nánast enginn annar í sölum Alþingis sem var honum sammála. En málið fór í gegn, vegna þess að hér ræður ríkjum það sem hefur jafnvel stundum á heldur ófegurra máli verið kallað „rassvasalýðræði“. Rassvasalýðræði má skýra þannig að það er einn ráðherra sem ræður öllu í ríkisstjórn. Þannig hefur það verið í töluvert mörg ár, til skamms tíma a.m.k. Þessi ráðherra hefur getað í gegnum ægivald sitt í ríkisstjórninni komið fram því sem hann vill og ríkisstjórnin síðan sem fulltrúi hans gagnvart stjórnarflokkunum hefur í reynd sett þá frammi fyrir ákvörðunum sem stjórnarflokkarnir hafa ekki getað breytt. Þar með hefur þingmeirihluti verið fyrir ákvörðunum sem jafnvel hafa ekki verið ræddar í þingflokkum stjórnarliðsins. Annað dæmi um þetta, og ívið verra jafnvel en fjölmiðlamálið, er auðvitað Írak og afstaða okkar til Íraks. Þar var rassvasalýðræðið í sinni allra nöktustu og ljótustu mynd. Þar var það einn ráðherra sem tók ákvörðun og fékk annan ráðherra, formann hins stjórnarflokksins, til liðsinnis. Saman bundu þeir heila þjóð til stuðnings við innrás í Írak án þess að nokkur fengi að koma að ákvörðuninni. Ekki þingflokkar stjórnarinnar, ekki þingflokkar stjórnarandstöðunnar, ekki Alþingi, ekki utanríkismálanefnd, ekki þjóðin, enginn. Þetta eru dæmi um það hvernig Alþingi í reynd lætur sér lynda valdaafsal til framkvæmdarvaldsins í þeim mæli að ekki er lengur hægt að sitja þegjandi hjá. Slíkri þróun verður að snúa við. Þessi tillaga er fyrsta skrefið til þess.

Frú forseti. Við ræðum hér mjög merka tillögu til þingsályktunar um rannsókn á þróun valds og lýðræðis. Í henni er sérstaklega nefnd kenningin um þrískiptingu valdsins sem á sínum tíma var sett fram til að verja borgarana fyrir ofurvaldi ríkisins. Hugsunin var sú að það væru þrjár óháðar stofnanir ríkisvaldsins, löggjafarvaldið, framkvæmdarvaldið og dómsvaldið, sem kæmu fram fyrir hönd ríkisins gagnvart borgurunum. Eftir frönsku stjórnarbyltinguna var talið nauðsynlegt að setja þetta á laggirnar til að vernda borgarana fyrir ríkisvaldinu. Það er ýmislegt hér á landi sem brýtur þessa reglu, t.d. að ráðherrar skuli vera þingmenn. Það hefur verið rætt og liggur fyrir Alþingi hugmynd til umræðu einmitt um það atriði frá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur. Einnig brýtur það regluna að forseti lýðveldisins, samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar, er ásamt með Alþingi hluti af löggjafarvaldinu og ásamt með ráðherrum hluti af framkvæmdarvaldinu, þ.e. hann er báðum megin. Það er líka nokkuð sem við ræðum á eftir þar sem lagt er til í lagafrumvarpi að forsetaembættið verði lagt af. Allt eru þetta því ákveðnar spurningar sem menn verða að velta fyrir sér. Bent hefur verið á og er bent á það í greinargerð með þingsályktunartillögunni að frumvörp séu samin annars staðar en á Alþingi og þetta er eitthvað sem ég hef margoft nefnt. Það er nefnilega svo að sá sem setur upp texta í upphafi ræður mjög miklu um endanlega gerð hans og sá sem semur frumvarp í upphafi ræður miklu um hvernig lagasetningin verður. Hann þarf ekki að rökstyðja af hverju þetta og hitt stendur í drögunum sem hann leggur upp. Allir aðrir sem koma að frumvarpinu eftir það þurfa að rökstyðja af hverju þeir vilja breyta því. Því miður er það þannig þar sem við erum komin með mjög sérhæfða starfsemi, ég nefni t.d. samkeppnislög og margt, margt fleira sem er orðið óskaplega flókið, að þeir einir hafa best vit á þessu sem starfa við framkvæmd laganna. Þeim er oft falið það verkefni að semja lögin og síðan þurfa allir aðrir að rökstyðja breytingar á drögunum sem þeir hafa sett upp. Vald þeirra er því að verða mjög mikið, þ.e. vald sérfræðinganna sem gætu jafnvel verið að smíða vopn í hendurnar á sér í baráttunni við borgarana. Ég nefni t.d. skattalögin í því sambandi, þau eru að miklu leyti samin af fólki sem framkvæmir lögin. Ég hef lagt fram og reifað hér hugmynd áður, ekki reyndar formlega, að í stað þess að framkvæmdarvaldið semji frumvörp og komi með þau til Alþingis, verði þessu breytt þannig að framkvæmdarvaldið ásamt hagsmunaaðilum, einstaklingum, samtökum og öðrum gætu komið hugmyndum að lagabreytingum og þörf fyrir lagabreytingar á framfæri við nefndir þingsins eða einstaka þingmenn, og síðan tækju nefndirnar ákvörðun um hvort ástæða væri til að semja frumvarp og létu síðan semja frumvarpið á Alþingi. Þau frumvörp yrðu svo rædd og send til ráðuneytis og annarra til að kanna hvernig gengi að framkvæma þau. Það er náttúrlega dálítið undarlegt fyrirkomulag núna að aðilar sem framkvæma lögin, eins og framkvæmdarvaldið, semji frumvörp og síðan séu þingmenn í því að kanna hvernig gengur að framkvæma lögin. Þetta ætti að vera öfugt. Hugmynd mín gengur út á það að nefndir þingsins semji lög, sendi þau síðan til umsagna til ráðuneytis og annarra aðila í þjóðfélaginu sem málið varðar, eins og gert er í dag að einhverju leyti, og síðan yrði málið afgreitt. Þessu yrði sem sagt snúið við. Þetta er náttúrlega mjög byltingarkennd hugmynd af því að mér skilst að í öðrum þjóðþingum sé þessu nákvæmlega eins farið og er hér á landi núna. Síðan finnst mér nauðsynlegt að í stjórnarskránni sé einhver staðar minnst á vald Hæstaréttar. Hann er ekki nefndur á nafn í stjórnarskránni. Í stjórnarskránni eru einungis þrjár greinar um dómsvaldið, mjög veikbyggðar að mínu mati. Ég vil gjarnan koma inn ákvæðum um Hæstarétt í stjórnarskrána og alveg sérstaklega þegar Hæstiréttur kemur fram sem stjórnlagadómstóll, þegar hann sker úr um það hvort lög frá Alþingi standist stjórnarskrána. Þá tekur hann sér mjög mikið vald eins og hann hefur gert á undanförnum árum. Ekki verður litið á þróun valds öðruvísi en að líta á fjármálamarkaðinn og fjármál. Í greinargerð með tillögunni er nefnt það gífurlega vald sem felst hjá lífeyrissjóðunum sem er fé sem ég vil kalla fé án hirðis. Eigandinn er að mínu mati sjóðfélaginn. Ég sé engan annan eiganda að því fé. Það er sjóðfélaginn sem á þetta fé en aðkoma hans að stjórnun þessa fjár er mjög veik. Það eru bara tveir lífeyrissjóðir í landinu sem eru með beint lýðræði og þeir eru frekar litlir. Stærstu sjóðirnir eru með tilnefningar þar sem stjórnir þeirra eru tilnefndar á lokuðum fundum. Stjórnir lífeyrissjóðanna hafa gífurlega mikið vald þar sem þær fara bráðum með eitt þúsund milljarða króna og geta farið að stjórna landinu og miðunum meira og minna og gera það reyndar að miklu leyti. Ekki er hægt að fjalla um þróun valds og lýðræðis án þess að geta um fjölmiðlavaldið. Fjölmiðlarnir hafa það vald að segja mér hvað er að gerast. Fjölmiðlar segja mér hvað gerist í þjóðfélaginu þannig að ég geti tekið ákvörðun um hvað er rétt eða rangt, tekið afstöðu til mála. Fjölmiðlarnir ákveða þar með hvaða skoðun ég, sem borgari, hef á vissum málum. Þeir geta mótað þá skoðun. Þess vegna er mikilvægt að fjölmiðlar séu óháðir og fjölbreyttir. Nú hefur það gerst, sem er kannski einsdæmi, að mjög sterkur aðili á fjármálamarkaði er að seilast til valda í fjölmiðlun. Þá vaknar upp spurningin: Hvað gerist ef sá fjölmiðill þarf að gagnrýna þá sem eiga hann? Hvernig standa málin með aðra fjölmiðla? Eru þeir kannski jafnháðir? Getur verið að starfsmenn annarra fjölmiðla sjái í þessum fjölmiðli möguleika á vinnu, hluta af vinnumarkaði þeirra, jafnvel starfsmenn Ríkisútvarpsins? Sjá þeir fram á að geta hugsanlega fengið starf hjá Norðurljósum, sem ég er að tala um, og gæti þess þar af leiðandi að grípa ekki inn á valdsvið þess fjölmiðils? Þess vegna má segja að örlög fjölmiðlafrumvarpsins hafi kannski verið ráðin fyrir fram, vegna þess að þar hafi verið barist við fjölmiðla sem voru orðnir svo sterkir að þeir yrðu ekki knésettir. Það getur náttúrlega verið mjög hættulegt lýðræðinu. Ég bind vonir við að slík tillaga um rannsókn á þróun valds og lýðræðis leiði það í ljós.

Frú forseti. Ég tel að hér sé um að ræða mjög áhugaverða þingsályktunartillögu og beri að fara rækilega í gegnum hana. Ég tel mjög þarft fyrir lýðræðislega umræðu að fara í gegnum tillögu sem þessa. Í fyrsta lagi hefur verið rætt um þrískiptingu ríkisvaldsins. Það er náttúrlega kominn tími á að ræða þá hluti í ljósi þess er Ísland lýsti yfir stuðningi við Íraksstríðið. Þá voru án efa, a.m.k. í mínum huga, þingsköp Alþingis brotin. Það er mjög alvarlegt og furðulegt að menn skuli hafa reynt að eyða þeirri umræðu. Það er nauðsynlegt fyrir þjóðþingið að skoða hvort menn geti brotið þingsköp Alþingis og gengið gegn lögum og þeim ásetningi þjóðarinnar að fara aldrei með ófriði á hendur öðrum þjóðum. Hér er einnig fjallað um hvort óeðlileg völd séu færð til embættismanna. Ég er ekki viss um að svo sé en í stjórnmálabaráttu minni hef ég orðið var við að margir landsbyggðarþingmenn, sérstaklega stjórnarflokkanna, virðast reyna að skjóta sér á bakvið það þegar kemur að stefnu flokkanna í garð landsbyggðarinnar að henni ráði embættismannavaldið í Reykjavík og þeir ráði ekki neitt við neitt. Það er auðvitað furðulegur málflutningur sem ég hef nokkuð oft orðið vitni að. Ég hafna honum. Ég tel að skoða ætti annan þátt í tillögunni hvað varðar völd, þ.e. áhrif Evrópusambandsins og Brussel á reglugerðir og lög á Íslandi. Mikill hluti reglugerða kemur nánast beint frá Brussel hvað varðar hina og þessa hluti. Því miður hef ég einnig orðið var við að á hinu háa Alþingi hafi stjórnmálamenn, til að verja óvinsælar ákvarðanir og reglugerðir, svo sem hæstv. landbúnaðarráðherra, reynt að klína einhverjum óþverra á Brussel sem Brussel hefur ekki átt skilið. Dæmi um slíkt er t.d. lokun sláturhúsa. Hæstv. landbúnaðarráðherra hefur í því sambandi vísað til Evrópureglna. En allir sem eitthvað kynna sér málin sjá fljótlega að Evrópusambandið hefur ekkert um þau mál að segja. Þær ákvarðanir eru alfarið og eingöngu á ábyrgð hæstv. landbúnaðarráðherra. Sama gildir um ýmsa þingmenn. Ég gæti t.d. nefnt Einar Odd Kristjánsson. Hann hefur oft deilt á lélegt fiskveiðistjórnarkerfi og kennt Hafrannsóknastofnun um það. Það er náttúrlega af og frá þar sem Hafrannsóknastofnun er undir stjórn ráðherra og lýtur pólitísku valdi. Þar er enn eitt dæmi um að menn reyni að skjóta sér undan pólitískri ábyrgð með því að benda á embættismenn. Ég tel að það sé oft notað til að drepa málum á dreif. Hvað varðar efnahagsleg áhrif og völd, þau eru til staðar og það vita allir, tel ég nauðsynlegt að hafa einfaldlega allt uppi á borðinu. Það er nauðsynlegt og orðið löngu tímabært að íslenskir stjórnmálaflokkar opni bókhald sitt þannig að öllum megi verða ljóst hverjir styrkja íslenska stjórnmálaflokka. Ástandið sem hér ríkir er algjörlega óviðunandi. Þegar ég minntist á það í andsvörum við hv. þm. Hjálmar Árnason fyrr í umræðunni taldi ég í sannleika sagt að hann mundi fagna þeirri umræðu og Framsóknarflokkurinn ætlaði í raun að breyta stefnu sinni, opna bókhaldið og koma því undir eftirlit Ríkisendurskoðunar. Því miður voru svör hans eingöngu á þann veg að ég væri með ómálefnalega umræðu. Ég hafna því algjörlega. Á síðustu vikum og mánuðum hefur ítrekað komið fram að Framsóknarflokkurinn hafi fengið greitt í kosningasjóði frá stórfyrirtækjum og vilji ekki gefa upp hverjir hafa greitt í kosningasjóðinn. Fyrrverandi gjaldkeri flokksins, Unnur Stefánsdóttir, greindi auk þess frá því að bæði einstaklingar og fyrirtæki hefðu greitt til flokksins og með því launað flokknum, sérstaklega þeir sem hafa fengið háar stöður í gegnum flokkinn, þ.e. greitt með því til baka í sjóði flokksins. Auðvitað þarf að rannsaka svona hluti. Það er ekki nóg að afneita þeim. Þetta er grafalvarlegur hlutur sem verður að skoða, hverjir hafi greitt í sjóði flokkanna og hvaða áhrif þau fyrirtæki hafi haft á stefnu flokkanna. Ég efast ekki um að þeir sem hafa greitt til flokkanna hafi haft mikil áhrif á stefnu þeirra. Ég er ekki einn um þá skoðun. Sömu skoðunar eru einnig prófessorar í háskólanum, t.d. Svanur Kristjánsson prófessor, en hann segir orðrétt í fréttum Ríkisútvarpsins, með leyfi frú forseta: „Við sjáum líka þessi tengsl í gegnum það hvernig einkavæðing bankanna fór fram, hverjir fengu að kaupa banka og hverjir fengu ekki að kaupa bankana. Og ég held að það sé algjörlega nauðsynlegt að flokkarnir almennt, og þá sérstaklega Framsóknarflokkurinn sem fór nú með viðskiptaráðuneytið, en flokkarnir almennt verði bara með hreint borð.“ Ég tek undir það. Það er orðið löngu tímabært að fara í þá umræðu. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur oft rætt um þessa hluti og ég styð hana heilshugar í þessu máli. Það þarf að opna bókhald flokkanna. Hér hafa komið fram fleiri atriði varðandi fjármál stjórnmálaflokkanna sem skoða þarf betur. Þótt menn telji að ég sé með ómálefnalegan málflutning þá get ég bent á að í ágætu dagblaði kemur fram að Framsóknarflokkurinn hafi hreinlega verið í peningaáskrift hjá stórfyrirtækjum. Þetta er eitt af því sem nauðsynlegt er að fara yfir. Því fyrr, því betra.

Frú forseti. Ég kvaddi mér fyrst og fremst hljóðs vegna orða hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar um fjármál stjórnmálaflokkanna. Hv. þm. fór þar út í umræðu sem hann átti í þessum ræðustól í dag við hv. þm. Hjálmar Árnason. Hann blandaði inn í þá umræðu prófessor frá Háskóla Íslands, sem hann titlar sem slíkan, en lætur þess ekki getið að viðkomandi prófessor er jafnframt fyrrverandi frambjóðandi til formanns í stjórnmálaflokki, án þess ég sé að kasta rýrð á þann ágæta mann. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson hefur líka, í þessari ágætu umræðu sem hér hefur farið fram um hreint frábærlega unnið þingmál, nefnt fyrrverandi gjaldkera Framsóknarflokksins og vísar í orð hennar í fjölmiðlum. Hann lætur að því liggja að það hafi mátt skilja orð hennar þannig að þeir sem hefðu styrkt flokkinn fjárhagslega, á sama hátt og allir aðrir flokkar njóta stuðnings fyrirtækja og einstaklinga, hafi vænst þess að bera eitthvað úr býtum fyrir það. Af þessu tilefni vil ég gjarnan árétta við hv. þingmann að í Framsóknarflokknum erum við með svokallað styrktarmannakerfi. Þeir sem kjósa að ganga í flokkinn greiða líka félagsgjöld. Sumir kjósa að greiða meira en aðrir, einnig þeir sem eru kjörnir fulltrúar, bæði til Alþingis og sveitarstjórna, til að standa straum af flokksstarfinu. Ég held það hafi verið þau framlög sem fyrrverandi gjaldkeri Framsóknarflokksins nefndi. Mér fannst það heldur óþinglegt, af því hv. þm. Hjálmar Árnason er farinn úr þingsalnum, að taka þessa umræðu upp á ný. Að öðru leyti, frú forseti, vildi ég fyrst og fremst taka undir efni þessa ágæta þingmáls, þeirrar tillögu til þingsályktunar sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, sem nú er í forsetastól, er 1. flutningsmaður að. Ákveðin mál sem hafa verið í umræðunni síðustu missiri, bæði ákveðin málefni, þjóðfélagsmál sem hafa risið hátt, m.a. í sölum þingsins, og ákveðnir hlutir sem við þingmenn rekum okkur á frá degi til dags, gefa tilefni til þeirrar rannsóknar sem þessi þingsályktunartillaga gengur út á. Það má kannski segja að þar til upp koma mál eins og svokallað fjölmiðlamál síðasta sumar þá göngum við út frá því að lýðræðið sé sjálfgefið en það er engan veginn sjálfsprottið. Það sjáum við m.a. af því þjóðskipulagi sem ríkir til að mynda hjá mörgum af nýjum aðildarríkjum Evrópusambandsins. Ég held að rannsókn af þessu tagi varði sameiginleg hagsmunamál allra þingmanna og allra flokka, þ.e. að skoða grundvöll lýðræðisins, hvort þrískiptingu ríkisvaldsins sé á einhvern hátt ógnað með þeirri þróun sem orðið hefur, m.a. með breytingum á viðskiptamarkaði og auknum áhrifum fjölmiðlanna, sem oft eru kallaðir fjórða valdið. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hafði orð á því fyrr í umræðunni að hann sæi ekki hvers vegna við ættum ekki að samþykkja þetta. Ég gat svo sem fallist á það. Þingmálið gengur fyrst og fremst út á það að forsætisráðherra feli ákveðinni nefnd að undirbúa þetta mál og sú nefnd eigi síðan að leggja verkefnaáætlun og fjárhagsramma fyrir forsætisráðherra sem geri síðan tillögu til Alþingis um nauðsynleg fjárframlög til verksins. Á hinn bóginn vil ég bara rifja upp, frú forseti, að hæstv. forsætisráðherra hefur boðað að ráðist verði í endurskoðun á stjórnarskránni og á fleiri en einum kafla stjórnarskrárinnar. Hefði þeirri rannsókn sem hér er nefnd verið lokið þá kæmi svoleiðis að góðu gagni í þeirri vinnu. En spurningin er sú hvort einhvers staðar skarist þau verkefni sem þessi þingsályktunartillaga lýtur að og þau verkefni sem má hugsa sér að endurskoðunarnefnd tæki sér fyrir hendur. Annað sem ég vil líka nefna í þessu samhengi er að á vegum norrænu ráðherranefndarinnar undir formennsku Íslands núna það sem af er þessu ári hefur farið fram mjög merkileg rannsókn, samnorræn rannsókn á þróun lýðræðisins á Norðurlöndunum. Ég held að sú rannsókn sé engan veginn jafnviðamikil og gert er ráð fyrir í þessu ágæta þingmáli. En mér datt í hug hvort það skaraðist á einhvern hátt eða hvort það ætti við vinnu þessa þingmáls að horfa sérstaklega til þeirrar rannsóknar og hvort einhver skörun sé og hugsanlega megi nota þá vinnu á vegum norrænu ráðherranefndarinnar í þeirri vinnu sem hér er fyrir mælt. Meðal annars kom fram í þeirri rannsókn að lýðræðið sé á undanhaldi. Fulltrúalýðræðið er í tilvistarkreppu til að mynda í Noregi þar sem einungis var um 50% þátttaka í síðustu sveitarstjórnarkosningum. Reynslan er sú að kosningaþátttaka er að aukast í Danmörku og sitthvað fleira kom þar áhugavert í ljós. Eitt af því sem kom í ljós var m.a. að tiltrú fólks á kjörnum fulltrúum er að minnka víða á Norðurlöndunum en á móti koma aukin áhrif þrýstihópa eða svokallaðra frjálsra félagasamtaka. Frú forseti. Ég vildi fyrst og fremst taka undir þetta ágæta mál og hrósa vinnunni við það en hefði nú gjarnan viljað sjá flutningsmenn þingmenn úr fleiri flokkum en Samfylkingunni vegna þess að ég held að þetta sé ágætis þingmál sem þingmenn allra flokka ættu að geta sameinast um. Málið er, svo ég endurtaki það einu sinni enn, að mínu mati alveg sérlega vel unnið.

Forseti. Sem einn flutningsmanna þessa máls fagna ég ummælum hv. þm. Jónínu Bjartmarz og tek undir að það er vel unnið undir forustu hv. 1. flutningsmanns Jóhönnu Sigurðardóttur. Hv. áður áminnstur þingmaður kom hér að eigin sögn fyrst og fremst upp til að gera athugasemdir við orð sem fallið hafa hér í umræðunni um Framsóknarflokkinn. Hún taldi að það væri ekki rétt sem haldið hefði verið fram að menn borguðu fyrst í Framsóknarflokkinn og fengju síðan einhverjar vegtyllur eða stöður. En þetta er ekki rétt hjá hv. þingmanni. Það var einmitt öfugt sem þetta var sagt. Unnur Stefánsdóttir frá Vorsabæ, fyrrverandi gjaldkeri, sagði þetta að gefnu tilefni, að það væri þannig að þegar menn hefðu fengið háar stöður þá borguðu þeir til baka. Þannig var þetta nú orðrétt, að borga til baka. Ég óska þess að hv. þingmaður skýri út þessi orð því að það var þannig sem þetta var. Þegar maður lítur yfir ýmsa af þeim sem hafa verið fremstir á bekk hjá Framsóknarflokknum nú síðustu ár, það þarf ekki annað en að taka til menn úr þingflokki framsóknarmanna núna á síðasta kjörtímabili og kjörtímabilinu þar áður, þá sér maður að þeir sitja núna í góðum stöðum á vegum ríkisvaldsins margir hverjir. Þá er spurningin: Hvað borga þeir til baka?

Frú forseti. Ekki veit ég hvernig það tíðkast í flokki hv. þm. Marðar Árnasonar. Ég var að gera grein fyrir því í stuttri ræðu minni og að ég hélt hnitmiðari að félagsmenn í Framsóknarflokknum eins og í öðrum flokkum greiða sitt félagsgjald og við, ef þú kallar okkur hv. þingmenn, kjörna fulltrúa, vera í háum stöðum, greiðum heldur meira en aðrir. Með fullum vilja, með einbeittum vilja má snúa út úr orðum fyrrverandi gjaldkera flokksins á annan hátt en með þessari útskýringu sem ég hef nú verið að gefa. Hins vegar getur hv. þm. Mörður Árnason einn gert grein fyrir því hvernig hlutunum er háttað í hans flokki. En mig rámar nú í ákveðna menn sem hafa tilheyrt þeim flokkum sem standa að Samfylkingunni og eru víða í samfélaginu í háum stöðum. Ég veit ekkert hvernig þeir eru þangað komnir. Ég hélt að það væri fyrir þeirra eigið ágæti.

Forseti. Ef til vill kann að vera um misskilning að ræða og útúrsnúning á orðum Unnar Stefánsdóttur frá Vorsabæ. En þau féllu nú samt eins og þau voru tilfærð hér. Og því eru þau athyglisverð að þau passa því miður við þann brag eða kúltúr, ef menn vilja það frekar, sem einkenndi íslenska flokkakerfið á 20. öld. Einn af upphafsmönnum þess kúltúrs hefur raunar verið talinn Hannes Hafstein, fyrsti ráðherra Íslands, og er það heldur ljóður á þeim ágæta manni. Ég skil þá hv. þingmann svo að hún muni beita sér fyrir því, sem ég geri, og við samfylkingarmenn í okkar flokki, að eyða þessum kúltúr, að fjarlægja þennan kúltúr út úr okkar flokkum og taka hér upp hreinskilnara, opnara og betra lýðræðisfyrirkomulag en verið hefur.

Frú forseti. Ég á ekki annað svar við þessu seinna andsvari hv. þm. Marðar Árnasonar en að við erum öll hluti af þessum sama kúltúr. Það er kannski akkúrat það sem þetta þingmál gengur út á 

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir góð orð hv. þingmanns í garð þess máls sem hér liggur fyrir og sömuleiðis undir áhyggjur þingmannsins af dvínandi trausti á kjörnum fulltrúum. Ég skil vel að hv. þingmanni líki illa að þurfa að standa á Alþingi undir dylgjum um óeðlilega fjársýslu eða fjárreiður síns stjórnmálaflokks og hygg að svo hlyti að vera um okkur öll. Sú umræða sem verið hefur undanfarna daga um fjármál stjórnmálaflokkanna hlýtur sannarlega að vera áhyggjuefni öllum þingmönnum sem hér starfa því hún varðar traust allra þeirra sem hér starfa og traust þessarar samkomu. Ég hef í þessu sambandi sett fram hugmynd um að Ríkisendurskoðun kæmi að einhvers konar eftirliti með fjármálum stjórnmálaflokkanna. Sú hugmynd hefur verið til umræðu fyrr á þingfundinum í dag og hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra Valgerður Sverrisdóttir hefur tekið í svipaðan streng fyrr og hv. þm. Hjálmar Árnason hefur tekið undir þær hugmyndir sömuleiðis hér í dag. Ég vildi því inna hv. þm. Jónínu Bjartmarz eftir því hvort slíkt fyrirkomulag hugnaðist henni til þess að efla það traust sem hún gerði að umfjöllunarefni hér á kjörnum fulltrúum.

Frú forseti. Ég held að sú sem hér stendur og hv. þm. Helgi Hjörvar látum okkur jafnannt um tiltrú á stjórnmálaflokkum og stjórnmálamönnum og deilum ýmsum skoðunum að því leyti. Ástæðan fyrir því, eins og ég sagði í upphafi, að ég kvaddi mér hljóðs í þessari umræðu voru dylgjur í garð tiltekins stjórnmálaflokks. Ég vek líka athygli á að þeim hefur ekki verið svarað með dylgjum í garð annarra. Ég held að við ættum að gera sem minnst af því að vera með slíkar og því um líkar dylgjur. Það er alltaf álitamál  Af því tilefni, af því að það er skoðun mín að við eigum að forðast það sem mest þá styð ég þetta þingmál. Ég held að einhvers staðar liggi skýrslubeiðni sem lýtur að fjármálum stjórnmálaflokkanna, sem ég geri mér vonir um að verði orðið við fljótlega, og ég segi eins og hv. þm. Hjálmar Árnason, þingflokksformaður Framsóknarflokksins, að ég sé því ekkert til fyrirstöðu að ríkisendurskoðandi komi að þessu máli eins og hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hefur líka sagt og get að því leyti tekið undir orð hv. þm. Helga Hjörvars.

Virðulegur forseti. Ég á skemmra erindi í ræðustólinn að þessu sinni. Ég vil bara fagna undirtektum hv. þingmans við því að Ríkisendurskoðun hafi hér einhverju hlutverki að gegna því að þó að menn kunni að deila um hvort og hversu opið bókhald manna eigi að vera þá hljótum við öll að vera sammála um það sem hér störfum að bókhald um starfsemi okkar og okkar samtaka hlýtur að þurfa að vera þess eðlis að það standist skoðun. Það hlýtur að þurfa að vera með því að það lágmarki eitthvert formlegt eftirlit þó að okkur kunni síðan að greina á um hversu langt eigi að ganga í að opna það. Ég fagna því þessum undirtektum þingmanna Framsóknarflokksins undanfarna daga og vonast til að við berum gæfu til að fela Ríkisendurskoðun með formlegum hætti eitthvert hlutverk í þessu efni.

Frú forseti. Hv. þm. Jónína Bjartmarz sagði að það hefði verið óþinglegt af mér að ræða um orð hv. þm. Hjálmars Árnasonar eða víkja orðum mínum að honum vegna þess að hann væri farinn úr salnum. Nú þekkir hv. þingmaður eflaust betur en ég þingsköp Alþingis. Í 53. grein þeirra kemur fram að þingmönnum sé skylt að sækja alla fundi. Þess vegna finnst mér æði undarlegt að ég megi ekki víkja orðum mínum að þingmanni sem hefur ekki boðað forföll. Ég skil í rauninni ekkert í því að meira að segja einn af varaforsetum þingsins skuli vera að víkja orðum sínum með þeim hætti að mér. Mér finnst það vera mjög ómálefnalegt. Síðan verð ég að segja það líka að mér finnst mjög ómálefnalegt að saka mig um að hafa verið með dylgjur þegar ég er að vitna í prófessor í Háskólanum og vitna í fréttatíma, vitna í blöð og meira að segja vitna í fyrrum gjaldkera Framsóknarflokksins, og þá er það sagt ómálefnalegt. Ég held að við ættum miklu frekar að horfa fram á veginn og spyrja okkur: Hvernig getum við losnað við þessa umræðu? Það er bara ein leið til þess, þ.e. að opna bókhaldið og láta Ríkisendurskoðun eða þar til bæra stofnun fara yfir þessa hluti.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna um þetta mál, um rannsókn á þróun valds og lýðræðis. Ég stend einungis upp til að þakka þær góðu undirtektir sem málið hefur fengið. Það er ástæða til að fagna því að þingmenn úr nær öllum flokkum hafa tekið til máls og tjáð skoðanir sínar á málinu, m.a. hafa þingmenn úr báðum stjórnarflokkunum tekið undir þetta mál og lýst yfir stuðningi við það. Það ber vissulega að þakka. Það kom réttilega fram hjá hv. 6. þm. Reykv. s., að það er sameiginlegt hagsmunamál allra flokka að ráðast í slíka rannsókn á þróun valds og lýðræðis líkt og gert hefur verið annars staðar á Norðurlöndunum. Það er full ástæða til, miðað við þróun mála á umliðnum árum og áratugum, að við vindum okkur í að skoða stoðir og grundvöll lýðræðisins, hvort orðið hafi tilfærsla á valdi og hvaða áhrif það hafi haft á samfélagsþróunina í heild sinni. Mér finnst raunar að þjóðþinginu beri skylda til að gera það. Ég hefði talið ástæðu til að rannsókn á þróun valds og lýðræðis hefði farið fram fyrir löngu og væri m.a. grundvöllur að þeirri endurskoðun sem fram á að fara á stjórnarskránni. Ég tel að það væri mikilvægt fyrir þá endurskoðun sem þarf að fara fram á stjórnarskránni að slík rannsókn lægi fyrir. En ég geri mér grein fyrir að rannsóknin gæti tekið langan tíma. Samkvæmt tillögu okkar er henni ætlaður tími til ársins 2008. Það má vel vera að sú nefnd sem fær þetta mál til meðferðar skoði hvort stytta eigi þann tíma. Í tillögugreininni er þó gert ráð fyrir að nefndin skili áfangaskýrslu eftir því sem verkinu miðar áfram og vel má vera að hægt yrði að fá slíkar áfangaskýrslur fyrr. Menn hafa dvalið við ýmsa þá þætti sem þessi umfangsmikla tillaga lýtur að, m.a. fjármál stjórnmálaflokkanna. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um það. Ég hef á einum átta þingum flutt þingmál um að fjármál stjórnmálaflokkanna verði gegnsæ og stjórnmálaflokkunum verði gert skylt að birta fjármál sín opinberlega. Á umliðnum vikum hefur það fengið aukið vægi. Þingmenn eru smám saman að færast nær í þessu efni, að ákveðin lög verði að gilda um gegnsæi í fjármálum stjórnmálaflokka. Það væri mjög gott innlegg í þá umræðu ef þeirri skýrslu yrði hraðað sem ég hef beitt mér fyrir að verði lögð fram hið fyrsta á þessu þingi. Ég minni í því sambandi á að sama skýrslubeiðni var lögð fyrir á síðasta þingi en hæstv. þáverandi forsætisráðherra treysti sér ekki til að svara henni þá. Hann sagði að starfað yrði að þeirri skýrslubeiðni og væntanlega hefur gefist tími til að vinna vel að þeirri skýrslu sem vonandi verður lögð fram fljótlega. Ég ætla ekki að fara í einstaka þætti þessa máls. Menn hafa dvalist mjög við embættismannavaldið, sem ég held að full ástæða sé til að skoða. Menn hafa nefnt valdið á fjármálamarkaðnum og vald fjölmiðla. Ég vil í því sambandi benda á, af því að hv. 6. þm. Suðurk. nefndi að þessi umfangsmikla úttekt þyrfti líka að ná til fjölmiðla, að það er gert ráð fyrir því í tillögugreininni að skoðað verði hvaða áhrif fjölmiðlar hafa haft á þróun stjórnmála og samfélagsins í heild. Þau áhrif eru vissulega gífurlega mikil og í raun er varla hægt að fara í rannsókn á þróun valds og lýðræðis nema að nefna það. Mér er mjög umhugað um að valdið á fjármálamarkaðnum verði skoðað rækilega. Fjárfestingar nokkurra valdablokka í atvinnulífi og á fjármagnsmarkaði eru af stærðargráðu sem fáir hefðu getað gert sér í hugarlund fyrir aðeins fáum árum. Ég vil taka fram að sú þróun hefur að því leyti verið jákvæð að dregið hefur úr óeðlilegu samblandi stjórnmála og atvinnulífs, með minni þátttöku ríkisins í atvinnulífinu. Það er líka jákvæð þróun að valdablokkir í atvinnu- og viðskiptalífinu eru fleiri en áður voru, sem ætti að tryggja meiri samkeppni þótt við höfum séð á síðustu dögum að töluvert vantar upp á að samkeppni sé næg í ýmsum atvinnugreinum í þjóðfélaginu. Þótt það sé umfangsmikið mál legg ég gífurlega áherslu á að í þessari rannsókn verði dregið fram hvort arðsemin af þeirri miklu samþjöppun eigna og fjármagns sem átt hefur sér stað á síðustu árum í viðskiptalífinu skili sér svo ásættanlegt sé til þjóðarbúsins eða hvort áhrifin séu fyrst og fremst gífurleg eigna- og fjármagnstilfærsla til nokkurra valdablokka. Það þarf að meta hvort söfnun auðs og valds á fárra manna hendur hefur aukið misréttið í kjörum fólks, eins og víða virðist hafa gerst, og gliðnað á milli eigna- og tekjuskiptingar í þjóðfélaginu með aukinni stéttaskiptingu. Ég hafði ekki tíma til að koma inn á þetta í framsöguræðu minni áðan. Ég vil í lokin draga fram að ég tel, af því að það hefur ekki mikið verið rætt, það veigamikinn þátt í þeirri rannsókn á þróun valds og lýðræðis sem hér er lagt til að gera að metin verði samfélagsleg áhrif af þeim breytingum sem hafa vissulega orðið á þróun valds og lýðræðis í þjóðfélaginu. Virðulegi forseti. Hér þurfa fleiri þingmál að komast að. Ég læt því máli mínu lokið en ítreka þakklæti mitt til þingmanna frá flestum stjórnmálaflokkum sem hér hafa talað. Umræðan gefur manni vonir um að góð samstaða gæti náðst um þetta þingmál í allsherjarnefnd og hún yrði hugsanlega samþykkt á þessu þingi þannig að við getum undið okkur í svo viðamikla rannsókn sem yrði samkvæmt tillögunni á vettvangi háskólasamfélagsins.

Hæstv. forseti. Ég vil aðeins nýta mér möguleikann á að koma í stutt andsvar til að segja hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að í önnum mínum úti á skrifstofu hef ég fylgst með áhugaverðri umræðu um þetta athyglisverða þingmál. Ég vil lýsa því yfir að þetta mál á allan minn stuðning. Það voru sannarlega orð í tíma töluð sem hv. þingmaður lét falla í framsöguræðu sinni. Í landi þar sem farið er að gæta sömu áhrifa og í stórum löndum í kringum okkur, þar sem valdsvið stjórnmálamanna og ríkisstjórna virðist sífellt verða veikara og vald stórfyrirtækja, fjármálafyrirtækja ekki síst, er að verða áþreifanlegt, jafnvel inni í stjórnkerfi ríkisstjórnanna, þá er sannarlega ástæða til að taka þannig á málum sem hér er lagt til. Ég vil lýsa því yfir að þetta mál kemur til með að fá stuðning minn í allsherjarnefnd þingsins þegar það kemur til umfjöllunar þar.

Virðulegi forseti. Ég þakka ummæli hv. þingmanns og vek um leið athygli þingheims á því að nú hafa fulltrúar allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi talað fyrir tillögunni og mælt með samþykki hennar. Ég fagna því.

Virðulegi forseti. Ég mæli í annað sinn á Alþingi Íslendinga fyrir frumvarpi til laga um íslenska táknmálið sem fyrsta mál heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra. Ég mæli fyrir tveimur frumvörpum, frumvarpi um viðurkenningu táknmáls annars vegar og hins vegar frumvarpi á þskj. 324, svokölluðum bandormi, þar sem gerðar eru nauðsynlegar breytingar á ýmsum lögum til að styðja réttarstöðu þeirra sem nota íslenska táknmálið, einkum hvað varðar rétt til að nota það í samskiptum við ríki, sveitarfélög og stofnanir. Ljóst er að ef frumvarp til laga um íslenska táknmálið sem fyrsta mál heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra verður að lögum þarf að breyta fjölmörgum lögum í kjölfarið og þyrfti hvert ráðuneyti fyrir sig að taka lög á sínu málefnasviði til gagngerrar endurskoðunar. Í þessu frumvarpi er fyrst og fremst tæpt á helstu atriðum sem þurfa lagfæringar við. Sem fyrr eru margir mætir meðflutningsmenn með mér að frumvarpinu. Í frumvarpinu er að finna réttindaskrá um stöðu og réttindi þeirra sem tala íslenska táknmálið jafnframt því sem kveðið er á um að táknmál verði viðurkennt sem fyrsta mál heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra Íslendinga og réttur þeirra tryggður til hvers konar táknmálstúlkunar. Ég ákvað að nota hugtakið „fyrsta mál“ í 1. gr. frumvarpsins af því að skilgreiningin sem gefin hefur verið á hugtakinu móðurmál er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Það mál sem er talað í því landi sem maður fæðist í og er talað af þeirri fjölskyldu sem elur mann upp telst vera móðurmál manns.“ Þessi skilgreining getur ekki gilt um heyrnarlausa almennt því að 98% heyrnarlausra fæðast í heyrandi fjölskyldum. Táknmálið er því í flestum tilfellum áunnið mál á heimilinu þegar barn fæðist heyrnarlaust í heyrandi fjölskyldu sem hefur íslensku að móðurmáli sínu. Líf heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra mun taka miklum stakkaskiptum við viðurkenningu á íslenska táknmálinu. Sjálfsmynd og sjálfstraust þeirra mun eflast til muna. Þeir munu finna hvers virði það er að geta sinnt daglegum félagslegum þörfum hindrunarlaust og geta rofið þá einangrun sem hefur heft þá í langan tíma. Þeir munu geta tekið fullan þátt í atvinnulífinu. Þeir þurfa ekki lengur að betla af t.d. vinnuveitanda að greiða fyrir þjónustu túlks á starfsmannafundum. Það styrkir sjálfsmyndina töluvert, sérstaklega á vinnustað, að vita að maður hefur sömu möguleika til launahækkana og til að vinna sig upp og heyrandi samstarfsmenn. Daufblindir eru þeir sem hafa skerta eða enga heyrn og skerta eða enga sjón samtímis. Daufblinda, sem nota snertitáknmál, er þess vegna sjálfsagt að taka með, enda er þar um að ræða fámennasta hóp fatlaðra hér á landi, ef svo má að orði komast. Þeir þurfa þó einhverja sérhæfðustu þjónustuna á forsendum samskipta og á táknmálið að skipa þar stóran sess. Þessir þrír hópar, heyrnarlausir, heyrnarskertir og daufblindir, eiga táknmálið sameiginlegt og því má enginn þeirra vera settur út undan. Táknmál á að vera þessum þremur hópum velkomið aðgengistæki að upplýsingum, námi, menningu og daglegu lífi. Í þessu frumvarpi eiga réttindi þessara þriggja hópa á forsendum táknmálsins að vera tryggð, vera þeirra réttindaskrá. Táknmál er á undanförnum áratug farið að sjást víða í samfélaginu. Má þar nefna grunn-, framhalds- og háskóla, þar sem heyrnarlausir stunda nám með túlk sem aðgengistæki sitt að náminu. Heyrnarlausir hafa á síðustu missirum mikið látið að sér kveða, sér í lagi hvað varðar hagsmunamál sín. Þeir eru ekki lengur sá hógværi hópur sem löngum var nánast gleymdur. Sú barátta sem heyrnarlausir hafa háð hefur þegar borið árangur. Þar má nefna eitt spor í margra ára réttindabaráttu þeirra sem stigið var í haust, í byrjun þessa þings þegar hæstv. menntamálaráðherra ákvað að gera bragarbót í málefnum félagslegrar túlkunar og leggja til 2 millj. kr. fjárframlag fyrir árið 2004 en árið 2005 er áætlað að veita 10 millj. kr. í félagslega táknmálstúlkun. Þetta fjárframlag er vissulega góðra gjalda vert og þarft en þó að þessu fjárframlagi sé ætlað að tryggja rétt heyrnarlausra þá vantar með öllu að sá réttur sé lögbundinn. Tilkoma og síðar samþykkt táknmálsfrumvarpsins er því mikilvægt innlegg í að réttur heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra sé lögbundinn með öllu. Út á það gengur frumvarpið sem ég flyt nú. Á haustdögum 2003 gerðist sá atburður að fyrrverandi forseti okkar Íslendinga, frú Vigdís Finnbogadóttir, tók að sér að gerast verndari táknmála á Norðurlöndum. Vigdís er sem kunnugt er útvalin velgerðarsendiherra erlendra tungumála hjá UNESCO og í ljósi þeirrar stöðu sem hún gegnir veit hún nákvæmlega að hverju hún gengur með því að gerast verndari táknmála á Norðurlöndum. Hún veit að táknmál er sjálfstætt mál og það á að viðurkenna og virða. Með leyfi forseta vitna ég í annað sinn í þessi orð: „Ef ég viðurkenni mál annars manns hef ég þar með viðurkennt manninn ... en ef ég viðurkenni ekki mál hans hef ég þar með hafnað honum vegna þess að málið er hluti af okkur sjálfum.“ Norski málvísindamaðurinn Terje Basilier sagði þessi orð en því hefur einnig verið haldið fram að bandaríski mannréttindafrömuðurinn Martin Luther King hafi fyrstur látið þessi orð falla. Hver sagði þessi orð fyrstur skiptir ekki öllu máli en þau eiga svo sannarlega vel við nú þegar fjallað er um viðurkenningu íslenska táknmálsins. Það er flókið að viðurkenna nýtt mál. Skoða þarf vandlega hvað viðurkenning á táknmáli þýðir fyrir heyrnarlausa, heyrnarskerta og daufblinda og hvaða þýðingu hún hefur fyrir stjórnvöld. Sem fyrsti flutningsmaður þessa frumvarps tel ég að viðurkenningin sé fyrir þessa þrjá samfélagshópa bæði viðurkenning á tilveru þeirra og á ábyrgð stjórnvalda. Fyrir stjórnvöld þýðir viðurkenningin einfaldlega að virða skuli rétt hvers einstaklings til mismunandi þarfa og koma til móts við þá af virðingu. Ég segi enn og aftur að framtíðarsýnin í lagasetningunni er sú að táknmálið muni njóta sömu virðingar og önnur mál og að heyrnarlausum verði gert mögulegt að taka fullan þátt í þjóðfélaginu á grundvelli laganna og að heyrnarlausir, heyrnarskertir og daufblindir hafi rétt til að ákveða sjálfir hvaða mál er móðurmál þeirra og aðrir viðurkenni og virði þá ákvörðun. Íslendingar hafa byggt upp öflugt velferðarkerfi sem hefur vakið athygli út fyrir landsteinana. Alþingi væri sómi að því að gera betur með því að viðurkenna táknmál sem fyrsta mál heyrnarlausra og heyrnarskertra. Gera þarf heyrnarlausum, heyrnarskertum og daufblindum, sem aðallega eru notendur táknmálstúlkaþjónustu, þannig hátt undir höfði að þeir geti og fái notið táknmálstúlkaþjónustu hindrunarlaust. Full þátttaka ríkissjóðs í greiðslu táknmálstúlkakostnaðar er því sjálfsögð. Til að viðurkenning íslenska táknmálsins öðlist fullt gildi þarf tvennt að vera tryggt: Í fyrsta lagi efling táknmálsfræðináms. Það þarf að stórefla táknmálsfræðinám sem nú er stundað í Háskóla Íslands. Það er nú fjögurra ára nám, nám í túlkafræði er tveggja anna nám og aðeins þeir sem hafa lokið námi í táknmálsfræði geta farið í nám í túlkun. Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra annast kennslu í túlkanámi í samvinnu við táknmálsfræði í Háskóla Íslands. Á fyrsta ári eru nú 27 nemendur í fullu námi en níu nemendur í hlutanámi. Engir nemendur eru á öðru ári m.a. vegna þess að engir fyrsta árs nemar voru teknir inn síðasta haust. Hins vegar eru fimm nemendur á þriðja ári, á því síðasta ári námsins er kennd táknmálstúlkun. Til að þessi deild geti dafnað og vaxið verður að mennta fleiri táknmálskennara. Í dag er lektor deildarinnar eini fasti starfsmaður hennar. Efst í forgangsröðun þessa ætti því helst að vera að mennta fleiri táknmálskennara. Táknmálsfræðinámið í Háskóla Íslands heyrir nú undir heimspekideild. Nemendur í öðrum námsgreinum háskólans eiga möguleika á að læra þar táknmál. Þannig gætu heyrnarlausir notið þjónustu sálfræðings eða lögfræðings sem kann táknmál og nemendur í málvísindum gætu lagt stund á táknmál og unnið að rannsóknum á því með námi og síðan að loknu námi. Nemendur í sagnfræði gætu skoðað sögu táknmálsins og heyrnarlausra og lært táknmálið. Nemendur í mannfræði gætu lært táknmál, fræðst um það og stundað rannsóknir á menningarlegum mun samfélaga heyrnarlausra og heyrandi. Jafnframt þarf að veita meira fé til rannsókna á íslenska táknmálinu svo fleiri geti lagt stund á þær. Í lögum um Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra frá árinu 1991 er kveðið á um að eitt af meginhlutverkum miðstöðvarinnar sé að stunda rannsóknir á íslensku táknmáli. Frá stofnun hennar hefur hún ekki gefið út neina rannsókn á táknmáli sem hægt er að vísa í og ekki gefið út námsefni á táknmáli nema það sem stofnunin kennir sjálf. Nemendur í táknmálsfræði geta því ekki stuðst við neina rannsókn á íslensku táknmáli sem veldur þeim vissum erfiðleikum í náminu samanborið við nám í öðrum deildum Háskóla Íslands. Alla táknmálsnámsefnisgerð þarf því að efla mikið til að hægt sé að kenna og nema málið á sem bestan hátt. Vesturhlíðarskólinn, eini grunnskólinn á Íslandi fyrir heyrnarlaus börn, var lagður niður vorið 2002 og starfsemin flutt í Hlíðaskóla sem nefnist nú Hlíðaskóli táknmálssvið. Því er aðkallandi að kennarar í almennum skóla eins og Hlíðaskóla kunni táknmál og jafnvel kennarar í öðrum skólum sem heyrnarlaus eða heyrnarskert börn kunna að vera í því að foreldrar heyrnarlausra eða heyrnarskertra barna geta valið þann möguleika að setja barn sitt í hverfisskólann. Táknmálsfræðideild Háskóla Íslands gæti í náinni samvinnu við Kennaraháskóla Íslands boðið nemendum Kennaraháskólans táknmálsfræðinám og metið það til eininga sem hluta af kennaraprófi. Þannig gætu nemendur í Þroskaþjálfaskóla, leikskólakennaraskor og íþróttakennaraskor lært táknmál samhliða námi sínu í Kennaraháskólanum eins og nemendur í grunnskólaskor. Mikill hagur yrði í því að fólk í þessum störfum kynni táknmál. Jafnvel mætti síðar kenna táknmál í Háskólanum á Akureyri eða í öðrum háskólum á landsbyggðinni ef eftirspurn væri eftir því. Táknmálsfræðinámið verður ekki eflt á einum degi. Það þarf að gefa þessu öllu tíma til að dafna. Sýna þarf þeim sem hafa áhuga á að fara í táknmálskennaranám og túlkanám að starfsgrundvöllur þeirra og framtíð séu tryggð. Í öðru lagi þarf að tryggja fjárveitingar til allrar þeirrar túlkaþjónustu sem fellur undir frumvarpið. Tryggja þarf rétt heyrnarlausra til túlkaþjónustu í félagslegum tilgangi. Með því er jafnframt komið á menntunar- og atvinnuöryggi fyrir táknmálstúlka. Táknmálstúlkastarfið þarf að lögvernda. Tryggja þarf að táknmálstúlkanám í Háskóla Íslands verði alltaf í boði því fjölga þarf táknmálstúlkum á tveggja ára fresti, sérstaklega í ljósi þess að virkir vinnutímar táknmálstúlka eru aðeins 20 stundir á viku vegna þess hversu slítandi starf þeirra er. Þá þarf að mennta túlka daufblindra sérstaklega því daufblindir nota snertitáknmál. Í fylgiskjali með frumvarpi þessu er texti af vísindavef háskólans sem skýrir táknmál á mjög einfaldan hátt en eins og áður hefur komið fram hafa engar rannsóknir farið fram á íslensku táknmáli sem hægt er að vísa til. Eins og ég hef nefnt áður er frumvarpið flutt öðru sinni nú. Í síðasta flutningi fékk það góða athygli en því miður var ekki sömu athygli að fagna hjá menntamálanefnd. Frumvarpið fékk nánast enga umfjöllun í nefndinni og ég er að vonum mjög svekkt yfir því. Hver sem ástæðan kann að vera vil ég fá að segja það, virðulegi forseti, að ég er nokkurn veginn viss um að í þinginu er almenn sátt um að koma réttindum heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra inn í hið lögbundna form sem táknmálsfrumvarpið er. En ég held að meginástæðan sé þó að þingheimur og þó sérstaklega stjórnarflokkarnir hræðist einhvern himinháan kostnað sem mundi koma á frumvarpið í framkvæmdinni. Ég held að sá ótti sé ástæðulaus ef menntamálanefnd settist aðeins niður, gæfi hugmyndafluginu lausan tauminn og kæmi með tillögur sem sennilega mundu birtast í séráliti. Það vil ég endilega. Ég vil sjá óskir stjórnarliðanna. Ég er nokkuð viss um að samfélag heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra, sem lögin eiga að ná til, vill það líka. Ég er tilbúin til að skoða allar lausnir svo framarlega sem þær skerða ekki frelsi og réttindi manna sem einstaklinga á nokkurn hátt en stuðla að því að allir fái tækifæri til að njóta sín sem sjálfstæðir einstaklingar. Ég tek það líka fram að öllum réttindum fylgja ákveðnar skyldur. Skyldur heyrnarlausra í þessu samhengi eru þær að þeir sjálfir láti vita af sér og túlkaþörf sinni og ég er viss um að þær skyldur verða virtar. Ísland er lítið land, það hefur oft verið sagt. Það hefur líka verið sagt að við séum framsækin. Við ættum að nota okkur þetta tvennt hérna núna. Smæð landsins og mannfjöldi gerir það að verkum að við ættum að eiga auðvelt með að koma lögbundnum réttindum heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra í ákveðið form eða módel sem aðrar þjóðir geta tekið til fyrirmyndar í stærra samhengi. Það eru ekki margar þjóðir sem hafa viðurkennt táknmálið og jafnvel þó að nokkrar hafi viðurkennt það er ekki þar með sagt að því sé sinnt af alúð og umhyggju ásamt því að vera sett í ákveðið form. Hjá nokkrum löndum er viðurkenningin ein og sér bara dauður lagabókstafur en miklu máli skiptir hvernig hagvöxtur landsins er. Við Íslendingar státum okkur hins vegar oft af miklum hagvexti og ættum þá að geta verið vel í stakk búin til að geta sinnt réttindum heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra af alúð. Látum okkur það eftir með samþykkt táknmálsfrumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu og vísa þessum tveimur frumvörpum til menntamálanefndar með náðarsamlegri ósk um ítarlega umfjöllun af hálfu nefndarinnar.

Forseti. Ég kem hér upp til að lýsa svipuðum almennum stuðningi við þetta mál og ég gerði í fyrra. Ég geri það fyrir hönd flokks míns sem því miður er ekki aðili að ríkisstjórn en verður það innan skamms. Ég vil segja í tilefni af orðum hv. flutningsmanns um menntamálanefnd að þau eru alveg rétt. Frumvarpið kom inn í þingið að ég hygg á svipuðum tíma í fyrra og fór til menntamálanefndar eftir 1. umr., lá þar allan veturinn og var ekki rætt. Í rauninni gerðist ekkert með það nema að leitað var umsagna eins og skylt er. Þó má kannski segja að óbeint hafi orðið ákveðinn árangur af skörulegri framsögu flutningsmanns og vinnu hennar við frumvarpið, sem ég kem að síðar. Það er þó nánast sorglegt fyrir okkur sem sátum hér í fyrra og urðum flutnings hv. þingmanns áheyrsla að ekkert skuli hafa gerst eftir þetta eina ár vegna þess að þegar málið var flutt hér í fyrra var það fyrir okkur sum ákveðin uppgötvun og stund sem ég held að við gleymum ekki, þ.e. í fyrsta sinn sem þetta tungumál var notað í sölum Alþingis Íslendinga, og ég held að þeir sem sátu hér og hlustuðu á það í fyrra hafi svona í huganum heitið stuðningi sínum við þennan málstað nema þeir væru úr steini, sem þeir eru held ég ekki. Það er ekki aumingjagæska eða einhvers konar tilfinningasemi sem stendur á bak við það heldur ósköp einfaldlega jafnréttishugsjónir og hugmyndir jafnaðar sem standa til þess að fólk sem hefur þetta mál að tjáningarformi á að standa jafnfætis og hafa sama rétt og við hin sem tjáum okkur með öðrum og hefðbundnari hætti. Það er ekki bara þetta mál sem hér er endurflutt heldur nær þessi saga því miður langt aftur í tímann. Nefnd á nefnd ofan á opinberum vegum, barátta sem því miður hefur haft of lítinn árangur og skal þó ekki vanvirt það sem vel er gert, svo sem þær milljónir sem hæstv. menntamálaráðherra lagði í félagslega táknmálstúlkun fyrr í haust og ber engan skugga á þó að það takist fram að til þess þurfti fyrst mótmæli heyrnarlausra fyrir utan þingið og síðan utandagskrárumræðu af hálfu stjórnarandstæðings, hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur. Það var vel gert og skörulega, en eins og hv. þingmaður vakti athygli á þá er þetta redding, það er til skamms tíma sem menntamálaráðherra kom þessum hlutum í lag og þeir hafa ekki verið festir niður á sínum stað í stjórnkerfinu, eru að ég hygg veittir nú annaðhvort af ráðstöfunarfé ráðherra eða potti ríkisstjórnarinnar en eru ekki í fjárlagafrumvarpinu á sínum stað í yfirliti yfir fjárveitingar frá menntamálaráðuneytinu eða gegnum menntamálaráðuneytið eins og vera ætti. Af hverju sinnum við þessu svona dauflega? Það strandar á fé og strandar á áhuga- og sinnuleysi, strandar kannski á því að heyrnarlausir, heyrnarskertir og daufblindir eru ekki svo stór hópur að flokkarnir sækist sérstaklega eftir stuðningi þeirra eins og er stundum um aðra hópa, og hann hefur ekki, ef ég má orða það kímilega, mjög hátt um sinn vanda. Það er þó að aukast, og í takt við aukinn þrýsting þeirra og aðstandenda þeirra opnast auðvitað flokkarnir líka og stjórnmálakerfið allt. Ég held að þriðja ástæðan sé sú, og þá kem ég kannski að hinum óbeina árangri sem ég tel að hv. flutningsmaður hafi náð í fyrra, að við höfum ekki sinnt því, þrátt fyrir margyfirlýsta aðdáun á eigin tungumáli og fjölda ástarheita við íslenskuna, að hirða um stöðu íslenskunnar í samfélagi okkar. Við það hafa heyrnarlausir, heyrnardaufir og daufblindir orðið varir því þegar þeir sækja fram og vilja að mál þeirra sé sett jafnt íslensku okkar hinna og fara að skoða lögin og reglurnar sem gilda um hana kemur í ljós að sjálf þjóðtungan er ekki þjóðtunga nema í munni okkar. Á hana er ekki minnst í stjórnarskránni, um hana er óvíða fjallað í lögum og það þýðir að þegar kemur að þeim sem ekki tala íslensku, að táknmálinu og líka nýbúum, ég er ekki að jafnsetja þá heyrnarlausum, heyrnardaufum og daufblindum, en þeir eiga líka við þennan vanda að stríða, að þeir ná ekki þeim rétti sem væri eðlilegt að þeir hefðu, t.d. til þýðinga eða túlkunar, vegna þess að staða íslenskunnar er svo vanskýrð. Fleira má nefna sem hvetur til þess að hún skýrist betur og þar er auðvitað hnattvæðingin stikkorðið. Á Íslandi höfum við alltaf, frá upphafi landnáms, í raun og veru lifað í veröld margra tungumála þótt íslenskan hafi verið sterkust. Það gerðist líka í gegnum alla Íslandssöguna og það á sér enn stað en núna í auknum mæli og miklu hraðar en áður þannig að okkur ber skylda til þess, sem erum í þessum sal og eigum að heita stjórnvöld í landinu, að skilgreina hlut íslenskunnar, skilgreina hlut móðurmáls eða a.m.k. fyrsta máls þeirra sem ekki geta talað íslensku og skilgreina hlut annarra mála sem koma okkur við, bæði alþjóðamálanna og mála þess fólks sem hefur kosið að flytjast hingað og gerast Íslendingar. Ég flutti um þetta tillögu ásamt ýmsum ágætum hv. þingmönnum öðrum úr öllum flokkum í fyrra. Henni var vísað til ríkisstjórnarinnar og þegar það var ákveðið í menntamálanefnd að leggja það til skildi ég það svo að það væri m.a. vegna þess málflutnings sem hv. flutningsmaður hafði hér í frammi í fyrra, vegna þess að sérstaklega var tekið til táknmáls heyrnarlausra í þessari tillögu minni. Um leið og ég sakna þess að hæstv. menntamálaráðherra skuli ekki vera hér, sem er kannski ekki von, og heldur enginn úr hennar flokki viðstaddur umræðuna þá heiti ég því að halda áfram að berjast fyrir því að tekið verði mark á þessari tillögu minni í ríkisstjórninni og hyggst sækja það mál hér skörulega næstu árin, bæði fyrir íslenskuna sem mér þykir vænt um og fyrir táknmál heyrnarlausra sem ég tel að eigi að eiga sama rétt. Ég ætla ekki að fjalla efnislega um einstakar greinar í þessum málum. Ég gerði það í fyrra og ég hef sama fyrirvara, og vil taka það fram til þess að vera bara hreinskilinn með það, um ákveðna hluti í því, m.a. notkun táknmáls í fjölmiðlum. Við verðum að finna einhverja málamiðlun á milli hins fyllsta réttar annars vegar og hins vegar þess að á Íslandi eru fjölmiðlar ekki sterkir og ef við setjum of miklar kröfur á þá um kostnað er hætt við að þeir nái ekki þeirri breidd sem til þarf og því afli sem þeir þurfa að hafa. Ég segi „málamiðlun“ á þessu sviði sem ég tel að hægt sé að ná með t.d. aukinni túlkaþjónustu. Ég vil svo segja að mér fannst ræða hv. flutningsmanns athyglisverð og sérstaklega kannski þegar hún benti á að hinn mikli galli okkar og sá eilífi tilvistarvandi að vera fámenn þjóð, smáþjóð, gæti reynst okkur kostur í þessu efni. Við erum fámenn þjóð, við höfum þess vegna mikla nánd, við höfum yfirsýn yfir hvern og einn í samfélagi okkar og þurfum ekki að umgangast fólk eins og ópersónulegar stærðfræðistærðir, einhverja hópa, og við búum við það sem margir hafa talið illt að samþjöppun byggðarinnar er orðin töluverð. Það þykir mörgum ókostur en það er kostur í þessu dæmi því þá væri hægt að reiða fram þjónustu fyrir mjög stóran hóp landsmanna á einum stað eða í raun og veru einu byggðarlagi. Ef við tökum höfuðborgarsvæðið, hvort sem við tölum um það sem höfuðborgarsvæðið hið minna sem er þá Reykjavík og nágrenni, eða höfuðborgarsvæðið hið stærra, þríhyrninginn Keflavík, Akranes, Selfoss, þá má koma við töluverðri þjónustu og tiltölulega ódýrri miðað við þau lönd þar sem miklu meiri dreifing er á íbúum. Mér þóttu þetta merkileg ummæli og lýk máli mínu þar en þó með því heiti að meira verði gert í menntamálanefnd að þessu sinni. Ég held að okkur sem þar sitjum sé skylt að gera það og reyna á sem kostur er hvernig við getum fylgt þessu máli fram, ef ekki frumvarpinu sjálfu þá að skapa einhverjar aðstæður til þess að stigin verði skref fram á við í þessu efni sem hafa verið ákaflega fá og tilþrifalítil á undanförnum árum.

Virðulegi forseti. Ég fagna því frumvarpi sem við ræðum hér og ég vil segja í upphafi að ég tek fyllilega undir meginmarkmið frumvarpanna beggja en verð samt að viðurkenna að það sem ég staldra kannski við er umfangið, en samkvæmt orðanna hljóðan í frumvörpunum ætti ríkisvaldið að tryggja túlkaþjónustu alls staðar og alltaf. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort möguleiki sé á því að þrengja hringinn eitthvað. Ég get tekið sem dæmi hvort þurfi túlka í allar kirkjur þegar messur standa yfir, í allar verslanir o.s.frv. Í því tilliti tek ég undir með hv. þm. Merði Árnasyni varðandi fjölmiðlana, að við reynum að finna einhverja málamiðlun og þar gætum við á einhvern hátt kannað til að mynda búsetuna og reynt að þrengja hringinn og gera skynsamlega áætlun sem kæmi til móts við heyrnarlausa. Ég er sammála því sem segir í frumvarpinu um að efla táknmálsfræðinám. Ég er þess minnug þegar Háskóli Íslands felldi niður nám í táknmálsfræði, það var ekki gott ástand. Ég velti því líka upp í þessari umræðu og ég hef reyndar lengi verið þeirrar skoðunar hvort ekki væri athugandi að kenna einhver grunnundirstöðuatriði táknmáls í grunnskólum, vegna þess að ég held að það sé mjög mikilvægt að t.d. krakkar læri það, þau eru svo fljót að grípa þetta og það mundi þá líka jafna aðstöðu þeirra barna sem glíma við heyrnarleysi. Annar punktur í þessu er líka sá sem snertir atvinnulífið. Ég held að það væri mjög þarft verkefni að stór fyrirtæki, og að sjálfsögðu þau smærri líka ef möguleiki er á, sendu þó ekki væri nema einn starfsmann í fyrirtækinu á námskeið þannig að hægt væri að bjarga sér með táknmál og að viðkomandi starfsmaður gæti þá aðstoðað heyrnarlausa. Ég held að þetta yrði ekki lengi að vinda upp á sig og mér finnst að það ætti að vera sjálfsögð þjónusta. Til að mynda var þetta gert, veit ég, í Seðlabanka Íslands. Þar var starfsmaður sendur á námskeið til að læra grunnundirstöðuatriði og ég vissi reyndar til þess að sá starfsmaður starfaði á kvöldin í sjoppu hér í bæ og það var orðið þannig að mjög margir heyrnarlausir sóttu þjónustu þangað vegna þess að þeir voru auðvitað svo ánægðir með að einhver skildi þá og þeir gætu virkilega mætt á svæðið og talað á sínu tungumáli. Ég held að þetta sé punktur sem við ættum að horfa á og ég nefndi þetta einmitt í utandagskrárumræðu nýlega hvort ekki væri á einhvern hátt hægt að skora á atvinnulífið að bregðast við þessu. Hér var utandagskrárumræða um daginn þar sem hæstv. menntamálaráðherra gaf það út að hún eða ríkisstjórnin hefði ákveðið að leggja til aukafjármagn í félagslega táknmálstúlkun. Ég tel að þetta sé mikilvægt skref í réttindabaráttu heyrnarlausra og fagna þessu mjög enda ákaflega brýnt. Hv. þm. Sigurlín Margrét Sigurðardóttir kom inn á það áðan í framsögu sinni að hún er tilbúin að skoða allar lausnir sem skerða ekki réttindi heyrnarlausra. Ég held að þetta komi nákvæmlega inn á það sem ég ræddi áðan, hvort við gætum einhvern veginn reynt að þrengja þetta án þess þó að skerða réttindin því að þetta er dálítið víðtækt í frumvörpunum. Ég er nefnilega þeirrar skoðunar að ekki sé nóg að viðurkenna táknmálið en fylgja því ekki eftir með aðgerðum. Því tel ég afar brýnt að vanda vel til verks. Ég ætla ekki að fara nákvæmlega í greinar frumvarpsins. Ég vil aðeins segja að ég tel að þessi atriði verði að skoða í hv. menntamálanefnd og mun reyna að beita mér fyrir því. Við hljótum að geta fundið viðunandi lausn sem yrði þá upphaf á þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna viðbrögðum og viðhorfum hv. varaformanns menntamálanefndar, Dagnýjar Jónsdóttur, þingmanns Framsóknarflokksins. Ég tel mjög mikilvægt að hún spegli með þessum hætti viðhorf annars stjórnarflokkanna tveggja. Tel ég það gott. En sinnuleysi Sjálfstæðisflokksins um mannréttindamál er náttúrlega ekki viðbrugðið að venju enda láta þeir ekki sjá sig í sölunum þegar slík grundvallarmál sem þetta eru til umræðu eins og lifir ágætlega í minningunni frá því í síðustu viku þegar við ræddum hliðstætt mál sem snertir sama samfélagshóp, þ.e. frumvarp hv. þm. Sigurlínar Margrétar Sigurðardóttur um textun sjónvarpsefnis. Þá var engin leið að kreista nokkurt einasta hljóð út úr Sjálfstæðisflokknum, þeim stóra í stjórnarsamstarfinu og fá einhverjar línur lagðar um það hvort ekki væri möguleiki á því að þessi réttlætismál yrðu afgreidd frá Alþingi Íslendinga í vetur. Þinginu væri mikill sómi að því, öllum flokkunum sem hér eru, ef menn færu einu sinni upp úr skotgröfum stjórnmálaátakanna hinna dags daglegu og afgreiddu slíkt mannréttindamál frá þinginu. Virðulegi forseti. Ég tel að málið sem við ræðum núna sé grundvallarmál, mál sem pólitískar málamiðlanir ná ekki yfir. Þess vegna skora ég á Sjálfstæðisflokkinn að rífa sig upp úr farinu. Hvert einasta skipti sem réttindamál einhvers konar ber á góma flýja þeir í skjól. Það er ekki einu sinni sá bragur á þeim að þeir komi hér og tali gegn málunum. Þeir reyna að þegja þau einhvern veginn út af borðinu, svæfa þau síðan í nefnd þannig að þau komi aldrei aftur inn í þingsalina til neinnar endanlegrar afgreiðslu. Þetta er mannréttindamál að mínu mati eins og ég sagði áðan, virðulegi forseti. Með samþykkt þessa frumvarps til laga væru mannréttindi stórs hóps, ákveðins hóps í samfélaginu, þess hóps sem býr við heyrnarleysi eða heyrnarskerðingu hvers konar, viðurkennd. Hin ítarlega og góða greinargerð með frumvarpinu upplýsir okkur um sögu táknmálsins, stöðu heyrnarlausra og þá réttindaskrá sem til er lögð að verði að fylgja eftir þannig að staða þessa hóps sé viðunandi í samfélaginu. Þá er ég að meina jafnstöðu, jafnstöðu þess hóps sem býr við heyrnarleysi og heyrnarskerðingu á við okkur sem erum heyrandi til að taka fullan þátt í samfélaginu. Þetta mál er vissulega nátengt textunarfrumvarpinu sem er hin hliðin á krónunni, sem sagt aðgengi heyrnarlausra og heyrnarskertra að samfélaginu, samfélagi sem byggist meira og minna á miðlun upplýsinga og aðgengi og aðgangi okkar að þeim. Á meðan það er ekki í lög fest að sjónvarpsstöðvunum, eða efnisveitunum eins og Sjálfstæðisflokkurinn kallar þetta eftir að Síminn keypti Skjá 1, beri skylda til að texta íslenskt efni sem nokkur kostur er að texta með einhverjum eðlilegum undantekningum með beinar útsendingar o.s.frv. þá gerist ekkert af viti í þessu máli. Ríkisútvarpið sem stofnun hefur brugðist skyldu sinni. Ríkisútvarpið hefur brugðist í því að hafa forgöngu og sóma í þessu máli. Ríkisútvarpið hefur ekki gert nokkurn skapaðan hlut til að sýna þessum hópi sanngirni, réttlæti og þá virðingu sem hann á skylda með því að beita afli sínu til að texta allt það íslenska efni sem sýnt er og hefur verið unnið fyrir fram sem er töluvert efni. Frægt er að þeir leggi í að texta Spaugstofuna og það er ágætt. En við það situr. Svo eru þættir sem teknir eru upp með ágætum fyrirvara eins og laugardagskvöld með Gísla Marteini. Þar var t.d. frægt viðtal um helgina við hæstv. utanríkisráðherra Davíð Oddsson. Þeim hefði verið í lófa lagið að texta þetta eins og hvert annað íslenskt efni sem unnið er fyrir fram. Málið er í fyrsta lagi viðurkenning á mannréttindum, viðurkenning á því að íslenska táknmálið sé jafnsett tjáningarform í samskiptum á milli manna og íslensk tunga. Þess vegna er, eins og hér segir, með leyfi forseta: „... óheimilt að mismuna mönnum eftir því hvort málið þeir tala.“ Eins og staðan er í dag er fólki mismunað. Því er mismunað eftir því hvort það heyrir eða heyrir ekki og það er ósanngjarnt og það er óréttlátt að koma þannig fram við einhvern hóp í samfélaginu vegna þess að hann býr við fötlun. Það er einfaldlega ólöglegt, óeðlilegt og ósiðlegt. Þetta mundi allt breytast ef þetta frumvarp yrði að lögum í vetur, frumvarp sem færir það í lög að íslenska táknmálið hafi jafna stöðu á við íslenska tungu. Það er sanngjarnt og eðlilegt í samfélagi sem getur hvorki skákað í skjóli fávísi né fátæktar. Við bárum stöðuna í textunarmálunum saman við stöðuna í öðrum Evrópulöndum sem er mjög misjöfn. Hún er framúrskarandi í Bretlandi, ágæt víða annars staðar en hörmuleg á Íslandi og í Albaníu. En Albanía hefur sér það til málsbóta að vera fátækt samfélag sem er að rísa úr rústum ömurlegra tíma og mun sjálfsagt taka þessi mál til umræðu eins og önnur. En Ísland hefur ekkert þvílíkt sér til málsbóta. Ísland er eitt af ríkustu og upplýstustu samfélögum í heimi. Tölvueign, upplýsinganotkun, upplýsingaaðgengi og öll slík mál eiga sér vart sinn líka og á Íslandi. Þess þá heldur hlýtur það að brenna á okkur að mismuna ekki einum hópi í samfélaginu með þeim hætti að veita ekki fullt aðgengi eins og kostur er að þessu nútímaupplýsingasamfélagi. Þess vegna skora ég á Sjálfstæðisflokkinn, stóra flokkinn í ríkisstjórnarsamstarfinu, flokkinn sem því miður hefur farið með völdin sl. 14 ár, að koma og gefa einhvern ádrátt um það hvert viðhorf forustumanna hans sé. Ekki hefur nú legið á hv. formanni menntamálanefndar, Gunnari Birgissyni, að tjá sig þegar kemur að því að brjóta réttindi á kennurum. Hann var fyrstur hér til að reka áróður fyrir því að brotin yrðu mannréttindi á kennurum með því að setja lög á kjaradeilu þeirra. En það bólar ekkert á hv. þingmanninum þegar um er að ræða mannréttindamál, réttarbætur, sanngirnismál eins og við ræðum hér núna. Ég þreytist aldrei á því að skora á Sjálfstæðisflokkinn að taka þátt í umræðu um þessi mál. Alþingi Íslendinga, löggjafinn, á að hafa forgöngu að slíkum réttlætismálum, slíkum réttindabótum og í því eiga allir þingmenn allra flokka að sjálfsögðu að taka þátt. Ég vil aftur á móti hrósa þingmanni Framsóknarflokksins fyrir að taka þátt í umræðunni og lýsa afdráttarlausum stuðningi við málið. Menn gætu gert sér í hugarlund hver staðan væri í þessum málum, mannréttindamálum heyrnarlausra, heyrnarskertra og annarra hópa, ef Sjálfstæðisflokkurinn væri utan ríkisstjórnar. Þá væri aðeins öðruvísi um að litast í samfélagi okkar. Þá væri staðan í samfélaginu ögn réttlátari. Þá væri gengið fram af sanngirni við hópa og menn legðu sig í líma við það að veita fólki jafnstöðu, jöfn tækifæri og jafnt aðgengi að samfélaginu. Staðan eins og hún er í dag er hrein og klár mismunun eins og ég sagði áðan. Þeir sem hafa rætt um málið á undan mér hafa komið inn á til að mynda stöðu táknmálsfræðinámsins. Hún er óþolandi. Hún er í takt við svo margt annað í íslenska menntakerfinu, gersamlega óþolandi, og fyrir því þurfti að róa lífróður fyrir ári síðan að námið hreinlega legðist ekki af í Háskóla Íslands. En það er illa að því staðið. Það eru allt of fáir túlkar menntaðir eins og staðan er núna og þar verður að taka mjög hressilega til hendinni eigi einhver árangur að nást í þessum málum og eigi að vera hægt að fylgja eftir lagabreytingu eins og þeirri sem við ræðum hér verði hún að veruleika sem eru samt ekki miklar líkur á fyrr en Sjálfstæðisflokkurinn verður kominn út úr ríkisstjórn. Hérna fylgir með nokkuð ítarleg réttindaskrá og gott yfirlit yfir hvað þurfi að breytast og hvaða réttindi heyrnarlausra og heyrnarskertra þurfi að fylgja slíku. Líkt og hv. þingmenn Mörður Árnason og Dagný Jónsdóttir reifuðu er það að sjálfsögðu mál sem rætt og unnið verður í framhaldinu, þ.e. hverju má breyta og bæta, hverju þarf að bæta við, hvort einhverju sé ofaukið þar o.s.frv. Það fylgir að sjálfsögðu útfærslunni. Meginmálið er að við erum með frumvarp til laga þar sem um er það að ræða að bæta úr mismunun heyrnarlausra og heyrnarskerta í íslensku samfélagi, veita þeim sanngjarnan, réttlátan og eðlilegan aðgang að samfélaginu. Ég vil í lokin, til að þeir sem eiga eftir að tala komist að áður en þingfundi lýkur, nota tækifærið og skora aftur á Alþingi Íslendinga og stjórnarflokkana að sjá sóma sinn í því að veita þessu máli brautargengi en ekki svæfa það svefninum langa í nefnd eftir þessa umræðu.

Hæstv. forseti. Það er kannski ekki ástæða til að lengja umræðuna því ég get tekið undir það sem þeir hv. þingmenn sem hafa tekið þátt í henni á undan mér hafa sagt. Ég fagna því að málið skuli vera komið fram á nýjan leik. Ég tók undir það við 1. umr. á síðasta þingi á þeim nótum sem ég geri hér. Ég styð þetta mál heils hugar með oddi og egg enda er ég fyrir hönd míns flokks, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, einn af flutningsmönnum þess. Hv. þm. Sigurlín Margrét Sigurðardóttir hefur brotið í blað í sögunni með því að færa íslenska táknmálið hingað á vettvang Alþingis Íslendinga. Það hefur hún gert með miklum glæsibrag. Þjóðin hefur fylgst með og dáðst að henni fyrir það hve sköruleg framganga hennar hefur verið í þinginu. Hún á heiður skilið fyrir vinnslu þessara frumvarpa sem hún hefur lagt fram. Þau eru nú þegar orðin þrjú. Hér hafa verið nefnd til sögunnar, auk þessara tveggja sem við ræðum nú, frumvarp um textun íslensks sjónvarpsefnis og svo boðar hún í þessu frumvarpi sem hér er til umræðu frumvarp um menningarsetur heyrnarlausra. Ég verð að segja að ég hlakka til að sjá það frumvarp, það fjórða í kippunni um frumvörpin sem snerta málefni heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra. Ég nefndi menningarsetur heyrnarlausra. Ég vil fá að segja nokkur orð um menningu heyrnarlausra. Ég hef átt þess kost að kynnast örlítið þessum heimi í gegnum menningarstarf því að það gerðist á árum áður að ég fékk að starfa með leikhópi heyrnarlausra. Þar var einn leikendanna einmitt Sigurlín Margrét Sigurðardóttir. Hún lék á sviðinu í Háskólabíói ásamt félögum sínum lystilega litla leiksýningu sem ég fékk að leikstýra þeim í. Ein merkilegasta reynslan frá leikstjórnartíð minni er að hafa fengið að kynnast heimi heyrnarlausra og tungumáli heyrnarlausra sem ég vil leyfa mér að fullyrða að er ekki síður litríkt heldur en íslenskan sem töluð er. Það er tjáningarríkt vegna þess að allur líkaminn er virkur við meðferð málsins. Því er það í raun miklu dramatískara mál en hið talaða orð og þar af leiðandi afar vel fallið til að flytja á leiksviði. Eitt það merkilegasta sem maður getur upplifað er að heyra táknmálskór syngja og ég hvet alla sem ekki hafa heyrt það til að leggja sig eftir því að hlusta á íslenska táknmálskórinn, sem er til, syngja því það er merkileg upplifun, virkilega merkileg. Ég hlakka því til að sjá fjórða frumvarpið í kippunni, frumvarp um menningarsetur heyrnarlausra. Af því að ég starfa í menntamálanefnd þingsins vil ég taka undir orð hv. þm. Marðar Árnasonar sem sagði fyrr í umræðunni að málið hefði legið í þagnargildi menntamálanefndar allan síðasta vetur. Það var mjög miður. Þetta mál, eins og mörg önnur góð mál, þurfti á lokasprettinum í þinginu hér undir vor að gjalda þess forgangs sem fjölmiðlafrumvarpið hafði. Þetta mál ásamt mörgum öðrum merkum málum var látið liggja kyrrt í möppum þingmanna í menntamálanefnd án nokkurrar umræðu. Ég tek undir þau orð hv. þm. Marðar Árnasonar að ég kem til með að beita mér ásamt með honum og fleirum í nefndinni auðvitað fyrir því að þetta gerist ekki aftur. Þetta mál verður að taka til umfjöllunar í nefndinni svo fljótt sem kostur er. Hér hefur verið sagt að um mannréttindamál sé að ræða, mikið jafnréttismál, og það er að sjálfsögðu rétt og eðlilegt að taka undir það. Mér þykir til fyrirmyndar hvernig hv. þm. Sigurlín Margrét Sigurðardóttir hefur fært hingað inn á okkar vettvang lítinn hóp sem hefur ekki notið jafnréttis eða mannréttinda í samfélagi okkar, kannski minni mannréttinda en nokkrir aðrir hópar í samfélaginu, og það eru daufblindir. Það hvernig málefni daufblindra hafa fengið sérstakan sess í ræðum hv. þingmanns þegar hún hefur talað fyrir þessum málum hefur virkilega opnað augu mín og eflaust margra annarra sem á hafa hlýtt fyrir málefnum þessa hóps. Hann er lítill og það er svo mikil hætta á að svona litlir hópar hafi ekki afl til að berjast fyrir hagsmunum sínum en hv. þingmaður hefur lagt sitt af mörkum til þess að breyta því. Á hún heiður skilinn fyrir það. Hv. þm. Mörður Árnason sagði að þessi hópur hefði almennt ekki hátt, sagði það kímilega, en ég vil rifja það upp með hv. þingmönnum að fyrir umræður um stefnuræðu forsætisráðherra í haust ætluðu heyrnarlausir baráttumenn hreint að æra okkur sem stóðum hér í þessum sal með flauti miklu þar sem heyrnarlausir mættu með miklar blístrur á Austurvöll og virkilega létu í sér heyra. Ég treysti því og veit að heyrnarlausir halda áfram að hafa hátt þangað til málefni þeirra eru komin í höfn. Þau eiga það sannarlega inni því að þessi mál hafa legið í láginni allt of lengi. Ég lýsi hér yfir, hæstv. forseti, öflugum stuðningi við þetta mál, stuðningi mínum og þingflokks míns, og ég treysti því að málið fái brautargengi og örugglega einhverja umræðu í menntamálanefnd á þessum vetri.

Virðulegi forseti. Mig langar til að fylgja þessu frumvarpi úr hlaði með örfáum orðum. Ég er einn af 16 flutningsmönnum þess, 16 flutningsmönnum sem koma úr öllum stjórnarandstöðuflokkunum. Þetta er mjög myndarlegur hópur og ég hygg að það endurspegli - ég trúi því a.m.k. - að það endurspegli að frumvarpið njóti töluverðs fylgis á hinu háa Alþingi og ég vona svo sannarlega að þegar að því komi skipti í raun og veru engu máli hvar í flokki menn standa. Hér er að sjálfsögðu verið að fjalla um sjálfsagt mannréttindamál, að táknmálið skuli vera fyrsta mál heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra Íslendinga, mál sem í raun og veru ætti að vera hafið yfir alla pólitíska flokkadrætti og pólitískt dægurþras. Ég sagði það hér á dögunum þegar mælt var fyrir frumvarpi um textun á sjónvarpsefni, sem líka er sjálfsagt jafnréttismál, að það væri okkur Íslendingum til skammar hversu skammt á veg við erum komin þegar um er að ræða sjálfsögð réttlætismál fyrir þennan þjóðfélagshóp sem er glettilega stór hluti af þjóðinni. Það kom fram á dögunum að u.þ.b. 10% af þjóðinni eiga við örðugleika að etja þegar heyrn er annars vegar. Það er ekki lítill hópur, frú forseti. Ég ætla ekki að setja á langa ræðu nú. Hér hafa verið fluttar ágætar ræður um þetta mál, ég er sammála efni þeirra og sé enga ástæðu til að endurtaka það. Eftir að hv. þm. Sigurlín Margrét Sigurðardóttir kom til liðs við okkur í þingflokki Frjálslynda flokksins hafa augu mín opnast fyrir því hve skammt við erum á veg komin þegar þessi mál eru annars vegar. Ég gerði mér ekki grein fyrir því, alls ekki, að ástandið væri svona slæmt og eftir því sem ég kynnist réttindamálum heyrnarlausra betur þess sannfærðari verð ég um að það sé mjög brýnt að við, íslenska þjóðin, tökum okkur tak og gerum gangskör að því að lagfæra þessi mál. Þetta er stór hópur þjóðfélagsþegna sem greiða sitt til samfélagsins og þessi hópur á sjálfsagða kröfu til þess að samfélagið veiti þeim grundvallarþjónustu á móti. Ég vil að lokum, frú forseti, fá að koma á framfæri þökkum til hv. þm. Sigurlínar Margrétar Sigurðardóttur. Hún hefur flutt mál sín og undirbúið þau af miklum dugnaði og mikilli elju. Það hefur verið gaman að fylgjast með því hversu mikla vinnu hún hefur lagt í frumvörpin sem hún hefur mælt fyrir á hinu háa Alþingi. Ég vona svo sannarlega að hv. menntamálanefnd taki við þessum frumvörpum og að þeir sem sitja þar sjái til þess að þau fái þinglega meðferð og að stjórnarflokkarnir, sem hljóta jú að bera ábyrgð á því að þessi mál hafa hingað til ekki komist í gegnum þingið, sjái nú sóma sinn í því - þó að þeir séu kannski ekki endilega fullkomlega sammála því sem stendur í þessum frumvarpstextum - að koma þá með breytingartillögur, afgreiða þessi mál úr nefndunum þannig að þau komist aftur til 2. og helst 3. umr. Ég óska þess heitast að þessi frumvörp verði að lögum þannig að þessi mál komist endanlega á þann rekspöl sem þau eiga skilið.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega þeim þingmönnum sem hafa tjáð sig um þessi mál. Mig langar að svara hv. þm. Dagnýju Jónsdóttur, aðeins að nefna nokkur atriði sem hún talaði um. Mér finnst það einmitt mjög góð hugmynd að börn í grunnskóla læri táknmál. Þetta er þeim mjög aðgengilegt og þau eiga mjög auðvelt með að tileinka sér þetta mál, en þá spyr ég á móti: Hvar eru táknmálskennararnir sem eiga að kenna börnunum? Í frumvarpinu er einmitt talað um að það vanti menntun, fleiri menntaða táknmálskennara. Hv. þingmaður óskaði sérstaklega eftir þessu en við þurfum að bæta stöðu þeirra heyrnarlausu sem leggja þetta fyrir sig. Síðastliðin ár hefur verið einstefna hjá ríkisvaldinu. Samfélag fyrir alla, ég hef oft fengið það á tilfinninguna að Ísland sé ekkert samfélag fyrir alla. Samt er ákveðin stefna til varðandi þessi mál. Ég sjálf mundi vilja að táknmálið kæmi inn í þetta samfélag fyrir alla. Alveg eins og ég sagði áðan í lokaorðum mínum er ég tilbúin til að skoða allar leiðir sem stjórnarflokkarnir sjá, einmitt ræða það hvaða leiðir eru færar í þessum efnum til að réttur okkar sé tryggður. Ég vil gjarnan hitta stjórnarflokkana svo að við getum komið okkur saman um góðar tillögur. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir talaði um menningarsetur og er spennt fyrir því að sjá það frumvarp komast hingað inn en því miður er ekki hægt að vinna það núna vegna þess að kostnaður við táknmálsfrumvarpið var mikill og það var sett í forgang. Umræðan um táknmálsmenningarsetrið er hins vegar auðvitað tengd aðgangi okkar að menningu. Ég þakka öllum kærlega sem töluðu hér í dag og óska þess að frumvarpið fái umræðu í hv. menntamálanefnd.