Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að mæla hér fyrir frv. til laga um staðfestingu á samningi sem Íslendingar eru aðilar að um stofnun norræns fjármögnunarfélags á sviði umhverfisverndar. Virðulegi forseti. Það var í ársbyrjun 1989 að umhverfisráðherrar Norðurlanda ræddu um hvernig mætti draga úr umhverfismengun sem berst til Norðurlandanna frá grannríkjum í Austur - Evrópu. Embættisnefnd umhverfisráðherra á Norðurlöndunum kannaði ýmsar leiðir til þess að nýta norrænt fjármagn sem best í þessu augnamiði. Sýndi sú könnun m.a. að lánsfé til umhverfisverndandi framkvæmda í löndum Austur - Evrópu er mjög takmarkað vegna lítils lánstrausts margra ríkjanna og vegna hárra vaxta á verkefnisútflutningslánum. Þá var þeirri hugmynd hreyft að setja á stofn sérstakan norrænan sjóð til að niðurgreiða vexti af fjárfestingarlánum til umhverfisverndandi framkvæmda í Austur - Evrópu. Niðurstaða embættismannanefndarinnar og síðar ráðherranefndarinnar, þ.e. umhverfisráðherranna, varð hins vegar sú að leggja til að stofna skyldi norrænt fjármögnunarfélag á sviði umhverfismála. Með þessu móti skyldi stefnt að því að koma á fót framleiðslu á umhverfisverndandi tækjabúnaði í löndum Austur - Evrópu og draga þannig úr þörf landanna á erlendum gjaldeyri til að kaupa slíkan búnað og aðra tækniþekkingu. Tillögur um stofnun slíks félags voru síðan ræddar á aukaþingi Norðurlandaráðs sem var haldið á Álandseyjum í nóvembermánuði 1989. Þar fékk þessi hugmynd og þær tillögur, sem þá voru tilbúnar, góðar viðtökur. Málið var síðan rætt áfram á Norðurlandaráðsþinginu í Reykjavík 28. febr. 1990 þar sem lá fyrir formleg ráðherranefndartillaga um stofnun þessa félags. Sú tillaga var samþykkt og var síðan samningur um stofnun félagsins undirritaður af umhverfisráðherrum hinn 1. mars 1990 í Reykjavík með fyrirvara um samþykki þjóðþinga allra Norðurlandanna. Mengun í lofti og vatni virðir engin landamæri. Þrátt fyrir verulegt átak einstakra ríkja í umhverfismálum heima fyrir vex mengun lofts og hafs víða vegna aðgerðarleysis grannríkja. Víða í Austur - Evrópu eru umhverfismál í mesta ólestri eins og svo áþreifanlega hefur komið í ljós eftir að landamæri þar opnuðust og múrar hrundu. Hreinsibúnaður vegna útblásturs verksmiðja og orkuvera er í lágmarki og grunnvatni og vatni í ám er víða stórlega spillt. Þótt áhrifanna gæti mest í heimalandinu berast óhreinindi til grannlandanna með loftstraumum og með ánum til sjávar. Sérstaklega safnast mengunin saman í litlum innhöfum eins og í Eystrasaltinu. Sem dæmi má nefna að töluverður hluti brennisteinssambanda í úrkomu á Norðurlöndum er talinn koma frá Austur - Evrópu. Talið er að með tiltölulega ódýrum aðgerðum megi draga verulega úr skaðlegum efnum í frárennslisvatni og útblæstri verksmiðja og orkuvera í Austur - Evrópu þótt ekki verði gerðar jafnstrangar kröfur um hreinsibúnað strax og gilda á Norðurlöndum. Lítið gagn er þó í því að flytja hreinsibúnað frá Norðurlöndum og setja upp á stöku skorstein þar eystra. Mestum árangri má væntanlega ná með því að koma á fót fyrirtækjum í hinum ýmsu löndum Austur - Evrópu sem framleiða hreinsibúnað eða stuðla á annan hátt að umhverfisverndandi framkvæmdum. Með því að leggja fé í stofnun slíkra fyrirtækja er vonast til að árangurinn verði margfalt meiri en ef sama fjármagni væri veitt t.d. í hreinsibúnað á einstök orkuver eða til einstakra sorphreinsunarstöðva. Markmið stofnunar fjármögnunarfélagsins er því að auka umhverfisverndandi framkvæmdir og uppbyggingu framleiðslu á t.d. hreinsibúnaði fyrir verksmiðjur í Austur - Evrópu. Félagið mun leggja fram áhættufjármagn, t.d. hlutafé, ábyrgðir og lán, sem í vissum tilvikum geta verið víkjandi, til samstarfsfyrirtækja í eigu norrænna fyrirtækja og heimamanna. Þessi fyrirtæki geta unnið að framleiðslu á hreinsibúnaði, verklegum framkvæmdum, umhverfisbætandi verkefnum og ráðgjöf. Samstarfsverkefnin þurfa að vera arðbær og tæknilega framkvæmanleg. Fyrst um sinn mun stuðningur félagsins bundinn við samstarfsfyrirtæki eða samstarfsverkefni með norrænum hagsmunum sem gætu átt sér stað í Austur - Þýskalandi, Póllandi, Sovétríkjunum, Tékkóslóvakíu og Ungverjalandi. Gert er ráð fyrir að Norræni fjárfestingarbankinn í Helsinki sjái um rekstur fjármögnunarfélagsins. Hvað varðar íslenska hagsmuni í þessu sambandi, þá eru þeir augljósir þar sem íslensk fyrirtæki hafa þegar leitað eftir verkefnum í Austur - Evrópu og má m.a. geta þess að íslenska fyrirtækið Virkir-Orkint hefur gert samninga um samstarfsverkefni í Ungverjalandi með innlendum aðilum í Búdapest um verkefni á sviði vinnslu jarðvarma sem falla mjög vel að þeim fyrirætlunum og áformum sem hinu nýja fjármögnunarfélagi er ætlað að styðja. Til þess að kynna þetta betur fyrir íslenskum fyrirtækjum sem starfa á þessum vettvangi gekkst umhvrn. fyrir sérstökum fundi í Reykjavík 1. júní sl. Þangað kom sem gestur ráðuneytisins Þorsteinn Ólafsson sem nú er framkvæmdastjóri Norræna verkefnaútflutningssjóðsins í Helsinki. Hann hefur einmitt unnið mjög að verkefnum á þessu sviði og hefur fyrir hönd okkar Íslendinga átt sæti í þeirri undirbúningsnefnd sem hefur undirbúið stofnun hins nýja fjármögnunarfyrirtækis. Ef litið er þröngt á hagsmuni einstakra Norðurlanda má halda því fram að stofnun fjármögnunarfélagsins nýtist hinum Norðurlöndunum betur en Íslandi. Hins vegar ber að minnast á nauðsyn þess í náinni framtíð að stórauka rannsóknir á mengun Norður - Atlantshafsins og umhverfi þess. Með þátttöku í fjármögnunarfélaginu, sem miðar að hreinsun Eystrasalts og að draga úr loftmengun á hinum Norðurlöndunum, geta Íslendingar auðveldlega farið fram á sameiginleg fjárframlög Norðurlanda til umhverfisverkefna í Norður - Atlantshafi þegar þar að kemur, fyrir svo utan þá beinu hagsmuni, eins og ég gat um áðan, sem íslensk fyrirtæki gætu haft af því að leita eftir verkefnum í Austur - Evrópu og fá til þess stuðning hins nýja fjármögnunarfélags. Hvað varðar afstöðu Íslands til fjármögnunarfélagsins þá féllst ríkisstjórnin á tillögu ráðherranefndarinnar fyrir sitt leyti á fundi sínum 23. febr. sl. vor. Hinn 23. apríl sl. barst svo umhvrh. bréf frá utanrrn. þar sem á það var bent að nauðsynlegt mundi að leggja fyrir Alþingi á næsta löggjafarþingi frv. til laga um þetta mál og jafnframt þáltill. um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að staðfesta samninginn um norrænt fjármögnunarfélag á sviði umhverfisverndarmála. Þegar þetta gerðist var farið að líða að þinglokum og því ekki talið að auðið mundi að fá málið afgreitt á því stigi. Upphaflega hafði þó verið hallast að því að lagasetning um þetta atriði væri ekki nauðsynleg. Reyndar má líta svo á að Alþingi hafi efnislega samþykkt aðild að samningnum með því að á fjárlögum ársins 1990 var veitt fé til greiðslu á framlagi Íslands samkvæmt ákvæðum samningsins. Til þess að árétta þennan skilning enn frekar ritaði utanrrn. bréf til aðstandenda fyrirtækisins í Helsinki og staðfesti aðild Íslendinga að fyrirtækinu í ágústmánuði sl. Engu að síður er talið nauðsynlegt að leggja hér fram frv. til laga til að staðfesta aðild Íslands að þessu félagi, enda er um að ræða ákvæði í þeim samningi sem var undirritaður í Reykjavík þann 1. mars sl. sem kveður á um vissa undanþágu frá ýmsum skattaákvæðum sem eru í lögum hér á landi. Í 6. gr. samningsins sem var undirritaður í Reykjavík segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Félagið skal undanþegið greiðslu - og gjaldeyrishömlum og ráðstöfunum á lánsfjármarkaði sem gætu komið í veg fyrir eða torveldað starfsemi þess. Eignir og tekjur félagsins skulu undanþegnar skattlagningu. Að því er fjármögnunarstarfsemina varðar skal félagið undanþegið stimpilgjöldum og öðrum gjöldum til hins opinbera.`` Stofnfé þessa fyrirtækis er 36 millj. sérstakra dráttarréttinda, SDR, og skiptast framlög Norðurlanda þannig að Danmörk greiðir 7,8 millj., Finnland 7,4 millj., Ísland 0,4 millj., Noregur 7 millj. og Svíþjóð 13,4 millj. Er gert ráð fyrir því að þessar greiðslur verði inntar af hendi sex sinnum, þ.e. á ári hverju næstu sex árin. Framlag Íslendinga er því um það bil 5 millj. kr. árlega næstu sex árin. Að öðru leyti skýrir lagafrv. sig sjálft. Í 1. gr. frv. er einungis staðfestur sá ásetningur að stofna fjármögnunarfélagið samkvæmt þeim samningi sem var undirritaður, en 2. -- 4. gr. frv. fjalla um þær nauðsynlegu undanþágur sem þetta fyrirtæki verður að fá í samræmi við þær venjur sem hafa skapast um slík alþjóðleg fyrirtæki sem við eigum aðild að. Í þessu sambandi vil ég geta þess að í Ed. voru gerðar smávægilegar lagfæringar á frv. þar sem inn í frumvarpstextann hafði læðst svolítil brenglun á hugtakinu ,,sjóður`` og ,,félag``. Það var fært til betri vegar í Ed. og alls staðar í staðinn fyrir orðið ,,sjóður`` sett orðið ,,félag`` því að hér er um fjármögnunarfélag að ræða og sjóður hefur ekki verið nefndur í því sambandi. Ég held, virðulegur forseti, að ég þurfi ekki að hafa fleiri orð um þetta mál en leyfi mér að lokinni þessari umræðu að vísa málinu til 2. umr. og til meðhöndlunar í fjh. - og viðskn.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Ég tala hér fyrir frv. til laga um grunnskóla. Þetta frv. var einnig lagt fram á síðasta þingi og hefur tekið nokkrum breytingum síðan en ekki miklum. Þess vegna tel ég ekki ástæðu til þess að fara yfir einstakar greinar frv. eins og ég gerði á síðasta þingi en þá fóru fram ítarlegar umræður um málið hér á hv. Alþingi í þessari virðulegu deild, 4. og 6. apríl 1990. Ég mun því í ræðu minni núna aðallega fara yfir þær breytingar sem orðið hafa á frv. frá því á síðasta þingi og vísa þá í fyrsta lagi til þess sem fram kemur í grg. frv. en þar eru þær breytingar ítarlega tíundaðar. Jafnframt mun ég ræða sérstaklega um 50. gr. frv. sem lýtur að efnisgjöldum í skólum í framhaldi af niðurstöðu umboðsmanns Alþingis og í framhaldi af því síðan niðurstöðu menntmrn. Ég mun einnig fjalla ítarlega um kostnað við framkvæmd þessa frv. sem mikið hefur verið gert úr og að lokum fjalla almennt um frv. og efni þess. Ég vil þá, virðulegi forseti, í fyrstu víkja að þeim breytingum sem gerðar hafa verið á frv. frá síðasta þingi en frv. hefur verið í vinnslu í ráðuneytinu núna á undanförnum mánuðum þar sem starfsmenn ráðuneytisins hafa farið yfir allar umsagnir sem borist hafa og átt viðræður við fulltrúa fjölmargra samtaka, Kennarasambands Íslands, Sambands ísl. sveitarfélaga auk þess sem haldinn var sameiginlegur fundur með Kennarasambandinu, Félagi skólastjóra og yfirkennara, fræðslustjórum, fulltrúum Kennaraháskóla Íslands, Félagi ísl. skólasálfræðinga, Félagi ísl. námsráðgjafa og Félagi skólasafnskennara. Á þessum fundum komu fram fjöldamargar gagnlegar ábendingar bæði skriflegar og munnlegar sem þessi starfshópur í ráðuneytinu hafði til hliðsjónar við lokagerð frv. Þetta frv. byggir á þessari vinnu, þeim umsögnum sem komu fram, en fyrst og fremst byggir það á margvíslegum hugmyndum og áherslum sem fram hafa komið hér á Alþingi á undanförnum árum þar sem þessi mál hafa verið rædd hvað eftir annað með býsna ítarlegum hætti. Í sambandi við frv. sem slíkt vil ég vísa til greinargerðar menntmrn. frá nóvember 1990 sem var dreift hér á hv. Alþingi í gær eða fyrradag og ber yfirskriftina: ,,Til nýrrar aldar. Drög að framkvæmdaáætlun menntamálaráðuneytisins í skólamálum til ársins 2000.`` Í þessu skjali er vitnað til þeirra flokkssamþykkta sem gerðar hafa verið á vegum allra stjórnmálaflokka um þau mál sem hér eru á dagskrá og þar er einnig vitnað til skólastefnu Kennarasambands Íslands sem er satt að segja veigamikið grunngagn við samningu þessa frv. frá upphafi. Í skólastefnu Kennarasambands Íslands er lögð áhersla á að allir grunnskólar í landinu verði einsetnir og ítrekuð er nauðsyn þess að skóladagur nemenda sé samfelldur og lengri en nú er hjá yngstu nemendunum. Í stefnuskrá Kvennalistans í landsmálum frá árinu 1987 segir m.a. um grunnskólann að Kvennalistinn vilji að grunnskólar verði einsetnir og að vinnudagur nemenda verði samfelldur og samræmdur vinnudegi foreldra og nemendum gefinn kostur á máltíðum í skólum. Í ályktun flokksþings Framsfl. frá nóvember 1988 segir m.a. að þingið leggi áherslu á að komið verði á einsetnum skóla sem allra fyrst og að skóladagur barna á yngri stigum grunnskólans verði lengdur og gerður samfelldur. Í ályktun landsfundar Sjálfstfl. frá 1989 segir m.a.: ,,Samræma ber vinnutíma foreldra og barna með því að koma á samfelldum skóladegi og einsetnum skóla. Lengja verður daglegan skólatíma yngra og miðstigs grunnskóla.`` Í yfirliti um stefnumál Alþfl. fyrir alþingiskosningar 1987 segir m.a.: ,,Stefnt verði að því að skólar verði einsetnir og skóladagur samfelldur í grunnskólum.`` Í ályktunum frá 9. landsfundi Alþb. frá nóvember 1989, um uppeldi og menntun í breyttu samfélagi, segir m.a. að aukið fjármagn til grunnskóla verði notað til að gera grunnskóla að einsetnum heilsdagsskólum þar sem vinnutími og viðvera nemenda og kennara er samfelld og skóladagur yngstu barnanna verði lengdur verulega frá því sem nú er. Í þessu sambandi er einnig vert að minna á að samstarfsnefnd ráðuneyta um fjölskyldumál leggur til í áfangaskýrslu sinni um skóla - og dagvistarmál frá 1988 að komið verði á samfelldum skóladegi og að allir grunnskólanemendur njóti skóladvalar í a.m.k. sex klukkustundir á dag. Ég taldi, herra forseti, nauðsynlegt að minna á þessi meginatriði í upphafi umræðunnar um málið, sem sé þau að það er víðtæk pólitísk samstaða um málið. Það vilja allir að sögn koma á einsetnum samfelldum skóladegi sem samrýmist sem best má vera vinnutíma foreldra og aðstæðum barna. Núna eru starfandi í landinu 214 grunnskólar með samtals um 47 þúsund nemendum á skólaskyldualdri. Í 75 skólum eru nemendur færri en 50, í 35 skólum eru nemendur 51 -- 100, í 70 skólum eru rúmlega 100 -- 400 nemendur, í 30 skólum eru 400 -- 650 nemendur, í átta skólum eru 650 -- 1000 nemendur og í tveimur grunnskólum eru 1000 -- 1500 nemendur. 28 skólanna eru heimavistarskólar að hluta eða öllu leyti og eru þeir með rúmlega 1600 nemendur eða 4% allra grunnskólabarna í landinu. Sums staðar til sveita eru auk þess starfrækt svonefnd skólasel sem eru lítil útibú annarra skóla eins og kunnugt er. Árlegur skólatími flestra grunnskóla á landinu er níu mánuðir en þó stundar tæplega fjórðungur allra grunnskólanemenda í landinu nám í skólum með styttri starfstíma, þ.e. átta og hálfan mánuð eða átta mánuði. Starfstími skóla 1988 -- 1989 var þannig að í skólum með 77% nemendanna var starfstími níu mánuðir, í 14% tilvika var hann í átta og hálfan mánuð og í átta mánuði í skólum þar sem voru 9% nemendanna. Í því skjali sem dreift hefur verið hér til hv. þm. varðandi áherslur menntmrn. um þróun grunnskólastigsins á næsta áratug eru eftirfarandi þættir tíndir til sem meginatriði: 1. Einsetinn samfelldur skóli, lengri skóladagur yngstu nemendanna og skólamáltíðir. 2. Að skólinn geti í rauninni þjónað öllum grunnskólanemum. 3. Aukinn hlutur lista, verkmenntagreina og líkamsræktar. 4. Bætt námsgögn. 5. Sjálfstæði skólanna og á grundvelli þess skólaþróun. 6. Bætt mat og eftirlit með skólastarfi og innra starfi skóla og gæðum skólastarfs. 7. Unglingastigið og aukin áhersla á tengsl grunnskóla og framhaldsskóla. Í grg. frv. er gerð grein fyrir helstu breytingunum á frv. frá því sem það var á síðasta þingi. Breytingarnar eru þessar: 1. Samstarfsnefnd menntmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga er fengið stærra hlutverk. Henni er einkum ætlað að gera áætlun um hvernig þeim markmiðum um einsetinn skóla, lengri og samfelldari skóladag, skólamáltíðir og fleira, sem sett eru fram í ákvæði til bráðabirgða, verði náð. Þessi markmið eru þess eðlis að ríki og sveitarfélög verða að leggjast á eitt og vera samstiga í framkvæmdum. 2. Lagt er til að fræðsluráð fái nýtt hlutverk. Lög um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga breyttu hlutverki og verksviði fræðsluráða og skólanefnda í veigamiklum atriðum. Í frv. er lagt til að fræðsluráð verði samstarfsvettvangur skóla og sveitarfélaga í viðkomandi fræðsluumdæmum. 3. Hlutverk skólanefnda markast nú af lögum nr. 87/1989, um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Í frv. er lagt til að um kosningu skólanefnda fari samkvæmt sveitarstjórnarlögum og ákvæði um samsetningu og fjölda skólanefndarmanna verði einfölduð. Þá er gert ráð fyrir að skólanefndir geti gert tillögur og komið með ábendingar um umbætur í skólastarfi á sama hátt og áheyrnarfulltrúar kennara, skólastjóra og foreldra geta beint tillögum til skólanefnda um úrbætur í aðbúnaði. 4. Fræðsluskrifstofum og fræðslustjóra er ætlað ákveðnara hlutverk, svo sem um skólaþróun, kennararáðningar, eftirlit með skólum og skólastarfi. Horfið er frá því að tala eingöngu um ráðningu kennara og skólastjórnenda í stað skipunar eða setningar eins og gert var í frv. vorið 1990. Engu að síður er framkvæmd ráðninga færð til þess horfs sem hefur verið að þróast að undanförnu en gert ráð fyrir að menntmrn. skipi í stöður eins og hingað til. 5. Horfið er frá orðalaginu ,,reglulegur starfstími grunnskólanemenda skal vera`` og orðalag gildandi laga látið halda sér, sbr. 44. gr. þessa frv. Hið sama á við um ákvæði um jólaleyfi í grunnskóla, sbr. 46. gr. 6. Bætt er inn nýrri grein um að kennsla skuli vera ókeypis og að nemendur skuli fá námsbækur í skyldunámi sér að kostnaðarlausu, sbr. 50. gr. 7. Ákvæði um hámarksfjölda nemenda í bekk eru færð inn í fjármálakafla frv., enda eru þær viðmiðanir grundvöllur fjölda kennslustunda sem ríkissjóður greiðir. Miðað er við hámarkið 28 nemendur í 4. -- 10. bekk í stað 30. Aðrar breytingar frá frv. því sem lagt var fram á Alþingi vorið 1990 eru þær helstar að kaflaheitum hefur verið breytt, greinar og greinahlutar færðir til og uppröðun greina hefur verið breytt til að mynda rökrænni röð efnisatriða innan kafla. Helstu breytingar sem frv. hins vegar felur í sér frá grunnskólalögum eru raktar ítarlega í grg. frv. Breytingarnar snerta marga þætti: Í fyrsta lagi kostnaðarskiptingu þar sem eru mjög skýr ákvæði um kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Í öðru lagi eru ákvæði um einsetinn skóla. Í þriðja lagi um grunnskólaráð. Í fjórða lagi um samráðsnefnd menntmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga. Í fimmta lagi er fjallað um fræðsluskrifstofurnar og breytta stöðu þeirra. Í sjötta lagi um kennsluráðgjafa sem er nýtt ákvæði. Í sjöunda lagi um kennslugagnamiðstöðvar sem er einnig nýtt ákvæði. Í áttunda lagi um fræðsluráð, en þar er um að ræða breytt hlutverk og skipan og þau verða samráðsvettvangur sveitarfélaga og skóla hvers umdæmis. Í níunda lagi um breytingu á skólanefndum í kjölfar breyttra verkaskiptalaga. Í tíunda lagi er fjallað um skólahverfi og fjölmennari sveitarfélögum skipt í skólahverfi miðað við að hámark verði 10 -- 15 þúsund manns í hverju skólahverfi. Síðan er fjallað sérstaklega um þátt foreldra, en hlutur foreldra í þessu frv. er stóraukinn frá því sem er í gildandi lögum, enda lítum við svo á að það sé einn hornsteinn farsæls skólastarfs að foreldrar geti haft virk áhrif á starfsemi skólans á hverjum tíma. Þá er fjallað um ráðningar kennara með breyttu fyrirkomulagi. Það er fjallað um námsráðgjafa. Það er fjallað um árgangastjóra, fagstjóra og leiðsögukennara sem einnig eru ný ákvæði, loks um kennsluafslátt vegna aldurs, fjölgun kennslustunda, en þar er um að ræða nokkra breytingu frá gildandi lögum, og fjallað á annan hátt um lágmarksákvæði vegna kennslu en er í gildandi lögum. Síðan er rætt um námsgögn eins og ég kem að nánar á eftir, um nemendafjölda í bekk þar sem viðmiðunartala í 1. -- 3. bekk er lækkuð úr 30 nemendum í 22 nemendur, í 4. -- 10 bekk úr 30 nemendum í 28 nemendur. Þá er fjallað um samkennslu í fámennum skólum þar sem ákvæði eru rýmkuð til aukins sveigjanleika. Það er fjallað sérstaklega um sérkennslu og það er fjallað um nemendaverndarráð. Hér er með öðrum orðum komið víða við og ég tel ekki ástæðu til þess með hliðsjjón af þeim miklu umræðum sem fóru fram um þetta mál á síðasta þingi að tíunda einstaka þætti mikið nánar en ætla að fara hér yfir örfá atriði. Það er þá fyrst um 3. gr. frv. sem lýtur að samvinnunni við sveitarfélögin. Það hefur verið gerð tilraun til þess að varpa í rauninni rýrð á það starf sem unnið hefur verið með þessu frv. með því að segja: Hér er verið að varpa allri ábyrgð á sveitarfélögin. Því er til að svara að það er rangt. Ríkið greiðir meginhlutann af öllum kostnaði grunnskólanna, launakostnaðinn. Það sem liggur hjá sveitarfélögunum er hins vegar byggingar - og rekstrarkostnaðurinn. Og þess vegna er þarna gert ráð fyrir sérstökum samráðsvettvangi ríkis og sveitarfélaga eða eins og segir hér í grg.: ,,Í samræmi við lög nr. 87/1989, um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, er sveitarstjórnum gert að ákveða hvort skólinn skuli starfa sem ein stofnun eða vera skipt í einingar.`` Hér er með öðrum orðum verið að undirstrika þá þætti sem lúta að skiptingu skólans. Það sem ég ætlaði að fara hér í, herra forseti, var aðallega um 10. gr. sem fjallar um samstarfsnefnd menntmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga. Þar segir: ,,Ákvæði í 9. gr. gildandi laga um samstarfsnefnd ráðuneytisins og Sambands ísl. sveitarfélaga sem fjallar um fjárhagslega framkvæmd grunnskólalaganna er gert ítarlegra og lögð áhersla á mál sem lög nr. 87/1989, um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, taka til. Samráðsnefndinni er fengið stærra hlutverk en áður, m.a. með því að henni er ætlað að gera áætlun um einsetinn skóla, lengdan og samfelldan skóladag og skólamáltíðir, sbr. bráðabirgðaákvæði frv., svo og um skólasöfn, heimavistir og félagsstörf nemenda og aðstöðu til sérkennslu. Slík áætlun, sem gerð er af ríki og sveitarfélögum í sameiningu, ætti að tryggja skjóta úrlausn mála, samræma aðgerðir og auka líkur á að framkvæmdir verði samstiga.`` Hér er með öðrum orðum verið að viðurkenna það meginatriði sem ákveðið var með verkaskiptalögunum vorið 1989 að grunnskólinn er núna félagsbúskapur ríkisins og sveitarfélaganna. Til þess að sá félagsbúskapur geti skilað eðlilegum árangri í góðu skólastarfi í þágu barnanna, þá er nauðsynlegt að það sé til vettvangur ríkisins og sveitarfélaganna til að fara yfir þessi mál. Þetta er atriði sem ég hef kynnt fyrir Sambandi ísl. sveitarfélaga sérstaklega, m.a. rætt við stjórn þess, formann og gerði grein fyrir þessum málum á ráðstefnu sem Samband ísl. sveitarfélaga hélt fyrir nokkrum dögum og það er alveg ljóst að á vettvangi sveitarfélaganna er skilningur á nauðsyn þess að ríkið og sveitarfélögin samræmi aðgerðir sínar á þessu sviði. Ég vil síðan, virðulegi forseti, víkja aðeins að 50. gr. frv. sem er í raun og veru ný og fjallar sérstaklega um námsgögn. Í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 23/1990, um Námsgagnastofnun, segir: ,,Nemendur í skyldunámi skulu fá ókeypis námsgögn til eignar eða afnota samkvæmt ákvörðun námsgagnastjórnar.`` Þetta ákvæði hefur verið túlkað á mismunandi hátt. Sumir hafa viljað skilja þetta þannig að allar námsbækur og öll önnur gögn, svo sem pappír sem nemendur í skyldunámi þurfa yfirleitt á að halda, eigi að vera ókeypis hvaðan sem þau koma. Aðrir líta svo á að ákvæðið eigi við um þau gögn sem Námsgagnastofnun framleiðir eða útvegar fyrir það fé sem stofnunin hefur til ráðstöfunar í fjárlögum hverju sinni. Í 5. gr. laga um Námsgagnastofnun, þar sem fjallað er um hlutverk hennar, segir m.a.: ,,Stofnunin annast gerð, útgáfu, framleiðslu og dreifingu á náms - og kennslugögnum miðað við íslenskar þarfir og aðstæður. Hún kaupir og framleiðir fræðslumyndir eða er aðili að gerð þeirra.`` Og enn fremur segir: ,,Hún kaupir, selur og dreifir náms - og kennslugögnum frá öðrum aðilum.`` Í álitsgerð umboðsmanns Alþingis, dags. 31. ágúst 1990, sem fjallar um kaup á námsbókum, viðurkenningu á námsbókum og efnisgjöld, kemst umboðsmaðurinn að þeirri niðurstöðu að óheimilt sé að láta nemendur í skyldunámi kaupa námsbækur. Að menntmrn. hafi borið, samkvæmt eldri lögum um Námsgagnastofnun, að annast viðurkenningu á námsgögnum og að óheimilt sé að ætla nemendum að greiða svokallað efnisgjald. Niðurstöður sínar varðandi námsbækur og viðurkenningu á þeim byggði umboðsmaður einkum á því ákvæði 9. gr. laga nr. 45/1970, um Námsgagnastofnun, að skólum sé heimilt að nota önnur námsgögn en þau sem Námsgagnastofnun gefur út ef þau hafa hlotið viðurkenningu ráðuneytisins. Niðurstaða umboðsmanns var eftir sem áður sú að óheimilt væri að ætla nemendum að greiða námsgögn þótt þau hefðu fengið viðurkenningu menntmrn. Þetta ákvæði um viðurkenningu á námsgögnum er ekki lengur í lögum um Námsgagnastofnun og var reyndar fellt niður úr lögum 1990. Kaup á námsbókum og öðrum námsgögnum, viðurkenning ráðuneytis á námsgögnum og innheimta svonefndra efnisgjalda í skólum eru álitamál og sú var ástæða þess að þau komu til kasta umboðsmanns Alþingis. Það eru skiptar skoðanir um skilgreiningu á orðinu ,,námsgögn`` og menn getur jafnvel greint á um skilgreiningu á því hvað er ,,námsbók``. Skilgreining á því hvað er skyldunám eða skyldunámsgrein er heldur ekki skýr. Námsgagnastofnun hefur t.d. ekki úthlutað ókeypis námsbókum í valgreinum, enda afar erfitt í framkvæmd í ljósi þess hve margar og fjölbreyttar valgreinar eru í boði, en eins og kemur fram í athugasemd við 49. gr. frv. voru á skólaárinu 1986 -- 1987 76 mismunandi valgreinar í boði í grunnskólum landsins. Ýmsar skilgreiningar eru uppi á því hvað svokölluð efnisgjöld fela í sér. Fyrir þá fjármuni eru oftast keyptar pappírsvörur, möppur, stílabækur, litir og fleira sem nemendur hafa fram til þessa útvegað sjálfir. Einnig eru gjarnan keyptar t.d. matvörur vegna heimilisfræði og efni til að nota í mynd- og handmennt, enda neyta nemendur matarins sjálfir og eiga þau myndverk, smíðisgripi eða hannyrðir sem þeir búa til úr efninu. Í slíkum tilvikum er álitamál hvort líta beri á efni sem námsgögn. Eftir að ráðuneytinu hafði borist álitsgerð umboðsmanns Alþingis var leitað umsagnar fleiri aðila sem málið varðar, svo sem Námsgagnastofnunar, Sambands ísl. sveitarfélaga og fleiri aðila. Enn fremur var kannað í grunnskólum hvaða námsefni nemendur höfðu verið látnir kaupa og hvaða efnisgjald hefði verið innheimt skólaárið 1989 -- 1990 og haustið 1990. Að vandlega athuguðu máli var niðurstaða okkar í ráðuneytinu um kaup á námsgögnum eftirfarandi: Fallist er á að Námsgagnastofnun eigi að láta nemendum í skyldunámi í té ókeypis námsgögn. Þessi niðurstaða er kjarninn í álitsgerð umboðsmanns Alþingis og þýðir að óheimilt er að láta grunnskólanemendur kaupa námsgögn. Með skyldunámi er átt við þær námsgreinar og námsþætti sem grunnskólalög og aðalnámsskrá gera ráð fyrir að kenndar séu í grunnskólum. Námsgögn eru samkvæmt skilgreiningu í aðalnámsskrá grunnskóla námsbækur, kennsluleiðbeiningar, handbækur, myndbönd, hljómbönd, veggspjöld, tölvuforrit, efni til list- og verkgreina og önnur slík gögn sem nauðsynleg eru í skyldunámi. Námsgagnastofnun lætur nemendum í skyldunámi í té ókeypis námsgögn nema til verklegrar kennslu sem sveitarfélög greiða. Framlag ríkisins til námsgagna fer einungis til Námsgagnastofnunar. Framkvæmdin og mat á því hvað teljast nauðsynleg gögn, svo og ákvarðanir um nýtingu fjármuna er lögbundið verkefni námsgagnastjórnar. Þar eiga sæti fulltrúar Kennarasambands Íslands, Hins íslenska kennarafélags, Félags skólastjóra og yfirkennara, Kennaraháskóla Íslands, fræðslustjóra og menntmrn. auk áheyrnarfulltrúa foreldra. Um efnisgjald: Fallist er á álit umboðsmanns Alþingis um efnisgjald. Skólum er ekki heimilt að krefja nemendur um fé til að standa straum af kostnaði sem fellur undir almennan rekstur skóla. Sveitarfélögum ber að greiða rekstrarkostnað grunnskóla. Í því felst m.a. efniskaup til verklegrar kennslu, kaup á kennslutækjum og búnaði, svo og pappír og ritföngum sem notuð eru í sameiginlegri starfsemi skólans og eru í hans vörslu. Opinberum aðilum er ekki skylt að leggja nemendum til gögn til persónulegra nota, bæði í skóla og heima, og hefð er fyrir að foreldrar útvegi. Um viðurkenningu á námsgögnum: Lagaákvæði sem þessi niðurstaða byggir á var í lögum nr. 45/1979, um Námsgagnastofnun, sem nú eru fallin úr gildi. Formleg gæðastimplun á öll námsgögn þýðir óhjákvæmilega rækilega miðstýringu, mikinn kostnað og í raun eftirlit með starfsemi Námsgagnastofnunar og kemur auðvitað ekki til greina að fallast á. Þetta er ekki vænleg lausn og síst til þess fallin að stuðla að þróun námsefnisgerðar eða auka sjálfstæði skóla. Engu að síður þarf að vera til vettvangur til að leysa ágreiningsefni um gæði námsgagna, vettvangur sem foreldrar, nemendur, kennarar og útgefendur geta skotið málum til og vettvangur sem þessir aðilar geta treyst. Í samræmi við þessar niðurstöður sem ég hef hér rakið, virðulegi forseti, og haft það svo ítarlegt vegna þess hve málið var umdeilt og umrætt, bæði hér á hv. Alþingi og úti í þjóðfélaginu, er tekið af skarið um það í 50. gr. frv. að nemendur í skyldunámi skuli ekki greiða fyrir kennslunámsgögn eða annað efni sem þeim er gert skylt að nota. Þetta þýðir í raun að skólar eiga að fá öll námsgögn frá Námsgagnastofnun eða fyrir milligöngu hennar. Í 79. gr. frv. þessa er lagt til að kveðið sé á um skyldur sveitarstjórna varðandi kostnað við efni til verklegrar kennslu, pappírskostnað og annað sem fellur undir rekstur. Þá er lagt til að sérstök nefnd verði sett á stofn til að skera úr um vafamál varðandi gæði námsgagna. Gert er ráð fyrir að nefndin hafi fullnaðarúrskurð í málum sem til hennar er skotið, enda lagt til að hún sé þannig skipuð að nefndarmenn eða þeir sem tilnefna þá hafi ekki beinna hagsmuna að gæta. Gert er ráð fyrir að nefndin leiti álits sérfræðinga eftir eðli máls hverju sinni. Ég hef þá lokið að gera grein fyrir þessu atriði varðandi niðurstöður umboðsmanns Alþingis, virðulegi forseti. Þessu næst vil ég víkja að kostnaðarþætti frv. en um hann hefur margt verið sagt. Ég mun koma á framfæri við nefndina álitsgerð Fjárlaga- og hagsýslustofnunar um málið. Þar kemur fram að gert er ráð fyrir því að heildarkostnaður við framkvæmd frv., eins og það var í fyrra, sé 74 millj. kr. Þar af hefur ríkið þegar tekið inn í fjárlög ársins 1990 og 1991 u.þ.b. helming af kostnaðinum með því að sex ára börnin eru orðin skólaskyld. Kostnaðurinn við það eitt er 33 millj. kr. á ári, auk kostnaðar Námsgagnastofnunar við að útbúa námsgögn fyrir sex ára börnin sem talið er að geti numið 10 -- 12 millj. kr. á þessu ári. Meginkostnaðarþættirnir samkvæmt umsögn Fjárlaga- og hagsýslustofnunar eru þessir: 1. Kostnaður vegna tíu ára skólaskyldu sem felur í sér að forskóli er reiknaður með sama hætti og aðrar bekkjardeildir og það hefur Alþingi þegar samþykkt. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði í frv. er gert ráð fyrir fjölgun kennslustunda og hún komi til framkvæmda á næstu þremur árum frá gildistöku laganna. Í fjárlögum ársins 1990 og 1991 er fjárveiting til þessarar kennslu þannig að raunverulegur kostnaðarauki miðað við fjárlög að mati Fjárlaga- og hagsýslustofnunar er 60 millj. kr. á verðlagi fjárlagaársins 1990. 2. Kostnaður vegna fjölgunar bekkjardeilda í 1. -- 3. bekk er áætlaður 70 millj. kr. Bekkjardeildum fjölgar vegna þess ákvæðis að hámarksfjöldi nemenda í hverri bekkjardeild verði lækkaður úr 30 í 22 nemendur en það mun nær eingöngu hafa áhrif í stærstu sveitarfélögunum. Ráðgert er að þetta ákvæði komi til framkvæmda í áföngum. 3. Stöður námsráðgjafa. Ef miðað er við eina stöðu námsráðgjafa á hverja 650 nemendur eins og menntmrn. áætlar þá verða stöðugildi samtals rúmlega 60 og kostnaður u.þ.b. 75 millj. kr. á ári. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að þetta komi til framkvæmda á fimm árum. 4. Aðrir smærri kostnaðarliðir, svo sem rýmkun kennsluafsláttar, níu mánaða starfstími allra grunnskóla, rekstur sumarskóla, aukin skólaþróun og fleira, fela í sér kostnaðarauka sem ætla má að sé á bilinu 50 -- 55 millj. kr. Þessi viðbótarkostnaður deilist einnig niður á fimm ár frá gildistöku laganna. Það er niðurstaða Fjárlaga- og hagsýslustofnunar að frv. eins og það var áður en 10. bekkurinn var samþykktur feli í sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð upp á 1 -- 1,8% á ári næstu fimm ár eða samtals 6 -- 7% yfir tímabilið. Frv. kveður eins og kunnugt er einnig á um það að allir grunnskólar verði einsetnir og að stefna skuli að því að nemendur í hverjum skóla skuli ekki vera fleiri en 650. Ráðgert er að þetta ákvæði laganna samkvæmt bráðabirgðaákvæði komi til framkvæmda á tíu árum. Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur áætlað að stofnkostnaður sveitarfélaga vegna einsetningar og hámarksfjölda nemenda í hverjum skóla geti numið á tíu ára tímabili 2 -- 3 milljörðum kr. Það felur í sér skuldbindingar á hendur sveitarfélögum um að verja 250 -- 300 millj. kr. árlega á næstu tíu árum til byggingar grunnskóla. ,,Þetta er lægri upphæð en ríkissjóður`` --- ég er að lesa hér orðrétt, virðulegi forseti, upp úr áliti Fjárlaga- og hagsýslustofnunar --- ,,lagði fram á hverju ári til byggingar grunnskóla allt til ársins 1989. Frá ársbyrjun 1990 yfirtóku sveitarfélög alfarið byggingu grunnskóla með lögum um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Það virðist því ljóst að sveitarfélögin þurfa ekki að veita meira fjármagni til byggingar grunnskóla en ráðgert hafði verið samkvæmt áætlunum um kostnaðarskiptingu vegna breytinga á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga.`` Síðan geta menn kannski velt því fyrir sér, nú erum við að tala um skólaþróun til tíu ára eða svo, hvernig hefur þetta verið á tíu árum? Hvernig var þetta? Hvernig fóru menn með þessa hluti, t.d. hér á hv. Alþingi í fjvn. á sínum tíma? Hvernig þróuðust framlög til skóla? Á árunum 1980 -- 1989 hækkuðu framlög til menntakerfis á Íslandi í raun um 43%, eða um 4,3% að meðaltali á ári. Hér er verið að tala um 1 -- 1,8% á ári. Framlög til grunnskólans hækkuðu á þessum tíma um 2,8% á ári eða 28% á öllum tímanum. Ég er að tala um raunframlög. Framlög til framhaldsskóla hækkuðu á þessum tíma, 1980 -- 1989, um 36% í raun, eða 3,6% á ári. Framlög til háskólastigsins hækkuðu um 65% í raun á þessum tíma, eða um 6,5% á ári. Þar af til Háskóla Íslands um 61% og Kennaraháskóla Íslands um 41%. Og af því að menn eru mikið að tala um sveitarfélögin og leikskólana, sem rétt er að nefna í þessu sambandi, þá var það þannig að raunframlög til leikskóla á síðasta áratug hækkuðu um 14% á ári að meðaltali. Með öðrum orðum: Í þeirri skólastefnu sem þetta frv. er hluti af er ekki verið að auka stórkostlega við framlög miðað við það sem verið hefur. Hér er um að ræða raunsætt frv. sem kemur til móts við pólitískar áherslur flokkanna, eins og þær hafa verið, og vilja þjóðarinnar í þessum efnum. Og það sem mestu skiptir: þarfir barnanna. Nú geta menn sagt sem svo: Þetta eru gríðarlegir peningar eftir sem áður fyrir sveitarfélögin og þau algjörlega í keng undir þessu og ráða ekkert við þetta. Hvernig ætli þetta sé núna? Ástæðan til þess að ég fer ítarlega yfir þetta, virðulegi forseti, er auðvitað fyrst og fremst sú að menn hafa verið að tala í raun og veru gegn þessu frv. á þeim forsendum að sveitarfélögin réðu ekkert við þetta. Hvernig ætli þetta sé núna, á árinu 1990, eftir breytta kostnaðarskiptingu? Ég hringdi í nokkur sveitarfélög núna í hádeginu og í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Það voru mjög fróðlegar upplýsingar sem þá komu fram. Það kemur fram að framlög Jöfnunarsjóðs vegna skóla í minni sveitarfélögunum eru 46,5 millj. kr. í ár, en það er 50% af kostnaði þessara skóla. Stuðningur Jöfnunarsjóðs við stærri sveitarfélög nemur 19 millj., en það eru 20 -- 25% af heildarkostnaði við þá skóla sem þar eru. Samtals er hér um að ræða skólaframkvæmdir í þessum sveitarfélögum, sem tengjast Jöfnunarsjóði, upp á 177 millj. kr. í ár. Ég er bara að tala um grunnskóla. Ég er ekki að tala um íþróttabyggingar, ekki sundlaugar. Hvernig er það þá í stóru sveitarfélögunum? Hve miklu fé ætli sé varið t.d. til grunnskóla í Reykjavík á þessu ári? Á þessu ári er varið 467 millj. kr. til byggingar grunnskóla í Reykjavík og hefur auðvitað ekki undan vegna þess að fólk er að flýja hingað í stórum stíl og hefur verið að á undanförnum árum byggðarröskunarinnar. Það er eitt alvarlegasta vandamál skólanna í Reykjavík, byggðarröskunin á landsbyggðinni, en það er svo kapítuli út af fyrir sig. Það er varið 467 millj. kr. í grunnskólabyggingar í Reykjavík einni. Í Hafnarfirði eru framlög til grunnskólabygginga á þessu ári 95 millj. Í Kópavogi 27 millj. Og á næsta ári líklega 90 -- 100 millj. Á Akureyri 16 millj. Síðan náði ég sambandi við Ísfirðinga og þar er framlagið í ár 12,5 millj. kr. Þannig að heildarframlög þessara sveitarfélaga, stærstu sveitarfélaganna annars vegar og minnstu sveitarfélaganna hins vegar, eru á þessu ári líklega um 800 millj. kr. Og ef það er hægt að gagnrýna þessa áætlun um tíu ára uppbyggingu einsetins skóla fyrir eitthvað þá er það það að hún gangi of hægt miðað við þann framkvæmdavilja sem þegar hefur komið fram í sveitarfélögunum á undanförnum tíu árum og í ár. Þess vegna er það auðvitað alveg fráleitt að gagnrýna þetta frv. fyrir það að verið sé að ofgera sveitarfélögunum. Það er alls ekki. Ég tel að það séu úrtölur sem eigi engan rétt á sér. Eitt megineinkenni þessa frv., virðulegi forseti, er valddreifing. Við flytjum vald til skóla, til fræðsluumdæma og til foreldra. Megingagnrýni sú sem við fáum þessa dagana í sambandi við stefnu fyrir grunnskólana er ekki um það að við reynum ekki að dreifa valdi. Menn telja þetta andmiðstýringarfrv. eins og það liggur fyrir. Það er viðurkennt af öllum sanngjörnum mönnum. Hitt aftur á móti er ljóst að í þessu frv. og í umræðum um skólastarf almennt á undanförnum árum, eða missirum, hefur of lítið verið rætt um hvernig á að framkvæma mat á skólastarfi. Hvernig á að tryggja gott skólastarf? Hvað þarf að gera til þess? Í öðrum löndum, t.d. Bretlandi, hefur um áratuga skeið þróast gæðamatskerfi á skólastarfið þar sem menn fara vandlega yfir það, eins og hægt er, með reglubundnum hætti hvernig skólastarf er og hvernig börnin fara í gegnum skólann. Hvað gerist í skólanum fyrir börnin og vegna barnanna? Hvaða áhrif hefur það á þau þegar þau hafa lokið námi? Hvaða áhrif hefur skólastarfið haft á börnin? Staðreyndin er sú að umræða um þennan þátt skólastarfs hefur verið sorglega lítil hér á landi. Ég tel satt að segja að um leið og við eignumst heildarstefnu í þessum málum, um rammann, þá þurfi að fara fram ítarleg umræða um gæði skólans og mat á þeim gæðum. En ég segi það hins vegar fyrir mig að ég vil ekki að menntmrn. skrifi upp þá mælikvarða, framleiði þau mælitæki. Það á að vera hlutverk skólanna sjálfra og þeirra sem þar starfa. Þetta frv. sem ég tala hér fyrir, virðulegi forseti, er hluti af þeim málum sem við höfum verið að vinna að í menntmrn. á undanförnum liðlega tveimur árum. Það ber að líta á það sem hluta af heild, þar sem um er að ræða leikskólamál, grunnskóla, aðalnámsskrá grunnskóla, valddreifingu og breytingu á grunnskólanum sem m.a. kemur fram í aukinni sérkennslu og lengri skóladegi yngstu barnanna. Þessi stefna inniheldur líka ákvæði um framhaldsskólann með breyttum lögum og nýjum reglugerðum þar sem er verið að gjörbreyta honum. Framhaldsskólinn á að geta tekið við öllum samkvæmt lögum sem voru samþykkt 1988 og þess vegna þarf að breyta námsframboði í framhaldsskólum í grundvallaratriðum. Einn þáttur þessara mála er háskólinn og sjálfstæði hans sem hefur verið aukið og eflt, m.a. með lagabreytingum á Alþingi. Í því frv. til fjárlaga fyrir árið 1991 sem liggur fyrir er gert ráð fyrir að háskólarnir hafi verulega aukið sjálfstæði um ráðstöfun á fjárveitingum sínum. Auk þess ber að líta á þessa umræðu sem hluta af því verki sem snýr að endurmenntun og fræðslu. Ég vil benda á það að lokum, virðulegi forseti, að á fundi menntamálaráðherra OECD, sem var haldinn fyrir 10 -- 12 dögum, og á alþjóðaþingi kennarasamtaka, sem haldið var í Reykjavík fyrir tveimur mánuðum, stóð það sama upp úr á báðum þessum stöðum, það að til sé heildarstefna í skólamálum, ekki stefna þar sem allt er skrifað upp í eitt skipti fyrir öll, heldur stefna sem er stöðugt til umræðu, stöðugt á dagskrá, stöðugt til meðferðar. Ég held að slíkt sé í rauninni mjög brýnt frá sjónarmiði barnanna sem okkur er skyldast að sinna með þessum hætti vegna þess að auðvitað eru grunnskólalög ekkert annað en ákvæði um lágmarksmannréttindi þeirra barna sem í grunnskólanum eiga að vera, en fyrir utan þá þætti sem snerta grunnskólann er það heildin sem menn leggja áherslu á í skólanum. Og að lokum þetta: Ég er sannfærður um það, virðulegur forseti, að slík heildarstefna til langs tíma er líka hagkvæmari í framkvæmd, beinlínis í fjármunum mælt, fyrir þjóðina en það að ákvarðanir í skólamálum þá og þá séu teknar eftir tilviljunum og dyntum þeirra sem ferðinni ráða hverju sinni. Virðulegi forseti. Ég legg til að þessu frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Birgir Ísl. Gunnarsson : Virðulegi forseti. Eins og fram kom í framsöguræðu hæstv. menntmrh. er þetta frv. nú flutt í annað sinn. Frv. til laga um grunnskóla var flutt á síðasta vorþingi og urðu þá mjög ítarlegar umræður um það í 1. umr. hér í þessari hv. deild. Ég get því sagt eins og hv. ráðherra að ég þarf ekki að fara mjög ítarlega ofan í frv., grein fyrir grein. Ég gerði það í langri ræðu í aprílmánuði sl. og tel því ekki ástæðu til að gera það nema í nokkrum atriðum sem ég tel veigamikil. Ég vil þó áður en ég ræði um það víkja að því að á vegum Sjálfstfl. hafa verið fluttar hér á Alþingi á þessu kjörtímabili allmargar brtt. við grunnskólalögin. Innan Sjálfstfl. hafur farið fram mjög mikið starf í sambandi við skólamál. Ég minni í því sambandi á samþykktir landsfundar flokksins bæði árið 1987 og 1989. Sem angi af því þá var mjög mikilvægt starf unnið í þessum efnum á vegum sérstakrar nefndar sem Þorsteinn Pálsson, hv. 1. þm. Suðurl., skipaði þegar hann var forsrh. Sú nefnd hét Samstarfsnefnd ráðuneyta um fjölskyldumál og átti að vinna tillögur í samræmi við ítarlegan kafla í málefnasamningi þeirrar ríkisstjórnar um málefni fjölskyldunnar. Formaður þeirrar nefndar var Inga Jóna Þórðardóttir. Nefndin skilaði áfangaskýrslu um skóla- og dagvistarmál. En þegar sú ríkisstjórn sem nú situr tók við völdum var þessi nefnd lögð niður og hefur verið unnið að þessum málum með öðrum hætti síðan. En frá því þessi skýrsla var gefin út hafa þingmenn Sjálfstfl. flutt frumvörp og tillögur um málefni grunnskólans sem eru byggð á þessu nefndaráliti. Helstu atriðin í tillögum sjálfstæðismanna eru eftirfarandi: 1. Skólaskylda sex ára barna, en um hana voru samþykkt sérstök lög hér á Alþingi á sl. vori, í fullu samkomulagi allra flokka, og var frv. um það sérstaklega flutt af menntmn. neðri deildar. 2. Lenging daglegrar skólavistar. 3. Almenn heimild til forskóla fyrir fimm ára börn. 4. Nákvæmari ákvæði um einkaskóla. 6. Aukin samvinna foreldra og skóla. 7. Níu mánaða skóli hjá öllum og samfelldur skóladagur. Þetta vildi ég rifja upp áður en ég ræddi frv. sem hér liggur fyrir sérstaklega. Ég gat þess áðan að um þetta mál hefðu farið fram mjög ítarlegar umræður í aprílmánuði og þá kom ég á framfæri athugasemdum við allmargar greinar frv. Ég sé, eftir að hafa farið yfir frv. núna, að það hefur tekið verulegum breytingum og ég vil segja til bóta. Ég sé að það hefur verið tekið tillit til mjög margra þeirra athugasemda sem ég og reyndar ýmsir aðrir hafa gert við frv. og ég tel að hæstv. ráðherra hafi gengið mjög til móts við ýmis þau sjónarmið sem hafa verið reifuð á hv. Alþingi og fagna því. Þó eru enn atriði sem mér finnst rétt að gera nokkuð að umtalsefni. Veigamesta breytingin er auðvitað í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Ég held að ég hafi sagt eitthvað á þá leið, þegar þetta mál var til umræðu hér í vor, að svo virtist sem lögin um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hefði ekki borist menntmrn. því að mér fannst að í frv., eins og það lá þá fyrir, væri ekkert tillit tekið til þeirrar nýskipunar sem samþykkt var á Alþingi vorið 1989. Nú hefur það hins vegar gerst. Þessi lög hafa greinilega borist ráðuneytinu og það breytt frv. í þá veru að tekið er tillit til hinnar nýju verkaskiptingar. Ég ætla aðeins að fjalla nokkuð um einstakar greinar frv. og vek athygli á því að í 3. gr. eru enn orð sem ég felli mig ekki alveg við og tel að ræða eigi sérstaklega hvort halda eigi inni í frv., en það eru orðin ,,Stefnt skal að því að hver grunnskóli sé heildstæður og einsetinn``. Ég tel að huga eigi dálítið betur að þessu orði, heildstæður, sem þýðir auðvitað að stefnt skuli að því að hver skóli hafi alla aldursflokka innan sinna vébanda. Þetta er greinilega stefna sem hlýtur þá að verða framfylgt, en um þetta eru mjög skiptar skoðanir í hópi skólamanna. Við höfum t.d. smábarnaskóla hér eins og við þekkjum, skóla Ísaks Jónssonar, svo að ég nefni dæmi. Við skulum t.d. líta á eitt af okkar nágrannasveitarfélögum, Garðabæ, þar sem ekki er heildstæður skóli og mér skilst á forráðamönnum þess skóla að þeir eigi erfitt með að hugsa sér að breyta því fyrirkomulagi sem þar er og telji það mjög til bóta að hafa unglingana í sérstöku skólahúsnæði en yngri börnin í öðru. Þetta tel ég að þurfi að ræða nokkuð betur í nefndinni. Í 10. gr. er fjallað um samstarfsnefnd menntmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga um framkvæmd laga þessara. Þetta er nýmæli, eins og hæstv. ráðherra gat um í sinni ræðu hér áðan, og tel ég það mjög til bóta og auðvitað viðurkenningu á því að þetta er sameiginlegt verkefni ríkis og sveitarfélaga að reka grunnskólakerfið og því nauðsynlegt að samskipti þar á milli séu eins greið og mögulegt er og aðilar viti hvor af öðrum í þessu sambandi. Í 12. gr. er fjallað um fræðsluráðin og hlutverki þeirra er allmikið breytt eins og fram kemur í grg. með frv. Ég vek athygli á því að það þarf auðvitað að kanna sérstaklega þær aðstæður sem eru hér í Reykjavík. Reykjavíkurumdæmi er eitt fræðsluumdæmi, þ.e. eitt fræðsluumdæmi í einu sveitarfélagi, og er það alveg einstakt því að fræðsluumdæmin ná, að Reykjavík undantekinni, yfir fleiri en eitt sveitarfélag. Þess vegna tel ég að ræða þurfi það sérstaklega hvernig fara eigi með Reykjavík að þessu leyti og vek athygli á að hér í Reykjavík starfar bæði fræðsluráð, sem hefur verið á vegum ráðuneytisins, og svo sérstakt skólamálaráð, sem hefur verið á vegum sveitarfélagsins. Þarf að kanna það við borgaryfirvöld hvort ekki sé hægt að sameina starfsemi þessara ráða. Ég fagna því að nú er breytt fyrirkomulag um kosningu í fræðsluráð. Þetta er fyrst og fremst samráðsvettvangur og hlutverki þess hefur verið breytt frá því sem var í frv. áður. Í 17. gr. frv. finnst mér að þurfi að huga betur að þeirri sérreglu sem þarna er óneitanlega verið að setja fyrir Reykjavík, þ.e. um skólahverfin. Sú sérregla sem þarna er sett er að sveitarfélag sem rekur tvo eða fleiri grunnskóla telst eitt skólahverfi séu íbúar færri en 10 þús. Fjölmennari sveitarfélögum skal skipta í skólahverfi og annast viðkomandi sveitarstjórn þá skiptingu með samþykki menntmrn. Miða skal við að íbúar í hverju skólahverfi séu að jafnaði ekki fleiri en 15 þús. Ég hygg að ekkert sveitarfélag annað en Reykjavík muni falla undir þessa reglu og þess vegna þurfi mjög nána samvinnu við Reykjavíkurborg um það hvernig þetta verði framkvæmt. Í 19. gr. er fjallað um skólanefndir. Þar hafa orðið á allmiklar breytingar frá því í frv. í vor. Þá voru í frv. flóknar reglur um kjör skólanefndarmanna. Þær hafa nú verið felldar brott og vísað til sveitarstjórnarlaga um kjör skólanefnda. Það tel ég mjög til bóta. Ég vil vekja athygli á að í 20. gr. er fjallað um starfsemi eða verkefni skólastjóra og það skilgreint. Það tel ég gott. Skólastjóri er forstöðumaður grunnskóla, stjórnar og ber ábyrgð á starfi hans undir yfirstjórn menntmrn. Hann hefur í starfi sínu samráð við kennara, skólanefnd og fræðslustjóra. Hér er sem sagt um að ræða almenna stefnuyfirlýsingu um að skólastjóra beri að hafa í starfi sínu samráð við kennara, skólanefnd og fræðslustjóra. Ég er alveg sammála þessu orðalagi eins og það er í frv. En ég vek athygli á því að á nokkrum stöðum í frv., og mun nefna dæmi um það á eftir, er hnykkt á þessu, að skólastjóri þurfi sérstakt samráð við kennara um ákveðnar, tilteknar ákvarðanir. Mér finnst það draga úr þessu almenna stefnuákvæði sem þarna er að tilgreina það sérstaklega um vissar ákvarðanir og reyndar draga úr valdi skólastjórans, sem mér finnst ekki ástæða til að gera. Ég tel þvert á móti að við eigum að setja fulla ábyrgð á skólastjóra varðandi þær ákvarðanir sem hann þarf að taka en ekki að draga úr henni. Ég vek enn athygli á því sem ég gerði þegar þetta mál var til umræðu hér í fyrravetur, sem er smámál, ég tek það alveg skýrt fram, en það fer óskaplega í taugarnar á mér að menntmrn. skuli þurfa að staðfesta nafngift skóla. Það stendur hér að skólanefnd geri tillögu um nafn skóla, menntmrn. staðfestir nafngift að fenginni umsögn örnefnanefndar. Ef menn eru að hugsa um valddreifingu á annað borð, af hverju eiga skólarnir og sveitarstjórnir ekki að hafa vald til þess að gefa skólum sínum nafn? Hvers vegna þarf að leita til menntmrn. um staðfestingu á því og áskilja með lögum að leita þurfi umsagnar örnefnanefndar? Þetta eiga heimamenn auðvitað að ákveða og þeir eiga að ráða því sjálfir hvort þeir vilja leita til örnefnanefndar. En eins og ég sagði, þetta er auðvitað ekkert stórmál en mér finnst þó mál af þessu tagi stinga nokkuð í augu. Í 30. gr. er fjallað um ráðningu skólastjóra. Menntmrn. ræður skólastjóra að fengnum rökstuddum tillögum og umsögnum skólanefnda, kennararáðs og fræðslustjóra sem í hlut eiga. Ég óttast dálítið að kennararáð veiti umsagnir af þessu tagi. Ég held það sé einmitt mjög nauðsynlegt fyrir margar stofnanir að fá stjórnendur að utan og ég held það séu mjög litlar líkur á því að kennararáð í ákveðnum skóla sé reiðubúið að taka við skólastjóra frá öðrum skóla eða utanaðkomandi ef starfsmaður viðkomandi skóla gefur kost á sér til starfans. Ég held að reynslan sýni þetta. Þess vegna tel ég að vafasamt sé að áskilja umsagnir af því tagi sem þarna er gert ráð fyrir. Í 33. gr. er fellt út það ákvæði að menntmrn. staðfesti ráðningu kennara og annarra starfsmanna sem var í fyrra frv. Nú er það fræðslustjóri sem á að staðfesta ráðningu kennara og annarra starfsmanna. En maður spyr auðvitað sjálfan sig: Af hverju ekki að stíga skrefið til fulls? Af hverju þarf slíka staðfestingu? Það er auðvitað sjálfsagt að skólastjóra beri að tilkynna til fræðslustjóra um ráðningar slíkra starfsmanna en mér finnst það ekki í anda valddreifingar að skólastjóri og skólarnir skuli ekki sjálfir alfarið ákveða slíkar ráðningar. Í 34. gr. er fjallað um námsráðgjafa. Þetta er nýmæli og tel ég það mjög mikilvægt, ekki síst í efri bekkjum grunnskóla, eins og umræður hafa nýlega farið fram um hér á hv. Alþingi, þar sem ljóst er að úr grunnskólum í framhaldsskóla koma margir nemendur sem þar eru augljóslega á villigötum. Og þá væntanlega vegna þess að þeir hafa ekki átt kost á nægilegri ráðgjöf í sambandi við hvaða kostir henta þeim best í framhaldsskólum. Í 36. gr. er fjallað um að fræðslustjóri auglýsi stöður skólastjórnenda, kennara og annarra starfsmanna grunnskóla sem teljast ríkisstarfsmenn. Það er auðvitað sjálfsagt að fræðslustjóri auglýsi stöður skólastjórnenda, eins og það heitir, þetta er ekki fallegt orð og vitnar vafalaust til þess að þarna er átt við bæði skólastjóra og svo aðstoðarskólastjóra, en maður spyr sjálfan sig: Hvers vegna þarf fræðslustjóri að auglýsa stöðu kennara og annarra starfsmanna grunnskóla? Af hverju ekki að dreifa þessu valdi til skólanna sjálfra þannig að þeir fara bæði með auglýsinga - og ráðningarvaldið? Í 38. gr. er vald skólastjóra skert. Þar er dæmi um það sem ég gat um áðan. Í 20. gr. er almennt ákvæði um samráð við kennara. Það er síðan ítrekað af og til varðandi einstakar ákvarðanir í lögunum en hérna stendur: ,,Fyrir hverja bekkjardeild eða námshóp í grunnskóla skal skólastjóri velja umsjónarkennara í samráði við kennararáð eða kennarafund.`` Þarna er augljóslega verið að draga úr valdi skólastjóra sem mér finnst vafasamt. V. kaflinn fjallar um starfstíma grunnskóla og reglulegur starfstími er níu mánuðir. Það kemur í ljós, eins og fram kemur í greinargerð og hæstv. ráðherra gat um áðan og ég skal ekki ítreka hér, að þessu er nokkuð misjafnt farið. Þó hefur þróunin mjög verið í þá átt að allir skólanemendur fái níu ára skóla en betur má ef duga skal í þeim efnum og þetta ákvæði er í fullu samræmi við sérstaka þáltill. sem við nokkrir þingmenn Sjálfstfl. fluttum um þetta mál á síðasta þingi. Í 45. gr. er fjallað um daglegan og vikulegan kennslutíma. Þar er rætt um að kennslutími skuli að lágmarki vera eins og þar greinir. Hér er sem sagt kveðið á um lágmark. Ég vek athygli á að í því frv. sem þingmenn Sjálfstfl. fluttu var notað hugtakið ,,sem næst`` og nokkuð hærri viðmiðunartölur nefndar. Það finnst mér rétt að athuga dálítið nánar í nefnd. VI. kafli frv. fjallar síðan um námsskrá og kennsluskipan og þar hafa verið gerðar nokkrar breytingar, þó fyrst og fremst að því er snertir ákvæði um námsskrána, aðallega breytingar á uppsetningu. Það er fjölgað greinum. Í 47. gr. eru tilgreind áhersluatriði í starfi skóla. Ég minnist þess að í minni ræðu hér í fyrra vakti ég sérstaka athygli á áliti kennslumálanefndar Háskóla Íslands á þessum greinum, þ.e. 47. og 48. gr. eins og númerin eru nú, og kom fram nokkur gagnrýni á þær. Ég rakti þetta nokkuð ítarlega í minni ræðu þá og skal ekki ítreka það hér en tel nauðsynlegt að nefndin athugi það sérstaklega. Kennslumálanefndin var enn fremur með ákveðnar breytingartillögur um hvernig þetta ætti að orðast og mér fannst að hennar tillögur eða hennar hugmyndir um orðalag væru betri og skýrari en það sem fram kom í frv. þá og virðist vera endurtekið hér meira og minna óbreytt núna. Ég vek sérstaka athygli á því að í 48. gr. fara út úr frv. miðað við núgildandi lög hugtök eins og Íslandssaga, landafræði og mannkynssaga og ég staldra dálítið við þessa breytingu í ljósi þess ágreinings sem varð í íslenska skólakerfinu, t.d. um Íslandssögu og samfélagsfræðina og þessa svokölluðu samþættingu hér fyrir nokkrum árum. Orðalag g - liðs 48. gr. er mjög loðið að þessu leyti. Þar stendur að í aðalnámsskrá skuli setja ákvæði um ,,mannlegt samfélag, samfélagshætti, umheim og umhverfi nær og fjær í fortíð og nútíð, einkum með hliðsjón af Íslandi``. Kennslumálanefnd Háskóla Íslands hefur viljað að sett væri ákvæði um ,,fræðslu um mannlegt samfélag og umhverfi í fortíð og nútíð, um Íslandssögu, mannkynssögu, samfélagshætti, landafræði, kristinfræði, siðfræði og um önnur helstu trúarbrögð``. Mér fellur mun betur þetta orðalag sem þarna kemur fram og tel nauðsynlegt að athuga þetta mál í nefnd. Í 50. gr. er síðan vikið að máli sem hefur verið allmikið í opinberri umræðu að undanförnu og hæstv. ráðherra gerði mjög ítarlega grein fyrir í ræðu sinni hér áðan, enda er mjög nákvæmlega farið ofan í þetta mál í greinargerð, þ.e. um námsgögn og hver skuli láta þau í té og hver sé svo niðurstaðan varðandi greiðslur fyrir slík gögn. Í stórum dráttum má segja að í frv. sé það staðfest að Námsgagnastofnun láti nemendum í skyldunámi í té ókeypis námsgögn. Þá er skólum ekki heimilt að krefja nemendur um fé til efniskaupa sem falli undir almennan rekstur skóla. Opinberum aðilum er hins vegar ekki skylt að leggja nemendum til gögn til persónulegra nota sem eru talin upp hér í greinargerð. Dæmi um slíkt eru stílabækur, reikningsbækur, blýantar o.s.frv. Í greinargerð segir: ,,Í samræmi við þessar niðurstöður er tekið af skarið um það í 50. gr. frv. að nemendur í skyldunámi skuli ekki greiða fyrir kennslu, námsgögn eða annað efni sem þeim er gert skylt að nota.`` Þetta þýðir í raun að skólar eiga að fá öll námsgögn frá Námsgagnastofnun eða fyrir milligöngu hennar. Þetta finnst mér vera of fortakslaust. Við þekkjum það að vafalaust í öllum skólum hafa kennarar útbúið námsefni fyrir sína nemendur. Ég held að tvær meginástæður séu fyrir því að kennarar hafa gert þetta. Önnur er sú að vöntun hefur verið á námsefni og þá hafa kennarar hlaupið undir bagga og látið það í té. Við skulum vona að úr því verði bætt. Hin ástæðan er vafalaust önnur og ekki síður mikilvæg og það er sköpunargleði kennaranna. Enginn vafi er á því að kennarar hafa í mjög stórum stíl útbúið efni til uppfyllingar í kennslu og þannig komið sínum persónulegu kennsluaðferðum á framfæri. Ef við erum að tala um valddreifingu í skólakerfinu, ef við erum að tala um sjálfstæði skóla, ef við erum að tala um sjálfstæði kennara í störfum, þá er það afleitt að taka þetta frá kennurunum, að þeir megi ekki undir nokkrum kringumstæðum útbúa námsefni af þessu tagi. Fyrir það er tekið með þessu ákvæði eins og það er orðað þarna í lögunum. Þetta er í raun, ég vil segja ofsaleg miðstýring á námsefni í skólum. Ég tel alveg nauðsynlegt að nefndin fari rækilega ofan í þetta mál því að ég tel að þarna sé verið að ganga, ég vil segja á hefðir í skólanum, ég tala nú ekki um t.d. smábarnaskólanum, ef á alveg að taka fyrir að kennarar geti útbúið námsgögn af þessu tagi. Í VII. kafla, virðulegi forseti, er fjallað um réttindi og skyldur nemenda, síðan kennsluráðgjöf og sálfræðiþjónustu og um námsmat. Varðandi kennsluráðgjöf og sálfræðiþjónustu vara ég aðeins við því að stefnt sé að því að fræðsluskrifstofurnar séu gerðar að miklum báknum. Mér sýnist vera dálítil hætta á mikilli útþenslu í þeirri starfsemi eins og frv. lítur út og mér finnst að menn þurfi að hafa það í huga að kennarar eru sérfræðingar á sínu sviði, eru með sérfræðimenntun í kennslu og við ættum að varast að vanmeta hæfni þeirra og koma upp einhverju flóknu eftirlits - og ráðgjafarkerfi fyrir kennara. Það er nauðsynlegt á sumum sviðum, en ég hygg að við megum ekki ganga of langt í þá átt. Í 72. gr. eru ákvæði um einkaskóla. Ég gerði athugasemdir við það ákvæði eins og það var orðað í frv. í apríl og geri enn athugasemdir við það. Ég vek athygli á að það orðalag sem fram kom í frv. þingmanna Sjálfstfl. sem flutt var af Ragnhildi Helgadóttur og fleirum á 112. löggjafarþingi, 27. máli, var miklu betra og skýrara. Það er nýmæli samkvæmt þessu frv. að ráðherra þurfi að samþykkja skólagjöld í einkaskólum. Hann þarf ekki að gera það nú og hefur reyndar engar heimildir til þess samkvæmt núgildandi grunnskólalögum. Hér er hins vegar gert ráð fyrir að hann eigi að samþykkja skólagjöld, þau séu háð samþykki hans, en jafnframt að einkaskólar eigi ekki kröfu til styrks af almannafé. Í rauninni er ráðherra settur í þá stöðu að geta sett einkaskóla gjörsamlega á kné. Við höfum reyndar dæmi um það, að vísu ekki skóla sem hefur verið starfandi en dæmi um skóla sem sótt var um að setja á stofn, þ.e. svokallaðan miðskóla í Reykjavík fyrir um 1 1 / 2 ári síðan. Þá var skólanum fyrst synjað um framlög úr ríkissjóði. Þar með var skólinn settur í þá stöðu, ef hann ætlaði að geta starfað, að þurfa að hækka sín skólagjöld en þá var honum synjað um leyfið á þeim grundvelli að skólagjöldin væru of há þannig að þarna var raunverulega búinn til vítahringur sem gengur auðvitað ekki upp. Ákvæði af þessu tagi þarf þess vegna að mínu mati að skoðast betur í nefnd. Í 74. gr. eru ákvæði um nemendafjölda í bekk. Ég er í miklum vafa um að rétt sé að setja ákvæði af þessu tagi í lög. Þetta á auðvitað að vera þáttur í sjálfstæði skólanna, að taka ákvarðanir af þessu tagi, hversu margir nemendur séu í hverri bekkjardeild. Aðstæður eru svo ótrúlega mismunandi eftir stöðum og skólum út um allt land að ég hygg að mjög vafasamt sé að setja slík ákvæði í lög. Ég vil þó vekja athygli á að ef á annað borð eru sett ákvæði af þessu tagi í lög, þá held ég að huga þurfi dálítið betur að sex ára börnunum í þessu sambandi. Í leikskóla eru að jafnaði svona þrjár fóstrur á 22 börn. Það gæti verið atriði í framkvæmd að möguleiki sé á að hafa fleiri kennara eða jafnvel fóstrur til aðstoðar í bekkjum sex ára barna. En sjálfsagt er að athuga það mál betur í nefnd. Virðulegi forseti. Ég hef nú farið hér yfir nokkrar greinar frv., greinar sem ég sá ástæðu til að gera athugasemdir við. Sumt af því er ítrekun á því sem ég sagði hér þegar frv. eða sambærilegt frv. var til umræðu í vor. Ég ítreka að frv. hefur tekið breytingum til bóta í mörgum greinum þó að enn sé ástæða til að gera vissar athugasemdir. Ég vil að lokum fjalla örlítið um sjálfstæði skóla og valddreifingu. Hæstv. ráðherra hefur lagt mikla áherslu á það í sínu máli, gerði það reyndar strax í vor, að þetta væri frv. valddreifingar, frv. til að færa vald frá ráðuneytinu til sveitarfélaga og skóla. Ég sýndi fram á það í vor að svo var ekki í raun varðandi það frv. sem þá var til umræðu vegna þess að valdinu var ekki dreift heldur haldið hjá ráðuneytinu. Í mesta lagi var það fært út til fræðsluskrifstofa sem nú eru orðnar einhvers konar útibú frá ráðuneytinu þannig að raunverulega var ekki mikið vald fært yfir til sveitarfélaga eða skóla. Þessi útgáfa á frv. er þó betri að þessu leyti en sú útgáfa sem við höfðum í vor. Það er hins vegar alveg ljóst að ráðuneytið er mjög hikandi í því hversu langt eigi að ganga í að veita skólum meira sjálfstæði. Í því sambandi vil ég vitna í það rit sem hæstv. ráðherra vitnaði í hér áðan, þ.e. drög að framkvæmdaáætlun menntmrn. í skólamálum til ársins 2000 sem gefin hefur verið út í menntmrn. núna í þessum mánuði og var afhent þingmönnum fyrir nokkrum dögum síðan. Þar er sérstakur kafli um sjálfstæði skóla. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Með auknu sjálfstæði og aukinni ábyrgð skóla er hér m.a. átt við að skólar hafi svigrúm til þess að fara eigin leiðir og skapa sér ákveðna sérstöðu á eigin ábyrgð og öðlast þar með meiri metnað til að gera vel.`` Þetta eru góð orð og falleg stefnumörkun, en ef maður les áfram sér maður það mikla hik sem er á ráðuneytinu í þessum efnum því síðar í þessum sama kafla segir, með leyfi forseta: ,,Það er álit menntmrn. að talsverð miðstýring sé nauðsynleg í grunnskólakerfinu til þess að tryggja öllum nemendum jafna aðstöðu til náms og auðvelda nemendum að fara á milli skóla. Það er engu að síður álit ráðuneytisins að stefna skuli að því að auka sjálfstæði og ábyrgð skóla um framkvæmd og útfærslu daglegs skólastarfs innan laga og aðalnámsskrár í þeim tilgangi að bæta starfið í skólum. Ljóst er að ákveðnum breytingum verður ekki miðstýrt þannig að tryggt sé að árangur náist, svo sem með samskiptum og með samvinnu kennara, viðhorfsbreytingum, breyttum kennsluháttum, endurmenntun kennara o.s.frv.`` Síðan segir aftar í þessum kafla: ,,Til þess að ná þessu markmiði [þ.e. um aukið sjálfstæði skóla] vill ráðuneytið stíga eftirtalin skref er varða rýmkun viðmiðunarstundaskrár, rýmkun á möguleikum skóla til að ráðstafa framlögum til sérkennslu, þróunarsjóð grunnskóla, aukna leiðsögn við skóla og kennara.`` Allt yrði þetta gott og blessað og vissulega skref í átt til sjálfstæðis skóla en þetta eru ekki stór eða djarflega stigin skref í átt til skólasjálfstæðis. Ég held að þess vegna sé alveg ljóst af því sem hér segir, og eins og maður hefur fylgst með þróun þessa frv., að hjarta ráðuneytisins slær með miðstýringu í skólamálum en á móti kemur kall tímans um aukna ábyrgð skóla og aukið sjálfstæði þeirra, ekki bara sjálfstæðisins vegna, heldur vegna þess að menn trúa því, ég hef trú á því, að með því að veita skólunum sjálfstæði náum við betri árangri. Þá fáum við betri skóla og náum betri árangri í skólastarfi. Ég vitnaði í, þegar við töluðum um þetta hér í vor, nýjar breytingar sem hafa verið gerðar í Danmörku, og reyndar skilst mér að svipaðar breytingar hafi verið gerðar í Svíþjóð núna ekki alls fyrir löngu, þar sem ráðuneytinu er ætlað það eitt að hafa eftirlit, gefa út reglugerðir, gefa út viðmiðunarstundaskrár og annað þess háttar, en sveitarfélögin taka síðan alfarið yfir rekstur skólanna. Og ekki nóg með það, heldur taka sveitarfélögin yfir launasamninga við kennarana sem ég held að sé mjög mikilvægt mál einnig. Mér er auðvitað ljóst að við stígum ekkert slíkt skref á þessari stundu í okkar skólamálum. Ég held að það þurfi að eiga sér stað miklu ítarlegri viðræður við sveitarfélögin og tryggja aðferðir til þess að jafnrétti verði til náms hvort sem menn búa í litlu eða stóru sveitarfélagi. Ég er hins vegar alveg sannfærður um það að sú verður þróun hér hjá okkur að við stígum sömu spor eins og allar nágrannaþjóðir okkar gera í þessum efnum og ég er alveg sannfærður um það að við komumst aldrei út úr þeirri miklu sjálfheldu, sem launamál og kjaramál kennara eru í og hafa verið í um alllangt skeið, fyrr en við leysum upp þetta miðstýrða launakerfi sem við búum nú við á vegum ríkisins og að það verði samið í miklu smærri einingum, ég segi ekki í einstökum skólum, en alla vega að það verði sveitarfélögin sem taki þann þátt mála að sér. Þetta segi ég hér og ítreka að ég geri mér grein fyrir að við afgreiðum slíkt mál ekkert hér á þessu þingi í tengslum við afgreiðslu á þessu grunnskólafrv. en ég vildi engu að síður setja þessar hugleiðingar mínar hér fram. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjalla meira um þetta frv. en mun að sjálfsögðu í menntmn. koma með ýmsar fleiri athugasemdir sem mér þykir rétt að gera við frv. en þótti ekki ástæða til þess að tefja fund með hér nú í hv. deild.

Þórhildur Þorleifsdóttir : Virðulegur forseti. Frv. um grunnskóla var lagt fram á síðasta þingi þegar komið var undir vor og fékk þá allítarlega umræðu. En raunin varð svo sú að einungis var tekið eitt ákvæði út úr því frv. og samþykkt í vor, þ.e. að lögfesta skólaskyldu sex ára barna og nú hefur frv. verið lagt aftur fram með nokkrum breytingum. Af því sem ráða má af fyrstu yfirferð yfir þetta frv., þá virðast þær vera til bóta og að talsvert tillit hafi verið tekið til ýmissa athugasemda sem komu fram við umræður í fyrra. Það er alveg ástæða til þess að nefna það að það hefur verið mjög mikil vinna í menntmrn. um málefni skóla undanfarið, ekki bara grunnskóla heldur annarra skóla, og nægir að nefna í því efni ráðstefnuna þar sem drögin um menntastefnu til ársins 2000 voru kynnt. Það er auðvitað mjög ánægjulegt að svona mikil einbeiting, mikill áhugi sé á því að bæta skólakerfið eins mikið og unnt er. Ég ætla ekki að staldra mikið við einstakar greinar í þessu frv. Það gerði ég mikið í fyrra og mun gera það í nefndinni þar sem ég tel ástæðu til, en ég ætla fyrst að víkja að því sem hæstv. menntmrh. gerði að umræðuefni í upphafi sinnar ræðu er hann var að lýsa því að við öll sem sætum á Alþingi hefðum þetta sameiginlega baráttumál, að stefna að einsetnum grunnskóla þar sem skóladagur verði ekki sundurslitinn. Hann vitnaði til stefnu flokka í þessum málum og m.a. gerði hann að umræðuefni að nokkrir hefðu tilgreint í þessu sambandi um einsetna, samfellda skóla að samræma þyrfti vinnudag nemenda og foreldra. Nú er það svo að jafnvel þó að svo hafi það verið orðað í stefnuskrá Kvennalistans árið 1987, þá er nú svo komið að ég hef vissar efasemdir um þetta orðalag. Það virðist ekkert benda til þess að vinnuáþján aflétti hér á landi í nánustu framtíð og því má leiða að því rök að það geti verið varasamt að orða þetta svona því að sannarlega býst ég við að ekkert okkar vildi sjá nemendur sitja á skólabekk 10 -- 12 klukkustundir á dag. Betra væri e.t.v. að taka upp orðalagið ,,að samræma vinnudag foreldra veru nemenda í skólum`` og það væri verðugt stefnumál fyrir okkur öll að sameinast líka um það þegar við stefnum að einsetnum, samfelldum skóla. Í grg. eru tíunduð ýmis frumvörp sem fram hafa komið um sama mál, þ.e. um málefni grunnskóla, og enn eru nokkur atriði sem voru í frv. sem þingkonur Kvennalistans í Ed., Guðrún Agnarsdóttir og Danfríður Skarphéðinsdóttir, fluttu sem ég hefði kosið að sjá í þessu frv. Svo að ég taki það lauslega eftir þeirri röð sem það kemur hér fyrir, þá lögðu kvennalistakonur áherslu á það að takmarka stærð skóla, að stefna að því að nemendafjöldi í hverjum skóla fari ekki yfir 400 og í skólum fyrir yngri nemendur fari fjöldi ekki yfir 300. Að vísu er svo stefnt að því í þessu frv. að allir skólar skuli vera það sem hér er kallað heildstæðir og vil ég nú leyfa mér að efast um að það sé endilega hin rétta stefna að allir aldurshópar skuli vera í sama skóla. Það getur bæði háttað mismunandi til í byggðarlögum og svo sannarlega æskilegt að sérstaklega yngri nemendur eigi sem styst að fara þó að það geri kannski eldri nemendum minna til þó að vegalengdir séu meiri. En það má líka leiða hugann að ýmsum vandamálum sem koma upp í skóla þar sem allir aldurshópar eru saman. Það hefur verið mjög til umræðu undanfarið vaxandi ofbeldi í skólum og á skólalóðum og eru það þá yfirleitt elstu nemendurnir sem herja á þá yngri. Auðvitað er hin endanlega lausn vandamálsins ekki sú að skilja aldurshópana að. Aðrar lausnir væru betri en fyrst og fremst þarf kannski að reyna að grafast fyrir um orsök vandans og taka á þessum vanda með ýmsu móti, en samkvæmt ýmsum upplýsingum sem komið hafa fram, m.a. um einelti í skólum og annað slíkt, þá er ljóst að það er oft yngri nemendum til mikillar hrellingar að vera innan um svo stóra krakka eða þessa eldri nemendur. En aðstæður eiga auðvitað fyrst og fremst að ráða þessu, en það þarf ekki að vera ófrávíkjanleg stefna. Að vísu skal tekið fram að hér er aðeins sagt ,,stefnt skal að``. Við kváðum fastar að orði um ýmsa aðstöðu nemenda heldur en gert er í þessu frv. og ég gerði einmitt hér að umtalsefni í fyrra stærð kennslustofa, hvort nóg væri hugað að því að hver nemandi hefði visst svigrúm inni í kennslustofum. Á það er líka lögð áhersla í frv. kvennalistakvennanna að gert skuli ráð fyrir aðstöðu til að njóta málsverðar og hvíldar. Og þar er reyndar kveðið á um að það skuli komið upp mötuneytum í hverjum skóla og ráðið starfsfólk til þess. Og þó að það komi fram í þessu frv. að vilji sé nú til þess að stefna að því að taka upp skólamáltíðir, þá hefði verið stoð að því að hafa skýrari ákvæði um aðstöðu til þess inni í skólunum. Sú lenging skóladagsins sem er til í þessu frv. nær ekki lengra en að vikulegur kennslutími á hvern nemanda skuli vera frá 1000 mínútum upp í 1400 mínútur. Við kvennalistakonur höfðum gert ráð fyrir heldur hærra hlutfalli, að stefnt yrði að 1200 mínútum fyrir þá yngstu og síðan stighækkandi upp í 1440 til 1480 mínútur fyrir þá elstu. Sú viðmiðun, sem er í frv. menntmrh., gerir sem sagt ráð fyrir 25 kennslustundum á viku fyrir yngstu börnin og um 36 stundum fyrir þau elstu, en við gerðum ráð fyrir 30 stundum á viku fyrir þau yngstu, en 36 til 37 fyrir þau elstu og með tilliti til þess að það er sífellt verið að fjölga greinum í skólum og gera meiri kröfur til skólanna, bæði að þar séu fleiri námsgreinar og ýmsu uppeldisstarfi sé líka sinnt þar, þá hvarflar það að manni að þetta hlutfall sem hér er lagt til reynist of lágt þegar til kemur. Sama máli gegnir um fjölda nemenda í bekkjum. Í þessu frv., sem hér liggur frammi, er gert ráð fyrir að hámarksfjöldi nemenda verði þegar þetta hefur náð fram að ganga 22 og 28 í efri bekkjum. Sérstaklega veldur þetta áhyggjum í yngri bekkjunum, bæði með tilliti til þess að gert er ráð fyrir blöndun í bekki og líka með tilliti til þeirra umskipta sem verða í lífi barns þegar það fer t.d. úr leikskóla og í grunnskóla. Það eru miklu, miklu færri börn sem gert er ráð fyrir að séu í umsjón hverrar fóstru í leikskólanum heldur en þarna er gert ráð fyrir að verði í skólunum. Og það er spurning hvort þessi aðlögunartími ætti ekki að vera mýkri og hvort ekki ætti að taka þetta í fleiri áföngum. Hvað blöndun viðkemur þá hygg ég að flestir séu sammála þeirri hugmyndafræði sem að baki blöndun liggur en það hefur auðvitað margkomið fram, og kom mjög skýrt fram á títtræddri ráðstefnu um drög að menntastefnu um daginn, að mjög margir sem starfa að skólamálum töldu að í þeim málum hefði lítið annað gerst heldur en eins og einhver orðaði það: Það var blandað og svo var ekkert annað gert. Því að forsenda blöndunar var að það yrði veruleg fækkun í bekkjum og að kennarar réðu við að hafa í sinni umsjón nemendur á mismunandi stigum, bæði hvað varðaði þroska og námsgetu, og kom greinilega fram að skólafólk telur upp til hópa að þessu markmiði hafi ekki verið náð og því hafi í rauninni blöndunin ekki náð sínum tilgangi. Þess vegna er e.t.v. umhugsunarefni hvort hugmyndafræðin nægir þarna ein þegar svona skortir á framkvæmd. Og þegar ljóst er að ekki á að fækka meira í bekkjum en hér kemur fram, þá verða efasemdirnar enn sterkari um það að blöndunin nái tilgangi. Ég sagði hér áðan að ég ætlaði lítið að fjalla um einstakar greinar og ég ætla að standa við það en gera þó einstaka athugasemd hér og þar. Þegar verið er að ræða um stærð skóla og nemendafjölda í bekkjum, þá er kveðið svo á í 17. gr. að íbúar í hverju skólahverfi skuli að jafnaði ekki vera fleiri en 15 þús. Við hefðum kosið að sjá þarna töluna 10 þús. í staðinn. Í IV. kaflanum, um starfslið grunnskóla, þar sem kveðið er á um ráðningu skólastjóra, þá vil ég aftur varpa því fram sem ég gerði hér í fyrra hvort ekki væri ástæða til þess að huga að takmörkuðum ráðningartíma skólastjóra við grunnskóla. Í síauknum mæli hefur verið ráðið í ýmsar stjórnunarstöður takmarkað, það hefur gilt fjögurra ára regla og heimild til endurráðningar einu sinni, í einhverjum tilfellum eru það fimm ár og heimild til endurráðningar, og það er íhugunar virði hvort ekki er ástæða til þess a.m.k. að athuga þetta varðandi skólastjóra. Þá má haga því með mörgu móti, t.d. að enginn væri skólastjóri lengur en einhvern ákveðinn tiltekinn tíma í hverjum skóla þannig að sífellt sé viss endurnýjun í skólastjórninni og mönnum gefist ekki tími til að setjast í hægan sess og e.t.v. staðna. Bara það að skipta um skóla, koma í nýtt umhverfi með nýju samstarfsfólki, er örvandi og það væri e.t.v. hægt að hugsa sér það sem fyrsta skref í þessa átt. Ég vil aftur minna aðeins á það sem nú er 40. gr. þar sem kveðið er á um hvenær kennsluskylda minnkar. Ég ætla ekki að tíunda það en hér er tekið fram að til þess að öðlast þennan rétt þurfi tíu ára kennsluferil. Þetta er ákvæði sem kemur konum sérstaklega til góða vegna þess að eins og við vitum, þá hefja þær oft seint sinn starfsferil og nokkuð oft er hann sundurslitinn svo að það er gott til þess að vita að þær geti áunnið sér þessi réttindi með þessum hætti sem nú er kveðið á um hér. Hæstv. ráðherra gerði að umtalsefni innihald 50. gr. Nú eru tekin af öll tvímæli um það hver skal greiða fyrir hvað og vonandi koma ekki upp deilur af þeim toga sem gerðist nú í haust um útgjöld foreldra skólabarna. Í 51. gr., sem var 43. gr. ef ég man rétt, þar sem kveðið er á um tómstunda - og félagsstarf, hefði ég vissulega kosið að sjá einhver merki frv. sem ég var fyrsti flm. að, en meðflm. voru reyndar úr öllum þingflokkum, og flutt var bæði í fyrra og hittiðfyrra um samstarf skóla og listastofnana. Ég veit að eitthvað í þá veru er komið í framkvæmd, þó í litlum mæli sé, á vegum Bandalags ísl. listamanna en ég hefði kosið að sjá það neglt aðeins betur niður í lögum að þessi starfsemi skuli fara fram. Í VIII. kafla er kveðið á um kennsluráðgjöf og sálfræðiþjónustu. Ég held að í þessum ákvæðum um kennsluráðgjöf og faglega umsjón og eftirlit felist engin niðurlæging fyrir kennara. Ég held að það hljóti einmitt að vera til bóta að starf þeirra sé sett undir mæliker öðru hvoru og vil minna á fund sem haldinn var í Háskóla Íslands í gær fyrir menntmn. þingsins en þar var einmitt verið að lýsa starfsmati eða mati á kennurum sem nemendur standa að. Ég er nú ekki að segja að nemendur í grunnskóla séu til jafns færir um það og nemendur í háskóla, en þegar viðkomandi starfsmaður Háskólans var að lýsa árangri þessa mats þá er greinilegt að þetta er mjög gott aðhald og er mjög örvandi fyrir kennara að fá eitthvert viðlíka mat á sín störf, ekki bara til að benda á þá kennara sem e.t.v. standa sig ekki nógu vel eða eitthvað misferst, heldur ekki síður fyrir þá sem vinna störf sín vel og af miklum áhuga. Það er líka gott fyrir þá að fá sönnun þess öðru hvoru að eftir því sé tekið og það sé einhvers metið. Um þá þróun sem m.a. getur falist í einhverju slíku mati þarf ekki að fjölyrða, það verður aldrei fundið upp endanlegt skólakerfi eða kennsluaðferðir og því er sjálfsagt að hafa þar alltaf opin augun. Í ákvæði til bráðabirgða er gert ráð fyrir því að að fimm árum liðnum frá gildistöku þessara laga skuli menntmrh. gera Alþingi grein fyrir framkvæmd og undirbúningi þeirra bráðabirgðaákvæða sem hér eru talin. Ég gerði það að umtalsefni í fyrra og mun gera það aftur nú að ég tel að þetta ætti að vera oftar sem menntmrh. gerði grein fyrir stöðu mála vegna þess að ef í ljós kemur að helmingur tímans sem ætlaður er til þessara breytinga, þ.e. 10 ár, er liðinn áður en við hér á Alþingi fáum tækifæri til þess að kynnast því hvaða árangur hefur náðst, þá er e.t.v. of seint að grípa í taumana. Það getur vel verið að það valdi vissu vantrausti að svipuð áætlun var gerð í sambandi við dagvistun hér um 1980. Það átti líka að vera 10 ára áætlun og hún stóðst aldrei og það er langt í frá að þau markmið sem þá voru sett hafi náðst enn þá. Aðhald við menntmrn. og fjárveitingavaldið er vissulega nauðsynlegt í þessum efnum og ég held það væri ekki ofverk, hvorki ráðherra né þingmanna, að fá þessa greinargerð oftar. Í grg. er vikið að helstu breytingum þessa frv. frá því frv. sem lagt var fram í fyrra. Þar er m.a. kveðið á um aukið hlutverk samstarfsnefndar menntmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga og er það vel. Þar kemur fram að þessari nefnd er einkum ætlað að gera áætlun um hvernig markmiðum um einsetinn skóla, lengri og samfelldari skóladag og skólamáltíðir og fleira verði náð. Þessi mál hafa verið svo lengi á döfinni og verið áhugamál svo margra að ef vel væri þá ætti auðvitað þessi áætlun að liggja fyrir en það má auðvitað segja að betra er seint en aldrei. En því skýrari sem markmiðin eru sem keppt er að og því skýrari sem leiðirnar eru sem á að fara, þeim mun meiri líkur eru á því að markmið náist. Vona ég svo sannarlega að þessi nefnd vinni bæði fljótt og vel þannig að það liggi von bráðar fyrir hvernig unnið skuli að þessu ásamt kostnaðaráætlun og öllu því sem tilheyrir. Ég vil líka varpa fram í því sambandi þeirri hugmynd hvort ekki er ástæða til að gera sérstaka áætlun og setja þá á stofn einhvers konar samstarfsnefnd sem skyldi vinna að slíkri áætlun, þ.e. hvernig á að ná þeim markmiðum sem sett eru um stóraukna kennslu og stóraukna áherslu á list- og verkmenntagreinar. Ég held að þar sé ástandið svo slæmt að það þurfi að gera séráætlun um þau mál. Ég vil minna á skýrslu sem tekin var saman af menntmrn. fyrir nokkrum árum, reyndar að beiðni minni og annarra þingmanna, um stöðu list- og verkmenntagreina. Þar kom svo greinilega fram að ástandið er verulega slæmt og þess vegna þarf auðvitað sérátak þar ef þessi markmið eiga að nást og ég held að það væri til bóta ef einhverri sérstakri nefnd eða einhverjum sérstökum hópi væri falin einhvers konar áætlunargerð, sérstök drög að menntastefnu í list- og verkmenntagreinum. Það hafa auðvitað fjölmargar tillögur verið lagðar fram um ýmis mál sem það varðar en það er ljóst að bæði er skortur á aðstöðu fyrir þessar greinar og skortur á kennurum í þessum greinum og ekki nógu ljóst hvernig standa skal að menntun þeirra eða hverjir skuli kenna þessi fög og því full þörf að taka fast á því. Ég minni t.d. á tillögu um samræmingu og samhæfingu tónlistarskóla og tónmenntakennslu í skólum sem samþykkt var hér og mér skilst að nefnd sem sett var í framhaldi af því hafi skilað niðurstöðu. Það hlýtur t.d. að vera gott veganesti í svona vinnu. Að lokum vil ég aðeins nefna hér námsráðgjafa en ákvæði um þá er nýtt í þessum lögum og er það vel að námsráðgjafar skuli nú starfa lögum samkvæmt í grunnskólum. Hæstv. menntmrh. sagði hér áðan að það væri ætlaður einn námsráðgjafi á hverja 650 nemendur, ef ég hef skilið hann rétt. Ljóst er að það er mikil þörf á þessu starfi í skólunum. Fyrir nokkrum dögum fóru einmitt menntamálanefndir Alþingis í heimsókn í Menntaskólann við Sund og þar kom ýmislegt markvert fram, m.a. það að af hverjum 300 nemendum sem hefja nám í þeim skóla hætta 100, þ.e. einn þriðji nemenda fellur brott á fyrsta ári. Hluti skýringar á þessu brottfalli virðist vera sú að nemendum er ekki ljóst í hvers konar nám þeir eru að fara þegar þeir fara t.d. inn í menntaskóla eða kannski er þeim ekki ljóst hvert þeir vilja stefna með sínu námi og m.a. þess vegna er það brýnt að námsráðgjöf komi til á lægri skólastigum. Eins mundi námsráðgjöf eflaust draga úr ýmsum öðrum vandamálum sem gera vart við sig, t.d. námsleiða, slæmum námsárangri af ýmsum ástæðum og ýmislegu þess háttar sem mætti eflaust úr bæta ef einhver hefði það á sinni könnu að grafast virkilega fyrir um orsakir og reyna að bæta úr. Það kom líka fram á þessum fundi að í þessum skóla töldu skólamenn að um 10% nemenda sem kæmu til náms í þeim skóla --- ég veit ekki hvort það er orðað svo --- þjáðust af ólæsi. Og þar var auðvitað líka komin önnur skýring á þessu mikla brottfalli. Nú er auðvitað alveg ljóst að það getur ekki verið að svo hátt hlutfall nemenda í grunnskóla hafi ekki til þess getu að læra að lesa. Til þess liggja auðvitað ýmsar aðrar orsakir og námsráðgjafar gætu eflaust verið m.a. liður í því að bæta þarna úr og reyna að kanna hvernig stendur á þessu. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég enn gera að umræðuefni þessi ákvæði til bráðabirgða um hvaða markmiðum skuli ná á tíu árum, þ.e. markmiðið einsetinn skóli með samfelldum skóladegi, skuli nást á tíu árum. Ég lýsti því hér í fyrra og ég geri það enn að þetta er of langur tími. Við höfum sem betur fer hér á yfirstandandi þingi talsvert oft gert málefni barna að umræðuefni af ýmsum tilefnum. Það er alveg ljóst að það eru svo mörg teikn á lofti um slæmar aðstæður og slæman aðbúnað barna og skólinn er náttúrlega eitt stærsta mannréttindamál barna. Vandamál, sem skapast hjá fjölskyldum og börnum vegna þessa stutta og sundurslitna skóladags, verður að leysa. Ég ætla ekki að tíunda hér og nú margt í því sambandi, það hefur verið gert hér oft og iðulega. En þar sem hæstv. menntmrh. byrjaði nú ræðu sína á því, eins og ég sagði áðan, að lýsa því að þetta væri sameiginlegt áhugamál allra þingflokka á Alþingi og yfirlýst forgangsmál allra þingflokka, þá vil ég beina því til hans hvort hann geti ekki haft frumkvæði að því að kalla þá til fulltrúa frá öllum þingflokkum til þess að leggja á ráðin um það hvernig megi ná þessu markmiði fyrr. Það er alveg ljóst að til þess að svo megi verða þarf að koma til aukið fé og það fé verður að taka einhvers staðar. Og það væri fróðlegt að athuga hvort þingflokkar gætu náð um það samstöðu að ákveða að taka peninga frá einhverjum málaflokki og flytja yfir í þennan málaflokk. Í því þarf ekki að felast sá dómur að þar sem niðurskurði yrði beitt væru vond mál eða ónauðsynleg, síður en svo, einungis væri þetta viljayfirlýsing um hvað væri hið raunverulega forgangsmál og það væri fróðlegt að láta á það reyna hvort allir þingflokkar eru tilbúnir að fylgja eftir yfirlýsingum um nauðsyn þessa máls og að það skuli hafa forgang.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hv. 12. þm. Reykv. um það að það væri fróðlegt að láta á það reyna hvaða mál hafa raunverulega forgang hér í þessari stofnun. Sérstaklega væri nú fróðlegt að fá að hafa hér umræður um mál eins og þetta fyrir fullum sal og að það væru hér t.d. þeir sem telja sig yfirleitt hafa allra best vit á því sem úrslitum ræður um velferð mannkynsins, þ.e. svokölluðum efnahagsmálum. Það hefur hins vegar löngum verið þannig að því er varðar skólamál og menntamál að við sem höfum verið að sinna þeim í gegnum tíðina, hvort sem við höfum verið að gera það sem þingmenn eða ráðherrar, við höfum lengi ást ein við hér í þessum sölum og ég held að það fyrsta sem gæti verið til bóta í þessu efni væri að reyna að vekja þessa samverkamenn okkar til vakandi áhuga á þessu máli. Þó ég geri náttúrlega ekkert lítið úr því að auðvitað hljóta flokkar að hafa tiltekna verkaskiptingu og ætla mönnum tiltekin verk eins og gengur, þá væri hitt líka fróðlegt að fá hér málstofu um skólana og þá ekki aðeins grunnskóla heldur reyndar líka margt fleira í skólunum. Ég mundi vilja tala um leikskóla hér og vona að við fáum tækifæri til þess áður en langur tími líður og reyndar skólastefnuna í heild. Ég hef aðeins velt því fyrir mér, virðulegi forseti, hvort það eru tök á því að koma því við að þessi drög að skólastefnu, sem liggja hér fyrir af hálfu ráðuneytisins, fái hér umræðu, allsherjarumræðu í sameinuðu þingi. Mér finnst þetta vera það stórt mál að það sé ástæða til þess að eyða á það eins og einum degi af starfstíma Alþingis, að tala um skólana. Ég segi það ekki að maður gæti haft þar skyldumætingu þeirra sem ekki eru hér í dag því það er víst ekkert til sem ræður því en ýmislegt dettur manni nú samt í hug í þessu efni. Vandinn er hins vegar sá í sambandi við þessa framkvæmdaáætlun í skólamálum sem við höfum verið með og ákvæði til bráðabirgða að þetta er ekki aðeins spurning um peninga í núvirði. Við skulum segja að maður hefði alla þessa peninga í núinu til að bæta við grunnskólana á árinu 1991 t.d., þá vantar okkur svo margt fleira. Það þarf að haldast í hendur. Þess vegna er þetta samþætt áætlun, það er húsnæði auðvitað, það eru námsgögn og ég tala nú ekki um menntaðir og hæfir kennarar til að sinna þessu, kennarar líka sem vilja fara í þessa vinnu miðað við þau kjör sem þar hafa verið. Ég vil aðeins varðandi einstök efnisatriði byrja á því að þakka þeim hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni og Þórhildi Þorleifsdóttur fyrir það sem þau hafa sagt og fyrir þann áhuga sem þau hafa sýnt þessu máli eins og öðrum menntamálum og menningarmálum á yfirstandandi þingi. Varðandi einstök atriði í máli þeirra þá ætla ég ekki að fara út í það. Ég get alveg tekið undir þetta með örnefnastofnun og ráðuneytið. Satt að segja tel ég nú bara að það hafi gleymst að strika það út og ég þakka fyrir ábendingar um það og vona að menntmn. muni eftir að losa sig við það. Ég vil einnig taka það fram í tilefni af því sem hér var sagt að ég tel að það sé sjálfsagður hlutur að þingið og menntmn. fari sérstaklega yfir það frv. sem hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir hefur flutt hér hvað eftir annað ásamt þingmönnum úr öðrum flokkum og það mál verði skoðað um leið og frv. í heild. Ég vil enn fremur segja það að ég hlýt að geta leyft mér að óska eftir því að það verði lögð áhersla á það að þetta frv. verði að lögum í vetur. Ég tel að það sé mjög mikilvægt. Það er búið að ræða þetta mál mjög vel og það hefur margt breyst. Það hefur í mörgu tilliti verið komið til móts við sjónarmið þau sem hér hafa verið uppi af hálfu stjórnarandstöðunnar sem ég vænti að geti orðið til að auðvelda málið. Varðandi einstök atriði önnur þá er það fyrst það sem talað er um lágmarkstíma. Þá bið ég fólk að athuga þann grundvallarmun sem er á orðalagi núgildandi laga og þeirra frv. sem hér hafa verið flutt, bæði frv. Kvennalistans í Ed. og frv. hv. þm. Sjálfstfl. hér í Nd., en í þeim frv. er notað sama orðalag og í grunnskólalögum, þ.e. orðalagið að börn skuli fá ,,sem næst`` þennan tíma eða mínútufjölda í skólum. Við höfum hins vegar kosið að tala um lágmarksrétt, og það er satt að segja af slæmri reynslu, þeirri að þetta orðalag ,,sem næst`` hefur verið notað með þeim hætti að það hefur verið gengið verulega á það tímamagn sem miðað er við í grunnskólalögunum. Þess vegna hefur mér fundist nauðsynlegt að orða þetta svona til þess að það væri alveg skýrt. Börnin eiga rétt á þessu, foreldrarnir eiga rétt á þessu og það er ekkert hér um bil eða kannski í þeim efnum. Varðandi það að orðalagið um skyldur Námsgagnastofnunar sé of fortakslaust og í því felist ofboðsleg miðstýring vegna þess að það hindri sköpunargleði kennara þá stendur það nú ekkert til eins og hv. þm. getur örugglega sagt sér sjálfur. Það sem er í raun og veru verið að segja er það að það má ekki innheimta gjöld fyrir námsgögnum. Það er verið að segja það. Það er ekki verið að segja að það megi ekki framleiða ókeypis námsgögn í skólum með ljósritun og ýmiss konar annarri nútímatækni. En ef orðalagið gefur það í skyn sem hv. 2. þm. Reykv. nefndi hér áðan, þá er sjálfsagt að laga það í nefndinni. Við höfum engan áhuga á því í menntmrn., eins og hv. þm. veit, að gefa það í skyn að það eigi að banna mönnum að ljósrita. Það er ekkert slíkt á dagskrá. Varðandi kostnaðinn og skólagjöldin í einkaskólunum, þá er það samkvæmt gildandi lögum um skólakostnað, gömlu skólakostnaðarlögunum. Þau eru enn í gildi, svo merkilegt sem það er, lögin frá 1954 að mig minnir. Það þyrfti náttúrlega að skoða þau í framhaldi af þessum viðamiklu breytingum sem verið er að gera á skólalöggjöfinni. En þetta orðalag er beint þaðan tekið þannig að þetta er ekki í raun og veru nýlunda í löggjöf þó að þetta sé nýtt í grunnskólafrv. Varðandi það sem kom fram hjá hv. 2. þm. Reykv. um miðstýringu og ekki miðstýringu, þá er ég þeirrar skoðunar að þar eigi menn að ganga eins langt og nokkur kostur er. Það eru ýmsir þættir í þeim efnum sem menn reka sig á. Það hefði verið fróðlegt fyrir þá þingmenn sem áhuga hafa á málinu að fá að heyra umræðuna á menntamálaráðherrafundi OECD um þetta atriði. Þar snerist málið ekki um faglegt sjálfstæði heldur fyrst um réttindi skólabarna til lágmarksþekkingar. Með öðrum orðum, það þarf að vera til löggjöf og stjórnvaldsleiðir til að tryggja jafnan aðgang að þekkingu. Kollegi minn, menntamálaráðherra Dana, hefur talað fyrir því sjónarmiði að skólarnir fái peningana sjálfir og að þeir séu greiddir út sem föst upphæð á hvern einasta nemanda. Þetta gengi engan veginn á Íslandi, það er algerlega útilokað, vegna þess að með því móti værum við að leggja í rúst meiri hluta skóla í landinu, þó að það sé ekki meiri hluti nemenda sem þar er. Kostnaður við nemanda í grunnskóla hér á landi er fjarska misjafn. Ef við segjum að talan 1 sé meðaltal, þá er kostnaðurinn upp í 4 á nemanda þar sem dýrast er vegna þess hvernig aðstæður eru. Við getum með öðrum orðum ekki leyft okkur svona tal á Íslandi, það er óhugsandi. Við verðum að dreifa peningunum til skólanna eftir einhverjum reglum og við gerum það með hliðsjón af nemendafjölda og nemendum á hvern kennara. Menn geta spurt sig sem svo: Á t.d. að semja aðalnámsskrá? Er aðalnámsskrá miðstýring? Hv. 2. þm. Reykv. sinnti því sem menntmrh. að koma saman aðalnámsskrá. Er það miðstýring að segja: Það á að læra íslensku, það á að læra reikning, það á að læra þetta og það á að læra hitt? Nei, við erum sammála um það, geri ég ráð fyrir, að það þurfi að vera einhver þekkingarlegur samnefnari í skólastarfinu af því tagi. Kollegi minn, menntamálaráðherra Dana, svo að ég vitni aftur í hann því ég veit að hv. 2. þm. Reykv. þekkir líka vel til hans, segir: Það á að vera ein aðalnámsskrá. Svo á hvert fræðsluumdæmi í Danmörku að geta samið sína aðalnámsskrá og hent hinni ef því sýnist svo. Út af fyrir sig finnst mér að ræða eigi alla hluti í þessu efni. En við rekumst þarna á tiltekin grundvallargildi að því er varðar jöfnun, jafnan aðgang til þekkingar og að því er varðar gæði í skólastarfi líka, vegna þess að við vitum að það þurfa að vera möguleikar á ráðgjöf til þess að tryggja að gæði í skólastarfi séu sem allra mest, þó það verði náttúrlega aldrei tryggt 100%. Eitt er það sem við rekumst svo á í þessu efni í sambandi við dreifingu á valdi, og það er ekki tregða stjórnvalda, núverandi stjórnvalda, það er barnaskapur að halda því fram. Vandinn virðist mér aðallega vera sá að fagfélögin vilja hafa heildaryfirsýn yfir kaup og kjör sem greidd eru í skólunum. Þetta kallar í raun og veru enn frekar á miðstýringu en flest annað, enda er út af fyrir sig vandi að sjá hvernig hægt er að koma kjörunum öðruvísi við. Eins og hv. 2. þm. Reykv. sagði áðan er ekki við því að búast að menn láti hvern skóla fyrir sig semja. Ég lagði fram í þinginu í fyrra frv. um Þjóðleikhús þar sem gert var ráð fyrir því að sú stofnun hefði sjálfræði um þá peninga sem hún fær en sé svo ekki með opinn krana á ríkissjóð til þess að taka meira. Í fjárlagafrv. fyrir 1991 er gert ráð fyrir því að Háskólinn hafi mikið sjálfstæði um það fé sem hann fær og að mannaráðningavaldið verði að langstærstum hluta fært í Háskólann. Hv. 12. þm. Reykv. nefndi ýmsa þætti eins og hugmynd um takmarkaðan ráðningartíma skólastjóra. Þetta er auðvitað mál sem yrði að ræða við viðkomandi aðila. Hugmyndin er góð en það er ekki einfalt mál að hrinda henni í framkvæmd og þyrfti að ræða hana við Félag skólastjóra og yfirkennara og kennarasamtökin áður en farið yrði af stað með það. Hv. 12. þm. Reykv. nefndi líka að það þyrfti oftar en á fimm ára fresti að gera grein fyrir þessum málum. Ég tel að ég hafi þegar svarað því. Ég sé að hv. þm. er farinn úr salnum þannig að ég tel ekki ástæðu til þess að bæta miklu við það sem ég hripaði niður af hennar ræðu nema það að áætlunin um dagvistir frá árinu 1980 var einmitt dæmigerð um áætlanir sem ekki styðjast við lágmarksforsendur, þær að þeir sem eiga að framkvæma áætlunina hafi skrifað upp á hana. Það þýðir auðvitað ekkert fyrir verkalýðshreyfingu, atvinnurekendur eða þessa aðila saman eða ríkið að framleiða óskalista þar sem einhverjir allt aðrir eiga að borga. Það er auðvitað algert lágmark að menn hafi samráð um gerð hlutanna og það vantaði á þeim tíma. Í sambandi við list - og verkgreinar sem hv. 12. þm. Reykv. nefndi ætlaði ég bara að vekja athygli á síðum 54 -- 56 í þessu skjali, nýaldarskjali, þar sem farið er lið fyrir lið yfir það hvernig við getum hugsað okkur að mætti efla verk - og listgreinar í skólum. Hv. 12. þm. Reykv. nefndi svo líka lestrarvandamál sem hefur gert vart við sig í vaxandi mæli í skólum og þjóðfélaginu á undanförnum árum. Til þess að taka á því vandamáli þurfum við auðvitað að auka gæði skólastarfsins en við þurfum líka að setja af stað sérstakar rannsóknir á því af hverju þessi vandamál koma upp. M.a. af þeirri ástæðu er í fjárlagafrv. fyrir árið 1991 gert ráð fyrir heimild til þess að kaupa húsnæði fyrir Æfinga - og tilraunaskóla Kennaraháskóla Íslands. Þar verður sett á stofn lestrarsérdeild þar sem komið verður upp lestrarrannsóknum með skipulegum hætti. Það er óhjákvæmilegur hlutur að það verði gert miðað við þá reynslu sem við þegar höfum. Virðulegi forseti. Ég endurtek þakkir mínar til hv. þm. sem þátt hafa tekið í þessari umræðu og vænti þess að málið fái trygga og trausta afgreiðslu á yfirstandandi þingi og verði að lögum.

Flm. (Geir H. Haarde) : Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. sem við hv. 1. þm. Reykv. flytjum um breytingu á jarðalögum, sem eru lög nr. 65/1976, með síðari breytingum. Menn sem hafa langa reynslu hér í þingsölum muna eflaust eftir því þegar þessi lög voru samþykkt á vorþinginu 1976 en þá voru harðar deilur um þetta efni. Fór þá fremst í flokki þeirra sem lýstu andstöðu við frv. hv. núv. 3. þm. Reykv., Ragnhildur Helgadóttir. Við sem flytjum þetta frv. leggjum til í því tvenns konar meginbreytingar á núgildandi jarðalögum. Annars vegar er lagt til að úr lögunum falli brott ákvæði sem gera mönnum að skyldu að leita heimildar og samþykkis sveitarstjórnar og jarðanefndar í viðkomandi sýslu, vilji þeir selja eða ráðstafa að öðru leyti jörðum sínum eða fasteignaréttindum utan skipulagðra þéttbýlissvæða. Þetta er önnur meginbreytingin. Hin er sú að lagt er til í frv. að niður falli forkaupsréttur sveitarfélaga við sölu fasteignaréttinda, þ.e. þau ákvæði að sveitarfélag geti gengið inn í hæsta boð, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, og leyst til sín þá jörð eða eign sem eigandi vill selja. Hér er um að ræða tvenns konar meginbreytingar. Þær eru óskyldar að því leyti til að það má hugsa sér að samþykkja aðra efnisbreytinguna án þess að hin fylgi með. Þannig væri hugsanlegt að fella niður núgildandi ákvæði um að leita þurfi samþykkis sveitarstjórnar og jarðanefndar án þess að fella niður samtímis ákvæði um forkaupsrétt sveitarfélaga og öfugt. Það er hins vegar brugðið á það ráð í þessu frv. að leggja til að hvort tveggja falli brott, enda telja flm. að bæði þessi ákvæði setji óeðlilegar hömlur á ráðstöfunarrétt manna yfir eignum sínum. Allir vita að í 67. gr. stjórnarskrárinnar er sérstakt ákvæði um það að eignarrétturinn sé friðhelgur og engan megi skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefjist, auk þess sem til þess þarf lagafyrirmæli og fullt verð verður að koma fyrir. Það er skoðun flm. að þetta stjórnarskrárákvæði verndi þá meginreglu að mönnum sé frjálst að ráðstafa eignum sínum, þar með talið jörðum, sem þeir telja sjálfir heppilegast, enda fari það ekki í bága við svokallaða almenningsþörf. Við teljum að sú kvöð að þurfa að afla samþykkis sveitarstjórnar og sérstakrar jarðanefndar, sem koma þar fram sem fulltrúar nágrannanna, sé óeðlileg hindrun í vegi fyrir því að menn fái neytt þess sjálfsagða réttar að ráðstafa eign sinni að eigin vild í þeim tilgangi að fá fyrir hana sannvirði. Og við teljum að þessi ákvæði séu líkleg til þess að koma frekar í veg fyrir það en hitt að menn geti fengið fullt verð fyrir eignir sínar og það dragi úr því að menn freisti þess að fá keyptar jarðir og séu með ýmsum hætti hindrun í vegi fyrir eðlilegum viðskiptum með fasteignaréttindi utan skipulagðra þéttbýlissvæða. Við teljum jafnframt að þær hindranir sem eru í núgildandi jarðalögum séu þeim mun óeðlilegri þegar þess er gætt að engar áþreifanlegar viðmiðanir er við að styðjast þegar sveitarstjórn eða jarðanefnd leggur mat á það hvort samþykkja skuli fyrirhugaða ráðstöfun á fasteign. Ég kalla það ekki áþreifanlega viðmiðun sem stendur í 2. mgr. 6. gr. jarðalaganna í dag, að sveitarstjórn eða jarðanefnd geti meinað samþykkis eða hafnað kaupsamningi ef hún telji það, eins og það er orðað í texta gildandi laga, ,,andstætt hagsmunum sveitarfélagsins``. Við teljum mjög hæpið að heimila stjórnvaldi svo mikil afskipti af ráðstöfun manna á eigum sínum án þess að kveðið sé nánar á um efnisskilyrði þess að til afskipta megi koma. Og það er rétt að benda á í því sambandi að sveitarstjórn, ef hún telur óhjákvæmilegt að leysa til sín jörð eða önnur réttindi vegna sérstakra aðstæðna, hefur auðvitað heimild til þess, á grundvelli þess stjórnarskrárákvæðis sem ég nefndi, 67. gr., þegar almenningsþörf svokölluð knýr á um slíka ráðstöfun, þegar um almenningsheill er að tefla. Um framkvæmd slíks eignarnáms, á grundvelli þessa ákvæðis, gilda sérstök lög, frá árinu 1973 að mig minnir, og auðvitað þarf svo í hverju tilviki, eins og stjórnarskrárákvæðið kveður á um, að afla sérstakrar lagaheimildar fyrir hverri ráðstöfun. Ég tel reyndar að þessar heimildir nægi sveitarfélögum til þess að gæta hagsmuna sinna, sem vissulega geta verið fyrir hendi og eru oft fyrir hendi, auk þess sem heimildir í skipulagslögum gera sveitarfélögum kleift að ráða því nokkuð hvernig með land innan þeirra lögsögu er farið. Ég tel, virðulegi forseti, að það megi líkja núgildandi lagaákvæðum við það að eigendum íbúða í fjölbýlishúsum yrði gert að skyldu að leita samþykkis húsfélags eða annarra nágranna fyrir sölu íbúða sinna. Og raunar jafnframt að húsfélagið hefði forkaupsrétt og gæti krafist mats á því hvort fyrirhugað söluverð væri það sem kallað er ,,óeðlilega hátt`` og síðan fengið lán úr opinberum sjóði til að kaupa eignina sem það mætti svo ráðstafa að vild og jafnvel endurselja á nýjan leik. En forkaupsréttarákvæði jarðalaganna, einkum 30., 34. og 41. gr., eru að dómi okkar flm. einmitt þessa eðlis. Þar er kveðið á um það að það sé hægt að óska eftir sérstöku mati, líki sveitarstjórn, sem hyggst nýta sér forkaupsrétt, ekki umsamið verð. Og þar er jafnframt kveðið á um það að Jarðasjóður megi veita lán til þess að gera sveitarstjórninni kleift að hagnýta sér forkaupsrétt sinn. Ég tel þessi forkaupsréttarákvæði í jarðalögunum ekki eðlileg, í það minnsta finnst mér vanta mjög á að fyrir þeim séu haldbær rök. Þau eru vissulega mjög óskyld samningsbundnum forkaupsrétti sem þekkist víða í viðskiptum, til að mynda fasteignaviðskiptum í þéttbýli, til að mynda í viðskiptum með hlutabréf þar sem fyrri hluthafar geta fengið forkaupsrétt að bréfum sem út kunna að vera gefin, ef samþykktir viðkomandi hlutafélags kveða á um slíkt. En samningsbundinn forkaupsréttur er sem sagt að mínum dómi allt annað og miklu eðlilegra fyrirbæri en þessi lagaákvæði og þeim væri að sjálfsögðu hægt að koma miklu víðar við. Væri lögunum breytt væri að sjálfsögðu hægt að áskilja með samningsbundnum hætti forkaupsrétt í ýmsum tilvikum þar sem slíkt er ekki gert í dag og menn e.t.v. reiða sig á þessi ákvæði jarðalaganna. Ég lét þess getið fyrr í ræðu minni, virðulegi forseti, að þessi ákvæði um samþykki sveitarstjórnar og jarðanefndar, svo og um forkaupsrétt sveitarfélaga, drægju úr áhuga manna á því að leita eftir kaupum á fasteignum til sveita og þar með úr líkum á því að seljendur slíkra eigna fái sannvirði fyrir þær. Þess má geta, án þess að ég telji ástæðu til þess að tíunda einhver slík dæmi, að það hefur vissulega komið til árekstra vegna þessara ákvæða og jafnvel dómsmála, þar sem menn telja að ákvæði jarðalaga hafi verið á sér brotin eða þeim hafi verið beitt með óeðlilegum hætti. Það liggur fyrir, virðulegi forseti, tvennt að mínum dómi hvað varðar framboð og eftirspurn á landi og jörðum til sveita. Í fyrsta lagi má gera ráð fyrir því að áhugi þéttbýlisbúa á aðstöðu fyrir orlofsdvöl og útivist fari vaxandi. Og það má benda á að stéttarfélög hafa í mjög ríkum mæli leitað eftir því að byggja upp sumardvalaraðstöðu úti á landi og sömuleiðis ýmsir einstaklingar og áhugamannafélög á hinum ólíkustu sviðum. Það má nefna skógrækt, hestamennsku, aðrar íþróttir o.s.frv. Og það má gera ráð fyrir því eftir því sem samgöngur fara batnandi hér í landi, vegir batna, og eftir því sem frítími almennings eykst, vonandi á komandi árum, þá eigi þessi áhugi eftir að vaxa og þar með eftirspurn eftir landi og jörðum til þessara nota. En á sama tíma er það að gerast, virðulegi forseti, að framleiðsla hefðbundinna búvara fer minnkandi og þeim fer fækkandi sem stunda hefðbundna landbúnaðarframleiðslu. Það er ekki ólíklegt að á næstu árum muni stefna í enn frekari fækkun vegna skipulagsbreytinga og breyttra aðstæðna á markaðinum fyrir þær vörur sem þarna eru framleiddar. Þess vegna er líklegt að þeim fari fjölgandi sem vilji koma jörðum sínum í verð vegna þessara aðstæðna. Ég tel eðlilegt að greiða fyrir markaðsviðskiptum á milli manna sem annars vegar vilja bregða búi og selja slíkar eignir af fúsum og frjálsum vilja og hins vegar þeirra sem festa vilja á þeim kaup til að koma sér þar upp útivistar - eða orlofsaðstöðu. En það liggur í eðli málsins og eðli ákvæða gildandi jarðalaga að þau verka hamlandi á slík viðskipti þótt þau hafi ekki stöðvað þau alveg. Það dregur úr mönnum að þurfa að leita samþykkis sveitarstjórnar og jarðanefndar og vita að sveitarstjórn getur neytt forkaupsréttar þegar þeir eru að leita sér að landi, en það verður ekki til þess að allir hætti við. Jafnframt eru þessar tálmanir þess eðlis, að mínum dómi, eins og allar hömlur á ráðstöfun eigna, að þær bitna helst á þeim sem eiga viðkomandi eignir. Þær draga í þessu tilfelli úr líkunum á því að seljendur jarða fái sannvirði fyrir sínar eignir. En það er einmitt eitt af því sem er skráður tilgangur jarðalaga, í 1. gr. gildandi laga, að tryggja að eignarráð á landi séu í samræmi við hagsmuni ,,þeirra sem landbúnað stunda``, eins og það er orðað. Ég tel þvert á móti að það sé ekki í samræmi við hagsmuni þeirra sem landbúnað hafa stundað ef þeir vilja bregða búi sínu að hamla gegn því að þeir fái sannvirði fyrir sínar jarðir. Þvert á móti. Þá má gjarnan koma hér fram, virðulegi forseti, að í stjórnarsáttmála, eða réttara sagt starfsáætlun, ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar var sérstakt ákvæði um að endurskoða ætti jarðalögin í því augnamiði að auðvelda eigendaskipti á bújörðum. Þeirri ríkisstjórn vannst ekki tími til að ljúka því máli og hefur ekki af því spurst síðan í tíð þeirra ríkisstjórna sem hér hafa setið frá árinu 1988. Mér er ekki kunnugt um hvort núv. ríkisstjórn hyggst beita sér fyrir einhverjum breytingum á þessum lögum. Ég hyggst nú skýra í örstuttu máli, virðulegi forseti, einstakar greinar þessa frv. þó að það sé vandlega gert í grg. með frv. 1. gr. frv. gerir ráð fyrir nokkurri breytingu á hinni stefnumótandi grein laganna þar sem markmiðum þeirra er lýst. Þar er gert ráð fyrir því að í stað orðanna ,,eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra sem landbúnað stunda`` komi: ,,eigendaskipti á landi og bújörðum geti gengið auðveldlega fyrir sig``. Og með þessari brtt. er lögð áhersla á það meginmarkmið frv. að auðvelda frá því sem verið hefur viðskipti með land og jarðir og tryggja þannig betur hagsmuni þeirra sem slíkar fasteignir eiga, svo og þeirra sem þær vilja eignast. Greinin hljóðar í gildandi lögum svo, með leyfi forseta: ,,Tilgangur laga þessara er að tryggja að nýting lands utan skipulagðra þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra sem landbúnað stunda.`` Það er sem sagt lagt til í 1. gr. frv. að síðara hluta þessarar mgr. verði breytt. Brtt. snertir ekki þessar tvær meginefnisbreytingar sem ég hef lýst, en er hins vegar í fullu samræmi við þær og þann megintilgang sem er með þessu frv. Þess vegna tel ég eðlilegt að breyta markmiðsgrein laganna með þessum hætti og því er það lagt til. Hins vegar er í 2. gr. frv., sem kveður á um breytingar á 6. gr. laganna, komið að fyrri meginefnisbreytingu þeirri sem lagt er til að gerð verði á gildandi lögum. Í 2. gr. frv. er sem sé lagt til að brott falli sú skylda að afla samþykkis sveitarstjórnar og jarðanefndar til ráðstöfunar á fasteignaréttindum. En eftir sem áður helst, skv. frv., sú skylda að tilkynna þessum aðilum um slíka ráðstöfun. Aðrar breytingar í þessari grein leiða beint af þessari meginbreytingu. Sama er að segja um 3. gr. frv. Þar er lagt til að 7., 8. og 9. gr. gildandi laga falli brott og er það í beinu samræmi við það sem lagt er til í 2. gr. frv. 4. gr. frv. snertir 12. gr. gildandi laga, en 1. mgr. hennar er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Land sem við gildistöku laga þessara er nýtt til landbúnaðar má ekki taka til annarra nota, nema heimild sé til slíks í lögum. Að öðrum kosti þarf samþykki ráðherra, enda hafi það áður verið samþykkt af jarðanefnd.`` Síðan koma nánari ákvæði um þetta og í 13. gr. núgildandi laga eru ákvæði um það, og reyndar í 12. gr., að eigi megi skipta landi jarða og sameiginlegu landi jarða. Í 13. gr. eru nánari ákvæði um það og hvernig unnt sé að sameina jarðir sem hafi verið skipt. Í 4. gr. frv. er lagt til að þessar greinar báðar falli brott. Það er talið af hálfu flm. vera í eðlilegu samræmi við önnur ákvæði og meginstefnu frv. Þetta er hins vegar ekki hluti af þeim stóru meginbreytingum sem ég hef áður rakið. Að því er varðar 5. gr. frv., en hún tekur til 18. gr. gildandi laga, þá er lagt til í 5. gr. að brott falli refsiákvæði þau sem í gildi eru í jarðalögunum, en þau er að finna í 18. gr. þeirra. Þar er að finna ákvæði um refsingar og fleira sé fasteign ráðstafað andstætt fyrirmælum laganna. Þar sem frv. að öðru leyti gerir ráð fyrir því að ákvæði sem áskilja samþykki við ráðstöfun fasteignaréttinda falli brott, þá er ekki ástæða til þess að hafa í lögunum áfram sérstök refsiákvæði. 6. gr. frv. snertir aftur á móti þá meginbreytingu að brott falli ákvæði í 30. gr. núgildandi laga um forkaupsrétt sveitarfélags. Þarna er sem sagt komin hin meginbreytingin sem er að finna í þessu frv. Það er í 6. gr. frv., sem tekur til 30. gr. laganna, en hún gerir eigi að síður ráð fyrir því að áfram haldi gildi sínu forkaupsréttarákvæði gagnvart leiguliða sem setið hafi jörð í tíu ár eða lengur og gerir ráð fyrir að hann skuli áfram hafa forkaupsrétt að jörðinni, enda taki hann hana til ábúðar og fullra nytja. 7. gr. frv. er í beinu framhaldi af hinni 6. Þar er gert ráð fyrir því að brott falli allt sem varðar forkaupsrétt sveitarfélags, en hins vegar bætt inn í ákvæðum um hvernig með skuli fara forkaupsrétt leiguliða. Það er einmitt athyglisvert í gildandi lögum að þar eru ítarleg ákvæði um hvernig sveitarfélag skuli standa að því að hagnýta sér sinn forkaupsrétt en ekkert um það hvernig leiguliðinn eigi að fara að vilji hann hagnýta sér forkaupsrétt. Úr þessu er bætt í frumvarpsgreininni. Kem ég þá að 8. gr. frv., virðulegi forseti. Þar er um það að ræða hvort og við hvaða aðstæður og með hvaða skilyrðum forkaupsréttarhafi geti leitað eftir mati dómkvaddra manna á eign sem honum er boðið að neyta forkaupsréttar að. Það er sem sé gert ráð fyrir því í þessu frv. að slík ákvæði mundu þá eingöngu ná til leiguliðans en ekki sveitarfélagsins. Núgildandi orðalag þessa ákvæðis er að dómi flm. vafasamt og býður heim geðþóttakenndu mati á þeim aðstæðum sem kunna að vera fyrir hendi, án þess að flm. vilji fullyrða neitt um að misfarið hafi verið með þessar heimildir. En það er gert ráð fyrir breyttu orðalagi þannig að alveg skýrt sé að forkaupsréttarhafi verði að sanna að kaupverð eða aðrir skilmálar hafi verið ranglega tilgreindir þegar honum var boðið að neyta forkaupsréttar og það hafi verið gert í því skyni að koma í veg fyrir að hann neyti þess réttar síns. Um þetta mundu þá gilda venjulegar sönnunarreglur íslenskra laga. Í gildandi orðalagi laganna er, eins og ég sagði áðan, boðið heim meiri óvissu en eðlilegt má teljast. Þar er til að mynda talað um ,,óeðlilega hátt`` kaupverð. Hvernig á að meta það? Þar er talað um ,,ósanngjarna skilmála``. Hvernig á að meta þá? Og þar er notað orðalagið: ,,Ætla má að það sé gert í því skyni að halda forkaupsréttarhafa frá því að neyta réttar síns`` o.s.frv. Við flm. teljum eðlilegt að kveða skýrt á um þessa hluti, en bjóða ekki heim geðþóttakenndu mati á þessum aðstæðum, sem ekki er við hæfi hvorki í þessum viðskiptum né öðrum. Í þessu sambandi má hafa í huga að seljandi jarðar gæti hafa náð hagstæðum samningum um að selja jörð sína miðað við aðrar þekktar jarðasölur, án þess að það sé neitt óeðlilegt eða ósanngjarnt við það. Og ef forkaupsréttarhafi getur knúið fram kaup til sín á lægra verði en um hefur samist væri hann einfaldlega að leggja undir sig verðmæti í eigu seljanda bótalaust. Hins vegar er það auðvitað alveg skýrt að forkaupsréttarhafi á skýlausa kröfu á því að fá réttar upplýsingar um verð og skilmála og geti hann fært sönnur á að hann hafi fengið rangar upplýsingar þá er eðlilegt að hann geti krafist mats óvilhallra aðila og hafi þá heimild til að ganga til kaups á matsverðinu. Í 9. gr. frv. er gert ráð fyrir breytingu á 35. gr. gildandi laga. Þar segir að hreppsnefnd eigi rétt á að fá keypt fasteignaréttindi við erfðir, þegar um er að ræða aðra erfingja en börn, barnabörn, kjörbörn, fósturbörn, systkini eða foreldra. Þetta telja flm. óeðlilegt ákvæði og réttast og eðlilegast að um þessar fasteignir, eins og aðrar, gildi sömu reglur gagnvart fjarskyldum erfingjum, eða öðrum þeim sem arfshlut kunna að eiga, hvort sem það er samkvæmt erfðaskrá eða samkvæmt erfðalögum að öðru leyti. Þetta er hins vegar ekki ein af meginbreytingunum í frv. heldur sérstök brtt. um að breyta ákvæði sem flm. telja óeðlilegt í þessum lögum. Að því er varðar 10. gr. frv. þá er um hana að segja að báðar breytingarnar sem þar eru leiða beint af ákvæðum 6. gr. frv. og lúta að forkaupsrétti sveitarfélaga. Sama er að segja um ákvæði 11. gr. þar sem kveðið er á um að Jarðasjóði sé heimilt að veita sveitarfélögum lán til þess að hagnýta sér forkaupsrétt sinn á jörðum. Að því er varðar 12. gr. þá fjallar hún um kaup Jarðasjóðs á jörðum og varðar 42. gr. gildandi laga þar sem eru ákvæði um að semjist ekki milli Jarðasjóðs og seljanda þá geti hvor aðili um sig vísað málinu til mats hjá sérstakri nefnd sem starfar á vegum landbrn. Auðvitað er þarft og eðlilegt að slík nefnd sé starfandi en breytingin sem þetta frv. gerir ráð fyrir er sú að þangað verði málum ekki vísað nema með samkomulagi beggja aðila, þ.e. bæði Jarðasjóðs og seljanda jarðarinnar, þannig að annar hvor aðilinn geti ekki sett hinn í þá aðstöðu að vísa ágreiningi um verð til þessarar nefndar og gert hinum þar með að lúta slíkum úrskurði. Verðið getur verið ráðandi þáttur í því hvort viðskipti takast af þessum toga og í frjálsum viðskiptum er það samkomulagsatriði milli aðila og það er óeðlilegt að annar aðilinn geti knúið hinn til að samþykkja mat gegn vilja sínum. Hins vegar er auðvitað eðlilegt að aðilar geti í samkomulagi skotið máli til slíkrar úrskurðarnefndar. Það er það sem frv. gerir ráð fyrir. Að því er varðar síðan 13. gr. frv. þá er um hana það eitt að segja að hún er bein afleiðing 6. gr. frv. þar sem fjallað er um forkaupsrétt sveitarfélaga og ástæðulaust að hafa um hana fleiri orð. 14. gr. frv. skýrir sig sjálf. Ég hef nú lokið yfirferð minni um þetta mál, virðulegi forseti. Ég geri mér vel grein fyrir því að um þessi efni hafa menn skiptar skoðanir og við því er að sjálfsögðu ekki neitt að segja. Ég tel hins vegar þessi ákvæði í jarðalögum, sem hér hafa verið rakin flest hver, þess efnis að þau eigi ekki heima í Lagasafni Íslands, þau séu þess eðlis að þeim beri að breyta í þá veru sem þetta frv. gerir ráð fyrir. En ég vek athygli á því sem ég sagði í upphafi að innbyrðis eru þessi atriði ekki öll skyld þannig að það má hugsa sér að einhver af þeim nái fram að ganga án þess að þau geri það öll. Ég ætla ekki að lengja þetta, virðulegi forseti, en geri að sjálfsögðu tillögu um að málið fari til 2. umr. og nefndar. Ég hef hins vegar verið svolítið hugsi yfir því til hvaða nefndar ætti að vísa þessu máli. Í fljótu bragði virðist blasa við að þetta frv. eigi heima í landbn. deildarinnar og þar voru jarðalögin vissulega afgreidd á sínum tíma. Hins vegar er hér að mínum dómi um að ræða í aðalatriðum viss lögfræðileg prinsippatriði og álitamál sem eru fyrst og fremst þess eðlis en snerta ekki atvinnugreinina landbúnað sem slíkan. Þess vegna er það mín tillaga, virðulegi forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Páll Pétursson : Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að hafa um þetta langa ræðu eins og hv. flm. Ég vil bara láta það koma fram hér við þessa 1. umr. að ég er andvígur þessu frv. og ég held að það gæti nokkuð mikils ókunnugleika og fljótfærni hjá hinum góðu vinum mínum sem flytja þetta mál, það eru valinkunnir sæmdarmenn, hv. þm. tveir, og ég tel að þeim hafi þarna skotist þó skýrir séu. Það er mjög eðlilegt og nauðsynlegt vegna almannaheillar og góðrar þróunar í landinu að sveitarstjórn og jarðanefndir hafi hönd í bagga með viðskiptum eins og hér er verið að fjalla um og það er ákaflega eðlilegt að sveitarfélag hafi forkaupsrétt. Það er náttúrlega fjarri lagi að halda því fram að seljandi hljóti að verða hlunnfarinn þó þessi ákvæði séu í lögum. Forkaupsréttur er í eðli sínu réttur til að ganga inn í hæsta boð og seljandi fær sitt þó að kaupandi verði e.t.v. annar heldur en seljandi ætlaði í fyrstu. Ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að sveitarstjórn hafi vitneskju um ráðstöfun jarða og jarðahluta innan sveitarfélagsins og eðlilegt að jarðanefnd hafi líka þessa vitneskju. Jarðanefnd ber að stuðla að skynsamlegri og skipulagðri nýtingu jarðanna og sveitarstjórn er til fyrir íbúana í sveitarfélaginu og hlýtur að líta á hagsmuni íbúa sveitarfélagsins. Hagsmunir sveitarfélaganna krefjast þess sem sagt að hér sé nokkurt öryggi á. Ég vísa algjörlega á bug útúrsnúningi hv. flm. um íbúa í fjölbýlishúsum þar sem hann var að líkja því saman. Það var algjörlega óskylt dæmi sem hann tók. Það ber að fagna áhuga þéttbýlisbúa á útivist og þeir eru boðnir velkomnir í sveitirnar. Sveitarfélögum er ánægja að því að fá sumargesti og hagur af því í mörgum tilfellum og það er alveg óþarfi fyrir jafnmikla heiðursmenn eins og hv. þm. tvo sem flytja þetta frv. að telja víst að þeir séu óvelkomnir í sveitirnar. Það er mesta fjarstæða. Það er nóg pláss fyrir svona öðlinga í sveitum landsins. Með jarðalögum er prýðilega tryggður réttur seljenda, kaupenda og samfélagsins og ég held að það væri mikið óhappaverk að fara að skadda þá löggjöf með þeim hætti sem hér er lagt til og þar á ofan er náttúrlega fáránlegt og mjög óþinglegt að vísa þessu til einhverrar annarrar nefndar en landbn. því að sjálfsögðu er þetta upplagt mál til að vísa til landbn. og engrar annarrar.