Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og getur um í nefndarálitinu, hefir háttv. Ed. ekki gert aðra breytingu á frumvarpinu, frá því sem það var samþykt hér í deildinni, en þá, að hún hefir hækkað vitagjald um 5 aura á smálest af þeim skipum, sem flytja fólk eingöngu. Á því sjá allir, að það sem milli deildanna ber, er ekkert höfuðatriði og nefndin getur ekki annað séð; en að þeim mönnum, sem þótti 10 aura gjaldið aðgengilegt, þyki líka 15 aura gjald þolandi. Nefndin leyfir sér því að leggja til að frumvarpið verði samþykt óbreytt eins og það kom frá háttv. Ed.



Eins og háttv. þingdeildarmenn mun reka minni til, var atkvæðagreiðslan um þeta mál nokkuð ruglingsleg við 2. umr. Af því leiddi, að töluvert ósamræmi komst inn í greinarnar. Nú hefir nefndin viljað koma aftur samræmi á milli greinanna, og hefir því leyft sér að koma fram með breyt.till. á þgskj. 334. Nefndin lítur svo á, að ef þessar breyt.till. verða samþyktar, verði frumvarpið lýtalítið, þar sem það aftur á móti geti ekki talizt að vera það eins og það er nú. Í 9. gr. er t. d. þannig komist að orði: Vilji maður girða beint, og þarf til þess inn á annars manna land, þá er það það því að eins heimiit, að til komi samþykki jarðeiganda og ábúanda þeirrar jarðar. Eins og hverjum manni er augljóst, er hér í þessari málsgrein að ræða um atriði, sem enga lagasetningu þarf um. Ef allir hlutaðeigendur eru sammála, þá þarf vítanlega ekki neinna lagaákvæða með, hvorki í þessum efnum né öðrum. Það er fyrst, er menn greinir á, að þörf verður á lagaákvæðunum. Meiri hl. nefndarinnar litur nú svo á, að nauðsynlegt sé að fá lagaákvæðí um, að hægt sé að koma í framkvæmd beinum girðingum, þótt ekki náist beint samþykki beggja málsaðila. Landamæri jarðanna liggja oft, eins og allir vita, í svo miklum krókum og bugðum að illmögulegt er að girða, ef öllum krókunum þarf að fylgja, auk þess sem það má teljast með öllu óþarfi. Vilji maður því girða beint, og þarf til þess inn á annara manns land, en fær ekki samþykki eigandana eða ábúandans til þess, þá finst nefndinni sanngjarnt, að ekki sé loku fyrir það skotið að maðurinn geri samt sem áður girt beint, heldur séu úttektarmenn látnir ákveða hvar girðinguna ekal setja og meta skaðabætur, ef meira er tekið af landi nábúans, en hins, sem girða vill. Eg vona að allir háttv. þm., sem athuga þetta, sjái, að slíkt ákvæði er með öllu nauðsynlegt til þess að girðingar geti komist í framkvæmd, þar sem svo til hagar sem hér er ákveðið. Breyt.till. háttv. þm. Dal. (B. J.), að síðari málsgrein 9. liðar falli burtu, álítur meiri hluti nefndarinnar mjög óheppilega. Með breyt.till. er loku fyrir það skotið að hægt sé að girða þar sem mörkin liggja öll í krókum, eins og oft á sér stað, sérstaklega þar sem lækir eða gamlir farvegir ráða mörkum. Meiri hluti nefndarinnar leggur því til að þessi málsgrein falli ekki niður, heldur Verði haldið í breyttri og eðlilegri mynd eins og 2. liðurinn í breytingartillögum hans gerir ráð fyrir. Í 3. breyt.till. nefndarinnar á þgskj. 334, vildi nefndin sneiða sem næst ákvæðum vegalaganna. Áleit meiri hl. nefndarinnar enga ástæðu til þess að breyta þeim með þessu lagaboði. En á hina hliðina fer breyt.till. á þgskj. 320 frá, háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) og háttv. þm. Dal. (B.J.) fram á gagngerða breytingu á vegalögunum í þessum efnum. Og leggur því meiri hluti nefndarinnar til að sú breyt.till. verði feld, og að ákvæðin í vegalögunum, að því er snertir hlið á girðingunum, fái að standa óbreytt. 4. liður breyt.till. á þgskj. 334 er til þess ætlaður að gera mönnum kleift að fara óhindrað um sleðabrautir að vetrarlagi. Á það helzt við á Norðurlandi, þar sem miklar eru aleðaferðir. Leggur nefndin því til, að þar sem girt er yfir sleðabraut, verði hlið að vera á og ekki megi loka hliðinu eða á annan hátt hindra umferð manna eftir slíkum brautum með því að þvergirða þær svo að ekkert hlið sé á þeim haft. Annara skil eg ekki annað en að hv. deild fallist á þessar breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar. Ef nokkur ágreiningur verður, býst eg helzt við að hann verði um 3. liðinn á breyt.till. á þgskj 234 eða breyt.till. á þgskj. 320 um sama efni, þar sem er að ræða um það, hvort með þessum lögum eigi að breyta ákvæðum vegalaganna eða ekki. Meiri hluti nefndarinnar vill ekki að það verði gert og vona eg að þeir verði fleiri meðal háttv. þingdeildarmanna, sem fallast á það.

Bjarni Jónsson Háttv. síðasti ræðumaður fór mjúkum orðum um breytingartillögu minni hluta nefndarinnar. Vil eg nú gera ið sama um breyt.till. meiri hlutans. Síðasta lið breyt.till. á þgskj. 234, um sleðabrautirnar, er eg samþykkur. Er það aðallega 2. liðurinn á breyt till., senr eg tel athugaverðan. Er þar gengið of langt inn á rétt einstakra manna yfir eignum sínum. Vilji maður girða land sitt beinni girðingu, þá getur eigandi nábúajarðarinnar í engu hlutast til um það, þó að gengið sé inn á land hans. Heldur ráða þar einir úttektarmenn, og engan veginn er það víst, að þeir fallist á ástæður eigandans. Getur þar eigandinn haft ýmsar ástæður, sem úttektarmenn virða að vettugi. Svo er t.d. um þær ástæður, sem hafa svokallað etiskt (kendar-) gildi fyrir eigandann. Honum getur þótt vænt um einhvern blett, sem hann vill ekki að nábúi hans leggi undir sig. Það getur verið blettur, sem verið hefir leikvöllur hans í æsku eða hann vill hafa fyrir leikvöll handa handa börnum sínum. Getur verið blettur, sem sú trú fylgir, að aldrei megi slá og valdi illum afleiðingum sé útaf brugðið, og margar fleiri ástæður, sem ekki er sagt að úttektarmenn meti fullgildar. Fyrir mönnum vakir það, að með þessu ákvæði sé þeim mönnum hjálpað, sem vilja girða land sitt beinum girðingum. En þetta er ekki rétt. Þetta ákvæði er alveg óþarft, því þetta geta hlutaðeigendur sjálfir komið sér saman um. Í 8. gr. laganna er líka gert ráð fyrir því, hvað gera skuli, náist ekki samkomulag milli eiganda. nábúajarðarinnar og þess, sem girða vill. Er því þessi líður breyt.till. með öllu óþarfur, því að í 8. gr. er heimilað girða hvað sem móteigandi segir, og er honum gert að skyldu að borga að sínum hlut. Mundi hann því auka sjálfum sér kostnað, ef hann leyfði eigi að stytta girðinguna. Þar með er trygt að hann geri það eigi að óþörfu. Ekki er það rétt, sem sagt hefir verið, að atkvðagreiðslan hafi verið óljós við. 2. umr. þessa máls. Hún var glögg: 14 menn greiddu atkv. sitt (með nafnakalli) á móti þessu. Við 2. umr. var spurningin sú in sama og nú, um það, hvort með lögum megi ákveða að maður sleppi yfirráðum yfir eignum sínum. Og þessir 14, sem greiddu atkv. sitt á móti þessum lið breyt.till. þá, hygg eg að muni gera það enn. Breytingartillaga minni hluta nefndarinnar fer fram á að síðari liður 11. gr. frumvarpsins falli burt. Þar sem talað er um að hlið eigi að vera á vegi, þá er einskis leyfa þörf til þess að girða svo, ef hliðið er opið. Þá fyrst er þörf lagaákvæða, ef grind á að vera í hliðinu. Vegalögin hafa hér hlið í þeirri merkingu, að sama er orðalagið sem hér er haft í Reykjavík: að maður standi í hurðinni, í staðinn fyrir að maður atandi í dyrunum. Þessu er því rétt að breyta, þótt ekki sé það neitt veigamikið atriði. Breyt.till. okkar fer þó ekki aðallega í þessa átt, heldur þá, að menn þurfi ekki að sækja um leyfi til þess, sem er sjálfsagt. Það hefir verið talað um, að stjórnarráðsskrifstofan væri dýr stofnun og að þar ynnu óþarflega margir menu. Ekki akal eg neitt um það tala, en fleiri starfsmönnum yrði hún þó að bæta við sig, ef hún ætti að fara að vasast í öllu þess háttar. Yrði það nægilegt efni fyrir eina skrifstofu. Væri þá ekki hægt að segja, að atarfsmenn hennar hefðu ekki nóg að gera. Þetta leyfi, sem hér er um að ræða, er alt af veitt, og hvað á þá skriffinskan að þýða? Vil eg nú ekki ræða þetta mál frekara, heldur vík aftur að inu fyrra atriði, um atkvæðagreiðsluna við 2. umræðu. Hygg eg að þessir 14 menn hafi ekki skift skoðunum sínum síðan þá og hygg eg að þeir muni samþykkja breyt.till. á þgskj. 351, að síðari málsgrein 9. gr. verði. feld burt.



Eg hefi beðið um orðið til þess að segja nokkur orð um breyt.till. á þgskj. 320. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir talað rækilega um málið og skal eg því vera stuttorður. Háttv. framsögumaður (E. P.) hélt því fram, að ekki væri rétt að breyta ákvæðum vegalaganna eins og við förum fram á í breytingartillögu okkar, en þó skildist mér sem hann legði ekki mikið kapp á að spyrna móti breytingartillögu okkar. Eg sé það heldur ekki að það sé neitt hættulegt, þó að þetta ákvæði sé felt úr vegalögunum með þessu ákvæði í girðingalögunum, og því tel eg óþarft að fara að koma með frumv. til laga um breytingu á vegalögunum. Stjórnin og sýslunefndirnar munu oftast nær veita leyfi til að gera girðingar yfir veg með hliði á fyrir veginum, og hvers vegna á þá að vera að gera mönnum óhægra fyrir, með því að setja svona reglur. Mér finst það óþarfa kvöð, sem á almenning er lögð, að þurfa að sækja um leyfi til stjórnarráðs eða sýslunefnda um alls skapaða hluti, og þá einkanlega þegar menn segja að það sé hér um bil víst að leyfið verði gefi. Mér er nú að vísu ekki kunnugt um, hvaða reglum stjórnarráðið hefir fylgt í þessu efni, en býst við að það muni sem oftast veita leyfi til að hafa grindur í hliðum, nema þá á fjölförnustu vegunum, svo sem vegunum, er liggja upp frá stærri kaupstöðum landsins, og ef að þetta er reglan, þá fellur alt í ljúfa löð; en með þessu er tekin af óþörf skriffinska, sem getur tafið framkvæmdir og er engum til þæginda. Hinu býst eg síður við, að stjórnarráðið neiti í flestum tilfellum að hafa grindur í hliðum, því það væri líka mjög oft sama sem algert bann væri lagt við girðingum og mönnum þar með bannað að verja land sitt. En það ræki sig mjög hvað á annað, að löggjafarvaldið hvetur menn eða tælir til að leggja kapp á að friða land sitt með girðingum, með því að gefa ýmis fyrirheit í fjárlögum og girðingalögum, ásamt styrk frá Búnaðarfélagi Íslands, - ef þeim væri svo bannað að hafa grindur í hliðunum, því að lítið gagn er að girðingum, ef ekki má loka hliðum. Eg hugsa ekki að stjórnarvöldin vilji tæla menn þannig. Ef stjórnin ber Ferðamennina svo fyrir brjósti, að hún vill banna mönnum að hafa lokuð hlið á girðingum sínum, þá sýnist mér að landssjóður ætti að leggja girðingu með fram vegum. Eg er ekkert hræddur um það, þótt þessi breytingartillaga okkar verði samþykt, að það verði mjög misbrúkað. Á mjög fjölförnum vegum myndu menn ekki gera tilraun til að girða yfir vegi með hliði fyrir, af því að menn sæu að þau hlið yrðu aldrei látin aftur. En á útkjálkum landsins og upp til sveita, þar sem ekki er mjög mikil umferð, þá er ferðamönnum engin vorkun að opna hliðin og láta þau aftur. Væri þar því óþarfi að leita til stjórnarinnar um leyfi til þess að mega hafa hlið og sama er að segja um það, ef leyfisins á að leita hjá sýslunefndinni, og væri þó skárra að þær einar hefðu þessar leyfisveitingar með höndum, ef menn vilja endilega að stjórnarvöld hafi eitthvað með þetta að gera. Eg hefi heyrt, að í Rangárvallasýslu, þar sem er þó fjölfarinn þjóðvegur, að þar á vegum séu ekki allfá hlið, sem menn verði að tefja sig við að opna. Ef leyfi er veitt til þess þar, þá hugsa eg líka að óþarfi sé að banna þetta út um land, þar sem minni umferð er. En ef gengið er fram hjá ákvæðum vegalaganna og menn taka sér leyfið sjálfir óátalið, þá er óþarfi að láta þau standa. Vona eg því að háttv. deild taki þessum tillögum okkar vel. Út af því, sem hv. þm. Dal. (B. J.) sagði um breyt.till. á þgskj. 334 við 9. gr., vildi eg segja fáein orð. Háttv. þingmaðar vildi láta fella burtu síðari málsgrein 9. greinar. Við nánari umhugsun hefi eg komist að raun um, að ekkert er á móti því að breyt.till. nefndarinnar á þgskj. 334 við þessa grein verði samþykt. Það yrði oft ilt að skylda menn til þess að girða eftir öllum þeim smákrókum sem geta verið á landamerkjum. Girðingin yrði þá oft að mun lengri, og því kostnaðarsamari. Báðum hlutaðeigendum yrði það líka til hagræðis að girða beint og mundi þeim þá oftast nær koma saman um slíkar girðingar. Hér á landi er líka svo mikið landrými viða, að þó að löndin séu dálítið skert til þess að geta girt beint, þá getur það vel borgað sig, ef að það styttir girðinguna að mun. Er því rétt að stuðla að því að girðingar séu gerðar sem beinastar.



Herra forseti! Eg ætla mér að greiða atkvæði um þetta mál eina og við 2. umr., af því að eg hefi ekki heyrt meiri rök fyrir því enn þá, að eigi sé rétt það sem háttv. þm. Dal. (B.J.) heldur fram, sem sé, að það sé ekki annað en skriffinska að vera að heimta að sótt sé um leyfi, sem sjálfsagt verður ávalt að veita. Aftur get eg ekki verið samþykkur háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) um að gera neina breyting á ákvæðum frumvarpsins um það, er beint er girt og teknir af krókar. Eg hygg bezt að halda ákvæðum frumvarpsins um það efni óbreyttum.

Ráðherrann (H. H.); Eg mótmæli því, að það sé að eins skriffinska, að heimta leyfi til þess, að þvergirða vegi. Það er satt, að sjaldan mundi verða neitað um slík leyfi; þar sem annara er þörf á girðingu. En það er nauðsynlegt að hafa þetta ákvæði til þess, að ekki Sé verið að leika sér að því, að girða þvert yfir vegi, alveg að óþörfu, og gera mönnum með því farartálma með því að fylla alt með hlíðum. Eg álít að það geti ekki verið neinum til miska, þótt sækja þurfi um slíkt leyfi, og að stjórnarvöld beiti þeirri sanngirni að veita það, ef það er ekki hreinn og beinn óþarfi.

Framsögum.  (Eggert Pálsson]: Háttv. þm. Dal. (B.J.)  vildi sýna fram á það, að 14 háttv. þm. hér í deildinni hafi greitt atkv. gegn þessum till. meiri hluta nefndarinnar á þgskj. 334, 2. liðnum. En eg álít, að hér sé ekki rétt með farið. Það greiddu aldrei 14 manns atkv. gegn þessum lið, því að það atriði, sem í honum felst, kom aldrei undir atkvæði, og gat ekki komist að vegna þeirrar ruglingslegu atkvæðagreiðslu, sem á undan var gengin, og eiga menn þess vegna eftir að greiða atkvæði um það nú. Það þurfti sem sé að gera breytingar í frumv. frá því sem það var við atkvæðagreiðsluna við 2. umr., til þess að háttv. deild gæti staðið sig við að senda málið frá sér til háttv. efri deildar, og frumvarpið væri ekki deildinni hreint og beint til vanvirðu. Og að koma frumv. aftur í sæmilegt horf, það hefir nefndin leitast við með breyt.till. sínum. Og í það horf kemst það, ef háttv. deild samþykkir breyt.till. meiri hlutans 2, lið jafnt sem hina. Þar sem þessi sami hátt. þm. hefir nú borið fram breyt.till. um, að fella niður síðari málsgrein 9. greinar, án þess að setja nokkuð í staðinn, þá vill meiri hl. landbúnaðarnefndar í þess atað hleypa inn í frumvarpið nýjum lið, þgskj. 334, 2, og er hér um allverulegan ágreining að ræða. Ástæðan til þess að meiri hl. nefndarinnar heldur fast við breyt.till. sína á þgskj. 334, 2. lið, er sú, að hann álítur nauðsynlegt að gera mönnum sem léttast fyrir að girða um lönd sín. En ef þetta verður ekki samþ., þá er alt eins og áður og engin trygging fyrir því, að menn geti komið í framkvæmd girðingum, fremur en nú er, þar sem ýmislegir krógar og smáhlykkir ráða mörkum, nema því að eins að þeir sleppi svo og svo miklu af eigin landi endurgjaldslaust. Háttv. þingm. hélt því fram, að nóg trygging, að því er þetta snertir, lægi í 8. gr. frumv., þar sem gert er ráð fyrir því, að hægt sé að þvinga nágrannann til að taka. þátt í girðingarkostnaðinum. En þetta er alveg misskilningur. Þetta kemur ekkert krókunum við á landamerkjum yfirleitt, og 8. gr. á að eins við girðingar milli túna eða engja, en 9. gr. á við landamerki yfirleitt, hvort sem tún eða engjar eða jafnvel að eins bithagi liggur að þeim. Háttv. þm. hefir ruglað þessum greinum saman, sem eru þó talavert ólíkar í eðli sínu. Það getur verið, að tún eða engjar sé beggja megin girðingar, en það þarf auðvitað alla eigi að vera. Honum þótti það hart, að úttektarmenn skuli vera einráðir í þessum málum, og áleit ekki víst að þeir tækju ávalt gildar ástæður eiganda um þann og þann blett, sem um væri að ræða. Það getur verið, að slíkt geti komið fyrir, en eg sé enga ástæðu til þess að gera þeim slíkar getsakir, að þeir muni ekki beita sanngirni yfirleitt svo í þessum efnum sem öðrum. Auðvitað getur það átt sér stað, að manni sé á einhvern hátt óþægilegt að landspilda, sem hann á, falli, af því að girðingin þarf að vera bein inn, fyrir girðingum hjá öðrum. En sé svo, getur hann treyst úttektarmönnum til þess að taka sanngjarnt tillit til alikra óþæginda, svo að fullar bætur komi fyrir. En séu ástæður hans ekkert annað en þrái, fyrirsláttur eða hégómi verða þær vitanlega ekki teknar til greina. Um breyt.till. á þgskj. 320 hefi eg þegar lýst skoðun meiri hl. nefndarinnar. Hún lítur svo á, að það sé engin þörf á því, að breyta vegalögunum að þessu leyti. Það er satt, að það kostar dálita fyrirhöfn, að útvega, sér þetta leyfi til þess að girða fyrir veg og hafa hlið á, en mikil er hún ekki. Það þarf ekki annað en að skrifa nokkrar línur og óska þess, og ef það er gert með dálitlum fyrirvara, þá þarf ekkert að stranda á því. Það er auðvitað, að ef menn rjúka til að undirbúa slíkar girðingar, áður en þeir sækja um leyfið, og það fæst svo ekki, þá geta menn haft tjón eða óþægindi af því. En slíkt á ekki og þarf ekki að koma fyrir. Ef um slíkt leyfi er sótt, er eg sannfærður um það, að stjórnarvöld fara ekki að synja um það, ef engin skynsamleg ástæða er til þess. En hitt er jafnvist, að stjórnarvöldin gætu orðið neydd til þess að taka í taumana, og skal eg taka til dæmis ef fara ætti að þvergirða veginn á hverjum landamerkjum á akbrautinni hér austur. Eg tel nú að vísu ekki líklegt að mönnum detti slíkt í hug, en kæmi það fyrir, þá þarf að vera til svona lagaákvæði, svo að hægt sé að koma í veg fyrir slíkt. Því að þótt hægt sé að opna hliðin, sem þannig yrðu sett, af hestbaki, þá hjálpar það ekki þeim, sem eru með stórar lestir eða marga vagna, þeir þyrftu jafnan af baki að fara og halda hliðunum opnum meðan vagnlestin fer í gegn, og mundi slíkt baka mönnum afar-mikla fyrirhöfn og óþolandi tímatöf. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) gat þess, að mikið væri um hlið á veginum undir Eyjafjöllum. Eg kannast við það að svo sé, en umferðin er ekki neitt svipuð þar, og á veginum hér austur eða öðrum akbrautum, enda mundi eg hafa talið það rangt, að leyfa þau hlið, ef hún væri það. En það væri líka hins vegar rangt, að leyfa þau ekki, jafnlítil umferð og þarna er. Eg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál. Þetta er nefndinni alls ekkert kappsmál, en hún telur tillögu hv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) og hv. þm. Dal. (B. J.) með öllu óþarfa, og álítur að ákvæði vegalaganna megi vera eins og þau eru í þessu atriði. Það geti ekki á neinn hátt valdið tjóni eða skaða.



Eg gat átt von á mörgu í dag, eins og oftar, en tæpast þó á því, að eg yrði vændur um það, að segja ósatt frá atkvæðagreiðslu. Það er öllum vitanlegt, að atkvæðagreiðsla var fullljós við 2. umr., þar sem 14 hv. þm. greiddu atkv. með því, sem í fólst brottnámi þessa ákvæðis, sem eg legg til að slept verði. Þess vegna eru það hrein og bein ósannindi, að þetta hafi eigi verið borið upp undir atkv. Enda þykir mér hart af skrifara að segja þetta; hann ætti að sýna hæstv. forseta aðra kurteisi, en svo. Því að hvers vegna mundi hann hafa leitað leyfis deildarinnar til þess að þetta mætti koma til atkvæða, ef eigi hefði verið áður felt sama atriði, sem meiri hl. vill nú fá samþykt þvert ofan í ina fyrri atkv.greiðslu. - Þá var hitt, að 8. gr. hafi engin áhrif á þetta mál. Það er rétt, að hún tekur eigi nema til girðinga milli túna og engja, en menn geta nú viljað girða um fleira. Menn geta meira að segja fengið girðingasótt, eins og aðrar sóttir, en hitt er annað mál, að búvitið á eftir að sanna að slíkar girðingar borgi sig. Og þegar ekki er um tún og engi að ræða, játar meiri hl. nefndarinnar sjálfur, að of langt sé gengið í frumv. (sjá nál.). Eitt af því sem mest er óþolandi við þetta frumv., er það, ef á að fara að neyða menn til þess að láta af höndum t. d. slægjubletti, sem geta verið dýrmætari en talsverðir peningar, - af því að þeir þurfa endilega að lenda utan girðingar. Réttur til engja og beitar er þannig beinlínis tekinn af þeim. Það skilur hver sem er læs, að eignarréttur og yfirráð yfir þeim og þeim landsskika er umsvifalaust tekinn af mönnum, ef úttektarmönnum býður svo við að horfa og þóknast að bæta þeim það upp með einhverju öðru í staðinn. Eg vona að mönnum skiljist það, að þessi grundvallarregla er ekki annað en ræningjaháttur, er gengur í berhögg við gildandi lög og hugmyndir um eignarréttinn, og meðan hann er í lögum hafður, hjálpar þetta ekki. Annað mál væri, ef menn vildu afnema eignarrétt og erfðarétt, sem löggjöf síðustu tíma er nú raunar farin að hræra í. Nú er hinn maðurinn, sem fær stykki úr annars mann slandi inn fyrir girðingu sína. Afnotarétturinn á að haldast, nema til slægna og beitar, en ef annar maðurinn ristir alt sitt torf á blettinum, hvar verða þá slægjurnar handa hinum. Það sjá allir, að »eitt rekur sig á annara horn« hér. Þar sem mönnum kemur saman um að girða beint, þarf enga löggjöf um það, en svona lög er engin heimild til að gefa. Það er annað mál, þótt til sé eignarnám, þegar nauðsyn krefur til vega eða annara almenningsnota, en að hver angurgapinn, sem fær girðingasótt, hafi vald til að ræna aðra menn landi þeirra, það ætti ekki að koma til mála. Háttv. meiri hl. nefndarinnar hefir hér meira beitt kappi en forsjá, en eg vona að þeir 14 háttv. þm., sem móti þessu voru siðast, verði það enn, og eg hefi beðið um nafnakall um tillöguna um, að fella burt þennan óþverra úr 9. gr., til þess að það verði sýnt, að menn breyti ekki skoðunum sínum á eignarréttinum frá degi til dags.



Eg bjóst ekki við því, að háttv. þm. Dal. (B. J.) mundi að ástæðulausu fara að halda varnarræðu fyrir eignarréttinn, ekki meira en hann hefir atundum, að því er virðist, lagt upp úr honum. En annara tek eg það ekki til mín, sem hann sagði um það mál, því að tillaga meiri hl. nefndarinnar miðar alls ekki að því, að skerða eignarréttinn. Það er þvert á móti skýrt tekið fram í tillögu meiri hlutana, að ef sneiðist nokkuð meira af landi annara manns með beinni girðingu, þá skuli koma fullar bætur fyrir. En ef annað landið mætti ekki undir neinum kringumstæðum sneiðast meira en hitt, þá væri um leið í raun og veru útilokað að nokkur maður geti girt, þar sem mörk lægju í krókum og nágranninn reyndist óbilgjarn, hversu nauðsynleg sem girðingin þó kynni að vera. Þetta veit eg að inn háttv. þm. getur skilið, ef hann að eina vill skilja það. Og getur því ekki í raun og veru talið tillögu meiri hluta nefndarinnar óeðlilega eða óþarfa. Svo að mótmæli hana hljóta að stafa af einhverjum öðrum ástæðum.



Eg álít það athugavert, að leiða í lög 2. lið frumv. á þgskj. 284. Eg skil ekki í því, að það liggi það á að útvega mönnum lagaheimild til þess, að girða þannig að öðrum nauðugum, að það megi ekki bíða dálitið. Það er a. m. k. ekki upplýst, að neitt tjón væri að því. En einkum er eg óánægður með það, að úttektarmenn hafi þennan starfa á hendi. Þeir hafa venjulega öðrum störfum að gegna, og svo gætu þeir þá líka átt á sitt gagn að lita. Eg hygg að til þessa ætti að nefna aðra menn, og verð að halda því föstu, að úttektarmenn séu alls ekki trygging fyrir því, að menn nái rétti sínum.



Gagnvart því sem inn nýi framsögum. meiri hluta landbúnaðarnefndarinnar (E. P.) sagði, að hér væri ekki ráðist á eignarréttinn, þar sem menn ættu að fá endurbót fyrir skaða sinn, verð eg að halda fast við fyrri skoðun mína á því efni. Það er áreiðanlega ekkert annað en að ráðast á eignarrétt manna, að ráðast á umráð þeirra yfir eignum sínum. Þegar tekið er eignarnám, er eign tekin af mönnum að nauðugu, jafnvel þó að gjald komi fyrir. Háttv. framsögum. (E. P.) misskilur þetta fullkomlega. Það er margt fleira, sem hér getur komið til greina, þó að eg hirði ekki um að telja það alt upp. Eg er t. d. ekki viss um, að eg vilji hafa mín megin við girðingu, nes úr landi annars manns, þar sem opnar mógrafir eru, sem hætta getur stafað af bæði fyrir börn og búfénað, Þannig mætti halda áfram að telja upp, til þess að sýna, hversu ósanngjarnt þetta er. Háttv. 2. þm. G.-g. (gr. D.) er eg þakklátur fyrir hana athugasemd. Því að ef ósóminn nær fram að ganga, er það langt um betra að báðir aðilar velji hvor sinn mann til þess að meta skaðann, og oddamaðurinn einn sé skipaður af yfirvöldum.



Á þgskj. 320 er gert ráð fyrir því, að menn megi girða alveg ótakmarkað og leyfislaust yfir vegi. Þetta er breyting á vegalögunum, og - að því er eg álít - til ins verra. Það hefir verið borið fyrir, að enn sem komið er hafi eigi verið neitað um slíkt leyfi, en það er þó ekki rétt. Eg þekki fleiri dæmi til þess, að synjað hefir verið um slík leyfi, og því er það ekki á rökum bygt, sem sumir háttv. þm. hafa sagt, að þetta sé tóm skriffinska. Ástæðan til þess, að þan hefir fremur sjaldan komið fyrir að stjórnarráðið eða sýslunefndir hafa synjað um þessi leyfi, er sú, að sjaldan hefir verið sótt um þau nema einmitt þar, sem ástæður hafa mælt með því að þau yrðu veitt. Það hefir oft komið fyrir, að hlutaðeigendur hafa séð sér hag við að leggja girðingar yfir vegi, en þó ekki sótt um leyfi til þess, af því þeir hafa séð það, að girðingarnar með þeirri tilhögun yrðu almenningi til mikils óhagræðis og mundi því ekki fást leyfi til að tálma þannig umferð vegfarenda. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) skaut því fram, að það kæmi ekki til nokkurra mála, að menn sæktu eftir að girða yfir fjölfarna vegi. En hvaða trygging er fyrir því? Ekki in allra minsta. Menn eru nú einu sinni svo gerðir, að þeir sleppa ekki sínum eigin hagsmunum, þó að hagsmunir almenninga séu í veði. Eg efa því alls ekki að margir mundu nota sér þetta, og gæti það viða komið sér afar-illa. Það hefir verið nefnt, að á flutningabrautunum fyrir auatan fjall væri hliðafjöldinn svo mikill að það væri til mikilla tálmunar. Og víða er því svo háttað í öðrum héruðum, þar sem margir hreppar eiga að sækja til sama kaupstaðar og stutt er á milli landamerkja, að hliðin yrðu svo þétt að það yrði frágangasök, ef engar skorður væru reistar við þessu. Fjarlægðin milli hliðanna yrði ekki mæld í mílum, heldur í faðmatali. Háttv. þm. A.Sk. (Þ. J.) gat þess enn fremur, að sýslunefndum mætti treysta til að gæta hagsmuna manna í þessu efni. Hér er ekki ætlast til að þeirra leyfi þurfi. En eg er á því að sýslunefndum væri treystandi til að meta hagsmuni einstakra manna manna annaravegar og almennings nauðsyn hins vegar. Það er engin hætta á því, að sýslunefndir mundu beita rétti sínum í bága við hagsmuni manna. Það væri ef til vill þægilegra að vera engum tak mörkum háður í þessu efni. En það er alment, að lög séu sett til þess að vernda alþjóðarnauðsyn gagnvart einstaklings hagsmunum, og svo verður það að Vera í mörgum greinum.



Herra forseti! Þetta mál var tekið út af dagskrá síðast til þess að koma að lagfæringu, sem nú er fram komin á þgskj. 329. Fyrri breyt.till. er eftir bendingu hv. þm. Borgf. (Kr. J.), en in síðari var gerð í samráði við hæstv. ráðherra. Breyt till. á þgskj. 303 mun verða tekin aftur, svo að hún kemur víst ekki til atkvæða. Eg finn því ekki ástæðu til að tala meira. um frv.ið að þessu sinni.



Eg finn ekki ástæðu til að eyða mörgum orðum í framsögu þessa máls, fyrst og fremst fyrir þá sök, að þær breytingar á frumvarpinu, sem meiri hluti nefndarinnar hefir komið sér saman um, eru ekki efnisbreytingar. Fyrri breytingartillagan er sú, að orðið »sér« falli framan af orðinu »sérfáni« í fyrirsögninni. Þegar þetta er borið saman við meginmál frumvarpsins, er augIjóst, að þetta er ekki annað en orðabreyting. Það þykir óþarfi að segja það oftar en einu sinni í frumvarpinu að hér sé að eina stofnað til landsfána, enda liggur jafnvel í orðunum: »Hér á landi« einum út af fyrir sig, nægileg skilgreining á því, að átt er að eins við lands eða heima-fána. Að kalla fánann landsfána í stað sérfána hefir orðið að samkomulagi með meiri hlutanum. Hann býst við, að það orð verði aðgengilegra fyrir þá sem frumvarpinu eru hlyntir, en eru fyrir utan nefndina. Hin breytingartillagan, að ákveða verð fánans, getur ekki talist efnisbreyting, því að fyrir okkur vakti, að hvenær sem fáninn fengist, yrði það þessi gerð, sem kæmi til greina, og önnur ekki. Eg finn ekki ástæðu til að tala um tillögur minni hlutans að svo stöddu, sérstaklega fyrir það, að mönnum eru þær kunnar frá 1. umræðu. Frá okkar sjónarmiði er óþarft að lögleiða íslenzkan siglingarfána, enda óframkvæmanlegt og jafnvel ekki æskilegt, meðan við erum ekki færir um að verja fánann. Eg vona að háttv. deild taki frumvarpinu vel, eins og það er nú orðið, og samþykki það til 3. umr:

Framsögum. minni hl. [Skúli Thoroddsen]: Eg get tekið undir með háttv. framsögumanni meiri hl. ( L. H. B.), að því leyti, að eg hefi ekki ástæðu til að vera langorður um þetta mál. Eg hefi samið allýtarlegt nefndarálit, og vona eg að háttv. þingdeildarmenn hafi þegar kynt sér það. Eg skal þó benda á, að mér finst kenna mótsagnar í nefndaráliti meiri hl., þar sem talað er um, að löggilda fána, er blakta megi í friði »innan íslenzks valdsvæðis«, en tekið þó jafnframt fram, að ekki sé til þess ætlast, að fáninn sé siglinga- eða verzlunar-fáni. Íslenzkt valdsvið. nær þó ekki eingöngu yfir landið sjálft, heldur og yfir landhelgissvæðið, svo að ef ekki ætti að vera mótsögn í álitsskjali meiri hluta nefndarinnar, ætti þó að vera heimilt að nota fánann í landhelgi Íslands. Það má meira að segja líta svo á, sem íslenzkt valdsvið nái að mun lengra en yfir landhelgissvæðið, - þ. e. líta svo á, sem hvar sem íslenzkt skip sé, þar sé og Ísland; en út í það skal hér eigi frekara farið. Það sem mig skilur á við meiri hl. nefndarinnar, það er - eins og nefndarálit mitt sýnir - það, að úr því að farið var að hreyfa málinu á þessu þingi, sem eg að vísu tel rétt vera, þá vil eg að sporið sé stígið fult, og lögleiddur siglinga og verzlunarfáni. Þykist eg hafa skýrt það nægilega í nefndaráliti mínu, að eg tel oss Íslendinga hafa fullan rétt til þessa, hvort sem litið er á siðferðislegan eða lagalegan rétt vorn, sem hvor um sig er óyggjandi. Í stjórnarskránni frá 5. Jan. 1874 er ákveðið, að í »sérstaklegu málunum« skuli landið hafa »löggjöf sína og stjórn út af fyrir sig«, en í stöðulögunum frá 2. Jan. 1871 eru í 3. gr. »siglingarnar« taldar meðal »sérstaklegu málanna«, og getur mér því ómögulega skilist, að danska þjóðin geti eða vilji vera þekt að því, að gefa út lög, sem hún síðan fótum treður eða vill ekki standa við. Annars er mér næst skapi að ímynda mér, að mótspyrna Dana í þessu máli stafi eigi að; litlu leyti af því, að þeir sem hafa átt að gera þeim málið ljóst, hafi eigi útskýrt það eina rækilega og þurft hefði, og trúi eg því eigi öðru, en að við hljótum að geta fengið siglinga fána löggiltan, ef eigi brestur oss úthaldið eða þrautseigjuna. Að því er á hinn bóginn kemur til þess, að fara að löggilda hér staðarfána, fæ eg eigi séð, að þess sé nein þörf, þar sem engin lög banna að vér drögum á stöng á húsum vorum hvaða fána sem oss þóknast. En fáninn á hinn bóginn óvirtur - og tilfinningarnar særðar -, sbr. nefndarálit mitt, er ákveðið er jafnframt, að hann megi ekki notast sem siglingafáni, - megi ekki sjást, er út fyrir landsteinana kemur. Yfirleitt vildi eg heldur, að málið gengi ekki fram á þessu þingi, en að frumv. meiri hlutans yrði samþykt, eins og það er í garðinn búið, og skal það þó engu að síður játað, að hjá meiri hluta nefndarinnar hefir komið fram góður vilji, miðað við afatöðu hans til málsins, er það kom fram á þingi 1911. Ávinningur er það þannig t.d., að horfinn er nú að öllu ágreiningurinn um gerð fánana, þar sem bæði meiri og minni hlutinn hafa nú orðið ásáttir um bláu og hvítu litina. Atburðirnir, sem hér urðu 12. Júní þ. á., hafa gert það að verkum, að málinu hefir unnist fylgi, en eg held, að það spilti þó ekki, að það fengi þó heldur að hvíla sig, en verða afgreitt á þessu þingi í því formi, sem meiri hluti nefndarinnar vill vera láta. Skal eg svo eigi fjölyrða meira um mál þetta að sinni, en skírskota til röksemdanna í nefndaráliti mínu.

Ráðherrann (H. H.). Eg er samþykkur meiri hluta nefndarinnar um það, að tillögur minni hlutans geti alls ekki á neinn hátt komið til greina og að eigi sé til neins að lengja umræðurnar um þær. En þrátt fyrir það er eg alls eigi ánægður með frumv., sem meiri hlutinn hefir lagt fyrir þingið. Það sem aðallega er talið tilefni til þessa frumvarps, er, að foringinn á Fálkanum tók bláhvítt smáflagg af bát hér á höfninni. Nú liggur fyrir yfirlýsing frá forsætisráðherranum danska, að foringinn hafi ekki unnið þetta verk eftir skipun frá yfirboðurum hans. En sá orðrómur hafði verið breiddur út hér um bæinn, að hann hefði unnið eftir æðri skipunum, hvernig sem á þeim orðrómi stendur. Mun það hafa vakið óhug hjá mönnum; en hér er að eins um skilning sjóliðsforingjans sjálfs á gömlu lagaákvæði eða gömlu almennu »inatruxi« (fyrir sjóliðið) að tala. Finst mér þetta einstæða atvik vera of lítilfjörlegt tilefni til þess að löggjafar þjóðarinnar taki slíkan fjörkipp, sízt eins mikinn og háttv. framsögum. minni hl. (Sk. Th.) ætlast til. Annað, sem eg hefi á móti frumv., er hvað undirbúningur þess er lélegur. Við vitum allir, að í hvaða landi sem er, þar sem konungur situr að völdum, verður að taka tillit til hans þegar rætt er um jafnviðkvæmt mál og að lögilda nýtt flagg. Konungur vor er engin undantekning í þessu efni. Það hefði verið sjálfsagt að eiga fyrst tal við hann um þetta mál, að minsta kosti láta hann vita af því, að lögin væru í brugggerð, og þó ekki væri nema fyrir kurteisis sakir eiga tal við hann um málið, einnig um gerð flaggsins. En til þess hefir ekki verið neitt tóm né tækifæri. Eins og alt er í garðinn búið, álít eg óheppilegt fyrir málið sjálft, að þvinga frumv. í gegn nú á þessu þingi. Þetta atriði held eg að menn hafi ekki athugað nægilega. Vona eg svo góðs af háttv. deild, að hún komist að þeirri niðurstöðu, að betra sé að málið sé óafgert nú, heldur en að halda því nú til streitu. Frumvarpið hefir sumpart batnað í höndum nefndarinnar, Sumpart versnað. Það hefir batnað að því leyti, að nefndhefir fallið frá þeirri ókurteisi, að ætla konunginum að samþykkja lög um flagg án þess að hann einu sinni fái að vita, hver gerð þess eigi að vera. Nú er tiltekin gerðin. Þetta er til bóta, en þó er nokkuð við það athugavert. Nefndarálitinu ber sem sé ekki saman við frumv. um gerðina. Í frumv. stendur, flaggið skuli vera blátt með hvítum krossi, og getur enginn á frumv. séð annað en meiningin sé að halda þeirri gerð, sem nú tíðkast á inum svonefnda »stúdentafána«, en í nefndarálitinu stendur, að blái liturinn eigi að vera dekkri en hann nú er hafður í »bláhvíta fánanum«. Ef þetta á svo að verða, þá er alveg nauðsynlegt að það sé tekið fram í lögunum, að liturinn eigi að að vera dökkblár, sem mundi bæta úr þeirri mótbáru, að fáninn sé eins og gríski aðmíralsfáninn. En að öðru leyti hefir frumv. versnað í nefndinni. Sérstaklega er sú breyting, að setja »landsfána« í stað »staðarfána«, til hins verra. »Landsfáni« er orð, sem þarf skýringar við, af því að það hefir aldrei verið notað áður, og leggja má í það margs konar merkingu. Það er því nauðsynlegra að afmarka í lögunum, hvernig megi nota þann fána, sem tvíveðrungur er í nefndarálitinu um það atriði. Þar er af annari hálfu gefið í skyn, að þetta sé engin efnisbreyting, en hins vegar stendur, að nauðsynlegt sé að löggilda flaggið, til þess það megi blakta í friði »innan íslenzks valdsvæðis«. En eins og háttv. framsögum. minni hl. (Sk. Th.) tók fram, rekur þetta sig á gildandi lög. Ef »landsfáni« á að skiljast sem »sérfáni« og ekki siglingafáni, hvernig á hann þá án lagabreytingar að geta »blaktað í friði« á þeim hluta íslenzka löggjafarsvæðis, sem nefnist landhelgi? Eða er það ef til vill meining höfundarins að nefndarálitinu, að landhelgissvæðið við Ísland heyri ekki undir »íslenzkt valdsvið«? Hann veit þó sjálfsagt, að eftir gildandi lögum má nú ekki nota annan fána við siglingar á landhelgissvæðinu, heldur en inn almenna ríkisfána, rauðan með hvítum krossi. Á þá »landsfáninn« að notast þar líka, eða hvað? Mér finst yfirleitt, að frumv. eins og það liggur fyrir, sé altof óskýrt. Það vantar allar ránari reglur í það. Það er til dæmis ekkert sagt um það, hvort ætlast er til þess að fáninn verði notaður á opinberum byggingum, þar sem hingað til hefir verið á,litið sjálfsagt að nota ríkisfánann, og er þetta þó alls ekki ómerkilegt atriði.



Af því að háttv. framsögum. minni hl. nefndarinnar (Sk. Th.) vitnaði nokkuð til nefndarálits sins, neyðist eg til að víkja nokkrum orðum að ástæðum hans, bæði á móti frumvarpi meiri hlutans og fyrir tillögum sínum. Geri eg það þeim mun fremur, sem hæstv. ráðherra hefir hallast á sveif minni hlutans, vill sem hann koma frumvarpi voru fyrir kattarnef. Minni hlutinn segir, að ekki þurfi íhlutun löggjafarvaldains til að lögleiða íslenzkan sérfána. Viðvíkjandi því skal eg að eins benda á það, hvernig Danir líta á þetta atriði. Það hefir ekki einungis lýst sér í atferli Fálkaforingjans hér á höfninni þann 12. Júní. Hann gerði bláhvíta fánann upptækan af því, að hann taldi rauða og hvita flaggið eina löglega flaggið hér. Sömu skoðun hefir forstjórinn í dönsku flotastjórninni látið uppi, og öll dönsk blöð hafa tekið í sama strenginn. Og loks lét ráðherra Íslands, þótt undrum sæti, sömu skoðun í ljós við 1. umr. málsins, en vonandi er hann nú eða ætti að vera fallinn frá þeirri villu síns vegar. Það er því enginn óþarfi að gera þetta frumvarp að lögum, þar eð Danir segja, að vér höfum ekki rétt til þess að flagga með öðru flaggi en þeirra flaggi, enda býst eg við því, að vér sjáum tæpast aðra liti en bláa og hvita blakta hér á stöngum, verði lögin samþykt. Og eg get bætt því við sem spá frá mínu eigin brjósti, að þó svo kynni að fara, að lögin strönduðu hinum megin við pollinn; þá mundi samt íslenzku litunum fjölga hér. Svo mikið mundu margir meta ályktun Alþingis. Þá fengjum vér og að hafa bláa og hvíta fánann í friði inni á höfnum vorum. Þá fengjum vér og jafnframt uppreist fyrir ofbeldisverkið hér á höfninni 12. Júní, en slík uppreist er oss óhjákvæmileg nauðsyn eftir undirtektir íslenzku og dönsku stjórnarinnar. Þá segir háttv. framsögum. minni hl. (Sk. Th.) í nefndaráliti sínu, að frumv. um landsfána sé afturhvarf frá kröfum Alþingis 1911, en það er ekki rétt þegar af þeirri ástæðu, að málið komst aldrei nema í gegnum neðri deild, og þó með litlum atkvæðamun. Það mundi miklu framur leiða til afturhvarfs, ef Alþingi samþykti siglingafána háttv. framsögumanns, líks afturhvarfs og samþykt sambandslagafrumv. meiri hl. á Alþingi 1909 leiddi til 1912, og þá væri háttv. sjálfsteeðísflokkur kominn alla leið frá Leipzig til Waterloo. Háttv. framsögum. segir, að það væri óvirðing fyrir Íslendinga að löggilda landefána. Út af því Vil eg minna hann á, að Prússland, eitt af voldugustu ríkjum álfunnar, hefir ekki nema landsfána. Svo er og um Skotland og Írland og sömuleiðis Sviss. Þeir Svissar, sem hafa skip í förum, verða að láta þau sigla undir lánuðum fána og er þó Sviss fullkomlega sjálfrátt ríki. Það er svo langt frá því að vér gerðum oss vanvirðu með samþykt fánafrumvarpsins, að vér getum með því einu móti rekið af oss óvirðingarverkið 12. Júní. Þá segir háttv. framsögum. minni hl. (Sk. Th.), að fáni sé nauðsynlegur hluti skips, jafn-nauðsynlegur og t. d. stýri eða segl, en það er ákaflega óheppileg samlíking. Án fána geta skip komist áfram, en seglskip geta ekki komist áfram án segla, róðrarbátar ekki án ára, og ekkert Skip getur verið án stýris, enda óviðurkent siglingaflagg sama og ekkert flagg. Enn segir háttv. framsögum. minni hlutans, að siglingar séu sérmál okkar og því sé fáninn það líka, en það er röng kenning og að minsta kosti er henni ekki játað af Dönum, enda útheimtir siglingaflagg vald og getu til Varnar. Allir vita, að lög hvers lands, hversu voldugt sem það er, takmarkast af þjóðaréttinum, en eftir þjóðaréttinum er það óhjákvæmilegt skilyrði fyrir sigiingaflaggi, að viðurkent sjálfrátt ríki eigi í hlut. Auk þessverðum vér að gæta þess, að þar sem eins náið samband er milli landa og er milli Íslands og Danmerkur, þar verður löggjöf hvors landsins um sig að taka nokkurt tillit til löggjafar hins, bæði af lagalegum og graktískum ástæðum. Siglingafáninn er eitt af sammálum landanna sbr. 8. lið 3. gr. millilandafrumvarpsins 1908, en sérfáni eða landsfáni er sérmál. Vér getum ekki lögleitt hvern þremilinn sem er. Þarf eg eigi annað en benda til kolafrumvarpsins sæla. Margar þjóðir risu upp gegn því, af því að þeim þótti gengið of nærri rétti sínum. Þá segir háttv. framsögum. minni hl. að fáninn sé þjóðernistákn. Það er ekki rétt. Í Austurríki eru t. d. mörg þjóðerni, en flaggið ekki nema eitt. Hið sama á sér stað í Sviss. Það mætti öllu fremur kalla siglingafána einskonar vegabréf. Þjóðernið getur verið margt, þótt flaggið sé ekki nema eitt út á við. Þá segir háttv. framsögum. minni hl. (Sk. Th.), - en líklega í gamni - að það sé óhæfa að ætla, að Danir muni ekki samþykkja siglingafána. Góðvild þeirra oss til handa í þessu máli er orðin of ber af atburðinum hér á höfninni 12. Júní, af undirtektum flotadeildarstjórans og blaðanna allra saman, til þess að skoða nýnefnd ummæli öðruvísi en sem nokkurskonar krydd, jafnvel þó mér þyki letrið á þeim í nefndarálitinu nokkuð feitt til þess. Loks segir háttv. framsögum. minni hlutans, að það sé að láta konungsvaldið sýnast stærra og glæsilegra í augum annara þjóða, að þar séu notaðir tvenna konar ólíkir fánar. En vegna þess að flöggin eru svo gagnólík og ekkert sambandamerki í þeim, þá bendir ekkert á, að þau lúti sama konungi, og getur því sigiingafáni háttv. framsögum. þegar af þeirri ástæðu tæplega verið neinn glaðningur fyrir H. h. konunginn, enda erum vér ekki að búa til fána fyrir konunginn, heldur fyrir Íslendinga. Vík eg svo að ræðu hæstv. ráðherra (H. H.). Hann var samþykkur meiri hlutanum um það, að breyt.till. minni hlutans væru algerlega óaðgengilegar, en þar skiljast líka leiðir okkar, því að hann er sammála minni hlutanum um, að frumvarp vort sé óaðgengilegt og bar aðalega fyrir sig 2 ástæður. Hann byrjaði ræðu sína með því að gera lítið úr fánatökunni, eins og hann kallaði tilefni fánafrumvarpsins, nefndi hana »lítilfjörlegt atvik« og kvaðst hafa fengið fullkomna uppreist fyrir hana, þar sem danski forsætisráðherrann hefði lýst yfir því, að Rothe hefði ekki gert þetta eftir sérstakri beinni skipun, en því fer svo fjarri að danska Stjórnin eða Danir yfirleitt hafi veitt oss uppreist, að þeir hafa þvert á móti aukið á oss sýnda óvirðingu með því allir, háir sem lágir, að staðfesta það, að Fálkaforinginn hafi átt á réttu að standa, enda var ekki við öðru að búast, jafnsleitulega og ráðherra, málsvari vor, tók þar í strenginn af vorri hendi. Oss er því jafnvel fremur uppreisnar þörf nú en áður. Hin ástæða hæstv. ráðherra gegn frumvarpinu, sú sem sé, að frumvarpið væri komið fram að fornspurðum hans hátign konunginum, var heldur ekki veigamikil. Þetta frumvarp hefir fengið sama undirbúning sem önnur þingmannafrumvörp fá; þau eru aldrei borin undir konung fyr en þau eru samþykt af Alþingi. Hæstv. ráðherra hefði getað borið málið undir konung, altént í símanum. Það gat nefndin aftur á móti ekki. Annars er eg ekki í neinum efa um það, að konungur þekkir frumvarpið vel og eg vænti þess fastlega, að hann vilji unna oss landsfána, enda telur próf. Knud Berlín í danska blaðinu »Köbenhavn« lítil tormerki á því, að vér getum fengið heimsfána, þó að hann láti auðvitað jafnframt von í ljós um, að ráðherra vorum (!) takist að eyða fánamálinu hér á þingi. Eg er þakklátur próf. Berlín, sem annara sýnir mér þann sóma að jafna mér til háttv. þm. Dal. (B. J.), fyrir undirtektir hans undir fumvarpið, því að úr því að hann álítur heimafána tiltækilegan, ætti ekki að þurfa að óttast »stímabrak og stjórnarskifti« út af því, svo sem hæstv. ráðherra hræddist að af því mundi leiða. Hæstv. ráðherra þóttist ekki skilja, hvað lægi í orðinu »landsfáni«, langaði til að vita, hvort nota mætti fánann í landhelgi og á opinberum byggingum. Landsfáni er fyrir mér sama og heimafáni, er nota mætti, svo sem eg tók fram Við flutning frumvarpsins við 1. umr., eigi að eins á þurru landi, heldur og í höfnum og jafnvel í landhelgi. Eða hvað skyldi vera því til fyrirstöðu, að íslenzk stjórn mætti draga íslenzkan fána við hún á íslenzkri stjórnarbyggingu ? Annað mál er það, hvort allir ráðherrar mundu áræða það. Ekki skil eg heldur aðkast ráðherra útaf mótsögn milli frumvarps og nefndarálits um gerð fánans. Er ekki dökkblár litur blár litur? Auk þess ekki um annað en ósk að reeða í nefndarálitinu. Annars er það eftirtektavert, að ráðherra skuli taka höndum saman við nokkra af sínum elztu andstæðingum til þess að reyna að eyða jafn-sjálfsögðu máli, og eg get ekki bundist að geta þess, að eg met ástæður háttv. framsm. minni hl. og þeirra þremenninga ólíkt meira en ástæður ráðherra. Þeim er of heitt á höfðinu til þess að vilja minna en sigiingafána, en ráðherra og stjórnarflokkurinn eru svo lítilþægir, að þeim rís hugur bið að fara fram á það, sem jafnvel »Stór-Danir« telja vel takandi í mál. Síðasttaldir menn verja danska flaggið með íslenzku valdi, en hafa ekkert á móti því, að danskt vald óvirði íslenzku litina. Eg heimta hinsvegar, að Danir sýni litum vorum sömu skil og þeir óska sínum litum, og tel að gefnu tilefni nauðsynlegt, að útveguð sé trygging að lögum fyrir því að svo megi vera. Þetta eru kostirnir, sem háttv. deild á að velja um. Eg bið hv. forseta að gefa mönnum kost á vali um þá með nafnakalli um 1. gr.



Réttur Íslendinga til þess að hafa siglingafána er nú orðinn svo kunnur að eg þekki engan, sem þorir að halda því fram, að við eigum hann ekki. Rétturinn til þess að vera sjálfstætt ríki og rétturinn til þess að hafa siglingafána fara saman. Hér er nú borið fram frumvarp um fána en ekki siglingafána; og hvers vegna er ekki farið fram á siglingafána? Af því að menn eru svo hræddir um að konungur neiti því. Þetta getur verið, en það er óreynt, og ekki hefir verið svo mikið sem talað um þetta við konung. Mér skildist svo á hæstv, ráðherra, að hann mundi hafa talað um þetta við konunginn, ef það hefði komið fyrri fram. Hann hefði þó mátt muna, að á þinginu 1909 var samþykt hér í deildinni frumvarp um siglingafána samhljóða okkar frumvarpi nú og tillögum minni hlutans, og því gat hann búist við að það gæti komið fyrir að slíkt frumvarp yrði samþykt og því átt að tala um þetta við konung, svo að við hefðum getað heyrt svör hans hér fyrirfram. Annars finst mér að menn leggi of mikið upp ár fyrirfram gefnum svörum. Eg fyrir mitt leyti legg ekki mikið upp úr þeim. Menn geta og gera oft að skifta skoðun þegar á herðir; og það er töluvert annað að hafa á móti máli fyrirfram og að spyrna á móti því þegar það er komið fram, ekki sízt þegar það er nauðsyn, sem hefir valdið framgöngu þess. Hér í þessu máli liggur fyrir nauðsyn og konungur getur ekki spornað við því til lengdar að það komist fram. En hvernig á nú að fá þessu framgengt? Hvernig eiga Íslendingar að koma því til leiðar að þetta fáist? Er þetta frumvarp meiri hlutans nokkurt spor í áttina ? Eða er það spor í öfuga átt? Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) sagði, að þetta frumvarp væri komið fram vegna fánatökunnar hér 12 Júní og að nauðsynlegt væri að Íslendingar fengu uppreisn fyrir það ofbeldisverk. Þetta er laukrétt, að nauðsyn sé á fánalögum til þess að fyrirbyggja að slík ofbeldisverk verði framin framvegis, og eins hitt, að Íslendingar heimta uppreisn fyrir það að útlendingar gerðu sig að húsbændum hér og svívirtu okkar eigið flagg. En hvorugt af þessu er gert með frumv. meiri hlutans. Enginn maður heldur því fram, að lögleg hafi verið fánatakan, svo að ekki þarf neitt að fyrirbyggja. Og hvað uppreisninni viðvíkur, þá er hún engin þótt við fáum þennan bleðil, sem meiri hlutinn fer fram á. Nei, hér er að eins verið að fara fram á, að við sýnum á okkur skattlandssvuntuna. Þetta meirihluta-frumv. er að engu nýtt og til einskis gagns, nema til þess að búa til skíðabraut fyrir háttv. l. þm. Rvk. ( L. H. B.) til þess að renna sér á rassinum á út úr þessu máli, og ofan af þeirri hæð, sem hann komst á 12. Júní. Enginn getur litið öðruvís á, en að það sé góðvild af vissu tagi, sem stjórnar því að þetta frumv. meiri hlutans er þannig úr garði gert. Hér er auðsjáanlega verið að búa til veiðigröf til þess að láta fánamálið falla í. Ef þessi deild samþykkir þetta frumv. meiri hlutans. þá tekur hún aftur samþykt sína frá 1909, og þá er auðsætt, að hér er stigið spor í öfuga en ekki rétta átt. Skrítið fanst mér að heyra háttv. 1. Rvk. ( L. H. B.) vitna í Knud Berlin til stuðnings sínu máli. Verði honum að góðu. En Berlín segir annars, að ekkert geri til þótt þetta komist í gegn, því að það sé engin bót að því, og það er satt; því að þetta frumv. er bara til ilis eins, því að það gerir gleðina út af tilvonandi siglingafána að engu. Það gerir líka meira, það gerir vonina um hann að engu. Það markar afeyrt á alla von um hann. Eg býst nú við, að þessi frumvarpsómynd komist í gegnum þessa deild og verði svo svæft í efri deild, og hvar er þá árangurinn af 12. Júní? Hann er enginn annar en sá, að Nd. hefir gert að engu samþykt sína 1909. Eg vona nú, að ef Knútur Berlin fréttir um þessi orð mín hér í dag, þá geri hann ekki háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) oftar þá, óvirðingu að jafna honum til mín.  (Lárus H. Bjarnason.: Eg tók það sem virðingu)  . Það er tíminn, góur, sagði einn kennari í minni tíð í skóla. Og svo er um þetta. að það er tíminn, sem segir til, hvernig orðin eiga að skiljast. Hann (Knútur Berlín) telur mér heiðurinn af því, hvernig fánatökunni var tekið hér í Reykjavík. Eg vona að hann hafi einhvern tíma tækifæri til þess að blanda mér með meiri sanni inn í það mál. Mín krafa er sú, að íslenzk skip sigli undir íslenzkum fána, og við þá kröfu mun eg standa meðan eg stend uppi og aldrei af láta.



Hæstv. ráðherra gat þess, að honum þætti það óviðfeldið, að mál þetta hefði ekki verið borið undir konung, áður en Alþingi tók það til meðferðar, - taldi það kurteisisskyldu við hann, að svo hefði verið, að heyrt hefði verið álit hans um gerð fánans o. fl. - En til þessa er því einu að svara, að slíkt hefir aldrei venja verið, að því er frumv. einatakra þingmanna snertir, enda hefði það þá helzt verið ráðherrans, sem auðvitað mátti geta getið sér þess til, að slíkt frumv. kynni fram að koma. Út af ræðu háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.), þar sem hann gat þess, að meiri hluti Íslendinga í millilandanefndinni frá 1908 hefði litið svo á, sem fáninn væri sameiginlegt mál, en eigi íslenzkt sérmál, þá sannar það eigi annað, en það - sem og sýndi sig í eigi all-fáum öðrum greinum -, að þeir höfðu þá eigi kynt sér stöðulögin frá 2. Jan. 1871, sem skyldi, eða hirtu þá eigi, að fylgja fram rétti vorum, sem átt hefði að vera. Annars er það mjög leitt, að maður skuli reka sig á það, hvað eftir annað, að enda íslenzkir þingmenn skuli eigi - að því er séð verður - hafa kynt sér stöðulögin, þ. e. skuli eigi hafa gert sér það ljóst, hvað Danir hafa sjálfir gengist undir, og viðurkent rétt vorn að vera. Leitt, að vér Íslendingar skulum eigi sjálfir geta fylgst að málum, og haldið því fram, að Danir fullnægi þeim skuldbindingum, sem ótvírætt felast í stöðulögunum. Vera má að vísu, að Danir hafi sjálfir, er stöðulögin voru gefin, eigi gert sér það fulljóst, hvað í þeim var falið, hafi og hugsað sér, að halda þá öllu í sama horfinu sem verið hafði, eins og sýndi sig á efndunum, að því er ráðherra snerti, þar sem svo var hagað, að einn dönsku ráðherranna, þ. e. dómsmálaráðherra Dana, var að eins skírður jafnframt ráðherra Íslands, og látinn þá og hafa málefni Íslands á hendi, enda alt síðan gert, sem unt var, til að halda öllu í sama horfinu, sem verið hafði, - láta »jafnréttið« í atvinnumálum haldast, og samræmi í danskri og íslenzkri löggjöf, að svo miklu leyti sem íslenzkir staðhættir gerðu ekki annað alóhjákvæmilegt. En Dönum er ekki fremur heimilt að gefa út skjöl, eða skuldbingar, og rjúfa þær, en hverjum öðrum. - En það vitum vér allir, að ef einhver af oss hefir gert einhvern samning eða skuldbundið sig til þess að gera eitthvað, eða láta eitthvað ógert, þá verður hann að standa við orð sín. - Þess vegna verður ekki minna krafist af Dönum, en að þeir standi og við það, sem í »stöðulögunum« er heitið. Jafnvel hr. Knud Berlin viðurkennir þá og, að vér Íslendingar getum löggilt »heimaflagg«, eins og háttv. framsögum. (L. H. B.) tók fram, þ. e. játar það og þar með, að fáninn sé eigi eingöngu sameiginlegt málefni. - En nú vita það allir, að landhelgin er ekki síður Ísland, en landið, er vér stöndum á, og getur hr. Knud Berlin því eigi véfengt, að í landhelgi Íslands Sé oss þá og heimilt, að nota fánann, sem »siglinga og verzlunarfána«. Að öðru leyti verð eg og að leggja áherzlu á það, að hefðu Danir ætlast til þess, að fáninn væri sameiginlegi mál, þ. e. væri eigi, sem íslenzkt sérmál, falinn í orðinu »siglingar« o.fl., sbr. enn nefndarálit mitt, þá hefðu þeir orðið að taka það fram berum orðum í »stöðulögunum«. Eins og bent er á í nefndaráliti mínu, verð eg því að líta svo á., sem ótvírætt sé, að væri því atriði, hvort Danir hefðu ekki með ákvæðum »stöðulaganna« frá 2. Jan. 1871 afsalað sér öllu tilkalli til þess, að hafa nokkur afskifti af því, hvaða fána vér Íslendingar höfum, þá hlytum vér að vinna það mál, ef réttlátur dómari ætti um það að fjalla. Það var ekki rétt hermt hjá háttv. framsögum. meiri hl. (L. H. B.), að eg hefði sagt það, að fánafrumvarpið hefði verið samþykt at Alþingi 1911. Eg sagði að eins, að neðri deild hefði árið 1911 Samþykt frumv. um siglinga- og verzlunarfána, sbr. álitaskjal mitt, svo að deildin stigi því spor aftur á bak, færi hún nú að láta sér lynda »staðarfánann«. Háttv. framsögum. meiri hlutaus drap eitthvað á þjóðaréttinn, - þ. e. taldi hann mundu heimta þjóðarsjálfstæðið, sem skilyrði »verzlunar- og siglingafánans«. En hvað sem því kann að líða, skal eg benda háttv. þingmanni á það, að vér höfum allir skrifuð þau lög í brjóstum vorum, að hver þjóð eigi réttinn til þjóðarsjálfstæðis, þ. e. réttinn til þess, að ráða ein öllum sínum málum, enda geri hún þá eigi öðrum þjóðernum rangt, né vanræki skyldur sínar gegn þeim. Enn fremur og þau lögin, að ekki eigi neinn einstaklingur né þjóðerni að láta það nokkurt augnablikið viðgangast, að öðrum, þ. e. einstaklingi eða þjóðerni sé gert rangt, þ. e. varnað þess réttar, sem hver og einn - sem og hvert þjóðerni - veit sér bera, og öllum er skylt að óska, að hver einstaklingurinn sem og hvert þjóðernið æ njóti. Hitt er annað mál, að vér vitum það allir, hversu þjóðernin - sem og einstaklingar þeirra - hafa nær einatt brugðist þeim skyldum sínum til þessa. En hvað fánann snertir, höfum vér viðurkenningu Dana sjálfra, sem þeim þeim sízt er ætlandi að ganga frá, séu þeir mintir einarðlega á hana, og illa færi þeim óorðheldnin, og það eigi sízt við sér máttarminna og fámennara þjóðerni. En hvað »Social-Demokraten«, »Riget« o. fl. blöð Dana af fáfræði sinni eru að flytja lesendum sínum um þessi efni, það er ekkert að marka. Það sýnir ekkert annað en það, að þau líta á málið frá Sjónarmiði »yfirþjóðarinnar« er sig svo telur, og hafa enn eigi látið sér skiljast, að sanna mikilmenskan er einmitt í því einu fólgin, að sýna þeim veglyndi og hjálpfýsi, sem minni máttar eru, en eigi löngun til neins konar yfirdrotnunar. Sannarlega situr það og illa á smáþjóð, eins og Dönum, sem daglega kvarta undan meðferð Þjóðverja á löndum sínum í Norður-Slésvík, að vilja beita oss mikilmensku, eða sýna sig stórmenni, er vér krefjumst réttar vors, sanna réttarins, sem þeir sjálfir finna þó sárt til að löndum þeirra í Norður-Slésvík er varnað. - Vanalega verður sá þó næmari - eða ætti að minsta kosti að verða það -, sem sjálfur er kvalinn, og ætti þá og að verða enn færari um það en ella, að skilja þá sams konar kvöl annara. Hitt er, að láta kvölina hafa á sig alöfug áhrif, að verða þá þess tilfinningasljóvari, að því er kvöl annara snertir. Eg man svo ekki að eg þurfi að svara háttv. framsögumanni meiri hlutans (L. H. B.) fleira, en treysti því, að þess verði ekki langt að bíða, er sú skoðun hlýtur að ryðja sér til rúms hjá Dönum, að þeim beri ekki að spyrna á móti því, að vér - að því er til fánamálsins kemur, sem og ella - fáum að njóta þess réttar, sem hver þeirra finnur og veit, ekki síður en vér sjálfir, að oss ber með réttu, og sem þeim því alla ekki er ábyrgðarlaust að varna oss.



Örfátt. Háttv. þm. Dal. (B. J.) vildi ekki kannast við, að þetta frv. væri spor í rétta átt og enga uppreisn sá hann í því fólgna oss til handa, enda sagði hann engrar uppreisnar þörf, þar sem enginn hefði orðið til að forsvara gerðir Fálkaforingjans. En alt er þetta tóm villa. Eða hefir þingmaðurinn ekki lesið neitt danskt blað eftir 12. Júní? Veit hann ekki, að Danir forsvara fánatökuna því nær undantekningarlaust, og að jafnvel einstaka Íslendingar, svo sem ráðherra., gera mjög lítið úr henni. Hver veit, hvenær Fálkamaðurinn tekur bláhvítt flagg næst og hvar honum kann að slá niður, úr því að dönskum og íslenzkum stjórnendum kemur því nær saman um herferð hans. Og úr því að svo er ástatt, hvernig getur þá nokkur heilbrigður maður sagt, að engin uppreisn væri fólgin í því að girða fyrir líka endurtekning. Annars situr það sízt á háttv. þingm. Dal. (B. J.) að veifa siglingafána hátt. Vér áttum kost á ágætum kjörum 1908 og ef vér hefðum tekið þeim, þá mundum vér nú innan skamms hafa fengið siglingafána, en háttv. þingm. Dal. varð þá einn með öðrum til þess að setja »slagbrand« fyrir það mál. Sá slagbrandur varð þó ekki haldbetri en svo, að 1912 rann brandurinn út í svo kallaðan bræðing og haustið 1912 varð bræðingurinn að svo kölluðum grút. Siglingafáni er eðlileg afleiðing af sjálfræði landsins. Þegar landið verður sjálfrátt, þá fáum vér siglingafána, og vonandi verður landið það áður en langt um líður, þó að slysalega tækist til 1908. Annars skal eg fúslega játa réttmæti tillagna háttv. minni hluta að hugsjóninni til. En eins og framkvæmd er lítilsvirði án neista af hugajón, þannig er hugsjón lítilsverð, ef ekki er nokkur von um að koma henni í framkvæmd, en eg hefi litla von um að Hans hátign konungurinn mundi staðfesta siglingafána, enda þyrfti auk þess við viðurkenningar annara ríkja, sem þó líklega stæði ekki á, er staðfesting konungs væri fengin. Eg er ekki jafnhræddur við Ed. og háttv. þingmaður, vona að frumvarpinu reiði vel af einnig þar, ef byggja má á orðum manna á annað borð. Eg tel ekki ástæðu til að svara hv. þm. N:Ísf. (Sk. Th.). Sérataklega vil eg ekki deila við hann um siðferðislegan rétt þjóða til að mega njóta sín. Siðferðislegur réttur hefir mikið að segja, en aðallega fyrir hvern einstakan; hans gætir því miður miklu síður í breytni þjóða hverrar við aðra. Þeirra breytni hverrar við aðrar er oft miklu líkari tafli en hreinum viðskiftum. Það mun vera rétt hermt hjá háttv. þm. N: Ísf., að í álitsskjali hans standi, að neðri deild hafi samþykt siglingafána 1911, en ekki alþingi, og hefir mér þá yfirsést þar. Það var aðallega viðburðurinn 12. Júní, sem varð til þess, að mér rann blóðið til skyldunnar um fánamálið. Það fyrirverð eg mig ekki fyrir að segja, og má, vera að eg renni ekki fyr undan merki voru en háttv. þingm. Dal. (B. J.), þó að eg sé ekki jafn slagorðaríkur og hann um það né önnur mál, en eg vil hóf í því sem öðrum málum. Oss hefir orðið að góðu að byrja með smáum skrefum. Sú hefir raunin að minsta koati orðið í stjórnarbótarbaráttunni. Stjórnarekráin 1874 og upp úr »stöðulögunum« og stjórnarbótin 1903 upp úr stjórnarkránni og loks rann millilandafrumvarpið upp úr inni nýfengnu heimastjórn. Svona gæti farið og mundi fara um fánamálið, enda reiddi því líkt af í Noregi á sínum tíma.



Því hefir verið haldið fram, að ekki væri meiri ástæða til að bera þetta frumv. undir konung en hvert annað frv. frá þingmönnum. Það held eg að sé æði skjóthugsað. Það er ómögulegt að komast í kring um það, að málið er annars eðlis heldur en venjuleg frumv. um hversdagslegar ráðstafanir innan lands, t. d. hvort leyfa skuli að þvergirða vegi, stækka verzlunarlóðina á Eskifirði, gera rafveitu á Seyðisfirði eða annað því líkt, sem verið hefir á dagskrá í dag ásamt þessu frumv. Fáni er tákn þess valds, sem konungurinn óneitanlega á sinn þátt í, og málið er yfirleitt svo vaxið, að það þarf aðra meðferð heldur en venjulegt þingmannafrumvarp. Hvort sem það er nefnt »staðarflagg«, »heimaflagg« eða »landsfáni«, þá er það sjálfsögð kurteisi við konung, að sýna honum að minsta kosti frumvarp í þá átt, áður en það er samþykt af Alþingi.



Af því að þetta er nú minn svanasöngur, verð eg að minnast á nokkur atriði, sem eg nefndi ekki í fyrri ræðu minni. Háttv. ráðherra gat þess í seinni ræðu sinni, að ef 12. Júní og viðburðirnir, sem þá gerðust, hefði átt nokkra sök á þeirri auknu hreyfingu, sem komist hefði á þetta mál, þá væri það harla lítil ástæða, þar sem hann hefði yfirlýsingu forsætisráðherra Dana um það, að yfirmaður varðskipsins hefði ekki gert þessa óhæfu eftir sérstakri skipun yfirmanna sinna. Það er nú svo. Það getur verið gott og blessað, en hitt vantar upplýsingar um, hvort bréfritarinn álítur samt ekki, að hann hafi gert rétt og braytt samkvæmt eldri skipun. Ef svo er, þá er þessi ástæða ekki lítilfjörleg. Þá, er þetta ekki sprottið af misskilningi yfirmannsins, heldur hefir hann breytt rétt samkvæmt yfirlýstum skilningi Dana á þessu efni. Eg veit ekki, hvernig þessu bréfi er háttað, en líklegast þykir mér, að það sé svar upp á skrif íslenzku stjórnarinnar til Kaupmannahafnar. Það væri gott, ef þingmönnum væri gerður greiður aðgangur að þessu bréfi. Eg hefi verið að hugsa um að koma með sérstaka fyrirspurn um það, hvað gert hafi verið til að vernda Íslendinga gegn slíku ofbeldi, og hver svör hæstv. ráðherra hafi fengið upp á málaleitun, sem hæstv. ráðherra gat um í öðru máli hér í deildinni, að stjórnin hefði sent viðvíkjandi þessu. Ef danska stjórnin telur atferli yfirmannsins rétt, þá er þetta ekki lítilfjörlegt smámál, heldur stórmál, sem verður að athugast. Það er rétt hjá háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.), að blöð Dana - það stór veldið - taka öll málstað yfirmannsins og telja hann hafa rétt gert. Nú væri gaman að vita álit dönsku stjórnarinuar. Líka mætti á orðahljóðan þess bréfs nokkurn veginn sjá, hvernig íslenzka stjórnin hefir skrifað. Sé það rétt hermt, sem mér er sagt, að aðalinnihald bréfsins sé þakklæti til stjórnarinnar fyrir röggsamlega vernd ríkisfánans, þá er þetta ekki lítilfjörlegt atriði, heldur verður Alþingi - sín og þjóðarinnar vegna - að athuga málið. Það er annars einkennilegt, þegar ofbeldi er sýnt íslenzkum fána á íslenzkri höfn, þá skuli Stjórnin senda út bréf til verndar dönskum fána. Þar er eg ósamdóma háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.), að í hans frumv. felist nokkur uppreist fyrir þessu ofbeldisniði. Það er þveröfugt. Ef við, eftir 12. Júní, förum að samþykkja lands-heima-staðarfána, þá munu andstæðingar okkar, sem vilja kefja allar íslenzkar réttarkröfur, segja: »Þarna sjáið þið! Eftir alt heimta þeir ekki nema lands-heimastaðar-fána. Þeir viðurkenna, að þeir hafi ekki rétt til nokkurs meira. Og ef þeir þurfa að samþykkja lög um þennan fána, þá er það gefið, að fáninn, sem yfirmaðurinn tók, hefir verið ólöglegur og yfirmaðurinn verið í sínum fulla rétti«. Með öðrum orðum: Þetta frumvarp má leggja út sem viðurkenningu okkar á því, að yfirmaður Fálkans hafi breytt rétt. Þetta kalla eg að bita í skottið á sér. Því verður háttv. þingm. að halda mér til góða, þótt eg finni ekki neina uppreisn í frumv. hans. Háttv. þm. minti mig á, að við hefðum byrjað smátt, en altaf þokast áfram. Eins ætlaðist hann til að nú yrði. Hann byrjaði á stöðulögunum 1871, sem allir vita að eru einhliða dönsk lög, og rakti svo framfarinar. En því byrjaði hann ekki eins á 1814, þegar vér vorum drottinvöld þjóð og engum háðir hvorki með réttu né röngu, og spurði svo: Höfum vér gengið til góðs götuna fram eftir veg ? Nei ! Við stöndum svo nú, að við höfum raunar þennan lagalega rétt ennþá, en við höfum flækt hann og gert hann óljósari fyrir sjálfum okkur og öðrum með hiki og hugleysi á öllum sviðum og í öllum málum, sem við höfum átt í við aðrar þjóðir. Þar sem háttv.þm. tók sem dæmi keppikeflið 1908, að við hefðum þá getað fengið ið bezta fyrirkomulag, þá er þar til að segja, að það voru ekki annað en auvirðileg hrossakaup, sem áttu að ganga út á það, að við seldum af hendi óskorað þau mál, sem Voru úrskurðarmál um það, hvort við hefðum fullveldisrétt eða ekki, á móti því að fá í eigin hendur nokkur aukamál. Við áttum að renna niður okkar eigin rétti, en svo átti að stinga upp í okkur dúsu, til þess að bæta okkur í munni, þegar við hefðum borðað það, sem við sízt ættum að borða. Þar sem háttv.þm. mintist á slagbrandinn, sem eg vildi setja 1908, þá fór hann ekki rétt með, þar sem hann sagði að hann hefði ekki haldið, vegna þess að 1911–12 hefði bræðingurinn risið upp. En hann hefir einmitt haldið til þessa dags. Hvað mikill hluti þjóðarinnar hefir hnoðað »bræðing« eða brætt »grút«? Enn hefir ekki brostið flótti í liðið og enn hefir hvorki bræðingur né grútur gengið fram, einmitt vegna þess, að 1908 var settur þessi »slagbrandur í flóttans dyr«, eins og eg komst að orði. Háttv. þm. vildi viðurkenna stefnu okkar sem hugsjónastefnu. En hann sagði, að hugsjón án vonar um framkvæmd væri jafnfráleit og framkvæmd, sem sneidd væri allri hugsjón. Þetta er ekki rétt að því leyti, að það er örðugt að segja, að nokkur bugsjón sé nokkurn tíma aneydd von um framkvæmd. Ósigur hugsjónanna bæði hér á landi og annarstaðar mun sjaldnar koma af því, að þær séu óframkvæmanlegar, heldur af hinu, að þeir menn, sem hugsjónunum fylgdu og börðust fyrir þeim, renna frá þeim og þora ekki að standa við þær, áður en séð er, hvort þeir vegi til sigurs eða ekki. Og þá er ekki að undra, þótt flótti bresti í alt liðið, þegar forsprakkarnir hefja flóttann. Þess er ekki að vænta af óbreyttum liðsmönnum, að þeir haldi áfram að berjast, þegar fyrirliðarnir hopa. Á þessu farast flestar hugsjónir. Þegar aldur færist yfir menn, þá kemur matarins mikla hugtak, og það verður svo umfangsmikið, að það bolar út æskuhugajónunum, sem beztar eru. Eg hygg, að það sé ekki að eins fallegt að fylgja fram hugsjónunum, heldur líka gagnlegt - og fylgja þeim heilum. Það verður oft þegar menn fara að þreytast, að þeir mola út úr hugsjónunum, af því að þær séu ekki framkvæmanlegar - það sé þó betra að slá af og fá dálitið minna - það sé »praktískara«. Og þá vill það oftast koma fram, sem kallað er »hvataskifti« í heimspekinni, - þegar menn gleyma inni upprunalegu stefnu og taka það, sem áður var meðal, sem aðaltilgang. Vanalegasta dæmið, sem tekið er þessu til skýringar, er það, að maður, sem fyrst aflar sér peninga, til þess að hafa gnægð lífsnauðsynja og geta unnið að ýmsum framkvæmdum með þeim, gleymir þessu takmarki og fer að safna peningum til að eiga þá og telja þá svo í »Dalakútnum«, þegar hann er dauður. Eins verður þegar menn hafa sett upp kröfu um siglingafána og hann fær ekki að vera óáreittur fyrir ofbeldismönnum, þá slá menn af kröfunum og segja: Þetta skal ekki oftar koma upp á þessu landi. Þeir skifta um tilgang, samþykkja ósköp meinlausan heima-lands-staðar-fána, og hann fær að vera óáreittur, því að öllum er sama um hann - bæði mótstöðumönnum hans, sem áður voru, af því að hann táknar alt annað, og eina hinum, sem með öðru takmarki voru honum velviljaðir. Það er alveg eins og þegar fálkinn var fánakrafa. Þá átti hann marga mótstöðumenn. En þegar hásæll Albjartur fann það upp að setja hann á þann stað, sem þorskurinn hafði áður verið, sem skjaldarmerki, er okkur kemur ekkert við, þá hætti velvilji þeirra, sem hafði verið hlýtt til hans áður og hinir hættu að óttast hann. Eins fer það með þennan fána, ef slegið verður af kröfunum. Nú er hann elskaður og virtur af sumum, en hataður af öðrum. En þegar búið er að gera hann að þessu viðrini, þá hætta vinir hans að virða hann og mótstöðumenn hans að hata hanna, því að það er ástæðulaust. Þar sem háttv. þingmaður hélt því fram, að sérstakrar viðurkenningar annara ríkja þyrfti við, þótt konungur skrifaði undir lög um íslenzkan siglingarfána, þá held eg að það sé rangt. Eg hygg að það sé nóg, að þeim sé tilkynt það, að þetta sé siglingafáni ins íslenzka ríkis. Háttv. þingmaður vildi ekki taka mikið tillit til ins siðferðislega réttar milli þjóðanna og vildi því gera litið úr orðum háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), sem þar að lutu. En það vill nú einmitt svo til að hér fara saman hjá okkur Íslendingum tvær varnir, það, að við náum okkar rétti og líka hitt, að þjóðirnar læri smátt og smátt að færa inn siðferðislega rétt inn í viðskifti sín hvor við aðra. Og það verð eg að segja, að alþjóðarétturinn er einmitt tákn þess, að þjóðirnar eru að læra að beygja sig fyrir siðferðisástæðum annara þjóða - og minka óréttinn innbyrðis. Og við ættum, heldur en hitt, að leggja okkar litla skerf til þess, að þessi stefna fái sem beztan framgang. Þar er okkar verndar von, og allra smáþjóða. Jafnvel þetta stórveldi (í hug sumra Íslendinga), Danmörk, verður að byggja á því. Ekki eiga Danir skip til að verja sinn fána. Eg held að nokkrir »Dreadnoughtar« myndu ekki spyrja að því, þótt »Fálkinn« væri sendur til að verja danska fánann, ef þeim virtist ástæða til að taka hann. Þessi vörn fánans er því meira í orði en framkvæmd. Það þarf ekki stærri þjóð en Norðmenn til að taka »Dannebrog«. Þá var háttv. þingmaður hissa á því, að við skyldum að nokkru leyti geta orðið samferða hæstv. ráðherra. Hann er víst hissa ef okkur ber saman um eitthvað aukaatriði í einhverju smámáli. En annars kemur þetta ekki af því, að við hæstv. ráðherra séum já-bræður. En eg get ekki látið svo, að eg þurfi endillega að vera á móti öllu, sem vill svo til, að hæstv. ráðherra er með Eg þykist maður til að meta þær ástæður, sem eiga að ráða atkvæði mínu. Hér er ekki að ræða um menn, heldur málefni. Auðvitað vildi eg helzt þegar til atkvæða kæmi, að sem flestir - bæði ráðherra og aðrir - yrðu á sömu skoðun og eg. Þá gat háttv. þingmaður þess, að tilfinningarnar mundu ráða meiru hjá okkur en skynsemin. Mér þótti gaman að heyra þetta - það voru einmitt sömu orðin sem hæstv. ráðherra hótaði í fyrra í öðru máli. En nú eru menn að lofa skynsemdina í tillögum mínum um það mál. Sannleikurinn er, að hér fer hvorttveggja saman, höfuð og hjarta, og það er spá mín, að háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) sannfærist um það áður en langt um líður. Það er líka það heppilegasta og affarasælla en að vera alt af að reikna út, hvort það muni borga sig að hlaupa frá skoðunum sínum og tilfinningum. Býst eg við, að eins fari fyrir slíkum mönnum og manninum, sem »reiknar glögt og fimar heldur en fjandinn, en fær þó aldrei nokkur úrslit rétt«. Háttv. þingmaður rangfærði orð mín um háttv.Ed. Eg sagði að eins, að ef þetta frumv. gengi í gegnum Nd. og sofnaði svo í Ed., þá yrði niðurstaðan af 12. ,Júní sú, að deildin skemdi málið og drægi niður í sorpið þá stefnu, sem ríkti 1911 og samþykt var á Alþingi þá. Það er auðsjáanlegt spor aftur á bak, og ef svarið gegn ofbeldinu 12. Júní á að vera það, að við hopum á hæl, þá sýnir það, að lífaregla Íslendinga er þessi: altaf að hrökkva, en aldrei að stökkva.

Framsögum. meiri hl. (Lárus H. Bjarnason) Hæstv. ráðherra sagði fátt nýtt í ræðu sinni. Hann sagði, að konungur hefði átt að fá að átta sig á þessu frumv. áður en það yrði samykt af Alþingi. Eg hefi svarað því fyrir löngu: konungur er búinn að átta sig. En hafi hann ekki áttað sig eins vel og ráðherra kysi, þá er lítill vandi fyrir hæstv. ráðherra að setja sig í samband við konung. Hann einn getur það - en ekki þingnefnd. Hæstv. ráðherra sagði, að þetta frumvarp hefði átt að koma frá stjórninni. Eg vildi óska, að hæstv. ráðherra hefði lagt slíkt frumvarp fyrir þingið. En ef átt hefði að bíða eftir því, þá held eg að biðin hefði orðið nokkuð löng. Og eftir því sem mér skilst á bréfi hæstv. stjórnar til forsætisráðherrans danska, þá er eg enn fremur hræddur um, að ekki hefði verið riðið hart úr hlaði. Annars verð eg að endurtaka það með háttv. þm. Dal. (B. J.), að það er nauðsynlegt að þetta bréf verði lagt fram á lestrarsalinn. Af bréfinu má vafalaust sjá, ekki að eins, hvernig tekið hefir verið í þetta mál af dönskum stjórnarvöldum, heldur og hvað stjórn vor hefir lagt til um það. Hæstv. ráðherra sagði, að frumvarpið væri óbrúkandi, af því að það segði ekkert um, hvernig ætti að nota fánann. Eg hefi þó getið þess hvað eftir annað, að eg ætti við fána eða flagg, sem flagga. mætti með á þurru landi, í höfnum inni og jafnvel í landhelgi. Þó mundu menn, er nota vildu fánann utan hafna, en í landhelgi, líklega verða að sýna danska ríkisfánann, ef eftirlitsskip krefðist. Það eru ekki til gleggri ákvæði í dönskum lögum um notkun danska fánans. Annars er óþarfi að vera að tala um, að nefndin hafi hrapað að þessu máli. Það hefir þvert á móti haft svo góðan undirbúning, að önnur mál hafa ekki haft hann betri. Í nefndinni sátu 5 menn úr fjórum flokkum, og eftir því sem fulltrúar flokkanna sögðu, var það borið undir hvern flokk og þá fyrst ráðið, er svör flokkanna komu.  Út af svanasöng háttv. þm. Dal. (B. J.), eða hanasöng eins og mér liggur við að kalla ræðu hans, get eg verið fáorður. Hann er nú líka dauður, þótt ekki sé nema um stundarsakir, sem betur fer. Háttv. þm. var ekki sjálfum sér sammála. Hann sagði að fánahertakan væri ofbeldisverk og um það er eg honum samdóma, en þó vildi hann ekki gera neitt til að sporna við því, að slíkt verk yrði endurtekið. Það kalla eg mótsögn. Ef þetta frumvarp verður að lögum, þá er þó loku skotið fyrir það. Og þetta, að byrja smátt, er ekki óþekt í lífi einstaklinganna, fremur en í lífi þjóðanna. Eg þekki mann, sem ekki er alveg óskyldur háttv. þm. Dal. (B. J.). Hann byrjaði sem aukakennari með lágum launum, endaði sem hálaunaður »diplomat« og. væri þar ekki leiðum að líkjast. Ekki get eg heldur verið háttv. þm. sammála um það, að ósigur hugsjóna sé jafnaðarlega að kenna ístöðuleysi forvígismannanna. Eg held að hann sé að minsta kosti jafn oft að kenna óskynsamlegum öfgum, enda er það lögmál allra öfga, að þær rjúka aftur í nasir þeim sem hvæstu þeim.  (Bjarni Jónsson: Þetta er mikill misskilningur)  . Eg skal ekkert fullyrða um, hvort frv. þetta nái framgangi hjá konungi, enda þó að eg búist fastlega við því, en auðvitað verður þá að bera það fram fyrir konung í tíma. Það sem skilur mig og háttv. þm. Dal. (B. J.), er það að hann er að búa til sprengiefni fyrir stjórnina. En það ætti hann ekki að gera, ekki víst nema það yrði hættulegt fyrir hann sjálfan; hver veit nema hann eigi eftir að verða ráðherra?  (Bjarni Jónsson: Eg er ekki »Tron-prætendent«, en það er satt, að þetta gæti orðið hættulegt fyrir þá)  . Það er ekki svo langt skref frá hálaunuðum »diplomat« upp í ráðherrasessinn. Það er annara undarlegt, hvernig þeir fallast í faðma í þessu máli háttv. þm. Dal. (B. J.) og hæstv. ráðherra (H. H.). Báðir vilja þeir drepa málið. Annar, háttv. þm. Dal., vill drepa það, af því að honum finst það ganga of skamt, en hinn, hæstv. ráðherra, af því að honum finst það ganga of langt. Mundum vér, sem milli þeirra atöndum, ekki hafa hitt meðalhófið? Skeri atkvæði úr um það. Með því umr. höfðu staðið lengi og komið var nón, frestaði forseti fundi til kl. 5 síðd. Kl. 5 síðd. var fundi haldið áfram. Forseti skýrði frá, að forseti Ed. hefði endursent sér: Frv. til laga um breyting á lögum nr. 18, 9. Júlí 1909 um styrktarsjóð handa barnakennurum (354), og mælst til þess að það yrði lagt fyrir Nd. að nýju. Forseti skýrði frá, að útbýtt hefði verið í deildinni: 1. Frv. til laga um breyting á lögum nr. 18, 9. Júlí 1909, um styrkarsjóð handa barnakennurum. Eftir 3. umr. í Ed. (354). 2. Nefndaráliti um frumvarp til laga um viðauka og breyting á lögum um bygging, ábúð og úttekt jarða, frá 12. Jan. 1884. Frá minni hluta nefndarinnar. Forseti skýrði frá, að útbýtt hefði verið frá Ed.: Frv. til laga um breyting á lögum nr. 32, 20. Okt. 1905, um málaflutningsmenn við landayfirdóminn í Reykjavík. Eftir 3. umr. í Nd. (355).

Framsögum. minni hlutans (Skúli Thoroddsen) Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) gat þessi ræðu sinni, að það, að þurfa mundi viðurkenningu annara þjóða, að því er fánann snertir, myndi þó eigi vera annað, en form, þ. e. að nægja myndi tilkynning þess efnis, að svona fána ætluðum vér oss eftir leiðis að nota. Eg honum samdóma í þessu efni, og þykir vænt um, að grýla þessi, sem svo mjög var otað fram á þinginu 1911, má þá væntanlega teljast úr sögunni hér í þingsalnum. Þá tók sami háttv. þm. það einnig fram, í ræðu sinni, að það væri ekki æskilegt, að atburðirnir, sem gerðust hér 12. Júní þ. á., endurtækjust, þ. e, að beitt væri hervaldi og fánanum misboðið, eins og þá átti sér stað. En eg sé ekki, að í frumvarpi meiri hlutans felist nein trygging fyrir, að svo geti ekki komið fyrir aftur, nema gerð væri þá breytingartillaga við frumvarpið, er tæki af öll tvímæli um það, að fánann mætti og nota í landhelgi Íslands, þar sem það er tæpast nóg - þvert ofan í skýr ummæli í nefndaráliti meiri hlutans - að háttv. framaögum. vill nú, knúður til þess af umræðunum, leggja fyrgreindan, víðtækari skilning á orðið »landsfáni«. Hæstv. ráðherra gat þess í ræðu sinni, að honum þætti máli þessu ekki liggja neitt á, en um það atriði get eg engan veginn verið honum samdóma, því eins og kunnugt er - þá eru menn þegar alment farnir að verða óánægðir yfir því, að bláhvíti fáninn skuli enn ekki hafa löggiltur verið sem fáni Íslendinga. Ekki sízt bakar það ungu kynalóðinni - sbr. þá og veifugjöf reykvíksku kvenþjóðarinnar o. fl. - leiða óánægju. En þegar svo er, að vöknuð er óánægja út af einhverju, sem rangt er eða óheppilegt, þá er einatt ástæða til að flýta sér - einatt skylt æ að hraða sér að nema burt leiðann eða óánægjuefnið, sem æ er hætta oss öllum. Sbr. þá og það, að alla eigum vér einatt glaða og ánægða að vilja. Annars skal eg taka það fram, að mér er það ljóst, að þó að frumvarpið um »staðarfánann« verði staðfest, þá fullnægir það íslenzku þjóðinni alls ekki. Krafan um »verzlunar- og siglingafána« hlýtur engu að síður að halda áfram. Frumvarpið gerir því ekki enda á baráttunni, en það gæti þó á hinn bóginn orðið til þess, að ýmsir þingmenn ýrðu þá deigari að fylgja fram verzlunar- og siglingafánanum og seinkað því fyrir því að hann fáist. Getur það og aldrei annað, en hefnt sín á einhvern hátt fyr eða síðar, er sjálfstæðið, einurðin eða þorið er eigi sem skyldi. En það, að hörfa nú frá »verzlunar- og siglingafánanum«; er neðri deild Alþingis samþykti þó árið 1911, og una við »staðarfánann«, það er vottur ins fyrgreinda. Háttv. 1. þm. Rvk. benti á, að siðferðiskrafan gilti, eða ætti að gilda, hvað einstaklingana snertir, en um þjóðirnar væri öðru máli að gegna. Eg skal nú og að vísu játa það, að ef vér lítum til viðskifta þjóðanna hér á jörðinni, þá er svo að sjá sem þjóðernin telji siðfræðina sér óviðkomandi, þar sem sú er enn venjan, og hefir verið, að smáþjóðirnar verða nær einatt að lúta stórþjóðunum. Gegnir það annara furðu að þjóðerni, sem þó kalla sig kristin, skuli enn haga sér - og æ hafa hagað sér - sem þau gera, skuli nær hvívetna náðast á smáþjóðunum, jafn algagnstætt sem slíkt er þó orðum og anda kristindómsins, er býður oss að sýna þeim mestan kærleikann, umhyggjuna, umburðarlyndið og hjálpsemina, sem minni máttar eru eða öðrum ver ættir að einhverju leyti. Í kirkjunum eru kærleikskenningar kristindómsins síprédikaðar hvern helgidaginn eftir annan, árið út og árið inn, og ár eftir ár og öld eftir öld, og þó er breytnin, í viðskiftum þjóðdæmanna sem fyr segir. Em hvað er siðfræðilegi rétturinn: Það er réttur, sem hrerjum manni er meðfæddur, - réttur, sem eigi verður traðkað á einn eða neinn hátt, án þess ábyrgðin fylgi, þ e. mótlæti, fyr eða síðar, svo að lundernin umskapist, og einskis rétti - hvorki einstaklings eða þjóðernis geti þá af viðkomanda traðkað orðið. Saga þjóðanna sýnir þá og öllum þennan óyggjandi sannleika. Vér þekkjum allir sögu rómverska keisaradæmisins. Vér þekkjum og sögu spánaka ríkisins, sögu danska ríkisins o. e. frv. o. s. frv Öll hafa ríki þessi sundurliðast, þ. e. hefndin - sem eigi gat annað en komið: fyr eða síðar - hefir hitt þau. Og þó lætur enginn sér segjast, - rétti smá-þjóðernanna er traðkað enn þann dag í dag, alveg eins og hver maður vissi, að ekkert færi þar á eftir. - Að því er snertir samskifti vor og Dana, þá dylst mér það yfirleitt ekki, að þar liggur aðal-styrkur vor í því, að Danir - eða danska stjórnin í umboði þeirra allra - hafna sið fræðilega réttmætum kröfum vorum, þá er hver þeirra æ finnandi og vitandi sig gera það sem eigi rétt er. Og það, að gera ið ranga - og það enda hvað eftir annað - skapar þeim einatt leiða, er það gera, sé veran eigi því dýpra fallin, þ.e. orðin að þeim tilfinningarleysisins steini, sem alveg er sama, hvort hún gerir ið rétta eður ranga, eður og sú orðin, er það beint fær unaðar að gera ið ranga. En því oftar sem leiðinn er skapaður, því sárari verður hann þá og einatt, enda siðferðislega ábyrgðin og einatt fundin og vituð því meiri, sem oftar er spyrnt gegn því sem rétt er. Og einmitt þessa vegna þá er oss Íslendingum og brýnni nauðsynin, að sívekja þeim leiðann, unz sú kvölin skapast að lokum, að eigi geta annað en undan látið, og - sigurinn er vor. Eg skal svo ekki eyða fleiri orðum að málinu að þessu sinni, en að eins lýsa yfir því, að falli tillögur, sem eg er við búinn, þá mun eg greiða atkvæði á móti frumv. meiri hlutans, af því eg lít svo á, sem »staðarfáni« geri málinu fremur ógagn en gagn, - seinki fyrir því, að vér fáum reglulegan fána, þ. e. »siglinga« og verzlunarfána.



Út af ummælum háttv. þm. Dal. (B. J.) um bréfaskriftirnar, sem farið hafa milli foraætisráðherrans og stjórnarráðsins, skal eg geta þess, að eg hefi þessi bréf hér við hendina, og mun eg afhenda þau skrifstofustjóranum svo að þau verði lögð fram á lestrarsalinn. Bréf stjórnarráðsins er dagsett 18. Júní og svar forsætisráðherrana 10. Ágúst. Eg fekk það ekki fyr en nú með Botníu í gær, og hefi því ekki getað lagt það fram fyr. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að sér þætti það undarlegt, þegar »ofbeldi« hefði verið haft í frammi við íslenzkan fána á íslenzkri höfn, þá hefði stjórnin svarað því þannig, að senda lögreglustjórum bréf og skora á þá að vernda danska fánann. Inn hv. þm. ætti að vita það manna bezt, að þetta stjórnarbréf hafði fullkomin rök við að styðjast Það var víst einmitt hann sjálfur, sem lét samþykkja fundarályktun um að skora á almenning að líða ekki að flagga með danska flagginu, og út úr því spanst það, að menn fóru að amast við ríkisflagginu, jafnvel skera það niður, bæði hjá stjórnarráðinu og einstökum mönnum, svo að menn gátu ekki haft þessa lögmætu eign eina í friði. Það sem stjórnin hefir gert í þessu efni, er því ekki annað en það, sem sjálfsagt var, að slá því föstu, að slíkar aðfarir mættu ekki liðast. Að því er snertir ið annað atriði, að »ofbeldi hafi verið haft í frammi við íslenzkan fána«, skal eg leiða athygli háttv. þm. Dal. (B. J.) að því, að í þeim orðum í nefndaráliti meiri hlutans, að lögleiða þurfi íslenzkan fána til þess hann geti »blakt í friði innan íslenzks valdsvæðis«, felst viðurkenning fyrir því, að 12. Júní hafi ekki verið til nein lög, sem friðhelguðu þann fána, sem tekinn var hér á höfninni, enda hefir það verið tekið fram af einum háttv. ritstjóra, sem á sæti hér í deildinni, að það flagg hafi ekki haft meiri löghelgi sem slíkt, heldur en ef einhver vildi flagga með svuntunni kærustunnar sinnar. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um. þetta, en að eins endurtaka það, að þessi umræddu bréf munu verða lögð fram á lestrarsalinn.



Eg þarf ekki að stæla við háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) um það, hvort viðurkenningu annara þjóða þurfi til að lögleiða siglingafána. Þess vil eg að eins geta, að viðurkenning getur átt sér stað með tvennu móti, beint og óbeint. Hvorttveggja er jafngóð viðurkenning. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) bjóst við, að það gætu orðið endurteknir þeir atburðir, sem gerðust hér 12. Júní. Og það er rétt. En einmitt þess vegna ætti háttv. þm. að fylgja frumv., enda það fram komið slíku til fyrirbyggingar. Gagnvart háttv. þm. Dal. (B. J.), sem kannaðist heldur ekki Við það, að frumvarpið veitti oss uppreiat fyrir 12. Júní, vildi eg mega spyrja hann, hvort eg veitti honum ekki uppreist, ef hann félli á götu og eg reisti hann upp og negldi eða límdi hann fastan á götuna. En líkt gerði fánafrumvarp vort, yrði það að lögum. Það lögfesti fánann á stöngum vorum. Kæmi nú samt sem áður eitthvað líkt fyrir sem 12. Júní, þá væri það ekki lögunum að kenna, ef það væri látið óátalið, heldur framkvæmdarvaldinu, og fyrir vanrækslu þess verður ekki girt með lagasetningu. Þá kallaði háttv. þm. N: Ísf. (Sk. Th.) það nýmæli, að nota mætti fánann í landhelgi, en það er ekki rétt. Eg sagði það við 1. umr., að nota mundi mega fánann í landhelgi. Loks sagði hann, að landsfáninn myndi fresta því, að við fengjum siglingafána, en það gæti því að eins orðið, að þjóðinni yrði fullnægt með landafánanum, og - þá væri sú frestun réttmæt. Eg þakka hæstv. ráðherra fyrir það, að hann hefir heitið að: leggja fram á lestrarsal bréf sitt og svar forsætisráðherrana. Eg býst við að menn finni eins mikið nýjabragð af bréfi forsætisráðherrans eins og af því sem hæstv. ráðherra hafði upp úr bréfinu. Þá sést og hvað ráðherra hefir lagt til málsins. Hæstv. ráðherra sagði, að það feldist í nefndaráliti meiri hlutans viðurkenning fyrir því, að ekki væri hægt að verja bláhvíta fánann slíkt má vel segja, enda frumv. fram komið til að taka af öll tvímæli um það. En ekki þarf nein slík viðurkenning í því að liggja. Það hefði mátt fá dómsúrskurð um réttmæti fánatökunnar, enda stakk eg upp á því við bæjarfógeta samstundis, að höfða mál gegn Einari Péturssyni fyrir að hafa ekki »löglegt« flagg á bátnum sínum. 



Þó að eg sé nú »dauður«, þá hefi eg samkvæmt þingsköpunum leyfi til að bera af mér ámæli. Hæstv. ráðherra sagði, að hann hefði sent lögregluatjórunum skipunarbréf sitt um að varðveita danska fánann, - sem hann kallaði hinn löglega ríkisfána, vegna tillögu, sem eg hefði borið upp á fundi hér í sumar. Tillaga mín var að eins sú, að hvetja menn til að nota íslenzka fánann. Það er þess vegna alveg rangt hjá honum, að eg hafi borið fram tillögu um að menn skyldu hrekja hinn löglega ríkisfána. Eg gerði þvert á móti ráðatafanir til þess, að þeir menn, sem þá voru reiðir, hefðu ekki í frammi nein spellvirki og létu þannig ofbeldi koma móti ofbeldi. Það var því óþarfi fyrir hæstv. ráðherra að vera þess vegna að senda skipun til lögreglustjóranna um að vernda danska fánann. Þeir myndu hafa gert það alveg jafnt fyrir því, þótt þeir hefðu ekki fengið neitt bréf.

Frams.m. (Sigurður Sigurðsson): Á Alþingi 1913 var samþykt tillaga um, að skora á stjórnina að leggja fyrir næsta Alþingi frumv. til laga um vatnsveitingar. Stjórnin varð við þessari áskorun, en fór þess á leit við Búnaðarfélag Íslands, að það gerði uppkast að frumv. til slíkra áveitulaga. Stjórn Búnaðarfélagsins varð við þeirri ósk og samdi frumv., sem stjórnin síðan hefir yfir farið og endurbætt á ýmsan veg. Stjórnin lagði svo frumvarpið fyrir Ed. Alþingis. Var málið þar sett í nefnd og gerðar á því nokkrar breytingar. Síðan hefir þetta frumv. verið athugað í landbúnaðarnefndinni og verður ekki annað sagt, en að málið hafi þannig fengið. allrækilegan undirbúning. Nokkrar breytingar leggur nefndin til að gerðar séu við frumvarpið, en flestar þeirra eru annaðhvort orðabreytingar eða skifta engu máli um efni frumv. og miða aðallega til skýringar á því eða til að laga málið. Var nefndin sammála um flestar eða allar greinar frumvarpsins, nema 18. greinina. Þar urðu 2 nefndarmennirnir viðskila og skrifuðu undir nefndarálitið með fyrirvara. Komu þeir fram með breytingartillögu á þgskj. 312 í þá átt, að numin sé úr gildi eignarnámaheimildin, sem frumvarpið veitir stjórn samáveitunnar, vilji hvorki landsdrottinn né leiguliði leggja fram áveitukostnaðinn, og í stað þess skuli taka kostnaðinn lögtaki hjá leiguliðunum. Meiri hluti nefndarinnar lítur svo á, að verði þessi br.till. samþykt, sé frumvarpið orið stórskemt. Ákvæðið, sem minni hl. vill nema burt, telur meiri hluti nefndarinnar hættulítið eða hættulaust, en aftur á máti mjög nauðsynlegt. Bæði hjá okkur og í útlöndum, t.d. Noregi, eru svona ákvæði í lögum ekki neitt fátið. Hér, hjá okkur eru til enn þá víðtækari eignanámsákvæði, en þetta, og get eg því til sönnunar mint á fossalögin frá 22. Nóv. 1907, 12. gr. Annars skal eg ekki fjölyrða um þetta mál. Það hefir verið svo vel undirbúið, og nefndin hefir orðið sammála um öll atriðin, nema þetta eina að fella í burtu 18. gr. En það telur meiri hl. nefndarinnar mjög misráðið og frumv. stórapilt, verði eignanámaheimildin feld í burtu. Vona eg svo að háttv. deild taki vel þessu mikilsverða máli, samþykki þessar smábreytingar á frumv. og felli br.till. minni hlutans.



Eg gat ekki orðið háttv. meiri hluta nefndarinnar samferða um þetta ákvæði í 18. gr. frumv., sem hv. framaögum. meiri hlutana (S. S.) mintist á. Þetta ákvæði er með öllu óþarft, og frumvarpið getur orðið að notum alveg eina án þess, því nægileg trygging fyrir áveitukostnaðinum er fengin með því ákvæði, sem farið er fram á í br.till. minni, að koatnaðurinn verða tekinn lögtaki af þeim leiguliðum, sem ekki vilja leggja hann fram góðfúslega. Í þessum tilgangi þarf því ekki að gera lög um eignarnám, og má því segja hér, að þetta sé of löng stöng í svo lítilli grýtu. Þetta ákvæði er fullkomið brot á eignarrétti manna. Gæti eg farið um þetta fleiri orðum, ef eg teldi það ekki þýðingarlaust, því sams konar mál hefir verið hér til umræðu í dag, í girðingalögunum, og söm hygg eg, að sé samvizkusemin þessara manna nú og þá, einkanlega þeirra, sem láta sem sér sé svo ant um fé landsins. Og vil eg svo ekki eyða orðum mínum við þá.



Eg vildi leyfa mér að segja fáein orð um br.till. háttv. nefndarinnar, og þó að þær séu ekki neinar efnisbreytingar, þá er þó ekki rétt að breyta, ef ekki er til bóta eða ef til Vili heldur ins hagstæða. 1. br.till. við 2. gr. frumv., að orðin: »enda verði henni ekki breytt . . . . gerðarbeiðandi telst, falli burt«, tel eg ekki til neinna bóta. Hér er verið að tala um skaðabætur, sem maður getur krafist, telji hann sig bíða einhvern skaða af áveitu. Það atriði verður því að vera glögt og sé eg ekki að br.till. geri það neitt skiljanlegra, eða sé neitt til bóta. 5. br.till. við 6. gr., að jarðarstærð komi í staðinn fyrir jarðarmagn, hygg eg, að geti breytt meiningu frumv„ sem mér hefir skilist að ekki væri til ætlast. Stærð jarðar er annnað en magn hennar. Með orðinu stærð er átt við stærð hennar að flatarmáli, en við magn hennar, nota gildi hennar. 6. gr. br.till., að í stað: »skal«, komi »má«, er heldur ekki til neinna bóta. Er það gott að það sé ákveðið að eignarnámið skuli fara fram innan 5 mánaða frá birtingu matsgerðar. Ef til vill hefir mér ekki skilist þetta rétt, en hafi eg gert það, þá sé eg ekki neina bót á frumv. með 1., 5. og 6. breytingartillögunum.



Mér þykir það undarlegt, a,ð meiri hluti nefndarinnar skuli leggjast á móti breyt.till. á þgskj. 312. Eg fæ ekki séð, hversu réttlætt verði að leggja svo þunga kvöð á landsdrottinn sem 18. gr. frumv. gerir. Það nær ekki nokkurri átt að heimila eignarnám á jörðum, þá er skorast er undan greiðslu áveitukostnaðarins. Með því að heimila lögtak fyrir kostnaðinum er fyllilega náð tilganginum, eina og br.till. á þgskj. 312 fer fram á, og því á hún fram að ganga.



Eg fyrir mitt leyti get kannast við það, þótt eg sé í nefndinni, að athugasemdir hv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.) séu að sumu leyti á rökum bygðar. Við 6. gr. hefir nefndin gert br.till., sem að eina er orðabreyting í samræmi við það, sem upphaflega stóð í frumv. Nefndinni þótti fara betur á að setja jarðarstærð fyrir jarðarmagn; stærð jarðar er vitanlega sama sem mat hennar eftir jarðamatinu. Nefndin getur ekki fallist á að breyta þurfi 18. gr. frvs. Þótt br.till. á þgskj. 312 sé út af fyrir sig til nokkurra bóta, þá er þó greinin miklu vísari og betri, og hitt jafnvíst, að henni yrði ekki beitt nema í ítrustu nauðsyn eða þegar allar aðrar leiðir til samkomulaga væru útilokaðar.



Það er einmitt þetta, að jafnvel í ítrustu nauðsyn má ekki hafa slíkt ákvæði sem þetta. Þótt því verði ekki beitt fyr enn í ítrustu nauðsyn, þá má alt af búast við því illa, þótt það góða skaði ekki. En nú er svo langt frá því, að þessir löggjafar ætlist til að lögunum verði ekki beitt nema í ítrustu nauðsyn, því að þeir setja ekki jörðina má taka eignarnámi, heldur skal hana taka eignarnámi. Eg mintist á þetta við einn nefndarmanninn, sem er lögmaður, háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) og vildi fá stoð hans til að sannfæra hina. Nú vili nefndin taka þetta aftur. Eg tel það ósæmilegt, að þetta orð skal sé í ákvæðinu.



Eg skal ekki vera langorður. Nefndin leit svo á, að þessi 18. gr. frumv. væri ætt til þess að girða fyrir það, að nokkur einstakur maður gæti sett sig í móti slíku fyrirtæki sem hér um ræðir eða gert það óframkvæmanlegt. Til þess að aftra því hefir háttv. Ed. haft ákvæðið svo sem það nú er, og þótt strangt kunni að sýnast, þá álít eg enga ástæðu til að draga úr því. Því sé það gert, þá getur svo farið að jafn-mikilvæg fyrirtæki sem hér er um að ræða, yrðu alveg tept fyrir mótspyrnu einstakra manna. En hins vegar ekki líklegt að oft komi til þess, að beita þurfi þessu ákvæði, þó að það fái að standa í lögunum.



Nefndin í bankamálunum hefir leyft sér að koma fram með þetta frv. Svo stendur á því, að langt er komið að lána út 3. veðdeild, að eins 263 þús. og 900 kr., eftir af henni og þar af lofað 100 þús. kr. Ef þessu yrði ekki sint af þinginu, lítur ekki út fyrir annað en veðdeildalán verði að hætta. Veðdeildirnar hafa lánað út alls 8077 300 kr. Í umferð eru samtals 6.595.800 kr. Mismunur: 1.481.500 kr., sem búið er að borga til baka. Útdregin bréf nema þess utan 224.700 kr., sem greiðast eiga 2. Janúar 1914. Að vísu hefir nefndin ekki mikla von um, að mikið gagn verði að þótt þessi veðdeild verði stofnuð, því að nefndin hefir ekki séð sér fært að leggja til að taka sömu leiðina sem tekin var 1909, sem sé að láta landssjóð taka lán til verðbréfakaupa. Vextir eru háir erlendis sem stendur, og eigi lítur út fyrir að þeir lækki í bráð, svo að varla er nú að búast við, að þessi heimild komi að verulegu liði, eftir því hvað erfiðlega hefir gengið að fá landssjóðslánið til þess að kaupa fyrir bréf 3. veðdeildarinnar. Ef landið tæki lán til að kaupa bréfin, væri það mjög hagfelt, því að bankinn sætir harðari stimpilgjalds kjörum utan Danmerkur, heldur en landið. Ef veðdeildin aftur á móti yrði að hætta, gæti af því leitt inn mesta voða fyrir landið; húsabætur féllu niður sýslu- og sveitarfélög gætu ekki fengið lán o.s.frv. Og Íslandsbanki hefir ekki reynst nein styrkstoð í þessum efnum. Eigi að síður er ekki hægt að segja fyrir, hvað hægt kunni að vera að gera í framtíðinni, og vona eg því að háttv. deild taki frumv. vel. Frumvarpið er dálítið breytt frá veðdeildarlögunum, eins og fram er tekið í nefndarálitinu. Ef mönnum þykja einhverir annmarkar á frumvarpinu, er hægt að gera br.till. til 2. umr.

Tryggvi Bjarnason.: Eg skal ekki fara langt út í þetta mál nú við þessa umræðu. Það vitum vér allir, að þjóðin óskar þess, að Landsbankinn sé styrktur. Það er nú ekki hægt að segja annað en að tilraun sé gerð í þessa átt. þar sem 4 frumvörp þess eðlis hafa nú verið flutt inn á þingið. Hvað sem nú má um þessi frumvörp segja, þá hygg eg, að þessi leið sé aðgengilegust, en þó eru gallar á frumvarpinu. Eg vil að eins benda á til athugunar til 2. umr., að »prosenturnar«, sem lántakendum er ætlað að greiða, er nýr skattur og getur reynst þungur. Eins vil eg benda á það, að hér er bankastjórn heimilað að láta fara fram skoðun á fasteignum, þeim sem bankinn hefir að veði, á kostnað lántakanda. Ella skal eg ekki fara út í einstök atriði nú.



Að eins örfá orð út af ræðu hv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.). Eg álít rétt, að það komi þegar fram við 1. umræðu, hvernig þessu er háttað, svo að þingmenn geti kynt sér það, og komi ekki fram með breytingartillögur að ófyrirsynju. Háttv. þingmaður taldi það varhugavert, að heimtað er 1% gjald af lánsupphæðinni í varasjóð veðdeildarinnar um leið og lánið er tekið. Ef hann hefði kynt sér nefndarálitið, hefði hann getað séð, að þetta er ekki gripið úr lausu lofti, heldur er hér farið að dæmi lánsfélaganna dönsku, sem alment eru talin að vera hrein fyrirmynd. Hér er einungis farið enn vægara í sakirnar, því að dönsku lánsfélögin hafa þetta gjald helmingi hærra. Og þegar því er slept, að veðdeildinni Sé gert að skyldu að hafa 1/6 af þeim bréfum, sem í umferð eru. fyrirliggjandi í verðbréfum sem tryggingu, þá er augljóst að eitthvað verður að koma í staðinn. Hitt, er nefndin ætlast til, að þegar eigandaskifti verða, þá greiði kaupandinn helmingi hærra gjald, eða 2% af því sem eftir stendur af láninu í varasjóð, á að miða til þess að draga dálítið úr því verzlunarbraski með fasteignir, sem hér er farið að tíðkast, og sem gengur næst því að heita fjárglæfrar. Þetta ætti að verða dálítið band á því að fasteignir yrðu seldar svo að segja annan hvern dag, enda er þetta ekki hærra gjald en heimtað er af lánsfélögunum dönsku, sem alstaðar eru talin fyrirmynd. Að gjald þetta tvöfaldist ef vanrækt er að láta veðdeildina víta um eigandaskiftin, er bygt á þeirri reynslu, að fasteignasöluprangarar fara ávalt á bak við veðdeildirnar með þetta. Það hefir oft komið fyrir, að fasteign hefir verið seld þrisvar eða enn oftar, áður en veðdeildin hefir haft hugmynd um það. Þetta á að reyna að fyrirbyggja það. Af þessum ástæðum, sem eg hefi nú greint, getur nefndin ekki fallið frá þessum atriðum þó að breyt.till. kæmi fram um það.



Herra forseti! Eftir ræðu háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.) var eg orðinn í vafa um, hvaða umræður þetta væri. En eg verð þó að trúa dagskránni, að þetta sé 1. umræða. Mér finst, að nú eigi ekki að ræða einstakar greinar, heldur eigi að líta á frumvarpið á heild sinni, og þegar það er gert, getur engum dulist, að þetta frumvarp hefir að minsta kosti einn stóran kost fram yfir in önnur bankafrumvörp, sem fram hafa komið nú á þinginu. Og þessi kostur er sá, að ekki er ætlast til að landssjóður útvegi neitt fé; bankinn ætlar að gera það sjálfur. Eg var, því miður, ekki inni þegar umræðurnar byrjuðu, svo að eg veit ekki, hvort háttv. framsögum. (B. Kr.) hefir tekið fram, að það var hugsun nefndarinnar, að samið yrði fyrir fram um sölu bankavaxtabréfa veðdeildarflokksins á einu lagi, og telur hún, að það muni vera auðveldara, ef flokkurinn nemur 6 milíónum króna, heldur en ef hann er minni. Það eru til peningastofnanir, sem vilja heldur kaupa heila »Seriu« í einu, heldar en smáslatta. Þetta gæti líka orðið til þess, að bréfin þyrftu ekki að falla í verði. Að öllu íhuguðu er frumvarpið vel þess vert að það fái að komast í gegn um þingið. Það vita allir, hve mikilli byltingu það gæti valdið, ef hætta þyrfti að veita veðdeildarlán. Nú eru ekki eftir nema 160 þús. kr. ólofaðar, og sjá allir, að það getur ekki hrokkið lengi. þegar þeirri upphæð er eytt, verður að hætta öllum veðdeildarlánum, ef ný veðdeild verður ekki stofnuð. Eg vona því að allir sjái, hversu mikil nauðsyn það er, að koma frv. fram. Eg hefi tekið fram þann stóra kost, sem frumvarpið hefir, að það fer ekki fram á nein peningaútgjöld úr landssjóði. Eg vona, að menn liti meira á það, en þetta lítilfjörlega prócentgjald, sem engu munar.

Flutningsm. (Lárus. H. Bjarnason): Eg hefi raunar litið að segja í viðbót við það sem eg sagði við flutning málsins upprunalega. Eg vil að eins leyfa mér að leiða athygli háttv. deildar aftur að því, hvað það er, sem hér er farið fram á. Það er eingöngu farið fram á breytingu á þeim máta, hvernig borgarstjórinn í Reykjavík er kosinn. Hingað til hefir hann verið kosinn af bæjarstjórninni, en nú er ætlast til að hann verði kosinn af öllum atkvæðisbærum borgurum bæjarins. körlum og konum. Eins og eg gat um við 1. umr. hefir þetta mál haft allra mála mest fylgi á þingmálafundum hér í Reykjavik, og þar við bætist, að á bæjarstjórnarfundi, sem haldinn var 7. Ágúst, var samþykt tillaga, sem eg skal lesa upp með leyfi forseta. Hún hljóðar svo, eftir bréfi frá borgarstjóranum, sem eg hefi í höndunum: »Bæjarstjórnin lýsir fylgi sínu með því, að borgarstjóri verði kosinn af kosningabærum kjósendum, að því tilskildu, að minst 25 kjósendur mæli með umsækjanda«. Móti tillögunni greiddu að eins tveir bæjarfulltrúar atkvæði, og einn sat hjá. Eg vona því, þegar menn heyra hversu borgurum bæjarins er þetta mikið áhugamál, og þegar bæjarstjórnin ljær því jafnóskift fylgi sitt, að allir háttv. þm. greiði frumv. atkvæði. Eg vona að það verði ekki að eins utanbæjarþingmenn, sem vilja unna bænum sjálfstæðis í þessu efni, heldur og engu síður þeir þingmenn, sem búsettir eru í Reykjavík. Samkvæmt þessari ályktun bæjarstjórnarinnar hefi eg leyft mér að bera fram breyt till. á þgskj. 347 þess efnis, að 25 kjósendur verði að mæla með kosningu borgastjórans. Ennfremur hefi eg bætt því við, að stjórnarráðið skuli setja reglur um kosninguna eftir tillögum bæjarstjórnarinnar. Eg hefi heyrt einstaka menn halda halda því fram, að hér væri í tvísýnu teflt um borgarstjóravaldið. Eg hygg að aldrei hafi verið nein hætta á því, og sízt nú, þegar stjórnarráð og bæjarstjórn eiga að ráða inum núnari reglum fyrir kosningunni. Til tryggingar því, að sæmilegur maður veljist í borgarstjóraembættið, er ennfremur heimtað, að 25 kjósendur að minsta, kosti mæli með honum. Og þó að ekkert sé ákveðið um hæfileika þeirra manna, má telja það víst, að ekki verði leitað til 25 manna af lakari endanum. Því að eins getur nokkurs maður búist við fylgi, að meðmælendurnir séu góðir. Eg hygg, að þessi aðferð sé réttari en sú sem verið hefir, því að það hlýtur að vekja ábyrgðartilfinningu þeirra manna, sem kjósa, að þeir geta engum um kent nema sjálfum sér, ef illa tekst, enda eiga þeir einir nokkuð á hættu og launa borgarstjórann að öllu leyti. Ef illa tekst, segi eg, en ekki af því að eg búist við að fremur takist illa til um borgarstjórakosninguna, þó að þessi aðferð verði höfð. Það gæti sannarlega tekist illa, þó að bæjarstjórnin kysi borgarstjórann, og engin trygging væri fyrir því að vel tækist - þó að jafnvel konungur eða stjórnarráðið skipaði hann, nú er menn eru hættir að trúa því, að þeim sem guð gefur embætti, gefi hann einnig hyggindi til að gegna því. Eg vona sem sagt, að utanbæjarþingmenn vilji lofa Reykjavíkurbúum að ráða þessu einkamáli sínu sjálfum, og eg vona að hinir, sem búsettir eru hér í bænum, sjái, að hér er ekki út í neina hættu lagt, enda hægur hjá, að breyta til ef miður færi.



Af því að mér þykir þetta frumv. talsvert athugavert, vildi eg leyfa mér að vekja athygli háttv. deildar á þeim atriðum, sem mér þykja sérstaklega varhugaverð. Hér á að innleiða það, að borgarstjórinn verði kosinn af öllum atkvæðisbærum borgurum bæjarins. Sams konar aðferð hefir verið viðhöfð á öðrum svæðum. Um hana hafa verið ærið misjafnir dómar og jafnvel heyrst raddir um að hún gæfist fremur illa, þó að það hafi verið á þeim svæðum, þar sem kosningin snertir meira hvern einstakling en hér getur verið um að ræða. Ef þetta verður leitt í lög, er hætt við að það verði ekki afnumið aftur, jafnvel þó að menn kynnu að sjá að það væri ekki heppilegt. Mér virðist að áhrifum kjósenda á borgarstjórakosninguna sé nokkurn veginn borgið með þeirri tvöföldu kosningu, sem nú er viðhöfð, þar sem þeir velja þá 15 menn, er þeir treysta bezt, í bæjarstjórn og bæjarstjórnin kýs aftur borgarstjórann. Með þessu móti hafa kjósendurnir óbein áhrif á það, hvers konar maður verður kosinn borgarstjóri. Enda er þetta fyrirkomulag í samræmi við það sem gerist í öðrum sveitarstjórnum. Þar er það venjan, að hreppsnefndirnar kjósa oddvitann, en starf hans samsvarar að sínu leyti starfi borgaratjórans þó að í minni stíl sé. Við þetta bætist, að lögin, sem hér er farið fram á að breyta, eru mjög ung, og þessi eina borgarstjórakosning, sem fram hefir farið eftir þeim, gefur ekki tilefni til þeirrar breytingar. Eg hygg, að í stöðuna hafi valist nýtur maður, að minata kosti hefir bærinn tekið miklum framförum í hans tíð. Það sýnist í fljótu bragði mæla með framv., sem háttv. flutningsm. (L H. B.) sagði, að þetta væri einkamál bæjarins og borgurunum væri þetta mikið áhugamál. En þetta er ekki einkamál Reykjavíkurbæjar, heldur nær það til allra bæja á landinu, því að þeir mundu heimta sams konar fyrirkomulag innan akamma og sveitirnar mundu koma á eftir. Auk þess er hagur og sæmd Reykjavikur hagur og sæmd alls landsins. Landið á enga eign eins dýra og höfuðstaðinn, þess vegna verður hann að ganga á undan í öllum greinum. Málefni höfuðstaðarins eru málefni alls landsins. Eg vildi að eins vekja athygli á þessum atriðum, sem mér þykja athugaverð. Eg sé ekki að neinar umbætur séu fólgnar í því að haga borgarstjórakosningunni á þennan hátt. Eg hygg þvert á móti, að miklu meiri trygging sé fyrir því, að borgarstjórakosningin takist vel, ef þeim mönnum er falin hún, sem borgararnir treysta bezt að fara með öll vanda- og velferðarmál bæjarins.



Herra forseti! Eg þekki að eina þrenns konar fyrirkomulag á borgarstjórakosningu. Eitt er það, sem hér hefir verið haft, og mun það vera danskt, eina og fleira gott(!) hjá oss. Annað fyrirkomulag tíðkast í Noregi; þar skipar konungur borgarstjórann. Þriðja fyrirkomulagið er tíðkað með enskumælandi þjóðum, að borgararnir kjósi borgarstjórann sjálfir, eins og hér er farið fram á. Eg hefi ekki getað séð betur, en að það fyrirkomulag gefist vel. Tilgangurinn með því er sá, að gera borgarstjórann óháðan bæjarstjórninni, svo að hann þurfi ekki að fara móti vilja sínum og samvizku, til þess að tryggja sér kosningu aftur. Í núgildandi lögum frá 22. Nóv. 1907 stendur: Virðist borgarstjóra að ákvörðun bæjarstjórnar gangi út fyrir vald bæjarstjórnarinnar, eða að hún sé gagnstæð lögum eða skaðleg fyrir kaupstaðinn, eða miði til þess að færast undan skyldum, þeim er á kaupataðnum hvíla, má hann fella ályktunina úr gildi að sinni með því að rita atkvæði sitt í gerðabókina. Hvað verður nú úr þessu valdi borgaratjórans, ef hann gengur alt af með grautinn í skónum út af því hvort hann verði endurkosinn? Með þessu er hann gerður alt of háður bæjarstjórninni. Eg skal játa, að eg hefði óskað frekari breytinga, en frumvarpið fer fram á. Eg hefði viljað, að þessum aðal tilgangi, að gera borgarstjórann óháðan bæjarstjórninni, væri gert enn hærra undir höfði, líkt og á sér atað með enskumælandi þjóðum. Þar hefir borgarstjórinn, sem kosinn er af borgurunum, vald til að synja staðfestinaar ályktunum bæjarstjórnarinnar, en að eins um stundarsakir. Ef bæjarstjórnin endurtekur ályktunina með 2/3 eða 3/4. atkv., þá öðlast hún fult gildi. Þetta gerir það að verkum, að borgaratjórinn verður þá fyrst verulega óháður bæjarstjórninni, og hefir þá um leið betra brjóst gagnvart bæjarbúum, og er ekki hætt við öðru, en að þeir líti á það og endurkjósi hann, hvort sem bæjarstjórninni líkar betur eða ver, ef þeim líkar framkoma hans. Með þessu móti nær frumhugsunin sér fyrst niðri. Mér finst það liggja í augum uppi, að þá verður borgarstjórinn tápmeiri, og fylgir sannfæringu sinni betur að því sem kjósendunum er fyrir beztu, er hann á ekkert undir bæjarstjórninni um endurkosningu sína. Eg vona að frumvarpið fái góðar undirtektir. Eg óska, að til 3. umr. verði bætt við frestandi neitunarvaldi borgarstjórans. Þá yrði hann í líkri stöðu gagnvart bæjarstjórninni eins og stjórnin er gagnvart þingi, og yrði þá þetta fyrirkomulag í meira samræmi við annað stjórnarfyrirkomulag í þjóðfélaginu. Eiginlega yrði það alveg samræmt því, er konungur hefir að eins frestandi neitunarvald.



Það er komið fram, sem eg hafði ekki búist við, að þingmaður utan Reykjavíkur hefir lagst á móti frumvarpinu, þó að hann hafi reyndar gert það með allra mestu varúð. Ástæður hans hans kann eg ekki að meta. Hann segir þetta varhugavert nýmæli. En í rauninni er þetta ekkert nýmæli. Allir hreppsnefndarmenn eru kosnir beint af hreppsbúum, í hreppsnefndina, og oddvitinn er alt af einn maður úr hreppsnefndinni. Þess vegna er oddvitinn í raun og veru kosinn af kjósendunum. Í Hafnarfirði, þar sem háttv. 2. þm. G.K. (Kr. D.) þekkir vel til, er og gert ráð fyrir því, að borgarstjórinn geti verið úr hóp bæjarstjórnarmanna. Þetta er því ekkert nýmæli hér á landi og því síður annarsstaðar, eins og upplýst hefir verið af háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.), og eg get bætt því við, að í Sviss, sem talið er að bezt sé stjórnað af öllum löndum í Norðurálfunni, eru flestir embættismenn kosnir beint af borgunum. Háttv. þm. (Kr. D.) sagði, að ef þetta fyrirkomulag reyndist illa, þá yrði því ekki breytt, en það er rangt. Eg hafði aldrei ætlast til að þetta yrðu eins konar stjórnarskrárlög eða grundvallarlög, enda má líka breyta þessháttar lögum. Eg ber ekki inn minsta kvíðbeyg fyrir því að lögin verði lengi í gildi, ef það kæmi í ljós að þau reyndust illa. Ef svo færi, mundu borgararnir verða fyrstir til að hefjast handa að fá lögunum breytt. Ekki þarf heldur að óttast það, að aðrar sveitastjórnir mundu heimta sömu skil sér til handa. Það mundu þær því að eins gera, að fyrirkomulagið reyndist vel, og þá væri það ekki hræðsluefni. Eg sagði, að eg áliti að stjórnin hefði ekki haft rétt til að veita borgarstjóranum atkvæðisrétt í bæjarstjórnarmálum. Bygði eg það álit mitt á því, að í lögum um bæjarstjóra í Hafnarfirði, frá sama degi, er það beint tekið fram, að hann skuli ekki hafa atkvæðisrétt í bæjarstjórninni, nema hann sé einn af inum kosnu fulltrúum hennar. En það að stjórnin hefir úrskurðað að borgarstjóri skuli hafa atkvæðisrétt í bæjarstjórn Reykjavíkur, hefir vakið megna óánægju í bænum. Eg sagði, að það væri ekki ástæða til að óttast verra val eftir kosningarfyrirkomulagi; því sem farið er fram á í frumvarpinu, heldur en því fyrirkomulagi, sem nú er, enda heldur ekki geysimikið komið undir þessari kosningu, þar eð borgarstjóri hefir eigi annað verk með höndum, en að framkvæma ályktanir bæjarstjórnar og að stjórna fundum hennar. Að vísu getur hann til bráðabirgða rift úrskurði bæjarstjórnar, en að eins þar til er stjórnarráðið gerir út um málið. En þó þetta vald standi á pappírnum, hefir því aldrei verið beitt við bæjarstjórnina í Reykjavík, fremur en sams konar ákvæði við sýslunefndir. Hér við bætist, að borgarstjóri er að eins 1/18 hluti bæjarstjórnar, svo að ólíklegt væri að hann kæmi nokkurri óhæfu fram, enda þótt kjör á honum mistækist, enda verður að sækja lof og leyfi stjórnarráða til fjölmargra gerða bæjarstjórna, og það myndi því taka í taum ana, ef hætta væri á ferðum. Það er svo langt frá að eg óttist verri kosningu með þessu fyrirkomulagi, að eg held þvert á móti að það sé auðveldara að beita misjöfnum agitationum með því fyrirkomulagi, sem nú er. Því smærri sem hringurinn er, því auðveldara er að koma við »agitationum«. En eins og eg hefi tekið fram, er ekki hundrað í hættunni, því bæði hefir borgarstjórinn sáralítið vald og ef hann fyndi upp á að misbeita því, getur stjórnarráðið tekið í taumana. Það er ekki ólíklegt, að við flutningsmenn tökum til athugunar til 3. umr. till. háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) um að borgarstjóri fái frestandi neitunarvald. Annars væri það og vert athugunar, hvort ekki væri rétt að lögleiða sama sjálfræði til handa bæjarstjórnum og sýslunefndir hafa nú að lögum. Að minsta kosti er það óviðkunnanlegt að það skuli gilda alt annað um sjálfræði bæjarstjórna, heldur en um sjálfstæði sýslunefnda. En út í það skal eg ekki fara frekar að þessu sinni, enda veit eg ekki til þess að stjórnin hafi misbrúkað vald sitt yfir bæjarstjórnum.



Herra forseti! Eg er þakklátur háttv. flutningsmanni ( L. H. B.) að hann hefir heitið að taka breytingartillögu, þá sem eg bar fram, til íhugar til næstu umr. Eg skal að eins geta þess, að það er einn liðurinn í minni pólitísku trúarjátningu, að dreifa valdinu sem allra mest. Enda finst mér sjálfsagt að bæjarstjórnir hafi eins mikið sjálfræði og sýslunefndir. Úr því eg fór að standa upp, skal eg geta þess, að mér fanst kenna ósamræmis hjá háttv. 2. þm. G.-K. (gr. D.). Hann Sagði, að allir kaupstaðir mundu fylgja á eftir. En það hljóta allir að sjá. að öðruvís er ástatt með Reykjavík, sem hefir margbeðið um þetta. Ár eftir ár hefir það verið samþykt á öllum þingmálafundum. Mér finst, að eitt af því sem Alþingi eigi að gera sér að reglu, sé, að láta stjórnir sveitarfél. ráða sér sem mest sjálfar. Mér finst það vera siðferðislegur réttur Reykvíkinga, að þeir fái að ráða því sjálfir, á hvern hátt þeir kjósi borgarstjóra sinn.



Þó eg ætli ekki að gera þetta mál að kappsmáli, verð eg samt sem áður að segja aftur nokkur orð. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) Vitnaði í, hver venja væri í öðrum löndum í þessu efni. Skal eg fús að játa, að hann hafi sagt rétt um það; en í því felst engin sönnun, engin nema sú almenna, að alt sé gott í útlöndum. Jón Ólafsson: Jú, reynslan). Háttvirtur sami þm. sagði líka, að borgarstjórinn væri með því fyrirkomulagi, sem er, alt of háður bæjarstjórninni. En eg skil ekki í öðru en hann verði alveg eins og engu síður háður kjósendum sínum með því fyrirkomulagi, sem farið er fram í frumv. - Eg get ekki betur séð en að þessu leyti komi alveg í sama stað niður, hvor aðferðin er höfð. Þá virtist mér hann vilja líkja þessu fyrirkomulagi við sambandið milli kjósenda og þings. En það dettur engum lifandi manni í hug, að láta kjósendurna kjósa stjórn landsins. En viðvíkjandi því, sem hann sagði um sjálfræði sýslunefnda, er ið sama að segja. Kjósendurnir kjósa sýslunefndina sjálfa, en ekki oddvita hennar. Þá þótti háttv. þm. það vera mótsögn hjá mér, er eg sagði, að mér þætti breytingin til ins verra, en óttaðist þó að allir hinir kaupstaðirnir kæmu á eftir. Hann hefir misskilið mig. Eg átti við, þar sem því var haldið fram, að þetta snerti Rvík eina, þá væri það ekki svo, heldur snerti og aðra kaupstaði, og eigi ekki að gefa út lög, sem eingöngu væru fyrir Reykjavík í þessu efni, heldur ættu sömu reglur að gilda fyrir aðra kaupstaði. Þá ætla eg að beina nokkrum orðum til háttv. flutningsm. ( L. H. B.). Hann sagði, að eg hefði haldið því fram, að þetta frumv. væri nýmæli. Það er ekki rétt, því eg benti einmitt á, að það væri ekki nýmæli, heldur væri sams konar fyrirkomulag til á öðrum svæðum og hefði tæplega gefist vel ávalt. Hitt sem eg sagði, að ekki yrði auðvelt að breyta lögunum aftur, kom af því, að eg álít að það sé ekki svo auðvelt að taka það vald af almenningi, sem honum einu sinni hefir verið fengið í hendur. Það sem háttv. flutningsm. sagði, að borgarsjórinn væri ekki annað en framkvæmdarvald bæjarstjórnarinnar, þykir mér vera til styrktar mínu máli. Virðist ekkert eðlilegra, en að bæjarstjórnin kjósi sjálf þann mann, sem á að framkvæma ráðstafanir hennar sjálfrar. Loks sagði háttv. flutningsm., að eg ætti eftir að sanna, að þetta fyrirkomulag reyndist ver, en það sem nú er. En mér finst að sönnunarskyldan liggi á honum, úr því að það er hann, sem vill breyta til. Hann ætti að koma með sönnun fyrir, að fyrirkomulagið, sem hann vill hafa, reynist betur. Það hefir hann ekki gert og mun ekki geta.



Eg ætla að eins að geta þess, að þetta frumv. er ekki annað en framþróun af lögunum, sem sett hafa verið á öðrum svæðum. Eftir lögunum um prestskosningar 1907 geta söfnuðurnir ráðið því, hvern prest þeir fá. Eldri kosningarlögunum var breytt til þess að vekja ábyrgðartilfinningu kjósenda, og held eg að það hafi ekki gefist illa, enda mundi reyndin verða lík hér. Viðvíkjandi því, sem háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.) sagði, að mér bæri að sanna, að fyrirkomulag, það sem farið er fram á í frumv., sé betra en það sem nú er, þá er það að vísu rétt, ef metið er á lögfræðislegum mælikvarða. En eg ætla samt ekki að verða við þeim tilmælum háttv. þm., af því eg vil ekki tala um fjarverandi mann, en benda að eins á einróma ósk bæjarbúa, sem mun vera nokkur vottur um álit þeirra á því, hversu borgarstjórakosningin tókst 1908.



Að eins fáein orð út af ræðu háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.). Hann sagði, að ef alt væri gefið laust, þá væri engin trygging fyrir því, að menn girtu ekki yfir fjölfarna vegi. En eg hygg, eins og eg hefi tekið fram áður, að tryggingin sé fólgin í því, að menn mundu sjá sinn hag í því að gera það ekki. Hliðum á mjög fjölförnum vegum yrði aldrei hægt að halda aftur.  (Ólafur Briem: Það mætti sekta menn fyrir að loka þeim ekki)  . Nei, sektum yrði ekki við komið. Hlutaðeigandi menn mundu reka sig á það eftir skamman tíma, ef þeir hefðu ekki séð það fyrir, að það er ógerningur, að halda hliðum aftur þar sem stöðugur ferðamannastraumur er bæði á degi og nóttu, viku eftir viku, sumar og vetur. Svo búið gæti aldrei staðið lengi. Eg álít þess vegna, að það gæti ekkert skaðað, þar sem um fjölfarna vegi er að ræða, þó að menn væru látnir sjálfráðir um þetta. Það mundi leiða af sjálfu sér, að þeim réttindum manna yrði ekki misbeitt. Viðvíkjandi sýslunefndunum skal eg geta þess, að eg skaut því fram, að ef nokkuð ætti að takmarka þessi réttindi manna, þá væri eðlilegast að sýslunefndirnar réðu yfir því, hvar leyft skyldi að girða yfir vegi og hvar ekki. Þær þekkja bezt til hver í sinni sýslu, og mætti því búast við því, að þeirra úrskurður yrði í hverju tilfelli svo sanngjarn sem hann annars getur orðið. En að eg kom ekki fram með breyt.till. í þessa átt, var vegna þess, að eg áleit, að alt ætti að vera frjálst, og að engin takmörk ættu að vera önnur en þau sem leiða af sjálfu sér. En ef menn eiga ekki að vera sjálfráðir um girðingar sínar að þessu leyti, væri það mikil bót, að því væri breytt svo að sýslunefndirnar réðu fyrir því. Það mundi meðal annars taka miklu styttri tíma að fá úrskurð þeirra um þetta efni, heldur en ef leita þarf til stjórnarráðsins. Ef br.till. á þgskj. 320 verður feld, mundi eg þess vegna ekki hafa neitt á móti því, að þessu yrði breytt þannig.