Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með frv. þessu er lagt til, að aflað sé viðbótarheimilda fyrir umframgjöldum þeim, er urðu hjá ríkissjóði 1964, í samræmi við niðurstöður ríkisreiknings, en frv. til staðfestingar á ríkisreikningi hefur einnig verið lagt fyrir hið háa Alþ. Ég hef áður í sambandi við meðferð fjárlagafrv. fyrir 1966 gert ýtarlega grein fyrir afkomu ríkissjóðs 1964 og sé því ekki ástæðu til þess að ræða sérstaklega þetta frv., en vil leyfa mér að leggja til. að frv, verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Allshn. Sþ. hefur haft til meðferðar þáltill. á þskj. 17 um markaðsrannsóknir og sölustarfsemi í þágu útflutningsatvinnuveganna og hefur orðið sammála um afgreiðslu till. Sams konar till. var flutt á s.l. Alþ. og allshn. varð einnig sammála um afgreiðslu hennar þá. En þar sem álit allshn. kom seint á þinginu, vannst ekki tími til að ræða till. þá, og var hún þess vegna flutt öðru sinni nú og liggur nú fyrir hér með breytingu allshn., sem ég mun nú leyfa mér að gera grein fyrir. Þegar till. var hér fyrst til athugunar hjá allshn., var hún send til umsagnar 5 aðila. Þeir svöruðu allir bréfi allshn. um till. Ég vil leyfa mér í örstuttu máli að rekja þessi svör. Í fyrsta lagi var till. send til umsagnar Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna. Þeirra svar er dagsett 7. apríl 1965 og er í meginatriðum á þá lund, að samtökin telja veigamikið og æskilegt að efla markaðsrannsóknir og sölustarfsemi þjóðarinnar, eins og segir í ofangreindri till., og skipun mþn., er kveðji sér til samstarfs fulltrúa atvinnuveganna, er vinni í sameiningu að athugun þess, hvað vænlegt sé til að ná nefndu marki, að þessi tillöguflutningur sé rétt ráðstöfun, sem mæla beri með, eins og þar segir. Till. var enn fremur send til umsagnar Sambandi ísl. samvinnufélaga. Það svar er dags. 5. apríl 1965. Efni þess er þetta: „Vér leyfum oss að mæla með samþykkt till., þar sem vér teljum þá athugun, sem hún gerir ráð fyrir að fari fram, bæði æskilega og nauðsynlega.“ Í þriðja lagi var till. send til umsagnar Félagi ísl. iðnrekenda. Þeirra umsögn er dagsett 26. apríl 1965, og inntak hennar er þetta: „Það er kunnara en frá þurfi að segja, hversu mjög efnahagsafkoma vor byggist á viðskiptum við önnur lönd. Á sviði markaðsöflunar og sölustarfsemi erlendis hefur þegar verið unnið þýðingarmikið starf á vegum helztu útflutningssamtaka, svo sem vörusýninganefndar og annarra. Vér teljum samt sem áður, að enn beri að efla þessa starfsemi og færa hana yfir á viðtækara svið. Mætti í því sambandi athuga, hvort við gætum ekki hagnýtt reynslu annarra þjóða í þeim efnum, svo sem Norðmanna og Dana.“ Þetta er inntakið í umsögn Félags ísl. iðnrekenda. Þá var till. enn fremur send til umsagnar framleiðsluráðs landbúnaðarins. Umsögn þess er dags. 8. apríl 1965, og er frá því skýrt, að till. hafi verið lögð fyrir framkvæmdanefnd framleiðsluráðs og sú n. mæli eindregið með því, að þáltill. verði samþykkt. Þessir fjórir aðilar, sem ég hef nú nefnt, mæla þannig allir með því, að till. verði samþykkt, en fimmti aðilinn, sem fékk hana til umsagnar, Félag ísl. fiskmjölsframleiðenda, telur sér ekki fært að mæla með samþykkt till., þar sem hún mundi hafa mikinn kostnað í för með sér, ef til framkvæmda kæmi, enda það verkefni, sem henni er ætlað að leysa, þegar að miklu leyti í höndum annarra aðila, eins og þar segir. Allshn. hefur á grundvelli þessara umsagna og eigin athugunar komizt að þeirri niðurstöðu, að það sé sameiginlegt álit, að markaðsrannsóknir og sölustarfsemi í þágu útflutningsatvinnuveganna sé þýðingarmesta viðfangsefni þjóðarinnar í dag. N. telur, að áherzlu beri að leggja á meiri úrvinnslu íslenzkra hráefna, en eftir því sem sá iðnaður eykst og útflutningsvörur verða meira unnar en áður, verði markaðsmálin að sama skapi bæði þýðingarmeiri og erfiðari viðfangs. Íslenzkar iðnaðarvörur til útflutnings mæti meiri samkeppni á erlendum mörkuðum en hrávörurnar og sala þeirra sé háðari breytilegum smekk hins almenna neytanda. Þess vegna verði það fyrir okkur enn brýnni þörf en fyrr að fylgjast með, hverjar eru þarfir og óskir þeirra neytenda, sem við ætlum að ná til, og þess vegna verðum við að vinna að markaðsrannsóknum í stærri stíl en þeim, sem ætla má að einstakir útflytjendur hafi tök á, enda þótt sumir þeirra hafi þegar unnið talsvert starf á hessum vettvangi. Það er því sameiginleg niðurstaða af þessari athugun, að n. telur eðlilegt, að ríkisstj. láti fara fram athugun á því í samráði við fulltrúa atvinnuveganna, hvernig þessum málum verði bezt fyrir komið, og leggi niðurstöðurnar fyrir Alþ. til ákvörðunar um það, hvernig nauðsynlegum stuðningi verði bezt fyrir komið. Um það, hvað sé til ráða í þessu efni, skal ég fátt eitt segja hér. Það verður vitanlega úrlausnarefni þeirrar n., sem málið fær til meðferðar, ef till. verður samþ. En ýmislegt er þar eflaust, sem kemur upp í hugann. Það eru t.d. margir, sem hafa bent á það, að æskilegt væri, að við sendiráð landsins erlendis störfuðu viðskiptafulltrúar, sem væru samtökum útflytjenda til ráðuneytis um það, á hvern hátt bezt yrði unnið að markaðsöflun. Þá má enn fremur hugsa sér, að sett verði á stofn stofnun fyrir markaðsrannsóknir og markaðsleit og auglýsingastarfsemi. Það hlýtur að vera affarasælla, eða það er mín skoðun a.m.k., að það sé einhver einn aðili, sem hefur yfirumsjón og endanlegan ákvörðunarrétt um framkvæmd þessarar starfsemi, til þess að markvisst sé unnið. Fleira má eflaust nefna, sem kemur til athugunar í þessu sambandi hjá viðkomandi n., þó að ég skuli ekki tefja tímann á að fara lengra út í það að þessu sinni. Í till. flm., eins og hún var upphaflega, var enn fremur gert ráð fyrir því, að gæðamatið yrði eflt, en allshn. hefur ekki á þessu stigi talið ástæðu til þess að álykta sérstaklega um það og leiðir það hjá sér. En vissulega getur það mjög komið til álita, ef markaðseflingarstofnun verður sett á stofn, að henni verði þá fengið það verkefni t.d. að setja stimpil sinn á gæðavöru, sem sérstaklega þarf að greiða fyrir og þegar fyrir liggur, að varan stendur undir þeim meðmælum, sem þar mundu til koma. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fyrir þessu lengri framsögu. Allshn. leggur einróma til, að till. um markaðsrannsóknir og sölustarfsemi útflutningsatvinnuveganna verði samþ. með þeirri breyt., sem hún hefur gert grein fyrir á þskj. 152.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að þakka hv. allshn. fyrir góða afgreiðslu á þeirri till., sem hv. 11. þm. Reykv. var hér að mæla fyrir áðan. Ég fagna því, að þeir aðilar, sem síðasti ræðumaður vék að, aðilar, sem eru mjög stórir í atvinnulífi Íslendinga, hafa allflestir tekið tillöguflutningi þessum mjög vel og mælt með, að sú rannsókn, sem till. gerir ráð fyrir, verði látin eiga sér stað. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um till. núna. Ég lýsi því aðeins yfir, að ég og margir fleiri binda miklar vonir við, að út úr þessari rannsókn geti komið ýmislegt það, sem á eftir að verða atvinnuvegum okkar að miklu liði í framtíðinni, og þá er að sjálfsögðu tilgangi okkar flm. till. náð.



Herra forseti. 7 þm. Framsfl. bera fram till. þessa til þál. um endurskoðun skólalöggjafarinnar, og mun ég af hálfu flm. gera grein fyrir till. með nokkrum orðum. Tillgr. er svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að kjósa hlutfallskosningu 7 manna n. til þess að annast í samráði við hlutaðeigandi stjórnarvöld og kennarasamtökin endurskoðun á allri skólalöggjöf landsins nema löggjöf um Háskóla Íslands. Endurskoðunin miðist fyrst og fremst við, að samhæft verði hið opinbera fræðslustarf í almennum skólum og sérskólum aðkallandi þörfum þjóðlífsins á hverjum tíma og að allir fái sem jafnasta aðstöðu til náms, hvar sem þeir búa á landinu. Leita skal n. aðstoðar sérfræðinga eftir þörfum við endurskoðunina. N. kýs sér sjálf formann. Áliti og till. skili n. til Alþ., svo fljótt sem hún fær við komið. Kostnaður við störf n. greiðist úr ríkissjóði.“ Margir hafa látið þá skoðun í ljós að undanförnu, að tímabært sé og nauðsynlegt að taka skólalöggjöfina eða a.m.k. aðalþætti hennar til endurskoðunar. Þessi skoðun hefur komið fram bæði hér á hv. Alþ. og utan þings og ekki sízt hjá mönnum, sem sérþekkingu hafa á uppeldisog kennslumálum og kunnugir eru starfsháttum skólanna. Mörg félagasamtök hafa ályktað um þetta mál og yfirleitt á einn veg. Og nú er svo komið, að hæstv. ríkisstj. hefur sjálf tekið undir þetta. Í tilkynningu ríkisstj., sem hæstv. forsrh. flutti á Alþ. 13. okt. s.l., segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðgerð er heildarendurskoðun á þeim þáttum skólalöggjafarinnar, sem ekki hafa verið endurskoðaðir á undanförnum árum, í þeim tilgangi að laga námsefni og skipulag skólanna að breyttum þjóðfélagsháttum, setja nýjar og einfaldari reglur um samskipti ríkis og sveitarfélaga um stofnun og rekstur skóla og endurskipuleggja yfirstjórn fræðslumálanna. Teknar verði upp skipulegar vísindalegar rannsóknir í skóla- og uppeldismálum. Samin verður framkvæmdaáætlun um skólabyggingar á næstu árum, og verður þar stefnt að því að fullnægja með skipulegum hætti þörf fyrir skólahúsnæði á öllum skólastigum.“ Í þessari tilkynningu segir aðeins, hvað ráðgert er af hálfu ríkisstj. í þessum efnum. Um það er ekkert sagt, hvernig ríkisstj. hyggst láta framkvæma endurskoðunina, hver eigi að hafa þar forustu eða hverjir skuli leysa verkið af hendi. Í till. okkar er kveðið svo á, að n., er Alþ. kýs hlutfallskosningu, skuli annast endurskoðunina og hafa um málið samráð við stjórnarvöld og kennarasamtökin. Leita skal nefndin aðstoðar sérfræðinga eftir þörfum við endurskoðunina, eins og kveðið er á í till. Skv. till. er Alþ. falin forusta um þetta mikilvæga mál og vandasama. Augljóst er, að það, sem kveðið er á um í þessari till., og það, sem ríkisstj. ráðgerir í þessum efnum, getur vel samrýmzt, þannig að heildarendurskoðun skólalöggjafarinnar verði tryggð með atbeina Alþ. og endurskoðunin framkvæmd á þann hátt, sem í till. þessari segir. Við flm. viljum því vænta aukins stuðnings Alþ. við þessa till. Vissir þættir skólalöggjafarinnar eru orðnir gamlir. T.d. eru lög um fræðslumálastjórn 36 ára. Fyrir 11 árum var með lögum verksviði fræðslumálastjóra skipt og komið á fót stofnun fjármálaeftirlits skóla. Nú er yfirstjórn fræðslumála og undirbúningur fjárveitinga til skólaframkvæmda hjá menntmrn., fræðslumálaskrifstofu og fjármálaeftirliti skóla, en ekki fullt samræmi í löggjöfinni um þennan þátt mála. Hin almenna skólalöggjöf, þ.e. um skólakerfi og fræðsluskyldu, barnafræðslu, gagnfræðanám og menntaskóla, er senn tvítug. Á s.l. 20 árum hafa orðið örari breytingar á þjóðlífinu en nokkru sinni fyrr. Þéttbýli hefur stóraukizt, bæir stækkað og þar setzt að nær öll fólksfjölgunin. En strjálbýlið heldur varla sínum fólksfjölda og alls ekki í réttu hlutfalli við íbúatölu landsins í heild. Heimili í þéttbýlinu hafa ekki skilyrði til að veita jafnsterk uppeldisáhrif og sveitaheimilin gerðu, og heimavistarskólarnir í sveitum taka til sín börn og ungmenni af sveitaheimilunum, meðan námstíminn varir, og taka þar með í sínar hendur að miklu leyti það uppeldisstarf, sem sveitaheimilin önnuðust fyrr. Þetta er orðið óhjákvæmilegt og að ýmsu leyti hagkvæmt, enda er mikið leitað eftir fjárframlögum til að reisa heimavistarskóla. En þetta fyrirkomulag leggur skólunum ríka skyldu á herðar, og ríkisvaldið verður að búa þeim góð skilyrði til að rækja þær skyldur. Síðan hin almenna skólalöggjöf, er nú gildir, var sett, hefur orðið gerbreyting á atvinnuháttum þjóðarinnar. Vélvæðing ryður sér til rúms í nær öllum atvinnugreinum. Þetta gildir ekki einungis gagnvart aðalatvinnuvegum þjóðarinnar og við stórar framkvæmdir. Breytingin nær einnig til margs konar iðnaðar, og notkun véla við skrifstofustörf og hvers konar skýrslugerð ryður sér öri til rúms. Þessi öra breyting á atvinnuháttum og vinnubrögðum knýr á um endurskoðun skólalöggjafarinnar, ef þess er nægilega gætt, að fræðslukerfi landsins á hverjum tíma sé sem bezt samhæft þeim kröfum, sem gera verður með tilliti til breyttra þjóðfélagshátta og nýrrar þekkingar á sviði uppeldis- og fræðslumála. Fyrir flm. þessarar till. vakir, að endurskoðunin, sem framkvæma á samkv. henni, verði ekki einungís miðuð við barnafræðslustigið. Hún þarf að gripa inn á svið framhaldsmenntunar, bæði gagnfræðaskóla, menntaskóla og margra sérfræðiskóla, þar sem ekki sé einvörðungu fjallað um fjölda skólanna og stærð, heldur og um námsefni og kennsluhætti. Menntaskólum þarf að fjölga, svo sem lög kveða á um. Námsefni og starfshætti þeirra þarf að endurskoða m.a. með tilliti til fjölbreyttari skiptingar í deildir. Þá telja flm. ekki sízt nauðsynlegt að kanna rækilega og gera sér grein fyrir þörf þjóðfélagsins fyrir ýmsa sérfræðiskóla, svo sem í tækni og hagnýtum greinum, sem snerta atvinnuvegi landsins, og að athugað sé um skipan þeirra og stöðu innan fræðslukerfisins. Á Norðurlöndum hafa lýðháskólar lengi starfað og þróazt samhliða samfelldu skólakerfi. Hér þarf í löggjöfinni að hafa rúm fyrir æskulýðsskóla, er geti starfað á svipuðum grundvelli og lýðháskólar gera í nágrannalöndunum. Þegar gildandi skólalöggjöf var sett, var að ýmsu leyti lagt út á nýjar brautir í skólastarfi hér á landi. Nú er fengin svo löng reynsla af framkvæmd þeirrar skólalöggjafar, sem í gildi er, að af þeirri reynslu má margt læra. Við endurskoðun skólalöggjafarinnar ber að draga rökréttar ályktanir af fenginni reynslu, svo sem um gildi hins svonefnda landsprófs og framkvæmd þess, um það, við hvaða aldur nemenda á að miða skipti milli barnafræðslustigs og gagnfræðastigs, og fleira mætti nefna. Lög um fræðslukerfi og skólaskyldu kveða að vísu á um skólaskyldu allra barna á aldrinum 7 -15 ára. Frá því eru þó gerðar vissar undantekningar. Undanþáguákvæði laganna um framkvæmd skólaskyldu ber að líta á sem bráðabirgðaákvæði, sem nauðsynleg voru á sínum tíma og réttmætt að framkvæma um sinn. En nú eru fræðslukröfur vaxandi, en skilyrði til heimakennslu mjög erfið víðast hvar. Hins vegar er nú orðinn mikill aðstöðumunur til skólagöngu eftir því, hvort í hlut eiga dreifbýli eða kaupstaðir, þannig að stórlega hallar á sveitir og hinar smærri byggðir við sjávarsíðuna að þessu leyti. Það er staðreynd, að skólanám barna og unglinga víða í sveitum er enn í framkvæmd mun skemmra og námsgreinar þar oft fábreyttari en í kaupstöðum og hinum stærri kauptúnum. Vilja flm. sérstaklega benda á, að jöfnun þessa aðstöðumunar sækist allt of seint, þrátt fyrir það að gildandi skólalöggjöf er nú orðin tvítug. Þá viljum við flm. sérstaklega benda á vaxandi erfiðleika unglinga í sveitum og þorpum til gagnfræðanáms og nauðsyn þess, flestu öðru fremur, að gera mjög verulegt átak í því skyni að ryðja þeim erfiðleikum úr vegi, einkum með því að fjölga héraðsskólum í landinu. Hver sýsla er að jafnaði sérstakt fræðsluhérað samkv. skólalöggjöfinni, og með gildandi lögum um gagnfræðanám var stefnt að því, að einn gagnfræðaskóli hið minnsta skyldi starfa í hverju fræðsluhéraði. Þrátt fyrir þetta hefur enginn héraðsskóli verið reistur hér á landi s.l. 16 ár. Aðsókn að þeim héraðsskólum, sem starfandi eru, hefur hin síðari ár verið svo mikil, að árlega hefur orðið að vísa fjölmörgum umsækjendum frá skólavist og í sumum héruðum verða vandamenn unglinga að hafa mörg útispjót um að fá skólavíst þeim til handa, eftir að skyldunámi lýkur. Samkv. gildandi lögum eiga skólar gagnfræðastigsins að greinast í tvær hliðstæðar deildir, verknámsdeild og bóknámsdeild. Barnapróf veitir rétt til inngöngu í hvora þessara deilda um sig. Enn vantar mikið á, að þetta sé þannig í framkvæmd, að barn, sem lýkur prófi, geti gengið til náms í verknámsdeild gagnfræðastigs, hvar sem er á landinu. Þetta þarf að endurskoða með tilliti til þess, að samræmi sé í löggjöf og framkvæmd. Þeir, sem ræða skólamál, tala stundum um gamla og nýja skólann. Þetta getur táknað annars vegar skóla, er álitur markmið sín sígild og þeim verði aðeins náð eftir venjubundnum leiðum, sem skólinn hefur sjálfur markað, hins vegar skóla, er leggur mesta áherzlu á, að starfshættir séu í samræmi við atvinnulegar og félagslegar aðstæður í þjóðfélaginu á hverjum tíma. Að mínum dómi er ekki rétt og naumast hægt að aðgreina þetta tvennt fullkomlega. Með menntuninni ber að efla persónulegan þroska og styrkja síðgæði þeirra, er hennar njóta. Þess á skólinn að gæta á öllum tímum. Hin sérstæða íslenzka menning hefur varðveitzt og þróazt, frá því að byggð hófst hér á landi. Því þarf nú að gefa sérstakar gætur, að á þeim meiði myndist ekki brotalöm á tímum hinna hraðfleygu breytinga á atvinnuháttum og þjóðlífi. Við eigum að kosta kapps um að varðveita þjóðernið og efla þjóðlega menningu. Skólunum ber jafnan að leggja ríka áherzlu á þær greinar, sem eru séreign þjóðarinnar og sérkenna menningu hennar, hver skóli með því námsefni og aðferðum, er hæfir stöðu hans í skólakerfinu. En í skólakerfinu verður jafnframt að taka tillit til þess og í vaxandi mæli, að við lifum í samfélagi þjóða og verðum að standa á svipuðu stigi og þær þjóðir, sem okkur eru næstar, bæði efnahagslega og menningarlega, til þess að dragast ekki aftur úr öðrum. Þá þarf að auka kennslu í mörgum greinum, sem í eðli sinu eru alþjóðlegar. Við verðum að búa margt æskufólk vel undir það að tileinka sér og hagnýta nýja og aukna tæknikunnáttu til eflingar atvinnulífi þjóðarinnar. Ef gáfur hvers og eins fá að njóta sín sem bezt í námi og starfi, verður í senn tryggð farsæld einstaklingsins og efling þjóðlífsins. Eðlilegt er og sjálfsagt að dómi okkar flm. þessarar till. að hv. Alþ. hafi sjálft forustu um framkvæmd þessa vandasama og mikilvæga máls, eins og hér er lagt til. Þetta mál var borið fram á síðasta Alþ. og till. um þetta efni þá vísað til hv. fjvn. Fjvn. skilaði álitum um málið hinn 5. maí 1966, eða fáum dögum fyrir þingslit, svo að það vannst ekki tími til þess á síðasta þingi að afgreiða þetta mál endanlega. Þess vegna er málið nú flutt hér að nýju. Fjvn. tók í sjálfu sér vel undir þessa till. og viðurkenndi nauðsyn þess, að endurskoðun sú, sem hér um ræðir, yrði látin fara fram. Það kemur glöggt fram í nál. Þó að n. ætti ekki samstöðu um niðurstöðuna, kemur þetta fram í báðum nál. eða álitum beggja hluta n. Þar kemur það einnig fram, að fjvn. hafi í fyrra sent þessa till. til umsagnar og fengið svör frá fræðslumálastjóra, fjármálaeftirlitsmanni skóla, rektor menntaskólans á Akureyri, skólameistara menntaskólans á Laugavatni og Sambandi ísl. barnakennara. Og í nál. kemur það enn fremur fram, að þeir aðilar, sem n. leitaði álits hjá, taka allir undir nauðsyn þess, að skólakerfið sé rannsakað gaumgæfilega, og sumir mæla ákveðið með samþykkt till., eins og hún liggur fyrir. Og enn fremur segir í nál.: „Ekki verður séð, að neinn grundvallarskoðanamunur sé milli tillögumanna og umsagnaraðila. Rauði þráðurinn í umsögnum þeim, sem borizt hafa, er sá, að samræmd athugun á skólakerfinu þurfi að fara fram.“ Ég mun nú ekki, nema tilefni gefist, hafa öllu fleiri orð um þessa till., vænti þess, að málið liggi skýrt fyrir hv. þm., og ég tel eðlilegt, að sú n., sem kannaði þetta mál í fyrra, fái það enn til athugunar. En vegna þeirrar athugunar, sem þá var gerð, verð ég að vænta þess, að n. geti nú á skömmum tíma tekið afstöðu til málsins. Ég legg því til, herra forseti, að þegar þessari umr. lýkur, verði till. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 114 till. um embættisbústaði. Efni till. er það, að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að láta undirbúa fyrir næsta reglulegt Alþ. löggjöf um embættisbústaði og sé sá undirbúningur miðaður við það að endurskoða og samræma gildandi lagafyrirmæli, reglur og venjur varðandi skyldur ríkisins til þess að sjá embættismönnum fyrir bústöðum, jafnframt því sem haft sé í huga að koma í veg fyrir óþörf útgjöld vegna bygginga, kaupa og viðhalds á embættisbústöðum, en leitazt hins vegar við að leysa með viðunandi hætti þau húsnæðismál ríkisstarfsmanna, sem nauðsynlegt verður talið að hið opinbera hafi með höndum. Það verður að telja hafið yfir vafa, að það sé óhjákvæmilegt, að ríkið hafi nokkur afskipti af húsnæðismálum sumra starfsmanna sinna, sérstaklega þar sem svo háttar til, að störf hlutaðeigandi manna eru staðbundin í dreifbýli og útilokað af þeim sökum, að þess verði krafizt af viðkomandi embættismanni, að hann sjái sér sjálfur fyrir bústað, meðan hann gegnir starfi sinu. En álit öðru máli virðist gegna um þá, sem hafa embætti í fjölbýlinu, þar sem aðstaða opinberra starfsmanna og sýslunarmanna að þessu leyti er algerlega sambærileg við aðstöðu þeirra, sem vinna í þjónustu einkaaðila, og í raun og veru engar frambærilegar ástæður fyrir hendi til þess, að þeir njóti sérstakra forréttinda umfram aðra að þessu leyti. Í reyndinni virðist það hafa verið hendingu háð, hvort þessi mikli aðstöðumunur hefur verið metinn að nokkru leyti. Þannig virðist sem heilar starfsstéttir í fjölbýlinu og þ. á m. hér í höfuðstaðnum eigi sama rétt til þess, að þeim sé séð fyrir embættisbústöðum, eins og stéttarbræður þeirra í afskekktustu héruðum í landinu, þar sem þessi hlunnindi eru vafalaust nauðsyn og réttlætismál. Svo að dæmi sé tekið, er það svo t.d., að héraðsdómarar, sem flestir eru búsettir í fjölbýlinu, njóta á þessu sviði forréttinda, sem virðast ekki hafa við að styðjast mikla nauðsyn eða eðlilegar forsendur. Og í skjóli þeirra laga, sem um þessi forréttindi þeirra gilda, hefur verið eytt milljónum eða öllu heldur milljónatugum af almannafé að ástæðulausu og jafnvel gengið svo langt, að það hafa verið keyptir bústaðir fyrir slíkar fjárupphæðir, að það getur ekki flokkazt undir annað en hreint hneyksli. Er þar skemmst að minnast t.d. kaupanna á embættisbústað fyrir bæjarfógetann í Hafnarfirði og sýslumanninn í Gullbringu- og Kjósarsýslu á s.l. ári, en aðeins vextirnir af þeirri upphæð, sem sá bústaður var keyptur fyrir, munu nema verulega hærri upphæð en laun þess manns, sem embættið á að skipa. Svo að fljótt sé yfir sögu farið og hér aðeins rakið eitt dæmi, má segja, að hvort tveggja sé það, að lagaákvæðin um bústaði embættismanna ríkisins eru sundurleit og án nokkurs rökrétts samræmis og framkvæmd þeirra oft og tíðum harla tilviljunarkennd, eins og mörg dæmi sanna, t.d. annars vegar um einstaka bústaði, sem varið hefur verið til millj. kr. fyrir einn og einn mann, og hins vegar um bústaði, sem vafalaust nauðsyn er á, en ekki svara til hóflegra nútímakrafna, sem til þeirra verður að gera. Í þessum efnum gætir augljóss öngþveitis, sem hvort tveggja hefur leitt til óþarfrar fjáreyðslu og einnig til stórfelldrar mismununar milli embættismanna innbyrðis. Á þessu þarf að ráða bót, og það er skoðun mín, að það verði naumast gert nema með allsherjarendurskoðun á þeim sundurleitu lögum, sem hér lúta að, og þessum málum öllum og endurmati á þeim reglum og venjum, sem í gildi hafa verið. Í því efni virðist eðlilegast, að hin sundurleitu lagafyrirmæli, sem um þessi efni gilda, væru öll numin úr gildi og sett ný heildarlög um þessi efni, eftir að nauðsynlegri athugun væri lokið. Við þá lagasetningu þyrfti að mínu viti að búa svo um hnútana, að sæmileg ráðdeild væri tryggð í framkvæmdum og tilkostnaði, en jafnframt gætt þess, að lögin stuðluðu að því að auðvelda rekstur embættismanna- og starfsmannakerfisins. Ég verð að segja, að það verður að telja sennilegt samkv. fenginni reynslu, að bæði mætti losa verulegar fjárupphæðir, sem þegar hafa verið festar að nauðsynjalausu í embættisbústöðum í fjölbýlinu, og firra þannig ríkissjóð frekari byrðum af þeim, og einnig leysa betur en áður og án aukinna útgjalda, jafnvel með samhliða sparnaði, þau húsnæðismál ríkisstarfsmanna, sem er talið réttmætt og nauðsynlegt að sinnt sé af opinberri hálfu. Þá verður að telja, að það væri til verulegra bóta, að allt eftirlit með embættisbústöðum og rekstri þeirra væri á einni hendi ákveðinnar ríkisstofnunar, en ekki á fjölmörgum höndum, eins og nú er, þ.e.a.s. á höndum ýmissa embættismanna, sem annaðhvort annast þau mál sem aðalstarf eða sem aukastarf, en hafa hins vegar engin sameiginleg fyrirmæli eða reglur til að fara eftir og sennilegast ekkert samstarf sín á milli, sem geti tryggt samræmi og aukna hagkvæmni í framkvæmd. Það skal viðurkennt, að ég hef hér ekki á reiðum höndum tölulegar upplýsingar um það, hvað þessi þáttur ríkisútgjalda er stór í sniðum. En sú takmarkaða - ég vil segja takmarkaða - vitneskja, sem um þetta fæst af ríkisreikningum og fjárl., bendir þó til þess, að hér sé um að ræða svo miklar upphæðir, sem vafalaust teljast í tugum millj. kr. á ári, að það sé fyllsta ástæða til að athuga gaumgæfilega þau atriði, sem þessi þáltill. fjallar um og ég hef hér stuttlega drepið á. Að svo komnu sé ég ekki ástæðu til, herra forseti, að fjölyrða frekar um málið, en legg hins vegar til, að umr. verði frestað og málinu vísað til, - ég ætla, að samkv. efni málsins væri eðlilegt, að það færi til hv. fjvn.



Herra forseti, í framsöguræðu minni við 1. umr. fjárl. í haust komst ég m.a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Í löggjöf um ýmis embætti er gert ráð fyrir embættisbústöðum, en naumast er þó hægt að segja, að fullt samræmi sé í þeim reglum. Víða um landið, þar sem erfitt er um húsnæði eða torvelt að selja húseignir fullu verði, verður ekki hjá því komizt að hafa embættisbústaði. Hins vegar sýnist mér fráleitt að byggja embættisbústaði í höfuðborginni og öðrum þéttbýlissvæðum, þar sem verðgildi húsa er stöðugt. Er það hvorki til góðs ríkinu né viðkomandi embættismanni, og virðist eðlilegra á þeim stöðum að reyna að greiða fyrir því með lánsfé, að embættismennirnir geti sjálfir eignazt sitt húsnæði, enda er reyndin sú, að embættisbústaðir eru yfirleitt mjög dýrir í byggingu og það, sem einum hentar, hentar alls ekki þeim næsta. Fulltrúar úr þeim ráðuneytum, sem hinir ýmsu embættisbústaðir heyra undir, vinna nú að heildarathugun þessa máls.“ Þetta taldi ég rétt að kæmi hér fram með hliðsjón af þeirri till., sem hér liggur fyrir. Ég er hv. flm. algerlega sammála um allar þær röksemdir, sem hann færði fyrir máli sínu. En með hliðsjón af því, að nú þegar er í gangi innan stjórnarráðsins heildarathugun á málinu, tel ég, að fullnægt sé í rauninni því, sem hann er að fara fram á með sinni till. Það hefur verið að þessu unnið nú um alllangt skeið, og ég vonast til þess, að innan ekki langs tíma liggi fyrir heildarniðurstöður um málið. Það er rétt, sem hv. þm. sagði, að það gilda margvísleg lagaákvæði um embættisbústaði þessa. Það eru að vísu ekki mjög háar fjárhæðir á hverju ári, sem fara til þessara bygginga, en samtals er hér orðið um mjög verulegar fjárhæðir að ræða, og það er mikill fjöldi húsa, sem er í eigu ríkisins sem embættisbústaðir ýmissa embættismanna hér og þar á landinu. Það hefur jafnframt komið í ljós við athugun á þessu máli, að það er mjög mikið ósamræmi í því, hvað bæði gildir um húsaleigu og margt annað í sambandi við þessa bústaði, og það verður ekki sagt, að það sé endilega víst eða eðlilegt, að þeir embættismenn, sem nú eiga lögum samkv. rétt á slíkum bústöðum, eigi fremur að fá þá heldur en ýmsir aðrir, þannig að það er alveg rétt, að heildarathugun þessa máls er hin brýnasta nauðsyn. Eins og hv. tillögumaður sagði í ræðu sinni áðan, geri ég naumast ráð fyrir því, að hjá því verði komizt, að ríkið eigi allmarga embættisbústaði hér og þar um landið, þar sem verðgildi húsa er með þeim hætti, að það getur verið miklum erfiðleikum bundið fyrir fráfarandi embættismann að selja sinn bústað. En í þéttbýlinu er þetta óeðlilegt og hvorugum aðila til góðs, að þessi tilhögun sé á höfð. Hins vegar kann að vera sanngjarnt að greiða fyrir embættismönnum ýmsum, eftir að það hefur verið metið, hvað eðlilegt er, og tekið tillit til samræmis í því efni, að hve miklu leyti embættismenn eigi að njóta slíkra hlunninda. Það hefur lengi verið gagnrýnt og það með réttu, hvernig háttað er byggingu embættisbústaða, og þeir hafa í heildina tekið, hygg ég, orðið í flestum greinum mun dýrari en þær byggingar, sem einstaklingar hafa ráðizt í, og embættisbústaðirnir eru oft og tíðum mjög óhentugir fyrir embættismennina, þar sem þeir eru oft af þeirri stærð, sem alls ekki hentar einum, þó að það geti hafa verið hentugt fyrir annan. Það er ljóst, að að svo miklu leyti sem halda á áfram að byggja embættisbústaði, verður að leggja miklu meiri áherzlu á að reyna að byggja bústaði af „standard“-gerð, þannig að það fari ekki eftir nánast sagt duttlungum hverju sinni, hvers konar embættisbústaðir eru reistir hér eða þar. Öll þessi atriði, sem ég hef hér nefnt, er ætlazt til að þessir fulltrúar rn., sem embættisbústaðirnir nú heyra undir, athugi og reyni að gera sér grein fyrir og geri síðan heildartill. um málið. Hvort það verður niðurstaðan að setja sameiginlega löggjöf um alla embættisbústaði eða ekki, skal ég ekki um segja. Það er of snemmt að fullyrða neitt um það. En öll þau sjónarmið, sem hv. flm. gerði grein fyrir, munu verða tekin til greina í sambandi við þessa athugun og eru innan þess starfsramma, sem þessum embættismönnum rn. hefur verið settur. Ég vildi láta þetta koma fram hér, ekki til þess út af fyrir sig að draga úr gildi þeirrar till., sem hér er, af því að hún er ekki annað en staðfesting á því, að það séu útbreiddari skoðanir en kom fram í minni ræðu í haust, að hér sé um nauðsynjamál að ræða, og get ég ekki annað en fagnað því. Ég tel hins vegar, að málið sé nákvæmlega á þeim rekspöl og unnið á því sviði, sem till. gerir ráð fyrir, og sé komið það langt áleiðis, að þess megi vænta, að niðurstöður fáist innan ekki langs tíma.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni sérstakri yfir undirtektum hæstv. fjmrh. við þetta mál. Ég verð að viðurkenna, að ég hafði ekki veitt athygli svari hans í fjárlagaræðunni, og ég lýsi því yfir, að málið er ekki þannig vaxið frá minni hálfu, að ég hafi verið að gripa hans ágætu hugmynd, sem þar kom fram, heldur var till. mín algerlega sett fram án tillits til þess, enda hafði ég það ekki í huga og hafði ekki tekið eftir því, þegar hann hélt sína ræðu. En það er ekki það, sem skiptir máli. Hitt er ánægjuefni, að hæstv. ráðh. hefur komið auga á þetta og eftir því sem hann segir þegar gert nokkrar ráðstafanir til þess, að að málinu verði unnið á líkan hátt og hér er gert ráð fyrir. Það er auðvitað matsatriði fyrir þá n., sem fær málið til umr., hvort hún telur þær ráðstafanir, sem hæstv. ráðh. hefur gert, nægja eða hvort hún telur betra, að málið hafi stuðning frá þinginu, sem mér sýndist alla vega vera sterkara fyrir hann og fyrir þá menn, sem að málinu vinna. Er sjálfsagt að athuga það. En hitt er auðvitað algert aðalatriði, hvernig að málinu verður unnið og það sé tekið raunhæfum tökum. Ég vil þó taka það fram og benda á það, að mín till. gerir ráð fyrir því, að sett verði heildarlöggjöf um þessi efni, og ég fæ ekki séð, hvernig sem að málinu verður unnið, ef veruleg breyting á að verða á skipun þessara mála, að það sé unnt að gera það öðruvísi heldur en lögum sé breytt og þau mörgu sundurleitu lagaákvæði, sem um þetta gilda, verði felld inn í einn lagabálk. En það er nægur tími til að ræða þetta frekar, þegar málið hefur fengið eðlilega afgreiðslu í n., og ég geymi mér það þangað til.