Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Áður en gengið er til dagskrár hefst hér utandagskrárumræða að beiðni hv. 1. þm. Austurl. um málefni EES. Þetta er umræða sem fer fram samkvæmt 1. mgr. 32. gr. þingskapa, þ.e. hún má standa í allt að hálftíma. Málshefjandi hefur tvisvar sinnum þrjár mínútur til umráða, en aðrir tvisvar sinnum tvær mínútur.

Halldór Ásgrímsson : Virðulegur forseti. Tilefni þess að ég bað um þessar umræður hér er frétt í Morgunblaðinu fyrir tveimur dögum síðan undir fyrirsögninni: ,,Tilbúnir til tvíhliða viðræðna jafnhliða EES - viðræðunum.`` Þar er haft eftir aðalsamningamanni bandalagsins að bandalagið sé reiðubúið til að hefja tvíhliða viðræður við Íslendinga og Norðmenn um þessi mál, en áður hafði hann sagt að EB legði ríka áherslu á það að EFTA - ríkin veittu EB - ríkjum einhver veiðiréttindi. Ég vil því spyrja hæstv. utanrrh. vegna þess að mér finnst hans svör ekki vera nægilega skýr: 1. Eru þessar viðræður aðeins framhald þeirra viðræðna um sjávarútvegsmál sem hafa farið fram allt frá árinu 1976? 2. Er verið að flytja deiluna um að veiðiheimildir komi í stað frekari tollívilnana yfir í formlegar tvíhliða viðræður, þ.e. verður sú krafa uppi á borðinu í þeim viðræðum af hálfu Efnahagsbandalagsins að veiðiheimildir komi í stað tollívilnana? 3. Við hverja munu þessar viðræður fara fram? Er það eingöngu við DG 14 sem ég veit að hæstv. utanrrh. kannast við? Ég er þeirrar skoðunar að það sé mjög varhugavert að flytja þessa deilu yfir í tvíhliða viðræður á þessu stigi. Ég get fallist á það að áfram verði kannað hvort mögulegt sé að ná rammasamningi um sjávarútvegsmál og að því loknu sé rétt að taka afstöðu til þess hvort gengið sé til formlegra, tvíhliða viðræðna sem ræðst að sjálfsögðu fyrst og fremst af því hvort krafan um veiðiheimildir er uppi á borðinu af hálfu Evrópubandalagsins. Hér er um mjög viðkvæmt mál að ræða og það er afar mikilvægt að hæstv. utanrrh. tali skýrt í málinu og fari rétt með. Hann segir hér í þessu viðtali, með leyfi hæstv. forseta: ,,Að því er varðar okkur Íslendinga, þá höfum við áréttað við EB að okkar tilboð frá tíð fyrrv. sjútvrh. frá 1987 um að vera tilbúnir til viðræðna um rammasamning um fiskveiðimálefni á grundvelli tvíhliða samskipta standi.`` Ég vil í þessu sambandi vitna til þess sem þar fór fram og hæstv. utanrrh. hefur stundum vitnað til áður. Þar kom fram að hér væri um að ræða að taka upp þráðinn aftur frá viðræðum sem stóðu frá 1976 til 1983 og annað ekki. Þetta kemur fram í fundargerð á fundi frá 7. mars, sem þáv. sjútvrh. ásamt embættismönnum átti við Manuel Marin, og þann 29. mars 1990 var fundur um þessi mál í sjútvrn., en þar kom fram: ,,Bandalagið lítur ekki á gerð slíks samnings, þ.e. rammasamnings, sem eftirgjöf af Íslands hálfu. Fyrir frekari viðskiptaívilnanir fyrir íslenskar sjávarafurðir yrðu að koma tilslakanir á sjávarútvegssviðinu í formi fiskveiðiheimilda til handa bandalaginu.`` Ég vil þess vegna taka fram að þessar viðræður fóru ekki fram 1987 eins og hæstv. utanrrh. sagði í þessu viðtali heldur 1989 og þar var ekki um neitt tilboð að ræða, heldur voru þær viðræður áframhald viðræðna sem hafa staðið allt frá 1976. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að hæstv. utanrrh. fari rétt með þessi mál ef hann vill ástunda góð samskipti og hafa góða samvinnu um úrlausn þessara mjög svo mikilvægu mála. Mér er það mjög vel ljóst að hann er þar í erfiðu hlutskipti og þarf á samstöðu að halda, en hann verður þá að fara rétt með mál í þessu viðkvæma máli.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Mér er ánægja að því að svara fyrirspurnum hv. 1. þm. Austurl. í tilefni af þessari Morgunblaðsfrétt og svörin eru einfaldlega þessi. Það hefur nánast ekkert breyst í samningsstöðu Íslands að því er þessi mál varðar eins og raunar kemur skýrt fram í svörum mínum við spurningum Morgunblaðsins. Samningsstaðan er algerlega óbreytt að því leyti. Samningarnir eru áfram á borðum EES - samninganna. Sameiginlegar kröfur EFTA eru óbreyttar. Við setjum fram óskir um tollfrjálsan aðgang, hindrunarlausan aðgang fyrir sjávarafurðir á mörkuðum Evrópska efnahagssvæðisins og við höfnum kröfum EB um veiðiheimildir. Það eina sem gerst hefur er það að aðalsamningamaður EB, Horst Krenzler, skýrði frá því á blaðamannafundi sl. mánudag að EB mundi nú leita eftir tvíhliða viðræðum við þær þjóðir innan EFTA sem þeir teldu málið helst varða. Síðar upplýsti hann að hér ætti hann við Íslendinga, Norðmenn, Svía og Finna, þ.e. þær EFTA - þjóðir sem ekki væru landluktar. Að því er Norðmenn varðar eru það einfaldlega viðræður á grundvelli rammasamnings sem þegar er í gildi á milli Noregs og Evrópubandalagsins. Sá samningur er frá árinu 1985. Hann kveður m.a. á um gagnkvæmar veiðiheimildir og reyndar voru það Norðmenn sem óskuðu eftir því að þær viðræður yrðu teknar upp nú. Að því er okkur Íslendinga varðar táknar þessi yfirlýsing Krenzlers þá breytingu af hálfu EB að þeir segjast nú vera við því búnir að taka aftur upp þráðinn um tvíhliða viðræður um einhvers konar samstarfs - eða rammasamning við Ísland af því tagi sem hæstv. sjútvrh. skýrði frá hér í ræðu sinni áðan að Íslendingar hefðu áður rætt við EB.  Allt frá því að fríverslunarsamningur Íslands var gerður við EB 1972 og varð virkur með bókun 6 var ráð fyrir því gert að efnt yrði til slíkra viðræðna um einhvers konar rammasamning af þessu tagi. Íslendingar eru eina þjóðin sem hefur ekki slíkan rammasamning. Á tímabili var lítt eftir því leitað af hálfu Íslendinga. Þó var það svo að árið 1981 voru til drög að slíkum samningi sem Íslendingar hins vegar höfnuðu. Síðan hefur þráðurinn verið tekinn upp, m.a. í tíð hæstv. fyrrv. sjútvrh., eins og hann vitnaði til, árið 1989. Það er prentvilla í Morgunblaðinu, ártalið 1987, að sjálfsögðu var það 1989 í mars og október. Það eina sem er um þetta með öðrum orðum að segja er þetta: EB mun þá væntanlega óska formlega eftir því núna að hefja þessar tvíhliða viðræður. Þau formlegu tilmæli hafa enn ekki borist þannig að það hefur nákvæmlega ekkert gerst formlega í þessu máli. Við höfum hins vegar lýst því yfir að við erum sömu skoðunar nú af hálfu þessarar ríkisstjórnar og fyrrv. ríkisstjórnar, við erum tilbúnir til þess að taka þessar viðræður upp ef EB óskar eftir. En ég legg áherslu á það að lokum að samningsstaðan er algerlega óbreytt. Það hefur hvergi verið hreyft þeirri hugmynd að taka þessi mál af borði EES - samninganna. Samningsstaða EFTA er alveg óbreytt og þessar tvíhliða viðræður tákna undir engum kringumstæðum það að við séum fallnir frá þeirri grundvallarstefnu að við föllumst ekki á að veita veiðiheimildir til EB í íslenskri fiskveiðilögsögu.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Forseti vill minna á að hér er um mjög þröngan tíma að ræða. Hæstv. ráðherrar og aðrir þingmenn en málshefjandi hafa aðeins tvær mínútur til umráða tvisvar sinnum.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Það sem komið hefur fram varðandi samningaviðræðurnar um Evrópskt efnahagssvæði og það sem Ísland varðar, krafa EB um sérstakar viðræður við Íslendinga og einnig Norðmenn að upplýst er, eru auðvitað veruleg tíðindi. Það sem hér virðist vera að gerast er það að EFTA - ríkin eru ekki lengur að tala einni röddu við Evrópubandalagið í þessum viðræðum. Það er verið að hverfa frá þeirri grundvallarafstöðu, sem mótuð var við upphaf EES - viðræðnanna af hálfu EFTA - ríkjanna og þar á meðal Íslands, að ætti eitt yfir alla að ganga í þessum viðræðum, þ.e. að EFTA - ríkin tefldu þar saman til loka. Nú er það að gerast að hluti af EFTA - ríkjunum beinir Evrópubandalaginu til sérviðræðna við Íslendinga um sjávarútvegsmál og við Norðmenn um sjávarútvegsmál. Og á morgun fara þrír íslenskir ráðherrar til fundar við fulltrúa ríkisstjórnar Noregs til þess að ræða þessa stöðu. Þannig virðist mér málið liggja. Og það er komið að því varðandi fórnarkostnaðinn, sem hæstv. utanrrh. ræddi svo oft í fyrravetur hér á Alþingi og sem aðrir þyrftu að taka á sig í sjávarútvegsmálum, ætla nú íslenskir ráðherrar að því er virðist og samkvæmt orðum hæstv. utanrrh. að fara til Noregs og biðja um að upp á þennan fórnarkostnað verði skrifað. Ég bið um það að hæstv. utanrrh. greini hér skýrt og skilmerkilega frá því í þessum viðræðum hvort EFTA - ríkin eru sundruð í þessu máli. Krenzler, aðalsamningamaður Evrópubandalagsins, segir á blaðamannafundi: Nú verða aðilar að gefa eftir í sjávarútvegsmálunum fyrir utan umferð í gegnum Alfalýðveldin, Austurríki og Sviss. Þetta er auðvitað stóralvarleg staða sem hér er uppi og það er alveg nauðsynlegt að hér sé talað skýrt. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp hér og það væri sannarlega þörf á því að ræða það lengur en kostur er á undir formi þessara viðræðna.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu og ég tek undir það að við þurfum að fá skýr svör í þessu máli. Í upphafi samningaviðræðna EB og EFTA var lögð á það rík áhersla að grundvallarforsenda af hálfu Íslands og reyndar allra EFTA - ríkjanna var að samið yrði um fríverslun með fisk. Í nóvember 1990 var fallið frá því. Reyndar var einnig fallið frá flestum öðrum fyrirvörum EFTA - ríkjanna sem settir höfðu verið í upphafi. Þá var hopað í þá stöðu að krefjast tollfrjáls aðgangs að mörkuðum EB fyrir sjávarfurðir. Aðrir þættir samningsins hafa allan tímann varla verið nefndir. Það er fyrst nú sem farið er að renna upp fyrir almenningi að í viðræðunum um EES er ekki verið að semja um fisk, heldur fyrst og fremst um fjórfrelsið svonefnda. Það sem lagt var upp með í upphafi sem meginmál er fokið út í veður og vind. Nú berast af því fréttir að EFTA sé að hlaupa frá því að styðja Íslendinga á sjávarútvegssviðinu og að vísa eigi þeim málum í tvíhliða viðræður Norðmanna og Íslendinga. Það hefur jafnvel heyrst að komið gæti til greina að samið verði um EES án þess að ljóst verði hvort Íslendingar fái að flytja tollfrjálst inn á markaði EB og það verði hluti af heildarsamningi. Þetta eru að vísu mjög óljósar fréttir og vona ég að þær séu ekki á rökum reistar. Við kvennalistakonur höfum frá upphafi bent á að í stað samninga um EES hefði verið rétt að taka strax upp tvíhliða viðræður við EB um viðskiptamál og fara fram á endurbætur á gildandi samningi við bandalagið. Við viljum halda áfram þeirri góðu samvinnu sem við höfum haft við EB á ýmsum sviðum, en án þess að gerast aðilar að Evrópubandalaginu eða taka stórt skref þar inn eins og verið er að gera með aðild að Evrópsku efnahagssvæði.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Hæstv. forseti. Ég vil aðeins nota þetta tækifæri til að greina þingheimi frá því að í gær var utanrmn. að störfum eftir því sem tími leyfði að ræða þessi mikilvægustu málefni okkar um þessar mundir og verður í dag á þeim fundum sem haldnir verða á milli þingfunda. Aðalsamningamaður okkar er einmitt hér nú og mun verða á fundum með nefndinni að sjálfsögðu. Allir vita að þrír ráðherrar fara til Noregs á morgun. Málin eru sem sagt í deiglunni. Meginatriðið er það að enginn hefur léð máls á því að leyfa Evrópubandalagsþjóðum neinar veiðiheimildir innan okkar landhelgi. Hitt stendur líka alveg fast að við krefjumst tollfrelsis fyrir okkar afurðir. Ég held að við Íslendingar höfum náð saman um þetta sjónarmið og meðan við erum að vinna sameiginlega að því að ná þessu fram, þá held ég að það sé ástæðulaust að hafa miklar umræður hér í þinginu, enda er það nú væntanlega að fara heim. Utanrmn. mun að sjálfsögðu starfa eins og þörf krefur. Aðalatriðið er að við erum sameinuð um þessar meginkröfur okkar og getum þess vegna gjarnan gleymt fortíðinni og því sem við höfum verið að rífast um. Von mín er a.m.k. sú að við getum sameinast um að ná þessum kröfum.

Halldór Ásgrímsson : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin. Ég skil hann svo að hér sé eingöngu um það að ræða að halda áfram þeim viðræðum sem hafa staðið allt frá árinu 1976. Það er hins vegar mjög mikilvægt að það sé sameiginlegur skilningur milli Íslands og Efnahagsbandalagsins um form þessara viðræðna. Og ef þessi tilvitnun í Krenzler er rétt, þá má líta svo á að hann sé að túlka það að verið sé að flytja þessa deilu yfir á annað svið. Og það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að ekki sé gengið til þessara viðræðna með þeim skilningi. Því hlýt ég að leggja á það áherslu að það komi fram sameiginlegur skilningur á viðræðunum áður en þær hefjast. Í öðru lagi vildi ég ítreka þá spurningu til hæstv. utanrrh. sem hann svaraði ekki: Við hverja fara þessar viðræður fram? Er hér um að ræða viðræður við DG 14 eða undir þeirra forustu, eða er um að ræða viðræður við Evrópubandalagið, þ.e. utanríkismáladeild þess, þ.e. DG 1? Það hefur mikla þýðingu í þessu máli. Ef eingöngu er um að ræða framhald á því sem áður hefur farið fram, þá væri eðlilegt að það væri við DG 14. Ef um eitthvað annað er að ræða, þá er það væntanlega við DG 1.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Ég árétta það enn sem svar við fyrirspurn hv. 1. þm. Austurl. að það er ekki verið að flytja samninga okkar við Evrópubandalagið yfir í tvíhliða viðræður. Að því er varðar við hverja verður rætt ef formleg ósk berst frá EB um að taka upp þráðinn um rammasamning, þá höfum við lýst því yfir af okkar hálfu að þær viðræður eigi að fara fram við utanríkisdeildina, þótt það sé hennar mál hvort hún kveðji DG 14, sjávarútvegsdeildina, til þeirra viðræðna. Við ræðum við utanríkisdeildina alveg eins og við svöruðum því til þegar ósk barst um tvíhliða viðræður um landbúnaðarmálin. Við erum að vísu eina EFTA - ríkið sem tók ekki upp slíkar tvíhliða viðræður vegna þess að við erum í samningum við framkvæmdastjórnina samkvæmt hennar umboði og ræðum því við utanríkisdeildina eina, þótt hún megi kveðja sérfræðinga sér til aðstoðar. Ég vil, virðulegi forseti, árétta það í tilefni af orðum hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að það hefur engin breyting orðið á því að EFTA talar einni röddu í þessum samningum. Samningsstaðan er enn sameiginleg og sameiginlega flutt af formennskulandi EFTA og þessi mál hafa ekki verið tekin út af því samningsborði. Hver er þá samningsstaðan? Hún er einfaldlega sú að mínu mati að ég held að sú stund sé að nálgast að framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins geri sér grein fyrir því að synjun Íslendinga á einhliða veiðiheimildum til EB í okkar lögsögu er pólitísk alvara sem verður ekki breytt. Spurningin er miklu fremur um mat á jafnvægi í þessum samningum, þ.e. þetta sem hv. þm. þekkja orðið mjög vel, að leggja mat annars vegar á kröfu okkar um hindrunarlausan tollfrjálsan aðgang gegn kröfum EB um rýmri innflutning landbúnaðarafurða og svo hugsanlega sjóðsstofnun. Við Íslendingar höldum því fram að við þurfum ekki að taka á okkur neinn fórnarkostnað sérstaklega sem aðgöngumiða að þessu svæði. Hitt er svo annað mál að jafnvægi einstakra ríkja er mismunandi. T.d. er það ljóst að jafnvægismatið fyrir hönd Noregs er meira. Þeir hafa hagstæða niðurstöðu úr þessum samningum eins og þeir standa nú og það hefur komið skýrt fram, m.a. af hálfu forsætisráðherra Noregs eftir Vínarfundinn, og þá vísa ég til norskrar pressu, að þeir gefa fyllilega í skyn nú orðið að þeir væru hugsanlega reiðubúnir að verja nokkru meiru til en Íslendingar, sem eru að verja þjóðarhagsmuni, til þess að koma slíkum samningum á.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég tel það mjög sérkennilegt í þessari stöðu að verið sé að ræða um það milli tveggja EFTA - ríkja sérstaklega, án aðildar allra EFTA - ríkjanna, hvernig eigi að jafna á merinni, hvernig eigi að tryggja jafnvægi í heildarsamningum. Ég held að það sé mjög ills viti að nú sé í raun verið að taka upp tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið af Íslands hálfu á þessari stundu. Ég held að það veiti þeim og hinum EFTA - ríkjunum sem ekki standa í okkar sporum varðandi sjávarútvegsmál færi á því að skilja okkur eftir. Og ég tel það furðulegt í raun að hér skuli koma fram yfirlýsingar eins og frá formanni utanrmn. í gær að það sé eitthvert sérstakt fagnaðarefni að nú sé að koma til tvíhliða viðræðna við Evrópubandalagið um sjávarútvegsmál á þessari stundu. Ég held að það sé mikið vanmat á stöðunni. Og ég endurtek að ég hef miklar áhyggjur af þessari stöðu eins og hún blasir við varðandi okkar hagsmuni og er þó enginn talsmaður þess að þessir samningar um Evrópska efnahagssvæðið sem slíkir gangi upp. En auðvitað hljótum við að leggjast á árar a.m.k. að það fari ekki á versta veg.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Að gefnu tilefni vil ég taka það alveg skýrt fram að viðræðufundur sá sem fram fer í Ósló á morgun að beiðni norska forsætisráðherrans er alls ekki samningafundur af einu eða neinu tagi heldur samráðsfundur. Hann er haldinn að ósk norska forsætisráðherrans og samkvæmt samkomulagi forsætisráðherra beggja landanna.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Fyrir mér hefur það legið fyrir í langan tíma að þessar samningaviðræður eru komnar í hið mesta óefni. Það væri óheillaspor fyrir Ísland að tengjast EB svo nánum böndum sem þessi samningur gerir ráð fyrir. Okkur er engin nauðsyn á að gerast aðilar að alþjóðasamningi eins og þessum til að aðlaga okkar löggjöf að því sem er að gerast í löndunum í kringum okkur. Við þurfum ekkert að láta af hendi mikilvæg stjórntæki í efnahagsmálum og afsala okkur dómsvaldi í mikilvægum málum til erlendra dómstóla. Ég tel að það sem er að gerast þessar síðustu vikur og daga sýni alltaf betur og betur að þetta er ekki rétt leið sem valin var af stjórnvöldum á sínum tíma. Við hefðum strax átt að fara í tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið um allt samningssviðið, bæði um sjávarútvegsmál sem og önnur mál sem við höfum haft. Ég skora á ríkisstjórnina að gaumgæfa vel hvert skref sem stigið er og hafa það í huga að það er erfiðara og erfiðara að koma til baka og slíta sig lausa ef svo stórt skref verður stigið inn í Evrópubandalagið sem nú virðist eiga að gera.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Nú hefur þessi umræða staðið í hálftíma og fulltrúar allra þingflokka hafa fengið tækifæri til þess að tala tvisvar svo forseti getur ekki haldið umræðunni áfram. --- Hv. 8. þm. Reykn. hafði beðið um orðið, en eins og forseti sagði, þá treystir hann sér ekki til þess að hefja annan umgang í umræðu en nú ætlar hv. þm. að tala um þingsköp.

Ólafur Ragnar Grímsson (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Í upphafi þessarar umræðu bar hv. 1. þm. Austurl., fyrrv. sjútvrh., fram tvær meginspurningar til hæstv. utanrrh. Hæstv. utanrrh. hefur ekki svarað annarri þessara spurninga. Satt að segja er það mikilvægara, virðulegi forseti, að gefa utanrrh. tækifæri til að svara henni sem þarf ekki að taka lengri tíma en það að segja eitt já hér í stólnum en halda upp á mínútu við ákveðinn hálftíma. Þetta atriði sem hér um ræðir er sú spurning hv. 1. þm. Austurl. hvort ítrekað verði við Evrópubandalagið ef formleg beiðni berst um viðræður frá Evrópubandalaginu að þær viðræður yrðu eingöngu á grundvelli þeirra viðræðna sem fram hafa farið frá 1976. Þetta er lykilatriði málsins og hæstv. utanrrh. þarf ekki annað en koma hér upp í stólinn og segja já við þessari spurningu hv. 1. þm. Austurl., fyrrv. sjútvrh., til þess að málið liggi ljóst fyrir. Þetta er mikilvægasta hagsmunamál Íslands 

Spurningunni var þegar svarað svo það er óþarfi að fara í stólinn.

Hæstv. utanrrh. kallaði fram úr sæti sínu, virðulegi forseti: Spurningunni hefur þegar verið svarað. Það er rangt, hæstv. utanrrh. Spurningunni var ekki svarað af hæstv. utanrrh. Hv. 1. þm. Austurl. sagði hér í inngangsræðu sinni að það væri mikilvægt í þessu máli að utanrrh. gerði tvennt í senn: Talaði skýrt og greindi rétt frá. Ef hæstv. utanrrh. segir nú úr sæti sínu: Þessari spurningu hefur þegar verið svarað, þá er hann ekki að tala skýrt vegna þess að það má fara í gegnum orð hans hér í stólnum í þessari umræðu. Hann hefur ekki vikið einu orði að því að því verði lýst yfir af Íslands hálfu að ef til þessara viðræðna verði stofnað, þá verði það sagt af Íslands hálfu að þær verði á grundvelli viðræðnanna frá 1976. Og fyrst hæstv. utanrrh. segir það hér úr sæti sínu og ætlar að standa við það og láta það verða sín síðustu orð hér í dag um þetta mál að því hafi þegar verið svarað, þá er alveg ljóst að þetta mál er ekki skýrt af Íslands hálfu og það er einhver maðkur í þessari mysu. Það er því ekki ljóst hvað er verið að gera af hálfu ríkisstjórnar Íslands í þessu mikilvægasta máli sem, og hv. 1. þm. Austurl. bendir réttilega á, er höfuðatriði að gert sé ljóst af Íslands hálfu að verði eingöngu á grundvelli þeirra viðræðna sem staðið hafa frá 1976. Virðulegi forseti. Ég þakka forseta fyrir að hafa gefið mér tækifæri til að tala hér um þingsköp. Ég ítreka enn að ef hæstv. utanrrh. vill skilja við málið og þingið með þeim hætti að ró og samstaða sé með þjóð og þingi um framhald málsins, þá komi hann upp í ræðustólinn og segi já við þessari spurningu þó undir forminu þingsköp sé.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Ég hef aðeins tvisvar á þingferlinum talað um þingsköp og þykir mjög miður ef ég þarf að fara að gera það að kæk. En ég vil gjarnan af gefnu tilefni endurtaka það sem fram kom í svörum mínum áðan sem var þetta: Það hefur engin breyting á því orðið að það er ekki verið að taka þessa samninga um Evrópskt efnahagssvæði af núverandi samningssviði og færa yfir í tvíhliða viðræður. Það er ekki verið að því. Það eina sem gerst hefur er að aðalsamningamaður EB hefur loksins svarað jákvætt áður fram bornum óskum Íslendinga um tvíhliða viðræður, þ.e. til þess að taka þráðinn upp aftur eins og hv. 1. þm. Austurl. lýsti. Þessari spurningu var því þegar skýrt og skilmerkilega svarað. 

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Þá hefst önnur utandagskrárumræða um búvörusamninginn að beiðni hv. 4. þm. Norðurl. e. Sú umræða fer fram eftir samkomulagi um tíma. Það er ekki hálftímareglan, heldur hefur orðið samkomulag um að hún megi standa í eina klukkustund. Forseti vill leyfa sér að leggja það til að hún verði þá með þeim hætti að menn tvöfaldi þann ræðutíma sem nota má undir hálftímareglunni, þ.e. málshefjandi megi þá tala tvisvar sinnum í sex mínútur í staðinn fyrir tvisvar sinnum þrjár og ráðherra og aðrir þingmenn sem taka til máls tali þá tvisvar sinnum í fjórar mínútur eða allt að því í staðinn fyrir tvisvar sinnum tvær. Forseti beinir því nú til þingheims að þessar tillögur verði teknar til greina og tíminn verði virtur.

Steingrímur J. Sigfússon : Hæstv. forseti. Ég þakka forseta fyrir að skapa pláss fyrir þessa umræðu hér. Ég held að það hafi því miður reynst algerlega óhjákvæmilegt að færi gæfist á að leggja spurningar fyrir hæstv. ráðherra og gefa þeim eitt færi enn á því að reyna að skýra afstöðu hæstv. ríkisstjórnar eða öllu heldur einstakra ráðherra til þessa máls sem hér er á dagskrá. Í stefnuræðu hæstv. forsrh. segir um landbúnaðarmál, með leyfi forseta: ,,Fjórða meginverkefni stjórnarinnar verður að framkvæma þá stefnu í landbúnaðarmálum sem mörkuð hefur verið af stjórnvöldum og bændum í sameiningu hin síðari ár.`` En í ræðu aðfaranótt sl. þriðjudags sagði hæstv. utanrrh. á hinn bóginn ýmislegt sem gaf mönnum tilefni til að spyrja hvernig ætti þá að skilja texta í stefnuræðu hæstv. forsrh. Aðspurður um afstöðu Alþfl. til búvörusamnings, veiðileyfasölu og fleira sagði hæstv. utanrrh. í ræðu sinni að Alþfl. hefði ekki fallið frá afstöðu sinni varðandi endurskoðun búvörusamnings og gjaldtöku fyrir veiðileyfi og hafði um það ýmis fleiri orð, vitnaði til fyrirvara Alþfl. og greinargerðar um landbúnaðarmál. Og að síðustu greindi hæstv. utanrrh. frá sérstöku stefnuskjali um landbúnaðarmál sem væri ítarlegra en ákvæði málefnasamnings og lýsti betur því sem hæstv. ríkisstjórn hygðist fyrir í landbúnaðarmálunum. Hæstv. landbrh. tók svo til máls hér í upphafi fundar í fyrradag og endurtók þá yfirlýsingu sem hann hefur áður gefið í fjölmiðlum að hann vilji, eins og hann orðar það, virða búvörusamninginn. En sú yfirlýsing fékk ekki að standa lengi því að hæstv. forsrh. kom hér ítrekað í ræðustól í sömu umræðu og sagði m.a. þetta, með leyfi forseta: ,,Varðandi þriðja atriðið sem hv. 4. þm. Norðurl. e. nefndi varðandi það sem hann kallaði stuðningsaðgerðaþátt samningsins, þ.e. búvörusamningsins, er þar um að ræða miklar fjárskuldbindingar. Auðvitað hlýtur ríkisstjórn sem tekur við völdum í landinu og þarf að huga að stórkostlegum halla ríkissjóðs``, segir nú reyndar hæstv. forsrh., ,,að taka atriði eins og þetta til skoðunar. Ef niðurstaðan verður sú að ríkisstjórnin væri algerlega bundin af þessum þætti sérstaklega, þá gæti hún engu að síður tekið það atriði upp við viðsemjendur með skírskotun til þess ástands sem væri í ríkisbúskapnum. Það væri óhjákvæmilegt og í þágu landsins alls og þar með viðsemjandans, þjóðarinnar allrar, að draga úr eða fresta þessum þætti. Mér finnst það blasa við að þessir kostir séu færir,`` segir hæstv. forsrh. Og hann verður ekki skilinn öðruvísi, hæstv. forsrh., en að hann telji það opið að taka upp, fresta eða fella niður ákveðna þætti þessa samnings. Hæstv. fjmrh. kom enn fremur í umræðunni um ríkisfjármál sem stóð í fyrrakvöld og bætti um betur í þetta safn og voru þá yfirlýsingar hæstv. ráðherra orðnar fjórar, hver í sína áttina og má segja að ein hafi gengið til hverrar höfuðáttar, yfirlýsingar ráðherra um búvörusamning. Af þessum sökum, hæstv. forseti, sé ég mig knúinn til að leggja spurningar fyrir hæstv. ráðherra. Það er ljóst í mínum huga að þessi samningur er ein heild. Hæstv. ríkisstjórn hefur það ekki á valdi sínu að tína einstök atriði út úr samningnum og ákveða hvað hún vill standa við og hvað ekki, svoleiðis er þessi samningur ekki úr garði gerður. Það er nauðsynlegt að eyða allri óvissu um framkvæmd samningsins sem hæstv. landbrh. hefur þegar hafið framkvæmd á. Í fyrsta lagi spyr ég hæstv. landbrh.: Þegar hann, hæstv. ráðherrann, segist vilja standa við samninginn og virða hann, er þá hæstv. landbrh. að tala um samninginn allan? Um heildina? Eða telur hæstv. landbrh. að ríkisstjórnin hafi það á valdi sínu að framkvæma ákveðna hluta samningsins en aðra ekki? Það er alveg nauðsynlegt að það komi fram hjá hæstv. landbrh. vegna þess sem komið hefur fram í máli m.a. hæstv. forsrh. --- er ekki hæstv. landbrh. að tala um samninginn í heild? Í öðru lagi spyr ég hæstv. forsrh., og nú ætla ég að prófa að orða spurninguna svona, ef það mætti auðvelda hæstv. forsrh. að gera upp hug sinn: Hyggst hæstv. forsrh. styðja landbrh. sinn, sem hefur ítrekað lýst því yfir að hann vilji virða búvörusamninginn og telur það embættisskyldu sína að framkvæma hann, samanber viðtal við hann í Morgunblaðinu? Hyggst hæstv. forsrh. styðja landbrh. sinn? Þetta er einföld spurning. Í þriðja lagi vil ég spyrja, og væntanlega hæstv. forsrh., nema ef vera skyldi hæstv. fjmrh.: Verður lögfræðiálit ríkislögmanns á réttarstöðu búvörusamningsins sent þingmönnum og gert opinbert á næstu dögum? Ég hygg að það sé æskilegt til þess að menn séu ekki að geta sér til um það hvað í því standi að það komi fram. Í fjórða lagi spyr ég hæstv. fjmrh., af því hann hefur ekki talað jafnskýrt og hæstv. landbrh. hefur gert um embættisskyldur sínar í þessu sambandi: Hverjar telur hæstv. fjmrh. vera embættisskyldur sínar gagnvart búvörusamningnum og þá ekki síst stuðningsaðgerðaköflum, viðaukum I og II, sem fjmrh. fyrrv. og forveri hæstv. núv. fjmrh., undirritaði? Hverjar telur hæstv. fjmrh. vera embættisskyldur sínar í því ljósi að þessir kaflar samningsins eru undirritaðir af forvera hans? Í fimmta lagi vil ég spyrja hæstv. forsrh.: Má líta svo á ef framkvæmd búvörusamningsins verður ekki stöðvuð á næstu dögum að þar með sé hæstv. ríkisstjórn í reynd að lýsa því að hún ætli að virða samninginn? Í sjötta lagi hefði ég viljað spyrja: Verður það leyniskjal um landbúnaðarmál, sem að sögn hæstv. utanrrh. er til milli ríkisstjórnarflokkanna, gert opinbert? Þá á ég við það sem hæstv. utanrrh. kallaði sérstakt stefnuskjal en forsrh. hæstv. gaf ýmis önnur nöfn í umræðum hér í fyrradag. Verður þetta skjal birt, gert opinbert á næstunni? Ég held að það þurfi ekki að útskýra hversu bagalegt það er ef tvennum gögnum um þetta mál á að halda leyndum. Þar á ég við annars vegar álit ríkislögmanns og hins vegar þetta svokallaða stefnuskjal sem síðan reyndist ekkert stefnuskjal vera og lengi ég ekki umræðuna með því að rekja það.

Landbúnaðarráðherra (Halldór Blöndal) : Hæstv. forseti. Þetta er nú orðin nokkuð þrálát umræða. Hér hefur verið talað um búvörusamninginn æ ofan í æ þessa fáu daga sem þing hefur setið og hafa þó verið gefin skýr svör um efni málsins og skýrari en einstök atriði í bókunum með búvörusamningi raunar eru. Þau markmið sem sett voru með búvörusamningi voru að stuðla að því að í landinu gæti þróast hagkvæmur og öflugur landbúnaður. Það er annað markmið að lækka verð á landbúnaðarvörum. Enn er það markmið að koma á jafnvægi milli framleiðslu og sölu mjólkur- og sauðfjárafurða, að þessi hagræðing í landbúnaði komi ekki niður á afkomumöguleikum bænda og leiði til lækkunar á opinberum útgjöldum til þessarar framleiðslu. Það eru þess vegna margvísleg markmið sem sett eru. Eins og forvera mínum í landbrn. er kunnugt er auðvitað fjarri því að unnist hafi tími til þess síðan hann fór úr ráðuneytinu að vinna úr samningnum í einstökum atriðum svo hægt sé að gera þinginu á þessari stundu nákvæma grein fyrir því hvernig undirbúningur stendur í sambandi við einstök lög eða reglur sem setja þarf. Ég nefni m.a. í tengslum við skattalög. Og einmitt á þessari stundu situr sjömannanefndin á fundi til þess að ræða framhald þessa máls og hvernig áfram skuli unnið að því að koma meiri hagræðingu í landbúnaðinn og koma markaðs- og sölumálum hans í nútímalegra horf. Um hitt, hvernig beri að efna einstakar bókanir og einstök atriði í tengslum við samninginn, er óhjákvæmilegt, hæstv. forseti, að lesa hér stuttan kafla úr einni bókun sem lýtur að landrækt og skógrækt. Þar stendur m.a., með leyfi forseta: ,,Í ljósi þeirrar lækkunar á ríkisútgjöldum sem verður til lengri tíma litið, ekki síst vegna afnáms útflutningsbóta, telja samningsaðilar eðlilegt að gera kröfu,`` ég endurtek, að gera kröfu --- ,,til þess að varið verði af hálfu ríkissjóðs í tengslum við nýja landgræðsluáætlun stórauknu fjármagni til þessara verkefna á komandi árum eða um 2 milljörðum kr. út samningstímann. Slík fjárveiting kæmi til viðbótar við aðrar fjárveitingar til landgræðslu og skógræktar.`` Svo mörg voru þau orð. Ekki held ég að nokkur maður geti litið þessa kröfugerð sem skuldbindandi fyrir næsta Alþingi. Og ég held satt að segja að varla sé til sá bóndi í landinu sem ekki lítur á þetta sem yfirboð þegar því er heitið í tengslum við nýjan búvörusamning að Alþingi eigi að verja á tilteknu árabili 2 milljörðum kr. til viðbótar því sem ella yrði lagt fram í tengslum við nýja landgræðsluáætlun. Þetta er í hæsta máta mjög loðið orðalag, alls ekki skýrt og gefur ekki tilefni til þess að fjölyrða um það. Ný landgræðsluáætlun liggur fyrir. Það var unnið að henni í tíð forvera míns í landbrn. Um hana var fullkomið samkomulag milli þeirra flokka sem sitja á Alþingi og það var talið þegar frá henni var gengið að við yrðum hér í þessari stofnun fullsæmd að því að geta staðið við þau fyrirheit sem þar voru gefin.

Ólafur Þ. Þórðarson (um þingsköp) : Herra forseti, hæstv. forseti. Ég vil taka undir með hæstv. landbrh. að þessi umræða er orðin dálítið þrálát. En ástæðan fyrir því að umræðan er orðin þrálát er sú staðreynd að það skjal sem skrifað var úti í Viðey, stefnumarkandi skjal og vitnað hefur verið í af hæstv. utanrrh. og vitað er að verður birt í hvítri bók þegar haustar, hefur ekki fengist afhent þinginu í handritsformi til yfirlestrar. Ef þetta skjal hefði nú verið afhent þinginu til yfirlestrar þá væri óvissunni eytt. Þá þyrfti hæstv. landbrh. ekki að koma hér aftur og aftur og lýsa því yfir að hann væri stuðningsmaður búvörusamningsins. Þá þyrfti hæstv. forsrh. ekki að koma hér og tala eitthvert rósamál til þess að koma í veg fyrir að utanrrh. og landbrh. rjúki saman. Þá væri vitað hvað verið væri að tala um. Það hlýtur að vera grundvallaratriði, ef forseti vill tryggja að þingstörf geti gengið fram með eðlilegum hætti, að upplýsingum eins og þessum sé ekki haldið leyndum fyrir þinginu.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson : Virðulegi forseti. Það hlýtur að vekja nokkra athygli þegar um er að ræða eins brýnt hagsmunamál og hér er fjallað um hver svör hæstv. landbrh. voru nú áðan. Í stuttu máli sagt svaraði hann engu af því sem til hans var beint. Ég vil vekja athygli á því að sá búvörusamningur sem gerður var í tíð fyrrv. ríkisstjórnar er skilgetið afkvæmi þeirrar þjóðarsáttar sem gerð var fyrir rúmu ári síðan. Hann er ávöxtur þeirrar vinnu sem bændasamtökin og samtök atvinnulífsins lögðu í þetta mál og ríkisstjórnin, í þessu sem öðru, fór að eins og formaður Vinnuveitendasambandsins lýsti svo greinilega fyrir hálfum mánuði. Ríkisstjórnin stóð síðan í einu og öllu við sitt til að þessi hluti þjóðarsáttarinnar mætti fram ganga. Og það er kannski í stíl við annað hjá núv. ríkisstjórn að hún telur sig ekki vera bundna af því frekar en öðrum gerðum sinna forvera. Í þessum samningi er það algjört lykilatriði að staðið verði við stuðningsaðgerðirnar. Það er þess vegna útúrsnúningur hjá hæstv. landbrh. þegar hann vitnar í eina tiltekna bókun en ekki í stuðningsaðgerðirnar, en þar er tiltekið nákvæmlega og meira að segja upp á ár hvað á að leggja fram. Um það er spurt hvort við það verði staðið með tilvísun til orða hæstv. forsrh. sem taldi í umræðu í fyrradag að það væri þjóðhagslega hagkvæmt að hverfa frá því. Ég ætla aðeins að snúa mér að lögfræðilegri hlið þessa máls. Ég spyr hæstv. forsrh.: Hvers vegna er álitsgerð ríkislögmanns ekki birt? Hún hlýtur að vera grundvallaratriði í þessu máli. Er það kannski vegna þess að lögfræðileg skoðun á þessu máli mundi leiða í ljós að fjmrh. sé stjórnskipulega skylt að leggja til við gerð fjárlaga að staðið verði við þennan samning? Er það kannski vegna þess að það er einungis Alþingi sem getur með sínu fjárlagavaldi breytt nokkru þar um? Er það vegna þess að þetta sé í raun stjórnskipuleg skylda fjmrh. í dag? Er það kannski líka vegna þess að lögfræðileg álitsgerð og vinna mundi leiða í ljós að það að Alþingi samþykkti mótatkvæðalaust lánsfjárlögin, sem við komu búvörusamningnum, þýðir það í raun að Alþingi sé búið að taka á sig þær skyldur að breyta lögum á annan hátt sem þarf til þess að standa við samninginn? Skyldi lögfræðileg úttekt leiða þetta í ljós með vísun til þeirra orða hæstv. forsrh. í umræðu hér áður að það eigi eftir að gera þarna lagabreytingar og það sé óvíst hvernig það fari? Skyldi það líka vera vegna þess að lögfræðileg álitsgerð mundi leiða það í ljós að ekki hafi komið fram þeir fyrirvarar af hálfu stjórnarflokkanna að þeir séu til þess fallnir að þurfa að taka málið upp hér á ný? Virðulegur forseti. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að vísa til þess að ég treysti því að hæstv. sjútvrh. og landbrh. hafi það jarðsamband umfram aðra ráðherra þessarar ríkisstjórnar að þeir sjái til þess að þessum samningi verði framfylgt.

Fjármálaráðherra (Friðrik Sophusson) : Virðulegur forseti. Sá samningur sem hér er til umræðu er í nokkrum liðum. Hann er undirritaður af landbrh. nema tveir viðaukar sem undirritaðir eru af landbrh. auk fjmrh. Þar fyrir utan eru síðan bókanir og samningur sem einungis landbrh. ritar undir. Það sem snýr að fjmrn. og fjmrh. er sá hluti samningsins sem hann skrifar undir með þeim fyrirvara sem nefndur er. Nú er ljóst að fengist hefur samþykkt Alþingis til að stofna til þeirra fjárskuldbindinga sem þarf til að hrinda í framkvæmd þeim aðgerðum sem kveðið er á um í viðauka I í samningnum. Nauðsynlegar lagaheimildir hafa þannig fengist fyrir því að hrinda í framkvæmd þeim skyldum til uppkaupa á fullvirðisrétti og bústofni sem lagðar eru samkvæmt samningnum á ríkissjóð á þessu ári. Þetta liggur fyrir. Það sem eftir stendur eru stuðningsaðgerðir í viðauka II. Það er embættisskylda fjmrh. að fylgja fram þessum samningi eins og öðrum þeim samningum sem fjmrh. hefur skrifað undir. Fyrirvarinn sem gerður er er fyrirvari um samþykkt Alþingis um fjárveitingar til þeirra verkefna sem þar eru nefnd. Og það þekkja allir, bæði fyrrv. ráðherrar og aðrir, að stundum hefur það gerst að fjárveitingar hafa breyst þrátt fyrir fyrirliggjandi samning. Með þessum orðum er ég ekki að lýsa því yfir að ekki verði staðið við samninginn, heldur einungis að svara mjög skýrt þeirri fyrirspurn sem til mín var beint um embættisskyldu fjmrh. Vona ég að það sé alveg ljóst hvert svarið er því að fjölmargir slíkir samningar liggja fyrir undirritaðir af fjmrh. með fyrirvara um samþykki Alþingis en í þessu tilviki er þar einungis um að ræða fyrirvara um ákvæði í fjárlögum hverju sinni.

Kristín Ástgeirsdóttir : Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að lýsa ánægju minni með þau sinnaskipti sem orðið hafa í röðum þeirra alþýðubandalags- og framsóknarmanna er þeim finnst nú að ríkisvaldið eigi að standa við gerða samninga sem varða kjör heilu stéttanna. Ég vil rifja það upp að fyrir kosningarnar 1987 gagnrýndum við kvennalistakonur harðlega hvernig þáv. landbrh. Jón Helgason stóð að búvörusamningnum. Okkur fannst þá og finnst enn að það sé mjög óeðlilegt að ríkisstjórn geri samning sem bindur hendur næstu ríkisstjórnar. Það eru óeðlileg vinnubrögð. 
             Það er stefna Kvennalistans að landbúnaður skuli rekinn eins og hver önnur atvinnugrein. Það þýðir að framleiðslan verður að standa undir kostnaði við reksturinn og að smám saman verður að draga landbúnaðinn undan pilsfaldi ríkisins. Íslenskur landbúnaður er oft borinn saman við landbúnað í öðrum Evrópuríkjum og bent á að á báðum þessum svæðum er landbúnaður ríkisstyrktur. En það má benda á að íslenskur sjávarútvegur nýtur ekki ríkisstyrkja þó að sjávarútvegur í Evrópuríkjum geri það. Þarna þyrfti að koma á sama fyrirkomulagi varðandi íslenskan landbúnað enda er slík verndarstefna á undanhaldi í heiminum. Íslenskur landbúnaður er að ganga í gegnum mjög sársaukafullar breytingar og þær eiga eftir að verða meiri líkt og gerðist t.d. í Danmörku þegar danskir bændur voru að aðlagast aðildinni að Evrópubandalaginu. En hér erum við að sumu leyti að glíma við annan vanda sem byggist m.a. á offramleiðslu og tæknibreytingum auk þeirrar miðstýringarkreppu sem íslenskur landbúnaður er í. Að mínum dómi gekk nýi búvörusamningurinn of skammt í nauðsynlegri aðlögun að ríkjandi aðstæðum enda var gengið mun skemmra en sjömannanefndin lagði til. Þessi búvörusamningur er gallaður að því leyti að þar er ekki tekið á verðmyndun, ekki tekið á vinnslu eða dreifingu landbúnaðarvara og þar er ekkert tillit tekið til landnýtingarsjónarmiða við fyrirhugaðan niðurskurð. Það er því nauðsynlegt að halda áfram því verki sem hafið er, að endurskoða landbúnaðarkerfið og létta af ríkissjóði miklum skuldbindingum sem hann hefur gagnvart landbúnaðinum. En samningur er samningur og hann á að virða, hvort sem hann er gerður við bændur eða BHMR. Og það hlýtur að vera ljóst að það er of seint að taka búvörusamninginn til endurskoðunar og breyta honum hvað varðar þetta ár. Bændur hafa þegar keypt sinn áburð og skipulagt sinn rekstur og það má ekki koma aftan að þeim með þeim hætti að rifta gerðum samningum. En að sjálfsögðu getur ríkisstjórnin skoðað þennan samning í samráði við bændur, og það er mjög mikilvægt. Ef það er vilji ríkisstjórnarinnar að endurskoða búvörusamninginn verður það að sjálfsögðu að gerast í samvinnu við bændur. Önnur vinnubrögð eru stjórnvöldum ekki sæmandi. Og ég ítreka þá spurningu sem hér hefur verið borin fram: Verður það ekki gert? Verður ekki staðið við samninginn og ef til endurskoðunar kemur, verður það þá ekki gert í samráði við bændur?

Forsætisráðherra (Davíð Oddsson) : Virðulegi forseti. Vegna þessara umræðna vil ég taka fram að ekkert af því sem fram kom í mínum orðum fyrr við umræðuna stangaðist á við það sem hæstv. landbrh. hafði sagt. Ég fór yfir efnisþættina og ég vakti athygli á því að óheppilegt hefði verið að svo umfangsmikill samningur væri gerður þegar einn stjórnarflokka, burðarás í ríkisstjórn, hefði ríka fyrirvara um slíka samningsgerð. Og í rauninni mætti segja að kjósendur í landinu hafi talið almennt að fyrir utan þennan ríka fyrirvara eins stjórnarflokksins hefðu fleiri ríka fyrirvara. Ég vil vekja athygli á því að sjálfur sérfræðingur þingsins í þingsköpum, hv. 2. þm. Vestf. Ólafur Þ. Þórðarson, efsti maður framsóknarmanna, sagðist ekki geta stutt samninginn óbreyttan. Og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, efsti maður Alþb., tók í svipaðan streng og sagði: Ég styð samninginn í meginatriðum en með ákveðnum breytingum. Þingflokkur Alþfl. hefur ríka fyrirvara, þingmenn Framsfl. og þingmenn Alþb. styðja ekki samninginn óbreyttan. Þetta er sá grundvöllur sem er lagður fyrir kjósendur fyrir kosningarnar sl. vor. Það fer því ekki vel á því að tala með þeim hætti sem þingmenn hafa talað hér. Varðandi spurningar sem til mín var beint, hvort ég styddi minn landbrh., þá geri ég það að sjálfsögðu og geri engar athugasemdir við neitt í hans svari áðan. Varðandi lögfræðilegt álit ríkislögmanns er þar um að ræða minnisblað sem beðið var um. Það var beðið um minnisblað varðandi tvo þætti, annars vegar lagalegan grundvöll nýgerðs búvörusamnings, vegna þessa ríka fyrirvara eins stjórnarflokksins og vegna þess að tekið er fram að samningurinn er háður því að tilteknar lagabreytingar verði gerðar. Í annan stað var óskað eftir því að farið yrði yfir það hvaða lagabreytinga þarna væri verið að vitna til, hvaða lagabreytingar væru nauðsynlegar til þess að hægt væri að efna samninginn samkvæmt efni hans. Við höfum fengið áfangaálitsgerð frá ríkislögmanni og mér finnst eðlilegt að þegar ný landbn., sem starfar milli þinga, hefur verið kosin fái sú nefnd þessi plögg til skoðunar. Varðandi leyniskjalið fræga sem spurt var um þá hefur því þegar verið svarað.  stjórnarflokkarnir stæðu á bak við hann og meira að segja þeir stjórnarflokkar sem þóttust standa að baki samningsins höfðu menn innan borðs eins og hv. 2. og 5. þm. Vestf. sem höfðu sjálfir ríka fyrirvara gagnvart þessum samningi.

Jóna Valgerður Kristjánsdóttir : Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 4. þm. Norðurl. e. fyrir að hafa hafið þessa umræðu. Ég tek undir það að það er mjög nauðsynlegt að þjóðin viti hvar hún stendur og ekki hvað síst bændur í þessum málum áður en þingi verður slitið. Um þetta mál vil ég segja að það hefur um nokkurt árabil verið að þjóðfélagið hefur stutt að landbúnaðarstörfum með þeim hætti að ráðstafa almannafé til þess að halda uppi framleiðsluverði í landbúnaðarafurðum. Um þessa ráðstöfun hefur verið allsæmileg samstaða hingað til. En það virðist þó komið svo að samstaðan sé heldur að bresta og sýnt að við taki harðari afstaða stjórnvalda, sérstaklega gagnvart sauðfjárbændum. Fyrri búvörusamningur, sem ég held að hafi verið gerður 1986 eða 1987, var tilraun til að skipuleggja landbúnaðarstarfið í landinu. Sá samningur hefur orðið til þess að koma verulegu skipulagi á þessi störf, sérstaklega mjólkurframleiðsluna. Nýi samningurinn tekur sérstaklega á sauðfjárræktinni, eins og komið hefur fram í umræðum. Fulltrúar bænda voru að vissu leyti með í umræðum um þennan samning og við gerð hans. Þótt e.t.v. hafi ekki verið haft nægilegt samráð við sauðfjárbændur er þetta samt sem áður samningur sem gerður var milli ríkisvalds og bænda. Ég held að það verði fyrst og fremst að koma í ljós, eins og ég sagði, hvort staðið verður við þær fjárskuldbindingar sem ríkisvaldið hefur hér gert. Það er mjög mikilsvert fyrir bændur að vita að hverju þeir ganga. Þeir geta ekki tekið ákvarðanir um búrekstur sinn vikulega eða frá degi til dags og þess vegna m.a. var þessi samningur gerður og lokið við hann fyrir kosningar í vor þó að þar væri verið að binda hendur næstu stjórnar í stórum ákvörðunum sem má auðvitað gagnrýna en hefur þó alltaf viðgengist. Það er sífellt verið að binda hendur næstu ríkisstjórnar. Það er aldrei hægt að taka ákvarðanir á hv. Alþingi sem ekki binda ríkisstjórn eitthvað fram í tímann. Það er ekkert einsdæmi að slíkt sé gert. Þarna var verið að gera kjarasamning við heila stétt manna, við bændur, og þess vegna verður að standa við þennan samning. Mér finnst ekki hafa komið hér fram skýr afstaða af hálfu hæstv. landbrh., þótt hann segi að hann vilji virða samninginn. Það hefur tæplega komið nógu skýrt fram heldur af hálfu forsrh. og þess vegna er það sem þessi umræða fer fram. Við viljum fá skýr svör: Verður staðið við búvörusamninginn eða ekki?

Steingrímur Hermannsson : Virðulegi forseti. Hæstv. forsrh. upplýsti að hann vilji standa við samninginn í meginatriðum. Ég hlýt að taka undir það með hv. 2. þm. Vestf. að það er afar illt að fá ekki að sjá þetta sérstaka stefnuskjal sem hæstv. utanrrh. upplýsti að skrifað hefði verið úti í Viðey. Hver eru þessi meginatriði sem hæstv. forsrh. vill standa við? Ég vil hins vegar leiðrétta hæstv. forsrh. þegar hann fullyrðir að m.a. Framsfl. sé sömu skoðunar. Hér er um afar viðkvæma samninga að ræða og vissulega skiptar skoðanir á milli þingmanna en þingflokkur framsóknarmanna tók þá afstöðu að styðja þennan samning og það gerðum við framsóknarmenn í ríkisstjórn, svo við styðjum samninginn eins og hann er og það er ekki unnt að draga út úr þessum samningi einstök atriði og ætla að standa við önnur en ekki þau. Þótt óljós væru svör hæstv. landbrh. vil ég þó skilja hann svo að hann vilji standa við öll meginatriði samningsins. Eitt af meginatriðum samningsins er að ná fram lækkun á landbúnaðarafurðum og þar gerðu hv. alþýðuflokksmenn hvað þyngstar athugasemdir. Nú er það hins vegar að gerast, samkvæmt upplýsingum Morgunblaðsins, að vextir í bönkunum hækka töluvert meira en hæstv. ríkisstjórn hækkaði vextina og reið á vaðið með. M.a. er mér tjáð að afurðalánavextir hækki meira en allir aðrir vextir í landinu. Afurðalánavextir hækka úr 14,25%, ef ég man rétt, í 18,50%, a.m.k. hækka þeir meira en allir aðrir vextir í landinu og það eru afurðastöðvarnar sem fyrst og fremst bera þessa vexti. Hvað halda hv. þm. að þessi mikla vaxtahækkun muni hafa í för með sér? Mun hún hafa í för með sér lækkun á verði landbúnaðarafurða? Það væri kannski rétt að hæstv. viðskrh. svaraði þeirri spurningu. Hann er manna kunnugastur vaxtakerfinu í þessu landi. Hér er vitanlega hafin sú sprenging sem hlýtur að hafa það í för með sér að verðlag rýkur upp úr öllu valdi. Það kom mjög ítarlega fram í þeirri skýrslu sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fór yfir í gær að lækkun fjármagnskostnaðar atvinnuveganna á hvað stærstan þátt í því að það hefur tekist að halda niðri verðlagi á tíma þjóðarsáttar til þessa. Og m.a. tókst að halda niðri verði á landbúnaðarafurðum betur en á nokkru öðru í þessu landi. Landbúnaðarafurðir hafa á einu ári aðeins hækkað um u.þ.b. 2%. Heldur hæstv. ríkisstjórn að þessi mikla hækkun á afurðalánavöxtum leiði til þess að svo verði áfram? Vitanlega hefði þurft, virðulegi forseti, að fá umræðu um þessa vaxtasprengingu og ekki takmarkaða heldur í allan dag. Ég hef þó ekki viljað fara fram á það. Ég er sannfærður um það að þeir beinverkir, sem nú hljóta satt að segja að hrjá hæstv. ríkisstjórn, og þau mótmæli sem heyrast alls staðar á landinu séu næg viðvörunarorð.

Gunnlaugur Stefánsson : Virðulegi forseti. Það væri sannarlega ástæða til þess að taka búvörusamninginn til gagngerðrar umræðu og endurskoðunar. Fyrrv. landbrh. leggur áherslu á að hann verði í gildi. Um hvað er þessi búvörusamningur? Það er ástæða til þess að fara að spyrja að því vegna þess að afleiðingarnar af þessum samningi fara að birtast þjóðinni í haust þegar við sjáum 55 þús. kindum slátrað. Þessar kindur verða urðaðar og það er ekki þessari þjóð til sóma. Spurningin er sú hvort ekki hefði mátt og átt að standa að þessu máli á lengri tíma, gefa því lengri aðlögun. Þetta snertir búsetuna í landinu og þegar er verið að fjalla um viðkvæma búsetu þurfum við að fara okkur hægt. Ég á erfitt með að skilja það að fyrrv. landbrh. skuli vera stoltur af þessum samningi. Hver veit um það hver áhrif hann kann að hafa á viðkvæmar sveitir landsins? Ef fyrrv. ríkisstjórn hefur lagt af mörkum skerf til þess að efla frjálshyggjuna í landinu þá er það með þessum samningi, að setja framleiðsluréttinn í landbúnaði á markaðstorg frjálshyggjunnar með jafnskyndilegum hætti og raun ber vitni með því að leyfa frjálsa sölu, þá er það þessi samningur sem vitnar um slíkt. Það er enn eitt skrefið til viðbótar við þá frjálshyggju sem ríkir í sjávarútvegsmálum og er enn eitt verk fyrrv. ríkisstjórnar á grundvelli frjálshyggjunnar. Ætluðum við að mynda vinstri stjórn um slíka stefnumótun, á grundvelli frjálshyggju og grundvelli markaðstorgs hennar? Ég vona ekki. Það væri þess vegna sannarlega ástæða til þess að milda þennan búvörusamning, taka hann til endurskoðunar, en það er of seint vegna þess hvernig að þessu máli var staðið. Vita þingmenn það að þessi samningur er ekki til á þingskjali? Jafnmikilvægt og viðkvæmt mál hefur ekki komið til umræðu í þinginu á grundvelli þingskjals. Verður staðið að öðrum slíkum mikilvægum samningum með þeim hætti í framtíðinni? Það vona ég ekki. Þar vona ég að hæstv. forsrh. hafi forustu um að staðið verði öðruvísi að samningsgerð en fyrrv. landbrh. gerði hvað þetta mál varðar. Já, það má víða koma við í sambandi við þennan samning. En eitt til viðbótar. Þetta er líka samningur um kjaraskerðingu, einhliða 2% kjaraskerðingu í haust og 4% kjaraskerðingu aftur 1992. Og þetta er líka samningur um flata skerðingu, einhliða flata skerðingu og það veit enginn bóndi hve stór og mikil sú skerðing verður í haust. Það kemur ekki í ljós fyrr en vitað er hver hin frjálsu framlög af fullvirðisrétti verða. Frú forseti. Það er ástæða til þess að endurskoða þennan samning, en hann er kominn nú þegar til framkvæmda. Ég vona af einlægni að hann leggi ekki heilu byggðarlögin í rúst, en það er hætta á því að ein sveit af annarri verði illa leikin eftir þennan samning. En alvarlegast er að við vitum ekki hvaða sveit það verður. Við vitum ekki hvernig þessi samningur kemur til með að virka þegar upp verður staðið. Það er vont að gera samning sem slík óvissa felst í sem snertir lífskjör jafnmargra og raun ber vitni.

Stefán Guðmundsson : Virðulegi forseti. Hér er tímabær umræða og væri vissulega ástæða til þess að hafa hana lengri en eina klukkustund. Nokkuð er ljóst að það mun verða eitt af okkar fyrstu verkum þegar við komum saman í haust að halda þessari umræðu áfram. En ég vildi aðeins minnast á það sem kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. þegar hann talaði um stefnuræðu forsrh. fyrir fáum dögum síðan þar sem hann sagði m.a.: ,,Við það er síðan að bæta að meðan á stjórnarmyndunarviðræðunum stóð, þótt þær stæðu yfir skamman tíma, var unnið sérstakt stefnuskjal um landbúnaðarmál sem er ítarlegra og lýsir þessu betur og er hugsað sem innlegg í þá hvítu bók sem meiningin er að gefa út á haustdögum.`` Af þessu tilefni og vegna þess að það hefur margkomið fram í umræðum hér að menn hafa beðið um það að fá þessi skjöl hér afhent, en því hefur verið hafnað, þá vil ég beina orðum mín sérstaklega til hæstv. landbrh. í þessum efnum. Verum minnugir þess, þingmenn, að í desember árið 1990 stóð hv. þm. Halldór Blöndal hér dögum saman í ræðustól og krafðist trúnaðarskjala, vinnuskjala og undirstrikaði það nógu rækilega þá og rökstuddi rétt þingmanna til þess að fá slík skjöl afhent. Nú bið ég þennan mann, Halldór Blöndal  Ég tek undir hvert orð sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði hér áðan um vaxtaokrið og þá svívirðu sem þar er höfð í frammi. Hvað halda menn að sé verið að leysa með þessari stefnu? Þensluna? Hvar er þessi þensla? Er hún vestur á Sléttu, hæstv. landbrh.? Er hún í Norðurlandskjördæmi eystra? Er þenslan þar? Er þenslan í Norðurlandskjördæmi vestra? Er þenslan að setja allt úr skorðum á Vestfjörðum, Einar Guðfinnsson? Nei. Það er hér sem vandamálið er og á því eiga menn að taka. En með þessari brjáluðu vaxtastefnu er verið að kollsigla velflest atvinnufyrirtækin í landinu. Og halda menn eins og hv. þm. Egill Jónsson og Pálmi Jónsson að þessi vaxtastefna, sem þeir eru að styðja, verði til þess að bjarga ungum bændum eða til að rétta hag afurðastöðvanna á Íslandi?

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti, hæstv. forseti. Ég tel að það sé ekki óeðlilegt þó að hæstv. forsrh. veki á því athygli að ég hafi séð annmarka á þeim búvörusamningi sem undirritaður hefur verið. Í þeim búvörusamningi eru mörg atriði sem menn hefðu viljað skoða og vafalaust setja niður á blað með misjöfnum hætti eftir því hver hefði frá samningi gengið. Hins vegar er hann í dag undirritaður af tveimur ráðherrum fyrrv. ríkisstjórnar og það er farið að vinna eftir honum. Eitt atriði bið ég þó hæstv. forsrh. að hugleiða hvort sé svo mjög skynsamlegt. Íslenska ríkið ætlar að fara að kaupa upp fullvirðisrétt í sauðfé. Það ætlar að byrja á þessu núna strax á vordögum. En á haustdögum er heimilt fyrir bændur að fara og kaupa fullvirðisrétt í sauðfé. Ef við hugsum okkur nú að jafnklókir menn búi á Íslandi og var þegar séra Sigvaldi stundaði búskap, þá er hætt við því að einhver bóndinn færi af stað og keypti fullvirðisréttinn á sama tíma og ríkið, en hliðraði til með dagsetningar. Með þessu tiltæki, að ætla að hleypa af stað frjálsum kaupum í haust en fara af stað núna í sumar með kaup ríkisins, er hættan á því að til flats niðurskurðar komi miklu meiri. En það er þessi jafni, flati niðurskurður sem má ekki eiga sér stað því að hann er í reynd í mörgum tilfellum hrein aftaka á bændum þar sem þeir eru ekki með stærri fullvirðisrétt en svo að verði hann minnkaður eins og þarna er verið að tala um, þá þýðir það að þeir verða að bregða búi. Þess vegna fannst mér það mjög ógætilegt að heimila kaup á fullvirðisrétti í sauðfé á haustdögum og ég taldi satt best að segja að menn væru ögn klókari þegar þeir stæðu að svona samningagerð en kemur fram í því að heimila það. Nú hef ég talað nokkuð skýrt, hæstv. forsrh., og vænt þætti mér um það ef það yrði í nokkru metið og skjalið góða yrði afhent til aflestrar.

Steingrímur J. Sigfússon : Hæstv. forseti. Ég þakka svörin, þau sem þó komu. En það verð ég að segja að ég hélt að hæstv. ráðherrar réðu við það að svara jafnskýrum og einföldum spurningum og ég bar upp með svolítið greinarbetri hætti. Ég undanskil þó hæstv. fjmrh. sem svaraði alveg skýrt og þakka ég honum fyrir það. Það eru engin tíðindi, hæstv. landbrh., að það er nokkur munur á annars vegar ákvæðum bókana samningsins og hins vegar samningshlutunum sjálfum. Það hélt ég að lægi í hlutarins eðli og þyrfti ekki að rökræða um. Ástæðan fyrir því að spurt er um stuðningsaðgerðakafla búvörusamningsins, þ.e. viðauka II, er einfaldlega sú að hæstv. ráðherrar hafa nefnt atriði út úr þeim hluta samningsins sem til greina komi að kippa til baka, endurskoða eða fresta, þ.e. framlög til Framleiðnisjóðs, Byggðastofnunar, Lífeyrissjóðs bænda og Jarðasjóðs. Menn hafa vitnað beint inn í þann hluta samningsins og gefið tilefni til efasemda, því miður, um að við þann hluta samningsins eigi að standa. Og svar hæstv. landbrh. nú var miklu lakara mörgum sem hann hefur áður gefið vegna þess að hann í raun og veru svaraði með því að lesa upp úr markmiðskafla samningsins og síðan ræða um eina tiltekna bókun. Spurning mín til hæstv. landbrh. var einföld og skýr. Þegar landbrh. talar um að virða samninginn, er hann þá ekki að tala um samninginn allan? Vonandi getur hæstv. ráðherra komið hér upp og svarað játandi. Ég þakka hæstv. fjmrh., hann verður ekki misskilinn. Hann svaraði skýrt. Hann lítur á það sem embættisskyldu sína að fullnusta samninginn, að framkvæma hann og undirbúa þar með lagabreytingar ítem tillögur um fjárveitingar til að standa við ákvæði samningsins. Hæstv. fjmrh. svaraði þar alveg skýrt. Við hv. þm. Kvennalistans hlýt ég að segja, eins og reyndar talsmann Kvennalistans hér í gær í umræðum, en að þessu sinni var það 18. þm. Reykv.: Þær þurfa að lesa þau ákvæði samningsins sem lúta að gróðurvernd og landnýtingu, hlutverki Landgræðslunnar t.d. eins og það er byggt inn í samninginn. Í markmiðskafla samningsins er gróðurvernd upp talin þannig að á mörgum stöðum eru landnýtingar - og gróðurverndarsjónarmið fléttuð inn í samninginn beinlínis auk þess sem þau hljóta að vera hluti af framkvæmd hans. Hæstv. forsrh. gaf að mínu mati merkustu yfirlýsingu þessarar umræðu til þessa af sinni hendi, þ.e. að hann styðji hæstv. landbrh. Hæstv. forsrh. lofaði því hér að styðja hæstv. landbrh. Það hlýtur auðvitað að vera nokkuð mikilvægt innlegg í þessa umræðu og ég leyfi mér þar með að túlka það svo að hæstv. forsrh. sé í raun og veru fallinn frá fyrri vangaveltum og hugmyndum um endurskoðun samningsins, vegna þess að það er ljóst að hæstv. landbrh. er ekki á þeim buxum, og hann hafi lofað að styðja landbrh. til góðra verka í þessu sambandi og þurfi þá ekki frekar vitnanna við. Vegna þess að hæstv. forsrh. notaði síðan tíma til þess að rifja það upp að ýmsir frambjóðendur í alþingiskosningunum síðustu voru með athugasemdir við búvörusamninginn, þá er það rétt. En í hvaða átt gengu þær athugasemdir, hæstv. forsrh.? Ég man ekki eftir einum einasta manni sem var með umræður um búvörusamninginn fyrir kosningar nema þá þær gengju í átt til þess að vera betri við bændur, að gera betur við landbúnaðinn, ekki rjúfa samninginn hinum megin frá eins og hæstv. ríkisstjórn er núna að tala um. Í þessum hópi var hæstv. forsrh. sem í sjónvarpinu taldi þennan samning fullharkalegan í garð bænda. Það væri hætta á því að komið gæti til flats niðurskurðar. Og ef hæstv. forsrh. er sjálfum sér samkvæmur, þá hlýtur það að liggja í hlutarins eðli að ekki komi til greina að hrófla við samningnum bændum til óhagræðis. Það hlýtur þá að vera í hina áttina. Og þannig var það sem þeir töluðu ýmsir hv. þm., Pálmi Jónsson, Egill Jónsson, borgarstjórinn í Reykjavík sem þá var í framboði. Síðan er það þannig að talsmaður Alþfl. í þessum umræðum er á sömu skoðun. Öll hans ræða gekk út á það hér, eina talsmanns Alþfl. í umræðunum, að þessi samningur væri fullóhagstæður bændum og það þyrfti að gera betur við bændur og sveitirnar. Ekki stendur á mér, hv. þm. Það er alveg á hreinu. Og þá er komið að því að lokum 

Landbúnaðarráðherra (Halldór Blöndal) : Hæstv. forseti. Ég vil sérstaklega láta í ljós ánægju yfir þeim ummælum hv. 4. þm. Norðurl. e. að þessi málefni hafi skýrst og umræðan hafi leitt til þess að hann er nú nokkru fróðari en áður. Ég vil líka taka undir það sem hv. 6. þm. Norðurl. e. sagði hér áðan að þessi búvörusamningur er ávöxtur þeirrar vinnu sem bændur og aðilar vinnumarkaðarins lögðu fram. Það var eftirtektarvert að hv. þm. lagði sérstaka áherslu á þann þátt í samningsgerðinni sem laut að samstarfi þessara aðila. Og það er einmitt á þeim grundvelli sem ég hef ákveðið að vinna áfram að þessum málum og hef eins og ég hef sagt óskað eftir því við sjömannanefndina að hún haldi áfram störfum. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta, en vil þakka fyrir það að þessar umræður hafa farið fram. --- Fundarhlé.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Dagskrá fundarins er tæmd og lýkur þá störfum sameinaðs Alþingis. Á deildafundum sem boðaðir hafa verið að loknum þessum fundi eru á dagskrá til lokaafgreiðslu frv. til stjórnarskipunarlaga og nýrra þingskapalaga. Í framhaldi af því verða frv. staðfest og birt sem lög síðar í dag og er áformað að fyrsti fundur Alþingis samkvæmt nýjum lögum verði síðdegis. Alþingi mun þá starfa í einni málstofu. Hún verður skipuð þeim þingmönnum sem nú eiga sæti í sameinuðu Alþingi. Þessi sameiginlegi vettvangur þingmanna allra mun hins vegar fá ný verkefni sem er það löggjafarstarf sem nú fer fram í deildum Alþingis. Ég þakka hv. þm. í sameinuðu þingi samstarfið á þessu stutta þingi.

Páll Pétursson : Frú forseti. Ég vil nota þetta tækifæri fyrir hönd okkar þingmanna til að þakka hæstv. forseta fyrir réttláta og lipra fundarstjórn á þessu stutta en nokkuð annasama þingi. Ég vil jafnframt þakka skrifstofustjóra og starfsliði Alþingis fyrir vel unnin störf og ég vil biðja þingmenn að árétta þessar þakkir mínar með því að rísa úr sæti. --- 
            

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Ég þakka hv. 1. þm. Norðurl. v. fyrir hlý orð í minn garð og endurtek þakkir mínar fyrir ánægjulegt samstarf á þessu stutta þingi og segi fundi slitið.