Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hv. utanrmn. hefur haft mál þetta til ítarlegrar athugunar á mörgum fundum sínum. Hæstv. utanrrh. kynnti hugmyndir um endurnýjun ratsjárkerfis varnarliðsins þegar sumarið 1983 og fljótlega kom málið til umræðu á fundi nefndarinnar og hugmyndirnar voru formlega kynntar nefndinni 12. des. 1983, á fundi þar sem mættir voru þeir Sverrir Haukur Gunnlaugsson deildarstjóri varnarmáladeildar og dr. Þorgeir Pálsson dósent við Háskóla Íslands, en hann hefur verið helsti ráðgjafi utanrrn. um tæknilega hlið málsins. Auk framangreindra manna hafa starfað í sérstakri ratsjárnefnd þeir Haukur Hauksson varaflugmálastjóri, Ólafur Tómasson yfirverkfræðingur Pósts og síma og Berent Sveinsson yfirloftskeytamaður hjá Landhelgisgæslu. Nefnd þessi skilaði skýrslu um ratsjárkerfi varnarliðsins og þau not sem Íslendingar gætu af því haft. Formlega var skýrsla þessi kynnt og tekin til umfjöllunar í utanrmn. 3. des. 1984 að viðstöddum ratsjárnefndarmönnum sem svöruðu öllum þeim fsp. sem til þeirra var beint. Síðan hefur nefndin formlega fjallað um málið á tveimur fundum sínum, 25. janúar s. l. og 2. apríl. Fulltrúar frá ratsjárnefnd komu á báða þessa fundi þar sem m. a. var sérstaklega rætt um hernaðarlega hlið málsins. Gunnar Gunnarsson starfsmaður öryggismálanefndar kom einnig á annan þessara funda og gerði grein fyrir sínu áliti á málinu. Hann hefur síðan fjallað um málið í sérstakri grg. sem nefnist „Keflavíkurstöðin: Áætlanir og framkvæmdir.“ Rétt er einnig að geta þess að hv. utanrmn. fór í eins dags skoðunarferð til Keflavíkurflugvallar þann 22. febr. s. l., bæði aðalmenn og varamenn, og skoðaði alveg sérstaklega ratsjárbúnaðinn sem þar er, en hann er að mestu leyti um 25 ára gamall. Er víst óhætt að fullyrða að öllum hafi þá orði ljóst hve frumstæður sá búnaður er. Sérstaka athygli vakti að aftan við geysistóran gagnsæjan plastskerm voru margir menn á fleygiferð upp og niður eins konar rimlaverk til að rita á skerminn spegilskrift með margvíslegum litum til að þeir sem utan hússins unnu gætu séð þetta stafa- og táknaflóð réttum augum. Tilburði á borð við þessa væri naumast hægt að sjá í nokkrum fimleikasal, en vafalítið í frumskógum hitabeltislanda. - En þetta var nú innskot. Hitt er staðreynd að upplýst var að mjög mætti bæta öryggi með fullkomnari búnaði og jafnframt fækka verulega starfsliði í þessari ratsjárstöð. Rétt er einnig að geta þess að á vegum utanrrn. hafa að undanförnu verið haldnir margir kynningarfundir um málið, ekki síst í þeim byggðarlögum sem eru í grennd við staði þá sem til álita koma fyrir hinar nýju stöðvar. Enginn getur því haldið því fram að mál þetta sé illa undirbúið eða illa kynnt. Þvert á móti hygg ég að mér sé óhætt að þakka hæstv. utanrrh. og aðstoðarmönnum hans sérstaklega fyrir hönd utanrmn. allrar fyrir lipurð alla og greið svör, en ekki var staðið upp frá umræðum og afgreiðslu málsins í nefndinni fyrr en öllum spurningum hafði verið svarað og sérstaklega yfirlýst að nm. hefðu ekki fleiri spurninga að spyrja. Hér er því komið að pólitískri ákvörðun Alþingis sjálfs eins og vera ber. Því miður klofnaði nefndin í afstöðu sinni til málsins. Meiri hl. mynda þm. Sjálfstfl. og Alþfl. í hv. utanrmn., auk mín þeir Ólafur G. Einarsson, Gunnar G. Schram og Kjartan Jóhannsson, 1. minni hl. hv. þm. Alþb. og Kvennalista, Hjörleifur Guttormsson og Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, sem vilja samþykkja till., og 2. minni hl. hv. þm. Framsfl. Haraldur Ólafsson sem leggur til að till. verði vísað til hæstv. ríkisstj. Hv. þm. Guðmundur Einarsson sat fundi nefndarinnar fyrir hönd BJ þegar mál þessi voru rædd og mun hann sjálfsagt í umr. gera grein fyrir sinni afstöðu eins og ég á von á að talsmenn minni hlutanna tveggja geri grein fyrir sinni afstöðu hér á eftir. Ég leyfi mér að nota þetta tækifæri til að upplýsa þingheim um það að í utanrmn. hafa afvopnunar- og kjarnorkumál mjög verið til umræðu, bæði formlega og óformlega, og nefndin haft forgöngu um að undirnefnd starfaði til að reyna að samræma sjónarmið í þessum þýðingarmiklu málum. Þessi undirnefnd hélt m. a. fund nú í hádeginu og óskaði ég eftir því að fá að vera þar áheyrnarfulltrúi, en utanrmn. hefur sett sér það markmið að reyna á fundi hinn 6. maí n. k. að ná samstöðu í þessum málum að fengnu áliti undirnefndarinnar sem hefur frest til að skila því til 5. maí. Mér er ljúft að lýsa því hér yfir að ég mun til hins ýtrasta reyna að ná samstöðu um þessi veigamiklu mál og afgreiða þau með einhverjum hætti fyrir þinglok. Skoðun mín er raunar sú að miklu minna beri á milli í sjónarmiðum Íslendinga varðandi afvopnunar- og kjarnorkumál en menn virðast stundum álíta, enda væri það einkennilegt ef við værum ekki í grundvallaratriðum sammála um þessi stærstu mál alls mannkyns. Í nál. meiri hl. eru í tíu liðum talin helstu rök fyrir því að fella beri þáltill. og skal ég nú víkja nokkuð að þeim án þess þó að fara að lesa nál. upp eða tefja tímann, en vil mjög gjarnan verða við óskum hæstv. forseta um að flytja hér ekkert óþarft mál. Ég tel þó að ég þurfi að nota nokkrar mínútur til viðbótar. Fyrst og fremst eru rökin þau að endurnýjun þessa úrelta ratsjárkerfis er augsýnilega alveg nauðsynleg og það sáum við nm. þegar við heimsóttum Keflavíkurflugvöll. Hins vegar teljum við í meiri hl. eðlilegt að byggja stöðvar austan- og vestanlands og einmitt á svipuðum slóðum og ratsjárstöðvar áður fyrr voru til þess að hafa nokkurn veginn yfirsýn yfir íslenska efnahagslögsögu og þá flugumferð sem yfir henni er. Hlutverk varnarliðsins breytist ekkert vegna þessarar endurnýjunar. Ratsjárstöðvarnar fjórar munu gegna sama hlutverki og þær tvær sem nú eru starfræktar, en auðvitað á fullkomnari hátt eins og tilætlunin er, auk þess sem þær ná til stærra svæðis. Þær munu þjóna loftvörnum landsins að sjálfsögðu, þ. e. fylgjast með svæði sem eins og ég sagði áðan er nokkurn veginn hið sama og efnahagslögsagan. Hins vegar efla þær auðvitað sameiginlegar varnir Atlantshafsbandalagsins með því að stuðla að öryggi á siglingaleiðum yfir Atlantshaf en það er lífæð Atlantshafsbandalagsins. E svo óhugnanlega færi að til styrjaldarátaka drægi er það auðvitað mál málanna fyrir það bandalag, sem við erum aðilar að, að geta haldið opnum siglingaleiðum frá Norður-Ameríku og til Evrópu og að því leyti til í þágu Atlantshafsbandalagsins. Hins vegar geta ratsjárstöðvarnar ekki með neinum hætti talist ögrun við neina þjóð. Þetta er eftirlitsbúnaður og þeir sem með friði fara þurfa ekkert að óttast þennan búnað. Það er alveg ljóst. Búnaður þessi mun ekkert auka, að okkar áliti, líkur á að árás yrði gerð á Ísland ef til styrjaldar kemur. Það er auðvitað lega landsins sem veldur því hvort í nágrenni við okkar land eða á okkar landi yrðu átök. Sagan sannar það allt saman og þarf ekki um það að hafa mörg orð. Þess er einnig að gæta að það eru auðvitað mörg mannvirki á Íslandi, svo sem orkumannvirki o. s. frv., sem væru ekki síður skotmark ef til þess kæmi en þessar stöðvar. Þær eru hins vegar ekki reistar til loftvarna Norður-Ameríku. Það er held ég alveg ljóst að stystu flugleiðir milli Kola-skaga og Norður-Ameríku eru langt fyrir norðan okkur, enda hafa Kanadamenn og Bandaríkjamenn nýverið gert samninga um það sín á milli að stórefla ratsjárkerfi í Norður-Ameríku vegna þeirrar staðreyndar að stystu flugleiðir eru miklu norðar og koma þessu máli lítið eða ekkert við því að þær flugvélar eða flugskeyti sem hugsanlega væru send til árása á Bandaríki Norður-Ameríku eða Kanada fljúga ekki í nánd við okkur. Þess er einnig að gæta, og ég tel það ekkert lítils virði, að íslenskir aðilar fengju bein afnot af þessum ratsjárstöðvum og þeim upplýsingum sem þær koma til með að afla. Það má geta þess í þessu sambandi að mannvirkjasjóður Atlantshafsbandalagsins hefur t. d. veitt Norðmönnum fé til alveg hliðstæðra ratsjárstöðva þar í landi og þeir vinna nú að byggingu þriggja nýrra stöðva, í þessu nágrannalandi okkar, og enginn tekur til þess. Flugumferðarstjórn sú, sem Íslendingar annast á vegum Alþjóðaflugmálastofnunarinnar, verður auðvitað mun traustari við tilkomu þessara endurbóta. Flugmálastjórn hefur sem kunnugt er um 12 ára skeið notað ratsjár varnarliðsins á Miðnesheiði í því skyni að fylgjast með alþjóðaflugi yfir okkar landi og í nágrenni þess. Með fjórum nýjum ratsjám mætti veita alþjóðafluginu miklu fullkomnari þjónustu en nú er gert eða allt upp að 200 sjómílur frá ströndum. Þetta gæti haft úrslitaáhrif á það hver er hér í nágrenni við okkur og á þjónustu við flugflota heimsins. Ég er ekkert að vanmeta það og tel það ekkert niðurlægjandi að einu leyti eða neinu að við höfum slíkt samband og samstarf við okkar eigin bandalagsþjóðir. Ratsjárstöðvarnar munu auk þess auka mjög öryggi í innanlandsflugi. Þannig mætti fylgjast með ferðum flugvéla í öllum algengustu flughæðum yfir landinu og milli allra landshluta og í mörgum tilfellum mætti einnig fylgjast með aðflugi að flugvöllum í grennd við stöðvarnar. Það getum við ekki heldur vanmetið og ég tel okkur það ekki til neinnar niðurlægingar eða vansa að njóta þessarar aðstöðu. Ratsjárstöðvarnar gætu veitt upplýsingar um veður og það kæmi sér mjög vel bæði að því er varðar siglingar og flug. Stöðvarnar má einnig nota, aðstöðuna þar, til ýmiss konar fjarskipta, sem við sjálfir vildum stunda, svo sem milli skipa og lands, sjónvarpssendinga til skipa á hafi úti o. s. frv. Loks er þess að geta að starfsmenn stöðvanna yrðu íslenskir og reksturinn í höndum okkar Íslendinga. Það tel ég einnig til bóta. Allt eftirlit á vegum varnarliðsins flyttist í eina sameinaða eftirlitsstöð á Keflavíkurflugvelli og þá mundi verða allveruleg fækkun varnarliðsmanna í stöðinni á Stokksnesi við Hornafjörð. En íslenskir starfsmenn verða eitthvað nálægt ellefu talsins í hverri þessara þriggja stöðva út um landið. Í ljósi þessara staðreynda, sem ég nú hef rakið og skal ekki tefja tímann meir, leggjum við til að þessi þáltill. verði felld, enda teljum við að bygging nýrra ratsjárstöðva og endurbætur þeirra eldri þjóni íslenskum hagsmunum og hagsmunum þess mikilvæga bandalags sem við erum aðilar að og viljum vera aðilar að.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. 1. minni hl. hv. utanrmn. um till. hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og Kolbrúnar Jónsdóttur um að falla frá hugmyndum um að reisa nýjar hernaðarratsjárstöðvar á Íslandi. Meginatriði nál. 1. minni hl. eru á þessa leið, með leyfi forseta: 1. minni hl. leggur til að þessi þáltill. verði samþykkt með eftirfarandi rökum: 1. Bygging ratsjárstöðvanna táknar óumdeilanlega aukningu hernaðarumsvifa á vegum Bandaríkjahers og NATO hér á landi. Um þetta atriði segir Gunnar Gunnarsson, starfsmaður öryggismálanefndar, í nýlegu riti: „Keflavíkurstöðin: Áætlanir og framkvæmdir, m. a. eftirfarandi: „Hugmyndir um nýjar ratsjárstöðvar eru nátengdar öðrum framkvæmdum og áætlunum, sem varða Keflavíkurstöðina eins og byggingu á styrktum flugskýlum í Keflavík, endurnýjun þeirra orrustuflugvéla sem þar eru, byggingu olíugeyma í Helguvík o. fl. Allt tengist þetta loftvörnum á einn eða annan hátt. Út frá hernaðarlegu sjónarmiði er því eðlilegra að líta á þessar áætlanir sem eina heild, áður en litið er á hvert einstakt atriði fyrir sig.“ Þótt ratsjárstöðvarnar einar út af fyrir sig auki ekki stórlega á hernaðarumsvif hérlendis verður að líta á þær í þessu samhengi og í heildarsamhengi við breytingar á eðli herstöðvanna hérlendis í það horf að þær geti orðið mjög mikilvægar í hugsanlegum hernaðarátökum risaveldanna. 2. Þá hefur það komið fram að mikil andstaða er gegn nýjum ratsjárstöðvum, bæði í þeim byggðarlögum þar sem helst er ráðgert að þær verði reistar sem og meðal annarra landsmanna. Í skoðanakönnun dagblaðsins NT, sem birt var 10. apríl s. l., kom fram hjá 70% aðspurðra, sem afstöðu tóku, að helmingur þeirra er andvígur uppsetningu nýrra ratsjárstöðva hérlendis. NT dregur eftirfarandi ályktanir af þessari skoðanakönnun: „Þegar öll kurl koma til grafar er svo niðurstaðan sú að þjóðin virðist skiptast í tvær nokkurn veginn nákvæmlega jafnstórar fylkingar í afstöðunni til þessa máls og ef þjóðaratkvgr. yrði látin fara fram yrðu úrslitin langt í frá ráðin fyrir fram.“ Í skoðanakönnun DV fyrr í vetur, þar sem spurt var um sama efni, kom fram að meiri hluti þeirra, sem afstöðu tóku, var andvígur hugmyndum um nýjar hernaðarratsjárstóðvar. Það er þannig ljóst að mikil og víðtæk andstaða er við uppsetningu þessara stöðva og er hún engan veginn bundin við einstaka stjórnmálaflokka. Þá liggur það fyrir að verulegur hópur þess fólks, sem býr næst þeim stöðum þar sem rætt er um að reisa stöðvar, er andvígur byggingu þeirra. Nægir í því sambandi að vísa á bænarskrá 100 Vestfirðinga til ríkisstjórnar Íslands og mótmæli mikils fjölda íbúa í þremur sveitarfélögum í Norður-Þingeyjarsýslu. 1. minni hl. hv. utanrmn. telur að virða beri óskir heimamanna um að mannvirki sem þessi verði ekki reist við bæjardyr þeirra og bygging slíkra hernaðarmannvirkja eigi ekki að koma til greina þar sem veruleg andstaða er við slík áform í heimabyggð. 3. Þá átelur 1. minni hl. þá málsmeðferð að tengja fyrirætlanir um þessi hernaðarmannvirki æskilegum úrbótum í farþegaflugi um og við landið og reyna að réttlæta þessi áform með röngum staðhæfingum um gildi slíkra hernaðarratsjárstöðva fyrir öryggi sjómanna og siglingar með ströndum fram. Að áliti 1. minni hl. hljóta Íslendingar sjálfir að tryggja öryggi þeirra sem um loft fara eða höf sigla og gera sjálfir í því skyni nauðsynlegar úrbætur hér á landi. Þá áfelur 1. minni hl. að innlendum stofnunum eins og Pósti og síma og flugmálastjórn hefur verið flækt í undirbúning vegna þessara hernaðarmannvirkja og virðist ætlað að eiga hlut að starfrækslu þeirra. Ef sú verður reyndin verður erfitt að greina á milli almennrar borgaralegrar starfsemi hérlendis og hernaðarumsvifa og er það í andstöðu við þá stefnu sem stjórnvöld hafa fylgt varðandi samskipti bandaríska herliðsins hérlendis og innlendra aðila til þessa. Með tilliti til þessara ástæðna leggur 1. minni hl. utanrmn. til að þessi till. verði samþykkt. Að þessu nál. stendur auk mín hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Herra forseti. Við fyrri hluta umr. um þessa þáltill. í Sþ. 21. mars s. l. gerði ég sérstaklega grein fyrir afstöðu Kvennalistans til byggingar nýrra hernaðarratsjárstöðva hér á landi og las við það tækifæri upp ályktun landsfundar Kvennalistans um þetta mál þar sem tekið er undir þau rök sem fram koma í bænarskrá 100 Vestfirðinga og sem mæla tvímælalaust gegn því að þessar stöðvar verði reistar hér á landi. Jafnframt gerði ég grein fyrir því að eins og segir í stefnuskrá Kvennalistans erum við Kvennalistakonur andvígar allri aukningu á herbúnaði, bæði hér á landi og annars staðar í heiminum, og þess vegna erum við á móti þeirri aukningu á herbúnaði sem bygging nýrra hernaðarratsjárstöðva hér á landi er. Að undanförnu hefur töluverð umræða átt sér stað hér á landi um þá neyð sem stór hluti mannkyns býr nú við og nauðsyn þess að vinna þar bug á. Ég trúi því ekki að það sjái ekki hver hugsandi maður að það er ekki með neinum rökum verjanlegt að eyða ótæpilegu fé í aukinn vígbúnað á þessari jörð okkar á meðan stór hluti barna hennar sveltur. Ég hef átt þess kost að kynnast af eigin raun neyð þeirra sem svelta í svonefndum þróunarlöndum og það er ekkert sem fær sannfært mig um að það sé réttlætanlegt að verja fé til aukins vígbúnaðar þegar þannig er ástatt og háttað afkomu stórs hluta mannkyns. Með sönnu má segja að það fé sem fer til byggingar nýrra hernaðarratsjárstöðva hér á landi sé smáaurar miðað við það fé sem veitt er til vígbúnaðar í heiminum á ári hverju. En - og það er stórt en - með því að samþykkja að fé sé veitt til aukins herbúnaðar hér á landi, sama hversu lítið það fé hlutfallslega er, gerumst við Íslendingar þátttakendur með beinum hætti í því vitfirrta vígbúnaðarkapphlaupi sem nú geisar í heiminum. Við gerumst þá hlutaðeigendur í þeirri ábyrgð sem fylgir þessum fjárfestingum, sem fylgir því að veita fé til aukins vígbúnaðar í sveltandi heimi. Slíkt tel ég með öllu óverjanlegt og siðferðislega rangt og mun því ekki samþykkja aukningu á neins konar herbúnaði, hvorki hér á landi né annars staðar í heiminum ef því væri að skipta. En þetta er ekki eina ástæðan, þótt veigamikil sé, fyrir því að ég set mig á móti aukningu herbúnaðar hverju nafni sem nefnist. Þar er líka fyrir hendi nauðsyn þess að vernda lífið á jörðinni, það líf sem við gefum börnum okkar, fyrir þeirri tortímingu sem því er búin af vígbúnaðinum og sem ég hef oft rætt hér um. Og einnig, og það vil ég undirstrika, nauðsyn þess að vernda það frelsi og þá lýðræðisskipan sem við búum við í okkar heimshluta og sem ég er ekki í vafa um að er meiri en annars staðar í heiminum þótt fullkomið sé það ekki frekar en önnur mannanna verk. Hæstv. utanrrh. hefur oft talað um nauðsyn þess að halda uppi vörnum fyrir þessum hlutum og um það er ég honum sammála. En hvernig best sé að gera það erum við ekki sammála um, a. m. k. ekki í þessu máli. Á meðan hæstv. utanrrh. vill byggja hér nýjar hernaðarratsjárstöðvar og auka þannig herbúnað hér á landi og hyggur að þar séu bestu varnirnar, þá tel ég að bestu varnirnar séu þær að gera allt sem við getum til að hrinda af okkur sjálfum og öðrum þjóðum heimsins ógnun vígbúnaðarins. Og hvernig gerum við það? Ekki með því að taka þátt í hernaðaruppbyggingu, ekki með því að taka við auknum herbúnaði inn í okkar land, heldur með því að leggja áherslu á nauðsyn afvopnunar og sýna það með verkum okkar bæði á alþjóðavettvangi og heima fyrir, þ. á m. með því að taka ekki við aukningu á þeim herbúnaði hér á landi sem nýjar hernaðarratsjárstöðvar tvímælalaust eru. Með því að sýna slíkan kjark í afstöðu sinni til vígbúnaðar getur lítil þjóð úti við ystu höf kveðið sér hljóðs í þágu friðar í heiminum og orðið þeim sem stærri eru og voldugri verðugt fordæmi. Slíkt tel ég sæmandi verkefni íslenskrar þjóðar í stríðandi og hungruðum heimi. Herra forseti. Þetta eru þær meginástæður sem liggja til grundvallar því að Kvennalistinn er andvígur allri aukningu á vígbúnaði hverju nafni sem nefnist og sem fram kemur í 1. lið nál. 1. minni hl. hv. utanrmn. og eins og ljóst má vera af 2. lið nál. benda skoðanakannanir til að sama gildi um um það bil helming þjóðarinnar. Hafa margir látið í sér heyra um þessa hluti á opinberum vettvangi á undanförnum misserum og langar mig til að vitna hér í blaðagrein sem séra Jakob Hjálmarsson sóknarprestur á Ísafirði skrifar í Morgunblaðið þann 30. jan. s. l. Eins og menn vita og fram hefur komið í fjölmiðlum er séra Jakob sjálfstæðismaður. Séra Jakob segir, með leyfi forseta: „Við viðurkennum nauðsyn varna landsins og leggjum landið sjálft á metaskálarnar til að þjóðin gefi komist hjá að vera með í sorglegu vopnaskaki þjóðanna. Í þessu ljósi verður sú stefna mikilvæg sem allar ríkisstjórnir hafa fylgt frá stríðslokum og miðar að því að hafa hernaðarumsvif varnarliðsins hér í lágmarki og aðgreina þau þjóðlífinu svo sem kostur er. Í því ljósi verður flugstöðvarbyggingin á Keflavíkurflugvelli bráðnauðsynleg. Samstarf Landhelgisgæslu, Flugmálastjórnar, Pósts og síma, lögreglu, Almannavarna og annarra stofnana við varnarliðið umfram ýtrustu nauðsyn verður hins vegar til ófarsældar. Vissulega munum við þurfa á ráðgjöfum og sérfræðingum að halda til að leggja mat á og vera með í umfjöllun um öryggis- og varnarmál, bæði hér heima og erlendis, og þátttaka í öllu stjórnmála- og áætlunarstarfi Atlantshafsbandalagsins er sjálfsögð. Af þessum sjónarhóli skoða ég nú hugmyndir um byggingu nýrra ratsjárstöðva. Með mikilli tregðu og varhygð hljótum við að samþykkja aukin hernaðarumsvif hérlendis. Við berum ekki síður ábyrgð á fjárfestingum í þessu sambandi en aðrir bandamenn okkar og horfum ekki fram hjá því að auðvitað eru ratsjárstöðvarbyggingar þessar hluti af brjáluðu vígbúnaðarkapphlaupi í sveltandi heimi.“ Svo mörg voru þau orð. Hins vegar bregður nú svo við að þrátt fyrir málafylgju þessa sjálfstæðismanns og sjálfsagt fleiri sem þeim flokki fylgja rita allir hv. þm. Sjálfstfl. í hv. utanrmn. undir meirihlutaálit þess efnis að fella þá þáltill. sem hér er til umr. og lýsa sig þar með samþykka því að nýjar hernaðarratsjár verði reistar hér á landi. Þeim atriðum, sem fram koma í nál. meiri hl. n. á þskj. 735, er í rauninni svarað í nál. 1. minni hl. utanrmn., þannig að ég ætla ekki að fjölyrða þar um. Þó kemst ég ekki hjá því að vekja athygli á hve hæpnar röksemdir meiri hl. hv. utanrmn. eru, ekki síst hvað varðar fyrstu efnisliðina sem væntanlega eru einnig veigamestir að áliti þeirra sem að því nál. standa. Ef dregin eru saman helstu atriði þessara fjögurra efnisliða, þá eru þau á þann veg að nýjar hernaðarratsjárstöðvar séu sárameinlaus eftirlitsbúnaður, þær breyti ekki hlutverki varnarliðsins á neinn hátt, geti ekki talist ögrun við neina þjóð og auki ekki líkurnar á að árás verði gerð á Ísland ef til styrjaldar kemur. Eins og ég benti á við fyrri hluta umr. um þessa þáltill. eru ratsjárstöðvarnar sjálfar ekki hættulegar vígvélar. Það sem gerir þær að hættulegum herbúnaði er samhengi þeirra við annan herbúnað hér á landi, bæði þann sem til staðar er og þann sem kann að verða bætt við. Það er þetta samhengi sem mælir gegn þeim fullyrðingum sem fram koma í nál. meiri hl. hv. utanrmn. og vil ég í því sambandi benda hv. þm. á að fletta upp á bls. 29 í skýrslu öryggismálanefndar um Keflavíkurstöðina, en þar segir, með leyfi forseta: „Um leið og hernaðarmannvirki eins og ratsjárstöðvar gegna eftirliti á friðartímum eru þau ekki síður sett upp með hliðsjón af því sem álitið er vera möguleg atburðarás á ófriðartímum. Væntanlega er gengið út frá svipuðum forsendum varðandi ratsjárstöðvarnar og koma fram í skýrslu þeirri sem gefin var út af fjárlagastofnun bandaríska þingsins 1977, þ. e. stuttum aðvörunartíma um að til ófriðar dragi og hættu á skyndiárás í slíku tilfelli.“ Af þessu má vitaskuld ljóst vera að hernaðarratsjár gegna mikilvægu hlutverki á ófriðartímum jafnt sem á friðartímum - og er þá einhver hér inni tilbúinn til að fullyrða að þar með séu þær ekki ögrun við neina þjóð, séu ekki hugsanlegt skotmark eða geti ekki skipt sköpum um það ásamt öðrum herbúnaði hér á landi hvert sé hlutverk herstöðvarinnar hér jafnt á friðar- sem ófriðartímum? Engan veit ég hermálasérfræðing hér sem getur fullyrt neitt slíkt og því eru þessar fullyrðingar meiri hl. hv. utanrmn. ekki á rökum reistar. Hvað nál. 2. minni hl. utanrmn. varðar, sem útbýtt var á borð hv. þm. áðan, er ekkert um það að segja nema að þar er enga afstöðu að finna til þeirra framkvæmda sem hér um ræðir. Mun afstaða 2. minni hl. utanrmn. til þessa máls væntanlega koma fram þegar hv. 9. þm. Reykv. mælir fyrir nál. 2. minni hl. hér á eftir. Herra forseti. Ég hef kosið að fylgja nál. 1. minni hl. hv. utanrmn. úr hlaði með því að ræða grundvallarforsendur þessa máls, enda snýst það um þá grundvallarafstöðu sem menn hafa til aukningar á vígbúnaði í heiminum. Við sem stöndum að áliti 1. minni hl. hv. utanrmn. höfum bent á að bygging nýrra hernaðarratsjárstöðva hér á landi tákni óumdeilanlega aukningu á hernaðarumsvifum hérlendis. Ég hef bent á að með því að samþykkja á Alþingi að taka við nýjum hernaðarratsjárstöðvum gerast Íslendingar með beinum hætti þátttakendur í því að veita fé til aukins vígbúnaðar í sveltandi heimi. Ég hef bent á að bestu varnirnar um frið og frelsi séu að gera allt sem í okkar valdi stendur til að lyfta af okkur sjálfum og öðrum þjóðum heimsins oki vígbúnaðarins og að eitt lítið skref í þá átt sé að samþykkja ekki byggingu nýrra hernaðarratsjárstöðva hér á landi. Við sem stöndum að nál. 1. minni hl. utanrmn. höfum bent á að þótt ratsjárstöðvarnar einar út af fyrir sig auki ekki stórlega á hernaðarumsvifin hérlendis verður að skoða þær í samhengi við breytingar á eðli herstöðvanna hér í það horf að þær geti orðið mikilvægar í hugsanlegum hernaðarátökum. Við höfum bent á að fram hefur komið mikil andstaða í landinu gegn þessum stöðvum, bæði í þeim byggðarlögum þar sem helst er ráðgert að þær verði reistar sem og meðal annarra landsmanna, og að tvímælalaust beri að virða óskir heimamanna um að þessar stöðvar verði ekki reistar við bæjardyr þeirra. Við höfum bent á að Íslendingar eigi sjálfir að tryggja öryggi þeirra sem um loft fara eða höf sigla og að fráleitt sé að blanda byggingu hernaðarmannvirkja saman við sjálfsagða íslenska öryggisþjónustu, hvað þá heldur að blanda innlendum stofnunum eins og Pósti og síma og Flugmálastjórn inn í undirbúning og hugsanlega starfsrækslu þessara hernaðarmannvirkja. Herra forseti. Með þessum rökum leggur 1. minni hl. hv. utanrmn. til að þáltill. þessi verði samþykkt.



Herra forseti. Þetta mál ber dálítið undarlega að og m. a. málatilbúnaðurinn veldur því að ég gat á hvorugt nál. fallist, hvorki meiri hl. né 1. minni hl. hv. utanrmn., og leyfði mér því að bera fram þetta nál. sem ég mun lesa, með leyfi forseta: „Þar eð enn liggja ekki fyrir endanlegar tillögur um byggingu nýrra ratsjárstöðva í stað þeirra sem lagðar voru niður á Vestfjörðum og Langanesi og því ekki hægt að meta gildi þeirra fyrir öryggi Íslands er lagt til að till. verði vísað til ríkisstj.“ Ég vil í örfáum orðum gera grein fyrir forsendum þessarar niðurstöðu minnar og þessarar till. Það er í fyrsta lagi þar til að taka að meginspurningin í þessu máli er hvort þörf sé á aukinni gæslu við Ísland, hvort öryggishagsmunir landsins krefjist þess að gæsla sé aukin frá því sem nú er. Þar kemur þá fyrst til að fyrir nokkrum árum voru settar hér á Keflavíkurstöðina tvær vélar, AWACS-vélar, sem hafa það hlutverk að fylgjast með gegnum ratsjárstöðvar sínar flugumferð á norðurslóðum utan þess geisla sem þær ratsjárstöðvar sem nú eru starfandi ná til. Það er því spurning mín hvort þessar nýju ratsjárstöðvar komi á einhvern hátt í stað AWACS-vélanna, hvort hugsanlegt sé að þær verði fluttar brott þannig að ekki sé hægt að halda því fram að um aukningu á umsvifum sé að ræða. Ég tel nefnilega að viðbót sú sem í ratsjárstöðvunum felst sé aukin gæsla og eins og góður maður sagði fyrir nokkrum öldum: öll gæsla ber merki styrjaldar. Ég held að við þurfum að hafa það í huga að meðan ratsjárstöðvarnar voru á Vestfjörðum og Langanesi voru engar AWACS-vélar. Verði AWACS-vélarnar fluttar á brott sé ég ekkert því til fyrirstöðu að þessar stöðvar verði endurreistar. En ég vil láta athuga mjög ítarlega hvort stöðva þessara er þörf meðan AWACS-vélarnar eru. Það veldur því að ég get ekki fallist á að samþykkja að horfið verði frá öllum hugmyndum um byggingu ratsjárstöðva. Ég tel að það hljóti að verða að líta á það mál í miklu víðara samhengi. Í öðru lagi vil ég úttæra þetta dálítið nánar og segja sem svo, að þessar ratsjárstöðvar eru ekki bara tæknilegs eðlis, þær eru líka pólitísks eðlis. Það verður að athuga hvort þær falla að öðru leyti inn í það sem flokka mætti undir aukin umsvif. Einmitt með það í huga vil ég að kannað verði mjög rækilega áður en endanlegar tillögur liggja fyrir eða endanlegar áætlanir eru gerðar um þessar stöðvar á hvern hátt þær tengist annarri uppbyggingu á hernaðarsviði á Íslandi. Ég vil sem sagt ekki útiloka að slíkar stöðvar verði reistar, en ég vil að það verði kannað mjög rækilega hvort megi túlka það sem aukningu hernaðarumsvifa að ekkert verði látið í staðinn og jafnvel byggt upp á öðrum sviðum jafnframt. Þá er það einnig spurning á hvern hátt öryggi landsins er tryggt, hvort það er betur tryggt með aukningu hernaðarumsvifa, aukinni gæslu, frekari fjölgun flugvéla, nýrri aðstöðu fyrir herbúnað hér á landi, flugvélar, herskip og annað af því tagi, eða hvort öryggi landsins væri betur komið með því að unnið væri verulega að slökun spennu hér á Norður-Atlantshafi. Þessum spurningum er enn ósvarað. Og ég tel að áður en endanlegar ákvarðanir verði teknar ætti að kanna þessi mál og athuga og ræða mjög rækilega hvort ekki megi líta svo á að einmitt minnkandi umsvif geti einnig verið öryggismál Íslendinga. Þá vil ég einnig geta þess að auk þess að ekki eru tilbúnar endanlegar tillögur um þau atriði, sem ég hef hér rakið, hvar~stöðvarnar eigi að vera, skilst mér að það sé ekki búið að ganga endanlega frá því hvernig rekstri þeirra verður hagað, hvort verður gengið þannig frá hugsanlega að AWACS-vélarnar fari héðan eða hvort þétta er viðbót við þá gæslu sem þær annast, hvort þetta er liður í aukinni uppbyggingu eða hvort þetta er algerlega sérmál að mati þeirra sem með þessa hluti fara. Það er enginn vafi á því að framkvæmd varnarsamningsins er í höndum utanrrh. og ég hefði talið eðlilegra, ef utanrrh. vill láta Alþingi greiða atkv. um framkvæmdir af þessu tagi, að það komi fram þegar endanlegar tillögur liggja fyrir, en gerist ekki með því að láta greiða atkv. um ónákvæma og að mörgu leyti villandi till. eins og hér liggur fyrir. Með þessum rökum leyfi ég mér að leggja til að till. verði vísað til ríkisstj. og það er þá hennar að meta þau atriði sem koma fram í þessari umr. og ákveða hvort hún óskar eftir því að framkvæmdir af þessu tagi verði bornar undir atkvæði Alþingis.



Herra forseti. Ég hef undirritað nál. meiri hl. og Alþfl. er sammála því að fella eigi þá till. sem hér liggur fyrir. Eins og þetta mál hefur borið að teljum við nauðsynlegt að við tökum af skarið í þessum efnum og fellum þessa till., þannig að ljóst sé að Íslendingar vilji að eftirlit með umferð um nágrenni Íslands sé í góðu horfi. Í þessu felst vitaskuld engin ógnun við neinn, eins og fram kemur í nál. Þetta er spurningin um að fylgjast með, ekki bara í þeim skilningi að fylgjast með umferðinni í kringum landið heldur líka að fylgjast með tímanum og endurnýja þann búnað sem úreltur er orðinn. Markmiðið með ratsjárstöðvunum eins og þær eru og eins og þær verða er að hindra að okkur verði komið að óvörum, m. a. að hindra að gerðar séu hér skyndiárásir án þess að menn geti haft af því spurnir. Slíkt kerfi hefur sinn tilgang, m. a. vegna þess að þá vita þeir sem gætu látið sér detta slíkt í hug að kerfið er fyrir hendi og þess vegna er vörn í viðvöruninni og þess vegna eykur hún jafnvægið og dregur úr hættunni á styrjöld. Ef menn eru hins vegar með götótt eða úrelt kerfi býður það tvenns konar hættu heim: Í fyrsta lagi að menn halda að þeir séu með gott kerfi og halda þess vegna ekki vöku sinni og að hinu leytinu hefðu þeir, sem gætu hugsað sér til hreyfings, uppgötvað hversu götótt kerfið væri og engin vörn væri í því og freistingunni væri boðið heim. Í þessu máli hafa gerst þau tíðindi að ríkisstj. hefur klofnað. Það er skoðanaágreiningur milli ríkisstjórnarflokkanna. Fulltrúi Framsfl. í utanrmn. tók svo til orða að hann gæti ekki fallist á þann málatilbúnað sem hinn stjórnarflokkurinn, Sjálfstfl., og ég stöndum að. Ég veit ekki hvað það er í þessu nál. sem hv. þm. Haraldur Ólafsson telur að sé misfarið. Í fyrsta hluta nál. er eingöngu rakinn aðdragandinn að því hvernig við stöndum nú, hvaða undirbúningur hefur átt sér stað, hverjir hafa starfað að honum og þar fram eftir götunum. Ég get varla skilið að það sé svo margt missagt í því að hv. þm. treysti sér ekki til þess að taka undir það. Í þeim töluliðum sem á eftir fylgja er efnislega tekið á fáeinum þáttum. Í fyrsta lagi er því haldið fram að hér sé um að ræða endurnýjun á úreltu ratsjár- og eftirlitskerfi. Ég hélt að það færi ekki á milli mála að hér væri um endurnýjun að ræða og ég hélt að það færi ekki á milli mála hjá þeim sem hefðu skoðað það kerfi, sem í gildi er og er víst eitthvað nálægt þrítugu, að það væri úrelt miðað við núverandi tækni. Ég trúi því ekki heldur að hv. þm. telji að hlutverk varnarliðsins breytist, sem er annar punkturinn, við það að fyrirkomulaginu verði breytt að því er eftirlitsstörfin varðar með því að fjölga þessum ratsjárstöðvum og þá reyndar ekki um meira en þær hafa stundum áður verið. Í þriðja punkti er það talið upp að þetta geti ekki talist ögrun við neina þjóð. Ég trúi því ekki að þm. telji að þetta geti talist ögrun. Því er líka haldið fram að þetta muni ekki auka líkurnar á árás á Ísland - og það er rökstutt. Ég veit ekki hvað það er af þessum punktum, sem ég hef hér rakið, sem Framsfl. telur að hægt sé að hafa á móti. Hinir punktarnir, sem upp eru taldir í seinni hluta ályktunarinnar, varða allt aðra hluti, öryggi í innanlands- og utanlandsflugi, öryggi á sjó, upplýsingar um veður og þess háttar, þannig að ég hef farið í gegnum þau efnisatriði sem hugsanlega gætu skipt sköpum í þessum efnum. Ég verð að segja að ég skil ekki þá afstöðu sem kemur fram hjá hinum stjórnarflokknum eða fulltrúa hans í utanrmn. Hann gerði að umtalsefni að hugsanlega gæti verið í lagi að reisa þessar ratsjárstöðvar ef AWACS-vélarnar færu á braut. Mér finnst það harla einkennilegt vegna þess að allir sem um þetta hugsa vita að eftirlitseiginleikar AWACS-vélanna eru allt aðrir en landstöðvanna. AWACS-vélarnar geta séð niður fyrir sig, landstöðvarnar geta einungis séð út frá sér og sjá mismunandi langt eftir því í hvaða hæð flugvél er. Ég vil eindregið vara við þeim hugsunarhætti að það eigi að óska eftir því að AWACS-vélarnar verði sendar úr landi eða hætt að nota þær þó að þessar ratsjárstöðvar séu reistar vegna þess að hér er um tvenns konar eftirlit að ræða og á hvoru tveggja er nauðsynlegt að eiga kost. Ég skildi ekki heldur þann punkt hjá hv. þm. Haraldi Ólafssyni, fulltrúa Framsfl. í utanrmn., að við ættum e. t. v. að vinna að slökun spennu í þessum heimshluta í staðinn fyrir að byggja radarstöðvar. Ég tel alveg sjálfsagt mál að við leitumst við, og það er grundvallaratriði, að reyna að draga úr spennunni milli austurs og vesturs. Auðvitað varðar það alla Evrópu, en jafnframt og þá ekki síður okkur. Ég veit ekki betur en allir flokkar á Íslandi hafi verið reiðubúnir til þess að vinna að því að slakað yrði á spennu. En það hefur ekkert með þetta mál að gera, ekki nokkurn skapaðan hlut. Hvað sem við leggjum á okkur til að reyna að draga úr spennunni milli stórveldanna og þeirri spennu sem er á þessu svæði verðum við að halda uppi öruggu eftirliti með óboðinni umferð í kringum landið. Það væri alls ekki til þess fallið að skapa jarðveg fyrir betri sambúð að ætla sér að falla frá því að líta eftir umferðinni sem er hér um slóðir frekar en annars staðar. Hér getur ekki eitt komið í annars stað. Þetta hlýtur hvort tveggja að fylgjast að. Hv. þm. Haraldur Ólafsson talaði líka um að ekki væri hægt að taka afstöðu til þessa máls fyrr en endanlegar tillögur lægju fyrir, t. d. um staðsetningu. Er þá ekki hægt að taka afstöðu til þess hvort menn telji koma til álita að reisa hér ratsjárstöðvar eða hvort menn vilji reisa hér ratsjárstöðvar meðan ekki hafa verið settir út koordinatapunktar fyrir þessar stöðvar. Ég tel ekki, að því er þetta mál varðar, að það geti skipt nokkru máli hvort þeir eru 500 m eða fáeinum km austar eða vestar. Allir þm. vita að það eru einungis tveir meginstaðir á þeim landssvæðum sem hafa komið til álita og jafnvel þótt því yrði eitthvað hnikað til hljóta menn að geta tekið afstöðu til þess og á grundvelli allra þeirra upplýsinga sem hafa verið gefnar hvort menn telja að hér sé um æskilega eða óæskilega framkvæmd að ræða. Ég lýsi því afdráttarlaust yfir að ég tel að þetta sé æskileg framkvæmd og þess vegna sé fráleitt að taka ekki afstöðu til þeirrar till. sem hér er og afgreiða hana með því að fella hana þar sem öllum hugmyndum í þessa átt er hafnað skv. tillögunni. Hv. þm. Haraldur Ólafsson talaði líka um að það væri eðlilegt, ef utanrrh. vildi fá atkvgr. um þetta í þinginu að hann bæri þá sjálfur fram um það till. Í því felst að hv. þm. vill ekki að það sé tekin afstaða til þingmannatillagna sem hér koma fram. Þessi till. er fram komin fyrir löngu og auðvitað eiga þm., sem hana flytja, rétt á því og kröfu að til hennar sé tekin afstaða. Utanrrh. getur ekkert gripið fram fyrir hendurnar á þinginu í þeim efnum. Þessi mótbára stenst því ekki. Ég er algerlega andvígur þeim viðhorfum sem komu fram í málflutningi hv. þm. Haralds Ólafssonar og mér finnst satt best að segja að það nál. sem liggur fyrir frá 2. minni hl. utanrmn. sneiði að hæstv. utanrrh. Það er í rauninni verið að gefa í skyn að málið sé illa undirbúið af hálfu ráðh. og þess vegna sé ekki hægt að taka afstöðu í málinu. Ég tel að hæstv. utanrrh. eigi það allra síst skilið í þessu máli að að honum sé sneitt með þeim hætti vegna þess að um þetta mál hafa farið fram meiri og opnari umræður en að ég tel um nokkurt annað mál, sem á dagskrá hefur verið varðandi öryggismál og varnarliðsframkvæmdir á Íslandi, og menn hafa haft aðgang að ótölulegum gögnum. Bæði hefur utanrmn. fengið aðgang að þeim mönnum sem hafa unnið að athugunum, það hafa verið lagðar fram skýrslur um málið og það hafa verið haldnir fundir um þetta víðs vegar. Þetta mál er því mjög vel kynnt. Ég veit ekki hvernig ber að skilja afstöðu Framsfl., en mér finnst fráleitt í þessu máli, eins og ég hef sagt, að það sé sneitt að utanrrh. Mér finnst það ekki vita á gott að Framsfl. skuli ekki treysta sér til að hafa skoðun á jafnvel upplýstu o einföldu máli og hér er um að ræða. Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umr. frekar. Eins og kom fram í upphafi máls míns tel ég að nauðsynlegt sé að þessi till. verði felld. Alþfl. telur að með tilliti til þess hvernig þessi mál hafa þróast og með tilliti til þess hver staða þeirra er sé nauðsynlegt á þessu stigi að þessi till. verði felld. Ég vil jafnframt lýsa ánægju minni með það hvernig hefur verið staðið að undirbúningi þessa máls af hálfu utanrrh. og tel að það sé að mörgu leyti til fyrirmyndar.



Herra forseti. Ég er áheyrnarfulltrúi Bandalags jafnaðarmanna í hv. utanrmn. og hef fylgst með afgreiðslu þessa máls. Ég mun greiða atkv. gegn þessari till. Ég tel að ekki hafi komið fram neinar þær upplýsingar í meðferð þessa máls sem veki ótta um að fyrirhugaðar ratsjár séu ógnun við öryggi landsins eða geri landið í heild eða sérstaka hluta þess að fýsilegra skotmarki en ella. Ég vil nota þetta tækifæri til að árétta þá skoðun mína að umræða um öryggismál hafi í raun aldrei verið almennilega til á Íslandi nema í því fornaldarlega næstum svarthvíta úr NATO/í NATO-karpi sem hefur einkennt íslenska öryggismálaumræðu í áratugi. Þetta mál byrjaði raunar nokkuð illa vegna þess að ágætt dæmi um þennan skort á raunverulegri umræðu um varnar- og öryggismál var skýrsla sem utanrrn. lagði fram snemma í vetur um ratsjárstöðvamál. Þar var fjallað um allt annað en varnar- og öryggismál í þeim skilningi sem þurfti. Þar var mest áhersla lögð á hugsanlega gagnsemi ratsjárstöðva fyrir trillubátaútgerð fyrir austan, norðan og vestan og auk þess var umræða um þýðingu þessara stöðva fyrir hugsanlegt innanlandsflug. En eftirleikurinn var miklu betri. Í kjölfar þess að farið var að fjalla um þetta mál urðu að mínu mati þau tímamót að það var fjallað eða a. m. k. var góður vísir að raunverulegri opinni umræðu um varnar- og öryggismál landsins, umræðu sem hefur beinst að því að gera tilraun um úttekt á öryggismálum landsins, gera sér grein fyrir þeim valkostum sem þar eru en stökkva ekki beint ofan í gömlu skotgrafirnar. Þessi mál hafa ætíð verið innanhúsmál ríkisstj. og kannske enn frekar leyst á kontórum utanrrn. án opinberrar þátttöku þings og þjóðar. Þess vegna eru hér að mínu mati tímamót. Ég vona að hér muni það fylgja eftir að bæði alþm. og íslensk þjóð taki miklu virkari þátt í varnar- og öryggismálaumræðum. Það er skylda okkar og það er skylda stjórnvalda að búa þannig í haginn með upplýsingamiðlun og raunverulegu íslensku frumkvæði í varnar- og öryggismálum að fólk geti myndað sér skoðun á þeim valkostum sem við höfum í þessum málum.



Herra forseti. Ætli ég muni ekki sem 1. flm. þeirrar till. sem hér er til umr. síðara sinni bæta við nokkrum orðum. Ég ætla þó að reyna, m. a. með tilliti til orða virðulegs forseta í upphafi umr. að forðast að endurtaka allt það sem áður hefur komið fram í allmiklum umr. um till. á þinginu í vetur. En nokkru vil ég þó við bæta og einnig fjalla örlítið um þau ummæli sem hér hafa fallið í framsögu með nál. og síðari ræðum hv. þm. Það má fyrst til taka að öll saga þessa máls er orðin nokkuð lærdómsrík. Hún hefur a. m. k. verið það fyrir mig og ég hygg reyndar að þetta mál beri að með nokkuð óvenjulegum hætti hér á hv. Alþingi. Það er ekki alvanalegt að fjallað sé um einstakar framkvæmdir hersins með þessum hætti og menn kunna að hafa mismunandi skoðanir á þeirri málsmeðferð sem hér hefur verið viðhöfð, en hafi menn á annað borð trú á því að það sé til góðs að kynna sér málin og ræða þau og afla um þau upplýsinga hygg ég að enginn geti á móti því mælt að flutningur þessarar till. og reyndar fsp. á síðasta þingi um sama mál hafi verið liður í því efni að draga málið fram í dagsljósið og knýja skuggabaldrana út úr skúmaskotunum og draga fram þær upplýsingar sem ég tel að hv. Alþingi og þjóðin öll eigi heimtingu á að fá í málum sem þessum. Ég tel það a. m. k. vel fararinnar virði í þeim árangri sem á þessu sviði hefur verið náð hver svo sem örlög þeirrar till., sem hér er til umr. og virðast skiptar skoðanir um, verða. Ég ætla ekki efnislega að fara að svara framsögu meiri hl. hv. utanrmn. Allt var þar af hógværð flutt og ég sé ekki ástæðu til að fara yfir það lið fyrir lið. Þar var því haldið fram og reyndar af síðari ræðumönum að þetta mál hafi verið einstaklega vel kynnt, að að því hafi verið einstaklega vel staðið, það hafi verið opin umræða um það o. s. frv. Þetta er að nokkru leyti rétt og það skal fúslega viðurkennt héðan úr þessum virðulega ræðustóli, m. a. af orsökum sem ég hef áður rakið. En ég tel þó, og vil að það komi hér skýrt fram, að einungis vissar hliðar á þessu máli hafi fengið rækilega umfjöllun og verði ítarlega kynntar. Því miður hefur sú kynning, sú umræða og sú umfjöllun ekki náð til allra hliða þessa máls og ber að harma það. Ég hef frá upphafi gagnrýnt það í fyrsta lagi hvernig þessar framkvæmdir voru kynntar fyrir þjóðinni og má þá nefna það fyrst að hæstv. utanrrh. neitaði því alfarið á sínum tíma að hér væri um hernaðarframkvæmdir að ræða. Ef ég má vitna til ummæla hans, með leyfi forseta, svaraði hann fsp. á hv. Alþingi þann 15. nóv. 1983 og segir í þingtíðindunum í þessari umræðu: Hæstv. utanrrh. Geir Hallgrímsson vill að gefnu tilefni láta það koma skýrt fram að „að mínu mati er hér alls ekki um hernaðarmannvirki að ræða.“ Á kjördæmisþingi Framsfl. var hæstv. forsrh. á svipuðum nótum. Þetta var borið á borð fyrir hv. Alþingi í nóvember 1983. Svo höfðu skipast veður í lofti að þegar við, ég og hæstv. utanrrh., áttum orðastað um þessa till. hér á Alþingi fyrr í vetur sagðist hæstv. utanrrh., og ég ætla að reyna að vitna í hann orðrétt eftir minni, eiga erfitt með að kalla þetta hernaðarmannvirki. En hann harkaði þó af sér og notaði það orð í umræðunum. Þá var þetta svo komið. Nú er, hygg ég, ekki lengur um það deilt að hér eru auðvitað hernaðarmannvirki á ferðinni og menn verða að kyngja gallinu og ræða um þau mál sem slík. Það eru menn nú farnir að gera og ber að fagna því. Fyrsta blekkingin er sem sagt þar með afhjúpuð. Hér eru hernaðarmannvirki á ferðinni. Allur aðdragandi málsins að öðru leyti er umhugsunarefni. Ég hef þegar rakið það hér í umr. á Alþingi hvernig þetta hefur borið að og er reyndar keimlíkt ýmsum öðrum framkvæmdum sem hér hefur verið farið í á Íslandi á sviði hermála og hafa flestar borist til okkar mjög í skötulíki og verið kynntar á nokkuð undarlegum forsendum. En ég kemst ekki hjá því að spyrja hv. þingheim, þann sem enn þá tórir hér og hlustar á þessar umr. og ég ætlast ekki til svara, en ég vil að hver reyni að svara sjálfum sér: Hvað vita hv. þm. og hvað halda menn t. d. að íslenska þjóðin hafi fengið að vita um hluti eins og tengingu þessara radarstöðva við DEW-línuna? Hvað vita menn um hana? Vita menn í fyrsta lagi hvað DEW-línan er? Vita menn hvers konar búnaður það er? Vita menn hvernig þessar stöðvar tengjast honum? Vita menn hvar er stjórnun þess herafla sem á og rekur DEW-línuna? Vita menn hvað NADS er? Vita menn hvaða stefna bandaríska hersins liggur þar að baki? Vita menn hvar OTH-radarstöðvar eru? Vita menn hvernig þær hugsanlega tengjast þessum radarmannvirkjum? Vita menn hvað þar er á ferðinni? Vita menn t. d. hvað koma F-15 orrustuþotnanna og fjölgun þeirra úr 12 í 18 þýðir? Vita menn um tæknilegan mun á F4E-vélunum, sem hér eru fyrir, og þeim nýju flugvélum sem hingað eru koma? Vita menn að svonefndur vígradíus þessara véla er um helmingi meiri? Vita menn að þær geta farið í árásarferðir alla leið til Kola-skaga og komist heim aftur án þess að taka eldsneyti? Vita menn í raun og veru hvað AWACS-flugvélarnar eru? Mér fannst gæta mikils misskilnings áðan hjá hv. þm. um það. AWACS-ratsjá er ekkert öðruvísi en önnur ratsjá. Hún er einfaldlega hátt uppi í loftinu og þess vegna er hún miklum mun afkastameiri og þekur stærra svæði, 500 þús. ferkm auðveldlega, í þeirri flughæð sem þoturnar geta haldið sig í klukkustundum saman. Mér fannst gæta ofurlítils misskilnings hjá hv. þm. Kjartani Jóhannssyni í umfjöllun hans um þetta mál og einnig misskilnings hjá hv. þm. Haraldi Ólafssyni þegar hann gerir því skóna að það væri hægt að hafa slétt skipti á tveimur radarstöðvum á landi og kannske einni eða tveimur AWACS-flugvélum. Hér er um ólíkar stærðargráður að ræða. Slík tæki eru þessar AWACS-þotur. Þær eru til viðbótar við það að vera venjuleg ratsjá einnig fljúgandi stjórnstöð með eigin fjarskiptakerfi og geta sem slíkar starfað sjálfstætt og hafa reyndar til þess heimild skv. uppflettibók bandaríska hersins að gera það og er ætlað slíkt hlutverk á styrjaldartímum. Vita menn það og hafa menn rætt það í tengslum við þetta mál hvaða þýðingu tilkoma nýrrar stjórnstöðvar hefur í tengslum við þetta mál? Hafa menn hugleitt hvað margfaldað birgðarými eldsneytis fyrir flugvélar í Helguvík þýðir í tengslum við þessar nýju framkvæmdir? Hafa menn hugleitt að hingað eru komnar fullkomnustu eldsneytisflutningavélar bandaríska flotans sem geta fóðrað stóran flota flugvéla með eldsneyti sínu? Þar er um að ræða þotur með mikla burðargetu sem eru einn fljúgandi eldsneytistankur og geta fóðrað flugvélar á eldsneyti á lofti. Svona mætti lengi telja. Hafa hv. þm. sett sig inn í þessa hluti? Hafa þeir reynt, eins og t. d. hv. þm. Haraldur Ólafsson virðist hafa gert, að setja þessa hluti í samhengi og reyna að átta sig á því hvað hér er að gerast? Ég verð því miður að segja, þrátt fyrir nánast taumlausa virðingu mína á hv. Alþingi og hv. þm., að ég hef efasemdir um þetta, því miður. Ég hef eytt miklum tíma í að reyna að kynna mér þessa hluti og lesa mér til. Það er hægt og miklar upplýsingar liggja fyrir. Engu að síður tel ég mig nánast fáfróðan í þessum efnum, miðað við það sem ég þyrfti að vera og vildi vera til þess að geta myndað mér heilbrigða skoðun í þessum efnum. Síðan er hin pólitíska og hernaðarlega eða strategíska hlið þessara mála. Hafa menn reynt að setja sig inn í það hvernig nýjar áherslur í herstefnulegum efnum spila inn í þetta mál? Ég spyr hv. þm. og svari hver fyrir sig. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum í að fjalla um álit 2. minni hl. Það er frekar stutt og það er sjálfsagt ekki óskaplega mikið um slíkt álit að segja. Ég hefði talið mjög æskilegt að hv. þm. Haraldur Ólafsson hefði til að mynda haft í sínu nál. eitthvað svipað mál og hann flutti í framsöguræðu og hefði slíkt nál. legið fyrir með einhverjum fyrirvara, ég tala nú ekki um, hefði það hugsanlega auðveldað manni að glöggva sig á skoðun hans og þá væntanlega þess flokks sem hann situr fyrir í utanrmn. Hann bar fram t. d. þá spurningu: Er hugsanlegt að AWACS-flugvélarnar, fljúgandi ratsjárstöðvarnar, fari burtu þegar þessar nýju ratsjárstöðvar koma? Þetta er mjög gild spurning og mundi vissulega hafa áhrif á afstöðu manna í þessum efnum eða gæti haft það. Ég verð því miður að svara hv. þm. Haraldi Ólafssyni, vegna þess að ég er ekki viss um að aðrir verði til þess, neitandi. Allar þær upplýsingar sem ég hef undir höndum benda til þess að svo verði ekki. Ég hef hvergi séð það á prenti hjá Bandaríkjaher eða bandarískum þingnefndum, sem um þessi mál fjalla, að slíkt standi til. En því miður hef ég séð hitt á prenti, að það standi enn til, sem við höfum áður heyrt, að fjölga þessum vélum og það liggur reyndar fyrir að bandaríski herinn hefur þegar fest kaup á og er að festa kaup á og borga inn á fjöldann allan af slíkum vélum, m. a. fyrir þær deildir hersins sem hér reka starfsemi. Annar liður í máli hv. þm. Haralds Ólafssonar er einnig mjög gildur, þ. e. spurningin um tengingu þessara mannvirkja við annan búnað. Það er lykilatriði í þessum efnum sem ég hef frá upphafi lagt mikla og þunga áherslu á. Sem betur fer hefur nokkuð miðað í þá átt að fá menn til þess að horfast í augu við að hér sé um áætlanir og samtengd plön að ræða um uppbyggingu vígbúnaðar á Íslandi. Skýrsla öryggismálanefndar eftir Gunnar Gunnarsson er mikilvægt atriði í því efni þar sem því er beinlínis haldið fram og það fullyrt af fagmönnum og síðan hefur því ekki verið mótmælt mér vitanlega opinberlega. En fram að þeim tíma var ósköp lítið tekið undir spurningar manna og fullyrðingar um þau efni og reynt að láta menn líta á þetta eins og einangrað fyrirbrigði í veröldinni. Því er aldeilis ósvarað, og ég tek undir það með Haraldi Ólafssyni, hvort það sé skynsamleg leið að stefna á aukningu vígbúnaðar, aukna gæslu eða hvað sem menn vilja kalla það og hvort menn geti ekki náð fram sömu markmiðum, þ. e. auknu öryggi íslensku þjóðarinnar, með allt, allt öðrum leiðum, t. d. því að stuðla að slökun. Ég vil benda hv. þm. Haraldi Ólafssyni á að grg. með þessari þáltill. hefst einmitt á þeim orðum hvort ekki sé vænlegra fyrir íslensku þjóðina að reyna að tryggja öryggi sitt með því að beita sér fyrir aðgerðum sem stuðlað gætu að slökun í þessum heimshluta. Hvað þetta varðar virðist því bilið ekki langt á milli skoðana flm. þessarar till. og hv. 9. þm. Reykv. En ég kem örlítið nánar að þætti Framsfl. sem heildar, ef hægt er að tala um hann í þeim líkingum í þessu máli, hér á eftir. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson hélt uppi miklum vörnum fyrir hæstv. utanrrh. og þar fékk nú Framsfl. aldeilis til tevatnsins. Hann fékk kennslustund í því, Framsfl., hvernig góður NATO-flokkur á að vera og hvernig góður NATO-flokkur má ekki haga sér. Góður NATO-flokkur má aldrei leyfa sér að gagnrýna málsmeðferð hæstv. utanrrh. á hverjum tíma í svona málum. Það er bannað í góðum NATO-flokki og hv. þm. Kjartan Jóhannsson vill endilega að Framsfl. viti þetta, a. m. k. héðan í frá. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Kjartani Jóhannssyni að sennilega eru allir flokkar á Íslandi sammála um að slaka á spennu, en menn ætla mismunandi leiðir í þeim efnum. Alþfl. og Sjálfstfl. ætla að slaka spennuna á Norður-Atlantshafi með því að leyfa Bandaríkjamönnum aukningu á vígbúnaði. Það er þeirra aðferð. Þannig birtist þessi vilji þeirra í verki. Og það eru verkin sem sýna merkin, ekki orðin, hv. þm. Þess vegna dæmi ég menn í þessum efnum fyrst og fremst af verkum þeirra vegna þess að reynslan hefur sýnt mér að sunnudagsræðurnar eru ekki marktækar í þessum efnum. Það eru verkin eins og þau birtast okkur sem tala og af þeim skulum við dæma mennina. Af ávöxtunum skulu þeir þekkja þá. Og ávextir þessara flokka eru sem sagt þeir sem ég hef hér rakið. Þeir eru aukning vígbúnaðar. Þeir eru ný hernaðarmannvirki. Þeir eru „já“ og „takk fyrir“ í hvert einasta skipti sem Bandaríkjaher biður um nýjar framkvæmdir á Íslandi. Nefnið mér eitt dæmi, hæstv. utanrrh. og hv. þm. Kjartan Jóhannsson, um að beiðnum frá Bandaríkjaher hafi verið vísað frá þegar íslensk yfirvöld, þegar utanrrh. á hverjum tíma hefur neitað Bandaríkjaher um einhverjar nýjar viðbætur við herbúnað hér á landi? Ég bið um dæmi. Nefnið mér dæmi. Nei, því miður hefur það verið „já“- og „takk fyrir“- stefnan, yes sir-stefnan. Um ræðu hv. þm. Guðmundar Einarssonar, ágæts sessunautar míns á hv. Alþingi, vil ég segja sem allra, allra minnst. Mér fannst þetta hálfsnautleg magalending hjá þeim ágæta þm. og minnti mig óþægilega mikið á þá Bjarmalandsför sem flokkurinn Bandalag jafnaðarmanna fór t. d. í afgreiðslu á öðru máli á hv. Alþingi í vetur þegar til umfjöllunar var samkomulag við auðhringinn Alusuisse. Þá lutu þeir í duftið og kysstu á vöndinn þrátt fyrir að í raun og veru virtust þeir efnislega ósammála þeim gjörningi og kom það m. a. fram í þeirra ræðum. Ég heyrði það, bæði á hv. þm. Guðmundi Einarssyni og einnig hefur það að sjálfsögðu komið fram hjá meðflutningsmanni mínum að þessari till., að BJ virtist hafa ýmislegt við þessa málsmeðferð og þessar framkvæmdir að athuga, en þetta er a. m. k. niðurstaðan hvað hv. þm. og ágætan sessunaut minn, marglofaðan, varðar og ég harma það. Herra forseti. Menn geta deilt um hversu marktækar þær eru, en vissulega eru vísbendingar uppi um að andstaðan við þessi nýju hernaðarmannvirki sé miklu meiri meðal þjóðarinnar en oft áður hefur verið um einhverjar slíkar framkvæmdir á vegum bandaríska herliðsins hér á Íslandi. Skoðanakannanir í tveimur dagblöðum í borginni, DV og NT, sem nýlega hafa verið gerðar eða tiltölulega nýlega, sýna það báðar og eru nokkuð samhljóða í þeim efnum að jafnvel rúmlega helmingur aðspurðra er á móti þessum framkvæmdum. Nú hefur því verið haldið fram af hæstv. utanrrh. og af fleiri mönnum hér á Alþingi, þ. e. hv. þm., að í þessu máli skipti það máli fyrst og fremst hvort þú værir fylgjandi eða andvígur veru okkar í NATO, línur lægju þannig að annaðhvort væri þú með eða á móti, annaðhvort værir þú með okkur góðu mönnunum eða á móti. Gott og vel, þetta er uppstilling hæstv. utanrrh. Hv. þm. Magnús Reynir, sem hér sat á þeirri tíð er við ræddum þessa till., hafði svipaða uppstillingu á þessum málum og einnig hv. þm. Eiður Guðnason sem tók með mjög eftirminnilegum hætti þátt í umr. um þessa till. fyrr í vetur, á ákaflega málefnalegan og sérkennilega eftirminnilegan hátt. En ég vil þá spyrja þessa hv. þm. og hæstv. utanrrh. að því: Eru þeir þar með að viðurkenna og þar með að segja að rúmlega helmingur þjóðarinnar sé á móti NATO, andvígur veru okkar í Atlantshafsbandalaginu? Ef ég tek þá á orðinu, þessa hv. þm. og hæstv. utanrrh., og nota þeirra eigin skilgreiningar, að í þessu máli hljóti menn að fylgja þessum nýju hernaðarmannvirkjum ef þeir styðji veru okkar í NATO, þá er það niðurstaðan, studd skoðanakönnunum, að nú sé svo komið eða í öllu falli sé það svo í dag hvernig sem það hefur áður verið að sennilega rúmlega helmingur sé á móti þessu hernaðarbandalagi. Ekki ætla ég að harma þá niðurstöðu. Ég hef lengi alið þá von í brjósti að svo væri það og sannarlega ánægjulegt ef hér bætast mér rök til að trúa því. Í öllu falli er ljóst að andstaðan er mikil og almenn og hún er meðal fylgjenda allra stjórnmálaflokka, bæði kjósenda allra stjórnmálaflokka og einnig flokksbundinna fylgismanna eins og hér hefur áður komið fram í umr. Og ég hygg og ég hef skýrt það svo fyrir sjálfum mér að þetta stafi ósköp einfaldlega af því að menn leyfi sér í þessum efnum að mynda sér sjálfstæða skoðun á réttmæti þessara sérstöku framkvæmda burtséð frá því hvaða afstöðu þeir annars hafa til veru okkar í Atlantshafsbandalaginu eða t. d. veru bandaríska hersins hér. Og það hefur reyndar komið fram. Það mætti vitna í fjöldamargar blaðagreinar og yfirlýsingar ákveðinna manna þessu til stuðnings þar sem menn, flokksbundnir í Sjálfstfl. eða flokksbundnir í Framsfl. eða Alþfl., lýsa sig gjarnan fylgjandi veru okkar í Atlantshafsbandalaginu, en algerlega andvíga aukningu á herbúnaði hér. Þetta ætti að verða þessum hv. þm. og hæstv. utanrrh. nokkurt umhugsunarefni, ég segi ekki annað en það. Þetta ætti að verða honum ofurlitið umhugsunarefni um það hvort hann sé endilega á réttri braut, hvort gamla góða uppstillingin, við góðu mennirnir og hinir vondu mennirnir, sé kannske eitthvað að verða þokukennd, hvort íslenska þjóðin sé nú allt í einu að leyfa sér þann munað, þrátt fyrir Moggann og þrátt fyrir allt það, að taka einstöku sinnum sjálfstæðar ákvarðanir og mynda sér sjálfstæða afstöðu til einstakra framkvæmda, til einstakra málaflokka innan þessa málasviðs án tillits til heildarafstöðu þeirra í þessum málum. Afstaða Framsóknarflokksins, sem er undir forustu hæstv. forsrh. og var að halda miðstjórnarfund nýlega, skilgreinir sig þar sem miðjuflokk, er öll með nokkuð sérkennilegum hætti í þessu máli. Ég held það verði naumast horft fram hjá því að þessi flokkur hefur birst mönnum í nokkuð sérkennilegum myndum í þessu máli. Reyndar er öll saga þess flokks og afskipti hans af utanríkismálum með sérstökum hætti. En það hefur naumast farið fram hjá mönnum að á síðustu árum, jafnvel áratugum, hefur þessi flokkur mjög oft bakkað í það vígi og reynt að sætta sína fylgjendur á þeim forsendum að hann vildi nokkurn veginn óbreytt ástand í þessum málum. Hann bakkar í það vígi að vera á móti breytingum, vera á móti t. d. auknum hernaðarframkvæmdum. Þessu hafa menn iðulega kynnst í ályktunum frá flokknum ef þeir nenna þá yfirleitt að minnast á utanríkismál í slíkum gjörðum á sínum fundum. Á þessum buxum var hæstv. forsrh. og hann situr hér þó ég sjái það ekki nema teygja mig dálítið til í stólnum og ég ætla þá að eiga við hann svolítil orðaskipti um þetta mál. Hann fór á einhvern framsóknarfund vestur á firði. Hann fer vítt og breitt á framsóknarþing og framsóknarfundi, stundum til útlanda, en í þetta skipti fór hann vestur á firði og þar barðist hann af miklum garpskap gegn samþykktinni á þeirri forsendu að hér væri ekki um hernaðarmannvirki að ræða og þess vegna væri þetta allt í lagi, Framsfl. væri bara á móti nýjum hernaðarmannvirkjum, en í þessu máli gæti hann alveg verið stikkfrí vegna þess að þetta væru ekki hernaðarmannvirki. Nú held ég að það sé rækilega afhjúpað og ég bið einhvern, ef hann treystir sér til, að koma hingað í stólinn og bera á móti því að hér sé um slíkt hernaðarmannvirki að ræða. Gaman væri að geta frestað þessari umr. um stundarsakir, herra forseti, og sent hæstv. forsrh. vestur á firði, boðað í snatri fyrir hann kjördæmisþing framsóknarmanna þar og látið þá taka upp að nýju leik sinn um ályktunina frægu forðum og vita hvernig lyktir yrðu nú í þessu nýja ljósi. En hvað um það. Það er auðvitað hausverkur Framsfl. og hæstv. forsrh., sem veitir honum forustu, hvernig sá flokkur fer með trúnað sinna stuðningsmanna í þessum málum. En það hefur naumast farið fram hjá framsóknarmönnum hér, hv. þm. og hæstv. forsrh., að einmitt fylgjendur þess flokks hafa verið mjög áberandi í því liði sem barist hefur gegn þessum framkvæmdum um land allt og alveg sérstaklega í þeim byggðarlögum þar sem fyrirhugað er að reisa þessi mannvirki. Það mætti einnig verða hæstv. forsrh. nokkurt umhugsunarefni, til þess að hann fái nú eitthvað til að hugsa um líka, hvernig þeir eru að bregðast trúnaði kjósenda sinna hvað þetta varðar. Allt finnst mér þetta heldur dapurlegt fyrir flokkinn. Hæstv. forsrh. veitti viðtöku mótmælum heimamanna á Norðurlandi eystra á bænarskrá sem þeir rituðu til ríkisstjórnar Íslands, rétt eins og Vestfirðingar gerðu, og hann veitti þá viðtal þremur sendimönnum, grandvörum borgurum þar eystra, sem færðu honum þessar undirskriftir. Ég hef fyrir því orð allra þessara sendimanna, get nafngreint þá hér ef þess er óskað, að hæstv. forsrh. hafi í viðræðum við þá gefið þeim vilyrði sín fyrir því, tekið það fram til að hægja hugi þeirra, að hann mundi ekki standa að því að slíkar framkvæmdir yrðu settar niður í byggðarlögum í andstöðu við meiri hluta heimamanna. Ég bið hæstv. forsrh. þá að koma upp og leiðrétta sé þetta ekki rétt með farið. Í ljósi þeirra ummæla sem hann lét falla við þessa sendinefnd heimamanna hlýt ég að spyrja hann hér og ég tel óhugsandi að ljúka afgreiðslu þessarar till. fyrr en ég hef fengið við því skýr svör: Stendur þessi yfirlýsing hæstv. forsrh. og formanns Framsfl., Steingríms Hermannssonar? Mun hann sem höfuðið á hæstv. ríkisstj. beita sér fyrir því að ákvarðanir um staðsetningu þessara stöðva, ef til þess kemur, og þessi till. nær ekki fram að ganga, verði ekki teknar fyrr en gengið hefur verið úr skugga um með marktækum hætti hver sé afstaða heimamanna í þeim byggðarlögum sem menn renna sjónum til í þessu tilliti? Ég treysti því að hæstv. forsrh. komi upp og svari þessu, auk þess sem það væri ákaflega fróðlegt að fá að heyra nokkur orð falla nánar um stefnu Framsfl. í þessum málum í leiðinni. Ég hef áður rakið það, herra forseti, og ætla að reyna að spara mér að gera það hér, hvernig þessar framkvæmdir tengjast öllum þeim miklu framkvæmdum sem ýmist standa yfir eða eru fyrirhugaðar á vegum bandaríska hersins hér á Íslandi, hvernig þær tengjast stjórnun herafla og upplýsingamiðlun innan Bandaríkjahers, hvernig þetta rennur saman í höfuðstöðvum hersins á þeim hinum sama stað þar sem ákvarðanir æðstu manna um t. a. m. kjarnorkustyrjöld yrðu teknar, og ég ætla ekki að fara yfir það allt aftur. Ég treysti því að hv. þm. hafi kynnt sér það eins og annað í sambandi við þetta mál. Í ljósi nýrra upplýsinga, sem komið hafa fram um enn eina framkvæmd sem hugsanlega er fyrirhugað á Íslandi í þessum vígvæðingarmálum, hlýt ég að eyða nokkrum orðum að því. Ég á hér við þau áform sem sannanlega eru uppi um að reisa svonefndar OTH-radarstöðvar, kallaðar risaradarstöðvar hér eftir í umr., og hvernig þær gætu tengst þessum framkvæmdum sem og auðvitað öðrum áformum um hernaðaruppbyggingu á Íslandi. Þetta mál bar á góma fyrir nokkrum dögum þegar ég spurði hæstv. utanrrh. ákveðinna spurninga í sambandi við stöðu mannvirkjagerðar á vegum bandaríska hersins hér á Íslandi svo og komu herskipa í íslenskar hafnir. Þá skilaði hæstv. utanrrh. auðu, það var blankó. Hann hafði ekki heyrt á þetta minnst og gat þar af leiðandi ekki mikið um þetta sagt eðli málsins samkvæmt. Ég var svo sem ekki neitt að skamma hæstv. utanrrh. fyrir að standa svona á gati með þetta, en ég var ekki að hæla honum heldur. T. a. m. hefur komið í íslenskum blöðum ágæt grein þar sem vitnað er í fjölmargar heimildir þar sem þessi áform eru reifuð eða rædd. Það er nú svo að þegar leikmenn uppi á Íslandi geta flett upp á ekki færri en a. m. k. fimm áreiðanlegum heimildum fer maður að líta í eigin barm og íhuga hvernig unnið er á þeim bæ þar sem forusta þessara mála á að vera fyrir hönd þjóðarinnar þegar það gerist að hæstv. utanrrh. verður að skila auðu, hefur ekki hugmynd um að neitt af þessu tagi sé til. Haldi menn að hér sé einhver vondur áróður á ferðinni, hér séu einhverjir vondir menn með vélaþras að ljúga einhverjum áætlunum held ég að menn ættu að sannfærast um að svo sé ekki ef ég les upp fyrir þá t. d. hvaða heimildir er hér vitnað í um að til standi að setja upp hér á norðurslóðum svonefndar OTH-radarstöðvar og þá sérstaklega talað um Ísland eða NADS-kerfið, Norður-Atlantshafsvarnarkerfið, sem fyrst og fremst er notað sem samheiti yfir svæðið sunnanvert, Grænland, Ísland og Færeyjar, og böndin beinast þá að sjálfsögðu óhjákvæmilega að Íslandi sérstaklega í þeim efnum, auk þess sem það er í sumum þessum heimildum alveg sérstaklega nefnt. Ég vil lesa hér, með leyfi forseta, úr grein sem birtist í dagblaðinu NT á föstudaginn 19. apríl undir dálkaheiti „Vettvangur" og er eftir þá Árna Hjartarson og Vigfús Geirdal. Þar segir, með leyfi forseta: „Víða í ritum um hermál og hergagnaiðnað er ýjað að því að til standi að koma OTH-ratsjá fyrir á Íslandi. Sem dæmi um þetta má nefna rannsóknargreinargerð á vegum Bandaríkjaþings eftir hernaðarsérfræðinginn Berth H. Cooper  (og greinin heitir: Maritime Roles for Land-Based Aviation)  , grein William Arkins - Arsenal Móve North - og frétt í svissneska herfræðiritinu International Defence Review 1984, síðu 954.“ Í grein í árbók sænsku friðarrannsóknarstofnunarinnar SIPRI 1984 er vitnað og síðast en ekki síst vitna höfundar máli sínu til staðfestingar í vitnisburði sem hinn frægi Wesley McDonald aðmíráll sem hefur sennilega að öðrum mönnum ólöstuðum verið einna oftast nefndur í allri þessari umræðu og er yfirmaður Norður-Atlantshafsfiota Bandaríkjanna og einnig NATO. Hann sagði frammi fyrir hermálanefnd öldungadeildar bandaríska þingsins nú í febrúar 1985 „að ekki megi dragast að endurnýja og efla ratsjárkerfið á Íslandi, að bygging OTH-ratsjár innan þessa kerfis (NADS-kerfisins) komi til með að efla mjög leiðbeiningar- og varnargetu þess.“ Síðan getur hann þess að þingið hafi hafnað fjárhagsbeiðni til þessa máls fyrir árið 1985, en telur alveg brýnt og nauðsynlegt að framlög komi á árinu 1986 til að koma málinu aftur á rekspöl. Þannig er þetta sem sagt að á árinu 1985 eða fyrir fjárhagsárið 1985, og þær umræður hafa þá væntanlega farið fram snemma árs 1984, fór bandaríski herinn fram á fjárveitingar til þessara mála. Þetta mun liggja fyrir í opinberum skýrslum þarna vestra. Engu að síður veit utanrrn. ekkert um það að þessar áætlanir séu uppi og virðist ekki hafa haft fyrir því að lesa þessar heimildir, eða hvað? Á maður ekki að trúa því að það sé rétt og satt, sem hér hefur verið upplýst af hálfu hæstv. utanrrh., að þeir hafi ósköp einfaldlega ekkert vitað um þetta mál? Ég held, herra forseti, að hér séu í raun og veru svo alvarlegir hlutir á ferðinni, og af því að þeir tengjast radarmannvirkjum, ósköp einfaldlega vegna þess að þarna er um radarstöðvar að ræða þó með nokkuð sérkennilegum hætti sé, þá tel ég óhjákvæmilegt að draga þetta fram hér í umræðunum þó væntanlega gefist frekara tóm til að ræða þetta síðar, t. d. þegar rædd verður skýrsla hæstv. utanrrh. hér á Alþingi innan tíðar. Að lokum enn um þessar radarstöðvar, þessar risaradarstöðvar. Taki maður landakort hér af norðurhöfum og dragi á það hringi umhverfis Ísland, um þau svæði sem radarstöðvar staðsettar t. d. á þessum fjórum stöðum á Íslandi þekja, taki síðan stöð af þessari risaradargerð og setji hana niður í Keflavík, þá byrjar sjónsvið hennar t. d. til norðurs og norðausturs rétt áður en þekju stöðvar á Norðausturlandi lýkur, vegna þess að þessar stöðvar eru þannig upp byggðar að þær sjá ekkert hið næsta sér. Sjónsvið þeirra byrjar í ca. 500 km fjarlægð frá þeim stað þar sem þær eru niður settar vegna þess að þær byggja á þeirri tækni að varpa geislunum upp í efri lög lofthjúpsins. Síðan endurvarpast hann þaðan niður aftur og skynjunin hefst í um 500 km fjarlægð frá þeim stað sem stöðin er staðsett á. En síðan nær stöðin eða geisli hennar alla leið austur til t. a. m. ekki ómerkari staða en Múrmansk og langleiðina til Leningrad, svo að þekkt nöfn úr landafræðinni séu nefnd. Þá sjá menn hvílíkt ógnarsjónsvið þessar stöðvar hafa og hvílík geta þeirra er og ætti varla að þurfa að deila um það að þar er mikil breyting á ferðinni ef slíkar stöðvar eiga að fylgja í kjölfarið á þeim sem nú eru áform uppi um að reisa. Menn kunna að afgreiða þennan málflutning minn hér þannig að þetta komi ekki málinu við, þetta sé allt annar hlutur, allt önnur framkvæmd, við séum bara að tala hér um litlu saklausu radarstöðvarnar. Ég yrði ekkert hissa á því þó einhverjir hv. þm. eða jafnvel hæstv. ráðh. kæmu hér á eftir og reyndu að afgreiða þetta mál á svo einfaldan hátt. Maður er því mjög vanur þegar þessi mál eru til umfjöllunar. En ég bið menn þá aftur að hugsa, og þeir mega bara svara hver fyrir sig ofan í sitt brjóst: Finnst mönnum líklegt að það séu algerar tilviljanir að þessi áform rekast öll á sama tíma, að í skýrslum Bandaríkjahers og yfirheyrslum Bandaríkjaþings er þetta allt undir sömu skammstöfunum, að þetta eru liðir í sama varnarkerfi eða sömu herstrategíunni og það eru sömu menn sem rökstyðja beiðni um þessa hluti fyrir fjárveitingavaldi Bandaríkjaþings? Ég óttast að svo sé ekki. Ég óttast að hér sé ósköp einfaldlega næsta skref eða eitt af næstu skrefunum í þessum miklu áætlunum um uppbyggingu og endurnýjun og aukinn vígbúnað sem við erum að horfa upp á. Ég held að þetta mál, sem ég hef hér sérstaklega gert að umtalsefni, ætti líka að verða mönnum ofurlítil innsýn í það myrkur vanþekkingar og blekkingar sem ég held að þessi mál séu meira og minna afgreidd í, því miður. Finnst mönnum það t. d. eðlilegt að hæstv. utanrrh. eða hæstv. utanrmn. skuli ekki hafa slíka hluti til umfjöllunar? Finnst mönnum það ekki a. m. k. óheppilegt að enginn skuli hafa rekið augun í þetta fyrr, þannig að hæstv. utanrmn. t. a. m. hefði getað aflað sér nánari upplýsinga um þetta, úr því að utanrrn. varð ekki til þess að upplýsa þá sérstaklega um þetta? Ég held að þetta sé mjög óheppilegt og ég hlýt auðvitað að harma það, eins og menn yfirleitt gera hér á Alþingi, að svona skuli að þessu staðið. Það var ágætlega staðið að því að kynna þau miklu afnot sem Íslendingar gætu haft af þessum stöðvum. Ég hef áður tekið undir það og ég er sammála því, en það fór miklu, miklu minna fyrir umfjöllun um hluti eins og þá sem ég hef hér gert að umtalsefni. Það hefur mikið verið notað þessu máli til framdráttar og átti reyndar í upphafi fyrst og fremst að kynna það og reka þennan málatilbúnað á þeim forsendum að hér væri á ferðinni hið mesta þarfaþing fyrir okkur Íslendinga. Þetta væru í raun og veru engin hernaðarmannvirki en hins vegar svo og svo gagnleg fyrir okkur í ýmsu tilliti. Mér eru sérstaklega minnisstæð orð sem hæstv. forsrh. og hæstv. sjútvrh. létu falla hér á hv. Alþingi í fyrravetur í þessu sambandi. Ég hélt því þá fram að hér væri á ferðinni aronska, eins og það hefur verið nefnt þegar menn vilja gera sér veru Bandaríkjahers hér að féþúfu alveg á sérstakan máta. Á landsfundi Sjálfstfl. sem haldinn var í Laugardalshöllinni um daginn, þar sem menn gera víst meira af því að spila handbolta en stundum halda menn þar fundi, voru uppi raddir um að láta Bandaríkjamenn leggja hér vegi. Mönnum finnst þetta kannske ekki merkilegt mál en þessar raddir voru þó þarna uppi og einhvern slunk fékk þetta af atkvæðum.  Ég segi það alveg eins og er að ég hef af þessu atriði alveg sérstakar áhyggjur, einnig vegna þess að hæstv. utanrrh. hefur haft uppi í viðtölum við blöð og víðar ummæli af því tagi að hann ætli nú að auka þetta og hitt hjá sér, stækka varnarmáladeild eða breyta, hann vilji helst kenna Landhelgisgæslunni að veiða upp djúpsprengjur o. s. frv. o. s. frv. Þetta gengur í raun og veru allt í sömu átt. Utanrrh. á hugsanlega eftir að koma hingað upp og væntanlega fást þá skýr og greinargóð svör um það hvaða stefna er hér á ferðinni í þessum efnum. Ég vil segja það að lokum, herra forseti, að hvernig sem þetta mál sem hér er nú til umræðu fer, hvaða afgreiðslu sem það fær, þá er það vissa mín, og hún hefur styrkst mjög mikið á þessum síðustu mánuðum sem m. a. þetta mál hefur haldið mér nokkuð uppteknum, það er vissa mín að þessi áform og önnur slík hernaðaryfirvaldanna og smjördrependa þeirra hér á Íslandi - ég kalla þá smjördrependur sem smyrja sneiðina - að þessi áform njóti sífellt minna fylgis meðal þjóðarinnar, að andstaða við aukningu vígbúnaðar hér á Íslandi fari vaxandi. Ég held að hún fari vaxandi og muni fara vaxandi í réttu hlutfalli við þær auknu hernaðarframkvæmdir sem hernaðaryfirvöldin og smjördrependur þeirra hér á Íslandi ætla sér að standa fyrir á næstu mánuðum og árum, og það er vel. Og þá er það sannfæring mín og það er trú mín og það er von mín að sú elfa, elfa þeirrar andstöðu almennings í landinu muni flæða yfir bakka sína og völdin verði þá tekin af skammsýnum mönnum sem hafa verið að kasta fjöreggi sjálfrar tilverunnar, lífsins, á milli sín. Ég á hér ekkert síður við skammsýna menn annars staðar í heiminum en á Íslandi. Við verðum að vona það að á meðan við bíðum þess að þetta gerist þá sé enn eftir nógur sandur í stundaglasinu til þess að við getum snúið því við áður en hann rennur allur niður, því að án þess að við trúum því og vonum það að mannkyninu takist að snúa þessum farnaði við áður en sandurinn er búinn er auðvitað enginn tilgangur í því að ræða mál eins og þessi, hvorki hér á hv. Alþingi né annars staðar. Það væri þá best að fara heim og leita sér að hvítum lökum. Ég er í hópi þeirra sem vilja trúa því og ég ætla mér að trúa því í lengstu lög að mannkyninu muni auðnast að snúa farnaði veraldarinnar af þessari óheillabraut sem hann virðist nú um stundir vera fastur í. Ég hef sagt það áður og get þess vegna gert það enn og aftur að mínum lokaorðum að ég vil fyrir mitt leyti a. m. k. og þeirra manna, sem ég veit að eru mér sammála margir hverjir norður við Dumbshaf, gera mitt til þess að okkar heimbyggð láti ekki mótmælalaust það yfir sig ganga að hennar lendur verði notaðar í slíkum hildarleik. Ég tel miklu nær, miklu meira vit í því og miklu fremur sæmandi þjóð eins og okkur Íslendingum að leggja lóð okkar á aðrar vogarskálar og ég hef lýst því yfir að ég er sjálfur persónulega tilbúinn að taka nokkra áhættu til þess að stíga skref í rétta átt. Það byrja allar ferðir á einu skrefi og einhvers staðar verður að stíga hvert það skref sem byrjar nýja ferð. Það er hugsanlega hægt að fara í margar ferðir samtímis, en ég hef sagt og segi það enn að ég held að Ísland sé ekki verri staður en hver annar til þess að taka skref í átt til afvopnunar, í átt til slökunar, og sýna með því vilja í verki til afvopnunar og friðarvilja. En það er líka hægt að sýna vilja sinn í verki með því að gera ekki eitthvað sem til stendur, að neita að taka þátt í einhverju sem til stendur. Og það er þannig skref sem okkur Íslendingum býðst núna að stíga. Það er þannig skref sem heimamenn við Þistilfjörð og heimamenn á Vestfjörðum hafa þegar ákveðið að stíga, mjög margir þeirra, með því að neita að taka þátt í því að þeirra heimahéruð, þeirra heimalönd verði notuð í þessu tilliti. Herra forseti. Skyldi leið mín ekki liggja aftur hingað í þennan virðulega ræðustól í þessari umræðu þá vil ég óska þess hér að að lokinni umræðu, þegar tillaga þessi verður afgreidd, þá verði haft nafnakall í atkvgr.



Herra forseti. Það er alltaf ánægjulegt að heyra menn tala sem augljóslega hafa kynnt sér mjög vandlega þau málefni sem til umræðu eru. Það heyrist mér að hv. síðasti ræðumaður hafi gert. Hins vegar er leitt þegar menn virðast draga ályktanir fyrir fram og reyndar eingöngu leita að rökstuðningi fyrir þeirri skoðun sem þeir hafa mótað sér áður. Ég vil afþakka allar upplýsingar frá hv. þm. um þær umræður sem farið hafa fram innan Framsfl. um þessi mál, hvort sem er á Vestfjörðum eða annars staðar. Það sem sagt var um kjördæmisþing okkar á Vestfjörðum var í veigamiklum atriðum mishermt. Framsfl. hélt hins vegar mjög athyglisverða ráðstefnu, ég tel að flestra dómi, hér í Reykjavík um þessi mál og hún var opin öllum og hv. þm. að sjálfsögðu velkomið að vera þar og taka þátt í þeirri umræðu. Hygg ég að hann hefði fræðst þá enn um ýmsa þætti varnarmála. Hv. þm. spurði hvort ég muni beita mér fyrir því að leitað yrði álits heimamanna á staðsetningu radarstöðva og vísar þá til þess að á minn fund gengu fulltrúar andstæðinga radarstöðva á Norðausturlandi og afhentu mér áskorendalista gegn radarstöð. Ég sagði við þessa menn að ég teldi eðlilegt að leitað væri álits heimamanna og ég teldi óæskilegt að reisa radarstöð, álbræðslu eða yfirleitt annað slíkt mannvirki - ég hygg að ég hafi tekið nokkurn veginn þannig til orða - þar sem heimamenn leggjast gegn slíku. Ég hef hins vegar aldrei lofað að beita mér fyrir slíkri athugun, það hef ég aldrei gert. Ég hef kynnt mér þessi mál í mínu kjördæmi og ég er sannfærður um að mjög mikill meiri hluti íbúa, ekki bara Bolungarvíkur heldur þótt allvíða sé farið um nágrenni fyrirhugaðrar radarstöðvar þar, telur rétt að reisa þessa radarstöð. Eftir því sem ég best veit liggur aðeins fyrir álit hreppsnefndar eins hrepps á Norðurlandi eystra, ef ég man rétt. Það er ekki einu sinni ákveðið hvar radarstöðin yrði reist ef reist verður. Ekki liggur t. d. fyrir álit íbúa Þórshafnar eða hreppsnefndar þar. Ég hygg að það sé annarra að leita eftir slíku áliti og þá sýnist mér sjálfsagt að stjórnvöld vegi það og meti. Hins vegar er ljóst að radarstöð sem hér er til umræðu mun að sjálfsögðu þjóna hagsmunum langtum stærra svæðis heldur en næsta nágrennis radarstöðvarinnar þó að ég telji að það eigi að hafa slíkt í huga. Og það hljóta stjórnvöld að sjálfsögðu að meta. Ég vil svo segja almennt um afstöðu mína og ég hygg ég megi segja Framsfl. því þó þar séu skiptar skoðanir um þessi mál hygg ég að afstaða mikils meiri hluta framsóknarmanna sé í þá veru sem ég vil nú lýsa: Ég hef hvað eftir annað lýst því yfir og reyndar lengi vonað að hér þyrfti ekki að vera varnarlið og fagna þeirri stundu þegar það fer. Ég hef einnig oft lýst því yfir að ég vildi gjarnan að við Íslendingar þyrftum ekki að vera þátttakendur í neinum hernaðarbandalögum og jafnvel þó það sé varnarbandalag, eins og Atlantshafsbandalagið gjarnan nefnist. Og reyndar hef ég oft lýst þeirri von minni að slík bandalög verði óþörf í heiminum. Því miður hefur hvorki mér né öðrum orðið að þessum vonum. Því miður er ógnarjafnvægið sem ríkir í heiminum jafnvel enn ógnvænlegra nú en það var fyrir fáum árum og hefur að sumu leyti stöðugt farið versnandi með því kapphlaupi sem átt hefur sér stað. Og ég verð að segja að ég þori ekki að taka þá áhættu sem mundi fylgja því að láta varnarliðið fara og það eftirlitshlutverk sem hér er á vegum varnarliðsins þar með falla niður. Ég þori það ekki. Ég heyrði að hv. þm. sagðist vilja taka ýmiss konar áhættu. Ég vil bara ekki taka þessa áhættu í dag. Ég legg hins vegar á það mjög ríka áherslu að hér er eingöngu um eftirlitsstöð að ræða. Og ég fagna þeirri breiðu samstöðu sem er meðal okkar Íslendinga og hefur komið fram hér á þingi gegn því að hérna staðsetjist kjarnorkuvopn eða yfirleitt árásartæki eins og flugskeyti. Um það er fullkomin samstaða. Ég fagna þeim yfirlýsingum sem hafa komið fram hjá hæstv. utanrrh. þess efnis að skip eða flugvélar með kjarnorkuvopn hafi ekki heimild til þess að athafna sig á nokkurn máta í íslenskri lögsögu. Þetta tel ég mjög mikilvæga yfirlýsingu og ég hygg að flestir geti fagnað því. Ég er m. ö. o., í því ástandi sem nú er í heiminum, í því ógnarjafnvægi sem nú er í heiminum, hlynntur því að hér sé og verði áfram fyrst um sinn, þar til þetta breytist, eftirlitsstöð. Ég vek athygli á því að ef ná á árangri, sem við öll vonum sannarlega og reynum að stuðla að hvar sem við fáum beitt einhverjum áhrifum, í þeim viðræðum sem nú eru hafnar á ný á milli stórveldanna, þá verður eftirlit einhver mikilvægasti þáttur í þeirri hjöðnun spennu eða slökun á spennu sem allir stefna að. Það er einn þátturinn sem mest er til umræðu í þessum viðræðum, hvernig á að hafa eðlilegt eftirlit. Ég segi þá jafnframt, um leið og ég er því hlynntur að hér sé eftirlitsstöð eins og nú er ástatt, að ég vil að sú eftirlitsstöð sé vel úr garði gerð. Ég sé enga ástæðu til að hafa hér eftirlitsstöð með flugskýli sem er að ryðga niður eða úreltar flugvélar eða jafnvel ekki ratsjárstöðvar, sem ég hef nú engan heyrt nefna, a. m. k. ekki þessar litlu, árásartæki, þó menn deili um hvort það séu hernaðartæki eða ekki hernaðartæki. Ég lít nú svo á að verið sé að deila um keisarans skegg, satt að segja, í því sambandi. Ég vil hafa hér eftirlitsstöð, hreinræktaða eftirlitsstöð, og þá að hún sé vel úr garði gerð. Þess vegna er ég hlynntur því að þessar ratsjárstöðvar tvær verði reistar. Ég er líka hlynntur því að ratsjárstöðin á Suðausturlandi verði endurnýjuð og fækkað þá hermönnum um eitthvað í kringum 100. Ég tel satt að segja vera nokkra hreinsun að því. Hernaðarstöð eða ekki hernaðarstöð. Ég sagði að ég tel að með því sé nánast verið að deila um keisarans skegg. Er eftirlitsstöð hernaðarstöð? Ef það er eftirlit með hernaði þá er það eflaust hernaðarstöð. En spurningin er: Er það árásarstöð? Er það árásarmannvirki eða eftirlitsmannvirki? Það er spurningin. Og ég lít svo á að þær ratsjárstöðvar sem hér er verið að tala um séu ekki árásarstöðvar. Ég spurði hvorki meira né minna en hinn viðurkennda, a. m. k. af sumum, hr. Arkins að þessu. Og hann sagðist líta svo á að þessar ratsjárstöðvar væru hreint smámál, algjört smámál. Ég ræddi þetta í vitnis viðurvist á minni skrifstofu og hann taldi varla þess virði að ræða um þessar ratsjárstöðvar. Ég hygg að hann hafi nokkuð til síns máls og hafi kynnt sér þessi mál, kannske jafnvel eins vel og hv. ræðumaður sem talaði hér áðan. Ég þarf ekki að hafa um þetta mikið fleiri orð út af fyrir sig. Ég held ég hafi gert grein nokkurn veginn fyrir því sem mín skoðun er og ég held ég megi fullyrða mikils meiri hluta framsóknarmanna. Ég vil hins vegar að lokum segja að ég tel vel koma til greina, eins og hv. þm. Haraldur Ólafsson hefur lagt til, að þessu máli sé vísað til ríkisstj. Varnarsáttmálinn er vitanlega háður samþykki Alþingis eða Alþingi getur hafnað honum. Alþingi samþykkti hann á sínum tíma. Framkvæmd varnarsáttmálans hefur hins vegar ætíð verið í höndum utanrrh. Ég tek það fram að ég hef ekkert á móti því að svona mál séu rædd hér að sjálfsögðu og eðlilegt ef menn vilja ræða þau. Skapast ágætt tækifæri til þess í sambandi við skýrslu utanrrh. Ég held hins vegar að sáttmáli sem þessi verði aldrei framkvæmdur á annan máta heldur en í höndum rn. eftir að Alþingi gefur línurnar. Þess vegna er ákaflega eðlilegt að vísa þessu máli til ríkisstj. Ég vil hins vegar taka það fram að verði það ekki samþykkt þá mun ég greiða atkvæði á móti þessari tillögu af þeim ástæðum sem ég lýsti hér áðan. Ég tel ekki að Alþingi eigi að grípa inn í einn þátt varnarsáttmála, sérstaklega þegar svo augljóst er, eins og ég tel vera og fjölmargir aðrir, að hér sé um mjög eðlilegan þátt í eftirlitshlutverki stöðvarinnar að ræða. Ef menn vilja ekki að þessi stöð sé sæmilega úr garði gerð þá er miklu hreinlegar til verks gengið að segja upp varnarsáttmálanum og segja þeim að fara. Það er miklu hreinlegra. Við eigum ekki að hafa hér stöð sem er úrelt og getur ekki sinnt sínu hlutverki. Það væri tillaga sem hv. þm. gæti flutt því hún varðar varnarsáttmálann í heild sinni.  Ég vil taka undir það, sem hv. þm. sagði í lokaorðum sínum, að svo kann að fara að sandurinn renni úr stundaglasinu, og þá átti hann við fyrir heimsbyggð alla. Og ég tel að með því að reka varnarliðið og eftirlitshlutverk þess á brott nú, þá værum við jafnvel að flýta fyrir því að sandurinn renni úr glasinu. Ég vona hins vegar að aldrei komi til þess að við þurfum að hlusta á líkræðu hér á Alþingi eins og hann flutti í lokaorðum sínum.



Virðulegi forseti. Ég skal vissulega fara að tilmælum virðulegs forseta og takmarka mjög mál mitt hér. Mér fannst mjög gagnlegt að þessi tillaga sem hér er til umræðu kom fram á sínum tíma. Hún hefur að mínu mati orðið til þess að færa hér inn á Alþingi mjög málefnalega og þarfa umræðu. Auk þess hefur hún orðið til þess að ítarleg umfjöllun um athugun almennt hefur farið fram á varnarmálum landsins og er það vel. Ég er því fylgjandi að endurnýjun þessa ratsjár- og eftirlitskerfis fari fram. Ég álít að þessi endurnýjun leiði alls ekki til aukningar vígbúnaðar eða herbúnaðar á neinn hátt. Ég álít að hér sé mun fremur um að ræða fyrirbyggjandi aðgerðir, t. d. í formi þess að um verði að ræða traustari flugumferðarstjórn og einnig aukið öryggi hvað varðar alla sjóumferð umhverfis landið. Það er að mínu mati alveg sjálfsagt og nauðsynlegt að við höfum yfir að ráða nýjustu tækni sem fyrirfinnst til þess að stuðla að auknu öryggi okkar. Þessar stöðvar má að mínu mati ekki líta á sem hernaðarumsvif og vitna ég þá til orða hv. þm. Steingríms Sigfússonar hér áðan þar sem hann vitnaði til þessara hernaðarratsjárstöðva, sem hann kallaði svo, sem fjöreggs tilverunnar. Að síðustu vonast ég til þess að öll þessi umræða, þ. e. umræða um einstakar framkvæmdir öryggis- og varnarþátta landsins, verði til þess að það verði algengara að slík umræða eigi sér stað hér á hv. Alþingi og að í sem flestum tilfellum verði hv. Alþingi spurt álits. Það held ég að verði þessum málaflokki, öryggis- og varnarmálum, einungis til góðs. Af framansögðu má ljóst vera að ég mæli gegn þessari tillögu og mun greiða atkvæði gegn henni.



Herra forseti. Ég kem hér aðeins til þess að leiðrétta þann leiða misskilning hv. 3. þm. Reykn. að ég hafi verið að gagnrýna málatilbúnað utanrrh. í þessu máli. Það var langt frá því. Ég lét hins vegar í ljós þá skoðun mína að mér fyndist leitt að þetta mál skyldi bera upp með þessum neikvæða hætti eins og ég skýrði síðar í ræðu minni. Eins vil ég mótmæla því að ég hafi verið andvígur öllum þeim atriðum sem hann veifaði og taldi upp hér úr áliti meiri hl. Ég get skrifað undir margt á sama hátt og ég get skrifað undir margt í áliti hv. 1. minni hl. Ég hef sérstöðu í þessu máli. Ég hef þá sérstöðu að ég tel eðlilegt að þetta mál fari til ríkisstj., en ég vil sérstaklega taka fram að allur undirbúningur og sú opna umræða sem utanrrh. hefur staðið fyrir í þessu máli er til mikillar fyrirmyndar og ég vona að í framtíðinni verði jafnvel og jafnítarlega rætt um þau mál sem svo mikilvæg eru fyrir öryggi landsins. En hins vegar tel ég að þetta mál sé ekki rætt til fullnustu og að það þurfi að taka fleiri atriði til athugunar í sambandi við það.



Herra forseti. Ég hef því miður ekki getað hlustað á þessar umræður vegna þess að ég var búinn að lofa að vera á öðrum fundi og vissi ekki að þessi tillaga mundi koma fyrir á þeim tíma. En vegna þess sem ég hef heyrt af umræðunni finnst mér nauðsynlegt að hér komi fram að það eru fleiri hliðar á þessu máli en fram hefur komið í þeim ræðum sem ég hef heyrt. Það er öryggismál okkar flugs. Ég hef reynt að setja mig inn í þessi mál. Mín fyrstu viðbrögð voru þau, þegar þessi mál komu upp, að ég var þessu máli alveg andvígur. Það voru mín fyrstu viðbrögð vegna þess að ég er á móti auknum hernaðarumsvifum í landinu. En ég tók mig til og fór að skoða þetta mál. Ég ætla ekki að segja beinlínis hvers vegna að öðru leyti en því að ég hef orðið vitni að flugslysum sem mér er fjáð af mönnum, sem þekkja þetta betur en ég, að ef slíkar stöðvar hefðu verið komnar á þeim tíma sem þessi slys urðu séu miklar líkur fyrir því að hægt hefði verið að koma í veg fyrir.

Mikil er þín trú.

En ég er ekki það einsýnn, ég sé með báðum augum en er ekki blindur á öðru og illa sjáandi með hinu, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Það þarf að skoða hvert mál eins og það liggur fyrir. Við höfum gert samning um það að her yrði hér. Þó var það tekið fram að við værum á móti því ef einhvern tíma yrði nógu friðvænlegt í heiminum. Ég verð að segja það að ég fyrir mitt leyti sé ekki að það sé verið að auka hernaðarumsvif þó að þessar radarstöðvar verði byggðar. Mér er tjáð, og það sagði hæstv. forsrh. áðan í sambandi við stöðina á Stokksnesi, að þar muni allir hermenn hverfa ef ný stöð yrði byggð og Íslendingar mundu taka við starfrækslu hennar. Eru hv. þm. Austurl. yfirleitt á móti því að losna við herinn af Stokksnesi?

Ég hef nú ekki heyrt þetta.

Ja, mér hefur verið tjáð það. Hæstv. utanrrh. getur sjálfsagt upplýst það.

Jú, það er rétt. Það er gert ráð fyrir því.

En ég lít á þetta ekkert síður sem öryggismál fyrir okkur. Ég ræddi þetta á fundi á Þórshöfn. Ég skýrði þeim frá því hvers ég hefði orðið áskynja í þessu máli. Og það komu til mín menn eftir fundinn, sem voru búnir að skrifa undir plögg til að mótmæla stöðinni, og sögðu: Ja, við vorum ekki búnir að hugsa um þetta svona. Við hefðum ekki skrifað undir ef við hefðum verið búnir að hugsa um þetta svona. - Mér finnst nauðsynlegt að þetta komi fram. Ég segi bara fyrir mig að vegna öryggis flugs okkar þori ég ekki að greiða atkvæði þannig að það komi í veg fyrir þessar stöðvar. Hins vegar lýsti ég yfir því á Þórshöfn, og það vil ég líka að komi fram, að ef meiri hluti af mínum kjósendum í þessum byggðum væri á móti þessu mundi ég ekki treysta mér til annars en að fylgja því eða sitja hjá. En hefur þessi meiri hluti komið? Hver getur staðhæft það? Ég held að það verði erfitt.

Liggur þá ekki beint fyrir að kanna það?

Ég held að það liggi alls ekki fyrir. Og hafi komið, sem ég veit ekkert um, fullyrðingar um það, þá mótmæli ég þeim fullyrðingum. Ég vil að þetta komi fram.



Herra forseti. Ég vil gjarnan fara eftir tilmælum forseta og stytta mál mitt þar sem nú er langt liðið á þann fundartíma sem við höfum til umráða hér í kvöld. Ég hlýt þó að segja hér nokkur orð og þakka utanrmn. afgreiðslu hennar á þessari þáltill. sem og meðferð nefndarinnar allrar og grg. formanns hennar hér í upphafi þessa fundar. Ég hygg að það sé ekki ástæða til þess að fara nákvæmlega yfir það sem hér hefur komið fram í umræðum því að flest af því hefur komið hér fram áður. Ég vil þó aðeins nefna örfá atriði. Hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir minntist á það að eyðsla í herbúnaði væri fordæmanleg meðan stór hluti mannkyns sveltur. Vel má á það fallast að fjármunirnir, sem í herbúnað fara, væru betur komnir í að fæða og klæða þann mannfjölda sem nú sveltur og skortir klæði. En því miður sýnir sagan okkur það að jafnvel þótt dregið sé úr vígbúnaði þá fara þeir fjármunir ekki ávallt þangað sem þeirra er mest þörf, svo að ekki er unnt að tengja þetta tvennt með þeim hætti sem hv. þm. gerði. En mér þótti vænt um að heyra hv. þm. taka það fram að hún vildi verja lýðræðisskipulagið og um það snýst einmitt þetta mál eins og svo mörg önnur er lúta að vörnum og öryggi Íslands. Við erum að vernda frelsi okkar og lýðræði. Og ef við erum sammála um það þá höfum við náð töluvert langt. Auðvitað eru sumir sem halda því fram að það sé ekki nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að verjast hér á landi eða tryggja öryggi landsins, það sé nóg að afvopnast einhliða, þá muni gagnaðili gera slíkt hið sama. Því miður get ég ekki fallist á slíka bjartsýni, óraunhæfa bjartsýni. Sagan kennir okkur, bæði aðdragandi og eftirleikur seinni heimsstyrjaldarinnar, að einhliða afvopnun er aðeins til þess fallin að ofbeldis- og árásaröflum vex fiskur um hrygg og ógna friði og því lýðræðisskipulagi sem við hv. þm. Sigríður Dúna erum sammála um að verja. Við höfum þriðja dæmið. Þegar slökunartímabilið var við lýði að því er við hér í vestrænum löndum héldum í kjölfar Helsinkiferilsins svonefnda, þá notuðu Sovétríkin tækifærið til þess að hefja uppsetningu SS-20 eldflauganna árið 1977. Við höfum sem sagt svo nýlegt dæmi um það að slökunartímabil hefur því miður ekki verið gagnkvæmt og einhliða afvopnun hefur ekki náð þeim tilgangi sem hv. þm. vildi eigna einhliða afvopnun. Ég hlýt að svara Haraldi Ólafssyni þeirri spurningu, hvort AWACS-flugvélarnar sem hér eru verði áfram við störf eftir tilkomu væntanlegra ratsjárstöðva á Vestfjörðum og Norðausturlandi, á þann veg að engar hugleiðingar eru um að fækka þeim en heldur ekki að fjölga þeim. AWACS-vélarnar geta ekki verið á lofti allan sólarhringinn. Það er bæði of dýrt og ekki tæknilega eða veðurfarslega mögulegt og því eru ratsjárstöðvarnar á Vestfjörðum og Norðausturlandi þrátt fyrir þær engu að síður nauðsynlegar. Ég hef verið sakaður um að neita því að þessar stöðvar séu hernaðarmannvirki og það er alveg rétt að mér fellur illa að ræða um þessar ratsjárstöðvar sem hernaðarmannvirki. Ég vil ekki gera það frekar en að ég telji Landhelgisgæsluna til hers, frekar en að ég telji landhelgisgæsluskip okkar til herskipa, vegna þess að hlutverk þessara ratsjárstöðva er eingöngu það að fylgjast með umferð á svæði sem nær svona álíka langt og efnahagslögsaga okkar. Við vorum öll sammála um að helga okkur yfirráðin yfir 200 sjómílum á haf út. Er það nú hernaðarandi eða vígbúnaður að vilja vita hverjir fara um það svæði? Ég er undrandi á þeirri staðhæfingu hv. þm. sem telja það goðgá að við fylgjumst með umferð á því svæði þar sem helstu auðlindir okkar eru eða telja slíka gæslu eða slíkt eftirlit bera vitni um ögrun í garð annars ríkis. Það var reyndar hugsunarháttur hv. þm. Steingríms Sigfússonar að telja það alveg voðalegt að hér væru til staðar flugvélar á Keflavíkurflugvelli sem hefðu flugþol til þess að fljúga alla leið til Kola-skaga. En hann hafði ekkert við það að athuga og hefur aldrei minnst á það einu orði, að á Kola-skaga hafi verið tíu vélar í fleiri ár eða áratugi sem geta flogið alla leið til Íslands og þótt lengri leið væri fyrir höndum. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að varnir landsins og öryggi krefjast ákveðins útbúnaðar. Við viljum ekki breyta eðli varnarstöðvarinnar í Keflavík og það er ekki gert með þessum ratsjárstöðvum eða þótt flugvélar séu endurnýjaðar eða olíubirgðir séu til staðar. Um þetta höfum við tækifæri og tilefni til að ræða betur þegar við ræðum skýrslu mína um utanríkismál og skal ég því láta staðar numið að þessu leyti. Ég vil svo aðeins láta það koma skýrt og greinilega fram að það eru engar hugmyndir uppi um að reisa hér svokallaðar OTH-ratsjárstöðvar á Íslandi. Í þeim heimildum sem hv. þm. vitnaði til er meira um getgátur að ræða heldur en vitneskju. Og þess vegna orðaði ég það svo að hv. þm. vissi meira en ég, þegar á þetta mál var drepið hér í fyrri viku. Það er einnig um OTH-ratsjárstöðvarnar að segja að þar eru óleyst ýmis tæknileg vandamál þannig að þær eru ekki alveg á næsta leiti og allavega eru ekki hugmyndir um þær hér á Íslandi. Ég vonast til þess að meðferð þessa máls hafi borið vitni um það að engu hefur verið leynt og ósk mín hefur verið sú að opin umræða gæti tekist um byggingu ratsjárstöðva sem og allan aðbúnað varnarliðsins og varna og öryggislandsins þannig að þjóð og þing geti gert sér grein fyrir því hvað okkur er lífsnauðsynlegt að gera og hverju við þurfum e. t. v. að hafna. Ég vonast svo til að þessi tillaga sem hér er til umræðu verði felld og þau áform sem uppi eru um það að byggja ratsjárstöðvar til að fylgjast með umferð yfir okkar eigin efnahagslögsögu nái fram að ganga.



Herra forseti. Ég skil ofurvel síðustu orð hæstv. utanrrh., að hann vonist til að þessi tillaga verði felld, því að það liggur nefnilega fyrir að það er mikið í húfi hjá hæstv. utanrrh. að tillagan nái ekki fram að ganga. Hann hefur lagt það undir, sem mun vera nokkuð fátítt meðal íslenskra ráðherra, að hann muni stíga upp úr sínum hæga ráðherrastól og láta af embætti ef íslenska þjóðin ætlar að sýna slíkt andvaraleysi að byggja ekki þessar nýju ratsjárstöðvar. Ég veit að honum er það ekki nema kært að ég vitni í þessi ummæli hans sem getið hefur verið í blöðum einnig og hann lét falla á fundi norður á Þórshöfn. Það er ofur eðlilegt að hæstv. utanrrh. vilji ekki fá þessa tillögu samþykkta. Það vita nefnilega allir að hann er ekkert á leiðinni upp úr sínum ráðherrastól og það er ekki að losna neinn stóli. Allavega vonar hæstv. utanrrh. að það verði ekki af þessum sökum. Og hér situr náttúrlega formaður Sjálfstfl., hv. 1. þm. Suðurl., og hlýðir á þetta andaktugur. En nóg um það. Hér var því haldið fram áðan að yrði búnaður þeirra stöðva sem starfræktar eru í dag, til að mynda stöðvarinnar á Stokksnesi, endurnýjaður á þann máta sem hér stendur víst til mundu allir erlendir hermenn hverfa úr þeirri stöð. Nú er búið að hæla ákaflega mikið skýrslu sem svonefnd ratsjárnefnd gerði fyrir utanrrn. Ég held því að ég hljóti að mega vitna í þá ágætu skýrslu og bera það undir yfirhöfundinn, hæstv. utanrrh., sem hlýtur að taka ábyrgð á störfum sinna manna, hvort það sé þá rangt með farið og bull og vitleysa í þessari marglofuðu ratsjárnefnd sem segir þar á bls. 33, með leyfi forseta: „Jafnhliða ofangreindum endurbótum á ratsjárstöðvunum yrði eftirlit með flugumferð sameinað í einni eftirlitsstöð á Keflavíkurflugvelli. Þetta eftirlit fer nú fram á tveim stöðvum, þ. e. í ratsjárstöðvunum á Miðnesheiði og á Stokksnesi. Þessi sameining byggist á því að senda ratsjárgögnin á stafrænu formi frá ratsjárstöðvunum um fjarskiptakerfi Pósts og síma til eftirlitsstöðvarinnar. Starfsliði í núverandi eftirlitsstöðvum fækkaði því verulega. Starfsliði í Stokksnesstöðinni fækkaði þannig úr 110 manns niður í 30.“ Ég spyr: Af hvaða þjóðerni eiga þessir 30 að vera sem eiga að verða eftir? Eru það einhverjir Íslendingar sem starfa í Stokksnesstöðinni í dag? Eru það ekki bandarískir hermenn og er ekki hér verið að segja í skýrslu þessarar frægu nefndar að það eigi að vera þarna áfram a. m. k. 30 hermenn. Nóg um það. Ég ætla ekki að láta fleiri orð falla um þessa merkilegu skýrslu. Ég hef gert áður að umtalsefni hvernig að henni er staðið, til að mynda það að birta þar enga heimildaskrá, hafa enga beina tilvitnun og gera á engan hátt grein fyrir þeim heimildum sem stuðst hefur verið við til að semja þessa skýrslu. Mér þykja þetta óvenjuleg vinnubrögð og ég gæti ýmislegt fleira sagt um efnistök þessarar ágætu ratsjárnefndar. Á vissan hátt hefur hún að sjálfsögðu unnið verk sitt vel og verið sinni köllun eða sínu skipunarbréfi trú, enda bera hlutföllin í skýrslunni þess glögg merki, þ. e. hin hernaðarlega hlið þessara mála, að hún hefur ekki valdið þeim andvöku, drengjunum sem stóðu að samningu þessarar skýrslu. Þeir hafa fremur álitið hlutverk sitt annað, sem sé það að gylla það nú rækilega fyrir oss mörlöndum hversu mikill hvalreki þetta yrði fyrir okkur. Steingrímur Hermannsson, hæstv. forsrh., er farinn héðan af fundinum. Hann tjáði mér að hann gæti ekki verið lengur við þessar umræður. Ég sagði honum að ég hygðist ítreka spurningu mína til hans vegna þess að ég var ekki sáttur við þau svör sem hann gaf varðandi það hvort hann mundi standa við sín fyrri fyrirheit um að kanna það eða beita sér fyrir því að ekki yrði gengið þvert á vilja meiri hluta heimamanna ef til staðar væri í þessum málum. Hann tjáði mér, og ég hygg að ég megi hafa það hér eftir, að hann mundi ekki svara þessu öðruvísi en hann hefði þegar gert. En um svör hans að öðru leyti vil ég segja, og hlýt að mega það hér þó að hann sé kominn á beina línu í Dagblaðinu, að ákaflega voru þau nú framsóknarleg svörin, ósköp eitthvað framsóknarleg og opin í báða enda og loðin og teygjanleg. Það var nú meira. Og ekki gat ég almennilega fengið það upp úr honum hvort hann stæði við þetta eða ekki og hver hans afstaða yfirleitt væri í þessum efnum. Hann var eitthvað að tuldra um það að hann hefði kynnt sér ástandið í sínu kjördæmi í Bolungarvík og nágrenni og hann hefði nú svona og svona hugmyndir um hvernig ástandið væri þar. Og hann sagði að það hefði ekki nema einn hreppur eða ein hreppsnefnd á Norðurlandi eystra samþykkt afgerandi mótmæli gegn þessu. Ég get þá upplýst það, til að það liggi fyrir, að hreppsnefnd Sauðaneshrepps samþykkti mótmæli gegn þessum framkvæmdum með fjórum atkvæðum en þar sitja fimm menn í hreppsnefnd. Almennur borgarafundur í Svalbarðshreppi samþykkti mótmæli gegn þessum fyrirhuguðu áformum fyrir hálfu öðru ári síðan, strax og þau komu verulega upp á yfirborðið. Ég hef aldrei haldið því fram að það lægju fyrir óyggjandi upplýsingar um vilja meiri hluta manna, hvorki á Norðurlandi eystra né Vestfjörðum. Mér dettur það ekki í hug. Ég hef þvert á móti ítrekað og undirstrikað að hér hafi ekki verið um almennar undirskriftasafnanir að ræða og beðið menn að hafa það í huga. Hins vegar má draga nokkrar ályktanir af því til að mynda að 80% húsráðenda og búrekstraraðila í Sauðaneshreppi af þeim sem þar eru taldir til heimilis skrifuðu undir bænarskrá, þ. e. rúm 80%, og mikill meiri hluti sömu aðila í Svalbarðshreppi. Í Þórshafnarhreppi er auðvitað um mun stærra sveitarfélag að ræða og þar gefur það úrtak sem undir bænarskrána ritar e. t. v. ekki eins miklar upplýsingar vegna stærðar sveitarfélagsins. En það sem ég er einfaldlega að spyrja um, það sem ég var að vona að hæstv. forsrh. hefði kjark til að svara var þetta: Mun ríkisstj. ganga úr skugga um það hver afstaða heimamanna er í þessum efnum á marktækan hátt? Vill hún gera það til þess að standa við fyrri yfirlýsingar eða mun hv. þm. Stefán Valgeirsson, sem sagðist ekki mundu ganga gegn vilja meiri hluta kjósenda sinna í sínu kjördæmi í þessum málum, beita sér fyrir því að fá fram afstöðu meiri hluta íbúanna á viðkomandi svæði eða í viðkomandi sveitarfélagi? Ekki stendur á mér að styðja hv. þm. í því. En séu menn til að mynda að tala um staðsetningu í Sauðaneshreppi, þá vita menn þó þetta, að hreppsnefndin og yfir 80% af þeim aðilum sem ég áðan nefndi hafa þegar lýst yfir skoðun sinni í þessu máli. Ég ætla nú ekki að fara hér út í hártoganir, sérstaklega vegna þess að hæstv. forsrh. er farinn. Hann var að tala um að þetta ætti að vera hreinræktuð eftirlitsstöð og gera skýran greinarmun á varnarvopnum og árásarvopnum. Ég veit ekki hversu vel1esinn hæstv. forsrh. er í þessum fræðum öllum en það ætti hann þó að vita, ef hann hefur eitthvað kynnt sér þetta, að herfræðingum ber yfirleitt saman um það að sá munur, sem menn hafa svona fræðilega séð eða teoretískt dregið milli þess sem kölluð eru árásar- og varnarvopn, er mjög óljós og verður sífellt í raun og veru erfiðara að greina þarna á milli. Það er talað um „offensive“ eða „defensive“ vopn og menn eru almennt sammála um það að sífellt erfiðara gerist nú að greina þarna á milli ef menn eigi yfirleitt að vera að því og það sé skynsamlegt. Sé nær að líta á þetta allt saman sem einn flokk vopna. Síðan kom hv. þm. Stefán Valgeirsson og talaði um öryggismál. Hann hefði ekki bara snúist sjálfur, heldur hefði obbinn af fundarmönnum, sem urðu þeirrar náðar aðnjótandi að vera með honum á fundi á Þórshöfn, snarskipt um skoðun við að heyra hans glöggu rök í þessu máli. Ég hef aldrei neitað því að slíkar ratsjár, eins og reyndar allar ratsjár, geta orðið að vissu gagni í flugumferð. Það vita allir. En í fyrsta lagi er hér um hernaðarratsjár að ræða, ekki venjulegar flugumferðarratsjár og þaðan af síður aðflugsratsjár. Og burtséð frá öllu þessu tæknilega tali þá finnst mér það og hefur alla tíð í þessu máli fundist sérstaklega ógeðfellt þegar menn ætla að nota landlægan ótta barna og kvenna um afkomu feðra sinna og eiginmanna á sjónum eða öryggi íslenskra flugfarþega þessum málum til framdráttar, vegna þess að það er svo margt, margt annað miklu nærtækara að gera ef menn vilja eitthvað leggja af mörkum í þeim efnum. Það liggur til að mynda fyrir mikil vinna í sambandi við öryggismál sjómanna og ég held að hv. Alþingi og hæstv. ríkisstj. væri skammar nær að leggja sitt af mörkum í því að koma þeim tillögum í framkvæmd og væri þá reisn þeirra öllu meiri en með þeim málflutningi sem þeir hafa haldið uppi varðandi þetta atriði f tengslum við þetta mál. Það vil ég segja um þennan málflutning. Ég held að enginn maður geti í raun haldið því fram að hægt hefði verið að koma í veg fyrir eitt eða annað slys þó að einhver slíkur búnaður hefði verið til. Það hlyti að vera ákaflega erfitt að fullyrða um slíkt. Ég hef sjálfur misst ættingja í flugslysum á Íslandi og ég er áhugamaður um það að reyna að auka öryggi í flugsamgöngum. En það er margt, margt fleira sem getur orðið okkur að fjörtjóni og það eru mjög víða verkefni á því sviði að bæta öryggi þjóðarinnar. Og ef við erum þeirrar skoðunar að rafsjárstöð eða eitthvert annað mannvirki sé forgangsverkefni í þeim efnum, þá snúum við okkur að því að reisa slíka stöð og reka hana og gerum það sjálfir eins og sjálfstæðri þjóð sæmir. Ég held að við hæstv. utanrrh. ættum að geyma okkur umræðu um þessi hugmyndafræðilegu efni sem hann vék hér aðeins að, ekki síst vegna þess að senn er nú runnið úr því stundaglasi sem virðulegur forseti setti upp fyrir þennan fund og menn gerast þreytulegir hér og hálfdapurlegir í hliðarsölum og á áheyrendapöllum. Samverkamenn hæstv. utanrrh. sumir eru að verða hálfpíreygir uppi á pöllunum svo að ég ætla ekki að lengja þetta mikið meira. Auðvitað setti hæstv. utanrrh. á stutta sónötu úr Rússagrýlukonsertinum sínum. Ég er nú tiltölulega vanur því og kippi mér sífellt minna upp við það að fá þessar lummur um að ég sé sérstakur talsmaður rússneskra hernaðarviðhorfa hér á Alþingi Íslendinga. Það bítur ekki baun á mig.  Utanrrh. telur mig sérstakan talsmann þess að Íslendingar afvopnist einhliða og kasti frá sér vopnum sínum, eins og hæstv. iðnrh. mundi sennilega segja, og gangi út með bert brjóstið og segi bara: Hér er ég. Þó að ég taki þannig til orða að ég sé sem einstaklingur, og vonandi eru það fleiri, tilbúinn að taka nokkra áhættu til að stíga ákveðin skref, til þess að stíga fyrstu skrefin, þá er ég ekki þar með að segja að það sé stefna mín og míns flokks að Íslendingar afvopnist algerlega einhliða, reki herinn úr landi og geri engar ráðstafanir, hvað sem öðru líður, um sín öryggismál. Slíku hef ég aldrei nokkurn tíma haldið fram -  Menn gerast þreyttir, herra forseti, og ég held að ég þurfi ekki að hafa þessa umræðu öllu lengri. Menn hafa talað nokkuð um að hún hafi brotið ofurlítið blað hér í umfjöllun Alþingis hvað þessi mál snertir og það kann vel að vera. Ég hef ekki langa þingreynslu eins og virðulegur forseti veit og þetta er kannske ákveðin generalprufa hjá mér í því að ræða mál á þennan hátt. Ég get lofað hæstv. utanrrh. því að ég skal standa í því með honum að ræða slík mál framvegis hér á Alþingi. Ég mun ekki liggja á liði mínu við það að draga úr skúmaskotunum þær upplýsingar sem ég tel að hv. Alþingi og þjóðin eigi heimtingu á að hafa í þessum efnum. Þeir tímar eru nefnilega uppi í dag að almenningur víða um lönd, ekki bara hér á Íslandi heldur víða um lönd, lætur sig sem betur fer þessi mál sífellt meira varða, tekur afstöðu og krafan er uppi um nýtt frumkvæði í þessum málum. Menn eru búnir að horfa upp á það að hergagnaframleiðendur og misvitrir stjórnmálamenn og ýmsir aðrir, sem hafa leynt og ljóst haft áhrif á þróun þessara mála undanfarna áratugi, hafa ekki skilið við heiminn í betra ástandi en raun ber vitni árið 1985. Þess vegna er auðvitað krafan uppi um frumkvæðið úr höndum þessara manna til fólksins sjálfs vegna þess að fólkið finnur sér ógnað. Það finnur vegið að sjálfri undirstöðunni, sjálfri tilverunni og þess vegna er þessi krafa uppi. Það hefur ekki gefist mjög vel, hv. þm., að skilja þessi mál eftir í höndum fáeinna heimsvaldasinnaðra stjórnmálamanna og hergagnaframleiðenda og annarra slíkra sem að baki þeim standa. Það hefur ekki gefist almenningi í heiminum mjög vel. Það horfir ekki mjög vænlega. Á upplýsingaöld gera menn sér grein fyrir þessu og ég mun róa á það borðið að taka sífellt þann kostinn sem dregur upplýsingarnar fram í dagsljósið, sem vekur umræður, sem vekur menn til umhugsunar, vegna þess að þátttaka og virkni almennings er eina vonin í þessum málum. Það er alllangt síðan ég gerði mér grein fyrir því að björgun heimsins kemur ekki frá þessum fámennu, þröngu, lokuðu klíkum, ekki frekar en það kemur frá bankastjórunum sjálfum að afnema bílafríðindin þeirra. Svo einfalt er það mál, herra forseti.



Herra forseti. Aðeins örfá orð hér í lok fundartímans, vegna þess að hæstv. utanrrh. sagði í ræðu sinni hér áðan að ég hefði, þegar ég mælti fyrir nál. 1. minni hl. hv. utanrmn., verið að tala um einhliða afvopnun. Ég var ekki að tala um einhliða afvopnun og hef ekki minnst á hana einu orði héðan úr þessum ræðustól. Hins vegar sagðist ég vona að Íslendingar bæru gæfu til að sýna þann kjark í afstöðu sinni til vígbúnaðar að auka hann ekki, að leggja sitt lóð á þær vogarskálar að auka ekki vígbúnað, hvorki hérlendis né annars staðar í heiminum. Og ég vil benda hæstv. utanrrh. á það að við Kvennalistakonur höfum flutt hér á Alþingi í tvígang till. til þál. um tafarlausa frystingu kjarnorkuvopna á meðan verið er að semja um afvopnun. Sú till. er grundvölluð á sömu hugsun og ég orðaði hér í ræðu minni áðan. Þessi till. hefur nú legið í hv. utanrmn. síðan í haust og bíður þar afgreiðslu.



Herra forseti. Ég vil aðeins fagna því að það komu fram merkilegar yfirlýsingar, bæði af hálfu hv. þm. Steingríms Sigfússonar og hv. þm. Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur, þar sem þau lýstu því bæði yfir að þau hefðu ekki verið að boða einhliða afvopnun lýðræðisríkjanna og þar með þá ekki heldur Íslands.

Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Hvaða breyting hefur orðið á hlutfalli niðurgreiðslna í útsöluverði helstu landbúnaðarafurða s. l. 5 ár? 2. Hvert væri verð á einingu á helstu landbúnaðarafurðum til neytenda nú ef sama niðurgreiðsluhlutfall væri í gildi og á árinu 1982? Gildandi verð á einingu óskast tilgreint til samanburðar. 3. Hver hefur verið árleg heildarupphæð niðurgreiðslna á árunum 1975–1984 á verðlagi ársins 1985? Svar við 1. lið: Hlutfall niðurgreiðslna Kindakjöt Mjólk Smjör Nautgripakjöt Dags. I. vfl. Itr.pakkn. 1. vfl. 30% ostur 45% ostur Skyr 1. vfl. 1980 1.03 23.09 31.63 61.14 5.40 3.19 24.39 18.88 1.06 20.48 30.36 59.47 4.74 2.81 23.05 16.57 15.09 26.98 39.35 78.01 4.29 2.54 30.01 20.58 1.12 25.22 46.46 57.62 3.75 2.23 25.31 17.64 1981 1.03 24.15 35.65 53.44 4.37 2.84 23.43 16.12 1.05 24.75 40.22 59.84 0.00 0.00 48.97 1.06 21.22 31.96 48.93 0.00 0.00 38.80 13.84 1.09 23.13 32.89 43.46 0.00 0.00 34.47 12.17 1.12 21.39 32.93 38.71 0.00 0.00 30.34 10.90 1982 1.02 41.13 55.09 100.88 9.82 8.34 77.65 21.16 1.03 37.33 54.02 92.62 8.86 7.54 77.86 19.07 1.05 64.31 72.92 118.17 17.01 16.30 99.16 28.16 1.06 56.59 65.56 97.64 14.81 14.21 89.70 23.92 1.09 43.70 52.22 77.19 12.72 12.22 71.04 20.37 1.12 37.85 44.95 63.67 11.21 10.77 58.81 17.79 Kindakjöt Mjólk Smjör Nautgripakjöt Dags. 1. vfl. Itr.pakkn. 1. vfl. 30% ostur 45% ostur Skyr I. vfl. 1983 1.03 30.62 34.74 48.48 9.24 8.89 44.85 14.57 1.06 24.76 26.50 36.33 7.53 7.24 34.22 11.65 1.10 21.52 26.37 36.36 7.56 7.26 34.15 11.11 1984 1.03 20.37 24.12 33.19 6.87 6.57 31.31 10.41 1.06 13.84 11.66 30.40 0.00 0.00 12.83 0.00 1.09 13.02 11.26 29.11 0.00 0.00 12.34 0.00 1.12 11.50 9.81 24.99 0.00 0.00 10.81 0.00 1985 1.03 10.88 9.09 22.84 0.00 0.00 10.00 0.00 Svar við 2. lið: Verð nú - verð með niðurgreiðslum 1982 Kindakjöt Nautgripa- I. vfl. Mjólk Smjör 45% 30% kjöt 1/1 og 1/2 ltr.pakkn. I. vfl. ostur ostur skyr I. vfl. Verð nú 177.00 28.60 319.00 267.50 223.00 48.00 209.00 Verðið væri með niður- greiðslum 1982 135.30 20.05 210.80 239.80 201.20 30.10 173.10 kr/kg kr/l kr/kg kr/kg kr/kg kr/kg kr/kg Svar við 3. lið: Yfirlit um niðurgreiðslur ríkissjóðs árin 1975–1984 Sundurliðað eftir vörutegundum (þús. kr.) Mjólk og Naut- Vaxta- mjólkur- gripa- og geymslu- Ár Kindakjöt vörur kjöt Kartöflur gjald Ull Samtals Verðm. '84 1975 18 202 26 918 996 46 116 1 378 853 1976 15 299 26 867 2 473 261 3 917 48 817 1 127 711 1977 19 559 25 190 2 138 5 517 52 404 933 251 1978 46 214 45 289 3 216 1 392 6 474 102 585 1 264 979 1979 68 893 89 867 7 415 9 641 38 850 8 576 223 242 1 917 179 1980 63 450 116 587 8 445 4 723 47 671 12 356 253 232 1 380 423 1981 91 466 138 389 11 924 21 676 94 754 24 210 382 419 1 373 022 1982 205 327 325 304 22 492 37 614 155 225 32 048 778 010 1 864 721 1983 258 872 370 426 23 333 40 437 240 443 43 933 977 444 1 306 181 1984 172 627 297 250 13 306 23 355 209 272 57 748 773 558 773 558

Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Að hvaða athugunum á stofnunum og fyrirtækjum, sem heyra undir iðnaðarráðuneytið, hefur verið unnið frá miðju ári 1983? 2. Hvaða aðilar, einstaklingar, nefndir eða ráðgjafarfyrirtæki, hafa unnið að hverju verkefni? 3. Hvað hefur verið greitt hverjum aðila fyrir slíkar athuganir og úttektir? Sundurliðun óskast varðandi hvert verkefni (stofnun eða fyrirtæki) og heildargreiðsla til hvers aðila, laun og annar kostnaður. 4. Með hvaða hætti hafa þessar athuganir verið fjármagnaðar, sundurliðað eftir fjárlagaliðum eða öðrum framlögum? 5. Hvaða athuganir eru byrjaðar en hafa ekki enn leitt til útgjalda? Svar við 1. lið: Á fundi ríkisstjórnarinnar 28. júlí 1983 var eftirfarandi tillaga forsætisráðherra samþykkt: „Gerð verði ítarleg athugun á rekstri opinberra fyrirtækja og leitað leiða til sparnaðar. Til þess verði fengin viðurkennd hagræðingarfyrirtæki.“ Í samræmi við þessa samþykkt hefur iðnaðarráðherra haft frumkvæði að slíkum athugunum í flestum stofnunum og fyrirtækjum sem undir iðnaðarráðuneytið heyra eins og fram kemur í svari við 2. lið í fyrirspurninni. Svar við 2. og 3. lið: Ráðgjafar- Kostnaður Kostnaður fyrirtæki þús. kr. Umsjónaraðili þús. kr. 1. Rafmagnsveitur ríkisins Hagvangur 1 651 Hannes Þ. Sigurðsson 2. Orkustofnun Hagvangur 1 417 Hannes Þ. Sigurðsson 330 3. Rafmagnseftirlit ríkisins Hagvangur 339 Hannes Þ. Sigurðsson 4. Sementsverksmiðja ríkisins Kaupþing 429 Björgvin Sigurðsson 22 Partek 75 5. Landssmiðjan Helgi G. Þórðarson 170 6. Kísiliðjan Rekstrarstofan 200 Helgi Ólafsson 44 7. Þörungavinnslan Rekstrarstofan 216 Sigurjón Arason 51 8. Sjóefnavinnslan hf Iðntæknistofnun 624 Eggert Steinsen 34 9. Jarðboranir ríkisins Hagvangur 49 Samtals 5 220 430 * Sementsverksmiðjan greiddi helming kostnaðar, þannig að heildarkostnaðurinn var rúm 1000 þús. kr. Auk þess hafa Landsvirkjun og Orkubú Vestfjarða ráðið hagræðingarfyrirtæki til að athuga ýmsa þætti reksturs þessara fyrirtækja. Sundurliðun á launakostnaði og öðrum kostnaði liggur ekki fyrir en yfirgnæfandi meiri hluti þessara útgjalda er vegna útseldrar vinnu og launakostnaðar. Svar við 4. lið: Athuganir þessar hafa verið greiddar af Fjárlaga- og hagsýslustofnun og iðnaðarráðuneytinu aðallega á árinu 1984. Þær hafa að hluta til verið fjármagnaðar með fjárveitingu sem Fjárlaga- og hagsýslustofnun hafði til að standa straum af úttektum á ríkisrekstrinum en að hluta til af andvirði af sölu hlutabréfa ríkisins í Iðnaðarbankanum. Skipting þessi kemur fram í eftirfarandi yfirliti: Upphæðir í þús. kr. Fjármögnun Sala hlutabréfa í Greitt af: Samtals Fjárlög Iðnaðarbankanum Fjárlaga-og hagsýslustofnun 4 285 985 3 300 Iðnaðarráðuneyti 1 365 1 365 5 650 985 4 665 Svar við 5.lið: Ekki hefur verið byrjað á nýjum athugunum í ár en unnið er að framkvæmd ýmissa tillagna á grundvelli þeirra athugana sem að framan voru taldar.