Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill vekja athygli á því að gert verður klukkustundarlangt hádegishlé til fundahalda milli kl. 1 og 2 í dag eftir því hvernig stendur á ræðu.

Virðulegi forseti. Þar sem ákveðið var að ræða þskj. 1502 og 1503 í sitt hvoru lagi verður mælt fyrir þskj. 1503 síðar, þ.e. þingsályktunartillögu þeirrar sem hér stendur og hv. þm. Magnúsar Orra Schrams. Þar tökum við undir niðurstöðu í greinargerð með þeirri þingsályktunartillögu sem hér er til umræðu, þingsályktunartillögu hv. þm. Atla Gíslasonar, Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur, Sigurðar Inga Jóhannssonar, Eyglóar Harðardóttur og Birgittu Jónsdóttur. Að því er varðar málshöfðun gegn þremur fyrrverandi ráðherrum getum við ekki fallist á niðurstöðu þeirra að því er varðar Björgvin Guðna Sigurðsson fyrrverandi viðskiptaráðherra og fyrir því er eftirfarandi rökstuðningur. Rannsóknarnefnd Alþingis komst að þeirri niðurstöðu að fyrrverandi viðskiptaráðherra hefði sýnt af sér vanrækslu í merkingu 1. mgr. 1. gr. laga nr. 142/2008. Refsiábyrgð fyrrverandi ráðherra verður að meta óháð niðurstöðu skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Rannsóknarnefndin lagði mat á háttsemi ráðherra með hliðsjón af verknaðarlýsingum ráðherraábyrgðarlaga en byggði ekki á refsiskilyrðum þeirra. Þarf því bæði að taka mið af verknaðarlýsingum og refsiskilyrðum ráðherraábyrgðarlaganna. Eins og fram kemur í kafla um saknæmi í greinargerð með tillögu hv. þm. Atla Gíslasonar o.fl. er í 2. gr. laga nr. 4/1963 og 101 gr. hegningarlaga lögfest sérstakt lágmarksrefsiskilyrði sem er stórfellt gáleysi. Mörk stórfellds gáleysis og gáleysis eru mjög matskennd og ekki skýr efnisskil á milli þeirra en leiki vafi um mörkin ætti við málsmeðferð að láta ráðherra njóta vafans. Í öðru ráðuneyti Geirs H. Haardes fóru oddvitar stjórnarflokkanna tveggja, Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, inn á valdsvið annarra ráðherra, stýrðu miðlun upplýsinga og höfðu verkstjórn og verkaskiptingu með höndum. Þannig voru upplýsingaflæði og samskipti um efnahagsmál og málefni íslensku bankanna í framkvæmd takmörkuð við hóp þriggja ráðherra, forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra. Um þetta má lesa í 7. bindi skýrslu rannsóknarnefndarinnar á bls. 291. Af þessari skipan leiddi að ekki var samræmi á milli lögboðins valds og raunverulegs valds ráðherra. Þessu til stuðnings skal bent á að fyrrverandi viðskiptaráðherra sem fór með málefni bankanna var ekki á fundi með formanni bankastjórnar Seðlabanka Íslands, fyrrverandi forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra 7. febrúar 2008 þar sem formaður bankastjórnar bankans dró upp verulega dökka mynd af afstöðu bankanna. Hann fékk ekki heldur upplýsingar um útstreymi af Icesave-reikningum í Bretlandi í lok mars sama ár. Þá hafði hann ekki vitneskju um skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá 14. apríl þar sem settar voru fram tillögur um aðgerðir til að minnka bankakerfið. Fyrrverandi viðskiptaráðherra undirritaði ekki yfirlýsingu sem fylgdi gjaldeyrisskiptasamningum við norræna seðlabanka 15. maí um minnkun bankakerfisins og aðgerðir í efnahagsmálum og fékk hvorki upplýsingar um tilurð hennar né forsendur. Þessu til viðbótar hafði viðskiptaráðherra ekki vitund um komu erlends sérfræðings, Andrews Gracies, á vegum Seðlabanka Íslands en hann taldi inngrip stjórnvalda nauðsynlegt til að draga úr stærð bankakerfisins. Þessar og aðrar upplýsingar frá Gracie voru kynntar samráðshópi um fjármálastöðugleika og fyrrverandi forsætisráðherra með beinum hætti án þess að þær bærust viðskiptaráðherra. Þá var fyrrverandi viðskiptaráðherra ekki viðstaddur sex fundi um efnahagsmál og málefni bankanna sem nefndir eru í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og aðrir ráðherrar ríkisstjórnarinnar sátu ásamt fulltrúum Seðlabanka Íslands. Loks má þess geta að viðskiptaráðherra vissi hvorki af samtali formanns bankastjórnar Seðlabanka Íslands við bankastjóra Seðlabanka Evrópu né Seðlabanka Bretlands þar sem fram kom að erlendir bankastjórar höfðu áhyggjur af alvarlegri stöðu íslenska bankakerfisins. Fyrrverandi viðskiptaráðherra voru ekki kynntar aðgerðir ríkisvaldsins vegna lánabeiðni Glitnisbanka sunnudaginn 28. september 2008. Þann 12. ágúst lagði hann fram minnisblað fyrir ríkisstjórn sem innihélt tillögur um að efla stöðugleika fjármálakerfisins. Tillaga þessi var ekki afgreidd í ríkisstjórn. Hið sama hafði verið upp á teningnum þegar fyrrverandi viðskiptaráðherra kynnti oddvitum stjórnarflokkanna drög að frumvarpi til breytinga á lögum um Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta snemma árs 2008. Í ljósi alls þessa teljum við að fyrrverandi viðskiptaráðherra hafi ekki gerst sekur um refsiverða háttsemi í starfi sínu sem ráðherra. Virðulegi forseti. Þingmannanefndin sem fjallaði um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis hefur starfað frá 15. janúar 2010. Hún hefur farið ítarlega yfir skýrslu rannsóknarnefndarinnar í heild sinni. Hlutverk þingmannanefndarinnar er afmarkað í 15. gr. laga um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða, IV. kafla þeirra laga sem ber yfirskriftina Skýrsla nefndar og afgreiðsla hennar. Í nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á lögum nr. 142/2008, um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða, frá allsherjarnefnd, segir um viðfangsefni þingmannanefndarinnar, með leyfi forseta: „Fyrir liggur að viðfangsefni þingmannanefndar og þingsins í heild mun ráðast af umfjöllun rannsóknarnefndarinnar og niðurstöðum hennar.“ Og svo segir: „Nefndin fjallaði einnig um það hlutverk þingmannanefndarinnar að móta afstöðu til hugsanlegrar ábyrgðar í málinu og kemur ráðherraábyrgð þar til skoðunar en Alþingi er handhafi ákæruvalds gagnvart ráðherrum vegna embættisreksturs þeirra skv. 14. gr. stjórnarskrár, lögum um ráðherraábyrgð og lögum um landsdóm. Nokkru fyrir bankahrunið eða í júní 2008 fól forsætisnefnd vinnuhópi að fara yfir gildandi lagareglur um eftirlit þingsins með framkvæmdarvaldinu og leggja mat á hvort breytinga væri þörf. Skýrsla starfshópsins um eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu kom út sl. haust og fékk nefndin tvo fulltrúa starfshópsins á sinn fund. Kom fram að starfshópurinn teldi að eftirlitshlutverkið væri ekki nægilega vel skilgreint í lögum, t.d. væri ekki gert ráð fyrir sérstakri þingskapa- eða eftirlitsnefnd í skipulagi Alþingis eins og er víða í löggjafarþingum Norðurlanda. Nefndin telur þó ljóst að úr því sé bætt með því að kjósa sérstaka þingmannanefnd sem hafi það hlutverk að fjalla um skýrsluna og móta tillögur að viðbrögðum Alþingis við niðurstöðum hennar og að í því felist í reynd tækifæri fyrir flokkana til að velja sérstaklega þá fulltrúa sem þeir vilja trúa fyrir þessu mikilvæga verkefni.“ Hvað ráðherraábyrgðina varðar naut þingmannanefndin aðstoðar sérfræðinga við athugun á því hvort skilyrði og efni þættu til að leggja fyrir Alþingi að höfða mál á hendur ráðherrum á grundvelli laga um ráðherraábyrgð. Samkvæmt nefndaráliti allsherjarnefndar um viðfangsefni þingmannanefndarinnar kemur skýrt fram að þingmannanefndinni var ætlað að nýta skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis til athugunar á ábyrgð ráðherra í málinu. Hins vegar er einnig ljóst að við umfjöllun um hugsanlega refsiábyrgð einstakra ráðherra verður að byggja sjálfstætt á reglum refsiréttar við úrvinnslu og niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar um vanrækslu ráðherra í skilningi laga nr. 142/2008. Aðgreining málasviða skiptir minna máli þegar refsiábyrgð er ákvörðuð. Stjórnsýsluviðmið fara ekki alltaf saman við reglur og viðmið refsiréttar, m.a. varðandi takmörkun ábyrgðar í samræmi við aðgreiningu verkefna og stjórnsýsluskyldna eftir málasviðum. Því er litið til þess að þegar efnahagsmál voru til umræðu, þar með talin málefni bankanna, var viðfangsefnið í höndum fyrrverandi forsætisráðherra, fjármálaráðherra, og utanríkisráðherra vegna stöðu hennar sem annars leiðtoga stjórnarflokkanna. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram á bls. 306 í 7. bindi að ljóst hafi verið á fyrri part árs 2008 að hlutfallsleg stærð íslenska bankakerfisins miðað við helstu þjóðhagslegar stærðir væri eitt helsta vandamálið sem horfði við í íslenskri hagstjórn. Lagt er til að mál sé höfðað gegn ráðherrum vegna hátternis sem varðar við 10. gr. b í ráðherraábyrgðarlögunum. Athafnaleysi í ráðherraábyrgðarlögunum er einnig oft samofið athöfnum. Sem dæmi mætti taka gjaldeyrisskiptasamning við erlend ríki með ströngum skuldbindingum fyrir íslenska ríkið sem ráðherrar undirrituðu án þess að leggja samningsdrögin fram á ríkisstjórnarfundi eða ræða hann á ríkisstjórnarfundi eftir undirritun hans. Við athafnaleysi af þessu tagi þarf ekki að sýna fram á orsakasamband milli athafnaleysis og tiltekinna afleiðinga sem kunna að koma fram í kjölfar þess. Þetta er því dæmi um beint athafnaleysisbrot þar sem leggja má refsiábyrgð við vanrækslu sem slíkri án tillits til afleiðinga hennar eða atvika að öðru leyti. Við hættubrot er ekki lögð áhersla á afleiðingu verknaðar heldur á hættu eiginleika hans. Tjón þarf ekki að hafa orðið af verknaði heldur er nægilegt að sýna fram á að tiltekinni hættu sé valdið af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Dæmi um þetta er hraðakstur. Sá sem ekur of hratt er sektaður vegna þess að það er talið hættulegt að aka of hratt. Hann þarf ekki að hafa valdið tjóni. Ljóst er að að því leyti sem ekki er á annan hátt mælt í landsdómslögum skal eftir því sem við getur átt beita ákvæðum laga um meðferð sakamála um meðferð máls fyrir landsdómi. Í umræðum síðustu daga hafa menn lýst þeirri skoðun að málsmeðferðin samkvæmt landsdómslögum brjóti í bága við mannréttindaákvæði og standist ekki nútímakröfur um meðferð sakamála. Málsmeðferðarreglur laga um landsdóm eru að hluta til frábrugðnar gildandi reglum um meðferð sakamála. Í fyrsta lagi skal ákæra á hendur ráðherra bundin í þingsályktun og kæruatriðin þar nákvæmlega tilgreind enda sé sókn málsins bundin við þau. Eftir að þingsályktunartillagan hefur verið samþykkt skal saksóknari málsins, kosinn af Alþingi, afla allra fáanlegra sönnunargagna. Þeir fyrrverandi ráðherrar sem hér er gerð tillaga um að verði ákærðir hafa ekki fengið réttarstöðu grunaðs manns. Ekki er gert ráð fyrir að öll sönnunargögn málsins séu fram komin heldur mun saksóknari afla þeirra með rannsókn sinni. Ákvæði landsdómslaga koma í veg fyrir að 145. gr. laga um meðferð sakamála geti gilt, þ.e. að ákærandi hafi fengið gögn málsins í hendur og gengið úr skugga um að rannsókn sé lokið. Þessi tilhögun í sérlögunum, lögum um landsdóm, brýtur ekki gegn grundvallarmannréttindareglum, m.a. um sakleysi grunaðs manns uns sekt er sönnuð, eða um réttindi til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Dómur landsdóms skal reistur á sönnunargögnum sem færð hafa verið fram við meðferð máls fyrir dómi og er þessi háttur hafður á í samræmi við meginreglu í lögum um meðferð sakamála. Afmörkun sakarefnisins byggist, eins og áður sagði, á því sem fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, athugasemdum viðkomandi ráðherra til þingmannanefndarinnar og gögnum sem þingmannanefndin hefur aflað. Ákvæði 2. gr. samningsviðauka nr. 7 frá 22. nóvember 1984 í mannréttindasáttmála Evrópu fjallar um þau mannréttindi að eiga rétt til þess að áfrýja sakfellingardómi til æðsta dóms. Í 2. mgr. ákvæðisins eru heimilaðar undantekningar þegar um er að ræða minni háttar brot eða, eins og þar segir, þegar fjallað er um mál viðkomandi manns á frumstigi af æðsta dómi og þannig er einmitt háttað um landsdóm. Virðulegi forseti. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram að upplýsingar um óhóflega stærð íslenska bankakerfisins og vísbendingar um hættur sem af því gátu leitt höfðu legið fyrir um langt skeið, löngu fyrir áramótin 2007/2008. Segja má að allt frá einkavæðingu Búnaðarbanka Íslands og Landsbanka Íslands hafi sigið á ógæfuhliðina, bankakerfið óx hratt og eftirlitsstofnanir sinntu ekki hlutverki sínu. Áhættan hlóðst upp á meðan ágreiningur var um hlutverk eftirlitsstofnana. Stjórnvöld tóku rangar ákvarðanir sem gerðu vandann verri og í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er minnst á fundi árið 2006 og svokallaða míníkrísu sama ár sem dæmi um áþreifanlega vísbendingu um hættu sem fylgdi stærð bankanna. Hins vegar er lögð áhersla á það í skýrslunni að á fyrstu mánuðum ársins 2008 og fram á vor hafi komið fram hjá íslenskum stjórnvöldum afar alvarlegar upplýsingar um stöðu og horfur í málefnum íslensku bankanna og þar með í íslensku efnahagslífi. Er þá sérstaklega vísað til þess sem fram kom á fundi bankastjórnar Seðlabanka Íslands með þremur ráðherrum 7. febrúar 2008 án þess að það hafi leitt til formlegrar umfjöllunar eða afgreiðslu á vettvangi ríkisstjórnar eða ráðherra né heldur að viðeigandi stofnanir í stjórnkerfinu, t.d. Seðlabankinn, hefðu verið látnar vinna nánar úr eða meta þær upplýsingar sem þar komu fram um alvarlega stöðu íslensku bankanna og afar aðkallandi vandamál í rekstri þeirra. Er og vísað til fimm nánar tilgreindra atvika vorið 2008 sem vörðuðu sömu eða sams konar upplýsingar og komu fram á fundinum 7. febrúar. Fram kemur að ráðherrar hafi ekki fyrr fengið samandregnar jafnalvarlegar upplýsingar og þarna var um að ræða. Enn fremur kemur fram á bls. 304 og 305 í 7. bindi í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, með leyfi forseta: „Á vormánuðum 2008 mögnuðust mjög ábendingar, m.a. frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, matsfyrirtækjum og erlendum seðlabönkum, um að íslensku bankarnir væru orðnir allt of stórir miðað við íslenska hagkerfið og getu íslenska ríkisins til að koma þeim til bjargar.“ Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er enn fremur tekið fram að miðað við þær upplýsingar sem fyrrverandi forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra höfðu telji rannsóknarnefndin að ganga verði út frá því að sömu ráðherrum hafi verið ljós eða mátt vera ljós þörfin á því að þeir hefðu frumkvæði að því að unnin yrði greining á fjárhagslegri áhættu íslenska ríkisins og ríkissjóðs vegna starfsemi eða einstakra þátta í starfsemi íslensku bankanna hér á landi og erlendis. Brýn nauðsyn hefði verið á því að í innra starfi stjórnvalda væri fyrir hendi heildstæð og fagleg greining á fjárhagslegri áhættu sem ríkið stóð frammi fyrir vegna hugsanlegra áfalla í starfsemi íslensku bankanna. Segir um þá nauðsyn að bæði hefðu slík gögn og upplýsingar getað stuðlað að því að stjórnvöld gerðu sér sjálf gleggri grein fyrir nauðsyn þess að ríkisvaldið gripi í tíma til beinna aðgerða til að vinda ofan af vandanum og að með slíkar upplýsingar hefðu stjórnvöld verið í mun betri stöðu til þess að rökstyðja frumkvæði að aðgerðum til að draga úr stærð bankakerfisins eða setja mikinn þrýsting á bankana til að gera það sjálfir og þá samkvæmt skýrum skilyrðum, svo sem um tímafresti. Líta hefði átt til alvarlegrar aðsteðjandi hættu sem sífellt óx og hvernig fullt tilefni hafi verið til að telja aðgerðaleysi miklu verri niðurstöðu. Ítrekað er að á síðari stigum hljóti raunhæf markmið að hafa snúist um að gera viðlagaáætlun, undirbúa hugsanlegt fjármálaáfall og lágmarka tjón. Bankarnir gættu fyrst og fremst einkahagsmuna sinna en ríkinu bar að gæta almannahagsmuna. Virðulegi forseti. Samkvæmt 17. gr. stjórnarskrárinnar er skýlaus skylda ríkisstjórnar að ræða mikilvæg stjórnarmálefni á ráðherrafundi en því var ekki fylgt. Ekki er hægt að ganga út frá því að samráð við aðra ráðherra og samráð milli ráðherra hefði ekki haft áhrif á framvindu mála til að mynda með því að auka þrýsting á forsætisráðherra og aðra ráðherra sem málið varðaði til að afla frekari upplýsinga og gagna og vinna meira í málefnum bankanna. Með 17. gr. stjórnarskrárinnar á að vera tryggt að mikilvæg mál séu rædd og kunn öllum ráðherrum í ríkisstjórninni. Hvaða mikilvægu mál hefði frekar átt að ræða í ríkisstjórn á árinu 2008 en einmitt þetta stóra vandamál sem horfði við í íslenskri hagstjórn? Hlutfallsleg stærð bankakerfisins miðaði helst við þjóðhagslegar stærðir. Enda þótt hver ráðherra fari sjálfstætt með málefni sem undir hann heyra samkvæmt málefnaskiptingu innan Stjórnarráðsins verður í samræmi við stjórnarskrána að gera ráð fyrir að mikilvæg stjórnarmálefni séu tekin til umræðu í ríkisstjórn þannig að aðrir ráðherrar hafi tækifæri til að bregðast við og hafa áhrif á stefnumörkun ríkisstjórnar. Ég hef fyrr í máli mínu farið yfir röksemdir fyrir því að minni líkur en meiri séu á því að ákæra á hendur fyrrverandi viðskiptaráðherra leiði til sektar. Því til viðbótar vil ég benda á að í niðurstöðum flutningsmanna á þingsályktunartillögu hv. þm. Atla Gíslasonar o.fl., sem hér er til umræðu, kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Staða fyrrverandi viðskiptaráðherra er nokkuð ólík stöðu fjármálaráðherra og forsætisráðherra að því leyti að hann var ekki á fundinum 7. febrúar 2008, hann undirritaði ekki yfirlýsinguna frá miðjum maí, það liggur ekki fyrir að hann hafi vitað af áhlaupinu á Landsbanka Íslands í Bretlandi í byrjun apríl, hann sýndi ákveðið frumkvæði á ráðherrafundi 12. ágúst 2008 og honum virðist hafa verið haldið utan við atburðarásina þegar Glitnir féll.“ Þarna eru dregnar fram málsbætur fyrir fyrrverandi viðskiptaráðherra. Þær málsbætur auk þeirrar staðreyndar að upplýsingar og samskipti um efnahagsmál, þar með talin stærð bankanna, voru í framkvæmd á hendi fyrrverandi forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra leiða til þeirrar niðurstöðu að vafi leiki á því að fyrrverandi viðskiptaráðherra hafi haft þær upplýsingar að mögulegt sé að saka hann um stórkostlegt gáleysi í starfi með því að bregðast ekki við þeim með virkum hætti. Frú forseti. Þingmannanefndin tók alvarlega þá skyldu sína að taka afstöðu til þeirra gagna sem fyrir lágu og ákveða með tilliti til laga um ráðherraábyrgð hvort meiri líkur væru en minni á sakfellingu fyrrverandi ráðherra fyrir landsdómi. Að þeirri niðurstöðu komst sú sem hér stendur varðandi fyrrverandi forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra og niðurstaðan er rökstudd í þskj. 1502 sem hér er til umræðu og þskj. 1503 sem mælt verður fyrir síðar. Við höfum glímt við margar erfiðar spurningar og staðreyndir á leið okkar að niðurstöðu og niðurstaðan er þungbær fyrir þá einstaklinga sem lagt er til að verði ákærðir. Hér er um alvarlegt mál að ræða sem skoðað hefur verið frá öllum hliðum, bæði form þess og efni. Með samþykkt þingsályktunartillögunnar ákveður Alþingi að rannsókn skuli fara fram og ákæra útgefin. Dómur er síðan, ef til kemur, reistur á sönnunargögnum við meðferð málsins fyrir landsdómi. Í heilræðum eða ábendingum Þórðar Björnssonar sem hann gaf í tilefni 25 ára afmælis embættis ríkissaksóknara kemur m.a. fram: „Ákæruvaldið skal sækja þá til sakar sem það telur að hafi gerst sekir um brot gegn refsilögum en eigi aðra. Ákæruvaldið skal láta rannsaka jöfnum höndum þau atriði sem benda til sakar og sýknu sökunauts. Ákæruvaldið má aldrei láta óviðkomandi menn eða þrýstihópa í þjóðfélaginu hafa áhrif á það hvort opinber rannsókn fer fram eða ákæra er útgefin.“

Hæstv. forseti. Það var margt í ræðu hv. þingmanns sem ástæða er til að gera athugasemdir við en ein mínúta er takmarkaður tími til þess. Við verðum kannski að taka þá umræðu dýpra þegar kemur að umræðu um þingsályktunartillögu hennar og hv. þm. Magnúsar Orra Schrams, líklega síðar í vikunni. Það er eitt sem ég vildi spyrja hv. þingmann um í tilefni af ummælum sem hún lét falla í útvarpsþætti í gærmorgun og er raunar í samræmi við það sem áður hefur komið fram hjá formanni nefndarinnar, hv. þm. Atla Gíslasyni, en ég get ekki skilið það öðruvísi en svo að ákæran sem Alþingi samþykkir hér sé með einhverjum hætti ekki endanleg heldur sé hægt að krukka í hana með einhverjum tilteknum hætti síðar. Ég vildi spyrja hv. þingmann aðeins um skilning hennar á því, vegna þess að í landsdómslögunum segir skýrt að sókn málsins sé bundin við þau ákæruatriði sem fram koma í þingsályktun 

Virðulegur forseti. Já, það er rétt að sókn málsins er bundin við þá ákæru eða þann ramma sem Alþingi samþykkir. Komist saksóknari hins vegar að því að ekki sé hægt að bera ákæruna upp vegna þess að sönnunargögn skortir, þarf hann að láta þingið vita af því. Þingið getur síðan lagt til að ákæruatriðunum sé breytt en saksóknari getur ekki gert það sjálfur.

Hæstv. forseti. Ég held reyndar að í þeim fáorðu skrifum sem til eru um þetta atriði komi fram að hugsanlegt sé að koma að viðbótarákæruatriðum með nýrri þingsályktun frá Alþingi. Hins vegar hafa þeir sem um þetta hafa tjáð sig skriflega verið sammála um það - ég vísa t.d. í Stjórnskipunarrétt Gunnars G. Schrams sem aðrir hafa vísað til síðar, þar á meðal nefnd sú sem vann að skýrslu um eftirlitshlutverk Alþingis 2009 og Andri Árnason skrifaði líka grein um það í tímarit lögfræðinga 2009 - að Alþingi getur ekki afturkallað ákærur sem þegar hafa verið samþykktar jafnvel þó að það mundi samþykkja þingsályktunartillögu sem mundi hugsanlega fela í sér að einhver væri felldur undan ákæru eða eitthvað þess háttar. Það hefði ekki gildi vegna þess að allir eru sammála um það að í orðum laga um landsdóm felist það að 

Virðulegi forseti. Þingmannanefndin fór einmitt mjög vandlega yfir þessi atriði og samkvæmt þeim sérfræðingum sem fóru yfir þetta með okkur er ekki hægt að fara út fyrir þennan ramma, það er ekki hægt að bæta við rammann, en það er hægt að gera minna og samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef er það möguleiki. Ef saksóknari segir: Ekki er hægt að bera þessa ákæru upp, þá getur hann komið þeim upplýsingum til þingsins og þingið síðan brugðist við.

Þetta kemur hvergi fram í skriflegum gögnum.

Virðulegi forseti. Hér á föstudaginn spurði ég hv. þm. Atla Gíslason, formann þingmannanefndarinnar, að því hvort það hefði komið til álita í störfum nefndarinnar að ákæra fleiri úr ríkisstjórn Íslands en þá sem fram koma í þeim þingsályktunartillögum sem liggja fyrir þinginu. Ég skildi hv. formann nefndarinnar þannig að það hefði komið til álita. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann að því hvaða hæstv. ráðherra úr fyrrverandi ríkisstjórn kom hugsanlega til álita að ákæra með þeim sem lagt er til með þessum tillögum að ákærðir verði.

Virðulegi forseti. Þingmannanefndin var með alla þá sem voru í ríkisstjórn frá 1. janúar 2007 undir. Það eru tvær ríkisstjórnir. Staða þessara ráðherra var misjöfn og þegar við fórum yfir málin þótti okkur ljóst að lagaskilyrði væru uppfyllt - að það ætti við um þrjá ráðherra, sem var mín niðurstaða, aðrir um engan og enn aðrir um fjóra.

Frú forseti. Ég hlýt að gera kröfu til þess að hv. þingmaður svari spurningu minni, það hlýtur að vera hægt að upplýsa það hér fyrir þinginu hvaða ráðherrar það voru sem komu sérstaklega til skoðunar í þingmannanefndinni.  
             Mig langar síðan að spyrja hv. þingmann annarrar spurningar. Það kemur fram í máli hennar að hún og félagi hennar, hv. þm. Magnús Orri Schram, telji að rétt sé að hlífa fyrrverandi hæstv. viðskiptaráðherra Björgvini G. Sigurðssyni fyrir ráðherraábyrgð og láta hann njóta vafans við mat á því hvort hann skuli sæta ákæru eða ekki með vísan til 108 gr. laganna um meðferð sakamála. Kom ekki til álita að aðrir hæstv. fyrrverandi ráðherrar nytu sama vafa og hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson, sem bar þó óumdeilanlega 

Virðulegur forseti. Ég tel mig hafa fært ágætisrök fyrir því í ræðu minni áðan af hverju við teljum að Björgvin G. Sigurðsson eigi að njóta vafans. Það er þannig að stjórnsýsluviðmið og refsiviðmið eru ekki hin sömu og það þarf líka að skoða yfir hvaða upplýsingum fyrrverandi ráðherrar bjuggu og í hvernig stöðu þeir voru innan ríkisstjórnarinnar til að bregðast við þeim upplýsingum með virkum hætti. Við fórum yfir alla hluti og reyndum að finna vafa hjá öllum, ef svo má að orði komast, vegna þess að við skoðuðum bæði það sem gæti leitt til sektar og til sýknu hjá öllum þessum ráðherrum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hennar framsögu. Mín spurning snýr að hættubrotum, þeim brotum sem vikið var að í framsögu hennar. Ráðherrunum er legið á hálsi fyrir að hafa ekki brugðist við hættu þótt þeim hafi verið það unnt, eins og segir á bls. 9 í þessari þingsályktunartillögu. Ég verð þess vegna að spyrja - ég tel að þeir sem standa að þessari tillögu hafi algerlega látið undir höfuð leggjast að gera eitt, það er að sýna fram á hvaða löggjöf, hvaða almennu stjórnvaldsfyrirmæli, hvaða stjórnvaldsákvarðanir það voru sem ráðherrarnir hefðu átt að grípa til og hefðu getað afstýrt hættunni. Það er nefnilega þannig að þó að ekki þurfi að sýna fram á bein orsakatengsl þarf að sýna fram á að athafnaleysið hafi valdið einhverri viðbótarhættu eða að hægt hefði verið að draga úr þeirri hættu. Það hefur ekki komið fram eitt einasta dæmi um lög, 

Virðulegi forseti. Þegar komið er fram á árið 2008 hefðum við átt að krefjast þess af ráðherrunum að fram færi mat á ástandinu og greining á því og áætlanir til að bregðast við hugsanlegu fjármálaáfalli og áætlun um hvernig koma hefði mátt í veg fyrir það.

Virðulegi forseti. Þar með er það ljóst að það er ekki eitt einasta dæmi til af hálfu þeirra sem standa að þessum tillögum hér um stjórnvaldsfyrirmæli, löggjöf, einhverja stjórnvaldsaðgerð sem hefði verið líkleg, eftir á að hyggja, til að draga úr hættunni. Jú, það er talað um að gott hefði verið að hafa heildaryfirlit, en hefði ekki líka núverandi ágæt ríkisstjórn átt að gera eins og segir í ákærunni? Lét hún ekki undir höfuð leggjast að hafa frumkvæði að því, annaðhvort með eigin aðgerðum eða tillögum um það til annarra ráðherra, að innan stjórnkerfisins væri unnin heildstæð og fagleg greining á fjárhagslegri áhættu sem ríkið stóð frammi fyrir vegna hins yfirvofandi dóms Hæstaréttar í gengislánamálum? Er ekki hægt að snúa þessu sama atriði upp á núverandi ríkisstjórn vegna máls sem við höfum verið að ræða hér að undanförnu? 

Virðulegi forseti. Jú, við eigum að gera þær kröfur að hér séu áætlanir og viðbragðsáætlanir við erfiðum málum sem ríkið stendur frammi fyrir. Reyndar er mér kunnugt um að slík áætlun hafi verið til og sé til varðandi þennan dóm sem er nýfallinn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. ræðumanni fyrir ágætan málflutning hér áðan. Mig langar að spyrja um tvö atriði sem koma fram í tillögu hv. þingmanna Magnúsar Orra Schrams og Oddnýjar Harðardóttur. Í greinargerð með tillögu þeirra segir, með leyfi forseta: „Í öðru ráðuneyti Geirs H. Haardes fóru oddvitar stjórnarflokkanna tveggja, Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, inn á valdsvið annarra ráðherra.“ Þetta er afar athyglisverð fullyrðing og raunar mjög alvarleg ef hún er á rökum reist. En þar liggur hundurinn grafinn, þessi fullyrðing er ekki rökstudd með neinum hætti í greinargerð hv. þingmanna. Í greinargerðinni er hins vegar vísað í bls. 291 í 7. bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis en þar er hvergi að finna þessa fullyrðingu. Ég hlýt því að draga þá ályktun að þessi fullyrðing byggi á nýjum upplýsingum sem þingmannanefndin hafi viðað að sér í sínum störfum. Því spyr ég: Hvaða upplýsingar höfðu flutningsmenn tillögunnar undir höndum til að byggja á þessa ályktun sína að umræddir oddvitar stjórnarflokkanna hafi farið inn á valdsvið annarra ráðherra?

Virðulegi forseti. Með því að halda upplýsingum frá fyrrverandi viðskiptaráðherra er honum gert erfitt og nánast ókleift að sinna skyldum sínum sem fagráðherra eins og best verður á kosið. Ég tek dæmi um yfirlýsinguna sem fylgdi gjaldeyrisskiptasamningum við norrænu seðlabankana. Þrír ráðherrar, fyrrverandi forsætisráðherra, fyrrverandi fjármálaráðherra og fyrrverandi utanríkisráðherra, rita undir yfirlýsingu þar sem m.a. er talað um að ríkisvaldið beiti sér af festu fyrir sér að minnka efnahag bankanna. Fyrrverandi viðskiptaráðherra var ekki kunnugt um þá yfirlýsingu.

Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Ég vil velta því fyrir mér: Á hverju stendur sá munur á ályktunum sem þingmannanefndin dregur og rannsóknarnefnd Alþingis? Rannsóknarnefndin tekur skýrt fram að það sé skýr munur á lagalegri ábyrgð ráðherra - og miðar þar við lög um ráðherraábyrgð sérstaklega - og pólitískri ábyrgð þeirra? Enginn vafi leikur á því að oddviti Samfylkingarinnar í ríkisstjórn bar mikla pólitíska ábyrgð á þeim upplýsingum sem hún fékk og þeim athöfnum eða athafnaleysi sem átti sér stað í ríkisstjórninni á þessum tíma. Ég held að augljóst sé að það er hægt að horfa fram á það að viðkomandi ráðherra hafi axlað þá pólitísku ábyrgð sína með því að hverfa úr ríkisstjórn og raunar hverfa út af þingi. Spurningin er þessi, af því að vísað er til alvarlegrar vanrækslu á starfsskyldum viðkomandi 

Virðulegur forseti. Þegar verið er að meta refsiskilyrðin er litið til þeirra upplýsinga sem ráðherrann bjó yfir og stöðu hennar til að bregðast við með virkum hætti. Það er staðreynd að fyrrverandi utanríkisráðherra skrifaði undir yfirlýsingu gagnvart norrænu seðlabönkunum sem utanríkisráðherra. Undirritunin var embættisverk utanríkisráðherra en ekki bara pólitísk forusta. Þar að auki sat hún marga fundi, m.a. í byrjun apríl, 1. apríl ef ég man rétt, þegar rætt var áhlaup á Landsbanka Íslands í London. Hún hafði allar forsendur til að gera sér grein fyrir mikilvægi þess að aðhafast vorið 2008 og líta verður til stöðu hennar sem oddvita annars stjórnarflokksins, sem annars tveggja leiðtoga í ríkisstjórninni, 

Hæstv. forseti. Í fyrsta sinn í þingsögunni ræðum við hvort ákæra skuli fyrrverandi ráðherra í ríkisstjórn Íslands vegna gruns um að þeir hafi með embættisfærslum sínum brotið af sér með refsiverðum hætti. Í kjölfar þess mikla efnahagsáfalls sem hér varð síðla árs 2008 er svo komið að nokkrir þingmenn hafa komist að þeirri niðurstöðu að ákæra skuli fólk og stefna því í fangelsi vegna þess hvernig það á árinu 2008 tókst á við aðsteðjandi vanda. Í þeim skjölum sem liggja frammi eru stór orð látin falla um fjóra fyrrverandi ráðherra og embættisfærslu þeirra, þá Geir H. Haarde, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, Árna M. Mathiesen og Björgvin G. Sigurðsson. Þá hafa ekki síður fallið mörg þung og óskiljanleg orð af vörum þingmanna undanfarna daga um tilgang þessara ákæra. Margar þessar yfirlýsingar endurspegla í hversu miklar ógöngur einstakir þingmenn og í raun þjóðþingið sjálft hefur ratað í tengslum við þetta mál. Það veldur manni sannarlega áhyggjum að hv. þingmenn, eins og hv. þm. Lilja Mósesdóttir, skuli leyfa sér að lýsa því ódæmi yfir að fram undan séu pólitísk réttarhöld og uppgjör við markaðshagkerfið. Verst er þó að heyra hæstv. forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, upplýsa þjóðina um að tilgangur þessara ákæra og málatilbúnaðarins alls sé að róa almenning. Ég hygg að enginn forsætisráðherra í vestrænu réttarríki kæmist óáreittur upp með að gefa slíkar yfirlýsingar. Hvað sem efnahagshruninu líður, sama hversu ósátt við erum við það tjón sem það olli okkur, hvað sem okkar pólitísku stjórnmálaskoðunum líður, skulum við aldrei víkja frá meginreglum réttarríkisins, hvorki í þessu máli né öðrum. Ég vil nefna það strax í upphafi að eftir að hafa lesið ræðu hv. þm. Atla Gíslasonar rækilega um helgina og jafnframt þau trúnaðargögn sem birt voru okkur þingmönnum er nánast ógjörningur að átta sig á þeim málatilbúnaði sem hér er. Mér finnst reyndar alveg augljóst að þessi skjöl verður að birta opinberlega svo að Íslendingar geti sjálfir lagt mat á það sem hér er að gerast. Ekki síst er það mikilvægt fyrir aðra sérfræðinga á þessu sviði að rýna þessi gögn og bera þau saman við þær ákærur sem hér liggja frammi. Ræða hv. þm. Atla Gíslasonar byggði í meginatriðum á tilvísunum í sérfræðinga og minnisblöð þeirra. Nú má ég ekki vitna beint til þeirra vegna þessarar trúnaðarskyldu en eitt ætla ég að segja: Annaðhvort vantar óskaplega mikið í þessar möppur, t.d. rökstuðning fyrir málinu sem byggður er á munnlegu áliti sérfræðinga og ætti að fylgja fundargerðum, eða þá að þessi málatilbúnaður allur byggir á afar veikum lagalegum grunni sem á engan hátt er svarað í þessum trúnaðargögnum. Hæstv. fjármálaráðherra lýsti skoðun sinni á verkefni þingmanna svo í ræðu á dögunum að á herðum þingmanna hvíli að axla þær skyldur sem starfinu fylgja, að ekkert skjól sé fyrir ábyrgð þingmanna í tilvikum sem þessum, ábyrgðina verði menn að axla og ekki sé hægt að kveinka sér undan því. Ég hef ekki heyrt neinn kveinka sér undan skyldum sínum eða að einhver hyggist koma sér undan þeim. Það sem ég legg megináherslu á er að menn geri rétt, láti niðurstöður sínar ráðast af efni máls og þeim lögum og rétti sem gildir í landinu en ekki af öðrum hlutum. Þeir sem vita að þeir eru að gera rétt, treysta á lögin í landinu og hafa hreina samvisku, kveinka sér ekki yfir einu né neinu. Ég mun fara nánar yfir einstök efnisatriði þessara ákæruskjala síðar í ræðu minni en eitt get ég sagt strax - og ekkert í þessum fátæklegu skjölum þingmannanefndar breytir því: Þessar ákærur standast í mínum huga ekki grundvallarreglur sakamálaréttarfars um að enginn skuli dreginn fyrir dómstóla nema meiri líkur en minni séu á sekt hans. Kröfur um réttláta málsmeðferð standast ekki heldur og þær eru ekki í samræmi við nútímamannréttindaviðmið. Þeir sem tala hæst um það að menn þurfi að hafa þrek til að gera skyldu sína, það skyldi þó aldrei vera að hávaðinn sé vegna þess að þeir vita að hér er ekki rétt staðið að málum og kannski læðist einnig að þeim sá grunur að hér sé sett nýtt viðmið, fordæmi sem hittir fyrir núverandi ráðherra. Nú þegar er uppi í þinginu rík krafa um rannsókn á embættisfærslu hæstv. fjármálaráðherra í tengslum við Icesave-málið. Þegar niðurstaða þeirrar rannsóknar liggur fyrir mun framhald þess máls ráðast að nokkru af því hver niðurstaða þingsins verður í því máli sem nú er til umræðu. Við þurfum að meta atburði liðinna ára með gagnrýnum hætti og draga lærdóm af því sem hér gerðist og getur nýst þjóð okkar í bráð og lengd. Ég fellst á það með fulltrúum Sjálfstæðisflokksins í þingmannanefnd að ótalmargt fór úrskeiðis og mörg mistök voru gerð. Um það vitnar rannsóknarskýrsla Alþingis. Um það held ég að við séum öll sammála. En það réttlætir ekki, að mínum dómi, fangelsisdóm yfir þeim sem sátu í ríkisstjórn á árinu 2008. Það var stórmerkilegt skref af hálfu Alþingis haustið 2008 að sameinast um að setja á fót rannsóknarnefnd til að rannsaka aðdraganda falls bankanna. Að því stóðu fulltrúar allra flokka. Í meðförum Alþingis var mikið kapp lagt á að nefndin gæti orðið sú sannleiksnefnd sem lagt var upp með og bera öll þingskjöl þess merki. Ljóst var að tilgangur nefndarinnar var að leiða fram niðurstöðu um þessa atburði svo að hægt yrði að læra af þeim. Í 1. bindi, bls. 29, í skýrslu rannsóknarnefndar segir svo, um niðurstöðu nefndarinnar og hvort unnt væri að byggja þetta mál á niðurstöðum hennar, með leyfi forseta: „Í nefndaráliti allsherjarnefndar Alþingis um frumvarp það er varð að lögum nr. 142/2008 var áréttað að það væri hlutverk Alþingis að taka afstöðu til þess hvort tilefni væri til þess, kæmist rannsóknarnefndin að því að ráðherra hefði gert mistök eða sýnt af sér vanrækslu í starfi í skilningi 1. mgr. 1. gr. laga nr. 142/2008, að neytt yrði lögbundinna úrræða til að fá skorið úr um tilvist, umfang og afleiðingar slíkrar lagalegrar ábyrgðar ráðherra.“ Hér er alveg skýrt og kemur raunar víðar fram í skýrslunni að með engu móti er unnt að líta á niðurstöður rannsóknarskýrslunnar sem upplegg í sakamál án þess að fram fari sérstök rannsókn af þeim toga. Sakamál verður hvorki byggt á niðurstöðum rannsóknarnefndar né verður það byggt á þeim vitnaleiðslum sem fram fóru fyrir nefndinni. Þegar þingmannanefndin var sett á fót með lagabreytingu haustið 2009 voru henni veittar ákveðnar heimildir, skv. 4. mgr. 15. gr. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ef nefndin telur nauðsynlegt að afla frekari upplýsinga um einstök atriði getur hún falið einum eða fleiri sérfróðum aðilum að rannsaka þau og gefa sér skýrslu um niðurstöðuna. Reglur 2., 3. og 6. kafla laga þessara gilda um slíka framhaldsrannsókn eftir því sem við á, þar á meðal um rannsóknarheimildir, þagnarskyldu og birtingu upplýsinga sem háðar eru þagnarskyldu.“ Þingmannanefndin nýtti sér ekki þessar heimildir til framhaldsrannsóknar enda bera ákærurnar það með sér að þau tilvik sem rannsóknarnefndin lítur á sem vanrækslu eru nánast orðrétt tekin inn í ákærurnar án þess að metið sé hvort ákæruliðir þessir standist grundvallarreglur sakamálaréttarfars um yfirgnæfandi líkur sektar, afmörkun sakarefnis og skýrleika ákæru. Raunar kom það makalausa viðhorf fram í ræðu hv. þm. Atla Gíslasonar að hin matskennda saksóknarregla og forsögn hennar um líkur á sakfellingu í dómi sé sérstaklega óvirk þegar um sjaldgæf eða óvenjuleg sakarefni er að ræða. Það er mikið áhyggjuefni að flutningsmenn þessara tillagna líti svo á mál. Þá er án alls rökstuðnings ákveðið að færa tiltekna ákæruliði undir ráðherra sem ekki hlutu vanrækslu vegna þeirra atriða í rannsóknarskýrslunni, svo sem er í tilviki Árna Mathiesen þegar lagt er til að hann sé ákærður fyrir hluti er voru stjórnskipulega á ábyrgð viðskiptaráðherra, nefnilega Icesave og umfang bankakerfisins. Það er enginn haldbær rökstuðningur fyrir þeirri niðurstöðu. Að ekki sé minnst á þá makalausu niðurstöðu að leggja til ákærur á hendur Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, sem er ekki tiltekin í rannsóknarskýrslunni, án nauðsynlegs rökstuðnings. Ég mun víkja betur að þessu á eftir. Það er út í bláinn að telja að þessir fyrrverandi ráðherrar hefðu átt að gera sér grein fyrir stöðu málsins á grundvelli bréfa sem þingmannanefnd sendi þeim. Það er óhemjulangt seilst að halda slíku fram og á það ekki bara við um Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur heldur þau öll fjögur. Nefndin gaf á engan hátt til kynna með þessu hverju von var á. Það sem er auðvitað makalaust, virðulegi forseti, er að þeir aðilar sem komu fyrir rannsóknarnefnd Alþingis og höfðu ríkar skyldur til að veita upplýsingar að viðlagðri refsingu skuli nú eiga að búa við það að þær vitnaleiðslur sem þar voru og byggðar voru á allt öðrum mælikvarða skuli eiga að leiða til landsdóms. Sérstakur saksóknari, virðulegur forseti, liggur undir ámæli fyrir það að vera hægur í störfum sínum og að hægt gangi að gefa út ákærur á hendur misvitrum bankamönnum sem nota bene fá mesta ágjöf í títtnefndri rannsóknarskýrslu. Hví skyldi það vera? Það skyldi þó ekki vera svo að sérstakur saksóknari vilji vanda til verka, gæta sín á því að draga menn ekki að ófyrirsynju fyrir dómstóla honum til skammar og öðrum til ævarandi mannorðsmissis. Hér á hins vegar að stefna í þá átt að fyrstu aðilarnir sem dregnir verða fyrir dómstóla séu ráðherrar sem á árinu 2008 stóðu í foraðinu miðju - hæstv. dómsmálaráðherra, sem fullyrti nú í vikunni að lög hafi verið brotin, þarf greinilega ekki að bíða eftir því að dómskerfið hafi sinn gang - og það á grundvelli hæpinna ákæra, matskenndra ákæruliða og án nokkurra sakamálarannsóknar. Virðulegi forseti. Lögin um ráðherraábyrgð voru hugsuð á þeim tíma er konungur valdi sér ráðherra. Við þær aðstæður var ekki hægt að losna við einstaka ráðherra úr embætti í krafti þingræðisins eins og nú þekkist með vantrauststillögu. Þess í stað var notað sérstakt kerfi, lög um ráðherraábyrgð og landsdóm, til að svara þeim vanda. Enda er það skýrt merki um þessa hugsun að í 11. gr. laganna er fyrst kveðið á um embættismissi, þá sektir og loks fangelsisvist. Þeir ráðherrar sem hér um ræðir hafa allir látið af embættum sínum og þrír þeirra hætt afskiptum af stjórnmálum í kjölfar þessara atburða. Þar til viðbótar er í tilviki Geirs Hilmars Haardes, Árna Mathiesens og Björgvins G. Sigurðssonar niðurstaða rannsóknarnefndar um vanrækslu sem aldrei verður aftur tekin. Ekki er því hægt með nokkrum rökum að halda því fram að þessir aðilar hafi ekki hlotið verulegar ákúrur fyrir störf sín. Þar fyrir utan hefur margt verið skrifað um stöðu landsdóms miðað við þróun réttarfars á síðustu áratugum og víst er að þetta kerfi er mjög á skjön við ríkjandi viðhorf um réttarstöðu sakbornings í sakamálum. Nú ber svo við að þeir sem hafa áður gagnrýnt að óþekkt sé að ekki sé unnt að áfrýja málum til æðra dómstigs og skrifað um það greinar árið 2002, eins og hæstv. dóms- og mannréttindaráðherra Ögmundur Jónasson gerði, hafa nú skipt algerlega um skoðun og telja ekkert athugavert við það að aðeins eitt dómstig dæmi menn seka að lögum sem geti leitt til fangelsisdóms. Það er ótrúlegt að ráðherra mannréttindamála skuli tala með þessum hætti og fá engar ákúrur í fjölmiðlum þessa lands en það er því miður í stíl við allt annað. Hæstv. forseti. Þrátt fyrir alla þessa annmarka á formhlið málsins og þrátt fyrir að þingmannanefndin sjálf hafi komist að þeirri niðurstöðu að lög um landsdóm og ráðherraábyrgð þurfi að endurskoða, þótt ekki sjái þess stað hvernig það skuli gert, skal beita þessum úrræðum. Er nú svo komið að hlutverk okkar þingmanna breytist í grundvallaratriðum. Nú verða menn að varpa af sér hinum pólitísku skikkjum og setja sig í spor ákæranda. Nú reynir á hvort þingmenn taka hlutverk sitt réttum tökum og meti út frá gögnum málsins hvort ástæða sé til að gefa út ákærur eða ekki. Fyrir dómstóla fara mál er varða refsiverða háttsemi. Fólk er ekki ákært til að hreinsa nafn sitt, eins og hv. þm. Atli Gíslason sagði í ræðu sinni á föstudaginn, með leyfi forseta: „Það að fá úrlausn mála sinna og endanlega afstöðu fyrir dómi, það að vera hreinsaðir fyrir dómi eða ekki.“ Ákærurnar eru settar fram vegna þess að ákærandinn telur sakborninginn sekan. Þetta þjóðfélag hefur fram til þessa, og ég trúi að það sé það enn, umburðarlynt þjóðfélag. Þeir sem bera upp tillögur af þessum toga og halda þeim fram eru talsmenn harðgerðrar stjórnar, ókunnuglegra sjónarmiða sem ég get aldrei fallist á. Kem ég nú nánar að ákæruskjalinu, virðulegi forseti. Þau ákæruatriði sem hér um ræðir eru að nokkrum hluta eins þar eð lagt er til að ráðherrarnir fjórir séu að hluta til ákærðir fyrir sömu atriði. Ákæruatriði á hendur Geir H. Haarde eru sett fram í tveimur stafliðum er saman standa af sex atriðum. Ég ætla að fara yfir nokkur atriði ákæruskjalsins en í upphafi er tilgreint að málið sé höfðað á hendur honum fyrir að hafa af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi brotið af sér á tímabilinu frá febrúar til október 2008. Það sama er tilgreint gagnvart hverjum ráðherra fyrir sig. Má að sönnu gagnrýna að ráðherrar á þessu tímabili séu kærðir, svo að notað sé orðalag í samræmi við lögin um landsdóm, fyrir að hafa af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi brotið svo af sér á árinu 2008, stefnt íslenska ríkinu og heill þess í voða, að það varði fangelsisvist. Má að sönnu gagnrýna að ráðherrar á þessu tímabili séu kærðir, svo notað sé orðalag í samræmi við lögin um landsdóm, fyrir að hafa af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi brotið svo af sér á árinu 2008, stefnt íslenska ríkinu og heill þess í voða að það varði fangelsisvist. Má að sönnu spyrja hverjum í heiminum var ljóst að í september 2008 yrði fall Lehman Brothers bankans með þeim hætti að það hefði keðjuverkandi áhrif nánast um alla veröld. Ekki virðist fjármálaráðherra Bandaríkjanna hafa verið það ljóst ef marka má viðtöl við hann og þau sjónarmið sem hann hefur látið frá sér fara vegna þessara atburða. Hefur honum verið gerð sök vegna þessa? Nei. Sannleikurinn er auðvitað sá að það var engum manni ljóst í byrjun árs 2008 að allt íslenska bankakerfið, allir stóru bankarnir með tölu, mundi hrynja þá um haustið. Auðvitað voru alvarleg teikn á lofti og verulegar áhyggjur um heim allan af stöðu fjármálakerfisins, en engin var kristalskúlan. Það er jafnframt ljóst og verulegur veikleiki á öllum þessum málatilbúnaði þingmannanna að ein meginniðurstaða rannsóknarnefndarinnar var sú að í síðasta lagi árið 2006, eftir á að hyggja, hefði verið unnt að grípa til aðgerða og nauðsynlegra ráðstafana til að draga úr umfangi og áhættu í íslenska bankakerfinu. Það er grundvallaratriði og setur þetta mál í afar sérkennilegt ljós, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Þá er vert að benda á að skýrleiki refsiheimilda sem málatilbúnaður þessi byggir á í lögum um ráðherraábyrgð er afar málum blandinn og á það ekki síst við um 10. gr. laganna eins og fræðimenn hafa margoft bent á í gegnum tíðina. Þá er lagt til að allir ráðherrarnir fjórir, Geir Haarde, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Árni Mathiesen og Björgvin G. Sigurðsson, séu ákærð, í fyrsta lagi fyrir að hafa brotið af sér með því að hafa sýnt af sér alvarlega vanrækslu á starfsskyldum sínum sem ráðherra andspænis stórfelldri hættu sem vofði yfir íslenskum fjármálastofnunum og ríkissjóði, hættu sem þeim var eða mátti vera kunnugt um. Þeim er gert að sök að hafa ekki brugðist við með því að beita sér fyrir aðgerðum, löggjöf, útgáfu stjórnvaldsheimilda eða töku stjórnvaldsákvarðana á grundvelli gildandi laga í því skyni að afstýra fyrirsjáanlegri hættu fyrir heill ríkisins. Hvað merkir það? Í fyrsta lagi er hér um afar matskennt ákæruatriði að ræða og ekki er að finna neinn haldbæran rökstuðning fyrir því hvað hér hefði átt að gera. Þeir sem standa að þessu ákæruskjali verða að sýna fram á útgáfu hvaða stjórnvaldsheimilda unnt var að grípa til. Hvaða löggjöf átti að samþykkja og hvaða ákvarðanir átti að taka? Þá er alveg óljóst hvaða samhengi væri á milli hugsanlegra aðgerða og þeirra aðgerða sem farið var í og svo falls íslensku bankanna. Enn fremur verður að rökstyðja og leiða líkur að því hvort einhverjar slíkar ákvarðanir hefðu leitt til þess að forða þessu tjóni. Þá þarf jafnframt að setja þann rökstuðning í samhengi við þá niðurstöðu að á árinu 2008 hafi harla fátt verið unnt að gera til að forða tjóninu ef miðað er við þá niðurstöðu rannsóknarnefndar að árið 2006 sé lykilártal í þessu sambandi. Það verður jafnframt að gera þá kröfu til þingmannanna að lagt sé mat á þær aðgerðir og fyrirætlanir sem stóðu fyrir dyrum af hálfu ríkisstjórnarinnar. Er það skoðun þeirra sem leggja þetta fram að alls ekkert hafi verið gert og að ekkert hafi verið í pípunum? Það er ekki nokkur leið að fallast á að þessi ákæruliður sé nægilega afmarkaður eða skýr, hvað þá að hafið sé yfir allan vafa að yfirgnæfandi líkur séu á sakfellingu á grundvelli hans. Í öðru lagi af þeim ákæruliðum sem ég ætla að nefna í þessari ræðu er að Geir Hilmar Haarde, Árni Mathiesen og Björgvin G. Sigurðsson eru allir ákærðir fyrir að hafa ekki gripið til nauðsynlegra aðgerða til að draga úr stærð íslenska bankakerfisins, til að mynda með því að stuðla að því að bankarnir færðu höfuðstöðvar sínar til útlanda. Þessi liður er jafnósannfærandi og hinn fyrri. Hvernig átti það að gerast? Það hefur margoft komið fram að bankarnir, a.m.k. sumir hverjir, hafi verið að leita leiða til að draga úr áhættunni á Íslandi. Átti ríkisstjórn Íslands að lýsa því yfir á miðju ári 2008 að bankarnir væru orðnir svo stórir að þeir þyrftu úr landinu, ella féllu þeir? Hefði það verið heillavænlegt og skynsamlegt af hálfu ríkisstjórnar? Reyndar er ástæða til að nefna það hér að það var yfirlýstur vilji stjórnvalda, eins og fram kom í skýrslu Kaarlos Jännäris, að bankarnir minnkuðu efnahagsreikning sinn strax síðla árs 2007 og dróst íslenska fjármálakerfið saman í evrum talið um 7% árið 2008. Það er líka yfirmáta undarlegt að Árna Mathiesen sé gert þetta að sök. Á það raunar einnig við um Icesave-liðinn sem ég kem að á eftir. Var það á ábyrgð fjármálaráðherra að fara með bankamál? Verður það nú enn undarlegra  Í þriðja lagi vil ég nefna þetta makalausa ákæruatriði, Icesave. Þremur ráðherrum, Geir Haarde, Björgvini G. Sigurðssyni og Árna Mathiesen, er gert að sök að hafa ekki, eins og segir í ákæruskjalinu, með leyfi forseta, „fylgt því eftir og fullvissað sig um að unnið væri með virkum hætti að flutningi Icesave-reikninga Landsbankans í Bretlandi yfir í dótturfélag og síðan leitað leiða til að stuðla að framgangi þessa með virkri aðkomu ríkisvaldsins“. Var þetta ekki af hendi breska fjármálaeftirlitsins? Hefur það ekki margoft komið fram? Og voru þetta ekki samskipti milli breska fjármálaeftirlitsins og þess íslenska auk Landsbankans? Hvernig er hægt að segja að það sé á ábyrgð fjármálaráðherrans fyrrverandi, Árna Mathiesens? Vanrækslukafli rannsóknarskýrslunnar hvað hann varðar byggist fyrst og fremst á aðkomu ráðuneytis hans að samráðshópnum svokallaða. Um það má í sjálfu sér deila, að telja hann upp í þeim vanrækslukafla, en látum það liggja á milli hluta. Rannsóknarskýrslan og 17. kafli hennar tiltaka hvorki Icesave né stærð bankakerfisins þegar litið er til vanrækslu Árna Matthíasar Mathiesens. Engu að síður komast þessir þingmenn að þeirri niðurstöðu án haldbærs rökstuðnings. Þá er auðvitað með hreinum endemum að þetta ákæruatriði sé yfirleitt tilgreint. Við Íslendingar höfum staðið í hatrammri baráttu við Breta og Hollendinga í Icesave-málinu. Í þeim lögum, sem illu heilli voru samþykkt vegna þessa máls í lok árs 2009, segir þó að ekkert í þeim lögum feli í sér viðurkenningu á því að Íslendingum hafi borið skylda til að ábyrgjast þessar greiðslur. Við höfum statt og stöðugt haldið því fram. Nú munu íslensk stjórnvöld væntanlega halda þessu sjónarmiði til streitu í svari sínu til ESA, ég trúi ekki öðru. Vont væri ef viðsemjendur okkar á sama tíma læsu þetta makalausa ákæruskjal og sæju að við erum önnum kafin við að ákæra fólk fyrir að hafa ekki hrundið ábyrgð á þessu yfir á skattgreiðendur í öðrum löndum og í leiðinni nánast gefið það út að hér sé um ríkisábyrgð að ræða. Svo segir hv. þm. Atli Gíslason að þessi ákæruliður létti á íslenska ríkinu í Icesave-málinu eins og fram kom í framsöguræðu hv. þingmanns á föstudaginn. Það er hreint og beint ótrúlegt að verða vitni að þessu. Ég spyr: Var athugað hvaða afleiðingar þetta hefði á hagsmuni okkar í þessu máli? Hér er um grundvallarhagsmuni íslenska ríkisins að ræða og má með sönnu halda því fram að mörg þessara ákæruatriða gætu orðið vatn á myllu kröfuhafa okkar. Ekki er nóg með að þessi ákæruatriði séu brotakennd og óskiljanleg, heldur er alveg óljóst hvort af þeim getur skapast tjón - og verulegt tjón fyrir ríkissjóð. Loks vil ég nefna það stjórnarskrárbrot sem ákært er fyrir, nefnilega að ráðherrar hafi brotið 17. gr. stjórnarskrár þjóðarinnar með því að halda ekki fundi um mikilsverð málefni. Mér sýnist mikill vafi leika á um hvort þetta ákvæði geti staðið sjálfstætt á þann hátt sem hér er ákært fyrir eða stendur til að ákæra fyrir, gangi þessa makalausa tillaga fram. Telja menn að það varði fangelsisvist að hafa ekki haldið þessa fundi? Hvernig hefur það verið skilið frá því að þetta ákvæði kom inn í íslensku stjórnarskrána árið 1920? Við skulum athuga að sambærilegt ákvæði er ekki að finna í dönsku stjórnarskránni. Mér finnst fjarstæðukennt að byggja sakamál á svona löguðu. Ég vil að endingu, virðulegi forseti, áður en ég segi skilið við þessi ákæruskjöl - og ég tek fram að hér er á engan hátt tæmandi talning á þessu - fjalla um málatilbúnað þingmannanna á hendur Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, fyrrverandi utanríkisráðherra. Mér er fyrirmunað að skilja, alveg með sama hætti og ég tilgreindi Árna M. Mathiesen, hvað um er að ræða hvað hana varðar. Fulltrúar Samfylkingarinnar bóka sérstaklega um 17. kafla rannsóknarskýrslunnar og hafna öllum ávirðingum hennar á hendur Björgvini G. Sigurðssyni, með leyfi forseta, með þeim orðum að verði „annars vegar að taka tillit til þeirrar verkstjórnar og raunverulegrar verkaskiptingar sem var viðhöfð innan ríkisstjórnarinnar og hins vegar þeirra takmörkuðu upplýsinga sem fyrrverandi viðskiptaráðherra bjó yfir. Því er ekki hægt að fullyrða að athafnir eða athafnaleysi viðskiptaráðherra í aðdraganda bankahrunsins falli undir hugtakið vanræksla í skilningi 1. mgr. 1. gr. laga nr. 142/2008“ - um rannsóknarnefnd - „þrátt fyrir að segja megi að formlegt verksvið hans og þær upplýsingar sem hann þó bjó yfir hefðu mátt gefa tilefni til frekari viðbragða af hans hálfu“. Þá er það skoðun þeirra, fulltrúa Samfylkingarinnar í þingmannanefnd, að ekki sé unnt að flokka viðskiptaráðherrann með hinum ráðherrunum af því að gáleysismörkin eru svo matskennd og ráðherrann verði að fá að njóta þess vafa. Slíkur rökstuðningur hlýtur þá einnig að gilda um hina ráðherrana þrjá. Er mér fyrirmunað að skilja hvernig unnt er að einangra þá afstöðu við Björgvin G. Sigurðsson. Af hverju á hann einn að njóta vafans að mati hv. þingmanna Samfylkingarinnar en ekki hin þrjú, Geir Haarde, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir og Árni Mathiesen? Því verða hv. þm. Magnús Orri Schram og Oddný G. Harðardóttir að svara. Þá er ekki síður ástæða til að benda á og ítreka aftur þá einkennilegu stöðu að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir skuli í þessari tillögu lúta ákæru þegar horft er til niðurstöðu rannsóknarnefndar. Að þingmenn hafi komist að slíkri niðurstöðu sýnir og sannar hve vanbúið þetta mál er í alla staði. Í andsvari hv. þm. Atla Gíslasonar við fyrirspurn hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar á föstudaginn var sagði hann að nefndin hefði rætt að ákæra fleiri ráðherra en komist að þeirri niðurstöðu að gera það ekki. Hið sama upplýsti hv. þm. Oddný G. Harðardóttir nú í andsvari við sama þingmann hér fyrr í þessari umræðu. Þar sem nefndin komst að þeirri niðurstöðu að ákæra ráðherra sem ekki var talinn ber að vanrækslu í skilningi annarra laga, þ.e. laganna um rannsóknarnefnd, á þessum hæpnu forsendum, verður hún að birta rökstuðning fyrir því af hverju aðrir ráðherrar, t.d. sá sem hafði bein afskipti af fjármálakerfinu í gegnum Íbúðalánasjóð, töldust ekki fullnægja skilyrðum nefndarinnar um ákæru. Fyrr en sá rökstuðningur liggur fyrir er varla hægt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að ómálefnaleg rök og tilviljanakenndar ákvarðanir búi að baki þessu öllu saman. Virðulegi forseti. Mín niðurstaða er því eindregin sú að lög hnígi ekki til þess að Alþingi gefi út ákærur á hendur fjórum fyrrverandi ráðherrum. Engin rök eru til þess að þessi téðu brot sem þarna eru tiltekin séu refsiverð eða uppfylli það grundvallarskilyrði að meiri líkur en minni séu á sakfellingu. Ég tek heils hugar undir niðurstöðu fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í þessari nefnd og jafnframt að niðurstöður rannsóknarskýrslu og rannsóknarnefndar Alþingis standa sjálfstæðar. Maður spyr sig að því hvort það muni verða niðurstaðan eftir allt sem hér hefur gengið á að nokkrir ráðherrar verði dregnir fyrir dómstóla og hótað fangelsisvist fyrir að reyna að bregðast við þungbærum aðstæðum meðan þeir sem mestu tjóninu valda ganga hér um göturnar á Íslandi, í öðrum löndum og öðrum álfum. Það skilur ekki nokkur Íslendingur, ekki frekar en það að stjórnvöld virðast látlaust upptekin af fortíðinni í stað þess að einbeita sér að því sem fram undan er. Til þess var rannsóknarnefndin, sem sumir kölluðu sannleiksnefnd, sett á laggirnar, til að skilja hvað fór úrskeiðis, læra af því, breyta því sem þarf að breyta og þjappa okkur aftur saman. Þessi málatilbúnaður, fyrir utan það lagalega furðuverk sem hér er um að ræða, hvar sem litið er á einstaka ákæruliði, er í engu samræmi við það sem lagt var upp með. Ég hélt að mér hefði misheyrst þegar hæstv. forsætisráðherra sagði í fréttaviðtali að hún vonaðist til að þessar ákærur róuðu fólk og það hefði verið tilgangurinn með öllu saman. Mikill er vandi okkar ef þetta er viðhorf helstu ráðamanna þjóðarinnar til laga og réttar. Hafa ákærur á hendur fólki almennt þann sjálfstæða tilgang að róa fólk? Hæstv. forseti. Ég get ekki sem lögfræðingur, alþingismaður eða manneskja í þessu landi sætt mig við þau vinnubrögð sem hér eru viðhöfð og ég hafna þessum málatilbúnaði algjörlega.

Frú forseti. Ég kem hingað upp til að svara ásökun um að ég hafi haldið því fram að landsdómur væri pólitískur. Það sem ég sagði í viðtali á Pressunni á mánudaginn í síðustu viku var að hann væri pólitískur í eðli sínu. Undir þau orð tekur virtur fræðimaður og lögfræðingur, Sigurður Líndal, í Kastljóssviðtali 13. september. Um leið og ég les upp það sem fram kom í þessu viðtali við hann vil ég jafnframt spyrja hv. þm. Ólöfu Nordal hvort hún sé sammála Sigurði Líndal um „að landsdómur sé dómstóll með pólitísku ívafi, hann fjallar um hugsanleg brot ráðherra samkvæmt sérstökum lögum, þ.e. lögum um ráðherraábyrgð. Ég hef ekki kannað söguna til hlítar en mér sýnist að rökin séu þau að störf ráðherra eru í eðli sínu pólitísk. Þau eru valdamikil, það er hætta á misnotkun, sérstök hætta vegna pólitísks þrýstings.“

Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp stöðufærslu hv. þm. Lilju Mósesdóttur af Facebook: „Tillaga meiri hluta þingmannanefndar um að mæla með að landsdómur verði kallaður saman er ekki merki um refsigleði heldur nauðsynlegt uppgjör við öfgafulla markaðshyggju og afskiptaleysisstefnuna sem innleidd var af Sjálfstæðisflokknum og studd af Framsókn og Samfylkingunni. Allt of margir eru litaðir af hugmyndafræði útrásarinnar og því er engu hægt að breyta í íslensku samfélagi.“ Það þarf ekki að hafa frekari orð um þetta. Varðandi seinni þáttinn er það rétt að í landsdóm kýs Alþingi 8 fulltrúa af 15. Í því felst það pólitíska yfirbragð sem á dómnum er. En það er algerlega skýrt að landsdómur dæmir að lögum og hér er um einfalt sakamál að ræða og það verður ekki dæmt í þessu máli á öðrum grunni en að íslenskum lögum, ekki á grundvelli pólitískrar hugmyndafræði eins og hv. þingmaður hefur látið í veðri vaka.

Frú forseti. Ég vil byrja á að biðja hv. þingmann um að leggja mér ekki orð í munn og halda því fram að ég sé að tala um að verið sé að dæma fólk á pólitískum forsendum. 

Virðulegi forseti. Ég þarf eiginlega ekki að svara spurningunni vegna þess að hv. þingmaður gerði það sjálfur í andsvari sínu þar sem hún fór með nákvæmlega sömu rulluna og hún hafði uppi í viðtali við Pressuna og stóð á Facebook-síðu hennar. Um það þarf ekki frekar vitnanna við. Ég ætla mér hins vegar að halda mig við lögin í þessu landi og í þessu máli verður eingöngu byggt á þeim og hvort talið sé að þeir ráðherrar sem hér um ræðir hafi sýnt af sér refsiverða háttsemi og eigi því að hljóta fangelsisdóm. Um það snýst þetta mál. Það snýst ekki um hugmyndafræði, þó að hv. þm. Lilja Mósesdóttir vilji endilega láta það snúast um það.

Þetta er algerlega rangt.

Frú forseti. Ég vil spyrja hv. þm. Ólöfu Nordal, sem er ekki bara þingmaður heldur líka varaformaður Sjálfstæðisflokksins, hver sé hennar skoðun á því hvort það hafi verið fólkið eða stefnan sem brást í aðdraganda hrunsins eða hvort það hafi verið hvort tveggja. Ég spyr líka hvaða afstöðu þingmaðurinn hefur til niðurstöðu rannsóknarnefndarskýrslunnar um að þrír ráðherrar, Geir H. Haarde, Árni M. Mathiesen og Björgvin G. Sigurðsson, ásamt Davíð Oddssyni, Jónasi Fr. Jónssyni, Ingimundi Friðrikssyni og Eiríki Guðnasyni - hvort þeir hafi orðið uppvísir að mistökum eða vanrækslu. Ég er nokkuð viss um að þingmaðurinn, í ljósi þeirrar miklu ræðu sem hún flutti, hefur mótað sér skoðun á því hvort það hafi verið fólk eða stefna eða hvort tveggja sem brást í aðdraganda hrunsins.

Virðulegi forseti. Það er tilefni þessarar umræðu að fjalla um það hvort tilteknir ráðherrar hafi gerst sekir um refsiverða háttsemi. Um það snýst þetta mál. Þeir þingmenn sem nú þegar hafa komið upp í andsvör vilja hreint ekki ræða efni þessara ákæra heldur eru komnir á hraðan flótta og farnir að ræða eitthvað allt annað. Það var gefin út heil rannsóknarskýrsla, eins og ég nefndi í ræðu minni, mjög merkilegt plagg, á grundvelli ákvörðunar Alþingis sem setur rannsóknarnefndina á fót. Þar kemur ýmislegt fram um ábyrgð einstakra manna og þá ekki síst þeirra sem stjórnuðu í bönkunum. Þar liggur ábyrgð. En mér finnst mjög athyglisvert að þessir þingmenn, t.d. hv. þm. Eygló Harðardóttir, sem situr í þessari þingmannanefnd, skuli hafa meiri áhuga á því að ræða aðra þætti en þá sem snúa að þeim ákærum sem hún stendur fyrir og geta leitt til þess að menn séu dæmdir í fangelsi.

Frú forseti. Ég held að það hafi komið mjög skýrt fram í svari varaformanns Sjálfstæðisflokksins að hún vill helst ekki ræða hvort það hafi verið fólk, stefna eða hvort tveggja sem brást í aðdraganda hrunsins. Hins vegar kom fram í ræðu þingmannsins að hún taldi að afstaðan sem kemur fram í þeirri þingsályktun sem við ræðum hér sýni að við höfum unnið þetta á ómálefnalegan og tilviljunarkenndan hátt vegna þess að við birtum ekki rökstuðning og ástæðu fyrir því að við teljum ekki ástæðu til að ákæra aðra ráðherra. Þá spyr ég: Gildir það sama varðandi félaga þingmannsins í þingmannanefndinni þar sem þeir birtu engan rökstuðning fyrir ákvörðun sinni? Ég spyr hvort þingmaðurinn sé tilbúinn að taka undir það, varðandi sitt mat, að þetta hafi verið ómálefnaleg og tilviljunarkennd afstaða hjá þeim.

Virðulegi forseti. Það kom fram hjá hv. flutningsmanni þessarar tillögu að sjálfstæðismenn hefðu skilað auðu í þingmannanefnd vegna þess að þeir komu ekki með sérstaka tillögu. Mig langar til að vita í hverju sú tillaga hefði átt að vera fólgin. Þessir fimm þingmenn ákveða að leggja fram tillögu um að ákæra menn. Fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í umræddri nefnd eru ekki sammála því. Það er algerlega fjarstæðukennt að þegar menn vilja ekki vera á einni tillögu þá þurfi þeir að gera aðra tillögu til að rökstyðja af hverju þeir eru ekki á hinni tillögunni. Þetta er bara í stíl við alla þessa vinnu sem þetta varðar og segir nú meira en hvert orð, hv. þm. Eygló Harðardóttir, um skilning hennar á því verkefni sem hér er á ferðinni. Síðan er það alveg tvennt ólíkt, og það ætti þingmaðurinn að vita, verandi framámaður í sínum flokki, að eitt er pólitísk ábyrgð og annað er refsiábyrgð. Núna er verið að tala um refsiábyrgðina og mikið væri gaman ef þingmaðurinn gæti tekið þátt í þeirri umræðu.

Ég skal gera það á eftir.

Frú forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. Ólöfu Nordal að hið hugmyndafræðilega uppgjör vegna þessa hrikalega máls mun ekki fara fram fyrir landsdómi. Þeir sem voru gerendur í málinu sátu ekki í ríkisstjórn á þeim tíma sem hér um ræðir og eru ekki þeir þingmenn sem ákærðir yrðu samkvæmt þeim þingsályktunartillögum sem hér liggja fyrir. Mig langar hins vegar til að spyrja þingmanninn hvort hún hefur velt fyrir sér hinni svokölluðu dönsku leið sem hefur aðeins komið inn í umræðuna og fyrrverandi forsætisráðherra með meiru, Þorsteinn Pálsson, kynnir til sögunnar í grein í Fréttablaðinu um helgina þess efnis að þingið samþykki hugsanlega ályktun með vítum eða ávítum á þá sem voru raunverulegir gerendur í þessu máli. Þar með væri þingið ekki bundið af þeim tímarömmum sem fyrningarfresturinn gefur rannsóknarnefnd Alþingis. Ég er forvitin að heyra afstöðu þingmannsins til þessa.

Virðulegi forseti. Þetta var um margt athyglisvert sem kom fram hjá fyrrverandi formanni Sjálfstæðisflokksins, Þorsteini Pálssyni, í Fréttablaðinu á laugardaginn var. En ég held við verðum samt að gera okkur grein fyrir því í hvaða vinnu þingið hefur þegar farið. Það er alveg einsdæmi, að ég hygg, í vestrænum ríkjum að þjóðþing hafi ákveðið að fara í slíka skýrslugerð sem rannsóknarskýrslan er. Hún er auðvitað ákveðinn vitnisburður um þau mistök sem gerð hafa verið og því finnst mér svo mikilvægt að hún standi sjálfstætt og þær niðurstöður sem þar eru fólgnar. Þar liggur fyrir niðurstaða rannsóknarnefndar um vanrækslu þriggja ráðherra og sú niðurstaða verður ekki aftur tekin, hún stendur. Ég held að við eigum að horfa á það hvað við höfum þegar gert og hversu stór skref við höfum stigið til að gera þá atburði upp sem hér er um að ræða.

Frú forseti. Ég geri greinarmun á því hvort höfðað er sakamál á hendur einstaklingum sem rannsóknarnefnd Alþingis hefur upplýst að höfðu í raun og veru engin tök að aftra hættunni eða afleiðingum þess sem var að gerast - ég geri greinarmun á því annars vegar og hinu hvernig við gerum þetta mál upp því við verðum auðvitað að gera þetta mál upp. Það bera margir sök sem ekki eru innan seilingar samkvæmt rannsóknarnefndinni. Er hv. þingmaður þá að segja að það sé óþarfi að aðhafast frekar, að við getum bundið okkur við málsmeðferðina eins og hún er lögð til, að hafna henni eða samþykkja, og þar með séu eðlileg, siðferðisleg og pólitísk verklok í málinu. Ég get ekki tekið undir það með þingmanninum.

Virðulegi forseti. Ég held reyndar, og ég verð að lýsa þeirri skoðun minni, að menn geri ekki nógu mikið úr niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar og þeim ávirðingum sem stjórnsýslan í heild sinni fær þar, fjármálakerfið, háttalag einstakra bankamanna sem bera langmestu ábyrgðina og þau stóru orð og þann rökstuðning sem þar er að finna. Ég vil líka nefna, vegna þess að þingið er að fjalla um skýrsluna samhliða þessari umræðu, að þar eru líka tillögur af hálfu þingmannanefndar sem hún var sammála um, að grípa þyrfti til alls kyns ákvarðana - í upphafsorðum þeirra tillagna eru stór orð látin falla um þá atburði sem hér urðu og hvað við þurfum að læra af þeim. Mín skoðun er sú að ekki sé tilefni til að fara í refsimál á hendur fyrrverandi ráðherrum og við séum búin að ljúka ákveðnum kafla, hér séu orðin kaflaskil og nú sé kominn tími til að halda áfram.

Frú forseti. Ég verð að taka undir að það er mjög brýnt í þessari umræðu að Sjálfstæðisflokkurinn lýsi því yfir hvort hv. þingmenn hans séu sammála eða ósammála niðurstöðu rannsóknarnefndar Alþingis um vanrækslu, að þeir geri það skýrt. Sé einhver vanræksla þá tiltaki þau hver hún sé og geri uppgjör. Mér finnst ranglega farið með hjá hv. þm. Ólöfu Nordal þegar hún vísar til orða Ögmundar Jónassonar um smámál sem dæmd séu á einu dómstigi í undirrétti. Það er það sem hann átti við. Það er líka heimild til að dæma mál á einu stigi í æðsta dómstigi þar sem saman eru komnir æðstu dómendur og fyrir því liggur dómur Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Eriks Ninn-Hansens. Fram kom 7. febrúar á fundi þriggja ráðherra með seðlabankastjóra að bankarnir ættu níu mánuði ólifaða. Ég vil biðja hv. þm. Ólöfu Nordal að skýra fyrir mér hverjir af fræðimönnum þessa lands aðrir segja að c-liður 8. gr. sé óskýr og b-liður 10. gr. Menn hafa rætt um a-lið 10. gr. en ekki hina. Hvað hefur hv. þingmaður fyrir sér í þeim efnum?

Virðulegi forseti. Menn eru voðalega pirraðir hér í salnum. Furðulegt hvað menn eru viðkvæmir fyrir þessari umræðu. Ég verð að segja við hv. þm. Atla Gíslason að ég held að hægt sé að deila um hvort þau mannréttindaviðmið sem við höfum sett í lög undanfarna áratugi um réttarstöðu sakbornings séu í þessu tiltekna máli eins við mundum helst vilja sjá. Það er ekki alveg saman að jafna þessu ákveðna danska tilviki og því sem hér er á ferðinni. Varðandi það sem hv. þingmaður spyr, hvaða lögfræðingar hafi skoðað sérstaklega þessi tilteknu ákvæði, 8. gr. og 10. gr., ég nefndi reyndar ekki 8. gr., ég nefndi 10 gr., get ég t.d. nefnt ritgerð Róberts Spanós þar sem hann gat ekki sagt að þetta væri það skýrt ákvæði að eftir því skyldi fara.

Frú forseti. Róbert Spanó skrifar ítarlega fræðigrein um að hann hafi efasemdir um að a-liður 10. gr. ráðherraábyrgðarinnar standist kröfur um skýrleika. Hann tekur hins vegar fram að b-liður standist þær fullkomlega.  Það er líka spurt: Hvað átti að gera? Það get ég sagt: Ekki gera ekki neitt. Hinn 7. febrúar var þremur ráðherrum sagt á fundi með seðlabankastjóra að bankarnir ættu níu mánuði ólifaða. Hvernig hefði verið að skipa bönkunum tilsjónarmenn þá og koma í veg fyrir að eigendur bankanna tækju verulegt fé út í láni sumarið 2008 eða peningamarkaðsreikningarnir hryndu? 

Virðulegi forseti. Mér heyrðist hv. þingmaður nefna í lok andsvars síns að stjórnvöld hefðu átt að bregðast við opnun Icesave-útibúa í Hollandi. Ekkert er fjallað um það í þessum ákæruskjölum eða greinargerðum með þeim, akkúrat það tilvik, þannig að hv. þingmaður verður að skýra nánar hvað hann á við. Vegna umræðna um 10. gr. og þeirra orða hv. þingmanns að ég hafi ekki farið rétt með þá er það nú svo að í Tímariti lögfræðinga 2005 segir Róbert Spanó lögfræðingur að hann geti ekki fullyrt að b-liðurinn sé nógu skýr, hann geti ekki fullyrt það. Það getur vel verið að einhver frekari gögn liggi fyrir þingmannanefndinni um þetta efni sem væri þá hægt að gera okkur ljós hver eru ef einhver annar skilningur kemur þar fram en sá sem hér er. En þessi skilningur liggur fyrir í þessari grein frá Róbert Spanó. Ég fór alveg hárrétt með í ræðu minni.

Frú forseti. Nú um helgina lágu frammi þau gögn sem nefndin hafði sér til stuðnings í störfum sínum í sumar og fram á haust. Ég vil nota tækifærið til að þakka forseta fyrir hennar atbeina til að tryggja aðgang. Það verður þó að segja eins og er að hann hefur verið takmarkaður og hafa gögnin legið frammi í hliðarherbergjum. Þegar ég fór um helgina og blaðaði í gögnunum varð ég eiginlega steinhissa yfir að tilefni hefði þótt til að halda þessum gögnum frá almenningi í landinu. Vel má vera að segja megi um einhvern afskaplega takmarkaðan hluta þessara gagna að um þau þurfi að ríkja trúnaður og þá þarf ég að heyra betur rökstuðninginn fyrir því. En uppistaðan að þessu eru bara vinnugögn frá nefndasviðinu, álitsgerðir og samantektir. Við skulum taka sem dæmi reifun á Ninn-Hansen-málinu, Tamílamálinu frá Danmörku, af hverju í ósköpunum er einhverri samantekt á slíku máli haldið frá fólki? 

Virðulegi forseti. Hér varð umræða í morgun, annars vegar hjá hv. þm. Ólöfu Nordal og svo síðast hv. þm. Bjarna Benediktssyni varðandi þau gögn sem þingmannanefndin hafði til skoðunar í vinnu sinni og bundin voru ákveðnum trúnaði. Ég tók ekki þátt í umræðunni á föstudaginn þar sem mér fannst ekki á það bætandi sem þar gekk á en ég held að rétt sé að það komi fram og nefndin tók það bæði til greina á fundi sínum á miðvikudaginn og svo aftur á föstudaginn að það væri allsendis óþarfi að um hluta þessara gagna sem hv. þm. Bjarni Benediktsson nefndi hvíldi einhver trúnaður og ættu einmitt heima á netinu og hluti þeirra gagna er þar, held ég. Engu að síður er líka ljóst að ákveðin gögn, eins og hv. þingmaður kom inn á, voru þess eðlis að þau eiga að vera bundin ákveðnum trúnaði og þingmenn hafa þá aðgang að þeim. Mér fannst í ræðu hv. þm Ólafar Nordal - og ég skil vel þá viðkvæmni, tilfinningasemi og hita sem er í þessari umræðu, þetta er erfitt fyrir okkur öll - að hún hefði sumpart verið óþarflega stóryrt og með nokkrar dylgjur, ekki síst í garð okkar í þingmannanefndinni. Við það verðum við auðvitað að una eins og margur annar. Ég vil minna á þegar talað er um fátækleg gögn og reynt að gera lítið úr vinnu okkar þingmannanefndarinnar að við byggjum á gríðarlega umfangsmikilli skýrslu rannsóknarnefndarinnar  Virðulegi forseti. Við fetum nýjar slóðir, slóðir sem við getum verið sammála um að við ættum aldrei að þurfa að fara. Síðustu daga, kannski viku, hefur mikið verið rætt um ráðherraábyrgð og landsdóm. Margir telja marga ágalla á lögunum og dómnum, aðrir fullyrða að bæði lög og dómur standist nútímakröfur sem gera á til réttarhalda en benda á sérstöðu laganna og landsdóms. Ég nefni í innganginum að umræðan hafi í besta falli staðið yfir í tíu daga þrátt fyrir þá staðreynd að nær tvö ár eru frá hruni fjármálakerfisins og bankanna. Það eru níu mánuðir ef ekki tíu síðan þingmannanefndin sem skilaði nú af sér var sett á laggirnar og átti m.a. að fjalla um ráðherraábyrgð í ljósi laga nr. 4/1963 og laga um landsdóm nr. 3/1963. Ég tek þetta fram vegna þess að niðurstaðan, þ.e. að kalla saman landsdóm, ætti ekki að hafa komið okkur þingmönnum óvart. Ef við hefðum vilja forðast í lengstu lög að kalla saman landsdóm hefðum við átt að ræða ráðherraábyrgð í ljósi laga og landsdóms mánuðum saman. Þá hefðum við á einhverjum tímapunkti hugsanlega komist að þeirri niðurstöðu að við þyrftum ekki að kalla saman landsdóm. Við hefðum lært af reynslunni, þ.e. stjórnkerfið, núverandi ríkisstjórn, hefði tekið upp ný vinnubrögð og lært af vinnubrögðum fráfarandi stjórnar og skýrslu rannsóknarnefndarinnar að það þyrfti að breyta um stefnu og hefði þar með tekið upp önnur og breytt vinnubrögð. Síðast en ekki síst hefðum við á undangengnum mánuðum komið okkur saman um eðlileg viðbrögð á ráðherraábyrgð þeirra ráðherra sem við gerum nú ráð fyrir að ákæra. Við hefðum getað náð saman um að allir hefðu axlað ábyrgð með því að víkja af vettvangi stjórnmála sem reyndar flestir hefðu gert, ekki allir, og við hefðum getað náð saman um orðalag á hvernig við áteldum vinnubrögðin, verklagið og þá vanrækslu sem skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis telur hafa verið á störfum þriggja ráðherra í ljósi laga nr. 142/2008, 1. mgr. í 1. gr. Öllum þessum dýrmæta tíma eyddum við í hefðbundið karp í samfélaginu, heiftúðuga persónulega gagnrýni og skotgrafir þar sem enginn gaf eftir. Í umræðu um skýrslu þingmannanefndarinnar í síðustu viku, m.a. um einkavæðingu á sölu ríkisbankanna, kemur þetta þroskaleysi umræðunnar í samfélaginu vel í ljós. Við kunnum ekki að ljúka málum. Það var himinn og jörð á milli álita okkar þingmanna í þingmannanefndinni á hvort við gætum tekið undir niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis, hvort um vanrækslu ráðherra væri að ræða. Það kom fram í umræðunni áðan að fulltrúi sjálfstæðismanna, hv. þm. Ólöf Nordal, gat ekki tekið undir það. Það gátu fulltrúar sem kallaðir voru fulltrúar sjálfstæðismanna hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir og hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir ekki heldur, en við töldum okkur vera kjörna þingmenn af öllu þinginu í allri okkar vinnu en ekki fulltrúa hvers flokks. Það var himinn og jörð á milli þeirra túlkana um hvort hægt væri að taka undir að um vanrækslu hefði verið að ræða. Það var því algerlega ófært að enda umræðu um ráðherraábyrgð á sameiginlegri samfélagslegri samkennd, eins konar vandlætingu á störfum ráðherra, eins æskilegt og það hefði verið og skynsamlegt því að þá gætum við í þessu samfélagi kannski haldið áfram og hætt að líta um öxl. En það er engin eining í samfélagi okkar. Því stöndum við hér og getum ekki annað. Það er aðeins ein leið eftir og það er að fara með málið til þar til bærra dómstóla. Í þessu sambandi er rétt að minna á Icesave. Við höfum talað um að samningaleiðin sé best en ef hún er ófær þá höfum við bent á að dómstólar bíði málsins. Þannig er það líka með vinnudeilur á markaði á Íslandi. Ef ekki nást samningar er hægt að fara með mál fyrir dómstóla. Mjög alvarlegt mál fór í síðustu viku fyrir Hæstarétt, um vexti og gengistryggð lán. Það hefði verið skynsamlegra að fara að tillögum okkar framsóknarmanna fyrir meira en ári, fara í almennar leiðréttingar í staðinn fyrir að stefna öllum málum inn í dóm. En það er engin eining í samfélaginu, þess vegna fara þau fyrir dómstóla. Virðulegi forseti. Við í þingmannanefndinni, hvert og eitt okkar vil ég fullyrða, öll níu, höfum starfað af einlægni, heiðarleika og hreinskilni í þessari fordæmalausu vinnu í íslenskri stjórnmálasögu. Þannig hefur öll okkar vinna verið síðustu daga, vikur og mánuði. Þrátt fyrir að oft hafi á móti blásið og snarpir vindar leikið um íslenska pólitík og oft hafi alvarleg áföll riðið yfir samfélag okkar erum við samt að tala um fordæmalausar aðstæður, tímabilið í aðdraganda hruns og fjármála- og bankahrunið sjálft fyrir nærri tveimur árum. Við erum búin og munum á næstu árum þurfa að fást við afleiðingar hrunsins, afleiðingar sem m.a. birtast í að þúsundir heimila, kannski allt að 40% þeirra, eru tæknilega gjaldþrota. Fjöldi einstaklinga og fyrirtækja sem eru komin í þrot eykst hratt. Einstaka atvinnugreinar eins og byggingariðnaður og verktakastarfsemi eru nánast lamaðar. Hrun í landsframleiðslu og neikvæður hagvöxtur, atvinnuleysi og það sem alvarlegra er er að langtímaatvinnuleysi er í sögulegu hámarki. Engu að síður getum við glaðst yfir að margar af þessum prósentutölum séu heldur lægri en við óttuðumst þegar við spáðum hvað verst. Landflótti sex til sjö þúsund manns. Íslendingum hefur ekki fækkað í 120 ár eða rúmlega það fyrr en í fyrra. Myndin er því skýr, virðulegi forseti. Hrunið hefur haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir marga Íslendinga og mörg fyrirtæki, fyrir íslenskt samfélag, og samfélagið tók hrunið alvarlega. Alþingi setti á laggirnar sérstaka rannsóknarnefnd og síðan tók þingmannanefndin við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og fjallaði efnislega um hana og tók undir meginniðurstöður, dró af henni lærdóma og kom með tillögur. Þær tillögur ræddum við hér í þinginu í síðustu viku. Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar kemur berlega fram að mesta ábyrgð á hruninu beri helstu eigendur og stjórnendur bankanna. Atferli þeirra var svo alvarlegt að rannsóknarnefndin vísaði fjölmörgum málum eða atvikum einstakra aðila til sérstaks saksóknara vegna gruns um refsiverða háttsemi. Samkvæmt skýrslu rannsóknarnefndarinnar og fjölmiðlaumfjöllunar síðustu mánuði er um að ræða bæði helstu eigendur og stjórnendur bankanna sem og einhverja af endurskoðendum þeirra. Við skulum treysta réttarríkinu, við skulum sýna þolinmæði. Þessi mál munu ganga sinn gang, við hljótum að treysta réttarríkinu. Það geri ég. Rannsóknarnefnd Alþingis bendir á að fleiri beri ábyrgð og hafi brugðist starfsskyldum sínum. Eftirlitsaðilar brugðust, verklag og vinnubrögð Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands eru gagnrýnd harðlega. Ábyrgð stjórnenda þeirra er mikil. Þingmannanefndin vísaði málum er vörðuðu vanrækslu forstjóra Fjármálaeftirlitsins og bankastjórnar Seðlabanka Íslands til sérstaks saksóknara. Svar hans var að að svo stöddu gæfi umfjöllun og ályktanir rannsóknarnefndar Alþingis ekki tilefni til sakamálarannsókna á hendur seðlabankastjórum eða forstjóra Fjármálaeftirlitsins. Virðulegi forseti. Að mati rannsóknarnefndar Alþingis sem þingmannanefndin hefur tekið undir brugðust fleiri. Framkvæmdarvaldið, stjórnsýslan, er harðlega gagnrýnd, verklag og vinnubrögð átalin. Þar bera margir ábyrgð. Mesta ábyrgð bera þeir ráðherrar sem málefni banka, fjármála- og efnahagsmála heyrðu undir. Allir ráðherrar ríkisstjórnar Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks 2007–2009 bera pólitíska ábyrgð sem og þeir ráðherrar ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknar sem fóru með málefni efnahags-, banka- og fjármála frá „míní-krísuárinu“ 2006 til vors 2007. Við þyrftum að hafa formlegan vettvang og hefð fyrir því hvernig við komum pólitískri ábyrgð á hendur ráðherrum, hvort sem um væri að ræða óformlega eða formlega gagnrýni, þ.e. tiltal, ávítur eða með alvarlegri hætti. Varðandi það hvernig við gætum tekið slíkt upp vísa ég í ræðu mína í síðustu viku varðandi skýrslu þingmannanefndarinnar og einnig í ágæta grein Ragnhildar Helgadóttur, prófessors við lagadeild Háskólans í Reykjavík, um pólitíska ábyrgð og þingræði sem birtist í Tímariti lögfræðinga haustið 2009. Þann vettvang höfum við því miður ekki skapað enn sem komið er. Við höfum einungis ráðherraábyrgðarlögin og landsdóm að styðjast við ef við ekki náum saman um aðra hluti. 
             Í Morgunblaðinu 15. september sl. er haft eftir Róbert R. Spanó, prófessor og forseta lagadeildar HÍ, þar sem hann ber saman danska ríkisréttarkerfið og landsdóm, með leyfi forseta: „Þessi niðurstaða er skýr vísbending um að ekki sé ástæða til að ætla að okkar landsdómskerfi brjóti í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar eða mannréttindasáttmálans um réttláta málsmeðferð.“ Einnig hefur það komið ágætlega fram hjá hv. þm. Atla Gíslasyni, formanni þingmannanefndarinnar, að í undirbúningsvinnu nefndarinnar hefðum við komist að þeirri niðurstöðu að ráðherraábyrgðarlögin og landsdómslögin héldu vel og væru í fullu gildi. Þingmannanefndin leggur til að farið verði í endurskoðun laga um ráðherraábyrgð og landsdóm. Hægt er að benda á þá endurskoðun sem nágrannar okkar annars staðar á Norðurlöndunum hafa farið í og valið ólíkar leiðir. Svíar lögðu sinn landsdóm af og eru ráðherrar dæmdir af almenna dómskerfinu, hugsanlega vegna þeirrar hefðar að fara aðrar leiðir sem á m.a. við um pólitíska ábyrgð. Minnumst tveggja dæma: Tveir ráðherrar síðustu ríkisstjórnar eða þarsíðustu í Svíþjóð sögðu af sér innan fárra vikna frá því að þeir tóku að sér ráðherradóm, annar vegna greiðslu svokallaðra svartra peninga til húshjálpar en hinn hafði ekki greitt afnotagjald af ríkisfjölmiðli á einhverju tímabili. Sjáum við fyrir okkur að eitthvað álíka hefði gerst hér? Danir og Norðmenn fóru hins vegar þá leið að festa í sessi landsdóm sinn, Rigsretten og Riksretten heita þeir, og bæta við fleiri ákæru- eða álitaefnum, eins og sannleiksgildi orða ráðherra í þinginu og fleiri atriðum. Þetta er m.a. það sem þingmannanefndin hefur bent á að þurfi endurskoðunar við á ráðherraábyrgðarlögunum. Í Danmörku og Noregi eru einnig til aðrar leiðir til að koma pólitískri ábyrgð á hendur ráðherrum án þess að kalla saman landsdóm eða fara í vantraustsyfirlýsingar sem er hin leiðin. Þannig þurfti danskur ráðherra að segja af sér til að létta pressu af ríkisstjórn vegna reiknings á servíettu fyrir einum vindlapakka. Hann gat ekki setið það af sér. Sæjum við það gerast hér? Munum við halda áfram að karpa um mál næstu ár og áratugi án þess að finna leiðir til að ljúka pólitískum álitamálum með skilvirkum hætti? Ég býst við að við tökum þá umræðu síðar. Staðreyndin er sú að við höfum ekkert val, það er engin sátt í samfélaginu um leiðir. Þá koma dómstólar til. Ef við þingmenn köllum ekki saman landsdóm við þessar aðstæður þá hvenær? Í ljósi hrunsins og skýrslu rannsóknarnefndar, þessara fordæmalausu aðstæðna og skýrslunnar, hvað þyrfti til ef ekki nú? Til hvers eru þessi lög? Eru þau tilgangslaus, hafa þau kannski alltaf verið það? Er það álit sumra þingmanna? Ef svo er eiga menn bara að segja það. Í áðurnefndri viðtalsgrein í Morgunblaðinu 15. september segir Róbert R. Spanó prófessor, með leyfi forseta: „Þingmenn verða að gegna stjórnskipulegri skyldu sinni og leggja efnislegt mat á fyrirliggjandi gögn og málsatvik í því kerfi sem nú er í gildi og fylgja þar sannfæringu sinni.“ Virðulegi forseti. Er þetta auðvelt? Er þetta auðvelt verkefni fyrir okkur þingmenn? Nei, því fer fjarri og það er staðreynd að smæð samfélagsins gerir slíka ákvörðun enn erfiðari. En við þurfum oft að taka erfiðar ákvarðanir. Er ekki erfitt að taka ákvarðanir hér um niðurskurð sem veldur þeim sem minnst mega sín í samfélaginu búsifjum? Er ekki erfitt að standa í niðurskurði, loka stofnunum, þannig að fólk missi atvinnuna? Við tökum oft erfiðar ákvarðanir. Hver er valkosturinn ef við köllum ekki saman landsdóm, ef við látum ekki reyna á ráðherraábyrgð? Að það gildi engin ráðherraábyrgð? Eru það skilaboðin sem við ætlum að gefa? Ætlum við ekkert að læra af hruninu? Teljum við núverandi ríkisstjórn hafa lært nóg? Teljum við að vinnubrögðin séu öll breytt? Það er rétt að geta þess hér sérstaklega, virðulegi forseti, að þingmenn Framsóknarflokksins munu taka þessa ákvörðun hver fyrir sig og eiga við sína samvisku og sannfæringu um hvað sé réttast. Mín niðurstaða er að rétt sé að kalla saman landsdóm. Það er erfitt að fara yfir þann þröskuld að nauðsynlegt sé að láta á ráðherraábyrgð reyna með því að kalla saman landsdóm. Í ljósi hrunsins og skýrslu rannsóknarnefndarinnar taldi ég tilefni til þess ef - og nú kem ég inn á það sem bæði hv. þm. Atli Gíslason sem og hv. þm. Oddný Harðardóttir hafa farið yfir og ég sannfærðist sem sagt um í vinnu nefndarinnar - ráðherraábyrgðarlögin og lögin um landsdóm stæðust bæði stjórnarskrá og mannréttindi. Vinna okkar fólst í því að meta annars vegar huglægu þættina, saknæmisskilyrðin sem felast í viljaafstöðu ráðherra til hins ólögmæta atferlis, og hlutlægu skilyrði refsiábyrgðar hins vegar er lúta að hinu ólögmæta atferli sem ábyrgð varðar og eru þau nánar tilgreind í 8. gr. og 10. gr. í ráðherraábyrgðarlögunum eða eins og margsinnis hefur komið fram í 8. gr. c og 10. gr. b sem ákærðu er birt ákæra fyrir brot á í þingsályktunartillögunni. Þegar maður hefur fullvissað sig um að öllum þessu lagalegu þáttum og skilyrðum sé fullnægt þarf maður næst að velta því fyrir sér hvort maður telji meiri líkur en minni, þ.e. 51% plús, á sakfellingu. Fyrr getur maður ekki tekið ákvörðun um hvort ákæra beri eður ei. Þar sem ráðherraábyrgðarlögin taka til pólitískra embættisstarfa gæti og ætti, samkvæmt þeim sem lýst hafa þeim lögum og fjallað um þau bæði hérlendis og erlendis, við þær aðstæður að vera hægt ýmist að draga úr eða bæta við rökum. Í þessu máli, eins og ég hef margsagt, höfum við því miður ekki neinar aðrar úrlausnir, engar hefðir eða vilja til að leysa mál á annan hátt. Niðurstaðan, eins og kom fram í framsögu hv. þm. Atla Gíslasonar, formanns þingmannanefndarinnar, sl. föstudag og fram kemur í tillögu til þingsályktunar, þskj. 1502, er að við, hv. þm. Atli Gíslason, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Birgitta Jónsdóttir, Eygló Harðardóttir og Sigurður Ingi Jóhannsson, teljum að kalla beri landsdóm saman og birta ákæru fjórum fyrrverandi ráðherrum, fyrrverandi forsætisráðherra, utanríkisráðherra, fjármálaráðherra og viðskiptaráðherra. Þetta er þungbær niðurstaða, þungbært og erfitt fyrir þá einstaklinga sem þurfa að sæta því. Nánari grein er gerð fyrir málinu í þingsályktunartillögunni og meðfylgjandi greinargerð sem ég býst við að allir hafi lesið og hvet ég þá sem á þetta hlýða til að skoða þau gögn. Mig langar samt að nefna nokkur atriði um einstaka hluti. M.a. hefur verið fjallað talsvert um hvort ekki hefði verið ástæða til að birta fleiri ráðherrum ákæru. Þá ber þess að geta að menn þurfa að velta fyrir sér hvort um sé að ræða almennt gáleysi eða stórfellt gáleysi. Orð eins og „ásetningur“ hefur aðra þýðingu lagalega en við almenningur í landinu leggjum í það orð. Það verður hins vegar að segjast að sérstaklega eftir 7. febrúar og auk þess má nefna 15. maí mátti öllum þessum ráðherrum vera ljóst - að undanskildum viðskiptaráðherra hugsanlega þar sem hann sat ekki þessa fundi og skrifaði ekki undir yfirlýsinguna - að það yrði að bregðast við með einum eða öðrum hætti, að lágmarki að taka málið upp á ríkisstjórnarfundi til umfjöllunar, það gæti hugsast að einhverjir aðrir ráðherrar kæmu með hugmyndir eða tillögur að lausnum. Eins er nauðsynlegt og eiginlega ekki hægt að fara fram á annað í ljósi þeirra upplýsinga sem menn fengu en að þeir gerðu allt sem þeir mögulega gátu á næstu dögum, vikum og mánuðum til að átta sig á stöðunni. Ef það var svo sem kemur fram í rannsóknarskýrslu Alþingis að menn tryðu ekki seðlabankastjóra af ýmsum orsökum, af því að hann væri fyrrverandi forsætisráðherra, af því að hann hefði dramatíserað hluti, hlýtur að vera skylda þessara ráðherra að leggjast í mat og greiningu á því hvort um væri að ræða ýkjur eða sannleik. Ég get ekki séð annað. Þess vegna hljótum við að krefjast þess að ráðherrar sem höfðu þessi mál á sinni könnu færu í einhverjar þær aðgerðir sem mögulegar voru. Öll þau gögn sem við byggjum þessa umræðu á, bæði í síðustu viku og eins núna, eru frá rannsóknarnefndinni. Vinnubrögð eru ekkert ólík þeim sem viðhöfð eru í öðrum vestrænum ríkjum. Það sem hér hefur verið sagt annað er ekki satt. Við erum að vinna mjög sambærilega vinnu og rannsóknarskýrslan er meira að segja glæsileg. Rannsóknarnefndin kemst að þeirri niðurstöðu og það er þess vegna sem við birtum ákæru á grundvelli 17. gr. stjórnarskrárinnar eða broti á henni, þ.e. 8. gr. c í ráðherraábyrgðarlögunum, með leyfi forseta: „… að lítið hafi verið rætt í ríkisstjórn um stöðu bankanna og lausafjárkreppuna sem hófst undir lok sumars 2007 og ágerðist eftir því sem á leið. Hvorki verði séð af fundargerðum ríkisstjórnarinnar né frásögnum þeirra sem skýrslur gáfu fyrir rannsóknarnefnd Alþingis að þeir ráðherrar ríkisstjórnarinnar sem fóru með efnahagsmál (forsætisráðherra), bankamál (viðskiptaráðherra), eða fjármál ríkisins (fjármálaráðherra) hafi gefið ríkisstjórninni sérstaka skýrslu um vanda bankanna eða hugsanleg áhrif hans á efnahag og fjármál ríkisins frá því að þrengja tók að bönkunum og þar til bankakerfið riðaði til falls í október 2008. Á tímabilinu hafði þó birst neikvæð umfjöllun um bankana í innlendum sem erlendum fjölmiðlum, íslenska krónan hafði veikst verulega auk þess sem skuldatryggingarálag bankanna fór hækkandi. Fullt tilefni var því til að ræða málefni bankanna ítarlega í ríkisstjórn.“ Við höfum líka rætt það alvarlegasta sem kemur fram í rannsóknarskýrslu Alþingis og við áteljum hvað harðast sem er skortur á mati og greiningu. Í rannsóknarskýrslunni, með leyfi forseta, vil ég vitna í 6. bindi: „Samkvæmt svörum forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis og viðskiptaráðuneytis við fyrirspurn rannsóknarnefndar Alþingis voru engar úttektir gerðar á árunum 2007 og 2008 fram að falli bankanna á vegum ráðuneytanna. Ekki var lagt mat á hugsanlega fjárhagslega áhættu íslenska ríkisins og ríkissjóðs vegna starfsemi íslensku fjármálafyrirtækjanna hér á landi og erlendis, eða einstakra þátta í starfsemi þeirra, annars vegar með tilliti til umfangs starfseminnar í hlutfalli við stærð íslensks efnahagslífs og hins vegar breytinga á rekstrarumhverfi fjármálafyrirtækjanna eða í ljósi breytinga sem þegar höfðu orðið, svo sem með stofnun innlánsreikninga erlendis.“ Rannsóknarnefnd Alþingis átelur að þetta hafi farist fyrir. Ég ítreka að kallað var eftir einhverjum rökum um hvað hefði átt að gera og hvort ekki væri hægt að sýna fram á að skortur hefði verið á aðgerðum. Þá langar mig líka að lesa, með leyfi forseta, úr 6. bindi rannsóknarskýrslu Alþingis: „Í skýrslum forsvarsmanna bankanna fyrir rannsóknarnefnd kom fram að hvorki Seðlabankinn, Fjármálaeftirlitið né ráðherrar hefðu lagt fyrir formlegar tillögur um að draga úr stærð bankanna. Á hinn bóginn ýmist muna þeir ekki eða útiloka ekki að stjórnvöld hafi með almennum hætti lagt að þeim að draga úr útlánum og færa niður efnahagsreikning bankanna.“ Að lokum einnig úr 6. bindi, bls. 141, með leyfi forseta: „Að framansögðu athuguðu telur rannsóknarnefnd Alþingis að mikið hafi skort á að unnið hafi verið að viðbúnaðarmálum ríkisins á skipulegan og vandaðan hátt. Rétt er þó að halda því til haga að nefndin telur ekki hægt að fullyrða að þótt vandað hefði verið betur til viðbúnaðarvinnu á árinu 2008 hefði verið hægt að bjarga íslensku bönkunum frá falli. Á hinn bóginn hefði vandaður undirbúningur verið til þess fallinn að draga mun meira úr því tjóni sem fall bankanna orsakaði. Íslensk stjórnvöld hefðu þá einnig verið í stakk búin til að móta sér fyrr stefnu um mörg af þeim álitaefnum sem taka þurfti af skarið um og því haft betri forsendur til að svara fyrirspurnum breskra og hollenskra stjórnvalda.“ Ég held að öllum sé ljóst sem lesa skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að margt fór úrskeiðis og að hægt sé að fullyrða að ráðherrum mætti vera ljóst að þeir ættu að bregðast við með einhverjum hætti til að gera allt það sem þeir gætu til að forðast tjón eða minnka tjón. Því miður staðfestir rannsóknarskýrslan, m.a. það sem ég las áður, virðulegi forseti, að ákaflega litlar efndir voru á fjölmörgu. Umræðan síðustu daga frá því að málið var flutt á föstudag hefur verið sérkennileg og þinginu ekki til mikillar virðingar. Umræðan hér og í fjölmiðlum hefur verið svolítið sérkennileg. Mér finnst alla vega sérkennilegur málflutningur þeirra þingmanna sem telja - sérstaklega í ljósi þess hvernig umræðan var um þingmannaskýrsluna fyrr í síðustu viku þar sem hún var talin vera ákaflega fagleg og menn lýstu yfir mikilli ánægju með þau vinnubrögð sem þar höfðu verið viðhöfð - þegar við komum að þessu máli að við séum ófagleg, undirbúningur okkar hafi verið ómálefnalegur og illa að verki staðið. Mér finnst það sérkennilegur málflutningur. Sú umræða er líka sérkennileg sem hefur heyrst innan þings, í fjölmiðlum og víðar að nú eigi að vísa málinu til allsherjarnefndar milli fyrri og síðari umræðu. Ég lít svo á að þetta sé fullkomin vantraustsyfirlýsing á þingmannanefndina og reyndar á Alþingi ef menn treysta sér ekki til að fara að hefðbundnum þingsköpum. Ef við treystum okkur ekki til að klára málið hér inni með atkvæðagreiðslu - það er ekkert að því að einstakir þingmenn telji að ráðherraábyrgðarlögin eigi ekki við og eigi jafnvel aldrei við, þeir eiga þá bara að segja það og greiða atkvæði gegn þessari þingsályktunartillögu. En það gengur ekki að fara að þvæla málinu og svæfa í Alþingi. Samviska og sannfæring hvers og eins verður að koma fram. Það liggja nægileg gögn fyrir. Ef menn telja á grundvelli þeirra gagna að þeir geti ekki greitt þingsályktunartillögunni atkvæði sitt þá greiða þeir atkvæði gegn henni. En að fara að stoppa mál og þvæla þeim fram og til baka eru vinnubrögð sem mér finnst ekki sæma Alþingi. Ég hvet þingmenn til að standa saman, taka þessa málefnalegu umræðu sem þarf að taka, gæta orða sinna og klára málið. Við eigum að geta það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Inga Jóhannssyni fyrir ágæta ræðu. Ég vil undirstrika að skýrslan sem kom frá nefndinni var vel unnin og ég hef dásamað hana í hástert. Það er ekki þar með sagt að ég eigi að fallast á allt sem nefndin gerði. Hv. þingmaður sagðist treysta réttvísinni. Nú er það þannig við góð réttarhöld að rannsakað er fyrst og síðan ákært. Það sem nefndin gerði er að hún fór í gegnum skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem ekki er hægt að nota. Það er alls ekki hægt að nota hana, þar höfðu menn ekki stöðu sakbornings. Í rauninni er öll vinna nefndarinnar ónýt til að byggja á henni ákæru. Hún átti að rannsaka sjálf og til þess hafði hún heimildir.  
            

Virðulegi forseti. Það er rétt að nefndin hafði heimildir til framhaldsrannsóknar. Ég vil þó velta því upp við hv. þm. Pétur H. Blöndal: Ef við hefðum kallað viðkomandi ráðherra og þá hugsanlega fleiri á fund nefndarinnar með hvaða hætti hefðum við getað tryggt þeim rétta réttarstöðu? Voru þeir sakborningar á þeim tímapunkti eða voru þeir fyrrverandi ráðherrar sem við vorum að rannsaka og hvaða réttarstöðu höfðu þeir þá? Við gengum úr skugga um að gengið yrði varlega um þessar dyr með tilliti til þess að verja réttarstöðu hugsanlegra sakborninga í málinu.

Frú forseti. Auðvitað áttu menn að rannsaka. Ef heimildir vantaði til að menn hefðu réttarstöðu sakbornings, sem þeir höfðu því það stóð til að kæra þá, átti bara að afla þeirra. Það hefði ekki staðið á því. Síðan sagði hv. þingmaður líka að við yrðum að finna sökudólg. Hvernig sýnum við vandlætingu á störfum ráðherra? Við gerum það t.d. í rannsóknarskýrslunni miklu. Þar er heldur betur vandlæting á störfum ráðherra. Ég er ekki viss um að hv. þingmaður eða ég mundi vilja hafa slík eftirmæli í opinberum gögnum. Þess vegna eru allir búnir að segja af sér, þetta fólk er allt búið að segja af sér. Það er heldur betur búið að sýna vandlætingu á störfum þeirra. Þarf að gera meira? Þarf að gera meira en það sem stendur um þetta fólk í skýrslu rannsóknarnefndarinnar? Mér þykir það yfrið nóg.

Virðulegur forseti. Ég get spurt hv. þm. Pétur H. Blöndal hvort hann taki undir niðurstöður þingmannanefndarinnar og það sem kemur fram í rannsóknarnefndinni um vanrækslu. Ef allir hefðu gert það, allir hefðu verið til í að vera samstiga í því með hvaða hætti við vildum ljúka þessu máli, værum við e.t.v. ekki að tala um ákærur fyrir landsdómi. Vonandi ekki.

Þetta er rétt.

Í það minnsta mundi ég segja fyrir mitt leyti að vel væri hægt að sjá fyrir sér að menn hefðu komist að þeirri niðurstöðu að hægt væri að ná fram pólitískri ábyrgð með réttum hætti. Þess vegna er landsdómur eins og hann er.

Við erum búnir að því.

Ég vona að við getum kannski í kjölfar þessarar umræðu farið að velta því fyrir okkur hvernig við ætlum að koma pólitískri ábyrgð á hendur þeim ráðherrum sem brjóta af sér með einum eða öðrum hætti því að við eigum auðvitað ekki að standa stöðugt í sakfellingum og réttarfari. Það er röng leið. Við komumst ekkert áfram í samfélaginu.

Hæstv. forseti. Ég hélt fyrst að mér hefði misheyrst þegar mér heyrðist í ræðu hv. þm. Sigurðar Inga Jóhannssonar að ástæðan fyrir því að hann styddi ákærur í sakamáli á hendur þessum ráðherrum væri sú að það hefði ekki verið hægt að ná samstöðu í þingmannanefndinni um að skamma þá nógu mikið. Er það málið? Er það málefnalegt sjónarmið af hálfu hv. þingmanns til að komast að þeirri niðurstöðu að það beri að ákæra í refsimáli? Við verðum að hafa í huga að ábyrgð ráðherra er tvíþætt: Annars vegar er um að ræða pólitíska ábyrgð, hins vegar refsiábyrgð. Hér ræðum við refsiábyrgðina. Við erum ekki að ræða hvort okkur finnist einhver hegðun tiltölulega skaðleg, ámælisverð eða eitthvað þess háttar. Við tölum hér um hvort eigi að ákæra í refsimáli. Þetta verðum við að hafa í huga. Þau sjónarmið sem hv. þingmaður nefnir eru fullkomlega ómálefnaleg sjónarmið til að komast að niðurstöðu í því máli.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort hv. þm. Birgir Ármannsson var að ganga hér í salinn en í nokkuð löngu máli reyndi ég að útskýra fyrir honum hvernig ég hefði komist að þeirri niðurstöðu að kalla bæri saman landsdóm og ákæra fjóra ráðherra, það er grundvallaratriði að öll lagaleg skilyrði séu fyrir hendi. Þó að þau væru fyrir hendi kemur pólitískt mat til og það er ekki víst að það yrði alltaf niðurstaðan að kalla saman landsdóm ef það mat yrði með öðrum hætti. En það er grundvallaratriði að öll lagaleg skilyrði séu fyrir hendi. Það er einmitt munurinn á því hvort menn hafa þann ásetning að draga allt og alla fyrir landsdóm eða dómstóla eða hvort menn geta fundið einhverjar aðrar sameiginlegar leiðir sem allt samfélagið getur orðið ásátt um. Ég hef verið talsmaður þess.

Hæstv. forseti. Ég hlýddi af athygli á ræðu hv. þingmanns og ég heyrði það oftar en einu sinni í máli hans, bæði í ræðunni og í andsvari við hv. þm. Pétur H. Blöndal, að hann teldi að ekki hefði verið ástæða til þess að ákæra, ég gat ekki skilið hann öðruvísi, ef niðurstaða samráðs innan þingmannanefndarinnar hefði verið öðruvísi varðandi það hvernig menn vildu fordæma verk fyrrverandi ráðherra. Ég heyrði ekki betur en að hv. þingmaður byggði sjónarmið sitt, a.m.k. að miklu leyti, á því sjónarmiði. Ég verð að segja að það eina sem skiptir okkur máli í þessu - af því að við erum í því hlutverki hvort sem okkur líkar það betur verr að þurfa að taka afstöðu til þess hvort ákæra beri eða ekki, við erum með ákæruvaldið í þessu máli - að hugsa þetta út frá þeim sjónarmiðum sem ákærandinn mundi gera í þeim sporum og þar er grundvallaratriðið og meginreglan, bæði lögfest 

Virðulegi forseti. Ég gleðst nú yfir því að við hv. þm. Birgir Ármannsson erum sammála um þau meginatriði að það sé grundvallaratriði að þau lagalegu skilyrði séu fyrir hendi og að líkindin séu meiri en minni. Það er forsenda þess að farið sé af stað með slíkt dómsmál. Ég sagði hins vegar í ræðu minni og hefur talsvert verið rætt um það að þingmannanefndin hafi verið eins konar sannleiksnefnd og að komið hafi fram einhver niðurstaða af störfum hennar sem væri samhljóða og sem allir væru sammála um og sem eining væri um í samfélaginu, ef það hefði tekist yrði ekki um nein frekari eftirmál að ræða. Ég held reyndar að það hafi aldrei verið rætt með þeim hætti í þinginu þegar þingmannanefndin var sett á laggirnar en ég reyndi að tala fyrir því að ef meiri sátt væri í samfélaginu mundum við geta forðast að sækja og ákæra 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og samstarfið í nefndinni sem hefur verið ágætt. Ég hjó eftir því í orðum hv. þingmanns sem ég hélt nú að væri misheyrn hjá mér að hann sagði í byrjun ræðu sinnar að það væri vegna afstöðu minnar og annars hv. þingmanns í nefndinni til þess hvernig taka ætti á vanrækslu ráðherra sem hann hefði ekki átt annan kost en að standa að þessum ákærum. Það var endurtekið í andsvari og ég er nú svo hlessa að ég verð eiginlega að fá nánari útskýringar á orðum hv. þingmanns. Við þingmenn erum öll bundin af okkar eigin sannfæringu og þar sem hv. þingmaður talaði um samvisku sína áðan ætla ég ekki að fara að hafa það á samviskunni að hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson sjái sér ekki annað fært en að ákæra fólk, þá væntanlega að ástæðulausu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur einnig fyrir samstarfið. Við höfum getað náð saman á mjög mörgum sviðum og ég held að skýrsla þingmannanefndar sanni það einmitt. Hér hefur verið talað um það í marga daga, og ekki síst af hálfu þingmanna Sjálfstæðisflokksins, að þingmannanefndin sjálf hafi verið einhvers konar sannleiksnefnd og það hefði verið æskilegt að menn kæmust að sameiginlegri niðurstöðu. Ég benti á í upphafi ræðu minnar að það hefði verið himinn og jörð á milli skoðana hv. þingmanna, sem eru sannarlega þingmenn Sjálfstæðisflokksins, og annarra í nefndinni um vanrækslu í rannsóknarnefndarskýrslunni. Það náðist ekki neitt samkomulag um það atriði. Það hefði verið áhugavert ef það hefði verið og ég veit ekki til hvers það hefði leitt 

Hæstv. forseti. Ég verð nú að segja að ég kannast ekki við þá umræðu sem hv. þingmaður vísaði til um að það hafi verið himinn og jörð á milli skoðana okkar á vanrækslu. Ég veit ekki betur en að við öll höfum lagt saman fram mjög harðorða þingsályktunartillögu þar sagt er að fyrrverandi stjórnvöld hafi ekki staðið sig vel. Það má lesa það í sameiginlegri þingsályktunartillögu okkar. Við ályktuðum líka mjög harðort varðandi einkavæðinguna og þau stjórnvöld sem þá stýrðu hér landinu. Ég átta mig því ekki á því til hvers hv. þingmaður vísar og ég kannast ekki við að hv. þingmaður hafi látið reyna á þau sjónarmið innan nefndarinnar sem hann vísar til hér, að menn hefðu getað náð saman um einhverja - ja, ég veit ekki um hvað hv. þingmaður er að tala varðandi þá einhverjar harðorðari ályktanir en eru í núverandi þingsályktunartillögu þingmannanefndarinnar sem lögð hefur verið fram, það væri þá bara gott 

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvert þessi umræða leiðir okkur. Mér finnst talsvert vera um útúrsnúninga en það kannski fylgir umræðunni. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar er þetta bæði erfitt mál og viðkvæmt, bæði fyrir okkur þingmenn en auðvitað ekki síst fyrir þá sem við fjöllum um þannig að ég lít svo á að það sé að hluta til skýring á því hversu sérkennileg umræðan verður á köflum. En ég get tekið undir það með hv. þingmanni að samstarfið í nefndinni var mjög gott og ég mun ekki fjalla um hvað einstakir nefndarmenn sögðu eða gerðu á þeim tíma. Ég mótmæli því að ég hafi sagt það vegna þess að ég vitnaði bara til niðurstöðunnar. Þar kemur það skýrt fram að hv. þingmenn gátu ekki tekið þátt í því að sameinast um niðurstöðu í 7. bindi varðandi vanrækslu ráðherra og forstjóra Fjármálaeftirlitsins 

Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa þeirri skoðun minni að mér finnst umræðan vera farin að snúast að miklu leyti um einhverja óþarfaviðkvæmni í þingmannanefndinni sem ég ætla nú ekki að fara að kasta rýrð á, hún vann ágætisstarf. Ég tek undir það sem fram hefur komið í andsvörum félaga minna hér við ræðu hv. þingmanns, það er mjög sérkennilegt að segja að vegna þess að sjálfstæðismenn í nefndinni hafi ekki getað tekið nógu sterkt til orða hafi þingmaðurinn sem hér talaði, þurft að standa að ákæru. Í fyrsta lagi byrjaði hv. þingmaður að tala um karp og vísaði í að hv. þm. Ólöf Nordal hefði ekki getað tekið undir með niðurstöðum þingmanna fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í nefndinni. Ég verð að vísa þessu alfarið á bug vegna þess að hv. þm. Ólöf Nordal tók einmitt undir niðurstöður fulltrúa Sjálfstæðisflokksins oftar en einu sinni 

Virðulegi forseti. Þingmannanefndin sem lauk hér störfum, eða er að ljúka störfum skulum við segja - það fer nú reyndar eftir því hvort þingheimur mun vísa málum sem þingmannanefndin fjallaði um inn í aðra nefnd, þá hefur hún væntanlega lokið störfum. Ef ekki þarf nefndin væntanlega að taka málið til umfjöllunar aftur milli umræðna, en hún hefur starfað að málinu frá 15. janúar til dagsins í dag. Ef allsherjarnefnd, níu þingmenn, telur sig geta lokið málinu á nokkrum dögum fyrir lok september eins og var tilætlan löggjafans, að ljúka þessu máli fyrir lok þings áður en nýtt þing hæfist, mundi ég telja að viðkomandi nefnd legði ekki jafnmikla eða jafnígrundaða vinnu í þá umfjöllun og þingmannanefndin gerði - án þess að ég ætli að gera lítið úr störfum allsherjarnefndar og 

Virðulegi forseti. Ef ég nota rök hv. þingmanns vil ég fá spyrja hann annarrar spurningar: Hvernig í ósköpunum á þingheimur allur, fyrir utan þá níu sem eru búnir að vinna að þessu máli frá 15. janúar, að geta tekið ákvörðun um það í atkvæðagreiðslu hvernig eigi að ljúka þessu máli ef hv. þingmaður segir að hann treysti ekki allsherjarnefnd Alþingis til að fjalla um málið? Allsherjarnefnd er þó með skoðun mála á sínu sérsviði er varða réttarfar, réttarkerfi, réttarríki og þau álitamál sem hér hafa fyrst og síðast verið uppi í umræðunni, m.a. lögin um landsdóm sem þessi ágæta þingmannanefnd talar um að þurfi að endurskoða. En þessir sömu þingmenn geta samt sem áður fallist á að ákæra á grundvelli laga sem þeir sjálfir telja að séu ófullnægjandi. Hvað er verið að segja? Hvaða 

Virðulegi forseti. Ég man ekki til þess að nokkurn tímann í þessu ferli hafi hv. þingmaður eða þingheimur gert athugasemdir við verkferlið fyrr en nú á síðustu dögum og ég benti á að komið hefði fram að menn væru að leita ýmissa leiða, þeir hafa lýst því hér yfir að málið sé ótækt og ómögulegt og viljað vísa því hingað og þangað. Ég vantreysti ekki þingmönnum allsherjarnefndar og mundi treysta þeim til allra góðra verka en benti bara á að farnar eru aðrar leiðir en hefðbundið er. Ég hvatti 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, óskaði eftir því áðan að trúnaði yrði aflétt af þeim gögnum sem lögð voru fram hér á föstudaginn og varða þau mál sem nú eru til umfjöllunar. Ég tek undir þessa ósk hv. þingmanns og óska eftir því að forusta þingsins taki þetta mál til umfjöllunar í hádegishléi vegna þess að það er afar mikilvægt fyrir okkur og fyrir þá sem eru að fylgjast með þessari umræðu að opinbert verði hvað er í þessum gögnum. Það er mikilvægt fyrir okkur þingmenn sem ætlum að taka þátt í umræðunni að geta vísað til þessara gagna vegna þess að þar koma mjög skýr skilaboð frá sérfræðingum sem eru þess eðlis að það er ráðlagt gegn því að ráðist verði í ákærur og bent á það 

Forseti mun bera ósk þingmannsins áfram.

Frú forseti. Mig langar til að benda þeim sem vilja fara ítarlega ofan í það hvernig nefndin vann á að hlusta á mjög góðar ræður hv. þm. Atla Gíslasonar og Sigurðar Inga Jóhannssonar þar sem vel er farið yfir það. Í dag ræðum við um ábyrgð. Þegar maður les skýrslu rannsóknarnefndarinnar er ljóst að enginn gengst við ábyrgð. Farið er í hinn margfræga leik: Hver stal kökunni úr krúsinni í gær? Og ábyrgðinni er velt á aðra. Enginn er maður að meiri og viðurkennir mistök sín og axlar þá ábyrgð sem þeim fylgja. Ég verð að viðurkenna, frú forseti, að ég ber ákaflega litla virðingu fyrir fólki sem getur ekki gengist við ábyrgð á mistökum sínum og minnsta virðingu ber ég fyrir fólki sem varpar henni yfir á aðra í von um að sleppa og að athyglin beinist að einhverju öðru. Ég ber aftur á móti mikla virðingu fyrir fólki sem gengst við mistökum sínum, iðrast og einsetur sér að læra af þeim. Það fer ekki mikið fyrir slíku fólki hér innan dyra, fyrr og nú. Frú forseti. Í íslenskri stjórnmálahefð er þetta viðtekin venja og það eru ekki margir þingmenn eða ráðherrar sem hafa stigið hér í pontu og viðurkennt æpandi mistök í gegnum árin og vikið af þingi í kjölfarið. Enginn hefur stigið hér í pontu og gengist við ábyrgð á aðgerðaleysinu í aðdraganda bankahrunsins, enginn. Því miður er ljóst að afleiðingar hrunsins eru sviðin jörð hjá þúsundum Íslendinga sem höfðu ekki aðgang að sömu upplýsingum og ráðherrar og þingmenn sem áttu aðild að þeirri ríkisstjórn sem hrakin var frá völdum með búsáhaldabyltingunni. Ein afleiðing hrunsins birtist í þeirri ömurlegu staðreynd að í næsta mánuði munu mörg hundruð fjölskyldur missa heimili sín vegna mistaka, vanrækslu og gáleysis ráðamanna sem hér hefur verið fjallað um í dag. Frú forseti. Nú þegar hafa ansi mörg stór orð verið látin falla. Ég hef, ásamt fleiri þingmönnum úr þingmannanefndinni, m.a. verið vænd um að vera blóðþyrst út af því að við viljum láta kalla saman landsdóm til að taka til umfjöllunar ákæru á hendur fjórum ráðherrum. Við skulum aðeins setja hlutina í samhengi. Samkvæmt skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis eru þeir aðilar sem við leggjum til að verði kallaðir fyrir landsdóm ábyrgir vegna aðgerðaleysis og vítaverðs gáleysis. Væri það ekki vítavert gáleysi að gera ekki neitt og bregðast ekki við þeim áfellisdómi sem skýrslan er með sanni? Ég upplifi það ekki sem einhvern sérstakan hefndarþorsta eða blóðþorsta að vilja lúta leiðsögn þeirrar skýrslu sem svo mikið hefur verið mærð hér í þingsölum sem tímamótaskýrsla sem okkur beri að læra af. Við getum ekki bara sleppt því sem er óþægilegt og snýr að ábyrgð ráðherranna. Frú forseti. Ég vil ekki kalla saman landsdóm til að friðþægja almenning, eins og einn hæstv. ráðherra lét nýverið hafa eftir sér. Ég vil aftur á móti kalla saman landsdóm vegna þess að mér ber að gera það vegna þeirra starfsskyldna sem okkur voru settar í þingmannanefndinni, vegna samvisku minnar og út frá þeim ótal fundum sem við sátum með sérfræðingum á þessu sviði sem tóku undir það lagalega mat um ráðherraábyrgð sem fólst í skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Í ljósi þess að enginn hefur sýnt iðrun eða vilja til að breyta þeim ónýtu hefðum sem tíðkast með oddvitaræði og vanvirðingu fyrir heilbrigðri skynsemi, eins og að halda almennilegar fundargerðir á efstu stigum stjórnsýslunnar og að halda fundi um mikilvæg mál, finnst mér mikilvægt að við þingmenn sýnum í verki að það verklag er ekki boðlegt lengur og við séum meðvituð um hve skaðlegt það er velferð landsmanna. Við erum að kljást við skaðann af slíkum vinnubrögðum og það að engar afleiðingar hafa orðið. Meira að segja er iðrunarleysið svo stórfellt að töluverður hluti fyrrverandi ríkisstjórnar situr enn á þingi, bæði sem óbreyttir þingmenn og í æðstu stöðum í ráðuneytum. Að draga þennan og hinn fyrir landsdóm, frú forseti, er orðalag sem heyrist mikið hér inni og endurvarpast í fjölmiðlum. Það tala margir um að það sé erfitt að senda vini sína hugsanlega í fangelsi og upp er dregin mynd sem á sér enga stoð í veruleikanum. Það vita það allir að hámarksrefsing sem landsdómur getur dæmt menn til er tveggja ára fangelsisdómur en þó er ólíklegt að einhver muni sæta hámarksrefsingu. Ef ráðherrarnir fyrrverandi verða sakfelldir er næsta ljóst að þeir munu sennilega aðeins þurfa að sæta refsingu sem inniheldur skilorð eða fjársekt. Í þessu samhengi langar mig að benda á að ein af þeim sem dæma á úr hópi þeirra sem leyfðu sér að mótmæla vanhæfri ríkisstjórn á hinum háhelgu áheyrendapöllum verður í orðsins fyllstu merkingu dregin fyrir dóm 1. desember þrátt fyrir að eiga von á barni á sama tíma. Ekkert tillit er tekið til hennar í þeim pólitísku ofsóknum sem eiga sér stað gagnvart þeim sem nóg var boðið vegna vanmáttar ráðamanna til að axla ábyrgð og segja af sér á sínum tíma þrátt fyrir að öllum hafi verið ljóst að sú ríkisstjórn sem hér réði ríkjum var með öllu vanhæf og hafði sýnt af sér vítavert gáleysi. Þau sem ákærð eru fyrir árás á Alþingi eru ákærð út frá 100. grein þar sem hámarksrefsing er hvorki meira né minna en lífstíðarfangelsi. Ef maður ber saman þessi tvö mál verður maður að draga í efa hvort við með sanni búum í alvöru réttarríki, sér í lagi ef þingið mun ekki hafa dug í sér til að afgreiða þessar þingsályktunartillögur með því sniði sem lagt var upp með. Frú forseti. Það var með sanni ekki hægt að koma í veg fyrir hrunið árið 2007 en það var hægt að minnka hve stórfellt það varð með eðlilegum stjórnsýslulegum aðgerðum sem raktar eru í greinargerð þingsályktunartillögu þeirrar sem við fjöllum um í dag. Það er mikilvægt að muna að ef við setjum ekki skýr mörk um það hvar ábyrgðin liggur fyrir þá sem sitja á valdastólum nú og í framtíðinni, að við höfum engan vilja til að læra af fortíðinni, þá er í raun hægt að segja að lofið á aðra vinnu þingmannanefndarinnar sé byggt á innantómum orðum sem ættu betur heima í 17. júní ræðum eða kosningaherferðum. Við þurfum að tryggja að við endurtökum ekki mistök fortíðar sem hefur byggst á oddvitaræði, valdaráni, brotum á ráðherraábyrgðarkeðjunni og því að fólk firri sig ábyrgð með því að benda á aðra. Frú forseti. Af hverju eru ekki þeir sem bera mesta ábyrgð á hinu algjöra hruni alls sem fólk treysti á látnir sæta ábyrgð? Til hvers að kalla saman landsdóm ef þeir verða ekki látnir sæta ábyrgð? Er ekki verið að hengja bakara fyrir smið? Þetta ómar gjarnan, bæði í þingsal og úti í samfélaginu. Auðvitað væri best ef við hefðum þannig lög að ráðherraábyrgð fyrntist ekki á aðeins þremur árum, en þau rök að ekki sé forsenda til að kalla það fólk til ábyrgðar sem ber ekki jafnmikla ábyrgð á hruninu og afleiðingum þess og aðrir er auðvitað alger rökleysa. Það mætti bera þetta saman við það að ef tvær manneskjur tækju þátt í þjófnaði og önnur stæli fimm milljónum og hin fjórum, væri þá ekki forsenda til að láta þá sem minna stal sæta ábyrgð ef sú sem meiru stal slyppi? Frú forseti. Mikil harmakvein heyrast víða um að lögin um landsdóm séu úr sér gengin, forngripur sem lítið mark sé á takandi, risaeðla í lögfræðilegu tilliti og marklaus vegna hrumleika. Vil ég benda á að þessi lög eru óvenjuvel úr garði gerð miðað við háan aldur, sem þó er ekki hærri en 50 ár, og þau eru þó nokkuð yngri en flest það sem finna má í stjórnarskránni okkar og ef fólk getur ekki fellt sig við gömul lög þá skulum við bara hætta að fylgja öllum lögum sem eru eldri en 50 ára, þar á meðal megninu af stjórnarskránni. Eigum við ekki bara að taka þetta alla leið, eða hvað? Frú forseti. Þúsundir hafa flúið land, þúsundir hafa misst vonina, þúsundir þurfa að velja á milli þess að borga af stökkbreyttum lánum eða að geta brauðfætt fjölskyldu sína. Tugþúsundir hafa glatað öllu trausti á valdastofnanir þessa lands, sér í lagi Alþingi. Það er með sanni hálfömurlegt að eyða dýrmætum tíma í þessi ræðuhöld á meðan mikil ólga er í samfélaginu út af því sem margir upplifa sem sérpantaðan dóm í Hæstarétti. Það verður samt ekki undan því komist að fjalla um málið og hvet ég samþingmenn mína til að hafa hugrekki til að láta ályktunina hafa sinn gang án klækja eða tilrauna til að eyðileggja málið. Ég leyfi mér að trúa því að hv. þingmenn búi yfir nægilega miklu hugrekki til að kjósa um þessar ályktanir í stað þess að hindra að þær fái eðlilega þinglega meðferð. Frú forseti. Mikið er talað um virðingu þingsins. Ég leyfi mér að spyrja þingmenn, háttvirta sem hæstvirta, hvort það sé til þess fallið að auka virðingu þingsins að hér situr í valdamestu stólum hins háa Alþingis fólk sem átti aðild að ríkisstjórn þeirri sem fékk áfellisdóm í skýrslu rannsóknarnefndar. Hvernig er hægt að firra sig ábyrgð á þeim hörmungum sem þessi þjóð þarf að þola um ókomna tíð og ekkert sér fyrir endann á? Ætlar enginn að gangast við þeirri ábyrgð? Hvernig er hægt að ætlast til þess að almenningur virði þetta svokallaða réttarríki ef það á bara við um suma? Það er skylda þingsins að sýna gott fordæmi og skora ég á þingmenn að fylgja þeim drengskapareið sem þeir sóru þegar þeir háttvirtir tóku við embætti sínu. Ég skora á þá að hlusta á samvisku sína og hjarta og beita sig vægðarlausum heiðarleika um hver heill þessa samfélags er ef enginn mun sæta ábyrgð.

Frú forseti. Ég vil fyrir það fyrsta fagna því að hv. þingmaður vill ekki kalla saman landsdóm til þess að róa almenning, eins og hæstv. forsætisráðherra lýsti hér yfir,  Nú hafa ýmis gögn frá þessum sérfræðingum verið leidd fram og við höfum fengið að kynna okkur þau. Þar kemur m.a. fram að sérfræðingur sem nefndin leitaði til taldi að réttarfar landsdómslaganna uppfyllti ekki lágmarkskröfur gildandi laga og mannréttindasáttmála um réttaröryggi sakborninga á rannsóknarstigi. Þar kemur líka fram það álit  
             Þess vegna spyr ég: 

Forseti beinir þeim tilmælum til hv. þingmanna að virða ræðutíma.

Frú forseti. Nei, við hlustuðum bara ekki á neinn sem var ekki sammála okkur, hv. þingmaður er væntanlega að spyrja að því. Auðvitað var hlustað á málflutning hans eða hennar, en það voru fimm aðrir sem komu með aðra sýn á málið. 
            

Frú forseti. Það er óhjákvæmilegt að nefna þetta atriði sem ég nefndi hér um álit sérfræðinganna vegna þess að forsvarsmenn þingmannanefndarinnar hafa skákað í skjóli sérfræðiráðgjafar. Núna liggur fyrir að tveir mikilsvirtir sérfræðingar sem nefndin leitaði til töldu í fyrsta lagi að þessi málsmeðferð stríddi gegn lágmarkskröfum gildandi laga og mannréttindasáttmála um réttaröryggi sakborninga á rannsóknarstigi og hins vegar kom annar sérfræðingur og mæltist til þess að ekki yrðu gefnar út ákærur. Það er mikilvægt að þetta liggi fyrir. En mig langar líka til þess að spyrja hv. þingmann einnar samviskuspurningar af því að hún hóf ræðu sína á því að tala um ábyrgð. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Verði þessar ákærur gefnar út en málinu vísað frá eða leiði málatilbúnaður til sýknu, 

Ég hef hreinlega ekki hugleitt það en það væri ákaflega fróðlegt að heyra hvað Sjálfstæðisflokknum finnst um það. Mér þætti bara vænt um að heyra það því að þessi spurning hefur fram komið oftar og það er greinilegt að þið hafið einhverjar ákveðnar skoðanir á því. 

Forseti beinir þeim tilmælum til hv. þingmanna að þeir ávarpi forseta í ræðum sínum og beini orðum sínum til hans en ekki einstakra þingmanna í salnum.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir vísaði sérstaklega í lokaorðum sínum til sjónarmiða eða hugmynda um réttarríkið, sem við öll styðjum. Við viljum að hér ríki réttarríki, m.a. með þeim réttindum og takmörkunum á beitingu valds hins opinbera sem því fylgir. Eitt sterkasta valdið í höndum hins opinbera er ákæruvaldið og það er sérstaklega vandmeðfarið og þegar sjónarmiðum réttarríkisins er fylgt er það meginregla að ekki beri að ákæra nema meiri líkur en minni séu á sakfellingu og þetta verður sá sem hefur ákæruvaldið að meta. Hv. þingmaður fjallaði um margt í ræðu sinni en það vantaði hins vegar rökstuðninginn fyrir því hvernig hún komst að þeirri niðurstöðu að hún teldi meiri líkur 

Frú forseti. Ég vísaði reyndar í það í upphafi ræðu minnar að ég tæki undir það sem kom fram í ræðum hv. þingmanna Atla Gíslasonar og Sigurðar Inga Jóhannssonar. Við fórum í gegnum bæði það sem varðaði mannréttindaþáttinn og hvort ástæða væri til að ákæra og hvort það færi yfir 51% þröskuldinn. Ég held að fundirnir hafi verið um 30 ef ekki fleiri. Ég verð að viðurkenna að ég átti erfiðast með þennan þröskuld gagnvart fyrrverandi viðskiptaráðherra, en ég komst að þessari niðurstöðu eftir að hafa hlýtt bæði á mál sérfræðinga, lögfræðinga, og rætt við aðra félaga mína í þingmannanefndinni að það væri tilefni til ákæru.

Hæstv. forseti. Ég taldi rétt að vekja athygli á þessu atriði sérstaklega vegna þess að mér fannst ræða hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fjalla um svo marga aðra hluti en þá spurningu sem við stöndum frammi fyrir í þessum sal gagnvart þessum tillögum. Við vorum hér í síðustu viku og höfum ótal sinnum áður rætt afleiðingar hrunsins, m.a. í tilefni af skýrslu þingmannanefndarinnar, og allt gott um það að segja, en það sem við erum að ræða núna eru þessar ákærutillögur og hvort forsendur séu fyrir að fara í ákærur á þeim grundvelli. Mér fannst af ræðu hv. þm. Birgittu Jónsdóttur að hún teldi að niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis sem Páll Hreinsson veitti forstöðu og síðan niðurstöður þingmannanefndarinnar sjálfrar fælu einhvern veginn í sér þá skyldu þingmanna bæði að leggja til ákærur og greiða atkvæði með ákærum. Það er sjónarmið sem ég get ekki fallist á, alls ekki, 

Herra forseti. Hv. þingmaður er hreinlega að oftúlka orð mín, ég ætlast ekki til þess að þingmenn kjósi eftir neinu öðru en sinni eigin sannfæringu. Það var alls ekki það sem var ætlunin að fólk heyrði í ræðu minni að ég væri að fara fram á að allir ættu að hugsa eins og ég. Það er bara fjarri lagi.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir afburða góða vinnu í þingmannanefndinni sem kom fram í skýrslunni sem við ræddum í síðustu viku. Þegar Borgarahreyfingin kom inn á þing batt ég ákveðnar væntingar við hana vegna þess að ég er svona uppreisnarmaður í eðli mínu, en hún brást mér strax í fyrstu vikunni þegar hún beitti pólitískum klækjum til að komast inn í nefndir. Nú hefur hún brugðist mér aftur með því að setja leynd á einhver skjöl. 

Frú forseti. Ég vil byrja á að bera af mér sakir um það að við höfum verið með einhverja klækjapólitík varðandi nefndirnar. Við ákváðum að fara í samstarf við meiri hlutann upp á að geta valið um þær nefndir sem við vildum.

Pólitískir klækir.

Pólitískir klækir? Við vissum bara ekki að það væri einhver hefð, við vorum hreinlega algjörir græningjar og vorum ekki meðvituð um að það væri engin hefð fyrir því að fara í samstarf við meiri hluta. Við höfum alltaf viljað vinna út frá málefnum en ekki eftir minni eða meiri hluta svo því sé haldið til haga. Í því er uppreisnin að fylgja ekki hefðunum heldur breyta hlutunum til vonandi betri vegar. Nú man ég ekki hvað hitt var sem hv. þingmaður … 

Frú forseti. Varðandi þær væntingar sem Borgarahreyfingin, sem seinna hét Hreyfingin, olli mér var það að hún skipti líka um kennitölu, hún skipti um nafn.

Hvað …?

Nei, ég er bara að segja það hvernig þið valdið mér vonbrigðum aftur og aftur.

Æ, en gott.

Nei, það er ekki gott af því ég bar ákveðnar væntingar til ykkar. En varðandi þessi gögn. Í síðustu viku sagði hv. þingmaður að nefndin hefði sett sér þær reglur að upplýsa ekki um gögnin og hún stóð við það. Nú er hún búin að lúta flokksaga og hefur ákveðið að birta þessi gögn.  Svo vil ég spyrja hv. þingmann, af því að hún er svo manneskjuleg og er það raunverulega og hlý, hvort fyrrverandi ráðherrar séu ekki fólk.

Frú forseti. Mig langar að varpa spurningu til baka á hv. þm. Pétur H. Blöndal um það hvort níumenningarnir sem voru ákærðir fyrir að rjúfa þinghelgina hér séu ekki líka fólk.

Ég var að spyrja.

Ég er að spyrja þig á móti, hv. þingmaður. Auðvitað lít ég svo á að allir menn séu fólk, varla fer ég að líta svo á að ráðherrar séu endilega skepnur eða þingmenn, þeir eru fólk eins og við, er það ekki? Varðandi leyndina lögðum við til í morgun í bréfi sem nú hefur verið birt í fjölmiðlum og hvet ég hv. þingmann til þess að lesa vefmiðlana.

Flokksagi.

Þetta er ekki flokksagi heldur það sem ég lagði til á fundinum á föstudaginn og ég ítrekaði í dag. Það hefur ekkert með flokk að gera því að ég er ekki í flokki heldur hreyfingu.

Virðulegi forseti. Ég get ekki orða bundist vegna þess að mér finnst þetta mál og þessi ræða og andsvör hér bera þess merki að verið sé að hafa þetta stóra mál í flimtingum. Mér þykir það afskaplega sorglegt, sérstaklega af hálfu þingmanns Hreyfingarinnar sem er sjálfskipaður talsmaður þjóðarinnar og sjálfskipaður talsmaður réttlætisins  Mig langaði til að spyrja hv. þingmann að því þar sem hún virðist mjög fús til að beita þessu ákæruvaldi þingsins, hvort hún hafi íhugað það í nefndinni og velt því fyrir sér að draga mörkin við þessa fjóra ráðherra eða hvort fleiri ráðherrar hafi komið til greina 

Frú forseti. Það er ákveðin ástæða fyrir því að ég er svona værukær í dag og það er einfaldlega út af værukærðinni sem ég finn hjá hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Þetta er svona mótleikur minn við værukærð ykkar og klækjapólitík. Varðandi hvort þetta hafi komið til tals eða hvort ég hafi hugleitt þetta þá fór þingmannanefndin rækilega í gegnum það hvort ástæða væri eða í raun og veru ekki bara ástæða heldur nægilega sterkur lagalegur grunnur til að ákæra fleiri ráðherra. Það var talið að ef við tækjum alla ráðherrana mundi það veikja heildarmyndina eða ég hef nú ekki rétta orðið yfir þetta.

… ríkisstjórnina?

Nei, alls ekki, þetta snýst ekki um svoleiðis pólitík, Pétur H. Blöndal. Þetta er oddvitaræði sem við erum að kljást við sem hv. þingmaður hefur stutt um langa hríð.

Forseti beinir þeim tilmælum enn og aftur til þingmanna að beina máli sínu til forseta og ávarpa þingmenn rétt.

Virðulegi forseti. Mér þykir athyglisvert, og ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið, að það hafi verið niðurstaða nefndarinnar greinilega, eða þeirra fimmmenninga sem hafa ákveðið að bera fram þessa þingsályktunartillögu, að það hafi ekki verið nægilega sterkur lagalegur grundvöllur til að ákæra fleiri ráðherra og þá vekur það sérstaka athygli að þáverandi ráðherra félagsmála, sem fer nú með málefni Íbúðalánasjóðs, telst vera undanskilinn þarna. Ég vil bara í síðara andsvari mínu heita á þingmanninn af því að hún kom hér með áskorun um að við hefðum sannleika, heiðarleika og réttlæti að leiðarljósi í okkar ákvörðun, ég óska eftir því að hv. þingmaður geri slíkt hið sama og heiti á hana. Ég skal svo sannarlega standa hér og greiða atkvæði eftir minni bestu sannfæringu. Ég er ekki hér 

Frú forseti. Það má svo sem kalla hlutina hverju því nafni sem fólk kýs að kalla þá. En ástæðan fyrir því að ekki voru taldar nægilega sterkar ástæður til að kæra alla ráðherrana fólst aðallega í verksviði þeirra. Verksvið bankamálaráðherrans og fjármálaráðherrans féll auðvitað undir það sem við erum að fjalla um, hrun bankakerfisins, og utanríkisráðherra tók sér völd sem henni bar ekki að taka.

Virðulegi forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um málshöfðun gegn fyrrverandi ráðherrum í öðru ráðuneyti Geirs H. Haardes vegna refsiverðrar háttsemi þeirra í embættisfærslu sinni á árinu 2008. Eftirtaldir hv. þingmenn eru flutningsmenn að tillögunni: Atli Gíslason, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Sigurður Ingi Jóhannsson, Eygló Harðardóttir og Birgitta Jónsdóttir. Í þingsályktunartillögunni er lögð til málshöfðun gegn eftirtöldum fyrrverandi ráðherrum: Geir H. Haarde forsætisráðherra, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur utanríkisráðherra, Árna M. Mathiesen fjármálaráðherra og Björgvini G. Sigurðssyni viðskiptaráðherra. Áður en ég reifa nokkur þau kæruatriða sem fram koma í þeirri þingsályktunartillögu sem meiri hluti þingmannanefndarinnar lagði til um málshöfðun gegn fyrrverandi ráðherrum vil ég fara yfir hlutverk þingmannanefndarinnar og þann lagagrundvöll sem hún byggir á. Í 6. mgr. 15. gr. laga um rannsóknarnefnd Alþingis kemur fram að kosning þingmannanefndarinnar hafi sömu réttaráhrif og kosning rannsóknarnefndar skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar til athugunar á störfum ráðherra sbr. 2. mgr. 14. gr. laga um ráðherraábyrgð. Með ákvæðinu var þingmannanefndinni þannig falið það hlutverk að taka afstöðu til framgöngu ráðherra í aðdraganda hrunsins og leggja í framhaldinu mat á hvort tilefni væri til málshöfðunar fyrir landsdómi vegna brota á lögum um ráðherraábyrgð skv. 13. gr. laga um landsdóm. Þingmannanefndinni sem falið var það fordæmalausa og gífurlega erfiða verkefni að leggja mat á brot á ráðherraábyrgðarlögum sem byggt væri á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis var því mikil ábyrgð falin og lagði hún sig alla fram við að kynna sér öll málsgögn, kalla til sín færustu sérfræðinga á sviði laga og réttarfars og leita ráðgjafar og fá lögfræðilegt álit um lagaskilyrði fyrir landsdómsmeðferð. Þegar farið er yfir málsatvik og ráðherraábyrgðarlögin og metið hvort lagaskilyrði séu til staðar til að höfða sakamál gegn fyrrverandi ráðherrum fyrir landsdómi verður fyrst og fremst að horfa til efnisatriða málsins og fram hjá þeim einstaklingum sem þar eiga í hlut. Dómgreind og hlutlægt mat á þeim gögnum og sérfræðiálitum sem lögð eru til grundvallar verða að ráða för þegar Alþingi tekur þá erfiðu ákvörðun hvort fara eigi fram með málshöfðun gegn fyrrverandi ráðherrum. Landsdómur fer með og dæmir þau mál er Alþingi ákveður að höfða gegn ráðherrum út af embættisrekstri þeirra. Í landsdómi eiga sæti 15 dómendur og í 13. gr. laga um landsdóm segir að málshöfðun gegn ráðherra skuli gerð með þingsályktunartillögu fyrir Alþingi og skulu kæruatriði nákvæmlega tiltekin. Landsdómur er eitt dómstig og kýs Alþingi sér saksóknara til að sækja mál fyrir landsdómi. Þar fer fram rannsókn málsins og vörn málsaðila, og verjanda er skylt að draga fram allt er verða má ákærðum til sýknu eða hagsbóta. Til umræðu hefur verið hvort landsdómur uppfylli mannréttindi þar sem ekki er hægt að skjóta niðurstöðu landsdóms fyrir æðra dómstig. Þeir sérfræðingar sem þingmannanefndin leitaði aðstoðar hjá töldu svo vera og tekið var sem dæmi mál fyrrverandi dómsmálaráðherra Danmerkur, Eriks Ninn-Hansens, sem dæmdur var fyrir danska ríkisréttinum 1995, en ríkisrétturinn er líka eitt dómstig. Erik Ninn-Hansen skaut málinu til Mannréttindadómstóls Evrópu og var málinu vísað frá auk þess sem hvorki var fundið að einu dómstigi né hinum þingkjörnu dómurum í ríkisréttinum. Meiri hluti þingmannanefndarinnar komst að þeirri niðurstöðu að refsiskilyrði og réttarfarsskilyrði séu fyrir hendi hvað varðar fjóra fyrrverandi ráðherra og lýkur á sakfellingu meiri en 51%. Þessa niðurstöðu byggir hún á þeim sérfræðiálitum sem lögð voru fyrir nefndina, munnlegum skýrslum sérfræðinga og skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis er ítarleg og afgerandi. Í niðurstöðum hennar hefur verið tekið tillit til andmæla þeirra sem flutningsmenn þingsályktunartillögunnar leggja til að ákærðir verði. Sönnunarfærsla og rannsókn fer fram fyrir landsdómi ef Alþingi samþykkir málshöfðun gegn fyrrverandi ráðherrum. Ég mun nú koma inn á nokkur þau kæruatriða sem koma fram í þingsályktunartillögunni. Lagt er til að Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, verði ákærður fyrir brot gegn lögum um ráðherraábyrgð. Fyrrverandi forsætisráðherra er talinn hafa sýnt af sér alvarlega vanrækslu á starfsskyldum sínum sem forsætisráðherra andspænis stórfelldri hættu sem vofði yfir íslenskum fjármálastofnunum og ríkissjóði, hættu sem honum var eða mátti vera kunnugt um og hefði getað brugðist við með að beita sér fyrir aðgerðum, löggjöf, útgáfu almennra stjórnvaldsfyrirmæla eða töku stjórnvaldsákvarðana á grundvelli gildandi laga í því skyni að afstýra fyrirsjáanlegri hætti fyrir heill ríkisins. Einnig fyrir að hafa vanrækt að halda ríkisstjórnarfundi um mikilvæg málefni skv. 17. gr. stjórnarskrár Íslands. Það er mat rannsóknarnefndar Alþingis að 7. febrúar til 15. maí 2008 hafi verið komnar nægjanlegar upplýsingar til að fyrrverandi forsætisráðherra hefði mátt gera sér grein fyrir því að ríkir almannahagsmunir knúðu á um að hann hefði þá þegar frumkvæði að virkum aðgerðum af hálfu ríkisvaldsins, eftir atvikum með sérstakri lagasetningu til að draga úr stærð bankakerfisins. Lagt er til að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, fyrrverandi utanríkisráðherra, verði ákærð fyrir brot á lögum um ráðherraábyrgð en fyrrverandi utanríkisráðherra er talin hafa sýnt af sér alvarlega vanrækslu í starfsskyldum sínum sem utanríkisráðherra og oddviti Samfylkingarinnar í ríkisstjórn andspænis stórfelldri hættu sem vofði yfir íslenskum fjármálastofnunum og ríkissjóði, hættu sem henni mátti vera kunnugt um. Einnig fyrir að hafa látið farast fyrir að framkvæma það sem 17. gr. stjórnarskrár lýðveldisins kveður á um, þ.e. skyldu til að halda ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni. Á þessu tímabili var lítið fjallað á ráðherrafundum um hinn yfirvofandi háska. Ekki var fjallað formlega um hann á ráðherrafundum og ekkert skráð um þau efni á fundunum. Með vísan til niðurstaðna rannsóknarnefndar Alþingis um þær alvarlegu upplýsingar sem utanríkisráðherra fékk á fundinum 7. febrúar 2008 og á vormánuðum 2008 og með tilliti til þess að hún var ein þeirra sem undirritaði yfirlýsingu norrænu seðlabankanna 15. maí 2008 telur meiri hluti þingmannanefndarinnar að utanríkisráðherra hafi haft allar forsendur til að gera sér grein fyrir mikilvægi þess að aðhafast vorið 2008. Hér verður einnig að líta til stöðu hennar sem oddvita annars stjórnarflokksins og verkstjórnarskyldna hennar. Lagt er til að Árni M. Mathiesen, fyrrverandi fjármálaráðherra, verði ákærður fyrir brot á lögum um ráðherraábyrgð. Fyrrverandi fjármálaráðherra er m.a. ákærður fyrir að hafa sýnt af sér alvarlega vanrækslu í starfsskyldum sínum sem fjármálaráðherra andspænis stórfelldri hættu sem vofði yfir íslenskum fjármálastofnunum og ríkissjóði. Einnig fyrir að hafa ekki fullvissað sig um að unnið væri með virkum hætti að flutningi Icesave-reikninga Landsbankans í Bretlandi yfir í dótturfélag og síðan leitað leiða til að stuðla að framgangi þess með virkri aðkomu ríkisvaldsins. Rannsóknarnefnd Alþingis kemst að þeirri niðurstöðu að fjármálaráðherra hafi verið skylt að hafa frumkvæði, með eigin aðgerðum eða tillögum til annarra ráðherra og að innan stjórnkerfisins væri unnin heildstæð og fagleg greining á þeirri fjárhagslegu áhættu sem ríkið stóð frammi fyrir vegna hættu á fjármálaáfalli. Komst rannsóknarnefnd Alþingis að því að með athafnaleysi sínu hefði fjármálaráðherra látið hjá líða að bregðast við yfirvofandi hættu á viðeigandi hátt og með því sýnt af sér vanrækslu. Lagt er til að Björgvin G. Sigurðsson, fyrrverandi viðskiptaráðherra, verði ákærður fyrir brot framin á tímabilinu frá febrúar 2008 fram í október sama ár af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi og aðallega fyrir brot á ráðherraábyrgðarlögum, fyrir að hafa sýnt af sér alvarlega vanrækslu í starfsskyldum sínum sem viðskiptaráðherra andspænis stórfelldri hættu sem vofði yfir íslenskum fjármálastofnunum og ríkissjóði. Þáverandi viðskiptaráðherra átti ekki frumkvæði að formlegum ráðherrafundi um ástandið sem verður að teljast alvarlegt, einkum í ljósi þeirra upplýsinga sem hann fékk af fundum samráðshóps stjórnvalda um fjármálastöðugleika. Samkvæmt skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis fékk viðskiptaráðherra upplýsingar um alvarlega stöðu bankanna af fundi 7. febrúar 2008 og hélt fund með bönkunum í framhaldi af því. Hann átti aðkomu að samráðshópnum og fékk upplýsingar strax í apríl um að seðlabankastjórar Evrópu teldu að íslensku bankarnir legðu að hluta til málamyndagerninga að veði fyrir lánum hjá seðlabanka Lúxemborgar. Einnig kemur fram að ráðherra hafi fengið fullnægjandi upplýsingar um starf samráðshópsins, en þar var t.d. flutningur Icesave-reikninganna ræddur ítrekað. Loks má geta þess að í maíbyrjun 2008 gerði fulltrúi viðskiptaráðuneytisins í samráðshópnum athugasemd við það að Tryggingarsjóður innstæðueigenda væri of lítill til að gegna hlutverki sínu, en 10 dögum áður höfðu Icesave-reikningar verið opnaðir í Hollandi. Telja verður að þetta hafi viðskiptaráðherra vitað eða mátt vita. Mörg blikkandi aðvörunarljós og hættumerki í aðdraganda bankahrunsins koma fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem vakin skal athygli á hér. Frá byrjun árs 2008 fram á vor fengu íslensk stjórnvöld afar alvarlegar upplýsingar um stöðu íslensku bankanna og hættur fram undan í efnahagslífinu. Á fundi bankastjórnar Seðlabankans með forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra þann 7. febrúar er lýst yfir miklum áhyggjum af stöðu íslensku bankanna. Ekki verður séð að ráðherrar hafi á neinum tímapunkti fengið jafnalvarlegar upplýsingar og þar komu fram um hættur á efnahagsáfalli. Viðskiptaráðherra var upplýstur af utanríkisráðherra 11. febrúar um þennan fund. Á fundi bankastjórnar Seðlabanka Íslands með forsætisráðherra og utanríkisráðherra 1. apríl 2008 kom m.a. fram og kom til umræðu að 193 milljónir punda hefðu verið í útstreymi af Icesave-reikningum í útibúi Landsbanka Íslands í Bretlandi dagana þar á undan og að vænta mætti að Landsbanki Íslands gæti þolað slíkt útstreymi í sex daga. Skýrsla Alþjóðagjaldeyrissjóðsins kom út 14. apríl 2008 og var flokkuð sem trúnaðarmál. Hún fól í sér ítarlegar tillögur til íslenskra stjórnvalda um aðgerðir til að takast á við alvarlegar aðstæður í efnahagslífinu. Þann 15. maí 2008 var gengið frá yfirlýsingu íslenska ríkisins vegna gjaldeyrisskiptasamninga við seðlabanka Norðurlandanna en forsenda fyrir samningunum og skilyrði af þeirra hálfu var að íslenska ríkið beitti sér fyrir aðgerðum til að draga saman efnahagsreikninga bankanna með hliðsjón af tillögum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. En stjórnvöld unnu ekki eftir þeirri yfirlýsingu sem gerð var. Ríkisvaldið hefði getað sett bönkunum reglur eða fyrirmæli um sölu eigna og þar með hefðu stjórnendur bankanna ekki haft neinn valkost og ekki eigendurnir heldur. Samráðshópur sem settur var á fót 2006 og í voru fulltrúar forsætisráðherra, fjármálaráðherra og viðskiptaráðherra ásamt fulltrúum Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands átti að vera vettvangur upplýsinga og umræðna um fjármálastöðugleika og viðbúnað. Verulegir annmarkar voru á starfi hópsins. Samkvæmt því sem fyrir liggur um miðlun upplýsinga frá fulltrúum forsætisráðherra, fjármálaráðherra og viðskiptaráðherra og samráðshópnum til viðkomandi ráðherra um fjármálaóstöðugleika og nauðsyn á viðbúnaði verður að ganga út frá því að sömu ráðherrum hafi verið ljós þörfin á því að hafa frumkvæði að því að unnin yrði greining á fjárhagslegri áhættu íslenska ríkisins og ríkissjóðs vegna starfsemi íslensku bankanna hér á landi og erlendis eða einstakra þátta í starfsemi þeirra. Einnig er vísað til funda samráðshóps stjórnvalda 21. apríl 2008. Þar var lagt fram skjalið Sviðsmynd fjármálaáfalls, tilgreind álitaefni og mögulegar aðgerðir og var skjalið unnið af Fjármálaeftirlitinu og Seðlabanka Íslands. Fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að íslensk stjórnvöld hafi einkum átt tvo kosti til að takast með virkum hætti á við þá stigvaxandi hættu á falli bankanna sem uppi var, annars vegar að koma því til leiðar að minnka efnahag bankanna með sölu eigna og hins vegar að einhver þeirra flytti höfuðstöðvar úr landi. Ítrekað er að íslensk stjórnvöld hefðu átt að leitast við að lágmarka tjón, þótt ekki hefði verið hægt að komast hjá því. Nú reynir á hvort Alþingi ráði við það hlutverk sem því er falið samkvæmt lögum um landsdóm og snýr að ákæruvaldi gagnvart lögum um ráðherraábyrgð. Alþingi er skylt að horfa til efnislegra þátta málsins og þess ítarlega rökstuðnings sem fram kemur í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu. Sorglegt væri ef Alþingi félli á þessu fordæmalausa prófi sem fyrir það er lagt og léti flokkspólitísk sjónarmið ráða för. Ég treysti því að Alþingi sýni það hugrekki og þor að horfa fyrst og fremst til efnisþátta málsins en ekki þeirra einstaklinga sem hlut eiga að máli. Allir eiga að vera jafnir fyrir lögum, háir sem lágir, og fá réttláta málsmeðferð fyrir dómstólum. Halda ber til haga þeirri grundvallarreglu að menn eru saklausir þar til sekt þeirra er sönnuð. Fjórir sérfræðingar af fimm sem voru álitsgjafar og störfuðu fyrir þingmannanefndina töldu að refsiskilyrði og réttarfarsskilyrði væru fyrir hendi gagnvart þessum fjórum fyrrverandi ráðherrum samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð og að nægjanlegar líkur væru til sakfellis. Með vísan til þessa sé ég ekki að Alþingi sé stætt á öðru en að fara með málið fyrir landsdóm og láta þar á það reyna hvort lög um ráðherraábyrgð hafi verið brotin í aðdraganda hrunsins.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður vék í lok ræðu sinnar að því að tiltekinn fjöldi sérfræðinga hefði komist að tiltekinni niðurstöðu og það réði afstöðu hennar í þingmannanefndinni. Þá spyr ég: Höfum við, hinir sem sitjum hérna á Alþingi og þurfum líka að taka afstöðu til þessarar spurningar, aðgang að þessu áliti sérfræðinganna? Getum við séð hvað þeir sögðu? Getum við einhvers staðar kynnt okkur rökstuðning þeirra fyrir niðurstöðu þeirra? Getur almenningur í landinu fengið að vita hvernig þeir komust að þessari niðurstöðu? Það nægir mér ekki að ónafngreindir sérfræðingar hafi með ótilgreindum hætti komist að einhverri niðurstöðu og að þess vegna eigi ég að greiða atkvæði eins og sérfræðingarnir segja. Ég vil sjá rökstuðninginn. Ég vil leggja mat á hann. Ég vil að aðrir geti líka lagt mat á þennan rökstuðning. Þannig eigum við að komast að niðurstöðu. Við komum ekki upp og förum í hausatalningu á ónafngreindum sérfræðingum og segjum: Fjórir af fimm eða fimm af sex - þessar tölur hafa reyndar verið á reiki í ummælum og ræðum ýmissa þingmanna, hv. þm. Atla Gíslasonar, hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur og nú síðast hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur. Ég ætla ekki að halda því fram að þessir hv. þingmenn séu einhvern veginn að segja ósatt, ég ætla þeim það ekki, ég vil hins vegar vita hvað þessir sérfræðingar sögðu og hvernig þeir rökstuddu mál sitt. Ef álit þeirra á með einhverjum hætti að vera grundvöllur ákvörðunar okkar - því að það var það sem hv. þingmaður gerði í ræðu sinni og það er það sem fleiri hv. þingmenn, aðstandendur þessarar ákærutillögu, hafa gert, þeir skjóta einhvern veginn ábyrgðinni yfir á sérfræðingana, ótilgreinda 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er vissulega ekki sérfræðinganna að taka þá erfiðu ákvörðun sem Alþingi stendur frammi fyrir. Okkur í þingmannanefndinni var trúað fyrir því og falið að meta þau gögn sem fyrir lágu samkvæmt lögum sem sett voru um þingmannanefndina og við höfum byggt vinnu okkar á rannsóknarskýrslu Alþingis. Eðlilega höfum við leitað til fjölda sérfræðinga til að kalla fram álit og hvort lagaskilyrði væru fyrir hendi sem og refsiskilyrði og réttarfarsskilyrði. Við höfum nýtt okkur fagþekkingu þessara sérfræðinga. En þegar upp er staðið er það okkar, þingmanna, hvort sem við erum löglærð eða ekki, hvar sem við stöndum í stétt, að taka ákvörðun eftir bestu samvisku og þeim bestu upplýsingum sem við höfum yfir að ráða. Auðvitað hefur þingmannanefndin haft lengri tíma en aðrir þingmenn til að kynna sér þau gögn sem fyrir hendi eru en rannsóknarskýrslan hefur auðvitað legið fyrir frá því í vor. Núna eru gögnin í trúnaðarmöppu og menn hafa haft tækifæri til að kynna sér þau. Endanleg ákvörðun liggur svo hjá hverjum og einum þingmanni, tekin af bestu samvisku og miðað við þau gögn og upplýsingar sem viðkomandi hefur kynnt sér.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæt svör svo langt sem þau ná. Það er auðvitað rétt að rannsóknarskýrslan hefur legið fyrir frá því í vor. Þar er ekki að finna svör við þeirri spurningu hvort ákæra skuli í þessu máli, það er það ekki. Það er líka rétt að fram hafa komið og þingmenn hafa um helgina haft aðgang að ákveðnum gögnum sem þingmannanefndin hafði undir höndum, það er ágætt svo langt sem það nær. Ég vek hins vegar athygli á því að það er eins og að engin gögn hafi verið lögð fram um þetta efni í nefndinni frá 15. júní. Ég velti fyrir mér hvort öll samskipti hafi verið munnleg eftir það. Þá velti ég fyrir mér fyrst hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir og aðrir þingmenn sem standa að ákærutillögunum leggja jafnmikið upp úr munnlegum álitum þeirra sérfræðinga sem vitnað er til - það hefur verið gert ítrekað í ræðum. Þunginn hefur verið á því að sérfræðingarnir hafa sagt hitt og þetta og að svo og svo margir sérfræðingar hafi sagt hitt og þetta: Er með einhverjum hætti 

Forseti beinir þeim tilmælum til hv. þingmanna að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður telji að við sem vorum í þessari þingmannanefnd hefðum ekki átt að leita til sérfræðinga til að vega og meta hvort lagaskilyrði væru uppfyllt eða hvort saknæmi væri fyrir hendi og réttarfarsskilyrði. Telur hv. þingmaður að við hefðum hátt að láta það ógert að leita til sérfræðinga á því sviði? 
             Ég bendi hv. þingmanni á að eftir minni vitneskju stendur öllum þingflokkum það til boða að kalla til sín þá sérfræðinga sem hafa verið með álit, gefið nefndinni skýrslur og úttektir á ýmsum lögum sem snerta ráðherraábyrgð. Ég beini því til hv. þingmanns að það er hægt að kalla þessa sérfræðinga fyrir þingflokka og þar geta menn kallað 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir hennar hlut að því að búa til þá skýrslu sem við ræddum í síðustu viku. Mér finnst það mjög gott mál. Hins vegar er ég ekki sáttur við þetta sem hún segir hér vegna þess að rannsóknarnefndin sem hún vitnar í aftur og aftur, og sérfræðingarnir gerðu líka, er ekki nothæf. Þann vitnisburð sem menn gáfu þar veittu þeir án þess að vera tilkynnt um að þeir hefðu stöðu grunaðs manns. Þar af leiðandi er allur sá vitnisburður ónýtur til þess að ákæra fólk. Ég spyr hv. þingmann hvort hún hafi kannað sérstaklega hvers vegna ríkisstjórnarfundir voru ekki haldnir. Spurði hún hæstv. forsætisráðherra hvers vegna fundir voru ekki haldnir? Þá kannski hefði komið eitthvað í ljós - en ég hef reyndar grun um að það hafi verið vegna lausmælgi. Spurði hv. þingmaður hvort ráðherrar hefðu ekki gert neitt? Gerðu þeir akkúrat ekki neitt? Spurði hann hvað þeir gerðu yfirleitt á þessum tíma? Spurði hann sjálfa ráðherrana í nefndinni hvort þeir hefðu bara setið og farið upp í sumarbústað og ekki gert neitt? Þá spyr ég enn fremur: Kannaði hv. þingmaður í nefndinni hvers vegna Icesave var ekki flutt? Spurði hann viðkomandi ráðherra að því eða aðstoðarmenn þeirra? Eða kannaði hann þetta eitthvað sjálfur? Rannsakaði hann málið ekki neitt til að ákæra? Það er nefnilega þannig að einn af þessum fjórum af fimm sérfræðingum sem leggur til að verði ákært getur þess í byrjun bréfs síns - nú má ekki einu sinni nefna hver það er, frú forseti - að það þurfi að rannsaka málið. Hann byrjar á því. Svo segir hann: Við skulum ákæra. Alveg ótrúlegt. Tamílamálið var nefnt, nei, ég kemst ekki í það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Okkur sem störfuðum í þingmannanefndinni var falið að meta hvort höfða ætti mál gagnvart ráðherrum og byggja á skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Það var sá grunnur sem okkur var falið að byggja á samkvæmt lögum og það var okkar hlutverk að gera. Ef af verður að Alþingi samþykki málshöfðun á viðkomandi ráðherra sem um er rætt í þingsályktunartillögunni fer fram sjálfstæð rannsókn fyrir landsdómi. Þar fer fram málsvörn fyrir verjendur og þar er þá líka saksóknari af hálfu Alþingis. Þar fer fram sú málsvörn og þau réttarhöld sem kalla fram rök með og á móti. Það er ekki okkar hlutverk í þingmannanefndinni.

Frú forseti. Það kemur einmitt fram hjá nokkrum af þessum sérfræðingum að það þurfi að afla frumgagna, hvaða gögn það voru sem rannsóknarnefnd Alþingis byggði á. Það var ekki gert. 

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Eins og ég sagði áðan er það ekki okkar í þingmannanefndinni að rannsaka. Ef við færum í það hlutverk brytum við lög. Ég vil ekki verða sá lagabrjótur að gera það. Í landsdómi fer fram algjörlega sjálfstæð rannsókn frá grunni. Menn verða að byggja algjörlega frá grunni á þeim rannsóknargögnum sem landsdómur kallar fyrir dóminn. Ekkert annað má nota í þeirri rannsókn. Hún er sjálfstæð. 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og gott samstarf í þingmannanefndinni. Í kjölfar þingsályktunartillagnanna hefur svolítið verið rætt um það, aðallega í fjölmiðlum, hvort hægt sé að breyta ákæruskjalinu sem Alþingi mun hugsanlega samþykkja síðar í vikunni eða næstu viku, eftir rannsóknina sem hv. þingmaður vísaði til að færi fram af hálfu saksóknara Alþingis. Mig langar að fá fram hjá hv. þingmanni hvaða skoðun hún hefur á þeim sjónarmiðum. Er það svo að saksóknarinn geti lagt til breytingar á ákærunni þegar hann gefur út ákæruskjalið samkvæmt lögunum? Þarf það að vera algjörlega í samræmi við þingsályktunartillöguna sem fer hér í gegn eða telur hv. þingmaður að þingið eigi og geti og hafi heimild til að breyta ákæruatriðunum eftir á?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eins og hv. þingmaður veit jafnt og ég voru þessi mál til umræðu innan þingmannanefndarinnar. Við óskuðum eftir svörum varðandi þau hjá lagaprófessorunum sem við fengum til að ræða málin. Ég er ekki lögfræðingur en eins og ég skildi þetta er ekki hægt að bæta í ákæruatriði. Ég skildi það sem svo að einhver möguleiki væri á því að draga úr þeim en þá yrði það að fara aftur inn til þingsins og þingið yrði að ákveða hvort lögð yrði fram þingsályktunartillaga þar sem búið væri að draga úr einhverju ákæruatriði. Þetta er bara minn skilningur. Þetta er auðvitað lagaleg útfærsla. Ég skildi það þannig að ekki væri hægt að bæta í ákæruatriði en möguleiki á að draga úr þeim fyrir landsdómi. Þannig skildi ég það.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil þó halda því fram og koma þeirri skoðun minni á framfæri að ég teldi að það væri mjög óeðlilegt ef ákæran yrði þrengd vegna þess að við erum væntanlega að kasta út eins víðu neti Alþingis og mögulegt er til að reyna að fá einhvern fisk í það, ef svo fer að þingsályktunartillagan verður samþykkt. Ég tel því að ekki sé fær leið, sem sumir hv. þingmenn hafa bent á í fjölmiðlaumræðunni undanfarna daga, að reyna að þrengja ákæruna eftir á.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel að þingsályktunartillagan sé ekki þannig upp sett að verið sé að kasta út víðu neti. Þeir sem unnu að tillögunni unnu þvert á móti á hinn veginn. Það sem kemur fram í þingsályktunartillögunni og greinargerðinni er lagt fram að vel ígrunduðu máli og er talið uppfylla réttarfarsleg lagaskilyrði varðandi mögulegt saknæmi yfir 51%.

Hæstv. forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þingmönnum sem ég hef starfað með í þingmannanefndinni fyrir ágætt samstarf þó að ég sé ekki einn af þeim þingmönnum sem standa að þeim þingsályktunartillögum sem komið hafa út úr þessum hluta málsins. Þegar þingmenn nálgast í fyrsta skipti það hlutverk og það viðfangsefni að kanna hvort Alþingi beri og eigi að beita ákæruvaldi sínu sem því er falið samkvæmt lögum verða menn að setjast niður og íhuga og fara yfir hvað felst í þessu valdi. Ég tel að það sé algjörlega ljóst að Alþingi þurfi að horfa til þess við beitingu ákæruvalds síns að fylgja meginreglum sem gilda um ákæruvaldið samkvæmt lögum um meðferð sakamála. Mig langar að benda þingheimi, sem ég veit að situr nú í kappi við að kynna sér mál og lesa sér til, á grein sem Þórður Björnsson, fyrrverandi ríkissaksóknari, skrifaði í Morgunblaðið 1. júlí 1986 í tilefni af 25 ára afmæli embættis ríkissaksóknara þar sem fram koma þær helstu meginreglur sem Þórður Björnsson telur að saksóknari eigi að hafa í huga þegar hann kannar og fer yfir mál sem hugsanlega verða síðan að dómsmálum, sakamálum. Ein meginreglan er sú að ákæruvaldið skuli fylgja þeirri reglu að höfðað mál er það sem fram er komið og talið vera nægjanlegt eða líklegt til sakfellis, en láta ella við svo búið standa. Þetta er meginregla sem allir hv. þingmenn þurfa að hafa í huga þegar þeir fara yfir þetta stóra og viðamikla mál. Jafnframt tel ég mikilvægt þar sem við í þingmannanefndinni höfum lagt til að alþingismenn setji sér siðareglur að þingmenn kynni sér jafnframt siðareglur ákærenda sem ganga undir nafninu Búdapest-reglurnar sem eru evrópskar leiðbeiningar um siði og breytni opinberra ákærenda þannig að menn átti sig á því í hvaða hlutverki þeir eru vegna þess að við erum ekki með pólitískt ákæruvald í höndunum, þrátt fyrir að einhverjir hv. þingmenn hafi haldið því fram. Okkur ber að fara eftir öllum meginreglum laga og varðandi sakamálaréttarfarið. Það er, eins og ég segi, grundvallarregla í sakamálaréttarfari að ekki skuli gefa út ákæru nema gögn málsins séu nægjanleg eða líkleg til sakfellis. Í þessu máli höfum við gögn í höndunum sem er rannsóknarskýrsla Alþingis og síðan höfum við þau andmæli og bréf sem þingmannanefndinni voru send af þeim aðilum sem hér hefur verið lagt til að verði ákærðir. Ákæruvaldinu ber að meta hvort nægt tilefni sé til málshöfðunar á grundvelli 145. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Um mat á því hvort ákæra verði gefin út hefur ákærandi m.a. í huga tilteknar sönnunarreglur, annars vegar þá að sönnunarbyrði um sekt ákærða eftir atvikum sem má telja honum í óhag, hvílir á ákæruvaldinu, hins vegar þá að það skal meta hverju sinni hvort nægileg sönnun sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti og þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur, vitnisburðir, matsgerðir o.s.frv. hafi í málinu. Nú er ljóst að ekkert slíkt liggur fyrir í þessu máli vegna þess að það kemur fram í lögunum um rannsóknarnefnd Alþingis að ekki er heimilt að nota þann vitnisburð sem tekinn hefur verið fyrir þeirri nefnd í opinberu máli. Það er jafnframt ein af grundvallarreglum sakamálaréttarfars að verknaðarlýsing ákæru skuli vera svo skýr að það verði ekki um villst hvert sakarefnið sé, að öðrum kosti er hætta á að vörn einstaklinganna sem ákærðir eru verði áfátt. Kæruatriði í máli sem varða ráðherraábyrgð eru bundin við þingsályktunartillögu eins og fyrr greinir og verður ráðherra ekki dæmdur fyrir önnur atriði en þau sem eru tilgreind í henni. Það er því gríðarlega mikilvægt að ef menn ætla sér að fara fram með ákærur hér í formi þingsályktunartillögu að þær séu skýrar, að þær uppfylli öll helstu skilyrði sakamálaréttarfarsins. Það hefur talsvert verið fjallað um mannréttindi í þeirri umfjöllun fjölmiðla sem fram hefur farið frá því að laugardagurinn stóri rann þar sem þessar ákærur komu fram. Eins og allir vita búum við hér í réttarríki og í réttarríki eiga sakborningar ýmis réttindi, t.d. að eiga kost á verjanda á rannsóknarstigi, að tjá sig ekki o.s.frv. Það fyrirkomulag landsdóms sem er í rauninni allt öfugt, þ.e. að rannsóknin fari ekki fram fyrr en þingið hefur gefið út ákæru, tel ég að það brjóti gegn þessum meginsjónarmiðum varðandi réttarstöðu sakbornings. Sakborningar í þessu tilviki hafa aldrei fengið réttarstöðu grunaðs manns með þeim réttindum og skyldum sem því fylgja. Þingmannanefndin ræddi þessa ágalla á fyrirkomulaginu ítarlega í upphafi vinnu sinnar og fékk m.a. álit margumtalaðra en þó lítt tilvitnaðra sérfræðinga. Sérfræðingarnir sem komu fyrir nefndina voru ekki sammála um að hvaða marki þessi ágalli hefði áhrif á framgang málsins. Sannfæring mín er sú að málatilbúnaðurinn allur standist ekki skoðun gagnvart mannréttindasáttmála Evrópu og því, ef á þessi atriði reynir fyrir dómstólum, getur svo farið að málið falli allt saman á þessum atriðum. Við getum aldrei leyft okkur að gefa afslátt af meginreglum réttarríkisins, það getum við ekki gert. Við þurfum að vanda okkur, þingmenn, sem förum hér með ákæruvaldið. Og við getum ekki gefið afslátt af mannréttindum, hvort sem um er að ræða einstaklinga sem gegnt hafa ráðherraembætti eða ekki. Í þessu tilviki væri búið að ákveða saksókn áður en mál yrði rannsakað og það tel ég ekki í samræmi við meginreglur laga og jafnframt er ætlast til þess að rannsókn saksóknara Alþingis, verði hann skipaður, beinist eingöngu að því að undirbyggja ákæru sem þegar liggur fyrir. Og ég sé ekki alveg hvernig er hægt að halda því fram að slík rannsókn yrði sanngjörn eða réttlát. Frú forseti. Engu að síður héldum við áfram að kanna þetta mál og vorum einfaldlega ósammála um það hversu veigamikil þessi rök væru. Í 2. gr. laga um ráðherraábyrgð er fjallað um saknæmisskilyrði og þar eru færð fram þau skilyrði sem þurfa að vera uppfyllt til þess að ákæra komi fram. Í 2. gr. segir að ráðherra megi krefja ábyrgðar samkvæmt því sem kveðið er á um í þeim lögum ef hann hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu. Í 8.–10. gr. laganna um ráðherraábyrgð er síðan fjallað um verknaðinn og þær verknaðarlýsingar sem þyrfti að heimfæra hugsanlega ólögmætt atferli undir. Í 2. gr. er fjallað um saknæmisskilyrðin og ég tel algjörlega ljóst á grundvelli málsins og á þeim gögnum sem leidd hafa verið fram og við þurfum að byggja á, þau einu gögn sem þingmannanefndin hefur haft í höndunum, að ekki er hægt að sanna að þeir ráðherrar sem hér er um ræða hafi gerst brotlegir við lögin um ráðherraábyrgð af ásetningi. Ég tel að það sé enginn sem getur rökstutt það á fullnægjandi hátt í þessum sal né nokkur annar. Síðan er það spurning hvernig við lítum á stórkostlegt hirðuleysi. Við höfum heyrt rökstuðning þeirra sem standa að þessari þingsályktunartillögu varðandi það atriði. Ég hef hins vegar enga sannfæringu fyrir því að nokkur sá maður sem hefur boðið sig fram fyrir hönd íslensku þjóðarinnar, annaðhvort til þess að gegna þingmennsku eða til þess að sitja á ráðherrastóli, hafi nokkurn tímann ætlað sér með stórfelldu hirðuleysi að láta ríkið verða fyrir miklu tjóni. Hér er því haldið fram að það hafi verið gert með þeim afleiðingum að fall íslensku bankanna hafði meiri áhrif á íslenska ríkið en ella hefði verið. Það er það sem menn halda hér fram. Fyrir því hef ég enga sannfæringu. Það er hins vegar rétt að það komi fram að það er ekkert eitt atriði sem er einhlítur mælikvarði á þennan stigsmun á milli stórfellds hirðuleysis og almenns hirðuleysis. Það verður að leggja heildstætt mat á alla þætti og vegna þessara sjónarmiða kalla refsiákvæði um stórfellt gáleysi sem refsiskilyrði á mikla varfærni af hálfu dómstóla. Að sjálfsögðu er það atriði sem við í þinginu eigum að líta til. Það þarf að fara fram mat á því hvort ráðherra hafi verið í góðri trú varðandi þá athöfn eða athafnaleysi sem er til skoðunar. Taldi ráðherrann að viðkomandi athöfn eða athafnaleysi samrýmdist best hagsmunum ríkisins? Hvert var mat ráðherrans á þeim tíma sem við erum að tala um? Við þurfum við matið að líta til þess hvort ráðherra hafi hagað sér á þann hátt sem gegn og skynsamur maður hefði talið rétt við sambærilegar aðstæður. Fræðimenn hafa ritað um þetta málefni og bent á reglu sem kallast „business judgement rule“, þ.e. hafi ráðherra verið í góðri trú og háttsemi hans var ekki óforsvaranleg á tímamarki hennar mælir það gegn refsiábyrgð. Ég vil vitna hér sérstaklega til greinar eftir Andra Árnason sem birtist í Tímariti lögfræðinga þar sem fram kemur vegna þessara sjónarmiða, með leyfi forseta, „að sé verulegum vandkvæðum bundið, á tímamarki viðkomandi háttsemi, að leggja mat á hvað sé rétt og hvað sé rangt, þ.e. að slíkt sé einfaldlega undirorpið hagsmunamati þar sem vegast á góð og gild andstæð sjónarmið, þá hljóti það að teljast nokkuð langsótt að um brot gegn 10. gr. ráðherraábyrgðarlaga, sbr. einkum b-lið greinarinnar, geti verið að ræða“. Hér hefur komið fram að fræðimenn hafa fjallað um þetta og dregið í efa að 10. gr. sé nægilega skýr. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því þar sem farið hefur fram mikil umræða í dag um þetta atriði. Ein meginregla refsiréttarins er jafnframt sú að refsiheimildir eigi að vera skýrar og það er einmitt það sem Andri Árnason fjallar um í grein sinni. En það er ekki bara hægt að vitna til hans, heldur kemur fram í skýrslu nefndar um starfsskilyrði stjórnvalda að eftirlit með starfsemi stjórnvalda og viðurlög við réttarbrotum í stjórnsýslunni var fjallað sérstaklega um lög um ráðherraábyrgð og lagt til að þau yrðu endurskoðuð. Þessi nefnd lagði það til og í henni starfaði m.a. Páll Hreinsson hæstaréttardómari. Í skýrslunni er vísað til þess að kröfur til forms og efnis refsiákvæða hefðu aukist undanfarin ár, einkum vegna þróunar í mannréttindamálum. Bent er á það í skýrslunni að það sé almennt gert að skilyrði fyrir beitingu refsiákvæða að þau séu skýr og aðgengileg. Af skýrleikakröfunni leiði að lýsing hins refsiverða verknaðar verði að vera nægilega nákvæm. Nefndin taldi þá grein laga um ráðherraábyrgð sem hefur verið kölluð brot á góðri ráðsmennsku vera mjög víðtæka og matskennda en í þann flokk falli afbrot sem teljist hvorki brot á stjórnarskrá né öðrum landslögum. Átt er við afbrot þar sem ráðherra hefur brotið á móti þeim reglum sem krefjast má að hver góður og samviskusamur embættismaður fylgi í embættisfærslu sinni enda þótt framkvæmd sé hvorki lögboðin né framkvæmdaleysi bannað. Það er ljóst að sérfræðingar hafa velt því upp að 10. gr. sé of almennt orðið og það sé álitamál hvenær brotið sé gegn því. Það verðum við að hafa í huga, hv. þingmenn þegar við tökum ákvörðun í þessu máli. Því hefur jafnframt verið haldið fram í umræðunni að ekkert hafi verið gert, að menn hafi nánast setið með hendur í skauti. En ef menn líta til þeirra andmæla og þeirra bréfa sem þingmannanefndinni voru send er ljóst að það er ekki alls kostar rétt fullyrðing. Jafnframt eru taldar upp ýmsar aðgerðir í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem stjórnvöld lögðu í. Hins vegar er algjörlega ljóst að vandinn sem við var að etja var mun meiri en stjórnvöld gerðu sér grein fyrir. Og ég tel að allir þeir sem komu að íslenskri stjórnsýslu síðustu mánuðina fyrir hrun hafi unnið að því af fullum heilindum að koma landinu í gegnum hugsanlega efnahagskreppu. Ég tel að svo hafi verið. Fyrir lágu ýmis gögn, sum hver vottuð af endurskoðunarfyrirtækjum og opinberum stofnunum, matsfyrirtækjum, um að staða bankanna væri sterk. Það má telja upp ýmsar aðgerðir sem stjórnvöld gripu til. Leitað var leiða til þess að efla gjaldeyrisvarasjóðinn, unnið var á vegum viðskiptaráðuneytisins að því að flytja innlánastarfsemi Landsbankans í Bretlandi og Hollandi úr útibúi í dótturfélög. Það var unnið að því, það liggur fyrir. Lögð var áhersla á það við bankana að draga úr umsvifum og minnka efnahagsreikninginn. Síðan var unnið að því af hálfu forsætis- og fjármálaráðuneyta að tryggja Íslandi aðild að samstarfi evruríkja um fjármálastöðugleika, svo minnst sé á einhver atriði. Það er því ekki hægt að halda því fram að ekkert hafi verið gert. Hins vegar er ljóst að þær aðgerðir sem stjórnvöld gripu til dugðu ekki til til þess að forða því mikla tjóni sem síðar varð og það er skelfilegt. Á því bera stjórnvöld ábyrgð. Þingmannanefndin hefur lagt fram stóra skýrslu þar sem m.a. kemur fram þingsályktunartillaga sem er mjög harðorð þar sem deilt er mjög á þau stjórnvöld sem sátu við stjórnvölinn þegar einkavæðing bankanna fór fram þannig að það er ljóst að við í þingmannanefndinni leggjum sameiginlega fram uppgjör við fortíðina. Það er það sem verið er að gera. Í þessu máli hér, hinum hluta málsins, eigum við við erfiðara mál að etja þar sem við erum að reyna að átta okkur á því hvort þau mistök sem gerð voru séu refsiverð. Eins og allir vita sem hér starfa eru þingmenn bundnir af sannfæringu sinni. Það er okkar eigin sannfæring sem á að ráða för. Við getum ekki skýlt okkur á bak við að einhverjir sérfræðingar hafi ráðlagt hitt og þetta, enda var það ekki sérfræðinganna að ráðleggja okkur um hvort gefa skyldi út ákærur. Við fengum svör við ýmsum spurningum frá þeim sérfræðingum sem komu fyrir nefndina. Það var hins vegar ekki þeirra, og flestir þeirra tóku það sérstaklega fram, að það væri ekki þeirra ákvörðun, það væri ekki þeirra að láta fara fram mat á því hvort ákæra skyldi. Það er okkar þingmanna að gera það. Frú forseti. Að teknu tilliti til allra þeirra sjónarmiða sem rakin hafa verið tók þingmannanefndin ákvörðun og hópurinn skiptist upp. Ég hef rakið afstöðu mína hér að framan, við hvaða gögn við studdumst, til hvaða sjónarmiða við litum, og það er á grundvelli þeirra gagna sem fyrir liggja, réttarfarsins og refsiréttarins sem maður verður að taka ákvörðun. Og sannfæring mín er skýr, ég tel ekki að saknæmisskilyrði séu uppfyllt. Ég tel ekki að þeir einstaklingar sem hér um ræðir og lagt er til að verði ákærðir og krafist refsiábyrgðar yfir hafi af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu. Ég tel ekki að grundvallarregla sakamálaréttarfarsins um að meiri líkur en minni séu á sakfellingu sé uppfyllt. Auk þess tel ég allar líkur á því ef mál verður höfðað að það falli á grundvelli formsins, þ.e. að þeim ágöllum sem ég hef rakið sem snúa að málsmeðferðinni, mannréttindum og sakamálaréttarfari. Vissulega voru gerð mistök og um það hefur verið fjallað í skýrslu okkar. Það hefur einnig talsvert verið fjallað um orsakasamhengi og reynt að halda því fram að ekki þurfi að sýna fram á það. Ég verð að segja að ég er ekki sammála þeirri túlkun sem fram kemur í bæði ræðu 1. flutningsmanns þeirrar þingsályktunartillögu sem við ræðum og í greinargerð með þingsályktunartillögunni. Mig langar að vitna til skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis þar sem nefndin hugleiðir hugtökin mistök og vanræksla, það er í kafla 21.5.2. Þar segir nefndin, með leyfi forseta: „Hvorki rannsóknarnefndin né aðrir aðilar geta fullyrt um að beint orsakasamhengi sé á milli vanrækslu um slík atriði og þess fjármálaáfalls sem hér varð haustið 2008 né slegið því föstu hver innbyrðisþýðing hinna samverkandi þátta sem leiddu til þess hafi verið.“ Ég tel að flestallir hérna inni geti fallist á það, að vart sé hægt að sýna fram á orsakasamhengi, og ég tel að sá rökstuðningur sem komið hefur fram fyrir því að ekki þurfi að sýna fram á orsakasamhengi sé ekki fullnægjandi. Það er eitt af þeim stóru atriðum sem hafa áhrif á afstöðu mína í þessu máli. Síðan er annað atriði sem allir þingmenn verða að hugsa um þegar þeir horfa á þessi ákæruskjöl eða þingsályktunartillögur sem liggja fyrir, það er fordæmisgildið. Með þessum ákærum er verið að setja fram hugmyndir um hvaða vinnulag eigi að tíðkast hjá ríkisstjórninni. Ég verð að gera sérstaklega að umtalsefni þann lið þingsályktunartillögunnar sem fjallar um brot gegn 17. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. skyldu til að halda ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni. Þarna er verið að leggja til ákæru á hendur ráðherrum fyrir að halda ekki fundi um mikilvæg stjórnarmálefni. Ég verð að segja að af öllum þeim ákæruatriðum sem hér eru lögð til finnst mér þessi vera þau sem minnst halda vatni. Jú, ég tel að það væri aldrei komin fram tillaga um þetta ef ekki væri meira kjöt á beinunum. Ég tel að það sé í raun hálffjarstæðukennt að þetta sé sett fram vegna þess að við getum tekið annað dæmi, hugsanlega úr raunveruleikanum. Það er komin fram skýrsla um að ákveðin umferðarmannvirki séu ekki nægilega örugg. Samgönguráðherra kallar ekki eftir því að rætt verði um þetta atriði í ríkisstjórn. Þar sem ekki þarf að sýna fram á orsakasamhengi skiptir engu máli hvort það verður síðar eitthvert slys á þessu samgöngumannvirki eða ekki. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnalega framsögu sem ég hef beðið með nokkurri óþreyju þar sem það liggja bara fyrir tvær þingsályktunartillögur þó svo að þingmannanefndin hafi klofnað í þrennt. Það þýðir með öðrum orðum að ég sem almennur þingmaður sem ekki hefur setið fundi þingmannanefndarinnar og hlustað á alla sérfræðinga sem hún hefur kallað til, á erfitt með að meta þær tvær þingsályktunartillögur sem gera tillögur um að Alþingi ákæri 3–4 ráðherra. Það setur mig í ákveðinn vanda þar sem ég hef á tilfinningunni að ég hafi aðeins fengið annað sjónarhornið. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvers vegna hún hafi ekki lagt fram þingsályktunartillögu þar sem öll rök hennar fyrir því að hún geti ekki verið með á þingsályktunartillögu meiri hlutans koma fram. Sem sagt, hvers vegna liggur ekki frammi þingsályktunartillaga frá hv. þingmanni þar sem fram koma rök gegn þingsályktunartillögu meiri hluta þingmannanefndarinnar?

Hæstv. forseti. Þá kemur spurning á móti: Hvers efnis ætti sú þingsályktunartillaga að vera? Venjulega þegar þingmenn leggja fram þingsályktunartillögur eru þær um eitthvert málefni sem þeir eru áfram um að verði að veruleika. Það tíðkast hins vegar ekki að menn leggi fram gagnþingsályktunartillögur gegn fram kominni þingsályktunartillögu. Ég var hins vegar á þeirri skoðun að þingmannanefndin hefði átt að leggja fram sameiginlega skýrslu um ráðherraábyrgð þar sem við hefðum farið sameiginlega - og ég hef lýst þessu yfir áður í þinginu - yfir feril málsins, lagagrundvöllinn, og síðan tiltekið þau ólíku sjónarmið sérfræðinga sem fram komu í nefndinni. Ég tel að það hefði verið mun skýrara fyrir hv. þingmenn, sérstaklega þar sem við höfðum lýst því yfir að við ætluðum að tjá okkur fyrst við þingið en ekki við fjölmiðla. Það hefði verið mun heppilegra. Ég tel að það hefði líka skýrt út hvers vegna þingmannanefndin, við öll saman, sama á hvaða skoðun við erum varðandi ráðherraábyrgðina, leggur t.d. til endurskoðun á lögunum um landsdóm um ráðherraábyrgð. Við erum reyndar ekki öll alveg sammála um nákvæmlega hvaða efni þarf að endurskoða en það hefði skýrt málin betur fyrir þingmönnum, ég heyri að - mér þykir leitt ef þingmenn eru ráðvilltir yfir því að hafa ekki fengið að heyra ræðu mína áðan og þakka þeim fyrir að hlusta - að það hefði vissulega verið betri leið. Síðan hefði nefndin væntanlega klofnað í þrennt, eða hvernig sem það hefði farið á endanum í slíkri skýrslu, og þar hefði hver og einn getað lagt fram sína bókun. Og væntanlega hefðu þeir þingmenn sem leggja fram þessar þingsályktunartillögur jafnframt lagt þær fram til hliðar við þá skýrslu. Ég tel að það hefði verið heppilegra fyrirkomulag og ég veit að formaður nefndarinnar, Atli Gíslason, hefur lýst því yfir að hann er ekki allsendis ósammála mér. Hins vegar verðum við að líta á þetta þannig að okkur var skammtaður naumur tími og við fengum tveim mánuðum skemmri tíma til að vinna en þingið gaf okkur upphaflega, það var vegna tafanna á skilum hjá rannsóknarnefnd 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir gott svar sem ég er að vísu ekki mjög ánægð með. Fram hefur komið hjá hv. þingmanni, m.a. í fjölmiðlum, að hún hafi ekki sannfæringu fyrir því að tilefni sé til ákæru. Það dugar mér ekki sem rök. Ég hefði viljað sjá hana rökstyðja þá sannfæringu sína, sérstaklega þar sem hún sat í þingmannanefndinni og fékk öll rökin fyrir því að ástæða væri til að ákæra eða í sumum tilfellum þegar einhverjir lögfræðingar töldu ekki vera ástæðu til ákæru. Síðan langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála mér um það sem kemur fram á bls. 21 í meirihlutaáliti þingmannanefndarinnar í þingsályktunartillögunni, að ráðherrarnir hefðu átt að óska eftir því við Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið 

Hv. forseti. Ég verð bara að ítreka svör mín. Ég stýrði því ekki hvenær ræða mín komst á dagskrá í þinginu. Ég hefði alveg viljað tala á föstudaginn, var tilbúin til þess ef það hefði létt mönnum að móta sér afstöðu til skoðunar minnar. Ég vona að ræða mín hafi varpað ljósi á afstöðu mína. Ég notaði ræðuna til að útskýra hvers vegna ég tel að ekki beri að gefa út ákæru í þessu máli. Varðandi hvort ég hefði viljað sjá tímasetta áætlun um hvenær Icesave hefði farið úr landi, þá hefði það vissulega verið gott. Hins vegar verðum við alltaf, þegar við fjöllum um þessi mál, að líta til og lesa reglulega skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Ég vitna hér til kafla 1.8 á bls. 30 sem heitir „Horft til baka“. Hér segir, með leyfi forseta: „Stundum er sagt að auðvelt sé að vera vitur eftir á. Aðstaðan er vissulega önnur þegar horft er til baka og tóm hefur gefist til að draga saman og vega og meta gögn og upplýsingar í ljósi þess sem síðar gerðist.“ Við verðum alltaf að dæma verkin í ljósi ástandsins 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni Unni Brá Konráðsdóttur fyrir málefnalegt innlegg í umræðuna svo og störf hennar í þingmannanefndinni sem hafa verið ærin og á köflum ekki öfundsverð. Við höfum frammi fyrir okkur tvær tillögur um málshöfðun, annars vegar frá þingmönnum Samfylkingarinnar og hins vegar frá þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Framsóknarflokknum og Hreyfingarinnar. Það er ekki fyrr en í dag sem við kynnumst sjónarmiðum þeirra sem út af standa, Sjálfstæðisflokksins. Mér leikur forvitni á að vita hvort fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í þingmannanefndinni hafi verið þeirrar skoðunar meginhluta verktímans að ekki bæri að höfða mál á hendur neinum ráðherra. Kom það til greina á einhverjum tímapunkti í þeirra huga? Hverjir þá helst eða hver einn, ef hægt er að spyrja um slíkt, voru fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í nefndinni allan tímann eindregið sammála um að ekki ætti að höfða mál á hendur neinum ráðherra?

Hæstv. forseti. Þegar maður tekur sæti í nefnd sem þessari, sem ég tel mig geta nokkurn veginn fullyrt að enginn hafi beðið um að fá að fara í, nálgast maður viðfangsefnið með opnum huga og viðfangsefnið var erfitt. Því hafa margir lýst hér. En við sem buðum okkur fram fyrir síðustu kosningar, öll sem eitt, vissum að okkar biðu ekki bara einföld verkefni. Ég ætla því ekki að væla yfir þessu verkefni. Maður sest einfaldlega niður og skoðar þau gögn sem eru fyrirliggjandi. Ég hef starfað sem fulltrúi sýslumanns. Ég hef staðið í réttarsal og flutt mál gegn sakborningum þannig að ég tel mig hafa ágætan grundvöll til að standa að og leggja mat á hlutina. Ég fullyrði að hefði ég talið einhver efni til að gefa út ákærur á hendur einhverjum af fyrrum ráðherrum þjóðarinnar þá hefði ég að sjálfsögðu staðið að því. Ég hef hins vegar enga sannfæringu fyrir því að málið sé þannig vaxið að svo beri að gera. Það er mitt mat eftir að hafa skoðað lagaumgjörðina og fyrirliggjandi gögn. Varðandi röðina á ráðherrunum á einhverjum tímapunkti þá tel ég enga ástæðu til að fara sérstaklega yfir það. Það er einfaldlega mitt mat og það sama gildir fyrir alla þá ráðherra sem hafa verið starfandi frá áramótum 2007. Ég gat ekki fundið neitt í fyrirliggjandi gögnum sem sannfærði mig um að menn hefðu af ásetningi eða stórfelldu hirðuleysi ætlað sér að kalla þetta tjón yfir þjóðina.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargott svar. Vandi þingmanna og þeirra sem kunna að höfða mál á hendur fyrrverandi ráðherrum er nokkuð ærinn. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns er ekki endilega svo að hægt sé að finna brotunum stað í lögum. Þar kann meginhluti vanda okkar að liggja. Hér er vitaskuld horft til þess hvort menn hafi af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við lög. Ég vil spyrja hv. þingmann - og þetta finnst mér vera lykilatriði umræðunnar - hvort hann hafi sem starfsmaður þingmannanefndarinnar fundið einhvern lagastaf sem þessir fyrrverandi ráðherrar áttu í sjálfu sér að hafa brotið?

Hæstv. forseti. Ég fór nokkuð yfir skýrleika refsiheimilda í ræðu minni og tel ekki ástæðu til að endurtaka það allt saman hér. Ljóst er að þegar heimfæra á einhverja háttsemi upp á refsiákvæði, hvort sem það er í þessu máli eða einhverju öðru refsimáli, verður að vera skýrt hvert brotið er. Við getum tekið dæmi um umferðarlagabrot, þau eru yfirleitt tiltölulega skýr. Maður keyrir frá stað A til staðar B á of miklum hraða. Það er algjörlega skýrt hvað segir í lögunum um hámarkshraða. Þetta umhverfi er hins vegar ekki jafnskýrt. Refsiákvæðin hafa verið gagnrýnd fyrir að vera óskýr. En þess utan tel ég að mistök hafi verið gerð. Menn gerðu mistök. Það var ekki nóg að gert. Menn vanmátu væntanlegan vanda en ég tel að það hafi verið algilt mjög víða um hinn vestræna heim, menn sáu ekki hættuna fyrir. Af þeirri ástæðu 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni Unni Brá Konráðsdóttur fyrir ræðu hennar og málefnalegan málflutning og störf hennar í þingmannanefndinni. Henni og fleiri þingmönnum sem hér hafa tekið til máls hefur orðið nokkuð tíðrætt um hversu mikið mark þingmannanefndin hafi tekið á þeim sérfræðingum sem þangað komu og að svo og svo margir sérfræðingar hafi svarað fyrir nefndinni. Það er alsiða á Alþingi að sérfræðingar komi fyrir hinar ýmsu nefndir. Ég held að það sé styrkur þingsins að fá tækifæri til að hlusta á sérfræðinga og taka afstöðu í kjölfar þess. Telur þingmaðurinn að í þessu tilfelli hafi ekki verið gagnlegt að fá sérfræðinga fyrir nefndina og ef þeir hefðu tekið afstöðu á einhvern annan hátt hefði ekki heldur átt að hlusta – eða hvað? Annað er að hv. þingmaður, eins og raunar allir í þingmannanefndinni, tekur í stóru og smáu undir niðurstöður skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis í meginskýrslu þingmannanefndarinnar, þar með talið á bls. 35 þar sem segir, með leyfi forseta: „Þingmannanefndin telur að nauðsynlegt hefði verið að láta fara fram ítarlega greiningu og mat á vanda íslenska bankakerfisins áður en farið var af stað í kynningarferðir og fundahöld í vörn fyrir bankana á árinu 2008.“ Nefndin segir hér að þetta hafi ekki verið gert. Engu að síður eruð þið ekki til í að láta þá ráðherra sem gerðu þetta ekki, sæta ábyrgð fyrir að hafa ekki gert þetta.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þrátt fyrir að þingmannanefndin hafi leitað til sérfræðinga var ég ekki að tala niður til þeirra í máli mínu. Það var ágætt að fá álit þeirra á ýmsum spurningum sem við höfðum fram að færa. Hins vegar framseljum við ekki ákæruvald til sérfræðinga. Enginn, hvort sem þeir eru í þingmannanefndinni eða aðrir þingmenn, getur skýlt sér á bak við álit sérfræðinga. Þetta er okkar eigin ákvörðun og við leggjum það ekki á eitthvert fólk úti í bæ að það beri ábyrgð á afstöðu hér. Varðandi það að ég hafi verið sammála félögum mínum í þingmannanefndinni um ýmislegt sem við töldum að betur hefði mátt fara, þá er það svo. Við vorum sammála um flestalla hluti í okkar vinnu. Hins vegar er langur vegur frá því að öll þau mistök sem nokkurn tímann hafa verið gerð, hvort sem var í aðdraganda bankahrunsins eða ekki, séu refsiverð. Himinn og haf er á milli þess að meta sem svo að einhver hafi gert mistök eða að telja að hann hafi gerst sekur um refsivert athæfi og eigi að fara í fangelsi eða greiða sektir í ríkissjóð. Ég vona að allur þingheimur geri sér grein fyrir að þar er himinn og haf á milli. Við þurfum að vanda okkur í sakamatinu. Ég fór yfir það í ræðu minni til hvaða atriða hv. þingmenn þurfa helst að líta. Ég hef enga sannfæringu fyrir því að þau mistök, sem greind eru í rannsóknarskýrslu Alþingis og ég ásamt öðrum hv. þingmönnum í þingmannanefndinni hef bent á, séu refsiverð. Ég hef enga sannfæringu fyrir því.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Við erum hér með býsna stórt mál, sennilega eitt það stærsta og sennilega einhver alvarlegustu afglöp sem íslenskt stjórnkerfi eða íslenskir ráðherrar eða íslenskir bankamenn o.s.frv. munu væntanlega nokkurn tímann gera. Ef ekki er tilefni núna, telur hv. þingmaður líklegt að einhvern tímann séu efni til að beita lögum um ráðherraábyrgð og sækja ráðherra til saka?

Hæstv. forseti. Já, ef ráðherra gerist sekur um háttsemi sem varðar við refsiákvæði sem hægt er að heimfæra upp á hann með skýrum hætti þá á að sjálfsögðu að láta reyna á það og rétt að láta reyna á það. Til dæmis ef ráðherra segir þinginu ósatt og neitar að framfylgja ákveðnum lögum eins og gerðist t.d. í danska fordæminu um Erik Ninn-Hansen sem við vísum oft til. En ég vara þingheim við því að taka ákvarðanir á grundvelli „ef ekki núna þá hvenær“-raka. Við verðum að átta okkur á því að við höfum mikið vald í höndunum. Við horfum til einstaklinga sem eiga að njóta mannréttinda. Það eru engin rök að halda því fram í þessari pontu að það verði bara að ákæra - af því bara. Ég vonast til að menn ætli ekki að sannfæra sjálfa sig í þá áttina.

Virðulegi forseti. Ég fæ að vitna hér, með leyfi forseta: „Hrun íslensku bankanna í byrjun október olli einstaklingum hér og erlendis miklu fjárhagslegu tjóni með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir allt samfélagið, menntun og menningu, jafnt sem atvinnu og athafnalíf. Hið himinhrópandi ranglæti sem er afleiðing af hruni fjármálakerfisins er það að almennir borgarar sitja uppi með reikninginn. Afar brýnt er að skorið verði úr um ábyrgð stjórnenda og eigenda bankanna annars vegar og stjórnvalda hins vegar á því sem gerðist. Réttlætiskrafan lýtur fyrst og fremst að því að sannleikurinn verði leiddur í ljós, að engum verði hlíft við að horfast í augu við mistök eða misgjörðir ef um slíkt er að ræða og að opinská umræða fari fram um þær ákvarðanir sem ýmist stuðluðu að hruninu eða dugðu ekki til að koma í veg fyrir það. Krafan um réttlæti er oft einnig krafan um makleg málagjöld þeirra sem brotið hafa af sér. En í því hruni sem orðið hefur hér á landi er erfitt að sjá fyrir sér hvers konar málagjöld eru viðeigandi. Sú spurning er samofin spurningunni um það hvernig við sem þjóð sjáum Ísland fyrir okkur sem réttarríki.“ Þessa yfirlýsingu sendu 14 heimspekingar frá sér í nóvember 2008. Mér varð hugsað til þessarar yfirlýsingar þegar skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis var birt og nefndarmenn upplýstu að af 147 einstaklingum sem kallaðir voru fyrir nefndina viðurkenndi enginn sök eða ábyrgð í aðdraganda hrunsins. Mér varð aftur hugsað til þessa þegar ljóst var að þeir ráðherrar og embættismenn sem rannsóknarnefnd Alþingis taldi hafa orðið uppvísa að vanrækslu í störfum sínum virtust ekki geta horfst í augu við mistök eða misgjörðir sínar. Og enn á ný hefur mér orðið hugsað til þessara orða undanfarna daga þegar ýmsir hafa spurt hvers vegna við getum ekki einfaldlega sett á stofn sátta- og sannleiksnefnd í anda þeirrar sem sett var á laggirnar í Suður-Afríku til að gera upp aðskilnaðarstefnu hvíta minni hlutans þar í landi. Það er nefnilega svo að fyrsta skrefið til að hægt sé að leita sátta er að menn horfist í augu við eigin gjörðir, viðurkenni ábyrgð sína, viðurkenni mistök sín og viðurkenni vanrækslu sína. Aðeins þannig er hægt að byrja að fyrirgefa. Ekkert réttlæti er fólgið í því að sópa öllu undir teppið og neita að horfast í augu við þá staðreynd að bæði fólk og stefna brást í aðdraganda hrunsins. Það getur ekki verið réttlæti. Þannig getur Ísland ekki verið sem réttarríki. Því er það sannfæring mín að hluti af endurreisn Íslands sé að skera úr hver sé ábyrgð stjórnenda og eigenda bankanna annars vegar og stjórnvalda hins vegar í samræmi við leikreglur réttarríkisins. Samkvæmt 14. gr. stjórnarskrárinnar er það í höndum Alþingis að taka ákvörðun um málshöfðun á hendur ráðherra. Greinin er svohljóðandi: „Ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Ráðherraábyrgð er ákveðin með lögum. Alþingi getur kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra. Landsdómur dæmir þau mál.“ Þess vegna erum við hér samankomin í dag til að ræða hvort Alþingi eigi að kæra ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra fyrir landsdómi. Í lok árs 2008 tók Alþingi ákvörðun um að setja á stofn rannsóknarnefnd Alþingis. Hlutverk hennar skyldi m.a. vera að taka saman upplýsingar svo að Alþingi gæti tekið afstöðu til hugsanlegra brota á lögum um ráðherraábyrgð. Nauðsynlegt var að skipa nefndina þar sem eitt af frumskilyrðum þess að Alþingi geti tekið afstöðu til ráðherraábyrgðar er að ítarleg rannsókn hafi farið fram á þeim sakargiftum sem bornar eru á ráðherra. Því sagði í 14. gr. laga um rannsóknarnefnd Alþingis, með leyfi forseta: „Um ábyrgð ráðherra fer samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð.“ Jafnframt segir í 14. gr., með leyfi forseta: „Ekki er heimilt að nota upplýsingar sem einstaklingur hefur veitt nefndinni sem sönnunargagn í sakamáli sem höfðað er gegn honum.“ Réttarstaða einstaklinga fyrir rannsóknarnefndinni var þannig tryggð með því að þeir gátu neitað að tjá sig, þeir gátu líka haft með sér lögmann og þar að auki má ekki nota framburð þeirra fyrir nefndinni fyrir landsdómi eða öðrum dómstólum. Þingmannanefndin var svo kosin í lok árs 2009 og var falið að taka afstöðu til þeirra ítarlegu gagna sem lágu fyrir um hvort athafnir eða athafnaleysi ráðherra í fyrsta og öðru ráðuneyti Geirs H. Haarde vörðuðu við ráðherraábyrgðarlögin. Ef Alþingi ákveður að samþykkja þingsályktunartillögu þess efnis mun saksóknari Alþingis leggja nýjan grunn að málinu með yfirheyrslum, vitnaleiðslum o.s.frv. Landsdómur hefur einnig verulegt svigrúm til að túlka málsmeðferðarreglur laganna um landsdóm til samræmis við mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Eftir að þingsályktunartillaga er samþykkt um málshöfðun og saksóknari og varamaður kosinn ásamt fimm manna þingnefnd er málið komið úr höndum Alþingis. Mikil umræða hefur verið um hvort málsmeðferðin stangist á við mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Árið 1996 reyndi á málsmeðferð danska ríkisréttarins sem er á margan hátt mjög sambærilegur landsdómi fyrir mannréttindadómstóli Evrópu. Helstu röksemdir fyrir þeirri kæru voru að málsmeðferðin fyrir rannsóknarréttinum, sem var sambærilegur rannsóknarnefndinni hér, hafi ekki verið réttlát, ríkisrétturinn hafi ekki verið óháður og óvilhallur dómstóll, sakborningur hafi ekki fengið að leiða tvö vitni fram til stuðnings frávísunarkröfu, afrit yfirheyrslna fyrir rannsóknarréttinum voru lögð fyrir ríkisréttinn sem verður ekki heimilt hér, meðferð málsins var haldið áfram þrátt fyrir slæmt heilsufar sakbornings og að málinu hafi ekki verð lokið innan hæfilegs tíma. Árið 1999 vísaði Mannréttindadómstóll Evrópu málinu frá. Í upphafi vinnu þingmannanefndarinnar var töluverð umræða um málsmeðferðina á meðan við sátum og biðum eftir skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Án efa vorum við eina fólkið í landinu sem þakkaði fyrir hvern dag sem skýrslan tafðist svo að við gætum undirbúið okkur sem best og tíminn var nýttur mjög vel til að grandskoða lög um landsdóm og ráðherraábyrgð. Niðurstaða þeirrar vinnu var að ekki væri nauðsynlegt að fara í breytingar á lögum um landsdóm. Sú ákvörðun var tekin áður en við vissum hver niðurstaða rannsóknarnefndar Alþingis yrði. Ástæðan fyrir minni afstöðu var tvíþætt. Í fyrsta lagi vegna þess að ég sannfærðist um að lögin standist mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Í öðru lagi ef svo ólíklega vildi til að svo væri ekki væri það mjög óeðlilegt og óréttlátt gagnvart þeim ráðherrum sem hugsanlega yrðu ákærðir að breyta lögunum um landsdóm eftir að hugsanleg brot voru framin einfaldlega til að geta neglt betur viðkomandi ráðherra. Slíkt hefði jafnvel jaðrað við afturvirkni og einstaklingsbundna lagasetningu sem Mannréttindadómstóllinn hefur tekið mjög skýra afstöðu gegn og telur vera mannréttindabrot. Hlutverk okkar þingmanna er skýrt. Við erum ekki hér samankomin til að dæma eða útdeila refsingu. Hlutverk okkar er að meta hvort skilyrði ráðherraábyrgðarinnar eru uppfyllt eða ekki. Við erum í hlutverki ákæranda, en ekki dómara. Aldrei dómara. Lög um ráðherraábyrgð setja tvenns konar skilyrði fyrir ábyrgð ráðherra; huglæg og hlutlæg. Huglæg skilyrði eða hin svokölluðu saknæmisskilyrði varða vilja afstöðu ráðherra til hins ólögmæta atferlis, en hin hlutlægu hið ólögmæta ferli sem ábyrgð varðar og eru tilgreind í 8.–10. gr. ráðherraábyrgðarlaganna. Til að uppfylla þessi saknæmisskilyrði dugar ekki almennt gáleysi. Ráðherra verður af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi að hafa framið þau brot sem um ræðir í lögunum. Ráðherraábyrgðarlögin varða embættisbrot ráðherra eða þá háttsemi sem ráðherra hefur viðhaft í krafti þess valds sem fylgir embætti hans. Í lögunum er að finna þrjár tegundir brota; stjórnarskrárbrot, brot á öðrum landslögum og brot á góðri ráðsmennsku og geta brotin verið fólgin bæði í athöfnum og athafnaleysi. Í þingsályktunartillögunum, sem við erum að fjalla hér um, er að finna tillögur um ákærur vegna brota á stjórnarskránni og brots á góðri ráðsmennsku, til vara er auk þess lagt til að ákært sé fyrir 141. gr. almennra hegningarlaga er varðar stórfellda eða ítrekaða vanrækslu eða hirðuleysi í opinberu starfi. Af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis verður ráðið að ríkisstjórnin í heild hafi ekki fengið skýrslu eða rætt formlega málefni bankanna á ráðherrafundi frá ársbyrjun 2008 og þangað til allt var komið í óefni í lok september sama ár. Í 17. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: „Ráðherrafundi skal halda um nýmæli í lögum um mikilvæg stjórnarmálefni. Svo skal og ráðherrafund halda ef einhver ráðherra óskar að bera þar upp mál. Fundunum stjórnar sá ráðherra sem forseti lýðveldisins hefur kvatt til forsætis og nefnist hann forsætisráðherra.“ Ganga verður út frá því að vandamál þau sem blöstu við ríkisstjórn frá febrúar fram í október 2008 varðandi aðsteðjandi hættu er þá vofði yfir fjármálastofnunum landsins og ríkissjóði hafi mátt teljast mikilvæg stjórnarmálefni í skilningi 17. gr. stjórnarskrárinnar. Vart er hægt að hugsa sér öllu mikilvægari stjórnarmálefni en þau óveðursský sem þá voru að hrannast upp. Telja verður að til að mynda þær upplýsingar sem fram komu samandregnar á fundum 7. febrúar 2008 og ekki hvað síst yfirlýsingin frá 15. maí 2008, þar sem þrír ráðherrar samþykktu að víkja stjórnarsáttmála ríkisstjórnar til hliðar, verði að teljast mikilvæg stjórnarmálefni. Ákvæði 17. gr. stjórnarskrárinnar er ætlað að tryggja að besta mögulega ákvörðun verði tekin þar sem betur sjá augu en auga. Markmiðið er að tryggja lýðræðislega aðkomu allra þeirra sem stjórna eiga landinu. Það var ekki virt. Við fáum því aldrei úr því skorið hvort samráð milli þeirra ráðherra sem málið heyrði undir sem og samráð við aðra ráðherra hefði haft áhrif á framvindu mála, til að mynda með því að auka þrýsting á forsætisráðherra og aðra ráðherra sem málið varðaði til að afla frekari upplýsinga og gagna og vinna meira í málefnum bankanna. Þótt því hafi verið haldið fram að alvanalegt sé að ráðherrar og þá einkum forustumenn ríkisstjórnarflokka ræði saman utan formlegra ríkisstjórnarfunda og leiði óformlega til lykta ýmis vandasöm úrlausnarefni hefur slík framkvæmd ekki myndað stjórnskipunarvenju og má ekki gera það. Slíkt fyrirkomulag kann að virðast skilvirkt og hagkvæmt en það brýtur einfaldlega í bága við þá stjórnskipun sem hér ríkir. Við búum við lýðræði á Íslandi, ekki einræði og ekki oddvitaræði. Þetta fyrirkomulag ógnar lýðræðinu og ógnaði heill íslenska ríkisins. Því er lagt til að allir fjórir ráðherrarnir verði ákærðir sérstaklega fyrir brot á 8. gr. c laga nr. 4/1963, eða hinum svokölluðu ráðherraábyrgðarlögum, sem felst í því að fyrirsjáanleg hætta er varðaði heill íslenska ríkisins, sem sífellt óx, skuli ekki hafa verið rædd á ráðherrafundi eins og skylt er skv. 17. gr. stjórnarskrárinnar. Jafnframt er lagt til að allir fjórir ráðherrarnir verði ákærðir fyrir 10. gr. b-liðar sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Loks verður ráðherra sekur eftir lögum þessum: Ef hann framkvæmir nokkuð eða veldur því, að framkvæmt sé nokkuð, er stofnar heill ríkisins í fyrirsjáanlega hættu, þótt ekki sé framkvæmd þess sérstaklega bönnuð í lögum, svo og ef hann lætur farast fyrir að framkvæma nokkuð það, er afstýrt gat slíkri hættu, eða veldur því, að slík framkvæmd ferst fyrir.“ Lykilatriðið sem ég bið alla þingmenn að hafa í huga hvað varðar þessa grein er hugtakið „fyrirsjáanleg hætta“ sem stofnar heill ríkisins í hættu. Hér er um að ræða hættubrot og þá gildir fyrir hv. þingmenn að skoða hættuna sjálfa. Vissu ráðherrarnir af tilvist hættunnar? Var hættan fyrirsjáanleg frá almennu sjónarmiði, þ.e. fyrir fram sýnileg manni í sporum ráðherra óháð því hvort hlutaðeigandi ráðherra hefur í raun gert sér grein fyrir hættunni eða ekki? Höfðu ráðherrarnir vitund um hættuna? Og brugðust ráðherrarnir ekki við hættunni þótt þeim hefði verið það unnt? Sé öllu þessu svarað játandi er um ásetningsbrot að ræða, en hafi ráðherra skort vitund um hættuna var vanræksla hans að líkindum stórkostlegt hirðuleysi. Ákvörðun okkar flutningsmanna um að leggja til að fyrrverandi forsætisráðherra, Geir H. Haarde, verði kærður fyrir brot gegn b-lið 10. gr. ráðherraábyrgðarlaganna og 141. gr. hegningarlaga til vara byggist á því að athafnaleysi ráðherrans falli undir verknaðarlýsingu ákvæðisins. Á ráðherrunum hvíldi m.a. sú skylda að tryggja efnahagslegan stöðugleika. Hann bar ábyrgð á málefnum Seðlabankans. Aðeins verður sakfellt fyrir brot framin af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi. Því vísum við til yfirlýsinga forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra til norrænu seðlabankanna, fyrir utan þann finnska, frá 15. maí 2008. Þar var því heitið að dregið yrði úr stærð bankanna, breytingar gerðar á Íbúðalánasjóði, gjaldeyrisvaraforðinn aukinn og sparað í ríkisrekstri, en lítið var um efndir. Ef einnig er höfð hliðsjón af fundinum 7. febrúar og af þeim viðvörunarbjöllum sem klingdu þetta vor, áhlaup á Landsbankann í London í byrjun apríl, athugasemdir Jean Claude Trichets í mars, apríl og júlí o.fl. og að forsætisráðherra undirritaði aðgerðaáætlun til að tryggja fjármögnun Seðlabankans, eru saknæmisskilyrðin uppfyllt að mínu mati. Hvað varðar ákvörðun okkar flutningsmanna um að leggja til að fyrrverandi utanríkisráðherra, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, verði kærð fyrir brot á b-lið 10. gr. ráðherraábyrgðarlaganna, eru rökin eftirfarandi: Þáverandi utanríkisráðherra skrifaði undir yfirlýsinguna gagnvart norrænu seðlabönkunum sem utanríkisráðherra. Undirritunin var embættisverk utanríkisráðherra en ekki pólitísk forusta. Að auki sat utanríkisráðherra margnefndan fund 7. febrúar 2008 auk fleiri funda, m.a. í aprílbyrjun, þegar áhlaup var gert á Landsbanka Íslands í London. Ráðherra hafði því allar forsendur til að gera sér grein fyrir mikilvægi þess að aðhafast vorið 2008. Telja verður að utanríkisráðherra, sem hefur skrifað undir formlega yfirlýsingu af því tagi sem hér um ræðir, beri skylda til að fylgja því eftir að unnið sé að því sem þar er tiltekið. Það er því niðurstaða flutningsmanna að ákæra beri fyrrverandi utanríkisráðherra rétt eins og hina ráðherrana sem hér er fjallað um fyrir að hafa af ásetningi, eða a.m.k. af stórkostlegu hirðuleysi, látið undir höfuð leggjast að hafa frumkvæði að því að ríkisvaldið brygðist við alvarlegum upplýsingum um stöðu bankanna og einkum að hafa látið undir höfuð leggjast að hafa frumkvæði að því, að minnsta kosti með tillögu um það til annarra ráðherra, að innan stjórnkerfisins væri unnin heildstæð og fagleg greining á fjárhagslegri áhættu sem ríkið stóð frammi fyrir vegna hættu á fjármálaáfalli, vinna að því að draga úr stærð bankakerfisins og ekki hvað síst að tryggja flutning Icesave í Bretlandi í dótturfélag. Við leggjum einnig til að fyrrverandi fjármálaráðherra, Árni M. Mathiesen, verði kærður fyrir brot gegn b-lið 10. gr. ráðherraábyrgðarlaganna og 141. gr. hegningarlaga til vara - þar sem fyrrverandi fjármálaráðherra var einn þeirra ráðherra sem undirrituðu yfirlýsinguna gagnvart danska, norska og sænska seðlabankanum. Fjármálaráðherra ber að hafa almennt eftirlit á valdsviði sínu og hafa frumkvæði að nauðsynlegum aðgerðum á því sviði og við stjórn landsins almennt í samvinnu við aðra ráðherra. Honum ber að annast almennt um fjármál ríkisins og um lánsfjármál ríkissjóðs, lántökur ríkisstofnana og ríkisábyrgðir. Í krafti þessa fékk hann svipaðar eða sömu upplýsingar og forsætisráðherra. Í krafti þessa bar honum að grípa til aðgerða eða tryggja að aðrir gerðu það. Ráðherrann hafði jafnframt upplýsingar um stöðu mála er varðar Icesave-reikningana í gegnum samráðshópinn og því þykir rétt að ákæruliður um athafnaleysi í tengslum við flutning reikninganna í dótturfélag nái einnig til fyrrverandi fjármálaráðherra, sérstaklega í ljósi starfssviðs eða valdsviðs ráðherrans sem ég fór í gegnum hér áðan. Í þeirri þingsályktunartillögu sem ég stend að er lagt til að Björgvin G. Sigurðsson, fyrrverandi viðskiptaráðherra, verði ákærður fyrir brot á 10. gr. b-liðar og 141. gr. hegningarlaga til vara. Þetta er þrátt fyrir að staða ráðherrans hafi að mörgu leyti verið önnur en staða fjármálaráðherra, utanríkisráðherra og forsætisráðherra. En viðskiptaráðherra vissi af fundinum 7. febrúar nokkrum dögum eftir að hann átti sér stað. Hann fundaði með bönkunum í framhaldi af því. Hann átti aðkomu að samráðshópnum og það liggur algerlega skýrt fyrir að hann fékk þær upplýsingar sem hann þurfti þaðan og hann fékk upplýsingar strax í apríl um að seðlabankastjóri Evrópu teldi íslensku bankana leggja að hluta til málamyndagerninga að veði fyrir lánum hjá seðlabanka Lúxemborgar. Í gegnum fundi samráðshópsins fékk hann einnig fullnægjandi upplýsingar um starf hópsins, en þar var t.d. flutningur Icesave-reikninganna og staða tryggingarsjóðsins ítrekað rædd. Undir ráðherrann féll einnig að hafa eftirlit með Fjármálaeftirlitinu og Tryggingarsjóði innstæðueigenda. Hvað mína afstöðu varðar réði það síðast en ekki síst ákvörðun um að leggja til ákæru á hendur fyrrverandi viðskiptaráðherra að starfssvið viðskiptaráðherra var fyrst og fremst fjármálakerfið. Það var hans verkefni að fylgjast með, greina og reyna að skilja það sem fram fór í kringum hann. Þeirri ábyrgð gat hann ekki komið á aðra né aðrir létt af honum. Í landinu eru í gildi lög um ráðherraábyrgð og landsdóm. Hlutverk okkar þingmanna er því skýrt. Við erum ekki hér saman komin til að dæma eða útdeila refsingu. Okkar hlutverk er að meta hvort skilyrði ráðherraábyrgðarinnar eru uppfyllt eða ekki. Við höfum stjórnskipulega skyldu að leggja efnislegt mat á fyrirliggjandi gögn og málsatvik samkvæmt þeim lögum sem nú eru í gildi og fylgja sannfæringu okkar í því mati. Grundvöllur þess mats er viðamesta rannsókn sem hefur verið farið í á Íslandi sem hefur verið birt í níu bindum rannsóknarnefndar Alþingis. Þetta hlutverk okkar er erfitt. Þá vil ég hins vegar minna hvern og einn þingmann á að ekkert af þeim verkefnum sem við fáumst við hér á þingi er auðvelt. Þau eru öll erfið. Þau varða öll líf fólks. Við erum kosin til að sinna þessu hlutverki okkar. Við erum kosin til að sinna því af hugrekki, heiðarleika og festu. Ég vona að við munum gera nákvæmlega það í þessu máli.

Frú forseti. Það vakti athygli mína og töluverða furðu hversu mikla áherslu hv. þingmaður lagði á það að hún væri sannfærð um að lögin, þ.e. þær reglur sem gilda um réttarfar samkvæmt landsdómslögum, stæðust mannréttindareglur sem í gildi eru og meginreglur sakamálaréttarfarsins. Það kom mér á óvart hversu sannfærð hv. þingmaður var um þetta í ljósi þess að ekki minni menn en formaður Lögmannafélags Íslands, formaður Lögfræðingafélags Íslands, sérfræðingur í refsirétti við Háskólann í Reykjavík og tveir af þeim sérfræðingum sem nefndin kallaði til ráðgjafar við sig hafa lýst annarri skoðun. Annar þeirra lýsti því yfir í gögnum sem liggja fyrir að hann teldi að réttarfar landsdómslaganna uppfyllti ekki lágmarkskröfur gildandi laga og mannréttindasáttmála a.m.k. hvað varðar réttaröryggi sakborninga á rannsóknarstigi máls. Annar sérfræðingur sem nefndin leitaði einnig til lýsti þeirri skoðun sinni að hann hefði mjög miklar athugasemdir eða efasemdir um réttmæti þess að sækja ráðherrana til saka með þeim hætti sem lagt er til að hér verði gert. Í ljósi þess og í ljósi allra þessara athugasemda frá málsmetandi mönnum á sviði réttarfars- og refsiréttar hlýt ég að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi aldrei velkst í vafa um það að sú málsmeðferð sem hér er lagt upp með brjóti að einhverju leyti í bága við þessar meginreglur sem við viljum starfa eftir 

Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi í ræðu minni var þetta það sem við vorum fyrst og fremst að fást við á fjölda funda áður en skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis kom fram. Þá vorum við að skoða lögin um landsdóm, við vorum að skoða lögin um ráðherraábyrgð og lögin um okkur út frá því hvernig við mættum starfa. Það má segja að í þeirri umræðu enduðum við nánast í hring. Fyrst veltum við því einmitt fyrir okkur hvort við ættum að kalla þá ráðherra sem við vorum þá að íhuga, sem við vissum samt ekki þá hverjir hugsanlega kæmu þar til greina, fyrir nefndina og komumst að þeirri niðurstöðu að vegna þess að það væri svo mikilvægt að tryggja mannréttindi viðkomandi gætum við ekki séð að það væri hægt með því að kalla viðkomandi fyrir nefndina. Í öðru lagi að allt sem kæmi fram á þeim fundum væri eitthvað sem við gætum í raun og veru ekki notað til að taka afstöðu. Síðan hef ég einmitt sérstaklega skoðað bæði þennan dóm, dóminn fyrir ríkisrétti sem Mannréttindadómstóll Evrópu hafnaði að taka fyrir, og svo hef ég líka lesið fjölda greina, þar á meðal eftir Róbert Spanó, Eirík Tómasson og Andra Árnason þar sem þeir fjalla um landsdómslögin og ráðherraábyrgðarlögin. Á grundvelli þess sannfærðist ég um að lögin sem við værum að vinna eftir uppfylltu mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar og að það væri mjög mikilvægt, ef það væri minnsti efi hvað það varðar, að við færum ekki að brjóta mannréttindi á fólki með því að breyta lögunum eftir á og jafnvel að stuðla að afturvirkni laga eða hanna lögin í kringum einhverja einstaklinga sem við ætluðum okkur að ákæra. Þetta eru lögin, þau voru í gildi þegar þessi væntanlegu brot voru framin og það eru þau sem við eigum að vinna eftir.

Frú forseti. Ég get alla vega sagt það fyrir mig að ég mundi a.m.k. hugsa mig tvisvar um áður en ég tæki ákvörðun um að ákæra ef fram hefðu komið efasemdir frá málsmetandi fólki, fagfólki á sviði lögfræði, eins og formanni Lögmannafélags Íslands, formanni Lögfræðingafélags Íslands, sérfræðingum við háskóla og fleiri fræðimönnum á þessu sviði með yfirlýsingum í þá átt að þetta væri hugsanlega allt saman á mjög veikum grunni byggt. Ég mundi ekki sannfærast, ég get sagt það fyrir mig, ég mundi telja að það væri a.m.k. uppi málefnalegur vafi á því að þessi málatilbúnaður stæðist allur. Hv. þingmaður verður auðvitað að hafa sína hentisemi með þessi atriði en það er annað atriði sem mig langar til þess að spyrja hv. þingmann út í. Það liggur fyrir að eitt af kæruatriðunum gegn fyrrverandi hæstv. ráðherrum er að hafa ekki fylgt eftir og fullvissað sig um að unnið væri eftir virkum hætti að flutningi Icesave-reikninga Landsbankans í Bretlandi yfir í dótturfélag. Nú er það svo að Íslendingar hafa í deilum sínum við Breta og Hollendinga staðfastlega haldið því fram að íslenska ríkið beri ekki skyldur að lögum gagnvart Icesave-reikningunum og þeim kröfum sem Bretar og Hollendingar gera á hendur Tryggingarsjóði innstæðueigenda. Er ekki þversögn fólgin í því annars vegar að halda þessu fram og hins vegar að leggja til að ráðherrar í ríkisstjórn verði ákærðir fyrir að bregðast þessum 

Virðulegi forseti. Ef ég ætti alltaf að fara eftir áliti formanns Lögmannafélagsins held ég að það yrði óskaplega lítið úr verki á þinginu, sérstaklega ef horft er til þess að ég t.d. var mjög ósammála túlkun viðkomandi varðandi hinn svokallaða gengistryggingardóm. Ég hef alla vega haft þá starfsreglu, sem ég vona að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hafi líka, að hlusta á það sem sérfræðingar hafa fram að færa í nefndum, lesa umsagnir, en lesa síðan ekki hvað síst lögin sjálf og taka út frá því mína eigin sjálfstæðu afstöðu. Það var það sem ég færði rök fyrir í ræðu minni. Sú niðurstaða sem er þar er afstaða mín, það er mín niðurstaða. Ég hlusta á það sem aðrir hafa fram að færa en síðan er þetta mín afstaða. Ég vona svo sannarlega að sama gildi um afstöðu hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar þegar hann greiðir atkvæði hér, að hann muni ekki fyrst og fremst hlusta á einhverja málsmetandi menn úti í bæ heldur taka sína afstöðu sjálfur. Varðandi það sem þingmaðurinn talaði um, að hafa ekki fullvissað sig um að unnið væri með virkum hætti að flutningi Icesave-reikninga Landsbankans í Bretlandi yfir í dótturfélag og síðan leita leiða til að stuðla að framgangi þess með virkri aðkomu ríkisvaldsins. Þó að stjórnvöld og þar á meðal, held ég, nánast allir þingmenn hér innan dyra hafi haldið því fram að við berum ekki ábyrgð á eða að það sé ekki ríkisábyrgð á Icesave-reikningunum held ég að við getum öll verið sammála um að sú staðreynd að reikningunum var ekki komið í dótturfélag hefur skaðað íslenskt samfélag. Það hefur skaðað samskipti okkar við nágrannalönd okkar, það hefur gert endurreisnina erfiðari og ekki hvað síst horfi ég líka til þeirrar siðferðislegu skyldu sem Íslendingar höfðu varðandi það að erlend stjórnvöld höfðu ítrekað verið að benda á þessa hættu, benda á leiðir til að koma reikningunum yfir 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér á Alþingi í fyrsta sinn í sögu þings og þjóðar tillögu til þingsályktunar um málshöfðun gegn fyrrverandi ráðherrum, þeim Geir H. Haarde, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, Árna M. Mathiesen og Björgvini G. Sigurðssyni fyrir brot framin af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi. Ég vil taka það fram, frú forseti, að þingmannanefndin sem skipuð var til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er sem slík hvorki að leggja fram þingsályktunartillögu þá sem hér um ræðir né heldur hina tillöguna sem lögð hefur verið fram. Að þeirri tillögu sem við ræðum hér standa þingmennirnir háttvirtu Atli Gíslason, Birgitta Jónsdóttir, Eygló Harðardóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Sigurður Ingi Jóhannsson. Hv. þingmenn Magnús Orri Schram og Oddný G. Harðardóttir standa að annarri tillögu til þingsályktunar um ákæru á hendur Geir H. Haarde, Árna Mathiesen og Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur. Tveir þingmenn í nefndinni Ragnheiður Ríkharðsdóttir, sú sem hér stendur, og Unnur Brá Konráðsdóttir, komust að þeirri niðurstöðu að ákæra ekki. Virðulegur forseti. Ég ætla að reyna að fara í gegnum það hér hvernig ég komst að þeirri niðurstöðu. Í umræðunni um landsdóm og lög um ráðherraábyrgð hefur það verið áberandi fyrir leikmenn hvað hinir löglærðu segja og að þeir eru ekki á eitt sáttir. Til eru þeir sem segja að lögin um landsdóm og lögin um ráðherraábyrgð hafi runnið sitt skeið og uppfylli ekki þær kröfur sem almennar reglur sakamálaréttarfars og mannréttinda geri. Lögin um landsdóm, virðulegur forseti, gera ráð fyrir að rannsókn fari fram eftir að Alþingi hefur tekið ákvörðun um að ákæra og fyrir hvað sé ákært. Það eitt og sér segja sumir löglærðir að sé í algerri andstöðu við þær grundvallarreglur sakamálaréttarfars að rannsaka skuli mál áður en ákvörðun um ákæru er tekin og sagt er að rannsókn og síðar skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis komi ekki í stað sakamálarannsóknar. Einnig er á það bent, virðulegur forseti, að önnur meginregla sakamálaréttarfars sé að rannsókn eigi að beinast að því að leiða hið sanna og rétta í ljós og gæta jafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu og til sektar. Með því fyrirkomulagi sem lögin um landsdóm geri ráð fyrir séu grundvallarréttindi sakaðra manna fyrir borð borin og lögin uppfylli ekki kröfur um réttláta málsmeðferð. Refsiheimildir séu óskýrar og vafi talinn leika á hvort þær uppfylli kröfur stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Frú forseti. Ég er ekki bær til að dæma um þetta. Hins vegar er það svo að Alþingi Íslendinga hefur hvorki breytt lögum um landsdóm né lögum um ráðherraábyrgð, því eru þau lög hér í fullu gildi og eftir þeim þarf að fara. Róbert R. Spanó, sem er prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, hefur sagt, með leyfi forseta: „Hér er um að ræða ákæru vegna pólitískra embættisbrota ráðherra. Þetta er mjög sérstakt fyrirbæri. Þegar stjórnarskráin var sett taldi Alþingi að ef ákæra ætti ráðherra fyrir brot í starfi sem framið væri í pólitísku umhverfi þyrfti ákæran að koma frá þinginu sjálfu.“ Annar löglærður, Kristín Edwald, hefur sagt, með leyfi forseta: „Það á ekki að blanda pólitík inn í ákvörðun um hvort einstaklingar skuli ákærðir eða ekki. Slíkt samræmist ekki réttlátu réttarríki.“ Frú forseti. Er nema von að við leikmenn á sviði lögfræðinnar velkjumst í vafa um hvað sé rétt og hvað sé rangt og höfum þurft og þurfum að gaumgæfa hug okkar þegar við tökum ákvörðun í þessu máli? Á undanförnum vikum og mánuðum hef ég hlustað á marga löglærða og skilið á þann veg að grundvallaratriði í sakamálarétti sé að ekki skuli gefin út ákæra nema gögn málsins séu nægileg eða líkleg til sakfellis. Þegar ákærandi hefur fengið gögn í hendur um að rannsókn máls sé lokið athugar hann hvort sækja skuli sakborning til sakar eða ekki. Ef hann telur það sem fram er komið ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis lætur hann við svo búið standa en ella höfðar hann mál á hendur sakborningi. Í þeim ákærutillögum sem hér liggja fyrir eru formsatriði eins og ófullkomin miðlun upplýsinga og skortur á umræðu á formlegum ríkisstjórnarfundum á árinu 2008 talin refsiverð. Horft er til fundar með formanni Seðlabanka Íslands í febrúar 2008 sem einhvers örlagadags í sögu þjóðarinnar, en þess ber að geta, frú forseti, að í maí þetta sama ár gaf þessi sami formaður bankastjórnar Seðlabanka Íslands og Seðlabanki Íslands út heilbrigðisvottorð fyrir bankana. Í maí 2008 gerði Seðlabanki Íslands það. Við ræðum líka í þingsályktunartillögu hvort færa hefði átt Icesave og hvort nægjanlega hafi verið að gert. Það vil ég gjarnan segja hér, frú forseti, mikið lifandis ósköp vildi ég óska þess að þeir sem ákváðu að setja Icesave á laggirnar hefðu hunskast til þess að hafa það í dótturfyrirtækjum en ekki útibúum. En ég tel, frú forseti, að þeir hafi verið sér meðvitaðir um að hafa Icesave í þeim búningi vegna þess að þá gátu þeir flutt fjármagn á milli innan samstæðunnar og það var það sem máli skipti. Þeirra er ábyrgðin, frú forseti, þeirra er ábyrgðin öll. Ég spurði líka á fundi þingmannanefndarinnar ágætan sérfræðing um það að ef við ákærðum ráðherra fyrir það að hafa ekki stuðlað að því að færa Icesave úr útibúi yfir í dótturfyrirtæki, hvort slíkt gæti ekki kallað skaðabótakröfu yfir íslenska ríkið. Ég fékk svar á næsta fundi, frú forseti, og svarið var þannig að almennt væri ákæra gefin út án þess að menn veltu fyrir sér hvort hún síðar meir hefði hugsanlega í för með sér skaðabótaábyrgð. Frú forseti. Þetta sögðu sérfræðingarnir þá. Ég geri ráð fyrir að flestir sérfræðingar segi enn í dag að þetta sé almenn regla að skaðabótaábyrgð verði ekki og sé ekki tekin með þegar menn ákvarða um ákæru. Ekki ætla ég hér og nú að fullyrða að svo fari að einhver fari í skaðabótamál við ríkið vegna þess að hugsanlega verði ráðherrar sem hér eru ákærðir dregnir til ábyrgðar og refsingar, að einhver sjái sér hag í því að fara í skaðabótamál við ríkið. Frú forseti. Það eru mörg „ef“, „hefði“ og „mundi“ í þessari umræðu allri. Þess vegna er hún öllum erfið og engum auðveld, hvorki þeim sem standa að þessari þingsályktunartillögu né heldur þeim hv. þm. Magnúsi Orra Schram og Oddnýju G. Harðardóttur, sem standa að annarri þingsályktunartillögu, þetta er fólki ekki auðvelt. Menn hafa spurt: Varstu sömu skoðunar frá upphafi? Ef ég man rétt sögðu hv. þingmenn í þingmannanefndinni að það væri vont að vita ekki hvað ég væri að hugsa vegna þess að stundum spyrði ég þannig spurninga að það virtist vera sem ég félli með þeim sem vildu ákæra en svo sveiflaðist ég aftur til hins sem ekki vildi. Ég gaf seint upp hug minn en þegar hann var klár var honum ekki haggað, svo einfalt var það, frú forseti. Menn hafa talað hér og rætt um að orsakasamhengi þurfi að vera fyrir hendi fyrir því sem gert er eða ekki gert og þess efnahagsáfalls sem hér varð en aðrir eru því ósammála. Í 7. bindi rannsóknarskýrslu Alþingis á bls. 288 er m.a. verið að velta fyrir sér vanræksluhlutverkinu og þar segir, með leyfi forseta: „Í þessu sambandi telur nefndin ástæðu til að undirstrika að það getur að hennar mati ekki verið skilyrði fyrir ályktun um að maður hafi sýnt af sér vanrækslu, t.d. við opinbert eftirlit með fjármálastarfseminni eða við stefnumörkun á því sviði, að sýnt þyki að aðgerðir þær eða ráðstafanir sem nefndin telur að honum hafi borið að hafa frumkvæði að hefðu einar og sér getað stuðlað að því að koma að öllu leyti í veg fyrir fall bankanna og tjón sem af því leiddi fyrir íslensku þjóðina. Hvorki rannsóknarnefndin né aðrir aðilar geta fullyrt um að beint orsakasamhengi sé á milli vanrækslu um slík atriði og þess fjármálaáfalls sem hér varð haustið 2008 né slegið því föstu hver innbyrðis þýðing hinna samverkandi þátta sem leiddu til þess hafi verið.“ Ég sagði fyrr, virðulegur forseti, að í þeim ákærutillögum sem fyrir liggja væru formsatriði eins og ófullkomin miðlun upplýsinga og skortur á umræðu á formlegum ríkisstjórnarfundum á árinu 2008 talin refsiverð. Það er líka talið refsivert að hafa ekki stuðlað að því að bankarnir drægju úr efnahag sínum og að einhver þeirra flytti höfuðstöðvar sínar úr landi. Það er einnig ákært fyrir það að hafa ekki, eins og ég sagði áðan, stuðlað að því með virkum hætti að Landsbankinn færði Icesave-reikningana úr útibúum yfir í dótturfélög. Allt er þetta okkur ljóst. En er þetta refsivert samkvæmt lögum, frú forseti, að hafa ekki lokið við þessi verkefni? Frú forseti. Ég tel að í ákærutillögunum sem fyrir liggja hafi enginn sýnt mér fram á það að fullnægjandi rök sýni að beint orsakasamband sé á milli þessara formgalla í stjórnsýslunni og hruns bankanna. Þar sem ég er ekki löglærð verð ég að vera sannfærð um það sjálf að það sem ekki var gert eða það sem var gert hafi stuðlað að eða leitt til hrunsins. Og ég er það ekki, frú forseti. En matið liggur ekki bara hjá mér, matið er hjá ákærandanum sem í þessu tilviki er Alþingi Íslendinga. Hvað varðar þessar tvær tillögur til þingsályktunar sem fyrir liggja um málshöfðun á hendur fyrrverandi ráðherrum fyrir brot framin af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi þá fer Alþingi með ákæruvaldið. Þingmenn verða nú, eins og fram hefur komið, að gegna stjórnskipulegri skyldu sinni og leggja efnislegt mat á fyrirliggjandi gögn og málsatvik og fylgja sannfæringu sinni. Virðulegur forseti. Það hef ég gert. Ég hef lagt eins og mér frekast er kostur efnislegt mat á málsatvik og þau gögn sem fyrir liggja og ég hef komist að þeirri niðurstöðu að saknæmisskilyrði séu ekki fyrir hendi. Sú niðurstaða þýðir ekki að skila auðu. Hún er byggð á þeim gögnum sem ég hef lesið, hún er byggð á efnislegu mati mínu á þeim málsatvikum sem ég þekki. Frú forseti. Þegar ég stend frammi fyrir erfiðum aðstæðum, eins og þingmannanefndin hefur þurft að gera og þeir sem nú sitja og bíða eftir því hver niðurstaða Alþingis verður eru í og sem Alþingi stendur nú frammi fyrir, að taka ákvörðun í þessu máli, þá horfi ég oftar en ekki á það sem stendur mér næst og er mér kærast. Mér hefur undanfarið verið hugsað til orða sem dóttursonur minn, sannur og einlægur lítill drengur, lét einu sinni falla þegar hann sagði: Amma mín, ég elska þig eins og heimurinn er stór. Lífið er einfalt og fallegt hjá litlum dreng. Lífið er ekki einfalt og fallegt hjá tugþúsundum Íslendinga sem í dag standa frammi fyrir fjárhagslegu hruni, sálrænum áföllum og fleiru vegna þess númer eitt að óábyrgir, áhættusæknir bankamenn stefndu okkur í voða. Þeirra er ábyrgðin fyrst og síðast og hún verður aldrei frá þeim tekin. Aldrei. Við getum hins vegar sagt, eins og margir hafa gert og ég gerði sjálf í ræðu minni hér áður um skýrsluna sem þingmannanefndin hefur lagt fram, að rætur vandans liggja í einkavæðingu bankanna og í kjölfar hennar komust fáir einstaklingar að í öllu fjármálakerfinu eins og það lagði sig. Það eru stærstu mistökin. Ég ætla heldur ekki, frú forseti, að undanskilja ríkisstjórnir Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks eða ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Þessar ríkisstjórnir bera allar mikla ábyrgð, en þær bera pólitíska ábyrgð, og það er ekki mín trú og ég hef ekki fundið efnislega eitt eða neitt sem réttlæti að það sem fólk gerði eða gerði ekki sé refsivert. Þess vegna hef ég tekið ákvörðun mína og hún er tekin af djúpri og einlægri sannfæringu. Ég segi nei við ákæru á hendur ráðherrum fyrrverandi ríkisstjórnar, þeim Geir H. Haarde, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, Árna M. Mathiesen og Björgvini G. Sigurðssyni fyrir brot framin af ásetningi og/eða stórkostlegu hirðuleysi sem getur leitt til refsingar, hver svo sem hún kann að vera. Ég byggi þessa ákvörðun mína á því einu að ég hef hvergi fundið að saknæmisskilyrði séu uppfyllt.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Því er ekki að leyna að ég og sjálfsagt fleiri hefðum kosið að fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í þessari nefnd, hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir og hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, hefðu skilað einhvers konar áliti fremur en að láta álit sitt koma fram hér í ræðu vegna þess að þá hefði verið hægt að vinna öðruvísi með það. Það var ekki en ég þakka þó fyrir það sem vel er gert og þessi ræða var flutt af hreinskilni og einlægni að því er mér fannst. Það eru tvær spurningar, önnur almenn, hin sértæk. Hin almenna er þessi: Ég náði því ekki í ræðunni af hvaða ástæðu þingmaðurinn leggst gegn tillögunum. Ég skil að hún leggst gegn tillögunum, af hvaða ástæðu er það? Eins og þetta snýr að mér eru þetta eins og svona já/nei-spurningar sem maður mætir stundum í leikjum. Maður segir já og þá fer maður á einn stað og maður segir nei og þá fer maður á annan stað. Fyrstu já/nei-spurningunni svaraði þingmaðurinn neitandi. Hún sagði: Mannréttindi eru ekki virt. Þar með á þetta sem sé ekki að gerast. Í næstu já/nei-spurningu er spurt hvort einhvers konar sök sé fyrir hendi. Ef maður svarar nei er málið búið, ef maður svarar já þá er spurningin: Er hún nægilega líkleg? Hvar er það nei hjá hv. þingmanni sem veldur því að hún er á móti tillögunni? Síðan verður auðvitað að spyrja á eftir: Hver er munurinn á þeirri pólitísku ábyrgð að hafa haft í frammi ranga stefnu í efnahagsmálum sem leiddi til þessa hruns - einhver af þessum ríkisstjórnum hlýtur að hafa haft það - og á þeirri lagalegu ábyrgð að hafa vanrækt hlutverk sitt og ekki komið í veg fyrir eða dregið úr því áfalli sem hér varð?

Frú forseti. Ég sagði aldrei í ræðu minni að mannréttindi hefðu verið brotin. Ég rakti hér ummæli löglærðra manna undanfarna daga og það sem þeir hefðu sagt og tók það fram að það væri ekki skrýtið þó að við hinir ólöglærðu, við leikmennirnir, velktumst í vafa um hvað væri satt og rétt. Ég hef aldrei sagt að mannréttindi væru brotin, ég sagði að lög um landsdóm og lög um ráðherraábyrgð væru í fullu gildi og eftir þeim þyrfti að fara. Mér þætti vænt um ef hv. þingmaður legði mér ekki orð í munn og segði mig segja eitthvað annað en ég hef sagt. Ég byggi ákvörðun mína á því grundvallaratriði, sem ég þó lærði af þeim mörgu löglærðu mönnum sem ég heyrði í á þessum vikum og mánuðum, í sakamálarétti að ekki skuli gefin út ákæra nema gögn málsins séu nægileg eða líkleg til sakfellis. Frú forseti. Ég get sagt við hv. þm. Mörð Árnason: Ég komst aldrei yfir þann þröskuld að saknæmisskilyrðin væru uppfyllt. Þess vegna get ég ekki sagt já við þeim ákærum og þeim þingsályktunartillögum sem hér liggja fyrir. Ég hef, eins og ég sagði í ræðu minni, á undanförnum vikum og mánuðum ekki bara heyrt í heldur lesið fjölmargar greinar eftir löglærðra menn og sitt sýnist hverjum í þeim efnum. Eftir að hafa hlustað og lesið að grundvallaratriði í sakamálarétti sé að ekki skuli gefin út ákæra nema gögn málsins séu nægileg eða líkleg til sakfellis, og að þau þurfi að vera meira en líkleg til sakfellis til þess að ákæra sé gefin út kemst ég að þeirri niðurstöðu að svo sé ekki. Ég kem svo í síðara andsvari að þessu með stefnuna.

Forseti. Ég þakka fyrir svarið. Þá vaknaði upp sú spurning, eðlilega, af því að menn þurfa að svara fyrir sig, á hvaða skoðun sem þeir eru í þessu máli: Hvers virði er þá sú niðurstaða rannsóknarnefndarinnar að þrír af þessum fjórum sem hér eru undir hafi - nú er rétt að vanda sig - vanrækt störf sín og þeir hafi gert alvarleg mistök? Sérstaka spurningin var eiginlega þessi: Hv. þingmaður ræddi hér um hugsanlega skaðabótaábyrgð og sagði frá þeim svörum sem hún hefði fengið við þeirri spurningu. Er það skoðun þingmannsins að ef hún fengi þau svör að vissulega væri hætta á skaðabótaábyrgð ætti þingið að falla frá kærunni af þeim sökum einum?

Frú forseti. Ég spurði þessara spurninga í nefndinni vegna þess að mér þótti ástæða til að heyra sjónarmið þeirra sérfræðinga sem við okkur töluðu. Hvort skoðun mín í dag varðandi ákæru á hendur ráðherrum væri önnur ef sérfræðingarnir hefðu sagt að vissulega yrði íslenska ríkið fyrir skaðabótakröfu? Hefði ég þá hugsað einhvern veginn öðruvísi? Virðulegur forseti. Ef svo skilyrðislaust svar hefði komið frá sérfræðingunum um að yfir íslenska ríkinu vofði skaðabótaábyrgð vegna þess sem stendur um Icesave í þessum þingsályktunartillögum ætla ég rétt að vona að flutningsmenn þessara tillagna hefðu velt fyrir sér hvort ekki ætti þá að fella það brott. 
             Virðulegur forseti. Það hefði held ég ekki breytt skoðun minni. Ég er enn þeirrar skoðunar og verð þeirrar skoðunar að saknæmisskilyrði séu ekki uppfyllt. Þess vegna er ég hvorki flutningsmaður þessara tillagna né get stutt þær á nokkurn hátt.

Virðulegi forseti. Alþingismenn standa nú í fyrsta sinn í þeim sporum að þurfa að taka ákvörðun um hvort stefna skuli ráðherrum fyrir landsdóm, hvort ákæra beri fyrrverandi samstarfsfélaga og samherja fyrir refsiverða háttsemi. Ákvörðun um að kæra félaga sína fyrir refsiverða háttsemi, jafnvel þó að gild rök kunni að vera fyrir ákæru, er þungbær og erfið enda er það engin tilviljun að menn teljast almennt vanhæfir til slíkrar ákvarðanatöku undir svipuðum kringumstæðum. Stjórnarskráin er eftir sem áður skýr um þetta, ákæruvaldið er í höndum Alþingis og hversu óeðlilegt sem við teljum þetta fyrirkomulag vera verðum við að horfast í augu við að svona er þetta. Það er hlutverk okkar að ákæra ef við höfum sannfæringu fyrir því að full rök standi til þess. Kemur þá annars vegar til skoðunar mat á því hvort málsmeðferð og rannsókn málsins hafi verið fullnægjandi og hins vegar mat á því hvort athafnir eða athafnaleysi viðkomandi ráðherra falli í raun undir hátternisreglur laga um ráðherraábyrgð að viðlagðri refsingu. Virðulegi forseti. Ég hef á löngum þingmannsferli mínum ítrekað flutt tillögur um endurskoðun og breytingar á þeirri lagaumgjörð ráðherraábyrgðar sem við búum við hér á landi og nú reynir á í fyrsta skipti í sögu lýðveldisins. Hef ég þar m.a. lagt til að kannaðir yrðu kostir þess og gallar að leggja af landsdóm og að ábyrgð á hendur ráðherrum yrði þess í stað komið fyrir frammi fyrir almennum dómstólum. Því miður hafa þessar tillögur mínar ekki fengið brautargengi hjá alþingismönnum ef frá er talin þingsályktunartillaga sem ég flutti árið 1998 og fjallaði um könnun á starfsskilyrðum stjórnvalda, eftirliti með starfsemi þeirra og viðurlögum við réttarbrotum í stjórnsýslunni. Í skýrslu nefndar sem Páll Hreinsson, nú hæstaréttardómari, veitti forustu og skipuð var í kjölfar samþykktar þessarar þingsályktunartillögu er mælt með því að ráðist verði í endurskoðun laga um ráðherraábyrgð. Var það m.a. gert með hliðsjón af þeim auknu kröfum sem gerðar hafa verið til forms og efnis refsiheimilda á síðari árum. Í því sambandi má nefna að í b-lið 10. gr. laga um ráðherraábyrgð, sem svo mjög er byggt á í ákæruskjölunum, eru mjög matskennd refsiákvæði. Þrátt fyrir þetta hefur ekki náðst samstaða á Alþingi um endurskoðun laganna og því stendur þingheimur nú í þessum sporum. Á þessu virðist þó orðin breyting nú þar sem í skýrslu þingmannanefndarinnar er lögð til endurskoðun laganna og því ber að sjálfsögðu að fagna. Lög um landsdóm og lög um ráðherraábyrgð eru að stofni til frá aldamótum 1900. Þau voru sett á tímum konungsveldis hér á landi meðan dauðarefsing var enn í gildi og áður en konur fengu kosningarrétt. Þau draga eðlilega dám af sínum tíma. Eftir lýðveldisstofnun voru lögin þó tekin til endurskoðunar og árið 1963 vann Ólafur Jóhannesson, þáverandi lagaprófessor við Háskóla Íslands, að þeirri endurskoðun samkvæmt ákvörðun Alþingis. Þó að það sé almennt viðhorf fræðimanna að vel hafi verið staðið að þeirri endurskoðun er það eftir sem áður álitaefni nú, hálfri öldu síðar, hvort ýmislegt í þessum lögum samræmist ríkjandi viðhorfum um réttláta málsmeðferð og vernd mannréttinda. Í því sambandi verður m.a. að hafa í huga að frá endurskoðun laganna hefur orðið mikil þróun á sviði mannréttinda og túlkun mannréttindasáttmála sem Ísland hefur undirgengist. Koma hér til skoðunar ýmis atriði sem lúta m.a. að réttarstöðu sakborninga og málsmeðferð í aðdraganda að útgáfu ákæru af hálfu Alþingis. Þá hefur landsdómsfyrirkomulagið verið gagnrýnt á þeim grundvelli að það geri ekki ráð fyrir að sakborningar geti fengið mál sitt endurskoðað á öðru dómstigi. Jafnframt hefur verið gagnrýnt hvernig skipan dómstólsins er háttað en þar eru átta dómendur af 15 kjörnir beint af Alþingi á pólitískum forsendum án skilyrða um einhverja þekkingu á lögum eða réttarfari. Þetta eitt og sér gefur tilefni til að efast um hlutleysi og hæfi dómstólsins. Til upprifjunar má geta þess að þegar dómurinn var síðast kjörinn voru Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur með meiri hluta á Alþingi. Ég vil segja hér í dag að ég tel það landsdómsfyrirkomulag sem við búum við hér á landi, m.a. af framangreindum orsökum, afar óeðlilegt. Á þeirri skoðun hef ég verið um árabil, svo sem sjá má af ítrekuðum tilraunum mínum til að ná fram endurskoðunum og breytingum á kerfinu. Ljóst er að Alþingi verður við meðferð þessa valds sem því er falið í stjórnarskrá að gæta þess að framkvæmdin og sú lagaumgjörð sem um framkvæmdina gildir sé í samræmi við mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála, jafnvel þannig að krafa okkar til málsmeðferðarinnar verði meiri en sá gamli lagabókstafur sem um ferlið gildir. Virðulegi forseti. Við það mat er eðlilegt og nærtækt að líta til reynslu Dana enda er danska kerfið í raun fyrirmynd hins íslenska og í öllum meginatriðum sambærilegt. Kemur þar fyrst og fremst til skoðunar hið margumrædda Tamílamál sem upp kom í Danmörku á 10. áratug síðustu aldar þar sem landsdómur Dana, ríkisrétturinn, komst að þeirri niðurstöðu að dómsmálaráðherrann hefði gerst sekur um embættisbrot. Ráðherrann lét í kjölfar dóms ríkisréttarins reyna á málsmeðferðina þar og í raun landsdómskerfið í heild sinni fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu. Niðurstaða dómstólsins var í stuttu máli sú að ekki væru nein merki um að landsdómskerfið bryti í bága við mannréttindasáttmála Evrópu. Er það mat íslenskra fræðimanna sem um þetta hafa fjallað að þessi niðurstaða gefi vísbendingu um að landsdómskerfi okkar standist einnig mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar sem og ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Sterkar efasemdaraddir hafa þó komið fram í því efni. Meðal annars hefur því verið haldið fram að málin séu ekki sambærileg, hvorki að efni né umfangi. Við nánari skoðun má sjá að nokkur munur er á því hvernig mál danska ráðherrans í Tamílamálinu svonefnda var rannsakað samanborið við þá rannsókn sem farið hefur fram hér á landi. Má þar nefna að réttarstaða hins danska ráðherra var betri og ljósari allt frá upphafi málsins enda lá fyrir strax við skipun rannsóknarnefndar að hann var grunaður um refsiverða háttsemi og gafst honum þar með betra færi á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri á öllum stigum málsins. Þá var málið rætt að hluta til fyrir opnum tjöldum hjá rannsóknarnefndinni og ráðherrann átti kost á lögmannsaðstoð sér að kostnaðarlausu. Þá gafst honum kostur á að gera athugasemd við framburð annarra vitna og hann hafði rétt til aðgangs að öllum málsgögnum. Virðulegi forseti. Ég hef talið það rétt og eðlilegt að þingnefndin hefði leitað skriflegs álits hjá til að mynda Feneyjanefndinni sem starfar innan vébanda Evrópuráðsins, skipuð er sérfræðingum á sviði stjórnskipunarréttar og fjallar m.a. um álitaefni og löggjöf á því sviði og veitir ráðgjöf í þeim efnum. Vert hefði verið að leggja þá spurningu fyrir Feneyjanefndina hvort réttarstaða þeirra sem nú er lagt til að verði ákærðir standist nútímakröfur um mannréttindavernd sakborninga. Um það hef ég miklar efasemdir og mig undrar sérstaklega að engin sjálfstæð rannsókn eða skýrslutaka hafi farið fram í þingmannanefndinni, m.a. vegna þess að allir nefndarmenn hennar hyggjast í raun víkja frá niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar í tillögum sínum eða með því að láta hjá líða að flytja tillögu um ákærur. Virðulegi forseti. Áður en rannsóknarnefnd Alþingis gaf út hina viðamiklu skýrslu sína um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna sendi hún 12 nafngreindum einstaklingum bréf þar sem þeim var gerð grein fyrir því að rannsóknarnefndin hefði það til skoðunar hvort þeir hefðu gerst sekir um vanrækslu eða mistök i störfum sínum og voru þau tilvik sem nefndin hafði í huga í því sambandi tilgreind nákvæmlega. Viðkomandi einstaklingum var með öðrum orðum veittur andmælaréttur áður en rannsóknarnefndin komst að niðurstöðu og eins og jafnan má búast við þegar andmælaréttur er veittur höfðu andmælin áhrif á hina endanlegu niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar. Þannig komst rannsóknarnefndin að þeirri niðurstöðu að einungis sjö af þessum 12 einstaklingum hefðu gerst sekir um vanrækslu og mistök og jafnframt má sjá af skýrslunni að andmælin höfðu áhrif á mat rannsóknarnefndarinnar á það hvaða tilvik teldust til vanrækslu og hver ekki. Engin sambærileg málsmeðferð var viðhöfð af hálfu þingmannanefndarinnar. Að vísu fengu ráðherrar tækifæri til að koma almennum sjónarmiðum sínum á framfæri við nefndina en á engu stigi voru þeir upplýstir um það sérstaklega hvaða kæruatriði þingmannanefndin hefði til skoðunar að leggja til að þeir yrðu ákærðir fyrir. Þannig áttu hinir fyrrverandi ráðherrar þess aldrei kost að andmæla þeim kæruatriðum sérstaklega sem tiltekin voru í fyrirliggjandi ákæruskjölum. Er þetta sérstaklega alvarlegt í tilviki fyrrverandi utanríkisráðherra enda verður að telja að hún hafi mátt vænta þess að ekki yrði vikið frá niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar nema þá að hún fengi a.m.k. tækifæri til að tjá sig um það áður. Ég minni á að það eru einungis embættisbrot sem geta varðað ráðherraábyrgð samkvæmt lögum þar um og einungis er unnt að höfða mál fyrir landsdómi gegn ráðherra út af embættisrekstri hans. Það er beinlínis afmarkað með þeim hætti í stjórnarskránni. Staða utanríkisráðherra og verksvið í stjórnskipan landsins er með þeim hætti að það er vandséð hvernig unnt er að komast að þeirri niðurstöðu að sá ráðherra hafi gerst sekur um brot í embættisrekstri sínum í aðdraganda falls íslensku bankanna. Af því leiðir einfaldlega að yfirgnæfandi líkur eru á því að fyrrverandi utanríkisráðherra verði sýknuð fyrir landsdómi ef mál hennar kemur þar til dóms. Brýnt er að þingmenn virði þá grundvallarreglu sakamálaréttar að ekki skuli ákært nema meiri líkur en minni séu taldar á sakfellingu. Það má líka nefna þegar deilt er um hvort nægilega hafi verið gætt að réttarvernd sakborninga í þessu máli að ólíkt Tamílamálinu í Danmörku er ekki ljóst fyrr en nú á lokastigi, raunar sama dag og þingnefndin kynnir niðurstöður sínar, að þeir sem nefndir eru í ákæruskjölunum frá meiri hluta þingmannanefndarinnar séu grunaðir um refsivert brot og að þeir geti átt ákæru yfir höfði sér. Þeir hafa því að nokkru leyti staðið höllum fæti í öllum aðdraganda málsins. Ég tel að þingmannanefndin hefði átt að nýta sér þá heimild sem hún hafði samkvæmt lögum til að fara í sjálfstæða skýrslutöku og rannsókn og þar með að veita hugsanlegum sakborningum fullan andmælarétt, bæði skriflega og munnlega. Slík málsmeðferð hefði verið til þess fallin að styrkja niðurstöðu þingmannanefndarinnar til muna. Meðal þess sem gerir það mál og það úrlausnarefni sem við stöndum nú frammi fyrir svo flókið sem raun ber vitni er að sakarefnið er ekki mjög afmarkað. Málið er til komið vegna viðamikillar rannsóknar þar sem hrun fjármálakerfis heillar þjóðar var undir þar sem leikendur voru fjölmargir á löngu tímabili. Er það m.a. frábrugðið Tamílamálinu þar sem danski dómsmálaráðherrann hafði beinlínis beitt sér gegn afgreiðslu tiltekinna mála og var sú málsmeðferð hans talin brotleg. Ekki er hins vegar um það deilt að aðdragandi hrunsins var afar langur og allir sem að máli komu, einnig þeir sem þingsályktunartillögurnar gera ráð fyrir að verði ákærðir, spyrja sig enn í dag þeirra spurninga hvað þeir hefðu getað gert til að afstýra hruni og hvenær. Þeim spurningum verður aldrei svarað til fulls, jafnvel þó að þessir einstaklingar verði ákærðir og sakfelldir. Þá hafa fjölmörg atriði í allri málsmeðferðinni verið gagnrýnd eins og ég hef rakið. Þessi sjónarmið hljóta þingmenn að taka til skoðunar þegar þeir vega og meta þann málatilbúnað sem uppi er hafður. Virðulegi forseti. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis liggur fyrir og viðamikil rannsókn hennar er grundvöllur þeirra ákæruskjala sem meiri hluti þingmannanefndarinnar hefur flutt hér á Alþingi. Ég dreg ekki í efa að sérhver nefndarmaður í þingmannanefndinni hafi starfað þar af fullum heilindum og fylgi sannfæringu sinni og samvisku er hann kemst að niðurstöðu um það hvort og þá hverja beri að ákæra. Það ósamræmi sem er á milli niðurstaðna þingmannanefndarinnar annars vegar og rannsóknarnefndar Alþingis hins vegar vekur þó athygli og jafnframt að hún skuli vera þríklofin í afstöðu sinni eftir flokkslínum. Þær staðreyndir veikja niðurstöðu nefndarinnar og gefa öðrum þingmönnum meira tilefni en ella til að ígrunda málið gaumgæfilega. Þótt þau kæruatriði sem sett eru fram í fyrirliggjandi þingsályktunartillögum séu alvarleg verður að hafa það hugfast að þeir ráðherrar sem þar eru nefndir voru ekki í neinum færum á árinu 2008 til að afstýra bankahruni hér á landi. Er það raunar mat rannsóknarnefndarinnar sjálfrar að grípa hefði þurft til aðgerða svo snemma sem á árinu 2006 ef forða hefði átt hruni. Sú vanræksla sem rannsóknarnefnd Alþingis kemst að niðurstöðu um að ráðherrarnir hafi gerst sekir um lýtur að möguleikum þeirra til að takmarka tjónið þegar þeim mátti vera ljóst í hvað stefndi og athafnaleysi þeirra í því sambandi. Undir þetta hafa ýmsir sérfræðingar, stjórnmálamenn og aðrir málsmetandi menn tekið. Eins og áður segir hef ég á löngu árabili gagnrýnt lagaákvæði um landsdóm og ráðherraábyrgð og tel það kerfi ófullkomið. Ég hef hins vegar ekki enn vikið að einum helsta ágalla laganna sem er að mínu mati hinn skammi fyrningarfrestur sem lögin byggja á. Í máli sem þessu, efnahagshruni sem átti sér margra ára aðdraganda, er vandasamt með hliðsjón af almennum sanngirnissjónarmiðum að draga þá eina til ábyrgðar sem stigu inn á sviðið í lokaþætti atburðarásarinnar. Um það er í raun ekki lengur deilt að hruninu varð ekki lengur forðað þegar komið var fram á árið 2007. Ekkert bendir til að þeir sem komu inn í lokaþættinum hafi haft annað en almannahagsmuni að leiðarljósi í störfum sínum, þeir báru langt frá því meginábyrgð á hruninu. Spyrja má: Hvað með þá sem voru við völd á meðan enn var hægt að taka í taumana svo um munaði og snúa þróuninni við? Virðulegi forseti. Í því uppgjöri sem nú fer fram á Íslandi í kjölfar bankahrunsins og þeirra skelfilegu afleiðinga sem það hefur haft fyrir fólkið í landinu verða allir aðilar réttarvörslukerfisins að sinna hlutverki sínu af æðruleysi og virðingu fyrir réttlætinu, hvort sem það er á Alþingi í tilviki ráðherraábyrgðar, settur ríkissaksóknari í málum annarra embættismanna en ráðherra eða sérstakur saksóknari í málum eigenda og stjórnenda hinna föllnu banka. Að öllu framangreindu virtu er það einlæg sannfæring mín að enn skorti á að hægt sé að greiða atkvæði um efnisatriði fyrirliggjandi tillagna. Það er sannarlega ekki auðvelt að afgreiða þetta mikilvæga mál í þeim farvegi sem þríklofin þingmannanefnd hefur skilið við það sem í ofanálag er í ósamræmi við niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar sem öll rannsókn málavöxtu byggist á. Í þessu sambandi bendi ég að sú góða vinna sem fram fór í þingmannanefndinni um skýrslu rannsóknarnefndarinnar leiddi til sameiginlegrar niðurstöðu nefndarinnar um orsakir og atburðarás hrunsins og þverpólitískrar sáttar um úrbótatillögur á grundvelli þeirra niðurstaðna. Sú vinna var pólitískt afrek þinginu til mikils sóma og hún mun styðja við endurreisn samfélagsins. Ég ítreka þakkir mínar til þingmannanefndarinnar fyrir hennar góða starf í öllu þessu erfiða máli. Hæstv. forseti. Við eigum að gera ríkar kröfur til þingsins og okkar sjálfra þegar kemur að vinnslu og afgreiðslu þeirra vandmeðförnu tillagna sem hér eru til umræðu. Við verðum að gefa þessu máli meira tíma og meiri umræðu á vettvangi þingsins og freista þess að ná sameiginlegri niðurstöðu eins og um aðra þætti hrunsins. Höfum í huga að við skipan þingmannanefndarinnar tókum við meðvitaða ákvörðun um að freista þess að hefja starf nefndarinnar upp úr hinum hefðbundnu pólitísku hjólförum. Stjórnarflokkarnir afsöluðu sér meirihlutavaldi sínu á þinginu við skipan nefndarinnar og afhentu stjórnarandstöðunni meiri hluta í nefndinni. Þetta var að mínu viti rétt ákvörðun og hún bar góðan ávöxt í þeirri þverpólitísku sátt sem náðist um skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Við okkur þingmönnum blasa nokkrar augljósar staðreyndir sem við getum ekki leyft okkur að horfa fram hjá. Kerfið um ráðherraábyrgð er ófullkomið, t.d. er fyrningarfrestur það skammur að þeir sem voru við völd fyrir 2006 sleppa. Slíkt er afar ósanngjarnt. Einnig er samsetning landsdóms að hálfu leyti af pólitískum toga eins og ég hef rakið. Ekkert bendir til þess að þeir ráðherrar sem hér er fjallað um hafi haft annað en almannahagsmuni að leiðarljósi í störfum sínum. Þeir báru ekki meginábyrgð á hruninu og góðan rökstuðning þarf ef taka á út þessa tilteknu einstaklinga og refsa þeim fyrir andvaraleysi þegar orðið var um seinan að forða hruni fjármálakerfisins. Sakborningar hafa ekki notið nægjanlegrar réttarverndar eða andmælaréttar á öllum stigum málsins sem er sérlega alvarlegt í ljósi þess að sakborningar munu ekki eiga þess kost að fá mál sitt endurskoðað á öðru dómstigi. Öll framangreind atriði hljóta að hvetja Alþingi til vandaðra vinnubragða og varúðar. Ég tel að okkur beri nú að gefa þessum hluta málsins betri tíma og að í vinnu nefndar á milli umræðna verði viðkomandi fyrrverandi ráðherrum gefinn kostur á að koma andmælum sínum betur á framfæri en verið hefur. Í starfi þingnefndar geta menn leitast við að mæta þeim málefnalegu ábendingum sem fram hafa komið, kalla til sín sérfræðinga í lögum, þá ráðherra sem grunaðir eru um vanrækslu og aðra þá sem skýrt gætu málavöxtu og styrkt niðurstöðu þingsins. Að mínu mati kæmi vel til greina að slíkir fundir yrðu opnir almenningi. Með því yrði stigið skref í þá átt að eyða efasemdum, bæði meðal þings og þjóðar. Hæstv. forseti. Þegar 63 þingmenn eru hver og einn settir í stöðu ákæranda verða þeir hver fyrir sig að hafa fulla sannfæringu fyrir því að ákæra eigi rétt á sér eigi þeir að geta greitt henni atkvæði sitt. Alþingismenn eru kosnir til setu á Alþingi í lýðræðislegum kosningum og sérhver alþingismaður situr hér í þessum sal í umboði kjósenda. Þegar við tökum afstöðu til þingsályktunartillagna þeirra sem til umfjöllunar eru hér í dag hljótum við fyrst og fremst að vera bundin af sannfæringu okkar eins og kveðið er á um í 48. gr. stjórnarskrárinnar. Ég tel að þingmenn í hlutverki ákæranda verði að horfa á málið í miklu stærra samhengi en út frá þröngri lagatúlkun og að vissu leyti í stærra samhengi en viðbúið er að ákærandi í hefðbundnu sakamáli mundi gera. Virðulegi forseti. Þegar fram koma raddir um að löggjöf sé gölluð, skýrleiki lagaheimilda ónógur, mannréttindi hugsanlega fyrir borð borin og þegar úrelt fyrningarákvæði koma í veg fyrir að hægt sé að ákæra þá sem voru í ráðherrastólum á tímabili orsaka hrunsins á árunum 2001–2007 verða þingmenn ekki síst að vega og meta hvað sé sanngjarnt og eðlilegt í stöðunni. Hér þarf hver að svara fyrir sig.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ræðu hennar og rökin sem hún færði máli sínu til stuðnings. Eitt vil ég staldra við sérstaklega en hæstv. forsætisráðherra minnti á að lög um ráðherraábyrgð tækju til embættisbrota og embættisreksturs einstakra ráðherra. Samkvæmt niðurstöðu hæstv. forsætisráðherra kemur að hennar áliti þegar af þeirri ástæðu ekki til greina að gera fyrrverandi utanríkisráðherra ábyrgan fyrir því sem hér gerðist. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hið sama eigi ekki við t.d. um fyrrverandi fjármálaráðherra sem í ákæru er gert að sök að hafa látið undir höfuð leggjast að tryggja t.d. að unnið væri með virkum hætti að flutningi Icesave-reikninga Landsbankans yfir í dótturfélag og að draga úr stærð íslenska bankakerfisins. 

Virðulegi forseti. Ég er búin að svara því afdráttarlaust viðvíkjandi fyrrverandi utanríkisráðherra og er sammála niðurstöðu rannsóknarnefndar Alþingis að því leyti að ekki sé tilefni til ákæru, aðeins sé hægt að stefna fyrir landsdóm á grundvelli embættisbrota eins og ég sagði áðan. Eins og lesa má kannski úr mínu máli hef ég líka miklar efasemdir varðandi aðra ráðherra. Ég hef vissulega miklar efasemdir um að rétt sé að ákæra þá ráðherra sem þingmaðurinn nefndi og þar hef ég borið við ákvæðum ráðherraábyrgðarlaganna um kærurnar, að þær eru byggðar á afar matskenndum heimildum. Sú staðreynd blasir við að umræddir ráðherrar gátu ekki á þeim tíma komið í veg fyrir hrun fjármálakerfisins. Ég áskil mér rétt til að skoða málið til enda eins og aðrir en ég dreg ekki dul á að í mínum huga hef ég líka miklar efasemdir varðandi þessa þrjá ráðherra.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þetta svar. Mig langar þá að vinda máli mínu að öðru. Hæstv. forsætisráðherra fór yfir að eitt væri slæmt við form málsins, þ.e. fyrningarreglurnar. Þær drægju strik fyrir þremur árum hvað ábyrgðina snerti. Þess vegna væri ekki hægt að halda þeim ábyrgum sem voru hér við völd fyrir lok fyrningarfrestsins. Hæstv. ráðherra hefur fært rök fyrir því að saknæmisskilyrðum laganna sé ekki mætt. Hún gerir athugasemdir við svo margt í réttarfarinu að maður hlýtur að spyrja: Gildir þá ekki hið sama um þá ráðherra sem hún horfir sérstaklega til fyrir árið 2006? Höfum við ekki í raun og veru gert upp tímann fyrir það tímabil sem hér er verið að ræða með rannsóknarskýrslunni sjálfri? Er hún ekki stóra uppgjörið við þann tíma sem hæstv. forsætisráðherra horfir sérstaklega til?

Virðulegi forseti. Ég held að ekki sé hægt að draga línu á milli þeirra ráðherra sem voru við völd 2007–2009 og þeirra ráðherra sem voru við völd á árunum 2001–2007. Mér skilst að samkomulag hafi orðið um það á þingi að skoða a.m.k. einkavæðingu bankanna og það er alveg ljóst í mínum huga að til þess tíma má rekja upphaf hrunsins.

Hrunsins?

Upphaf hrunsins, já. Og það má færa fyrir því rök, sem ég hef ekki tíma til á þeim stutta tíma sem ég hef, að mjög margt sem skeði á þessu tímabili frá 2001–2007 er hægt að flokka undir mikla vanrækslu. Ég dreg því alls ekki línuna á milli ráðherranna sem við fjöllum um núna og ráðherranna sem voru við völd á árunum 2001–2007.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ræðu hennar en nokkur atriði í henni vekja óneitanlega upp spurningar af minni hálfu. Í fyrsta lagi tel ég að yfirferð hæstv. forsætisráðherra á málsmeðferðinni og lagaumgjörðinni sem er í gildi séu atriði sem hefðu þurft að koma fram, ekki síst þegar við gerðum breytingar á lögunum og settum þingmannanefndina á laggirnar, þó að forsætisráðherra hafi sagt að hún hafi oft haldið þessum skoðunum sínum fram. Ég hlýt að spyrja mig að því hvort hæstv. forsætisráðherra hafi ekki stutt það að þingmannanefndin fengi nákvæmlega þetta verkefni miðað við lagaumgjörðina sem er í gildi og var í gildi og hvort forsætisráðherra telji að við hefðum hugsanlega átt að setja afturvirk lög á þeim tíma. Ég get ekki betur heyrt en að í orðum hæstv. forsætisráðherra felist visst vantraust á störfum þingmannanefndarinnar.

Virðulegi forseti. Það er túlkun hv. þingmanns að í orðum mínum áðan og ræðu hafi falist vantraust á þingmannanefndina. Ég sagði að ég virti þau sjónarmið sem hún hefði komist að niðurstöðu um en ég áskil mér auðvitað rétt eins og hver annar þingmaður í salnum að hafa sjálfstæða skoðun á málinu og byggja þar m.a. á stjórnarskránni. Ég þakkaði þingmannanefndinni fyrir vel unnin störf og sagðist virða hennar sjónarmið en áskil mér líka rétt til að mín sjónarmið séu virt í þessu sambandi. Það að reglurnar hafi verið settar fyrir ári síðan eða hvenær það var breytir engu um afstöðu mína til landsdóms og þess hve miklir gallar eru á honum og málsmeðferðinni eins og ég lýsti áðan.

Virðulegi forseti. Ég vil leggja áherslu á að við búum við þessa lagaumgjörð. Það var vitað, það kom fram í greinargerð með breytingartillögunum sem voru sett fram við lögin á sínum tíma, hvert verkefni nefndarinnar væri. Það kom fram í nefndarálitum allsherjarnefndar, allir flokkar stóðu að því og engum duldist hugur um að verkefni nefndarinnar væri m.a. að leggja mat á ráðherraábyrgðina í ljósi skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra að öðru sem mér fannst mega túlka úr orðum hennar. Var forsætisráðherra að boða að málinu lyki ekki á yfirstandandi þingi eins og lögin gera ráð fyrir? Í þeim er gert ráð fyrir að nefndin skili af sér og málið klárist á yfirstandandi þingi. Mér fannst forsætisráðherra gefa undir fótinn með að ekki væri sjálfgefið að málið kláraðist á yfirstandandi þingi.

Virðulegi forseti. Ég held að ekki megi lesa það úr orðum mínum að ég leggi til að málið klárist ekki á þessu þingi og gangi yfir á næsta þing. Ég hvet til þess að við nýtum þann tíma sem við höfum til að skoða málið vandlega í nefnd. Ég nefndi ágallana sem mér finnst vera á málsmeðferðinni, að þeir sem lagt er til að verði ákærðir hafi ekki haft andmælarétt og að nefndin hafi ekki farið í sjálfstæða rannsókn í málinu. Mér finnst lágmark að þeir sem lagt er til að séu ákærðir eigi a.m.k. kost á því. Þeir geti þá valið að koma með andmælarétt inn í nefndina sem ég tel auðvitað sjálfsagt að þeir hefðu átt að hafa, ekki síst þegar þingmannanefndin víkur frá niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar.

Frú forseti. Það voru sannarlega mikil tíðindi í ræðu hæstv. forsætisráðherra. Ég get tekið undir margt sem hæstv. ráðherra sagði um nauðsyn þess að endurskoða þetta fyrirkomulag. Ég get líka tekið undir að ýmis vafamál eru uppi varðandi málsmeðferðarreglurnar sem gert er ráð fyrir að fylgt verði og hvort mannréttindi séu virt. Ég get ekki heyrt annað en í ræðu hæstv. ráðherra felist í rauninni hörð gagnrýni á fyrirkomulagið. Ég fæ ekki betur séð en málið allt saman sé núna í töluvert miklu uppnámi. Hæstv. ráðherra lýsir því yfir að eins og staðan er núna sé ekki hægt að greiða atkvæði um málið og ég spyr þá hvað hæstv. ráðherra á við. Á að hætta við þetta allt saman að mati ráðherrans? Á að setja 

Virðulegi forseti. Ég tel ekki að málið sé í uppnámi þótt ég hafi lýst skoðun minni. Ég hvet eingöngu til, eins og fram kom í máli mínu, að nefndin sem fær málið til umfjöllunar, hvort sem það er þingmannanefndin eða allsherjarnefnd eða þingmannanefndin vísi málinu til allsherjarnefndar, þá verði málið skoðað út frá athugasemdunum og gagnrýninni sem komið hefur fram. Við eigum hálfan mánuð til mánaðamóta og ég tel að við getum vel nýtt þann tíma til að bæta ágallana á málsmeðferðinni sem ég hef rakið í máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég tel reyndar að ef menn ætla að bæta úr þeim ágöllum á málsmeðferðinni sem hæstv. forsætisráðherra vék að, og ég get að mörgu leyti tekið undir, þá þurfi Alþingi Íslendinga að ráðast í töluvert miklar lagabreytingar til að mögulegt verði að bæta úr því sem hæstv. forsætisráðherra telur að sé vanbúið í löggjöf okkar. Ég tel jafnframt að það sé heldur seint í rassinn gripið nú þegar ákærurnar eru komnar fram - það er búið að leggja til að hæstv. fyrrverandi ráðherrar verði ákærðir - að í kjölfarið, á milli umræðna, fari fram heildstæð rannsókn. Ég er sammála hæstv. forsætisráðherra um að heildstæð rannsókn þurfi að fara fram 

Virðulegi forseti. Ég hef ekki miklu við það að bæta sem ég sagði áðan. Ég sagði að ég teldi að það hefði átt að fara fram ítarlegri rannsókn og að þeir sem lagt er til að verði ákærðir fengju að koma fyrir þingmannanefndina með andmæli vegna þeirra ákæruatriða sem talin eru upp í ákæruskjalinu. Ég tel að það sé vel tími til þess á þeim tíma sem við höfum í mánuðinum til að gera það. Ég sagði líka að ég hefði talið eðlilegt að farið hefði fram ítarlegri rannsókn en raun bar vitni þegar til stóð að víkja frá því sem rannsóknarnefndin lagði til og líka þegar ljóst var að leggja átti til að ákæra einn fyrrverandi ráðherra sem rannsóknarnefndin lagði ekki til. Þá var því meiri ástæða til að veita henni andmælarétt. En ég tel að við getum vel lokið málinu á þessum tíma og það er öllum fyrir bestu að klára það sem fyrst en við verðum þó að gefa okkur þann tíma sem þarf 

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir góða og skýra ræðu. Hún hefur lengi haft áhuga á því að afnema landsdóm og flytja verkefni hans til almennra dómstóla og þekkir það mál mjög vel. Við hefðum betur hlustað á hana þegar hún var almennur þingmaður. Ég vil spyrja hana, af því að hún þekkir þetta svo vel, varðandi Tamílamálið. Þegar maður ber þetta saman við danskan landsdóm þá hafði ráðherrann stöðu grunaðs manns þá þegar og rannsóknin hófst. Er það ekki öndvert við málið hér þar sem ráðherrarnir hafa ekki enn stöðu grunaðs manns þó að komin sé fram kæra? Síðan langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra sem var í ríkisstjórninni sem hér um ræðir, veit hún hvers vegna ríkisstjórnarfundir voru ekki haldnir? Var það vegna lausmælgi, ótta við að mjög verðmæt ríkisleyndarmál bærust út sem gætu valdið miklu tjóni eða hvað var það?

Virðulegi forseti. Ráðherrafundir voru haldnir með reglubundnum hætti tvisvar í viku en það er alveg rétt að þessi mál sem við erum að ræða voru ekki tekin upp eins og skyldi. Það er auðvitað forsætisráðherra sem helst hefði átt að taka þessi mál upp á þeim fundum en það var ekki gert. Ég fór mjög ítarlega yfir það áðan að það var verulegur munur á Tamílamálinu og því máli sem við fjöllum um hér, m.a. með tilliti til réttarstöðu sem sakborningar hafa, eða þeir sem lagt er til að ákærðir verði. Mér finnst að nefndin hefði átt að taka það betur til skoðunar þegar hún fjallaði um þetta mál.

Frú forseti. Það er enn fremur ákært fyrir aðgerðaleysi, að menn hafi ekki gert nóg. Getur hæstv. forsætisráðherra sem sat í þessari ríkisstjórn upplýst mig um það hvort menn hafi þá ekki gert neitt? Var ekki neitt verið að gera fyrst þeir eru ákærðir fyrir aðgerðaleysi? Eða brugðust þeir rangt við? Var einhverjum kunnugt um það, fyrir hrun, í hæstv. ríkisstjórn að það yrði hrun? Ég veit ekki til þess að nokkur maður hafi hvíslað því að mér nokkurn tíma og mér datt það ekki einu sinni í hug daginn fyrir fall Kaupþings að það mundi falla. Það voru fleiri á Alþingi sem vissu það ekki heldur. Nú vitum við það og það er mikill munur á því. Það er gerð krafa um aukin mannréttindi og annað slíkt og að dómsmál og réttarhöld séu sanngjörn og því spyr ég hæstv. ráðherra: Eru það sanngjörn réttarhöld þegar vinir, eða jafnvel óvinir, eru að ákæra ráðherra?

Virðulegi forseti. Ég held að mörgum hafi verið ljós vitneskja um að ýmsir váboðar voru á ferðinni á þessu ári. Það kom ýmislegt fram um það í fjölmiðlum. Ég held að það sé alveg ljóst og hafi varla farið fram hjá hv. þingmanni. Ég held að það sé jafnljóst að með ýmsum hætti brugðust ráðherrar við þeirri stöðu sem upp var komin og það hefur komið fram með ýmsum hætti. Svo ég horfi til þess sem sneri að mér og húsnæðismálunum var m.a. lagt til að ESA-ákæran um ríkisábyrgð í húsnæðismálunum yrði skoðuð. Ég var á fullri ferð að vinna að því að koma með frumvarp um að skipta upp Íbúðalánasjóði. Það er eitt af þeim atriðum sem voru tiltekin og það var tilbúið frumvarp um það í septembermánuði þannig að það sem snýr að mér var alveg klárt í þessum efnum. Ýmis fleiri atriði 

Virðulegi forseti. Umræðan er komin á sérkennilegt stig. Vélað er um nýjan stíl í Alþingi þar sem allir þingmenn eiga að gerast lögfræðingar. Ég vona til guðs að svo verði ekki. Það yrði ljóta moðsuðan, virðulegi forseti, ef hér væru eingöngu lögfræðingar þótt þeir séu allra góðra gjalda verðir. Ég hef oft sagt í þinginu, virðulegi forseti, að Atli Gíslason sé góður lögfræðingur. Ég hef talað um hann sem einn af betri lögfræðingum landsins og ekkert lumað á þeirri skoðun minni. En nú hefur hv. þm. Atla Gíslasyni orðið skreipt á skötunni, skreipt á skötu pólitíkurinnar, fallið fyrir björg með því að víkja frá réttlætinu fyrir pólitíska geðþóttaákvörðun, víkja lögunum fyrir hégóma og hefnigirni. Það er ekki hægt að kalla það annað. Ekki er hægt að lesa neitt annað út úr því. Þar sem mér þykir undurvænt um Atla Gíslason og sé að það er búið að valda skemmdum á honum þá síg ég í björg til að reyna að koma hv. þm. Atla Gíslasyni upp úr svartholinu sem hann er í með tillögunum sem hann og meiri hluti nefndar hans stendur fyrir. Málið er auðvitað þannig að hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir slátraði því þegar leggja átti fram tillögur um ákærurnar á Alþingi. Hún slátraði því með því að staðfesta í sjónvarpsviðtali að markmiðið með sannleiksnefndinni svokölluðu, eða súrkálsnefndinni eða hvað hún er kölluð, væri að róa mannskapinn. Markmiðið með því að setja hana á stofn hafi verið að róa mannskapinn. Við verðum að virða það sérstaklega við hæstv. forsætisráðherra að í ræðu hennar á eftir dró hún mjög mikið í land. Það var merkilegt að heyra hæstv. forsætisráðherra nánast afneita ákærutillögum nefndar Atla Gíslasonar. Það var mjög sérstakt að heyra það. Ég fagna niðurstöðu hennar og afstöðu sem hún kvað byggja á miklum efasemdum um veikleika ákæranna og veikleika landsdóms. Við hv. alþingismenn eigum ekki að sækja að fólki með nautshornum til að stinga það og meiða. Við Íslendingar eigum að sækja í okkur veðrið og bæta það sem fór úrskeiðis, ekki hanga í hendi með refsingum þegar þjóðfélagið kallar á árangur til handa heimilum og atvinnulífi, að hjólin fari að snúast áfram en ekki aftur á bak eins og hjá hæstv. ríkisstjórn. Skýrsla sumarnefndar Alþingis varðandi bætt vinnubrögð og stöðu í þinginu er ágæt og margt nýtilegt þar og brúklegt. En nefndin átti að slá landsdóm út af borðinu einfaldlega af því að hann á að byggja á pólitískum ákærum undan rifjum stjórnmálamanna. Ótrúlegt er hvernig vænsta fólk í sumarnefndinni reynir að troða sér í dómarabuxur og út kemur samhengislaust rugl. Af hverju slepptu þau til að mynda kröfum um að kæra hæstv. ráðherra Össur Skarphéðinsson, Jóhönnu Sigurðardóttur og fleiri þingmenn og ráðherra sem voru í partíinu? Ef þau hafa sofnað á verðinum og bera því við að þau hafi sofnað í partíinu þá byggjast ákærur sumarnefndarinnar á því að kæra þá sem sofnuðu á verðinum í eiginlegum skilningi við stjórn landsins. En hver er munurinn á því að sofna djúpum svefni eða svefni í vöku? Hann er ekki mikill. Það er ekki hægt að loka augunum fyrir því að ríkisstjórn og ríkisstjórnir undanfarna marga áratugi hafa unnið í samfellu. Það kemst enginn undan og segja að hann viti ekki hvað er að ske í ríkisstjórninni. Ef menn segja það þá er það alvarleg vanræksla. Skylda ráðherranna er að vinna saman, sama hvað lagablóminn segir um hina svokölluðu ráðherraábyrgð sem nefndin skilar ekki einu sinni samhljóma áliti um, til að mynda varðandi fyrrverandi viðskiptaráðherra Björgvin G. Sigurðsson. Ég vil taka það strax fram að alrangt er að mínu mati að ákæra viðkomandi ráðherra. Það er út úr kortinu vegna þess að ákært er fyrir það að þeir áttu að vita það sem þeir vissu ekki og enginn vissi fyrr en eftir að það var skeð. Það er mergur málsins. Ef ákæra byggir á svo veikum grunni að ekki er hægt að reikna með sakfellingu, þá á að sleppa ákærunni. Brynjar Víglundsson hæstaréttarlögmaður deildi mjög harkalega á að ákærur væru lagðar fram þegar grunnurinn væri ekki sterkur. Hann sagði að ákæra út af fyrir sig væri ákaflega alvarlegur áfellisdómur og árás á friðhelgi og mannréttindi einstaklinganna. Þetta er vandasamt mál og taka verður tillit til þess. Málatilbúnaðurinn er á svo veikum grunni og úr takti við hefð íslenskra nútímalaga um réttlæti og mannréttindi. Það er vandamálið og ugglaust þess vegna hefur hæstv. forsætisráðherra tekið núna af skarið að hugsuðu máli og talið að málinu hafi verið hleypt of langt. Það er synd að málið skuli komið í þann gír vegna þess að nú er það fyrst og fremst hv. þm. Atli Gíslason formaður nefndarinnar, sem situr með ábyrgðina og hefur ekki það bakland sem hann reiknaði með. Það eru ekki góð stjórnunarvinnubrögð og traustvekjandi. Á sínum tíma voru sjúklingar á Kleppi settir í heit böð til að róa þá. Nú á að róa fólk í landinu með því að skvetta köldu vatni á vini og vandamenn, ala á tortryggni, illmælgi, öfund og vinslitum með ákærum sem ganga ekki upp í samfélagi okkar, sem meira og minna hefur byggt á trúnaði, hispursleysi og hreinlyndi. Ef sakfella á stjórnendur landsins fyrir að vita ekki fyrir það sem síðar kom í ljós, fyrir að vera ekki forspáir, þá ætti að ákæra tugþúsundir stjórnmálamanna í Evrópu og alla forustumenn íslensku bankanna sem lugu samhljóða að ríkisstjórn Íslands. Góðir alþingismenn. Góðir Íslendingar. Viljum við innleiða Sturlungaöld aftur í íslenskt samfélag þar sem menn slátruðu hver öðrum til gamans? Viljum við taka upp hátt ættbálka í svörtustu Afríku þar sem útlimir manna voru höggnir af fyrir minnstu mistök, fyrir bolla af grjónum eða svo, á vitlausum stað og vitlausri stund? Viljum við taka upp dómstóla kommúnistaríkjanna í Austur-Evrópu fyrr á árum þar sem pólitískur geðþótti réð ferðum og mönnum var slátrað fyrir hugsanlegan sauðshátt, ekki endilega sannaðan eða áþreifanlegan? Viljum við taka upp vinnubrögð spænska rannsóknarréttarins frá 16. öld þar sem mönnum var smalað saman og þeir pyntaðir til að játa rétta trú eða deyja ella? Framsetning ákæranna hjá meiri hluta Atla-nefndarinnar væri trúverðugri ef áhöfnin væri í sérbúningum eins og spænski rannsóknarrétturinn á 16. öld, köflóttum lafafrökkum með ganneringum í litum nautaatanna og í níðþröngum sokkabuxum með táflautuskóm. Það mundi undirstrika réttlætiskennd dómaranna í Atla-nefndinni. Viljum við innleiða stíl Þorgeirs Hávarðssonar í Gerplu þar sem hann hjó mann í herðar niður af þeirri einni ástæðu að hann lá svo vel við höggi, var hálslangur og hallaði sér fram á orf, og fékk sveðjuna í gegnum sig. Þessi stíll er nú orðinn stíll Atla-nefndarinnar sem hefur tekið ljáinn í sínar hendur til að höggva mann og annan og vill gefa skít í réttlætiskerfið, lýðveldi þjóðarinnar. Viljum við taka upp dómstólakerfi einræðisríkja og valdníðinga í heiminum, dómstóla sem eiga að byggja á pólitískum geðþóttaákvörðunum stjórnmálamanna? Viljum við í raun ákæra á afar veikum grunni til að mynda hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur sem þarf á öllu sínu þreki að halda til að styrkja heilsu sína eftir afar erfið veikindi? Nei, þorri landsmanna vill ekki slíkt. Viljum við lifa í samfélagi ótta og refsinga þar sem öllum er sigað á alla? Viljum við taka upp siði Rómaveldis hins forna þar sem mönnum var hent fyrir ljón til að róa mannskapinn? Því miður, virðulegi forseti, eru þetta hugsanirnar sem koma upp þegar maður veltir málinu fyrir sér og ekki er skemmtilegt að fjalla um það á þeim nótum. Það er grábölvað, virðulegi forseti. En þetta snertir mann á þennan hátt og þá verður að segja sína skoðun hispurslaust og einlægt. Viljum við láta mannleg mistök yfirgnæfa allt annað og elta ólar við þau? Allt orkar tvímælis þá gert er en það rifjast upp lítið atvik, svona til gamans, þegar valinkunnir sómamenn gerðu þau mistök við veiði í Hítará að ruglast á maðki og flugu. Þá orti Halldór Blöndal, fyrrverandi forseti Alþingis: Til voru þeir sem sögðu satt og sumir lugu, þekktu ei mun á maðki og flugu. Þetta eru smáatriði sem skipta engu máli en eru kannski liður í gálgahúmor Íslendinga og mér finnst bara jákvætt og skemmtilegt. En svona verða smáatriðin oft að stórum og gert meira úr þeim en efni stendur til. Viljum við láta alþingismenn striplast með pólitískt réttlæti og pikka út gesti og gangandi, setja menn í snöruna til að róa mannskapinn? Ingibjörg Sólrún Gísladóttir kom Jóhönnu til æðstu metorða og auðvitað er það m.a. þess vegna sem hún hlýtur að vera efins um réttlæti þess að ganga gegn gamalli vinsystur sinni á veikum grunni þó að ábyrgðin sé mikil og skyldan rík. Þá vaknar gamla íslenska máltækið að sjaldan launar kálfur ofeldið. Það á þó ekki við hér en minnir á Sneglu-Halla þátt þar sem Þjóðólfur skáld og Sneglu-Halli steyttu á orðum í návist Haraldar konungs, með leyfi forseta. Málið vék að vígahefndum Þórólfs sem vændi Sneglu-Halla, barn að aldri, um linku þegar faðir hans var veginn. Sneglu-Halli bar við að ættmenn hans hefðu samið um grið og ekki kvaðst hann vilja vera griðníðingur. Þá mælti Halli, virðulegi forseti, við Harald konung: „Herra,“ segir hann, „Þjóðólfur má því um slíka hluti djarflega ræða því að öngan veit eg síns föður jafngreyplega hefnt hafa.“ „Hvað er að merkjum of það,“ segir konungur, „að hann hafi það miklu framar gert en aðrir menn?“ „Það þá herra,“ svarar Halli, „að Þjóðólfur hefir etið föðurbana sinn.“ Konungur mælti: „Hví megi svo vera?“ „Því herra,“ svarar Halli, „að Arnór faðir hans bjó fyr norðan land á Íslandi. Hann var maður félítill og ónógur sér of það er hann þyrfti nema það að hann átti mart barna og hafði það hyski hans að mestum hluta er héraðsmenn fengu honum. Og á einu hausti áttu héraðsmenn fund að of fátækja menn, hver tillög vera skyldu við þá, og var eigi annar fyrr til nefndur en faðir Þjóðólfs og varð einn maður, herra, svo stórlátur að hann gaf kálf sumargamlan. Fór hann síðan eftir kálfinum og þótti það mest nauðsyn að sækja þangað fyrst til beinann er mestur var. Fer hann heim síðan og leiðir eftir sér kálfinn og hefir á honum taug langa og rammlega og var eygð taugin sem snara og hafði hann þeim endanum smeygt á háls sér en hélt síðan höndunum of taugina. Og er hann kom að garðinum þá var hann utan eigi allhár en fyrir innan garðinn var gröftur djúpur og er hann steig á garðinn og lætur sígast af inn þá verður hærra en hann mundi vara og tóku eigi niður fæturnir hans en kálfurinn braust öðrum megin garðsins. Þá hefir hann eigi gáð að smeygja tauginni af hálsi sér og fékk hann af því bana. Og er börnin sáu það hljópu þau til og drógu heim kálfinn og ætla eg það herra,“ segir Halli, „að Þjóðólfur snæddi þann kálf að sínum hluta.“ Nú er hæstv. ríkisstjórn eiginlega í sömu sporum og kálfurinn í Sneglu-Halla þætti og virðist vilja snöruna um vinsystur sína Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur. Það er að minnsta kosti allt frekar óljóst enn þótt menn hviki nú eitthvað frá fyrri yfirlýsingu. Nýsögð orð hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur vekja vonir um betri tíð. Viljum við byggja á pólitísku geðþóttaréttlæti? Ég hygg að þorri þjóðarinnar vilji það ekki. Við viljum fylgja gullnu reglunni, eins og segir í Biblíunni í Mattheusarguðspjalli, með leyfi forseta: „Allt sem þér viljið að aðrir menn geri yður, það skuluð þér og þeim gera. Því að þetta er lögmálið og spámennirnir.“ Og í Mattheusi 22. kafla segir: „Og einn þeirra, sem var lögvitringur, vildi reyna hann og spurði: „Meistari, hvert er hið æðsta boðorð í lögmálinu?“ Jesús svaraði honum: „Elska skalt þú Drottin, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni og öllum huga þínum. Þetta er hið æðsta og fremsta boðorð. Annað er hliðstætt þessu: Þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig.“ Þetta ætti að vera gullna reglan hjá okkur Íslendingum, hjá okkur alþingismönnum, að hjálpa hver öðrum, sérstaklega ef á bjátar. Orð Biblíunnar bregðast aldrei. Kærleikurinn, mildin og fyrirgefningin eiga að vera í fyrirrúmi. Víkjum hugmyndinni um landsdóm frá. Hefjumst þegar handa um uppbyggingu þess sem skiptir mestu máli og grundvallast á heimilunum og atvinnulífinu í landinu. Varðandi efasemdir ákærutillögunnar og veikleika hennar þá tek ég aftur undir orð hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur, enda eru þau í stíl hennar til langs tíma og skamms, að verja þá sem á hallar. Það ættu þingmenn að sameinast um til að skapa ró en slíta ekki friðinn.

Hæstv. forseti. Við erum komin nokkuð áleiðis í þessari umræðu en það eru þó nokkrir þættir sem er rétt er að árétta að svo komnu máli og eins atriði sem þörf er á að gera frekari skil. Það er því ljóst að það er þó nokkuð eftir af þessari umræðu enda er málið þess eðlis að það hlýtur að fá mjög yfirgripsmikla og greinargóða umræðu í þinginu. Það gengur ekki að ætla að rumpa þessu máli af með einhverjum hætti. Þó að mörgum kunni að þykja þetta óþægilegt og erfitt mál að eiga við er það þess eðlis að þingmenn og þingið sem slíkt þurfa að taka það mjög alvarlega og takast á við það með þeim hætti. Í því sambandi vil ég benda á að í þessari umræðu hefur oft verið vitnað til Tamílamálsins svokallaða í Danmörku. Málsmeðferð á þingi tók marga mánuði eftir að tillaga kom fram um ákærur. Ég er ekki endilega að tala um það en það sýnir hvernig danska þingið taldi á sínum tíma að fara þyrfti vandlega yfir málið þótt fram væri komin skýrsla sem væri grundvöllur ákæru. Það taldi sig þurfa verulega mikinn tíma til að fara yfir það enda var um að ræða töluvert sögulegt mál þar eins og þetta mál er hér. Eins og margoft hefur verið rifjað upp er þetta í fyrsta sinn sem tillaga kemur fram á Alþingi um að Alþingi beiti ákæruvaldi sínu gegn ráðherra, í þessu tilviki fyrrverandi ráðherrum, og kalli saman landsdóm. Ég ætla ekki að fjalla um landsdómsfyrirkomulagið sem slíkt. Aðrir hafa gert það og í sjálfu sér er viðfangsefni okkar í dag fyrst og fremst að ræða hvernig við sem þingmenn bregðumst við fram komnum tillögum á grundvelli þeirra laga sem við störfum eftir. Það er hins vegar mikilvægt að hafa í huga að þær athugasemdir sem gerðar hafa verið við landsdómsfyrirkomulagið og gagnrýni sem komið hefur fram á það, m.a. út frá réttaröryggis- og mannréttindasjónarmiðum, - þau sjónarmið hafa komið fram í opinberri umræðu, m.a. á síðustu dögum, raunar eru þau sjónarmið ekki ný af nálinni en þau hafa komið víða fram að undanförnu - eru sjónarmið sem mun reyna á í réttarhöldum, komi til þeirra fyrir landsdómi. Það er alveg klárt. Til þeirra mun landsdómur þurfa að taka afstöðu og eftir atvikum, ef svo ber undir, kynni málið að enda hjá Mannréttindadómstóli Evrópu vegna einhverra þátta sem ég ætla svo sem ekki að fara nánar út í. Það er gott að vita þetta en það breytir ekki því að við í þinginu þurfum að taka afstöðu til þessara ákærutillagna eins og þær liggja fyrir og meta þær út frá því hvort þær eru fullnægjandi til að taka afstöðu til, hvort þær gefa okkur tilefni til að höfða mál á hendur þremur eða fjórum fyrrverandi ráðherrum og krefjast refsingar vegna atvika sem áttu sér stað í tengslum við bankahrunið. Í ráðherraábyrgðarmálum hefur Alþingi ákæruvaldið. Það er mjög sérstakt fyrirkomulag en það leggur hins vegar á okkur þingmenn þá skyldu að taka afstöðu til ákæru út frá sömu sjónarmiðum og almennt eiga að gilda þegar verið er að taka afstöðu til ákæru í sakamálum. Það er óumdeilt að í landsdómsmálum eða málum gegn ráðherrum á grundvelli ráðherraábyrgðarlaganna gilda öll meginsjónarmið sakamálaréttarfarsins með þó þeim undantekningum sem er að finna í skýrum ákvæðum landsdómslaganna. Það segir okkur að öll almennu sjónarmiðin, meginsjónarmiðin sem liggja til grundvallar réttarfarslögum í tilviki sakamála eiga við hér, þar á meðal um hvernig meta ber þá afdrifaríku ákvörðun hvort farið er út í ákæru. Í mínum huga er það tvennt sem skiptir mestu máli í því sambandi, það eru tvö meginatriði sem við þurfum að hafa í huga þegar við gerum það upp við okkur hvort við styðjum það að ákært verði eða hvort við höfnum því: Annars vegar hlýtur fyrst og fremst að koma til sú meginregla sem er bæði lögfest en hefur líka um langa hríð verið ólögfest, að ákærandi skuli horfa jafnt til þeirra þátta sem horft geta til sektar og sýknu og því aðeins að fara út í ákæru ef taldar eru meiri líkur á sakfellingu fyrir dómi en sýknu. Það er meginregla. Það hafa margir þingmenn áréttað í þessari umræðu en því miður hafa sumir, einkum nokkrir flutningsmenn tillögunnar, gefið í skyn, bæði beint og óbeint, að einhver önnur sjónarmið hafi haft eða eigi að hafa áhrif á niðurstöður þeirra, einhver önnur sjónarmið en mat á því hvort líklegt sé að ákæra muni leiða til sakfellingar. Til sögunnar hafa verið nefnd pólitísk sjónarmið, sjónarmið um almenningsálit og þess háttar. Ég ætla ekki að fara nánar út í það, það hafa aðrir gert, en í mínum huga er þingmönnum ekki heimilt að láta slík sjónarmið hafa áhrif á afstöðu sína í málum. Að láta svona sjónarmið hafa áhrif á sig gengur þvert gegn grundvallarreglunni og sjónarmið af þessu tagi eru í mínum huga fullkomlega ómálefnaleg þegar við tökumst á við hvort ákæra skuli og hefja skuli meðferð máls fyrir landsdómi með það að markmiði að ná fram refsingu. Við megum ekki gleyma því að þó að umgjörð landsdóms sé sérstök að því leyti að til hans er að hluta til kjörið á pólitískum forsendum og þó að þeir einstaklingar sem sætt geta ákæru á grundvelli landsdómslaga séu í pólitískum stöðum á pólitíkin samt sem áður ekki að ráða því hvort við ákærum eða ekki. Landsdómur mun ekki taka afstöðu á pólitískum forsendum. Landsdómur hefur ekki heimild til að dæma á neinum öðrum forsendum en stífum lagalegum forsendum. Þegar við stöndum frammi fyrir ákæru megum við heldur ekki gleyma því að það er grundvallarregla í sakamálaréttarfari að allan vafa, bæði varðandi málsatvik og lagaleg atriði, ber að túlka hinum ákærða í hag. Það er nauðsynlegt að minnast þess þegar við tökum afstöðu til þess hvort fram eru komnar nægar sannanir eða nægar líkur til að ætla megi að landsdómur muni sakfella í máli af þessu tagi. Allan vafa ber að túlka hinum ákærða í hag. Það þýðir líka að sönnunarbyrðin er á ákæruvaldinu varðandi þá þætti sem ágreiningur kann að verða um. Það mun t.d. reyna á það í máli af þessu tagi hvort ákæruvaldið geti sýnt fram á að ásetningur eða stórfellt gáleysi hafi verið á ferðinni hjá þeim einstaklingum sem kunna að verða ákærðir. Það er ekki þeirra að sýna fram á sakleysi sitt. Það er ekki þeirra að sýna fram á að þeir uppfylli ekki saknæmisskilyrðin í þessu máli. Ákæruvaldið þarf að sýna fram á að þeir hafi framið brot, annaðhvort af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Það hlýtur, eðli málsins samkvæmt, að leiða til þess að við nálgumst málið af varfærni. Sama á við um túlkun refsiheimilda. Sönnunarbyrðin er á ákæruvaldinu varðandi að refsiheimildirnar séu nægilega skýrar í þeim málum sem um er að ræða. Það mun reyna á það, bæði hvað varðar b-lið 10. gr. ráðherraábyrgðarlaganna sem nokkuð hefur verið fjallað um, og eins varðandi c-lið 8. gr., í báðum tilvikum. Það verður hlutverk ákæruvaldsins að sýna fram á að refsiheimildirnar séu nægilega skýrar og ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það. Það hefur verið vitnað til þess oft í þessari umræðu að það hefur verið samdóma mat þeirra sem fjallað hafa um þessi ákvæði, fyrst og fremst 10. gr., b-lið 10. gr. þar á meðal, að þarna sé um að ræða matskennt ákvæði sem þyrfti að skýra betur í ljósi þess að dómstólar hafa gert sífellt meiri kröfur til skýrleika refsiheimilda. Nokkuð hefur verið deilt um hvort b-liður 10. gr. sé svo ófullkominn að hann geti ekki verið grundvöllur ákæru. En ég minni á í því sambandi að frá upphafi hefur legið fyrir að þarna er um matskennt ákvæði að ræða. Frumvarpshöfundur, Ólafur Jóhannesson, nefnir það sérstaklega í greinargerð með frumvarpinu að þarna sé um matskennt ákvæði að ræða, hann sagði það árið 1963. Í þeim skrifum sem hægt er að nálgast um efnið frá síðari tímum er þess jafnan getið að um sé að ræða matskennt ákvæði sem þurfi að skýra í ljósi réttarþróunarinnar og aukinna krafna sem dómstólar gera til skýrleika refsiheimilda. Það er rétt að geta þess nánast í neðanmálsgrein að það hefur í sjálfu sér ekki verið sérstakur ágreiningur um það á síðustu árum að a-liður 10. gr. væri ófullnægjandi. Fræðimenn sem um það hafa skrifað hafa verið nokkuð sammála um að a-liðurinn væri svo ófullkominn að hann gæti ekki orðið grundvöllur í refsimáli. En um b-liðinn hafa menn ekki tekið jafnafdráttarlausa afstöðu. En engu að síður hefur í mörgum skrifum um þetta efni - ég get, eins og þingmenn hafa gert, vitnað í skýrslu um starfsskilyrði stjórnvalda frá 1999, ég get vitnað í fyrirlestur Eiríks Tómassonar frá árinu 2005, raunar líka grein Róberts Spanós frá 2005 og skýrslu sem unnin var fyrir forsætisnefnd Alþingis um eftirlitshlutverk Alþingis frá 2009. Alls staðar er þess getið að um sé að ræða matskennt ákvæði sem þurfi að skýra í ljósi réttarþróunarinnar. Um c-lið 8. gr. hefur verið miklu erfiðara að finna einhver fræðiskrif og ég hygg að ástæðan fyrir því sé sú að fram til þessa hafi menn ekki haft hugmyndaflug til að það mundi reyna sérstaklega á mat í þessu sambandi. Í 8. gr. c-lið er fjallað um brot ráðherra á stjórnarskránni en í þessu máli er ákært á grundvelli þess að 17. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið brotin með því að taka ekki mál formlega til meðferðar á ríkisstjórnarfundum. Um það vil ég segja að þegar ákært er til að ná fram refsingu vegna brota á stjórnarskránni er í mínum huga ljóst að það þarf að vera um talsvert skýrt brot að ræða þannig að svoleiðis ákæra fengi staðist. En ég verð að segja að 17. gr. stjórnarskrárinnar er að mínu mati alls ekki nægilega skýr, hún gefur alls ekki nægilega skýra mynd af hlutverki ríkisstjórnarfunda og verkefnum þeirra eða ráðherrafunda til að hægt sé að byggja á henni sem refsiheimild. Svo kemur að því sem enn og aftur er ákæruvaldsins að sanna, það er hvort hægt sé að heimfæra athafnir eða athafnaleysi, í þessu tilviki væntanlega fyrst og fremst athafnaleysi, til tilgreindra refsiákvæða. Um það má auðvitað hafa langt mál en að mínu mati tekst það ekki í þeim skjölum sem hér liggja fyrir, annars vegar í greinargerð með ákærutillögum hv. þm. Atla Gíslasonar og fleiri og hins vegar hv. þm. Magnúsar Orra Schrams og hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur. Mér finnst ákærutillögurnar vera afar þokukenndar hvað þetta varðar. Það er að vísu vísað í dæmaskyni til tiltekinna funda, tiltekinna aðgerða sem hefði átt að grípa til, en meginþunginn liggur hins vegar í mjög óskilgreindum og ótilgreindum ráðstöfunum sem grípa hefði átt til og erfitt er að sjá hvernig hægt er að festa hönd á nokkru í því sambandi. Það er hægt að fara nánar yfir það en ég hygg, eftir að hafa kynnt mér málið á þeim tíma sem til ráðstöfunar var, að þarna sé um að ræða afar erfiða sönnunarfærslu fyrir ákæruvaldið að sýna fram á að meint athafnaleysi ráðherra á þessu tímabili sé hægt að heimfæra undir þau refsiákvæði sem um er að ræða. Í fyrsta lagi er í því sambandi nauðsynlegt að skoða hvort það sem gert var á því tímabili þegar hættumerki voru orðin ljós hafi verið rétt. Það sá svo sem enginn fyrir hrunið, það sá enginn fyrir þá gríðarlegu keðjuverkun á alþjóðlegum fjármálamörkuðum sem á endanum batt enda á líf íslensku bankanna með þeim afleiðingum sem við öll þekkjum. Það voru hættumerki á fjármálamarkaði, en að halda því fram, eins og lesa má út úr ákæruskjölunum, að ekkert hafi verið gert á þessu tímabili stenst enga skoðun. Það er atriði sem þarf að gera miklu betri grein fyrir og gefa miklu meiri tíma áður en þessari umræðu lýkur. Ég vil að lokum ítreka það sem kom fram í andsvörum fyrr í dag, mér finnast ýmsir hv. þingmenn sem um þessar ákærur hafa fjallað tala um þær af nokkurri léttúð. Meðal annars finnst mér gæta nokkurs misskilnings varðandi það sem gerist þegar ákæra hefur verið samþykkt á Alþingi, fari svo að hún verði samþykkt. Um það efni eru ráðherraábyrgðarlögin nokkuð skýr að því leyti að í 13. gr. segir að sókn málsins sé bundin við þá ákæru sem samþykkt er á þingi. Það hlýtur að takmarka mjög svigrúm saksóknara sem í venjulegu sakamáli væri nokkur til að breyta ákærunni frá útgáfu og þar til málið er þingfest. Ég get ekki séð annað en það þrengi svigrúm hans verulega að því leyti. Sókn málsins er bundin við þá ákæru sem samþykkt er á þingi. Það er líka rétt að hafa í huga að síðari aðkoma þingsins er afar takmörkuð enda hefur verið samdóma álit manna í þeim skrifum sem ég hef lesið um þetta mál að þegar Alþingi hefur samþykkt ákærutillögu sína er málið komið úr höndum þingsins og þingið getur t.d. ekki afturkallað ákæru.  En það eru fleiri þættir, hæstv. forseti sem ég mundi vilja koma inn á en neyðist til að gera 

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um málshöfðun gegn ráðherrum. Ég lenti í því á netinu um daginn að ætla að svara fyrirspurn sem var þannig: Ertu sáttur við eða ósáttur við störf þingmannanefndar Alþingis? Og, frú forseti, ég gat ekki svarað vegna þess að ég er bæði mjög sáttur við störf þingmannanefndar Alþingis og ég er einnig mjög ósáttur við störf þingmannanefndarinnar, þ.e. hluta hennar. Þetta held ég að sé kannski ein ástæðan fyrir þeim mikla misskilningi sem er í gangi. Ég er mjög sáttur við það sem þingmannanefndin fór í gegnum í skýrslu rannsóknarnefndar og kom með mjög góðar tillögur til úrlausnar, mjög góðar, og var með mjög harða dóma um einmitt störf ráðherra, eins og reyndar kemur fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, þessari stóru. Ég vil undirstrika það að ég er mjög ánægður með störf þingmannanefndarinnar að þessu leyti sem horfir til framtíðar. Framtíðarvinnan er góð þó að eflaust mætti bæta þar um betur og sérstaklega þar sem þingmannanefndin var bundin af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og gat ekki tekið inn atriði sem vantaði þar inn, eins og t.d. erlend matsfyrirtæki, erlenda banka sem lánuðu peninga til Íslands mjög óvarlega og síðan galla eða veilur sem eru í hlutabréfaforminu, sem ég held að sé kannski ein aðalástæðan fyrir hruninu. Frú forseti. Ég var kosinn á þing til að gæta ákveðinna pólitískra mála og það var mjög pólitískt kjör. Ég ætlaði mér að setja lög um þjóðfélagið sem hlýtur að vera mjög pólitískt. Hvort menn hafi vinstri eða hægri stefnu, hvort menn byggi marga spítala eða setji lög sem örva einstaklingsframtakið eða leggi á meiri skatta sem drepa niður einstaklingsframtakið eða eitthvað slíkt, þetta er mjög pólitískt. Síðan er ég hérna til að veita fjárveitingar. Á að byggja spítala, á að byggja veg, á að byggja flugvöll o.s.frv.? Ég hef því verið í mjög pólitísku starfi. Svo hef ég veitt ríkisstjórnum eftirlit, líka þegar ég studdi ríkisstjórn, þá spurði ég ráðherra um eitt og annað sem mér þótti þurfa að fá svar við og veitti þeim eftirlit. Það var líka mjög pólitískt að ég spurði að sjálfsögðu um þau mál sem ég hafði áhuga á og vildi koma fram. Nú er ég allt í einu kominn, frú forseti, í hlutverk sem mig óraði ekki fyrir þegar ég bauð mig fram til þings, ég er orðinn ákærandi, ég er orðinn saksóknari og er að kæra menn eða sækja þá til saka fyrir að hafa framið glæp og það er það sem þetta snýst allt hér um. Undanfara áratugi eða í heila öld hefur verið mikil umræða um mannréttindi. Sú umræða hefur verið vaxandi og gerð hefur verið meiri krafa til mannréttinda núna en fyrir heilli öld, t.d. að það sé ekki sami aðili sem rannsakar og kærir og dæmir o.s.frv. Það er frægt dæmi sem kom upp og fór fyrir Mannréttindadómstól Evrópu þar sem Íslendingar urðu að breyta allri framkvæmd í málum sem teljast frekar minni háttar mál, en þetta var gert af því að menn vilja hafa meiri mannréttindi. Eitt af því er að menn eiga rétt á er að mæta fyrir hlutlausum dómstól. Ég stórefa að sá dómstóll sem við erum að búa til hér eða ákæran geti verið hlutlaus, hún getur að sjálfsögðu ekki verið hlutlaus. Það eru stjórnmálamenn sem eru að kæra aðra stjórnmálamenn. Þeir geta verið sammála þeim eða ósammála í vissum málum en þeir eru alltaf annaðhvort sammála þeim eða ósammála. Ég hef alla vega upplifað það á Alþingi að sumir hv. þingmenn hafa orðið mjög reiðir hér í ræðustól einmitt út í þá menn sem þessir sömu hv. þingmenn eru að kæra. Ég nefni til sögunnar hæstv. ráðherra Ögmund Jónasson. Hann hefur stundum verið mjög reiður hér í ræðustól. Hæstv. fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon hefur líka verið mjög reiður og gengið hér á menn, kannski eðlilega af því að hann var lengi í stjórnarandstöðu. Nú er hann, þessi sami maður, að ákæra. Hann verður einn af þessum 63 sem tekur ákvörðun um hvort hann ætli að ákæra. Ég stórefa að þessi ákæra sé hlutlaus og ég stórefa að dómstóllinn sem er kosinn á Alþingi geti verið hlutlaus, en það er fyrsta krafan um réttláta málsmeðferð. Svo er þetta að menn rannsaki bæði kosti og galla. Mér finnst menn ekki hafa rannsakað kosti eða þau málsatvik sem nýttust þeim sem á að fara að kæra. Nú veit ég það ekki því að það er leynd yfir þessum skjölum, ég er búinn að fara í gegnum þau og sá t.d. að einn ráðgjafinn gat þess að það ætti að kæra en hann gat þess strax í byrjun bréfs síns að það ætti að rannsaka og það var ekki gert. Svo hafa sumir sagt að það eigi bara að kæra fólk til að það geti borið af sér sakir. Þá fer nú heldur að færast hiti í umræðuna því að það er hægt að kæra hvaða mann sem er í þjóðfélaginu, maður getur kært alla skipstjóra fyrir brottkast af því að það er grunur um að þeir hafi hent afla. Það gæti komið upp sú umræða að það ætti bara að kæra þá svo að þeir geti borið af sér sakir og verið þá sýknaðir af brottkasti. Ég er ansi hræddur um að það leiddi til mikilla og slæmra réttarhalda. Svo er það að þegar menn eru yfirheyrðir eru þeir annaðhvort yfirheyrðir sem vitni eða í stöðu grunaðs manns, það er grundvallaratriði, frú forseti. Það var ekki gert. Þeir sem eru ákærðir hafa ekki einu sinni enn þá, formlega séð, stöðu grunaðs manns. Þau hafa ekki fengið að svara til saka eða koma með sínar málsbætur. Þetta brýtur allar reglur mannréttinda um réttláta málsmeðferð. Svo er annað sem ég er alveg logandi hræddur við, frú forseti. Frá og með laugardeginum megum við eiga von á því að eftir hver stjórnarskipti, sérstaklega þegar verða algjör stjórnarskipti, verði hér dómsmál þar sem nýr meiri hluti kærir fráfarandi ráðherra fyrir eitt og annað. Það er alltaf þannig að það er eitthvað sem vekur upp spurningar. Ég fékk margar spurningar upp í kollinn og vildi jafnvel kæra sjálfur sem borgari aðildarbeiðni um ESB. Hún er bara eitt lítið plagg, hún er fjórar línur: Íslenska lýðveldið sækir um aðild að Evrópusambandinu, punktur. Og ef sambandsríkin, 27 ríki mundu senda bréf til baka um að þau samþykki er Ísland orðið aðili að Evrópusambandinu. Það er enginn fyrirvari, ekki neitt í þessu bréfi, sem hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir og hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson skrifuðu undir. Mér fannst þetta mjög furðulegt plagg, það var ekki einu sinni beðið um viðræður. Þær hafa reyndar átt sér stað en það var ekki beðið um þær. Það var ekki minnst á þingsályktun Alþingis sem umsóknin þó byggði á. Það var ekki minnst á þjóðaratkvæðagreiðslu sem sumir segja að eigi að skipta einhverju máli en aðrir vita að skiptir engu máli. Þjóðaratkvæðagreiðslan skiptir engu máli vegna þess að þingmenn eiga samkvæmt gildandi stjórnarskrá, og við höfum svarið eið að henni og engri annarri, að greiða atkvæði samkvæmt sannfæringu sinni. Ég reikna með því að hún verði óbreytt um alla framtíð þannig að þeir þingmenn sem verða kosnir eftir slíka þjóðaratkvæðagreiðslu greiði atkvæði eftir sannfæringu sinni og ekki eftir skipunum frá kjósendum sínum. Þó að þjóðin samþykkti aðild að fullu munu margir þingmenn samt sem áður greiða atkvæði gegn því og hugsanlega meiri hluti eða öfugt. Þjóðaratkvæðagreiðslan hefur því ekkert að segja og ég ætla að biðja menn að halda sig við það að segja að hún hafi ekkert að segja. Svo er það að sjálfsögðu stjórnarskráin sjálf sem lögspekingar segja að banni aðild að Evrópusambandinu. Það má vel vera að einhverjum detti í hug að kæra þá sem skrifuðu undir þetta plagg eða veittu því brautargengi fyrir að hafa brotið stjórnarskrána þarna með ákveðnum hætti, ekki fyrir að gera ekki neitt eða fyrir eitthvað sem þeir áttu að hafa gert, nei, þeir gerðu það þarna, 16. júní 2009 var skrifað undir þetta plagg. Síðan er það Icesave, það var líka skrifað undir það 5. júní 2009. Sumir fullyrða, og það er hægt að færa rök fyrir því vegna þess að aðdragandinn var svo stuttur, að margir ráðherrar hafi ekki einu sinni lesið plaggið sem þeir fólu fjármálaráðherra að skrifa undir, fyrir utan að það var á ensku, frú forseti, það var ekki búið að þýða það. Það er heilmikill doðrantur sem skrifað var undir. Og að menn hafi verið búnir að átta sig á því alveg í hörgul hvernig þetta mundi virka held ég að sé ekki nokkur leið að rökstyðja. Það má færa rök fyrir því að einhverjir ráðherrar hafi hugsanlega veitt heimild til að skrifa undir plagg sem þeir vissu ekki hvað þýddi, sem hefði haft alveg gífurleg áhrif á íslenska þjóð. Svona hlutum geta menn velt fyrir sér. Loks er umhverfisráðherra núna talinn hafa brotið lög, ég ætla ekki að dæma um það, en fráfarandi ráðherrar geta átt von á því í framtíðinni að fá á sig kæru fyrir eitt og annað. Þess vegna óttast ég að eftir að þessi kæra kom fram þar sem landsdómur var loksins vakinn til lífsins eftir sirka 100 ára svefn sé það sending sem menn ráði ekki við, þá sé búið að vekja upp draug sem hugsanlega geti komið í bakið á þeim. Ég ætla að vona ekki en hættan er mjög mikil. Hér hefur verið rætt um Tamílamálið og danskan landsdóm. Ég var að lesa þessi leyndargögn, frú forseti, þetta er dálítið mikið skjal um Tamílamálið og ég get ekki séð með nokkrum lifandi hætti að það sé eitthvert leyndarmál. En ég las þetta þarna í glerbúrinu bæði á laugardag og sunnudag og reyndi að glöggva mig á þessu. Þar virðist hafa farið fram gífurlega mikil rannsókn og maðurinn, viðkomandi ráðherra, fékk stöðu sakbornings frá fyrsta degi. Það var rannsakað og hann svaraði og var með sinn lögfræðing o.s.frv. og þetta voru að því leyti réttlát réttarhöld. Mig minnir að málsskjölin eða vitnaleiðslurnar hafi verið um 2.000 síður, þetta var rannsakað í tvö ár eða lengur. Nú er ég ekki með þetta allt saman, ég hefði gjarnan viljað hafa skjalið fyrir framan mig til að lesa úr því en ég er ekki með það af því að það er leyndarmál. Það var allt annar bragur á því og það var dæmt vera í lagi fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu. Hér er hins vegar kært fyrst og svo er rannsakað og mér sýnist að það sé reginmunur á þessu. Menn eru sem sagt ekki enn þá komnir með réttarstöðu grunaðs manns og það er viðbúið að þetta mál taki mjög langan tíma, gæti tekið 2–3 ár. Það verður mjög þungbært fyrir viðkomandi einstaklinga og ég ætla að vona að enginn hlakki yfir því. Það verður mjög þungbært að standa í því að verja sig í 2–3 ár, hafa jafnvel ekki fjármuni til að borga vörnina vegna þess að menn missa vinnuna og það ræður enginn fyrrverandi ráðherra sem er fyrir landsdómi, ekki til eins eða neins. Þetta verður því mjög þungbært fyrir viðkomandi ráðherra og menn verða að gera sér grein fyrir því þegar þeir ákveða að fara að kæra. Hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson hélt góða ræðu og hann sagði að hann vildi sjá einhvers staðar vandlætingu á störfum ráðherra. Hún er nú heldur betur komin fram, frú forseti. Rannsóknarnefnd Alþingis skilaði frábærri skýrslu. Hún var mjög skýr og berorð. Hún sagði að ráðherrar hefðu brugðist og hver vill sjá svoleiðis eftirmæli eftir sig, frú forseti? Er það ekki heilmikill áfellisdómur? Er það ekki heilmikil vandlæting á störfum ráðherra? Og ekki nóg með það, frú forseti, þingmannanefndin sem vann mjög gott starf kemur með samantekt á þessum ávirðingum á ráðherrana. Það er því búið að sýna vandlætingu á störfum þeirra, heldur betur. Þetta eru opinber plögg sem verða um aldur og ævi geymd um störf þessara fjögurra ráðherra. Ég mundi telja að það sé heldur betur búið að sýna vandlætingu. Og það er ekki hægt að samþykkja vantraust á þetta fólk því að það er allt saman hætt. Sum eru meira að segja hætt í pólitík. Ég mundi telja að það sé búið að refsa nóg og þurfi ekki að fara í svona vafasamar æfingar eins og þessi ákæra er því að hún er mjög vafasöm. Í fyrsta lagi það sem stýrir minni afstöðu mjög mikið, það er fyrir og eftir hrunið. Eftir á er maður alltaf voðalega vitur. Maður veit nefnilega hvað gerðist. Núna veit ég að allt bankakerfið á Íslandi hrundi.  Ég ætlaði að fara í gegnum þessar ákærur. Ég hef kannski ekki mikinn tíma til þess en mér finnst að þessar ákærur séu allar - það er t.d. verið að kæra hér fyrir brot af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi. Hverjum dettur í hug að Geir H. Haarde hafi af ásetningi ætlað að kollkeyra íslenska þjóð? Hverjum dettur það eiginlega í hug? Þá er ég illa svikinn. Eða af stórkostlegu hirðuleysi? Maðurinn var svo nákvæmur í því sem hann var að gera og reyndi út um allt, var á fullu. Hann var ekki í sumarbústað, hann var ekki að veiða lax. Nei, hann var á fullu að reyna að bjarga, ég fullyrði það. Svo getur vel verið að einhver hafi sagt: Ég er meiri snillingur en Geir H. Haarde, ég hefði fundið lausnina. Það er nefnilega málið. Svo er hér sagt að honum hefði átt að vera kunnugt um þessa hættu. Auðvitað var honum kunnugt um einhverja hættu en að hún væri svona svakaleg gat hann ekki vitað. Við vitum það núna og hann veit það núna en ekki þá. Svo er hérna fagleg greining o.s.frv., ef einn bankanna hefði flutt höfuðstöðvar sínar úr landi. Ég hugsa bara að margir hefðu verið á móti því að Kaupþing flytti höfuðstöðvar sínar úr landi af því að menn vissu ekki meira. Af hverju vissu þeir ekki meira? Þeir máttu ekki vita það. Ef þeir hefðu vitað að Kaupþing stæði svona illa, eins og sumir vissu, væri Kaupþing komið á hausinn. Það er nefnilega hið vandasama fjöregg, jafnvægið sem menn verða að dansa, að um leið og þeir segja eitthvað, þá gerist það. Ef þeir segja að staða bankanna sé svona slæm, þá verður hún slæm. Daginn eftir eru þeir farnir á hausinn og þá sætum við hérna og værum að kæra menn fyrir að hafa sett þá á hausinn. Þetta er allt saman mjög skrýtið. Og svo það að halda ekki fundi og ræða þessi mál. Ég hef grun um að þar hafi menn hreinlega óttast lausmælgi af því að þetta voru svo rosalega viðkvæm mál. Það mátti ekki kvisast hver staðan var. Þess vegna urðu menn að segja úti um allt að staðan væri sæmileg. Það er bara nauðsynlegt. Þeir sem ekki skilja það hafa aldrei nokkurn tíma komið nálægt rekstri eða bankastarfsemi. Þá er það spurningin mikla svona á lokamínútunni: Hefði ég gert annað, frú forseti, í þeirra stöðu, af því að ég á að fara að kæra þá fyrir það sem gerðu ekki eða það sem þeir gerðu? Ég er ekki alveg viss um að ég hefði getað gert eitthvað betur, ég er ekki viss um það. Og aðrir þingmenn sem hér ætla að fara að samþykkja að kæra þetta fólk, því að þetta er fólk, þetta eru ekki einhverjar fígúrur, verða að hugleiða það hvort þeir hefðu gert betur í stöðunni, og þá held ég að þeir séu farnir að gera ansi mikið úr sjálfum sér og gera miklar kröfur til annars fólks.