Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (MagnJ): Jeg get verið stuttorður að þessu sinni. Jeg hefi skýrt frá því áður, að þetta frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1923 myndi lagt fram og af hvaða ástæðum. Það er ekki nein stórkostleg upphæð, sem frv. fer með, 52 þúsund krónur, en raunar býst jeg við, að háttv.fjvn. muni bæta þar nokkru við, og svo máske einstakir þm. Það hefir verið slept ýmsu af fjárlögunum fyrir árið 1924, sem jeg býst við, að menn vilji koma að hjer. Legg jeg svo til, að málinu verði vísað til háttv.fjvn.

Stefán Stefánsson Jeg kann því vel af hæstv. stjórn, að hafa komið fram með þetta frv. Tel jeg, að hún hafi með því að nokkru bætt fyrir þá ókurteisi, sem hún sýndi mjer, er hún svaraði ekki fyrirspurn minni, sem jeg hreyfði nýlega, um það, hvort hún hefði í hyggju að koma fram með frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1923, eða sem sjerstaka till., þar sem úr ríkissjóði væri ætlað að greiða hæfilega upphæð til viðgerðar varnargarðs á Siglufjarðareyri. Jeg fjekk þá ekkert svar við þeirri spurningu hjá hæstv. fjrh. (MagnJ), og tók þó fram, að Siglfirðingar mundu ekki ófúsir til að leggja eitthvað af mörkum til byggingarinnar, svo að því fremur taldi jeg víst, að hæstv. stjórn mundi vilja skýra frá sinni afstöðu. En nú hefir hæstv. stjórn komið fram með frv., og get jeg því vel við unað. Það er þó ekki svo, að jeg sje allskostar ánægður með frv. þetta. Jeg er óánægður með 3. lið 2. gr., þar sem það er gert að skilyrði, að kaupstaðurinn haldi að öllu leyti við varnargarðinum. Það álít jeg með öllu ósanngjarnt og ofviða þessum litla kaupstað, og verð jeg því að leggja áherslu á, að þessu verði breytt á þann veg, að kaupstaðurinn leggi fram til viðhaldskostnaðar í sömu hlutföllum og hann leggur til byggingarinnar; lengra sýnist mjer ógerlegt að fara að þessu leyti. Mun jeg koma fram með brtt. í þessa átt við næstu umræðu. Þá tel jeg æskilegt og óhjákvæmilegt, að hæstv. stjórn annist um, að vel hæfum manni verði falin öll stjórn á endurbyggingu garðsins, svo að ekki endurtaki sig í 3. sinn sama sagan, að garðurinn hrynji svo að segja að vörmu spori. Slík verk eru dýrari en svo og þýðingarmeiri, að með nokkru móti sje við það unandi, að höndunum sje kastað til þeirra. - Jeg segi þetta aðeins í því skyni, að hæstv. stjórn taki til athugunar, að hún vandi vel til valsins.

Sigurður Stefánsson Jeg get ekki tekið undir það með þeim háttv.þm., sem síðast talaði, að jeg sje þakklátur hæstv. stjórn fyrir frv. þetta. Hún hefir þar að vísu látið af hendi rakna 12000 kr. til viðgerðar brimbrjótsins í Bolungarvík. Eftir orðum hennar áður að dæma, hefði jeg frekar getað búist við 24 þúsundum, enda myndi ekki veita af því. Fyrstu skemdirnar, sem brimbrjóturinn fjekk, áætlaði hreppsnefndin að myndi kosta um 12 þús. kr. En síðan hafa meiri skemdir orðið á garðinum hvað eftir annað. Hreppsnefndin kveðst hafa tilkynt verkfræðingnum þetta, og mun hann varla hafa þagað um það við hæstv. stjórn.  (Atvrh. KIJ: Hann hefir ekkert tilkynt stjórninni um þetta)  . Það er þá hans sök. Það hefði þó ekki verið ofverkið hans, þess heiðursmanns, að tilkynna stjórninni þetta. Nú er svo komið, að miklu meira fje þarf til viðgerðarinnar en þessar 12 þúsundir. Jeg býst því við, að jeg verði tilneyddur að koma fram með brtt. þess efnis, og vona jeg, að hæstv. stjórn verði henni ekki mótfallin.

Þórarinn Jónsson Jeg vildi bara gera þá fyrirspurn til hæstv. stjórnar, hvort hún ætli að gera brtt. við frv. þetta. Jeg býst við, að frv. hafi verið svo úr garði gert sem það er nú af sparnaðarástæðum. Hins vegar líst mjer það eðlilegt, að hæstv. stjórn komi fram með brtt., ef hún er hlynt því, að settir verði fleiri liðir. En það hefir mjer skilist á hæstv.forsrh. (SE), að svo myndi vera.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Jeg get ekki tekið til mín ákúrurnar frá háttv. 1. þm. Eyf. (StSt), að jeg hefði ekki svarað neinu fyrirspurn hans. Jeg gerði það einmitt, og það mjög ljóslega, að vísu ekki út af fyrirspurn hv. 1. þm. Eyf., en í svari mínu til hv.frsm.fjvn. (MP). Að því er annars snertir þessi mannvirki á Siglufirði, þá heyrir það undir kirkjumálaráðherrann, og skal jeg ekki fara neitt út í það.

Jón Baldvinsson Jeg hafði áður kvatt mjer hljóðs, til að gera nokkrar smávægilegar athugasemdir um þetta mál. En það er nú komið frá nefnd, svo búast má við, að það fari fljótar yfir en ella, og það er af þeim ástæðum, að jeg tek til máls við 1. umr. Jeg skal þá fyrst taka það fram, að mjer finst þetta merkilegt mál og vænlegt til gagns fyrir búnaðarframkvæmdir í landinu. En jeg verð þó að segja, að þótt mikils sje um það vert, þá er ekki ástæða til að vera að blanda í þessi lög ákvæðum, sem eiga að rjettu lagi að standa í bankalögum. Á jeg þar við ákvæðin um lánveitingar til landbúnaðar úr hinum fyrirhugaða ríkisveðbanka. Það lítur helst svo út, sem háttv. landbn. vilji með þessu tryggja landbúnaðinum þessa sjóði, sem leggja á í ríkisveðbankann. En það var ekki þetta, sem jeg vildi aðallega athuga við þetta frv. Það eru skilmálarnir um erfðafestulönd, sem mjer finst háttv. nefnd ætti að athuga betur. Ef frv. gengur í gegn eins og það er nú, yrðu mjög takmörkuð yfirráð bæjanna yfir landi sínu. Með þessu er ráðstöfunarvaldið tekið af bæjunum og lagt í hendur Búnaðarfjelaginu Gætu bæirnir þá t. d. ekki einu sinni trygt sínum eigin íbúum land til ábúðar, þótt þeir vildu. Geri jeg þessa athugasemd sjerstaklega vegna Reykjavíkurbæjar, sem hefir mjög mikið af löndum, sem líklegt er að látin verði á erfðafestu. En jeg býst við því, að menn kynnu illa þeim ákvæðum, sem frv. ráðgerir, ef þau verða samþykt. Jeg hygg annars, að borgarstjóri Reykjavíkurkaupstaðar muni eftir áskorun bæjarstjórnarinnar hjer tala við hv. landbn. viðvíkjandi þessum ákvæðum um erfðafestulöndin. Jeg skal svo ekki fara inn á önnur ákvæði frv. að þessu sinni, en vænti, að hv. nefnd taki þessar athugasemdir mínar til athugunar.

Eiríkur Einarsson Það gladdi mig að heyra góðar undirtektir í framsögu þessa máls. Jeg get tekið undir það, að þetta frv. muni verða til þess að styðja og styrkja landbúnað vorn. Skal jeg ekki fara frekari orðum um það, en get hins vegar ekki stilt mig um að geta þess, að mjer fanst bóla á annarskonar hugsun og miður hlýrri í garð landbúnaðarhjeraða, er fje hefir verið lagt í sölurnar fyrir, í ræðu háttv.frsm. (ÞórJ). Um leið og hann fór orðum um það, að þetta gæti orðið til gagns fyrir landið alt, en ekki aðeins einstaka hluta þess, fanst mjer eins og hann anda kalt til ákveðins landsfjórðungs. Sunnlendingafjórðungsins. Jeg skal játa það, að mikið fje hefir verið lagt til búnaðarframkvæmda í þessum landsfjórðungi og að árangurinn hefir ekki ávalt orðið sem skyldi, eða rjettara sagt, er enn mjög vandsjeður, því að búnaðarframkvæmdir sunnanlands, er mestu fje hefir verið eytt til, eru ýmist nýgerðar eða hálfgerðar tilraunaaðgerðir, í stórum stíl þó, sem ekki verða bornar saman við venjulegar jarðabætur. Hjer er að ræða um stærsta, grösugasta og gróðurvænlegasta hluta landsins, sem virðist hafa einna best skilyrði til slíkra framkvæmda. Það er sökum þess, að þing og stjórn hefir fest sjónir á þessum möguleikum og fje hefir verið veitt til að sjá, hvort ekki væri unt að fá bætta uppskeru úr slíkum jarðvegi. Í slíkum anda er stofnað til áveitufyrirtækjanna. Á Alþingi 1917 var fyrst veitt fje til Skeiðaáveitunnar. 26 þús. kr., eða 1/4 hluti áætlaðs kostnaðar. Geri jeg ráð fyrir, að háttv.frsm. (ÞórJ) hafi líka greitt atkvæði með þessum styrk, að minsta kosti stendur í þingtíðindum þess árs, að styrkurinn hafi verið samþ. í einu hljóði í þeirri deild. er hv. 2. þm. Húnv. (ÞórJ) átti þá sæti í. Jeg býst nú við, að þetta fje hefði þá ekki verið veitt, ef háttvirtir þingmenn hefðu álitið þetta vera nokkurt glæfrafyrirtæki. Hitt mun sanni nær, að þingið þá hafi litið svo á, að hjer væri um mikið velferðarmál að ræða fyrir landbúnaðinn. Eins og við vitum nú allir, þá hafa þessar vonir farið að nokkru leyti út um þúfur vegna skakkra áætlana, og hefir verkið orðið langtum dýrara en búist var við í upphafi. Verkfræðingarnir gengu þar fram hjá verulegu kostnaðaratriði, klöppinni. Er ómögulegt að skella þeirri skuld á bændurna, sem búa á þessu svæði.

Hver hefir gert það?

. Það gleður mig, ef það hefir ekki átt að vera meiningin hjá hv.frsm. (ÞórJ). En eitthvað af því tægi fanst mjer þó skína í gegn í ræðu hans, er hann kvartaði um það, að þeim mun meira fje, sem veitt væri þessum mönnum þarna eystra, þeim mun vera yrði ástandið. Þetta eru kuldaorð í garð bændanna. Líkt er að segja um Miklavatnsmýraráveituna. Mistökin þar eru að kenna skorti á opinberu eftirliti, en alls ekki bændum. Það getur ekki með nokkru móti talist forsvaranlegt, er um svo dýr áveitufyrirtæki er að ræða, að ætla bændum að hafa yfirumsjón með slíku. Ef hlutaðeigandi menn hafa ekki afl eða áhuga eða þekkingu til að sjá um slíkt, þá ber því opinbera að taka yfirumsjónina í sínar hendur. Því slík mannvirki eru of dýr fyrir landið til þess að láta þau verða til ónýtis. Það er eins og jeg gat um hjer í fyrra, það vantar sameiginlega yfirstjórn í búnaðarmálunum. Þessar framkvæmdir bera glöggast vitni um það. Þótt þetta frv. til jarðræktarlaga miði að því að hjálpa við búnaðinum um land alt, þá verður og hlýtur sú hjálp að fara að miklu leyti eftir skilyrðum hvers landshluta. Af hverju er veittur tilstyrkur til áveitu Þingbúa nyrðra? Af því menn halda, að hjer sje um framfarafyrirtæki að ræða. Býst jeg við, að svo muni standa á víða í Húnavatnssýslu. Aftur eru sumar aðrar sýslur landsins svo fátækar hvað jarðveginn snertir, að ekki er tiltækilegt að framkvæma slík fyrirtæki þar. Þessi styrkur hlýtur því ávalt að koma nokkuð misjafnt niður. Á öðrum tug aldarinnar, þegar fyrst komst hreyfing á þessi mál, þá benti þingið eðlilega fyrst á grasmestu sveitirnar hjer austanfjalls. Það ljet sjer ekki detta í hug að benda á Öræfin sem líklegasta tilraunastöð í þessum efnum. Og það var bara vegna þess, að jarðveg og landslagi er ekki svo háttað þar sem þörf er á, er auka skal grasræktina með ærnum kostnaði, svo sem stórum áveitufyrirtækjum. Þá ber þess að gæta, er um slík fyrirtæki er að ræða, að jarðrækt er yfirleitt mjög sein að borga sig, og ekki síst er henni er svo háttað sem hjer, verið að feta sig fram með tilraunum. Það er öðru máli að gegna þar en um fiskiveiðarnar, ef vel gengur. Hvað áveiturnar snertir, er líka á það að líta, að í rauninni er lítil sem engin reynsla fengin. Skeiðaáveitan er ekki fullgerð enn þá, og því ekki hægt að segja, hvern árangur hún ber. Um Miklavatnsmýraráveituna er það að segja, að hún mun varla verða mjög dýr og ætti að koma að góðum notum til jarðabóta. Er samkvæmt minni skoðun ekki annað að gera í þessu máli nú en að reyna að leið í það til farsællegra lykta. Jeg hefi farið svo mörgum orðum um þetta vegna ræðu háttv.frsm. (ÞórJ). Þar gætti áreiðanlega misskilnings. Hann sagði meðal annars, að það liti svo út, sem afkoma manna væri ljelegust þar, sem landgæðin væru mest. Kastaði hann um leið fram þeirri spurningu, hvort orsökin til þessa myndi ekki vera sú, að menn væru hneigðastir til hóglífis þar sem skilyrðir, væru best til að lifa. Jeg lít svo á, að hjer sje um ástæðulausa og ósæmilega aðdróttun að ræða. Mjer er best kunnugt um það, að bændur þarna austur frá vinna baki brotnu. Fólksfæðin hefir aukist þar, og verða þeir sjálfir því að leggja mjög hart að sjer til að geta framfleytt búunum. Er leiðinlegt að heyra slíka rökleiðslu koma fram á háttv. Alþingi Það er svo augljóst, hve hæpið það er og ranglátt að segja um mann, sem á örðugt uppdráttar, að það hljóti endilega að vera af því, að hann sje slóði. Þær liggja líka svo í dagsbirtunni ástæðurnar til hins erfiða fjárhags eystra, á svipaðan hátt og á sjer stað um fjárþröng og basl víðar á landinu að ekki þarf orðum að því að eyða, að öðru er um að kenna en sællífi eða slóðaskap.

Jón Þorláksson Það er með hálfum hug að jeg tek þátt í umræðum um þetta mál, sem borið er fram af nefnd. Ástæður mínar fyrir þessu styðjast við þingreynslu, þó stutt sje, þá, að þegar nefnd ber fram frv. til stórra lagabálka, þá er ómögulegt að koma fram breytingum til umbóta, þó að gerðar sjeu af fullri vinsemd við málið sjálft. Þegar farið er að ræða umbætur á þessháttar frumvörpum, þá hleypur jafnan stífni í málið og hinir mörgu flutningsmenn þess skoða það sem andstöðu og óþarfa áleitni við sig, ef breytingar eru bornar fram Og þó að þær sjeu fullkomlega í anda málsins, verður niðurstaðan sú, að þær ná ekki fram að ganga. Það er sjerstök ástæða til að minnast á þetta nú, vegna þess, að á mínu fyrsta þingi, þegar rætt var um ríkisveðbankalögin, reyndi jeg að koma að breytingum við þau, sem þá var vísað á bug, meira af kappi en forsjá. En nú hefir landbúnaðarnefndin gert tilraun til að setja ákvæði inn í þetta frv., sem fara í sömu átt og brtt. mínar við ríkisveðbankalögin, en ná þó ekki eins langt. Það, sem jeg á við, er aðgreining á þeirri tvenskonar starfsemi bankans, að veita almenn fasteignaveðslán og lán til jarðræktar Nú tekur landbúnaðarnefndin mikið af þessu upp í þetta ræktunarlagafrv., þar sem það á alls ekki heima. En þó er góðra gjalda vert, að hún hefir gert þetta. Ríkisveðbankinn er ekki kominn á laggirnar enn þá nje tekinn til starfa, og er því hægt að koma þessum ákvæðum að í lögunum um hann. En væri bankinn kominn á fót nú, þá hefði ekki verið hægt að hrófla við lögunum í þessu efni. En samkvæmt reynslu minni, geri jeg mjer ekki von um, að það, sem jeg vil koma hjer að, verði tekið til greina. Það, sem jeg vil fyrst minnast á, eru hin almennu ákvæði um stjórn og umsjón ræktunarmála. Það er í sjálfu sjer ekki mikil nýbreytni frá því, sem nú er, að það skuli vera lagt í hendur Búnaðarfjelags Íslands. En frv. segir ekki, hve langt á að ganga í þessu efni, og gerir ekki ljósa grein fyrir því, hvað sje ræktunarmál í þessu sambandi. Þess vegna vildi jeg biðja háttv.flm. um nokkrar upplýsingar því viðvíkjandi. Jeg tók eftir því, að það andaði kalt í ræðu háttv.frsm. (ÞórJ) til hinna nýju vatnsvirkjafyrirtækja hjer austanfjalls. Hann gat þess, að ekki mætti ráðast í slík fyrirtæki, nema best mentuðu menn í þeim greinum hefðu umsjón með verkinu og undir handleiðslu Búnaðarfjelags Íslands. Nú vil jeg spyrja, hvort tilætlunin sje sú, að Búnaðarfjelagið stofni embætti handa verkfræðingi, með skrifstofuhaldi og fleiru, sem því til heyrir, sem væri fær um að standa fyrir öðrum eins mannvirkjum og hjer ræðir um. Sje það svo, skal jeg taka það fram, að hann mætti ekki verða ver settur en forstjórar þeir, sem ríkisstjórnin hefir sjer við hönd, svo sem vegamálastjóri og vitamálastjóri. Hann þarf að vera verkfræðingur, og það má ekki gera minni kröfur um hæfileika hans og reynslu heldur en gert er við val á forstjórum þeim, er jeg nefndi. Eitt er það, að rækta gras og framleiða gróður úr jarðveginum, en annað er að undirbúa og veita forstöðu þessum stóru fyrirtækjum. Þar mega menn ekki gleyma, að til þess þarf, auk reynslu og þekkingar, fylstu verkfræðngsmentun, og veit jeg engan búfræðiskóla á Norðurlöndum, sem gæti lagi til þá mentun, sem til slíkra framkvæmda þarf. Jeg vona, að háttv.frsm. (ÞórJ) hafi skilið spurningu mína, um hvort ætlast sje til að stofna slíkt embætti; þá væri ekkert við því að segja. Um eftirlit Búnaðarfjelagsins með þessum málum er það að segja, að jeg álít betra, vegna þess hvað störfin eru víðáttumikil og margbrotin, að sameina allar verkfræðingaskrifstofur undir yfirstjórn landsstjórnarinnar. Það er ekki ætlun mín að veikja traust Búnaðarfjelags Íslands. En af því að hv.frsm. (Þórj) mintist á Miklavatnsmýraáveituna, skal jeg geta þess, að hún var í fyrstu undirbúin af Búnaðarfjelagi Íslands. En þegar það fór í handaskolum, þá var fyrst leitað til verkfræðings, sem landið hafði í þjónustu sinni. Síðan var verkið umbætt og nokkru síðar ákveðið, að það yrði aftur sett undir umsjón Búnaðarfjelagsins, þar eð ætlast var til, að þetta yrði áveitutilraun. Nú veit jeg ekki til, að eftirlit Búnaðarfjelagsins með þessu mannvirki hafi orðið að neinu gagni, eða að nokkrar áveitutilraunir hafi verið gerðar þarna fram að þessum tíma. Jeg heyrði, að háttvirtur framsögumaður (ÞórJ) gat þess, að áveituskurðurinn væri fullur af möl og sandi, hvaðan sem hann hefir haft það. Þetta er ekki rjett. - Það getur ávalt komið fyrir, að sandur safnist í slíka skurði. Á síðasta vori var kominn ofurlítill sandur í aðfærsluskurðinn, og var skorað á bændur að sýna það manndómsmerki að moka burt sandinum; og þeir hlupu til eina dagstund í fyrra vor og hreinsuðu skurðinn, svo að vatnið kom að nokkurnveginn notum í fyrra sumar. Þetta ætti ekki að vera ofverk áveitufjelagsins; en eftirlitið með því er slælegt. Að öðru leyti þótti mjer háttv.frsm. (ÞórJ) ekki sjerlega sanngjarn, að því er snertir kostnað þessara áveitufyrirtækja, einkum Skeiðaáveitunnar. Þegar hún var framkvæmd, stóð dýrtíðin sem hæst. Það er ósköp hægt eftir á að koma með álasanir og ávítanir til þeirra, sem gerða kostnaðaráætlanir 1917. En hver er sá, sem þá gat sjeð fyrir dýrtíðina 1920? Við þessu er ekkert annað að gera en að taka því eins og öðrum óhöppum, sem menn leiddust út í í dýrtíðinni. Og í því ljósi verður að líta á þetta; hún á langsamlega mestan þátt í þessum mikla og óvænta kostnaði. Þessu næst vil jeg minnast á ákvæði þessa frv. um jarðræktarlán. Jeg get ekki annað sagt en að það gleður mig, að hjer koma fram tillögur, sem fara alveg í sömu átt og þær, sem jeg hafði í huga og talaði um við manninn, sem undirbjó lögin um ríkisveðbankann. En þó er ekki gengið nógu hreint frá málefninu, enda er ekki fyllilega hægt að ná tilganginum, nema á þann hátt að breyta sjálfum ríkisveðbankalögunum. Gegn tillögu minni um skiftingu á fasteignaveðslánum og lánum til ræktunarfyrirtækja í tvo flokka var á þinginu 1921 flutt sú eina mótbára, að ef lánsstofnunin væri óskift og í einu lagi, mundi auðveldara að selja verðbrjef hennar á erlendum markaði. Þessi ástæða var ríkust í hugum manna 1921. En jeg efast um, að hún hafi eins mikið gildi nú. Jeg býst við, að þeir sjeu færri, sem telja nú ráðlegt að selja fasteignaverðbrjef erlendis. Flestir munu óska og álíta gætilegra að fá lán til ræktunarfyrirtækja innanlands. Jeg hygg því, að þessi mótbára sje nú fallin. Og vil jeg því skora á hæstv. stjórn og nefndina að athuga. hvort ekki muni betra að breyta bankalögunum, þannig að jarðræktarlánin sjeu í sjerstakri deild, og gangi ræktunarsjóðurinn og kirkjujarðasjóðurinn til hennar. Þessa tilhögun væri eðlilegra að setja í bankalögin sjálf heldur en að hafa ákvæði í þessum lögum um það efni. Þá vildi jeg minnast á ákvæði frv. um erfðafestulönd, en þarf þó ekki mikið um þau að ræða, vegna þess, að háttv. samþm. minn (JB) hefir gert það rækilega. Við undirbúning þessara laga er gengið fram hjá reynslunni í þeim efnum hjer í Reykjavík, þar sem búið er að rækta erfðafestulönd í 1/2 öld og mikil reynsla fengin um það, með hvaða skilyrðum menn eiga að fá lönd til ræktunar og hvernig slíkum skilmálum sje haganlegast fyrir komið, þannig að einstaklingar fái hvöt til að taka löndin, en hins vegar að bærinn hafi þann rjett yfir þeim, sem nauðsyn krefur. Það hefir komið fyrir, að erfðafestuskilmálarnir hafa staðið í vegi fyrir auknum og haganlegum byggingum í bænum, eins og sjá má af því, hvernig hann er bygður. Nú eru fyrir fáum árum prentaðir nýir erfðafestuskilmálar, bygðir á reynslu bæjarins. Þeir eru miklu hagkvæmari en ákvæði frv., og ætti því að taka þá til greina. Jeg álít, að það geti ekki komið til nokkurra mála að neyða Reykjavík til að leggja þá niður og taka við ákvæðum frv. í stað þeirra, sem hún nú vill hafa. Vona jeg, að nefndin taki þetta til athugunar. Um tilraunanýbýlin skal jeg segja það sama og frv. ber með sjer, því að nefndin vill ekki, að farið sje lengra en nú er komið í því atriði. Jeg er henni sammála um það. Alt þetta tal um nýbýli, sem gengur fjöllunum hærra síðari árin, eru aðeins hugarórar. Og þarf ekki annað en líta á skilyrði smábænda undanfarin ár; þó að jarðir þeirra sjeu hver um sig stærri og ódýrari en þau lönd, sem hjer um ræðir, þá bjóða þau ábúendum ekki hæfileg lífsskilyrði, svo að þeir geti þrifist. nema þar, sem önnur atvinna er stunduð með. t. d. sjávarútvegur o. fl. Það er ekki til neins að hugsa sjer, að búskaparhættir sjeu svo breyttir, að fjölskylda geti þrifist á búskap á 10 hekturum af landi. Ræktun landsins og annar undirbúningur er svo dýr nú, einnig húsabyggingar og fleira, sem á þarf að halda. Og þar sem undirbúningur þessara landa hefir kostað svo mikið, og auk þess verður sjerstaklega dýrt húsnæði, getur ekki komið til mála, að búskapur beri sig á þeim. Það gleður mig, að háttv. nefnd lítur rjett á þetta mál. Þó að jeg hafi gert þessar athugasemdir við erfðafestuskilyrðin í frv., einkum í sambandi við Reykjavík, þá skal jeg geta þess, að auðveldast er að reisa nýbýli og reka þau fyrst og fremst þar sem hægast er að stunda sjávarútveg jafnframt. Nýbýli ættu einkum að vera í þorpum; þar á að hvetja menn til að byggja þau og búa. Erfðafestulögin ættu að vera til þess að gæta rjettinda almennings, og á hinn bóginn að hvetja einstaklingana til að taka lönd. Erfðafestuskilmálarnir hjer í Reykjavík fara í þessa átt. Það má ekki skilja orð mín svo, að jeg sje á móti nýbýlum, heldur vil jeg, að farið sje eftir þeirri reynslu, sem þegar er fengin um nýbýli og erfðafestulönd, og að teknir sjeu til greina þeir skilmálar, sem jeg hefi bent á. Jeg ætlaði reyndar að minnast á fleira, en get látið það bíða þangað til síðar, að jeg fæ, ef til vill, tækifæri til þess.

Jakob Möller; Jeg get tekið undir með báðum háttv. samþm. mínum (JÞ og JB) að því er snertir 4. kafla lagafrv. þessa. Ákvæði þau, er í honum eru, eiga ekki við á þessum stað. Mjer skilst þó svo, sem þetta hafi ekki mikla þýðingu í raun og veru, nema að formi til. Til þess að ráða bót á þessu, mun jeg gera að tillögu minni, að frv. þessu verði, að þessari umr. lokinni, vísað til fjhn., til þess, að hún geti athugað samband þessa frv. við ríkisveðbankalögin; jeg veit ekki, hve vel háttv. landbn. hefir athugað þetta. Í rauninni skilst mjer ekki, að það skifti nokkru verulegu, hvort svo er ákveðið, að fje ræktunarsjóðs og kirkjujarðasjóðs megi einungis lána til jarðræktarfyrirtækja. Ágreiningurinn 1921 milli mín og háttv. samþm. míns, 3. þm. Reykv. (JÞ), var ekki um það, heldur hitt, hvort stofna ætti tvo veðbanka, sem hvor hefði sínar tryggingar. Aðalverkefni sjóðanna gagnvart ríkisveðbankanum er það, að vera tryggingarfje hans. Og við eigum ráð á svo litlum tryggingum til slíkra hluta, að ekki má við að skifta þeim, og jeg hygg, að hugir manna sjeu þeir sömu um það enn eins og 1921. Að þessu sinni ætla jeg mjer ekki að fara frekar út í þetta frv. Tilgangur minn með þessum orðun, er aðeins sá, að óska þess, að frv. verði vísað til háttv.fjhn. til athugunar.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Það er nú orðið æðimargt, sem háttv. þingdm. hafa haft út á frv. þetta að setja. Býst jeg ekki við að svara hverju atriði í ræðu hvers þeirra fyrir sig, sem með aðfinslur hafa komið, því að ræður þeirra gripu þannig hver inn í aðra, að svar við einni er að nokkru svar við hinum líka. Sumar ræðurnar voru líka þannig fram settar, að vafi getur leikið á, út á hvað þær gengu. Jeg er nú næstum búinn að gleyma ræðu hæstv. atvrh. (KIJ), er hann hjelt. er frv. þetta var hjer fyrst til umr. Yfirleitt var hann frv. vilviljaður, en hreyfði því, að landbn. hefði, að hans dómi, gengið alt of skamt með breytingar á hinu upphaflega frv. Búnaðarfjelagsins. Landbn. var kunnugt um það, er hún hafði frv. til meðferðar, að hæstv. atvrh. var ekki vel ánægður með sum ákvæði frv. og að hann vildi gjarnan fá því breytt, sjerstaklega í þá átt, að skipun jarðræktarmála yrði framvegis svipuð tilhöguninni, sem nú er á vega- og vitamálum. En nefndin sá fram á, að með þeim breytingum mundi Búnaðarfjelag Íslands ekki geta starfað framvegis á þeim grundvelli, sem það hefir gert hingað til. En þar sem þetta fjelag er nú orðið öflugt og hefir unnið sjer fult traust manna um land alt, vildi nefndin ekki verða til þess að veikja það á neinn hátt. Nefndin áleit líka, að sama marki, sem vakti fyrir hæstv. atvrh. (KIJ), yrði náð með því, sem hún gerði að skilyrði fyrir fylgi sínu við frv., að fyrirkomulagi Búnaðarfjelagsins yrði breytt á þann hátt, að atvinnumálaráðuneytið fái rjett til þess að skipa tvo menn í stjórn þess, eftir tillögum landbúnaðarnefnda Alþingis. Þannig fengi atvinnumálaráðuneytið, auk þess, sem það hefir yfirstjórn ræktunarmála samkvæmt 1. gr. frv., íhlutunarrjett ásamt þinginu um störf þau, er Búnaðarfjelagið á að annast. Einnig var nefndinni ljóst, að framkvæmdarstjóri sá, sem stjórn Búnaðarfjelagsins kýs, verður eins settur gagnvart atvinnumálaráðherra sem vega- og vitamálastjórar. Fer það einnig í sömu átt og óskir hæstv. atvrh. (KIJ). Nú hefir Búnaðarfjelag Íslands gengið inn á þessar till. landbn. um tilhögun á stjórn fjelagsins. Er það aðallega vegna þess, að fjelagið álítur framgang þessa máls svo þýðingarmikinn, að rjett sje að slaka til og sleppa þessum rjetti sínum. Er það líka sanngjarnt, að þegar svona mikið fje er veitt úr ríkissjóði til þessara mála, þá fái stjórnin íhlutunarrjett um meðferð þess. Þá mintist hæstv. atvrh. (KIJ) á ríkisveðbankann og samband 4. kafla frv. við ríkisveðbankalögin. Nefndin var svo óheppin, að í henni á enginn lögfræðingur sæti, svo að vera má, að út frá því sjónarmiði sje eitthvað hægt að setja út á frv. Viðvíkjandi þessari hlið málsins þóttist þó nefndin hafa nokkra tryggingu í því, að við samning upphaflega frv. aðstoðaði lögfræðingur, að tilhlutun Búnaðarfjelags Íslands. Jeg skal játa það, að fljótt á litið getur virst einkennilegt að setja þessi ákvæði um lán úr veðbankanum inn í jarðræktarlögin. En nánar aðgætt er í rauninni ekkert við þetta að athuga. Því er oft svo varið, að yngri lög breyta oft meira eða minna eldri lögum, eða eru sett til viðbótar ákvæðum í þeim. Má t. d. benda á það ákvæði, sem oft er sett í lög, að með þeim sjeu numin úr gildi öll ákvæði í eldri lögum, er kunna að fara í bága við þessi lög. Ákvæði laga um það, hvaða eldri lögum þau breyti, eru því sjaldan tæmandi. Nefndin gat því ekki sjeð neitt athugavert við það, þó þetta ákvæði standi í jarðræktarlögunum, heldur fanst henni fyllilega rjettmætt að hafa það þarna, þar sem líka er tekið fram í 12. gr. nefndra laga, að nánar verði tekið fram um þessi atriði í reglugerð. Þetta gæti því verið sem nokkurskonar reglugerð, er bankanum bæri að fara eftir. Þá er það þriðja atriðið, sem hæstv. atvrh. (KIJ) mintist á, um vjelayrkjuna. Spurði hann, hvort meiningin væri, að fje til kaupa og starfrækslu jarðræktarvjela eigi að koma úr ríkissjóði. Já; það er beinlínis ákveðið í frv., að svo eigi að vera. Nefndin vill þó eigi, að langt sje gengið fyrst um sinn með kaup á jarðræktarvjelum, fyr en reynslan hefir skorið úr, hversu nothæfar þær eru og vel þær henta hjer; og sökum þess, hve reynslan er lítil enn, en verkfærin dýr, leggur hún til, að þeim verði ekki fjölgað meir að sinni. Um fjárveitinguna úr ríkissjóði til þessa liðs skal jeg geta þess, að ætlast er til, að hún sje aðeins til bráðábirgða, uns nýr sjóður, vjelasjóður, hefir verið stofnaður og er orðinn það stór, að hann getur tekið þessi fjárframlög að sjer. Fleira held jeg, að hafi ekki verið í ræðu hæstv. atvrh. (KIJ), sem jeg þarf að svara. En þá var það háttv. 2. þm. Reykv. (JB), sem jeg þarf að snúa mjer að lítið eitt. Því, sem hann mintist á viðvíkjandi 4. kafla frv. og ríkisveðbankanum, hefi jeg nú þegar svarað og þarf ekki að fara nánar út í það. Viðvíkjandi erfðafestulöndum get jeg tekið fram, að nefndin kynti sjer ekki sjerstaklega þær reglur, er farið er eftir hjer í Reykjavík, svo að vera má, að eitthvert misrjetti komi fram. En bæjarstjórnin gaf nefndinni ekkert tilefni til þess að athuga þetta, og nefndin er fús til að kynna sjer þetta atriði. Þá vík jeg að ræðu háttv. 1. þm. Árn. (EE). Ræða hans var nú þannig, að jeg gat ekki gripið föstum tökum á neinu hjá honum. Þó heyrði jeg, að kalt andaði til mín í ræðu hans fyrir það, að mjer skildist, að jeg vri andstæður stórfyrirtækjunum austan fjalls. Því var fjarri, að jeg vildi á nokkurn hátt álasa bændum þar í þessu sambandi, en talaði einungis um, hve nauðsynlegur væri góður undirbúningur og fyrirhyggja, þegar um slík fyrirtæki sem þessi er að ræða, sem miljónum króna er varið til. Jeg skal ekki fara mikið inn á Skeiðaáveituna nú, nje þann mikla kostnað sem við hana hefir orðið fram yfir það, sem áætlað var. nje heldur hvort sá kostnaður er sök þeirra, er áætlunina gerðu í upphafi. En þótt jeg taki undir eitt ræður þeirra háttv. 1. þm. Árn. (EE) og háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) og viðurkenni, að 1917 hafi ekki verið hægt að sjá fyrir dýrtíðina 1920, þá álít jeg þó, að sjá hefði mátt fyrir þessa „óbilgjörnu klöpp“, sem háttv. 1. þm. Árn. (EE) talaði um, að tefði svo verkið og mestum kostnaði hefði valdið. Þar ætla jeg, að sje um vítavert athagaleysi að ræða af hendi þeirra, er áætlunina gerðu. Við það þurfti einungis rannsókn, en enga spádóma. Háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) taldi Búnaðarfjelagi Íslands ófært að standa fyrir slíkum fyrirtækjum sem þessum, nema það rjeði verkfræðing í þjónustu sína, því að það hefði ekki nægilega vel mentaða menn á því sviði. Jeg skal ekki þrátta um þetta, en fjelagið hefir nú í þjónustu sinni mann, sem er sjerfræðingur í vatnsveitu og öðru, er að áveitum lýtur. Hvað viðvíkur Miklavatnsmýraráveitunni, sem átti að vera tilraunaáveita, þá er það alls ekki rjett hjá háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), að Búnaðarfjelaginu hafi verið falin framkvæmd hennar, og því síður viðhald. Þar sem nú er svo komið, að áhugi manna fyrir þessu fyrirtæki er dauður og skurðirnir fyltir af sandi, þá ber það vott um, að árangurinn hafi ekki orðið sá, sem upphaflega var ætlast til. Hv. 1. þm. Árn. (EE) tók fram, að einhver yfirunisjón þyrfti að vera með þessum framkvæmdum Reyndar skildi jeg nú ekki altaf, hvað háttv.þm. (EE) var að fara, en þetta virtist mjer þó, að hann áliti aðalnauðsynina. Það er nú alveg óþarft fyrir háttv.þm. (EE) að vera að fárast út af þessu, því að í frv. er tekið fram skýrum orðum, að Búnaðarfjelag Íslands eigi að hafa það. Telur nefndin líka best fara á því og að umsjóninni sje vel borgið í höndum þess fjelags. Háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) skaut því fram í sambandi við þetta, að stofna þyrfti nýja stöðu við Búnaðarfjelagið til þess að hafa þessar framkvæmdir á hendi. Það er ekki ætlun nefndarinnar, að til þess þurfi að koma, að stofna þurfi nýja stöðu, þó að lægi fyrir að vinna að fleiri stórvirkjum en þegar hefir verið byrjað á. Búnaðarfjelagið hefir ýmsa færa menn í þjónustu sinni, þó að ef til vill skorti á, að þeir geti að öllu leyti leyst af hendi störf verkfræðinga. En jeg býst við, að það yrði að engu leyti lakara eða dýrara, þó að Búnaðarfjelagið yrði að leita stundum út fyrir takmörk sín og fá verkfræðinga til að veita einhverjum stórfyrirtækjum forstöðu. Fyrir nefndinni vakti sjerstaklega, að með þessu móti fæst meiri festa í allar framkvæmdir, þar sem umsjón verkanna er lögð í hendur Búnaðarfjelagsins. Háttv. 1. þm. Árn. (EE) gat um það í sambandi við þau miklu fyrirtæki, er Sunnlendingar hafa með höndum, að jeg hefði lagt sjerstaklega á móti þeim og kent bændum þau mistök, sem þar hafa orðið. Þetta er hreinasti misskilningur og rangt farið með orð mín. Háttv. þm. (EE) sagði, að þingið hefði styrkt fleiri svipuð fyrirtæki og kvaðst geta bent á hliðstætt dæmi, þar sem væri tilstyrkur sá, er Þingbúum er veittur til vatnsveitu. En áveitufjelag Þingbúa hefir hvorki sótt um styrk nje fengið, heldur hefir verið samþykt lánsheimild til handa þeim. Þingbúar hafa unnið þetta verk algerlega á eigin spýtur og snúa sjer nú til þingsins með beiðni um lán með hagkvæmum kjörum. Háttv. þm. (EE) getur verið sannfærður um, að ef lánskjör væru ekki eins erfið sem nú er, hefði þetta áveitufjelag aldrei leitað til þingsins um lán.

Síður en svo, að jeg telji það eftir

. Þá talaði háttv. 1. þm. Árn. (EE) um, að þessi ríkissjóðsstyrkur, sem frv. fer fram á, myndi koma æðimisjafnt niður á sveitir landsins. Ýms hjeruð mundu alls ekki geta notið hans, og nefndi hann til dæmis Öræfasveit í Austur-Skaftafellssýslu; kvað hann þar ekki vera annað en harðbala.

Jeg nefndi Öræfin sem dæmi vegna nafnsins, en gat ekki um neina harðbala

. Mjer skildist, að háttv.þm. (EE) hefði gert rannsókn í þessu efni og komist að þeirri niðurstöðu, að um nokkrar framkvæmdir í jarðrækt gæti þar ekki verið að ræða. Jeg hafði þó hugsað, að þarna væri vel hægt að framkvæma einhverjar jarðabætur. Þessar og þvílíkar röksemdir, sem eiga að sýna fram á, að hjer sje ekki verið að fara rjetta leið og öllum hjeruðum sje ekki gert jafnhátt undir höfði, bera vott um svo mikla fákunnandi, að þær eru ekki svaraverðar. Sami háttv.þm. (EE) sagði og, að jeg hefði tekið fram í framsöguræðu minni, og sagt sem ámæli til Sunnlendinga, að því meiru sem þeir kostuðu upp á land sitt, því verri yrði afkoman. Þetta hefir mjer aldrei komið til hugar að segja, og því síður hefi jeg sagt það. Jeg tók það fram, og það í engu sambandi við þessi stórfyrirtæki Sunnlendinga, að það liti nærri því svo út, að þar, sem menn virtust standa best að vígi um landskosti, væri afkoma engu betri en þar, sem menn yrðu að rækta upp móa og mela. Til þess þyrfti dugnað og atorkusemi, en af hinu gæti auðveldlega leitt hóglífi. Það er fjarri mjer að ámæla bændum þeim, sem hlut eiga að máli, að þeir hafa reynt að hrinda þessum stórvirkjum í framkvæmd. Þeir hafa enga sjerþekkingu í þessu efni og verða að reiða sig á það, sem verkfróðir menn segja. Það hefir verið talið vinnandi verk að framkvæma þessar umbætur, og því eðlilegt, að bændur hafi tekið undir það. En hinu held jeg fram, að jeg hefi ekki fengið enn þá sannanir fyrir, að menn sjeu hjer á rjettri leið. Fyrir mjer vakir, að ýmislegt geti komið fram, er sýni og sanni, að hjer hefir verið of fljótt og geyst af stað farið, án þess að rannsóknir og tilraunir í smærri stíl hafi verið gerðar til hlítar. Mjer þætti vænt um, ef reyndin yrði sú þegar til kemur, að unt væri að segja, að þessi stórfyrirtæki borguðu sig og lyftu þessum sveitum á hærra menningarstig og þroska. En það hefir þegar komið í ljós, að þessi fyrirtæki eru að ofþjaka búendur í þessum hjeruðum, og verður tæplega hjá því komist, að ríkissjóður eða bankar verði að hlaupa undir bagga og leggja fram fje til þess að halda bændum við. Jeg á hjer einkum við Skeiðaáveituna. Um vatnsþurkunina fyrir austan tók jeg fram, að þó að um mikið fje væri að ræða, þá ætti að verja því til að vernda frjósamt land, og mætti því síður um það tala, þó að jeg hafi ekki trú á, að það komi að fullum notum. Það kann að vera, að jeg hafi gleymt að svara einhverju í ræðu háttv. 1. þm. Árn. (EE), en þau atriði munu ekki svo áríðandi, að það komi að baga. Á jeg þá aðeins eftir að minnast með þakklæti á það, hvernig háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) tók í þann kafla frv., er ræðir um jarðræktarlán. Jeg vildi helst óska, að jeg gæti sannfært háttv.þm. (JÞ) um það, að þessi kafli mætti standa þarna, en þyrfti ekki að koma inn í lögin um ríkisveðbanka. Háttv. þm. (JÞ) hefir altaf barist fyrir, að landbúnaðurinn fái að njóta þeirra sjóða, er í þann banka eiga að renna, og um leið og jeg þakka honum fyrir það, vil jeg lýsa yfir, að jeg er þ algerlega sammála honum. Þá mintist háttv.þm. (JÞ) á nýbýlin, og er sammála landbn. Nefndin vill ekki ganga lengra en þetta, og er vafasamt hvort hún hefði gengið svo langt, ef ekki hefði þegar verið byrjað á tilraunum. Nefndin áleit rangt að gera þær tilraunir að engu, þar sem talsverðu fje hefir verið varið til þeirra, en reynsla ekki fengin enn þá. Háttv. 1, þm. Reykv. (JakM) mintist líka á þennan margumrædda lánveitingakafla og bar fram tillögu um að vísa málinu til fjhn. Jeg veit ekki hvers vegna hv.fjhn. þyrfti sjerstaklega að fjalla um þetta mál. Nefndin getur komið fram áhrifum sínum á annan veg, þó að málinu sje ekki vísað til hennar; henni er innan handar að koma á fund með landbn. og ræða málið við hana. Í þessu sambandi skal jeg geta þess, að jeg get ekki fallist á það, sem háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) sagði, að ekki geti verið að ræða um að bera fram brtt. við frv., þar sem það væri flutt af nefnd. Nefndin vill fúslega leyfa einstökum þm. að koma á fund með sjer og ræða brtt., er þeir kunna að vilja koma fram, og taka þær til greina, eftir því sem hún frekast getur. Sama vil jeg taka fram við hv. 1. þm. Reykv. (JakM), en jeg skoða tillögu hans komna fram til þess að tefja fyrir málinu. Ef tilgang hennar er annar, má ná honum á annan hátt. Jeg óska því, að málið verði ekki tafið með þessu, en háttv.fjhn. getur hæglega rætt það í viðtali við landbn.

Jakob Möller Jeg bar fram tillögu mína af þeirri ástæðu, að í frv. er blandað saman tvenskonar málum. Frv. er samkvæmt efni sínu aðallega verkefni háttv. landbn., að því leyti, sem það er landbúnaðarmál, en einn kafli þess snertir verkefni þau, sem fjhn. er sjerstaklega falið að fjalla um. Tillaga mín er því bygð á fullum rökum. Hún mundi og ekki verða til þess að tefja fyrir málinu, því að jeg býst við, að hv.þm. muni viðurkenna, að deildin hefir fyrirliggjandi svo mikið verk að vinna, að ekkert sje að óttast. Að það hafi ekki sjerstaka þýðingu, að fjhn. fái í heild sinni að fjalla um málið, er mikill misskilningur, og gæti það varðað miklu fyrir málið. Jeg ætlast til, að fjhn. athugi, hvort lánakaflinn færi að nokkru leyti í bága við lögin um ríkisveðbanka. En það hefir alls ekki sömu þýðingu, hvaða skoðun einstakir nefndarmenn láta uppi eins og álit nefndarinnar í heild sinni. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg álíti eftir fljótlega athugun, að frv. brjóti í bág við ríkisveðbankalögin. Niðurstaðan verður að líkindum alveg gagnstæð. Þetta gæti því fremur orðið málinu til góðs, en að svo stöddu get jeg ekki lofað því fylgi, ef tillaga mín nær ekki að ganga fram.

Jón Þorláksson Út af orðum háttv.frsm. (ÞórJ) um Miklavatnsmýraráveituna og Búnaðarfjelagið skal jeg geta þess, að alt, sem jeg sagði, er rjett. Það eru til skjalleg skilríki fyrir því; jeg hefi þau að vísu ekki við hendina, svo að jeg get ekki lesið upp úr þeim, en þau er altaf unt að finna. Það er satt, að áhuginn er daufur hjá bændum þeim, er hlut eiga að máli, og er það að mestu leyti þeim sjálfum að kenna. En þó má finna ástæður til þess. Þó að áveitan hafi ekki tekist eins vel og æskilegt hefði verið, hafa bændur á þessum afskekta stað fengið af henni meiri slægjur en þeir þurfa að nota sjálfir. Þetta kann að eiga sinn þátt í því, að þeir hafa ekki sint þessu fyrirtæki meir. Það væri því gott, ef ýtt væri undir þá, t. d. af hálfu Búnaðarfjelagsins, að halda þessu mannvirki svo við, að það komi að fullum notum. Jeg skal ekki fara út í umræðurnar um Skeiðaáveituna. Það er rjett, að allmikill ófyrirsjeður kostnaður hefir komið fram. En ekki má ganga fram hjá því, að sá kostnaður stafar meira af verðhækkun vegna dýrtíðarinnar heldur en af þeirri óbilgjörnu klöpp, er hv. 1. þm. Árn. (EE) varð svo tíðrætt um. Hvar upptökin eru að því, að nógu nákvæm rannsókn var ekki gerð, gæti jeg skýrt fyrir hv. deild, en hjer er ekki staður til að halda fyrirlestur um það efni, og skal jeg því sleppa því.

Vill hv.þm. ekki skýra frá því?

Þar sem hv.þm. Dala. (BJ) óskar þess, get jeg vel orðið við tilmælum hans. Það getur ef til vill haft einhverja þýðingu, að hv. þingmenn og hæstv. atvrh. (KIJ) fái að heyra, hvernig i þessu liggur. Þegar slík stórfyrirtæki eru á döfinni, er jafnan einhver verkfræðingur fenginn til þess að framkvæma bráðabirgðarannsókn á skömmum tíma og með litlum kostnaði og gera kostnaðaráætlun svo að hlutaðeigendur geti áttað sig á fyrirtækinu og ákveðið, hvort ráðast skuli í verkið. Þetta er það, sem á verkfræðingamáli er kallað frumdrættir, eða á slæmri íslensku bráðabirgðaprójekt. Eftir þessari áætlun eru teknar allar ákvarðanir um verkið, og síðan er komið til einhvers verkfræðings, oft og tíðum annars en þess, er gerði frumrannsóknina, sagt að nú sje fengið fje til fyrirtækisins og hann beðinn að framkvæma verkið og byrja strax. En þá má ekki fella niður nauðsynlegan lið, sem er, að gera fullnaðarrannsókn og áætlun. eða „detailprojekt“, sem alment er kallað. Þá hefir verkið verið ákveðið og þá er alvaran framundan. Þegar bráðabirgðaáætlun er gerð, vita menn venjulega ekki, hvort verkið verður framkvæmt á nálægum tíma og ekki auðið að gera allar nauðsynlegar rannsóknir. Þessi fullnaðarrannsókn á að leiða í ljós, hvort ekki þurfi að breyta frumdráttunum. Kemur þá undantekningarlaust í ljós, að það fer betur að breyta þeim í einhverju. Venjulega þarf það ekki að hækka áætlunina; það kemur oft í ljós, að breyta má til batnaðar og sparnaðar. Og þar sem fjárveiting er fengin og fje er nóg til þessarar rannsóknar, hefir verkfræðingur sá, er framkvæmir fullnaðaráætlunina, enga afsökun. Að Skeiðaáveitunni hafa ýmsir menn framkvæmt bráðabirgðarannsóknina. Einstakir menn, er stóðu að málinu, og landsstjórnin komu svo árið 1917 til landsverkfræðings og fóru fram á, að hann ljeti byrja á verkinu þegar í stað. Má ef til vill leggja sök á þann verkfræðing, að hann skyldi taka verkið að sjer án þess að fullnaðarrannsókn væri gerð. En að sprengja þurfti þessa margumræddu klöpp, má ekki gefa þeim að sök, er framkvæmdu bráðabirgðarannsóknina. Hefði fullnaðarrannsókn verið gerð, mundi þessi klöpp hafa fundist, og hefði þá ef til vill mátt víkja skurðinum fram hjá henni. En þetta er sagt um undirbúning þessa máls til lærdóms og viðvörunar þeim, sem eiga að stjórna slíkum verkum, og þetta er ekki eins dæmi, heldur er hjer á landi venjulega farið þannig að. Háttv. frsm. (ÞórJ) hafði það eftir einum af ráðunautum Búnaðarfjelagsins, að hann skildi ekki í því, að nokkur maður hjer á landi væri fær um eða vildi taka að sjer ábyrgðina á Flóaáveitunni. Þetta eru dularfull ummæli. Það má benda á þá, sem tóku að sjer ábyrgðina á framkvæmd verksins, og auk þess aðra, er fúsir voru til þess, þó að það atvikaðist svo, að þeir gerðu það ekki. Jarðeigendur hafa tekið á sig fjárhagsábyrgðina að 3/4 hlutum; líta þeir svo á, að trygging sje fyrir, að þeir fái næga uppskeru. ef vatninu verður náð inn á lönd þeirra. Þeir eru því óragir; en það má vera, að sá framkvæmdavilji og ljettúð, er greip alla menn á uppgangsárunum, hafi átt þátt í þessu, og að menn hafi verið örari árið 1921, þegar framkvæmd verksins var afráðin, heldur en fyrir ófriðinn. Þeir hugsuðu hátt og lögðu út í verkið með miklum áhuga. Þeir gerðu ráð fyrir, að áveitan yrði að minsta kosti þrisvar sinnum dýrari en áætlað hafði verið fyrir ófriðinn; og með það fyrir augum rjeðust þeir í að framkvæma verkið. Um forstöðu verksins neita jeg ekki, að jeg hefi að nokkru leyti tekið á mig ábyrgðina, þar sem jeg er framkvæmdarstjóri þess, og sú stjórn, er afrjeð, að hefja skyldi verkið, á sinn þátt í ábyrgðinni. Einnig var Búnaðarfjelagið reiðubúið að taka á sig ábyrgðina, þar sem það bauð stjórninni að takast á hendur forstöðu verksins. Getur verið, að ráðunautar Búnaðarfjelagsins undrist eitthvað í þessu máli, en það munu þó tæplega vera þau atriði, er Búnaðarfjelagið bauðst til að taka ábyrgðina á. En að farið hafi verið rjett að í öllum greinum frá upphafi, skal jeg enga ábyrgð taka á, enda yrði langt að bíða verklegra framkvæmda hjer á landi, ef svo ætti að ganga frá öllum undirbúningi, að menn gætu verið vissir um, að ekki yrði fundið að neinu með rökum eftir á. En það, sem jeg sjerstaklega spurði um, var það, hvort tilætlunin væri, að Búnaðarfjelagið fengi í sína þjónustu verkfræðing, sem fær væri að veita svona fyrirtækjum forstöðu; sjerstaklega á jeg þar við forstöðu vatnavirkjunarinnar í Rangárvallasýslu, sem enn er ekki byrjuð, en ákveðin með lögum og er eitthvert vandasamasta mannvirki, sem fyrirhugað er á þessu landi. Háttv. frsm. (ÞórJ) gaf það svar, að Búnaðarfjelaginu væri ætluð forstaðan, en svo gæti það tekið verkfræðing sjer til aðstoðar. Út af þessu svari háttv.frsm. (ÞórJ) vil jeg taka það fram, að jeg álít það algerlega óforsvaranlegt að leggja framkvæmd stjórnarinnar á þessu verki í hendur manna, sem ekki eru verkinu vaxnir og ekki kunna að velja sjer mann til aðstoðar. Það þarf að vanda til valsins á þessum manni, ekki síður en þeirra manna. er hafa vega- og vitamálin með höndum. og hann þarf að hafa sömu aðstöðu og þeir til að lifa sig inn í starf sitt og verkahring. Því má hjer ekki fá neina hlaupamenn. Það gæti orðið til ómetanlegs tjóns þessum málum.

Bjarni Jónsson Jeg heyrði, að háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) sagði, að jeg hefði skorað á sig að koma með skýringu sína. Það var rjettleg vildi, að það sanna kæmi í ljós. Jeg hjelt því fram í fjvn., að áætlunin yfir Skeiðaáveituna hefði verið mjög nákvæm. Er ætíð rjett að rjett mál komi fram. Og þótt háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) sendi mjer stundum hnútur út af sjálfstæðismálunum, þá vil jeg ekki þar fyrir, að hann eða aðrir verkfræðingar sæti ámæli eða ásökunum fyrir það, sem þeir hafa vel gert, eða það, sem þeir eiga enga sök á.

Eiríkur Einarsson Jeg vil þakka hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) góðan skilning á áveitumálunum og samúð hans með þeim. En jafnframt vil jeg grípa tækifærið til að minnast á atriði, sem fram komu í ræðu hans. Hann talaði um tvær áætlanir. bráðabirgðaáætlun og svo þá endanlegu áætlun. Það er nú vitanlegt, að þegar Skeiðaáveitan var byrjuð, lá aðeins fyrir þessi bráðabirgðaáætlun, sem bygð var á bráðabirgðarannsókn. En nú vil jeg spyrja: Hví var hrapað að verkinu, áður en fullnaðarrannsókn fór fram, og bændur ekki látnir vita, að á hinni framkvæmdu rannsókn væri ekki byggjandi? Hefði það verið gert, myndi Skeiðaáveitan t. d. ekki orðin það vandræðamál, sem raun er á. Mjer sýnist því auðsætt, að sökin á þessu liggur ekki á baki bænda. - þeir eru ekki faglærðir í þessum efnum og hafa engin tök á að sjá, hvort rannsóknin er nægileg. Að þessari áætlun unnu 3 verkfræðingar og í krafti síðustu áætlunarinnar voru veittar 26 þús. kr., eða 1/4 áætlaðs kostnaðar, til að byrja á verkinu. Var því ekki nema eðlilegt, að bændur treystu á þetta fyrirtæki, þegar hið opinbera tók þessa afstöðu til verksins. Jeg skal játa það, að dýrtíðin átti sinn þátt í hinum mikla kostnaði, sem orðið hefir af verkinu; en jeg get ekki fallist á, að klöppin hafi verið lítill þáttur í kostnaðaraukningunni. Sumurin 1921 og 1922 unnu verkaflokkarnir við að sprengja hana og gekk mjög erfiðlega. Enda reyndist kostnaðurinn við hana 14 sinnum meiri en áætlað var, eða á annað hundrað þús. kr., í stað tíu þús., sem áætlað var. Er það ekki verulegur kostnaðarauki? Jeg get því ekki tekið undir það með háttv.þm. Dala. (BJ), að áætlunin hafi verið mjög nákvæm. En sjálfsagt hafa mennirnir framkvæmt hana eftir bestu vitund. En því hefi jeg viljað taka þetta fram, að jeg vildi sýna, að bændur bæru enga sök á, hvernig hjer er komið. Mundi hafa mátt sneiða hjá mörgu af því, sem kostnaðinum hefir valdið, ef fullnaðarrannsókn verksins hefði fram farið áður en byrjað var á því. Um Flóaáveituna vil jeg taka fram, að það var almennur áhugi á því, að byrjað yrði á verkinu. Ríkissjóður lofaði að leggja fram hluta kostnaðar, og við það styrktust vonir manna á þessu fyrirtæki. En þess er ekki að vænta, að bændur hafi eða geti haft heildaryfirlit yfir þetta verk; til þess er fyrirtækið alt of stórt. Háttv. frsm. (ÞórJ) þarf jeg fáu að svara. Hann hefir nú sjálfur leitast við að draga alla beiskjuna úr ásökunum sínum til Sunnlendinga. Það er líka það besta. Þótt Búnaðarfjelaginu sje ætluð til frambúðar yfirumsjón málefna landbúnaðarins, þá bætir það ekki skakkaföll, sem hlotist hafa af eftirlitsleysi á liðnum árum. - í bjargleysisástandi vill háttv.þm. (ÞórJ) gera sjer mat úr dæminu er jeg nefndi til samanburðar, um Öræfin; jeg skal játa, að rjettara myndi að nefna þar Gerðahreppinn hjer á Suðurnesjum. Þinginu er hann í svo fersku minni. Jeg sagði ekki, að Þingbúar hefðu fengið styrk; þeir njóta tilstyrks þingsins, eins og jeg sagði, með láninu, er þeim er sjeð fyrir af þinginu.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) endurnýjaði þá ósk sína, að málinu yrði vísað til háttv.fjhn. Jeg vonast til, að ekki verði tafið fyrir málinu á þennan hátt, heldur reyni nefndin að koma fram breytingum sínum, ef einhverjar kunna að vera, í samráði við landbn. Háttvirtur 3. þingmaður Reykv. (JÞ) gaf upplýsingar um það, hvað valdið hefði því, að Skeiðaáveitan tókst illa til. Það var gott að fá þær upplýsingar. Þær sýna ótvírætt, hve oft er hætt við því, að þeim mönnum, sem fyrir fyrirtækjunum standa. skjátlist. Hann sagði, að fyrst væri gerð bráðabirgðaáætlun, og eftir þeirri rannsókn eða áætlun væri venjulega farið, en endanlegri áætlun slept. Og þannig hefði verið einnig að farið við Skeiðaáveituna; venjunni hefði verið fylgt. Það hefir því ekki verið kastað höndum að þessu meira en venja er til. En það er dálítið ömurlegt að heyra þetta. Jeg hafði þá trú, að verkfræðingar framkvæmdu ekki verkið fyr en alt væri rannsakað, sem rannsaka þyrfti. Og jeg tel, að það sje lítt verjandi að byrja án þess. Það er auðvitað vitanlegt, að þessir menn bera ekki ábyrgð verksins: hún lendir á hlutaðeigandi bændum og stjórninni, en í raun rjettri eiga verkfræðingarnir hjer allmikla sök. Áður en stjórnin ákveður, að verkið skuli framkvæmt, þarf nákvæm rannsókn að fara fram á því, hvort verkið ofbjóði ekki hlutaðeigendum og sligi þá fjárhagslega. Það eitt er ekki nóg, að sjáanlegt sje, að hægt sje að framkvæma verkið fjárhagsins vegna í svip. Sjái stjórnin, að mikil líkindi sjeu fyrir því, að verkið verði hlutaðeigendum ofviða, er óverjandi að byrja á því. Það er engan veginn nægilegt, þótt ríkissjóður fái næga tryggingu fyrir framlögum sínum, ef þeir, sem verksins eiga að njóta, eru gerðir ómögulegir með því og aldrei verður hægt að gera það fje rentuhært, sem í það hefir verið lagt. Þetta tel jeg einmitt stærsta atriði málsins, og athugun þessa hvílir á þeim, sem eiga að undirbúa verkið og gera áætlun um það. Hv. þm. (JÞ) sagði einnig, að bændur hefðu haft reynslu af vatninu og þekt frjómagn þess. Jeg veit, að þessi hv.þm. skilur það miklu betur en jeg, að bænduin er enginn kostur á að rannsaka þetta svo fulltrygt sje. Þótt þeir sjái, að vatnið sje gott á einum stað, er engin vissa fyrir því, að það sje svo á öðrum stöðum. Áhrif þess eru undir jarðveginum komin. Sumstaðar getur það skolað nauðsynlegum frjóefnum burtu og sumstaðar getur of mikill kuldi stafað af því. Alt þetta þarf að athugast nákvæmlega áður en í fyrirtækið er ráðist. Háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) má ekki skilja þetta svo, að jeg sje að tala um, að hann beri ábyrgð á því verki, sem hann er settur til að framkvæma aðeins. En jeg held, út af ummælum þessa hv.þm. (JÞ), að Búnaðarfjelagið geti fult svo vel sem stjórnin fengið hæfan mann til að standa fyrir framkvæmd þessara verka. Sá maður er ábyrgðarlaus, nema um framkvæmdina eina. Mjer sýnist því ekkert að athuga við það, þótt Búnaðarfjelagið byðist til þess að taka þessa framkvæmd að sjer því að með því tók það enga ábyrgð á sig á því, hvernig áætlunin var gerð eða hversu vel þetta mál var undirbúið og athugað. Háttv. þm. (JÞ) viðurkendi það, að áhuginn hjá þeim, sem að Miklavatnsmýraráveitunni eiga að búa, væri daufur. Og það er víst alveg rjett. En hann sagði einnig, að þeir hefðu miklu meiri slægjur en þeir gætu notað, og þetta ætti máske sinn þátt í áhugaleysinu. En er nú ekki ástæða til að spyrja, hvort nauðsyn hafi verið til að ráðast í þetta, þegar það kemur upp úr kafinu, að menn hafa ekkert með þetta að gera, geta ekki notfært sjer það? Og nú er svo komið, að engin líkindi eru á því, að þeir geti staðist kostnaðinn af þessu, nema ríkið hlaupi undir bagga með þeim. Hann sagði, að eftir frv. ætti Búnaðarfjelagið að hafa umsjón áveitumálanna eða forstöðu. Frv. tekur nú ekkert fram um þetta, en auðvitað er þetta einn þáttur jarðræktarinnar, og mun því koma síðar. En jeg fæ ekkert sjeð því til fyrirstöðu, að Búnaðarfjelaginu sje falin framkvæmd þessara verka, enda þótt það hafi ekki altaf fasta menn í þjónustu sinni til að gegna þeim. Það getur engu síður ráðið menn um stundarsakir til þess en stjórnin, sem gerir það nú. Það er auðvitað, að þessi framkvæmd stjórnar Búnaðarfjelags Íslands er sama sem framkvæmd landsstjórnarinnar, þar sem hún á að hafa yfirstjórn og yfirumsjón allra slíkra mála.

Jón Þorláksson Jeg mun ekki hafa tekið það fram í ræðu minni áðan, að Skeiðaáveitan var engin undantekning í því, að hlaupið var yfir að gera fullnaðaráætlun. Þetta er orðin venja alstaðar hjer á landi. Háttv. þm. (EE) gaf þá skýringu á þessu, að menn yfirleitt gerðu ráð fyrir að kostnaðaráætlunin væri nægileg, og því væri fullnaðarrannsókn eigi hleypt að. Jeg ætla mjer ekki að fara að kappræða við háttv. 2. þm. Húnv. (ÞórJ) um fyrirkomulag Búnaðarfjelags Íslands, þegar allar hinar helstu og mestu verklegar framkvæmdir þessara mála verða komnar í þess hendur. Jeg stend við það, sem jeg hefi sagt þar um, og veit, að um það atriði hefi jeg meiri þekkingu til að bera en hann.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Mentamálanefnd hefir samþykt að mæla með frv. þessu, þar sem henni hefir ekki blandast hugur um, að um menningarmál sje að ræða og að hjer muni seint verða reist þjóðleikhús, nema þetta frv. verði samþykt. Bæði flm. og nefndin líta svo á, að þetta mál sje jafnmikilsvert fyrir alt landið, þar sem hingað til Reykjavíkur streymir fólk úr öllum landshlutum til dvalar, um lengri eða skemri tíma, á öllum tímum ársins. Nefndin hefir gert 3 brtt. við frv. - Fyrsta brtt. er við 1. gr. frv. Í frv. er svo ákveðið, að aðeins þeir kaupstaðir, sem hafi 2000 íbúa eða fleiri, gjaldi skemtanaskatt. Verða það alls aðeins 4 kaupstaðir á landinu. Nefndin leggur til, að sú breyting verði gerð á frv., að allir kaupstaðirnir og þau þorp, sem hafa 1000 íbúa eða fleiri, borgi skemtanaskatt í þjóðleikhússjóð. Nefndin byggir þessa brtt. sína á því, að kauptún og þorp af þessari stærð hafi skilyrði til að halda uppi leikum. Þjóðleikhús á að verða nokkurskonar háskóli leikenda um alt land, því að leikendur frá hinum minni kauptúnum munu koma þangað og sjá, hvað þar fer fram og taka sjer til fyrirmyndar. Sömuleiðis eiga þeir og hin smærri leikhús að geta fengið leiðbeiningar um leikaval og fleira. er að leiklistinni lýtur. Er því ekki nema rjettmætt, að minni kauptúnin greiði einnig í þennan sjóð, enda þótt sá skattur, sem þau mundu greiða, nemi aldrei nema litlu. Önnur brtt. er við 3. gr. frv. Þótti nefndinni ákvæði a-liðs 3. greinar eigi nógu skýr, nema nokkru ljósar væri kveðið að orði um, hvaða fyrirlestrar ættu að vera skattfrjálsir, og leggur því til, að það sjeu allir þeir fyrirlestrar, sem styrktir eru af opinberu fje. Þá er það lóðin undir þjóðleikhúsið; þriðja brtt. er um hana. Í frv. er til tekið, að hún skuli vera á Arnarhólstúni neðanverðu. norðan Hverfisgötu. Þetta vill nefndin ekki taka á sig að ákveða, þar eð hún gat ekki rannsakað það atriði til hlítar. Það þarf að hafa í huga ýmsar aðrar byggingar, sem á að reisa þarna. Vill hún því ekki ákveða staðinn nánar en að leikhúsið verði leist á Arnarhólstúni, og lítur nefndin svo á, að það saki ekki, þótt ekki sje nánar kveðið á um þetta atriði í lögunum, ef frv. verður samþykt. Það eru nú þegar komin fundarlok, og ætla jeg því eigi að reifa þetta mál meira að sinni, enda hefi jeg fundið, að undirtektirnar muni verða svo góðar, að þess mun því ekki þörf.