Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Áður en Alþingi kom saman, ákvað ríkisstj. að leggja þrjú frv. fyrir þetta Alþingi varðandi orlof, þ.e. til breytingar á þeim lagaákvæðum, sem nú gilda um orlof. Svo sem hv. dm. er eflaust kunnugt, varð niðurstaða desemberverkfallsins svonefnda 1952 sú, að samningar tókust milli verkalýðssamtaka og atvinnurekenda um að hækka orlofsfé úr 4% í 5%, og í verkfalli 1955 var það enn fremur ein af niðurstöðunum í samningum milli verkalýðssamtaka og vinnuveitenda, að orlofsfé var hækkað úr 5% í 6%. Þó að till. hafi verið bornar fram um það á Alþingi hvað eftir annað, að gildandi lagaákvæðum um orlof yrði breytt til samræmis við þá samninga, sem tekizt höfðu milli verkalýðsfélaga og vinnuveitenda, náðu þau frv. ekki fram að ganga. Þannig hefur í raun og veru verið misræmi milli ákvæða vinnusamninga um orlof og gildandi lagaákvæða. Tilgangur ríkisstj. er sá að gera hér á breytingar, þ.e. að löghelga umsaminn orlofsrétt, en láta hann ekki vera einvörðungu bundinn í kjarasamningum milli stéttarfélaga. Þau þrjú frv., sem hér er um að ræða, eru frv. til breytingar á hinum almennu lögum um orlof, en í því eru gerðar þrjár breytingar á hinni almennu orlofslöggjöf, í fyrsta lagi sú, að orlofsféð er hækkað úr 4% í 6%, í öðru lagi, að undanþáguákvæði þau, sem gilt hafa um hlutarsjómenn, eru felld úr gildi, þannig að hin almenna orlofsregla á einnig að gilda um þá. Enn fremur er breytt ákvæðum gildandi laga um fyrningarrétt eða um fyrningarreglur orlofsfjár, en þær reglur hafa þótt óljósar. Þá liggur einnig fyrir hinu háa Alþingi frv. til breyt. á l. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, til staðfestingar á þeirri ákvörðun, sem tekin var á s.l. sumri, að opinberum starfsmönnum skyldi veitt 18 daga orlof, en það samsvarar reglunni um 6% í orlofsfé. Eftir sem áður er gert ráð fyrir, að sú regla gildi, að þeir, sem hafa verið við störf í 10–15 ár, fái 21 dags orlof, og þeir, sem starfað hafa lengur en 15 ár, fái 24 daga orlof. Þriðja frv., sem gert var ráð fyrir að leggja fyrir hið háa Alþingi, er það frv., sem hér liggur nú fyrir og miðar að því, að orlofstími iðnnema lengist úr 12 dögum í 18 daga. Er það efnislega algerlega samhljóða þeim tveimur frv., sem ég nefndi, frv. um breyt. á hinum almennu orlofslögum og frv. um breyt. á lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Þegar lögin um iðnfræðslu voru sett, var sumarleyfistími iðnnema miðaður við hina almennu reglu orlofslaganna, sem þá var, að orlof skyldi vera 12 virkir dagar. Þess vegna þykir nú rétt, að sama regla gildi um orlof iðnnema og lagt er til að gildi í þeim almennu orlofslögum og um orlof opinberra starfsmanna, en ákvæði um orlof iðnnema hefur frá upphafi verið í lögum um iðnfræðslu. Þess vegna var nauðsynlegt að bera fram um þetta efni sérstakt frv. Þetta frv. er því í samræmi við þau tvö önnur frv., sem fyrir liggja um breyt. á gildandi skipan um orlof, og leyfi ég mér að vænta þess, að hv. deild láti málið ganga fram ásamt hinum málunum tveimur. Að lokinni þessari umr. leyfi ég mér að óska þess, að málinu verði vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Það eru nú nokkrir dagar síðan þetta mál var hér til umr., en eins og kunnugt er, er með frv. farið fram á að heimila söfnunarsjóðnum að áskilja sér allt að 7% í ársvexti af lánum, sem tryggð eru með veði í fasteign eða handveði, þó megi aldrei semja um hærri vexti samkv. þessari heimild en Landsbanki Íslands reiknar sér á sama tíma. Þá segir í næstu mgr. frv.: „Óheimilt er að hækka vexti af lánum, er veitt hafa verið úr sjóðnum við gildistöku laga þessara, frá því er samið var um, þegar lánin voru tekin.“ Það hafa orðið nokkrar umr. í n. út af þessu frv. og þá einkum með tilliti til þess, að forstjóri söfnunarsjóðsins hefur bréflega fært að því rök, að þetta síðara ákvæði frv.: „Óheimilt er að hækka vexti af lánum, er veitt hafa verið úr sjóðnum við gildistöku laga þessara, frá því er um var samið, þegar lánin voru tekin“ - geri það að verkum, að annað tveggja verði sjóðurinn að sitja við þá lágu vexti, sem af slíkum lánum eru nú, ja, líklega eingöngu fyrir tilhlutan Alþingis, eða þá að hann verði til þess að rétta sinn hlut að segja lánunum upp, eins og heimild er til í skuldabréfum fyrir þessum lánum. Söfnunarsjóðurinn er í sjálfu sér frekar stofnun til þess að safna fé og gefa opna leið að því, að fé sé geymt öruggt og á hæfilegum vöxtum, sem annars getur verið vafi á, hvernig eigi að verja eða binda, þannig að fénu sé óhætt. Hann er stofnsettur af fjöldamörgum sjóðum, og fyrir hinum upphaflega stofnanda söfnunarsjóðsins vakti það göfuga markmið, að hér væri komið á fót tryggum stað til geymslu á þeim fjármunum, sem ýmsar stofnanir og jafnvel einstaklingar hafa viljað láta geyma til gagns fyrir bæði alda og óborna. Söfnunarsjóðsstofnunin fól í sér þá hugsjón að gera þjóðina að sparnaðarþjóð og finna öruggan grundvöll fyrir því, að fé væri geymt og sparað. Hann er ekki settur á fót eins og algengar bankastofnanir eða sparisjóðsstofnanir, heldur er hann alveg sérstaks eðlis og hafði frá upphafi sérstakt augnamið með sinni starfsemi. Hitt er svo vitað, að sjóðurinn hefur ávaxtað fé sitt með því að lána það út á ýmsan hátt. Og það eru ekki neitt fáir aðilar, sem þarna eiga hlut að máli. Það eru á níunda hundrað sjóðir og legöt víðs vegar að af landinu, sem eru uppistaðan í söfnunarsjóðnum. Ég hef hér fyrir framan mig skrá yfir nöfn þessara sjóða allra. Það eru gjafasjóðir, það eru bræðrasjóðir m.a., það er menningarsjóður Íslands og framfarafélagssjóðir ýmissa vega frá, ekknasjóðir og styrktarsjóðir, ýmist bindindismanna, kvenfélaga eða búnaðarfélaga víðs vegar um land, sem hér eiga hlut að máli. Ég tel, og ég er ekki einn um þá skoðun, að það sé ekki rétt að knýja forstöðumenn sjóðsins eða stjórn sjóðsins með lagasetningu um, að ekki megi hækka vextina í eðlilegt vaxtafyrirkomulag hjá þessari stofnun, til þess að verða að segja upp lánunum til að varðveita hagsmuni þeirra sjóða, sem geymdir eru í söfnunarsjóði. Ég tel það ekki rétta braut, og sú hugsun liggur að baki þeirrar brtt., sem ég hef leyft mér að flytja hér á þskj. 78 ásamt hv. 6. þm. Reykv. um að fella niður síðustu mgr. 1. gr., sem bannar söfnunarsjóðnum að hækka vexti af lánum, er veitt hafa verið úr sjóðnum. Þá hefur sjóðurinn sem sagt enga leið fyrir hendi aðra en þá að segja upp lánunum, og það er fyllilega heimilt samkv, þeim skuldabréfum, sem fyrir lánum úr söfnunarsjóðnum hafa verið gefin út. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta, í 2. gr. skuldabréfsins: „Lánveitandi og lántakandi hafa hvor um sig rétt til að segja höfuðstól lánsins upp að meira eða minna leyti með sex mánaða fyrirvara á hvora hlið.“ Þessi leið til þess að rétta við hag sjóðsins hvað snertir vaxtatekjur er að mínum dómi og okkar flm. þessarar till. erfið og allt of kostnaðarsöm fyrir þá, sem lánanna njóta, því að í mörgum tilfellum má gera ráð fyrir því, að þeir, sem eiga lán i sjóðnum, vilji heldur halda því áfram, þó að því sé sagt upp, og ef þeir eiga kost á að fá nýtt lán eða lánið endurnýjað, ef ég mætti svo að orða kveða, þó að það væri skylt að borga af því vexti eins og í venjulegum lánsstofnunum. Það er mjög kostnaðarsamt. Það er sérstakt gjald víst fyrir lánveitinguna, og svo eru stimpilgjöldin sífellt að hækka, má segja með hverju ári, svo að með því væri þarna bundinn nýr kostnaðarbaggi þeim, er að þessum lánum standa og njóta þeirra og vildu njóta í framtíðinni. Ég held, að það beri að líta á það, að Söfnunarsjóður Íslands, stofnaður fyrir meira en mannsaldri, um 1888, að ég hygg, er allt annars eðlis sem geymslufjárstofnun heldur en bankarnir eða sparisjóðirnir víðs vegar um land, og að þinginu beri með tilliti til þessa og með tilliti til þeirrar göfugu hugsjónar, sem vakti fyrir frumkvöðlinum að því, að söfnunarsjóðnum var komið á fót, séra Eiríki heitnum Briem, - viðurkenninguna á þeirri hugsjón álit ég að Alþingi eigi að hafa í heiðri og ekki skapa sjóðnum þau starfskjör eða tilverukjör, sem sýnilega stefna að því að rýra þessa merku stofnun í augum þeirra, sem framhaldandi þyrftu á því að halda að fá fé geymt í söfnunarsjóðnum, eins og tíðkazt hefur í alla þá tugi ára, sem sjóðurinn hefur starfað, og núna sýnir sig í hinum langa lista yfir hvers konar sjóði og minningarsjóði og styrktarsjóði og alls konar sjóði víðs vegar úr héruðum landsins, sem geymdir eru í söfnunarsjóðnum, hverra tala er orðin talsvert á níunda hundrað. Ég held, með allri virðingu fyrir okkar hv. fjhn., að það hafi ekki verið nægilegur gaumur gefinn þessu atriði, að því er snertir þá einstöku sjóðsstofnun, sem hér er um að ræða. Ég hef fyrir mörgum árum komizt ! svipaða aðstöðu hér á Alþingi að því er snertir söfnunarsjóðinn, aðstöðu honum til verndar, þó af öðrum ástæðum en þeim, er hér liggja fyrir, og það var víst á árinu 1924, þegar þá var hafizt handa um að óska breytinga á fyrirkomulagi á lánum þessarar stofnunar, sem komu þó ekki til að ganga fram. Mér er það mjög í minni, þó að langur tími sé nú liðinn síðan þetta gerðist, hversu bæði ég og aðrir þeir, sem þá áttu sæti í þeirri nefnd, sem ég hygg að hafi verið fjhn., er fjallaði um þetta mál hér á þingi í þá daga, fengum eiginlega nýja útsýn yfir tilgang stofnenda söfnunarsjóðsins, tilgang hans og starf, þegar hinn háaldraði öldungur, sem þá var, séra Eiríkur Briem, kom á nefndarfund og skýrði okkur frá og sagði sögu sjóðsins, tilgang stofnendanna og framhald hans starfsemi allt til þess dags. Sneri hann þá sínum orðum mjög eindregið að þeim, er þarna voru viðstaddir og máttu mál hans nema, eindregið að því, að þingið stæði vörð um söfnunarsjóðinn og gengi ekki inn á neinar þær brautir, hvorki þá né endranær, er kynnu að rýra sjóðinn eða gera hann óverulegri í neinum atriðum til að gegna því hlutverki, sem honum var falið. Það voru mjög eindregin tilmæli, sem ég og aðrir þingmenn, er þá vorum í þessari n., hlustuðu á, enda fóru svo leikar, að sú tilraun, sem þá var á ferli og að hyggju forráðamanna sjóðsins og stofnanda hans og margra annarra mundi hafa haft í för með sér að rýra gildi söfnunarsjóðsins, féll þar með niður. Ég álít, að enn í dag þurfi hv. alþm. að hafa þetta sjónarmið fyrir augum, að rýra ekki gildi söfnunarsjóðsins eða stefna honum eða starfi hans réttara að segja neitt út af þeirri braut, er hann hingað til hefur fetað með svo góðum árangri sem vitað er og í svo göfugum tilgangi, að það væri æskilegt, að sá tilgangur kæmi víðar fram í opinberu lífi, Þjóðinni mundi á því vera mikil nauðsyn, þegar svo er komið, ekki eingöngu sem nú er, heldur verið hefur um langt skeið, að það virðist vera erfitt að fá menn inn á þá hugsun að safna í sjóði og spara, eins og m. a. var tilgangur þeirra, sem gengust fyrir stofnun söfnunarsjóðsins. Ég lýsti hér nokkuð við upphaflega umr. um frv. því, sem forstjóri sjóðsins lagði fyrir n. um undirbúninginn að samningu þessa lagafrumvarps, sem forstjórinn var engan veginn ánægður með. Og ég hlustaði á ræðu hæstv. ráðh. því til skýringar og skal ekki frekar fara inn á þá leið. En mér virðist, að það gefi auga leið, ef söfnunarsjóðurinn á að fá að starfa og blómgast i framtíðinni, ef það er vilji þingsins, að þá sé óheppilegt að sníða honum með löggjöf, með íhlutun frá löggjafarvaldinu, sífellt þrengri stakk að því er vöxt hans og viðgang snertir. Og það er gert þegar með síðustu málsgrein frv., sem bannar sjóðnum að hækka vexti af lánum og virðist stefna að því, að annaðhvort verði hann að sætta sig við miklu lægri vexti en honum hentar eða þá að segja lánunum upp, eins og ég lýsti áðan, sem hefur bæði fyrirhöfn og stóraukinn kostnað fyrir lántakendur í för með sér. Nú hefur enn komið nýtt á daginn í þessu máli, og það er brtt. á þskj. 82 frá hv. 1. þm. N-M., og er með henni, að því er mér virðist, gengið lengra í því að ganga á rétt sjóðsins en nokkurn tíma í frv. sjálfu. Á hinn bóginn skal ég bíða eftir útlistun þess hv. flm. á þeirri brtt., áður en ég geri hana að sérstöku umræðuefni, en hún sýnir bara, að það er talsvert mikil viðleitni uppi í því efni að ganga á rétt þessarar stofnunar, ekki bara frá einni hlið, heldur frá fleiri hliðum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við þetta frv., sem fer töluvert í aðra átt en brtt. hv. þm. Vestm., sem hér var að tala áðan og talaði mörgum orðum um tilgang og eðli söfnunarsjóðsins, en komast aldrei að málinu, sem hér liggur fyrir. Tilgangur söfnunarsjóðsins er og hefur verið að ávaxta fé. Og öll þau ár, sem hann hefur starfað, hefur hann borgað hærri innlánsvexti en nokkur önnur peningalánsstofnun í landinu. Hann hefur leyst sitt hlutverk ágætlega af hendi hvað það snertir að ávaxta fé. Um skeið lánaði hann ekki lán, heldur keypti aðeins verðbréf með afföllum, og vextirnir af þeim og afföllin komu svo fram til innstæðueigenda. Og þar sem kostnaður við þetta hefur alla tíð verið ákaflega lítill og sjóðurinn rekinn þannig og er þannig í eðli sínu, að rekstrarkostnaðurinn getur ekki verið annað en lítill, þá hafa alltaf verið borgaðir hærri vextir til þeirra sjóða, sem hafa átt innstæður í söfnunarsjóði, heldur en til allra annarra, sem hafa átt innstæður í öðrum peningastofnunum á landinu. Þetta er mergurinn málsins. Það hefur verið hægt að ávaxta sína peninga fyrir hærri vexti í söfnunarsjóðnum en annars staðar, og það er hægt enn og verður e.t.v. hægt, þótt mín till. verði samþykkt. Það, sem hér er um að ræða, er þetta: Hvort leggjum við hv. alþingismenn meira upp úr því að láta þá innstæðueigendur, sem eru alls konar sjóðir með ákaflega ólíkum tilgangi og eiga sína peninga í söfnunarsjóði, - hvort leggjum við meira upp úr því að láta þessa sjóði hækka eitthvert brot úr prósenti örara en ella með því að leyfa söfnunarsjóðnum að segja upp öllum gömlu lánunum og hækka af þeim vexti, heldur en að láta hækka vexti af hafnarbótalánunum og yfirleitt lánunum, sem söfnunarsjóðurinn hefur lánað, sem allt saman eru lán í nauðsynlegar framkvæmdir, sem framkvæmdir athafnalífsins byggjast á? Hvort leggjum við meira upp úr, að mennirnir, sem eru starfandi í landinu í þessari og þessari atvinnu og hafa fengið fé lánað úr söfnunarsjóðnum og borga nú af því lægri vexti, - hvort leggjum við meira upp úr, að þeir þurfi að hækka vextina og þunginn að leggjast á þá atvinnuvegi, sem lánin mynda grundvöll að, hverjir sem þeir eru, eða hitt, að vaxi sjóður, sem á að borga út hluta af vöxtunum í einhverju augnamiði, en annars meiri hlutinn af þeim leggjast við sjóðinn og á alltaf að leggjast við, endalaust að leggjast við? Þetta er það, sem um er að ræða. Þetta er það, sem um er deilt. Leggjum við meira upp úr því að reyna að skapa atvinnulífinu í landinu skilyrði, sem það geti starfað undir á hagkvæman hátt, á sem beztan hátt fyrir þá menn, sem núna lifa, eða hinu, að leggja nokkurt brot úr prósenti hærri vexti við eilífðarsjóði, sem í söfnunarsjóðnum eru og þar eiga að vera til þess að geta veitt mönnum lán í framtíðinni um tíma og eilífð? Það er þetta, sem okkur greinir á, mig og þm. Vestm. Hann vill heldur láta t.d. Vestmannaeyjabæ, ef hann skyldi eiga lán þar, þurfa að hækka sína vexti um 1% og leggja það á sjómennina, sem nota höfnina við fiskveiðar sínar, en láta alla innstæðueigendur söfnunarsjóðsins fá eitthvert brot úr prósentu minni vexti en hann fær nú. Hann vill heldur, að einhver aðili, sem hefur lagt fé í söfnunarsjóðinn í Vestmannaeyjum, við skulum segja Búnaðarfélagið, fé, sem á að standa þar um tíma og eilífð, en Búnaðarfélagið getur kannske fengið þriðjunginn af vöxtunum útborgað, þegar sjóðurinn er orðinn einhver ákveðin upphæð, fái lægri vexti en nú, en þó alltaf meiri vexti en væru peningarnir ávaxtaðir annars staðar, - hann vill heldur láta sjóðinn vaxa og aukast en láta hafnarbótalán, sem hafa verið veitt til bæjarins, standa áfram með þeim vöxtum, sem eru, - hann vill heldur láta þá hækka um 1% heldur en hitt. Þetta er það, sem okkur greinir á um. Og þetta er það, sem þingið sker úr með þessari brtt. Hvenær sjóðurinn sé stofnaður og hver tilgangurinn sé o.s.frv., o.s.frv., það allt saman skal ég láta liggja á milli hluta, það kemur málinu ekki beinlínis við. Það er þetta, sem um er að ræða: Á að leggja meiri áherzlu á það að íþyngja atvinnulífinu með því að hækka vexti af gömlum lánum, sem um hefur verið samið og engin þörf er á að hækka að því leyti til, að sjóðirnir þurfa ekki á því að halda að fá hærri vexti til neinnar sérstakrar útborgunar, - á að leggja meira upp úr því en hinu að láta sjóðinn vaxa og eflast. Þm. Vestm. og þeir, sem honum fylgja, vilja íþyngja atvinnulífinu, en leggja aftur meiri áherzlu á hitt, að sjóður, sem aldrei á að tæmast og alltaf á að standa, geti hækkað um ofur lítið brot úr prósenti meira á ári. Það vilja þeir. Ég vil lofa deildasjóðunum að vaxa svolítið hægara, en láta atvinnulífið ekki fá aukinn þunga af hækkuðum vöxtum á þeim lánum, sem það hefur í söfnunarsjóðnum. Þetta er það, sem menn gera upp á milli, þegar þeir greiða atkv. um till. okkar.

Forseti (BSt): Þegar þessi fundur var settur, vissi formaður fjhn. ekkert um brtt. á þskj. 82, og þó að það mál, sem brtt. á þskj. 78 fjallar um, hafi nokkuð borið á góma í fjhn., hefur þó verið ráðgert að ræða nánar um það einnig, áður en þetta mál yrði útkljáð hér í hv. deild. Það eru því tilmæli formanns fjhn., að umr. sé frestað um sinn, til þess að n. geti athugað þær brtt., sem fram eru komnar, og eins ef fleiri brtt. kynnu fram að koma.