Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Við þekkjum öll hér í þingsalnum þá sögu að þegar Kjaradómur kvað upp á sínum tíma úrskurð um verulegar hækkanir til þeirra aðila sem heyra undir Kjaradóm, taldi ríkisstjórn Íslands nauðsynlegt að setja sérstök bráðabirgðalög til þess að eyða þeim dómi. Þau bráðabirgðalög voru síðan staðfest hér á Alþingi. Í kjölfar bráðabirgðalaganna kvað Kjaradómur á ný upp úrskurð þar sem sagði alveg skýrt, að frá og með gildistöku hans skyldu launahækkanir til þeirra sem heyra undir Kjaradóm eingöngu vera hinar sömu og til allra annarra landsmanna eða 1,7%. Nú hafa hins vegar síðustu daga og fram kemur að nokkru leyti í greinargerð fjárlagafrv. verið að berast þær fréttir að dómarar við Hæstarétt hafi einir manna sem heyra undir Kjaradóm á þessum tíma verið að fá umtalsverða launahækkun. Launahækkun sem birtist á þann veg að þeim eru greiddir með reglulegum hætti 48 yfirvinnutímar á mánuði. Þetta jafngildir um það bil 40% raunverulegri launahækkun til dómara við Hæstarétt. Í Tímanum í dag er hæstv. forsrh. Davíð Oddsson spurður að því með hvaða hætti hann réttlæti það að forsrn. sem Hæstiréttur heyrir undir, hafi samþykkt þessar greiðslur. Svar hæstv. forsrh. er á þá leið að þetta hafi ekki verið ákvörðun forsrh., þetta hafi verið ákvörðun réttarins sjálfs, eins og segir orðrétt. Síðar í þessari frétt í dag kemur fram að varaforseti Hæstaréttar, Hrafn Bragason, lýsir því skýrt yfir með leyfi forseta: ,,Það er óeðlilegt að nokkur annar taki hana. Það er vegna þess að dómstólar í landinu eiga að vera sjálfstæðir og óháðir framkvæmdarvaldinu og lagasetningarvaldinu.`` Og síðan segir hann einnig: ,,Dómsvaldið sjálft á að taka af skarið með aukavinnu.`` Þessar yfirlýsingar og þessi atburðarás er satt að segja öll með svo miklum eindæmum að það er ekki hægt annað en kveðja sér hljóðs þegar í stað á Alþingi og spyrja hæstv. starfandi forsrh., sem að þessu sinni er hæstv. fjmrh. sem gegnir embætti forsrh. í fjarveru hans, um þetta mál og ber vel við að sami maðurinn, fjmrh. og starfandi forsrh., sitji hér fyrir svörum. Það virðist blasa við að Hæstiréttur Íslands hafi gerst sjálftökuaðili með kauphækkun sér til handa og varaforseti réttarins réttlætir það með þeim hætti að dómurinn eigi sjálfur að ákveða það. Þetta er rangt. Það er ekkert í lögum Íslands sem segir að dómarar við Hæstarétt ákveði sín eigin laun. Þvert á móti heyrir Hæstiréttur eins og nokkrir aðrir aðilar í þjóðfélaginu undir Kjaradóm. Dómsvaldið í launum hæstaréttardómara er hjá Kjaradómi. Það er ekki hjá Hæstarétti sjálfum. Og menn sjá hve fáránlegt þetta kerfi væri ef forseti þingsins sendi einfaldlega bréf til forsrh. og tilkynnti um yfirvinnugreiðslur þingmanna og forsrh. vísaði því beint til fjmrn. með sömu rökum og gert er í þessu máli. Hæstiréttur Íslands er ekki sérstakur aðili í þessum efnum. Það gilda ekki sérlög um Hæstarétt Íslands í þessu landi og allra síst þegar talið var nauðsynlegt að setja bráðabirgðalög um þessi mál á sínum tíma. Hæstiréttur Íslands er eini aðilinn sem er að skjóta sér undan þeim ákvörðunum. Ég vil því spyrja hæstv. starfandi forsrh. og fjmrh. í fyrsta lagi hvort honum finnist eðlilegt að Hæstiréttur úrskurði sjálfur greiðslur sínar með þessum hætti eins og fram kemur í yfirlýsingu varaforseta réttarins og hvort Hæstiréttur sé þar með kominn undan áhrifavaldi Kjaradóms. Í öðru lagi vil ég spyrja að því hvort einhverjir aðrir aðilar hafi fengið breytingar á sínum kjörum en hæstaréttardómarar síðan bráðabirgðalögin voru sett á sínum tíma. Í þriðja lagi vil ég spyrja ráðherrann um álit hans á áhrifum þessarar ákvörðunar á aðrar launagreiðslur í því kerfi sem heyrir undir Kjaradóm. Í síðasta lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki reiðubúinn að beita sér fyrir því að þessi ákvörðun verði afturkölluð þannig að Hæstiréttur í landinu starfi með eðlilegum hætti en ekki sé verið að festa hér í sessi það sem ég vil kalla ólöglega og ósiðlega sjálftöku Hæstaréttar á eigin launum.

Virðulegi forseti. Sem svar við ýmsum fyrirspurnum hv. 8. þm. Reykn. vil ég taka fram að í bréfi dags. 28. júlí 1992 til forsrh. sem forseti Hæstaréttar ritaði, segir forseti Hæstaréttar að í forsendum Kjaradóms sem upp var kveðinn 12. júlí 1992 komi fram atriði sem gefi til kynna að ætlunin sé að laun séu greidd eins og áður hafði tíðkast þannig að ekki sé útilokað að greiða yfirvinnu til svokallaðra kjaradómsmanna. Síðar í bréfinu er lýst ráðagerðum um aukin vinnuafköst þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Nú í haust eru uppi ráðagerðir um enn aukin vinnuafköst með því að fjölga munnlega fluttum málum í 10 á viku. Fjöldi þeirra hefur þó tvöfaldast á stuttum tíma, en hafa verður þó í huga að fjölgunin er eingöngu í þriggja dómara málum.`` Þarna er um að ræða ákvörðun réttarins um aukin vinnuafköst og meiri yfirvinnu. Og loks segir í bréfinu, með leyfi forseta, orðrétt: ,,Óhjákvæmilegt er að Hæstiréttur greiði laun fyrir unna yfirvinnu í samræmi við ofanskráð frá og með september nk. Er þess því hér með óskað að forsrn. afli aukafjárveitingar vegna þessa, svo og að tekið verði tillit til þessa við gerð fjárhagsáætlana fyrir næsta ár. Greiðslur samkvæmt þessu mundu nú nema 808 þús. kr. á mánuði. Þess er jafnframt óskað að fjmrn. verði tilkynnt um þessa breytingu svo að það geti gert viðeigandi ráðstafanir. Yfirvinnureikningar munu verða sendir mánaðarlega nema fjmrn. vilji hafa annan hátt á``. Þess skal getið að ekki taka allir hæstaréttardómarar þessi laun og ég vil taka fram að Þór Vilhjálmsson gerir það ekki. Eins og fram kemur í þessu þá er málaleitun til forsrh. eingöngu sú að óska eftir aukafjárveitingu fyrir 1992 og fjármunum á fjárlögum yfirstandandi árs. Hinn 5. okt. á sl. ári barst síðan fjmrn. afgreiðslutilkynning. Fjmrn. sneri sér til forsrn. og það er síðan í febrúar á yfirstandandi ári sem þessar greiðslur hafa farið fram. Þær ná til 1. sept. 1992 og það verður aflað heimilda með fjáraukalögum sem lögð verða fyrir eða frv. sem lagt verður fyrir þingið núna á næstu dögum. Fyrirspurnin er á þá leið hvort það sé eðlilegt að Hæstiréttur úrskurði greiðslur fyrir sína vinnu. Hér er um að ræða ákvörðun um yfirvinnu. Það breytir ekki því að þeir tilheyra þeim hópi manna sem taka laun samkvæmt kjaradómsúrskurði. Það liggur alveg ljóst fyrir. Í öðru lagi var spurt að því hvort aðrir hefðu fengið slíkar launabreytingar. Það hefur ekki gerst svo að ég viti. Í þriðja lagi er spurt hvaða áhrif þetta hafi á aðrar launagreiðslur sem undir Kjaradóm heyra. Það hefur ekki áhrif, en það skal tekið fram að nú eins og áður eru það mjög margir menn sem taka laun samkvæmt kjaradómsúrskurði sem njóta yfirvinnu og það þekkir hv. þm. auðvitað mjög vel sem áður var fjmrh. Í fjórða lagi er spurning, hvort þetta verði afturkallað. Það stendur ekki til. Hins vegar vil ég geta þess í lokin að með nýjum lögum sem Alþingi samþykkti á síðasta þingi kemur mjög skýrt fram að Kjaradómur á að úrskurða í tvennu lagi laun þeirra manna sem undir dóminn heyra, þ.e. í fyrsta lagi dagvinnuþátt launanna og í öðru lagi yfirvinnuþátt þeirra. Um leið og nýr dómur fellur þá ætti ágreiningur eins og hér er verið að ræða um og mismunandi sjónarmið að verða úr sögunni. Ég vona, virðulegur forseti, að þetta sem ég hef sagt skýri það hvernig á þessum greiðslum stendur og hver er aðdragandi málsins.

Virðulegi forseti. Eins og hér hefur verið rakið varð mikið upphlaup sumarið 1992 vegna niðurstöðu Kjaradóms sem leyfði sér með rökstuddum hætti að hækka verulega laun þeirra sem undir hann heyrðu. Ríkisstjórnin setti bráðabirgðalög sem hnekktu dómnum og var inntak þeirra að ekki mætti raska launakerfinu í landinu þar sem það hefði afdrifaríkar afleiðingar fyrir efnahagslíf þjóðarinnar, enda hafði öllum launum verið haldið niðri nú um árabil. Það skýtur því skökku við þegar í ljós kemur að einn tiltekinn hópur opinberra starfsmanna sem heyrir undir Kjaradóm fær viðurkenndan sjálftökurétt í eigin launamálum. Samkvæmt fréttum hefur fjmrn. látið óátalið að hæstaréttardómarar skammti sér 48 tíma yfirvinnu á mánuði. En eftir að hafa heyrt skýringar hæstv. fjmrh. og starfandi forsrh. um þetta mál þá verð ég að segja að málið verður æ sérkennilegra. Ég er þeirrar skoðunar, virðulegi forseti, að hæstaréttardómarar séu ekki of sælir af sínum launum og ég veit að á þeim er mikið vinnuálag. Það hlýtur öllum að vera ljóst að launakjör hæstaréttardómara verða að vera með þeim hætti að þeir geti verið óháðir öðrum störfum og hagsmunatengslum af öllu tagi. Það er hins vegar afar sérkennilegt að þessi eini hópur skuli komast upp með að hækka laun sín með eigin ákvörðun eða eru hóparnir kannski fleiri, hæstv. fjmrh.? Stenst þetta hin nýendurskoðuðu lög um Kjaradóm og kjaranefnd? Ég er ansi hrædd um að sá launamunur sem forsrh. vísaði til, þ.e. að laun hæstaréttardómara hafi dregist aftur úr launum annarra dómara, eigi við um ýmsa aðra hópa hjá hinu opinbera. Ég ítreka þá skoðun Kvennalistans að launakerfi ríkisins sé óréttlátt og reyndar handónýtt. Það dæmi sem hér er til umræðu sýnir og sannar að löngu er tímabært að hefja uppstokkun á launakerfinu, ekki síst með launajafnrétti kvenna og karla í huga. En spurningin er: Ætlar ríkisstjórnin að loka báðum augum og látast ekkert sjá eða á hið sama að gilda um alla opinbera starfsmenn?

Frú forseti. Með leyfi forseta vil ég vitna í svar fyrrv. fjmrh., núv. hv. 8. þm. Reykn., varðandi það hvað sé ómæld yfirtíð. Ómæld yfirtíð telst vera í því svari ,,metin yfirvinna``. Þetta er til skýringar. Ég tel að það sé nauðsyn að vekja máls á því sem hér er til umræðu vegna þess að það er alkunna að verulegur hluti launa starfsmanna hjá opinberum aðilum er greiddur sem yfirvinna án þess að það liggi á bak við stimplun eða sérskráður tími. Það er líka ástæða til þess að ætla að slíkar launagreiðslur hafi veruleg áhrif á almenna launasamninga og geti beinlínis verið til þess að launakjörum lægra launaðra stétta sé haldið niðri með tiltölulega lágum launum viðmiðunarstétta. Ómæld yfirvinna ofan á lágt grunnkaup er einmitt til þess að halda niðri lágum launum ákveðinna stétta. Ég tel að nauðsynlegt sé að það verði varpað skýru ljósi á staðreyndir þessa máls. Það er mín skoðun að grundvöllur íslensks launakerfis sé mjög brenglaður vegna yfirvinnugreiðslna á grundvelli óstimplaðs tíma. Til viðbótar þessu er einnig rétt að geta þess að enn fremur viðgengst sá háttur sumra stofnana að greitt er orlof á ómælda yfirvinnu sem hlýtur að teljast ósvinna, þar sem ómæld yfirvinna fylgir orlofslaunum starfsmanna. Ég tel að þetta mál verði að rannsaka ofan í kjölinn. Vandinn er bara sá, hvar á að finna aðila sem geta leyst þá vinnu af hendi?

Herra forseti. Ég hygg að sú umræða sem hér fer fram sé að sumu leyti framhald þeirrar sérstæðu stöðu sem upp kom þegar Kjaradómur hafði kveðið upp laun sem hækkuðu laun þeirra sem undir hann heyrðu allverulega. Þá gerðist það að kjaradómur götunnar ákvað að þetta væru röng laun, dómurinn væri vitlaus. Kjaradómur götunnar, skipaður af ritstjórum á miklu hærri launum, tók ákvörðun um það að það væri ekkert vit í því að þessi dómur gilti. Og þessi kjaradómur götunnar streymdi hér inn á Alþingi Íslendinga. Hann gerði hæstv. forsrh. svo hræddan að hann ákvað að láta breyta þessum lögum og hafði tilstyrk til þess. Og nú brosir hæstv. fjmrh. því að það er eins og hann minnist þess að hafa upplifað þetta. Hitt er svo annað mál að það er jafnfáránlegt ef Alþingi Íslendinga undrast nú hvaða lög eru í gildi. Samkvæmt 12. gr. laganna, sem nú eru í gildi, segir svo með leyfi forseta: ,,Nefndin skal í ákvörðun sinni greina á milli fastra launa fyrir dagvinnu og launa fyrir annað sem starfinu fylgir. Hún skal og kveða á um hvernig greitt skal fyrir sérstök tilfallandi störf sem starfinu geta fylgt og kveða á um önnur starfskjör. Kjaranefnd skal í ákvörðunum sínum taka tillit til venjubundins vinnuframlags og starfsskyldna umfram dagvinnu. Hún úrskurðar hvaða aukastörf tilheyri aðalstarfi og hvern beri að launa sérstaklega.`` Ég ætla ekki að lesa lengra í þessari grein, en ég vil aðeins undirstrika eitt: Hæstiréttur Íslands hefur skipað meiri hluta Kjaradóms lengi, við höfum treyst honum til þess. Hann hefur því faktískt ráðið sínum launum. Hann hefur ekki misfarið með það vald. Það var framkvæmdarvaldið íslenska sem ekki hafði þrek til að standa á niðurstöðu Kjaradóms í gegnum tíðina. Það voru fjármálaráðherrar þessa lands sem borguðu ómælda yfirvinnu til manna sem heyrðu undir þá. Og einn af þeim sem stóð að því að gera þetta er sá sem hóf hér umræðuna, því miður. En það var ekki auðvelt að komast út úr vitleysunni. En hún var til staðar.

Virðulegi forseti. Áður en ég kem að svörum hæstv. fjmrh., starfandi forsrh., vil ég segja við þann fulltrúa Kvennalistans sem hér talaði áðan, hv. þm., að ég er algerlega ósammála henni eða Kvennalistanum um það að hæstaréttardómarar séu ekkert ofsælir af sínum launum. Hæstaréttardómarar búa nefnilega nú þegar við mjög góð launakjör. Þeir hafa einir ásamt forseta Íslands þann rétt að frá því að þeir ljúka störfum halda þeir fullum mánaðarlaunum sínum til æviloka og það hefur færst æ meira í vöxt að hæstaréttardómarar hafa hætt í réttinum í fullu fjöri, kringum sextugt, og halda þar með mánaðarlaunum jafnvel í áratugi. Og ég hugsa að það séu nokkuð mörg dæmi um það að menn starfa í réttinum í kringum 10 ár eða svo en halda síðan fullum mánaðarlaunum í 20 ár eða jafnvel lengur þar á eftir. Nú eru um 9 fyrrv. hæstaréttardómarar í landinu sem búa við þessi einstæðu kjör. Það er þess vegna rangt að hæstaréttardómarar á Íslandi búi ekki við góð launakjör. Þeir búa við mjög góð launakjör að geta til æviloka verið á fullum mánaðarlaunum sem nú eru í kringum 250 þús. eftir jafnvel bara í kringum 10 ára starf í réttinum. Það er satt að segja mjög sérkennilegt að fá það upplýst hér og það er sjálfsagt alveg rétt með farið hjá hæstv. ráðherra, að forseti Hæstaréttar hafi í bréfi til forsrh. farið að túlka Kjaradóm hæstaréttardómurum í hag. Þannig að hæstaréttardómarar, forseti Hæstaréttar er farinn að gerast dómari í hagsmunamálum hæstaréttardómaranna sjálfra með því að senda bréf til forsrh. þar sem hann er að lesa í úrskurð Kjaradóms möguleika hæstaréttardómara til þess að auka tekjur sínar með þessum hætti. Það segir alveg skýrt í úrskurði Kjaradóms sem enn er í gildi og kveðinn var upp 12. júlí á sínum tíma. Með leyfi forseta, verður ekki annað séð en fyrri launakerfum, þ.e. launakerfi Kjaradóms og launaákvörðun fjmrn. og annarra ráðuneyta sem í gildi voru fyrir kjaradómsúrskurðinn 26. júní sl., sé ætlað að haldast enn um sinn. Og hvernig forseti Hæstaréttar getur farið að lesa inn í þennan úrskurð tekjuauka fyrir Hæstarétt einan er satt að segja svo furðulegt að maður á varla orð til að lýsa undrun sinni yfir hvað er eiginlega að gerast hér í stjórnkerfinu. Virðulegi forseti. Tími minn er liðinn. Ég vil hins vegar endurtaka þá ósk mína til hæstv. ráðherra að það sé íhugað í alvöru og með miklum þunga í ljósi þessa máls og hvernig það er tilkomið að sú ákvörðun forsrn. að samþykkja þessa sjálftöku Hæstaréttar verði afturkölluð. Það er ekki við það unandi að Hæstiréttur taki dómsvald í eigin málum í sínar hendur með þessum hætti. Það er brot á grundvallarreglum réttarkerfisins og siðferðiskerfisins í þessu landi.

Virðulegur forseti. Það gefst ekki tími til þess hér og nú að ræða almennt um launa- og kjaramál. Það hefur komið fram í þessum umræðum að ný lög voru sett en nýr kjaradómur á grundvelli nýrra laga hefur ekki verið uppkveðinn. Ég ætla að eyða þessum fáeinu mínútum sem ég hef hér til þess að skýra einn hlut og það er munurinn sem kemur fram í kjaradómsúrskurðunum, þeim þremur síðustu. Árið 1991 segir berum orðum í kjaradómsúrskurði frá 27. maí eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Mánaðarlaun eru þannig ákveðin að ekki skal vera um frekari greiðslu fyrir venjubundin störf að ræða þó að vinnutími sé að jafnaði lengri en 40 stundir á viku. Innheimtu- og uppboðslaun falla niður þar sem um þau hefur verið að ræða.`` Síðan segir: ,,Komi til greiðslna fyrir yfirvinnu skal tímakaup vera rúmlega 1% af mánaðarlaunum þess sem í hlut á.`` Sams konar klásúla var ávallt í slíkum kjaradómsúrskurðum. En 26. júní 1992 hverfur þetta út og þar er alveg blákalt sagt að nú sé ekki ætlast til þess að um yfirvinnugreiðslur sé að ræða. Eftir að bráðabirgðalögin voru sett í júlí 1992 eða í lok júnímánaðar, ég man ekki hvort heldur var, þá er kveðinn upp nýr dómur 12. júlí. Ég er með hann hérna og þá bregður svo við í þeim dómi að nú er sem sagt aftur komin inn þessi klausa: ,,Komi til greiðslna fyrir yfirvinnu skal tímakaup vera 1% af mánaðarlaunum þess sem í hlut á.`` En það er búið að fella niður klausuna sem ég las og hafði verið 1991 þannig að forsendurnar hafa breyst. Það er Hæstiréttur sem les inn í þennan texta og þeir eru sérfræðingar í að lesa inn í dómsúrskurði þeir sem starfa við Hæstarétt, eins og allir vita. Eftir að ég hef upplýst þetta og skýrt þetta jafnrækilega og ég hef gert hér, þá hljóta menn að sjá á hverju þetta byggist. Um aðra þætti málsins ætla ég ekki að ræða hér. Það getur beðið betri tíma. En eitt vil ég segja að lokum og það hef ég sagt áður, að um leið og farið verður að starfa eftir nýju lögunum ætti öllum slíkum misskilningi verða eytt. Og ég vil að allra síðustu, virðulegi forseti, segja það líka að mér finnst tími til kominn að 61. gr. stjórnarskrárinnar sé skýrð öðruvísi en hún hefur verið skýrð hingað til varðandi laun til eftirlaunamanna úr hópi hæstaréttardómara.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 37 um till. til þál. um staðfestingu samkomulags um breytingu á samstarfssamningi Norðurlanda. Utanrmn. kom saman til fundar í morgun og tók afstöðu til málsins og hún leggur til að tillagan verði samþykkt. Í umræðum um málið í nefndinni kom fram að túlkun greinargerðar tillögunnar á 1. og 33. gr. samstarfssamningsins væri of þröng því að evrópskt samstarf næði til fleiri þátta en Evrópska efnahagssvæðisins og Evrópubandalagsins. Steingrímur Hermannsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en að öðru leyti undirrita allir nefndarmenn í utanrmn. álit nefndarinnar.

Virðulegi forseti. Hæstv. félmrh. var hér í morgun á meðan við biðum eftir að þetta mál kæmi á dagskrá. Ég vildi að það yrði kannað hvort hún væri í húsinu því að hún ætlaði að koma hér aftur.

Samkvæmt töflu forseta mun hæstv. félmrh. ekki vera kominn í húsið

. Þá verð ég að óska eftir því að næsta mál sem ég er reyndar með líka verði þá tekið fram fyrir því að mér þykir það mjög slæmt ef hæstv. ráðherra er ekki á staðnum þar sem ég veit að hún ætlaði að svara spurningum sem ég er með.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um aukna þjónustu Ríkisútvarpsins á Suðurlandi. Tillagan hljóðar þannig: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að hlutast til um að Ríkisútvarpið ráði fréttamann í fast starf til að annast fréttaöflun og úrvinnslu á fréttatengdu útvarpsefni frá Suðurlandi. Jafnframt verði komið á fót hljóðstofum á Selfossi og í Vestmannaeyjum og húsnæði tekið á leigu eða keypt til starfseminnar. Þar verði starfrækt reglubundið svæðisútvarp á vegum Ríkisútvarpsins.`` Í greinargerð segir, með leyfi forseta: ,,Hér er endurflutt tillaga samhljóða þeirri sem flutningsmaður lagði fram á síðasta þingi en hlaut ekki afgreiðslu. Í greinargerð með þeirri tillögu kom m.a. fram að Sunnlendingar eru þeirrar skoðunar að þeir séu afskiptir í umfjöllun Ríkisútvarpsins um málefni líðandi stundar. Með stofnun svæðisútvarps á Norðurlandi, Austurlandi og Vestfjörðum og við það að ráða fréttamenn í fastar stöður utan höfuðborgarsvæðisins var gert stórátak í því að auka fréttaflutning frá landsbyggðinni. Starfsemi þessara svæðisútvarpsstöðva hefur fyrir löngu sannað ágæti sitt. Fréttir, fréttatengdir þættir og annað útvarpsefni hefur verið flutt frá þessum stöðum. Enginn vafi er á því að svæðisútvarp hefur sinnt hlutverki sínu afar vel. Á Suðurlandi, að Vestmannaeyjum meðtöldum, eru samtals um 6000 heimili sem eiga rétt á sömu eða svipaðri þjónustu af hálfu Ríkisútvarpsins og Norðlendingar, Vestfirðingar og Austfirðingar njóta nú. Á Suðurlandi er fjölbreytt og kröftugt mannlíf sem borið er uppi af undirstöðuatvinnuvegum íslensks samfélags. Þar ber daglega eitthvað til tíðinda sem vert er að gefinn sé gaumur af hálfu fjölmiðla. Sunnlendingum er þess vegna mikið í mun að rödd þeirra fái að hljóma til jafns við aðra á öldum ljósvakans. Vissulega höfum við haft ötula fréttaritara Ríkisútvarps á Suðurlandi sem sinnt hafa starfi sínu af alúð og samviskusemi en þar er aðeins um hlutastarf að ræða því ekki hefur fengist heimild til að fastráða fréttamann í fullt starf. Það segir sig því sjálft að þrátt fyrir dugnað fréttaritara hafa þeir aldrei mögleika til að rækja starf sitt sem skyldi. Hlustunarskilyrði Ríkisútvarpsins á Suðurlandi eru á flestum svæðum vel við unandi. Þó er sums staðar verulegra úrbóta þörf, t.d. í Ölfusi, Hveragerði og neðanverðum Flóanum. Það er eins og áður segir ánægjuleg þróun að þjónusta Ríkisútvarpsins við landsbyggðina skuli hafa verið stóraukin á síðustu árum. Þar má þó ekki vera um mismunun að ræða. Uppbygging á einum stað má ekki verða til þess að þjónusta við annan stað verði í lágmarki. Ríkisútvarpð þarf að koma víðar upp sambærilegri aðstöðu við þá sem nú er fyrir hendi í þeim þremur landshlutum sem áður hafa verið nefndir. Má þar benda á Selfoss eða annan heppilegan stað á Suðurlandi. Einnig er sjálfsagt að hafa í huga sérstöðu Vestmannaeyja. Ríkisútvarpið er útvarp allra landsmanna. Þangað greiða menn þjónustugjöld án tillits til búsetu á landinu og þess vegna er eðlileg krafa að greiðendur allir njóti sambærilegrar þjónustu þessarar stofnunar. Að lokum skal þess getið að Samtök sunnlenskra sveitarfélaga hafa ítrekað skorað á menntmrh. að hann hlutist til um að hafinn verði undirbúningur að rekstri svæðisútvarps á Suðurlandi í tengslum við Ríkisútvarpið.`` Virðulegi forseti. Ég hef talað hér fyrir þessu máli að ég held þrisvar eða fjórum sinnum áður og ég legg til að tillagan fari að lokinni þessari umræðu til hv. menntmn. í trausti þess að hv. menntamálanefndarmenn sem nú hafa fjallað um tillöguna á tveimur þingum, því 115. og 116, hafi nú kynnt sér tillöguna það vel að þeir treysti sér til þess að afgreiða hana í vetur.

Virðulegi forseti. Mér þykir það auðvitað slæmt að hæstv. félmrh. skuli ekki vera komin hér í salinn en vonandi er hún væntanleg. Ég mæli hér fyrir frv. til laga sem flutt er á þskj. 4 um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins, nr. 97/1993. Frv. þetta er aðeins tvær greinar. Í 1. gr. er lagt til að við fyrri mgr. 11. gr. laganna um Húsnæðisstofnun ríkisins bætist nýr töluliður er orðist svo: 4. Lán til endurbóta eða útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði. 2. gr. er gildistökuákvæði, að lög þessi öðlist þegar gildi. Í 11. gr. laga um Húsnæðisstofnun ríkisins er tilgreint hverjir geti notið láns úr Byggingarsjóði ríkisins. Með frv. þessu er lagt til að við greinina bætist nýr töluliður er feli í sér heimild handa sjóðnum til að veita jafnframt lán til endurbóta eða útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði. Í eldri lagaákvæðum um Húsnæðisstofnun ríkisins var gert ráð fyrir að Byggingarsjóður ríkisins gæti veitt lán til útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði. Það ákvæði var fellt brott með lögum nr. 70/1990. Rökin fyrir því að fella heimildina brott voru þau að lánsumsóknir vegna þessa væru afar fáar og álit manna að þær féllu innan ramma laganna annars staðar eftir breytingar. Ákvörðun þessi sætti á sínum tíma töluverðri gagnrýni og efasemda gætti meðal hv. þm. um að þetta væri rétt. Það hefur síðan komið í ljós að ekki hefur reynst unnt að afgreiða allar umsóknir sem borist hafa vegna endurbóta eða útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði. Ástæða þess er sú að lagaheimildir vantar. Vegna þessa liggja óafgreiddar lánsumsóknir hjá Húsnæðisstofnun ríkisins eða þeim hefur verið hafnað. Þetta eru lánsumsóknir sem ekki er með nokkru móti hægt að fella undir lögin um félagslegt húsnæði og þar sem ekki er um nægjanlegar tekjur að ræða til þess að viðkomandi umsækjandi eigi lánsrétt í húsbréfakerfinu. Hér er t.d. átt við nokkra ábúendur lögbýla sem ekki falla innan ramma núverandi lánakerfis. Þeir sem geta sótt um lán til félagslegra íbúða eru sveitarfélög eða félagasamtök. Þar hafa framkvæmdaaðilar kaupskyldu og síðan forkaupsrétt þegar til endursölu íbúða kemur. Ekki er mögulegt samkvæmt núgildandi reglum að veita félagslegt íbúðalán vegna lögbýla vegna þess að þar fylgir jörðin með. Reglur um innlausnir og endursölu koma í veg fyrir að hægt sé að byggja félagslega íbúð á eignarjörð eða bújörðum. Því situr efnalítið fólk sem býr á lögbýlum eða bújörðum ekki við sama borð og þeir sem búa í sveitarfélögum, kaupstöðum eða hér í borginni og eiga rétt á lánum í félagslega húsnæðiskerfinu. Ég þekki dæmi þess að ungt fólk sem býr í lélegu húsnæði á lögbýli getur ekki byggt nýtt húsnæði eða endurbætt núverandi íbúðarhúsnæði vegna þess að það á engan lánsrétt. Árið 1985 festu ung hjón í Skaftárhreppi kaup á jörð ásamt mannvirkjum sem tilheyra jörðinni. Þar með er talið lítið íbúðarhús sem byggt var árið 1933 og var því eðlilega orðið frekar lélegt. Í óveðrinu í febrúar 1991 skemmdist íbúðarhúsið mjög illa svo ekki hefur verið búið í því síðan nema yfir sumarmánuði. Heilbrigðisnefnd Skaftárhrepps hefur skoðað og metið húsnæðið og skilað greinargerð. Í niðurstöðu þeirrar greinargerðar kemur fram að húsið er við núverandi aðstæður með öllu óíbúðarhæft og að viðgerð borgar sig ekki. Ungu hjónin sem eiga þrjú börn eru illa stödd. Þau hafa sótt um lán til Húsnæðisstofnunar. En þar sem þau búa á lögbýli hefur ekki verið hægt að afgreiða umsókn þeirra jákvætt. Skaftárhreppur hefur einnig sótt um lán til að byggja félagslega kaupleiguíbúð á jörðinni sem ekki er heldur hægt að verða við af þeim ástæðum sem ég nefndi áðan. Jörðin fylgir húsinu og getur ekki fallið undir lög um úthlutun í félagslega kerfinu. Sveitarstjórnin sendi greinargerð með umsókn sinni til Húsnæðisstofnunar árið 1992. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Vegna þekktra aðstæðna í hefðbundnum greinum landbúnaðar hafa tekjur fjölskyldunnar af búrekstrinum verið lágar hingað til en með því að stunda tilfallandi atvinnu samhliða hefur þeim tekist að standa við allar sínar skuldbindingar. Jörðin býður hins vegar upp á marga vannýtta möguleika til fjölbreyttari búskapar sem aukið geta tekjur þeirra í framtíðinni. Í því sambandi má nefna skógrækt, leigu eða sölu sumarbústaðalóða og lax- og silungsveiði. Takmarkaðar tekjur af búinu hingað til gera það hins vegar að verkum að möguleikar þeirra til lána úr almenna húsnæðislánakerfi ríkisins eru ófullnægjandi. Fram til ársins 1990 gafst sveitarfélögum í landinu kostur á hagstæðum lánum til útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði. Fjölmörg dæmi eru um að slík lán hjálpuðu fólki í svipaðri aðstöð og að framan er lýst. Með lögum nr. 70/1990 var þessi lánaflokkur hins vegar felldur niður og svo virðist sem ekkert hafi komið í staðinn fyrir þá aðila sem búa utan þéttbýlisstaða og þarfnast sérstakrar fyrirgreiðslu. Íbúðarhúsnæði á nokkrum bújörðum í Skaftárhreppi er enn með þeim hætti að miðað við nútímaþarfir verða þar naumast eðlileg kynslóðaskipti nema þeim sem við taki gefist kostur á lánafyrirgreiðslu líkt og öðrum með sambærilegum tekjumöguleikum. Hver sveitarstjórn hlýtur að telja hagsmunum síns sveitarfélags best borgið með því að ungt fólk vilji búa þar. Skiptir þá ekki máli hvort fólk kýs að búa í þéttbýli eða á bújörð sem veitt getur viðunandi afkomu. Sveitarstjórn Skaftárhrepps skorar því á Húsnæðisstofnun ríkisins að taka tillit til erfiðra aðstæðna fjölskyldunnar sem að framan er getið og veita Skaftárhreppi lán til byggingar félagslegrar kaupleiguíbúðar á jörðinni og með því að gera þeim kleift að búa þar áfram. Jafnframt er óskað eftir því að málið fái skjóta afgreiðslu vegna eðlis síns.`` Þetta erindi sveitarstjórnar Skaftárhrepps var afgreitt neikvætt vegna þess að hvergi er heimild í lögum til að veita slík lán vegna lögbýla. Sveitarfélögum ber að sjá til þess að íbúar þess séu ekki á götunni og því hefur Skaftárhreppur leitað allra leiða til að leysa húsnæðisvanda þessa fólks sem hér um ræðir. Ekki þýddi að leita eftir húsbréfum, efnahagur fólksins leyfði það ekki. Félagslega húsnæðiskerfið, hugsað til að mæta húsnæðisþörf þeirra efnaminni í þjóðfélaginu, hentaði þeim ekki. Það þekkja allir þann samdrátt sem orðið hefur í landbúnaði og kjör bænda hafa skerst verulega á nokkrum undanförnum árum. Sérstaklega bitnar þessi niðurskurður illa á ungu fólki innan bændastéttarinnar sem hefur nýhafið búskap. Margir bændur tilheyra nú þeim tekjulága hópi fólks sem félagslega húsnæðiskerfið er hugsað fyrir. En samt eiga þessir bændur ekki rétt til lána samkvæmt því. Hér áður mátti leysa vanda þessa fólks í gegnum almenna húsnæðiskerfið með hagstæðum lánum sem fengust til útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði. En eins og fram hefur komið voru heimildir til slíkra lána felldar út úr lögunum um Húsnæðisstofnun ríkisins og það hefur verið þrautreynt af hálfu sveitarstjórnar Skaftárhrepps að nýta félagslega kerfið til að aðstoða það fólk sem hér hefur verið nefnt. Í júní sl. ítrekaði sveitarstjórnin beiðni sína og sendi eftirfarandi bréf til stjórnar Húsnæðisstofnunar, með leyfi forseta: ,,Húsnæðisnefnd Skaftárhrepps í Vestur-Skaftafellssýslu þakkar fyrir lánveitingu húsnæðismálastjórnar til byggingar eða kaupa á einni félagslegri kaupleiguíbúð í Skaftárhreppi. Hér með óskar nefndin eftir því að húsnæðismálastjórn heimili að umrædd íbúð verði byggð á útmældri leigu- eða eignarlóð á jörðinni Hemru í Skaftártungu í um 30 km fjarlægð frá Kirkjubæjarklaustri. Húsnæðisnefnd setur þau skilyrði fyrir staðsetningu íbúðarinnar á þessum stað að húsið verði byggt úr léttu byggingarefni, timbri, og hannað með tilliti til þess að unnt verði síðar meir að flytja það á brott ef aðstæður kynnu að krefjast þess. Þessi ósk húsnæðisnefndar er fram borin vegna sérstakra aðstæðna þessarar fjölskyldu sem þarna býr og húsnæðisstjórn mun fullkunnugt um og fram koma í greinargerð með lánsumsókn Skaftárhrepps dags. 8. maí 1992. Það er von húsnæðisnefndar að erindi þetta fái skjóta afgreiðslu innan Húsnæðisstofnunar svo undirbúningur framkvæmda geti hafist hið allra fyrsta.`` Þessu erindi var einnig neitað eins og hinu fyrra og húsnæðismálastjórn svarar bréfinu 2. sept. 1993 með eftirfarandi bréfi, með leyfi forseta: ,,Á fundi húsnæðismálastjórnar hinn 26. ágúst 1993 var tekið fyrir erindi yðar í bréfi dags. 29. júní 1993 um byggingu félagslegrar kaupleiguíbúðar á jörðinni Hemru í Skaftártungu. Einnig var lögð fram vegna þessa máls umsókn frá lögfræðideild stofnunarinnar. Á grundvelli þessarar umsagnar synjaði húsnæðismálastjórn erindi yðar. Þetta tilkynnist yður hér með.`` Sú umsögn sem vitnað er í var send með bréfinu og þar segir, með leyfi forseta: ,,Í bréfi oddvita Skaftárhrepps dags. 29. júní 1993 er þess farið á leit að húsnæðismálastjórn heimili að félagsleg kaupleiguíbúð verði byggð á jörðinni Hemru í Skaftártungu. Húsnæðisnefnd Skaftárhrepps hafði áður hlotið lánveitingu húsnæðismálastjórnar til einnar félagslegrar kaupleiguíbúðar í Skaftárhreppi. Húsnæðisnefnd setur þau skilyrði að húsið verði byggt úr léttu byggingarefni og að það verði flytjanlegt á brott ef aðstæður krefjast þess. Undirritaðir eru þeirrar skoðunar að það sé ekki í samræmi við anda laga um félagslegt húsnæði að byggja félagslegt húsnæði fyrir fyrirframákveðna fjölskyldu á jörð þeirrar fjölskyldu. Beiðnin er sérstök fyrir þá sök að skilyrði nefndarinnar hljóða á flytjanlegt hús. Að mati undirritaðra fellur þessi beiðni ekki að þeim grundvallarhugmyndum laganna að félaglegt húsnæði sé byggt með almenna þörf í sveitarfélaginu fyrir augum. Á stað þar sem það er vel staðsett til að þjóna því höfuðmarkmiði að hinn almenni borgari sem fellur undir heimildir laganna geti sótt um. Í 23. gr. reglugerðar nr. 46 1991 um félagslegar íbúðir og Byggingarsjóð verkamanna er skýrt kveðið á um skyldu húsnæðisnefndar til að auglýsa eftir umsóknum um félagslegt húsnæði þegar húsnæðismálastjórn hefur samþykkt lánveitingu og framkvæmdir eru hafnar. Með vísan til framanritaðs leggja undirritaðir til að beiðninni verði hafnað.`` Þetta er gert 20. júlí 1993 og undir þetta rita tveir lögfræðingar Húsnæðisstofnunar. Af þessu má augljóst vera að þau lög sem varða félagslega húsnæðiskerfið --- að fyrir þeim eru ekki allir jafnréttháir. Og efnalitlir bændur sem búa á lögbýlum hafa ekki sama rétt og þeir sem búa í sveitarfélögum, í kauptúnum eða hér í borginni. Þetta verður að laga. Eftir þeim upplýsingum sem hæstv. félmrh. gaf mér hér fyrir tæpu hálfu ári síðan var skipuð nefnd á vegum félmrh. sumarið 1992 til að skoða þessi mál sérstaklega. Þó ég hafi tiltekið hér ákveðnar umsóknir sem hafa borist Húsnæðisstofnun þá er vandinn stærri og það er um fleiri umsóknir að ræða sem ekki hefur verið hægt að afgreiða eða nú þegar hefur verið hafnað vegna þess að það er ekki heimild í lögum til að veita viðkomandi lán. Það var ekki ætlun við samþykkt þeirra breytinga sem gerðar voru á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins 1990 að mismuna fólki með þessum hætti og afar mikilvægt er að lánsrétturinn sé sá sami eða sambærilegur hvort sem búið er í dreifbýli eða þéttbýli. Vissulega má athuga hvort ekki sé hægt að breyta lögum um úthlutun lána í félagslega húsnæðiskerfinu til að bæta úr þessu. Eins og ég sagði hefur mér skilist að hæstv. félmrh. hafi skipað nefnd sem er að athuga þann möguleika. Við flm. þessa frv. leggjum hins vegar til að aftur verði tekin inn í lög um Húsnæðisstofnun ríkisins heimild til lána vegna endurbóta eða útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði. Mér er kunnugt um að umsóknir vegna þess hafa borist frá ábúendum lögbýla og þær er ekki hægt að afgreiða þrátt fyrir augljósa þörf. Því vona ég að hv. þm. og hæstv. ráðherra verði jákvæðir gagnvart þessu frv. og að það hljóti skjóta afgreiðslu. Kostnaður sem samþykkt þess hefði í för með sér yrði óverulegur því hér er aðeins um fáar umsóknir að ræða og eftir því sem mér er sagt hafa þær verið á bilinu 2--5 á ári og því hægt að afgreiða þær innan þess fjárlagaramma sem Húsnæðisstofnun hefur. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til hv. félmn.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu breyting á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins þess efnis að tekin verði á ný upp lánaflokkur, þ.e. lán til endurbóta eða útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði. Ég get tekið undir með frsm. að að hluta til er það vandamál að þessi lánaflokkur er ekki lengur fyrir hendi. Vandamálið er þegar um er að ræða lögbýli þar sem jarðir fylgja með. Miðað við núgildandi lög er óframkvæmanlegt að veita félagsleg íbúðarlán vegna lögbýla m.a. vegna ákvæða um endursölu og kaupskyldu sveitarfélaga. Hins vegar þegar þessi lánaflokkur var felldur niður þá var hugmyndin sú að hann félli undir félagslega íbúðakerfið og að sveitarstjórnir og Húsnæðisstofnun hefðu lánveitingar vegna heilsuspillandi húsnæðis í forgangi þegar úthlutað væri félagslegum íbúðum. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef frá Húsnæðisstofnun þá er þetta ekki almennt vandamál gagnvart heilsuspillandi húsnæði. Húsnæðisstofnun veitir slíkum umsóknum forgang og sveitarfélög tilgreina almennt ef um er að ræða sérstakar úthlutanir vegna heilsuspillandi húsnæðis. En aftur á móti er þetta vandamál þegar um er að ræða lögbýli. Undir þetta er m.a. tekið í ítarlegri skýrslu sem var gefin út í maí sem er afrakstur nefndar sem vann að því að leggja mat á reynsluna af lögum um félagslegar íbúðir. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Um lán til að útrýma heilsuspillandi húsnæði. Eftirfarandi kemur fram: Áður voru veitt sérstök lán úr Byggingarsjóði ríkisins til að útrýma heilsuspillandi húsnæði. Lán þessi voru felld brott úr lögum með lögum um félagslegar íbúðir nr. 70/1990, en samkvæmt þeim skulu félagslegar íbúðir leysa heilsuspillandi íbúðir af hólmi. Þegar sú staða kemur upp að sótt er um lán til félagslegra íbúða á lögbýli til útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði á jörðinni stendur það mál fast þar sem óheimilt er að lána félagsleg lán til lögbýla. Vandi vegna heilsuspillandi húsnæðis í sveitum er því óleystur.`` Síðar kemur fram að það sé óframkvæmanlegt að veita félagsleg íbúðalán vegna lögbýla þar sem jörðin fylgi með, þ.e. slík lánveiting gengur ekki upp við endursölu íbúðarinnar. Þetta hefur augljóslega það í för með sér að fólk í sveitum situr ekki við sama borð og þéttbýlisfólkið en það er aftur í andstöðu við markmiðsgrein í kafla laganna um félagslegar íbúðir. Hér er því hnútur sem þarf að leysa. Inn í þetta mál fléttast heilsuspillandi húsnæði. Síðan er það tillaga nefndarinnar sem þetta mál vann: ,,Að stofnaður verði nýr lánaflokkur Byggingarsjóðs verkamanna, lán vegna lögbýla. Í lánaflokknum felist að hlutaðeigandi sveitarfélag verði veitt sérstakt lán til lögbýla með ábyrgð sveitarfélags en án kaupskyldu þess. Sveitarfélagið endurláni síðan viðkomandi umsækjanda vegna lögbýlisins,`` en hér þarf lagabreytingu. Það er því alveg augljóst að undir þetta er tekið sem fram kemur hjá hv. frsm. að hér er um vandamál að ræða varðandi lögbýli sem leysa þarf. Frv. eins og það er lagt upp hér er miklu víðtækara og tekur til þess almennt að stofna á ný þennan lánaflokk varðandi útrýmingu á heilsuspillandi húsnæði sem ég tel að hafi verið leyst með öðrum hætti. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef er ekki um mört tilvik að ræða þar sem vandamálið er varðandi lögbýli. Það er talið að það séu innan við fimm umsóknir sem liggi fyrir hjá Húsnæðisstofnun varðandi þetta mál. Ég vil taka undir það að þetta er mál sem þarf að leysa fljótt og vel. Ég hef látið skoða það með hvaða hætti það verður gert. Nú er unnið að því í félmrn. að undirbúa tillögur sem fram koma í þeirri skýrslu sem unnin var á vegum nefndarinnar sem eru margháttaðar. Ég geri mér þó ekki vonir um að það frv. liggi fyrir fyrr en öðru hvoru megin við áramótin. Því hef ég hug á því að frv. sem kemur hér á næstu dögum inn í þing sem lýtur að því að breyta lögum varðandi skyldusparnað ungmenna, þ.e. koma þar á meiri sveigjanleika í útgreiðslu á skyldusparnaði vegna atvinnuleysis ungmenna, að því mætti fylgja breyting á ákvæðinu er lítur að þessu tiltekna vandamáli. Þannig að undir það sjónarmið er tekið, sem fram kemur hjá frsm., varðandi þetta tiltekna atriði og mun ég leggja áherslu á að það fái fljótan framgang hér á þinginu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hennar og fagna því ef fram kemur frv. um breytingar á lögum um félagslega húsnæðiskerfið þar sem félagslega húsnæðiskerfið nær til allra. En ég á erfitt með að skilja það hvaða forsendur liggja að baki því að sveitarfélagi er óheimilt að reisa félagslegt húsnæði og selja fyrir utan þéttbýliskjarna. Það virðist vera í þessu lögfræðiáliti sem kemur fram vegna bréfs sem Húsnæðisstofnun fékk að það væri í raun óheimilt heldur verði þetta að vera reist nálægt einhverjum sérstökum þjónustukjarna og þá í þéttbýli. Ef svo er finnst mér sveitarstjórnunum vera gert afar erfitt fyrir, sérstaklega þeim sem eru þannig að það býr kannski meiri hluti íbúa sveitarfélagsins í dreifbýli í kringum lítinn stað eins og er í Skaftárhreppi, og ég hefði haldið það að eftir að hafa auglýst eftir umsóknum um félagslegt húsnæði þá væri sveitarstjórninni í raun í sjálfsvald sett hvar á sínu landi, svo fremi sem hún keypti ákveðinn landskika, hún reisti íbúðarhúsnæði. En svo virðist ekki vera. En ég vil aðeins að lokum bæta því við til þess að ítreka þá skoðun sem hv. þm. höfðu þegar frv. var samþykkt 1990 og túlkun ráðherrans var á sömu lund og hv. þm., að 20. des. 1990 við umfjöllun um Húsnæðisstofnun ríkisins segir hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Að því er varðar heilsuspillandi húsnæði fór fram efnisleg umræða um það þegar frv. var til umfjöllunar á síðasta þingi. Þá gerði frv. ráð fyrir því að sá lánaflokkur sem fjallar um heilsuspillandi húsnæði, sem þá var í Byggingarsjóði ríkisins, yrði lagður niður. Þar var líka vakin athygli á því að umsóknir um slík lán hefðu verið afar fáar og Byggingarsjóður verkamanna þjónaði því fyllilega að því er varðar útrýmingu á heilsuspillandi húsnæði. Einmitt af því að í þeim breytingum sem voru gerðar sl. vor þá væri verið að rýmka verulega ákvæði varðandi félagslegu íbúðirnar sem auðvelduðu þá sveitarfélögunum að kaupa leiguíbúðir í stað heilsuspillandi húsnæðis. Það voru ýmis ákvæði í því frv. sem að lögum varð sem rýmkuðu mjög og auðvelduðu sveitarstjórnum að koma upp leiguíbúðum í stað heilsuspillandi húsnæðis. Þess vegna var ekki talin ástæða til þess að hafa þennan lánaflokk frekar hjá Byggingarsjóði ríkisins.`` Þessi rýmkun sem sveitarfélögin fengu virðist þó vera þessum annmarka háð að þau eru í raun skuldbundin til þess að reisa húsnæði á ákveðnum stöðum í sínum sveitarfélögum og það væri mjög gott ef það yrði þá tekið fullt tillit til þess í því frv. sem hæstv. ráðherra hyggst leggja fram.

Virðulegi forseti. Á þskj. 19 mæli ég fyrir þáltill. um stuðning við frumkvöðla í atvinnulífinu. Tillagan er flutt að nýju, áður flutt á síðasta löggjafarþingi, hinu 116., en athugun þess og umfjöllun í allshn. varð ekki lokið. Því er tillagan flutt að nýju í sama formi með sömu greinargerð. Ég sé ekki ástæðu til að flytja að nýju sömu ræðu og ég hafði hið fyrra sinnið en vek þó athygli á því að meginorsök þessa tillöguflutnings, samdráttur í atvinnulífi, er ennþá mikill og varanlegur. Rýrnun tekjustofna opinberra aðila er enn varanleg og þeirra afl til að standa fyrir framkvæmdum sem gætu orðið eftirspurn eftir atvinnu hefur ekki vaxið. Sú hugmyndafræði sem höfð hefur verið að leiðarljósi til að auka atvinnu, þ.e. hugmyndafræði stórframkvæmda eða stóriðju eða stóriðnaðar, hefur ekki gefið þann afrakstur sem við höfðum vænst. Niðurstaðan er sú eftir allmörg ár mikils fjárausturs í tilraunir án mikilla rannsókna og undirbúningsathugana til að fá fram nýjar atvinnugreinar, að þau hafa skilið eftir sig langan skuldahala en ekki ný störf. Störfum hefur á hinn bóginn frekar fækkað heldur en hitt. Á sama tímabili hefur sú breyting orðið á með grannþjóðum okkar að hlutdeild smárra fyrirtækja hefur farið vaxandi í umsvifum á vinnumarkaði, í aukningu hagvaxtar, í aukningu útflutningstekna og í bótum lífskjara. Hér hefur þessu kannski ekki verið veitt nægileg athygli en greinargerðin ber með sér að nokkrir menn hérlendir hafa gert það og vilja færa hingað heim hugmyndafræði sem að baki liggur og fá til þess tilstyrk hins opinbera í formi breyttra áherslna í menntun og veitingu nokkurra fjármuna. Breyttir atvinnuhættir að þessu leyti snúa að flestum greinum atvinnulífsins en einkum þó með þeim hætti að vekja athygli uppvaxandi kynslóða á því að þeim verður vart mikil atvinna boðin nema þær sjálfar taki til hendinni. Fram að þessu hefur að vísu nokkuð gætt þess að í menntun hafi fólki verið boðið upp á þá hugsun að að henni lokinni bíði störf. Staðreyndin er sú, virðulegi forseti, sem margir fleiri en ég hafa vakið athygli á núna á síðustu árum, að þáttur langskólagenginna Íslendinga í frjálsri atvinnustarfsemi utan opinberra starfa hjá ríki eða sveitarfélögum, utan hálfopinberra starfa í þjónustu hagsmunasamtaka eða heilla atvinnugreina, er tiltölulega lítill. Ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, að minnast þess að það er ekki mjög langt um liðið síðan við stærsta atvinnuveg þjóðarinnar störfuðu tveir viðskiptafræðingar og annar þeirra var blaðafulltrúi. Það er ekki heil kynslóð gengin síðan þetta var svo. Að vísu hefur þetta breyst mikið. Sjávarútvegurinn notar nú starfskrafta og þekkingu margra vel menntaðra Íslendinga en enn er það svo að í skólanámi, jafnvel uppi í háskóla, er fólk menntað án þess að vakin sé athygli þess á möguleikum til eigin athafna. Framhaldsskólar starfa víða um landið og það er skoðun mín, virðulegi forseti, að þeir gætu tekið þátt í þessari mótun, þessari miðlun þekkingar og leyft því fólki, sem ætlar sér ekki að fara lengra í námi, hyggst ljúka sinni menntun í framhaldsskóla og fara síðan til þátttöku í atvinnulífinu --- ég tel mikilvægt að þeim verði boðinn sá kostur að reyna þar hugmyndir sínar --- að kynnast þar auðlindum mögulegum til nýtingar í atvinnustarfi og að kynnast þeirri staðreynd að atvinnulífið þarfnast þátttöku þess, ekki sem launþega eingöngu heldur líka sem drifkrafts. Á síðasta þingi gafst allshn. ráðrúm til þess að fá umsagnir nokkurra aðila um tillöguna. Þær eru nær allar á einn veg, jákvæðar, taka undir tillöguflutninginn og telja að hér sé mál sem við þurfum að taka höndum saman um og að við getum bætt um betur. Aðeins einn skóli lýsir annarri skoðun og hann er raunar skóli ólíkur öllum hinum og það má vel vera rökrétt að hugmyndirnar sem þarna er fitjað upp á eigi ekki við í starfsemi þess skóla. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri um tillöguna að þessu sinni þar sem ég hef áður talað fyrir henni og tel ekki ástæðu til að endurtaka það mál en legg til að henni verði vísað til 2. umr. og til nánari athugunar í allshn. þingsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um jarðhitaréttindi. Mál þetta er flutt af þingmönnum Alþb. og er ég þar 1. flm. Þetta er gamall kunningi hér úr þingsögunni, búið að flytja á mörgum þingum þetta mál og það kemur hér fram með sama hætti og á síðasta þingi en þá fór það til iðnn. en var ekki afgreitt frá nefndinni. Hér er um afar stórt mál að ræða, stefnumarkandi málefni, sem hefur verið mjög brýnt mál frá því að því var fyrst hreyft á þingi 1982--1983 en þá kom þetta mál fram sem stjfrv. Síðan hef ég reynt að minna á það með endurflutningi á mörgum þingum og leitað samstarfs við ráðuneyti iðnaðarmála um að þoka málinu fram. Það hefur hins vegar ekki gefið þá raun enn sem komið er að málið fengi þinglega afgreiðslu og yrði lögfest. En nú er það brýnna en nokkru sinni fyrr að á þessu máli verði tekið, ekki síst vegna alþjóðlegra skuldbindinga sem Alþingi hefur sett þjóðina undir með samþykkt samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Segja má að þær auðlindir landsins sem búa í orkulindum þess, vatnsafli og jarðhita, séu á uppboðsmarkaði fyrir hvern sem er innan hins Evrópska efnahagssvæðis þegar um er að ræða lendur í einkaeigu eða með óvissa eignaraðild og verði hér ekki breyting á og sett skýr lög um sameign þjóðarinnar á þessum auðlindum þá mun þetta verða með því fyrsta sem leitað verður eftir að komast yfir af þeim sem réttindi fá til þess að bjóða í jarðeignir og land til jafns við Íslendinga verði samningur um EES staðfestur endanlega og verði ekki girt fyrir þetta með skýrri löggjöf af hálfu Íslendinga. Ég vil nefna það hér að iðnrh. sem sátu í Stjórnarráðinu eftir að ég fór þaðan hafa flestir í orði tekið undir nauðsynina á þessari lagasetningu, lagasetningu í þá átt sem hér er gerð tillaga um. Ég minnist orða Sverris Hermannssonar í þessu efni, Alberts Guðmundssonar um sama efni og reyndar komu molar af hans borði inn í iðnn. eitt sinn þegar nefndin var að fjalla um þetta frv. og gekk eftir því við ráðuneytið hvort þar væri eitthvað á leiðinni og ég held að ég geti haldið upptalningunni áfram. Viðbrögð jákvæð í orði en í raun ekkert á borði. Og það var síðast í lok síðasta þings sem einn af þeim þingmönnum Alþfl. sem nú hefur verið færður yfir í hinn pólitíska grafreit eða kosið sér legstað þar, seðlabankastjórinn Jón Sigurðsson, svaraði hér fyrirspurnum mínum um þetta efni og hvað væri að gerast á stjórnarheimilinu varðandi þessi mál. En þá, haustið 1992, lá fyrir á málaskrá þáv. ríkisstjórnar, hinnar sömu og nú situr, hið sama og lesa má í málaskránni sem fylgdi stefnuræðu hæstv. forsrh. á dögunum, að væntanlegt væri frá iðnrn. frv. til laga um auðlindir í jörðu og frv. til laga um virkjunarrétt fallvatna og frv. til orkulaga en öll þessi frumvörp snerta það mál sem hér er mælt fyrir og það mál sem næst er á dagskrá þessa fundar, frv. til laga um orku fallvatna og nýtingu hennar og um breytingu á vatnalögum. Og hæstv. iðnrh. sagði hinn 5. maí 1993 nokkuð um þetta efni. Ég vísa til þingtíðinda frá þeim degi þar sem rætt var um Evrópskt efnahagssvæði, breytinguna á lögum um Evrópskt efnahagssvæði í Alþt. 1992--93, 116. lþ. B.: Umr. 9903 og síðunum þar á eftir þar sem orðaskipti fóru fram um þetta mál. Og til að taka aðeins, með leyfi forseta, örstutt úr orðum ráðherrans, þá segir hann: ,,Ég hef látið semja um þetta efni frumvörp sem hafa verið lögð fram í ríkisstjórn og verið þar rædd ítarlega milli stjórnarflokkanna og af mönnum sem þeir hafa kvatt til. Ég þarf ekki að lýsa því hér í þinginu hversu mikilvægt þetta mál er og hversu vandasamt það er lögfræðilega, einkum vegna þess að réttarsaga Íslands er óvenjuleg meðal Evrópuríkja að því leyti að verulegir hlutar landsins voru ekki ótvírætt í eigu eins eða neins frá upphafi, þ.e. landnámið náði ekki til alls landsins og almenningar sem í upphafi Íslandssögunnar voru í eigu fjórðungsmanna hafa ekki fengið ótvíræðan stað í eignarréttarrófinu, ef þannig mætti að orði komast. Þetta eru mál sem mjög mikilvægt er að Alþingi sinni. Ég bendi á að það er einmitt á stefnu og starfsáætlun þeirrar ríkisstjórnar sem nú starfar að setja lög um þau atriði sem hér er um rætt, óháð samningunum um EES. Í samningunum um EES er að sjálfsögðu svigrúm til þess fram til loka árs 1995 að haga málum á þessu sviði eins og okkur hentar best því þau ákvæði samningsins sem þessi mál kynnu að snerta taka ekki gildi fyrr en um þau áramót. Ég tel það ákaflega mikilvægt eins og oft hefur komið fram að ótvíræður eignarréttur íslensku þjóðarinnar og fullveldisréttur okkar yfir náttúruauðlindum landsins verði staðfestur.`` Síðan vitnar ráðherrann í orð utanrrh. sem hafði svarað fyrirspurnum mínum nokkru áður um þetta efni og segir: ,, . . . þá munu frumvörpin tvö, sem ég ég hef lýst og verið hafa til athugunar nú um nokkurt skeið, koma fram í haust. Það skal vel vanda sem lengi á að standa og þetta eru hvort tveggja hornsteinar landnýtingar og nýtingar auðlinda Íslands. Ég bið menn þess vegna að hafa nokkra biðlund með því að þessi frumvörp birtist . . . `` o.s.frv. Fleira mætti rekja úr ræðum ráðherrans, úr orðaskiptum okkar um þetta efni. Ég veit ekki hvort ég á að leiða einhverjum getum að því hver staða þessara mála er nú. Enginn ráðherra er hér til svara. Ljóst var af máli fyrrv. iðnrh. að hann vísaði á fyrirstöðu innan Sjálfstfl. í þessu máli og það væri nú fróðlegt fyrir þann eina sjálfstæðisþingmann sem hér situr og hlýðir á umræður að leita eftir því, ef það hefur ekki verið gert, hver staða þessa máls er. Ég tala nú ekki um ef hv. þm. gæti upplýst okkur um það hver staða þessa máls er í þingflokki Sjálfstfl. og í ríkisstjórninni, máls sem búið er að lofa hér ár eftir ár, haust eftir haust, en ég á við hv. 13. þm. Reykv., Láru Margréti Ragnarsdóttur, sem er hér á þingfundi, en ég ætla henni ekki meiri hlut heldur en hverjum öðrum í þingflokki hennar að þessu leyti og það er auðvitað ráðherra þessara mála, Alþýðuflokksráðherrann, sem verður að svara fyrir um þetta mál sem er á hans ábyrgðarsviði. Ég vil alveg rætnislaust ræða þetta mál hér út frá almennum forsendum þess. Og ég vil vara Alþingi Íslendinga við að draga það lengur að taka á þessum málum og tryggja lögfestingu sem er í samræmi við grundvallarhagsmuni þjóðarinnar. Þetta á bæði við um það frv. sem ég hér mæli fyrir sem og mál nr. 18, frv. um orku fallvatna og nýtingu hennar og um breytingu á vatnalögum. Ég minni á það að fyrr á öldinni þegar hér voru formenn í þeim stjórnmálaflokkum sem þá voru stærstir, Bjarni Benediktsson og Ólafur Jóhannesson, báðir löglærðir menn, viðruðu þeir þær skoðanir oft hér á þingi og meira að segja í búningi þingmála að það bæri að lögfesta þjóðareign á þessum auðlindum. En einhverra hluta vegna, þrátt fyrir forustu þeirra í sínum flokkum, megnuðu þeir ekki að koma þessum málum fram, koma þeim í höfn. En það er hollt fyrir okkur að rifja það upp nú við aðrar aðstæður og breyttar aðstæður þegar þetta mál er komið í miklu víðara samhengi, orðið miklu afdrifaríkara fyrir þjóðina að fá stöðu sína skýrt markaða í lögum um eignar- og yfirráðarétt á þessum orkulindum, sem margir telja verðmætar auðlindir fyrir þjóðina í framtíðinni og dreg ég ekki í efa að svo er. Því heiti ég á þingmenn til liðs um þetta mál óháð flokkum. Þingflokkur Alþb. hefur margoft lýst sínum sjónarmiðum. Talsmenn Alþfl. hafa látið í veðri vaka að þeir séu þessu máli fylgjandi. Þeir hafa haft ráðuneyti iðnaðarmála frá 1987 samfellt og vísa fyrst og fremst til fyrirstöðu hjá samstarfsflokkum, ef ekki Framsfl. þá Sjálfstfl. nú hin seinni árin, og þetta gengur auðvitað ekki. Það verður að koma fram á Alþingi Íslendinga hver er vilji manna í þessum efnum. Þetta er eitt af stærstu málum þjóðarinnar um þessar mundir, ekki síst eftir þann óhappagerning sem lögfestur varhér á síðasta þingi með samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Ég legg til, virðulegur forseti, að þessu máli sem og hinu 18., sem ég sé ekki ástæðu til að gera sérstaka grein fyrir við þessa umræðu, það er efnislega hliðstætt þessu máli sem ég mæli hér fyrir, að þessum frumvörpum verði að lokinni umræðu vísað til hv. iðnn. Að sjálfsögðu er ég reiðubúinn til að ræða 18. málið sé þess óskað.