Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er nú orðið kunnugt, að hér eru staddir nokkrir Bretar, sem vinna að athugun á Þjórsá, en meira vita menn ekki. Sumir hafa getið sér þess til, að hér sé að verki brezkur alúmíníumhringur, sem hafi í hyggju að athuga möguleikana á virkjun Þjórsár í því augnamiði að hefja hér alúmíníumvinnslu. Nú eru ákvæði um það í l. nr. 68 frá 1940 að rannsóknarráð ríkisins skuli hafa forgöngu eða vera til ráða kvatt við allar náttúrufræðilegar rannsóknir. Ég hef því snúið mér til formanns rannsóknarráðs ríkisins og spurt, hvort hann væri hér með í ráðum, en hann kveðst ekki hafa neitt verið til kvaddur í þessu máli og sama segir raforkumálastjóri. Nú vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj., og þá sérstaklega hæstv. atvmrh., sem ég geri ráð fyrir, að þessi mál heyri undir, hverju þetta sæti, hvort þessar rannsóknir hafi verið leyfðar og hvort það hafi verið gert í samráði við rannsóknarráð, ef þetta reynist vera gert samkvæmt leyfi, og enn fremur, að hverju þessar rannsóknir beinist.

Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Ég skal gjarnan gefa þær upplýsingar, sem fyrir hendi eru í þessu máli. Þessu máli var hreyft í einu dagblaðanna í gær, og var ætlunin, að ríkisstj. gæfi um það opinbera tilkynningu, en vegna þess að í gær var fundur hér í þinginu, sem stóð fram á nótt, hefur ekki unnizt tími til þess að koma þessari tilkynningu út. Nokkru eftir, að ég tók sæti í ríkisstj., var mér tjáð, að fyrir lægi beiðni frá ensku verkfræðingafirma að fá að gera athuganir á Þjórsá, og við nánari athugun fékk ég að vita, að á síðasta sumri kom hingað til lands fulltrúi frá ensku alúmíníumfirma, sem vildi fá að gera athuganir á vatnsmagni Þjórsár. Þá var þetta mál lagt fyrir ríkisstj., og hún taldi ekkert athugavert við það, þó að vatnsmagnið væri athugað, og samkvæmt því mun hafa verið greitt fyrir þessum manni. Hann flaug m. a. yfir vatnasvæðið og gerði einhverjar athuganir úr lofti, en fór síðan aftur til Englands. Það næsta er svo í þessu máli, að það kemur beiðni um, að firmað megi halda þessum athugunum áfram. Sú beiðni var því næst rædd í ríkisstj., og féllst hún á að leyfa áframhaldandi athuganir, en þó án skuldbindingar um nokkur frekari réttindi í framtíðinni. Enn fremur var þannig frá gengið, að ríkisstj. fengi að fylgjast með þessum rannsóknum og niðurstöður þeirra yrðu eign Íslendinga. Tveimur embættismönnum var falið að fylgjast með og semja um, hvernig þessu yrði fyrir komið, en það eru vegamálastjóri og raforkumálastjóri. Ég held, að það sé svo ekki fleira, sem ég þarf að svara í þessu sambandi, en þó vil ég aðeins geta þess í sambandi við það, að 6. þm. Rvk. taldi þessar rannsóknir heyra undir l. um náttúrurannsóknir, að ríkisstj. leit svo á, að hér væri ekki um vísindarannsóknir að ræða, heldur væru þetta fyrst og fremst tæknilegar mælingar, þó að ef til vill mætti heimfæra þær undir umrædd lög.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. og tel hann hafa gefið greinargóðar upplýsingar, en það er þó eitt atriði, sem ég get ekki fallizt á, og það er, að þetta eigi ekki skylt við náttúrurannsóknir. Það vita allir þm., að þessi umræddu lög voru einmitt sett vegna þess, að nokkur brögð voru að því, að erlendir aðilar vildu rannsaka auðlindir landsins, en til þess að varna frekari íhlutun voru þessi ákvæði sett í l. um náttúrurannsóknir. Nú vita allir, að eftirsóknarverðustu gæði þessa lands er raforkan, og þegar erlendir aðilar fara að sækjast eftir að rannsaka hana, þá er hætt við, að fleira búi undir. Að vísu er bót í máli, að þessum erlendu mönnum er skylt að hafa samstarf við íslenzka aðila. En þrátt fyrir það, tel ég, að hér sé farið inn á mjög varhugaverða braut og ekki sízt, þegar jafnvel getur leikið vafi á um eignarrétt okkar á vatnsorkunni í Þjórsá. Mér er ekki kunnugt um, að eignarréttur Títan-félagsins svo nefnda, sem einu sinni keypti vatnsréttindi í Þjórsá, sé niður fallinn, þó að svo kunni að vera. En ég vil þó benda á það, að ekki er allsendis óhugsandi, að á bak við þessar rannsóknir sé á einhvern hátt gamla Títan og að þeir gerðu sér hugmyndir um, að þeir ættu þarna einhvern rétt. Ríkisstj. er skylt að vera á verði, og sem betur fer eigum við marga og góða verkfræðinga, sem geta framkvæmt mælingar og rannsóknir, og að minnsta kosti undir þeirra stjórn eiga allar rannsóknir á auðlindum okkar að fara fram.

Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Það má segja, að þessar mælingar, sem hér um ræðir, heyri að nokkru leyti undir náttúrurannsóknir, en þó eru þær eingöngu tekniskt atriði, og á þeim forsendum telur ríkisstj., að þær heyri ekki undir umrædd l. Hitt er annað mál, að það er sjálfsagt að fara gætilega með þessi mál, og það hugsar ríkisstj. sér að gera og þá á líkan hátt og þau heyra undir umrædd l. Um eignarréttinn á vatnsorkunni er það að segja, að þetta umrædda Títan-félag keypti hann og þetta félag er til enn og starfandi, en um það, hvar þessi vantsréttindahlutabréf eru niður komin, er ekki hægt að segja. Sennilega eru þau í Noregi, því að þetta félag er norskt. En raunverulega svífur eignarréttur félagsins í lausu lofti, því að félagið hefur engan rétt til virkjunar, og til þess að fá hann yrði það að hef ja algerlega nýja samninga, sem væru þá á valdi Íslendinga eingöngu.



Herra forseti. Ég þakka ráðh. enn fyrir góðar upplýsingar. Það er þá vitað, að félagið Títan er enn starfandi og að það vantar ekki annað enn virkjunarleyfi í Þjórsá. Í því sambandi vil ég leyfa mér að óska þess, að ef til þess kemur, að Títan sæki um það leyfi, þá verði haldið betur á en verið hefur. Hér er erlendum aðilum veitt tækifæri til þess að rannsaka mesta orkuvatn landsins fyrirstöðulaust, og af því hlýtur að leiða, að knúið verður á um frekari ítök og aðgerðir, en þá verður að halda betur á málstað Íslands, ef ekki á illa að fara. Mér fyndist standa nær ríkisstj. að láta sjálf rannsaka íslenzku fallvötnin, þar sem stofnað hefur verið embætti í því skyni, þar sem er raforkumálastjóri, þó að til þess þyrfti að ráða erlenda verkfræðinga, heldur en segja já og amen, þegar erlendir auðhringar sækjast eftir að rannsaka íslenzku fallvötnin.

Frsm. (Auður Auðuns) : Herra forseti. Það frv., sem hér er um að ræða, er flutt af allshn. Ed. að tilhlutun hæstv. dómsmrh., og mun það vera komið fram vegna eindreginna óska ákveðins embættismanns, tollstjóra. Samkvæmt núgildandi l. er nægilegt, að lögtaks sé beiðzt innan eins árs frá gjalddaga og lögtakinu síðan framfylgt með hæfilegum hraða, en í frv. er gert ráð fyrir, að þessi frestur sé lengdur upp í 2 ár, enda sé lögtakinu haldið áfram með hæfilegum hraða. Að öðru leyti vil ég vísa til grg., sem frv. fylgir. Allshn. var sammála um að leggja til, að þetta frv. væri samþ. Ég var frsm. n., en tilkynnti forföll í gær, þegar málið var til 2. umr. Ég vildi því nú gera þessa stuttu grein fyrir málinu.

Finnur Jónsson Allshn. hefur síðan málið var á dagskrá í gær athugað það nokkuð, sérstaklega út af þeirri aths., sem kom fram viðvíkjandi Róbert Jack, og hefur upplýstst, að hann heldur fast við sína fyrri umsókn og óskar eftir því að fá íslenzkan ríkisborgararétt. Þetta frv. hefur tekið talsverðum breyt. í Ed., þannig að bætt hefur verið inn í frv., frá því að það fór héðan, allmörgum mönnum, og að nokkru leyti gengið í bága við þau skilyrði, sem þessi d. setti fyrir till. sínum um veitingu ríkisborgararéttar. Allshn. vill ekki leggja stein í götu þess, að þetta frv. nái fram að ganga, eins og það kemur frá Ed., og vill eftir atvikum mæla með því, þar sem hlut eiga að máli mjög margir íslenzkir menn eða menn, sem eru ýmist fæddir hér á landi eða af íslenzkum foreldrum erlendis. En ég vil fyrir mitt leyti gera um þetta mál þann fyrirvara, að ég tel, að mjög nauðsynlegt sé, að Alþ. komi sér niður á enn fastari reglur en áður hafa gilt um veitingu ríkisborgararéttar og þá með sérstöku tilliti til þess, að hér dvelja nú í landinu um 5 þús. erlendir ríkisborgarar, og gæti komið í ljós, að ekki væri æskilegt að láta 10 ára búsetu endilega ráða því, hvað af þessu fólki fengi íslenzkan ríkisborgararétt, heldur hitt, hversu æskilegir innflytjendur þetta væru til landsins. Þetta tel ég rétt að taka fram, um leið og ég skýri frá afstöðu allshn. til þess frv., sem hér liggur fyrir.

Frsm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ed. hefur gert eina breyt. á þessu frv., fellt niður 11. gr., eins og það var afgr. frá Nd. Ég er þeirrar skoðunar og hef rætt um það við menn í heilbr.- og félmn., að það sé misráðið að fella þessa gr. niður. Hún fjallaði um afstöðu Tryggingastofnunar ríkisins til dánarbúa feðra óskilgetinna barna. Í núgildandi l. er svo ákveðið, að deyi faðir óskilgetins barns, skuli tryggingastofnunin engu að síður halda áfram lífeyrisgreiðslunum o. s. frv., en eiga endurkröfurétt í dánarbúið. Þessi réttur er felldur niður með niðurfellingu þessarar gr. Við teljum þetta óeðlilegt, en engu að síður höfum við, sem erum í n., ekki talið rétt að gera tilraun til að breyta þessu aftur, því að við teljum, að með því væri málinu ef til vill stefnt í hættu, því að það mundi ekki vera tími til að afgreiða það, og því leggjum við í n. til, að frv. verði afgr. eins og það kom frá Ed.



Herra forseti. - Heilbr.- og félmn. hefur lengi haft með höndum frv. þetta. Stafar sá dráttur ekki af því, að ágreiningur væri um kjarna málsins, heldur greindi menn á um framkvæmdaratriði. Þó fór svo að lokum, að fjórir af fimm nm. komu sér saman um að leggja til, að frv. yrði samþ. með þeim breyt., sem fram eru bornar á þskj. 924. Þó að ég stæði að þeim breyt., þá var mér ljóst sem lækni, að þegar menn neyðast til stórfelldra skurðaðgerða, getur það leitt til örkumla, en þar sem mér er ljós nauðsyn þess, að málið gangi fram, sætti ég mig við þessar till. Hv. 2. þm. Eyf. gat ekki sætt sig við þessi málalok, en taldi ákjósanlegast, að málinu yrði vísað til stjórnarinnar til nánari undirbúnings. Á það gátu aðrir nm. ekki fallizt, af því að við töldum það óþarfa og ástæðulausa töf, þegar svo mikil og víðtæk reynsla er komin af dagheimilum víðsvegar um land, að segja má, að föst skipun sé komin á fyrirkomulag þeirra og rekstur. Um hitt atriðið, þörfina á dagheimilum, held ég, að þurfi ekki að fjölyrða. Hún er öllum ljós. Uppeldisaðstaðan er nú svo erfið í kaupstöðum, að segja má, að þar sé aðeins um það að velja að loka börnin inni, þar sem þeim er fyrirmunað að fullnægja starfsþrá sinni, eða vísa þeim út á götu í rykið og umferðina og hætturnar, sem þar eru. Báðir kostirnir eru illir. Ég tel óhjákvæmilegt að bæta úr þessu, því að okkar fámenna þjóðfélag varðar afar miklu um hvert mannslíf, sem glatast af umferðaslysum, þó að ekki sá nefndur sá harmur, sem aðstandendur verða fyrir. Nú deyr árlega fjöldi barna af umferðaslysum, og samkvæmt síðustu heilbrigðisskýrslum, sem út hafa komið, fyrir 1943, eru slysfarir þriðja hæsta dánarorsökin hér á landi, og níu af hverjum tíu slysum eru umferðaslys. Á síðustu fimm vikum hafa fjögur börn farizt af umferðaslysum, og síðast í gær var í kvöldfréttum sagt af stórslysi á Ísafirði. Ég fjölyrði ekki um það. Heilbr.- og félmn. lítur svo á, að stofnun og rekstur nægilega margra dagheimila sé bezta lausnin á þessum vanda, og lítur svo á, að með þessu frv. sé stefnt í rétta átt. Leggur n. því til, að frv. sé samþ. í aðalatriðunum, en gerir þó á því allmiklar breyt. Helzta breyt. er sú, að framkvæmd l. er alveg háð samþykki Alþ. og fjárveitingum. Þessi breyt. verður vafalaust til að tefja framkvæmdina nokkuð, en við treystum því, að Alþ. sýni fullan skilning þessu mikla máli og veiti svo fljótt sem það telur sér fært nægilegt fé til þessara framkvæmda. Um aðrar brtt. vil ég segja þetta: Í 1. gr. er breytt orðalagi, eins og hv. dm. geta áttað síg á. Í 2. gr. er lagfært mállýti. 3. brtt. er veigamest. Hún er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Við 3. gr. Greinin orðist svo: Stofna skal dagheimili í kaupstöðum og þorpum, þegar barnaverndarnefnd staðarins færir rök fyrir þörf á því og hlutaðeigandi sveitarstjórn, barnaverndarráð og fræðslumálastjóri samþykkja, enda hafi til þess verið veitt fé í fjárlögum. Ber áður greindum aðilum að taka fullt tillit til félagasamtaka kvenna og barnavinafélaga á staðnum, ef þau annaðhvort eða bæði beita sér fyrir stofnun dagheimila“. Síðasti málsliðurinn er alls ekki í frv. 4. brtt. er um að stofnun dagheimila skuli hagað svo að þeim skuli jafnan komið fyrst upp þar, sem þörfin er mest að dómi barnaverndarráðs, og skuli svo haldið áfram, eftir því sem fé er til þess veitt, unz þörfinni er fullnægt. Um stærð og fyrirkomulag skuli fara eftir því, sem bezt hentar á hverjum stað, og byggt samkvæmt teikningu, er fræðslumálastjóri samþykkir. 5. liður er aðeins orðalagsbreyt. Í 6. lið er rætt um skipulagsatriði. Skal þar fara eftir uppástungum fræðslumálastjóra, sem er þessum málum kunnugur, og Barnavinafélagsins Sumargjafar. - Ég mun svo ekki orðlengja meira um þetta, en vil aðeins mælast til þess, að Alþ. sýni málinu fullan skilning og samþykki það eins og það liggur fyrir.



Ég vildi aðeins eindregið lýsa óánægju minni yfir, að hv. forseti skuli enn einu sinni taka þetta mál af dagskrá, eftir að það hefur enn einu sinni verið sett á dagskrána, og það einungis til þess að taka það út af henni aftur.