Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 17, er flutt af hæstv. ríkisstj. og fjallar um það að framlengja heimild fyrir ríkisstj. til að innheimta skemmtanaskatt með viðauka, svo sem gert hefur verið um mörg undanfarin ár. Sá munur er þó á frá því, sem áður hefur verið, að í stað þess að gera ráð fyrir framlengingu um eitt ár eða fyrir árið 1960 þá gerir þetta frv. ráð fyrir, að heimildin verði ótímabundin. Fjhn. hefur haft málið til meðferðar og er sammála um nauðsyn á þeirri fjáröflun, sem frv. gerir ráð fyrir. Hins vegar kom sú skoðun fram í n., að ef framlengja ætti ótímabundið heimild til að innheimta skemmtanaskattinn með viðauka, þá væri eðlilegra, að skatturinn yrði ákveðinn með þessum viðaukum og lögunum breytt í samræmi við það. Nefndin féllst á þetta sjónarmið, en á meðan sú leið væri ekki farin, þá væri heppilegra að miða framlengingu við eitt ár í senn, eins og verið hefur undanfarið. Nefndin hefur því samþ. samhljóða að mæla með því, að frv. verði samþ. með þeim breyt., að á eftir orðinu „skal“ í 1. gr. komi: árið 1960, og við fyrirsögn frv. bætist: árið 1960.



Herra forseti. Frsm. fjhn. hefur gert grein fyrir áliti og till. n. um frv. Frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 17, er gamall kunningi þeirra manna, sem átt hafa sæti hér á Alþ. undanfarið, vegna þess að frv. samhljóða þessu hefur verið til meðferðar á mörgum þingum áður. Frv. mun jafnan að undanförnu hafa verið til meðferðar eins og nú í fjhn. deildarinnar, og venjulega hefur það farið, eftir því sem ég man bezt, ágreiningslaust og umræðulítið gegnum þingið. Málið er ekki heldur fyrirferðarmikið í Alþt. eða Stjórnartíðindum; en þó er það svo, ef betur er að gætt, að þessi löggjöf um skemmtanaskatt og þá einnig um skemmtanaskattsviðauka hefur reynzt allþýðingarmikil, og mér finnst nokkur ástæða til þess að rekja sögu málsins í stórum dráttum og minnast þá einnig á þau framtíðarverkefni, sem hugsað er að leysa á grundvelli þessarar löggjafar. Það var árið 1918, merkisár í sögu þjóðarinnar og minnisstætt. Það byrjaði með frosthörkum miklum, og hafa aðrar slíkar ekki komið síðan. Hafís rak að landi í fyrsta mánuði ársins, bjarndýr gengu á land, og þá mátti skeiðríða skaflajárnuðu yfir alla firði og flóa norðanlands og vestan. Hafísinn, sá forni fjandi, var þá hér við land fram á einmánuð, ef ég man rétt. Stórir hlutir gerðust einnig síðar á þessu ári. Katla gaus í októbermánuði. En stærsti og minnisverðasti atburður ársins 1918 var þó hinn 1. des., þegar Ísland varð frjálst og fullvalda ríki. Þess hefur jafnan verið minnzt síðan þann dag með nokkrum mannfagnaði, og svo mun einnig verða, að því er ég hygg, á morgun, hinn 1. des. 1959. Það var á þessu merkisári, sem það gerðist hinn 22. nóv., að suður í Kaupmannahöfn skrifaði konungur vor, Kristján X, ásamt ráðh., Jóni Magnússyni, undir lög um skemmtanaskatt, sem Alþingi hafði samþykkt á því ári. Í þeim lögum sagði svo, en það hygg ég að séu fyrstu lögin um skemmtanaskatt, sem hér hafa verið sett, í þeim segir svo í 1. gr., að með reglugerð, sem bæjarstjórn eða hreppsnefnd semur og dómsmrh. staðfestir, skuli heimilt að leggja skatt á skemmtanir fyrir almenning, sem aðganga er seld að, þó geta bæjarstjórnir eða hreppsnefndir veitt undanþágur frá skattgreiðslu, ef sérstakar ástæður mæla með, t.d. fyrir skemmtanir, sem eru haldnar í góðgerðaskyni eða fræðslu, til að halda uppi listum og þess háttar. Í lögunum segir, að skatturinn skuli vera mishár eftir því, hver skemmtunin er, en aldrei mátti hann samkvæmt þeim hærri vera en 20% af aðgangseyri á skemmtun hverja. Skatturinn skyldi renna í bæjar- eða sveitarsjóð, en ákveðið í reglugerð, hvernig honum skyldi verja, og reglugerð mátti setja um önnur atriði þessa máls. Nú líða stundir fram, en á Alþingi, er háð var 1923, gerðist það, að tveir þm. flytja frv. til laga um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Þessir þm. eru Jakob Möller, þá þm. Reykv., og Þorsteinn M. Jónsson, þm. N-M., síðar bókaútgefandi og skólastjóri á Akureyri við Eyjafjörð. Í grg., sem þeir létu fylgja frv. sínu, segir, að það sé flutt eftir tilmælum ýmissa frömuða leiklistarinnar hér á landi, og tilgangurinn með því sé sá að koma upp þjóðleikhúsi. Þeir benda á það, að allar frændþjóðir vorar á Norðurlöndum eigi þjóðleikhús, sem styrkt séu stórkostlega af ríkisfé, og sé slíkt gott til eftirbreytni. En þeir taka jafnframt fram, að þess sé ekki að vænta, að Alþingi sjái sér fært í náinni framtíð að leggja fram fé það, er nægja mundi, þ.e.a.s. úr ríkissjóði, til að koma upp þjóðleikhúsi. Þeir fara ekki heldur fram á slíkt eða ætlast til neinna framlaga beint úr ríkissjóði. Þeir vilja aðeins fá það í lög tekið með frv., að skemmtanaskatturinn verði látinn renna í sjóð, sem varið verði til að koma upp leikhúsi og til styrktar því síðan. Þeir minna á lögin frá 1918, heimildarlög handa bæjar- og sveitarstjórnum til þess að leggja á skemmtanaskatt, en þeir segja, að bæjarstjórnir kaupstaðanna hafi orðið seinar til að nota sér þá heimild, því að í Reykjavík hafi skatturinn ekki komizt á fyrr en í árslok 1921, á Ísafirði um sama leyti, á Akureyri sé skatturinn ekki kominn enn og hvergi annars staðar á landinu. Í öðrum löndum muni skemmtanaskatturinn hvarvetna vera ríkisskattur. Þannig sé það í Danmörku, Bretlandi og Frakklandi. En þeir telja, að hér virðist einkar vel til fallið að nota þennan skatt einmitt til eflingar hinni ágætu list, leiklistinni. Það muni bæina ekki nema sáralitlu, þó að þeir verði sviptir þessum skatti, það sé vitanlega Reykjavík, sem helzt gæti gert sér eitthvað úr skattinum, og hún ætti einmitt, höfuðborgin, að njóta hans mest og bezt, ef þannig verði með hann farið, sem til er ætlazt með frv., þ.e.a.s. honum varið til að koma upp þjóðleikhúsi, sem byggt yrði einmitt í Reykjavík. Það urðu að sjálfsögðu nokkrar umr. um þetta merkilega frv. hér á hinu háa Alþingi. Flutningsmenn gerðu grein fyrir málinu í ræðum til viðbótar því, sem þeir sögðu í grg., sem því fylgdi. Jakob Möller lét svo um mælt, að hann vonaðist eftir, að deildin tæki þessu frv. vel, því að nú væri svo komið, að það færi líklega algerlega eftir afdrifum þessa máls, hvort leiklistin deyr út hér á landi eða henni verður leyft að þrífast hér og blómgast, ekki síður en öðrum listum. Hann segir, að Alþingi hafi talið sér skylt að hlúa að íslenzkum listum og það hafi vitanlega engan veginn haft leiklistina út undan. Það mundi líka verða erfitt fyrir þjóðina að halda fullri virðingu annarra menningarþjóða, ef hún léti leiklistina verða úti á gaddinum. Margt fleira vel mælt og viturlega er í ræðu Jakobs Möllers, en tímans vegna mun ég ekki fara frekar út í það, þótt fróðlegt hefði verið að rifja upp ýmis ágæt ummæli hans um þetta mál. Hinn flm., Þorsteinn M. Jónsson, flutti líka ræðu um málið einmitt hér í hv. Nd., að vísu ekki úr þessum ræðustóli, því að hann var þá ekki kominn, en hann segir, að þjóðleikhús eigi að verða nokkurs konar háskóli leikenda um allt land, og ýmislegt er þar fleira, sem ástæða væri til að vitna til, sem hann sagði um þetta merkilega mál. Eins og við mátti búast og oft er um mál, þá voru menn ekki að öllu leyti sammála á þinginu 1923 um þetta frv. Í umr. má sjá andmæli frá Jóni Baldvinssyni og Jóni Þorlákssyni. Þeir viðurkenna að vísu fyllilega þörfina á þjóðleikhúsi og menningarhliðmálsins, en hafa ýmislegt við það að athuga, og þeir lögðu hér fram ályktun frá bæjarstjórn Reykjavíkur um málið. Jón Þorláksson las upp þessa ályktun við 2. umr. um frv. Hann segir, að hún hafi verið samþ. með samhljóða atkv. í bæjarstjórn Reykjavíkur. Og ályktunin hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta : „Bæjarstjórn Reykjavíkur leyfir sér að vekja athygli Alþingis á því, að ákveðið er með samþykkt, staðfestri af ráðuneytinu, að nota skuli skemmtanaskattinn í Reykjavík til að koma upp barnahæli og gamalmennahæli. Er slíkra hæla afar mikil þörf, en vandséð, að unnt sé í náinni framtíð að fá fé til framkvæmda, ef skemmtanaskatturinn verður tekinn til annars. Skorar bæjarstjórnin því á Alþingi að láta heimildarlögin um skemmtanaskatt standa óhögguð.“ Þannig voru nú viðbrögð bæjarstjórnar í höfuðborginni, þegar þetta mál var á ferðinni, að nota skemmtanaskattinn til að koma hér upp þessari menningarstofnun, þjóðleikhúsinu. Fleiri töluðu um þetta mál á þinginu. Einn þeirra var þáverandi þm. Dal., hinn kunni maður Bjarni Jónsson frá Vogi. Hann segist alls ekkert sjá eftir því, þótt Reykjavíkurbær missi í við þetta og verði af þessu fé, sem bærinn hefur fengið alveg að ófyrirsynju og farið illa með. Hann segir, að það hafi verið lagður skattur á íþróttamenn með rangindum, svo að Alþingi hafi orðið að taka í taumana til þess að varðveita þá fyrir ásælni bæjarstjórnar, og hann segir einnig, að það sé alkunnugt, að bæjarstjórnin taki árlega 2 millj. kr. úr vösum bæjarbúa, og hann sagði, að bærinn hlyti að eiga einhvers staðar fé á vöxtum eða í sjóði, þar sem hann gæti ekki verið búinn að eyða þessu öllu. Hvað skyldi Bjarni Jónsson frá Vogi segja núna, ef hann væri hér á meðal okkar? Það eru ekki 2 milljónir á ári núna, það er hundrað sinnum meira og nokkru betur, sem þeir taka, og sennilega mundi hann líklegt telja, að bærinn ætti einhvers staðar sparisjóðsbók núna, ekki síður en 1923. Ég veit ekki, ég er ekki svo kunnugur, ég veit ekki, hvernig því er varið með sparisjóðsbækur Reykjavíkur, hve mikið bærinn leggur fyrir af þessum milljónahundruðum, sem hann hefur í tekjur, en þótt innstæður hefðu verið einhverjar, getur hugsazt, að þær hafi eitthvað minnkað við þær útsvarsívilnanir, sem ýmsir dándismenn hafa að sögn notið hjá bæjaryfirvöldum nú á þessu ári. Já, það fór nú þannig um þetta frv. á þinginu 1923, að það var samþ. og afgr. sem lög frá þinginu hinn 5. maí, en nokkrar breytingar höfðu verið á því gerðar. En þegar frv. var samþ., var það þannig, að í öllum kaupstöðum landsins, sem höfðu 1500 íbúa eða fleiri, skyldi leggja skatt á skemmtanir fyrir almenning, sem aðgangur er seldur að, og svo var skemmtununum skipt niður í tvo flokka og skattgreiðslan mismunandi eftir því, hvernig skemmtanirnar voru. Í fyrra flokknum var skatturinn 10%, og hann lenti á hljómleikum, söngskemmtunum, sjónleikjum, fyrirlestrum og upplestrum, kvikmynda- og skuggamyndasýningum og tombólum, en aftur var 20% á ýmsum öðrum skemmtunum, eins og loddarasýningum, fjölleikasýningum og sjónleikjum, er ekki teljast til fyrsta flokks, o.s.frv., og af öðrum almennum skemmtunum. Svo var í 3. gr. ákvæði um, hvað skyldi undanþegið skemmtanaskatti, ýmsar opinberar skemmtanir, svo sem ódýrir, fræðandi fyrirlestrar, t.d. stúdentafélagsfyrirlestrar, og skemmtanir haldnar í góðgerðaskyni eða til styrktar málefni, er miðaði að almenningsheill. Einnig áttu að vera undanþegnar innanfélagsskemmtanir, sem aðeins væru fyrir félaga og gesti þeirra, en komi það upp, að utanfélagsmenn hafi átt kost á að kaupa inngöngumiða að þessum skemmtunum, þá skyldi það skoðast sem brot á lögunum, og ber þá að greiða skatt af slíkri skemmtun, segir í lögunum. Og svo þarf leyfi lögreglustjóra til að halda skemmtun, sem aðgangur er seldur að, og lögreglustjóri innheimtir skemmtanaskattinn og fær 2% í þóknun fyrir, svo er reglugerðarákvæði o.s.frv., en síðan kemur þetta stóra atriði málsins: Skemmtanaskatturinn rennur í sérstakan sjóð, þjóðleikhússjóð. Honum á að verja til að koma upp þjóðleikhúsi í Reykjavík og til að styðja sjónleiki, sem sýndir verði að staðaldri í því húsi. Þrír menn áttu að hafa á hendi stjórn sjóðsins, valdir af kirkju- og kennslumálaráðh. úr hópi þeirra manna, sem vænta mátti að kunnugastir væru leikmennt, og n. átti að starfa ókeypis, eins og segir í lögunum, og n. átti að sjá um ávöxtun þjóðleikhússjóðsins og einnig hafa með höndum allan undirbúning undir byggingu þessa húss. Kirkju- og kennslumálaráðh. skyldi hafa eftirlit með störfum n., og ríkið skyldi leggja til ókeypis lóð á Arnarhólstúni. - Þetta voru aðalatriðin í þessari merku löggjöf. Ég vildi spyrja hæstv. forseta, hvernig það mundi vera með hæstv. menntmrh. Mér hefði eiginlega þótt betur við eiga, að hann væri í d., þegar um þetta mál er rætt, því að hann hefur með þessi mál að gera, og framkvæmd laganna um skemmtanaskatt og skemmtanaskattsviðauka mæðir þar af leiðandi mest á honum af þeim ráðh., er í stjórninni sitja.

Það munu verða gerðar ráðstafanir til að hafa upp á hæstv. menntmrh.

Ég þakka, forseti. Næst gerist það í þessu máli, að 16. maí 1927 eru samþ. hér á Alþingi lög um breytingar á lögunum um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Með þeirri breytingu var ákveðið að leggja skatt á dansskemmtanir, sem áður voru skattfrjálsar, og má það eiginlega merkilegt heita. Að vísu var í lögunum frá 1923 ákvæði um, að leggja skyldi skatt á aðgöngueyri að dansleikjum, en það hefur líklega verið túlkað þannig, að venjulegar dansskemmtanir eða „böll“ heyrðu ekki þar undir, því að þeir segja, sem flytja þetta frv. um breytinguna 1927, að dansskemmtanir hafi verið undanþegnar þessi fjögur ár, sem þá voru liðin, síðan skattheimtan byrjaði. Þá var einnig ákveðið að leggja skemmtanaskatt á knattborðsleiki, að taka 30 kr. mánaðarskatt af knattborði. Nokkur ágreiningur var um það á þinginu 1927, hvað skatturinn ætti að ná til margra staða á landinu, þ.e.a.s., hvað kaupstaður eða kauptún ætti að hafa marga íbúa, til þess að þar skyldi greiddur skemmtanaskattur. Um þetta var nokkuð rætt. T.d. vildi hv. þm. Borgf. fá breytingu á frv., sem fól í sér það, að þeir, sem byggja Skipaskaga, þyrftu ekki að borga skemmtanaskatt. Á þetta var fallizt af flutningsmönnum málsins, og annar af hv. þm. N-M, þá, Árni heitinn Jónsson frá Múla, sagði um þetta, að þetta skipti ekki miklu máli, það mundi ekki vera mikill slægur í því fyrir sjóðinn að ná í Akranes, því að það væri kunnugt, að þeir þar væru ekki gefnir fyrir að skemmta sér. Nú líður og bíður, og 1932 syrtir í álinn. Þá eru sett lög nr. 76 hinn 23. dag júnímánaðar, útgefin í Kaupmannahöfn af kónginum og Ásgeiri Ásgeirssyni, þáverandi ráðh. Lög þessi eru um bráðabirgðabreyting nokkurra laga. Meðal annars er þar ákvæði um það, að tekjur eftir lögum nr. 56 frá 1927, um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, skuli renna í ríkissjóð til ársloka 1933. Það var fleira í lögunum þessu líkt, ákvæði um að fresta framkvæmd vissra laga, sem höfðu kostnað í för með sér fyrir ríkið, eða þá að taka tekjur, á sama hátt og hér var gert með skemmtanaskattinn, sem áður höfðu runnið til annarra þarfa en ríkissjóðsins, taka þær nú um sinn í ríkissjóð, og rökin sem flm. málsins og hæstv. þáv. fjmrh., núverandi forseti Íslands, fluttu fram í þessu máli, voru þau, að nú væri hin ægilegasta fjárkreppa í landi, og það var vissulega rétt, og því þyrfti að gera hvort tveggja að takmarka greiðslur úr ríkissjóði eftir föngum og að afla nýrra tekna, þar sem möguleikar væru til þess. Þessi lög um bráðabirgðabreytingu nokkurra laga voru síðan endursamþykkt fyrir eitt ár einnig á þinginu 1933, útgefin það ár hinn 19. júní í Kaupmannahöfn af sömu valdamönnum, og eru þau nr. 50 það ár. Þar var ákveðið, að til ársloka 1934 skyldu tekjurnar eftir þessum lögum um skemmtanaskatt og þjóðleikhús renna í ríkissjóð. 1933, hinn 19. júní, voru einnig gefin út önnur lög, nr. 69, varðandi þetta sama mál. Þau heita lög um bráðabirgðabreytingu á lögum um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Þar var ákveðið, að frá gildistöku laganna og til ársloka 1934 skyldi innheimta skattinn með 80% álagi. Þó áttu leiksýningar, hljómleikar og söngskemmtanir innlendra manna að vera undanþegnar álaginu. Og til þess að gera langa sögu stutta, þá skal ég aðeins segja það hér, að þessi lög um bráðabirgðabreyting nokkurra laga, sem fólu í sér m.a., að skemmtanaskatturinn skyldi renna í ríkissjóð, munu hafa verið framlengd árlega frá 1932 og til ársloka 1941. En árið 1942 gerist það, að með lagabreytingu er álagið á skemmtanaskattinn hækkað upp í 200% af kvikmyndasýningum, en af öðrum skemmtunum er álagið ákveðið 20%, og þetta hefur einmitt haldizt óbreytt síðan. Við munum hafa ár hvert á Alþingi samþ. lög um heimild fyrir ríkisstj. til að innheimta skemmtanaskatt með viðauka, og slíkt frv. er nú hér til umr, í þessari deild, álagið hið sama og ákveðið var 1942, 200% álag á kvikmyndasýningar og 20% á aðgangseyri að öðrum skemmtunum. Árin líða. Sjö árum síðar en þetta var, sem ég nú síðast greindi frá, eru sett lög nr. 53 25. maí 1949, um bráðabirgðabreytingu á lögum nr. 56 1927, um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Undir þessi lög rita - þeim til staðfestingar - Eysteinn Jónsson, þá menntmrh., ásamt með þrem handhöfum forsetavalds. Með þessum lögum 1949 var ákveðið, að skattinum skyldi ráðstafa þannig: 25% af honum skyldu renna í rekstrarsjóð þjóðleikhússins, 40% í félagsheimilasjóð, og sé því fé varið eftir því, sem fyrir er mælt í lögum nr. 77 frá 1947, um félagsheimili, í þriðja lagi, 10% til lestrarfélaga og til kaupa á kennslukvikmyndum, skyldi 1/3 á þess fjár fara í styrktarsjóð lestrarfélaga, en 2/3 til kennslukvikmyndasafns, og loks í fjórða lagi, að afganginum, 25% skattsins, skyldi varið á þann veg, að hann rynni í þjóðleikhússjóð til að ljúka byggingu þjóðleikhússins. Þetta var 1949. Á næsta ári, 1950, eru enn gefin út lög um bráðabirgðabreytingu á lögum nr. 56 1927, um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Lögin eru nr. 65, útgefin 25. maí, og undir þau ritar auk forseta Björn Ólafsson, þáverandi menntmrh. Með þessum lögum eru gerðar nokkrar breytingar á þeim ákvæðum, sem samþykkt höfðu verið á þingi árinu áður. Nú skyldi skattinum með viðaukum sem sagt verða varið þannig: a. 25% fari í rekstrarsjóð þjóðleikhússins, b. 32% í þjóðleikhússjóð til að ljúka byggingu þjóðleikhússins, c. 35% í félagsheimilasjóð, og skal því fé varið samkvæmt lögum nr. 77 1927, um félagsheimili, d. 8% renni til lestrarfélaga og til kaupa á kennslukvikmyndum, fari helmingur þess fjár til styrktarsjóðs lestrarfélaga, en hinn hlutinn til kennslukvikmyndasafns. Þá var eitt nýmæli í þessum lögum. Það hljóðaði um það, að heimilt skyldi að leggja 10% á skattinn og viðaukana, nýja viðbót, og átti það aukagjald að renna í byggingarsjóð þjóðleikhússins, þangað til byggingin væri að fullu greidd. Og enn var það ákveðið í þessum lögum frá 1950, að á árunum 1950–52, að báðum meðtöldum, skyldi hagnaður viðtækjaverzlunar ríkisins einnig renna í byggingarsjóð þjóðleikhússins. Fleira held ég ekki að hafi gerzt á því herrans ári 1950 í þessu máli, sem í frásögur er færandi. En ekki er allt búið enn. Árið 1951 eru enn samþ. lög um bráðabirgðabreyt. á lögum nr. 56 1927, um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Lög þessi eru nr. 115, útg. 29. des. 1951 og undirrituð af Birni Ólafssyni menntmrh., ásamt forseta vorum að sjálfsögðu. Enn koma ný ákvæði um ráðstöfun skattsins. Nú skyldu 42% af skattinum fara í rekstrarsjóð þjóðleikhússins. Mun hafa komið á daginn á fyrstu árunum, sem þjóðleikhúsið var rekið, að það hafði fulla þörf fyrir þennan rekstrarstyrk. Í öðru lagi var ákveðið, að 15% skyldu fara til að greiða skuldir vegna byggingarkostnaðar þjóðleikhússins. Í þriðja lagi, að 35% skyldu renna í félagsheimilasjóð, og átti að verja því fé eftir því, sem fyrir er mælt í l. nr. 77 1947, um félagsheimili. Þarna eru komin 92%. Og svo var ákveðið, að afganginum, 8%, skyldi varið þannig, að hann færi til lestrarfélaga og til kaupa á kennslukvikmyndum, helmingur til lestrarfélaganna og hinn hlutinn til kennslukvikmyndasafns. Enn var þá ákveðið, eins og áður hafði verið til bráðabirgða, að 10% álag á skattinn með viðaukum skyldi innheimt til ríkissjóðs, en stj. var heimilt að greiða helminginn af því til sinfóníuhljómsveitarinnar. Ég sé, að d. helzt illa á hæstv. menntmrh., og vildi ég leyfa mér að bera fram kvörtun um það til hæstv. forseta, einmitt vegna þess, að nú er ég kominn að þætti hæstv. núverandi menntmrh. í þessu stóra máli, og þykir mér stórum miður, ef hann getur ekki verið hér við, þegar ég tala um hans gerðir í málinu. En ef hann er eitthvað sérstaklega vant við látinn, ef hæstv. ráðh. er sérstaklega vant við látinn vegna embættisanna, þá mundi ég gjarnan - með leyfi forseta - geta frestað minni ræðu og flutt þá síðari hlutann, þegar hæstv. ráðh. gæti verið hér viðstaddur.

Út af fsp. hv. þm. vil ég taka fram, að hæstv. menntmrh. var bundinn við önnur áríðandi skyldustörf kl. 3.

Þá er það spurning mín til hæstv. forseta, hvort hann mundi sjá sér fært að gera nú hlé á fundi og leyfa mér að flytja þá það, sem eftir er af ræðu minni, síðar, þegar ráðherrann gæti verið hér við.

Þar sem fleiri hv. þm. eru á mælendaskrá, mun umr. verða haldið áfram, en hv. þm. gefst væntanlega kostur á að gera grein fyrir sjónarmiðum sínum síðar.

Ég hefði nú fremur kosið að slíta ekki sundur mitt mál við þessar umr.  Þá er það næst árið 1957, þá er nú vinstri stj. komin til valda fyrir nokkru og þá er hæstv. núverandi menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, kominn til sögunnar. Enn eru gefin út l. nr. 57, hinn 5. júní 1957, undirrituð ásamt forseta af þessum hæstv. ráðh., og þau eru náttúrlega, eins og stundum áður, um breyt. á l. nr. 56 1927, um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Samkvæmt þeim eru undanþegnir skattinum fræðandi fyrirlestrar og innanfélagsskemmtanir, aðrar en dans, einnig skemmtanir skóla og skólafélaga, annarra en dansskóla. Einnig leiksýningar þjóðleikhússins og hljómleikar Sinfóníuhljómsveitar Íslands. Er það skiljanlegt, að ekki hefur þótt fært að leggja skemmtanaskatt á tekjur af þessum skemmtunum, því að bæði þjóðleikhúsið og hljómsveitin þurftu þá einmitt á rekstrarstyrk að halda frá því opinbera. Þá eru einnig undanþegnar skattinum vissar kvikmyndasýningar svo og íþróttasýningar. Og einnig er heimilt fyrir ríkisstj. að láta haldast nokkrar eldri undanþágur frá skattgreiðslum, sem í lögum höfðu verið. Enn er sem fyrr ákveðið í lögunum að sjálfsögðu, hvernig skattinum skuli verja, og nú er það þannig, að 50% eða helmingur skattsins, áttu að renna í félagsheimilasjóð og átti að verja honum samkv. l. nr. 77 frá 1947. Hinn helminginn átti að láta ganga í rekstrarsjóð þjóðleikhússins og verja honum samkv. ákvæðum laga nr. 86 frá 1947. Enn er haldið 10% álaginu á skattinn ásamt viðaukum og áttu þessi 10%, viðaukagjaldið, að renna til Sinfóníuhljómsveitar Íslands. - Og nú kemur nýmæli einnig inn í lögin. Leggja skyldi sérstakt gjald á aðgöngumiða að kvikmyndsýningum, sérstakt gjald, og skyldi það renna til menningarsjóðs. - Mér þykir það stórum verra með hæstv. ráðh., því að ég ætlaði einmitt nokkuð að minnast á framkvæmd laganna. Ætli það hafi ekki verið skyndifundur, sem hæstv. ráðh. þurfti að fara á kl. 3, þannig að það gæti borið sig, að hann hefði lokið þar fundarsetu og gæti nú komið? Víst væri mér það kært, ef hæstv. forseti vildi láta grennslast um það. - Nú kárnar gamanið. Hæstv. ráðh. er farinn úr húsinu. Já, það er náttúrlega ekki nóg að setja viturleg og þörf lög á Alþ. Að hve miklu gagni sú lagasetning kemur hverju sinni, fer að miklu leyti eftir því, hvernig tekst til með framkvæmdina, sem er, eins og kunnugt er, í höndum ríkisstj. á hverjum tíma. Skemmtanaskattinum á, eins og ég nú hef rakið í stórum dráttum, að verja til menningarmála, og þá skiptir að sjálfsögðu miklu máli, hvernig viðhorf ráðamanna er til þeirra málefna. Af núverandi hæstv. ráðh. er það að segja í því efni frá mínu sjónarmiði, að tveir af hæstv. ráðh. hafa - það er mér kunnugt - nokkuð fengizt við ljóðasmíðar og vísnagerð. Ég hef orðið þess var á gleðisamkomum, að þeir hafa stundum flutt bundið mál frá eigin brjósti, en ekki hef ég orðið þess var eða heyrt þess getið, að hinir 5, sem í stj. eru, hafi nokkru sinni iðkað þá íþrótt. Og það vill nú einmitt svo vel til, að annar af þessum hæstv. ráðh., en báðir eru þeir, þessir tveir, af skáldum komnir, - að annar þeirra er einmitt hæstv. menntmrh., sem - eins og ég áður sagði - mæðir mest á framkvæmdin á þessum lögum. Hann er, hæstv. ráðh. Gylfi Þ. Gíslason, sonur Þorsteins skálds og ritstjóra Gíslasonar. Hinn ráðh., sem nokkuð hefur fengizt við ljóðasmíðar og e.t.v. bókmenntir að öðru leyti, - mér er ekki eins kunnugt um það, er hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen. Hann er Sigurðsson Jónssonar skálds og sýslumanns Thoroddsens, en Jón skáld Thoroddsen var sonur Þórðar beykis Þóroddssonar á Reykhólum. Reykhólar, sem áður nefndust Reykjahólar, eru merkur staður. Þar hafa setið höfðingjar fyrr og síðar. Í fornöld var þar einn ágætur maður, sem Þorgils hét Arason.

Má ég minna hv. ræðumann á það, að það er skemmtanaskattsviðauki, sem hér er til umræðu.

Ég veit það, ég er alltaf að tala um hann. Ég er að tala um þau lög, hef verið að því, um framkvæmd þeirra og hverjir hafi með þau að gera, og það skiptir miklu máli að vita, hvernig þeir eru kynjaðir og hvers má af þeim vænta í þessu máli einmitt að því er varðar skáldskap og aðrar menntir. - Á Reykjahólum bjó, eins og ég sagði, Þorgils Arason. Eitt sinn á haustnóttum kom til hans Grettir Ásmundsson. Hann beiddist veturvistar, og var hún veitt. Þar voru einnig tveir kappar aðrir frægir, þeir fóstbræður Þorgeir og Þormóður. Voru þessir allir með Þorgils um veturinn. En það þurfti mikils að afla til bús á Reykjahólum, sem vonlegt var. Þorgils bóndi átti uxa mikinn og akfeitan í Ólafseyjum, og þessir þrír kappar fóru rétt fyrir jólin að ná í uxann. Sú för var frækileg. Hún er fræg af Grettis sögu og ekki síður af Bolaskeiðsrímu Matthíasar. Óneitanlega væri það mikils um vert fyrir hæstv. ríkisstj., ef hún hefði slíka afreksmenn til aðdrátta, þegar hún efnir til veizlufagnaðar, eins og Þorgils hafði, en það kemur oft fyrir, að stj. efnir til mannfagnaðar. Ég hef nú hér minnzt þessara tveggja hæstv. ráðh., en enn er einn í hæstv. ríkisstj., sem nokkuð er við bókvísi riðinn og ritstörf, þ.e. hæstv. dómsmrh. Ég held, að ég fari með rétt mál, þegar ég segi, að hann sé formaður í útgáfufélagi einu, sem nefnist Almenna bókafélagið, og við ritstörf fæst hann einnig, því að hann er aðalritstjóri Morgunblaðsins, sem er höfuðmálgagn Sjálfstfl., sem kunnugt er, og ritar þess vegna allmikið. Ekki veit ég nú um það, ég skal ekkert um það segja, hvort sérfróðir menn í þeim efnum mundu telja eitthvað af þeim ritverkum til bókmennta. Ég treysti mér ekki til að dæma um slíkt. En hvað sem því líður, þykir mér ekki trúlegt, að þau ritverk yrðu talin til þeirra bókmennta, sem stundum eru nefndar fagurfræðilegar. Eins og ég gat um áður, þá fer nú - eftir l. frá 1957 - helmingur skattsins í félagsheimilasjóð, helmingur af skattinum ásamt viðaukanum, sem hér á að lögfesta, og ég vil halda því fram alveg óhikað að þessi félagsheimilasjóður, sem nýtur tekna af skemmtanaskatti, hafi verið hin þarfasta stofnun. Hann hefur orðið til þess að styrkja byggingu félagsheimila víða um land, og ég tel það vel þess vert að víkja nokkru nánar að því máli, - auðvitað aðeins í stórum dráttum til þess að reyna ekki um of á þolinmæði hæstv. forseta, - því að það verða þm. vitanlega að hafa í huga og taka til athugunar, þegar þeir fjalla um frv. eins og þetta, að þær tekjur, sem aflað er samkv. frv., komi að sem beztum notum fyrir þjóðfélagið. Ég vil álíta, að þannig hafi verið um þann hluta skattsins, sem farið hefur í félagsheimilasjóð, og til þess að gera þetta lítið eitt gleggra bæði fyrir mér og öðrum þdm., vildi ég fara um það nokkrum orðum. Það er þannig með félagsheimilasjóðinn, að íþróttanefnd ríkisins ásamt fræðslumálastjóra annast málefni þessa sjóðs, og það hafa nú verið, frá því að l. voru fyrst sett, stundum gerðar á þeim breytingar, og 1957 var aukið fjármagn til sjóðsins upp í 50% af skemmtanaskatti. Fyrst þegar ákveðið var að leggja hluta af skemmtanaskattinum til félagsheimilasjóðs, voru 2/5 hans, eða 40%, látnir ganga þangað, en síðar var þessu breytt og hlutur félagsheimilasjóðs nokkuð minnkaður, vegna þess að þá þurfti einkum að nota meira af skattinum til þess að ljúka byggingarkostnaði þjóðleikhússins. Ég hef hér yfirlit yfir tekjur félagsheimilasjóðs af skemmtanaskattinum á árunum frá 1948. - Nei, ég hef nú ekki sagt alveg rétt frá áðan. Upphaflega, árið 1948, fóru 50% af skemmtanaskattinum, en ekki 40 til sjóðsins, eins og nú er. Ég bið menn afsökunar á þessu. En um skeið var úr þessu framlagi dregið til félagsheimilasjóðs. Tekjur sjóðsins á þessu tímabili, frá 1948 til 1958, að báðum meðtöldum, og er þó hér tekið fram, að það hefur ekki verið alveg uppgert 1958, þegar skýrslan var gerð, en tekjurnar eru þá orðnar til félagsheimilasjóðs kr. 16841102.85. Þetta er allveruleg fjárfúlga, og töluvert hefur verið hægt með þetta að gera. Hér er líka yfirlit í skýrslunni um úthlutanir úr sjóðnum. Er þá fyrst frá því að greina, að í árslok 1958 höfðu 104 félagsheimili fengið byggingarstyrk úr sjóðnum. Þá stóð það þannig, að 54 af þessum félagsheimilum var lokið, að því er talið var, í smiðum, en í notkun, var 21, en í smíðum, en ekki tekin til notkunar, voru 29, - alls 104. Svo segir, að af þessum 104 félagsheimilum séu 26 eldri hús, sem hafi verið endurbyggð og stækkuð. Og það er sagt, að það hafi verið lokið uppgjöri við 55 þessara húsa, en 12 húsanna eru styttra á veg komin en svo, að þau séu orðin fokheld. Svo er stór tafla nr. 1 í skýrslunni um eigendur þessara félagsheimila ásamt upplýsingum um rúmmál húsanna og byggingarár, stofnkostnað og framlag úr félagsheimilasjóði, en ég vil ekki eyða of miklum tíma frá hv. d. til þess að fara nákvæmlega út í þau atriði. En þó vil ég hér geta þess, sem segir í skýrslunni um hag félagsheimilasjóðs, að með því að áætla þátttöku í stofnkostnaði félagsheimilanna, sem eru í smíðum, og þeirra, sem ekki er þá að fullu gert upp við, þegar skýrslan er gerð, mundi hagur félagsheimilasjóðs vera um síðustu áramót, þ.e.a.s. 31. des. 1958, þannig: Heildarkostnaður, mér skilst við byggingu þessara félagsheimila, 46.7 millj., ég sleppi smærri upphæðum. Áætluð þátttaka sjóðsins skv. reglum, sem þar um gilda, 18.7 millj. tæplega, og búið að greiða af þessu, þ.e.a.s. þátttaka sjóðsins, sem greidd hefur verið, 13.2 millj., og ógreidd áætluð þátttaka þannig 5.4 millj. rúmlega. Þannig stendur þetta um síðustu áramót um félagsheimilasjóð. Síðan er í skýrslunni gerð grein fyrir þeirri sérfræðilegu aðstoð, sem veitt hefur verið til þess að koma upp þessum félagsheimilum, og segir þar, að að meðaltali muni kostnaður sérfræðilegrar aðstoðar hafa numið um 1.3% af stofnkostnaði, eða að meðaltali rúmlega 15 kr. á hvern teningsmetra í byggingunum. Svo er fjallað um leiksvið, hvernig þeim sé fyrir komið, og þar eru einnig birtar upplýsingar í skýrslunni, sem er næsta fróðleg, um öll þessi efni, um hvaða kröfur ríkisleikhúsið norska geri í þeim efnum, til leiksviða, stærðar og útbúnaðar, og stj. Bandalags ísl. leikfélaga hafi gert kröfur þeirra norsku einnig að sínum kröfum, og segir þar, að fræðslumálastjóri og íþróttanefnd hafi fallizt á sjónarmið stjórnar Bandalags ísl. leikfélaga og falið henni að hafa samband við húsameistarann á hverjum tíma og þann sérfræðing, sem teiknar raflagnafyrirkomulag, lýsingar á leiksviði. Ja, svo ætla ég að fara fljótt yfir sögu. Það eru hér kaflar um veitingastofur og eldhús og fundahús og kvikmyndir. En síðan kemur hér, - og ég get ekki alveg látið hjá líða að minnast lítið eitt á þessa töflu, sem hér er og er næsta fróðleg um félagsheimilin í hinum ýmsu héruðum, sem hafa notið þessa stuðnings, og það er nú að sjá hér á nokkrum síðum. Þau eru, eins og ég sagði áðan, 104 samtals og mér skilst, að þetta sé sjálfsagt í öllum fjórðungum landsins, í mjög mörgum héruðum, sem þessum félagsheimilum hefur verið komið upp. Það er fyrst talið í Rangárvalla- og Árnessýslu, - ég vænti, að hv. dm. fyrirgefi þótt ég minnist nú jafnvel frekar á félagsheimili norðanlands, því að það er nú það, sem ég að sjálfsögðu gef nánari gaum en kannske framkvæmdum á öðrum svæðum, en það eru þá aðrir, sem hafa meiri áhuga fyrir því. Er þá t.d. hér að nefna Skjólbrekku í Mývatnssveit, það er nafnið á félagsheimilinu þar. Að því standa Skútustaðahreppur, Ungmennafélag Mývetninga og Kvenfélag Mývatnssveitar, og þetta var byggt 1952–55 og kostaði tæplega 1.3 millj. Og þá er það, sem ég vildi aðeins minnast á einnig, félagsheimili Bólstaðarhlíðarhrepps í Austur-Húnavatnssýslu, sem hefur hlotið nafnið Húnaver, og að því standa Bólstaðarhlíðarhreppur, Ungmennafélag Bólstaðarhlíðarhrepps, kvenfélag sama hrepps svo og búnaðarfélag, og þetta heimili var byggt á árunum 1952–57, kostaði 1.9 millj. um það bil og félagsheimilasjóður búinn að leggja til þess 584 þús. Hitt hafa íbúar þessa hrepps lagt fram frá sér og félög þar, nokkuð á aðra millj. kr., og er það geysimikið átak, enda er það svo um þetta félagsheimili, að það er eitthvert hið fullkomnasta og ánægjulegasta, sem maður sér, og þar eru haldnar skemmtanir góðar, síðan heimilið var tekið til notkunar, og þangað sækja menn gleðisamkomur, ekki einasta úr hreppnum og nálægum sveitum, heldur einnig allt norðan frá Akureyri, Siglufirði og jafnvel héðan úr Reykjavík, og njóta þar lífsins hið bezta. Í þessu félagsheimili hafa einnig verið haldnir nú á þessu ári landsmálafundir, sem frægir hafa orðið um land allt vegna þess, hve vel hefur verið þar á málum haldið. Ég verð að bregða mér aðeins suður fyrir heiði, því að núna fyrir fáum dögum sá ég svo fallega mynd í einhverju dagblaði af nýju félagsheimili í Suðurlandskjördæmi hinu nýja, nánar tiltekið í Villingaholtshreppi innan Árnessýslu, skammt vestan við Þjórsá. Þetta var eftir lýsingunni að dæma hið glæsilegasta félagsheimili, og ég vil óska þeim til hamingju með það, sem það eiga og þess ætla að njóta. Eitt félagsheimili, sem hér er á skránni, vil ég þó einkum nefna, vegna þess að það gegnir í raun og veru meira hlutverki en hin önnur félagsheimili flest a.m.k., sem reist hafa verið. Ég vildi finna það hér á skránni, ef þess væri kostur, en þetta er félagsheimili, sem reist hefur verið norður í Kelduhverfi í Norður-Þingeyjarsýslu. Þetta félagsheimili var tekið í notkun fyrir skömmu, og því var valið heitið Skúlagarður. Það er reist á þeim stað, þar sem einn af merkustu og ágætustu mönnum þessarar þjóðar, Skúli Magnússon fógeti, fæddist fyrir 248 árum. Þeir hafa norður þar valið þetta nafn á sitt félagsheimili til þess að halda uppi minningu þessa manns og tel ég það vel farið, að nokkru af þeim tekjum af skemmtanaskatti, sem félagsheimilasjóður fær í sinn hlut, sé varið til þess að halda uppi minningu slíkra manna, og ég efast ekkert um það, að þeir íbúar Norðursýslu muni stjórna þannig, að þessi staður verði menningarsetur og eigi það skilið að bera nafn þessa ágæta manns. Þeir hafa gert fleira, Þingeyingar, til að heiðra minningu Skúla fógeta. Þeir hafa einnig á þessum stað reist sérstakt minnismerki um hann nú fyrir skömmu. Eins og ég sagði, fæddist Skúli í Keldunesi í des. 1711, eða nú fyrir 248 árum. Hann var Magnússon, sem kunnugt er, prests í Húsavík Einarssonar prests í Garði Skúlasonar prests Magnússonar í Goðdölum, en séra Skúli Magnússon í Goðdölum -  Ég hef hér stiklað á stóru aðeins og reynt að gera þannig í stórum dráttum grein fyrir þessari merku löggjöf og því gagni, sem af henni hefur hlotizt á liðnum árum. Þess vegna eigum við þjóðleikhúsið, að þessi lög voru upphaflega sett, og þess vegna hefur verið unnt að verja til félagsheimilasjóðs öllum þessum milljónum, sem ég nefndi áðan, og hann aftur getað varið því fé til þess að byggja upp félagsheimili, sem mikil þörf er fyrir um land allt og væntanlega verða þar menningarstofnanir eða menningarsetur í framtíðinni. Ég hef sem sagt ekki farið hér út í smáatriði eða aukaatriði, aðeins lýst þessu í stórum dráttum. Ég hefði viljað, en tíminn er nú víst naumur, annars hefði ég viljað ræða nokkru meira um það en ég hef gert, hvers vænta mætti í framtíðinni af þessari löggjöf, því að þó að mikið gagn hafi af henni orðið undanfarið, eins og ég hef leitt nokkur rök að, þá er þess að vænta, að gagnið verði ekki minna af löggjöfinni um skemmtanaskatt og skemmtanaskattsviðauka í framtíðinni heldur en þegar hefur orðið. En mér skilst, að hæstv. forseti vilji nú hraða málinu frekar, og ég verð því líklega að láta þetta nægja. En það er nú þannig, eins og ég reyndar drap á áðan, að þó að vænta megi góðs af þessari löggjöf og ýmsum öðrum verkum Alþ., þá er það svo, það er alkunnugt, að mennirnir eins og aðrar skepnur jarðarinnar kunna mjög misjafnlega vel að meta þau verðmæti, hvort heldur eru menningarleg eða efnahagsleg, sem veröldin hefur að bjóða þeim. Á þetta bendir skáldið Örn Arnarson á sinn listræna hátt í einu af kvæðum sinum með þessum orðum: „Kveiktu ljós hjá leðurblöku, láttu templar dæma vín, sýndu heimskum hnyttna stöku, hentu perlum fyrir svín, bjóddu hundi heila köku og honum Mogga kvæðin þín.“



Herra forseti. Ég kynni nú betur við, ef hæstv. menntmrh. og fjmrh. væru hér viðstaddir í d., þegar þetta mál er rætt, það þyrfti að gera ráðstafanir að fá þá hingað inn.

Menntmrh. er ekki í húsinu, fjmrh. er upptekinn í Ed.

Mér skilst nefnilega, að það sé ætlun hæstv. ríkisstj. að fara að reyna að ljúka þingi allfljótt, og ég kynni betur við, að þeir ráðh., sem maður þarf að tala við, væru hér í þingsalnum þann litla tíma, sem ríkisstj. virðist ætla að gefa sér tíma til þess að tala við Alþ. Ég mundi óska þess, að hæstv. forseti frestaði fundi, þangað til annar hvor þessara ráðh. getur verið við.

Það eru margir á mælendaskrá og líkur á, að þessar umr. verði langar. Ég vildi helzt ekki þurfa að fresta fundi, en ég skal í hléi, sem væntanlega verður von bráðar, bera fram óskir til ráðh. um það, að þeir verði viðstaddir umr.

En væri þá ekki hægt að gera það hlé nú þegar?

Ég vil helzt nota tímann eins og hægt er.

Ég verð því miður að segja, að það þýðir náttúrlega lítið að nota þann tíma, ef maður á að bera fram fsp. núna til ráðherrastólanna og endurtaka þær svo, þegar ráðh. eru komnir í stólana. Það er ekki tímasparnaður. Ég vil eindregið óska eftir því, að þessir tveir ráðh. geti verið hérna við, annars að fundi sé frestað, svo að maður sé ekki að tefja hæstv. forseta og þm. með því að þurfa að tvítaka það, sem maður þarf að spyrja að. Það eru því tilmæli mín, fyrst nærri er komið kaffitíma, að það sé þá frestað fundi og hæstv. ráðh. látnir vita um það, að þm. vilji gjarnan tala við þá þann stutta tíma, sem ríkisstj. virðist ætla að gefa sér til þess að tala við Alþ. Ég endurtek ósk mína til hæstv. forseta.

Það er einn ráðh. hér í hliðarherbergi. Ég vænti þess, að hann geti borið fsp. til annarra ráðh., þannig að þeim verði svarað.

Hefur sá hæstv. ráðh. lýst því yfir, að hann taki að sér að vera sendisveinn fyrir aðra ráðh.? Það hefur ekki alltaf verið öruggt, að það kæmist allt saman rétta boðleið, enda er ég hræddur um, að hæstv. ráðh., sem hæstv. forseti átti við, sé farinn út. Nei, hann er kominn aftur. Þá mætti spyrja hann, hvort hann mundi taka að sér að flytja þau skilaboð.  Þá vildi ég beina þeirri fsp. til hæstv. menntmrh. eða fjmrh. eftir því, hvor þeirra það er, sem hefur útbúið þá breyt. á þessum lögum, 1. gr., sem í þeim var, þegar þetta lagafrv. var lagt fyrir okkur í fjhn. þessarar hv. d. Þá var gerð sú breyt. á, að í staðinn fyrir að í 1. gr. hefur hingað til verið, alltaf þegar þessi lög hafa verið framlengd, ár eftir ár, að þau skuli framlengd fyrir eitt ár í senn, að nú skuli framlengingin ótímabundin. Ég vil spyrja hæstv. ráðh., hvort heldur það er fjmrh. eða menntmrh., sem hefur staðið að þessari breyt., að vilja gera þennan viðauka og heimildina til að innheimta skemmtanaskattinn með honum að föstum skattstofni héðan í frá, hvað fyrir honum hafi vakað með því. Í sama mund og þessi breyt. er gerð á þessu skemmtanaskattsfrv. frá því, sem verið hefur undanfarinn áratug a.m.k., þá gerist sá hlutur, að í fyrsta skipti, frá því a.m.k. að Ísland varð fullvalda, er lagt til, um leið og nýkjörið þing er komið saman eftir kosningar, að senda það þing heim, þegar það er búið að sitja eina viku, og um leið virðist með þessari breyt. vera farið fram á það, að ríkisstj, sé laus við að þurfa oftar að leggja svona lagafrv. fyrir Alþ. Það hefur verið viss hemill á ríkisstj., ef Alþ. vildi það viðhafa, að þurfa að framlengja þessi frv. ár frá ári, og það hefur verið aðstaða til þess fyrir Alþ. að geta ráðið nokkru um, hvaða tækifæri það hefði til þess að ræða þessi mál með ríkisstj., hvort þetta væri þannig ákveðið. Þegar þetta gerist nú hvort tveggja í senn, að lagt er til að breyta þessum lögum á þennan hátt af ríkisstj. og ríkisstj. um leið gerir ráðstafanir til að ætla að fara að senda Alþ. heim með óvenjulegum hætti til þess, að því er virðist, að losna við að ræða við þm. um fjárlög, um tekjustofna, um efnahagsmál og önnur þau vandamál, sem fyrir þinginu liggja, þá kemur eðlilega upp sá grunur, að hér sé stefnt að því, að það þurfi ekki á næstu þingum, sem haldin verða, að leggja svona mál fyrir Alþ. Þá er búið að breyta þessu í fastan tekjustofn og ef ein ríkisstj. vill það við hafa að tala sem minnst við Alþ., senda það heim undireins, þá getur hún mjög hæglega sloppið, hún þarf ekki einu sinni að bíða eftir því, að svona lög séu afgr. Var þetta með skemmtanaskattinn einhver sérstök svona tilraun um, hvernig ein ríkisstj. gæti í framtíðinni losað sig við þau óþægindi að koma þessum málum gegnum þingið? Það hefði ekki verið neitt óeðlilegt, þó að sá hæstv. ráðh., sem með þetta hafði að gera, hefði strax sagt okkur frá þessu og gert nokkra grein fyrir þessu. Ég varð ekki var við, að það væri gert. Þó hefur það getað farið fram hjá mér. Þegar þetta mál kom til fjhn., leizt öllum nm., jafnt stjórnarstuðningsmönnum sem öðrum, svo á, að það væri ekkert sérstakt, sem með þessu mælti. Ef hæstv. ríkisstj. hefði eitthvað svona í hyggju, þá var a.m.k. auðséð, að það átti engu fylgi að fagna hjá neinum þm., ekki einum einasta þm. í fjhn., þannig að öll nefndin, líka stuðningsmenn hæstv. ríkisstj., sá ástæðu til þess að breyta þessu aftur í sama form og áður hafði verið, og var enginn ágreiningur um þetta í fjhn. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh., sem með þetta hafa að gera, hafa gert sér nokkra grein fyrir því, að þessu hafi verið breytt. Ég veit ekki, hvort þeir eru búnir að líta einu sinni á þetta mál eða nál. Þeir hafa ekki látið svo mikið, hvorki hæstv. fjmrh. né menntmrh., að vera hér við, þegar þessi mál hafa verið rædd. Það má kannske segja að hæstv. fjmrh. hafi einhverja afsökun, hann er nú í Ed. En þó hann sé í Ed., þá þarf hann ekki að halda sig neinn sérstakan lávarð, sem sé upp yfir það hafinn að tala við menn hér í Nd., og sé hann upptekinn við einhver önnur mál, þá er vel hægt að stilla svo til, að frestað sé, unz hann geti gefið sér tíma til þess að hlusta á mál manna og gefa skýringar á, hvernig stendur á, að það átti að fara að breyta þessu frv. Hæstv. menntmrh., sem hins vegar á sæti hér í Nd. og þetta mál kemur líka allmikið undir vegna þess, hvernig þessum skatti er varið, hefur ekki heldur séð ástæðu til þess að vera hér við núna og ekki hægt að beina þessum fsp. til hans. Það er annað, sem ég vildi um leið benda á. Svo framarlega sem það hefur verið ætlun hæstv. ríkisstj. að fara að gera þetta að föstum skattstofni héðan í frá, en ekki einn af þeim bráðabirgðasköttum, sem framlengdir séu frá ári til árs, þá hefðu önnur vinnubrögð verið þar miklu viðfelldnari. Nú sem stendur eru þetta lög um heimild fyrir ríkisstj. til að innheimta skemmtanaskatt með viðauka, 200% álagi á sumt af þessum skemmtunum, 20% álagi á aðrar. Svo framarlega sem það hefði verið meiningin að losna við að leggja þessi lög um viðauka framar fyrir Alþ. til framlengingar, þá hefðu þau vinnubrögð verið viðkunnanlegri að fella þessi lög inn í sjálf lögin um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Það er ein af þeim aðferðum, sem sérstaklega fjmrn, hefur haft um framlengingu á skattalögum á undanförnum árum og alllengi og ég hef oft vítt, jafnvel stundum í nafni fjhn., að láta þessi lög ár eftir ár vera með alls konar ákvarðanir um viðauka. Jafnvel eru til lög, þar sem ákveðið er, að ákveðin efnisatriði úr ákveðnum kafla laga, sem fallin eru annars úr gildi, skuli halda áfram að vera í gildi, en í mörg, mörg ár virðist fjmrn. ekki hafa gefið sér tíma til að fella þessi lög þannig saman, að það væri einhver sæmilegur frágangur á þessum tekjuöflunarlögum. Mér finnst þess vegna, ef það hefði verið meiningin hjá hæstv. ríkisstj. með þeirri breyt., sem hún ætlaði að gera á þessu frv., eins og það lá fyrir við 1. umr. og liggur raunar fyrir enn, en fjhn. gerir till. um að breyta, þá finnst mér, að það hefði verið réttara af henni að fella þetta frv. alveg niður, breyta sjálfum ákvæðunum í lögunum um skemmtanaskatt og þjóðleikhús og láta þau lög vera sem eina heild og láta þau standa þannig. Það virtist ekki vera neitt sérstaklega mikið verk fyrir fjmrn. að vinna. Núna er þessi lagasamsetning slík, að lögin um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, mestmegnis frá 1927 með allmiklum breyt., eru lög út af fyrir sig. Síðan er þetta sérstaka frv. til laga um heimild fyrir ríkisstj. til að innheimta skemmtanaskatt með viðauka, sem venjulega er samþ. og afgr. á hverju einstöku þingi. Þar er ákveðið allt upp í 200% álag á skemmtanaskattinn, en svo er í sjálfum lögunum um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, í 3. gr. þeirra, ákveðið, að innheimta skuli skemmtanaskatt skv. 2. gr. og viðaukum við lög þessi með 10% álagi. M.ö.o.: það er þvælt á milli greinanna í þessum lögum um þjóðleikhús ákvæðum, sem líka snerta þessi viðaukalög, þannig að það er orðin ein benda úr þessu öllu saman. Þó að þetta séu að vísu ekki verstu lögin að frágangi þannig, þá eru þau gott dæmi um vinnubrögðin. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að mótmæla þeirri aðferð, sem nú virðist upp tekin í þessari hv. deild, og ég kann illa við, að það sé eitt fyrsta verk á Alþingi Íslendinga eftir þá ágætu stjórnarskrárbreytingu sem gerð var, og eftir að Alþ. hefur verið kosið þannig, að það sé rétt spegilmynd af þjóðinni, að það sé byrjað með því á Alþingi Íslendinga að traðka fótum þær venjur, sem hingað til hafa viðgengizt, þann rétt, sem þm. og þingflokkar hingað til hafa haft, því að slíkar venjur eru jafnhelgar og þingsköpin sjálf. Forseti sagði mér frá því, að hann hugsaði sér að boða fund klukkan fimm eða hálf sex. Það hefur nú í mörg, mörg ár verið siður hér á Alþingi, a.m.k. alltaf framan af þingi, að þingflokkar hafi haft 4 klukkutíma í viku af þinghaldinu sérstaklega til sinna umráða, þ.e. tímabilið milli 5 og 7 á mánudögum og miðvikudögum. Nú er traðkað á þessari venju þrátt fyrir mótmæli og fundur boðaður klukkan hálfsex. Ég verð að segja, að mér finnst undarlegt, að menn, sem eru nýkjörnir sem forsetar þessarar hv. d., skuli leggja sig fram um það að brjóta í bága við allar þær venjur, sem hingað til hafa ríkt á Alþ. Það var svo, að á föstudagskvöld var boðaður fundur í þessari hv. d., og það átti að taka fyrir það mál, sem nú er til umr., með afbrigðum, lítið mál, sem augsjáanlega er nú verið að gera að stóru máli í þinginu með því, hvernig á að hespa það í gegn. Hæstv. forsrh., sem er búinn að vera lengi þingmaður, þekkir hér þingvenjur, varð var við, að það var óánægja á meðal stjórnarandstöðunnar með að hafa þennan hátt á. Hann bað þess vegna forustumenn stjórnarandstöðunnar að tala við sig. Ég átti ásamt hv. 1. þm. Austf. (EystJ) tal við hann, og við tjáðum honum okkar óánægju yfir þessum málum. Hæstv. forsrh. brá svo við, að hann mun hafa tjáð forsetum deildanna þann vilja sinn og þá væntanlega ríkisstj. að afboða þá fundi, sem boðaðir höfðu verið á föstudagskvöld. Hann skildi það sem þingvanur maður, að það tjáir ekki að ætla að hafa þann hátt á, ef ein ríkisstj. vill fá framgang mála á Alþingi, að ætla að beita stjórnarandstöðuna, a.m.k. ef hún er sterk, neinu ofríki. Það hafa oft verið mál, sem hafa orðið hitamál á Alþingi, og ég býst við, að flestir þeir, sem hafa verið í ríkisstj. eða verið forsetar og tilheyrt stjórnarflokkum, hafi venjulega gert sér ljóst, að til þess að láta þingstörfin fara vel fram, vernda í senn rétt þingmanna og gæta hagsmuna ríkisstjórna, þá er skynsamlegast að reyna að beita lagni og hafa samkomulag um, hvernig mál ganga. Hæstv. forsrh. lét því afboða þá fundi, sem boðaðir voru á föstudagskvöld, og lýsti því yfir við okkur formenn stjórnarandstöðunnar, að hann mundi hafa ríkisstjórnarfund daginn eftir og þá mundi okkur verða tjáð, hvert það samkomulag yrði. Daginn eftir var hæstv. forsrh. veikur. Hvort hann hefur veikur getað mætt á þeim ríkisstjórnarfundi, sem var þá um morguninn, veit ég ekki en svo mikið er víst, að síðan lítur út eins og hæstv. ríkisstj. sé höfuðlaus her. Það var ekki hafður einu sinni sá háttur á að tilkynna stjórnarandstöðunni, hvort rætt hefði verið um þetta mál, hvort eitthvert samkomulag hefði verið um þetta mál, hvort eitthvert tilboð lægi fyrir frá hæstv. ríkisstj. eða ekki. Það var ekki talað við stjórnarandstöðuna, en byrjað að halda fundi á laugardegi, sem boðað hafði verið til daginn áður. Ég vakti athygli á því þá, og það urðu fleiri til þess, að það mundi ekki hafa komið fyrir á Alþingi í áratugi, að í fyrstu viku þings eða jafnvel í fyrstu vikum hefði verið boðað til þingfunda á laugardögum, og það fór svo, að svo undrandi voru þm. yfir þessu framferði, að á þeim laugardegi komst ekki einu sinni þetta mál að, þannig að þeir, sem málum eiga að stjórna hér á þingi, hljóta að hafa séð það strax þá, að þetta var ekki aðferð til þess að flýta fyrir málum á Alþ., - að brjóta út af öllum þeim venjum sem tíðkazt hafa. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að meginið af öllum þeim venjum, sem hér hafa skapazt á Alþingi, eru venjur, sem ekki einu sinni eru festar í þingsköpum, í lögum, en þm. ganga út frá sem sjálfsögðum hlut, og slík venja er ekki óheigari þeim þáttum þingskapa, sem í lögum eru. Það sýndi sig þess vegna, a.m.k. á meðan ráða hæstv. forsrh. naut við, að honum þótti óskynsamlegt að boða til funda í fyrstu viku þings á föstudagskvöld, og það sýndi sig, að það var óskynsamlegt að boða til funda í þingi á laugardegi í fyrstu viku þings. Nú er svo hafður sá háttur á að brjóta þann sið, sem flestir forsetar þings hingað til hafa virt, að þingflokkarnir hafi tímann milli 5 og 7 á mánudögum og miðvikudögum til sinna umráða. Og ég fæ ekki séð, að það sé nein sérstök þörf á svona aðferðum, og fæ ekki skilið, hvers vegna svona aðferðir eru teknar upp. Mér dettur ekki í hug að ætla, að hæstv. forseti þessarar d. hafi tekið þetta upp hjá sjálfum sér. Svo vel þekkir hann reglur þings, þótt ungur þm. sé, að hann þekkir þessar reglur. Ég veit alveg, hvað hér er á bak við. Hér er á bak við það, að sú hæstv. ríkisstj., sem tók við sama dag og Alþingi var sett, sú ríkisstj. vill nú sýna Alþ. sítt vald, hún vill geta beitt Alþ. ofríki, og hún leggur að forsetum, bæði þessarar hv. d. og öðrum forsetum þings, að koma slíku ofríki fram. Ég vil segja hæstv. ríkisstj., að það er ekki klókt að gera slíkt. Hver einasta ríkisstj., sem setið hefur að völdum allan þann tíma, sem ég hef setið á Alþingi, hefur átt það meira eða minna undir stjórnarandstöðunni, að mál væru afgr. á Alþingi, því að það er nú einu sinni svo, að það er mikið um mál, sem afgreiða þarf og ekki er sérstaklega mikill ágreiningur um, en einni ríkisstj. væri samt sem áður mjög bagalegt að ekki gengju sinn gang. Það veit hver þm., sem lengi hefur setið á þingi, að þm. eru ekki sérstaklega þaulsætnir í sætum sínum, og sérstaklega þegar þing eru orðin löng og mikið þarf að afgr. af málum, þá verða forsetar þings venjulega að treysta á, að það séu ekki síður þm. stjórnarandstöðunnar, sem sitji þingfundi og hjálpi til þess að afgr. mál, jafnvel þótt þeir séu á móti þeim, jafnvel þótt þeir hjálpi til að afgr. þau með því að vera á móti þeim, bara til þess að þingstörf geti gengið. Ég veit, að þannig hefur það meira að segja verið á þeim tímum, þegar t.d. þrír flokkar voru í ríkisstj. og máske einn af minnstu þingflokkunum í stjórnarandstöðu, og ég, sem hef þá alllengi verið formaður slíks þingflokks hér, hef hvað eftir annað orðið að benda forsetum á það, að ekki hefði nú gengið að afgr. þessi mál, nema því aðeins að þm. stjórnarandstöðunnar væru jafnvel öllu þaulsætnari en þm. ríkisstj. Það er sem sagt hvorki klókt af ríkisstj. né af forsetum að taka ekki tillit til stjórnarandstöðu, jafnvel þótt veik sé. Hitt, að taka ekki tillit til stjórnarandstöðu, sem er sterk, það er ekki aðeins óklókt, það er gersamlega þýðingarlaust að ætla að reyna slíkt. Ég hef sjálfur verið forseti þessarar hv. d. ekki fyrir alllöngu, þegar Sjálfstfl. var einn í stjórnarandstöðu hér og þegar þrír vinstri flokkarnir svokölluðu mynduðu ríkisstjórn. Sjálfstfl. var einn flokka í stjórnarandstöðu, engu að síður sterkasti þingflokkurinn. Það var vissulega þá eins og nú oft áhugi hjá viðkomandi ríkisstj. fyrir að fá mál fljótt fram, og það var vafalaust oft af ríkisstj. lagt að bæði forseta Nd. og Ed. og Sþ. að flýta málum. Ég hafði fyrir mitt leyti ætíð þann hátt á að reyna að semja við stjórnarandstöðuna um framgang mála til þess að reyna að tryggja allt þrennt í senn: rétt þingmanna - og í þessu tilfelli sérstaklega stjórnarandstöðunnar - til þess að þeir geti komið fram með sín sjónarmið á eðlilegan hátt, virðingu þingsins og venjur þess og í þriðja lagi það áhugamál viðkomandi ríkisstj. að fá málin sem eðlilegast og tiltölulega fljótast í gegnum þingið. Og það var mín reynsla, að það væri langheilladrýgst til þess að fá allt þetta þrennt fram, að varðveita rétt þm. og ekki síður þeirra, sem í minni hl. eru, en þeirra, sem stjórninni fylgja, tryggja virðingu þingsins og koma málum stjórnarinnar á eðlilegan máta í gegnum Alþingi, - það væri langviturlegast að semja við stjórnarandstöðuna um slíkt. Og það tókst og tókst alltaf. Nú virðist mér eiga að taka upp nýjan hátt. Hæstv. forsrh., sem á föstudaginn tók upp samninga og síðan leggst veikur og virtist raunar vera mjög fús til samninga, þegar við ræddum við hann, hefur síðan ekki getað mætt. Það var gerð ein lítil tilraun hér áðan af tveimur ráðherrum úr tveim stjórnarflokkum til að ræða við forustumenn stjórnarandstöðunnar. Mér virtist satt að segja ekki, að þeir ráðherrar væru allt of sammála. Ég er ákaflega hræddur um, að ríkisstj. sé ekki einu sinni sérstaklega samstæð í þessu efni. Ég hef frekar þá hugmynd, að ýmsum innan ríkisstj., ekki síður en innan hennar stuðningsflokka, þyki, að hér hafi verið rasað fyrir ráð fram. Ég held, að mönnum þyki sem hér sé komið í óefni, till. hafi verið fleygt inn í þingið að lítt athuguðu máli og það sé byrjað með því þess vegna að fara að riðla öllum þingstörfum og það á þeim tíma, sem hæstv. ríkisstj. er eins og höfuðlaus her, þar sem sjöunda manninn vantar, aðalmanninn, sjálfan forsrh., sem á að stjórna þessum ráðherraher, og þess vegna, að því er virðist, engum samningum enn þá hægt við að koma. Ég skil satt að segja ekki, hvernig á þessu stendur. Mér finnst það vera alveg furðulegt af einni ríkisstj. að grípa til svona ráða. Ég verð að vekja athygli hæstv. ríkisstj. á því, að jafnvel þó að hæstv. ríkisstj. væri gersamlega úrræðalaus, bæði viðvíkjandi því, hvernig hún ætti að ráða fram úr þeim efnahagsvandamálum, sem hún er að glíma við og Alþingi vill fá tækifæri til að ræða um við hana, og eins þótt hæstv. ríkisstj. væri svo ósamstæð, að hún geti ekki komið sér saman um þau mál, sem hún þarf að afgr. alveg á næstunni, þá næði vitanlega ekki nokkurri átt fyrir hæstv. ríkisstj. að beita þeirri aðferð að fara að sýna Alþingi óvirðingu þess vegna. Það er að láta sitt eigið úrræðaleysi, sitt eigið ósamkomulag bitna á virðingu Alþ. Ef hæstv. ríkisstj. getur ekki komið sér saman t.d. um brbl., þá á hæstv. ríkisstj. ekki að láta það koma niður á Alþingi Íslendinga. Ef hún getur ekki komið sér saman, þá á hún bara að segja af sér. Það er ekkert ráð við því, ef ein hv. ríkisstj. kemur sér ekki saman um að leysa aðkallandi vandamál, að fresta Alþingi, fyrst fram til janúarloka og síðan fram til febrúarloka og svo máske fram til marzloka og fresta því þannig allt árið. Það er engum efa bundið, að þegar þessi hæstv. ríkisstj. var mynduð, þá hljóta þessir tveir flokkar, sem hana mynda og heilt ár eru búnir að búa sig undir að taka höndum saman, sem í heilt ár hafa starfað saman, að hafa verið búnir að koma sér niður á, hvaða pólitík þeir ætluðu að reka. Þeir hafa varla farið að mynda ríkisstj. bara upp á stólana. Þeir hafa áreiðanlega ætlað sér að mynda ríkisstj. til þess að ráða fram úr vandamálum þjóðarinnar, og þeir hljóta að hafa verið búnir að ræða þau mál, sem þeir vissu að þeir þurftu að leysa svo að segja strax þegar Alþ. kom saman, jafnvel þau mál, þar sem vitað var, að þeir, stjórnarflokkarnir, voru með mismunandi skoðun. Það er ómögulegt að ætla hæstv. ríkisstj. það, að hún hafi ekki verið búin að ræða slík mál áður. Það er ekki hægt að skapa sér svo lágar hugmyndir um ríkisstj. að ætla hana gersamlega stefnulausa í slíkum málum. Ef menn eiga þess vegna að trúa því, að hæstv. ríkisstj. verði að losa sig við Alþingi til þess að vita, hvort hún getur komið sér saman um mál, sem hún vissi að hún var ósammála um, áður en hún myndaði stjórnina, þá er slíkt úrræði, sem nær ekki nokkurri átt fyrir ríkisstj. að beita. Ég álít þess vegna, að það sé ekki hægt að taka tillit til neinna slíkra afsakana af hálfu hæstv. ríkisstj. Ég veit ekki, hvort það eru máske einhverjir aðrir örðugleikar, sem kunna að vera í veginum. Ég veit ekki, hvort það kunna að vera þeir örðugleikar, að hæstv. fjmrh., sem ekki er kominn í sæti sitt hér enn þá, og eru þó sjö stólar hér í Nd. fyrir ráðh., - ég veit ekki, hvort það er það, að hann treysti sér ekki til að flytja þá ræðu við 1. umr. fjárlaganna, sem honum ber að gera. Ég hef áður beðið um það, að hæstv. fjmrh. væri hér við. Ég hef áður kvartað yfir því, þótt hann sjálfur eigi sæti í Ed., að hann skuli ekki geta sýnt Nd þá virðingu að vera hér við, þegar verið er að ræða skattamál og þegar verið er að óska eftir hans nærveru. Mér mundi þykja vænt um að heyra frá honum, hvort það sé hans meining, að 1. umr. um fjárl. fari fram, áður en þinginu væri frestað, eða ekki, og ég sé ekki, hvernig stendur á því, að hann reynir að skjóta sér undan því að svara slíku. Það hefur verið venja a.m.k. allan þann tíma, sem ég hef setið á Alþ., að fjárl. hafa lengst af, þótt þar hafi að vísu verið brugðið út af, verið fyrsta málið, sem lagt er fyrir þing, og jafnvel stundum í fyrstu viku, en alltaf þó í annarri viku þings hafi fjmrh. flutt sína útvarpsræðu um fjárl. og síðan hafi farið fram útvarpsumræða um þau, Alþ. verið gefin mynd af því ástandi, sem í þjóðarbúinu er og alveg sérstaklega hvað ríkisbúskapinn snertir, og þm. þannig haft allmikinn grundvöll til þess að mynda sér skoðanir um, hvaða vandamál lægju til úrlausnar á því þingi. Nú virðist eiga að bregða út af þessu. Nú virðist eiga helzt að fresta 1. umr. fjárl., skýrslu ráðh., útvarpsumræðu til þjóðarinnar um þetta, þangað til næsta ár. Í stjórnarskránni er svo fyrir mælt, að reglulegt Alþingi, t.d. það Alþingi, sem nú er saman komið 1959, skuli koma saman 15. febrúar þá. Svo snemma er tilætlun stjórnarskrárinnar að fjárl., í þessu tilfelli fyrir 1960, væru til og skyldu rædd, og eins og hv. þm. vita, verður á hverju þingi að breyta þessu ákvæði með lögum, eins og heimilt er samkvæmt stjórnarskránni. Stjórnarskráin ætlast til þess, að þm. fái svona snemma yfirlit yfir það, hvernig aðstaða þjóðarbúsins sé. En nú virðist tilætlunin, að það eigi að fresta slíkri ræðu þangað til á árinu 1960, þangað til á sama ári og fjárl. eiga að gilda. Það á að ganga fram hjá þinginu, þingið á ekki að fá að heyra frá fjmrh. þá mynd, sem hann dregur upp af þjóðarbúinu, en á sama tíma gerast svo þau tíðindi, að t.d. í þessu tilfelli hæstv. forsrh. heldur ræðu á fundi í félagi úti í bæ og fer að gefa alls konar yfirlýsingar um, hvernig ástand þjóðarbúsins sé. Það er m.ö.o. ekki talað við Alþingi um, hvers konar ástand sé á þjóðarbúinu, hvort það þurfi að leggja á nýjar álögur, hvort það þurfi jafnvel að lækka gengi eða annað slíkt, en það er farið að tala við félög úti í bæ um þess háttar. Það er farið að nefna tölur, það er farið að tala um, að það þurfi kannske að leggja á álögur upp á 250 millj. kr., og það er jafnvel látið í það skína af hálfu hæstv. forsrh., að það sé nú e.t.v. öllu betra að grípa til annarra úrræða, það sé jafnvel betra að grípa til úrræða eins og gengislækkunar. Hvað á maður að halda, þegar þm. á Alþingi Íslendinga, nýkjörnir af þjóðinni samkvæmt nýrri stjórnarskrá, eru settir frammi fyrir þeirri staðreynd af nýskipaðri ríkisstj., að ríkisstj. virðist ætla að reyna að koma sér undan því að skýra Alþingi frá, hvernig ástand þjóðarbúsins sé, eins og lög og jafnvel stjórnarskrá þó mæla fyrir um og lögin um þingsköp sérstaklega fyrirskipa að skuli útvarpað til þjóðarinnar? Hvað á maður að halda, þegar svona hlutir gerast? Hvað er á ferðinni, þegar svona óvenjuhættir eru teknir upp, þegar nýskipuð ríkisstj. meinar Alþingi að fá að ræða þau mál, sem stjórnarskrá og lög ganga út frá að eigi að ræða í byrjun hvers þings? Hvað á maður að halda, þegar ein ríkisstj. hleypur út í bæ til þess þar að skýra frá þeim málum í einhverjum lokuðum félagsskap, kannske einhverra auðmanna í Reykjavík, hvað hún hyggist fyrir, en skýrir Alþingi ekki frá því? Hvað á maður að halda, ef ein ríkisstj. fer að segja helztu auðmönnum Reykjavíkur sérstaklega frá því, að henni finnist þá jafnvel heppilegt að fara að lækka gengið, en talar ekki við Alþingi um slíkt? Er verið að gefa einhverjar vísbendingar um, hvaða afleiðingar og ályktanir menn eigi að draga út af slíkri vitneskju? Ég er hræddur um, að það sé nauðsynlegt, að hæstv. ríkisstj. geri sér það ljóst, að henni ber fyrst og fremst af öllu að skýra sjálfu Alþingi Íslendinga frá sinni skoðun á þjóðarbúinu, frá sinni skoðun á því, hvernig stjórnað hafi verið á þessu ári, frá sinni skoðun á því, hvernig samstjórn Alþfl. og Sjálfstfl., skipuð Alþýðuflokksráðherrum einvörðungu, hafi skilið við fjárhag ríkisins og í hvers konar ástandi þjóðarbúið sé, þegar hún hættir. Þeir tveir flokkar, sem tóku að sér að stjórna landinu á Þorláksmessu í fyrra og bera síðan ábyrgð á stjórnarfarinu, hafa haft alla aðstöðu til þess að sjá, hvernig ástand þjóðarbúsins er, og gefa um það réttar skýrslur. Og það kann ekki góðri lukku að stýra, ef alþm. sjá það í einhverjum blöðum, að höfuð ríkisstj. hafi skýrt úti í bæ frá því, að svona og svona væri ástandið og þetfia og þetta væri bezt að gera, en sjái ekki ástæðu til að ræða slíkt við Alþingi. Þetta er því hættulegra sem á sama tíma eru farnar að ganga ýmsar kviksögur í bænum, sögur, sem eru beinlínis hættulegar efnahag þjóðarinnar, fjárhagslegu öryggi bankanna og framvindunni í efnahagsmálum Íslands. Það eru farnar að ganga þær kviksögur í bænum, sem ég fyrir mitt leyti legg ekki trúnað á, að sérfræðingur í þjónustu ríkisstj. hafi látið sér um munn fara, að það, sem ætti að gera, væri að lækka gengi íslensku krónunnar, jafnvel þannig, að dollarinn væri hækkaður upp í 38 ísl. kr. Og það hefur verið vakin athygli ríkisstj. á því, að svona slúðursögur ganga nú í bænum og eru hættulegar öryggi bankanna, og hæstv. ríkisstj. mun ekki ókunnugt um bað, að jafnvel allmikið af sparifé, óvenjumikið, hafi verið tekið út í bönkum þjóðarinnar undanfarið. Hver mundu undir svona kringumstæðum vera hin sjálfsögðu viðbrögð ábyrgrar ríkisstj.?  Má ég benda hæstv. ríkisstj. á, hve allar aðstæður eru slæmar fyrir hana, hvílíkar grunsemdir það hlýtur að vekja, þegar svona sögur eru í gangi, einmitt að hún skuli, á sama tíma og þetta ástand er að skapast í þjóðfélaginu, að menn eru farnir að efast um, hvernig eigi að viðhalda gengi ísl. krónunnar, að þá skuli ríkisstj. fara að leggja til að senda Alþingi heim? Er ekki hæstv. ríkisstj., sem á að standa á verði um ísl. krónuna, er hún ekki að gefa slíkum slúðursögum undir fótinn með því? Ég tala nú ekki um, ef svo skyldi fara, að búið væri að vekja athygli hennar á þessu hér á Alþ. Ég skal fyrirgefa kannske, að hún hafi ekki verið hér á laugardaginn, fyrst hv. 1. þm. Vestf. var að tala um það, að henni hafi verið sagt þetta áður. En nú er henni sagt þetta á venjulegum þingfundatíma, hvað það snertir, að það er fundur á mánudegi, þó að það sé valinn mjög óheppilegur tími seinni hluta dagsins fyrir þann fund. Síðasti fundur var á laugardag, og maður gat kannske haldið, að hæstv. ríkisstj. væri ekki búin að venja sig enn þá við að mæta á laugardögum hérna. Þess vegna ætti hún nú að fara að hafa hugmynd um það, að svona sögur eru að ganga í bænum, og það er skylda hæstv. ríkisstj. að taka í taumana og sjá um, að svona sé ekki haldið áfram og það af mönnum úr hennar eigin herbúðum að bera slíkt út. Ef hæstv. ríkisstj. ekki nú þegar gefur yfirlýsingu hér á Alþ. um það, að hún hafi ekki í hyggju að lækka gengi ísl. krónunnar, þá er ég hræddur um, að allur almenningur í landinu, sem kann að leggja saman tvo og tvo, hugsi sem svo: Nú, ríkisstj. fæst ekki til að gefa yfirlýsingu um, að það sé ekki hennar fyrirætlun að lækka gengi ísl. krónunnar. Hún fæst ekki til að gefa slíka yfirlýsingu, þó að slúðursögur séu í gangi í bænum um það. Hún fæst ekki til að gefa slíka yfirlýsingu, þó að slúðursögur um það séu raktar til hennar eigin efnahagssérfræðinga. Hún fæst ekki til að gefa slíka yfirlýsingu, þó að hún sé spurð einu sinni þó að hún sé spurð tvisvar á Alþ. um þetta. En á sama tíma vill hún senda Alþ. heim. Hvað fara menn að halda, þegar svona er farið að? Menn fara að halda, að ríkisstj. sé búin að ákveða að gera þennan hlut, að þó að hún kunni að vera ósammála um allt mögulegt, ósammála um verð á landbúnaðarvöru, ósammála um allt milli himins og jarðar, þá kunni það eina, sem hún sé sammála um, að vera að reyna að skaða íslenzku þjóðina með því að eyðileggja hennar efnahag, með því að lækka gengið á hennar krónu. Það veit hver hv. þm., að það er eitt það fjandsamlegasta, sem hægt er að gera gagnvart gjaldeyri einnar þjóðar, að veikja traustið á honum, grafa undan traustinu á honum, og það er það, sem er fyrst og fremst skylda Alþ. og ríkisstj. að varast. Ég vil minna hv. alþm. á, að það hefur oftar en einu sinni komið fram sú grunsemd hér á Alþ., að það væru sérstakir aðilar, voldugir aðilar, sem hefðu hagsmuni af því að fella gengi íslenzku krónunnar og skapa þannig verðbólgu í landinu. Það hefur verið vakin athygli á því, að það eru voldugir aðilar, sem eiga ítök í voldugum flokkum, sem hafa haft þann hátt á á undanförnum áratugum að lána fyrirtækjum hinna voldugu flokka mikið fé, sem er í almenningseign og eigu ríkisbankans. Og það hafa komið upp þær grunsemdir, að það væru allríkir hagsmunir að verki um það, að eftir að slík stórlán hefðu verið veitt, þá væri smátt og smátt á næstu áratugum grafið undan gjaldeyri þjóðarinnar, gengi lækkað, verðbólga aukin til þess að lækka þannig lánin í verði og gera þessum voldugu bakhjörlum hinna voldugu flokka þægilegra að borga, ef þau eru nokkurn tíma borguð. Það hefur verið uppi sú grunsemd, að það væri svikamylla í gangi í þjóðfélaginu sérréttindastétt þjóðfélagsins í hag, þeirri sérréttindastétt, sem með aðstoð sinna flokka gengur í bönkunum og skammtar sér sjálfri þar lán og lætur sömu sérréttindaflokka sína á Alþ. fella gengið hvað eftir annað til þess að strika þannig þau lán raunverulega út. Og ég vil vekja athygli á því, að þegar það virðist yfirvofandi, að gengislækkun sé sett í gegn nú aftur eftir tæp 10 ár, þá er þar með einvörðungu verið að gera nýja, stórfellda verðbólguráðstöfun og ekkert annað, ráðstöfun, sem engum öðrum kemur að gagni en þeim stórlöxum, sem hafa getað ráðið, hvert lánum bankanna væri beint á undanförnum áratugum. Gengislækkun er ráðstöfun, sem einvörðungu mundi verða til þess að hjálpa slíkum stórlöxum. Og það nær þess vegna ekki nokkurri átt af einni ríkisstj. að ætla sér að undirbúa þess háttar ráðstöfun, jafnvel skella henni á svo að segja fyrirvaralaust. Það á að þaulræða slík mál á Alþ. áður en mönnum dettur í hug að framkvæma þau, kannske jafnvel á lokuðum fundum á Alþ. stundum að tala um slík mál, áður en farið er að láta kvisast út eða hafa það í flimtingum, eins og hér hefur verið gert. Hér er þess vegna stórkostleg hætta á ferðum, hætta, sem er aukin og margfölduð með þeirri ráðstöfun, sem nú er verið að gera, að reyna að brjóta allar venjur Alþ. á bak aftur, að óvirða Alþ. með því, að ríkisstj. tali ekki við það um þau vandamál, sem fyrir liggja. Það eru þess vegna tilmæli mín til hæstv. ríkisstj., að hún hætti við þann hátt, sem hér hefur verið upp tekinn, að hún reyni ekki að brjóta allar venjur, sem skapazt hafa á Alþingi Íslendinga, að hún sjái, að til þess að koma málum fram með eðlilegum hætti, þá sé ekki ofríki og valdbeiting leiðin, heldur samkomulag um, hvernig þingmálin gangi fyrir sig. Ég vil segja, að ég harma það alveg sérstaklega, að þessu þingi, fyrsta þingi, sem kemur saman eftir stjskrbreyt., skuli vera sýnd sú óvirðing að byrja á þennan hátt, og það mundi ekki spá góðu um áframhaldið, ef þetta væri látið viðgangast. Þess vegna hef ég hér, bæði í þessari ræðu og utan d. í samtölum við hæstv. forseta og ráðherra, lagt áherzlu á, að horfið verði frá þessum hætti. Þetta vildi ég segja vegna þess, á hverjum tíma þessi fundur var boðaður þrátt fyrir mótmæli mín. Og ef meiningin er að hörfa ekki frá því að halda fund á þessum óvenjulega tíma, þá mun ég nú hverfa nokkuð, að því máli, sem hér liggur fyrir, og byrja þá með því að spyrja, hvort hæstv. ríkisstj., þeir hæstv. fjmrh. og hæstv. menntmrh., sem gátu ekki gefið sér tíma til þess að vera hér við rétt fyrir kl. 4, hvort þessir tveir hæstv. ráðh. hafi nú tíma til þess að mæta hér í Nd. eða hvort á að taka þann hátt upp á Alþ., að hæstv. ráðh, geti í fyrstu viku þings ekki sýnt sig frammi fyrir 2/3 á hlutum þingmanna. Ég mun doka við og sjá, hvern hátt á að hafa um það, hvort ráðh. geti talað við Alþ. eða ekki eða hvort það eigi að fara að taka upp siði danskra stjórnarvalda hér fyrr á tímum. Máske ráðh. ætli líka að fara til Hafnar? Og kannske við eigum að fara að senda sendinefnd til þeirra þangað, kannske bænarskjöl? Maður fer að halda ýmislegt, ef svona á að haga sér.

Má ég benda ræðumanni á, að óskum hans um, að ráðherrar yrðu viðstaddir, hefur verið komið til þeirra, en nú sem stendur er fjmrh. bundinn við umræður í Ed., en menntmrh. er ekki í húsinu.

Þá held ég, ef hæstv. forseti vill halda uppi virðingu þessarar d. gagnvart ráðh. og gagnvart ríkisstj., þá beri honum að fresta fundi, þar til ráðh., sem tvisvar sinnum er búið að auglýsa eftir, geti gefið sér tíma til þess að sitja fund í Nd. Alþ. Ég vil mælast til þess, að hæstv. forseti fresti nú þessum fundi og ég fái að fresta minni ræðu, þar til þessir tveir hæstv. ráðh. geta verið viðstaddir.

Þar sem það eru fleiri á mælendaskrá, þá æski ég þess að geta haldið fundinum áfram. Ef hv. þm. óskar eftir að fresta ræðu sinni, þangað til ráðh. eru hér viðstaddir, þá er það mögulegt.

Ég gæti nú trúað, að það væri svo, að það væru ýmsir þm. í Nd. Alþ., sem vilji tala við ráðh. Það er satt að segja ekki óvenjulegt, þegar sérstaklega þm. stjórnarandstöðunnar standa upp og flytja ræður og ekki hvað sízt í byrjun þings, að þeir vilji gjarnan ræða við ráðh., sem séu viðstaddir. Mér er ekki kunnugt um, að það séu svo sérstaklega margir af fylgjendum stjórnarinnar á mælendaskrá, að mér þætti ekki óeðlilegt, að fleiri en ég mundu vilja tala við hæstv. ráðh. Ég er í fjhn. þessarar hv. d. Þetta mál er komið frá fjhn., það er brtt. frá fjhn. við frv. ríkisstj., sem liggur fyrir til umr. Mér finnst, af því að það er ekki alveg venjulegt, að stjfrv. sé breytt, að þá sé ekkert óeðlilegt, þó að menn úr fjhn. þessarar hv. d. óski eftir því, að ráðh., a.m.k. þeir, sem hafa með málið að gera, séu viðstaddir og skýri og skilji, hvers vegna verið er að breyta þeirra stjfrv. Ég verð að segja það, að ef það er meiningin af hæstv. ráðh. þessarar nýskipuðu ríkisstj. að fara að taka þann hátt upp að vera fjarverandi, þegar verið er að ræða þeirra mál í deildinni, þá skil ég satt að segja ekki, af hverju slík ríkisstj. er að fara fram á það, að Alþ. sé frestað. Ef það á að vera síður ráðh. að vera yfirleitt fjarverandi, þegar verið er að ræða hér málin, hví í ósköpunum geta þeir þá ekki verið fjarverandi, þó að þingið haldi áfram? Það sitja menn á Alþingi Íslendinga, sem hafa áhuga fyrir ýmsum af þeim málum, sem þjóðin hefur kosið þá til þess að reyna að koma hér í gegn. Og ef ein ríkisstj. hefur engan áhuga fyrir neinu máli, sem þjóðin hefur áhuga fyrir, þá náttúrlega þarf hún ekki að vera hér viðstödd, þegar þingmenn eru að ræða slík mál. Við þm. getum rætt þessi mál, afgreitt þau, og ríkisstj. ætti þá ekki heldur að sýna sig í atkvgr. Sú ríkisstj., sem getur ekki setið hér í sínum ráðherrastólum, þegar verið er að ræða málin, ætti ekki heldur að sýna sig hér, þegar greidd eru atkv. um mál. Og ég vil benda á það, að um leið og ein ríkisstj. tekur upp þann hátt, sérstaklega 7 manna ríkisstjórn, í fyrsta skipti sem við höfum fengið 7 manna ríkisstj., að sýna sig ekki á Alþ., þegar verið er að útkljá hér mál, þá er ég hræddur um, að ríkisstj. sé komin í minni hl. á Alþ. Það hafa aldrei verið svona margir ráðh. áður, sem eftir að þeir hafa verið skipaðir hafa verið utan þingsalanna og ætla má þess vegna að haldi áfram uppteknum hætti að koma ekki á Alþ., hvorki til að greiða atkv. né annað. Þeir eru 7, stjórnarfylgið hefur alls 33 þm., stjórnarandstaðan hefur 27. Menn sjá þess vegna, að stjórnin er fallin, þegar ráðh. eru svona í burtu. Hún hefði kannske sloppið, ef þeir hefðu verið 6, en þegar ein ríkisstj. fer að haga sér þannig, að hún má yfirleitt alls ekki vera að því að vera við á Alþ., þá vil ég benda hæstv. ríkisstj. á, að það kann ekki góðri lukku að stýra, ef hún tekur þann hátt upp, meðan verið er að ræða málin. Þá er viðbúið, að hún haldi þessum slæma vana, þegar kemur til þess að greiða atkv., og gleymi alveg, að hún á 7 stóla hér. Ég vil þess vegna enn einu sinni mælast til þess, að gangskör sé að því gerð að reyna að fá þessa tvo hæstv. ráðh. til þess að mæta. Það er alveg ófært, sérstaklega í byrjun þings, að hæstv. ráðh. komist upp með það að mæta ekki á þingfundum, þegar mál, sem frá þeim eru komin, eru til umr., þegar n, og nm., sem um þau hafa fjallað, óska eftir nærveru þeirra. Þegar n. eins og fjhn. hefur gert breyt. á þeirra stjfrv., þá er það mjög slæmt, að ráðh. skuli ekki fást til þess að koma og gefa þær upplýsingar, sem farið er fram á við þá. Út af því, að hæstv. fjmrh. skuli vera við umr. í Ed., þá vil ég segja, að mér finnst það spá illu um áframhald þingsins, ef það á að byrja með því, að nýskipaður fjmrh. álíti sig frekar skuldbundinn til þess að sinna málum hjá hæstv. Ed. en Nd. Ég fæ ekki séð annað en hæstv. fjmrh., þótt hann eigi sjálfur sæti í Ed., eigi að muna jafnt eftir því, að hann ber líka ábyrgð á málunum og á að standa til andsvara fyrir þeim málum, sem hann er spurður að hér í Nd. Alþ., og ég held, að við hér í Nd. megum ekki koma honum upp á það, þó að hann sé eini ráðh., sem eigi sæti í Ed., að hann hangi þar og hími allan tímann, ef Ed. er að ræða einhver mál, en sýnir sig ekki hér í Nd., þegar óskað er eftir honum. Hins vegar er það nokkur bót í máli, að nú er auðséð, að hæstv. menntmrh. er kominn í d., og líklega verðum við að þakka fyrir það, að ráðh. hinnar nýsköpuðu stj. skuli sýna d, þá virðingu að mæta hér. Við höfum árangurslaust beðið um, að fjmrh. sýndi sig hér, en hann virðist svo upptekinn í smærri d., að hann getur ekki komið hingað, og þess vegna er það mjög ánægjulegt, að hæstv. menntmrh. skuli nú vera kominn hér og við þess vegna geta byrjað að ræða við hann. Það er þá fyrst frá að segja, að í því frv., sem hér liggur fyrir, hafði verið gerð sú breyt. frá því, sem frv. höfðu verið áður, í 1. gr., að þar sem frv. áður hafa verið framlengd ár eftir ár, framlengd fyrir eitt ár í senn, þá var nú ákveðið að hafa þetta frv. með þeim hætti af hálfu ríkisstj., að það skyldi gilda héðan af og þyrfti ekki á hverju þingi að framlengja það. Oss varð þess vegna á, fjhn. mönnum, að hugsa: Hvernig stendur á þessu? Að hverju er stefnt með þessari breyt.? Hvernig stendur á því, að einmitt um framlengingu skemmtanaskattsins skuli ekki vera hafður sá háttur á, eins og verið hefur undanfarna áratugi, að þessi lög, sem hafa á sér allt yfirbragð brbl. eða laga, sem aðeins eiga að gilda í stuttan tíma, skuli ekki að þessu sinni einnig vera hugsuð að gilda aðeins næsta ár. Nú vildi svo til, að á sama tíma og stjórnarráðið, starfsmenn þess eða ríkisstj., gerir þessa breyt. á frv. til l. viðkomandi skemmtanaskatti, þá leggur hæstv. ríkisstj. fram þáltill. um, að senda skuli þingið heim, 30. nóv. eða síðar, þ.e.a.s. þáltill., sem aldrei hefur tíðkazt áður að nýkjörnu Alþ. væri boðin, ég tala nú ekki um í fyrstu viku, ekki einu sinni á fyrstu mánuðum þess setu. Það væri eðlilegt, að sumum okkar yrði að hugsa: Var meiningin að fara að taka þann hátt upp á næstu þingum að fara að senda Alþ. svona heim, jafnvel í fyrstu viku, og gefa þm. ekkert tækifæri til þess að ræða þau vandamál, sem fyrir þinginu liggja? Það var vitanlegt, að einmitt frv. af þessu tagi hafa alltaf verið á ferðinni, þannig að hefði einhver ríkisstj. tilhneigingu til þess að beita Alþ. einhverju ofríki, dylja Alþ. einhverra fyrirætlana, sem hún væri með, þá gafst alltaf alþm. einmitt í sambandi við svona frv. tækifæri til þess að láta sínar skoðanir í ljós, koma fram með ýmsar aths. viðvíkjandi fjárhagsmálunum og jafnvel knýja ríkisstj. til þess að ræða þau. Okkur varð þess vegna að hugsa: Var meiningin, að fyrst ætti að prófa þetta með þessum l. um skemmtanaskattinn og svo kannske í fleiri lögum og koma því þannig fyrir, að upp frá þessu væri ríkisstj. ekki upp á það komin að láta Alþ. vera að spyrja sig allt of mikið út úr í sambandi við afgreiðslu mála, sem hún þyrfti endilega að fá fram. Það er engu líkara en sú hugsun hafi komið upp hjá hæstv. ríkisstj., að það sé dálítið óþægilegt að eiga svona mál undir Alþ., sem hún þurfi að ræða í nokkrum umr. í þinginu, það væri heppilegra að geta verið laus við slíkt. Ég vildi gjarnan fá að vita, hvort það væri eitthvað slíkt, sem hefði vakað fyrir, af því að svona undarlega vildi til, að þetta tvennt skyldi verða svo að segja samferða, þessi breyting á skemmtanaskattsviðaukanum og þessi þáltill. hæstv. ríkisstj. um að senda Alþ. heim. Það er náttúrlega ekki fallegt að segja það, en það er næstum því eins og það komi upp sú hugsun hjá manni, að hæstv. ríkisstj. þyki eiginlega ekkert gott að eiga Alþingi yfir höfði sér, og upphaflega hélt maður þó einmitt, að Alþingi væri ríkisstj. stoð og stytta, sem hún ætti að vera fegin að geta leitað til og rætt við, þar væru saman komnir þeir menn, sem þjóðin hefði kjörið til þess að reyna að ráða ráðum þjóðarinnar. Það hefur ekki enn þá setið sú ríkisstj. að völdum á Íslandi, sem hefur ekki eitthvað getað lært af þeim ráðum, sem stjórnarandstaðan hefur gefið henni. Og ég býst ekki við, að sú hæstv. ríkisstj., sem nú er rétt nýborin í heiminn og ekki nema vikugömul og óreynd að öllu leyti, ætli sig svo miklu vitrari en allar aðrar ríkisstjórnir, að hún þurfi ekki á því að halda að geta rætt mál við Alþingi, alveg eins og aðrar ríkisstj. hafa gert. Hafi það hins vegar verið svo, eð það hafi verið meining ríkisstj. að vera laus við þetta í framtíðinni, að þurfa að vera alltaf að leggja þessa viðauka fyrir þingið og fá þá samþykkta, þá vil ég fyrir utan þá gagnrýni, sem ég hef sett fram í sambandi við þá leiðu þáltill., sem var samferða þessu inn í þingið, benda hæstv. ríkisstj. á og þeim hæstv. ráðherrum, sem um þessi mál fjalla, að hugsi þeir sér að gera eitthvað slíkt, þá eiga þeir a.m.k. að láta vinna það betur. Þetta frv., sem hér liggur fyrir til 2, umr., er frv. um, að það megi innheimta skemmtanaskattinn með viðauka, með frá 20 til 200% álagi. Þetta eru sem sé ný lög, sem framlengja lög, sem áður hafa verið í gildi, en er ekki breyting á sjálfum lögunum um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Mig hefur oft furðað á því og furðar alveg sérstaklega á því, ef það á að fara að koma þessu á það stig, að það færi að verða fast lagafrv., að það ráðuneyti, sem útbýr svona frv., skuli ekki ganga þannig frá þessu, að þetta sé sett inn í lögin um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, þetta sé fellt inn í þau lög. Núna er það þannig, að það eru ein lög um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, lög alla leið frá 1927 með ýmsum breytingum. Svo eru önnur lög um að innheimta skemmtanaskattinn með viðauka. Og svo eru í 3. gr. laganna um skemmtanaskatt og þjóðleikhús sérstakar ákvarðanir um, að innheimta skuli skemmtanaskattinn skv. 2. gr. og samkvæmt viðauka við þessi lög með 10% álagi. M.ö.o.: það er skipt á milli tveggja laga og margra lagagreina öllum þessum viðaukum, og kemur þar fram sú tilhneiging, sem maður að vísu verður oft var við í stjórnarráðinu, hvort sem það er vegna þess, að menn, sem sjálfir eru orðnir vanir lagaflækjum, kunni bezt við að halda þeim, eða þá af hinu, að menn geta aldrei hreinsað til á skrifborðinu sínu, að menn kunna ekki að laga frv. þannig og móta lög þannig, að þau séu skýr, að þau séu ótvíræð og að það sé saman í einum lögum, sem saman á að heyra. Ég hef oft áður fundið að svona vinnubrögðum í stjórnarráðinu, og ef hér hefur átt að vera með þessu frv., eins og það var lagt fyrir, að því stefnt að gera þetta að föstum lögum, sem sé viðaukafrv., þá hefði verið miklu viðkunnanlegra og lögulegra að hafa þann hátt á að fella þetta saman í ein lög, gömlu lögin um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, og láta þá þau lög ein duga. Hins vegar áleit fjhn. enga ástæðu til þess, a.m.k. á meðan viðkomandi ráðuneyti hefði ekki sjálft gert þá breytingu að gera gömlu lögin þannig úr garði, að Alþingi gæti verið þekkt fyrir að láta þau standa sem föst lög, sem ættu að haldast, - þá sá fjhn. ekki neina ástæðu til þess að fara að fallast á þessa breytingu, sem viðkomandi ráðuneyti hafði gert, og leggur þess vegna einróma til að breyta þessu frv. aftur í sitt gamla horf. Hins vegar er það eðlilegt, þegar þetta mál er hér til umræðu og hafði á vissan hátt borið að með þessum óeðlilega hætti, sem ég hef þegar gert að umtalsefni, að maður óski eftir að fá nokkrar frekari upplýsingar í sambandi við þá skattheimtu á almenningi, sem verið er að heimila með þessum lögum. Í fyrsta lagi er það eitt, sem ég vildi spyrja að í því sambandi, af því að vitað er, að ríkisstj. og Alþingi stefna að því með samþykkt þessara laga að styðja ýmiss konar menningarstarfsemi í landinu, - þá vildi ég spyrja hæstv. menntmrh., fyrst hann sýnir okkur þann heiður að vera hér viðstaddur: Þarf Alþingi að óttast, að þær ráðstafanir, sem verið er að gera til þess að efla menninguna í landinu með þeim skatti, sem hér á að framlengja, verði rýrðar með nokkrum öðrum ráðstöfunum ríkisstjórnarinnar? Má Alþingi ekki treysta því, að það fé, sem nú öll fjhn. hefur orðið sammála um að leggja til að hæstv. ríkisstj. fái að njóta áfram, að sá skattur, sem hún eigi að fá innheimtan af almenningi og skemmtunum fólksins framvegis eins og hingað til, - má Alþingi ekki treysta því, að það fé verði á engan hátt rýrt í meðförum hæstv. ríkisstj.? Ég meina: er það ekki alveg öruggt, að hæstv. ríkisstj. hafi engar fyrirætlanir um að minnka í gildi þá fjárupphæð, sem verið er að ráðstafa af hálfu Alþingis með því að samþykkja nú þessi lög? Megum við ekki treysta því, að t.d. gengislækkun eða aðrar slíkar ráðstafanir séu alls fjarri hæstv. ríkisstj., þannig að þeir peningar, sem Alþingi með því að samþykkja þetta lagafrumvarp, sem hér liggur fyrir, heimilar að taka af tekjum almennings í landinu, fari óskertir til þeirra nota, sem ætlað er, til að standa undir rekstri þjóðleikhússins, standa undir byggingu félagsheimila og annars slíks. Svo fremi það væri t.d. ætlun ríkisstj. að fella - við skulum segja bara jafnvel nú þegar á næsta ári, máske næstu mánuðum - íslenzku krónuna í gildi, til hvers er þá verið að biðja okkur um að samþykkja þessar tekjuaflanir, ef á að stórminnka þessar tekjur hvað raungildi snertir strax í byrjun næsta árs? Megum við ekki treysta því, að með þeim ráðstöfunum, sem við nú allir nm. í fjhn, leggjum til að gerðar séu, sé verið að stuðla að því, að hægt sé að halda uppi þeirri starfsemi, sem þessar tekjur eiga að renna til? Ég vil t.d. sem þm. Reykvíkinga mega spyrja hæstv. ráðh. að því, hvað mikill hluti af öllum skemmtanaskattinum kemur einmitt héðan úr Reykjavík? Ef ég man rétt, þá var það a.m.k. fyrir nokkrum árum mjög há upphæð, jafnvel allmikill meiri hluti af öllum þeim tekjum, sem af þessum lögum koma. Ef fara á að taka þennan skatt áfram af mínum umbjóðendum, þá vildi ég gjarnan mega vita það fyrir víst, þegar verið væri að samþykkja svona skatt, að það væri ekki meiningin annars vegar að fara að fella í gildi það fé, sem af þeim væri tekið, og gera þeim menningarstofnunum, sem eiga að lifa af því., erfiðara fyrir. Og svo vil ég hins vegar gjarnan vita, hvort eigi að gera mínum umbjóðendum erfiðara fyrir um að greiða þessi gjöld. Það hefur verið lagt allmikið á skemmtanir þær, sem almenningur nýtur, á undanförnum árum, venjulega í góðu skyni, venjulega í menningarskyni. En af hverju hefur verið hægt að leggja slíkan skatt á skemmtanir almennings og láta slíkar skemmtanir standa undir þjóðleikhúsi, félagsheimilum, jafnvel vísindasjóðum, af hverju hefur það verið hægt? Það hefur verið hægt vegna þess, að almenningur hefur haft það góða afkomu, að slíkur skattur hefur ekki minnkað það mikið sókn slíkra skemmtana, að fjárhagsgrundvöllur slíkra fyrirtækja eins og þjóðleikhússins, félagsheimilanna, vísindasjóðs eða slíkra hafi brostið þess vegna. Ef við alþm. ættum það nú á hættu, að t.d. hæstv. ríkisstj. hygði á að lækka gengi íslenzku krónunnar, eins og ég hef jafnvel áður spurt hérna að og því miður enn ekki fengið svar við, þá er það alveg gefið mái, að slíkri ráðstöfun væri, ef um hana væri búið eins og mér er kunnugt um að vissir efnahagssérfræðingar ríkisstj. vilja láta um búa, fyrst og fremst ætlað að rýra kjör almennings í landinu, en ekki að láta hækka kaup hans að sama skapi sem gengislækkuninni næmi, ekki a.m.k. að ríkisstj. gerði ráðstafanir til þess um leið. Ég er þess vegna hræddur um, að ef eitthvað slíkt skyldi vera fyrirhugað, þá geti svo farið, að tekjur þessa almennings, sem fyrst og fremst sækir skemmtanir, og þá fyrst og fremst almennings hér í Reykjavík, sem ég held að standi að mestu leyti undir öllum þessum tekjum, - ég er hræddur um, að ef slíkar ráðstafanir væru fyrirhugaðar af hálfu hæstv. ríkisstj., eins og gengislækkun eða slíkt, þá mundi það rýra þannig kjör almennings, á meðan aðrar ráðstafanir væru ekki gerðar, sem bættu þar úr, að slíkur fjárhagsgrundvöllur eins og skemmtanaskatturinn er fyrir þjóðleikhús, félagsheimili, vísindasjóð og annað slíkt, geti brostið. Það er þess vegna gefið mál, að þegar við hér á Alþingi erum að ræða lög eins og þessi, þá viljum við vita fótum okkar forráð. Við erum að gera ráðstafanir til þess, að þjóðleikhúsið geti starfað áfram. Við erum að gera ráðstafanir til þess, að það sé hægt að halda áfram að byggja félagsheimill í landinu. Og við göngum út frá því, þegar við samþykkjum lög um þetta, eins og við leggjum nú til, t.d. allir sammála um það í fjhn., - við göngum út frá því að geta reiknað með sama grundvelli og verið hefur fram að þessu, sömu möguleikum hjá almenningi til þess að geta borgað þennan skatt. Ef það ætti að breyta þessum forsendum, þá er ég hræddur um að verði líka að breyta þessum lögum, annaðhvort að skapa nýja skattstofna, hækka skemmtanaskattinn eða annað þess háttar. Það er þess vegna eðlilegt, um leið og Alþingi afgreiðir svona lög, að því séu gefnar upplýsingar um, hvort nokkuð sé fyrirhugað, sem þessu geti breytt. Og einmitt þess vegna vil ég sérstaklega óska eftir því sem þm. Reykv. að fá upplýsingar um, hve miklu nemur það, sem tekið er af Reykvíkingum með þessum skatti, og upplýsingar um það, hvort nokkrar þær breytingar á efnahagsmálum landsins séu fyrirhugaðar, sem geti rýrt þennan tekjustofn. Þá vildi ég enn fremur, sökum þess hve mikið af þessu fer til byggingar félagsheimila, spyrja hæstv. menntmrh., hvort fyrirhugaðar séu nokkrar breytingar viðvíkjandi þeim lögum, sem um félagsheimilin gilda. Ég held, að það sé dálítið óheppilegur háttur, sem hafður hefur verið á undanfarið um byggingu félagsheimilanna. Mér er kunnugt um það sums staðar úti á landi, að það hafa verið byggð í námunda við allstóra bæi jafnvel allt að þremur félagsheimilum í hreppum, sem liggja þar að, og að því er virðist sérstaklega treyst á, að þessi félagsheimili yrðu rekin með tekjum, sem hlytust af því, að fólkið í viðkomandi bæjum sækti félagsheimilin og skemmtanir, sem þar væru háðar. Og þetta hefur leitt til þess, veit ég, að það hefur verið eins konar verkaskipting á milli slíkra félagsheimila um laugardagsskemmtanir og slíkt. Þegar skattar eru lagðir á eins og þeir, sem við hér erum að ræða, þá er það eðlilegt, að það sé höfð nokkur fyrirhyggja um, hvernig slíku fé er varið. Ég er hræddur um, að þetta hafi ekki verið hugsað nógu vel frá upphafi. Það er ekki nóg að byggja félagsheimili og láta byggja þau hér og þar á landinu, það þarf að vera rekstrargrundvöllur fyrir þau og það þarf að vera hægt að halda þessum félagsheimilum uppi sem raunverulegum félagsheimilum, sem félagsheimilum, sem fyrst og fremst séu menningaraukandi. Og við þurfum að varast það, ekki sízt með tilliti til þess, hver stoð sveitirnar hafa verið okkar þjóðmenningu frá upphafi vega, að jafnvel félagsheimilin sums staðar yrðu til þess að koma þeirra skemmtunum niður á lægra stig en ella hefði verið. Það á einmitt að vera þveröfugt. Ég held, að þegar við ræðum um tekjustofnana til félagsheimila, þjóðleikhúss og annars slíks, þá sé okkur nauðsynlegt að athuga þessi mál, og það væri ákaflega æskilegt að fá frá hæstv. ráðh. einmitt yfirlit yfir, hvernig þessi mál standa. Það er ekki ofmælt, að ég held, að það sé orðið nokkurt vandamál víða um félagsheimili og þess vegna sé það ekkert óeðlilegt í sambandi við þeirra tekjuöflunarmál, að það vandamál væri nokkuð rætt. Þá vildi ég enn fremur, sökum þess að nokkru af þessum tekjum er ætlað að renna til þjóðleikhússins, leyfa mér að spyrjast fyrir um, hvernig standi um þess rekstur nú sem stendur, hvernig háttað sé annars vegar um hinar gömlu skuldir, hvers vegna þær séu ekki greiddar að fullu, og hvernig rekstrarafkoman að öðru leyti sé. Þjóðleikhúsið er eitt af þýðingarmestu menningarstofnunum okkar, og það hefur alltaf verið velvilji og skilningur hér á Alþingi viðvíkjandi því, að af hálfu Alþingis væru gerðar ráðstafanir til þess að standa undir kostnaðinum við það. Svo fremi sem fyrirhugaðar væru einhverjar þær breytingar, sem ég minntist á áðan, í efnahagsmálum þjóðarinnar, þá kynni slíkt að koma allþungt niður á rekstri þjóðleikhússins. Það er vitanlegt, að aðgöngumiðar hafa þar verið alldýrir og oft ekki við almenningshæfi, en þó verið sótt nokkru meira en menn gætu búizt við víða í löndum um svo dýrar skemmtanir, sökum þess að almenningur hefur haft allmiklar tekjur úr að spila. Ef fyrirhugaðar væru árásir á lífskjör almennings í landinu, ef dregið væri ekki hvað sízt úr tekjum almennings hér í Reykjavík, t.d. með gengislækkun eða einhverjum slíkum ráðstöfunum, þá mundi slíkt ganga út yfir rekstur þjóðleikhússins. Það er því miður - eða máske eðlilega svo, að þegar tekjur manna minnka, byrja menn oft á því að spara við sig það, sem þeim finnst þeir gætu helzt verið án, og er það þó mikill misskilningur oft á tíðum að neita sér þess vegna um svo hollar menningarlegar skemmtanir sem mörg leikrit, sem í þjóðleikhúsinu eru sýnd, eru. En svona er það samt sem áður. Ég veit, að það hefur víða verið svona í ýmsum löndum, þar sem fátækt hefur verið ríkjandi, að af hálfu þjóðleikhúsa hafa verið gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að gefa mönnum kost á að sækja þjóðleikhús án tillits til þess, hvernig þeirra efnahagur væri. Það var jafnvel um skeið, meðan gengislækkunarráðstafanir og aðrar slíkar ráðstafanir voru allerfiðar fyrir almenning hér, að þá voru gerðar ráðstafanir til slíks hérna, þó að þær hafi, eftir að slíkri hættu var bægt frá almenningi um skeið, lagzt niður. Ég held þess vegna, ef það væri fyrirhugað að hefja nú að nýju einhverjar slíkar árásir á lífskjör almennings eins og gert var fyrir 10 árum, - ég á við gengislækkunina í marz 1950, - með þeim afleiðingum, sem þá hlutust af, að hundruð manna, jafnvel svo að þúsundum skipti, gengu atvinnulausir í Reykjavík einni saman, að það verði líka að endurskoða hluti eins og rekstur þjóðleikhússins, nema það sé ætlunin, þótt sverfi að almenningi, að burgeisastétt Reykjavíkur skuli ein sjá um að fylla þjóðleikhúsið og svo lítið af henni tekið, að þar sjái ekki högg á vatni. Ég er hræddur um, að öll þau mál, sem varða menningarstarfsemina í landinu, tekjuöflunina til hennar og annað slíkt, hljóti að byggjast á því, að almenningi sé gert kleift að lifa a.m.k. við jafngóð kjör og hann hefur haft fram að þessu og þau séu í engu rýrð.

Ég vil spyrja hv. þm., hvort hann eigi mikið eftir af ræðu sinni.

Ég á nú ekki mikið eftir. En það er kannske eins gott að fresta henni, herra forseti.