Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Nú hefjast umræður um stefnuræðu forsætisráðherra. Umræðurnar skiptast í þrjár umferðir. Forsætisráðherra hefur 20 mínútur til framsögu en aðrir þingflokkar en þingflokkur forsætisráðherra hafa 12 mínútur í fyrstu umferð, í annarri umferð hafa þingflokkarnir 6 mínútur en í þeirri þriðju 5 mínútur hver þingflokkur. Röð flokkanna er í öllum umferðum þessi: Framsóknarflokkur, Samfylkingin, Sjálfstæðisflokkur, Vinstri hreyfingin – grænt framboð og Frjálslyndi flokkurinn. Fyrir Framsóknarflokk tala Halldór Ásgrímsson forsætisráðherra í fyrstu umferð, í annarri Jónína Bjartmarz, 6. þm. Reykjavíkurkjördæmis suður, og í þriðju umferð Magnús Stefánsson, 3. þm. Norðvesturkjördæmis. Ræðumenn Samfylkingarinnar verða í fyrstu umferð Össur Skarphéðinsson, 1. þm. Reykjavíkurkjördæmis norður, Jóhanna Sigurðardóttir, 2. þm. Reykjavíkurkjördæmis suður, í annarri og Björgvin G. Sigurðsson, 7. þm. Suðurkjördæmis, í þriðju umferð. Ræðumenn verða fyrir Sjálfstæðisflokk: Davíð Oddsson utanríkisráðherra í fyrstu umferð, Sigríður A. Þórðardóttir umhverfisráðherra í annarri umferð og Birgir Ármannsson, 11. þm. Reykjavíkurkjördæmis suður, í þriðju umferð. Ræðumenn fyrir Vinstri hreyfinguna – grænt framboð verða Steingrímur J. Sigfússon, 5. þm. Norðausturkjördæmis, í fyrstu umferð, í annarri Kolbrún Halldórsdóttir, 8. þm. Reykjavíkurkjördæmis norður og í þriðju umferð Jón Bjarnason, 8. þm. Norðvesturkjördæmis. Fyrir Frjálslynda flokkinn tala í fyrstu umferð Guðjón A. Kristjánsson, 5. þm. Norðvesturkjördæmis og Sigurjón Þórðarson, 10. þm. Norðvesturkjördæmis, í annarri umferð Gunnar Örlygsson, 10. þm. Suðvesturkjördæmis, en í þriðju umferð Magnús Þór Hafsteinsson, 9. þm. Suðurkjördæmis.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Á þessu ári höfum við minnst aldarafmælis heimastjórnarinnar, en jafnframt minnumst við þess að sextíu ár eru liðin frá lýðveldisstofnun á Þingvöllum árið 1944. Það er auðvelt að hrífast með bjartsýni og hugrekki forustumanna hins unga lýðveldis þegar horft er til baka. Og staðreynd málsins er sú að okkur hefur tekist betur til við uppbyggingu þjóðfélagsins en nokkur þorði að vona á þeim tíma. Það kemur nú í minn hlut að flytja stefnuræðu ríkisstjórnarinnar eftir breytingar á ríkisstjórninni sem urðu þann 15. september síðastliðinn. Ég vil við þetta tækifæri þakka Davíð Oddssyni utanríkisráðherra farsæla forustu í málum þjóðarinnar í meira en þrettán ár. Á þessum tímamótum verða ekki breytingar á meginmarkmiðum ríkisstjórnarinnar, enda eru þau sett fram í stjórnarsáttmála Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks fyrir kjörtímabilið allt. Frá því að flokkarnir hófu samstarf árið 1995 hafa orðið stórstígar framfarir í landinu. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur vaxið stöðugt og samfleytt, atvinnuleysi minnkað, velferðarkerfið styrkst og hagur atvinnulífsins vænkast, svo nokkur atriði séu nefnd. Það er því ekkert sem kallar á róttækar breytingar, þvert á móti er ástæða til að halda áfram á sömu vegferð. Þrátt fyrir að góður friður hafi almennt verið á vinnumarkaði á undanförnum árum er þessi ræða flutt í skugga alvarlegs kennaraverkfalls. Stöðvun skólastarfs er mikið áfall fyrir heimilin í landinu. Ríkisvaldið er ekki aðili að deilunni, enda rekstur og yfirstjórn grunnskólans í höndum sveitarfélaganna. Ríkið og sveitarfélögin sömdu um yfirfærslu grunnskólans. Þeirri yfirfærslu fylgdu fullnægjandi tekjustofnar. Stjórnarandstaðan hefur nú síðustu daga reynt að draga ríkisstjórnina inn í þessa deilu og sett fram þá kenningu að það sé á ábyrgð ríkisins að leysa úr ágreiningi samningsaðila. Það er ljótur leikur og mikill bjarnargreiði að vekja með því falsvonir og getur dregið úr því að samningsaðilar axli ábyrgð sína. Nýverið undirrituðu fulltrúar ríkis og sveitarfélaga sameiginlega yfirlýsingu þar sem þeir lýsa yfir eindregnum vilja til að vinna áfram að eflingu sveitarstjórnarstigsins. Sérstaklega verður litið til þeirra sveitarfélaga og svæða sem standa höllum fæti fjárhagslega, leitað orsaka og gerðar tillögur til úrbóta. Því fer vitaskuld fjarri að öll sveitarfélög séu illa stödd. Þar sem vandinn er fyrir hendi er hins vegar nauðsynlegt að grípa til aðgerða og tryggja eins vel og unnt er að sveitarfélögin verði nægilega öflug til að þau geti orðið við óskum íbúa og atvinnulífs um þjónustu til framtíðar. Við stjórnmálamenn erum vanir að takast á um mál og sjá atburði liðinna ára í misjöfnu ljósi. Með sama hætti sjá menn framtíðina og möguleikana sem í henni felast með ólíkum hætti. Framtíðarsýn núverandi ríkisstjórnar er skýr. Við viljum sjá meiri fjölbreytni í íslensku atvinnulífi. Við viljum sjá að í byrjun næsta kjörtímabils hafi kaupmáttur ráðstöfunartekna vaxið um 50% frá því að flokkarnir hófu samstarf. Við viljum sjá íslensk fyrirtæki sem öfluga þátttakendur í alþjóðlegu atvinnulífi. Við viljum sjá aukna erlenda fjárfestingu hér á landi. Við viljum taka vaxandi þátt í alþjóðasamstarfi og axla þar ábyrgð. Við viljum fjölbreytta menntun sem gerir okkur kleift að standast vaxandi samkeppni og tileinka okkur nýjungar. Við viljum öflugt heilbrigðis- og velferðarkerfi sem öryggisnet fyrir fjölskyldur okkar og komandi kynslóðir. Meginniðurstaða fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2005 er að áfram ríki stöðugleiki í efnahagslífinu þrátt fyrir aukin umsvif. Þetta er afrakstur þeirrar aðhaldssömu stefnu í ríkisfjármálum sem ríkisstjórnin hefur markað. Líkt og undanfarin ár verður tekjuafgangi ríkissjóðs varið til greiðslu skulda. Samkvæmt þessum áformum lækka skuldir ríkissjóðs um þriðjung frá árinu 1998 til 2005, eða úr 41% af landsframleiðslu í 27,5%. Í fjárlagafrumvarpinu er jafnframt lögð fram stefna ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum fyrir árin 2005–2008. Sú stefnumörkun er afar mikilvæg í ljósi þeirra umfangsmiklu framkvæmda sem hafnar eru og gera kröfu um ábyrga en sveigjanlega hagstjórn og staðfestu í ríkisbúskapnum. Jafnframt er þessi stefna mikilvæg forsenda skattalækkunaráforma. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að lækka tekjuskatt einstaklinga um 4% á næstu þremur árum, úr 25,75% í 21,75%. Þegar sú lækkun verður að fullu komin til framkvæmda hefur tekjuskattur einstaklinga lækkað um 8,66 prósentustig frá árinu 1997. Jafnframt er ákveðið að afnema eignarskatt einstaklinga og lögaðila. Þá verða barnabætur hækkaðar. Nánari útfærsla á þessum tillögum verður kynnt með frumvarpi á Alþingi á næstunni. Enn fremur verður unnið að endurskoðun á virðisaukaskatti. Með hliðsjón af horfum í efnahagsmálum og tímasetningu stóriðjuframkvæmda er miðað við að skattalækkanir komi að mestu til framkvæmda í lok kjörtímabilsins. Af hálfu framkvæmdanefndar um einkavæðingu er nú unnið að undirbúningi á sölu Landssíma Íslands hf. í samræmi við málefnasamning ríkisstjórnarinnar og fyrirliggjandi heimild Alþingis. Markaðsaðstæður eru nú taldar hagstæðar og því líklegt að ríkissjóður fái sanngjarnt og eðlilegt verð fyrir eign sína. Samhliða er unnið að því að þjónusta við almenning á þessu sviði verði góð og dreifikerfið bætt. Fyrir skömmu var af hálfu nefndarinnar auglýst eftir ráðgjafa við sölu Símans. Að því er stefnt að slíkur aðili verði ráðinn til verksins í nóvember á þessu ári. Hlutverk ráðgjafans verður að vinna með nefndinni að frekari undirbúningi og veita álit sitt á fyrirkomulagi sölunnar, stærð söluhluta og röð söluþátta. Þar sem þessi vinna tekur nokkurn tíma er ekki við því að búast að eiginlegt söluferli og sala hefjist fyrr en á fyrri hluta næsta árs. Menntamál er sá málaflokkur sem mestu skiptir fyrir atvinnuþróun og uppbyggingu til framtíðar. Einungis örfá ríki verja meira til þessa málaflokks en við Íslendingar. Á næstunni verður unnið að breyttri námsskipan til stúdentsprófs þar sem áhersla verður lögð á aukna samfellu í skólastarfi, allt frá leikskóla til loka framhaldsskóla, hvort sem um er að ræða bóknám, iðnnám eða starfsnám. Forsenda þessara áforma eru þær miklu breytingar sem orðið hafa á skólakerfinu undanfarinn áratug. Þær veita tækifæri til breytinga sem meðal annars hafa í för með sér að námstími til stúdentsprófs styttist um eitt ár, án þess að í nokkru sé slakað á þeim kröfum sem gerðar eru til menntunar. Háskólalíf í landinu stendur í miklum blóma. Námsframboð hefur aldrei verið meira og það sama má segja um fjölda háskólanema. Þetta er ánægjuleg þróun og til marks um að stefna ríkisstjórnarinnar um að efla menntun og rannsóknir í landinu hefur nú þegar skilað verulegum árangri. Þá stendur yfir endurskoðun á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna og á vettvangi menntamálaráðuneytisins verður unnið að undirbúningi lagasetningar um eignarhald á fjölmiðlum. Ríkisstjórnin leggur áherslu á öflugt velferðarkerfi. Á undanförnum árum hefur markvisst verið unnið að því að stytta biðlista fatlaðra eftir búsetu. Rýmum á sambýlum mun fjölga um 110 frá 2001–2005. Þar með verður biðlistum eytt. Sú stefna hefur verið mörkuð að tryggja fullnægjandi meðferðar- og búsetuúrræði fyrir geðfatlaða á árunum 2006–2010. Heilbrigðisþjónustan er meginstoðin í þeirri samfélagsþjónustu sem víðtæk sátt er um í okkar samfélagi. Öflug heilbrigðisþjónusta fyrir alla landsmenn er kjarninn í velferðarkerfinu. Sú þjónusta á að standa öllum opin, óháð efnahag. Sjúklingar standa alltaf höllum fæti og sáttin um velferðarkerfið byggist ekki hvað síst á þeim almenna vilja að hjálpa þeim sérstaklega. Við vitum að hreyfingarleysi og offita getur verið ávísun á sykursýki, hjartasjúkdóma og fleiri alvarlega sjúkdóma. Reykingar og áfengisneysla geta einnig haft gríðarlegar heilsufarslegar afleiðingar síðar á lífsleiðinni. Það er afar brýnt fyrir okkur að gefa gaum í meira mæli að samspili lífshátta og sjúkdóma. Með þessu er ég vitaskuld ekki að halda því fram að sjúkir geti bara sjálfum sér um kennt og að hver sé í þeim efnum sinnar gæfu smiður. Fjarri því, enda hefur engin ríkisstjórn á lýðveldistímanum veitt jafnmikið fé til heilbrigðismála og sú sem nú situr. Stjórnarandstaðan og hagsmunaaðilar deila á ríkisstjórnina fyrir að hafa ekki staðið við fyrirheit við öryrkja. Staðreyndir málsins eru þær að sérstaða þeirra sem yngstir verða öryrkjar hefur verið viðurkennd með því að tvöfalda grunnlífeyri þeirra. Rúmum milljarði króna var varið til þessa verkefnis. Ekki nóg, ekki nóg, segir stjórnarandstaðan, og krefst frekari framlaga, og neitar að horfast í augu við umtalsverðan samfélagslegan vanda sem kann að vera að skapast vegna fjölgunar öryrkja. Halda menn að fjölgun öryrkja um 50% á sex árum segi ekki til sín í bókhaldi Tryggingastofnunar ríkisins? Halda menn að þreföldun heildarbótagreiðslna til öryrkja á jafnlöngum tíma komi hvergi fram í útgjöldum ríkisins? Ætlast menn til að almenningur eða kjósendur trúi því, að einhver önnur ríkisstjórn hefði gert betur við þennan hóp? Tölurnar tala sínu máli. Þreföldun heildarbótagreiðslna til öryrkja á sex árum er meira en nokkur önnur ríkisstjórn getur státað af. Sjaldan eða aldrei hafa orðið örari breytingar á íslensku atvinnulífi en undanfarin ár. Á mörgum mörkuðum hefur samkeppni blómstrað þar sem hún var áður heft og útrás íslenskra fyrirtækja hefur tekið á sig myndir sem enginn sá fyrir. Tillögur nefndar um íslenskt viðskiptaumhverfi liggja nú fyrir. Til að bregðast við óæskilegum afleiðingum hringamyndunar og öðrum samkeppnishömlum telur nefndin nauðsynlegt að skerpa eftirlit með samkeppni á markaði, meðal annars með því að gera skipulag samkeppnisyfirvalda skilvirkara og veita meira fjármagn til þeirra. Tillögur nefndarinnar um stjórnhætti og félagarétt miða einkum að því að bæta minnihlutavernd, upplýsingagjöf og auka hluthafalýðræði. Unnið verður að þessum breytingum á grundvelli tillagna nefndarinnar og umsagna um þær. Aldrei áður hafa verið jafnmiklar framkvæmdir í samgöngumálum. Jarðgöng á Austurlandi eru að verða fullgerð og verða mikil samgöngubót. Hið sama má segja um jarðgöng til Siglufjarðar sem senn verður ráðist í. Tvöföldun Reykjanesbrautar er afar mikilsverð framkvæmd og á höfuðborgarsvæðinu er ekki síst nauðsynlegt að ganga frá áætlun um Sundabraut sem að hluta yrði einkaframkvæmd. Um leið er ljóst að framkvæmdir við gatnamót Kringlumýrarbrautar og Miklubrautar eru mjög brýnar. Við eigum að líta á allar þessar mikilvægu framkvæmdir sem verkefni sem þarf að takast á við og leysa en stilla þeim ekki upp sem andstæðum. Fjarskiptamál hafa verið í brennidepli síðustu vikur og mánuði. Fyrirhuguð sala á Símanum, hröð tækniþróun í dreifingu stafræns sjónvarps og samruni fjarskipta og fjölmiðlunar gera það enn nauðsynlegra en áður að stefna stjórnvalda á þessu sviði sé skýr. Nú er unnið að gerð fjarskiptaáætlunar fyrir árin 2005–2014. Umhverfismál verða sem fyrr áherslumál. Framkvæmd stefnumótunar um sjálfbæra þróun sem ríkisstjórnin samþykkti árið 2002 verður endurmetin á næsta ári og undirbúningur að framkvæmd Kyoto-bókunarinnar árið 2008 heldur áfram með nýju stöðumati árið 2005. Sérstök áhersla verður lögð á að styrkja náttúruvernd og málefni þjóðgarða og unnin landsáætlun um vernd líffræðilegrar fjölbreytni. Haldið verður áfram vinnu við rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma þar sem lögð er áhersla á að afla sem bestra upplýsinga um náttúrufar. Í landbúnaðarmálum leggur ríkisstjórnin áherslu á meiri aðlögunarhæfni íslensks landbúnaðar og að samkeppnisstaða hans verði styrkt til að mæta vaxandi erlendri samkeppni og uppfylla kröfur neytenda um hreinleika. Leitast verður við að tryggja framþróun landbúnaðarins með meiri sveigjanleika í greininni og aukinni áherslu á menntun, þróun og rannsóknir. Frá því að kvótakerfið var tekið upp í sjávarútvegi hefur það tekið margvíslegum breytingum. Breytingarnar hafa miðað að aukinni hagræðingu í greininni og ekki síður að því að sætta ólík sjónarmið. Síðustu breytingar þar sem dagakerfið var lagt niður svo og upptaka veiðileyfagjalds eru hvorar tveggja ákvarðanir sem eru til þess fallnar að auka sátt um sjávarútveginn. Einn af hornsteinum velferðar íslenskra fjölskyldna er að búa við öryggi í húsnæðismálum. Rík hefð er fyrir því hjá landsmönnum að eignast sitt eigið húsnæði. Íbúðalánasjóður hefur það hlutverk að stuðla að því með lánveitingum að landsmenn geti búið við öryggi og jafnrétti í húsnæðismálum á viðráðanlegum lánakjörum. Það er afar ánægjulegt að bankar, sparisjóðir og lífeyrissjóðir eru farnir að bjóða sambærileg vaxtakjör og Íbúðalánasjóður. Um leið má spyrja hvað veldur. Ég dreg enga dul á þá skoðun mína að þær breytingar sem áttu sér stað með nýjum lögum um húsnæðismál valda þar mestu að ógleymdri einkavæðingu bankanna. Félagsmálaráðherra mælir nú á haustþingi fyrir frumvarpi um 90% húsnæðislán að ákveðnu hámarki fyrir allan almenning hvar sem er á landinu. Á liðnum vetri samþykkti ríkisstjórnin tillögu dómsmálaráðherra um að breyta skipulagi sérsveitar lögreglunnar og að hún skyldi efld á næstu árum. Unnið hefur verið í samræmi við það og verður fjölgað í sveitinni á næsta ári. Efling sérsveitarinnar er í samræmi við alþjóðlega þróun. Ríkisvaldið þarf að gera meiri og öflugri ráðstafanir en áður til að tryggja öryggi hins almenna borgara. Viðbragðsáætlanir til að draga úr hættu á hryðjuverkum krefjast nýrra starfsaðferða til dæmis við flugvernd og siglingavernd. Alþjóðleg glæpastarfsemi teygir anga sína um heim allan og við henni þarf að bregðast. Verulegur árangur hefur náðst undanfarin ár í baráttu við þá sem smygla fíkniefnum til landsins. Ekki er síður nauðsynlegt að sporna við tilraunum til mansals og viðleitni óprúttinna aðila til að nýta sér neyð flóttafólks og hælisleitenda í eigin þágu. Það þykir ekki lengur tíðindum sæta að Ísland taki að sér að vera í fyrirsvari á alþjóðavettvangi. Formennsku í Norðurskautsráði verður skilað í hendur Rússlands á ráðherrafundi í nóvember. Á næsta ári taka við ný verkefni í formennsku Eystrasaltsráðsins. Þetta er til vitnis um aukna burði til að axla ábyrgð á alþjóðavettvangi. Undirbúningur framboðs til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna er í góðum farvegi. Traustar loftvarnir eru Íslandi ekki síður mikilvægar en öðrum þjóðum. Í þeim efnum treystum við áfram á varnarsamninginn við Bandaríkin. Í fyrirhuguðum viðræðum við Bandaríkin verður metið hvernig Íslendingar geta tekið aukinn þátt í rekstri Keflavíkurflugvallar enda hefur borgaralegt flug um völlinn aukist mikið á síðustu árum. Herra forseti. Þótt stefna stjórnvalda skipti miklu um framfarir í þjóðfélaginu er það samspil ólíkra þátta sem ræður úrslitum. Frumkvæði einstaklinganna, vinnusemi fólksins, samvinna ólíkra hagsmuna og tiltrú á gæðum landsins eru dæmi um atriði sem skipta sköpum. Fáum dylst að tækifærin eru mörg og margvísleg og það er okkar að vinna úr þeim. Þótt tekist hafi að ná miklum árangri í sextíu ára sögu lýðveldisins mun enn frekar reyna á samstöðu þjóðarinnar á næstu áratugum. Þar kemur til meira frelsi, alþjóðavæðingin og byltingarkenndar breytingar. Þeir menn sem stóðu í fylkingarbrjósti íslenskrar þjóðar að fengnu frelsi komu fram af metnaði og stórhug. Ekkert var sæmandi Íslandi og Íslendingum nema það besta. Íslendingar skyldu óhræddir skapa sér sess meðal annarra þjóða á jafnréttisgrundvelli. Þessa viðhorfs mátti sjá stað jafnt í alþjóðamálum, í atvinnumálum, í félagsmálum og menningarmálum. Eitt var þó það verk sem þeir vísuðu til komandi kynslóða. Það var endurskoðun stjórnskipunarinnar og ákvarðanir um framtíðarstjórnskipun Íslands. Á liðnu sumri hvessti verulega í íslensku stjórnmálalífi. Nú þegar þeirri hríð hefur slotað er mikilvægt að við tökumst á hendur það verkefni sem aldrei hefur með fullnægjandi hætti verið leitt til lykta. Á því þingi sem nú fer í hönd þarf að hefja sameiginlegt starf allra flokka að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Í því starfi þarf að tryggja að löggjafarstarf Alþingis geti gengið fram með eðlilegum hætti, en einnig að tryggja lýðræðislegan rétt almennings til að fá fram atkvæðagreiðslur um mál sem miklu skipta. Þá þarf að skýra betur hlutverk forseta, Alþingis og ríkisstjórnar í stjórnskipuninni. Þetta verkefni er vandasamt og miklu skiptir að þeir sem að því koma líti til þess af ábyrgð. Við þurfum líka að gæta þess að hin lýðræðislega uppbygging sé einföld og skýr, en týnist ekki í frumskógi formsatriða og formreglna. Við endurskoðun hinna lýðræðislegu leikreglna þurfum við að hafa þetta í huga. Einungis þannig getum við verið trú þeim bjartsýna anda sem einkenndi lýðveldisstofnunina fyrir sextíu árum og hefur verið leiðarljós okkar æ síðan. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Þetta var athyglisverð ræða. Hún var ekki síst athyglisverð fyrir það sem ekki stóð í henni. Hún rifjaði það upp að fyrir nokkru síðan flutti annar forsætisráðherra aðra ræðu, það var Tony Blair, forsætisráðherra Bretlands. Hann upplýsti það í ræðu sinni að hann bæri ábyrgð á röngum og villandi upplýsingum sem hefðu að hluta til leitt til innrásarinnar í Írak. Og forsætisráðherra Bretlands baðst afsökunar á því. Halldóri Ásgrímssyni urðu líka á þau skelfilegu mistök að hann átti þátt í því að Ísland var sett á lista yfir þær þjóðir sem studdu innrásina í Írak. Og Halldór Ásgrímsson upplýsti rétt eftir að hann varð forsætisráðherra að það hefði m.a. verið gert vegna þess að hann hefði fengið villandi upplýsingar. En Halldór Ásgrímsson baðst ekki afsökunar í ræðu sinni hér í kvöld. Í ræðunni nefndi hann Írak ekki einu orði og ræðu hans hérna í kvöld verður fyrst og fremst minnst fyrir eitt, fyrir þögnina um Írak, fyrir þögnina um gereyðingarvopnin sem aldrei fundust, fyrir þögnina um ábyrgð Íslands, fyrir þögnina um ábyrgð hans sjálfs. Hvernig má það vera að nýr forsætisráðherra sem er að halda sína fyrstu stefnuræðu eyðir ekki orði til að ræða stöðu mála í Írak og þá ábyrgð sem við berum á því. Ég dreg þá ályktun eina af þessu, góðir Íslendingar, að skömm ríkisstjórnarinnar yfir þessu máli sé slík að sjálfur forsætisráðherrann skýlir sér í þögninni. Við vitum öll að Írak er núna þjóð sem er sundurtætt af stríði og blóðsúthellingum. Bara í síðustu viku dóu 30 börn í Bagdad. Og þegar saklaust barn deyr í Bagdad þá ber ég sem Íslendingur mína ábyrgð á því, þá berum við, ég og þú sem ert að horfa eða hlusta, okkar ábyrgð. Það er sárt að finna til hennar og mér finnst það stundum þyngra en tárum taki. En ábyrgð okkar varð til vegna þess að ríkisstjórn Íslands tók ákvörðun um það að Ísland skyldi styðja innrásina. Og það var á því sem Halldór Ásgrímsson átti að biðjast afsökunar á í ræðu sinni í kvöld. Við getum síðan, áheyrendur góðir, velt því fyrir okkur hvers konar lýðræði það er þegar tveir einstaklingar, tveir forustumenn geta tekið svo skelfilega ranga ákvörðun fyrir hönd heillar þjóðar - án þess að þurfa að spyrja nokkurn einasta mann. Í þessu speglast hin nýja meinsemd íslenskra stjórnmála. Lýðræðið hefur í reynd vikið fyrir nýju valdformi sem við köllum sum hver „ráðherraræðið“. Ríkinu er núna stjórnað með tilskipunum valdsherranna, lögum er þröngvað í gegnum þingið stundum í trássi við raunverulegan meiri hluta. Embættum er úthlutað eftir pólitískum hagsmunum, stundum í andstöðu við lög, ríkisfyrirtæki eru seld flokksgæðingum eða þá notuð í einkastríði við menn og fyrirtæki. Auðvitað þekkjum við öll dæmin sem höfum tekið þátt í störfum hér í þessum sal. Ráðherraræðinu tókst næstum því að þröngva í gegn ólögum um fjölmiðla hér fyrr á árinu, lögum sem obbi þjóðarinnar var á móti, lögum sem u.þ.b. enginn þingmaður - ekki heldur í liði stjórnarinnar - hafði sannfæringu fyrir, og það var málskotsréttur forseta lýðveldisins sem þá bjargaði lýðræðinu í horn. Hvernig bregst ráðherraræðið við því? Jú, nú ætla þeir líka að afnema málskotsréttinn, eða ég gat a.m.k. ekki lesið annað út úr þeirri ræðu sem forsætisráðherrann flutti áðan. Meira að segja síðasta vörn borgaranna, Hæstiréttur, er að komast undir hæl ráðherraræðisins. Þangað eru frændurnir skipaðir, þangað eru bridsfélagarnir skipaðir, jafnvel þó að lög séu þverbrotin, eins og jafnréttislög voru fyrr á þessu ári. Ráðherraræðið birtist líka í einkavæðingunni þar sem Framsóknarflokkurinn fékk að ráðstafa vinum sínum öðrum ríkisbankanum og þar með milljarðagróða. Ráðherraræðið birtist líka í því að Sjálfstæðisflokkurinn misbeitir ríkisfyrirtækjum til að mynda blokk með Skjá 1 í sínu endalausa stríði við Norðurljósin. Þetta er meinsemdin, misbeiting pólitísks og efnahagslegs valds í stjórnmálum. Og ef menn voga sér að standa uppi í hárinu á ráðherraræðinu og hlýða sannfæringunni eins og stjórnarskráin þó býður okkur þá er þeim refsað grimmilega. Spyrjið Kristin H. Gunnarsson, sem situr hér í þessum sal - enn þá a.m.k. Ráðherraræðið hefur í reynd tekið þingið í gíslingu, framkvæmdarvaldið allt er í höndum þess og það er komið með krumlurnar í dómstólana líka. Hvar er þá þrískipting ríkisvaldsins sem okkar lýðræðislega form á að byggjast á? Ég verð að segja að dapurlegast af öllu finnst mér þó vera hlutskipti Framsóknarflokksins. Mér finnst að í öllum málum sé Framsókn að verða eins og ljósrit af Sjálfstæðisflokknum; Írak, fjölmiðlalögin, málskotsrétturinn, skattarnir, Hæstiréttur. En í einu er þó munur. Meira að segja Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekki hafnað því að lög verði sett um fjárreiður flokkanna, eins og reyndar öll stjórnarandstaðan vill. Það strandar bara á einum flokki, á Framsóknarflokknum. Er ekki kominn tími til að Halldór Ásgrímsson, formaður Framsóknarflokksins, segi það klárt og kvitt við hvað Framsóknarflokkurinn er hræddur? Af hverju má ekki setja lög um fjárreiður flokkanna? Góðir Íslendingar. Í þessu ljósi tel ég það afskaplega brýnt að skapa almenningi og skapa Alþingi möguleika á að veita ríkisstjórnum stóraukið aðhald. Við þurfum að gera það með því að taka upp þjóðaratkvæðagreiðslur, við þurfum að gera það með því að taka upp opnar rannsóknarnefndir og við þurfum líka að veita það aðhald sem felst í því að segja skýrt í stjórnarskrá að sameiginlegar auðlindir okkar, ekki síst auðlindirnar í hafinu, séu þjóðareign alveg eins og Þingvellir, og við þurfum líka að setja það í stjórnarskrá að landið verði eitt kjördæmi. Þetta eru þær áherslur sem flokkur jafnaðarmanna, Samfylkingin, flytur inn í þá endurskoðun stjórnarskrárinnar sem hér er boðuð. En við segjum líka annað. Við segjum: Það á ekki að loka þá endurskoðun inni í þröngum hópi, forskriftin á ekki að koma úr Stjórnarráðinu. Stjórnarskráin kemur okkur öllum við og þess vegna er það m.a. hlutverk okkar þingmanna að virkja þjóðina, virkja þjóðina alla til þess að fjalla með opnum hætti um það hvernig á að breyta stjórnarskránni. Það er lýðræði. Góðir Íslendingar. Mér til vinstri handar situr fjármálaráðherrann. Það er árviss viðburður á hverju einasta hausti að þá þenur fjármálaráðherrann stélið í fjölmiðlum og bregður upp glansmynd af rekstri ríkisins þegar hann kynnir áformin í fjárlögum. En það er því miður sorgleg staðreynd að glansmyndir fjármálaráðherrans, glansmyndir Geirs Haardes, standast ekki veruleikann. Á árunum 2000–2003 var samanlögð framúrkeyrsla í ríkisútgjöldum hvorki meira né minna en 113 milljarðar miðað við frumvarpið. Fjármálaráðherrann var ábyrgur fyrir því að á hverju ári var að meðaltali keyrt 28,3 milljarða fram úr áformunum sem hann leggur til í fjárlagafrumvörpunum. Á þessum sama tíma ætlaði fjármálaráðherrann líka að skila 75 milljörðum í afgang á ríkissjóði en hann brotlenti stéllaus með 10 milljarða halla í fanginu. Ég óska hæstv. fjármálaráðherra til hamingju með nýjustu áformin. En gallinn við áætlanir Geirs H. Haardes er átakanlegur. Þær hafa tilhneigingu til að vera víðs fjarri raunveruleikanum. Góðir Íslendingar. Á síðustu árum hafa verið verulegar umræður um skattalækkanir og Samfylkingin telur að það sé svigrúm á næstu missirum og árum til að lækka skatta. En við viljum nota það svigrúm til þess að byrja að lækka skatta á þeim sem minnst hafa og mest þurfa á liðsinni að halda. Þess vegna vill Samfylkingin byrja á að nota þetta svigrúm til þess að lækka matarskattinn um 5 milljarða og við viljum afnema stimpilgjöld. Þannig vill Samfylkingin styðja við bakið á barnafjölskyldum og hún vill liðsinna þeim sem eru þessa dagana að endurfjármagna húsnæðislánin og eru að borga hundruð þúsunda í stimpilgjöld. Þetta vill ríkisstjórnin ekki. Hún ætlar hins vegar að nota 4–5 milljarða til þess að lækka tekjuskatt þannig að þeir fá mest sem hafa mest, þeir fá minnst sem hafa minnst og þeir - og þeir eru til - sem eru svo illa settir í þjóðfélaginu að þeir borga enga skatta, þeir fá náttúrlega ekkert í sinn hlut. Skattalækkanir ríkisstjórnarinnar gefa ofurforstjórunum, eins og forstjóra Landssímans, eina sólarlandaferð í hverjum mánuði meðan grunnskólakennari í verkfalli fær einn bleyjupakka á mánuði. Ríkisstjórnin er þess vegna að gefa hátekjumönnum milljarða í skattalækkanir meðan hún svíkur samning við öryrkja, sem hún gerði sjálf, svo að nemur hálfum milljarði. Hæstv. forsætisráðherra spurði hérna áðan: Halda menn að önnur ríkisstjórn hefði gert betur? Halldór Ásgrímsson, við hefðum staðið við orð okkar. Við hefðum aldrei svikið öryrkja eins og þið eruð að gera. Við jafnaðarmenn erum stoltir af því að við höfum átt þátt í því að byggja upp ríkt samfélag. En við vitum samt að það eru göt á velferðarkerfinu. Við vitum að við þurfum að gera betur, miklu betur við öryrkja, miklu betur við suma í hópi aldraðra, betur við einstæð foreldri. Og þetta er það sem við sem sitjum hér í þessum sal og tilheyrum mismunandi flokkum eigum að starfa saman að á næstu árum. Við eigum að nota svigrúmið sem er að verða til til þess að byggja upp samfélag samhjálpar og jöfnuðar. Og það getum við ef við reynum. Góðir Íslendingar. Forsætisráðherrann gat þess réttilega að þessar umræður um hans fyrstu stefnuræðu færu fram í skugga alvarlegs verkfalls. Við vitum öll í hjarta okkar að kennarar eiga skilið að fá betri kjör en þeir hafa. Við höfum öll treyst þeim fyrir því sem er dýrmætast í lífi okkar - sem eru börnin okkar - við vitum öll að þetta verkfall þarf að leysa og það er hægt að leysa. En til þess þarf atbeina ríkisvaldsins. Forsætisráðherrann sagði að það væri ljótur leikur að benda á þá staðreynd að ríkið bæri ábyrgð í þessu máli. En það er staðreynd. Núverandi ríkisstjórn breytti skattkerfinu þannig fyrir örfáum missirum að sveitarfélögin voru svipt fjármunum, sem þau hefðu ella getað notað til að komast hjá verkfalli. Þessi ríkisstjórn skapaði líka fordæmi þegar hún samdi við sína eigin kennara um kjör sem grunnskólakennarar eru núna að nota sem viðmiðun. Ríkisstjórnin verður þess vegna að axla ábyrgð og það gerir hún best með því að semja um betri og sanngjarnari tekjur handa sveitarfélögunum. Sveitarfélögin verða að geta staðið undir grunnþjónustu í samfélaginu eins og grunnskólunum. Talað var um vald og ábyrgð í ræðu forsætisráðherra. Öllu valdi fylgir ábyrgð. En þeir sem fælast sína eigin ábyrgð eins og forsætisráðherra gerði í kvöld, eins og fjármálaráðherra hefur verið að gera undanfarna daga og menntamálaráðherra líka, eiga ekki að stjórna ríkinu. Það eru nógir aðrir til þess. - Ég þakka þeim sem hlýddu.

Herra forseti. Það er óneitanlega tilbreyting að koma hér eftir að hafa flutt sautján stefnuræður í röð óbundinn af fyrir fram ákveðnum texta og mega spjalla við þingmenn og þjóðina laus við það. Að því sögðu vil ég leyfa mér á þessum vettvangi að óska hæstv. forsætisráðherra til hamingju með hans mikla starf og þakka honum flutning á athyglisverðri og efnismikilli stefnuræðu. Ég vil líka geta þess að það æxlaðist þannig að aðeins voru fáeinir dagar til stefnu áður en húsbóndaskipti urðu í Stjórnarráðinu eða forsætisráðuneytinu. Ég hafði stefnt að því að fá forustumenn stjórnarandstöðunnar til að hitta mig saman en fyrirvarinn var það stuttur og menn dreifðir þannig að það náðist ekki. Erindið var tvíþætt. Annars vegar að þakka þeim hlýjar kveðjur sem mér höfðu borist frá þeim vegna persónulegra atvika sem orðið höfðu og hins vegar að þakka þeim samstarf við mig sem forsætisráðherra. Þetta kann að koma hlustendum á óvart vegna þess að það sem þeir hafa séð helst til stjórnarandstöðunnar er að hún hefur ráðist harkalega á mig sem er hluti af hennar starfsskyldum. Ég býst við að ef reikningarnir væru gerðir upp væru dálkarnir sjálfsagt svipaðir, debet- og kreditmegin því ég hef fengið að svara fyrir mig. Það sem blasir hins vegar ekki við á hverjum degi er það að forustumenn stjórnarandstöðunnar og forsætisráðherra, hver sem hann er, eiga margvíslegt ágætt samstarf og verða að eiga það og fyrir það vil ég þakka. Ég vil einnig leyfa mér að nefna til sögunnar orð forseta Íslands á þessum vettvangi fyrir fáeinum dögum þar sem hann lét falla mjög vinsamleg og hlýleg orð í minn garð vegna þeirra breytinga sem orðið hafa. Það var þannig og er þannig að allra manna mest á opinberum vettvangi hafa forsætisráðherra og utanríkisráðherra samskipti við forseta Íslands og einkum þó forsætisráðherra. Menn vita að ég átti sem forsætisráðherra ágætt samstarf og mjög gott við frú Vigdísi Finnbogadóttur í upphafi starfsferils míns. En menn hafa hins vegar verið að gera því skóna, bæði í skrifum og dálkum og í spjallþáttum spekinganna að það kunni að vera að samstarf mitt við núverandi forseta hafi verið miklu lakara og slakara og erfiðara. Í rauninni er ekkert athugavert við slíkar spekúlasjónir og þær eru eðlilegar vegna þeirrar fortíðar sem báðir mennirnir áttu hvor á sínum stað. En það hefur samt sem áður verið þannig að samstarf mitt við núverandi forseta sem forsætisráðherra hefur verið með miklum ágætum og vil ég þakka honum fyrir það. Auðvitað get ég ekki annað en nefnt að einn skugga hefur borið á það samstarf en við það ætla ég ekki að dvelja hér, ekki vegna þess að ég óttist það að ef ég dvel lengur við það atriði, þá fái menn einhvern fiðring í fæturna og hlaupi út úr salnum heldur vegna þess að ég tel að afstaða mín liggi ljós fyrir og hún sé þekkt, auk þess sem Halldór Blöndal, hæstv. forseti þingsins, hefur auðvitað með sínum hætti, myndarlegum og afgerandi, eins og hans er von og vísa, gætt stöðu og virðingar Alþingis. Í stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra bar auðvitað á því að ríkisstjórnin hyggst hér eftir sem hingað til leggja ofurkapp á að varðveita stöðugleikann vegna þess að það er mikilvægast til lengdar fyrir alla sem þessa þjóð mynda. Fjármálaráðherra hefur nýlega kynnt fjárlagafrumvarp með 11 milljarða kr. afgangi. Formaður Samfylkingarinnar gerði heldur lítið úr því áðan. Og þannig hefur verið að fréttamenn hafa verið að stilla upp myndum í sjónvarpi sem gætu sýnt það að þarna væri ekki allt sem sýndist þegar sýndur væri fjárlagaafgangur af þessu tagi, því þegar ríkisreikningurinn væri síðan tekinn og fjárlögin borin saman við ríkisreikninginn kæmi allt önnur mynd, þá blasti allt önnur mynd við. Mér dettur ekki í hug að fréttamennirnir séu vísvitandi að fara með rangt mál í þeim efnum eða draga upp villandi mynd en þannig gæti þetta blasað fyrir þeim sem ekki þekkja til. En hér er um tvo ólíka hluti að ræða og ríkisreikningurinn með þessum hætti gefur ekki neina þá mynd sem menn mundu geta ætlað og síðasti ágæti ræðumaður dró þá ályktun sem hann dró af. Það er nefnilega þannig að þegar ríkisreikningurinn kemur og margvísleg óregluleg gjöld eru færð teknamegin og gjaldamegin inn í þá bók og ýmis önnur gjöld, til að mynda ráðstöfun á þeim afgangi sem varð í fjárlögunum, þá gefur það allt aðra mynd en fjárlagafrumvarpið sýndi. Afgangurinn var auðvitað til staðar. Það sem menn sjá mest í þeim efnum sem staðreynd er hvernig hann hefur síðan verið notaður. Hvernig hefur þessi afgangur verið notaður? Til að mynda til þess að setja 70 milljarða kr. inn í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins til að bjarga því gati sem þar var og tryggja stöðu hans. Það hefði ekki verið hægt að gera nema af því að þessi afgangur var til staðar en ekki í mínus eins og hér var haldið fram. Það hefur einnig verið gert með því að byggja upp eiginfjárstöðu Seðlabankans um milljarða króna til þess að styrkja bankann til að bregðast við sveiflum í efnahagslífinu. Í þriðja lagi hefur það verið gert með þeim hætti, eins og hæstv. forsætisráðherra vék athygli á, að lækka skuldir ríkisins miðað við landsframleiðslu úr 41% niður í 27%. Þessir þættir eiga allir rót sína í þeim mikla afgangi sem menn hafa skilað á fjárlögum undir forustu hæstv. fjármálaráðherra ár eftir ár eftir ár, þannig að sú mynd sem sá ágæti þingmaður sem áðan flutti ræðu dró upp er ekki algerlega sanngjörn. Ég er afskaplega ánægður með að fá tækifæri til að glíma við þá starfsemi sem utanríkisráðuneytið leggur þeim ráðherra sem þar vélar um á herðar. Utanríkismál eru auðvitað afskaplega áhugaverður málaflokkur auk þess sem utanríkismál nú orðið, eins og menn vita, fléttast meira og minna saman við innanríkismál eins og málin hafa þróast, bæði vegna þess að alþjóðavæðingin hefur orðið til þess að samþættingin er meiri og svo auðvitað hin venjulegu og vaxandi samskipti einstaklinga og fyrirtækja langt út yfir landamæri, langt út fyrir atbeina ríkisvaldsins á hverjum tíma. Þannig er nú komið að segja má að það séu næsta óglögg skil á milli utanríkismála og innanlandsmála í mörgum greinum og gera má ráð fyrir því að það fari vaxandi. En það breytir ekki því að þó þetta sé reyndin og muni auðvitað aukast þá er sérstaklega ánægjulegt verkefni að mega standa vörðinn fyrir land sitt og þjóð í samskiptunum út á við. Það er og verður mikilvægt verkefni og hver maður sem fær það verkefni á að vera þakklátur fyrir það og það er ég auðvitað. Slík varðstaða á sér stað á margvíslegum vettvangi, bæði á vettvangi Evrópumála, norrænna mála og alþjóðamála yfirleitt. Jafnframt lýtur þessi varðstaða að hinum mikilvægu öryggishagsmunum landsins. Öryggishagsmunir hverrar þjóðar eru hornsteinn í stefnu hennar, verða að vera það. Við vitum að um öryggismál landsins er deilt í þessum sal og sýnist hverjum sitt. Ríkisstjórnin vill tryggja varnir með þeim hætti sem hún hefur gert grein fyrir og hæstv. forsætisráðherra vék áðan að. Við viljum hafa traust og öflugt samstarf við Bandaríki Norður-Ameríku á þeim vettvangi innan þeirra marka og í tengslum við þau vébönd sem Atlantshafsbandalagið setur. Ég tel að þær viðræður sem fóru fram fyrr á þessu ári muni auðvelda okkur að tryggja þá samninga sem fram undan eru við Bandaríkin um varnarmálin þó að varlegast sé að tímasetja þá þætti ekki að þessu sinni. Hv. ræðumaður sem áðan talaði varði drjúgum hluta ræðutíma síns í að fjalla um Írak. Út af fyrir sig er það ekkert undarlegt vegna þess að ég sá að það hafði verið blaðamannafundur um samstöðu stjórnarandstöðunnar og samvinnu og það eina sem út úr því hefur komið enn þá er samvinna um Írak. Það var það eina sem þeir gátu sameinast um sem er nógu fjarri heimahögunum. En Írak er auðvitað stórt og mikið mál og auðvitað er sjálfsagt að ræða það og verður gert í þessum sal í vetur, hygg ég. Þannig er að af 800 byggðarlögum í Írak er friður í 795 byggðarlögum. Það er mikill óróleiki í 4–5 byggðarlögum. Sú er breytingin sem hefur orðið frá því sem áður var að óttanum hefur verið bægt burtu úr þessum 795 byggðarlögum. Þar á fólkið von, líka litlu börnin sem áður dóu vegna vanrækslu og þess háttar. Þar eiga þau núna von. Vonin var ekki fyrir hendi áður en vonin var sköpuð. Einum versta harðstjóra aldarinnar var bægt í burtu og hýstur þar sem hann á heima. Þess vegna er þar áfram von. Þess vegna hljótum við að vera stolt yfir því að hafa haft atbeina að því að þessi þróun yrði. Konur eiga nú von í þessu landi sem þær áttu enga áður. Allt þetta hefur gerst og menn geta ekki annað en verið stoltir yfir að hafa tekið þátt í því. Auðvitað harma menn þau hermdarverk sem þar eru unnin núna, að sjálfsmorðssprengjur og annað þess háttar skuli enn vera til staðar á nokkrum stöðum í þessu hrjáða landi. En ég tel að íslenska ríkisstjórnin hafi tekið skynsamlega ákvörðun miðað við þá þætti sem þar lágu fyrir hendi þegar hún ákvað að taka þátt í því með yfir 30 öðrum ríkjum að bægja þessum harðstjóra á brott og auðvitað var vitað að við mundum gera það að litlu leyti fyrir okkur en taka þátt í öðrum þáttum síðar meir. Þetta verða menn að hafa í huga. Að öðru leyti, þar sem tími minn er senn þrotinn, þakka ég áheyrendum góðum fyrir að hlýða á mál mitt og óska eftir góðu samstarfi við þingheim allan í því starfi sem ég á vonandi fram undan hér í þinginu í vetur.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég get gert þá játningu að mér létti verulega þegar ég hafði lesið stefnuræðu Halldórs Ásgrímssonar því ég sá það að bragði að ég þyrfti ekki að bregða út af vana mínum hér við upphaf umræðna af þessu tagi. Ég get svo sannarlega sagt að þetta er einhver aumasta stefnuræða sem ég hef lengi heyrt og alveg örugglega sú lélegasta sem núverandi forsætisráðherra hefur flutt, enda reyndar hans fyrsta. Það má því segja að það leggist lítið fyrir þá sem hafa brotið trúnað og lekið út efni ræðunnar í tvennum skilningi. Þeir hafa gert sig litla og af litlu tilefni. En að þessu gamni slepptu vil ég auðvitað nota tækifærið og færa nýjum forsætisráðherra árnaðaróskir, sömuleiðis nýjum umhverfisráðherra og fyrrverandi forsætisráðherra í nýju hlutverki sömuleiðis. Við fögnum því sérstaklega að hafa Davíð Oddsson utanríkisráðherra sprækan hér á meðal okkar í kvöld og í hópi ræðumanna. Ég get tekið undir margt af því og allt auðvitað sem hann sagði um samstarf okkar stjórnarandstæðinga og hans sem forsætisráðherra. Það hefur gengið á ýmsu og oft verið stormasamt en eitt er víst að það hefur aldrei verið leiðinlegt að eiga við Davíð Oddsson. Harðar deilur vorsins og sumarsins eru mönnum að sjálfsögðu í fersku minni. Því miður virðast stjórnarliðar lítið hafa af þeim lært ef marka má t.d. upphaf þingsetningarinnar á föstudaginn var þegar þingforseti, Halldór Blöndal, setti þingið með miklum tilþrifum og kaus að nota þingsetningarfund í beinni sjónvarpsútsendingu þar sem hann hafði einn orðið til þess að hjóla beint í þessi brennheitu deilumál sumarsins með afar hlutdrægum hætti og hefja málflutning fyrir hinum vonda málstað ríkisstjórnarinnar í fjölmiðlamálinu sem síðar breyttist í raun og veru í stjórnarskrármál með því ferli sem hófst frá og með 2. júní sl. þegar 26. gr. stjórnarskrár lýðveldisins var virkjuð í fyrsta sinn. Ég lýsi því yfir fyrir mitt leyti að ég er albúinn til þessarar umræðu hafi stjórnarliðar sérstakan áhuga á því að rifja hana upp og halda henni áfram. Og það hrekur mig ekki einu sinni af hólmi þó að Morgunblaðið hafi af einhverjum hvötum tekið sér það hlutverk að vera einhvers konar „fúllbakk“ í vörn ríkisstjórnarinnar, liggja endilangt í öftustu vörn og hreinsa stanslaust út af. Hitt get ég játað að ég hefði svona fyrir fram búist frekar við því að litlu karlarnir, litla fólkið sem leitaði linnulaust í sjö vikur að undankomuleiðum til þess að þurfa ekki að horfast í augu við dóm þjóðar sinnar, kysu frekar að gleyma þessu öllu saman heldur en hefja þinghaldið á að rifja það upp. En verði þeim að góðu. Um innihald þessarar stefnuræðu þarf ekki að hafa svo mörg orð. Ræðan er að mestu leyti fremur gerilsneydd upptalning á því sem ráðuneytin hyggjast afreka. Það hefur verið límt saman upp á gamla móðinn. Vandræðin ef einhver eru virðast í hugarheimi hæstv. forsætisráðherra fyrst og fremst vera stjórnarandstöðunni að kenna. Það erum t.d. við sem gætum spillt því að það semjist í kennaradeilunni. Það er andinn í umfjöllun hæstv. forsætisráðherra um það mál. Og það á að vera okkar uppfinning að ríkisstjórnin hafi svikið sína samninga við öryrkja. Staðreyndirnar tala sínu máli í báðum þessum málum. Fjárhagsleg spennitreyja sveitarfélaganna er staðreynd og það er ekki einhver uppdiktun stjórnarandstöðu. Hin harða kjaradeila í hverrar skugga við tölum hér saman er líka staðreynd. Sömuleiðis er það staðreynd að ríkisstjórnin gerði samning við öryrkja, einhvers konar aflausnarsamning eftir allar illdeilurnar sem hún hafði troðið við þá rétt fyrir kosningar 2003. Nú reyna menn að kalla þetta viljayfirlýsingu. Nú eru menn allir á hlaupum frá innihaldi samningsins en það er ekki lengra síðan en í fyrra sem ábyrgðaraðilar hans töluðu um áfanga í því að efna hann að fullu. Og það er heldur nöturlegt að sjá menn svo lúbarða færa sig á aftasta bekkinn eins og hæstv. heilbrigðisráðherra Jón Kristjánsson er að gera þessa dagana. Fyndnasta setningin í ræðunni er þó sennilega á bls. 2. Þar segir: „Líkt og undanfarin ár verður tekjuafgangi ríkissjóðs varið til greiðslu skulda.“ Er það tekjuafgangurinn í fyrra eða hittiðfyrra? Hver var hallinn þá, 8 milljarðar eða svo á hvoru ári fyrir sig? Auðvitað er það rétt sem hæstv. utanríkisráðherra kom inn á, að það þarf að horfa til þess hvernig fjármunum hefur verið varið innan ársins. En ef ekki væri stórfelld sala á eignum ríkisins undanfarin ár þá væri útkoman ekki björguleg hjá hæstv. fjármálaráðherra Geir Hilmari Haarde. Auðvitað eru það ekki orð á blaði og allra síst sjálfshól og auglýsingaskrum sem mestu máli skiptir þegar til kastanna kemur. Það eru verkin sem sýna merkin. Geðþekki félagshyggjuflokkurinn í stjórnarandstöðu úr verðlaunaauglýsingunum fyrir kosningarnar 2003, hvað er hann? Það er gamli Framsóknarflokkurinn, í stjórn með íhaldinu að framfylgja stefnu þess og virðist láta sér vel líka. Tökum skattamálin. Hver er stefnan í skattamálum? Að lækka sérstaklega skatta á hátekjufólk. Það er sama stefna og Bush hefur. Þeir eiga fleira sameiginlegt með Bush, Davíð Oddsson, Halldór Ásgrímsson og ráðuneyti þeirra, heldur en brennandi áhuga á ónefndum utanríkismálum. Þeir eru með sömu skattapólitík. Sá er að vísu munurinn að í Bandaríkjunum er það beinlínis viðurkennt og því sérstaklega lofað að lækka skatta hinna tekjuhæstu. En hér er reynt að fela það. Staðreyndin er sú að skattalækkanir eru efnahagslegt óráð við þær aðstæður sem við stöndum frammi fyrir þegar áhyggjur manna eru umfram annað af verðbólgu og viðskiptahalla, velferðarmálin eru svelt og skólarnir geta ekki tekið við nýjum árgöngum. Ef ríkissjóður er aflögufær, er þá ekki nær að nota það svigrúm til að lagfæra stöðu sveitarfélaganna sem rekin eru með halla og bullandi skuldasöfnun ár eftir ár? Hvort er betra innlegg í þróun velferðarsamfélagsins á Íslandi, að lækka skatta hátekjufólks eða nota opinbera fjármuni til að gera leikskóladvöl gjaldfrjálsa í áföngum, eins og við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum barist fyrir? Það er reyndar svo, herra forseti, að það er furðulega lítil umræða á Íslandi um þróun þjóðarbúskaparins og erlenda skuldasöfnun. Ég heyrði hvorugan málsvara stjórnarflokkanna nefna það á nafn hér áðan. Það er engu líkara en það sé í gangi þjóðarsamsæri um að allir ljúgi því að öllum að það sé allt í himnalagi og veislan geti haldið áfram endalaust. Hvað veldur þeirri miklu meðvirkni skal ósagt látið en það er eins og ansi margir hugsi: Flýtur á meðan ekki sekkur og meðan ég hef gott út úr hlutunum þá er best að tala ekki um ástandið. Staðreyndin er sú að nú stefnir í 65 milljarða viðskiptahalla á þessu ári. Áætlunin er upp á 104 milljarða kr. á næsta ári og 140 milljarða kr. 2006. Hvað þýðir þetta? Yfir 300 milljarða kr. uppsafnaðan viðskiptahalla á þremur árum, ef þessar áætlanir ganga eftir. Hvað er það? Það eru rúmlega ein fjárlög ríkisins. Það á að reka íslenska þjóðarbúið með halla út á við á þessu ári og tveimur næstu sem nemur rúmlega heilum fjárlögum. Hver er greiðslubyrðin af því? Hverjir eru vextirnir og afborganirnar bara af þeim þriggja ára viðskiptahalla, ef svo heldur sem horfir? Það er ekki þannig að hægt sé að útskýra þetta með lántökum vegna stóriðjuframkvæmda. Þær skýra tæplega helminginn af þessu. Afgangurinn er aukin skuldasöfnun íslenskra heimila, atvinnulífs og sveitarfélaga. Þau eru þó skuldsett fyrir. Íslensk heimili náðu því vafasama meti, líklega fyrir einu eða tveimur árum síðan að verða þau skuldugustu í heimi. Skuldir þeirra stefna nú óðum í 200% af ráðstöfunartekjum. Hvað gera menn við þessar aðstæður? Jú, hinir ábyrgu einkavæddu bankar ýta undir einkaneyslu. Ríkisstjórnin lækkar skatta, hellir olíu á eldinn. Einn rær á móti þessum þunga straumi, aumingja Seðlabankinn og baksast við að hækka stýrivexti. Auðvitað er hundleiðinlegt að fara með þessar tölur. Auðvitað er miklu skemmtilegra að panta meira kampavín og halda veislunni áfram, lofa skattalækkunum, reka ríkissjóð með því að selja eignir og hala inn á viðskiptahalla á meðan hann varir, á meðan menn hafa lánstraust. En staðreyndin er sú að það er ekkert hættulegra stöðugleika og lífskjörum í landinu en hinar gríðarlegu hreinu erlendu skuldir þjóðarbúsins. Hugsum okkur þann dag, sem er því miður handan við hornið ef svo heldur fram sem horfir, að hreinar erlendar skuldir íslenska þjóðarbúsins verði eitt þúsund milljarðar kr. Þá þurfa menn ekki doktorspróf í stærðfræði til að átta sig á því hvaða fjárhæðir t.d. 10% gengisfelling eða 1% hækkun erlendra raunvaxta færir til í samfélaginu. Þeir sem eru að reyna að skapa traustar forsendur fyrir langtímakjarasamninga ættu að velta því samhengi fyrir sér. Kannski er þó smánarlegasta málið í farteski ríkisstjórnarinnar og í forsendum fjarlagafrumvarpsins svikin við öryrkja sem ég nefndi áðan. Það er ömurlegt að sjá tilburði ríkisstjórnarinnar til að drekkja þeim svikum í umfjöllun um vaxandi fjölda öryrkja. Til hvers er sá leikur gerður? Eiga þeir sem hafa misst starfsorkuna undanfarin missiri að skammast sín sérstaklega? Eiga þeir að hafa samviskubit, hæstv. forsætisráðherra? Eiga þeir að koma og skila bótunum? Nei, eigum við ekki að reyna að ræða þetta á efnislegum forsendum? Reyndin er sú að fjöldi öryrkja á Íslandi í dag er enn hlutfallslega lítill, t.d. í norrænum samanburði. Slæmt atvinnuástand og vaxandi harka á vinnumarkaði sem öryrkjar hafa mætt undanfarin ár skýrir að mínu mati þá breytingu sem þar er orðin en ekki eitthvað annað. Eða hvað er verið að gefa í skyn? Ég hefði gjarnan viljað koma inn á mesta utanríkismálahneyksli síðari ára, einhliða ákvörðun Halldórs Ásgrímssonar og Davíðs Oddssonar um að lýsa yfir stuðningi við hið ólögmæta árásarstríð gegn Írak. Ég vitna til þess að fyrir liggur tillaga okkar í stjórnarandstöðunni um að þau mál verði gerð upp og það fyrr en síðar. Að lokum segi ég, góðir áheyrendur: Það er mikil þörf á því að taka til, bæði efnislega og huglægt, í íslenskum stjórnmálum. Það er orðin mikil þörf á breytingum. Það eitt vitum við og yfir því getum við glaðst að með hverjum deginum sem líður erum við þó einum degi nær því að losna við þessa þreyttu ríkisstjórn. Þegar af þeirri ástæðu er ástæða til að þakka fyrir hvern dag sem okkur auðnast líf og heilsa til að að sjá það renna upp. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góðar stundir.

Góðir Íslendingar. Ég óska nýjum forsætisráðherra til hamingju og vona að þjóðin njóti verkanna. Sömu von ber ég til starfa Alþingis þótt fyrsta ræða forseta Alþingis hafi valdið vonbrigðum á þingsetningardegi, þar sem ekki er hefð til andsvara frá okkur þingmönnum. Það er að verða venja hjá forustumönnum ríkisstjórnarinnar að nota hátíðisdaga og hátíðarhöld til að koma af stað ósætti milli mestu valdamanna okkar og forseta Íslands, m.a. í tengslum við aldarafmæli heimastjórnar. Ráðamenn vilja ekki ræða feluákvarðanir sínar í þeirri hörmung að gera okkur að staðföstum eða viljugum árásarsinnum. Því miður horfum við daglega upp á hörmungar fólks, dauða, limlestingar og barnamorð. Íraksstríðið er óskapnaður sem ber að stöðva. Öll aðkoma okkar var á röngum forsendum. Stjórnarandstaðan vill aðra ákvörðun. Hún vill út af lista þeirra staðföstu og viljugu. Í stefnuræðunni segir að atvinnuleysi hafi minnkað. Betur að satt væri. Vinnan, vefrit ASÍ, kom út á föstudaginn. Þar var upplýst um eftirfarandi, með leyfi forseta: „Atvinnuástandið í landinu er enn mjög slæmt. Fjöldi atvinnulausra hefur heldur aukist frá sama tíma í fyrra. Helmingur allra atvinnulausra er undir 35 ára aldri og þriðjungur er langtímaatvinnulaus, þ.e. hefur verið án atvinnu í sex mánuði eða lengur. Bæði þessi hlutföll hafa hækkað síðustu ár.“ Telur ráðherra að ASÍ fari með rangt mál? Þar að auki hefur fólki á örorkubótum fjölgað. Það er m.a. afleiðing þess að meiri kröfur eru gerðar á vinnumarkaði til viðveru og afkasta launþega. Fatlaðir og veikburða fá síður vinnu. Næsta fullyrðing ræðunnar er að velferðarkerfið hafi verið styrkt. Benedikt Davíðsson og fleiri þjóðkunnir eldri borgarar upplýstu á föstudag í Morgunblaðinu um þróun ráðstöfunartekna ellilífeyrisþega með tekjur úr lífeyrissjóði upp á tæpar 46 þús. kr. á mánuði. Við þá upphæð hefur ríkisstjórnin ákveðið að tekjutryggingarauki lífeyrisþegans falli niður. Frá árinu 1995 fylgja greiðslur almannatrygginga ekki launaþróun. Þær væru rúmlega 16 þús. kr. hærri ef fylgt hefði verið þróun lágmarkslauna. Dæmið um ellilífeyrisþegann með 110.500 kr. brúttó fyrir skatta töldu þeir að næði til hátt í 30% allra ellilífeyrisþega og að eftir skatta hefðu rauntekjur lækkað um 7 þús. kr. á mánuði. Fyrirhuguð lækkun tekjuskatts um 4%, eins og ríkisstjórnin boðar nú, minnkar að þeirra mati tekjuskerðinguna aðeins um 1.500 kr. Persónuafslátturinn hefur rýrnað og skattleysismörk eru nú rúmlega 71 þús. kr. en ættu að vera tæpar 100 þús. kr., hefðu þau haldið verðgildi sínu sl. einn og hálfan áratug. Er nema von að Benedikt Davíðsson, Ólafur Ólafsson og Einar Árnason spyrji hvort horfa eigi fram hjá þeim sem hafa lægri tekjur, eins og þróunin hjá þeim komi engum við? Hverju ætlar ráðherra að svara? Fara mennirnir með fleipur? Fullyrðingar ráðherra standast ekki rök ASÍ sem segir að atvinnuleysi hafi aukist. Fulltrúar eldri borgara telja að velferðarkerfið hafi versnað frá árinu 1995, á valdatíma framsóknarráðherra í tryggingamálum. Skattastefna Sjálfstæðisflokksins er sérhönnuð til að létta skattbyrði þeirra sem hæstar hafa tekjurnar. Hátekjuskattinn skal fella niður en fjölga skal þeim láglaunuðu sem skulu fátækir, nauðugir og jafnvel svangir borga skatta. Persónuafslátturinn hefur lækkað markvisst og ekki haldið raungildi sínu. Þannig fjölgar skattgreiðendum á lágum launum. Framsóknarmenn, með sumt fólk í fyrirrúmi, hafa glaðir og fylgispakir við Sjálfstæðisflokkinn gengið á hlut þeirra tekjulægri eins og dæmin sanna. Ef í þingflokki þeirra heyrist kristin rödd um að fólkið hafi gleymst, og krónum til framfærslu fækkað, þá er betra að hafa liðið, ,,já-liðið“ án þeirra. Það hefur verið lærdómsríkt fyrir fólkið í landinu, einkum lýðræðisþenkjandi, félagssinnaða, eldri framsóknarmenn sem trúa á byggð í landinu öllu, að heyra fyrrverandi læriföður og skólamann Hjálmar Árnason, hv. þingflokksformann, lýsa því undanfarið hvernig fer í ástlausum hjónaböndum í liðinu. Þau er einfaldlega ekki á vetur setjandi enda kalt hjá liðinu. Ástareldurinn er slokknaður, enda körlum og konum vart treystandi í liðinu, sem nú stjórnast af járnaga Sjálfstæðisflokksins. Hagur atvinnulífsins er að vænkast, fullyrðir ráðherrann. Hann hefur verið með hugann við suðvesturhornið og Austfirði undanfarið. Á ferðum sínum hefur hann vafalaust séð fjölgun ferðamanna en þar með er það að mestu upptalið, þar sem hagurinn er að vænkast. Verð sjávarafurða hefur lækkað. Þorskkvótar og uppsjávarkvótar hafa minnkað. Olía hefur hækkað, sjómönnum fækkað og laun þeirra lækkað. Fiskvinnslufólki hefur fækkað, bændum fækkað og tekjur þeirra lækkað. Sláturhúsum fækkað. Störfum iðnaðarmanna í vélsmiðjum og verkstæðum fækkað. Rækjuvinnslum fækkað. Rækjuveiðiskipum fækkað. Innfjarðarrækjuveiðar lagst af og hörpuskel einnig. Árangur af kvótakerfinu er enginn. Skuldir sjávarútvegsins hafa vaxið. Bændur og sjómenn gerast leiguliðar að atvinnurétti. Land- og sægreifarnir eiga réttinn. Hvað er þá að vænkast? Jú, fjármagnið græðir sem aldrei fyrr og bankar og fjárfestingarsjóðir bólgna út og sækjast eftir að geyma fé sitt á 1. veðrétti. Útrásin, fjármagnið fer úr landi. Hagurinn er að vænkast sums staðar á landi hér, en alhæfing um batnandi hag atvinnulífsins sem heyrist í ræðu forsætisráðherra er blekking. Forsætisráðherra segir að ekkert kalli á róttækar breytingar. Sú fullyrðing lýsir takmörkuðum áhuga á stórum hluta landsbyggðar. Þvert á móti er rík ástæða til að skoða aðra vegferð í mörgum málum en þá sem ríkisstjórn kvótabrasksflokkanna vill fara. Stóreignamönnum er leiguliðinn arðsamur. Leiguliðahlutverkið á ekki að verða framtíð ungs fólks til sjávar og sveita í hefðbundnum undirstöðuatvinnugreinum þessa lands. Hvað gerist þegar launþeginn vill ekki vinna þau störf? Á þá að leita til útlanda eftir láglaunafólki til þess að erja landið, rækta miðin og stunda fiskveiðarnar? Þakka þeim sem hlýddu.

Herra forseti. Góðir landsmenn. Það var ánægjulegt að sjá hve vel hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra hefur náð sér á strik og er kominn hér meðal okkar. Mig langaði að gera athugasemd við eitt í ræðu hans, það sem kom fram um að ekki væri rétt að bera saman ríkisreikning og fjárlagafrumvarpið. Ég ætla að spyrja: Hvað eigum við þá að bera saman? Mér er spurn. Fróðlegt væri að fá að heyra það hjá sjálfstæðismönnum sem koma hér á eftir. Hvað eigum við að bera saman? Talsverð tíðindi urðu þann 15. september sl. þegar nýr umhverfisráðherra tók til starfa. Ég vil nota tækifærið hér og óska Sigríði Önnu Þórðardóttur alls velfarnaðar í starfi. Ég á von á því að hún skili þar góðu starfi. Önnur tíðindi urðu líka þann 15. september. Tveir ráðherrar höfðu stólaskipti, þ.e. foringjarnir tveir í stjórnarflokkunum. Ekki er að vænta mikilla umskipta við þau skipti, enda nær ómögulegt að greina nokkurn minnsta mun á pólitísku viðhorfi foringjanna ef frá er skilið að annar þeirra vill stundum og stundum ekki ganga í Evrópusambandið. Það er einnig orðið mjög erfitt að greina einhvern mun á stjórnarflokkunum tveim, sérstaklega eftir að búið er að gera óþekka þingmanninn óvirkan. Óþekki þingmaðurinn leyfði sér við og við að viðra eigin viðhorf sem voru foringjunum ekki þóknanleg. Flokkarnir eru nú algjörlega sameinaðir í flestum málum, svo sem því að styðja árásina á Írak, að hafa óbreytt kvótakerfi, horfa fram hjá vanda sjávarbyggðanna, skipta opinberum fyrirtækjum og bönkum á milli velunnara flokkanna, leyna bókhaldi eigin flokka, standa að vafasömum embættisveitingum í æðstu stöður landsins, skerða tjáningarfrelsi ítrekað með fjölmiðlafrumvörpum og ríkisvæða Skjá 1, auka miðstýringu landbúnaðarins og auka útgjöld ríkisins. Hver veit nema flokkarnir sameinist í einn stóran kvótaflokk til sjávar og sveita? Ég tel það líklegra en hitt eftir að hafa hlýtt hér á stefnuræðu forsætisráðherra. Af stefnuræðunni má ráða að allt sé í miklum blóma í stjórn ríkisins. Kennaradeilan kemur ríkisstjórninni nánast ekkert við ef marka má orð forsætisráðherra en þó hlýtur það að vera algjör afneitun að halda því fram að svo sé, sérstaklega í ljósi þröngrar fjárhagsstöðu sveitarfélaganna. Forsætisráðherrann er í fleiri málum í algjörri afneitun og blekkingu, svo sem þegar hann talar um að breytingar sem gerðar voru á fiskveiðistjórnarkerfinu til hins verra væru til þess að auka einhverja sátt. Breytingarnar sem urðu við að setja trillurnar inn í kvótakerfið munu án efa koma niður á Norðvesturkjördæminu, og hvatinn til brottkasts eykst. Það er eins og að maðurinn trúi því að með því að fara með sömu lygina nógu oft fari fólk að trúa henni. Auðvitað hef ég vissan skilning á því að guðfaðir kvótakerfisins, sjálfur forsætisráðherra, vilji að þjóðin sættist við kerfi sem hann hefur auðgast á. Það er mikill barnaskapur að ætla að þjóðin sættist við kerfi sem skilar helmingi minni þorskafla á land en fyrir daga kerfisins. Hvers vegna í ósköpunum ætti þjóðin að gera það? Utanríkisþjónustan hefur þanist út undanfarin ár. Má rekja fjárausturinn til persónulegs metnaðar ráðherra. Það er ekki nokkurt vit í því að verja mörg hundruð milljónum í einhverja kosningabaráttu til þess að fá sæti í öryggisráðinu. Þessi sóun á almannafé hefur verið gagnrýnd. Henni er svarað með enn frekari útgjöldum og höfuðið bitið af skömminni með því að skipa fjölda nýrra sendiherra. Þar af eru nokkrir sem er ekki einu sinni ætlað að starfa í utanríkisþjónustunni. Helsta og nánast eina vandamálið sem forsætisráðherra sér í ríkisbókhaldinu er öryrkjarnir. Hann virðist hafa tekið upp þann sið forvera síns að fara með ófriði á hendur öryrkjum. Ríkisstjórninni virðist þykja mikill manndómur í því að svíkja og pretta öryrkja landsins og helst mæta þeim reglulega í dómsölum. Staðreyndir málsins eru skýrar, ríkisstjórnin hefur ekki efnt samkomulag sem hún gerði við öryrkja fyrir síðustu kosningar. Ráðherrann sem gerði samkomulagið fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands hefur ítrekað viðurkennt að stjórnvöld hafi ekki enn staðið við sinn hlut. Enn fremur hefur hann upplýst að hægri hönd hans við frágang samkomulagsins var enginn annar en Halldór Ásgrímsson. Í stað þess að reyna að afsaka svikin með fjölgun öryrkja ætti forsætisráðherra að hafa manndóm í sér til að svara því hvers vegna fötluðum standi ekki lengur til boða nein störf í þessu landi, frekar en þúsundum annarra atvinnulausra. Hann ætti að hafa kjark til að hefja máls á því gerbreytta atvinnustigi sem hver einasti viti borinn maður veit að er ástæðan fyrir því að öryrkjum hefur fjölgað síðustu árin. Dettur nokkrum virkilega í hug að einhver trúi því að öryrkjar geti fótað sig á vinnumarkaði þar sem þúsundir fullfrískra einstaklinga ganga um án fastrar atvinnu, sumir mánuðum og jafnvel árum saman? Ríkisstjórnin hunsar að sinna landsbyggðinni. Þegar bent er á augljósan vanda hinna dreifðu byggða byrjar nánast alltaf sami söngurinn, um Kárahnjúka og ál. Það er orðið löngu tímabært að stjórnvöld átti sig á því að uppbygging á Austfjörðum gagnast lítt Siglfirðingum, Skagfirðingum, Húnvetningum og Vestfirðingum. Sumar aðgerðir stjórnvalda beinast beinlínis gegn hagsmunum íbúanna, svo sem gerræðisleg lokun landbúnaðarráðherra á sláturhúsinu í Búðardal. Stefna hans mun án nokkurs efa verða til þess að verð á kjöti mun hækka til neytenda. Ein aðgerð er augljós fyrir Norðvesturkjördæmið sem forsætisráðherra hefur lofað að beina sjónum sínum að en það er að afnema gjaldið í Hvalfjarðargöngin. Stjórnvöld ættu að vera löngu búin að því. Forsætisráðherra rifjaði upp anda sjálfstæðisbaráttunnar þegar menn töldu ekkert sæmandi Íslandi og Íslendingum nema hið besta. Ég get tekið heils hugar undir það. Þess vegna á Ísland svo sannarlega skilið betri ríkisstjórn en nú er við völd. Ég þakka þeim sem hlýddu.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Umgjörðin öll um vinnu hér á Alþingi að stefnumálum ríkisstjórnarinnar og öðrum þingmálum er annars vegar þingsköpin og stjórn þingsins og hins vegar stjórnarskráin. Um stjórnarskrána verður að vera þokkalegur friður ef takast á að sinna þeim störfum sem við þingmenn erum fyrst og fremst kjörin til. Alþingismenn bera allir sameiginlega ábyrgð á að viðhalda tiltrú almennings og virðingu fyrir löggjafarsamkomunni. Alþingismönnum ber líka sameiginlega að standa vörð um hlut Alþingis, lagasetningarvaldsins gagnvart öðrum þáttum ríkisvaldsins og þar fer eðlilega fremstur forseti Alþingis. Atburðarás og átök nú í sumar sýndu, svo sem hæstv. forsætisráðherra gat um í ræðu sinni, þörfina fyrir að ráðast í endurskoðun stjórnarskrárinnar, hinna lýðræðislegu leikreglna íslensks samfélags. Við þá endurskoðun verðum við að gæta þess að láta ekki stundarhagsmuni eða deilumál líðandi stundar villa okkur sýn. Stjórnarskráin er ein heild og ákvæði hennar verður að lesa hvert með öðru. Með því að slíta einstök ákvæði hennar og orð úr samhengi má lesa út úr stjórnarskránni allt aðra stjórnskipun en lengstum hefur ríkt almenn sátt og eindrægni um á Íslandi, bæði meðal fræðimanna og almennings. Þrískipting ríkisvaldsins er grunnur stjórnarskrárinnar og lýðræðisins. Við þurfum vissulega að tryggja að löggjafarstarf á Alþingi geti gengið fram með eðlilegum hætti, en við þingmenn vinnum ekki afmarkað heit að því að verja löggjafarvaldið, vald og verksvið Alþingis, heldur vinnum við heit að stjórnarskránni allri. Þar með talið vinnum við heit að grundvelli hins lýðræðislega þjóðskipulags, þrískiptingu áhrifa og valds í samfélaginu, sjálfstæði hvers þessara þátta, eftirlits og aðhalds hvers þeirra með hinum. Stjórnarskráin þarf áfram sem hingað til um mörg ókomin ár og áratugi að vera grunnurinn að sátt í íslensku samfélagi og grunnurinn að samheldni þjóðarinnar, hverjir svo sem fara með meiri hlutann á hinu háa Alþingi eða skipa æðstu stöður framkvæmdarvaldsins. Herra forseti. Lýðræðið krefst auk alls annars fulls jafnræðis karla og kvenna. Jafnréttismálin svífa nú yfir vötnunum, undir og yfir og allt um kring. Ríkisstjórnin og meiri hlutinn hér á Alþingi styður hugmyndafræði svokallaðrar samþættingar á sviði jafnréttismála sem þýðir að á öllum stigum stefnumótunar og ákvarðana hins opinbera skuli taka tillit til jafnréttissjónarmiða og áhrif þeirra metin á konur og á karla, þar með talin í stefnumótun ríkisstjórnarinnar og líka við framkvæmd fjárlaga. Í raun er ekki við löggjafarvaldið að sakast í þessum efnum. Aukinn fæðingarorlofsréttur karla , eitt mesta framfaraspor síðustu ára í baráttunni fyrir jafnræði kynjanna, var í raun síðasta hindrunin fyrir fullu lagalegu jafnrétti karla og kvenna og þingheimur allur stóð á síðasta þingi líka einhuga að því að samþykkja jafnréttisáætlun til næstu fjögurra ára. Konur eru að ákveðnu leyti hryggjarstykki íslensks nútímasamfélags. Íslenskar konur eru í dag 65% allra þeirra sem ljúka háskólanámi. Þær skila meiri vinnu utan heimilis en hjá öllum öðrum vestrænum þjóðum og íslenskar konur eiga fleiri börn að meðaltali en allar aðrar konur innan OECD, að albönskum konum frátöldum. Allt þetta hefur mikið vægi fyrir efnahagslega afkomu þjóðarinnar; fyrir aldurssamsetninguna, mannauðinn sem menntunin er grunnurinn að og líka vinnuframlag kvenna. Gallup-könnun frá í fyrra sýnir að 84% allra svarenda telja að konur standi verr að vígi en karlar í íslensku samfélagi. Tölfræðin sýnir okkur líka óumdeilt hversu langt við eigum í land. Kynbundinn launamunur er viðvarandi. Það er aðeins einn kvenforstjóri og einn kvenstjórnarformaður í 50 stærstu íslensku fyrirtækjunum. Það eru einungis tvær konur í ráðuneytisstjórastöðu. Enn eru aðeins tvær konur af níu dómurum Hæstaréttar. Að því ógleymdu að konum á þingi fækkaði við síðustu kosningar. Að mínu mati eru þetta allt saman staðreyndir og kennimerki lýðræðisskorts. Það eru ýmsir sem merkja í þessari umræðu bakslag á allra síðustu árum og missirum. Í orði er full sátt um þýðingu þess og mikilvægi fyrir samfélagið að konur jafnt og karlar komi að allri stefnumótun og ákvarðanatöku. Í rauninni er staðan sú að jafnréttismál sem heiti á málaflokki virðast í allri umræðu orðin léttvægari en þau hafa lengi verið. Það eru allt of oft konur sem eru að ræða við aðrar konur um þessi málefni án aðkomu eða áhuga karla á fundum og ráðstefnum þar sem hlutirnir eru ræddir. Það hefur líka ýmis misskilningur náð fótfestu í samfélaginu, eins og sá að kynjakvótar og aðrar leiðir til að tryggja aukna aðkomu og þátttöku kvenna snúist fyrst og fremst um að hampa og hossa minna hæfum, frekum og framagjörnum konum á kostnað hæfari karla. Viðfangsefnin eru bæði gömul og ný en þau eru hvorki mjúk né léttvæg. Ég nefni, herra forseti, bara tvö dæmi; afnám kynbundins launamunar, kröfuna um sömu laun fyrir sömu vinnu, og mansal. Það er langt þarna á milli og mörg mikilvæg mál. Það er óumdeilt að aukinn hlutur kvenna hefur skilað okkur stórauknum áherslum og árangri á öllum sviðum velferðarmála. Konur eiga heiðurinn af því að stjórnmál fóru fyrir alvöru að fjalla um mál sem snúast um það fyrst og fremst að ala upp nýta þjóðfélagsþegna. Góðir áheyrendur. Baráttan fyrir jafnrétti kynjanna er pólitík sem snýst um lýðræði, pólitík sem snýst um almannaheill. Frekari árangur í þeirri baráttu næst ólíklega fyrr en annaðhvort karlar fara að beita sér af fullum þunga við hlið kvenna eða þegar konur með stuðningi og fulltingi kjósenda skipa ekki færri valda- og áhrifastöður en karlar í íslenskri pólitík. - Ég þakka þeim sem hlýddu.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í upphafi valdaferils nýs forsætisráðherra er við hæfi að óska honum velfarnaðar í störfum fyrir land og þjóð. Ekki veitir af því að ágreiningurinn kraumar sannarlega undir í samstarfi flokkanna og ólíklegt að ríkisstjórnin starfi út kjörtímabilið. Niðurstaða síðustu kosninga var krafa um breytingar, krafa um að afnema misréttið í þjóðfélaginu, krafa um að styrkja landsbyggðina, krafa um að taka á óréttlætinu í kvótakerfinu en ekki um óbreytta valdasetu stjórnarflokkanna þar sem límið var hrossakaup um forsætisráðherrastólinn. Stólaskiptin eru bara stólaskipti og boða engin ný tímamót, ferskleika eða réttlæti inn í íslenskt samfélag. Stólaskiptin eru aðeins enn ein spegilmynd valdhrokans og ráðherraræðisins í landinu sem aftur og aftur er beitt og þar er oddvitum stjórnarflokkanna ekkert heilagt. Einir og án samráðs við þing og þjóð setja þeir þjóð sína á bekk með þeim þjóðum sem studdu innrás Bandaríkjanna í Írak og skipunarvaldi er miskunnarlaust misbeitt til að geta einkavinavætt Hæstarétt. Það er ekkert annað en ógn við lýðræðið þegar forusta stjórnarflokkanna skeytir orðið ekkert um valdmörk þrískiptingarvalds í landinu og þverbrýtur leikreglur lýðræðisins. Forseta Alþingis var líka meira sæmandi að verja þingið fyrir yfirgangi framkvæmdarvaldsins en að misnota aðstöðu sína á þingsetningardegi með ósæmilegri atlögu að forseta og synjunarvaldinu sem forseti Íslands fer með í umboði þjóðarinnar. Herra forseti. Samfylkingin hefur lagt til að rannsókn fari fram á þróun valds og lýðræðis, m.a. með það að markmiði að greina breytingar sem orðið hafa á valdmörkum í þrískiptingu ríkisvaldsins, líka að mat sé lagt á hvaða áhrif mikil tilfærsla valds, eigna og fjármagns hefur haft og muni hafa fyrir afkomu þjóðarbús, velferðarþjónustu, heimila og atvinnulífs. Þeirri breytingu sem orðið hefur í atvinnu- og fjármálalífi á umliðnum árum má raunar líkja við byltingu. Útrás stórra valdablokka hefur fylgt gífurlegt fjármagnsflæði milli landa og skipta ákvarðanir seðlabanka Evrópu nú orðið meira máli fyrir afkomu þessara fyrirtækja en ákvarðanir Seðlabanka Íslands. Fjárfestingar nokkurra valdablokka í atvinnulífi og á fjármagnsmarkaði eru það miklar að fáir hefðu gert sér það í hugarlund fyrir aðeins örfáum árum. Hvaða einkunn svo sem menn vilja gefa þessari þróun þá hefur fylgt henni gífurleg eigna- og valdatilfærsla í þjóðfélaginu, einkum nú í upphafi 21. aldarinnar. Athyglisvert er að á myndunum í fjölmiðlum, sem þjóðinni birtast nær daglega af körlunum í svörtu jökkunum sem skipta á milli sín valdi og fjármagni í þjóðfélaginu, vantar konurnar. Sú spurning er áleitin hvort hlutur kvenna í valdapíramídanum í atvinnu- og efnahagslífi minnki í þeirri byltingu sem nú gengur yfir fjármála- og atvinnulíf. Víða hefur slíkri þróun líka fylgt vaxandi misrétti í kjörum og stéttaskiptingu. Glöggt má t.d. sjá hana í álagningu skatta á þessu ári sem sýnir að 1% þeirra ríkustu í landinu höfðu að meðaltali 88% sinna árstekna í fjármagnstekjum eða um 54 milljónir hver þeirra og einungis 7 milljónir í launatekjur. Þannig greiða þeir ríkustu á þessu ári einungis 12% af heildartekjum sínum til samfélagsins meðan fólk með lágar og meðaltekjur greiðir af sínum heildartekjum að meðaltali 25–27%. Samfylkingin mótmælir því að með skattalækkun ríkisstjórnarinnar eigi enn að hygla þeim sem mest hafa fyrir. Þannig mun helmingur af þeim 5 milljörðum sem renna eiga í skattalækkanir á næsta ári, eða 2,5 milljarðar kr., fara í vasa 25% tekjuhæstu skattgreiðendanna en nánast ekkert til þeirra 25% í hópi hinna tekjulægstu. Ekkert á því að fara til þeirra 18–20 þúsund Íslendinga sem búa við kjör undir fátæktarmörkum. Ríkisstjórnin ætlar heldur ekki að hætta okurinnheimtu á stimpilgjöldum og fólk skal áfram greiða tvisvar stimpilgjald af sama láni við endurfjármögnun lána. Þannig hirðir ríkið af fólkinu ávinninginn af vaxtalækkun fasteignalána, en þessi okurinnheimta skilaði ríkissjóði nú í september 127% meiri tekjum en í september árið 2003. Viðvarandi atvinnuleysi 5–6 þúsund manns er líka mikið áhyggjuefni og það svíður að sjá hve erfitt uppdráttar ungt fólk og fólk yfir 50 ára á oft á vinnumarkaði. Harkan og meiri kröfur á vinnumarkaði í kjölfar alþjóðavæðingar og mikilla umbreytinga í atvinnulífinu bitnar líka með fullum þunga á öryrkjum og er ein skýring þess að mikið fjölgar í hópi öryrkja og langtímaatvinnulausra. Við forsætisráðherra segi ég: Þetta ástand á vinnumarkaðnum leysir ekki ríkisstjórnina undan loforðum hennar við öryrkja fyrir síðustu kosningar. Ríkisstjórnin skuldar öryrkjum 500 milljónir kr. og þær ber að greiða undanbragðalaust. Allt annað er svik við öryrkja og ekki verður séð hvernig heilbrigðisráðherra verður sætt í ráðherrastól. Góðir Íslendingar. Hér er stjórnað af ósanngirni og óréttlæti. Því mun Samfylkingin breyta. Þess vegna þarf hún stuðning og styrk þjóðarinnar. Það skiptir nefnilega máli hverjir stjórna fyrir þá sem vilja sanngirni og réttlæti í fyrirrúmi við landstjórnina. - Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Landið, sagan og tungan sameina okkur Íslendinga. Við erum stolt þjóð, meðvituð um að fara vel með þessar gersemar og skila þeim til komandi kynslóða. Vægi umhverfismála hefur vaxið mjög í stjórnmálaumræðu. Augljóst er að þau eiga eftir að fá enn meiri athygli á næstu árum. Menn gera sér æ betur grein fyrir því hve samofin umhverfismál og velferðarmál eru. Velgengni fyrirtækja ræðst í auknum mæli af því hversu vel þau hugsa um umhverfisáhrif starfseminnar og við erum sífellt að sjá betur að ástand umhverfismála er vaxandi áhrifaþáttur á rekstur og útgjöld samfélagsins. Hér skal minnt á að um 40% af þeim gerðum sem teknar hafa verið inn í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið varða umhverfismál. Þegar staða okkar Íslendinga í umhverfismálum er borin saman við stöðu margra annarra vestrænna þjóða blasir við að við erum um margt öfundsverð. Hér er hlutfall endurnýjanlegrar orku í orkubúskap landsins það hæsta sem þekkist. Mengun er tiltölulega lítil og í landinu er að finna einstaka náttúru og víðerni fjarri byggð sem nútímamaðurinn sækir í vaxandi mæli til afþreyingar. Þessa sérstöðu ber okkur að nýta til að styrkja samkeppnisstöðu landsins í framtíðinni en um leið til að sýna öðrum þjóðum fordæmi í umhverfisvernd og framkvæmd sjálfbærrar þróunar. Náttúruverndaráætlun 2004–2008 var samþykkt hér á þinginu í vor. Mikil vinna er nú fram undan á vegum umhverfisráðuneytisins og stofnana þess að hrinda henni í framkvæmd. Nefnd skipuð fulltrúum þingflokka skilaði síðastliðið vor tillögum um stofnun þjóðgarðs norðan Vatnajökuls. Niðurstöður sýna að það er verkefni sem í dag getur skapað góðan arð og efnahagslegan ávinning ef rétt er á málum haldið. Þau áform sem unnið er að með stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs vitna um stórhug og metnað og eru raunar af stærðargráðu sem ekki þekkist í öðrum Evrópulöndum. Skaftafellsþjóðgarður eftir stækkun verður einn og sér stærsti þjóðgarður Evrópu. Afar mikilvægt er að ljúka rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma svo að heildarsýn fáist yfir alla helstu virkjanakosti í landinu og áhrif þeirra á umhverfið. Á þann hátt verða til grunnupplýsingar sem gera okkur fært að samræma vernd og nýtingu orkuauðlinda þjóðarinnar á sjálfbæran hátt í framtíðinni. Á næsta ári verður á umhverfisþingi fjallað um framkvæmd metnaðarfullrar stefnu ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun frá árinu 2002. Mikilvægt er að fulltrúar allra sviða samfélagsins, atvinnulífs, einstaklinga og stjórnvalda komi að undirbúningi og að umhverfisþing 2005 treysti í sessi sjálfbæra þróun í landinu. Ég legg áherslu á að þar verði vandað til verka. Á alþjóðavettvangi verða varnir gegn mengun hafsins áherslumál okkar sem fyrr, en mikil þörf er á því að þjóðir heims taki fastar höndum saman um aðgerðir gegn mengun frá landi sem víða um heim veldur nú vaxandi hnignun í vistkerfi hafsins með afar óæskilegum áhrifum á efnahag og samfélög fjölmargra ríkja. Íslensk stjórnvöld hafa sýnt forustu á þessu sviði á alþjóðavettvangi og er mikilvægt að halda því áfram. Stefna Íslands í málefnum hafsins sem ríkisstjórnin samþykkti í vor leggur þar góðan grundvöll. Íslendingar fullgiltu Kyoto-bókunina árið 2002 og nú eru vaxandi líkur á því að hún komi til fullra framkvæmda árið 2008. Í vetur gefum við skýrslu um stöðu loftslagsmála hér á landi til skrifstofu loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna, en skuldbindingar Íslands taka gildi 2008. Nú er að ljúka stórri úttekt á loftslagsbreytingum á vegum Norðurskautsráðsins. Niðurstöður þeirra rannsókna verða formlega lagðar fram á ráðherrafundi í Reykjavík nú í nóvember og munu eflaust vekja athygli alls heimsins. Umhverfisráðuneytið er yngsta ráðuneyti Stjórnarráðsins, stofnað árið 1990. Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið í ríkisstjórn frá 1991 og tekið þátt í því að efla þennan málaflokk og styrkja ráðuneytið með því að færa þangað verkefni. Vert er að rifja upp að Sjálfstæðisflokkurinn beitti sér fyrstur flokka fyrir því að koma umhverfismálum undir einn hatt innan Stjórnarráðsins í kjölfar starfs nefndar sem Geir Hallgrímsson, þáverandi forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, skipaði árið 1975. Formaður nefndarinnar var Gunnar G. Schram heitinn prófessor og síðar þingmaður Sjálfstæðisflokksins. Frumvarp þessa efnis var lagt fram á þingi árið 1977 en náði ekki fram að ganga. Það er ánægjulegt að Sjálfstæðisflokkurinn tók við ráðuneytinu í september í haust. Í minn hlut kemur að axla þá ábyrgð sem embættinu fylgir. Forveri minn hefur unnið gott starf og ég tek við góðu búi. Að gefnu tilefni bið ég þingmenn og landsmenn alla að efast ekki um það eina stund að ég geri mér fulla grein fyrir alvörunni sem við blasir og hversu þýðingarmikið er fyrir heill þjóðar og heims að trúlega sé staðið að þeim stóru verkum vinna þarf í þessum efnum í framtíðinni. Umhverfismálin skipta óendanlegu máli fyrir velferð þjóðarinnar. Ég mun nálgast það ábyrgðarmikla hlutverk sem mér er falið af virðingu, varfærni og auðmýkt. - Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Ég tek undir árnaðaróskir sem hér hafa verið færðar nýjum umhverfisráðherra, Sigríði Önnu Þórðardóttur. Sömuleiðis velfarnaðaróskir til hæstv. forsrh., Halldórs Ásgrímssonar, og Davíðs Oddssonar á nýjum vettvangi. Nýskipaður forsætisráðherra fær auðvitað málefnalega mótstöðu hjá stjórnarandstöðunni eins og hér hefur þegar verið sýnt í ræðum þingmanna stjórnarandstöðunnar. Hann talaði í ræðu sinni, sem var að mínu mati nokkurs konar stikkorðaflaumur, um tækifærin sem við okkur blasa. Tækifærin sem byggja á frumkvæði fólks og vinnusemi auk trúar okkar á landsins gæði. Hann sagði líka að við sæjum framtíðina og möguleikana sem í henni felast í ólíku ljósi. Vissulega gerum við það. Það er ástæðan fyrir því að við erum ekki öll í Framsóknarflokknum. Ráðherrann talaði um fjölbreytt atvinnulíf og menntunartækifæri, útrás fyrirtækja og þörfina á að við tileinkuðum okkur nýjungar, frumkvæði og nýjungar. Maðurinn, sem hefur bara eina hugmynd í atvinnumálum landsbyggðarinnar, gamaldags stóriðju. Maðurinn, sem hefur margoft afhjúpað vankunnáttu sína á nýstárlega hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar. Hversu trúverðug er hans framtíðarsýn? Þjóðin hefur mótmælt ofuráherslu stjórnvalda á stóriðju. Um þessar mundir mótmæla stúdentar boðuðum hækkunum á skráningargjöldum í opinbera háskóla. Kennarar mótmæla. Náttúruverndarsinnar mótmæla. Öryrkjar mótmæla. Hvernig er verið að nýta frumkvæði, dug og þor fatlaðra sem eiga ekki lengur neina aðkomu að íslenskum vinnumarkaði? Heyrnarlausir og daufdumbir fá ekki einu sinni lífsnauðsynlega túlkaþjónustu til að sækja um atvinnu. Geðfatlaðir, með sitt öfluga frumkvæði í menntamálum, eiga undir högg að sækja. Hver treystir svo orðum forsætisráðherrans um frumkvæði þjóðarinnar? Ákvarðanirnar koma að ofan, úr fílabeinsturni valdsmannanna og þeim sem neðar sitja er nauðugur einn kostur og hlýða og taka því sem að þeim er rétt. Það kveður svo rammt að þessum stíl um þessar mundir að það liggur við að opinberir starfsmenn þori ekki lengur að opna munninn af ótta við að styggja valdhafana, ráðstjórnina. Hvað sýnist þjóðinni um pólitíska valdbeitingu ráðherranna við opinberar mannaráðningar? Sú stjórnsýsla sem við verðum vitni að í þeim efnum er forkastanleg og beinlínis niðurlægjandi að sjá hvernig t.d. jafnréttislög eru þverbrotin aftur og aftur á sama tíma og ríkisstjórnin flaggar nýsamþykktri jafnréttisáætlun og tekur undir og tekur þátt í norrænu jafnréttisátaki. Ekki gætir nokkurs kinnroða hjá ráðherrum ríkisstjórnarinnar. Kokhraustir horfa þeir framan í þjóðina og halda því fram að hér ráði hin faglegu sjónarmið ein og sér og ekkert sé athugavert. Er þjóðin sátt við þessa framgöngu? spyr ég. Ég trúi varla öðru en margir nagi sig í handarbökin fyrir að hafa framlengt umboð þessara herra við síðustu kosningar. Hluti af framtíðarsýn forsætisráðherra er fólginn í skattalækkunum sem gagnast þeim ríku, og þar af leiðandi sérstaklega körlum, því ekki eru konurnar svo fjölmennar í hálaunahópnum. Hvað varð um samþættingarsjónarmiðin? Hvenær á að byrja að nota þau? Mér er spurn. Kanna ólík áhrif ákvarðana ríkisstjórnar á kynin áður en ákvarðanir eru teknar. Svikin loforð og skelfileg vankunnátta einkenna málflutning þessara herra í málefnum kynjanna. Herrar sem kalla á frumkvæði þjóðarinnar á sama tíma og þeir sýna hugmyndaauðgi hennar fullkomið vantraust eru ekki trúverðugir herrar. Á meðan hámenntaðir og flinkir listamenn úr öllum listgreinum heilla Frakka með íslenskri menningarveislu, skreyttri íslenskri ósnortinni náttúru, eru hinir heimóttalegu og skammsýnu ráðherrar okkar í óðaönn að bjóða menntaðri og vel upplýstri þjóð sinni upp á brennisteinsdíoxíðsspúandi rafskautaverksmiðju sem skilar tæplega 700 kílóum af krabbameinsvaldandi PAH-efnum út í náttúruna árlega og álbræðslur í löngum bunum. Svo þykjast þessir herrar hafa eitthvað að gera við frumkvæði þjóðarinnar. Heyr á endemi. Hvernig ætlar talsmaður töfralausnanna, Halldór Ásgrímsson t.d., að endurheimta trúverðugleika í atvinnumálum eftir loforðin sem Austfirðingum hafa verið gefin? Hvernig gengur að fjölga störfum á Austurlandi á framkvæmdatíma virkjunar og álvers? Árangur í þeim efnum er vægast sagt dapurlegur. Raunin er sú að stóriðjuframkvæmdirnar eru þegar farnar að valda enn frekari búseturöskun á svæðinu en var fyrir. Fólksflótti frá Austurlandi hefur ekki verið stöðvaður með töfrasprota Halldórs Ásgrímssonar. Ó nei. Í ljós hefur komið að brottfluttir umfram aðflutta á fyrri helmingi ársins á Austurlandi eru 62, 62 fleiri brottfluttir en aðfluttir, og tvö ungmenni sóttu um stóriðjubrautina í Verkmenntaskóla Austurlands í haust. Gleymdist kannski að hlusta á þann fjölda ungmenna á Austurlandi sem sögðust ekki hafa áhuga á því að starfa í álveri? Núna er Kárahnjúkavirkjun í byggingu og unga fólkið fyrir austan er í háskólanámi vítt og breitt. Þó það langaði að snúa heim finnur það hvorki störf sem hæfa menntun þess né fær húsnæði á viðráðanlegu verði. Hvað segir Halldór Ásgrímsson við þetta fólk? Hefði kannski verið ráðlegra að hlusta á rödd þess, leita að frumkvæði þess og gefa gaum að nýjungum í atvinnulífi áður en anað var út í fúafenið og einstæðri náttúru norðan Vatnajökuls var fórnað fyrir orkusölu á útsöluverði til gamaldagsauðhrings sem er alveg sama um unga fólkið fyrir austan? Góðir áheyrendur. Það er ekki hægt að segja að orð hins nýja forsætisráðherra séu trúverðug eða veki sérstaka bjartsýni. Mættum við biðja um breytta tíma og trúverðugri leiðtoga sem skilja hugtökin fjölbreytni, frumkvæði og nýjungar. - Góðar stundir.

Góðir Íslendingar. Ég vil hefja ræðu mína á því að óska nýjum forsætis-, utanríkis- og umhverfisráðherra velfarnaðar í starfi. Með nýju fólki fylgja nýjar áherslur. Með nýju fólki skapast möguleiki til framþróunar, jafnt hjá almennum fyrirtækjum sem og opinberum stofnunum. Skömmu eftir síðustu alþingiskosningar upplýstu stjórnarflokkarnir um þau ráðherraskipti sem nýlega áttu sér stað. Ég man glögglega mínar fyrstu hugrenningar við þessar fréttir. Helst gerði ég mér í hugarlund hversu tímabært væri að þáverandi forsætisráðherra, Davíð Oddsson, færi frá embættinu, enda 13 ár langur tími í eins viðamiklu embætti. Jafnframt hugsaði ég að með nýjum manni í embættið gætu hugsanlega komið nýjar og þarfar áherslur. Davíð Oddsson skilur eftir sig ágætt bú, þó svo hinir efnaminni hafi ekki fengið að njóta þess sem skyldi. Engu að síður áttu sér stað miklar og góðar breytingar á íslensku atvinnu- og efnahagslífi í tíð Davíðs Oddssonar. Breytingar sem hafa búið til geysiöflugt umhverfi fyrir íslensk fyrirtæki. En á Davíð sem forsætisráðherra deili ég með tvennu móti. Í fyrsta lagi hafði hann aldrei mikla innsýn í íslenskan sjávarútveg. Það staðfestist í slæmri stöðu íslensks sjávarútvegs í dag þar sem einungis örfá fyrirtæki geta státað af góðum árangri hin síðari ár. Í annan stað vantaði Davíð Oddsson umburðarlyndi og skilning í stjórnartíð sinni til handa þeim sem minna mega sín í okkar ríka landi. Með Halldóri Ásgrímssyni átti ég von á sérstakri áherslu á málefni þeirra efnaminni. Eftir að hafa lesið yfir stefnuræðu nýskipaðs forsætisráðherra er ég vonsvikinn. Vonsvikinn yfir því tómlæti, aðgerðaleysi og síðast en ekki síst kjarkleysi sem ræða hans endurspeglar með áberandi hætti. Hann boðar engar sérstakar áherslubreytingar umfram stjórnarsáttmálann frá síðasta ári. Fyrir það fyrsta gerði ég mér grein fyrir því að sjávarútvegsmálin með nýjan forsætisráðherra í broddi fylkingar mundu ekki taka breytingum. Það kom á daginn í stefnuræðunni að ekki skal breyta fyrirkomulagi í íslenskum sjávarútvegi nema ef vera skyldi að hleypa hér að erlendum fjárfestum til yfirtöku í okkar öflugustu mjólkurkú, auðlindum hafsins. Sú stefna er stórhættuleg fyrir íslenska þjóð og má alls ekki verða ofan á. Í annan stað ber að nefna skattamálin. Þau endurspegla þá stéttaskiptingu sem vaxið hefur í landinu síðasta áratuginn. Áfram skal haldið á þeirri braut að tryggja þeim efnameiri auknar tekjur á kostnað þeirra sem minna hafa á milli handanna. Í stað þess að virða fyrir sér stöðu eldri borgara sem standa frammi fyrir rýrari kaupmætti vegna aftengingar vísitölu á skattleysismörkin árið 1998, skal drýgsta hluta þeirra fjármuna sem varið verður í skattalækkanir verja til þeirra sem mestar hafa tekjurnar. Þá stefnu ríkisstjórnarinnar get ég ekki með nokkru móti skilið. Þegar vikið er að íslenskum landbúnaði tekur fagurgali hins reynda pólitíkusar við. Orðin falleg en ekki með nokkrum hætti víkur ráðherra að raunverulegum tillögum til úrbóta og þróunar á því miðstýrða og afleita kerfi sem heldur í dag utan um íslenskan landbúnað. Ég hvet fólk í landinu til að lesa yfir ríkisreikninginn og sjá hvert peningarnir okkar eru að fara. Á síðasta þingi lagði ég fram fyrirspurn til landbúnaðarráðherra þar sem spurt var hvort leggja ætti styrkjakerfi landbúnaðarins af í núverandi mynd og í staðinn taka upp byggðatengda styrki. Er skynsemi fólgin í því að hvetja bændur til að slátra meira magni með afurðatengdu styrkjakerfi? Staðreyndin er sú að neysla Íslendinga á lambakjöti hefur dregist saman á undanförnum árum. Með því að taka upp búsetustyrki munu bændur fyrst geta aðlagast markaðnum. Þeir fá tíma og tækifæri til að vinna að nýjum og spennandi verkefnum í stað þess að vera bundnir í ólar hins miðstýrða kerfis sem er við lýði í dag. Í ræðu sinni segir forsætisráðherra ekkert kalla á róttækar breytingar. Þvert á móti sé ástæða til að halda áfram á sömu vegferð. Í sömu ræðu talar hinn sami um 50% fjölgun öryrkja á sex árum. Hér mætast þversagnir í einni og sömu ræðunni. Það hlýtur að kalla á róttækar breytingar og nýjar áherslur þegar öryrkjum fjölgar um 50% á sex árum. Gerir nýskipaður forsætisráðherra sér ekki nokkra grein fyrir af hverju þessi fjölgun er raunin? Telur forsætisráðherra ekkert samspil vera á milli aðstæðna þeirra tekjuminni í heimi sífellt öflugrar stéttaskiptingar og svo hins vegar fjölgunar öryrkja? Stefnuræðan er ekki ræða manns sem af hugsjóninni einni vildi forsætisráðherrastólinn, heldur endurspeglar hún frekar framagirni mannsins sem nú situr í hásæti sínu. Efnisinnihald ræðunnar staðfestir þessi orð mín. Það er sorglegt að horfa upp á Framsóknarflokkinn í eins mikilli tregðu og raun ber vitni. Á öðrum endanum er manni umbunað fyrir framagirni sína, en á hinum endanum er öflugum liðsmanni refsað fyrir að vera trúr og staðfastur hugsjónum sínum. Flokkurinn hefur fótumtroðið lýðræðislega hugsjón og mistúlkar stjórnarskrá íslensku þjóðarinnar. Þetta eru stór orð, en að mínu viti sönn. Ég vil ekki gera lítið úr einstökum leikmönnum þessa gamla stjórnmálaafls, en örlítið mætti liðið í þingflokknum meta manngildið meira. Það er okkur Íslendingum mikilvægt að aftur komist reisn á flokkinn, ekki síst þar sem hann heldur um taumana í forsætisráðuneytinu. Stjórnarandstöðuflokkarnir þrír hafa lýst yfir sáttmála sín á milli þar sem um öfluga varðgæslu verður að ræða á hinu háa Alþingi á næstu missirum. Slíkt aðhald verður stjórnarflokkunum og íslensku lýðræði nauðsynlegt vítamín. Þó verður að teljast að flokkarnir þrír séu ólíkir í eðli sínu. Einn þeirra kúrir langt til vinstri, annar er sambland eldri stjórnmálafla og því afar litríkur en um leið brothættur og sá þriðji hefur einbeitt sér sérstaklega að tveimur málum, annars vegar byggða- og sjávarútvegsmálum og hins vegar lýðræðislegum umbótum. Það breytir ekki því að forustumenn þessara flokka virðast geta sýnt umburðarlyndi fyrir ólíkum skoðunum og eru tilbúnir til samstarfs á vetri komandi. Ég hlakka til samstarfsins og um leið þeirra pólitísku átaka sem fram undan eru í þinginu. Ég vona að umræðan í vetur verði málefnaleg og haldin þeirri reisn sem Alþingi okkar Íslendinga krefst af leikmönnum sínum á hverjum og einum tíma. - Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Aldrei hafa fleiri Íslendingar búið við jafngóð lífskjör og nú. Íslenska þjóðin hefur upplifað efnahagslegt góðæri sem varað hefur í tæpan áratug með framförum, vexti og bættum lífsgæðum. Það eru engar ýkjur að fullyrða að kynslóðir núlifandi Íslendinga hafi aldrei upplifað svo langt tímabil samfelldra og mikilla efnahagslegra framfara. Allar hagtölur og meðaltöl segja okkur þessa sögu. Auðvitað segja tölurnar ekki allan sannleikann og enginn skyldi túlka orð mín svo að ég telji að við stjórnmálamennirnir getum nú látið staðar numið, eða að bættur hagur hafi skilað sér að fullu til allra einstaklinga. Öðru nær. Okkar bíða næg viðfangsefni til þess að tryggja að þetta skeið geti haldið áfram og að ábatinn skili sér sem jafnast og best út til þjóðarinnar allrar. Að því mun ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir vinna eins og gert hefur verið undanfarin ár. Umfjöllun um ríkisfjármál verður fyrirferðarmikil á þessu haustþingi. Eins og jafnan skiptir sköpum hvernig á þeim málum er haldið. Eitt meginmarkmið ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks allt frá árinu 1995 hefur verið að halda uppi efnahagslegum stöðugleika í landinu. Því markmiði hefur að mestu verið náð og hefur það vakið mikla athygli meðal annarra þjóða, enda eru almenn lífskjör á Íslandi nú ekki aðeins þau bestu í sögu okkar heldur eru þau með því allra besta sem þekkist í heiminum. Sennilega skiptir ekkert viðfangsefni stjórnmálanna allan almenning í landinu eins miklu máli og það að okkur takist að halda uppi viðunandi hagvexti og að auka kaupmátt almennt. Það hefur tekist vel undanfarin ár. Það er og verður áfram eitt okkar meginmarkmið á næstu árum. Reynslan af samstarfi núverandi stjórnarflokka gefur tilefni til bjartsýni á að það starf muni bera góðan árangur þjóðinni allri til heilla. Staða ríkissjóðs er sterk og er það ekki síst að þakka aðhaldssamri fjármálastjórn undanfarinna ára. Þó er meginforsendan sú að tekist hefur að byggja upp öflugra atvinnulíf en áður og að mikil sókn hefur verið á mörgum sviðum atvinnumála. Það er gömul saga og ný að öflugt og arðbært atvinnulíf er undirstaða velferðar þjóðarinnar. Unnið hefur verið að því markmiði að greiða niður skuldir ríkissjóðs og hefur náðst mikill árangur við það, enda skiptir það miklu fyrir þjóðfélag framtíðarinnar að okkur takist að skila góðu búi í hendur barnanna okkar. Herra forseti. Eitt helsta áherslumál Framsóknarflokksins fyrir síðustu alþingiskosningar voru breytingar á fyrirkomulagi húsnæðislána Íbúðalánasjóðs. Það hlaut góðan hljómgrunn í þjóðfélaginu, enda var ætlunin að koma til móts við brýna þörf og gefa almenningi kost á sambærilegri fjármögnun við húsnæðiskaup og almenningur í nágrannalöndum okkar á að venjast. Nú þegar hefur hluti af þessum breytingum komið til framkvæmda og fram undan er að ljúka þessu verkefni á haustþinginu með því að lögfesta 90% húsnæðislán Íbúðalánasjóðs fyrir húsnæðiskaupendur alls staðar á landinu. Þessi áform okkar, sem bundin eru í stjórnarsáttmála, hafa nú þegar haft mikil áhrif á greiðslubyrði fjölmargra heimila í landinu. Fjármálafyrirtæki og stofnanir hafa undanfarnar vikur keppst um að bjóða hagstæð kjör til húsnæðiskaupa, hagstæðari en nokkru sinni fyrr. Íbúðakaupendur munu greiða lægra hlutfall tekna sinna í vexti en áður hefur þekkst. Þessu ber að fagna en í mínum huga er ekki vafi á því að framganga okkar framsóknarmanna í húsnæðismálum undanfarin missiri er ein meginforsenda þeirra kjarabóta sem þúsundir Íslendinga hafa nú þegar tryggt sér með þessum hætti. Þau húsnæðislánakerfi sem við höfum búið við í gegnum tíðina hafa á sinn hátt reynst vel, en sú þróun sem nú á sér stað er bæði löngu tímabær og eðlileg. Ég vil minna á að margir þeir stjórnarandstæðingar sem hér eru í kvöld og sátu á þingi á síðasta kjörtímabili lýstu eindreginni andstöðu við einkavæðingu ríkisbankanna sem er að sjálfsögðu ein meginforsenda þeirrar jákvæðu þróunar sem nú á sér stað. Herra forseti. Ég hef lokið tíma mínum. Ég þakka þeim sem hlýddu. - Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég óska nýskipuðum forsætisráðherra og umhverfisráðherra til hamingju með embætti sín. Núverandi ríkisstjórn hefur setið við völd lengur en hún hefur í rauninni haft þrek til. Þrekinu hefur verið sóað í átök um völd, ráðherrastóla og bitlinga og á meðan vanrækir ríkisstjórnin það sem ætti að vera á meðal hennar brýnustu úrlausnarefna. Ég á ekki bara við óréttlætið í skattkerfinu, svikin við öryrkja, stórhækkaða skatta á þá lægst launuðu, sem þýðir að nú borga lífeyrisþegar sem svarar milljarði króna í skatt á ári af naumt skömmtuðum lífeyri, og ég á ekki bara við það hvernig hinum dreifðu byggðum hefur farnast í valdatíð Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins. Nei. Ég á fyrst og fremst við það að ríkisstjórnin er að vanrækja framtíðina. Hún vanrækir þann vaxtarsprota sem hagvöxtur og lífsgæði framtíðarinnar byggjast á. Framtíðin byggist á menntun, menntun og meiri menntun. Menntun er forsenda þess að Íslendingar standi jafnfætis öðrum þjóðum til framtíðar, menntun er forsenda velferðar hvers og eins og menntun er forsenda hagvaxtar og lífsgæða í nútímasamfélagi. Þess vegna setur Samfylkingin menntun í forgang, þess vegna vill Samfylkingin hefja menntasókn á Íslandi. Í menntasókn Samfylkingarinnar felst að fjárfestingar í menntakerfinu verði auknar um 15 milljarða kr. að raungildi á kjörtímabili umfram það sem ríkisstjórnin áætlar. Þetta fjárfestingarátak Samfylkingarinnar mun ekki aðeins auka möguleika á lífsgæðum hvers og eins heldur leiða fjárhagslega til hækkunar á landsframleiðslu á mann um 3–6% þegar áhrifin verða komin fram að fullu. 15 milljarðar eru miklir fjármunir. En menntasókn Samfylkingarinnar er ekki eyðsluverkefni heldur fjárfestingarverkefni, í raun besta fjárfesting sem hægt er að hugsa sér. Þetta er fjárfesting sem skilar sér margfalt til baka, bæði til einstaklinganna og til samfélagsins alls. Nú er það ekki svo að þetta séu einhver nýuppgötvuð sannindi. Ríkisstjórnin á að vita þetta eins og flestir aðrir. En hvað gerir ríkisstjórnin og hvernig bregst hún við? Ísland er einungis í 14. sæti á meðal OECD-þjóðanna ef opinber útgjöld til menntamála eru skoðuð með tilliti til aldursdreifingar þjóðarinnar. Harkalegar fjöldatakmarkanir eru notaðar í háskólum ríkisins til að koma í veg fyrir útgjaldaaukningu til menntamála. Brottfall úr framhaldsskólum landsins er hærra en þekkist annars staðar og starfsnámið er hornreka í menntakerfinu. Nýjasta afrek ríkisstjórnarinnar í menntamálum er síðan dæmigert um margt fyrir þann hug sem Sjálfstæðis- og Framsóknarflokkur bera til menntamála. Skólagjöld í ríkisháskólunum hækka um 40% og engir nýnemar verða teknir inn á vorönn í Háskóla Íslands. Þessar staðreyndir segja allt sem segja þarf. Ungmennum er gert erfiðara, en ekki auðveldara, að sækja sér nauðsynlega þekkingu og menntun. Metnaðarleysið drýpur af hverju strái í skólapólitík stjórnarflokkanna. Þetta er ekki fjárfesting, þetta er sóun, gegndarlaus sóun sem mun reynast okkur dýrkeypt þegar fram líða stundir. Og gleymum því ekki, ágætu landsmenn, að stjórnmálaflokkar eru þrátt fyrir allt ekki allir eins. Sumir þeirra eru raunar orðnir mjög líkir hverjir öðrum á meðan aðrir standa fyrir ákveðna og skýra pólitík. Samfylkingin stendur fyrir framtíðarsýn um velferð, jöfn tækifæri og lífsgæði handa öllum. Samfylkingin stendur fyrir betri menntun, betri menntun og aftur betri menntun. Þannig bætum við lífskjör allra. - Ég þakka áheyrnina.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Sú staða sem blasir við okkur Íslendingum á þessu hausti er á margan hátt afar jákvæð. Öll merki benda til þess að nýtt skeið öflugs hagvaxtar sé að hefjast þar sem hjól atvinnulífsins snúast hraðar, tekjur þjóðarbúsins aukast ár frá ári og ávinningurinn skilar sér til almennings, bæði í fleiri störfum og auknum kaupmætti. Vandamálin sem við þurfum að glíma við á næstu árum verða þess vegna ekki fyrst og fremst vandamál sem tengjast samdrætti eða niðursveiflu, heldur miklu frekar ákveðnir vaxtarverkir sem fylgja velgengninni. Það er engin ástæða til að gera lítið úr því að hröðum vexti getur fylgt þensla sem raunverulega reynir á þanþol hagkerfisins. Hins vegar er ljóst að með aðhaldssamri stjórn ríkisfjármála, skynsamlegri stefnu í peningamálum og ábyrgum samningum á vinnumarkaði er hægt að tryggja að við glutrum ekki niður ávinningnum af hagvextinum. Þess vegna eigum við að horfa bjartsýn fram til verkefna næstu ára en ekki að mikla vandamálin fyrir okkur. Hvorki ríkisstjórnir né við sem sitjum hér á Alþingi sköpum með beinum hætti verðmæti fyrir þjóðarbúið. Það er hins vegar hlutverk okkar að skapa þau almennu skilyrði að frumkvæði og framtak einstaklinga og fyrirtækja fái notið sín. Þannig verða til ný verðmæti sem skila sér í bættum þjóðarhag. Það er einmitt reynsla undanfarinna ára. Með því að auka frelsi, opna hagkerfið, einkavæða opinber fyrirtæki og lækka skatta hafa ríkisstjórnir síðustu ára lagt sitt af mörkum til þess að skapa atvinnulífinu aðstæður sem eru í fremstu röð meðal þeirra þjóða sem við berum okkur saman við. Það er líka sá árangur sem við byggjum á þegar við veltum því nú fyrir okkur hvernig við getum tryggt að hagvöxtur og aukin umsvif skili sér til almennings. Í því sambandi er ljóst að skattalækkanir gegna lykilhlutverki. Aukin umsvif í hagkerfinu skila sér í auknum tekjum ríkissjóðs og þessar auknu tekjur gefa okkur möguleika á því að lækka skatta meir en dæmi eru um áður. Svigrúmið vegna aukinna tekna dugar ekki bara til að lækka skatta. Það gefur okkur líka möguleika á því að auka framlög til mikilvægra málaflokka sem víðtæk samstaða er um að efla. Fjárlagafrumvarpið gerir þannig ráð fyrir að varið verði auknum framlögum, t.d. bæði til heilbrigðismála og menntamála, bæði að krónutölu og líka sem hlutfall af ríkisútgjöldum. Það er mikilvægt að árétta þetta vegna þess að öðru er iðulega haldið fram í opinberri umræðu, m.a. af síðasta ræðumanni hér í dag. Staðreyndin er sú að þrátt fyrir allt tal um niðurskurð og fjársvelti í þessum málaflokkum sýna tölulegar staðreyndir allt aðra mynd. Með þessu vil ég ekki draga úr því að það verður geysilega mikilvægt verkefni fyrir okkur að sýna ýtrasta aðhald í ríkisfjármálum á næstu árum. Það er auðvitað á þeim grunni sem fjárlagafrumvarpið er byggt og afar mikilvægt að þingmenn standi saman um það, að þær forsendur sem koma fram um aukningu ríkisútgjalda haldi. Við megum ekki missa tökin á útgjöldum ríkisins. Það getur valdið þenslu sem okkur gengur illa að ráða við. Talsmenn stjórnarandstöðunnar í kvöld hafa hver á fætur öðrum komið hér og talað um þreytumerki á ríkisstjórninni. Þetta er raunar það sama og þeir sögðu í fyrra. En góðir áheyrendur. Er það þreytt ríkisstjórn sem leggur grunninn að einhverju mesta hagvaxtarskeiði sem við höfum séð hér á landi? Er það þreytt ríkisstjórn sem treystir sér til að lækka skatta meira en nokkru sinni hefur verið gert? Er það þreytt ríkisstjórn sem greiðir niður skuldir og leggur á sama tíma til fjármuni til þess að standa við lífeyrisskuldbindingar framtíðarinnar? Og er það þreytt ríkisstjórn sem treystir sér til þess að hrinda þessum áformum í framkvæmd um leið og verið er að stórauka framlög til heilbrigðis-, mennta- og velferðarmála? Svar mitt er nei. Það er ekki þreytt ríkisstjórn. Það er hins vegar spurning hvort það er þreytt stjórnarandstaða sem nú á þessu haustþingi er orðin svo lúin að hún telur þörf á því að flokkarnir styðjist hver við annan með einhverjum öðrum hætti en gert hefur verið hingað til. Það verður forvitnilegt á þessu þingi að fylgjast með því hvernig sú samvinna mun ganga. Við höfum heyrt ákveðinn áherslumun á mönnum í umræðunum í kvöld og það verður gaman að heyra á þessu þingi hvort sú samvinna mun birtast í því að menn fylki sér um Evrópustefnu Samfylkingarinnar eða virkjanastefnu Vinstri grænna eða t.d. skattastefnuna sem Össur Skarphéðinsson boðaði í kvöld og Steingrímur J. Sigfússon taldi hið mesta óráð. Það verður mjög forvitnilegt að fylgjast með þessu. Kannski er í rauninni það eina sem stjórnarandstaðan sameinast um að vera á móti ríkisstjórninni. Það eru út af fyrir sig engin ný tíðindi. Það er kannski það eina nýja í stöðunni, fyrir utan leiktjöldin sem af og til er slegið upp til þess að reyna að láta líta út fyrir að eitthvert nýtt skeið sé hafið hjá þessari þreyttu stjórnarandstöðu.

Góðir Íslendingar. Þann 1. febrúar 1904 fengum við heimastjórn með íslenskum ráðherra, einn af stærstu sigrum á leið okkar í átt að fullu sjálfstæði. Þjóðin fékk að horfa á fínar skrúðgöngur í sjónvarpi þar sem skósíð jakkalöfin sleiktu rauða dreglana í minningu atburðarins. En vestur á Ísafirði var íslenskur alþýðumaður sem taldi sig líka eiga hlut í sigurhátíðinni. Heimastjórnarhátíð alþýðunnar á Ísafirði 21. ágúst sl. er fyrir mér einn af hápunktum sumarsins. Fullyrt er að hátt á þriðja þúsund manns hafi verið saman kominn á Silfurtorginu þessa kvöldstund. Kyndlarnir, stemmningin, gleðin og baráttuviljinn lýsti torgið. Samtakahópi íslensks alþýðufólks undir forustu Vestfirðingsins Jóns Fanndals Þórðarsonar hafði ofboðið sjálfumgleði jakkalafanna sem höfðu slegið eign sinni á sjálfstæðisbaráttuna. Í ávarpi komst Jón Fanndal svo að orði: „Við erum hér til að minnast merks áfanga í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar sem skilaði okkur áleiðis til lýðveldis. Næsta stóráfanga verður minnst 1. desember 2018. Ég ætla rétt að vona að alþýða þessa lands fái að vera viðstödd þau hátíðahöld.“ Hann vitnaði í ræðu Sigurðar Eggerz frá 1. des. 1918, en hann sagði: „Það eru ekki aðeins stjórnmálamennirnir er miklu ráða um mál þjóðarinnar sem skapa hina nýju sögu. Nei, það eru allir. Bóndinn sem stendur við orfið og ræktar jörð sína, hann á hlutdeild í þeirri sögu. Daglaunamaðurinn sem veltir steininum úr götunni, hann á hlutdeild í þeirri sögu. Sjómaðurinn sem situr við árkeipinn, hann á þar hlutdeild.“ Það var þetta fólk sem hélt heimastjórnarhátíð á Silfurtorginu á Ísafirði. Hinn 30. ágúst hóf göngu sína nýr framhaldsskóli í Grundarfirði fyrir byggðirnar á norðanverðu Snæfellsnesi. Baráttumál heimamanna um langt árabil var í höfn. Á annað hundrað unglingar sækja nú framhaldsskóla Snæfellinga í heimangöngu sem ella hefðu þurft að fara burt. „Ég get ekki lýst því hvað við erum glöð,“ sagði Björg Ágústsdóttir sveitarstjóri á fundi með fjárlaganefnd. Góðir Snæfellingar. Til hamingju með nýja skólann ykkar. Nám í heimabyggð til 18 ára aldurs hefur verið baráttumál Vinstri grænna. Enn eru heilu byggðarlögin sem verða að senda börnin frá sér við 16 ára aldur. Styrkur til jöfnunar námskostnaðar er veittur unglingum sem þurfa að sækja nám fjarri heimilum sínum. Dapurt er að upphæðin hefur staðið óbreytt sl. þrjú ár. Nú er fyrirséð fjölgun nemenda og að óbreyttu mun stuðningur til hvers og eins lækka. Alþingi ber skylda til að jafna hlut þessara nemenda. Lagt hefur verið sérstakt opinbert fjármagn til að úrelda sláturhús og loka mikilvægum vinnustöðum einstakra héraða. Þessi sára hagræðing átti að skila sér í hærra verði til bænda. En hver varð raunin? Verð til bænda fyrir kjöt á innanlandsmarkaði lækkaði um 8% á síðasta ári og í haust stendur það nánast í stað. Í sláturhúsi eru dilkar bænda flokkaðir í hina ýmsu verðflokka eftir settu gæðamati. Í borðinu hjá stórmörkuðunum eru allir bitarnir nánast í einum og sama verðflokki. Þarna er eitthvað stórlega að. Góðir áheyrendur. Sumarið sem nú kveður hefur um margt verið viðburðaríkt. Við höfum notið mikillar árgæsku og góðviðris um allt land. Hvar sem farið er um okkar fallega land blasir við vöxtur íslenskrar ferðaþjónustu. 12% aukning gjaldeyristekna í ár er ein stærsta útflutningsgrein þjóðarinnar með um 40 milljarða kr. gjaldeyristekjum og enn eru ótæmandi möguleikar til eflingar og vaxtar í þessari atvinnugrein. Áfram er það hin hreina ímynd landsins sem mestu skilar, víðáttan, sérstæð náttúra, óbeislaðir fossar og mikilúðleg gljúfur. Við hljótum að spyrja: Hvernig hljómar „Skín við sólu Skagafjörður“ þegar búið er að stífla Héraðsvötnin og beisla kraft jökulánna og eyðileggja einstæða möguleika þar til flúðasiglinga sem kunnáttumenn segja að standi lítt að baki því besta sem gerist í heiminum? Við Íslendingar verðum að fara að skilja að við verðum að rækta og vernda þá dýru möguleika sem við eigum. - Góðar stundir.

Gott kvöld, góðir Íslendingar. Ákveðin vatnaskil eiga sér stað í íslenskri stjórnmálasögu seinni tíma, nú þegar Framsóknarflokkur tekur við forustuhlutverki í ríkisstjórninni eftir 13 ára lyklavöld Sjálfstæðisflokksins að forsætisráðuneytinu. Að sjálfsögðu er það hið besta mál ef nú fer aðeins að draga úr völdum og áhrifum Sjálfstæðisflokksins. Það er engu stjórnmálaafli hollt að vera of lengi við völd í einu. Alkunna er úr mannkynssögunni, að vald spillir. Finna má fjölmörg dæmi þess að valdablokkir hafa riðað til falls vegna þess að þeir sem leiddu þær voru orðnir svo blindir á eigin veikleika að þeir gáðu ekki að sér og voru að lokum fjarlægðir úr stöðum sínum. Valdið spillir einnig vegna þess að sá sem hefur það of lengi fer sjálfkrafa að trúa því að honum séu allir vegir færir, að hann komist upp með hvað sem er, hann verður sleginn siðblindu. Við sjáum nú æ fleiri dæmi þess að kominn sé tími til að núverandi valdhafar hér á landi taki sér ærlegt frí frá því að stjórna. Hægt er að tína til mörg nýleg dæmi um það að ríkisstjórnin sé nú hætt að sjást fyrir í hroka sínum og siðblindu. Nefna má vægast sagt vafasamar ráðningar tveggja hæstaréttardómara, tilraun stjórnarflokkanna til að demba einhliða yfir þjóðina afar hroðvirknislegri löggjöf um starfsumhverfi fjölmiðla, lítilsvirðingu þessara flokka við ákvæði stjórnarskrárinnar og endalaust dekur þeirra við þá sem mest mega sín í þjóðfélaginu. Oftar en ekki á kostnað þeirra sem minnst mega sín. Þeir eru látnir sitja hjá. Góðir áheyrendur. Ég vil nota tækifærið nú til að koma að því sem við í Frjálslynda flokknum teljum eina sárustu ákvörðun sem núverandi stjórnarflokkar hafa tekið á sínum ferli og er þá mörgu slæmu til að jafna. Ákvörðun sem á margan hátt endurspeglar hvernig framkvæmdarvaldið hér á landi, í formi ráðherra og foringja stjórnarflokkanna, leyfir sér að hunsa þingræðið og löggjafarvaldið, jafnvel brjóta lög til að koma fram vilja sínum. Það er ákvörðun um aðild Íslands að hinu viðbjóðslega stríði sem nú geisar í Írak þaðan sem daglega berast fréttir af hrottafengnum árásum á saklausa borgara. Stríð þar sem hundruð særast og falla, stríð sem hæstv. forsætisráðherra minntist ekki á í ræðu sinni fyrr í kvöld og mér fannst hann tala um af töluvert mikilli léttúð eða réttara sagt gera lítið úr. Hér bera formenn stjórnarflokkanna gríðarlega þunga ábyrgð og maður spyr sig oft að því hvernig þeir sofi um nætur. Það voru þeir sem tóku þá ákvörðun að gera okkur, íslenska þjóð, sem hafði heitið því að fara aldrei með ófrið á hendur öðrum þjóðum að yfirlýstum stuðningsaðilum við innrásina í Írak, innrás sem fyrir löngu hefur snúist upp í tilgangslaus fjöldamorð og stjórnleysi sem kyndir undir hryðjuverkaöflum sem aldrei fyrr. Þessi ákvörðun var aldrei borin undir þjóðina eða Alþingi. Hún var ekki einu sinni rædd í þingflokki hæstv. forsætisráðherra sem á þeim tíma var utanríkisráðherra. Góðir landsmenn. Þessari staðreynd megum við aldrei gleyma þegar við nú á nokkurra klukkutíma fresti, dag eftir dag, viku eftir viku, fáum fregnir og sjáum myndir af þeim skelfilegu atburðum sem eiga sér stað í Írak og eiga kannski eftir að breiðast út í formi hroðalegra hermdarverka hryðjuverkamanna víða um heimsbyggðina. Aðild Íslands að árásinni á Írak sem nú hefur staðið yfir í rúmlega eitt og hálft ár nánast árangurslaust eru mestu mistök sem okkur hefur orðið á í utanríkismálum. Þessi mistök verðum við að leiðrétta. Fyrsta skrefið í þá átt er að fella þá ríkisstjórn sem ber ábyrgðina og nú fer með völd hér á landi. Fyrir hönd Frjálslynda flokksins óska ég landsmönnum öllum velfarnaðar og gæfu á vetri komanda.