Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar nýju ákvæðin voru sett í l. um nýja skiptingu á skemmtanaskattinum, var ráðgert, að árið 1947 yrði búið að safna nógu í þjóðleikhúsbygginguna, en komið hefur í ljós, að talsvert vantar á, að svo sé. Hins vegar á þjóðleikhúsbyggingin fyrsta rétt í skattinum, og við það að athuga allar ástæður hefur rn. komizt að þeirri niðurstöðu að leggja til við hæstv. Alþ., að til bráðabirgða verði gerð breyt. á þeirri skiptingu, sem ákveðin var með nýju löggjöfinni um skiptingu þessa skatts, og teljum við, að með þessari skiptingu, sem hér er gert ráð fyrir til bráðabirgða, mundi verða hægt að koma þessari húsbyggingu í höfn. En þegar það væri búið, gengju í gildi af sjálfu sér þau ákvæði, sem sett voru í nýju löggjöfinni um skiptingu skemmtanaskattsins. Ég vil óska þess, að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég býst við, að fleirum hv. þdm. en mér muni hafa hnykkt allmikið við þær upplýsingar, sem í þessu frv. felast, nefnilega þær, að því fari allfjarri, að það fé, sem í árslok 1947 var áætlað, að mundi nægja til þess að fullgera þjóðleikhúsið, skuli nú engan veginn hrökkva til þess. Það liggja að vísu ekki fyrir upplýsingar um það í grg. frv., hversu mikið þar vanti á. En ég vænti, að það muni verða upplýst í þeirri n., sem fær þetta mál til afgreiðslu. Ég get, vegna þess að ég á sæti í þeirri n., stytt mál mitt á þessu stigi umr., en vil þó segja það, að ég er að sjálfsögðu sammála hæstv. ráðh. um það, að nauðsyn beri til þess að afla fjár til þess að ljúka þjóðleikhúsinu og til þess að standast þau óvæntu útgjöld, sem þarf að inna af hendi til fullbyggingar þess. En ég verð að segja, að mér finnst þetta, sem þetta frv. leggur til, nokkuð harkalegt. Samkv. þeim l., sem sett voru um skiptingu skemmtanaskattsins árið 1947, rennur 40% af skemmtanaskattinum í rekstrarsjóð þjóðleikhússins frá áramótum 1947 og 1948, 50% í hinn nýstofnaða félagsheimilasjóð og 10% til lestrarfélaga og kennslukvikmynda. Samkv. þessu frv., sem hér liggur fyrir, er hins vegar lagt til, að 65% skattsins renni um ótakmarkað tímabil til þjóðleikhússjóðs, þar af 30% til rekstrarsjóðs þjóðleikhússins og 35% í þjóðleikhússjóð til þess að ljúka byggingu þess, en 25% skattsins renni í félagsheimilasjóð og svo sömu 10% og áður til lestrarfélaga og kennslukvikmynda. - Eins og ég sagði, þá er ég sammála hæstv. menntmrh. um það, að nauðsyn beri til þess að ljúka þjóðleikhúsinu og afla fjár til þess. En mér þykir þetta nokkuð harkalega að hinum nýstofnaða félagsheimilasjóði farið og sérstaklega þegar á það er litið, að heildartekjur af skemmtanaskattinum hafa hækkað verulega við ráðstafanir, sem hér hafa nýlega verið gerðar á Alþ. samkv. l. um dýrtíðarráðstafanir. - Ég skal ekki fara ýtarlega út í að ræða afstöðu mína til þessa máls. En ég tel óhjákvæmilegt og vil láta það koma fram strax á þessu stigi málsins, að þeim hlutföllum verði breytt, sem þetta frv. leggur til um skiptingu skemmtanaskattsins. Ég tel í þessu frv. gengið of langt í því að skerða tekjur félagsheimilasjóðs, og ég þarf ekki að rekja þau rök nú, sem til þess hníga, að nauðsyn beri til þess að skerða ekki um of starfsmöguleika þess sjóðs. Ég hef og ýmsir aðrir hv. þm. flutt þau rök fram hér áður, og þarf ekki að þreyta hv. þm. með þeim nú. En ég hefði talið æskilegt, að þegar hæstv. ríkisstj. sá framan í þann aukna kostnað við byggingu þjóðleikhússins, þá hefði hún að minnsta kosti gert sér það ómak að athuga í leiðinni, áður en hún lagði þetta til, möguleika til þess að auka tekjur af skemmtanaskattinum, ekki sízt þegar fyrir þessu sama þingi, sem þetta frv. er lagt fram á, einnig liggur fyrir frv. um að afla aukinna tekna fyrir bæði þjóðleikhússjóð og félagsheimilasjóð. Þetta hefur hæstv. ríkisstj. ekki viljað ómaka sig til að gera, heldur lagt þetta frv. þráðbeint hér fram. Það er kannske vegna þess, að ég er nokkuð nátengdur þessu frv. um að auka tekjur þjóðleikhússins af skemmtanaskattinum, sem mér finnst þetta, þar sem ég er 1. flm. þess og ber það fram vegna tekna félagsheimilasjóðs. En mér finnst, að hæstv. ríkisstj. hefði borið að taka þetta atriði til athugunar í leiðinni og leggja ekki það eitt til að taka helminginn af þeim tekjum, sem hæstv. Alþ. hefur nýlega ákveðið, að félagsheimilasjóður ætti að hljóta, því að það er það, sem gert er með þessu frv. Það er tekinn helmingurinn af tekjum félagsheimilasjóðs og hann fenginn þjóðleikhúsinu, án þess að gerð sé tilraun til þess að fara aðrar leiðir til þess að afla fjár til að ljúka byggingu þjóðleikhússins. Ég tel þetta miður farið, en ég treysti nú hæstv. menntmrh., sem eðlilega hefur forgöngu um þetta mál f.h. ríkisstj., til þess að taka nú þetta atriði, sem ég nefndi, með í reikninginn einnig. Og ég er fús til þess að vinna með honum að því að tryggja leikhúsinu nauðsynlegt fé, til þess að hægt sé að ljúka því. En ég tel ekki að, að nauðsynjalausu eigi að ganga svo langt í því að skerða tekjur hins nýstofnaða og lítils megnuga félagsheimilasjóðs, með þeim geysivíðtæku verkefnum, sem fram undan eru hjá honum. Annað atriði, en sjálfa skiptingu teknanna snertir, vil ég minnast á, en þ.e., að þetta ákvæði á að gilda ótímabundið. Þessi lög skulu gilda frá 1. janúar 1949 og þangað til byggingarkostnaður þjóðleikhússins er að fullu greiddur. Ég hefði talið æskilegt, að eitthvað ákveðnara hefði verið til tekið um gildistíma l. en þetta, þannig að það væri ekki alveg ótímabundið, hve lengi 65% skemmtanaskattsins rynnu í þjóðleikhússjóðinn. Og ég hefði talið æskilegt, að n. sú, sem fær þetta frv. til meðferðar, athugaði þetta atriði. Að öðru leyti skal ég ekki gera þetta mál að umtalsefni nú. Ég vænti, að hv. n., sem athugar málið, fái allar upplýsingar um fjárþörf þjóðleikhússins, hversu mikið kostnaðurinn við að fullgera það muni fara fram úr áætlun og yfirleitt um framkvæmd þessara mála.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja umr. um þetta mál á þessu stigi, því að þetta frv. fær væntanlega athugun í n. En tvö atriði vildi ég minnast á, út af því, sem hv. þm. N-Ísf. (SB) sagði. Ég hef jafnmikinn áhuga og hann fyrir því, að sem minnst skuli skerða tekjur félagsheimilasjóðs til bráðabirgða. En ég hygg, að niðurstaðan muni verða sú, þegar hv. n. athugar þetta mál og að fengnum upplýsingum, sem henni munu verða gefnar, að það, sem á vantar væntanlegar tekjur þjóðleikhússins og lánsmöguleika, sem fyrir hendi kynnu að vera, til þess að hægt væri að halda byggingu þjóðleikhússins viðstöðulaust áfram, þar til henni er lokið, sé ekki minna en gert er ráð fyrir í frv. að auka tekjur þjóðleikhússjóðsins, enda mundi þá minnkun þess hluta, sem hér er ætlaður til þjóðleikhússjóðs eftir þessu frv., fram yfir það sem áður eru l. um, verða til þess, að þessi bráðabirgðalög þyrftu að vera mun lengur í gildi, og sennilega mundi vera ómögulegt að fá bráðabirgðalán til þessa. Þetta allt er sjálfsagt, að hv. n., sem athugar málið, íhugi. - Ég vil líka geta þess, að hér er ekki um eins mikla skerðingu til bráðabirgða að ræða á tekjum félagsheimilasjóðs og í fljótu bragði mætti álíta, því að skemmtanaskatturinn í heild hefur verið hækkaður til muna, frá því að löggjöf um hann var sett í fyrra. Það gerir skatturinn, sem settur var á kvikmyndaleyfin, og hækkunin á bíómiðunum, sem drýgt hefur tekjurnar af skemmtanaskattinum. Hv. þm. N-Ísf. sagðist vilja, að ríkisstj. beitti sér fyrir hækkun skemmtanaskattsins í sambandi við þetta mál. En því er þar til að svara, að það er talsvert ágreiningsmál, hvort og þá hvernig breyta skuli skemmtanaskattinum. En þetta mál er hins vegar þannig vaxið, að það má til að fá einhverja afgreiðslu á þessu þingi, sem nú stendur yfir, til þess að þjóðleikhúsbyggingin stöðvist ekki, og þess vegna hefur ekki þótt rétt að setja lúkningu byggingar þessarar í samband við hugsanlegar breyt. á skemmtanaskattinum. Þarf þess vegna þetta að athugast, hvað út af fyrir sig. - Þetta verður svo sjálfsagt rætt nánar við 2. umr., eftir athugun málsins í nefnd.



Ég hafði nú ekki búizt við því, satt að segja, að lagt yrði til nú á þessu þingi að breyta l. frá 1927 um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, eins og samkv. þessu frv. er ætlazt til, að gert verði. Þangað til þau lög voru sett, hafði öllum skemmtanaskattinum verið varið til byggingar þjóðleikhússins, þannig að það fyrirtæki sat eitt að þeim tekjum, sem skemmtanaskatturinn gaf. Með breyt., sem gerð var 1947 á þessum l., þá var svo ákveðið, að 40% af þessum skatti skyldi renna til þjóðleikhússins, en hinum hlutanum ráðstafað þannig, að 50% rynni til félagsheimilasjóðs og 10% til lestrarfélaga og kaupa á kennslukvikmyndum o.s.frv. Nú er hins vegar farið hér með flutningi þessa frv. fram á það, að þjóðleikhúsið fái 65% af þessum skatti, en að sá hluti af skattinum, sem renni til félagsheimilasjóðs, sé 25%, en að 10 prósentin verði notuð áfram eins og gert er ráð fyrir í þeim l., sem sett voru um lestrarfélög og kennslukvikmyndir. Mér virðist, að með þessum hætti sé óeðlilega mikið fé bundið við þetta eina fyrirtæki í landinu, þjóðleikhúsið, og það því fremur þegar þess er gætt, að það hafði um áraraðir setið eitt að öllum þessum skatti, en aðrir, sem að svipaðri starfsemi vinna úti á landinu, að halda uppi þar ýmiss konar skemmtanalífi, iðkuðu leiklist og annað, sem lyftir nú anda mannsins á hærra stig, nutu einskis af þessum skemmtanaskatti, en urðu að inna skattinn af hendi samt sem áður. Samkv. l. frá 1947 átti að greiða götu félags- og skemmtanalífs víðs vegar á landinu, bæði í kaupstöðum og kauptúnum og úti á landsbyggðinni, með því að 50% af þessum skatti rynni til þeirrar starfsemi, en það er vitað, að það er undirstaða félagslegrar starfsemi, að það sé húsakostur, þar sem hægt sé að koma þessari starfsemi við. Þess vegna var þarna lagður mjög mikilsverður grundvöllur að slíkri starfsemi úti á landinu. Og þó að það verði sjálfsagt að viðurkenna, að leikstarfsemi sú, sem farið hefur fram og fer fram hér í Rvík í þjóðleikhúsinu og væntanlega fer þar fram eftirleiðis, þegar það er orðið til tækt til slíkra hluta, hafi að ýmsu leyti aðstöðu til þess að móta skemmtanalíf úti á landsbyggðinni, þá verður þó að stilla hér nokkuð í hóf og gera ekki svo greypilega upp á milli um fjárstuðning til skemmtanalífs eins og ætlazt er til samkv. þessu frv. Það er náttúrlega rétt, að það er út af fyrir sig mjög æskilegt, að hægt verði að ljúka byggingu þjóðleikhússins. En Alþingi má ekki sjást yfir um það, að það eru fleiri fyrirtæki í þessu landi, sem mjög mikið veltur á um, að hægt sé að koma áleiðis, frá því sem nú er. Það er ekki eins og þetta sé það eina, sem leggja þarf áherzlu á. Það er margt hliðstætt þessu og margt, sem er að ýmsu leyti miklu meiri nauðsyn á, að hrundið sé í framkvæmd, en þessu fyrirtæki, þó að gott sé á sínu sviði. Við þekkjum það hér, sem erum að berjast fyrir því á Alþ. áð geta komið fram ýmsum framkvæmdum, sem mjög veltur á fyrir atvinnulíf landsmanna, sem er undirstaðan undir allri okkar afkomu, -- við þekkjum það mjög vel, hve erfitt er að afla fjár og annars stuðnings til þess að koma slíkum framkvæmdum áfram, þannig að þetta er engan veginn það eina nauðsynlega, svo að þess vegna megi setja það fram fyrir allt eða flest annað. Ég vildi þess vegna mjög vona, að ekki þyrfti til þess ráðs að grípa að breyta þessari löggjöf frá 1927, heldur mætti við svo búið sitja og það þótt það yrði afleiðing af því, að lengur drægist en ella að koma þjóðleikhúsinu í starfhæft ástand. Ég er ekki viss um, að það borgi sig fyrir þjóðfélagið að beina svo mjög kröftunum að þjóðleikhúsbyggingunni, að fyrir það verði að slá slöku við að koma til aðstoðar sams konar fyrirtækjum, sem vinna að hliðstæðum markmiðum úti um landsbyggðina. Þessu verður Alþ. að gera sér ljósa grein fyrir við afgreiðslu málsins. Ég vildi aðeins láta þessu frv. fylgja þessar skoðanir mínar, um leið og það fer til n., eins og sjálfsagt er.



Það eru aðeins örfá orð. Ég skaut því fram í ræðu minni, hvort athugaðir, hefðu verið möguleikar á því að fá það fé, sem á vantaði, með öðrum hætti. Mér fyndist ekki tiltökumál, þó að fá þyrfti lán í svona mikið fyrirtæki, og ég mundi telja það miklu heppilegra, en hafa þennan hátt á. Ráðh. lagði hins vegar áherzlu á það, að þrátt fyrir þessi l. fengi félagsheimilasjóður það mikið fé, þó að frv. yrði samþ., að ekki væri ástæða til að fárast yfir því, þó að þetta yrði af honum tekið. Hann hefði fengið eina milljón 1948 og mundi síðan fá hálfa milljón eftir að þessi lög væru komin í gildi. En þótt ráðh. telji, að 1. millj. í félagsheimilasjóði sé mikið fé, get ég fullyrt, að þetta er örlítið fé, eins og byggingarkostnaður er orðinn núna. Og ástandið hvað snertir byggingar til hvers konar félagsstarfsemi og skemmtanalífs utan Rvíkur er óskaplegt. Mörg af þeim húsum, sem eru notuð, eru gersamlega ónothæf til allra hluta, ónýt hús, og verður að byggja alveg ný, þannig að ég er undrandi yfir því, að ráðh. skuli telja það mikið fé og rök fyrir því, að skerða megi framlag til félagsheimila, þó að þau hafi fengið 1 millj. s.l. ár. Mér finnst þetta mjög lítið fé, eins og ástandið er orðið. Það eru undantekningar, ef í kaupstöðum utan Rvíkur eru til sæmileg eða góð samkomuhús. Það eru aðeins undantekningar. Algengast er, að samkomuhús í kaupstöðum og þorpum séu í mjög slæmu ástandi, og í sveitunum er það miklu verra, þannig að ég vil enn undirstrika það, að ég átti, von á öðru frá hendi hæstv. ráðh. en hann yrði til þess að leggja til að skerða svona verulega framlag til félagsheimilasjóðs og vil enn ítreka það, hvort ekki hafi verið reynt að afla þess fjár, sem þarf til þess að ljúka þessari byggingu, með öðrum hætti en þeim að, taka fé, sem átti að verða fé félagsheimilasjóðs, og vil ég benda á það, hvort ekki væru tök á því að fá lán til þess að ljúka þessu verki. Mér finnst aumlegt til þess að vita, að þessi ráðh. skuli hafa orðið til þess að vega að þessum samtökum, sem hafa byggt framtíðardrauma sína á því, að þarna væri nokkurt fé af að taka til þess að leggja í þessi félagsheimili, sem þeir hafa mikinn áhuga fyrir að koma upp. Ég vil þess vegna sérstaklega inna ráðh. eftir því, hvað gert hafi verið til þess að ljúka byggingu þjóðleikhússins án þess að skerða þetta framlag til félagsheimilasjóðs og enn fremur, hvort athugað hefur verið, hvort ekki væri mögulegt að fá lán, sem borgað væri að einhverju leyti með hluta af framlagi til rekstrarsjóðs þjóðleikhússins. Í frv. hæstv. menntmrh. er gert ráð fyrir, að framlag til rekstrarsjóðs lækki úr 40% niður í 30%. Það lítur því út fyrir, að ráðh. geri ráð fyrir, að 30% nægi til þess að borga þann halla, sem kynni að verða á rekstrinum, og væru þá eftir 10% til þess að borga með vexti og afborganir af láni, sem tekið væri í því skyni að fullgera bygginguna. Ég vil sérstaklega inna ráðh. eftir því, hvort hann hafi ekki látið fara fram athugun á því, hvort mögulegt væri að koma þessu húsi upp án þess að fara þessa afleitu leið, sem hann hefur valið, að ráðast á félagsheimilasjóð, þannig að hann geti ekki gert sér vonir um framlag til húsbygginga úr þessum sjóði.



Út af fyrirspurn hv. þm. Siglf. (ÁkJ) vil ég taka fram, að eftir þeim upplýsingum, sem mér hafa borizt alveg nýlega, þá mun það vera meira en 3 millj., sem vantar, til þess að hægt sé að ljúka við bygginguna. Og ef peningarnir fást, þá á, eftir því sem byggingarnefndin gefur upp, að vera hægt að koma húsinu alveg upp í lok þessa árs. Út af því, sem hv. þm. Siglf. sagði um félagsheimilin, vil ég taka fram, að engum okkar hefði dottið í hug að taka skemmtanaskattinn frá byggingarsjóði þjóðleikhússins, ef við hefðum ekki staðið í þeirri meiningu, að það sem kæmi inn í sjóðinn 1947, mundi hrökkva fyrir byggingarkostnaðinum. Á því var málið, byggt, og því er ekki um annað að ræða en: ljúka húsinu með tilstyrk skemmtanaskattsins. En til þess að taka það ekki af óskiptu og til þess að stöðva ekki starfsemi félagsheimilasjóðs er þessi millileið farin. Það er fjarri því, að starfsemi sjóðsins þurfi að stöðvast. Hann mun fá 1 millj. kr. til ráðstöfunar fyrir 1948, sem er mjög veruleg fúlga, og áætlað er, að, meðan verið er að ljúka byggingunni, yrði það a.m.k. 1/2 millj. kr., sem kæmi árlega í sjóðinn.



Það eru aðeins örfá orð. Ég skaut því fram í ræðu minni, hvort athugaðir, hefðu verið möguleikar á því að fá það fé, sem á vantaði, með öðrum hætti. Mér fyndist ekki tiltökumál, þó að fá þyrfti lán í svona mikið fyrirtæki, og ég mundi telja það miklu heppilegra, en hafa þennan hátt á. Ráðh. lagði hins vegar áherzlu á það, að þrátt fyrir þessi l. fengi félagsheimilasjóður það mikið fé, þó að frv. yrði samþ., að ekki væri ástæða til að fárast yfir því, þó að þetta yrði af honum tekið. Hann hefði fengið eina milljón 1948 og mundi síðan fá hálfa milljón eftir að þessi lög væru komin í gildi. En þótt ráðh. telji, að 1. millj. í félagsheimilasjóði sé mikið fé, get ég fullyrt, að þetta er örlítið fé, eins og byggingarkostnaður er orðinn núna. Og ástandið hvað snertir byggingar til hvers konar félagsstarfsemi og skemmtanalífs utan Rvíkur er óskaplegt. Mörg af þeim húsum, sem eru notuð, eru gersamlega ónothæf til allra hluta, ónýt hús, og verður að byggja alveg ný, þannig að ég er undrandi yfir því, að ráðh. skuli telja það mikið fé og rök fyrir því, að skerða megi framlag til félagsheimila, þó að þau hafi fengið 1 millj. s.l. ár. Mér finnst þetta mjög lítið fé, eins og ástandið er orðið. Það eru undantekningar, ef í kaupstöðum utan Rvíkur eru til sæmileg eða góð samkomuhús. Það eru aðeins undantekningar. Algengast er, að samkomuhús í kaupstöðum og þorpum séu í mjög slæmu ástandi, og í sveitunum er það miklu verra, þannig að ég vil enn undirstrika það, að ég átti, von á öðru frá hendi hæstv. ráðh. en hann yrði til þess að leggja til að skerða svona verulega framlag til félagsheimilasjóðs og vil enn ítreka það, hvort ekki hafi verið reynt að afla þess fjár, sem þarf til þess að ljúka þessari byggingu, með öðrum hætti en þeim að, taka fé, sem átti að verða fé félagsheimilasjóðs, og vil ég benda á það, hvort ekki væru tök á því að fá lán til þess að ljúka þessu verki. Mér finnst aumlegt til þess að vita, að þessi ráðh. skuli hafa orðið til þess að vega að þessum samtökum, sem hafa byggt framtíðardrauma sína á því, að þarna væri nokkurt fé af að taka til þess að leggja í þessi félagsheimili, sem þeir hafa mikinn áhuga fyrir að koma upp. Ég vil þess vegna sérstaklega inna ráðh. eftir því, hvað gert hafi verið til þess að ljúka byggingu þjóðleikhússins án þess að skerða þetta framlag til félagsheimilasjóðs og enn fremur, hvort athugað hefur verið, hvort ekki væri mögulegt að fá lán, sem borgað væri að einhverju leyti með hluta af framlagi til rekstrarsjóðs þjóðleikhússins. Í frv. hæstv. menntmrh. er gert ráð fyrir, að framlag til rekstrarsjóðs lækki úr 40% niður í 30%. Það lítur því út fyrir, að ráðh. geri ráð fyrir, að 30% nægi til þess að borga þann halla, sem kynni að verða á rekstrinum, og væru þá eftir 10% til þess að borga með vexti og afborganir af láni, sem tekið væri í því skyni að fullgera bygginguna. Ég vil sérstaklega inna ráðh. eftir því, hvort hann hafi ekki látið fara fram athugun á því, hvort mögulegt væri að koma þessu húsi upp án þess að fara þessa afleitu leið, sem hann hefur valið, að ráðast á félagsheimilasjóð, þannig að hann geti ekki gert sér vonir um framlag til húsbygginga úr þessum sjóði.



Herra forseti. Þegar sú breyt. var gerð á þeim lögum, sem hér um ræðir, - á næstsíðasta þingi, að ég ætla, - að taka nokkuð af skemmtanaskattinum til félagsheimila í landinu og auka tekjur lestrarfélaga o.s.frv., þá þótti mér mikils til of skammt gengið í því að taka þetta fé til þeirra hluta, því að frá því að skemmtanaskatturinn var fyrst á settur, hefur hann verið látinn renna til þess að byggja þetta þjóðleikhús hér í Rvík, sem illu heilli hefur verið á byrjað á þann hátt, að það veldur svo miklum örðugleikum að klára það sem raun hefur á orðið. Ég sagði illu heilli, því að það hefði mátt komast af með minni byggingu og meir við hæfi ,en þarna er um að ræða. En úr því atriði verður nú ekki bætt, og sjálfsagt er það æskilegast með þetta mál, eins og fjöldamörg önnur í okkar landi, að húsið sé klárað, svo að það geti orðið til nota og þess gagns, sem til hefur verið stofnað. En ég hygg, að það sé mjög örðug leið, sem hér hefur verið farin til þess að koma þessu í framkvæmd, með því að kippa aftur til baka þeim réttindum, sem fólkinu úti á landsbyggðinni höfðu verið veitt til nokkurs hluta af því fé, sem innheimt er á þennan hátt. Ég held, að það verði ekki hjá því komizt, þegar vinna á að því að klára þetta hús, að það verði að gerast með lánsfé. Og ef það lánsfé fæst ekki nógu fljótt, verða það sjálfsagt örlög þess, eins og margra annarra fyrirtækja hér, sem byrjað hefur verið á, en ekki hefur verið hægt að ljúka, að það verði að biða, hvenær sem lánsfé til þess fæst. En ég get með engu móti fallizt á, að rýrt verði það fé, sem með breyt. á l. frá 1947 var ákveðið til félagsheimila úti á landi. Með þessu stefnir löggjafarvaldið í þá mjög öfugu átt að beinlínis draga með sköttum fé af dreifbýlinu til framkvæmda í höfuðstaðnum, þar sem bezt er aðstaða með skemmtanalíf og fjármagn og þangað sem fólkið hefur verið dregið á undanförnum árum með margvíslegum ráðum. Ég held því, að þetta sé öfug leið, eins og á hefur verið bent af þeim ræðumönnum, sem hér hafa talað gegn þessu frv. Og mér finnst þetta vera svo mikil fjarstæða, að mér þætti eðlilegast, að þetta frv. væri ekki látið ganga lengra, heldur væru höfð samtök um að fella það hér strax við 1. umr.



Ég skal ekki lengja umr. Ég vil aðeins endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ekki hefði komið til mála að taka skemmtanaskattinn frá byggingarsjóði þjóðleikhússins, ef ekki hefði verið talið öruggt, að það, sem kæmi inn í sjóðinn 1947, mundi hrökkva fyrir byggingarkostnaðinum. Og þegar það kemur á daginn, að útreikningar byggingarnefndarinnar hafa verið rangir, finnst mér, að þm. hljóti að vera sammála um, að ekki sé hægt að láta þetta fyrirtæki gjalda þess, en vegna þess að búið er að setja löggjöfina, sé rétt að fara bil beggja og reyna að halda jafnhliða gangandi, meðan unnt er, þeirri starfsemi, sem sjóðnum er ætlað að standa undir. Það hefði sjálfsagt getað komið til mála að haga þessu dálítið öðruvísi. Hefði verið hægt að fá hagkvæmt lán, sem hægt hefði verið að dreifa á lengri tíma, hefði verið hægt að láta sér nægja minni hluta af skattinum til þess að klára þetta. En það mál hefur nú verið athugað mjög gaumgæfilega og niðurstaðan orðið sú, að ómögulegt er að fá slíkt lán. Ég veit, að þarfir félagsheimilasjóðs eru mjög miklar, og það er síður en svo, að mér sé ljúft að skerða framlög til hans, en hér eru góð ráð dýr. Þjóðleikhúsið á fyrsta rétt til þessa fjár, við verðum að horfast í augu við það. Og ég geri ekki ráð fyrir, að þm., þegar þeir hafa áttað sig á þessu, þyki hlýða að láta húsið standa ófullgert enn um langa hríð og ónotað.



Herra forseti. Menntmn. var á einu máli um það, að ekki væri ráðlegt að mæla með þessu frv., eins og það liggur fyrir á þskj. 302. Ég mun þess vegna ekki eyða löngum tíma í að færa almenn rök gegn þessu frv., eins og það er frá hendi hv. flm., og liggja til þess þrjár ástæður. Í fyrsta lagi gerði ég allýtarlega grein fyrir minni afstöðu til málsins við 1. umr. þess. Í öðru lagi eru með nál. á þskj. 611 prentaðar mjög ýtarlegar álitsgerðir, bæði með frv. og móti. Í þriðja lagi hefur hv. frsm. n., þm. N-Ísf., gert grein fyrir því sjónarmiði hennar allrar, að ekki sé æskilegt, að frv. þetta nái fram að ganga í þeirri mynd, sem það er í á þskj. 302. Ég mun aðallega takmarka mína ræðu við það að leiða rök að því, að þótt það sé að vísu veruleg framför að fá frv. samþ. í þeirri mynd, sem lagt er til á þskj. 611, þá sé það einnig í þeirri mynd óæskilegt. En eins og fram kemur í nál. er afstaða minni hl. n. sú, að hann mun að vísu fylgja brtt. þeirri, sem menntmn. er sammála um, en jafnvel þó að hún verði samþ., mun minni hl. n., hv. þm. A-Sk. og ég, samt sem áður greiða atkv. gegn frv. við lokaatkvæðagreiðslu um það. Þegar frv. er komið í þá mynd sem verður samkv. brtt. n., þá er ætlazt til þess, að næstu tvö árin eigi að starfa við Menntaskólann á Akureyri miðskóladeild, þ.e.a.s. ef húsrúm leyfir, enda starfi þá lærdómsdeild skólans samkvæmt l. um menntaskóla, nr. 58 frá 7. maí 1946. Ég vil í fyrsta lagi gera grein fyrir þeim rökum, sem mér hafa verið lögð í hendur um málið. Það er sem sé eitt meginatriðið í röksemdafærslu þeirra, sem hlynntir eru frv., að það sé svo gott og mikið húsnæði við Menntaskólann á Akureyri, bæði til kennslu og einnig til dvalar fyrir nemendur, sem æskja heimavistar, að sjálfsagt sé að nota það. Því hefur einnig verið haldið fram og er haldið fram í grg. hv. flm., að Gagnfræðaskólinn á Akureyri sé ekki við því búinn að taka á móti þeim nemendum, sem til þessa hafa sótt neðstu bekki menntaskólans. Þetta þurfum við að líta á, og lítum nú bara á staðreyndirnar, sem eru þessar: Í Menntaskólanum á Akureyri eru níu kennslustofur og tvær af þeim eru í kjallara hússins, og það er óhætt að fullyrða það, að að dómi allra skólamanna er kjallarinn undir gamla skólanum á Akureyri lítt hæfur fyrir kennslustofur. Það mun óhætt að fullyrða það, að kennarar séu yfirleitt sammála um það, að úr þeim kennslustofum beri að flytja með kennslu strax og tækifæri leyfir. Utan skólans eru svo 3 kennslustofur í húsnæði, sem keypt var handa skólanum fyrir nokkrum árum, en áður hafði það húsnæði verið einkaíbúð. Að sjálfsögðu hefur að því ráði verið horfið út úr neyð vegna húsnæðisvandræða að kaupa einkaíbúð og breyta henni í kennslustofur. Mér skilst einnig á grg. frá kennurum Menntaskólans á Akureyri, að þeir eins og aðrir séu sammála um það að, að því beri að stefna, að hætt verði að nota kennslustofurnar í þessu einkahúsi, sem skólinn hefur keypt, enda er það gefið mál, að enginn skólastjóri og engir kennarar munu óska eftir að verða að hafa skóla sinn til heimilis á tveimur stöðum. Það hefur ætíð gefizt illa og er andstætt öllum kennurum og öllum kennslustörfum. Einnig er þá á það að líta, að kennslustofur, sem sniðnar eru upp úr gömlum íbúðum, eru að sjálfsögðu ekki æskilegar. Ég hygg þess vegna, að það muni allir vera sammála um það, að ef eitthvað um hægist með húsnæði Menntaskólans á Akureyri, þá sé rétt að hætta við að nota þær kennslustofur, sem eru utan hins eiginlega skóla. Málið stendur þá þannig, að skólinn hefur níu kennslustofur og þar af tvær í kjallara. Nú er þarna um fjögurra vetra skóla að ræða samkvæmt núgildandi l. Allir eru bekkirnir tvískiptir og hafa verið um langt skeið og stundum þrískiptir. Mega þá allir sjá, að húsnæði til kennslu er ekki aflögu í skólanum. Þó að þeir væru aðeins tvískiptir, þá væri mikil þörf á því að hafa eina kennslustofu fyrir ýmiss konar sérkennsluiðkanir, eins og skólamenn þekkja af reynslu. Því er haldið fram, að auðvelt sé að auka við húsnæði til kennslu í Menntaskólanum á Akureyri. Það er rétt. Það er áreiðanlega auðvelt að auka við kennsluhúsnæðið þar. En ef einhverjir hv. þm. eru þeirrar skoðunar, að slíkt sé bara að segja það, þá eru þeir áreiðanlega haldnir hinni mestu villu. Ég held, að ef hv. þm. fara að hugsa málið í alvöru, þá ætti þeim að verða ljóst, að ef taka ætti gömlu heimavistarbygginguna og breyta henni í kennslustofur, þá verður að rífa skilrúm, klæða gömlu loftin og veggina og mála. Ekki er heldur ósennilegt, að eitthvað verði að breyta hita- og ljósalögnum og að þá komi fleiri eða færri breytingar til greina. Við skulum gera okkur það ljóst, að það að breyta gömlu heimavistarbyggingunni í kennslustofur þýðir gerbreytingu á húsinu, en það þýðir aftur, að leggja verður fram til þess stórkostlega fjárhæð. Mér er að vísu kunnugt um það, af því að svo vill til, að ég þekki hvern krók og kima í húsinu, þar sem ég hef verið þar sem bæði nemandi og heimavistarmaður, að það er tiltölulega auðvelt að búa til tvær nýjar stofur, en eigi hins vegar að bæta við fjórum stofum, eins og virðist vera áætlun þeirra, sem um málið hafa fjallað fyrir norðan, þá þarf að gera mjög víðtæka breytingu á húsinu. Ég held, þegar á þetta er litið, að það mundu vera nokkuð hæpin rök að segja, að vegna þess að það sé svo mikið kennsluhúsnæði í Menntaskólanum á Akureyri, þá eigum við að veita nokkur afbrigði frá fræðslul. Þetta er misskilningur, því að húsnæði er ekki fyrir hendi, nema fram verði lagt stórfé. Það fullyrði ég, og ég fullyrði líka, að allir, sem eitthvað þekkja til skólamála, mundu verða samdóma kennurunum á Akureyri um það, að rétt væri að hætta að nota það húsnæði, sem er nú notað utan skólans. Næstu röksemdirnar eru þær, að það sé svo mikið heimavistarhúsnæði á Akureyri. Það er nú svo. Það er rétt, að á Akureyri er verið að byggja stórhýsi fyrir heimavist, en það er jafnrétt, að þessu verki er ekki lokið. Það kemur fram í umsögn kennaranna, að þeir gera sér vonir um, að á komanda hausti verði pláss í nýju heimavistinni fyrir 30–40 nemendur. við höfum nú nokkuð séð af því, þm. og allur landslýður, að áætlanir um framkvæmdir standast ekki alltaf vel. Það gæti vel svo farið, að á næsta hausti yrði ekkert pláss tilbúið í nýju heimavistinni. Meðan svo er, verður að nota þá gömlu, og meðan hún er notuð, verður henni ekki breytt í kennslustofur. Mér sýnist, þegar á þetta er litið einnig, að nokkuð mikið fljótræði sé að ætla að breyta skólalöggjöf landsins vegna þess, að svo mikið heimavistarhúsnæði sé til á Akureyri. Það kemur vonandi, en það er ekki komið. Þá er komið að því, að sagt er, að Gagnfræðaskólinn á Akureyri geti ekki tekið við þeim nemendafjölda, sem hefur verið í fyrstu tveimur bekkjum menntaskólans, en í fyrstu tveimur bekkjunum hafa samkv. upplýsingum kennaranna á Akureyri verið um 100–110 nemendur. Það er nú eiginlega með því furðulegasta, sem ég hef séð í grg. fyrir frv., að staðhæfa það, að gagnfræðaskólinn geti ekki tekið við þessum nemendum, því að það er upplýst með umsögn skólastjórans og vottorði héraðslæknisins á Akureyri, að Gagnfræðaskólinn á Akureyri geti ekki aðeins tekið við 110 nemendum, heldur 260 nemendum og það án þess að þrengja að sér. Akureyri býr sem sé við þá mjög ánægjulegu staðreynd að hafa nóg húsnæði fyrir sína gagnfræðaskólanemendur og getur nú þegar farið að framkvæma hina nýju fræðslulöggjöf til fulls, þannig að börnin koma 12 ára eða á því ári, sem þau verða 13 ára, úr barnaskólanum í gagnfræðaskólann. Og svo vel er fyrir öllu séð þarna, að skólinn getur þegar tekið við þessum nemendum og innt af höndum allar þær skyldur, sem fræðslul. leggja á herðar honum í þeim efnum. Betur að svo mætti segja um Reykjavík, en hér er ástandið þannig, að í raun og veru er enginn gagnfræðaskóli til. Allar kennslustofur eru tví- og þrísettar, og unglingadeildin verður nú að starfa í húsnæði barnaskólanna. Mér finnst þess vegna meira en hæpið að ætla að fara að breyta skólalöggjöf landsins til þess að leyfa Menntaskólanum á Akureyri að starfrækja miðskóladeild, m.a. á þeim forsendum að það vanti húsnæði í Gagnfræðaskólanum á Akureyri. Ég vildi mjög eindregið mælast til þess við hv. þm., að þeir kynntu sér mjög ýtarlega og vel öll plögg, sem prentuð eru með nál. á þskj. 611, því að ég veit, að þá sannfærast þeir um það, að allt, sem sagt er um húsnæði í sambandi við þetta mál, er byggt á misskilningi. Ég efa það ekki, að hv. þm. endurskoði sína afstöðu til fulls, þegar þeir sjá, að þarna er um misskilning að ræða. Næsta atriði, sem ég vil benda á, er það, að í brtt, hv. menntmn. er gert ráð fyrir því, að við Menntaskólann á Akureyri starfi miðskóladeild. Án þess að ég ætli að væna hv. þm. um það, að þeir geri sér ekki ljóst, hvað miðskóladeild er, skal ég taka það fram, að miðskóladeild er þriggja ára skóli, deild gagnfræðastigsins, sem tekur við, þegar börnin hafa lokið barnaskólaprófum, sem fram fara eftir nýju fræðslul., þegar barnið er 12 ára eða á því ári, sem það verður 13 ára. Og í þeirri deild á barnið að vera í þrjú ár og þá er miðskólapróf þreytt og landspróf fyrir þá, sem það vilja, ef þeir ætla að fara í menntaskóla eða kennaraskóla. Nú hefur mér alltaf skilizt það á þeim norðanmönnum, að þeir reikna með tveggja ára gagnfræða- og miðskóladeild, en eftir orðalagi frv. á þetta að vera þriggja ára deild, og þá er skólinn ekki sex ára skóli, heldur sjö ára skóli. Mér er nær að halda, að þetta yrði ekki framkvæmt svona, heldur yrði þetta framkvæmt þannig, að það yrði aðeins um tveggja ára skóla að ræða. Þá yrði aðstaðan slík, að börnin færu úr barnaskólunum og væru eitt ár á Gagnfræðaskólanum á Akureyri eða öðrum skóla, sem veitti sömu fræðslu. Eftir þetta eina ár ætti svo Menntaskólinn á Akureyri að tína úr þeim skólum nokkra nemendur á því ári, sem þeir verða fjórtán ára, og taka þá til sín. Mest mundu þessi viðskipti fara fram við Gagnfræðaskólann á Akureyri. Þetta mundu verða mjög óeðlileg og slæm viðskipti, því að þá mundi aftur verða horfið að því ráði, sem þekkt er hér í Reykjavík, að framhaldsskólinn hefði þá aðstöðu að tína út nokkra nemendur úr skólum, sem yrðu honum hliðstæðir, sem sé, menntaskólarnir mundu tína úr gagnfræðaskólunum áhugasömustu og beztu nemendurna. Það álit mundi skapast, að gagnfræðaskólar væru annars flokks stofnanir, en menntaskólar fyrsta flokks stofnanir. Og þetta er mjög óæskilegt og óeðlilegt. Og það var einmitt þetta, sem svo mjög bar á í Reykjavík og á Akureyri, þetta samband menntaskólanna við aðra skóla, sem var ein orsök þess, að nauðsynlegt þótti að endurskoða skólalöggjöfina í heild. Og ég hef áður fært rök fyrir því, hversu heppilegt slíkt hafi verið. En ég vil undirstrika það, að þetta er ákaflega óheppileg aðstaða, sem Gagnfræðaskólinn á Akureyri yfirleitt er settur í. Því að sannarlega á gagnfræðastigið að fá þá aðstöðu í skólakerfinu, að það hljóti fulla virðingu og sæmd og það verði skoðað sem eðlilegur og sjálfsagður liður í skólakerfinu, en ekki sem hjáleiga við hliðina hjá öðrum skólum, sem í gagnfræðadeild hjá sér keppa við þetta stig. Þá er bent á, að þessa miðskóla eigi að hafa til þess að sjá fyrir sveitafólkinu, sem vill komast í skóla. Sú staðreynd liggur fyrir, að í 1. bekk Menntaskólans á Akureyri eru aðeins 10 nemendur, sem heima eiga utan Akureyrar. „Af hverju“, segir nú einn hv. þm. Þeir segja það, kennararnir á Akureyri, að það hafi verið af því, að það hafi verið auglýst svo seint. „Já, vitanlega“, segir nú hv. þm. Ég skal segja honum betur af þessu. Það liggur ekki fyrir, að nokkur einasti nemandi hafi orðið að hætta við að fara inn í gagnfræðadeild Menntaskólans á Akureyri í haust vegna þess, að seint hafi verið auglýst, hvort menntaskólinn tæki við þeim eða ekki. Hitt er staðreynd, að gagnfræðaskólar eru að vaxa upp um allt Norðurland, sem leiðir til þess, að þörfin á því, að slíkir nemendur fari til Akureyrar, verður með ári hverju minni. Og ég vil endurtaka það, sem ég sagði við 1. umr., að fræðsla gagnfræðastigsins er veitt á Raufarhöfn, Húsavík, á Laugum í Þingeyjarsýslu, Siglufirði, að nokkru leyti í Ólafsfirði, að nokkru leyti á Dalvík, á Sauðárkróki og á Reykjum í Hrútafirði. Á öllum þessum stöðum eru þessir skólar að vaxa upp og á fleiri stöðum. Nú er verið að hefja unglingafræðslu í sambandi við barnaskólana. Þetta skapar sveitunum þá aðstöðu, sem þær eiga að fá og þurfa að fá, að geta haft sína unglinga í sveitaskólum eins lengi og hægt er, þ.e.a.s. allt fram að miðskólaprófi, allt fram að því, að þau þreyta inntökupróf í menntaskóla, kennaraskólann og aðra sérskóla. Það er meiningin með fræðslulögunum að skapa þessa aðstöðu, og hún á að skapast og er að skapast. Og það er ekki vegna neinna auglýsinga, að aðeins 10 nemendur komu í 1. bekk Menntaskólans á Akureyri, heldur vegna þess, að það er verið að fullnægja þörf fyrir þessa kennslu á annan hátt, en verið hefur. Látum svo vera, að einhverjir úr sveit á Norðurlandi vildu koma sínum unglingum að gangfræðanámi á Akureyri, þá liggur eðlilega leiðin inn í gagnfræðaskólann, en ekki í menntaskólann, fyrr en að loknu gagnfræðaprófi. Þá koma aftur fram frá meðhaldsmönnum frv. röksemdir um heimavist. Nú ætla ég að varpa því fram við þá hv. þm., sem flestir eiga börn á þroskaskeiði: Ef þeir senda börn sín í kaupstað 12–13 ára gömul, mundu þeir þá fyrst og fremst vilja koma þeim í heimavíst, þar sem eru unglingar allt fram til 20 ára aldurs? Ég mundi heldur vilja koma þeim fyrir hjá einstökum mönnum, og þannig kjósa menn yfirleitt. Og reynslan er líka sú, að yfirleitt reyna foreldrar að koma börnum sínum á þessum aldri fyrir hjá einstökum mönnum. Og það tekst furðu vel. Og ef einhverjir vildu t.d. koma þeim í heimavist við þennan skóla og gætu ekki komið þeim fyrir annars staðar, þá er því til að svara, að heimavist Menntaskólans á Akureyri er ekki fullbyggð. Síður en svo. Og sú heimavist er byggð upp í æði mörgum deildum, þannig að ekki sé hafður samgangur á milli deilda. Má vera, að það sé skynsamlegt. Hvað væri nú í veginum fyrir því, að ríkið, sem á þessa byggingu, legði Gagnfræðaskólanum á Akureyri til eina þessa deild fyrir þá nemendur, sem kynnu að sækja úr sveitum til þess skóla og vilja og þurfa að komast í heimavist? Ég sé ekkert í veginum fyrir því, og sérstaklega vegna þess, að húsið er byggt upp til þess að vera í aðgreindum deildum, þar sem enginn samgangur er á milli. Ég held, að þær séu sex heldur en fjórar. Ég held, að það séu ekki neinar röksemdir fyrir því að breyta skólakerfinu af þessum sökum. Ef á að breyta heimavistum á Akureyri vegna þeirra nemenda, sem þurfa að stunda gagnfræðanám, þá skulum við láta gagnfræðaskólann þar fá eitthvað af þessum herbergjum, sem menntaskólinn hefur, þegar til kemur. En þau eru ekki til enn. Áður en ég skil við þetta atriði um miðskólana, verð ég að segja nokkur orð í viðbót. Það vita allir, að miðskólar, og skólar gagnfræðastigsins yfirleitt, eru kostaðir með öðrum hætti en menntaskólar. Það vita allir, að ríkið eitt ber kostnaðinn af menntaskólunum, en að ríki og sveitarfélög bera kostnað af skólum gagnfræðastigsins. Hvers vegna á að taka nú út úr einn skóla gagnfræðastigsins, þegar ríki og sveit eiga að greiða kostnað allra hliðstæðra skóla sameiginlega, en láta þennan eina skóla gagnfræðastigsins vera að öllu leyti kostaðan af ríkinu? Ég fæ ekki skilið það. Og kennarar hafa önnur launakjör við menntaskóla, en við miðskólana. Kennarar við menntaskóla eru í hærri launaflokki, eins og eðlilegt má vera. En hér er farið fram á, að stofnað sé til þess, að kennarar við miðskóladeild í menntaskóla kenni á hærri launum en þeir, sem kenna sömu kennslu við gagnfræðaskóla. Þetta er óeðlilegt og mundi leiða til þess, að kröfur kæmu frá kennurum gagnfræðastigsins yfirleitt um að fá að njóta sömu launa og kennarar gagnfræðastigsins við menntaskóla, ef hér væri farið að mismuna kennurum gagnfræðastigsins. - Enn þykir mér rétt að benda á í þessu sambandi, að hér á Alþ. hafa verið uppi allháværar kröfur um það að fjölga menntaskólum. Þessi hv. d. hefur að vísu tekið þann kostinn að vísa því máli frá að svo stöddu, og hygg ég, að það hafi verið vel ráðið. En þegar við vorum að greiða atkv. um að vísa því máli frá, var það ekki af því, að við vildum torvelda mönnum að komast í menntaskóla. Síður en svo. En við höfðum það í huga, að það er verið að breyta menntaskólunum báðum, afnema þeirra gagnfræðadeildir að lögum, og þá ætti í þeim báðum að fást aukið húsrými fyrir hina eiginlegu menntaskólanemendur. Og það er rétt, að þegar heimavistin við Akureyrarmenntaskólann er komin, þá er hægt að auka kennsluhúsnæðið. Og ég hygg, að eftirspurnin eftir því að komast að menntaskóla muni vaxa að sama skapi, svo að bæði kennslustofur og heimavist skólans verði fullskipað menntaskólanemendum. Og Menntaskólinn í Reykjavík, sem er rúmlega 100 ára gömul bygging, - er ekki stærri en það, að hún rúmar illa þá nemendur, sem vilja komast að skólanum, enda færist þróunin meir í það horf, að Menntaskólinn á Akureyri verði skóli fyrir allt landið, að undanskilinni Reykjavík. Það er kannske ekki óeðlileg þróun og ekki lakara fyrir menn að fara til Akureyrar til menntaskólanáms, en til Reykjavíkur, og þess vegna verður aðsóknin til Menntaskólans á Akureyri meiri og meiri. Að síðustu vil ég geta þess, að mjög hefur verið haft í frammi við þessar umr. að benda á, hve ágætur skóli Menntaskólinn á Akureyri væri og að allir hans velunnarar hlytu að mæla með því, að hann fengi að halda gagnfræða eða miðskóladeild. Ég mundi verða síðastur manna til þess að draga úr því, að á Akureyri hafi verið hinn ágætasti skóli, þar sem er þessi skóli. Og ég vil sérstaklega minnast þess, að á meðan hann var þriggja ára gagnfræðaskóli undir stjórn Stefáns Stefánssonar, þá hygg ég, að skólinn hafi skipað einhvern allra fremsta sess, sem skóli hefur skipað á Akureyri, ekki af því, að hann var þriggja ára skóli, heldur af því að skólastjórinn hafði hæfileika til þess að stjórna kennurum og hæfileika til þess að stjórna nemendunum og umfram allt afburða hæfileika til að kenna. Þessi skóli var þá fyrirmyndarskóli. – Svo kom Sigurður Guðmundsson að skólanum. Ég hygg, að hann hafi verið mjög ólíkur sínum fyrirrennara að öðru leyti en því, að hann var skólamaður líka. Hann kunni ákaflega góð tök á nemendum, að því er ég bezt fæ skilið, þó að ég þekki hann ekki eins og hinn fyrr nefnda. En Sigurður Guðmundsson var mjög merkur skólamaður. Á hans árum er þessum þriggja ára gagnfræðaskóla breytt í menntaskóla. Og árangurinn af því verður, að þarna skagast áframhaldandi skólastarf, sem er með því fremsta og bezta í landinu - ekki af því, að skólinn væri sex ára skóli, heldur af því, að hann hefur mjög góða forustu. - Það er sem sé ekkert aðalatriði við skóla, hvort hans starf er þrjú ár, fjögur ár eða sex ár. Hvort hann skipar sinn sess með heiðri, fer ekki eftir þessu, heldur fyrst og fremst eftir þeim manni eða mönnum, sem þar stjórna. Ég á hinar beztu óskir til handa Menntaskólanum á Akureyri. Og mín ósk er nú fyrst og fremst sú í því efni, að skólinn megi ætið hafa í stjórnarsessi mann, sem gerir skólann að fyrirmyndarskóla, og að það verði þeir menn, sem ég vona, að verði, sem séu á borð við Stefán Stefánsson eða Sigurð Guðmundsson - hvort sem skólinn starfar í fjögur, þrjú eða sex ár. En hins vegar væri honum enginn greiði gerður með því að fara nú að gera veruleg frávik frá skólakerfinu vegna þessa skóla sérstaklega og stuðla að því, að það verði ekki sú samræmda heild, sem því er ætlað að vera, og koma Gagnfræðaskólanum á Akureyri vægast sagt í mjög óþægilega aðstöðu. Ég held, að þetta mál hafi verið sótt af of miklu kappi, en ekki forsjá. Mér er kunnugt um, að það er kappsmál ýmissa kennara á Akureyri, að skólinn fái áfram að vera sex ára skóli. Og þeir hafa verið feikilega duglegir í að fá menn til þess að líta svo á, að vegur skólans yrði minni, ef hann færi að starfa eftir nýja skólakerfinu. Og þeir hafa skírskotað til tilfinninga ýmissa mætra manna, sem meta skólann mikils. En þeir mætu menn hafa ekki sett sig inn í þetta mál eins og þurft hefði. - Hv. þm. vil ég einnig benda á þá staðreynd, að þeir menn, sem stjórna íslenzkum skólamálum, fræðslumálastjóri og menntmrn., þeir leggja eindregið á móti því, að frv. verði samþ. í hvaða mynd sem er, hvort sem það er í þess upphaflegu mynd eða þeirri mynd, sem lagt er til á þskj. 611. Ég vil einnig benda á, að sú endurskoðun, sem gerð var á fræðslulögunum, var ekki gerð í flýti. Það var lagt í það mjög mikil vinna, er þeim var breytt. Og þegar undirbúið var frv. um menntaskóla, var uppkast sent kennurum við báða skólana og rætt á sameiginlegum kennarafundi skólanna. Og frá slíkum kennarafundi liggur engin ályktun fyrir um það að hafa löggjöfina um þá á annan hátt en þann, sem lögfestur var. Og sá mjög mæti skólamaður, Sigurður Guðmundsson, var kvaddur á fund í milliþn. í skólamálum, þegar hún var að semja þetta frv. Hann var með henni nokkra daga. Það var rædd með honum hver einasta grein frv., og hann lét ekki frá sér fara nokkurt ágreiningsatriði. Hann féllst á till. n. Og menntaskólakennarar á Akureyri hafa ekki sent mótmæli í þessum efnum á þeim tíma, sem þeir gátu sent þau. Og þeir fengu að fjalla um málið. - Ég held, að hv. þm., sem af eðlilegum ástæðum eru nú ekki á hverjum degi að hugsa um skólamál, ættu að gera sér nokkra grein fyrir því, að þessi mál hafa verið þaulrædd af þar til settum mönnum af ríkisstj. Og ég held, að þeir ættu að kynna sér þeirra skoðanir ýtarlega, áður en þeir ganga inn á þá braut að höggva það skarð, sem hér er stefnt að, í fræðslukerfið. Ég skal svo á þessu stigi málsins láta útrætt um þetta, en endurtaka þá afstöðu minni hl. n., hv. þm. A-Sk. og mína að við munum greiða atkv. með þeim brtt., sem hv. meiri hl. menntmn. hefur lagt fram á þskj. 611, en þó að hún verði samþ., greiðum við atkv. á móti frv., þegar það kemur til endanlegrar atkvgr. Ég álít, að ekkert frávik eigi að gera frá núgildandi skólalögum hvað þetta atriði snertir.

forseti (BG): Forseta hefur borizt svo hljóðandi bréf frá Hallgrími Benediktssyni, 3. þm. Reykv.: „Með því að ég er á förum til útlanda og verð fjarverandi næstu vikur, óska ég þess, með skírskotun til 144. gr. l. nr. 80 1942, um kosningar til Alþingis, að varamaður minn, Axel Guðmundsson skrifstofumaður, (1. varamaður, Auður Auðuns, er forfallaður), taki sæti mitt á Alþingi í fjarveru minni.“ Ég vil bjóða hinn nýja þm., Axel Guðmundsson, velkominn til þings. Kjörbréf hans hefur áður verið rannsakað, þar sem hann hefur áður átt sæti á Alþingi á kjörtímabilinu.



Herra forseti. Þetta frv., sem ég flyt hér á þskj. 608, fjallar um nokkrar breytingar á l. um fjárhagsráð. Ég hef tekið það ráð að prenta upp öll lögin, þótt breytingar séu aðeins gerðar við nokkrar greinar. Einnig hef ég breytt niðurröðun efnis og formi nokkuð. Það eru nú aðeins liðnar nokkrar mínútur síðan hv. deild var að vísa frv. um sama efni til 3. umr. Strax og það frv. kom fram, bar ég fram þá ósk, að það frv. yrði látið bíða nokkuð, því að verið væri að semja frv. um sama efni, er ég mundi flytja. En það dróst þó svo úr hömlu fram, að hv. fjhn. sá sér ekki fært að bíða lengur. Þar sem þessi frv. bæði eru um sama efni, þ. e. a. s. breyt. á l. um fjárhagsráð, vil ég biðja hv. fjhn., sem væntanlega fær þetta frv. einnig til athugunar og umsagnar, að íhuga vel, hvort ekki sé hægt að gera úr þessum báðum frv. aðeins eitt. Dómarnir um fjárhagsráðslögin hafa, eins og vænta mátti, orðið ærið misjafnir. Maður nokkur lét þau orð falla við mig fyrir nokkru, að aldrei hefðu innflutnings- og gjaldeyrismálin verið í slíku ófremdarástandi sem nú, síðan fyrst voru upp teknar hér innflutnings- og gjaldeyrisráðstafanir 1931, Aðrir hafa aftur á móti bent á, að á árinu 1948, fyrsta heila árinu síðan þessi lög komu til framkvæmda, hafi í fyrsta sinn um alllangan tíma tekizt að koma á nokkurn veginn jöfnuði í gjaldeyrisviðskiptunum við útlönd og enn fremur að sú tilraun, sem gerð hefur verið til þess að koma á eftirliti með fjárfestingu í landinu, hafi verið nauðsynleg og þörf og gefið góða raun. Þannig má líta á þetta frá ýmsum sjónarmiðum og finna bæði kosti og galla. Öllum frv. má auðvitað finna eitthvað til foráttu, vissulega þessu líka, þannig er það og hefur alltaf verið með mál, sem lögð hafa verið fyrir hv. Alþingi. Það eru aðallega tvö atriði, sem fundin hafa verið fjárhagsráðslögunum til foráttu: Í fyrsta lagi, að skipting innflutningsins milli innflytjenda hafi ekki verið framkvæmd eftir föstum reglum og verið handahófskennd og óákveðin. Um þetta atriði hafa þó auðvitað og eðlilega verið skiptar skoðanir. Í fjárhagsráðslögin var sett sú grundvallarregla, er farið skyldi eftir, að þeir, sem flyttu inn ódýrast og bezt, sætu, að öðru jöfnu, fyrir innflutningi. Þetta hefur þó ekki verið praktiserað nema að litlu leyti, en þegar það hefur verið gert, hefur það gefið mjög góða raun. Það hefur þó af einhverjum ástæðum ekki verið hægt að framkvæma þetta eins og þurft hefði. Þegar þessari reglu hefur verið fylgt, hafa vöruinnkaupin verið boðin út, ef svo má að orði kveða, og hefur þá komið í ljós talsverður mismunur, bæði á innkaupsverði og útsölu. Hefur þá einnig af þessu hlotizt gjaldeyrishagnaður og sparnaður. Þó hefur ekki verið hægt að framkvæma þetta á viðunandi hátt og ekki eins og áætlað var í fyrstu. Það má einnig segja, að mismunur á vörugæðunum hafi verið svo „afsleppur“, að ekki hefur þótt taka því að fara lengra út á þessa braut. Í öðru lagi hefur hin svokallaða kvótaregla, sem tíðkazt hefur, sætt gagnrýni. Samkv. henni hefur innflutningi verið skipt eftir meðaltalsinnflutningi aðilanna á undanförnum árum. Þessari aðferð hefur aðallega verið fundið það til foráttu, að samkv. henni hefðu nokkrir menn nokkurs konar einokunaraðstöðu með allan innflutning og nýir menn væru útilokaðir frá því að hefja þessa starfsemi. Þetta má til sanns vegar færa og á þessari reglu eru svo augljósir gallar, að um það þarf ekki að ræða. Eftir henni hefur þó verið farið að mestu undanfarin ár. Þá hefur einnig verið stungið upp á, í sambandi við innflutninginn, hinni svokölluðu höfðatölureglu. Samkv. henni ætti fyrst og fremst að fara eftir áætluðum viðskiptamannafjölda og innflutningnum skipt milli aðila í hlutfalli við hann. Þessi regla hefur þann höfuðgalla, að ekki er hægt að segja ákveðið um viðskiptamannafjölda einnar verzlunar, og hafa kaupfélögin þar bezta aðstöðu. Svo hefur verið stungið upp á, eins og gert er í frv. því, sem var verið að vísa til 3. umr. áðan, að gera skömmtunarseðlana í þeim vöruflokkum, sem skammtaðir eru, að innflutningsheimild og veita innflytjendum innflutningsleyfi eftir því, hve mörgum miðum þeir geta safnað. Þessi aðferð hefur þó alls ekki gefið góða raun, þar sem hún hefur verið notuð. Menn hafa haft alls konar svindilbrögð í frammi og miður heiðarleg viðskipti með seðlana. Má og gera ráð fyrir, að með þessari aðferð væri að miklu leyti tekið af mönnum það vald að ráða, hvar þeir verzluðu, því að þeir væru búnir að afhenda ákveðinni verzlun seðla sína og yrðu því að verzla þar, þótt þeir gætu komizt að hagstæðari kjörum annars staðar. Í þessu finnst mér vera fólginn aðalgalli frv., sem samþ. var áðan. Hér er gert ráð fyrir, að 75% af innflutningsmagninu sé úthlutað til þeirra, sem undanfarið hafa haft með innflutning að gera, og í sama hlutfalli og gert hefur verið, en 25% af magninu sé notað til að greiða götu nýrra innflytjenda, leiðrétta misrétti og veita þeim aukainnflutningsleyfi, sem mesta hafa sölu og ætla má að almenningur vilji helzt skipta við. Þá er og gert ráð fyrir, að flutt sé meira inn af þeim vörum, sem skammtaðar eru, en skömmtunarseðlar segja til, svo að hægt sé að vinna upp dálítið af birgðum. Þannig gæti fólki gefizt kostur á að velja, hvar það helzt vildi verzla. Einnig væri þá komið í veg fyrir, að menn keyptu hina skömmtuðu vöru upp strax og hún kæmi í verzlanir, á hvaða verði sem er og hvernig sem er. Það kunna vissulega að vera einhverjir annmarkar á þessari leið líka, og koma þeir þá væntanlega í ljós síðar í umr., og að sjálfsögðu ber að hlusta á allar brtt., sem fram kunna að koma. En að svo komnu máli tel ég þetta vera beztu lausnina, sem fram hefur komið, því að hér er reynt að sniða augljósustu agnúana af fyrri till. í málinu. Annað atriði er og, sem leiðréttingar þarf við, en það er yfirstjórn þessara mála. Fjárhagsráð heyrir nú undir alla ríkisstj., en ekki undir eitt sérstakt ráðuneyti, eins og þó er venja um flestar ríkisstofnanir. Þetta hefur orðið til þess, að sambandið milli fjárhagsráðs og hinna ýmsu deilda þess annars vegar og ríkisstj. hins vegar hefur ekki orðið eins náið og æskilegt hefði verið. Þetta fyrirkomulag hefur og reynzt heldur þungt í vöfum, þegar fjárhagsráð hefur þurft undir ríkisstj. að sækja, t. d. með áfrýjun eða úrskurði. Í slíkum tilfellum hefur orðið að kalla saman ríkisstjórnarfund, allir ráðherrarnir að setja sig inn í málin, og hefur það oftast tekið marga fundi að fá afgr. mál, þótt aðkallandi væru. Ég legg því til í frv. mínu, að yfirstjórn þessara mála verði falin einu ráðuneyti - viðskmrn., þó er það ekkert aðalatriði fyrir mig, að yfirstjórn fjárhagsráðs verði lögð undir mitt ráðuneyti, en mjög eðlilegt virðist vera, að stofnun, sem hefur umsjón með viðskiptamálum, heyri undir viðskmrn. Þá er og gert ráð fyrir því í frv., að meðlimir fjárhagsráðs séu jafnframt formenn hinna einstöku deilda, en þær eru: , 1. Fjárfestingardeild. 2. Innflutnings- og gjaldeyrisdeild. 3. Skömmtunardeild. 4. Verðlagsdeild. 5. Gjaldeyriseftirlits- og hagfræðideild. Með því að fjárhagsráðsmenn séu jafnframt forstjórar hinna ýmsu deilda er hægt að koma í veg fyrir, að ákvarðanir einnar deildar rekist á ákvarðanir annarrar, eins og komið hefur fyrir, endarnir væru betur saman tengdir og starf ráðsins í mun fastari skorðum og öruggara en verið hefur. Einnig yrði samband fjárhagsráðs og ríkisstj. miklum mun fastara og traustara en verið hefur. Ég hef haft þetta frv. alllengi til athugunar, en ekki getað fengið um það samkomulag innan ríkisstj. Ég vil þó freista að bera þetta fram sem þingmannsfrv., því að ég hygg, að þetta sé sú bezta lausn, sem við getum fengið á þessum málum, þó að auðvitað megi finna þessu frv. eitthvað til foráttu. Ég veit, að komið er nú fram á síðasta hluta þingsins og verður því að líkindum slitið stuttu eftir að fjárlög hafa verið afgreidd, en með góðum vilja fjhn. vona ég, að það sé hægt að afgreiða málið fljótt, svo að lögin gætu komizt til framkvæmda strax á þessu sumri. Þá væri og æskilegt, að hv. n. tæki þetta frv. til athugunar jafnframt því fyrra. Ég vil svo leggja til, að málinu verði vísað til hv. fjhn. deildarinnar.