Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og nál. á þskj. 380 ber með sér, þá komst fjvn. að þeirri niðurstöðu eftir að hafa athugað frv. þetta allgaumgæfilega og borið það saman við fjárlög 1951 og ríkisreikning ársins, að á frv. þyrfti að gera nokkrar breyt. til leiðréttingar. Hins vegar samþykkti n. einróma að leggja til, að frv. yrði samþ. að gerðum þeim breytingum, sem hún gerir till. um, eins og það þá verður. Þó skal það tekið fram, að einn nm., hv. 2. þm. N-M. (HÁ), var ekki viðstaddur, þegar málið var afgr. í n., og er hann því ekkert bundinn af nál. Ég sé enga ástæðu til þess að vera fjölorður um brtt. n., en vil þó gera grein fyrir þeim með nokkrum orðum. Frv. er í tveimur greinum, svo sem venjulegt er og mun jafnan hafa verið. 1. gr. er afleiðing 2. gr., og brtt. við 1. gr. er afleiðing brtt. við 2. gr., að því leyti sem þær hafa áhrif á niðurstöðutölur hennar. Brtt. a við 2. gr. og brtt. b við sömu gr. eru alveg hliðstæðar. Á fjárl. fyrir 1951 voru engin útgjöld talin hjá Áfengisverzlun ríkisins né Tóbakseinkasölu ríkisins, heldur hreinar tekjur. Þetta mun hafa stafað af því, að þegar fjárl. voru samin, mun helzt hafa verið gert ráð fyrir sameiningu þessara fyrirtækja. Af sameiningu varð ekkert. Hvort fyrirtækið um sig skilaði sínum sérstöku reikningum við uppgjör ríkisreikningsins, svo sem venjulegt hafði verið og er enn. Verður fyrir þetta að leita heimildar á fjáraukalögunum fyrir öllum gjöldum fyrirtækjanna, en telja nettótekjur það, sem kom inn fram yfir fjárhagsáætlun og umfram útgjöldin. Hjá þeim, er samið hafa fjáraukalögin, hefur orðalag ruglazt í þessu sambandi, og eru brtt. a og b leiðréttingar á því orðalagi. Um brtt. e, við 2. gr., vil ég segja þetta: Eignaaukning samkv. 20. gr., sem útborganir valda, er vantalin í samlagningu eða í flutningi frá ríkisreikningi yfir á fjáraukalagafrv. um kr. 76017.11. Till. er um, að þetta sé leiðrétt, svo sem sjálfsagt er. Á þskj. hafa 11 aurarnir fallið niður. Það vil ég biðja hv. þm. að leiðrétta hjá sér. Ekki þótti taka því að prenta þskj. upp fyrir þessa smávillu, en þess verður gætt að leiðrétta hana í þingtíðindum. Þá hefur þeim, er frv. hefur samið, orðið á sú vangá að telja innkomið samkv. 20. gr. geymslufé og lánsfé, sem ríkið útvegaði og endurlánaði. Er þetta geymslufé og endurlánað fé að vísu fært á 20. gr. í bókhaldi ríkisins, en kemur ekki fjáraukalögum við. Nemur þessi villa, sem n. að sjálfsögðu leggur til að þingið leiðrétti, kr. 126151 455,25. Talan er aðeins sett fram til skýringar í frv., eins og segir í nál., en verður eigi að síður að leiðréttast, annars er hún villandi. Loks er þá d-liður í brtt. Hann er leiðrétting á endanlegri niðurstöðu 2. gr., þ.e. samtölunni. Ég hef þá minnzt á alla liði brtt. og leyfi mér að vænta þess, að hv. þm. fallist á tillögurnar. Um frv. að öðru leyti væri vitanlega hægt margt að segja, en þess tel ég þó enga þörf. Ef litið er yfir fjáraukalögin, kemur í ljós, að þau sýna ekki með neinni nákvæmni í öllum efnum gjöld umfram áætlun í ríkisbúskapnum, hvað þá tekjur. Á fjárlög var ekki t.d. orðin venja 1951 að taka ríkisbúin, spítalana og skólana, en hins vegar venja að leita heimildar á fjáraukalögum fyrir útgjöldum þeirra. Þetta og fleira þvílíkt hleypir jafnan fjárlögum fram. Útgjöld samkvæmt heimildargreinum koma á fjáraukalög, og í þetta sinn námu þau á tíundu millj. kr. Ég athugaði í frv., fyrir hvaða útgjaldagrein fjárlaga er leitað hæstrar viðbótarheimildar, og ef gengið er á röðina á 2. bls. frv., þá verður fyrst fyrir 11. gr. A., þ.e. dóms- og lögreglumál. Þar nemur útgjaldahækkunin rúmlega 3.7 millj. kr. Hækkunin stafar aðallega frá landhelgisgæzlu og að nokkru auknum lögreglukostnaði. Þá er 13. gr. A., eða vegamálin, með nálega 7,5 millj. kr. hækkun. Sú hækkun má heita öll vegna viðhalds á vegum, og hefur sjálfsagt engum, er naut, þótt um af að gert. 14. gr. B. er næst. Það er kostnaður við kennslumál. Hækkun er nálega 6,3 millj. kr. Þar eru aðalhækkanirnar vegna barnafræðslu og gagnfræðafræðslu. Næst er 16. gr. Það er til landbúnaðar, 6,9 millj. kr. hækkun. Þessi upphæð stafar að mestu frá framkvæmd jarðræktarlaga og laga um sauðfjárveikivarnir. Gjöld samkvæmt jarðræktarlögum fóru talsvert á 3. millj. kr. fram úr áætlun, og gjöld vegna sauðfjárveikivarna og sérstaklega sökum bóta vegna fjárskipta fóru 3 millj. kr. fram úr áætlun. Þar næst má nefna 17. gr., eða útgjöld til félagsmála, sem hafa hækkað frá áætlun um 6,2 millj. kr. Nálega helmingur er vegna lögbundinna framlaga til almannatrygginganna. Hinn helmingur þeirrar upphæðar stafar frá heimildum á 22. gr., og þar er hæsti liður atvinnubótafé. Loks er svo 19. gr. 4, þ.e. óviss útgjöld, sem farið hafa 4 millj. kr. rúml. fram úr áætlun. Þau voru á fjárl. aðeins 1/2 millj. kr. Þetta er safn margra fjárhæða, en engra stórfelldra. Það er að mínu áliti meira form en efnisleg nauðsyn að afgreiða sérstök fjáraukalög fyrir ár hvert. Afgreiðsla ríkisreikningsins, þar sem birtur er nákvæmur samanburður við fjárlög í hverjum lið og viðhafðar eru að minnsta kosti 6 umr., er vitanlega miklu fullkomnari málsmeðferð af Alþingis hálfu en afgreiðsla fjáraukalaga í Sþ. Fjáraukalög eru gerð að fyrirmælum stjórnarskrár og þau fyrirmæli komin frá gömlum tíma, þegar minna var um að vera í fjármálum ríkisins en nú er orðið, og hugsun sú sennilega lögð til grundvallar, að fjáraukalög gætu jafnvel orðið á undan útborgunum og a.m.k. á undan ríkisreikningnum. En tímarnir hafa breytzt og þýðing fjáraukal. breytzt og minnkað. Nú bíður reikningurinn 1951 eftir 6. umr., það er 3. umr. í seinni þd., þegar fjáraukalögin koma til 2. umr. í Sþ. Þetta er orðinn gangur málanna. Fjáraukalögin hefðu ef til vill getað verið eitthvað fyrr á ferðinni en þetta, en þó varla svo, að máli skipti. Þetta sakar auðvitað ekkert, af því að reikningurinn er aðalatriðið, eins og ég sagði áðan. Mér þykir líklegt, að þegar stjskr. verður breytt, þá verði ákvæðið um sérstök fjáraukalög fellt úr gildi. En vitanlega ber að hlýða ákvæðum stjskr. um fjáraukalögin sem öðrum ákvæðum hennar, meðan þau gilda, og fjvn. telur hvorki formlega né efnislega meinbugi á því að samþ. frv. það til fjáraukalaga fyrir 1951, sem hér er til umr., þegar samþ. hafa verið brtt. hennar á þskj. 380, og mælir ágreiningslaust með því, að frv. verði samþ. svo breytt.



Herra forseti. Fjvn. mælir með því, að þessi þáltill. verði samþykkt. N. hefur sent vegamálastjóra till. til umsagnar, og mælir hann einnig með því, að þessi rannsókn á brúarstæði á Hornafjarðarfljótum fari fram. Hugmyndin var, að aðalsamgönguleiðin yfir Hornafjarðarfljót yrði með vélknúinni ferju frá Óslandi, sem er utan við þorpið Hafnarkauptún, og yfir að Melatanga, þar sem flugvöllurinn er. Var byrjað á framkvæmdum þar lítils háttar, en fyrir atbeina vegamálastjóra voru framkvæmdir stöðvaðar í bili, því að hann var þarna á ferð s. l. sumar og taldi rétt, að athugað yrði nánar, áður en lengra yrði haldið, hvort ekki væri heppilegra að byggja brú á Hornafjarðarfljótum nálægt Bjarnanesi. Er með þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, farið fram á, að þessi rannsókn fari fram. Að sjálfsögðu verður brú á Hornafjarðarfljótum mjög löng og þar af leiðandi dýr, en vélknúin ferja yrði einnig dýr, og sérstaklega yrði dýr rekstur á þeirri ferju, sem mundi náttúrlega sparast, ef brú kæmi þarna. Auðvitað yrðu það einnig miklu meiri þægindi fyrir sveitirnar þarna í kring og samgöngur allar, ef brú gæti komizt þarna. - N. leggur sem sagt til, að till. verði samþykkt.



Herra forseti. Fjvn. leggur með því, að þessi till. verði samþ. Hún hafði sent hana vegamálastjóra til umsagnar, og í umsögn sinni telur vegamálastjóri mjög sennilegt, að hindra megi landspjöll við Dyrhólaós, en til þess að unnt sé að segja fyrir, hvað heppilegt sé að gera, telur hann, að fram verði að fara mælingar og athuganir á staðháttum, og það er einmitt þetta, sem till. mælir fyrir um. Ég vil geta þess, að enda þótt ekkert sé fram tekið um það í þessum till. og ýmsum öðrum, sem líkt stendur á um og n. hefur fengið, hver beri kostnaðinn, liggur það að sjálfsögðu í hlutarins eðli, að ríkissjóður ber kostnaðinn, ef Alþ. heimilar svona athugun. - N. leggur til, að till. verði samþykkt.



Herra forseti. Fjvn. hefur athugað till. þá, sem hér er til umr. og er á þskj. 190, þar sem lagt er til, að Alþ. feli ríkisstj. að láta athuga, með hvaða hætti Siglufirði verði helzt komið í varanlegt vegasamband við Skagafjörð, og að athugun þessari verði lokið fyrir 1. okt. 1954. Fjvn. hefur leitað um mál þetta álits vegamálastjóra, og hefur hann mælt með því, að þessi athugun færi fram. Að vísu telur hann ljóst, að það muni verða hér við margvíslega erfiðleika að etja og þegar á sínum tíma hafi verið rannsakað vegarstæði milli Siglufjarðar- og Skagafjarðar, þá hafi ekki verið talið fært að fara þá leið, sem sérstaklega er vikið að í grg. þáltill., heldur hafi verið það úrræði tekið, sem mönnum er kunnugt, að vegur var lagður yfir Siglufjarðarskarð. En reynslan hefur sýnt, að þessi vegur kemur að mjög litlu haldi og er aðeins opinn mjög stuttan tíma ársins, oftast ekki nema tvo til þrjá mánuði yfr hásumarið, þannig að af þessu eru ákaflega takmörkuð not fyrir Siglufjörð, sem vitanlega hefur þess mikla þörf að komast í vegasamband við sveitir Skagafjarðar og suður yfir, því að samgöngur einar á sjó eru auðvitað, eins og nú er háttað málum, algerlega ófullnægjandi. Það er vitanlegt, að síðan þessi vegur var lagður, hafa ýmsar umbætur orðið og nýjar leiðir opnazt varðandi vegalagningu. Af þeim sökum telur vegamálastjóri, að vel geti komið til mála, að rétt sé að athuga þessa leið að nýju, og tiltækilegt kynni að verða, þótt það yrði vitanlega allkostnaðarsamast, að leggja slíkan veg með þeim tækjum, sem nú er yfir að ráða, og af þeim sökum sé eðlilegt, að það verði kannað á nýjan leik, hvort tiltækilegt væri að leggja leiðina út fyrir Stráka, sem kallað er, en það mun vera sú leið, sem höfð er í huga með flutningi þessarar þáltill. - Fjvn. vill fyrir sitt leyti mjög stuðla að því, að þessi athugun fari fram, og mælir með því einróma, að till. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram á þskj. 381 till. til þál. um að skora á ríkisstj. að fela tveimur mönnum að ræða við bæjaryfirvöld Hafnarfjarðar og Reykjavíkur um möguleikana á því að koma svo fljótt sem verða má upp þurrkví fyrir 6 þús. smál. skip, er stækka mætti síðar, svo að hún gæti rúmað allt að 18 þús. smál. skip. Till. fylgir ýtarleg grg., en þó tel ég rétt að láta nokkur orð fylgja hér þessu merka og svo mjög aðkallandi máli. Almenningi mun það fyrir löngu ljóst, að án þess að landsmenn hafi jafnan ráð yfir hæfilegum skipakosti, verði sjálfstæðinu ekki við haldið. Land, sem byggir mestallan útflutning á fiskveiðum og þess utan liggur um þúsund mílur frá öðrum löndum, getur ekki haldið sjálfstæði sínu, nema það ráði jafnan yfir skipastól bæði til fiskveiða og flutninga. Far er framtíð þessarar þjóðar, frelsi hennar og menning. Án fars getur hún ekki lifað sjálfstæðu menningarlífi, hvorki í friði né ófriði. Þetta hefur þjóðinni löngu skilizt, og því er það, að hún hefur eignazt með ári hverju nýrri, stærri, betri og fleiri skip. Meðan Íslendingar áttu aðeins lítil för, smíðuðu þeir þau sjálfir, dyttuðu að þeim og færðu í naust, þegar þau voru ekki í ferðum. En jafnskjótt og förin voru stækkuð, var leitað til annarra þjóða, ekki aðeins um smíði þeirra, heldur og um meginhlutann af viðgerðum þeirra og viðhaldi. Hér fór aldrei saman og fer ekki enn saman vaxandi skipastóll og vaxandi möguleikar til smíði skipa, viðgerða og viðhalds þeirra. Hafa Íslendingar af þessum ástæðum greitt hundruð milljóna króna úr landi á öld þeirri, sem nú er rúmlega hálfnuð, og stuðlað þann veg beinlínis að gjaldeyriseyðslu, sem var ekki nauðsynleg, og aukið jafnvel atvinnuleysið í landinu, oft til mikils tjóns fyrir alla aðila. Af þessu hefur viðhald skipastólsins orðið lakara, ending hans skemmri og öryggi margfalt minna. En allt hefur þetta síðan leitt til sívaxandi hækkunar á vátryggingargjöldum fyrir skip, sem hingað sigla eða héðan. svo að þjóðin greiðir einnig þar að óþörfu stórar fjárfúlgur. Þilskipaeigendurnir víð Faxaflóa ráku sig á þessar staðreyndir þegar um aldamótin síðustu, er þeir höfðu eignazt allmikinn flota af þilskipum, sem stunduðu veiðar meginhluta ársins, og því var það, að þeir komu sér upp dráttarbraut fyrir skip sín hér í Reykjavík. En allt var þar skorið við neglur sér og aðeins fyrir þá stærð skipa, sem hér þekktist þá. Þótt Íslendingar eignuðust togara skömmu eftir aldamót og þótt þeir stækkuðu og fjölgaði árlega, var samt aldrei hugsað um þá hliðina að geta dregið þá hér á land eða fleytt þeim í þurrkví, hvað sem á lægi. Það var ekki fyrr en aldarfjórðungur var runninn. að hér voru settar upp dráttarbrautir, sem tekið gætu á land togara af þeirri gerð, er þá þekktist hér. Allt að þeim tíma var dýrum skipum lagt upp í fjörur og hingað og þangað til þess að dytta að þeim á hinn fátæklegasta og frumlegasta hátt. Allar þær áhættur, sem því voru samfara, og allir þeir erfiðleikar, sem á veginum urðu og þurfti að yfirvinna, eru langur og merkilegur kapítuli í sögu útgerðar og iðnaðar um fjórðung aldar, sem hvort tveggja í senn geymir mynd margra afreka og mikillar fátæktar á sviði þeirra mála. Þegar hér var komið málum, voru það margir, sem vildu láta Reykjavíkurbæ koma hér upp þurrkví eða dráttarbrautum fyrir þúsund smálesta skip. Hærra var þá ekki hugsað. En jafnvel sá stórhugur átti formælendur fá. Þá var látið sitja við dráttarbraut, sem tekið gæti skip allt að 600 smálestum. Varð það landinu til ómetanlegs gagns, að slíkum brautum var komið upp, þótt ekki væru þær stærri, enda urðum við að búa við þær allan ófriðartímann og yfirbjóða þeim þá svo, að telja mátti, að þær væru illa nothæfar í ófriðarlokin, enda þá orðnar allt of litlar. Hér var því komið upp nýjum brautum skömmu eftir stríðslokin, en þær gerðar svo litlar, að þær taka ekki nema skip allt að 1500 smálestum. Má því segja, að meginhluti verzlunarflotans eigi þess engan kost að vera settur hér á land eða geta fengið hér nauðsynlegar viðgerðir, auk þess sem brautir þær, sem fyrir eru, nægja engan veginn eftirspurninni, og verða því einnig hin smærri skip að leita í hópum til útlanda til hreinsunar og viðgerðar til stórtjóns og óþæginda fyrir land og lýð. Árið 1943 samþykkti Alþ. að skipa fimm manna n. til þess að athuga þessi mál og gera tillögur um að koma hér upp skipasmíðastöð og þurrkvíum ásamt dráttarbrautum. N. skilaði ýtarlegu áliti þegar á sama ári, benti á, að mjög aðkallandi væri að koma upp þurrkví, er tæki allt að 6000 smálesta skip, ásamt dráttarbrautum og byggingarbrautum fyrir nýsmíði, og benti jafnframt á heppilegan stað fyrir þessar framkvæmdir og hvatti mjög til þess, að hafizt væri þá þegar handa um að hrinda þessu máli í framkvæmd. Samþykkt voru þá einnig á því Alþ. lög, sem heimiluðu ríkissjóði að leggja fram 2 millj. kr. sem styrk til þessara framkvæmda og enn fremur að ábyrgjast lán allt að 3 millj. kr., ef Reykjavíkurbær vildi koma mannvirkjunum upp. Því miður var þessu máli þá ekki sinnt. Mun þar hafa valdið nokkru um, að þeir aðilar, sem áttu dráttarbrautirnar hér, voru að koma upp nýjum og stærri brautum, eins og frá hefur verið greint hér að framan, og það talið nægjanlegt. En reynslan hefur sýnt, svo að ekki verður um villzt, að þeir menn höfðu rétt fyrir sér, sem þá bentu á, að hér væri allt of skammt farið. Árið 1951 er því málinu enn hreyft hér á Alþingi og samþykkt að skipa nefnd manna til þess að undirbúa byggingu þurrkvía fyrir 6000 smálesta skip, er stækka mætti síðar, svo að hún gæti rúmað 18 þús. smálestir. Liggja nú fyrir allar áætlanir og teikningar fyrir þessu mannvirki, allt eins og fram kemur í grg. fyrir þáltill. þeirri, er hér er til umr. Mér er það fullkomlega ljóst, að meginástæðan fyrir því, að þessu máli hefur ekki verið hrundið í framkvæmd, er það fjármagn, sem er áætlað að verkið muni kosta. Svo fjöldamörg og stór verkefni hafa á undanförnum árum kallað á það fé, sem fyrir hendi hefur verið eða hefur fengizt að láni, og því hafa bæði þessar framkvæmdir og margar aðrar orðið að sitja á hakanum, og þó eru takmörk fyrir því, hvað lengi einmitt þetta stóra mál má dragast. Auk þeirra mörgu milljóna, sem hér eru árlega greiddar úr landi fyrir það að hafa ekki hér þurrkví, glötum við milljónum vegna þess, að við getum ekki tekið að okkur að vinna hér verk, sem berast beint upp í hendur okkar, svo sem fjöldamargar tjónsviðgerðir á erlendum skipum, sem hér verða fyrir tjóni og senda verður hjálparvana yfir hafið til viðgerða og hafa sum aldrei komizt alla leið. Má þar til nefna olíuskipið Clam, sem skemmdist hér í stórviðri. Var það togað suður fyrir Reykjanes, brotnaði þar í spón, en fjöldi manna lét lífið. Hefði því slysi verið hægt að bægja frá, ef hér hefði verið nægilega stór þurrkví til þess að taka skipið í og gera við tjónið, og margur maðurinn hefði fengið við það vinnu og allmikið fé runnið hingað til lands fyrir það verk. Hér strandaði annað skip við Engey í vetur. Var því fleytt á ný, en aðeins til að leggja því í fjöru, þar sem engin þurrkví var til, og enn missum við vænan spón úr aski beinlínis fyrir þurrkvíarskortinn. Sama getur ávallt komið fyrir okkar eigin skipastól. En hversu hörmulegt skeytingarleysi er það ekki að sofa á verðinum og sinna ekki málinu fyrr en allt er um seinan. Við erum allt of fátæk þjóð til þess að hafa ráð á því að vanrækja lengur þessa hlið útgerðar- og iðnaðarmálanna. Ef málið er tekið föstum tökum og vilji til að hrinda því áfram er fyrir hendi, munu gefast margar leiðir til úrlausnar. Í fyrsta lagi er þetta mál, sem tekur alllangan tíma að framkvæma, svo að hér er ekki um að ræða framlag á einu ári. Í öðru lagi er hér um að ræða mál, sem allir sjóvátryggjendur, sem tryggja skip í förum til Íslands, hljóta að hafa mikinn áhuga á. Í þriðja lagi er hér um að ræða stórt fjárhagsatriði fyrir tvær meginstéttir þjóðfélagsins, farmenn og iðnaðarmenn. Í fjórða lagi er hér um að ræða stórkostlegt fjárhagsmál fyrir Reykjavíkurbæ eða Hafnarfjörð, eftir því. hvor staðurinn yrði valinn fyrir þurrkvína, og síðan fyrir landið allt í heild. Það verða því ekki mörg önnur aðkallandi mál, sem hafa víðtækari áhrif á allt athafnalíf í landinu en einmitt þetta mál, ef vel er að gáð. Þrátt fyrir þessi rök, sem öll hníga að því að hrinda þessu máli þegar í framkvæmd, fer þáltill. sú, sem hér er til umr., ekki fram á það, að byrja skuli nú þegar á sjálfum framkvæmdunum, heldur aðeins að skipaðir séu menn til þess að ræða við viðkomandi aðila, svo að finna megi grundvöll fyrir frekari framkvæmdum sem allra fyrst. Alveg sérstaklega er aðkallandi að staðsetja þurrkvína og velja henni hæfilegt land og skipuleggja það fyrir allar þær framkvæmdir, sem óhjákvæmilega verða í sambandi við þetta mannvirki. Á þetta jafnt við, hvort sem kvínni verður valinn staður í Reykjavík eða í Hafnarfirði, en þessir tveir staðir koma aðeins til greina, eins og skýrt kemur fram í till. n. Þau lönd, sem á báðum þessum stöðum eru langsamlega heppilegust fyrir kvína, kunna að verða tekin til annarra afnota, ef ekki er þegar eitthvað að gert í sambandi við þetta mál. Og það þarf óneitanlega nokkurn tíma til að semja um þessa hluti og koma þeim fyrir á heppilegasta hátt, og það eitt út af fyrir sig á ekki að kosta mikið fé. Hins vegar gæti það verið ómetanlegt tjón fyrir málið að láta þetta dragast svo lengi, að búið væri að ráðstafa þessum löndum til annarra þarfa. Það þarf líka að sjálfsögðu að ræða það, hvaða aðilar skuli bera af þessu kostnað, ef til framkvæmdanna kæmi eða þegar til framkvæmdanna kæmi, og þá í hvaða hlutföllum, ef um fleiri en einn er að ræða, svo og hvernig almenningi yrði tryggður afnotaréttur af mannvirkinu fyrir sem minnst fé. Allar slíkar áætlunartillögur þarf að undirbyggja og leggja fyrir þing og stjórn til athugunar og afgreiðslu, og það er rétt, að það dragist ekki lengur að ljúka þeim kafla undirbúningsins undir þessar nauðsynlegu framkvæmdir. Á síðasta ári var brotið blað í iðnsögu Íslendinga. Þá var hér lagður kjölur að fyrsta skipi, sem hér á að byggja úr stáli. Þessari braut, sem hér var verið að ryðja, má ekki loka. En frumskilyrði fyrir því, að hér verði áframhald á, er, að komið verði upp þurrkví og í sambandi við hana smíðabrautum fyrir stálskip með öllum þeim nýtízku tækjum, sem slíkri iðn þurfa að fylgja. Ég sé, að hæstv. forseti hefur ákveðið tvær umr. um þessa till. og þá væntanlega ætlazt til þess, að hún færi til hv. fjvn. 



Herra forseti. Í till. þeirri, sem ég hef flutt hér á þskj. 365, felst nokkur nýjung. Þar er lagt til, að ríkisstj. verði heimilað að verja allt að 20 þús. kr. til þess að hefja gerð hagrænna landabréfa. Þetta er að vísu mjög lág upphæð, en ég hygg samt, að fyrir hana sé hægt að hefja byrjunarframkvæmdir á þessu sviði. Það er óþarfi að skýra þessa till. ýtarlega. Fyrir efni hennar er gerð grein í grg., sem fylgir henni. Ég vil aðeins benda á það, að okkur Íslendinga skortir margvíslegar hagrænar upplýsingar. Öll slík upplýsingaþjónusta í þjóðfélagi okkar má heita á bernskuskeiði. Hins vegar er það vitað, að því gleggri upplýsingar sem fyrir hendi liggja um efnahagsmál og einstaka þætti þeirra, því hægra er oft um vik að snúast við þeim vandamálum, sem að steðja. Hagræn landabréf eru af mjög mismunandi gerðum, enda er þeim hagað mjög eftir breytilegum aðstæðum hinna ýmsu landa. Ég hygg, að það, sem helzt kæmi til greina hér á Íslandi að taka með í reikninginn í sambandi við gerð slíkra landabréfa, væri t. d. landslag, skipting landsins í undirlendi og heiðalönd, nýtilegt land, graslendi, tún og engi, flatarmál þess og staðsetning, byggð og þéttbýli, sveitir og bæir, samgöngur, vegir, flugvellir, viðkomustaðir skipa, sími, rafmagn o. s. frv.; enn fremur hlutfallsleg dreifing búpenings á landið, framleiðsla landbúnaðarafurða, sjávarafurða, iðnaðarvarnings o. s. frv. Það er alls staðar reynslan, þar sem að því ráði hefur verið horfið að gera slík hagræn landabréf, að af þeim hefur orðið mjög mikið gagn. Og ég er sannfærður um það, að ef að því ráði yrði horfið hér, þá mundi gerð þeirra einnig verða íslenzkum atvinnuvegum og framleiðslustéttum ekki hvað sízt til mjög mikils gagns. Ég vil leyfa mér að beina þeim tilmælum til þeirrar hv. n., sem þetta mál fær til athugunar, að það verði sent til álita t. d. hagstofustjóra og enn fremur til jarðfræðideildar náttúrugripasafnsins. Báðir þessir aðilar hljóta að hafa glöggan skilning á þýðingu þess máls, sem hér er um að ræða. Ég leyfi mér svo að óska þess, að málinu verði vísað til hv. fjvn.



Ég tel fyllstu ástæðu til þess, að settar yrðu reglur um notkun bifreiða í opinbera þágu. Hins vegar finnst mér mjög hæpið að fara að taka út úr ráðherrabifreiðarnar sérstaklega á þann hátt, sem hér er gert, og mun því ekki greiða atkv. um till.



Herra forseti. Þessi þáltill. á þskj. 220, sem við hv. þm. V-Húnv. (SkG) leyfum okkur að bera fram, er um það, að hæstv. ríkisstj. verði falið að skipa þriggja manna n. til þess að gera heildarendurskoðun á skólalöggjöf landsins og framkvæmd á reglum hennar. Í till. er tekið fram, að við endurskoðun þessa skuli lögð á það áherzla að leita á grundvelli fenginnar reynslu af skipan skólamálanna í landinu fyrirkomulags, er sé hvort tveggja í senn vænlegra til giftusamlegs uppeldis og kostnaðarminna fyrir þjóðfélagið en það fyrirkomulag, sem nú gildir. Með setningu hinnar miklu almennu og að ýmsu leyti merku skólalöggjafar 1946 var skólum landsins falið uppeldi þjóðarinnar í mjög stórum stíl og auknum. Sagt er, að á skólaárinu 1952–1953 hafi fimmti hluti allra landsmanna setið á skólabekk, eða 28600 samtals. Kostnaður fyrir ríki, sveitarfélög og einstaklinga af framkvæmd löggjafarinnar er afar mikill og fer vaxandi ár frá ári. Nálægt því sjöunda hver króna, sem kemur í ríkiskassann, gengur til skólamála. Hvað sveitarfélög leggja fram, liggur ekki fyrir í heildartölum, og það, sem nemendur og stuðningsmenn þeirra borga, er vitanlega hvergi skráð. En miklar eru þær upphæðir. Skólamálakostnaðurinn er auðvitað alvarlegt umhugsunarefni fyrir þjóð, sem skortir fé til margra framkvæmda og mikilsverðra. En fyrir mitt leyti vil ég samt taka fram, að ég lít ekki svo á, að hinn mikli kostnaður við skólamálin sé það, sem gerir þau athugaverðust. Gott uppeldi verður tæplega ofborgað. Athugaverðara er, ef skólalöggjöfin þrátt fyrir þungar álögur, sem henni fylgja, nær ekki tilgangi sínum, og athugaverðast, ef hún skyldi að einhverju leyti standa í vegi fyrir því, sem hún átti að koma til leiðar: að hjálpa hinum ungu „til þess að öðlast heilbrigð lífsviðhorf og hollar lífsvenjur“, en þannig er að orði komizt um hlutverk skóla í 1. gr. í l. um fræðslu barna, og er það vel og réttilega mælt. Óhætt mun að fullyrða, að almennt mun álitið, að skólalöggjöfin nái ekki tilgangi sínum, og sumir telja, að einstök atriði hennar vinni beinlínis á móti honum. Hér er svo mikið í húfi, að ekki má draga lengur að endurskoða löggjöfina. Vaninn má ekki ná að „helga“ galla hennar. Þá brunna má ekki draga að byrgja, sem komið er í ljós að börn detta í. Fyrrv. menntmrh., hv. 3. þm. Reykv. (BÓ), skipaði 28. maí s. l. nefnd „til þess að endurskoða og gera till. um námsefni og námstíma í barna-, gagnfræða- og menntaskólum“. Í skipunarbréfinu segir: „Nefndinni er sérstaklega falið að endurskoða námsefni það, sem nú er lagt til grundvallar kennslu í barna-, gagnfræða- og menntaskólum, og gera tillögur um námsskrár fyrir hvert þessara skólastiga með tilliti til þess, að námsefnið sé við hæfi hvers fræðslustigs og kennslubækur svari þeim kröfum, sem eru gerðar til hverrar námsgreinar.“ Ráðherrann á þakkir skilið fyrir áhuga sinn og framtak, sem kom fram í skipun n. Nefndin hefur enn ekki lokið störfum, en á skammt í land með að gera það, að því er mér er sagt. Verksvið hennar er innan ramma l., en ekki endurskoðun á l. sjálfum. Niðurstöður þessarar n. geta flýtt fyrir og létt störf þeirrar n., sem við hv. þm. V-Húnv. leggjum til að skipuð verði, en ekki gert skipun hennar óþarfa, af því að löggjöfina sjálfa þarf að endurskoða, en ekki aðeins framkvæmd hennar: Skal ég nú rökstyðja það. Við flm. þáltill. nefnum ekki sérstaklega í grg. þeirri, er henni fylgir, nema fjögur atriði sem dæmi um þörf endurskoðunar og breytinga. Fleira er þó um að ræða. Hið fyrsta, sem við nefnum, er, að skólaskylduárin séu of mörg. Ég álít, að hámark skólaskyldu eigi að vera frá 7–14 ára og í samfelldum barnaskóla. Nú er fræðsluskylda, eins og menn vita, í barnaskólum frá 7–13 ára og 2–3 ár í framhaldsskólum, eða 8–9 ár samtals. Tel ég því rétt að fella úr gildi l. um gagnfræðanám III. kaflann, sem er um fræðsluskyldu og skólaskyldu; og breyta í samræmi við þetta I. kafla l. um fræðslu barna, lengja þá barnaskólaskylduna um eitt ár, en fella niður framhaldsskólaskylduna. Heimild mætti e. t. v. hafa fyrir einhverja landshluta, t. d. Reykjavík, til þess að lengja skyldunám hjá sér, ef þeir landshlutar telja það nauðsynlegt. Það mun verða farsælla undir flestum kringumstæðum, að það sé ekki fyrirskipað, heldur á valdi ungmenna og forráðamanna þeirra, hvort eða hvenær þau snúa sér að framhaldsnámi, eftir að barnaskólanámi lýkur. Líklegt er, að flestum unglingum á aldrinum 14–16 ára sé hollara og þroskavænlegra að taka þátt í margbreytilegum störfum atvinnulífsins en að sitja á skólabekkjum. Nægur tími virðist vera eftir 16–17 ára aldur til þess að stunda framhaldsnám, nema þegar frá er talið langskólanám, og vænlegri virðist til árangurs skólaganga, þegar eigin vilji og þroski koma til sögunnar. Frjálst val nemandans í þessum efnum eykur honum ábyrgðartilfinningu bæði fyrir sjálfum sér og skólanum. Skólaskyldan setur framhaldsskóla í mikinn vanda, það er í ljós komið, - vanda, sem hann virðist ekki rísa undir, og hún hefur leitt til mikils kostnaðar, sem hægt er að draga úr að ósekju. Auðvitað mál er það, að þjóðfélagið á að sjá fyrir því, að til séu skólar handa þeim, er þá vilja sækja eftir barnaskólaaldur, en í oftrú á fræðsluskylduna hafa verið settir á stofn hér og þar unglingaskólar, miðskólar og gagnfræðaskólar, sem of lítil verkefni hafa og sama sem engin verkefni mundu hafa, ef 13 ára börn barnaskólanna væru ekki til þeirra flutt. Í landinu öllu eru um 50 gagnfræða-, mið- og unglingaskólar. Af þeim eru 14 heimangöngugagnfræðaskólar, og þeir eru í stærri bæjunum, og átta af þeim eru hér í Reykjavík. Gagnfræðaskólar með heimavistum eru 8, allir í sveitum. Mið- og unglingaskólar eru 28 alls. Ætlazt er til þess í l., að miðskólar og gagnfræðaskólar starfi hvergi nema 15 nemendur minnst séu í ársdeild, en samkvæmt skýrslum, sem ég hef séð um nemendafjölda skólanna, fullnægja býsna margir þeirra ekki þessum ákvæðum. Auðséð er, að hér er pottur brotinn. Skipta þarf landinu í skólahverfi framhaldsskóla og stilla svo til, að skólar séu ekki fleiri en verkefni hafa að jafnaði. Skóla í tveim bekkjum með nemendum 14–15 ára ætti undantekningarlaust að sameina barnaskólunum, þannig að ekki sé kostað til tveggja skóla á því stigi á sömu stöðum. Heimild er til þessa í gildandi l. að því er skólakerfið í sveitum snertir, en ætti að lögleiða fyrir bæi líka, af því að reynslan sýnir, að einnig á þetta við í smærri bæjunum. Annað atriðið, sem við flm. nefnum, er, að skólasetan ár hvert í barnaskólum þéttbýlisins sé of löng. Í 38. gr. l. um barnafræðslu segir, með leyfi hæstv. forseta: „Skólar í kaupstöðum og þorpum með 1000 íbúa eða fleiri skulu starfa sem næst 9 mánuði á ári.“ Í staðinn fyrir 9 mánuði ætti að koma 6 mánuðir. Heimild til lengingar upp í 9 mánuði mætti vera fyrir stærstu kaupstaðina. Fjarstæða er að hafa börn í skóla fram á sumar og taka þau í skóla snemma hausts í þorpum og smábæjum. Með því eru þau slitin úr náttúrlegu sambandi við atvinnulíf og svipt heilsusamlegri útivist, sem þau geta vel notið á þessum stöðum. Ekki er ætlazt til þess, að hvert barn sæki skólann 9 mánuði, það veit ég vel, en ákvæðið hefur samt áhrif í þá átt að teygja úr skólavist allra barnanna og valda námsleiða og þreytu og áhugaleysi með þeim afleiðingum, sem Stefán Klettafjallaskáld kallaði í ádeilu sinni á skóla: „Voða vatnssýki í minni og visnun í skynjun.“ Nú eru kennurum við hvern skóla borguð laun eftir því, hve kennslan stendur marga mánuði árlega. Álitið er, að ýmsir kennarar leggist á móti fækkun kennslumánaða vegna kjaraskerðingar, er fylgja mundi, og er það auðvitað ekki nema mannlegt. Ég tel, að vel mundi borga sig að láta launahæð haldast, þótt kennslumánuðum yrði fækkað. Velferð nemendanna er dýrari en krónum taki, því má aldrei gleyma. Hið þriðja, sem nefnt er í grg., er það, að kerfisbinding kennslu- og námsefna sé of mikil. Í l. um skólakerfi og fræðsluskyldu, sem eru stofn skólalöggjafarinnar, er svo fyrir mælt, að allir skólar, sem kostaðir eru eða styrktir af almannafé, skuli mynda samfellt skólakerfi. Er skólunum þar skipað niður eins og einni stórri verksmiðju í deildir, sem eiga að taka ein við af annarri, stig af stigi, og gera fyrsta flokks menn úr hráefni, sem upphaflega var börn og furðu ólíkur efniviður og margvíslegur. Maðurinn notar mikið stærðfræði og vélar og gefst það vel til að gera sér með því náttúruöflin undirgefin, en á sjálfan sig má hann ekki líta sem reikningsdæmi og ekki heldur sem hráefni, er hægt sé að vinna úr góða vöru með verksmiðjulegum hætti. Mannssálir lúta öðrum lögmálum en dauðir hlutir og þola illa tangatök og steypumót kerfisbindingar. Próf eins og landsprófin á að nema úr lögum. Undirbúningur þeirra þvingar frá upphafi eins og töng eða mót nám allra, sem eiga námsleið með þeim, er ætla þau próf að taka. Hinir almennu skólar eiga að vera óháðir slíku. Inntökupróf ætti að gilda við gagnfræðaskóla og menntaskóla eins og fyrrum var. Fjórða atriðið í grg. till. er, að hagnýtt nám til undirbúnings þátttöku í atvinnulífi þjóðarinnar sé vanrækt. Ég hef fréttir af því, að ekki nema helmingur af skólum gagnfræðastigsins haldi uppi verknámi. Þetta er háskalegt. Fyrir þá sök njóta margir nemendur þar ekki hæfileika sinna, en eru þó skyldaðir í skólana. Sumir eru gáfaðir til handanna, sagði gamla fólkið, þótt bóknám sé þeim torvelt. Það eru menn, sem þjóðfélagið þarf sjálfs sín vegna að mennta á þeirra sviði, ekki síður en hina á bóklega sviðinu. Í öðru lagi hefur mér skilizt, að verknámsdeildir þeirra skóla ýmissa, er þær hafa, hafi fremur einhæft og smávægilegt föndur að verkefni, vinni t. d. lítið, þótt við sjávarsíðuna sé, að því, sem sjávarútvegi tilheyrir, svo sem að ríða net, hnýta á, snúa tauma o. s. frv. Meðan þannig háttaði í þjóðlífinu, að heimilin gátu annazt bóklega uppfræðslu, sáu þau um verknámið líka í samræmi við það atvinnulíf, sem þjóðin lifði. Nú slitnar æskan í skólunum á námsbraut sinni úr sambandi við atvinnulífið, nema þá helzt iðnað. Vera má, að þetta sé ekki göllum löggjafar að kenna, heldur þá framkvæmd hennar, eða eigum við máske að telja þetta óviðráðanlegt eins og nú hagar til í landinu? Giftusamlegt er það áreiðanlega ekki, og full ástæða er til þess að endurskoða, hvað hægt kynni að vera að gera betur í löggjöf landsins að því er þetta snertir. Ég hef þá minnzt á það fernt, sem í grg. till. er bent á sem dæmi um þörf endurskoðunar á skólalöggjöfinni, auk kostnaðarins, er af henni leiðir. Á fleira vil ég benda. Kennarar eru samkvæmt löggjöfinni embættismenn ríkisins. Þeim eru veitt embættin eftir 1–2 ára reynslutíma. Ekki er hægt að segja þeim upp starfi, nema skólinn sé lagður niður eða þeir gerist sekir menn og sannir að sök. Þetta eru föst embætti til 65 til 70 ára aldurs. Kennarastaðan er sennilega ábyrgðarmesta staða þjóðfélagsins. Kennararnir eru þeir embættismenn, sem eru falin vandmeðförnustu pundin til varðveizlu og ávöxtunar, þegar á allt er litið. Þeim er trúað fyrir því að annast vorverkin á hinum andlega akri þjóðarinnar. Sú byggð, sem er heppin með kennara, má venjulega hrósa happi langa tíð, en hin, sem það er ekki, bíður þess ekki bætur, hver veit hve lengi. Það þarf að vanda betur til kennaranna. Margt úrvalsmanna er í íslenzkri kennarastétt, en þar eru líka til menn, sem ekki ættu að vera þar. Þetta er eðlilegt, það hefur verið of auðvelt að komast í kennarastöður. Reynslutíminn, 1–2 ár, hefur verið of stuttur. Hann ætti ekki að vera skemmri en 5 ár. Aldursskilyrði fyrir inngöngu í Kennaraskóla Íslands er 16 ár. Skólinn er fjögurra ára skóli, svo að sá, sem kemur þangað 16 ára og ekki tefst, útskrifast þaðan 20 ára. Hvaða líkur eru til þess, að 16 ára unglingur hafi gert sér ábyggilega grein fyrir því, að köllun hans sé að vera kennari, gegna þeirri vandasömu stöðu? Og hvaða líkur eru til þess, að 20 ára ungmennið, sem máske hefur verið í skóla öll sín ár síðan það varð 7 ára, hafi öðlazt nauðsynlega lífsreynslu til þess að vera í raun og veru maður til þess að taka að sér voryrkjuna á akrinum, þótt þekkingarprófseinkunnirnar kunni að vera forsvaranlegar? Nei, hér þarf lögum að breyta og betur um að búa, til þess að vænta megi góðrar uppskeru. Aldursskilyrði fyrir inngöngu í kennaraskólann á að færa úr 16 upp í 18 ár. Gera þarf ráðstafanir til þess, að reynt verði með vísindalegri nákvæmni og réttdæmi að velja þá eina til kennaranáms og útskrifa, sem hafa nauðsynlega hæfileika og heppilega skapgerð til þess að rækja hið mikilsverða og vandasama uppeldisstarf í skólunum. Kennara á að launa vel, en gera til þeirra mjög miklar kröfur. Í sambandi við það, sem ég hef hér sagt um nauðsynina á því, að kennarar séu vel hæfir, vil ég taka fram, að ég tel mikla nauðsyn á því, að til framkvæmda verði látin koma að einhverju eða öllu leyti lög frá 1947, sem eru kafli úr lagabálkinum um menntun kennara og má telja að tilheyri hinu nýja skólakerfi. Þessi lagakafli er um æfinga- og tilraunaskóla, Í 2. gr. l. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Skólinn starfar sem æfingaskóli kennaraskólans. Skal hann hafa uppeldis- og kennslufræðilegar athuganir með höndum, einkum varðandi barnafræðslu og gagnfræðanám. Skal hann og hafa forgöngu um, að slíkar athuganir verði gerðar í öðrum skólum og unnið úr þeim.“ Uppeldismálaþing, sem háð var í Reykjavík 12.–14. júní s. l. sumar, benti í þessa átt og beindi þeirri áskorun til menntmrh., að hann beitti sér fyrir því, að ½% af framlagi ríkisins til fræðslumála yrði framvegis veitt til vísindalegra rannsókna á uppeldi og kennslutækni. Það er kostað til vísindalegra rannsókna á ræktun landsins, fóðrun búpenings og fiskagöngum við strendurnar, en hvers vegna er vanrækt að láta rannsaka vísindalega, hvað hæfir bezt börnum landsins sjálfum, sem eiga að verða drottnarar landsins og sjávarins, - hæfir þeim bezt í uppeldi og kennsluaðferðum? Þetta er dýr vanræksla að mínu áliti. N., sem lagt er til á þskj. 220 að skipuð verði, hefur áreiðanlega á margt að líta. Á það þykist ég nú hafa fært fullar sönnur. Lagt er til, að nm. verði aðeins þrír. Fjölmennari n. neytir sín alls ekki betur við verkefni sem þessi. Auðvitað starfa þessir menn í samráði við fræðslumálastjóra og fá aðstoð eftir þörfum hjá þeim, sem með stjórn skólamálanna fara. Í till. er svo fyrir mælt, að óskað skuli, að Samband íslenzkra barnakennara og Samband framhaldsskólakennara bendi sameiginlega á einn mann í n. Ég tel rétt, að þriðji aðilinn taki þátt í að benda á þennan mann, en það er Félag menntaskólakennara. Ætti að mega bæta því inn í till. við síðari umræðu. Fleiri en einn fulltrúa tel ég ekki rétt að kennarar eigi úr sínu liði í þessari þriggja manna nefnd. Svo vil ég að lokum óska þess, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til síðari umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Um það getur varla verið ágreiningur meðal þeirra, sem á annað borð aðhyllast grundvallaratriði lýðræðis og frjálsra kosninga, að ekkert vald má hafa nokkur áhrif á úrslit kosninga, t. d. hvorki stjórnvald né hervald. Það er einn hornsteinn lýðræðisstjórnarfars, að kjósendur myndi sér skoðanir sínar á grundvelli frjálsrar hugsunar og frjálsrar íhugunar á málavöxtum, að engin tilraun sé gerð með nokkurs konar valdbeitingu, hvorki til þess að trufla dómgreind þeirra né heldur til þess að koma í veg fyrir, að þeir greiði atkvæði í samræmi við niðurstöðu sína. Í sambandi við þessi augljósu grundvallaratriði er þó ýmislegs að gæta. Getur verið vandi að draga með réttum hætti þær markalínur, sem við skal miða, þ. e. a. s., það getur verið vandi að kveða á um, hvort og hvenær sé um valdbeitingu að ræða. Í því sambandi þarf að greina á milli tvenns konar vandamála. Í fyrsta lagi: Hvers konar þjóðfélagsvaldi á að meina afskipti af kosningum? Og í öðru lagi: Hvar á að draga markalínuna milli þess, sem þjóðfélagsstofnuninni er heimilt í afskiptum af kosningum, og hins, sem telja má óheimilt? Eða m. ö. o.: Hvað á að telja valdbeitingu? Ég ætla að ræða fyrra atriðið fyrst. Lýðræðissinnar eru auðvitað sammála um, að ríkisvaldið má ekki beita hinu mikla áhrifavaldi sínu í þágu einnar stefnu eða gegn annarri. Lögregla má ekki láta kosningar til sín taka. Ríkisútvarpið má ekki styðja einn, en beita sér gegn öðrum. Þar, sem um hervald er að ræða, má það ekki minna á mátt sinn né beita honum. Um þetta eru allir lýðræðissinnaðir menn sammála. En til er fleira vald en ríkisvald og hervald. Yfirráð yfir miklu fé er líka mikið vald. Og nú er spurningin: Má slíkt peningavald láta til sín taka í kosningum? Mega þeir, sem hafa mikil fjárráð, taka sig saman um að beita valdi auðs síns til þess að reyna að hafa áhrif á niðurstöður kosninga? Af hverju teljum við forráðamenn skóla ekki mega hagnýta þá aðstöðu sína til þess að móta stjórnmálaskoðanir nemenda sinna? Af því að þeim hefur verið fengin forstaða skólanna til þess að fræða nemendur sína um staðreyndir og til þess að reyna að stuðla að því, að þeir verði hamingjusamir menn og nýtir borgarar. Það væri misnotkun á valdi, ef þeir notuðu aðstöðu sína til þess að hafa áhrif á það, hvernig landinu er stjórnað. Af hverju teljum við her eða lögreglu ekki mega beita valdi sínu til þess að skipta sér af kosningum? Af því að hernum og lögreglunni hefur verið komið á fót til þess að annast landvarnir og löggæzlu og það væri misnotkun á því valdi, sem slíkum störfum hlýtur að vera samfara, ef því væri beitt til þess að móta kosningaúrslit, því að þau grundvölluðust þá ekki á frjálsri íhugun og mati á hagsmunum og hugsjónum, heldur á hlýðnisafstöðu við vald eða ótta. En hvað er þá að segja um kosningaafskipti þeirra, sem fara með mikið fjárhagsvald, eiga mikla fjármuni, stjórna stórum fyrirtækjum? Allt fjárhagsvald grundvallast í raun og veru á þjóðfélagsskipuninni. Auðmenn eiga í raun réttri auð sinn undir þjóðfélagsvaldinu, undir þjóðinni sjálfri, því að hún gæti á lýðræðislegan hátt tekið upp þá þjóðfélagsskipun, þar sem ekki væri rúm fyrir auðmenn eða verulegt peningavald í höndum einstaklinga. En fyrst þjóðin fellst á mikið fjárhagsvald í höndum einstaklinga, liggja auðvitað til þess ástæður. Rökin fyrir því eru talin þau, að slíkt tryggi betur hagkvæma stjórn á framleiðslunni, tryggi betur framtakssemi og hugkvæmni á því sviði. Frá þjóðfélagslegu sjónarmiði er hér um að ræða þjóðfélagsstofnun, rétt eins og ríkisvald, lögreglu, hervald, skóla o. s. frv., stofnun, sem menn getur greint á um, hvort sé nauðsynleg eða ónauðsynleg, æskileg eða óæskileg. En um það getur ekki verið ágreiningur, að henni fylgir vald, sem nota má til annars en nauðsyn hennar er rökstudd með, þ. e. a. s. vald, sem má misnota. Hér vaknar þá spurningin: Er það ekki misnotkun á aðstöðu, er þeir, sem fara með fjárhagsvald í þjóðfélaginu, beita því til þess að hafa áhrif á kosningar, til þess að hafa áhrif á það, hvernig landinu er stjórnað? Við erum sammála um, að tvær skoðanir standa ekki jafnt að vígi, ef önnur nýtur stuðnings ríkisvaldsins, en hin ekki, ef önnur nýtur stuðnings útvarps eða skóla, en hin ekki, ef önnur nýtur stuðnings hers eða lögreglu, en hin ekki. En standa þær jafnt að vígi, ef peningavaldið í þjóðfélaginu styður aðra þeirra gegn hinni? Er ekki einum hornsteininum kippt undan lýðræðisbyggingunni, ef sterkt fjárhagsvald tekur að styðja eina skoðun eða einn flokk, rétt eins og honum væri kippt undan henni, ef ríkisvald, lögregla, útvarp, skólar færu að styðja eina skoðun eða einn flokk? Það er auðvitað ekki tryggt, að atkvæði kjósenda falli fyrst og fremst í samræmi við mat þeirra sjálfra á málavöxtum, ef ríkisvald, lögregla eða útvarp létu kosningar til sín taka. En er það ekki jafnótryggt, að atkvæði falli í samræmi við mat kjósenda á málavöxtum, ef sterkt peningavald fær óátalið að láta kosningar til sín taka? Ég lít því þannig á, að sams konar rök og liggja til þess, að ríkisvald og lögregluvald fái ekki að hafa bein afskipti af kosningum, liggi einnig til hins, að peningavald megi ekki heldur hafa afskipti af kosningum. Kjósandinn er þá ekki óháður. Hann er í rauninni ekki frjáls, ef eitthvert sterkt vald fær aðstöðu til þess að hafa áhrif á hann. Þær meginstefnur, sem valið er á milli, standa ekki jafnt að vígi, ef eitthvert sterkt vald tekur eina þeirra eða einhverjar upp á arma sína. Það er því í raun og veru lýðræðisleg nauðsyn að hindra það, að nokkurt sterkt þjóðfélagsvald geti beitt sér í kosningum, peningavald ekki síður en annað vald. Þá kemur að síðara vandamálinu, sem um er að ræða. Þótt við yrðum sammála um, að beiting ýmiss konar valds í kosningum skuli hindruð, þá er eftir að draga þá markalínu, sem tákna skal, hvað telja skuli valdbeitingu eða misbeitingu valds. Við erum sammála um, að ríkisvaldið sjálft eigi ekki að hafa afskipti af kosningum. En hvenær hefur það afskipti af kosningum? Hvaða ráðstafanir þess eiga að teljast óheimil afskipti? Við erum sammála um að það væri misbeiting valds ef t. d. lögregla hefði í hótunum við menn, ef þeir greiddu ekki atkvæði á vissan hátt, eða ef útvarpið leyfði aðeins einum flokki að flytja mál sitt, eða ef atvinnurekandi skipaði starfsmanni að greiða atkvæði á ákveðinn hátt, Við erum einnig sammála um, að óheimilt skuli vera að bera á menn fé eða fríðindi til þess að hafa áhrif á, hvernig þeir greiða atkvæði, enda er slíkt bannað í gildandi kosningalögum. Hvers vegna er bannað að bera fé á menn til þess að hafa áhrif á, hvernig þeir greiði atkvæði? Í fyrsta lagi af því að þá er gerð tilraun til þess að koma því til leiðar, að þeir greiði atkvæði af öðrum ástæðum en á grundvelli íhugunar og eigin dómgreindar. Í öðru lagi af því, að þá er peningavaldi beitt til þess að hafa áhrif á niðurstöðu kosninga. En sé ástæða til þess að banna notkun fjár til þess að hafa áhrif á atkvæðagreiðslu eins manns, eins kjósanda, er þá ekki líka ástæða til þess að banna tilraunir til notkunar fjár til þess að hafa áhrif á atkvæði þúsunda manna eða kjósendanna yfirleitt? Enginn vafi getur leikið á því, að með notkun fjár má hafa áhrif á kjósendur í heild, einkum og sér í lagi eftir að nútíma áróðurstækni kom til skjalanna. Það er í sjálfu sér enginn eðlismunur á því að snúa sér að einstaklingi með fyrirheit um fjárgjafir eða hlunnindi, ef hann greiði atkvæði á vissan hátt, og hinu, að snúa sér til kjósenda í heild og bjóða þeim hlunnindi, sem aðeins verða veitt með fjármunum, ef þau eru ekki nauðsynlegur eða eðlilegur fylgifiskur viðleitni til þess að skýra málavexti og veita upplýsingar, eða að reyna á þann hátt að orka á tilfinningar kjósendanna og skoðanir þeirra. Hér getur verið erfitt að draga skynsamlega markalínu. Það getur verið erfitt að segja til um, hvenær verið er að skýra málavexti og hvenær verið er að reyna að lokka menn til fylgis við stefnu eða flokka, en sá vandi má ekki verða til þess, að markalínan sé alls ekki dregin. Það er líka erfitt að skýrgreina það ljóst, hvenær borið er fé á einstakling í kosningum í því skyni að fá hann til þess að greiða atkvæði á vissan hátt, en það er ekki látið valda því, að það sé látið undir höfuð leggjast að banna slíkt. Af hliðstæðum ástæðum má heldur ekki láta undir höfuð leggjast að banna óeðlilega og ónauðsynlega notkun fjár til þess að hafa áhrif á atkvæði kjósenda. Ef slíkt er látið óátalið, er ekki lengur tryggt, að það grundvallaratriði lýðræðis sé varðveitt, að kjósendur greiði atkvæði á grundvelli frjálsrar íhugunar og óháðs mats síns á staðreyndum. Fjárhagsvald einstaklinga, stofnana eða flokka hefur þá áhrif á niðurstöðu kosninganna. Niðurstaða mín er því sú í fyrsta lagi, að ástæða sé til þess að reisa rönd við því, að peningavald geti haft áhrif á úrslit kosninga, af sömu ástæðu og ríkisvald, lögregluvald eða annað slíkt vald, sem þjóðfélagi er talið nauðsynlegt, er hindrað í því að beita áhrifum sínum í kosningum. það sé í rauninni ekki um fullkomið lýðræði að ræða, nema kjósendur geti greitt atkvæði sitt óháðir öllu þjóðfélagsvaldi, ríkisvaldi, lögregluvaldi, peningavaldi o. s. frv. Í öðru lagi er niðurstaða mín sú, að setja þurfi reglur um, hvað telja skuli misbeitingu peningavalds í sambandi við kosningar, og eigi þá grundvallarreglan að vera sú, að það skuli teljast misbeiting peningavalds, ef eytt er í kosningar eða kosningaundirbúning meira fé en teljast verður óhjákvæmilegt og eðlilegt til þess að aðstoða kjósendur við að mynda sér heilbrigða og óháða skoðun á málefnum þeim, sem máli skipta í kosningum. Skoðanir þær, sem ég hef nú rakið, eru ekki nýjar af nálinni né heldur einkaskoðanir mínar. Hér er um að ræða mál, sem mikið hefur verið um hugsað og rætt meðal þroskaðra lýðræðisþjóða. Sökum þeirra erfiðleika, sem á því eru að forma þessar meginreglur í lagabókstaf, hafa þessi sjónarmið víðast að vissu marki orðið að kjarna óskráðra laga, þ. e. a. s. kjarna viðurkennds stjórnmálasiðferðis. Þannig er þessum málum t. d. háttað á Norðurlöndum, en þar er þó ávallt mjög um það rætt, hvert vera skuli innihald siðferðisreglnanna á þessu sviði og jafnvel hvort ekki skuli rétt að setja um þetta beinar lagareglur. Þess má geta sem dæmis í þessu sambandi, að það vitnaðist einu sinni í Svíþjóð um forsætisráðherra, Ekman að nafni, að hann hafði þegið 50 þús. kr. styrk til kosningabaráttu sinnar frá þekktum iðjuhöldi. Hann varð þegar í stað að segja af sér og hverfa af vettvangi sænskra stjórnmála. Í Noregi var nýlega komið á fót upplýsingastofnun um efnahagsmál. Libertas nefnist hún. Hún telur það hlutverk sitt að fræða almenning um efnahagsmál og leggur sérstaka áherzlu á að gylla fyrir almenningi kosti einkaframtaks og frjálsra viðskipta, en lýsa ókostum og göllum áætlunarbúskapar. Þessi stofnun gefur út mikinn fjölda áróðursrita um þessi efni og skipuleggur fyrirlestra og fundi, ekki hvað sízt þegar kosningar standa fyrir dyrum. Það er engin dul á það dregin, að norskir iðjuhöldar og fésýslumenn hafa komið þessari stofnun á fót og kosta hana. Um það er mjög rætt í Noregi, hvort það geti samrýmzt grundvallarreglum lýðræðis, að iðjuhöldar og fésýslumenn noti fé til slíkrar starfsemi, þar eð margir hafa talið sig geta fært sönnur á, að hér sé ekki um hlutlausa fræðslu að ræða, heldur áróður með vissum sjónarmiðum í efnahagsmálum, en á móti öðrum. Hefur það borið á góma í Noregi, hvort ekki sé rétt að reisa rönd við slíku með beinni lagasetningu. Bretar eru kunnir að því að láta sér óskráð lög vei líka og treysta siðgæðisreglum og hagnýta þær sem lagabókstaf. Þau efni, sem hér er um að ræða, hafa þeir þó talið svo mikilvæg, að þeir hafa ekki viljað treysta á siðgæðishugmyndirnar einar saman, heldur sett mjög strangar reglur um þessi efni. Í Bretlandi gilda þau ákvæði, að réttur stjórnmálaflokka til þess að nota fé í kosningum er mjög takmarkaður. Í hverju einstöku kjördæmi mega stjórnmálaflokkarnir ekki nota hærri fjárhæð alls en sem nemur ákveðinni pencetölu á hvern kjósanda á kjörskrá í allan kostnað sinn, t. d. til fundarhalda, áróðursrita, bifreiða o. s. frv. Eru flokkarnir og skyldir til þess að gera grein fyrir kostnaði sínum í hverju kjördæmi, ef eftir því er leitað. Höfundar hinnar nýju þýzku stjórnarskrár, en hún er ein nýjasta og fullkomnasta stjórnarskrá, sem sett hefur verið, hafa gert sér ljóst, að þörf er ákvæða á þessu sviði, enda segir svo í henni: „Stjórnmálaflokkarnir aðstoða þjóðina við að mynda sér stjórnmálaskoðanir. Frjálst er að mynda stjórnmálaflokka. Hið innra skipulag þeirra skal vera lýðræðislegt. Þeir skulu gera opinbera grein fyrir því, hvernig þeir afla sér fjár.“ Gert er enn fremur ráð fyrir því, að sett verði lög með nánari ákvæðum um þessi atriði. Þau lög er að vísu ekki búið að setja enn, enda er stjórnarskráin ekki fimm ára gömul, en þau verða auðvitað sett á næstunni. Það, sem ég hef nú sagt, ber vott um, að nágrannaþjóðirnar hafi augun opin fyrir því vandamáli, sem hér er á ferðinni. Okkur Íslendingum ber ekki síður að gefa þessu máli gaum og þeim mun frekar sem siðgæðishugmyndir okkar á þessu sviði virðast hafa verið og vera mun óþroskaðri en hjá nágrannaþjóðum okkar. Veldur það því, að okkur er enn ríkari nauðsyn en þeim að setja bein lagaákvæði um þessi efni. Á síðari árum hefur kveðið æ meira að því, að miklu fé sé eytt í kosningar hér á landi. Sérstaklega hefur einn íslenzkur stjórnmálaflokkur, Sjálfstæðisflokkurinn, ekki hikað við að nota mikið fé í sambandi við kosningar, fyrst og fremst til bifreiðanotkunar, en einnig til útgáfu dýrra áróðursrita, bréfasendinga, skemmtikrafta á samkomum, ókeypis skemmtana og verðlaunaveitinga. Um það er engin opinber vitneskja, hvernig fjár til þessarar dýru starfsemi er aflað, en svo mikil er hún orðin, að hún getur tæplega samrýmzt heilbrigðum lýðræðisháttum. Ef allir flokkar tækju að nota jafnmikið fé í sambandi við kosningar og Sjálfstæðisflokkurinn hefur gert, t. d. í sambandi við síðustu alþingiskosningar og bæjarstjórnarkosningar, þá yrðu kosningar á Íslandi margra milljóna fyrirtæki. Og kosningarnar yrðu þá fyrst og fremst barátta milli kosningasjóða, en ekki milli ólíkra skoðana, hagsmuna eða hugsjóna. Um það getur varla verið ágreiningur, að til slíks megi ekki koma, ef varðveita á grundvallaratriði lýðræðis. Í kosningum á að berjast með rökum, en ekki með peningum. Og rökin eiga að ráða úrslitunum, en peningarnir ekki. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Þessi till. er í nánu sambandi við tvö mál, sem hafa verið fyrir Alþ. hér fyrr í vetur, annars vegar breyting á höfundaréttarlögunum og hins vegar um það að Ísland skyldi gerast aðili að allsherjarsamningi um höfundarétt. Lagabreytingin fór í þá átt að auðvelda, að Ísland gæti fengið gagnkvæm réttindi við Bandaríkin um þessi efni, og gat komið til greina að láta nægja í því sambandi þennan allsherjarsamning um höfundarétt, þar sem Bandaríkin eru aðili að honum. Að betur athuguðu máli hefur þótt sýnt, að það mundi dragast of mikið, að nauðsynleg vernd fyrir íslenzk hugverk fengist í Bandaríkjunum með þessu móti, þar sem búizt er við, að allsherjarsamningurinn taki ekki gildi milli allra aðila fyrr en eftir nokkuð langan tíma, þar sem gæti staðið á staðfestingu í ýmsum löndum. Þess vegna hefur þótt réttara að leita eftir beinum gagnkvæmum samningi við Bandaríkjastjórn um þessi efni, og er sú þáltill., sem hér er borin fram, í þá átt. Mér skilst, að allir séu sammála um, að það sé eðlilegt, að slík réttindi fáist í Bandaríkjunum, og það því fremur sem flest bandarísk hugverk njóta verndar á Íslandi nú þegar, þar sem t. d. bækur, sem gefnar eru þar út, eru einnig flestar samtímis gefnar út í þeim löndum, sem eru þátttakendur í Bernarsáttmálanum, svo að Ísland verður verr úti í þessu efni en hinn aðilinn, í þessu tilfelli Bandaríkin. Verður hægt að bæta úr því með því að gera sérsamning við Bandaríkin um þessi efni, en áður en slíkur samningur er gerður, er hins vegar ekki hægt að fá þessi verk skráð í Bandaríkjunum, þannig að þau njóti þar verndar. Það hefur komið fram nokkur gagnrýni á íslenzk stjórnarvöld fyrir það, að þau hafa ekki útvegað slíkan skráningarrétt þar vestra. Það er ekki hægt án slíkrar samningsgerðar sem hér er ráðgerð, og ef menn telja, að það sé nokkurs virði að fá réttinn, þá þarf að veita stjórninni þá heimild, sem hér er farið fram á. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta, heldur legg til, að málinu verði vísað til hv. allshn. í Sþ. Hún mun hafa haft málið á fyrri stigum þess, og getur hún þá aflað sér frekari upplýsinga, ef hún telur þörf á. Legg ég til, að umr. sé frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég vildi aðeins, áður en málið fer til nefndar, benda nefndinni á, hvort ekki væri nauðsynlegt að taka þetta mál upp á miklu breiðari grundvelli. Ég held, að það hafi verið nokkuð misráðið, þegar við gengum í Bernarsambandið. Ég held, að þeir hagsmunir, sem við höfum verið að verja, hafi orðið til þess, að okkar hagsmunir hafi orðið fyrir borð bornir. Ég er ekki einn af þeim mönnum, sem álíta, að menn eigi að gera sig seka í svonefndum ritstuldi, sem er náttúrlega ekkert sannnefni, en við verðum að reyna að vita fótum okkar forráð, áður en víð stígum ákveðið spor. Ég hef orðið var við það, að það hafa verið heimtuð óeðlilega há þýðingarlaun af okkur hér á landi, samanborið við fólksfjölda og samanborið við það, sem við fáum greitt fyrir þau fáu verk, sem hafa verið þýdd af okkar tungu. Í sambandi við mál, sem er í hæstarétti núna, hafa komið nokkrar upplýsingar um ritlaun, sem einn íslenzkur höfundur hefur fengið. Það kemur í ljós, að fyrir þýðingarrétt á bók í Ítalíu, sem er 40 milljóna þjóð, hefur hann fengið greidd 40 £. Fyrir rétt á bók í Suður Ameríku allri hefur hann fengið greidd 40 £. Aftur á móti hefur iðulega verið krafizt af okkur 50 £ fyrir þýðingu erlendra bóka á íslenzku. Í því sama máli er einnig upplýst, að ein bók hans mun hafa komið út í Norður-Ameríku og gefið af sér, af því að upplag hennar var mjög stórt, allt upp í 100 þús. dollara. En hvað höfum við svo fengið heim, Íslendingar fyrir það? Af þessum um 100 þús. dollurum fara 80 þús. í milliliðina, 20 þús. koma til höfundarins, en af þeim fara 10 þús. í skatta. Þetta er frá Bandaríkjunum, og var þó engin vernd þar, heldur álíta öll sæmileg útgáfufyrirtæki sjálfsagt að greiða fyrir þýðingar án tillits til milliríkjasamninga um það efni. Við vitum það eða höfum heyrt um það a. m. k., að útvarpið hér sé látið greiða mikið á annað hundrað þús. kr. - ef til vill meira - fyrir flutningsrétt á erlendum tónverkum, sem réttar njóta. Hvað ætti það að vera hlutfallslega hjá milljónaþjóðum? Ég vildi biðja n. að athuga þetta mál mjög vandlega og athuga það um leið, hvort ekki væri réttara fyrir okkur að vera alls ekki í Bernarsambandinu, heldur gera sérsamninga við þau ríki, sem við viljum hafa menningarsamband við. Í þessu sambandi vil ég benda á, að það hefur verið okkur ekki einungis til óþæginda, heldur til skammar, að við höfum ekki fengið yfirfærslu á þeim peningum, sem við höfum samið um að greiða fyrir þýðingarrétt. Ég man eftir því, að ég samdi um að greiða fyrir þýðingarrétt á einni bandarískri bók 100 $, sem ég fékk ekki um langan aldur leyfi til yfirfærslu á, og ég fékk í því sambandi skammarbréf frá firmanu, sem ég samdi við. Í bréfi þessu var sagt við mig: Hvað eruð þið að ónáða okkur með að gera samning upp á 100 $, sem þið svo ekki fáið leyfi til að greiða? Ég vildi aðeins vekja athygli n. á þessu, áður en málið fer til hennar, því að þetta er mál, sem áreiðanlega þarf að athuga mjög nákvæmlega. Ég held, að við höfum verið nokkuð fljótir á okkur að stíga þau spor, sem stigin hafa verið.



Herra forseti. Það er svo með þetta mál eins og málin þessu skyld, sem voru hér til umræðu fyrr í vetur og ég drap á, að ég geri ráð fyrir, að þeir, sem um það fjalla á þinginu, svari því til svipað sem afstaða ráðuneytisins er, að úr því að við á annað borð erum þátttakendur í Bernarsambandinu, þá sé eðlilegt að gera þessar viðbótarráðstafanir, hins vegar leiði þessir aðilar hjá sér að svo stöddu að taka afstöðu til meginatriðisins, sem sé hvort við eigum að halda áfram þátttöku okkar í þessu bandalagi. Ég vil nú beina því til míns ágæta vinar, hv. þm. Seyðf., hvort ekki væri rétt, að hann og ýmsir aðrir þm., sem ég veit að eru sömu skoðunar og hann, flyttu beinlínis þáltill. um, að við gengjum úr þessu, bandalagi, til þess að á daginn kæmi, hvort þingmenn að fenginni reynslu eru því sammála, að við séum áfram í þessum samtökum eða ekki. Og eins og hv. þm. sagði, þá þyrfti í sjálfu sér ekki að vera neitt óboðlegt við þá framkomu okkar, vegna þess að við getum vitanlega gert sérsamninga við þau lönd, sem við teljum ástæðu til, eftir sem áður, ef við teljum ekki fært að hverfa til þess ástands, sem var, áður en við gerðumst aðilar Bernarsáttmálans. - Ég vildi beina þessu til hv. þm. og annarra þeirra sem eru svipaðrar skoðunar.



Í tilefni af ræðu hæstv. dómsmrh. vildi ég taka það fram, að ég tel mig á þessu stigi málsins ekki hafa nægileg gögn í höndum til þess að koma með rökstuddar till. um, hvort við eigum að vera í Bernarsambandinu eða taka upp samninga við einstök ríki. En hitt er auðsætt mál, að því meira sem búið er að binda sig og því fleiri samninga sem búið er að gera, því erfiðara verður að taka skrefið til baka, ef það álizt eðlilegt. Hjá allshn. Ed. er nú annað mál skylt þessu, sem afgr. hefur verið í Nd. Það er um að veita höfundum meiri rétt viðvíkjandi þýðingum á bókum þeirra en verið hefur eftir íslenzkum lögum. Við höfum í allshn. Ed. sent það frv. til umsagnar Bóksalafélagsins, en mér vitanlega hefur sú umsögn ekki borizt enn þá. En ég fæ ekki betur séð en það sé til bóta, ef allshn. Sþ. vildi athuga þetta mál á breiðari grundvelli. áður en farið er að stíga skref til þess að binda okkur með samningum við erlendar þjóðir.