Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EÁrna): Mér hefir borizt svo hljóðandi skrifl. brtt. við frv. til l. um breyt. á l. nr. 61 frá 1932, um lax- og silungsveiði, frá hæstv.forsrh.: Á eftir 14. gr. komi ný gr., svo hljóðandi: Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Til þess að till. megi taka til meðferðar á fundinum verður að veita tvennskonar afbrigði frá þingsköpum.

*Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason): Eins og hv. dm. er kunnugt, er þetta mál komið fram í hv.Nd. og mun hafa verið lagt þar fram að tilhlutun ríkisstj. Þetta frv. er samið til þess að samræma kosningar í málefnum sveita og kaupstaða við kosningar til Alþingis. Er það eðlilegt, þar sem nú gildir sami kosningarréttur í báðum tilfellunum. Þegar þetta frv. var lagt fyrir hv.Nd. var gert ráð fyrir því, að allar kosningar til bæjar- og sveitarstjórna væru leynilegar og hlutbundnar. Þessu hefir verið breytt í Nd. þannig, að hlutfallskosningar eru nú í frv. fyrirskipaðar í kaupstöðum og kauptúnum, þar sem fullir 3/4 hl. íbúanna eru búsettir í kauptúnum, en heimilt aftur í öðrum hreppum að taka upp hlutfallskosningu, ef þess er krafizt af tilteknum hluta atkvæðisbærra manna í hreppnum. Við þessa breytingu, sem gerð var í hv.Nd. á frv., er ekki laust við, að kenni nokkurs ósamræmis í frv., því að þar sem frv. gerði ráð fyrir, að allsstaðar giltu hlutfallskosningar, þá voru öll önnur atriði í samræmi við það. En þegar þessu var breytt, þurfti að sjálfsögðu að breyta ýmsum ákvæðum frv. í samræmi við þá breytingu. Ég geri þó ráð fyrir, að það megi segja, að það séu ekki stórgallar á frv. að þessu leyti, a. m. k. var í allshn. litið svo á, að ekki væri rétt að gera á frv. neinar róttækar breytingar. Ég skal játa það fyrir mína parta, að ég hefði talið, að það hefði farið betur á því, að frv. hefði verið eins og það var, að hlutfallskosningar hefðu gilt í öllum hreppum. En það virðist ekki hafa neitt fylgi í hv.Nd., og meiri hl. allshn. vill því ekki leggja neitt kapp á að breyta því. En það er víst, að búningur frv. í öllum atriðum var meira í samræmi eins og það var flutt upphaflega. Niðurstaðan hefir því orðið sú, að meiri hl. allshn. leggur til, að frv. verði samþ. með þremur lítilvægum breytingum. Þó vil ég taka það fram um fyrstu brtt., að hún hefir töluvert gildi vegna þess, að eins og frv. er nú, þá er svo ákveðið, að aðeins í þeim hreppum, sem hlutfallskosning er viðhöfð, skuli gilda skipti hreppsins í kjördeildir, þau sem gilda við alþingiskosningar. Meiri hl. n. lítur svo á, að ekki sé réttlátt að svipta stóra hreppa því hagræði að mega skipta hreppum í kjördeildir. Það virðist ekki vera rétt að gera kjósendum miklu erfiðara fyrir með að neyta, kosningarréttar síns við kosningar í sveitarmálum heldur en við kosningar til Alþingis. Þess vegna leggur n. til, að 9. gr. verði orðuð um, og hún verði orðuð eins og hún var í frv. upphaflega, þannig að um skipti kaupstaða og hreppa í kjördeildir gildi ákvæði laga um kosningar til Alþingis. Þessi brtt. hefir veruleg, þýðingu, og leggur meiri hl. allshn. áherzlu á, að hún verði samþ. Hinar tvær brtt. eru smávægilegar og eru til leiðréttingar, sérstaklega önnur brtt., við 10. gr. Það er svo fyrir mælt í 10. gr., að í hverjum kaupstað skuli vera yfirkjörstjórn skipuð 3 mönnum, en meiri hl. n. lítur svo á, að þar, sem hreppum er skipt í kjördeildir, verði einnig að vera yfirkjörstjórn. Þess vegna leggur n. til, að á eftir orðunum „í hverjum kaupstað“ komi: og hreppi, sem skipt er í kjördeildir. Þriðja brtt. er aðeins orðabreyting, og má segja, að hún færi aðeins til réttara máls. Brtt. er við 20. gr., og 20. gr. byrjar þannig: „Yfir- og undirkjörstjórnir skulu halda gerðabækur.“ Meiri hl. n. álítur, að betur fari á að segja: Kjörstjórnir skulu hafa gerðabækur. Ég skal geta þess, að það kom til mála í n. að gera frekari brtt. við frv. heldur en þær, sem n. leggur til, mest vegna þess, að við þá breyt., sem varð á frv. í hv.Nd., kom fram dálítið ósamræmi í frv., en niðurstaðan varð samt sú, að meiri hl. n. leit svo á, að ekki væri ástæða til þess. Það væri ekki neitt af ákvæðum, sem yrðu misskilin, og n. taldi því rétt, að láta við þetta sitja, vegna þess að hún vildi ekki fara að leggja í deilur við hv.Nd. út af þessu frv. Því að ef brtt. meiri hl. við 9. gr. gengju fram, þá lítur meiri hl. svo á að mikil réttarbót sé fengin með þessu frv. Ég skal geta þess, sem raunar er tekið fram í nál., að einn nm., hv. 1. þm. Skagf., gat ekki mætt á fundi n., þegar n. hafði málið til meðferðar. N. er því ókunnugt um afstöðu hans til málsins. Ennfremur vil ég geta, þess, eins og líka sést á nál., að einn nm., hv. 10. landsk., skrifaði undir nál. með fyrirvara og áskilur sér rétt til frekari breyt. á frv. undir meðferð málsins hér í hv. d. En yfirleitt held ég, að megi segja það, að hann telji rétt, að málið gangi fram. Ég hefi svo ekki meira fyrir hönd meiri hl. n. að segja, en geri ráð fyrir, að hv. 10. landsk. geri grein fyrir sínum fyrirvara annaðhvort við þessa umr. eða við 3. umr.

*Þorsteinn Briem: Ég hafði getið þess í n., að ég mundi flytja brtt. við þetta frv. til viðauka við þær brtt., sem fram eru komnar nú þegar. Þær brtt. liggja ekki fyrir frá mér nú, en ég mun að líkindum flytja þær við 3. umr. Aðalbrtt. mundi verða við 17. gr. Ég lít svo á, að það sé ekki ástæða til að fyrirskipa hlutfallskosningar í hverjum hreppi, þó að 3/10 kjósenda kunni að óska þess. Ég lít svo á, að til þess þurfi fleiri menn, með því að slíkum kosningum fylgir oft óþarfa kapp og jafnvel æsingar, og að það sé betra, meðan ekki hleypur kapp í kosningarnar, að þær séu á þann hátt, sem verið hefir. Þá hefi ég hugsað mér að gera aths. við það ákvæði frv., að vera skuli varamenn í hreppsnefnd, jafnt hvort sem fram hafa farið hlutfallskosningar eða ekki. Það er að vísu sjálfsagt og samkv. venju, sem hingað til hefir gilt, að varamenn séu kosnir, þegar hlutfallskosningar eru viðhafðar. En ef hlutfallskosning fer ekki fram, svo sem gert er ráð fyrir í frv. að geti verið, þá tel ég ekki ástæðu til þess að kjósa sérstaka varamenn. Kemur þetta raunar fram í frv. sjálfu, að þeim, sem að því hafa staðið, hefir fundizt, að þar væru nokkrir agnúar á því fyrirkomulagi að kjósa varamenn. Verð ég að telja það óheppilegt, eins og gengið er frá því í 27. gr. frv. Þar er ætlazt til, að aðalmennirnir séu kosnir fyrst, og síðan, þegar þeirri kosningu er lokið, sé byrjað á því að kjósa varamenn. Nú má gera ráð fyrir því, ef að vanda lætur með kosningar, að kosning aðalmanna geti tekið allmikinn hluta dags, og þar sem kosning byrjar ekki í sveitum fyrr en á hádegi, má búast við því, að dagurinn verði þegar að kveldi liðinn, þegar kosning varamanna byrjar, og er þá hending, hverjir eru viðstaddir og hverjir komast í þessar „vegtyllur“ að heita varamenn í hreppsnefnd. Ég verð því að telja, að það sé allt eins rétt að hafa ákvæði í þá átt, að það sé ekki skylt að kjósa varamenn í hreppsnefnd, þar sem kosningar eru óhlutbundnar. Í 31. gr. frv. er ákvæði um það, að sáttanefndarmenn, skólanefndir og allir starfsmenn kaupstaða og hreppa, sem kosnir eru almennum kosningum, skuli hér eftir kosnir af bæjarstjórnum og hreppsnefndum. Ég hygg, að þessi gr. þurfi nokkuð nánari athugunar við, og vil ég vænta þess, að þetta verði athugað nánar í n. til 3. umr. Hér liggur fyrir þessari hv. d. frv. til l. um barnafræðslu, þar sem gert er ráð fyrir, að skólanefndarmenn séu kosnir á annan veg en hér er um að ræða. En ef bæði þessi frv. verða afgr. sem lög frá d. samtímis með gagnstæðum ákvæðum um kosningu skólanefndarmanna, er ekki hægt að segja, að fari vel á því. Auk þess er orðalagið allvíðtækt, og hygg ég, að það séu leifar frá því, er frv. var í þeirri mynd, að gert var ráð fyrir, að sýslunefndarmenn væru kosnir af hreppsnefndum, því að eins og gr. er orðuð, virðist hún geta átt við sýslunefndarmenn einnig, en hér er að vísu í frv. sérstakt ákvæði um kosningu þeirra. Það fer a. m. k. ekki vel á þessu orðalagi, og teldi ég æskilegt, að n. athugaði það til 3. umr. Eins og ég sagði, hefi ég ekki við þessa umr. ætlað mér að flytja brtt., en ég áskil mér rétt til þess að koma með þær við 3. umr.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Mér þykir hlýða að segja fáein orð við þessa umr. Þó að ég skrifaði undir nál. fyrirvaralaust, skal ég geta þess, að ég mun fylgja frv. með þeim breyt., sem eru á þskj. 488, þrátt fyrir að ég sé ekki allskostar ánægður með vissar gr. frv. En ég tel kosti þess fram yfir þá löggjöf, sem nú gildir, svo mikla, að ég vil vinna að því, að frv. verði að lögum, og læt því óánægju mína niður falla um það, sem mér þykir ábótavant. Ég vil þó benda á einn galla í fyrirkomulaginu við óhlutbundnu kosningarnar, sem ræðir um í 25. gr. Þar er gert ráð fyrir, að hver kjósandi tilgreini heimilisfang þess, sem hann kýs. Þetta getur gengið í sveitum, þar sem ekki er um marga kjósendur að ræða. Það kom og fram í umr. í n., að menn yfirleitt líta svo á, að ekki sé um leynilegar kosningar að ræða, þegar kunnugir menn fjalla um atkvæðin, því að rithönd manna muni yfirleitt vera auðþekkt. Ég býst við, að nokkur rök liggi að þessari skoðun, og tel þetta því ágalla. Þrátt fyrir þetta gat n. ekki fundið neitt annað fyrirkomulag heppilegra, úr því að óhlutbundnar kosningar eru leyfðar, og gekk frá því að gera breytingar á því, úr því að það ákvæði var fellt í n., að kjósandinn skrifaði aðeins tölu í staðinn fyrir nafn. Annað atriði, sem ég er ekki heldur ánægður með, en mun þó sætta mig við, er það fyrirkomulag, að þurfi að hafa tvo kjörfundi, annan til þess að kjósa aðalmenn, en hinn til þess að kjósa varamenn. N. gafst einnig upp á því að finna lausn á þessu, sem gæti komið að notum, en viðurkenndi hinsvegar, að þetta mundi e. t. v. undir ýmsum kringumstæðum rekast á. Menn voru yfirleitt ekki ánægðir með þetta, en ég komst að þeirri niðurstöðu, hvað mig snerti, að það sé rétt að lofa reynslunni að skera úr um það, hvernig þessu verður tekið í sveitum landsins, þó að ég þykist sjá, að þetta sé ekki sem bezt fyrirkomulag, eins og hv.frsm. réttilega gat um, og n. vildi fara varlega í það að gera efnisbreyt. á frv., ef það skyldi valda því, að það yrði fellt í hv.Nd. Ég taldi rétt að láta þetta koma fram við þessa umr. málsins. Ég er ekki ánægður með þetta fyrirkomulag þrátt fyrir allt, þó að ég geti fylgt frv., af því að í því felast svo miklar umbætur. 31. gr., sem hv. 10. landsk. minntist á, er sjálfsagt fyrir n. að athuga, ef getur orðið árekstur milli tveggja frv. verður að samræma ákvæði þessara tveggja frv., verði þau bæði að lögum. Ég hefi svo ekki meira um þetta að segja, en ég þarf ekki að taka það fram um hina væntanl. brtt.hv. 10. landsk., að henni get ég ekki fylgt, því að hún stefnir í gagnstæða átt við það, sem ég óska í þessu efni.

*Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason): Ég gat þess í minni fyrri ræðu, að við þær breyt., sem gerðar voru á frv. í Nd., vildi kenna ósamræmis í ýmsum ákvæðum frv. Við því var ekki gott að gera, því að þegar frv. var lagt fram í hv.Nd., var gengið út frá því, að allsstaðar væru hafðar hlutfallskosningar. En við þá breyt. að heimila óhlutbundnar kosningar í hreppum utan kaupstaða komu í ljós ýms ákvæði, sem þurfti að setja inn til samræmis. En við athugun á frv. í n., þá hygg ég samt sem áður, að þetta þurfi ekki að valda neinum sérstökum vandræðum. Að því er snertir varamennina, þá segi ég ekkert um það. Það kann að vera, að það sé ekki þörf á að hafa varamenn þar, sem óhlutbundnar kosningar eru, en sem sagt, þetta stafar eins og svo margt annað af þeim breyt., sem gerðar voru á frv. í hv.Nd. Þetta verður þó athugað nánar til 3. umr., en ég álít varasamt að breyta frv. í verulegum atriðum, vegna þess að þá er því stefnt í nokkra hættu, en ég tel mikla nauðsyn á að samræma eins og verða má kosningar til bæjarstjórna og hreppsnefnda við kosningar til Alþingis, einkum vegna þess að það er slæmt fyrir kjósendur að þurfa í öðru tilfellinu að nota allt aðrar reglur við kosningarnar heldur en í hinu. Við höfum orðið vör við það í kosningum til Alþingis, meðan kosið var á tvennan hátt, þannig, að kosið var við landskjör og við kjördæmakosningar, að þar var kosningaaðferðin sitt með hvoru móti. Þetta vildi valda í sumum tilfellum miklum glundroða. Það kom fyrir í heilum hreppi, jafnvel fleiri hreppum í sama kjördæmi við kjördæmakosningar, að menn settu kross við nafn þess, sem þeir kusu, í staðinn fyrir að nota stimpil, og þar með urðu atkvæðin ónýt. Þess vegna er það mikill kostur að getu samræmt þessi tvenn kosningalög. Ég verð því að vænta þess, að málið gangi fram, þó að ég játi það, að frv. væri miklu heilsteyptara eins og það var lagt fyrir þingið heldur en nú. Þó tel ég, að þeir gallar, sem koma fram í lítilsháttar ósamræmi milli ýmsra ákvæða frv., ættu ekki að valda neinum sérstökum vandræðum.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég verð að taka það fram strax, að því miður hefi ég ekki haft tíma til þess að athuga frv. jafnvandlega og þurft hefði, en við fljótlegan yfirlestur þess virðist mér því talsvert ábótavant. Það fyrirkomulag, sem frv. gerir ráð fyrir, felur í sér ekki svo lítinn aukakostnað fyrir hreppana, þar sem á að setja á stofn tvennar kjörstjórnir til þess að sjá um kosningarnar, þó að þær séu ekki nema fjórða hvert ár. Svo er prentun kjörseðla og eyðublaða.

Það má fjölrita það

. Það kostar líka mikið, og er vandasamt, a. m. k. vill oft verða mikill munur á síðasta og fyrsta eintakinu, þegar fjölritað er, hvað það síðasta er miklu daufara en það fyrsta. Yfirleitt virðist þetta auka ekki svo lítið kostnaðinn fyrir hreppana, og þegar af þeim ástæðum er ég ekki ánægður með frv. Mér virðist líka í 17. gr. frv. vera allt of rúm ákvæðin um hlutfallskosningarnar, þar sem aðeins þarf 1/10 hl. kjósenda til þess að krefjast þess, að hlutfallskosningar skuli viðhafa. Það ætti að vera dálítið hærra hlutfall, t. d. 1/5 eða svo. Þetta finnst mér vera frekar ágalli á frv., og geri ráð fyrir, að þeir séu fleiri. Að því er snertir VIII. kaflann, verð ég að segja það, að mér finnst, að hv.allshn. hafi ekki athugað nógsamlega þær breyt., sem þarf við hann að gera. Það er bæði í 21. og 22. og 23. gr. talað um yfirkjörstjórn. Í 23. gr. segir, að yfirkjörstjórn eigi að sjá um gerð kjörseðla, en mér skilst eftir frv., að það þurfi ekki að vera yfirkjörstjórn í þeim hreppum, sem ekki er skipt í kjördeildir. Þetta væri rétt og sjálfsagt að athuga, ef það er ekki misskilningur hjá mér, sem ég held, að ekki sé. Það er leiðinlegt að láta frv. fara þannig út úr þinginu, að það sé sérstaklega afkáralegt og vandræði að framkvæma það. Annars geri ég ráð fyrir að gera einhverjar brtt. við frv. við 3. umr. Verð ég þá búinn að athuga frv. nánar.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég sé, að í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að þeir kandídatar, sem hafa tekið próf í íslenzkum fræðum, eigi að hafa forgangsrétt til kennslu í íslenzkri tungu, sögu og bókmenntum við alla skóla ríkisins, þegar kennslan nemur fullu kennarastarfi. Mér skilst, að þetta eigi að vera við alla æðri skóla, en vildi þó spyrja hv. menntnm. hvort þetta eigi einnig við barnaskóla. Sé sé ekki, þá er sjálfsagt að gera hér undantekningu. En mig grunar, að þetta eigi ekki við barnaskóla.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég gæti tekið aftur till. mína á þskj. 446 og vil gera það hér með í von um það, að brtt. mín á þskj. 478 nái fram að ganga. Þetta er það, sem ég vil ná, að bæjarfógetar séu ekki undir öllum kringumstæðum skyldir til þess að hafa bæjarþing vikulega, heldur megi það vera hálfsmánaðarlega, ef embættisannir þeirra tálma því, að þeir geti með sæmilegu móti haldið það vikulega. Það er vitanlegt, að bæjarfógetar hafa svo mikið starf með höndum, að þeir blátt áfram komast ekki til þess að halda bæjarþing vikulega. Allir vita, að þeir þurfa oftsinnis að ferðast út um hérað, og fellur þá berjarþing að sjálfsögðu niður. Og það er ekki nauðsynlegt í kaupstöðum utan Rvíkur að hafa bæjarþing oftar en hálfsmánaðarlega. Auðvitað má flýta einkamálum með því að hafa bæjarþing vikulega. En það má telja nægilegt sem aðalreglu að hafa bæjarþing vikulega, með nefndri undantekningu, ef embættisannir hamla. Vitanlega vilja embættismenn koma málum sem fyrst frá, en ein vika getur engum orðið bagaleg í meðferð einkamála.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Þó að brtt. á þskj. 478 sýnist ekki mjög hættuleg, þá hefir hún það í för með sér, að það er alltaf hægt að vitna undir embættisannir til að fresta máli. Nú er eitt aðalmarkmið þessa frv. að hraða öllum réttargangi. Og ég get búist við, að jafnvel í bæjum utan Reykjavíkur, þar sem meiri háttar verzlun er og nokkuð tíðar siglingar, geti mönnum verið kærkomið, að sum mál séu ekki dregin óhæfilega lengi. Málamergð er talin minni á slíkum stöðum en í Reykjavík. Og liggi nú ekkert mál fyrir einhverja viku, þá tekur náttúrlega engan tíma fyrir dómarann að setja bæjarþingið og slíta aftur á einkaskrifstofu sinni. En ef mál liggur fyrir, sé ég ekki ástæðu til að gera löggjöfinni neitt örðugra en efni standa til, enda getur legið mjög á að hraða máli. Ég get því ekki veitt þessari till.atkv. mitt, af því að ég tel hana geta gert eitthvert tjón, en dómurum í flestum tilfellum enginn óleikur ger, þó að hún sé ekki samþ.

Gísli Guðmundsson Þetta mál er komið frá Ed., og hefir það tekið þar nokkrum breyt. Ég tel rétt að óska þess, að umr. verði frestað, svo að samgmn. geti gert brtt. við frv.

*Frsm. meiri hl. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég get látið mér nægja að vera mjög stuttorður, því að málið er gamalkunnugt hér í d. Er bara um það að ræða að framlengja nokkur lagaákvæði, sem afgr. voru á síðasta þingi. Kjarninn í frv. er framlenging á tekju- og eignarskatti og álagningu vörugjalds og bifreiðaskatti. Á síðasta þingi urðu allmiklar umr. um þessi mál, og var þá gerð grein fyrir því, hvers vegna þessi tekjuöflun væri talin nauðsynleg af stjórnarflokkunum. En þá var ákveðið, að þessi l. skyldu aðeins gilda eitt ár. Þó voru þá þegar nokkrar líkur fyrir því, að framlengja yrði þessa tekjuöflun að meira eða minna leyti. En ég, sem var frsm.allshn. þá, gat þess, að þó að ólíklegt væri, að skjótt rættist úr, virtist stj. réttara að lögfesta ekki þessa tekjuöflun nema fyrir árið 1936. En eins og skýrt var frá á síðasta þingi, er þetta ráðstöfun vegna viðskiptakreppunnar, sem leiddi til minnkunar á aðflutningsgjaldinu, um leið og við urðum að takmarka innflutninginn. Ef innflutningurinn hefði verið óháður höftunum, er líklegt, að hægt hefði verið að fá nægar tekjur í ríkissjóð með hinum vanalega innflutningi, sem áður var, en þar sem gjaldeyrisvandræðin ráku okkur út í nauðsyn þess að takmarka innfluttar vörutegundir til landsins, þá var sýnt, að það myndi hafa í för með sér mikla tekjurýrnun fyrir ríkið. En hinsvegar var nauðsynlegt að halda í horfinu um tekjuöflun ríkisins, til þess að geta haldið uppi verklegum framkvæmdum í landinu og komið á endurbótalöggjöf fyrir alþýðuna, eins og tryggingalöggjöfinni o. s. frv. Nú er það komið á daginn, sem vitanlegt var, að ekki myndi svo rakna úr viðskiptaörðugleikunum, að hægt yrði að draga úr innflutningshöftunum, og eru því miður líkindi til, að þeim verði að beita enn harðar en áður, vegna nauðsynjar ríkissjóðs á því að afla sér tekna 1937, og er því lagt til, að þessi löggjöf sé framlengd enn um eitt ár, sem sett var á síðasta þingi, ásamt nokkurri hækkun á skemmtanaskatti o. s. frv. - Ég sé ekki ástæðu til að fara frekar út í frv. né gera fyrir því víðtækari grein, því að eins og það ber með sér, er það óbreytt framlenging á l., sem sumpart hafa gilt um nokkur undanfarin ár og sumpart voru lögfest á síðasta þingi. Þó hefir verið gerð nokkur breyting á ákvæðinu um það, hvernig verja skuli benzínskattinum, og er þó stærstu upphæðinni varið til vega, eins og áður. Ég vil láa þessi fáu orð nægja til að fylgja frv. úr hlaði. Mælist ég til þess f. h. fjhn., að frv. verði samþ. óbreytt.

*Jóhann Jósefsson: Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. við frv., samskonar og ég flutti á síðasta þingi. Þegar benzínskatturinn var settur á, var gerð sú yfirbót, liggur mér við að segja, að heitið var, að þessum skattauka skyldi varið til lagningar akvega og malbikaðra þjóðvega, eins og sagt var þá í frv., og eru ákvæðin í þessu frv. hliðstæð því. Ég sýndi fram á það á síðasta þingi, að einu kjördæmi landsins er þannig í sveit komið, ef þannig mætti að orði komast, að það getur ekki notið þessara hlunninda, sem frv. gerir ráð fyrir. Mælir því öll sanngirni með því, að þetta kjördæmi, Vestmannaeyjar, fái að njóta skattaukans að einhverju leyti til endurbóta á sínum vegum. Liggur í augum uppi, að Vestmannaeyjar eiga líka heimtingu á þeim hlunnindum, sem stj. býður öllum landsmönnum, um leið og hún hækkar skattinn. Í Eyjum eru nú um 50–60 bifreiðar, sem notaðar eru mjög til fiskflutninga, heyflutninga, við byggingar o. s. frv. Benzíneyðsla er þar því allmikil. Ég sýndi fram á það á síðasta þingi, að þessi skattauki myndi í Eyjum nema 6000 kr., lágt reiknað. Ég held, að það hafi verið misskilningi að kenna, að till. mín var þá felld. Ber ég því nú fram samskonar brtt. og treysti því, að hv. d. fallist á að láta þetta kjördæmi njóta sömu réttinda og önnur.

*Frsm. minni hl. (Ólafur Thors): Það vildi svo óheppilega til, að fjhn. gat ekki, vegna þingunna, afgr. þetta mál á venjulegan hátt, þ. e. með fundi, þar sem ákvæði þessa frv. væru borin saman við gildandi l., svo að hægt væri að ganga úr skugga um, að í þessum l. stæði ekki annað en það, sem til var ætlazt, að þar stæði. Fjhn. hefir afgr. málið í flýti utan fundar, af því að form. n. rak svo mikið á eftir því fyrir tilmæli hæstv. fjmrh., og við sjálfstæðismennirnir í n., sem erum andstæðir frv., sáum þó ekki ástæðu til þess að tefja málið með því að krefjast reglulegs nefndarfundar, þar sem liðið er að þinglokum og talsvert enn óunnið af þingstörfum. Ég hafði ætlað mér að leggja fyrir n. skjöl og skilríki fyrir því, að í ákvæðum frv., sem fjalla um viðskiptagjaldið, fælust þungar skattaálögur á framleiðsluna. Ég hafði aflað mér skýrslna um þetta frá útgerðarfyrirtækjum, þar sem tilgreindur eru 30–40 vörutegundir, sem notaðar eru til útgerðarinnar og þessi skattur leggst á með miklum þunga. Þessar skýrslur gat ég ekki lagt fram í n., og verð ég því að láta mér nægja að segja frá þessu hér, og ætti það að nægja þeim, sem vilja taka það til greina, en þetta get ég sannað. Ég hika því ekki við að endurtaka það, að auk þess sem viðskiptagjaldið leggst beint á þær fæðutegundir, sem útgerðin verður að láta sjómömmm í té, þá kemur það einnig niður á mörgum vörum, sem notaðar eru við framleiðsluna og óbeint í hennar þágu. Af þessum ástæðum, og einnig hinum, að frá sjónarmiði okkar sjálfstæðismanna hvíla nú þegar svo þungir skattar á þjóðinni, að ekki er fært að auka við, þá höfum við hv.þm. V.-Sk. lagt á móti því, að þetta viðskiptagjald yrði samþ. Sama gildir að því er snertir ákvæði frv. um hækkun á tekju- og eignarskattinum. N hefir það komið í ljós, að það, sem hæstv. stj. hefir sagt, að þessi skattauki kæmi eingöngu niður á hinum efnaðri borgurum, hefir við engin rök að styðjast. Það er nú skjallega sannað, að það er rétt, sem við sjálfstæðismenn höfum haldið fram, að þessi skattauki leggst fyrst og fremst notaþarfir almennings í landinu og á framleiðsluna. Þessar skjallegu sannanir er að finna í frv. og nál.mþn., sem skipuð var 2. des. 1935 til þess að gera till. um tekjustofna sveitar- og bæjarfélaga, en í þessari n. störfuðu alþm. Jónas Guðmundsson, Bernharð Stefánsson og Magnús Guðmundsson, eins og kunnugt er. Í þessu frv. er, vegna tekjubrests hjá sveitar- og bæjarfélögum, fyrst og fremst farið fram á, að sveitir og bæir megi leggja vörugjald á notaþarfir almennings. En ef ríkissjóður hefði ekki með þessum nýju skattaukum seilzt svo djúpt í vasa þeirra skattborgara, sem hafa meðaltekjur og minna en það, þá hefðu sveitar- og bæjarsjóðir getað tekið þessa skattstofna í sínar þarfir og ekki þurft að biðja um nýja skatta af notaþörfum almennings. - Við sjálfstæðismenn erum mótfallnir einstökum atriðum þessa frv. og frv. í heild, og munum greiða atkv. gegn því, af þeim ástæðum, sem ég nú hefi greint. Og auk þess skilur algerlega á milli okkar og stjórnarliðsins um það, hvaða leiðir skuli fara til þess að rétta við atvinnuvegina. Við lítum svo á, að kreppa atvinnulífsins eigi aðalrætur sínar að rekja til þess, að núv. valdhafar hafa lagt of þung gjöld á gjaldþegna þjóðfélagsins, og þá sérstaklega atvinnuvegina. Það eru þessir þungu skattar, sem nú eru búnir að sliga sjávarútveginn og valda því þar með, að atvinnuleysið fer vaxandi í landinu. Við lítum svo á, að leiðin til þess að draga úr atvinnuleysinu og stöðva hrun atvinnuveganna sé ekki sú, að þyngja skattana, heldur létta þá. Við höfum því borið fram á þessu þingi till. um að létta sköttum af atvinnuvegunum, svo sem um afnám útflutningsgjalds af sjávarafurðum. Stjórnarflokkarnir líta aftur á móti svo á, að til þess að ráða bót á atvinnuleysinu eigi ríkið að auka sínar framkvæmdir og taka á sína arma það, sem einstaklingarnir fá ekki undir risið. Það eru þessi tvö sjónarmið, sem flokkarnir hafa glímt um hér á Alþingi síðastl. 10 ár, og það er hið síðara, sem orðið hefir ofan á lengst af á þessu tímabili, með þeim árangri, að ástandið hefir farið stórum versnandi með hverju ári. Við sjálfstæðismenn verðum náttúrlega að una því, þangað til þjóðin hefir fengið fullan skilning á því, hvert stefnir, og tileinkað sér okkar málstað og fengið okkur meirihlutaaðstöðu við almennar kosningar. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. En ég vil þó að lokum minna á þau orð, sem fóru á milli mín og hæstv. fjmrh. við 1. umr. þessa máls. Ég beindi þá til hans fyrirspurn um það, hvort beita mætti bæði þeirri skatthækkun, sem hér er fyrirhuguð, og 10% hækkuninni á tekjuskattinum, er verið hefir í gildi, eða aðeins öðruhoru.

Einungis öðruhvoru

. Hæstv. ráðh. grípur nú aftur fram í fyrir mér og staðfestir það, sem hann áður sagði. Ég vil leggja áherzlu á að fá þetta staðfest, því mér skilst, að eftir frv. gæti verið heimilt að beita hvorutveggja ákvæðinu. En ég geri mig ánægðan með þessa yfirlýsingu hæstv. ráðh.. Hún er tvímælalaus og skjalfest við báðar umr., er fram hafa farið um þetta mál, og getur því ekki orkað tvímælis eftir á.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Þetta frv. er hv.þm. svo kunnugt, að það ætti ekki að vera þörf að hafa langa framsöguræðu. Þessi lagabálkur hefir verið undirbúinn af n., sem ég fékk til þess að rannsaka þetta mál milli þinga. Eins og gefur að skilja, eru lög eins og jarðræktarlögin þannig - þar sem engin lög um sama efni voru til áður og reynslu vantaði á þessu sviði -, að þegar búið er að framkvæma þau í nokkurn tíma, þá kemur ýmislegt í ljós, sem menn telja óhjákvæmilegt að breyta samkv. reynslunni, og svo hefir einnig verið um jarðræktarlögin. Í frv. því, sem fyrir liggur, hefir verið reynt að fara eftir þessari reynslu, sem fengizt hefir undanfarin ár á þessu sviði. Ég get í því sambandi sérstaklega bent á fyrsta kafla laganna, sem er um stjórn ræktunarmálanna; hann er að miklu leyti sniðinn eftir því, sem raunverulega hefir verið tekið upp nú tvö síðustu ár, eftir að reynslan hefir sýnt, að það virðist vera hagkvæmt. - Um annan kaflann, sem fjallar aðallega um það, hversu mikinn styrk eigi að greiða út á hverja einingu, er það að segja, að hann er sniðinn eftir því, sem reynslan hefir skorið úr um; aðallega er breyt. fólgin í því, að það er borgað meira fyrir framræslu en verið hefir. Það hefir þótt skorta í hinum eldri jarðræktarlögum, að greitt væri fyrir framræslu eins og þurft hefði að gera. Að öðru leyti er styrknum breytt í samræmi við það, sem menn telja nú hagkvæmast samkv. reynslu undanfarinna ára. Fleiri breyt. hafa verið gerðar á þessum lögum, og koma þær að sjálfsögðu aðallega til umr. við 2. umr. þessa máls. Ég skal þess vegna ekki lengja frekar umr. um málið að svo komnu, en ég óska eftir því, að málinu verði vísað til 2. umr. og til landbn., og vona ég, að menn fallist á að láta málið ganga umræðulítið til 2. umr. og ræða aðallega um það, þegar það kemur frá nefnd.

*Þorsteinn Briem: Ég get að sjálfsögðu fallizt á tilmæli hæstv.forsrh. um að hafa ekki miklar umr. um þetta mál við þessa umr., en geyma það heldur til 2. umr. Málið hefir fengið óvenjulega meðferð við þessa 1. umr., því að það mun hafa verið síðastl. laugardagskvöld, sem þetta mál var afgr. frá hv.Nd., og frv. tók þar nokkrum breyt., og má gera ráð fyrir, að ekki hafi allir hv.þdm. athugað þær breyt. nákvæmlega, þar sem þetta frv. er mikill lagabálkur og nærri 60 gr. Þótt ég geti fallizt á að ræða ekki verulega um málið við þessa umr., þá get ég samt ekki komizt hjá því að lýsa afstöðu minni til frv. nú þegar. Vil ég þá fyrst víkja að 1. kaflanum. Í honum er gengið inn á sérstaka leið, einkum að því er snertir afskipti af þeim málum Búnaðarfélags Íslands, sem hingað til hafa verið talin einkamál félagsins. Þetta frv. gerir ráð fyrir því, að sett verði með lögum ákvæði um það, hvernig kosningum skuli hagað innan búnaðarfélagsins, jafnvel þótt það hafi sjálft sett sér lög um, hvernig þeim kosningum skuli hagað, og jafnvel þótt þeim kosningum sé hagað eftir fullkomnu lýðræðisfyrirkomulagi, mjög líku því, sem er t. d. um kosningu í S. Í. S. Það virðist kenna allmikillar afskiptasemi löggjafarvaldsins, þegar það brýzt inn á svið jafnmerkilegs félags eins og Búnaðarfélag Íslands er og fer að skipta sér af því, hvernig haga skuli kosningum félagsins, og því er ekki lengur leyfilegt að haga kosningum sínum eftir því lýðræðisfyrirkomulagi, sem það hefir sjálft sett sér og þykir hafa reynzt vel hingað til, enda var það fyrirkomulag rækilega undirbúið árum saman, þangað til því var slegið föstu með lagabreyt. búnaðarfélagsins 1931. Það mætti virðast sem löggjafarvaldið gæti á sama hátt smátt og smátt farið inn á fleiri svið og breytt lagaákvæðum einstakra félaga, eins og Fiskifélags Íslands og S. Í. S., ef ganga á svo langt inn á rétt Búnaðarfélags Íslands sem hér er gert ráð fyrir. - Fyrir utan þetta eru ýms óheppileg ákvæði í sambandi við kosninguna, svo sem það, að kosningarrétturinn er bundinn við það, hve marga fermetra viðkomandi maður kann að hafa af landi til afnota, og virðist það geta orðið allþungt í vöfunum að mæla út kosningarrétt manna í fermetrum. Ég ætla, að búnaðarsamböndunum muni reynast það nokkuð fyrirhafnarmikið að búa til kjörskrá samkv. því fyrirkomulagi, sem hér er gert ráð fyrir. Að þessu sinni skal ég ekki fara fleiri orðum um þennan fyrsta kafla frv., en víkja að öðrum kaflanum. Ég hefi undanfarin nokkur þing flutt frv. um lagfæringu á jarðræktarlögunum, lagfæringu, sem hneig sérstaklega í þá átt að auka styrk til þeirra jarðabóta, sem verður að telja mest um verðar fyrir íslenzkan landbúnað. Má þar til nefna styrk til áburðarvarðveizlu, sem gert var ráð fyrir að auka verulega, og styrk til framræslu, sem einnig átti að auka mjög verulega, og styrk til votheystótta og þurrheyshlöðubygginga og stærri verkfærakaupa. Í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er að vísu nokkuð tekið tillit til þeirra till., sem í því frv. fólust, því að hér hefir lítilsháttar verið aukinn styrkur einmitt til þeirra jarðræktarframkvæmda, sem gert var ráð fyrir í mínu frv., og get ég að sjálfsögðu verið þakklátur fyrir það. En hinsvegar er styrkurinn hér allmikið rýrður til ýmsra jarðræktarframkvæmda, og sumstaðar stórkostlega, t. d. til græðisléttana, og reyndar allra sléttana, sem gerðar eru í túni, og verð ég að telja það stórt spor aftur á bak. Þá hefir aðeins að litlu leyti verið tekið tillit til till. þeirrar, sem ég bar fram viðvíkjandi þurrheyshlöðum, því að styrkurinn fyrir steyptar þurrheyshlöður er sá sami og áður. - Í þessum kafla er gert ráð fyrir því, að býli, sem hefir fengið samtals minni styrk hingað til en sem nemur 1000 krónum, fái 20% hærri styrk, en styrkurinn fyrir sléttanir, t. d. í túni, er samt lækkaður, svo að menn, sem hingað til hafa ekki notið meiri styrks en svo, að hann er innan við þúsund krónur, verða að sætta sig við það, að styrkur til þeirra sé lækkaður. Þá hafði í hinu upphaflega frv. verið gert ráð fyrir því, að styrkur til þeirra, sem fengið höfðu yfir 3000 kr., væri lækkaður verulega. Það virðist svo sem þeir menn, sem að þessu frv. hafa staðið, hafi fundið til sinnar slæmu samvizku út af þessu, því að við meðferð málsins var þetta nokkuð lagfært, en þrátt fyrir það verð ég að telja, að hér sé stigið stórt spor aftur á bak, þar sem gert er ráð fyrir að draga 20% af styrk til þeirra býla, sem fengið hafa 4000 kr. í styrk, og alls enginn styrkur er greiddur til þeirra býla, sem fengið hafa 5000 krónur. Það þarf ekki að taka það fram, að fyrir býli, sem hefir komið sér upp áburðarhúsi, þvaggryfju og hlöðu, verður ekki mikill styrkur eftir til jarðræktarinnar sjálfrar, útgræðslu eða sléttunnar. Er hér skorinn þröngur stakkur þeim mönnum, sem hingað til hafa sýnt mestan áhuga um framkvæmdir í jarðræktarmálum. Í staðinn fyrir að þessum mönnum hefir hingað til verið veitt viðurkenning fyrir áhuga sinn, á nú að refsa þeim allverulega fyrir það, að þeir hafa lagt peninga og vinnu fram til þess að rækta og bæta landið og skila því betra og byggilegra í hendur næstu kynslóðar. Þetta er ekki aðeins ranglátt gagnvart þeim mönnum, sem lagt hafa fram fé til að bæta jörð sína, heldur verður að telja þetta mjög óheppilegt fyrir íslenzkan landbúnað. Það mun vera skoðun allra þeirra, sem óska, að byggðin geti aukizt í sveitunum, að menn geti haldizt þar við og sé gert kleift að fjölga býlunum, og ætla ég, að engum þeim manni, sem athugar þetta mál, geti blandazt hugur um, að langódýrasta leiðin til þess að fjölga býlunum í landinu er einmitt sú, að halda áfram að auka ræktunina á hverju býli landsins, til þess unnt verði að skipta þeim síðan í fleiri býli. Það renna undir það margar stoðir, að æskilegt sé, að jörðin geti skipzt milli barnanna, þannig að þau geti haldið áfram að hafa lífsviðurværi af þeirri mold, sem þau hafa fyrst stigið fæti sínum á. Þetta er auðveldasta leiðin, og bændum á að vera þetta mögulegt án þess að þeir rjúki þegar í stað til þess að skipta býlunum, eins og í rauninni er gert ráð fyrir í 12. gr. þessa frv. Ég vil því segja, að þau ákvæði, sem að þessu lúta í 11. gr. frv., skjóta mjög skökku við þann áhuga, sem almennt virðist vera hér á Alþingi fyrir að styðja að því að skipta jörðunum sundur í fleiri býli. Auk þess ber að geta þess, að með því að setja slíkt hámark, sem gert er í þessu frv., þá er smátt og smátt stuðlað að því, að jarðræktarlögin verði afnumin, vegna þess að það kemur að því í ýmsum sýslum, að þessu hámarki verður náð áður en langt um líður. Þá er að því stefnt að afnema jarðræktarlögin fyrir svo og svo stór svæði. Ég vil segja, að þá sé stigið stórt spor aftur á bak, ef hnigið verður að þessu ráði. - Þá er gert ráð fyrir að setja hámarksstyrk til hvers býlis til byggingar safngryfja og haughúsa, og þó að þetta hámark sé nokkuð hátt, þá held ég samt, að hér sé of skammt gengið, þar sem það mun hafa verið upplýst af flm. frv. í hv.Nd., að þetta mundi vera miðað við 20 kúa fjölda á býlunum. En í sumum sveitum, þar sem aðstaðan er sérstaklega slæm til sauðfjárræktar og ekki er um aðra framleiðslu að ræða en mjólkurframleiðslu, þá sé ég ekki ástæðu til þess að setja sérstök refsiákvæði um þá menn, sem leyfa sér að hafa fleiri nautkindur en 20 í fjósi. - Þá er í þessum kafla gert ráð fyrir því, að þetta framlag, sem áður var kvaðalaust, sé nú aðeins veitt sem lán. Í frv., bæði eins og það var í fyrstu og eins og það er enn, þótt það hafi verið ofurlítið lagfært, eru ýms ákvæði á þann veg, að ég get ekki sætt mig við þau og verð því að vera þeim andvígur. Um aðra kafla get ég, samkv. tilmælum hæstv. landbrh., geymt mér að tala til 2. umr. En ég vil þegar taka það fram, að ég tel það miður farið, ef keyra á þetta frv. í gegnum þingið með slíkum hraða, sem virðist eiga að hafa á því, án þess að Búnaðarfélagi Íslands gefist kostur á því að koma með sínar aths., sem áreiðanlega yrðu mikils virði. Ég tel þetta mál svo mikilsvert, að það væri alveg einsdæmi, ef Alþingi afgr. það á örfáum dögum, án þess að búnaðarfélaginu gefist kostur á að athuga það rækilega og koma með aths. sínar og brtt. Ég vil því skora á hv. landbn., að hún leiti rækilegar umsagnar búnaðarfélagsins og skili ekki áliti fyrr en hún hefir átt kost á að kynna sér till. þess gaumgæfilega.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég skal vera fáorður, en vil benda á það, að þar sem hér er um mikinn lagabálk að ræða, þarf að vanda meir til smíðis hans en horfur eru á, að eigi að gera. Ég tel, að alveg sjálfsagt hefði verið, áður en frv. yrði endanlega samþ., að gefa búnaðarsamböndunum kost á að segja sitt álit og skjóta málinu undir búnaðarþing. Á það eru kosnir menn, sem yfirleitt eru reyndir að þekkingu og gætni; því var sjálfsagt að leita umsagnar þeirra, áður en Alþingi gengi frá frv. En sú aðferð, sem hér virðist eiga að beita, er allt of harkaleg og mun að makleikum mælast illa fyrir. Ég skal ekki fara út í efni frv. Það miðar yfirleitt í þá átt að lækka jarðræktarstyrkinn til þeirra manna, sem stórtækastir eru í framkvæmdum. Svo ég bendi á dæmi, sem mér er kunnast, get ég sagt frá því, að samkv. frv. lækkar þessi styrkur til mín, sem er landseti ríkissjóða, um 1/3. Ég get lýst yfir því, að ég er algerlega andvígur frv. eins og það er. Það er sagt, að það skuli vel vanda, sem lengi á að standa, en það sýnist ekki eiga við hér. Og þegar þar við bætist, hve harkalega á að ganga að Búnaðarfélagi Íslands með öðrum lögum, get ég ekki annað séð en dagar þeirrar stofnunar séu brátt taldir. Ég á hér við brtt. við 16. gr. fjárh. 2. lið.

*Bernharð Stefánsson: Nýlega voru samþ.l. um útrýmingu fjárkláða, þar sem ætlazt er til, að fram fari almenn útrýmingarböðun í landinu, og er vitanlega vonazt eftir, að hún beri árangur. Að þetta hefir ekki verið gert enn, stafar vafalaust eingöngu af því árferði, sem verið hefir. En það er vonandi, að hægt verði að framkvæma þetta mjög bráðlega. Að öðru leyti er á það að líta, að til eru l. um sauðfjárbaðanir, sem skylda hvern sauðfjáreiganda að baða fé sitt árlega. Ég fyrir mitt leyti fæ því ekki séð að það sé brýn þörf á nýrri lagasetningu í þessu efni, nema ef væri frá því sjónarmiði að koma útrýmingarböðununum fyrir kattarnef. En nú hygg ég, að þótt þetta frv. væri samþ., mætti framkvæma útrýmingarböðun eftir hinum l. eftir sem áður. Og jafnvel þó að það væri þá tilgangur með þessu frv., þá er engin trygging fyrir því, að hann næðist. Aftur á móti er sveitarfélögum bakaður allmikill kostnaður með þessu frv., og er vert að líta á það, þar sem í 6. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að í hverjum hreppi sé baðstjóri, og honum er gert að skyldu að vera viðstaddur hverja böðun. Er það allmikið starf. Mér hefir talizt svo til, að kostnaður í meðalhreppi geti numið um 300 kr., ef borga á baðstjóranum sæmilegt kaup, þótt það væri talsvert lægra en venjulegt verkamannakaup. - Mér finnst engin þörf á nýrri lagasetningu um þetta efni, þar sem við höfum nægileg lög fyrir, og auk þess tel ég, að sum ákvæði frv. séu harla vafasöm. Ég tel því þá aðferð réttasta, sem meiri hl. landbn. í Nd. vildi hafa, að vísa frv. frá með rökst. dagskrá, með tilvísun til núgildandi laga. Ég mun því taka þá dagskrá upp og leyfi mér að afhenda hæstv. forseta hana.

Forseti (EÁrna): Mér hefir borizt svo hljóðandi rökstudd dagskrá frá hv. 1. þm. Eyf.: Þar sem síðasta þing afgreiddi lög um útrýmingu fjárkláðans og þar sem í gildi eru lög um þrifabaðanir, þá telur deildin enga þörf á nýrri löggjöf um þetta efni og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.

*Frsm. (Páll Hermannsson): Ég tel það fullkominn misskilning hjá öllum, sem láta sér detta það í hug, að þetta frv. um þrifabaðanir sé sett útrýmingarböðunum til höfuðs. Hinsvegar vantar ákvæði í þá löggjöf, sem þessu frv. er einmitt ætlað að bæta upp. Ég hefi heyrt það, að víða á landinu væru þrifabaðanir alls ekki framkvæmdar eins og stendur, eða þá svo ófullkomnar, að þær koma ekki að haldi. Hitt er mér þó líka kunnugt, að þrifabaðanirnar hafa haldið fjárkláðanum í skefjum víða um landið. En þótt svo sé, tel ég ekki nægileg rök, og jafnvel engin, til þess að vísa þessu máli frá. Lög um þrifabaðanir koma löggjöf um útrýmingarböðun ekkert við, nema hvað útrýmingarböðun þarf sjaldnar að fara fram, séu þrifabaðanir rækilega framkvæmdar. Hv. 1. þm. Eyf. áætlaði, að kostnaður í meðalhreppi við baðstjóra myndi verða um 300 kr. Ég held, að þetta sé allt of hátt áætlað. Auk þess myndi baðstjórinn hjálpa til við böðunina, og á sveitabæjum kemur sú aðstoð sér vel yfirleitt. Auk þess álít ég, að fleiri en einn baðstjóri megi vera í hverjum hreppi til þess að spara löng ferðalög. Ég mun því greiða atkv. gegn dagskránni.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Ég hefi spurzt fyrir um reynslu manna í þeim hreppum, þar sem baðstjórar hafa verið undanfarið. Yfirleitt telja menn mjög lítið gagn að þeim og litla ástæðu til að hafa þá. Þótt sýslunefndir velji þessa menn í fyrstu, fá þeir hina og þessa, og þá oft heimamenn á bæjunum, til þess að hafa eftirlitið á hendi fyrir sig, og því fer tryggingin, sem liggja á í eftirliti þeirra, að verða fremur lítils virði.

Jón Baldvinsson Ég skrifaði undir hið örstutta nál. landbn., þar sem lagt er til, að málið verði samþ., með fyrirvara. En ég get lýst yfir því, að ég get vel fallizt á dagskrá hv. 1. þm. Eyf.

*Þorsteinn Briem: Ég verð að telja, að dagskrártill. hv. 1. þm. Eyf. um frávísun komi nokkuð seint fram, þar sem málið hefir þegar gengið í gegnum 5 umr. án þess að því hafi verið breytt nokkuð að ráði. Hv. þm. sagði, að nægileg ákvæði væru þegar um þetta efni í lögum. En þótt ég sé ekki kunnugur lögunum frá 1914, held ég, að ýms ákvæði til bóta séu í þessu frv. Þannig verð ég að telja það ákvæði til bóta, að hreppsnefndir og bæjarstjórnir sjái um, að jafnan séu nægar birgðir af baðlyfjum fyrir hendi. Þá er það ekki heldur til spillis, að í 4. gr. er svo ákveðið, að leita skuli samvinnu forstöðumanns rannsóknarstofunnar um það, hvaða tegund baðlyfs skuli notuð. Ég á ekki við, að hann skuli ákveða baðlyfið, heldur það, að leitað skuli ráða hans. - Þá tel ég, að það ákvæði sé til bóta, að til skuli vera nægilega margar sundþrær í hverjum hreppi. Því að það er margreynt, að þegar menn eru að kúldast við að baða sauðfé úr kollum eða kerum, verður meðferð fjárins miklu verri og miklu minni trygging fyrir því, að böðunin komi að tilætluðum notum. Hér er alls ekki átt við það, að sundþró skuli vera á hverjum bæ, heldur það eitt, að þær séu nægilega margar í hverjum hreppi. Og þótt það hafi komið fram á einum stað eða svo, að baðstjórar geri ekki gagn, þá held ég, að það sé síður en svo almenn regla. Ég held, að langt sé frá því, að hér sé um tóm útgjöld að ræða, sem ekkert kemur á móti, því að yfirleitt mun baðstjórinn veita aðstoð við verkið sjálft, en fæstir sveitabæir geta verið án aðfenginnar hjálpar við böðunina hvort sem er. Og ég vil líka ætla, að kaup baðstjóra fari ekki svo langt fram úr kaupi forðagæzlumanna, að það verði mjög tilfinnanlegt. Þá á landbrh. að setja reglur um böðunina samkv. frv., og verður einnig að telja það til bóta. Reynslan af þrifaböðunum undanfarið hefir verið sú, að þar, sem þær hafa verið framkvæmdar reglulega, hefir tekizt að halda kláðanum í skefjum, og er slíkt mikils virði. En lögin um útrýmingarböðun koma auðvitað eins til greina fyrir því, þótt þetta frv. verði samþ., en tryggingin fyrir því, að slík böðun komi að gagni, ætti að vera meiri eftir en áður, því að meiri von er um, að útrýmingarböðun megi takast fullkomlega, ef til eru þessi lög um þrifabaðanirnar. Þrátt fyrir röksemdir þær, sem hv. 1. þm. Eyf. færði fyrir dagskrá sinni, mun ég greiða atkv. gegn henni.

*Bernharð Stefánsson: Það gleður mig að heyra, að þetta frv. er ekki fram komið til þess að hindra útrýmingarbaðanir. Satt að segja álít ég tíma til þess kominn að losna við fjárkláðann og láta ekki kák eitt duga. Ég skal ekki rengja þá góðu menn, sem halda því fram, að þetta frv. eigi ekki að hindra útrýmingarbaðanirnar, en reyndar verður ekki betur séð en að það hljóti að vera einasti tilgangurinn. Hv. 1. þm.N.-M. sagði, að ákvæði vantaði í lög þau, sem nú gilda um sauðfjárbaðanir, en hann nefndi ekki, hvaða ákvæði það væru. Samkv. núgildandi lögum er hreppsnefndum og sýslunefndum falið að hafa eftirlit með böðununum, og hygg ég, að ákvæði frv. geri eftirlitið lítið tryggara. Hv. 1. þm.N.-M sagði, að þrifabaðanirnar væru víða alls ekki framkvæmdar. Þetta má vera, en ef svo er, þá er þetta fullkomið lögbrot, - og hvaða trygging er í þessu frv. fyrir því, að þau haldi ekki áfram? Ég get nú sagt hv.þm., hvernig ég reiknaði það út, að kaup baðstjóra í meðalhreppi myndi nema um 300 kr. Ég gerði ráð fyrir, að hann hefði 8 kr. kaup á dag og stjórnaði böðun á 40 bæjum, en það má telja bæjafjölda í meðalhreppi. Kostnaður við starf hans yrði þá 320 kr. Það má kannske segja, að þetta sé hátt reiknað, og ef til vill gæti þetta orðið eitthvað lægra. Hv. 1. þm.N.-M. sagði líka, að mörgum sveitabæjum kæmi vel að fá hjálp baðstjórans, og sýnir það, að til er ætlazt, að hann vinni að sjálfri böðuninni. Verkið er því hið versta, eins og ég get borið um af eigin reynd, því að ég hefi sjálfur verið baðstjóri. Og fyrir hið versta starf í 40 daga virðist sú upphæð, sem ég nefndi, ekki vera ofgoldin, þótt ef til vill verði hægt að fá menn fyrir eitthvað minna. Hv. 10. landsk. sagði, að dagskrártill. mín kæmi seint fram. Það er nú venja, að slíkar till. geti komið fram hvenær sem er, en hitt er rétt, að oft gengur svo með þingstörfin hér, að menn taka málin ekki svo snemma sem skyldi til umhugsunar. Ég fór ekki að athuga þetta mál fyrr en við 2. umr. Hv. 10. landsk. taldi það einn af kostum frv., að leita skyldi samvinnu við forstöðumann rannsóknarstofunnar um val baðlyfja. En ég veit ekki betur en að það ákvæði sé í eldri lögum, að stjórnarráðið skuli löggilda þau baðlyf, sem nota á, og verður þá að telja víst, að stjórnarráðið leiti álits sérfræðinga í því efni. Ákvæðin um sundþrærnar kunna að vera nýmæli, en þar sem ég þekki til geta allir baðað sauðfé sitt í sundþróm nú, enda er satt að segja svo hverfandi lítill kostnaður við að gera sundþrær, að það er fæstum ofvaxið. Út af því, sem hv. 10. landsk. sagði um laun forðagæzlumanna og baðstjóra, vil ég taka það fram, að ég tel starf forðagæzlumanna alls ekki sambærilegt við starf hinna, og því ekki ástæðu til þess að greiða þeim jafnhátt kaup. Það má vera, að meinlaust sé að samþ. frv. þetta, en þó tel ég ákvæði 6. gr. alls ekki vera meinlaus. Málið er mér ekki mikið kappsmál, en ég tel þá lausn heppilegasta á því að þessu sinni, að dagskrá mín verði samþ.

*Frsm. (Páll Hermannsson): Mér skilst, að það, sem ber á milli mín og hv. 1. þm. Eyf., sé það, að hann hafi minni trú á þrifaböðunum heldur en ég. En ég hefi trú á því, að gagn af þrifaböðunum sé mikið, og árlegar þrifabaðanir séu öruggasta ráðið til þess að halda fjárkláðanum í skefjum. Ég verð því að álíta, að árlegar þrifabaðanir í góðum sundþróm séu mjög þýðingarmikið fyrirmæli. Ég á erfitt með að trúa því, að kostnaður við þetta verði miklu meiri en við forðagæzlu, en sá kostnaður mun víðast vera helmingi lægri en sú upphæð, sem hv. 1. þm. Eyf. nefndi, og jafnvel ekki nema um 100 kr. í hreppi. Auk þess má telja víst, að baðstjórarnir fengju ókeypis að borða á þeim bæjum, þar sem þeir stjórna böðun og aðstoða við hana. Ég álít, að þetta frv. eigi að samþ. og að það sé til bóta, ef það yrði að lögum.

*Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson): Ég þarf ekki miklu að svara hv. 6. þm. Reykv., sem kvaddi sér hljóðs, eftir að ég hafði lokið máli mínu við þessa umr. síðast. Hann neitaði að vísu að hafa haft þau ummæli, sem ég bar á hann, að hann hefði haft um sjálfstæðismenn, sem sátu á fiskiþinginu, en það mun vera staðfest með þingskriftum, að hann sagði, að á fiskiþinginu hefðu yfirleitt setið menn, sem hefðu verið samvizkulausir og ekki hefðu haft vit á málaefnunum, og annað slíkt. Það má vera, að frá sjónarmiði þessa hv.þm. sé það enginn vottur þess, að menn gegni ekki skyldum sínum, ef þeir taka að sér störf, sem þeir hafa ekkert vit á, og það eigi ekki heim um þá menn, að þeir séu samvizkulausir. Ég játa, að það var ég, sem samdi þá till. og það nál. um hagnýtingu sjávarafurða, sem var rætt og samþ. á fiskiþinginu, og eins og ég tók fram, er það undirritað af þeim ágætu sjálfstæðismönnum, sem ég gat um, m. a. hv. 1. þm. Rang. - Til þess að leiða athygli frá, hvað um var að ræða og þeirri hrakför, sem hv.þm. hefir farið hér, fór hann að tala um aðra till., sem felld var með jöfnum atkv. og hné að því, hvort fela skyldi einni og sömu n., ótiltekið hverri, forstöðu S. Í. F. og þá forstöðu, sem fiskimálanefnd hefir nú með höndum. Það var engin till. um að fella þetta undir S. Í. F. Einn sagði meira að segja í umr., að sér væri ekkert kappsmál, hvort heldur fiskimálanefnd tæki við störfum S. Í. F. eða S. Í. F. tæki við störfum fiskimálanefndar, heldur væri það hans principmál, að ekki nema einn aðili hefði þessi störf með höndum. Þau svigurmæli, sem hv. 6. þm. Reykv. hafði í frammi gagnvart mér, get ég leitt hjá mér. Ég hefi ekki farið dult með það, að samvinnufélag Ísfirðinga hefir ekki grætt fé á undanförnum árum frekar en önnur útgerðarfyrirtæki á landinu. En það er einkennilegt, að um leið og verið er að skýra frá þeirri hraklegu afkomu útgerðarinnar, þá skuli sjálfstæðismenn hér í d. alltaf gera þá kröfu til mín, að ég láti samvinnufélag Ísfirðinga græða fé á sama tíma og önnur fyrirtæki á landinu stórskaðast, eftir því sem þeir sjálfir segja. Ég get náttúrlega verið þakklátur fyrir þær miklu kröfur, sem þessir hv.þm. gera til mín, og það góða álit, sem þeir hafa á mér, að þeir ætlast til þess af mér, að ég einn af öllum, sem stjórna útgerðarfyrirtækjum á landinu, geti grætt fé á sama tíma og allir aðrir tapa. Um stj. þessa útgerðarfyrirtækis skal ég ekki fjölyrða. Ég skal aðeins taka það fram, að mér er kunnugt um, að þessi hv.þm. hefir einu sinni komið það nærri útgerðarfyrirtæki, að hann gat veitt því nábjargirnar, áður en það lagðist út af. Hvernig hann fór að, að koma fyrir þeirri skuld, sem hann komst í í sambandi við þetta fyrirtæki, get ég rifjað upp, ef vill, en ég ætla ekki að gera það frekar nú. - Ég læt þetta svo nægja handa hv. 6. þm. Reykv., en skal þá ofurlítið snúa mér að hv.þm. Snæf. Hv. þm. Snæf. vildi halda fram, að það skipti engu máli viðvíkjandi sölu á fiski, hvernig hann væri verkaður. Þeir menn, sem ættu að vera sæmilega að sér í saltfiskssölu, gætu alveg eins haft kunnáttu til þess að selja fisk í hverju ástandi öðru sem væri. Nú er það vitanlegt, að þeir, sem kaupa og verzla með ísaðan eða flakaðan fisk og hraðfrystan eða hertan fisk, eru allt aðrir menn en þeir, sem verzla með saltfisk, og fiskur, sem er ekki saltaður, heldur seldur í öðru ástandi og sendur á allt aðra markaði og oft í önnur lönd en saltfiskur, - verzlun með hann er eins óskyld verzlun með saltfisk eins og það er óskylt að verzla með saltfisk og hveiti eða rúgmjöl eða eitthvað þess háttar. Það er allt önnur kunnátta, sem þarf til að verzla með fisk, sem er meðhöndlaður á annan hátt en saltfiskur. Hv. þm. Snæf. segir, að einn fundarmaður í S. Í. F. hafi lýst því yfir, að S. Í. F. mundi klofna, ef það færi út fyrir þau takmörk, sem því voru sett með þeim l., sem nú gilda fyrir það, og sagði að ég hefði verið á þessu máli. Það er rétt hjá hv.þm. Snæf., að ég lýsti þessu yfir fyrstur manna. En þessa sömu yfirlýsingu gaf Jón Árnason, framkvæmdarstjóri S. Í. S., fyrir sig og sitt fyrirtæki. Og ég er þess öldungis vís, að þó að engir sjálfstæðismenn lýst lýst yfir þessu sama, þá er svo mikil sundrung ríkjandi í S. Í. F., að ef það færi að leggja sig eftir verzlun og tilraunum, sem væru áhætlusamari en saltfiskverzlunin, þótt slæm sé, þá mundi S. Í. F. óefað liðast í sundur. Fyrir því, sem álíta nauðsynlegt fyrir land og þjóð, að sala saltfiskjar sé undir einum hatti eins og nú er, þar sem S. Í. F. hefir næstum alla saltfiskssöluna, þá er það mesta óráð að ætlast til, að S. Í. F. fari að taka upp aðra starfsemi, því að það yrði til þess, að svo mikill hluti af saltfiskseigendum gengi úr S. Í. F., að það gæti ekki fengið samskonar löggildingu og það hefir nú. Hv. þm. Snæf. benti á, að S. Í. F. mundi geta fengið samskonar tekjur úr fiskimálasjóði og fiskimálanefnd hefir nú til sinna tilrauna, en vel gæti farið svo, að S. Í. F. legði í svo örðugar tilraunir, að tekjurnar hrykkju ekki, og þá yrði að jafna tapinu niður á saltfiskinn eða aðrar vörutegundir, sem S. Í. F. hefði til sölu. Hv. þm. Snæf. sagði, að hann hefði útbýtt sinni skýrslu til S. Í. F. sem einkamáli, afhent hana vissum mönnum og ætlazt til, að skýrslan væri yfirleitt einkamál. Ég skal taka það fram, að í þessari skýrslu er óskað eftir því á einum stað, að með vissar upplýsingar, sem hv.þm. Snæf. gefur um umboðsmenn, sé farið sem einkamál, og ég fullyrði, að út fyrir þennan ramma, sem hv.þm. Snæf. sjálfur markar í skýrslu sinni, hefi ég ekki farið. Ég hefi ekki farið með neitt, hvorki hér á þingi eða annarsstaðar, úr þessari skýrslu, sem hv.þm. Snæf. óskaði eftir, að farið væri með sem einkamál. Hinsvegar getur hv.þm. Snæf. þess hvergi í skýrslu sinni, að hún sé í heild sinni einkamál, enda er það svo, að í henni er ekki neitt, sem allan almenning varðar ekki, eða getur orðið til miska fyrir nokkurn mann, að hreyft sé opinberlega, nema ef vera skyldu þau ummæli, sem hv.þm. hefir um stj. S. Í. F., að það hafi ekki svarað bréfum og skeytum, sem því hefðu borizt um málaleitanir til að selja fisk á markaði, sem ekki hafði verið selt á áður. - Það kann að vera, að hv.þm. Snæf. ætlist til, að ég og aðrir, sem fengu þessa skýrslu, færu með hana sem einkamál. En þegar verið er að ræða um starfsemi, sem er öllum almenningi jafnmikið viðkomandi og stj. S. Í. F., þá sé ég enga ástæðu til að þegja yfir því, þegar jafnvel hv.þm. Snæf., sem venjulega telur sig skuldbundinn til að halda hlífiskildi yfir stj. S. Í. F., þegar jafnvel hann flettir ofan af starfsemi forstjóranna jafngreypilega og hann hefir gert í þessari skýrslu. Hann upplýsir að vísu nú við umr., að þessir menn, sem hefðu skrifað stjórn S. Í. F. frá Suður-Ameríku, hefðu ekki fengið svör frá S. Í. F., sem þeir höfðu skrifað, heldur beint frá sínum fyrri samböndum, m. ö. o., að samstarfið í S. Í. F. er ekki meira en það, að þegar S. Í. F. sjálfu berast símskeyti frá mönnum um nýja markaði í Suður-Ameríku, þá láta þeir þá framkvæmdarstjóra, sem áður kunnu að hafa verzlað við þessa menn eða þekkt þá eitthvað, svara frá Kveldúlfi eða Alliance, en ekki frá S. Í. F. sjálfu. Hvað á þetta að þýða? Þýðir það það, að þrátt fyrir S. Í. F. starfar Kveldúlfur og Alliance eins og þau höfðu gert áður, á bak við S. Í. F., og hafa sérstök sambönd í Suður-Ameríku, sem gættu þeirra hagsmuna prívat? Vill hv.þm. Snæf. leysa úr þessari spurningu? Hans ummæli verðu ekki tekin öðruvísi en svona, þegar hann tekur fram, að S. Í. F. sjálft svari ekki bréfum, sem því berast um verzlun og viðskipti, heldur sé það Kveldúlfur og Alliance, sem hafi svarað þeim eins og bezt þykir henta í hvert skipti. Þá skal ég koma að því, sem hv.þm. Snæf. sagði um fiskmarkaðinn í Argentínu og Brasilíu. Hv. þm. segir í skýrslu sinni á blaðsíðu 77, að salan í Argeníinu á 31 sh. 4l kg. cif. sé, að frádregnum auknum kostnaði, rýrnun o. fl., hærri en núv. Spánarverð fyrir samskonar vöru og gerir svo ráð fyrir, að þegar keppinautar okkar hafi róazt dálítið og sjái, að okkur verði ekki bolað burt, sé líklegt, að hækka megi verðið um 1–2 sh. á kassa, m. ö. o., að verðið í Argentínu er mun aðgengilegra en á Spáni. Í ræðu sinni segir hv.þm. Snæf., að markaðirnir í Argentínu og Brasilíu hafi verið okkur lokaðir fram til 1936, að hann var sendur í þessa landkönnunarferð til Suður-Ameríku og var svo heppinn að finna hana, eins og gera má ráð fyrir.

Ætli Fritz Kjartansson hafi fundið hana?

. Það væri spursmál um Árna frá Múla. En ef maður athugar skýrslu hv.þm., þá verður ekki séð, að mikil vandkvæði hafi verið á að fá þennan markað opnaðan fyrir Íslendinga. Hv. þm. segir í skýrslunni, að engir örðugleikar hafi verið á því fyrir Íslendinga að fá loforð fyrir að fá að njóta hins opinbera gengis, sem er 20% hagstæðara en það gengi, sem er ekki opinberlega skráð fyrir innflutningsvöru. Og ástæðan fyrir því, að svo létt er að fá loforð um þetta hagstæðara gengi fyrir vörur frá Íslandi, er sú, eins og hv.þm. Snæf. segir í skýrslu sinni, að innflutningur Dana frá Argentínu er 30 sinnum meiri en útflutningur þeirra þangað. Og um þetta segir hv.þm. Snæf. í skýrslu sinni á bls. 9: „Fulltrúi gengisnefndar taldi því eigi vandkvæði að fá gengi fyrir Ísland.“ - Ég geri ráð fyrir, að þessi kaup Dana á vörum frá Argentínu, sem eru 30 sinnum meiri en það, sem þeir selja þangað, hafi ekki orðið svona hagkvæm bara við það, að hv.þm. Snæf. kom til Suður- Ameríku, heldur hafi verið til um nokkur ár. Með þessu sannar hv.þm. Snæf., að verið hafi í lófa lagið að fá þessu breytt áður, fá það opinbera gengi skráð til hagsbóta fyrir íslenzkan innflutning til Argentínu, ef það hefði verið reynt nokkurntíma áður. Það var ekki annar vandi en sá, að fara að eins og hv.þm. Snæf. gerði, leita aðstoðar Dana til þess að fá skráð það opinber, gengi fyrir innflutningsvörur frá Íslandi. Þannig sannar hv.þm. Snæf., að þeir möguleikar, sem hann talar um í Argentínu, voru þar fyrir hendi áður en hann fór þangað. þeir hafi verið fyrir hendi síðustu ár, meðan stj. S. Í. F. hafði látið undir höfuð leggjast að nota þennan ágæta markað í Argentínu, sem hv.þm. Snæf. sjálfur segir, að sé betri en Spánarmarkaðurinn. Auk þess bendir hv.þm. Snæf. á það í skýrslu sinni, að þótt við ekki fengjum skráð þetta opinbera gengi, þá voru ýmsar aðrar leiðir til að fá þetta öðruvísi en gegnum dönsku sendisveitina. M. a. væri minnstur vandi að fá beint þaðan það hveiti og þann maís, sem við kaupum þar, og væri hagnaður að kaupa það beint þaðan, í stað þess að fá það eftir krókaleiðum. Hann talar um þetta á bls. 12 í skýrslu sinni og segir þar, að með þessu móti væri gjaldeyrisspursmálið leyst af sjálfu sér. M. ö. o.: Án aðstöðu Dana var hægt að koma gjaldeyrismálinu þannig fyrir, að það leystist af sjálfu sér. Um gengismálið í Brasilíu er það rétt, sem hann segir. Gengishöftin voru uppleyst þar 11. febr. síðastl., en stjórn S. Í. F. og hv.þm. Snæf. fylgdust ekki betur með en svo, að í ágústmánuði, þegar verið var að senda hv.þm. til Ameríku, þá vissi hann ekki, að búið var að leysa þessi höft, og segir hann það sjálfur í skýrslu sinni, að hann hafi búizt við því, að árangur af för sinni væri tvísýnn, vegna gengisvandræða í Argentínu og Brasilíu. Auk þess að búið var að upphefja gengishömlurnar mörgum mánuðum áður en hv.þm. fór í þessa för, þá bendir hann einnig á það, á bls. 31 í skýrslu sinni, að Íslendingar kaupi kaffi fyrir 600 þús. kr. árlega, og segir, að allt það kaffi, sem keypt hafi verið frá Brasilíu og Java, hafi árið 1932 verið 1891 kr. og árið 1933 1265 kr. Með því að ráðstafa innflutningnum hefði verið auðvelt að beina til Brasilíu kaffiverzlun fyrir 600 þús. kr. á ári og fá þangað innflutning í staðinn. Þessi gengisdraugur. sem hv.þm. taldi, að hefði verið í vegi fyrir því að selja fisk til Argentínu og Brasilíu, er þannig kveðinn niður. Auk þessa eru vitanlega til fleiri leiðir, og hefir réttilega verið bent á, að þær hafa alltaf verið til. T. d. það, að selja fiskinn annaðhvort yfir England eða Bandaríkin, sem hafa þá aðstöðu í verzlun við þessi lönd, að þeim var þar alllaf opinn markaður. Þessa leið var alveg vandalaust að fara, en hefði kostað umboðsmann. Þessi leið var svo augljós, að allir áttu að getu komið auga á hana, og ég veit um það, að maður, sem var staddur í Bandaríkjunum árið 1934, var beðinn um að útvega héðan sýnishorn af fiski - einmitt til þess að reyna sölu á honum til Suður-Ameríku. Þegar þessi maður spurði um, hvernig væri um gjaldeyri, þá var honum sagt, að það skipti engu máli, því þar væri keypt svo mikið af kaffi og fleira frá Suður-Ameríku, að markaður þangað stæði alltaf opinn. Þessi maður var ekki fisksali, en þegar hann kom hingað heim, þá gerði hann tilraun til þess að fá framkvæmdarstjóra S. Í. F. til að senda sýnishorn af fiski til Bandaríkjanna, en svo liðu tvö ár, að ekkert var aðhafzt. Ég segi þetta í áframhaldi af þeim ásökunum, sem hv.þm. Snæf. hefir beint til S. Í. F., vegna þess að hafa látið undir höfuð leggjast að nota þá markaðsmöguleika, sem alltaf hafa verið til, og enn er markaðurinn svo mikill að Magnús Sigurðsson segir, að á þessu ári sé hægt að selja þar 600 tonn af saltfiski. Og stjórn S. Í. F. lét algerlega undir höfuð leggjast að nota þessa möguleika, þótt markaðurinn á Spáni dragist saman ár frá ári. Hv. þm. Snæf. sagði með talsverðum þjósti, að Íslendingar hefðu ekki ráð á því að festa miklar fjárhæðir í Brasilíu eftir að búið sé í höndum núv. ríkisstj. að fara svo með Spánarmarkaðinn, að hann sé fallinn úr 30 þús. og niður í 6 þús. smálestir. Hv. þm. hefir, eins og ég hefi sýnt fram á, sannað það með skýrslu sinni, að það er óþarfi að fara þannig með markaðinn, að fjárhæðir nokkrar festist svo að nota hann, en út af svigurmælum hans, þar sem hann sagði, að í höndum núv. ríkisstj. væri búið að fara þannig með Spánarmarkaðinn, að hann væri fallinn úr 30 þús. niður í 6 þús. smálestir, þá vil ég skora á hann að sýna fram á það með fullum rökum, að mögulegt hefði verið að hafa þann markað meiri heldur en hann er nú, og hvernig að því hefði átt að fara. Geti hann þetta ekki, þá falla þessi svigurmæli um sjálf sig eins og hvert annað ómagahjal. Hv. þm. Snæf. var að tala um, að h/f Kveldúlfur hefði stoðið mjög mikið undir atvinnulífi þessa bæjar, og því verður ekki neitað, en hinsvegar ber að athuga það, hverjir standa undir Kveldúlfi. Hverjir standa undir þessu skuldugasta fyrirtæki landsins? Það er vitað, að þetta félag skuldar bönkunum margar millj. króna - algerlega ótryggðar skuldir -, og það vita allir, að það er þjóðin sjálf, sem stendur undir þessum skuldabagga. Þetta er öllum ljóst, hvernig sem hv.þm. Snæf. vill fara með það. Annars er það mjög furðulegt með þennan hv.þm., að þótt hann hafi komizt í gegnum lögfræðipróf og þótt hann sé kominn hér inn á löggjafarþing þjóðarinnar, þá talar hann eins og barn, sem ekki er búið að missa mjólkurtennurnar. Hann var að tala um hornsílaveiðar, og stafar það sennilega af því, að hann hafi stundað hornsílaveiði í bæjarlæknum, þegar hann var drengur, og sé það því sú eina veiði, sem hann hafi á verklega þekkingu, og sú eina veiði, sem hann væri fær um að stjórna. Hann fór nokkuð út í nál. frá fiskiþinginu, og skal ég, úr því hann fór út í það, gera honum það til geðs að minna hann á það aftur, að í þessu nál. fiskiþingsins, sem hann las upp eftir mér, lýsir fiskiþingið ánægju sinni yfir þeim tilraunum, sem gerðar hafa verið með nýbreytni á hagnýtingu og útflutningi sjávarafurða, svo sem hraðfrystingu á fiski, herðingu á fiski, karfaveiðum o. þ. h. En hver hefir farið með framkvæmd þessara mála, sem hér er talað um? Er það stjórn S. Í. F.? Nei, það er fiskimálanefnd ein, sem hefir farið með þessi mál, og fiskiþingið er vitanlega með þessari ályktun sinni að lýsa ánægju sinni yfir störfum fiskimálanefndar; og þetta er þess vegna óbeint þakkarávarp til fiskimálanefndar, og ekkert annað. Enda er það svo, að það, sem stjórnarflokkarnir hafa lagt til málanna um verkun og hagnýtingu sjávarafurða, hefir orðið til þess, að hafizt hefir verið handa um þessar nýju framkvæmdir, en fiskiráðshégóminn var sýnilegt, að gæti aldrei orðið til annars en ráðagerða. Munurinn á stjórnarflokkunum annarsvegar og Sjálfstfl. hinsvegar er þá sá, að Sjálfstfl. hefir lagt það til, að talað væri um málin, en ekkert gert, en stjórnarflokkarnir hafa lagt fram till., sem hafa orðið til þess, að hafizt hefir verið handa um framkvæmdir og mikið hefir verið ger, og þessar framkvæmdir er verið að þakka í þessu nál. fiskiþingsins, sem við hv.þm. Snæf. höfum báðir talað um, og mér er ánægja að því að lána hv.þm. nú þetta nál., ef það gæti orðið til þess, að hann glöggvaði sig betur á því.

Jóhann Jósefsson Herra forseti! Það er ekki nema lítið, sem ég get sagt til framhalds þessum umr. Það er búið að segja allmikið um málið, og er kannske til lítilla bóta að auka við það, en mér finnst, að sumt af viðræðunum hafi orðið nokkuð persónulegt hjá þeim, sem hafa tekið til máls, og að það þurfi að líta á málið á breiðari grundvelli með og móti heldur en sumir þeirra hafa gert. Ég vil taka það fram, að það er, að ég tel, á miklum misskilningi byggt hjá hv.þm. Ísaf., þegar hann segir hér í ræðu fyrir nokkrum dögum, að fisksending sú til Póllands, sem fiskimálanefnd stóð fyrir, hafi farið fram eftir mínum ráðum. Ég hefi nýlega átt kost á að hrinda samskonar ummælum, og þó svæsnari, sem voru í flokksblaði þessa hv.þm.; þessum ummælum hrinti ég í svargrein, sem birtist í Morgunblaðinu, og benti þar á, að það var hvorki eftir mínum ráðum, að þessi fiskur var sendur til Póllands, né hvernig með þá sendingu var farið. Um þetta var ekkert við mig ráðgazt eða við mig nefnt. Þótt ég hafi svarað þessu í Morgunblaðinu og árásir Alþýðublaðsins hafi síðan hætt, þá finnst mér rétt, þar sem hv.þm. Ísaf. hefir tekið upp þessar árásir á mig hér á þingi, að taka þetta fram og láta það standa í þingtíðindunum, svo að afskipti mín af þessu máli sjáist þar greinilega. Afskipti mín af fisksendingunni til Póllands voru þau ein, að samkv. tilmælum ríkisstj. grennslaðist ég eftir því alstaðar í Mið-Evrópu í gegnum dönsku sendisveitina í Berlín, hvort nokkrar líkur væru til þess, að hægt væri fyrir okkur að selja frystan fisk á meginlandi Evrópu. Við þessa eftirgrennslan kom það í ljós hjá sendisveitinni í Varsjá, að í Póllandi væru möguleikar fyrir slíkri sölu. Sendinefndin benti á firma, sem hefir verið trúnaðarmaður S. Í. S., aðallega með að útvega vörur, og það, sem ég gerði, var að láta stjórninni í té upplýsingar um það, hvers ég hefði orðið vísari frá sendisveitinni í Varsjá. Eina ráðleggingin, semt frá mér kom, var sú, að ef fiskimálanefnd hugsaði sér til hreyfings um að nota þennan möguleika, þá þyrfti skjótra framkvæmda, vegna þess að sá tími, sem þyrfti að nota, var að nokkru leyti liðinn, en þó ekki nema að nokkru leyti. Að öðru leyti var það ekkert undir mig borið, hvað gera skyldi, og ekki orðað við mig að semja við umboðsmann í Póllandi. Enda munu flestir, sem þekkja formann fiskimálanefndar, geta hugsað sér það, hvaða ástæða honum hefir fundizt til að ráðgast við mig um málið, eftir að hann þóttist einráður um að koma því í gegn. Til þess svo að lokum að hnekkja öllum ummælum í þessa átt, vil ég benda á ummæli hv. 2. þm. Reykv. á síðasta þingi, þar sem hann gaf mér fullnaðarkvittun fyrir því, að ég væri ekkert við þetta mál riðinn. Það var þá borið fram með öðrum forsendum, sem sé þeim, að einn hv.þm. talaði um, að ég mundi þar hafa unnið til nokkurs þakklætis, en hv. 2. þm. Reykv. var þá svo skeleggur, að hann reis strax upp úr sæti sínu til að lýsa því yfir, að það væri að engu mér að þakka. Enginn sósíalisti mótmælti þessu; voru allir víst sammála hv. 2. þm. Reykv. Ég kann því illa, að hv.þm. Ísaf. skuli nú vilja kenna mér um það, sem allir hv. flokksmenn hans voru sammála um á síðasta þingi, að ekki væri mér að þakka. Ég vil að endingu geta þess, að skjöl og skilríki fyrir því, að ég gef rétta skýrslu um þetta mál, bæði fyrr í blöðum og eins nú hér á þingi, liggja hjá stjórnarráðinu, og það hjá þeim ráðherranna, sem hv.þm. Ísaf. mun eiga greiðastan aðgang að. Hér liggur fyrir þetta frv., sem borið er fram í annað sinn, að fela stjórn S. Í. F. þau störf, sem fiskimálanefnd hefir með höndum. Þetta hefir orðið til þess, að menn hafa hér farið að metast um það, hverjir væru kunnugastir fisksölumálum og hverjir væru færari til að selja fisk, stjórn S. Í. F. eða þeir, sem stjórna fiskimálanefnd. Ég skal ekki fara út í þann mannjöfnuð, sem gerður hefir verið í því efni. En mér finnst allbroslegt að heyra þennan meting, sérstaklega þegar hann kemur frá mönnum, sem hafa aldrei haft reynslu í því að selja fisk eða koma sjávarafurðum í peninga. En hvað snertir samtök og samvinnu í sölu sjávarafurða, þá verð ég að segja það, að ég tel, að við, sem sitjum í stjórn S. Í. F., höfum a. m. k. sumir okkar mjög langa reynslu í þeim efnum. Ég hefi síðan 1923 unnið í samvinnu - fyrst og fremst innanhéraðs með sveitungum mínum - að sölu á fiski og yfirleitt fylgzt allvel með þróun fisksölunnar hér á landi, og ef til vill betur en sumir þeir, sem nú vilja láta ljós sitt skína. Á þeim tíma, sem S. Í. S. sá engan annan kost vænni en að selja Kveldúlfi allan sinn fisk, starfaði sölusamlag okkar Vestmannaeyinga að því að selja fiskinn okkar, og við seldum ýmist Kveldúlfi eða öðrum, eftir því sem bezt mátti verða. Nú er svo að heyra á orðum þessara manna, sem mest láta af nauðsyn fiskimálanefndar, að Kveldúlfur sé ekki sérlega vel fær um að annast fisksölumálin - einmitt það félagið, sem S. Í. S. fól sölu á öllum sínum fiski. - Ég er allt annarar skoðunar. Við í Vestmannaeyjum seldum ekki Kveldúlfi allan okkar fisk, við sáum fleiri möguleika, en við seldum Kveldúlfi oft mikið, og gekk vel með þau viðskipti, sem stundum snerust um ½ millj. kr. eða meira í einu. Og ég verð að segja það hér vegna þessara margendurteknu árása á Kveldúlf, sem einn af stjórnarnefndarmeðlimum í Fisksölusambandi Vestmannaeyja yfir áratug, að alltaf hefir verið gott við þetta fyrirtæki að skipta. Það hafði a. m. k. þann höfuðkost, að samningar voru æfinlega haldnir, hvað sem á bjátaði, og er það einhver bezti kostur, sem nokkur stórútflytjandi getur haft, en á þeim tímum voru ekki allir útflytjendur jafnáreiðanlegir í þeim sökum. - En svo kom að því, að bankarnir, sem höfðu satt að segja verið nokkuð tómlátir gagnvart samtökum okkar framleiðenda í fleiri ár, rumskuðu og studdu að því að S. Í. F. var stofnað. Það var árið 1931 Þá slógu nokkrir stórútflytjendur í Rvík sér saman og stofnuðu með stuðningi bankanna þetta S. Í. F., sem ennþá lifir og við álítum, að sé jafnvel fært um að geta sinnt störfum fiskimálanefndar. Þegar svo þetta félag, S. Í. F., var búið að starfa í nokkur ár á heldur lausum grundvelli og þegar að því kom, að það átti að fara að festa félagsskapinn, og fulltrúaráðsfundur, sem haldinn var haustið 1934, var búinn að koma sér saman um meginreglur fyrir þeim félagsskap, þá kom pólitíkin og greip fram fyrir hendurnar á okkur framleiðendum, og því er ekki að leyna, að þar í broddi fylkingar var hv.þm. Ísaf. Þegar svo var komið, að S. Í. F. var að fá á sig lögun og form reglulegs félagsskapar, þá var komið inn á Alþ. með þetta frv. um fiskimálanefnd. sem hér hefir mikið verið til umr. Mér fannst satt að segja þá, að þeir tímar væru ekki heppilega valdir. Ég er ekki ennþá farinn að sjá, að það hafi verið þörf fyrir ríkisstj. eða meiri hl. Alþ. að grípa þannig fram fyrir hendurnar á okkur framleiðendum. sem ætluðum að standa saman og byggja betur upp okkar félagsskap. En eins og kunnugt er, þá hafði það víst verið ákveðið utan þings af hinum háu stj.flokkum að gera þetta; a. m. k. var það svo, að engin andmæli eða brtt., sem fram komu frá okkur sjálfstæðismönnum. voru á nokkurn hátt teknar iil greina á þinginu 1931. Stefnan var sem sagt sú, að skipuleggja fisksölumálin með tilliti til hinna pólitísku flokka, og þá auðvitað eftir venju núv. stjórnarflokka, þannig, að þeir, sem væri í minni hl., hefðu hreint ekkert að segja. Þessari reglu var gaumgæfilega framfylgt á því þingi, sem lögin um fiskimálanefnd voru sett. Eins og menn muna, þá hafði það frv., sem þá kom fram, í sér fólgna marga möguleika, t. d. þá, að margir útflytjendur væru saman í svokölluðum „grúppum“, og að Fisksölusamlagið starfaði áfram undir vissum skilyrðum, og að það yrði einkasala á fiski. Og mér er það minnisstætt. og hv.þm. er það kannske líka, að báðir bankarnir mótmæltu því, að þetta síðasta ákvæði, um einkasöluna, væri lögleitt, og einkum var sá af bankastjórum Útvegsbankans, sem hv.þm. Ísaf. hefir sungið mest lof og prís hér í d., mjög mótfallinn þessu ákvæði. Það sýndi sig við meðferð málsins á haustþinginu 1934, að þeir, sem að því stóðu að setja löggjöf um fiskimálanefnd, voru staðráðnir í því að hafa að engu allar óskir, sem fram komu frá okkur sjálfstæðismönnum í þessu efni. Ég vil benda á það sem dæmi, að einmitt sá þm. úr hópi sjálfstæðismanna, sem hv.þm. Ísaf. telur vera allra manna hæfastan til þess að hafa vit á fisksölumálum, hv. 1. þm. Rang., flutti ásamt mér fjölmargar brtt. við þetta frv., en allar þessar till. voru felldar, og hv.þm. Ísaf. hjálpaði dyggilega til þess að brjóta á bak aftur allar þær brtt., sem þessi ágæti þm. úr hópi okkar sjálfstæðismanna stóð að. Þetta sýnir það, að þessi löggjöf, sem sett var um fisksölumálin, var ekki fædd undir neinu happamerki. Þetta var sem sagt endurtekning á því, sem oft hefir komið fyrir á þessu þingi síðari árin, að meiri hl. ræður ráðum sínum að mestu leyti utan þings um það, hvernig skipa skuli atvinnumálum og velferðarmálum þjóðarinnar, og var frá upphafi vega sinna alveg staðráðinn í því að taka ekkert tillit til minni hl., og þetta er þeim mun athugunarverðara, þegar þess er gætt, að þessi meiri hl. er ekki sérlega geipilegur. Mér er sagt, að það sé siður t. d. í Danmörku, að stjórnarmeirihl. ráðist ekki í svona stórræði eingöngu á þeim grundvelli að brjóta minni hl. þingsins á bak aftur; hann ræðst ekki í slíkar stóraðgerðir án þess að það séu einhverjir af stjórnarandstæðingum sammála stjórninni. En hér er það því miður siður að þvinga fram löggjöf í ýmsum atvinnumálum án þess að taka nokkurt tillit til annara en þeirra, sem mynda meiri hl. í Alþingi. Það liðu ekki nema nokkur dægur frá þinglokum þangað til gefa varð út bráðabirgðal. til þess að lagfæra þessa löggjöf og gera hana þannig úr garði, að ekki hlytist allt of mikið tjón af henni fyrir landsfólkið. Það er nauðsynlegt að athuga það, þegar menn eru hér, eins og hv.þm. Ísaf. og raunar fleiri, að varpa því fram bæði á Alþ. og í blöðum, að við sjálfstæðismenn höfum sett pólitík í þessi mál, að ef rakin er saga þessa máls og allur aðdragandi, þá kemur allt annað í ljós. Það er undir handleiðslu núv. ríkisstj. og sumpart með hv.þm. Ísaf. sem málpípu, að sá pólitíski asni hefir verið leiddur inn í herbúðir fisksölumálanna og þessa atvinnuvegar. Það hefði verið mjög æskilegt, að til þess hefði ekki komið. En löngu áður en þetta skeði, átti ég tal við einn af þm. stjórnarflokkanna, einn af hinum vitmestu og gætnustu, sem setið hafa á þingi síðustu árin. Fisksölumálin bárust í tal, og hann var mér mjög sammála um, að það yrði í lengstu lög að forðast að draga pólitík inn í þessi mál, því að hann var fullkomlega sannfærður um það, að um það leyti sem löggjöfin á þennan hátt færi að skipta sér af þessum málum, þá væri flokksstífnin komin í þessi mál, eins og reynslan hefir sannað. Ég ætla ekki að fara að rekja þessi sérstöku deiluefni, er orðið hafa milli Fisksölusamlagsins og fiskimálanefndar út af Ameríku-sölunni. Þau hafa þegar verið rakin af öðrum, og ég ætla, að það hafi öllum hv.þm. verið ljóst, hverjir þar eiga sök á, að svo miklu leyti sem um sök er að ræða. En þó hangið sé í því orðalagi í lögum S. Í. F., er segir, að félagsskapur sá fáist við að selja saltfisk fyrir framleiðendur, þá er ákaflega veikt hjá formælendum fiskimálanefndar beinlínis að leggja mikið upp úr þessu orðalagi. Það er vitanlegt, að höfuðframleiðslan er saltfiskur, og var engin ástæða til, þegar félagslög þessa félags voru samþ., að fara að telja upp allar fiskverkunartegundir, er fyrir kynnu að koma. Hinsvegar stríðir það á móti heilbrigðri skynsemi að halda því fram í þessu sambandi, að stjórn Fisksölusambandsins sé óheimilt að reyna til að selja fisk í öðru verkunarástandi en saltaðan. Og þá þarf ekki að benda á það, hvað það er raunverulega óskynsamlegt að halda því fram, að þegar maður eins og Kristján Einarsson siglir til Ameríku til þess að reyna að selja saltfisk, þá hafi það ekki verið skylda hans að hafa augun jafnopin um sölu á freðfiski. En látum það nú vera, við skulum setja sem svo, að það megi með orðhengilshætti hallast að þessari skoðun fiskimálanefndar. En þá er mér spurn: Hafa þessir menn þá líka verið á þessari skoðun þegar fiskimálanefnd fór að seilast inn á það svið að selja saltfisk? Það er ekki því að heilsa, að hún hafi takmarkað sig við þetta. Hún gerði tilraunir með aðrar vörur en freðfisk. En það hefir komið fram, eins og ég vék að, að þegar þessi löggjöf var sett, var hún sett meðfram til þess að bíta reidda öxina vofa yfir Sölusambandinu um óákveðinn tíma, líka að því er snerti sölu á saltfiski. Þessu til sönnunar er nægilegt að benda á það, að 6. marz sækir S. Í. F. um löggildingu til hæstv.atvmrh. til þess að hafa um hönd sölu á saltfiski, en það dregst þó til 29. marz, að ráðherrann veiti leyfið, en einmitt þessi tími er mjög mikilsverður tími til þess að selja saltfisk úr verstöðvunum, sem stunda veiðar á vetrarvertíðinni. Hver kom því til leiðar? Vill hv.þm. Ísaf. eða hv. 2. þm. Reykv. svara því? Hver kom því til leiðar, að ráðherrann frestaði því í 23 daga á mikilsverðum sölutíma, að veita S. Í. F. þess, sjálfsögðu löggildingu til að selja saltfisk? Og í hvaða skyni var það gert? Það sýnir sig, að á þessum tíma er fiskimálanefnd einmitt að reyna að vinna að sölu saltfiskjar, og árangurinn verður svo eins og kunnugt er sá, að einn af stjórnarnefndarmeðlimum fiskimálanefndar fær framgengt sölu á einum farmi til Ameríku fyrir milligöngu dansks umboðsmanns. Þetta sýnir glöggt, að það hefir verið tilgangurinn á tímabilinu frá 6–29. marz að láta sölu saltfiskjar fara í gegnum annara hendur en S. Í. F. Það var dregið í efa af hæstv. ráðh. og að ég hygg hv.þm. Ísaf., að samþykkt, sem gerð var á aukafundi S. Í. F. á dögunum, er fór í þá átt, að aukafundur fiskeigenda óskaði eftir, að þau verkefni, er fiskimálanefndin hefði með höndum, væru falin S. Í. F., - það var dregið í efa, að þarna kæmi fram hinn almenni vilji fiskframleiðenda. Mig minnir, að till. væri samþ. með 183:43 atkv. Og það var sannprófað, að það voru rétt umboð allra þeirra, er fóru með umboð fyrir fiskeigendur. Ennfremur var það sannprófað, að á fundinum voru mættir umboðsmenn fyrir það fiskmagn, er átti þarna aðgang, eða svo til. Ef hæstv. ráðh. efast um, að þarna hafi komið fram hinn sanni vilji fiskframleiðenda, þá er líklegt, að það muni fást staðfesting á því enn betur, þegar aðalfundur S. Í. F. verður haldinn, að fiskframleiðendur yfir höfuð eru ekki á þeirri skoðun, að það sé rétt að hafa 2 yfirstjórnir yfir þessum málum. Þetta liggur líka nokkurnveginn í hlutarins eðli, ekki sízt nú, þegar þess er gætt, hvað fiskframleiðslan er sáralítil í landinu, en hún er nú eitthvað helmingur á borð við það, sem hún var árið áður, og þá var látið nægja að hafa 5 manna yfirstjórn til að sjá um sölu fiskjarins, en með hinu nýja skipulagi, sem er orðið til á þann hátt, er ég hefi lýst, er komin 17 manna yfirstjórn til þess að ráðstafa þessu tiltölulega litla fiskmagni. Kostnaðaratriðið út af fyrir sig skal ég ekki gera að sérstöku umtalsefni, en það liggur þó í hlutarins eðli, að því minni sem framleiðslan er, því stærra atriði verður tilkostnaðurinn í heild sinni. Sá kostnaður, sem af þessu leiðir, verður vitaskuld tekinn af framleiðslunni. Það er eins og kunnugt er lagt ½% á allan útfluttan fisk og fiskafurðir, sérstaklega vegna l. um fiskimálanefnd, og þótt ekki væri nema það atriði út af fyrir sig, þá má gera ráð fyrir, að fiskeigendur megi ekki við því á þessum tímum, að á þá sé lagður aukaskattur í þessum efnum, ekki sízt þegar allar líkur benda á það, að þessi skattur sé óþarfur. Ég minntist á það áðan, að ég ætlaði ekki að gera upp á milli þeirra manna, er sitja í stjórn þessara tveggja fyrirtækja, en mér þykir það kynlegt, þegar slegið er mjög á þá bumbu af hálfu ríkisstj., að ekki sé meiri þekking og reynsla hjá mönnum S. Í. F. en hjá hinum. Ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Hvaðan kom honum það vit, að ætla hv. 2. þm. Reykv. að vera svo mikill yfirburðamaður á þessu sviði hvað snertir fisksölu, að hann væri sjálfkjörinn formaður fiskimálanefndar og stjórnarnefndarmaður S. Í. F. að auki? Því verður þó tæplega mótmælt, að hv. 2. þm. Reykv. hefir ekki haft þau störf með höndum undanfarin ár, að það bendi á nokkurn hátt til þess, að hann sé tilvaldastur til þess að hafa svo mikil áhrif á þessi mál sem hann nú hefir að tilhlutun hæstv. stjórnar. Það skyldi þá vera, að það væri skoðun hæstv. stj., að það væri sjálfsagt að setja mann til þess að fást við þess, hluti, sem aldrei hefði komið nálægt fiskverkun eða fisksölu nokkru sinni á æfinni, en mér virðist það varla geta verið meining hæstv. ráðh., því að hann hefir verið að tala um þekkingu, og jafnvel þekkingarleysi okkar, er sitjum í stjórn S. Í. F., móts við þá, sem eru í fiskimálanefnd. Það er vitað, að hér liggja allt aðrar ástæður að; það var ekki mjög verið að súta það, hvort þeir menn, sem væri fengin forstjórn í hendur, hefðu skilyrði til þess að geta leyst þessi verk vel af hendi. Ef svo hefði verið, þá hefði verið farið meira í þá áttina að velja, ef ég má svo að orði komast, fagmann til þessara hluta. En hér kom það til greina, að málið var orðið pólitískt, og því var farið eftir þeim línum til að skipa forstjóra í fisksölumálunum, en ekki öðrum reglum, sem gilda eiga. Ég segi þetta ekki hv. 2. þm. Reykv. til lasts, að hann hafi ekki fengizt við fiskverkun eða fiskverzlun. Það er vitanlegt, að hann hefir ekki gert það. Hann getur verið góður á sínu sviði fyrir það. Maður veit, að hann hefir haft með höndum verzlun á allt öðru sviði en því, er snertir fisksöluna. Til þess nú að benda á í fáum orðum, hvernig þessu hefir verið háttað, má aðeins minna á þau orð, er féllu í ræðu hv. 2. þm. Reykv., þegar hann var að draga saman í stuttu máli það, sem komið væri. Hann sagði, að ástandið væri þannig, að fiskaflinn væri lítill, markaðirnir litlir og hrun framundan. Því miður er allt of mikið satt í þessu. En að því er snertir markaðina og hrunið, þá bendir það á, að þessi forstjóri hafi ekki verið valinn út frá því sjónarmiði, er hefði átt að koma til greina, þegar skipaður var forstjóri fiskimálanefndar. Hv. 2. þm. Rvkv. sagði, að nú hefði S. Í. F. með höndum sölu saltfiskjar. Það gengi lítið. Eitthvað gerðu þeir nú, sagði hann. Ég hefi bent á, að þann tíma, sem líkindi voru til, að selja mætti til Færeyja og Danmerkur, hafði S. Í. F. ekki yfirráðin yfir fisksölunni. Hv. 2. þm. Reykv. sá svo um, að hæstv.atvmrh. dró sig í hlé með það í 3–1 vikur að fela S. Í. F. þessi mál. Síðan er ekki um aðra saltfiskssölu að ræða eftir venju en til Englands og e. t. v. Portúgals síðar á vorinu. Hvað saltfiskssöluna til Englands snertir, þá er það vitanlegt, að hér hafa starfað 2 aðiljar, annar mjög langan tíma, og ég held hinn þó nokkra stund, að því að selja saltfisk til Englands. Þessir aðiljar eru Ólafur Gíslason & Co. og S. Í. S. Þessi 2 firmu hafa samband við alla þá í Englandi, er hafa það að atvinnu á vorin að kaupa fisk frá Íslandi. Ég sé ekkert skynsamlegt í því, eins og sakir standa, að S. Í. F. segi við þessa aðilja: Þið skuluð ekkert eiga við að selja fiskinn, við skulum gera það sjálfir. - Ég býst við, að það myndi spilla fyrir, að sú litla sala fari fram. sem hefir átt sér stað og vonandi er að fari fram. Hér eru firmu, sem hafa sína viðskiptamenn, sem ég geri ráð fyrir, að myndu ekki taka það vel upp, að S. Í. F. kippti fótunum allt í einu undan þeim, þótt aldrei nema þeir kæmu sjálfir og segðust vilja gera þessa verzlun. Það er svo í allri verzlun, að viðskiptasamböndin þróast bezt milli þeirra, sem viðskipti eru búnir að eiga saman nokkurn tíma og eru farnir að þekkja hvor annars verzlunarháttu. Það er alltaf skaði að trufla heilbrigða verzlunarstarfsemi, þótt 3. aðili hafi vald til þess að gera það. Ólafur Gíslason & Co. og Sambandið hafa verið að vinna að sölu á saltfiski til Englands, hvort við sín, kaupendur, og hafa selt þó dálítið, þótt það sé nú minna en áður. Það er öllum ljóst, að Stóra-Bretland kaupir okki saltfisk til þess að neyta í landinu, heldur til þess að gera að verzlunarvöru, ýmist til Miðjarðarhafslandanna eða til Suður-Ameríku. Við vitum, að söluhorfur í Suðurlöndum eru breyttar til hins verra, og hvað S.-Ameríku snertir, þar sem Skotar hafa haft mikil viðskipti, þá erum við þar sjálfir farnir að keppa við þá, með því að selja til S.-Ameríku þurrkaðan fisk. Við erum farnir að keppa við skozka útflytjendur, sem kaupa blautan fisk til verkunar. Það er síður en svo, að ég sé að harma þetta, því að það er vitanlega betra vegna atvinnunnar að selja fiskinn fullverkaðan heldur en selja hann blautan til Englands, en ég vil benda á þessa staðreynd, til þess að sýna fram á, að S. Í. F.-stjórnin á í slíku ástandi ekkert ámæli skilið, þótt hún fari ekki að taka fram fyrir hendurnar á mönnum. sem hafa selt lengi saltfisk til Stóra-Bretlands. Hv. 2. þm. Reykv. veit það vel, að hann er ekki í neinum „stálpansara“, ef á að fara að tala um það, hvað tekizt hafi að gera viðvikjandi sölu á saltfiski síðastl. ár og hvað ekki hafi tekizt. Það var eitt af fyrstu verkum fiskimálanefndar, þegar hún fór að skipta sér af fisksölumálunum í fyrra, að hindra það, að ein stærsta veiðistöðin hér á landi gæti selt yfir 6000 skippund af fiski til Ítaliu fyrir reiðu peninga. Þetta var hindrað með óvægilegum verðkröfum fiskimálanefndar, og yfir höfuð óviturlegum stirðbusaskap hv. 2. þm. Reykv. Svona getur öllum yfirsézt. Ég geri ráð fyrir, að þeir góðu menn hafi ekki ætlað að skaða landið með þessari misbeitingu á sinni yfirdrottnun, en niðurstaðan varð sú, að þessi 6 þús. skippund bættust svo við þann fisk, sem varð að ryðja af Ítalíumarkaðinum á árinu 1935. Það hefir verið harðlega átalið hér í deildinni, að einn af þeim mönnum, sem situr í sjútvn., hv. 6. þm. Reykv., hefir beitt sér talsvert fyrir ýmsu, er snertir fisksölumálin. Það hefir komið fram í ræðu ýmsra hv.þm., og einkum hæstv. ráðh., að þeim finnst hann ekki hafa þá aðstöðu, að hann eigi að skipta sér af þeim málum. Mér finnst þetta ómaklega mælt, enda hefir verið á það bent, að hann stæði ekki fjarri því að hafa meira vit á fiskimálum en ýmsir aðrir, sem nú fjalla um þau mál. Ég hefi nokkuð bent á, hvernig þessi skipun er til orðin, og ætti mönnum því að skiljast, að eins og nú standa sakir, er ekki undarlegt, þó farið sé fram á að hafa á þessu eitthvað einfaldari tilhögun en stofnað var til með þessu lagaákvæði. Ennfremur hefi ég bent á, að ekki hafi verið unnið af alefli að því, að sérþekking þeirra, sem um þessi mál hafa fjallað, væri látin sitja í fyrirrúmi, þegar fiskimálanefndin var skipuð. Framhjá hinu verður ekki komizt, að okkur, sem sitjum í stj. S. Í. F. er falið það umboð af fiskeigendunum sjálfum, jafnvel þó við höfum ekki allir sérþekkingu á þeim málum, en að fiskimálanefndin er stjórnskipuð. Ég tel því, að okkur sé rétt og skylt að bera fram þær skoðanir, sem eru ríkjandi hjá þeim, sem eiga fiskinn. Einkum og sér í lagi er það auðsætt og viðurkennt af öllum, að 17 manna yfirstj. fiskimálanna sé of umfangsmikil og allt of dýr. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að fyrirkomulag S. Í. F. væri ekki æskilegt, og endurtók með sterkri áherzlu, að því skyldi verða breytt. Það getur vel verið, en svo hefir það farið, að þegar þessi hv.þm. eða aðrir hv.þm. úr flokki stj. hafa komið fram með brtt., þá hafa þær ekki verið til bóta. En þó að ennþá yrði að einhverju leyti breytt fyrirkomulagi á S. Í. F., t. d. um atkvæðisrétt, er það ekki neitt höfuðatriði, ef það á einhvern hátt gæti miðað til þess, að líklegt væri, að salan á fiskinum gengi betur. Það ógæfulega, sem komið hefir fram við það, að hafa völdin á þessum málum deild á milli tveggja stofnana, er, að komizt hefir inn óhæfilegur metingur um framkvæmdir á þeim verkefnum, sem þarf að leysa, sem er algerlega óviðeigandi og stórskaðlegur fyrir fiskeigendur. Er þar einlægt kapphlaup um, hverjir eigi að hafa þakkarvonina af hverju framkvæmdaratriði. Þennan meting hefði alveg mátt fyrirbygja, ef yfirstj. hefði ekki verið deilt milli tveggja aðilja. Hann hefði heldur aldrei þurft að koma til greina, ef forstjórn fiskimálan. hefði verið í höndum skaprórri manna en mátt hefir sjá af reynslunni, að fyrir þeirri nefnd standa. Það er óneitanlegt, að fiskimálanefnd hefir haft allt of sterka tilhneigingu til þess að draga í hendur sér verkefni eins og t. d. saltfiskssöluna eða sölur, sem búið hefir verið að hefja og engin ástæða var til að trufla. Því miður er það rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að aflinn væri lítill, markaðir litlir og margt benti til þess, að hrun væri framundan í þessum efnum. Því hörmulegra er það, að samkomulagið um átök til bjargar skuli vera jafnbágborið og reynslan hefir leitt í ljós. En þetta getur varla öðruvísi farið, þegar stofnað er til málanna af jafnmiklu ofurkappi og ákveðnum vilja að taka hreint ekkert tillit til nema eigin skoðana, eins og kom fram þegar löggjöfin var sett um þessi mál. Hv. þm. Ísaf. las hér upp ályktun frá fiskiþinginu, þar sem það fer lofsamlegum orðum um fískimálanefnd fyrir að hafa breytt til í fiskverkun og leitað nýrra markaða. Það er vitanlega af öllum vel séð, að reyndar séu nýjar leiðir, en þó hefir verið borið allt of mikið hól á fiskimálan. fyrir að hún hafi gert kraftaverk, sem engum öðrum hafi dottið í hug, að hægt væri að framkvæma. En þetta er vitanlega svo, að hugmyndin um það hefir legið í loftinu árum saman og tilraunir verið gerðar til framkvæmda löngu áður en fiskimálan. fæddist í þennan heim. T. d. hefir verið upplýst, að Kveldúlfur gerði stórkostlega tilraun til að koma frystum fiski á markað í Mið-Evrópu. Að því er harðfisksverzlunina snertir skal ég benda á, að rætt hefir verið um að koma einhverju af fiski í þá verkun. Og í álitsgerð milliþn. í sjávarútvegsmálum eru gerðar ýtarlegar till. um harðfisksverkun, niðursuðu fiskjar og fleiri verkunarmöguleika. Og í hinu margumtalaða fiskiráðsfrv. hv.þm. G.-K. var í stórum dráttum vikið að þessum verkefnum, sem fiskimálanefndin hefir nú með höndum. Það sanna er, að fiskimálanefnd hefir ekki gert annað en draga saman það, sem aðrir hafa lagt til, að einkum og sér í lagi úr fiskiráðsfrv. hv.þm. G.K., sem hv.þm. Ísaf. talaði með svo mikilli fyrirlitningu um. En ég skil ekki, ef það er sanngjarnt að hefja fiskimálanefnd til skýjanna fyrir gerðir hennar í þessum efnum, hvaða ástæða er til þess að lítilsvirða það, sem aðrir hafa áður gert á sama sviði. En munnurinn er sá, að fiskimálanefnd eru fengnir í hendur svo að segja ótakmarkaðir peningar til þess að koma þessum málum í framkvæmd. - Það er rétt, að hv.þm. G.-K. lagði ekki til, að fiskiráðinu yrðu fengnir peningar í hendur, en hann lagði til annað, sem er gulli betra, að þeir menn einir væru ráðnir til þess að fara með þessi mál, sem á þeim hefðu þekkingu og reynslu til að bera. En ég er hræddur um, að það sé að tjalda til einnar nætur fyrir hv.þm. Ísaf., að vera með drembilæti yfir því, þó fiskimálanefnd hafi fengið mikið fé í þessu skyni, því ef reynslan og þekkingin er lítil og féð notað af litlu viti, kemur að því, að til botns sést í kassanum, og það jafnvel eins fyrir því, þó haldið sé áfram að skattleggja sjávarútveginn eins og nú er gert í þessu skyni. Það er áreiðanlega skynsamlegra að tala hóflegar um þessa hluti alla og fordæma ekki fyrirfram það, sem þeim mönnum dettur í hug, sem ekki ráða yfir landskassanum í bili. Fiskiþingið hefir mikið verið leitt inn í umr. sem vitni með þeim samþykktum, sem þar voru gerðar. Ég skal ekki metast um, hvaða fulltrúar hafa setið þar, en hefi oft áður verið sjónar- og heyrnarvottur að því, að fiskiþingið hefir gert margvíslegar ályktanir og samþykktir og sent bunka af þessu inn á Alþ., en flest af því mun hafa farið í pappírskörfuna. Hefir hv.þm. Ísaf. líka horft á það með jafnaðargeði, að till. fiskiþingsins í sjávarútvegsmálum væru og látnar eiga sig. Það er því miður svo, að fiskifélagið og þess árlega samkoma, fiskiþingið, hefir ekki náð þeim tökum á fiskframleiðslu og fisksölu landsmanna, að till. þess séu að miklu metnar, þegar þær koma til þessarar virðulegu samkomu. Þetta kann e. t. v. að eiga rót sína að rekja til þess meinlætis, sem ég hefi bent á, að komið er inn í þessi mál, að þau hafa verið gerð pólitísk. Það meinlæti er nóg til að ráða niðurlögum allra skynsamlegra úrlausna, ef alltaf á að meta þær frá pólitísku sjónarmiði. - Mér er ekki alveg ljóst, hvað hv. 2. þm. Reykv. átti við, þegar hann var að lýsa, til hvers hann væri kominn inn í stj. S. Í. F. Mér skildist, að það væri ekki til að starfa eins og venjulegur stj.meðlimur. Það getur vel verið, að það sé af sömu rótum runnið og þegar hann er að hóta að breyta fyrirkomulaginu á S. Í. F. og tortíma stj. þess. Ég man eftir, að ég las fyrir almörgum árum grein eftir einn flokksbróður hv. 2. þm. Reykv., sem vildi komast á Alþ. Fn hvers vegna skyldi hann hafa viljað komast þangað? Ekki til þess að taka þátt í störfum þingsins til uppbyggingar, heldur til þess að rífa niður, eftir því, sem hann sjálfur sagði. Ég vænti, að ekki sé ástæða til að skilja hv. 2. þm. Reykv. þannig, að hann sé kominn inn í stj. S. Í. F. til þess að koma því fyrir kattarnef með þarveru sinni. Það er a. m. k. svo, að þörf er að hafa allt annan hugsunarhátt á því starfssviði en þann, er miðar að því að sundra starfskröftunum. Við stöndum svo höllum fæti í markaðslöndunum um sölu fiskjarins, að aldrei hefir verið meiri þörf á samheldni, viti og þekkingu en einmitt nú við allar framkvæmdir á því sviði. En til þess er ekki stofnað með þeirri löggjöf, sem sett var um fiskimálanefnd, því reynslan hefir sýnt, að það vantar mikið á, að stefnt hafi verið í þeim málum eins og þyrfti að stefna. Hugmynd Sjálfstfl. um skipulag á þessum málum er hrifsuð af stjfl. og breytt þannig, að allmiklu af fjármagni ríkisins er veitt í hendur einstaklinga, svo að segja alveg þekkingarlausra á því sviði, sem svo hafa efnt til samkeppni við þann aðilja, sem er fulltrúi fiskeigenda, samkeppni, sem studd er af ríkisfé til þess að draga úr höndum S. Í. F. þau verkefni, sem því hafa verið falin af fiskeigendunum sjálfum. Því miður er ég hræddur um, að innsti kjarninn í þessari ráðabreytni frá hendi þeirra, sem komið hafa á þessum ótímabæra og aldeilis óhæfilega metingi um, hverjir eigi að ráða fram úr þessum málum. Ég þykist vita, að það fari nú eins og endranær, að till. sjálfstæðismanna um að koma þessum málum í rétt horf verði ofurliði bornar. En ég er þess fullviss, að það líður aldrei lengra en til hausts, að fiskeigendur geri um þetta aðra samþykkt og krefjist þess, að fisksalan falli aftur í þann sama farveg og hún var í áður, sem sagt að S. Í. F. hafi yfirstj. fisksölumálanna, einnig á hinum nýju sviðum, og að fiskeigendur fái sjálfir að ráða, hverjir framkvæma þessi atriði. Á meðan verður vitaskuld sú skipun á, sem nú er, ef hv. d. fellst ekki á þá skipun, sem gert er ráð fyrir í því frv., sem hér liggur fyrir, en skýtur á frest að koma heilbrigðri skipun á þessi mál. En það verður ekki til annars en skapa andúð þeirra, sem allt eiga undir sölu fiskjarins. Þingmeirihl. er nú þegar búinn að varpa hanzkanum framan í fiskeigendur með því að setja l., sem miða að því að ráða niðurlögum þess félagsskapar, sem þeir sjálfir stofnuðu til þess að sjá um söluna. Og þó hanzkanum verði kastað í annað sinn. verður það aðeins stuttur frestur, þar til fiskeigendur og útgerðarmenn heimta völdin í málinu algerlega í sínar hendur.

Thor Thors Það eru nokkur orð úr ræðum hv. andstæðinga, sem ég þyrfti að svara, en ég skal ekki vera langorður, enda hefir hv.þm. Vestm. á margan hátt tekið af mér erfiðið og sýnt með glöggum rökum fram á staðleysur og rökvillur andstæðinganna. - Ég vil þá snúa mér að hv. 2. þm. Reykv. Enda þótt hann sé hér stór aðili og komi mjög við deilu, verð ég að segja, að ræðan, sem hann flutti áðan, var prúðmannleg og fjallaði um efnið, sem um er rætt. Það er meira en sagt verði um flokksbróður hans, hv.þm. Ísaf. Hv. 2. þm. Reykv. hélt því fram, að ég hefði sagt, að fiskframleiðendur væru höfuðkjarninn í þjóðinni. Þetta er ekki rétt, heldur sagði ég, að fiskframleiðendur ættu meginþátt í framleiðslu og atvinnulífi þjóðarinnar, og því mætti ekki gleyma, þegar rakin væri atvinnusaga hennar. - Hv. 2. þm. Reykv. vildi telja framleiðendum það til álitshnekkis, að hagur þeirra hefir versnað á síðustu árum. Þó veit hv.þm., að þar er kreppunni og rás viðburðanna um að kenna. Einnig veit hann, að flokksbræður hans hafa komið við útgerð, sem beðið hefir mikið tjón á undanförnum árum. En það eru ekki þeir sjálfir, sem beðið hafa tjónið, því þeir hafa aldrei viljað leggja eigin fjármuni í það að auka atvinnulífið; þeir hafa séð, að hagfelldara var að ávaxta þá á annan öruggari hátt. Ég vil í þessu sambandi benda á, að Samvinnufél. Ísfirðinga hefir þann stutta tíma, sem það hefir starfað, og það með velvilja og stuðningi þingsins, ekki farið varhluta af erfiðleikunum. Og svo kemur hv.þm. Ísaf., sem veitt hefir þessu fyrirtæki forstöðu frá byrjun, - svo kemur hann hér fram og leyfir sér að ráðast á aðra fyrir það, að þeir hafa tapað á undanförnum árum. - Það hefir farið á þann hátt, að enda þótt ríkið hafi orðið að greiða fyrir fyrirtækið um 90 þús. kr. vegna áfallinna ábyrgða, og enda þótt hv.þm. Ísaf. og hans fylgihnettir á Ísafirði hafi notað eigur bæjarsjóðs eftir vild til framdráttar þessu fyrirtæki sínu, þá er svo komið, að fyrirtækið mun skulda um 800 þús. kr. En kunnugir menn telja eignir þess hátt virtar um 300 þús. kr. Það er því um hálfa milljón, sem þessi hv.þm. hefir komið í lóg á tiltölulega litlu fyrirtæki. Og svo leyfir hann sér á Alþingi og í blöðum og leikhúsum að viðhafa harkaleg og grimmileg orð í garð þeirra atvinnurekenda, sem undanfarin ár hafa verið að tapa eigin fé, að mestu leyti til atvinnubóta í landinu. Ég leyfi mér í þessu sambandi að staðhæfa, að það er ekki h/f Kveldúlfur, sem er skuldugasta fyrirtæki landsins, heldur er það þetta samvinnufyrirtæki. sem er langskuldugasta fyrirtæki landsins. Ætti því þessi hv.þm. að fara sér hægt í að ráðast á útgerðarmenn landsins fyrir skuldir. Hann sá líka fram á, að hann gat ekki bjargað sinu eigin fyrirtæki af eigin rammleik. Þess vegna barðist hann fyrir að skapa sérstakan skuldaskilasjóð fyrir vélbátaeigendur. Ekki mátti ganga það langt að taka línuveiðara með, sem allir eru meira og minna gjaldþrota. Það varð að binda þetta við vélbátaeigendur, vegna þess að áhrifa þessa hv.þm. gætti um of við málið, enda varð hann fyrsti maður til þess að knýja á dyr skuldaskilasjóðs, til þess að reyna að breiða yfir það gjaldþrot, sem hann með sinni stjórn hafði fært yfir þetta fyrirtæki. Hv. þm. spurði, hver stæði undir h/f Kveldúlfi, hvort það væru ekki lánsstofnanirnar í landinu. Ég vil benda þessum hv.þm. og öðrum sósíalistum á það, að þetta fyrirtæki, sem þeir stöðugt leggja í einelti, hefir undanfarin ár greitt einmitt bönkunum milljónir króna fyrir viðskipti við þá, jafnframt því sem það hefir að verulegu leyti - og svo að enginn þorir að mótmæla, og jafnvel ekki hv.þm. Ísaf. með alla sína illkvittni - staðið undir framleiðslu Rvíkur og í rauninni undir framleiðslu þjóðarinnar að stórkostlegu leyti. En út af tapi einkafyrirtækja má einnig minna á það, að útgerð sósíalista í Hafnarfirði, sem aðeins hefir verið rekin í örfá ár, hefir tapað hundruðum þúsunda króna, enda þótt hún sé skattfrjáls til bæjarins, meðan aðrir togaraeigendur á staðnum hafa greitt um 400 þús. kr. í útsvör. Það var fullkomlega réttmætt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það væri nú svo komið, að lítill fiskur er í landinu. Það eru nú samkv. aflaskýrslum l. maí aðeins um 17600 smál. fiskjar í landinu. Aftur á móti voru 33600 smál. á sama tíma í fyrra, eða um helmingi meira. En árið 1934 var komið á land um þetta leyti 43400 smál. Og það er líka rétt, að það eru litlir markaðir og vafasamir framundan, og skal ég víkja nánar að því síðar. Ennfremur er rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að nú virðist vera hrun framundan. En úr því að aðalvaldamaður stj. hér á Alþingi lýsir yfir, að nú sé hrun framundan í atvinnulífi þjóðarinnar, því gera stjórnarflokkarnir ekkert til þess að reyna að draga úr þessu hruni eins og mest má verða? Það hefir ekkert slíkt komið fram hér á þingi, sem geti réttlætt það að stjórnarflokkarnir líti á það sem veruleika, að hrun sé framundan. Þessir tveir hv.þm. hafa minnzt á markaðinn á Spáni, og hv.þm. Ísaf. var með áskorun til mín út af því máli. Ég vil vekja athygli á því, að fram til ársins 1934 höfðu Íslendingar ótakmarkaða innflutningsheimild á fiski til Spánar. 1934, þegar hv.þm. V.-Ísf. var forsrh., var þetta magn skorið niður. Átti að skera það niður í óverulega innflutningsheimild. En fyrir sérstakan samning, sem ríkisstj. stóð að, fékkst innflutningsmagnið bundið við 22 þús. smál. Þessi samningur, sem þá var gerður undir handleiðslu flokksbróður og samherja núv. stjórnarflokka, sem sé hv.þm. V.-Ísf., þótti það hagstæður, að á haustþinginu það ár vildu allir þm., að samningurinn væri endurnýjaður, og hver einasti þeirra skrifaði undir þá ósk 1. okt. 1934. En í tíð núv. stj. hefir þó farið svo, að þessi hagstæða innflutningsheimild er ekki lengur til. Nú á að færa innflutninginn til Spánar niður í 6600 smál., og þó enganveginn víst, að þessi innflutningsheimild fáist, og ekki heldur, að hún verði ekki bundin við gagnkvæm viðskipti. Í tíð núv. valdhafa - hvort sem það er að nokkru leyti fyrir þeirra aðgerðir eða aðgerðaleysi - hafa þessir beztu markaðir Íslendinga gengið úr ótakmarkaðri heimild í tíð fyrrv. stj. og niður í 6600 smál. eða minna. Hv. þm. Ísaf. beindi til mín, hvað ég ráðlegði ríkisstj. að gera í þessu efni. Það er ekki mitt að leggja henni ráðin, enda býst ég við, að mínar till. mundu í þessu sem öðru lítils metnar af henni. Mér er sagt, að hæstv.atvmrh. ætli nú innan fárra daga að bregða sér til Spánar og tala máli þjóðarinnar. Fyrirfram vil ég vona, að sú sendiferð beri einhvern árangur, og vildi óska, að núv. valdhöfum tækist þó ekki væri meira en að vinna það, sem síðustu árin hefir tapazt. Hv. 2. þm. Reykv. taldi Sölusambandið óferjandi, vegna þess að sjómenn réðu engu um sölu fiskjarins. Ég spyr: Hverju ráða sjómenn um viðskipti fiskimálanefndar? Nákvæmlega engu. Það er ekki um neinn félagsskap að ræða. Þetta er stjórnskipuð stofnun, sem er einráð sinna athafna. Sölusambandið er þó félagsskapur fiskimaanna og fiskeigenda. og félagsmenn ráða á fundum öllum aðalatriðum í aðgerðum þessa félagsskapar. Hv. 2. þm. Rykv. sagði ennfremur, að gamla sölusambandið hefði endað sinn feril með stórkostlegum halla. Það er alls ekki rétt. Það var enginn halli. En hitt var það, að ýmsir fiskeigendur höfðu neyðzt til að flytja fisk utan af landi til Rvíkur, svo að hægt væri að harðþurrka fyrir Portúgalsmarkaðinn. Vegna þessa lögðust mikil útgjöld á þá og varan rýrnaði mikið við þurrkunina. Sölusambandið gat látið nægja að greiða það, sem það í raun og veru fékk fyrir fiskinn, en það fór þá leið, að sækja um styrk til þessara manna, og þar á meðul til hv.þm. Ísaf., því að Samvinnufélag Ísfirðinga átti nokkurn hluta þessa fiskjar, til þess að þeir bæru ekki verri hlut frá borði en aðrir fiskframleiðendur landsins. Í þessu skyni fékk Sölusambandið nokkra fúlgu frá markaðs- og verðjöfnunarsjóði til þess að bæta hlut einstakra fiskeigenda. Út af ummælum hv.þm. Ísaf. um óeiningu út af Sölusambandinu vil ég benda á það, að árið 1932 var það stofnað með fullu samkomulagi allra aðilja og við almennar vinsældir landsmanna. Allir sjávarútvegsmenn urðu fegnir þeirri verðhækkun, sem sölusambandið gat komið á þegar í byrjun, og það var nokkurn veginn friður yfir þessari stofnun í tíð fyrrv. stjórnar, þ. e. samsteypustj. undir forustu hv.þm. V.-Ísf. En þegar rauðliðar 1934 höfðu fyrir ranglæti kosningalaganna náð völdum, þá varð það eitt af fyrstu verkunum að taka Sölusambandið fyrir og hleypa flokkastreitu inn í það. Hv. þm. Ísaf. var mjög við það mál riðinn. A. m. k. er vitað, að hann lagði þar illkvittnina til, en reyndar ekki meira. Fyrir þessar aðgerðir var sett löggjöf, sem lagði niður Sölusambandið, á haustþinginu 1934. En artvmrh. sá þó, hvílíkt óheillaspor var stigið, og vegna þess að hann fann, að almenningsálitið heimtaði, að Sölusambandið yrði endurreist, þá neyddist hann til að gefa út bráðabirgðal. til þess að vekja sambandið upp frá dauðum. Þetta sýnir því, hverjir það eru, sem stofnuðu til stjórnmáladeilu um Sölusambandið. Og það kemur úr hörðustu átt, þegar jafnvel hv.þm. Ísaf. ber fram, að það hafi verið sjálfstæðismenn, sem stofnuðu þar til deilunnar. Ég skal ekki fara langt út í blautfiskssöluna. Hv. þm. Vestm. hefir gert það og bent á, að það var atvmrh., sem bannaði Sölusambandinu að selja nýjan blautfisk á tímabilinu frá 1. marz til 29. marz.

Hvað segir þm.?

. Atvmrh. hefir bannað Sölusambandinu að leita fyrir sér um sölu á nýjum saltfiski á tímabilinu frá 1. marz til 29. marz, því að á því tímabili hefir Sölusambandið ekki löggilding til útflutnings. En síðan Sölusambandið fékk þessa löggildingu, hefir það reynt alstaðar að koma á saltfiskssölu. En ég vil benda þeim mönnum, sem álíta sig sjálfkjörna leiðtoga verkalýðsins, í landinu, á það, að það er líka til sú hlið á þessu máli, að á þeim tímum, þegar helmingi minni fiskur er til í landinu en undanfarin ár, þá er það hæpið bjargráð verkalýðnum til handa að selja fiskinn óverkaðan úr landinu. Hv. 2. þm. Reykv. fór lítið út í frystifisksöluna til Ameríku. En ég hafði áður staðhæft, að Sölusambandið hefði getað selt þann farm, sem um var deilt, fyrir miklu hærra verð en hann að síðustu var seldur fyrir. Og það hafa nú síðustu dagana komið bréf til Sölusambandsins frá umboðsmanni þess í New-York, þar sem hann færir full rök að því, að hann hafi á þeim tíma, sem hann bað um söluheimildina fyrir allan farminn, getað selt fyrir miklu meira verð en hann síðar var seldur fyrir. Þetta bréf hefi ég í höndum og get sýnt þeim, sem kunna að vefengja. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að ekki væri vitað, hve margir framkvæmdarstjórar væru í Sölusambandinu. Hann veit, að þeir eru þrír, eins og alla tíð. Ég gegni þar nú störfum í forföllum hróður míns, en fæ vitanlega engin sjálfstæð laun fyrir það. Ég ætla að lokum að vísa á bug þeim ummælum hv. 2. þm. Reykv., að það hafi verið framkvæmdarstjórar Kveldúlfs, sem hafa stjórnmálastreitu í frammi í sambandi við fisksöluna. Við höfum einmitt sýnt í okkar samvinnu, að okkar afstaða hefir verið og er fullkomlega einlæg. En andstæðingar okkar geta ómögulega ásakað okkur, þó að við látum ekki troða á okkur með illmælum og órökstuddum árásum. Þeir verða að vera við því búnir, að við berum hönd fyrir höfuð okkar, meðan málfrelsi er á þingi og utan þings. Ég nenni nú ekki að eyða mörgum orðum að hv.þm. Ísaf., en kemst þó ekki með öllu hjá að nefna hann. Hann kvað Jón Árnason framkvæmdarstjóra hafa lýst yfir því á aukafundi Sölusambandsins, að það mundi klofna, ef það tæki til meðferðar nýjungar. En ég hygg, að hið rétta sé, að Jón hafi sagt, að hans félagsskapur mundi athuga, hvort hann vildi halda áfram í Sölusambandinu, ef það tæki fyrir önnur og meiri verkefni. Hv. þm. sagði, að áhætta þessara mála væri svo miklu meiri hjá Sölusambandinu en fiskmálanefnd, og að það tjón, sem af þessum tilraunum kynni að leiða, hlyti að lenda á saltfiskeigendum. Margsinnis hefir verið bent á, að þetta er misskilningur. Því að þeir, sem leggja til fisk til nýjunga, verða sjálfir að bera áhættuna, að svo miklu leyti sem sá sameiginlegi sjóður landsmanna, sem nefnist fiskveiðasjóður, ekki stendur undir þeirri áhættu. Hv. þm. ræddi mjög um skýrslu mína, sem ég veit ekki, hvernig hann hefir komizt yfir, en ekki var frá minni hendi ætlazt til, að hún yrði lánuð honum. Enda sést, að hann hefir hennar ekkert gagn, því að útúrsnúningahneigð og illkvittni hans er svo rík, að hann hefir alls ekki getað numið það mál, sem þar er skráð. Hann vildi finna að því, að Sölusambandið hefði hlutazt til um. að bréfum frá Suður-Ameríku var svarað - eins og hann orðaði það - „eins og bezt þykir henta í hvert sinn.“ Ég verð að telja það góða stefnu hjá hverju fyrirtæki og svara málum eftir því, sem bezt þykir henta í hvert sinn. - En út af spurningu hans, hvort Kveldúlfur hefði haft samband í Suður-Ameríku eftir stofnun Sölusambandsins, þá segi ég, að Kveldúlfur hefir engin viðskipti rekið þar eftir að Sölusambandið tók til starfa. Hlutafél. Kveldúlfur hefir haft þá reglu að gefa öll sín sambönd Sölusambandinu.

Gefa þau?

. Já, gefa þau. Sambönd, sem byggð voru á margra ára reynslu og margra ára vináttu víðsvegar um heim, hefir félagið auðvitað gefið til Sölusambandsins og endurgjaldslaust. En að ýms fyrirtæki, sem eru í Sölusambandinu, hafa fengið að halda sínum samböndum, er reyndar ekkert athugavert við. S. Í. S. hefir fengið að halda sínum samböndum víðsvegar; t. d. heldur það saltfisksamböndum sínum í Englandi og hefir gert nokkra sölu. Þessi hv.þm., sem hefir ekkert til brunns að bera þegar ræða er um markaði í Suður-Ameríku, kemur með allskonar staðhæfingar svo gersamlega út í loftið. Ég fullyrði, að hv.þm. veit ekkert um þetta mál annað en það, sem hann hefir reynt að lesa úr skýrslu minni, en lesið aftur á bak, og sennilega hefir hann ekki vitað, að Suður-Ameríka var til á hnettinum fyrr en hann sá skýrslu mína. Hann sagði, að engir örðugleikar væru á að fá hið hagstæðara gengi í Argentínu. Nú kemur glögglega fram í skýrslunni, að frá 24. sept. fram í desembermánuð var látlaus sókn af okkar hendi um að fá þetta mál leyst. Og hvað sem hv.þm. segir um mína sendiferð, - ég veit hann vill ekki viðurkenna aðra sendimenn en Fritz Kjartansson og aðra slíka menn, sem hafa verið hans trúnaðarmenn í fisksölunni, - þá staðhæfi ég, að einmitt fyrir það, að ég bar gæfu til að kynnast ýmsum málsmetandi mönnum í Argentínu, varð þetta mál leyst. Auðvitað ber jafnframt að geta þess, að það var sendiherra Dana, sem stjórnaði þessari sókn í málinu. En ég ætla að fullyrða, að hefði ég ekki komið þarna, hefði málið ekki leystst. En ég verð að vekja athygli á, að þessi lausn er ekki endanleg, því að hún er háð því skilyrði, að við hefjum kaup á vörum þaðan úr landi. Hv. þm. sagði, að þetta byggðist á því, að Danir hefðu svo hagkvæman verzlunarjöfnuð. Það má segja, að það hafi flýtt þessu máli, en engan veginn felst lausn málsins í því. Mönnum þar í landi er vitanlega kunnugt, að Danmörk og Ísland eru ekki eitt og sama ríki. Ég benti á leið, ef þessi frjálsa lausn gjaldeyrismálsins hefði ekki fengizt, og hún er sú, sem fram kemur í skýrslu minni, að festa þar í landi til vörukaupa 5 þús. sterl.pund. En ég verð því miður að halda fram, að eins og gjaldeyrismálum okkar Íslendinga nú er komið, hefir sú leið ekki verið fær. Enda get ég skýrt frá því, að þegar ég talfærði þetta við bankastjórana ettir að ég kom heim, þá töldu þeir þá leið alveg útilokaða eins og nú væri komið gjaldeyrismálum. Ég ætla því að staðhæfa að lokum, um leið og ég skilst við Argentínuverzlunina, að þeir möguleikar, sem nú hafa skapazt þar í landi, voru ekki fyrir hendi áður. Þá gat hv.þm. ekki annað en viðurkennt, að það, sem ég sagði um Brasilíu, væri rétt. Hv. þm. veit nú auðvitað ekkert, hvað rétt er eða rangt í þessu máli, af því að hann veit ekkert annað en það, sem ég segi. En ég ætla þó að láta mér lynda, að hann vefengir það ekki. En hann staðhæfir, að þegar ég fór út, hafi ég ekkert vitað, hvernig þessum málum var komið í Brasilíu. En daginn sem ég fór skrifaði ég grein í Morgunblaðið um þessa sendiferð, og þar segi ég einmitt, að gjaldeyririnn hafi verið gefinn frjáls í Brasilíu 11. febr. 1935. En ég sagði jafnframt, eins og ég tók fram í skýrslu minni, að ég gerði mér litlar vonir um árangur af sendiförinni vegna gengisfalls, en ekki gengishamla. Og ef hv.þm. hefði gert sér far um að lesa skýrsluna eins og maður, þá hefði hann veitt því athygli, að þar sem voru 40 milreis í sterlingspundi árið 1930, er það nú komið ofan í 80–90. Þetta veldur því, að almenningur í landinu, er tekur laun í milreis, á ekki kost á að kaupa nema að litlu leyti innfluttar vörur. Saltfiskur verður dýr neyzluvara fyrir almenning. Þetta kemur fram í skýrslu minni á þann hátt, að frá því er innflutningur til Brasilíu var fyrir nokkrum árum 41 þús. smál., þá er hann kominn ofan í 18800 smál. Vegna gengisfallsins eru það meir og meir hinar ódýrari tegundir saltfiskjar, sem seljast, en ekki hinar verðmeiri, eins og okkar saltfiskur nauðsynlega þarf að vera. Hv. þm. gerði sig beran að fáfræði með því að segja, að það hafi verið létt verk og löðurmannlegt að ráðast inn á markaði Brasilíu, því að þaðan hafi bara þurft að kaupa kaffi. En þetta var bara ekki hægt, því að kaffiútflytjendur þurftu að skila gjaldeyri fyrir sína útfluttu vöru. Þess vegna festu líka Englendingar og aðrar þjóðir margar milljónir sterlingspunda inni þar í landi, sem þeir hafa fyrst fengið nú á síðustu tímum. Svo segir hv.þm. Ísaf.: Þið hefðuð bara getað selt Englendingum fiskinn og látið þá taka kaffið. Hv. þm. veit auðsjáanlega ekki, hvað hann er að segja. En hann ætti þó að vita, að við höfum haft ákveðinn saltfiskskvóta í Englandi, og hefir hann verið notaður alveg. Hv. þm. talaði um mann, sem farið hefði til Ameríku og fundið þar markað. Það skyldi þó aldrei hafa verið sendiherra hv.þm., Fritz Kjartansson. sem þessu markaði fann? Er þá ekki óeðlilegt, að þessu hafi verið tekið með vantrú. Annars hefir nokkuð verið að því gert að finna markaði þarna. Þá greip hv.þm. til nál. frá fiskifélagsfundinum, þar sem fundarmenn lýsa ánægju sinni yfir þessari nýjung. Þar eru þeir að lýsa yfir því, sem Sjálfstfl. hefir alltaf látið í ljós. Þar er ekki verið að þakka fiskimálan., heldur er lýst yfir ánægju út af því, að eitthvað nýtt sé reynt í þessu efni. Hv. þm. var með skæting um það, að ég hefði ekki enn slitið barnatönnunum. Ég veit ekki hverskonar tennur hann hefir, en líklega eru þær falskar, og væri það þá eftir öðru hjá honum. En ég er nú svo gamall sem á grönum má sjá og treysti mér vel til að tala við hann. Hv. þm. sagði, að ég væri ekki hæfur til að stunda annað en hornsílaveiðar, en ég hafði kallað hann pólitískt hornsíli, og verður honum varla líkt við annað betur, er maður sér hann við hliðina á stórhvelum Alþfl. En ég hefi ekki hugsað mér að fara að dorga eftir honum. Fer bezt á því, að hann sé áfram hornsíli í hinni pólitísku fúlutjörn Alþfl. Hér er deilt um það, hvort fækka eigi óþörfum störfum, hvort spara eigi þær 55 þús. kr., sem fiskimálan. hefir kostað á ári undanfarið, hvort ætlast megi til, að 10 menn, í manna stj. í S. Í. F. og 3 manna framkvæmdastj., séu einfærir um að ráða til lykta þessum málum, eða hvort nauðsyn beri til að hafa til þess enn 7 menn - og hvort taka eigi tillit til vilja fiskeigenda og fiskframleiðenda. Ég geri nú ráð fyrir, að stjórnarflokkarnir muni daufheyrast við óskum þessa hluta framleiðenda, eins og annara framleiðenda í landinu. Það er þá á þeirra ábyrgð, en að því mun, þó koma síðar, að þeir iðrast eftir að hafa virt að vettugi óskir þessara manna.

Forseti (StJSt): Með því að umr. eru nú orðnar langar og haldnar hafa verið 10 ræður, 5 með og 5 á móti, þykir mér rétt að takmarka ræðutímann og ákveða hann 5 mínútur fyrir hvern ræðumann, sem talar hér eftir.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vil leiðrétta ranghermi, sem kom fram hjá hv.þm. Snæf. Hann sagði, að ráðh. hefði bannað S. Í. F. að selja saltfisk til Ameríku. Þetta er ekki annað en skrök. Gangur málsins er sá, að í marz, að ég ætla, kom formaður S. Í. F. ásamt framkvæmdarstjóra þess á fund ráðh., og óskuðu þeir eftir að fá löggildingu sem aðalútflytjendur á blautfiski til 14. maí. Ég benti þeim á, að ekki væri ástæða til að löggilda sérstakan aðilja sem blautfisksútflytjanda, og taldi rétt, að það biði, þangað til Sölusambandið hefði verið löggilt sem saltfisksútflytjandi. Fáum dögum síðar kom svo umsókn S. Í. F. um löggildingu sem aðalútflytjandi á fiski fyrir 1936. Sú beiðni var afgr. eftir svo sem 20 daga. Í svona mikilvægu máli er það eðlilegt, að ekki sé hrapað að því að taka ákvörðun. Hitt er skrök, að þeim hafi verið bannað að selja saltfisk eða blautfisk á þessu tímabili. Ég átti tal um málið við formann S. Í. F., Magnús Sigurðsson. og benti ég honum á, að eina leiðin fyrir S. Í. F. væri að sækja um löggildingu. Það eitt var í veginum, að þeir töldu sig of mikilsráðandi menn til að þurfa að sækja um leyfi til fiskimálan. En auðvitað bar þeim að hlíta þeim l., sem um þetta eru sett. Annað atriði hjá hv.þm., sem ekki er annað en fullyrðing, er það, að hægt hafi verið að selja Steadyfarminn fyrirfram við góðu verði. Þetta veit hann, að er ekki rétt, og það sannar ekkert, þótt hann lesi kafla úr bréfi frá umboðsmanni S. Í. F. um að þetta hafi verið hægt. Yfirleitt hefir það sýnt sig, hve þessi sala var illa undirbúin og hve mikið happ það var, að fyrir var maður þar í landi, sem tekið gat málin í sínar hendur.

*Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson): Ég þarf ekki að svara hv.þm. Vestm., því að ekkert nýtt kom fram í ræðu hans, sem ekki var búið að hrekja áður. Mun ég því verja tíma mínum til að svara hv.þm. Snæf. Hann benti réttilega á það, að hagur útgerðarinnar hefði versnað mjög undanfarin ár. Hefir þá auðvitað hagur Samvinnufélags Ísfirðinga versnað, alveg eins og hagur Kveldúlfs. En hagur samvinnufélagsins hefir ekki versnað nærri því eins mikið og þeir Kveldúlfsbræður hafa haldið fram. Og ég hefi í ræðu hér í d. fyrir nokkru leiðrétt lygasögu, sem hv.þm. G.-K. fór með, þess efnis, að eignir félagsins væru aðeins 300 þús. kr., eða varla það. Þær nema 630 þús. kr., samkv. mati manns frá skuldaskilasjóði. Ég vil ráðleggja þessum hv.þm. að hætta slíkri lygi hér, sem engum er til tjóns nema sjálfum honum.

Ég hefi farið rétt með, það vita allir

. Ég veit, að Kveldúlfsbræður eru illir út í mig, því að þeir kenna mér, að ég hafi viljað koma í veg fyrir, að stofnaður yrði sérstakur skuldaskilasjóður fyrir Kveldúlf, jafnhliða skuldaskilasjóði vélbátaeigenda, sem étið hefði upp eins mikið fé og skuldaskilasjóður vélbátaeigenda. Því leggja þeir á mig hatur og ljúga um mig ýmsum sögum í sambandi við fyrirtæki eitt, sem ég hefi stjórnað, og gera kröfu til, að það eitt af öllum fyrirtækjum græði á sama tíma og verið er að setja Kveldúlf á ríkissjóð, með því að gera hv.þm. G.-K. að aðilja í bankaráði, svo að hann geti séð fyrir því, að Landsbankinn verði skuldaskilasjóður Kveldúlfs. Þá vík ég að því, sem hv.þm. Snæf. sagði um Spánarsamningana. Sagði hann, að samningarnir hefðu verið framlengdir 1. okt. 1934, en að nokkru leyti fyrir aðgerðarleysi stj. hefði Íslandi ekki verið veitt meiri réttindi en það, að ekki væri hægt að flytja þangað nema 6 þús. smálestir af fiski. Nú sést, hvers vegna íhaldsmenn hlupu eins og halaklipptir hundar úr utanríkismálan., sem sé til þess að geta í skjóli þess, að þeir vissu ekki betur, varpað allri ábyrgð á stj. En ég skora á hv.þm. að færa líkur fyrir því, að hægt hefði verið að framlengja samningana þannig, að samboðið hefði verið íslenzku þjóðinni.

Thor Thors Hæstv. atvmrh. sagði það skrök, að S. Í. F. hefði um tíma verið bannað að selja saltfisk. Hann verður þó að viðurkenna, að frá 6.–29. marz neitaði hann sölusambandinu um söluleyfi. Á meðan Sigurður Jónasson gekk mann frá, manni í New-York árangurslaust, fékk S. Í. F. ekki að selja, þó að það samkv. landsl. hefði rétt til þess. - Hæstv. ráðh. sagði það fleipur, að S. Í. F. hefði getað selt Steadyfarminn. Ég skal nú lesa kafla úr bréfi frá umboðsmanni S. Í. F. í New-York. Hann segir: „Það gleður oss, að vér höfum nú loks tök á að selja 15-punda kassana í heild sinni. Oss þykir vitanlega mjög leitt, að oss voru ekki fyrr fengnar birgðirnar til sölu, á meðan hægt hefði verið að fá fyrir þær talsvert miklu hærra verð. Ef allur farmurinn hefði verið fenginn oss til sölu um leið og þér afhentuð oss 50 smálestirnar, þá hefði sami kaupandi vissulega tekið farminn miklu hærra verði, hvað svo sem herra Jónasson kann að segja í gagnstæða átt“ ... Ég læt þetta nægja til að hrekja þá staðhæfingu hæstv. ráðh., að við höfum ekki getað ráðstafað þessum farmi. Þá sagði hæstv. ráðh., að enginn hefði getað vitað hér heima, að það skilyrði hefði verið sett, að skipið kæmi út á tilteknum tíma. En ég vil benda á, að söluskeytið að þessu vörumagni var samið uppi hjá fiskimálan., af Héðni Valdimarssyni og Kristjáni Einarssyni. Um þetta segir umboðsmaður S. Í. F. í sama bréfi: „Enda þótt skipið kæmi of seint, miðað við þann tíma, sem ákveðinn hafði verið milli yðar og vor, þá hefði það aðeins þurft að kosta lítilsháttar bætur til handa kaupandanum vegna dráttar á afhendingu, en vissulega ekki þurft að hafa í för með sér það verð, sem vér vorum að síðustu neyddir til að selja vöruna fyrir“ ... Hv. þm. Ísaf. var reiður, er hann svaraði mér, svo að hann gat varla rutt úr sér því, sem hann þurfti að segja. Hann taldi það lygasögu, sem við höfum sagt um efnahag Samvinnufélags Ísafjarðar o. s. frv. Reynslan mun nú skera úr um það, hve mikil lygi það er, sem sagt hefir verið um félagið. Kunnugir hafa sagt mér, að eignir félagsins hafi átt að mæta 800 þús. kr. skuld, en að þær séu ekki of lágt metnar á 300 þús. kr. Hv. þm. sagði, að við vildum koma á fót skuldaskilasjóði fyrir Kveldúlf. Við vildum koma á skuldaskilasjóði fyrir alla útgerð í landinu. Mun það sýna sig, að útgerðin verður að fá styrk, ef hún á að geta haldið áfram. Hv. þm. sagði, að við sjálfstæðismenn legðum hatur á hann. Það er ofmælt. Hann er ekki svo merkileg persóna, að hann verðskuldi hatur nokkurs manns.

*Frsm. minni hl. (Sigurður Kristjánsson): Ég, sem er 1. flm. þessa máls, fæ nú ekki að tala nema í 5 mínútur. En það mun líka vera mér nóg, því að hv.þm. Snæf. og hv.þm. Vestm. hafa sagt margt af því, sem ég hafði ella viljað taka fram, og get ég vel unað þeirra málflutningi. Nú þegar málið á að ganga til atkv., verður úr því skorið, hvort löggjafinn, sem leggur stöðugt þyngri byrðar á sjávarútveginn, vill halda áfram að stríða gegn kröfum útvegsins um að fella niður þennan óþarfa kostnað við fiskimálan., sem numið hefir um 70 þús. kr. ári, hvort hann vill stuðla að því, að áfram verði haldið þessari togstreitu milli fiskimálan. og S. Í. F. Nú verður skorið úr því, hvort þeir menn, sem nú sitja á þingi og hafa verið kjörnir þangað í nafni lýðræðis og frelsis, vilji unna sjávarútveginum þess réttar að taka tillit til sanngjarnra krafna hans. Það verður skorið úr því, hvort kasta skuli frelsinu og lýðræðinu fyrir borð, til þess að hægt sé að fara að vilja Héðins Valdimarssonar og þeirra peða, sem hann hefir við hlið sér. Ég vænti þess, að í þessari Gómorra stjórnarliðsins finnist þó það margir réttlátir, að þessari kröfu verði fullnægt. Þangað til atkv. hafa fallið á annan veg, vil ég trúa þessu. Mun ég því ekki svara návæli hv.þm. Ísaf., en taka undir með hv.þm. Snæf., að hann er of lítilmótleg persóna til að eiga orðastað við hann. Mér leiðist þessi hv.þm., og stundum kemur það fyrir, af leiðindum út af væli hans, að ég tugta hann. En að þessu sinni mun ég leiða hann hjá mér. Það, sem kom mér til þess að kveðja mér hljóðs, voru ummæli hv.þm. Ísaf. um fyrirætlanir mínar með skuldaskilasjóð útvegsmanna. En eins og kunnugt er, þá féll það í minn hlut að bera það frv. fram á sínum tíma. Hann komst svo að orði, hv.þm., að ég hefði með till. mínum um skuldaskilasjóðinn eingöngu verið að vinna fyrir Kveldúlf. Eins og hv.þdm. munu eflaust muna eftir, þá átti eingöngu að mynda þann sjóð af fé, sem útgerðin sjálf lagði fram, og átti hann því ekki að verða neinn baggi á ríkissjóðnum; það eina, sem snerti hann, var það, að niður átti að falla útflutningsgjald af sjávarafurðum. En þessu átti hv.þm. Ísaf. sinn þátt í að koma fyrir kattarnef, sem hans var vitanlega von og vísa, þar sem hér var um gott mál að ræða. Hann barðist eingöngu fyrir því, að bátaútvegsmenn fengju rétt til skuldaskila, og er ætlun manna sú, að hann hafi einvörðungu gert það sakir þess, að fyrirtæki það, sem hann hefir svo loflega stjórnað, gat notið þar góðs af. Og er það svo ekki Kveldúlfur, sem er að punta hreiðrið? Því að er það kannske ekki hans fé m. a., sem varið er til þess að bæta upp fjármálaafglöp þessa hv.þm.? Annars má ekki vera ómótmælt öðrum eins gorgeir og kom fram hjá þessum hv.þm. í garð togaraútgerðarinnar. Hann sagði, að togaraútgerðin hefði verið og væri til bölvunar fyrir land og lýð. Þessi og þvílík orð er engum sæmandi að láta sér um munn fara, nema þessum hv.þm., þar sem það er vitað, að togaraútgerðin hefir staðið undir atvinnulífi landsmanna um langt skeið, gefið meginhluta af tekjum ríkissjóðs, eða í fáum orðum sagt, staðið undir menningarlífi þjóðarinnar. Og reynslan mun verða sú, að togaraútgerðin verður seigasta rótin, sem afkoma þjóðarinnar hvílir á. Þetta vildi ég taka fram til þess að það stæði ekki ómótmælt, sem hin lítilsvirða þingrotta var að reyna að naga í þessa þýðingarmiklu atvinnugrein.

*Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson): Út af ræðu hv. 6. þm. Reykv. vil ég segja það, að það er vitanlega sitt hvað, togaraútgerðin sem slík eða h/f Kveldúlfur, enda hefi ég aldrei blandað því saman. En það er öðru máli að gegna með þennan hv.þm.; hann sér aldrei annað en Kveldúlf, og öll togaraútgerð er í hans augum ekkert annað en Kveldúlfur, enda ekkert undarlegt, þar sem vitað er, að hann er ekkert annað en lítilfjörlegt leiguþý hjá Kveldúlfi og því ekki unnt að sjá annað en Kveldúlf alstaðar og miða allt við hann.

*Frsm. minni hl. (Sigurður Kristjánsson): Það sýnir bezt, hve hæstv. forseti telur hv.þm. Ísaf. ómerkan og lítilsvirðan, að hann skuli aldrei átelja hann fyrir ósæmileg og óþingleg orð, eins og stundum kemur fyrir að hann gerir við heiðarlega þm. Þessi vesali þm. hefir nú hvað eftir annað með því að kalla mig leiguþý gert tilraun til þess að fá forseta til þess að sýna sér þó ekki væri nema að þessu leyti sömu virðingu og öðrum þm., að telja honum ekki sæmandi að viðhafa allskonar óþverraorðbragð hér á Alþingi. En reynslan hefir bara hvað eftir annað staðfest, að hæstv. forseti, eins og allir aðrir, telur hann vera þá undantekningu frá öllum öðrum, að hann hafi einn rétt til þess að viðhafa óátalið allskonar óþverraskap. - Annars vil ég að gefnu tilefni taka það fram, að ég hefi aldrei fengið eyrisvirði frá Kveldúlfi, að öðru leyti en því, sem ég hefi eins og aðrir orðið aðnjótandi þess, sem atvinnulífið í landinu hefir blómgazt fyrir framtakssemi Kveldúlfs. Það er ekki nema eðlilegt, þó að hv.þm. Ísaf. þyki þetta undarlegt, þar sem hann hefir aldrei komið nærri nokkru fyrirtæki án þess að hagnast af því sjálfur til stórra muna. Og þó að fyrirtæki þau, sem hann hefir stjórnað, hafi ekki getað borgað neinum neitt, þá hafa þau þó jafnan verið látin borga forstjóranum, og það oftast rífleg laun.

* Jakob Möller: Ég get upplýst það, að umsögn sú um þetta frv., sem hv. meiri hl. allshn. hefir mælzt til að fá frá framfærslunefnd Reykjavíkurbæjar, mun vera á leiðinni. Það kann því að vera óþarft að taka málið til umr. á þessu stigi, þar sem þetta er vitanlegt, að upplýsingar eru á leiðinni. Mér finnst því, að það megi bíða þangað til þær koma, úr því að farið var fram á að fá þær, og meiri hl. n. hefir ekki enn fengið tækifæri til að gera sér grein fyrir frv. og taka afstöðu til þess. Hv. flm. virðist hinsvegar hafa gefið sér nægilegan tíma til að undirbúa málið, ef undirbúningurinn hefir staðið yfir allan tímann frá því, að þingið var sett, eða jafnvel lengur. Ágreiningur sá, sem hér er um að ræða, kom fram þegar er átti að framkvæma lögin og var risinn út af því, hvernig ætti að skilja síðasta málsl. 22. gr. laganna. Út af þessum ágreiningi, sem varð upphaflega á milli meiri og minni hl. framfærslunefndar Reykjavíkur - ég veit ekki, hvort hann hefir komið víðar fram - felldi atvmrh. úrskurð, sem gekk á móti skoðun meiri hl. framfærslunefndarinnar. En síðar kom það í ljós samkv. umr. um framfærslulögin á síðasta þingi, að meiri hl. framfærslunefndar hafði haft rétt fyrir sér. - Ágreiningurinn var um það, hvort í 22. gr. laganna fælust fyrirmæli um, að valdsmaður skyldi alltaf leita umsagnar framfærslunefndar í þeim tilfellum, sem þar um ræðir. Meiri hl. n. taldi svo vera, en ráðh. leit svo á, að honum væri það í sjálfsvald sett. Því var haldið fram af minni hl. framfærslunefndar og ráðh., að það bæri að skilja þetta ákvæði svo, að það væri öllum í sjálfsvald sett, hvort þeir leituðu umsagnar eða ekki. Í sjálfu sér er þetta ekki annað en útúrsnúningur á orðalagi gr., enda voru leidd rök að því með því að fletta upp í umr. þeim, sem urðu um þetta. Upphaflega var það þannig í frv., að valdsmanni væri skylt að leita álits framfærslunefndar eða hreppsnefndar. En af þm. Alþfl. hér í þessari hv. d. var svo borin fram till. um að bæta við orðunum: eða annara kunnugra. Valdsmaður má því velja um, hvort hann leitar álits framfærslunefndar, hreppsnefndar eða annara kunnugra. Svo bar hv. 2. þm.N.-M. fram brtt. á þá leið, sem þessi lagastafur hljóðar nú. Nú er enginn vafi á því, að það var ákveðinn vilji síðasta þings fyrir því að hafa þetta ákvæði eins og það hefir verið skilið af framfærslunefnd, en gagnstætt því, sem ráðh. hefir skilið það. Nú er farið fram á að breyta þessu ákvæði, ekki aðeins gegn skoðun framfærslunefndar, heldur er gengið enn lengra, eins og menn sjá, ef þeir bera saman þetta frv., sem hér liggur fyrir, og gildandi lagaákvæði, þar sem er í frv. í rauninni algerlega felld niður skylda valdsmanns til þess að leita álits nokkurs manns um hag viðkomandi styrkþurfa. - Í 3. gr. frv. er mælt svo fyrir, að kona skuli leggja fram skrifl. umsókn, og skuli fylgja henni skýrsla umsækjanda, gefin af henni sjálfri, og aðrar upplýsingar þarf valdsmaður ekki að fá til þess að kveða upp úrskurð heldur en skýrslu, gefna af konunni sjálfri. Að vísu er valdsmanni svo heimilt að leita staðfestingar á skýrslu konunnar, ef honum þykir ástæða til, en þetta virðist ekki þýða annað en það, að það eigi að láta konuna sjálfa staðfesta skýrsluna með því að taka af henni réttarskýrslu, eða að fá réttarlega staðfestingu skýrslugjafa á því, að skýrslan sé rétt, en hinsvegar alls ekki leita álits viðkomandi manna um það, hvort skýrslan sé rétt. M. ö. o. er eftir frv. enn minni trygging heimtuð fyrir því, að réttar upplýsingar séu fengnar um hagi þessara styrkþega, heldur en er þó í l. eins og þau eru nú, og þótt þau séu skilin eins og úrskurður ráðh. bendir til. Þetta fyrirkomulag er alveg í fyllsta ósamræmi við ákvæði l. að öðru leyti, því að ef hv.þm. lesa 23. gr., þá sjá þeir, að reglur um þetta eru byggðar algerlega á því, að meðlögin séu ákveðin eftir því, sem talið er, að þurfi, en ekki að sjálfsögðu eins og framfærslan kostar. Það er sem sé gert ráð fyrir því, að þessi styrkur af hálfu hins opinbera sé mismunandi eftir efnum og ástæðum styrkþurfa. Eins og ég sagði, þegar þetta mál kom fyrst til umr., þá stafar þetta af því, að það er í rann og veru verulegur ágreiningur milli þingsins annarsvegar og þess aðilja, sem hefir tekið þetta mál að sér, sérstaklega svokallaðrar mæðrastyrksnefndar hér í Reykjavík, sem heldur því fram, að ekkjur, sem eiga börn, eigi alltaf undir öllum kringumstæðum rétt til framfærslustyrks fyrir börn sín af opinberu fé, án tillits til þess. hvernig hag þeirra er farið. Þetta hefir löggjafinn ekki getað fallizt á og heldur því fram, að þær eigi að vísu að fá styrk til framfærslu börnum sínum, en eftir því, sem þörf þeirra krefur. Ef þær hafa efni til þess að lifa á eigin spýtur, þá fá þær engan styrk, en annars eftir því, sem ástæður eru til. Það er augljóst, að breyt. sú, sem farið er fram á í frv. á þessu, er í ósamræmi við önnur lagaákvæði um þetta, og það nær þess vegna engri átt, að þessi breyt. verði nú gerð á þessu. Alveg samat máli er að gegna um fleiri gr. frv., að þær eru í ósamræmi við löggjöfina, eins og t. d. 4. gr. og 8. gr. Ég ætla svo ekki að orðlengja meira um þetta að sinni. Þetta er aðeins 2. umr. málsins, svo að það á eftir að koma til 3. umr., en þá verður væntanlega komin fram umsögn framfærslunefndar hér í bænum og afstaða meiri hl. allshn. verður þá orðin skýrari. En ég mun fyrir mitt leyti greiða atkv. á móti því, að málið nái fram að ganga.

*Pétur Ottesen: Það voru aðeins örfá orð út af deilu, sem varð hér fyrr við þessa umr. út af þeim ummælum, sem hv. 1. landsk. hafði um viðtal við formenn stjórnarflokkanna af hálfu þeirra kvenna, sem standa á bak við þetta mál. Mér virtist hv.þm. vilja færa þau ummæli yfir á það, að bak við þau stæðu flokksvilji. Mér virtist hann gefa þetta í skyn með því að segja þau orð, sem ég skrifaði orðrétt niður eftir honum, en þau voru þannig: „Og mætti því vænta þess, að það yrði ekki ágreiningur um meginatriði þessa frv.“ Mér virtist, að hv.þm. vildi láta skína í það með þessu, að hér lægi einhver flokksvilji bak við, en ég vil mótmæla því, að svo sé að því er snertir Sjálfstfl.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég hefi ekki hlustað á nema lítið eitt af þeim umr., sem orðið hafa um þetta frv. til breyt. á framfærslulögunum. En ég hefi kynnt mér töluvert ýtarlega þessar brtt. eins og þær liggja fyrir nú, og ég álít, að þær séu flestar til mikilla bóta frá því, sem nú er. Ég hefi ekki séð neitt í þessum till., sem er til hins verra. Ég vil því mæla með því, að þessar breyt. á núgildandi framfærslulögum séu samþ. eins og þær liggja fyrir. Af þeirri þekkingu, sem ég hefi á þessum málum, fyrst sem fulltrúi hjá bæjarfógetanum í Reykjavík og síðar sem lögreglustjóri, þá vil ég segja það, að eins og framfærslulögin eru nú, án þeirra breyt. sumra, sem hér er farið fram á, þá eru þau að ýmsu leyti óeðlileg í framkvæmd. Ég vil því mæla mjög með því, að þessar breyt., sem hér liggja fyrir, verði samþ. Þær eru gerðar í höfuðatriðum af þeim aðilja, sem hefir mjög vel kynnt sér þessi mál, og þess vegna byggðar á reynslu í þessum efnum. - Ég sé svo ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um þessar till., a. m. k. ekki að svo stöddu, nema þá sérstakt tilefni gefist til þess.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Ég verð að lýsa yfir undrun minni á því, að þetta mál skuli vera fram komið á þessu þingi, því að eins og fram hefir komið í umr., þá voru framfærslulögin, þessi lagabálkur, sem menn virðast þekkja að vísu, en misjafnlega vel, bæði utan þings og innan, samþ. á síðasta þingi og eru því að byrja að koma til framkvæmda. Nú er engan veginn hægt að segja, að þau séu fullreynd í framkvæmd. Það má segja, að þau séu óreynd í framkvæmd, og sérstaklega gildir það um mörg atriði þeirra, sem að sumu leyti eru nokkuð ný, en að sumu leyti eldri ákvæði uppdubbuð, sem ekki höfðu sætt neinum sérstökum mótmælum á meðan þau voru í gildi, og enginn áróður var um að rifta eða breyta því, sem gilt hafði um sumt af því sama, sem hér liggur fyrir. Í annan stað var það svo, að þessar breyt. lágu svo að segja allar fyrir á síðasta þingi undir meðferð málsins. Þær lágu fyrir n., og mér er kunnugt um, að n. hafði töluvert með þetta að gera, og að lokum var n. á móti því að taka þetta til greina. Og við nákvæma yfirvegun hjá þeim hv.þm., sem líka höfðu með þessar brtt. að gera, varð það líka niðurstaðan, að það ætti ekki við og væri sumpart óhæfilegt að samþ. þær, af því að þær færu í bága við þær reglur, sem verður að telja, að eigi að gilda jafnt um alla aðilja, sem hér koma til greina, en það eru barnsmæður, sem hér er verið að ragast í. Það er því einkennilegra að heyra hæstv.forsrh. standa hér upp og segja, að hann sé farinn að kynna sér málið, væntanlega nú fyrst á þessum tíma, þar sem málið lá fyrir síðasta þingi og þá var rætt um það. En þá hefir hæstv.forsrh. ekki kynnt sér það og ekkert vitað um þetta, því að hann sagði, að nú nýlega hefði hann kynnt sér það töluvert ýtarlega. Það ætti nú ekki að vera nein furða, þó að maður, sem sæti á á þingi, kynnti sér það, sem fyrir þinginu liggur svo ýtarlega, að hann gæti gert sér grein fyrir því, en hæstv. ráðh. talaði um það sérstaklega og lýsti því yfir, að hann hefði kynnt sér þetta mál og gert það töluvert ýtarlega. En það virtist koma í ljós, að hann hefði alls ekki kynnt sér málið ýtarlega, því að það er ótrúlegt, að hann sem lögfræðingur, og að því er hann segir nákunnugur þessu máli frá því að hann var fulltrúi hjá bæjarfógeta, skuli ekki hafa rekið augun í það í þessum brtt., sem er í ósamræmi við þær reglur, sem gilda að öðru leyti um samskonar atriði í lögum. En í þessu liggur vafalaust þannig, að upp á síðkastið og strax í fyrra var hafinn kröftugur áróður í málinu. Manni virðist það einkennilegt, að þegar n. í þinginu og undirbúningsnefnd milli þinga og síðan allir hlutaðeigendur í bænum voru sammála um, að lögleidd skyldu þau framfærslulög, sem lágu fyrir, og a. m. k. ekki að taka til greina þessar brtt., þó að annað kunni að hafa orkið tvímælis af því, sem var lögfest. En áróðurinn hefir magnazt síðan hjá einum aðilja, nýtilkomnum, sem ég veit ekki, hvort maður á að titla sem sérstakan aðilja, en það er n., sem kallar sig mæðrastyrksnefnd, sem vill sýnilega ráða mestu um þetta í trássi við þær lögskipuðu n., sem eru hér í bænum. Það hefir verið leitað álits framfærslunefndar, en það hefði mæðrastyrksnefndin átt að gera, að leita til þeirrar n., sem bar ábyrgð á framkvæmd þessa máls. En álits hennar hefir nú verið leitað, og hvort sem það er komið í hendur n. eða ekki, þá er það víst, að n. leggur á móti till. Hún sér vitanlega ekki ástæðu til þess að lögleiða þetta, né að það sé heppilegt að lögleiða þetta, sem vitanlega er komið fram vegna áróðurs, sem sést á því, hvernig það er borið fram. En það er borið fram af tveimur hv.þm. af flokkslegum ástæðum, ef ekki persónulegum í þokkabót. Þegar svo á að hamra þetta í gegn, þá er það gefið upp af hv.frsm. minni hl., að þetta sé ágreiningslaust mál, sem fyrir jólin í vetur olli svo miklum ágreiningi, að ekki þótti fært að lögleiða það. Hann sagði ennfremur, að n. hefði rætt þetta við formenn flokkanna, og hefði þeim komið saman um, að málið ætti að fá góða meðferð og afgreiðslu. Hv. frsm. vænti þess að þar sem þeir féllust á þetta, foringjarnir, þá myndu hinir greiða þessu atkv. sitt. Ég tel vafalaust, af því að hv.frsm. er kunnugt um þetta mál og afstöðu manna og flokka í því, þar á meðal sumra í hans eigin flokki, sem eru á móti þessu, þá hafi hann mælt þessi orð til þess að reyna að afla málinu fylgis á óáreiðanlegum grundvelli. Nú hefi ég og ýmsir aðrir þá sömu skoðun eins við höfðum fyrir jólin í vetur, þegar þetta mál var athugað, og það töluvert ýtarlega, hvort sem hæstv.forsrh. hefir verið með í því eða ekki. Það var þá athugað ýtarlega og fyrr en hann fór að athuga það, en gr. þessa frv. eru samskonar og þær, sem fram voru bornar af mæðrastyrksnefndinni í vetur, og geta ekki samrýmzt löggjöfinni eins og hún er og eins og til var stofnað, að ætti að vera, ef jafnrétti og fyllsta réttlæti á að ríkja. Það er fyrst og fremst það, að minni hl. n., en ég vil telja hann fyrir þessum brtt. eða þessu frv., vill lögleiða, að það skuli undir vissum kringumstæðum afnema þann mælikvarða, sem talinn hefir verið, og það líka í framfærslulögunum, réttur undir öllum atvikum, þar sem slíkt á við. En það er, að sveitarstjórnir þurfa ekki, þegar þær greiða út meðlög, að greiða hærra en hið löglega meðalmeðlag. Eins og allir hv.þm. vita, þá er þetta ekki óeðlilegt, með því að meðalmeðlagið er þannig til komið, að sýslunefndir eiga að gera till. um þetta, og það eru undir venjulegum kringumstæðum þær sömu sem stjórnarráðið síðan staðfestir. Þetta meðalmeðlag er misjafnt í sveitum annarsvegar og kaupstöðum hinsvegar, en það er ákveðið eins og sýslunefndirnar komast næst því, hvað það kostar að framfæra börn í hverju héraði. Þá var svo tilskilið í lögunum og líka í framfærslulögunum, að sveitarstjórnirnar, sem eftir ákvæðum laganna verða að borga með börnum, skuli þó ekki þurfa að hlíta úrskurðum, sem eru mjög misjafnir og oft í ósamræmi við það, sem gildir í héraðinu, heldur er þeim gefinn sá réttur að þurfa ekki að greiða meira en ákveðið meðalmeðlag, sem gildir í héraðinu, þar sem börnin eru. En stefnan í þessum brtt. er sú, að afnema þetta, þannig, að það sé helzt meira og að sumu leyti ávallt meira en meðalmeðlag. Í 1. gr. frv. vill meiri hl. n. breyta þessu svo, að þegar um fráskildar konur er að ræða, þá verði það þannig, að aldrei sé minna greitt en meðalmeðlag, og er þetta breyt. á 10. gr. laganna. Þá er farið fram á það, að breytt verði því, sem 13. gr. í hinum nýju l. ákveður, að sveitarstjórnir verði ekki krafðar af fósturforeldrum meira meðlags en meðalmeðlags. En minni hl. vill breyta því svo, að þar komi: „venjulegrar meðgjafar með börnum í hreppnum eða kaupstaðnum“. - Nú getur það breytzt, en það er ekki ástæða til í þessu tilfelli að breyta út af því, að meðalmeðlag skuli vera það, sem gildir. En það er verið að reyna að komast hjá því að binda sig við meðalmeðlag. Nú gildir það ekki nema í þrjú ár, og er þá ákvarðað á ný, svo að það er ekki mikil hætta, þótt þessu löggilta formi sé fylgt, að sveitarstjórnirnar fái að halda sér við meðalmeðlag og ekki sé krafizt annars eða meira. Þá er 3. gr. frv., sem ætlast til þess, eins og tekið hefir verið fram, að 22. gr.l. verði breytt þannig, að þar sem ákveðið er, að valdsmaður skuli leita álits framfærslunefndar, þá skuli það ekki vera, en það skuli vera nóg undir öllum kringumstæðum, að sú ekkja, sem í hlut á, leggi fram skrifl. umsókn og gefi sjálf skýrslu, og hana á valdsmaður að taka trúanlega, en honum er heimilt að leita staðfestingar á skýrslu konunnar, ef honum þykir ástæða til. Nú er það ekki svo, að valdsmaður eigi í sjálfu sér og undir öllum kringumstæðum sjálfur að bera ábyrgð persónulega og hagsmunalega á því, sem hann er að úrskurða um. Það er ekki honum til tryggingar, sem þetta er sett, heldur til þess að tryggja þeim sveitarstj. og þeim aðiljum, sem eiga að greiða þetta, að enginn úrskurður sé kveðinn upp af valdsmanni órökstuddur og án þess að full gögn liggi fyrir hendi. Í 22. gr.l. er sagt, hvaða stoðir eigi að renna undir úrskurð valdsmanns. Hann á að leita álits framfærslunefndar eða hreppsnefndar, og það má ekki minna vera en hann leiti umsagnar þeirra, sem kunnugir eru. En frv. vill ekki, að þetta sé í l. Það á að byggja úrskurðinn í lausu lofti. Það er aðeins heimilt að leita staðfestingar, en ekkert tiltekið, hjá hverjum. Það er svo mikil vitleysa í þessari gr., að mig undrar það, að þetta skuli flutt af hv. 1. landsk. og hv. 2. þm. Reykv. Brtt. segir: Skal kona leggja fram skrifl. umsókn. - Hvaða kona? Það er hér í l. verið að tala um ekkjur og engar aðrar konur, en svo kemur þetta þarna eins og skrattinn úr sauðarleggnum, að það er einhver kona, sem á að leggja fram skriflega umsókn. Þegar búið er að tala um ekkjur í l., þá er viðbótin, sem á að koma eftir frv.: „Skal kona leggja fram skrifl. umsókn“ o. s. frv. - Nú er náttúrlega meiningin, að þetta sé ekkja, en þetta er lagalega bæði að formi og efni óhæfilega framsett og nær engri átt, og ég álít það ekki rétt, enda þótt hæstv. ráðh. sé í bandalagi við annan flokk, að hann fylgi honum til alls. - Þá segir ennfremur í 3. gr., sem er brtt. við 22. gr. laganna - þar sem talað er um þetta, að kona skuli leggja fram skriflega umsókn (hvaða kona?) - „og fylgi henni skýrsla umsækjanda, gefin af sjálfri henni“. Hverri?

Konunni

. Já, kannske sé átt við konuna. Ég veit, að þessir menn kunna að orða lög, og því undrast ég, að þeir skuli orða svo, að óskiljanlegt verður, en nú mun það vera orðin tízka að orða lagafrv. eins og blaðagreinar, svo að ekki fellur neitt í venjulegar skorður. Það eru ekki nema nokkrir mánuðir - eða rétt fyrir jólin - síðan l. þessi voru samþ., en nú er lagt til, að 26. gr. verði felld niður, og í samræmi við það 62. gr. Þessar gr. tala um það, hvernig meðgjöf skuli greidd með börnum eftir að kona giftist aftur. Nú vill þetta áróðursfólk fá þessu breytt, og hæstv.forsrh. flýtti sér að troða hér upp til að taka undir það, að nú skyldi þessu breytt, þannig, að þegar kona giftist aftur, þá skuli faðir barnanna halda áfram að kosta framfærslu þeirra eða uppeldi. Nú er það vitað, að þegar ekkja hefir fengið úrskurð, þá er sá úrskurður kveðinn upp vegna þess, að hún er ekkja, en þegar hún er aftur gift, þá er hún lagalega komin í þá aðstöðu, að hún á ekki að fá greitt meðlagið lengur frá sínum fyrra barnsföður eða framfærslusveit, enda er það órétt gagnvart öðrum konum. En nú vill þetta áróðursfólk beita sér fyrir því af miklum móði, að ekkjan haldi meðlaginu þrátt fyrir það, að hún giftist aftur og maður hennar sé þá lagalega orðinn faðir barna hennar eða skyldugur um framfærslu þeirra, þ. e. án tillits til löggjafarinnar í öllum tilfellum öðrum. Ég vil t. d. minna hæstv. ráðh. á það, að í l. um lífeyrissjóð barnakennara og l. um lífeyrissjóð embættismanna er tekið til og áskilið, að greiðslur úr þeim sjóðum falli niður, ef ekkja giftist aftur, og eftir almennum skilningi er þetta líka rétt. Þetta vill áróðursfólkið fella burtu, til þess að þessar konur verði í ósamræmi við aðrar konur, og eins og ég hefi bent á, í ósamræmi við önnur l., eins og t. d. lífeyrissjóðslögin. Svo skal ég aðeins benda á 6. gr., sem er brtt. við 3. gr. 1., en þar er talað um ráðstafanir, sem framkvæma megi eftir tillögum barnaverndarnefna eða skólanefnda, og skuli farið eftir þeirra áliti, eftir því sem við verði komið, og þetta er eðlilegt, og þarf að vera eitthvert svigrúm til að fara eftir. - Þessu vilja þeir nú breyta, sem að þessum brtt. standa, strika þessi orð burtu, og er þá vitanlega tilgangurinn, að fara skuli eftir þessum till.n. undir öllum kringumstæðum. Nú er sagt, að þessar n. eigi að hafa málin til að reyna að leysa þau. Má því ætla, að till. þær, sem þessar n. kunna að gera eftir tilraunir sínar, séu ekki svo ákveðnar, að rétt sé að lögbjóða að fara eftir þeim, og geta þær verið svo óákveðnar, að vel getur brugðið til beggja vona að fara ettir þeim. Þess vegna er í gr. eins og hún er tekið rétt á þessum málum, því að það fer ekki alltaf að öllu leyti vel að fara eftir till., sem byggðar eru á slíkum tilraunum, heldur verður að taka þær eftir því, sem nauðsynlegt og gagnlegt þykir. Niðurstaðan af þessu verður því sú, að þessar till. eru sumar óframbærilegar og að sumu leyti ekki tímabærar, hvað snertir framkvæmd laganna. Ég fullyrði, að lögin hafa ekki sýnt í framkvæmdinni, að nauðsynlegt sé að breyta þeim, og mun tíminn leiða það betur í ljós. - Að öðru leyti liggja ekki fyrir neinar rökstuddar kærur heiman úr héruðum, en þessi l. eru ekki aðeins samin fyrir Reykjavík, heldur vil ég minna á, að þau gilda fyrir landið allt, og mætti hv. 1. landsk. gjarnan heyra það og vera kunnugt um, að framfærslulögin eru fyrir landið allt, en ekki aðeins fyrir Reykjavík, og þaðan af síður fyrir eina undirnefnd, og þegar formlega er upplýst, að sú n., sem komin er upp samkv. l. þessum, framfærslunefndin hér í Reykjavík, leggur á móti þessu frv., sé ég enga ástæðu til að taka þetta mál alvarlegar en rök liggja til. - Ég býst því við, að hv.þm. hafi gert sér grein fyrir, að þessar breytingar eru á alls engan hátt réttlætanlegar.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég býst við, að hv.þm. muni, þegar þeir bera saman 1. gr. frv. og 10. gr. þeirra laga, sem samþ. voru í fyrra, fagna þeirri breyt., sem hér er lagt til, að verði gerð, og sjá, að þær eru ekki þess efnis, sem hv.þm. V.-Sk. hélt fram. Hv. þm. þurfa ekki annað en lesa saman þessar gr., og þá verður þeim málið ljóst; þarf því ekki að rökræða þetta atriði. Það, sem hv.þm. hefir á móti 3. gr. frv., er, að hann vill álíta, að þessar breyt. séu til hins verra fyrir valdsmann, en það virðist vera algerlega óþarft að skylda valdsmann með lögum til þess að leita staðfestingar á skýrslu konunnar, ef hann álítur, að sú skýrsla sé sönn og rétt, því að þá er ástæðulaust fyrir hann að leita staðfestingar. Er alger óþarfi að binda þetta í lögunum, því að ég sé ekki, hvaða bót er að því að skylda valdsmanninn til þessa; getur það aðeins valdið óánægju og torveldar afgreiðslu, því að það leiðir af sjálfu sér, að eftir því sem fleiri eru riðnir við afgreiðslu málsins. gengur hún seinna. Viðvíkjandi 4. gr. eða því, að framfærsluskylda manns falli niður, er konan giftist aftur, sé ég enga ástæðu til að halda því, sökum þess, að hún er tvímælalaust röng. Ég hefi rekið mig á það, að þetta er ranglátt og til stórbaga, eins og fyrirkomulagið er nú, og sé ég enga ástæðu til að halda því. Tel ég það réttlætisatriði fullkomið, að kona haldi framfærslueyri frá manni sínum með börnum þeirra, þó að hún giftist aftur. Viðvíkjandi brtt. við 43. gr. er það vitanlega ekki rétt hjá hv.þm. V.-Sk., að sú brtt. valdi því, að alltaf verði farið eftir till. nefndanna, en orðalagið dregur aðeins nokkuð úr því valdi, sem ettir 43. gr. er falið þessum n., og er því breytt til bóta með niðurfellingu þessara orða. Þó er á engan hátt átt við, að undir öllum kringumstæðum skuli farið eftir till.n., þó að þær séu óframkvæmanlegar. En ef orðalagið stendur óbreytt, þá gefur það undir fótinn um, að ekki þurfi meira en svo að fara eftir þessum tillögum nefndanna. Önnur atriði voru það ekki, sem hv.þm. fór út í, og sé ég því ekki ástæðu til að gera þau að umtalsefni.

*Frsm. 1. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég vildi fyrst og fremst vekja athygli á því, að prentvilla hefir slæðzt inn í 6. gr. frv., og vildi ég biðja hæstv. forseta að leiðrétta það, að í staðinn fyrir orðin „eftir því, sem ...“ komi: að því leyti, sem ... Um frv. þarf ég ekki að vera langorður, þar sem hæstv.forsrh. hefir svarað þeim andmælum, sem fram hafa komið hér í þessari hv. d. Ég vil geta þess út af því, sem hv.þm. V.- Sk. sagði - og tók hann þar undir við hv.þm. Borgf. -, að ég hefði gefið í skyn, að máli þessu væri tryggður framgangur hér í þinginu, vegna þess að mæðrastyrksnefndin hefði rætt við formenn flokkanna, að sé hv.þm. V.-Sk. eitthvað óánægður við kvenfólkið, sem mér fannst hann vera út af því, að það hafi gengið framhjá honum sem einum foringja Sjálfstfl., þá verður hann að eiga um það við hv.þm. G.-K., sem konurnar töldu form. þess flokks og áttu viðtal við. Í annan stað var þessi hv.þm. að fetta fingur út í það, að notað skyldi vera í frv. orðið kona, eða að ekkja skyldi kölluð kona. Skildist mér sem hann teldi vafa leika á um, að ekkja væri kona. Það getur verið, að hv.þm. þekki eitthvert dæmi þess, að ekkja sé ekki kona, en ég þekki ekkert slíkt dæmi. Ég held því; að orðalag gr. sé vel skiljanlegt, og nægilega skýrt að tala um ekkju sem konu. Hv. 3. þm. Reykv. var að tala um þessa gr. frv. og sagði, að sér virtist óhæfilegt að láta nægja umsókn ekkjunnar einnar, og skildist honum, að eftir þessu gæti valdsmaður ekki annað gert en staðfest skýrslu hennar. En eins og ég hefi sagt við þennan hv.þm. í einkasamtali, þá sé ég ekki, að það hafi neitt að segja, þó að valdsmaður kalli konuna fyrir sig eina eða hafi vitni við, því að hann hefir opna leið til að leita umsagnar allra, sem honum finnst ástæða til eða þörf vera á. Þetta átti ekki að vera nema stutt aths., og skal ég því ekki orðlengja þetta frekar, en vænti þess, að frv. fari nú til 3. umr., og þá gefst allshn. tækifæri eða meiri hl. hennar til að athuga þetta nánar. Út af orðum hv.þm. V.-Sk., að framfærslunefnd Reykjavíkur hefði mælt á móti þessu frv., vil ég taka það fram, sem hann mætti vita, að þessi lög eru fyrir fleiri staði en Reykjavík, eins og þessi þm. tók líka fram sjálfur. Má því ætla, að ágallar frv., þeir sem nú á að bæta úr, komi alstaðar í ljós, bæði í Rvík og utan. En aðalatriði frv. er að gera rétt ekknanna nokkru fyllri og betri en er eftir lögunum, og eiga ekkjur utan Reykjavíkur engu síður rétt á, að bætt séu þeirra kjör.

*Jakob Möller: Það er ágreiningur milli mín og hv. 1. landsk. um orðalagið á 3. gr. frv., þar sem talað er um að leita staðfestingar á skýrslu konunnar. Hann vill þýða þetta á þá lund, að valdsmaður eigi rétt á að leita sjálfstæðra upplýsinga, burtséð frá skýrslunni. Þetta nær vitanlega engri átt, og ég vil spyrja hv. 1. landsk og aðra hv.þdm., hvort þeir hafi lesið 22. gr.l. og borið saman við frv. - Í 22. gr.l. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Leita skal valdsmaður álits framfærslunefndar eða hreppsnefndar, þar sem ekkjan á heima, og annara kunnugra, telji hann þess þörf, um hagi hennar, áður en úrskurður er upp kveðinn.“ Hvað þýðir þetta orðalag? Um það er ekki ágreiningur, heldur hvort ávallt skuli leita umsagnar þessara aðilja og auk þess annara kunnugra manna, eða ekki. Hæstv. forsrh. hefir fellt sinn úrskurð, og ég spyr, hvort ekki megi búast við útúrsnúningi á þessari gr. Ég er sannfærður um, að ef samþ. verður þetta orðalag frv. og kemur til framkvæmda, þá muni hæstv.atvmrh. og fólk af hans sauðahúsi halda því fram, að valdsmanni sé ekki heimilt að leita upplýsinga. Ég hefi spurt 2 lögfræðinga um þetta, og eru þeir sömu skoðunar og ég, að valdsmaður hafi aðeins heimild til að láta konuna staðfesta sína eigin skýrslu.

Má ég skjóta inn í? Ég skyldi gjarnan vera með brtt. í þessa átt

. Þetta er þó ekki svo mikilsvert í sjálfu sér, heldur hitt, að tekin er af valdsmanni skyldan til að afla sjálfstæðra upplýsinga, en til þess hefir hann enga aðstöðu, nema gegnum framfærslunefnd eða hreppsnefnd, og er sjálfsagt að snúa sér til þeirra, m. a. vegna þess, að ef leitað er upplýsinga annarsstaðar, þá er hætt við, að glundroði kæmi í allt saman, vegna þess að persónur geta notið allt annara kjara eftir umsögn óvilhallra manna, og verða því upplýsingar í þeim tilfellum til óhags. En hvað sem þessu líður, þá er sjálfsagt að tryggja það eins og hægt er, að jafnt gangi yfir alla og allir njóti sama öryggis. Um önnur atriði skal ég ekki verða langorður. Ég vil benda hv.þm. á, hvernig samræmi muni verða í lögunum, þegar búið er að fella niður 26. gr., þar sem segir svo: „Nú giftist ekkja, sem meðlög fær með börnum sínum samkv. fyrirmælum þessara laga, og falla þá meðlagsúrskurðirnir sjálfkrafa úr gildi.“ Og í 4. gr.l. segir: „Nú gengur maður að eiga konu þá, er átt hefir áður með öðrum manni barn eða börn, og er honum þá skylt að framfæra og ala upp til 16 ára aldurs það eða þau börn hennar,“ o. s. frv. - Til hvers er að fella niður 26. gr., ef skylda mannsins helzt eftir sem áður samkv. 4. gr. alveg tvímælalaus? Hinsvegar virðist sem ruglað sé saman við framfærsluskyldu föður, sem skýrt er tekið fram í 4. gr. Mér finnst því, að þessi breyt., að fella niður 26. gr., sé alls ekki til bóta, heldur til þess eins að valda ruglingi. Svipuðu máli gegnir um það ákvæði frv., að fella niður 62. gr.