Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 59. fundi í Ed., mánudaginn 13. sept., var frumv. tekið til einnar umr.(A. 908, 924, 929. 939, 940, 944, n. 947, 948, 949, 950, 953, 957, 958, 963, 967, 971, 980).



Eins og háttv. deild hefir sjeð, hefir háttv. Nd. ekki viljað fallast á allar breytingar okkar hjer í deild. Tvo liði, sem feldir voru hjer í deild, hefir hv. Nd. sett inn aftur. Um annan þeirra, fjárveitinguna til Fossvallasmjörbúsins, er það að segja, að nefndin vill ekki gjöra hana að kappsmáli, því að þótt hún telji hana eigi rjettmæta, þá treystir hún sjer ekki til að halda sinni skoðun þar til streitu. Nefndin hefir komið fram með brtt. sínar á þgskj. 868. Þær eru þrjár að tölu, og er hin fyrsta um að veita Háskólanum 500 kr. til bókakaupa handa kennaranum í klassískum fræðum. Hann sendi nefndinni erindi, þar sem hann skýrði frá því, að hann gæti ekki kent fræði sín fyrir bókaleysi. Nefndin leitaði álits landsstjórnarinnar um málið, og áleit hún nauðsynlegt að útvega bækurnar, með því að Háskólinn ætti þær ekki til. Nú hefir Háskólinn ekki fje til bókakaupanna; en hvorki er hægt að ætlast til þess, að kennarinn kaupi bækurnar fyrir eigin fje, nje að hann kenni bókalaus. Því leggur nefndin til, að 500 kr. sjeu veittar til bókakaupa þessara. Önnur tillagan er sú, að veittar sjeu 500 kr. til vjelstjóraskóla. Ráðherra sendi nefndinni erindi um það, að mjög nauðsynlegt sje, að hinn fyrirhugaði vjelstjóraskóli geti tekið til starfa þegar í haust, með því að tilfinnanleg vöntun sje á vjelstjórum hjer á landi; og ýmsir hafa sótt um aðgöngu að fyrstu deild vjelstjóraskólans á næsta hausti. Ráðherra hefir skýrt frá því, að það muni kosta 1000 kr. að reka skólann til nýjárs, ef hann tekur til starfs 1. október í haust. En þá sparast um leið 500 kr., sem veittar eru til vjelstjórakenslu við stýrimannaskólann, sem verja má til þessarar kenslu; vanta þá ekki nema 500 kr., og leggur nefndin til að þær sjeu veittar í fjáraukalögunum 1914 og 1915. Um þriðju brtt. þarf jeg ekki að fjölyrða. Það hefir áður verið gjörð grein fyrir henni hjer í deild. Nefndin hefir ekki en getað sannfærst um, að rjett sje að ganga inn á þá braut, að endurgreiða toll af endursendum íslenskum vörum. Slíkt gæti haft vafninga og meiri eða minni fjárútlát í för með sjer, því að gera má ráð fyrir, að ýmsir kæmu með sams konar kröfur sem Sláturfjelagið, ef því er veitt áheyrn, og mundi erfitt að greiða sumstaðar úr þeirri flækju, svona eftir dúk og disk.

Framsögumaður (Björn Þorláksson); Um þetta mál hefi jeg ekki annað að segja en að vitna í hið mjög ítarlega nefndarálit ritara nefndarinnar, þar sem svo greinilega er skýrt frá, hvernig stendur á ágreiningnum milli nefndarinnar hjer í deild og nefndarinnar í háttv. Nd. Nefndin leggur það til, að eigi sje það látið standa fyrir því að frumv. sje samþ., þótt nokkur ágreiningur sje milli nefndanna í deildunum, því að hjer er mestmegnis um formatriði að ræða, sem ekki hefir áhrif á aðalútkomuna.



Frumvarp þetta hefir verið áður hjer í deildinni, og fór með töluverðum breytingum hjeðan til háttv. Nd. Þar voru þær allar teknar til greina, nema tvær, sundkensla í Reykjavík 600 kr. og námsstyrkur iðnaðarmanna erlendis 225 kr. Báðar þessar upphæðir höfðu verið veittar fyrir fjárhagstímabilið 1910–1911, en eigi notaðar þá, en svo voru þær greiddar 1912. Nefndinni hjer í deild þótti sjálfsagt að setja upphæðir þessar inn í frv. til endurveitingar. Við þessa skoðun heldur hún enn; þó þykir henni það ekki svo miklu máli skifta, að hún hirði um að hleypa málinu fyrir þessa sök í sameinað þing, þótt formlegra væri og rjettara að hafa það eins og það fór hjeðan úr deild, og það því frekar, sem tvær aðrar upphæðir, er líkt stendur á með, eru teknar upp til endurfjárveitingar á þessu þingi. Á þinginu 1911 voru prestinum að Kvennabrekku veittar 1200 kr. til baðstofubyggingar á prestssetrinu. Af þessum 1200 kr. voru að eins 600 borgaðar út á fjárhagstímabilinu, en 600 kr., sem eftir stóðu, eru settar inn í fjáraukalögin fyrir 1914–1915. Hin fjárveitingin snertir brúargjörð á Ljá í Dalasýslu. Á þinginu 1913 voru veittar 3000 kr. til brúargjörðar þessarar, en af vissum ástæðum var fje þetta ekki notað á fjárhagstímabilinu, og er nú í fjárlögunum farið fram á endurveiting fjár þessa. Jeg bendi á þetta til þess að sýna að það sje ekki formlega rjett af háttv. Nd. að fella áður nefnda tvo liði burtu, og gagnstætt því, sem gert hefir verið á þingi í sumar um aðrar sams konar fjárveitingar. En með því báðar deildir hafa sýnt það, að þær eru samþykkar fjárveitingum þeim, sem hjer ræðir um, þá ræður nefndin til, að svo búið standi og að frv. sje samþ. óbreytt.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Hv. Nd. hefir gjört eina breytingu á frv., frá því sem það var hjer í hv. deild, sem sje þá, að setja það, að 1/3 hluti kjósenda þurfi að biðja um leynilega atkvgr., 3 stað þess að þar var 1/10. Nefndin telur, að þessi breyting sje ekki til bóta, en vill þó, eftir atvikum og með tilliti til þess, að hreppsnefndir geta ákveðið, að kosningar fari fram með leynilegri atkvgr., ef þær álíta það heppilegra, leggja það til, að frv. verði samþ. óbreytt, þar sem annað gæti orðið því að falli.



Jeg vil ekki segja annað en það, að þar sem þetta frv. hefir sætt allmikilli og verðugri mótspyrnu hjer í hv. deild, og launaviðbót þessi þótt bæði óþörf og ótímabær, þá óska jeg, að nafnakall verði haft um frumvarpið.



Jeg undirstrika allt það, er hv. 2. þm. Skagf. (J. B.) tók fram, því jeg er því gjörsamlega samþykkur, og er þess fullviss, að hinn mikilsvirti 6. kgk. þm. (J. Þ.) er mikils góðs maklegur sem skjalavörður, því hann hefir leyst það starf vel af hendi. Jeg hefði greitt. atkvæði með að veita honum persónulega launaviðbót. En undir rekstri málsins hjer í hv. deild, hefir margt það komið fram, sem betur hefði ekki í ljós komið, og það lítur svo út, að hjer sje ekki allt svo sem vera á.

Guðmundur Björnson : Jeg er háttv. frsm. (K. F.) öldungis samdóma um, að það er langhentugast fyrir þjóðina, að báðar kosningarnar fari fram sama dag, og jeg fæ ekki sjeð, að í stjórnskipunarlögunum sje neitt því til fyrirstöðu. Það er sjálfsagt líka talsvert til í því, að landskosningar verða verr sóttar og minna kapp við þær kosningar, en það getur þó verið, að þær verði vel sóttar. En það er fleira, sem er takandi til greina; það er stórsparnaður, að láta báðar kosningarnar fara fram sama dag. Hjer í frumv. er hugsað að hafa landskosninguna á miðju sumri. Við skulum gjöra ráð fyrir 10000 kjósendum, sem fellur verk úr hendi þann dag. Ef dagsverkið er metið á 3 krónur, nemur vinnutapið 30000 krónum. Það er því auðsætt, að það er þjóðarsparnaður, að láta báðar kosningarnar fara fram sama daginn. Jeg býst reyndar ekki við, að það þýði mikið að halda þessu fram, og finst mjer þó ástæðan, sem höfð er á móti þessari skoðun minni, harla ljettvæg og einkis nýt. Því að hver er ástæðan? Sú, að þeir, sem eigi ná kosningu við landskosningarnar, verði að fá tækifæri til að bjóða sig fram við hjeraðakosningar. En við vitum, að það verða margir nýtir menn, sem ekki komast að við hjeraðakosningu, og hafa þá ekkert tækifæri til að bjóða sig fram aftur. Hvað er þá hinum vandara um, sem falla við landskosningar? Þetta er hrein og bein hugsunarvilla. Hjer er um tvent að ræða. Jeg hefi margoft hreyft því í sumar hjer á þingi og hreyfi því enn, að eins og nú standa sakir í heiminum, þá getur orðið öldungis. óhjákvæmilegt að kveðja saman aukaþing að sumri. Það er því óforsvaranlegt af hinu háa Alþingi, að ætla að teygja umboð. sitt fram á næsta haust, því að á aukaþingi að sumri, ef til kemur, ættu að sitja nýkosnir menn. Jeg sagði þetta við 1. umr. þessa máls og jeg segi það enn Eins og alkunnugt er, þá eru hin nýju, stjórnarskipunarlög staðfest 19. júní, en í þeim er ekki sagt, hve nær þau ganga í gildi, og það merkir, að þau ganga í gildi12 vikum eftir að þau eru birt í B-deild Stjórnartíðindanna. Hjer er sagt, að stjórnin með þegjandi samþykki Alþingis ætli nú. að stinga hinum nýju stjórnarskipunarlögum undir stól í heilt ár. Jeg verð að. segja þetta, því að jeg hygg að það sje satt. Og margt hefir komið flatt upp á mig á þessu þingi, en ekkert þó eins og, þetta, ef nú á að stinga þessum dýrmætu lögum undir stól og geyma þau í heilt ár. Það er ófyrirgefanleg óhæfa. Það er vitanlegt, að ef stjórnin gjörir það með þegjandi samþykki Alþingis, þá fær hún enga bakslettu. En það er jafn illa farið fyrir því. Jeg skil ekki, að þjóðin gjöri sjer slíkt að góðu. Það er öllum almenningi ljóst, að margt getur borið við, sem gjörir nauðsynlegt að halda þing aftur næsta ár, og þá á það að vera nýtt þing. Því verð jeg að mæla eindregið móti þessu, að draga landskosninguna fram til næsta sumars og hjeraðskosninguna til næsta hausts. Því hefir verið hreyft oft í sumar, að það sje alveg nóg að hafa 6 vikur milli kosninganna, til þess að þeir, sem ekki ná landskosningu geti boðið sig fram í hjeraði. Menn hafa fundið að því, að óhægt væri að láta landskosningar fara fram á útmánuðunum, en jeg sje ekki annað, en að það sje í lófa lagið, að koma báðum kosningunum af fyrir júnímánaðar lok næsta ár. Þess vegna hefi jeg komið fram með þessa brtt. mína á þgskj. 915. Jeg vil að landskosningin fari fram laugardaginn í 4. viku sumars, en ekki 1. júlí, og hjeraðskosningar laugardaginn í 10. viku sumars, en ekki 9. septbr. Laugardagurinn í 4. viku sumars verður 13. maí, en. laugardagurinn í 10. viku sumars er 24. júní. Jeg fæ ekki annað sjeð en að það sje fullhentugur tími til kosninga, og megi því vel við una að öllu leyti. Ef till. mín nær fram að ganga, verður um mitt næsta sumar til nýkosið þing. Það var verið að segja hjer í gær, að við konungkjörnu þingmennirnir hefðum bara einn kjósanda; það er satt, en sá eini kjósandi er líka hans hátign konungurinn. Jeg þori að fullyrða, að hans hátign konunginum líkar illa að heyra það, að hinni nýju stjórnarskrá sje stungið undir stól. Við konungkjörnu þingmennirnir erum ekki kosnir fyrir neitt sjerstakt kjördæmi, heldur fyrir alla þjóðina. Jeg hlýt því í nafni konungs og í nafni þjóðarinnar að mótmæla því, ofbeldi við stjórnarskipunarlögin, að stinga þeim undir stól fram á næsta haust. Jeg vona, að hv. Ed. íhugi vel þetta mál og aðgæti, hvort það getur talist sæmilegt fyrir núverandi þm., að teygja umboð sitt fram á næsta haust. Jeg vil að síðustu segja, að það er máske rjettast að taka málið út af dagskrá, svo að hægt sje að taka það til alvarlegri umhugsunar en því hingað til hefir hlotnast.



Jeg skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara, af því að jeg var ekki fyllilega samþykkur hv. meðnefndarmönnum mínum, að því er snerti till. þeirra. Sá munur er nefnilega á 9. september og 5. ágúst, að 5. ágúst er dýrmætur dagur, alveg um hásláttinn, en 9. sept. er svo langt liðið á sláttinn, að dagsverkið er orðið minna virði. Í sumum sveitum hjer á landi er þá mikið til hættur sláttur, að minsta kosti er það allvíða á Suðurlandi. Brtt. þá, er hv. 5. kgk. þm. (G. B.) kom með, felli jeg mig best við. Mjer finst þó eitt athugavert, og það er, að við ákvæðið um stundarsakir hefir sú setning, að stjórninni væri heimilt að stytta frest- inn, fallið burtu í hv. Nd. Mjer finst, að það ákvæði ætti að komast aftur inn í frv., ef brtt, hv. 5. kgk. þm. (G. B.) verður samþ. En það er ekki hægt, nema málið sje tekið út af dagskrá. Það færi þá í sameinað þing, og við það er ekkert athugavert.

Framsm. (Karl Finnbogason) : Hv. 5. kgk. þm. (G. B.) vill stuðla að því, að landið verði sem skemstan tíma þingmannslaust, eða, eins og hann skýrir það, vinna á móti því, að núverandi þm. lengi umboð sitt. Ástæður hans eru þær, að allar líkur sjeu til, að þörf verði á aukaþingi að sumri, og á því aukaþingi eigi að vera nýkosnir menn. Jeg veit enga von þess, að aukaþing þurfi að heyja að sumri, nema eitthvað alveg sjerstakt og ófyrirsjáanlegt komi fyrir. Og þær orsakir, sem heimtuðu aukaþing, eftir að 10 vikur eru af sumri, gætu alveg eins orðið fyrir hendi áður en 10 vikur eru af sumri. Brtt. hv. þm. ráða því ekki bót á því, sem þeim er ætlað. Það er óhjákvæmilegt, að eitthvert bil verði á milli þess, að stjórnarskráin öðlist gildi og kosningar fari fram. Og jeg sje ekki, að það skifti neinu verulegu, hvort það bil verður mánuðinum lengra eða styttra. Þá lagði hv. formaður kosningalaganefndarinnar (E. B.) áherslu á það, að ágústdagar væru dýrmætari en septemberdagar. Þetta er mjög vafasamt og alveg komið undir tíðarfari. En jeg hygg, að jafnaðarlega sjeu umræddir septemberdagar enn þá dýrmætari en fyrstu dagarnir af ágúst. Síðari hluta ágústmánaðar eru oft og einatt óþurkar. Þá safnast fyrir hey, sem ekki hirðist fyrr en í september. Og hver þurkdagur á þeim tíma, eftir langvinna óþurka, getur orðið og er oft margfalt dýrmætari bændum en nokkur annar dagur ársins. Oft gæti slíkur dagur orðið 9. september. Aðalatriðið er þó það, sem jeg hefi áður tekið fram, að þótt ágúst og septemberdagarnir sjeu lagðir að jöfnu, þá er meiri skaði að septemberdögunum, vegna þess, að þá eiga margfalt fleiri að fara frá verki til kosninga. -  (Guðmundur Björnson: Eru færri kjósendur í ágúst?)  , Já, víst eru þeir færri, sem kosningarrjett hafa til landskjörs en kjördæmakjörs. Og það ætti hv. 5. kgk. þm. (G. B.) að vera fullkunnugt.

Ráðherra : Það er helst út af ræðu hv. 5. kgk. (G. B.) að jeg stend upp. Mjer er engin þægð í því, að draga birtingu stjórnarskrárinnar, en mjer virðist það varlegra, ef útlit er fyrir, að nauðsynlegt sje að kalla saman aukaþing. Það geta komið þeir atburðir fyrir, að það verði eins nauðsynsynlegt að kalla saman þing á vori, eins og að sumri. Það er því varlegast, að hafa þann tíma sem allra stytstann, sem þinglaust er. En hann getur orðið mismunandi langur, eftir því, hve nær stjórnar- skráin er birt. Þetta vildi jeg taka fram, enda þótt það sje ekki mikið rjettartap, að hún er birt einum mánuði seinna. Það er rjett hjá hv. 5. kgk. þm. (G. B,), að það eðlilegasta væri, að aukaþing kæmi saman eftir nýju lögunum. En þótt það yrði að kalla þetta þing aftur saman áður en nýju lögin ganga í gildi, þá álít jeg það betra, ef einhverjir voveiflegir atburðir bæru að höndum, heldur en að enginn hefði þá umboð. Hv. 5. kgk. þm. (G. B.), sagði, að í fyrra hefðum við ekki viljað draga kosninguna. Það er rjett, en ástæðan til þess var vitanlega fyrst og fremst sú, að þá vissum við fyrirfram, að það átti að verða reglulegt þing í sumar, og því var gjört ráð fyrir að kjósa svo snemma. Jeg mundi þinginu þakklátur, ef það gæti skipað málinu sem heppilegast, einkum þó að sá tími yrði sem allra stytstur, er þinglaust væri, hvort sem þessir þingmenn kæmu saman eða nýir. Þótt hv. 5. kgk. (G. B.) kallaði dráttinn ofbeldi, þá álít jeg betra að hafa það svo, heldur en ef ómögulegt væri að kalla saman reglulegt þing.



Það eru að eins örfá arð. Hæstv. ráðherra taldi það ráðlegast að draga birtingu stjórnarskrárinnar, og að best væri að sá tími yrði sem stytstur, sem þingmannalaust yrði. Þetta er að vísu alveg rjett, en haggar þó ekki að neinu leyti því, er jeg sagði, að það væri skylda þingsins að láta fara fram nýjar kosningar sem fyrst. Þess vegna hefir Alþingi enga afsökun, og getur ómögulega forsvarað það fyrir þjóðinni, að draga kosningarnar fram á næsta haust. Því. fyrr sem stjórnarskipunarlögin eru birt, því fyrr er hægt að kjósa. Það sem jeg held fram að eigi að gjöra, er einmitt það,. að birta lögin sem fyrst - og kjósa nýja þingmenn sem fyrst. Í fyrra var ákveðið að kjósa í mars og júní, og hæstv. ráðh. sagði, að það hefði verið af því, að þá vissu allir að það átti að vera þing í sumar. En nú vitum við líka, að það er mjög líklegt, að aukaþing þurfi að halda að sumri, og þess vegna er nú jafn nauðsynlegt að kosningar fari fram svo snemma að á næsta sumri verði til nýkosið þing. Sumarið er heppilegasti tíminn, til þess að halda þing, og það getur verið nær ómögulegt að vetrinum. Það er ekki hægt að spá neinu um ófriðinn, en við vitum þó,. að hann getur haldist fram á haust eða lengur Jeg verð að endurtaka það, að það er mikill ábyrgðarhluti fyrir hv. Alþingi, að lengja umboð þingmanna svona fram úr öllu hófi, en það er það eitt, og annað ekki, sem hjer er verið að gjöra. Jeg get ekki annað en mótmælt því. Jeg verð að mótmæla því tiltæki þingsins eindregið.

Framsm. (Karl Finnbogason) Hv. 5. kgk. þm. (G. B.) segir, að það sje nauðsynlegt, að stjórnarskráin sje birt sem fyrst. Það skil jeg ekki. Jeg sje ekki annað en það sje nóg, að hún sje birt 12 vikum fyrir næsta nýjár. En síðar en 12 vikum fyrir nýjár ætla jeg að hún megi ekki öðlast gildi, ef kjörskrá á að semja samkvæmt henni og nýju kosningalögunum á ákveðnum tíma, því upp úr nýjárinu á að fara að semja hinar nýju kjörskrár, sem eiga að koma í gildi 1. júlí næstkomandi. Það getur því ekki skift neinu máli, þótt hún væri birt fyrr. Fyrr en þetta er þó ekki byrjað á samning kjörskránna.

Ráðherra: Jeg verð að draga það í efa, að það sje rjett hjá hv. þm. Seyðf. (K. F.), að ekki sje hægt að undirbúa kjörskrárnar, þótt að stjórnarskráin sje ekki komin til fullrar framkvæmdar. Jeg hygg að það sje víst, að undirbúningur undir þær, megi fyrr fara fram, og að það sjeu engin rjettarspjöll. Þyrði jeg óhræddur að taka þá ábyrgð á mig.

Frsmsögum. (Karl Finnbogason) : Lögfræðingar geta svo margt, þegar þeir fara með lög og landsrjett,. sem öðrum mennskum mönnum er óskiljanlegt og um megn, að jeg mun ekki deila við hæstv. ráðherra um það, hvað honum er fært í þessu máli. En undarlegt þykir mjer það, ef rjett er og eðlilegt, að semja kjörskrá eftir kosningarlögum, sem bygð eru á stjórnarskipunarlögum, sem ekki eru komin í gildi. Og auðsætt er, að ekki verður. nema með undanþágu, kosið fyrir 1. júlí eftir kjörskrám, sem ekki eiga að koma í gildi fyrr en 1. júlí. Brtt. hv. kgk. þm. (G. B.) eru því naumast frambærilegar. Þær koma þvers um ákvæði laganna að þarflausu.

Ráðherra: Þetta er misskilningur hjá hv. þm. Seyðf. (K. F.) því ef t. d. verður samþykt að kjósa laugardaginn í 4. viku sumars, þá hlýtur löggjafinn að ætlast til þess, að allt sje formlega undirbúið, þó það kunni að brjóta í bága við einhverjar almennar reglur. Þá liggur það í hlutarins eðli, að löggjöfin ætlast ekki til, að þeim sje fylgt í þessu einstaka tilfelli.

Framsm. (Karl Finnbogason) : Eins og framhaldsnefndarálitið getur um, hefir hv. Nd. hvergi breytt frv. þessu frá því, sem það var, þegar það fór hjeðan úr deild, nema ákvæðunum um stundarsakir. Í stað þess, að þessi hv. deild ætlaðist til, að landskjörið færi fram í síðara hluta marsmánaðar og kjördæmakjörið 1.–10. júní 1916, hefir hv. Nd. ákveðið í frv., að landskjörið fari fram 1. júlí, en kjördæmakjörið 9. september 1916. Meiri hluti nefndarinnar gat ekki fallist á, að þetta væri heppilegur tími, og hefir því komið með brtt. á þgskj. 899 um, að kosning landskjörinna þm. skuli fara fram 5. ágúst, en kjördæmakjörinna fyrsta vetrardag. Aðalástæðan fyrir brtt. er sú, að meiri hlutanum þótti eigi gjörlegt að kosningartíma væri þannig hagað, að fyrir gæti komið, að báðar kosningarnar lentu á heyskapartímann; því að þegar vel árar, eru dæmi til, að sláttur sje byrjaður 1. júlí, og undantekningarlaust heldur sláttur áfram fram yfir 9. sept. Eins og hv. Nd. gekk frá frv., gæti það því komið fyrir, að sveitamenn yrðu að tefja sig frá slætti til að sækja báðar kosningarnar, og sjá allir, að það er ærið bagalegt fyrir þá. Til að koma í veg fyrir þetta, þá leggur nefndin til, að kosningatímanum sje þannig breytt frá því, sem nú er í frv., . að önnur kosningin að minsta kosti lendi ekki á slætti, og þá er sjálfsagt, að það kjörið, sem flestir eiga að taka þátt í, lendi á sem minstum annatíma. Til landkjörsins koma helst húsráðendur og þeir eldri menn aðrir, sem ráða sjer sjálfir. En til kjördæmakjörsins eiga miklu fleiri erindi, og einmitt margir þeir, sem ekki ráða sjer sjálfir, og fá því miklu síður að fara heiman, ef annir eru miklar kjördaginn. En þó jeg mæli nú með brtt. meiri hl. nefndarinnar, þá hefi jeg ekki skift um þá skoðun, að langheppilegast hefði verið að haga kosningum að tillögu okkar hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.), sem við fluttum hjer í deildinni við 3. umr. málsins. Eina leiðin til að fá menn alment til að nota rjett sinn við landkjörið, er að hafa það samtímis kjördæmakjörinu. En fyrst það getur ómögulega náð samþykki þingsins, eins og sýnt er nú, fyrst meiri hlutinn metur það meira, að fáeinir landsmenn geti boðið sig fram til beggja kosninga en að fjöldi kjósenda geti notað rjett sinn, þá virðist mjer litlu skifta, þótt landskjörið fari fram á annatíma, því víða mun það ekki verða sótt af kappi, hvort sem er. Hitt er með öllu óhæfilegt, að láta kjördæmakjörið fara fram um sláttinn að þarflausu.

Framsm. (Eiríkur Briem) : Eins og framhaldsnefndarálitið ber með sjer og þau þingskjöl, sem þar er vísað til, þá hefir frv. verið töluvert breytt í hv. Nd. Þó eru ekki verulegar breytingar, nema tvær. Önnur breytingin er sú, að bætt er inn í frv. nýrri yfirmatsnefnd, í stað þess, að hjer var ætlast til þess, að yfirskattanefndir hefðu það starf: Og svo hafa verið settar reglur um nefnd þessa í 9., 10. og 11. grein frv. og að nokkru í 12. grein. Við þetta hefir nefndin ekkert að athuga. Hin breytingin er um það, að fella burtu 8. gr. frv., eins og það fór hjeðan frá hv. deild: Sú grein var um það, hvernig ætti að greiða ábúðarskatt og húsaskatt eftir þessu nýja mati. En þá má ekki fella úr gildi jarðabókina frá 1861, því með þessu er hætt að telja í jarðahundruðum. Þess vegna yrði ekki hægt að krefja inn ábúðarskatt, ef þetta væri látið vera svo, sem hv. Nd. gekk frá því. Það yrði þá að ganga alveg þegjandi út frá því sem vissu, að ný lög yrðu komin á um þetta, áður en þessi lög kæmust hjer í fult gildi og fulla framkvæmd. En nefndinni virðist að svo megi ekki vera, og því vill hún bæta inn í frumv. nýrri grein um þetta, án þess þó að hún vilji á nokkurn hátt hindra það, að laggjafarvaldið setji hjer um ný lög. Eftir samtali við ýmsa hv. þm. úr Nd., er hafa látið sig mál þetta skifta, hefir það orðið að samkomulagi, að bætt yrði nýrri grein inn í frv., og er brtt. um það á þgskj. 912. En með því að það gat verið vafamál, hvernig ætti að reikna húsin, þá ber nefndin fram brtt. á þgskj. 927; er það að eins til að taka það skýrara fram, að húsaverðið, sem telja má með, er helmingur af verði jarðarinnar án húsa, en að öðru leyti er eigi meint nein efnisbreyting með brtt. á þgskj. 927. Sú skekkja hefir orðið á þgskj. 927, að það er talin breyting við 2. málsgrein í 3. brtt. á þgskj. 912, í stað þess, að það er breyting við 2: málslið í 1. málsgrein á 3. brtt. á þgskj. 912, en jeg vona að þetta villi engan. Þá vil jeg taka það fram, að fyrir 15 ár komi 50 ár. Þetta er skekkja, sem komist hefir inn, því engin brtt. hefir komið fram í þá átt. 2. brtt. sú, er nefndin hefir komið fram með, er að eins orðabreyting, til þess að komast hjá kostnaði, sem er óhjákvæmilegur, ef meta á nákvæmlega alt og lýsa t. d. skilrúmum. 4. og 5. brtt. eru að eins smávægilegar, og 6. brtt. til þess, ef nýrri grein yrði bætt við. Þar var líka skökk tilvitnun, 15. gr. í stað 14. gr., en sem nú verður 16. gr. Að öðru leyti eru breytingarnar til bóta, t. d. 2. gr. 3. gr. er alveg bætt við, og því þar með, að hreppsnefndir veiti aðstoð sína við matið. Nefndin getur og fallist á, að ef ágreiningur verður, þá skeri sýslumaður úr samkvæmt 3. gr., og hún hefir ekkert að athuga við viðbótina um eyðijarðir. Í 5. gr. er tekið fram, að meta skuli sjerstaklega mannvirki og umbætur á jörðinni síðustu 10 árin. Í nefndarálitinu í Nd. er tekið fram, að það sje gjört sjerstaklega til þess, að umbætur þessar komi ekki til skatta, og það felst nefndin hjer á. Í Nd. hefir verið feld burtu breyting, sem hjer var gjörð við 3. umr., eftir bendingu eins hv. þm. um að hús, sem er eign annara en landeigenda, geti haft áhrif á matið, en nefndin hjer hefir ekki sjeð ástæðu til þess að koma með brtt. þessu viðvíkjandi. Þegar mat fer fram í fyrsta sinni, er ákveðið að nefna skuli landamerki, og má gjöra það með því, að vitna í landamerkjabrjef, en sje það ekki til, þá verður að tilgreina mörkin, og ef ágreiningur er um þau, þá getur þar orðið um þrætuland að ræða. Þá er ekki fleira, nema þær breytingar, sem að sjálfsögðu leiða að því, sem jeg hefi talað um.



Þegar hjer var til meðferðar í háttv. deild frv. til laga um löggilta vigtarmenn, þá var því skotið fram, að hepplegt væri, að ný skipun kæmist á um öll þessi mál hjer á landi, og samdar væru reglur um mæli og vog. Svipuð till. og þessi var borin fram hjer á Alþingi árið 1911 af þáverandi 1. þm. Reykv. og núverandi 6. kgk. þm. (J. Þ.), og var tillaga þessi samþykt, en síðan var ekkert frekara við hana gjört. Í framsögu sinni gat hann um, á hvern hátt þessu máli hefir verið skipað hjer á landi, en síðan 1784 hefir gilt hjer um tilskipun, er þá var gefin út, um löggildingu á vog og mæli, og var þá gjörð sú skipun þar um, að vog og mælir skyldi vera rjett og löggilt af stofnun þeirri, er Kaupmannahafnarbær hafði til þessa. Þetta var í fullu samræmi við þáverandi danska löggjöf, og hjelst hún í Danmörku þar til 1907, að metralögin komust á. Þá var sett á fót sjerstök jústeringarstofa, og 1909 var gefin út reglugjörð fyrir hana. Það er vafi á því, að við höfum nokkurn rjett til þess, að fá þar löggilt það, sem vjer þurfum, og jeg veit ekki, hvort þessari stofnun í Kaupmannahöfn er enn við lýði haldið, en tel líklegt að hún sje lögð undir jústeringarstofuna frá 1907. En, eins og jeg tók fram, þá dreg jeg í efa, að vjer Íslendingar höfum rjett til að nota hana, því hjer er ekki um sammál að ræða, heldur sjermál vort. Því er rjett, að gjöra hjer um nýja skipun, en jafnframt er því beint til stjórnarinnar, að koma fram með ný lagafyrirmæli fyrir næsta Alþingi. Jafnframt þessu er því og beint til stjórnarinnar, að setja reglur um, hvernig rannsaka beri vogir og mæliker. Jeg veit að um þetta eru að minsta kosti engar nýjar reglur, og því mun það vera nokkuð á reiki, hvernig sýslumenn haga sjer, þegar þeir eru beðnir að rannsaka vogir, sem alloft ber við.