Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Erlend lántaka ríkissjóðs hefur verið til athugunar undanfarna mánuði sem líður í nauðsynlegri fjármögnun framkvæmda- og fjáröflunaráætlunar þessa árs. Fyrir hönd ríkisstj. hefur Seðlabankinn fylgst með þróun erlends lánamarkaðar og telur nú, að tímabært sé að stofna til ráðgerðrar lántöku. Eins og kunnugt er hafa lánamarkaðir utanlands verið ákaflega þröngir um alllangt skeið. Eru margar ástæður fyrir þessu, ekki síst olíukreppan. Aðaleinkenni lánamarkaðarins hafa verið mjög háir vextir, tregða til að lána nema til skamms tíma, jafnframt því sem framboð almennt á lánsfé hefur verið lítið. Ríkisstj. hefur nú ákveðið að ráðast í erlenda lántöku og flytur það frv., sem hér liggur fyrir, um lántökuheimildir erlendis. Eftir gaumgæfilega athugun á lánamarkaðinum hefur orðið niðurstaðan að reyna nú lánsútboð allt að 15 millj. Evrópureikningseininga, sem svarar til 2120 millj. kr. Er lánið boðið út á þeim grundvelli, að lánstíminn geti verið 6–20 ár, en um vexti og útboðsgengi verði að fara eftir því sem markaðurinn segir fyrir um. Undanfarið hafa svipuð lán verið með um 10% vöxtum og útboðsgengi um eða rétt innan við 100%. Er ráðgert að lánið verði tekið í þessum mánuði. Nokkrar bankastofnanir í Englandi, Frakklandi, Belgíu, Luxemborg og Kuwait hafa tekið að sér að annast lánsútboðið. Er hér um að ræða lántöku hliðstæða þeirri sem ríkissjóður var með fyrir rúmlega einu ári á þessum sama markaði og nam 12 millj. Evrópureikningseiningum. Vegna óstöðugleika í gengismálum hefur það tíðkast æ meir í seinni tíð að lánsútboð á alþjóðamörkuðum eru gerð í reikningseiningum, sem eru tiltekinn fjöldi gjaldmiðla, og er gert til að draga úr áhrifum gengisbreytinga. Evrópureikningseiningin hefur einna mest verið notuð í þessu sambandi og byggist á gjaldmiðlum Efnahagsbandalagslandanna níu. Skuldbinding lántaka breytist, ef gengi allra gjaldmiðlanna hefur breyst og á sama tíma hefur meiri hluti þeirra breyst til sömu áttar, en skuldbinding lántaka fylgir breyting þess gjaldmiðils sem minnst hefur breyst. Ráðstöfun lánsfjárins er rædd ítarlega í frv. og aths. þess. Lántökuheimilda hefur áður verið aflað fyrir flestum liðunum, en leitað er hér sérstakrar heildarheimildar sem er beinlínís sniðin fyrir ráðgerða lántöku. Ég legg á það áherslu, að hv. þm. átti sig á því, að ekki er um nýtt fé að ræða til framkvæmda. Hefur Seðlabankinn og ríkissjóður veitt bráðabirgðalán áður fyrir flestum þeim framkvæmdum, sem um er að ræða, og er gerð grein fyrir því í frv. Gert er ráð fyrir 800 millj. kr. endurláni til Framkvæmdasjóðs vegna fjáröflunar- og framkvæmdaáætlunar á þessu ári. Það skal tekið fram að vegna hugsanlegs erlends láns sjóðsins er ekki ólíklegt að erlend endurlán til sjóðsins verði 200 millj. kr. lægri en allt að 600 millj. kr. Fari svo kemur að sjálfsögðu til kasta Alþ. að ráðstafa þessum mismun. Sá almenni fyrirvari fylgir þessu máli, að svo getur farið að í fyrstu umferð verði hið erlenda lán lægra, hugsanlega 12 millj. einingar í stað 15, og fer það eftir markaðsaðstæðum. Verður ráðstöfun andvirðisins að breytast hlutfallslega þar til fullri fjárhæð er náð. Að öðru leyti vísa ég til efnis frv. Mikið ríður á skjótri afgreiðslu þessa máls í þinginu. Vonast ég til þess að sú n., sem fær þetta frv., svo og hv. þd. sjái sér fært að verða við þeirri beiðni minni að hraða afgreiðslu málsins, um leið og ég þakka hæstv. forseta fyrir fyrirgreiðslu hans til þess að málið geti í dag komið til 1. umr. í hv. Ed. Að svo mæltu legg ég til að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja umr. um þetta frv., en mér þótti athyglisvert að þegar er búið að ráðstafa þessu fjármagni með innanlandslántöku meira og minna og verður því um sáralítið nýtt fjármagn að ræða eða jafnvel ekkert. Í því tilefni datt mér í hug að forvitnast um hvernig liði möguleikum á því að fjármagna væntanlega hitaveitu Suðurnesja sem er alveg á döfinni. Frv. um það mál mun nú vera í burðarliðnum og jafnvel koma innan skamms og sýnilegt er að verulegt fjármagn þarf að útvega til þess að framkvæmdir geti hafist á næsta ári, eins og allir vona og vilja. Þetta snertir sérstaklega hæstv, fjmrh. og leikur mér þess vegna forvitni á að vita hvaða möguleika við höfum til að fjármagna væntanlega hitaveitu, þar sem hann upplýsir að mjög erfitt sé að fá nú lán á erlendum lánamarkaði. Einnig eru ýmsar aðrar stórframkvæmdir á döfinni og virðist mér ekki horfa vel um fjármögnun þeirra eftir þessum upplýsingum að dæma.



Herra forseti. Út af fsp. hv. 1. landsk. þm. varðandi hitaveitu Suðurnesja og fjármögnun til hennar get ég aðeins sagt það, eins og hann gat réttilega um, að í burðarliðnum er framlagning frv. um hitaveitu Suðurnesja. Fjárhagsáætlanir hafa, held ég, ekki verið gerðar. Þar er einnig um að ræða sérstaka stofnun sem slíka með sérstakri stjórn, og ég á von á því að frá henni komi mjög fljótlega, eftir að sú stjórn hefur verið kjörin, áætlun um framkvæmdir við hitaveitu. Vonast ég til þess að með einhverjum ráðum verði þá hægt að afla fjár til þess að þetta mjög svo mikla hagsmunamál Suðurnesja þurfi ekki að stranda af þeim sökum, og veit ég að hann og aðrir hv. þm. úr því kjördæmi verða góðir liðsmenn í því máli þegar þar að kemur.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður hafði nokkuð stór orð um sum efni, sem hann vék að í ræðu sinni. Ég ætla ekki að fara út í almennar umr. um það hvernig núv. útvarpsráð hefur rækt hlutverk sitt, en hér er um mjög þýðingarmikið mál að ræða að mínu viti, og það leiðir af því hve ríkisfjölmiðlarnir eru þýðingarmiklir í sjálfu sér. Í 1. gr. útvarpslaganna segir, að Ríkisútvarpið sé sjálfstæð stofnun í eign íslenska ríkisins. Ég hef alltaf talið, að leggja beri sérstaka áherslu á sjálfstæði Ríkisútvarpsins, sjálfstæði gagnvart öllum stofnunum, samtökum, flokkum og hagsmunahópum í þjóðfélaginu, og ekki nóg með það: sjálfstæði gagnvart handhöfum ríkisvaldsins á hverjum tíma. Þetta er grundvallaratriði í okkar frjálsa þjóðskipulagi. Þar sem lýðræði er ekki í hávegum haft eða einræði ríkir er þessi regla ekki í heiðri höfð, eins og við vitum. Þar beita valdhafarnir hinum voldugu ríkisfjölmiðlum til að viðhalda völdum sínum og til að tryggja sig í sessi. Þetta samrýmist ekki leikreglum lýðræðisins. Það hefur öllum verið ljóst og verið viðurkennt í þessu landi síðan Ríkisútvarpið hóf göngu sína. En vegur sá, sem Ríkisútvarpinu hefur verið ætlaður, er vandrataður í mannlegum ófullkomleika. Aðalatriðið er samt að menn missi aldrei sjónir á leiðarljósum þeim sem eiga að varða veginn. Í löggjöf okkar hafa frá fyrstu tíð verið reglur um þessi efni. Í gildandi útvarpslögum er þetta orðað svo: „Ríkisútvarpið skal í öllu starfi sínu halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur. Það skal virða tjáningarfrelsi og gæta fyllstu óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum í opinberum málum, stofnunum, félögum og einstaklingum.“ Hlutverk útvarpsráðs er að gæta þess, að ákvæðum þessum sé fylgt. Það er mikilvægt og vandasamt hlutverk. Viðreisnarstjórnin lét fara fram vandaða endurskoðun á útvarpslögunum. Á grundvelli þessarar endurskoðunar samþ. Alþ. ný útvarpslög árið 1971. Ýmsar breytingar voru þá gerðar sem stefna í þá átt að efla sjálfstæði Ríkisútvarpsins, og þá var ákveðið að útvarpsráð skyldi kosið af Alþ. til fjögurra ára í senn. Áður gilti sú regla, eins og við vitum allir og hér hefur þegar verið bent á, að útvarpsráð skyldi kosið að loknum hverjum alþingiskosningum, þ.e. það fyrirkomulag sem nú er lagt til með frv. því sem hér er til umr. Ég leit svo á árið 1971 að breyting sú, sem var gerð á kosningu útvarpsráðs, væri til bóta. Hún lagði áherslu á þann skilning á hlutverki útvarpsráðs, að það ætti og því ætti að vera treystandi til að gæta óhlutdrægni í störfum sínum án tillits til þess hvaða ríkisstj. sæti að völdum, hvort stjórnarskipti yrðu eða ekki eða alþingiskosningar á kjörtímabili þess. Getur nokkur verið á móti því að útvarpsráð vinni störf sín í þessum anda? Það ætti ekki að vera. En nú segja menn, að útvarpsráð eigi að vera svo skipað að það sé spegilmynd af styrkleika flokkanna á Alþ. sem kýs það. Hæstv. menntmrh. notaði ekki þetta orð, „spegilmynd“, í framsögu sinni áðan. Honum er vorkunn að hafa ekki gert það á sama veg og hann gerði í viðtali við Sjónvarpið um efni þessa frv., en í viðtalinu við Sjónvarpið gerði hann, að ég hygg, nokkru ítarlegri grein fyrir frv. og efni þess en í framsögu sinni áðan. Það er fært fram sem rök fyrir breytingu þeirri, sem felst í þessu frv., að kjósa útvarpsráð að loknum hverjum alþingiskosningum, að þá sé útvarpsráð spegilmynd af Alþ. hverju sinni. Það er auðvitað rétt, að styrkleikahlutföll stjórnmálaflokkanna geta breyst og breytast oft við alþingiskosningar. En við skulum þá hafa í huga að styrkleikahlutföll stjórnmálaflokkanna geta breyst í þessu sambandi þó að engum alþingiskosningum væri fyrir að fara. Minnstu þingflokkarnir geta ekki fengið kjörinn fulltrúa í útvarpsráð nema með fulltingi eða í samvinnu við aðra flokka. Hvort þeim tekst það eða ekki getur farið eftir því hvort þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Þannig gæti stjórnarandstöðuflokkur orðið utangarðs við kjör í útvarpsráð í upphafi kjörtímabils, en haft möguleika síðar á kjörtímabilinu gegnum stjórnarsamstarf ef stjórnarskipti hefðu farið fram. Þannig gæti spegilmyndin af styrkleikahlutföllum á Alþ. verið breytileg. Ættum við þá e.t.v. til að öllu réttlæti verði framfylgt að kjósa nýtt útvarpsráð við hver stjórnarskipti. Ég verð að segja það að ég legg ekki mikið upp úr þeirri einu ástæðu sem hæstv. menntmrh. færði fram fyrir flutningi þessa frv., eins og kom fram í framsögu hans hér áðan. Það má lengi finna eitthvað að aðferðinni við kjör útvarpsráðs. E. t. v. getum við sagt að núgildandi fyrirkomulag sé það versta að undanskildum þeim aðferðum sem við höfum áður reynt. En þegar við dæmum um, hver sé besta aðferðin við val á útvarpsráði, er mest um vert að missa ekki sjónar af hlutverki útvarpsráðs. Þó að menn séu kjörnir í útvarpsráð fyrir tilstyrk ákveðinna stjórnmálaflokka á Alþingi er það hlutverk þeirra að gæta fyllstu óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum í opinberum málum, stofnunum, félögum og einstaklingum eins og segir í útvarpslögunum. Alþingiskosningar breyta engu um þetta. Þess vegna er grundvallarmisskilningur að halda því fram að það gildi það sama um útvarpsráð og mörg önnur ráð og nefndir sem Alþ. kýs að loknum alþingiskosningum. En þessi skoðun kom fram hjá hæstv. menntmrh., að því er mér virtist áðan, og ef hún kom ekki fram áðan, þá hefur hún komið í Sjónvarpinu í því viðtali sem ég vitnaði í. Við verðum að hafa í huga að það er eðlilegt og getur verið nauðsynlegt að sá háttur sé hafður á um aðila, sem hafa það hlutverk að framkvæma þá stjórnarstefnu, sem meiri hl. Alþ. og ríkisstj. móta á hverjum tíma, að þar fari fram skipti á mönnum um leið og stjórnarskipti fara fram. Annars getur ríkisstj. ekki framfylgt stjórnarstefnu sinni. Við þessu er ekkert að segja, það er meira að segja sjálfsagt. En óhlutdrægni Ríkisútvarpsins á að vera í fullu gildi, hver sem stjórnarstefna kann að vera á hverjum tíma, og þetta er kjarni málsins. Ég er enn sömu skoðunar og 1971 að þá breytingu, sem þá var gerð á reglum um kjörtímabil útvarpsráðs, hafi verið rétt að gera. Hvað getur þá réttlætt að hverfa aftur til hins gamla fyrirkomulags? Er það einhver reynsla sem fengist hefur af breyt. frá 1971? Ég heyrði ekki að það kæmi fram í ræðu hæstv. menntmrh. En ef verið er að breyta, er þá ekki rétt að spyrja að því og hvers vegna gerir menntmrh. það ekki, hvort reynslan sé sú að það þurfi að gera slíkt. Nú tel ég að það sé svo skammur tími liðinn síðan þetta skipulag var upp tekið að það sé ekki hægt að dæma beinlínis um breytinguna af reynslu sem hafi fengist. En við skulum ekki fara eins og köttur í kringum heitan graut í þessu máli. Það hafa orðið breytingar á störfum útvarpsráðs á tímabilinu frá 1971. En það eru breytingar, sem að mínu viti verða ekki raktar til breytinga á reglum um lengd kjörtímabils útvarpsráðs. Þegar ég tala um breytingar á ég við þann ófrið og styr sem hefur verið um störf núv. útvarpsráðs og lýst hefur sér í almennum ásökunum um hlutdrægni og misnotkun í pólitískum tilgangi. Ég á sæti í því útvarpsráði, sem nú situr, og ég ætti því að vera kunnugur hnútunum. Ég hef persónulega ekkert nema gott um alla núv. útvarpsráðsmenn að segja eins og alla samstarfsmenn mína í útvarpsráði fyrr og síðar. Það útvarpsráð, sem nú situr, hefur gert marga hluti góða og fitjað upp á ýmsum nýjungum í dagskrárgerð, eins og öll útvarpsráð hafa gert fyrr og síðar. En þessi skoðun mín breytir ekki því, að ég er sammála í höfuðatriðum gagnrýni þeirri, sem fram hefur komið, og skil hneykslun og reiði sem vakin hefur verið meðal almennings af þessum sökum. En ég ætla ekki á þessum vettvangi að fara að ræða þessi mál og taka upp deilur sem ég hef allt þetta kjörtímabil útvarpsráðs staðið í við meiri hl. útvarpsráðs, menn sem ekki eru hér viðstaddir. En þó að þetta sé svo, að það sé óánægja með störf núv. útvarpsráðs, er það þá ástæða til þess að breyta útvarpslögunum og reglunum um kjörtímabil útvarpsráðs? Ég efast mjög um það. Ég tel að breytingin frá 1971 hafi haft við rök að styðjast og sé og hafi verið gerð í þeim anda sem þýðingarmest er að ríki í Ríkisútvarpinu, og það þarf meira en lítið að mínu áliti til þess að það réttlæti að víkja frá þeirri stefnu sem viðreisnarstjórnin markaði með lögum 1971. Ég leyfi mér að efast um að óánægja með útvarpsráð, sem hlýtur að vera tímabundin, því að kjörtímabil útvarpsráðs er tímabundið og mjög lítið á það, eigi að ráða úrslitum um það hvaða afstöðu við tökum til þessa máls. Ég leyfi mér að efast um það. Ég vildi, herra forseti, lýsa þessari skoðun minni nú þegar við 1. umr.



Herra forseti. Ég leyfi mér að taka heils hugar undir meginefnið í ræðu hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar um frv., sem hér er fram komið. Sjálfum er mér í fersku minni mörg óánægjan út af mörgum útvarpsráðum allar götur frá því í apríl 1946. Við skulum minnast þess, að útvarpsráð hefur aldrei verið kosið til þess að allir séu ánægðir með það. Ekkert slíkt útvarpsráð hefur setið, ekki nokkurn tíma. Ekkert útvarpsráð hefur heldur verið kosið til þess að endurspegla styrkleikahlutföll stjórnmálaflokka á þingi. Útvarpsráði hefur, að því er ég best veit, aldrei verið ætlað að endurspegla nokkurn skapaðan hlut af Alþ. - aldrei. Ég hef orðið þess var að ýmsir þeir, sem kunnugastir eru starfsháttum Ríkisútvarpsins og mesta umhyggju bera fyrir því, eru einmitt þeirrar skoðunar, sem hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson lýsti áðan, að nú sé um að gera að reyna til hlítar hið nýja fyrirkomulag á kosningu útvarpsráðs, ef vera kynni að nudda mætti málunum áleiðis í þá átt, sem ýmsir góðir menn hafa lengi viljað í stefna, því að gera útvarpsráð sem óháðast ríkisstj. hverju sinni. Það nær ekki nokkurri átt, þó að ónefndur flokkur hafi asnast til þess að kjósa í útvarpsráð mann, sem reyndist vera öðruvísi en hann hafði reiknað með, að hlaupa til og breyta þriggja ára gömlum lögum varðandi kosningu í útvarpsráð. Sá flokkur verður að reyna að passa sig betur næst þegar kosið er í útvarpsráð. Það má ekki láta slíkan klaufaskap bitna á þessari öldnu stofnun eða e.t.v. ágætri lagasmið um rekstur hennar. Þessu frv. verður endilega að vísa frá, og ég held að það mundi spara okkur tíma að því verði ekki einu sinni vísað í nefnd.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af þeim umr. sem hér hafa farið fram. Ég vil fyrst árétta það, sem ég sagði þegar ég mælti fyrir frv., að málið væri ákaflega einfalt, felur það aðeins í sér að nú skuli taka aftur upp þá reglu að kjósa útvarpsráð eftir hverjar alþingiskosningar og með því tryggja það að skipan útvarpsráðs verði jafnan í samræmi við skipan Alþingis á hverjum tíma. Auðvitað getur hún ekki orðið það ævinlega, eins og einhver hv. þm. benti á í ræðu sinni, heldur jafnan, eins og segir í grg. Hv. síðasta ræðumanni fannst það fullmikið að tala um að útvarpsráð ætti að endurspegla hlutföllin á Alþ. Það getur vel verið að ég hafi látið þessi orð falla, og ég sé að þau voru látin detta í umr. á Alþ. þegar flutt var till. um sams konar breytingu og liggur fyrir í þessu frv. Það fann enginn neitt athugavert við þau þá. En þó að menn ræði þetta aftur á bak og áfram og hvernig sem menn velta fyrir sér orðalaginu, þá fer ekki hjá því að þær nefndir og þau ráð, sem kosin eru hlutfallskosningu á hv. Alþ. og stillt upp til þeirra hlutfallskosninga eins og hér er viðtekin venja, að flokkarnir setja fram sína lista, þá verður náttúrlega ekki hjá því komist, að þau ráð og þær nefndir endurspegli styrkleikahlutföllin á Alþ. hverju sinni. Ég er eiginlega undrandi yfir því hvað menn eyða mörgum orðum á þetta litla frv. Það hefur verið mjög breytilegt hvernig valið hefur verið til útvarpsráðs frá byrjun, þó að lengstan tímann hafi það verið eins og hér er lagt til að gert verði. Til fróðleiks má aðeins rifja þetta upp með örfáum setningum. 1930 var ákveðið að vissar stofnanir tilnefndu menn í útvarpsráð. Ráðh. skipaði formanninn, en síðan tilnefndu stofnanir eins og Háskóli Íslands, prestastefna og fleiri ágætar stofnanir menn í ráðið. Þetta er 1930. - Svo er fyrsta breytingin, að ég hygg, gerð 1934. Þá fara menn hálfa leið að því fyrirkomulagi, sem seinna varð ofan á, að Alþ. kysi útvarpsráð allt. Þá er tekinn upp sá háttur, að Alþ. kýs þrjá, en félag hlustenda þrjá og ráðh. tilnefnir svo formann. Þetta er 1934. - Svo hygg ég að næsta breyting sé gerð 1939 og þá er ákveðið að kjósa allt útvarpsráðið hlutfallskosningu á Alþ. og þá til þriggja ára. - En 1942 er breyting gerð á sama hátt og nú er lagt til að kosningar skuli fara fram á fyrsta þingi eftir alþingiskosningar. Ég fletti að gamni mínu upp í umr. um þetta frv. þá. Þær eru heldur snautlegar, því að flm. mælti nokkur orð fyrir því í annarri d. og frsm. n. í hinni örfá orð líka, að öðru leyti engar umr. Málið var að vísu ekki afgreitt shlj., en það urðu engar umr. um það og það var afgreitt með miklum meiri hl. Síðan hefur þessi skipan haldist, þangað til mönnum hugkvæmdist það snjallræði árið 1971, eins og hér hefur verið minnst á, að breyta þessu aftur og ákveða að kosið skyldi á fjögurra ára fresti. Ég álít, að þetta hafi verið fljótræðisverk. Ég álít að hitt sé eðlilegri skipan, sem lengst af hefur verið á höfð, fyrst flokkarnir velja raunverulega með listakjöri hér á Alþ. menn í útvarpsráð, þá sé skipan ráðsins jafnan í samræmi við skipan Alþingis. Ég er eiginlega svolítið undrandi á því hvað þetta fer fyrir brjóstið á hv. þm. Þeir virðast vera hálfargir yfir þessu og þeir segja að það hljóti eitthvað ekki gott að vera á bak við þetta og meira að segja að þetta sé beinlínis fráleitt, stefna að því að skipan þessa ráðs skuli vera með sama hætti og t.d. menntamálaráðs, sem er kosið eftir hverjar alþingiskosningar. Það er hins vegar eðlilegt að menn greini á um þetta eins og flestallt annað. En mér finnst ekki ástæða til þess að ergja sig verulega yfir því. Og við skulum ekkert vera að vefja þetta fyrir okkur. Þetta er ákaflega einfalt, það er bara spurningin um hvort menn vilja taka upp aftur þessa skipan, sem hefur lengst af gilt, eða frá 1943 til 1971, að kjósa eftir hverjar alþingiskosningar, ellegar hafa hinn háttinn á. Það er, eins og ég segi, skiljanlegt, að það séu skiptar skoðanir um þetta, en ég sé ekki nokkra ástæðu til þess að hafa uppi stóryrði út af þessu frv.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, var flutt á síðasta Alþ. ásamt tveimur öðrum frv., sem gengu í þessa átt, þ.e.a.s. að veita nemendum tiltekinna skóla aðild að skólanefnd. Þar var um að ræða Vélskólann og Fiskvinnsluskólann, Þetta frv. náði þá ekki fram að ganga í önnum síðustu vikna þingsins og er endurflutt nú í sama formi. Menntmn. þessarar hv. d. hefur athugað frv. og mælir með samþykkt þess með þeirri breytingu, sem er að finna á þskj. 102. Einn um., Steingrímur Hermannsson, var fjarverandi afgreiðslu málsina. Ég legg til, herra forseti, að málinu verði vísað til 3. umr.