Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Um aðalástæðurnar fyrir frv. þessu vil jeg leyfa mjer að vísa til nál. á þgskj. 359, en vil um leið geta þess, að brtt. á þgskj 360 eru gerðar í fjelagi af landbúnaðarnefndinni og hæstv. stjórn og með fullkomnu samkomulagi. - Jeg vil taka það fram að frá Búnaðarfjelagi Íslands kom áskorun um skipun yfirmatsnefndar, og óskir um hið sama hafa borist víðs vegar að. Jeg hefi orðið var við, að mál þetta hefir mikið fylgi í þinginu, og sje jeg því ekki ástæðu til að fara frekar út í það.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg tel víst, að ekki sjeu misskiftar skoðanir manna hjer í háttv. þingdeild, eða meðal þeirra manna, sem hafa kynt sjer fasteignamatið um það, að við svo búið megi ekki standa, heldur þurfi að athuga málið nánar og skipa yfirmatsnefnd þá, er frv. fer fram á til að ,,endurskoða“ það og „samræma.“ Ætíð þegar ályktanir eru gerðar um að skipa nefndir, verður að taka sem skýrast fram. hvert sje ætlunarverk nefndarinnar. - Mjer er tæplega ljóst hversu langt verkefni yfirmatsnefndarinnar á að ná eftir frv., og þá sjerstaklega hvað leggja megi í orðið „endurskoða “ Jeg tel líklegt að svo fari, að væntanleg yfirmatsnefnd komist að þeirri niðurstöðu að matið sje annaðhvort of hátt eða of lágt. Líklega er það frekar of lágt yfirleitt þar sem það mun víðast hvar metið eftir peningagildi fyrir stríðið. Jeg skal ekki fjölyrða um þetta, en vil skjóta því til nefndarinnar, hvort ekki sje ástæða til að taka nánar fram í 3. gr. hvort yfirmatsnefndinni sje ekki heimilt að breyta matinu í heild, ef henni finst ástæða til þess, en mjer er ekki ljóst að það liggi í orðinu „endurskoða“ - Yrði þá starfssvið heimar líkt og yfirmatsnefndar innan sýslu en þar er verðinu breytt, ef svo ber undir - jafnvel í heilli sýslu - til hækkunar. Jeg vona, að nefndin athugi þetta nánar og að yfirlýsing komi frá henni um það, hvað sje meint með að „endurskoða.“ Í 4. gr. á þgskj. 360 er gert ráð fyrir að væntanleg yfirmatsnefnd hafi lokið störfum fyrir 1. apríl 1921, en jeg tel mjög hæpið að svo geti orðið. - Jeg get ekki annað ætlað en að starfið verði mjög umfangsmikið, og það vex enn meir, ef breyta má verði á fasteignum. Enn eru ekki komnar skrár úr öllum sýslum, og eftir nál. getur væntanleg yfirmatsnefnd ekki látið sjer nægja þær skýrslur, er nú liggja í stjórnarráðinu heldur verður hún að afla sjer ítarlegri skýrslna, en það tekur tíma og getur nefndin ekki tekið til starfa fyr en alllöngum tíma eftir þetta þing, má ske ekki fyr en að áliðnum næsta vetri Að vísu má búast við að fresturinn verði framlengdur á næsta þingi, ef þörf gerist og legg jeg því enga verulega áherslu á þetta atriði. Hitt skiftir aftur miklu máli, hvernig skilja beri orðið að „endurskoða.“ Það er í þessu sambandi þýðingarmikið orð og vil jeg þess vegna ítreka ósk mína til nefndarinnar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Stjórninni var ljóst, að nauðsyn bar til að nefnd væri skipuð til þess að yfirfara endurskoða og samræma fasteignamatið. Ástæðan til þess, að frv. í þessa átt var ekki meðal stjórnarfrv., er sú að stjórninni þótti rjett að hafa tal af ýmsum mönnum, sem þekkingu hafa á þessu máli, áður en frv. kæmi fram. - Er stjórnin þakklát háttv. landbúnaðarnefnd fyrir að hafa flutt þessar brtt. á frv. stjórnarinnar fyrir hönd stjórnarinnar. Hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J) gerði athugasemdir um það, hvernig ætti að skilja orðið „samræma.“ Jeg hygg, að ekki geti leikið neinn vafi á því, að það beri að skiljast svo, að yfirmatsnefndinni sje veitt heimild til að hækka eða lækka matið eftir því sem hún telur rjett, enda færi töluvert að draga úr þýðingu nefndarskipunarinnar ef þetta væri ekki meiningin. Hitt er rjett, að búast má við, að ekki veiti af tíma þeim er gert er ráð fyrir, en verði hann of naumur, þá má altaf framlengja frestinn með bráðabirgðalögum. Meiningin er að 5 menn skipi nefndina og ætti með því að vera hægt að útvega töluverða þekkingu á landsháttum í hana. Ætti það að geta flýtt fyrir störfum hennar en ekki kemur til mála að nefndarmennirnir forðist neitt, en hins vegar verða þeir að leita sjer upplýsinga hjá matsnefndunum, ef þess reynist þörf.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Til andsvara hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) skal það tekið fram að nefndin leit svo á að þessi nýja nefnd mundi yfirleitt ekki breyta verðhlutföllum innan sýslna. Nefndin hjelt þó, að fyrir gæti komið að svo illa væri frá matinu gengið, að gera þyrfti það upp aftur, en vildi ekki setja fyrirmæli um það að svo stöddu. Það er líklegt að tíminn, sem settur er í frv., sje of stuttur en því takmarki má þá breyta síðar, þegar reynsla er fengin um það, að tíminn sje ekki nægur sem settur er.

Atvinnumálaráðherra (S J.): Jeg hefi nú fengið skýringu háttv.frsm. (S. E. ) og hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) á orðinu „endurskoðun“ í frv., en hvorugur ljet nokkuð um mælt um það, hvort nefndin gæti hækkað matið í heild sinni; hún skyldi að eins koma á samræmi í sýslunum; fyrst innan hverrar sýslu og síðan yfirleitt. Það skaðar ekki, þótt fram kæmi í frv., hvort nefndin hefir vald til að hækka og lækka matið í heild sinni. En ef nefndin lýsir yfir því, að sá skilningur sje rjettur, getur háttv. deild sjálfsagt látið sjer það nægja.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Það er mitt álit, að ekki komi til mála að matið verði alstaðar hækkað. En það er líklegt að það verði víðar hækkað en lækkað, svo að í heild sinni hækki það töluvert.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það var tilætlun stjórnarinnar með frv., að breyta mætti matinu, bæði hækka og lækka það í heild sinni og einnig á einstökum jörðum, en ef orðalagið þykir óljóst, er jeg fús til að breyta því, þó mjer sjálfum virðist ekki nauðsyn vera á því.

Guðjón Guðlaugsson Jeg er fullkomlega þeirrar skoðunar, að hjer sje um mikið vandaverk að ræða og svo yfirgripsmikið, að jeg fæ ekki skilið, að því verði lokið fyrir 1. júlí 1920, ef svo fer sem mig grunar að matið sje nokkuð mislitt, lýsingar ónákvæmar og matið ósennilegt. Ef svo fer gefur það að skilja, að mikið verk verður að yfirfara matið í öllum sýslum og breyta því, svo að til batnaðar sje. Það er mjög líklegt, að ef vel hefði átt að vera. þá hefði yfirmatsnefnd þessi þurft að ferðast um landið; en vafasamt er, hvort úr þessu verður bætt hjeðan af, með því að í óefni er komið. Þetta hefði átt að athugast betur þegar í upphafi. Þá hefði átt að skipa þriggja manna nefnd, sem ferðast hefði um landið og unnið að matinu. Jeg tel það siðferðislegan ábyrgðarhluta, sem kastað er á þessa nefnd, ef henni er ætlað að breyta matinu, þar sem þó yfir- og undirmatsnefnd hefir fjallað um hvert einasta mat í hverri sýslu. Jeg get trúað því að svo kunnuga menn megi finna, að þeir geti með samanburði ákveðið mat í svo sem tveimur eða þremur sýslum án ferðalaga, en jeg trúi því ekki, að fimm menn sje hægt að finna svo kunnuga, að þeir geti á sama hátt ákveðið mat á öllum jarðeignum landsins. Mjer kæmi það ekki á óvart, þótt sumar undirmatsnefndirnar kynnu að spýta mórauðu, er þær sæju gerðir slíkrar nefndar. Það væri vafasamt, hvort rjett væri af stjórninni og nefndinni að setja einskorðaðar reglur hjer að lútandi en ýmislegt er þó, sem taka má til greina með tímanum. Það er þá fyrst, hverjar breytingar hafa verið gerðar á matinu. Víðast hvar hafa yfirmatsnefndir staðfest mat undirnefnda, en þó eru til sýslur þar sem matinu hefir verið breytt, en vafasamt, að hve miklu leyti það er til bóta. Hjer yrði þá spurningin um það, hvort leggja ætti til grundvallar undirmat eða yfirmat. Flestar jarðir hafa hækkað í mati um ½ eða og margar tífalt, fimtugfalt og jafnvel hundraðfalt. Jeg get nefnt jörð sem var 3,9 hundruð, en komst í 70 hundruð, og höfðu þó engin hlunnindi komið upp sem sjerstaklega höfðu gert jörðina verðmeiri. Aðra jörð gæti jeg nefnt, sem komst úr 3 eða 4 hundr. upp í 400 eða 500 hundr., en til þess var sjerstök ástæða, sem sje síldveiði. Þegar mat hefir verið framkvæmt af nefndum, sem ferðast hafa um alla sýsluna og leyst starf sitt af hendi með fullri samviskusemi, þá er mjer til efs, að taka beri meira mark á sleggjudómum einhverrar yfirmatsnefndar, sem situr hálfan mánuð á einhverri skrifstofu, því að vitanlega yrði hjer um skrifstofustarf að ræða. Væri henni sjálfsagt hentast að fara varlega í sakirnar og hafa það hugfast að leggja ekki of þungan dóm á, eða heimta of mikið.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Út af spurningunni um það, hvort leggja beri til grundvallar undirmat eða yfirmat, þá tel jeg sjálfsagt, að hið fyrnefndu verði til þessa valið, aðallega með því, að þar er að finna lýsing jarðanna, sem einkum verður að byggja á.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg get ímyndað mjer það, að samræmi innan hvers hjeraðs sje nærri sanni. Þar á móti sje ekki sama máli að gegna um samræmið milli hjeraðanna, og sje það þá hlutverk þessarar landsnefndar að kippa því í lag. Það er alveg rjett hjá hv. 4. landsk.þm. (G. G.), að hjer sje um vandasamt verk að ræða, og að mikið sje undir því komið að valinn maður sje í hverju rúmi. Stjórnin mun að sjálfsögðu reyna að gera sitt til þess, að verkið verði sem best af hendi leyst. Mjer er nær að halda að það sje rjett, að tíminn sje of stuttur, en það gerir ekki svo mikið til. með því að altaf er hægur hjá að framlengja.

Eggert Pálsson Það er mín skoðun, að nefnd þessi sje ekki eins þörf og flestir hv.þm. virðast ætla. Jeg hygg, að mælikvarði matsmanna í virðingu jarðanna hafi verið gangverð jarðanna eftir því sem matsmennirnir frekast vissu og eftir því sem þær hafa verið virtar á síðari tímum, er eigendur hafa þurft að fá peningalán, auðvitað með hliðsjón af umbótum þeim, sem jarðirnar hafa tekið og jarðamatinu 1861, enda mun það hafa verið tilætlun laganna, að mælikvarðinn væri þessi. Að sjálfsögðu hefir þetta mat verið nokkuð mismunandi. eftir því hvar jarðirnar liggja, enda lagar verðið sig ætíð eftir breyttum horfum og aðstöðum. Aðalmælikvarðinn hefir verið peningar, þ. e. hvað jarðirnar seljast fyrir eða mundu geta selst fyrir. En nú er farið fram á það, að ný nefnd verði sett, með valdi til þess að skera úr því, hvers virði jarðirnar verði, nefnd, sem á engan hátt getur verið bærari eða hæfari til þess að framkvæma slíkt mat en nefndir þær, sem þegar hafa int af höndum þetta mat. Þetta liggur í augum uppi. Hvernig á t. d. maður úr Kjósarsýslu að vera bærari um að setja verð á jörð í Strandasýslu eða Skaftafellssýslu en maður úr þeim sýslum? Hann getur að vísu haft fyrir sjer lýsinguna og miðað við jörð sem hann þekkir annarsstaðar, en matið getur samt sem áður orðið fjarri því sem rjett er. Sín jörðin í hvorri sýslu getur verið aljöfn hinni að öllum gæðum og hlunnindum, en að eins mismunandi lega þeirra veldur því, að ekki er unt að hafa mat beggja jafnt. Ljóst dæmi þessa er mat jarðanna í Árnessýslu og Rangárvallasýslu. Yfirleitt er matið í Árnessýslu hærra en í Rangárvallasýslu, sem stafar af því að jarðir í Árnessýslu eru meir eftirsóttar, þykja liggja betur við samgöngum en jarðir í Rangárvallasýslu, þótt gæðin að öðru leyti sjeu má ske ekki meiri. Og svona má halda áfram yfirleitt um landið alt. Þegar þetta er athugað, fæ jeg ekki skilið, hvernig menn hugsa sjer það, að ný nefnd fái ráðið bót á þeim annmörkum, sem á matinu eru án ferðalags um landið.

Guðjón Guðlaugsson Jeg hjó eftir einu orði hjá hv. 1. þm. Rang. (E. P.): mjer skildist á honum, að matsmenn myndu hafa haft hliðsjón af jarðamatinu 1861. Jeg er nú gamall matsmaður, og jeg verð að segja það, að jeg forðaðist eins og heitan eld að líta í það mat; svo bandvitlaust er það, að minni skoðun. Hitt er rjettur mælikvarði, að miða við, hvað jörðin gæti selst nú, og minn mælikvarði var, hvað jeg myndi vilja kaupa jörðina fyrir, ef hún stæði til boða. Þetta var aðalgrundvöllurinn undir matinu, en til nánari samanburðar voru notaðar spurningar þær, sem stjórnarráðið hafði gefið út til útfyllingar. Voru þau svör sum góð og samviskusamlega gerð, en sum aftur ófullkomin. Verst var, að stjórnarráðið gaf ekki nefndunum fast form fyrir bókhaldinu. Við tókum það ráð, að fara eftir röð spurninganna, svo að sjerdálkur var fyrir áhöfn, fólksþörf, fóðurþörf o. s. frv. Gerðum við svo lista yfir allar jarðirnar og settum síðan verðið eftir þessu. Þannig lukum við við fyrsta hreppinn og svo koll af kolli. En svo komumst við í síðasta hreppinn t. d., og fundum þar t. d. jörð, sem var að öllu jöfn annari jörð, sem við höfðum metið að áhöfn, fólksþörf, fóðurþörf o. s. frv., en þá reis sú spurning, sem hv. 1. þm. Rang. (E. P.) benti til: Vill maður eins vel búa á þessari jörð og á hinni? Svarið var neitandi og leiddi því til niðurfærslu á mati jarðarinnar. Erfiðar samgöngur, vetrarharðindi og sumarharðindi o. s. frv. geta dregið úr mati einnar jarðar, sem að öðru leyti er jöfn annari jörð. Alls þessa gættum við eða reyndum að gæta í matinu. Ef gott form hefði verið samið, er jeg viss um, að starfið hefði orðið hægara og ljettara fyrir nefndirnar. Landbúnaðarnefndin getur þess í nál. sínu, að miða beri við jarðamatið 1861 en jeg verð að telja það hreina og beina fjarstæðu, og jeg er undrandi yfir að nefndin skuli setja fram slíka setningu. Við vitum, að þá voru matssvæðin mörg en smá, hver hreppur matssvæði, og hreppstjórarnir og helstu bændur þar, eða þeir sem voru í álnum, rjeðu mestu um matið, svo að jarðir þeirra eru lægra metnar en skyldi, oft ekki mat, og má þekkja þær úr á sumum stöðum. Þetta sjá allir að ekki er heppilegt, en fyrir þetta verður synt þegar matssvæðin eru stærri, t. d. heil sýsla, og enn fremur þar sem það er tekið fram, að menn megi ekki níða jarðeignir sínar. En höfuðatriðið er, að samræmið verði sem best, og það næst ekki með litlum matssvæðum; þess vegna verða þau að vera stór. Þetta atriði í nál. kemur fram og er aukaatriði, en samt taldi jeg sjálfsagt að mótmæla því.

Guðmundur Ólafsson Mál þetta er og verður mesta vandamál. Hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) fanst það óheppilega orðað að tala um að endurskoða og samræma lögin, en mjer finnast þau orð svo skýr, að það sje alls ekki hægt að misskilja þau. Að endurskoða er að aðgæta grandgæfilega það, sem gert hefir verið, og að samræma eða að koma rjettu hlutfalli á mat jarðanna, bæði innan hvers einstaks sýslufjelags og milli sýslufjelaganna. Orðið samræma gefur alls enga ástæðu til að líta svo á, að ætlast sje til, að mat fasteigna hækki eða lækki yfirleitt, heldur að það verði lækkað þar, sem það er nú hæst en hækkað þar sem það er lægst. Hv. 4. landsk.þm. (G. G.) taldi það vera vandaverk sem lægi fyrir landsnefndinni og er jeg honum fyllilega samdóma um það og jeg býst við því, að hverjir sem til þess verða skipaðir, verði matið aldrei gallalaust en jeg er þess fullviss, að ef hann hefði kynt sjer matsgerðir þær sem fyrir liggja þá myndi hann skjótlega sannfærast um það, að það sje ekki úr háum söðli að detta og að það megi telja víst að landsnefndin geti trauðla verið svo ljeleg, að þar sje ekki verulegra bóta að vænta. Það hefir líka komið fram í umr., að flestir hv.þm. eru samdóma um þetta. Það hefir raunar komið í ljós hjá sumum hv.þm., að matið hafi ekki batnað hjá yfirmatsnefndunum, og svo lítur nefndin á, og ef það er rjett. þá ætti þessi leið að geta verið hættuleg, en jeg hygg að það þurfi ekki að reynast svo, því að „til þess eru vond dæmi, að varast þau . Margar fasteignamatsnefndir hafa ferðast um og skoðað jarðirnar og þar sem svo hefir verið ætti matið að vera gott eða vel viðunanlegt en ósamræmið milli sýslufjelaganna hverfur þó ekki. En nú leikur grunur á því að sumar matsnefndirnar hafi framkvæmt matið eftir skriflegu upplýsingunum einum, ekki sjálfar skoðað fasteignirnar, og er þar tæpast við rjett látu mati að búast. Það er ljóst, að það verður að lagfæra matið, og landbúnaðar nefndin fann ekki aðra leið heppilegri til þess en þessa. Ekki er jeg samþykkur ummælum háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) um jarðamatið 1861, hygg að það hafi verið sæmilegt á þeim tíma, þótt nú sje það úrelt orðið. Í nál. er sagt, að matið hefði orðið miklu betra hefði matssvæði hverrar matsnefndar náð einungis yfir einn hrepp, heldur en þegar það nær yfir heilt sýslufjelag, en jeg taldi þetta svo lítilfjörlegt atriði í nál., að jeg skrifaði undir það fyrir það, en nota nú tækifærið til að mótmæla því. Hv. 1. þm. Rang. (E. P) vildi halda því fram að maður suður í Gullbringusýslu gæti ekki haft hugmynd um rjett mat á jörðu norður í Strandasýslu Þetta er ekki rjett. Ef lýsingin á jörðinni er góð og greinileg að öllu leyti, hæfileg áhöfn sett og þörf mannafla til heyskapar sömuleiðis, er sama hvar matsmaðurinn er búsettur. Mestur mismunur er á húsalýsingunum, þær eru ágætar úr Dalasýslu, en annars eru kostir og gallar jarðanna víðast teknir skýrt fram. Þar hefir vitanlega verið farið eftir umsögn ábúandans og svo eigin sjón matsmanna. Ef þeir hafa gefið lýsingar þessar án þess að ferðast um og skoða jarðirnar, þá hafa þeir ekki leyst starf sitt samviskusamlega af hendi, en þar sem jeg þekki til gerðu þeir það. Eins og matið er nú, er það með öllu ófær skattagrundvöllur, og það verður því að reyna að bæta það, og þetta er eina leiðin, sem fram hefir komið til þess. Og nefndaskipunin mistekst mjög, ef það batnar ekki.

Fjármálaráðherra (S. E.) Um það þarf ekki að deila, að verðmæti jarðanna fer mikið eftir legu þeirra. Þó dalajörð og jörð við kaupstað liggi í sömu sveit, sem vel getur verið, þá er sýnt, að að öðru jöfnu er kaupstaðarjörðin miklu meira virði. Þetta efast jeg ekki um, að matsnefndirnar hafi tekið til greina, en hinu býst jeg fremur við að misjöfnuður á matinu komi fram í því, að það hafi verið framkvæmt eftir mismunandi mælikvörðum í hverju sýslufjelagi fyrir sig. Sem dæmi nefni jeg Mýra- og Borgarfjarðarsýslur. Matið var tiltölulega miklu hærra í Borgarfjarðarsýslu en Mýrasýslu, og liggja þó hjeruðin hvort við hliðina á öðru. Aftur býst jeg við, að matið í hverju sýslufjelaginu fyrir sig hafi verið mjög nærri sanni, eða svo sýndist mjer sá hluti matsins, sem jeg hafði litið yfir í Mýrasýslu, er jeg var sýslumaður þar.

Guðmundur Ólafsson Það var tekið fram áðan af hv. 4. landsk.þm. (G. G.), að jarðir í Strandasýslu hefðu verið metnar eftir peningaverðlagi 1916 en Alþingi 1915 ætlaðist til að verðlagið 1914 væri lagt til grundvallar. Í tilefni af þessu dettur mjer í hug að líklegt sje, að verðlag eða peningaverð það, sem matsnefndir hafa lagt til grundvallar hafi getað verið mjög mismunandi, enda ekki jafnhátt í öllum sýslum landsins því eins og allir vita, hefir það verið að stórhækka öll stríðsárin. Það er því nauðsynlegt, að nefndin útvegi sjer glöggar upplýsingar um, hvaða peningaverð matsnefndirnar hafi lagt til grundvallar við mat sitt.

Magnús Torfason Jeg hygg, að hjer sje um vandaverk að ræða, hvort sem matið verður lagt til grundvallar undir skatta eða ekki, en eins og matið er nú er ekkert vit í því. Jeg hefi sjeð matið úr tveimur sýslum, og þar skilur mælikvarðann eins og nótt og dag, og það er talsverður mismunur á matinu, þó í nágrannasýslum sje. Jeg hefi sjeð matið úr báðum Ísafjarðarsýslum; í annari er afgjaldið reiknað með 4%, en í hinni með 5%; í annari þeirra er matsverðið altaf reiknað eftir afgjaldinu, hvernig svo sem afgjaldið er. Í hinni sýslunni eru jarðirnar meir metnar eftir söluverði, og sumar jarðir eru of hátt metnar vegna þess, að þeir, sem hafa ætlað að selja þær, hafa ýtt sem mest undir að meta þær hátt. Undirbúningur á matinu hefir verið gerður í flaustri, og það er spursmál, hvort það er ekki of seint að reyna nú að bæta úr því. Það vantaði alfarið fyrirmynd fyrir allri bókfærslu, og þetta varð til þess, að sumstaðar hefir það verið tekið með og metið, er átti að sleppa, en annarsstaðar hefir því verið slept, er taka átti. Mjer finst tími sá, er frv. setur - til 1. júlí 1920 - vera of stuttur, og að það stæði ekkert um þetta í frv. Væri æskilegt að nefndin vildi athuga þetta til 3. umr.

Eggert Pálsson Þegar matslögin voru sett, var ekki ætlast til þess, að nefndirnar yrðu fleiri en tvær, eða undir- og yfirmatsnefndir. Hugsunin var sú, að aðalhlutverk undirnefndanna væri að lýsa fasteignunum og kveða upp dóm um verðmæti þeirra, en yfirnefndirnar voru til þess, að menn gætu borið sig upp fyrir þeim, ef þeim fyndist þeir vera beittir órjetti, en það datt engum í hug að skipa allsherjaryfirmatsnefnd fyrir land alt. Hv. 4. landsk.þm. (G. G.) benti á það, að matið sje sumstaðar ekki sanngjarnt, en þótt svo kynni að vera, þá hygg jeg, að rjettlætinu sje ekki frekar borgið, þótt þessi landsnefnd verði skipuð. Ef svo ætti að vera, yrði nefndin sjálf að skoða og meta hverja fasteign í landinu, en það er svo erfitt verk, að það má heita ókleift, og engum til hugar koma nú. Af því leiddi og það, að alt verk undirmatsnefndanna væri að mestu leyti ónýtt verk. Annað mál er það, ef starf þessarar nefndar yrði ekki meira en það, er háttv. fjármálaráðh. (S. E.) mintist á, að hækka eða lækka matið í hinum einstöku sýslum landsins, vitanlega eftir geðþótta nefndarmanna. Ef starfið yrði ekki meira en þetta, þá er að sjálfsögðu hægðarleikur að ljúka því fyrir 1. júlí 1920, því slíkt er í raun og veru ekki nema fárra daga verk. En hversu rjettlátt það yrði, það er annað mál. Jeg býst við, að það sje svipað um jarðeignir og húseignir, að það sje ekki gott að koma á slíku samræmi, sem um er talað. Hvernig á t. d. að samræma húsaverð í Reykjavík og öðrum kaupstöðum landsins, eða lóðarverð í miðbæ Reykjavíkur og á Ísafirði, og þótt sett væri á fót nefnd til þess, þá skil jeg satt að segja ekki, að mikið yrði um framkvæmdir hjá henni. Sama gildir auðvitað um jarðirnar; lega þeirra hefir feiknaáhrif á verðið.

Fjármálaráðherra (S. E.) Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) var að tala um að fresta því, hve nær lögin kæmu til framkvæmda, en það er nógur tími til þess, þegar það kemur fram, hversu langan tíma nefndin þarf til starfa sinna. Það er víst, að eins og matið er nú, er það mjög óábyggilegur skattagrundvöllur, og var ekki von á öðru, eins og til matsins er stofnað, þar sem margar nefndir meta án þess, að samband sje á milli þeirra innbyrðis um það, hvaða mælikvarða eigi að leggja til grundvallar.

Magnús Kristjánsson Mjer finst, að nefnd sú, er frv. gerir ráð fyrir, hafi því að eins fulla þýðingu, að það sje jafnframt ljóslega tekið fram í frv., að hún sje nokkurskonar hæstirjettur um matið. Það má tala vítt og breitt, og það með rjettu, um að hjer sje um vandaverk að ræða, og um að matið sje ekki svo gott sem skyldi, en einhversstaðar verður þó staðar að nema. Það verður því að slá því föstu, að þessi nefnd hafi endanlegan úrskurð um matið, svo eigi verði farið að setja enn nýja nefnd. Þetta atriði vildi jeg að væri gleggra orðað en er. Jeg geri ráð fyrir, að þegar þar að kemur, þá verði það aðalstarf nefndarinnar að leggja dóm á matið, þar sem ágreiningur hefir verið á milli undir- og yfirmatsnefndar, en alls ekki að nefndin fari að meta upp allar jarðir. En það, sem mestu skiftir og nauðsyn ber til, er að koma fullu samræmi á milli sýslnanna, og mjer finst ekki óeðlilegt, þótt alt matið hækkað; talsvert, því við vitum, að það er nú víðast hvar of lágt, en hvergi, eða mjög óvíða, of hátt. Það hefir vitanlega, þótt ósjálfrátt kunni að vera, haft áhrif á það, að menn vissu, að verið var að finna grundvöll undir gjaldstofn til landsins, og menn vilja alment ekki greiða meira en þörf krefur.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg var nokkuð lengi að hugsa um það atriði, sem hv.þm. Ak. (M. K.) benti á, eftir nál., en fanst ekki vera unt að skilja það á annan veg en að þessu mati yrði stjórnin að fylgja við útgáfu jarðamatsbókarinnar; en ekkert er á móti því, að taka þetta skýrar fram. Jeg vil taka það fram, út af ummælum hv. 1. þm. Rang. (E. P.), að ekki hefir verið rótað við mælikvarðanum, sem meta á eftir, sem sje að meta jarðir eftir því verði, sem þær væru sanngjarnlega seldar fyrir. Þetta á að vera grundvallarreglan eftir lögunum, og henni á ekki að raska með þessu frv. Trúlegt er, að landsnefndarmennirnir geti ekki sagt nákvæmlega um, hversu sanngjarnlega hin eða þessi jörð sje metin. En af dæmum um einstakar jarðir úr einstaka sýslum má nokkuð sjá það. Þegar t. d. jörð með tilheyrandi mannvirkjum er metin lægra verði en mannvirkin ein myndu kosta. Þá er sannarlega ekki um sanngjarnt mat að ræða. En þessa munu þó nokkur dæmi. Nefndin á að kynna sjer, hvaða mælikvarða undirmatsnefndirnar hafa haft. Hv. 4. landsk.þm. (G. G.) sagði frá, hvaða mælikvarða undirmatsnefnd sú, er hann átti sæti í, hefði haft, en sinn mælikvarði getur hafa verið í hverjum stað. Komist yfirmatsnefndin að niðurstöðu um það, hvaða mælikvarði sje rjettlátastur, eftir staðháttum og öðru, getur hún notað þann mælikvarða hvort heldur er norður á Ströndum eða austur í Skaftafellssýslu, svo ókunnugleiki þarf ekki að standa í vegi fyrir því, að breytingar til eða frá í einstökum hjeruðum verði til bóta.

Frsm. (Halldór Steinsson) Eins og frv. þetta kom frá Nd., var ákveðinn 50 króna skattur á öllum óþarfahundum. - En samkvæmt eldri lögum, frá 22. maí 1890, eru þeir hundar taldir óþarfir, sem eru eign þeirra manna, utan kaupstaða, er ekki hafa jarðarafnot svo 1 hndr. nemi. - En fleiri geta haft þörf fyrir hunda en þeir, sem búa á 1 hndr. - í kaupstöðum er oft nauðsynlegt fyrir þá menn, er rækta tún, að hafa hunda til að verja þau fyrir ágangi fjenaðar og stórgripa. Í fleiri tilfellum má benda á þarfa hunda, þó ekki hafi menn grasnyt. - Í Reykjavík munu t. d. hundar hafðir til að verja geymslupláss og pakkhús. Einnig má benda á, að á ferðalögum eru hundar oft betri en góðir fylgdarmenn, og hefi jeg sjálfur reynslu í því efni. - Nefndin hefir þó ekki sjeð sjer fært að ganga svo langt, að undantaka alla þá hunda, sem talist geta þarfir, og hefir því lagt til, að hreppsnefndum og bæjarstjórnum sje gefin heimild til að lækka skattinn niður í 10 kr., þegar hundsins er, að þeirra áliti, sjerstök þörf, til verndar grasrækt. - Er ekki mikil hætta á, að hreppsnefndir eða bæjarstjórnir misbeiti þessari heimild, þar sem skatturinn rennur í hrepps- eða bæjarsjóð, og auk þess munu læknar telja það skyldu sína að hafa eftirlit með því, að sem fæstir óþarfahundar væru í hjeruðum þeirra, og ef um þá væri að ræða, að eigendur þeirra þá ekki slyppu við skatt af þeim. Nefndin leggur því til, að frv. verði samþykt með breytingum þeim á þgskj. 362, er hún stingur upp á. -

Guðjón Guðlaugsson Mjer þykir háttv. fjárhagsnefnd hafa tekið æði mjúkum höndum á frv. þessu, ekki merkilegra en það er, Jeg hefði búist við, að hún hefði ráðið deildinni til að fella það; að minsta kosti sje jeg enga ástæðu til þess, að það verði samþykt. Það sjest á brtt., sem hv.þm. Snæf. (H. St.) hefir skrifað, að hann hefir gert það með hálfum hug, sbr. það, sem hann sagði áðan. - Nefndi hann ýmsar tegundir hunda, sem væru til gagns. - Tók hann fram, að hundar gætu verið bestu förunautar í ferðalagi og vitnaði þar til eigin reynslu. - Sumir hundar eru lagnari að veiða rottur en bestu kettir, og fleira mætti nefna, ef á þyrfti að halda. - Jeg skil því eigi, hvers vegna það er gert að skilyrði í brtt., að til þess, að bæjarstjórn eða hreppsnefnd hafi heimild til að færa skattinn niður í 10 kr., þurfi hundurinn að vera þarfur til verndar grasrækt. Með þessu eru útilokaðir allir aðrir þarfahundar en þeir, sem hafðir eru í þessum eina tilgangi. - Mjer skilst, að hv.þm. Snæf. (H. St.) hafi haft í huga, að mál þetta væri helst þess vert, að það yrði felt; að öðrum kosti hefði ekki átt að taka einn hundaflokk svona út úr. - Hvað því viðvíkur, hvað sjeu óþarfahundar, er eins og þm., sjerstaklega í hv.Nd., hafi ruglast á gömlum lögum, sem afnumin voru með lögunum frá 1890. - Þar eru óþarfahundar nefndir. - Samkv. þeim voru skipaðar nefndir í hverjum hreppi, er skyldu meta, hversu margir hundar væru nauðsynlegir á hverjum bæ, saman borið við fjáreignina. - Þessir hundar voru skattfrjálsir, en af þeim, sem umfram voru, skyldi greiða skatt. - Nefndir þessar ræktu svo starf sitt, að þær töldu jafnmarga hunda nauðsynlega, sem menn vildu hafa á hverjum bæ, þannig, að oft voru 4–5 hundar þar, sem komast hefði mátt af með 1. - Þegar menn fóru að skilja skaðsemi hunda í sambandi við sullaveiki, voru samin lögin frá 1890, er tóku upp það ráð, að skatta hunda í sveitum með 2 kr., hvort sem þeir eru þarfir eða ekki, en með 10 kr. hunda þeirra manna, er ekki búa á 1 hundraði. - Þetta hefir lánast hingað til, og finst mjer þessi 10 kr. skattur nægilegur. - Fáir leika sjer að að hafa hunda, sem þeir hafa enga þörf fyrir. - Kostnaður er töluverður við að ala þá, og auk þess eru þeir oft til óþrifa, svo fáir kæra sig um að hafa þá að gamni sínu. En að setja eins háan skatt á hunda og farið er fram á í nál., get jeg ekki felt mig við, þó hann sje ekki eins gífurlegur og gert var upphaflega í Nd. - Jeg býst við, að hreppsnefndir muni ekki nota sjer af því, í flestum tilfellum, að hafa skattinn hærri en 10 kr., þótt hundur kunni að þykja óþarfur. - 50 kr. skattinn mætti leggja á hunda, sem beinlínis væru til skaða á þann hátt, að leggja skepnur í einelti, en þá liggur nær að veita stjórnarvöldunum heimild til að útrýma slíkum dýrum. Jeg tel frv. þetta einkis virði. - Nær væri að hækka allan hundaskatt lítið eitt, t. d. upp í 3 kr. - Sveitirnar hafa kostnað af hundahreinsuninni, og væri því ekki nema eðlilegt, að þær fengju hann endurgreiddan á þann hátt. -

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er að eins örstutt aths. Mjer finst ekkert mæla á móti því, að hækkaður sje skatturinn á óþarfahundum, - en tel heppilega leið þá, er hv. fjárhagsnefnd hefir bent á, að veita hreppsnefndum og bæjarstjórnum heimild til að lækka skattinn niður í 10 kr., ef þeirra er sjerstök þörf, til verndar grasrækt. Til eru 3 tegundir hunda: 1) þarfahundar, skv. lögunum, 2) óþarfahundar, skv. lögunum, og 3) hundar, sem að vísu eru taldir óþarfahundar í lögunum, en eru þó til þarfa. - Jeg sje ekkert á móti því, að hækkaður sje skattur á þeim hundum, er jeg hefi nefnt í 2. flokki, og tel heppilega leið þá, er fjárhagsnefnd hefir bent á, hvað viðvíkur skatti á hundum, sem jeg hefi talið í 3. flokki. - Sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða meira um mál þetta. -

Frsm. (Halldór Steinsson) Jeg get verið samþ.hv. 4. landsk.þm. (G. G.), að því leyti sem hann álítur, að hundar til sveita sjeu of margir. - Enginn vafi er á því, að sumstaðar eru hafðir 4–5 hundar á heimili, þar sem 2–3 myndu nægja. - Það var og rjett hjá hv.þm. (G. G.), að lögin frá 1890 voru gerð til að koma í veg fyrir sullaveiki. - En sullaveikishættan er ekki um garð gengin, þó hreinsun fari sæmilega fram. - Hreinsunin er ekki nógu fullkomin - Ef vel ætti að vera, þyrfti að hreinsa tvisvar á ári. - Hitt er jeg ekki samdóma hv.þm. um, að alla hunda eigi að skatta jafnhátt. - Hv. þm. (G. G.) áleit, að fáir hefðu hunda að gamni sínu, en þótt það sje ef til vill sjaldgæft úti um land, mun það talsvert alment í Reykjavík. - Jeg get verið samdóma hv.þm. (G. G.) um að færa út heimild hreppsnefnda og bæjarstjórna til að lækka skattinn, og komi hann fram með brtt. í þá átt til 3. umr., mun jeg greiða henni atkv. - En sjálfsagt tel jeg að gera mun á þarfahundum og óþarfahundum. -