Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í þeim orðum, sem ég segi við þessa 1. umr. kjördæmamálsins, mun ég í fyrsta lagi leitast við að rekja í stórum dráttum þróun kjördæmaskipunarinnar og kosningafyrirkomulagsins hér á landi, allt frá því að Alþingi var endurreist árið 1845. Verður að telja gagnlegt að hafa þá sögu til hliðsjónar nú, þegar stíga á stórt skref é þá átt að treysta grundvöll íslenzks þingræðis og lýðræðis og gera löggjafarsamkomuna þar með hæfari til þess að rækja hið mikilvæga hlutverk sitt. Í öðru lagi mun ég taka til athugunar nokkur þau atriði, sem fram komu í ræðum þeirra tveggja hv. þm., sem fluttu allýtarlegar ræður um málið s.l. laugardag, þeirra hv. þm. Str. (HermJ) og hv. þm. Barð. (SE). Síðan hið endurreista Alþingi kom fyrst saman, eru nú liðin 114 ár. Á þessu tímabili hefur orðið örhröð þróun á öllum sviðum íslenzks þjóðlífs. Á sviði bjargræðisvega landsmanna má segja, að hrein atvinnubylting hafi átt sér stað. Landbúnaðurinn, hinn gamli undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar allt frá upphafi byggðar hennar á Íslandi, sem fyrir hundrað árum var rekinn á frumstæðan hátt með órækt og engjar að grundvelli, er nú byggður á ræktun og vélabúskap. Sjávarútvegurinn hefur fengið fullkomin vélskip og togara í stað árabáta og smáseglskútna. Fiskiðnaðurinn er orðinn ein aðalframleiðslugrein landsmanna. Fjölþættur iðnaður er vaxinn upp. Á sviði félags-, samgöngu- og menningarmála hefur þróunin ekki síður orðið ör. Frá því að Alþingi var endurreist, hefur Íslendingum fjölgað úr um það bil 60 þúsund manns í rúmlega 170 þúsundir. Á stjórnmálasviðinu hafa einnig orðið stórfelldar breytingar. Stjórnmálaflokkar hafa myndazt og horfið, nýir hafa komið í staðinn. Flokkaskiptingin hefur miðazt við verkefnin og aðstöðuna á hverjum tíma. Á tímabili sjálfstæðisbaráttunnar miðaðist flokkaskiptingin fyrst og fremst við baráttu við yfirþjóðina og við það, hversu hratt menn treystu sér til þess eða vildu sækja fram í baráttunni fyrir pólitísku sjálfstæði. Í þann mund, er hillir undir fullveldisviðurkenninguna, riðlast gömlu flokkarnir, og nýir flokkar koma í þeirra stað. Þá miðast flokkaskiptingin í vaxandi mæli við afstöðuna til hinnar efnahagslegu uppbyggingar, félagslegs öryggis, og á síðustu árum, er hún tekin að mótast talsvert af viðhorfunum í utanríkis- og alþjóðamálum. Þegar litið er á þær stórfelldu breytingar, sem orðið hafa á tímabilinu, síðan Alþingi var endurreist, í atvinnu-, félags- og efnahagsmálum, sætir það engri furðu, þótt mynd og skipan sjálfrar löggjafarsamkomunnar hafi einnig breytzt verulega. Það kom eðlilega í hlut Alþingis að standa í fararbroddi í senn í sjálfstæðisbaráttunni og í baráttunni fyrir efnahagslegri viðreisn og uppbyggingu þjóðfélagsins. Nýir tímar fólu í sér nýjar þarfir. Hinar síbreytilegu þjóðlífsaðstæður gerðu stöðugt nýjar kröfur til löggjafarsamkomunnar, starfshátta hennar og skipunar. Í þessu sambandi má það ekki heldur gleymast, að Íslendingar réðu ekki sjálfir skipun hinnar endurreistu löggjafarsamkomu. Erlent konungsvald yfirþjóðarinnar réð öllu um svip hennar, kosningatilhögun, kjördæmaskipun og sjálfa skipan þingsins, sem í upphafi var aðeins ráðgefandi samkoma. Verður og augljóst, þegar þingsagan er athuguð og litið yfir störf Alþingis árið 1845, að mikillar óánægju hefur gætt, ekki aðeins meðal hinna nýkjörnu fulltrúa, heldur og meðal þjóðarinnar almennt um skipan þingsins. Baráttan fyrir breyttri kjördæmaskipun og kosningatilhögun hefst þannig þegar á hinu fyrsta endurreista Alþingi. Til þingsins bárust þá hvorki meira né minna, en 17 bænaskrár, og er í langsamlega flestum þeirra farið fram á fjölgun þingmanna, aukin réttindi til handa almenningi í landinu og bætta aðstöðu til að hafa áhrif á skipan þess. Ég tel það ómaksins vert að minnast nokkuð á efni einstakra bænaskráa, sem bárust úr öllum landsfjórðungum. Eins og kunnugt er, áttu 20 þjóðkjörnir þm. sæti á Alþingi árið 1845. Þar að auki áttu þar sæti 6 konungkjörnir þm., sem konungur útnefndi til setu þar. Fyrsta bænaskráin, sem lögð var fram á þinginu, var frá íslenzkum menntamönnum í Kaupmannahöfn. Var hún lögð fram og lesin af Jóni Sigurðssyni, þm. Ísafjarðarsýslu. Í þessari bænaskrá var lagt til, að þm. yrðu samtals 42. Jón Sigurðsson komst þannig að orði í sambandi við þessa bænaskrá, að „allir væru á einu máli um, að kosningalögin þurfi bráðrar og góðrar umbótar“. Hann kvað málið vera eitt af hinum mikilvægustu, sem upp yrðu borin á þessu þingi. Úr Norður-Múlasýslu barst bænaskrá, þar sem farið var fram á, að þjóðkjörnum þm. yrði fjölgað um 8, og úr Suður-Múlasýslu um, að þjóðkjörnum þm. yrði fjölgað um 6. Úr Rangárvallasýslu barst bænaskrá um, að þjóðkjörnum þm. yrði fjölgað um 10, og Árnesingar óskuðu sömu fjölgunar á þjóðkjörnum þm. Úr Barðastrandarsýslu barst bænaskrá um, að þjóðkjörnum þm. yrði fjölgað upp í 42 og þm. yrðu þannig samtals 48.Úr Ísafjarðarsýslu barst ósk um, að þjóðkjörnum þm. yrði a.m.k. fjölgað upp í 38. Úr Strandasýslu barst bænaskrá um, að þjóðkjörnir þm. yrðu 40, 2 fyrir hverja sýslu og 2 fyrir Reykjavík, sem átti einn fulltrúa á hinu endurreista Alþingi. Eyfirðingar sendu og bænaskrá, þar sem þess var óskað, að þjóðkjörnir þm. yrðu 42, og Suður-Þingeyingar óskuðu þess, að tala hinna þjóðkjörnu þm. yrði sömuleiðis 42, en vildu fækka hinum konungkjörnu niður í 3. Af þessum bænaskrám verður það augljóst, að það er sameiginleg skoðun Íslendinga, þegar er Alþingi hefur verið endurreist, að þm. þurfi að fjölga verulega, til þess að það geti gegnt hinu mikilvæga hlutverki sínu, og að rýmka beri verulega um kosningarréttinn. Sérstaklega er mönnum það þyrnir í augum, að kosningarrétturinn sé bundinn við verulegar fasteignir. Árangurinn af þeirri baráttu, sem almenningur í landinu hefur fyrir réttlátari og eðlilegri skipun Alþingis þegar í upphafi sjálfstæðisbaráttunnar, kemur fram í fjölmörgum breytingum, sem síðan hafa verið gerðar á kjördæmaskipuninni og skipan Alþingis. Þjóðin hefur þannig mótað mynd Alþingis í hendi sér með það mark og mið fyrst og fremst fyrir augum að gera það sem hæfast til þess að fara með forustu í baráttunni fyrir auknu frelsi og sjálfstæði og síðar fyrir efnahagslegri viðreisn og uppbyggingu. Sú skoðun hefur alltaf verið ríkjandi á öllu því tímabili, siðan löggjafarsamkoman var endurreist, að óhjákvæmilegt væri að miða skipan hennar við þjóðfélagsaðstæðurnar á hverjum tíma. Hið erlenda vald reyndi að sjálfsögðu oft og lengi að standa gegn eðlilegum kröfum þjóðarinnar um umbætur á skipan þingsins, en baráttunni var haldið áfram, og ekkert megnaði að stöðva heilbrigða þróun og sjálfstætt mat hverrar kynslóðar á þörfum sínum og aðstöðu. Hver kynslóð hlýtur að hafa hliðsjón af reynslunni, en hún fer engu að síður sínar eigin götur. Þannig hefur þetta verið, og þannig mun þetta verða, enda þótt margir eigi erfitt með að skilja það. Í hverju þjóðfélagi eru alltaf til margir menn, sem skilja ekki þörf breytinganna, þróunarinnar, sem er lögmál lífsins. Ef litið er á þær breytingar, sem orðið hafa á kjördæmaskipuninni, frá því að Alþingi var endurreist, kemur m.a. þetta í ljós: Árið 1857 er fyrsta breytingin gerð á kjördæmaskipuninni. Þá var Skaftafellssýslu skipt í tvö kjördæmi. Kjördæmin voru þá orðin 21, og þjóðkjörnir þm. jafnmargir. Á tímabilinu 1859–1873 áttu því sæti 27 þm. á Alþingi, þar af 6 konungkjörnir. Önnur breytingin á kjördæmaskipuninni er gerð með stjórnarskránni árið 1874. Þá var tala þjóðkjörinna þm. ákveðin 30 og jafnframt ákveðið, að Gullbringu- og Kjósarsýsla, Ísafjarðarsýsla með Ísafjarðarkaupstað, Húnavatnssýsla, Skagafjarðarsýsla, Eyjafjarðarsýsla með Akureyrarkaupstað, Þingeyjarsýsla, Norður-Múlasýsla, Suður-Múlasýsla, Skaftafellssýsla, Rangárvallasýsla og Árnessýsla skyldu hver um sig kjósa tvo þm. Urðu kjördæmin þá 19, 11 tvímenningskjördæmi og 8 einmenningskjördæmi. Tala þm. er þá samtals 36. Þriðja breytingin er gerð árið 1877, en þá er Þingeyjarsýslu og Skaftafellssýslu aftur skipt í tvö kjördæmi hvorri, eins og áður hafði verið. Kjördæmin eru þá 21, 9 tvímenningskjördæmi og 12 einmenningskjördæmi. Hélzt þessi kjördæmaskipun í 25 ár eða til ársins 1902. Ísafjarðarsýslu er svo skipt í tvö kjördæmi árið 1902. Er það fjórða breyting kjördæmaskipunarinnar. Þingmannatalan hélzt þá óbreytt. Fimmta breytingin er gerð með stjórnskipunarlögunum 1903, en þá var þjóðkjörnum þingmönnum fjölgað um 4, úr 30 upp í 34, og þrjú ný kjördæmi lögákveðin, Ísafjarðarkaupstaður, Akureyrarkaupstaður og Seyðisfjarðarkaupstaður, sem hver skyldi kjósa einn þm., og enn fremur var einum þm. bætt við Reykjavík, sem nú kaus 2 þm. Samtals voru nú kjördæmin orðin 25, 9 tvímennings- og 16 einmenningskjördæmi, og þm. eru þá samtals orðnir 40. Árið 1901 voru íbúar landsins orðnir um 78 þús. Búa tæplega 63 þús. þeirra í sveitum, 8.800 í kaupstöðum og verzlunarstöðum með yfir 500 íbúa og 6.600 í Reykjavík. Árið 1920 er svo sjötta breyting kjördæmaskipunarinnar samþ. Þá er þm. Reykjavíkur fjölgað um tvo, upp í 4, og jafnframt ákveðið, að þeir skuli allir kosnir með hlutfallskosningu. Sjöunda breytingin á kjördæmaskipuninni er gerð árið 1922, þegar Húnavatnssýslu er skipt í tvö kjördæmi, Vestur-Húnavatnssýslu og Austur-Húnavatnssýslu. Áttunda breytingin er gerð, þegar Gullbringu- og Kjósarsýslu er skipt í tvö kjördæmi árið 1928. Er þá Hafnarfjarðarkaupstaður gerður að sjálfstæðu kjördæmi. Með nýju stjórnskipunarlögunum, er tóku gildi 19. júní 1915, hafði konungkjörið einnig verið lagt niður, en landskjör sett í staðinn. Var þá ákveðið, að í stað hinna 6 konungkjörnu þm. skyldu kjörnir 6 þm. með hlutfallskosningu um land allt. Er þetta níunda breytingin, sem gerð er á kjördæmaskipuninni. Tíunda breytingin er svo gerð með breytingu á stjórnarskránni árið 1934. Þá er landskjörið lagt niður, 2 þm. bætt við Reykjavík, svo að þm. Reykjavíkur urðu þá 6, og þm. í heild fjölgað úr 42 í allt að 49. Jafnhliða var þá tekið í lög, að auk 38 kjördæmakosinna þm. skyldu eiga sæti á Alþingi allt að 11 þm. til jöfnunar milli þingflokka, þannig að hver þeirra hafi þingsæti í sem fyllstu samræmi við atkvæðatölu sína við almennar kosningar. Ellefta breytingin, sem gerð er á kjördæmaskipuninni, er svo gerð árið 1942. Þá er þm. Reykjavíkur fjölgað um 2, úr 6 upp í 8. Siglufjarðarkaupstaður verður þá sérstakt einmenningskjördæmi, og hlutfallskosningar eru teknar upp í tvímenningskjördæmunum. Jafnframt er haldið áfram fyrri ákvæðum um úthlutun allt að 11 uppbótarþingsæta til jöfnunar milli flokka. Þetta er sú kjördæmaskipun, sem við búum við í dag. Byggist hún á ferns konar kosningafyrirkomulagi. Í fyrsta lagi er 21 þm. kjörinn í einmenningskjördæmum, 8 eru kjörnir í Reykjavik með hlutfallskosningu, 12 eru kosnir með hlutfallskosningu í 6 tvímenningskjördæmum, og 11 eru landskjörnir þm., sem þingflokkunum er úthlutað til jöfnunar milli flokka. Ég hef nú í höfuðdráttum gert grein fyrir þeim breytingum, sem gerðar hafa verið á kjördæmaskipun landsins, allt frá því að Alþingi var endurreist. Megintilgangur þessara breytinga, eins og ég hef áður bent á, hefur verið sá að gera Alþingi sem hæfast til þess að gegna hlutverki sínu og vera rétt mynd af vilja þjóðarinnar á hverjum tíma. En þrátt fyrir þessar breytingar fer því þó víðs fjarri, að löggjafarsamkoman geti í dag talizt rétt mynd af vilja íslenzku þjóðarinnar. Lagfæringarnar, sem gerðar voru á kjördæmaskipuninni á árinu 1903, 1915, 1920, 1934 og síðast árið 1942, voru að vísu stór spor í rétta átt. Hjá þeim breytingum varð ekki komizt, og þær bættu á sínum tíma úr miklu óréttlæti og hafa átt sinn þátt í því, að löggjafarsamkoman hefur verið í tengslum við þjóðarviljann og hefur getað haft heilladrjúga forustu um mál þjóðarinnar út á við og inn á við. Misréttið í núverandi skipun Alþingis sést greinilegast, þegar athuguð eru úrslit síðustu alþingiskosninga, sem fram fóru árið 1956. Sjálfstfl. fékk þá 35.027 atkv. og 42.4% atkvæða, en hann fékk aðeins 19 fulltrúa á Alþingi. Framsfl., sem hlaut 12.925 atkv. og 15.6% kjósenda, hlaut hins vegar 17 þingsæti. Alþfl., sem hlaut 15.153 atkv, og 18.3% kjósenda, fékk 8 þingsæti, og Alþb., sem hlaut 15.859 atkv. og 19.2% kjósenda, hlaut 8 þm. kjörna. Í þessum kosningum höfðu Framsfl. og Alþfl. með sér kosningabandalag, svokallað Hræðslubandalag. Bandalag þessara tveggja flokka hlaut samtals 33.9% kjósenda, en 25 þm. kjörna. Munaði minnstu, að þessir tveir flokkar og bandalag þeirra hlytu meiri hluta á Alþingi með aðeins rúmlega þriðjung kjósenda á bak við sig. Er þetta vissulega táknræn mynd af ófullkomleika íslenzks lýðræðis og þingræðis í dag. Núverandi kjördæmaskipun felur ekki aðeins í sér misrétti milli strjálbýlis og þéttbýlis, heldur milli strjálbýliskjördæmanna innbyrðis. Sést það greinilega, ef athugaðar eru nokkrar tölur, Á Seyðisfirði greiddu við seinustu kosningar 410 kjósendur atkv., í Austur-Skaftafellssýslu 711 og í Vestur-Húnavatnssýslu 740. Á Akureyri greiddu hins vegar atkvæði 4.197, í Gullbringu- og Kjósarsýslu tæp 7.000 og í Borgarfjarðarsýslu rúmlega 2.400. En öll þessi kjördæmi kusu jafnmarga fulltrúa á Alþing, þau fengu sinn þm. hvert. Það frv., sem hér liggur fyrir um breytingu á kjördæmaskipuninni, felur þess vegna ekki aðeins í sér viðleitni til þess að leiðrétta misrétti gagnvart íbúum þéttbýlisins, heldur einnig það misrétti, sem ríkir milli kjördæma strjálbýlisins innbyrðis. Með frumvarpi því, sem hér liggur fyrir, er lagt til, að öllu landinu verði skipt í 8 kjördæmi. Meginstefna þess er, að strjálbýlið haldi þeirri fulltrúatölu, sem það hefur nú, en hins vegar verði fjölgað í þéttbýlinu. Í tveimur hinna nýju kjördæma utan Reykjavíkur, Miðvesturlandskjördæmi og Norðurlandskjördæmi eystra, er þm. þó fjölgað um einn í hvoru. Hins vegar er fækkað um einn þm. á Austurlandi, þar sem fæstir kjósendur standa á bak við hvern þm. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á því, að það er auðvitað hinn mesti misskilningur, að með þessu séu Seyðfirðingar, sem búa í minnsta kjördæminu á Austurlandi, sviptir þm. sínum. Það kjördæmi, sem Seyðisfjörður verður í, Austurlandskjördæmi, á að kjósa 5 þm., og hljóta Seyðfirðingar auðvitað að eiga sinn hluta í þessum fulltrúum, og þeir geta eftir breytinguna snúið sér til 5 þm., sem ber skylda til þess að gæta hagsmuna þeirra og berjast fyrir þeim. Áður höfðu Seyðfirðingar aðeins einn þm., sem bar sérstök skylda til þess að gæta hagsmuna þeirra á Alþingi. Má því segja, að réttur þeirra hafi verið verulega aukinn, en ekki tekinn af þeim, eins og hv. framsóknarmenn vilja vera láta. Þá er samkv. frv. þessu lagt til, að þm. Reykjavíkur verði fjölgað úr 8 upp í 12 og að þm. Reykjanesskagans verði fjölgað um 3, þannig að þau byggðarlög, sem nú eru í Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfirði og kjósa 2 þm., kjósi framvegis 5 þm. En í þessum landshluta hefur fjölgun íbúanna orðið hvað mest utan Reykjavíkur á undanförnum árum. Ég skal ekki rekja efni þessa frv. frekar, enda hefur það verið gert áður. En ég leyfi mér að benda á það, að ágreiningsatriði milli þeirra þriggja flokka, sem þetta frv. flytja, og andstæðinga málsins, Framsfl., eru nú orðin miklu færri, en þau voru fyrir tiltölulega skömmum tíma. Flm. þessa frv. leggja til, að tala þm. verði samtals 60, 49 kjördæmakosnir og 11 uppbótarþm. Framsfl. leggur til, að þm.- talan verði hin sama og gert er ráð fyrir í þessu frv. Hann vill aðeins hafa uppbótarþingsætin einu færra, 10 í stað 11. Jafnframt leggur Framsfl. til, að kjördæmakosnir þm. verði 50. Um þetta atriði er því óþarfi að della. Í frv. er einnig lagt til, að þm. Reykjavíkur verði fjölgað um 4. Framsóknarmenn leggja einnig til, að þm. höfuðborgarinnar verði fjölgað um sömu tölu. Ekki getur þessi fjölgun til höfuðborgarinnar því valdið miklum ágreiningi, úr því sem komið er. Í frv. er lagt til, að þm. Reykjanesskagans verði fjölgað um 3 upp í 5. Framsóknarmenn leggja til, að þessi landshluti fái sömu þingmannatölu. Í till. framsóknarmanna er einnig gert ráð fyrir, að hlutfallskosningarnar, sem upp voru teknar í tvímenningskjördæmunum árið 1942, haldist. Hvað er þá orðið eftir af sérstöðu Framsfl. í þessu máli? Hann vill fjölga þm. jafnmikið í þéttbýlinu og flm. þessa frv. leggja til. Hann vill enn fremur halda hlutfallskosningunni í tvímenningskjördæmunum. Og loks lýsir hann því yfir, að hann sé fylgjandi því, að úthlutað verði svo að segja sömu tölu uppbótarþingsæta og gert er ráð fyrir í þessu frv. Hvernig getur Framsfl., eftir að hafa markað þessa stefnu, talið þetta frv. fela í sér stórkostlega réttindaskerðingu fyrir strjálbýlið og þá fyrst og fremst fyrir sveitirnar? Í hverju er sú stórkostlega hætta fólgin, sem hann sífellt talar um að nú vofi yfir strjálbýlinu? Það, sem eftir stendur af sérstöðu Framsfl., er aðeins andstaða hans gegn hlutfallskosningunum. En einnig því sjónarmiði sínu hefur Framsfl. reynzt ótrúr. Hann leggur til, að haldið verði hlutfallskosningu í Reykjavík og í tvímenningskjördæmunum og upp tekin hlutfallskosning á Akureyri, þar sem hann leggur til að 2 þm. verði kjörnir. Engum getur blandazt hugur um það, hver er raunveruleg ástæða þessarar afstöðu Framsfl. Í Reykjavík og á Akureyri getur hann haft hag af því, unnið á því þingsæti, að kosið sé með hlutfallskosningum. Þar vill Framsfl. hafa hlutfallskosningu. Í öðrum landshlutum og þá fyrst og fremst í einmenningskjördæmunum telur hann sig hafa hag af því að hafa meirihlutakosningu. Þess vegna er Framsfl. á móti hlutfallskosningum þar. Hv. þm. Str. talaði um það hér á laugardaginn, að barátta Sjálfstfl. og annarra flokka, sem þessu máli eru fylgjandi, fyrir hlutfallskosningum um land allt byggðist fyrst og fremst á pólitískum hagsmunum þeirra. En hvers vegna vill Framsfl. hafa hlutfallskosningar í Reykjavík og á Akureyri, en ekki í öðrum landshlutum? Ætli það sé ekki vegna þess, að hann er að gæta pólitískra hagsmuna sinna? En vegna þess að hlutfallskosningarnar eru nú orðnar aðalágreiningsatriðið og e.t.v. eina ágreiningsatriðið í sambandi við afgreiðslu þessa máls, þykir mér rétt að rekja lauslega sögu þeirra hér á landi. Fyrstu skýrt mótuðu till. og óskirnar um hlutfallskosningar hér á landi koma fram í tímaritsgrein, sem Páll amtmaður Briem ritar árið 1900. Færir hann þar rök að því, að þetta kosningaform sé réttlátara og skynsamlegra, en meirihlutakosningin og tryggi sérstaklega rétt minni hl. til þess að hafa áhrif á stjórn landsins. Páll Briem kemst m.a. að orði á þessa leið í tímaritsgrein sinni, sem hann áður hafði flutt um fyrirlestur: „Atkvæði hvers kjósanda á að hafa fullt gildi í hlutfalli við önnur atkv., eigi aðeins er snertir þann mann, er hann vill kjósa, heldur þann flokk, er hann fylgir að málum. Atkv. eins kjósanda er ekki betra, en annars.“ Næst gerist svo það, að Hannes Hafstein flytur á Alþ. árið 1905 frv. um að skipta landinu í 7 kjördæmi, er kjósi 4–6 þm. með hlutfallskosningum. Vakti þessi till. þegar mikla athygli og vann sér mikið fylgi. Árið 1907 flytur Hannes aftur þetta frv., og munaði þá minnstu, að það næði samþykki á Alþingi. Margir þjóðþekktir og merkir stjórnmálamenn lýstu fylgi sínu við hlutfallskosningarnar og hina nýju kjördæmaskipun, sem Hannes Hafstein lagði til að tekin yrði upp. Meðal annarra komst hinn merki samvinnufrömuður og bóndi, Pétur Jónsson frá Gautlöndum, þm. S-Þ., að orði um hlutfallskosningarnar á þessa leið: „Það hafa viðurkennt nálega allir, sem á þetta mál hafa minnzt, að hlutfallskosningin er sú réttlátasta kosning, sú kosning, sem leyfir flestum skoðunum að koma fram á sjónarsviðið á eðlilegan hátt, ef þær hafa nokkurt verulegt fylgi í landinu, í stuttu máli fegursta kosningaaðferðin.“ Ólafur Briem bóndi á Álfgeirsvöllum gerðist einnig mikill stuðningsmaður hlutfallskosninganna. Komst hann m.a. að orði um frv. á þessa leið : „Andmælendur frv. játa, að til grundvallar fyrir því liggi frjálslyndi, réttlæti og hagsýni. En þeir segja, að ekki sé enn kominn tími til að innleiða slík lög, sakir þess að þjóðin sé þeim andhverf. Ég get ekki séð, að fullgild ástæða sé til þess að byggja eingöngu á undirtektum þingmálafunda um þetta mál, enda er það ekkert nýstárlegt að breyta til lögum eftir því, sem reynslan kennir að bezt fari.“ Þórhallur Bjarnarson biskup, þáv. þm. Borgf., bar fram þá brtt. til frv. Hannesar Hafsteins, að kjördæmin yrðu 4 í stað 7, og taldi heppilegt að miða við gömlu fjórðungaskiptin. Komst hann í því sambandi að orði á þessa leið: „Fyrir mér eru góð hlutfallskosningalög hita- og kappsmál, því að þau eru runnin af rót réttlætishugsjóna.“ Hannes Hafstein flutti einnig glögg rök fyrir réttmæti hlutfallskosninganna, og margir fleiri ágætir og merkir menn töldu rétt að taka þetta kosningafyrirkomulag upp. Í framhaldi af ummælum þessara manna um hlutfallskosningafrv. Hannesar Hafsteins má svo geta þess, að einn merkasti leiðtogi Framsfl. og skapari hans, Jónas Jónsson frá Hriflu, hefur ritað greinar, þar sem hann hefur tekið sterklega undir þessa till. og talið það íslenzku lýðræði og þingræði til eflingar, að landinu yrði skipt í nokkur stór kjördæmi með hlutfallskosningum. Einnig er þess skemmst að minnast, að einn af núv. miðstjórnarmönnum Framsfl., Gunnar Þórðarson bóndi í Grænumýrartungu, ritaði fyrir 4 eða 5 árum grein í Tímann, þar sem hann lagði til, að hlutfallskosning yrði upp tekin um land allt. Hann lagði aðeins til, að kjördæmin yrðu nokkru minni, en gert er ráð fyrir í frv. þessu. En grein hans byggðist á sömu meginstefnu um nytsemi hlutfallskosninganna, eins og fram kemur í því frv., sem hér liggur fyrir til umr. Framsóknarmenn reyna nú að brennimerkja alla þá, sem berjast fyrir hlutfallskosningum í stórum kjördæmum og frv. því, sem hér liggur fyrir, sem fjandmenn sveitanna. En treysta þeir sér til þess að fullyrða, að Pétur á Gautlöndum, Hannes Hafstein, Þórhallur biskup, Jónas frá Hriflu og Gunnar frá Grænumýrartungu hafi byggt till. sínar um hlutfallskosningar um land allt á illvilja til sveitanna eða strjálbýlisins yfirleitt? Hlutfallskosningar til Alþingis eru fyrst teknar upp árið 1915, þegar konungkjörið er afnumið og stjórnarskránni breytt þannig, að landskjör 6 þm. er tekið upp. Þegar þessi breyt. var gerð, er ekki annað vitað, en allir hafi verið sammála um hið nýja kosningafyrirkomulag. Engar raddir heyrðust þá um, að með landskjöri 6 þm. væri verið að skerða rétt strjálbýlisins eða sýna sveitunum sérstakan fjandskap. Var þó landið allt með þessari breyt. að vissu leyti gert að einu kjördæmi. Næsti áfangi í sögu hlutfallskosninganna hér á landi er svo stjórnarskrárbreytingin, sem gerð er árið 1920. Þá er þm. Reykjavíkur fjölgað upp í 4 og ákveðið, að þeir skuli allir kosnir með hlutfallskosningu. Mér er ekki kunnugt um, að framsóknarmenn, sem þá voru orðnir allstór flokkur á Alþ., hafi látið í ljós sérstakan ótta við hlutfallskosningar yfirleitt, þegar þessi breyt. var gerð. Engin mótmæli bárust a.m.k. úr hópi þeirra gegn því, að hlutfallskosning væri tekin upp í Reykjavík. Með lögtöku uppbótarsætanna 11 árið 1934 er að vissu leyti gengið lengra á braut hlutfallskosninganna. Þau eru í raun og veru nýtt form á landskjöri, form, sem tekið er upp til þess að ná meiri jöfnuði og réttlæti milli þingflokka. Margir framsóknarmenn börðust, eins og vitað er, gegn þessari leiðréttingu á kjördæmaskipuninni, sem miðaði að því að gera Alþ. að réttari mynd af vilja þjóðarinnar. En ýmsir af leiðtogum þeirra og merkari þm. munu þó hafa átt nokkurn þátt í því, að þessi leið var farin. Árið 1942 eru svo hlutfallskosningar teknar upp í 6 tvímenningskjördæmum. Framsóknarmenn börðust eins og ljón gegn þeirri breyt. og töldu, að hún mundi hafa í för með sér stórfellt óhagræði fyrir íbúa þessara héraða. Reynslan hefur hins vegar orðið sú, sem allir íbúar tvímenningskjördæmanna viðurkenna nú, að aldrei hefur verið unnið betur að framfaramálum þessara kjördæma, en síðan flest þeirra fengu þingfulltrúa úr tveimur stærstu stjórnmálaflokkum þjóðarinnar. Og nú er svo komið, að framsóknarmenn treysta sér ekki til þess að flytja till. um afnám hlutfallskosninga í tvímenningskjördæmum. Enn má á það benda, að á árinu 1937 beittu framsóknarmenn sér sjálfir fyrir því, að hlutfallskosningar í stórum kjördæmum voru teknar upp til búnaðarþings. Hefur sú skipan haldizt í aðalatriðum síðan og gefizt vel, enda þótt nokkrum kjördæmum hafi verið skipt í smærri kjördæmi síðar. Hvernig geta framsóknarmenn með rökum haldið því fram gagnvart bændum, að það sé í samræmi við hagsmuni þeirra, að þeir kjósi með hlutfallskosningum í stórum kjördæmum til síns eigin stéttaþings, en hins vegar sé þeim hinn mesti háski búinn, ef sama skipulag verði tekið upp að því er varði kosningu á fulltrúum þeirra til Alþingis? Ég vil einnig minna á það, að árið 1903 eru teknar upp hlutfallskosningar til bæjarstjórna í kaupstöðum um land allt. Er ekki annað vitað, en sú skipun hafi gefizt vel, og engar tillögur hafa verið uppi um það að afnema hlutfallskosningar til bæjarstjórna, hvorki í Reykjavík né úti um land. Er nú svo komið, að allt frá árinu 1936 hefur það ákvæði verið í l. um hreppa, þar sem 3/4 íbúanna eru búsettir í kauptúni, að þar skuli kosið með hlutfallskosningu til hreppsnefnda. Einnig er vitað, að í mörgum sveitahreppum víðs vegar um land er kosið með hlutfallskosningu. Þjóðin hefur þannig, eins og sést af þessari örstuttu sögu hlutfallskosninganna hér á landi, enga ástæðu til þess að óttast þær. Á það má einnig benda, að allar þær þjóðir, sem okkur eru skyldastar, þ.e.a.s. Norðurlandaþjóðirnar, hafa um langt skeið haft hlutfallskosningu til þjóðþinga sinna. Bæði Norðmenn, Danir, Svíar og Finnar kjósa þannig til þinga sinna. Engum kemur til hugar í þessum löndum að krefjast afnáms hlutfallskosninganna. Þær hafa þvert á móti reynzt réttlátar og gagnlegar í framkvæmd. Af þeim hefur ekki leitt stjórnmálalega ringulreið, þvert á móti er það viðurkennt, að þessar þjóðir, sem allar eru þroskaðar lýðræðisþjóðir, búi við festu og öryggi í stjórnmálum sínum. Þeir erfiðleikar, sem orðið hefur vart í finnskum stjórnmálum á síðustu árum, spretta ekki af kosningafyrirkomulagi landsins, heldur af utanríkispólitískum ástæðum og nábýlinu við volduga einræðisþjóð. Bretar og Bandaríkjamenn hafa að vísu talið sér henta betur að halda í meirihlutakosningu í einmenningskjördæmum. En þar gegnir allt öðru máli en hér. Fólksfjöldi í hverju einstöku kjördæmi er þar svo mikill, að kostir meirihlutakosningarinnar njóta sin miklu betur en í örfámennu þjóðfélagi eins og hinu íslenzka. Annars fer því víðs fjarri, að Framsfl. hafi verið trúr þeirri stefnu sinni að vilja skipta landinu í einmenningskjördæmi. Innan Sjálfstfl. hafa einmenningskjördæmin lengstum átt mikið fylgi. En sjálfstæðismenn hafa bundið fylgi sitt við þau því skilyrði, að sama kosningafyrirkomulag gilti um allt land, að Reykjavík og hinum stærri kaupstöðum og þéttbýli yrði þá einnig skipt í einmenningskjördæmi með meirihlutakosningu. En á það hafa framsóknarmenn aldrei viljað fallast. Sjálfur álít ég, að einmenningskjördæmin með meirihlutakosningu hafi ýmsa kosti, en þau hafa einnig stóra galla, eins og reynsla þjóðarinnar sýnir glögglega á síðari árum. Hv. þingmenn Framsfl. hafa mjög haldið því fram, að núv. kjördæmaskipun væri fornhelg og byggðist á sögulegri þróun sýslna og héraðsstjórna. En þessi staðhæfing er ekki í neinu samræmi við staðreyndirnar. Kjördæmaskipunin er fyrir löngu gersamlega klofin frá sýsluskipuninni. Á það má einnig benda, að gamla sýsluskiptingin er á marga lund miklu líkari þeirri kjördæmaskipun, sem nú er verið að lögleiða, heldur en núv. kjördæmaskipun. Þetta sést greinilega, þegar litið er á sýsluskiptinguna, eins og hún var á 14. öld, en þá skiptist landið í 9 sýslur samkv., því, sem hinn ágæti fræðimaður, dr. Jón Jóhannesson prófessor, segir í riti sínu „Saga Íslendinga“. Segir dr. Jón, að þær hafi skipzt samkv. eftirfarandi mörkum: 1) Milli Hrútafjarðarár og Siglufjarðar (Húnavatns- og Hegranesþing). 2) Milli Siglufjarðar og Helkunduheiðar (Vöðla- og Þingeyjarþing). 3) Milli Helkunduheiðar og Lónsheiðar (Múlaþing). 4) Milli Lónsheiðar og Jökulsár (Skaftafellsþing). 5) Milli Jökulsár og Þjórsár (Rangárþing). 6) Milli Þjórsár og Botnsár (Árnes- og Kjalarnesþing). 7) Milli Botnsár og Langár (Þverárþing). 8) Milli Langár og Þorskafjarðarár (Þórsnesþing). 9) Milli Þorskafjarðarár og Hrútafjarðarár (Þorskafjarðarþing). Af þessari upptalningu sést það greinilega, að væntanlegt Vestfjarðakjördæmi og bæði Norðurlandskjördæmin skv. frv. því, sem hér liggur fyrir, ná yfir nákvæmlega sömu svæði og hinar gömlu sýslur náðu á 14. öld. Síðar hafa svo margvíslegar breytingar orðið á sýsluskiptingunni. En kjarni málsins er sá, að það er hið erlenda konungsvald, sem ræður hinni fyrstu kjördæmaskipun hins endurreista Alþingis. Í sambandi við tal framsóknarmanna um hin fornhelgu kjördæmi, sem konungsvaldið ákvað með tilskipuninni um endurreisn Alþingis, má benda á það, að þegar konungkjörið var afnumið og landskjörið tekið upp árið 1915, minntist enginn á, að konungkjörið væri „fornheilagt“, enda þótt það hefði verið ákveðið um leið og Alþ. var endurreist, árið 1845. Enginn minntist heldur á það þá, að réttur karlmanna til þess að neyta kosningarréttar einir væri „fornhelgur“ og af þeirri ástæðu mættu konur ekki öðlast kosningarrétt. En með stjórnskipunarlögunum frá 1915 var konum veittur kosningarréttur og þar með náð merkum áfanga á þróunarbraut íslenzks lýðræðis. Af þessu sést það enn, hversu orðræður framsóknarmanna um, að kjördæmaskipunin frá 1845, sem byggðist á konunglegri tilskipun, sé fornhelg og við hornsteinum hennar megi ekki hrófla, eru rakalausar. Framsóknarmenn segja, að sú kjördæmaskipun, sem lagt er til að verði upp tekin í þessu frv., feli í sér ranglæti gagnvart strjálbýlinu. Í þessu sambandi vil ég benda á það, að þegar athuguð er kjósendatalan á bak við hvern þingmann í hinum væntanlegu kjördæmum, miðað við síðustu kosningar, kemur það í ljós, að í strjálbýlinu verða fæstir kjósendur um hvern þingmann. Í Austurlandskjördæminu verða t.d. 1.143 kjósendur um hvern þm., Vestfjarðakjördæmi 1.167, Norðurlandskjördæmi vestra 1.175 og Vesturlandskjördæmi 1.256 um hvern þm. Hins vegar verða 1.425 kjósendur um hvern þm. í Suðurlandskjördæmi og í Norðurlandskjördæmi eystra 1.815, en í því kjördæmi er Akureyri. Í Reykjaneskjördæmi verða 2.180 um hvern þm. og í Reykjavík 3.133 kjósendur um hvern þm. Af þessum tölum verður það ljóst, að því fer fjarri, að gengið sé á hlut strjálbýlisins með hinni nýju kjördæmaskipun. Þvert á móti er gert ráð fyrir, að fólkið í strjálbýlustu hlutum landsins hafi allt að því þrefaldan atkvæðisrétt á við kjósendur í Reykjavík. Það er einnig mín skoðun, að réttlátt sé og eðlilegt, að strjálbýlið hafi hlutfallslega nokkru fleiri fulltrúa en þéttbýlið, sem hefur að mörgu leyti betri aðstöðu. Er sú stefna einnig viðurkennd í þessu frv. Sú staðreynd liggur nú einnig fyrir, að framsóknarmenn hafa sjálfir lagt til, að Reykjavík fái jafnmarga þm. og gert er ráð fyrir í samkomulagsfrv. því, sem hér liggur fyrir frá þremur stjórnmálaflokkum. Eftir að framsóknarmenn hafa sjálfir flutt till. um sömu fulltrúatölu höfuðborgarinnar, geta þeir naumast haldið því fram, að með slíkum tillögum sé verið að ganga stórkostlega á hlut fólksins í strjálbýlinu. Hv. þm. Str. deildi mjög á starfsháttu stjskrn., sem skipuð var eftir stofnun lýðveldisins 1944. Taldi hv. þm., að allir flokkar hefðu verið sammála um endurskoðun stjórnarskrárinnar og henni hefði átt að geta verið lokið fyrir löngu. Kenndi hann formanni stjskrn., hv. 1. þm. Reykv. (BBen), um það, að n. hefði gefizt upp við hlutverk sitt. Hv. þm. Str. hefur í þessari frásögn sinni hallað sannleikanum mjög. Sannleikurinn er sá, að fulltrúar Sjálfstfl. lögðu einir allra fulltrúa í stjskrn. í nóv. 1952 fram till. í n. um breyt. á stjórnarskránni, og þar á meðal tjáðu þeir sig fúsa til samninga um nýja kjördæmaskipan, hvort heldur væri á grundvelli einmenningskjördæma um land allt eða hlutfallskosninga í nokkrum stórum kjördæmum. Þegar sjálfstæðismenn höfðu lagt þessa till. fram, varð um það samkomulag í nefndinni í samráði við ríkisstj. Steingríms Steinþórssonar, sem þá fór með völd, að áframhaldandi starf n. væri þýðingarlaust, á meðan ekkert samkomulag fengist um kjördæmaskipunina. Var þá ákveðið, að nefndin skyldi koma saman til fundar, jafnskjótt og einhver einn nefndarmanna óskaði. Engin ósk hefur allt til þessa dags borizt um það, að kvatt yrði til fundar í stjórnarskrárnefnd. Samkomulagið um, að nefndin skyldi hætta störfum, var staðfest af Steingrími Steinþórssyni, þáv. hæstv. forsrh., með því, að hann tilnefndi engan mann í stað Ólafs prófessors Jóhannessonar, sem sagði sig úr nefndinni um áramótin 1952 og 1953. Frá þessu er greinilega skýrt í nál. meiri hl. stjskrn. Nd. um þetta frv., og sé ég ekki ástæðu til að rekja sögu þess frekar hér. Aðeins má benda á það, að þegar vinstri stjórnin var mynduð undir forustu hv. þm. Str. í júlí 1956, ákváðu stuðningsflokkar hennar, að þeir skyldu reyna að leysa málið með samningum sín á milli, en ekki innan stjórnarskrárnefndar undir forustu varaformanns Sjálfstfl., en einnig þetta loforð sitt sveik síðasta ríkisstj. hv. þm. Str. Kjarni málsins er auðvitað sá, að samkomulag um endurskoðun stjórnarskrárinnar hefur ekki náðst vegna þess, að við Framsfl. hefur ekki verið hægt að ná neinum samningum um kjördæmamálið. Hann hefur jafnan reynt að þvælast fyrir réttlátri lausn þess máls og þá ekki hirt um, þó að það bitnaði á heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Það situr því vissulega illa á hv. þm. Str. að fárast nú yfir því, að andstöðuflokkar Framsfl. hafi hindrað endurskoðun stjórnarskrárinnar. Framsfl. ber þar langsamlega mesta ábyrgð. Hv. þm. Str. lét einnig liggja að því, að stækkun kjördæmanna og upptaka hlutfallskosninga hafi fyrst og fremst það markmið að draga úr opinberum framlögum til framkvæmda í strjálbýlinu. Þetta sögðu hv. framsóknarmenn líka, þegar hlutfallskosningarnar voru teknar upp í tvímenningskjördæmunum árið 1942. Þá sögðu þeir, að lækka ætti framlög til vega, brúa og annarra verklegra framkvæmda í þágu landbúnaðarins, strax og búið væri að koma á hlutfallskosningunum. En hvað segir reynslan í þessum efnum? Ég minntist á það hér áðan. Almenningur í tvímenningskjördæmunum mun nú yfirleitt sammála um það, að aldrei hafi verið haldið betur á málum héraða þeirra, en einmitt síðan hlutfallskosningarnar voru teknar upp. Í framhaldi af fullyrðingu sinni um það, að kjördæmin væru stækkuð og hlutfallskosningar teknar upp til þess að draga úr fjárframlögum til verklegra framkvæmda í sveitunum, endurtók hv. þm. Str. fullyrðingu sina og annarra framsóknarmanna um það, að núv. ríkisstjórn og þeir aðrir, sem staðið hafa að afgreiðslu fjárlaga, hefðu beitt sér þar fyrir stórfelldum niðurskurði á fjárveitingum til verklegra framkvæmda. Ég hélt, að framsóknarmenn mundu láta sér nægja að halda þessari blekkingu fram, áður en fjárlög voru afgreidd, áður en þjóðin sæi framan í svip fjárlaganna. En jafnvel nú, eftir að alþjóð veit, hvernig fjárlögin líta út og hvernig hagað er fjárveitingu til einstakra framkvæmda, halda framsóknarmenn áfram að halda fram gersamlega ósönnum fullyrðingum um það, að dregið hafi verið stórkostlega úr framlögum til nauðsynlegra framkvæmda í sveitum landsins. Allir hv. þm. vita, að fjárframlög til vega og brúa hafa ekki verið skorin niður um einn eyri. Fjárframlög til hafna og lendingarbóta um land allt hafa verið hækkuð og þar að auki tryggt lán til þess að vinna að hafnarframkvæmdum á skipulegri hátt og í stærri stíl, en unnt hefur verið undanfarin ár. Allir hv. þm. vita líka, að tryggt hefur verið lán til þess að halda í horfinu með raforkuframkvæmdir og tryggja framkvæmd 10 ára rafvæðingaráætlunarinnar, sem fyrrv. ríkisstj. undir forustu hv. þm. Str. vanrækti mjög. Kom sú vanræksla m.a. fram í því, að látið var undan fallast að leggja raforku til 232 sveitabýla, sem áttu að hafa fengið rafmagn samkvæmt rafvæðingaráætluninni fyrir árslok 1958. Það gefur góða hugmynd um andlegt ástand framsóknarmanna um þessar mundir, að hv. þm. Str. hélt því einnig fram, að það sýndi þrælslund, að hv. 2. þm. Skagf. (JS) skyldi leyfa sér að minnast á það í útvarpsumræðunum í Nd. um daginn, að íslenzkum bændum gæti verið gagnleg samvinna við fólkið í þéttbýlinu, í stað þess að láta einangra sig og fá þannig miklu verri aðstöðu til þess að koma málum sínum fram. Ég er sannfærður um það, að mikill meiri hluti bænda í öllum landshlutum vill eiga góða samvinnu við fólkið við sjávarsíðuna og telur það miklu vænlegra til þess að skapa nauðsynlegan skilning á þörfum og hagsmunum sveitanna. En framsóknarmenn hafa alltaf reynt að ala á úlfúð og illindum milli sveitafólksins og almennings í sjávarþorpum og kaupstöðum landsins. Slíkt er vissulega síður en svo til þess fallið að bæta aðstöðu þess. Ummæli Jóns á Reynistað í útvarpsumræðunum áttu því við fyllstu rök að styðjast. Það sýnir líka seka samvizku framsóknarmanna, að þeir hafa undanfarnar vikur látið Tímann halda uppi taumlausum árásum á þennan merka þingbónda og héraðshöfðingja fyrir hina rökföstu útvarpsræðu hans við 1. umr. kjördæmafrv. í Nd. Hefur þetta gengið svo langt, að forustugrein Tímans hefur verið nokkurs konar framhaldssaga um Jón á Reynistað og ræðu hans. Mun það enn sanna það, að hann er einn raunsæjasti forustumaður íslenzkra bænda í dag. Þá fjölyrti hv. þm. Str. mjög um það, að sjálfstæðismenn hefðu á undanförnum árum lýst því yfir, að hlutfallskosningar í stórum kjördæmum kæmu ekki til greina. Þessi ummæli hv. þm, hafa við lítil rök að styðjast. ýmsir af forustumönnum Sjálfstfl. hafa í ræðu og riti rætt um kosti stórra kjördæma með hlutfallskosningu, þ. á m. hv. þm. A-Húnv. (JPálm), sem fyrir mörgum árum ritaði um þetta greinar í víðlesnustu blöð landsins. Enginn hefur orðið var við það, að Jón Pálmason tapaði fylgi, hvorki í Austur-Húnavatnssýslu né í öðrum landshlutum, enda þótt hann hafi rætt þetta mál af fullri hreinskilni og lýst sig fylgjandi því kosningafyrirkomulagi fyrir mörgum árum, sem nú á að lögtaka. Svipuðu máli gegnir einnig um hv. 7. þm. Reykv. (GTh), sem einnig hefur í ræðum og riti mörg undanfarin ár haldið mjög fram kosti hlutfallskosninga. Hitt er svo annað mál, að auðvitað breytist afstaða manna til einstakra þjóðmála og oft á skemmri tíma, en liðinn er síðan 1942, er kjördæmaskipuninni var síðast breytt. Síðan hefur það m.a. sannazt áþreifanlega, að ómögulegt er að ná neinu samkomulagi við Framsfl. um heilbrigða og réttláta kjördæmaskipun, hvorki um að skipta öllu landinu í einmenningskjördæmi né aðra skipan. Mér heyrðist einnig á ræðu hv. þm. Str. hér á laugardaginn sem afstaða hans til manna og málefna í íslenzkum stjórnmálum hefði að ýmsu leyti breytzt ekki óverulega jafnvel á skemmri tíma en 17 árum, sem liðin eru frá því, að síðasta kjördæmabreyting var samþykkt. Hann talaði allt öðruvísi um samstarfsflokk sinn og bandalagsflokk frá kosningunum 1956, Alþfl., í ræðunni á laugardaginn, en hann talaði um hann vorið 1956. Árið 1956, þegar Framsfl. var að hefja samvinnu við Alþfl. um kosningaundirbúning og ríkisstj., var Alþfl. „heilbrigður og góður“ flokkur, málsvari alþýðunnar og jafnvel „frjálslyndur umbótaflokkur“! Í ræðu hv. þm. Str. á laugardaginn var þessi sami Alþfl. orðinn vondur flokkur, „flokkur, sem er að deyja“, og flokkur, sem flutti þetta „ljóta mál“ inn á Alþingi til þess að „geta lifað“. Hv. þm. Str. endurtók, að það ætti ekki að ráða svip stjórnskipunarlaga, að „flokkur væri að deyja“. En það skyldi þó aldrei ráða neinu um afstöðu Framsfl. í kjördæmamálinu, að hann sjálfur vilji lifa og það góðu lífi með miklu þingfylgi þrátt fyrir takmarkað traust meðal íslenzkra kjósenda? Hv. þm. Str. kallaði Sjálfstfl. í ræðu sinni „kaupmangaraflokk“. Það er naumast ástæða til þess að svara þessum ummælum hv. þm., en ástæða er þó til þess að vekja athygli á því, að þau eru mælt af manni, sem telur það helgustu skyldu sína að standa trúan vörð um mesta auðfyrirtæki landsins. Það er víst engin hætta á því, að þessi hv. þm. og flokkur hans verði kenndur við kaupmang, brask eða hermang, jafnvel ekki með olíu á Keflavíkurflugvelli! Hv. þm. Barð. sagði í sinni ræðu hér á laugardaginn, að ekki væri hægt að gæta hagsmuna fólksins í litlu kjördæmunum, eftir að hlutfallskosning hefði verið tekin upp í stórum kjördæmum og það fólk, sem núna á heima í einmenningskjördæmum, væri orðið kjósendur í stærri kjördæmum. Af tilefni þessara ummæla hv. þm. Barð. mætti spyrja hann og hv. þm. Str. að því, hvort þeir ætli sér að hætta að berjast fyrir hagsmunum fólksins í Strandasýslu og Barðastrandarsýslu, ef þeir kynnu að verða kosnir á þing í hinu nýja Vestfjarðakjördæmi. Missa þeir virkilega allan áhuga fyrir hagsmunamálum fólksins í þessum héruðum, þótt þeir verði kosnir með atkv. fleira fólks, en þeir hafa hingað til haft að baki við kosningu sína? Þá ályktun virðist mega draga af ummælum hv. þm. Barð. og hv. þm. Str. Ég vil segja þessum hv. þm. Framsfl. það, að það er ekki ætlan mín að láta af baráttu fyrir framfaramálum fólksins við Ísafjarðardjúp, sem hingað til hefur verið kjósendur mínir, enda þótt ég kynni með haustinu að verða kosinn á þing í hinu nýja Vestfjarðakjördæmi, sem nær yfir allar sýslur Vestfjarða. Ég mun þvert á móti halda áfram að gæta hagsmuna þess hér á Alþ. eftir megni, um leið og ég teldi mér skylt að berjast jafnhliða fyrir hagsmunum annarra byggðarlaga á Vestfjörðum. Ég geri mér vonir um, að milli allra þm. hins nýja Vestfjarðakjördæmis geti tekizt góð samvinna um framfara- og hagsmunamál þess landshluta. Það er einmitt slík samvinna, sem strjálbýlið þarf mjög á að halda, ekki aðeins milli þm. sinna, heldur og milli hinna einstöku byggðarlaga og ráðamanna þeirra. Og það er mín skoðun, að með hinum stærri kjördæmum muni samvinna fólksins í strjálbýlinu aukast að miklum mun og styrkja aðstöðu þess í sókn þess fyrir bættum lífskjörum, meira jafnrétti og batnandi aðstöðu í lífsbaráttunni. Það er líka fjarstæða, sem hv. þm. Framsfl. þrástagast á, að tengslin milli þm. og kjósenda séu úr sögunni með stækkun kjördæmanna. Þm. og stjórnmálaflokkarnir hafa nákvæmlega sömu hagsmuna að gæta í því eftir sem áður að halda tengslum við fólkið, þekkja óskir þess og vilja og reyna að fullnægja réttmætum kröfum þess. Við þm. Sjálfstfl., sem fylgjum þessu frv. og hinni nýju kjördæmaskipun, sem það gerir ráð fyrir, gerum það vegna þess, að við teljum, að með því sé lagður grundvöllur að auknu réttlæti, traustara lýðræði og þingræði og heilbrigðara stjórnarfari í landinu. Það er vissulega kaldhæðni örlaganna, að sá stjórnmálaflokkur, sem fyrst og fremst hefur kennt sig við samvinnustefnuna, skuli snúast gegn þeirri breyt. á kjördæmaskipun landsins, sem einmitt mun hafa rík áhrif í þá átt að auka samvinnu héraðanna og fólks þeirra um hagmunamál þess. En Framsfl. hefur dagað uppi eins og nátttröll, sem lítur brún nýs dags á lofti. Hann hefur á sér yfirskin samvinnunnar, en afneitar hennar krafti. En enginn stjórnmálaflokkur þolir það til lengdar að standa gegn heilbrigðri þróun í þjóðfélagi sínu. Þess vegna á Framsfl. eftir að iðrast þess sárlega, að hann hefur staðið eins og þrándur í götu alls samkomulags um réttláta lausn kjördæmamálsins. Misréttinu verður eytt og réttlætið mun sigra, og á grundvelli þess mun Alþingi, hin fornhelgasta stofnun þessarar þjóðar, halda áfram að vera brjóstvörn íslenzku þjóðarinnar í sveit og við sjó, í sókn hennar fyrir batnandi þjóðfélagi í landi sínu.



Herra forseti. Ég mun líta nokkuð öðrum augum á þetta mál, en margir aðrir, og vildi ég þess vegna fá tækifæri til þess að segja nokkur orð, áður en málið færi til nefndar. Þegar alþingiskjósendur eiga að velja sér þm., þá gera þeir það a.m.k. í sveitinni, en sveitamenningin hefur það fram yfir hina eiginlegu borgarmenningu, sem óvíða er komin á hér í bæjum enn, nema að nokkru leyti, að hún gerhugsar málin, og þar skapa Íslendingarnir sér sjálfir sjálfstæða skoðun á því, sem um er að ræða í hvert skipti. Þegar komin er á eiginleg bæjamenning, þá kemur hópsálin, sem verður fyrir áhrifum frá fjöldanum, og menn verða já-bræður án þess að hugsa málin sjálfir. Þegar þessir menn, sem eru sveitamenningarmenn, reyna að gerhugsa málin með afstöðu til heildarinnar og frambjóðenda, þá er það fyrst að athuga: hvaða mál eru það nú, sem ég er sammála þingmannsefnunum um, sem í boði eru, eða þm.? Og ég hygg, að það sé varla einn einasti kjósandi um allt land, sem er fullkomlega jábróðir þingmannsefnanna, sem í kjöri eru. Hann gerir hvert mál upp fyrir sig og finnur, að hann er sammála þessum manni í þessu máli, hinum frambjóðandanum í öðru máli o.s.frv. Og þegar hann er búinn að fara þannig gegnum málin, sem fyrir liggur að leysa á næstu árum, og hann veit, að sá þm., sem hann kýs, kemur til með að fjalla um, þá reynir hann að finna út úr því samnefnara, finna út úr því, með hverjum hann hefur mesta samstöðu. Þegar hann er í þessum vandræðum, þá er honum ákaflega mikils virði og það ríður oft baggamuninn, ef hann þekkir þingmannsefnið, og ef þeir þekkjast vel, þá kemur það fram, að hann hefur misjafnt traust á mönnunum sjálfum, eftir að hann kynnist þeim, og þá getur hann frekar sætt sig við að kjósa mann, sem ekki er honum sammála að öllu leyti. Ég þekki tvo bændur á landi hér, sem hafa ekki kosið yfir 20 ár, af því að þeir hafa aldrei fengið frambjóðanda, sem þeir hafa að öllu leyti getað sætt sig við, að öllu leyti verið sammála, og ekki komizt í tengsl við þá hins vegar, að þeir hafi getað kynnzt þeim það persónulega, að þeir hafi getað borið traust til þeirra, þegar þeir ekki fyrir fram voru sammála þeim í öllum málum. Þetta sjónarmið gerir það að verkum, að ég tel glapræði og nærri því glæp gagnvart því, sem við erum að reyna að gera með því að láta sem allra flesta menn í landinu fá þá menntun og fá þá undirstöðu, að þeir geti myndað sér sjálfstæða skoðun um málin, að rjúfa þessi tengsl milli þingmannanna eða frambjóðendanna annars vegar og kjósendanna hins vegar. Ég hef í 25 ár verið frambjóðandi og þm. í Norður-Múlasýslu. Ég hef á hverju ári haldið fund í hverjum einasta hreppi. Ég þekki mennina, sem búa þar, persónulega og veit þeirra skoðanir allar saman mætavel, og margir af þeim hafa traust á mér, og það menn, sem eru ekki einu sinni það sem kallað er mínir flokksmenn, því að flokkarnir eru með stefnuskrár, sem eru svo loðnar, að það er venjulega hægt að túlka þær á ýmsa vegu, a.m.k. margar af þeim. En með því að verja svona hálfum mánuði eða þremur vikum í að finna þá á hverju ári, tala við þá um málin, sem fyrir liggja, heyra þeirra álit á þeim, og svo eins fyrir framboð, þá hafa myndazt milli okkar sæmilega góð persónuleg kynni. En hvernig á ég að gera það, þegar ég á að mæta á 35 fundum í stóra kjördæminu? Ef ég vildi halda áfram og vera þm. áfram, þá yrði ég að mæta á 35 fundum árlega til þess að geta haldið persónulegum kynnum við kjósendur. Ég hygg, að það verði með öllu ómögulegt. Sá maður, sem á að gera það, má a.m.k. ekki hafa mjög mikið að gera, ef hann á að reyna að halda þeim tengslum við. Ég tel, að honum sé það ómögulegt. Ég skal ekki segja kannske með sjálfan mig, ég var duglegur að ferðast á mínum yngri árum, þetta hefði ég getað gert, þegar ég var svona um þrítugt, fertugt, - hvort ég hefði þá getað verið á ferðinni liðugan mánuð til þess að kynnast þeim og lofa þeim að kynnast mér, ég skal ekki segja það, en ég efa það, og ég efa, að það verði gert. Þar að auki er svæðið það stórt og víðáttumikið, ég tek þetta svæði aðeins sem dæmi, en sama gildir um fleiri kjördæmi, að það er hér um bil útilokað, að kjósendur geti komið saman á fund til að ákveða, hverjir eigi að vera í framboði í hinum stóru kjördæmum. Það hlýtur óhjákvæmilega að færast, a.m.k. þegar lengra líður, yfir á miðstjórnirnar, og það er það, sem stefnt er að með þessu frv. Það er að auka vald flokksstjórnanna, rýra vald héraðanna og reyna að þurrka sem mest út þeirra sjónarmið eða skoðanir einstakra manna á þeim málum, sem fyrir liggja á hverjum tíma, neyða þá til þess að kjósa menn eftír flokkum, en ekki eftir því, hvernig kjósendurnir líta á þingmenn sem menn, þegar þeir eru búnir að meta sjálfstætt málin, sem fyrir liggja, og hver afstaða hvers og eins er til þeirra. Það er þetta fyrst og fremst, sem mér þykir algerlega óhæfa í þessum stóru kjördæmum. Það er aukið flokksræðið og reynt að þurrka út, eins og skáldið Dal sagði, sveitamenninguna, með því að reyna að gera sveitafólkið að múgmennum, sem verða bara að gera svo vel að játa þær heildarskoðanir, sem flokkurinn hefur, og kjósa eftir því, án þess að geta komið að neinu sjálfstæðu frá sjálfum sér. En einmitt þetta sama er svo orsök til þess, að ég tel hreint glapræði og glæpi næst að ætla sér að ákveða stjórnarskrá saman með öllum öðrum málum. Það er mælt svo fyrir í stjórnarskránni, að það eigi að ganga til atkvæða um hana sérstaklega, eftir að búið er að samþykkja hana á Alþ. En hvernig má það verða? Þá bætist þar við eitt málið enn, sem kjósandi verður að taka afstöðu til, þegar hann reynir að finna samnefnara skoðunum sínum, með hvaða þm. hann á helzt samstöðu. Og þá getur vel farið svo, við skulum segja sem dæmi, það getur vel farið svo, að ég sem kjósandi einhvers staðar væri alveg sammála t.d. Ólafi Thors um það, hvernig hann vildi hafa breytingu á stjórnarskránni. Hvernig í lifandis ósköpunum ætti ég að kjósa svo lítið alvörugefinn mann og með þá fjármálastefnu, sem hann hefur? Ja, hvað ætti ég að gera? Eða Einar Olgeirsson? Við skulum hugsa okkur, að ég og hann værum alveg sammála, hvernig stjórnarskráin ætti að vera, alveg sammála, bæri ekkert á milli. En ætti ég þá að kjósa hann til að vinna á móti framgangi fjölda mála, sem ég teldi nauðsynleg, þó að ég væri sammála honum um þetta eina? Það er alveg útilokað, að kjósandi, sem hugsar málin, geti kosið um stjórnarskrána eina út af fyrir sig, þegar hann á að taka um leið afstöðu til fjöldamargra annarra mála. Þess vegna verður og á stjórnarskrá, sem talin er öðrum lögum æðri og undirstaða undir annarri lagasetningu þjóðarinnar, að afgreiðast alveg sér, kjósandinn á að greiða atkv. um hana eina og ekki taka tillit til neinna annarra mála, sem fyrir liggja, hvorki dægurmála, sem yrði að taka tillit til vegna alveg næstu ára, eða mála, sem hafa sjónarmið lengra fram í tímann. Þessa skoðun hef ég látið í ljós fyrr á Alþingi. Og einmitt af því, að ég tel, að það eigi að kjósa um stjórnarskrána eina, þá á núna í þetta skipti ekki að gera neina aðra breyt. á stjórnarskránni, en þá að skapa grundvöll fyrir því, að henni verði framvegis breytt á sérstöku stjórnlagaþingi, og þá breytingu á að setja inn í staðinn fyrir breyt., sem núna er á dagskrá, enda er ekki hróflað við nema einu atriði, kjördæmaskipuninni, af mýmörgum, sem þarf að breyta í stjórnarskránni. Þrátt fyrir langan umhugsunartíma hafa mennirnir, sem að því hafa unnið, ekki séð ástæðu til að hrófla við neinu öðru í henni, þó að líklega flestallir eða allir viðurkenni, að það sé margt í henni fleira, sem þurfi að bæta. Það á aldrei að geyma til morguns, sem hægt er að gera í dag, og það áttu þeir að gera og ekki hliðra sér hjá því að koma með þær breytingar, sem þeir fundu réttmætar á henni, úr því að þeir fóru að gera breytinguna á annað borð. Ég legg þess vegna alveg ákveðið til, að n., sem fær þetta mál hér til meðferðar, breyti því frv., sem fyrir liggur, og færi í það horf eitt, að það sé hægt að breyta og eigi að breyta stjórnarskránni framvegis á sérstöku stjórnlagaþingi. Þegar búið er að ákveða það, þurfa að koma till. um það frá einhverjum og einhverjum, - það getur verið frá hverjum sem vera skal, - hvernig þeir vilji láta breyta henni. Og þegar þjóðin er búin að átta sig á því á einu til tveimur árum, þá á að kjósa á þetta sérstaka stjórnlagaþing. Það má gerast í einu lagi um allt land, með hlutfallskosningu um allt land. Það er bara eitt einasta mál, sem um er kosið. Það þarf ekki að hafa sjónarmið af neinum kjördæmamálum eða neinu öðru, en því eina máli, og þá kemur vilji þjóðarinnar skýrt fram, og þá hefur stjórnarskrárfrv. verið dregið út úr dægurþrasinu, en ekki haft inni í því eins og nú. Þetta sjónarmið vildi ég láta koma fram, áður en málið færi í n., svo að það væri alveg eftir vilja nefndarinnar, hvort hún ekki vildi sinna því neitt, hvort stjórnarskrá landsins væri ekki meira virði, en venjuleg lög, um það, hvort ætti að baða á hverju ári eða öðru hvoru ári, eða hvort það ætti að leyfa að veiða kola inni á fjörðum eða ekki o.s.frv., o.s.frv. Með því sýnir hún stjórnarskránni þann sóma, sem hún á að hafa, að hún sé rædd alveg sérstaklega og þjóðin fái sérstaklega að segja sitt álit um hana. Þetta var það, sem ég vildi segja sérstaklega, áður en málið færi til nefndar. En úr því að ég stend hér í stólnum, þá langaði mig líka til að fá upplýsingar um annað. Ég skal ekkert vera að tala hér neitt mikið um gallana á þessu fyrirkomulagi, en ég hef þegar sagt, að það slítur tengslin milli þingmannanna og kjósendanna, og það tel ég til mikillar óþurftar, bæði beint og enn þá meira óbeint, þar sem það beinlínis hvetur menn til þess að hætta að hugsa sjálfstætt um málin og lausnina hverju sinni, heldur ætlast til, að þeir segi já og amen og verði bara málpípa einhverra annarra, sem leggja þeim orðin í munn. En þetta hefur verið talið ákaflega mikið réttlætismál, að setja stór kjördæmi, og hefur þm. N-Ísf. (SB) rakið sögu málsins og lagt ákaflega mikið upp úr því, hvað nú stæðu misjafnlega mörg atkvæði bak við hvern þingmann. Því mótmælir enginn. En þegar við lítum á vald Alþingis og gerðir Alþingis, þá eru að sumu leyti störf Alþingis ósköp áþekk starfi sýslunefndar. Það úthlutar fé í kjördæmi, vegi, brýr o.s.frv., eins og sýslunefndirnar úthluta fé, hreppavegafé o.s.frv. í þennan og þennan hrepp. Þær setja reglugerðir, sem eru hreppunum lög, alveg eins og Alþingi setur lög, sem eru kjördæmunum og landinu öllu lög. Og ég ætla að spyrja þm. N-Ísf. að því, - ég held, að í stærsta hreppnum hjá honum hafi verið eitthvað liðugir 400 kjósendur við síðustu kosningar, líklega kringum 420–430 kannske, eitthvað svoleiðis, en í minnsta hreppnum hjá honum munu hafa verið um það bil 30, skelfing er þetta ranglátt gagnvart þessum 400, það er enn þá ranglátara, en í stóru og litlu kjördæmunum, - mig langar til að spyrja þessa menn, sem halda þessu réttlæti svona ákaflega fast á lofti og ég er ekkert að mótmæla, hvernig þeir ætli sér að breyta kosningunum í sýslunefndirnar, svo að réttlætið komi fram. Á að fjölga í sýslunefnd Norður-Ísfirðinga, svo að Hólshreppurinn t.d. fái að kjósa nokkurn veginn þeim mun fleiri menn á sýslufund, en Snæfjallahreppurinn, sem kýs einn núna, alveg jafnt og Hólshreppurinn, - ég held 19 kjósendur hafi verið í Snæfjallahreppi 1953, ég hef ekki gáð að því 1959, - eða Grunnavíkurhreppurinn, sem hafði eitthvað svipað? Á hvern hátt vill hann breyta því, svo að réttlætið komi fram þarna? Ég veit það ekki. En ég efast ekkert um, að þeir menn, sem hafa legið undir húðfeldi a.m.k. suma dagana og ekki sýnt sig hér í deildinni tímunum saman, þeir hafa hugsað þetta alveg til enda, hvernig þetta réttlæti eigi að færast út. Þm. Ak. hér í deildinni er oddviti sýslunefndar í einu kjördæmi hér á landi, og hann kannast við það sama, að það standa ólíkt margir kjósendur á bak við t.d. fulltrúa úr Svarfaðardal eða fulltrúa úr Öxnadal eða fulltrúa úr Grímsey. Hvernig er hægt að breyta fyrirkomulaginu, svo að réttlætið komi þarna fram? Ég spyr. Ef það er lífsnauðsyn að ná réttlætinu í alþingiskosningunum, þá er ekki síður lífsnauðsyn að ná því í sýslunefndinni, það er alveg eins. Ég hef heyrt það hér, sérstaklega hjá þm. Vestm. (JJós) nokkuð oft, er hann hefur verið með fjárbeiðnir fyrir sitt kjördæmi, að þetta væri ekki mikið og það væri sjálfsagt að vera með því, því að þetta kjördæmi, sem í hlut ætti, framleiddi svo mikið og greiddi svo mikið í ríkissjóðinn. Og ég hef orðið var við þetta hluthafasjónarmið víðar, en hjá honum. Kannske þeir vilji láta sýslunefndirnar fara að nota sér það við úthlutun fjár í hreppana. Það gengi þá seint að koma Grunnavíkurhreppi í samband við þjóðveginn, ef það væri notað. Þess vegna vil ég gjarnan fá svar. Ég skal að öðru leyti ekki ræða mikið um málið meira. En ég legg áherzlu á, að það sé ekki bætt við kjósendurna einu atriði enn, sem þeir þurfi að taka tillit til og reyna að finna samnefnara að saman við öll hin, sem fyrir eru, þegar þeir eru að glöggva sig á, hvaða frambjóðandi það er, sem hefur mesta samstöðu við þá í lausn málanna, heldur sé það málið, sem er ofar hinum málunum, breytingin á stjórnarskránni, tekið út úr og menn látnir kjósa um það mál eitt og afgreiða það á sérstöku þingi, sem til þess er kosið, og um það má kjósa hlutfallskosningu um allt land, til þess koma engin sérsjónarmið kjördæma til greina eða annað þess háttar, sem annars vill oft verða í kosningum til Alþingis. Loks vil ég segja það, að ég kann heldur illa við það, þegar þingmenn bæði í ræðu og riti þykjast vera að hæla sér af því, hvað þeir eru duglegir fyrir þessi og þessi kjördæmi. Morgunblaðið var rétt nýlega að hæla þm. N-Ísf. fyrir dugnað fyrir kjördæmið. Hvað er það, sem þeir kalla dugnað fyrir kjördæmið? Ja, honum var hælt fyrir það, að hann væri duglegur að afla fjár í vegi og ýmislegt í þessu kjördæmi. Ég hef hálfgerða andstyggð á þessu. Ef þm. hefur ekki yfirsjón yfir allt landið og sér og veit, hvar þörfin er mest á vegum, þá er hann enginn maður til að vera þingmaður. Ef hann er það ranglátur að vera að reyna að útvega fé í sitt kjördæmi til að framkvæma þetta og þetta, þó að hann viti, að þörfin sé miklu meiri í öðrum kjördæmum, þá er hann beinlínis illa hæfur til að vera þingmaður, og á engum manni að hæla fyrir það. Ef þm. er ekki vaxinn yfir það músarholusjónarmið að sjá ekkert nema sitt kjördæmi og reyna að teygja fé þangað, þá er því ekki hælandi, það ætti að skamma hann fyrir það. Þetta vildi ég líka láta koma fram. Og ég vildi óska, að íslenzkir kjósendur yxu upp úr því, og þeir gera það því betur margir, að vera með slík músarholusjónarmið og sjá ekkert út yfir sitt eigið kjördæmi. Ég hef staðið í mínu kjördæmi á fundi, þar sem ég var frambjóðandi. Þar voru óbrúaðar tvær ár, sem öllum kom saman um að þyrfti að brúa. Einn frambjóðandinn sagði: Ég skal sjá um, að þær verði brúaðar strax, bara strax næsta ár, ef því er að skipta. - Ég sagði: Ég ætla ekki að beita neinu ranglæti til að koma fram því, sem þið viljið, ég vil brúa líka. Ég hef yfirsýn yfir, hvaða ár þarf að brúa á landinu öllu, og verði ekki veitt meira fé til brúagerða, en verið hefur, þá er það ekki fyrr en 1951, þó að ykkur þyki langt að bíða eftir því, að þessar ár verða brúaðar. - Þeir komu til mín margir á eftir og sögðu: Heldurðu, að þetta geti virkilega verið rétt? - Ja, ég sagðist vera búinn að leggja það niður fyrir mér og þetta væri mín skoðun. Ég missti ekkert af atkvæðunum. Brúin var byggð 1951. En hefði ég farið að berjast fyrir því á þingi að heimta hana áður og gera þar með öðrum mönnum rangt til, þá hefði það verið svívirðing af mér að gera það, hrein svívirðing. Og þess vegna er það alrangt að vera að hæla mönnum fyrir, að þeir séu duglegir fyrir sitt kjördæmi á þennan og þennan hátt með því að gera öðrum mönnum rangt til og ota sínum tota fram yfir það, sem réttlátt er í hvert sinn. Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri, en ég endurtek það, að ég bið n., sem fær þetta mál hér til meðferðar, að gerbreyta brtt. við stjórnarskrá landsins, sem fyrir liggja í frv., sem hér er nú verið að ræða, breyta þeim í það horf, að það verði ákveðið, að stjórnarskránni verði breytt á sérstæku stjórnlagaþingi, þar sem kosnir séu menn til þess eins, svo að þar fáist hreint fram vilji kjósendanna til málsins, en þeir þurfi ekki að hafa það með ótal öðrum málum, þegar þeir taka tillit til þess, hvaða þingmann þeir eigi að kjósa.



Herra forseti. Fyrri hl. ræðu hv. þm. N-Ísf. (SB) var sögulegt erindi, og hann sagði réttilega, að menn ættu að læra af sögunni. En hvernig dró hann sjálfur lærdóm af sögunni? Ég vil aðeins nefna um það dæmi. Hann sagði frá því, að flokkar á Íslandi hafa komið og farið. En niðurstaða hans varð þó, að miða ætti stjórnarskrárákvæði það, sem hér er til umr., við flokka, þessa flokka, sem koma og fara. Hann var í því efni eins og siglingamaður, sem telur rétt að taka mið á ský. Ef stjórnarskráin er samin með tilliti til flokka; þá er verið að miða við ský. Hann sagði frá því, að mætir menn fyrir hálfri öld hefðu talið hlutfallskosningafyrirkomulagið heppilegt og æskilegt fyrirkomulag. Og hann benti á þjóðir, sem hefðu það fyrirkomulag. En hann lét vera að benda á nokkra einustu þjóð, sem tekið hefði upp hlutfallskosningar á seinni árum, og hann hljóp yfir það þar af leiðandi, að Frakkar hafa gefizt upp á hlutfallskosningafyrirkomulaginu og tekið upp einmenningskjördæmakosningar með meirihlutakjöri. Og hann gat þess ekki, að Írar eru komnir é fremsta hlunn með að leggja niður hlutfallskosningarnar. Hann virtist ganga aftur á bak til þess að læra af sögunni. Málstaður hans þolir sem sé ekki ljós hennar og lærdóma. Málstaðurinn og þeir, sem honum fylgja, eru í raun og veru með hlutskipti nátttröllsins í þessum málum, nátttröllsins, sem hann líka talar um. Hann nefndi það, að Jónas Jónsson hefði, áður fyrr, látið í ljós, að hann aðhylltist hlutfallskosningar. Ég heyrði frambjóðanda Sjálfstfl. í Suður-Þingeyjarsýslu, Júlíus Havsteen, á framboðsfundi fyrir 15 árum bera þetta á Jónas Jónsson, þegar kosningafyrirkomulag var til umr. Jónas Jónsson viðurkenndi, að þetta væri alveg rétt, en sagði, að reynslan af hlutfallskosningum hefði kennt sér, að sú skoðun sín hefði verið röng. Lítill efi er á því, að slíka skýringu mundu hinir látnu ágætismenn, er hv. þm. N-Ísf. nefndi, vilja gefa, ef þeir mættu nú mæla, því að þannig fer, þegar menn læra af sögunni. Annars finnst mér rétt í þessu máli að gera lítils háttar söguyfirlit líka, yfirlit um það, hvernig þetta stjórnarskrármál okkar hefur þróazt, hvernig að því hefur verið unnið og hvernig að því var áformað að vinna, þegar lýðveldið var stofnað. Vorið 1942, þegar Alþ. hafði ákveðið að gera ráðstafanir til þess, að þjóðin sliti konungssambandi við Dani og endurreisti lýðveldi á Íslandi, var af því tilefni skipuð skv. ályktun þingsins 5 manna n. til þess að gera till. um breyt. á stjórnarskrá þeirri, sem gilt hafði fyrir konungsríkið Ísland. Haustið 1942 var n. endurskipuð og bætt í hana þrem mönnum, svo að í henni skyldu eiga sæti 2 fulltrúar frá hverjum þeirra fjögurra stjórnmálaflokka, er fulltrúa áttu á Alþingi. Nefndin var þá 8 manna nefnd. Árið 1943 skilaði n. þessi frumvarpi til stjórnskipunarlaga fyrir hið væntanlega lýðveldi. Frv. fylgdi að sjálfsögðu grg. Frv. þetta samþ. Alþ. 8. marz 1944 og síðan þjóðin með almennri atkvgr. Á grundvelli þeirrar stjórnarskrár var lýðveldi stofnað á Íslandi 17. júní 1944. Telja mátti, að þjóðin stæði sem einn maður að vilja slíta sambandi við Dani og stofna lýðveldi. En til þess að ekki rofnaði sú eining, fannst leiðtogum þá nauðsynlegt að fara varlega í því að breyta stjskr. meira að því sinni, en óhjákvæmilegt var, til þess að konungdæmið yrði formlega lýðveldi, réttara að láta það, sem ágreiningi gat valdið, bíða þar til síðar. Hin nýju stjórnskipunarlög voru lögð undir atkv. með þeim fyrirvara í ræðum og ritum, að þau væru bráðabirgðastjórnarskrá, sem yrði haldið áfram að endurskoða. Nefndin, sem stjórnarskrárfrv. samdi, segir í grg. sinni, að hún hafi aðeins lokið fyrri hluta þess verkefnis, er henni hafi verið falið. En seinni hlutann af verkefninu kveðst hún eiga eftir. Hún segir undir lok nál., með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt endursamþykkt þál. um skipun mþn. í stjórnarskrármálinu, er gerð var hinn 8. sept. 1942, skilar n. með þessu stjskrfrv. og grg. fyrri hluta þess verkefnis, er henni var falið, en mun áfram vinna að seinni hluta verkefnisins, sem sé að undirbúa aðrar breytingar á stjórnskipulaginu, er þurfa þykir og gera verður á venjulegan hátt. Má ætla, að það starf verði öllu víðtækara og þurfi þar til að afla ýmissa gagna, er nú liggja eigi fyrir, svo og að gaumgæfa reynslu þá, er lýðræðisþjóðir heimsins óefað öðlast í þessum efnum á þeim tímum, sem nú líða yfir mannkynið. Þangað til því verki yrði lokið, ætti sú stjórnarskrá, sem hér er lögð fram, að nægja, enda eru ákvæði hennar mestmegnis þau, er nú gilda í stjórnskipunarlögum hins íslenzka ríkis, að breyttu hinu æðsta stjórnarformi frá konungdómi til lýðveldis“ o.s.frv. Grg. eða nál., sem ég les þetta upp úr, er dags. 7. apríl 1943. Hana undirskrifuðu allir 8 nm., en þeir voru Gísli Sveinsson, formaður, Stefán Jóh. Stefánsson, ritari, Hermann Jónasson, Bjarni Benediktsson, Jónas Jónsson, Haraldur Guðmundsson, Einar Olgeirsson, Áki Jakobsson. Þannig voru fyrirheitin og áformin, þegar enn gildandi stjórnarskrá var sett. Í n. var valið lið, sem líklegt mátti telja að léti athafnir fylgja orðum. Nú líða stundir fram og ekkert virðist bera til tíðinda í máli þessu, þar til 3. marz 1945. Þá gerir Alþ. ráðstafanir til þess, að skipuð verði 12 manna nefnd til ráðuneytis og aðstoðar 8 manna n. Hefur þá þingið sett fram 20 manna sveit til þess að ljúka seinni hluta endurskoðunarinnar. Enn fremur heimilaði þingið þessum 20 mönnum að ráða sérfræðing í þjónustu sína. Tvö ár líða enn, og ekkert fréttist um till. frá tveggja tuga nefndinni. Hinn 24. marz 1947 virðist sem Alþingi hafi verið orðið vonlaust um árangur af erfiði hinnar fjölmennu sveitar. Þá tekur það af henni umboðið, en hvorki til þess að taka málíð í sínar hendur né gefast upp við skipun nefnda. Samtímis umboðssviptingunni 24. marz felur Alþingi ríkisstj. að skipa 7 manna nefnd til þess að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, eins og þar er komizt að orði. Tekið er fram, að stjórnmálaflokkarnir 4 skuli tilnefna sinn manninn hver, en 3 mennirnir verði skipaðir án tilnefningar og einn þeirra formaður. Hinn 14. nóv. sama ár var sú n. sett á laggir, og urðu í henni þrír sjálfstæðismenn, tveir framsóknarmenn, einn Alþýðuflokksmaður og einn sósfalisti. Þessi n. situr enn eftir meira en áratug án þess að hafa skilað till. til Alþ. Hv. þm. N-Ísf. minntist á ástæðurnar fyrir þessu, gaf á þeim sínar skýringar. Ég mun koma að því seinna og gera grein fyrir því, hvernig málefni hafa til gengið hjá nefndinni. Nefndarskipanirnar sýna, að Alþingi viðurkennir, að stjórnarskránni á að breyta. Alla tíð síðan lýðveldið var stofnað hefur þingið ekki látið niður falla að hafa n. til að vinna að endurskoðun stjórnarskrárinnar, en að öðru leyti vikið sér undan að taka á málinu, þar til nú þrír flokkar hlaupa til vegna hentisemi, hugsa sér að breyta einu atriði stjórnarskrárinnar og miða þær breytingar við flokka, eins og hv. þm. N-Ísf. telur rétt: 9. jan.1952 lagði ég fram á Alþ. fsp. til ríkisstjórnarinnar um, hvað liði störfum stjskrn. 16. s. m. svaraði forsrh., Steingrímur Steinþórsson, f. h. ríkisstj. fsp. og byggði svörin á upplýsingum frá Bjarna Benediktssyni þáv. dómsmrh., sem var og er formaður n. og hefur verið í öllum þeim n., sem skipaðar hafa verið og ég hef áður sagt frá. Aðalatriði svaranna var, að n. hefði ekki getað starfað, af því að stjórnmálaflokkarnir hefðu sjálfir ekki markað sér afstöðu í stjórnarskrármálinu. Hins vegar hefði formaðurinn í hyggju að kveðja n. saman og freista, hvort ekki sé einhver grundvöllur til staðar innan n. til að koma fram með ákveðnar till. frá flokkum þeim, sem nm. hafa umboð fyrir, svo að hægt sé að taka þetta mál fastari tökum og vita nú, hvort hægt sé að skila áliti frá nefndinni. Enginn vafi er á því, að svörin voru sannleikanum samkvæm, eins og þá stóðu sakir. Við lýðveldisstofnunina sneiddu stjórnmálaflokkarnir, eins og ég gat um áðan, hjá því að taka upp nokkuð það, sem ágreiningi gæti valdið þeirra á milli og truflaði þjóðareininguna, gerðu á stjórnarskránni þær breytingar einar, sem þurfa þótti til þess að breyta hinu æðsta stjórnarformi frá konungdómi til lýðveldis, eins og n. orðaði það, fyrsta nefndin. Eins og gert var ráð fyrir í svörum ríkisstj. við fsp. minni, kvaddi formaður n. hana til funda á árinu 1952, og einn fundur var haldinn í n. rétt eftir áramótin 1953. Seint á árinu 1952 lögðu sjálfstæðismennirnir, þeir voru þrír í n., fram till. sem umræðugrundvöll, eins og þeir orðuðu það innan n. Bjarni Benediktsson, dómsmrh, þáverandi, formaðurinn, gerði grein fyrir þessum till. í ýtarlegri ræðu, sem birt var í Morgunblaðinu 24. jan.1953. Mér virðist augljóst af sögu stjórnarskrármálsins, sem ég hef í fáum dráttum lýst hér að framan, að Alþingi, eins og það er flokkum skipað, hafi ekki fullkomin skilyrði til þess að leysa stjórnarskrármálið svo sem vera ber, og sönnun um það eru till. þær, sem fyrir liggja, frv., sem hér er til umr. Táknrænt er einnig, að sjálfstæðisþingmennirnir þrír innan stjórnarskrárnefndarinnar voru ekki einu sinni allir sammála um meginatriði till. sinna. Þeir lögðu til annaðhvort einmenningskjördæmi eða hlutfallskosningar í stórum kjördæmum, tveir þeirra töldu sig fylgjandi einmenningskjördæmum, einn fylgjandi hlutfallskosningafyrirkomulaginu. Samningar milli stjórnmálaflokkanna á Alþingi, heilla eða í brotum, vilja leiða til of mikillar hentisemi, niðurstöðu, sem miðuð er við flokkslegan stundarhagnað, við flokka, eins og hv. þm. N-Ísf. lagði áherzlu á að frv. væri, og með slíkum hætti má ekki setja stjórnarskrá. Á það benti hv. 1. þm. N-M. (PZ) mjög skýrt áðan og færði rök fyrir. Lengra skal litið til baka og athugaðar breytingar, sem gerðar voru á stjórnarskrá Íslands 1933, þegar uppbótarþingsæti voru upp tekin, og 1942, þegar hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum voru upp teknar, sem að vísu, eins og hv. þm. N-Ísf. benti á, hafa ekki verið fordæmdar af okkur sérstaklega við þessar umr., en eingöngu af því, að við gerum okkar till. til samkomulags og tökum ekki inn í þær annað en það, sem við teljum mjög sanngjarnt og eðlilegt að þríflokkarnir fallist á. Við vitum, að það er ekki til neins að tala um í því sambandi til samkomulags afnám hlutfallskosninga í tvímenningskjördæmum. En þarna, við þessar breyt. báðar 1933 og 1942, er augljóst, að augnablikshentisemi, miðuð við flokka, var upp á teningnum, flokka, sem þá áttu samleið, réð öllum aðgerðum. En við setningu stjórnarskrár á að hafa hærri sjónarmið. Svo vildi til, að stjórn Framsfl. fór þess á leit við mig sumarið 1952, að ég tæki sæti í stjórnarskrárnefndinni í stað manns, sem hætti þar störfum 1952. Ég taldi mig ekki geta vikizt undan þessu, af því að ég hafði haft nokkurn áhuga fyrir endurskoðun stjórnarskrárinnar og m.a. tekið þátt í samtökum Norðlendinga og Austfirðinga, sem höfðu það mál á dagskrá sinni og ég mun síðar við umr. málsins hér gera nokkra grein fyrir, hvað lögðu til. Ég mun gera grein fyrir því af því, að það hefur mjög verið afflutt í blöðum og einnig við umr. í Nd., en ég ætla ekki að gera það við þessa 1. umr. hér. Á fundi þeim, sem haldinn var í n. eftir nýárið 1953, lagði ég fram til umr. till. ásamt stuttri grg. Till. var lítils háttar rædd, en ekki hefur enn verið tekin afstaða til hennar af n. frekar en tillagna sjálfstæðismanna, sem þeir lögðu fram litlu áður, eins og ég gat um. Ég tel rétt að lesa hér þessa till. og grg., sem henni fylgdi, en hún er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi sjálft geri þá breytingu eina á stjórnarskránni, að sérstakt stjórnlagaþing, skipað 52 fulltrúum, skuli endurskoða núgildandi stjórnarskrá Íslands og setja lýðveldinu nýja stjórnarskrá. Kosningar til stjórnlagaþings verði á árinu 1956.“ Ég skýt því hér inn í til skýringar, að þessi till. er lögð fram 1953. Þess vegna er miðað við árið 1956. „Kosningar til stjórnlagaþings verði á árinu 1956. Kosningarnar fari fram eftir ákvæðum stjórnarskrár og gildandi lögum um kosningar til Alþingis. Stjórnmálaflokkar, sem fulltrúa eiga á Alþingi eða hafa haft fulltrúa í kjöri til Alþingis, megi ekki bjóða menn fram til stjórnlagaþings. Samtök frambjóðenda til stjórnlagaþings geti borið fram landslista og fengið sæti eftir sömu reglum og nú gilda um flokka, sem bjóða fram við kosningar til Alþingis, fengið uppbótarsæti. Stjórnlagaþingið starfi samkvæmt reglum Alþingis, eftir því sem við verður komið. Stjórnlagaþingið ljúki störfum eigi siðar en 1958.“ En grg. var svo hljóðandi: „1. Till. er byggð á þeirri skoðun, að Alþingi, sem fulltrúar eru kosnir til vegna margháttaðra verkefna, sé ekki líklegt til að ráða setningu stjórnarskrár jafn giftusamlega til lykta og stjórnlagaþing, sem eftir ýtarlegar umr. stjórnarskrármálsins í blöðum og á mannfundum væri sérstaklega til þess eina verkefnis kosið, enda hefur Alþingi beint og óbeint vikið sér undan að taka á málinu í nálega áratug. 2. Till. gerir ráð fyrir, að þjóðin fái þriggja ára tíma til þess að ræða stjórnarskrármálið og undirbúa val sitt á fulltrúum til stjórnlagaþingsins 1956. 3. Lagt er til, að jafnmargir menn eigi sæti á stjórnlagaþinginu og nú eiga sæti á Alþingi, kosnir í sömu kjördæmum og samkvæmt sömu reglum og alþm. Er með því núgildandi venjum haldið, engum mönnum, er haft hafa samstöðu um kosningar til Alþingis, gert hærra undir höfði við þessar kosningar, heldur en við hinar. 4. Lagt er til, að þeir stjórnmálaflokkar, sem fulltrúa eiga á Alþingi eða haft hafa menn í kjöri við alþingiskosningar, megi ekki bjóða fram til stjórnlagaþings. Er það ákvæði réttmætt og nauðsynlegt, til þess að þjóðin fái tækifæri til að losa stjórnarskrármálið úr fléttu við önnur málefni, sem flokkarnir hafa með höndum, en ekki koma stjórnarskrá sérstaklega við. Flokkaskiptingu þjóðarinnar um kosningar til Alþingis er ekki þar með raskað. 5. Bandalag frambjóðenda, sem þjóðin, eftir að hafa rætt stjórnarskrármálið eitt í þrjú ár, hefur valið til framboðs við stjórnlagaþingskosningar, geti haft landslista í kjöri og hlotið uppbótarþingsæti. Þannig notist jöfnunarregla gildandi laga. 6. Það er meginstefna till., að þjóðin fái sem bezt ráðrúm og aðstöðu til þess að gera sér grein fyrir því, hvernig hún vill hafa lýðveldisstjórnarskrá sína til frambúðar og hverjum hún vill síðan fela umboð til þess að ganga frá setningu hennar út af fyrir sig.“ Oft á undanförnum árum hefur verið rætt í blöðum og á mannfundum um þá tilhögun að afgr. endurskoðun stjórnarskrárinnar á sérstöku stjórnlagaþingi, sem kosið væri til þess eins verkefnis. Margir hafa lýst fylgi við þessar till. Jafnvel Sjálfstfl. á landsfundi sínum 1953, næsta fundi eftir að ég lagði till. fram, lýsti yfir, að hann teldi þessa aðferð geta vel komið til greina. Nú er það nýmæli till. frá því, sem hefur verulega verið rætt, að kosið verði til stjórnlagaþingsins eftir lögunum um kosningar til Alþingis og 52 menn eins og til Alþingis. Með þeirri tilhögun getur enginn sagt að öðrum sé mismunað, frekar en þá við kosningarnar til Alþingis. Ágreiningur milli þeirra, sem annars geta fallizt á stjórnlagaþing, ætti með þessu kosningafyrirkomulagi að falla niður. Þá er í till. gert ráð fyrir þriggja ára tíma fyrir þjóðina til umr. um stjórnarskrárbreytingarnar og undirbúnings fulltrúavali og tveggja ára ráðrúmstíma fyrir stjórnlagaþingið, sem að sjálfsögðu þarf að koma saman oftar, en einu sinni. Helzt ætti stjórnlagaþingið að starfa á Þingvöllum, hefur mönnum fundizt, sem að þessari till. hafa staðið. Í till. minni, og það hafa sumir tekið illa upp, er ætlazt til, að hinir pólitísku flokkar, sem Alþingi skipa, megi ekki bjóða fram til stjórnlagaþingsins. Ég lagði ekki þetta til af því, að ég teldi, að flokkaskipunin megi ekki eiga sér stað, eða sökum þess, að ég telji núverandi stjórnmálaflokka ekki hafa sitt hvað sér til ágætis, þótt misjafnt sé og ekki mikið hjá öllum þeirra. Ég lagði þetta til vegna þess, að ég var trúlaus á, að núverandi fjórir minnihlutaflokkar gætu leyst málið á eðlilegan og hamingjusamlegan hátt. Þeir hafa orðið til vegna allt annarra viðfangsefna, samningar og deilur um dægurmálin verið þeirra stöðuga viðfangsefni, sem alls ekki má blanda saman við niðurstöður í stjórnarskrármálinu. Ég tel og taldi við eiga, að um stjórnarskrármálið mynduðust sérstakir flokkar, ef þjóðareining fengist ekki, flokkar, sem aðeins væru byggðir upp og yrðu til vegna skoðanamunar á sjálfu stjórnarskrármálinu. Samkvæmt till. er ætlazt til, að þjóðinni sé gefið tækifæri til þess að skipa sér í aðra flokka um stjórnarskrármálið og taka það algerlega í sínar hendur, og nú virðist mér eftir því frv., sem fram hefur komið, að rökin fyrir þessari till. hafi verið rétt og séu enn fyrir hendi. Nú tel ég við eiga, úr því að ég hef hér skýrt frá og lesið till. þá, sem ég lagði fram í stjórnarskrárnefndinni 1953, að lesa líka aðrar þær till., er þar komu fram, en þær voru frá sjálfstæðismönnunum í n., eins og ég gat um áðan. Bæði mín till. og tillögur sjálfstæðismanna voru á fyrsta stigi lagðar fram sem umræðugrundvöllur og einnig á fyrsta stigl jafnvel sem trúnaðarmál innan n. Hins vegar urðu till. alls ekkert leyndarmál n., eftir að hlutaðeigendur birtu þær í blöðum. Bjarni Benediktsson lagði till. sjálfstæðismanna fyrir fund í landsmálafélaginu Verði, og Morgunblaðið birti ræðu hans 24. jan.1953, og þar kom fram hver einstakur liður tillagnanna með munnlegri grg. frá ræðumanninum. Ég vil með því að lesa hér till. sjálfstæðismanna sanna, að viðurkennt var, að verkefnið, sem fyrir lá, var meira en endurskoðun kjördæmaskipunarinnar, og þess vegna er það frv., sem hér liggur fyrir, aðeins káf í það, sem ákveðið var að gera með nefndarskipununum, öllum þeim nefndarskipunum, sem ég greindi frá, að Alþ. ýmist skipaði eða gerði ráðstafanir til, að skipaðar væru. Og þetta á öllum þeim, sem að þessum málum hafa unnið, að vera mjög vel ljóst, ekki sízt þeim mönnum, sem hafa verið í n. öllum saman, eins og t.d. Bjarni Benediktsson og Einar Olgeirsson. Ég hef hér fyrir framan mig það blað, sem ég fékk í hendur sem nm., þegar sjálfstæðismennirnir lögðu fram till. sínar í n. rétt fyrir árslokin 1952, og ætla nú að lesa það, með leyfi hæstv. forseta. Fyrirsögnin er: „Tillögur í stjórnarskrármálinu frá Bjarna Benediktssyni, Gunnari Thoroddsen og Jóhanni Hafstein. Eftirtaldar breytingar verði gerðar á núgildandi stjórnarskrá: 1. 5. gr. stjórnarskrárinnar verði breytt svo, að ef ekkert forsetæfni fær hreinan meiri hluta við þjóðarkjör, skal kjósa að nýju milli þeirra tveggja, sem flest fá atkvæði. 2. 8. gr. stjórnarskrárinnar skal breytt svo, að annaðhvort forseti hæstaréttar eða forseti sameinaðs Alþingis verði einn varaforseti. 3. 14. gr. stjórnarskrárinnar sé breytt svo, að hæstiréttur dæmi í stað landsdóms þau mál, er Alþ. höfðar gegn ráðherrum fyrir embættisrekstur þeirra, og verði sett um það sérstök lög. 4. 15. gr. sé breytt svo, að berum orðum sé tekið fram, að forseti skipi ráðh. og veiti þeim lausn í samráði við meiri hl. Alþingis. Ef ekki er unnt að skipa nýja ríkisstj., er njóti nægilegs þingstuðnings, þ.e.a.s. hafi beinan stuðning eða hlutleysi Alþingis, innan mánaðar frá því, að fyrri stjórn fékk lausn, skal Alþingi rofið. Ræður þá forseti. hvort gamla stjórnin skuli sitja, ef hún fæst til þess, eða hvort skipa skuli nýja ríkisstj. án atbeina Alþingis. Geti meiri hluti Alþingis ekki komið sér saman um ríkisstj. að afstöðnum kosningum innan mánaðar frá því, að það kom saman, skal forseti Íslands skipa stjórn án atbeina Alþingis, ef hann hefur ekki þegar áður gert það, en sú stjórn skal jafnskjótt láta af völdum, ef meiri hluti Alþingis vill styðja aðra stjórn. 5. 26. gr. stjórnarskrárinnar verði breytt svo, að nægilegt sé að leggja lagafrv. til staðfestingar fyrir forseta innan fjögurra vikna frá því, að það var samþ. á Alþingi, og að niður falli þau ákvæði, að lagafrv. fái í bili lagagildi þrátt fyrir synjun forseta á staðfestingu frv., þ.e.a.s. synjun forseta á staðfestingu frv. fresti gildi þess, þangað til það er samþykkt af meiri hl. við þjóðaratkvæðagreiðslu. Fái það ekki slíkan meiri hl., fær það ekki gildi. 6. Kosningarréttur sé svo jafn sem þjóðarhagir og staðhættir leyfa. Enginn landshluti hafi færri þm. en hann nú hefur, en þm. verði fjölgað á hinum fjölmennari stöðum, eftir því sem samkomulag getur fengizt um við heildarlausn málsins, þó svo, að fjölgun þar nemi ekki færri þm. en tölu núverandi uppbótarþingmanna, og verði tölu þeirra, 11, skipt niður á fjölmennustu staðina, eftir því sem útreikningar nú sýna, að þeim beri. Stjórnarskráin heimili almenna löggjafanum að endurskoða kjördæmaskipunina á hæfilegum fresti, þannig að tryggt verði í framtiðinni svipað hlutfall milli fjölda fulltrúa fjölbýlis og strjálbýlis og hér er gert ráð fyrir. Kosningafyrirkomulagið verði hið sama um land allt, þ.e. annaðhvort alls staðar einmenningskjördæmi eða stærri kjördæmi, þar sem 4–6 menn verði kosnir í hverju með hlutfallskosningum. Gunnar Thoroddsen tekur fram, að hann er andvígur einmenningskjördæmum. 7. Athugandi er til samkomulags, ef aðrir leggja á það áherzlu, að ákvæðið um deildaskiptingu Alþ. í 32. gr. falli niður, og verði þá öðrum ákvæðum stjórnarskrárinnar breytt til samræmis við það, enda sitji þing þá óskipt. 8. Í stað fimm ára búsetu sem skilyrði fyrir kosningarrétti komi eins árs búseta. 9. Ákvæðum 35. gr. stjórnarskrárinnar verði breytt svo, að 1. október verði reglulegur samkomudagur Alþingís. 10. 41. gr. stjórnarskrárinnar breytist á þann veg, að ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárl. eða ef öll ríkisstj. verður sammála um, að brýn nauðsyn sé til greiðslu, og skal þá eftir á afla heimildarinnar með fjáraukalögum. 11. Við 42. gr. bætist fyrirmæli um, að Alþingi geti ekki átt frumkvæði að hækkun fjárlaga, heldur verði tillögur um það að koma frá ríkisstj. 12. 46. gr. stjórnarskrárinnar breytist svo að hæstiréttur skeri úr um kjörgengi þm. og lögmæti kosninga. 13. 58. gr. stjórnarskrárinnar breytist svo, að Alþingi setji sér sjálft þingsköp, þ.e. þau séu ekki sett með lögum, eins og nú er. 14. Aftan við 59. gr. stjórnarskrárinnar bætist við fyrirmæli um, að æðsti dómstóll skuli vera hæstiréttur, skipaður fimm mönnum. 15. 61. gr. stjórnarskrárinnar breytist svo, að aldurstakmark hæstaréttardómara verði 70 ár. 16. Athugað sé, að stjórnarskráin ákveði, að ákæruvaldið sé í höndum opinbers ákæranda, er hafi svipaða stöðu og hæstaréttardómari. 17. Inn í 7. kafla stjórnarskrárinnar verði bætt þeim mannréttindaákvæðum, sem eru í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og samningi Evrópuráðsins um mannréttindi og frelsi, að svo miklu leyti sem þau eiga við hér á landi og þau eru ekki þegar ákveðin í stjórnarskránni. Orðalagi fyrirmælanna þarf að breyta, eftir því sem við á um stjórnarskrárákvæði, og hvergi skal veita minni vernd en nú er veitt. Þar kemur einkum til greina eignarréttarákvæði, sem er veikara í mannréttindaskránni og samningnum, en í íslenzku stjórnarskránni. Þar ber að halda fast í hina auknu réttarvernd íslenzku fyrirmælanna. 18. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal breytt á þá leið, að sagt sé, að rétti héraða og sveitarfélaga til að ráða sjálf málefnum sínum með umsjón stjórnarinnar skuli skipað með lögum, enda sé að því stefnt, að þau fái sem víðtækasta sjálfstjórn í þeim málum, er þau sjálf standa fjárhagslega straum af. 19. Athugað sé, hvort þá aðferð eigi að hafa við stjórnarskrárbreytingar, að eftir samþykkt tveggja þinga með kosningum á milli verði frv. lagt undir þjóðaratkvæði. 20. Um þjóðfund verði ekki tekin endanleg ákvörðun, fyrr en sýnt er, hvort samkomulag verður um fram komnar till. Að svo stöddu verði þess vegna ráðgert, að stjórnarskrárbreytingin verði gerð með venjulegum hætti.“ Þá hef ég lesið það tillöguskjal, sem sjálfstæðismennirnir í stjórnarskrárnefnd lögðu fram og enn bíður þar óafgreitt. Þessi tuttugu liða skrá sýnir fyrst, að þeir, sem nú leggja fram einhæfar till. til breyt. á stjórnarskránni, þ.e. sjálfstæðismennirnir, töldu, að jafnvel tuttugu sinnum fleiri efnisatriðum væri rétt að breyta 1952, enda vafalaust, að svo mun vera, og koma þar til athugunar bæði þau atriði, sem sjálfstæðismennirnir nefndu, og mörg fleiri. Ég get nefnt til dæmis þingrofsvaldið, sem mörgum finnst fullkomin ástæða til þess að breytt sé ákvæðum um. Í öðru lagi sýna tillögurnar, að sjálfstæðismenn báru kápuna á báðum öxlum í kjördæmamálinu. Tveir töldu einmenningskjördæmin það, sem koma ætti. Einn vildi hlutfallskosningar. Ekki var gott að vita þá, hvað Sjálfstfl. vildi. Við töldum sumir, að þetta væri gert til þess að hafa vaðið fyrir neðan sig, svona í líkingu við hyggindi Loka Laufeyjarsonar, þegar hann var við Fránangursfoss og gerði hús sitt þannig, að dyr voru til allra átta, til þess að hann gæti komizt út, hvaðan sem að honum væri komið. Og í þriðja lagi er svo greinilegt af tillögunum, að sjálfstæðismennirnir vilja ekki hafna till. um þjóðfund, þ.e. stjórnlagaþing, nema samkomulag fáist um till. þeirra. Þeir telja, að fyrst eigi að athuga það, hvort ekki fáist samkomulag um þeirra till., og síðan taka afstöðu til stjórnlagaþings. Og á næsta landsfundi sinum samþykktu þeir, eins og ég gat um áðan, ályktun, sem bar það með sér, að þeir töldu jafnvel jöfnum höndum geta komið til greina að afgreiða stjórnarskrárbreytinguna á Alþ. og á stjórnlagaþinginu. Bjarni Benediktsson, formaður n. og mikill áhrifamaður að því er snertir það frv., sem hér liggur fyrir nú, sagði opinberlega um svipað leyti og ég flutti mína till., að það væri svo, að sér fyndist aðlaðandi hugmynd að setja stjórnarskrána á þjóðfundi, - sagði, að sér fyndist það aðlaðandi hugmynd. Stjórnarskrárnefndin hefur ekki haldið fund síðan stuttu eftir nýár 1953. Á næsta fundi áður höfðu sjálfstæðismennirnir lagt fram sínar till., eins og ég gat um. Á síðasta fundinum lagði ég fram mínar till., - og síðan ekki söguna meir innan nefndarinnar. Tillögurnar, sem áttu að verða umræðugrundvöllur í n., voru ekki ræddar að heitið gæti. Fundur hefur aldrei verið kallaður saman til þess að taka þær fyrir til ýtarlegra umræðna, hvað þá afgreiðslu. Um þessar mundir er deilt allhart á formann n. fyrir að hafa ekki boðað n. til fundar í sex ár, eða þá a.m.k. slitið formlega störfum hennar og gefið út dánarvottorð hennar, en aftur á móti utan n. gerzt forgöngumaður að brtt., sem fela í sér stórkostlega byltingu á rétti fólks og vekja hatrammar deilur, eins og komið er á daginn og er ekki heldur undarlegt. Þessar ádeilur á formanninn tel ég réttmætar, þegar litið er á það, hvernig málin stóðu í stjórnarskrárnefndinni síðast, þegar hún hélt fund. Hins vegar telur formaðurinn fram ástæður sér til réttlætingar, og þær ástæður tíndi hv. þm. N-Ísf. (SB) að nokkru leyti fram í ræðu sinni áðan. Formaðurinn, Bjarni Benediktsson, segir, að nm. hefðu getað beðið um fund í nefndinni, ef þeir hefðu viljað, og það er auðvitað rétt. En þetta hrekkur ekki til afsökunar formanninum, því að það var hann, sem fór fram með till. utan n. og lét ekki nefndarmennina sem slíka áður um það vita, a.m.k. ekki mig. Vafalaust ætlaðist Alþ. ekki til þess, að nm. gerðu slíkt, þegar það gerði ráðstafanir til, að n. væri skipuð. Enginn getur lesið það út úr ályktun þeirri, sem þá var samþykkt á Alþ. Ég bað ekki um fund í n.. af því að ég hafði þar lagt fram mínar till. og taldi ekki ástæðu til að breyta afstöðu minni. Ég hafði allt aðra skoðun á formanninum en þá, að ég gerði ráð fyrir, að hann færi fram hjá n. með afgreiðslu málsins, svo sem þó er komið á daginn, eins og hvirfilbylur upp úr væru logni. Þá hef ég heyrt formanninn segja, að n. hafi orðið óstarfhæf af því, að einn maður sagði sig úr henni. Það er vitanlega mjög ómerkilegur og ónýtur fyrirsláttur. Það hefði að sjálfsögðu verið hægt að kveðja mann í sæti hans, ef eftir hefði verið kallað, enda voru sex menn eftir í nefndinni. Enn hef ég séð formanninn halda því fram, að vinstristjórnarflokkarnir hafi ætlað að sameina sig um endurskoðun stjórnarskrárinnar, og það er rétt. Sú var ætlunin. En þar með er ekki sagt, að þeir hefðu farið með till. sínar fram hjá stjórnarskrárnefndinni. Ég fyrir mitt leyti hefði talið það rangt, og ég hefði talið skyldu mína að beina þeim þangað, gera formanninum aðvart. En þær till. urðu aldrei til. Loks hefur sú fullyrðing heyrzt frá formanninum, að till. mín sem fulltrúa Framsfl. um stjórnlagaþing hafi verið um að ónýta starf n., og það á að vera ein afsökunin. Í þessu sambandi nægir til andmæla að minna á það, sem sjálfstæðismennirnir sögðu í till. sínum og ég las áðan: um þjóðfund verði ekki tekin endanleg ákvörðun, fyrr en sýnt er, hvort samkomulag verður um fram komnar tillögur. En samkomulagsins var aldrei leitað, till. aðeins lagðar fram sem umræðugrundvöllur, en til ýtarlegra umræðna, hvað þá afgreiðslu, var aldrei stofnað. Hér hefur því verið allt öðruvísi á haldið en Alþ. ætlaðist til. Og þetta frv., sem nú liggur fyrir, er ekki afsprengur þeirrar gaumgæfni og gerhygli, sem átti að stofna til með skipun nefndanna, einnar fram af annarri. Það er langt frá því. Þetta hef ég talið mér skylt að rekja hér við 1. umr. málsins. Frv., sem fyrir liggur, ber það síður en svo með sér, að gaumgæfð hafi verið sú reynsla, er lýðræðisþjóðir heimsins hafi öðlazt í þessum efnum á þeim tímum, sem nú „líða yfir mannkynið“, svo að ég noti orðalag hinnar hástemmdu fyrstu stjórnarskrárnefndar. T.d. á að taka upp hlutfallskosningar í stórum kjördæmum, sem mér vitanlega engin þjóð á seinustu árum hefur tekið upp, en eins og ég sagði áðan t.d. Frakkar horfið frá og Írar komnir á fremsta hlunn með að afnema. Hvers vegna hafa Frakkar afnumið hlutfallskosningar? Og hvers vegna ræða Írar svo mikið um að taka upp einmenningskjördæmakosningar í staðinn fyrir hlutfallskosningar? Það er vegna þeirrar reynslu, sem „liðið hefur yfir mannkynið“. Þeir, sem hafa verið í n. alla tíð og gáfu út yfirlýsinguna um það, að gaumgæfa þyrfti reynsluna, hafa ekki staðið við þau háfleygu orð sín. Við smíði þessa frv. virðist hafa verið að verki skammsýni. Þar virðast hafa verið að verki nærsýnir menn og haldnir af flokkshyggju augnabliksins. Ég rak mig á grein í blaði einmitt frá 1953 eftir Bjarna Benediktsson. Blaðið er Morgunblaðið 24. jan.1953. Þar segir hann: „Því lengur sem ég hef setið á þingi og því betur sem ég hef virt fyrir mér gang mála hér og annars staðar, þar sem ég hef reynt að fylgjast með, er ég sannfærðari um, að bezta skipanin í þessum efnum eru einmenningskjördæmi með meirihlutakosningu.“ Hann hefur að vísu verið að gaumgæfa þá tíma, „sem líðið hafa yfir mannkynið“, og komizt að niðurstöðu. En frv. er byggt upp á allt annan hátt. Þar kemur ekki lærdómurinn fram af reynslunni. Þar er ekki lagt til það, sem hann 1953 segist vera sannfærður um að sé bezt, eftir að hafa athugað þau mál hér og erlendis. Aðeins ein grein stjórnarskrárinnar af um 80 er tekin til breytingar í frv. því, sem fyrir liggur. Allir vita, að stjórnskipunarlögin þarfnast margvíslegra breytinga, og miklu hagfelldara er að gera það í einu, því að fyrirhafnar- og kostnaðarsamt er að breyta stjórnarskránni. Sjálfstæðismenn nefndu 1952 margar greinar, er þeir töldu ástæðu til að breyta. Það ber það skjal með sér, sem ég las upp áðan. En nú er eins og ekkert annað sé að en kjördæmaskipunin ein, og hún er tekin út úr til breytinga. Þegar litið er á þetta, er frv. sem ófullburða, vanskapað fóstur og meira að segja utanlegsfóstur, því að það átti ekki að fæðast í n. Það er algerlega í ósamræmi við þá endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem Alþingi við stofnun lýðveldisins ákvað að fara skyldi fram og fól nefndum að gera. Þetta vanskapaða, ófullburða fóstur, frv. á þskj. 368, minnir mig á sagnir af Þorgeirsbola. Þorgeirsbola þarf ekki að kynna, - hann er þjóðkunnur draugur. Ríkið á mynd af honum, allmikið umtalaða á tímabili sem listaverk, - og víst mun hún vera listaverk, - en hún kvað nú vera geymd á afviknum stað vegna túlkunar sinnar. Það var trú sums staðar, að þegar kýr létu dauðum kálfum löngu fyrir tímann, þá væri það Þorgeirsbola að kenna, einkum var þetta þó, ef kálfarnir voru vanskapaðir. Jafnan þóttust menn þá einnig verða varir við reimleika og sjá eða heyra í bola. Ég finn ekki betur, en að samband það, sem þríflokkarnir hafa gert með sér um kjördæmamálið, megi kalla reimleika í þjóðfélagsmálum, svo ónáttúrlegt er það samband og svo lítið eiga þessir flokkar sameiginlegt af því, sem þolir að sjá dagsljósið. Slíkar flokkshyggjur, sem þar stýra gerðum margra annars ágætra manna, eru réttnefnd myrkravöld. Flokkshyggja getur verið góð og átt fullan rétt á sér, ekki skal ég neita því. En góðar sálir gátu líka, samkvæmt þjóðtrúnni, orðið draugar. Þorgeirsboli hafði ekki verið illvættur, áður en hann varð fyrir gerningum, sem gerðu hann að vondum draug. - Ég er alls ekki að tala um mennina, sem standa að þessu fráleita kjördæmafrv., sem drauga. Enginn hefur rétt til að leggja þá merkingu í orð mín. Ég tek þetta fram vegna þess, hve mörgum hættir til að snúa út úr og álpast utan götu með hugsanir sínar og afvegaleiða með því aðra, enda leikurinn oft til þess gerður að gera aðra áttavillta, og á því hefur bólað í þessu máli. Ég er að tala um stefnu þeirra manna, sem styðja frv., og sameinaða flokkshyggju þeirra sem draug, eins konar Þorgeirsbola. Kjördæmabreytingarfrv. er ekki til breytinga nema á einni grein stjórnarskrárinnar. Það er ekki fram komið eftir heildarendurskoðun, sem átti og átt hefur fram að fara og yfir hefur staðið. Það er því alveg satt, að það er ekki fullburða fóstur, sem fæðast átti, heldur er það eins og dauður, ófullburða, vanskapaður og meira að segja rotinn kálfur, sem kenna má draugnum um, að svona hefur fæðzt. Í leikriti Halldórs Kiljans, Íslandsklukkunni, er afar skemmtilegur þáttur, hvar í Jón Grunnvíkingur hittir nafna sinn, Jón Hreggviðsson, nýkominn til Kaupmannahafnar, og spyr hann ákaflega tíðinda utan af Íslandi og þótti allt of lítið að frétta, sem sagt ekkert. En áreiðanlega mundu honum hafa þótt merkileg tíðindi og auðgað með þeim íslenzkt handritasafn, sem okkur hefði þá þótt enn meiri skaði að fá ekki heim, ef Jón Hreggviðsson hefði getað flutt honum ámóta frétt og þá, að um líkt leyti og þríflokkarnir sameinast um kjördæmamálið opinberlega, þá fæðist hér í grennd, að sögn útvarpsins, kálfur með þrjá hausa - og ekki aðeins þrjá hausa að framan, heldur líka þrjá hausa að aftan. Og vilji menn hafa þetta nákvæmara, var minnstur hausinn í miðið og líkur lambshaus. Hvert á barninu að bregða, nema beint í ættina? Nú sögðu bæði Alþbl. og Mbl., að saga þessi hjá útvarpi ríkisins um þríhöfðaða kálfinn í báða enda væri skröksaga, og virtust verða fegin að geta sagt frá því. En það skiptir engu máli í þessu sambandi, hvort sagan hefur verið sönn í venjulegri merkingu þess orðs eða ekki, svona verða þjóðsögurnar oftast til. Þær hafa löngum verið speglanir eða skáldskapur þjóðarsálarinnar á þeim augnablikum, sem kölluðu þá og þá eftir þeim til líkinga. Kálfurinn í Helgafellssveit er speglun kjördæmamálsins hjá þríflokkunum. Já, þríflokkarnir hafa með frv. þessu tekið eitt atriði af mörgum, sem allir vita að breyta þarf í stjórnarskránni, og ætla nú, hvað sem tautar, að stofna til þingrofs og tvennra kosninga í hvelli vegna þessa eina atriðis. Öll hin, hvort sem þau eru 20 eða fleiri, sbr. till. Sjálfstfl. 1952, mega eiga sig nú. Ekki að tala um að fresta málinu um eitt ár, til loka kjörtímabilsins, og gera þær heildarbreytingar á stjórnarskránni, sem beðið hafa síðan 1944 eða hálfan annan áratug. Nei, nú má engan tíma missa. Hvers vegna? Það er vegna þess, að þríflokkarnir treysta hvorki málstað sínum til að þola gagnrýni í eitt ár né hver öðrum um svo langan tíma. Þeir hafa samið um að fara í réttindaránsför og vita, að vinátta milli ræningja er sjaldan traust. Það tókust ónáttúrulegir kærleikar með flokki, sem kallar sig verkalýðsflokk, og atvinnurekenda- og auðhyggjuflokki. Þær ástarhvatir leiddu til bráðabirgðaríkisstj. Í kjördæmamálinu fundu þeir sameiginlegt áhugamál breyskleika síns, og þriðji flokkurinn, sem þó telur sig stjórnarandstöðuflokk, stóðst ekki freistinguna, þegar honum var boðið, þrátt fyrir allt og allt og allt, sem gerir hann, að sögn hinna flokkanna, alveg ósamstarfshæfan, - boðið að njóta með þeim sætleikans. Hann féll út úr stjórnarandstöðunni, eins og drykkfelldir templarar falla stundum, þegar þeim er rétt svartadauðaflaska og þeir eru ekki vel fyrirkallaðir hvað afneitunarmáttinn snertir. En nú liggur á, því að flokkarnir vita, að það er satt, sem segir í stökunni: Flestir þeir, sem girndin grá gerir að heitum vinum, leiðir verða til lengdar á lyktinni hver af hinum. Ef framkvæmdir dragast, þótt ekki sé nema um eitt ár, getur verið, að þeir verði leiðir hver á öðrum og fari í hárið hver á öðrum og hætti samstöðunni í málinu. Svo er annað. Málið var ekkert rætt í síðustu kosningum. Engir kjósendur báðu þá eða fólu þeim að gera þetta. Hver veit nema það komi fram á þessum tíma, að þeir hafi varla umboð til að gera þetta? Ekki höfðu fulltrúarnir á Alþýðusambandsþingi í vetur umboð til að gera það, sem forsprakkarnir vildu ekki að þeir gerðu þar. Hver veit, nema þjóðin rísi upp, ef hún fær ráðrúmstíma, og mótmæli svo kröftuglega, að ekki verði stætt á svellinu, sem þeir vita að er flughált? Margir hafa þegar mótmælt, félagasamtök, sveitarstjórnir, sýslunefndir, auk ótal einstaklinga. Nei, hérna var ekkert kák. Fljótt, í snatri, undireins, segja þríflokkarnir, eða þannig er skrifað í blöð þeirra, og þannig var málið rætt af þeim í Nd., og þannig var afgreiðsla þess í Nd. Þeir slá því fram, að svo geysilega liggi nú allt í einu á að leiðrétta atkvæðisréttarmisrétti, þéttbýlið hafi hlutfallslega miklu minna áhrifavald á Alþingi, en landsbyggðin. Þetta með áhrifavaldið er alls ekki rétt. Áhrifavald þéttbýlisins gerir sig gildandi eftir öðrum leiðum: Hver getur sýnt fram á, að þéttbýlið hafi farið varhluta af þjóðfélagslegum ávinningi, borið saman við strjálbýlið? Það er síður en svo. Það er nefnilega þveröfugt. Þríflokkarnir ætla að draga úr áhrifum landsbyggðarinnar með breyt. sínum, en þó hefur sýnilega hallað á landsbyggðina. Þéttbýlið hefur svo mörg sjálfvirk öfl með sér og sogar með þeim til sín fólk og fjármuni frá landsbyggðinni. Og við hér á Alþingi könnumst ákaflega vel við það, þegar málefni eru fyrir tekin, sem þéttbýlið varða, t.d. Reykjavík og grennd, að þá hópast menn inn á Alþingi til að tala við þingmenn og tala við nefndir. Það eru félagsstjórnir, það eru áhugamannasamtök ýmiss konar, sem senda til áróðurs inn í sjálft Alþingi sitt kröftugasta lið, og einstaklingar og sjálfboðaliðar hópast að þinginu. Það má segja, að Reykjavík leggist með áhrifavald sitt á Alþingi, og enginn þarf að halda því fram, enginn getur haldið því fram, hversu sjálfstæðir sem menn þykjast vera, að hann þurfi a.m.k. ekki að beita sér mikið til þess að komast hjá því að láta hafa áhrif á afstöðu sína með þeirri öru og kröftugu túlkun málanna, sem nágrennið hér kemur fram við þingfulltrúana. En það koma ekki menn að sama skapi norðan af Langanesi, norðan af Skaga eða Tjörnesi eða austan úr Skaftafellssýslu. Með því að vilja í stórum stíl auka vald þéttbýlisins og draga úr valdi strjálbýlisins, því að við það er afnám kjördæmanna miðað, ferst þríflokkunum í þessu eins og lestarstrák, sem sér að hallast á klyfjahestinum og bindur pinkil, ekki ofan á léttari baggann, heldur ofan á þyngri baggann. Þegar svo er að farið, réttist ekki af hallinn, heldur vex, og það snarast af hestinum. Þríflokkarnir halda því fram, að Framsfl. hafi notið forréttinda og þau þurfi að afnema. Hver eru þessi forréttindi? Hann hefur hlotið meira fylgi í strjálbýlinu en þeir. Hvers vegna? Ekki af því, að hann hafi notið neinna forréttinda í kosningum þar. Hinir flokkarnir hafa boðið fram eftir sömu reglum og hann og sömu kosningalög gilt fyrir hann og þá, en hann hefur bara haft meiri tiltrú þar en þeir. Og hvers vegna? Af því að fólkið hefur fundið, að Framsfl. hefur verið þeim hollari fulltrúi, en þríflokkarnir. Þetta vita auðvitað þríflokkarnir eða forsprakkar þeirra, þó að þeir telji sér henta að rugla rökum og tala um, að Framsfl. njóti forréttinda. Og nú vilja þeir svipta héruðin sínum sérstöku fulltrúum til þess að minnka rétt þeirra og gefa því ráni það nafn, að verið sé að taka forréttindi af Framsfl. Þetta er af því, að þeir eru ekki nógu vinveittir landsbyggðinni til þess að sýna henni þá hollustu, sem er samkeppnisfær í kosningum við hollustu Framsfl. Þeir eru þéttbýlisflokkar, og þar er hjarta þeirra, ef hjarta skyldi kalla. Ég segi: Ef hjarta skyldi kalla, því að það skilur ekki, þetta hjarta, það lögmál.,sem Framsfl. hefur gert sér fulla grein fyrir, að því aðeins vegnar höfuðborginni vel og þéttbýlinu öllu, að sveitum og sjávarþorpum vegni líka vel. Það er lögmál, sem gæta þarf, og á það lögmál hefur ekki verið lögð áherzla af nægilega mörgum, þó að Framsfl. hafi gert það og hlotið fyrir það tiltrú fólksins úti um land og einnig tiltrú margra þjóðhollra og glöggskyggnra manna í þéttbýlinu, - tiltrú, sem þríflokkarnir sjá ofsjónum yfir og vilja nú hegna fólkinu fyrir úti á landsbyggðinni. Enn er það eitt, sem þríflokkarnir segja: Framsfl. er svo eigingjarn, að hann vill engu breyta. Hann rígheldur í hagsmuni sína sem flokkur. - Þetta er helber uppspuni. Framsfl. hefur lagt fram sanngjarnar málamiðlunartill. í Nd., en þeim var hafnað þar. Og hv. þm. N-Ísf. (SB) var einmitt að leggja áherzlu á það áðan, hvað litlu munaði í aðalatriðum á miðlunartill. Framsfl. og höfuðtill. þríflokkanna, að undanskildu kosningafyrirkomulaginu. Og Framsfl. er eini þingflokkurinn, sem hefur viljað afsala sér íhlutun um, hvaða breytingar yrðu gerðar á stjórnarskránni, og fela það sérstöku stjórnlagaþingi, sem til þess eins væri kosið að ganga frá stjórnarskránni. M.ö.o.: hann hefur viljað, að Alþingi afhenti stjórnarskrármálið og þar með kjördæmamálið þjóðinni til slíkrar meðferðar og með því leysa það úr klóm flokkshyggjunnar, úr höndum flokkanna, sem myndazt hafa um önnur málefni og hafa því annarleg sjónarmið. Flokkunum, og það sést greinilega á þríflokkunum nú, hættir allt of mikið til að líta á sig nærri því að segja eins og eilífðarverur, þó að þeir séu vitanlega tímabundin fyrirbæri, eins og sögulega yfirlitið hjá hv. þm. N-Ísf. sýndi, - tímabundin fyrirbæri, jafnvel eins og öldur, komandi og hverfandi eftir því, hvaðan áttin er á hafi stjórnmálanna, og alls ekki er hægt að miða við slíka kortagerð sem grundvallarlög ríkisins eru. Við sig og sitt litla, hverfula og ótrygga líf vilja þríflokkarnir láta miða kjördæmaskipun Íslands, en þeir skeyta því ekki að taka tillit til þess, sem er varanlegt og alltaf þarf að miða við, en það er nauðsyn jafnvægis í byggð landsins og landið, sem fólkið verður kynslóð eftir kynslóð að annast og byggja, af því að það er land fólksins og verður af öðrum tekið, ef það vanrækir að hafa búsetu um það allt, að því leyti sem það er byggilegt. Við þessa umræðu læt ég svo lokið máli mínu, en vænti þess að fá tækifæri til að ræða málið nánar við seinni umræðu þess og minnast þá á margt annað, sem ástæða er til að komi fram, áður en lýkur.