Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (PO) : Áður en gengið er til dagskrár vil ég taka fram, að formenn allra þingfl. hafa fjáð forseta, að þeir óski ekki eftir, að eldhúsumr. verði útvarpað að þessu sinni, þar sem tilætlunin er að ljúka þingstörfum fyrir áramót og því óhjákvæmilegt að nota hverja stund til afgreiðslu þingmála. Samkv. þingsköpum er eigi skylt að útvarpa eldhúsumr., en hinsvegar hefir myndazt um það föst venja. Mun ég því ekki breyta frá þessari venju, nema mikill meiri hl. þm. sé því samþykkur.



Herra forseti! Út af þeirri yfirlýsingu, sem hæstv. forseti hefir lesið upp, og þeirri breyt., sem á að gera nú frá þeirri venju að útvarpa eldhúsumr., vil ég leyfa mér fyrir hönd Sósíalistafl. að lesa upp mótmæli gegn þessari aðferð stjórnarfl., að leyfa ekki slíkar útvarpsumr.: „Við undirritaðir alþingism. mótmælum þeirri fyrirætlun stjórnarflokkanna á Alþingi að hindra, að útvarpað verði umræðum um ríkisstj. og starf hennar („eldhúsumræðum“). Við lýsum þetta brot á þingsköpum og þar með landslögum, framið í því skyni að hindra gagnrýni á störf og stefnu ríkisstj. og svipta þar með landsmenn löglegum og hefðbundnum rétti. Við álítum þetta lagabrot vera enn eitt skref ríkisstj. í áttina til þess að brjóta niður þingræði og lýðræði í landinu og skorum á stjórnarflokkana að mæta oss til að ræða stjórnarstefnu þeirra og gerðir í útvarpinu. Alþingi, 28. des. 1939. Brynjólfur Bjarnason. Ísleifur Högnason. Einar Olgeirsson.“ Þessa yfirlýsingu vil ég leyfa mér að afhenda hæstv. forseta um leið og ég tek nokkuð nánar til máls gagnvart þessari yfirlýsingu frá formönnum þingfl. Ég vil þá fyrst og fremst vitna í 51. og 53. gr. þingskapa Alþ. Í 51. gr. eru fyrirmæli um, hverju skylt sé að útvarpa. Þar segir: „Útvarpa skal þingsetningu og þinglausnum. Þá skal og útvarpa framsöguræðu fjmrh. um frv. til fjárl. og, ef óskað er, hálfrar stundar ræðum af hálfu annara þingfl., enda hefir fjmrh. þá og rétt til stundarfjórðungs svarræðu.“ Þá segir í 53. gr.: „Við framhald 1. umr. fjárl. mega ræður í fyrstu umferð vara eina stund, en síðan hálfa stund þrjár umferðir, og enn aðrar þrjár stundarfjórðung. Skal þá útvarpi umr. um fjárl. að fullu lokið. Sama regla gildir um útvarp umr. um vantraust. Það er umferð, þegar fulltrúar allra þingfl. hafa tekið til máls og þeir þm. utan flokka, sem þátt taka í umr.“ Það hefir verið lagður sá skilningur í þessi l. um útvarpsumr. og einnig almennur vilji fyrir því, að þær skuli fara fram við aðalumr. fjárl. Þarna er farið á bak við þingsköp, sem eru l., og ef ætti að fara að snúa út úr þeim á þennan hátt, sem þessir formenn þingfl. gera með þessi l., þá býst ég við, að snúa mætti út úr öllum l., sem sett hafa verið hér á landi. Því þegar l. eru sett, þá er fyrst og fremst gengið út frá anda l., sem þau eru sett í, og því næst bókstafnum. Ég álít, að þetta sé það skýrt, að þetta sé ekki mögulegt nema með því að brjóta bókstaf laganna. Enda viðurkenndist það í því skjali, sem hæstv. forseti las upp frá formönnum þingfl., að það hefði verið síður, og það meira að segja dýrmætur síður, að útvarpa eldhúsumr. Í sambandi við það, að nú er ákveðið að fella niður útvarp við þessar eldhúsumr. og með því að brjóta þingsköp og l., þá er rétt að athuga, hvaða ástæður hafa verið til þess að beita slíkum aðferðum nú. Það, sem verið er að gera með því, að fella niður útvarpsumr., er það, að verið er að hindra það, að Sósíalistafl. gagnrýni gerðir og stefnu stj., og fara inn á þá braut, sem alltaf hefir verið fordæmd hér á landi, að kæfa niður þær raddir landsmanna, sem fram kunna að koma á hverjum tíma. Ég veit, að það búa allt aðrar ástæður á bak við þessa yfirlýsingu stjfl. heldur en þeir koma fram með. Þeir vilja ekki, að Sósíalistafl. gefist tækifæri í útvarpi til þess að benda landsmönnum á, hvernig vinnubrögðin hafa verið hér á hæstv. Alþ. og hvaða einræðisvald lýsir sér í þeim. Þeir hafa hvað eftir annað reynt að stimpla okkur þm. Sósíalistafl. sem landráðamenn. Nú vil ég segja, að svo framarlega sem hugur fylgir máli, þá ættu þeir að mæta okkur í útvarpinu - þeim ætti líklega að vera það óhætt, þar sem þeir myndu hafa 4–5 sinnum lengri ræðutíma en við - og sýna fram á, að þau mál, sem afgr. hafa verið hér á Alþ., hafi verið leyst á þann hátt, sem þeir hafa lofað sínum kjósendum. En ef þeir sinna ekki þessum áskorunum um að mæta okkur í útvarpinu, sannar það bezt, að núv. ríkisstj. óttast gagnrýni og vill hindra hana með hvaða ráðum sem er, enda þótt hún verði að grípa til að brjóta l. og þingsköp og brjóta anda þingræðisins og alla þá venju, sem hér hefir tíðkazt. Hæstv. ríkisstj. óttast í þessu sambandi að koma fram fyrir þjóðina og ræða þessi mál, af því að hún veit, að meiri hl. þjóðarinnar er andstæður þessari leið. Ég skal t. d. minnast á Rauðkumálið; það var í því máli, sem einn ráðh. tók sér það vald, að neita bæjarstj. Siglufjarðar um að reisa síldarverksmiðju, enda þótt þessi bær gæti fengið nóg fé og lán án ríkisábyrgðar. Hæstv. ríkisstj. gerði sig þarna seka um að hindra það, að atvinna í landinu ykist. Þegar atvinnuleysið kreppir að í landinu, hindrar ríkisstj. það, að atvinna landsmanna og framleiðsla aukist og útflutningsmöguleikar landsmanna aukist. Þessi framkoma stj. hefir mætt mikilli mótspyrnu meðal fjölda manna, sem annars fylgja ríkisstj. Þess eru fá dæmi, að slík mótspyrna hafi komið fram. Öll bæjarstj. Siglufjarðar, að undanteknum einum fulltrúanum, mótmælti gerðum ríkisstj. í þessu máli. Sama máli gildir um kaupgjaldsmálin og afstöðu ríkisstj. til þeirra mála. Sama máli gildir og um verkamannabústaðamálið, sem þm, hafa lýst afstöðu sinni móti, og mörg önnur mál, sem við hefðum, svo framarlega sem útvarpsumr. hefðu farið fram, tekið sérstaklega fyrir og sýnt, hvernig hæstv. ríkisstj. hefir komið fram í þeim málum. Þá er það önnur ástæða, sem veldur því, hve ríkisstj. óttast svo mjög þá gagnrýni, sem myndi koma fram, ef útvarpsumr. yrðu leyfðar, vegna þess að margir af stuðningsmönnum stj., meira að segja þm. þeirra, eru mjög andvígir þeim aðferðum, sem ríkisstj. hefir beitt. Hæstv. ríkisstj. er ekki aðeins að hindra gagnrýni Sósíalistafl. gagnvart þessum málum, heldur líka gagnrýni úr stjórnarherbúðunum sjálfum, sem mundi verða á hendur ríkisstj., sem misbeitir sinu valdi eins og henni þóknast. Ég veit, að í staðinn fyrir að mega ræða þessi mál opinberlega, svo sem Rauðkumálin og kaupgjaldsmálin, þá mun eiga að semja um þau á bak við tjöldin og útkljá þau þar. Sérstaklega óttast ríkisstj. þetta vegna þess endurhljóms, sem myndi koma um þetta meðal kjósendanna. Ég vil mótmæla því, sem hæstv. ríkisstj. hefir komið fram með og formenn stjfl. hafa lýst hér yfir í því skjall, sem hæstv. forseti las upp. Ég álít það misbeitingu valds til þess að kæfa niður gagnrýni á hendur stj. Ég endurtek áskorun okkar Sósíalistaflþm. til stjfl., að mæta okkur, þó það væri í ríkisútvarpinu utan Alþ., eins og síðast var gert, þegar borið var við, að tíminn væri of naumur, en sem engin yfirlýsing er um nú, eða þá að öðrum kosti á fundi hér í Reykjavík, til þess að ræða gerðir og stefnu stj. eins og hingað til hefir tíðkazt á Alþ.

Forseti (PO): Ég vil út af því, sem fram hefir komið hér, aðeins benda á það, að í þingsköpum heyra ekki útvarpsumr. um eldhús undir þann málaflokk, sem skylt er að útvarpa. Hinsvegar hefir orðið venja að útvarpa þessum umr. Vil ég þess vegna biðja þá hv. þm., sem samþ., að útvarpsumr. um eldhús falli niður að þessu sinni, að rétta upp hönd.

* Frsm. (Bjarni Bjarnason): Í nál. fjvn. er þess getið, að áætlun tekjubálksins hafi ekki verið gerð. Hinsvegar er gert ráð fyrir, að till. um tekjuliðina komi nú síðar fyrir þessa 3. umr. fjárlfrv., en ég vil biðja hv. þm. að afsaka, að þessar till. eru ennþá ókomnar. Vegna anna hafði fjvn. ekki lokið athugunum sínum á frv. fyrr en í dag. Till. hennar við tekjubálkinn eru nú í prentun, en þeim verður vonandi útbýtt hér síðar í kvöld. Ég mun því ekki víkja að tekjubálkinum nú að þessu sinni, heldur geyma það þangað til þeim till. fjvn. verður útbýtt. Ég vil þó aðeins geta þess, að á tekjubálkinum voru gerðar nokkrar lækkunartill., og ennfremur hækkunartill., og munu hækkunartill. hafa numið um 450 þús. kr. umfram lækkunartill. Ennfremur eru hækkanir á 3. gr., sem snerta ríkisstofnanir. Munu þær nema um 350 þús. kr., þannig, að hækkanir tekna umfram lækkanir verða samkv. till. n. um 800 þús. kr. Nánar mun ég víkja að þessu, eins og ég gat um, þegar till. þeim, sem nú eru í prentun, verður útbýtt. Ég vil þá víkja að þeim brtt., sem fyrir liggja á þskj. 587. Skal ég hafa um þær svo stutt mál sem verða má. Fjöldamargar till. þurfa engrar skýringar við. Annarsvegar skýra þær sjálfar það, sem farið er fram á með þeim, og í öðru lagi liggur ljóst fyrir, að margar þeirra eru aðeins leiðréttingar, einkum þó þær, sem stafa af aukinni dýrtíð, t. d. þær till., sem snerta sjúkrahúsin, matvæli, lyf, sáraumbúðir, fatnað, kol o. þ. h. Mun ég því sleppa að mestu að ræða slíkar till., þar sem hv. þm. sjá, hvað meint er með þeim, án þess að þeim fylgi skýringar. 1. brtt. n. á þskj. 587 skýrði ég nokkuð við 2. umr. fjárlfrv. Þar er lagt til, að tillagið til fiskimálasjóðs verði fellt niður, og þrátt fyrir það, að n. missi þarna verulegan hluta af sinum starfsmöguleikum, þá hefir hún þó yfir nokkrum tekjum að ráða. En þar sem fram mun koma önnur brtt. við þennan lið frá fjvn., þá tekur hún aftur þessa 1. brtt. á þskj. 587. Till. 2–6 þurfa ekki skýringar við. 7. till. er um 1000 kr. hækkun vegna námskeiða, sem landssíminn hefir haldið vegna loftskeytamanna. 8. og 9. till. þurfa ekki skýringar við. 10. till. er um að hækka greiðslu vaxta af erlendu láni úr 170 þús. kr. upp í 219 þús. Er það vegna gengisbreyt. 11. till. er um 20 þús. kr. framlag til nýrra símalína, nýr liður. Annars er ekki lagt til, að lagðar verði neinar nýjar símalínur á næsta ári, að undanteknum þessum tveimur. Það er Tjörneslína og línan Hemla-Álfhólar í Landeyjum í Rangárvallasýslu. Þessum báðum línum var lofað í fyrra, en vegna þess að þær komu ekki á yfirstandandi ár, taldi n. sjálfsagt að standa við það, sem þá hafði verið ætlazt til. 12. brtt. er um að hækka útsvar áfengisverzlunarinnar, að sjálfsögðu vegna þess, að tekjuhækkun hefir orðið á þeirri verzlun. 13. till. er hækkun vegna rekstrarkostnaðar, og í þessu tilfelli á eldsneyti. 14. till. er um nokkrar breyt., sem n. leggur til, að gerðar verði við ríkisútvarpið. Starfsmannalaun eru þar aðeins leiðrétt, eftir því sem nefndin fékk næst komizt. Um útvarpsefnið er það að segja, að þessi lækkun, sem felst í till. n., úr 83 þús. niður í 60 þús., er vegna þess, að hljómsveitarkostnaðurinn er tekinn þar út úr og settur sem sérstakur liður, að upphæð 15 þús. kr. N. er ljóst, að sú upphæð muni þó ekki nægja til að kosta hljómsveit útvarpsins, en n. hefir í huga, að sjóði, sem Guðjón Sigurðsson stofnaði og á sínum tíma var ætlaður til að styrkja hljóðfæraslátt og hljómleika, væri varið til hljómlistarstarfsemi útvarpsins, þó að hann væri vitanlega ekki bundinn við útvarpið, þegar hann var stofnaður, því að það var þá ekki til, en líkur eru til, að heimild sé til að nota þennan sjóð til að styrkja hljóðfæraslátt í útvarpinu, og fengist þá nægilegt fé í þessu skyni, fyrst þessi fjárveiting, sem hér ræðir um, og svo ef leyfilegt reyndist að nota músíksjóð Guðjóns Sigurðssonar. C-liður, 2 felur í sér nokkurt nýmæli. Er þar lagt til, að veittar verði til málfegrunar 1000 kr., eftir fyrirmælum kennslumálastjórnarinnar. Það er skoðun margra manna, sem vit hafa á íslenzku máli, að því sé allveruleg hætta búin, vegna þess hversu margt er afbakað í málinu. Gera má ráð fyrir, þó að nokkuð sé erfitt að finna ráð gegn slíku, að ekki væri ólíklegt, að verulegt gagn gæti orðið að því að flytja fagurt íslenzkt mál í útvarpið. Yrði vitanlega að vanda vel val á mönnum til þess starfs. Væri hægt að fá almenning til að hlusta á slík erindi, þá gæti þetta orðið a. m. k. að nokkru gagni. D-g-liðir þessarar brtt. eru aðeins leiðréttingar og þurfa ekki skýringar við. 15. og 16. till. þurfa engrar skýringar við. Það eru leiðréttingar, sem þar er um að ræða. 17. brtt. er um að leggja niður raftækjaeinkasölu ríkisins. Um það mun vera samkomulag meðal flokkanna, og þarf því ekki að fjölyrða um þá brtt. 18. till., sem er við 10. gr., og einnig sú 19. eru báðar viðvíkjandi stjórnarráðinu. N. ber þessar brtt. fram vegna þess, að ráðuneytunum var fjölgað úr 3 upp í 5. Kostnaður við hvert ráðuneyti hefir verið áætlaður svo nærri lagi sem n. taldi sér kleift. 20. till. er um kostnað við ríkisféhirzlu og bókhald. Ég skal geta þess, að n. er ljóst, að upphæðin mun ekki vera alveg rétt, miðað við það fólkshald, sem er í þeirri stofnun, en ég tel sjálfsagt, að stjórnin ráði fram úr því með því að láta greiða þau laun, sem þarf til þess að inna af hendi þá vinnu, sem þarna er heimtuð. 21.–31. till. þurfa engrar skýringar við. Þær eru leiðréttingar um hækkun á kostnaði vegna verðhækkunar á pappír, eldsneyti o. fl. 32. till. er um að hækka kostnað við lögreglu í Reykjavík úr 50 þús. kr. upp í 80 þús. Er það eingöngu gert vegna l. um lögreglumenn. Má vel vera, að liðurinn sé ekki rétt áætlaður. Fer það eftir því, hvað mikið verður fjölgað í lögregluliðinu, en hinsvegar ekki hægt að segja um það með vissu. 33. og 34. till. eru báðar samkv. áætlunum, sem fjvn. hefir haft til athugunar. 35. till. er um framlag til byggingar fangahúsa. Er þetta kostnaður vegna byggingar fangahúss á Akureyri. Húsið er þegar byggt, og þetta er ríkissjóðstillag samkv. l. um byggingar fangahúsa. 36. og 37. till. eru báðar settar samkv. reynslu. 38.–40. till. þurfa ekki skýringar við. 41. till. er um ríkisskattanefnd. Í frv. eru áætlaðar 16 þús. kr. til ríkisskattanefndar. Fjvn. leggur til, að n. fái nú ákveðna borgun, 10 kr., fyrir hvern fund, sem hún heldur. Með því mundi sparast um 2 þús. kr. Þó skal ég játa, að um þetta er engin vissa. 42. till. er aðeins vegna verðhækkunar á pappír. Um 43. till. vil ég segja það, að fjvn. þótti rétt að taka þarna upp 600 kr. launauppbót til landlæknis, ef sú skipun yrði á gerð, að það eftirlit með lyfjabúðum, sem hann hefir nú, yrði af honum tekið og falið öðrum manni, sem ekki væri óeðlilegt, þar sem sá maður er lyfjafræðingur og starfar við háskólann og hjá áfengisverzlun ríkisins. Það liggur ekki á starfssviði fjvn. að ákveða þetta og óvíst, hvort svo verður, en ef það yrði, þá eru rýrðar tekjur landlæknis til muna. N. vill aðeins mæta þessari tekjurýrnun með því að láta landlækni fá þessa persónulegu launauppbót, en ætlast vitanlega til, að hann fái hana því aðeins, að eftirlitið með lyfjabúðunum verði fengið öðrum í hendur. 45. till. þarf engrar skýringar við. 46. till. er um daggjöld sjúklinga. N. taldi ekki óeðlilegt, þar sem allur kostnaður við sjúkrahúsin stigur til mikilla muna, að daggjöld sjúklinga í landsspítalanum séu lítillega hækkuð, og ber því fram till. um, að þau hækki um eina krónu. Það er vitanlega ljóst, að sjúklingar eiga erfitt með að standast kostnað af sjúkrahúsvist, en það má einnig heita alveg ókleift fyrir ríkið að mæta öllum þeim vaxandi kostnaði, sem nú blasir við, án þess að hækka daggjöldin. Hinsvegar leggur n. til, að skurðstofugjaldið verði fellt niður. Er það gert á þeim grundvelli, að þar, sem sjúkrasamlög eru, hafa þau samið við sjúkrahús ríkisins, og þar af leiðandi fellur dálitið þyngra sjúkrahúsgjald á þá einstaklinga, sem lagðir eru inn á landsspítalann án þess að þeir séu í sjúkrasamlagi. Hinsvegar leggur n. til, að eftir standi 6 þús. kr., sem yrði þá vegna fæðingarstofugjalds, sem mun vera innifalið í þeim lið frv., sem kallaður er skurðstofugjald o. fl. 47.–51. till. þurfa engrar skýringar við. Eru þær gerðar samkv. áætlun frá skrifstofu ríkisspítalanna. Um styrkinn, sem veita á til að reisa læknabústaði og sjúkraskýli, vil ég geta þess, að n. leggur til, að þessari fjárhæð verði skipt þannig: Húsavík 1500 kr. Bíldudalur 3000 - Laugarás 500 - Höfn í Hornafirði 2500 - Dalvík 2500 - Til ráðstöfunar fyrir heilbrigðisstj. 3000 - Samtals 13000 kr. Þá er hér lagt til í 52. till. að veita til Akureyrarspítala 15000 kr. Er það nýr liður. Fyrir 3 árum síðan var það álit heilbrigðisstj. ríkisins og lækna, er til þekktu, að Akureyrarspítali svaraði ekki kröfum tímans, bæði væri húsrými ónóg í skurðstofu og röntgenstofu, áhöld ófullnægjandi og húsið væri svo úr sér gengið og kalt, að ekki væri lengur við það unandi. Þess vegna var undirbúningur hafinn um byggingu á nýjum og fullkomnum spítala, en bæði vegna vanefna og eins vegna gjaldeyrisvandræða varð að ráði að nota fyrst um sinn gamla spítalann, en ljúka nú þegar við byggingu skurðstofu og röntgenstofu í þeirri nýju spítalabyggingu. Því verki er nú því nær lokið, og er allur kostnaður um 151 þús. kr. Leggur fjvn. nú til, að ríkið greiði 15 þús. kr. upp í þennan kostnað. Þá liggja ekki fyrir fleiri brtt. við 12. gr. Þá kem ég að 53. brtt., en það er fyrsta brtt. við 13. gr., og koma þar fyrst vegirnir. En með því að hv. þm. er vel kunnugt um þarfir landsmanna á vegum og bættum samgöngum, og hinsvegar nóg við upphæðirnar að gera til þess að bæta og auka vegakerfið, þá ætla ég ekki að eyða tíma í að rökstyðja þær upphæðir, sem varið er til einstakra vega, þar sem skýringin er í sjálfu sér augljós í sjálfum till. Ég skal þó geta þess, að þær till., sem fjvn. ber fram um vegamálin, eru að verulegu leyti í samráði við vegamálastjóra. Hann hefir starfað með n. að því að ákveða fjárhæðirnar til vega og gefið n. allar þær upplýsingar, sem hægt hefir verið að gefa í því sambandi. Ég vil vænta þess, að hv. þm. sé það ljóst, að n. hefir gert það, sem í hennar valdi stóð, til þess að hafa samræmi í fjárveitingum til vega og reyna að mæta óskum einstakra þm. Tillagið til akfærra sýsluvega ætlast n. til, að verði eins og er í frv., 14 þús. kr. Um till. 53, b-lið, til þjóðvega af benzínskatti, vil ég aðeins geta þess, að n. leggur til, að tillagið til malbikunar á Elliðaárvegi og tillagið til Hafnarfjarðarvegar falli niður, og er það gert með hliðsjón af því, að til þessara framkvæmda þarf allmikið af erlendu efni. Um 3. lið, a–f, sem allt eru nýir liðir, skal ég spara tíma með því að vísa hv. þm. á framhaldsnál. fjvn. Sama má segja um 4., 5. og 6. lið, að um þá er skýrt tekið fram þar, hvaða ástæður eru fyrir hendi um það, að þessir vegir verði teknir á benzínfé. Um 54. till., við 13. gr., vil ég aðeins segja, að ef hv. þm. athuga fjárl. fyrir yfirstandandi ár og fjárlfrv., þá er sundurgreint þar, til hverra þessi fjárupphæð á að fara, sem ætluð er til ferjuhalds, en n. telur, að það líti betur út, að liðurinn sé orðaður þannig, að fjárupphæðin sé tilskilin, en úthlutunin fari eftir till. vegamálastjóra. Þær ferjur, sem samþ. hafa verið til viðbótar við þær, sem eru í frv., eru þessar: Ferja á Hrútafirði milli Reykjatanga og Kjörseyrar, 200 kr. Ferja á Ísafjarðardjúpi milli Reykjanesskóla og Arngerðareyrar, 200 kr. Ferja á Skjálfandafljóti hjá Stóruvöllum, 100 kr. Ferja á Skorradalsvatni, 200 kr. Þessar ferjur koma til viðbótar þeim, sem eru í fjárlfrv. Aðalupphæðin er því hækkuð í samræmi við þetta. 55. till. þarf ekki skýringa við. Þar er aðeins um hækkun að ræða úr 1300 kr. upp í 1500 kr. Vegamálastjóri hefir umsjón og ráð yfir þessari litlu fjárhæð, sem miðla á á milli gamalla vegaverkstjóra. 56. till. er um vöruflutninga í Skaftafellssýslu. N. ætlast til, að Skaftfellingur, sem annazt hefir þessa flutninga, hætti þeim, en vitamálastjóri hefir tekið að sér að sjá um þá flutninga, sem Skaftfellingur hefir haft, og er ætlunin að nota til þess vitabátinn Hermóð. Það hafa verið 400–500 smálestir, sem árlega hafa verið fluttar með Skaftfellingi, og hafa þær dreifzt á 7 ferðir. Ef þetta lánast, þá á að verða verulegur sparnaður að þessu, því Skaftfellingur hefir fengið 22 þús. kr., en vitamálastjóri ætlar að reyna að framkvæma þetta fyrir 10 þús. kr. 57. till. er um rekstrarkostnað vitanna. Hækkunin þar er vegna hækkunar á verði á gasi og kolum. 58. till. er um það, að í staðinn fyrir „6. fjárveiting af 11“ komi: 6. greiðsla af 12. Þetta er viðvíkjandi Sauðárkrókshöfn. 59. till. þarf engrar skýringar við. Ég vil þó geta þess, að þar sem talað er um, að ríkissjóði verði gefinn kostur á að taka dýpkunarskipið á leigu, ef þess verður óskað, þá mun það vera samkv. skilyrðum, sem sett voru þegar skipið var keypt.' 60. till., a-liður, er viðvíkjandi Dalvík, 18 þús. kr., sem er greiðsla fyrir unnið verk. Ríkisstj. mun á sínum tíma hafa hjálpað þarna til með því að ábyrgjast víxillán fyrir þetta fyrirtæki, og þessi fjárhæð er í raun og veru greiðsla á þeim víxli. 60. till., b-liður, er viðvíkjandi Suðureyri. Þar er um að ræða verk, sem er ólokið og er jafnvel í nokkurri hættu. Þess vegna er þessi fjárhæð hér, og er sennilegt, að það verði lokið við verkið fyrir þessa upphæð. Eins og hv. þm. vita, þá er oft mjög hættulegt að láta verk standa hálfgerð, en með þessari upphæð ætti að vera hægt að tryggja það, að þetta verk sé ekki í neinni hættu. 61. till. er um bryggjugerð á Hvammstanga. Ég held, að ég verði að láta þess getið í sambandi við þessa till., að verkið er á engan hátt svo langt komið, að ekki þurfi þessa fjárveitingu, sem er í frv., en brtt. mun þó hafa verið gerð á sínum tíma í sambandi við þm. kjördæmisins, þó með því skilyrði, að ekki verði tekin upp fjárveiting til bryggjugerða og lendingarbóta annarstaðar. Annars býst ég við, að hann muni gera nánari grein fyrir þessu, og getur hann þá leiðrétt, ef ég fer ekki rétt með. 62. till. er smábreyt. við liðinn um bryggjugerð á Kópaskeri, og þarf hún ekki skýringar við. 63. till., a-liður, er um bryggjugerð í Keflavík. Mótorbátar í Keflavík hafa haft mjög slæma aðstöðu til uppskipunar. Það er upplýst, að það er alveg nauðsynlegt, að þarna verði bryggja gerð fyrir mótorbáta, til þess að greiða fyrir uppskipun úr þeim. Þarna ganga 50–60 bátar, sem verða nú að bíða hver eftir öðrum meðan verið er að skipa upp við mjög léleg uppskipunarskilyrði. Um b-lið 63. till. er það að segja, að þessu verki mun vera lokið, og því er ekki að ræða um neitt' erlent efni í því sambandi. - C-, d-. e-, f- og g-liðir þurfa ekki skýringa við. Þetta eru smálendingarbætur og bryggjugerðir. Eins og hv. þm. sjá, eru þetta smáar upphæðir, en það er þó talið af hlutaðeigandi þm. og vitamálastjóra, að þetta séu nauðsynlegar og gagnlegar upphæðir. 64. till., a-b, þarf ekki skýringa við. Þetta eru smálendingarbætur, sem ýmist er lokið við eða ófullgerðar. Þetta eru heldur smáar upphæðir. en munu geta komið að verulegu gagni. Þá kem ég að c-lið 64. till., sem er um hafnargerð í Þorlákshöfn. Þetta verk er Sunnlendingum mikið kappsmál í sambandi við atvinnu og aukna framleiðslu. Síðan útgerð lagðist niður að mestu leyti í Þorlákshöfn, hafa þeir menn, sem annars fara í atvinnuleit, orðið að flýja úr héraðinu. Bátar hafa að vísu verið gerðir út frá Eyrarbakka og Stokkseyri, en þeir hafa ekki getað tekið fleiri menn en þá, sem þar eru fyrir. Þetta eru líka miklar brimverstöðvar, þó sjósókn hafi verið frá þeim um langan tíma. Ef hægt verður að endurreisa útgerð í Þorlákshöfn, þá skapast þar möguleikar fyrir þá menn af Suðurlandi, sem geta farið frá heimilum sínum, til þess að afla sér fjár þann tíma, sem minnst er að gera heima. Þeir geta þá farið til Þorlákshafnar í stað þess að fara til Vestmannaeyja, suður með sjó eða eitthvað annað. Það verður að telja, að ferðalög til hinna síðastnefndu verstöðva séu óheppileg fyrir þessa menn, því annarsvegar ýta þau undir, að menn flytji burt úr sveitinni, og hinsvegar hefir reynslan sýnt, að margir af þessum mönnum koma með næsta litlar tekjur eftir vertíðina. Þó vil ég fullyrða, að það sé ekki alltaf það lakasta í sambandi við þessi ferðalög. Nú þegar hefir verið unnið allmikið að því að endurreisa Þorlákshöfn, og hefir Kaupfélag Árnesinga staðið fyrir þeirri endurreisn. Undanfarnar vertíðir hafa trillubátar róið þaðan, og hafa þeir getað sótt sjó þaðan miklu oftar en 16 tonna bátar og stærri frá Eyrarbakka og Stokkseyri. Það er vaxandi hugur í mönnum að gera út frá Þorlákshöfn, en leggja heldur niður útgerð frá Eyrarbakka og Stokkseyri. Nú þegar hefir verið komið þar upp góðum heimavistum fyrir allmargar skipshafnir. Lýsisbræðslu hefir einnig verið komið þar upp, og verið er að ljúka við beinamjölsverksmiðju þar. Það er einnig verið að leggja veg til Þorlákshafnar, svo samgöngur verða nokkuð góðar þangað. Í vetur verða gerðir út þaðan 9 bátar, þ. á m. bátar frá Eyrarbakka og Stokkseyri, því það er vitanlegt, að þaðan geta þeir róið miklu fleiri róðra en frá hinum verstöðvunum. En það, sem er merkilegast við þetta, er, að bátarnir hafa í raun og veru verið þarna á undan tímanum. Þeir hafa komið þangað áður en þau skilyrði voru fyrir hendi, sem þurfa að vera. Það hafa að vísu verið gerðar lendingarbætur í Norðurvör og skjólgarður hefir verið byggður fyrir smærri báta, en eins og nú standa sakir, þá verða stóru bátarnir að sætta sig við, að skipað sé upp úr þeim með minni bátunum. Það er ætlunin að byrja á skjólgarði í Suðurvörinni, og mun með þessari fjárveitingu og jafnmiklu annarstaðar að vera hægt að byggja fyrsta garðstubbinn, svo mótorbátar geti skipað upp fiski þar. Ég vil þess vegna leggja áherzlu á, að þessi fjárveiting nái fram að ganga, og vona ég, að hægt verði að bíða eitthvað með frekari framkvæmdir, ef dýrtíðin fer vaxandi og erfitt verður að fá erlent efni. Þá kem ég að 65. till., sem er viðvíkjandi flugmálum. Ég verð að játa, að sú upphæð, sem ætlazt er til, að varið verði til flugmála, er vitanlega miklu minni heldur en sú starfsemi á skilið, og í raun og veru minni en sú lágmarksupphæð, sem óskað var eftir. Það er ætlazt til, að Flugfélag Akureyrar fái 10 þús. kr. af þeirri fjárveitingu, sem ætluð er í þessu skyni, og er það eiginlega samkv. samningi við þetta félag. Þá er b-liður 65. till., sem er til flugskýlis í Hornafirði. Ég vil aðeins segja það í þessu sambandi, að flugleiðin frá Rvík til Hornafjarðar er það löng og erfið, að það er mjög mikið fyrirhyggjuleysi, ef ekki er komið upp skýli á þeirri leið fyrir flugvél. Það mun af ýmsum ástæðum haganlegast, að byrjað sé á því að byggja flugskýli við Hornafjörð. Flugvöllur er þar sjálfgerður, og flugskýli, sem er 6X11, myndi nægja fyrir flugvél, sem tekur 2–3 farþega. 66. till. er fyrsta brtt. við 14. gr. Hún er um húsaleigustyrk til biskupsins. Hann hefir eins og ýmsir aðrir embættismenn léleg laun, og fjvn. telur, að honum sé nauðsyn að fá þennan styrk. 67. till. er um utanferðir presta, að styrkur til þeirra lækki úr 2400 kr. niður í 1500 kr., með það fyrir augum, að þessar utanferðir munu hætta á meðan það ástand er, sem nú ríkir. En einn prestur mun þó hafa farið utan og verið lofað nokkrum styrk. Þess vegna skilur n. eftir þessa upphæð. Þá kem ég að 68. till., sem er um 30 þús. kr. til Akureyrarkirkju. Það hefir orðið samkomulag milli sóknarnefndarinnar á Akureyri og ríkisstj., að ríkið afhendi Akureyrarbæ kirkjuna og greiði söfnuðinum 30 þús. kr. Gamla kirkjan á Akureyri stóð á óhentugum stað og var orðin of lítil. Nú hefir söfnuðurinn lagt í að byggja nýja kirkju á ágætum stað í bænum, sem þegar er orðin fokheld. Þessi kirkjubygging er mikið áhugamál Akureyringa. En lögfræðingar, sem hafa athugað þetta mál, telja, að ríkissjóður komist ekki hjá að greiða þessa upphæð til Akureyrarkirkju. N. leggur því til, að þessi fjárveiting verði tekin upp í þessu skyni. 69. till. er um 2 þús. kr. til dr. Símonar Jóh. Ágústssonar, til að flytja fyrirlestra í uppeldisfræði og sálarfræði við háskólann. Hann hefir flutt fyrirlestra þar um þessi efni og mun gera það í framtiðinni. Þess vegna leggur n. til, að þessi fjárveiting verði tekin upp. 70. till. er um framlag til byggingar kennarabústaða, en eins og till. er orðuð á þskj., þá vísar hún til kennarabústaða á Hólum. Við þetta kemur leiðrétting, þegar brtt. fjvn. verður útbýtt síðar, en ég get gert grein fyrir till. nú. Þessir bústaðir eru þegar byggðir, en það eru bústaðir Guðmundar Jónssonar og Hauks Jörundssonar á Hvanneyri. Í fjárl. þessa árs er nokkur fjárveiting í þessu skyni, en hún er ekki fullnægjandi. Þessi fjárveiting er tekin upp vegna skulda, sem hvíla á þessum bústöðum. 71. till. er um barnaskólabyggingar utan kaupstaða, að fyrir 25000 komi 45000. Fyrir n. lágu upplýsingar um það, að þegar væri búið að byggja fyrir upphæð, sem næmi 60 þús. kr. og ríkissjóði bæri að greiða. En vegna þess, að ekki er útlit fyrir, að byggð verði ný skólahús á næsta ári, og jafnvel ekki á næstu árum, þá taldi n. auðveldara að skipta fjárveitingunni og taka þessa upphæð nú, en það, sem á vantar, síðar. Ég býst við, að það verði erfitt fyrir hlutaðeigendur að fá ekki þetta ríkistillag nú, en maður verður að vona, að þeir hafi einhver ráð með að fleyta sér þangað til styrkurinn kemur. 72. till. er smáhækkun, úr 2600 kr. í 3600 kr., til fyrrv. barnakennara. Fræðslumálastjóri úthlutar þessum styrk til barnakennara, sem eru orðnir svo gamlir, að þeir eru hættir störfum. 73. till. er um styrk til unglingafræðslu utan kaupstaða, 30000 kr., í stað 22000 kr. Þessi fræðslustarfsemi virðist gera mikið gagn og fer vaxandi. Styrk til þessarar fræðslu ber ríkissjóði að greiða eftir vissum reglum, og samkv. upplýsingum fræðslumálaskrifstofunnar má ekki áætla hann lægri en 30000 kr. fyrir næsta ár. Nefndin lagði til, að stjórnin greiddi 5000 kr. á þessu ári, sem safnazt hafði sem skuld, vegna þess að fjárveiting þessa árs nægði ekki til þess að mæta réttmætum kröfum. 74. till. er um 500 kr. hækkun til húsmæðraskóla Árnýjar Filippusdóttur í Hveragerði í Árnessýslu. Hún hefir rekið einkaskóla af miklum dugnaði, og fer aðsókn til skólans vaxandi. Húsnæði er nú verið að auka, en þetta er skoðað sem rekstrarstyrkur. 75. till. er um styrk til sundlaugabygginga, og eru sumar þeirra fullgerðar, svo sem sundlaugin í Varmahlíð, Siglufirði og Akureyri, en nú mun vera hafin sundlaugabygging í Hafnarfirði og Ísafirði. 76. till. skýrir sig sjálf, en það er 3000 kr. hækkun á styrk til menningar- og fræðslusambands alþýðu, til bókaútgáfu. 77. till. - Styrkur til Axels Helgasonar til að gera upphleypt kort af Íslandi, 1200 kr. Þetta er í raun og veru merkismál. Þessi ungi maður hefir fórnað a. m. k. þrem síðastl. árum til þess að gera upphleypt kort af Íslandi. Munu flestir hv. þm. hafa séð vinnubrögð hans, og hafa auk þess margir aðrir merkismenn lokið á þau lofsorði. Þannig fylgja hér mjög lofsamleg ummæli frá Jakob Kristinssyni fræðslumálastjóra; Agnari Kofoed-Hansen flugmálaráðunaut og Steinþóri Sigurðssyni skólastjóra. Þá hefir foringi dönsku landmælingamannanna látið svo um mælt, að þetta væri fullkomnasta kort, er hann hefði séð. Í fjárl. voru veittar 2000 kr. í þessu skyni, en fjvn. er ekki örlátari en það, að hún hefir lækkað þessa upphæð um 800 kr. Þá er 78. till., að orðið „lokagreiðsla“ falli niður. Till. snertir Stúdentagarðinn. Brtt. 79 er um styrk til Þorsteins Konráðssonar, 400 kr. Þorsteinn er hinn mesti fræðimaður, og er upphæð þessi nokkur hjálp til þess, að handrit hans komist í örugga geymslu. 80. till. þarf ekki skýringar við. 81. till., til lesstofu Sjómannafélags Reykjavíkur 1500 kr., í stað 1000, þarfnast ekki frekari skýringa. 82. till. er um hækkun á styrk til sýslubókasafna, að 4500 kr. komi í stað 3000 kr. Ég skal geta þess, að þegar fjárl. voru samin fyrir yfirstandandi ár, hafði sýslubókasafnið á Sauðárkróki fengið loforð fyrir 500 kr. fjárveitingu á þessu ári. Þetta hafði af vangá fallið niður, en n. vill standa við loforð sitt og ætlast til þess, að sýslubókasafnið á Sauðárkróki fái 500 kr. Hinsvegar er bókasafnið ekki þar með útilokað frá styrkveitingu á næsta ári, en það mál kemur n. ekki beinlínis við. 83. till. er um styrk til bókasafns í Flatey, 200 kr., en það er elzta bókasafn landsins, yfir 100 ára gamalt. Bókasafnið hafði fengið dálitla upphæð á 100 ára afmælinu, og mælir n. með því. að það fái nú 200 kr. Í 84. till. er lagt til, að liðurinn um styrk til fornritaútgáfunnar orðist svo: a. til útgáfu á Íslendingasögum 4000 kr. b. til útgáfu á Heimskringlu 4000 kr. Undanfarin ár hefir nokkur fjárhæð verið ætluð í fjárl. til útgáfu Íslendingasagna, og stendur sú upphæð enn, en Fornritafélagið sækir nú einnig um styrk næstu 6 ár til útgáfu Heimskringlu, í minningu um 700 ára dánarafmæli Snorra Sturlusonar. Í bréfi Fornritafélagsins segir svo m. a.: „Hinn 23. september 1941 eru 700 ár liðin frá vígi Snorra Sturlusonar, hins frægasta Íslendings, sem uppi hefir verið. Mun þessa dánarafmælis verða minnzt víðast hvar, þar sem íslenzk fræði eru kunn, en þó einkanlega á Norðurlöndum. Það er m. a. vitað, að Norðmenn ætla þá að gefa Íslandi standmynd Snorra, eftir frægasta myndhöggvara sinn, Gustav Vigeland.“ - Síðar í bréfi Fornritafélagsins segir svo: „Heimskringla hefir til þessa aldrei verið gefin út í heild hér á landi. Engin útgáfa er til af Heimskringlu með skýringum og rækilegum formála, líkt og þau bindi, sem út eru komin af íslenzkum fornritum.“ Ég vil bæta því við, að það er ekki vansalaust fyrir okkur að hafa aldrei getið út Heimskringlu með skýringum og formála; það er og vitað, að Heimskringla er ekki fáanleg hér, og bætir útgáfa Fornritafélagsins úr hvorutveggja. Leggur nefndin eindregið til, að veittar verði 4000 kr. til útgáfunnar. 85. till., til dr. Jóns Helgasonar fyrrv. biskups, til að gefa út æfisögu Tómasar Sæmundssonar. Þetta er að vísu ekki venjulegt, en hér er um að ræða merkan fræðimann, þar sem dr. Jón Helgason er, og væri okkur fengur í að fá æfisögu Tómasar Sæmundssonar ritaða af honum. Leggur n. til, að veittar verði 1200 kr. í þessu skyni. Þá er 86. till. n., til Ágústs Sigurðssonar, til þess að skipuleggja og stjórna námsflokkum víðsvegar um land, 1500 kr. - Ég geri ráð fyrir, að ef unnt væri að koma á starfsemi á þessum grundvelli, yrði slík fræðsla til ómetanlegs gagns. Þetta fyrirkomulag er lítt þekkt hér, en í öðrum löndum, sérstaklega i Svíþjóð, er það mikið útbreitt og talið koma að góðum notum. Kostir námsflokkafyrirkomulagsins eru fyrst og fremst: 1) Fólk, sem vinnur á daginn og getur því ekki sótt skóla, fær tækifæri til þess að stunda námsgreinar, er það hefir áhuga á. 2) Atvinnulitlum eða atvinnulausum unglingum gefst kostur á að nota tíma sinn til að læra, í stað þess að venjast á iðjuleysi og slæpingshátt. 3) Unglingar mynda með sér heilbrigðan félagsskap við holl viðfangsefni. Þessa þrjá liði les ég úr bréfi Ágústs Sigurðssonar, og er í þeim falinn kjarni málsins í sjálfu sér. Vænti ég, að hv. þm. taki vel þessari nýju viðleitni til þess að hafa ofan af fyrir unglingum og létta þeim veginn til sjálfsnáms. Það er hugmyndin að koma á námsflokkum ekki aðeins hér í Reykjavík, heldur víðsvegar úti um land, og veita til þess nauðsynlega aðstoð. Þetta er því aðeins mögulegt, að nokkur fjárveiting komi til, svo að Ágúst geti lagt önnur störf á hilluna. Fjvn. leggur til, að veittar verði 1500 kr. í þessu skyni. - Ennfremur leggur n. til, að Sigurði Skúlasyni verði veittar 1500 kr., - þessi liður er í fjárlfrv., - en að við nafn hans standi: til aðstoðar við kennslu námsflokka, eftir fyrirlagi fræðslumálastjóra. 88. till. er um styrk til hitaleiðslu í safnahús Einars Jónssonar. Reykjavíkurbær mun gefa rafmagn í húsið, en til þess að hægt sé að hagnýta sér það, þurfti að setja upp ofna til hitunar. Leggur n. til, að kostnaðurinn, 900 kr., verði greiddur. 89. till. er 1. brtt. við 16. gr. og snertir atvinnubótafé. Leggur n. til, að heiti liðsins breytist og orðist svo: Til framleiðslubóta og atvinnuaukningar 500000 kr., þar af 100000 kr. til Suðurlandsbrautar til atvinnuaukningar fyrir Hafnfirðinga og Reykvíkinga. Leggur n. til, að þeirrar upphæðar fari til verkamanna í Hafnarfirði, og gerir n. nánari grein fyrir þeirri till. í nál. 90. og 91. till. eru um lækkun á framlagi til verkfærakaupasjóðs og byggingar- og landnámssjóðs. Við 2. umr. fjárlfrv. gerði ég grein fyrir þessum till. n. og tel ekki ástæðu til þess að endurtaka það nú. 92. till., til ræktunarsjóðs, vaxtagreiðsla af jarðræktarbréfum, 26500 kr. Búnaðarbankinn verður að greiða 6% vexti af útistandandi bréfum, en fær hinsvegar ekki nema 5% fyrir sín lán. Er þessi upphæð ætluð til þess að standast þann halla. 93. till., styrkur til áveitufélags Ölfusinga til að nota skurðgröfu, 4000 kr. Allmikill skurðgröftur hefir verið hafinn í svokölluðum Ölfusforum, sem er stórt og mikið graslendi, en mjög blautt. Mælingar hafa sýnt, að með því að grafa skurði er unnt að þurrka þetta landsvæði, enda þótt það liggi nokkuð lágt, miðað við Ölfusá. Þessi fjárveiting, 4000 kr., nægir ekki sem tillag ríkissjóðs, en n. hefir haft augastað á öðrum möguleikum, sem ég mun þó ekki fara inn á að þessu sinni. 94. till. þarf ekki skýringar við. 95. till., laun 6 dýralækna. Nefndin hefir hækkað liðinn um 2800 kr., vegna þess að einum dýralækni var bætt við. 96. till., styrkur til tveggja dýralæknanema og til ungs manns, sem er við mjólkurfræðinám, 1200 kr. til hvers þeirra. 97. till., til Nikulásar Friðríkssonar, vegna utanfarar til að kynna sér rafmagnshitun, 1000 kr., gegn því að Reykjavíkurbær leggi jafnmikið á móti. Hann hefir á sínum tíma gefið ríkisstj. skýrslu um ferð sína með upplýsingum um nýjar aðferðir við rafmagnshitun, sem hann hefir kynnt sér og eru hinar nýjustu í Noregi. Ferðakostnað greiddi hann úr eigin vasa, en þar sem ætla má, að árangur af för hans verði til almenningsheilla, leggur n. til, að honum verði veittar 1000 kr. til greiðslu kostnaðarins. 98. till. þarf ekki skýringar við. 99. till., til loðdýraræktar. N. leggur til, að liðurinn lækki um 6000 kr., eða úr 20000 kr. í 14000 kr. Af fjárveitingunni eru 10000 kr. ætlaðar til ráðunauts og til ferðalaga, en 4000 kr. til Búnaðarbanka Íslands til greiðslu á vaxtamismun. Eftir þeim upplýsingum, sem n. hefir fengið, má telja að þessi fjárveiting sé nægileg. 100. till. þarfnast ekki skýringa. 101. till. raunverulega ekki heldur, en það er 1200 kr. styrkur til þingeyskrar konu, Matthildar Halldórsdóttur í Garði, sem gert hefir merkilegar tilraunir með jurtalitun; ef fengist traustur litur úr þessum rannsóknum, verður að telja það verðlaunavert. 102. till. þarf ekki skýringa við. 103. till. er um skrifstofukostnað húsameistara ríkisins. Upphaflega var til þess ætlazt, að húsameistari tæki greiðslu fyrir þær teikningar, sem gerðar eru í skrifstofunni, en reynslan hefir sýnt, að skrifstofunni er gert að skyldu að annast teikningar, sem svo eru ekki greiddar, og verður því að taka skrifstofukostnaðinn eins og hann er án þess að gera ráð fyrir tekjum. 104. till. skýrir sig sjálf. Myndi væntanlega vera greitt i sama hlutfalli til smjörsamlaga og til mjólkurbúa, en smjörsamlögin eru einkum á fjárpestarsvæðunum, sérstaklega í Dalasýslu og Húnavatnssýslu. 105. till., til fiskveiðasjóðs Íslands, 30000 kr. Ég vil í þessu sambandi geta þess, að ríkisstj. hefir lýst yfir því, að hún ætli að taka 250 þús. kr. lán til handa sjóðnum á þessu ári, samkv. heimild í l. Hefir n. því sett þá aths. aftan við liðinn, að ef lán verði tekið á árinu til sjóðsins, falli þessar 30 þús. kr. niður sem framlag. 106. till. er um að ferðaskrifstofa ríkisins verði lögð niður. Hefir það orðið að samkomulagi. 107. till. er um að hækka liðinn til verðlagsnefndar úr 25000 kr. í 45000 kr. 108. till., til hælisins á Sólheimum, byggingarstyrkur, 3000 kr. Á sínum tíma var gengið út frá því, að hælið fengi 15 þús. kr. í byggingarstyrk, en treglega hefir gengið að fá fjárveitingu. Þó voru í fjárl. síðastl. ár 1500 kr. í þessu skyni, og leggur n. til, að í ár verði veittar 3000 kr. 109. till. þarfnast ekki skýringa. Kemur þá að 18. gr., og með því að þar er um persónustyrki að ræða, sem þarfnast ekki skýringa, hleyp ég yfir þær brtt. og vænti þess, að enginn óski, að ég fjölyrði um þær. Er þá komið að 20. gr. - 156. till., a–c, þarfnast ekki skýringa. Hækkunin stafar af gengisbreytingunni. 157. till., við 22. gr., er um endurgreiðslu iðgjalda úr lífeyrissjóðum embættismanna og barnakennara, og eru tilgreind nöfn þeirra, sem í hlut eiga. Þá er 158. till., að ábyrgjast fyrir Búnaðarfélag Íslands allt að 25 þús. kr. til kaupa á verkstæði Valgerðar Helgadóttur, ekkju Bjarna Runólfssonar í Hólmi, ásamt rafmagnsiðnaðarvélum og áhöldum, gegn þeirri tryggingu, að þetta iðjuver verði rekið með svipuðum hætti og áður var. Ábyrgðin er að vísu því skilyrði bundin, að Búnaðarfélag Íslands sæti tilboði ekkjunnar um, að hún afhendi Búnaðarfélaginu jörðina til eignar. Að öðru leyti vísa ég til nál. um þetta. Brtt. 159 er ljós og felur í sér tilgang sinn, sem sé að láta þá leigu, sem Akureyrarbæ verður gert að greiða fyrir vatnsorku í Laxá næstu 4 ár, ganga til stofnkostnaðar við rafveitu frá orkuveri Akureyrar við Laxá til býlanna í Grenjaðarstaðar- og Múlahverfi og verða eign ríkissjóðs í rafveitunni. Um þá brtt. vil ég ekki annað segja en að þetta er gert til þess að rafveita til bæjanna sé möguleg. Kostnaður við rafveitur í dreifbýli virðist ætla að verða ókleifur, og er illt til þess að vita, að þessar stóru línur verða svo dýrar, að jafnvel bændur, sem búa fast við þær, geta ekki haft gagn af þeim af eigin rammleik. Með þessari till. eru íbúar hverfisins studdir til þess án þess að beint sé farið í vasa nokkurs til fjáröflunarinnar. 160. brtt. er um að veita allt að 30 þús. kr. til öldubrjóts í Hafnarfirði, að því tilskildu, að bærinn geti lagt fram fé til hans fyrir sitt leyti og að til verksins þurfi ekki að kaupa að ráði erlent efni né dýr tæki, meðan á stríðinu stendur. Þetta verður mikið og dýrt fyrirtæki, kostar væntanlega 1½-2 millj. kr., en tekur vitanlega langan tíma, og er talið, að byrja megi á því án þess að kosta til erlendum gjaldeyri, sem nokkru nemur. 161. brtt. þarf ekki skýringa við. Áður en ég nú að lokum gef örstutt yfirlit yfir frv. eins og fjvn. skilar því frá sér, ætla ég aðeins að lofa hv. þm. að heyra, hverju þær fjárbeiðnir nema, sem fram hafa komið til Alþingis og gengið gegnum hendur nefndarinnar. Þær skiptast þannig á einstakar gr. fjárlfrv.: 3. gr. Ríkisstofnanir kr. 46800.00 11. gr. Dómgæzla og lögreglustjórn - 55300.00 12. gr. Heilbrigðismál - 303704.60 13. gr. Samgöngumál: A. Vegamál kr. 397500.00 Brúargerðir - 380000.00 B. Samgöngur á sjó - 38800.00 C. Vitamál og hafnargerðir - 697200.00 D. Flugmál - 14000.00 kr.1527500.00 Flyt kr.1933304.60 Flutt kr. 1933304.60 14. gr. Kirkju- og kennslumál - 419790.94 15. gr. Vísindi, bókmenntir, listir - 304550.00 16. gr. Verklegar framkvæmdir - 481620.00 17. gr. Almenn styrktarstarfsemi . - 39800.00 18. gr. Eftirlaun og styrktarfé - 30490.00 Samtals kr. 3209555.54 Geta nú hv. þm. séð, hvort ekki sé hugur í mörgum að fá fjárveitingar úr ríkissjóði til áhugamála sinna og ýmissa þarfa. Hversu mikið sem talað er um sparsemi og Alþingi og fjvn. vítt fyrir það, hve eyðslan sé mikil, sést, að það er enginn sameiginlegur hugur í þjóðinni um að spara, þar sem beiðnir um meir en 3 millj. fjárveitingar liggja fyrir auk þess, sem í frv. stjórnarinnar var og hver maður gat séð. Þá vil ég gefa stutt yfirlit yfir þær hækkanir og lækkanir gjalda- og tekjuliða frv., sem fjvn. leggur til. Þá tel ég fyrst hækkanir gjalda og tekjulækkanir: 2. gr. .............. Kr. 1264000.00 3. gr. .............. - 339120.00 10. gr. .............. - 53000.00 11. gr. .............. - 76500.00 12. gr. .............. - 332950 13. gr. .............. - 290900.00.00 14. gr. .............. - 113800.00 15. gr. .............. - 10400.00 16. gr. .............. - 239100.00 17. gr. .............. - 3500.00 18. gr. .............. - {22290.00 - {5572.00 20. gr. ............ - 478803.00 Samtals kr. 3229935.00 Móti því koma þessar hækkanir tekna og lækkanir gjalda: 2. gr. .............. kr.1710000.00 3. gr. .............. - 693600.00 10. gr. .............. - 17870.00 11. gr. .............. - 15800.00 12. gr. ............. - 55800.00 13. gr. .............. - 117900.00 16. gr. ............ - 148450.00 Samtals kr. 2759420.00 Mismunur 3229935=2759420=470515 kr., og má hann heita sama upphæð og hækkanir á 20. gr. á afborgunum erlendra skulda vegna gengisbreytingar (478803 kr.). Niðurstaða frv. er því sú í stuttu máli, að útkoman á rekstri ríkisbúskaparins verður hjá n. svo að segja óbreytt frá því, sem var við 2. umr., en greiðslujöfnuður verður óhagstæður sem nemur gengisbreytingum afborgananna í viðbót við þann greiðsluhalla, sem var á frv. eftir 2. umr. Mun ég svo ekki fjölyrða að svo komnu máli um frv., en verð að gera síðar grein fyrir afstöðu n. til brtt., sem fram eru bornar.

* Frsm. samvinnun. samgm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti! Nál. á þskj. 613, frá samvinnun. samgöngumála, gerir dálitla grein fyrir nokkrum breyt., sem fyrirhugaðar eru á styrkveitingum til flóabátaferða. Í höfuðatriðum mun það skýra nægilega glöggt frá því, sem n. leggja til í þessu máli, og þær hafa viljað gera nál. svo úr garði, að ekki orkaði tvímælis, hvað þær vildu leggja til. Flóabátaferðirnar verða með hverju ári örðugri vandamál. Það er ekki aðeins takmörkuð fúlga, sem hægt er að veita til ferðanna, heldur eru kröfurnar, sem til þessara samgöngubóta eru gerðar á ýmsum stöðum á landinu, stöðugt að verða víðtækari. Á mörgum stöðum er illt við þetta að eiga vegna þess, hvernig til hagar um samgöngumöguleika á sjó, sérstaklega við suðurströndina austan til, þar sem bæði eru hafnleysur og illt að treysta á samgöngur landleiðina. Það er víst, að menn mundu fagna því þar eystra, ef þeir gætu bjargazt án nokkurra flutninga á sjó. Þó að mikið vanti til þess enn, - ekki mjög mikið, ef litið er á hið eiginlega Suðurlandsláglendi, en því meira sem austar dregur, - eru góðar vonir um, að alltryggt vegasamband fáist bráðlega allt að Skeiðará. Það eru ekki nema 1–3 kippir, sem þarf að taka til þess. Auðvitað geta þær samgöngur rofnað aftur í bili af náttúruumbrotum, en ekki nema endrum og eins. Brýr, sem þarna vantar, og eru að vísu bæði í vegalögum og brúalögum, svo sem á Geirlandsá með Stjórn, Eldvatni og Djúpá, verða að koma eins fljótt og unnt er. Suðurlandsbraut er ætlað að ná að Skeiðará. En á meðan þess er beðið, verður að ætla nokkurn styrk til bátsferða með söndunum. Og öræfin eru útilokuð frá vegasambandi á landi, bæði að austan og vestan, að líkindum um alla framtíð, svo að ekki er um annað að gera en halda uppi samgöngum þangað sjóleiðina, bæði fyrir menn og flutning. Nú hefir verið ákveðið að gera tilraun um stórum minnkaðan styrk til flutninga austur að Skaftárósi. Er ætlazt til, að vitaskipið Hermóður leysi Skaftfelling af hólmi í þessum ferðum, og talið nægja að veita til þeirra um 10 þús. kr. alls. Ætti þetta skip, þótt bundið sé af öðrum ferðum í þágu hins opinbera, að geta fullnægt á viðunandi hátt þörfum Öræfinga og Vestur-Skaftfellinga til flutninga á sjó. En allir verða að viðurkenna, að ekki er hægt að kasta þessum ferðum frá sér bótalaust. þegar að því er gengið að ofurselja því opinbera öll ráð yfir samgöngunum. Annarstaðar hefir ekki orðið hjá því komizt að veita allmiklar fúlgur til flóabátaferða og flutninga með ströndum fram. Þær ferðir eru bundnar við ákveðin svæði, um Faxaflóa, Breiðafjörð, Ísafjarðardjúp o. s. frv. Sum svæðin verða að hafa samgöngur mestmegnis á sjó. Þau hafa gerzt æ erfiðari viðfangs með ári hverju, ekki aðeins vegna þess, hve styrkur er skorinn við neglur, heldur hafa verið illfáanleg þau skip, sem héruðin sjálf geta verið ánægð með. Nú hefir þetta mál verið tekið til nýrrar athugunar af skipaútgerð ríkisins og ríkisstj., og samgmn. hafa reynt að kynna sér það frá sem flestum hliðum. Samgmn. reikna með því, að ekki þurfi nema einn bát hentugan til að annast ferðir um allan Breiðafjörð, og annan t. d. fyrir alla Vestfirði. Sérstaklega hefir verið mögnuð óánægja í Breiðafirði með ferðir þar. Margir bátar hafa þar skipzt á um þær og samvinna þeirra verið lítil eða engin. Nú er ætlazt til, að Breiðafjarðarbátar fái í einu lagi 20 þús. kr., og er það rúmum 4 þús. meira en undanfarið. Ef nokkurstaðar á að sameina ferðir og hafa einn bát, er það á Breiðafirði og um Snæfellsnes og til Flateyjar og Barðastrandar. Sama skip gæti einnig haldið uppi nokkrum samgöngum við Reykjavík, eftir því sem þurfa þætti. Laxfoss hefir verið skyldur til að fara þangað stöku sinnum og notið styrks til þess, en vili losna undan því. Það gæti svo farið, að það yrði gert og afnumið ákvæði um þá skyldu í l. um stuðning til útgerðar hans, frá 1935. En það þótti ekki fært að svo stöddu, og meðan ekki er samið um nýja skipun Breiðafjarðarferða, varð að ákveða, hvað hverjum bát, sem gengur þar nú, skuli ætlað af þessum 20 þús. kr. En það eru til Flateyjarbáts 8500 kr., til Stykkishólmsbáts 4000 kr. og til annara nauðsynlegra bátaferða og flutninga um 1500 kr., en þar hafa verið tilnefndir m. a. Langeyjarnesbátur með 400 kr. og Gilsfjarðarbátur með 300 kr., en Gilsfirðingar og Skógstrendingar o. fl. hafa þótzt mjög illa settir, hvort sem þeir hafa haft sérstaka báta eða báta með öðrum. Til Breiðafjarðarferða Laxfoss eru nú ekki ætlaðar nema 5–6 þús. kr. Annars er það lagt á vald póststjórnar að semja við útgerðarstjórn Laxfoss um póstflutninga. Í samráði við skipaútgerð ríkisins hefir samvinnun. samgm. ekki séð sér annað fært en hækka að mun ýmsa aðalliði til flóabátaferða. Um Breiðafjörð hefi ég þegar talað. Til Ísafjarðarbáts er hækkað úr 20 í 25 þús., til Skagafjarðarbáts, sem gengur frá Sauðárkróki og Hofsósi til Siglufjarðar, hækkað úr 5 þús. í 6500, til Norðurlandsbáts, sem gengur um Eyjafjörð og til Húsavíkur, hækkað úr 13 þús. í 16500, til Hornafjarðar- og Austfjarðabáts, sem gengur með suðurhluta Austfjarða, hækkað úr 7500 í 9 þús., og þykir þó ekki vera nægilegt, eftir því sem fram hefir komið, og hafa legið fyrir umsóknir, sem ekki hefir þótt fært að verða við. Ennfremur eru veittar litlar fjárhæðir til fjarðabáta norðar á Austfjörðum, til báts við Loðmundaifjörð 500 kr. og til báts sunnan Seyðisfjarðar 1200 kr. Ef það sýnir sig, að með þessum smástyrkjum náist verulegur árangur, er tilraunin mikilsverð, en fyrirfram verður það ekki vitað. Þá eru 4 þús. kr. ætlaðar Suðurlandsskipi. Eimskipafélagið hefir fengið greiðslur fyrir að flytja vörur með suðurströndinni og reyna að koma þeim á land til bænda, þegar til þess gefur. En oftast gengur svo, að ekki gefur til þess. Þá gengur styrkurinn a. n. l. til þess að fá báta til að taka við vörunum á næstu höfn og skila þeim. Akranesbátur er ennþá á styrk, og hefir hann haldið sama styrk, 1500 kr., eins og aðrir slíkir bátar. Á sama hátt hefir ekki þótt fært að styrkja bátaferðir innan A.-Sk. nema um 1800 kr., þar af til Öræfa 800 kr. En þegar lengra kemur vestur með suðurströndinni, þótti rétt að láta styrkinn til ferða milli lands og Eyja halda sér. Hann er nú 1700 kr. Þar af til Stokkseyrarbáts 1000 kr. Ég skal geta þess, að prentvilla hefir slæðzt hér inn í á tveim stöðum, á öðrum staðnum stendur Stokkseyrar í staðinn fyrir Stykkishólm, og er það augljóst. Einnig orðið „smábátur“, hefir prentazt „smábátar“. Þá tel ég mig hafa gert fullnægjandi grein fyrir því, sem hér hefir verið lagt til af samgmn. Ég býst við, að það megi fullyrða, að þær vildu gera það bezta úr þessum erfiðleikum, sem hér eru um þessar samgöngur, og þó má vel vera, að það sé víða þörf á meira framlagi, en þá verður vonandi ekki komið með margar till. um að hækka þessa styrki.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég sé ekki ástæðu til að flytja langt mál út af þessum till. fjvn. og samvinnun. samgöngumála, sem hér liggja fyrir og gerð hefir verið grein fyrir af frsm. n. Ég skal játa, að mér fannst a. m. k. í byrjun þings, að fjvn. hefði farið óvarlega í það að auka framlög, þó til verklegra framkvæmda sé; hinsvegar er það, sem n. hefir gert till. um, ekki svo stórvægilegt, að það eigi að geta ráðið neinum úrslitum. Ég geri ráð fyrir, að hugir manna hafi nokkuð breytzt frá því að þing kom saman í haust um afkomumöguleikana, að það hafi rutt sér til rúms meiri og meiri bjartsýni um hina fjárhagslegu afkomu, og till. bera að sjálfsögðu nokkur merki þess. Hinsvegar vil ég þó engan veginn gera lítið úr viðleitni þeirri, sem n. hefir sýnt á öðrum sviðum í því að færa útgjaldabyrði ríkisins nokkuð saman. N. hefir borið sig saman við mig um áætlanir tekjuliða fjárl., en till. um þá eru ekki komnar fram enn, en ég vil þó geta þess, að þær till. eru að nokkru leyti byggðar á þeirri bjartsýni, sem ég gat um, að náð hefði yfirtökum í seinni tíð, og ég verð því miður að gera ráð fyrir, að svo kunni að fara, að sú bjartsýni reynist ekki á fullum rökum reist. Þegar þess er gætt hinsvegar, að n. hefir í framhaldsnál. sínu orðað það að gefa ríkisstj. heimild til þess að takmarka útgjöldin jafnvel frá því, sem veitt er í fjárl. og ólögbundið er, um nokkra hundraðshluta þá get ég engan veginn litið svo á, að afgreiðsla fjárl. með þeim hætti, sem útlit er fyrir að hún verði, verði á nokkurn hátt talin óforsvaranleg, jafnvel þó nokkur greiðsluhalli verði óhjákvæmilega á þeim. Að sjálfsögðu eru ekki öll kurl komin til grafar með þeim áætlunum, sem n. hefir gert, en mér skilst, að samkv. þeim áætlunum muni óhagstæður greiðslujöfnuður nema allt að ½ millj. kr. Þar við bætast ýms útgjöld ríkissjóðs samkv. sérstökum l., og það jafnvel af l., sem afgr. munu verða á þessu þingi, svo ætla má, að hallinn reynist nokkru meiri en þarna er gert ráð fyrir. En fái stj. þá heimild, sem látið er skína í af hálfu n. í nál. hennar, þá getur þetta að mínu viti ekki talizt óforsvaranleg afgreiðsla. Ég sé á þessu stigi ekki ástæðu til að orðlengja um till. fjvn. eða samvinnun. samgöngumála. Till. fjvn. eru að mörgu leyti óhjákvæmilegar leiðréttingar með hliðsjón af óhjákvæmilegri verðhækkun í landinu, og þar skilst mér, að engan veginn sé komið til botns, og þess vegna verði ekki á nokkurn hátt fært að gagnrýna þær till. út frá því, að þar sé of langt gengið í útgjaldaáttina. N. hefir hinsvegar gert allmargar till. um auknar verklegar framkvæmdir, sérstaklega í vegamálum. Að vísu eru þar felldir niður allstórir útgjaldaliðir, en mér skilst, að brtt. n. geri nokkuð meira en vinna það upp. Mér skilst hinsvegar á öðrum till., er snerta verklegar framkvæmdir, að þær séu þannig til komnar, að þær verklegu framkvæmdir séu þegar unnar, og því aðeins um það að ræða, að ríkissjóður standi við sínar skuldbindingar í sambandi við þær, og það sé jafnvel rétt að taka þær einnig upp í fjárl., svo það komi engum á óvart, að þetta séu upphæðir, sem búið er að stofna til. Ég læt svo þetta nægja á þessu stigi málsins, eða þangað til ég sé framhaldstill. n. - Um till. einstakra þm. ætla ég ekki að ræða neitt að svo stöddu.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Mér sýnist við lauslega afhugun á þeim till., sem voru til meðferðar við 2. umr., og þeim till., sem nú hafa verið lagðar fram af fjvn., að þær till. til lækkunar, sem hafa bein áhrif á gjaldaliði fjárl. muni nema 500–600 þús. kr. Aðallækkunarliðirnir eru þessir: Til landhelgisgæzlu 100 þús. kr., til strandferða 125 þús. kr., til byggingar- og landnámssjóðs 75 þús. kr., til verkfærakaupasjóðs 35 þús. kr. og til fiskveiðasjóðs 30 þús. kr. Þar fyrir utan er svo lækkunin á styrk til Eimskipafélags Íslands. Ennfremur er lagt til, að framlagið til fiskimálanefndar falli að miklu leyti niður. Ég vil nú taka það fram við þessa 3. umr. fjárl., að þó Framsfl. fylgi þessum lækkunum og telji réttmætt, að þær séu gerðar, þá ber ekki að líta þannig á, að flokkurinn hafi breytt afstöðu sinni til þessara framlaga til landbúnaðar- og samgöngumála fyrir því. Framsfl. fylgir þessum lækkunum á þessum nauðsynlegu liðum vegna þess sérstaka ástands, sem við eigum nú við að búa, og jafnframt beinlínis vegna þess, að suma þessa liði er hægt að lækka einmitt vegna þess styrjaldarástands, sem skapazt hefir. Ég vil í því sambandi sérstaklega nefna framlagið til landhelgisgæzlunnar. Það hefði vitanlega engum dottið í hug að lækka það framlag, ef ekki væri sterk trú á því, að minni átroðningur verði af hálfu togara en áður. Nokkuð svipað má segja um lækkunina til strandferða. Við erum ekki þeirrar skoðunar, að hægt sé að draga úr þeim, en það er aðeins ætlunin að reyna þetta nú, og þá sérstaklega vegna hins nýja skips, sem við höfum fengið. Um lækkanirnar til byggingar- og landnámssjóðs og verkfærakaupasjóðs er hið sama að segja, að Framsfl. hefir ekki minni áhuga en áður fyrir því, að veitt sé fé til bygginga í sveitum eða til verkfærakaupa, en eins og nú standa sakir, þá lítum við svo á, að ekki sé eðlilegt að ýta undir þessar framkvæmdir í sveitunum, vegna þess hvað erlent efni verður dýrt og hvað mikið er undir því komið fyrir afkomu okkar, að komizt verði hjá því að kaupa erlent byggingarefni. Það eru þessar sérstöku ástæður, sem valda því, að Framsfl. hefir gengið inn á þessar lækkanir til atvinnuveganna og annara nauðsynlegra mála. Það hefir komið fram í þessu sambandi við afgreiðslu þessa máls áður á þessu þingi, að það er ein meginlína, sem nauðsynlegt er að halda sér á í sambandi við afgreiðslu fjárl., en það er, að ekki sé ýtt undir framkvæmdir, sem hafa í för með sér innkaup á efni frá öðrum löndum, bæði vegna þess, að það þyngir á innflutningnum, og svo vegna hins, að það verður að teljast skaðlegt fordæmi, sem Alþ. gefur, ef það leggur út í slíkar framkvæmdir eins og nú standa sakir. Það er vitað, að ef okkur á að takast að komast sæmilega yfir örðugleika styrjaldarinnar, þá verður að girða fyrir, að menn leggi í framkvæmdir af slíku tægi, ekki aðeins hið opinbera, heldur líka einstaklingar, sem reka atvinnu. Það verður að reyna að koma í veg fyrir, að komið verði upp fyrirtækjum, sem síðar verði myllusteinn um háls manna, þegar verðfallið kemur að stríðinu loknu. Ég hefi sérstaka ástæðu til að taka þetta fram nú. Ég verð að segja, þó ég ætli ekki að fara að kýta um það, hvort þessar till. eru yfirleift í samræmi við þessa stefnu eða ekki, að ég hefði talið það æskilegt, að ekki hefðu komið frá fjvn. neinar till. í þá átt að veita fé til framkvæmda, sem erlent efni þarf að kaupa til. Ég veit, að flestar till., sem liggja fyrir um framlög til bygginga, hafnargerða og lendingarbóta, standa í sambandi við mannvirki, sem þegar hafa verið reist. Ég vil þó ekki segja, að þessi mannvirki öll eigi nú kröfu til að fá fé úr ríkissjóði, a. m. k. ekki þau, sem ekki hafa verið reist með sérstöku samþykki ríkisstj., en það mun vera svo um einstakar byggingar, sem farið er fram á að veita fé til. Þó það sé nú svo um margar af till. eins og ég hefi nefnt, þá er það ekki svo um þær allar. Það eru nokkrar, sem fjalla um framlög af því tægi, sem ég hefi talið að forðast eigi, sérstaklega vegna hins slæma fordæmis, sem skapast með því. Þegar meta á, hvað eigi að gera, þá er erfitt að gera upp á milli hinna einstöku óska og beiðna, bæði þegar um það er að ræða að veita fé úr opinberum sjóði og eins þegar farið er að biðja um innflutningsleyfi fyrir vörum, sem til framkvæmdanna þarf. Það er erfitt að draga línu, ef farið er út í að veita fé til alveg nýrra viðauka framkvæmda af þessu tægi. Þetta vildi ég taka fram, og þá líka vegna þess, að ég sé, að brtt. einstakra þm. eru einnig talsvert um óskir í þessu skyni, sem ef til vill hefði ekki komið fyrir, ef fjvn. hefði alveg getað haldið sér frá að bera fram till. af þessu tægi. - Ég tala um þetta vegna þess, að það snertir sérstaklega mitt verksvið innan ríkisstj., þó það sé í sambandi við afgreiðslu fjárl. Ég vil sérstaklega benda á í þessu sambandi. að ein till. fjvn. gerir ráð fyrir sérstakri heimild til handa ríkisstj. til að veita fé til byggingar á brimbrjót í Hafnarfirði. Það verður auðvitað ekki mælt á móti því, að þörf er fyrir hann, en mér er sagt, að til þess að geta hafið þessar framkvæmdir, þá muni þurfa að kaupa allmikið af verkfærum frá útlöndum. Ég vil sérstaklega benda á, að mér finnst ekki ástæða til að byrja á slíkum framkvæmdum eins og málum er háttað nú. Ég álit, að það ætti betur við, að samsvarandi upphæð væri veitt í nauðsynlegar vegabætur, sem Hafnfirðingar gætu, ef þeir væru sérstaklega atvinnuþurfa, fengið atvinnu við. Ég vil auk þess benda á, að nú um mörg ár hefir aldrei verið samþ. heimild til handa ríkisstj. á 22. gr., vegna þess, að þess hefir verið krafizt, að þingið gerði upp við sig á hverjum tíma, hvort þetta fé ætti að nota eða ekki. Það á ekki að setja þetta á vald ríkisstj. Ef henni er veitt heimild til þess að veita þessa upphæð, og hún veitir hana, þá kemur upphæðin ekki á sjálf fjárl., svo þau verða þá röng mynd af því, sem þau í raun og veru eiga að vera. Þessar heimildarupphæðir verða svo að koma fram á ríkisreikningnum sem umframgreiðslur. Hvers vegna ekki að gera það upp á þinginu, hvort á að leggja í þessar framkvæmdir eða ekki? Hvers vegna taka upp á ný þessa aðferð, sem búið var að leggja niður? Ég álít þess vegna, að þessa till, eigi ekki að samþ., bæði vegna þess forms, sem hún er í, og líka af efnislegum ástæðum. Ég vil beina því til fjvn., að ég hefði talið heppilegra, að hún bæri þetta fram sem till. við aðra gr. fjárl., svo það komi þar inn sem fjárveiting, ef till. skyldi verða samþ. Þá er annað, sem töluvert hefir verið rætt um í sambandi við þessi fjárl. og minnt er á í nál. fjvn., sem ég álít, að sé alveg rétt, en það er sú skoðun, að þó það geti vel farið svo, að einhver verulegur hluti þjóðarinnar, og þá helzt framleiðendurnir og þeir, sem hafa atvinnu við framleiðslutækin, komizt sæmilega af, þá getur það alltaf orðið einhver hluti þjóðarinnar, sem kemst illa af, og vil ég í því sambandi nefna t. d. þá, sem stundað hafa byggingarvinnu. Ég vil benda á, að mér finnst, að till. fjvn. séu ekki í samræmi við þessa skoðun. Ég er hræddur um, að þetta komi að einhverju verulegu leyti í koll á næsta ári, og á ég þar við, að sú atvinna, sem höfð hefir verið til að miðla í stærri bæjunum sunnanlands, er í till. fjvn. minnkuð frá því. sem verið hefir, í stað þess, að hún hefði þurft. eftir öllum líkum að dæma, að standa í stað eða vera jafnvel meiri en áður. Nú er það að vísu svo, að í Rvík verður haldið áfram með hitaveituna, og er það aukavinna frá því, sem verið hefir í fyrra og hitteðfyrra. Við skulum vænta þess, að það fari ekki verr en það, að hún geti að verulegu leyti riðið baggamuninn, sem hlyti annars að verða um atvinnu, miðað við það, sem hefir verið undanfarin ár í Rvík. Þó er undir hælinn lagt, að það verði, ef byggingar hætta að miklu leyti. En Hafnarfjörður nýtur hér ekki neins af. Ég held því, án þess að ég ætli að flytja um það neina till., að það verði ekki hjá því komizt í framkvæmdinni að bæta eitthvað úr þessu. Ég held að sjálfsögðu, að það hefði verið réttara, til þess að hafa eitthvað víst að halla sér að, að ákveðin upphæð hefði verið veitt í þessu skyni, t. d. til aukinna vegagerða á Suðurlandi eða til þess að búa land undir nýbýli. Ég ætla svo að bæta því við, að ég tel, að það hefði að sjálfsögðu mátt ganga lengra í að færa niður ýmsa liði, sem kosta erlent efni. Ég verð að vísu að játa, að það er ekki há upphæð, sem hér er um að ræða, en ég sé ekki, að það sé réttmætt að kaupa inn vitaefni fyrir tvöfalt eða þrefalt verð á meðan á stríðinu stendur og reisa fyrir smávita. Ég held, að það væri miklu skynsamlegra að verja þessu fé til vegagerða eða framræslu, með það fyrir augum, sem ég gat um áðan. Ég vil skjóta því hér fram, að ég tel, að það sé ekki örðugt fyrir fiskveiðasjóð að verða alveg af þeirri upphæð, sem hann hefir fengið úr ríkissjóði, í 1–2 ár og verja henni í þessu skyni. Ég held, að það hafi ekki verið gert nógu mikið að því að leita uppi þær upphæðir, sem eiga að ganga til framkvæmda, sem kosta efniskaup, og láta þær í framkvæmdir, sem eru eingöngu vinna. Ég held, að þar hefði verið hægt að færa eitthvað til án þess að hækka fjárl. Auðvitað má segja, að þessi skoðun mín skapist vegna þess, að þau atriði, sem ég hefi bent á, hafa í för með sér innflutning erlends efnis, en ég verð að segja það, að ef ríkisvaldið gengur á undan með það, að flytja inn frá útlöndum efni til ýmissa framkvæmda, þá verður erfitt að koma þeirri skoðun inn hjá almenningi, að erfiðleikar séu raunverulega eins miklir í gjaldeyrismálum og af er látið. Ég hefi að vísu ekki séð síðari hluta brtt. hv. fjvn., en þykist þó vita aðalefni þeirra og mun minnast lauslega á þær nú. Eins og mönnum er kunnugt, hefir verið reynt að fylgja þeirri reglu undanfarið við samningu fjárlaga, að taka tillit til allra þeirra l., sem Alþ. samþ. fyrr en fjárl. sjálf, og einnig þeirra frv., sem vitað er, að samþ. muni verða. Er þetta gert til þess, að fjárl. verði raunverulega sem réttust mynd af tekjum og gjöldum þess tímabils, sem þau gilda fyrir. Nú hafa hér á þessu þingi verið samþ. ýms l., og önnur á að samþ., án þess að till. hafi komið fram um breyt. á fjárl. í samræmi við þau útgjöld, er af þessu leiðir, Ég vil fyrst nefna sem dæmi frv. það um framfærslumálin, er fyrir liggur og afráðið mun, að nái fram að ganga. Samkv. þessu frv. virðist mér, að gera megi ráð fyrir tvennskonar útgjöldum: Fyrst og fremst þeim, sem stafa af starfi þeirrar þriggja manna n., sem gert er ráð fyrir, og þeirri aðstoð, er hún kann að þurfa við störf sín. Það er auðsætt, að störf þessarar n. munu verða nokkuð umsvifamikil, og óhjákvæmilegt að gera ráð fyrir kostnaði við þau í fjárlögum. Í framfærslulagafrv. er gert ráð fyrir, að ríkissjóður taki ábyrgð á greiðslum, sem sveitarfélög leggja út vegna þurfamanna, er sérstaklega stendur á um og dvelja í öðru sveitarfélagi en sínu eigin. Eftir því sem ég þekki til innheimtu þeirra gjalda, er ríkissjóður hefir orðið að leggja út til bráðabirgða fyrir bæjar- og sveitarfélög, þá mun erfitt reynast að fá þau greidd. Er óhætt að gera ráð fyrir, að ávallt tapist nokkur fjárhæð hjá ríkissjóði vegna slíks fyrirkomulags. Hitt má reyndar telja álitamál hvort rétt er að taka í fjárlög áætlunarupphæð vegna þessa, þar sem það kynni að örva hlutaðeigendur til óskilsemi, en ég tel þó rétt að beina því til fjvn. að athuga þetta mál. Þá hafa verið samþ. hér íþróttalög. Nú segir í þeim, að útgjöld þeirra vegna fari eftir ákvörðun fjvn. og Alþ. í hvert sinn, en ég hygg þó, að þegar í stað eigi að skipa svokallaðan íþróttafulltrúa, er launist úr ríkissjóði. Hinsvegar hefir ekki verið gert ráð fyrir slíkri greiðslu í fjárlagafrv. Einnig hafa verið afgr. hér l. um héraðsskóla, sem mæla svo fyrir, að ríkissjóður skuli greiða ¾ hluta af stofnkostnaði skólanna, - ekki einungis þeirra, er hér eftir verða reistir, heldur á ríkissjóður að taka að sér ¼ hluta stofnkostnaðar þeirra skóla, sem þegar hafa verið byggðir, til viðbótar við helming stofnkostnaðarins, sem þegar hefir verið greiddur samkv. gildandi l. um þetta efni. Mér er sagt, að kostnaðurinn af þessu verði um 350–400 þús. kr. Er ríkissjóði ætlað að yfirtaka skuldir héraðsskólanna, er nema þessari fjárhæð. Skilst mér, að ætlunin muni vera að færa þessar skuldir yfir á ríkissjóð á næsta ári. Það getur auðvitað orðið álitamál, hvort þessar 350 eða 400 þús. kr. eiga að færast sem útgjöld í fjárl., en ég vil benda fjvn. á að athuga það mál einnig. Auk þessa virðist mér héraðsskólalögin nýju hafa í för með sér um 15 þús. kr. hækkun vegna hækkaðra rekstrarstyrkja. Þá á einnig að greiða um 10–12 þús. kr. til þeirra, þegar hafin verður verkleg kennsla í skólunum. Hvað sem þessu liður, þá vil ég minna á, að óhjákvæmilegt virðist að taka upp í fjárl. greiðslur umfram það, sem verið hefir, vegna héraðsskólanna, án þess þó að þeir geri nokkrar breytingar hjá sér. Það er ómögulegt að spá nokkru um það, hvernig útkoman muni verða í reyndinni á þessum fjárl., en búast má við því, að vegna þeirrar verðhækkunar, sem orðin er og e. t. v. á eftir að verða meiri, þá verði bæði tekju- og gjaldaliðirnir hærri en reiknað er með nú, sérstaklega ef allt gengi sæmilega. Um þetta er sem sagt engu hægt að spá. En það eru tvö atriði, sem ég er hræddur við og snerta útgjaldahliðina. Ég tel, að erfitt verði að komast hjá einhverjum launabreytingum, sem valda munu ríkissjóði útgjöldum, og hinsvegar að erfitt verði að komast hjá að leggja meira fé til þess að hamla á móti atvinnuleysinu, ef það skyldi verða miklum mun meira en áður. Vegna þess mikla framfærsluþunga, sem vofir yfir bæjunum, er nauðlegt að gera ráðstafanir til þess, að unnt verði að koma atvinnulausu fólki á einhvern hátt inn í framleiðsluna. Er sjálfsagt að láta heldur vinna nauðsynlegar framkvæmdir heldur en halda í fólki lífinu með fátækrastyrkjum. Það eru þessi tvö atriði, launagreiðslur og atvinnuleysisframlag, sem ég óttast, að muni verða að veita meira fé til.

*Einar Olgeirsson: Við höfum lagt hér fram nokkrar brtt., sem ég mun fara um fáum orðum, um leið og ég ræði aðrar till., sem fyrir liggja frá fjvn. Við höfum ekki gert að þessu sinni neinar brtt. við tekjuöflunarliði fjárl. Undanfarin þing höfum við lagt fram ýtarlegar till. um tekjuöflun til ríkissjóðs og liggja frv. okkar um það fyrir hjá þeim n., er hafa fengið þau til athugunar, því að þaðan hafa þau aldrei komið aftur. Geta þm. fengið aðgang að þessum plöggum og kynnt sér, að við höfum séð leiðir til að afla tekna á móti þeim útgjöldum, sem við höfum farið fram á. Við höfum, eins og við lýstum yfir á fyrsta þinginu, er við sátum, álitið það skyldu okkar að leggja fram tekjuöflunartill. um leið og farið er fram á útgjöld. En þar sem engar eða fáar af þessum till. okkar hafa ennþá verið samþ., þá standa okkar rök óhögguð hvað varðar tekjuhlið málsins. Út af till. fjvn. vil ég taka það fram, að hún leggur m. a. til, að lækkað sé tillagið til fiskimálasjóðs, og er ég andvígur því, enda hefir okkar afstöðu til þessa atriðis verið lýst áður. Kem ég þá að útgjaldatill. okkar, sem ekki eru sérstaklega miklar, heldur höfum við farið þar eins gætilega í sakirnar og frekast var hugsanlegt, með tilliti til þess ástands, sem ríkir hjá þjóðinni. Í fyrsta lagi höfum við lagt til, að borðfé konungs sé lækkað. Við höfum áður lagt fram till. í þessa átt, sem gekk lengra. Þessi liður var af fjvn. hækkaður úr 60 þús. kr. í 73 þús. kr. Ef þessi greiðsla er borin saman við það, sem Danir greiða sínum konungi, sem mun vera 1 millj. kr. á ári, þá sést, að sú greiðsla samsvarar því, að við Íslendingar greiddum okkar konungi 30 þús. kr. Það er því engin ástæða fyrir okkar fátæku þjóð að streitast við að greiða konunginum, sem er danskur maður, meira en Danir sjálfir telja sæmilega greiðslu. Virðist gæta mjög lítils þjóðarmetnaðar hjá þeim þm., sem annars taka sér þó það orð oft í munn, að þeir skuli vilja ákveða þessa greiðslu í dönskum kr. Af því að þessi greiðsla hefir verið áætluð 60 þús. kr. í fjárl. undanfarið, en íslenzka krónan hinsvegar lækkað í verði miðað við hina dönsku, þá leggur fjvn. til og fékk samþ. við 2. umr., að borðfé konungs hækki sem svarar gengisfallinu. Þessir þjóðhollu Íslendingar, sem þykjast vera, hugsa hersýnilega á dönsku og í dönskum krónum. Við álítum rétt að breyta þessu nú við 3. umr., og viljum gefa hv. þm. tækifæri til að sýna, að þeir hverfi nú frá villu síns danska vegar og ákveði konunginum 60 þús. ísl. kr. - Þá finnst okkur undarlegt, þegar sett eru l., sem banna alla kauphækkun til manna, sem hafa yfir 300 kr. laun, að þá skuli byrjað á því að hækka laun hæstlaunaða starfsmanns ríkisins, manns, sem hefir sexföld ráðherralaun, - en þau vilja þm. nú endilega hækka upp í 7½-föld ráðherralaun. Hinsvegar er Alþ. búið að sitja tvo mánuði án þess að minnzt hafi verið á kaupgjaldsmálin, sem vitanlegt er þó, að almenningur ætlast til, að leyst verði áður en þingi lýkur. Ég veit, að engir menn með nokkurn veginn heilbrigða skynsemi og óblindaðir af pólitískri þröngsýni munu ganga í berhögg við réttlætismeðvitund almennings og þær kröfur, sem þjóðin yfirleitt gerir til Alþ. Ég vænti þess því, að þótt lítið af öðrum till. okkar verði samþ. þá nái þessi fram að ganga, og að það komi í ljós við atkvgr., hverjir eru sannir Íslendingar. Þá berum við fram brtt. um, að framlagið til landhelgisgæzlu verði hækkað. Það hefir undanfarið verið 500 þús. kr., en var lækkað við 2. umr. í 400 þús. kr. Við leggjum til, að það verði færi upp í 600 þús. kr. Ég vil sérstaklega minna á það í þessu sambandi, að það virðist undarleg ráðstöfun, að láta þann af skipstjórum varðskipanna, sem atorkumestur hefir verið við landhelgisgæzluna, ganga iðjulausan, en á fullum launum í landi, í stað þess að nota starfskrafta hans á sjónum og láta hann vinna fyrir sínu kaupi, - og tímabært að yfirleitt verði nú farið aftur að gæta landhelginnar, en það virðist ekki hafa verið gert sérstaklega vel undanfarið. Það virðast vera næg hlunnindi, sem íslenzku togaraútgerðinni eru veitt með skattfrelsi og gengislækkun, þótt landhelgin sé henni lokuð um stund. Þá höfum við farið fram á nokkurn aukinn kostnað vegna vitamála. Laun vitavarða eiga samkv. okkar till. að hækka úr 34 þús. kr. í 40 þús. kr., rekstrarkostnaður vitanna hækki úr 165 þús. í 200 þús. kr. og viðhald og endurbætur hækki úr 20 þús. í 30 þús. kr. Við álítum þetta mjög nauðsynleg atriði. Hvað snertir launahækkunina, þá verður það að álítast mjög undarlegt af fjvn., að gera ekki ráð fyrir neinni launahækkun hjá starfsmönnum ríkisins á næsta ári. Það var þó nýlega lesin upp hér í þinginu og barst öllum þm. áskorun frá félögum þessara manna, þ. e. tollvarða, símamanna, kennara og skrifstofumanna, um launahækkanir. Í till. fjvn. er hinsvegar ekkert ráð gert fyrir slíkum hækkunum. Það er þó vitanlegt, að ekki verður komizt hjá því að hækka launin á einhvern hátt. Fyrir liggja kröfur frá starfsmönnum hins opinbera, verkamönnum og yfirleitt öllum, um launahækkanir, og vitað er, að stýrimenn munu gera verkfall, ef ekki nást samningar um launahækkanir hjá þeim nú um áramótin. Við höfum aðeins lagt fram þessa litlu till. um laun vitavarða, þar sem við getum ekki álitið okkar verk að endurskoða framlög til skólanna, t. d. í sambandi við kennaralaunin, enda heyrir slíkt til starfi fjvn. Þetta litla atriði, launahækkun vitavarðanna, er prófsteinn á vilja þingsins á þessum málum yfirleitt. - Þá höfum við borið fram till. viðvíkjandi brúargerðum. Leggjum við til, að brú verði byggð á Jökulsá á Brú. Annars miðast okkar till. yfirleitt ekki mikið við það, að erlent efni þurfi til framkvæmdanna. Fjvn. leggur til, að lögreglukostnaðurinn í Reykjavík hækki úr 50 þús. kr. í 80 þús. kr. Þessi útgjaldaaukning mun standa í sambandi við ríkislögreglufrv., sem nýlega var samþ. hér á Alþ. Það sýnir sig því, að ekki stendur á peningunum, þegar lögreglumálin eru annarsvegar. Samtímis liggur fyrir till. frá fjvn. um að lækka raunverulega framlagið til atvinnubóta í landinu. Það má þó segja, að fjvn. hugsi rökrétt, þar sem hún eykur lögregluvaldið um leið og atvinnumöguleikar fólksins eru skertir. Um leið og mönnum er neitað um að bjarga sér, þá á að sjá fyrir kylfum í hausinn á þeim. Við höfum ekki lagt fram sérstaka till. til lækkunar á lögreglukostn. í Reykjavík, vegna þess að till. fjvn. sýna það glögglega, að aðalatriðið verður að reyna að halda í það, sem verið hefir, og hindra, að ástandið verði gert ennþá verra og bölvaðra. Það er nú svo, að við sósíalistarnir hér á þingi erum eiginlega orðnir einu íhaldsmennirnir, af því að hitt er orðin ein afturhaldsfylking, Framsfl., Sjálfstfl. og Alþfl. Við reynum því að halda í það, sem er, því að hinir reyna sífellt að gera ástandið bölvaðra en nokkru sinni fyrr. Við munum því aðeins reyna að hindra, að lögreglukostnaðurinn verði aukinn, en ekki bera fram lækkunartillögur um það efni. Um leið og þessi hækkunartill. um lögreglukostnaðinn kemur fram, er lagt til annarstaðar að bæta inn nýjum tölul. um byggingu fangahúsa. Þetta er gert samtímis því, sem dregið er úr byggingum til sveita eins og frekast er unnt. Bændur geta ekki byggt yfir sig, en það á að hafa nóg rúm fyrir menn í fangahúsum! Hér sé ég einnig í till. fjvn„ að lagt er til að veita 30 þús. kr. til kirkjubyggingar á Akureyri. Þeir, sem hafa mestan áhuga fyrir að byggja kirkjur, ættu að kosta slíkar framkvæmdir sjálfir. Hinsvegar er mér vel kunnugt um, að Akureyrarbæ ríður meira á spítala og bókasafni heldur en nokkurn tíma á að fá kirkju. Því að ég veit ekki til, að kirkjan gamla á Akureyri hafi verið svo full, nema á einstöku stórhátíðum, að hún hafi ekki rúmað þá, sem þangað vildu fara. Hér er till. um 15 þús. kr. styrk til spítalans á Akureyri, en til bókasafns, sem á að vera til minningar um Matthías Jochumsson, er ekkert áætlað. Þessi styrkur til spítalans er líka of lágur. Ég er á móti till. um styrkinn til kirkjunnar á Akureyri. Ég vil heldur, að sú fjárupphæð, sem henni er ætluð, fari til spítalans og bókasafnsins þar. Þá höfum við sósíalistar lagt til með brtt. 619,XV, í sambandi við háskólann og fjárveitingu til hans, að liður sé felldur niður í 14. gr. fjárlagafrv., B,III, sem er 20 þús. kr. fjárveiting til viðskiptaháskóla. Hv. þm. er kunnugt, að þessi viðskiptaháskóli er einkennileg stofnun, sem sett er fyrir duttlunga eins hv. þm. Og það er vitanlegt, enda hefir tilboð um það legið fyrir frá háskólaráði, sem sent hefir verið þingmönnum, að Háskóli Íslands gengur út frá því, að svo framarlega sem hann fengi það fé, sem viðskiptaháskólanum er ætlað, 20 þús. kr., að það mætti verja því til að bæta kennslukrafta háskólans, og þá mundi það nægja til þess að auka starf Háskóla Íslands með því að bæta þar við nokkrum greinum, sem nauðsynlegt er að kenna, og gera hann betur úr garði heldur en verið hefir undanfarið. Till. okkar sósíalista er, að þessi liður, 20 þús. kr., gangi ekki til viðskiptaháskóla, en að því fé sé bætt við fjárveitingu til háskólans, sem hækki þá úr 99 þús. upp í 120 þús. kr. Og ég þykist vita, eftir till., sem bárust til hv. þingmanna í byrjun þessa þings, að þetta muni vera í samræmi við það, sem háskólaráðið sjálft álítur fært og álítur heppilegast. En ég skal nú engu spá um afdrif þessarar till. Það hefir nú sýnt sig hér á hæstv. Alþ., meira og minna, og einnig um till. annara hv. þm. en þm. sósíalista, sem bornar hafa verið fram, að þær hafa ekki fundið náð fyrir augum þingmanna, sem virðast vera bundnir undarlegum handjárnum við hv. þm. S.-Þ. Þá höfum við þm. sósíalista lagt hér framtill. á þskj. 619, um að í 15. gr. fjárlfrv. sé felldur niður styrkur til félags „Vökumanna“, sem þar er gert ráð fyrir, að sé 2 þús. kr., og er það sérstök sparnaðarráðstöfun út af fyrir sig. Það eru svo margir fleiri bitlingar, sem þarf að skera niður, ef út í það væri farið. En hér finnst okkur óviðkunnanlegt, að eitt sérstakt pólitískt félag fái styrk frá ríkinu, ekki sízt þegar ekki er kunnugt, hvaða starf þetta pólitíska félag hefir, og ekki víst, hvort það hefir haldið nokkurn fund; a. m. k. hefir það nú verið vefengt í Tímanum. Við álítum mögulegt fyrir þetta pólitíska félag, eins og önnur slík félög, að komast af án opinbers styrks. og álítum ekki eðlilegt, að þingið veiti slíkan styrk. Þá vildi ég ennfremur í sambandi við 15. gr. ræða nokkuð till. nr. 39 á þeirri gr. fjárl., sem er styrkur til skálda, rithöfunda, vísindamanna og listamanna, sem er 80 þús. kr. Eins og allir hv. þm. muna, var við 2. umr. fjárl. borin fram till. um það, að þeir rithöfundar, skáld, vísindamenn og listamenn, sem voru í 18. gr., væru þar ekki áfram, en að þessi styrkur, sem ætlaður er til menntamálaráðs til að úthluta meðal þeirra, væri lækkaður úr þeim 80 þús. kr., sem hann nú er i. Ég vildi í sambandi við þetta gera nokkrar aths. um þessa fjárveitingu til menntamálaráðs, ekki vegna þess, að við sósíalistar höfum sérstaklega hugsað okkur að bera fram brtt. viðvíkjandi þessu máli. En af því að ég tók ekki til máls við 2. umr. og greiddi atkv. með þeim till., sem þar komu fram um að halda skáldum og listamönnum í 18. gr., þá vil ég nú fara um það nokkrum orðum. Í fyrsta lagi vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. ríkisstj., hvort fyrirmælum l. frá 1928 um menntamálaráð hafi nokkurn tíma verið fullnægt, eða a. m. k. á síðari árum, nefnilega því ákvæði, að menntamálaráð eigi að skila reikningum og leggja fram reikninga ráðsmennsku sinnar um það, hvernig það hefir varið þeim styrk, sem það hefir í hendur fengið til úthlutunar. Ég veit, að til Alþ. hafa aldrei borizt slíkar skýrslur eða reikningar. Mér er ekki heldur kunnugt um, að þetta hafi borizt stjórnarráðinu. Og ef ég fer með rangt mál, er ég segi, að þetta hafi ekki þangað komið, skora ég á hæstv. ríkisstj. að leiðrétta það. En meðan það er ekki gert, þá held ég því fram, að a. m. k. síðustu árin hafi menntamálaráð farið bak við þau l., sem það átti að starfa eftir í þessu efni, að gera grein fyrir því, hvernig það hefir varið þeim fjármunum, sem því hafa verið fengnir til yfirráða af Alþ. Ég álít það alveg sérstaka nauðsyn, að í sambandi við umr. um fjárl. komi það fram, þegar verið er að leggja til að hækka stórlega fjárframlög til menntamálaráðs og taka úr höndum Alþ. ákvörðunarréttinn um styrk til skálda, rithöfunda, vísindamanna og listamanna, að þá sé a. m. k. séð fyrir því, að menntamálaráð starfi l. samkv. og að það geri sér ekki leik að því að brjóta l., eða það út frá geðþótta einhvers manns dirfist að setja sig út fyrir öll l. í landinu og fara ekki eftir þeim landsl., sem um starfsemi þess eru sett af hæstv. Alþ. Meðan svo er, þá virðist mér ófært að veita slíkri stofnun frekari réttindi, auk þess sem Alþ. ætti ekki að láta það liðast, að slík stofnun haldi áfram að hafa nein fjárráð. Ber hæstv. Alþ. einnig að taka tillit til þess, að þarna er meira í húfi heldur en aðeins peningarnir frá því opinbera, sem kynni að verða varið meira og minna illa eða lögum andstætt. Það er miklu meira í húfi þarna, vegna þess að þetta er einn af þeim fáu styrkjum fjárl., sem sérstaklega er ætlaður til þess að viðhalda listum, vísindum og skáldskap í þessu landi. Við Íslendingar vitum allir, hvaða kröfur við gerum til þess. að litið sé á okkur sem bókmenntaþjóð. Og með tilliti til þess sérstaklega hefir það verið borið fram hér á Alþ., hvað eftir annað, að nauðsyn sé að veita ýmsum af okkar beztu listamönnum og skáldum styrk frá þinginu, sem viðurkenningu til þeirra og sem styrk til þeirra, til þess að þeir geti haldið áfram sínum starfa og unnið þar fyrir þjóðina. En hinsvegar er stefnt að því með þeirri breyt., sem gerð hefir verið, fyrst af hæstv. fjmrh. og síðan af fjvn., og með því, að sú brtt., sem borin var fram við 2. umr. fjárl., var felld, að svipta Alþ. yfirráðum yfir þessum styrkjum og setja þau í hendur menntamálaráðs. Við vitum allir, hv. þm., hvaða hætta þarna er á ferð, jafnvel þó að fæstir hv. þm. fáist til að segja það hreinskilnislega. Það er vitanlegt, að sú hætta er þarna á ferðum, að það fé, sem menntamálaráð fær til að ráða yfir, sé notað til starfsemi, sem getur orðið svona allt að því mútustarfsemi hér á landi, þannig að það sé meiningin að láta þessi skáld og þessa listamenn því aðeins fá styrki, að skoðanir þeirra finni náð fyrir augum menntamálaráðs, og þá sérstaklega þess mannsins, sem er einvaldur í því að heita má, hv. þm. S.-Þ. Það er þess vegna þarna um það að ræða, hvort hæstv. Alþ. ætlar að afsala dýrmætum réttindum úr sínum höndum og meira eða minna í hendur eins manns. Ég vil í sambandi við þetta mál lesa upp skjal, sem barst til Alþ. í dag, með leyfi hæstv. forseta.

Það hefir verið lesið upp áður í forsetastóli

. Ekki nema það, sem framan á kápu þess stendur. Þetta skjal hafa 14 þjóðkunnir menntamenn sent Alþ., og hljóðar það svo: . „Alþingi virðist stefna meira og meira að því að sleppa úr sínum höndum beinum umráðum yfir fé því, sem það veitir til styrktar hverskonar andlegri starfsemi í landinu, svo að nú mun jafnvel vera í ráði, að það afsali sér í hendur menntamálaráði úthlutun styrktarfjár þess, sem veitt hefir verið rithöfundum, skáldum og öðrum listamönnum á 15. og 18. gr. fjárlaga. Vér leyfum oss hér með að vekja athygli hv. menntmn. neðri deildar á því, hve varhugavert það er að láta ábyrgðina á svo geysilega víðtækum umráðum og mikilsverðri íhlutun um alla bókmennta- og listastarfsemi meðal þjóðarinnar, sem hér virðist vera stefnt að, hvíla á herðum einnar fámennrar nefndar, án tillits til þess, hvernig hún þá og þá kann að skipast. Þótt hér sé ekki um stórfé að ræða, hefir úthlutun þess jafnan þótt með mestu vandaverkum Alþ. og verið fylgt með sérstakri athygli af þjóðinni, enda eru listir og vísindi með svo fámennri þjóð meira háð opinberum stuðningi en annarstaðar og eiga mestan þátt í að gefa Íslendingum tilverurétt sem sjálfstæðri menningarþjóð. Vér treystum því, að verði breyting gerð frá því skipulagi. sem verið hefir, telji háttvirt menntmn. sér skylt að hlutast til um, að þá verði betur, en ekki lakar en áður séð fyrir því, að sem flest sjónarmið komi til greina við úthlutun þessa styrktarfjár, að sem minnst gæti persónulegs geðþótta, en henni megi ráða sem allra mest þekking, frjálslyndi og réttsýni. Reykjavík, 30. desember 1939.“ Undir þessa áskorun skrifa svo þessir menn: Sigurður Nordal, Jakob Kristinsson, Friðrik Ásmundsson Brekkan, Jónas Þorbergsson, Sigurður Einarsson, Freysteinn Gunnarsson, Sigurður Thorlacius, Alexander Jóhannesson, Símon Jóh. Ágústsson, Ágúst H. Bjarnason, Páll Ísólfsson, Vilhj. Þ. Gíslason, Aðalbjörg Sigurðardóttir, Guðm Thoroddsen. Ég vildi aðeins leyfa mér í sambandi við þessar umr. að lesa þetta upp, til þess að hv. þm., sem ekki hefir verið þetta kunnugt eða hafa ekki tekið eftir þessu skjali, verði ljóst, hvernig ýmsir mennta- og listamenn þjóðarinnar líta á það, sem hefir verið að ganga fyrir sig hér á Alþ. í sambandi við 2. umr. fjárl. Og vil ég lýsa því yfir, að ég mun verða fylgjandi hverri þeirri till., sem fram kann að koma, sem nokkuð er til bóta, í sambandi við þennan styrk, sem menntamálaráð á að úthluta, eftir því sem fjárl. nú eru orðin. Ég álít, að þarna sé um það mikilvægt mál að ræða, að það sé alveg óhjákvæmilegt fyrir Alþ. að taka tillit til þessa skjals. Og ég vil bæta því við, að mér er kunnugt um, að á meðan verið var að safna undirskriftum undir þetta skjal þessara menntamanna hér í Reykjavík, þá var af hálfu formanns Framsfl. beitt persónulegum áhrifum til þess að reyna að fá menn til þess að falla frá því að undirskrifa þetta. Virðist þar hafa komið fram, að hann, hv. þm. S.-Þ., vilji ekki láta ráða, eins og sagt er síðast í þessu skjali, „frjálslyndi og réttsýni“. Þá höfum við þm. sósíalista lagt til, að það yrði allmikið hækkað, sem á að verja til atvinnubóta. Það, sem nú er ætlað til atvinnubóta á 16. gr. 1, er 500000 kr. Og eins og það nú er orðað í fjárl. og hefir verið að undanförnu, þá fylgir því það skilyrði, að þetta sé veitt gegn tvöföldu framlagi frá bæjar- og sveitarfélögum. Það er sem sé ætlazt til þess og það gert að skilyrði, að bæjar- og sveifarfélög, sem verða atvinnubótaframlagsins aðnjótandi, leggi fram tvöfalt framlag á móti því til atvinnubóta. Ef ríkið leggur fram hálfa milljón kr., þá eiga þessi bæjar- og sveitarfélög að leggja fram 1 millj. kr. á móti. Framlög frá ríkinu og bæjum og sveitarfélögum til samans verða þá 1½ millj. kr. Við sósíalistar leggjum til, að þetta verði hækkað, þannig að framlag ríkissjóðs til atvinnubóta verði 750000 kr., en að bæjar- og sveitarfélög leggi fram, eins og verið hefir, tvöfalt framlag á móti. Ég vil geta þess í sambandi við þetta, að ríkisstj. hefir framkvæmt þetta ákvæði um tvöfalda framlagið á móti ríkissjóðsframlaginu þannig, að ef sérstaklega fátækt sveitarfélag hefir átt í hlut, þá hefir hún ekki gengið eins ríkt eftir þessu framlagi á móti ríkissjóðsframlaginu. En þó mun það yfirleitt hafa verið svo, að a. m. k. upp undir tvöfalt framlag hefir komið fram frá viðkomandi bæjar- og sveitarfélögum á móti ríkissjóðsframlaginu. Ef þess vegna till. okkar sósíalista yrði samþ. um 750000 kr. framlag úr ríkissjóði til atvinnubóta, og þetta skilyrði látið haldast, þá þýðir það það, að framlög alls frá ríki og bæjar- og sveitarfélögum mundi verða 2¼ millj. kr. Nú vil ég geta þess í sambandi við atvinnubæturnar, vegna þess að það hefir komizt svo slæmt orð á orðið „atvinnubætur“, að fjvn. leggur til, að breytt verði því heiti, sem þetta hefir. Þá vil ég geta þess, að það er engin ástæða til þess og hefir aldrei verið til þess ætlazt af hálfu Alþ., að þessu fé, sem veitt er til atvinnubóta, megi ekki verja til skynsamlegra og arðbærra framkvæmda, sem séu beinlínis í þágu framleiðslunnar. Það er alger misskilningur, að fé, sem veitt er til atvinnubóta, eigi eingöngu að verja til vegagerða og annars slíks, þó að mikill hluti þess fari jafnan til þess. Við sósíalistar leggjum alveg sérstaka áherzlu á, að atvinnubótafé sé varið sem hagnýtast og til þess að leggja með því grundvöll að sem mestum atvinnubótum í framtíðinni. Það er þess vegna ekkert í þessari gr. um atvinnubæturnar og framlagið til þeirra, sem hindrar ríkisstj. í því að láta verja þessu fé sem allra skynsamlegast, þannig að það hjálpi sem allra bezt til þess að auka almenna framleiðslu í landinu, og á það vil ég leggja alveg sérstaka áherzlu. Við sósíalistar höfum á undanförnum þingum borið fram till. í þessa sömu átt og álíka háar. Ég býst við, að þessar till. ættu, svona að öllu eðlilegu, að eiga von á góðum undirtektum frá núverandi ríkisstj., þar sem sá maður, sem nú er fjmrh., hefir á undanförnum þingum greitt atkv. með þessum till. okkar um hækkun á atvinnubótafénu úr 500000 kr. og upp í 700000 eða 750000 kr. Og ég vil vonast til þess, að þessi hæstv. fjmrh. reynist nú ekki lakari, þegar hann er kominn í ráðherrasessinn, heldur en hann var, meðan hann var bara þm. Sjálfstfl. hér á Alþ., og ekkert meira. Ég ætla að leyfa mér að álíta það sem sérstaka prófun á því, hversu mjög þessi hæstv. ráðh., og þar með Sjálfstfl. sem slíkur, sem sett hefir hann í fjármálaráðherrastólinn, standa við þau loforð og þær atkvgr. og þær skoðanir, sem þeir hafa látið í ljós, meðan þeir voru stjórnarandstæðingar. Ég vil skoða það sem nokkurskonar eldrann fyrir hæstv. fjmrh., sem sýnir, hvort hann þorir nú að framfylgja því sama, nú þegar hann er orðinn fjmrh., sem hann fylgdi áður sem þm. aðeins. Hinsvegar býst ég við, að það fari svo með þennan hv. þm. Sjálfstfl., sem er núv. fjmrh. hans, eins og farið hefir stundum með suma hv. þm. Framsfl. eftir að þeir urðu ráðherrar. Þeim hætti til að gleyma kannske nokkuð mörgu af því, sem þeir lofuðu áður en þeir urðu ráðherrar. Fjvn. hefir lagt til í sambandi við þetta framlag til atvinnubóta, að þar sé nú breytt um þannig, að í staðinn fyrir, að í fjárlfrv. er gert ráð fyrir 500000 kr. framlagi til atvinnubóta með þessu skilyrði um tvöfalt framlag frá viðkomandi bæjar- og sveitarfélögum, þá komi: Til framleiðslubóta og atvinnuaukningar 500000 kr. þar af kr. 100000 til Suðurlandsbrautar, til atvinnuaukningar fyrir Hafnfirðinga og Reykvíkinga. - Hér verða því eftir 400000 kr. til atvinnubóta, en ekkert skilyrði sett fyrir framlagi á móti frá viðkomandi bæjar- og sveitarfélögum. Það þýðir, að það er á valdi bæjar- og sveitarfélaga og þeirrar n., sem með það hefir að gera, hvernig fer um framlög frá bæjar- og sveitarfélögum til atvinnubóta. Það er því víst, ef Alþ. samþ. þessa brtt. fjvn., þá sleppir það úr sínum höndum réttinum til þess að skuldbinda bæjar- og sveitarfélög til að leggja tvöfalt framlag á móti framlagi ríkissjóðs í þessu skyni. Ef Alþ. þess vegna samþ. þessa brtt. fjvn., þá er beinlínis teflt í hættu í þessu efni, þannig að það getur farið svo, að atvinnubótaféð verði ekki meira heldur en þessar 400000 kr., eða þá kannske eitthvað ofurlítið meira en þetta. Það þýðir m. ö. o., að atvinnubótaféð á alveg stórkostlega að skerast niður, eða það a. m. k. að verða háð vilja stjórna bæjar- og sveitarfélaga og þessarar n., sem á að fjalla um atvinnubæturnar, hvort það verður meira heldur en þessar 400000 kr. Alþ. gerir þessar ráðstafanir til þess að minnka stórkostlega atvinnubótaféð. Djúpið á milli till. okkar sósíalista um aukningu á atvinnubótafénu og um að halda skyldunni til tvöfalds framlags frá viðkomandi bæjar- og sveitarfélögum annarsvegar og hinsvegar till. fjvn.,má því segja, að sé nokkuð meira en 1¾ millj. kr., eða a. m. k. aldrei minna en það, ef miðað er við, að hvorum till. fyrir sig væri framfylgt til þess ýtrasta eins og þær liggja fyrir. Ég álít þess vegna alveg sérstaklega þýðingarmikið, að samþ. verði þær till., sem við leggjum hér fram, eða a. m. k. felld till. fjvn., sem hún kemur fram með um þetta efni, en haldið í það ákvæði, sem fyrir var í fjárlagafrv. um atvinnubótaféð. Ég þarf ekki að eyða orðum um það, hversu mikil nauðsyn er að bæta úr atvinnuleysinu. Það blandast engum hv. þm. hugur um. Hver einasti hv. þm. veit, hvar skórinn kreppir að í þessu efni. Spursmálið er því þarna um viljann á því að framkvæma það, sem er þjóðarvilji í þessu efni og hv. þm. vita, að er rétt og nauðsynlegt. Þá er í brtt. fjvn. lagt til að skera niður tillagið til verkfærakaupasjóðs úr 60 þús. kr. og niður í 25 þús. kr., eða um 35 þús. kr., og einnig framlagið til byggingar- og landnámssjóðs um 75 þús., eða úr 200 þús. kr. niður í 125 þús. kr. Báðum þessum brtt. erum við á móti. Það virðist líka vera alveg sérstaklega undarlegt, á sama tíma sem hér er sífellt talað um það á Alþ. og í blöðum stjórnarfl., að það þurfi að flytja fólk úr bæjunum og upp til sveitanna, að þá skuli einmitt á því sama þingi, sem ætlar að gera alveg sérstakar ráðstafanir til að skipa sérstakar n. til þess að sjá um flutning fólks úr bæjum upp í sveitirnar, verið að skera niður styrkinn til þess að fólk geti lifað í sveitunum, ef gert er annars ráð fyrir, að þetta fólk eigi að vera í húsum. Ef menn flytja úr bæjum til sveita, hlýtur hver maður að sjá, sem um það vill hugsa, að þetta fólk vantar, þegar í sveitina kemur, fyrst og fremst möguleika til að byggja yfir sig, til þess að þurfa ekki að liggja úti, og einnig þá að fá verkfæri, sem til þess þarf að lifa í sveit. Hvað er það, sem hæstv. Alþ. leggur til fyrir þetta fólk? Það, að skorinn sé niður möguleikinn til þess, að þetta fólk geti byggt yfir sig í sveit og að menn geti fengið verkfæri með sömu kjörum og undanfarin ár. Þetta nær vitanlega ekki nokkurri átt og er í andstöðu við heilbrigða skynsemi, að tala eins og ýmsir hv. þm. hafa gert um þessi mál, að koma með till. um, að fólk, sem er atvinnulaust um hábjargræðistímann, ætti að fara í sveit og vinna að framleiðslu, en um leið koma fram með till., og það frá fjvn., um lækkun á styrkjum til þess að hægt sé að haldast við og vinna í sveitunum. Þó vitum við það, hversu haldið hefir verið uppi barlómi fyrir bændur og sveitafólk og talað um, hvað það væri nauðsynlegt að styrkja sveitirnar. Og vegna þess hafa þessir styrkir upphaflega verið ákveðnir til hjálpar sveitunum. Ég vil bara taka það fram í þessu sambandi, að það er ekki um þær fjárupphæðir að gera, að þær geti spilað neina rullu. Ef það á að fara að spara, því ekki að spara við konunginn? Því ekki að spara við hálaunamennina hér í Reykjavík: Grimsby-lýðinn, sem Framsókn þóttist einu sinni ætla að ganga á milli bols og höfuðs á. Verkalýðnum er svarað því, að hann geti farið upp í sveit og bitið þar gras. Þá á að minnka við sveitafólkið. Ég get skilið, að Alþingi þurfi að bæta við ríkislögregluna og þurfi að sjá um, að dómsmrh. geti sent hana hvert sem er. Ég get þessa í sambandi við niðurskurðinn, að það er ekki nóg, sem ríkið sker niður. Nefndafarganið er svo, að það þarf að fá leyfi nefndar til hvers sem er. Ef maður ætlar að fá leyfi til þess að flytja eitthvað inn, þarf að sækja til einokunarnefndar um það og til annarar um að flytja út. Ofan á það bætist, að þeim viðurkenndu samböndum og bæjarfélögum, sem eitthvað vilja gera til þess að bæta ástandið, er neitað um að bæta möguleika sína. Þegar bæjarstjórn Siglufjarðar kemur sér saman um að byggja nýja verksmiðju, útvegar lán til þess erlendis og þarf ekkert annað en leyfi atvmrh., er öllum hv. þm. kunnugt um, hvernig þetta var eyðilagt. Þegar einstakir menn eða sveitarfélög geta komið upp framleiðslutækjum án þess að ríkið þurfi að leggja fram lánsfé, er bannað að gera nokkuð. Það er auðséð, að með slíku móti, þegar hverjum einstaklingi á Íslandi er bannað að gera nokkuð, og þegar ríkið sker niður þá möguleika, sem bæjarfélögin hafa, þá er það auðséð, að slík stjórn þurfi að veita fé til lögreglu, til konungs og til meira sveitarframfæris. Við höfum hér, þm. Sósíalistafl., lagt fram till., sem snerta fjárlögin mjög lítið og eru um það, að þegar sé athugað að lækka laun hálaunamanna. Ég býst við, að öll blöð stjórnarflokkanna séu sammála um þetta, a. m. k. skrifa þau öll um það, og allir þm. stjórnarflokkanna virðast í orði kveðnu vera þessu samþykkir, en þeir láta venjulega sitja við orðin tóm. Það kemur aldrei neitt fram, sem sýni, að það eigi að hreyfa við þessu. Einu sinni var það, að ekki þótti annað sýnt fyrir kosningar en að fara að skipa launamálanefnd, og lagði hún fram till. sínar eftir kosningarnar 1934. En stjórnin fann ekki hvöt hjá sér til þess að fara eftir till. þessarar n., sem voru um það, að skera niður bitlingana um 700 þús. kr. Þær voru kæfðar og hafa aldrei sézt síðan. Ég ætla að minna á þessar 700 þús. kr., ef þm. skyldi virðast oftar en við kosningar, að eitthvað mætti skera niður. Ég held því hér fram, að það, sem ríkið og þær stofnanir, sem ríkið beint og óbeint stjórnar, borgi árlega af launum, muni nema 10 millj. króna. Öll laun, sem greidd eru á Íslandi, munu nema um 40 millj. króna; að vísu eru hagskýrslur svo ónákvæmar, að ekki er hægt að sjá þetta með fullri vissu. Ríkið ræður þá yfir ¼ af öllum þeim launum, sem greidd eru á landinu. Ég þarf ekki að fara út í, hve hættulegt það er, þegar ríkið ræður yfir svona miklum hluta af launagreiðslunum, þegar ¼ launþeganna á allt sitt undir ríkisvaldinu, og þegar ofan á það bætist, að pólitískar skoðanir manna hér á landi eru eins og opin bók, þannig að í sambandi við fátækraframfærið hér í Reykjavík hefir verið gefin út bók um það, hvernig styrkþegarnir kjósi og hve mikill hluti þeirra kjósi Sjálfstfl. Þá geta menn skilið, hvaða þýðingu það hefir að geta notað eða misnotað þær 10 millj. króna, sem veittar eru í laun. Nú veit ég, að fjvn. vinnur að því að rannsaka, hve mikið það sé, sem greitt er í laun á Íslandi. Ég hefi heyrt, að ríkið greiði, skv. upplýsingum, sem n. hefir fengið, yfir 14 millj. króna af því kaupi, sem greitt er á Íslandi. Ég vildi leyfa mér að mega óska eftir því, að fjvn. gefi upplýsingar um það, hve mikið ríkið greiði af launum, og mælast til þess, að það upplýsist á einn eða annan hátt, hverjum þessi laun eru greidd, og að þingmenn og þjóðin hafi aðgang að nákvæmu yfirliti yfir það. Það er fyrst þegar slík skýrsla liggur fyrir, sem mögulegt er að gera ýtarlegar till. um breyt. á fjárl. viðvíkjandi þessum lið. Ég vil svo að svo komnu máli láta þetta nægja fyrir þeim till., sem við flytjum, þm. Sósíalistafl., um leið og við setjum fram álit okkar á þeim till., sem fjvn. lagði fram.

*Bjarni Snæbjörnsson: Það er ekki af því, að ég hafi neina brtt. að bera fram, að ég tek til máls, heldur út af ummælum hæstv. viðskmrh. viðvíkjandi till. fjvn. í sambandi við hafnargerð í Hafnarfirði. Mér fannst kenna þar ókunnugleika hæstv. ráðh., bæði á því, til hvers væri ætlazt við þessa hafnargerð, og einnig því, hvernig staðhættir væru í Hafnarfirði til annara framkvæmda. Eins og allir hv. alþm. vita, hefir Hafnarfjörður þá sérstöðu, að hann verður eingöngu að byggja á fiskframleiðslu, sem þar er. Hann hefir enga verzlun fram yfir það, sem er í bænum sjálfum. Hann hefir ekkert land til ræktunar að neinu leyti. Að vísu hefir hann fengið fyrir nokkrum árum heimild til að kaupa Krísuvíkurland, og var það ætlað til ræktunar, en svo var um hnútana búið af löggjafanum, að það er ekki ennþá komið neitt samkomulag um það, hvað hver fær í sinn hlut, og ekki líkur til, að það verði á næstu tímum. Þess vegna er það svo, að það, sem er lífsspursmál fyrir bæinn, er það, að hann hafi trygga og örugga höfn. Hæstv. viðskmrh. efaðist ekki heldur um það, að þörfin væri brýn þarna, en vildi ekki byrja strax á þessu verki vegna þess, að til þess mundi þurfa svo mikið útlent efni, og það væri ekki rétt að ráðast í slíkar framkvæmdir sem þessa meðan stríðið væri. Við þessu er því að svara, að það, sem Hafnarfjörður ætlar sér, er að byggja brimbrjót eða hafnargarð í norðanverðum firðinum, til þess að verjast því brimi, sem inn fjörðinn kemur í vestanroki og er mjög títt á vertíðinni, þegar mest er um skipin og þörf á að flýta afgreiðslu þeirra sem unnt er. Það hefir verið gerð, af hr. Finnboga Rúti Þorvaldssyni hafnarverkfræðingi, áætlun um, hvað slíkur garður mundi kosta, og gerir hann ráð fyrir, að slíkur garður kostaði 650 þús. kr. fullgerður, og er búizt við, að aðkeypt efni og verkfæri ýmiskonar muni verða um 140 þús. kr. M. ö. o., að 140 þús. kr. fara í erlent efni, en 500 þús. kr. færu eingöngu til atvinnu fyrir bæjarbúa. Þar við má bæta því, að bærinn þarf ætíð á hverju ári að verja miklu fé til atvinnubóta innan bæjarins, og hafa það oft verið 80–90 þús. kr., sem veittar hafa verið í því skyni. Nú hagar því þannig til, að þær atvinnubætur sem helzt hefir verið um að gera innanbæjar, hafa verið í því fólgnar að laga götur bæjarins, sérstaklega Strandgötuna, og er það viðhald meira en fyrir Hafnarfjörð einan, því um hana fara allir þeir flutningar, sem á landi fara til Reykjanesskagans. En eins og nú horfir við, álítum við Hafnfirðingar ekki leggjandi í slíkt, þar sem ennþá meira útlit er fyrir þörf á afvinnubótavinnu en nokkurn tíma áður, og einmitt vegna þess, að brimið er að brjóta niður malarkambinn, búumst við ekki við að geta komið þessu í framkvæmd, og þá er ekki nema um þetta eina að ræða fyrir okkur, bæði af því, hve mikil nauðsyn það er fyrir okkur að koma þessu í verk, og eins af hinu, að ekkert verk er heppilegra til þess að vinna á þessum stríðstíma heldur en að leggja út í þetta mannvirki. Hæstv. viðskmrh. minntist á það, og það réttilega, að það mætti búast við því í kaupstöðunum, sérstaklega Reykjavík og nágrenni, - og þar efast ég ekki um, að hann hefir meint Hafnarfjörð -, að þar væri yfirvofandi atvinnuleysi, og honum fannst ekki nema réttmætt, að það væri meira hugsað fyrir því heldur en var gert nú í fjárl. og till. fjvn. En það er einmitt þetta, sem vakir fyrir okkur Hafnfirðingum, að í slíku árferði eins og þessu og á þeim tímum, sem búast má við, að saltfisksveiðar leggist niður á togurunum, verða bæjarstjórnin og ríkisstj. að leggja fram meira eða minna fé til atvinnubóta einmitt á slíkum stöðum. Í hafnarlögum Hafnarfjarðar er það ákveðið, að ef Hafnarfjarðarbær leggur í slíkar framkvæmdir sem þessar, er ríkissjóði skylt að leggja fram 1/3 hluta fjárins á móti 2/3 frá Hafnarfjarðarbæ eða hafnarsjóði, og hefðum við raunverulega getað haft það þannig, ef við hefðum samþ. það í bæjarstj. að byrja á verkinu, að koma þá til ríkissjóðs og krefja hann um framlag á móti, en okkur fannst það í alla staði réttlátara að ákveða ekki um það fyrr en víst væri um þann styrk, sem Alþingi vildi veita til þessarar framkvæmdar, ef úr yrði, og þess vegna er það, að fjvn. hefir tekið þetta upp í fjárl. í 22. gr. Loks vil ég geta þess í sambandi við þetta, að þó svo að í sambandi við áætlun verkfræðingsins sé gert ráð fyrir þessu fjárframlagi fyrir útlent efni og til áhaldakaupa, er það þannig að í fyrstu er það harla lítið, sem þarf til áhaldakaupa, heldur eingöngu til sementskaupa, og er það til þess að búa til pláss við land, til að hægt sé að flytja garðinn fram. Þegar þessu er lokið, er hafnargarðurinn eingöngu vinna, þar til honum er lokið og byrjað er að gera fyrir byggingu hafnarinnar, sem náttúrlega verður að töluverðu leyti líka útlent efni, en það er ætlunin að gera þetta smátt og smátt, dreifa því yfir á fleiri ár, til þess að hafa þarna atvinnu fyrir bæjarbúa og dreifa þeim atvinnuvandræðum, sem hljóta að koma í sambandi við stríðið. Ég býst við, að þegar hæstv. viðskmrh. lítur á þetta og hefir fengið nægilegar upplýsingar - og er ég fús til, ef eitthvað vantar í þessar upplýsingar, að gefa honum þær -, þá muni hann sjá, að Hafnarfjörður hefir algera sérstöðu í þessu etni og þetta er hin eina réttlætanlega atvinnubótavinna, sem hægt er að framkvæma í bænum á þeim tíma, sem nú er framundan. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta meira, en ég vonast til þess, að allir hv. alþm. taki þetta til athugunar og verði því meðmæltir, að þessi grein fái að standa óhögguð í till. fjvn.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Það hefir orðið að samkomulagi með mér og frsm. fjvn., að ég segi nokkur orð um lið 33 í brtt. fjvn. Þetta er um að ábyrgjast gagnvart Landsbanka Íslands fyrir Útvegsbanka Íslands h/f kr. 4792092,25, sem er skuld Útvegsbankans. Það eru tildrög þessa máls, að árið 1928, er gert ráð fyrir, að Íslandsbanki, sem þá var, dragi inn seðla sína. Það er ákveðið með reglugerð, hvernig skuli miðað við gildi gulls. Nú var það, að þegar lögin um Útvegsbankann voru sett 1930, var ákveðið, hvernig seðlaútgáfa skyldi fara fram eftir fyrirmælum ráðherra. Þessu fylgdi sú kvöð, að Útvegsbankinn átti að draga inn seðla sína og afhenda um leið gullforða sinn til Landsbankans með ákveðnu verði. Nú hefir það verið svo, að um mörg ár hafa menn ekki treyst sér að setja endanleg fyrirmæli um inndrátt þennan, og ef Landsbankinn hefði fengið seðlana með því verði, sem ákveðið var 1928, hefði Útvegsbankinn orðið fyrir verulegu tjóni, af því að verðið var svo miklu lægra síðustu árin. En það var ákaflega hvumleitt að láta málið standa þannig, að þessi seðlainndráttur skyldi ekki fara fram og að Útvegsbankinn skyldi hafa seðlaútgáfu með höndum með annari starfsemi sinni. Þess vegna kom ríkisstj. því í framkvæmd, sem lögin ætluðust til, að seðlar Útvegsbankans og Íslandsbanka yrðu dregnir inn og Landsbankinn tæki við gullforðanum. Þetta þótti óhugsandi, nema með því móti, að Landsbankinn félli frá því, að fá gullið með því verði, sem ákveðið var 1928, heldur með því verði, sem var á gulli þegar þessi framkvæmd var gerð. Eftir allmikla samninga um þetta fram og aftur tókst samkomulag á þeim grundvelli, að Landsbankinn félli frá þeim rétti, sem hann átti samkv. l. frá 1928, og kæmi þar í móti, að ríkissjóður tæki ábyrgð á þeirri skuld, sem Útvegsbankinn var í við Landsbankann um áramótin 1938–1939.

Er ekki ríkið í ábyrgð fyrir öllum skuldbindingum Útvegsbankans?

. Nei, það eru nokkrar, sem ríkið er ekki í ábyrgð fyrir, og þessi er ein af þeim. Ég held, að ég muni það rétt, að það yfirverð, sem Útvegsbankinn fékk fyrir gullið og Landsbankinn raunverulega afsalaði sér, hafi verið 1½ millj. króna. Má í þessu sambandi einnig geta þess, að gullforðinn hrökk ekki alveg til þess að mæta inndregnu seðlunum, og varð þá samkomulag um, að Landsbankinn keypti víxla af Útvegsbankanum, sem nam þeim mismun. Ennfremur varð að samkomulagi, að Landsbankinn lækkaði vexti af þessum víxlum og eldri skuld Útvegsbankans um 1%. Gegn þessu tók ríkisstj. að sér að leggja til við Alþ., að það samþ. þessa ábyrgð, eins og áður var fram tekið. Ég vænti þess, að þetta sé nægilegt til að skýra þetta mál, og vænti þess, að Alþ. geti fallizt á að samþ. þessa ábyrgð.

Þýðir vaxtalækkunin í framkvæmd ekki það, að Útvegsbankinn þurfi ekki framvegis að taka hærri vexti en Landsbankinn?

. Þetta myndi ekki hafa nein áhrif á það, því að Útvegsbankinn varð fyrir skaða af inndrætti seðlanna; og er þessi vaxtalækkun gerð til þess að vega upp þann halla, þannig að Útvegsbankinn stendur svo að segja eins og áður. Ég vil svo að lokum bara segja örfá orð út af till. fjvn. um það, að leggja 45 þús. kr. til byggingar geymslu yfir þjóðminjasafnið. Mér finnst ekki ná nokkurri átt að samþ. þessa till. Ég veit, að það muni vera full þörf á að byggja yfir þjóðminjasafnið, en ég get ekki skilið, að það mætti ekki bíða þar til um hægir. Það vita allir, að það þarf talsvert útlent efni til þessa, og mér finnst erfitt að ganga langt í því að stemma stigu fyrir byggingum í sveitum .á sama tíma sem veitt er fjárveiting til slíks sem þessa. Auk þess vil ég vara við, að Alþ. gangi aftur inn á þá braut, sem áður var almennt, að veita svona heimildir. Ef það er vilji Alþ., að þetta verði framkvæmt, þá á að setja þetta beint inn í fjárl. sjálf. Þetta er stórháskaleg braut að fara inn á, og ég vara við því að taka þetta form upp.

* Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Mér finnst rétt, að ég segi aðeins örfá orð um þær brtt. fjvn., sem útbýtt hefir verið nú á þessum fundi. Um þær brtt., sem snerta tekjuliðina, get ég verið mjög stuttorður. Hv. þm. gera ef til vill einhverjar aths. við þessar till., og er þá tími til að rökræða þær nánar, en ég vil geta þess, að þær eru allar bornar fram í samráði við hæstv. fjmrh. og viðskmrh. Og ég hygg, að það sé óhætt að segja, að svo framarlega sem sæmilegt ástand verður í verzlunarmálum, þá muni þessi áætlun vera nokkuð varleg. Ég skal þá snúa mér að einstökum till. 14. till. er um vaxtagreiðslur vegna læknisbústaða og skýrir sig raunverulega sjálf. - 15.–19. till. eru um nokkrar hækkanir á framlögum til vega, sem að nokkru leyti voru ekki nægilega vel athugaðar hjá fjvn. og koma þess vegna ekki fram fyrr en nú. - 20. till. er um kennarabústaði, og hefi ég gert grein fyrir þeirri till. í fyrri ræðu minni í kvöld. - 21. till. er um lækkun tillagsins til sundlaugar á Eiðum um 5000 kr. - 22. till. er um fjárveitingu til Snorragarðs, bæði til vinnu við að gera garðinn og eins í sambandi við væntanlegt minnismerki Snorra. - 23. till. er um 5000 kr. fjárveitingu til rafveitu á Hallormsstað. Verkið er þegar unnið, en á því hvílir nokkur skuld. - 24. till. er um styrk til dýralækninga. Í fjárl. fyrir 1939 var styrkur til nokkurra manna í þessu skyni, en nú leggur n. til, að þetta sé veift í einu lagi, en hefir samþ., að þessi upphæð skuli skiptast þannig: Hólmgeir Jensson 400 kr. Guðmundur Andrésson 400 - Ágúst Jónsson, Hofi 300 - Halldór Jónsson 300 - Eggert Magnússon 200 - Brandur Einarsson 150 - Ólafur Guðmundsson 150 - Valdímar Stefánsson 150 - Til dýralækninga í Vestmannaeyjum . 500 - Samtals 2250 kr. 25. till. þarf ekki skýringa við. N. telur rétt, að þetta verk verði eftirleiðis framkvæmt af vegamálastjóra. - Þá er 26. till. Það lá að vísu fyrir n. till. um að borga í þessu skyni 180000 kr., en við nánari athugun taldi n. að 160000 kr. myndu nægja. - 27. till. er um eftirlaun Þórðar Sveinssonar yfirlæknis, sem lætur nú af störfum. - 28. till. þarfnast ekki skýringa að öðru leyti en því, að brtt. á þskj. 587,117 er jafnframt tekin aftur. - 29.–30. till. þurfa ekki skýringa við. - 31.–32. till. eru vegna afborgana af lánum. Hækkunin stafar af gengisbreytingunni. - 33. till. hefir hæstv. viðskmrh. skýrt. og hleyp ég því yfir hana. - 34. till. er um að heimila síldarverksmiðjum ríkisins að kaupa síldarverksmiðjuna á Húsavík. Síldarverksmiðjan á Húsavík hefir starfað í tvö sumur og í bæði skiptin verið leigð stjórn síldarverksmiðja ríkisins. Fyrra árið varð dálítið tap á rekstrinum, sem stafaði aðallega af því, að bilun kom fram í vélunum, sem verktaki bar ábyrgð á og mun bæta að mestu eftir dómi. Nú í sumar varð mikill gróði á verksmiðjunni. Það má telja beggja hag, að ríkið eigi þessa verksmiðju. Síldin liggur mjög á Skjálfandaflóa, og hinum minni skipum, sem veiða þar og á Axarfirði, þykir hentugt að geta affermt á svo nálægum stað. Húsavík verður í framkvæmd nokkurskonar viðbót við Raufarhöfn og mikil hjálp fyrir vélbátaflotann. Á hinn bóginn er erfitt að starfrækja litla sjálfstæða verksmiðju á Húsavík, mitt á milli hinna stóru ríkisfyrirtækja á Siglufirði og Raufarhöfn. Í framkvæmdinni mun þessi verksmiðja jafnan verða falin umsjá ríkisverksmiðjanna um allan rekstur, þar til hún verður keypt. Meiri hluti verksmiðjustj. er hlynntur kaupunum, af þeim ástæðum, sem nú hafa verið færðar fram; auk þess er það vitað, að hús og vélar verksmiðjunnar á Húsavík er mjög vandað og reksturinn í sumar hefir gefizt ríkisverksmiðjunum alveg sérstaklega vel. - 35. till. er heimild til ríkisstj. um að lækka útgjöld ríkissjóðs um allt að 20% eftir jöfnum hlutföllum milli einstakra fjárveitinga. Þetta er vitanlega gert með það fyrir augum, að tekjur ríkissjóðs kunni að lækka af völdum styrjaldarinnar. - 36. till. er um heimild fyrir ríkisstj. til að láta fullgera þjóðieikhúsið, þannig að hægt verði að nota það fyrir geymslu undir þjóðminjasafnið. Hæstv. viðskmrh. hefir mælt kröftuglega gegn þessari till., og það vissulega með rökum að því leyti, að það er vitanlega nauðsynlegt að spara sem mest kaup á erlendu efni, og get ég að því leyti verið honum samdóma, en við verðum þó að hafa það hugfast, að geymslan á fornminjasafninu, sem nú er, er alveg óforsvaranleg. Þetta merkilega safn er geymt í timburhúsi á efsta lofti og myndi því geta eyðilagzt af völdum elds á einum eða tveimur klukkutímum, og ef svo óheppilega vildi til, þá myndi enginn landsmanna, og sízt nokkur alþm., hafa viljað standa á móti því, að safninu væri komið fyrir á þeim stað, sem það væri öruggt. Þetta verða hv. þm. að gera upp við sig um leið og þeir greiða atkv. um þessa till. - 37. till. er um það, að veita stjórn síldarverksmiðja ríkisins heimild til að lána af handbæru fé verksmiðjanna 200000 kr. til að gera veg yfir Siglufjarðarskarð eða tengja Siglufjörð við Skagafjörð, og hinsvegar að tengja Raufarhöfn við framleiðslusvæðin þar í kring. Ég geri ráð fyrir, að það verði skiptar skoðanir um þessa till., en það er vissulega talsvert viðurhlutamikið að inniloka alveg slíka staði og þessa, sérstaklega Siglufjörð, þar sem vinna um 12000 manns yfir sumartímann. Það myndi vissulega verða allt annað viðhorf fyrir Siglufjörð, ef hann kæmist í samband við jafnblómlegt hérað og Skagafjörð. Annars er allýtarleg grein gerð fyrir þessari till. í framhaldsnál. fjvn., og skal ég því ekki hafa um hana fleiri orð.

*Finnur Jónsson: Ég er einn af þeim þm., sem þarf víst að nokkru leyti að biðja fjvn. nokkurrar afsökunar af þeim ástæðum, að ég tók fyrri hluta nál. hennar afskaplega alvarlega. Ég bjóst við, að n. myndi flytja ýmiskonar sparnaðartillögur og hafa í frammi niðurskurð á fjárlögum. Og ég tók þetta heitorð n. í fyrri hluta nál. svo alvarlega, að ég skirrðist við að flytja till. á Alþ. um útgjöld, sem ég hefði viljað fá handa mínu kjördæmi. Nú sé ég, að ég þarf að biðja enn afsökunar á, að ég skyldi taka sparnaðartal hennar svona alvarlega, af því að í seinni hluta nál. er þessu raunverulega snúið við. Í staðinn fyrir að standa við þau loforð, sem n. gaf í fyrri hluta nál., kemur hún nú með ýmiskonar útgjaldatillögur, sem ekki er sýnilegt, að beinlínis sé þörf á að framkvæma einmitt á þessu ári. Þetta gerir n. jafnhliða því, sem hún flytur till. um verulegan niðurskurð á ýmsu. sem til atvinnuaukningar myndi horfa. Nú skal ég ekki fara mikið út í þetta, en ég vildi sérstaklega ræða tvo liði í hinum nýju brtt. n., sem hér liggja fyrir á þskj. 636. Fyrri liðurinn er nr. 34 og er við 22. gr. fjárl., um heimild fyrir stjórn síldarverksmiðja ríkisins til að kaupa síldarverksmiðjuna á Húsavík eins og hún var um áramótin 1938–1939, ef viðunandi samningar takast um verð og greiðsluskilmála. Ég verð að segja það, að ég skil ekki almennilega þessa till. að því leyti, að það er sagt, að heimildin nái til að kaupa verksmiðjuna eins og hún var um áramótin 1938–1939. Á að setja verksmiðjuna í sama ástand eins og hún var í um áramótin 1938–1939, eða hver er meiningin? Mér er kunnugt um, að verksmiðjan var um þau áramót í hraklegu ástandi. Það væri ákaflega gott, ef hv. frsm. fjvn. vildi gera svo vel og gefa upplýsingar um, hver meiningin er með þessu hjá fjvn. Í öðru lagi vildi ég koma að því, sem hv. frsm. las hér upp af sérstöku blaði, þar sem talið er, að það sé mjög hagkvæmt fyrir ríkisverksmiðjurnar að eignast þessa verksmiðju. Nú vildi ég vitna í þessu sambandi, ekki til frsm. fjvn., heldur til framkvæmdarstjóra síldarverksmiðja ríkisins um það, hversu hagkvæm vinnslan muni vera í þessari verksmiðju. Ég hefi hér fyrir framan mig skýrslu um síldarverksmiðjur ríkisins árið 1939 eftir Jón Gunnarsson. Þar segir m. a. svo, með leyfi hæstv. forseta: [Skýrsluna vantar í hndr. þingskrifarans.] Raufarhafnarverksmiðjan yrði 5000 mála, og er ekki ástæða til að ætla, að vinnslukostnaður yrði þar meiri en á Siglufirði, en þar nemur hann 47 aurum á mál, þar sem vinnslukostnaður á Húsavík myndi á hinn bóginn verða hátt á aðra krónu. Út af þessari till. verð ég að öðru leyti að segja það, að ég tei það mjög óviðkunnanlegt, er hv. frsm. fjvn. segir, að meiri hl. verksmiðjunefndar sé þessu samþykkur, því að þetta hefir aldrei verið undir hana horið. Ég hefi verið spurður að því, hvort ég vildi mæla með þessu, og ég svaraði, eftir að hafa talað við framkvæmdarstjóra verksmiðjanna, að ég treysti mér ekki til þess. Hann kvaðst í viðtali við mig og Svein Benediktsson vera því mótfallinn, að Húsavíkurverksmiðjan yrði keypt, þar sem hún yrði ekki annað en dragbítur á ríkisverksmiðjunum, til þess að halda síldarverðinu niðri. Hv. frsm. fjvn. sagði, að það hefði verið gróði á Húsavíkurverksmiðjunni í sumar. Ég veit ekki, hvaðan hann hefir það.

Ég hefi það frá góðum heimildum

. Hann getur ekki haft það frá neinum heimildum. Ég hefi það frá framkvæmdarstjóra verksmiðjunnar, að tap hafi orðið á henni miðað við það, að flytja síldina til Siglufjarðar og vinna hana þar. Auk þess má geta þess, að um sama leyti og ríkisverksmiðjurnar voru að flytja síld til Húsavíkur til vinnslu voru tómar þrærnar á Siglufirði og menn þar á kaupi, sem höfðu ekkert að gera, en á Húsavík var unnið, þar sem verksmiðjureksturinn var allur dýrari og óhentugri. Það er auðvitað hægt að koma hér fram fyrir þingið og segja, að fjvn. vilji gera þetta til þægðar Húsvíkingum og formanni fjvn., að binda ríkisverksmiðjunum þennan bagga, en hitt er ekki annað en blekking, að sjómenn og útgerðarmenn græði á því, að þessi verksmiðja sé keypt. Um það hefði hv. fjvn. getað sannfærzt með því að tala við forstjóra ríkisverksmiðjanna. Það hefir verið lögð fram áætlun um að auka verksmiðjurnar á Siglufirði um 2500 mála afköst á sólarhring. Ef gert er ráð fyrir 60 daga vinnslu eða 150 þús. mála yfir sumarið, yrði stofnkostnaður 50 þús. kr., eða um kr. 3.30 á mál yfir sumarið, en 500 mála verksmiðja á Húsavík gæti á sama tíma unnið úr 30 þús. málum, en stofnkostnaður yrði þar 300 þús. kr., eða 10 kr. á síldarmál á ári. Svona verksmiðja yrði því ekki samkeppnisfær við stærri verksmiðjur. Ég vona, ef umr. verður ekki lokið í kvöld, að hv. frsm. fjvn. leiti sér nánari upplýsinga um þetta hjá framkvæmdarstjóra síldarverksmiðjanna, sem mun staðfesta, að þessar tölur séu réttar. Ég læt svo útrætt um þetta mál, en vil aðeins bæta því við, að þegar ríkisverksmiðjurnar ákveða síldarverðið, þá gildir það ekki aðeins um þá síld, sem lögð er upp til þeirra sjálfra, heldur líka til verksmiðja einstakra manna. Yfirleitt þýddi það ekki annað en að lækka síldarverðið til sjómanna og útgerðarmanna að binda ríkisverksmiðjunum þennan bagga. Þá er síðari till. hv. fjvn. Hún er um að stj. síldarverksmiðja ríkisins sé heimilt að lána ríkissjóði 200 þús. kr. vaxtalaust til 10 ára til þess að fullgera veg yfir Siglufjarðarskarð og Raufarhafnarveg. Að þessari vinnu við veginn yfir Siglufjarðarskarð skulu sitja Siglfirðingar að hálfu leyti móti öðrum, þar með taldir reglusamir og duglegir atvinnulausir námsmenn. Niðurlag þessarar gr. ber mikinn keim af þeirri stefnubreyt., sem orðið hefir í fjvn. síðustu daga. Fyrstu daga og víkur þingsins sáu hv. þm. ekki annan árangur af starfsemi n. en tilraunir til að loka skólum landsins fyrir námsmönnum. En nú koma hv. n. og formaður hennar og leggja til, að varið sé verulegu fé frá ríkisverksmiðjunum til vegabóta á Siglufjarðarskarði og láta námsmenn hafa sérstök forréttindi við þá vinnu, til þess að ýta undir menn að sækja skóla, og auk þess hefir hv. form. fjvn. komið því inn í frv. um síldarverksmiðju á Raufarhöfn, að helmingur þeirra manna, sem þar eiga að bætast við, skuli vera skólamenn. Þetta stingur nokkuð í stúf við þá stefnu, sem virtist vera ráðandi hjá hv. n. framan af þingtímanum, að loka skólunum. Það er fjarri mér að hafa á móti því, að námsmenn fái vinnu, og ég hefi oft sjálfur greitt fyrir slíkum mönnum um að fá atvinnu. En ég kann illa við það, að á slíkum atvinnuleysistímum sem þessum sé gengið svo mjög á rétt verkamanna í landinu að láta skólamenn hafa forréttindi að verulegu leyti, þegar úthlutað er vinnu, er ríkið hefir yfir að ráða. Annars ætlaði ég ekki að fjölyrða um þetta, heldur taka það fram, að mér er ekki kunnugt um, að ríkisverksmiðjurnar hafi fé aflögu. Ég hafði einmitt haldið, að þær vantaði rúmlega einnar milljónar króna erlent lán til þess að koma upp verksmiðjunni á Raufarhöfn. Fyrir nokkrum dögum urðu þær að setja 24 þús. kr. „remburs“ fyrir rafmagnsáhaldi, sem vantaði og ekki var hægt að fá. En nú upplýsir hv. form. fjvn., að ekki sé vandi að taka 200 þús. kr. af handbæru fé verksmiðjanna og leggja í vegagerð. Annaðhvort er, að minn óvitaskapur á sér engin takmörk, eða þá að óvitaskapur hv. fjvn. er takmarkalaus. Til þess að koma upp verksmiðju á Raufarhöfn og viðbót á Siglufirði hefir fengizt loforð um 360 þús. kr. lán í Noregi. Einnig hafði fengizt ádráttur um lán í Danmörku og Svíþjóð, en í Englandi var málaleitun um lán neitað, og enginn veit, hvort til þess muni koma, að lánin fáist í Danmörku og Svíþjóð. Hv. fjvn. mun eflaust svara því til, að þessi till. komi ekki til framkvæmda nema verksmiðjurnar hafi handbært fé, en í till. fjvn. stendur, að heimilt skuli að taka til láns 200 þús. kr. af handbæru fé verksmiðjanna, alveg eins og verksmiðjurnar vaði í peningum. Hv. fjvn. hefir mjög brotið heilann um fjárhag ríkisfyrirtækja og ætti að vita um fjárhag ríkisverksmiðjanna. Vil ég því gera nokkra tilraun um það, hvort hv. n. telji í raun og veru, að verksmiðjurnar vaði í peningum, með því að leggja fram ásamt öðrum hv. þm. brtt. við þessa till. hv. n. Ég tek það fram, að ég er því hlynntur, að vegur komist yfir Siglufjarðarskarð. Ég hefi lengi dvalið á Siglufirði, og ég get sagt fyrir mig, að mér þætti vænt um að geta skroppið á sunnudögum í bíl yfir skarðið. Ég ber auk þess hlýjan hug til Presthólahrepps, sem er minn fæðingarstaður. En eftir hvorugum þeim vegi, sem um getur í till. hv. fjvn., myndi fara fram nokkur þungavöruflutningur til síldarverksmiðjanna. Siglufjörður er sá bær hér á landi, sem beztar hefir samgöngur á sjó að sumrinu, en yfir skarðið myndi aldrei verða fluttur neinn þungavarningur til bæjarins.

Allténd þó til þeirra, sem vinna við verksmiðjurnar

. Það gæti verið, að til þeirra yrðu fluttir nokkrir pottar af mjólk úr Skagafirði, en bæði er, að það getur ekki talizt nein þungavara, og svo skil ég ekki, að slíkir flutningar geti talizt svo nauðsynlegir, að ástæða sé til fyrir Alþingi að taka það fé, sem safnazt hefir fyrir hjá verksmiðjunum, til þess að leggja í vegagerð sem þessa. Og því síður get ég séð nokkurt réttlæti í því að taka þetta vaxtalaust, þegar ríkissjóður á eftir að taka einnar milljónar króna lán til ríkisverksmiðjanna til þess að þær geti gert það, sem þær þurfa að gera fyrir næstu vertíð. Þó vil ég freista með till., hvað mikið er á bak við þá sannfæringu hv. fjvn., að verksmiðjurnar vaði í peningum. Ég tel a. m. k. ekki rétt að taka fé verksmiðjanna í alveg óskyld fyrirtæki, eins og vegalagningar. En það er kunnugt, að á síðasta sumri varð mjög slæm útkoma hjá mörgum skipum, sem lögðu upp hjá verksmiðjunum, og sjómönnum á þeim. Ef verksmiðjurnar hafa svona mikið fé handbært, þá tel ég réttara, að því sé varið í hlutaruppbót til sjómanna og útgerðarmanna, sem lögðu upp hjá verksmiðjunum á síðasta sumri fyrir kr. 1.50 á mán Ef allt er með líkum, munu verksmiðjurnar hafa grætt á síðasta sumri kr. 4,50 til 5.00 á mál. Því tel ég ekki ósanngjarnt, ef hér er um svona mikið handbært fé að ræða, að það væri notað til að inna þessa litlu hlutaruppbót af hendi. Ég hafði reyndar álitið, áður en ég sá þessa till. hv. fjvn., að ríkisverksmiðjurnar ættu að nota ágóðann af sumrinu til þess að bæta hag sinn, svo að þær gætu gefið meira fyrir síldina á næstu vertíð eða staðizt betur skellina, ef afurðaverð skyldi lækka aftur. En fyrst nú á að fara að ráðstafa þessum gróða á annað borð, verður honum ekki betur varið á annan hátt en þann, að sjómenn og útgerðarmenn njóti hans eins og ráð er fyrir gert í brtt. minni, þó að ég myndi ekki hafa gert till. um að ráðstafa þessum gróða, ef þessi umrædda till. hefði ekki áður komið frá hv. fjvn.

*Thor Thors: Ég þarf ekki að vera langorður um nokkrar brtt. við fjárl., sem ég ber fram á þskj., sem er því miður ekki enn komið hér inn í hv. d. Allar eru þær, að einni undantekinni, fremur smávægilegar og miða að verklegum framkvæmdum í kjördæmi mínu. Sú fyrsta er um framlag til Hellissandsvegar, að það hækki úr 4000 kr. upp í 6000 kr. Nú sé ég, að í brtt. hv. fjvn. er lagt til, að þetta framlag hækki upp í 5000 kr. Ég get því tekið aftur þessa brtt. mína, þar sem ég geri ráð fyrir, að eftir að hv. fjvn. hefir komið með slíka till. og ákveðið þessa upphæð, sé þýðingarlaust að deila við dómarann. 2. brtt. mín á þessu sama þskj. (637, V. h.) er um 6000 kr. framlag til bryggjugerðar á Hellissandi. Í þessa bryggjugerð hefir verið lagt stórfé á undanförnum árum, en það hefir ekki enn komið að fullum notum vegna ákveðinna mistaka, sem á þessu verki hafa orðið allt frá því fyrsta. Engin áætlun er til um það, hvernig þessari hafnargerð skuli hagað í framtíðinni, en það kemur ekki að sök, ef ríkið vill leggja fram þetta fé, svo að hægt sé að hefjast handa á næsta sumri. Hér er um að ræða fjölmennt kauptún, sem lifir á sjávarútvegi, og allur almenningur þar á allt sitt undir þeim atvinnuvegi. 3. brtt. er um 3000 kr. framlag til bryggjugerðar í Grafarnesi. Hefir áður verið veitt til þessa 1500 króna framlag á fjárl., en íbúarnir hafa ekki getað hagnýtt sér það. Ég skal geta þess, að jörð sú, þar sem þetta hafnarvirki hefir verið gert að nokkru, er ríkiseign, og er því sanngjarnt, að ríkið leggi nokkuð af mörkum til verksins. Í brtt. minni er farið fram á 2000 kr. til sundlaugar á Hellissandi. Ég sé, að hv. fjvn. leggur til, að veitt sé fé til sundlaugagerðar á nokkrum stöðum landsins, og er þar eflaust um mikla nauðsyn að ræða, en svo er einnig á þessum stað, þar sem flestir unglingar alast upp til þess að stunda sjó. Þá er smábrtt., sem ég á með hv. 1. þm. Skagf. á sama þskj., að Lárusi Pálssyni leikara verði veittur 1500 kr. styrkur til frambaldsnáms í leiklist og leikstjórn. Hann hefir í nokkur ár stundað leiknám í Kaupmannahöfn og hefir hvarvetna hlotið glæsilegan vitnisburð. Þessi styrkur yrði honum mikill léttir um það, að fullkomna sig í leiklist erlendis, áður en hann kemur heim. Væri það líka mjög gagnlegt, ef hann gæti kynnt sér betur leikstjórn, eins og þörf er á, ef leiklíf á að geta þróazt hér í bæ. Þá er þýðingarmesta till. mín við 22. gr. fjárl.. sem ég ber fram ásamt tveim öðrum hv. þm., um að ríkisstj. megi verja 50 þús. kr. til þátttöku Íslendinga í heimssýningunni í New York 1940. Eins og kunnugt er, tókum við þátt í heimssýningu í Bandaríkjunum síðastl. ár í fyrsta sinni, en þetta þótti takast þann veg, að Ísland hefir hvarvetna hlotið lof fyrir. Er enginn vafi á því, að þessi sýning hefir mjög orðið til að auka skilning Ameríkumanna á Íslandi og Íslendingum. Hafi verið nauðsyn á því í fyrra að leggja 1 þetta dýra fyrirtæki, hygg ég, að hún sé enn meiri nú. Eftir að Evrópustyrjöldin brauzt út, hefir komið enn betur í ljós, hver nauðsyn okkur er á því að flytja viðskipti okkar vestur um haf, enda höfum við nú orðið að taka upp siglingar þangað vestur, eins og í síðustu heimsstyrjöld. Þessi till., sem flutt er af hv. 2. þm. Eyf. og hv. þm. Ísaf. ásamt mér, er aðeins heimildartill., bundin því skilyrði, að jafnhátt framlag komi frá öðrum. Ég tel, að ekki muni verða tregða á því, að ýms verzlunarfyrirtæki leggi fram fé í þessu skyni, eins og þau hafa áður gert. Mér hefir nýlega borizt bréf frá verzlunarfulltrúa Íslands í New York, Vilhjálmi Þór, sem eins og kunnugt er, var einnig framkvæmdarstjóri Íslandssýningarinnar á síðastl. sumri. Það má gera ráð fyrir - a. m. k. tel ég það næsta líklegt -, að hann verði búsettur þar næsta ár, og má þá telja víst, að starfskrafta hans gæti notið við áframhald sýningarinnar. Hann telur í þessu bréfi, að kostnaðurinn við sýninguna næsta ár muni verða sem næst 10–12 þús. dollarar, þar af sökum mannahalds 4 þús. dollarar, til rafmagns og vatns 2 þús. dollarar, til prentunar á ýmsum ritum með upplýsingum um Ísland og íslenzku þjóðina 1 þús. dollarar, til Íslendingadagsins 600 dollarar, og til ýmislegs 400 dollarar. Þetta verða samtals 8 þús. dollarar, og auk þess má gera ráð fyrir, að 2–4 þús. dollarar eyðist til þess að mála sýningarskálann og setja hann á laggirnar. Vilhjálmur Þór, framkvæmdarstjóri Íslandssýningarinnar, er eins og að líkum lætur mjög hvetjandi þess, að hún verði opnuð á ný á komanda sumri. Mér hefir ennfremur nýlega borizt bréf frá Vilhjálmi Stefánssyni, þar sem hann einnig leggur áherzlu á, að Íslendingar haldi áfram þátttöku í heimssýningunni í New York árið 1940. Í þessu bréfi segir hann m. a.: „Ef ég hefði verið spurður að því, áður en við á síðastl. sumri höfum þátttöku í heimssýningunni, hvort ég ráðlegði Íslendingum að gera það, þá myndi ég hafa neitað því, en nú eftir að ég hefi séð Íslandssýninguna og kynnzt árangri hennar, er ég eindregið hvetjandi þess, að haldið verði áfram á næsta ári.“ Ég hefi heyrt, að Íslandssýningin í New York hafi kostað 70–80 þús. dollara á síðastl. sumri. En nú eigum við kost á fyrir 10% af þeirri upphæð að ná, að ég hygg, enn meiri árangri heldur en á síðastliðnu sumri. Ég skal játa, að 50 þús. kr. eru talsvert miklir peningar, ekki sízt nú á tímum, en þegar það er aðgætt, að verzlun vor Íslendinga er stöðugt að flytjast meir og meir vestur um haf, og að hún verður að gera það, þá er þetta nauðalítið gjald af þeirri verzlunarveltu, sem hlýtur að verða á næstunni við Ameríku. Ég veit, að það er óþarft að fjölyrða sérstaklega um það, hvaða gagn við höfum haft af sýningunni, og við komum til með að hafa, ef við höldum áfram þátttöku í henni, því að það er öllum ljóst, að við verðum að auka viðskipti okkar við Vesturheim. Það er öllum þeim ljóst, sem þekkja til, að búast má við, að þau aukist stórlega, einkum ef okkur tekst að vinna samúð Ameríkumanna og fá þá til að opna hug sinn fyrir því, hve mikil nauðsyn okkur er að auka viðskiptin við þá. Ég hygg, að nú þegar hafi einmitt mjög mikið áunnizt í þá átt að opna skilning manna þar vestra fyrir því, hve mikil þörf Íslendingum er á viðskiptum vestur um haf. Ég dreg það ekki í efa, að þær 50 þús. kr., sem munu þurfa að koma á móti framlagi ríkissjóðs frá einstökum félögum og fyrirtækjum, munu greiðlega verða látnar af höndum. Ég geri ráð fyrir, að einstaka stór verzlunarfyrirtæki, sem lögðu mikið fé til sýningarinnar á síðastl. sumri, muni þegar í stað gera það; fyrirtæki eins og t. d. Eimskipafélag Íslands, Samband íslenzkra samvinnufélaga, Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda, fiskimálanefnd, síldarútvegsnefnd og síldarverksmiðjur ríkisins, sem öll hafa stórra hagsmuna að gæta í þessum viðskiptum; það væri óhyggilegt af þeim að leggja ekkert fé fram til þessarar sýningar, enda munu þau láta skerf til auglýsinga vestra. Ég leyfi mér því að vænta þess, að hv. Alþ. hafi fullan skilning á nauðsyn þessa máls og taki þessari till. því vel.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég vildi ekki tefja mjög fyrir þeim, sem eru á mælendaskrá, og bið afsökunar á því að gera það. En út af 37. brtt. á þskj. 636, sem er um það, að veita heimild handa stjórn síldaverksmiðja ríkisins, ætla ég að tala um nokkuð, sem ég gleymdi í fyrri ræðu minni, en vil nú taka fram, áður en lengra er farið. Ég hefi ástæðu til að halda, að þetta mál liggi ekki eins einfalt fyrir og það er tekið. Ég vil beina nokkrum orðum til þeirra, sem hafa áhuga á málum Siglufjarðar, eins og hv. þm. Ísaf. (FJ). Rétt er, að það sé tekið fram, að ekki eru líkur til, að síldarverksmiðjurnar hafi á næstunni handbært fé upp í þær skuldir, sem á verksmiðjunum hvíla, þó maður telji aðeins lausaskuldir. Eins og hv. þm. Ísaf. tók fram, þá vantar þær peninga til að greiða þær nýju verksmiðjur, sem hafa verið settar á stofn á Raufarhöfn, og stækkun verksmiðjunnar á Siglufirði; þó að þær gætu aflað sér fjár, þá verða þær að fá allt rekstrarfé sitt að láni hjá Landsbankanum, og fyrst um sinn mun aldrei koma sú stund, að þær skuldi ekki fé hjá bönkunum hér í Reykjavík. Ef þessi till. yrði samþ. hér á Alþ., ætti stjórn síldarverksmiðjanna að labba ofan í Landsbankann og fá lán til að leggja veg yfir Siglufjarðarskarð. Ég tel, að það sé eingöngu viðskiptalegur misskilningur, að ætlast til lántöku upp á þær spýtur. Ég vil henda á það, að ef þessi till. á að miðast við það, að síldarverksmiðjurnar hafi handbært fé, þá eru engar líkur til þess, að vegurinn yfir Siglufjarðarskarð verði lagður á næstunni, og er það bjarnargreiði fyrir málið að samþ. þessa till., þar sem tilgangur hennar næst ekki, því að ekki er hægt að ætlast til þess, að bankarnir láni verksmiðjunum fé í þessu skyni. Ég vil benda þeim hv. þm. á, sem ég veit, að hafa margir áhuga á þessu máli, að breyta till. þannig, að ríkisstj. sé heimilað að taka ákveðna upphæð að láni til að leggja þennan veg, eða bera fram brtt. við fjárl. um, að ákveðin upphæð verði veitt af ríkisins hálfu. Þá kemur til greina, að Siglufjarðarbær, eða þeir þar heima fyrir, reyni að fá sér lán út af loforðum um vinnu til þess að vegurinn yrði lagður. Ég hefi heyrt það hjá mörgum, að þeim finnst mjög óheppilegt, að síldarverksmiðjum ríkisins sé blandað inn í þetta mál, þar sem þær hafa ekki fé til reiðu. Það er ákaflega hætt við, að það yrði talin hrein aukagreiðsla, sem óverjandi væri að íþyngja rekstri verksmiðjanna með. Ég vil leggja áherzlu á, að við atkvgr. um þessa brtt. um lántöku verksmiðjanna fæst alls ekki úr því skorið, hverjir þm. vilja, að vegurinn sé lagður. Ég vil beina því til hv. nm. og þeirra hv. þm., sem hafa áhuga á, að vegurinn verði lagður, að reyna að finna einhverja slíka leið. Ég mun fyrir mitt leyti ekki greiða atkv. með brtt. um lántökuna, því að ég er á móti því, að sú regla verði tekin upp, að láta éta upp vegaféð fyrirfram með slíku móti. Ég mun greiða atkv. með till. frá fjvn., að í fjárl. verði ákveðin fyrsta fjárveiting af allmörgum, og þeir, sem hafa áhuga á þessu, geta borið fram varatill. til að fá úr því skorið, hvað samþ. verður. En það er óeðlilegt, að verksmiðjurnar leggi fram lánsfé í því skyni, úr því að þær hafa ekki annað fé, og ég vil taka fram, að ég er því andvígur. Ég býst ekki við, að umr. um fjárl. verði lokið í nótt, og verður þá tækifæri til að athuga þetta á morgun, og geta hv. þm. þá flutt till. um það. Hv. þm. Snæf. (TT) flytur till. um, að hæstv. ríkisstj. leggi fram fé til New York sýningarinnar. Ég segi, hvers vegna þarf endilega að flytja það sem heimild? Hvers vegna getum við ekki ákveðið það í fjárl., eins og við gerðum á sínum tíma, þegar við ákváðum hér á hv. Alþ. að taka þátt í heimssýningunni í New York? Ég vil vara menn við því að byrja aftur á því að samþ. stórar upphæðir í fjárl. sem heimildargreiðslur fyrir ríkisstj., en þora ekki að horfast í augu við, hvað sé greitt úr ríkissjóði. Ég vil mælast til, að hv. þm. Snæf. breyti till. sinni á þann hátt, að ákveðin upphæð verði veitt úr ríkissjóði til þátttöku Íslendinga í heimssýningunni í New York, og komi þá fram, hvort þingvilji er fyrir því, og ef ekki fæst þingfylgi fyrir þessari fjárveitingu, væri ekki heldur rétt, að ríkisstj. notaði slíka heimild, þótt til væri. Það á ekki að byrja aftur á því að taka upp langa runu af heimildum aftan við fjárl. fyrir ríkisstj., sem búast má við, að verði notaðar að meira eða minna leyti, og láta svo koma fram miklar umframgreiðslur þegar landsreikningurinn kemur.



Herra forseti! Ég flyt hér eina brtt. á þskj. 619, og felur hún í sér heimild fyrir hæstv. ríkisstj. til að greiða Páli Sveinssyni yfirkennara við menntaskólann í Reykjavík full laun, ef hann lætur af embætti á árinu 1940. En jafnframt verði það skilyrði sett, að hann vinni að því að fullgera frakkneskíslenzka orðabók, sem hann hefir í smíðum. Mér þykir rétt að fylgja þessari till. með nokkrum orðum, enda þótt ég geri ráð fyrir, að hér muni menn una öðru. betur en löngum ræðum. Eins og mörgum er kunnugt, sem sæti eiga hér á hinu háa Alþ., hefir Páll Sveinsson verið starfsmaður ríkisins og unnið að kennslu um mjög langan tíma, samtals yfir 30 ár. Hann er nú nokkuð tekinn að reskjast, því að hann er kominn yfir sextugt, og hefir hin síðari ár gengið allt annað en heill til skógar, og margoft verið sárlasinn. Það er óhætt að segja það, að Páll Sveinsson er einn af mætustu mönnum, ekki aðeins í hópi þeirra, sem nú starfa að kennslu, heldur líka þeirra, sem hafa starfað að kennslu við menntaskólann um mjög langan tíma. Ég veit það, að enginn maður er jafnfullkomlega öruggur hvað snertir skyldurækni og stundvísi sem Páll Sveinsson. Ég veit það ákaflega vel, að mjög oft hefir hann átt drjúgum erfitt, því að hann ver öllum stundum til þess að rækja eitthvert starf. Í almanaki Páls Sveinssonar eru hvíldardagar ekki til, því að auk erfiðra kennslustarfa hefir hann unnið í mörg ár að undirbúningi frakknesk-íslenzkrar orðabókar. Það er mikið verk, og miklu meira verk heldur en öllum þorra manna er títt að trúa. Ég vil í því sambandi minna hv. þm. á starf, sem er mjög viðurkennt, og að verðleikum, sem sé starf dr. Jóns Ófeigssonar, er hann lagði í sína þýzk-íslenzku orðabók, og þá miklu vinnu, sem hann lagði í sitt starf. Okkur hefir lengi vantað frakknesk-íslenzka orðabók. Ég hygg, að á síðari árum hafi allmikið færzt í það horf, að Íslendingar leiti eftir kynnum við franska tungu og menningu meira en áður, og ég hygg líka, að í þá átt muni stefna allhraðfara á næstu árum, og ber margt til þess. Ég vil ennfremur geta þess, að fyrir utan þessi störf, sem ekki er mjög mikið á lofti haldið, vegna þess hve Páll Sveinsson er hlédrægur maður hefir hann unnið manna mest að því að efla kynningu, samúð og samband milli hinnar frönsku menningarþjóðar og okkar Íslendinga. Ég gæti lagt fram mörg vottorð og umsagnir um það, hve hann nýtur óvenju mikils álits og vinsælda meðal allra þeirra manna, sem starfa að því að styrkja menningarlegt samband milli þessara tveggja þjóða. Síðastl. vor kom Páll Sveinsson að máli við mig og færði það í tal, að sig fýsti að láta af störfum við skólann. Hann sagðist finna, að árin liðu fyrr en varði, og heilsa sín væri alls ekki eins sterk og hún hefði verið. Hann sæi fram á, að mikið verk væri óunnið við frakknesk-íslenzka orðabókina, og vafasamt hvort hann gæti lokið því á þeim tíma, sem hann ætti eftir af sinni starfsæfi. Ég sagði, að ég gæti ekki sett mig á móti því, að hann hyrfi frá skólanum, enda þótt mér væri ákaflega örðugt að sjá af honum frá skólanum, vegna þess hve verk hans væri mikils virði, ekki aðeins við kennsluna, heldur einnig fordæmið, traustið og öryggið, sem verk hans og persónuleg framkoma sköpuðu um stofnunina. Það er öllum ljóst, hve skarð hans er vandfyllt. Þess vil ég einnig geta hér, að mér er það ekki nauðungarlaust að sjá á bak slíkum kennara og starfskrafti, en þó skil ég mæta vel hina aðkallandi þörf Páls Sveinssonar að fá lausn frá embætti. Ég tel mér undandráttarlaust skylt að fylgja því fram með þeim ráðum, sem ég ræð yfir. Ég ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta og vona, að hv. þm. skilji það. Það virðist vera eins og ástatt er nauðsynlegt að leysa hann frá embætti og leyfa honum að binda enda á orðabókarstarf sitt, ef á annað borð á að hverfa inn á þá braut, að meta nokkurs vel unnin verk og gjalda trúrra þjóna störf og verðlauna þau, þó að seint verði það gert að maklegleikum. Á þskj. 637 eigum við, ég og hv. 2. þm. Skagf. (StgrSt), eina brtt., sem fer í þá átt, að hækkaður verði styrkur til flóabáta og sú hækkun gangi til Skagafjarðarbátsins, eða þess báts, sem heldur uppi ferðum milli Sauðárkróks og Siglufjarðar. Það mun öllum hv. þm. vera kunnugt, að Skagafjörður er einkennilega einangrað hérað. Hann nýtur ekki þeirra samgangna á sjó, sem Eyjafjörður verður aðnjótandi, og ekki þeirra samgangna á landi, sem Húnavatnssýsla hefir. Það er að vísu búið að koma þar upp álitlegri höfn, en hinsvegar ber á það að líta, að millilandaskip hafa ekki hingað til fengizt til þess að sigla þangað, og er sú höfn því ekki neitt verulegt ráð til þess að uppfylla eins og nauðsynlegt er samgönguþörfina né bæta úr samgöngunum. Því miður hafa um lengri tíma verið mjög erfiðar samgöngur frá Sauðárkróki og Hofsósi út til Siglufjarðar, og eins og flestir hv. þm. vita, eru nú starfandi kaupfélög bæði á Sauðárkróki og Hofsósi, og eiga þau allmikinn markað á Siglufirði yfir síldveiðitímann, og það hefir verið svo um nokkur undanfarin ár. Báðum félögunum er því nauðsynlegt að hafa öruggar samgöngur við Siglufjörð; auk þess er þar svo háttað mestan hluta ársins, að menn, sem þurfa að ferðast á sjó til Skagafjarðar, verða fyrst að fara til Siglufjarðar og þaðan til Sauðárkróks eða Hofsóss. Þess vegna verður að reyna að halda uppi ferðum, er geta sameinað þetta hvorttveggja, vera vel fallnar til fólksflutninga, en gætu líka flutt vörur, þótt það væri ekki mikið. Fyrir nokkrum árum leit út fyrir, að það gæti orðið að verulegu gagni, að báturinn annaðist heyflutninga frá Skagafirði til Siglufjarðar, en því miður atvikaðist það svo, að hinn grimmi vágestur, mæðiveikin, kom til Skagafjarðar og lagði undir sig næstum helming héraðsins. Þá var sett bann á heyflutninga úr þeim hluta héraðsins til Sauðárkróks, og það hefir valdið mjög miklu og tilfinnanlegu tjóni fyrir þá, sem haldið hafa úti báti í förum milli Sauðárkróks og Siglufjarðar. Nú er svo háttað, að það er alveg á mörkum, hvort þessi bátur getur haldið áfram ferðum, og sjálfsagt ekki nema þær verði færri en áður. Ég vona, að hv. þm. skilji það, að slíkt hlyti að verða til mikils tjóns fyrir héraðsbúa, og þess vegna er þörf á að styðja að því, að þeim verði hjálpað. Þess vegna leggjum við þm. Skagf. til að reyna að lagfæra þetta með þeirri litlu fjárhæð, sem farið er fram á á þskj. 637 til viðbótar við flóabátastyrkinn.

Sá styrkur hefir verið hækkaður

. En hann ætti að hækka hlutfallslega nokkru meira þarna en annarstaðar. Ég vil benda hv. þm á, að þessi bátur er til mikils gagns, og það yrði mikill munur með heyflutningana, ef þær ferðir yrðu lagðar niður. Jafnframt eykst nú ár frá ári þörfin á samgöngum milli Skagafjarðarhafnanna og Siglufjarðar. Allt fram á síðustu ár hefir þeim ferðum verið haldið uppi af bát, sem gekk frá Akureyri, en þær ferðir eru mjög erfiðar og óhagfelldar fyrir Skagfirðinga, þótt að því ráði yrði horfið, og þess vegna þótti rétt að breyta svo til, að hinn nýi bátur gangi frá Siglufirði til Skagafjarðar. Tillagið, sem Skagafjarðarbáturinn fær, er ekki nema 1/3 af því, sem sá bátur fær, sem heldur uppi samgöngum á Eyjafirði. Það hefir verið litið þannig á, að það væri réttmætt, að sá bátur fengi meira en helmingi hærra tillag en hinn, sem heldur uppi samgöngum milli Siglufjarðar og Skagafjarðarhafnanna, en hvort svo er, skal ég ekki dæma um. Ég geri ekki ráð fyrir því, að það verði lækkaður styrkur til flóabátsins á Eyjafirði, svo að meiri jöfnuður komist á. En til þess að bæta úr brýnni nauðsyn, er sú till. borin fram, sem ég hefi nú rætt um. Þá eigum við þm. Skagf. loks örlitla brtt. á þskj. 619, sem er um að veita 600 kr. styrk til sjúkrasamlagsins á Sauðárkróki. Þetta sjúkrasamlag er með elztu sjúkrasamlögum hér á landi. Það hefir starfað af miklum dugnaði og hlotið miklar vinsældir. Á síðari árum hefir kreppt mikið að hag þess, því að það hefir engan ríkisstyrk fengið með nýju tryggingarlöggjöfinni. Þess ber að geta, að samlagið hefir gert tilraunir til að komast undir tryggingarlögin, en það hefir orðið árangurslaust. Forgöngumenn hreppsins hafa staðið á móti því, vegna þess, að þeir treystu sér ekki til að leggja í þann kostnað, er leiddi af því að greiða styrk fyrir þá, sem eru á vegum hreppsins. Nú ber sérstaklega á það að líta, að þarna er um sjálfstæða stofnun að ræða, sem hefir komið og kemur enn að miklum notum fyrir almenning á þessum stað. Í öðru lagi hefir það ekki tekizt hingað til að koma þessu sjúkrasamlagi undir l. nm alþýðutryggingar, og það er meira en vafasamur hagnaður fyrir ríkissjóð, ef það legðist niður. Það virðist því ekki vera ósanngjarnt, að þetta sjúkrasamlag haldi sama styrk sem áður, a. m. k. meðan verið er að koma því í kring, að það komist undir tryggingarlöggjöfina, því að þess er að vænta, að ekki líði á löngu áður en unnt verður að jafna þann ágreining, sem hefir valdið því, að það hefir ekki enn komizt undir tryggingarlöggjöfina, en vonandi getur það orðið. Þetta voru nú þær aðaltill., sem ég hefi ástæðu til að kæmu fram, að svo komnu a. m. k. Ég skal aðeins bæta við nokkrum orðum út af síðustu till. á þskj. 636, sem er um að veita stjórn síldarverksmiðja ríkisins heimild til að lána ríkissjóði fé til þess að leggja veg yfir Siglufjarðarskarð og út til Raufarhafnar. Að vísu hafa verið leidd sterk rök að því, að nauðsyn beri til að koma þessum vegi upp yfir skarðið, og enginn ágreiningur er hér á Alþ. um það, þó að menn greini nokkuð á um leiðina að markinu. Það er alveg tvímælalaust ábyrgðarhluti fyrir Alþ. að halda þeirri skipun, sem er nú og hefir verið um Siglufjörð, að fólkinu er þar hrúgað saman, án þess að því sé séð fyrir samgöngum og verzlun til landsins, enda þótt atvinnurekstur á Siglufirði hafi verið styrktur mjög mikið að tilhlutun stjórnarvaldanna. Menn eru oft nokkuð undrandi yfir því, að á Siglufirði sé siðferðið miður en vera skyldi. Ég held, að það sé engu verra en gera mætti ráð fyrir, eftir þeim aðbúnaði, sem stjórnarvöld landsins veita þessum stað. Mér er það vel ljóst, að eina leiðin til þess að draga úr miður hollum áhrifum þessa staðar sé sú, að opna fólkinu leið út í sveitina. Þetta mætti takast með því að gera leiðina færa milli Siglufjarðar og Skagafjarðar. Þetta er sú stóra menningarhlið málsins. Önnur hlið þess er svo hitt, hversu geysilegt gagn væri fyrir sveitirnar, sem að liggja, ef gerður væri bílfær vegur þessa leið. Ég hygg, að ef hv. þm. skildu þá hlið málsins, myndi hún reynast miklu betri en hinar, sem oft hefir verið talað um, en það er að koma upp drykkjumannahæli og styrkja bindindisstarfsemi á Siglufirði. Ég er sannfærður um, að það er menningarauki að opna leiðina inn til landsins. Þess vegna er ég því fullkomlega fylgjandi, að vegur komist á; þó mun ég ekki að svo komnu blanda mér i, hvaða leið verður farin að því marki. Meðan ekki er borin fram önnur till. mun ég greiða atkv. með þeirri till., sem ég hefi nú rætt um.

Jón Pálmason Hv. þm. munu hafa veitt því athygli, að ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, mest vegna þess, að ég vildi gera grein fyrir afstöðu minni til þeirrar afgreiðslu fjvn., sem hér er gerð. Ég þarf ekki að svara því, sem hv. frsm. n. hefir hér sagt. Hann talaði af sanngirni og lýsti afstöðu n. til þeirra till., sem hún var sammála um, eins og rétt var. Það er í sambandi við till. n., sem ég vildi segja hér nokkur orð í viðbót við það, sem hann sagði. Þær till., sem n. flytur, eru aðallega þrennskonar. Í fyrsta lagi till., sem eru sprottnar af dýrtíðinni og gengisfallinu síðastl. vor. Þetta er stærsti flokkurinn. Það þýðir ekkert annað fyrir Alþ., og þá fyrst og fremst þessa n., en að horfast í augu við sannleikann, þar sem hann blasir við. Annar flokkur í till. n. er næststærstur. Þetta eru hækkunartill., sem eru sprottnar af samningum og loforðum fyrrv. stjórnar og venjum, sem skapazt hafa hér í þinginu. Sumar till. eru sprottnar af ákvörðunum, sem ríkisstj. hefir gert, eða af ráðstöfunum, sem hún er að gera. Það hefir valdið nokkrum misskilningi hjá einstaka þm. og hjá sumum mönnum utan þings, hvernig till. n. er hagað, sérstaklega hvað snertir fé til byggingar hafna og lendingarbóta. Hluturinn er sá, eins og hv. frsm. gat um, að allar þessar till. eru bundnar við verk, sem annaðhvort er búið að gera og skuld er fyrir, eða þá verk, sem eru í framkvæmd og þurfa fjárframlag. Mest af þessum verkum eru hafnar- og lendingarbætur, ýmist fullgerðar eða í byggingu. og má gera ráð fyrir, að þessi liður verði áfram í okkar fjárl. Það eru sérstaklega 2 hafnar- og lendingarbætur, sem eru ný fyrirtæki. Það er í Þorlákshöfn og Keflavík. N. er sammála um, að nauðsynlegt sé að gera lendingarbætur á þessum stöðum. Í þessum flokki eru till. um framlag til Akureyrarkirkju o. s. frv. Þetta er flest lofað og bundið að nokkru leyti af stj. og nokkru leyti af Alþ. Slíkar till. eru ekkert annað en afleiðingar af ráðstöfunum, sem er verið að gera eða hafa verið gerðar. Þá kemur 3. flokkur till. n. Þetta eru beinar hækkunartill., og er aðallega um að ræða 290 þús. kr. hækkun til vegaframlaga. Lækkun á þessari sömu gr., þ. e. a. s. 13. gr., er 117 þús. kr. Þannig er hækkunin hér í raun og veru 173 þús. kr., og þetta eru hinar raunverulegu hækkunartill. n. Ég verð að segja, að eftir þá meðferð, sem ýmsar till. n. í sambandi við fjármálin hafa fengið í þinginu, og eftir ástandinu, sem nú er, þá held ég, að hæpið sé að telja það athugavert, þó að þessar till. komi fram, þegar þess er gætt, að í þeim felst heimild fyrir ríkisstj. til að draga 20% úr öllum ólögbundnum framlögum, ef tekjur lækka verulega. Það er ekki vegna þessara vegatill., sem ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, heldur vegna ýmissa smátill., sem n. leggur til, og þó aðallega vegna þess, að fjvn. hefir látið undan siga þeim straumum, sem hafa komið fram á þinginu gegn allri sparnaðarviðleitni. Það má geta þess, að eins og hv. þm. muna, var tilgangurinn með frestun þingsins í vor, eftir að samið hafði verið um myndun þjóðstjórnar, að sá frestur yrði til þess notaður að undirbúa ýmsar breyt., sem gera þyrfti á starfsemi ríkisins, og færa niður gjöldin til mikilla muna með skipulagsbreytingum og niðurfellingu ónauðsynlegra stofnana. Því miður hefir reynslan orðið sú, að þessi undirbúningur hefir ekki farið fram og við stóðum í sömu sporum og í vor, þegar þingið kom saman nú. Það er augljóst, að eins og ástatt var í byrjun þessa þings, vantaði þann raunverulega undirbúning til þess að færa saman ríkisreksturinn og fylgja þeirri venju, sem hér hefir skapazt á þessu sviði. Það er augljóst mál, að eftir því sem gjöld okkar hækka, eftir því þarf að binda fleira í lög, og þess meiri verða erfiðleikarnir. N. hefir rekið sig á í viðleitni sinni til að færa niður gjöldin, að þau eru ýmist loforð, lagaákvæði eða samningar, og sumar þessar greiðslur ná langt fram í tímann. Þær tilraunir. sem fjvn. hefir gert í brtt. til þess að breyta loforðum, sem gilt hafa í þessu sambandi, hafa fengið þá meðferð og viðtökur hjá hv. þm., að ekki er fært fyrir n. að halda lengra á þeirri braut, þar sem ekkert útlit er fyrir, að þær brtt. nái samþykki. Nú er ljóst, að ekki er hægt að færa niður í stórum stíl gjöld ríkisins, án þess að það komi út yfir þær stéttir, sem taka laun hjá ríkinu. Sú viðleitni, sem kom fram í till. n. hvað snerti vinnutíma starfsmanna, aukavinnukaup og allskonar aukagreiðslur, var spor í rétta átt. Það hefir sýnt sig, að þingið hefir ekki tekið þetta mál þeim tökum, sem vera þarf. Ég skal geta þess að því er snertir gjöld í hlutfalli við dýrtíðina, að það hefir verið gengið inn á, að gjöld við sjúkrahús hækkuðu í samræmi við dýrtíðina. Ég er alls ekki ánægður með afgreiðslu n. á þessu máli. Ég tel, að breyta þurfi fullkomlega fyrirkomulagi á yfirstjórn þessara fyrirtækja. Ég skal geta þess, að n. skrifaði ríkisstj. og skoraði á hana að segja upp samningum, sem gerðir hafa verið hér í bænum af hálfu stjórnarn. ríkisspítalanna. Mig langar til að fá upplýsingar um, hvort stjórnin er búin að segja upp þessum samningum. En þar sem hæstv. félmrh. sést hér ekki, þá verð ég að leita þeirra upplýsinga á annan veg. Viðvíkjandi skólunum er það að segja, að menn hafa tekið eftir því, að fjvn. hefir ekki gert till. um að hækka útgjöld skólanna, í sambandi við það, sem ætla má að verði, miðað við dýrtíðina. Hér er um að ræða mjög stóra upphæð, sem myndi sparast, ef skólatíminn væri styttur, og nefndin ætlast til þess. Mun koma til kasta hæstv. ríkisstj. að skera úr um það efni. Þá ætla ég næst að tala um heimildartill., og ég vil taka það fram, að ég er á móti ýmsum þessum till., sérstaklega 3. Í fyrsta lagi er ég mótfallinn því, að ríkið ábyrgist fyrir Búnaðarfél. Ísl. 25 þús. kr. til að kaupa og starfrækja rafmagnsverkstæði. Ég tel vafasamt að stofna til slíkra fyrirtækja og erfitt að fá mann, sem gæti veitt því forstöðu á viðunandi hátt. Í öðru lagi er ég á móti till., sem fer fram á, að 45 þús. kr. verði veittar til þess að gera við þjóðleikhúsið og færa þangað forngripasafnið. Í þriðja lagi er ég á móti því að heimila stjórn síldarverksmiðja ríkisins á Siglufirði að kaupa síldarbræðslu á Húsavík, enda sést, þegar þessi fyrirtæki trénast upp, að þau lenda oftast á ríkinu. Ég vil ekki grípa fram fyrir hendurnar á hv. frsm. fjvn. að því er snertir till. um lán til að reisa síldarbræðsluverksmiðju á Raufarhöfn. Ég ætla aðeins að mótmæla þeirri yfirlýsingu frá hv. þm. Ísaf., að þessi till. sé ákveðin stefnubreyting fjvn. Þetta er fullkominn misskilningur. N. er ekki að neinu leyti að breyta stefnu sinni. Á skólunum er fjöldi af ungum mönnum og full þörf á því, að þeir hafi atvinnu yfir sumarið, til að geta goldið sína skólagöngu. Verkamenn eru að vísu ekki margir atvinnulausir, en samt hefir n. tekið tillit til atvinnuleysis verkamanna. Þá skal ég víkja að því, hvernig tekjuáætlunin er á fjárl. og geta þess, að ég er mjög ósamþykkur sumum till., sem n. hefir gert á þessu sviði. Í frv. eins og það er lagt fyrir voru tekjurnar áætlaðar 14,3 millj. kr., en eftir þeim upplýsingum, sem við fengum um tekjurnar í byrjun þings, var þessi áætlun 10,8 millj. kr. Að fengnum þessum upplýsingum er því ekki óeðlilegt, þó að n. reyndi á ýmsa vegu að færa niður gjöldin. Ég og hv. 2. þm. Rang. fórum í gegnum þessa tekjuáætlun í samráði við þá menn, sem þar koma helzt til greina sem stjórnendur stofnana og starfsgreina ríkisins. Það varð að samkomulagi, að áætlunin yrði 12,6 millj. kr., en nú hefir n., í samráði við hæstv. fjmrh., fært hana upp í 14,7. Ég tel, að sú áætlun sé mjög óvarlega gerð, þar sem við verðum að minnka mjög viðskipti okkar vegna styrjaldarinnar. Í tekjur samkv. 3. gr. fjárl. er gert ráð fyrir meira fé en nokkur trygging er fyrir, að muni fást, og er ég einnig ósamþykkur sumu í þeirri áætlun. Nú horfir ekki svo vel, að við getum haft nokkra ákveðna von, hvað þá vissu um, að óhætt sé að áætla, að á þessum hlutum verði breyt. til batnaðar. Ég skal ekki tefja tímann með lengri ræðu að sinni, en ég vænti, að hv. þm. hafi séð af því, sem ég hefi þegar sagt, að það er ekki að neinu leyti undarlegt, þótt ég hafi ekki getað fallizt á þá afgreiðslu, sem hér blasir við, og gefst mér e. t. v. tækifæri til þess síðar að gera nánari grein fyrir sumum þeim atriðum, sem ég hefi hér aðeins drepið lauslega á. Reynslan mun sýna, að afgreiðsla þessara fjárlaga stenzt ekki vel, frekar en verið hefir, og þó eru til viðbótar horfur á allverulegum gjöldum samkv. þeim lögum, sem út lítur fyrir, að nái fram að ganga.

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti! Það er með mig eins og með marga aðra, að ég á lítils háttar brtt. við þetta frv. Ég verð að segja það, að ég hefði e. t. v. ekki flutt sumar þeirra, þótt ekki séu þær stórvægilegar, ef ég hefði séð verulega alvöru í því hjá Alþingi, að gæta hins ýtrasta sparnaðar í fjármálum, eins og ég satt að segja bjóst við, að lagt yrði kapp á. En þegar ég hinsvegar sé, að þeirri stefnu er eigi haldið, þá get ég ekki stillt mig um að bera fram þær brtt., er varða áhugamál mín og míns kjördæmis. Það er í fæstum orðum að segja, að mitt kjördæmi, Vestmannaeyjar, hefir átt örðugast allra um fjárframlög úr ríkissjóði, miðað við þær tekjur, sem þjóðarbúinu hafa borizt frá Vestmannaeyjum. Hafnargerð í Vestmannaeyjum er mjög örðug - líklega örðugri en nokkurstaðar annarstaðar á landinu, - en þó höfum við orðið að láta okkur nægja nú um mörg undanfarin ár einar 30 þús. kr. til þeirra hafnarmannvirkja, sem ríkið hefir stutt. Ég er að vísu þakklátur hv. n. fyrir það. að hún hefir eftir beiðni minni gert ráð fyrir 30 þús. kr. tillagi til hafnarinnar, en þó hefir hún látið fylgja þessu fé einkennilegt skilyrði, sem sé það, að Vestmannaeyjakaupstaður gefi ríkissjóði kost á að leigja dýpkunarskipið. Ég veit naumast, hvernig ber að skilja þetta, en vil þó leggja í það þann skilning, að ef Vestmannaeyjakaupstaður vill ekki leigja skipið vegna þess að þörf sé fyrir það í Vestmannaeyjum, þá sé fjárveitingin þar með úr gildi felld. Ég vil ekki leggja annan skilning í þetta skilyrði en ósk ríkisstj. um að fá skipið leigt. Það getur verið Vestmanneyjum alveg ómögulegt að leigja skipið á hvaða tíma sem er. Ég fór fram á dálítinn aukastyrk til dýpkunar á sjálfri innsiglingunni, en fjvn. sá sér ekki fært að taka upp á sína arma neina till. í þá átt. Hefi ég því leyft mér að flytja um þetta brtt. á þskj. 619. Er farið fram á 20 þús. kr. fjárveitingu, en til vara 15 þús. Mér er sagt, að bæði þessi till. og aðrar, sem ég flyt hér, eigi litlu fylgi að fagna hjá fjvn., og verður hún vitaskuld að ráða sinni afstöða. Ég mun bera mínar till. fram allt að einu. Þá hefi ég borið fram till. um, að 500 kr. verði veittar til sjómannalesstofu í Vestmannaeyjum. Slík lesstofa er starfrækt í Reykjavík og á Ísafirði, og um Ísafjörð þori ég að fullyrða, að þar er miklu minna af sjómönnum heldur en safnast saman í Vestmannaeyjum úr ýmsum héruðum landsins. - Þá hefi ég farið fram á, að heimild sú, sem er í núgildandi fjárl. um að ríkisstj. megi gera ráðstafanir til hindrunar landbroti í Vestmannaeyjum, fái að haldast óbreytt næsta ár. Ég vona, að fjvn. leggist ekki á móti þessu, þar sem lítils háttar er nú byrjað á þessu verki, og sá undirbúningur er þess eðlis, að ef ekki verður haldið áfram, má segja, að verr sé farið en heima setið. Varnargarðsbygging hefir verið undirbúin, en eðlilegast er, að þetta verk sé unnið smátt og smátt á mörgum árum, en ekki allt í einu. Þarf nauðsynlega að vera hægt að halda þessu verki áfram. Ásamt mörgum öðrum þm. flyt ég till. um það, að Grænlandsritgerðir dr. Jóns Dúasonar verði gefnar út á prent. Það er vitanlegt, að þingið hefir stutt þennan mann til rannsókna að því er snertir Grænlandsmálin og þann sögulega rétt, er Íslendingar hafa til Grænlands. Þegar það spor var stigið, tel ég víst, að ætlunin hefir verið að gera honum mögulegt að koma ritunum á prent smátt og smátt. Ég vil ekki orðlengja meira um þetta mál. Það er óþarfi, því að þm. er það vel kunnugt. Hefi ég þá gert grein fyrir mínum brtt., en langar til að biðja fjvn. um upplýsingar í sambandi við eina af hennar till. Þar er ekki um stórmál að ræða, en snertir dálítið mitt kjördæmi. Stj. hafði lagt til, að til dýralækninga víðsvegar á landinu skyldi varið 4500 kr. Áður voru þessir styrkir bundnir við ákveðin nöfn á ákveðnum stöðum. Nú hefir n. borið fram brtt. um að lækka þetta niður í 2550 kr. Hafa margir spurt, hvort ætlunin sé að fella styrkinn alveg niður til einhverra staða, eða skera þetta hlutfallslega jafnt niður alstaðar. Ég veit ekki, hvort tilgátan er rétt, en mér finnst hvorttveggja fráleitt, bæði vegna þess, hve litlir þessir styrkir voru, og hins, að full þörf er fyrir þessar lækningar. Það hefir verið rætt nokkuð um þessa síðustu, nýstárlegu till. fjvn., um kaup á síldarbræðslunni á Húsavík og vegalagningu fyrir handbært fé síldarverksmiðja ríkisins. Ég vil ekki fjölyrða um þessar till., en þær eru fram komnar á allra síðustu stundu og bera eiginlega glöggan vott um það, hve nefndarstarfið hefir farið út um þúfur, ef menn hafa gert sér vonir um heilbrigðari fjármálastefnu en áður var. Þá vil ég loks minnast á eina brtt., sem líka er mjög seint fram komin. Það er svo undarlegt, að það skeður þing eftir þing, þrátt fyrir það, að fjvn. og þm. séu sammála um nauðsyn þess að fella niður bráðnauðsynlega útgjaldaliði, þá skýtur sífellt upp tiltölulega háum og nauðsynlegum till. undir lok umr. um fjárlögin. Þetta endurtekur sig þing eftir þing, svo að þeir, sem af alvöru hafa trúað á sparnaðarvilja Alþingis, verða ákaflega efagjarnir um það, að niðurskurður nauðsynlegra útgjalda sé í raun og veru framkvæmdur af heilbrigðum sparnaðarvilja. Hér er t. d. till. um, að gífurlegri fjárhæð sé varið til íslenzku sýningarinnar í New York á næsta ári, eða um 50 þús. af ríkisfé, en sjálfsagt má tvöfalda þá fjárhæð, ef heildargreiðslur landsins í þessu skyni á að telja. Ég var víst einn um þá skoðun á sínum tíma - og get gjarnan kannast við það enn í dag - að því fé, sem varið er til sýningarinnar í New York, væri illa varið, og ég leyfði mér að draga í efa, hvort slík geysileg auglýsingarstarfsemi kæmi okkur að notum. Síðan eru liðin ár og dagur, og ég veit, að það stendur mikill auglýsingarljómi í kringum þátttöku okkar Íslendinga í sýningunni vestan hafs. Og mér þykir vænt um, að landið okkar hefir haft sóma af því að taka þátt í þessari sýningu. En það er nú svo, að sóminn er góður og dýrðin er glæsileg, en stundum eru menn að velta því fyrir sér, hvort þeir eigi að kaupa sig inn á skemmtun, þótt hún í alla staði sé prýðileg og mikill mannfagnaður, vegna þess, að inngangseyririnn hefir verið hafður of hár. En þrátt fyrir þann mikla sóma og þá eftirtekt, sem Íslendingar hafa vakið á sér við þetta tækifæri, þá er ég jafnefasamur um, að frá hagsmunalegu sjónarmiði hafi þessi fjárútlát komið okkur að fullum notum. Og þegar nú er verið að ræða um það að eyða þarna ennþá tugum þús. kr., um leið og dýrtíðin og atvinnuleysið krepp:r að í landinu, þá verður mér ennþá á að líta á þetta sem nokkuð dýran aðgangseyri að þeim mikla sóma, sem fullyrt er, að við öflum okkur á þennan hátt. Það er nú einu sinni svo, að atvinnulíf landsmanna lifir ekki á blaðaskrifum og veizluræðum, heldur á því, að það borgi sig, sem verið er að fást við. Ég skal ekki alveg fullyrða, að ég hafi rétt fyrir mér, en ég held, að ég hafi séð það í blöðum eða tilkynningum, að það muni ekki standa til, a. m. k. ekki hjá öllum Norðurlandaþjóðunum, að halda áfram þátttöku sinni í New York sýningunni næsta ár. Það getur vel verið. að við höfum ekki ráð á að verja nema litlu fé til atvinnubóta og verðum að neita ýmsum fjárframlögum til ýmissa umbóta í landinu. En áður en heimssýningin var haldin, voru íslenzkar afurðir þegar komnar inn á Ameríkumarkað meira og minna, t. d. hér um bil allt lýsi landsmanna var þegar selt til Ameríku áður en heimssýningin heyrðist nefnd. Íslenzk ull hafði líka verið keypt í Ameríku án heimssýningar, og sömuleiðis íslenzk síld án þess að Íslendingar þyrftu að eyða tugum þúsunda í þannig lagaðan auglýsingarkostnað. Það er sagt, að við þurfum að beina viðskiptum okkar meir og meir vestur um haf. Það er náttúrlega alveg rétt eins og sakir standa, vegna ófriðarins í álfunni, að við erum neyddir til þess, alveg eins og við vorum 1914, þegar ófriðurinn hófst þá. En mér er nú sagt, að við fáum alveg að fullborga þær vörur, sem koma að vestan, því áhrif ófriðarins ná þangað. Ég skal ekki neita því, eins og nú er ástatt, að nauðsynlegt sé að nálgast þessar nauðsynjar okkar að vestan; það er alveg það sama og við urðum að gera 1914, að beina viðskiptum okkar til Ameríku á ný. En ég hefi mjög takmarkaða trú á því, að Íslendingar geti með góðum árangri beint öllum viðskiptum sinum vestur um haf. Reynslan 1914 benti í þá átt, að um leið og stríðið hætti 1918, hurfu viðskiptin í sinn forna farveg aftur. Það er ekki svo þægilegt fyrir hvaða þjóð sem er að kippa aldagömlum viðskiptum upp úr fornum farvegi og koma þeim í nýja farvegi; slíkt tekur óhjákvæmilega langan tíma. Ég er samþykkur þeim mönnum, sem telja rétt að beina þeim viðskiptum okkar vestur um haf, sem Íslendingum er hagur af að heina þangað. Og ég er samþykkur þeirri neyðarráðstöfun, sem átti sér stað 1914 og á sér stað enn þann dag í dag, að sækja vestur um haf vörur, sem við getum ekki annars fengið. En ég er jafnsannfærður um það, að þegar ró og friður kemst á í álfunni, þá breytast þessar leiðir aftur eins og þær áður voru. Okkur hefir tekizt að vinna markaði fyrir allskonar afurðir í Mið-Evrópu og á Norðurlöndum án þess að verja hundruðum þúsunda kr. í sýningarkostnað. Og okkur ætti að geta tekizt að vinna markaði í Ameríku fyrir þær íslenzku afurðir, sem Ameríkumenn vilja og geta notað, án framhaldandi auglýsinga á okkur sjálfum í Ameríku. Ég tel þann sóma, sem okkar löndum hefir hlotnazt vegna New York sýningarinnar, vera keyptan fyrir mikla fórn til þess að vegsama þeirra dýrð í Ameríku. Ég tel, að við gætum vel unað við þau afskipti og þann mikla sóma, sem við hingað til höfum haft af því að taka þátt í þessari sýningu, án þess að leggja enn á ný út í stórkostlegan kostnað í þessu skyni. En ef á að fara að kosta til þess að leifa markaða í Ameríku, þá vona ég, að farnar verði aðrar leiðir heldur en auglýsingaleiðin, og peningum verði þá frekar varið til þess að hafa hæfa menn til þess að bjóða vörurnar og reka verzlunarstarfsemi á verzlunarlegum grundvelli. Þó segi ég þetta með þeim fyrirvara, að þess gerist þörf og af því geti hagur hlotizt fyrir land og þjóð. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þessar brtt., sem hér liggja fyrir; það gæti orðið of langt mál að láta alla hluti til sín taka. Þegar upphaflega var lagt inn á þessa sýningarbraut, benti ég á, að aðrir leiðir væru til kostnaðarminni til þess að vekja eftirtekt á íslenzkum afurðum í Ameríku, og ég vildi láta þær aths. fylgja þessari till., sem þessir 3 hv. þm. hafa flutt hér á síðasta þskj., sem útbýtt var, um þessi afskipti af væntanlegri sýningu í New York 1940.

*Páll Hermannsson: Ég skal lítið fara út í almennar hugleiðingar um fjárlfrv. eða þær breyt., sem liggja fyrir við það. Ég ímynda mér, að jafnvel þó að alvitrir menn og réttlátir væru valdir í þá n., sem sjaldan er í raun og veru kostur á, þá þætti mönnum samt eitthvað að störfum hennar. Ég þykist alveg viss um það, að störf fjvn. hafi verið unnin vel, þó að ég hefði eins og aðrir þm. í einstökum atriðum kosið þau öðruvísi. Ég kvaddi mér hljóðs af því, að við samþm. eigum eina brtt. á þskj. 619, xxxv. Þessi brtt. er um það, að á 22. gr. fjárl., sem er heimildargr., komi heimild til þess að greiða Magnúsi Þorsteinssyni, Húsavík í Borgarfirði eystra, 1500 kr. styrk vegna fokskaða. - Það er annaðhvort ritvilla eða prentvilla í brtt., því að þar stendur „vegna fokskaða 5. marz 1937“, en á að vera: 5. marz 1938. Ég vænti þess, að prentvillan hafi ekki nein áhrif, þó að brtt. verði samþ. Ég býst ekki við, að við berum fram skriflega brtt. um þetta, því að það er öllum kunnugt, við hvaða fokskaða er átt. Það er til fordæmi fyrir því, að hæstv. Alþ. hafi stundum hlaupið undir bagga með þeim, sem hafa orðið fyrir tilfinnanlegu tjóni vegna t. d. jarðskjálfta eða ofviðris. Má í því sambandi nefna jarðskjálftatjónið, sem átti sér stað við Eyjafjörð 1933, sömuleiðis tjón af flóði, sem orsakaðist af ofviðri litlu síðar einnig við Eyjafjörð. Í marz 1938 gekk ógurlegt ofviðri sérstaklega yfir Norðausturlandið, og þá einkum yfir norðanverða Austfirði. Reyndar gekk þetta veður yfir allt landið, en ég held, að fokskaði hafi ekki orðið af þessu veðri annarstaðar en á þessu svæði. Þetta ofviðri olli miklu tjóni hjá fjölda manna á þessum slóðum, og sumarið 1938 var hlutazt til um það, að virðingarmenn í hreppnum virtu tjón þeirra, sem einkum urðu fyrir þessu tjóni, og hér fylgir frá þeim bókfært skjal um þessa virðingu. Við höfðum þm. N.-M. óskað eftir því við hv. fjvn., að hún tæki inn í sínar till. einhverja fjárupphæð til bóta fyrir þá menn, sem þarna hafa orðið fyrir langmestu tjóni. Upphaflega höfðum við hugsað okkur að fara fram á, að allmörgum, sem urðu fyrir mestu tjóni, yrði að einhverju leyti bættur þessi skaði. En við hurfum frá því, þegar vitað var um það vandræðaástand, sem almennt ríkir nú af afleiðingum stríðsins. Það stendur svo á, að þessi bóndi, Magnús Þorsteinsson, hefir orðið fyrir langmestu tjóni. Það var metið tjón hjá sex eða sjö mönnum. Tjón eins þeirra var metið 2500 kr., annars var metið 3070 kr., og þess þriðja 3380 kr. En langmest er þó tjón þess manns. sem við óskum eftir, að hæstv. Alþ. rétti hjálparhönd. Þykir mér rétt að lesa lýsingu á þessu tjóni, sem hann hefir orðið fyrir, með leyfi hæstv. forseta. „Samkvæmt beiðni hreppsn. Borgarfjarðarhrepps, að tilhlutun sýslumanns N.-M., höfum við undirritaðir virðingarmenn metið skemmdir sem urðu af ofviðrinu 5. marz s. 1. hjá eftirtöldum mönnum: 1. Magnúsi Þorsteinssyni, Húsavík. Tvö íbúðarhús úr timbri með járnþaki 15 X 6 áln. og 12 X 6 áln., tvær hæðir, þrjár skúrbyggingar, áfastar íbúðarhúsum, þak úr timbri og járni (hesthús 6 X 6 áln., fjárhús 21 X 6 áln. og fjós og geymsla 12 X 5 áln.). Þessi fimm hús fuku öll með fólki og allri búslóð og munum, íveru- og rúmfatnaði og matvælum. Fólkið meiddist þó ekki svo, að það væri frá verkum til muna, nema húsráðandinn, Magnús Þorsteinsson, sem lá nokkrar vikur í meiðslum og er enn ekki jafngóður. Auk þess fuku frá sama eiganda tvær hlöður, 12 X 3 áln. og 13 X 8 áln., járnþak af 120 kinda fjárhúsi, 50 hestar taða, 10 hestar úthey og 20 hestar svörður. Af þessu náðist aftur nokkuð af ytri íverufatnaði, sængur, nema þrjár, svo og kjöt og súrmatur. Skaðinn er metinn samtals 10100 kr.“ Hv. alþm. geta nú séð eftir lýsingunni á þessu foki og eyðileggingu, að varla mun vera um of hátt mat að ræða. Þarna í Húsavík í Borgarfirði eystra býr fátækur bóndi; reyndar vinna þar með honum bræður hans, yngri menn en hann. En efnahagurinn er ekki betri en það. að eftir skattaframtali við áramótin 1937–1938 er skuldlaus eign bóndans ekki eins mikil og skaðinn, sem hann hefir orðið fyrir, þannig, að hann hefir beðið meira tjón af ofviðrinu heldur en nemur eignum hans nú. Þó hafa þessir menn haldið áfram að vera þarna, þótt þeir hefðu getað flutzt til kaupstaðanna engu síður en aðrir, sem þangað hafa flutt í seinni tíð. Ég vildi, að hv. þm. sæju það, að það, sem hér er farið fram á, er í raun og veru lág upphæð, samanborið við það tjón, sem þarna hefir orðið. Ég skal játa, að það orkar tvímælis, hvort hv. Alþ. á að blanda sér inn í það, þegar einstakir menn verða fyrir tjóni slíku sem þessu. En þetta hefir Alþ. gert, og ég ætla, að það hafi gert það, þegar minni ástæða hefir verið til að gera það heldur en um er að ræða í þessu tilfelli. Vil ég vænta þess, að hv. alþm. ljái þessari mjög svo hóflegu till. atkv. sín, og geri það eins og til þess að hlaupa lítilsháttar undir bagga með þeim, sem verða fyrir svipuðu tjóni. Og mætti jafnvel líta á þessa fjárveitingu, ef samþ. verður, eins og litla viðurkenningu til þeirra manna, sem heldur mæta erfiðleikunum úti um sveitir landsins og brjótast þar áfram en að flytja í fjölmennið, eins og nú þykir fullmikið bera á. Ég vil að lokum geta þess, að þó að við tillm. höfum borið þessa till. fram við 22. gr. fjárl., heimildargr., þá gerðum við það aðeins vegna þess, að við fundum ekki hentugri stað fyrir tili. í þeim reikningslegu gr. fjárl., en ekki vegna þess, að við ætluðumst til, að þessi útgjaldaheimild verði réttlægri heldur en aðrir útgjaldaliðir fjárl., þótt hún standi á heimildargr. fjárl. Ég hefði viljað ná til eyrna fleiri hv. þm. með þær upplýsingar, sem ég hefi gefið viðvíkjandi þessari brtt., jafnvel þótt það sé kannske varla von, að hv. þm: sitji hér fleiri en þeir eru, þegar tillit er tekið til þess, á hvaða tíma sólarhringsins við nú erum hér.



Ég á hér tvær brtt. á þskj. 619. Sú fyrri snertir ekki mitt kjördæmi frekar en mörg önnur. Hún er um styrk til Eimskipafélags Íslands, þ. e. a. s. að gera lítilsháttar breyt. á þeim skilyrðum, sem þar fylgja. Þessi viðbót mín er við það skilyrði, sem fylgir styrknum til félagsins, og um það, að Eimskipafél. skuli á næsta ári greiða allan aukakostnað, sem af því leiðir, að vörur, sem skip þess flytja frá útlöndum, þurfa að affermast til umhleðslu á öðrum höfnum heldur en ákvörðunarstaðnum, ef Eimskipafélagið hefir haldið uppi beinum ferðum til þessara ákvörðunarstaða. Þessi brtt. mín er eingöngu borin fram vegna stríðsástandsins, sem nú er, og gera má ráð fyrir, að verzlun landsmanna fari nokkuð í nýja farvegi af völdum stríðsins. Það hefir verið mikið rætt um að taka upp viðskipti við Ameríku, og er það þegar byrjað. Eimskipafélagið er þegar búið að senda skip þangað með vörur, sem hafa tekið aftur nauðsynjavörur hingað til lands. Og það hefir verið svo með nokkuð af þessum vörum a. m. k., að þótt þær hafi átt að fara til ýmissa hafna á landinu, þar sem Eimskipafélagsskipin hafa viðkomustaði, þá hefir þeim verið skipað upp í Reykjavík og þær síðan fluttar á öðrum skipum til ákvörðunarstaðanna. Jafnvel þó að Eimskipafélagið flytji þær vörur á ákvörðunarstaðinn án aukaflutningsgjalds, þá lendir umhleðslukostnaðurinn, sem fellur á þær vörur, á þeim mönnum, sem kaupa þær. Ég álít ekki sanngjarnt, að þessi aukakostnaður, sem stafar af breyttum ástæðum vegna stríðsins, komi niður á þeim, sem búa við óhentugustu hafnarskilyrðin. Ég tel eðlilegast, að Eimskipafélagið borgi þennan aukakostnað við umhleðsluna. Hinsvegar getur svo farið, að Eimskipafélagið geti ekki gert þetta, nema með því að hækka eitthvað lítilsháttar farmgjöld á þeim vörum, sem það flytur til landsins. En þá tel ég réttara, að sá kostnaður komi niður á alla landsmenn, sem flytja vörur með skipum félagsins, heldur en að þessi kostnaður lendi eingöngu á þeim, sem fá vörur til smáhafnanna. Þegar þetta er athugað, að búast má við þessum breyt. á aðflutningum til landsins, tel ég, að geti verið vafasamt, hvort hægt er að draga að verulegu leyti úr strandferðum, eins og hv. fjvn. hefir gert ráð fyrir í nál. sínu. Það er ekki hægt nema með því, að Eimskipafélag Íslands sjái um, að þessar vörur, sem það tekur að sér að flytja, t. d. frá Ameríku, komist viðstöðulaust á hafnir úti um land, þangað sem þær eiga að fara. Má benda á, að þeir, sem búa við smærri hafnirnar, verða fyrir óþægindum af þessari umhleðslu á útlendum vörum, þrátt fyrir það, að þeir yrðu ekki að borga beinlínis hærra flutningsgjald eða umhleðslukostnað, vegna þess að það kemur oft fyrir, að vörur rýrna og skemmast við umhleðslu. Þennan kostnað yrði viðtakandi að bera, þó að hann slyppi við að borga tvöfalt flutningsgjald eða umhleðslugjald. Ég vænti þess, að við athugun málsins geti hv. þm. á það fallizt að samþ. þessa brtt. mína, þar sem með henni er ekki ætlazt til þess, eins og ég hefi skýrt frá, að Eimskipafélagið taki á sig aukakostnað umfram það, sem það getur með góðu móti, heldur aðeins að það dreifi þessum kostnaði, sem af umhleðslunni leiðir, á alla, sem flytja vörur með skipum þess frá útlöndum, en láti það ekki lenda eingöngu á þeim, sem búa við lökustu hafnarskilyrðin. Önnur brtt., sem ég flyt, er einnig á þskj. 619 og er við 17. gr., að þar verði tekinn upp styrkur til sjúkrasjóðs verkamannafélagsins Ægis í Þverárhreppi, 150 kr. Á þessari gr. eru nokkrir slíkir styrkir til sjúkrasjóða víðsvegar um land. Og þar sem hér er aðeins um smáupphæð að ræða, sem er mjög lítil samanborið við þau miklu útgjöld, sem ríkissjóður hefir vegna sjúkrasamlaga í kaupstöðum, tel ég sanngjarnt að samþ. þessa brtt. mína. Þá vildi ég minnast á eina brtt., sem fjvn. hefir flutt á þskj. 587 við 13. gr. fjárl. Þessi till. er um bryggjugerð á Hvammstanga, lækkun á því framlagi, sem gert er ráð fyrir í fjárlfrv., um tæplega 6000 kr. Saga þessa máls er þannig, að á fjárl. 1939 var í fyrsta sinn tekið upp framlag til bryggjugerðar á Hvammstanga, fyrsta greiðsla af fjórum, 9200 kr. Þarna hefir engin bryggja verið nema mjög lítilfjörleg timburbryggja, sem er algerlega ófullnægjandi. Nú á þessu ári var byrjað á þessari bryggjugerð og gerður nokkur hluti bryggjunnar. Þessi upphæð, sem fjvn. leggur til, að verði látin standa á í fjárl., 3500 kr., er sá hluti af þeim kostnaði, sem þegar er búið að leggja í og ríkinu er skylt að l. að greiða. Einn af fjvnm. átti tal um þetta við mig fyrir nokkru. Þá skildist mér á honum, að fjvn. mundi taka af frv. alla slíka liði, fyrst og fremst vegna þess, að hún sæi nauðsyn á að draga úr innflutningi á erlendu efni til slíkra framkvæmda, og þá gat ég fyrir mitt leyti fallizt á, að þetta væri lækkað og ekki gert ráð fyrir viðbótarframkvæmdum við þessa bryggju nú á komanda ári. Nú sé ég, að n. gerir ekki till. um að lækka neina af þessum liðum, nema þennan eina, og flytur auk þess brtt. um ný framlög til bryggjugerða og lendingarbóta viða annarstaðar á landinu. Þess vegna sætti ég mig mjög illa við, að þessi eini liður sé tekinn út úr og lækkaður. Ég vil því mjög mælast til þess, að fjvn. taki þessa till. aftur og láti upphæðina standa eins og hún er í frv. Ég skal taka fram, að verið getur, að ekki þurfi að nota þessa upphæð í ár, en vel gæti verið, að þyrfti að gera það, ef nauðsyn bæri til að leggja í viðbótarkostnað til þess að koma í veg fyrir skemmdir og eyðileggingu á þeim hluta bryggjunnar, sem er búið að gera. Ég er hinsvegar á því, að rétt sé, meðan á stríðinu stendur, að fresta framkvæmdum, eftir því sem hægt er, af því tagi, sem kostar erlendan gjaldeyri. Ég hafði fengið tilmæli um það úr mínu kjördæmi, að reyna að fá framlag til sundlaugar Miðfirði. Ég hefi látið niður falla að eiga tal um það við fjvn., af því að ég gerði ráð fyrir, að slíkar framkvæmdir mundu stöðvast af völdum stríðsins, því að þótt það sé mikil nauðsynjaframkvæmd, þá tel ég fulla ástæðu til að kippa að sér hendinni, meðan stríðið stendur, um þær framkvæmdir, sem kosta erlent efni, sem hlýtur að hækka mjög í verði. Ég hefi því ekki borið fram till. um þetta, þó að margar slíkar till. séu fram komnar, bæði frá fjvn. og einstökum hv. þm. Ég vil þá minnast nokkuð á brtt. frá 3 hv. þm., á þskj. 637, hv. þm. Snæf., hv. 2. þm. Eyf. og hv. þm. Ísaf. Er hún um framlag til áframhalds heimssýningar í New York. Það er rétt. sem hv. þm. Vestm. tók fram, að enn er ekki séð, hvern fjárhagslegan ávinning við höfum af þátttöku í þessari sýningu, þótt af öllum sé talið, að hún hafi orðið þjóðinni til sóma Ég tel því mikið vafamál, að rétt sé að gera ráð fyrir stórfelldum framlögum til viðbótar í þessa sýningu, á þeim erfiðleikatímum, sem nú eru, þar sem hér er eingöngu um útlendan gjaldeyri að ræða. En ég vil þó taka undir það, sem hæstv. viðskmrh. benti á, að þetta á alls ekki heima á 22. gr. Ættu hv. flm. till. að setja þetta á aðra gr. fjárl., en alls ekki á heimildagr. Sama máli gegnir um fleiri till., sem bornar eru fram við 22. gr., eins og um það að gera geymslu fyrir þjóðminjasafnið. Slíkt á alls ekki heima í 22. gr., því að það verður að teljast mjög óviðeigandi að fara að fela útgjöldin á þann hátt að setja þau á heimildagr., þar sem gera má ráð fyrir og reynsla er fengin fyrir því, að yfirleitt eru notaðar allar heimildir, sem þannig eru veittar. Þetta verður til þess, að fjárl. sýna ekki þá réttu útkomu, þegar þau eru afgr. frá þinginu. Þá hefir fjvn. flutt hér till. um það á þskj. 636, að heimila stj. síldarverksmiðja ríkisins að lána ríkissjóði stórar fjárhæðir til vegagerða, aðallega yfir Siglufjarðarskarð. Ég er á sama máli og margir aðrir þm. um það, að mikil nauðsyn sé að leggja þennan veg sem allra fyrst, þó að ég telji mjög vafasamt, að leggja beri svo mikla áherzlu á að fullgera hann á næsta sumri, þar sem þetta er mjög stór framkvæmd, og allt kemst af, þó að hún sé tekin á 2–3 árum. Ég tel, að ekki sé hægt að fara þessa leið, sem hér er stungið upp á, því að ég er á þeirri skoðun og byggi þar á talsverðum kunnugleika að því er síldarverksmiðjurnar snertir, að hagur þeirra er ekki þannig, þrátt fyrir góða veiði á þessu ári, að þær megi við að missa fé til þessara hluta. Það er nú þegar ákveðið, að þær ráðist í allmikla stækkun, sem kostar mikið fé, og mun því ekki af veita, þó að þær verji gróða sínum til þess. Það hefir ekki verið afskrifað mikið undanfarin ár af stofnkostnaði verksmiðjanna, og er því ástæða til, þegar sérstök höpp koma fyrir eins og nú, að nota þann ágóða til þess að færa niður bókfært verð verksmiðjanna og koma þeim á tryggari grundvöll fjárhagslega. Hv. þm. Ísaf. ræddi allmikið um þessa till n. og mælti á móti henni. og einmitt vegna þess er ég mjög hissa á þeirri brtt., sem hann hefir borið fram á þskj. 639, um heimild fyrir stjórn verksmiðjanna að greiða útgerðarmönnum, sem seldu verksmiðjunum síld með föstu verði á síðasta sumri, uppbót á þetta verð, sem nemur kr. 1.50 á mál. Ég álít rétt hjá hv. þm., að verksmiðjurnar þurfi á þessu fé að halda til annara hluta, og þá tel ég alls ekki viðeigandi af honum, fyrst hann heldur slíku fram, að leggja fram slíka till. sem þessa. Eins og kunnugt er, hafa allir viðskiptamenn verksmiðjanna átt þess kost að undanförnu, og eiga þess kost, að leggja síldina inn í verksmiðjurnar til vinnslu og fá þar greitt, þegar reikningarnir eru gerðir upp, það, sem raunverulega fæst fyrir síldina. Minni hluti þeirra hefir farið þessa leið. Þeir, sem gerðu það á síðasta sumri, fá mikla uppbót, en þeir, sem vildu selja föstu verði, eiga enga uppbót að fá. Það er engin ástæða til að gefa þeim þarna stórfé, því að þegar verksmiðjurnar verða fyrir tapi af síldarkaupum vegna þess, að verðið hefir verið ákveðið hærra en hægt hefir verið að greiða, þegar upp hefir verið gert, hafa þeir aldrei verið krafðir um endurgreiðslu, og mundu aldrei verða krafðir, enda ekki hægt. Þessi till. er því mjög fráleit í alla staði. Það samrýmist alls ekki þeirri umhyggju, sem hv. þm. Ísaf. virðist bera fyrir hag verksmiðjanna, að leggja slíkt til. Hv. þm. Ísaf. gerði einnig aðra till. fjvn. að umtalsefni, þar sem lagt er til að veita heimild til að kaupa síldarverksmiðjuna á Húsavík. Ég ætla ekki að þessu sinni að gera sérstaklega að umræðuefni þá till. fjvn., en út af því, sem hv. þm. Ísaf. sagði um það, vil ég taka fram, að það er rétt hjá honum, að vinnslukostnaður á síldinni er vitanlega hærri hjá litlum verksmiðjum heldur en stórum. En ég vil aðeins benda á í sambandi við þetta, að framkoma hans áður í öðrum málum, sem stjórn verksmiðjanna hafði til meðferðar, er mjög í ósamræmi við þessa ræðu, sem hann hélt hér um Húsavíkurverksmiðjuna. Á ég þar við verksmiðjuna á Sólbakka við Önundarfjörð og þær umr., sem urðu um þá verksmiðju í stjórn síldarverksmiðjanna í fyrra. Meiri hluti síldarverksmiðjustj. lagði til þá, að vélar verksmiðjunnar á Sólbakka yrðu fluttar þaðan og settar niður á Raufarhöfn, þar sem sýnilegt þótti, að ekki væri hægt að reka Sólbakkaverksmiðjuna nema með stórtapi fyrir verksmiðjurnar. Á undanförnum árum hafa verksmiðjurnar haft mikið tap á Sólbakkaverksmiðjunni. Það hefir ekki verið unnt að fá umráðamenn veiðiskipa til að leggja þar upp síld, nema að greiða þeim miklu hærra verð fyrir hvert mál síldar en fyrir þá síld, sem lögð er í verksmiðjurnar á Siglufirði. Þannig var tap á þessum rekstri í fyrra, og nú á árinu 1939 er mér ekki kunnugt um, að verksmiðjan hafi fengið eitt einasta mál til vinnslu. Hún er því stór baggi á verksmiðjunum, og eru það tugir þúsunda á ári, sem ríkið tapar á þessari verksmiðju, og eru litlar líkur til, að úr rætist með rekstur hennar. En þegar um þetta var rætt í stjórn verksmiðjanna, beitti hv. þm. Ísaf. sér mjög hart gegn því, að þessi ráðstöfun yrði gerð með Sólbakkaverksmiðjuna, og aðrir flokksbræður hans fylgdu honum í því. Það hefir því ekkert orðið af þessari sjálfsögðu framkvæmd ennþá. Nú virðist mér af ræðu hv. þm. um Húsavíkurverksmiðjuna, að hann muni ef til vill vera horfinn frá fyrri villu í þessu efni, og ber þá að fagna því, ef svo er. Vildi ég vænta þess, að hann snerist á sveif með öðrum þeim mönnum í stjórn verksmiðjanna, sem vilja reyna að afstýra, eftir því sem hægt er, áframhaldandi tapi á Sólbakkaverksmiðjunni og reyna að koma í veg fyrir, að hún verði dragbítur á verksmiðjurnar, svo að ég noti orð hv. þm. Ísaf., með því að taka það, sem nothæft er af vélum og áhöldum, og setja niður á Siglufirði eða Raufarhöfn, eða einhverjum öðrum stað, þar sem meiri líkur eru til, að það geti gefið arð, því að það sér hver maður, að ekkert vit er í því, að eignin sé arðlaus á Sólbakka ár eftir ár og vélarnar látnar ganga úr sér, auk þess sem það kostar marga tugi þúsunda árlega fyrir verksmiðjurnar að greiða vexti af því fé, sem í verksmiðjunni liggur, og ýmsan annan kostnað, sem því er samfara. Vitanlega verður alltaf mikið tap á verksmiðjunni, en það mundi verða minna, ef sem fyrst yrði farin sú leið, að taka það, sem nothæft er úr henni, og reyna að gera það arðberandi á hentugum stað. Slíkt álít ég vera í fullkomnu samræmi við þá skoðun, sem kom fram hjá hv. þm. Ísaf. um það, að verksmiðjurnar ættu að vera á sem hentugustum stöðum, til þess að rekstur þeirra yrði sem hagkvæmastur og þær gætu greitt sem mest fyrir síldina.



Herra forseti! Um þetta fjárlfrv. fyrir árið 1940, sem hér liggur fyrir, skal ég ekkert segja, því að fæst orð hafa þar minnsta ábyrgð. Hinsvegar liggja fyrir ýmsar brtt., sem ég vildi minnast á, sumpart af því, að ég vildi fá frekari upplýsingar um þær, og sumpart af því, að ég get ekki látið hjá líða að segja afstöðu mína til þeirra, og líka að nokkru leyti gefa upplýsingar, sem mér virðast ekki hafa ennþá komið fyllilega fram. Það er þá fyrst 41. brtt. á þskj. 587, sem gerir ráð fyrir 2 þús. kr. sparnaði við ríkisskattanefnd með því að greiða nm. þannig, að þeir fái 10 kr. fyrir hvern fund. Þarna mundu engar 2 þús. kr. sparast, þó að þessi brtt. yrði samþ. Fundir eru um 160–170 í n., og þó eru málin ekki afgr. á fundum nema að nokkru leyti, heldur fer mikið af vinnunni fram utan funda. T. d. höfum við nú verið lengi að semja reglugerð um fyrningu, og langmest af þeirri vinnu fer fram utan funda. Svo þegar við erum þannig búnir að velta málunum fyrir okkur, þá höldum við fund um þau. Ég er ekki viss um, ef á að fara að borga okkur þannig 10 kr. fyrir hvern fund, nema við færum þá að halda fundi um þessi mál, sem annars yrðu ekki haldnir fundir um. Hér yrði því ekki um 2 þús. kr. sparnað að ræða, heldur kannske 1000 kr. eða ekki það. Á sama þskj. 53,a.2 og 53,b.3 er framlag til sama vegar bæði af vegafé og benzínfé. Á þessi vegur að vera á þessum liðum báðum, eða er það af misgáningi, að hann er þarna á tveimur stöðum? Mér þykir ekki líklegt, að hann eigi að vera þannig á tveimur stöðum og vil gjarnan fá upplýsingar um það. Þá er það 54. liðurinn og raunar fleiri liðir, sem mér finnst bera vott um, að mörgum liðum sé slengt saman í eitt. 54. liðurinn slengir saman styrkjunum til ferjuhalds. Að vísu var lesið upp, hvert fjvn. ætlaðist til, að þetta fé færi, og sama er að segja um styrkinn til dýralækna. Mér líkar þetta heldur illa. Mér líkar heldur illa, þegar verið er að koma af manni sjálfum þeirri ábyrgð, sem maður á að bera, og eins og sé verið að skella því yfir á aðra menn. Við erum kosnir á þing til að ákveða fjárveitingar og greiða atkv. um fjárveitingar. Og að fleygja svo upphæðum þannig í vissa aðila eða stofnanir og segja: „Þetta fáið þið, og, ég skipti mér ekki af, hvert það fer“, líkar mér illa. Mér finnst líka eins og verið sé að fela meira og minna fyrir almenningi, hvað er gert við þetta fé. Hver veit um það utan þings, sérstaklega ef umr. eru ekki prentaðar? Hvernig á þá að verja það að láta þennan og ekki hinn fá styrkinn? Ég vildi biðja hv. fjvn. að athuga, hvort þetta mundi ekki vera bæði hættuleg og röng breyting. Ég held, að þessi stefna yfirleitt sé varhugaverð, og því lakari, sem oftar og meir er í þá átt gengið. Þá er það 73. brtt. á sama þskj. (587), um að hækka styrk til unglingafræðslu utan kaupstaða úr 22 í 30 þús. Það hefir verið upplýst, að þessi kostnaður hafi farið ört vaxandi og að ógreiddar væru 5 þús. kr. af kostnaði síðasta árs. Nú skilst mér, að 5 þús. við 22 þús. geri 27 þús. og að minni muni kostnaðurinn ekki verða, auk hins ógreidda, fyrst hann hefir stöðugt vaxið. Ég vildi bara benda n. á þetta og að ég er þá hræddur um, að 30 þús. reynist alls ekki nóg. Á þskj. 619 langar mig til að benda á 23. brtt., frá hæstv. landbrh., um hækkun á framlagi til jarðakaupasjóðs úr 20 í 85 þús. kr. Ég geri ráð fyrir, að ég geti ekki alveg látið þessa till. líða hjá mér, og vona að geta komið brtt. frá mér að á morgun, a. m. k. skriflegri. Lögin um óðalsrétt og lög um jarðakaupasjóð ríkisins ætlast greinilega til þess, að menn, sem taka jarðir sínar á erfðafestu, greiði afgjaldið í peningum. Því er ekki fylgt í framkvæmd. Ég vil fá þarna inn í fjárl. klásúlu um, að það sé gert. Ég tel ástæðulaust að svipta jarðakaupasjóð tekjum og framfylgja ekki lögunum. Ef sjóðurinn fær þessi afgjöld, yrði allt hægara um vík í þessum efnum, og þyrfti þá ekki eins mikil framlög til hans og ella. Hv. samþm. minn (PHerm) er búinn að tala fyrir 35. brtt. á sama þskj., og þarf ég þar engu við að bæta, skal aðeins segja það, að foreldrar þessa unga bónda hafa átt 11 börn og verið bláfátækir, en hann hefir nú tekið þau til sín með yngri systkinin, það yngsta á 4. ári, og sér fyrir þeim öllum. Þarna hefir hann sýnt óvenjulegan áhuga, og ég held, að líka megi lita á það, þegar að því kemur að greiða atkv. um þessa tillögu. Á þskj. 636, frá fjvn., er lagt til í 14. lið, að 3900 kr. skuli veittar til greiðslu á skuldavöxtum fjögurra tiltekinna læknisbústaða. Þegar þeir voru reistir, fengu þeir allir samskonar tillög og aðrir læknisbústaðir. Nú vil ég spyrja: Að hverju leyti eru þær sérástæður þarna til staðar, að greiða eigi vexti þessa, en ekki fyrir aðra læknisbústaði, sem ýmist eru verr settir hvað fjölmenni læknishéraðanna snertir eða skuldugri, eða þá hvorttveggja? Hvaða ástæður eru þarna, sem ekki eru annarstaðar? Það langar mig til að fá upplýsingar um, áður en ég greiði atkv. um þennan lið. Þá langar mig til að segja, að mér er ekki alveg sársaukalaust að sjá, að núna hafa fallið burt framlög til eins þess vegar í mínu kjördæmi, sem lengi hefir staðið í fjárl. og nuddazt fyrir það áfram um nokkra km. á ári. Það er Vopnafjarðarvegur. Ég hefi þó sætt mig við það vegna þess, að úr þessum sama hreppi er verið að leggja veg inn á aðalveginn milli Múlasýslna og Norðurlands, og vantar ekki nema ríflega þá upphæð, sem nú er veitt til hans í fjárl., til þess að honum verði lokið. Um það hefir verið talað við ríkisstj. og farið fram á það, ef ekki skyldi vanta nema 1–2 þús. kr. í viðbót við þær 22 þús. kr. af benzínfé, sem veittar eru til þess að ljúka honum, að þá verði það gert. Mér er ekki heldur sársaukalaust, að felld er niður fjárveiting til að fullgera bryggju þar norður frá, fjárveiting, sem staðið hefir tvö ár í fjárl. án þess að vera notuð, vegna þess að vantað hefir framlög á móti. En nú er búið að safna til bryggjunnar nokkru fé og fá sýsluábyrgð fyrir láni til hennar. Ég treysti því, þótt upphæðin falli hér niður nú, að endurveiting fáist, þegar um hægist, og að ekki þurfi að liða mörg ár, þangað til hægt er að hrinda þessu í framkvæmd. Áður en ég lýk máli mínu, vil ég benda á tvær brtt., sem eru ósköp meinlausar að sjá, 36. brtt. á þskj. 619 og 3. brtt. á þskj. 639, frá hv. þm. Vestm. (JJós) og hv. þm. A: Sk. (JÍv), um að verja tekjum af lóðum og löndum í Vestmannaeyjum og Hafnarkauptúni til varnar gegn uppblæstri og landbroti á þessum stöðum, í samráði við Búnaðarfélag Íslands. Það er nú svo, að þegar maður er búinn að fá lendur á erfðafestu gegn lágu afgjaldi, eins og er t. d. í Vestmannaeyjum, þá eru það dálítið undarleg viðskipti, borin saman við annað, ef ríkið á síðan að verja afgjaldinu til umbóta og eignasköpunar fyrir erfðafestuhafann. Svo þegar land er tekið af honum í lóðir undir hús við stækkun kaupstaðarins, fær hann borgun eins og um eign hans væri að ræða. Ég álít, að í þessu máli eigi ekki að brjóta hinar eðlilegu meginreglur. Þessar lendur eiga að byggjast á erfðafestu með góðum kjörum, og svo eiga mennirnir, sem taka þær, að gæta þeirra við landspjöllum, þarna eins og annarstaðar. Þá vildi ég spyrja hv. fjvn., hvort ekki sé óumflýjanlegt að taka inn í fjárl. hækkanir á sumum launagreiðslum. Eitt af þeim verkum. sem Alþingi á eftir, áður en því er slitið, er lausn gengismálsins og þess, sem því fylgir. Ég gæti minnt á barnakennara og fleiri láglaunamenn. Er ekki sjálfsagt að horfast í augu við þann virkileika og taka óumflýjanlegustu hækkanirnar inn í fjárl., áður en þau eru samþ.? Hv. fjvn. hefir vafalaust athugað þetta eitthvað. En ég hefði viljað heyra, hvort hún telur ekki rétt, að þetta sé gert. Þá á ég með hv. þm. Mýr. (BÁ) l4. brtt. á þskj. 637, um að greiða ræktunarsjóði vangoldið framlag til vaxtalækkunar árin 1938 og 1939. Þegar ræktunarsjóðslögunum var breytt og hann var skyldaður til að lækka vexti niður í 5%, var öllum ljóst, að sjóður, sem hefir fengið meginið af starfsfé sínu með verðbréfum, sem 6% vextir eru greiddir af, hlýtur við það að verða fyrir miklum skakkaföllum. Þess vegna var ákveðið, með fullu samkomulagi allra, að heimila ríkissjóði að greiða þennan vaxtamismun. Seinna, þegar mönnum þótti horfa illa með hag ríkissjóðs, var ákveðið að láta falla niður ríkissjóðsgreiðslur til lækkunar á skuldavöxtum mjólkurbúa, rjómabúa og frystihúsa. Það var ekki ætlunin að láta þessa breyting ná til vaxta af bréfum ræktunarsjóðs. En eins og hún var orðuð, má túlka hana þannig, að hún nái einnig til ræktunarsjóðsins, og það hefir orðið svo í framkvæmd. Tjón sjóðsins af þessu árin 1938 og 1939 er orðið 51424 kr.; halli af vaxtamismun bréfanna og lánanna nemur þeirri upphæð. Þegar á allan hátt er þrengt að ræktunarsjóði, eins og nú, og hann er ekki enn búinn að fá það milljón kr. framlag, sem hann á að fá að lögum, en á sama tíma gerðar ýmsar ráðstafanir, sem hljóta beint og óbeint að draga úr starfsemi hans og framkvæmdum, sem hann lánar fé til, þá finnst mér ekki mega minna vera en staðið sé við það, sem einu sinni hefir verið samþ. Við leggjum til, að heimilað sé að greiða á næsta ári hinn vangoldna vaxtamismun ræktunarsjóðs fyrir þessi tvö ár. Og er þá gengið eins skammt og hægt er til þess. að ræktunarsjóður geti skaðlaus haldið sinni starfsemi áfram. Það er ekki hægt að samrýma það, að á sama tíma, sem við viljum með öllum ráðum efla atvinnu í landinu, búum við svo að ræktunarsjóði, að hann getur sama sem ekkert lánað þeim, sem vinna að umbótum til aukinnar atvinnu og framleiðslu. Í því er sú mótsögn, að ég vona, að Alþingi sjái sér ekki annað fært en samþ. þetta. Loks vildi ég gera þá fyrirspurn um 5. brtt. á þskj. 19, þar sem lagt er til að veita fé til brúargerða, - 20 þús. til brúar yfir Jökulsá á Brú -, hvort það sé tilætlun flm., að það verði brú við Hjarðarhaga eða hjá Brú. Heima í hreppnum er áhugi fyrir báðum þessum brúm, en hvor þeirra sem er kostar svolitið meira en þetta. Mig langar til að vita, við hvora þeirra er átt.

*Jónas Jónsson: Ég vildi fyrst víkja fáeinum orðum að ræðu hæstv. fjmrh. (JakM) og get þakkað honum þau góðu ummæli og undirtektir, sem hann hafði um starf nefndarinnar, sem eins og önnur mannanna verk hefir orðið fyrir misjöfnum dómum. Það er ekki ástæða til, að ég fari út í það, hvort skoðanir manna hafa breytzt eða ekki, síðan þing kom saman. Ég held, að álit fjvn. hafi ekki breytzt síðan. Hún var þegar í byrjun ráðin í því að gera breyt. á mörgum stöðum, þar sem henni virtist mega koma sparnaði við, og þeirri viðleitni mun hún verða seinþreytt á. Rétt til dæmis um þá möguleika, sem n. þótti ekki rétt að vanrækja og til hagnýtari rekstrar horfa, vil ég nefna þá breyt. á siglingum með ströndum fram, að nota sér, að nýja Esja er hraðskreiðari en gamla Esja, og gefur það möguleika til að leysa að einhverju leyti Súðina og Skaftfelling af hólmi og nota þau í þjónustu framleiðslunnar. Á öðrum sviðum hefir orðið að skera niður fjárveitingar til verklegra framkvæmda og stuðnings við ýmsar umbætur víða um land, og það má segja um margt af því, að það sé hörmulegt að þurfa að gera þetta og vita um þörfina fyrir að vinna þetta og mikinn fjölda af fólki atvinnulausan í landinu. Nefndinni voru þessar þarfir ljósar og að hér í Rvík, þar sem fjöldi manns hefir jafnan haft atvinnu við að reisa sífellt nýja og nýja bæjarhluta, hvað sem leið annars afkomumöguleikum bæjarbúa til lands og sjávar. mundu nú byggingar stöðvast alveg að kalla og vaxa atvinnuleysi af þeim sökum í viðbót við atvinnuleysið, sem skapazt hefir við lömun framleiðslunnar. Vegna þessa alls var n. sammála um það, að reyna að gera ráð fyrir talsverðri vegagerð í sumar, sem kemur. Skipting vegafjárins hefir fjvn. reynt að áætla þannig, að það næði sem næst til allra landshluta, og hefi ég ekki heyrt aðfinnslur um það. Nú hefir n., eins og hæstv. ráðh. tók fram, ákveðið að gera það að till. sinni, að ef aðstaðan með útflutningsverzlunina versnaði að mun, væri stj. heimilt að draga úr allt að 20% af þeim framkvæmdum, sem ekki eru bundnar með l., ef þess gerist þörf vegna tekjumissis, sem leiðir af stríðinu. Ef meira þrengir að, þannig að allt fjármálaástand gerbreytist vegna þess að útflutningur minnkaði stórlega, myndi stj. verða að kalla þingið saman til þess að taka afstöðu til þessa breytta viðhorfs. Enda þótt sá grundvöllur, sem n. hefir byggt sínar till. á, geri það að verkum, að allir geti ekki verið ánægðir með sinn hlut, telur n., að þetta sé sú afstaða, sem hægt var að taka. Hæstv. ráðh. fannst, að n. hefði getað skorið meira niður, en ég vil aðeins benda á það, að þegar útflutningsverzlunin fór að lagast á miðjum þessum þingtíma, brá svo við, að fjárbænum bókstaflega talað rigndi yfir n. - Man ég t. d., að frá einum þm. bárust 10–12 fjárbænir vegna hans kjördæmis til þingsins og fjvn., og var nokkuð jafnt á komið úr öllum kjördæmum, en þessar fjárbænir skiptu milljónum. Fjvn. áleit, að á meðan ekki væri komið hallæri í landinu væri ekki heldur hægt að gera fjárl. fyrir hallærisástand. - Fari svo, sem við skulum vona að verði ekki, að hér skapist hallærisástand, gerum við ráð fyrir því, að hver sú stjórn, sem þá er við völd í landinu, muni gera þær ráðstafanir, sem með þarf, ásamt því þingi, sem hún kallar þá saman. Hv. þm. A.-Húnv. (JPálm) gerði nokkrar aths. við tekjuhlið fjárl. Ég vil benda hv. þm. á, að frá hans kjördæmi hafa líka borizt kröfur um fjárframlög, og að hann og hans nánustu berast með straumnum eins og aðrir í þessu efni, en ég býst við, að þegar hann athugar nánar, að hér er ekkert hallæri ennþá, þá sé ekki hægt að gera ráð fyrir hallæristekjum. T. d. má geta þess, að aðalliðurinn í tekjum landsins, sem mþn. í skatta- og tollamálum gerði ráð fyrir að myndi á venjulegum tíma nema um 4 millj. kr., myndi með sama innflutningi og núv. verðlagi nema um 7 millj. króna. Þenna lið hefir n. áætlað 4 millj. kr., í samráði við hæstv. fjmrh. Það væri gleðilegt. ef þessi liður kæmist upp í 7 millj. kr., því okkur er það fyllilega ljóst í fjvn., að á svona tímum hljóta að koma margskonar útgjöld, sem stjórnin veit ekki um, en nauðsynlegt er að gera ráð fyrir. Það er eins líklegt, að ýmsir tollar og skattar gefi meiri tekjur en við höfum áætlað, og segi ég þetta þó ekki til þess að hvetja menn til að bera fram meiri útgjaldatill., heldur vil ég aðeins benda á, að útlitið er ekki geigvænlegt nú sem stendur. Nægir þetta viðvíkjandi hinum almenna ramma, að fjvn. gerir ráð fyrir, að stj. geti dregið úr allt að 1/5 af þeim framkvæmdum, sem ekki eru lögbundnar. Er þetta tilraun til þess að búa svo í hendur stj., að viðunanlegt sé, ef aðstaðan er sæmileg í landinu. Þá vil ég með fáum orðum minnast á nokkrar einstakar till. Mun ég þá fyrst minnast á þá gagnrýni, sem kom frá hv. þm. Ísaf. (FJ) á þeirri till., að ríkisstj. megi, með samþykki stjórnar síldarverksmiðja ríkisins, kaupa síldarbræðsluverksmiðjuna á Húsavík. Það er ekki gætilegt af þessum hv. þm. að fjölyrða svo mjög um það, hve verksmiðjan á Húsavík sé ónýt, því að hann og hans menn voru potturinn og pannan í því, að keypt var alónýt verksmiðja, Sólbakkaverksmiðjan, fyrir okurverð.

Hvar stóð Framsfl. í þeim kaupum?

. Hann gerði það, sem hann gat, til þess að standa gegn kaupunum, en var ofurliði borinn; þetta skal ég sanna þm. annarstaðar.

Þetta er ekki satt, hér eru Alþingistíðindin.

Það var hv. þm. og hans liðar, sem komu Sólbakkaverksmiðjunni á, og það eru þeir, sem bera ábyrgðina á því, að þessi verksmiðja, sem er handónýt á þessum stað, var ekki flutt til Raufarhafnar. Þetta var vísvitandi gert, og af eintómu kjósendadekri. Og stjórn þessarar verksmiðju og ráðsmennska hv. þm., allt er það á sömu bókina lært. Við Sólbakkaverksmiðjuna eru t. d. tveir framkvæmdarstjórar, þessa verksmiðju, sem ekkert hefir verið unnið í ár eftir ár, en þó er verksmiðjan látin hanga þarna, aðeins til þess að halda fáeinum atkv. Þegar þessi maður leyfir sér að tilefnislausu að koma með staðlausar ásakanir, má hann ekki furða sig á því, þótt hann verði flæktur í sínu eigin neti. Vegna þeirra, sem ekki eru málinu kunnugir, vil ég aðeins geta þessa: Verksmiðjan á Húsavík er lítil en góð, vandað hús og vélar, og er ekki nema tveggja ára. Svo framarlega sem vit er í því að hafa síldarverksmiðjur á Siglufirði, er það einnig á Húsavík, því að sama aðstaða er á báðum stöðunum. Það er ekkert annað en blekking, sem kom fram í ræðu hv. þm. Ísaf., að öll sú síld, sem kemur til Húsavíkur, gæti eins vel komið til Siglufjarðar. Hvers vegna er þá verið að hafa verksmiðju á Raufarhöfn? Það er vegna vélbátanna af Öxarfirði og þar fyrir austan, sem ekki vilja fara með veiðina til Siglufjarðar. Eða heldur hv. þm., að það hafi enga þýðingu, að bátarnir geti tvíhlaðið og farið tvær ferðir til Húsavíkur á meðan þeir færu eina ferð til Siglufjarðar? Þetta skilja allir sæmilega vitibornir menn, sem eru ekki haldnir af sömu pólitískri blindu og hv. þm. Ég veit, að verksmiðjan á Húsavík er lítil, en hún er góð og á góðum stað, og mér er kunnugt um það frá manni, sem hefir lengur fengizt við síld og síldarbræðslu en hv. þm. Ísaf., að það mun ekki mikið á mununum, að gróðinn á verksmiðjunni á Húsavík í sumar myndi nægja til þess að kaupa verksmiðjuna. Hitt er rétt, að fyrsta árið var verksmiðjan rekin með nokkru tapi, sem stafaði af því, að vélarnar voru nýjar og ekki fyllilega komnar í lag; en nú í sumar var útkoman þessi. Hv. þm. hefði orðið að fá síldina á Húsavík inn í sínar lélegu fyrirframsölur til þess að fá tap á Húsavíkurverksmiðjunni í sumar, og það hefði verið hæfilegt áframhald á starfi þm. að því er Sólbakkaverksmiðjuna snerti. Ég vil segja hv. þm. það, að meiri hluti stjórnar síldarverksmiðja ríkisins, sem hefir bjargað verksmiðjunum við á síðasta missiri, en ekki þessi maður, er ekkert hrædd við að kaupa verksmiðjuna á Húsavík. Það er líka töluvert öðruvísi aðstaða þeirra Húsvíkinga, sem bjóðast til að afhenda verksmiðjuna áður en þeir byrja að græða á henni, en þessa hv. þm., sem á manna mestan þátt í að afvegaleiða sjómenn og útgerðarmenn á undanförnum árum, svo að þeir þora ekki lengur að leggja síld sína inn í síldarverksmiðjurnar og fá fyrir hana sanngjarnt verð. Ég áleit rétt, úr því komið var út í svo ósanngjarnar umr., að skýra málið nokkru nánar, en ríkinu hafa aldrei boðizt slík kaup eins og á þessari verksmiðju, sem gæti greitt kaupverð sitt upp með fengnum gróða eins árs. Þess mun áreiðanlega ekki langt að biða, að verksmiðjan verði keypt, því að meiri hluti stjórnar síldarverksmiðja ríkisins er því samþykkur að kaupa verksmiðjuna. Þá vildi ég næst víkja að till. n. um vegagerð yfir Siglufjarðarskarð og að Raufarhöfn, sem hæstv. viðskmrh. og þó einkum hv. þm. Ísaf. viku að í ræðum sínum. Þó hæstv. ráðh. sé ekki viðstaddur, vil ég víkja nokkrum orðum að ræðu hans, en það, sem okkur ber á milli um þessa till., er það, að hann álitur, að þessar vegagerðir séu óviðkomandi verksmiðjunum. Ég álít, að ómögulegt sé að hugsa sér verksmiðju á Raufarhöfn, nema unnt sé að draga að henni sæmilegar vistir. Ef tekst að stækka verksmiðjuna, kemur þangað fjöldi báta um síldveiðitímann og fjöldi fólks sækir þangað atvinnu. Á Melrakkasléttu eru sárafáir bæir, og raunverulega ekkert nema eyðimörkin næst Raufarhöfn. Nú mun vanta um 20 þús. kr. til þess að gera akfæran 15 km. langan vegarkafla til Raufarhafnar. Hver sá, sem lítur stórt á þetta, hlýtur að viðurkenna, að það er vafasamt fyrir ríkið að byggja þarna verksmiðju og leggja milljónir króna í það fyrirtæki, ef það hefir svo ekki efni á því að viðurkenna, að vegurinn heim að þessari miklu vinnustöð er einn hluti af því, sem hér er um að ræða. Hvers vegna er verið að byggja bryggjur, löndunartæki, þrær o. s. frv., og segja að það skipti máli, ef ekki er mögulegt að komast heim að verksmiðjunni? Að þessu leyti er ég algerlega ósammála hæstv. ráðh., enda veit ég hvergi dæmi til þess nema hér á Íslandi, að byggðar séu stórar verksmiðjur án þess að hægt sé að komast að þeim á landi. Þætti mér gaman, ef einhver þeirra, sem eru þeirrar skoðunar, vildi nefna mér dæmi annarstaðar frá. Þetta mun ég segja hæstv. viðskmrh. í fullu bróðerni. Ég held, að ég muni þora að leggja þessa uppástungu mína - sem studd er af meiri hluta n. og af allmörgum utan n. -, að kostnaður við þessar vegagerðir verði talinn með kostnaði við verksmiðjurnar, á borð við það, þegar hæstv. viðskmrh. gekk inn á það, að síldarþróin var byggð, sem þeir báru ábyrgð á hv. þm. Ísaf. og undirmaður hans, Gísli Halldórsson. Ég veit, að stjórnin hafði trú á því, að vit væri í þessu, vegna þess að hún treysti verkfræðingnum. En hver varð reynslan? Hann lét byggja þarna þró fyrir 270 þús. kr., sem að vitra manna sögn er eitthvert það vitlausasta mannvirki, er gert hefir verið á Íslandi, og með þeim endemum, að þar átti að gera frystitilraunir á síld með vélum, sem hvergi höfðu sézt áður! Það komst þó aldrei svo langt; það eina, sem þeir félagar gerðu, var að byggja fyrir þessa ægilegu upphæð handónýtt hús, sem ekki er hægt að nota til neins annars en geyma í því lélegt lýsi. Í þetta dásamlega fyrirtæki eyddi hv. þm. Ísaf. 100 tonnum af járni fyrir utan allt annað efni. Ég býst við því, að þegar við hv. þm. Ísaf. förum að tala betur saman um þetta í blöðunum, fari mesti rostinn af þm. við samanburðinn á því, hve fráleitt sé að gera þarna akfæra vegi, og á þessum þróar-business hans. - Hvað viðvíkur löndunartækjunum á Siglufirði, sem hv. þm. vill kaupa, má segja, að það er ekki spurt um það, þótt 100–140 þús. kr. fari í svona framkvæmdir, sem fara vel hjá duglegum manni, eins og þeim, sem nú er forstjóri fyrir síldarverksmiðjunum, en myndu fara illa hjá manni eins og Gísla Halldórssyni, sem flæmdist í burtu frá Siglufirði eftir að hafa hangið þar í 2 ár sjálfum sér til skammar og öllum til leiðinda.

Er nú ekki bráðum nóg komið?

. Nei, þetta er ekki nærri nóg, og það er hægt að bæta meiru við; það er af nógum syndum að taka.

Og ljúga svo því, sem á vantarl

. Þess þarf ekki, það er nógur forði af ávirðingum. Ég skal ekki um það segja, hvað þeim mönnum finnst, sem hafa fjárhagslega mest um vegagerðina yfir Siglufjarðarskarð að segja, fyrir utan Siglfirðinga sjálfa; það kann að vera, að hv. þm. Eyf. og Skagf. taki bendingu hæstv. viðskmrh., að hafa varatill. í þessu efni, en ég álít, að það eigi að koma skýrt í ljós, hvort meiri hl. þingsins skilur, að það er skilyrðislaus nauðsyn, fjárhagslega og menningarlega, að koma vegi heim að þessum stöðum. Ég ætla ekki að þreyta hv. þm. á því að endurtaka það, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði um hina menningarlegu hlið þessa máls, en hér er ekki bara um skemmtun að ræða, heldur er það sjálft lífið fyrir þær 12 þús. manna, sem eru á Siglufirði á sumrin. að komast ferða sinna beint frá Reykjavík ódýrt, landleiðina og án þess að þurfa að bíða eftir skipaferðum, og síðan heim aftur að haustínu. Það eru ekki margar beinar ferðir milli Siglufjarðar og Reykjavíkur á sumrin. Þessar 12 þús. manna, sem eru á Siglufirði um síldveiðitímann, þurfa vöruaðdrætti af landbúnaðarvörum, og þær hljóta að koma úr Skagafirði; þaðan á að vera látlaus straumur af landbúnaðarafurðum í þennan mikla markaðsbæ. Hvaða áhrif haldið þið að það hafi á heilsu þessa fólks að vera í svelti hvað landbúnaðarafurðir snertir? Það gleður mig, að sú hreyfing, sem komizt hefir á mál þetta hjá fjvn., verður til þess, að aldrei verður sami svefninn um mál þetta sem hingað til. Ég er þess fullviss, að þessi umleitun fjvn. muni verða til þess, að svo framarlega sem hér verður nokkurt vinnufært fólk á næstu missirum, verði lokið við þennan veg með þeim árangri, sem formælendur málsins hafa lýst. Þeir, sem gagnrýnt hafa þessa till. fjvn., hafa farið um það mörgum orðum, hve verksmiðjurnar séu illa stæðar og skuldir þeirra miklar. - En hvernig stendur á því? Það er vegna þess, að hv. þm. Ísaf. og fleiri honum andlega skyldir hafa látið brjóta stofnlög verksmiðjanna á hverju ári. Þegar verksmiðjurnar voru stofnaðar á Siglufirði, var það gert til þess að bjarga sjómönnunum og útgerðarmönnunum undan kúgun útlendinga, sem þeir höfðu orðið að þola um fjölda ára. Nauðsyn þessa skyldi hinn reyndi og duglegi maður, Magnús heitinn Kristjánsson. Hann gat ekki hugsað sér, að verksmiðjurnar væru reknar sem spekulationsfyrirtæki. Þær áttu að vera reknar þannig, að útgerðarmenn og sjómenn kæmu með sínar vörur, verksmiðjurnar væru reknar á þeirra ábyrgð, og þeim greiddur meiri hluti verðsins fyrir vöruna. En hvað gerist? Það gerist sá hlutur, að leiðtogar sjómanna og útgerðarmanna gera verksmiðjurnar að spekulationsfyrirtæki, og aldrei meira en þegar hv. þm. Ísaf. var þar ráðandi, þegar góðæri snerist í harðæri fyrir atbeina hans og Gísla Halldórssonar. Af þessum orsökum eru verksmiðjurnar fátækar og þurfa alltaf að biðja ríkissjóðinn að ganga í ábyrgð fyrir nýjum og nýjum lánum. En þegar verið er að biðja um að ganga í ábyrgðirnar, er ekki verið að grafa djúpt eftir því, hverjir beri ábyrgðina á því, að verksmiðjurnar eru ekki betur staddar en raun ber vitni. Þá er hér ekki heldur sagt, að það komi engum við nema þeim, sem þarna búa, hvernig ástandið sé. Þá er óhætt að láta alla landsmenn bera ábyrgðina. Ef það er rétt að láta 10 þús. menn á Suðurlandi ganga í ábyrgð fyrir síldarverksmiðjurnar á Siglufirði, þá er engin goðgá að fara fram á, að þeir, sem að síldarverksmiðjunum standa, sýni lít á að þakka það með því að viðurkenna, að einnig þeir kunni að hafa einhverjar þjóðfélagsskyldur. Og þó að ekki væri nefnt þakkiæti eða viðurkenning á skyldum, mætti ætlast til, að þeir legðu án allt of mikils mótþróa nokkurt fé í veg, sem er gerður til þess, að þeir geti sjálfir haft eitthvað í matinn. Það er kannske hægt að kalla það broslegt að treysta á getu og vilja þess fyrirtækis til framlaga, sem hefir verið borið uppi af Landsbankanum frá fyrstu tíð með rekstrarfé og stjórnað eins og því hefir verið stjórnað, broslegt að ríkið komi og biðji þetta skulduga fyrirtæki að lána sér nokkuð af því fé, - sem sumir vilja eyða öðruvísi, - til varanlegra vegabóta. En það kemur ekkert slíkt fram í mótmælum hv. þm. Ísaf., bara skilningsleysið á því, að fyrirtækið eigi nokkrar skyldur við þjóðarheildina, sem áfram fær að bera vaxtabyrðina fyrir það. Þetta er því spursmál um það fyrst og fremst, hvað þeim mönnum er siðferðislega skylt, sem hafa þarna há laun og vilja njóta þeirra, og það er spursmál um það, hvort þeir eiga aldrei að muna eftir því, að þeir eru í þjóðfélaginu. nema þegar þeir eru að biðja um lánsfé í síldarþró Gísla Halldórssonar eða annað, sem getur jafngilt henni. Ég held ég hafi þá reifað þetta mál svo, að ég sé útbúinn í hverskonar orðaskipti, sem hv. þm. (FJ) kann að óska eftir. Og þá skal verða úr því skorið, ef ekki hér, þá meðal lesenda í landinu, hvor okkar hafi réttara fyrir sér. Hitt er annað mál, hvað þeir þm. gera í þessu, sem þykjast hafa þar sérhagsmuna að gæta fyrir einhverja aðila í kjördæmum sínum. Ég hefi aðeins verið að leita að þeim grundvelli í málinu, sem á megi byggja holla lausn fyrir heildina. Þá vil ég víkja að brtt., sem ég veit ekki, hvort búið er að útbýta, en ákveðið mun vera að reyna að smeygja inn í frv. við þessa umr. til að ónýta það, sem ákveðið var hér við 2. umr., og fá þar með þingið til að lýsa algeru vantrausti sínu á mönnum, sem fráleitt hafa allir til þess unnið, þeim dr. Guðmundi Finnbogasyni, Árna Pálssyni, Barða Guðmundssyni, Pálma Hannessyni og mér. Við þessir 5 menn, sem erum í menntamálaráði, höfum nú starfað nokkur ár að vissum verkefnum og án þess að sérstaklega hafi verið að fundið með rökum, þótt þessi verk okkar séu vitanlega mannlegum takmörkunum háð. Ég býst við, að menn á eftir okkur geti gert það eins vel, en varla ástæða til að halda, að þeir geri það miklu betur. Þarna hafa nú 3 þm. - ég man bezt eftir hv. landlækni, þm. N.--Ísf. (VJ), með hv. borgarstjóra, 4. þm. Reykv. (PHalld) að baki, og framan við sig einhvern hv. þm., sem ég man nú ekki, - mér er sagt það sé skrifstofustjóri í stjórnarráðinu; það er yfirleitt mjög fínn félagsskapur fyrir landlækninn að vera í - þeir hafa nú borið fram þessa till., og það er auðséð, að það er hann, sem hefir mest til matarins unnið í þessu hernaðarbraski. Hann hefir hreiðrað sig þarna með hjálparkokk fyrir aftan og framan. Það er eins og í lögréttu hinni fornu, þegar þeir goðarnir sátu miðbekk og hver þeirra hafði mann fyrir framan sig og aftan til að spyrja ráða. ef vanda bar að höndum. En sá hernaður, sem þessir þremenningar hafa í frammi, er ekki annað en það, að þeir lýsa yfir því með „penum“ orðum, að menntamálaráð sé óhæft til starfa, sem því hafa verið falin, að það hafi m. a. verið óhæf ráðstöfun fjmrh. (EystJ) á síðasta þingi að vísa til þess framkomnum beiðnum um styrkveitingar og láta það ganga frá till. um þær, sem svo voru samþ. af Alþingi við 2. umr. fjárl. Þeir segja, að ekki sé vit í að trúa þessum 5 mönnum fyrir því verki oftar. En enginn þessara manna hefir óskað eftir þessu starfi eða beðið þingið að kjósa sig í menntamálaráð. Þegar að því ráði var horfið að taka þessi mál út úr argi þingsins, þótti rétt að snúa sér til þessarar 5 manna nefndar. Nú er ýmislegt skemmtilegt í sambandi við þetta. Það, sem vakti fyrir núv. viðskmrh., var að koma þessu fyrir á kyrrlátari stað, hjá nefnd, sem starfaði ár frá ári, og það ætti engum að vera kærkomnara en sjálfum höfundunum og listamönnunum, sem styrks njóta. Nú get ég sagt frá því til fróðleiks, að það hefir eitthvað borizt um þennan hernað út á landsbyggðina. Ég hefi fengið bréf frá langsamlega frægasta höfundi landsins, Gunnari Gunnarssyni, þar sem hann biður í almáttugs bænum um, að ekki verði farið að berjast um sig í þinginu. „Ég hefi ekki beðið um neitt og vil ekkert síður,“ segir hann, „en að farið sé að leggja mig á það kvikskurðarborð.“ - Þetta segir frægasta skáld okkar, og það þvert upp í geðið á Alþingi. Ef einhverjir af þeim góðu þm., sem héldu því fram síðast, að það væri svo yndislegt að láta berjast um sig í þinginu, vildu hugsa betur út í þetta, hljóta þeir að finna, hve óskemmtilegt það er að vera að rífast hér um það, hvort þessi höfundurinn sé guðlaus eða kristilegur, skáld eða ekki skáld, ósiðlegur eða ekki o. s. frv., eða hvort málarinn máli eins og þessi og þessi vill hafa það eða allt öðruvísi. Það má líka nefna t. d., að á síðustu 20 árum, sem Alþingi hefir haft skiptingu þessa fjár með höndum, hefir Jóhannes Kjarval ekki fengið nema fáein hundruð króna. Minnið á slíka menn er þá ekki betra en þetta hjá þeim 49 mönnum, sem sitja hér saman yfir úthlutuninni. Og ef litið er aftur í tímann, er það Alþingi til skammar, hvernig það fór með Jón Trausta, Einar Kvaran og Þorstein Erlingsson. Þetta segi ég ekki af því, að ég telji forsjá okkar í menntamálaráði svo góða, að því geti ekki skeikað. En á það og verk þess hefir ekki verið deilt. Ég ætla ekki að tala um sjálfan mig, því að margir menn geta haldið, að ég hafi þar rangt fyrir mér. En ég veit ekki betur en Sjálfstfl. hafi hvað eftir annað kosið þá Guðmund Finnbogason og Árna Pálsson í ráðið og talið þá með sínum mestu andans mönnum. Ég veit ekki til þess, að Alþfl. hafi látið í ljós neina óánægju með Barða Guðmundsson, og ég veit, að Framsfl. er mjög ánægður með Pálma Hannesson. Nú er stungið upp á sérstakri 7 manna nefnd til þessa verks, án þess að neitt liggi fyrir um það, hvers vegna betra sé að taka það af 5 manna nefnd og setja það í 7 manna nefnd, þegar báðar n. eru kosnar af Alþingi á einn og sama hátt. Og hvernig stendur svo á þeirri skyndilegu uppgötvun, að bezt sé að búa til nýja nefnd, úr því að þessir hv. þm. fá því ekki ráðið að hafa enga nefnd og allt í gamla þvarginu? Jú, ástæðan er eingöngu sú, að þegar ráðh. (EystJ) hafði einu sinni tekið það upp að leita til nefndar, varð að viðurkenna, að það var það eina rétta. Svo koma þessir þrír vitringar úr Austurvegi og segja við menntamálaráð: Þið eruð ekki færir um þetta. - Og Alþingi, sem búið er að fela menntamálaráði verkið, á að sjá sig um hönd og segja: Eftir viku höfum við séð, að þið eruð ekki færir um þetta verk, sem okkar fyrirrennarar hafa gert svo yndislega. - En það er þá alveg nýtilkomið þetta vantraust sjálfstæðismanna á dr. Guðmundi Finnbogasyni og Árna Pálssyni, ef þeir eiga að fylgja þessari brtt.: þótt þeir vantreystu okkur, sem ekki erum flokksmenn þeirra, treysta þeir sínum mönnum. Alþfl. mun ekki heldur lýsa neinu vantrausti á Barða Guðmundssyni né Framsfl. á Pálma Hannessyni. Menntamálaráð hefir ekki efazt um, að því væri treyst og að því væri ætlað að taka hlutverk sitt ákveðnum tökum. Það hefir tekið að búa sig undir framkvæmdir og undirbýr nú allumfangsmikla útgáfu hlutlausra, góðra bóka, bæði skáldsagna og fræðibóka, og hefir ekki farið dult með, að þannig er hafin barátta við kommúnistana í landinu, sem hafa rússneskan stuðning til að gefa hér út bækur. Það eru, eins og Valtýr Stefánsson lýsti í sumar, hlutlausar bækur sumt, en með fylgir áróðursritið Rauðir pennar, sem á að dreifa hinum magnaðasta áróðri fyrir Rússum og öllu, sem þeirra hugsunarhætti fylgir, út um byggðir og bæi landsins. Þessi starfsemi náði hámarki í vor, þegar merkilegur maður við háskólann, Sigurður Nordal, lofaði ásamt fleiri kunnum mönnum að hjálpa kommúnistum við útgáfa þeirra. En þá risu upp öndverð öll blöð lýðræðisflokkanna, og sá mæti maður, Sigurður Nordal, varð fyrir mjög hörðum dómum fyrir það að fara að hjálpa til við þetta fyrirtæki tiltölulega duglegra og frá sjónarmiði sannra Íslendinga talsvert hættulegra manna, sem virðast hafa ótæmandi fjáruppsprettur, eftir því sem hér er um að ræða. Það átti ekki að fara að lögbanna Kommfl. og útgáfustarfsemi hans, heldur gefa út góðar og ódýrar bækur, til þess að almenningur léti Rauða penna róa og tæki heldur bækur menningarsjóðs í staðinn. Maður skyldi halda, þegar annarsvegar voru hinir sönnu Íslendingar, Sjálfstfl., og hinsvegar Alþfl., að mönnum úr þeim flokkum þætti ekki nein nauðsyn að berjast fyrir kommúnistana í þessari baráttu. En þegar líða tók á þingið, fóru að sjást ýmsir skrýtnir hlutir. Landlæknirinn, Vilmundur Jónsson, virtist þá vera orðinn einn af soldátunum í fremstu skotgrafalinu Rússanna. Hann fylkir liði þeirra, þegar barizt var um kosningu á forseta Þjóðvínafélagsins, barizt um að koma þar á styrkri stjórn í samvinnu við menningarsjóð, og kommúnistar vissu vel, að félagið mundi þá verða að liði í baráttunni gegn þeim. Hann sendir mann til kommúnista til að segja þeim, hvaða mann þeir geti kosið til þess að fella mig, þennan hættulega mann, - það var annars mætur maður í sjálfu sér. Ég var svo dæmalaust áhugalaus um þessa kosningu sem mest mátti verða, kaus mig ekki sjálfur og gerði ekkert til að tryggja, að hún færi frekar á einn veg en annan. Nú tókst þetta ekki hjá landlækninum, herlína hans bilaði; ég vil segja allt gott um kommúnistana, þeir standa sig eins vel og húsbændur þeirra standa sig illa núna á Finnlandi, en það dugði ekki. Næsti áfanginn var, að lærðir prófessorar gengu með stór bænarskjöl, og átti að fá alla stærstu heila landsins til að skrifa undir áskorun til þingsins um að breyta hinni vikugömlu samþykkt um menntamálaráð í þá átt, sem Austurvegsvitringarnir leggja nú til. Þó að ágætlega væri til þessa stofnað, er nú kunnur ég held gervallur árangurinn. Þegar þessir lærðu prófessorar voru búnir að fá sjö á skjalið, ráku þeir sig á múr, sem reyndist óvinnandi; það var þeim Mannerheimlína. Þeir mættu bara einum prófessor, sem sagði: „Ég vil ekki sjá þetta,“ - og Rússaher varð að láta undan síga. Þá var snúizt að Petsamo og sendir menn til sjálfra meðlima menntamálaráðs, svo sem Barða Guðmundssonar og Guðmundar Finnbogasonar. En Guðmundur Finnbogason svaraði á þá leið, að hvað sem sjálfstæðismenn, umbjóðendur sínir, álitu um það, hvort hann væri nógu góður til að vera í menntamálaráði eða ekki, þætti sér ekki viðeigandi að skrifa undir vantraust á sjálfan sig. Þá var leitað fyrir sér á Kyrjálavígstöðvunum, hvar sem líklegast þótti, þó að við minni háttar menn væri að eiga. Niðurstaðan var sú, þegar ég síðast frétti, að sá, sem mest hefir gengið fram í þessu undanfarið, var búinn að fá fimm og liggur nú líka óvígur heima, en ef skjalið er ekki týnt, er það líklega komið hingað í Alþingi til geymslu.

Það er komið og týnist ekki

. Nú, það er gott. - Þó að þessi hergagnaútvegun kommúnista hafi ekki verið sem auðveldust, þarf alls ekki að tvíla þeirra dugnað, og ég held varla þeirra féráð. Ég held það megi teljast afsakanlegt, þó að ég segi hér örfá orð viðvíkjandi bókmenntum við þá, sem vilja láta berjast um þær á þessum stað, og þá einkum bókmenntum þeirra kommúnista, sem eru á föstum fjárlagastyrk hjá ríkinu. Það er alveg rétt hjá þeim að berjast fyrir að halda þeim styrk. Þeir vilja annaðhvort fá að vera í 18. gr. eða undir vernd okkar ágæta landlæknis, sem þeim er svo andlega skyldur. Ég ætla bara að taka þrjú skáld. Einn af þessum þremur skáldum, sem kannske er þeirra minnstur fyrir sér, hefir ort niðkvæði um föður sinn. Þetta getur vel verið, að karlinn hafi verið lélegur, a. m. k. gæti þessi sonareign hans bent til þess. En mér finnst það sé ekki ríkisrekstur af réttu tagi að styrkja mann til að koma út leirugu níði um föður sinn. Þá kem ég að öðru skáldi, sem nú er farinn að láta þýða bækur sínar á erlend mál. Hann lýsir samvistarmönnum sínum, þar sem þeir standa með ræðuhöldum uppi á síldartunnum og í flestum þeim ósmekklegustu kringumstæðum, sem úthugsaðar verða. Engum nema kommúnistum gæti komið til hugar, að samning og útgáfa svona ritsmíða eigi að vera ríkisrekstur. Þetta eru bókmenntir eftir mann, sem hefir mikla hæfileika og menn gera sér miklar vonir um. En hann hefir öll einkenni kommúnistanna. það er þeirra orðbragð og þeirra hugsunarháttur, sem kemur í þessari bók. Maður getur lesið margar blaðsíður, sem eru skemmtilegar aflestrar, en svo kemur leirburður. Ég get tekið til dæmis eina vísu úr þessari bók, sem er snúin úr „Kátir voru karlar“. Þetta er létt og skemmtilegt, en þar er öllu snúið við, það er kalt háð og spott og annað eftir því. Það er nóg að lesa þessa litlu vísu til þess að sjá, hvaða andleg verðmæti hér er um að ræða. Þegar ég hafði lesið þá bók, sem ég vil víkja dálítið að, - ég get ekki komizt hjá að nefna hana, en hún kom út fyrir ári síðan, þar er tekinn einn þekktur maður í landinu, einn af leiðandi mönnum í landinu, og það eru sögð um hann ósannindi, óhróður, sem hægt er að segja um hvern einasta mann, án þess að hann geti varið sig. Ég held, að ég geti komizt hjá því að nefna annað dæmi. Það má kannske segja, að ég hefði ekki þurft að láta mig þetta neinu skipta, að þetta hafi ekki komið mér við, ég heyrði þetta vestur til Ameríku, svona var þetta útbreitt, þessi óhróður um pólitískan andstæðing. Þetta skipti mig sem borgara í þessu landi, hvaða maður, sem átti í hlut. Það kom einu sinni í Alþbl. mynd af manni, sem hafði verið settur í gæzluvarðhald, og hann var þar stimplaður sem stórglæpamaður, enda þó að ekki væri búið að dæma í málinu. Mér fannst þetta ekki viðeigandi aðferð og settist niður klukkan eitt og skrifaði grein um málið. Þetta voru engir mannasiðir, sem fram kom hjá Alþbl., að ganga út frá því að maðurinn hlyti að vera sekur, af því að hann hafði verið settur í gæzluvarðhald, enda fór þetta mál þannig, að maðurinn var sýknaður fyrir öllum réttum og engum datt í hug, að nokkur skuggi hefði fallið á manninn, þó að hann hefði verið yfirheyrður í þessu máli. Það má segja, að mér kom þetta mál ekki meira við heldur en einhverjum öðrum af þessum 38 þús., sem byggja Reykjavík. En mér fannst, að ég sem Íslendingur gæti ekki þolað þessa aðferð, sem beitt var við manninn. Það var eins og bærinn andaði léttara eftir að ég hafði skrifað greinina um málið, af því að menn fundu, að rétt og drengilega hafði verið tekið á málinu. Ég tek þetta til að sýna hina ágætu blaðamennsku, sem kom fram í Alþbl., og sem líkist svo mjög aðferðum kommúnista. Ég hefi. ekki komizt hjá því að deila á Alþbl., ég ætla mér að sigra í þessu máli, - hvorki landlækni né öðrum er sómi að þessari aðferð í bókmenntum. Það verður látið fara fram nafnakall, þegar greidd verða atkv. um þessa till., og þá fær Sjálfstfl. tækifæri til að gera grein fyrir, hvernig hans sómatilfinning er í þessum efnum. Ég mun ekki hætta fyrr en öll þjóðin veit, hvað hér er um að vera, að kommúnistar eru að koma hér fyrir laglegri áróðursútgáfu gegn andlegri heilbrigði í landinu. Móti þessari útgáfu hefir menntamálaráð ráðizt, og hefir þar til stuðning fjölda manna utan og innan þingsins, úr öllum lýðræðisflokkunum. Það eru ekki nema fáir dagar síðan svo að segja hver einasti þm. lýsti því yfir, að þeir teldu virðingu þingsins misboðið með setu kommúnista innan þess; það hefir ekki verið hlustað á þá, þegar þeir hafa talað. Þetta gerðist fyrst og fremst vegna þess, að kommúnistar hafa svívirt okkar frændþjóð, í ræðu og riti, sem á nú í harðri baráttu við innrásarher Rússa. Hér heima á Íslandi hefir nú risið upp sterkari samúðaralda en nokkurntíma hefir þekkzt í slíku tilfelli. Úti um landið hafa verið gefnar stórar gjafir til þessarar þjóðar, sem kommúnistar hafa ráðizt á; fátækur vitavörður gefur sitt litla mánaðarkaup, fátæk kona gefur silfurskeið til að hjálpa, en landlæknirinn reynir að hjálpa kommúnistunum. Ég er farinn að hlakka til að sjá og heyra nafnakallið og hvað margir þeir eru, sem ætla að meta silfurskeiðina á þann veg, sem hér um ræðir.

*Sigurður Kristjánsson: Herra forseti! Ég mun brjóta þá venjulegu reglu, sem hér hefir verið höfð við umr. fjárl. Það mun vera venjulegt, að till. manna séu um hækkun á fjárl. og að þær séu aðallega miðaðar við kjördæmi þm.; hvorugt þetta kemur fram í mínum till. Ég á hér nokkrar brtt., þar af eru tvær um lækkun, og vil ég leyfa mér að minnast á þær fyrst. Ég hefi borið hér fram brtt. við 11. gr. fjárl., og er hún um tollgæzlu. Þar er eins og allir hv. þm. vita, að tollgæzla hér á landi á síðari tímum hefir verið miðuð við miklar siglingar til landsins. Nú er það vitað, að siglingar til landsins munu minnka mikið; þess vegna er ekki mikil þörf á tollgæzlu utan Reykjavíkur, og mun óhætt að fullyrða það, að þeir, sem sáu fyrir tollgæzlu áður hér á landi (bæjarfógetar og hreppstjórar), munu hafa rækt starf sitt sómasamlega. Ég vil þess vegna, að á þessum tímum, þegar verið er að skera niður útgjöld, sem þó gætu verið og eru að mörgu leyti nauðsynleg, sé ekki verið að halda uppi útgjöldum, sem ekki eru nauðsyn. Þess vegna hefi ég lagt til, að kostnaður við tollgæzlu utan Reykjavíkur verði færður niður um 40 þús. kr., með tilliti til þess, að tollgæzlan verði nú, meðan það ástand helzt, sem nú er, falin, eins og áður var, bæjarfógetum og hreppstjórum. Ég hefi ekki fleiri orð um þetta, en vænti þess, að hæstv. Alþ., sem er að skera niður ýmis mjög nauðsynleg útgjöld, muni fallast á það, að fella niður þau útgjöld, sem sýnilega eru óþörf, þó ekki hafi verið tekið eftir því. Önnur till. um lækkun á útgjöldum er á sama þskj. (619). Hún er um svokallaða skömmtunarnefnd. Það er kunnugt, að þegar stríðið hófst milli Þjóðverja og Bandamanna, þá var óttazt um það, að vöruskortur yrði í landinu, og einnig að einstakir menn, sem til þess hefðu efni; myndu sölsa til sín þær litlu vörubirgðir, sem voru í landinu, og á þann hátt í skjóli síns efnahags taka brauðið frá munni annara landsins barna. Þessi ráðstöfun var sjálfsögð og réttlát, en nú er það í ljós komið, að enginn vöruskortur er í landinu, vörur eru að sönnu dýrar, en enginn skortur á þeim. Þess vegna eru þessar skömmtunarneindir ekkert annað en afleiðing af þeim ótta, sem var um það, að vöruskortur yrði í landinu, og að efnamenn sölsuðu undir sig þær vörubirgðir, sem til væru. Ég held, að það sæmi illa, að af sama þinginu, sem dregur úr framlagi til nauðsynlegra framkvæmda, skuli vera haldið uppi líkum útgjöldum eins og þessum. - Þetta eru mínar till. til lækkunar á fjárl. Það er ekki mikið undir 100 þús. kr. Till. mínar til hækkunar eru miklu lægri. Ég vil leyfa mér að minnast á þær í þeirri röð, sem þær eru á þskj. Ég hefi farið fram á það með hv. þm. N.-Ísf., að gerð verði aths. við liðinn um fjárveitingu til unglingaskóla á þann hátt, að af 20 þús. kr., sem þar er heimilað, gangi 15 þús. kr. til Reykjanesskóla. Ég vil þá gera grein fyrir, á hverju þessi till. byggist; hún byggist á því, að ekki er hægt að leggja neitt að ráði í byggingar meðan ófriðurinn stendur. Nú er svo ástatt með flesta unglingaskóla, að þeir hafa fengið sæmileg húsakynni, en tveir skólar eru þar þó undanskildir, Reykjanesskólinn og skólinn í Reykjahlíð í Skagaf. Svo stendur á með Reykjanesskólann, að það hefir verið ákveðið, að skólinn fái rétt til þess að nema rekavið, og hafa verið gerðar ráðstafanir til þess, að viðurinn verði unninn í sjálfboðaliðsvinnu. Á þennan hátt hefir stjórn skólans hugsað sér að koma upp nokkurri viðbyggingu við skólann, án mikils framlags frá ríkissjóði. Samkv. þessu ástandi litum við svo á, hv. þm. N.-Ísf. og ég, að það muni vera heppilegra, að þessu fé verði varið til skólans á Reykjanesi heldur en að það sé höggvið niður og látið ganga til smávægilegra endurbóta á öðrum skólum, sem kosta innflutning á erlendu efni. Hin till., sem snertir óbeinlínis þennan skóla, er 2 þús. kr. framlag til að fullgera bryggju við Reykjanes. Ég hefi áður talað um það hér á þinginu, að til Reykjaness er geysimikil umferð, þar er skóli bæði fyrir börn og unglinga, og eru þangað því tíðar heimsóknir. Það er orðinn daglegur viðkomustaður flóabátsins, sem gengur um Ísafjarðárdjúp, og er það mjög bagalegt að geta ekki lent við land, því þangað þarf að senda mikinn flutning. Það er líka mjög hættulegt, þegar börn og unglingar eru að koma þangað, að þurfa að flytja þetta fólk á smákænum til lands. Mikinn dugnað hafa sveitamenn lagt fram til að koma upp byggingunni. Alþingi hefir veitt tvisvar sinnum, að mig minnir, 1 þús. kr. til þessarar bryggjugerðar, og var ætlunin, að henni yrði lokið á þessu ári. Nú var ég á þessum stað síðastl. haust, og þegar ég kom þangað, lá flóabáturinn við landfestar við þessa bryggju, og verður að játa, að það er mikil lendingarbót fyrir ekki meira fé en ríkið hefir lagt til. Þegar ég skyldi fara þaðan, kom flóabáturinn þangað, en hann þorði ekki að leggjast að bryggjunni, því þar er ekki nógu traust til þess að liggja við landfestar, ef veður er illt. Báturinn lá þess vegna langt fram á firði. En ef kominn væri haus á bryggjuna, þá myndi flóabáturinn liggja þar í hvaða veðri sem væri við landfestar. Það er áætlað, að þessar umbætur kosti 6 þús. kr. Það hafa verið gerðar ráðstafanir til að ná í efnivið í þennan bryggjuhaus og leggja þar fram vinnu endurgjaldslaust. Mér finnst þess vegna og hv. meðflm. mínum, að það sé mjög eðlilegt, að ríkið leggi fram þessa lokagreiðslu, 2 þús. kr., til þess að gera þessa lendingarbót örugga og áhættulausa fyrir þann mikla mannfjölda, sem þarna býr. Ég vænti hins bezta af hv. þm. um undirtektir undir þetta mál. Ég veit, að fjvn. viðurkennir, að það sé skynsamlega til þessa stofnað, þó hún hafi ekki viljað bindast fyrir því að mæla með þessu, sem kannske stafar af því, að till. um þetta kom ekki til n. fyrr en í fundarhléinu í dag. Næsta till. mín á sama þskj. er um fiskveiðasjóð Íslands. Hv. þm. er kunnugt um, að ríkissjóður stendur í nærfellt 1 millj. kr. skuld við fiskveiðasjóðinn. Hann hefir brotið þær reglur, sem settar voru um greiðslu þessarar 1 millj. kr. og ekki greitt neitt af henni fyrr en á yfirstandandi ári, að hann hefir greitt 60 þús. kr., en upphæðin öll á að vera greidd árið 1941. Nú hefir mér sýnzt og mörgum fleiri, að skynsamlegra hefði verið fyrir ríkissjóðinn að greiða þetta smám saman, en árið 1941 hlýtur ríkissjóður að greiða þessa 1 millj. kr. að fullu. Á síðastl. ári var horfið að því, að ríkissjóður skyldi greiða í afborgun af þessari skuld 60 þús. kr. Fjmrh. setti sömu upphæð á fjárlfrv., þegar það kom fram á öndverðu ári. Nú sé ég, að fjvn., sem hefir þó lagt til, að veitt verði mjög mikið fé til ýmiskonar ófriðarhluta, hefir lagt til að lækka þessa afborgun úr 60 þús. kr. niður í 30 þús. kr. Mér þykir þetta næsta undarleg ákvörðun, eftir að þetta sama þing hefir samþ. l. um það, að hámarkslán úr þessum sjóði skuli hækka um 10 þús. kr., sem óhjákvæmilega skapar fiskveiðasjóði hærri útgjöld á næsta ári heldur en þau, sem honum var skylt að greiða eftir þeim l., sem hann starfaði eftir áður en þessi nýju l. voru samþ. Mér er kunnugt um, að fiskveiðasjóður hefir gert ráðstafanir til lánveitinga um 20 þús. kr. fram yfir það, sem hann hefir til umráða, að undanskildum vaxtatekjum hans á næsta ári. En með þeim l., sem samþ. hafa verið frá þinginu um aukin hámarkslán, þá hlýtur þörf sjóðsins fyrir útlán að hækka nokkuð. Það er þess vegna ákaflega merkilegur hlutur, að fjvn. skuli hafa leyft sér að lækka framlagið um helming frá því, sem það var í stjfrv. Ég hefi nú ekki farið lengra í minni leiðréttingu en það, að framlag ríkissjóðs til fiskveiðasjóðs sé aukið upp í 75 þús. kr., úr 60 þús. kr., sem það var í stjfrv. Þessar 15 þús. kr., sem ég leggi til, að framlagið hækki um, eiga þá að mæta þeirri hækkun á hámarkslánum, sem sjálft Alþ. hefir samþ. Ég er meðflm. að einni lítilli brtt. við fjárl., þar sem farið er fram á, að ríkissjóður leggi fram litla upphæð til sjóminjasafns fyrir Ísland. Það er kunnugt, að haldin var sýning á sjóminjum hér í Rvík á þessu ári, og hlaut sú sýning mikið lof og var þá jafnframt af svo að segja öllum blöðum landsins lögð áherzla á það, að ríkið yrði að gera ráðstafanir til að varðveita minjar um sjófarir Íslendinga. Nú hafa forgöngumenn þessarar sýningar snúið sér til ríkisstj. og beðið um, að hún gengist fyrir því, að fé verði veitt til að safna þessum sjóminjum saman í framtíðinni á sérstakt safn, þar sem daglega væri hægt að skoða þessar sjóminjar. Forgöngumennirnir fóru fram á, að ríkið veitti 8 þús. kr. í þessu skyni og væri þar í kostnaður við húsnæði og að halda mann, en fjvn., sem fékk þetta sent frá ríkisstj., hefir ekki séð sér fært að gera till. um þetta. Ég hefi því leyft mér ásamt 2 hv. þm. öðrum, hv. 2. landsk. og hv. þm. Barð., að bera fram þá brtt., að veittar verði 5 þús. kr., og til vara 3500 kr. Við höfum því lækkað upphæðina frá því, sem forgöngumenn sýningarinnar fóru fram á, og ætlumst við til, að húsnæði og umsjón komi þar ekki til útgjalda, heldur muni ríkið á þessu fyrsta ári sjá fyrir því. Að lokum vil ég minnast á eina till., sem þykja mun dálítið nýstárleg, því það mun mega líta svo á, að Alþ. hafi fyrirfram afsalað sér nokkurri hlutdeild í því, að ákveðnir menn í þjóðfélaginu skyldu metnir þess verðir að fá nokkurn styrk fyrir bókmenntaafrek. Ég er mótfallinn þessari ráðstöfun, að Alþ. afsali sér þessum rétti, þó að ég að sjálfsögðu hafi margt að setja út á dóma þingsins á þessum hlutum á undanförnum árum. Það er sérstaklega einn maður, sem mér finnst ósæmilegt að sparka út af fjárl., en það er skáldið Guðmundur Friðjónsson á Sandi. Hann er það skáld, sem næst Einari Benediktssyni er tvímælalaust höfuðskáld Íslands, og þarf ekki að fara um það mörgum orðum. Það er í sjálfu sér merkilegt, að maður, sem barizt hefir í bændastétt allt sitt líf og háð þá baráttu með sæmd, skuli hafa hafið sig upp í það að verða höfuðskáld Íslands. Það væru merkileg tímamót hjá Alþ. Íslendinga, ef það færðist þau undur í fang að sparka þessum manni burt af fjárl. Ég vil þess vegna. ekki aðeins vegna verðleika skáldsins, heldur líka sem prófstein á sómatilfinningu Alþ., fara fram á, að hann fái að vera áfram í 18. gr. fjárl., þó ekki með hærri upphæð en 2400 kr., og er sú upphæð mjög í samræmi við nægjusemi og hógværð íslenzkra bænda. Ég myndi heldur ekki hafa boðið þessu höfuðskáldi okkar slíka upphæð nema vegna þess, að ég veit, að það er í samræmi við hans skoðun um það, hversu mikils hófs skuli gæta í fjárútlátum á Alþ.

Forseti (BÁ): Nú eru 10 hv. þm. á mælendaskrá, en ég hygg, að enginn þeirra sé viðstaddur, svo ég leyfi mér því að taka málið af dagskrá og fresta umr. um það.

*Jóhann Jósefsson: Fjvn. hefir ritað stj. bréf og ráðið til að taka Þór til fiskflutninga eða láta hann koma að gagni við framleiðsluna. Mun stj. hafa tekið líklega í það mál. Af ástæðum, sem öllum eru kunnar, hefi ég ekki getað haft áhrif á gang þessa máls undanfarnar vikur. Nú þykist ég sjá, að ráðið sé að taka Þór til annara starfa en hann hefir haft að gegna undanfarin ár. Ég vil aðeins stuttlega minna á, að árið 1926, þegar stj. tók við Þór, fylgdi því sú kvöð, að skipinu yrði haldið úti til björgunar og eftirlits við Vestmannaeyjar á vetrarvertíð ár hvert 3½–4 mánuði. Og þegar gamli Þór strandaði, var þáltill. samþ. í Nd. með shlj. atkv. árið 1930, sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Neðri deild Alþingis ályktar að skora á ríkisstjórnina að sjá um það, að björgunar- og eftirlitsstarfinu við Vestmannaeyjar verði af hálfu ríkisins haldið áfram framvegis með ekki lakari skilyrðum fyrir Vestmannaeyjar en áður og að til þess verði notað engu ófullkomnara skip en Þór var“. Grundvöllurinn er sá sami og þegar skipið var keypt, sem nú heitir Þór og á undanförnum árum hefir með prýðilegum árangri annazt þessa gæzlu og björgun mannslífa, en á nú að taka frá því starfi, eins og ég hefi áður vikið að. Nú hefi ég heyrt, að það hafi verið skoðun n., þó að það hafi ekki beinlínis komið fram á þskj., að hæstv. ríkisstj. ætli sér að láta standa áfram þetta grundvallaratriði samnings þess, sem gerður var við kjördæmi mitt, þannig, að í stað þess, að Þór hefir haldið uppi þessari gæzlu, þá verði Ægir látinn annast hana á sama hátt og Þór áður. En með því að þetta hefir ekki svo að ég viti verið staðfest, þá vil ég leyfa mér hér með að heina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra landhelgismálanna, hvort það sé ekki réttur skilningur, að varðskipið Ægir eigi framvegis að gegna þeim björgunar- og eftirlitsstörfum við Vestmannaeyjar, sem Þór hefir haft á hendi hingað til. Ég skal svo ekki orðlengja meira um þetta. Ég hefði kosið að fara aðra leið í þessu máli en að tala um það utan dagskrár, ef þess hefði verið kostur, en af því að það var ekki, þá varð ég að velja þessa leið og vona, að menn skilji það. Ég bíð svo eftir svari hæstv ráðh., sem er mjög svo þýðingarmikið fyrir þá menn, sem mest stunda fiskveiðar á vetrarvertíð við Vestmannaeyjar.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég skal taka fram, að till. hv. fjvn. er samin í samráði við till. stj., og í þeim er gert ráð fyrir, að varðskipið Ægir verði til gæzlu og eftirlits við Vestmannaeyjar með svipuðum eða sama hætti og Þór hefir verið áður, en Óðinn verði við Faxaflóa. Vænti ég, að þetta svar nægi. Það er alveg rétt, að það hefir hvergi verið staðfest skjallega, en ég get staðfest það hér með.

*Jóhann Jósefsson: Ég skil þakka hæstv. ráðh. fyrir þessi skýru og greinagóðu svör og leyfi mér samkv. því að leggja í það þann skilning, að sá grundvöllur, sem lagður var 1926 og staðfestur af Alþingi 1930 um framhaldandi gæzlu og eftirlit við Vestmannaeyjar á vetrarvertíð, standi enn óhaggaður og stj. ætli nú að öllu leyti að láta Ægi koma í staðinn fyrir varðskipið Þór. Ég leyfi mér að fullyrða, að þessi yfirlýsing hæstv. stj. er gleðiefni öllum þeim mörgu mönnum, sem þarna stunda atvinnu, og þeirra aðstandendum. Að lokum vil ég nota þetta tækifæri til þess að færa hæstv. stj. og þeim stofnunum, sem hafa haft framkvæmd þessa eftirlitsstarfs á hendi á undanförnum árum, bæði dómsmálaráðuneytinu og eins skipaútgerð ríkisins, þakkir fyrir, hversu samvizkusamlega þeir hafa útfært þessa gæzlu, og vona, að svo muni enn verða framvegis.