Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Svohljóðandi bréf hefur borist: „Reykjavík, 14. maí 1985. Matthías Bjarnason, 1. þm. Vestf., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég vegna fjarveru og anna get ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi, Einar Kr. Guðfinnsson framkvæmdastjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Ingvar Gíslason, forseti Nd.“ Einar Kr. Guðfinnsson hefur setið áður á Alþingi á þessu kjörtímabili. Býð ég hann nú á ný velkominn til starfa.



Herra forseti. Ekki fer það milli mála að Rafmagnseftirlit ríkisins hefur víðtæku og um leið margþættu hlutverki að gegna svo ríkur þáttur sem rafmagnið, búnaður og tæki og notkun öll, er hjá okkur, jafnt í heimilishaldi okkar sem hvarvetna í atvinnulífinu. Virkt aðhald og eftirlit í þessum efnum er með stærstu öryggisþáttum okkar og þó erfitt sé að koma í veg fyrir allt tjón sem af vanrækslu og ónógu viðhaldi getur stafað og hefur stafað er það samfélagsleg skylda að sjá svo til að eftirlitið sé sem best og virkast. Af langri kynningu minni af þessum málum og kynnum af þeim sem starfa hér að af mikilli samviskusemi er mér ljóst að í mörgu, allt of mörgu er þessu ábótavant. Í raun eiga eftirlitsaðilar í stöðugu stríði við trassana og jafnvel þá sem ættu gleggst að gera sér grein fyrir alvarlegum afleiðingum af ónógu eftirliti og vanrækslu í úrbótum. Á ég þá við rafveitufyrirtækin sjálf öðru fremur. Mér er enn ríkt í minni þegar allsherjarskoðun var framkvæmd á heimabyggð minni á öllum húsum og atvinnufyrirtækjum. Ónýtar rafmagnslagnir, illa varðar leiðslur, alls konar uggvekjandi niðurstöður komu í ljós sem hér yrði of langt mál að rekja. Úrbætur í kjölfarið hjá nær öllum hafa áreiðanlega komið í veg fyrir hina alvarlegustu hluti. Hér skal ekki í fyrirspurnatíma fara út í almennar umræður um nauðsyn skipulegs eftirlits og virks aðhalds, allt frá prófun raffanga, hins margvíslega varnings sem nú er fluttur inn eða framleiddur, til reglubundinnar skoðunar á rafbúnaði í fyrirtækjum og húsum og úttektar á nýlögnum og búnaði öllum. Öll þekkjum við frásagnir af brunum sem hafa endað á hinu sakleysislega: „Talið er að kviknað hafi í út frá rafmagni.“ Auðvitað getur alltaf eitthvað óvænt gerst, en rökstuddur grunur minn er sá að fullnægjandi eftirlit og möguleiki til að fyrirskipa lagfæringar hefði oft dugað til að koma í veg fyrir hörmulegt tjón, og ég veit raunar að svo er. Einkennilegt skilningsleysi ríkir í þessum málum og jaðrar við kæruleysi hjá þeim sem gleggst eiga að vita, hvað þá hjá almenningi. Rafmagnseftirlitið og ágætir starfsmenn þess hafa unnið mjög vel og vilja fá enn víðtækara verksvið og möguleika til aðgerða. Í kjölfar Hagvangskönnunar og nefndarstarfa, sem munu að hluta í gangi enn, er uggur í mörgum þeim sem um þessi mál fjalla af mestri reynslu og þekkingu að þessum þýðingarmikla þætti öryggismála okkar verði ekki sinnt sem skyldi. Því hef ég leyft mér að beina svohljóðandi fsp. til hæstv. iðnrh.: 1. Eru uppi áætlanir um að draga úr starfsemi Rafmagnseftirlits ríkisins, m. a. með því að fela öðrum stofnunum ákveðin, veigamikil verkefni þess? 2. Hvað hyggst rn. gera til að tryggja enn betur þann þýðingarmikla þátt öryggismála sem Rafmagnseftirlitið annast nú?



Herra forseti. Sem svar við fsp. hv. 2. þm. Austurl. vil ég segja þetta vegna fyrri liðar: Í janúar 1984 fól ég Hagvangi hf. að gera úttekt á starfsemi Rafmagnseftirlits ríkisins og gera tillögur um breytingar á starfsemi stofnunarinnar ef ástæða væri til. Í apríl 1984 skilaði Hagvangur greinargerð fyrsta verkþáttar. Þar voru fram settar tvær meginleiðir í framtíðaruppbyggingu rafmagnseftirlits hér á landi, þ. e. að þáttur RER í öllu eftirliti verði aukinn eða að eftirlitið verði fært meira út til þeirra aðila sem þegar eru til staðar og eiga að geta sinnt því. Síðar á árinu 1984 skilaði Hagvangur frekari greinargerð og upplýsingum. Í nóvember 1984 skipaði ég nefnd til þess að athuga hugmyndir um flutning raffangaprófana til Iðntæknistofnunar og sameiningu við aðrar prófanir á rafbúnaði. Ofangreind nefnd hóf strax störf og mun á næstu vikum skila áliti. Þá skipaði ég fyrir nokkru aðra nefnd til athugunar á raflagnaeftirlitsþætti Rafmagnseftirlitsins, en í reynd hefur starfsemi þess greinst í tvo meginþætti, raflagnaeftirlit og raffangaeftirlit. En þessir þættir eru á mörgum sviðum mjög samofnir. Er þess einnig að vænta að skilagrein þeirrar nefndar liggi fyrir innan tíðar. Það er keppt að ráðdeild og sparsemi í þessum efnum án þess að bitna megi á öryggi í raforkumálum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans. Það er ljóst að í Hagvangskönnuninni hafa verið athugaðir þessir tveir möguleikar, annars vegar að auka starfsemi Rafmagnseftirlits ríkisins, svo sem full þörf er á, eða fá þetta verkefni þeim sem þegar eru til staðar, eins og sagði í svari hæstv. ráðh., og geta sinnt því. Það er alveg rétt að það munu vera til staðar aðilar sem geta sinnt þessu verkefni. Spurningin er aðeins í mínum huga hvort þeir muni gera það, hvort þeir muni gera það á sama hátt og Rafmagnseftirlit ríkisins sem óháður aðili gerir þó í dag. Ég ætla það að sú nefnd sem um þetta fjallar á vegum rn. muni komast að þeirri niðurstöðu, ef hún hefur engin annarleg sjónarmið fyrir sér, að þessi starfsemi öll sé best komin hjá hlutlausum, óháðum aðila sem Rafmagnseftirlitinu og um leið verði séð til þess að Rafmagnseftirlitið fái aukna möguleika og aukið valdsvið til þess að geta gripið inn í, enn frekar frá því sem nú er, því að vitanlega er eftirlitið eitt og framkvæmdin á því sem lagfæra þarf annað, eins og ég kom hér inn á áðan. Ég legg áherslu á það að vissulega er það rétt að raffangaprófunin þarf að vera sem best. Ég er ekki dómbær á það hvort hún sé betur komin hjá Iðntæknistofnun eða hjá Rafmagnseftirliti ríkisins þar sem fyrir er veruleg þekking á þessum málum. En ég vænti þess a. m. k. að ekki verði rasað um ráð fram varðandi þá prófun, svo mikilvæg sem hún er varðandi hin ýmsu raftæki sem sífellt eru að berast til landsins og þau sem eru framleidd hér. Ég skildi hæstv. ráðh. svo að hann væri mér sammála um að efla þurfi þennan öryggisþátt að miklum mun, með hvaða ráðum svo sem hann framkvæmir það. Ég held að það verði best gert með öflugu rafmagnseftirliti, með gæðaprófun raffanga sem fullkomnastri, með virkri úttekt á nýlögnum og á nýjum raforkuvirkjum og ekki hvað síst með rækilegri skoðun á eldra kerfi og búnaði öllum, og þá um leið, eins og ég vék að áðan, möguleikum til að framfylgja í raun öllum þessum þáttum. Ég bendi á að eitt stórtjón, sem verður vegna vanrækslu, getur verið margfalt þyngri baggi fjárhagslega séð en margra ára kostnaður af góðu og virku eftirliti hjá Rafmagnseftirliti ríkisins, svo að ekki sé nú minnst á þær afleiðingar tjóna sem enginn fær bætt. Virkni eftirlits af þessu tagi og aðhald sem unnt er að tryggja nægilega vel eru aðalatriðin. Það er rétt að þetta kostar sitt. Það má vel hugsa sér að tengja þetta starf við aðra þætti öryggiseftirlits, án þess að þeim þætti sem hér er um fjallað verði gerð lakari skil, en ég held, og vona að við hæstv. ráðh. séum sammála um það, að fyrst og fremst þurfi að nýta þá reynslu og þekkingu sem rafmagnseftirlitsmenn hafa nú í dag, þá ríku samviskusemi sem þeir sannarlega sýna í sínu starfi, gera þeim kleift að virkja þekkingu sína og samviskusemi í þágu þessa eftirlits, þessa brýna öryggisþáttar okkar.



Herra forseti. Þessi fsp. er flutt í framhaldi af annarri fsp. um svipað eða sama efni sem hæstv. landbrh. svaraði hér í Sþ. hinn 12. mars s. l. Mér þóttu svör hæstv. ráðh. þá ekki svo ítarleg eða rækileg sem ég hefði kosið og hef því valið þann kost að spyrja nákvæmar um það sem mér þótti ekki fullsvarað í hinni fyrri fyrirspurn. Það var einkum 5. liður fsp. minnar hinn 12. mars sem mér þótti ekki fullsvarað. Hann hljóðaði sem hér segir, með leyfi forseta: „Hefur komið til tals að bjóða út sölu og flutninga á útfluttum og niðurgreiddum landbúnaðarvörum?“ Svar hæstv. ráðh. hljóðaði sem hér segir: „Útboð hefur farið fram á þessum flutningum, eins og þessar tölur sem ég las benda til, með þeim árangri að flutningsgjaldið er allt niður í að vera aðeins helmingur af taxta.“ Mér þótti þetta svar, sem áður segir, ófullnægjandi. Því hef ég beint nýrri fsp. til hæstv. landbrh. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: 1. Hvernig var háttað þeim útboðum á flutningi niðurgreiddra landbúnaðarafurða til útlanda sem landbrh. lýsti í svari sínu við fsp. á Alþingi 12. mars 1985? 2. Hvenær áttu umrædd útboð sér stað á árunum 1983 og 1984? 3. Hvort var um svokölluð lokuð eða opin útboð að ræða? 4. Hvernig skiptust flutningar á niðurgreiddum landbúnaðarafurðum milli eftirgreindra flutningafyrirtækja árin 1983 og 1984: a) Eimskipafélags Íslands, b) Hafskips hf., c) Skipadeildar SÍS, d) annarra?



Herra forseti. Mér hafa borist svör frá tveimur aðilum við fsp. hv. 5. landsk. þm. sem, eins og hann sagði hér áðan, er framhald af annarri fsp. sem hann bar fram fyrr á þessu þingi. Þessi svör eru frá Osta- og smjörsölunni sf. og Sambandi ísl. samvinnufélaga, en eins og kom fram í svari við fyrri fsp. eru það langstærstu aðilarnir sem flytja út þær vörur sem spurt er um. Sem svar við fyrsta lið þessarar fsp. kemur það fram hjá báðum þessum aðilum að formleg útboð á ákveðnu magni hafi ekki farið fram. Hins vegar hafi verið leitað eftir tilboðum í einstaka farma og þannig fengist sú lækkun sem kom fram í mínu fyrra svari. Þar af leiðandi er ekki um að ræða ítarlegri svör við 2. og 3. spurningunni. En við 4. spurningunni eru gefin eftirfarandi svör frá Osta- og smjörsölunni: Eimskip, árið 1983 3 503 219 kr. og árið 1984 8 969 410 kr. Hafskip, árið 1983 449 817 kr. og 1984 305 568 kr. Skipadeild SÍS, árið 1983 1 100 694 kr. og árið 1984 204 138 kr. Samtals var þetta því árið 1983 5 053 730 kr. og árið 1984 9 479 116 kr. Frá Sambandi ísl. samvinnufélaga eru tölurnar þessar: Eimskipafélag Íslands, árið 1983 603 255 kg eða 16%, árið 1984 1 460 606 kg eða 30.3% Hafskip hf., árið 1983 316 683 kg eða 8.4% og 1984 108 566 kg eða 2.2% Skipadeild Sambands ísl. samvinnufélaga, árið 1983 2 189 155 kg eða 57.9% og 1984 2 573 238 kg eða 53.3%. Aðrir, árið 1983 670 940 kg eða 17.7% og 1984 683 443 kg eða 14.2%. Samtals er þetta þá 1983 3 780 033 kg og 1984 4 827 853 kg.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans. En hér hefur eitt mjög athyglisvert komið í ljós. Þegar ráðh. svaraði fsp. minni 12. mars sagði hann orðrétt: „Útboð hefur farið fram á þessum flutningum.“ Þegar ég spyr nú aftur ítarlegar, þá segir hæstv. ráðh.: „Formleg útboð hafa ekki farið fram.“ - Nú dettur mér ekki í hug að halda því fram að hæstv. ráðh. hafi vísvitandi verið að segja þinginu ósatt. Ég þekki hann að öllu öðru en því að ég mundi ætla honum slíkt. Hins vegar er alveg ljóst að þeir sem ráðh. hefur leitað til um upplýsingar hafa sagt honum rangt til og gefið honum alrangar upplýsingar. Það hefur nú verið staðfest í þessu svari að sá útflutningur á niðurgreiddum landbúnaðarvörum, sem um var spurt, hefur aldrei formlega verið boðinn út. Það er kannske í mesta lagi að lyft hafi verið símtóli einhvern tíma. Ég held að það sé mjög alvarlegt mál þegar það kemur í ljós að sá aðili sem ráðh. leitar til um svör við fsp. á Alþingi gefur beinlínis rangar upplýsingar. Ég skal ekki fullyrða hvaða aðili það er, en hitt þykist ég vita að Samband ísl. samvinnufélaga hefur aldrei boðið út þessa flutninga, hvorki formlega né óformlega. Raunar gefa þær tölur sem ráðh. las hér áðan um skiptingu þessara flutninga alveg ákveðna mynd af því hvernig þessum málum er háttað. Þetta litla mál, sem þó er kannske alls ekki svo lítið, veitir okkur nokkra innsýn í það hvernig landbúnaðarkerfið á Íslandi og sukkið í kringum það er rekið, allt í skjóli núv. ríkisstj. og hinna sem á undan hafa verið og með blessun ráðh. Sjálfstfl. sem telja sig talsmenn frelsis í verslun og vilja láta bjóða alla hluti út. Ég ítreka það að ég er ekki að segja að ráðh. hafi vísvitandi sagt þinginu ósatt, en ég fullyrði hins vegar, í ljósi þess sem sagt var þegar hinni fyrri fsp. minni var svarað og þegar þessari fsp. er svarað nú, að þar rekur sig eitt á annars horn. Áður sagði hæstv. ráðh.: Útboð hefur farið fram á þessum flutningum. En nú er svarið: Formleg útboð hafa ekki farið fram. Það er alvarlegt umhugsunarefni fyrir þingheim þegar slíkir hlutir eiga sér stað.



Herra forseti. Það sem hv. 5. landsk. þm. telur hér svo mjög bera á milli er það hvers konar tilhögun hafi verið á þessum útboðum. Það kom fram í fyrra svari mínu, að flutningsgjöld hafa lækkað mjög frá árinu 1983–1984 vegna þess háttar, sem þá var upp tekinn, að leita eftir tilboðum í flutningana. En hvort um formleg útboð er að ræða eða óformleg, það skal ég ekki segja hversu miklu máli skiptir. En hér er yfirleitt ekki um að ræða mikið magn í einu og verður að sæta þeim ferðum sem bjóðast á hverri leið og það dregur nokkuð úr möguleikunum til þess að bjóða út fyrir fram allt í miklu magni. En hvað hv. þm. telur sig geta lesið út úr þessum tölum skal ég ekkert um segja. Það kemur fram að hjá Osta- og smjörsölunni er það Eimskipafélag Íslands sem er á árinu 1984 langstærsti flutningaaðilinn og það er einnig annar stærsti flutningaaðilinn hjá Sambandi ísl. samvinnufélaga, þar sem skipadeild SÍS er á því ári með rétt rösklega helming en aðrir aðilar eru með hinn hlutann.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Ég vil bara leggja áherslu á það, sem er kjarni þessa máls, að veldi Sambands ísl. samvinnufélaga í þessu þjóðfélagi er slíkt og völd þess ná svo víða og hagsmunir þess svo ríkir og kerfið þannig búið að það skiptir Samband ísl. samvinnufélaga, sem er að flytja út landbúnaðarvörur, nákvæmlega engu máli hvað er borgað í farmgjöld, eða yfirleitt hvað fæst fyrir vörurnar þegar þær eru seldar á erlendum markaði, vegna þess að Samband ísl. samvinnufélaga hefur allt sitt gulltryggt á hreinu. Og það er auðvitað það sem er megingalli þessa fáránlega kerfis sem hér er við lýði. En eftir stendur sem áður, hvort sem það hefur verið Samband ísl. samvinnufélaga eða einhverjir aðrir aðilar sem hæstv. landbrh. leitaði til með svar við sinni fyrri fsp., eftir stendur að ráðh. voru gefnar rangar upplýsingar sem hann síðan flutti í góðri trú hér á Alþingi.



Herra forseti. Þann 5. nóv. 1984 undirritaði hæstv. iðnrh. fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands samning við Alusuisse sem staðfestur var með samþykkt á frv. til l. 29. nóv. s. l. eftir miklar umræður hér á Alþingi. Við þessa samningsgerð náði Alusuisse m. a. fram því markmiði sínu að kljúfa í sundur þau efnisatriði sem leysa átti samtímis skv. bráðabirgðasamningi ríkisstj. og Alusuisse frá 23. sept. 1983. Auðhringurinn fékk sakaruppgjöf vegna skattsvika liðinna ára gegn greiðslu 3 millj. dollara eða um 120 millj. kr. upp í kröfur íslenska ríkisins, án þess að lokið væri samningum um breytingar á skattgreiðslu til ÍSALs. Jafnframt knúði Alusuisse fram ýmsar breytingar á áður gildandi skattareglum og allar sér í hag. Fólst í þeim stórfelld fjármunaleg eftirgjöf auðhringnum til handa um ókomin ár, auk grundvallarbreytinga á viðmiðun varðandi aðföng ÍSALs, þ. e. svonefnd bestu-kjaraákvæði. Um þá þætti samninga, sem hlaupist var frá 5. nóvember s. 1., var gert sérstakt bréf um samkomulag, dags. 5. nóvember s. 1., og var það birt sem fylgiskjal VI með frv. um lagagildi viðaukasamningsins á þskj. 148. Í bréfi þessu er vísað til bráðabirgðasamningsins frá haustinu 1983, sem eins og þar segir „verður áfram í gildi skv. ákvæðum sínum.“ Í bréfinu er síðan fjallað um fjóra efnisþætti: 1. Breytt skattkerfi varðandi ákvörðun á framleiðslugjaldi ÍSALs og muni aðilar, eins og þar segir orðrétt, „leitast við að ljúka umræddri endurskoðun eigi síðar en hinn 1. júní 1985.“ Það er eindagi sem rennur út innan rúmlega tveggja vikna eða í lok þessa mánaðar. 2. Efnisatriði eru um stækkun álbræðslunnar í Straumsvík um 40 þúsund tonna ársafkastagetu, eða nálægt 50% frá því sem nú er. Til slíkrar stækkunar þyrfti um 600 gígawattstundir á ári, eða hátt í framleiðslugetu fullbúinnar Blönduvirkjunar. Um það segir orðrétt í nefndu bréfi ríkisstj. og Alusuisse: „Mun ríkisstj. afhenda Alusuisse bréf, þar sem tilgreind verði fyrirhuguð kjör og skilmálar varðandi afhendingu á raforku frá Landsvirkjun til þeirrar stækkunar. Alusuisse mun skjótlega svara með því að staðfesta við ríkisstj. hvort það telji kjör þessi og skilmála viðskiptalega raunhæfa og í því tilviki munu aðilarnir taka upp aðgerðir til að leita að þriðja aðila, sem þeir geti báðir fellt sig við, er hafi áhuga á að taka þátt í þessari stækkun með Alusuisse.“ Þetta var orðrétt. Þriðja atriði þessa bréfs varðar forathugun á því að koma upp rafskautaverksmiðju við álverið og átti hún að hefjast eigi síðar en um síðustu áramót. Fjórða atriðið er um heimild til handa ríkisstjórn Íslands að óska eftir hlutdeild í ÍSAL, sjálfstætt eða í sambandi við tilkomu þriðja aðila sem hluthafa í fyrirtækinu. Hæstv. iðnrh. hefur ekki séð ástæðu til þess að greina Alþingi frá framvindu þessara stóru mála sem eftir voru skilin við gerð samkomulagsins í nóvember s. l. Heldur ráðh. þar uppi sama hætti og áður að láta þögnina hjúpa allar viðræður við Alusuisse. Aðeins menn í innsta hring ríkisstjórnarflokkanna fá að sjá eitthvað á spilin. Þó kemur fyrir að hæstv. ráðh. hentar að leka einhverju í fjölmiðla um gang mála eftir því sem hann telur sér henta pólitískt. Þannig hafði Morgunblaðið það eftir ráðh. 20. apríl s. l. að nú væru yfirgnæfandi líkur á því að samningar næðust um stækkun álversins í Straumsvík og yrðu þeir væntanlega frágengnir fyrir mitt þetta ár. Samningaviðræður Alusuisse við japanski fjölskyldufyrirtæki, sem framleiðir rennilása, væru langt komnar, um að það gerðist þriðji aðilinn að stækkuninni. Í ljósi þessa setti ríkisstj. væntanlega inn í frv. til lánsfjárlaga sérstaka heimild upp á 82 millj. kr. til að herða á framkvæmdum við Blönduvirkjun, eins og þar segir, „ef svo skyldi fara, sem mestar líkur eru á, að samningar gangi hratt fyrir sig. Ég tel það ekki seinna vænna að fá það upplýst hér á Alþingi hver er staðan í áframhaldandi samningamakki við Alusuisse og m. a. hvaða kjör og skilmála ríkisstj. hafi tiltekið gagnvart Alusuisse vegna 50% stækkunar álversins sem hæstv. iðnrh. gefur nú í skyn að semjast muni um á næstu vikum. Hér er um slík stórmál að ræða að ráðh. og ríkisstj. ættu raunar ótilkvödd að láta Alþingi fylgjast með því sem er á döfinni. Til þess að fá létt af þessu hulunni hef ég borið fram á þskj. 731 eftirfarandi fsp. til hæstv. iðnrh. um framhald samningaviðræðna við Alusuisse: 1. Hvað hefur gerst í samningaviðræðum ríkisstj. og Alusuisse í samræmi við bréf um samkomulag frá 5. nóvember 1984? 2. Hver er staðan í samningum varðandi fyrirhugaðar breytingar á framleiðslugjaldi ÍSALs sem aðilar ætla að leitast við að ljúka „eigi síðar en hinn 1. júní 1985“ og hvaða breytingum stefnir ríkisstj. að varðandi skattgreiðslukerfi álversins? 3. Hvenær afhenti ríkisstj. Alusuisse bréf um fyrirhuguð kjör og skilmála varðandi stækkun álbræðslunnar, hverjir eru þessir skilmálar og hver er staðan í samningum um stækkun álversins?



Herra forseti. Á þskj. 731 á hv. 5. þm. Austurl. fsp. í þremur liðum. Svar við fyrsta lið: Umrætt bréf um samkomulag er í fimm liðum. Formlegar samningaviðræður samninganefnda aðila hafa ekki farið fram, en unnið hefur verið að undirbúningi slíkra viðræðna með ýmsum hætti. 1. liður í þessu bréfi fjallar um breytingar á framleiðslugjaldi ÍSALs og vísast um það mál til svars við 2. lið spurningarinnar. 2. liður bréfsins fjallar um viðræður um stækkun álbræðslunnar og vísast í því efni til 3. liðar spurningarinnar á þskj. 731. 3. liður bréfsins fjallar um að Alusuisse skuli gera forathugun á hagkvæmni þess að byggja rafskautaverksmiðju í Straumsvík í samræmi við gr. 2.4 í bráðabirgðasamkomulagi aðilanna. Þessari athugun er ekki lokið. 4. liður bréfsins sem afhent var fjallar um rétt ríkisstj. til að kaupa hlut í ÍSA L. Ríkisstj. hefur ekki tekið ákvörðun um að óska eftir sölutilboði í samræmi við bréfið enn sem komið er. 5. liður bréfsins fjallar um að bráðabirgðasamkomulag aðila sé áfram í gildi og svo er. Svar við öðrum lið fsp.: Sérfræðingar aðila hafa þegar haldið tvo fundi varðandi umræddar breytingar og þriðji fundur sérfræðinganna verður í lok maí. Á þeim fundi er gert ráð fyrir að sérfræðingar aðilanna ljúki umfjöllun sinni og samninganefndir taki við málinu. Ástæða er til að ætla að samkomulag geti tekist fljótlega. Svar við þriðja lið fsp.: Ríkisstj. hefur enn sem komið er ekki afhent Alusuisse bréf um þetta efni og eiginlegar samningaviðræður hafa enn ekki hafist. Aftur á móti hafa aðilar haft samband hvor við annan og undirbúningur að fyrsta samningafundinum er hafinn. Sá fundur verður væntanlega í lok þessa mánaðar.



Herra forseti. Það var nokkuð fróðlegt að heyra svar hæstv. iðnrh. við fsp. minni. Þar kom fram að það sem haldið hefur verið fram af hans hálfu í fjölmiðlum og reitt fram við Alþingi í tengslum við undirbúning frv. til laga um lántökur styðst nánast við ekki neitt, nema einhverjar munnlegar viðræður aðila. Það samkomulag sem gert var ráð fyrir að ljúka skyldi eigi síðar en 1. júní 1985, um breytt skattkerfi hjá álverinu, er ekki einu sinni komið á blað í drögum. Sérfræðingar eiga enn eftir fund, og samningaviðræður aðila um þetta hafa enn eigi hafist, samningaviðræður sem ljúka átti skv. bindandi samkomulagi aðila um komandi mánaðamót. Þetta eru merkilegar upplýsingar. Og varðandi stækkun álversins, sem ráðh. gefur í skyn og Morgunblaðið hefur eftir honum orðrétt 20. apríl s. 1., að séu komnar vel á leið og líkur á að takist fyrir lok þessa árs, viðræður um þá stækkun hafa enn eigi hafist milli aðila. Þetta eru tíðindi, og samt ætlar ríkisstj. að knýja fram heimild í sambandi við lánsfjárlög til þess að ætla Landsvirkjun sérstaka fjárveitingu upp á 82 millj. kr., miðað við að slíkir samningar takist fyrir mitt þetta ár. Ríkisstj. hefur ekki einu sinni skv. upplýsingum ráðh. mótað þann ramma af sinni hálfu, sem gert er ráð fyrir í umræddu bréfi, þ. e. ekkert bréf enn verið afhent Alusuisse um kjör eða samningsskilmála af hálfu íslenska ríkisins varðandi afhendingu raforku frá Landsvirkjun til þeirrar stækkunar. Hvernig í ósköpunum er hægt að taka mark á orðum stjórnvalda, hér hæstv. ráðh., sem lætur liggja að því að samkomulag sé á næsta leiti um þessi atriði, þangað til nú í sínu svari, þegar hann upplýsir okkur hér um það að raunverulegar samningaviðræður hafi ekki hafist um neitt þessara atriða? Sérfræðingar að bera sig saman um skattkerfi og engar samningaviðræður formlegar hafnar vegna stækkunar álversins. Ég vil inna hæstv. ráðh. eftir því frekar hvort hann hafi gert sér grein fyrir hvaða skilyrði verði sett, eða hvað hann muni leggja til sem skilyrði í sambandi við stækkun bræðslunnar um 50% í sambandi við raforkuverð, og upplýsa okkur hér um það hvaða raforkuverð það sé sem hann hefur þá í huga að boðið verði til þessarar stækkunar. Hér er ekki um neina smáhluti að ræða, ekki um einhverja aura í þessu efni, heldur um það að binda 600 gígawattstundir í ársframleiðslu á raforku í þessari fyrirhuguðu stækkun, sem látið var að liggja til skamms tíma að samningar mundu takast um við japanskt rennilásafjölskyldufyrirtæki fyrir milt þetta ár, og viðræður ekki hafnar. Ég vænti að hæstv. ráðh. standi hér eitthvað betur fyrir máli sínu, þó að hann hafi raunar svarað hér efnislega minni fsp. og nánast ekkert gerst í málinu. Ég spurði efnislega um hvert stefndi í sambandi við skattkerfið og endurskoðun á því. Kannske gæti ráðh. upplýst okkur eitthvað um það efnislega, hvers konar endurskoðun á skattkerfi gagnvart ÍSAL sé á döfinni, þó ekki væri nema í umræddum sérfræðingaviðræðum. Og varðandi rafskautaverksmiðju sagði ráðh. að þeim viðræðum væri ekki lokið. Ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Eru þær viðræður hafnar? Er sú forathugun hafin? Það væri einnig rétt að það lægi fyrir. Og hvenær er þá gert ráð fyrir að henni ljúki?



Herra forseti. Spurt var: Hvenær afhenti ríkisstj. Alusuisse bréf um fyrirhuguð kjör og skilmála álbræðslunnar, hverjir eru þessir skilmálar og hver er staðan í samningum um stækkun álversins? Ég svaraði þessu eins og hið háa Alþingi heyrði, að ríkisstj. hefði ekki enn sem komið væri afhent Alusuisse bréf um þetta efni. Það þýðir ekki og það er útúrsnúningur að halda því fram að þar með hafi ég upplýst að ríkisstj. væri ekki búin að móta þennan ramma sem hún mun setja fram. Ég hef gert mér grein fyrir þeim skilyrðum sem ég ætla að setja en það kemur ekki til nokkurra greina á þessari stundu að ég upplýsi það. Ég hef sagt að ég muni upplýsa og kalla til fundar við mig formenn stjórnarandstöðunnar þegar ég er til þess reiðubúinn að upplýsa með hvaða skilyrðum ég hyggst ganga til samninga um stækkun álbræðslunnar, þar sem undirstaðan er auðvitað orkuverðið. Þetta hef ég sagt hér áður og við þetta mun ég standa. Um rafskautin er það að segja að sú athugun hefur verið í gangi en henni er ekki lokið, eins og fram kom í svari mínu.



Já, hæstv. ráðh. er búinn að móta rammann, en honum hentar ekki að greina Alþingi frá því hið minnsta hvað felist efnislega í þeirri stefnumótun af sinni hálfu. Hann lofar því hins vegar að kalla til formenn stjórnarandstöðuflokkanna þegar honum henta þykir. En Alþingi má ekkert um þetta frétta. Þetta eru svipuð vinnubrögð og hæstv. ráðh. viðhafði þegar bráðabirgðasamkomulagið fræga var gert 23. sept. 1983. Þá voru formenn stjórnarandstöðuflokkanna kvaddir til um miðjan september, þegar allt átti að vera klappað og klárt, en jafnframt urðu þeir að gangast undir trúnaðarheit, að segja ekki nokkrum einasta manni frá því hvað fælist í viðkomandi samkomulagi. Þetta eru nú vinnubrögðin og sannarlega lærdómsríkt fyrir Alþingi að heyra á hvaða braut ráðh. er áframhaldandi í sambandi við samningaviðræður við Alusuisse vegna álversins í Straumsvík.



Herra forseti. Það vill nú svo til að hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson hefur verið og er alþm. Þess vegna er ekki hægt annað en taka orð hans alvarlega, hvort sem þau fjalla um mútur eða raforkuverð eða samninga við erlend stórfyrirtæki. Að öðru leyti sá ég svo sem ekki hvaða erindi hans innlegg átti í þessa umræðu. En varðandi leyndarmálið mikla um spilin á hendinni, þá veit ég að jafnvel hv. þm. veit hver er t. d. framleiðslukostnaður á raforku í landinu, það er ekkert leyndarmál. Það veit sennilega helftin af íslensku þjóðinni eða rúmlega það, eins mikið og það mál hefur verið í umræðum. Það eru því ósköp einfaldar spurningar sem hér eru bornar fram. Verður reynt t. d. að ná þessu framleiðslukostnaðarverði frá nýjum stórvirkjunum í væntanlegum samningum eða ekki? Og væntanlega vita viðsemjendurnir einnig hvað það kostar að framleiða raforku úr nýjum stórvirkjunum á Íslandi í dag. Þetta er ekkert leyndarmál, þetta er ekkert pókerspil, hv. þm. Þetta eru ósköp einfaldar staðreyndir. Ég hygg hins vegar að það sé ekki þessu máli til framdráttar né öðrum slíkum að vinna þannig að, eins og hæstv. núverandi iðnrh. hefur gert, að halda spilunum öllum að brjóstinu á sér. Svo reynist hann nú reyndar ekkert hafa nema lauffjarka á hendinni þegar hann er afvopnaður. Það er önnur saga.



Herra forseti. Hinn 30. janúar s. l. veitti iðnrh. Kísiliðjunni við Mývatn leyfi til áframhaldandi töku kísilgúrs. Um þetta var talsvert rætt og ritað, m. a. varð um þetta löng og mikil umræða hér á hv. Alþingi utan dagskrár. Það er óþarfi að rifja alla þá umræðu upp og það sem þar gekk á undan. Hins vegar er ástæða til að draga saman í örstuttu máli það sem segja mætti að væri aðalágreiningur málsins. Hann er sá að skv. lögum frá 1974, um verndun Mývatns og Laxár, og reglugerð sem sett var í framhaldi af þeim 1978, telja ýmsir að yfirráð eða forræði Náttúruverndarráðs um vatnið sé óumdeilt. Þar er tekið nokkuð skýrt fram t. d. að leyfi ráðsins þurfi til mannvirkjagerðar og jarðrasks. Þar er sömuleiðis kveðið nokkuð skýrt á um stjórn og umsjón Náttúruverndarráðs með rannsóknum á þessu svæði. Það sem hins vegar olli ágreiningi og deilum í framhaldi af leyfi iðnrn. þann 30. janúar var að þar var veitt leyfi til kísilgúrtöku án þess að Náttúruverndarráð hefði heimilað og ráðuneytið tók sér frumkvæði og setti ákvæði um nefnd, sem það sjálft skipaði, til þess að hafa umsjón um rannsóknir. Ég held að það megi kannske segja að þetta sé hin lagalega deila málsins. þ. e. um forræði Náttúruverndarráðs og gildi laganna frá 1974 og reglugerðarinnar frá 1978. Síðan koma auðvitað fjöldamörg atriði önnur við sögu, en ég ætla ekki að gera þeim skil af eðlilegum ástæðum. Erindi mitt nú er að fá frá hæstv. menntmrh. upplýsingar um það hvað hefur gerst síðan í málinu. Það eru liðnir núna þrír og hálfur mánuður frá því að þetta leyfi var veitt. Hér er mikið undir. Það er afkoma fólks, það er afkoma fyrirtækis, sveitarfélags, nú og kannske síðast en ekki síst þá er um að ræða þarna dýrustu náttúruperlu á landinu og jafnvel þótt víðar væri leitað, að ýmissa mati. Það er því ástæða til þess að stjórnvöld, iðnrn. og menntmrn., gangi örugglega til verks og útkljái þetta mál sem allra fyrst. Það hefur sem sagt orðið verulegur dráttur á því að við heyrðum hvaða stefnu málið hefur tekið. Það eina sem ég tel að hafi opinberlega komið fram í þessu er álit prófessors Gauks Jörundssonar þar sem menntmrn. leitar álits hans á gildi laganna frá 1974, um verndun Mývatns og Laxár, og reglugerðar um framkvæmd þeirra laga. Með leyfi forseta vil ég lesa hér örfá orð úr þessu áliti. Þar segir prófessor Gaukur: „Þar sem einn megintilgangur umræddra laga er verndun lífríkis Mývatns er að mínum dómi ekki neinum vafa bundið að nám kísilgúrs úr botni Mývatns fellur undir jarðrask í skilningi nefnds ákvæðis 3. gr.“sem þýðir þar með að leyfi Náttúruverndarráðs hefði þurft til að leyfa kísilgúrtöku. Síðar í þessu áliti segir: „Niðurstaða mín er skv. framansögðu sú, að nám kísilgúrs úr botni Mývatns sé háð leyfi Náttúruverndarráðs og ákvæðum laga nr. 36/1974 að öðru leyti. Af þeirri niðurstöðu leiðir einnig að ákvarðanir skv. 3. og 7. tölulið leyfisbréfsins frá 3. janúar s. l. hljóta að víkja fyrir ákvörðunum stjórnvalda er starfa skv. lögum 36 frá 1974, þ. e. Náttúruverndarráðs.“ Þarna er vikið að leyfisveitingu á kísilgúrtökunni og síðan stjórn á rannsóknunum. Að mati prófessorsins heyrir hvort tveggja undir Náttúruverndarráð. Þetta er sem sagt staða málsins eins og hún birtist okkur sem ekki erum innvígð í samningamál þau sem kunna að hafa farið á milli rn. og með einhverri þátttöku Náttúruverndarráðs hugsanlega. Ég hef sem sagt beint fsp. til hæstv. menntmrh. um þetta efni og mér þykir vænt um að hæstv. iðnrh. er hérna sömuleiðis svo hann vildi kannske segja álit sitt líka. Ef ég tek hérna örfáa efnispunkta þá mundi mig langa til að spyrja menntmrh.: Er ráðh. sammála áliti prófessors Gauks? Í öðru lagi: Hefur formlegt erindi verið sent til iðnrn. og ef svo er hverjar eru þá megináherslur og efnisatriði rn. og Náttúruverndarráðs? Og ég vil spyrja: Hefur rn. fyrir hönd Náttúruverndarráðs lýst því yfir að það muni höfða ógildingarmál vegna galla á námaleyfi ef samningar náist ekki? Svo langar mig að síðustu að spyrja menntmrh.: Telur ráðh. að til þess muni koma, með hliðsjón af þróun málsins hingað til, að til málaferla þurfi að stofna? Ég vil spyrja iðnrh. í fyrsta lagi: Hvert er álit hans á lögfræðilegu áliti prófessors Gauks? Og í öðru lagi vil ég spyrja iðnrh. hvort iðnrn. hafi gert lögfræðilega úttekt á málinu, eða Kísiliðjan, og hverjar séu niðurstöður hennar.



Herra forseti. Afskipti menntmrn. af þessu máli hafa fyrst og fremst falist í því að leitast við að jafna þann ágreining sem upp hefur komið milli iðnrn. og Náttúruverndarráðs. Hér er fyrst og fremst um lagalegan ágreining að ræða sem snýst um það hvort leita eigi eftir leyfi Náttúruverndarráðs vegna náms kísilgúrs úr botni Mývatns, eins og raunar er boðið í lögum um verndun Mývatns og Laxár nr. 36 frá 1974. Án þess að ætlunin sé að fara nákvæmlega út í þau lagalegu atriði sem nú eru til athugunar í iðnrn. og menntmrn., þá þykir mér rétt að gera í sem stystu máli grein fyrir þeim sjónarmiðum sem menntmrn. og Náttúruverndarráð hafa haldið fram í þessu máli. Í lögum um verndun Mývatns og Laxár, sem samþykkt voru á Alþingi fyrir 11 árum, segir að tilgangur laganna sé að stuðla að verndun Mývatns- og Laxársvæðisins í Suður-Þingeyjarsýslu. Talið var að á þessu svæði þyrfti að hafa enn nánara eftirlit og enn ríkari rétt náttúruverndaraðila en á öðrum stöðum til þess að auðvelda náttúruverndaraðgerðir á svæðinu. Enn fremur segir í 3. gr. laganna um verndun Mývatns og Laxár að á verndunarsvæðinu séu hvers konar mannvirkjagerð og jarðrask óheimil nema leyfi Náttúruverndarráðs komi til. Það er skilningur menntmrn. og Náttúruverndarráðs að nám kísilgúrs úr botni Mývatns sé jarðrask í skilningi laganna um verndun Mývatns og Laxár og því beri að leita eftir leyfi Náttúruverndarráðs áður en framkvæmdir hefjast til efnistöku úr botni Mývatns. Spurningin getur hins vegar verið um það: Á slíkt leyfi að liggja fyrir áður en námaleyfið er gefið? Það atriði er formsatriði hvort leyfi, sem iðnrn. hefur gefið út, stenst vegna þessa. Ég hygg að það atriði skipti ekki höfuðmáli heldur hitt að það er ljóst að leyfis Náttúruverndarráðs þarf að leita áður en kemur til slíks jarðrasks. Hinn 30. janúar s. l. veitti hæstv. iðnrh. Kísiliðjunni við Mývatn einkaleyfi til efnistöku kísilgúrs úr gjörvöllum botni Mývatns utan netlaga til 15 ára. Leyfi Náttúruverndarráðs lá ekki fyrir þá eins og kunnugt er. Samstarfsnefnd iðnrn. og Náttúruverndarráðs starfaði á þeim tíma að ýmsum atriðum sem tengdust sjálfri leyfisveitingunni. Þessi samstarfsnefnd hafði verið sammála um að brýn þörf væri á auknum rannsóknum á áhrifum kísilgúrnáms á botni Mývatns á lífríki þess. Þess verður að geta í þessu sambandi að sú rannsóknarstöð sem Náttúruverndarráð hefur rekið við Mývatn hefur löngum verið í fjársvelti, að því að mér er tjáð, og þess vegna e. t. v. ekki getað sinnt eins miklum rannsóknum eins og skyldi, en þó nokkuð, og mikilvægum þeim sem þegar hefur verið unnið að. Þegar mál stóðu svona og leyfið hafði verið gefið út þá sendi Náttúruverndarráð hæstv. iðnrh. formleg mótmæli gegn útgáfu námaleyfisins. Þau mótmæli voru byggð á því að þótt hæstv. iðnrh. hefði heimild til útgáfu námaleyfis á grundvelli námalaganna liti Náttúruverndarráð svo á að sú heimild takmarkaðist af ákvæðum laga um verndun Mývatns og Laxár. Jafnframt sendi Náttúruverndarráð menntmrh. bréf þar sem óskað var eftir því að rn. aðstoðaði ráðið við að leita réttar síns í samræmi við lögin um verndun Mývatns og Laxár. En rn. hafði ekki komið að þessu máli og undirbúningi þessa efnis á fyrri stigum, enda stóð það ekki til, þar sem það var á verksviði Náttúruverndarráðs sem sjálfstæðs stjórnvalds. Á fundi sem menntmrh. hélt með fulltrúum Náttúruverndarráðs kom fram að ráðið væri tilbúið að reyna að ná samkomulagi við iðnrn. ef unnt væri að samræma hið umdeilda námuleyfi þeim sjónarmiðum sem Náttúruverndarráð hefur haldið fram í þessu máli. Ég hafði haft trú á því að þetta væri unnt, og hef það enn, að það sé unnt að samræma þessi sjónarmið. Sá misskilningur hefur komið fram í opinberri umræðu um þetta mál að Náttúruverndarráð hafi farið fram á það að Kísiliðjunni hf. við Mývatn yrði lokað og starfsemi hennar hætt. Það er alrangt. Náttúruverndarráð hefur aldrei lýst sig mótfallið starfsemi Kísiliðjunnar við Mývatn en telur hins vegar að um starfsemi af þessu tagi á þessu einstaka landsvæði verði að fara að öllu með gát. Því verði að setja starfsemi, sem byggir á jarðraski á þessu svæði, ákveðnar skorður, f. d. með því að takmarka efnisvinnsluna við ákveðin landsvæði þar til niðurstöður frekari rannsókna liggja fyrir. Náttúruverndarráð hefur lýst þeirri skoðun sinni að ef veita eigi námuleyfi til 15 ára þá verði svæðið takmarkað við Ytri-Flóann, nánar tiltekið innan þess svæðis sem hefur þær viðmiðanir á landi sem eru að vesturmörkum - ja, hv. þm. hafa nú ekki landakort hér fyrir framan sig, en þeir sem eru kunnugir í þessari fögru sveit kannast kannske við staðina, og því nefni ég það að í vesturmörkum er lína úr Dauðanesi um Ölvershólma í Kvæk og að austurmörkum lína úr Dauðanesi í dælustöð við Helgavog. Þetta voru þau staðarmörk. Jafnframt hefur Náttúruverndarráð lýst því yfir að bendi rannsóknir til þess að námureksturinn hafi ekki í för með sér slík áhrif að verulegar breytingar til hins verra verði á dýralífi og gróðri í Mývatni og við það þá mundi ráðið ekki leggjast gegn því að vinnslusvæðið yrði stækkað og vinnsla hafin á nýjum stöðum. Á grundvelli þeirrar niðurstöðu sem varð á fundi mínum með náttúruverndarráðsmönnum voru hafnar viðræður við fulltrúa iðnrn. Í þessum viðræðum lagði fulltrúi menntmrn., Þórunn Hafstein lögfræðingur, fram hugmyndir sem gætu orðið eins konar viðbót við þetta leyfi, hvað sem það yrði kallað, eða yfirlýsingu af hálfu hæstv. iðnrh. Það voru efnisatriði sem hefðu getað orðið til þess að leysa málið þá, en samkomulag varð ekki á því stigi. Þessi drög voru unnin í samráði við Náttúruverndarráð. Menntmrn. leitaði jafnframt til óháðs aðila í þessu máli, dr. Gauks Jörundssonar lagaprófessors, um að hann gæfi álit sitt á því hver réttarstaða Náttúruverndarráðs væri að þessu leyti til og hvaða þýðingu lögin um verndun Mývatns og Laxár hefðu í þessu máli. Niðurstaða dr. Gauks er í samræmi við þau sjónarmið sem áður hefur verið gerð grein fyrir og rn. hefur haldið fram. Og hún er í stystu máli sú að nám kísilgúrs úr botni Mývatns sé háð leyfi Náttúruverndarráðs og ákvæðum laga um verndun Mývatns og Laxár enda teljist nám kísilgúrs úr botni Mývatns til jarðrasks í skilningi þeirra laga. Dr. Gaukur lítur einnig svo á í álitsgerð sinni að starfsemi Kísiliðjunnar við Mývatn sé ekki undanþegin lögunum um verndun Mývatns og Laxár. Um það atriði, hvort nám kísilgúrs úr botni Mývatns teljist til jarðrasks í skilningi laganna, eru lögfræðingar ef til vill ekki algjörlega sammála. En í álitsgerð Hjartar Torfasonar hæstaréttarlögmanns, sem er lögmaður Kísiliðjunnar hf., telur hann að það sé ekki vafalaust að nám kísilgúrs teljist til jarðrasks í skilningi þeirra laga. Hann telur að jarðrask miðist við það sem sé á yfirborði lands og þá samkvæmt hans áliti á yfirborði hins þurra lands, en það sé ekki átt við það sem sé á vatnsbotni eins og þarna væri um að ræða. Mér er engin launung á því að ég get ekki fallist á það sjónarmið. Ég tel að sjónarmið dr. Gauks um þetta atriði sé rétt. En þegar menn greinir á um þetta þá annaðhvort semja menn um niðurstöðuna eða fá úr henni skorið af óvilhöllum þar til bærum aðila. Herra forseti. Ég er alveg að ljúka máli mínu. Alli frá því í febrúar hefur menntmrn. haft stöðugt samráð við Náttúruverndarráð vegna þessa máls og enn fremur átt viðræður við fulltrúa iðnrn. sem miðuðu að farsælli lausn á þessum málum. Það er unnið að hugmyndum um samkomulag milli Náttúruverndarráðs og iðnrn. Það er alveg ljóst að atvinnuhagsmunir, bæði á þessu svæði og annars staðar, eru engan veginn ósættanlegir þeim hagsmunum sem liggja til grundvallar náttúruvernd. Og það er stefna rn. og ríkisstj. í heild, er mér óhætt að segja, að náttúruvernd og atvinnuhagsmunir eigi að geta farið saman. Það sé farsælast þegar við lítum til framtíðarinnar og að því munum við vinna.



Herra forseti. Ég þakka svör hæstv. ráðh. Mér sýnist nú heldur halla á iðnrn. orðið í þessu máli. Það hefur komið hér fram að menntmrn. styður eindregið stefnu Náttúruverndarráðs. Menntmrn. gerir skoðanir Gauks Jörundssonar að sínum. Á móti er teflt áliti lögmanns Kísiliðjunnar sem telur ekki vafalaust að þessu sé svona háttað. Það er nokkuð veik afstaða gegn því sem áður er komið fram. Það er bersýnilegt að það er verið að reyna að finna leið fyrir iðnrn. út úr þessu máli, t. d. með þeim skilgreiningum að það sé nóg að leyfi Náttúruverndarráðs komi eftir á, komi þegar leyfi til kísilgúrtöku hafi verið veitt af iðnrn. Ég held nú að ef almennt væri farið inn á þessa braut í stjórnsýslunni yrði margt býsna skondið í sambandi við það hvernig menn afgreiddu leyfi og stimpluðu sín plögg. Það kemur fram í máli ráðh. að Náttúruverndarráð hefur lýst sig fúst til að veita leyfi til 15 ára kísilgúrtöku og hefur lýst sig fúst til þess að stækka kísilgúrtökusvæðið ef rannsóknir bendi til að mati ráðsins að það sé í lagi. Mér sýnist því, svo ég endurtaki byrjunarorð mín. að boltinn sé að öllu leyti hjá iðnrn. hvað þetta varðar. Ég spurði ráðh. báða hvort þeir teldu líkur á því að þetta mál yrði á endanum að útkljá fyrir dómstólum, þ. e. hvort menntmrn. mundi höfða ógildingarmál ef ekki næðust samningar. Ráðh. svaraði ekki þeirri spurningu. Við sjáum til hvort henni verður svarað hér í dag. En eins og ég segi, ég vona að iðnrh. sjái ástæðu til þess að taka til máls um þetta hér og útskýra sjónarmið iðnrn., sem virðist hafa þvælst fyrir í þessu síðan að minnsta kosti í byrjun apríl, þegar álit prófessors Gauks liggur fyrir.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Einarssyni fyrir að hreyfa þessu máli hér. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni að vinnubrögð hæstv. iðnrh. í þessu máli séu í fyrsta lagi nokkuð óvenjuleg, í öðru lagi óheppileg. Ég tel að leita hefði átt fastar á um samkomulag og sátt í þessu máli og ég tel að það hefðu verið fullar forsendur fyrir því ef öðruvísi hefði verið á málum haldið af hálfu hæstv. iðnrh. Í mínum huga, herra forseti, er staða laganna nr. 36 frá 1974, um verndun Mývatns og Laxár, ótvíræð og hún er mjög sterk. Og maður hlýtur að spyrja sjálfan sig hvers virði t. d. hin almennu náttúruverndarlög í landinu séu ef þessi lög, þessi sérstöku lög um verndun þessa svæðis, halda ekki betur en þetta. Ég óttast að þau séu þá ákaflega veik ef hægt er að leika svona með þessi lög sem hafa sérstaka stöðu í hugum allra náttúruverndarmanna á Íslandi. Ég hvet hæstv. menntmrh. til að halda þannig á þessu máli fyrir hönd Náttúruverndarráðs að staða ráðsins og hlutverk sé virt. Hér er á ferðinni ákveðið prófmál í sambandi við náttúruvernd og stöðu þeirra mála og þeirrar stofnunar sem fer með yfirstjórn þeirra. Ég tel að af svörum menntmrh. og af öllu eðli málsins sé nú alveg ljóst og ótvírætt að í öllu falli þurfi leyfi Náttúruverndarráðs að liggja fyrir áður en Kísiliðjan hefur vinnslu á grundvelli hins nýja námuleyfis. Ég bið hæstv. iðnrh. að leiðrétta mig ef hann er ekki sammála þessum skilningi. Ég skildi að minnsta kosti orð hæstv. menntmrh. þannig að hún væri þeirrar skoðunar, sem og má ótvírætt vera af lestri grg. dr. Gauks Jörundssonar. Herra forseti. Það orkar víst allt tvímælis þegar gert er. Ugglaust má deila um efnisþætti þessa máls en það er ekki tóm til þess hér í stuttum fyrirspurnatíma. Ég verð að segja það að mér finnst hæstv. iðnrh. hafa unnið hér meir af kappi en forsjá. Hann hefur að mínu mati verið fullfljótur að grípa til vopna sinna, enda er það alkunna að hann óttast fátt meira en að verða fyrir því að lenda í snerrum en ná ekki vopnum sínum. Ég hvet hæstv. iðnrh. til að endurskoða afstöðu sína í ljósi nýrra upplýsinga, m. a. grg. dr. Gauks Jörundssonar. Einnig hvet ég hæstv. menntmrh. til að halda á máli þessu af fullri reisn fyrir hönd náttúruverndar og Náttúruverndarráðs. Annað er ekki verjandi í þessu máli burtséð frá efnisatriðum þess.



Herra forseti. Hv. þm. Guðmundur Einarsson mun hafa farið norður að Mývatni skömmu eftir utandagskrárumræðurnar hér í vetur og mætti þar á fundi með starfsmönnum Kísiliðjunnar m. a. Hann kvað hafa sagt sjálfur að hann hefði farið af þeim fundi margs fróðari enda bar framsaga hans og framkoma öll því glöggt vitni hér miðað við fúkyrðin frá því í vetur. Það sem hér er um deilt, eins og frsm. gat um, eru lög og lagaskýringar. Fyrir liggur títt tilvitnað álit prófessors Gauks Jörundssonar sem hv. þm. Guðmundur Einarsson sagði að væri opinbert plagg. Ég vissi það nú reyndar ekki þó að ég hefði fengið að glugga í það. Lagaskýringar liggja fyrir frá öðrum aðila, Hirti Torfasyni lögmanni, þar sem hann kemst ekki að sömu niðurstöðu og prófessor Gaukur og að yngri lög um Laxá og Mývatn, yngri en lög um Kísiliðjuna, þar sem ríkisstj. er jú skylt að sjá verksmiðjunni fyrir námaleyfi, taki ekki af allan vafa um það og að sjálfsagt þurfi að leita til dómstóla með það yfirleitt. Hitt bendir hann á líka að hefði það verið ætlan löggjafans að vernda sérstaklega botninn, þá hefði það sjálfsagt verið tekið fram, því það er tekið sérstaklega fram í lögunum um verndun Laxár og Mývatns að ekki skuli breyta yfirborði vatnsins, ekki megi hækka eða lækka yfirborðið, og hefðu menn haft botninn í huga þá hefðu þeir sjálfsagt tekið það fram líka. Náttúruverndarráð hélt fjölmennan almennan fund við Mývatn síðasta vetrardag. Þar lýsti einn náttúruverndarráðsmaður yfir því að ná mætti sáttum í málinu með því að Kísiliðjan héldi sig við námatöku innan ákveðinnar línu, væntanlega austan Dauðaness sem hæstv. menntmrh. gat hér um áðan. Þetta gekkst Kísiliðjan inn á nú fyrir helgina og samþykkti þessa málsmeðferð, að hún skyldi halda sig innan við þessa línu. En þá komu bara fram nýjar kröfur, þetta væri ekki nóg, það skyldi eingöngu lagt í dóm Náttúruverndarráðs hvort þær rannsóknir sem gerðar yrðu væru fullnægjandi eður ei. 



Herra forseti. Það er mjög áberandi hið auða sæti iðnrh. og þátttökuleysi hans í þessari umr. Ég veit ekki hvað það boðar, hvort það boðar að hann hyggi kannske á sættir og vilji þess vegna ekki stugga við málinu. Hins vegar finnst mér ekki góður fyrirboði að orðalag sem vitnað er til hér úr bréfi Hjartar lögmanns Torfasonar hljómar eins og málsvörn. Mér heyrist að hér sé lögmaður Kísiliðjunnar að útbúa málsvarnargagn fyrir iðnrh. Það skyldi þó ekki vera að þetta mál yrði ekki útkljáð fyrr en fyrir dómstólum?



Ég vil vegna orða hv. 4. landsk. þm. varðandi hæstv. iðnrh. taka það fram að hinni formlegu fsp. var eingöngu beint til hæstv. menntmrh. og ef hæstv. iðnrh. ætti að koma inn í þessar umr. þá væri hann með aðeins sínar tvær mínútur eins og aðrir þm. ef hann þyrfti að svara ítarlegum spurningum manna í þessu máli.



Herra forseti. Ég vil nú vekja athygli á því, sem auðvitað er alkunnugt þingreyndum mönnum hér, að hæstv. iðnrh. hefur verið þekktur fyrir það að komast býsna vel af með svo sem eins og tvær mínútur þegar mikið liggur við og mig undrar nokkuð þögn hans, ég verð að segja það. Ég óttast að illa sé komið fyrir honum ef það vopna hans sem mér skilst að hafi alltaf reynst honum einna best, tungan, hefur nú svikið hann og má hann hana hvergi brúka. Má með sanni segja að hann nái ekki þessu vopni sínu ef hann ekki getur komið hér og gefið nokkuð svör þó hann hafi ekki til þess nema tvær mínútur. Vegna þeirra orða sem hv. þm. Björn Dagbjartsson lét hér falla og reyndar oftar hefur komið fram í þessu máli vil ég segja það sem skoðun mína að ég held að það sé heppilegt að halda aðgreindri umræðu um annars vegar efnisatriði þessa máls, sem deilt er um, viðkvæm mál eins og rekstrarstöðu þessa fyrirtækis og afkomu fólksins sem þar vinnur, og hins vegar lagalega stöðu málsins, réttarstöðu laga nr. 36 frá 1974 og hvernig þau standa gagnvart öðrum lögum. Ég held að það sé máli þessu til framdráttar og góðs að menn reyni að greina efnisatriði þannig niður. Ég lít ekki síst á þetta mál alvarlegum augum með tilliti til þess að þetta er prófmál fyrir náttúruverndarlög í landinu, fyrir þessi sérstöku lög um verndun Laxár og Mývatns, og einnig að nokkru leyti fyrir hin almennu náttúruverndarlög, eins og ég sagði hér áðan, og ég hlýt að harma það og ég tel það óviðunandi ef gengið verður yfir náttúruverndarlögin með þessum hætti og ekki næst að rétta stöðu þeirra gagnvart þessari leyfisveitingu hæstv. iðnrh.



Herra forseti. Á þskj. 771 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. menntmrh.: Hvenær er að vænta stjfrv. um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum kennara? Tilefni þessarar fsp. er það að s. l. haust flutti ég ásamt tveimur öðrum hv. þm., þeim Jóhönnu Sigurðardóttur og Kristófer Má Kristinssyni, frv. til laga um lögverndun á starfsheiti kennara. Að því máli var unnið í samráði við stjórn Bandalags kennarafélaga sem hafði í erindi til þingflokka í september s. l. sérstaklega óskað eftir því að þingið tæki á þessu máli, raunar ásamt fleiri baráttumálum þessa nýstofnaða sambands. Um svipað leyti og frv. okkar þriggja um þetta mál var lagt fram í hv. Nd. upplýsti hæstv. menntmrh. í Sþ., nánar tiltekið þann 23. október s. l., að á vegum menntmrn. væri hafinn undirbúningur að frv. til laga um sama efni og sérstök nefnd, sem í ættu m. a. sæti fulltrúar frá Bandalagi kennarafélaga, væri þá að hefja störf við samningu á slíku frv. Orðrétt sagði hæstv. ráðh. nefndan októberdag: „Vænti ég þess að það líði ekki mjög margir dagar áður en slíkt frv. verður tilbúið.“ Síðan hefur þetta mál oft borið á góma í umræðum hér í þinginu, m. a. í tengslum við kjarabaráttu kennara á liðnum vetri. Hæstv. menntmrh. hefur ítrekað staðhæft að von væri á stjfrv. um þetta efni. Þann 26. nóvember mælti ég fyrir frv. um lögverndun á starfsheiti kennara í hv. Nd. Við það tækifæri sagði hæstv. menntmrh. m. a. orðrétt: „Einungis til þess að auðvelda störf hæstv. menntmn., sem væntanlega fær þetta frv. til umfjöllunar, vil ég taka fram að innan tíðar er væntanlegt stjfrv. um þetta efni. Það mundi kannske auðvelda vinnuna að þessu máli að fjallað yrði um þessi mál samtímis.“ Í sömu ræðu sagði hæstv. ráðh. að störfum umræddrar nefndar rn., orðrétt: „sé um það bil að verða lokið.“ Miðað við þessar ítrekuðu staðhæfingar hæstv. ráðh. var full ástæða til að ætla að stjfrv. um þessi efni kæmi hér inn á borð hv. þm. fyrir síðustu jól. En árið leið án þess að þau fyrirheit rættust. Í febrúar og mars innti ég hæstv. ráðh. enn eftir því hvað liði boðuðu stjfrv. Þann 19. febrúar s. l. svaraði hæstv. menntmrh. fsp. minni með svofelldum hætti: „Það sem um er verið að ræða er að í menntmrn. hefur verið unnið mjög mikið starf að þessum hagsmunamálum kennara sem annars vegar er málið um löggildingu starfsheitis og hins vegar um endurmat á störfum. Hér er um að ræða samstarfsnefndir beggja þeirra aðila sem hlut eiga að máli, annars vegar ríkisvaldsins og hins vegar kennaranna sjálfra. Og það sem verið er að gera er að vanda verkin. Það er unnið í mjög góðu samkomulagi og á málefnalegum grundvelli að þeirri lausn þessara mála sem viðunandi er. Ég vona að það takist. Starfslok eru nú mjög skammt undan í þessu.“ Þetta var m. a. það sem hæstv. ráðh. mælti hér 19. febrúar s. l. Nú er kominn 14. maí og enn bólar ekki á marglofuðu stjfrv. Fyrir hv. menntmn. liggur enn óafgreitt það þmfrv. sem ég gat um áðan. Ég spyr nú hæstv. menntmrh. enn einu sinni: Hvenær er von á að hæstv. ráðh. og ríkisstj. efni fyrirheit sín við þingið og kennara um að slíkt frv. verði fram lagt hér á Alþingi?



Herra forseti. Það er í raun og veru ekkert því til fyrirstöðu að ég gæti lagt fram frv. sem eingöngu fjallaði um lögverndun starfsheitis kennara eins og ég lýsti yfir snemma í vetur. En ég mun nú gera grein fyrir því af hverju það hefur ekki orðið. Samtök kennara hafa lengi haft á stefnuskrá sinni það sem hefur verið kallað lögverndun starfsheitis kennara. Þetta hefur ítrekað komið fram í yfirlýsingum frá fundum og þingum kennarasamtakanna. S. l. haust skýrði ég forsvarsmönnum samtakanna frá því að ég væri reiðubúin til að skipa nefnd fulltrúa tilnefndra af kennarasamtökunum til þess að starfa með fulltrúum rn. að því að gera tillögur að frv. um lögverndun starfsheitis kennara. Nefndin var skipuð í október. Í viðræðum mínum við forustumenn kennarasamtakanna hafði oft komið fram að ég vildi vinna að framgangi lögverndunar starfsheitis grunnskólakennara annars vegar og framhaldsskólakennara hins vegar með sama hætti og starfsheiti bókasafnsfræðinga hafði verið lögverndað með lögum frá Alþingi í maí 1984, fyrir ári síðan. Í umræðum á Alþingi hinn 12. mars 1984, þegar ég mælti fyrir frv. til laga um bókasafnsfræðinga, sagði ég að það frv. fjallaði ekki um starfsréttindi heldur einungis um réttindi til að nota þetta starfsheiti. Þegar nefnd skipuð fulltrúum kennarasamtakanna og fulltrúum menntmrn. hóf störf nú í vetur varð fljótt ljóst að kennarar höfðu ekki einvörðungu áhuga á lögverndun starfsheitis sambærilegri við það sem bókasafnsfræðingar höfðu hlotið, heldur vildu þeir aukna verndun starfsréttinda sinna, sem í raun og veru þrengir aðganginn að kennarastarfinu, en sjálf starfsréttindi kennara njóta þegar lögverndunar, sbr. lög um embættisgengi kennara og skólastjóra nr. 51/1978. Þegar þessi afstaða kennara var ljós fól ég fulltrúum rn. í nefndinni að kanna með hverjum hætti væri unnt að ná samkomulagi við fulltrúa kennarasamtakanna um drög að einu frv. þar sem bæði væri kveðið á um starfsheiti og starfsréttindi, þ. e. mér þótti nauðsynlegt að það lægi skýrt fyrir hve langt það væri sem kennarar vildu að gengið væri í þessu sambandi, m. ö. o. hvaða merking fólst í óskinni um lögverndun starfsheitis sem ég taldi alveg ljósa en virtist að svo komnu máli fela í sér meira frá þeirra sjónarmiði séð. Nefndarmenn leituðust við að finna leið sem mögulegt gerði að verða við óskum kennara að þessu leyti án þess að skólastarfi í landinu væri stefnt í hættu sökum kennaraskorts. Þessi nefnd hefur ekki lokið störfum. Eins og kunnugt er var mjög erfiður tími, svo að ekki sé meira sagt, nú vikum saman, einkanlega þó í marsmánuði. á starfsvettvangi kennara. Það olli að sjálfsögðu vissri truflun í þessu starfi. En nú virðist ljóst að hugmyndir fulltrúa kennaranna miðast við að það nægi ekki, eins og segir í lögunum um embættisgengi kennara og skólastjóra, að réttur til skipunar í starf sé háður þar til greindum skilyrðum, sem séu m. a. próf í uppeldis- og kennslufræðum, heldur yrði skv. hinum nýju hugmyndum ekki heldur heimilt að setja eða ráða menn til kennarastarfa nema þeir fullnægi þessum skilyrðum. Þetta atriði hef ég rætt í ríkisstj. og afstaða ríkisstj. gagnvart því er sú að ekki sé unnt, eins og sakir standa. að fallast á það vegna þess að þá sé ljóst að svo mjög stefni í kennaraskort víða á landinu að tvísýnt yrði um það hvernig menn gætu fullnægt fræðsluskyldunni. Ég tel fyrir mitt leyti að lögin um fræðsluskyldu gangi fyrir. Við verðum að fullnægja fræðsluskyldunni jafnvel þó að við höfum ekki kennurum með full kennsluréttindi á að skipa alls staðar, en svo hefur ekki verið árum saman eins og mönnum er kunnugt. Þess má geta að tæp 15% grunnskólakennara í landinu hafa ekki full starfsréttindi skv. lögunum eins og þau eru í dag, hvað þá ef þeim væri breytt í þrengra form. Sambærilegar tölur um framhaldsskólastigið hef ég því miður ekki en þetta atriði segir strax sína sögu og er ástæðan fyrir því að ekki er komin niðurstaða í þetta mál. En ég ítreka það að sjálf er ég reiðubúin og ríkisstj. fyrir sitt leyti til að standa að því að flutt sé frv. um lögverndun starfsheitanna með sama hætti og gert var um bókasafnsfræðingana og þótti í þeirri stétt mikið framfaraspor. Við erum reiðubúin til að standa að því en teljum aftur á móti ekki unnt að þrengja aðgang að kennarastarfi frá því sem nú er við þær aðstæður sem nú ríkja og í þeirri óvissu sem skólahaldi væri þá stefnt í.

Kristín H. Tryggvadóttir Hæstv. forseti. Það er mjög alvarlegt fyrir framvindu skólamála í landinu að ekki skuli enn hafa verið staðið við þau fyrirheit af hálfu menntmrh. að leggja fram frv. um lögverndun kennarastarfsins. Lögverndun heitisins eins bjargar ekki skólastarfinu og kemur ekki börnum til góða. Það eru starfsréttindin, starfið, kennsla í grunnskóla svo og framhaldsskóla, sem þarf að hlúa að og vernda. Lögin frá 1978 eru galopin eins og komið hefur í ljós þar sem er hægt að setja hvern sem er. Sem nm. í þeirri nefnd sem menntmrh. skipaði í okt. s. l. til að vinna að gerð lagafrv. um lögverndun starfsheitisins „grunnskólakennari“ læt ég í ljós hryggð mína yfir því að sú mikla vinna, sem lögð var fram í nefndinni í vetur, skuli hafa verið stöðvuð þann 22. febr. s. l. þegar aðeins var eftir að ganga frá einni grein sem varðaði réttindanám fyrir réttindalaust fólk í kennslustörfum, sem gert var ráð fyrir að væri inni í lagafrv. þótt nóg sé af kennurum, þ. e. réttindafólki, í landinu. Til hvers er verið að fara fram á það að menn búi yfir kunnáttu til ákveðinna starfa? Af hverju fá ekki allir að annast lögfræðistörf, læknisstörf eða ökukennslu? Ég er viss um að ýmsir treysta sér til slíks án tilskilinnar þekkingar eða menntunar. En að fara með 30 barna hóp, kenna, getur hver sem er. Það þarf ekki að tryggja neina faglega vinnu þar. Til hvers er Kennaraháskóli Íslands? Skiptir kennaramenntun nokkru máli? Samt aukast stöðugt kröfur til kennara og skóla. Það gleymist bara að huga að því þegar verið er að tala um að skólinn eigi nú að gera þetta eða taka að sér hitt hlutverkið, að þar er kannske enginn kennari. En vita foreldrar það? Er þeim sama? Hæstv. ráðh. sagði áðan að skólastarfi yrði stefnt í hættu af því að það skorti kennara. Það er líka sagt að ekki sé meiri hl. á þingi fyrir samþykkt frv. um lögverndun kennarastarfsins. Nei, það væri kannske rétt að lögvernda öll önnur störf, þá geta þeir sem hvergi komast að kennt börnum. Hvernig erum við að búa að framtíðinni? Getur það verið að þið, hv. þm., treystið hverjum sem er án nokkurrar faglegrar þekkingar til að taka að sér fræðslu og uppeldi barna ykkar eða barnabarna eða getur það ekki hent ykkar börn, aðeins börn hinna? Berum við ekki ábyrgð á framtíð allra barna í landinu?



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir að svara fsp. minni. En ekki horfir til betri vegar að því svari fengnu því að efnislega upplýsti hæstv. ráðh. okkur um það, að alls ekki væri á döfinni af hálfu rn. að leggja fram stjfrv. hér um þetta efni svo sem lofað hafði verið. Ég er satt að segja meira en lítið undrandi á þeirri framkomu af hálfu hæstv. menntmrh. að koma nú undir lok þings þrátt fyrir ítrekaða svardaga hér fyrr í vetur um að slíkt frv. væri í burðarliðnum og greina frá því að ríkisstj., eins og hæstv. ráðh. sagði, teldi að ekki væri hægt að fallast á að slíkt frv. yrði flutt. Þó hafði hæstv. ráðh. greint frá því hér í tilvitnuðu svari mínu áðan, ég hygg 19. febr. s. l., að mjög gott samkomulag væri milli aðila í þeirri nefnd sem hæstv. ráðh. hafði skipað varðandi efnisþætti þessa máls, þannig að þar var ekkert hik, þar var enginn vafi. Hvenær snérist hæstv. ráðh. hugur í þessu efni og hvers vegna tryggði hæstv. ráðh. ekki skil þeirrar nefndar, þar sem hæstv. ráðh. átti sína fulltrúa, þannig að það lægi þá skýrt fyrir hvaða sameiginleg niðurstaða þarna væri fengin? Hér kemur einn hv. nm. sem situr nú sem þm. hér á Alþingi og upplýsir okkur um að það hafi aðeins verið eitt atriði sem var ófrágengið en enginn sérstakur efniságreiningur um málið og varðaði ekki það sem ráðh. er að segja að nú standi í vegi í þessum efnum og hafi valdið því að ráðh. treysti sér ekki að leggja fram stjfrv. og þess er ekki von. Þessi vinnubrögð af hálfu hæstv. menntmrh. og ríkisstj. gagnvart kennurum eru dæmigerð fyrir það sem gerðist á síðasta vetri. Hæstv. menntmrh. reyndi lengi vel að láta líta svo út að hans rn. og hann sjálfur væri allur af vilja gerður að ljá kennurum lið með störfum nefnda á vegum síns rn. Ég gekk einmitt eftir því ítrekað hér í þinginu hverjar væru efndirnar. Það var sérstök nefnd til að endurmeta kennarastarfið. Hver hefur orðið uppskeran af starfi þeirrar nefndar sem kennarar bundu vissulega miklar vonir við? Jú, Kjaradómur sem ríkisstj. vísaði deilunni við kennara til, Kjaradómur sem hefur skammtað kennurum með réttindi í byrjunarlaun hækkun upp á tæpar 3 þús. kr. Nú kemur hæstv. ráðh. og lýsir yfir áhyggjum sínum yfir því að erfitt reynist að manna skólana á komandi skólaári. Ég tek undir þær áhyggjur eftir það sem gerst hefur á því skólaári sem nú er að ljúka. Aldrei fyrr, hygg ég, í sögu lýðveldisins hefur framkvæmdavaldið staðið að fræðslumálum í landinu og undirstöðu þeirra þar sem eru kennararnir með þeim hætti sem gerst hefur á því skólaári sem nú er að ljúka. Þar horfir víða í hreinan voða jafnt í grunnskólum sem framhaldsskólum. Það er ekki aðeins spurningin um að manna skólana heldur um það með hvaða hug starfsmenn ganga þar til starfa. Traust manna á framkvæmdavaldinu hefur brostið sem von er þegar ítrekað koma fram fyrirheit frá æðstu stjórnvöldum, einnig hæstv. forsrh., í þessu máli en sem öll eru svikin þegar á reynir. Ég veit ekki hvernig í ósköpunum hæstv. menntmrh. ætlar að standa upp úr sínum stóli þegar þar að kemur að störfum ráðh. í ríkisstj. lýkur, með þann arf sem nú horfir í sambandi við skólastarf. Ég vil inna hæstv. ráðh. eftir því hér: Hvern telur hann raunverulegan árangur þess starfs sem menntmrn. beitti sér fyrir á liðnu skólaári til þess að rétta hag kennara og treysta störf í skólunum? Að lokum, herra forseti, vil ég upplýsa það að hv. formaður menntmn. Nd. hefur haft um það góð orð að þmfrv. um lögverndun á starfsheiti kennara. sem við þrír þm. í hv. Nd. stöndum að, verði brátt afgreitt úr menntmn. Nd. Þar eru bæði ákvæði sem varða verndun starfsheitis og starfsréttinda og einnig ákvæði til bráðabirgða sem tryggja eðlilegan sveigjanleika í sambandi við aðlögun þessa máls.



Herra forseti. Ég tók það svo að hér væri fsp. um hvað liði frv. um löggildingu kennara en ekki almennar umr. um málefni kennara. Það væri viss ástæða til að taka þátt í að ræða hér á hinu háa Alþingi þá yfirgripsmiklu punkta sem hv. ræðumaður Hjörleifur Guttormsson vék hér að áðan. En eins og hv. þdm. vita er ræðutími í fyrirspurnatímum takmarkaður við tvær mínútur þannig að mér gefst enginn kostur á að víkja að þessum punktum. Hins vegar sýnir þessi ræða hans að fsp. er ekki nema fyrirsláttur. Á bak við hana liggur sú hvöt að vekja hér upp með hálfsagðri sögu ýmis önnur atriði sem ég vildi gjarnan að mér gæfist kostur á að ræða síðar við þennan hv. þm. hér í deildinni. Annars stóð ég ekki upp út af því. Ég stóð upp út af tveim atriðum öðrum. Í fyrsta lagi vil ég lýsa því yfir að það er ekki nein fyrirstaða á því að menntmn. afgreiði það frv. sem hv. þm. hefur flutt um starfsheiti kennara. Ég vil í öðru lagi segja að ég var mjög undrandi á þeim tón sem kom fram hjá hv. þm. Kristínu Tryggvadóttur í garð þeirra fjölmörgu kennara sem hafa stundað þau störf á liðnum árum og áratugum og ekki hafa kennararéttindi. Orð eins og þau hvort hægt sé að treysta hverjum sem er fyrir uppeldi barnanna. Það hafa kennt mér fjölmargir kennarar sem ekki höfðu lögskilin réttindi. Ég get nefnt mann eins og Brynjólf Sveinsson yfirkennara við Menntaskólann á Akureyri sem dæmi. Ég get nefnt mann eins og Sverri Kristjánsson sagnfræðing. Ég get nefnt ótal aðra menn sem hafa kennt mér í gegnum árin og kennt mér mikið. Mér finnst það Alþingi til vansæmdar að þessi tími nú skuli notaður til þess að kasta grjóti að þessu fólki. Ég fullyrði það að ýmsir af merkustu skólamönnum landsins hafa verið sjálfmenntað fólk sem átti þess ekki kost sjálft að fara í langskólanám, eins og hugur þess stóð til. vegna lítilla efna. Ég get líka nefnt Benediki Björnsson skólastjóra á Húsavík. Ég efast um að aðrir menn hafi skrifað betri málfræðibækur um íslenski mál en hann né verið meiri uppalendur en hann eins og hans smásögur bera glöggt vitni. Það má nefna ótal menn aðra og ég held að það væri þinginu til meiri sóma, herra forseti, ef þm. reyndu að halda þessum umr. innan þess ramma að leyfa þeim mörgu gegnu sjálfmenntuðu mönnum og konum, sem hafa komið við uppeldi barna á undanförnum áratugum, að vera í friði.

Kristín H. Tryggvadóttir Hæstv. forseti. Ég má til að koma hér aðeins og svara Halldóri Blöndal, hv. þm. Norðurl. e. þar sem það var ekki verið að kasta rýrð á þá sem „bjarga" því að kenna. Þeir eru ekki kennarar. Tímarnir hafa breyst. Starfið er allt annað en það var þegar við vorum í skólum. Ég er hér með tölu frá 1983–1984, þar sem ég tek aðeins Reykjanes, mitt kjördæmi, þar eru tólf manns fastráðnir kennarar, sem sagt eru kallaðir hér kennarar en menntun þeirra er aðeins landspróf eða gagnfræðapróf þannig að þeir eru með sömu menntun og þeir nemendur sem þeir eru að kenna núna í dag. Ég er ekki að kasta rýrð á þetta fólk. Mig langar kannske líka til að stunda lögfræðistörf en ég fengi það ekki. Kannske gæti ég verið góður lögfræðingur.



Herra forseti. Ef hv. síðasti ræðumaður hefði kynnt sér ástand í skólamálum víða úti um land þá vissi hann að fyrir hefur komið að kennarar, sem vel hafa dugað lengi og verið góðir uppalendur, hafa orðið að hrökklast burtu af stöðum af því að nýútskrifaðir kennarar hafa komið og staldra kannske við í eitt ár þannig að gamalreyndir kennarar hafa hrökklast úr störfum. Þetta þekkjum við úti á landsbyggðinni. Mér finnst að fólk, sem er jafn, eigum við að segja, kærulaust fyrir því hvernig skólastarf gengur utan þéttbýlisstöðvanna hér, eigi sem minnst að tala um þessi efni. Það er enn í dag og það hefur verið frá öndverðu mikið af vel menntuðu, heiðarlegu, góðu fólki, góðum uppalendum, sem hafa stundað kennslustörf. Þeir gera það í dag, en það er rétt, því fer fækkandi, þessu fólki. Af hverju? Vegna þess að fleira fólki en áður gefst kostur á að mennta sig. Það er skýringin. Það er ekki vegna þess að þetta fólk hafi ekki viljað mennta sig hér áður fyrr. Það er af því að það hafði ekki ráð á því að ganga í skóla. Þetta fólk hefði gengið í skóla hefði það haft efni á því. Það hafði það ekki. Síðan hefur það hlaupið í skarðið, það hefur menntað sig sjálft, það hefur fræðst af sjálfu sér, eigin dugnaði og eigin meðfæddum skilningi og góðum gáfum. Þessi dæmi þekkjum við um allt. Ég segi það sama og áðan, það fer alltaf í taugarnar á mér þegar verið er að gera litið úr starfi þessa fólks.



Herra forseti. Vegna síðustu orða hæstv. ráðh. er nauðsynlegt að rifja það upp að 19. febr. lýsti ráðh. því yfir að mjög gott samkomulag væri í nefnd þar sem formaður er, að ég hygg, skrifstofustjóri menntmrn. og frv. væri alveg að koma. Það er kannske ekki von á góðu ef hæstv. ráðh. veit ekki betur hvert stefnir, að hann er ósamþykkur því samkomulagi sem komið er í viðkomandi nefnd milli aðila. Ég vek einnig athygli á því, herra forseti, og ætla ekki að lengja mál mitt, að hæstv. heilbrrh. kemur hér með frumvörp nánast á færibandi varðandi lögverndun á starfsréttindum og starfsheitum heilbrigðisstétta. Ég ætla að vænta þess að þegar frv. um löggildingu á starfsheiti kennara, sem liggur í menntmn., kemur brátt fyrir hv. Nd. fái það góðar undirtektir og m. a. stuðning hæstv. menntmrh. og hans flokksmanna á þinginu.



Herra forseti. Fyrr á þessu þingi bar ég fram svipaða fsp. og ég giska á að það hafi verið svar hæstv. menntmrh. við henni sem fyrirspyrjandi vitnaði til nú áðan. Hv. þm. Halldór Blöndal talaði um sagnfræði, um liðna tíð. Hins vegar eru vandamál nútímans þau sem á okkur brenna nú. Ástand í skólum landsins, eftir þau átök í kjaramálum kennara sem urðu s. l. vetur, er vægast sagt til þess fallið að vekja miklar áhyggjur bæði nemenda og foreldra. Hv. 3. þm. Reykn. Kristín Tryggvadóttir minntist á atriði í sínu máli um réttindanám þeirra 15% kennara sem nú væru réttindalausir. Væri ekki hægt að leysa þetta mál með því að hafa einhvers konar millibilsástand eitthvert tímabil þar sem þessir kennarar væru enn í starfi með þau réttindi sem þeir hafa haft meðan þeir væru að afla sér réttinda með námi? Væri ekki hægt að gera einhverja málamiðlun þannig að tillit væri tekið til réttinda þessara aðila sem enginn er, held ég, að kasta rýrð á og jafnframt til nemenda og annarra kennara?



Herra forseti. Á þskj. 759 hef ég ásamt Kjartani Jóhannssyni, sem nú er erlendis í opinberum erindum, leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. fjmrh. Tilefni fsp. eru blaðaskrif sem urðu fyrir tæpum fjórum vikum um fjárhagsstöðu og fjármál Kvennaathvarfs í Reykjavík. Fsp. er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hefur fjmrh. kynnt sér fjárhagsstöðu og rekstrarhorfur Kvennaathvarfsins í Reykjavík? 2. Telur fjmrh. koma til greina að ríkissjóður veiti Kvennaathvarfinu sérstakan stuðning til þess að tryggja áframhaldandi þjónustu þess? Ef svo væri, með hvaða hætti yrði það þá gert?“



Virðulegi forseti. Eins og kom fram hjá hv. 2. flm. þeirrar fsp. sem hann og hv. þm. Kjartan Jóhannsson fluttu á þskj. 759 er það vegna blaðaskrifa um fjárhag Kvennaathvarfsins sem hún er borin fram. Ég sá ekki þessi blaðaskrif þannig að ég get ekki talað um þau. En fyrsta spurningin er: „Hefur fjmrh. kynnt sér fjárhagsstöðu og rekstrarhorfur Kvennaathvarfsins í Reykjavík?“ Ekki get ég nú sagt að ég hafi kynnt mér fjárhagsstöðu og rekstrarhorfur Kvennaathvarfsins, enda ekki verið beðinn um það og hef ekki haft tækifæri til þess af öðrum ástæðum, og satt að segja hefur mér ekki dottið í hug að fara fram á að skoða fjárhagsstöðu og rekstrarhorfur Kvennaathvarfsins. Eftir því sem mér skilst er Kvennaathvarfið rekið á þeim stað sem helst engir eiga að vita um nema þeir sem reka það þannig að viðkomandi starfsemi fái að vera í sem mestu næði fyrir borgarbúum og eins ættingjum þeirra sem þar búa. Það er ein af þeirra reglum. Fyrstu spurningunni svara ég með neii. 2. spurningin: „Telur fjmrh. koma til greina að ríkissjóður veiti Kvennaathvarfinu sérstakan stuðning til þess að tryggja áframhaldandi þjónustu þess?" Ég sem fjmrh. hef ekki hugsað mér að bjóða stuðning, en mér finnst sjálfsagt að ef erindi berst frá Kvennaathvarfinu verði það skoðað. Það er Alþingis að taka ákvörðun um stuðning eða ekki stuðning við Kvennaathvarfið, ef slíkt erindi berst, en þá mundi ég segja áð það á ekki að eiga eingöngu við Reykjavík. Það verður þá prinsipákvörðun hvort Alþingi á eða á ekki að styðja kvennaathvörf hvar sem þau eru á landinu og þá með hvaða hætti sá stuðningur er, ef um stuðning er að ræða. Ég vil láta þá skoðun mína í ljós að ég efast um að kvennaathvarf í Reykjavík, eins og spurt er um, eigi að fá að njóta stuðnings ríkisins. Ég lít frekar á Kvennaathvarfið sem sveitarstjórnarmál og þá sveitarstjórnarmál á hverjum tíma. En ég hef þær spurnir vegna tengsla minna við Félag einstæðra foreldra, sem ekki hefur notið ríkisstyrks svo að ég viti til, en hefur aftur á móti hlotið mjög myndarlegan sveitarstjórnarstyrk úr höfuðborginni, að þessi tilraun með kvennaathvarf í Reykjavík hafi borið góðan árangur og það hafi svo sannarlega sannað tilverurétt sinn.



Herra forseti. Ég verð að byrja á því að lýsa verulegum vonbrigðum með þessi svör sem hæstv. fjmrh. gaf hér áðan. Ég spurði hvort hann hefði kynnt sér fjárhagsstöðu og rekstrarhorfur Kvennaathvarfsins í Reykjavík og hann sagðist ekki hafa gert það vegna þess að hann vildi ekki vita hvar þessi stofnun væri til húsa. Það kemur málinu ekkert við. Það kemur málinu nákvæmlega ekkert við hvar stofnunin er til húsa. Rekstur hennar og fjárhagsstaða er allt annað sem auðvitað er hægt að kynna sér án þess að spyrja nokkurn tíma um hvar stofnunin sé til húsa. Af eðlilegum ástæðum vilja þeir sem þarna standa að málum ekki að það sé í hámæli hvar þetta er og það er ósköp skiljanlegt með tilliti til eðlis þeirrar stofnunar sem hér er um að ræða. En hæstv. fjmrh. sagði líka með svari sínu að hann læsi a. m. k. dagblöðin ekki mjög vandlega. 19. og 20. apríl var fjallað um þessi mál í blöðunum og ég get sagt hæstv. fjmrh. að þar kom fram að í fyrra voru að jafnaði daglega sex konur og sex börn í þessu athvarfi sem áttu ekki í annað hús að venda og höfðu orðið að flýja þangað undan ofbeldi, ýmist líkamlegu eða andlegu. Það var 70% aukning dvalardaga á milli ára og 100 % aukning rekstrargjalda. Og þessir einstaklingar, sem leituðu athvarfs þarna, voru ekki eingöngu úr Reykjavík, þeir voru af öllu stór-Reykjavíkursvæðinu og sjálfsagt í víðasta skilningi þess orðs. Ætli megi ekki segja af öllu Faxaflóasvæðinu. Í ár er áætlaður reksturskostnaður þessarar stofnunar 3.4 millj. kr., en það hefur aðeins tekist að tryggja vilyrði fyrir 60% þeirrar upphæðar eða um 2 millj. kr. Í viðtali sem birtist í Þjóðviljanum við Ólöfu Briem gjaldkera Samtaka um kvennaathvarf segir hún sem svar við spurningunni hvaða fjárveitingar þær hafi fengið: „Við fórum fram á að ríkið stæði undir 60% af rekstrinum, en 40% skiptust á sveitarfélögin hér í kring eftir íbúafjölda og mér sýnist þetta ekki vera ósanngjörn beiðni.“ Einhverra hluta vegna virðist þetta mál alls ekki hafa komist til hæstv. fjmrh. Nú er ég ekkert að draga úr hans góða hug til þessa málefnis, en þessi fsp. var fram sett til þess að vekja athygli á þessu máli, erfiðri fjárhagsstöðu stofnunar sem hefur sýnt sig að vera nauðsynleg, stofnunar sem þarf að hlúa að. Ofbeldi er til staðar í þessu þjóðfélagi og það er auðvitað skylda okkar að hjálpa þeim sem fyrir barðinu á því verða með hverjum hætti sem það er. Þessi stofnun hefur sýnt sig vera nauðsynleg, gegnt afar mikilvægu hlutverki. Það má ekki gerast að starfsemi hennar leggist niður vegna þess að ekki fáist þau tiltölulega lágu framlög sem farið er fram á úr sameiginlegum sjóðum þegna þessa lands. Ég hvet hæstv. fjmrh. eindregið til að endurskoða afstöðu sína til þessa máls og horfa til þeirra beiðna, sem þaðan kunna að koma, með þeirri velvild sem ég veit að hann á yfir að búa.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjendum fyrir að hreyfa þessu máli og hæstv. fjmrh. fyrir svörin sem ollu mér þó miklum vonbrigðum. Og hann virtist sannarlega ekki vita mikið um málið. Ég hélt raunar að þarna hefði komið til hans beiðni eftir því sem lesa mátti út úr fréttum í blöðum. En ég get t. d. upplýst hann um að Kvennaathvarfið í Reykjavík sækja ekki bara konur og börn í Reykjavík, heldur víða af landinu þótt flestar séu af eðlilegum orsökum héðan. Annað er það að það er líka búið að stofna kvennaathvarf á Akureyri. Og bæði þessi athvörf hafa fengið fjárstuðning Alþingis. Stofnun og rekstur kvennaathvarfs er eitt gleggsta og besta dæmið um samtakamátt kvenna og eru slík dæmi þó mörg og merkileg. Kvennaathvarfið sannaði umsvifalaust tilverurétt sinn og þangað hefur verið stöðug aðsókn, því miður. Það er heldur ófagur vitnisburður um samskiptavandamál siðaðs fólks, ef hægt er að nota slíkt lýsingarorð um þá sem þarna eiga hlut að máli. Kvennaathvarfið hefur verið mörgum það ljós í myrkri sem þær hefur skort til þess að vísa þeim veginn út úr algeru vonleysi. Kvennaathvarfið er nauðsyn og þjóðfélaginu ber að mínu mati skylda til að styrkja slíkt framtak eins og framast er unnt. Ljúft er og skylt að geta þess að fjvn. hefur sýnt skilning á málinu. Fulltrúar þar hafa ekki efast um réttmæti þess að styðja þetta framtak. Á síðasta ári jukum við verulega framlag ríkissjóðs til Kvennaathvarfsins, en við afgreiðslu fjárlaga í ár varð hins vegar um óverulega hækkun að ræða þótt ég ætti reyndar ekki von á að svo skjótt kæmi til vandræða, en það hefur m. a. stafað af því að gert var ráð fyrir meiri stuðningi frá sveitarfélögum og er leitt til þess að vita að ekki skuli öll nágrannasveitarfélög hafa séð ástæðu til að leggja fé af mörkum til þessarar starfsemi. Ég vil svo að lokum heita á hæstv. fjmrh. að kynna sér þetta mál og verða að fullu við beiðni um þann fjárstuðning sem þarf til að halda þessari starfsemi gangandi og ég þykist þess fullviss að hver einasti þm. sé okkur sammála um réttmæti þess og nauðsyn.



Virðulegur forseti. Ég verð að harma það að svör mín skuli valda vonbrigðum vegna þess að ég þekki afskaplega lítið til starfsemi Kvennaathvarfsins. Þó þekki ég nokkuð til. Ég var spurður sem fjmrh. og svaraði sem slíkur, en ef ég ætti að svara sem einstaklingur gæti ég kannske svarað öðruvísi. Svör mín geta kannske valdið fyrirspyrjanda vonbrigðum vegna þess að ég svaraði sem fjmrh. og um þær óskir sem mér hafa borist sem slíkum. Fyrri fsp. gefur ekki tilefni til öðruvísi svara. Mitt svar gefur ekkert tilefni til þess að viðkomandi fari að láta í ljós vonbrigði hvort sem ég veit lítið eða mikið eða kannske ekki neitt um viðkomandi starfsemi. Ég hef ekki kynnt mér reksturinn. Það kom fram hjá mér. Og ég hef ekki hugsað mér að gera það þrátt fyrir að ég hafi verið mjög opinn fyrir stuðningi við þetta málefni þegar til mín hefur verið leitað. Ég hef fulla ástæðu til þess að ætla. miðað við þann rekstur sem er t. d. á borgarheimilinu í Þingholtsstræti, að það sé full þörf fyrir slík athvörf fyrir karlmenn. Ef fólk vill á annað borð berjast fyrir því að hjálpa því fólki sem er í vanda af heimilisástæðum. sem kom fram í máli hv. 7. landsk. þm. áðan, þá er ástæða til þess að Alþingi taki þennan málaflokk og geri honum skil með tilliti til beggja kynja því að ofbeldi er ekki einum að kenna þegar tveir berjast. En það er eins og það sé alltaf feimnismál að karlmenn eru líka til. En ég ætla að biðja hv. 2. flm. þessarar fsp. að kynna sér þátttöku mína í málefnum sem eru á sama sviði, eins og t. d. varðandi einstæða foreldra, og mig langar að gefa honum einar upplýsingar. Ég vissi ekki annað en barnaheimili það sem starfar t. d. sem skóladagheimili hafi verið rekið á minn kostnað tvö fyrstu árin.