Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Markmið laga um póstþjónustu frá 1996 er að tryggja hagkvæma og virka póstþjónustu um land allt. Jafnframt er kveðið á um að íslenska ríkið skuli tryggja landsmönnum reglulega grunnpóstþjónustu vegna ákveðinna sendingartegunda sem eru nánar taldar upp. Áréttað er að þjónusta og gæðakröfur séu uppfylltar og tryggt sé að almenningur njóti aðgengi að grunnpóstþjónustu. Enn fremur er kveðið á um að rekstrarleyfishafa sé skylt annast sérstök verkefni þótt þau séu ekki arðbær. Herra forseti. Hvorki í lögum né reglugerðum er að finna ákvæði um að þjónustustig grunnpóstþjónustu sé skilgreint. Aðeins er kveðið á um að pósturinn komist endanlega á ákvörðunarstað óskemmdur, ekki búið að rífa hann upp og trúnaðar sé gætt. Herra forseti. Í mínum huga á tíðni á dreifingu og afhendingu á pósti til móttakanda að vera skilgreind í grunnpóstþjónustu, sömuleiðis hve langur tími má líða frá því að póstsendingu er skilað inn til dreifingar og þangað til hún á að vera komin á áfangastað og þessi skilyrði eiga að vera altæk gagnvart landsmönnum öllum. Herra forseti. Fyrir mig skiptir máli hversu lengi póstsending frá Siglufirði eða Vík í Mýrdal er að berast heim að Hólum í Hjaltadal eða hvaða annars húss eða bæjar á landinu. Það skiptir mig máli sem neytanda hversu langt er til næsta pósthúss og hversu víðtæk póstþjónusta þar er veitt. Fjöldi, dreifing og staðsetning pósthúsa á að vera skilgreind í leyfum til að reka grunnpóstþjónustu sem hluta af alþjónustu ásamt kröfum um opnunartíma, öryggi og póstlengd. Herra forseti. Fyrir mér er það eitt grundvallaratriði póstþjónustu að allir landsmenn fái daglega póstdreifingu. Annað ætti að vera undantekning en mikið skortir á að svo sé. Ég leyfi mér því, herra forseti, að spyrja hæstv. samgrh.: 1. Hver skilgreinir og ákveður þjónustustig grunnpóstþjónustu í landinu og gætir þess að jafnræðis sé gætt í þjónustu gagnvart landsmönnum öllum? 2. Hverjar eru þjónustu- og gæðakröfur sem gerðar eru til póstþjónustu í landinu, m.a. þjónustu pósthúsa, tíðni póstdreifingar og þess tíma sem líður frá móttöku sendingar og þar til henni er skilað til viðtakanda hér innan lands? 3. Getur hæstv. samgrh. lagt fram tímasetta áætlun sem kveður á um skilgreinda eflingu póstþjónustu gagnvart öllum íbúum landsins óháð búsetu? 4. Hvenær verður komin á daglegur póstburður virka daga inn á öll eða flestöll heimili í landinu?

Herra forseti. Sú fyrirspurn sem ég svara hljóðaði þannig á þskj. því sem dreift hefur verið á Alþingi: ,,Hvenær verður áætlun um póstburð alla virka daga til allra eða flestallra heimila í landinu komin til framkvæmda?`` Hv. fyrirspyrjandi mun eftir atvikum fá svör við þeim viðbótarfyrirspurnum sem hann bar upp í ræðu sinni í því sem ég segi hér. Svar mitt er á þessa leið: Samgrn. hefur óskað eftir því við Póst- og fjarskiptastofnun að settar yrðu reglur um fimm daga póstþjónustu á dreifbýlissvæðum þar sem því verður við komið. Ráðuneytið stefnir að því að þessari þjónustu verði komið á innan tveggja ára. Póst- og fjarskiptastofnun mun á næstunni senda ráðuneytinu drög að reglum um póstútburð í dreifbýli og gera grein fyrir áætluðum heildarkostnaði. Til að undirbúa setningu þessara reglna, sem nefndar voru, óskaði Póst- og fjarskiptastofnun eftir því að Íslandspóstur hf., sem er það fyrirtæki sem sinnir þessari þjónustu, veitti upplýsingar um núverandi dreifingu pósts og sér í lagi um landpóstaþjónustu í dreifbýli. Spurt var hvort breytingar þyrfti að gera á rekstri pósthúsa í dreifbýli ef pósti yrði dreift á öllum virkum dögum og hver yrði gróflega áætlaður kostnaður við slíka breytingu með tilliti til fjölda starfa, búnaðar og annars tilfallandi kostnaðar. Í svari Íslandspósts hf. kemur fram að 5.641 heimili í dreifbýli fá póst með landpóstum og er árlegur kostnaður vegna þessa talinn vera um 140 millj. kr. Flest þessara heimila fá póst þrjá daga í viku en nokkur dæmi eru um tíðari dreifingu. Um 5% heimila fá póst fjóra daga í viku og um 22% heimila fá póst fimm daga í viku. Í sambandi við fimm daga póstdreifingu má skipta heimilum í dreifbýli á eftirfarandi hátt: 1. Heimili sem nú þegar fá póst á hverjum virkum degi. Hér er um að ræða landpóstþjónustu út frá Akureyri, Borgarnesi, Dalvík, Hellu, Mosfellsbæ, Siglufirði og Vogum, í sumum tilfellum þó ekki á öllum leiðum frá viðkomandi stað. Í þessum flokki eru 1.250 heimili eða um 22% af fyrrnefndum 5.641 heimili. 2. Verið er að undirbúa fimm daga póstþjónustu á þessu ári á leiðunum út frá Borgarnesi, Hvammstanga, Hvolsvelli, Sauðárkróki og Selfossi. Munu þar með bætast 1.474 heimili við þau 1.250 sem nefnd eru að framan og þegar hafa þessa þjónustu. Í lok þessa árs má búast við að 2.724 heimili eða 48% heimila í dreifbýli njóti fimm daga þjónustu. 3. Í undirbúningi er að hefja fimm daga póstþjónustu á árinu 2001 út frá pósthúsunum á Akranesi, Blönduósi, Búðardal, Egilssöðum, Hellu og Húsavík, samtals 1.304 heimili, og verður þar með því marki náð að 71% af þeim heimilum sem landpóstar þjóna fá póst fimm daga í viku. 4. Eftir eru þá um 1.615 heimili sem eftir er að skipuleggja með tilliti til fimm daga póstburðar. Áætlaður kostnaður við fimm daga póstþjónustu á þeim leiðum sem taldar eru undir töluliðnum 1--3 hér að framan, þ.e. vegna 71% heimila sem landpóstar þjóna í dag, er um 60 millj. á ári. Ekki er talið að rekstrarkostnaður þeirra pósthúsa sem hlut eiga að máli aukist nema óverulega en kostnaðaraukinn er vegna tíðari ferða landpósta. Lausleg kostnaðaráætlun við að dreifa pósti fimm daga í viku til þeirra 1.615 heimila samkvæmt 4. tölul. sem ég nefndi áðan er 30--40 millj. á ári. Rétt er að taka fram að endurnýja þarf gildandi samninga við landpósta sem sumir hverjir renna ekki út fyrr en eftir árið 2002 eða jafnvel seinna. Til að mæta kostnaðarauka vegna fimm daga dreifingar pósts í dreifbýli telur Íslandspóstur hf. að þurfi gjaldskrárhækkun auk þess sem reynt verður að hagræða í landpóstaþjónustu. Póst- og fjarskiptastofnun mun á næstunni í samstarfi við Íslandspóst hf. kortleggja hvernig koma megi á fimm daga póstdreifingu á þeim leiðum sem er ekki þegar verið að undirbúa ásamt því að komast að niðurstöðum um hvernig auknum kostnaði Íslandspósts hf. verði mætt. Þá er rétt að geta þess að það hefur mikil áhrif á framkvæmd þessa máls hvernig snjómokstri verður háttað af hálfu Vegagerðarinnar um þær leiðir sem þarf að fara.

Herra forseti. Tengt þessu máli vil ég nefna nokkur atriði því að stefna ríkisstjórnarinnar er skýr hvað varðar einkarekstur í opinberri þjónustu. Stefnan er að einkavæða sem mest af opinberri þjónustu og koma henni út til einkaaðila eða hlutafélaga. Fram til þessa hefur opinber grunnþjónusta verið flestum aðgengileg en er nú smám saman að brotna niður í skjóli hagræðingar. Með þessum aðgerðum er verið að flokka staði eftir hagkvæmni rekstrarins en ekki með það að markmiði að veita öllum þjóðfélagsþegnum viðlíka þjónustu. En hvaða áhrif hefur það á fólk að fá æ ofan í æ þau skilaboð að það sé svo dýrt að þjóna því og það megi sitja við annað borð en flestir landsmenn? Sem dæmi má nefna heimsendingarþjónustu á bögglapósti og póstburð sem er 2--3 í viku. Með tilliti til þess sparnaðar sem fram hefur komið í rekstri og með tilliti til þess að verið er að leggja niður pósthús og koma þeim fyrir inni í þjónustu sparisjóða eða verslana vil ég fá að spyrja hæstv. samgrh. um áætlanir um frekari lokun pósthúsa á landsbyggðinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir fyrirspurnina og þakka hæstv. samgrh. fyrir greinargóð svör. Í áætlun samgrn. og hæstv. samgrh. kemur fram að til stendur að auka póstþjónustu í dreifbýli en það skiptir grundvallarmáli. Það skiptir þá þegna sem búa í dreifbýli mjög miklu máli að fá póstinn eins hratt og mögulegt er og eins oft og mögulegt er og það kemur fram í svörum hæstv. samgrh. Áætlað er að eftir tvö ár fái um það bil 71% heimila í dreifbýli póstinn daglega, þ.e. fimm daga póstdreifingu, þetta er grundvallaratriði. Aldrei verður hægt að koma því svo fyrir að hvert og eitt einasta heimili í landinu fái póstinn daglega en þetta eru þó mjög mikilvæg skilaboð og ber að þakka.

Virðulegi forseti. Sú yfirlýsing sem kom frá hæstv. ráðherra um að það ætti að taka upp fimm daga dreifingu á flestum stöðum landsins í dreifbýlinu er vissulega af því góða en um leið hafa verið tilkynntar fyrirhugaðar lokanir á póststöðvum vítt og breitt um landið. Nú þegar hafa nokkrar verið framkvæmdar en á Suðurlandi er t.d. talað um lokun á póststöð í Vík, Klaustri, Flúðum og Laugarvatni. Ég dreg það í efa ef velja á milli þessarar þjónustu, rekstri póstöðva og þess að fá fimm daga dreifingu á póstinum, að valið yrði að fá dreifinguna í lag hjá þeim sem þarna eiga hlut að máli. Við þurfum líka að huga að því að hafa ISDN-tengingu fyrir dreifbýlið þannig að íbúar þar geti stundað fjarvinnslu sem er alltaf verið að tala um sem aukna atvinnumöguleika. Það að fara í þessa miklu dreifingu veldur líka aukakostnaði, ekki bara hjá Vegagerð ríkisins heldur einnig hjá sveitarfélögunum hvað varðar snjómoksturinn og þess vegna fannst mér ánægjulegt að hæstv. ráðherra skyldi muna eftir því að taka það sérstaklega fram. En ég dreg í efa að þetta sé forgangsmál.

Herra forseti. Ég fagna yfirlýsingum hæstv. ráðherra um bætta þjónustu hvað varðar póstdreifingu. Mér fyrirgefst samt sem áður að ég er eilítið ruglaður í ríminu því að stundum á það við að handhafi bréfsins í Íslandspósti, svo ég tali nú ekki um Landssímanum, samgrh., hafi bein afskipti af stjórnum fyrirtækja eins og hér um ræðir en stundum alls ekki, sérstaklega þegar Landssíminn á við. Þá er ég einnig dálítið ruglaður í ríminu því að ég minnist þess ekki að hæstv. ráðherra hafi haft hátt um áform sín um að einkavæða Íslandspóst en talar mikið um einkavæðingu Landssímans. Er þetta einfaldlega þannig að ríkisstjórnin ætlar að selja það sem hagnaður er af en huga ekki að hinu? Er það ástæðan fyrir því? Enginn má skilja orð mín svo að ég sé að hvetja til þessa en það er umhugsunarefni í sjálfu sér að menn horfa misjöfnum augum á silfrið. Þannig hefur það allt of oft verið að menn selja frá sér gullkálfinn en huga ekki að öðru.

Herra forseti. Ég þakka svör hæstv. samgrh. og það var gott að vita að markviss áætlun er í gangi um að koma á daglegum póstdreifingum um landið. Ég vil þó vekja athygli á því, herra forseti, að mér finnst að það eigi að vera skilgreint í póstþjónustunni hver þjónustan á að vera en ekki það að mér detti eitt í hug í dag og annað í hug á morgun hver þjónusta skuli vera. Við erum líka að horfa á að verið er að leggja niður tuga pósthúsa vítt og breitt um landið. Í sumum tilvikum á sjálfsagt að færa þessa þjónustu inn í verslanir, sjoppur eða bensínskála eða hugsanlega banka sem strandar reyndar á bankalögunum. En þetta, herra forseti, finnst mér að eigi að vera á grundvelli skilgreindra þjónustukrafna. Það þarf því að vera alveg ljóst hvaða þjónustu pósturinn á að veita á þessum pósthúsum. Það eigi ekki að vera bara eitt hér og annað þar. Þarna þarf samræmda kröfu til þjónustu póstsins. Þetta vil ég virkilega leggja áherslu þá og þá líka samræmda skilgreinda kröfu um póstútburðinn og dreifinguna. Ég leyfi mér að ítreka spurninguna til hæstv. samgrh.: Hver er sá sem ber ábyrgð á að þessar þjónustukröfur grunnpóstþjónustunnar séu skilgreindar og staðið við þær? Ég vil lýsa áhyggjum mínum af þeim orðrómi sem gengur af fækkun pósthúsa og póstdreifistöðva út um landið og ég lýsi áhyggjum mínum yfir því ef sú þróun sem þar er boðar lélegri og ómarkvissari þjónustu.

Herra forseti. Ég tek eftir því í ræðum manna á Alþingi að þingmenn vinstri grænna virðast ekki hlusta á þau svör sem þeir kalla eftir. Hér koma tveir þingmenn úr þeim stjórnmálaflokki, hv. þm. Jón Bjarnason fyrirspyrjandi og hv. þm. Þuríður Backman, og fullyrða að verið sé að leggja niður tugi póstafgreiðslustöðva á Íslandi eins og hv. þm. Jón Bjarnason sagði.  Það sem verið er að gera á Íslandi og ég skilgreindi mjög rækilega í svari mínu áðan fyrir þá sem voru í þingsalnum þá, er að verið er að leggja á ráðin um stóraukna þjónustu. Er það ekki aðalatriðið? Er það bara aðalatriðið að halda úti stofnunum með stórum staf þó að þær hafi ekki sérstakan skilgreindan tilgang, markmið eða skyldur eins og hv. þm. og fyrirspyrjandi nefndi réttilega að þarf að hafa? Nei, aðalatriðið er það sem kom fram í svari mínu að verið er að leggja á ráðin um aukna þjónustu, aukna dreifingu póstsins í landinu en til þess að það megi verða þurfum við einnig að hagræða. Í undirbúningi er breyting á lögum um banka og sparisjóði sem auðveldar þetta þannig að hægt er að sinna þessari afgreiðslu inni í bönkum og sparisjóðum þar sem það á við. En aðalatriðið sem ég vildi að kæmi rækilega fram í lokin, herra forseti, en virtist ekki hafa komist til skila hjá hv. þm. er að það er verið að auka þessa þjónustu og það stendur ekki til þó að óskir samfylkingarmanna kunni að standa til þess að selja býsna stórar ríkiseignir. Það stendur ekki til, eins og kom fram hjá hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni, að selja Íslandspóst hf.

Herra forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. samgrh. Reyndar var ekki auðvelt að átta sig á hver væri helst til þess bær að veita svör við þeim spurningum sem ég ber fram. Segja má að efni spurninganna heyri til embætta þriggja ráðuneyta, þ.e. samgöngu-, dóms- og umhverfisráðuneytis. En það var samkomulag um að þessi háttur var hafður á og ég þakka hæstv. samgrh. fyrir að taka að sér verkefnið. Ljóst hefur verið um nokkurra ára skeið að unnt er að minnka mengun frá vélum skipa og vélum ökutækja knúnum dísil-, svartolíu- og bensínvélum. Þannig er mál með vexti að ekki er einvörðungu um minnkun mengunar að ræða heldur um allmikinn sparnað í eldsneytisnotkun sem vegna samlegðaráhrifa þessara tveggja þátta gæti auðveldað Íslendingum staðfestingu Ríó-sáttmálans. Það sem tengist málinu einnig er að nýlega kom fram staðfesting á því sem undirritaður hélt fram í utandagskrárumræðum fyrir þremur árum að hvarfakútar væru í mörgum tilfellum mengunarvaldur þar sem þeir skila ekki árangri fyrr en vélin er komin í vinnsluhita. Fram að þeim tíma kalla þeir á aukna notkun eldsneytis. Með leyfi forseta vitna ég til Morgunblaðsgreinar í bílablaði Morgunblaðsins 6. febrúar sl. Þetta þýðir að stór hluti reykvíska bílaflotans mengar meira innan borgar með hvarfakút en án hans. En ef í notkun væri samhliða Comtec-brennsluhvati með hvarfakút gegnir allt öðru máli eftir því sem upplýsingar liggja fyrir um. Því hef ég sett fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. samgrh. Það hefur verið staðfest af ríkisstjórn að 30% af allri koltvísýringsmengun á Íslandi stafi frá skipum og ökutækjum. Ef ríkisstjórnin hefur áhuga á minnkun losunar eldsneytis og mengunar frá dísil- og bensínvélum, hvers vegna hefur þá ekki verið athugað hjá fyrirtækinu sem ég vitnaði til árangurinn af tilraun þeirra og notkun þeirra tækjabúnaðar? Hefur hæstv. samgrh. kannað eða kemur til greina að skapa möguleika á fjárhagsstuðningi til fyrirtækja sem vilja nota tækni til minnkunar mengun í formi lána með lágum vöxtum eða með sértökum skattaaðgerðum?

Herra forseti. Hv. þm. Gísli S. Einarsson ber upp fyrirspurn í tveimur liðum. Í 1. lið segir: 1. Hefur á vegum ráðherra verið athugaður tækjabúnaður frá fyrirtækinu Comtec og árangur tilrauna með notkun Comtec-búnaðar samhliða hvarfakút til að minnka koltvísýringsmengun af dísil- og bensínvélum í skipum og ökutækjum og ef ekki, hvers vegna ekki? Á árunum 1993--1995 prófaði Vegagerðin búnað í bíla sem hét þá Powerplus eða Cleanburn frá DEB-þjónustunni á Akranesi og staðfest er að þetta er sambærilegur búnaður og Comtec-búnaðurinn. Einhver þróun í framleiðslu hefur þó átt sér stað en í aðalatriðum er þetta sami búnaðurinn. Vegagerðin lét setja slíkan búnað á nokkra bíla og tæki stofnunarinnar. Þetta var gert í samráði og samvinnu við seljanda búnaðarins og Vélskóla Íslands. Vélskólinn sá um mælingar og prófanir við stýranlegar aðstæður á vél í vélasal skólans. Benda má að öðru leyti á að gerð og búnaður ökutækja heyrir undir dómsmrn. en eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda lá ekki alveg ljóst fyrir hvar eðlilegast væri að bera niður til að fá fyrirspurninni svarað. Í máli sem varðar varnir gegn mengun sjávar frá skipum er hlutverk Siglingastofnunar að annast eftirlit með skipum og búnaði þeirra samkvæmt reglum sem umhvrh. setur og þar sem stofnuninni er falið slíkt hlutverk. Í slíkum reglum eru engin ákvæði í gildi nú um varnir gegn loftmengun frá skipum. Búnaður sem dregur úr slíkri mengun hefur því ekki verið skoðaður sérstaklega af hálfu Siglingastofnunar. Ráðuneytið telur að lokum að spurning þessi þar sem spurt er gagngert um einn tiltekinn framleiðanda sé nokkuð einstök. Það telur jafnframt að vilji þessi tiltekni framleiðandi ná árangri í sölu á búnaði sínum, þá þurfi að koma fram vottun hans frá löggiltum aðila þar sem segir skýrum stöfum hvaða áhrif hann hefur til minnkunar á mengun og eyðslu. Með slíka vottun í höndum ætti árangur í sölu varla að láta á sér standa. Seinni hluti fyrirspurnarinnar hljóðar svo: 2. Hefur ráðherra kannað þann möguleika að styðja fyrirtæki sem vilja nota tækni til að minnka mengun, t.d. með lánum með lágum vöxtum eða skattaaðgerðum, eða telur ráðherra slíkan stuðning koma til greina? Almennt má segja að það sé ekki hlutverk ríkisins að styrkja einhvern einstakan framleiðanda á tilteknum búnaði og er reyndar óeðlilegt að mati ráðuneytins. Hins vegar eru miklir möguleikar að fá styrki til rannsókna og þróunar á vegum rannsóknasjóða sem ríkisvaldið er oftast beinn eða óbeinn aðili að. Rétt er að benda á að víða eru fyrirtæki sem nota tækni sem dregur úr mengun styrkt á einhvern hátt. Þetta er reyndar staðreynd hér á landi þar sem bílar sem kallast geta umhverfisvænni fást fluttir inn með verulegum ívilnunum á aðflutningsgjöldum. Þetta eru nokkur fyrirtæki, m.a. á vegum sveitarfélaga og ríkisins, þegar farin að nýta sér. Um það hvort samgrn. mundi beita sér fyrir frekari ívilnunum á þessu sviði skal ósagt látið en sá möguleiki er þó vel fyrir hendi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svörin. Hér er um mjög tæknilegt mál að ræða og kannski örðugt að svara fyrir það hvernig á að standa að því. Fyrir liggja prófanir sem voru gerðar hjá Eimskip sem sýna fram á minnkun á eldsneytiseyðslu Scania-dráttarbíls um 8% og minnkun á mengun fer reyndar eftir hvaða tegundir af efnum eru í útblæstrinum. Það er allt frá því að vera 1% og upp í 15% minnkun mengunar sem er ekkert smáræði. Þótt ekki sé nema um að ræða 5% sparnað á olíu hjá íslenska fiskiskipaflotanum, þá er mjög mikið að sækja. Síðan get ég upplýst það sem auðvitað liggur kannski ekki alveg fyrir hjá hæstv. ráðherra, að Nýsköpunarsjóður hefur styrkt þetta verkefni vegna þess að það er búið að leggja fram gögn. Þau urðu reyndar að koma erlendis frá vegna þess að ekki náðist samkomulag um að vinna rannsókn á Íslandi og menn gátu það ekki. En það er rétt að minna á, herra forseti, að ég mun spyrja hæstv. umhvrh. á næstu dögum um stöðu mála varðandi eftirlit með mengun frá bifreiðum með nýjum vélum þar sem tækjabúnaðurinn á Íslandi er ekki gildur til þess að mæla mengunina sem fer hér út í loftið. Og það er skelfilegt ef rétt er að í gangi hafi verið ólöglegar vélar á Íslandi.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir áhuga hans á þessu máli. Samgrn. mun eftir atvikum leitast við að aðstoða við hvers konar rannsóknir sem þetta varðar og tengist þeim vettvangi sem samgrn. hefur með að gera. Hins vegar er auðvitað alveg ljóst að við þurfum að leita allra leiða til þess að draga úr mengun. Það er hægt að gera ýmislegt til þess. En ég held þó að ef um verulegan olíusparnað er að ræða þá ættu náttúrlega þeir sem spara að vera í fararbroddi og fremstu í fylkingu vegna þessara rannsókna. Ég vil bara undirstrika að Siglingastofnun hefur ekki sérstökum skyldum að gegna hvað þetta varðar né heldur aðrar stofnanir á vegum samgrn.

Herra forseti. Eldi sjávardýra við Íslandsstrendur hefur af ýmsum ástæðum orðið minna en hjá nágrönnum okkar Norðmönnum og Skotum. Helsta ástæðan er eflaust sú staðreynd að laxeldistilraun okkar á níunda áratugnum varð gjaldþrota og fór margur góður hugsjónamaðurinn fjárhagslega illa út úr því dæmi. Á meðan við höfum sleikt sárin fjárhagslega hefur eldi sjávardýra erlendis þróast hratt og flytja Norðmenn í dag yfir 200 þús. tonn af eldislaxi út árlega. Ég er ekki með þessari fyrirspurn að hvetja eða letja til þess að fara út í nýtt laxeldisævintýri heldur að beina sjónum að þeim miklu og fjölbreytilegu möguleikum sem felast í eldi sjávardýra. Lúðueldi, sæeyraeldi, sandhverfueldi og þorskeldi eru allt verkefni sem gefa góða von hér á landi og tilraunir gengið mjög vel með. Lúðueldið í Þorlákshöfn og eldi sæeyrans hjá Sæbýli í Vogum er komið það langt að útflutningur þaðan getur orðið á þessu ári eða því næsta. Ef allt gengur að óskum er þarna vísir að verulegum útflutningsverðmætum. Í fyrra náði Hafró 10 þúsund sandhverfuseiðum. Eldi sandhverfunnar getur orðið mjög arðbært í strandeldi þar sem hægt er að skapa kjöraðstæður. Verð á sandhverfu í dag er um 600--1.000 kr. kílóið eftir stærð en hún er framleidd í dag í eldi mest í Galicíu á Spáni í eldisstöðvum í eigu Norðmanna. Ekki er ljóst með áframhald sandhverfueldis hér á landi en víst er að þar eru mikil verðmæti ef rétt er á haldið en hér eru aðstæður til strandeldis mjög góðar vegna heita vatnsins. Merkileg tilraun með þorskeldi var gerð á Stöðvarfirði fyrir fáum árum á vegum Hafrannsóknastofnunar. Hún byggðist á því að þorskurinn var vaninn á að hlýða kallmerki þegar loðnu var sleppt á ákveðnum stað í firðinum. Á tilraunatímabilinu voru gefin 100 tonn af loðnu og stækkaði þorskurinn á ári um 16 sm en án fóðrunar hefði slíkur þorskur eða sambærilegur þorskur stækkað um 9 sm. Það er því augljóst að árangur af slíku eldi getur orðið mikill. Til að komast að því hvort framtíð sé í slíku eldi þarf tilraun í miklu stærri stíl en þarna var gerð. Þar erum við að tala um 1.000--2.000 tonn af loðnu, kolmunna og síld. Slíkt yrði mjög kostnaðarsamt. Heyrst hefur sú hugmynd að til að koma þessu máli í framkvæmd ætti að taka hluta af þorskkvótanum og bjóða hann upp til þess að mæta útgjöldum. Herra forseti. Hér er mikið í húfi fyrir Íslendinga og því hef ég lagt eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. sjútvrh.: ,,1. Hver er stefna stjórnvalda varðandi eldi þorsks og annarra sjávardýra? 2. Hafa stjórnvöld gert áætlanir um rannsóknir á eldi einstakra tegunda í fjörðum við strendur Íslands? 3. Hver hefur verið árangur af eldi sjávardýra, þar með talið þorsks, hér á landi fram að þessu?``

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn. Mér finnst vel við hæfi að einmitt hann skuli bera hana fram því að fyrstu kynni mín af hv. þm. voru þau að ég falaðist eftir því að fá leigða hjá honum fiskeldiskví. Ég vildi, með leyfi forseta, fá að byrja á því að svara þriðja lið fyrirspurnarinnar. Árið 1985 hófust fyrstu tilraunir með eldi sjávardýra á vegum Hafrannsóknastofnunarinnar og sérstök tilraunaeldisstöð á Stað í Grindavík var tekin í notkun árið 1988. Rannsóknir hafa einkum beinst að lúðu, sæeyrum, sandhverfu og þorski. Í upphafi voru gerðar ýmsar vaxtartilraunir með villta smálúðu sem safnað var í því skyni að kanna kjöraðstæður til vaxtar. Einnig fóru fram frekari vaxtartilraunir með lúðuseiði sem framleidd voru hjá Fiskeldi Eyjafjarðar. Nýlega hófust hjá stofnuninni kynbótarannsóknir á lúðu í samvinnu við Stofnfisk og Fiskeldi Eyjafjarðar. Fiskeldi Eyjafjarðar hefur náð athyglisverðum árangri bæði með klak og eldi og eru miklar vonir bundnar við fyrirtækið. Í samvinnu við Ingvar Níelsson voru flutt til landsins sæeyru árið 1988 og gerðar athuganir á vexti og fóðurnýtingu á íslenskum þörungum. Þá voru gerðar árangursríkar tilraunir með fjölgun á sæeyrum í tilraunaeldisstöðinni. Einkaaðilar stofnuðu síðan fyrirtækið Sæbýli í Vogum á Vatnsleysuströnd um eldi sæeyrna. Mikil uppbygging hefur átt sér stað hjá Sæbýli sem gerir ráð fyrir að setja um 20 tonn af lifandi sæeyrum á markað í Japan á þessu ári en um 2.000 kr. fást fyrir hvert kíló af þessum dýrum. Árið 1992 hóf Hafrannsóknastofnunin söfnun á lifandi sandhverfu í samvinnu við sjómenn. Um þessar mundir eru um 60 klakfiskar í stöðinni. Árið 1995 tókst að framleiða 20 seiði, árið 1998 um 1.500 seiði og árið 1999 um 1.000 seiði. Tæplega helmingi þessara seiða hefur verið ráðstafað til Sæbýlis sem hefur hug á að rækta sandhverfu í sambýli við sæeyra og gert er ráð fyrir að annað eins fari til Eyrareldis á Táknafirði, en Eyrareldi fékk á síðasta ári leyfi til innflutnings á hrognum frá Frakklandi. Á undanförnum árum hafa verið gerðar umfangsmiklar vaxtartilraunir með mismunandi hita og stærð á þorski. Í ljós hefur komið að kjörhiti til vaxtar og fóðurnýtingar lækkar mikið með aukinni fiskstærð, frá um 16° fyrir tveggja gramma fisk niður í um 7° fyrir tveggja kílóa fisk. Að hluta til hefur verið unnið með villtan fisk sem safnað hefur verið til tilrauna en að hluta með þorsk sem klakið hefur verið í stöðinni. Frá árinu 1995 hafa árlega verið framleidd í tilraunaeldisstöðinni nokkur þúsund þorskseiði sem hafa farið í margvíslegar tilraunir, m.a. til að kanna vöxt og lífslíkur á seiðastigi, sjálfrán þorskseiða, áhrif fæðuskorts á vöxt og fóðurnýtingu, áhrif fæðuskorts á holdeiginleika, ónæmisfræði þorsks, sjúkdóma í þorski og bólusetningar á þorski. Rannsóknir hafa miðast við að kanna betur líffræði þessa mikilvæga fiskstofns en jafnframt hefur verið haft í huga að þessar niðurstöður gætu komið að gagni ef þorskeldi yrði að raunveruleika. Seiðin hafa verið framleidd í tilraunaskyni án þess að leggja áherslu á mikla framleiðslu. Árið 1992 hófust fyrstu tilraunir með söfnun og áframeldi á þorski í kvíum á Stöðvarfirði. Hafrannsóknastofnun tók þátt í þessum tilraunum ásamt heimamönnum. Í ljós kom að þorskarnir uxu mun hraðar í kvíunum þar sem þeir fengu nóg að éta, en í náttúrunni. Þannig lengdust kvíaþorskarnir að jafnaði um 17 sm á einu ári, úr 42 sm í 59 sm og þyngd þeirra jókst frá 0,9 kílóum í 2,7 kíló. Á tímabilinu júlí 1995 til desember 1996 var gerð tilraun á vegum Hafrannsóknastofnunar með að losa fóður reglubundið í Stöðvarfjörð til að kanna hvort unnt væri að laða villtan þorsk á fóðrunarstað og auka vaxtarhraða hans verulega. Hljóðmerki var gefið við fóðrun og fóðrið losað niður á um 20 m dýpi í gegnum barka sem dreginn var á eftir bát. Með tímanum vandist þorskurinn á þessa fóðrun og varð feitari, fékk stærri lifur og óx mun hraðar en þorskur í samanburðarfjörðum. Í meistaraprófsritgerð sinni í sjávarútvegsfræði við Háskóla Íslands gerði Björn Knútsson samanburð á arðsemi þorskeldis í strandeldi, kvíaeldi og fjarðareldi líkt og gerð var tilraun með á Stöðvarfirði. Niðurstaðan varð sú að ekki væri arðbært að ala þorsk í strandeldi eða í kvíum en miðað við gefnar forsendur gæti fjarðareldi skilað hagnaði ef unnt væri að stunda það í nægilega stórum stíl. Í þessu sambandi er rétt að taka fram að Norðmenn hafa gert umfangsmiklar tilraunir með framleiðslu þorskseiða til sleppingar í fjörðum. Í stuttu máli eru niðurstöður þær að burðargeta fjarðanna stendur ekki undir miklum sleppingum. Vöxturinn verður slakur og mikið af seiðunum er étið af stærri þorski og öðrum rándýrum og enginn efnahagslegur grundvöllur er því fyrir hafbeit á þorski í Noregi. Stefna stjórnvalda er að halda áfram að styðja við lúðueldið, auka áherslu á sandhverfu og sæeyra og hugsanlega á nýjar tegundir, hlýra og barra. Þorskrannsóknir verða áfram stundaðar til þess að kynnast og kanna grunnlíffræði þorsksins en ekki eru uppi áætlanir um eldi á þorski í fjörðum þar sem verð á þorski 

Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka fyrir umræðuna um þessi mál og þakka hv. þm. Kristjáni Pálssyni fyrir að vekja máls á þessu og síðan, með leyfi forseta, að gera grein fyrir því að það liggur fyrir till. til þál. frá nokkrum þingmönnum Samfylkingarinnar undir forustu Karls V. Matthíassonar, svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að hlutast til um að skipulegar rannsóknir á þorskeldi frá klaki til slátrunar verði hafnar, svo og að fjarðar- og kvíaeldi á þorski verði eflt og stutt, með það að markmiði að Íslendingar geti framleitt eldisþorsk til útflutnings innan fárra ára.`` Herra forseti. Í þessari þáltill. er í greinargerð gerð grein fyrir ýmsum atriðum sem styðja þetta mál og ég treysti hæstv. sjútvrh. til þess að taka höndum saman við okkur flutningsmenn um að koma þessu máli áfram. Ég heiti á stuðning hv. þm. Kristjáns Pálssonar í því máli að hafnar verði rannsóknir á þorskeldi og þorskarnir hafðir í kvíum.

Hæstv. forseti. Ég vil einnig sérstaklega þakka hv. 8. þm. Reykn. fyrir að hafa vakið athygli á þessu máli hér. Ég er ein af þeim sem telja að það sem er kannski mest spennandi að gerast í atvinnuuppbyggingu á Íslandi eða það sem lofar bestu séu einmitt tilraunir í fiskeldi sem hér hafa verið gerðar. Ég vil minna þar á margt sem verið er að gera í Stað í Grindavík en einhverjar ánægjulegustu stundir sem ég hef átt sem þingmaður voru er ég fylgdist með þeim tilraunum sem þar er verið að gera og einnig því sem verið er að gera norður í Eyjafirði. Varðandi þorskeldið vil ég hvetja til þess. Jafnvel þó það hafi ekki ekki gengið eftir sem skyldi í Noregi kannski, þá getur það gengið betur hér. Við höfum t.d. heitar vatnsuppsprettur sem Norðmenn hafa ekki og það gæti orðið til að greiða fyrir. Ég held að alls ekki megi láta deigan síga með rannsóknir og tilraunir í þorskeldi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka þingmönnum fyrir þátttökuna í þessum umræðum og hæstv. sjútvrh. fyrir svörin. Það er náttúrlega til margs að líta þegar svo stór mál eru til umræðu hér í þinginu og erfitt að koma því frá sér á skömmum tíma. Auðvitað þyrfti að vera sérstök umræða hér í þinginu um eldi almennt. Ég álít að ekkert geti komið í staðinn fyrir þá möguleika sem við höfum í fiskeldi. Við höfum séð þann atvinnuveg blómstra hjá öðrum þjóðum og það ætti að geta gerst hjá okkur líka. Spurningin er alltaf um hvaða leiðir eigi að fara. Við eigum rannsóknargögn sem styðja það að okkur eigi að vera óhætt að fara út í miklu meiri og stærri tilraunir en við höfum farið út í fram að þessu, þá kannski sérstaklega í eldi á sandhverfu. Ég efast ekki um að það sé rétt hjá hæstv. ráðherra að þorskeldið sé ekki hagkvæmt á þessu stigi máls en ég tel hins vegar eðlilegt að kanna það samt til hlítar og halda áfram þeim tilraunum sem fóru fram fyrir austan með að fóðra þorsk og lokka að ákveðnum hljóðmerkjum. Ég held að sú aðferð þurfi frekari könnunar við áður en við getum beinlínis sagt að það sé ekki hagkvæmt. Varðandi þessa tillögu frá Samfylkingunni þá kemur hún reyndar töluvert á eftir þeirri fyrirspurn sem ég lagði fyrir hæstv. sjútvrh. Það var náttúrlega hugmynd mín að halda þessu máli fram eins og kostur væri á. Ég mun að sjálfsögðu gera það. Ég þakka fyrir áhuga samfylkingarmanna á þessu máli og annarra sem vilja láta gott af sér leiða í þessu sem öðru.

Herra forseti. Ég þakka þeim sem þátt tóku í umræðunni og tek undir með hv. fyrirspyrjanda. Það væri mjög gott að fá almenna umræðu um eldi hér á hv. Alþingi. Það sem skiptir hins vegar mestu máli þegar við hugum að fiskeldi, hvort sem er sjávareldi eða í fersku vatni, er að við veljum okkur þær tegundir sem við fáum hæsta verðið fyrir og henta þeim aðstæðum sem við búum við hér á landi. Laxinn hentar Norðmönnum greinilega miklu betur en okkur, það höfum við reynt. Þorskurinn er að mínu mati einfaldlega ekki í nægjanlega hár í verði til að hagkvæmt sé að ala hann í hefðbundnu fiskeldi. Varðandi svokallað fjarðareldi eða hafbeit þá eru á því fjölmargir vankantar, bæði náttúrulegir og eins hið lagalega umhverfi, sem ekki verða svo auðveldlega af sniðnir. Hins vegar eru tegundir eins og sandhverfan og sæeyrað dýrari og þar er verið að þróa ákveðna eldistækni og aðlaga íslenskum aðstæðum. Ég tel að þar eigum við að hafa helstu áherslurnar í dag. Fjármunirnir eru takmarkaðir og þar tel ég að þeir nýtist best. Varðandi þorskinn þá eru ekki stórar líffræðilegar spurningar óleystar sem snúa að eldinu. Ég held hins vegar að fyrir þjóð sem byggir eins mikið á þorski og við gerum sé nauðsynlegt að halda uppi grunnrannsóknum á líffræði þorsksins. Það nýtist okkur í sambandi við fiskveiðar okkar og ef síðan þannig vildi til að verð á þorski væri nægjanlega hátt, þá mun það að sjálfsögðu nýtast okkur líka við að aðlaga þorskinn þeim eldisaðstæðum sem við kynnum þá að hafa.

Hæstv. forseti. Á undanförnum árum höfum við eytt mörgum þingfundinum í rökræður um fjárhagsvanda sjúkrastofnana. Segja má að hápunkturinn í þeirri umræðu hafi verið við fjárlagagerð nú í desember, þar sem gefin voru fyrirheit um að á einu bretti ætti að greiða úr fjárhagsvanda sjúkrastofnana sem safnast hefur upp á undanförnum árum. Frá áramótum átti að byrja á hreinu borði og leitast við að reka sjúkrastofnanirnar með eins mikilli hagkvæmni og unnt væri, án þess að skerða þó þjónustuna og ég tek vissulega undir það markmið. En markmið verða að vera raunhæf og gera þarf róttæka uppstokkun í rekstrinum ef þetta markmið á að nást. Ein þeirra hugmynda sem fram hafa komið til að lækka kostnað og jafnframt bæta þjónustu við sjúklinga er að setja upp svokallaðar ,,sub-acut``-legudeildir inni á sjúkrastofnunum eða í tengslum við þær. Það eru deildir sem taka við sjúklingum eftir að bráðavandi þeirra hefur verið leystur. Á slíkri deild fá sjúklingar góða hjúkrun og eru undir stöðugu eftirliti, alltaf er hægt að grípa inn í ef ástand breytist en ekki beitt hátæknilækningum eins og gerist á bráðadeildum sem hafa mikinn kostnað í för með sér. Sem dæmi má nefna sjúkling sem farið hefur í liðskiptaaðgerð. Slíkir sjúklingar gætu farið á ,,sub-acut``-deild tveimur til þremur dögum eftir aðgerð og lokið þar sjúkralegunni. Með þessum móti væri hægt að auka til muna nýtingu á bráðarúmum og stytta þannig biðlista. Ég vil taka það fram að með þessu á ég ekki við þjónustu eins og rekin er á Rauða kross hótelinu, sem er auðvitað góð og gild. Þar fær fólk að hvíla sig og ná sér betur eftir veikindi en þar er ekki hjúkrun og slík sjúkrahótel koma ekki í stað hjúkrunar- og endurhæfingardeilda eins og ég ræði hér um. Reynslan erlendis hefur sýnt að slíkar deildir kosta um 50% minna en bráðadeildir og er ástæðan fyrst og fremst sú að þar er ekki þörf fyrir dýra sérfræðinga í sama mæli og á bráðadeild. Hv. þm. Guðrún Sigurjónsdóttir flutti þáltill. um þetta efni á 121. löggjafarþingi sem ekki náði fram að ganga. Ég beini því þeirri fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. hvort í undirbúningi sé að koma upp á næstunni slíkri ,,sub-acut``-deild, eða sjúkrahóteli með hjúkrun, í tengslum við Landspítala, háskólasjúkrahús.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir hefur lagt fyrir mig fyrirspurn um sjúkrahótel. Þá er hún ekki að tala um sjúkrahótel eins og við rekum hjá Rauða krossinum, eins og kom fram í máli hennar. Þar rekum við 28 rúm, þ.e. kaupum þau af Rauða krossinum. Ýmsir kostir varðandi sjúkrahótel hafa ítrekað verið skoðaðir. Síðasti kosturinn sem Landspítalinn skoðaði var við Eiríksgötuna en niðurstaða stjórnenda sjúkrahússins var að leggja það húsnæði undir starfsemi augndeildar. Það er mjög mikilvægt að á slíkum sjúkrahótelum, eins og fram kom hjá hv. þm., sé um að ræða hjúkrun og þjónustu heilbrigðisstarfsmanna. Þess vegna er mikilvægt að slíkir starfsmenn vinni t.d. á sjúkrahótelinu hjá Rauða krossinum á meðan við nýtum okkur það. Því hefur verið til skoðunar innan sjúkrahússins að fjölga rúmum á sjúkrahóteli Rauða krossins og fjölga líka því faglærða starfsfólki sem þar vinnur. Það standa einmitt yfir samningaviðræður við Rauða krossinn um það. Það er nýjast í málinu. Hins vegar er ekki ráðgert að byggja við, hvorki sjúkrahúsið í Fossvogi né Landspítalann um þessar mundir. Ætlunin er að reyna að víkka starfsemina sem sjúkrahótel Rauða krossins hefur rekið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda Sigríði Jóhannesdóttur fyrir þessa fyrirspurn. Við vitum að hér á landi höfum við einna flest sjúkrarými á sjúkrahúsum af öllum Norðurlöndum. Ég tel nauðsynlegt að leita allra leiða til að bæta nýtingu á þeim sjúkrarúmum sem fyrir eru, jafnvel til þess að fækka þeim og finna aðra valkosti. Sjúkrahótel þykja sjálfsagður hluti af þjónustu sjúkrahúsa víða um heim. Sjúklingar geta þá útskrifast og fengið þjónustu á lægra þjónustustigi þar sem þörfum þeirra er mætt á meðan þeir eru enn þá í meðferð og þurfa að vera í tengslum við sjúkrahúsið. Ég tel því að þetta sé kostur sem virkilega þurfi að skoða og ég veit að hann hefur verið skoðaður. Ég held að við þurfum að átta okkur á því að þarna er leið sem við getum farið til að minnka kostnað sjúkrahúsanna hér á landi.

Herra forseti. Hér er hreyft afar athyglisverðu máli. Ég var og er mikill áhugamaður um framgang sjúkrahótela og sjúkrarýma af þeim toga sem hér um ræðir. Ég hafði uppi áform um aukningu í þeim efnum þegar ég var heilbrrh. og deildi þeim áhuga með þáv. landlækni, Ólafi Ólafssyni, sem hefur mikið skrifað um þessi mál og þekkir kannski hvað best til þeirra. Ég skildi hæstv. ráðherra þannig að fullur vilji væri til þess af hálfu ráðuneytisins og þá ekki síður Sjúkrahúss Reykjavíkur eða hins nýja sameinaða sjúkrahúss að auka verulega fjölda þessara rýma. Mér þætti vænt um að hún útskýrði eilítið nánar hvort við erum þar að tala um tvöföldun í Rauða kross húsinu við Rauðarárstíginn eða hvaða tölur við erum að tala um. Er þetta eingöngu á hendi sjúkrahússtjórnarinnar sjálfrar eða fylgir viðbótarfjármagn frá ráðuneytinu? Þetta skiptir auðvitað öllu máli þegar maður er að reyna að glöggva sig á því hvort hér er eingöngu um áform að ræða eða veruleika sem við blasi.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrrh. fyrir skýr svör. Ég er afskaplega þakklát og hrærð yfir að þó skuli í fullum gangi áform um að fjölga sjúkrarúmum á Rauða kross hótelinu og breyta þjónustunni. Ég tel að það sé lykilatriði til að það verði eitthvað í áttina að því sem við höfum talað um með ,,sub-acut``-deild, að þar verði einhver hjúkrunarþjónusta og raunar mun meiri en þar er í dag. En ég held að jafnvel þó að þessum rúmum yrði fjölgað um helming þá ætti áfram að leita leiða í nágrenni Landspítalans. Kanna mætti hvort ekki fæst húsnæði þar sem reka mætti slíkar ,,sub-acut``-deildir. Ég held að þetta sé gríðarlega mikilvægt mál og raunæfur möguleiki til að spara í heilbrigðiskerfinu á Íslandi. Ég vil leyfa mér að vitna í viðtal við Þórð Harðarson prófessor en hann segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þá vil ég nefna þá sóun, sem í því felst, að sjúklingar þurfa að vistast á dýrum sjúkrastofnunum eftir að bráðavandi þeirra hefur verið leystur. Það væri tvímælalaust verðmætasta sparnaðarráðstöfunin, sem völ er á, ef komið væri á fót þeirri endurhæfingar-, öldrunar- og hjúkrunaraðstöðu, sem þörf er á hér í þéttbýlinu.`` Svo mörg voru þau orð, herra forseti, og ég tel að við eigum að hafa þessi orð að leiðarljósi þegar við leitum leiða til að spara í heilbrigðiskerfinu.

Forseti vill benda á að e.t.v. mætti nota orðið ,,gjörgæsluhjáleiga`` í staðinn fyrir ,,sub-acut``

Virðulegi forseti. Hjáleiga má þetta alls ekki heita. Það hentar engan veginn. En mig langar aðeins að svara þeim spurningum sem aðallega komu fram hjá hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni. Hann spurði hvort þetta væri alfarið í höndum sjúkrahúsanna eða ráðuneytisins. Þetta er alfarið í höndum sjúkrahúsanna og það er borð fyrir báru fjárhagslega. Gerast menn nú búralegir. Ekki liggur alveg ljóst fyrir hvað þetta eru mörg rými en ég get ímyndað mér að það séu 15--20 rúm til viðbótar. En eins og fram hefur komið er mikilvægast að semja um aukna faglega þjónustu sem kæmi þá beint frá sjúkrahúsunum og fylgdi sjúklingnum eftir. Þá gætum við haft þarna sjúklinga sem eru kannski ekki eins vel á sig komnir eins þeir sem dvelja þar nú. Hins vegar skal viðurkennt að miðað við aðstæður þá þurfum við hvort eð er að bæta faglega þjónustu á sjúkrahótelum. En ég endurtek, virðulegi forseti, að hjáleiga má það ekki heita.

Virðulegi forseti. Haustið 1997 gerðu Heilbrigðiseftirlit Suðurlands, Vinnueftirlit ríkisins og byggingarfulltrúi Selfossbæjar úttekt á húsnæði öldrunardeildar Sjúkrahúss Suðurlands á Selfossi, Ljósheimum. Ljósheimar voru áður Sjúkrahús Suðurlands. Þetta hús var byggt 1945 og þó ýmsar endurbætur hafi verið gerðar á því síðan þá kom í ljós í skýrslum sem áðurnefndir aðilar skiluðu að húsnæði og allur aðbúnaður bæði sjúklinga og starfsfólks er langt í frá að vera í lagi. Gerðar voru mjög alvarlegar athugasemdir hvað varðar ástand hússins bæði að innan og utan. Hurðarop eru of þröng til þess að hægt sé að aka rúmum inn og út úr herbergjum. Erfiðleikar kæmu upp ef rýma þyrfti húsnæðið í skyndi t.d. vegna bruna. Öll vinnuastaða starfsfólks þegar sinna þarf veikum sjúklingum er talin ófullnægjandi enda erfitt í dag að fá starfsfólk til þess að starfa þarna. Hreinlætisaðstaðan er ófullnægjandi, rakaskemmdir eru í veggjum og þær svo miklar að nú er það þannig að fyrir kemur að raki er í sængum sjúklinga að morgni. Flísar eiga til að losna og detta. Loftræsting er ekki í lagi. Kjallari er of niðurgrafinn miðað við byggingarreglugerðir. Útveggir eru illa sprungnir, þakið þarfnast lagfæringar og þrengslin eru mjög mikil. Eldvarnakerfið er ekki í lagi. Niðurstaða þessarar skýrslu var í stuttu máli sú að húsnæðið væri varla hæft til notkunar sem hjúkrunarheimili í núverandi ástandi. Fara þyrfti í gagngerðar endurbætur og frestur var gefinn til 1. júní 1998. Í svari við fyrirspurn sem ég beindi til ráðherra í febrúar 1998 um málefni Ljósheima og byggingu nýrrar hjúkrunarálmu við Sjúkrahús Suðurlands kom fram að þá þegar væri hafinn undirbúningur að því að byggja nýtt húsnæði fyrir aldraða sjúklinga sem dveljast á Ljósheimum og þá starfsmenn sem þar starfa þannig að um væri að ræða góðar aðstæður og eðlilega vinnuaðstöðu. Enn sést lítið til nýbyggingarinnar og enn er sjúklingum og aðstandendum og starfsfólki á Ljósheimum boðið upp á ófullnægjandi aðstæður. Yfirvöldum heilbrigðismála ber skylda til að fylgja eftir skýrslum heilbrigðiseftirlitsins, vinnueftirlitsins og byggingarfulltrúa. Úrbótum átti að vera lokið fyrir 1. júní 1998, en hafi það ekki verið gert, var heimild til að beita dagsektum. Hefði það verið gert, hæstv. ráðherra, samkvæmt 29. gr. mengunarvarnareglugerðarinnar, þar sem gert er ráð fyrir því að beita megi hámarkssektum 500 þús. kr. á dag, þá þýðir það að fram til dagsins í dag væri um að ræða 300 millj. kr. Vinnueftirlitið hefur ekki slíka heimild, a.m.k. ekki með föstum fjárhæðum. En byggingarfulltrúi gæti lagt á dagsektir sem nema einni millj. á dag. Þar væri um 600 millj. að ræða. Ef þetta rynni síðan í byggingarsjóð fyrir nýtt heimili fyrir aldraða á Selfossi, þá væri þar um að ræða 900 millj. Það er aldeilis þörf á því að það sé borð fyrir báru í fjárhagsáætlunum heilbrrn. ef það á að mæta slíkum kostnaði.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir spyr mig um endurbætur á húsnæði og aðstöðu sjúklinga á Ljósheimum á Selfossi. Eins og þingmanninum er kunnugt er hér um að ræða gamalt húsnæði sem endurbætt var sem hjúkrunarheimili og má segja að innra fyrirkomulagið sé barn síns tíma. Þegar málefni Ljósheima komu til umræðu á Alþingi í febrúar 1998 eins og hv. þm. kom inn á, upplýsti ég hv. þm. um að ákveðið væri að hefja undirbúning að byggingu legudeildarálmu við Sjúkrahús Suðurlands sem leysa mundi Ljósheima af hólmi og það húsnæði yrði þá lagt af sem hjúkrunarheimili. Undirbúningur þess hefur verið í fullum gangi og þarfagreining fyrir nýbyggingu var tilbúin í lok síðasta árs. Alþingi hefur veitt fjármagn til að hefja vinnu við undirbúning byggingarinnar. Stjórnendur stofnunarinnar vinna nú að undirbúningi hönnunarsamkeppni á grundvelli þarfagreiningarinnar en undirbúningur framkvæmdarinnar hefur verið í þeirra höndum. Eins og hv. þm. er ljóst hafa ófyrirsjáanleg atvik orðið þess valdandi að undirbúningur framkvæmda hefur tekið nokkuð lengri tíma en við var búist. En ég hef verið fullvissuð um að í þeim efnum sé nú allt komið í eðlilegan farveg. Á þessum tíma hefur að sjálfsögðu verið unnið að óhjákvæmilegu viðhaldi Ljósheima, en ekki hefur verið ráðist í meiri háttar endurbætur í ljósi þess að ákveðið hefur verið að flytja starfsemina. Það er rétt hjá hv. þm. að formlegur frestur til úrbóta er löngu runninn út, en ekki hefur komið til þess að beita viðurlögum og ég býst við að eftirlitsaðilum hafi létt nokkuð við að fá vitneskju um að ákveðið væri að flytja þessa starfsemi í sérhannaða nýbyggingu.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir að vekja máls á málefnum Ljósheima og hæstv. heilbrrh. Ingibjörgu Pálmadóttur fyrir svarið. Það er mjög nauðsynlegt að viðbyggingu við Sjúkrahús Suðurlands verði hraðað sem kostur er. Eins og kom fram hjá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur eru Ljósheimar gamalt húsnæði, alls óviðunandi aðstæður eru þar bæði fyrir sjúklinga og ég tala nú ekki um fyrir starfsmenn, og það er mjög mikilvægt að starfsfólkið fái þá vissu að málinu verði hraðað og að það þurfi ekki að búa lengur við þessar vinnuaðstæður. Eins og við vitum öll bíða margir eftir plássi á öldrunarþjónustunni og ég vil líka geta þess að við mundum gjarnan vilja sjá að álma risi við hjúkrunardeildina á Hellu. Það veitti ekki af.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. 3. þm. Suðurl. fyrir að vekja máls á þessu og þakka hæstv. heilbrrh. fyrir hennar svör. Það er löngu ljóst að aðstæður eru ófullnægjandi í þessu gamla húsi, Ljósheimum á Selfossi. Eins og fram kom í svörum ráðherra hefur farið fram þarfagreining. Í gang er að fara, ef hún er ekki þegar hafin, hönnunarsamkeppni í þessum efnum. Á fjárlögum ársins 2000 er einmitt gert ráð fyrir því að framkvæmdir geti hafist, þ.e. hönnunarmál og annað slíkt. Þetta er mjög brýnt verkefni og ég held að óhætt sé að segja að við þingmenn Suðurlands eigum að taka höndum saman með hæstv. heilbrrh. og drífa þetta mál áfram vegna þess að hér er um mjög brýnt hagsmunamál að ræða. Við eigum ekkert að hugsa í raun um annað en að byggja húsið hratt og vel þannig að hægt verði að taka það fljótt í notkun.

Herra forseti. Ef ég hefði ekki vitað betur þegar hv. þm. Margrét Frímannsdóttir var að lýsa aðbúnaði á öldrunardeild Ljósheima á Selfossi, hefði ég haldið að hún væri að lýsa húsnæði því sem fyrrverandi íbúar Kópavogshælis búa í á Ríkisspítölum. Því miður virðist vera víðar en í Kópavoginum báglegt ástandið. En úrbóta er von eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra og ég fagna því. En ég verð að segja það hér að ég fór og skoðaði húsnæðið í Kópavoginum, sem ég gerði að umtalsefni fyrir viku síðan, og það minnti mig helst á sjúkrastofnanir í Búlgaríu fyrir 20 árum þegar Sovétríkin gömlu voru og hétu. Ég ætla að vona að ekki verði mikið um slíkt ástand í heilbrigðisþjónustu á Íslandi árið 2000 og á nýrri öld, því það var fyrir neðan allar hellur. En úrbóta er von og ég vona að um hið sama sé að ræða varðandi íbúana í Kópavoginum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir þessa fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir forvitnileg svör, getur maður sagt. Ég var við umræðuna í febrúar 1998 og tók þátt í henni. Þar komu fram þessar skelfilegu upplýsingar um ástand hússins að Ljósheimum sem Margrét Frímannsdóttir kom hér með inn í þingið og náttúrlega sló menn kalda því þarna er um að ræða húsnæði sem er á einu mesta jarðskjálftasvæði landsins. Þarna er alltaf yfirvofandi hætta. Ég gat ekki betur skilið ráðherra þá en að það ætti að hefjast handa bara þá þegar, helst í gær, við nýbyggingu á hjúkrunarheimili á Selfossi. Síðan virðast hafa verið bundin blýlóð við alla útlimi þeirra sem að þeim framkvæmdum stóðu þannig að nánast ekkert hefur verið gert og nú er verið að byrja á samkeppni. Ég harma þennan seinagang. Ég get ekki annað sagt, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Það var fyrir réttum tveimur árum, 18. febrúar, sem fyrirspurninni var svarað. Þar sagði hæstv. ráðherra í seinni ræðu sinni, með leyfi forseta: ,,Og það er þess vegna sem undirbúningur er þegar hafinn í heilbrrn. varðandi nýframkvæmdir við hjúkrunarheimili á Selfossi.`` Annar hæstv. ráðherra viðhafði þau orð á meðan hann var óbreyttur þingmaður að sum mál færu með hraða snigilsins í gegnum ákveðið ráðuneyti sem hann hefur nú tekið að sér og síðan er þar ástundað spretthlaup. Ég verð að segja að ég veit að það er ekki búið að ráða arkitekt og undirbúningurinn er búinn að standa í tvö ár. Ástandið er alveg rosalegt þarna. Í tvö ár hafa menn verið að reyna að koma þessu í þann farveg að hægt væri að ráða arkitekt og hefja framkvæmdir. Það er ekki búið að því enn. Þetta er ótrúlegt. Ég veit að þarfagreining er nauðsynleg. En það er búið að reka þessa stofnun í mjög langan tíma og þarfirnar hafa verið ljósar í mjög langan tíma og hefði það ekki átt að tefja málið. Annað, virðulegi forseti, er alveg með ólíkindum. Ráðherrar setja reglur m.a. um dagsektir og um að beita refsiheimildum, að heilbrigðiseftirlitið, byggingarfulltrúi og vinnueftirlitið geti beitt refsiúrræðum ef ekki er farið að settum fyrirmælum um úrbætur þegar þörf er á. Ef hámarksdagsektum hefði verið beitt síðan 1. júní 1998 þá hefði heilbrrh. orðið að greiða á bilinu 800--900 millj. kr. í sektir. Er það þannig að hið opinbera, ríkið þurfi ekki að greiða dagsektir þegar svona er ástatt eða taka tillit til þeirra reglna sem eru undirritaðar af ráðherrum? Við verðum að setja í þetta mun meiri hraða og kraft en verið hefur síðustu tvö ár.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst segja að öldrunarþjónusta á Suðurlandi er á margan hátt til mikillar fyrirmyndar. Í Hveragerði opnuðum við nýtt ...

Við vorum að ræða Ljósheima ...


             Fyrirgefðu forseti. Get ég fengið orðið?

Má ég biðja hv. fyrirspyrjanda að gefa hæstv. ráðherra tóm til að svara, því til einskis er að spyrja ef ekki má svara.

Ég ætla að ljúka því sem ég var byrjuð að segja. Það var að opnað nýtt hjúkrunarheimili í Hveragerði fyrir ári síðan, mjög myndarlegt heimili. Varðandi Ljósheima vil ég segja að hv. þm. veit það alveg jafn vel og ég að heimamenn unnu þessa þarfagreiningu og hv. þm. veit það líka jafn vel og ég að framkvæmdastjóri sjúkrahússins lenti í slysi og var frá í mjög langan tíma og þá var enginn framkvæmdastjóri til að vinna þetta verk um langan tíma. Nú aftur á móti er verkið komið það langt að hægt er að halda samkeppni um hönnum sem skiptir miklu máli. Þegar ég svaraði á Alþingi í febrúar 1998 þá var fyrst komið grænt ljós á að við mættum fara að hreyfa okkur. Ég veit að hv. þm. þekkir jafn vel til og ég á Selfossi þannig að hún veit alveg nákvæmlega um aðstæður. Og það þarf enginn að lýsa fyrir mér hvernig er á Ljósheimum á Selfossi. Þangað hef ég mjög oft komið.

Herra forseti. Hefur hæstv. forseti gert sér grein fyrir að á hverju ári verða um 500 unglingsstúlkur undir tvítugu barnshafandi? Hefur hið háa Alþingi gert sér grein fyrir að á hverju ári fæðast um 250 börn mæðra sem eru undir tvítugu og á hverju ári láta um 250 stúlkur á sama aldri eyða fóstri? Milli 4 og 5% unglingsstúlkna á aldrinum 15--19 ára verða ófrískar á hverju ári. Miðað við tíðnitölu þungana unglingsstúlkna á árinu 1998 og að óbreyttu, munu 20% unglingsstúlkna í árgangi hafa gengið í gegnum þá reynslu að verða barnshafandi fyrir tvítugt og um helmingur þeirra farið í fóstureyðingu. Þetta eru ógnvæglegar staðreyndir sem nauðsynlegt er að taka á. Ég staðhæfi að í fæstum tilvikum hefur þungunin verið að vilja þessa fólks. Tíðni þungana unglingsstúlkna hér á landi er óviðunandi. Það er mun algengara að íslenskar konur eigi börn mjög ungar en í öðrum vestrænum löndum. Það er t.d. tvisvar til þrisvar sinnum algengara að íslenskar unglingsstúlkur eigi börn en jafnöldrur þeirra annars staðar á Norðurlöndum og um fimm til sex sinnum algengara en t.d. í Hollandi. Fóstureyðingum hefur farið fjölgandi hér á landi á síðustu árum, sérstaklega hjá ungum stúlkum og tíðni fóstureyðinga í þessum aldurshópi er hærri hér en annars staðar á Norðurlöndum. Nýbirt rannsókn Sóleyjar Bender hjúkrunarfræðings um viðhorf íslenskra ungmenna til skipulegrar fræðslu og þjónustu vegna kynlífs og barneigna þeirra, bendir til að meðalaldur íslenskra ungmenna við fyrstu kynmök er 15,4 ár og sama rannsókn leiddi í ljós að einungis 60% þeirra notuðu getnaðarvörn við fyrstu kynmök. Í ljósi þessa er ekki að spyrja að ástandi mála hér á landi. Skýringu á þessu ástandi má sjálfsagt leita víða og ekki síst má líta til samfélagsgerðarinnar. Íslendingar eiga að meðaltali fleiri börn en fólk í öðrum vestrænum ríkjum og það hefur ekki þótt vera tiltökumál að konur ættu börn undir tvítugu. Þá einkennist íslenskt þjóðfélag af miklu umburðarlyndi gagnvart barneignum utan hjónabands. Hins vegar verður einnig að spyrja hvort kynfræðsla hafi brugðist hér á landi og hvort heilbrigðis- og skólakerfið hafi ekki náð að samhæfa aðgerðir sínar til að takast á við þennan vanda. Í rannsókn þeirri sem ég vísaði í hér á undan kom fram að stór hluti ungmenna telur að ráðgjöf og fræðsla um kynlíf og barneignir sé ekki nægilega góð. Ljóst er að taka þarf sérstaklega á þessum málum hér á landi og því varpa ég fram þeirri spurningu til hæstv. heilbrrh. til hvaða ráðstafana hún muni grípa til að sporna gegn hárri tíðni þungana unglingsstúlkna hér landi.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ásta Möller hefur beint til mín svohljóðandi fyrirspurn: ,,Til hvaða ráðstafana mun ráðherra grípa til að sporna gegn hárri tíðni þungana unglingsstúlkna?`` Hv. þm. hefur vakið máls á alvarlegum vanda. Ég fékk mjög nýlega ítarlega skýrslu og upplýsingar í hendur varðandi þetta mál, en ég hafði fengið til liðs við mig hóp til að kanna nákvæmlega hvernig ástandið er hér á landi og ég hef falið landlækni að fara yfir þá skýrslu og hann hefur þegar skipað faghóp og mun koma með tillögur um viðbrögð. Tíðni þungana ungra stúkna hér á landi er of há. Barneignir í þessum aldurshópi eru algengari en víðast í Evrópu. Fóstureyðingum hefur farið fjölgandi hérlendis á síðustu áratugum og eru þær algengastar hér á landi borið saman við önnur Norðurlönd. Fóstureyðingar eru hjá öllum aldurshópum svipaðar og í nágrannalöndunum, en þegar kemur að hópnum 15--19 ára, og hann skoðaður sérstaklega, kemur í ljós að á meðan fóstureyðingum fækkar hjá öðrum þjóðum, fjölgar þeim hjá okkur. Þetta er viðfangsefni samfélagsins, þetta er viðfangsefni heilbrigðisþjónustunnar að stórum hluta. Og þó skal bent á mikilvægi þess að slík mál séu skoðuð í samhengi við önnur samfélagsmál og viðfangsefni. Hér þurfa margir að koma að málum. Ég nefni skóla, foreldra, fjölmiðla og fleira mætti telja. Heilbrigðisyfirvöld hafa á undanförnum árum reynt ýmsar leiðir til að sporna við þessari þróun, m.a. með sérstakri kynfræðsludeild sem var á Heilsuverndarstöðinni í Reykjavík, sem var lokað m.a. vegna þess að hún var ekki nýtt sem skyldi. Auka þarf fræðslu og ráðgjöf til þeirra sem fara í fóstureyðingar á kvennadeild Landspítalans, en of algengt er að sami einstaklingurinn fari oftar en einu sinni í fóstureyðingu. Mun meiri umfjöllun þarf að eiga sér stað um ábyrgt kynlíf og sérstaklega þarf að benda á margvíslegar hættur samfara notkun vímuefna. Sérstaklega þarf að auka aðgengi að neyðargetnaðarvörn og ég kem sérstaklega að því í svari mínu við næstu fsp. En að undanförnu hefur það átt sér stað að aðgengi hefur batnað mjög almennt að getnaðarvörnum, en það hefur ekki dugað til. Mig langar aðeins að geta þeirra kannana sem gerðar hafa verið. Samkvæmt bráðabirgðaniðurstöðu úr íslenskri könnun er meginástæða þess að ekki eru notaðar getnaðarvarnir taldar vera af einstaklingunum sjálfum kæruleysi í 21% tilvika, notkun áfengis í 9% tilvika, einstaklingur telur sig ekki geta orðið þungaðan í 6% tilvika, maki eða vinur vill ekki nota getnaðarvörn í 4% tilvika, aukaverkanir getnaðarvarna í 4% tilvika, fyrirhöfn að nota getnaðarvörn svara 3%, en aðeins 3% nota ekki getnaðarvarnir vegna þess að það er fyrirhöfn að ná í getnaðarvörn. Þetta segir okkur æðimargt. Og kannski segir þetta okkur það um íslenskt þjóðfélag að við hugsum æðioft ,,þetta reddast``. Við þurfum því á hugarfarsbreytingu að halda. En við eigum góða sérfræðinga sem eru tilbúnir að vinna með okkur varðandi þennan vanda og ég trúi því að við getum tekið höndum saman og spornað gegn þessari þróun.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir að vekja máls á þessu alvarlega máli, hér er vissulega um svartan blett á þjóðfélaginu að ræða. Á 122. löggjafarþingi lagði ég einmitt fram fyrirspurnir til hæstv. heilbrrh., m.a. um fóstureyðingar, og þá kom fram að á árunum frá 1991--1997 fjölgaði fóstureyðingum um 40% hér á landi. Árið 1991 voru 658 konur sem fóru í fóstureyðingu og 1997 voru þær 920. Það lætur nærri að fimmta hver kona á Íslandi sem verður þunguð láti eyða fóstri. Hér er um grafalvarlegt mál að ræða og ég tala nú ekki um þegar verið er að fjalla um unglingsstúlkur eins og hér kemur fram. Í þeim tölum sem ég hef frá þessum tíma kemur í ljós að árið 1996 voru átta stúlkur yngri en 15 ára sem fóru í fóstureyðingu og 207 stúlkur á aldrinum 15--19 ára. Hér verðum við að breyta samfélagi okkar, við verðum að auka kynfræðslu því þetta eru ógnvænlegar tölur og við þær verður ekki unað.

Herra forseti. Það er uggvænlegt að af þeim 500 ungu stúlkum frá 15--19 ára sem urðu þungaðar á síðasta ári létu 270 eyða fóstri. Við þessu verður að bregðast og það verður að gera það strax. Það þarf að bæta aðgengi að getnaðarvarnarpillunni og hún þarf að fást ókeypis fyrir ungar stúlkur undir 20 ára. Og ég vil leggja þau orð til hæstv. ráðherra að neyðargetnaðarvörnin, sem verður nú frekar til umræðu hér í næstu fyrirspurn, verði afhent á heilsugæslustöðum án endurgjalds. Það úrræði væri fljótt að borga sig upp. Við getum ekki látið það líðast í landi þar sem ungar stúlkur neyðast til að fara í fóstureyðingu eftir að hafa orðið ófrískar, að hér sé ekki greiðari aðgangur að fræðslu og getnaðarvörnum. Við verðum að bæta aðgengið að getnaðarvörnum, auka ráðgjafarþjónustu og upplýsingar og veita neyðargetnaðarvörnina á heilsugæslustöðvum.

Hæstv. forseti. Ég verð nú að játa að mér finnst fsp. ekki snúast um fóstureyðingar og harma ef umræðan á enn einu sinni að fara í þann farveg. Þetta er spurningin um að við verðum að fara yfir það hvað þarf að gera til að koma í veg fyrir þunganir unglingsstúlkna. Við vitum alveg hvað það er: Númer eitt, tvö og þrjú er það fræðsla. Í öðru lagi þarf að auka aðgengi að getnaðarvörnum almennt. Ég vil að við förum að tala um hlutina eins og þeir eru en ekki alltaf að hengja bakara fyrir smið. Þetta er löggjöf sem er búin að vera síðan 1975 og við eigum ekki að þurfa að vera að tala um þessi atriði öðruvísi. Við þurfum að auka fræðslu um varnir gegn kynsjúkdómum, notkun heppilegra getnaðarvarna, ábyrgð á kynlífi, foreldraábyrgð um að það er mikið mál að vera einn með lítið barn þegar maður er kornungur og ekki hvað síst þurfum við líka að efla umræður meðal foreldra um að unga fólkið þeirra stundi kynlíf og hvernig hægt er að ræða það á heimilinu. En kjarni málsins er sem sagt þessi: Kynlíf er því miður enn tabú hér á landi. Það má ekki taka á því fyrr en slysin gerast. Kannski er það kjarni málsins. Við þurfum opna umræðu og horfa til framtíðar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir að taka þetta mál hér upp og ég vil líka þakka hæstv. ráðherra fyrir að mörgu leyti ágæt svör. Það sem hefur komið hérna fram og vekur sérstaka athygli er þessi óskaplega mikli fjöldi íslenskra unglingsstúlkna sem verður þungaður og hve samanburður er óhagstæður við nálæg lönd. Og þá verður fyrst fyrir að spyrja: Hvað veldur þessu? Það eru auðvitað margir þættir eins og hér hefur komið fram, en það er ekki síst að ekki hefur náðst að framfylgja eins og til stóð löggjöf frá 1975 um kynlífsfræðslu. Það er ágætt út af fyrir sig að hér séu leyfðar fóstureyðingar og ég er mjög hlynnt því, en það er mjög alvarleg staða ef fjöldi ungra kvenna er að fara í fóstureyðingar vegna þess að hann hefur ekki vit á eða hefur ekki nægilegt aðgengi að getnaðarvörnum.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir góð svör og ég fagna því að þetta mál er komið í ákveðinn farveg og kominn sé faghópur hjá landlækni til að leggja línurnar hvernig eigi að taka á þessu vandamáli. Jafnframt vil ég þakka þeim sem tóku þátt í umræðunni fyrir innlegg þeirra. Það er ljóst að þunganir unglingsstúlkna eru heilbrigðisvandi, en ekki síður samfélagslegur vandi. Margar þessara stúlkna eru einstæðar mæður og ala börn sín oft upp án daglegs samgangs við barnsföður sinn. Ýmsar rannsóknir benda til þess að hagur þessara ungu mæðra sé fremur bágborinn. Barneignir breyta oft framtíðaráformum þessara ungu kvenna, t.d. fara menntunaráform oft í vaskinn og möguleikar þeirra til starfsframa minnka verulega. Nýlegar rannsóknir benda til þess að ungar mæður lendi oftar í erfiðri félagslegri og fjárhagslegri stöðu, þær verða oftar einstæðar mæður, hafa minni menntun, eiga að jafnaði fleiri börn og eru háðari félagslegri og fjárhagslegri aðstoð. Í nýlegri skýrslu Rauða kross Íslands um fátækt á Íslandi eru félagslegar aðstæður ungra mæðra sem ég lýsti hér á undan staðfestar að nokkru leyti. Ljóst er að að taka þarf sérstaklega á þessum málum með það að markmiði að lækka tíðni þungana unglingsstúlkna hér á landi, og ég tek svo sannarlega undir það sem kom fram í ræðu ráðherra, að hugarfarsbreytingu þarf til. Reynsla annarra þjóða sýnir að besta leiðin til að draga úr óæskilegum þungunum er að auka fræðsluna og auðvelda aðgang að getnaðarvörnum. Skoða þarf sérstaklega og endurbæta kynfræðslu í grunnskólum og bæta aðgengi ungmenna að ráðgjöf um kynlíf og barneignir, t.d. með því að koma á markvissri heilsugæslu í framhaldsskólum. Einnig kæmi til greina að koma á fót sérstakri kynfræðslueiningu innan heilsugæslunnar eða að hún yrði rekin af frjálsum félagasamtökum. Þá þarf einnig að endurskoða reglur um ávísun á getnaðarvarnir. Í því sambandi er rétt að skoða að veita ljósmæðrum og hjúkrunarfræðingum rétt til að ávísa á getnaðarvarnir, eins og pilluna og neyðargetnaðarvörn. Í þessum málum gildir bókstaflega málshátturinn að of seint er að byrgja brunninn, þá barnið er dottið ofan í.

Virðulegi forseti. Spurningin er: Hvernig getum við komið í veg fyrir ótímabærar þunganir? Það er spurningin. Og menn segja: fræðsla, fræðsla, fræðsla og fræðsla. Ég ætla ekki að draga úr því að það hefur alveg geysilega mikið að segja. En ég held að opin, heilbrigð umræða um kynlíf hafi mest að segja. Og það er rétt sem hér hefur komið fram að hún hefur ekki alltaf verið upp á marga fiska á Íslandi. Því verðum við að breyta. Eins og ég sagði áðan eigum við svo gott fagfólk sem getur hjálpað okkur að breyta þessari umræðu, umræðu sem í dag snýst aðallega um klám.

Virðulegi forseti. Í fyrirspurn hér á undan kom fram að há tíðni þungana unglingsstúlkna hér á landi er óviðunandi. Reynsla margra þjóða sýnir að besta leiðin til að draga úr óæskilegum þungunum og fóstureyðingum er að auka fræðsluna og auðvelda aðgang að getnaðarvörnum. Ein leið til að sporna gegn hárri tíðni þungana er aukið aðgengi að neyðargetnaðarvörn, svokallaðri neyðarpillu. Neyðarpilla er ekki fóstureyðingarpilla heldur hormónapilla, í ætt við hefðbundna getnaðarvarnarpillu, sem tekin er innan þriggja sólarhringa frá óvörðum samförum til að koma í veg fyrir frjóvgun. Virkni neyðarpillunnar felst í að hindra egglos eða hindra þungun með því að þynna slímhúð í legi þannig að frjóvgað egg nær ekki festu í legi. Neyðarpillan er mikilvægt tæki, notað í neyð til að koma í veg fyrir ótímabæra þungun og fækka fóstureyðingum og óvelkomnum barneignum, ekki síst hjá ungu fólki. Hún er engan veginn hugsuð sem varanleg getnaðarvörn en notkun hennar leiðir yfirleitt til þess að viðkomandi velur örugga getnaðarvörn í kjölfarið. Notkun neyðarpillunnar er örugg og einu frábendingarnar við notkun hennar er að konan sé þegar þunguð. Aukaverkanir eru fáar og skammvirkar. Það er talið að hún hindri 2 / 3 þeirra þungana sem yrðu ef neyðargetnaðarvörn væri ekki notuð. Þekking á þessari leið til að koma í veg fyrir ótímabæra þungun hefur verið til hátt í fjóra áratugi. Hins vegar hefur neyðarpillunni ekki verið haldið á lofti sem getnaðarvörn hér á landi. Ástæða þess er annars vegar talin viðhorf samfélagsins, þ.e. að konum sé ekki treystandi fyrir skynsamlegri notkun slíkrar getnaðarvarnar og að aukið aðgengi að henni geti ýtt undir lauslæti. Einnig hefur þekkingarleysi heilbrigðisstarfsmanna og um leið almennings á notkun og verkun neyðarpillunnar verið kennt um. Þá hefur hér á landi eingöngu verið hægt að fá neyðarpilluna með lyfjaávísun frá lækni. Á undanförnum árum hefur áhersla á notkun neyðargetnaðarvarnarpillunnar farið vaxandi í nágrannalöndum okkar, fræðsla verið aukin og aðgengi að henni bætt verulega, t.d. með því að veita hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum rétt til að ávísa á hana og/eða afhenda. Í því sambandi má nefna að neyðarpillan hefur verið viðurkenndur hluti af kynheilbrigðisþjónustu í yfir þrjátíu ár í Hollandi. Ég bendi á að tíðni þungana unglingsstúlkna þar er fimm til sex sinnum lægri en á Íslandi. Kannski er ekki hægt að segja að bein tengsl séu þar á milli er auðvitað má rekja það að einhverju leyti til neyðarpillunnar. Í ljósi þessa ber ég fram fyrirspurn til hæstv. heilbr.- og trmrh. um hvort hún muni beita sér fyrir betra aðgengi að neyðargetnaðarvarnarpillu hér á landi.

Virðulegi forseti. Það er þegar í undirbúningi að auka aðgengi að þessari pillu. Við teljum rétt að láta af því verða eftir næstu áramót. Í kringum næstu áramót kemur ný pilla sem hefur minni aukaverkanir en sú sem nú er á markaði. Faghópurinn sem ég minntist á hér áðan, sem landlæknir stýrir, er einmitt að hefja undirbúning á því að fræða fólk í heilsugæslunni um notkun þessarar pillu og um leið koma með tillögur um aukið aðgengi. Hv. fyrirspyrjandi kom með ýmsar tillögur í fyrri ræðu sinni áðan varðandi aukið aðgengi, t.d. að ljósmæður og hjúkrunarfræðingar gætu afhent þessa pillu. Það er einmitt verið að fjalla um það í þessum faghóp, hvort það sé ekki rétt. Þar er fjallað um hvar sé rétt að hafa aðgang að pillunni, hvort sé rétt að hafa hana á heilsugæslustöðvum og víðar. En það er mikilvægt, eins og fram kom áðan, að fyrst komi fræðsla og aftur fræðsla. Þessi tafla er nefnilega ekki án aukaverkana. Það er mikilvægt að þetta liggi fyrir um næstu áramót þegar áætlað er að auka aðgengið og vera tilbúin til að taka á móti betra lyfi en við höfum í dag.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir þær fyrirspurnir sem við höfum fengið svör við núna. Ég fagna sérstaklega svari heilbrrh. um vinnuhópinn sem mun fara í að forgangsraða málum er lúta að getnaðarvörnum og neyðargetnaðarvarnarpillunni. Þannig förum við núna vonandi að sjá fram á betri tíma. Við vitum vel að neyðargetnaðarvarnarpillan hefur alls ekki verið nægilega aðgengileg. Hún hefur fyrst og fremst verið notuð í Hinu húsinu, ábyggilega með mjög góðum árangri, og eins á kvennadeildinni hjá einstaka lækni. En eins og við komumst að niðurstöðu um í umræðunni um fyrirspurnina á undan þá snýst þetta kannski um aukið aðgengi og aukna fræðslu almennt um getnaðarvarnir og kynlíf. Og þar þurfum við að gera átak og um leið og við höfum þessa fræðslu í lagi og höfum til þess þjálfað fagfólk þá förum við að sjá fram á betri tíma í þessum málum.

Hæstv. forseti. Það gleður mig sérstaklega að hæstv. heilbrrh. virðist skrefi á undan okkur sem erum að vekja máls á þessu máli. Hún er þegar komin af stað með vinnuhóp til að greiða fyrir aðgengi að neyðargetnaðarvarnarpillunni og ég þakka það sérstaklega. Auðvitað á þessi pilla að vera aðgengileg öllum. Það þarf að vera enn þá meiri þekking meðal almennings og þá sérstaklega meðal unglinga, að ég tel, hvar hægt er að nálgast þessa neyðargetnaðarvörn. Þekkingunni þarf að koma á framfæri í skólum, en ekki bara í skólum því ekki eru allir unglingar í skólum. Svo þarf einnig að vera á heilsugæslustöðvum. Ég er mjög ánægð ef á að taka þetta út af lyfseðilsskyldu og gefa t.d. hjúkrunarfræðingum eða ljósmæðrum rétt til að gefa þessa pillu. Ég held að það sé vel og að alltaf eigi að nota tækifærið, þegar fólk nálgast þessa pillu, til að koma á framfæri þekkingu og áróðri fyrir frekari getnaðarvörnum.

Herra forseti. Ég vil enn og aftur þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir að vekja máls á því sem við höfum verið að ræða hér í dag. Ég þakka jafnframt hæstv. heilbrrh. fyrir hennar svör. Ég vil allt til þess vinna að fækka fóstureyðingum á Íslandi. Ég held að einmitt það sem við höfum verið að ræða hér, svokölluð neyðarpilla, sé ein leiðin á þeirri vegferð ásamt aukinni fræðslu, opnari umræðu og ábyrgð þeirra sem stunda kynlíf, hvort heldur þeir eru ungir eða eldri. Ég tel að þarna sé leið eins og hv. þm. Ásta Möller og hæstv. ráðherra hafa rætt um. Mér leikur einnig forvitni á að fá að sjá, af því ég hef talað um það hér í fyrri ræðu minni um 7. dagskrármálið, fyrirspurn mína um fóstureyðingar, niðurstöðu þeirrar nefndar sem hæstv. heilbrrh. skipaði varðandi fóstureyðingar á Íslandi.

Herra forseti. Ég fagna svari hæstv. ráðherra við þessari fyrirspurn hv. þm. Ástu Möller. Frá næstu áramótum verður greiður aðgangur allra að neyðarpillunni.

Greiðari.

Greiðari. Þangað til geta menn nálgast hana hjá læknum. Fræðsla, fræðsla, fræðsla segja allir hv. þingmenn sem hér hafa tekið þátt í umræðunni. Hæstv. ráðherra veit hvar skórinn kreppir. Hæstv. ráðherra er fagmaður í þessari grein og það er óþarfi að tefja málið í nefnd. Ráðherra getur hafist handa nú þegar og komið á fræðslu og þeim úrræðum sem hér hafa verið til umræðu.

Virðulegi forseti. Ég fagna svörum ráðherra og tel til bóta að auka aðgengi að neyðarpillunni um næstu áramót. Ég vil benda á að Fræðslusamtök um kynlíf og barneignir hafa um árabil barist fyrir bættu kynheilbrigðisástandi meðal ungs fólks á Íslandi. Samtökin hafa m.a. lagt sig sérstaklega fram um að koma upplýsingum um neyðargetnaðarvörn á framfæri, bæði við almenning og heilbrigðisstarfsmenn. Samtökin eiga þakkir skildar fyrir starf sitt en betur má ef duga skal. Hér þurfa heilbrigðisyfirvöld, skólayfirvöld, starfsmenn heilbrigðisþjónustu og menntastofnana, auk frjálsra félagasamtaka og samtaka unglinga og foreldra og unglingar og foreldrar að snúa bökum saman. Ljóst er að tíðni óvelkominna þungana unglingsstúlkna hér á landi er há. Það þarf að grípa til sérstakra ráðstafana í þeim efnum og þar er aukið aðgengi að neyðarpillunni ein leið. Rannsóknir hafa sýnt að þvert á skoðanir margra leiðir aukin notkun neyðarpillunnar til ábyrgari notkunar öruggari getnaðarvarna. Ég ræddi hér á undan um það hlutverk sem hjúkrunarfræðingar og ljósmæður gætu tekið á sig við útdeilingu á neyðarpillunni. Hjúkrunarfræðingar, ljósmæður og læknar geta metið hvort rétt er að ávísa slíku lyfi, leiðbeint um rétta notkun hennar og gengið úr skugga um að þungun sé ekki þegar til staðar. Jafnframt eru þetta fagstéttir sem geta fylgt þeim krökkum eftir sem fá lyfjaávísun á neyðarpilluna með ráðgjöf og fræðslu um kynferðismál til að auka líkur á notkun öruggra getnaðarvarna í framtíðinni. Ég er þeirrar skoðunar að veita eigi hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum rétt til að ávísa neyðarpillunni. Ég tel afar mikilvægt að sérstakt átak verði gert til að vinna að bættu ástandi kynheilbrigðismála með sérstakri áætlun um fækkun á þungunum unglingsstúlkna, með aukinni fræðslu um kynlíf og barneignir og auknu aðgengi að getnaðarvörnum. Þar þarf sérstaklega að skoða bætt aðgengi að neyðarpillunni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir tækifærið til að ræða þetta mál á Alþingi og fjalla um það sem verið er að vinna að í þessum málum. Ég held að þetta sé hluti af þeirri opnu umræðu sem við erum að tala um, að það sé fordómalaust talað um þessi mál eins og þau koma fyrir. Það var í beinu framhaldi af fyrirspurn frá hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni sem nefnd sem ég ræddi um áðan var skipuð. Sú nefnd hefur unnið geysilega mikið starf sem síðan er verið að vinna tillögur úr. Það hefur allt komið fram í þessari umræðu og ég þarf ekki að endurtaka það. Ég segi enn og aftur: Heilbrigð, opin umræða er undirstaða þess að við getum náð árangri á þessu sviði.

Herra forseti. Víðast hvar í nágrannaríkjum okkar á Norðurlöndum er réttarstaða þeirra sem verða fyrir því óláni að verða fyrir tjóni í kjölfar læknisaðgerða, t.d. í tengslum við rannsóknir, sjúkdómsmeðferðir eða læknisfræðilegar tilraunir mun betur tryggð en hér á landi. Það má segja að í megindráttum felist þessi tryggari réttarstaða í því að tjónþolar eigi efnislega betri rétt til skaðabóta vegna læknismeðferðar, auk þess sem verulega er létt undir með tjónþola með breyttum reglum um málsmeðferð. Í frv. sem fyrrv. heilbr.- og trmrh., Guðmundur Bjarnason, lagði fram fyrir Alþingi á 113. löggjafarþingi var gerð tilraun til að skipa málum hér á landi í sambærilegan farveg og um ræðir annars staðar á Norðurlöndum. Fyrst og fremst var horft til Danmerkur sem fyrirmyndar um þetta efni. Því miður náði frv. ekki fram að ganga og hefur ekki orðið veruleg breyting á réttarstöðu þessa hóps frá þeim tíma. Eins og frv. bar með sér þá var meginmarkmið þess að tryggja sjúklingum eða tjónþolum víðtækari rétt til bóta en þeir eiga eftir almennum skaðabótareglum, jafnframt að gera tjónþolum auðveldara að ná rétti sínum. Málsmeðferð í þeim tilvikum þegar sjúklingur verður fyrir áfalli í tengslum við læknismeðferð verður að mínu viti að vera með þeim hætti að tjónþolum sé unnt að leita réttar síns án verulegs óhagræðis eða kostnaðar. Í íslensku réttarkerfi eru sönnunarvandamál og kröfum sem gerðar eru varðandi sök og saknæmi þannig háttað að mjög erfitt reynist fyrir tjónþola að leita réttar síns. Ég vísa sérstaklega til fyrirspurnar sem kom fram á Alþingi frá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur árið 1997 til dómsmrh. um mistök við læknisverk. Í svari við þeirri fyrirspurn kom m.a. fram að fjöldi sjúklinga sem hafði orðið fyrir tjóni eða taldi sig hafa orðið fyrir tjóni í tengslum við mistök við læknisverk treysti sér ekki til að sækja rétt sinn. Og ég tel fullvíst að rekja megi ástæðurnar m.a. til þess að erfitt er að sanna sök í slíkum málum. Það er almennt út frá því gengið að sjúklingar gangast undir einhverja áhættu í hvert sinn sem aðgerð er framkvæmd á þeim. Verði áhættan hins vegar virk og leiði til tjóns er líklegt að sjúklingur þurfi að langmestu að bera tjón sitt sjálfur. Mistök við læknisaðgerð fela því ekki alltaf í sér bótaábyrgð af hálfu sjúkrastofnunar, þar sem ekki er í öllum tilvikum ljóst hvort um bótaskylt tjón er að ræða eða ekki. Meginleiðin til að bæta réttarstöðu þessara aðila er að létta undir tjónþolum með málsmeðferð annars vegar og hins vegar að víkja frá þeim meginsjónarmiðum sem ríkir í skaðabótarétti varðandi saknæmi. Þáltill. var lögð fram á 123. löggjafarþingi um þetta mál þar sem flm. voru hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir, Margrét Frímannsdóttir og Össur Skarphéðinsson. Í tillögunni fólst að hæstv. heilbrrh. yrði falið að láta fara fram úttekt á reglum um sjúklingatryggingu sem mundu miða að réttarbótum á sviði sjúklingatrygginga. Þess vegna spyr ég hæstv. heilbrrh. hvort hún hafi látið fara fram úttekt á sjúklingatryggingum í samræmi við þáltill. Einnig spyr ég ráðherrann hvort hún hyggist beita sér fyrir því að réttarstaða þessara aðila verði bætt.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðjón Sigurjónsson hefur beint þeirri fyrirspurn til mín hvort gerð hafi verið úttekt á reglum um sjúklingatryggingar í því skyni að bæta réttarstöðu þeirra sem verða fyrir heilsutjóni í tengslum við rannsókn, sjúkdómsmeðferð, læknisfræðilegar tilraunir eða því um líkt og hvort ég hyggist á einhvern hátt bæta réttarstöðu sjúklinga sem verða fyrir slíku tjóni. Virðulegi forseti. Því er til að svara að sl. eitt og hálft ár hefur í heilbr.- og trmrn. verið unnið að samningu frv. til laga um sjúklingatryggingu. Á undanförnum árum hefur sem kunnugt er verið komið á fót á Norðurlöndum sérstökum sjúklingatryggingum sem veita víðtækari rétt til bóta vegna tjóns sem menn verða fyrir við veitingu heilbrigðisþjónustu en almennar skaðabótareglur. Árið 1989 var gerð breyting á almannatryggingalögum sem fól í sér vísi að slíkri sjúklingatryggingu. En mikið vantar á að þau ákvæði tryggi sjúklingum bættur sem nálgast það að vera fullar fébætur fyrir raunverulegt tjón. Frv. til laga um sjúklingatryggingu var lagt fyrir Alþingi 1990--91 af þáv. heilbrrh., Guðmundi Bjarnasyni, eins og hv. þm. gat um áðan, en frv. hlaut ekki afgreiðslu. Það frv. var lagt til grundvallar í vinnu við gerð nýs frv., en gerðar eru á því ýmsar breytingar, m.a. í samræmi við þá réttarþróun sem orðið hefur á þessu sviði frá þeim tíma. Drög að frv. um sjúklingatryggingu voru send til umsagnar fjölmargra aðila sl. sumar og bárust yfirleitt jákvæðar umsagnir og gagnlegar athugasemdir. Í umsögnum nokkurra aðila kom þó fram gagnrýni á málsmeðferðarreglur frv. m.a. varðandi málskotsrétt aðila, hlutverk áfrýjunarnefndar o.fl. Frv. hefur nú verið til endurskoðunar með tilliti til fyrrgreindra athugasemda. Með fyrrgreindu frv. er stefnt að því að samræma íslenskar reglur í aðalatriðum öðrum norrænum reglum um sjúklingatryggingu og auka bótarétt sjúklinga sem bíða heilsutjón vegna áfalla í tengslum við læknismeðferð og tryggja þannig tjónþola víðtækari rétt til bóta en hann á eftir almennum skaðabótareglum og núgildandi reglum um almannatryggingar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Sigurjónssyni fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli með fyrirspurn sinni. Í fyrra og hittiðfyrra lögðum við hv. þm. Margrét Frímannsdóttur og Össur Skarphéðinsson fram á þingi till. til þál. um að endurskoða reglur um sjúklingatryggingu. Þegar þessar þáltill. hafa komið til umræðu hv. heilbr.- og trn. hefur verið vísað til þeirrar vinnu sem hæstv. ráðherra vísaði til í svari sínu. Ég fagna því að verið er að vinna að því að bæta réttarstöðu þeirra sem verða fyrir læknamistökum í þá veru sem gert er á Norðurlöndum, en ég spyr hæstv. ráðherra hvenær búast megi við þessu frv. Í fyrra þegar málið var til umræðu í heilbr.- og trn., þ.e. okkar þingmál um þetta sama efni, þá var sagt að búast mætti við frv. frá hæstv. ráðherra sl. haust. Það hefur ekki bólað á því, herra forseti. Ég spyr því, hvenær er von á frv. frá hæstv. ráðherra?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Sigurjónssyni fyrir að hreyfa þessu máli sem vissulega er þörf á, þó að það hafi verið rætt hér á tveimur síðustu þingum og með fyrirspurn sem ég var með árið 1997, en fyrst og fremst fyrir að vekja athygli á öðru úrræði en áður hefur verið talað um, þ.e. að meginreglan verði að unnt sé að bæta réttarstöðu þeirra sem verða fyrir tjóni vegna læknismeðferðar með því að létta undir með tjónþolum hvað málsmeðferð varðar. Staðreyndin er sú að fjöldi sjúklinga sem telur sig hafa orðið fyrir læknamistökum sækir ekki rétt sinn, hefur ekki getu til þess og þá fyrst og fremst vegna þess að þarna er oft á tíðum um mjög langa og erfiða málsmeðferð að ræða. Mér finnst, virðulegi forseti, vel til fallið að heyra skoðun hæstv. ráðherra á þeirri leið sem hv. þm. Guðjón Sigurjónsson nefndi áðan.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir svörin og að hafa upplýst okkur um að ákveðin sé vinna í gangi til að framfylgja þessu máli sem hreyft hefur verið hér á Alþingi á undanförnum árum. Ég vek athygli á að það frv. sem lagt var fram á Alþingi árið 1990 var að mörgu leyti mjög gott og vandað frv. Það byggði á því frv. sem lá þá fyrir danska þinginu og það frv. er nú orðið að lögum. Komin er mjög góð og mikil reynsla á þau lög og þeim hefur ekki mikið verið breytt, reyndar hafa komið fram breytingar árin 1995 og 1999, að ég held, sem hafa verið til þess fallnar að víkka út gildissvið reglnanna. Hægt væri að taka mið af þeim breytingum og ég tel mjög auðvelt í raun og veru að koma þessu máli fyrir þing í frumvarpsformi og gera það að lögum. Hæstv. ráðherra vakti athygli á að reglur um bætur úr almannatryggingakerfinu væru vísir að réttarbót í þessa veru. Ég get í sjálfu sér ekki fallist á að það sé nein veruleg réttarbót hvað varðar þennan hóp sjúklinga vegna þess að þær bætur sem fást þar greiddar út eru svokallaðar summutryggingar og eru óverulegar og engan veginn til þess fallnar að mæta því fjártjóni sem sjúklingar verða fyrir í slíkum tilvikum. Ég tel mjög brýnt að úttekt á málinu verði lokið hið fyrsta og lög verði sett. Ég vonast svo sannarlega til að hinn margfrægi snigill framsóknarmanna fari ekki með málið hér eftir heldur verði málinu lokið af krafti og að við fáum bráðum að sjá lög um þetta efni, grundvölluð á þeim reglum sem þegar hafa verið til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir þessa fyrirspurn en ætla að ítreka það sem ég sagði áðan, ég sagði þó svo vissar réttarbætur hefðu orðið 1989, þá eru þær alls ekki fullnægjandi og þess vegna höfum við að sjálfsögðu verið að vinna þessa vinnu. Ég sagði áðan líka að við hefðum sent frv. til umsagnar og fengið margar góðar ábendingar sem verið er að vinna úr. Við höfum líka fylgst með því sem er að gerast annars staðar á Norðurlöndum, það hefur því orðið mjög ör þróun í þessu máli. Og þá hljóta menn auðvitað að spyrja hvenær þeir sjái þetta frv. og ég vona -- ég segi vona --- að ég geti lagt það fram áður en þessu þingi lýkur.

Hæstv. forseti. Upphaf þess máls er ég reifa hér má rekja til bréfs sem borgarstjórinn í Reykjavík og bæjarstjórinn í Mosfellsbæ og á Seltjarnarnesi skrifuðu hæstv. dómsmrh. þar sem þeir fara þess á leit við hæstv. ráðherra að hann beiti sér fyrir auknum fjárframlögum þannig að fjölga megi lögreglumönnum í lögsagnarumdæmi lögreglustjórans í Reykjavík, efla megi hverfalöggæslu í Reykjavík og styrkja megi þjónustu lögreglunnar í Mosfellsbæ og á Seltjarnarnesi. Í svari við þessu bréfi, sem dagsett er 7. desember, kemur fram að ráðuneytið hefur falið lögreglustjóranum í Reykjavík að gera tillögur um endurskipulagningu löggæslu í borginni þannig að nýta megi kosti grenndarlöggæslu til fulls. Bæjarstjórinn í Mosfellsbæ ritar síðan hæstv. dóms- og kirkjumrh. bréf þann 10. desember sl. þar sem fram kemur að samkvæmt upplýsingum lögreglustjórans í Reykjavík dygðu þær fjárhæðir sem ætlaðar eru til löggæslu á svæðinu ekki til að efla hverfabundna löggæslu, þar sem reynslan hefur þó sýnt að gefur bestan árangur sé til lengri tíma litið, en samkvæmt upplýsingum hans vantar um 60 millj. kr. til að hægt sé að mæta óskum sveitarfélaganna í lögsagnarumdæminu. Í þessu bréfi er því lýst að á síðustu árum þegar mikil fjölgun íbúa hefur orðið í Mosfellsbæ hefur verið fækkað þar í hverfastöð úr átta lögregluþjónum í sex. Þar hefur t.d. engin næturvakt verið staðin frá sl. vori og sér þess mikil merki í auknum skemmdarverkum, innbrotum og óæskilegri hópamyndun unglinga. Hefur lítt tjóað þó foreldrar hafi lagt fram mikla vinnu við foreldrarölt en til að slíkt gefi fullnægjandi árangur þarf lögreglan að vera til staðar og sýnileg. Foreldrafélögin stóðu nýlega fyrir undirskriftasöfnun þar sem tæplega 900 manns skrifuðu undir áskorun til yfirvalda um að auka löggæsluna í bænum. Ég þykist hafa orðið þess áskynja að síðan ég lagði fyrirspurnina fram hafi verið unnið að lausn þessara mála og mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða áform eru um að efla grenndarlöggæslu og styrkja þjónustu lögreglunnar við íbúana í Mosfellsbæ og á Seltjarnarnesi?

Hæstvirtur forseti. Að undanförnu hef ég átt náið samráð við yfirstjórn lögreglunnar í Reykjavík um fyrirkomulag hverfalöggæslu í borginni. Ég hef mikinn áhuga á þessu verkefni og hef lagt áherslu á það við lögreglustjórann í Reykjavík að mér séu kynntar fyrirætlanir á þessu sviði. Mér er líka fulljóst að þetta er málefni sem varðar borgarana miklu og hafa íbúar hverfa í borginni og íbúar nágrannasveitarfélaga ekki legið á skoðunum sínum um mikilvægi þess að hverfalöggæslu sé sinnt. Það hefur líka verið eitt af meginviðfangsefnum mínum frá því ég tók við embætti að bæta hverfalöggæslu og gera lögregluna sýnilegri meðal borgara. Hvað varðar sérstaklega Seltjarnarnes og Mosfellsbæ þá hef ég átt fundi með bæjarstjórum beggja sveitarfélaganna um hverfalöggæslu. Fyrir stuttu átti ég einnig fund með yfirstjórn lögreglunnar í Reykjavík og bæjarstjórum sveitarfélaganna tveggja þar sem farið var yfir stöðu mála og áform lögreglunnar á þessu sviði. Ég er þess fullviss að þar hafi margt skýrst í þessum málum fyrir forsvarsmönnum sveitarfélaganna. Ef ég vík fyrst nánar að Mosfellsbænum þá lítum við svo á að löggæsla hafi verið bætt verulega um áramótin. Þar var áherslum reyndar breytt nokkuð og settur einn lögreglumaður sem annast málefni barna og unglinga og sinnir rannsóknum svonefndra minni háttar brota. Það hefur ekki áður verið til slík staða í Mosfellsbæ. Það starf hefur gengið vel og lögreglan vinnur það og setur sér markmið og áherslur í samráði við bæjaryfirvöld, þó aðallega barnaverndaryfirvöld. Undanfarið hefur verið í gangi þar forvarnaverkefni, bæði vegna fíkniefnaneyslu og eins vegna eineltis og ofbeldismála sem bar nokkuð á í bæjarfélaginu. Talsverður misskilningur virðist hafa verið uppi að undanförnu um löggæsluna á svæðinu en að mati lögreglunnar í Reykjavík býr Mosfellsbær að þessu leyti einna best allra svæða umdæma lögreglunnar í Reykjavík. Hverfastöð lögreglunnar þar er opin frá klukkan 7--23 alla virka daga og aðfaranætur laugardaga. Lögreglubifreið er alltaf á svæðinu en utan þess tíma er eftirlitið með sama hætti og í öðrum hverfum lögreglunnar, þ.e. með vöktum. Til viðbótar þessu stefnir lögreglan að því að auka umferðareftirlit í bænum. Ekki eru uppi frekari áform um aukningu á löggæsluforminu þarna til viðbótar. En ég vil taka það skýrt fram, hæstv. forseti, að það eru átta lögreglumenn og hafa verið starfandi, átta lögreglumenn en ekki sex. Það var ákveðinn misskilningur sem kom fram í þeim texta sem fólk skrifaði undir í þessari undirskriftasöfnun, m.a. bar á þeim misskilningi að ekki væri næturvakt í bænum um helgar en eins og ég sagði áðan hafa verið vaktir þar allan sólarhringinn. Hvað varðar hverfalöggæslu á Seltjarnarnesi þá lenti lögreglan í Reykjavík í ákveðnum vanda vegna eiginlega beggja föstu lögreglumannanna á staðnum sem hafa báðir verið fjarverandi um nokkra hríð vegna veikinda. Lögreglan í Reykjavík hefur nú fundið bráðabirgðalausn á því máli í samráði við bæjarstjórn Seltjarnarness. Hún felst í því að áfram verða tveir menn sem sinna hverfalöggæslu á Seltjarnarnesi, en viðveru þeirra verður breytt. Fyrri lögreglumaðurinn kemur á vakt klukkan 11 eða 12 og er með viðveru til klukkan 19 eða 20. Seinni lögreglumaðurinn kemur á vakt klukkan 15.30 og er með viðveru til klukkan 23.30 og verður því einn á vakt fram eftir kvöldi. Er þetta byggt á þeim áherslum sem bæjaryfirvöld hafa komið fram með í málinu. En þegar með þarf mun aðalstöðin í Reykjavík að sjálfsögðu bæta við mannskap. Að auki er stefnt að því að bæta umferðareftirlit á Seltjarnarnesi. Þetta er staðan í dag, hv. fyrirspyrjandi, og hef ég lagt áherslu á það að tryggja þessa þjónustu lögreglunnar í samvinnu við íbúa og bæjaryfirvöld.

Herra forseti. Hér er eitthvað sem kemur ekki heim og saman. Hæstv. dómsmrh. hefur það tæpa ár sem hún hefur gengt starfi lýst yfir ítrekað áhuga sínum á frekari hverfalöggæslu. Eftir sem áður linnir ekki látum og athugasemdum frá hverju sveitarfélaginu á fætur öðru þar sem hinu gagnstæða er haldið fram, nefnilega því að það dragi einmitt úr þeirri tegund löggæslu. Óþarfi er að tína dæmin til, ég vil þó gera það samt. Grindavík er nýlegt dæmi, Mosfellsbær og Seltjarnarnes, sem eru hér sérstaklega til umræðu, eru önnur dæmi og ástandið í Kópavogi er ekki heldur beint beisið og vísa ég til fyrri umræðu á síðasta ári um þau efni. Hér er eitthvað málum blandið og menn afgreiða ekki málið með þeim hætti að eitthvað sé á misskilningi byggt. Það er enginn misskilningur að í Mosfellsbæ er ekki um að ræða heimalöggæslu um helgar, þ.e. allan laugardaginn, laugardagskvöldið, aðfaranótt sunnudags og allan sunnudag. Hér dugir ekki fyrir hæstv. ráðherra að segja eitt en gera annað. Þetta er nú veruleiki hlutanna.

Herra forseti. Ég þakka bæði fyrirspurnina og svör hæstv. ráðherra. Nei, málin eru engan veginn óskýr, það er mjög skýrt hvernig þessi málefni eru hjá hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra hefur sýnt mjög mikinn metnað í því að styrkja og efla lögregluna alls staðar á landinu. Ég sé það núna strax og ég fagna því að hæstv. ráðherra er þegar búin að bregðast við og lýsti því mjög skýrt í máli sínu áðan. Hæstv. ráðherra er þegar búin að bregðast við því ástandi sem hefur verið m.a. í Mosfellsbænum. Ég tel að við eigum að gefa því svari sem kom hér fram tækifæri og meta síðan aðstæðurnar í Mosfellsbæ og Seltjarnarnesi, vegna þess að fyrirspurnin lýtur að þeim sveitarfélögum, eftir ákveðinn tíma. Þetta er alveg skýrt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr svör og eins þakka ég þeim sem hafa lagt orð í belg í umræðunni. Ég hef í dag haft samband við bæjarstjórann á Seltjarnarnesi sem er annar af þeim sem skrifuðu undir umrætt bréf. Það kemur skýrt fram í máli hans að hann er ánægður með þá úrlausn sem hefur fengist fyrir hönd Seltjarnarness. Það mál hefur því verið lukkulega afgreitt. Sömuleiðis hef ég haft samband við ýmsa aðila í Mosfellsbæ. Það hefur komið fram að þar er mikil ánægja með þann forvarnafulltrúa sem var ráðinn og einn af viðmælendum mínum lýsti því ekki sem neinu minna en kraftaverki hve vel hefði tekist vel til og mál hefðu snúist mjög til betri vegar síðan hann kom til starfa nú um áramótin. En ég held að ég sé ekkert að misskilja það að það er gríðarleg óánægja enn þá í Mosfellsbænum með löggæsluna og fólk leggur ekki sama skilning í grenndarlöggæslu og hæstv. ráðherra, en við erum samt afskaplega þakklát fyrir áhuga hennar á því máli. Fólk lítur á það sem grenndarlöggæslu sem fer fram frá hverfislögreglustöðinni. Þarna er ekki um það að ræða í Mosfellsbænum á kvöldin og um helgar og það er óánægja með það. Að vísu hafa verið þarna ákveðnir tilburðir til að bæta úr en ég held að það þurfi enn að gera betur til að koma í veg fyrir frekari misskilning og koma til móts við íbúa bæjarins sem eru að sínu leyti tilbúnir til að leggja sig alla fram sem sést á því hve hefur verið almenn og góð þátttaka hefur verið í foreldrarölti þar að undanförnu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir orð hennar áðan og er mjög ánægð með að starf þessa forvarnafulltrúa í Mosfellsbæ virðist koma að svo góðum notum. Ég er alveg sammála henni um að það er mjög mikilvægt að við tryggjum grenndarlöggæslu sem best á þessum stöðum, en auðvitað geta aðstæður verið misjafnar. Ég vil benda á það út af orðum hv. þm. að þegar talað er um grenndarlöggæslu virðist vera nokkuð mismunandi hvaða skilning fólk leggur í það orð. Fyrir mitt leyti vil ég að það komi alveg skýrt fram að ég tel að lögreglumenn sem eru á vöktum í bifreið geri ekki minna gagn og jafnvel meira gagn en lögreglumaður sem situr við skrifborð inni á lögreglustöð. Varðandi orð hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar vorum við einmitt saman á fundi í Grindavík hér á dögunum, og ég get glatt hann með því að ég tók nú fyrir nokkrum dögum á móti bæjarstjórn Grindavíkur sem lýsti yfir sérstakri ánægju sinni með fyrirkomulag löggæslumála í sínum bæ. Þar hafa menn náð góðu samkomulagi við sýslumanninn í Keflavík þannig að ég tel að þau mál séu í góðu standi.