Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þorsteinn Þorsteinsson [óyfirl.]: Við höfum tveir dm. borið fram brtt. við frv. það, sem nú er hér til umr. Ástæðan fyrir till. er sú, að okkur flm. þykir það rétt og sjálfsagt, að þegar ríkið verður að ganga í ábyrgð, hvort heldur það er fyrir einstaklinga eða aðra, þá verði þess jafnan gætt, að sá aðili, sem gengið er í ábyrgð fyrir, leggi fram svo örugga tryggingu sem við verður komið, svo að ríkið hafi enga eða sem allra minnsta áhættu af ábyrgðum sínum. Þótt ríkisstj. muni e. t. v. í mörgum tilfellum krefjast þess af eigin hvötum, að tryggingar verði settar fyrir ábyrgðum ríkissjóðs, þá er það samt fullkomið aðhald fyrir hana, að um þetta atriði liggi fyrir skýr fyrirmæli frá Alþingi, enda nauðsyn á, að þingið gangi það rækilega frá fyrirmælum sínum, að ekki þurfi að eiga það eingöngu undir minni eða athugun stj., að ríkið rati út í ótryggar ábyrgðir, er það síðar verður að greiða, en þegar það svo krefst endurgreiðslu hjá hinum eiginlega skuldunaut, fyrirfinnst þar ekkert fémætt. Það verður að vísu svo, að tryggingar, sem ríkið fær fyrir ábyrgðum sínum, reynast oft ekki eins verðmiklar eins og ráð er fyrir gert, en alltaf ættu þær að vera nokkurs virði. Eftir því sem mér hefir verið tjáð, er hvorki tregða á að setja tryggingu frá Neskaupstað né að kaupstaðinn skorti tryggingu. En þrátt fyrir það má ekki hér undan falla sú sjálfsagða regla, að í umboði því, er Alþ. veitir ríkisstj. til þess að binda ríkið ábyrgðum, sé tekið fram um það, að skuldari setji tryggingu, ef til þess er ætlazt á annað borð.

Frsm. (Eysteinn Jónsson) Ég er þessari brtt. meðmæltur, því að út frá því hefir alltaf verið gengið, að hæstv. fjmrh. gengi eftir því, að þessar tryggingar yrðu settar.

Frsm. (Finnur Jónsson) Sjútvn. hefir spurzt fyrir um það, hvort möguleikar myndu vera fyrir því að koma fyrirhugaðri síldarbræðsluverksmiðju svo snemma upp, að hún yrði starfhæf fyrir næsta síldveiðatímabil. Leitaði hún álits formanns verksmiðjustjórnar, sem taldi það mjög hæpið, að unnt yrði að koma því verki svo tímanlega í framkvæmd. Þá var og verksmiðjustjóra síldarverksmiðju ríkisins á Siglufirði send samskonar fyrirspurn í skeyti, og svarið við því var það, að hann teldi það alls ekki hægt. Þá hefir sjútvn. athugað till.hv.þm. Borgf. Vill hún taka hana til greina að nokkru leyti. Vill hún leggja til, að leitað verði álits þeirra útgerðarmanna, er rekið hafa herpinótaveiðar síðastl. sumar. Hinsvegar telur n. ekki fært að taka þá með, er í hyggju kynnu að hafa að gera út næsta sumar. Það gæti orðið nokkuð breiður grundvöllur til að byggja á, jafnvel nokkurskonar þjóðaratkvæðagreiðsla. Eins telur n. ekki vert að taka þá með, sem einungis stunda reknetaveiðar, því þeir veiða eingöngu síld til söltunar, aldrei í bræðslu. N. hefir því samið skrifl. brtt. við brtt.hv.þm. Borgf. og leyfir sér að leggja hana fram. Óskar n. svo eftir því að frv., svo breytt, verði samþ. af hv. deild.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt svo hljóðandi skrifl. brtt. við brtt. á þskj. 63: [Sjá þskj. 96,2]. Þar sem brtt. þessi er of seint fram komin og auk þess skrifl., mun ég leita afbrigða frá þingsköpum, til þess að hana megi taka til meðferðar.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég tel, að nú sé komið fram það, sem mig uggði við 1. umr., að ekki myndi vera hægt að koma byggingu verksmiðjunnar í verk áður en næsta síldveiðatímabil byrjar. Ég get nefnt, að landssímastjóri, sem er þessu máli vel kunnugur, telur með öllu útilokað, að verksmiðjan komist upp fyrir næsta síldveiðatímabil. Það má því telja fyllilega upplýst, að svo geti ekki orðið. En þá er líka efamál, hvort rétt er, að í frv. standi, að verksmiðjunni skuli komið upp á næsta ári. Það er alls ekki víst, að það sé praktiskt að ljúka byggingu hennar þá, ef hún kemur ekki til afnota fyrr en 1935. Ég held því, að rétt væri að breyta þessu, nema hv. sjútvn. vilji lýsa yfir því, að átt sé við það, að verkið verði hafið á næsta ári, án þess að nauðsynlegt sé að ljúka því fyrr en 1935. Þá vil ég benda á 2 orð í skrifl. brtt., sem sé orðin „nú þegar“, þar sem gert er ráð fyrir því, að auglýst sé eftir áliti útgerðarmanna. Ég veit ekki, hvort n. ætlast til, að auglýst sé fyrr en 1. eru staðfest, eða að það sé gert þegar í stað.

Þessi fyrirmæli fá ekki gildi fyrr en 1. eru staðfest

. Ef þau ber að skilja svo, þá er ekkert við þau að athuga. En viðvíkjandi því atriðinu, er ég nefndi fyrr, þá vil ég spyrja hv.n., hvort ekki megi skilja það svo, að ekki sé bein fyrirskipun um það, að byggingu verksmiðjunnar verði lokið á næsta ári. Fyrir ríkissjóð getur það verið hagfelldara, að eigi sé lokið við verkið fyrr en á öndverðu ári 1935, ef annars fæst lán til að framkvæma verkið.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég vil benda á það, að í 2. lið brtt. á þskj. 63 er prentvilla. Þar stendur „á eftir 2. gr.“ o. s. frv., en á að vera: á eftir 1. gr. o. s. frv. Brtt. ber þetta og með sér. Ég geri það ekki að neinu kappsmáli, þótt þrengt sé svið þeirra manna, sem álits skal leitað hjá. En óneitanlega snertir þó framkvæmd þessa verks fleiri en þá, sem gerðu út á síld síðastl. sumar. Er því eðlilegt, að a. m. k. þeir, sem gert hafa út á undanförnum árum, fengju einnig að segja álit sitt. Eins er um þá menn, er fengizt hafa við reknetaveiðar síðastl. sumar, því vel má vera, að þeir vilji breyta til og taki að stunda herpinótaveiðar og leggi í bræðslu. Þetta getur því snert þá líka. Ég sé enga hættu í því fólgna, þótt þetta sé ekki takmarkað svo mjög. Ég óska því, að till. mín sé borin undir atkv., enda þótt ég leggi ekki neitt sérlegt kapp á það, að hún verði samþ.

Frsm. (Finnur Jónsson) Fyrirspurn hæstv.dómsmrh. get ég ekki svarað fyrir n. hönd, en það var álit hennar, að framkvæma skyldi bygginguna næsta sumar og með sem mestum hraða, ef takast mætti að fá hana tilbúna til notkunar á næsta síldveiðatímabili. En takist það ekki, sem nú þykir sýnt, þá verður þó að hraða verkinu svo, að víst sé, að hún verði tilbúin til notkunar fyrir síldveiðatímabilið 1935. Og til þess ætlast n. einhuga. Út af brtt.hv.þm. Borgf. vil ég segja það, að þeir reknetaveiðibátar, sem stundað hafa síldveiðar, eru bæði fáir og smáir og mundu alls ekki afla í bræðslu, þótt síldarbræðsluverksmiðja sé reist til viðbótar. Er því ástæðulaust að leita til þeirra um þetta.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Síðasta Alþ. heimilaði stj. að ganga í ábyrgð fyrir allt að 350 þús. kr. láni til að reisa síldarbræðsluverksmiðju á Seyðisfirði, með nánari skilyrðum, sem fyrir því voru sett. Nú eru horfur á því, að þetta þing samþ. allt að millj. kr. lántöku til að reisa verksmiðju á Norðurlandi og 70 þús. kr. ábyrgð fyrir Neskaupstað. Nú óttast ég, að svo geti farið, að ef hvorttveggja þetta verður samþ., þá yrði erfitt um að koma af stað verksmiðju á Seyðisfirði. Ég átti því tal við sjútvn. og óskaði eftir, að verksmiðju þeirri, sem í ráði er að reisa á Norðurlandi, yrði ákveðinn staður á Siglufirði. Ég lít svo á, að það sé margt, sem mælir með Siglufirði. Enginn vafi er á því, að eign ríkissjóðs, sem þar er fyrir, batnar stórum, ef þar er reist verksmiðja í viðbót, sem brætt getur 2000 mál á sólarhring. Sú verksmiðja gæti notazt við sömu þrær og gamla verksmiðjan og verið undir sömu framkvæmdarstjórn, án nokkurs aukakostnaðar. Og enginn vafi er á því, að auknir sölumöguleikar á bræðslusíld eru mestir á Siglufirði. Það eru talin tormerki á því, að verksmiðjan á Norðurlandi komist upp í sumar, og má vel vera, að svo sé. En hinsvegar væri hægt að koma upp síldarverksmiðju á Seyðisfirði fyrir 1000 mál strax í sumar. Ábyrgð ríkisins er að vísu bundin við 600 mál, en verðmunur er svo lítill, að hitt borgar sig. Eftir tilboðum, sem nú hafa komið, á verksmiðja, sem bræðir 1000 mál, að kosta 400 þús. kr., en minni verksmiðjan átti að kosta 270 þús. Ég mæltist til þess við n., að hún tæki upp í frv., að verksmiðjan yrði bundin við Siglufjörð og byggð yrði líka verksmiðja á Seyðisfirði. N. gat ekki fallizt á fyrra atriðið, en lofaði að mæla með byggingu verksmiðju á Seyðisfirði. Að minni hyggju er sjálfsagt, að síldarbræðsluverksmiðja komi upp við Húnaflóa, og þá á Skagaströnd. En þar eru ekki skilyrði fyrir slíka verksmiðju fyrr en hafnarmannvirkin eru tilbúin, því ófullnægjandi er að byggja garð út í skerið, eins og stungið hefir verið upp á. Hlýtur því að verða dráttur á því, að verksmiðjan verði reist þar. Ég mun ekki flytja brtt. að þessu sinni, en greiði frv. atkv. til Ed., í von um, að lagfæring verði gerð á því þar.

Jón Pálmason Við 1. umr. var töluvert rætt um staðinn, eins og hv.þdm. muna. Fjhn. þessa máls gerðu þá ráð fyrir því, að hægt yrði að reisa verksmiðjuna fyrir næstu síldarvertíð. Nú er komið í ljós, að verksmiðjan verður tæplega reist á þessu ári. Úr því málið horfir þannig við, fer að verða vafasamt, hvort rétt sé að afgr. málið nú á aukaþinginu. Hv. þm. Seyðf. taldi Skagaströnd einna heppilegastan stað, vegna þess hve þar hagaði til um veiði, en hinsvegar væri ekki hægt að flýta verksmiðjunni eins og þyrfti, ef hún ætti að byggjast þar, vegna þess, að hafnarmannvirkin væru ófullgerð. Ég tel óheppilegt að hrúga öllu saman á Siglufirði, enda er aðalástæðan fyrir því að reisa verksmiðjuna þar fallin niður, þar sem verksmiðjan verður ekki byggð í sumar. Vildi ég því mælast til, að sjútvn. gengi inn á að fresta málinu og taka það út og afgr. það ekki nema eftir nánari athugun. En þó n. fallist ekki á þetta, mun ég engu að síður greiða málinu atkv. mitt, í því trausti, að stj. hrapi ekki að málinu og hafi gætur á, að hinn bezti staður sé valinn.

Tryggvi Þórhallsson Sá skilningur liggur opinn fyrir, að með orðunum „á Norðurlandi“ er átt vil alla norðurströnd landsins, en ekki Norðlendingafjórðung einan. Hinsvegar vil ég taka undir þá till., að það sé á valdi stj. að velja staðinn. En ég verð að halda því fram, að ef verksmiðjan verður reist við Húnaflóa, þá verði hún reist þar, sem hafnir eru sjálfgerðar, svo sem er á Reykjarfirði, Ingólfsfirði eða á Steingrímsfirði. Út af þeim ummælum hv.þm. Seyðf., að á Siglufirði væri um eign ríkisins að ræða, sem hækka myndi í verði við þessar aðgerðir, vil ég benda á, að svo hagar líka til í Ingólfsfirði, því að þar eru allar jarðir ríkiseign. Ég álít enga ástæðu til að fresta málinu, eins og hv.þm. A.-Húnv. lagði til. Sjútvn. hefir lagt áherzlu á, að málið nái fram að ganga á þessu þingi, og ef ætti að fara að bíða eftir fjársöfnun til hafnargerðar á Skagaströnd, er hætt við, að sú bið gæti orðið nokkuð löng. Það hefir verið opin leið fyrir Skagstrendinga áður að byrja á hafnargerðinni, og hún hefir ekki strandað á ríkissjóði, heldur á Austur-Húnvetningum sjálfum. - Ég mun því greiða frv. atkv. og get jafnframt fellt mig við brtt.hv.þm. Borgf.

Jón Pálmason Ég verð að mótmæla þeirri skoðun hv.þm. Str. harðlega, að „á Norðurlandi“ tákni staði utan Norðlendingafjórðungs. Það er gagnstætt landfræðilegri legu og málvenju að telja Vestfjarðakjálkann með Norðurlandi. Annars var ræða hv.þm. Str. þannig, að hún gaf tilefni til fleiri aths. Það kemur nú víst engum á óvart, þótt hv.þm. Str. kasti köldum kveðjum að hafnargerð á Skagaströnd. Hann hefir sýnt það sem ráðh., að hann ber lítinn vinarhug til þess héraðs, sem þar á hlut að máli. Ég verð líka alveg að mótmæla þeirri skoðun hans, að rangt sé að bíða eftir hafnargerð á Skagaströnd vegna þess, að verksmiðjan sé betur sett vestan flóans. Það er margt, sem mælir með því, að verksmiðjan sé fremur reist austan flóans en vestan. Staðirnir vestan við flóann eru í öræfum og samgöngur af landi mjög örðugar. Hv. þm. Str. sagði, að síldartunnurnar yrðu ekki fluttar landveg, og þóttist fyndinn, en hann má vita, að fleira þarf að flytja að og frá slíkum stað en síldartunnur einar, svo að það er ekki lítils virði, að samgöngur á landi séu greiðar. Hann segir, að hafnir séu þarna sjálfgerðar, en farmenn segja mér, að innsigling þangað sé óhrein og varasöm. Ef samgöngurnar eiga að vera tryggar á Húnaflóa, er þeim bezt borgið með höfn á Skagaströnd, því að iðulega er allt fullt af hafís að vestan, þótt greið sigling sé á Skagaströnd. Vegna greiðra samgangna á sjó og landi kæmi því síldarverksmiðjan hvergi að eins jöfnu gagni fyrir landbúnað og sjávarútveg og einmitt á Skagaströnd. Það er sem betur fer þingið, sem ræður staðnum, en ekki hv.þm. Str. einn, og gæti svo farið, að hann yrði að láta þar í minni pokann.

Ólafur Thors Ég vil láta í ljós þann skilning, að í orðunum „á næsta ári“ felist það, að verði ekki hægt að koma verksmiðjunni upp í sumar, verði henni komið upp fyrir síldarvertíð 1935, og hraðinn miðaður við það. Eftir þessar upplýsingar álít ég, að niður sé fallin aðalástæðan, sem mælir með því, að verksmiðjan yrði reist á Siglufirði, svo að fyrr beri að líta á alla aðra staði. Get ég í því efni vísað til ræðu minnar við 1. umr. Mér er óhætt að segja það f. h. sjútvn., að með orðunum „á Norðurlandi“ á hún auðvitað við alla norðurströnd landsins, vestan Húnaflóa líka. Við höfum átt tal við formenn tveggja skipstjórafélaga, og hölluðust þeir einkum að Reykjarfirði, en töldu jafnframt hagkvæmt að koma upp síldarsöltun á Skagaströnd. Sjálfur teldi ég þó heppilegast að hafa hvorttveggja á sama stað. Ég verð, eins og hv.þm. A.-Húnv., að telja það skipta miklu máli, að góðar samgöngur séu við héruðin frá þeim stað, sem verksmiðjan verður reist á, og ennfremur hitt, að fleiri atvinnuskilyrði séu í grennd við staðinn en síldarbræðslan ein, og þau skilyrði eru óviða betri en á Skagaströnd. Ég vil vekja athygli á þessu áður en endanlegt val fer fram á staðnum. Út af tilmælum hv.þm. Seyðf. um, að nokkrum hluta fjárins verði varið til síldarbræðsluverksmiðju á Seyðisfirði, verð ég að segja, að ég er engan veginn viss um, að slíka verksmiðju væri hægt að reka hallalaust, en hinsvegar vil ég styðja að því, að þeim mönnum, sem þar eiga hlut að máli, sé hjálpað eftir því sem föng eru á. Ég teldi réttara, að hann berðist fyrir þessu máli í Ed., þar sem margir menn kunnugir á Austfjörðum eiga sæti, svo að okkur gefist tími til að athuga þetta mál betur. Ég mun því líta á till. hans með velvilja, þótt ég vilji ekki binda hendur mínar fyrir fram. Ég tel fénu bezt varið á þann hátt að reisa verksmiðju við Húnaflóa, en vil þó hafa Seyðisfjörð í huga, ef eitthvað verður afgangs til verksmiðjubyggingar þar.

Tryggvi Þórhallsson Ég get látið í ljós ánægju mína yfir þeim skilningi hv.þm. G.-K., að „á Norðurlandi“ tákni líka ströndina vestan Húnaflóa, og eins þær upplýsingar hans, að dómbærum mönnum þyki Reykjarfjörður álitlegur. Ég get fallizt á, að athuga þurfi atvinnuskilyrði á landi kringum staðinn, sem valinn verður, en þau skilyrði eru einmitt alveg á næstu grösum á Ströndum. í Trékyllisvík er mikið og ágætt land til ræktunar, og þar að auki ríkiseign að nokkru.

Jón Sigurðsson Ég var ekki viðstaddur 1. umr. þessa máls. En nú þegar ég heyri, að aðallega er farið að ræða um, hvar verksmiðjan eigi að standa, og einn heldur fram Ströndum, annar Skagaströnd, þriðji Siglufirði o. s. frv., get ég ekki stillt mig um að benda á einn stað, sem ennþá hefir ekki verið nefndur, sem á eins mikinn rétt á sér og aðrir staðir, nema fremur sé. Þessi staður er Sauðárkrókur við Skagafjörð. Skal ég því næst drepa í stuttu máli á þær ástæður, er mæla með þessum stað sem heppilegum fyrir síldarbræðslustöð. Á Skagafirði er mikið veitt af þeirri síld, sem aflast norðanlands, svo sem kunnugt er, og því venjulega stutt að fara með aflann til Sauðárkróks. Þá hefir það verið talið sumum stöðum til gildis í þessu sambandi, að þeir væru ríkiseign. Svo er og um Sauðárkrók - ríkið á alla kaupstaðarlóðina. Það þyrfti því ekki að kaupa land undir verksmiðjuna. Þá hefir verið talað um, að nauðsynlegt væri, að nægur kostur væri á ræktanlegu landi kringum verksmiðjuna og í sveitunum umhverfis, og að frjósöm og fjölbyggð héruð væru á næstu grösum, er gætu fullnægt þörfum fólksins, er þarna mundi safnast saman. Allt þetta hefir Sauðárkrókur til að bera. Skagafjörður er svo sem kunnugt er eitt bezta landbúnaðarhérað landsins. En það, sem ekki skiptir minnstu máli í þessu sambandi og er sérstakt fyrir Sauðárkrók, er það, að Sauðárkrókur er eitt af fjölmennustu kauptúnum landsins. Þar búa um 900 manns, sem hafa lítil lífsskilyrði, eins og nú hagar til. Ég ætla, að á síðasta þingi væri ákveðið að reisa síldarverksmiðju á Seyðisfirði, að talsverðu leyti til að bæta úr atvinnuleysi íbúanna, sem eru litlu fleiri en á Sauðárkróki. Það má líta á þessa hlið málsins. Ekki eingöngu, hvar útgerðarmenn telja sér haganlegast að hafa verksmiðjuna, heldur hitt, hve margir eiga að njóta hennar. Á þeim stöðum, sem nefndir hafa verið, svo sem Skagaströnd, Reykjarfirði, Ingólfsfirði o. s. frv., er nálega engin byggð. Þar yrði að byggja upp kauptún, en á Sauðárkróki er stórt kauptún fyrir, með fjölda fólks, sem vantar atvinnu. Ég hefi viljað benda á þetta, en býst hinsvegar við, að ég hefði látið þetta mál afskiptalaust, ef ekki hefði risið upp þessi deila um staðinn. Því að sjálfsögðu hlýtur ríkisstj. að láta rannsaka skilyrðin á Sauðárkróki ekki síður en annarsstaðar.

Bernharð Stefánsson Ég held, að það sé nú komin hreppapólitík inn í þetta mál. Það var sagt um mig við 1. umr., að ég væri með hreppapólitík í málinu. Ég vil nú ekki kannast við, að svo hafi verið, en hafi svo verið, er ég fús til að sleppa henni með öllu og get sætt mig við, að brtt.hv.þm. Borgf. verði samþ. með breytingum sjútvn. En ég vil láta samþ.brtt. hreint og beint, en ekki með neinum fyrirvara um Skagaströnd, Reykjarfjörð eða Sauðárkrók, heldur verði lögð áherzla á það, að fram fari óhlutdræg rannsókn á stöðum. Ég vil þess vegna skora á hv.þdm. að sýna málinu fulla velvild, eins og ég mun gera, og láta á þessu stigi málsins allar deilur um staðinn niður falla. Að síðustu vil ég þó algerlega mótmæla þeim orðum, sem hv.þm. G.-K. lét falla nú síðast, af því að hann er sjútvnm. Hann lét svo um mælt, að það ætti að samþ.brtt. í þá átt, að allir aðrir staðir, sem nefndir hefðu verið, kæmu fyrr til greina en Siglufjörður. Þessu mótmæli ég harðlega, en ég geri það ekki sérstaklega af því, að ég beri svo mjög hag Siglufjarðar fyrir brjósti, heldur af þeirri ástæðu, að þar sem ætlazt er til, að leitað verði eftir áliti og úrskurði síldarútvegsmanna um, hvar verksmiðjan verði sett, þá á það að metast samkv. óhlutdrægri athugun, þannig, að miðað sé við hagsmuni útgerðarinnar, en ekkert við það, þó að hv.þm. A.-Húnv. þurfi að fá einhverju framgengt fyrir sitt kjördæmi, sér til framdráttar hjá kjósendunum.

Jakob Möller Ég vænti, að mér verði ekki brigzlað um það, að nein hreppapólitík ráði afstöðu minni í þessu máli, þó að ég segi um það nokkur orð.

Mætti ekki stinga upp á því að hafa síldarverksmiðjuna í Reykjavík?

. En þegar svo er komið, að þeir hv.þdm., sem telja sig kjörna fulltrúa bændastéttarinnar, virðast vilja bera fyrir borð hagsmuni landbúnaðarins í þessu máli og haga framkvæmdum í því eingöngu eftir vilja útgerðarmanna og sjómanna, þá vil ég segja það, að mér finnst ekki vanþörf, að aðrir verði til þess að minna á hagsmuni landbúnaðarins. Og ef um tvo staði er að velja fyrir verksmiðjuna, sem útgerðarmenn má gilda einu um hvor tekinn verði, og annar staðurinn hefir það fram yfir, að upp frá honum liggja frjósöm landbúnaðarhéruð, þá finnst mér ekki áhorfsmál, að hann verði hiklaust fyrir valinu. Þess vegna furðar mig sérstaklega á því, að hv.þm. Str. skuli athugunarlaust vilja láta reisa verksmiðjuna á Út-Ströndum, þar sem vitað er, að landbúnaður er sáralítill og engar líkur til, að hann geti haft verulegt gagn af verksmiðjunni þar. Hv. þm. Str. sagði að vísu, að upp af sumum fjörðunum væru allfrjósamar sveitir. En það er í sjálfu sér kannske aukaatriði, að skapa þeim mönnum, sem vinna í landi við bræðslustöðina, aðstöðu til þess að fá land til ræktunar. Þó að þeirri þörf væri hægt að fullnægja á Ströndum, sem vafasamt verður að telja, þá er annað atriði, sem er miklu þýðingarmeira og snertir hag landbúnaðarins miklu meira. Eða dettur hv.þm. Str. það í hug, að sá lítilfjörlegi landbúnaður, sem þrifizt getur þar við fjarðabotnana, geti fullnægt þörfum þess fjölda, sem á skipunum er? Það kemur vitanlega ekki til nokkurra mála. Ef til þess kemur, að verksmiðjan verði reist annarsstaðar en á Siglufirði, þá á hún að vera þar, sem hún kemur landbúnaðinum að mestum notum, jafnframt því, sem hentugast er fyrir útgerðina. Og ég er ekki í nokkrum vafa um, að Skagaströnd er langbezti staðurinn með tilliti til hvorstveggja. Það liggur nú fyrir, að þar verði gerðar hafnarbætur, og skilst mér, að það sé almennt viðurkennd nauðsyn, að því verði hraðað sem mest. Og ef ástæður leyfa, þá er ekkert spursmál um, að heppilegast verður að sameina þessar framkvæmdir. Ég vil ennfremur benda á, að það eru ekki eingöngu sveitirnar upp frá Húnaflóa, sem geta notið góðs af verksmiðju á Skagaströnd, heldur líka landbúnaðarsveitir við Skagafjörð, einkum að vestan, þó það komi þeim ekki að eins miklu gagni og ef hún hefði verið sett á Sauðárkrók eða Hofsós. En þá yrði verksmiðjan hinsvegar of nálægt Siglufirði. Og í þessu sambandi vil ég benda á, að það er nú unnið af miklu kappi að því, að gerður verði akvegur úr Fljótum til Siglufjarðar - yfir Siglufjarðarskarð, og má gera ráð fyrir, að sú vegagerð, þó að hún sé mjög miklum örðugleikum bundin, komist í framkvæmd. En ef hún kemst í framkvæmd, þá er það eingöngu vegna landbúnaðarins í Skagafirðinum, sem þarf að koma afurðum sínum á Siglufjarðarmarkaðinn. Með hliðsjón af þessu er sú nauðsyn enn augljósari, að hin nýja síldarbræðslustöð verði reist austanvert við Húnaflóa, einmitt vegna hinna ágætu landbúnaðarsveita, sem liggja þar að. Ég vil taka undir það með hv.þm. A.-Húnv., að ég tel það afarhæpið, að orðalag brtt. á þskj. 63 geti átt við Strandir, vestanvert við Húnaflóa. Það hefir aldrei verið talið, að Strandir tilheyrðu Norðurlandi, heldur Vesturlandi. Að vísu var þess getið í framsögu fyrir brtt., að Strandir ættu einnig að koma til athugunar við val á stað fyrir síldarverksmiðjuna, en ég tel það mjög hæpið samkv. orðalagi till., að leggja þann skilning í hana, þar sem sagt er, að verksmiðjan skuli reist á Norðurlandi.

Frsm. (Finnur Jónsson) Ég finn ástæðu til að taka það greinilega fram út af ummælum í ræðum einstakra þdm., að þegar sjútvn. orðaði frvgr. þannig, að verksmiðjan skyldi reist á Norðurlandi, þá átti hún einnig við strandlengjuna vestanvert við Húnaflóa. Í dag átti sjútvn. tal við formenn skipstjórafélaganna í Reykjavík og Hafnarfirði, og gáfu þeir n. þær bendingar, að erfitt væri að rata í þoku inn á Ingólfsfjörð, af því að við innsiglinguna þyrfti að taka fimm stefnubreytingar. En við innsiglingu á Reykjarfjörð og Siglufjörð væru ekki nema tvær stefnubreytingar. Ingólfsfjörður getur því tæplega komið til greina. Þegar athugaður er uppdráttur að höfninni á Skagaströnd, kemur það í ljós, að þó að byrjað verði á hafnargerð á Skagaströnd næsta sumar, þá sýnir uppdrátturinn það og sannar, að það er ekki hægt að reisa þar síldarbræðslustöð, jafnvel þó að hafnargarður sé byggður út í eyjuna. Því að eftir upplýsingum frá vitamálastjóra er ekki nema 2-3 metra dýpi í höfninni, og það er vitanlega allt of lítið fyrir venjuleg síldarskip. Að vísu er þar sandbotn, en höfnin er misdjúp og víða steinnybbur í botni, sem þarf að sprengja. - Þrátt fyrir það, þó að Skagaströnd verði að ýmsu leyti að teljast ákjósanlegasti staðurinn fyrir síldarverksmiðjuna, að Siglufirði frátöldum, vegna legu og afstöðu til síldveiðistöðvanna, þá virðist mér, að það geti ekki komið til mála að reisa hana þar að svo stöddu, nema hafnarmannvirkin verði fullgerð hið fyrsta. Nú þurfa hv.þdm. að gera sér ljóst, hvort á þeim stað, þar sem verksmiðjan verður reist, skuli eingöngu gert ráð fyrir bræðslu eða að síldarsöltun fari þar einnig fram. Ef þar verður aðeins rekin síldarbræðsla, þá verður mjög lítil þörf fyrir uppland í sambandi við verksmiðjuna; en sé gert ráð fyrir, að síldarsöltun komi jafnfram til greina, sem æskilegast væri, þá er miklu meiri þörf fyrir landrými, og þó einkum fyrir góðar samgöngur. Ég vil beina því til hv.þdm. til athugunar, hvernig á því stendur, að mestallur síldarútvegur og sérstaklega síldarsöltun hefir safnazt saman á Siglufirði. Það er af því, að þar er miðstöð allra síldveiða fyrir Norðurlandi. Þangað safnast kaupendur að síldinni, af því að þeir vita, að þar geta þeir valið úr þá síld, sem er hæfust til söltunar. Ég skal geta þess, að á söltunarstöðvum við Eyjafjörð, þar sem eru góð skilyrði að því er snertir hafnir og landrými, er víða farið að leggja niður síldarsöltun, af því að þar eru engir kaupendur að síldinni um leið og hún er söltuð, en þeir eru aðallega á Siglufirði. Ef hv.þdm. ætlast til þess, að með stofnun síldarverksmiðjunnar sé aðeins hugsað um bræðslu, án þess að nokkur síldarsöltun fari þar fram á sama stað, þá er það vitanlegt, að Reykjarfjörður er sá staðurinn, þar sem fljótlegast er að koma verksmiðjunni upp - að frátöldum Siglufirði. En ef á að bíða með síldarverksmiðjuna þangað til búið er að hyggja höfn á Skagaströnd, þá er ég hræddur um, að málinu verði slegið á frest um óákveðinn tíma. Hinsvegar skal ég segja hv.þm. A.-Húnv. það til huggunar, að þegar búið verður að gera fullkomnar hafnarbætur á Skagaströnd, þá koma þar fljótlega bryggjur til síldarsöltunar og síldabræðsluverksmiðja. Nú er það svo, að frá Reykjavík ganga ekki nema 5-6 togarar á síldveiðar um vertíðina. Hinir togararnir eru ónotaðir. Það eru því nægilega mörg skip í landinu til síldveiða, þó að síldarverksmiðjunum verði fjölgað frá því, sem nú er. Ég þykist nú hafa fært fullkomin rök fyrir því, að það eigi að reisa síldarverksmiðjuna á næsta sumri, ef það er mögulegt. En hinsvegar hefir stj. heimildina áfram, sé þess enginn kostur. Út af því, sem kom fram í ræðu hv. 1. þm. Eyf., hvernig skilja beri þau fyrirmæli í brtt., að stj. fari eftir upplýsingum og till. frá síldarútgerðarmönnum um val á staðnum, vil ég taka það fram, að ég skil þetta svo, að fyrir stj. sé ekki um annað að ræða en að ákveða þann stað, sem meiri hl. síldarútgerðarmanna álítur heppilegastan. En þeir hljóta að skera úr því með atkvgr. Ég vil svo að lokum mæla hið bezta með því, að brtt.hv.þm. Borgf. verði samþ., með brtt.hv. sjútvn.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Hv. þm. A.-Húnv. mótmælti þeim skilningi sjútvn., að það beri að telja Strandir með Norðurlandi; og hv. 1. þm. Reykv. tók í sama strenginn. Þess vegna sé ég ástæðu til þess sem form. n. að taka það skýrt fram, að í allri meðferð málsins hefir sjútvn. talað um, að allar hafnir beggja megin við Húnaflóa gætu komið til athugunar, þegar ákveðinn yrði staður fyrir verksmiðjuna. N. var svo ákveðin í því að leggja þennan skilning í orðalag till., að ef hún sæi nokkra hættu á því, að þetta yrði ekki framkvæmt þannig, og ef stj. tæki ekki fullt tillit til till. útgerðarmanna, nema þær beindust eingöngu að hafnarstað í Norðlendingafjórðungi, þá var n. ráðin í að breyta orðalagi till. þannig, að Vestfirðir yrðu teknir með. Hv. frsm. tók það beinlínis fram í sinni síðustu ræðu, að stj. ætti að velja þann stað fyrir verksmiðjuna, sem meiri hl. útgerðarmanna teldi heppilegastan; stj. ætti því bara að vinna úr till. þeirra. Ég álít, að stj. eigi að byggja ákvörðun sína á nákvæmum athugunum og samanburði á hinum ýmsu stöðum, án þess að líta á það eitt, hvort 10 útgerðarmenn mæla með einum stað, en aðeins 5 með hinum t. d. Með þannig lagaðri afgreiðslu á málinu verður helzt reynt að komast hjá hreppapólitík. Annars var það hv.þm. Str., sem leiddi hana inn í þessar umr. með fyrirspurn til sjútvn. um hina landfræðilegu athugun á því, hvar Strandir væru taldar samkv. þessari till. Hann er nú búinn að fá svar við því. En ef það verður misskilið, þá er réttara að ákveða nánar takmörk Norðurlands og binda heimildina þá við svæðið frá Langanesi að Horni. Þá var það hv.þm. A.-Húnv., sem fór að tala um Skagaströnd í sambandi við þetta mál. En hafnargerð á Skagaströnd lá hér alls ekki fyrir; það var eingöngu verið að tala um, hvernig bezt yrði bætt úr bráðri þörf fyrir síldarbræðsluverksmiðju á Norðurlandi. Hafnarmálið á Skagaströnd kemur því í raun og veru ekkert við. Nauðsyn síldarbræðsluverksmiðjunnar er svo brýn, að það má ekki binda afgreiðslu þess máls við Skagastrandarmálið, sem er svo vafasamt, hvenær verði leyst. Sjútvn. áleit heppilegast að afgr. síldarverksmiðjumálið þannig, að hún bindi sig ekki við neinn ákveðinn stað fyrir verksmiðjuna, og með því vildi hún sýna óhlutdrægni. En af ýmsum einstökum þdm. er gengið svo langt í því efni, að hv. 2. þm. Skagf. er farinn að benda á Sauðárkrók eða Hofsós. Ég get þá engu síður búizt við, að hv.þm. S.-Þ. risi úr sæti sínu og fari að mæla með Húsavík, sem að sjálfsögðu hefir eins stórt uppland.

Hvernig er Patreksfjörður?

. Hann er náttúrlega ágætur og mætti einnig koma til greina. En sjútvn. hefir viljað forðast alla hreppapólitík í þessu máli og ekki viljað ákveða um staðinn, heldur að leitað yrði fyrst ýtarlegra upplýsinga og stj. falið að vinna úr till. útgerðarmanna, sem hafa mesta reynslu í þessum efnum, og velja staðinn samkv. niðurstöðu þeirra. Hv. 1. þm. Reykv. réðst að hv.þm. Str. og kvaðst sakna þess mjög, að hann sem bændafulltrúi skyldi ekki vilja reisa verksmiðjuna þar, sem landbúnaðurinn hefði hennar mest not. En ég vil nú segja það, að ég saknaði þess ekkert. Þó að það gæti auðvitað verið gott, að verksmiðjan hafi góð sambönd við landbúnaðarhéruð, þá er það vitanlegt, að ef bændur yrðu spurðir ráða um það, hvar verksmiðjan ætti að vera, þá vildu allir hafa hana í sínu héraði. Skagfirðingar mundu benda á Sauðárkrók, Húnvetningar á Skagaströnd, Strandamenn á ýmsa staði á Ströndum o. s. frv., enda veit ég ekki betur en að í Strandasýslu sé framleitt nægilega mikið af landbúnaðarafurðum til þess að fullnægja eftirspurn þeirra manna, sem vinna við eina síldarverksmiðju og á þeim veiðiskipum, sem leggja þar upp aflann. En það verður að velja síldarverksmiðjunni stað með fullu tilliti til hagsmuna útgerðarinnar sjálfrar, og ekki hagsmuna einstakra landbúnaðarhéraða.

Ingólfur Bjarnarson Ég hefi nú um stund hlustað á þessar miklu kappræður ýmsra hv.þm. um það, hvar hinni fyrirhuguðu síldarverksmiðju yrði haganlegast fyrir komið. Og ég get ekki annað en undrast það, að sá staður hefir ekki verið nefndur, sem að mínum dómi er álitlegastur og sjálfsagðastur, en það er Húsavík. Hv. þm. Barð. taldi að vísu líklegt, að ég mundi benda á þann stað. Og úr því að svo margir staðir hafa nú verið til nefndir, þá get ég varla setið hjá umr. lengur án þess að benda hv.þd. á, að þarna er mjög heppilegur staður, sem hefir alla þá kosti og þau skilyrði, er nauðsynleg eru til verksmiðjurekstrar, nema höfnina. En eins og hv.þdm. er kunnugt, þá er nú verið að bæta höfnina á Húsavík og byggja þar hafskipabryggju, sem er komin nokkuð á leið. Samkv. upplýsingum, sem ég hefi nýlega fengið frá oddvita sýslunefndar S.-Þ., liggur það ljóst fyrir, að eftir næsta sumar verður bryggjubyggingunni svo langt komið, að þá verður orðin sæmileg aðstaða þar á höfninni fyrir síldveiðaskip. Ég get ekki lagt fram full skilríki fyrir þessu nú þegar, en það munu vera á leiðinni í pósti skjöl, sem gefa fullkomnar bendingar um, að þessu verki verði svo langt komið á næsta sumri, að síldveiðiskip hafi þá góða aðstöðu til að leggja þar upp afla sinn. Húsavík er einmitt sérstaklega álitlegur staður fyrir síldarbræðslustöð og heppilegur fyrir margra hluta sakir. Má í því efni fyrst og fremst benda á legu staðarins, bæði að því er snertir sambönd við víðáttumiklar landkostasveitir í héraðinu, og ekki sízt gagnvart síldarmiðunum. Það er ótvírætt, að frá Húsavík er mjög hentugt að stunda síldveiðar. Vil ég í því efni skírskota til ræðu, sem hv.fyrrv.þm.N.-Ísf. flutti á síðasta þingi, þar sem hann taldi, að Húsavík væri ákjósanlegasta síldarútvegsstöð næst Siglufirði. Á þetta vildi ég benda. Hinsvegar skal ég játa, að ég tel allar þessar ræður, sem fluttar hafa verið um málið, fremur lítils virði. En þar sem ætlazt er til, að síldarútvegsmenn sendi till. sínar til stj. og kveði svo að segja upp úrslitadóm um það, hvar verksmiðjan á að standa, þá vænti ég, að sá dómstóll útgerðarmanna falli Húsavík í vil, og treysti því, að sá ágæti staður verði tilnefndur. En stj. á að fara eftir úrskurði útgerðarmanna í því efni.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég vildi aðeins undirstrika það enn einu sinni, sérstaklega út af orðum hv.frsm., að ég tel það með öllu útilokað, að verksmiðjan verði fullger fyrir 1. júlí næstk. Mér skilst, að hann muni enn vera á þeirri skoðun, að hægt sé að byggja hana fyrir þann tíma, en það er algerlega útilokað og þýðir ekkert að ræða um þann möguleika. Það fyrsta, sem verður að byrja á til undirbúnings þessu máli, er að útvega álit útgerðarmanna og síðan að útvega lán til að reisa verksmiðjuna, og veit enginn, hvað langan tíma það tekur. Þar næst verður að leita útboða um byggingu verksmiðjunnar, og hvað fljótt sem það gengi, er útilokað, að hún verði komin upp fyrir næstu síldarvertíð. Að því er snertir till. útgerðarmanna, þá skilst mér, að stj. verði að taka talsvert tillit til þeirra. En eftir þeim umr., sem hér hafa farið fram, þá lítur sannarlega ekki út fyrir, að erfitt verði að fá stað handa þessari verksmiðju. Út af umr. þeim, sem orðið hafa um vesturströnd Húnaflóa, vil ég taka fram, að mér finnst eðlilegast að skilja frv. svo, að einnig sé átt við hana. Enda verður að taka það gilt, þegar n. sú, sem flytur málið, lýsir því yfir, að þannig beri að skilja orðalag frv. Ég vona, að nú verði ekki fleiri staðir tilnefndir; þó sé ég, að hv.þm. Ak. hefir nú kvatt sér hljóðs, og stingur hann sennilega upp á Akureyri.

Tryggvi Þórhallsson Ég vildi aðeins segja örfá orð út af ræðu hv. 1. þm. Reykv. Hann gat þess, að ég hefði út af lífinu viljað setja þessa síldarbræðsluverksmiðju á Norður-Strandir. Þetta er mesti misskilningur. Ég tók einungis þátt í þessum umr. til þess að fá útskýringu á orðalagi frv. Nú eru komnar fram yfirlýsingar bæði frá meiri hl. n. og hæstv. ráðh., þess efnis, að þarna sé einnig átt við Strandir. Ég geri mig ánægðan með það. Ég hefi alls ekki krafizt þess, að verksmiðjan verði sett þarna niður, heldur aðeins farið fram á það, að þessir staðir kæmu einnig til athugunar við rannsókn ríkisstj., og bent á kosti þeirra.

Jón Pálmason Hv. frsm. tók það fram, að ekki kæmi til mála að setja verksmiðjuna niður á Skagaströnd, nema hafnarmannvirki þar væru fullgerð. Þessi mannvirki eru bráðnauðsynleg. Og ég sé enga ástæðu til þess að setja ekki verksmiðjuna á bezta staðinn, þótt það kosti það, að lokið sé við hafnarmannvirki, sem hvort sem er þarf að ljúka við á næstunni. - Þá hafa nokkrir hv.þm. haldið því fram, að þar sem frv. þetta talaði um Norðurland, þá ætti það líka við Strandir. Það er auðvitað hægt að segja, að með orðum frv. sé meint eitthvað allt annað en þar stendur. Með Norðurlandi er í okkar máli aðeins átt við Norðlendingafjórðung. Hv. þm. og hæstv. ráðh. geta gjarnan sagt það fyrir mér, að t. d. Hesteyri sé á Norðurlandi, en það rekur sig algerlega á allar íslenzkar málvenjur. - Hv. þm. Barð. sagði, að þetta mál kæmi ekkert Skagastrandarmálinu við. Ég vil mótmæla þessu eindregið, þar sem öllum ætti að vera ljóst, að ákjósanlegri staður fyrir verksmiðjuna er vandfundinn. - Ég skal þá ekki hafa þessi orð mín fleiri, og þar eð mér skildist á hv. sjútvn., að hún vildi flýta þessu máli, skal ég ekki gera till. mína um frestun umr. að neinu kappsmáli.

Guðbrandur Ísberg Það sýnir áhuga manna á þessu máli, að nú hefir víst helmingur hv.þdm. tekið til máls í því. Allir eru sammála um það, að framkvæmdar sé þörf, en deilurnar snúast um það, hvar verksmiðjan eigi að vera. Ég vil nú benda á enn einn stað, sem ég tel líklegt, að menn geti orðið sammála um, að sé sá allra hentugasti. Þessi staður er Akureyri. Ég vil benda á það, að síldarsöltunarstöðvunum á Akureyri er bráðnauðsynlegt að hafa aðgang að bræðslu. Í þessu sambandi er að vísu rétt að taka fram, að undanfarin ár hefir erlend síldarbræðsluverksmiðja starfað á Krossanesi, og hefir hún að mestu fullnægt þörf söltunarstöðvanna á Akureyri og við innanverðan Eyjafjörð. Fram að síðasta ári mun þessi verksmiðja að mestu leyti hafa keypt síld af íslenzkum skipum, eða 85% allrar síldar, er þar var tekin, aðeins 15% af erlendum skiptun. Nú er þessu gerbreytt. Í skjóli norska samningsins kaupir verksmiðjan nú yfir 50% síldar þeirrar, er hún vinnur úr, af erlendum skipum. Þetta er alvarlegt atriði fyrir söltunarstöðvarnar á Eyjafirði, og ég vona, að ekki verði langt þar til heimild Krossanesverksmiðjunnar til síldarkaupa verði afnumin með því að segja upp norska samningnum. Í trausti þess hefi ég ekki fyrr tekið til máls í þessu verksmiðjumáli. Ég gat þó ekki látið hjá líða að benda á þá brýnu nauðsyn, sem er á slíkri verksmiðju á Akureyri, og vænti, að hæstv.ríkisstj. taki einnig tillit til þessa staðar, þegar að valinu kemur.

Bernharð Stefánsson Ég hefi haldið því fram, að það, sem ætti að ráða stað verksmiðjunnar, væri þörf atvinnuvegarins sjálfs, og ekkert annað. En umr. um staðinn halda stöðugt áfram, og í þeim er komið fram með ýmsar aðrar ástæður en þessa, sem ég nú nefndi. Ein ástæðan er sú, að taka þurfi tillit til landbúnaðarins, þeirra bænda, sem komi til með að selja verkamönnum verksmiðjunnar afurðir sínar. - Ef ætti að taka slíkar ástæður til greina, þá vil ég benda á það, af því að Siglufjörður hefir nokkrum sinnum verið nefndur í þessu sambandi, að slík aðstaða er ekki slæm þar. Eftir stuttan tíma má búast við, að svo að segja öll Skagafjarðarsýsla verði uppland Siglufjarðar. En eigi að taka þessa ástæðu gilda, þá finnst mér óneitanlega, að hv.þm. Ak. hafi mest til síns máls. Eigi að miða við allt annað en þarfir atvinnuvegarins sjálfs, því þá ekki að setja verksmiðjuna niður í höfuðstað Norðurlands, Akureyri? Aðstaða bænda til þess að selja verkafólkinu afurðir sínar væri hvergi betri. - En fyrst hér hafa verið nefndir staðir svo sem Húsavík, Skagaströnd, Sauðárkrókur og Blönduós, vildi ég benda á það, að fleiri staðir við Eyjafjörð en Akureyri gætu komið til mála; ég skal nefna Hrísey, Dalvík, Svalbarðseyri, Árskógsströnd. - En sannleikurinn er sá, að þessar umr. hér eru að meira eða minna leyti á röngum grundvelli byggðar. Það er ekki hér, sem á að afgera nokkuð um staðinn, heldur á að fara fram óhlutdræg rannsókn, með hag síldarútvegsins eins fyrir augum, og fyrir því verðum við að beygja okkur.

Jakob Möller Ég skal ekki tefja tímann um of, en ummæli hv.þm. Barð. gerðu það að verkum, að ég stóð upp. Hv. 1. þm. Eyf. áréttaði þessi ummæli í síðustu ræðu sinni, með því að segja: „Ef á að miða við eitthvað allt annað en þarfir útvegarins, þá“ - o. s. frv. Ég skil það ekki, hvernig þessir hv.þm. fara að því, að fá það út úr umr., að það eigi að miða við eitthvað allt annað. Allir þm. sem talað hafa, munu vera sammála till.hv.þm. Borgf. En hitt hefir líka verið umræðuefni, hvort ætti að taka tillit til fleira, t. d. hvort hagkvæmara væri fyrir hinn aðalatvinnuveg landsmanna, að síldarbræðsluverksmiðjan yrði sett t. d. á Skagaströnd eða við einhvern útkjálkafjörðinn á Ströndum. Útveginn má einu gilda, en fyrir hagsmuni bænda er þar á stórmikill munur. Það er hreint og beint furðulegt, að hv.þm. Barð., hv. 1. þm. Eyf. og hv.þm. Str., sem fyrst og fremst telja sig bændafulltrúa, skuli vilja bera hagsmuni bænda svona algerlega fyrir borð, og ekki fara eftir neinu öðru en því, sem útgerðarmenn leggja til. Hinsvegar er ég sannfærður um það, að hver einasti útgerðarmaður í landinu telur það alveg sjálfsagt, að tekið sé líka tillit til landbúnaðarins. En mér virðist svo, sem hv.þm. Barð. og hv.þm. Str. séu að lýsa hér yfir nýrri stefnu Framsfl., sem sé þeirri, að nú skuli ekki lengur barizt fyrir bændahagsmunum, og það ekki einu sinni í orði kveðnu. Í sambandi við ummæli hæstv.dómsmrh. vil ég láta þess getið, að ég tel Strandir ekkert frekar vera á Norðurlandi fyrir það, að meiri hl. n. lýsi því yfir, að í þessu sambandi beri að líta svo á. Það minnir mig á það, sem kom fram í till. hér á þingi á árunum, að „í þessu sambandi næði Faxaflói að Þjórsárósum“! Ég hefi það fyrir satt, að dómari mundi aldrei dæma eftir útskýringu á 1., sem fram koma í umr. um málið, heldur eftir lagabókstafnum einum. Og því álít ég, að samkv. þessu frv. sé hæstv. stj. bundin við Norðurland, og ekkert annað.

Bernharð Stefánsson Það er sannarlega gleðilegt, að hv. 1. þm. Reykv. skuli vera orðinn svona mikill bændavinur. Ég vil halda því fram, að það séu engir hagsmunir bænda fyrir borð bornir, þótt hagsmunir útvegsins séu látnir ráða í þessu máli. Hvort sem verksmiðjan verður reist á þessum staðnum eða hinum af þeim, sem nefndir hafa verið, þá hafa bændur sömu hagsmuni af því að selja verkamönnum afurðir sínar. Spurningin er sú, hvort það eigi að vera skagfirzkir, húnvetnskir, eyfirzkir eða þingeyskir bændur, sem hagnaðarins njóta. Ég vil endurtaka það, að það eru fyrst og fremst hagsmunir atvinnuvegarins sjálfs, sem eiga að ráða stað verksmiðjunnar, en ekki togstreita um hagnað bænda í hinum einstöku sýslum í sambandi við rekstur hennar.

Thor Thors Ég stend ekki upp til þess að halda því fram, að verksmiðjan mundi bezt sett á Snæfellsnesi. En ég stóð upp út af ummælum hv. 1. þm. Reykv. Hann hélt því fram, að það væri föst og algild málvenja, að með Norðurlandi væri átt við Norðlendingafjórðung. Ég vil þó benda á það, að í siglingamáli þýðir Norðurland alla norðurströndina; t. d. er það regla um vátryggingar, að greiða skuli hærra iðgjald fyrir skip, sem sigla fyrir Norðurlandi að vetrarlagi, og það þótt aðeins sé farið fyrir Horn. - Hinsvegar er ég alveg sammála hv. 1. þm. Reykv. um það, að sjálfsagt er að taka tillit til beggja aðalatvinnuvega landsmanna í þessu máli. En þar sem atkvgr. útgerðarmanna á að skera úr um staðinn, þá tel ég óeðlilegt að útiloka nokkurn stað á svæðinu frá slíkri atkvgr. En fyrst ég tók til máls, vil ég nota tækifærið til þess að benda á þann nýja anda, sem kominn er inn í þingsalinn með þessum umr. Hér koma fram „bændafulltrúarnir“ hver um annan þveran og lýsa því, hve æskilegt það væri, ef sjávarútvegurinn teygði arma sína inn í héruð þeirra. Þetta er gleðilegur vottur um skilningsauka meðal framsóknarmanna hvað þessi mál snertir. Ég veit ekki betur en að þeir hafi stöðugt haldið því fram, bæði í blöðum og á stjórnmálafundum, að ekkert væri landbúnaðinum hættulegra en mök við sjávarútveginn. Ég vona, að þessi nýi skilningur komi víðar fram en hér í þingsalnum og verði boðaður óbreyttu liðsmönnunum í blaðakosti flokksins og á opinberum stjórnmálafundum. - Ég tel mig jöfnum höndum fulltrúa bænda og sjómanna í kjördæmi mínu, og ég vona, að sá skilningur fari að verða almennari en hingað til meðal hv.þm., að atvinnulíf þjóðarinnar verður aldrei heilbrigt nema á grundvelli víðtæks samstarfs allra atvinnuvega og stétta landsins.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Ræða hv. 1. þm. Reykv. var annaðhvort vísvitandi útúrsnúningur eða alger misskilningur á ræðum okkar þriggja framsóknarmannanna. Hann talaði um það, að við værum að bera hagsmuni bænda fyrir borð. Hér er ekki um neitt slíkt að ræða. Honum þýðir ekki að vera að bera bændurna fyrir sig í þessu máli. Það eru ekki þeir, sem eiga að greiða atkv. um stað verksmiðjunnar. Það er hárrétt hjá hv. 1. þm. Eyf., að það skiptir engu máli, hvort það verða eyfirzkir, skagfirzkir eða þingeyskir bændur, sem hafa hagnað af því að selja afurðir til verksmiðjufólksins. Þm. þessara sýslna halda auðvitað sínum bændum fram, en frá almennu sjónarmiði kemur það málinu ekkert við. - Það er rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að hvaða útgerðarmaður sem væri mundi taka tillit til þess, hvernig uppland sá staður hefði, sem verksmiðjan yrði sett niður á. En auðvitað velja þeir staðinn með það fyrir augum fyrst og fremst, að hann liggi sem heppilegast fyrir síldveiðunum. Mér er sem sagt alveg óskiljanlegt, á hvern hátt við séum að ganga á móti hagsmunum bænda með afstöðu okkar í þessu máli. Og ég vil skora á hv. 1. þm. Reykv. að sýna það, að hann sé meiri bændavinur en við, með því að bera fram viðbótartill. við brtt.hv.þm. Borgf., þess efnis, að einnig skuli fara fram atkvgr. meðal bænda á Norðurlandi um það, hvar verksmiðjan eigi að standa. Þetta væri auðvitað tóm fjarstæða. Við höfum haldið því fram, að það ætti að spyrja þá menn ráða í þessu máli, sem reynslu og þekkingu hafa á því, sem hér um ræðir. Við viljum losna við alla hreppapólitík úr þessari atkvgr. - Ég vil benda á það, að ég álít mig alls ekki eingöngu bændafulltrúa. Í mínu kjördæmi eru auk bænda sjómenn, verkamenn, útgerðarmenn o. fl. Ég tel mig alveg jafnt fulltrúa allra þessara stétta. En það eru þeir hv.þm. A.-Húnv. og hv. 2. þm. Skagf., sem hafa verið að reyna að veiða sér kjósendafylgi með því að látast koma fram sem hreinir bændafulltrúar í þessu máli. - En ég vil halda því fastlega fram, að þetta er fyrst og fremst sjávarútvegsmál, og meðferð þess á að fara eftir því. - Út af þessum ágreiningi um málvenjur vil ég spyrja hv. 1. þm. Reykv., hvort hann telji Húnaflóa fyrir norðan eða vestan, og hvort síldarbræðsluverksmiðja, sem stæði við höfn við Húnaflóa, sé fyrir norðan eða vestan.

Jakob Möller Ég get sagt hv.þm. Snæf. það, að ef síldarbræðslustöðin verður reist vestan Húnaflóa, þá er hún á Vesturlandi, en ekki á Norðurlandi. Í frv. er talað um síldarbræðslustöð á Norðurlandi, svo að ekki koma til tals hafnir vestan megin á Húnaflóa. Ég held því fram, að Strandasýslan sé ekki á Norðurlandi. Hv. þm. Snæf. er kominn út á sjó, þegar hann er að tala um Strandir í sambandi við siglingar, en frumvarpið talar um Norðurland, en ekki „Norðursjó“! Það hefir slæðzt óvart inn í höfuðið á hv.þm. Barð., að fram ætti að fara atkvgr. meðal bænda um það, hvar síldarbræðslustöðin ætti að standa, en á slíkri meinloku hefir víst hv.þm. Barð. einkarétt. Það hefir víst enginn látið sér detta í hug nema hann.

Jóhann Jósefsson Ég finn sérstaka ástæðu til þess að lýsa því yfir f. h. sjútvn., að hún ætlaðist ekki til með þessu orðalagi að útiloka hafnir vestanmegin Húnaflóa. Getur því n. vafalaust fallizt á orðabreyt. í frv. til þess að taka af öll tvímæli, svo að stj. geti fallizt á að setja síldarbræðsluna þar, ef það skyldi koma í ljós, að þar væru heppilegir staðir. Ég vil vekja athygli hæstv. stj. á því, að meiningin með þessu frv. var einungis sú, að bæta úr þeirri miklu þörf, sem fyrir hendi er, og auka möguleikana á sölu síldar fyrir síldveiðiskipin. Við höfum séð það í sumar, að vísa varð frá mörgum skipum á Siglufirði, vegna þess að þar barst svo mikil síld á land. Þessu er því nauðsynlegt að kippa í lag með því að reisa einhversstaðar á þessu svæði nýja bræðslustöð. Eftir að hafa heyrt þær umr., sem hér hafa fram farið og allar hafa snúizt um hreppapólitík hv.þdm., er ég enn sannfærðari en áður um það, að rétt væri að fallast á till.hv.þm. Borgf. um að skjóta því til útgerðarmanna sjálfra, hvar reisa skuli stöðina. Ég er sjálfur ekki í nokkrum vafa um það, hvernig sú atkvgr. muni fara, og byggi ég það á viðtali mínu við útgerðarmenn um þessi mál. En þá er mér líka enn annara um, að ekki verði orðaleikir til þess að hindra, að hægt sé að velja beztu og hagkvæmustu höfnina, hvort sem hún liggur austan eða vestanmegin Húnaflóa. Það er eindregin ósk allra í sjútvn., að hæstv. stj. vinni að framgangi þessa máls með þeim hraða, sem mögulegur er. Það er hinsvegar ekki hægt að gera kröfur til þess, að verksmiðjunni verði komið upp fyrir næstu vertíð, en aftur á móti fyrir vertíðina 1935. Vænti ég þess, að sá andi, sem hér hefir gert vart við sig og birzt hefir í togstreitu um staðinn, verði ekki látinn hindra framkvæmdir, heldur verði farið eftir tillögum þeirra manna, sem mesta hafa reynsluna og mest eiga í húfi, þegar að því kemur, að staðurinn verður ákveðinn. Ég mun leyfa mér að bera fram skriflega brtt. við frv., til þess að útiloka allan misskilning.

Ólafur Thors Ég vil aðeins skýra frá því, að sjútvn. ætlar að bera fram skrifl. brtt. við 1. gr. frv., svo að orðalagið geti ekki valdið misskilningi. Vænti ég þess, að hægt verði að orða greinina svo, að allir geti á það fallizt og enginn ágreiningur þurfi að verða um skilning á orðalaginu. Þess vegna vildi ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann vildi fresta þessari umr., svo að okkur gefist tóm til þess að orða till.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Síðan brtt. þessar á þskj. 61 komu fram, hefi ég ekki getað haldið fund í n., og þess vegna hefir n. ekki getað tekið afstöðu til þeirra. Ég vil því leyfa mér að fara fram á það við hv.flm.brtt., að hann leyfi, að þær komi ekki fyrir fyrr en við 3. umr.

Halldór Stefánsson Ég er fús á að verða við þeim tilmælum hv.frsm.n., að geyma þessar till. til 3. umr., með þeirri hugsun, að n. ætli að athuga þær nánar. En svo framarlega sem ekki koma frá n. eða mér neinar tilkynningar til hæstv. forseta um, að till. eigi að koma fyrir við 3. umr., þá óska ég, að þær verði þá teknar með á dagskrá án þess að ég þurfi að bera þær fram á ný.

Bjarni Ásgeirsson Fyrir hönd n. óska ég þess, að málið verði tekið af dagskrá.

Flm. (Eysteinn Jónsson) Eins og allur þingheimur kannast við og kunnugt er öllum hér á landi, var á síðasta Alþ. samþ. mikill lagabálkur, sem gekk til á það, að gera íslenzkum bændum kleift að stunda áfram framleiðslu á jörðum sínum þrátt fyrir mikið verðfall á afurðum þeirra. Ég ætla ekki að fara frekar út í það, hvað það var, sem kom Alþ. til þess. En það, sem kom mér til að flytja þetta litla frv. á þskj. 53, var það, sem nú skal greina. Áður en áðurnefnd lög komu til framkvæmda var það svo, að ýmsar lánsstofnanir í landinu gengu að bændum og tóku jarðir þeirra upp í skuldir. Þar, sem ég er bezt kunnugur á landinu, urðu nokkur brögð að þessu, gengið að allmörgum bændum og teknar af þeim jarðirnar. Ég skal ekki segja, hvort þessir bændur hefðu fengið þá stoð með þessari löggjöf, sem hefði orðið nægileg til þess, að þeir hefðu getað setið áfram á jörðum sínum. En hér var ekki um slíkt að ræða, að þeir fengju neitt svigrúm til að reyna að notfæra sér löggjöf þessa, ef möguleiki hefði verið til að halda jörðunum með hjálp hennar. Ennfremur má gera ráð fyrir, að þótt löggjöf þessi reynist allvel og geti afstýrt ýmsum vandræðum, þá geti þó svo farið, að bændur missi jarðir sínar í hendur lánsstofnunum. Öllum er það kunnugt, sem til þekkja, að fátt getur örðugra komið fyrir bónda, sem lagt hefir á sig og sína mikinn þrældóm til þess að geta borgað niður jörð sína, en að missa síðan jörðina, sem hann hefir um margra ára skeið verið að reyna að eignast, og ofan í kaupið fyrir fullt og allt mörg þúsund , sem hann hefir lagt í jörðina Allt skeður þetta fyrir það eitt, að ófyrirsjáanlegar ástæður hafa orðið þess valdandi, að viðkomandi gat ekki staðið í skilum. Ég ætla að tilfæra eitt dæmi, til þess að gefa hv.þm. nokkra hugmynd um þetta. Ég þekki mann, sem fyrir 7 árum síðan keypti jörð fyrir 12 þús. kr. þessi maður var í haust búinn að borga þessa jörð niður í 5.400 kr., og var því búinn að borga 6.600 krónur. Þessi maður hefir lagt sérlega hart að sér til þess að geta haft undan kröfum bankans, sem hann skuldaði, en þegar verðfallið á landbúnaðarafurðunum kemur til sögunnar, hættir þessi bóndi að geta staðið nægilega í skilum. Og hvað skeður? Endalokin verða þau, að bankinn gengur að þessum bónda og tekur af honum jörðina. Og það þarf ekki að taka það fram, að fyrir allt það erfiði og strit, sem bóndinn hefir lagt á sig til þess að geta greitt þessar 6.600 krónur, fær hann ekkert í aðra hönd, ekki einu sinni rétt til þess að sitja áfram á jörðinni. Mér virðist, að öllum ætti að vera það ljóst, þvílíkir erfiðleikar eru þessu samfara; a. m. k. er bændum það ljóst. Ef þing og stjórn sýna ekki í verki skilning sinn á þessum vandamálum þeirra, finnst þeim sú vernd, sem stjórnarvöldin gætu veitt þeim, vera sér harla lítils virði. Þegar ég heyrði um aðfarir þessar að bændum, þá fór ég að hugsa um, hvort ekki mundi finnast leið til þess, að bændur, sem yrðu að láta jarðir upp í skuldir til banka, gætu fengið sæmilega ábúð áfram á þessum jörðum, sem þeir hafa haft svo mikið fyrir, eins og t. d. bóndinn, sem ég gat um áðan. Eins og sjálfseign manna á jörðum er nú mjög víða komið, þá er leiguliðaábúð undir góðum ábúðarskilmálum í mörgum tilfellum sízt verri en sjálfseignarabúð, því að oft verða sjálfseignarbændurnir að dragast með mjög þungan skuldabagga, eins og tilfært dæmi sýndi. En þegar ég fór að athuga möguleikann fyrir því, að þessir menn þyrftu ekki að hrekjast frá jörðunum, þá sá ég, að þótt almenna reglan í ábúðarlögunum væri sú, að jarðir skyldu leigðar í lífstíðarábúð, þá eru undantekningar frá þessu um þær jarðir, sem sérstaklega stendur á um, og er hætt við því, að þar verði jarðir bankanna taldar heyra undir. Enda er það svo í framkvæmdinni nú, að jarðir þær, sem bankarnir taka, eru leigðar til eins og eins árs í einu. Þessu fylgir auðvitað það, að bændur hafa ekkert öryggi um ábúðina, og hvort þeir fá að halda ábúðinni, fer jafnan eftir því, hvort nokkur kaupandi býðst að henni. En mér finnst, að ekki megi minna vera en að bóndi, sem eins eða svipað er ástatt um og bóndinn, sem ég gat um áðan, hafi tryggingu fyrir því, að þótt banki taki jörð á þennan hátt, fái hann þó að halda ábúðinni. Og brtt. mín tekur ekki til annara jarða. Mér er það ljóst, að það, sem aðallega mun verða fært fram gegn frv. mínu um þessa breyt. á ábúðarl., er, að ef bankarnir verði lagðir undir þessa skyldukvöð, muni verða örðugra að fá sæmilegt verð fyrir jarðirnar, og því rýrna veðhæfi þeirra. Í sambandi við þessa mótbáru vil ég benda á það, að hér mundi verða, ef þetta frv. yrði að l., alveg eins ástatt og um jarðir yfirleitt, sem eru í leiguábúð, því að eftir gildandi löggjöf er skylt að leigja þær til lífstíðar. Ég vil taka það fram, að ég óska, að þessi till. mín til breyt. á ábúðarl. verði byrjunarskref í þá att, að ríkið keypti þær jarðir, sem annars falla undir hanka og liggja undir skemmdum vegna tíðra ábúendaskipta, og ætlaði ég að bera fram þáltill. um það efni. En hv. 2. þm.N.-M. hefir flutt frv. á þskj. 58, sem, að mér skilst, gerir ríkissjóði að skyldu að kaupa þessar jarðir eftir fasteignamati. Ég hafði hugsað mér, að þessi breyt. á ábúðarl. yrði byrjunarskref og til verndar bændum, sem komnir eru í þá aðstöðu, sem ég hefi lýst, á meðan verið er að koma því í kring, að ríkið kaupi þær jarðir, sem lenda í höndum bankanna, og ég tel nauðsynlegt, að Alþ. setji löggjöf um það hið fyrsta. Ég legg til, að málinu verði vísað til landbn. að aflokinni þessari umr., og vil um leið skora á þá hv.n. að rannsaka, hvernig koma megi því svo fyrir, að maður eins og sá, sem ég tilfærði dæmi um, geti komizt hjá því að þurfa að hrekjast í burt af ábýlisjörð sinni. Ennfremur vil ég beina því til Alþ., að það verður ekki til þess að auka traust manna á þingræði og lýðræði, ef hv.Alþ. sýnir engan lit á að leysa þau vandræði, sem steðja að í þessu efni. Til þess að slíkt traust skapist, þurfa menn að finna, að á þingi sé vel farið með mestu vandamál þeirra og reynt að leysa þau á þann hátt, sem bezt kemur að liði.

Tryggvi Þórhallsson Það var aðallega þess vegna, sem ég kvaddi mér hljóðs, að ég óska að fá að tala við landbn. áður en hún afgr. þetta frv. Það er engum vafa undirorpið, að miklar afleiðingar geta orðið af því, ef þetta frv. yrði að l. Ef það væri samþ. í núv. mynd þess, þá gæti það orðið til þess að miklu leyti að kippa í burt möguleikanum til fasteignalánastarfsemi til landbúnaðarins. Ég ætla ekki að fara út í að ræða þetta mikið nú, því að mér gefst tækifæri til þess í n. En það getur ekki komið til mála, að löggjöf eins og þetta verði samþ. á þessu þingi. Ég vil taka það fram út af ræðu hv.þm., að það er af ókunnugleika mælt, ef hann heldur því fram, að Alþingi hafi ekki sýnt neina alúð í sambandi við löggjöfina um þetta efni. Fyrir nokkrum árum var skipuð mþn. til þess að fjalla um þetta mál. Hæstv. forseti þessarar d. var form. þeirrar n., sem lagði mjög mikla rækt við starf sitt. Síðan hefir málið legið fyrir þremur eða fjórum þingum og verið lögð í það ákaflega mikil vinna og alúð. Er því erfitt að saka þingið um, að það hafi ekki sýnt alúð og góðan vilja við afgreiðslu ábúðarlaganna. Þeim ummælum, að bankarnir hafi með sínum ráðstöfunum orðið til þess, að jarðir lentu í niðurníðslu, og gengið mjög hart að bændum, vil ég algerlega mótmæla að því er snertir há lánsstofnun, sem ég veiti forstöðu. Það hefir undantekningarlaust verið tekið fyllsta tillit til þeirra manna, sem lent hafa í örðugleikum með jarðir sínar, enda býst ég ekki við, að hv.flm. hafi beint orðum sínum sérstaklega til Búnaðarbankans. Endurtek ég svo þá ósk mína að mega eiga tal við hv. landbn. áður en hún afgreiðir þetta mál.

Flm. (Eysteinn Jónsson) Þegar ég talaði um, að gera yrði þær kröfur til Alþ., að það sýndi alúð í meðferð þessara mála, þá átti ég ekki við afgreiðslu ábúðarlagafrv., heldur átti ég þar við jarðamálið sjálft. Ég átti við, að taka yrði hér á Alþingi til rækilegrar athugunar og yfirvegunar, hvaða úrræði ætti að hafa í jarðamálunum yfirleitt, og rannsaka, hvort ekki er rétt að fara þá leið, sem fjöldamargir bændur hafa bent á, að keppa að því, að sem flestar jarðir komist í eigu ríkisins. Ég hafði ætlað mér að bera fram till., sem miðaði í þá átt, en sýnist nú, að það muni vera óþarfi, vegna frv. hv. 2. þm.N.-M. Mér þykir rétt að taka það fram, að þau dæmi, sem ég tók áðan, áttu ekki við Búnaðarbankann, heldur útibú Landsbankans á Eskifirði. Mér er ekki eins kunnugt um, hvernig Búnaðarbankinn heldur á þessum málum. Það, sem ég hefi yfirleitt sagt um þetta, er miðað við það, sem ég þekki bezt til, en það eru frekast aðgerðir útibús Landsbankans á Eskifirði.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Út af till. þeirri til breyt. á ábúðarlögunum, sem hér liggur fyrir, vil ég einungis taka það fram, að ég tel það ekki forsvaranlega meðferð á þessu máli, ef hv. landbn., sem væntanlega fær það til athugunar, leitar ekki umsagnar þeirra lánsstofnana, sem hér eiga sérstaklega hlut að máli, en það eru Búnaðarbankinn, Landsbankinn og e. t. v. Söfnunarsjóður Íslands. Það eru á þessu máli tvær hliðar. Annarsvegar er löggjöfinni skylt að vernda sem bezt hag leiguliðanna, sem hér er um að ræða, en hinsvegar verður löggjöfin og að viðurkenna þá skyldu sína, að gera þeim, sem jarðir eiga, sem auðveldast að fá lán. Þess vegna verður að gæta allrar varúðar í því efni að takmarka veðhæfni jarða, og finnst mér því ekki viðlit, að þingið afgreiði þetta mál án þess að leita rækilegrar umsagnar þeirra höfuðlánsstofnana, sem lána gegn fasteignaveði. Að svo komnu máli sé ég ekki ástæðu til þess að taka fleira fram.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Eins og kunnugt er, falla niður 1. um dýrtíðaruppbót embættismanna í lok þessa árs. Dýrtíðaruppbótin er nú komin niður í 15%, og verður ekki sagt, að hægt sé að fella hana niður með öllu, vegna þess, hvernig launakjör embættis- og starfsmenn ríkisins hafa yfirleitt við að búa. Sú endurskoðun á launalögunum, sem boðuð hefir verið hér þing eftir þing, hefir enn ekki farið fram, og er ekki sýnilegt, að hún fari fram svo fljótt, að breyt. komist í gegn á næsta ári. Með þessu frv. er farið fram á að framlengja l. um dýrtíðaruppbót til ársloka 1934. En þar sem dýrtíðaruppbótin er nú orðin svona lág, 15% , er bersýnilegt, að hinir lægst launuðu starfsmenn ríkisins fá ekki framfleytt sér og sínum á laununum. Enda mun ríkisstj. Þetta ár og jafnvel hið síðasta líka hafa greitt hinum lægst launuðu nokkru hærri uppbót en tilskilið er í l., án sérstakrar samþykktar frá þinginu; hygg ég, að hún hafi borið sig saman við fjvn. þessarar d. um það efni. Ég hélt, að uppbótin hefði verið miðuð við 25% af launum, sem ekki fara yfir 3.000 kr. En síðan hefi ég fengið upplýsingar um, að dýrtíðaruppbótin hafi verið reiknuð 25%, ef ekki hefir farið yfir 3.500 kr. launin og dýrtíðaruppbótin til samans, og hefi ég ekkert á móti, að sú breyt. sé gerð á frv. Legg ég svo til, að málinu sé vísað til fjhn. að lokinni þessari umr.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Fyrir síðasta þing lagði stj. frv. áþekkt þessu, um framlenging 1. um dýrtíðaruppbót. Það frv. náði ekki afgreiðslu. Var það álit stj., að rétt væri, ef reglulegt Alþingi kæmi saman 15. febr. n. á., að greiða sömu dýrtíðaruppbót og áður 2 fyrstu mán. ársins, þar til þingið gerði ótvíræða ályktun um þetta mál. Nú hefir þingið verið kvatt saman fyrr en við var búizt, og er ekki væntanlegt, að reglulegt Alþingi komi saman fyrr en að áliðnu næsta sumri. Kemst þetta þing því ekki hjá því að taka ákvörðun um dýrtíðaruppbótina, sem stj. svo er bundin við að fylgja. Mín tilætlun var sú, að tala við fjvn. þingsins þessa dagana og óska eftir, að bær flyttu þáltill. um greiðslu sömu launa og á yfirstandandi ári. Það er nýbúið að reikna út þá dýrtíðaruppbót, sem koma ætti til útborgunar næsta ár, og mun hún reynast 142/3%. Yfirstandandi ár er hin lögákveðna dýrtíðaruppbót 151/2%. Það einfaldasta í þessu máli er því það, að fjhn. breytti þessu frv. í þáltill., sem gengi í gegnum báðar d. með tveimur umr., og heimilaði stj. að greiða sömu launauppbót á næsta ári og greidd var á yfirstandandi ári. Það munar svo litlu á síðasta árs uppbót og hinni útreiknuðu fyrir næsta ár, að það tekur því ekki að breyta til. Um það atriði, sem hv.þm. drap á, að í tvö ár hefir verið greidd nokkru hærri dýrtíðaruppbót til þeirra starfsmanna, sem lægst eru launaðir, er það að segja, að það á rót sína að rekja til þáltill., sem samþ. var árið 1931. Þá hafði um þriggja ára skeið verið greidd 40% dýrtíðaruppbót til starfsmanna landsins, en á þinginu 1931 var gerð sú breyt., að þessi 40% uppbót skyldi aðeins greidd hinum lægst launuðu starfsmönnum, en aftur skyldu þeir, sem hefðu yfir 3000 kr. föst laun, ekki fá hærri dýrtíðaruppbót en lög stóðu til, sem þá var 30%. Þarna munaði um 10%, og þegar hin útreiknaða uppbót lækkaði á næsta ári, var uppbót láglaunamanna lækkuð að sama skapi. þetta hefir svo haldizt síðan, enda var þess getið af fjmrh. 1931, að þessi skipun mundi á höfð þangað til Alþingi gerði aðra ályktun í þessu máli. Nú er ég alveg sammála hv.flm. þessa frv. um það, að a. m. k. láglaunamennirnir mega ekki við því undir neinum kringumstæðum, að klipið sé af þeim launum, sem þeir hafa nú. Þeir starfsmenn ríkisins hér í Rvík, sem hafa samtals undir 3.000 kr. stofnlaun til þess að framfleyta fjölskyldu sinni á, hafa ekki orðið fyrir neinum þeim höppum eða lækkun á framfærslukostnaði, að þeir megi við því, að dýrtíðaruppbótin lækki eða falli niður. Tel ég því sjálfsagt, að hv.þm. komi sér saman um, að sú skipun, sem haldizt hefir með litlum breyt. frá því 1919, fái enn að standa, a. m. k. fram yfir kosningarnar. Mun heppilegast, að ekki séu gerðar breyt. að svo stöddu, og ekki fyrr en af nýjum þingmeirihluta. Vænti ég, að þetta mál verði samþ. nú, þó tæplega gengi með afgreiðslu þess í vetur sem leið, og að breyt. á launakjörum, eins og svo mörgum öðrum aðkallandi breytingum, verði frestað til næsta þings. Þannig fær þjóðarviljinn mestu ráðið.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég hefi í sjálfu sér ekkert á móti því, sem hæstv. fjmrh. drap á, að fjvn. taki til athugunar að breyta þessu frv. í þáltillform, ef hæstv. stj. er eitthvað ljúfara að greiða þetta eftir þáltill. heldur en lagafrv. Ég get tekið undir það, að það mætti alveg eins ákveða, að óbreytt héldist sú dýrtíðaruppbót, sem greidd er á yfirstandandi ári, en það má alveg eins gera á þann hátt, að framlengja lögin. Skiptir engu máli, hvor leiðin er farin.

Flm. (Halldór Stefánsson) því er lýst í grg. þessa frv., hversu löggjöfin hefir viljað stuðla að sjálfsábúð í landinu með ýmiskonar lagasetningu, og ég geri ráð fyrir, að sú stefna sé enn ráðandi í hugum löggjafanna. En það hefir vantað nokkuð í þá löggjöf, að því er ég tel, sem sé ákvæði til þess að tryggja það, að jarðir haldist í sjálfsábúð, eða a. m. k. sé höfð hönd í bagga með því, hvað af jörðunum verður, ef þær ganga úr sjálfsábúð. Reynslan hefir orðið sú, að margar jarðir hafa gengið úr sjálfsábúð í leiguábúð. tíð eigendaskipti an sjálfsábúðar, verðhækkun og brask, sem sumir kalla. Þetta getur ekki hafa verið meining löggjafanna, og ber því að bæta úr því. Ef í lögum væru ákvæði lík því, sem hér er jagt til, þá mundi ekki verða nema um tvennt að gera, er frá liði, allar jarðir yrðu annaðhvort í sjálfsábúð og ábúð nánustu ættingja eða venzlamanna, eða þá í eigu hins opinbera að öðrum kosti. Í frv. eru einnig ákvæði um verð jarða, þegar til þess kæmi, að þær væru endurkeyptar í opinbera eign. Á það að miðast við fasteignamat jarðanna á þeim tíma, sem kaupin fara fram. Virðist ekki réttara að miða við annað en það mat, sem ríkið sjálft hefir löggilt. Ég hefi svo ekki lengri formála um þetta frv., en óska, að málið fái að ganga áfram til 2. umr. og landbn.

Flm. (Finnur Jónsson) Ég get að mestu leyti látið nægja að vísa til grg. um þetta mal. Landssíminn leigði á síðastl. sumri allmörgum síldveiðiskipum talstöðvar. Stofnkostnaður slíkra stöðva er ekki mikill, og leiga þeirra ekki heldur þá. Hinsvegar urðu þær þegar á síðastl. sumri að mjög miklu gagni. Sannleikurinn er sá, að skipin, sem höfðu talstöðvar, voru ekki fyrr komin í síld en þau tilkynntu það öðrum skipum, og þannig flaug fiskisagan á örskömmum tíma. Leigan eftir talstöðvarnar var um 100 kr., og auk þess þurftu skipin að sjá um viðhald þeirra. En til þess að stöðvar þessar komi að fullu gagni þarf að reisa talstöðvar í verstöðvunum, til þess að hægt sé að tilkynna skipunum, hvernig þau eiga að haga veiði sinni, hvort þau eiga að koma með síld í bræðslu eða til söltunar, og yfirleitt, hvernig á stendur í hvert skipti. Þessar talstöðvar verða einnig til að auka mjög mikið öryggi sjómanna. Það má gera ráð fyrir, að flest skip, a. m. k. þau stærri, fái sér stöðvar þegar á næsta ári, og er þá mjög fljótlegt að tilkynna þeim, ef bat vantar, og senda þau til að leita. Gæti það oft komið í veg fyrir slys, sem nú gerast mjög tíð. Í frv. er farið fram á, að reistar verði talstöðvar á Siglufirði og Ísafirði á næsta sumri. Mundi Siglufjarðarstöðin sérstaklega miðuð við að auka afköst síldveiðanna, en Ísafjarðarstöðin verða til að auka öryggi skipa og báta. Ég vil minna á það, að nú alveg nýlega hvarf bátur af Ísafirði, og ef þá hefði verið talstöð á Ísafirði og hægt að tilkynna hvarfið öðrum skipum, sem á sjónum voru, þegar í stað, þá má vel vera, að leitin hefði ekki orðið eins erfið og nú lítur út fyrir, að hún ætli að verða. Hér er ekki um mikinn kostnað að ræða. Landssímastjóri segir, að þar sem rafmagn sé fyrir hendi, muni svona stöðvar ekki kosta meira en 5 til 7 þús. kr. hver. Síðar má gera ráð fyrir, að teknar yrðu upp fleiri stöðvar, sennilega í næstu fjárl., t. d. á Akranesi, Vestmannaeyjum og öðrum helztu verstöðvum landsins. Ég þarf ekki að rökstyðja frekar réttmæti þessarar till. né heldur hitt, að við flm. tilnefnum til að byrja með Siglufjörð og Ísafjörð. frá Ísafirði og verstöðvunum þar í grennd róa um 500 manns á hverjum degi í háskammdeginu, þegar sjóveður er. Og að sumarlagi stundar mikill fjöldi skipa alstaðar að af landinu síldveiðar úti fyrir Norðurlandi. Vil ég svo mælast til, að umr. verði frestað og málinu vísað til sjútvn.

Flm. (Pétur Magnússon) Eftir að menn sáu fram á það, hver úrslit atkvgr. um bannlögin mundu verða, bjuggust víst flestir við því, að hæstv. ríkisstjórn mundi bera fram frv. um nýja áfengilöggjöf, eða þá a. m. k. fara hina leiðina, sem hér er farin, að gera nauðsynlegar till. um breytingar, sem miðuðu að því að samræma áfengislöggjöfina við þjóðarviljann. Það flaug og fyrir, að stj. mundi gera þetta, en úr því hefir þó ekki orðið, sem ég tel miður farið, enda bar stj. samkv. rökstuðningi þáltill. um þjóðaratkvgr. skylda til að hefjast handa strax eftir að úrslit atkvgr. voru kunn. En það má vel vera, að það hafi haft sín áhrif í þessu efni, hve hæstv.ríkisstj. hefir setið í völtum stólum það sem af er þinginu. Aðgerðarleysi stj. í málinu hefir orðið til þess, að við nokkrir þm. úr stærri flokkunum höfum talað okkur saman um málið og orðið ásáttir um að láta koma fram frv. um þetta efni. Það varð að samkomulagi, að frv. væri borið fram hér í Ed., og við hv. 3. þm. Reykv. urðum til þess að gerast flm. málsins hér í d. Má líka segja, að ekki sé óeðlilegt, að þetta lenti á okkur, því að engir þm. hafa sterkara bakhjarl í kjósendum sínum um þessa afstöðu en einmitt við. Ég skal ekki þreyta hv.þd. með því að fara nú að rekja hér feril áfengislaganna, enda gerist þess ekki þörf. Ég vil þó rétt drepa á helztu atriðin. Aðflutningsbannlög á áfengi voru í gildi hér á landi frá 1912–1922, og var sölubann full 7 ár af þeim tíma. Bannið var síðan afnumið á þinginu 1922 með Spánarundanþágunni, sem staðfest var af þinginu á eftir, 1923, með l. nr. 3 frá 4. apríl. Það er alkunnugt, að lengi hefir verið mjög mikil óánægja meðal þjóðarinnar út af áfengislöggjöfinni, sem m. a. hefir og komið fram í því, að á tveim síðustu þingum hafa verið borin fram frv. um nýja áfengislöggjöf. Á síðasta þingi báru 11 þm. í Nd. fram slíkt frv., og var það að mestu óbreytt frv. Það, sem borið hafði verið fram um málið á þinginu 1932, en enda þótt hetta frv. væri vafalaust allvel undirbúið, sætti það þó mikilli mótspyrnu í d. Aðalbreyt. á áfengislöggjöfinni, sem í þessu frv. fólst, er sú sama og farið er fram á með þessu frv., að hætt verði að greina milli, hverjar tegundir af áfengi megi flytja inn í landið. Og það var einmitt þessi aðalbreyting, sem mestri mótstöðu sætti í Nd. Þótt nú í meira en 11 ár hafi staðið opnar vínsölubúðir í öllum kaupstöðum landsins, lítur samt út fyrir, að fjöldi manna í landinu telji sér trú um, að hér sé aðflutningsbann á áfengi, og megi því ekki heyra það nefnt, að „bannlögin“ séu afnumin. Þrátt fyrir þennan ágreining fellst nálega allur þingheimur þó að lokum í faðma um þá lausn í áfengismálinu, að láta þjóðina skera úr sjálfa með þjóðaratkvæði. Þáltill. þessa efnis var borin fram af 5 þm. í Sþ., og var 1. flm.till. þáv. 1. þm. Skagf. Till, var á þessa leið, eins og hún endanlega var samþ.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram þjóðaratkvæði á þessu ári meðal kjósenda í málefnum sveitar- og bæjarfélaga um það, hvort afnema skuli bann það gegn innflutningi áfengra drykkja, sem felst í gildandi áfengislöggjöf“. Þjóðin er þannig spurð að því, hvort afnema skuli innflutningsbannið að fullu og öllu og hætta að greina á milli, hverjar áfengistegundir megi flytja inn í landið. Og þessu einu hefir þjóðin svarað með atkvgr. fyrsta vetrardag síðastl. Þjóðin hefir ekki gefið svar við því, hvort hún að öðru leyti sætti sig við gildandi áfengislöggjöf. Það er verkefni fyrir Alþingi að leysa úr því máli, hvort gera eigi að öðru leyti breyt. á áfengislöggjöfinni. Svar þjóðarinnar í áfengismálunum er nú kunnugt að fullu og öllu. Það var á þá leið sem í grg. segir, að 15.884 atkv. voru greidd með afnámi, en 11.624 á móti, og er þannig 4.260 atkv. meiri hl. með afnáminu. Get ég ekki betur séð en að svar þjóðarinnar sé skýrt og ótvírætt. Verður það ekki dregið í efa, að sterkur meiri hl. meðal þjóðarinnar er því fylgjandi, að hætt verði að greina á milli, hverjar áfengistegundir megi flytja inn í landið. Því hefir verið hreyft, að lítill hluti þjóðarinnar hafi tekið þátt í atkvgr., og það er satt, að sumstaðar var atkvgr. illa sótt, en þó nægilega mikil þátttaka í atkvæðagreiðslunni til þess, að hægt sé að ganga út frá því, að þeir séu í meiri hl. meðal þjóðarinnar, sem fylgjandi eru afnámi. Því hefir einnig verið hreyft, að þeir, sem sátu heima við atkvgr., hafi með því sýnt, að þeir vildu una við ríkjandi ástand. Ef einhverjum getum á að leiða að þessu, er þó þvert á móti líklegra, að þeir, sem halda vilja í ríkjandi ástand, hafi sótt atkvgr. betur, því að þess er að gæta í þessu sambandi, að skipulagður félagsskapur beitti sér á móti afnáminu, en engum slíkum félagsskap var til að dreifa, sem beitti sér fyrir afnámi, a. m. k. ekki utan Rvíkur. Atkvgr. sjálf styður líka að þessu. Yfirleitt má segja, að þar, sem atkvgr. var bezt sótt, hafi þeir einmitt verið í miklum meiri hl., sem afnema vilja bannið. Er aðeins ein undantekning frá þessu, að ég held, Vestur-Ísafjarðarsýsla. Allir, sem orðnir voru 21 árs, höfðu rétt til að greiða atkv., og meiri hl. þeirra, sem atkvæðisréttinn hafa notað, hafa greitt atkv. með því, að innflutningsbannið væri afnumið. Það er þungamiðjan í málinu, og verður því fyrir að athuga, hverjar afleiðingar þessi úrslit atkvgr. hljóta að hafa. Til þess að gera sér grein fyrir því, er nauðsynlegt að gera sér fyrst ljóst, hver tilgangurinn var með því að leggja málið undir þjóðaratkvæði. Það kemur ekki til mála, að það hafi vakað fyrir Alþingi með því að láta fara fram þjóðaratkvgr. að svala forvitni þm. um það, hvernig þjóðin líti á áfengislöggjöfina eins og hún er. Þjóðaratkvæðagr. hefir svo mikinn kostnað, erfiðleika og fyrirhöfn í för með sér, að hún er ekki látin fara fram til þess eins að skemmta alþm. Þegar Alþingi samþ. slíkt, verður ekki lagður í það nema einn skilningur, að málið sé svo vaxið, að eðlilegra se, að þjóðin taki sjálf ákvörðun í því heldur en hinir kjörnu fulltrúar hennar hér á Alþingi. Og þegar þm. greiðir atkv. með því að leggja eitthvert mál í dóm þjóðarinnar með almennri atkvgr., gerir hann það af því, að hann álítur það skynsamlegustu lausnina á málinu, að meiri hl. þjóðarinnar ráði fram úr því, þótt einhver þm. geti haft þá sannfæringu, að bezt sé að banna með öllu innflutning áfengis í landið, og þótt hann hafi álitið, að betra væri að halda í leifarnar af hinu upprunalega banni en afnema þær algerlega, sé ég ekki, að það sé nein rökvilla, þótt hann líti svo á, að þetta sé þó því aðeins til gagns, að meiri hl. þjóðarinnar sé því fylgjandi. Þetta er rétt hugsun að mínu áliti, að þm. beygi sig fyrir þjóðarviljanum í þessu máli, en láti sínar eigin skoðanir víkja, ef þær geta ekki samrýmzt. Að þetta hafi og verið tilgangurinn, kom greinilega fram í umr. um þáltill. um að láta fara fram atkvgr. um málið, einmitt hjá þm., sem eru á móti afnáminu. Hv. þm. Borgf., sem var í harðastri andstöðu við afnám innflutningsbannsins, vítti þá þm., sem borið höfðu fram frv. um fullkomið afnám, fyrir það, að þeir hefðu gengið í berhögg við rétt þjóðarinnar. Og hver var þessi réttur þjóðarinnar, sem hv.þm. Borgf. vildi ekki láta ganga í berhögg við? Það var sá réttur, að þjóðin fengi sjálf að segja til um, hvort hún vildi afnema leifarnar af áfengisbanninu eða halda í þær áfram. Hv. 5. landsk. sagðist einnig vera ein í hópi þeirra, sem vildu, að þjóðin skæri sjálf úr um þetta mál. Skil ég ekki, hvernig þessi hv.þm. fer að greiða atkv. á móti þessu frv. eftir slík ummæli. Þótt hv.þm. kunni persónulega að álíta heppilegast að halda í ástandið, sem er, hefir hún tekið svo skýra afstöðu í málinu, að eigin skoðanir verða að víkja. Hv. þm. Seyðf. hélt því einnig fram, að nauðsynlegt væri að fá þjóðarúrskurð í málinu, sem allir beygðu sig fyrir. Ekki einn af þeim þm., sem til máls tóku um till., hreyfði þeim möguleika, að þjóðaratkvæðið yrði að vettugi virt. Hinir, sem ekki tóku til máls um till., gátu hinsvegar sýnt vilja sinn um þetta með því að greiða atkv. á móti till., en aðeins 2 þm. af þeim 42, sem sæti eiga hér á Alþingi, greiddu atkv. á móti því, að málið yrði lagt í dóm þjóðarinnar með allsherjaratkvgr. - Afstaða Alþingis í þessu máli er því eins skýr og hún frekast gat verið. Hefir eindreginn meiri hl. Alþingis gefið þá yfirlýsingu í málinu, ýmist beinlínis í ræðu eða óbeint með atkv. sínu, að þjóðin verði sjálf látin ráða úrslitum þessa máls milliliðalaust, nema hvað þingið auðvitað leggur síðustu hönd á verkið formlega séð. Við flm. þessa frv. höfum gætt þess grandvarlega að hnitmiða efni frv. við það eitt, sem þjóðin var spurð um og hefir gefið svar við. Þjóðin var eingöngu spurð um það, eins og ég tók fram áður , hvort hún vildi halda í ástandið, sem er, eða ekki, og þær breyt., sem þessu frv. er ætlað að gera á núgildandi áfengislöggjöf, eru þær einar að afnema innflutningsbannið og að hætt sé að greina á milli, hverjar áfengistegundir megi flytja inn í landið. Það er því engin hending, að við höfum miðað frv. við þetta eitt. Ýmsir hafa undrazt, að við flm. frv. skyldum ekki taka upp í það ákvæði, er heimiluðu, að áfengt öl yrði bruggað innanlands. Nú orkar það vafalaust ekki tvímæis, að skynsamlegra væri að gera ölbruggunina að innlendum iðnaði en að hefja innflutning á því, enda vel hugsanlegt, að öl yrði bruggað til útflutnings með góðum hagnaði. En um þetta atriði var þjóðin ekki spurð og hefir því heldur ekkert svar gefið um það. Þess vegna létum við það að svo stöddu liggja milli hluta. Við vildum ekki gefa þm. tækifæri til að hvarfla frá fyrri afstöðu með því að blanda öðru inn í málið, en aðeins gefa Alþingi tækifæri til að standa við gefin loforð um, að þjóðin fái sjálf að ráða fram úr þessu máli milliliðalaust. Ég endurtek það, að ég skil ekki, hvernig þeir þm. ætla að verja atkv. sitt nú, sem greiða atkv. á móti þessu frv., en áður vildu vísa málinu í dóm þjóðarinnar með allsherjaratkvgr. Ég hefi nú leitt rök að því, að óhjákvæmileg afleiðing þess, sem gerðist í Sþ. í fyrra hvað mál þetta snertir, hljóti að vera sú, að áfengislöggjöfinni verði breytt í það horf, sem þjóðin ætlast til með atkvgr. sinni. Þetta verða að teljast nægileg rök fyrir frv. okkar. Ég ætla því ekki að fara að rekja hin almennu rök fyrir afnámi bannlaganna. Þau eru svo margendurtekin, að þau þekkja jafnt andbanningar sem bannmenn. Eins og kunnugt er, snúast þau allmjög um hina siðferðislegu hlið bannlaga almennt, og er það svo, að þar sannfæra hvorugir aðra. En því mega þeir menn ekki gleyma, sem hafa trú á áfengisbanni sem siðferðislegri lyftistöng fyrir þjóðina, að hér hefir ekkert aðflutningsbann verið á áfengi síðan 1922. Það hefir verið leyft að flytja inn áfenga drykki og verzla með þá, - drykki, sem hægt hefir verið að drekka sig ölvaða af, engu síður en hinum sterkari drykkjum. Þeir kunna nú einhverjir að vera til, sem telja mesta hættuna af brennivíni. Þeir góðu menn mega ekki gleyma því, að í flestum héruðum landsins er hægt að fá heimabruggað brennivín eftir þörfum, og líka er það alkunnugt, að hægt er að fái smyglaða drykki bæði í stórum og smáum stíl. Það eru engar líkur fyrir því, að þessi breyt., sem hér er lagt til, að gerð verði á áfengislögunum, hafi áhrif á vínnautn þjóðarinnar, a. m. k. ekki til þess að auka hana. Hinu mætti frekar færa rök fyrir, að hún yrði til þess að minnka hana. Þeir, sem áfengis vilja neyta, eiga nú nægan kost þess, bæði löglegs og ólöglegs. En óeðlilegar hömlur eggja til mótspyrnu og öfga, og forboðna eplið verður jafnan eftirsóknarvert. Það er því engan veginn óhugsanlegt, að einhverjir þeir menn, sem nú sækjast eftir að hafa ólöglega innflutt vín um hönd, létu sér fátt um finnast, þegar enginn hörgull væri lengur á því. Þá mætti og gera ráð fyrir, að heilbrigð bindindisstarfsemi myndi aukast og smygl hverfa að miklu leyti. Menn myndu fyrirverða sig fyrir að láta sjá sig með ólöglegt áfengi, þegar hægt væri að fá það á löglegan hátt, alveg eins og menn nú fyrirverða sig fyrir að láta sjá sig með smyglað tóbak. Þá er og sennilegt, verði breyt. þessi gerð, að brugg minnkaði töluvert. Ég treysti mér alls ekki til þess að halda því fram, að heimabruggið íslenzka myndi með öllu hverfa úr sögunni, þó aðflutningsbannið yrði að fullu afnumið. Til þess er það orðið of útbreitt. Ég geri frekar ráð fyrir, að það verði hér eftir að einhverju leyti landlægt, eða a. m. k. að það taki langan tíma að uppræta það. En að því ber að vinna, og ég tel, að hið opinbera verði að gera allt, sem hægt er, til þess að vinna á móti því þjóðarböli, sem heimabruggið er, því að það er hættulegast af öllu til þess að auka vínnautn í landinu. Áður en ég lýk máli mínu vil ég drepa í tvær ástæður, sem ég tel auk þjóðaratkvæðisins vera fyrir því, að nauðsyn beri til þess að gera þessa breyt. á áfengislögunum nú þegar á þessu þingi. Önnur ástæðan er hin fjárhagslega hlið málsins, sem snýr að ríkissjóði. Nái breytingin fram að ganga, mun hún verða drjúg tekjulind fyrir ríkissjóðinn. Ég býst nú við, að sú mótbára verði færð fram gegn þessu, að sala Spánarvína myndi minnka. Það má vel vera, að sala Spánarvínanna minnkaði, en þá ber þess að gæta, að af hinum sterkari drykkjum er hærri tollur, sem myndi meira en vega á móti því, sem hagnaður ríkissjóðs af Spánarvínunum rýrnaði. Auk þess myndi mikið af þeim vínum, sem inn eru flutt ólöglega nú, falla í hinn löglega farveg og gefa miklar tekjur í ríkissjóðinn, sem sízt væri vanþörf á, eins og öllum hv.þm. mun ljóst. Hin ástæðan er lagavarzlan. Það er alkunna, hve erfitt hefir verið frá öndverðu að gæta bannlaganna. Það hafa verið gerðar ýmsar tilraunir til þess að koma í veg fyrir bannlagabrot, en allar mislukkazt. En svo erfið sem varzlan hefir verið hingað til, því mun hún þó verða miklum mun erfiðari hér eftir, ef lögin eiga að standa óbreytt eftir að meiri hl. þjóðarinnar hefir óskað, að aðflutningsbannið væri upphafið. Ég skal svo að endingu drepa lítilsháttar á form frv. Ég get hugsað mér, að einhverjir kunni að setja það út á frv., að það komi illa heim við 1. gr. áfengislaganna, sem mælir svo fyrir, að engan áfengan drykk megi flytja til landsins. Það má með miklum rétti segja, að ákvæði þetta verði lokleysa, þegar önnur ákvæði koma, sem heimila að flytja alla áfenga drykki til landsins. Með velvilja má þá skýra 1. gr. áfengislaganna á þann hátt, að hún leggi aðeins bann við, að einstaklingar flytji inn áfenga drykki. það sé aðeins ríkið sjálft, er rá heimild hafi. En hverjum augum sem menn líta á það, þá er þar ekki um verulega breyt. að ræða frá því, sem nú er. 45. gr. áfengislaganna gerir að litlu ákvæði 1. gr. Að vísu heimilar hún ekki innflutning allra tegunda áfengra drykkja, en þó alls þorra þeirra, þ. e. allra, sem innihalda minna en 21% af vínanda. Auk þess er ætlazt til þess, að hér sé aðeins um bráðabirgðafyrirkomulag að ræða. Annars höfum við flm. ákveðið að koma fram með þáltill. um að skora á stj. að undirbúa fyrir næsta þing meiri breytingar á áfengislöggjöfinni. Það munu nú vafalaust margir þeirrar skoðunar, að áfengislöggjöfin sé svo stórgölluð, að beinlínis sé þörf á nýrri löggjöf. Ég get að sjálfsögðu tekið undir það, að löggjöf þessi sé stórgölluð, en ég fæ ekki séð, að þessi breyt. spilli henni á nokkurn hatt, heldur verði hún frekar til þess að draga úr sumum stærstu ágöllum hennar, smygli og bruggi. Það er því engin ástæða fyrir þá, sem eru á móti áfengislöggjöfinni, að beita sér á móti frv. - Að endingu óska ég frv. vísað til allshn. að umr. lokinni.

lngvar Pálmason [óyfirl.]: Hv. fyrri flm. hefir nú gert nokkra grein fyrir þessu fóstri þeirra hv. 3. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Rang., og mætti því ætla, að afkvæmið væri sæmilega í heiminn borið, þar sem að því standa bæði lögfræðingur og prestur. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði þessa máls nú, en víkja að því atriði, sem hv.flm. dvaldi lengst við, sem sé þjóðaratkvgr., sem fram fór 21. okt. síðastl., og úr því að hann gaf tækifærið, þá er bezt að minnast dálítið á þær ályktanir, sem af henni má draga. Annars var hv.flm. svo brátt, að hann gat ekki beðið eftir því, að búið væri að vinna úr þeim gögnum, sem hún annars leggur manni upp í hendur. Það er víst, að töluvert má af atkvgr. þessari læra, enda var alltaf til þess á ætlazt. Að sjálfsögðu er það rétt, að við atkvgr. þessa fékkst örlítill meiri hl. með því að afnema þann það, sem nú gildir um innflutning áfengra drykkja. Það skal játað, að þar sem það liggur beint fyrir, að meiri hl. kjósenda í einhverju máli óskar einhvers, þá á hann að ráða. En við þessa þjóðaratkvgr. er margt að athuga. Fyrst og fremst það, að atkvæðamunurinn var mjög lítill, töluvert minni en sá meiri hl., sem fékkst 1908, þegar mál þetta var borið undir þjóðina; þó var það svo, að skoðanabræður hv.flm. frv. þessa töldu mismuninn svo óverulegan þá, að þeir vildu láta þjóðina greiða atkv. aftur, og það jafnvel helzt þrisvar sinnum. Að svo mæltu vil ég drepa á örfá atriði, sem atkvgr. 21. okt. síðastl. bendir ótvírætt á. Það er þá fyrst, að það er sýnilegt, að þar, sem gæzla bannlaganna hefir lukkazt sæmilega, vill fólkið ekki afnema bannið. En þar, sem miður hefir tekizt gæzla þeirra, verður það ofan á að meiri hl. vill losna við það. Þetta gefur ástæðu til að halda, að það séu ekki ákvæði bannlaganna, sem fólkið er á móti, heldur mistökin á framkvæmd þeirra. Þá vil ég benda á, að brot á bannlögunum hafa verið tíðust hér í Rvík og nágrenni Rvíkur, og í því sambandi jafnframt, að einmitt í Rvík er langmestur meiri hl., sem vill afnám bannsins, og svo út frá Rvík. En þegar dregur lengra út frá Rvík, þangað, sem lögin hafa verið meira í heiðri höfð og gæzla þeirra tekizt betur, vill fólkið ekki missa þau. Þetta sýnir atkvgr. 21. okt. meðal annars. Þá vil ég og benda a, að ennþá liggja ekki fyrir nægilega skýr gögn um það, hvernig þátttakan hefir verið í þessari atkvgr. Það verður ekki séð ennþá, hversu margar konur og hversu margir karlar haf. t. d. greitt atkv. Þetta er dálítið bagalegt, því að það er nefnilega staðreynd, að konur, úti á landi a. m. k., vilja ekki að neinu leyti gefa tilefni til þess, að drykkjuskapur aukist í landinu. Verði því sú raunin á, að atkvgr. sýni, að þátttakan í henni hafi verið lítil meðal kvenfólksins úti á landsbyggðinni, þá er hún alls ekki sú rétta spegilmynd af vilja þjóðarinnar. Út frá þessu vil ég segja, að ég tel það ekki eins mikla goðgá eins og hv.flm. vildi vera láta, þó að aukaþing þetta hlaupi ekki til þess að opna allar gáttir fyrir víninu, á þess að setja nokkrar skorður við, því að ég tel það engar skorður, þó að lofað sé að hlutast til um, að frv. verði lagt fyrir næsta þing um þetta efni. Þá vil ég benda á eitt enn, sem atkvgr. sýnir, og það er, að í 14 kjördæmum á það að heita svo, að fengizt hafi meiri hl. með afnámi bannlaganna. Ég segi bannlaganna, þó að ég líti svo á, að um bannlög sé hér engin að ræða. Í 13 kjördæmum hefir aftur meiri hl. orðið á móti því. Þegar þetta er því borið saman og þátttakan í kjördæmunum, þá á ég von á því, að dálítið veikist sú fullyrðing, að þetta sé hreinn þjóðarvilji. Það er því víst, að hvernig sem á þetta er litið, þá er ekki nema að nokkru leyti hægt að halda því fram, að með atkvgr. 21. okt. síðastl. hafi fengizt hinn sanni þjóðarvilji í þessu máli. Ég ætla nú að vera svo frjálslyndur að afsaka hv.flm., þó að þeir hafi þá trú, að öll höft beri að afnema og að lítilfjörlegur meiri hl. eigi jafnan að ráða í hvaða máli sem er. En þess vil ég þá biðja þá, að líta eitthvað til andstæðinganna, sem í þessu tilfelli eru þó 42% af öllum, sem atkv. greiddu fyrsta vetrardag síðastl. Annars held ég, að það hefði farið betur á því, að sá maðurinn, sem á að sjá um uppeldi prestastéttarinnar á Íslandi, sá þar fræum guðsótta og góðra siða, hefði farið dálítið öðruvísi að, ekki sýnt það bráðlæti, sem hann hefir sýnt í þessu máli, þar sem hann virðist ekki hafa haft neitt annað fyrir augum en aðeins það, að fá hin sterku vín inn í landið, alveg á tillits til þess, hverjar afleiðingar það getur haft fyrir þjóðina í heild sinni. Það hefði horft óneitanlega öðruvísi við, hefði hann tekið það ráð að leggja um leið fram frv. um viturlega meðferð áfengisins. Hv. flm. eru báðir menn vitrir, og hefðu án efa getað lagt margt gott til þess máls. Hvað snertir það atriði, að við þm. séum skyldugir að haga atkv. okkar eftir þeim þjóðarvilja, sem fram kom 21. okt. síðastl., þá mótmæli ég því. Fyrst og fremst af því, að ég tel alls ekki, að við þá atkvgr. hafi komið fram skýr og ótvíræður þjóðarvilji, og í öðru lagi sökum þess, að það er skylda hvers þm. að láta sannfæringu sína ráða atkvæðinu, og ekkert annað. Hitt er rétt, að komi sannfæring þingmannsins í bága við vilja kjósendanna, þá er hans að taka afleiðingum þess við þá. Það er því alveg fjarstæða ein að ætla að binda atkv. mitt eða annara þm. með þál., sem samþ. var í Sþ. í fyrravor. Hv. flm. sögðust hafa bakhjarl í sínum kjósendum í þessu máli. Það má vel vera rétt. En ég hefi líka bakhjarl í mínum kjósendum í því, en það bakhjarl verkar bara öfugt. Á ég, ef meiri hl. kjósenda vill ekki bindindi, að greiða atkv. eins og meiri hl. vill? Má ég ekki á Alþingi greiða atkv. eftir sannfæringu minni, greiða atkv. með bindindi? Jú, það er enginn vafi á því.

auðvitað, ef sannfæringin hefir breytzt

. Ég neita því algerlega, að ég hafi í sambandi við þál. á síðasta þingi bundið mitt atkv. með þessu frv., þar sem ég þá ekki einu sinni greiddi þál.atkv. Svigurmæli hv. 2. þm. Rang. um, að ég hafi skipt skoðun, eru því með öllu ástæðulaus. En þó svo hefði verið, að ég hefði greitt atkv. með þál. á síðasta þingi, þá væri það nokkuð langt gengið að halda því fram, að þar með ætti mitt atkv. að falla til fylgis þessu frv. Það er nú svo, að frv. það, sem hér liggur fyrir, er annar flötur á málinu en sá, sem vissi að þjóðinni, er hún var látin greiða atkv. fyrsta vetrardag. Þjóðin var þá aðeins spurð að því, hvort hún vildi heimila innflutning á sterkum drykkjum, og hún svaraði spurningunni eins og kunnugt er, en það er stórt vafamál, hverju þjóðin mundi svara nú, ef hún væri spurð um þetta frv., spurð um það, hvort hún vilji afnema bannlögin að óbreyttri áfengislöggjöf. Það er m. ö. o., eins og spurningin var borin upp fyrir þjóðinni, hefir þjóðin ekki gefið nema hálft svar í þessu máli. Það vita allir, að það er ekki sama, eftir hvaða lagafyrirmælum áfengi er flutt inn í landið og selt. Hv. flm. hefir sjálfur kannazt við það, að frv. hans falli ekki vel við gildandi áfengislöggjöf. En þá vil ég spyrja hann, hvers vegna hann vill ekki, jafnframt því, sem hann leggur til að leyfa innflutning sterkra vína, láta setja viturlega löggjöf um sölu og veitingu þessara vína. Hv. flm. veit, hann hlýtur að vita, að sú afgreiðsla, sem hann vill hafa nú á þessu máli, hún er áreiðanlega ekki í samræmi við þjóðaratkvæðið. Ég vildi í þessu sambandi aðeins benda á það, á þess ég ætli mér að fara að rekja sögu bannmálsins, hvernig afstaða skoðana bræðra hv.flm. hefir verið frá því fyrsta gagnvart bannlögunum. Hún hefir í fám orðum verið sú, að þeir hafa alltaf frá því fyrsta fetað sig áfram stig af stigi í þá átt að gera bannlögin sem áhrifaminnst og sem óhæfust til þess að ná þeim tilgangi, sem þeim var ætlað í fyrstu að ná. Þannig hefir þetta verið frá því fyrsta, er lögin voru sett 1909, og allt fram á þennan dag. Skrefin, sem þeim hefir tekizt að stíga í þessu máli, hafa verið misjafnlega löng, sum hafa verið stutt, önnur aftur lengri, eins og þegar Spánarvínaundanþágan kom þeim upp í hendurnar, og svo nú þetta síðasta og stærsta skref, er þeir vilja stíga, með algerðu afnámi laganna. Ég vil þó þrátt fyrir alla þeirra baráttu gegn bannlögunum mega vona það, að þetta skref þýði ekki það, að þeir vilji láta áfengislögin, sem þeir viðurkenna, að séu mjög ófullkomin, sýna enn betur vanmátt sinn, en þeir verða þó að gá að því, að slíkt yrði óhjákvæmilega afleiðing þessa frv., ef það verður að lögum, því ef leyfðir verða sterkir drykkir inn í landið að óbreyttri áfengislöggjöf, þá er enginn vafi á því, að ástandið hér mundi stórversna. Mér skildist það á hv.flm., að hann teldi gildandi áfengislöggjöf svo gallaða, að hún gæti ekki óbreytt staðið til langframa. Aftur á móti var að heyra á honum, að þetta frv. mundi fremur bæta úr göllum laganna. Frá mínu sjónarmiði er það óskiljanlegt, hvernig hægt er að lækna einn sjúkling með því að láta hann fá verri sjúkdóm til viðbótar við þann, sem hann hefir fyrir. Hv. flm. vildi halda því fram, að engar líkur séu til, að samþykkt þessa frv. leiði af sér aukinn drykkjuskap. Ég er nú á öfugri skoðun. Þetta eru auðvitað spádómar hjá okkur báðum. Ég er nú dálítið eldri maður heldur en hv.flm. Þar að auki hefi ég nú í 43 ár unnið að bindindismálum og látið mig þau nokkru skipta. Ég held því, að ég hafi ekki minni reynslu en hann, og mín reynsla hnígur öll í þá átt, að álykta má, að drykkjuskapurinn aukist stórlega, ef sterku drykkirnir verða leyfðir inn í landið, og það merkilega er, að hv.flm. hefir einmitt sjálfur kannazt óbeinlínis við þetta, því ein af röksemdum hans með frv. var sú, að frv. mundi orsaka auknar tekjur í ríkissjóð. En það hlýtur að verða fyrir meiri innflutning vína og þar af leiðandi meiri drykkjuskap.

Hv. þm. hefir ekki tekið eftir ræðu minni

. Jú, ég tók vel eftir því, að hann sagði, að meira mundi verða flutt inn en áður á leyfilegan hátt; en það verða menn þó að taka með í reikninginn, að hvötin til þess að smygla inn víni og brugga vín er engu minni en áður. Sú hvöt er og hefir alltaf verið fjárhagslegs eðlis; hún á ekki rót sína að rekja til löngunarinnar í vínið, eins og hv.flm. heldur, að sé. Ég veit, að hv.flm. sjálfur er ekki lögbrjótur á þessu sviði, enda skilur hann ekki þær hvatir, sem standa að baki slíkum lögbrotum, en hann má trúa því, að það er eingöngu gróðavonin, en ekki löngunin í vínið, sem veldur því, að menn fara að brugga eða smygla inn vinum. Hv. flm. viðurkennir það líka, að hvorttveggja, brugg og smygl, muni vera gróðafyrirtæki. Þess vegna er það alveg áreiðanlegt, að bruggið vex við innflutning sterkra vina. Þegar allt flýtur í sterkum vínum, verður eftirlitið með bruggi og smyglun alveg ómögulegt. Þá kom hv.flm. með aðra ástæðu fyrir því, að drykkjuskapur mundi ekki aukast þrátt fyrir afnám bannsins, sem sé þá, að bindindisstarfsemin í landinu mundi jafnframt aukast. Ég veit ekki, hvort heldur ég á að gleðjast eða hryggjast yfir þessari yfirlýsingu. Ef hún á að þýða það, að hv.flm. ætli sér, þegar bannlögin eru afnumin, að ganga í lið með bindindismönnum og berjast við þeirra hlið fyrir auknu bindindi, þá er ástæða til að gleðjast yfir slíku loforði um liðveizlu, en ef orð hans eru aðeins ávísun á okkur bindindismenn, þá er sú ávísun aðeins orð; ef hún þýðir það, að hv.flm. vilji hér með gefa okkur leyfi til að vinna að bindindismálum með meira krafti en áður, þá er þetta aðeins fagurgali, sem hv.flm. ætlar enga ábyrgð að bera á. Nei, ef hann gefur ávísun í þessu máli, þá skal hann gefa hana á sjálfan sig, en ekki á aðra. Til þess hefir hann enga heimild. Það fer nú svo í þessu máli, þó hv.flm. sé skýr maður, þá skýzt honum með rökin, af því málstaðurinn er ekki góður. Þá sagði hv.flm., að ein ástæðan, sem mælti með því að samþ. frv., væri sú, að gæzla áfengislaganna mundi verða miklu erfiðari hér eftir en hingað til. Ég verð nú að játa það, þó að hv.flm. sé skýr maður, þá skil ég nú ekki, að það geti verið ástæða fyrir afnámi bannsins, að eftirlitið verði fyrir það erfiðara.

Hv. þm. hefir misskilið mig. Ég sagði, að gæzla áfengislaganna yrði erfiðari hér eftir en verið hefir, ef aðflutningsbannið yrði nú ekki afnumið

. Hv. flm. segir, að gæzlan verði erfiðari hér eftir en verið hefir, ef bannið verður ekki afnumið. Mér flýgur í hug, hvort hér liggi það á bak við, að minnka eigi eftirlitið, ef bannið verður ekki afnumið. Ef það er svo, þá er þetta rökfræðilega hárrétt, að eftirlitið verði erfiðara. Þess vegna er ég á móti því, að sterkir drykkir verði fluttir inn í landið, að ég veit, að eftirlitið verður erfiðara, og þess vegna tel ég nauðsynlegt, að samtímis því, að stigið væri þetta stóra spor, ætti þó a. m. k. að semja viturlega áfengislöggjöf. Ég skal taka það fram, að þó ég sé algerlega mótfallinn þessu frv., þá er það ekki ætlun mín að beita hér neinu málþófi. Ég játa það, að ég hefði gjarnan óskað að vera sá skörungur að geta talað fyrir mínum málstað eins og hann á skilið, en um það er nú ekki að ræða, og verður hver að koma til dyranna eins og hann er klæddur. Ég hefi reynt af veikum mætti að færa fram þau rök, sem mér finnst mæla á móti því, að veitt sé leyfi til þess að flytja inn sterka drykki án þess um leið að hrófla nokkuð við hinni ófullkomnu löggjöf, sem gildir um veitingu og neyzlu vína. Ég mun því greiða atkv. á móti frv. eins og það liggur fyrir, og þykist ekki með því vera í neinu ósamræmi við þál. frá síðasta þingi um atkvæðagreiðsluna, þó svo hefði verið, að ég hefði greitt henni atkvæði, sem ekki var. Ef mál þetta heldur áfram hér í deildinni, þá mun ég við 2. umr. gera tilraun til að beina því inn á heillavænlegri braut en það er nú á. Ég læt það bíða til 2. umr., því ég vil vona, að það séu fleiri hv.þm. sama sinnis og ég, að þeir vilji gjarnan koma þessu máli frá við þessa umr., og vitanlega fara hv.þdm. hér eftir sinni sannfæringu. Ég held, að það hefði verið drengilegra af hv.flm., sem báðir eru mætir menn, að þeir hefðu notað sína góðu aðstöðu í þjóðfélaginu til þess að koma góðu til leiðar. Þeir viðurkenna báðir, að áfengið sé böl, en ég vildi, að þeir hefðu borið gæfu til að beita sínum miklu kröftum til annara verka og betri en þeirra að rífa niður og leggja af velli síðustu leifarnar af því litla starfi, sem við bindindismenn höfum fengið áorkað síðasta mannsaldur, og hafa svo ráð eitt fram að bera til uppbótar á sínum óhappaverkum að gefa ávísun á þá menn, er þeir hafa unnið á móti.

Magnús Jónsson Ég þarf í raun og veru engu við það að bæta, sem hv. 1. flm. sagði í sinni framsöguræðu. Hann gerði svo rækilega grein fyrir tilverurétti þessa frv., að sú eina tilraun, sem gerð hefir verið til andmæla, tilraun til að hnekkja þjóðaratkvgr., hefir algerlega mistekizt. Hv. 1. flm. tók það réttilega fram, að nú væri enginn tími, enda ástæðulaust að vera að ræða hin almennu rök með og móti banni. Það er búið að kveða upp úrskurðinn um þá spurningu. Það gerði þjóðin sjálf fyrsta vetrardag. Hin almennu rök um bannið voru rædd, þegar það var sett á. Þau hafa síðan oftsinnis verið rædd meðan bannið gilti. Þá var um það deilt, hvort ætti að vera bann eða ekki bann, vín eða ekki vín. Ég skal játa, að ég var bannmaður, þegar bannið var sett. Þrátt fyrir alla galla, sem því fylgja, að grípa til þeirra neyðarúrræða að þetta sjálfstæði manna, þá var ég með því, að það væri gert í það sinn, ef með því tækist að hindra innflutning á víni og eyða drykkjuskap í landinu. Þá ætlaði ég að þola þvingunarlögin á þjóðina, og ég mundi standa enn við sömu skoðun, ef hægt væri með lögum algerlega að þurrka landið. Ég verð þó að segja það, að ég er nú orðinn ennþá meiri frelsismaður en ég áður var. Ég er orðinn ennþá meiri andstæðingur þeirrar stefnu, sem á sem flestan hátt vill leggja hömlur á frelsi einstaklinganna. Þó mundi ég í þessu tilfelli fylgja þeirri stefnu, ef að fullu gagni mætti verða. En um það er ekki hér að ræða. Það er búið að þrautreyna bann á víni, bæði hér og í öðrum löndum. Við höfum haft sölubann í 10 ár, algert aðflutningsbann í 8 ár og síðast í nokkur ár bann með undanþágu á sumum tegundum vína. Á öllum þessum árum höfum við alltaf verið að reyna að endurbæta þessa löggjöf. Það hefir verið reynt að brasa í brestina, sem komið hafa fram á lögunum, reynt að kítta í sprungurnar, en ekkert hefir dugað. Þessar tilraunir hafa hvergi dugað, hvorki hjá okkur eða öðrum þjóðum, sem við hið sama hafa átt að stríða. Ég held því, að reynslan bendi til þess ótvírætt, að vænst sé að afnema þetta bann, sem ómögulegt reynist að halda. Finnar og Norðmenn hafa nú þegar afnumið bannið hjá sér. Bandaríkin eru í þann veginn að afnema það. Hefi ég varla trú á því, að sú mikla þjóð sækti svo fast að afnema þessi lög, ef hún teldi sig ekki vera búna að fá óskeikula reynslu fyrir því, að lögin séu óframkvæmanleg. Þá er það aðeins spurningin, hvort við einir eigum að vera þeir sauðir að taka ekkert tillit til reynslunnar, hvorki okkar eða annara þjóða reynslu. Hjá okkur, eins og öðrum þjóðum, sem hafa haft bannlög, er að ræða um tilraun, sem hefir mistekizt, og sem þess vegna á að hætta við. Það á því að ræða um þetta frv. alveg án tillits til þess, hvort menn álíta heppilegt að þurrka landið eða ekki. Ég býst við, að það séu ákaflega margir, sem líti á þetta mál þannig, að þessi tilraun hafi sýnt, að það verður að hætta. Mér finnst ákaflega sláandi að sjá það, hvernig þær vonir hafa reynzt, sem ýmsir gerðu sér um Spánarsamningana, að menn mundu eftir það láta sér nægja með hina veikari drykki, Spánarvínin, - en það varð alveg öfugt. Það endurtók sig hér gamla sagan, að meðan eitt tré í aldingarðinum er bannað, þá er mest keppikefli að eta af því. Meðan ein tegund drykkjar er bönnuð, þá er endilega sjálfsagt að ná í hana. Ef litið er nú á þetta frv. okkar hv. 2. þm. Rang. æsingalaust, eins og ég veit, að hv.þdm. yfirleitt vilja gera, þá kemur í ljós, að frv. fer raunar fram á ákaflega litla breyt. á núgildandi lögum. Það á ekki að breyta áfengislöggjöfinni, það á ekki að fjölga útsölustöðum, ekki að leyfa fleiri aðilum að flytja inn vín, ekki að rýmka um veitingu vína eða slá af kröfunum um almenna hegðun í sambandi við vínnautn, það á aðeins, í stað þess, sem nú er aðeins heimilt að flytja inn vissar tegundir, að leyfa að flytja inn hvaða tegundir vína sem er. Þess vegna er ég alveg undrandi yfir því, hve þetta frv. hefir mætt þéttri andstöðu, þegar þar við bætist, að eigi er hægt að halda landsmönnum frá hinum bönnuðu drykkjum. Þegar, þrátt fyrir bann á þessum drykkjum, þeir eru bæði fluttir inn og búnir til í landinu; þegar breytingin verður í raun og veru ekki önnur en sú, að ætlazt er til, að þess víns verði neytt á löglegan hátt, sem áður var notað óleyfilega, og að ríkissjóður fái nú tekjur af þeim vínum, sem áður komust inn tollfrítt eða voru búin til. Breytingin verður þá aðeins þessi: Þeir drykkir, sem hafa verið löglegir, halda áfram að vera það, en þeir drykkir, sem hafa verið ólöglegir, verða leyfðir. Það voru fáein atriði í ræðu hv. 2. þm. S.-M., sem ég vildi aðeins víkja að. Hv. þm. komst svo að orði, að það væri lögfræðingur og prestur, sem bæru þetta frv. fram. En þar sem ég þykist vita, að hann unni þessum stéttum mikið, þá vona ég, að honum sé það nokkur trygging, að ekki sé verið að fara fram á neitt ljótt með þessu frv. Ég get fyrir mitt leyti alls ekki samsinnt því, sem hv.þm. sagði um þjóðaratkvæði. Hv. þm. vitnaði í þau ummæli stjskr., að þm. væru bundnir við sannfæringu sína og ekkert annað. Það er vitanlegt, að hver þm. hefir rétt til þess að greiða atkv. um þetta mál eins og þeir vilja, þrátt fyrir þjóðaratkvæðið. En mér fannst hv.þm. fara nokkuð einkennilega að í röksemdafærslu sinni um þetta. þm. hafa sjálfir, með sínu skoðanafrelsi til þess að ákveða mál eins og þeir vilja; afgr. þetta mál á síðasta þingi þannig, að því skyldi skotið undir úrskurð þjóðarinnar. Og eftir að þm. hafa gert þetta, lít ég svo a, að þeir séu móralskt bundnir við að fara eftir þessum úrslitum. Það má náttúrlega segja, að ég segi þetta nú af hví, að úrslitin urðu eins og þau urðu. En ég mundi beygja mig fyrir slíkri atkvæðagreiðslu. T. d. ef sami meiri hl. og nú er með afnámi bannlaganna, hefði tjáð sig fylgjandi bannlögunum og fram hefði komið frv. um að afnema þau, þá hefði ég greitt atkv. móti því. Ég greiddi atkv. með því að skjóta málinu undan mínum dómstól til annars dómstóls, æðri dómstóls, þess, sem gefur okkur sitt umboð, og úr því ég gerði það, mundi ég taka því mannlega og hlíta þeim úrskurði, þó hann væri annar en ég legði á málið. Hv. þm. fór nokkuð út í það, hversu mismunandi úrslitin hefðu orðið í mismunandi kjördæmum, og var að reyna að draga af því ýmsar ályktanir. Ég álít ákaflega óheppilegt að blanda kjördæmunum nokkuð inn í þetta mál. Ég álít, að það hafi verið mistök í þessari atkvæðagreiðslu, að ekki skyldi hafa verið svo ákveðið, að talið væri upp á einum stað. Því þegar máli er skotið undir atkv. þjóðarinnar, er því í rauninni ekki skotið undir sérhvert kjördæmi, heldur þjóðina í heild. Þessi atkvgr. átti að fara fram eins og landskjör, að talið væri upp á einum stað. Þetta hefði að mörgu leyti komið í veg fyrir ýmiskonar óþægindi, sem stafa af því, að talið er upp á mörgum stöðum. 1908 var talið upp í kjördæmunum, en það var af því, að sú atkvgr. fór fram í sambandi við almennar þingkosningar. Ég vonast til, að næst þegar þjóðaratkvæðagreiðsla fer fram, þá verði ekki steytt á sama skerinu, heldur verði talið upp í einu lagi. En út af þeim ályktunum, sem hv.þm. vildi draga af útkomunni í einstökum kjördæmum, þá held ég, að það sé misskilningur að halda, að atkvgr. hafi farið eftir því, hvað bannlaganna hafi verið vel gætt á hverjum stað. Ég býst við, að öllum komi saman um það, að hvergi nokkursstaðar á landinu sé eins mikið gert til þess að gæta bannlaganna eins og í Reykjavík. Það er hvergi á landinu eins miklu liði á að skipa til þess og hvergi eins vandlega skoðað í skipum og í farangur manna, og allt upphugsanlegt gert til þess að hafa upp á leynisölum og bruggi. En hitt er annað mál, að brotin geta verið fleiri í Reykjavík en annarsstaðar, af því að hér er margmennið svo mikið. Ég vil minna hv.þm. á, að það, hvað mörg brot komast upp, getur verið vottur um góða löggæzlu. Það þarf ekki að vera, að laganna sé bezt gætt þar, sem enginn er tekinn fyrir lögbrot. En það er rétt og er ekki nema eðlilegt, að bannlögin hafi enn mest fylgi þar, sem þau hafa minnst verið brotin. Þetta er í samræmi við það, sem ég hefi tjáð vera mína skoðun. Hefðu bannlögin reynzt vel, þá er ég sannfærður um, að ekki hefði verið farið fram á að afnema þau. Hv. þm. taldi þetta form, sem við flm. höfum valið þessu máli, að því leyti stórgallað, að með því væri, eins og hann komst að orði, allar gáttir opnaðar á þess að nokkrar skorður væru settar við óheppilegri notkun áfengis. Mig stórfurðar á þessum ummælum hv.þm., þar sem við berum ekki fram neina breyt. á áfengislögunum. Við förum ekki fram á neina breyt. aðra en þá, að bæta við 5–6 tegundum af víni, en allar skorður, sem fyrir eru við misbeitingu þess, eiga að standa. Það er því ósanngjarnt að bera okkur það á brýn, að við ætlum að kippa öllum skorðum undan. Hv. þm. talaði líka um það, að við ættum að sýna minni hl. svo mikla sanngirni að lofa þeim að vera með í að ákveða, hvernig áfengislögunum yrði hagað í framtíðinni. Ég þykist vita, að ekkert sé því til fyrirstöðu og að stj. muni hafa þá menn í ráðum með sér, sem mest hafa beitt sér fyrir bindindisstarfsemi í landinu. Hv. þm. var að tala um það, hvernig skoðunarbræður okkar flm. hefðu komið fram við bannlögin. Við flm. höfum báðir verið bannmenn. Það fyrsta, sem ég kom fram í opinberum málum, var, að ég veitti banninu mikið fylgi. Þá var bannið komið á og mér fannst sjálfsagt að veita því allt það lið, sem ég gat. En hitt er annað mál, hvort maður á að loka augunum fyrir því, þegar tilraunin getur ekki lánazt. Ég vil því vísa frá mér öllum dylgjum í þá átt, að ég vilji reyna að draga stoðirnar undan banninu. Það er fjarri því. Ég skal ekki fara mikið út í það, hvaða afleiðingar það muni hafa, ef bannið er afnumið. Ég held, að afleiðingarnar verði litlar. Ég hefi ekki neina trú á því, að upp rísi nein gullöld, bruggið hverfi og allar tilraunir til að smygla. En ég hefi heldur ekki trú á því, að áfengisflóð renni yfir landið. En úr sögunni munu hverfa ódýrar tegundir af leiðinlegu víni, sem menn helzt kaupa til þess að drekka sig fulla, og í staðinn koma sterkari drykkir, menn verða fullir af hvorutveggja, en ég hefi aldrei séð neinn mun á því, hvort menn eru fullir af Spánarvínum eða brennivíni. En ef þessi vín væru seld með svipuðu verði og tíðkast í okkar nágrannalöndum, þá getur verið, að smygi mundi að miklu leyti hverfa, og þær tekjur, sem eiga að renna í ríkissjóð, mundu þangað koma. Ég get ekki skilið, hvernig þau rok hv.þm. geta staðizt, að brugg muni vaxa við það, að sterkir drykkir væru leyfðir til landsins. Innlent brugg byrjaði vegna þess, að þessi vín voru bönnuð. Þess vegna finnst mér það vera rökrétt afleiðing, að afnám bannsins muni draga úr brugginu, og ég fyrir mitt leyti er ekki í vafa um, að það muni gera það smám saman. Ég sé heldur ekki, að við séum að gefa neinar ávísanir á hv.þm. og aðra, sem hafa beitt sér fyrir bindindismálum, þó við látum í ljós sem okkar skoðun, að bindindisstarfsemi muni aukast. Við drögum þá ályktun einungis vegna þess, að bindindisstarfsemin dofnaði við það, að bannið komst á. En að starfsemin hefir glæðzt aftur, stafar af því, að bannið hefir ekki reynzt öruggt. Og ég þykist viss um, að nú muni bindindisstarfsemin glæðast enn meir. En ég er ekki með því að gefa ávísanir á neinn, set þetta bara fram sem mína skoðun, ályktun, dregna út frá eðlilegum forsendum. Að ég á síðasta þingi og aftur nú hefi horfið að því ráði að gerast meðflm. að afnámi bannlaganna, stafar af því, að ég tel þessa tilraun hafa misheppnazt og að hún geri mikinn siðferðislegan skaða í landinu. Ég tel líka óréttlátt að svipta ríkissjóð þeim tekjum, sem hann í rauninni ætti að hafa, þó það sé fyrir mér aukaatriði, og að lokum er ég þeirrar skoðunar, að skaðlegur drykkjuskapur muni verða minni í landinu eftir að búið er að afnema bannlögin. Ég hefi aldrei séð eða heyrt, að bannlögin hafi bjargað nokkrum manni, sem fer sér að voða út af víni. Sú sorglega staðreynd er, að þeir ofdrykkjumenn, sem hafa gert sér verulegan áberandi skaða við vínnautn, hafa gert það þrátt fyrir bannið. Þeir, sem bannið hefir haldið frá vínnautn, eru helzt hinir rólegu borgarar, sem hafa gaman af því að smakka vín öðruhverju, en vilja ekki brjóta bannlögin til þess. Ég trúi því, að ef bannlögin verða afnumin og innflutningur eykst, þá muni menn hætta að smygla. En af því að þessir menn mundu dreypa í vínið við og við, á þess að nokkur vissi um það í þjóðfélaginu, þá gæti verið, að hagskýrslur gætu sýnt, að drykkjuskapur hefði aukizt, þó að enginn gæti séð það. Í Englandi er mikil vínnautn eftir hagskýrslum að dæma, en ég hefi aldrei heyrt, að Englendingar væru nein sérstök drykkjuþjóð. Þetta stafar af því, að þar er svo mikill fjöldi manna, sem án þess að vera drykkjumenn neyta einhvers víns á hverjum degi. Mér fyndist það ákaflega illa við eigandi, ef Alþingi vildi ekki beygja sig fyrir þjóðaratkvgr., sem það sjálft hefir látið fara fram. Ég býst við, að það yrði til þess, að slíkar atkvgr. yrðu hafðar að litlu og sennilega ekki farið út í það að skjóta málum til þjóðarinnar. Og það teldi ég illa farið, því það fer vel á því, þegar mál eru þannig, að þau verða ekki að flokksmálum og þess vegna erfitt að vita, hvaða fylgi þau hafa, að skjóta þeim undir úrskurð þjóðarinnar.

Jón Jónsson Það kom dálítið flatt upp á mig, þegar ég sá þetta frv. Um það var mikið deilt í sumar, hvort heyja skyldi aukaþing eða ekki. T. d. hélt hv.þm. Str. því fram, að aukaþingið væri óþarft og að af því myndi leiða mikinn kostnað. Nefndi hann 200 þús. kr., og þótti ýmsum andstæðingum hans það býsn. Margir héldu því fram, að þingið myndi verða stutt og að ekki myndu þar tekin til meðferðar önnur mál en þau, sem stæðu í beinu sambandi við stjórnarskrárbreytinguna. En nú er svo að sjá, sem þetta muni ekki verða. Mér sýnist daglega velta yfir þingið till. um aukafjárútlát ríkissjóðs. Þá sýnist mér þetta frv. benda til þess, að þinginu sé ekki ætlað að verða sérstaklega stutt. Veit ég ekki, satt að segja, hvaða mál hægt væri að velja, sem eins væri vel til þess fallið að lengja þingið um hóf fram. Þetta mál hefir verið flutt þing eftir þing, og þó aldrei komizt til fyrir þá d., sem það var flutt í, vegna óþrjótandi ágreinings. En fylgjendum afnáms bannsins virðist hafa orðið svo brátt við úrslit þjóðaratkvæðagreiðslunnar, að þeir gátu ekki stillt sig um að grípa tækifærið til að færa þjóðinni blessun brennivínsins. Ég skal ekki fjölyrða um þessa atkvgr. En ég verð þó að segja það, að hún verður að teljast nokkuð vafasöm. Fylgjendur afnámsins stæra sig af því, að hún hafi verið mjög glögg, þar sem 58% atkv. hafi verið með afnáminu. En við sjáum, að þátttakan í atkvgr. var mjög lítil, eins og eðlilegt er, þar sem hún fór fram á óheppilegum tíma og ekki komu nein önnur mál til atkv. um leið. Þó að gert sé gys að þeirri röksemd, að hríðarveður hafi verið þennan dag, þá er það nú samt svo. Veðrið var mjög slæmt. Atkvgr. sýnir, að tæplega 50% kjósenda hafa greitt atkv., og það sýnir aftur lítinn áhuga á breytingu. Það kann að vera rétt hjá hv. 2. þm. Rang., að margir þeirra, sem heima sátu, séu í raun og veru fylgismenn afnámsins. En það sýnir þó ekki mikinn áhuga hjá þeim á breytingunni, er þeir sitja heima í þeim héruðum, þar sem skilyrði til að sækja atkvgr. eru annars góð. Annars er eðlilegast að ætla, að þeir leggi mesta kappið á sóknina, sem bannið vilja afnema. Þá ber á það að líta, að af 27 kjördæmum eru 14, sem ekki vilja breytinguna, eða rúmur helmingur. Baggamuninn ríður eitt kjördæmi, sem sé Reykjavík. Meiri hluti kjördæmanna er á móti afnáminu, og t. d. allir Vestfirðir. Nú gera andbanningar sér hægt um hönd og leggja til, að aðflutningsbann á sterkum drykkjum sé afnumið og það á þess að setja nokkrar frekari reglur um það. Mér fyndist t. d. ekki ósanngjarnt, að Vestfjarðakjálkinn, sem allur var á móti afnáminu, fengi að ákveða sjálfur, hvort hann vill hafa þar útsölu sterkra drykkja, því að sennilega mun eiga að setja slíka útsölu á Ísafirði. Sé ég ekki, að einu orði sé vikið að slíku í frv. Hafi það vakað fyrir flm., þá er það ekki nema gott. En þetta er víðar svona en á Vestfjarðakjálkanum. T. d. ætti Akureyrarkaupstaður að hafa sitt atkv. um þetta. Þá er annað, sem er skylda þjóðfélagsins um leið og hleypt er þessum voða að þjóðinni, því að þetta er voði; við, sem komnir erum til ára, munum, hvernig var hér áður því er það rík skylda þjóðfélagsins að setja ströng ákvæði til þess að fyrirbyggja háskalega misnotkun þess áfengis, sem flutt verður inn í landið. Ég held t. d., að setja beri ákvæði, sem tryggja bindindisfræðslu í skólum landsins, að veita beri fé til bindindisstarfsemi o. fl. Því fer fjarri, að þörf sé á að flaustra málinu svo af, að menn gefi sér ekki tíma til að vanda löggjöfina. Því hefði ég getað skilið það, ef komið hefði fram þáltill. til stj. um að undirbúa slíkt í samráði við bindindisfélög fyrir næsta þing. Hv. 3. þm. Reykv. hélt því fram, að þar sem málið hefði verið borið undir þjóðina, þá væri þm. skylt að fara þar eftir. En ég get ekki skrifað undir það. þjóðin getur breytt um þm., en það nær engri átt, að nokkur þm. greiði atkv. gegn hví, sem hann heldur, að sé bezt fyrir þjóðina. Þó má mikið bæta hér úr, ef sett eru nauðsynleg varúðarakvæði. Ég er því þessu frv. mótfallinn, fyrst og fremst af því, að það tefur þingið að ástæðulausu, og í öðru lagi vegna þess, að skylt er að setja tryggingarákvæði, sem m. a. tryggi rétt þeirra, sem vilja vera á vínsins. Mun ég hví hiklaust greiða atkv. á móti þessu, en hinsvegar get ég verið því fylgjandi, að stj. sé falið að undirbúa málið til næsta þings.

Ingvar Pálmason [óyfirl.]: Hv. 3. þm. Reykv. byrjaði á því að segja, að hann hefði verið bannmaður, og sagðist hann vera það enn. En ég held, að þeir, sem á hlýddu, hafi með engu móti getað fengið það út úr ræðu hans. Ég get trúað því, að hann hafi verið bannmaður, en ég trúi því ekki, að hann sé það enn. Hann hefir ekki afsannað þau ummæli mín, að hann og hv. 2. þm. Rang. væru skoðanabræður þeirra manna, sem sátu þingið 1919. Þeir halda fram sama málstað og andbanningar hafa gert undanfarin þing. Hv. þm. hneykslast á því, að ég ámælti hv.flm. fyrir þetta frv., sem ég sagði, að opnaði allar gáttir fyrir áfenginu á þess að setja nokkrar skorður við. Hv. þm. vildi snúa orðum mínum við, til þess að geta fótað sig á heim, og halda því fram, að ég hefði sagt, að þeir vildu kippa öllum skorðum burt. Þetta sagði ég aldrei. En okkur ætti að koma saman um það, að áfengislöggjöfin er ekki viðunanleg eins og nú er. Annað mál er það, hvort ekki er hægt að breyta henni til bóta. Tel ég það því ekki nema sanngirnikröfu, að settar verði nýjar skorður um leið og áfenginu er veitt inn í landið. Í ræðu sinni sagði hv. 3. þm. Reykv. það, að bannl. hefðu aldrei nokkrum manni bjargað. Held ég, að þetta sé ekki annað en tóm orð. Get ég skýrt frá hví, að í minni sýslu hefir ástandið breytzt svo, að enda pott meiri hl. manna væri þar á móti banni 1908, þá vilja menn þar nú heldur þau l., er nú gilda, heldur en engin bannl., þrátt fyrir missmíði á löggjöfinni og framkvæmd hennar. Er það sönnun þess, að þau hafa bjargað mörgum. Það, að snúa hugarfari íbúanna, er sú bezta björg, sem hægt er að veita. Ég hefi sjálfur fengizt alllengi við þessi mál. Í mínu byggðarlagi var brennivínssala. Þar bjuggu þá 200–300 manns. Þeir drukku því meira en 1.200 manns drekka nú. Hvað mörgum þarna hefir verið bjargað, getur enginn sagt, en þeir eru áreiðanlega margir. Hv. þm. sagði, að breyting sú, sem yrði við frv., væri nálega engin, en þó væri það til bóta. Þegar það væri komið á, þá væri eitthvað öðru máli að gegna en um Spánarvínin, sem menn drykkju sig fulla í. Menn myndu þá fá sér þetta og rétt dreypa í það. Ég get nú ekki talað um þetta af reynslu, því að ég hefi ekki bragðað vín í 43 ár. En mér þykir það ólíklegt, því var líka haldið fram, þegar Spánarvínsundanþágan var á döfinni, að þetta væri eina ráðið til að forðast helvítis brennivínið, sem menn drykkju sig fulla í. Þetta er nú samkvæmnin. Ég lofaði í fyrri ræðu minni að beita ekki málþófi í þessu máli. En mér láðist að gera aths. við eina setningu í ræðu hv.flm. Hann sagði, að áhugaleysi við kosningarnar bæri ekki að skilja svo, að þeir, sem sætu heima, væru frekar bannmenn en andbanningar. Það væri frekar á hinn veginn. Það er náttúrlega rétt, að þessi skipulagði félagsskapur, sem unnið hefir gegn banninu, hafi átt aðsetur sitt í Reykjavík. En ef athugaðar eru gerðir þessa félags úti um landið, þá held ég, að það sé ekki vafa bundið, að þeir hafa haft fullt eins mikil áhrif og góðtemplarareglan, því að reglan beitti engum agitationum fyrir kosningarnar, en andbanningar gáfu út blað sitt, og daginn fyrir kosningarnar smeygðu þeir því inn á hvert heimili. Nei, ef gert verður upp, þá er það áreiðanlegt, að andbanningar eiga fyllilega þann heiður skilinn, ef heiður skyldi kalla, að þeir hafa ekki legið á liði sínu. Ég læt hér útrætt um þetta mál; ég sé ekki ástæðu til þess að endurtaka það, sem ég hefi áður fært fram. Ég held, að ekki finnist mikil rök til þess að hnekkja því, sem ég hefi sagt um atkvgr. og lögin yfirleitt, og ég vil að lokum láta það í ljós, að mér virðist algerlega óviðeigandi að afgr. slíkt frv., bæði nú og síðar, án þess að um leið sé sett bindindislöggjöf í samræmi við þá atkvgr., sem nú hefir farið fram.

Flm. (Jónas Jónsson) Eins og hv.þd. getur seð af grg.till., er hér aðeins um endurveitingu að ræða. Með lögunum um sundhöll frá 1928 var þetta fé bundið við það, að verkinu væri lokið 1930. Verkið tafðist af ýmsum ástæðum, og nú mun hæstv. stjórn ófús á að greiða hina lögmæltu upphæð, nema með endurveitingu. 3 þessu stigi málsins mun ég ekki fara mörgum orðum um málið, en geta þó þess, að sundlaugarnar eru í afarslæmu ástandi og fjöldi fólks fer heldur út úr bænum til hinna nýju og fullkomnu sundlauga utan bæjarins, sem hefir verið komið upp á seinni árum, og af því er augljós sú þörf, sem knýr til þess, að bærinn eignist fullkomna laug. Reyndar var komið fyrir lítilli laug í Austurbæjarbarnaskólanum og einum íþróttakennara bæjarins, Aðalsteini Hallssyni, gefið leyfi til þess að kenna þar sund í sumar sem leið. Ég var nú reyndar lítið heima í sumar, en mér skilst, að þar hafi mörg hundruð manna lært sund á fáum vikum, mjög margt af því fólki var fullorðið, bæði karlar og konur. Þegar sundhöllin er fullger, verður því bætt úr brýnni þörf, og þá aukast og glæðast allir möguleikar sundíþróttarinnar. Ég vil að lokum leggja til, að málinu verði vísað til fjhn., og beini því til hv.n., að hún flyti fyrir afgreiðslu málsins eins og unnt er, til þess að hægt verði að hefjast handa sem fyrst.

Jón Þorláksson Ég get gefið þær upplýsingar, að Rvíkurbær hefir þegar lagt fram til þessa verks 280 þús. kr. án þess að nokkuð kæmi í móti því af ríkissjóðs hálfu. Upphaflega var tilætlunin sú, að ríkissjóður kostaði þessar framkvæmdir að hálfu, en þá höfðu menn allt aðrar hugmyndir um kostnaðinn heldur en reynslan hefir síðar leitt í ljós. Á þessu ári hefir bæjarstjórn snúið sér til ríkisstj. og spurzt fyrir um hið fyrirhugaða 100 þús. kr. framlag. En með tilvísun til laganna hefir stj. ekki álitið sér skylt að greiða þetta fé af hendi. Það er mjög líklegt, að hún hafi þar nokkuð til síns máls, því að skilyrði var, að verkinu yrði lokið 1930. En að því er snertir möguleikana til þess að fullgera þetta mannvirki, sem öllum kemur saman um, að sé mjög æskilegt að verði sem fyrst tilbúið, og þar að auki er mjög leiðinlegt að láta húsið standa til engra nota, þar sem það er nú fullgert utan, en alveg óinnréttað, þá er ég hræddur um, að hugmynd hv.flm. hrökkvi nokkuð skammt, og mér virðist það tálvon, að einar 100 þús. kr. nægi til þess, að hægt sé að ljúka við verkið. Ég hygg, að það verði ekki mikill munur á því fé, sem til þarf að kosta í viðbót, og því, sem þegar hefir farið í þetta. Það er eftir að setja upp vélarnar, sem vatnið á að hreinsa í, og það á eftir að skipta niður rýminu og sundurhólfa í baðklefa, og yfirleitt er allt eftir að vinna til þess, að húsið verði nothæft innan. Þó að engin áætlun liggi fyrir um þetta allt saman, þá hygg ég, eftir þeirri þekkingu, sem ég hefi á hlutfallinu milli þess kostnaðar, sem það hefir í för með sér að útbúa hús utan og innan, að ekki verði komizt af með minna en 200 þús. kr. eða þar yfir til viðbótar. En ég geri hinsvegar ráð fyrir því, að ef þessar 100 hús. kr. fást - og eru þær þó lítið framlag úr ríkissjóði samanborið við það, sem bæjarsjóður hefir þegar lagt fram til verksins -, þá muni bæjarstjórn reyna til að ljúka verkinu, en þá vildi ég geta þess, að það er mjög æskilegt, að tíminn sé ekki aftur ákveðinn of naumum, og vil skjóta því til n., hvort ekki væri réttara að hafa tímatakmarkið rýmra en till. greinir, en þar er nefnt 1. október næstk., því að verkið er mjög seinlegt og tafir geta alltaf orðið af ófyrirsjáanlegum orsökum.

Flm. (Jónas Jónsson) Ég býst við, að hv. 1. landsk. eigi kost á því að láta álit sitt uppi um þetta atriði, þar eð ég lagði til, að málið kæmi fyrir nefnd þá. sem hann er form. fyrir. Það er alls ekki mín ósk, að tímatakmarkið verði sett svo þröngt, að það tefji fyrir málinu.

Jón Jónsson Ég er alveg samdóma hv.flm. um, að það sé mjög leiðinlegt, að þetta verk er ekki komið lengra áleiðis, úr því að ráðizt var í það á annað borð. En hinsvegar eru nú þeir tímar, að fyllsta ástæða er til, að við athugum okkar hag, áður en við stuðlum að því, að svona stór upphæð sé greidd úr ríkissjóði. Þess er að gæta, að fjárlögin fyrir næsta ár voru afgr. með greiðsluhalla; ég verð því að telja mjög illa farið, ef þetta aukaþing fer að auka þann halla með nýjum fjárveitingum, sem enginn veit, hvar staðar nema, ef á þá braut er farið. þetta er náttúrlega ákaflega gott og þarft verk, en mér finnst rétt að geyma það til næsta reglulegs þings, enda liggja ekki fyrir neinar upplýsingar frá bæjarstjórn, hvað hún ætlast fyrir í málinu. Einnig virðist séð fyrir þörfinni, a. m. k. til bráðabirgða, með lauginni í nýja barnaskólanum. Ég vona, að hv. d. taki allt þetta til athugunar, og líka það, að þetta virðist vera fjárveiting eingöngu og ekkert annað, og á því heima í fjvn., en ekki í fjhn., eins og hv.flm. stakk upp á.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Stjórninni hefir borizt erindi frá borgarstjóra um sundlaugarframlagið. En bæði var þá lítið um fé og í mörg horn að líta, og gömul fjárveiting fallin úr gildi. Svo að á því stigi málsins gat stj. ekki svarað öðru en því, að hún teldi ekki rétt að greiða þetta fé af hendi, en stakk hinsvegar upp á, að endurveiting væri fengin, sem nota mætti, þegar betur stæði á. Það er mjög æskilegt, að ekki þurfi að neita um framlagið, því að bæði hefir Rvík ekki hlotið svo miklar fjárveitingar í sinn hlut, og auk þess er Rvík svo illa sett um möguleika til íþróttaiðkana og útivistar, og þá einkum á vetrum, að engin önnur höfuðborg á Norðurlöndum þarf meiri umbætur til að skapa íþróttalíf og hollar skemmtanir. Þegar sundhöllin kemst upp, mun hún eiga mikinn þátt í því að bæta möguleika unga fólksins til þess að skemmta sér á heilbrigðan og hollan hátt. Sú stjórn, sem nú situr, mun gera sitt til, að hægt verði að greiða þessar 100 þús. kr. á sínum tíma.

Jón Þorláksson Ég ætla aðeins út af ummælum hv. 3. landsk. um það, að ekki lægi neitt fyrir um þetta mál af bæjarstj. hálfu, að vekja athygli á því, að nú er einmitt sá tími kominn, að bærinn fer að útbúa fjárhagsáætlun sína. Með tilliti til þessara góðu undirtekta hæstv. stj., geri ég ráð fyrir, að bæjarstj. muni kosta kapps um að finna þessari nauðsynlegu viðbót stað á fjárhagsáætluninni. En verði hinsvegar endurveitingin ekki veitt, þá er það alveg undir vilja hæstv. stj. komið, hvort nokkurntíma tekst að ljúka verkinu til fulls. Ég geri ekki ráð fyrir, að bæjarstj. muni slá þessu á dreif, en hinsvegar byst ég við, að hún muni ha frekar telja sjálfsagt að leggja í að bæta þann útisundstað, sem bærinn hefir nú, nefnilega sundlaugarnar, sem eru mjög ófullnægjandi, og sem miður góð rækt hefir verið lögð við síðan sundhallarmálið kom fyrst upp. Nú held ég, að þolinmæðin sé brostin, svo að ef ekki verður hægt að fullgera sundhöllina, því muni bæjarstj. snúa að hinum staðnum, enda er það miklu betur meðfæri bæjarsjóðs heldur en hitt yrði, að ljúka við sundhöllina án ríkisframlags. Það væri því mjög æskilegt, að við hinar fyrri ákvarðanir yrði staðið og að málinu verði ráðið til lykta nú þegar.

Frsm. (Jón Baldvinsson) N. hefir gert grein fyrir áliti sínu á málinu á þskj. 106 og breyt. þeirri, er hún ber fram við þáltill. Í fjárl. er styrkur til byggingar sundlauga miðaður við það, að ríkissjóður leggi fram helming kostnaðar, og þó þetta heiti sundhöll í Rvík, þá er hún þó hliðstæð við sundlaugarnar úti um héruðin, nema hvað hún mun koma fleirum að gagni hér. Því er það, að n. fer fram á, að framlagið til sundhallarinnar í Rvík verði 2/5 alls kostnaðar, þegar byggingin er upp komin, og af því greiðist 100 þús. kr. á árinu 1934, en síðar skuli greiða til viðbótar það, sem á vantar til þess að ríkissjóðsframlagið samsvari þessum hluta kostnaðarins, eigi síðar en árið eftir að verkinu er lokið. Í frv. til l. frá 1928 um sundhöll í Rvík, sem borið var fram á Alþ. og þá samþ., var eiginlega gert ráð fyrir því, að kostnaðurinn yrði 200 þús. kr. Það er að vísu aður en nokkrar áætlanir lágu fyrir og því hefir ekki verið ákveðið hærra framlag úr ríkissjóði en 100 þús. kr. það er því sýnilegt, að Rvík hefir átt að njóta sömu hlunninda eins og önnur héruð. En vegna þess að fjárhæðin verður svo þá í þetta mannvirki, hefir n. komið sér saman um að leggja til, að framlagið úr ríkjssjóði verði 2/5 alls kostnaðar. Þetta er því sjálfsagðara, sem bæjarstj. er með l. frá 1928 lögð sú skylda á hendur að byggja sundlaug eftir þeim teikningum, sem ríkisstj. hefir samþ. Ég geri ráð fyrir, að ríkisstj. hafi samþ. þessa byggingu sundhallarinnar. Það er því ríkisstj. sjálf, sem hefir ráðið miklu um það; að sundhöllin verður svona stórt og dýrt fyrirtæki, auk þess sem ég ætla, að ríkisstj. hafi haft hönd í bagga með undirbúning málsins, jafnvel lagt til mann til þess að gera áætlanir. Það hér því allt að sama brunni um það, að í l. eru fyrirheit um framlag helmings kostnaðar. En n. fer þó ekki lengra en að leggja til, að ríkissjóður skuli greiða 2/5 hluta byggingarkostnaðar. Í sjálfri till. á þskj. 45 er gert ráð fyrir því, að sundhöllin verði nothæf fyrir almenning eigi síðar en 1. okt. næstk. þessu hefir n. breytt þannig, að þetta sé ekki bundið við svo þröngt tímatakmark, því þá gæti farið á svipaðan hátt og með l. frá 1928, að stj. gat ekki séð sér fært að greiða framlagið, sem þá var miðað við, að sundhöllin væri komin upp 1930. Þetta rýmkar n. í till. sinni á þskj. 106 og væntir þess, að d. geti fallizt á þá brtt.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Við síðustu umr. gat ég þess, að stj. væri því hlynnt, að endurnýjuð yrði 100 þús. kr. fjárveiting til sundhallarinnar í Rvík. Ég gat þess þá, að náttúrlega væru erfiðleikar á því fyrir ríkissjóð og ekki fyrirsjáanlegt nú, hvort hægt væri að nota þá heimild. En núv. stj. hefir fullan hug á að nota heimildina, og muni vitanlega áður en til framkvæmda kæmi veita borgarstjóranum í Rvík úrslitasvör í því efni. Hér er um töluverða fjárhæð að ræða, og liggja sérstakar ástæður til, að stj. telur sig knúða til þess að standa ekki á móti endurveitingu á hinni upphaflegu fjárhæð. En þegar um það er að ræða að breyta hinum gömlu skilyrðum og hækka fjárveitinguna upp í 200 þús. kr., þá verður stj. vitanlega að mælast eindregið til, að allar slíkar ákvarðanir bíði næsta þings, því ákvörðun um 200 þús. kr. ný útgjöld heimta nýja tekjustofna. Það verður að breyta þeim gamla vana að mæla fyrir um hin og þessi útgjöld, an þess að seð sé fyrir tekjum um leið. Tekjuöflunin hefir verið erfitt viðfangsefni á undanförnum þingum, vegna þess að fjarmál ríkisins hafa blandazt svo mjög saman við önnur viðfangsefni. En þegar þessháttar þvergirðing stendur ekki lengur í veginum, má þingið ekki stofna til nýrra útgjalda an þess að skapa nýjar tekjur um leið. Brtt. n. að því er snertir hækkun tillags úr ríkissjóði á því að bíða næsta þings, en ekki að koma fram núna.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Ég sé ekki, að það sé ástæða til þess, að þetta þurfi að bíða næsta þings, eins og hæstv. ráðh. fer fram á. Hæstv. ráðh. sá við fyrri umr.till. fært að taka til athugunar að greiða þá fjárhæð, sem þá var farið fram á, 100 þús. kr. En nú geri ég ekki ráð fyrir, að það komi til meiri útborgun en 100 þús. kr. þangað til næsta þing kemur saman, því í brtt.n. er því slegið föstu, að bygging sundhallarinnar skuli ekki vera lokið l. okt. 1934, eins og þál. fer fram á, heldur verði verkinu haldið áfram með hæfilegum hraða og því lokið svo fljótt sem unnt er. Það er nú þegar komið svo mikið fé í þessa byggingu, að þetta 100 þús. kr. framlag ríkissjóðs mætti vel koma á árinu 1934, þó byggingunni væri þá ekki lokið til fullnustu. N. gerir ráð fyrir, að verkinu verði haldið áfram með hæfilegum hraða, og má því telja vist, að verkinu verði ekki lokið á árinu 1934. Þá kemur því ekki til meiri greiðsla en sem hæstv. ráðh. lofaði við fyrri umr.till. að greiða, ef till. yrði samþ. Það er því nægilegur tími til þess að taka það til athugunar, hvaða tekjustofna eigi að skapa til að standa á móti þeim útgjöldum, sem af þessu munu verða á árinu 1930, eða jafnvel 1936, því í niðurlagi brtt. er gert ráð fyrir, að síðari greiðsla fari fram eigi síðar en ári eftir að verkinu er lokið. Það getur því orðið eftir 2–3 ár, sem síðari greiðsla fer fram, og á þeim tíma kemur þingið væntanlega 2–3 sinnum saman. Ég sé því ekki ástæðu til frá n. hálfu að breyta um afstöðu til till., því þetta fer allt saman, sem hæstv.forsrh. hefir lofað og það, sem n. leggur til, þegar það er skoðað niður í kjölinn.

Jónas Jónsson Ég vildi þá fyrst beina fyrirspurn til hv. 1. landsk., sem er form. þeirrar n., sem hefir haft þetta mál til meðferðar, og sem einnig er form. þess flokks, sem var nokkuð tregur til að styðja þetta mál, þegar það fyrst var borið fram. En ég vildi aðeins benda á það, að sá grundvöllur, sem málið var byggt 1928, var, að það þótti sanngirnismál, - líka af þeim flokki, sem ekki hafði mikið fylgi hér í Reykjavík -, að íþróttaskilyrði og heilsuskilyrði í sambandi við þessa byggingu yrðu notuð hér ekki síður en annarsstaðar. Nú var treglega tekið í þetta af ýmsum mönnum í flokki hv. 1. landsk. og okkur legið á hálsi í blöðum flokksins, að við fulltrúar sveitanna værum að leggja óþarfa byrði á landið vegna Rvíkur. Ég minnist nú ekki á þetta til þess að ýfa upp gamlar væringar, heldur af því, að frá sjónarmiði okkar, sem viljum, að málið gangi fram, þá er ég ekki viss um nema þessi till. frá n., sem eitt og annað mælir með, verði til þess, að málið strandi í Nd. Þess vegna vildi ég spyrja hv. 1. landsk., hvort hann geti tryggt það, að till. nái fram að ganga í Nd., ef þessi hækkun verður samþ.Till. er að formi til nokkuð nýtt í málinu, þar sem aftur á móti, eins og hæstv. ráðh. tók fram, till. um 100 þús. kr. framlagið er aðeins endurveiting og áframhald af því, sem ein fyrrv. stjórn gekk inn á. Ég skil það vel, að hæstv.forsrh. líti öðruvísi á þetta eftir að til greina kemur aukning í þessu efni. En ég ætla þó ekki að fara sér staklega út í það, heldur aðeins skýra lítilsháttar frá því, að þegar þetta mál kom fyrst fram, þá var ekki til sú áætlun og teikning, sem að lokum var samþ. Þá var þetta álitinn mjög heiðarlegur styrkur til Rvíkur, þessar 100 þús. kr. En þá kom fram krafa frá íþróttamönnum bæjarins um það, að hafa þessa byggingu veglegri en upphaflega hafði verið hugsað. Þess vegna er ekkert, að ég hygg, um þetta ákveðið nema það, sem lögin segja. Landið leggur til þetta framlag með vissum skilyrðum, en bærinn á verkið og byggir sundhöllina, og það er á ýmsan hátt komið undir bænum, hvernig gengið er frá akkorðum og mörgu þesskonar, sem ég ætla ekki að fara neitt út í hér. Þess vegna held ég, að það sé ekki hægt, eins og hv.frsm.n. gerði, að halda því fram, að í raun og veru séu ráð gamlar skyldur frá 1928, sem bindi þingið nú. En á hinn bóginn ætla ég að greiða atkv. með þessari till., ef ég hefi von um, að það sé gott fyrir málið í sjálfu sér , og þá atkvgr. byggi ég á því, að það sé í sjálfu sér ekkert við það að athuga, þó Rvík fái hækkun í þessa byggingu eins og hvert annað kjördæmi á landinu. En ég álit, að n. hafi gert rétt í því að hald, ekki fram ýtrustu kröfu um helmingsframlag, af því að Rvík er auðugasta bæjarfélagið á landinu. Ég lít svo á, að fyrir fjármálastjórn landsins sé þessi till. ekki svo hættuleg, af því að það er sennilegt, að verkið gangi ekki eins fljótt og búizt hafði verið við, og þess vegna kæmi þetta til að ná yfir lengri tíma. Það væri t. d. hægt að lengja frestinn um eitt ár. En þar sem borgarstjóri hefir upplýst, að til þessa verks séu farnar 300 þús. kr. og byggingin er undir skemmdum, þá finnst mér það æti að vera metnaðarmál fyrir bæinn og landið, að lokið sé við rétta verk eins fljótt og unnt er. Að lokum vildi ég beina þeirri fyrirspurn til borgarstjórans, hv. 1. landsk., hvort hann vildi ekki, ef það gengi betur að loka málinu áfram, gera skriflega brtt. um, að í staðinn fyrir eitt ar komi 2 ár, ef fjármálastjórn landsins líkaði það betur.

Jón Jónsson Ég vék að því við fyrri umr. þessa máls, að það væri varhugaverð leið, sem þingið væri hér að leggja út á, ekki sízt af því, hve stutt seta er því ætluð, með því að fara að samþ. þessa till. Þá minnti ég líka á það, að fjárlögin frá síðasta þingi virtust vera fulláskipuð að því er útgjöld snerti, og því viðsjárvert að auka útgjöldin án þess að tekjur væru nokkuð auknar. Ég er smeykur um, að erfitt reynist ríkissjóði að standast þessi auknu útgjöld án þess að honum sé jafnframt seð fyrir auknum tekjum. Ég get ekki neitað, að það er leitt, hve illa gengur um framkvæmdir á þessu mannvirki, úr því að svona langt er komið á annað borð. En ég held líka, að nokkurs ráðleysis hafi þar kennt um undirbúning málsins, líklega bæði frá þáv. ríkisstj. og bæjarstj. Fyrirhyggjulítið að stækka fyrirtækið stórlega frá því, sem ráðgert var í upphafi, og án þess að tryggja því fé. það er sorglegt um svo dýran hlut, að hann skuli standa þarna, engum til gagns. En það er komið sem komið er, og það virðist geta komið til mála að leggja fram 100 þús. kr., eftir undirtektum hæstv. fjmrh., er hann lét í ljós, að hann treystist til þess, en mér finnst það ekki ná nokkurri átt að fara að lofa viðbótarframlagi, sem engin leið er að standa við, heldur verður aðeins nefnt vanefndir af ríkisins hálfu. Hitt er ekkert athugavert við, þó að ríkið athugi sinn gang í málinu, jafnframt ástæðum hlutaðeigenda. Það er heldur ekki óeðlilegt, þó að örsmáir staðir í fátækum og strjálbýlum héruðum fái að tiltölu hærri styrk til þess að koma upp hjá sér sundlaugum heldur en svo stór og fjölmenn og efnahagslega vel stæð borg eins og Rvík. Þess vegna álít ég ekki, að ástæða sé til þess fyrir ríkið að binda sig meira en raun er þegar á, og mælist ég því til þess við hæstv. forseta, að málsliðir till. verði bornir upp hvor í sínu lagi. Ég get vel fallizt á það, að tímatakmarkið verði lengt, en ég vænti þess, að hinu atriðinu verði frestað.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. frsm. telur, að till.n. feli í sér lítið annað en það, sem stj. var áður búin að viðurkenna. Það er rétt, að á næsta ári kemur ekki meira til útborgunar en 100 þús. kr., og hinar seinni 100 þús. þarf ekki að greiða fyrr en ári eftir að verkinu er lokið. Ég verð að játa það, að með undirtektum stj. um 100 þús. kr. var teflt á tæpasta vað. En þar var ekki um annað að ræða en endurveitingu á fjárhæð, sem þegar átti að vera búið að greiða. Í öðru lagi var stj. skýrt svo frá, að 100 þús. kr. mundu nægja til þess, að sundhöllin yrði nothæf. Að 200 þús. þurfi til þess, eru nýjar upplýsingar fyrir stj. Það hafði verið gert ráð fyrir, að miklu minni fjárhæð dygði, og að eingöngu stæði á þessum 100 þús., sem upphaflega var um rætt. 400 þús. kr. höfðu virzt fullhá upphæð, hvað þá 500 þús., fyrir ekki margbrotnari byggingu, ekki sízt þegar þess er gætt, að hér er ekki um fullkomið baðhús með gufuböðum o. fl. að ræða. Það er hættuleg regla, sem fylgt hefir verið undanfarin ár, að hækka stöðugt útgjöldin og láta bíða að sjá fyrir tekjum á móti. Því vil ég fastlega vara við nú sem oftar. Þetta háttalag gat gengið nokkur ár í skjóli hækkandi verðlags og aukinnar framleiðslu. Þá fóru tekjur ríkissjóðs vaxandi og honum var kleift að standast ýmsar aukagreiðslur að skatta- og tollalögum óbreyttum. En nú er komið á þriðja ár síðan þessi aðstaða breyttist. Það er því í mikill ábyrgðarhluti að viðhafa aðra reglu um þetta en að þegar nýjar fjárveitingar eru samþ., þá sé jafnframt séð fyrir nýjum tekjum. Þeir, sem hafa viljann til framfara, verða líka að sætta sig við nýja og aukna skatta. Ég legg mikla áherzlu á það, bæði hér og í hv.Nd., að þessi regla sé haldin og aukning á þessum styrk bíði næsta þings, og að nú verði aðeins afgr. endurveiting á 100 þús. kr., sem raunar eru fallnar í gjalddaga gagnvart bæjarfélaginu.

Jón Þorláksson Hv. 4. landsk. beindi til mín nokkrum orðum, sumpart um undirtektir þær, sem þetta mál fékk á fyrri þingum, og sumpart um afgreiðslu málsins nú. Ég held, að hv.þm. misminni hrapallega, er hann gat um það, að sá flokkur, sem ég hefi þann heiður að vera í, hefði verið tregur til fylgis við málið, þegar það var tekið upp á þingi 1928. Ég átti þá sæti í þessari hv. deild, en ég get ekki minnzt þess, að á nokkurri tregðu til fylgis við málið hafi bryddað hér í d. Ég get reyndar játað það, að ég fylgdist ekki eins vel með því, hvernig umr. og atkvgr. fóru fram í Nd., en hv.þm., sem þá var ráðh., átti öllu betur kost á því, og má vera, að andmæla hafi þar orðið vart hjá einhverjum flokksmanna minna; það treysti ég mér ekki til þess að fortaka. Hv. þm. spurði einnig um það, hvort ég treysti mér til að tryggja málinu fylgi í Nd., ef það yrði samþ. hér. Þar til er því að svara, að það er ekki síður sjálfstæðismanna að binda hendur einstakra flokksmanna sinna, í málum yfirleitt; það hefir heldur ekki verið minnzt á það á flokksfundi; en ég býst hinsvegar við, að menn telji till. sanngjarnar og réttmætar og greiði atkv. samkv. því. Þá spurði hann loks, hvort það gæti orðið til að greiða fyrir gangi málsins, að fresturinn yrði hafður 2 ár, í stað eins. Ég segi honum fúslega, að ef það getur oltið á einhverju slíku um málið, þá vil ég það gjarnan til vinna. Hinsvegar getur hann ekki vænzt þess, að ég fari að hera fram brtt. í þá átt, en ef hún kæmi annarsstaðar að, þá tel ég ekkert athugavert við það, og mun líklega ljá henni fylgi mitt. Hvort sem greiðslufrestur ríkissjóðs á lokaframlaginu er 1 eða 2 ár, mun bæjarsjóður verða að taka bráðabirgðalán til þess að inna þetta framlag af hendi, og munar þá aðeins einhverri dálítilli vaxtaupphæð. Eins og lögin og umr. frá 1928 bera með sér, héldu menn, að 200 þús. kr. mundu nægja til þess að koma upp sundhöllinni, og þar var fjárveitingin bundin því skilyrði, að Reykjavíkurbær legði fram aðrar 100 þús. kr. á móti framlagi ríkissjóðs. Nú er svo komið, að Reykjavíkurbær hefir lagt fram nær þrefalda þessa upphæð an nokkurrar aðstoðar af ríkissjóðs hálfu. Ég get ekki seð, að það sé hlutverk Rvíkur frekar en ríkissjóðs að hlutast til um það, að verkinu verði lokið að fullu. Það er nú auðséð, að mönnum skjátlaðist um það 1928, hve mikillar upphæðar væri þörf í heildinni. Ég geng þess ekki heldur dulinn, að ýmislegt má finna að grundvelli framkvæmdanna. Þó kemur þar til sérstaklega eitt atriði, sem bæjarstj. Rvíkur er vitalaus af, en var framkvæmt upp á ábyrgð ríkisstj. og eftir hennar kröfu, en það var, að ekki skyldi höfð ein laug, heldur tvær undir þessu þaki. Mótin eru þegar steypt, og þær eru þar báðar komnar og verkið allt er meira og kostnaðarsamara fyrir þessa kröfu frá ráðuneytinu, sem bæði var óþörf og óvenjuleg. Um það get ég vel borið, því að ég hefi erlendis komið í margar stofnanir af þessu tægi og hefi þar hvergi rekið mig á, að notaðar væru fleiri en ein laug. Það mætti vel finna ummælum hv. 3. landsk. stað, en það hlýtur bæði hann og aðrir að sjá, að ríkisstj. getur ekki skellt öllu upp á bæjarstj. eina og engan annan. Hann let svo um mælt, að Rvík hefði svo miklu betri aðstöðu vegna þess að hér er fjölmenni og má búast við, að hægara sé um vik við slíkar framkvæmdir. Þetta er vitanlega alveg rétt hjá hv.þm., en í slíkum bæ, sem hefir farið svo hraðvaxandi síðustu 25 árin, sem raun er um, er í mörg horn að líta. Þetta mál horfir mjög misjafnlega við. Margar óskir eru um það, að sundhöllinni verði komið upp, enda ber þar margt til. Hún er hinn ákjósanlegasti staður til sundkennslu, ekki sízt vegna þess, hve gott er að koma því við á vetrum, þegar margt er í bænum af aðkomufólki, og það er mjög miklu hentugra að því er tíma snertir að eiga kost á að fara í stofnun, sem er inni í bænum, heldur en alla leið inn í sundlaugar. En af hálfu íþróttamanna og annara bæjarbúa, sem áhuga hafa fyrir sundinu sem íþrótt og til heilsubótar, er lögð enn meiri áherzla á það, að bættur sé sundstaður utanbæjar. Svo að þótt sundhöllin væri komin upp, þá gæti bæjarstj. ekki komizt hjá því að bæta hinn staðinn, en til þess þyrfti hún og að verja stórfé. Það er ekki hægt að skjóta á frest alnauðsynlegustu endurbótum á sundlaugunum, því að þörfum bæjarbúa er ekki fullnægt, þótt þeim sé gefinn kostur á að fara í sundlaug inni í húsi í bænum um sumartímann. Til þess að geta haft veruleg not af þessu, þurfa þeir að geta komizt út úr bænum og bæjaróloftinu, og það þarf þá að vera til útisundstaður, helzt með volgu sjóvatni. Sundlaugarnar eiga í þessum efnum öllu hægara um vik en sundhöllin. Þannig horfir þá málið við. Áhugamenn bera almennt fram mjög ákveðnar óskir um það, að sundhallarbyggingunni verði lokið, og sjá það, að hún muni verða lyftistöng undir, að æskulýður bæjarins og landsins læri sund, en það er bara byrjunin. Síðan á að taka við hollt loft og útilíf í sambandi við iðkun þessarar íþróttar, þegar menn eru búnir að læra hana. Á mótbárur hæstv. fjmrh. get ég ekki fallizt, því að ef fresturinn gefur nægilegt svigrúm, þá má alltaf sjá fyrir tekjum til þess, að hægt verði að standa við loforðið. Eftir till.n. er ekki heldur farið fram á meira en uppfyllingu á þegar gefnu loforði, og ríkisstj. verður auðvitað að taka afleiðingunum af því að hér er allt orðið dýrara en upphaflega var til ætlazt, ekki sízt vegna þess, að kröfur ríkisvaldsins sjálfs hafa átt mikinn þátt í, að svo er komið um framkvæmd málsins.