Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Heilbr.- og trn. Nd. hefur haft til athugunar frv. til l. um breyt. á l. nr. 95 31. des. 1975, um breyt. á l. um almannatryggingar, nr. 67 1971. Á þskj. 410 leggur n. til að frv. verði samþ. óbreytt. Forföll á fundinn höfðu boðað Karvel Pálmason, Þórarinn Sigurjónsson og Sigurður Magnússon.



Virðulegi forseti. Heilbr.- og trn. hefur haft til athugunar frv. til l. um breyt. á 1. nr. 53 frá 22. apríl 1967, um fávitastofnanir. Leggur n. einróma til á þskj. 411 að frv. verði samþ. óbreytt. Forföll á fundinn boðuðu alþm. Karvel Pálmason, Þórarinn Sigurjónsson og Sigurður Magnússon.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Hæstv. forseti. Efni þessa frv. er að ríkisstj. sé veitt heimild til þess að fela væntanlegri Norðurlandsvirkjun eða öðrum aðila að reisa og reka vatnsaflsstöð við Blöndu í Austur-Húnavatnssýslu með allt að 150 mw. afli. Þetta frv. var lagt fram í lok síðasta þings og er nú flutt að nýju að mestu óbreytt, en hins vegar fylgja frv. nú ný orkuspá og kostnaðaráætlun. Eftir þeim rannsóknum og áætlunum, sem gerðar hafa verið þegar, er ljóst að Blönduvirkjun er í hópi hagkvæmustu vatnsaflsvirkjana á Íslandi. Kostnaðaráætlun, sem fylgir þessu frv., fylgiskjal II, gerir ráð fyrir því að heildarkostnaður við virkjun sem þar er reiknað með, 135 mw., mundi verða 14.8 milljarðar kr. Stærstu liðir þar eru jarðstífla við Reftjarnarbungu, rúmlega 1 milljarður, aðrennslisskurður tæplega 1,3 milljarðar, frárennslisgöng og svelgur 1,2 milljarðar, vélar og rafbúnaður 2,5 milljarðar. Þegar framleiðslukostnaður er með venjulegum hætti áætlaður í þessu efni er gert ráð fyrir að hann verði 2,43 kr. á kwst. Þegar borið er saman við aðrar þær virkjanir eða virkjunarmöguleika, sem hagkvæmastir eru taldir á Íslandi nú, þá er þetta verð mjög sambærilegt. Á ég þar við Sigölduvirkjun, Hrauneyjafossvirkjun og nokkrar fleiri. Þær rannsóknir, sem átt hafa sér stað varðandi Blöndu, og áætlanir, sem þar um hafa verið gerðar, benda sem sagt til þess að hér sé um mjög hagkvæma virkjun að ræða. En auk þess hve hagkvæm þessi virkjun verður að teljast, kemur margt fleira til sem mælir með þessum virkjunarkosti. Stærstu virkjanir hér á landi eru í Þjórsá og Tungnaá, sem eru á eldvirku svæði, skammt frá Heklu. Um leið og það er ljóst að við verðum að halda áfram að virkja bæði vatnsföll og jarðhita á eldvirku svæði, þar eð í sambandi við þau eru aðalháhitasvæði landsins, þá er sjálfsagt að huga að virkjunum utan hinna eldvirku svæða. Við búum í eldfjallalandi og því fylgir áhætta, eins og mörg nýleg dæmi sanna, og áhættu verðum við íslendingar að taka. En vissulega er það nokkurt umhugsunarefni að stærstu raforkuver landsins eru á eldfjallasvæðum. Er því lögð á það áhersla nú að rannsaka og undirbúa hagkvæmar virkjanir utan þessara svæða eldfjalla og jarðskjálfta. Ég vil nefna tvo slíka virkjunarmöguleika sem kannaðir hafa verið nú að undanförnu. Annar er Blönduvirkjun og hinn er virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal. Það er mjög mikilvægt að í þessa átt sé stefnt, um leið og við verðum að gera okkur ljóst að áfram verður að halda virkjunum einnig á hinu eldvirka svæði. Flestir kostir eru við þessa virkjun Blöndu. Það eru mjög góðir miðlunarmöguleikar og stuðla að góðri og hagkvæmri nýtingu virkjunar milli árstíma og auknu rekstraröryggi. Gert er ráð fyrir stóru lóni sem mundi jafna rennslið yfir allt árið, en það hefur verið einn höfuðannmarki á mörgum vatnsvirkjunum okkar íslendinga að rennslið er ákaflega misjafnt eftir árstímum. Þær meiri háttar virkjanir, sem fyrst var ráðist í á Íslandi, virkjanir Sognsins, voru ákaflega hagkvæmar að þessu leyti, vegna þess að leitun mun á fljóti í Evrópu þar sem jafnrennsli er eins öruggt og í Sogi. Veldur því að sjálfsögðu Þingvallavatn sem Sog fellur úr og gegnir í rauninni því hlutverki að vera stórfelld miðlun. Með þessum hugmyndum um stórt lón í sambandi við virkjun Blöndu er áætlunin að tryggja miðlun og nægilegt jafnrennsli yfir árið. Staðsetning þessarar virkjunar í kerfinu er einnig mjög hagkvæm. Blönduvirkjun yrði vel staðsett gagnvart aðalorkuflutningslínu milli Suður- og Norðurlands og einnig gagnvart Vestfjörðum. Nú er það eitt af þeim verkefnum, sem unnið hefur verið að og verður að leggja áherslu á á næstunni, að tengja saman landshluta því að margir kostir eru við slíka samtengingu. Það er í fyrsta lagi að nýting orkunnar verður betri með því móti á marga lund. M. a. hafa rannsóknir sýnt að stórt orkuver á Norðurlandi, sem er rekið í tengslum við kerfið á Suðvesturlandi, stuðlar að betri nýtingu vatnsorkunnar einnig í þeim landshluta heldur en ef Suðvesturlandskerfið vinnur eitt sér. Þetta stafar m. a. af því, að það fer ekki saman í öllum landshlutum, hvenær dregur úr vatnsrennsli stórfljóta, og verður nýting af þessum ástæðum betri. Auk þess er samtenging landshluta og virkjana nauðsynleg af öryggisástæðum. Þó er þess að gæta að byggðarsjónarmið koma hér einnig til. Það er ekki rétt stefna, þó að heyrst hafi raddir í þá átt, að hagkvæmast væri fyrir þjóðina að halda áfram að virkja svo til eingöngu á Þjórsársvæðinu, þar séu mjög hagkvæmir virkjunarmöguleikar og væri sú stefna í orkumálum hagkvæmust landinu í heild. Ég tel að nauðsynlegt sé að dreifa virkjunum um landið. Að sjálfsögðu verður að vera meginsjónarmið að um hagkvæmar virkjanir sé að ræða. En hér kemur margt til. Af öryggisástæðum er nauðsynlegt að virkjanir séu í sem flestum landshlutum, því að í okkar landi er of áhættusamt að byggja raforku, eins mikla þýðingu og hún hefur bæði fyrir almenningsnot og fyrir atvinnureksturinn, á háspennulínum um langa vegu og yfir fjallgarða þar sem bilanir geta orðið í illviðrum að vetrum og mjög erfitt að komast þar að til viðgerða og gæti tekið oft verulegan tíma. En frá byggðasjónarmiði er einnig mikilvægt að virkjunum sé nokkuð dreift um landið til þess að skapa þannig aðstöðu í viðkomandi byggðarlögum bæði að því er atvinnu snertir, meðan virkjunin er í byggingu, og einnig áfram, eftir að hún tekur til starfa. Það er auðvitað ljóst að byggðarlög, þar sem myndarleg virkjun er reist, nýtur góðs af, og verður oft til þess að örva atvinnulíf og verða lyftistöng fyrir héraðið. Ég nefni þessi atriði í upphafi máls míns til að benda á nokkrar meginröksemdir sem eru stoðir undir þessu frv. og hugmyndum um að veita heimild til virkjunar Blöndu. Í grg. frv. og fylgiskjölum þess er gerð grein fyrir hvernig í stórum dráttum er hugsuð þessi virkjun, og tel ég ástæðulaust að rekja það nánar. Í því sambandi koma að sjálfsögðu umhverfismál mjög til athugunar, og var þegar allsnemma leitað umsagnar Náttúruverndarráðs um það mál. Í grg. frv. er tekinn upp hluti úr svari Náttúruverndarráðs, þar sem segir að á þessu stigi geti Náttúruverndarráð tekið fram að það sjái ekki fram á neina meiri háttar árekstra, að því er varðar náttúruminjar eða fyrirhugaðar friðlýsingar, og geri að svo stöddu ekki athugasemdir við þær hugmyndir um virkjunartilhögun sem fram koma í skýrslum sem síðan eru nánar greindar. Hins vegar áskilur ráðið sér rétt til frekari umfjöllunar þegar niðurstöður náttúruverndarkönnunar liggja fyrir og þegar nánari útfærsla virkjunartilhögunar hefur verið ákveðin. En umhverfisáhrif þessarar fyrirhuguðu virkjunar eru einkum fólgin í því, að töluvert beitiland fer undir uppistöðulón og glatast. Rannsóknastofnun landbúnaðarins hefur kannað þetta mál rækilega, og hafa þeir dr. Björn Sigurbjörnsson og Ingvi Þorsteinsson gert grein fyrir rannsóknum stofnunarinnar á beitartapi á lónsstæðinu og álits þeirra hefur verið leitað um hvernig væri unnt að bæta beitartjón af völdum lónsins. Rannsóknastofnun landbúnaðarins er þeirrar skoðunar að unnt sé að rækta upp örfoka land í nágrenni þess, en á þeim síóðum hefur Rannsóknastofnun landbúnaðarins um nokkur undanfarin ár haft með höndum rannsóknir og uppgræðslutilraunir. Þessar tilraunir sýna að mati Rannsóknastofnunar landbúnaðarins að slík uppgræðsla sé vel möguleg. Það er að sjálfsögðu ein af forsendum virkjunar Blöndu að beitilandið yrði bætt, helst með því að græða upp jafngott land í staðinn. Það var fyrir tæpum tveimur árum, eða í aprílmánuði 1975, að áætlanagerð og rannsóknum varðandi virkjun Blöndu var það langt komið að rétt þótti að kynna heimamönnum áform um hugsanlega virkjun. Þess vegna var boðað til fundar að Blönduósi 25. apríl 1975. Þennan fund sátu sveitarstjórnarmenn, bændur og fleiri aðilar í Húnavatns- og Skagafjarðarsýslum sem hagsmuna töldu sig eiga að gæta við gerð virkjunarinnar. Sérstaklega eru það tveir aðilar, þ. e. Upprekstrarfélög Auðkúluheiðar og Eyvindarstaðaheinar, sem hér koma við sögu og eiga hlut að máli. Á þessum fundi var málið kynnt frá öllum hliðum, sumpart af iðnrh. og enn fremur þeim sérfræðingum sem höfðu unnið að undirbúningi málsins. Þótti rétt að hafa þessi vinnubrögð sem voru nokkur nýlunda í virkjunarmálum og undirbúningi virkjana, að áður en lengra væri haldið skyldi kynna heimamönnum áform um virkjunina og kanna viðhorf þeirra. M. a. með dýrkeypta reynslu frá öðrum stöðum í huga þóttu sjálfsögð vinnubrögð að hafa þennan hátt á. Í framhaldi af þessum umr. og ýmsum ábendingum heimamanna voru kannaðar í Orkustofnun og af öðrum sérfræðingum ýmsar breytingar á virkjunartilhögun í sambandi við þær ábendingar sem fram höfðu komið. Niðurstöðurnar voru svo kynntar síðar á þessu ári, sumarið 1975, á fjölmennum fundum sem haldnir voru bæði í Varmahlíð og að Húnavöllum. Síðan hafa verið haldnir fundir með heimamönnum í héraði og í iðnrn., bæði um tilhögun virkjunarinnar og um tilhögun bóta fyrir þá röskun á aðstöðu sem virkjunin kann að skapa bændum á svæðinu, með hverjum hætti slíkar bætur yrðu og hvaða ráðstafanir þyrfti að gera í þessu sambandi. Eftir þessa fundi og í samræmi við þær umr., sem þar urðu, hafa verið gerð drög að samkomulagi um bætur vegna Blönduvirkjunar í sex liðum sem birt er sem fskj. III með þessu frv. Það er í fyrsta lagi, að mjög var um það rætt með hverjum hætti bætur skyldu greiddar. Kom þar aðallega tvennt fljótlega til umr.: annars vegar hvort greiða skyldi bætur í peningum eða í ókeypis raforku, og í annan stað uppræktun lands. Að því er snertir fyrra atriðið, þá er gert ráð fyrir því strax í vatnalögum frá 1923 að bætur til landeigenda megi greiða í raforku ef svo ber undir. Það kom skjótlega fram, að bæði mörgum heimamönnum og öðrum raunar þætti fara vel á því og margt mæla með þeirri aðferð, að í stað peningagreiðslna kæmi fyrirheit um ókeypis raforku. Það er margt sem mælir með þeirri aðferð, m. a. það sjónarmið, að með því að býlin eða jarðirnar fái slík hlunnindi eða fyrirheit séu meiri líkur en ella, vaxandi líkur fyrir að þær jarðir haldist í byggð. Mörg fleiri rök koma þar til sem ég skal ekki rekja hér. Það var auðfundið skjótlega í þessum viðræðum að bændur lögðu á það mikla áherslu að þessi háttur yrði á hafður. Hitt er svo nokkurt vandamál, að ákveða nánar hvernig slíkar bætur skuli metnar, hvort það skuli ákveðið í tölu kw., hvort þessir tveir höfuðaðilar, þ. e. a. s. Upprekstrarfélög Auðkúluhrepps og Eyvindarstaðahrepps skuli fá visst afl eða orku í sinn hlut og svo sjálf skipta því milli bænda, sem eru félagsmenn í þessum félögum, hvert skyldi vera hámarkið sem hér væri um að ræða, hvort miða skyldi við afi, þ. e. a. s. í kw., eða orku, í kwst. eða gwst. Í þessum drögum er stungið upp á því að virkjunaraðili láti viðkomandi hreppum í té ókeypis raforku allt að 1200 kw. Í sambandi við ræktun lands er gert ráð fyrir að upp sé ræktað jafnmikið og gott beitiland og það sem fer undir vatn og að Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Landgræðsla ríkisins annist á kostnað virkjunaraðilans uppgræðslu á samtals 1000 hekturum af örfoka landi á Auðkúluheiði og Eyvindarstaðaheiði. Þá er gert ráð fyrir að þessari ræktun yrði lokið þegar lónstæði væru tilbúin. Önnur atriði, sem minnst er á í þessum drögum, eru samgöngubætur, veiði, vinnubúðir, vegagerð og varsla, sem ég tel ekki ástæðu til að fara frekar út í. Með þessu frv. fylgir sem fskj. IV á bls. 9 orkuspá. Þetta er nýleg spá sem orkuspárnefnd hefur látið frá sér fara. Hún kom út í febr. s. l. En svo er mál með vexti, að í stað þess að áður voru það nokkrir aðilar sem sömdu orkuspár hver fyrir sig, þá var tekið fyrir nokkru upp samstarf milli þeirra aðila sem með þessi mál hafa að gera en það eru fulltrúar frá Orkustofnun, Landsvirkjun, Rafmagnsveitum ríkisins, Laxárvirkjun, Rafmagnsveitu Reykjavíkur og Sambandi ísl. rafveitna. Þessir aðilar hafa lagt til fulltrúa í þessa orkuspárnefnd sem unnið hefur síðan síðla árs 1975 að því að gera samræmda raforkuspá fyrir allt landið og einstaka hluta þess. Í fskj. IV. er gerð grein fyrir þeim forsendum sem þessi orkuspá er á byggð. Án þess að fara rækilega út í þessa orkuspá er rétt að taka það fram, að samkv. henni er gert ráð fyrir að afl bæði Sigölduvirkjunar og Kröfluvirkjunar verði fullnýtt eftir 3–4 ár eða á árinu 1980, en orkan fullnýtt tveim árum síðar, m. ö. o.: þegar hætta þykir á aflsskorti verði ný virkjun að vera til komin. Þessi spá er ekki byggð á neinni stóriðju til viðbótar því sem þegar hefur verið ákveðið, þ. e. a. s. járnblendiverksmiðju og stækkun annars kerskála í álverinu. Það er því vegna almenningsnota sem nauðsynlegt er að ný virkjun hafi tekið til starfa á árinu 1980, og þess vegna þótti óhjákvæmilegt í lok síðasta árs að veita virkjunarleyfi fyrir Hrauneyjafossi, en það var eina meiri háttar virkjun hér, sem var fullkomlega um hönnun og áætlanir tilbúin til ákvarðanatöku. Í þessum orkuspám er svo gert ráð fyrir að þegar Hrauneyjafossvirkjun bætist við muni afl þessara virkjana allra endast til ársins 1987 eða um það bil 10 ár frá árinu í ár, orkan, eins og í fyrra dæminu, væntanlega tveim árum lengur. Nú er það svo að meiri háttar virkjanir, t. d. Blönduvirkjun, krefjast mikils undirbúnings og virkjunartíminn er alltaf nokkur ár. Það er því ekki ráð nema í tíma sé tekið að Alþ. lýsi vilja sínum í því efni að í þessa átt skuli stefnt. Allar þær athuganir, sem hingað til hafa fram farið, benda ótvírætt í þessa átt sem ég gat um áðan, að hér sé um sérstaklega hagkvæma virkjun að ræða. En að því er þessa orkuspá snertir tel ég þó rétt að fara um hana nokkrum orðum til viðbótar. Þess er í fyrsta lagi að geta, að þessi orkuspá er samin af mikilli varfærni og ýmislegt bendir til þess að orkunotkun vaxi örar en þessi orkuspá gerir ráð fyrir. Menn hafa nefnt sem dæmi í þessu efni, að á hinum næstu árum er gert ráð fyrir a.ð aukning raforkunotkunar fyrir landið í heild verði um 9% á ári, þ. e. a. s. á árunum 1977–1979 verði heildaraukning í landinu um 9%, á næstu árum þar á eftir um 8%. Hins vegar hafa menn bent á að orkuspá fyrir Norðurland, þ. e. a. s. um aukningu rafnotkunar á Norðurlandi, er lægri en hin almenna spá fyrir landið allt. Þegar menn hafa í huga þann orkuskort, sem verið hefur á Norðurlandi og sumir hafa viljað kalla orkusvelti, sem staðið hefur bæði fyrir þrifum nýjum atvinnufyrirtækjum, dregið úr framtaki og aukningu atvinnulífs orðið til þess að rafhitun hefur verið bönnuð þar á vissum svæðum um alllangt skeið þá finnst sumum mjög varlega í það farið að spá að á árunum 1977–1980 verði árleg aukning raforkunotkunar á Norðurlandi aðeins 7% á ári og minnki niður 1 6 árið 1981. Á þetta hafa menn bent til stuðnings því að þessi orkuspá sé mjög varfærnisleg og megi eins reikna með því að reynslan sýni, að a. m. k. þegar orka verður fáanleg - vottandi bráðlega - á Norðurlandi, muni aukningin verða töluvert meiri. Í öðru lagi er í þessari orkuspá ekki reiknað með því, að til kæmi bygging þriðja kerskála í álverinu í Straumsvík. Eins og kunnugt er hefur um margra ára skeið verið rætt um þann möguleika. Á tímum fyrrv. ríkisstj., þeirrar sem sat að völdum 1971–1974, var þetta mál mjög til umr. og átti bæði fyrrv. iðnrh. viðræður sjálfur og sú n., sem hann skipaði, viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, ítarlegar viðræður við svissneska álfélagið um byggingu þessa þriðja kerskála. Niðurstaða varð engin. Gert er ráð fyrir að viðræður um þetta mál verði teknar upp að nýju. Hver niðurstaða verður er ógerningur að segja á þessari stundu. Ef hins vegar þær niðurstöður verða hjá viðræðunefnd um orkufrekan iðnað og ríkisstj. að það þyki þjóðinni hagkvæmt að ráðist verði í byggingu þriðja kerskála, þá kemur það mál að sjálfsögðu til Alþingis kasta. Í þessu eru mjög mörg atriði sem vandlega þarf að skoða. Ef menn kæmust að þeirri niðurstöðu að rétt þætti að leyfa að ráðist yrði í þriðja kerskála í Straumsvík, þá þarf hann 80 mw. afl. Þriðja atriðið, sem ég vildi nefna og allt of sjaldan er rætt, er þróun og uppbygging iðnaðar, annars en hinnar svokölluðu stóriðju. Mönnum hættir mjög til þess í umr. um orku- og iðnaðarmál á Íslandi að ræða annars vegar um þann almenna, hefðbundna iðnað, oft og tíðum smáiðnað, sem hér er, og hins vegar svokallaða stóriðju í samstarfi við erlenda aðila. En við þurfum að huga meir að meðalstórum iðnaði sem einnig er í mörgum tilvíkum orkufrekur, þarf mikillar orku við. Ég ætla að á því sviði séu ákaflega miklir og merkir möguleikar sem þarf að huga að. Margir slíkir möguleikar hafa verið til athugunar á undanförnum árum hjá stofnunum iðnaðarins. Í sambandi við undirbúning að Blönduvirkjun og undirbúning þessa frv. hef ég látið athuga sérstaklega ýmsa möguleika sem koma til greina á sviði hins meðalstóra iðnaðar sem landsmenn sjálfir og einir ættu vel að geta ráðið við fjárhagslega. Ýmislegt af því, sem þar hefur upp komið, er þess eðlis að slík fyrirtæki má reisa víðs vegar um landið, og m. a. og sérstaklega hefur Iðnþróunarstofnun Íslands unnið að þessu og tekið saman yfirlít sem ég skal nú rekja að nokkru og stikla þó á stóru. Það er rétt að nefna hér fyrst í þessu sambandi ýmiss konar framleiðslu úr jarðefnum eða steinefnum eða gosefnum, eins og það er oft kallað. Þar má fyrst nefna steinullarframleiðslu úr basalti, en þar er talið að sé um þrjú aðalþrep að ræða: í fyrsta lagi bræðslu, enn fremur þeyting eða drátt á trefjum, í þriðja lagi mottugerð. Úr þessum efnum mætti framleiða margt. Einangrun á pípum, hljóðeinangrunarplötur, mottur og margt, margt fleira. En þessi framleiðsla, steinullarframleiðsla, krefst mikillar orku vegna þess að bræðslumark blöndunnar er talið 1250–1300 gráður. Það hefur farið fram könnun á stofnun slíkrar verksmiðju og verið gerðar ýmsar frumathuganir á því, svo og á markaðsmöguleikum, og virðast verulegar líkur á því að hér geti verið um álitlegan iðnað að ræða. Í þessu sambandi hefur einnig verið talað um framleiðslu á steinullartrefjum, þ. e. a. s. dregnum trefjum úr basalti, en notkunarsvið er þar varma- og hljóðeinangrun, síur og margvísleg önnur notkun, en orkuþörf hér er einnig mikil, því að bræðslumark fyrir steinullartrefjar er talið að sé 1350–1400 gráða hiti. Þá hefur verið nefnd í þessu sambandi glerull, þar sem framleiðsluaðferðin líkist um margt framleiðslu á steinull, en er þó öll einfaldari. Hráefni gæti verið brotagler. Er talið að í þessum þrem greinum, sem ég hef hér nefnt, sé fyrst og fremst um að ræða mikinn innlendan markað til að spara okkur mikinn gjaldeyri, en einnig eru að því er sum þessara atriða snertir útflutningsmöguleikar og gjaldeyrisöflun. Þá hefur verið athuguð sérstaklega sementsframleiðsla, en eins og kunnugt er er það svo með Sementsverksmiðju ríkisins, að þó að hún noti verulegt magn af rafmagni, þá er aðalorkugjafinn olía. Það eru hvorki meira né minna en um 13 þús. tonn af olíu sem Sementsverksmiðjan notar nú á ári. Hefur því verið mjög til athugunar hvort hugsanlegt væri að breyta til og taka raforku að verulegu magni til þessarar framleiðslu sem orkugjafa í stað olíunnar. Um niðurstöður þessa skal ég ekki fullyrða neitt hér, því að þau atriði, sem ég er hér að rekja, eru öll aðeins hugmyndir og ábendingar sem nánar þarf að kanna. Þá hafa verið nefnd svokölluð viðnámsþolin efni margvísleg sem framleidd eru með rafbræðslu, og hef ég fengið allítarlega grg. um þá möguleika sem að mörgu leyti virðast álitlegir. Stofnkostnaður virðist ekki ýkjamikill í þeirri grein ef ekki er of stórt byrjað, hráefni er til í landinu og orkuþörfin tiltölulega stór þáttur í framleiðslunni. Þá má nefna járn- eða stálframleiðslu úr brotajárni, en þegar hefur verið stofnað stálfélag sem ýmsir áhugasamir einstaklingar standa að. Hefur það félag leitað til ríkisvaldsins um nokkra fyrirgreiðslu, annars vegar ríkisábyrgð fyrir stofnláni og hins vegar að ríkissjóður legði fram sem hlutafé fjárhæð sem nemur tollum og aðflutningsgjöldum af vélum. Hér er einnig um að ræða fyrirtæki sem þarfnast töluverðrar orku. Þá kemur áburðarframleiðsla til athugunar. Hefur verið að störfum sérstök n. til að kanna stækkun áburðarverksmiðju eða byggingu nýrrar verksmiðju. Nú er það þannig að Áburðarverksmiðjan framleiðir um 30 tonn af ammoníaki á dag og notar nú um 15 mw. til þeirrar framleiðslu. Ef menn teldu aðrar ástæður liggja til þess að stækka verksmiðjuna og auka framleiðsluna á ammoníaki, þá gæti þar verið um að ræða tvöföldun eða þreföldun á framleiðslumagni. Nú hefur komið í ljós í sambandi við áburðarframleiðslu að þegar um meiri háttar verksmiðjur er að ræða a. m. k. muni jarðgas eða olíugas henta betur og vera ódýrara en raforkan. Hins vegar má vel vera að niðurstaðan verði sú, að þegar ekki er um mjög stórar verksmiðjur að ræða geti raforkan áfram verið samkeppnisfær. Að því er áburðarverksmiðjuna snertir er sérstaklega aukin framleiðsla ammoníaks til innanlandsnota og til útflutnings til athugunar sem dæmi um orkufrekan iðnað. Þá hefur heykögglaframleiðsla til þess að koma í stað kjarnfóðurs þess, sem nú er flutt inn, verið mjög til athugunar. Hefur verið gert ráð fyrir að framleiðsla á heykögglum sé nú um það bil 1/10 hluti af því sem þyrfti til þess að koma að fullu í stað kjarnfóðurs. Þarf frekari tæknilegrar athugunar hvort raforkan hentar í þessu tilvíki, en þó eru margir sem telja, að svo sé. Ég nefni þessi dæmi og rek þó aðeins fáa drætti. Margvíslegir aðrir möguleikar eru hér á landi á meðalstórum iðnaði sem þarfnast verulegrar raforku. En ég nefni þetta sérstaklega hér vegna þess að menn mega vara sig á því að líta á þessar tölur frá orkuspánefnd þannig að ekki sé þörf á nýjum virkjunum fyrr en til viðbótar þeim sem eru í byggingu eða leyfðar hafa verið, það þurfi ekki fyrr en eftir 10 ár að taka til starfa viðbótarvirkjun. Við verðum að hafa það í huga að orkuspárnefndin hefur margvíslega fyrirvara sem stundum gleymast þegar menn vitna í þessar spár. Ef svo fer sem að er stefnt, að íslenskur iðnaður aukist verulega og m. a. verði lögð áhersla á vinnslu jarðefna og ýmiss konar önnur meðalstór iðnfyrirtæki sem yrðu alfarið á vegum landsmanna sjálfra, þá þurfa þessi fyrirtæki mikla raforku vegna þess að í mörgum tilvíkum er um bræðslu að ræða þar sem hitastigið þarf að vera yfir 1000 stig. Ég nefndi ekki í þessari upptalningu eitt atriði sem er alllangt á veg komið í undirbúningi. Það er vinnsla perlusteins sem ætti að geta hafist hér áður en langt um líður, en þar krefst bæði þensla og þurrkun raforku. Ef svo fer um aukningu á raforkunotkun eins og mér segir hugur um, að hún verði nokkru örari en orkuspáin gerir ráð, og ef tekst að koma upp á næstu árum ýmsum slíkum iðnaðarfyrirtækjum eins og ég nú hef rakið, þá er ljóst, að ekki má slaka á um rannsóknir og undirbúning nýrra virkjana. Það er mikilvægt atriði í sambandi við virkjanir á næstu árum að dreifa virkjunum um landið, en auðvitað á þeirri forsendu að þar sé um hagkvæmar virkjanir að ræða, a. m. k. séu sumar hinna nýju virkjana, sem við ráðumst í á næstu árum og áratugum, utan hinna eldvirku svæða. Er mjög mikilvægt að þessum undirbúningi verði hraðað eftir föngum. Þegar Sigölduvirkjun var leyfð á sínum tíma og nú Hrauneyjafossvirkjun hafa mál legið þannig fyrir, að aðrir fullhannaðir virkjunarkostir hafa ekki verið fyrir hendi. Landsvirkjun hefur sinnt störfum sínum af mikilli fyrirhyggju og myndarskap að því er snertir rannsóknir og undirbúning til þess að fullnægja sem best þeirri skyldu sem samkvæmt lögum hvílir á því fyrirtæki, að sjá fólkinu í þessum landshluta á Suðvesturlandi, fyrir raforku. En næst þegar þarf að ráðast í meiri háttar virkjun á eftir Hrauneyjafossvirkjun verðum við að hafa fleiri valkosti en á Þjórsársvæðinu einu. T. d. væri æskilegt þegar það mál liggur fyrir, að þá lægi fyrir fullnaðarhönnun ekki aðeins á næsta áfanga á vegum Landsvirkjunar, heldur einnig fullhannaðar og tilbúnar til ákvarðanatöku og útboðs bæði Blöndu- og Bessastaðaárvirkjun. Hæstv. forseti. Ég vil taka það fram að lokum, að hér er um heimildarlög að ræða. Það fer nokkuð eftir atvikum hversu langur tími líður frá því að Alþ. samþykkir heimildarlög og þangað til endanlega er ákveðið að ráðast í virkjun. En vinnubrögð og gangur mála hefur verið sá hér um alllangt skeið, að þegar virkjun hefur verið könnuð það rækilega, að hún þykir álitleg og hagkvæm, þó hún sé ekki fullhönnuð, þá er málið lagt fyrir Alþ. í formi heimildarlaga. Ef Alþ. fellst á að hér sé um hagkvæma og álitlega virkjun að ræða eru þau heimildarlög samþ. Síðan er það ríkisstjórnar á sínum tíma að ákveða hvort og hvenær skuli nota slík heimildarlög, þegar málin hafa verið rannsökuð til hlítar. Stundum líður skammur tími þar í milli, stundum langur tími. Heimildarlögin fyrir Hrauneyjafossvirkjun voru samþykkt á Alþ. 1971, en virkjunarleyfi var veitt og ákvörðun um að ráðast í virkjunina tekin í lok des. 1976. Ég vil svo leggja til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Ég hlýt að hefja mál mitt með því að átelja það óðagot sem viðhaft er á afgreiðslu þessa máls. Frv. var ekki lagt fram fyrr en nú í þessari viku, og þrátt fyrir það er knúið á um að ljúka 1. umr. nú fyrir helgi. Það er mikill annatími í þinginu og málið er stórt og stefnumarkandi. Ég vil þó þakka forseta fyrir að hinkra við í gær og draga umr. þangað til nú, þó ég hefði fremur kosið að frestur hefði gefist fram yfir helgi. Þetta er afdrifaríkt mál og rétt að menn geri sér grein fyrir hvað þeir eru að gera. Í frv. er verið að heimila Norðurlandsvirkjun að reisa raforkuver. Norðurlandsvirkjun er ekki til og verður e. t. v. aldrei. Það fyrirtæki er allt of fjarri til þess að fela því verkefni. Ég minni á það, að það er stefna Framsfl. að mynda eitt raforkuöflunarfyrirtæki fyrir landið allt, Íslandsvirkjun, en ekki landshlutafyrirtæki til raforkuöflunar. Ég tel rétt að nefna það, að hér er verið að óska heilmilda til þess að virkja fyrir 15 milljarða samkvæmt núgildandi verðlagi. Hvar ætlar hæstv. ráðh. að taka þá peninga, eða þeir þm. Eyjólfur og Pálmi, háðir hv. þm.? Ég tel það ekki rétta stefnu að gefa út svona heimildarlög, ekki rétta á nokkurn hátt. Þarna eru þm. að afsala sér öllum íhlutunarrétti um málið og leggja það á vald einhverrar ríkisstj. í framtíðinni hvort og hvenær verður virkjað. Það er einkennilegt fyrir okkur þm., sem ekki sátum hér á undanförnum kjörtímabilum, að hafa ekki haft tækifæri til þess að taka afstöðu til verkefna eins og virkjunar Kröflu, hvað þá Hrauneyjafoss. En þá sögu rek ég ekki lengra, hún er öllum kunn. Hins vegar á þjóðin rétt á því að krefja okkur reikningsskapar vegna ráðsmennsku okkar, og það mun hún vafalaust gera. Frv. þetta til l. sem hér er fram komið, er á ýmsan hátt fátæklega úr garði gert. Rannsóknir eru skammt á veg komnar, hugmyndir ýmsar í lausu lofti hvað varðar virkjunartilhögun og blekkinga gætir í framsetningu. Virkjunartilhögunin er einkennileg. Þarna á að mynda stórt uppistöðulón í 480 m hæð yfir sjó, leiða síðan úr því vatnið úr einu stöðuvatni í annað, allt til Gilsvatns í 420 m hæð yfir sjó, þarna myndast brattir skurðir, vatnið grefur jarðveg, en hvergi er hugsað fyrir því hvert sá uppgröftur fer. Hann hlýtur að fylla Gilsvatn, sem er örgrunnt, og safnast saman í hallalitlum skurði frá Gilsvatni að inntaksmannvirkjunum. Þessi skurður hefur yfirfall í Gilsá, 3–4 km frá inntaksmannvirkjum virkjunarinnar, þ. e. a. s. holunni sem vatnið á að falla niður í. Þegar krapamyndun verður í skurðinum eða ís brotnar á honum er engin leið að hreinsa skurðinn nema þá í gegnum þessar gjár. Sama er uppi á teningnum ef vél bilar. Þá þarf það að vera vitað fyrir fram, þannig að hægt sé að beina vatninu um yfirfall 2 klst. áður en bilun á sér stað. Svona mætti lengi telja um tilhögunina. Ég mun þó einungis drepa á fátt eitt og þó einkum það er varðar röskun á náttúrufari. Lónið, sem myndast, er að mestu leyti á grónu landi, góðu og frjósömu landi. Stærð þess er meiri en allra túna í Austur-Húnavatnssýslu samanlagðra. Þarna myndast þriðja stærsta stöðuvatn á landinu. Ég mun nú lesa stutta álitsgerð frá stjórnarfundi SUNN, en SUNN eru samtök um náttúruvernd á Norðurlandi og gerðu svo hljóðandi ályktun um Blönduvirkjun: „Samtök um náttúruvernd á Norðurlandi hafa fylgst með undirbúningi Blönduvirkjunar í Austur-Húnavatnssýslu. Miðað við þær hugmyndir sem nú liggja fyrir um þessa virkjun (sbr. Greinargerð um virkjun Blöndu, Orkustofnun 25. 4. 1975) vilja samtökin vekja athygli á eftirfarandi: 1. Í áætluninni er gert ráð fyrir allt að 62 km2 miðlunarlóni á afréttum Austur-Húnavatnssýslu og Skagafjarðar, en af því er talið að um 56 km2 séu samfellt gróðurlendi. Þetta er nálægt 40% þess gróðurlendis sem líkur eru til að tekið verði undir miðlunarlón við fullnýtingu á vatnsorku landsins. Ef Þjórsárver eru undanskilin, eru þetta um 60%  (sbr. Jakob Björnsson: Landþörf orkuvinnsluiðnaðarins á Íslandi, Orkustofnun mars 1973)  . 2. Við þetta má bæta töluverðu landi sem fer undir mannvirki í sambandi við virkjunina, svo sem stíflur, veituskurði, vegi o. fl., svo og raski vegna efnistöku. Þá munu eyjar í lóninu ekki nýtast til beitar. 3. Þá fara um 10–15 km2 af stöðuvötnum undir veitur og lón (Þrístikla, Friðmundarvatn austara, Gilsvatn o. fl.). Sum þessara vatna eru ágæt veiðivötn, en líf þeirra mun breytast grundvallarlega við tilkomu jökulvatns úr Blöndu og fiskur að líkindum hverfa úr þeim. 4. Tillögur hafa komið fram um að veita allt að helmingi þess vatns, sem fellur til Vatnsdalsár, yfir í hinn nýja farveg Blöndu, en það mundi valda gerbreytingu á báðum ánum. 5. Hætt er við ýmsum breytingum af völdum miðlunarlónsins. Jarðvegur mun rofna í bökkum þess og sandfok gæti orðið úr lónstæðinu á vetrum, en á sumrum aukinn vatnsagi í grennd við stíflur. (Leki úr lóninu gæti jafnvel orsakað breytingar á vatnakerfum Vatnsdalsár og fleiri vatna í Austur-Húnavatnssýslu). Loks getur lónið haft áhrif á veður á nærliggjandi afréttum og einnig í nálægum sveitum, t. d. með aukinni þokumyndun. 6. Ljóst er því að með fyrirhugaðri Blönduvirkjun er stefnt að stórfelldri röskun á náttúrufari Austur-Húnavatnssýslu sem kemur verst niður á sumum búsældarlegustu sveitunum, þar sem veðurfar og gróður veita hagstæðust skilyrði til búskapar og veiðihlunnindi eru einna mest. 7. Hugmyndir um endursköpun þess gróðurlendis, sem fer undir miðlunarlón eða önnur virkjunarmannvirki, teljum við algjörlega óraunhæfar, enda hlýtur uppgræðsla eyðilands að vera sjálfsögð án tillits til virkjunar. Hið sama gildir um möguleika á aukningu veiðinnar í öðrum vötnum í stað þeirra sem skemmast. 8. Óspillt náttúrufar verður eflaust því meira metið sem tímar líða. Eyðing gróðurs og dýralífs er ævarandi skaði sem ekki er hægt að bæta með fé eða á annan hátt, það er ekki aðeins skaði þeirra sveita, sem verst verða úti, heldur allrar þjóðarinnar og rannar alls heimsins. 9. Með tilliti til ofangreindra atriða er það niðurstaða okkar, að ekki skuli stefna að Blönduvirkjun á næstu áratugum, heldur skuli velja þá virkjunarmöguleika norðanlands sem vitað er að valda mun minni umhverfisspjöllum.“ Þetta var samþykkt á stjórnarfundi SUNN 7. 6. 1975. Hvað varðar áhrif á vatnasvæði Vatnsdalsár, þá verður þegar tekin kvísl sem fellur til Vatnsdalsár. Stífla verður byggð þar á milli urðarása. Jökulvatn lekur að sjálfsögðu í einhverjum mæli til Vatnsdalsár. Síðan er ekki á þessu stigi sagt frá þeim möguleika að stífla Vatnsdalsá við Eyjavatnsbungu og ná henni að virkjuninni. Myndast þá stórt lón í Forsæludalskvíslum. Það verk er tæknilega mjög auðvelt. Um þetta atriði vitna ég til skýrslu Orkustofnunar í jan. 1976, en skýrslan heitir „Orkuvinnslugeta virkjunarvalkosta á Norðurlandi.“ Þar segir á bls. 37: „Til nánari glöggvunar vísast til myndar nr. 3. 3. í viðauka 3. Af þeirri mynd má einnig lesa að heildarkerfið er enn vanmiðlað þó að 500 gw. miðlunarvirkjun í Blöndu bætist inn á netið, og má búast við því að hægt væri að sýna fram á arðsemi af verulega stærri miðlun þar. Ekki hafa verið gerðar sérstakar rekstrareftirlíkingar til þess að sannreyna það, en mótstaða náttúruverndarmanna og bænda gegn hugmyndum um miðlanir á þessu svæði er vafalaust ástæðan fyrir því að menn hafa enn þá ekki“ - ég endurtek: „enn þá ekki einu sinni leitt hugann að þessum möguleika.“ Ingvi Þorsteinsson var fenginn af iðnrn. til að semja sérstæða álitsgerð um gróðurverndarþáttinn. Þá skýrslu geri ég ekki að umræðuefni - ég er kurteis maður, en ég vil þó segja það, að beitarþol gróðurlendisins er stórlega vanmetið. Útreikningar um ræktun örfoka lands eru rugl. Hins vegar svarar gróið land, sem sekkur við þessa lónmyndun, mjög vel áburðargjöf, og beitartilraunir, sem FAO gerði í lóninu, sanna að þar eru um enn þá betra land að ræða en við hugðum. Þá vil ég geta nokkuð um þær búsifjar, sem fyrirsjáanlega hljótast á lax- og silungsveiði. A. m. k. þrjú silungsveiðivötn eyðileggjast í fyrsta áfanga miðlunarinnar, þar af tvö mjög góð. Um áhrif á laxveiði er ekki hægt að fullyrða annað en það, að eðli vatnsins breytist. Sandburður minnkar verulega, en jökullitur árinnar heldur sér. Það er eðli jökulvatnsins. Þá verður áin kaldari að vorinu og fyrri hluta sumars, þannig að lax mun ganga seinna í ána en nú er. Þá munu lax og sjóbirtingur ekki komast í Galtará, sem í raun hverfur í lónið í Haugakvísl, eða í Seyðisá, sem er dásamlegt og fiskauðugt vatnsfall, einstakt í flokki þeirra áa er liggja svo hátt yfir sjó. Þá ber þess að geta að hluti vatnsvirkjunarinnar kemur til með að liggja á vatnasvæði Svínavatns og þar með Fremri-Laxár, Laxárvatns og Laxár á Ásum, og jökulvatnsleki, sem óhjákvæmilega er tekin áhætta með að verði yrði því vatnakerfi ekki til prýði. Orkustofnun hefur gefið út áróðursrit, tekið saman af Birgi nokkrum Jónssyni, þar sem hann Íætur sig hafa það að spá um vatnsrennsli í Langadal. Niðurstöður Birgis eru einkennilegar, en hann spáir því að flóð „minnki til muna“. Það er skynsamlegt hjá honum að flóð síðari hluta vors minnka þar sem um heiðaleysingu og leysingu af jökli er að ræða. En hins vegar verða vetrarflóð miklu hærri en nú er, þar sem alltaf kemur sama vatnsmagn miðlað út úr ræsinu, og er það að miklum hluta til viðbótar við leysingu í byggð og nærri byggð sem að mestu myndar vetrarflóðin. Þá er þess að geta að ísmyndun verður því meiri að vetrinum sem vatnsmagn árinnar er meira, og nægir þar að minna á reynsluna frá Þjórsá og vatnsmiðlun þar frá því í vetur. Eru þó frost miklu mildari syðra en nyrðra. Hvað á svo að gera við þessa orku sem þarna bætist við? Hvað á svo að gera við orkuna? Þetta er það stór áfangi, að jafnvel þó að landið væri samtengt og orkuver fullnýtt og jafnvel eitthvað af draumum hæstv. ráðh., sem hann rakti hér áðan, góðum og fallegum draumum, kæmist til framkvæmda, þá yrði rekstrartap á Blönduvirkjun fyrsta árið á annan milljarð, ef ekki kæmi til stóriðja, þ. e. a. s. kaupandi, sem gæti tekið við mjög miklu magni á svipstundu. Og þetta yrði væntanlega erlend stóriðja. Ráðh. las hér upp og lét prenta í frv. nýja orkuspá. Hún er nú ansi mikið öðruvísi en sú sem var gerð í fyrra, og mér finnst þessi miklu ótrúlegri líka. Blönduvirkjun verður ekki hagkvæm nema með stórum orkukaupanda, og ég vitna til hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, en í umr. um till. hans um staðarval stóriðju á Norður- og Austurlandi drap hann á þetta atriði og gerði það af hreinskilni og ærlegheitum. Ég er ekki gefinn fyrir að hæla mönnum upp í eyrun, en ég hygg að hann sé nú skarpastur og drengur bestur ykkar sjálfstæðismanna, og mæli ég þetta eftir bráðum þriggja vetra kynni. Raunar hef ég fleiri vitni viðlátin. Ég vil lesa - með leyfi forseta - upp stuttan kafla úr ræðu dr. Jóhannesar Nordals sem hann flutti á miðsvetrarfundi Sambands ísl. rafveitna 1975 og birt er í Morgunblaðinu 9. mars það ár: „Með tveimur nýjum virkjunum á Norðurlandi, Kröfluvirkjun og Blönduvirkjun, ásamt samtengingu við raforkukerfi Suðvesturlands munu í fyrsta skipti skapast skilyrði til þess að koma upp orkufrekum iðnaði í stórum stíl á Norðurlandi. Hafa ýmsar athuganir bent til þess að ýmis önnur skilyrði, svo sem hafnaraðstaða og þjónustuaðstaða og vinnumarkaður, séu mjög viðunandi við Eyjafjörð, ekki langt utan við Akureyri. Ég efast um það að nokkur önnur staðsetning komi til greina ef menn vilja stefna að því markmiði að koma orkufrekum iðnaði utan Suðvesturlands á næstu 10 árum. Þótt skilyrði til orkuöflunar í framtíðinni virðist mjög góð á Austurlandi, er gífurlegt starf óunnið áður en menn geta gert sér raunhæfar hugmyndir um fyrirkomulag stórvirkjana og byggingu orkufreks iðnaðar á því svæði. Að því mun varla koma fyrr en einhvern tíma eftir miðjan næsta áratug. Þá mun líka samtenging Austurlandsins við aðra landshluta gera mönnum kleift að ráðast í mun stærri áfanga en ella. Það er því mikilvægt, eins og ég hef áður bent á, að næstu 10 ár verði notuð til þess að rannsaka hina miklu virkjunarmöguleika á Austurlandi og vinna að hönnun þeirra virkjana, sem hagkvæmastar reynast. Niðurstaðan af þessum hugleiðingum er sú, að unnt sé á næstu 10 árum að stórauka orkufrekan iðnað hér á landi. Hluti þeirrar aukningar yrði vafalaust viðbætur við þau iðjuver, sem þegar eru fyrir hendi á Suðvesturlandi, þ. á m. hugsanleg stækkun áburðarverksmiðjunnar, en auk þess ætti að skapast skilyrði til þess að nýr orkufrekur iðnaður risi upp við Eyjafjörð, t. d. 50–60 þús. tonna álbræðsla, en orkuþörf hennar yrði 800–300 gwst. á ári. Á mynd 2 er sýnd staðsetning orkufreks iðnaðar við Eyjafjörð og síðar við Reyðarfjörð, eftir að Austurlandsvirkjun kemur til sögunnar, einhvern tíma eftir 1984. Hef ég þá lokið því sem ég tel ástæðu til að segja um stóriðju í þessu sambandi, en sný mér að fjármagnsþörf og hagkvæmni þeirra hugmynda um þróun orkuöflunarkerfisins, sem ég hef nú þegar sett fram.“ Þetta. sagði dr. Jóhannes Nordal, og það var ekki seinna vænna að fara að líta á þetta með fjármagnsþörfina og hagkvæmnina. En ég er ekki þessari þróun sammála eða þeirri stefnu sem þarna er fylgt. Það er leiðinlegt fyrir mig að þurfa að tala margoft um sama efnið, raunar leiðinlegt fyrir ykkur líka að neyðst til að hlusta á mig. Þetta er fjórða stóriðjuumr. hér á Alþ. nú á fáum dögum, og ég vísa til þess sem ég hef áður sagt um það efni, fremur en að endurtaka mikið af því. Skoðun mín á erlendri stóriðju á Íslandi hefur ekkert breyst síðan í fyrri viku, og mun ég enn hafa uppi sama söng. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að reynsla okkar af erlendri stóriðju er dapurleg. Slíkir vinnustaðir eru ekki eftirsóknarverðir. Samfélög þau, er þar myndast, eru ekki samfélög hamingjumanna. Það ætti þó að vera fyrsta boðorð okkar, sem gefum okkur að því að stjórna að reyna að mynda samfélög hamingjumanna, samfélög þar sem hamingja endist, samfélög þar sem við gætum hugsað okkur að lifa sjálfir, vinnustaðir þar sem við gætum glaðir gengið til starfa sjálfir og óskað börnum okkar að starfa. Áðan nefndi ég vin minn, hv. þm. Eyjólf Konráð. Nú vil ég nefna strákinn hans. Ég er viss um að strákurinn sá er sæll og meiri maður gerandi við mótorhjól í skúr vestur í bæ ásamt með sínu vélskólanámi heldur en þó að Eyjólfur hefði vistað hann í kerskálanum í Straumsvík. Ég tel að þetta land sé okkar land og auðlindir þess okkar auðlindir. Við eigum að búa hér sjálfir, neyta frumburðarréttar okkar til landsins, til gagna þess og gæða. Ég er andvígur því að virkja fallvötn okkar til hagsbóta fyrir útlend auðfélög fyrst og fremst. Ég tel að raforkumálastefna okkar hafi verið röng og henni þurfum við að breyta. Við höfum einblínt á hagkvæmni stærðarinnar, virkjað of stórt og síðan neyðst til þess að selja miklun hluta orkunnar útlendingum fyrir of lágt gjald, en síðan orðið að okra á þeirri orku sem íslendingar kaupa. Þetta sannaði ég allt saman rækilega í víkunni sem leið, og ég bið menn að rifja það upp. Það hefur verið reiknað út, að með því að selja alla raforku frá Blöndu strax verði hægt að framleiða hverja kwst. fyrir lægra gjald en sums staðar annars staðar. En þessi virkjun er siðferðilega dýrari en aðrar virkjanir vegna þess að svona meðferð á landi sínu er ill og óguðleg. Nú vil ég geta þess, að þeir tímar geta komið að okkur sé nauðugur sá kostur einn vegna nauðþurfta okkar sjálfra að vinna hervirki á landi okkar vegna orkuöflunar, svo sem hér er gert ráð fyrir, og þá er að taka því. En sá tími er ekki kominn sem betur fer. Við höfum nóg önnur úrræði en þau að virkja Blöndu. Við höfum valkosti sem henta betur okkar stærð, okkar þjóðfélagsgerð. Ég hef leyft mér ásamt nokkrum öðrum þm. að bera fram till. til þál. um undirbúning að virkjun Héraðsvatna hjá Villinganesi. Flm. með mér eru Ragnar Arnalds, Stefán Valgeirsson, Stefán Jónsson, Ingvar Gíslason, Jónas Árnason, Steingrímur Hermannsson og Ingi Tryggvason. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að gera nú þegar ráðstafanir til þess að hraðað verði svo sem frekast er unnt undirbúningi að virkjun Héraðsvatna hjá Villinganesi og hönnun hennar, svo að þar megi reisa næsta raforkuver á Norðurlandi vestra.“ Orkustofnun gaf út í maí 1975 frumáætlun um 32 mw. virkjun við Villinganes í Skagafirði. Skýrsla þessi e: unnin á vegum Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen og ber hún það með sér að þarna er um mjög álitlega virkjun að ræða, sé verið að virkja vegna íslenskra notenda. Hins vegar er virkjun þessi ekki af þeirri stærð að hún geti orðið orkuöflunarfyrirtæki vegna erlendrar stóriðju. Síðan hafa verið framkvæmdar allmiklar rannsóknir á þessum stöðum og hafa þær allar hnigið í þá átt að um álitlega virkjun sé að ræða. Iðnrn. hefur hins vegar talið heppilegra að leggja áherslu á virkjun Blöndu og borið fram frv. það sem hér er til umr. Blanda verður hins vegar ekki virkjuð á næstunni nema með því að selja mestalla orkuna til orkufreks iðnaðar. Virkjunin er, eins og áður sagði, allt of stór fyrir almennan raforkumarkað á Norðurlandi og einnig of stór fyrir almennan markað á landinu öllu nema í tengslum við sérstök stórverkefni á sviði orkufreks iðnaðar. Enn augljósara er þó, að áform um Blönduvirkjun, sem koma beint í kjölfar ákvörðunar um Hrauneyjafossvirkjun, hljóta að vera tengd stórfelldum hugmyndum um uppbyggingu erlendrar stóriðju á fyrri hluta næsta áratugs. Villinganesvirkjun í Héraðsvötnum er hins vegar af þeirri stærð að hún fellur mjög vel að þeirri aukningu raforkumarkaðarins, enda gæti hún verið fullnýtt í þágu landsmanna allra á rúmu ári. Auk þess er virkjunin talin mjög hagkvæm samkvæmt nýjustu útreikningum. Þá er þess að geta, að um virkjun hjá Villinganesi er einhugur heimamanna, og ég mun síðar í ræðu minni lesa upp nokkrar ályktanir því til staðfestingar. Því er hins vegar ekki að heilsa hvað varðar virkjun Blöndu, enda er þar um að ræða geysilega röskun á náttúrufari. Þetta miðlunarlón, sem þar er úformað að mynda er náttúrlega stærsti þátturinn í því. Upprekstur á Auðkúluheiði eiga Svínavatns- og Torfalækjarhreppar og Blönduós, á Eyvindarstaðaheiði eru það Bólstaðarhlíðarhreppur, Seyluhreppur og Lýtingsstaðahreppur og einstakar jarðir í Akrahreppi og Rípurhreppi. Viðhorf íbúa þeirra hreppa, er upprekstur eiga á Eyvindarstaðaheiði, kemur glögglega í ljós af fylgiskjölunum. Viðhorf íbúa Svínavatnshrepps er það, að í júní 1975, þ. e. a. s. tveimur mánuðum eftir fundinn sem hæstv. ráðh. vitnaði til á Blönduósi, skrifaði meiri hl. atkvæðisbærra íbúa hreppsins undir yfirlýsingu til iðnrn. um að þeir teldu ekki koma til greina að sökkva landi á Auðkúluheiði. Síðan var samþ. á almennum sveitarfundi á Húnavöllum 15. júlí 1975 með 31:16 atkv. ályktun sem tekur af öll tvímæli um vilja hreppsbúa. Á þessum fundi voru staddir meðal annarra góðra gesta orkumálastjóri, einn starfsmaður frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen og Ingvi Þorsteinsson. Flestir íbúar Torfalækjarhrepps og forráðamenn Blönduóshrepps hafa hins vegar tekið jákvæða afstöðu varðandi virkjun Blöndu, og eins ber að geta, að mikill hópur manna úr öðrum byggðarlögum í Húnavatnssýslu en þeirra sem þarna eiga hagsmuna að gæta, hefur lýst áhuga sínum á framkvæmd þessari. En það er alveg ljóst, að það næst ekki samstaða nema um virkjun Héraðsvatna, en þar er ekki heldur um verulega röskun á náttúrufari að ræða. Samkvæmt frumáætlun Orkustofnunar um Villinganesvirkjun var stofnkostnaður vinnsluvirkja áætlaður í maí 1975 2.9 milljarðar kr. Ég geri ráð fyrir að þetta hafi breyst og hækkað eins og annað talsvert mikið síðan. En ég bið menn að bera saman samt þessar tölur og þá greiðslubyrði, sem þeim fylgir, og greiðslubyrðina af 15 milljörðunum við Blöndu. Það er ráðgert að stífla Héraðsvötn með jarðefnastíflu um 2 km neðan ármóta Eystri- og Vestri-Jökulsár. Steypt yfirfall verður á vestari árbakka, en aðrennslisskurður fram hjá stíflunni á eystri bakka. Frá inntaki við skurðendann liggur þrýstipípa niður í árgljúfrið að stöðvarhúsi, sem er ofanjarðar í farveginum neðan stíflunnar. Á byggingartíma verður ánni veitt fram hjá virkjunarstaðnum um jarðgöng í vestari árbakka. Villinganesvirkjun verður rennslisvirkjun með dægurmiðlunarlóni. Gert er ráð fyrir að venjuleg yfirvatnshæð verði 153 m. y. s., en undirvatnsborð 96.5 m. y. s. Verg fallhæð verður því 56.5. Þá er þess að geta, að í Jökulsánum í Skagafirði eru nokkrir aðrir álitlegir virkjunaráfangar, þannig að þarna virðist vera um að ræða álitlega staðhætti til raforkuöflunar miðað við þarfir landsmanna sjálfra. Það var skoðun okkar flm. þáltill. að samtenging raforkukerfisins sé hið brýnasta verkefni og eðlilegt sé síðan með tilliti til öryggis og atvinnusjónarmiða að reisa virkjanir af hæfilegri stærð í hinum ýmsu landshlutum. Orkuvinnslugeta Villinganesvirkjunar, miðað við samrekstur Norðurlandskerfis og Landsvirkjunarkerfis, eftir að Sigölduvirkjun og Kröfluvirkjun hafa tekið til starfa, er 175 gwst. á ári. Kostnaður við hvert framleitt mw. var í maí 1975 áætlað um 2.18 kr. Þess ber að geta að um þennan virkjunarstað gildir það sama og um Blöndu, að hann er ekki á eldvirku svæði. Þá mun ég - með leyfi forseta - lesa nokkrar ályktanir sem sýna þann hug sem heimamenn, þeir menn sem málið snertir mest, bera til þessara valkosta. Þá byrja ég á því að segja frá sveitungum mínum sem samþ. á sveitarfundi sínum 15. júlí 1975 svo hljóðandi ályktun: „Sveitarfundur í Svínavatnshreppi, haldinn á Húnavöllum 15. júlí 1975, telur að ástæðulaust sé að halda áfram rannsóknum vegna hugsanlegrar Blönduvirkjunar, þar sem hún mun óhjákvæmilega hafa stórkostleg landspjöll í för með sér. Telur fundurinn að orkumál Norðurlands vestra verði betur og farsællegar leyst með áfangavirkjunum í Héraðsvötnum og Jökulsá eystri, enda hafa þær virkjanir ekki geigvænleg landspjöll í för með sér og fullnægja betur orkumarkaði norðlendinga, þannig að þeir geta hagnýtt orkuna sjálfir, en þurfi ekki að selja hana til erlendrar stóriðju, svo sem óhjákvæmilegt yrði að gera um orku frá Blöndu.“ Búnaðarfélag Lýtingsstaðahrepps samþ. á fundi sínum eftirfarandi ályktun um virkjunarmál : „Aðalfundur Búnaðarfélags Lýtingsstaðahrepps, haldinn í Ásgarði þriðjudaginn 22. apríl 1975, fagnar loforðum stjórnvalda um úrbætur í raforkumálum á Norðurlandi vestra við virkjun á svæðinu. Jafnframt skorar fundurinn eindregið á yfirstjórn orkumála að hraða undirbúningsrannsóknum á Jökulsá í Skagafirði og stefna að virkjun þar sem allra fyrst, en fresta ákvörðun um Blönduvirkjun: Þá er frá almennum hreppsfundi í Seyluhreppi sem haldinn var í Miðgarði 14. júní 1975. Hann lýsir ánægju sinni yfir þeim áhuga ráðamanna raforkumála fyrir virkjun á Norðurlandi vestra sem fram hefur komið. Jafnframt mótmælir fundurinn eindregið fyrirhugaðri Blönduvirkjun vegna þeirra geysilegu landspjalla, sem þar koma til með að verða og vart eða ekki verða bætt, en valda muni verulegri röskun á búskaparaðstöðu margra bænda á svæðinu. Þá vill fundurinn benda á að samkv. upplýsingum fagmanna getur Jökulsárvirkjun í Skagafirði komið fyrr að gagni til að fullnægja þeirri orkuþörf sem nú er og verða mun í næstu framtíð á þessu svæði. Þess vegna vill fundurinn leggja mikla áherslu á að í þá virkjun verði ráðist, sem allra fyrst“ Ofanrituð till. var samþ. með öllum greiddum atkvæðum. Rétta útskrift úr fundargerð vottar Halldór Benediktsson fundarstjóri. Þá er ályktun fundar sveitarstjórnarmanna í Miðgarði 20. jan. 1976: „Fundur sveitarstjórnarmanna í Upprekstrarfélagi Eyvindarstaðaheiðar, haldinn í Miðgarði 20. jan. 1976 lítur svo á að yfirlýsing iðnrh. um að frv. um Blönduvirkjun verði nú á næstunni lagt fyrir Alþ. sé algjörlega óeðlileg og ótímabær eins og málum þessum er háttað. Lýsir fundurinn furðu sinni á því, að ekki verði flutt frv. um virkjun Héraðsvatna hjá Villinganesi, og vekur athygli á því, að með þessari yfirlýsingu hefur iðnrh. algjörlega gengið gegn margítrekuðum samþykktum Upprekstrarfélagsins og ýmissa fleiri heimaaðila um að sú virkjun skuli vera hið fyrsta stig virkjana á Norðurlandi vestra. Fundurinn ítrekar enn áskorun til ríkisstj. um að stefna beri að virkjun við Villinganes að undangengnum samningum við landeigendur með flutningi frv. þar að lútandi.“ Ég vek sérstaka athygli á því, að þetta er svar sveitarstjórnarmanna úr Bólstaðarhlíðar-, Seylu- og Lýtingsstaðahreppum við tilboði því um bætur er iðnrh. gerði í nóv. 1975 og er prentað sem fskj. með frv. um Blönduvirkjun. Þeir viku að því, að þeir óskuðu eftir að leitað yrði eftir samningum við landeigendur, og land.eigendur hafa sent frá sér yfirlýsingu: „Við undirritaðir landeigendur við Héraðsvötn og Jökulsár í Skagafirði gjörum kunnugt, að við erum reiðubúnir til viðræðna um samninga um fyrirhugaða virkjun, sem kennd er við Villinganes, að því tilskildu, að hvers konar tjón á mannvirkjum, landi og hlunnindum verði að fullu bætt. Jafnframt áskiljum við okkur rétt til samninga um verktilhögun, t. d. að tryggt sé að vatn flæði aldrei vestur úr yfirfalli í stórflóðum. - Varmahlíð, 4. febr. 1976.“ Undir þetta skrifa Hjálmar Guðjónsson, Tunguhálsi II, Guðsteinn Guðjónsson Tunguhálsi, Stefám Hrólfsson, Keldulandi, Ólafur Þorsteinsson, Tyrfingsstöðum, Grétar Símonarson, Goðdölum, Borgar Símonarson, Goðdölum, Guðrún Eiríksdóttir, Villinganesi, Leifur Hreggviðsson, Birgisskarði, Trausti Símonarson, Hverhólum, Sigurður Friðriksson, Stekkjarflötum, Aðalsteinn Eiríksson, Villinganesi. Þá vil ég leyfa mér að lesa ályktun frá sýslunefnd Skagafjarðarsýslu: „Sýslunefnd Skagafjarðarsýslu fagnar yfirlýsingu iðnrh. frá s. l. vetri um að tekin verði ákvörðun um vatnsaflsvirkjun í Norðurlandskjördæmi vestra þegar á þessu ári. Jafnframt skorar n. á iðnrn.. að sjá um, að það grundvallarsjónarmið ríki við alla áætlunargerð og ákvörðunartöku að virkjunin miðist fyrst og fremst við að fullnægt sé orkuþörf innlends markaðar, - þar með talin upphitun alls íbúðarhúsnæðis, sem ekki fær notið jarðhita, - áður en orkunni er ráðstafað til stórfyrirtækja í eigu erlendra aðila. Það er skoðun sýslunefndar, að þegar um er að ræða tvo áþekka kosti (Blanda og Jökulsá) beri að hafa eftirfarandi í huga: 1. Gert er ráð fyrir, að með virkjun Blöndu sökkvi undir vatn a. m. k. 60 ferkm gróins beitilands á afréttum, þar sem beitarþröng er þegar fyrir. Allir viðurkenna, að gróðurlendi landsins sé of lítið og sífellt á undanhaldi, m. a. vegna ofbeitar á vissum landssvæðum svo og vegna áhrifa af völdum óviðráðanlegra náttúruafla. Af þeim sökum verja íslendingar árlega verulegum fjármunum til þess að græða sárin á örfoka afréttum, oft með misjöfnum árangri. Með því að sökkva tugum ferkm gróins lands undir vatn sýnist því að verið sé að taka með annarri hendinni það, sem gefið er með hinni. Af þessari ástæðu fyrst og fremst virðist ljóst orðið að samstaða um virkjun Blöndu muni ekki nást meðal íbúa í Norðurlandskjördæmi vestra. 2. Að framansögðu telur sýslunefndin einsýnt, að ráðamenn raforkumála snúi sér þegar að þeim valkosti, sem næst liggur, þ. e. fullnaðarrannsóknum á hagkvæmni Jökulsárvirkjunar eystri. Fyrir liggur, að virkjun Jökulsár verði framkvæmd í áföngum. Forsenda hennar er því ekki orkusala til stóriðjureksturs, svo sem virðist vera með Blönduvirkjun, stærðin er í samræmi við innlenda orkuþörf, landspjöll verða lítil sem engin og loks er líklegt, að fullkomin samstaða heimaaðila sé um þá framkvæmd, 3. Sýslunefndin skorar því á þm. þessa kjördæmis að beita sér fyrir því, að virkjun Héraðsvatna hjá Villinganesi og Jökulsá eystri njóti forgangs, svo að nægilegt fjármagn fáist á þessu ári til rannsóknar á virkjunarmöguleikum þar, og leggur á það þunga áherslu, að á næsta Alþ. verði sett lög um virkjun þessa. Sauðárkróki 29. júlí 1975.“ Þá vil ég leyfa mér að lesa ályktun aðalfundar Kaupfélags Skagfirðinga árið 1975: „Aðalfundur KS 1975 mótmælir eindregið framkomnum hugmyndum um Blönduvirkjun, þar sem áformað er að sökkva undir vatn og eyða 60–70 ferkm af gróðurlendi á afréttum skagfirðinga og húnvetninga. Þvílíkar landeyðingarframkvæmdir eru á engan hátt réttlætanlegar, þar sem ljóst er að á Norðurlandi vestra eru margir hagkvæmir virkjunarmöguleikar án þess að teljandi landspjöll fylgi. Bendir fundurinn á virkjunarstaði í Héraðsvötnum og Jökulsá eystri og vísar til áskorunar þar um frá síðasta aðalfundi. Einnig vill fundurinn minna á hugmyndir um virkjun Blöndu í farvegi sínum. Krefst því fundurinn að strax verði hafist handa við undirbúning og framkvæmdir virkjunar sem fullnægir orkuþörf vaxandi atvinnulífs í þessum landshluta og landeyðingaráform verði ei látin tefja framgang mála.“ Þá vil ég lesa ályktun úr Akrahreppi: „Almennur hreppsfundur í Akrahreppi, haldinu að Héðinsminni 23. júní 1975, samþ. eftirfarandi ályktun um orkumál. Fundurinn fagnar vaxandi áhuga og umræðum, sem fram hafa farið um raforkumál og virkjanir á Norðurlandi vestra. Ber þar hæst yfirlýsingu iðnrh., Gunnars Thoroddsen, um að ákvörðun verði tekin um virkjun í þessum landshluta á þessu ári. Orkuskortur er tilfinnanlegur í landshlutanum og stendur athafnalífi og búsetuþróun mjög fyrir þrifum. Er því vissulega tími til kominn að úr verði bætt. Í því sambandi hvetur fundurinn til að samtengingu rafveitnanna verði hraðað sem kostur er og að unnið verði að styrkingu dreifikerfisins. Um virkjun í fjórðungnum er það að segja, að velja verður á milli virkjunar Blöndu eða Héraðsvatna í fyrsta áfanga. Fundurinn mælir eindregið með, að Villinganesvirkjun í Héraðsvötnum verði látin ganga fyrir, og bendir því til stuðnings á þessi rök: 1. Virkjunin er af heppilegri stærð sem áfangavirkjun og tryggir næga orku fyrir vaxandi framleiðslu og búsetu á Norðvesturlandi um nokkurt árabil. Blönduvirkjun er aftur á móti of stór fyrir heimamarkað. Yrði því að leita eftir orkufrekum iðnaði til þess að kaupa orkuna. Væri þá eins líklegt að heimaaðilar byggju eftir sem áður við orkuskort. Nógu langt mun gengið á þeirri braut að selja raforku úr landi á lágmarksverði meðan inn er flutt olíuorka á margföldu verði. 2. Villinganesvirkjun fyrir hverfandi landspjöll, Blönduvirkjun fylgja geigvænleg landspjöll. 3. Undirbúningur og bygging Villinganesvirkjunar tekur mun skemmri tíma og kæmi hún því til nota mun fyrr. 4. Telja má að auðvelt verði að ná samstöðu og samningum við heimamenn um Villinganesvirkjun. Samstaða óhugsandi um Blönduvirkjun vegna landeyðingar, sem henni fylgir. 5. Í Jökulsá eystri eru möguleika fyrir frekari virkjunum, smærri eða stærri. Einnig hugsanleg vatnsmiðlun er hefði verulegt gildi fyrir Villinganesvirkjun. Fundurinn skorar því á hæstv. iðnrh., alþm., orkumálastjóra og hvern þann, er lagt gæti málum lið, að hlutast til um að rannsóknum og undirbúningi við Villinganesvirkjun verði lokið á þessu ári, ákvörðun tekin og framkvæmdir hafnar svo fljótt sem aðstæður leyfa: Þetta var samþ. með atkv. allra fundarmanna. Ég gæti haldið svona áfram allt til kvölds að lesa ályktanir sem mér hafa borist og borist hafa í iðnrn. og eru í þessum dúr. Ég mun nú láta hér staðar numið og þakka hæstv. forseta fyrir þá þolinmæði sem hann hefur sýnt mér. En við látum fylgja þáltill. okkar eitt fskj. enn, og ég ætla að óska eftir leyfi til þess að lesa það líka vegna þess að það kemur mjög verulega inn á þetta mál. Það er þál. um landgræðslu- og gróðurverndaráætlun til minningar um 1100 ára búsetu þjóðarinnar í landinu: „Alþingi ályktar, að á árunum 1975–1979, að báðum árum meðtöldum, skuli framkvæma eftirfarandi áætlun um landgræðslu og gróðurvernd til minningar um 1100 ára búsetu þjóðarinnar í landinu og verja til þess ríkisfé í samræmi við hana : 1. Landgræðsla ríkisins: Stöðvun sandfoks, jarðvegs- og gróðureyðingar. Gróðurvernd og landgræðsla. 700 millj. kr. 2. Skógrækt ríkisins: Skóggræðslukönnun, skógvernd og skógrækt. 170 millj. kr. 3. Rannsóknastofnun landbúnaðarins: Rannsóknir á nýtingu beitargróðurs, aðrar tilraunir og gróðurkortagerð. 80 millj. kr. 4. Ráðstafanir til bættrar landnýtingar og stuðningur við fræðslustarf samtaka áhugamanna. 50 millj. kr.“ Samtals eru þetta 1000 millj. kr. „Árlegar fjárveitingar af ríkisfé til áætlunar þessarar miðist við, að hún haldi núverandi framkvæmdagildi sínu hliðstætt því, sem gildir um jarðræktarframlög samkv. 12. gr. jarðræktarlaga, og að áætlunin komi til framkvæmda í jöfnum árlegum áföngum á árunum 1975–79. Fjárveitingar til áætlunarinnar skulu ekki blandast saman við venjulegar fjárveitingar til þeirra málaflokka, sem áætlunin tekur til, og ekki rýra þær. Landbrh. setur á fót samstarfsnefnd til þess að efla samvinnu þeirra stofnana, sem hafa með höndum framkvæmd áætlunar þessarar. Ráðh. skipar formann n. að eigin vali, en aðrir nm. verði þessir: landgræðslustjóri, búnaðarmálastjóri, skógræktarstjóri og framkvæmdarstjóri Rannsóknastofnunar landbúnaðarins.“ Þetta var samþ. á Alþ. 28. júlí 1974. Ég veit að við munum allir eftir þeim degi og þess vegna skýtur hér nokkuð skökku við. Herra forseti. Senn læt ég máli mínu lokið. Ég á þó margt ósagt, en þetta verður að nægja í bili. Það er alveg ljóst að friður og eining verður ekki um Blönduvirkjun. Einhverjum kann að sýnast að þess megi freista að skapa einingu um Blönduvirkjun með því að hækka skaðabætur. Ég fullyrði að svo muni ekki vera, og ég mæli af þekkingu. Ég þekki þetta fólk og veit að það breytir ekki skoðun sinni og lífsviðhorfi fyrir peninga, rafmagn eða áburð eða önnur fríðindi. Ég mæli einnig af þekkingu að því leyti, að ég þekki þetta land sjálfur er þarna er fyrirhugað að eyðileggja. Það gerðu forfeður mínir líka í nokkur hundruð ár. Og þeir höfðu aldrei hugsað sér fremur en ég það fullyrði ég - að Blanda rynni til sjávar fyrir Aksjeselskapet Norsk Hydro.

Pálmi Jónsson Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að fagna því, að frv. þetta er fram komið, og þakka hæstv. iðnrh. fyrir forustu hans í þessu máli. Ég vil einnig láta í ljós þá von mína, að hv. Alþ. beri gæfu til að samþykkja þetta frv. á þessu Alþ., en það mundi tákna þáttaskil í orkumálum okkar íslendinga. Þau þáttaskil væru fólgin í því að tekin væri ákveðin stefna í þá átt að reisa stórvirkjun utan hinna eldvirku svæða landsins. Því hygg ég að öll þjóðin mundi fagna. Þeir kostir, sem fylgja Blönduvirkjun, eru ótvíræðir og margir, eins og fram kom í máli hæstv. iðnrh., en þessa kosti má flokka einkum í þrennt: 1. hagkvæmni, 2. öryggi, 3. staðsetningu. Það kemur fram í grg. þessa frv. og einnig glögglega í framsöguræðu hæstv. ráðh., að Blönduvirkjun yrði meðal hagkvæmustu virkjana landsins. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þann þátt málsins öllu fleiri orðum, heldur aðeins lýsa því, að sá þáttur verður ævinlega veigamikill. Þó er það svo í mínum huga, að aðrir þættir þessa máls vega þyngra. Annar þátturinn, sem ég nefndi, er öryggi. Gömul og ný saga okkar lands bendir til þess, að óvarlegt sé að reisa hin þýðingarmestu mannvirki þar sem hættan er mest á stórumbrotum náttúruaflanna. Sú virkjun, sem hér er um að tefla, hefur þann meginkost að vera utan hinna eldvirku svæða landsins og utan aðaljarðskjálftasvæða landsins. Það er að minni hyggju ákaflega óhyggilegt að stefna áfram í þá átt að öll stærstu orkuver landsins yrðu á hinu eldvirka svæði. Staðsetning Blönduvirkjunar er þannig einn aðalkostur þessa máls. Ekki virðist þurfa að óttast eldsumbrot, vegna þess að í Húnavatnssýslu er ekkert hraun nær en Kjalhraun, sem er uppi á Kili. Jarðfræðilegir eiginleikar henda því ekki til eldgosa, enda skilja þau venjulega eftir sig hraun. Fleira kemur hér til er snertir öryggi í sambandi við Blönduvirkjun. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðh. er gert ráð fyrir stóru miðlunarlóni og löngum aðdraganda í gegnum vötn að virkjunarstaðnum. Þetta hefur það í för með sér, að vatnsrennsli verður jafnt og það er hægt að búast við því, að þetta stóra lón og þessi langi aðdragandi verði til þess að jökulleir og annar framburður árinnar botnfalli á leið til orkuversins. Ég hygg að þetta hafi einnig stórkostlega þýðingu þar sem um jökulvatn er að ræða. Reynsla okkar af virkjun jökulvatna er ekki löng. Við vitum ekki með vissu hve skjótt framburður jökulvatnanna vinnur á vélum orkufyrirtækjanna sjálfra. Vonandi er að þær standi af sér leirframburð jökulvatnanna. En a. m. k. er óhætt að fullyrða það, að það er mjög mikill kostur við þessa virkjun að aðdragandi að orkuverinu sjálfu er langur í gegnum stórt miðlunarlón og þrjú stöðuvötn önnur, þannig að ætla má að sá aðdragandi verki sem sía og eftir því sem mögulegt er hreinsi vatnið af framburði. Enn er það álit þeirra manna, sem komið hafa að rannsóknum á Blönduvirkjunarsvæði, að þar hagi þannig til náttúrlegum staðháttum, að auðvelt sé að tryggja eins og best má verða öryggi mannvirkjanna. Þriðji kosturinn, sem ég nefni hér, er staðsetningin, og hafa þegar nokkrir kostir hvað staðsetningu varðar verið raktir. Ég vil þó enn nefna það, sem fram kom einnig í máli hæstv. ráðh., að virkjunin liggur vel við aðalflutningslínukerfi landsins. Hún liggur einnig vel við markaði um allt norðanvert og vestanvert landið, allt til aðalorkuneyslusvæðisins hér við Faxaflóa. Þessi virkjun væri því sannkallaður öryggisventill ef eitthvað brygði út af við stórvirkjanirnar við Þjórsá og Tungnaá, sem vonandi er að við verðum svo gæfusamir að aldrei gerist. En virkjunin væri samt ómetanlegur öryggisventill fyrir það fólk sem býr um allt vestanvert og norðanvert Ísland og raunar um landið í heild þegar samtenging hefur tekist umhverfis landið allt. Enn má nefna byggðasjónarmið og fleiri þætti hvað staðsetningu snertir, sem ég tel að ekki skipti jafnmiklu máli og hin sem snerta alþjóð. Þessir eru að mínum dómi höfuðkostir þess að virkja Blöndu. Ég hafði ekki hugsað mér hér að ræða mikið um kosti og galla þessa máls fyrir heimamenn sjálfa. Það liggur þó fyrir að sá ókostur fylgir virkjunarframkvæmdum við Blöndu, að þar hverfa 56 ferkm af góðu beitilandi undir vatn. Þetta er vissulega ókostur sem ekki skal gert lítið úr. En það er skoðun vísindamanna sem styðst við allmikla reynslu, að það tjón, sem af þessu verður, megi bæta. Ég sé mig knúinn til að fara örfáum orðum um þessa þætti málsins að því er snertir kosti og galla þess fyrir heimaaðila vegna ræðu hv. síðasta ræðumanns, hv. 3. þm. Norðurl. v. Ræða hans var næsta dapurleg. Ég get mjög vel skilið þá þætti hennar er spretta af skoðun hans um að ekki skuli ráðist í stórvirkjanir á Íslandi vegna þess að hans skoðun er að þeim fylgi annmarkar sem ég skal koma að síðar Hins vegar voru í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. bæði rangfærslur og dylgjur í garð einstakra opinberra stofnana og einstakra manna, og það tel ég óviðeigandi. Hv. þm. Páll Pétursson sagði í upphafi síns máls að frv. þetta væri tekið til umr. með óðagoti og beitt hefði verið óeðlilegum vinnubrögðum. Þetta get ég ekki tekið undir og tel rangt. Ég tel, að það sé fjarri því að það sé tekið fyrr til umr. en venja er til um stjfrv., og bendi á, að í gærdag var farið fram hjá þessu máli á dagskrá þessarar hv. d. og því frestað. Um óeðlileg vinnubrögð við undirbúning þessa máls vil ég segja það, að ég hygg að fá mál hafi verið kynnt betur og rædd meira heima í þeim byggðum, sem þau sérstaklega snerta, og meðal alþjóðar en einmitt þetta mál. Hv. þm. Páll Pétursson taldi, að Ingvi Þorsteinsson hefði verið fenginn til að semja tiltekna grg., og lét í skina að með óeðlilegum hætti væri. Ég tel að hafi falist í máli hv. þm. óeðlilegur tónn í garð þessa manns og þeirra starfa sem hann hefur unnið um árabil. Enn fremur sagði hv. þm. að tiltekinn starfsmaður Orkustofnunar hefði samið „áróðursrit“ um einn þátt þessa máls. Vil ég mótmæla því að slík orð séu höfð uppi hér á hv. Alþ. um starfsmenn stofnana sem eiga þess ekki kost að svara hér fyrir sig. Þetta er það sem ég kalla dylgjur í garð einstaklinga og opinberra stofnana sem hér eru ekki við hæfi. Ef vikið er að þeim þætti málsins, með hverjum hætti unnt er að bæta það land sem undir vatn fer við þær framkvæmdir sem hér eru fyrirhugaðar, þá er það álit þeirra manna, sem rannsóknir hafa stundað á þessu sviði, og þá fyrst og fremst Ingva Þorsteinssonar magisters og forráðamanna Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, dr. Björns Sigurbjörnssonar og annarra starfsmanna þeirrar stofnunar, að unnt sé að græða örfoka land á því svæði, sem hér er um að tefla, eða á hálendinu, a. m. k. miðað við þá hæðarlínu, sem hér um ræðir, eða 480–600 m. y. s. Þessi skoðun vísindamanna er byggð á rannsóknum sem að vísu hafa ekki staðið um marga áratugi, en þó um allmörg ár og hafa sannað þetta að því er teknir til þess tíma. Enn fremur má á það benda að nú er hafin einmitt á þessu svæði tilraun á vegum Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og í tengslum við FAO um beit og áburð á land, ýmist lítt gróið eða ógróið, og hefur sú tilraun þegar staðið í tvö ár. Víst er að þessi tilraun bendir til þess að áburður á lítt gróið eða ógróið land á þessu svæði gefi ótrúlega góða raun. Ég vil segja það hér, að tvö ár eru auðvitað ekki langur tími, og enn á þessi tilraun eftir að standa í 3 ár til viðbótar og því ekki tímabært að segja um þau mál, eins og sakir standa, annað en það, að ég hygg að allir, sem sáu þá tilraunareiti og þau beitarhólf, sem borið var á á þessu svæði, s. l. haust og raunar þegar á fyrsta ári, haustið 1975, hafi orðið furðu lostnir vegna þess hve geysilega hefur gróið upp og hversu gífurlega það hefur verið vanmetið af hálfu þeirra sem spáð hafa um þessi mál, hve mikinn beitarbunga megi hafa á ábornum reitum. Hv. þm. Páll Pétursson sagði samt að hugmyndir um uppgræðslu væru rugl. Þessi hv. þm. telur sig þannig umkominn að telja það rugl sem tilraunir, sem gerðar hafa verið á vegum íslenskra vísindamanna með uppgræðslu á hálendi Íslands og á heiðum í 400–600 m hæð hafa leitt í ljós, það, sem sagt hefur verið um möguleika á þessu sviði sé bara rugl. Hann um það. Ég get ekki tekið undir með honum. Allt, sem ég hef séð um þessi mál af persónulegri reynslu og af niðurstöðum vísindamanna, sannar hið gagnstæða. Hv. þm. Páll Pétursson vék að ályktun frá SUNN, Samtökum um náttúruvernd á Norðurlandi. Í þeirri ályktun er um skekkju að ræða sem byggist vafalaust á vanþekkingu, þar sem rætt er um mikinn hluta af upptakakvíslum Vatnsdalsár sem muni renna til Blöndu með þeim hætti sem fyrirhugað er að standa að framkvæmdum. Það er rétt, að tekið er fyrir eina af upphakakvíslum Vatnsdalsár. En sú kvísl er mjög veigalítill þáttur í vatnsmagni Vatnsdalsár, enda mun væntanlega, eins og þm. sjálfur sagði, eitthvað síast í gegn á því svæði. Hins vegar kom hann sjálfur með enn verri rangfærslur þegar hann gerði því skóna að í bígerð væri að taka Vatnsdalsá við Eyjavatnsbungu og flytja yfir í Blöndulón með þeim afleiðingum að sökkva undir vatn stórkostlega miklu landi til biðbótar og auka þannig vatnsmagn Blöndu. Þetta eru algerar rangfærslur. Það eru engar áætlanir um að gera slíkt og hefur engum manni dottið í hug á seinustu árum og enginn vilji fyrir slíku af hálfu ráðamanna í orkumálum. Þetta eru því rangfærslur af hálfu hv. þm. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þessa þætti í ræðu hv. þm. Það er ljóst að slíkum stórframkvæmdum fylgja alltaf nokkrir ókostir. Það er alveg sama hvað það er. Það þarf alltaf land undir mannvirki, það þarf land undir vegi og það fer mikið land undir miðlunarlón. Allt þetta má bæta og kostirnir, sem þessum framkvæmdum fylgja, eru svo gífurlegir að þeir vega miklu þyngra. Hv. þm. gerði t. d. lítið úr því sem hann kallaði áróðursrit tiltekins starfsmanns Orkustofnunar. Ég hygg að það muni, þó að ekki sé mjög veigamikið atriði, vera strax miklir kostir því samfara að rennsli Blöndu í byggð verður jafnara. Það má vænta þess að áin verði hlýrri, og það má vænta þess að áin verði tærari, og þar með má vænta þess að áin verði betri laxveiðiá. Alls þessa má vænta, þvert ofan í það sem hv. þm. sagði. Það er hins vegar rétt, að ekki er vitað hvernig fer um murtuveiði í þremur og þó sérstaklega tveimur vötnum sem þarna er um að tefla. Þá veiði, ef hún hverfur, er vitaskuld sjálfsagt að bæta þeim hótum sem það verður metið, en hér er um þá hluti að ræða sem ég tel ekki mjög miklu máli skipta í svona stórmáli. Ef ráðist verður í þessa virkjun, þá fylgir það auknu jafnrennsli árinnar niðri í byggð að unnt er að vinna land í Langadal með lagningu vegarins um framanverðan dalinn niðri á eyrum og sú vegagerð verður þar ofan í kaupið mun ódýrari en ella. Bak við þann veg vinnst land sem kemur þeim býlum, sem þar eiga hlut að máli, að verulegu haldi vegna þess hvað þau eru landþröng á láglendi. Það eru ekki sömu býlin og þau er missa land á Auðkúluheiði og Eyvindarstaðaheiði, en land vinnst eigi að síður og það mætti í rauninni draga frá því er tapast. Um ýmsa kosti þessa máls fyrir heimamenn sjálfa skal ég ekki fara út í að ræða. Það er ljóst, að þetta er stærsta hagsmunamál sem borið hefur á góma fyrir byggðir á vestanverðu Norðurlandi. En hitt er miklu veigameira, að þetta er eitt af þeim stórmálum, sem hafa ómetanlega þýðingu fyrir þjóðina í heild með tilliti til öryggis í orkumálum. Hv. þm. Páll Pétursson las hér upp margar ályktanir frá sveitarstjórnum og sveitarfundum og öðrum samtökum heima fyrir. Hann sagðist mundu geta haldið áfram að lesa svo til kvölds. Vel má það vera. En þá færi líklega dagurinn sem eftir væri í að lesa þær ályktanir sem eru jákvæðar í þessu máli, því að þær eru einnig margar. Ég hef ekki hirt um að koma með þær ályktanir hér upp í pontuna og mun ekki lesa þær upp. Hins vegar má minna á að bæði sýslunefnd Austur-Húnavatnssýslu og sveitarstjórnir á Blönduósi og í Torfalækjarhreppi og raunar miklu víðar um Austur-Húnavatnssýslu hafa lýst eindregnum stuðningi og fylgi við þetta mál, og sveitarstjórnin í Svínavatnshreppi hefur lýst því að hún sé fús að ganga til samningaviðræðna um þetta mál á grundvelli þess tilboðs sem fram hefur verið lagt af hálfu iðnrn., og sveitarstjórnin í Svínavatnshreppi er í heimasveit hv. 3. þm. Norðurl. v. Ógetið er þó t. d. ályktana frá hinum geysifjölmenna almenna fundi sem haldinn var á Blönduósi síðari hluta jan. 1976, þar sem nær einróma var lýst stuðningi og miklum og sterkum áhuga heimamanna á þessu máli. Ég skal ekki gera lítið úr þeim ályktunum sem gerðar hafa verið gegn málinu, og er fjarri mér að gera það. Hitt veit ég, að sumir hafa mótað þá neikvæðu skoðun sina af vafasömum upplýsingum um þetta mál sem dreift virðist hafa verið, og a. m. k. sumir þeirra manna, sem hafa sent frá sér neikvætt álit, hafa breytt þeirri afstöðu sinni þegar réttar upplýsingar hafa legið fyrir. Það er ekkert sérkennilegt við það þó að skagfirðingar vilji heldur fá virkjun í sínu héraði. Það mundi svo fara fyrir mörgum, hvar sem þeir væru staddir á landinu, að þeir vilji fá stórframkvæmdir til sín og mannvirki eins og raforkuver í eigið hérað. Lái þeim hver sem vill. Ég geri það ekki. Stefnan, sem tekin var í sambandi við Blönduvirkjun af hálfu iðnrn., var hins vegar byggð á því, að virkjun við Villinganes var talin um 40% dýrari en í Blöndu og er þá miðað við orkueiningu og sambærilegt verðlag. Enn fremur er sú virkjun ein út af fyrir sig næsta óörugg vegna þess að þar er um lítið miðlunarlón að ræða, eða aðeins í gljúfrum, og rennsli árinnar er ákaflega misjafnt. Þó má á það benda að rennslismælingar við Jökulsá hafa staðið í mjög skamman tíma og miklu skemur en við Blöndu. Enn má nefna að þessi rennslismismunur þýðir það, að orkuvinnslan fellur niður þegar mest þarf á orkunni að halda eða í frostaköflum að vetrarlagi. Þessar ástæður valda því, að stefnan var tekin á Blöndu. Enn fremur er það að segja í sambandi við virkjun Jökulsár, að þar er vissulega um álitlega virkjunarkosti að ræða. Það má virkja aðra smávirkjun til fyrir ofan Villinganes. En þær framkvæmdir yrðu þó væntanlega háðar því og óskynsamlegt að ráðast í þær án þess að gerð væru stórkostleg miðlunarmannvirki uppi á hálendinu, á Hofsafrétt, og stefnt að stórvirkjun Jökulsánna frá þeim miðlunarstað. Slík miðlun mundi þá um leið verða til þess að um verulegt jafnrennsli yrði að ræða í hinum litlu virkjunum við Villinganes og Merkigil. Þær hugmyndir eru lítt rannsakaðar og skemmra á veg komnar en rannsóknir við Blöndu og ekki hægt um það að segja á þessu stigi hvað af þeim mundi hljótast. En hitt sýnist nokkuð ljóst, að helstu gróðurtorfurnar á Hofsafrétt mundu hverfa undir vatn. Það má vel vera að það teljist lítill skaði af þeim sem hæst tala um náttúruvernd, en ég vil benda á að þær stórframkvæmdir verða ekki unnar án þess að landspjöll verði og er ekki fyllilega rétt með farið ef það er ekki sagt. Ég held að ég láti þessi orð mín duga í sambandi við það sem hv. þm. Páll Pétursson sagði um vilja heimamanna og um Villinganesvirkjun og aðrar þær samþykktir sem hann las. Hann gæti væntanlega komið hér á eftir og lesið samþykktir sem borist hafa og væru allar jákvæðar með þessu sama máli. Svo er um hin stærri mál, að í fyrstu verður jafnan nokkur ágreiningur. Það er ekki alltaf að öllum sýnist hið sama. En þann ágreining þarf að jafna að sem mestu og vonandi er að það takist í sambandi við það mál sem hér er á ferðinni. Ég vil þá víkja örfáum orðum að fyrirætlunum um notkun þessarar miklu orku. Í orkuspá, sem hæstv. iðnrh. vitnaði til og birt er sem fskj. með þessu frv., kemur fram að aukning á aflþörf raforku á næstu árum er á 5 ára fresti eins og hér verður greint. Ef miðað er við árið 1976 er talið að á árinu 1981 þurfi að hafa bæst við 194 mw. 5 árum síðar, 1986. þurfa enn að hafa bæst við 134 mw. 1991 þarf viðbótin að vera 133 mw., 1996 152 mw. og ári.ð 2000 141 mw., eða á 5 ára fresti fyrst nærri 200 mw. og síðan frá 130-150 mw. á hverjum 5 árum til þess að fullnægja orkuþörf þjóðarinnar sjálfrar. Hér er ekki gert ráð fyrir stóriðju, utan þess að gert hefur verið ráð fyrir að samningurinn um járnblendiverksmiðju verði staðfestur og lítils háttar aukning verði á orku til álversins í Straumsvík á fyrstu tveimur árum eða til ársins 1979. Annað er ekki reiknað samkv. þessari orkuspá til stóriðju. Og svo kemur hv. þm. Páll Pétursson sem því miður er nú genginn úr salnum, hér ferð eftir ferð upp í þennan ræðustól og flytur þennan dapurlega boðskap, að íslendingar eigi að virkja smátt og smátt, þeir eigi að forðast stórvirkjanir vegna þess að ef við virkjum stórt muni orkan verða seld til útlendinga. Ég get sagt það fyrir mitt leyti, að ég virði vitsmuni þessa hv. þm. og þekkingu. En ég tel vafasamt að þeir vitsmunir og sú þekking nái miklu lengra en þeirra sérfræðinga sem hafa fjallað um þessa orkuspá. Þrátt fyrir það er þessi orkuspá byggð á næsta varlegum forsendum, eins og fram kom í máli hæstv. ráðh., þannig að t. d. á Norðurlandi er gert ráð fyrir að orkunotkunin aukist á fyrstu árunum einungis um 7%, síðan um 6%, þá um 5% og enn um 4%, þegar vitað er að nú um hríð hefur orkuneysla í heilum landshlutum vaxið um 15–20% og jafnvel meira ár frá ári. Svo varfærnisleg er þessi orkuspá. Samt bendir hún til þess að við þurfum 130–150 mw á 5 ára fresti til viðbótar til þess að fullnægja orkuneysluþörf íslendinga sjálfra. Það má vel vera að einhver taki það sem góða og gilda vöru að við þurfum samt ekki að virkja nema smáar virkjanir og hugsa sem skemmst og gera sem minnst í þessum málum. En þá hljóta þeir hinir sömu menn að ætlast til þess að íslenska þjóðin fái ekki mætt þörfum sínum fyrir innlenda orku á komandi tímum. Það hlýtur að vera niðurstaða þeirra. Ég skal taka það fram, að ég er enginn sérstakur stóriðjumaður og hef aldrei verið. Ég tel að við eigum að fara varlega í öllum áætlunum um stóriðju. Ég tel að við eigum samt ekki að slá neinu föstu um framtíð slíks atvinnurekstrar á Íslandi á t. d. þessari stundu, heldur verði að taka ákvörðun hverju sinni eftir því sem samningar bjóðast. En það er ljóst, eins og glögglega kom fram í umr. hér fyrir nokkrum dögum, m. a. hjá hv. 2. þm. Austurl., sem var að mínum dómi hárrétt, að íslenska þjóðin hefur ekki þörf fyrir stóriðjuframkvæmdir nú til þess að geta virkjað stórt, eins og var á þeim tíma sem virkjað var við Búrfell. Það er alveg ljóst. Möguleikar okkar íslendinga sjálfra í atvinnumálum eru slíkir, að þó engin stóriðja komi til, þá er nóg við að fást og hvarvetna blasa verkefnin við og hvarvetna er þörf fyrir orku, eins og þessi varlega orkuspá sannar. Þess vegna er ég því sammála að fara hægt í sambandi við allar áætlanir á þeim vettvangi. En ef til kæmi að meiri framkvæmdir yrðu í stóriðjumálum, þá er alveg ljóst að við þurfum að virkja umfram það sem segir í þessari orkuspá um þörf okkar. Er í rauninni ekkert um það frekar að segja en það. að ég tel að bestu virkjunarkosti okkar íslendinga eigum við að nota fyrir fólkið sjálft í landinu, og einn af þeim virkjunarkostum er í Blöndu. Hæstv. iðnrh. gat í sinni frumræðu um nokkra þætti iðnaðaruppbyggingar sem hugað væri að og mundu krefjast mikillar orku. Þau iðnfyrirtæki voru að mínum dómi öll af þeim toga að sjálfsagt er að þau séu alfarið í eigu og umsjá íslendinga sjálfra og það verði að meta, hversu hagkvæm þau eru, og haga framkvæmdum í samræmi við það. Ég vil víkja örfáum setningum að tveimur af þessum þáttum sem hæstv. ráðh. drap á. Í fyrsta lagi í sambandi við iðnað úr jarðefnum, þ. e. steinullarframleiðslu. Ég hef spurnir af því frá byggingarfróðum mönnum að t. d. vestanhafs séu menn mikið að hverfa frá því að nota plast til einangrunar og vaxandi markaður sé fyrir steinullarvörur til einangrunar mannvirkja. Þetta gefur bendingar um að þessi framleiðsla verði mun þýðingarmeiri í framtíðinni en verið hefur nú um alllangt skeið. Í sambandi við það sem hæstv. ráðh. minnti á graskögglaverksmiðjur og fóðuriðnað, þá eru enn ekki komnar niðurstöður um hversu hagkvæmt sé að nota raforku til hraðþurrkunar grass, og ég vil nota þetta tækifæri til þess að leggja á það þunga áherslu að þeim rannsóknum verði hraðað og lokið, vegna þess að við eigum mikil verkefni óunnin fram undan á þessum vettvangi. Nokkrar athuganir hafa verið gerðar, m. a. af svokallaðri raforkunýtingarnefnd árin 1973 og 1974, sbr. skýrslur þeirrar n., dags. 3. maí 1974, þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að raforka sé vel nýtanleg til hraðþurrkunar grass og orkuverðið sé sá liður sem ráði þar úrslitum. Þar segir, að til þess að breyta raforku í hita komi aðallega þrjár aðferðir til greina: Í fyrsta lagi notkun elektróðukatla, í annan stað upphitun lofts með hitaelementum og í þriðja lagi hitadæluaðferð. Þessari þriðju leið virðist vera gefinn mestur gaumur, en sú leið er byggð í grundvallaratriðum á sömu forsendum og um kælivél sé að ræða, dæminu bara snúið við, að í stað þess að kæla niður vatn eða loft er það hitað. Ég vænti þess, þrátt fyrir vankunnáttu mína í tæknilegum efnum, að þessi aðferð mundi tengja saman notkun raforku og jarðvarma og þarna sé e. t. v. fundin lausn sem hafa muni stórkostlega þýðingu fyrir orkunotkun, t. d. til heykögglaverksmiðja og fleiri fyrirtækja, þegar um er að ræða jarðvarma sem er af lægra hítastigi en æskilegt og nauðsynlegt er talið. Ég tel sem sé að það séu óteljandi viðfangsefni á sviði atvinnumála, iðnaðaruppbyggingar sem þarna koma til greina og gefa því fullt gildi að ekki sé að minni verkefnum stefnt í orkumálum en því að fullnægja raforkuþörf þjóðarinnar miðað við þá orkuspá sem fyrir liggur. Ef reynslan sker úr um að það er ófullnægjandi þá eigum við að mæta því með meiri framkvæmdum því að það á að vera keppikefli okkar að nota fyrir okkur sjálfa íslenska orkugjafa og innlent afl. Okkur er títt að miða verðútreikning við verð á erlendum orkugjöfum. En hitt vitum við einnig, að þó að það sé gert, þá er þar um hæpinn verðgrundvöll að ræða, vegna þess að við höfum engin tök á að ráða verði hinna erlendu orkugjafa sem fer síhækkandi, og er hætt við að svo muni enn til ganga. Ég vil að síðustu, til þess að lengja ekki þetta meira, segja það, að þrátt fyrir það að þessu stórmáli, Blönduvirkjun, fylgi vissulega gallar, sem eru þeir að land sekkur undir vatn, þá er ég fullviss og trúi orðum og skýrslum vísindamanna sem sýna að það má bæta með uppgræðslu örfoka lands, og það örfoka land og lítt gróna land eigum við í gífurlega miklum mæli. Ég hef fulla trú á að sá ávinningur sem af þessum stórframkvæmdum mundi hljótast, væri svo miklu meiri en það sem við teljum að tapist að engu sé saman að jafna. Og að síðustu vil ég segja að um leið og ég vænti þess, að hv. Alþ. afgreiði þetta frv. á þessu þingi, þá erum við ekki þar með að slá föstum neinum framkvæmdum í ár eða næsta ár utan rannsókna. En ég tel nauðsynlegt að við högum vinnubrögðum í orkumálum á þá lund að ekki þurfi sífellt að hlaupa til og ráðast í stórframkvæmdir að lítt athuguðu máli þegar í nauðir hefur rekið vegna orkuskorts. Hætt er við að svo mundi fara ef leið hv. 3. þm. Norðurl. v. yrði valin, að hugsa smátt og vinna sem minnst á þessum vettvangi. Ég tel hins vegar að við eigum að mæta þessum málum af fyrirhyggju og undirbúa stórverkefni með eðlilegum aðdraganda og haga framkvæmdum eftir því sem skynsamlegt er á nokkrum árum, en þurfa ekki að sæta því að ráðast í stærri verkefni að lítt eða ekki athuguðu máli, eins og dæmi sanna að orðið hefur að gera í okkar landi vegna þess að rannsóknum og undirbúningi hefur ekki verið sinnt í tæka tíð. Þetta er veigamikill þáttur þessa máls, og ég hygg að flestir muni taka undir það, að það sé nauðsynleg ákvörðun að byggja stefnuna í orkumálum á fyrirhyggju og starfa samkv. því. Hæstv. forseti. Ég mun þá láta máli mínu lokið þó að margt sé ósagt.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau orð hv. þm. Páls Péturssonar, að ég fæ ekki skilið hvaða hátt menn ætla að hafa á afgreiðslu þessa máls í umr. í dag. Það er á allra vitorði að nú standa yfir fundir í þingmannahópunum samkv. beiðni formanns fjvn. til þess að fjalla um skiptingu vegafjár í hinum einstöku kjördæmum. Forsetar hafa mælst til þess við þingmannahópana að þessir fundir séu ekki boðaðir á almennum fundartíma þingsins. Við vestfirðingar höfum farið að þessum tilmælum hæstv. forseta og boðuðum fund til þess að skipta fjárveitingum til vegamála í okkar kjördæmi kl. 4, þegar eðlilegum fundatíma þingsins á að vera lokið. Við verðum að vera búnir að skila af okkur þessum störfum samkv. fyrirmælum formanns fjvn. fyrir morgundaginn, þ. e. a. s. við höfum aðeins þann tíma til að vinna þetta verk sem nú er. Þetta er á allra vitorði og ég fæ ekki skilið hvernig á því stendur, þegar við virðum óskir hæstv. forseta um afgreiðslu þessa máls, eins mikilvægasta máls þingsins, að þá skuli vera höfð umr. um þetta frv. eftir að eðlilegum fundatíma þingsins er lokið að viðstöddum örfáum þm., og þeir, sem hafa áhuga á að taka til máls um þetta frv., verða að gera það upp við sig annaðhvort að láta það vera að hverfa af vettvangi frá viðfangsefnum sem þeim ber að sinna og þeir eiga að vera viðstaddir. Ég vil eindregið spyrja hæstv. forseta að því, hvort það samrýmist þeirri ósk hans til þm. að boða ekki til fundar í kjördæmishópunum til að fjalla um vegáætlun á eðlilegum fundatíma þingsins, hvort sú ósk hæstv. forseta samrýmist svo því að hann haldi áfram umr. um mikilsverð mál eins og þetta á þeim tíma þegar flestir þm. eru fjarstaddir til þess að sinna skyldustörfum eftir að hafa tekið mark á og farið eftir orðum hæstv. forseta.

Forseti (Magnús T. Ólafsson) : Út af orðum hv. 8. landsk. þm. vil ég taka fram, að eins og allir hv. þm. vita er það misjafnt eftir vikudögum hver er hinn eðlilegi þingfundatími. Þá daga, mánudag og miðvikudag, sem þingflokkafundir eru, er föst regla að deildarfundum lýkur um þær mundir sem þingflokkafundir eiga að hefjast. Þessu er ekki til að dreifa á fimmtudögum, eins og nú er, þegar, eins og allir þm. vita, þingfundir standa gjarnan, jafnvel án hlés, allt fram til kvöldmatartíma. Þar að auki hefur enginn formaður kjördæmishóps tilkynnt mér, hvað sem um aðra forseta er að segja, að fundir séu boðaðir í þeirra hópum.

Sighvatur Björgvinsson Hæstv. forseti. Ég vil aðeins til viðbótar upplýsa það, að síðasti fundur fjvn., þar sem hún afgreiddi frá sér till. sínar um vegáætlun til þingmannahópanna, var haldinn fyrir hádegi í morgun. Það var óskað eftir því við þingmannahópana að þeir tækju þær till. til meðferðar og skiluðu till. sínum um skiptingu vegafjár á einstök framkvæmdaverkefni í kjördæmum fyrir daginn á morgun. Samkv. þessu, vilji menn ekki rjúfa störf þingsins, er eini tíminn sem kjördæmishóparnir hafa haft til þessa verkefnis, sem þeim er falið, tíminn eftir að hinum eðlilega þingfundatíma lýkur, eftir kl. 4. En menn verða þá að taka því að geta ekki sinnt þeim verkefnum sem skyldi, ef þeir hafa áhuga á að taka til máls um þetta frv. Ég hlýt þá að vera mun stuttorðari um þetta mál heldur en ég hafði ætlað mér í upphafi að vera. En látum það vera. E. t. v. er ástæðan sú að knýja þetta mál svo hratt áfram, að það sé gert jafnvel þó að vitað sé að þorri þm. geti ekki verið viðstaddur hvað sem áhuga þeirra á málinu líður. Ég heyrði því miður ekki ræðu hv. þm. sem talaði hér síðastur. Hins vegar heyrði ég ræðu hv. þm. Páls Péturssonar og hlustaði á hana með athygli. Vegna þeirrar ræðu kemst ég ekki hjá því að vekja athygli á að frv. þetta til l. um virkjun Blöndu er prentað sem stjfrv., þ. e. a. s. það er væntanlega lagt fram sem frv. er nýtur stuðnings ríkisstj. og hefur þá væntanlega samkv. venju verið um það fjallað á fundum þeirra þingflokka, sem styðja þá ríkisstj., og samþykkt að þeir þingflokkar stæðu að þessu máli. Það kom hins vegar fram í ræðu hv. þm. Páls Péturssonar, að a. m. k. hann og sennilega annar hans flokksbróðir eru andvígir þessu frv. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðh. hvort það sé engu að síður rétt, að hér sé um að ræða frv. sem ríkisstj. öll stendur að og hefur verið rætt í stjórnarflokkunum báðum, þingflokkum þeirra, og samþ. að ríkisstj. og stjórnarflokkarnir styðji. Ég held að menn komist ekki hjá því að spyrja þessara spurninga og fá svar við því, hvort þetta mál er flutt með einhverjum afbrigðilegum hætti eða hvort hér er um að ræða venjulegt stjfrv. sem ríkisstj. sem heild og báðir stuðningsflokkar hennar standa að. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að það komi hér fram. Að öðru leyti vil ég segja um þetta mál í mjög fáum orðum, að það má vel vera, ég efa það ekki, að virkjun Blöndu eins og hér er lagt til að gerð verði kann að vera hagkvæm virkjun, kann að vera þörf virkjun út af fyrir sig. En ég held hins vegar að eins og ástandið er nú í orkumálum okkar íslendinga, þá sé raunar um að ræða mál sem alls ekki er tímabært á nokkurn hátt að Alþ. fjalli um eða taki afstöðu til á þessu þingi eða næstu þingum. Ég vil vara mjög eindregið við því, sem virðist vera skoðun allt of margra, að allar framkvæmdir hljóti að vera góðar vegna þess að annaðhvort skapi þær atvinnu ellegar einhvern tíma sé þörf fyrir þær. Við verðum einnig að huga að því, hvað þessar framkvæmdir kosta okkur og hvaða þörf er á að þær séu unnar eða hvort hægt sé að nota peninga skattborgaranna til einhverra betri framkvæmda heldur en þessara. Það er a. m. k. ekki seinna vænna að kveðja það viðhorf sem Alþ. hefur verið álasað fyrir, að allar framkvæmdir hljóti að vera af hinu góða, hvers eðlis svo sem þær framkvæmdir eru. Ég held að flestir hv. alþm. séu nú þegar búnir að reka sig óþyrmilegar á afleiðingarnar af slíkum hugsunarhætti. Ég vil aðeins drepa á það sem áður hefur oft komið hér fram, að einn megingalli á ráðstöfunum Alþ. í sambandi við virkjanamál er að Alþ. er raunar aldrei nema hálfsögð sagan af þeim framkvæmdum sem þingið er beðið um að samþykkja. Að sjálfsögðu, þegar um er að ræða jafnstórkostlega framkvæmd og t. d. stórvirkjun á borð við Blöndu, ættu að fylgja till. um slíka framkvæmd áætlanir um hvernig á að nota þessa virkjun, hvernig á að nýta þá orku, sem slík virkjun á að framleiða, og hver sé líklegt að verði rekstrarafkoma þessa stórfyrirtækis á þeim árum sem næst verða eftir að fyrirtækið hefur tekið til starfa. Hins vegar vil ég vekja athygli á því, að a. m. k. svo langt aftur sem ég man hafa slíkar áætlanir aldrei birst. Hverjar hafa afleiðingarnar orðið? Afleiðingarnar hafa t. d. orðið þær, að virkjanir hafa verið byggðar án þess að Alþ. hafi í upphafi markað nokkra stefnu um hvernig eigi að nýta þá orku sem þessar virkjanir eiga að framleiða. Má vera að einhverjir aðrir aðilar hafi einhverjar hugmyndir uppi um slíka hluti, en engin slík áætlun hefur verið lögð fyrir Alþ. jafnhliða heildarfrv. um þessar virkjanir, og Alþ. sjálft hefur aldrei mér vitanlega mótað stefnu þar um jafnhliða því sem Alþ. hefur samþ. heimildarlöggjöf um þessar virkjanir. Og hverjar eru svo afleiðingarnar? Afleiðingarnar blasa við nú. Þær eru m. a. á þá lund, að t. d. hér á Landsvirkjunarsvæðinu verður á næstunni mikið offramboð á mjög ódýrri og hagkvæmri raforku, sem a. m. k. að sögn okkar fróðustu manna er útilokað að koma í sölu öðruvísi en að semja um sölu á þessari umframorku til erlendra aðila. Á sama tíma og þetta gerist, á sama tíma og við verðum að velja erlendan viðsemjanda sem orkukaupanda á elleftu stundu, þá eru heilir landshlutar þar sem raforkuskortur er ríkjandi og landsmenn á þeim svæðum neyðast til að kaupa dýrustu raforku sem unnt er að framleiða í landinu. Á sama tíma og við hér á Landsvirkjunarsvæðinu erum neyddir til að selja þá hagkvæmustu raforku, sem við getum unnið, til erlendra aðila til þess að standa undir virkjunarkostnaði, þá verða landsmenn í öðrum landshlutum, þar sem raforkuskortur er, að sætta sig við að fá þörfum sínum að nokkru leyti fullnægt með dýrustu raforku sem hægt er að framleiða. Það má raunar segja, að í þessu máli sé þm. stillt með bakið upp að vegg og þeir eiga raunar einskis annars úrkost heldur en að taka kost sem þeim ella væri e. t. v. ekki hugstæður. Þetta er bein afleiðing af þeirri vanrækslu þeirra manna, sem með þessi mál fara, samhliða því að frv. um heimildarlög um virkjanir eru lögð fram, að leggja þá fram áætlun um hvernig eigi að nýta þá orku sem virkjunin á að framleiða og hvernig eigi að standa undir kostnaði við rekstur virkjunarinnar. Þetta verður að sjálfsögðu að gerast í hvert skipti sem slíkt frv. er lagt fram, og ég fæ ekki skilið að menn séu svo blindir eftir allt sem á undan er gengið að þeir hafi ekki komið auga á þetta. En það virðist því miður alls ekki vera, því miður, vil ég segja, ekki aðeins fyrir Alþ., ekki aðeins fyrir ríkisstj., heldur fyrir þjóðina sem þarf að borga kostnaðinn sem af þessu hlýst. A. m. k. veit ég ekki til þess, að í nokkru landi eða í nokkru fyrirtæki eða hjá nokkrum aðila, sem fer með fjármál, annaðhvort eigin eða annarra, geti það gerst, að á 7 eða 8 síðum sé lagt til án sérstaks rökstuðnings að örfáum mönnum sé fengin heimild til þess að leggja í framkvæmd upp á tæplega 15 þús. millj. kr., án þess að sagt sé með einu aukateknu orði hvernig nota eigi þá framleiðslu sem fæst fyrir þetta fé þegar það verður lagt fram á sínum tíma eða hver verði rekstrargrundvöllur þess fyrirtækis sem fyrir þetta mikla fé á að byggja. Mér finnst það algerlega fráleitt og lýsa fráleitum barnaskap og algeru ábyrgðarleysi í fjármálum þjóðarinnar að ætla að láta það henda sig, eftir allt sem á undan er gengið, að syngja enn þennan sama söng, að láta sér detta það í hug, eins og ástandið er nú í orkumálum okkar íslendinga, að fá Alþ. til þess að samþykkja það vafningalaust að skrifa upp á óútfylltan víxil fyrir hæstv. ríkisstj. upp á 15000 millj. kr., sem hún á síðan að fá að ráðstafa eftir geðþótta til að byggja framleiðslufyrirtæki án þess að till. fylgi svo mikið sem stafkrókur um hver yrði niðurstaðan af öllu fyrirtækinu, fyrir hvern það á að framleiða, hversu mikið hver á að kaupa og hver á að standa undir rekstrarkostnaði. Ég held að þetta sé einsdæmi í allri sögu siðmenntaðra þjóða, að svona plagg skuli vera lagt fram. En þetta hefur að vísu gerst áður hér á Íslandi, hér er þetta ekkert einsdæmi. En ég hélt að þeirri sögu væri nú lokið eftir allt sem á undan hefur gengið. Og að hugsa sér það t. d. í virkjunarmálum okkar íslendinga, ef maður flettir upp á bls. 7 í þessu ágæta frv. hér, fskj. H: Virkjun Blöndu 135 mw., að þar er í 20 línum eða svo - kannske eru þær 25 - taldar upp nokkrar tölur, niðurstöðutala 14.84 milljarðar kr. Á svona tölum, einu svona blaði, 20 línum, er fólginn allur útreikningur sem gerður hefur verið á rekstraraðstöðu og hagkvæmni virkjunar við Kröflu. Það, sem fram kemur á bls. 7 í nokkrum línum, er hliðstætt öllum þeim útreikningum sem gerðir hafa verið öll þau ár sem Kröfluframkvæmdirnar hafa staðið yfir. Öðruvísi en svona er ekki rökstuðningurinn fyrir Kröflu. Það, sem hér kemur fram eða sambærilegar tölur og hér koma fram, sambærileg áætlun og hér er á einni síðu er í senn forsenda fyrir gerð Kröfluvirkjunar og einnig forsenda fyrir rekstri hennar, - allir þeir útreikningar og allar þær spár sem hv. Kröflunefnd og hennar sérfræðingar hafa gert um þetta mikla mannvirki, og nú á að nota sams konar aðferðir til þess að réttlæta virkjun Blöndu. Við skulum aðeins hugleiða hvað hér er í húfi. Hafa menn t. d. gert sér grein fyrir því að fjármunir þeir, sem í húfi eru við Kröfluvirkjun og betri og vandaðri vinnubrögð en þessi standa ekki á bak við, - fjármunir þeir, sem þar eru í húfi, eru í krónutölu fjórum sinnum hærri upphæð en sú upphæð sem nam þeim skaða er af varð í gosinu í Vestmannaeyjum? Hafa menn gert sér það í hugarlund eða gert sér grein fyrir því að þeir fjármunir íslensku þjóðarinnar, sem eru í húfi við Kröfluvirkjun, eru í raunverulegum verðmætum sem samsvarar tvöföldu því tjóni, sem varð í hamförunum í Vestmannaeyjum?

Má ég vekja athygli hv. þm. á því, að þetta er frv. um virkjun Blöndu en ekki Kröflu?

Vissulega er það rétt, hæstv. ráðh., að þetta er frv. um virkjun Blöndu, en ekki um virkjun Kröflu, en hvað efnisatriði varðar er eins og frv. um Kröfluvirkjun hafi verið fyrirmynd að þessu og aðeins tekið út þar sem stendur Krafla og sett Blanda inn í staðinn. Ég vil aðeins vekja athygli á því í þessu sambandi, - og nota þar framkvæmdirnar við Kröflu sem viðvörun við því sem hér er að gerast, - ég vil aðeins vekja athygli á því, að í þeim orðum, sem ég sagði hér áðan, er auðvitað ekki fólginn neinn spádómur um, hver kann að verða niðurstaða náttúruaflanna þarna á Norðurlandi hinu eystra, og alls ekki neinn spádómur um það, þó að ég hafi borið upphæðirnar, sem þarna eru í húfi, saman við Vestmannaeyjagosið og afleiðingar þess, að svo kunni að fara þarna. En það er ekki aðeins að þessir fjármunir séu í hættu gagnvart náttúruhamförum. Þeir eru einnig í stórkostlegri hættu gagnvart því, sem ég hef kallað skort á undirbúningi. Mér er ekki kunnugt um annað en íslenska þjóðin horfi fram á það a. m. k. næstu ár að þurfa að greiða með þeim fjárupphæðum, sem hún hefur þegar varið til framkvæmda norður við Kröflu, í kringum 1000–1200 millj. kr. á ári. Það mun vera svipaður baggi á þjóðina lagður og nam hálfum þeim bagga sem lagður var á landslýð vegna náttúruhamfaranna í Vestmannaeyjum, þ. e. a. s. þeir fjármunir, sem íslenska þjóðin þarf auðsjáanlega að borga með þessari framkvæmd á Norðurlandi á næstu árum miðað við afborganir af lánum þar, miðað við vaxtabyrði og annað slíkt, er skattur sem er í kringum helmingurinn af heim þunga skatti sem á landsmenn var lagður til þess að mæta óförum vegna jarðeldanna í Heimaey. Og enn á að byggja virkjun upp á sömu forsendum. Enn er sömu hugmyndunum haldið á lofti um hagkvæmni slíkrar virkjunar, um hagkvæmni virkjunarframkvæmda yfirleitt og voru forsendurnar að ævintýraframkvæmdum við Kröflu. Ég ræddi um Kröflumálið utan dagskrár hér á Alþ. fyrir jólin. Þeirri umr. lauk aldrei. Ég var á mælendaskrá þegar umr. var frestað í byrjun des. Ég óskaði þá eftir því við hæstv. forseta Sþ. að hann reyndi að halda umr. áfram fyrir jól. Hæstv. forseti hét því að svo yrði. Nú er kominn 24. mars og enn hefur ekki gefist tími til þess að halda utandagskrárumr. um Kröflu áfram. Hins vegar vænti ég þess, að það verði gert og jafnvel á þessu ári, vonandi áður en þetta kjörtímabil er á enda runnið, þannig að ég komist þó að í þeim umræðum, og skal ég láta það nægja um Kröflu. En ég vildi þó í sambandi við þær orkuspár, sem hér eru hafðar uppi, nota tækifærið til þess að spyrja hæstv. ráðh. um eitt atriði í sambandi við Kröfluframkvæmdirnar, m. a. til þess að benda á hvað þessar orkuspár eru oft reistar á veikum grunni. Hæstv. ráðh notaði í sinni tíð sambandsverksmiðjurnar á Akureyri sem röksemd fyrir því, að það vantaði orkuframleiðslufyrirtæki á Norðurlandi, og hefur notað þá röksemd eins lengi og ég man og m. a. bent á það og talið sjálfsagt og eðlilegt að þessi fyrirtæki keyptu væntanlega orku, sem Kröfluvirkjun framleiðir, hvenær í ósköpunum svo sem það kann að verða. Ég vil spyrja hæstv. ráðh. hvort það sé ekki rétt hjá mér að bæjarstjórn Akureyrar hafi samþykkt nú nýlega að nota forgangsrétt sinn til þess að selja verksmiðjum SÍS á Akureyri orku frá Hitaveitu Akureyrar til þessara verksmiðja, þannig að nú sé útséð um að þessar verksmiðjur muni ekki kaupa raforku, hvorki frá Kröfluvirkjun né öðrum virkjunum norðanlands. Ég hef borið þetta undir alþm. úr Norðurl. e., alþm. að sjálfsögðu úr stjórnarflokkunum, og þeir hafa tjáð mér að þetta sé í meginatriðum rétt. Ég veit ekki hvort þetta hefur kornið nokkurs staðar opinberlega fram. Ég hef sjálfur ekki ótvíræðar heimildir um að þetta sé rétt, en ég vildi gjarnan óska eftir því við hæstv. ráðh. að hann upplýsti þingheim um hvort þetta sé á rökum reist. Ef menn líta svo aðeins á frv. þetta sem hér er lagt fram, frv. til l. um virkjun Blöndu, þá er á bls. 7, fskj. II, áætlun um heildarkostnað vinnsluvirkjana og samanburðartölur um framleiðslukostnað á kwst. Þetta hefur í tilviki Kröflu verið kölluð áætlun um rekstrarstöðu fyrirtækisins, en ég vil aðeins benda mönnum á það, að þetta er alls ekki nein rekstraráætlun, heldur eru þetta áætlanir sem verkfræðingar gera þegar þeir eru að bera saman hagkvæmni einnar virkjunar við hagkvæmni annarrar. Þar sem segir hérna að framleiðslukostnaður á kwst. sé 243 kr., í þessari tölu er alls ekki fólgin nein niðurstaða umhver verði framleiðslukostnaðurinn við þessa virkjun, þegar hún tekur til starfa, eða nein áætlun um á hvaða verði rafmagnið frá þessari virkjun verði selt, heldur er hér um samanburðarstærð að ræða, tölur, sem verkfræðingar nota þegar þeir eru að bera saman tvo virkjunarkosti og skera úr um hvor kosturinn er betri. Þegar reist er fyrirtæki, alveg sama hvað það heitir, hvort það heitir virkjun eða eitthvað annað, þá er auðvitað ekki nægilegt að svona samanburðartölur séu á vitund manna. Menn verða ekki síður að vita hvað viðkomandi fyrirtæki, virkjun eða annað, þarf að fá fyrir framleiðsluvöru sína miðað við það magn sem hún getur selt. Það er auðvitað mál, ef við tökum virkjun sem dæmi, að virkjun getur verið af mismunandi stærð, sérstaklega t. d. jarðgufuvirkjun, en einnig vatnsaflsvirkjun. Það er einnig vitað mál, að sameiginlegur fastur kostnaður við virkjun getur verið ósköp áþekkur á tillits til þess hvort virkjunin er 150 mw. virkjun eða 200 mw. virkjun. Það er ekki svo mikið sem þarf að muna í kostnaði. Hins vegar er mjög líklegt að þegar slíkar tvær virkjanir eru bornar saman komi lægri samanburðartala fyrir stærri virkjunina heldur en þá smærri. Það er ósköp eðlilegt, vegna þess að það er hlutfallslega minni kostnaður sem mundi bætast við fyrir hið aukna afl. En það segir að sjálfsögðu ekki nokkurn skapaðan hlut um hver yrði rekstrarútkoman á virkjuninni eða á hvaða verði viðkomandi virkjun þyrfti að selja framleiðslu sína. Til þess yrði að skoða markaðsmöguleika, sölumöguleikana á orkunni. Ef við tökum annað dæmi, þá yrði t. d. mjög sennilegt að sú niðurstaða kæmi út við athugun, að það yrði mjög hagkvæmt fyrirtæki sem setti upp skóverksmiðju hér á Íslandi til að framleiða 100 þús. pör af skóm nr. 42. Miðað við kostnaðinn við að setja slíkt fyrirtæki upp væri ákaflega líklegt að framleiðslukostnaður á hvern skó yrði ekki sérstaklega hár, t. d. mun lægri en framleiðslukostnaður á hvert skópar hjá skóverksmiðjunni Iðunni. En hitt er svo annað mál, hvort það mundi borga sig að byggja upp slíkt fyrirtæki, því að ég efast stórlega um að markaður sé á Íslandi fyrir 100 þús. pör af skóm nr. 42, jafnvel þó að væri hægt að hafa út úr því talsvert lágan kostnað á hvert par í svona samanburði. Það, sem ég eindregið óska eftir í þessu sambandi, er að fá þær spár um þessa Blönduvirkjun, sem ekki fengust fyrir Kröfluvirkjun, þ. e. a. s. ég vil fá að sjá áætlanir um rekstrarkostnað þessarar virkjunar. Ég vil fá að sjá áætlanir um hvert á að selja orkuna frá þessari virkjun. Ég vil fá að sjá áætlanir um hver eigi að kaupa orkuna og á hvaða verði. Ég vil fá að sjá áætlanir um það t. d. sem hæstv. ráðh. var að tala um hér áðan í ræðu sinni, þegar hann var að ræða um nýja áburðarverksmiðju, nýja sementsverksmiðju, verksmiðju til þess að vinna steinefni, verksmiðju til þess að vinna grasköggla. Gott og vel, ef þessar verksmiðjur væru komnar, þá mætti vel vera að þörf væri fyrir virkjun Blöndu. En ég vil fá að sjá það hvort búið sé að taka ákvörðun um byggingu einhverra slíkra fyrirtækja sem gera virkjun Blöndu nauðsynlega. Ef svo er ekki, þá er náttúrlega þarflaust að vera að tala um þá virkjun sem hér er verið að ræða um. Það, sem ég er sem sé að biðja um fyrir þessa virkjun hér, er einfaldlega rökstuðningur fyrir því að hennar sé þörf. Sá einfaldi rökstuðningur hefur ekki fylgt öðrum frv. um heimildarlög fyrir virkjanir, sem lagðar hafa verið fram á hinu háa Alþ. En ég tel að í ljósi reynslunnar sé kominn tími til þess að alþm. fái að sjá það í upphafi hvert virkjunin á að selja sina orku, hver þörf er fyrir hana og á hvaða verði og Alþingi fái að móta þá orkumálastefnu sem auðvitað er grundvöllur undir frv. af þessu tagi. Það fskj., sem er á bls. 7, geri ég ekki nokkurn skapaðan hlut með. Það segir mér hvorki eitt né neitt annað en það, að Blanda kynni að vera hagkvæmari virkjun heldur en einhver önnur virkjun og vel að merkja miðað við það að öll orka, sem virkjunin á að framleiða, fáist seld. Annað segir þetta fskj. ekki. Önnur forsenda fyrir þessari virkjun er á bls. 10: Áætluð raforkunotkun á öllu landinu. Þarna birtist ein blekkingin enn. Ég vil aðeins minna hæstv. ráðh. á það, að nú alveg nýlega var ákveðið af hálfu Landsvirkjunar að óska heimildar til virkjunar Hrauneyjafoss árið 1981 og hann yrði þá farinn að framleiða raforku. Ég vil aðeins til fróðleiks fyrir hv. þm. geta þess, að í forsendu fyrir þeirri framkvæmd af hálfu Landsvirkjunar er gert ráð fyrir því að Landsvirkjun fullnægi raforkuþörfum Norðurlandssvæðisins með orkusölu gegnum byggðalinu frá Sigöldu, m. ö. o. í forsendum Landsvirkjunarstjórnar er ekki gert ráð fyrir því að Kröfluvirkjun skili svo miklu sem einu kw. inn á þetta svæði. Og ég vil enn fremur vekja athygli þm. á því, að einn af stjórnarmönnum í Landsvirkjunarstjórn er enginn minni maður en hæstv. utanrrh. þannig að að áliti utanrrh. hefur Landsvirkjun yfir nægri orku að ráða, ekki aðeins á sínu svæði, heldur einnig á Norðurlandssvæðinu öllu fram til ársins 1981. Þá fyrst skapast þörf fyrir aukna raforku á þessu svæði, vel að merkja með raforkusölu til málmblendiverksmiðjunnar á Grundartanga einnig inni. Að áliti stjórnarmanna Landsvirkjunar, þ. á m. hæstv. utanrrh., lítur dæmið svona út jafnvel þó að ekki sé gert ráð fyrir því að svo mikið sem eitt kw. komi frá Kröflu. Og það segir nú sitthvað um álit Landsvirkjunar og hæstv. utanrrh. á þeirri framkvæmd, að í forsendum Hrauneyjafossvirkjunar gera þeir bókstaflega ráð fyrir því að Krafla framleiði ekkert rafmagn allt fram til ársins 1981. En látum það nú vera þó að þetta sé niðurstaða stjórnar Landsvirkjunar. Það, sem er hér á bls. 10, er áætluð raforkunotkun á öllu landinu, og hæstv. iðnrh. notaði það sem röksemd fyrir því að þörf væri á nýrri virkjun eins og Blönduvirkjun þar eð raforka frá Sigölduvirkjun og Kröfluvirkjun yrði uppgengin árið 1981. Þetta var röksemdin sem hæstv. ráðh. notaði og studdi hana þessari spá orkuspárnefndar. En ég vil aðeins benda þm. á það, að hér er um að ræða spá um áætlaða raforkunotkun á öllu landinu. Það er sem sé gengið út frá því í þessari spá að búið sé að samtengja orkuveitukerfi á öllu landinu, og þessi samtenging, sem gert er ráð fyrir í þessari orkuspá að sé búin, hún er ekki komin lengra en svo, að það er ekki enn þá búið að ljúka við lagningu línunnar norður til Akureyrar. Mér er kunnugt um að forstjóri Rafmagnsveitna ríkisins hefur verið spurður að því, hvað það mundi kosta að tengja öll orkuveitusvæði landsins saman í eina heild, eins og gert er ráð fyrir að búið sé að gera í þessari svokölluðu orkuspá orkuspárnefndar. Hann mun hafa svarað því til, að það mundi kosta eitthvað í kringum 26 000 millj. kr., þ. e. a. s. skekkjan í þessari orkuspá er upp á litla 26 milljarða kr. Það er nú ekkert minna. En það er ekki nóg með það. Rafmagnsveitustjóri ríkisins hefur líka verið spurður að því, ef skyldi nú fara svo að hæstv. ríkisstj. mannaði sig upp og útvegaði með einhverjum hætti þessar 26 000 millj. kr. til þess að þessi orkuspá standist, sem hér er notuð sem rökstuðningur, hvað RARIK yrði þá lengi að ljúka þessu verki. Forstjóri Rafmagnsveitna ríkisins hefur svarað því til, að það geti hann alls ekki sagt um, því jafnvel þótt hann hefði næga peninga til þess að vinna þetta verk, þá hefði hann ekki nægilega mikið af sérhæfðum mannskap til þess að ljúka þessu nema á mjög löngum tíma, þannig að jafnvel þó að þessar 26 000 millj. kr. væru tiltækar, sem vantar til þess að þessi orkuspá sé marktæk, þá er vitað að það er ekki hægt að vinna þau verk nema á mjög löngum tíma. Vegna þess segir orkuspáin okkur ekkert annað en það, hver er þörf fyrir raforku til húshitunar og annars á öllu landinu eftir að búið er að samtengja allt landið í eitt orkuveitusvæði. En þar vantar 26 000 millj. bara til þess að hægt sé að tengja orkuveitusvæðin saman í eitt. Það vantar mannskap til þess að framkvæma þetta, jafnvel þó að þessar 26 000 millj. væru tiltækar, og svo til þess að hægt væri að sinna upphitunarþörfinni yrðu sveitarfélögin þar að auki að endurbyggja allt sitt dreifikerfi til þess að það þyldi hið aukna álag sem þessu fylgir. Á svona vísdómi er þessi orkuspá byggð. Í þessari orkuspá, sem notuð er sem forsenda fyrir Kröfluvirkjun, fyrir Blönduvirkjun og fyrir ég veit ekki - guð má vita hvaða virkjunum í viðbót, þá vantar til þess að hún sé marktæk í fyrsta lagi 26 000 millj. til þess að tengja saman orkuveitusvæði landsins, það vantar sérhæfða vinnuflokka til þess að vinna verkið og það vantar að sveitarfélögin taki á sig ótaldar þús. millj. kr. til þess að endurbyggja dreifikerfin í sveitarfélögunum svo að þau geti flutt þá raforku sem þarf til húsahitunar. Ég skal fallast á það með hæstv. ráðh. að ef á að taka mark á þessari orkuspá sem slíkri, þá er þörf á nýjum virkjunum eftir árið 1981. Þá væri þörf á virkjun Blöndu, eins og hæstv. ráðh. leggur til. En ef hæstv. ráðh. ætlar að nota þessa orkuspá sem röksemd fyrir Blönduvirkjun, þá verður hæstv. ráðh. fyrst að gera eitt. Hann verður að leggja hér fram á Alþ. till. sínar og ríkisstj. um hvernig eigi að ná því markmiði sem er forsenda þess að raforkuspáin sé einhvers virði, þ. e. a. s. hvernig á að ná því markmiði að útvega 26 milljarða kr. til þess að tengja saman öll orkuveitusvæði á landinu. Þetta er ein af þeim upplýsingum sem ég endilega vil fá frá hæstv. ráðh. áður en lengra er haldið umr. um þetta frv. um virkjun Blöndu. Ég skal gjarnan trúa því að hann vilji leggja þessa orkuspá til grundvallar fyrir þeirri framkvæmd. En þá vantar mig að fá frá honum og ríkisstj., sem væntanlega stendur að þessu máli, till. um hvernig hæstv. ríkisstj. ætlar að gera það mögulegt að hægt sé að taka mark á orkuspánni með því að útvega 26 þús. millj. kr. til þess að kosta samtengingu raforkuveitusvæðanna á landinu í eitt, til þess að möguleiki sé á því að koma raforkunni til þeirra notenda sem eftir henni spyrja. Það væri að sjálfsögðu ekki nokkur vandi ef þetta væri búið og gert, þá væri enginn vandi í sambandi við Sigölduvirkjun, þá væri ekkert sem ræki á eftir okkur að semja við útlendan auðhring um byggingu málmblendiverksmiðju á Grundartanga. Þá væri ekkert sem ræki á eftir okkur að ljúka því verki sem verið er að reyna að hraða svo mjög í því sambandi gegnum Alþ., því að þá gætum við auðveldlega selt alla þessa raforku frá Sigöldu þegar í stað til íslenskra notenda sem nú á þessum dögum, þessum mánuðum og vikum hafa þurft að borga stórfé fyrir dýrustu raforku sem við getum framleitt í þessu landi á sama tíma sem offramboð er fyrirsjáanlegt á ódýrustu raforku sem hægt er að framleiða á Landsvirkjunarsvæðinu. Ef menn ætla að vera sjálfum sér samkvæmir og nota þessa spá orkuspárnefndar um áætlaða raforkunotkun á öllu landinu sem forsendu fyrir nýjum virkjunum, þá verða þeir auðvitað að vera tilbúnir til þess að horfa einnig á hvað þessi orkuspá þýðir fyrir líðandi stund. Herra forseti. Ég ætla nú ekki að fara öllu fleiri orðum um þetta mál þó að ástæða sé vissulega til. Mér kom ekki til hugar að umr. um það mundi bera svo brátt að sem raun ber vitni og var því ekki eins undirbúinn og ég ella mundi hafa verið. En því miður verð ég að skýra frá því, að ég get ekki verið viðstaddur til þess að hlýða á þau svör sem hæstv. ráðh. kann hér að gefa við spurningum mínum þar sem ég verð að fara á fund kjördæmisþm. úr Vestfjarðakjördæmi til þess að ljúka því verki sem okkur var falið af fjvn. En ég vænti þess þá að geta lesið svör hans í þingtíðindum sem verða prentuð eftir nokkra daga.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið hér í umr. er nú mikil tímaþröng hjá þm. og ég hef því heitið forseta að nota aðeins örfáar mínútur, enda er kannske ekki mikil þörf á því að ég lengi hér mál mitt. Hæstv, iðnrh. hefur gert glögga grein fyrir þessu máli og ég kem auðvitað hingað fyrst og fremst upp til að lýsa yfir stuðningi mínum við þetta mál og þakka ráðh. og ríkisstj. fyrir að bera þetta mál fram nú og láta í ljós von um að það verði samþ. á yfirstandandi þingi. Að því er varðar ummæli hv. síðasta ræðumanns, hv. 8. landsk. þm., þá held ég að þar gæti nokkurs misskilnings. Stundum var kannske hægt að skilja hann svo að hann væri andvígur því að undirbúningi að Blönduvirkjun yrði hraðað. En hér er eingöngu um að ræða heimildarlög, og þegar þau eru samþykkt ber auðvitað enga nauðsyn til þess að endanlega sé ákvarðað hvenær framkvæmdir skuli hefjast og því síður hvenær þeim skuli ljúka né heldur nákvæmlega hvernig öll orkan yrði notuð. Auðvitað er hér um stefnumörkun að ræða. Það er fyrst og fremst að Alþ. taki um það ákvörðun hvort það vill leggja út í stórvirkjun á Norðurlandi - og þá þessa stórvirkjun - eða vill það ekki. Þessa ákvörðun þarf að taka m. a. vegna þess að mikill kostnaður er samfara rannsóknum nú þegar á þessu ári við Blöndu ef ákvörðun verður tekin um að virkja hana. Ef hins vegar Alþ. hafnar því og fylgir stefnu á borð við þá sem hv. 3. þm. Norðurl. v. boðaði hér, að ekki mætti virkja stórt, heldur eingöngu smátt, þá er auðvitað ástæðulaust að eyða kannske hundruðum millj. kr. í þessar rannsóknir. Ég held að þegar menn skoða þetta í þessu ljósi, þá eigi ekki að þurfa að gagnrýna það að ekki sé þegar tekin ákvörðun um hagnýtingu orkunnar, og að því er samtengingu varðar, þá er auðvitað alveg ljóst, að þegar er komin samtenging Norðurlands og Suðurlands og það má að sjálfsögðu flytja orkuna eins að norðan suður, kannske 50–60 mw. á einhverju tímabili, eins og að flytja alltaf orku norður. Mér þykir leitt, að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson skuli hafa orðið að hverfa af fundi. Ég hefði gjarnan viljað að hann væri hér og við gætum rætt þetta. Ég hef trú á að hann mundi samþykkja þessi sjónarmið þegar þau eru sett fram með þessum hætti. Ég vík þá örfáum orðum að ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. og verð þá að byrja á því að þakka honum þau hrósyrði sem hann hafði um mig og reyndar mína - mér liggur eiginlega við að segja: að þakka honum hlý orð og árnaðaróskir í minn garð og fjölskyldu minnar, eins og stundum er sagt hér á þessum virðulega stað. En það var nú útúrdúr. Ég held að þeim hv. þm. verði að þakka það, að hann gerir kjósendum að vissu leyti auðveldara fyrir að gera upp hug sinn. Hann er ekkert dulur á sínar fyrirætlanir og sinn vilja, en oft er kvartað undan því að stjórnmálamenn hér á Íslandi og raunar víðar veiti kjósendum ekki mikið val, þeir séu meira og minna samnála um alla hluti. En það er nú einu sinni skylda okkar að vera ósammála, ef við erum það í hjarta okkar, vera það þá líka opinberlega, láta fólkið vita hverjar okkar skoðanir eru. Að því er Blönduvirkjun varðar, þá fer ekki á milli mála að hann er eindreginn andstæðingur þessarar virkjunar og hefur sagt það margsinnis og segir enn. Í okkar kjördæmi hefur fólkið því um það að velja hvort það vill þá, sem vilja virkja stórt og leggja út í meiri og minni iðnrekstur, hvort sem hann er nú kallaður stóriðja eða eitthvað annað, og hinna, sem vilja virkja smátt. Hv. þm. hefur lagt til að farið yrði í 32 mw. virkjun. Hún er að vísu allstór, en miklu minni en sú sem hér um ræðir. Alþ. verður að marka þessa stefnu, og það er mjög gott fyrir kjósendur einmitt að fá að velja á milli í þessu efni og það munu þeir vafalaust gera. Að því er virkjun við Villinganes varðar, þá hefði ég getað verið meðflm. að þessari þáltill., sem hér er flutt, því að hún hljóðar ekki um annað en að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að gera nú þegar ráðstafanir til þess að hraðað verði svo sem frekast er unnt undirbúningi að virkjun Héraðsvatna hjá Villinganesi og hönnun hennar, svo að þar megi, segir að vísu, megi reisa næsta raforkuver á Norðurlandi vestra. Það er ekki tekin ákvörðun um að þar skuli reisa þá næstu. Ég held að það sé mjög brýn nauðsyn að hraða rannsóknum við Villinganes. Það liggur að vísu fyrir að virkjun þar verður hlutfallslega dýrari en við Blöndu, en kannske ekki svo miklu dýrari að ekki væri hægt að ráðast í hana mjög fljótlega eftir að Blanda hefur verið virkjuð. Ef Alþ. treystir sér ekki til þess eða þjóðin telur sig ekki hafa fjárráð til þess að fara þegar í stað í Blönduvirkjun eða við fyrstu hentugleika, þá er auðvitað gott að nánari útreikningar lægju fyrir um virkjun við Villinganes eða í Jökulsánum í Skagafirði. Þess vegna hef ég ekkert á móti þessari till., síður en svo. það er alveg prýðilegt að rannsókn fari þar fram líka. En rannsóknarféð er því miður takmarkað svo að kannske er ekki hægt að gera þetta allt í sumar. En hitt verðum við að varast, og það veit ég að hv. 3. þm. Norðurl. v. vill hugleiða, að fara nú ekki að rugla menn svo í ríminu að enn einu sinni verði öllum virkjunarframkvæmdum í Norðurlandskjördæmi vestra frestað vegna rifrildis um staðsetningu þegar komið er á lokastig að taka ákvörðun um einhverja virkjun - eins og var á sínum tíma um Svartá í Skagafirði - þá gjósi upp allar mögulegar hugmyndir aðrar hjá sumum til að hindra allar framkvæmdir. Við megum ekki vera svo ógæfusamir að hafa ekki manndóm í okkur til þess að taka um það ákvörðun, og það er Alþ. sem á að gera það, hvort við viljum fara í Blöndu eða Blöndu ekki, og ef menn vilja ekki ráðast í Blönduvirkjun, þá að taka ákvörðun um virkjun við Villinganes í Héraðsvötnum og þá ekki bara með þál., heldur þá með lögum. Það held ég að sé alger nauðsytt að' verði gert á þessu þingi og enginn undandráttur verði þar frá. Það er aðeins eitt, sem ég vil vekja hér á athygli, sem mér þótti sérlega leiðinlegt í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. Mér þótti hitt út af fyrir sig skemmtilegt, hvað hann var eindreginn í andstöðu sinni, hann er ekkert að dylja það, og menn geta þá kosið um það. En hitt þótti mér leiðinlegt, að það örlaði á nokkurs konar stríðsyfirlýsingu. Hann sagði, hv. þm.: friður og eining verður ekki - og brýndi raustina - ef ákvörðun verður tekin um Blöndu. Við erum nú einu sinni búsett í lýðræðisríki og ef yfirgnæfandi meiri hl., bæði heimamanna og Alþ., tekur ákvörðun, þá ætla ég að vænta þess og tel mig raunar vita það, að hv. 3. þm. Norðurl. v. muni ekki taka þátt í að efna til styrjaldar og verða friðspillir. Það verða mín síðustu orð.



Herra forseti. Það hefur nú ýmislegt komið fram í þessum umr. sem ástæða væri til að fara nokkrum orðum um. En ég boðaði í ræðu minni áðan till. til þál. sem við höfum lagt fram og væntanlega er í prentun, og fyrir henni þarf að mæla og þá gefst tilefni til að taka til umfjöllunar eitthvað af því sem annars hefði þurft að bera hér á góma. Ég má til að víkja nokkrum orðum að samþm. mínum, hv. þm. Pálma Jónssyni. Hann var nokkuð argur í ræðu sinni og tók talsvert upp í sig. Hann hneykslaðist mjög á ummælum mínum um tiltekna starfsmenn, jafnframt því sem hann var hneykslaður á skoðunum mínum á þessu máli almennt. Nú er það kannske skiljanlegt að maðurinn sé að verða afbrýðisamur út af hinum vinsamlegu orðum sem við Eyjólfur Konráð Jónsson látum hér fara á milli okkar þegar við komum í ræðustól, og ég neyðist nú til þess, -- það er reyndar engin neyð því að það er mér bæði ljúft og skylt að bera nokkurt lof á hv. þm. Pálma Jónsson líka, þó að hins vegar taki ég Eyjólf að flestu leyti fram yfir. En ég tel að t. d. Pálmi Jónsson, hv. þm., sé miklu betri fjármaður en hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson. Að vísu er Eyjólfur kannske ekki vanur fjármaður. Ég hef séð hann á ljósmynd með sauðfé, en ég held að það hafi farið illa fyrir hrútnum og að það hafi verið heldur slæmur atburður. En Pálmi er hins vegar líklega einn mesti fjárræktarmaður landsins. Ég hef séð hann ekki einasta á blóðvellinum, heldur líka í gróandi náttúrunni við fé sitt, og ég held að þar eigi hann að vera og vil bera á hann alveg sérstakt lof fyrir feitt sauðfé. Hins vegar vil ég nú taka fram, úr því að við erum farnir að ræða þetta svona frjálslega, að ég hygg að ég sé mestur hestamaður af okkur þrem. Pálmi Jónsson, hv. þm., vék að uppgræðslu á landinu, og það er þess vert að ræða það nánar en ég gaf mér tíma til í frumræðu minni. Þessi uppgræðsla, þessir reitir sem FAO kostar þarna á heiðinni og gefa, eins og hann sagði, framúrskarandi góða raun, eru í því landi sem sekkur, og það sannar alveg sérstaklega hvað þetta er verðmætt og gott land sem þarna á að sökkva. Það eru ekki svipuð skilyrði ofar í landinu, á því landi sem upp úr stendur þegar það frjósamara og betra land er sokkið. Örfoka land er allt annað en gróið land til þess að svara áburð og ræktun. Hann talaði með lítilsvirðingu, hv. þm., einnig um „murtuveiði“ sem hann taldi vera þarna í vötnum. Það er ekki murta til nema í einu þessu vatni. Hins vegar er til bleikja og urriði, en það er samkv. minni málkennd ekki murta. Hins vegar er murtuveiði einnig mikil hlunnindi, og silungsveiði sú, sem þarna kæmi til með að eyðileggjast, er vissulega mjög verðmæt. Ég vil ekki hafa það að hv. þm. geri lítið úr því, því að þarna er um býsna þjóðleg og skemmtileg hlunnindi að ræða. Hann vitnaði til andstyggilegrar hugmyndar, sem ég er honum alveg sammála um að er andstyggileg, að taka vatnið frá Akri og fara með það niður í Blöndudal, þ. e. a. s. 60% af Vatnsdalsá. Ég er honum alveg sammála um að sú hugmynd er mjög slæm. En ég gerði ekkert annað en lesa orðrétt upp úr skýrslu sem Orkustofnun hefur látið frá sér fara, las orðrétt upp, og þetta var á bls. 37 og þar getur hv. þm. Pálmi Jónsson séð þetta sjálfur. Þá ræddi hann um þær hagsbætur sem yrðu af því varðandi vegagerð í Langadal ef af þessari virkjun yrði. Nú vænti ég þess að ég megi taka það svo, ef hv. þm. leiðréttir ekki villu mína, að hann vilji bíða með að leggja þennan veg þangað til búið er að reisa þessa virkjun, og ég mun heita honum því að ég skal segja frá því fyrir norðan hver skoðun hans er á þessu efni, því að ég veit fyrir víst að ég verð spurður að því hvaða seinagangur sé á vegalagningu í Langadal. Ég verð spurður að því núna þegar ég kem heim til mín í vor, þegar við erum búnir að afgreiða þessa vegáætlun sem hér bíður okkar og við ættum raunar allir þessir þrír að vera að vinna að. Ég verð spurður að því, hvers vegna vegaframkvæmdir verði ekki meiri í Langadal heldur en koma mun í ljós, eins og ég hef verið spurður undanfarin ár. En þarna er bráðnauðsynlegt að leggja kafla sem er á lífæð í héraðinu og raunar á hringveginum, og ég tel það algera fásinnu að vera að geyma þennan veg eftir óvissum hugmyndum um það að einhvern tíma verði sett heimildarlög eða heimiluð virkjun í þessu vatnsfalli. Hv. þm. vitnaði til samþykkta. Ég gerði það líka. Ég vitnaði og tók einmitt fram í ræðu minni hver afstaða hefði verið hjá hreppsbúum í Torfalækjarhreppi og í Blönduóshreppi eða hjá forráðamönnum Blönduóss. Ég gleymi hins vegar sýslunefnd Austur-Húnavatnssýslu, en hún var reyndar klofin í málinu. Ég gat ekki um sveitarstjórn í Svínavatnshreppi eða þá samþykkt sem hún mun hafa vafalaust gert og fengið í hendur Pálma Jónssyni. Hún hefur ekki sent mér afrit af henni. Hins vegar þekki ég hreppsbúa og veit um niðurstöðu af sveitarfundi. Þar var reyndar Pálmi Jónsson viðstaddur líka. Þá ályktun las ég upp hér í ræðustól rétt áðan. Hann lætur að því liggja að það séu skagfirðingar sem séu einir um að vilja virkjun við Villinganes. Það er mikill misskilningur hjá honum. Það var getið um þetta berum orðum í ályktun sveitarfundar í Svínavatnshreppi. Ég vil minna hv. þm. á, ef hann man það ekki, að Bólstaðarhlíðarhreppur er í Austur-Húnavatnssýslu og ég vonast til að hann haldi áfram að vera þar. Hann nefndi það, hv. þm., að það væri 40% dýrari virkjun við Villinganes heldur en Blönduvirkjun. Ég tel víst að þarna hafi manninum orðið mismæli og hann hafi átt við að hann ætlaði að hafa orkuna 40% dýrari en þá orku sem framleidd væri við Blöndu. Nú er það svo með þessa orku við Blöndu, að til þess að hún geti orðið þessum mun ódýrari en sú sem framleidd væri við Villinganes, þá þarf að selja hana í einu lagi. Það er nefnilega mergurinn málsins, og um þetta er það sem deilan stendur. Hann gerði mikið mál, eins og raunar hæstv. ráðh. líka, úr niðurstöðu orkuspárnefndar. Hv. síðasti ræðumaður, Sighvatur Björgvinsson, tók af mér ómakið við að ræða þessa orkuspá, og ég held að ég þurfi ekki að eyða tíma í hana. Ég vitna bara til þeirra orkuspáa sem gerðar hafa verið hér áður. Ég vitna til þeirrar orkuspár sem við höfðum hér á borðunum í fyrra. En þessi orkuspá er með veilum þáttum, eins og hv. 8. landsk. þm. gat um, og þeir þættir gera það að verkum að það er ekki æskilegt að byggja á þessari orkuspá. Það væri freistandi að fara að ræða þau iðnaðartækifæri sem hæstv. ráðh. gat um í frumræðu sinni, og sannarlega vildi ég sjá margt af þessu risa, bæði í Norðurlandskjördæmi vestra og annars staðar. Þarna er einmitt það verkefni sem ég held að sé kannske eitt það brýnasta fyrir yfirvald iðnaðarmála á Íslandi. Hæstv. ráðh. er mikill atorku- og áhugamaður, og ég treysti því að hann geri það sem framast er skynsamlegt í því a,ð kanna þessi mál. En náttúrlega kostar öll könnun fjármuni og sumt af henni kostar of fjár. En ef það er talsvert góð von um að árangur náist, þá verður að kosta nokkru til rannsókna því að öðruvísi fáum við ekki skynsamleg;t niðurstöðu. Og það á raunar við um öll þau verk sem við tökum okkur fyrir hendur. En af iðnaðartækifærum á Íslandi held ég að það væri okkur ákaflega hagkvæmt ef hægt væri að finna iðnað af meðalstærð fyrirtæki sem ekki eru ofviða landsmönnum sjálfum, og reisa þau um hinar dreifðu byggðir. Þetta hefur tekist í sjávarútvegi, þetta hefur tekist í landbúnaði, að koma upp svona manneskjulegum fyrirtækjum sem geta veitt fólki góða atvinnu, og í iðnaði frá þessum framleiðslugreinum. En hvað iðnað varðar, sem þarf á verulegri orku að halda, væri þetta mjög mikilvægt verkefni. Ég hef haft þá ánægju að fá tækifæri til þess að starfa að einni svona könnun. Þegar ég kom hér á þing flutti ég till. til þál. um athugun á að stækka áburðarverksmiðju ríkisins. Sú till. var samþykkt og það var skipuð n. til að gera þessa könnun, og ég var svo heppinn að fá tækifæri til þess að starfa í henni. Sú n. hefur ekki lokið störfum enn, en af því að hæstv. ráðh. gat örlítið um áburðarframleiðslu, þá vil ég nota þetta tækifæri til þess að geta þess að n. hefur nú þegar og raunar fyrir allnokkru náð talsverðum áfanga í starfi sínu. Við komumst að þeirri niðurstöðu, að það væri ákaflega hagkvæmt að reist yrði í Gufunesi saltpéturssýruverksmiðja, en saltpéturssýruframleiðsla þarf ekki mikla raforku. Það er saltpéturssýruframleiðsla í gamalli og úreltri verksmiðju með gulum reyk sem reykvíkingar þekkja, og þessi saltpéturssýruverksmiðja er ekki nógu stór. Ef hún væri helmingi stærri - eða raunar kemur reikningslega betur út að byggja nýja og hætta að framleiða í þessari - þá væri hægt að nýta þau mannvirki, sem eru í Gufunesi, af fullum þrótti. En blöndunarverksmiðjan, þ. e. a. s. lokastig framleiðslunnar, er ekki rekinn með fullum afköstum. Til þessarar framleiðslu mætti flytja ammoníak inn frá útlöndum, og ef þessi saltpéturssýruverksmiðja væri reist, þá sýndist okkur að væri hægt að lækka verð áburðar verulega, jafnvel svo að þúsundum skipti á hvert tonn. Það þarf ekki að ræða um aðra kosti þess, eins og þá að vera sjálfum sér nógir eða að losna við þennan hvimleiða reyk sem í nýtískulegri verksmiðju mundi ekki sjást. Þessa áfangaskýrslu höfum við sent til ríkisstj. og ríkisstj. sent Þjóðhagsstofnun, og þar hygg ég að hún sé enn, eða þegar ég vissi seinast. Ég verð nú að segja að mig fer nú að lengja eftir því að þeir skili álíti hjá Þjóðhagsstofnun. Það er ekki nema sjálfsagt að þeir segi álit sitt á þessu máli, en þeir mega ekki draga svarið allt of lengi við sig. Hvað varðar annan áfanga ammoníakframleiðslu, þá var það miklu flóknara og stórkostlegra mál. Þar virðist þurfa geysimikla raforku til þess að hægt sé að framleiða með hagkvæmum hætti með heimsmarkaðssölu fyrir augum. Það er framleitt í Gufunesi ammoníak í gamalli verksmiðju og er sjálfsagt að halda því áfram. En nú er fluttur inn verulegur hluti af því ammoníaki sem hér er notað. Sú könnun, sem við erum að gera, beinist að því hvort hægt sé að framleiða með hagkvæmum hætti í lítilli verksmiðju. Könnunin er í fullum gangi og ég vona að niðurstöður liggi fyrir bráðlega. En satt að segja hafa þær hugmyndir, sem ég hef fengið um þetta, ekki gefið til kynna að maður megi vera mjög bjartsýnn. Til þess að þetta geti borið sig þarf bæði ákaflega mikið rafmagn, 500 mw. væntanlega eða eitthvað því um líkt, og enn fremur þarf það að vera mjög ódýrt til þess að geta keppt við jarðgas. Svo er líka hægt að framleiða ammoníak sem aukaafurðir við olíuhreinsun. Hvað við kom orðum Eyjólfs Konráðs Jónssonar, hv. þm., þá er það góð regla hjá okkur, sem við ættum að taka upp sem oftast, að hæla hvor öðrum. Ég er nefnilega alveg á sama máli og Eyjólfur, að við eigum að gefa kjósendum færi á að velja á milli okkar. Við eigum að reyna að vinna saman að þeim hlutum sem við höfum svo svipaðar skoðanir á að við getum unnið saman að þeim, en við eigum ekki að dylja það fyrir kjósendum í Norðurl. v. að við erum talsvert ólíkir á ýmsan hátt og viðhorf okkar til uppbyggingar atvinnulífsins í Norðurl. v. og í þjóðfélaginu yfirleitt fara í veigamiklum atriðum alls ekki saman. Það eigum við alls ekki að dylja fyrir kjósendum, enda gerum við það ekki. Það gladdi mig sannarlega, að hv. þm. var stuðningsmaður till. okkar. Ég hygg nú samt að rökstuðningur sá, sem fram kemur í grg. till., sé á þann hátt að hann hefði ekki treyst sér til að vera meðflm. að málinu. Hann lauk máli sínu með því að skýra frá þeirri skoðun sinni, að hann óskaði eftir að það yrði ekki rifrildi um þessar virkjanir. Hann vildi nú virkja hvort tveggja um tíma. Svo vildi hann ekki rifrildi. En það er náttúrlega alveg ljóst, að á öðrum staðnum verður ekkert rifrildi. Það er líka jafnljóst, að hvort sem við viljum, við Eyjólfur, hvort sem við viljum eða ekki, þá verður rifrildi á öðrum staðnum, og ég lofa honum engu um að taka ekki þátt í því. Þá væri ég að blekkja hann, en það vil ég alls ekki gera.