Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Flm. (Bjarni Snæbjörnsson): Þetta frv. er fram komið til að ráða bót á deilum þeim, sem ríkja innan verklýðsfélaganna og ógna þeim með sundrungu. Það er borið fram eftir áskorun frá málfundafélaginu Þór í Hafnarfirði, sem er samband verkamanna innan Hlífar, er fylgja Sjálfstfl. að málum. Þeir hafa kannske frekar en ýmsir aðrir innan verklýðsfélaganna orðið að sæta þar þungum búsifjum. Nú upp á síðkastið hafa komið upp harðar deilur, sem sennilega hafa hvergi verið harðari hér á landi í seinni tíð. Vil ég skýra helztu ástæður til þessara deilna til að sýna fram á réttmæti frv. Hlíf er eitt elzta verklýðsfélag á landinu og var stofnað eingöngu til þess að gæta hagsmuna verkamanna. Þá var það regla, að í trúnaðarstöður innan félagsins voru valdir menn án tillits til pólitískra skoðana. Síðar komst félagið æ meir undir áhrif eins pólitísks flokks, Alþfl. Breyttist þá þetta á þann hátt, að tekið var að vísu á móti verkamönnum, sem beiddust upptöku í félagið, en ef aðrir en verkamenn beiddust upptöku, þá voru þeir ekki samþ., nema þeir fylgdu þessum ákveðna pólitíska flokki. Smátt og smátt breyttist þetta svo, að mikill hluti félagsmanna var ekki verkamenn, þannig, að ýmist höfðu þessir menn aldrei stundað verkamannsstörf eða voru löngu hættir því. Þeir voru allir í ákveðnu pólitísku félagi, en aðrir menn í sömu aðstöðu fengu ekki að gerast meðlimir verkamannafélagsins. Var þá oft, að öðrum en jafnaðarmönnum var varnað máls á fundum félagsins. Svo rammt kvað að þessu, að einu sinni stóð upp sjálfstæðismaður, sem hafði aðra skoðun á málunum en stj., og gerði fyrirspurn til bæjarstjóra, er þá var í félaginu, og reis þá upp formaður félagsins og sagði, að ef sjálfstæðismenn ætluðu sér að hafa aðrar skoðanir, yrðu þeir að fara úr félaginu. Þá ætluðu nokkrir menn í Hafnarfirði, flest sjálfstæðismenn, að stofna annað verklýðsfélag, og var haldinn stofnfundur. Komu á þennan fund margir menn úr Hlíf, sem voru að vísu ekki verkamenn. Fóru þeir inn á fundinn, og er ef til vill ekki hægt að segja, að þeir hafi brotizt inn á hann, en þeir bókstaflega gengu á fundarmönnum til þess að komast innst inn í fundarsalinn og hleypa upp fundinum. Árangurinn varð sá, að ekki varð úr félagsstofnun. Eftir það hættu verkamenn yfirleitt að sækja fundi í Hlíf, ef þeir voru ekki sömu pólitísku skoðunar og ráðamenn félagsins. Lágu svo málin niðri um hríð, þar til klofningurinn varð í Alþfl. og stofnaður var svonefndur Sameiningarflokkur alþýðu. En það var þó skoðun flestra, er ekki fylgdu jafnaðarmönnum að málum, að það þyrfti að koma verklýðsfélaginu undan pólitískum áhrifum þeirra, þar sem verklýðsfélagið var nú notað sem hver annar pólitískur félagsskapur. Þegar klofningurinn varð, fékkst nokkur leiðrétting á þeim málum, sem sjálfstæðismenn höfðu barizt fyrir innan félagsins, sérstaklega í þá átt að banna öðrum en verkamönnum að vera í félaginu og um leið að sporna við því, að félagið kæmist undir áhrif annara manna en þeirra, sem í félaginu eru. Var þá nokkrum mönnum vikið úr Hlíf. Þeir verkamenn, sem það gerðu, voru í þeirri fullvissu, að þegar þetta væri gert, gætu verkamenn sjálfir stjórnað félaginu betur, sjálfum sér til meiri heilla og blessunar. Þessir menn, sem voru reknir, undu þó ekki við brottreksturinn. Þeir höfðu verið vanir að ráða félaginu, og hugsuðu þeir sér nú að eyðileggja það með því að stofna nýtt félag. Margir þessara manna höfðu verið með í því að eyðileggja fyrir sjálfstæðismönnum stofnun nýs félags. Gerði þetta það að verkum, að hinir fylltust heift gagnvart þessum mönnum, og þess vegna hafa öldurnar risið svo hátt í Hafnarfirði sem raun ber vitni. Nú má búast við, að ef tvö verklýðsfélög eru starfandi í Hafnarfirði, þá rísi upp fleiri félög á sama vettvangi. En ef það gerist í svo litlu bæjarfélagi sem þessu, þá er auðséð, að mikil hætta er á því, að störf þeirra beinist að því, að hvert sundri öðru, eða þá að þau leita til ákveðinna atvinnufyrirtækja um vinnu. Hlyti þetta að eyðileggja starfsemi félaganna bæði á hlutaðeigandi stað og öðrum. Þegar deilan stóð sem hæst, gerði ég mér ljóst, að til þess að koma ró á skapsmuni manna varð að taka málið sömu tökum og ég ætlast til nú, að gert verði. Ég ætlaði mér þá strax á þinginu í vetur að bera fram þetta sama frv. og nú er fram komið, en það var að ráði minna flokksmanna, að ég gerði það ekki, vegna þess, að búizt var við, að e. t. v. næðist samkomulag milli sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna, sem og annara flokka, um friðsamlega lausn málsins. Ég varð þess einnig var, að ýmsir málsmetandi menn meðal jafnaðarmanna vildu leysa málið á svipuðum grundvelli. En þegar ég fór nú í haust að spyrjast fyrir um, hvort nokkurs árangurs væri að vænta af slíku samstarfi flokkanna í þessu máli, fékk ég það svar, að svo mundi ekki verða. Mér er líka kunnugt um, að það var vilji margra jafnaðarmanna, að kosin yrði nefnd úr þeirra flokki og önnur nefnd, sem í væru sjálfstæðismenn, til þess að athuga þessi mál, og að þeirri athugun lokinni kæmu nefndir þessar fram með sínar till. Mér vitanlega hafa þessar nefndir varla eða alls ekki komið saman. Áleit ég því, að mál þetta mundi dragast mjög á langinn, en það mundi leiða til vandræða innan verkalýðsfélaganna, og ber ég því fram þetta frv., í þeirri von og vissu, að því verði vel tekið af forvígismönnum stjórnmálaflokkanna hér á Alþingi, og vona ég, að þeir reyni að gera sitt bezta til þess að koma verkalýðssamtökunum í betra horf en þau eru nú. Ég hefi reynt að hafa grg. svo ljósa og tæmandi, að af henni kæmi skýrt fram, hvers vegna frv. er fram komið og hvað það á að laga. Eins og segir í grg., er það aðallega þrennt, sem kemur til athugunar, og skal ég minnast á þau atriði hvert fyrir sig. Fyrst og fremst er frv. borið fram til þess að sporna við því, að klofning verði innan verkalýðsfélaganna, með því að ekki verði stofnuð fleiri félög innan hverrar starfsgreinar á sama félagssvæði. Í öðru lagi, að engir aðrir en daglaunamenn fái að vera í verkalýðsfélögunum. Menn sjá, hvílík óhæfa það er, að slíkt skuli vera, eins og nú hefir gengið til skamms tíma, bæði gegn verkamönnunum sjálfum og félögunum í heild. Það er vitanlegt, að þeir, sem ekki eru sjálfir verkamenn, en hafa verið til þessa í verkalýðsfélögunum, hafa að flestu leyti önnur sjónarmið en verkamenn. Þar kemur svo margt til greina. Kaupgjald, verkföll og svo margt og margt. Menn, sem eru kennarar, trésmiðir, forstjórar einhverra fyrirtækja, sem ekki koma verkalýðnum beint við, geta haft allt aðrar skoðanir á því, hvort gera beri verkfall eða ekki. Þegar þar að auki eru menn innan félagsskaparins, sem hafa atvinnu félagsmanna í hendi sér, þá geta margar samþykktir, sem gerðar eru innan félaganna, orðið öðruvísi en ella. Slíkt er óhæfa að skuli geta átt sér stað, eins og einmitt var í Hafnarfirði, og meiri hluti verkamanna þar krefst þess, að slíkt ástand verði ekki áframhaldandi. Það er einhuga krafa verkamanna þar, að fá að stjórna sínum málum sjálfir, eins og er í öðrum stéttarfélögum. Þá kem ég að þriðja atriðinu. Um það hefir verið deilt í mörg ár, en það ekki fengizt lagfært, og það er að gera félögin ópólitísk. Ég verð að segja, að ég hefi ekki heyrt það frá öðrum en þeim, sem fylgja Sameiningarflokki alþýðu - kommúnistum -, að það, að hafa hlutfallskosningar innan félaganna væri að gera þau pólitísk. Ég stend í þeirri meiningu og hygg, að það muni allir gera, sem kryfja málið til mergjar, að einmitt það, að kosið sé með hlutfallskosningum til trúnaðarstarfa innan félaganna, sé til þess að gera þau ópólitísk. Eins og sakir standa, ríkir einræði innan verkalýðsfélaganna. Þar er engin samvinna milli manna, burtséð frá því, hvort þeir eru í sama stjórnmálaflokki eða ekki. Þar er aðeins einn vilji, sem ræður, hinir hafa ekkert að segja. Ef hlutfallskosning væri höfð við kosningar í trúnaðarstöður, þá hlyti að myndast samvinna milli manna um, hvernig verkalýðsmálunum væri bezt skipað, og menn mundu vinna að málunum af meiri eindrægni. Þá mundu ýmist vera settir fram listar eftir flokkum við kosningar, eða að gefinn væri kostur á að kjósa menn, sem nytu almenns trausts innan félaganna, án tillits til, hvaða flokki þeir fylgdu. Ég hefi með vilja ekki farið lengra inn á þetta atriði í 2. gr. frv. en að fulltrúar stéttarfélaga til stéttasambands skuli kosnir með hlutfallskosningu, en ekki farið fram á, að stjórnir verkalýðsfélaganna séu kosnar þannig. Það, sem aðallega vakir fyrir mér, er, að ef þetta ákvæði nær fram að ganga, þá er hægt, eins og nú er ástatt, að viðhafa hlutfallskosningu innan hvers félags fyrir sig; það getur hvert þeirra um sig samþykkt. En eins og sakir standa, geta verkalýðsfélögin ekki viðhaft hlutfallskosningu við kosningu fulltrúa í sambandið, þar sem lögum sambandsins er nú svo háttað, að öðrum er neitað um þátttöku í Alþýðusambandi Íslands en yfirlýstum jafnaðarmönnum. Verði þetta atriði samþ., er Alþýðusambandið skyldugt að veita hverjum þeim viðtöku, sem kjörinn er, hvaða flokki sem hann tilheyrir. Þetta mun hafa þær afleiðingar, að í ýmsar aðrar trúnaðarstöður innan félaganna verður farið að kjósa með hlutfallskosningu. Ég er viss um, eftir því, sem ýmsir jafnaðarmenn hafa látið í ljós við mig, að innan verkalýðssamtakanna eru margir þeirra, sem ekkert vilja frekar en að hafa fullt samstarf og samkomulag við sjálfstæðismenn í stjórnum verkalýðsfélaganna. Hafi einlægur vilji verið bak við þau orð, sem þeir hafa látið falla við mig, þá er enginn vafi á, að þeir munu fallast á slíkar till. sem hér eru bornar fram. Ef till. verður ekki samþ., verður ekki séð, að nokkur vilji hafí staðið á bak við þau orð, sem þeir hafa látið sér um munn fara. Þá vilja þeir ekkert samstarf við sjálfstæðismenn innan verkalýðsfélaganna. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð mín lengri. Eins og ég hefi tekið fram, þá er grg. tæmandi að því er tekur til þessara mála, sem frv. fjallar um. Vil ég mælast til þess, að málinu verði sem mest hraðað og fái góða afgreiðslu í þessari hv. d. og jafnframt í hv. Alþingi. Vil ég svo mælast til þess, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn. og fái þar fljóta og góða afgreiðslu.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Ég mun ekki gera efni þessa frv. í einstökum atriðum að umræðuefni og ekki blanda mér inn í þær deilur, sem fram hafa komið í umr. á milli hv. þm. Hafnf. og hæstv. félmrh. Ég vil þó leyfa mér að fara aðeins fáum orðum um þann grundvallarstefnumun, sem hér er um að ræða. Þetta frv. er fram komið af hendi Sjálfstfl. vegna þess, að sjálfstæðismenn innan verkalýðshreyfingarinnar telja, að þeir hafi verið beittir ofríki og að þeir hafi ekki fengið að njóta réttar innan verklýðsfélagsskaparins eingöngu af því, að þeir voru flokksmenn Sjálfstæðisflokksins. Ég fyrir mitt leyti hefði kosið, og kýs, að um þetta þurfi ekki að setja lagafyrirmæli, heldur verði hægt að ná samkomulagi við Alþfl. um það skipulag á þessu máli, sem Sjálfstfl. vill una við. En hann vill ekki una við neitt það, sem setur þá verkamenn, sem tilheyra hans flokki, skör lægra heldur en nokkra aðra verkamenn. Ég vil ekkert semja um þetta við Kommfl., því að hann er ekki þess virði. Hann myndi að sjálfsögðu svíkja það eins og annað, ef honum þætti það varða flokkslega hagsmuni. En náist ekki samkomulag við Alþfl., tel ég ekki annað fyrir hendi en að lögbjóða slík fyrirmæli í höfuðatriðum, þ. e. það frv., sem hv. þm. Hafnf. ber hér fram. Og ef hæstv. félmrh. er eins einlægur vinur verklýðshreyfingarinnar og hann vill vera láta, og ekki sízt nú, þá vil ég minna hann á það, að sérhver maður, sem stendur gegn því, að stéttarfélög verkamanna verði byggð upp á lýðræðisgrundvelli, hann er vitandi vits að stofna verkalýðssamtökunum í voða. Það verður ekki hjá því komizt, að ef sjálfstæðismenn fá ekki jafnrétti á við aðra menn í verklýðsfélögunum, þá eru afleiðingarnar augljósar, fyrst og fremst þær, að sjálfstæðismenn taka sig út úr og stofna einir félagsskap. En ég held, að það yrði ekki heppilegt. En verkamenn innan Sjálfstfl. munu gera þetta, ef þeir fá ekki að njóta fyllsta réttar innan verklýðssamtakanna. Þessi fáu orð mín segja mína meiningu í málinu, og ég held, að mín meining í þessu máli sé meining Sjálfstfl. í heild. Ég hygg, að það mál, sem hv. þm. Hafnf. hefir flutt hér, sé stutt af svo miklum samhug sem mál getur frekast verið af einum flokki. Ég veit, að þetta er skýlaus krafa þeirra verkamanna, sem tilheyra Sjálfstfl., að þetta mál verði leyst á réttlátan hátt, þ. e. að allir verkamenn, hvaða flokki sem þeir tilheyra, fái notið sama réttar. Ég vildi að síðustu beina því til hæstv. félmrh., sem er forseti Alþýðusambands Íslands, að hann beiti sínum áhrifum til þess að þetta mál verði leyst á þann hátt, sem við sjálfstæðismenn getum unað við, sem er fullkominn réttlætisgrundvöllur.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson): Mér finnst mér skylt að víkja að þessu máli nokkrum orðum, einkum vegna þess, að bæði er frv. nokkuð einstakt í sinni röð, og í annan stað af þeim ástæðum, að það snertir þann félagsskap og þau samtök, sem hafa valið mig til forustu. Eins og hv. flm. gat um, er í frv. aðallega að ræða um þrjú atriði, sem þar er lagt til, að lögfest verði. Mun ég víkja að hverju atriði fyrir sig og lýsa skoðun minni á þeim. Fyrsta atriðið er, að þeim einum mönnum skuli heimilt að vera í verkalýðsfélögum, sem stunda þá atvinnu, sem félögin eru kennd við. Ég verð að segja, að ég tel þessa reglu allt of einstrengingslega og að ekki geti komið til mála að banna, að í verkalýðsfélögum séu menn, sem eru verkalýðsmálum hlynntir og kunnugir, þótt þeir á einhverju vissu tímabili stundi ekki þá atvinnu, sem félögin eru kennd við. Ég vil minna á, að vöxtur og viðgangur verkalýðsfélaganna á Íslandi mundi hafa orðið mjög lítill, ef ekki hefðu haft forgöngu fyrir verkalýðsfélagsskap víða um land þeir menn, sem ekki hafa staðið beinlínis í starfsgreinunum. Svo er það, að á meðan verkalýðsfélögin eru á gelgjuskeiði og á þeim stöðum, sem þau eru ung, þá er sjaldnast mikið val á mönnum úr verkalýðsstéttinni til að veita þeim forstöðu. Þeir menn verða að hafa sig sérstaklega í frammi, en geta það varla eða sjá sér ekki fært að beita sér í félagsskap verkamanna, þegar þeir eiga að sækja atvinnu sína til þeirra manna, sem þeir eiga sérstaklega í höggi við. Því er eðlilegt, að í fámenninu hér á landi hafi víða orðið forustumenn verkalýðsfélaga menn, sem ekki hafa beinlínis staðið í verkamannastéttinni, en hafa haft áhuga fyrir málefnum hennar og viljað styðja verkamenn til þess að mynda sín hagsmunasamtök. Í annan stað finnst mér eðlilegt, að félögin ákveði þetta sjálf. Það er ekki óeðlilegt, þó að þau samþykki t. d., að innan sinna vébanda megi enginn atvinnurekandi vera eða neinn sá maður, sem hefir í þjónustu sinni sem atvinnurekandi ákveðna tölu manna. Þó að menn stundi ekki þá starfsgrein, sem félagsskapurinn er bundinn við, en ef þeir hafa stundað hana og hafa áhuga fyrir henni, þá finnst mér eðlilegt, að slíkir menn hafi rétt til að vera í félaginu. Niðurstaða mín um þetta atriði er sú, að fyrst og fremst sé eðlilegt, að félögin ákveði sjálf, hverjir eigi að vera í þeim. Hitt get ég aftur á móti tekið undir með hv. flm., að ég tel óheppilegt, að atvinnurekendur séu í verkalýðsfélögum. En þá er eftir að skilgreina orðið „atvinnurekandi“. Það má ekki gera eins og gert var í Hafnarfirði. Það getur ekki talizt atvinnurekandi, sem leggur fram einhverja fjárfúlgu í því skyni að auka atvinnumöguleika á staðnum. Við skulum segja, að hann leggi fé í félagsskap, sem auka á atvinnumöguleikana, en hann veit hinsvegar, að hann fær féð aldrei aftur og aldrei neinn arð af því, heldur leggur hann féð aðeins fram í þeim tilgangi að auka atvinnuna í sínu byggðarlagi. Það er atvinnurekandi, sem beinlínis hefir vald á atvinnu og menn vinna hjá fyrir kaup. Þetta atriði tel ég aðalinnihald frv., en eins og það er orðað þar, tel ég það einstrengingslegt og óeðlilegt, að verkalýðsfélögin ráði því ekki sjálf, og tel ég ekki, að eigi að lögbjóða það. Þá kem ég að 2. atriði frv., að aðeins skuli vera eitt verkalýðsfélag á hverjum stað fyrir hverja starfsgrein. Þetta atriði kemur ekki til greina að samþ., - ég tel, að það brjóti á móti 68. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem svo segir: „Rétt eiga menn á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, án þess að sækja þurfi um leyfi til þess“ o. s. frv. Í íslenzku stjórnarskránni er því félagafrelsi lögfest, og því er ekki hægt að banna mönnum að safnast saman í félagsskap, sem er löglegur í tilgangi sínum, og af þessari ástæðu tel ég ekki hægt að lögbinda þetta. Þá kem ég að því, sem hefir vakað fyrir hv. flm. og ég veit, að við erum sammála um, að það sé óheppilegt, að fleiri en eitt félag starfi á sama stað í sömu starfsgrein. Um þetta er ég sammála, enda hefir reynslan sýnt það á þeim fáu stöðum, sem það hefir komið fyrir, að væru fleiri en eitt félag í sömu starfsgrein, en ég þekki dæmi um það úr sögu Alþýðusambandsins, að þá hefir slíkt venjulega orsakazt af því, að verkalýðssamtökin hafa verið eitthvað óheilbrigð á þessum stöðum. T. d. hafa verkalýðsfélög, sem kommúnistar hafa alveg verið að drepa, haldið sér uppi að nafninu til. Má taka um það dæmi frá Akureyri, þar sem kommúnistar héldu lífi í verkalýðsfélaginu. Þar var stofnað annað félag, Verkalýðsfélag Akureyrar, sem brátt varð öflugt og tókst að gera samninga við atvinnurekendur og taxti þess metinn gildur, en samt var hinu félaginu haldið uppi að nafninu til. Ég skal játa, að það er óeðlilegt, að slíkt komi fyrir, en það er af því, að óeðlilegt ástand hefir skapazt í verkalýðshreyfingunni á þessum stöðum. Á Siglufirði hefir orðið að hafa tvö félög um tíma af sömu ástæðu og á Akureyri. Þar voru kommúnistar búnir að gera verkalýðsfélagið óstarfhæft, svo stofna varð annað félag, sem brátt varð mjög öflugt. Síðan voru bæði félögin sameinuð, en nú virðist sem kommúnistum ætli aftur að takast að gera það ómögulegt, svo að sama ástand skapast á ný. Á Siglufirði og Akureyri hafa verið 2 félög, en það eru undantekningar. Í Hafnarfirði er einnig augljós ástæðan fyrir því, að stofnað var annað félag. Það var fyrst og fremst það, að sjálfstæðismenn stofnuðu bandalag við kommúnista um að kjósa aðeins kommúnista í stjórn félagsins. Það þótti okkur alþýðuflokksmönnum alleinkennilegt mat hjá sjálfstæðismönnum, en það verða þeir að eiga við sig sjálfa um. Að mínu áliti var það mjög einkennileg aðferð. Svo er tekin ákvörðun um að víkja úr félaginu mönnum, sem eru alþýðuflokksmenn. Það töldum við, að væri ekki við unandi, og af þeim ástæðum reis upp annað félag á staðnum. En það hafa allir rétt til að stofna verkalýðsfélag, þótt annað sé fyrir á staðnum, skv. stjórnarskrárákvæðinu, og því verður ekki breytt með lögum. Það væri eins ástæða til þess að lögbjóða eitt kaupfélag á hverjum stað. Fyrir hefir komið, að fleiri en eitt kaupfélag hefir risið upp á sama starfssvæði. En það er ógerningur fyrir hv. Alþingi að lögbjóða, að eitt kaupfélag skuli vera á hverju svæði, þótt það væri heppilegra. En það er af óheilbrigðri þróun í samvinnufélagsskapnum, sem það kemur fyrir, að fleiri en eitt kaupfélag eru á sama stað. Og með heilbrigðri starfrækslu í verklýðsfélagsskapnum leiðir það af sjálfu sér, að ekki verður nema eitt verklýðsfélag á hverjum stað, og ég er sammála flm., að æskilegast væri, að eitt slíkt félag væri á hverjum stað, en ég álít, að það eigi ekki að lögbjóða það. Þá kem ég að 3. atriðinu, og það eru hlutfallskosningarnar. Eftir grg. frv. mætti ætla, að lagt væri til að lögbjóða hlutfallskosningu í verklýðsfélögunum, en eftir skýrslu flm. á það eingöngu við um fulltrúa til stéttarsambandsþinga. Lögboð á hlutfallskosningu yfirleitt í verkalýðsfélagsskap álít ég, að geti ekki komið til greina. Ég álít, að það sé ekki rétt, enda þekkist hvergi, að slíkt sé lögboðið. Löggjafarvaldið getur ekki, að mínu viti, fyrirskipað hlutfallskosningu í neinum öðrum félagsskap en þeim, sem falið er af ríkisins hálfu eitthvert valdsvið og sérstakur umráðaréttur fjár. Ég get tekið sem dæmi Búnaðarfélag Íslands, þar sem lögboðin er hlutfallskosning. Það hefir undir höndum a. m. k. 200 þús. kr. til beinna umráða úr ríkissjóði. Þessu félagi er gefinn viss réttur til þess. Ég get líka nefnt Byggingarfélag verkamanna; því er veittur réttur að l. til þess að hafa umráð yfir fé til bygginga verkamannabústaða með sérstökum og betri kjörum en menn geta notið ella. Því er veittur viss réttur af ríkisins hálfu til þess að fá ríkisábyrgð fyrir lánum og ókeypis aðstoð við framkvæmd sinna áhugamála o. s. frv. Slíkum félagsskap er eðlilegt að setja skilyrði um kosningar, til þess að þau fái notið þeirra réttinda, sem löggjafarvaldið og ríkisvaldið vill veita þeim. Það er ekki nema eðlilegt, að slík félög verði að uppfylla þau skilyrði, eins og t. d. að hafa hlutfallskosningu, og ég fyrir mitt leyti er með því að lögbjóða hlutfallskosningu í Búnaðarfélaginu og Byggingarfélagi verkamanna af þessum ástæðum, sem ég gat um. En ég álít, að það nái ekki neinni átt að lögbjóða hlutfallskosningu í félagsskap, sem myndaður er af hagsmunaástæðum einstakra manna í þjóðfélaginu, sem hnappa sig saman til þess að vinna sameiginlega að sínum áhugamálum og leggja fram sitt eigið fé til þess að vinna að sínum félagsskap. Sem slíkan félagsskap má nefna verkalýðsfélagsskapinn yfirleitt og einnig kaupfélagsskapinn. Ef ætti að lögbjóða hlutfallskosningu í verklýðsfélagsskap, sem ég álít fjarstæðu, þá mætti með sama rétti lögbjóða slíka kosningaaðferð í kaupfélögum, því að sá félagsskapur er hliðstæður að því leyti, að hann er byggður upp fyrir atbeina og fjárframlög einstakra manna. Ég veit ekki heldur til, að það sé lögboðin hlutfallskosning í svona félagsskap í nokkru öðru landi, sem hefir lýðræðisstj. Ég vil ekki með þessu segja, að einstök félög geti ekki tekið upp slíka kosningaaðferð hjá sér, ef þeim þætti sú kosningaaðferð eðlilegri. Mér finnst einkennilegt að halda fram, að með frv. því, sem hér liggur fyrir og hefir inni að halda ákvæði um hlutfallskosningu, sé hægt að koma í veg fyrir sundrung og flokkadrátt í íslenzkum verkýðsfélagsskap. Ég er sammála hv. flm. um það, að í verkalýðsfélagsskap, þegar hvert félag er tekið út af fyrir sig, eigi það ekki að vera flokkspólitískt litað, því í öllum verkalýðsfélagsskap eru menn af öllum flokkum. Og ef leitað er innan þeirra 100 verklýðsfélaga í landinu, má finna meðal trúnaðarmanna þeirra menn úr öllum flokkum í landinu. Í sumum af þessum verklýðsfélögum eru menn aðallega úr einum stjórnmálafl., en í öðrum eru það menn úr öllum stjórnmálafl., sem fyrirfinnast í landinu. Þess vegna þarf enga ákvörðun að taka um það, hvort eigi að hafa hlutfallskosningu. Eins og hv. flm. tók réttilega fram, er ákvæði um það í l. Alþýðusambands Íslands, að þeir einir menn geti mætt á sambandsþingum Alþýðusambandsins, sem séu alþýðuflokksmenn. Alþýðusamband Íslands er nú 23 ára gamalt. En fram til 1930, eða fyrstu 12 til 13 starfsárin, var ekkert slíkt ákvæði í l. Alþýðusambandsins. Á sambandsþingi Alþýðusamb. Íslands 1930 var þetta ákvæði sett inn í sambandsl. Till. um þetta ákvæði var þá flutt af núv. hv. 3. þm. Reykv. (HV), og til þessa ákvæðis liggja mjög eðlileg rök, og við vitum það bezt, sem þá sátum á sambandsþingi. Það var sem sé svo, að kommúnistar, sem um það leyti voru að kljúfa sig út úr á sambandsþinginu, gerðu bókstaflega óvært á sambandsþingunum. Þegar við alþýðuflokksmenn vorum að tala, hópuðu þeir sig saman úti í horni og sungu, ef þeim líkaði ekki eitthvað, sem við alþýðuflokksmenn sögðum, og slógu þeir taktinn og stöppuðu fótunum o. þ. u. l. Það var bókstaflega enginn fundarfriður fyrir þessum mönnum. Þetta ákvæði alþýðusambandslaganna var neyðarvörn, eins og hv. 3. þm. Reykv. orðaði það á sínum tíma, til þess að öfgastefnur kommúnismans væru ekki innan veggja á fundum Alþýðusambandsins. Þetta ákvæði er ekki einstakt innan verklýðsfélagsskapar, því slíkt sem þetta hefir gilt í fleiri löndum, eins og t. d. í Svíþjóð, þar sem það gilti í 10 ár. Ég skal ekki frekar ræða um það, hvað heppilegt það er, en ég álít, að verkalýðsfélögin sjálf eigi að ákveða um það. Á alþýðusambandsþinginu 1930 var þetta ákvæði sett, og síðan hefir verið kosið til sambandsþinga öll þessi ár, og aldrei hefir verið nægilegur meiri hluti til að fella það úr gildi, og stundum hafa ekki komið fram neinar raddir um að breyta þessu ákvæði, en það eru skiptar skoðanir manna, hvort þetta sé heppilegt ákvæði eða ekki. Þá hefi ég gert grein fyrir afstöðu minni til þessa frv. Ég álít, að 1. atriðið komi ekki til mála og það sé brot á stjórnarskránni, og í öðru lagi sé það allt of einstrengislegt og megi ekki lögbjóða það í því formi, sem það er þar. Í þriðja lagi álít ég ekki rétt að lögbjóða svona hlutfallskosningu. Þá var það eitt atriði, sem kom fram í ræðu hv. flm. Ég ætla ekki að fara í deilur við hann um það, hvort það sé Alþfl. eða Sjálfstfl. í Hafnarfirði, sem hafi átt sök á því, hvernig málum er komið í verkalýðsfélagsskapnum í Hafnarfirði, en við munum sammála um það, að þau hafi ekki verið í góðu lagi, og verður þar litið misjöfnum augum á þau sjónarmið. En ég hefi mjög ákveðna og ég álít rökstudda skoðun um það atriði, sem ég veit, að hv. þm. Hafnf. er vel kunnugt um. Hv. þm. sagði, að framan af hefðu í Hlíf í Hafnarfirði valizt til forustu menn, sem vel hefðu verið starfinu vaxnir og rækt það vel og ekki komið af pólitískum ástæðum inn í félagið. En ég ætla, að þeir menn, sem mest og bezt hafa komið fram í stj. Hlífar, séu í hópi þeirra 12 manna, sem reknir voru úr Hlíf fyrir ári síðan. Þessir menn hafa verið formenn í Hlíf og unnið fyrir það félag og - eftir því sem ég bezt veit - mjög vel. Þótt sumir þessir menn geti ekki lengur talizt í stétt verkamanna, myndu þeir jafnfúsir til að vinna fyrir hana. Þeir þekkja vel kjör verkamannsins af eigin reynslu. Hví skyldu þeir þá ekki, þótt þeir nú vinni skrifstofustörf og fleira, einmitt geta beitt sínum kröftum í þarfir verkalýðsfélagsskaparins? Ég álít, að einmitt í sumum tilfellum gefist þeim betra tækifæri til að vinna fyrir verkalýðsstéttina. Hv. þm. Hafnf. sagði, að það hefði verið spornað við ofbeldi í Hlíf, þegar skipt var þar um stj. Eins og ég hefi áður sagt, er það mál út af fyrir sig, en það var Sjálfstfl., sem heldur vildi styðja kommúnista heldur en Alþfl. í stjórn Hlífar. Það var fyrir atbeina Sjálfstfl., að kommúnistar komust í stj. Hlífar, og ég hygg, að það hafi ekki verið gert til þess að koma í veg fyrir sundrung í verklýðsfélagsskapnum, heldur hið gagnstæða. Ég hygg, að ég þurfi ekki frekar að ræða um málið viðvíkjandi ræðu hv. þm. Hafnf., og ég vildi ekki í minni ræðu á neinn hátt beina sökum að neinum einstökum mönnum. Ég hefi haldið mig við þau princip-mál, sem var um að ræða, og skýrt þau frá mínu sjónarmiði, og ég hygg, að ég hafi byggt á verulegri þekkingu á verkalýðsmálum, bæði hér á landi og annarstaðar. Ég álít, að með því að samþ. þetta frv., sem felur slík ákvæði í sér, sé farið inn á rangar og að sumu leyti hættulegar brautir.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Ég vildi leyfa mér að þakka hæstv. félmrh. fyrir ummæli hans um það, að hann vilji, að verkamenn í Sjálfstfl. njóti sömu réttinda í félagsstarfsemi þeirra. En ég vildi skjóta því inn í, að hv. 2. landsk. (SÁÓ) greip inn í ræðu hæstv. félmrh. og taldi, að yfirleitt hefðu sjálfstæðismenn notið fullkominna réttinda í verklýðshreyfingunni. Þetta hefir ekki verið svo, því að sá hópur, sem hefir talið sig til Sjálfstfl., hefir ekki hlutfallslega aðstöðu til þess að koma sínum mönnum að í trúnaðarstöður félagsskaparins. Það og ekkert annað tel ég jafnrétti, og það og ekkert annað getum við unað við, sjálfstæðismenn. Og sérhver, sem viðurkennir, að jafnrétti eigi að ríkja, verður að gera sér grein fyrir, að í þessum efnum nægir ekki að viðhafa fögur orð. Við vitum allir, hver þungamiðjan er, og undanbragða í þeim efnum er eigi auðið. Ég vildi þá vona, að vilji hæstv. félmrh. lýsi sér í því, að hann beiti sér fyrir því, að hægt verði að ná endanlegu og tryggu samkomulagi um málið. Þá er ég ekki í nokkrum vafa um það, að hv. flm. dregur sitt frv. til baka.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson); Ég get í raun og veru tekið undir það, sem hæstv. atvmrh. sagði um þetta mál, að það væri það eðlilegasta og sjálfsagðasta, að verkalýðsfélagsskapurinn sjálfur ákvæði sitt skipulagsform, og ég álít líka, að verkamenn úr Sjálfstfl. eigi að hafa full réttindi á við aðra félagsmenn, enda hafa þeir eins og aðrir réttindi til að vera í trúnaðarstöðum. Og ég vona, að Sjálfstfl. þurfi aldrei að gangast fyrir stofnun sérstaks félags, heldur að hann uni við þau skipulagsform, sem verkalýðsfélagsskapurinn kann að setja um sín samtök í landinu. Og ég álít það sjálfsagt að ljá því eyra, sem kemur frá verkamönnum í Sjálfstfl., ekki síður en öðrum verkamönnum. Það á að sjálfsögðu að hlusta á þeirra kröfur um skipulagsform í verklýðsfélagsskapnum. Ég vona, að um þetta geti orðið samtök og samkomulag verkalýðsins í landinu.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég hefi fátt að segja út af ræðu hv. þm. Hafnf. Hann vill halda fast við þá skoðun, að eðlilegt sé að lögbjóða, að þeir einir séu í verkamannafélagi, sem eru þar starfandi sem verkamenn. Ég minntist á það í frumræðu minni og vísa til þess, að mér finnst mjög óeðlilegt, að félögunum sé ekki frjálst að hafa innan sinna vébanda menn, sem hafa áhuga á verkalýðsmálum, þó að þeir vinni ekki á því starfssviði, sem félagið er myndað utan um. Eftir að myndað var sérstakt verkamannafélag meðal sjálfstæðismanna í Hafnarfirði, „Þór“, þá hygg ég, að hv. þm. Hafnf. hafi verið mikið riðinn þar við, þó að hann sé þar kannske ekki félagi. Sýnir þetta, að verkamenn vilja hafa í félagsskap sínum menn, sem þeir treysta til að fara með þeirra hagsmunamál, þó að þeir séu ekki verkamenn. Þá er annað atriði, sem hv. þm. vill lögbjóða, en það er, að ekki megi vera nema eitt verkamannafélag á hverjum stað. Hv. þm. sagðist ekki kippa sér upp við, þó að hér á Alþingi væri því borið við, að eitthvað bryti í bága við stjórnarskrána. Það mun satt vera, að oft er því haldið fram, að eitt og annað brjóti stjórnarskrána, en það er stundum hægt að sjá með vissu, að einhver atriði brjóti hana, og ég er þeirrar skoðunar, að enginn vafi sé, að með þessu, að fyrirskipa, að aðeins eitt félag sé á hverjum stað, þá eru brotin fyrirmæli stjórnarskrárinnar, og þegar af þessum ástæðum er ég á móti því. En ég er sammála hv. þm. Hafnf. um það, að óeðlilegt er, þegar mynduð eru fleiri en eitt félag á sama stað. Í þessu sambandi var hann að tala um, að það mundi vera brot á stjórnarskránni, þegar menn væru þvingaðir inn í verkamannafélögin. Hv. þm. veit, hvernig þessu hagar til í öllum verkamannafélögum. Það er þannig, að þau gera samning við atvinnurekendur um, að félagsmenn þeirra sitji fyrir vinnu. Slíkan samning hafa flokksmenn hv. þm. Hafnf. gert við verkamannafélagið Hlíf í Hafnarfirði. Af þessu leiðir, að til þess að njóta vinnunnar ganga menn í félögin. Það eru því frjálsir samningar, sem hafa gert það að verkum, að verkamenn safnast inn í verkamannafélögin. Það er líka svo, að verkamenn hafa stundum samþ. að vinna ekki þar, sem ófélagsbundnir menn eru í vinnu. Það er þeim heimilt og brýtur ekki í bág við fyrirmæli l. Mönnum er ekki fyrirskipað að vinna, og þeir geta sett hvaða skilyrði sem er fyrir, að þeir vinni á þessari og þessari vinnustöð, og sumstaðar eru þau skilyrði sett, að þar vinni ekki ófélagsbundnir menn. Svo er síðasta atriðið, um hlutfallskosninguna. Um það þarf ég ekki að ræða frekar. Ég benti á það í frumræðu minni, að það væri einsdæmi í sögu verklýðsmálanna, ef á að fara að lögbjóða félögunum, hvernig þau hagi kosningum sínum. Það eiga þau sjálf að ákveða. Það getur vel verið, að stundum hafi þau óheppileg form hvað þetta snertir, en það getur ekki leitt til þess, að löggjafinn eigi að setja reglur um það, því að það gæti orðið til þess að valda óeðlilegum flokkadrætti innan félaganna sjálfra. Að lokum sagði hv. þm., og hann sagði það rétt, að ég hefði sagt, að mig skiptu litlu mál sjálfstæðismanna og kommúnista. Hann sagði, að sjálfstæðismenn hefðu talið kommúnistana í Hlíf skárri en Alþfl.-menn, af tvennu vondu. En að þeir skyldu ekki telja sjálfa sig bezta til þess að fara með stjórnina! Hví átti Kommfl., langminnsti flokkurinn í Hlíf, að komast þar í valdaaðstöðu? Hvers vegna kusu sjálfstæðismenn ekki sína eigin menn? Alþfl.-menn höfðu í þetta sinn engan atvinnurekanda í kjöri, og í formannssætið kusu þeir einn fátækasta verkamanninn. Hann sagði, að Alþfl.-menn hefðu ekki viljað samkomulag við sjálfstæðismennina í Hlíf, en við vitum það báðir jafnvel, að Alþfl.-menn vildu gjarnan eiga þar samleið með sjálfstæðismönnum, og gerðu til þess margar tilraunir, en það gat ekki tekizt, svo fast knýtt hafa verið böndin milli þeirra og kommúnista, en ég vona, að þau bönd rofni og samvinna takist til þess að hefja félagið upp úr því ófremdarástandi, sem skapazt hefir af því, að kommúnistar hafa komizt þar að, illu heilli, fyrir atbeina sjálfstæðismanna.

*Magnús Jónsson: Ég hefi einu sinni reynt það, að erlendur rithöfundur hefir leyft mér að þýða bók eftir sig án þess að taka annað fyrir en nokkur eintök. En það gæti kostað talsvert stapp, ef Íslendingar ættu alltaf að þurfa að fá leyfi til að mega þýða útlendar bækur. Mér er kunnugt um, að menn hafa hætt við að þýða allmargar bækur og tímaritsgreinar, af því að höfundarnir höfðu sett upp fyrir leyfið það, sem þeir kölluðu lág ritlaun, en útilokuðu það samt, að hægt væri að greiða þau. Oft er ekki heldur hægt að vita, hvor á að veita leyfið, höfundur eða forlagið. Mér er kunnugt um það, að Norðurlandarithöfundar hafa sínar aðaltekjur af þýðingum. Þannig er a. m. k. um norska rithöfunda. Norskur bókamarkaður er ekki svo stór, að menn geti að jafnaði haft sæmilegar tekjur af því að skrifa fyrir hann. Þetta kemur líka fram í þeirri grundvallarreglu enska rithöfundarins að taka alltaf laun fyrir þýðingarleyfi, þó að það væri hverfandi í þetta sinn. En ég heyri það á hæstv. ráðh., að fyrir honum er aðalatriðið að fá vernd innanlands. Og ég vil skjóta því til hv. n., að hún taki málið til athugunar á ný og segi álit sitt um það, hvort nota eigi þessa lagabreytingu til að ganga í Bernarsambandið eða ekki. Ég vil benda hv. d. á það, að hér standa í rauninni listamenn á móti listamönnum. Píanó- eða fiðluleikari til dæmis er engu síður listamaður en tónskáldið, og það getur verið allt eins erfitt fyrir hann að lifa á sinni list. Það mætti vel hugsa sér, að með ráðstöfunum, sem ykju rétt tónskáldsins, væri skertur réttur hins, sem vill birta fyrir þjóðina verk hins fyrrnefnda, og réttur hljóðfæraleikarans verður að teljast fullt eins mikill, því að hann er einmitt að víðfrægja hinn. Og í flestum tilfellum hafa íslenzkir tónlagasmiðir list sína algerlega í hjáverkum. Tónleikar hér á landi eru svo miklum erfiðleikum háðir fyrir listamennina, að ekki er á það bætandi, þannig að þeir væru skyldaðir til að borga höfundi fyrir að fá að fara með verk hans. Ég tel að vísu, að ekki myndi vera hætta á, að þetta færi í neina stífni, en hinsvegar gætu tónlagahöfundar aldrei haft neitt verulegt upp úr þessu. Það væri helzt útvarpið, sem gæti samið við höfunda um nokkra þóknun. Hér er allt svo ólíkt því, sem er í öðrum löndum, þar sem listamenn, eins og hljóðfæraleikarar, geta farið um og rakað saman stórfé. Ég vildi, að þetta væri athugað gaumgæfilega, áður en frv. yrði samþ., því að hér standa í rauninni listamenn á móti listamönnum, eins og ég sagði áðan.

*Magnús Jónsson: Ég vil ekki fresta til 2. umr. að segja álit mitt á þessu frv., þar sem það er flutt af nefnd og óvíst, að það gangi til nefndar aftur. Það eru æðimörg ár síðan því var fyrst hreyft, að við ættum að ganga í Bernarsambandið. En ég get ekki varizt þeirri hugsun, að við það höfum við Íslendingar öllu að tapa og ekkert að vinna. Það má náttúrlega deila um siðferðislegan rétt okkar til þess að hagnast á því að standa utan við þessi alþjóðasamtök og nota erlend verk án leyfis. En ef svo er, að erlendir höfundar geti ekki hvort sem er vænzt borgunar héðan fyrir verk sín, hverju er þá af þeim stolið? - Nei, eini „þjófnaðurinn“, sem hér gæti verið um að ræða, er, ef við tækjum af einhverjum höfundum okkar þá borgun, sem þeir ættu að geta fengið fyrir verk sín erlendis. Nú hefir það venjulega verið svo, að það eru ekki nema stór fyrirtæki, sem leita alla leið út til Íslands eftir ritum til að þýða og gefa út. Þau spyrja ekkert um það, hvort þau geti samkv. lögum komizt hjá að borga höfundinum; það munar þau svo sem engu. Því get ég ekki séð, að þetta gæti verið höfundum okkar svo stórt hagsmunamál, né á hinn bóginn þjóðinni vansi, að við getum fyrir það afsalað okkur því að njóta, eins og nú er, ókeypis aðgangs að bókmenntum allrar veraldarinnar, - móti þeim örfáu bókum, sem hér eru samdar. Það er rétt, að með þessu frv. er ekki beinlínis um það að ræða að ganga í Bernarsambandið. Þetta gengur út á það eitt að veita íslenzkum skáldum rétt inn á við. Ég býst við, að hér yrði aðallega um útvarpið að ræða, því að ég skil ekki í því, að menn færu að leita leyfis um að mega lesa smásögur á samkomum eða leika smálag eftir íslenzkan tónlagasmið. En ef útvarpið sem ríkisstofnun teldi sér ekki annað sæmilegt en greiða nokkuð fyrir að fá að flytja slík verk, án þess að sérstök lagaákvæði þyrftu að koma til, þá getur það vitanlega tekið upp þá reglu. Þetta gæti reyndar valdið erfiðleikum, ef höfundarnir gerðu sig mjög erfiða í samningum, en til þess held ég ekki, að myndi koma. Ég teldi sanngjarnt, að útvarpið gerði samninga við Bandalag listamanna um þóknun fyrir slíkt. Ég tel því að öllu athuguðu hæpið að samþ. þetta frv.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson): Eins og getið er um í grg. frv., er það flutt af allshn. eftir mínum tilmælum, en ég hefi þar hinsvegar orðið við tilmælum Bandalags íslenzkra listamanna um að koma málinu á framfæri. Það, sem farið er fram á, eru tvær breytingar á l. um rithöfundarétt og prentrétt. Eins og stendur er íslenzkum listamönnum og rithöfundum ómögulegt að vera í svonefndu Bernarsambandi, en það eru alþjóðasamtök rithöfunda og annara listamanna, kennd við borgina Bern. Breytingarnar eru á þá lund, að þeim sé gert mögulegt að njóta þeirrar verndar, sem það veitir. Í grg. liggja fyrir upplýsingar um, að nægilegt sé að fella burt úr núgildandi lögum tvö atriði, sem snerta frelsi manna til að nota sér verk höfunda án leyfis. Annað er þessi málsgr. 1. gr. laganna, með leyfi hæstv. forseta: ,,Heimilt er þó að lesa upp rit, sem út hefir verið gefið, hafi rithöfundur eigi á titilblaði þess lagt bann við því, og þrátt fyrir slíkt bann er upplestur leyfilegur, þegar liðin eru 5 ár frá því, að ritið kom út í fyrsta sinn.“ M. ö. o. er einkaréttur rithöfunda samkv. núg. lögum ekki varinn nema í 5 ár. En eftir að þetta væri fellt burt, yrði réttur manna til þessara verka sinna varinn jafnt og eignarréttur á annari framleiðslu. - Hin málsgr. er í 2. gr.: „Heimilt er þó að syngja eða leika á hljóðfæri opinberlega danslög og sönglög, er áður hafa verið birt, svo og einstaka kafla úr öðrum útgefnum lagsmíðum.“ Með því að fella þetta burt væri það afnumið, að tónskáld eigi engan rétt á lögum sínum, en hver og einn megi leika þau eftir vild. Þó að frv. verði samþ., er ekki þar með sagt, að Bandalag íslenzkra listamanna gangi þegar í stað í Bernarsambandið. Ég hefi heyrt því fleygt, að menn séu dálítið smeykir við að lögleiða hér sama rétt og gildir víðast annarstaðar í þessum efnum. Því er haldið fram, að við ættum að nota okkur það að geta framvegis fengið erlend listaverk fyrir ekkert og leyfislaust, bækur, leikrit, sönglög o. s. frv. En ég fyrir mitt leyti tel það allt að því skrælingjahátt, að þjóðin skuli ekki vernda rétt íslenzkra manna erlendis, heldur lögvernda hér í staðinn þjófnað á verkum erlendra höfunda. Hinsvegar er það svo í framkvæmd, að ef leitað er leyfis erlendra höfunda til að þýða verk þeirra eða nota hér á landi, þá fæst það undantekningarlaust, og svo að segja undantekningarlaust fæst það ókeypis. Því að þegar rithöfundum er sagt, að það eigi að þýða verk þeirra á mál, sem einar 120 þús. manna tala, geta þeir sagt sér það sjálfir, að ekki sé hægt að borga þeim fyrir það. Ég veit dæmi þess, að þeir óska þá aðeins að fá 1–2 eintök af bókinni á íslenzkri tungu, sem þeir geyma eins og einskonar „curiosum“. Ég ber því engan kvíðboga fyrir, að þetta verði hindrun þeim, sem þýða bækur á íslenzku. Ef Íslendingar færu í Bernarsambandið, er enginn vafi á, að það yrði verulegur hagnaður fyrir íslenzka listamenn og rithöfunda, þar sem nú getur hver sem vill tekið t. d. tónverk þeirra eða ritverk leyfislaust. Kostnaðarauki hér á landi yrði aftur á móti hverfandi eða enginn, nema ég geri ráð fyrir, að ein stofnun, ríkisútvarpið, yrði að greiða höfundum nokkrar þóknanir umfram það, sem er, fyrir upplestur á verkum þeirra og flutning tónsmíða. En raunar er varla sæmandi, að sú stofnun gangi á undan í því að nota sér verkin leyfislaust. Mér er persónulega kunnugt um, að leitað hefir verið samkomulags milli útvarpsins og Bandalags ísl. listamanna um þessi efni. Og ég held það sé vafalaust, að samkomulag geti fengizt með þeim aðilum, svo að báðir megi vel við una. Mér hefir skilizt, að hv. allshn. vildi gjarnan athuga málið nánar, þótt frv. sé borið fram af henni, og tel ég rétt, að því sé vísað til hennar að lokinni þessari umr. Vænti ég þess, að það fái að ganga gegnum deildina sem fyrst og í höfuðatriðum eins og það er nú.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég er sammála hv. 1. þm. Reykv. um það, að það er annað mál, hvort við göngum í Bernarsambandið eða samþ. þetta frv. Þetta frv. er fyrst og fremst til þess að vernda rétt íslenzkra listamanna hér á landi. Og mér finnst ástæða til þess, að við veitum okkar listamönnum samskonar vernd og aðrar þjóðir gera, svo að hver sem er geti ekki án leyfis farið með verk þeirra eftir eigin geðþótta sínum. Ég tel, að íslenzkir listamenn myndu verða frjálslyndir í þessu efni, svo að af því ættu ekki að hljótast nein óþægindi fyrir útvarpið. Við þurfum ekki að vernda útvarpið; það er vel verndað. Spurningin er miklu fremur, hvort ekki þurfi að vernda listamennina gagnvart útvarpinu. Útvarpið er að vísu stórt menningarfyrirtæki, en það má þó ekki ganga á réttindi listamannanna. Ég hefi ekkert á móti því, að málið verði athugað í n. Og það gæti komið til athugunar, að Alþingi léti í ljós vilja sinn um það, hvort við ættum að ganga í Bernarsambandið, því að þetta frv. ryður úr vegi þeim tálmunum fyrir því, sem eru í íslenzkum l. Ég held, eins og hv. 1. þm. Reykv., að ekki sé hætta á, að bókaútgefendur gjaldi afhroð vegna réttinda útlendra listamanna, þó að við göngum í sambandið. Það myndi reynast auðvelt að fá leyfi allra meiri háttar rithöfunda til að þýða bækur þeirra á íslenzku. Ég veit um einn enskan rithöfund, sem svaraði því, þegar hann var beðinn um leyfi til að þýða bók eftir hann á íslenzku, að bann tæki principielt æfinlega fé fyrir þýðingarleyfi, og því setti hann upp eina guineu eða 21 shillings fyrir þýðingarleyfið. Ég býst því við, að flestir erlendir rithöfundar myndu verða vægir í kröfum sínum fyrir þýðingarleyfi á íslenzku.

* Flm. (Bjarni Snæbjörnsson): Ég vil ekki láta hjá líða að svara nokkrum aths. hæstv. félmrh. viðvíkjandi frv. og sýna fram á, að skoðun hans á málinu er fjarri öllum sanni. Ég skal jafnframt taka það fram nú, eins og ég áður tók fram í minni ræðu, að ég hafði ætlazt til, að hægt væri að leysa þetta mál án þess að til kasta þingsins kæmi. En nú, þar sem þetta var dregið á langinn og ekkert gert í málinu, þá sé ég, að svæfa átti málið, hreyfa hvorki hönd né fót og láta skeika að sköpuðu um verklýðshreyfinguna í landinu, - láta sundrung í félagsskapnum haldast til þess að núa sjálfstæðismönnum því um nasir, að það séu þeir, sem séu að reyna að eyðileggja verklýðssamtökin. Eftir frv. er það þannig, að aðeins eitt verkalýðsfélag sé á hverjum stað, en það, sem aðallega gerir að verkum, að Alþfl. er á móti frv., er, að þeir fái ekki einir öllu að ráða um félagsskapinn eins og þeir vilja, því að þeir óttast, að þeirra pólitísku áhrifamenn komist ekki í allar trúnaðarstöður til að ráða þar öllu og gera félögin að pólitískum félögum, alveg eins og þau væru jafnaðarmannafélög. Þetta er það sem ég og sjálfstæðismenn yfirleitt álíta, að komi af stað svo mikilli sundrungu innan verkalýðssamtakanna. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að það þyrfti aðra en verkamenn til þess að standa fyrir verkalýðsfélögunum, því að verkamenn væru atvinnurekendunum of háðir og ættu því örðuga aðstöðu. Má vera, að slíkt sé, en þegar samtökin eru orðin eins gömul og í Hafnarfirði, þar sem þau eru orðin 30 ára, þá finnst mér einkennilegt, ef slíkt fyrirkomulag þarf að vera. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri brot á stjórnarskránni að lögbjóða eitt félag á hverjum stað. Ég man ekki eftir einu einasta þingi, að ekki hafi komið þar fram eitthvert mál sem einhver þm. hefir ekki sagt um, að bryti stjórnarskrána, og samt hafa þau mál verið samþ. af flokksmönnum þessa hæstv. ráðh. Yfirleitt eru skiptar skoðanir um, hvað sé á móti stjórnarskránni, og lögfræðingar deila um það, og ég skal upplýsa, að lögfræðingur hefir farið yfir þetta frv. og ekkert haft við það að athuga. Ég er því ekki nægilega kunnugur lagalega, hvað margt og mikið er samþ. hér á Alþingi, sem orkar tvímælis, hvort það brjóti í bág við stjórnarskrána, en það er þungamiðja þessa máls, sem mér finnst einkennilegt, að það skuli vera hægt að skylda menn til þess að vera í ákveðnum félagsskap, beinlínis skylda menn, en það er svo nú, að enginn getur verið verkamaður í kaupstað, ef hann er ekki í verkalýðsfélagi. Hann er skyldaður til þess, hvernig sem honum líkar. Getur maður ekki líka sagt, að slíkt sé brot á stjórnarskránni? En þegar svo er komið, að menn eru skyldaðir til að vera í ákveðnu félagi, þá er eðlilegt, að menn heimti allan þann rétt, sem félagið hefir upp á að bjóða, heimti, að þeir fái þau sömu réttindi og aðrir félagsmenn hafa þar, þó að þeir hafi aðra pólitíska skoðun. Hæstv. ráðh. segir, að ekki hafi verið hægt að ráða við kommúnistana á alþýðusambandsþinginu, og þess vegna hafi orðið að gera það, sem gert var. En er ekki hægt að hafa einhverjar reglur fyrir því á þessum þingum, hvernig menn eigi að haga sér til þess að fá að sitja þar? Er ekki hægt að reka mennina? Þetta atriði þarf ekki að vera til þess, að menn, sem hafa aðrar skoðanir en Alþfl.-menn, fái ekki að sitja á þingum sambandsins. Þetta sem ég hefi nú drepið á, sýnir, að það er tvennt ólíkt, kaupfélags- og verkamannafélagsskapurinn. Menn eru algerlega sjálfráðir, hvort þeir eru í kaupfélagi eða ekki, en inn í verkamannafélögin verða menn að fara nauðugir viljugir. Þetta vil ég biðja hæstv. ráðh. að athuga, og þá mun hann komast að raun um, að samanburður við verkamannafélögin er að þessu leyti alls ekki til. Ég hefi þá svarað í fáum orðum aðalmótbárum hæstv. félmrh. gegn þessu frv., en ég vil enda orð mín á nokkrum atriðum, sem hann hefir minnzt á í þessu sambandi og snerta Hafnarfjörð. Hæstv. ráðh. sagði, að ekkert væri við því að segja, þó að sjálfstæðismenn hefðu kosið kommúnista, það væri þeirra mál, en fannst það einkennilegt. Ég vil upplýsa, að það væri sama, við hvaða verkamann væri talað í Hafnarfirði, þeir mundu allir segja, að þó að kommúnistar séu djöfullegir, þá séu hinir þó ennþá verri, því að þeir hafa spornað við því af öllum sínum krafti, að nokkur sjálfstæðismaður fengi þar nokkra trúnaðarstöðu. Það má leita með logandi ljósi í öllum bókum verkamannafélagsins í Hafnarfirði, þar finnst ekki eitt einasta dæmi þess, að nokkur sjálfstæðismaður hafi fengið þar trúnaðarstöðu, en það hefir þó komið fyrir, að hægt hefir verið að fá samvinnu við kommúnista. Alþfl.-menn hafa aftur á móti alveg neitað því. Þess vegna er það ekkert undarlegt, þó að sjálfstæðismenn hafi neytt þessara bragða. En til þess að koma félagsskapnum í það horf, sem er til bóta, þá eru þeir fúsir til þess að rétta Alþfl.-mönnum höndina þrátt fyrir allar ýfingar og væringar, sem verið hafa áður, en ennþá trúa þeir ekki á heilindi þeirra, og þess vegna vilja þeir fá afgert með löggjöf, að allir skuli vera jafnréttháir í verkalýðsfélögunum. Svo ríkt er Tómasareðlið í þeim vegna þess óréttar, sem þeim hefir verið sýndur í þessum sjálfsögðu kröfum þeirra.