Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Sigurðsson Jeg hefði einna helst kosið að sleppa því að minnast á brtt. mínar, því að jeg hygg, að háttv. þingmenn sjeu orðnir þreyttir, en fyrst að fundi verður ekki frestað, skal jeg gera stutta grein fyrir þeim. Það er tekið fram í ástæðum frv. og nál., að kennarar skuli njóta biðlauna í 2 ár, sem svari 2/3 af launum þeirra. Eru taldar fyrir þessu aðallega 3 ástæður. Fyrsta er sú, að það sje ómannúðlegt að kasta þessum starfsmönnum út á klakann. Önnur er sú, að frekar verði sjeð í gegnum fingur við þessa menn og þeir látnir halda áfram starfinu, þótt veikir sjeu, ef þeir eru þá vinnufærir, ef svona verði eigi að farið. Og þriðja ástæðan er, að þeim mundi ljúfara að leita sjer læknishjálpar, ef mannúðlega væri að þeim farið. Er eigi laust við það, að með ástæðum þessum sje verið að reyna til að villa mönnum sýn, því að undarlegt er að komast svo að orði, að mönnum þessum sje kastað út á klakann, þar sem þeir eiga að fá ókeypis dvöl á sjúkrahúsi og læknishjálp ókeypis. Sýnist ástæða þessi vera fjarri öllu lagi. Um aðra ástæðuna er það að segja, að nú er lögskipuð skoðun á börnum og kennurum, og sýnist því þessi ótti nokkuð ástæðulítill. Kemur hjer og annað til greina, sem dregur úr þeirri tryggingu, sem ætlast er til að þetta veiti, og það er, að í frv. er gert ráð fyrir, að 2/3 launanna greiðist með sama hlutfalli, sem öll launin eru greidd. Kemur því hjer til kasta sveitar- og bæjarsjóðanna, og gæti því verið dálitil hætta á því, að kennaranum væri haldið, einmitt vegna þessara útgjalda, sem gætu orðið talsverð. Við þriðju ástæðunni er það að segja, að mönnum mun tæpast verða óljúft, alment, að leita sjer lækninga, og það því síður, þar sem þeim er gert það miklu ljettara en áður. Nær það auðvitað engri átt að kalla það ómannúðlegt, þó að þeim sjeu eigi veitt biðlaun í ofanálag. Jeg get þess vegna ekki sjeð, að það sje gild ástæða til að halda fram því ákvæði. Jeg vil ennfremur benda á, að þetta skapar útgjöld, sem lítil og fátæk sveitarfjelög munar um. Eftir launalögunum er áætlað, að kennarar við fasta skóla hafi 1600 kr. í árslaun, auk ljóss, hita og húsnæðis. Nú borgar ríkissjóður helming launanna, svo að hinn helmingurinn, 800 kr., greiðist úr sveitarsjóði, og jeg hygg, að reikna megi hitt, sem hreppurinn leggur til, ljós. hita og húsnæði, 300–400 kr., svo að það yrði alt að 1100–1200 kr., seni sveitarsjóður borgaði. Jeg skal taka það fram, að þetta er hámark launanna, eða laun forstöðumanns, en laun undirkennara eru nokkrum hundruðum króna lægri. En ef það væru farskólar, sem er tíðast, þá eru það að vísu ekki nema nokkur hundruð krónur, og býst jeg við, að sumum háttv. deildarmönnum þyki það smáræði, sem ekkert muni um. En jeg vil benda nefndinni á, að það er ekki einungis ríkissjóður, sem á að borga, heldur líka sveitarfjelögin, og þau oft lítil og fátæk. Eins og jeg gat um, þá eru þessir menn. margir hverjir, á ljettsta skeiði lífsins, ungir og einhleypir, og hafa venjulega fyrir engum að sjá. Það er tiltölulega lítill hluti kennara, sem hafa gert þetta að æfistarfi sínu, heldur aðeins haft það sem hlaupaatvinnu um nokkurra ára skeið. Sama er að segja um ljósmæðurnar, að utan kaupstaða er þetta hvergi aðalatvinna þeirra, heldur aukastarf. Til sveita eru það oft góðar húsmæður, er gegna bústörfum sínum með sóma. Það er því gersamlega ástæðulaust að setja þær, og kennarana, á biðlaun, þó að þær yrðu að leggja niður þetta aukastarf. Þá vil jeg geta þess, að það er ekki ætlast til, að styrkur þessi verði endurgreiddur, hvernig sem á stendur, nema að hlutaðeigandi óski að endurgreiða hann. Þetta gæti verið skynsamlegt, því að ef sveitarstjórnir ættu að krefjast endurgreiðslu, þá mætti vera, að þær gengju jafnvel lengra en heppilegt væri. En þar sem þetta verður í höndum sýslustjórna eða sýslumanns, þá þarf ekki að bera kvíðboga fyrir, að lengra yrði gengið en hæfilegt væri. Jeg tel því mjög óhyggilegt að útiloka, að forráðamaður sýslusjóðs geti gert kröfu í efnað dánarbú, þar sem að stæðu fjarskildir erfingjar, ef um verulegan styrk væri að ræða. Hjer er um dýrmæta hjálp að ræða, og jeg þykist viss um, að hver, sem mannslund hefir, endurgreiði þennan styrk, ef hann kemst í þau efni, að hann geti það. En mennirnir eru misjafnir, og þeir mundu máske finnast, er ekki vildu endurgreiða veittan styrk, þótt þeir væru í flokki þeirra manna, er hægast ættu með það. Jeg legg því til, að styrkurinn sje endurkræfur, þegar styrkþegi er megnugur þess að greiða hann. Þá legg jeg til, að lögin komi ekki til framkvæmda fyr en 1. jan. 1923. Jeg skal taki það fram, að það er ekki af illvilja við málið, því að jeg mun greiða atkvæði með frv., hvort sem mínar brtt. verða samþyktar eða feldar. En mjer finst málið illa undirbúið, og vildi ekki að það kæmi til framkvæmda, fyr en búið er að athuga það úti um sveitir landsins, og þjóðin búin að búa sig undir að taka á móti því, sem lögin leggja henni á herðar. Bæði hæstv.forsrh. (J. M.) og háttv.þm. Str. (M. P.) hafa viðurkent, að mjög miklir örðugleikar mundu á framkvæmd laganna fyrst um sinn, vegna skorts á sjúkrahúsum, en torvelt, ef ekki óhugsandi, að koma sjúklingum fyrir á heimilum einstakra manna, þar sem hægt væri að fullnægja sjálfsögðum kröfum um hjúkrun, loftræslu, birtu o. fl. Það virðist því fyrsta sporið að byggja sjúkrahús eða sjúkraskýli, og ætti það að vera skylda stjórnarinnar að skrifa sýslunefndum, með þeim tilmælum, að þær samþykki að taka þetta mál til rækilegrar íhugunar á næsta fundi, til þess að búa sig undir framkvæmdir laganna. Það er líka á annað að líta í þessu máli. Frv. þetta tekur mjög til alls almennings, og á skilningi hans veltur mjög mikið, hvernig framkvæmdirnar verða. Fari nú svo, að frv. þetta yrði að lögum og gengi í gildi á næsta vori, þrátt fyrir það, þótt þau væru víða óframkvæmanleg af ástæðum, sem ekki yrði við ráðið, þá óttast jeg, að fólk mundi venjast á að skoða þessi lög sem pappírsgagn, eins og ýms fleiri lög hjer á landi. Jeg legg því áherslu á, að framkvæmd laganna verði frestað til 1. jan. 1923, svo að þjóðinni gefist tími til að búa sig undir þau.

Magnús Jónsson Vegna þess, hve fundartími er orðinn langur, skal jeg spara mjer allar hrókaræður um þetta frv. í heild sinni, en halda mjer eingöngu við brtt. þær, sem jeg hefi leyft mjer að bera fram og finna má á þskj. 233, og býst við, að geti verið fremur fáorður, vegna þess, að þær eru flestar smávægilegar og ganga ekki í bága við stefnu frv., nema helst ein, en eru frekar til skýringar eða samræmis. Fyrsta brtt. er aðeins til þess að búa enn tryggilegar um það, að enginn skuli taka börn til kenslu, ef hætta er á að hann eða hún hafi smitandi berkla. Að vísu á hann, eftir frv., að hafa læknisvottorð um þetta, en þar er ekki sjeð fyrir því, að neinn skuli krefja um þessi vottorð, og gæti því farið svo, að enginn tæki sig fram um það. Þurfi aftur á móti sjerstakt leyfisbrjef til þess að hafa slíka kenslu, þá er kominn þar þröskuldur á veginn, sem enginn getur komist yfir án læknisvottorðs. Jeg tel mjög áríðandi, að hjer sje vel um hnútana búið, því að mjer er kunnugt um, að í bæjum eru víða allfjölmennir slíkir skólar, og í þá ganga einmitt þau börnin, sem hættast er við smitun, sem sje innan skólaskyldualdurs. 5–10 ára. Ákvæðin um þetta mega því engu vægari vera en um aðra barnakennara. Þetta er engin breyting á frv., nema aðeins til frekari tryggingar, sem að vísu mætti ákveða í reglugerð, en jeg verð að telja miklu rjettara að ganga tryggilega frá þessu í sjálfum lögunum, þegar það er hægt. Önnur brtt. er einnig aðeins til þess að taka skrefið ögn lengra en frv. gerir. Þar er bannað að ráða „konur“ með smitandi berkla á heimili, þar sem börn eru, en jeg get ekki sjeð, að rjett sje að gera hjer þennan mun á konum og körlum. Þó að konur hafi, ef til vill, að jafnaði meiri afskifti af börnum en karlmenn, þá verður þó hinu ekki neitað, að karlmenn geta einnig verið barngóðir, svo að börn sæki til þeirra, og geti stafað hætta af, ef maðurinn er með smitandi berkla. Mjer finst þetta og vera í beinu samræmi við ákvæði 10. gr., þar sem bannað er að taka börn til fósturs á heimili, þar sem smitandi berklar eru, ekki aðeins, ef kona er þar sýkt, heldur jafnt hvort er, karl eða kona. í raun og veru er þetta alveg hliðstætt. Þá kem jeg að þriðju brtt., og það er hún, sem jeg tel skifta langmestu máli. í 13. gr. er, eins og kunnugt er, hjeraðslækni veitt leyfi til þess, ef skipunum hans er ekki hlýtt, að taka með valdi börn burtu af sýktum heimilum. Jeg efast ekkert um, að hjeraðslæknar mundu yfirleitt beita þessu valdi sínu með mildi og allri þeirri vægð og lipurð, sem nauðsynleg er í jafnafarviðkvæmu máli eins og þessu. En þess er að gæta, að í öllum stjettum eru til menn, sem ekki er gerlegt að fela svo mikið vald sem hjer er gert. Það eru menn, sem ef til vill eru bráðir og þóttamiklir og þykir valdi sínu misboðið, án þess að skilja þær djúpu tilfinningar, sem bak við standa, eða meta þær sem vera ber, en líta á það sem óhlýðni, er brjóta verði á bak aftur með hörku. Jeg vil ekki eiga undir þessu. En á hinn bóginn er auðvitað nauðsynlegt, að hjeraðslæknir standi ekki uppi ráðalaus, ef hann mætir verulegri þrjósku, eins og alls ekki er fyrir að synja, og hann verður að hafa vald til þess að koma nauðsynlegum ráðstöfunum í framkvæmd; aðeins vil jeg að einhver hemill sje á einræði læknis í þessu efni. Heppilegast hygg jeg að væri, að sjerstök nefnd væri hjer til taks, en hefi ekki treyst mjer til að leggja það til að skipa slíka nefnd, en vil í þess stað, að slíkir úrskurðir hjeraðslækna komi fyrir viðkomandi sveitarstjórn eða bæjarstjórn. Þessar nefndir mundu án efa fylgja lækninum til allra rjettra mála, en á hinn bóginn ætti naumast þá að vera hætta á neinu gerræði í þessu efni. Frv. gerir að vísu ráð fyrir, að slíkar nauðungarráðstafanir hjeraðslækna sjeu eftir á bornar undir heilbrigðisstjórn ríkisins, en þó að þetta sje til bóta, tel jeg það allsófullnægjandi. Bæði dregst það oft allmikið í tímann, og erfitt að gera sjer hugmynd um það, sem heimili gæti verið búið að líða af þessa völdum. En svo er annað, sem jeg þó legg enn meira upp úr, og það er það, að heilbrigðisstjórnin mundi að jafnaði standa með lækninum, jafnvel þótt henni þætti hann hafa gengið fulllangt, og jeg tel nauðsynlegt, að heilbrigðisstjórnin geri það, því að ekki mun af veita, þótt læknar sjeu ekki lattir til þess að vera röggsamir í framkvæmd þessara laga, eða gerðir hræddir við, að úrskurðum þeirra sje oft breytt, og staða þeirra í hjeraðinu með því veikt. Jeg álít því, að heilbrigðisstjórnin verði að fylgja lækninum eins langt og hún frekast getur, jafnvel til þess, sem of freklega er að gert, og því sje hún ekki heppilegur hemill í þessu efni á einræði læknanna. Jeg legg því talsverða áherslu á, að þessi breyting verði samþ., og með því girt fyrir, að þessi bráðnauðsynlegu lög verði ef til vill gerð óvinsæl, fyrir aðgerðir og skaplesti einstakra manna. Um síðustu brtt. get jeg verið fáorður. Það skiftir litlu máli, hvort hún verður samþykt eða ekki. Mjer fanst að eins, að þessi málsliður, sem jeg legg til að feldur sje burtu, mundi ómögulegur í framkvæmd, en best sje, að pappírsákvæðin í frv. sjeu sem fæst. Skal jeg svo ekki fjölyrða um þetta frekar, en fela þessar brtt. athugun háttv. deildarmanna.

Magnús Pjetursson*): *) Ræðumaður hefir ekki lesið ræðuna yfir og er hún því prentuð eftir handriti innanþingsskrifarans. *) Hjer mun vera átt við ræðu þm. (S. St.) s. d. við umr. um frv. um læknaskipun í Rvík. Mjer þykir leiðinlegt að vera að fjölyrða um þetta, en jeg kemst ekki hjá því, vegna þessara brtt., sem hafa komið fram. Í brtt. sinni við 16. gr. vill háttv.þm. (J. S.) að þeir endurgreiði styrkinn, sem eru þess megnugir. En svo framarlega sem styrkurinn er afturkræfur, þá er óþarfi að hafa ákvæði um það, að það verði að eins gert, ef þeir eru megnugir þess að greiða hann. Það væri ekki hægt, hvort sem væri, að innheimta hann, áður en þeir gætu greitt hann, eða fyr en þeir væru þess megnugir. Um það, að sýslusjóður geri kröfu í dánarbú, þar sem að standa fjarskyldir erfingjar, þá er því viðvíkjandi ekkert að segja, ef það væri ekki víðtækara. Um síðustu brtt., að lögin komi ekki til framkvæmda fyr en 1. jan. 1923, þá hefir verið sagt alt, sem hægt er að segja, og þegar hin rökstudda dagskrá frá allshn. var hjer til atkvæða, þá hefir deildin látið álit sitt í ljós með því að fella hana, og sýnt, að hún vildi ekki fresta málinu. Þá ætla jeg að víkja nokkrum orðum að brtt.háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.). Við 1. brtt. er ekkert að athuga, og get jeg ekki sjeð annað en að hún sje eftir stefnu nefndarinnar. En það mun vera tekið fram í lögum, og mun tíðkast í bæjum, að það þurfi að fá leyfi stjórnarvalda til að taka börn til kenslu; samt er það ekki nema gott, að áhersla sje lögð á, að einhver taki við vottorðunum. Hvað hina snertir, að enginn megi vistast á heimili, sem hafi smitandi berkla, þá er það afarviðkvæmt viðfangsefni, þar sem svo mikil vandkvæði eru á að fá vinnukraft í sveitunum. Og þorði því nefndin ekki að tiltaka nema konur; átti það að vera nokkurskonar viðvörun fyrir húsráðendur, um að fara varlega að vistráðningum. En þó að bóndi taki kaupamann um hálfsmánaðartíma, og hann hefði berkla, þá mætti búa svo um hnútana, að ekki stafaði hætta af, en miklu síður, ef það væri kona. Þeirra starf er svo nátengt börnunum og heimilinu, miklu fremur en karlmanna. Þá er brtt. við 13. gr., og verð jeg að telja hana varhugaverða. Jeg er hræddur um, að ef altaf þyrfti að fá samþykki sveitarstjórnar, þá mundi það ganga tregt stundum, ef þær hjeldu að það kostaði þær einhverja peninga, þó að gera megi ráð fyrir, að bæjarstjórnir yrðu sanngjarnari. En ætti að leggja það undir heilbrigðisstjórn landsins, og þótt hún, eins og háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) gerði ráð fyrir, mundi draga taum hjeraðslækna, þá efast jeg ekki um - ekki síst ef í hlut ætti harðdrægur, harðbrjósta, reiðigjarn og bráður læknir, - að hún mundi sýna fulla sanngirni. Um það, að sleppa þeim úr, er sýna kæruleysi, þá finst mjer, að eins mætti fella alla greinina burtu. Það skilur ekki mikið á milli þeirra, er sýna kæruleysi, og hinna, sem þrjóskast við að fara í sjúkrahús. Jeg þakka svo háttv. deild fyrir undirtektir hennar í þessu máli, og sjerstaklega háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.) fyrir þá yfirlýsingu hans, að hann mundi greiða atkvæði með frv., enda þótt brtt. hans yrðu feldar. Þá vildi jeg skjóta nokkrum orðum til háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), af því að hann talaði eingöngu um þetta mál í ræðu sinni*. Hann talaði um, að engin þekking hefði verið sótt til útlanda í þessu máli, og að frv. væri ennþá heimskara eftir þessa utanför en áður. En jeg vil benda á það, að í nál.allshn. er hann sjálfur fylgjandi þessu frv. Það vill líka svo vel til, að það er sniðið eftir samskonar lögum útlendum, og þá helst á Norðurlöndum. Annars þakka jeg honum titilinn, sem hann gaf mjer, og óska einskis fremur en að jeg ætti hann skilið. Hann nefndi mig „unga, framgjarna frelsishetju“, og er það einmitt það, sem jeg vildi vera. Sami háttv.þm. (S. St.) var að tala um stjórnina í sambandi við frv., en hæstv.forsrh. (J. M.) hefir tekið af mjer ómakið, og gert að engu þau ummæli. Jeg hefi svo ekki meira að segja, og vona að það þurfi ekki að koma til þess, að jeg þurfi að svara meiru.

Jón Sigurðsson Jeg hefi ekki miklu að svara, því að okkur ber ekki svo mikið í milli, háttv.þm. Str. (M. P.) og mjer. Um 1. liðinn, að þar sje einungis um smáupphæð að ræða, þá má það vel vera, að svo yrði stundum. En því verður ekki neitað, að þegar við bætast fullkomin laun annara kennara, þá verður þetta tilfinnanlegt fyrir lítil sveitarfjelög. Ef þessum starfsmönnum væru, í stað biðlauna, ætluð eftirlaun, samkv. frv. um lífeyrissjóð barnakennara, sem nýlega var samþykt hjer í deildinni, mundu þeir fyllilega fá þann styrk, er þeir þyrftu, með því að segja starfinu lausu, en ríkissjóður og sveitarsjóðirnir losnuðu við talsverð gjöld. Það var við þetta, sem jeg miðaði orð mín. Á eitt atriði vil jeg drepa, til athugunar fyrir háttv. deild. Sje kennari lagður á sjúkrahús, þá fær hann þar alt frítt, en laun sín getur hann lagt fyrir. En það er engin meining í því, að ríkissjóður og sveitarsjóðir fari að leggja svo til sjerstakra stjetta, að það verði bókstaflega búhnykkur að verða veikur og þurfa að leggjast á sjúkrahús, en það getur orðið, ef þessi ákvæði verða að lögum.

Jón Auðunn Jónsson Það er út af brtt.hv. 2. þm. Skagf. (J. S.), að jeg tek til máls. Jeg vildi leggja áherslu á síðasta lið þeirra, að lögin komi ekki til framkvæmda fyr en 1. janúar 1923. Það er öllum kunnugt, að lög, sem snerta almenning og eru jafnmikilvæg og þessi, þurfa að koma fyrir sjónir almenningi, svo að menn geti kynt sjer þau löngu áður en þau eiga að koma til framkvæmda. Með því einu móti er von um, að eftir þeim verði breytt þegar þau koma til framkvæmda.

Sigurður Stefánsson Þm. Str. (M. P.) sagði, að jeg hefði kallað frv. heimskt. Nei, svo heimskulega komst jeg ekki að orði, því að það er ómögulegt að kalla frv. eða aðra dauða hluti heimska. En hitt sagði jeg, að hafi nefndin ætlað að sækja sjer útlent vit, þá hafi hún komið heim ennþá heimskari en hún fór. Og orð hans styrktu þessa skoðun mína, þar sem hann sagði þessi lög sniðin eftir útlendum lögum. Já, þar liggur það, þau eru sniðin eftir lögum í landi, þar sem öll þau skilyrði eru fyrir hendi, sem eru nauðsynlegur grundvöllur fyrir framkvæmd þessa frv. En nefndin hefir gleymt því, að þau skilyrði eru ekki til hjer. Þetta frv. verður ekki annað en pappírsgagn, á meðan vanta aðalskilyrðin til þess að hjálpa þessum aumingjum, svo sem næg sjúkrahús o. fl. Þetta þarf fyrst, en til þess þarf ekki berklaveikisfrv. Í þessu frv. er mest komið undir hjeraðslæknunum, en jeg hygg, að jeg beri hjeraðslækna ekki röngum sökum. þótt jeg segi, að þeir hafi fylgt mjög slælega fram þeim berklaveikislögum, sem til eru. Jeg býst þess vegna heldur ekki við, að mikils sje að vænta úr þeirri átt eftirleiðis. meðan flest skilyrði vantar til þess að þeir geti framfylgt lögunum.

Þorsteinn Jónsson Það var út af brtt. á þskj. 169, að jeg vildi gera stutta athugasemd. Framsögumaður (M. P.) var búinn að svara háttvirtum flm.brtt. (J. S.), en honum sást yfir eitt atriði, sem jeg því vildi minnast á. Jeg lít svo á, að aðalástæðan fyrir því, að berklaveikisnefndin hefir ætlast til þess, að yfirsetukonur og kennarar fengju biðlaun í 2 ár, hafi verið sú, að þess er ekki krafist af neinum öðrum opinberum starfsmönnum, að þeir láti af störfum, ef þess verður vart, að þeir sjeu eitthvað sýktir af berklum. Þessi tillaga nefndarinnar er því rjettmæt og sjálfsögð. Háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.) sagði, að engin ástæða væri til þess að ríkið gyldi þessi biðlaun, þar sem barnakennarar fái nú eftirlaun. Þessi umsögn er talsvert athugaverð, því að barnakennarar hafa nú alls engin eftirlaun. Það getur verið, að hv.þm. (J. S.) eigi við það, að ef lífeyrissjóðslög barnakennara verði samþykt, að þeir eigi þá rjett til styrks úr lífeyrissjóði. En barnakennarar mynda sjálfir lífeyrissjóðinn með því að gjalda í hann, en ekki ríkið. Viðvíkjandi útreikningnum á því, sem sveitarfjelögin ættu að borga, þá er hann líka athugaverður. Háttv. þm. (J. S.) talaði um kennara, sem væru skólastjórar við heimavistarskóla. Það er nú ekki líklegt, að ríkið þurfi fyrst um sinn að borga mikið til slíkra manna, því að að því er jeg best veit, þá er alls enginn heimavistabarnaskóli til í landinu. Aðalatriði þessa máls er það, að fátækt knýi menn ekki til þess að dylja sjúkdóm sinn, en sjeu framtíðarhorfur slíkra manna mjög bágar, þá er hætt við því, að þeir reyni að dylja sjúkdóminn í lengstu lög. Það áttu að vera ein höfuðmótmæli hjá hv. 2. þm. Skagf. (J. S.), að barnakennarar væru aðeins stuttan tíma við starf sitt. Það er rjett, að svo hefir verið hingað til í sveitum, en síðan lögin um laun barnakennara voru samþykt, er líklegt, að margir geri þennan starfa að æfistarfi sínu.

Sveinn Ólafsson Jeg kann ekki við annað en að gera grein fyrir atkvæði mínu; það hafa fleiri þm. gert. Jeg treysti mjer ekki til að greiða atkv. með frv. þessu, og kannast jeg þó við góðan tilgang, sem að baki því liggur. En jeg álít, að ráðstafanir þær, sem frv. gerir ráð fyrir, verði svo erfiðar í framkvæmd, að ekki verði við ráðið, nema þá í þorpum og þjettbýli. Jeg held því betra að bíða, og leita þá að skipulagi, sem betur hentar almenningi og betur á við landsháttu hjer. Frsm. (B. H.) sagði, að frv. væri sniðið eftir útlendum lögum, sem að þessu efni lúta. Jeg efast nú ekki um, að þetta sje rjett, og að líkt skipulag geti átt við í nágrannalöndunum, en þar finnum vjer hvergi þá landsháttu, sem hjer eru, hvergi annað eins strjálbýli, vegaleysi og erfiðleika um samgöngur, nema ef vera skyldi nyrst á Finnlandi og Lapplandi. Þá er kostnaðarhlið þessa máls mjög lítið rannsökuð. Vjer sjáum að eins hilla undir stórupphæðir, en vitum ekki með neinni vissu, hve háar þær verða, jafnvel ekki hvort hjeruðin hafa nokkur tök á að greiða þær. Og jeg skal taka það fram„ að jeg held, að ekki sje svo mikil hætta á ferðum eins og gefið er í skyn af meðhaldsmönnum frv. Jeg álít, að miklu megi til leiðar koma um varnir við berklaveiki með ötulu atfylgi lækna og hjeraðsstjórna, sem nú á síðustu árum hafa fengið mikinn áhuga á þessu máli, og víða hafa vakandi auga á því. Það er ólíkt, hversu miklu meiri alvörugefni ríkir nú hjá sveitarstjórnum í þessu efni í en áður var, enda hefir skilningur almennings á hættunni og vörnum gegn henni aukist mjög síðari árin, og það er allra öruggasta vörnin. En aðalatriðið er þetta, að jeg hygg, að finna megi betri ráð til að samrýma tilgang frv. við staðháttu hjer en fundin eru, og vil því að framkvæmdum sje frestað og þeirra ráða leitað betur.

Magnús Pjetursson Það eru nú alveg ný mótmæli, að frv. sje illa úr garði gert. Á það hefir hv.allshn. alls ekki minst, nje aðrir, sem gegn frv. hafa talað. Það hefði verið betra, ef háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefði getað stunið þessu upp úr sjer þegar við 2. umr., svo að mjer hefði gefist tækifæri til að gefa nákvæm og ítarleg andsvör, og það því fremur sem að í hjeruðum kring um háttv.þm. (Sv. Ó.) er mest berklaveiki á landinu. Jeg hefði því búist við því, að þm. úr þeim hluta landsins væri einna ákafastur í, að hafist væri handa sem fyrst. Háttv. þm. (Sv. Ó.) sagði, að það hilti undir stórar upphæðir, en annars væri enn engin vissa um kostnaðarhlið málsins. Þessar upphæðir eru nefndar með tölum, og jeg hygg, að þær fái staðist, sjeu þær þá ekki jafnvel hærri en þarf. Að háttv.þm. (Sv. Ó.) heldur, að ekki sje svo mikil hætta á ferðum, hygg jeg að komi til af því, að hann hafi ekki kynt sjer málið nógu rækilega. Viðvíkjandi ræðu háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) þá er jeg alveg mótfallinn því að fresta framkvæmdum í málinu til 1. janúar 1923. Það er engin ástæða til að klingja í sífellu um það, að það þurfi að fræða fólkið. Hjer er alls ekki að ræða um það, að demba eigi lögum yfir fólkið, því alveg að óvöru. Mörg fyrirmæli frv. hafa þegar verið framkvæmd, t. d. skólaeftirlit o. fl. Það er líka undarlegt, að háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) og 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) skuli fyrst nú hafa veitt því eftirtekt, að frv. er sniðið eftir útlendum lögum. Þessa er getið í greinargerð fyrir frv. Þeir hafa víst ekki einusinni nent að kynna sjer greinargerðina. Viðvíkjandi þessu útlenda viti, sem nefndin átti að hafa sótt sjer, þá snertir það mig einan, þar sem jeg var sá eini af nefndarmönnum, sem fór utan. Mjer láðist nú að fá mjer gáfnavottorð, áður en jeg fór utan, og eins eftir að jeg kom heim, svo að jeg get ekki lagt neitt slíkt fram hjer í háttv. deild. Annars held jeg, að það þurfi ekki utanför til þess að verða heimskur, því að háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefir nú orðið vitgrannari með ári hverju, og er það þó ekki utanfarir sem valda því. Jeg vil frábiðja mjer þá ásökun, að nefndin hafi ekki tekið til greina öll atriði viðvíkjandi sjúkrahúsum og öðru slíku í útlöndum. Háttv. þm. (S. St.) gat lesið um þetta í nál., en ummæli hans sýna, enn einu sinni, að hann hefir alls ekki kynt sjer málið. Það eru lönd til, sem alls ekki hafa fleiri sjúkrahús hlutfallslega en við. Og það má segja það, að þegar Norðurlönd byrjuðu á þessum ráðstöfunum, þá voru þar hlutfallslega alls ekki fleiri sjúkraskýli en hjá okkur hjer. Jeg hefi svo ekki fleira að segja, en jeg skil alls ekki, að menn nú skuli svo mjög fara að fetta fingur út í frv.

Jón Sigurðsson Það er aðallega háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), sem jeg þarf að svara nokkrum orðum. Hann sagði rjettilega, að ætlast væri til, að kennarar þyrftu að láta af störfum, ef þeir sýktust af berklaveiki. En jeg held því fram, að sjeð sje fyrir þessum mönnum í lífeyrissjóðslögunum, sem við höfum nú verið að semja. Og hvað því viðvíkur, að ríkið leggi ekkert til, þá er það rangt, þar sem 50 þús. kr. stofnsjóðurinn er frá ríkinu að mestu. Jeg veit, að það er enginn heimavistarbarnaskóli á landinu. En það er framtíðardraumur, og menn mjög sammála um, að að því beri að stefna, svo fyllilega er rjettmætt að nefna þá menn, sem þá kæmu til greina.

Frsm. (Björn Hallsson) Jeg þarf ekki að segja margt nú, jeg hefi lokið mjer af við 2. umr. að mestu. En orð háttv.þm. Str. (M. P.) gáfu mjer tilefni til að standa upp. Háttv. þm. (M. P.) sagði, að flest berklaveikistilfelli væru úr Norður-Múlasýslu, og þess vegna sæti illa á þm. þaðan að leggjast gegn þessu máli. Þessu er þar til að svara, að veikin er þar að vísu mest áberandi, eftir skýrslu milliþinganefndarinnar, en jafnframt segir nefndin, að hún virðist þar í rjenun nú. Þetta hefir engin áhrif á gerðir okkar Múlsýslinga nú í málinu. Jeg held, að það sje viljandi misskilningur háttv.þm. (M. P.), að við sjeum á móti málinu; við erum eins með því sem hann, en hitt viljum við, að framkvæmdir bíði þar til þær geta komið að notum. En allir eru sammála um, að svo verði ekki, þó að frv. verði samþ. nú. Til hvers er þá að vera að berja það fram? Málið er enn ekki nægilega undirbúið, og þjóðin hefir ekki fengið tækifæri til að láta í ljós álit sitt á því. Jeg skal játa, að jeg tel skipunina á læknamálinu betri eins og hún var samþ. áður heldur en verið hefði eftir till. milliþinganefndarinnar, og jeg gæti því fylgt þessu máli nú, ef enn væri brtt. og till.háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.) samþ. Þær hníga mjög í sömu átt og till. allsherjarnefndar. En hinsvegar vil jeg mótmæla því, að jeg vilji vinna gegn útrýmingu berklaveikinnar, og jeg held, að jeg hafi ekki gefið tilefni til slíkra aðdróttana. En háttv.þm. Str. (M. P.) leyfir sjer ýmsar fullyrðingar, sem hann reynir að nota, máli sínu til stuðnings.

Jón Þorláksson Þetta frv. náði samþykki háttv. deildar við 2. umr., án þess jeg ætti þar nokkurn hlut að. Þess vegna her jeg fram brtt. á þskj. 352, í því skyni, að frv. verði svo viðunanlega úr garði gert, sem kostur er, ef það á að ná samþykki þessarar háttv. deildar. Mjer skildist svo á ræðum háttv. meðmælenda frv. við síðustu umr., að það, sem einkum ætti að rjettlæta þetta gjald, væri það vegaslit, sem yrði af völdum bifreiðanna; gjaldið ætti með öðrum orðum að ganga upp í viðhaldskostnað veganna. En þegar að er gáð, sjest í rauninni engin trygging þess í frv., að gjaldið verði notað á þennan hátt, enda er það vitanlegt, að vegabætur eru einmitt þær framfarir, sem fyrst eru látnar sitja á hakanum, þegar þröngt er um fjárhag landsins. Nú viðurkenni jeg það, að bifreiðarnar slíta vegunum, en hins vegar hefir gætt í þessu nokkurs misskilnings, því að það er oftast ekki nema slitlagið eitt, sem þær slíta. Og það er eðlilegt, að bílarnir fari illa með vegina, því að vegirnir hjer á landi voru upphaflega ekki gerðir með það fyrir augum að vera bílavegir, og slitlagið þess vegna ekki haft eins sterkt og til þess hefði þurft. Þess vegna er það, að mín till. fer fram á það að tryggja þetta, að skatturinn verði beinlínis notaður til þess að setja bílfært slitlag á þá akvegina, sem bílarnir fara helst um, að svo miklu leyti sem hann hrekkur til þess. Og auðvitað þyrfti kannske að bæta við, með fjárveitingum úr landssjóði, og ekki á þetta að draga úr öðrum fjárveitingum til vegabóta. Önnur ástæða en þessi hefir reyndar einnig komið fram með frv., sem sje að hjer væri um einskonar „luxus“-skatt að ræða. En slíkt er fjarstæða. Bifreiðarnar eru notaðar jöfnum höndum til nauðsynjaflutninga og skemtiferða, svo erfitt yrði að flokka þar í milli. Auk þess væri ósanngjarnt að borga meira en helming af fargjaldi skemtiferðafólks með strandferðaskipunum, eins og gert er með styrknum til þeirra, en leggja svo skatt á skemtiferðir á landi. Þá hefi jeg einnig komið með till. um það, að lækka skattinn úr 12 í 9 kr. á hestallið, og byggist það á því, að skatturinn sje gerður óeðlilega hár, samanborið við það, sem lagt er á aðrar eignir og tæki. Þó geri jeg það ekki að eins miklu kappsmáli, hvor talan verður tekin, eins og hitt, að fjeð verði notað á þann hátt, sem jeg hefi áður lýst.

Frsm. meiri hl. (Þorleifur Guðmundsson) Jeg býst varla við því, að fjhn. geti gengið að þessum brtt., þótt annars sje erfitt að átta sig á þessu í skjótri svipan. En út af ræðu háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) verð jeg að gera örfáar athugasemdir. Hann sagði, að bílarnir slitu aðeins slitlagi veganna. En þetta er ekki rjett. Mjer er persónulega kunnugt um það, að þeir róta upp vegunum miklu dýpra, og hefir það greinilega komið fram í viðhaldskostnaði veganna austanfjalls. Einnig þurfa að vera skýr ummæli um það, að þótt þessi umrædda notkun skattsins yrði samþ.. bæri slíkt aðeins að skiljast sem viðbót við þann styrk, sem annars yrði veittur til vegabóta, en ekki þannig, að skatturinn ætti að koma upp í þann kostnað, svo að klípa mætti af vegaviðhaldskostnaðinum að öðru leyti, sem skattinum næmi. Þetta vildi jeg að eins taka fram til skýringar, en skal annars ekki tefja háttv. deild á því að lengja umr. meira. Jeg fæ ekki sjeð, að jeg þurfi að mæla frekar um þetta, og vona að háttv. deild sje svo föst í rásinni og þjett fyrir, að hún láti ekki hringla sjer nje snúa frá rjettu máli, og leyfi því frv. þessu að ganga óbreyttu til hv.Ed. Þar uppi veit jeg, að sæti eiga á þingbekkjum góðir menn og greindir, sem jeg einnig treysti vel til þess að skilja nauðsyn þessa máls.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg kvaddi mjer nú aðallega hljóðs til þess að lýsa því yfir, að jeg get ekki gengið að þessum brtt. Lækkun á skattinum má ekki meiri verða. Nefndin hefir þegar fært hann niður, svo að hann nemur nú orðið ekki nema 1/4 miðað við samskonar skatt í Danmörku. Þess vegna getur ekki komið til mála að samþ. 1. brtt. á þskj. 352. Og eins er um 2. og 3. brtt. á sama þskj., að jeg sje enga ástæðu til þess að þær eigi að fá fram að ganga, því að þótt jeg álíti það tilgang þessa skatts, að hann eigi að bæta vegina, þá þarf ekki að halda honum í sjerstökum sjóði, enda þarf á hverju ári að gera við vegina, og það fyrir langt um hærri upphæð en þá, sem bifreiðaskatturinn nemur. Ekki ósennilegt, að austur að Ölfusárbrú myndi sá viðhaldskostnaður á ári tvöfalt hærri en allur bifreiðaskatturinn gefur. Jeg álít, að við höfum gert of mikið að því að stofna nýja og nýja sjóði, og um þennan sjóð stendur nokkuð sjerstaklega á, því að í honum yrði aldrei neitt, alt tæmt úr honum jafnóðum.

Jón Þorláksson Jeg dáist mjög að ósjerplægni háttv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.), er hann kemur hjer fram fyrir kjördæmi sitt. Jeg orðaði tillögu mína þannig, að mitt kjördæmi gæti ekki að neinu notið hlunninda þeirra, er brtt. mínar fara fram á, því að öllu fjenu á að verja til vega utan kaupstaða. Og eins og brtt. mínar eru orðaðar, myndi mikið af þessu fje renna til Árnessýslu, eða verða henni að notum, og vita allir, að við veginn austur og fyrir austan fjall þarf mikið að gera. Háttv. frsm. meiri hl. (Þorl. G.) taldi, að ekkert myndi muna um þessa upphæð, og að meiru yrði ekki varið til vegabóta en því, sem skattinum nemur. En þetta er rangt. Frv. gerir ráð fyrir því, að þetta verði aðeins notað til að greiða aukakostnað þann, sem bílhæft slitlag hefir í för með sjer, umfram venjulegt slitlag. Brtt. mínar stefna beint að því að endurbæta vegina og koma á framförum í vegagerð. Við getum ekki lengur unað við svo ófullkomna vegi og þá, sem við höfum nú við að búa. Við þurfum að endurbæta slitlagið, annaðhvort með grjótmulningi, tjörusteypu eða öðru efni, því að vegirnir þurfa að verða sterkari og betri vegna hinnar vaxandi umferðar. Og upphæðin, sem gera má ráð fyrir að komi inn með skatti þessum, er ekki svo lítil, að ekki megi talsvert vinna fyrir hana árlega að þessum endurbótum. Í skjölum stjórnarinnar er ekkert um það að finna, hve hár þessi skattur muni verða. 

Frsm. meiri hl. (Þorleifur Guðmundsson) Jeg er ánægður yfir því, að háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) er mjer sammála um það, að upphæð sú, sem kemur inn með skattinum, muni lítið hrökkva til vegaviðhaldsins, og að langt um meira þurfi að koma úr ríkissjóði, því að jeg tók það fram, að meira þyrfti en slitlag. Það getur því aðeins komið að haldi, að vegirnir verði fyrst bygðir upp; ekki til neins að setja slitlag á þá vegi, sem nú eru ófærir með öllu. En jeg get ekki skilið, að það verði betur gert við vegina, þó að skatturinn verði látinn renna í þennan sjóð, sem brtt. fer fram á. Veitingarvaldið er það sama og sjóðurinn hlýtur altaf að vera fjelítill, og tillög hans því ónóg. Háttv. þm. (J. Þ.) sagði, að ekkert hefði komið fram, hvorki frá stjórninni nje nefndinni, um það, hvað skattur þessi myndi verða hár. Þetta er ekki rjett. Jeg skýrði einmitt frá þessu í framsöguræðu minni, og hæstv. fjrh. (M. G.) hefir líka gert það. Við höfum báðir bent á, að hann myndi nema 40–50 þús. kr., og virðist háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vera líkrar skoðunar, og hefði því getað sparað sjer þessar aðfinningar. Jeg þakka háttv. sama þm. (J. Þ.) það, að hann sagði, að jeg væri ósjerplæginn maður, vegna þess, að jeg vilji íþyngja kjósendum mínum.  (B. J.: Með nýjum sköttum)  . Jeg bið háttv.þm. Dala. (B. J.) að hugsa um sig og sínar ræður, en lofa mjer að stumra upp í friði því, er jeg vil segja og hefi fult eins gott vit á eins og hann. Jeg hefi hingað til hugsað sjálfur, og frábið mjer aðstoð hans að koma orðum að því, sem jeg þarf að segja, og óska, að háttv.þm. (B. J.) haldi sjer saman á meðan jeg tala. Þessi ósjerplægni mín kemur af því, eins og jeg tók fram í framsöguræðu minni við 2. umr. þessa máls, að þessi skattur á að koma til þess að jafna þann órjett, sem þeir verða að líða, er búa á þeim stöðum á landinu, þar sem ekki eru aðrir vegir en þeir, sem lagðir eru af náttúrunni eða hestafótum. Og jeg ber engan kinnroða fyrir það, þó að jeg vilji með sanngirni taka fje af þeim mínum hjeraðsbúum, er nota bíla til ferða, til að bæta úr þessu og jafna þennan órjett, því að jeg er fyrst og fremst þm. fyrir landið, og ber að líta eingöngu á hag þjóðarheildarinnar, þangað til að aðrir háttv.þm. fara að vinna beinlínis fyrir sín kjördæmi, þá ber mjer að toga í minn enda, svo að hlutur míns kjördæmis verði ekki fyrir borð borinn.