Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. (Matthías Ólafsson) : Jeg get verið stuttorður, því að jeg get skírskotað til nefndarálitsins á þgskj. 283. Nefndin hefir fallist á efni frumv., en þótti framsetning þess óþarflega flókin, og hefir því lagt til, að breytt yrði niðurröðun efnisins, eftir því sem breytingartillögurnar á þgskj. 284 fara fram á.

Forseti : Þetta frumv. er ofseint fram komið; það er sem sje ekki afhent fyrr en 10. ágúst, en það er hjer um bil viku seinna en bera mátti fram frumvörp í síðasta lagi, þ. e. 4 vikum eftir þingbyrjun. Þarf því samþykki háttv. deildar, til þess að það verði tekið fyrir hjer, en áður en þess samþykkis er leitað, gefst háttv. flutningsmanni, þingm. Ak. (M. K.), leyfi til að segja nokkur orð, til þess að lýsa þýðingu frumvarpsins.



Jeg hefi neyðst til þess að flytja þetta frumv. hjer, þótt seint sje orðið, vegna þess, að mjer hefir verið eimað það fyrir skemstu heiman af Akureyri, sem ekki hefir við borið áður, en það er, að einstakir menn þar sjeu byrjaðir að keppa við bæjarfjelagið um sölu á vatni til skipa, sem á höfnina koma. Þetta er tilfinnanlegt, því að nú er bærinn nýbúinn að koma á vatnsveitu, sem kostaði 70 þúsund krónur, og þessi vatnssala til skipanna var einmitt þýðingarmikill tekjuliður, sem ætlast var til, að bærinn hefði, til að standast þann kostnað. Það virðist því óhjákvæmilegt, að gjöra ráðstafanir til þess að annað eins og þetta geti ekki átt sjer sjer stað framvegis, og það því fremur, sem það eru einkum útlendingar, sem hafa tekið upp á því, að baka bænum tjón á þenna hátt. Jeg gjöri nú ráð fyrir því, að einhverjir kunni að álíta, að til sjeu einhver lög, sem hægt sje að nota, til þess að koma í veg fyrir þetta, en það er nú samt svo, að yfirvaldið þarna á staðnum, treystir sjer ekki til að hafa hemil á því með þeim lögum og reglugjörðum, sem til eru. Og jeg vona, að háttv. deild taki þessu máli vel, þar sem menn vissu ekki áður, að þörf væri á slíkum ákvæðum. Og þótt undanþága verði veitt frá þingsköpum, til þess að koma því fram, þá vona jeg, að það verði ekki skoðað sem hættulegt fordæmi, heldur einmitt sem gott fordæmi um það, að slakað sje á reglunum, þegar það er beinlínis nauðsynlegt. Samþykt var í e. hlj. að leyfa að taka málið fyrir.

Framsm. (Sveinn Björnsson) : Jeg ætla að fylgja þeirri gullvægu reglu, sem fram hefir komið, að vísa til nefndarálitsins, og með það fyrir augum legg jeg það til, að frumvarpið, með brtt. nefndarinnar, verði samþykt.



Jeg leyfi mjer eins og í dýraverndunarmálinu að vísa til álits nefndarinnar, og legg það til, að frv., með brtt. á þgskj. 286, verði samþykt.



Jeg óska nafnakalls um sjálft frumvarpið.

Framsm.fjárlagan. Nd. (Pjetur Jónsson) : Nefndin hefir gjört grein fyrir ástæðum sínum og athugasemdum við frumv. þetta. Jeg tel því framsöguræðu óþarfa, og vil því að eins skírskota til þessara ástæðna; vona svo að málið gangi viðstöðulaust til 2. umr.

Framsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Jeg ætla ekki að halda langa ræðu. Þess gjörist engin þörf, því að í nefndaráliti minni hlutans er alt það, er kunnugir menn þarfnast til að vita alt um málið, er sagt verður. Ástæður þær, er meiri hlutinn færir fyrir sinni skoðun, eru rangar. í Skarfsstaðanesi getur aldrei risið upp kauptún, og jörðin er engan veginn vel fallin til sundurskiftingar í lífvænleg býli. Annars bið jeg menn að lesa nefndarálit minni hlutans, til þess að jeg þurfi ekki að endurtaka það. Skal jeg svo ekki verða margmæltari um þetta.

Stefán Stefánsson Af því að framsm. meiri hl. í nefndinni (G. H.) er ekki viðlátinn, þá vil jeg leiða athygli deildarinnar að því, að ástæður þær, sem tilgreindar eru í nefndaráliti meiri hlutans, ætti að athuga, því að þær ástæður munu nægja til þess, að sýna fram á, að jörðina beri ekki að selja. Að vísu hefir sýslunefnd Dalasýslu mælt með því, að jörðin væri seld, en eftir umsögn nákunnugs manns í nefndinni og brjefi frá síra Ásgeiri Ásgeirssyni í Hvammi til stjórnarráðsins, þá má hiklaust telja það, að jörð þessi falli undir 2. gr. þjóðjarðasölulaganna, og er það því eftir þessum upplýsingum undarlegt, að sýslunefndin skyldi telja söluna heimila, því samkv. þeim er jörðin hagkvæm til sundurskiftingar og jafnvel nokkur ástæða til að ætla, að þar geti með tíð og tíma myndast dálítið kauptún. Sem sagt, ræður meiri hluti nefndarinnar til þess, að frumv. verði felt.

Framsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Jeg vil að eins geta þess, að þetta brjef frá prestinum í Hvammi er frá 1908. Hann var þá nýkominn þangað. Nú hefir hann sannfærst um, að skoðun sín væri röng, höfuðástæðurnar ekki rjettar. Kaupfjelag, sem hafði bækistöð sína í Skarfsstaðanesi, varð að leggja hana niður, af því að það borgaði sig ekki að hafa hana þar. Aðalástæðan í nefndinni móti sölu jarðarinnar var nú einmitt það, að þarna væri heppilegur staður fyrir kauptún, en svona gafst nú kaupfjelaginu þetta. Viðvíkjandi ummælum háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) um sýslunefnd Dalasýslu, eru þau óþörf og óviðeigandi. Og öðru vísi leit hann á umsögn sýslunefndar Eyjafjarðarsýslu um sölu á Möðruvöllum. En það segi jeg satt, að jeg mætti lengi leita að sýslunefnd, ef jeg vildi ekki heldur hlíta hennar úrskurði en háttv. form. þessarar nefndar (St. St.), eða háttv. meiri hluta hennar. Og þar sem sýslunefnd Dalasýslu hefir tvívegis lagt til með sölu jarðarinnar, er því meiri ástæða til að vita þessi ummæli háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.). Og það má háttv. háttv. 2. þm. Eyf. vita, að sýslunefnd Dalasýslu megi vera mál þetta alt kunnugra en honum sjálfum eða meiri hluta nefndarinnar, því að auk mín var einn maður í nefndinni, sem kunnugur var í Dalasýslu.  (Sigurður Sigurðsson: Þeir voru tveir)  . Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) er þar ókunnugur.

Framsögum. (Guðm. Hannesson) Það hefði eflaust verið betra, að einhver annar en jeg hefði talað fyrir þessu máli, því að jeg er ekki kunnugur áveitusvæðinu, þótt lesið hafi jeg hið helsta af því, sem um áveitumálið hefir verið skrifað. Tildrögin til þess, að það er nú hjer fram komið, eru þau, að landbúnaðarnefndinni þótti nauðsyn bera til þess, að áveitan yrði sem fyrst framkvæmd. Án þess að jeg ætli að fara að rekja sögu þessa máls, þá er það stytst af að segja, að það hefir nú verið á dagskrá hjá þjóðinni um 30 ár. Hvað eftir annað hafa verið athugaðir möguleikarnir til þess, að koma því í framkvæmd, og síðast var fenginn útlendur verkfræðingur, til þess að gjöra á svæðinu rækilegar mælingar og áætlun um kostnað við verkið. Maður þessi var Thalbitzer verkfræðingur. Hann ferðaðist um áveitusvæðið 1906. - Síðastliðið sumar voru enn gjörðar rækilegar mælingar á svæðinu, til þess að ljúka mælingunum að fullu. Það er því ljóst, að frá verkfræðishliðinni er málið allvel undirbúið, og það sýnt, að fyrirtækið er vel kleift að því leyti til. Það er að eins eitt atriði eftir, sem ekki er nægilega athugað, og það er vatnshæðin í ánni, sem á að taka vatnið úr, en mjer er svo skýrt frá, að þeim rannsóknum verði að fullu lokið eftir eitt ár, og að þær verði þá að öllu ábyggilegar. Þegar nú er litið á það, hvað fyrirtækið muni kosta, þá velta þær áætlanir á 600–800 þús. kr., eftir því, hve mikið er tekið með í reikninginn af smærri görðum og skurðum. Þetta er mikið fje, og auðsætt að taka þarf lán, ef á að ráðast í fyrirtækið, og þess vegna ríður á, að hafa gjört sjer sem besta grein fyrir því áður, hvort fyrirtækið muni reynast arðsamt og borga sig eða ekki. Um það hefi jeg fyrir mitt leyti ekki á öðru að byggja en því, sem skrifað hefir verið um málið, og svo upplýsingum kunnugra manna, sem jeg hefi átt tal við. Allir hafa þeir verið á einu máli um það, að fyrirtækið myndi mjög arðvænt. Svæðið er stórt, litlu minna en öll tún landsins til samans, eða 3 ? mílur, og ef áveitan hepnaðist vel, þá ætti það ekki að gefa öllu minna af sjer en öll túnin. Þegar athugaður er kostnaðurinn, sem koma myndi á hverja dagsláttu, þá er hann áætlaður 20–26 kr. Það er auðsjeð af þessu, að ef treysta má því, að áveitan komi að tilætluðum notum, þá væri þetta hreinasta gjafverð, og margfalt ódýrara en að sljetta og rækta tún. Við vitum allir, að það er ekki ofhátt reiknað, að sljettunin ein kosti 150 kr. á dagsláttuna, þótt ekki sje talinn með áburður. Ef það tækist, að gjöra þetta flæmi alt að vel frjósömu landi, þá væri hjer því tvímælalaust um að ræða hina langstærstu framför, sem nokkurn tíma hefir orðið í sveitabúskap landsins. Mjer hefir nú virst svo, að þegar um svona stórfenglegt fyrirtæki er að ræða, og þar sem það er vitanlegt, að vatnsveitur mishepnast oft og einatt, þá gæti verið hyggilegra að byrja á nokkrum hluta áveitulandsins, og reyna það, áður en lagt væri út í þessa áveitu á öllu svæðinu. Þetta var og tilætlunin, þegar veitt var á Miklavatnsmýri, en því miður mishepnaðist sú tilraun. Vatnið varð oflítið og áveitan því sama sem einskis virði. En þótt nú svo færi í það sinn, þá virðist mjer samt ekki ástæða til að efa það, að fyrirtækið, muni hepnast. Náttúran hefir sjálf gjört fyrir okkur aðra merkilega tilraun, sem hefir hepnast vel um langan aldur, sem sje í Safamýri, og þótt enginn hafi verið til að stjórna vatninu þar, og það verið óhæfilega mikið, þá hefir það þó sýnt sig um langan aldur, að grassprettan í mýrinni hefir verið ágæt og heyið töðuígildi. Jeg tel lítil líkindi til þess, að Flóaáveitan myndi reynast á alt annan veg. Að því er jeg get sjeð, eru þau lítil sem engin, ef verkfræðingarnir ganga svo frá þessu mannvirki, að hægt væri að hafa fulla stjórn á bæði á- og afveitum. En þótt mikið sje nú búið að gjöra til undirbúnings þessu máli, þá getur þó ekki stjórn og þing undið að framkvæmdum á því, fyrr en lokið er þeim undirbúningi, sem nefndur er í till., er nú stendur hjer á dagskránni, og einkum tekur til nauðsynlegra samninga við eigendur landsins og annara ráðstafana um það, hvernig með landið sjálft skuli farið eftir á. Nefndin hefir talið það sjálfsagt, að hagnaðurinn við áveituna rynni ekki allur í vasa landeigendanna í Flóanum, heldur fengi landið sinn kostnað endurgoldinn á einhvern hátt í landi á áveitusvæðinu, sem láta mætti af hendi með sanngjörnu verði til manna, sem ekkert jarðnæði fá nú, en vilja gjörast bændur í sveit. Samkomulag um þessi atriði er sjálfsagt skilyrði fyrir því, að landið leggi svo mikið í sölurnar fyrir þetta mannvirki. Ef landeigendum væri veitt lán, til þess að gjöra áveituna fyrir sinn reikning, gætu þeir að vísu orðið auðugir á því, ef alt tækist vel, en öðrum myndu þeir ekki selja land, nema fyrir svo hátt verð, að lítt yrði bætt úr landþrengslum og jarðnæðisleysi á þann hátt. Jeg vona svo, að þessi þingsályktunartillaga verði samþykt, ekki eingöngu vegna Flóaáveitunnar, heldur vegna þess, að málið skiftir alt landið, eða mörg hjeruð þess. Ef þessi áveita tekst vel, koma aðrar sveitir á eftir, sem vel eru til áveitu fallnar, og mætti þetta leiða til svo mikilla framfara í ræktun landsins, að engin sjeu dæmi til frá landnámstíð. Þó að túnræktin, sem vjer höfum mest sint að þessu, sje ágæt og sjálfsagt að halda áfram með hana, þá er hún ekki jafn fljóttekinn gróði og áveitur, þar sem þær hepnast vel. Ef fyrirtæki þetta kemst í framkvæmd og hepnin er með, þá rennur upp ný öld í sveitabúskap vorum, með stórstígari framförum en dæmi eru til.

Sigurður Gunnarsson Jeg er fyllilega samdóma háttv. landbúnaðarnefnd um það, að sjálfsagt sje að rannsaka þetta mikilsverða mál sem best og ítarlegast, og eins um það, að þessi tillaga sje nauðsynleg og gangi í rjetta stefnu. En jeg vildi minnast á eitt atriði í viðbót við það, sem háttv.frsm. (G. H.) sagði. Jeg þykist vita, að þegar farið er að hreyfa við þessu máli í alvöru, þá sje meðal annars áburðarmagnið í Þjórsá rannsakað af hæfum mönnum. Þetta vaktist upp fyrir mjer, þegar jeg heyrði háttv. framsm. (G. H.) tala um Safamýri, sem nú hefir sprottið svo vel um margar aldir. Nú er það víst, að það vatn, sem frjóvgar hana, er sambland af jökulvatni og bergvatni; það er bæði úr Þverá og Rangá, og virðist því svo, sem slíkt sambland sje mjög heppilegt. Mjer sýndist því heppilegt, að þeir, sem eiga að gjöra tilraunir þær, er jeg gat um áðan, hefðu jafnframt Safamýri til hliðsjónar. Þessu vildi jeg að eins hreyfa til athugunar. Ráðherra bað um nafnakall við atkvæðagreiðslu um till. á þgskj. 282, og fór hún svo, að allir viðstaddir þm. sögðu já, en enginn nei. Fjarstaddir voru Bjarni Jónsson og Skúli Thoroddsen.

Var till. því samþ. með 23 shlj.atkv. og afgreidd til Ed. (A. 325).