Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að ekki eru fyrirhugaðar atkvæðagreiðslur í dag.

Herra forseti. Ég mæli fyrir skýrslu samstarfsráðherra Norðurlanda um störf norrænu ráðherranefndarinnar sem liggur frammi. Íslendingar höfðu með höndum formennsku í ráðherranefndinni árið 1999. Í hópi samstarfsráðherranna var hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson í forsvari fyrri hluta ársins þar til ný ríkisstjórn tók við völdum að loknum alþingiskosningum og þannig æxlaðist það að í júní tók sú sem hér stendur við störfum samstarfsráðherra. Formennskuhlutverki í ráðherranefndinni fylgja talsverðar annir, bæði fyrir ráðherrana, sem gegna formennsku hver í sinni fagráðherranefnd, og fyrir þann fjölda embættismanna í stjórnsýslunni sem að málinu kemur. En jafnframt gefur það færi á að móta og fylgja eftir ákveðnum áherslum sem formennskulandið setur fram. Ég tel að vel hafi tekist til þetta tímabil, bæði með stjórn og eftirfylgni áherslumála og vil þakka þeim sem að málinu hafa komið. Ég ætla að draga fram í dagsljósið nokkra þætti skýrslunnar án þess að það verði tæmandi talning á atburðum starfsársins. Jafnframt mun ég skýra frá nokkrum ákvörðunum sem voru teknar á þessu ári. Árið 1999 voru fjárlög norrænu ráðherranefndarinnar 741 millj. danskra króna og skiptust þannig að rúmlega 70% þeirra runnu til hins hefðbundna norræna samstarfs, 20% til samstarfs um málefni grannsvæðanna og 9% til samstarfs um Evrópumál. Sé innihaldið flokkað á annan hátt kemur í ljós að tæplega helmingur fjárveitinganna rann til menningar- og menntamála eða rúmlega 45%, um 25% til umhverfis- og auðlindamála og þau 30% sem eftir voru skiptust milli annarra sviða og reksturs aðalskrifstofunnar. Í starfsemi sem þessari þar sem starfrækt er 31 stofnun, fjölbreytt styrkjakerfi og starfs- og nemendaskipti auk víðtæks verkefnasamstarfs fer ekki hjá því að ákveðin sjálfvirkni komist á fjárveitingar. Hún hefur ásamt öðru leitt til þess að ráðrúm til nýrra pólitískt áhugaverðra verkefna er orðið þröngt. Vandinn er enn brýnni þar sem ekki hefur náðst sátt um hækkun fjárveitinga til samstarfsins og eru norrænu fjárlögin í ár lægri en þau voru fyrir sjö árum. Af þessum ástæðum ákváðu samstarfsráðherrarnir eftir síðustu áramót að endurskoða uppbyggingu fjárlaganna með það að markmiði að skapa svigrúm til nýsköpunar í störfum ráðherranefndarinnar. Niðurstöður endurskoðunarinnar eiga að liggja fyrir síðar á árinu. Þau markmið sem stefnt var að á formennskuári okkar Íslendinga voru sett fram í sérstakri formennskuáætlun þar sem gerð var grein fyrir forgangsmálum okkar á öllum sviðum samstarfsins. Vegna sérstakrar áherslu á sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda, náttúruverndar og lífskjara á Vestur-Norðurlöndum og öðrum norðlægum slóðum var jafnframt lögð fram sérstök markmiðslýsing eða áætlun undir yfirskriftinni ,,Fólk og haf í norðri``. Sá árangur sem náðist með þessu móti var þrenns konar. Í fyrsta lagi var hafist handa um ýmis verkefni sem ég mun víkja frekar að á eftir. Í öðru lagi jókst þátttaka og virkni af hálfu Færeyinga og Grænlendinga á mörgum sviðum samstarfsins eins og að var stefnt jafnframt því sem tekið var upp óformlegt tví- og þríhliða samstarf milli Íslands, Færeyja og Grænlands á nokkrum sviðum. Í þriðja lagi er það mikilvægt fyrir árangur til framtíðar að Danir ákváðu í formennskuáætlun sinni að fylgja þessum áherslum okkar eftir. Það skiptir máli því að flest verkefni ráðherranefndarinnar eru til lengri tíma en árs. Þær áherslur sem við Íslendingar settum fram í Fólki og hafi í norðri endurspeglast í verkefnum ráðherranefndarinnar á fjölmörgum sviðum. Til að gefa mynd af afrakstri ársins nefni ég nokkur þeirra helstu. Fyrst ber að telja að á árinu 1999 hófst víðtækur undirbúningur að stefnumótun til næstu 20 ára um sjálfbær Norðurlönd. Verkið er unnið í tilefni yfirlýsingar sem forsætisráðherrar Norðurlandanna gáfu þess efnis í árslok 1998. Ætlunin er að stefnumótunin verði lögð fyrir Norðurlandaráð í september á þessu ári þannig að unnt verði að fjalla um hana á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík í nóvember nk. Við undirbúning stefnumótunarinnar var margt af því sem stefnt var að með Fólki og hafi í norðri sett í fyrirrúm. Bæði á sviði umhverfis- og sjávarútvegsmála voru á dagskrá á starfsárinu fjölmörg verkefni þar sem markmið Fólks og hafs í norðri voru í fyrirrúmi. Ég nefni þar sérstaklega framkvæmdaáætlunina um vernd náttúru- og menningarminja á Norðurskautssvæðunum, Íslandi og Svalbarða, ásamt þverfaglegu umhverfis- og sjávarútvegsáætluninni. Í samræmi við áætlanir þessar er unnið að verkefnum sem snúa að sjálfbærri ferðaþjónustu, Staðardagskrá 21 á Norðurskautssvæðunum, áhrif botnvörpuveiða á lífríki sjávar og sjálfbærni í sjávarútvegi svo að eitthvað sé nefnt. Innan norrænu rannsóknaráætlunarinnar um norðurskautsmál og norðurskautsáætlunarinnar er unnið að fjölda verkefna þar sem markmið Fólks og hafs í norðri eru höfð að leiðarljósi. Dæmi þessa eru verkefni um líffræðilega fjölbreytni, um umhverfisvá á norðurslóð, um fjarlækningar, tengslanet sérfræðinga á svæðinu, könnun á lífskjörum þjóða á Norðurskautssvæðunum ásamt verkefnum þar sem markmiðið er kynning erlendis á lífskjörum þessara þjóða. Eitt verkefnanna er stuðningur við þátttöku frumbyggja á norðurslóð í heimssýningunni í Hannover í sumar. Á sviði byggðamála voru einnig á dagskrá verkefni og áætlanir sem snerta hagsmuni fólks á norðvestlægum svæðum sérstaklega. M.a. veitti norræna Atlantshafsnefndin NORA, sem heyrir undir það svið og hefur árlega til ráðstöfunar 50 millj. ísl. króna, styrki til fjölda vestnorrænna samstarfsverkefna. Íslenskir aðilar komu þar að næstum 60 verkefnum. Á sviði menningarmála var lögð sérstök áhersla á stöðu jaðarsvæða og fámennra samfélaga og voru af því tilefni haldnar tvær ráðstefnur um það efni hér á landi. Á annarri þeirra var sjónum beint að menningu og tómstundum barna og ungmenna á jaðarsvæðum og á hinni var það staða fámennra þjóða og jaðarsvæða í norrænu menningarsamstarfi. Að lokum vil ég nefna ráðstefnu sem haldin var í Reykjavík í desember sl. um samstarf á Norður-Atlantshafssvæðinu. Hana sóttu fulltrúar frá Færeyjum, Grænlandi og Íslandi ásamt fulltrúum frá Skotlandi og eyjunum þar auk Nýfundnalands. Þar kom fram mikill áhugi á að hefja á norrænum vettvangi verkefnasamstarf um sameiginleg hagsmunamál þessara landa og svæða og beindist áhuginn að umhverfismálum sjávar fyrst og fremst, en einnig að landbúnaðarsamstarfi og ferðamennsku. Það var fleira en vestnorrænir hagsmunir sem við Íslendingar settum í fyrirrúm á starfsárunum. Eitt af því sem við settum okkur í upphafi árs var að nota formennskutímann til að gera norrænt samstarf um Evrópumál markvissara og tel ég okkur hafa orðið vel ágengt í því. Upplýsingastreymið milli ráðherranefndar skrifstofunnar í Kaupmannahöfn og norrænu sendiráðanna í Brussel hefur orðið skilvirkara en áður og samráð ráðherra norrænu ríkjanna fyrir ESB-fundi hefur aukist. Eins voru haldnar tvær norrænar ráðstefnur í Brussel í samstarfi sendiráðs Íslands, viðkomandi fagráðuneytis á Íslandi og ráðherranefndarskrifstofunnar. Önnur var í tilefni bókarinnar ,,Kyn og stjórnvöld á Norðurlöndum`` og hin var um umhverfisþátt norðlægu víddarinnar. Báðar tókust vel og þjónuðu þeim tilgangi að koma norrænum sjónarmiðum að á vettvangi ESB. Á starfsárinu var að tillögu Halldórs Ásgrímssonar, þáv. samstarfsráðherra, ákveðið að skipa nefnd, aldamótanefndina eða ,,Vismandspanelet``, sem falið var að meta hvaða breytinga væri þörf á inntaki norræns samstarfs við upphaf nýrrar aldar til að samstarfið þjóni áfram pólitísku hlutverki sínu. Einn meginþáttur þess sem nefndinni er falið að meta er norrænt samstarf í ljósi alþjóðavæðingarinnar. Nefndin skilar áliti sínu í september og stefnt er að því að það verði lagt fyrir þing Norðurlandaráðs í Reykjavík í nóvember. Norræna ráðherranefndin tók á starfsárinu þátt í tveimur samstarfsverkefnum sem við Íslendingar settum á oddinn. Annað var ráðstefnan ,,Konur og lýðræði`` sem ríkisstjórn Íslands hélt í samstarfi við ríkisstjórn Bandaríkjanna og norrænu ráðherranefndina. Ráðherranefndin hefur síðan tekið að sér mikilvægt hlutverk við eftirfylgni ráðstefnunnar. Hitt verkefnð var þátttaka í fjármögnun og undirbúning að viðamikilli sýningu um víkingatímann og víkingana sem verður opnuð í Smithsonian-safninu í Washington síðar í þessum mánuði til að minnast landafundanna og vesturfara norrænna manna. Ætlunin er að hún fari síðan til fleiri borga í Bandaríkjunum og Kanada. Upplýsingatækni, matvælaöryggi og varnir gegn fíkniefnum voru einnig forgangsmál í formennskuáætlun okkar. Því er það fagnaðarefni að á síðasta ári skyldi ákveðið að stofnaðar yrðu ráðherranefndir á sviði upplýsingatækni og fíkniefna ásamt því að í undirbúningi er fundur þeirra ráðherra er fara með matvælamál. En fyrirsvar ráðherra á málaflokkunum er ein forsenda þess að unnt sé að taka á málunum af krafti. Með samstarfi sem stýrt er af embættismönnum má ná vissum árangri en sé ætlunin að gefa starfinu raunverulegt vægi þurfa stjórnmálamenn að vera tilbúnir að ganga fram fyrir skjöldu og leggja sitt lóð á vogarskálina. Athyglisvert er hve mikil gróska er um þessar mundir í norrænu samstarfi á vettvangi atvinnulífsins. Samruni og samstarf norrænna fyrirtækja er nánast orðið daglegt brauð. Þessa þróun er vert að styðja og á liðnu ári var að frumkvæði utanríkisviðskiptaráðherra landanna gerð úttekt á þeim hindrunum sem er fyrir slíku samstarfi í löggjöf landanna. Eins og við var að búast kenndi þar margra grasa og verður því samstarfi því fylgt eftir, m.a. af aldamótanefndinni. Ætlunin er og að gera átak hvað varðar aðstoð við þá sem flytja búferlum milli landanna til starfa eða náms. Þjónustusíminn ,,Halló Norðurlönd`` var stofnaður til reynslu fyrir tveimur árum í þessum tilgangi og þangað gefst almenningi kostur á að hringja endurgjaldslaust til að fá ráðleggingar og upplýsingar um réttindi sín samkvæmt norrænum samningum. Nú eru uppi áform um að auka þjónustuna og koma á símsvörun í öllum löndunum. Þessari aukningu fylgir þó nokkur kostnaðarauki og endanleg ákvörðun um framhaldið verður tekin á fundi okkar samstarfsráðherranna í júní í sumar. Eftir að aðalskrifstofa Norðurlandaráðs flutti frá Stokkhólmi hefur norrænt samstarf þótt falla um of í skuggann þar í borg. Því ákváðu samstarfsráðherrarnir nýverið að opna upplýsingaskrifstofu, svokallaða ,,Informations fönster`` eða upplýsingaglugga við Sergel-torg í miðborg Stokkhólms og þegar hefur verið opnuð upplýsingaskrifstofa í Ósló heldur minni í sniðum. Sem kunnugt er tóku Danir við formennskunni af okkur við síðustu áramót. Formennskuáætlun þeirra ber yfirskriftina ,,Norrænu velferðarsamfélögin``. Áhersla er þar lögð á að lýðræðishefðin, keimlík afstaða þjóðanna til félagslegrar ábyrgðar og viljinn til að hlúa að atvinnulífinu eigi rætur að rekja til sameiginlegs menningararfs norrænu þjóðanna. Á tímum síaukinnar alþjóðavæðingar leggja Danir áherslu á að nauðsynlegt sé að standa vörð um og kynna þessi gildi og við deilum skoðun þeirra á því. Virðulegur forseti. Ég hef skýrt frá nokkru af því sem var á dagskrá ráðherranefndarinnar á liðnu ári og við upphaf þessa árs. Fjölmargt er þó ótalið og vísa ég um það til skýrslu samstarfsráðherra sem liggur hér frammi. Hún er unnin í samstarfi ráðuneytanna allra og gefur glögga mynd af því fjölbreytta og umfangsmikla starfi sem unnið er á norrænum vettvangi. Að lokum vil ég þakka fulltrúum í Íslandsdeild Norðurlandaráðs fyrir gott starf og gott samstarf og óska þeim velfarnaðar á formennskuári Íslands í Norðurlandaráði.

Herra forseti. Fyrir fundinum liggur skýrsla Norðurlandaráðs fyrir árið 1999 á þskj. 687 og er þetta 422. mál þingsins. Ég mun sem formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs gera stuttlega grein fyrir innihaldi hennar. Sú upptalning verður þó hvergi tæmandi, þar sem annars vegar er fjallað um störf Íslandsdeildar Norðurlandaráðs og hins vegar er stuttlega farið yfir störf Norðurlandaráðs og fagnefnda ráðsins. Eins og flestir þingmenn vita voru gerðar skipulagsbreytingar á Norðurlandaráði á þingi þess í Reykjavík árið 1995. Starfseminni var skipt upp í þrjú meginsvið, þ.e. Norðurlandanefnd, sem sér um samvinnu innan Norðurlanda, Evrópunefnd, en meginstarfsemi þeirrar nefndar er fólgin í samvinnu Norðurlandanna og Evrópu í sambandi við ESB- og EES-samninga, og nærsvæðanefnd, sem fjallar um samvinnu Norðurlanda við nærsvæði þeirra. Forsætisnefnd var stækkuð og hefur yfirumsjón og eftirlit með starfsemi og rekstri Norðurlandaráðs. Ég mun síðar í ræðu minni víkja nánar að starfsemi þessara nefnda. Flokkastarf var aukið og forustuhlutverk Norðurlandaráðs eflt. Flokkastarfið skiptist í fjóra meginflokka, þ.e. sósíaldemókratíska hópinn eða jafnaðarmannahópinn, en í þeim hópi situr Samfylkingin, miðjuhópinn þar sem framsóknarmenn sitja, hægri hópinn þar sem sjálfstæðismenn sitja og vinstri sósíalista þar sem vinstri grænir sitja. Eitt árlegt Norðurlandaþing er haldið að hausti í stað tveggja áður. Embættisár forseta er eitt ár, þ.e. almanaksárið. Þemaráðstefnur eru haldnar sem fjalla um málefni er snerta norræna samvinnu og þau mál sem eru efst á baugi hverju sinni. Sífelldar umræður eru um það hvort hið nýja skipulag virki á réttan hátt. Á stundum er rætt um að hverfa aftur til fyrra skipulags. Þó hygg ég að fleiri aðhyllist hið nýja skipulag sem virðist skilvirkara en eldra fyrirkomulag. Einnig er rætt um hvort færa eigi Norðurlandaráðsþing og halda það fyrri hluta árs, t.d. í mars, þar sem fjárlaganefndarmenn þjóðþinganna eru oft á tíðum önnum kafnir við fjárlagagerð að haustinu, en enn hefur ekki verið ákveðið neitt í þessum efnum. Sett hefur verið á fót sérstök nefnd vísra manna eða ,,vismandspanelet``, sem oft er nefnd aldamótanefndin á íslensku, undir forustu Jóns Sigurðssonar, forstjóra Norræna fjárfestingarbankans, en hann er einnig fyrrverandi samstarfsráðherra Norðurlandaráðs. Gert er ráð fyrir að nefndin skili af sér 1. september nk. og niðurstöður þeirrar nefndar verða til umfjöllunar á 52. Norðurlandaráðsþingi í Reykjavík 6.--8. nóvember nk. Árið 1999 fór Svíinn Gun Hellsvik með forsetaembætti Norðurlandaráðs, en um síðustu áramót tók Sigríður Anna Þórðardóttir við embættinu. Bindum við Íslendingar miklar vonir við störf hennar og óskum við Sigríði Önnu Þórðardóttur gæfu og gengis í því ábyrgðarmikla starfi sem forsetastarf Norðurlandaráðs er. Herra forseti. Næst ætla ég að víkja að starfsemi Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Íslandsdeild Norðurlandaráðs kom saman sex sinnum á árinu. Að venju voru fundir í Norðurlandaráði og ráðstefnur undirbúnar. Ítarlega var rætt um skipulagningu haustfunda Norðurlandaráðs en haustfundurinn var að þessu sinni haldinn á Akureyri 26.--29. september og tókst hann afar vel. Berglind Ásgeirsdóttir, framkvæmdastjóri Norðurlandaráðs, kom til fundar við nefndina og fjallaði m.a. um skipulagningu Barentsráðstefnunnar í Alta en Norðurlandaráð og norska Stórþingið stóðu fyrir þeirri ráðstefnu 7.--9. apríl sl. Rætt var um opnun sendiráðs Norðurlandanna í Berlín og forsætisnefndarfund í framhaldi af þeirri opnun. Siv Friðleifsdóttir samstarfsráðherra og Snjólaug Ólafsdóttir frá Norðurlandaskrifstofu forsrn. komu til fundar við nefndina. Þar var rætt um helstu mál norrænu ráðherranefndarinnar. Norræna ráðherranefndin stóð straum af kostnaði þátttakenda frá Rússlandi og Eystrasaltsríkjum við ráðstefnuna Konur og lýðræði sem fór fram í Reykjavík 8.--10. október sl. en mjög góður rómur var gerður að þeirri ráðstefnu. Ákveðið hefur verið að framhaldsráðstefna verði haldin í Litháen síðar. Fram kom að íslenska ríkisstjórnin ætlar að standa fyrir ráðstefnu um norðlægu víddina í Brussel fljótlega. Rætt var um verkefnið ,,Fólk og haf í norðri`` sem var meginverkefnið í formennskutíð Íslands en hæstv. utanrrh., Halldór Ásgrímsson, fór með formennsku í ráðinu en síðar tók hæstv. umhvrh., Siv Friðleifsdóttir, við formennskunni. Rætt var um Eystrasaltssamstarfið og samstarfið við Vestnorræna ráðið en Íslandsdeild vill efla það. Það er í rauninni skylda okkar Íslendinga að vera í sem bestu samstarfi við frændur okkar í Færeyjum og vini okkar á Grænlandi. Á fundi Íslandsdeildar fyrir 51. Norðurlandsþing var þingið undirbúið af kostgæfni enda tóku allir sjö fulltrúar Íslandsdeildar þátt í opinberum umræðum á þinginu í Stokkhólmi. Fréttamannastyrkir Norðurlandaráðs voru veittir á fundi Íslandsdeildar þann 26. maí, en samanlögð var styrkupphæðin 90 þús. danskar krónur. Eftirfarandi fréttamenn hlutu styrki: Benedikt Sigurðsson, Elín Þóra Friðfinnsdóttir, Elmar Gíslason, Friðrik Á. Brekkan, Sveinn Helgason, Hjálmar Blöndal og Þorvaldur Örn Kristinsson. Oft er rætt um að efla þurfi tengsl fjölmiðla við hið víðtæka og umfangsmikla starf Norðurlandaráðs. Í byrjun nóvember tók Einar Farestveit við starfi ritara Íslandsdeildar Norðurlandaráðs en Auðunn Atlason lét af störfum í september. Þá lét Kristín Ólafsdóttir, sem einnig hafði unnið fyrir Íslandsdeildina, af störfum í október. Auðuni og Kristínu er þakkað gott samstarf og Einar Farestveit er boðinn velkominn til starfa. Mjög nauðsynlegt er fyrir Íslandsdeild Norðurlandaráðs að hafa þrautþjálfað og gott starfsfólk vegna hins umfangsmikla starfs sem í ráðinu er. Herra forseti. Næst vík ég að fastanefndum Norðurlandaráðs. Í byrjun árs 1999 tók Gun Hellsvik frá Svíþjóð við embætti forseta Norðurlandaráðs af Berit Brörby Larsen frá Noregi. Forsætisnefnd er skipuð forseta og tólf fulltrúum flokkahópanna sem kosnir eru af þingi Norðurlandaráðs. Landsdeildir allra Norðurlanda og allir flokkahópar skulu eiga fulltrúa í forsætisnefnd Norðurlandaráðs. Hlutverk forsætisnefndar er að hafa yfirumsjón með öllum málum í sambandi við þing Norðurlandaráðs og á milli þinga, en hún hefur einnig með höndum erlend samskipti og utanríkis- og varnarmál, en þetta er í raun nýr þáttur í starfi Norðurlandaráðs frá skipulagsbreytingunni 1995. Forsætisnefnd fjallar einnig um fjárlög Norðurlandaráðs en sérstakur hópur fer ofan í fjárlög og fjárlagagerð. Fjallað er um tillögur sem beint er til forsætisnefndar. Á starfsárinu hafa af Íslands hálfu setið í forsætisnefnd Valgerður Sverrisdóttir fyrir flokkahóp miðjumanna, Rannveig Guðmundsdóttir fyrir flokkahóp jafnaðarmanna og Sigríður Anna Þórðardóttir fyrir flokkahóp hægri manna. Þegar ný Íslandsdeild var kosin í júní sl. tók Ísólfur Gylfi Pálmason sæti Valgerðar Sverrisdóttur og Sighvatur Björgvinsson tók sæti Rannveigar Guðmundsdóttur. Forsætisnefnd hélt níu fundi á árinu. Fjallað var um samning Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinnar um samvinnu á sviði upplýsingaþjónustu. Rætt var um fund í Riga samkvæmt tillögu lettneska þingsins í tilefni af 800 ára afmælis þess árið 2001. Undirbúið var 51. Norðurlandaráðsþing í Stokkhólmi og tillögur Knuts Enggards um útgáfu á afmælisriti í tilefni af 50 ára afmæli ráðsins. Ráðinn var nýr framkvæmdastjóri í stað Berglindar Ásgeirsdóttur sem sagði embætti sínu lausu og Norðmaðurinn Frida Nokken var ráðin í embættið. Berglindi eru þökkuð mjög farsæl og góð störf bæði sem framkvæmdastjóri ráðsins og eins fyrir hjálp og velvilja í garð Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Forsætisnefnd fjallar um tillögur sem berast til nefndarinnar hverju sinni. M.a. var fjallað um stöðu Sama á Norðurlandaráðsþingum, aukna samvinnu við Eystrasaltsríkin, rætt um breytingar á upplýsingaþjónustu Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinnar. Kynntar voru tillögur um breytingar á tímaritinu Politik i Norden og upplýsingar um ráðið á veraldarvefnum. Upplýsingafulltrúi Norðurlandaráðs er hinn kunni íslenski fjölmiðlafræðingur Sigrún Stefánsdóttir. Herra forseti. Næst vík ég að starfi Norðurlandanefndar. Norðurlandanefnd hélt sex fundi á árinu. Málefni nefndarinnar eru fyrst og fremst norræn samstarfsmálefni, menning, menntun, félagsmál, jafnréttismál og réttindamál. Vinnuhópur um börn og unglinga hélt vinnufund á Egilsstöðum í lok maí og niðurstöður vinnuhópsins voru birtar í tillögunni A1194/nord, sem samþykkt var á 51. þingi Norðurlandaráðs í Stokkhólmi. Á haustfundi á Akureyri í september var fjallað um líftækni og lífsiðfræði. Þar voru framsögumenn Kári Stefánsson forstjóri og Högni Óskarsson geðlæknir. Einnig var fjallað norræna vöruflutninga og fjarskipti þar sem hæstv. samgrh., Sturla Böðvarsson, var framsögumaður. Fulltrúar Íslands í Norðurlandanefnd á starfsárinu voru Arnbjörg Sveinsdóttir og Sigríður Jóhannesdóttir en á 51. þingi Norðurlandaráðs í Stokkhólmi tók Arnbjörg Sveinsdóttir sæti í Evrópunefnd í stað Norðurlandanefndar. Herra forseti. Næst vík ég að starfi nærsvæðanefndar. Nefndin hélt alls fimm fundi á árinu. Í starfsáætlun nefndarinnar var lögð áhersla á nánara samstarf við Eystrasaltslöndin og önnur nærsvæði Rússlands og heimskautasvæðanna. Umhverfismál skipa stóran sess í starfi nefndarinnar og sérstök áhersla er lögð á aðstæður barna og unglinga á þessum svæðum. Nærsvæðanefnd fylgir eftir verkefninu BarnForum, og er ákveðið að halda verkefninu áfram. Nærsvæðanefnd tók þátt í Barentsráðstefnunni í Alta, ráðstefnu Evrópusambandsins hjá Eystrasaltsþinginu, fjölmiðlaráðstefnu í Vilnius, ráðstefnu um kjarnavopn, stefnu Eystrasaltsríkjanna sem haldin í Vilnius og áttu enn fremur fund með þingmannasambandi NV-Rússlands í Viborg. Nú vík ég að starfsemi Evrópunefndarinnar. Hlutverk Evrópunefndarinnar er að sinna samstarfi Norðurlanda og EFTA/ESB-ríkja og fjalla um stefnu norrænu ríkjanna í þeim málaflokki. Nefndin hefur einkum fjallað um atvinnumál, hagstjórnarmál, neytendamál og meðferð evrópskrar löggjafar í ESB og EES á Norðurlöndunum auk þess að fjalla um starfsáætlanir formennskuríkja og framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Á fundum nefndarinnar var fjallað um efnahagsmál, mikið er fjallað um gjaldmiðla Norðurlandanna gagnvart EMU. Starfandi er sérstakur vinnuhópur á vegum Evrópusambandsins um Norræna iðnaðarsjóðinn. Gert er ráð fyrir að hópurinn skili niðurstöðum fyrir 52. þing Norðurlandaráðs í Reykjavík. Ráðstefna nefndarinnar um svæðisbundna samvinnu í ört stækkandi Evrópusambandi var haldin í samvinnu við norrænu ráðherranefndina og Benelux-löndin. Nefndin hélt fund um ,,norðlægu víddina`` með Evrópu- og utanríkisnefnd þjóðþinga Norðurlanda. Fulltrúar Íslands í Evrópunefndinni voru Siv Friðleifsdóttir og Steingrímur J. Sigfússon. Siv vék úr nefndinni þegar hún tók við embætti umhvrh. en Hjálmar Jónsson kom í nefndina í hennar stað sl. sumar. Herra forseti. Næst vík ég að helstu verkefnum eftirlitsnefndar Norðurlandaráðs. Arnbjörg Sveinsdóttir tók sæti Sturlu Böðvarssonar þegar Sturla tók við embætti samgrh. sumarið 1999. Helstu verkefni Evrópunefndarinnar voru skoðun á ársreikningum norræna menningarsjóðsins, eftirlit með ályktunum Norðurlandaráðs og ráðherranefndarinnar og skoðun á málefnum norræna menningarsjóðsins, styrktarúthlutunum með tilliti til einstakra landa. Norðurlandaráð veitir þrenn verðlaun árlega og nema þau 350 þús. danskra króna. Þau eru bókmenntaverðlaun, tónlistarverðlaun og náttúru- og umhverfisverðlaun. Bókmenntaverðlaunum hefur verið úthlutað frá árinu 1962. Markmið þeirra er að auka áhuga á norrænum bókmenntum. Danska skáldkonan Pia Tafdrup hlaut bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs árið 1999 fyrir bókina ,,Dronningeporten``. Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs hafa verið veitt frá árinu 1965. Leif Segerstam frá Finnlandi hlaut verðlaunin árið 1999. Á Norðurlandaráðsþingi í Reykjavík árið 1995 var samþykkt að veita umhverfis- og náttúruverndarverðlaun. Verkefnið ,,Natur og Miljø`` frá Álandseyjum hlaut umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs 1999, en verkefnið er unnið samkvæmt Staðardagskrá 21. Helstu ráðstefnur á vegum Norðurlandaráðs voru Barentsráðstefna Norðurlandaráðs og norska Stórþingsins í Alta dagana 7.--9. apríl 1999, Málstofan Þýskaland og Norðurlöndin --- eiga þau samleið í nýrri Evrópu? í Berlín 21. október sl. og ráðstefna um líftækni og líffræði í tengslum við haustfund á Akureyri 26. og 29. september sl. Stærsta stund í starfi Norðurlandanna á árinu var vafalítið þegar opnað var nýtt sameiginlegt sendiráð í Berlín. Opnun sendiráðanna er í raun táknræn fyrir samstöðu og eindrægni í Norðurlandasamstarfinu. Herra forseti. Að lokum vil ég þakka samstarfsfólki í Íslandsdeild Norðurlandaráðs fyrir mikið og gott starf. Ég vil þakka samstarfsráðherrum og starfsmönnum öllum hjá alþjóðasviði Alþingis fyrir þeirra störf.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samstarfsráðherra Siv Friðleifsdóttur og formanni Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni, hlý orð í minn garð í tilefni formennsku minnar í Norðurlandaráði fyrir hönd Íslands. Heimurinn breytist og mennirnir með. Það höfum við fengið að finna á mjög áþreifanlegan hátt á síðustu árum. Breytingarnar eru svo örar að við þurfum að hafa okkur öll við til að fylgjast með framförum og tækni á öllum sviðum. Þá er vert að velta fyrir sér stöðu norræna samstarfsins og hvaða stefnu við mörkum okkur á þeim vettvangi í framtíðinni. Norðurlöndin hafa svo sannarlega verið í fararbroddi lýðræðisþjóða á Vesturlöndum og innan Evrópu og staða Norðurlandanna er afar sterk um þessar mundir þar sem þrjú Norðurlandanna hafa á síðasta ári gegnt forustuhlutverki í þremur mjög mikilvægum stofnunum Evrópu; Íslendingar í Evrópuráðinu, Norðmenn í ÖSE og Finnar í ESB. Norðurlöndin öll hafa nýtt sér þessa stöðu til að hafa sem mest og víðtækust áhrif innan Evrópu og norrænar áherslur hafa þess vegna orðið meira áberandi þar en nokkru sinni fyrr. Alþjóðleg samskipti hafa aukist stórkostlega síðustu ár, ekki síst í stjórnmálalífi þar sem þau eru hornsteinn öryggis, friðar og efnahagslegrar velsældar. Heimurinn verður alþjóðlegri með hverjum degi og störf þingmanna sömuleiðis. Það er vandfundinn sá málaflokkur sem á sér ekki alþjóðlega hlið. Fjarskiptamál álfunnar eru á borðum sérfræðinga í Brussel, réttarfar í Strassborg og ákvarðanir um umhverfisvernd eru teknar innan ramma alþjóðlegrar umfjöllunar og lagasetningar um umhverfismál. Löggjöf ríkja verður æ alþjóðlegri og störf þjóðþinga taka ríkara mið af því. Stækkun og aukið vægi Evrópusamvinnunnar er ekki ógnun við norræna samvinnu heldur örvun. Norðurlandaráð er form á svæðisbundnu þingmannasamstarfi sem hefur vakið athygli víða og orðið öðrum til eftirbreytni, t.d. við stofnun Eystrasaltsráðsins og Norður-Írlandsþingmannaráðsins. Menningarsamstarf Norðurlandaráðsþjóðanna hefur aldrei verið jafnmikilvægt og nú á sama tíma og áherslan á alþjóðlega samstarfið eykst. Ég vil sérstaklega nefna sjónvarpsmálin en mjög lengi hefur verið mikill áhugi á að auka samvinnu Norðurlandanna þar en minna orðið úr en áformað hefur verið. Einkum er nauðsynlegt að marka skýra stefnu í þessum málum og gera það kleift að ná sjónvarpsútsendinum norrænu stöðvanna alls staðar á Norðurlöndum ásamt því að auka samvinnu í dagskrárgerð sem stenst samkeppni við það sem best er gert í veröldinni allri. Það hefur aldrei verið brýnna en einmitt núna að þessum þætti sé sinnt af alvöru á sama tíma og tungumál Norðurlandanna eiga í vök að verjast gagnvart erlendum áhrifum. Allar Norðurlandaþjóðirnar eru á sama báti hvað það snertir og við erum öll mjög meðvituð um það hve djúpar rætur tungumálið á í menningu okkar. Þetta tvennt, tungumál og menning, verður ekki aðskilið. Þess vegna er nauðsynlegt að leggja enn ríkari áherslu á málskilning milli Norðurlandaþjóðanna, einkum hjá börnum og unglingum, og rækta á þann hátt sameiginlegan menningararf Norðurlandanna. Í þessu sambandi er vert að geta þess að í sumar verður haldin í Reykjavík æskulýðsráðstefna. Hún er skipulögð af frjálsum félagasamtökum á Norðurlöndum og hér á Íslandi er það Ungmennafélag Íslands sem sér um undirbúninginn. Lögð er mikil áhersla á að fá sem mesta þátttöku víðs vegar að á Norðurlöndunum og sérstaklega frá jaðarsvæðunum og hinum dreifðu byggðum. Þess er vænst að þátttakendur verði 3--4 þúsund talsins og ég held að óhætt sé að segja að þetta sé langstærsti viðburður af þessu tagi sem nokkurn tíma hefur verið staðið fyrir á Norðurlöndunum og mikið gleðiefni að þessi ráðstefna verður haldin á Íslandi. Ég nefni líka hinn mikilvæga þátt í norrænni samvinnu á sviði menntunar og rannsókna sem ásamt menningarsamvinnunni eru kjarninn í norrænni samvinnu. Þar brennur mjög á að ryðja úr vegi ýmsum hindrunum sem t.d. íslenskir námsmenn reka sig á þegar þeir nema á Norðurlöndunum. Þrátt fyrir gagnkvæma viðurkenningu á menntun á milli Norðurlandanna hefur komið í ljós í ríkara mæli en menn töldu að þar þarf að bæta úr og þar er verk að vinna og það var mjög mikil áhersla á þennan þátt á Norðurlandaráðsþinginu í Stokkhólmi í haust. Grundvallaratriðið í starfi Norðurlandaráðs hlýtur líka að vera að stuðla að friði, öryggi og stöðugleika í Evrópu. Á öryggismálin ættu menn ekki aðeins að líta frá hefðbundnu, hernaðarlegu sjónarhorni í ljósi þess að kalda stríðið er að baki, heldur reyna að finna og ráðast að rótum þess vanda sem veldur deilum og gæti leitt til átaka. Það ber að styrkja norrænt samstarf á vettvangi friðargæslu, mannúðar og hjálparstarfs. Einnig væri gagnlegt að gangast fyrir umræðu, ekki aðeins á norrænum vettvangi, um stefnumörkun um málefni minnihlutahópa, flóttamanna og innflytjenda og sér í lagi í ljósi uppgangs nýnasista en þau mál hafa verið mjög í brennidepli á Norðurlöndum, einkum í Svíþjóð og Danmörku. Hlutar Norðurlandanna eru heimskautasvæði og hlutar þeirra liggja að Barentshafi og Eystrasalti. Áherslur í alþjóðasamstarfi verða að taka mið af þessu ásamt að efla tengslin við Vestnorræna ráðið. Verkefnin í austurvegi felast m.a. í að efla lýðræði, mannréttindi, dóms- og réttarkerfi, festa lögmál markaðarins í sessi, tryggja aðgang að menntun og heilsugæslu og stuðla að skynsamlegri nýtingu auðlinda. Aukin áhersla á efnahags- og umhverfismál kallar á aukin tengsl á milli vestnorræna svæðisins og annarra hluta Norðurlanda. Á heimskauts- og Barentssvæðunum þarf að styðja frumbyggja til að standa vörð um og þróa menningu sína. Norðurlöndin eiga áfram að styrkja samstarf sitt sem tekur mið af heildarhagsmunum svæðisins og metnaðarfullum markmiðum í umhverfismálum. Finnar komu því til leiðar innan Evrópusambandsins á formennskuári sínu í fyrra að tillögur þeirra um norðlægu víddina yrðu teknar inn í framkvæmdaáætlun ESB. Þeirri vinnu verður lokið í sumar og á fundi Noðurlandaráðs í Helsinki í janúar sl. gerði Lipponen, forsætisráðherra Finna, þingmönnum Norðurlandaráðs grein fyrir hvernig þessi vinna stendur. Verður forvitnilegt að sjá árangur hennar þegar framkvæmdaáætlunin liggur fyrir í sumar. Herra forseti. Í þekkingarsamfélagi nútímans skiptir sköpum um efnahagslega velferð þjóða, hvernig staðið er að menntun og rannsóknum. Í þeim efnum dugar ekkert annað en það besta. Þess vegna eru menntun og rannsóknir mikilvægustu mál framtíðarinnar til að standast öðrum þjóðum snúning í harðri alþjóðlegri samkeppni. Samvinna í menntamálum hefur skipað stóran sess í norrænni samvinnu. Miklu skiptir eins og ég nefndi áðan að háskólastúdentar geti farið óhindrað á milli Norðurlandanna til að stunda nám. Ráðstefna Norðurlandaráðs um þekkingu og vöxt á Norðurlöndunum í mars sl. setti menntamálin og rannsóknirnar í enn sterkara kastljós en áður á norrænum vettvangi. Þar var fjallað um þessi mál í mjög víðu samhengi og í brennidepli voru menntun, rannsóknir, nýsköpun í atvinnulífnu og samkeppnisstaða Norðurlandanna. Norrænt samstarf hefur í tímans rás fyrst og fremst byggt á sameiginlegum menningararfi norrænu þjóðanna. Á þeim tíma sem nú fer í hönd, tíma þar sem aukin samvinna þjóða og hnattvæðing er lykilatriði er alltaf best að vera sjálfum sér trúr og þekkja þann jarðveg sem maður er sprottinn úr. Það er gæfuríkast að kannast við og virða þann menningararf sem okkur er fenginn í hendur. Stundum er sagt að nóbelsskáld okkar Íslendinga, Halldór Laxness, sé íslenskari en allt sem íslenskt er. Fáir nútíma Íslendingar hafa gefið heiminum stærri verðmæti en hann. Um það vitnar sú viðurkenning sem hann hefur hlotið fyrir skáldverk sín og útbreiðsla bóka hans. Halldór ferðaðist mikið um heiminn. Fáir hafa verið trúrri uppruna sínum en hann. Ég nefni þetta til að undirstrika þá staðreynd að það sem á við í lífi einstaklings á einnig við um líf þjóða. Norðurlöndin hafa borið gæfu til þess að standa trúan vörð um þann menningararf sem fortíðin hefur skilað og skyldi það ekki vera meginástæða þeirrar velmegunar og traustu og góðu stöðu sem þau búa við í nútíðinni. Að fortíð skal hyggja er framtíð skal byggja. Ef til vill getum við séð ákveðnar hliðstæður í víkingatímanum og þeim tímum sem við lifum nú. Víkingatíminn var blómaskeið á Norðurlöndum og einkenndist af því að þjóðirnar sköruðu fram úr öðrum í krafti þekkingar og tækni. Norðurlandabúar réðu yfir mikilli þekkingu og færni í siglingum. Þeir áttu mikil viðskipti og blómleg við aðra íbúa álfunnar og fluttu heim með sér hvers kyns þekkingu og reynslu. Þetta var forsenda aukinnar þekkingar og framfara og veitti þeim í raun yfirburðastöðu í Evrópu. Allt gat það í sjálfu sér ógnað þeim gildum sem þeir byggðu á heima fyrir en hafa ber í huga þegar við stöndum á þröskuldi nýrrar aldar og samskiptatækni þekkingarsamfélagsins þeytir okkur á fljúgandi ferð inn í óræða framtíð, blasir þá ekki áþekk mynd við í nútímanum í smækkandi heimi og birtist í síharðnandi samkeppni milli þjóðanna í að tileinka sér þá fjölmörgu möguleika sem felast í tækninýjungum og vísindalegri þekkingu og uppgötvunum? Það hefur góðu heilli einkennt Norðurlandaþjóðirnar hve mikið þær hafa lagt upp úr menntun og þekkingu. Þess vegna standa þær vel að vígi í því að nýta sér tæknina. Óvíða í heiminum er tölvueign meiri, internettenging almennari og farsímanotkun algengari. Norðurlöndin standa framarlega í hátækniiðnaði og eru fyrirtæki eins og Nokia og Ericsson glöggt dæmi um það svo að einhver séu nefnd af mörgum. Menntun og rannsóknir eru forsenda framfara og velmegunar. Það er ófrávíkjanleg staðreynd að beint samband er milli menntunar og efnahagslegrar velmegunar. Reyndin sýnir svo að ekki verður um villst að þær þjóðir sem hafa lagt áherslu á að mennta þegna sína standa best að vígi í alþjóðlegri samkeppni. Þær bera mest úr býtum efnahagslega og eru þess vegna hæfastar til að skapa þegnum sínum þá farsæld og lífshamingju sem maðurinn hefur frá fyrstu tíð sóst eftir og leitað að. Alþjóðleg samvinna á sviði vísinda fer nú ört vaxandi. Sýnt er að þjóðfélagsþróun næstu aldar byggist fyrst og fremst á skipulegri hagnýtingu þekkingar á öllum sviðum þjóðfélagsins. Þekkingarþjóðfélagið tekur við af iðnaðarþjóðfélaginu á nýrri öld. Flestir gera sér nú grein fyrir að engin þjóð getur ein og sér skapað og náð tökum á því að hagnýta á hagkvæmastan hátt alla þekkingu sem hún þarfnast. Þjóðir verða að skipta sér verkum eða eiga með sér samvinnu til að leysa verkefni hvort sem er á sviði hátækni og geimvísinda, læknisfræði og heilbrigðisþjónustu, orkumála, efnahags- og atvinnumála, umhverfismála, náttúruauðlinda, öryggismála, þróunarmála og margs fleira. Margir hafa vaxandi áhyggjur af áhrifum mannsins á veðurfar og fjölbreytni lífríkisins á jörðinni. Ráðstefna Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn í mars sl., þekking og vöxtur sýndi á glæsilegan hátt hversu vakandi og meðvitaðar Norðurlandaþjóðirnar eru um að halda forustu sinni í samfélagi þjóðanna á sviði mennta, vísinda og rannsókna. Ég vil sérstaklega leggja áherslu á nauðsyn þess að ráðstefnunni sé fylgt eftir af miklum krafti.

Herra forseti. Ég vil þakka þær inngangsræður sem hér hafa verið fluttar um norrænt samstarf og í stuttu yfirliti í þeim þremur ræðum var margan fróðleik að finna. Þó vil ég koma með alveg sérstaka ábendingu í upphafi máls míns í tilefni þess að á fundum okkar á Norðurlöndum kemur jafnan fram mikil hvatning um að taka þau mál eða málaflokka, sem verið er að fást við hverju sinni, fyrir í umræðu í þjóðþinginu. Ósjaldan er rætt um að fara verði með þessi eða hin málin inn í þjóðþingin, og að mikilvægt sé að þjóðþingin taki þátt í þeirri umræðu sem fer fram á vettvangi Norðurlandaráðs. Í hvert sinn sem við sem hlustum á slíka hvatningu finnum við til þess að mál eru of lítið rædd í þjóðþinginu. Þegar skýrsla Norðurlandaráðs eða skýrsla samstarfsráðherra er flutt hér á þinginu eru afar fáir sem taka þátt í umræðum um þá skýrslu og þeir fáu eru gjarnan þeir sem eru í norrænu samstarfi og hafa setið þá fundi sem verið er að vitna til. Og ég held að ég mæli fyrir munn allra okkar, sem höfum verið virk í norrænu samstarfi, þegar ég held því fram að okkur langar til að umræðan sé öðruvísi, að þeir sem eru á fundum og virkir í samstarfinu miðli til hinna sem ekki eiga þess kost að vera á þeim ráðstefnum sem um er að ræða eða sitja fundina þar sem tekið er á samnorrænum viðfangsefnum. Þar sem ég sat í upphafi fundar og horfði á tóman ráðherrabekkinn meðan samstarfsráðherra Siv Friðleifsdóttir hélt ræðu sína, þá áttaði ég mig á því hversu mikilvægt það er að margir ráðherrar væru hér viðstaddir og þingmenn gætu notað þá skýrslu sem hér er lögð fram og fylgir ræðu samstarfsráðherra til að beina fyrirspurnum til ólíkra ráðherra um hin ýmsu mál. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að mættur er hæstv. utanrrh., Halldór Ásgrímsson, og tekur þátt í umræðunni. Ég beini því þess vegna bæði til forseta þingsins og þessara tveggja ráðherra hvort ekki sé ástæða til að við reynum að gera umræðuna um norrænt samstarf þannig, samstarfið sem ég lít á sem það mikilvægasta og þýðingarmesta fyrir okkur Íslendinga, að ráðherrarnir reyni að sjá af svo sem 1--2 klukkustundum þann dag sem umræðan fer fram og geti þá tekið þátt í umræðu um þau mál sem drepið er á í skýrslunni og varða ráðuneyti þeirra. Með öðrum orðum, herra forseti, er ég að gefa það til kynna að umræða okkar í þjóðþinginu um norrænt samstarf sé veik, hún þurfi að vera betri og ég hvet til þess að við reynum að vinna bug á því. Þegar ég lít á skýrslu samstarfsráðherranna, þá gríp ég niður í nokkur einstök mál sem mig langar að staldra við, m.a. samstarf á sviði orkumála sem er mjög áhugavert að lesa. Sömuleiðis kom forseti Norðurlandaráðs, Sigríður Anna Þórðardóttir, inn á sjónvarpsmálin sem beinlínis hafa verið vandræðaleg fyrir okkur og hafa dregið fram algert úrræðaleysi á Norðurlöndum með að ná niðurstöðu í þau mál. Við það að skoða hugmyndir sem hafa verið uppi um samstarf í orkumálum vakna auðvitað margar spurningar sem varða okkur sjálf og hvernig við og orkumál okkar, sem eru sérstæð, tengjast samstarfi Norðurlandanna. Vísað er til funda sem haldnir hafa verið hér og á Norðurlöndum og að á fundi orkuráðherra Norðurlanda og Eystrasaltsríkja hafi verið ákveðið að leggja sérstaka áherslu á raforkumarkað, gasmarkað, orkustefnu, loftslagsmál og orkusparnað og útvíkka norrænu orkurannsóknaráætlunina þannig að hún nái einnig til Eystrasaltssvæðisins og eru löndin að veita sérstakt fjármagn til þessa verkefnis sem mér finnst vera mjög áhugavert. Það er á þennan hátt sem við eigum fyrst og fremst að beita okkur nú í samvinnu við Eystrasaltsríkin vegna þess að sú mikla áhersla á að fara með allt norrænt inn í Eystrasaltsríkin í kjölfar þess að þau opnuðust hefur kannski breyst og þarf að breytast þannig að við tökum fyrir sérstök viðfangsefni. Mig langar líka til að heyra um það annaðhvort hjá samstarfsráðherra eða hæstv. utanrrh. hvernig útfærsla verður á norðlægu víddinni sem getið var um í ræðu hv. þm. Sigríðar Önnu Þórðardóttur. Í skýrslu Norðurlandaráðs kemur fram að Paavo Lipponen, forsætisráðherra Finnlands, ítrekaði það í ræðu sinni í lok janúar að Evrópusambandið hefði fallist á að norðlæga víddin yrði á aðgerðaáætlun sambandsins. Við höfum nokkrum sinnum nefnt þetta þýðingarmikla mál. Þetta er stórpólitískt mál fyrir þjóðir í Norður-Evrópu en í hvert sinn sem við höfum nefnt þetta og hversu mikilvægt það var að Paavo Lipponen skyldi ná þessu inn í aðgerðaáætlun sambandins þegar hann var með formennsku í Evrópsambandinu vaknar líka sú spurning hvernig þessi aðgerðaáætlun snúi að okkur Íslendingum. Hvar koma Íslendingar að þessu máli? Ég legg fram þá spurningu til hæstv. utanrrh. og samstarfsráðherra. Annað sem ég vil benda á er að eins og getið er um málefni allra annarra ráðherra er hér getið um áhugaverð málefni á vettvangi dómsmrn. Á árlegum sumarfundi ákváðu dómsmálaráðherrar nýja framkvæmdaáætlun fyrir árið 1999--2000. Þar eru tilgreind sérstök forgangsverkefni sem ég er mjög hrifin af og fagna því. Þau tengjast því sem Samfylkingin hefur verið að gera. Hún hefur flutt á haustþingi gífurlega mörg mál sem varða réttindi barna og úrbætur í málefnum barna. Í hinni nýju framkvæmdaáætlun eru forgangsverkefni barátta gegn afbrotum ungs fólks og barátta gegn barnaklámi á netinu, alþjóðlegur sifjaréttur, kynferðisleg misnotkun barna, starf er varðar afbrotavarnir ásamt mörgu öðru sem hér er nefnt. Ég nefni þetta af því að þetta er eitt af þeim málefnum sem hefði verið mjög áhugavert að geta spurt hæstv. dómsmrh. nánar út í. Ég minnist þess ekki að hæstv. dómsmrh. hafi fjallað um í fjölmiðlum á hverju eigi að taka á norrænum vettvangi. Hins vegar höfum við öll orðið vör við að hæstv. dómsmrh. hefur leitað vestur um haf og átt þar samráð í málefnum sem varða fíkniefnavarnir og úrræði varðandi afbrotamál og frá mínum sjónarhóli séð er það ekki vettvangurinn sem ég mundi sækja í. Fyrst og fremst væri það hinn norræni vettvangur. Á ráðstefnu á vegum Norðurlandaráðs fyrir einu eða tveimur árum vorum við með fulltrúa frá Evrópusambandinu. Þar kom fram að vitað væri að í Evrópu væri að finna barnavændishús og ég býst við að við séum öll sammála um að það sé eitthvert versta dæmi um þessi skelfilegu mál sem hafa verið að ríða yfir Vestur-Evrópu og hafa komið hingað til okkar. Þetta eru málefni sem væri áhugavert að ræða hér í þjóðþinginu og taka fyrir jafnvel í nefndum þingsins og hvernig verið er að taka á þeim á norrænum vettvangi. Herra forseti. Ég ætla að víkja örlítið að skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Í upphafi vil ég nefna það um leið og ég fagna því að forseti okkar er Sigríður Anna Þórðardóttir, að síðustu þrír forsetar Norðurlandaráðs hafa verið konur. Það er mjög áhugavert vegna þess að það undirstrikar það jafnrétti sem hefur verið að festa rætur á Norðurlandaþingunum og endurspeglar stöðu kvenna bæði á heimaþingum og á norrænum vettvangi. Fyrstu ár mín í Norðurlandaráði voru karlar jafnan forsetar þó að við vitum önnur dæmi um að konur hafi gegnt því embætti fyrr á árum og þar með íslenskar. Gífurlegar breytingar urðu á skipulagi Norðurlandaráðs þegar innra skipulagi þess var breytt í hina svokölluðu þrjá stólpa, þ.e. Norðurlandanefndina, Evrópunefndina og nærsvæðanefndina. Áður fyrr var verkefni Norðurlandaráðs á vettvangi Norðurlandanefndarinnar einnar í dag. Ég hef allan tímann frá því að þessi breyting var gerð minnt á að þýðingarmesta samstarfið er samstarf Norðurlandanna sjálfra og við megum aldrei missa sjónar á því í umfjöllun okkar um þetta samstarf. Auðvitað höfum við þurft að líta til Evrópu og það er mikilvægt að gefa Evrópumálunum gaum og ástæða var til að sérstök nefnd yrði sett í það. Einnig voru pólitískir hlutir að gerast í Eystrasaltslöndunum sem urðu til þess að Norðurlöndin ákváðu að verða mikil hjálparhella og stuðningslönd við þá lýðræðisþróun sem þar átti sér stað. Hins vegar hefur það verið að gerast að menn hafa verið að draga úr fjárveitingum til Norðurlandaráðs. Fjárlög Norðurlandaráðs eru, ef upplýsingar mínar eru réttar, óbreytt frá árinu 1995. Þrátt fyrir það renna núna um 140 millj. danskra króna til nærsvæðasamstarfsins sem þýðir að við erum að veita miklu minna fjármagn til hins eiginlega samstarfs en áður gerðist. Nú er ég ekki stjórnmálamaður sem mælir allt í krónum og aurum. En það er alveg ljóst að í þessu tilfelli erum við að draga úr samstarfi með því að draga úr fjármagni og dreifa því sem gekk til norræns samstarfs yfir á bæði Evrópusamstarf og nærsvæðasamstarf. Yfir þessu eigum við að vaka. Það eru skilaboð mín. Mig langar líka, herra forseti, af því að ég gat um barnamálin, sem heyra undir dómsmrn. og komu fram í skýrslu samstarfsráðherra, að víkja að því að Norðurlandanefndin var með vinnuhóp um börn og unglinga og hélt vinnufund á Egilsstöðum í lok maí í fyrra. Þar voru mjög áhugaverð verkefni tekin fyrir og niðurstaða vinnuhópsins hefur verið birt í sértakri tillögu. Í tilmælunum felst m.a. að skorað er á norrænu ráðherranefndina að vinna sérstaka aðgerðaáætlun fyrir börn og unglinga, að þróa norræna samvinnu um andlega heilsu barna, að hafa samvinnu við norræna umboðsmenn barna um að skýrgreina hvað felist í hugtakinu ,,barnets beste``, --- það besta fyrir börnin --- að vinna að því að tryggja hagsmuni barna innan réttarkerfisins, og að innleiða og framkvæma barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Herra forseti. Því hlýt ég að minna á að hér fyrir þinginu liggur þáltill. um að yfirfara íslensk lög með tilliti til barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og gera úrbætur á þeim lögum þar sem er ábótavant. Ég hvet því til þess að á sama tíma og ég les áherslur Norðurlandanefndarinnar á að innleiða og framkvæma barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, að eitthvað felist í því að taka þessa umræðu í heimaþinginu og að við bregðumst þá við. Þar sem svo vill til að tillaga liggur fyrir, þá hvet ég til þess að sú tillaga verði ein af þeim tillögum sem ná fram að ganga á vori komanda. Fleira sem nefnt er varðandi börnin er að unnin verði rannsókn á aðstæðum barna og ungs fólks í dreifðum byggðum á Norðurlöndunum. Þetta er gífurlega mikilvægt, að unnin verði rannsókn á aðstæðum barna og ungs fólks og skoðaðir verði líka möguleikar til menntunar og félagslegra aðstæðna, sérstaklega barna og unglinga í þéttbýli, og afla þekkingar á kostum og göllum þess að vera barn eða unglingur í dreifbýli og svo þróun upplýsingatækninnar. Þá hlýt ég að spyrja þá sem málið varðar og þekkja: Hvernig ætlum við að kanna þessi mál á Íslandi? Hvernig ætlum við standa að þeirri vinnu hér á landi? Ég vil gjarnan sjá að það verði gert á öflugan hátt og leggja því lið. Herra forseti. Síðasta ráðstefnan sem ég sótti á þessu ári var þemaráðstefna um þekkingu og vöxt á Norðurlöndum sem áðan var getið um. Þar var skyggnst markvisst til framtíðar og menn gerðu sér grein fyrir því hvaða gífurlegar þjóðsfélagsbreytingar eru að verða, bæði á Norðurlöndum og í Evrópu. Hvert ætlum við að stefna og hvernig? Þetta var góð ráðstefna og ég mundi vilja sjá slíka umræðu fara fram hér á landi. Þar var spurt hvort Norðurlönd gætu orðið heimamarkaður. Staða Norðurlandanna var dregin fram í hnattvæðingunni, svo og í Evrópu og staða okkar í Evrópu. Þetta var gífurlega góð ráðstefna, ein sú besta sem ég hef sótt á Norðurlöndunum. Og mig langar til að slík umræða færist inn í íslenskt samfélag og við gætum staðið fyrir því að slík umræða fari fram hér heima. Mér finnst þemaráðstefnur mjög góður þáttur í starfi Norðurlandaráðs, sérstaklega þegar þess er gætt að fulltrúar viðkomandi fagnefnda í þjóðþingunum fái að sækja þær en á því hefur verið brestur hjá okkur í íslenska þjóðþinginu. Ég vil hvetja til þess að fólk sem á sæti í fagnefndunum hér sæki slíkar þemaráðstefnur og að haldið verði áfram á sömu braut með þær.

Herra forseti. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi sérstaklega að hæstv. dómsmrh. Sólveig Pétursdóttir leitaði víða fanga til að fá hugmyndir til að bæta löggæslu, vímuefnavarnir og málefni barna. Ég tel að það sé mjög gott og til fyrirmyndar að hún sæki sem víðast í þeim efnum. Mig langar líka til þess að fullvissa hv. þm. um að á engan hátt er verið að draga úr norrænu samstarfi á þessu sviði. Það er þvert á móti mjög öflugt. Ég minni á að á sl. sumri var haldinn fundur norrænu dómsmálaráðherranna hér á landi þannig að ekki þarf að óttast að áhugi sé dvínandi á norrænu samstarfi á því sviði. Á þeim fundi samþykktu dómsmálaráðherrar Norðurlandanna nýja framkvæmdaáætlun fyrir árin 1999--2000. Þar eru tilgreind ýmis forgangsverkefni. Ég nefni nokkur þeirra: baráttuna gegn afbrotum ungs fólks, samstarf Norðurlanda og Eystrasaltsríkjanna, afnám félagsréttarlegra hindrana í löggjöf við samruna fyrirtækja og ýmislegt fleira, kynferðislega misnotkun barna, starf er varðar afbrotavarnir, löggjöf um upplýsingatækni, svo fátt eitt sé nefnt. Á þessu sviði er því mjög öflugt samstarf dómsmálaráðherra á Norðurlöndum.

Herra forseti. Ég held að hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir hafi annaðhvort misskilið ræðu mína hrapallega eða alls ekki heyrt hvað ég var að segja vegna þess að ég var að telja upp þau forgangsverkefni sem hún var að endurtaka í ræðustól og draga fram hve mér fyndist áhugavert að samstarf dómsmálaráðherra á Norðurlöndunum væri í þessum farvegi. Það er persónuleg skoðun mín að ekki sé mikið að sækja til Bandaríkjanna hvorki varðandi vímuefnavarnir né forvarnamál. Ég er fylgjandi því að ráðherrar og fólk í pólitík og allir sem vilja efla sig geri sem mest af því að skoða hvað er að gerast í heiminum. Ég er að benda á að á sama tíma og mér finnst að ekki hafi verið farið rétt að í Bandaríkjunum þar sem fangelsin eru yfirfull af ungmennum vegna fíkniefnabrota af því að einu úrræðin eru að fangelsa þá hef ég tekið eftir því að för dómsmálaráðherra til Bandaríkjanna hefur fengið mjög gott og mikið rými í fjölmiðlum og þar með fékk ég að vita hvað hún var að sækja þangað. Ég hef ekki séð mikið af því að dómsmrh. okkar væri að segja frá því í fjölmiðlum hvað er að gerast á norrænum vettvangi, hvaða forgangsverkefni eru þar. Það er það sem mig langar að sé gert, því sé haldið á lofti og að við eigum að vinna inn í landið okkar það sem er verið að takast á um saman á Norðurlöndunum. Þetta er inntakið í því sem ég beindi sjónum að fyrir utan að leggja áherslu á að ef ráðherrarnir væru hér þegar við förum yfir skýrsluna, gætum við beint þeim spurningum til ráðherranna, hvað hefði verið að gerast og hvað er að gerast heima í þessum málum. Það getum við ekki gert með þessu vinnulagi.

Herra forseti. Ekki er við hæstv. dómsmrh. að sakast þó fjölmiðlar sýni frekar áhuga á ferðum hennar og samstarfi við Bandaríkin en til Norðurlandanna. Ég vil sérstaklega draga fram í þessa umræðu af því að nefndar voru vímuefnavarnir að Bandaríkin hafa lengi verið í forustu á sviði vímuefnavarna. Hugmyndir að því sem við höfum gert á Íslandi t.d. í áfengisvörnum og meðferðarúrræðum, höfum við m.a. sótt til Bandaríkjanna, til Hazelden-stofnunarinnar í Minnesota. Áður en við komum upp meðferðarstofnunum á Íslandi fóru Íslendingar til Bandaríkjanna í meðferð. Þessu megum við ekki gleyma. Bandaríkjamenn hafa staðið framarlega í slíkum málum og er margt hægt að læra af þeim.

Herra forseti. Er það ekki dæmalaust að þegar ég er að reyna að finna leiðir til þess að umræðan um norrænt samstarf geti orðið sem ítarlegust og best og frjóust skuli formaður þingflokks Sjálfstfl. detta í að gera það að aðalmáli að ég skuli hafa nefnt að ég mundi ekki hafa sótt helstu upplýsingar eða leiðsögn til Bandaríkjanna? Auðvitað veit ég að við sóttum áfengisvarnastefnuna þangað og að við erum ábyggilega löngu komin langt fram úr þeim. Við erum búin að sækja þangað það sem þar er að hafa fyrir löngu. Auðvitað veit ég að enginn stýrir hvað fer í fjölmiðlana en ef ráðherra er að leggja mikla áherslu á málefni kemur hann þeim inn í fjölmiðla. Ég ætla bara að hæla dómsmrh. fyrir hvað hún hefur verið dugleg við að koma öllu inn í fjölmiðla sem hún er að fást við svo það sé þá líka skýrt. Menn verða að geta tekið því að aðrir séu með ólíkar skoðanir á einhverju og ekki að hlaupa í vörn fyrir einn afmarkaðan þátt. Hér eigum við að ræða hvað við getum komið með hingað inn og hvernig við getum nýtt norræna samstarfið til að gera úrbætur hjá okkur. Við höfum oft gert það, en sums staðar er enn ábótavant. Herra forseti. Það er engin tilviljun að ég skuli hafa lagt megináherslu á málefni barna í stuttri ræðu minni, bæði hvað varðar ráðherraskýrsluna og skýrslu Norðurlandaráðs. Það er engin tilviljun.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þær framsöguræður sem hafa verið hér á undan og skýra mjög vel starf Norðurlandaráðs og mikilvægi norræns samstarfs. Norrænt samstarf er þungamiðja í utanríkisstefnu okkar Íslendinga og það ber að ræða mjög ítarlega og vekja athygli á því. Maður finnur það í þessu samstarfi að það eru ekki bara við Íslendingar sem lítum svo á að norrænt samstarf hafi mikla kosti. Við finnum það t.d. þegar verið er að fjalla um uppgang nýnasismans á Norðurlöndum núna hversu mikilvægt er fyrir hinar Norðurlandaþjóðirnar að starfa saman og reyna að vinna bug á þeirri plágu sem uppgangur nýnasismans er á Norðurlöndunum og þar hafa menn fundið styrk af samstarfinu við þá baráttu. Hæstv. forseti. Ég vil gera sérstaklega að umtalsefni tvö verkefni sem ég hef tekið þátt í á norrænum vettvangi með sæti mínu í Norðurlandaráði á síðasta ári. Það var haustið 1998 sem Norðurlandanefnd setti á fót vinnuhóp um málefni barna og unglinga og í honum áttu sæti sjö þingmenn af Norðurlöndunum. Það var afskaplega áhugavert að taka þátt í þessu starfi og veitti manni mikla innsýn í það sem er að gerast á Norðurlöndunum varðandi starf fyrir börn og unglinga og ekki síður hér á landi. Hópurinn átti einmitt eins og hér hefur verið nefnt einn fund á Egilsstöðum þar sem við fengum mjög góðar upplýsingar frá íslenskum aðilum varðandi það sem verið er að gera hér. Sérstaka athygli vakti erindi Karls Steinars Valssonar frá karlanefnd Jafnréttisráðs og einnig hinna sem þarna komu; Þórhildar Líndal, umboðsmanns barna, og Helgu Guðmundsdóttur sem fjallaði um starf með börnum og unglingum í dreifbýli og tók sitt starf á Egilsstöðum sem gott dæmi um það. En verkefni hópsins var að draga upp útlínur að helstu vandamálum á möguleikum barna og unglinga á Norðurlöndunum á þröskuldi nýrrar aldar. Vinnuhópurinn fundaði fimm sinnum og í starfi sínu lagði hann sérstaka áherslu á réttindi barna og unglinga, baráttu gegn einelti, menntamál, félagsmál og heilsuverndarmál þessa þjóðfélagshóps. Það er aðeins misvísandi sem kemur fram í skýrslu nefndarinnar að ekki var einungis um eina tillögu að ræða sem kom út úr starfi hópsins, heldur voru tillögurnar þrjár. Það var ein þverfagleg tillaga og vinnuáætlun, eins og kemur fram í skýrsluni, þar sem skorað er á norrænu ráðherranefndina að vinna sérstaka aðgerðaráætlun fyrir börn og unglinga og þróa norræna samvinnu um andlega heilsu barna, að hafa samvinnu við norræna umboðsmenn barna um að skýrgreina hvað felst í hugtakinu ,,barnets beste``, að vinna að því að tryggja hagsmuni barna innan réttarkerfisins, að innleiða og framkvæma barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og að innleiða aðferðir til að tryggja börnum og ungu fólki áhrif í samfélaginu. Einnig var tillaga varðandi einelti og ofbeldi meðal barna og síðan tillagan sem hér er nefnd um börn og unglinga í dreifbýli. Ég lagði mesta áherslu á þetta atriði í starfi mínu og ég held að tími sé til kominn að skoða vandlega hverjar eru sérstakar aðstæður barna og unglinga á landsbyggðinni. Ástæðan er sú að þó að Norðurlöndin standi framarlega í málefnum barna og unglinga hafa rannsóknir og aðgerða\-áætlanir miðað nær eingöngu við þann hóp sem býr í borgum og bæjum. Samtímis finnast nær engar rannsóknir á högum barna og unglinga í dreifbýli, m.a. hvað varðar aðstöðu eða aðstöðumun í menntamálum, félagsmálum, réttindamálum og almennum uppvaxtarskilyrðum. Á Norðurlöndunum býr mikill fjöldi fólks í dreifbýli og mikill fjöldi barna og unglinga. Aðstæður þessa hóps eru aðrar en í þéttbýli, möguleikarnir eru mismunandi og vandamálin að sumu leyti frábrugðin. Nauðsynlegt er að afla meiri þekkingar á högum þessa hóps til að geta mótað skynsamlega stefnu. Í tillögunni felst að lagt er til að norræna ráðherranefndin láti vinna skýrslu um stöðu barna og unglinga í dreifbýli, sem skoði m.a. að hve miklu leyti menntamál og félagsleg réttindi þeirra eru tryggð í sama mæli og í þéttbýli, í öðru lagi kosti og galla þess að alast upp í dreifbýli og safna nýjum upplýsingum þar að lútandi og í þriðja lagi hvernig upplýsingatækni getur komið að notum við að draga úr göllum þess að alast upp í fámenni og einangruðu samfélagi og þá er verið vísa bæði í internet, spjallrásir, tölvupóst o.fl. Skorað er á norrænu ráðherranefndina að styðja samvinnu milli dreifðra byggða sem lýtur að því að skiptast á upplýsingum og reynslu af stefnumótun fyrir börn og unglinga. Þar eð engar rannsóknir hafa farið fram á Norðurlöndunum á stöðu barna og unglinga í dreifbýli gæti skýrsla af þessu tagi verið grunnur að stærra rannsóknarverkefni í þessum málaflokki, þ.e. samnorrænu rannsóknarverkefni. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir var að nefna hvernig staðið yrði að þessu. Ég held að augljóst sé að þetta verður að vera samnorrænt verkefni. Það er ósk og von okkar að ráðherranefndin sinni þessu og að hún veiti í þetta verulegu fé því að þetta mun kosta töluvert og þá verði augum beint að samnorrænum rannsóknum á aðstæðum barna og unglinga í dreifbýli og þetta þarf að gera sem fyrst. Ég trúi því og treysti að ráðherranefndin muni sinna þessu verkefni. Ég vildi einnig nefna það starf sem ég átti þátt í um vinnu eftirlitsnefndarinnar. Ég tók sæti í henni á miðju síðasta ári og þá var, eins og gefur að skilja, komin vel af stað sú vinna sem eftirlitsnefndin var að huga að á þeim tíma, en eftirlitsnefndin annast eftirlit þingmanna með starfsemi sem fjármögnuð er með sameiginlegu norrænu fjármagni og getur einnig skoðað norrænt samstarf að öðru leyti. Auk þess sem skoðaðir voru ársreikningar og ársskýrslur Norðurlandaráðs og ráðherranefndarinnar velur eftirlitsnefndin á hverju ári eitt eða fleiri svið til sérstakrar skoðunar. Fyrir árið 1999 var slíku eftirliti beint að því hvernig farið sé eftir tilmælum Norðurlandaráðs. Það er skoðun mín að það sé afskaplega mikilvægt að því starfi sé framfylgt sem fer fram í Norðurlandaráði og þeim tilmælum sem samþykkt eru á Norðurlandaráðsþinginu. Eins og menn vita var samþykkt tillaga á þinginu í Stokkhólmi þar sem eftirlitsnefndin lagði til að ríkisstjórnir Norðurlanda færu yfir verklag sitt varðandi meðferð og pólitíska úrvinnslu tilmæla Norðurlandaráðs, að þær þrói í samráði við norrænar samstarfsstofnanir upplýsingar um meðferð tilmæla og skjalahald, að þær hafi forgöngu um samráð fulltrúa í embættismannanefndum og embættismanna á hinum ýmsu skrifstofum Norðurlandaráðs, að þær geri í tilkynningum eftir því sem hægt er grein fyrir áhrifum þeirra ráðstafana sem samþykktar hafa verið og að þær taki að nýju upp kerfi þar sem framlag einstakra landa til tilkynninga verði aðgengilegt fyrir fulltrúa Norðurlandaráðs. Síðan beindi eftirlitsnefndin einnig til Norðurlandaráðs, og sú tillaga var samþykkt, að setja öll tilmæli á dagskrá á þingum ráðsins, að vanda enn frekar gerð tilmæla og að á þau verði litið miðað við framkvæmdaáætlun á hverju sviði og að hvetja deildir landanna til að fjalla um þær tillögur í skýrslunni og að þeim tilmælum Norðurlandaráðs verði framfylgt sem varða þeirra eigið þing og ríkisstjórn. Ég tel ekki síður mikilvægt að við fjöllum um þetta á Alþingi og að við fylgjum því eftir hvernig ráðherrar okkar fylgja eftir þeim tillögum sem að þeim er beint á Norðurlandaráðsþingum. Þetta snýr að starfi okkar í þinginu og er mikilvægt að því verði fylgt eftir. Ég vil að lokum geta þess að það norræna samstarf sem ég hef tekið þátt í hefur haft mikið gildi fyrir mig sem þingmann til að víkka sjóndeildarhringinn. Oft og tíðum heyrum við þingmenn að þetta starf skili ekki nokkrum hlut varðandi vinnu okkar sem þingmanna en það er að mínu áliti síður en svo. Þetta starf hefur mikið gildi, mikið gildi fyrir Alþingi og það hefur mikið gildi fyrir okkur hvert um sig sem þingmenn við störf okkar.

Herra forseti. Á síðasta ári fór Ísland með formennsku í norrænu ráðherranefndinni og sinnti því mikilvæga verkefni með sóma. Ég sé sérstaka ástæðu til að þakka hæstv. samstarfsráðherra Siv Friðleifsdóttur fyrir framlag hennar og Halldóri Ásgrímssyni fyrir framlag hans ásamt starfsfólki Norðurlandaskrifstofunnar. Ég vil gera norrænu fjárlögin að sérstöku umtalsefni. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi áðan að ekki hefði verið nein aukning á norrænu fjárlögunum á síðustu árum. Undir það tek ég og það er mikið áhyggjuefni. Hið hefðbundna norræna samstarf hefur þvert á móti verið skorið niður þrátt fyrir það að á hverju ári sé verið að koma inn með ný verkefni. Það hefur einfaldlega þýtt að það hefur verið skorið niður á mjög mörgum sviðum en á sama tíma hefur áherslan á grannsvæðasamstarfið verið aukin mjög mikið svo að það tekur núna um 20% af heildarframlaginu. Við verðum að horfast í augu við það sem búum á Vestur-Norðurlöndum að sá hluti Norðurlandanna hefur orðið nokkuð út undan í allri umræðunni og áherslunni sem er á grannsvæðasamstarfið í austri. Auðvitað er mikilvægt að við stöndum vörð um Vestur-Norðurlöndin hvað þetta snertir. Núna er unnið að norrænu fjárlögunum fyrir næsta ár og þau verða meginefni sumarfunda Norðurlandaráðs í júní. Ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra Sivjar Friðleifsdóttur hvernig þeirri vinnu miði því að ljóst er að ákveðin vandamál hafa verið á ferðinni við að koma norrænu fjárlögunum saman og ég veit að verið er að vinna að því hörðum höndum þessa dagana. Það væri mjög áhugavert að fá að vita hvort það er eitthvað sem ráðherra gæti fært inn í umræðuna hvað það snertir. En áætlun Íslands á formennskuárinu laut sérstaklega að málefnum Vestur-Norðurlanda og Norðurskautssvæðanna. Við lögðum áherslu á að norræn samvinna gæfi þessum svæðum sérstakan gaum og að þau væru gerð meira sýnileg. Sérstakar áherslur formennskuárs Íslands birtust í áætluninni Fólk og haf í norðri, sem ráðherra fjallaði um í máli sínu, en þar var lögð veruleg áhersla á umhverfismál, sjálfbæra nýtingu auðlinda og sjálfbæra þróun. Lögð var sérstök áhersla á aðstæður fólks í dreifðum byggðum landsins og það hefur beina skírskotun til Íslands en við þekkjum öll þann vanda sem steðjar að landsbyggðinni. Í því sambandi má einnig benda á að á þinginu í Stokkhólmi samþykkti Norðurlandaráð tilmæli um börn og ungt fólk í dreifbýli. Þar er skorað á norrænu ráðherranefndina að m.a. verði unnin rannsókn á aðstæðum barna og ungs fólks í dreifðum byggðum á Norðurlöndum og tek ég alveg sérstaklega undir orð hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur um mikilvægi þess máls. Athugun ráðherranefndarinnar á m.a. að leita svara við hvernig réttindi barna og unglinga eru virt með tilliti til möguleika til menntunar og félagslegra aðstæðna og þá sérstaklega barna og unglinga í dreifbýli. Þá skal athugunin afla þekkingar á kostum og göllum þess að vera barn eða unglingur í dreifbýli og hvernig þróun upplýsingatækninnar geti haldið hugsanlegum ókostum þess í lágmarki og hvernig unnt sé að styrkja þá þróun. Í nóvember í ár verður 52. þing Norðurlandaráðs haldið á Íslandi. Íslandsdeild Norðurlandaráðs hefur veg og vanda af skipulagningu þess og vinnan er komin vel á veg. Þingið er auðvitað stórt í sniðum og má reikna með því að um eitt þúsund manns verði á þinginu þegar allt er talið, þingmenn og ráðherrar frá öllum Norðurlöndunum, mikill fjöldi fréttamanna og erlendra gesta. Þingið verður haldið í Háskólabíói og á Hótel Sögu eins og við höfum gert undanfarin skipti sem við höfum haldið Norðurlandaráðsþing hér á landi og auðvitað er óhætt að segja að Íslandsdeild Norðurlandaráðs mun gera sitt ýtrasta til að gera þingið sem veglegast. Drög að dagskrá þingsins voru samþykkt af forsætisnefnd Norðurlandaráðs nú í byrjun mars. Rétt er að geta þess sérstaklega að samþykkt var að stytta þingið um einn sólarhring, m.a. vegna eindreginna óska forseta norrænu þjóðþinganna. Ekki var unnt að gera þetta nema með því að stytta dagskrána og hugsanlega takmarka ræðutíma en vonast er til að þetta fyrirkomulag komi ekki niður á hinni pólitísku umræðu á þinginu. Búast má við að umræðan verði mjög lífleg enda verða mörg spennandi mál sem til umfjöllunar á þinginu. Þar ber hæst skýrslu aldamótanefndarinnar eða ,,vísra manna nefndarinnar`` sem Jón Sigurðsson, bankastjóri Norræna fjárfestingabankans, stýrir en hún verður lögð fram í haust og rædd á þinginu. Í tengslum við þingið er rétt að minnast á Upplýsingaskrifstofu Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinar en fyrir ári voru upplýsingaskrifstofur Norðurlandaráðs og ráðherranefndarinnar sameinaðar í tilraunaskyni. Nú í haust var Sigrún Stefánsdóttir ráðin sem deildarstjóri. Upplýsingaskrifstofan mun stuðla að öflugri kynningu og samstarfi við fréttamenn í tengslum við þing Norðurlandaráðs á Íslandi og þess má vænta að við fáum verulega landkynningu í kjölfarið. Samhliða þinginu verður staðið fyrir menningardagskrá sem vel verður vandað til. Við í Íslandsdeild Norðurlandaráðs höfum lagt áherslu á að efni dagskrárinnar og umgerð snúi fyrst og fremst út á við, þ.e. að almenningur fái notið norrænnar menningar og lista í tengslum við þing Norðurlandaráðs á Íslandi. Ísland hafði frumkvæði að því að vísra manna nefndinni var komið á fót. Hlutverk hennar er að móta og koma með tillögur að framtíðarinnihaldi norrænnar samvinnu nú í byrjun nýs árþúsunds. Hlutverk nefndarinnar er m.a. að meta kosti þess að taka upp grannsvæðasamstarf við lönd í vestri, þ.e. Skotland, Hjaltlandseyjar og Nýfundnaland. Lífsskilyrði á þessum svæðum eru um margt svipuð og á Vestur-Norðurlöndum. Hin síðustu ár hefur grannsvæðasamstarf Norðurlanda aðallega beinst að svæðunum í austri eins og ég nefndi áðan. Það hefur kostað verulega fjármuni en hefur hins vegar leitt til þess að skorið hefur verið niður til hinnar hefðbundnu norrænu samvinnu. Nú er svo komið að við þurfum að meta hvort ekki sé rétt að beina áherslum okkar í auknum mæli í vestur, þ.e. til Færeyja, Íslands, Grænlands og hugsanlega nýrra grannsvæða. Ég hef áhuga á því að fara alveg sérstaklega ofan í þessi mál og skoða hvort við Íslendingar gætum ekki haft frumkvæði að einhverju í þessa veru á formennskuári okkar í Norðurlandaráði. Jón Sigurðsson kom á fund í forsætisnefnd Norðurlandaráðs núna í janúar og greindi frá því helsta sem vísra manna nefndin fjallar um. Skýrslu nefndarinnar er beðið með mikilli eftirvæntingu og forsætisnefnd Norðurlandaráðs hefur þegar ákveðið vinnuferli til að meðhöndla skýrsluna en hún verður lögð fram í september. Ég vildi spyrja ráðherra nánar um hvernig þessi vinna stendur og hvort þess sé að vænta að skýrslunni verði lokið í september. Hvaða línur hafa verið lagðar og hvernig stendur sú vinna? Það verður líka spennandi að í kjölfarið mun Norðurlandaráð og norræna ráðherranefndin skoða hvort gera þurfi einhverjar skipulagsbreytingar á norrænu samvinnunni. Gildi norrænnar samvinnu kom berlega í ljós á síðasta hausti þegar Norðurlöndin opnuðu sameiginlegt sendiráð í Berlín. Samstaðan sem Norðurlöndin sýndu með því framtaki vakti verðskuldaða athygli í Þýskalandi og víðar. Byggingarnar eru óvenju glæsilegar og framlag Íslands er alveg sérstaklega fallegt og vel heppnað. Það er mikilvægt að Norðurlöndin haldi fast saman í framtíðinni eins og þau hafa jafnan gert. Þau eru fyrirmynd svæðasamstarfs í Evrópu gegnum tíðina og þess vegna var sendiráðsopnunin í Berlín mjög mikilvægur og táknrænn viðburður sem sýndi áþreifanlega í alþjóðlegu samhengi samstöðu og stefnu Norðurlandanna í norrænu samstarfi.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka umræðurnar um skýrsluna um norrænt samstarf í dag. Ég tel að þær hafi verið afar góðar. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni, formanni Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, fyrir hlý orð í minn garð og þá skýrslu sem hann flutti fyrir hönd Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Hún var mjög yfirgripsmikil og lýsandi fyrir starfið í deildinni. Ég vil einnig taka undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað og drepa á ýmis atriði sem fram komu í máli þeirra. Í fyrsta lagi vil ég taka undir með hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur sem ræddi í fyrri ræðu sinni um ýmislegt sem snýr að mennta- og menningarmálum. Hún minntist á æskulýðsráðstefnu sem haldin verður á Íslandi seinna á árinu. Í máli þingmannsins kom fram hve mikilvægt er að við hlúum að rótum okkar, menningararfinum og þá sérstaklega unga fólkið. Þetta hefur verið rætt á norrænum vettvangi, þ.e. hve mikilvægt er að standa vörð um það að vera norrænn og það að tilheyra þessari menningarheild til að standa sterkari í alþjóðavæðingunni sem dynur í dag á öllum ríkjum heimsins. Í norrænu samstarfi hefur verið lögð mikil áhersla á menningarsamstarf og það að virkja ungt fólk, börn og unglinga. Á síðustu árum hefur verið t.d. verið tekið upp ýmislegt nýtt svo sem Nordjobb og Nordplus. Samskipti hafa aukist milli vinabæja og samskipti barna og unglinga hafa aukist á sem flestum sviðum. Það er mjög ánægjulegt og brýnt vegna þess að margt annað glepur unga fólkið í dag. Heimurinn er að minnka. Það er miklu ódýrara t.d. að fara til annarra landa, fljúga til útlanda. Fjölmörg tækifæri eru fyrir ungt fólk til að skoða heiminn. T.d. er vinsælt að fara sem ,,au pair`` til annarra landa, því miður ekki svo oft til Norðurlandanna heldur til fjarlægri landa. Ungt fólk fer í sólarlandaferðir og alls konar ævintýraferðir og en hoppa þá gjarnan yfir Norðurlöndin og fara eitthvað lengra í burtu. Ég tel því mjög mikilvægt að norræna samstarfið standi sterkan vörð um barna- og ungmennaskipti og það samstarf sem á sér stað á þeim vettvangi. Hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir ræddi einnig um fjármálin. Það gerðu fleiri þingmenn. Eins og fram kom í fyrri ræðu minni fara um 70% af fjárlögunum í hefðbundið norrænt samstarf. 20% fara til nærsvæðanna og 9% til Evrópumála. Það er athyglisvert að skoða þessar tölur vegna þess að stundum er sagt að norrænu fjárlögin séu stíf og ósveigjanleg. Þó er varla hægt að taka undir það þegar maður sér t.d. að 20% af fjárlögunum fer til nærsvæðasamstarfsins. Til þessa samstarfs fór ekkert fyrir nokkrum árum síðan þannig að í staðinn fyrir 0% fara 20% af fjárlögunum til nærsvæðasamstarfsins. Það hefur verið pólitísk samstaða um þessar breytingar vegna þess að ástandið á nærsvæðunum, sem eru aðallega Eystrasaltsríkin og Rússland, hefur verið þannig að menn hafa viljað leggja áherslu á samstarf við þessi ríki sem nýlega hafa öðlast meiri lýðræðisleg réttindi heldur en þau hafa búið við í áratugi. Þau eru nú frjáls. Þetta hefur orðið til þess að við í vest-norðri höfum orðið svolítið út undan eins og hér var einnig dregið fram. Ég tek undir það. En það hefur verið pólitísk sátt um þessar breytingar vegna stöðunnar í Eystrasaltsríkjunum og nærsvæðum okkar. Við höfum hins vegar lagt áherslu á það í formennskuprógrammi okkar að reyna að draga svolítið fókusinn til vest-norðurs með dagskrá okkar ,,Fólk og haf í norðri``. Það hefur tekist að mörgu leyti. En ,,vísmannsgrúppan`` eða aldamótanefndin, sem þingmenn hafa einnig komið inn á, skoðar sérstaklega áherslur í norrænu samstarfi á nýrri öld og hvernig beina skuli áherslum okkar í nærsvæðasamstarfinu á næstu öld. Það verður mjög spennandi að sjá hvað kemur út úr því. Af fjármagninu fara 9% til Evrópumála og það er líka áherslubreyting. Ljóst er að mikil umræða hefur verið um Evrópumál á vettvangi norræns samstarfs að undanförnu og svo mun verða áfram. Hingað til hafa menn ekki viljað tala um svokallaða blokk, að Norðurlöndin vilji fari í einhverja blokk í evrópsku samstarfi, en það er að breytast núna í dag. Stöðugt fleiri tala um að með því að fleiri lönd komi inn í Evrópusambandið muni svæðabundið samstarf aukast. Það verður að aukast og því er alveg ljóst að Norðurlöndin munu fara að vinna nánar saman á vettvangi Evrópusambandsins en við höfum séð hingað til. Eðli málsins samkvæmt munu þau gera það af því að það er æskilegt til að hafa meiri áhrif innan Evrópusambandsins. Eins og allir vita er norræna samstarfið okkar gluggi inn í Evrópusamstarfið. Við getum haft mjög náin samskipti við þrjú norræn ríki sem eru líka í Evrópusamstarfinu, þ.e. Finnland, Svíþjóð og Danmörk. Þannig verður það seint nógu vel undirstrikað að norræna samstarfið er leið fyrir okkur inn í þá miklu pólitísku umræðu og starf sem á sér stað innan Evrópusamstarfsins. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir kom inn á að norræna samstarfi væri afar mikilvægt, t.d. vegna ráðstefna sem væru haldnar á norrænum vettvangi. Hún tók fram að ekki kæmust allir þangað og því væri mikilvægt að við ræddum meira á vettvangi Alþingis um Norðurlandasamstarfið. Ég tek undir það. Norrænt samstarf er mikilvægt. Ég vil tvinna það aðeins inn í umræðuna um fjárlögin. Það er ljóst að við borgum 1% af fjárlögum á norrænum vettvangi. Núna fara 741 millj. danskra króna til þessa samstarfs, þ.e. 7,5 milljarðar íslenskra kr. Við borgum 1% af því. Við höfum aðgang að öllu styrkjakerfinu á norrænum vettvangi sem er afar mikilvægt. Norrænt samstarf frjálsra félagasamtaka er styrkt þannig að íslensk frjáls félagasamtök hafa þarna aðgang. Umfangsmikið menningarsamstarf er styrkt og svo er pólitíska samstarfið einnig afar mikilvægt, t.d. á sviði embættismannanefndanna sem hafa í gegnum norræna samstarfið getað komið með ýmsar nýjar áherslubreytingar í sambandi við lagatexta. Norræna samstarfið er uppspretta okkar í sambandi við undirbúning að nýjum lögum. Ég vil líka nefna pólitískt samstarf á vettvangi stjórnmálamannanna sjálfra en eins og hér kom fram í máli hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur þá víkkar norræna samstarfið sjóndeildarhringinn. Ríkin þurfa að fást við svipuð vandamál og því er þetta pólitíska samstarf á vettvangi stjórnmálanna afar mikilvægt. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir spurði einnig út í útfærslu á norðlægu víddinni eða hvernig aðgerðaráætlunin sneri að okkur varðandi norðlægu víddina. Ég vil taka undir hrós hv. þm. til Finnanna sem komu þessari hugmynd inn í umræðu á norrænum vettvangi og á vettvangi Evrópusambandsins. Fyrir tveimur árum síðan vissi ekki nokkur maður hvað norðlæga víddin þýddi. Í dag vita það mjög margir og skilja út á hvað hún gengur. Norðlæga víddin snýr að því að gera aðgerðaáætlun í umhverfismálum og efnahagssamstarfi og minnka þá félagslegu gjá sem er á milli Norðurlandanna og ríkjanna í austri, þ.e. Eystrasaltsríkjanna og Rússlands. Fyrir okkur er það mjög mikilvægt öryggisatriði að þessi velferðargjá minnki og þessi ríki nái að koma á sterkari félagslegu kerfi heldur en þau búa við í dag. Það minnkar líka ásókn íbúa þeirra í að færa sig í stórum stíl á milli landa. Það er mjög æskilegt að geta komið fólki til aðstoðar við að bæta kjör þess á sínu heimasvæði. Þetta er öryggismál fyrir öll Norðurlönd, einnig fyrir okkur, en enn þá mikilvægara fyrir okkur tel ég umhverfissamstarfið. Fyrir okkur er mjög mikilvægt að bæði í Eystrasaltsríkjunum og ekki síður í Norðvestur-Rússlandi verði tekið til hendinni. Á Kólaskaga --- norðlæga víddin snýr að því líka --- þarf t.d. að leysa ákveðin umhverfisvandamál. Við Kólaskaga mara kafbátar sem úr getur lekið geislavirkur úrangur. Fyrir hagsmuni okkar í sjávarútvegi er afar mikilvægt að þar verði ekki umhverfisslys, t.d. á Kólaskaga eða í Barentshafinu. Það mundi hafa áhrif á markaði okkar. Við styðjum því svo sannarlega norðlægu víddina og viljum að hún komist til framkvæmda sem allra fyrst og nú er hún orðinn hluti af Evrópusambandsáætlunum. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir og hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir ræddu einnig um sérstök skilaboð varðandi fjármálin. Það er ágætt að fá brýningu en það er alveg ljóst að Ísland hefur stutt það að hækka rammanna en ekki hefur náðst sameiginleg niðurstaða um það hin seinni ár þannig að rammarnir hafa verið fastir, þ.e. þeir hafa eiginlega lækkað. Við styðjum hins vegar að hækka rammana og það mun verða skoðað á fundi samstarfsráðherranna í júní hvaða ramma við munum setja. Við munum á þeim fundi sjá tvær tillögur, önnur er sú að hækka rammana ekki og hvað það hefur í för með sér. Hin tillagan mun sýna hækkun rammans um u.þ.b. 20 millj. danskra króna og hvað slík hækkun hefði í för með sér og að sjálfsögðu koma inn fleiri ný verkefni með hærri fjárveitingum. Við munum því taka ákvarðanir í júní varðandi rammana. Flestir sem hér hafa tekið til máls hafa fjallað um tilmæli varðandi börn og ungt fólk í dreifbýli. Ég tel mjög mikilvægt að við komum þeim tilmælum til lífs og ég mun hafa þá umræðu í huga þegar við tökum þau mál til umfjöllunar á vettvangi samstarfsráðherranna varðandi fjármögnun. Þetta er auðvitað mjög brýnt mál, sérstaklega fyrir þau lönd þar sem mikið dreifbýli er eins og fyrir okkur Íslendinga og löndin í norðvestri. Þessar áherslur falla mjög vel að þeim áherslum sem við höfum sett í formannsprógrammi okkar á síðasta ári. Ég fullvissi hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur um að alveg sé hægt að treysta a.m.k. á þá er hér stendur til að fylgja þessu eftir. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, segja nokkur orð um aldamótanefndina sem hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir spurði út í, hvernig mál stæðu varðandi aldamótanefndina sem Jón Sigurðsson, bankastjóri Norræna fjárfestingarbankans leiðir. Sú nefnd á að greina sameiginlega þætti sem einkenna þjóðfélagsþróunina á Norðurlöndum og hvernig við getum aðlagað norrænt samstarf að því, öllum þeim nýjungum sem við stöndum frammi fyrir við þessi aldamót. Nefndin mun skila hugmyndum sínum inn á netið sennilega í maí, eða bráðlega, og þá geta allir skoðað hugmyndirnar sem nefndin hefur. Búið er að kynna þær hugmyndir fyrir þeirri er hér stendur í tólf atriðum, svona eins og klukkan slær, og það er margt mjög spennandi sem nefndin er að skoða, ýmislegt sem snýr sérstaklega að okkur t.d. umhverfismál í Norður-Atlantshafi og auðlindanýtingu. Ég vil því hvetja hv. þingmenn sem hafa sérstakan áhuga á norrænu samstarfi og reyndar alla í samfélaginu til að kynna sér á netinu vinnu nefndarinnar og koma með ábendingar, því ætlast er til þess að menn komi með ábendingar. Síðan munum við að öllum líkindum fá umræðu um þetta á Norðurlandaráðsþinginu í haust og verður mjög spennandi að sjá hvernig sú umræða þróast. Ég vil lýsa sérstakri ánægju hér að lokum, virðulegi forseti, með þau skilaboð sem hafa komið um undirbúning þingsins, Norðurlandaráðsþingsins sem við munum halda hér í nóvember í haust. Ég tel mjög mikilvægt að Íslendingar haldi þetta þing núna árið 2000 og standi vel að því og mér heyrist það vera í mjög góðum höndum undir forsæti hv. þm. Sigríðar Önnu Þórðardóttur.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samstarfsráðherra fyrir hvernig hún reyndi að fara yfir þær spurningar sem við bárum fram hér í umræðunni og þau mál sem hér hefur borið á góma. Þetta hefur verið mjög gagnlegt. Auðvitað vakna nýjar spurningar. En við ætlum líka að ræða hér frekar um Vest-Norðurlöndin. Ég vil taka undir það að mér finnst það vera farið að ná í gegn á norrænum vettvangi að líta þurfi í vest-norður því að á tímabili vorum við e.t.v. svolítið í hættu stödd og átti það við um öll löndin í vestri og jafnvel að Norðmennirnir fyndu það. Ég ætla líka að taka undir að sátt var um skipulagsbreytingu á Norðurlandaráði um svokallaða þrjá stólpa. En einnig var mjög mikill áhugi á að sinna Eystrasaltsríkjunum eins og kom fram í ræðu minni og sjálf studdi ég það eins og allir aðrir. En ég minnist þess líka að ákefðin var svo mikil hjá Norðurlöndunum að menn urðu hreinlega að biðjast undan fjármögnun svo margra verkefna og báðu fyrst og fremst um hjálp á lagasviði. Þetta var nú í upphafi og ég segi þetta í góðum tón vegna þess að það var mikil ákefð að hjálpa til. Ég bind vonir við gáfumannahópinn og endurskoðunina sem hann mun hrinda af stað. Ég trúi því að þar verði bent á breyttar áherslur og að við munum nálgast t.d. aðstoð í austurátt á annan hátt en áður í næstu framtíð. Hvað varðar norðlægu víddina og umhverfismálin, þá skipta samtvinnuð umhverfis- og orkumál á nærsvæðunum í austri auðvitað mjög miklu máli, en ég er alltaf frekar spennt fyrir því að vita hvernig við munum koma að verkefnum í norðlægu víddinni. Ég þakka samstarfsráðherra aftur fyrir svör hennar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þær skýrslur sem hér hafa verið gefnar um hið norræna samstarf, bæði af hv. samstarfsráðherra, Siv Friðleifsdóttur, og hv. 5. þm. Suðurl., Ísólfi Gylfa Pálmasyni. Það er alveg ljóst að verið er að vinna að mjög mörgum áhugaverðum verkefnum og ég tel að við megum ekki láta deigan síga. Ég vil koma hér upp til að lýsa yfir fullum stuðningi við áframhaldandi aukna og meiri vinnu í samráði við Norðurlöndin. Ég geri mér alveg grein fyrir að þessi samvinna hefur að vissu leyti verið í svolitlum erfiðleikum síðustu tíu árin. Það fer ekki hjá því að breytt staða varðandi Eystrasaltsríkin og einnig sú breytta staða að Svíar og Finnar ganga inn í Evrópusambandið, að um stund beini menn orkunni í aðrar áttir og þess vegna höfum við kannski verið í vissum erfiðleikum og ég tel mig hafa fundið fyrir því í samfélaginu. Ef til vill hefur fólk fundið minna fyrir því í beinni samvinnu þinganna og á hinum pólitíska vettvangi, en í samfélaginu varðandi alls konar samskipti á sviði atvinnumála og jafnvel menningarmála hefur maður fundið fyrir því að áherslubreytingar hafa orðið og urðu síðustu tíu árin. Komið hefur fram í ræðum manna að aukin samvinna austur á bóginn hefur e.t.v. kostað 20% af framlögunum, sem þó hafa staðið í stað. Þetta eru hlutir sem við verðum að horfast í augu við og gera okkur grein fyrir. Kannski er ekkert nema gott um það að segja, allir hlutir jafna sig og það opnast nýjar leiðir og nýjar víddir í slíku samstarfi. Ég held því að nauðsynlegt sé fyrir okkur núna að hefja nýja sókn í norrænni samvinnu í þessu breytta ljósi. Hlutirnir hafa jafnað sig varðandi samvinnuna t.d. hvað varðar Eystrasaltsríkin og má segja að bæði Svíar og Finnar séu búnir að taka stöðuna í sambandi við samvinnu sína og samstarf suður á bóginn við Evrópusambandið. Í heimsóknum, t.d. í Eystrasaltsríkin, fann maður fyrir því að Norðurlöndin, sérstaklega Svíar og Danir, beindu athyglinni mjög mikið austur á bóginn og það gildir ekki bara um hina pólitísku og menningarlegu samvinnu. Ég upplifi það þannig að á síðustu árum hafi verið stríður straumur af fólki sem hafi haft áhuga á að vera með samvinnu á sviði viðskipta og atvinnumála almennt séð. Ég held að þetta sé farið að jafna sig og ný staða komin í málin, eins og ég sagði áðan. Við eigum að nota tækifærið og taka nýjan kúrs, sem ég treysti okkar fólki sannarlega til að gera, og efla okkur á nýjan leik. Vest-norræna samvinnan er góðra gjalda verð en við megum ekki haga okkur þannig í henni gagnvart hinum Norðurlöndunum að þeir líti á samstarfið við vest-norræna svæðið sem minna atriði eftir að við tökum höndum saman og vinnum á því sviði. Ég held að við verðum að passa mikið upp á það og taka þá stöðu í nýju ljósi. Við Íslendingar eigum gríðarlega möguleika og sóknarfæri í sambandi við samvinnu við Eystrasaltsríkin og höfum vissulega notað þau og eigum að gera það í auknum mæli. Ég vil aðeins árétta þessa hluti og lýsa því yfir að ég tel að norræn samvinna, eins og komið hefur fram hjá nánast öllum ræðumönnum hér, sé hornsteinn að utanríkispólitík okkar og hana beri að efla og styrkja. Ég held að við höfum vel efni á því að setja örlítið meiri kraft í slíka vinnu á hinum ýmsu póstum. Ég fyrir mína parta er orðinn langeygur eftir því að við getum hafið nánari samvinnu á sviði fjölmiðlunar. Það er óásættanlegt að við skulum eki vera búin að koma því á koppinn að geta til jafns við möguleikana á öðrum sjónvarpsstöðvum og þá engilsaxneskum opnað sjónvarpsrásirnar á milli þannig að við getum notið beinni samskipta milli Norðurlandanna. Enn og aftur, ég tel að ástandið í heimsmálum síðustu tíu árin hafi sett okkur í nýja stöðu í norrænni samvinnu. Nú hafa þeir hlutir sjatnað, lagt sig, og þá eigum við að taka nýja stöðu og blása nýju lífi í þá samvinnu og það held ég að sé verkefni þess fólks sem velst fyrir okkar hönd til að vinna að norrænni samvinnu í framtíðinni, og það er ekki lítið verkefni. Ég lýsi yfir stuðningi við norræna samvinnu og færi þakkir til þess fólks sem hefur unnið fyrir hönd okkar og ég er bjartsýnn á framtíðina ef haldið verður á málum eins og gert hefur verið hingað til og tekin verði ný staða í nýju ljósi.

Herra forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram um þau norrænu mál sem við höfum verið að ræða og þakka hlý orð í okkar garð sem stöndum í þeirri samvinnu. Við hefðum auðvitað viljað sjá enn þá fleiri taka þátt í þessari umræðu en við því er ekkert að gera. Mörg athyglisverð sjónarmið komu hér fram og ágætis veganesti fyrir okkur sem stöndum í norrænu samstarfi að fara með á þá fundi sem fram undan eru. Það er alveg rétt og ég fagna í rauninni þeim ummælum samstarfsráðherra, Sivjar Friðleifsdóttur, þegar talað er um fjárlög Norðurlandaráðs, að ekki hafi orðið neinar breytingar í dálítið langan tíma og ekki hafi átt sér stað raunaukning. En menn eru að skoða þau mál af mikilli alvöru núna og getur skipt norrænt samstarf miklu máli. Við þurfum að passa mjög vel upp á að standa vörð um þær norrænu stofnanir sem hér eru eins og Norrænu eldfjallastöðina sem starfrækt er á Íslandi. Við verðum að vera á verði og passa upp á að Norræna eldfjallastöðin fái það fjármagn sem henni ber að fá, og nákvæmlega sama má segja um Norræna húsið sem er miðstöð norrænnar samvinnu hér á landi. Það er deginum ljósara að Norðurlandaráðssamstarfið gefur okkur miklu meira en það kostar okkur. Eins og fram hefur komið í umræðunni er hin svæðisbundna samvinna okkar á Norðurlöndum fyrirmynd annarra landa varðandi svæðisbundna samvinnu. Enn og aftur þakka ég þá umræðu sem hér hefur átt sér stað og er okkur, eins og ég sagði í upphafi máls míns, gott veganesti til framtíðar litið.

Herra forseti. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir kom inn á samstarfið varðandi norðlægu víddina. Það er mjög mikilvægt samstarf og eitt af því sem við Íslendingar höfum lagt mikla áherslu á á undanförnum árum. Við höfum lagt megináherslu á að Evrópusambandið kæmi að því starfi með einum eða öðrum hætti. Þess vegna vorum við mjög ánægðir þegar Finnland tók frumkvæði að því að Evrópusambandið kæmi inn í það mikilvæga starf og reyndi með því að færa áherslurnar í Evrópusamstarfinu að einhverju leyti til norðurs og vesturs. Eins og fram hefur komið í þessari umræðu, síðast í máli hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar, hafa áherslurnar á undanförnum árum flust mjög til austurs og miklu fjármagni hins norræna samstarfs verið varið í samstarf við frændur okkar og vini í Eystrasaltsríkjunum sem við höfum stutt af fullri einurð. Hins vegar höfum við viljað minna á að það skiptir líka máli að efla samstarfið í norðri, ekki síst á vesturvæng Norðurlandanna sem stundum hefur verið kallað vestnorræna samstarfið. Það er eins með þetta mál og mörg önnur sem skipta okkur máli í Evrópusamvinnunni. Það er erfitt fyrir okkur að komast að því vegna þess að Evrópusambandið heldur sínum málum innan sinna vébanda og milli þeirra ríkja sem eru aðilar að Evrópusamstarfinu. EES-samningurinn gerir ekki beinlínis ráð fyrir því að aðildarþjóðir hans komi beint að slíku samstarfi. Möguleikar okkar hafa verið í gegnum Norðurlandasamstarfið í þessu sambandi og þess vegna höfum við lagt á það áherslu í samvinnu okkar við hin Norðurlöndin að við kæmum að þessu máli með einum eða öðrum hætti. Við beittum okkur fyrir því á sl. hausti að haldin var sérstök ráðstefna í Brussel um norðlægu víddina fyrir forgöngu Íslendinga og íslenska sendiráðsins í Brussel. Samstarfsráðherra Norðurlandanna, Siv Friðleifsdóttir, var þar í forsvari fyrir okkar hönd. Þessi ráðstefna var afskaplega vel heppnuð. Margir tóku þátt í henni og af því starfi var verulegur árangur sem sýnir að við eigum möguleika á að koma inn í slíkt samstarf ef við höfum góðar tillögur og erum tilbúin að leggja eitthvað af mörkum. Í framhaldi af því var haldinn sérstakur fundur í Finnlandi um norðlægu víddina. Það var í fyrsta skipti sem utanríkisráðherrum Íslands og Noregs var boðið að koma til slíkrar ráðstefnu á vegum Evrópusambandsins til að hafa þar áhrif. Það hefur ekki verið gert áður, að ráðherrum þessara ríkja hafi verið boðið að taka þátt í ráðstefnu sem þeirri. En fyrir forgöngu Norðurlandaráðs og þá sérstaklega Finnlands sem þá var í forsæti fyrir Evrópusamstarfinu var það gert. Ég tel að það hafi verið gagnlegt. Við munum leggja áherslu á það í framtíðinni að gera okkar besta til að hafa áhrif á þetta samstarf. Við erum tilbúin að leggja þar verulega af mörkum því að það hefur mikla þýðingu fyrir okkur og Norðurlandasamstarfið í heild sinni. Ég held að hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson hafi sagt að nauðsynlegt væri að blása nýju lífi í Norðurlandasamstarfið. Ég vil ekki á nokkurn hátt draga úr því. Ég tel Norðurlandasamstarfið afskaplega mikilvægt og það starf sem er unnið á vettvangi Norðurlandaráðs mjög þýðingarmikið, ekki síst vegna þess að allt þetta samstarf skapar í reynd grundvöllinn fyrir íslenska utanríkisþjónustu til að starfa að ýmsum málum. Aðkoma okkar að mjög mörgum málum er í gegnum Norðurlandasamstarfið og þess vegna er mjög mikilvægt að rækta vel allt það samstarf hvort sem það er á vettvangi þingmanna, félagasamtaka, ráðherra, einstakra ráðuneyta, stofnana, félagasamtaka o.s.frv. Í formennskutíð Íslands var ákveðið að rétt væri að minnast nýs árþúsunds í Norðurlandasamstarfinu með því að skipa sérstakan hóp vísra manna til að fara yfir framtíðarmöguleika og framtíðarsýn samstarfsins. Við töldum nóg komið af því að skoða skipulag, samsetningu nefnda, um hvað nefndir ættu að fjalla og hvernig ætti að breyta skipulagi Norðurlandasamvinnunar sem við höfum eytt miklum tíma í á undanförnum árum. Við töldum nær að líta til framtíðar og fara yfir möguleika Norðurlandaráðs í breyttu umhverfi, hvaða þýðingu Norðurlandaráð hefði í þessu breytta umhverfi og hvaða breytingar væru nauðsynlegar í því sambandi. Við ákváðum að fara þess á leit við Jón Sigurðsson, bankastjóra Norræna fjárfestingarbankans, að leiða þetta starf af okkar hálfu sem hann varð fúslega við. Ég tel að það hafi verið mikilvægt vegna þess að Jón Sigurðsson hefur mikla reynslu, m.a. á vettvangi stjórnmála en einnig á vettvangi stjórnsýslunnar. Þar fyrir utan er hann í forsvari fyrir eina mikilvægustu stofnun sem Norðurlandaþjóðirnar hafa komið á fót. Ég vænti mikils af þessu starfi en mér er ljóst að þegar við tölum um eflingu Norðurlandasamstarfsins og samvinnunnar milli Norðurlandanna þá verðum við jafnframt að hafa í huga að annað samstarf hefur tekið æ meiri tíma af hálfu Norðurlandanna, t.d. Evrópusamstarfið, Schengen-samstarfið og samstarf á sviði öryggis- og varnarmála. Allt þetta er nauðsynlegt að taka með í þessa mynd því að Norðurlandasamstarfið sem slíkt verður ekki aukið eða eflt aðeins á vettvangi þess sem einangraðs fyrirbæris heldur í tengslum við annað samstarf hvort sem það er nærsvæðasamstarfið í Eystrasaltinu, í kringum Norðurheimskautið, Evrópusamstarfið eða samstarfið innan Atlantshafsbandalagsins í öryggis- og varnarmálum o.s.frv. Þetta mun hafa æ meiri þýðingu í framtíðinni. Ef við viljum efla Norðurlandasamstarfið og blása í það meira lífi þá verður ekki hjá því komist að sjá það í nánu samhengi við annað alþjóðastarf. Ég vil að lokum, herra forseti, þakka þessa umræðu og það sem hér hefur komið fram. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir það góða og mikilvæga starf sem þeir vinna á vettvangi Norðurlandaráðs og Norðurlandasamvinnunnar. Sú vinna er grunnurinn í því samstarfi, þ.e. þingmannasamstarfið og án þess væri Norðurlandasamstarfið ekki svipur hjá sjón. Mikilvægt er að skilningur sé á því ekki aðeins hér á Alþingi heldur í þjóðfélaginu almennt.

Herra forseti. Ég er mjög ánægð með orð hæstv. utanrrh. í þessari umræðu og er fullkomlega sammála mati hans þegar hann dregur línurnar í stöðu Íslands, mikilvægi norræns samstarfs og hvernig það fléttast inn í Evrópusamstarf og annað erlent samstarf sem við tökum þátt í. Það er gott að fá kastljós á þessi mál frá öðrum sjónarhóli. Ég tek sérstaklega eftir því að Ísland hafði frumkvæði að ráðstefnu um norðlægu víddina og að Finnar höfðu forgöngu um að bjóða Norðmönnum og Íslendingum til fundar um þetta mikilvæga málefni. Þegar ég hlusta á hæstv. utanrrh. þá tengi ég þetta saman. Það gefur mér tilefni til að álykta sem svo að við getum með ákveðnu frumkvæði komið okkur inn í samvinnuna þó við stöndum formlega utan við. Vissulega er það áhyggjuefni að sumt af því sem gerist á vettvangi Norðurlandaráðs á ákveðnar rætur í Evrópusamstarfi þeirra Norðurlanda sem eru hluti af Evrópusambandinu. Ég hef oft hlustað á félaga mína frá Noregi hafa áhyggjur af því hvernig sú þróun verður og hvaða áhrif þessi þróun hafi á norrænt samstarf. Þeir óttast að þessi tvö lönd verði að einhverju leyti út undan og þess vegna vil ég nota þetta tækifæri og spyrja hæstv. utanrrh. hvert mat hans er á svæðasamvinnu innan Evrópusambandsins og hvort, á meðan þessi tvö lönd standa utan Evrópusambandsins, möguleiki sé á að Norðurlöndin verði öflugri og eins konar svæðasamband innan Evrópusambandsins.

Herra forseti. Út af spurningu hv. þm. vil ég taka fram að innan Evrópusambandsins vöruðu margir við svæðasamstarfi. Þegar Finnland og Svíþjóð gengu inn í Evrópusambandið var lögð áhersla á að ekki væri verið að mynda blokk meðal Norðurlandanna heldur færu þau þar inn sem sjálfstæð ríki. Ekki var talið líklegt að Norðurlöndin kæmu til með að hafa nána samvinnu á vettvangi Evrópusambandsins. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé allt að breytast, að samstarf milli ríkja innan Evrópusambandsins sé að stóraukast og þar eigi sér stað nokkur svæðaskipting. Eftir því sem Evrópusambandið stækkar meir hef ég trú á að þetta samstarf ákveðinna svæða muni eflast og aukast. Auðvitað get ég ekki fullyrt um þetta. Ég hef hins vegar séð það í öllu alþjóðasamstarfi að eftir því sem fleiri ríki taka þátt í því, þeim mun meira verður samstarf á ákveðnum svæðum. Þetta hefur að sjálfsögðu gerst hjá Sameinuðu þjóðunum. Þetta hefur gerst í Alþjóðabankanum þó að þar eigi enn þá fleiri ríki aðild. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé og verði þróunin innan Evrópusambandsins enda eru Norðurlöndin ekki lengur viðkvæm fyrir því að vinna saman eða því að taka Ísland og Noreg þar með ef þess er nokkur kostur. Ástæðan fyrir því að við höfum m.a. komist inn í samstarfið með þessum hætti er fyrst og fremst samstarf okkar innan Norðurlandanna.

Herra forseti. Mér finnst þetta mjög áhugavert. Satt að segja hef ég haft á tilfinningunni að vilji þessara landa til að forðast að mynda blokk hafi haft áhrif á samstarfið, bæði við Ísland og Noreg og jafnvel örlítið á samstarfið þeirra í milli. Það kom mér a.m.k. mjög á óvart þegar ég sat síðast þing Sameinuðu þjóðanna og setti mig inn í með hvaða hætti samstarf Norðurlandanna er núna, að auðvitað voru löndin í Evrópusambandinu hluti af umræðunni þar. Fulltúrar Evrópusambandsins mæltu fyrir munn þeirra en það kom mér t.d. á óvart hve lítið samstarf var á milli Íslands og Noregs. Á vissan hátt skrifaði ég það á þennan vandræðagang varðandi einhverja blokkamyndun og að löndin hafi e.t.v. verið of upptekin af því að vera sjálfstæð, hvert land, gagnvart Evrópusambandinu. Það má vel vera að þetta sé rangt hjá mér en ég fékk þetta á tilfinninguna. Umræðan á þeim fundi sem ég sat nýverið --- ég er um þessar mundir eingöngu varamaður í Norðurlandaráði --- benti til að þetta væri eitthvað að breytast og ég er mjög ánægð að heyra viðhorf utanrrh. vegna þess að ég hef trú á því að þannig verði Norðurlöndin sterk, auðvitað sterkust ef þau eru saman innan eða utan einhvers samstarfs. Þannig er það ekki núna en ég tel að þau séu sterk saman hvort sem það er formlega sem blokk eða í óbeinu samstarfi. Ég er mjög ánægð með þær upplýsingar sem komu fram í máli hæstv. utanrrh.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þær upplýsingar sem komu fram í máli hæstv. utanrrh. Ég vil hins vegar beina til hans spurningu varðandi formennskuáætlun hans í ráðherrasamstarfinu. Hann lagði sérstaka áherslu á byggðamál í formennskuáætlun sinni. Mig langar að heyra frá honum hvernig hann telji það hafa skilað sér og nefna sérstaklega að í skýrslunni kemur fram að boðið hafi verið upp á þann möguleika að norræna samstarfið í byggðamálum standi fyrir og kosti rannsókn og umfjöllun um byggðastefnu í einu af löndunum. Þetta hefur þegar verið gert í Finnlandi og unnið hefur verið að athugun á sóknarfærum í upplýsingatækni sem áhrifavaldi í byggðaþróun og fleiri afmörkuðum málum. Mér þætti vænt um ef hæstv. utanrrh. segði okkur aðeins frá því hvernig þetta samstarf hefði gengið og einnig hvort hann telji að við getum lært eitthvað af Norðurlandaþjóðunum varðandi það sem við höfum rætt mjög mikið á Íslandi, að flytja störf út til hinna dreifðu byggða í tengslum við upplýsingatæknina.

Herra forseti. Ég ætla ekki að leggja endanlegt mat á hvernig til hefur tekist en ég tel að okkur hafi tekist að koma þessum áherslum á framfæri inn í starf nefnda og þeirra aðila sem fjalla um Norðurlandasamstarfið. Við vorum með mikla áherslu á samstarfið milli Færeyja, Grænlands, Íslands og Noregs, þ.e. vestnorræna samstarfið, og ég tel að okkur hafi tekist að beina athyglinni í meira mæli að því. Ég tel að okkur hafi líka tekist að beina athyglinni meira að norðlægu víddinni, þ.e. þeim byggðum sem eru hvað dreifðastar á Norðurlöndunum og þess vegna lagt ákveðinn grundvöll að frekara samstarfi á þessu sviði. Ég held að mjög erfitt sé að meta árangur þessa máls aðeins í ljósi þess sem nú hefur gerst á þeim stutta tíma frá því við komumst í formennsku, ég held við getum aðeins metið það til lengri tíma litið. Við töldum rétt að leggja áherslu á þetta í formennskutíð okkar, m.a. vegna dreifðrar byggðar á Íslandi og höfðum til þess stuðning margra annarra á Norðurlöndunum vegna þess að þau vandamál sem við horfumst í augu við hér eru jafnframt annars staðar á Norðurlöndunum. Mér finnst sjálfsagt að fara yfir þetta á einhverjum tímapunkti og rifja upp hvernig þarna hefur tekist til en við megum samt gæta okkar á því að þetta gerist ekki í einu vetfangi. Hér er um langtímamarkmið að ræða og ég vona að þær áherslur sem við settum þarna muni líka skila sér í framtíðarsamstarfi.

Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þetta. Ég vildi aðeins spyrja hvort hann gæti sagt okkur eitthvað meira um það sem kemur fram í skýrslunni um þá rannsókn sem gerð var á byggðamálum í Finnlandi og þann vinkil varðandi sóknarfæri í upplýsingatækninni sem áhrifavaldi í byggðaþróun. Var þetta hugsað þannig varðandi rannsóknina sem gerð var í Finnlandi að gerðar verði rannsóknir í fleiri löndum og hvort Ísland er þá hugsanlega í þeirri röð og gerðar verði rannsóknir í byggðamálum á vegum norrænu ráðherranefndarinnar?

Herra forseti. Ákveðið var að þessi rannsókn færi fram í Finnlandi. Mér vitanlega hafa ekki verið ákveðin nein frekari skref í þessum rannsóknum. Mér finnst eðlilegt að halda áfram á sömu braut til að reyna að kortleggja og gera sér góða grein fyrir ástandinu alls staðar á Norðurlöndum og að hvaða leyti við getum lært af þeirri sameiginlegu reynslu sem þar hefur orðið. Þetta starf heldur væntanlega áfram. Ég skal játa að ég er ekki í sömu snertingu við það og ég var meðan ég gegndi starfi samstarfsráðherra Norðurlandanna og vel má vera að núverandi samstarfsráðherra, Siv Friðleifsdóttir, gæti svarað meiru um það hvað framtíðin ber í skauti sínu, hvað býr í framtíðinni í þessum efnum. Mér finnst sjálfsagt og nauðsynlegt að Íslandsdeild Norðurlandaráðs fari yfir það og átti sig betur á því með það að leiðarljósi að fylgja þessum áherslum eftir og leggja áherslu á það við undirbúning fjárlaga og fjárveitinga til þessa málaflokks, að áfram verði hlúð að þessum málaflokki, m.a. í því skyni að halda áfram þessum rannsóknum og þeim áherslum sem þarna hafa verið lagðar.

Herra forseti. Ég tek undir með hæstv. utanrrh. hvað varðar samstarf Norðurlandanna innan Evrópusambandsins. Það virðist vera að sú afstaða sem lá fyrir í upphafi sé eitthvað að breytast, en þá var lögð sérstök áhersla á það af hálfu Norðurlandanna þegar Svíþjóð og Finnland fóru inn í Evrópusambandið mundu þau ekki mynda þar blokk, Norðurlöndin þrjú. Hins vegar er það þannig að áherslur Norðurlandanna verða meira og meira áberandi innan Evrópusambandsins. Málflutningur þeirra virðist virkilega ná í gegn og tillögur Finna um norðlægu víddina sem eru að ná inn í framkvæmdaáætlun Evrópusambandsins eru auðvitað mjög mikilvægar. Vert er að geta þess í þessu sambandi að það styttist í að Svíar taki við formennsku innan Evrópusambandsins, ef ég man rétt er það seinni hluta þessa árs svo enn verða Norðurlöndin í forustuhlutverki þar. Ég vil líka nefna sérstaklega í umræðunni að önnur lönd innan Evrópusambandsins, t.d. Holland, Belgía og Lúxemborg, eru með mjög öflugt svæðissamstarf. Þau hafa ekki séð ástæðu til annars en halda því mjög til streitu. Ég átti þess kost að sitja þing þeirra í mars sl. Mér þótti það vera mjög áhugavert og það var alveg greinilegt að engin önnur áform voru uppi hjá þeim en að halda sig mjög fast við það svæðisbundna samstarf. Ég tek enn fremur undir það sem fram hefur komið hér í umræðum í dag í máli hv. samstarfsráðherra að það er aukin og vaxandi áhersla á svæðisbundið samstarf.

Herra forseti. Ég mun fjalla um í sömu lotu skýrslu Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins fyrir árið 1999 og síðan um þáltill. um ályktanir Vestnorræna ráðsins sem eru fluttar af nefndarmönnum þingmannaráðsins í heild. Þjóðþing Færeyinga, Grænlendinga og Íslendinga stofnuðu Vestnorræna þingmannaráðið í Nuuk á Grænlandi 24. september 1985 sem samstarfsvettvang þinganna þriggja. Með því var formfest samstarf landanna þriggja, sem oft ganga undir nafninu Vestur-Norðurlönd. Á aðalfundi ráðsins árið 1997 var nafninu breytt í Vestnorræna ráðið þegar samþykktur var nýr stofnsamningur í þjóðþingum aðildarlandanna. Við þær breytingar voru einnig samþykktar nýjar vinnureglur og markmið samstarfsins skerpt. Vestnorræna ráðið rekur nú sérstaka skrifstofu þar sem framkvæmdastjóri er Páll Brynjarsson og hefur þétt mjög starfsemi og árangur á vettvangi Vestnorræna ráðsins með dugmiklu starfi. Ástæða er til að þakka starfsmanni fyrir mjög ötult og gott starf. Markmið ráðsins eru að starfa saman að hagsmunum þessara þriggja landa, gæta auðlinda og menningar Norður-Atlantshafssvæðisins, fylgja eftir samvinnu ríkisstjórna og landsstjórna Vestur-Norðurlanda, auka samstarfið á vettvangi norrænnar samvinnu og vera þingræðislegur tengiliður milli samvinnuaðila í þessum löndum og annarra fjölþjóðlegra hagsmunahópa og ríkjasamtaka. Vestnorræna ráðið hefur í gegnum tíðina ályktað um ýmis mál, þar á meðal umhverfis- og auðlindamál, aukið menningarsamstarf landanna og skóla- og íþróttasamvinnu, svo að fátt eitt sé nefnt. Í Vestnorræna ráðinu sitja 18 þingmenn, sex frá hverju aðildarríki. Vestnorræna ráðið kemur saman til ársfundar sem fer með æðsta ákvörðunarvald ráðsins. Þriggja manna forsætisnefnd, skipuð þingmanni frá hverju aðildarríki, stýrir starfi ráðsins á milli ársfunda. Löndin hafa skipst á um að gegna formennsku í Vestnorræna ráðinu. Jafnt og þétt hefur áunnist árangur í starfi Vestnorræna ráðsins á þessu 15 ára tímabili sem liðið er frá stofnun þess og þó sérstaklega undanfarin ár þar sem samstarf og samskipti Grænlands, Íslands og Færeyja hafa aukist verulega með persónulegum samböndum vegna þessa starfs og það hefur skilað sér á margan hátt inn í samskipti þjóðanna sem hafa leitt til árangurs og aukins samstarfs. Ný Íslandsdeild var kjörin til setu 16. júní sl. og hana skipa eftirtaldir þingmenn auk þess sem hér mælir: Hjálmar Árnason varaformaður, þingflokki framsóknarmanna, Gísli S. Einarsson, þingflokki Samfylkingarinnar, Guðmundur Hallvarðsson, þingflokki sjálfstæðismanna, Svanfríður Jónasdóttir, þingflokki Samfylkingarinnar, og Einar Oddur Kristjánsson, þingflokki sjálfstæðismanna. Varamenn eru Einar K. Guðfinnsson, Guðrún Ögmundsdóttir, Gunnar Birgisson, Ólafur Örn Haraldsson, Guðjón A. Kristjánsson og Arnbjörg Sveinsdóttir. Ritari Íslandsdeildarinnar var til 1. september Auðunn Atlason. Gústaf Adolf Skúlason var ritari frá þeim tíma til 1. desember er Jóhanna Helga Halldórsdóttir tók við starfinu. Vestnorræna ráðið hefur átt mjög gott samstarf við alþjóðaskrifstofu Alþingis og kann starfsmönnum alþjóðaskrifstofunnar þakkir fyrir ötult starf. Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins hélt fjóra fundi á árinu. Þar var m.a. fjallað um dagskrá ársfundarins sem fram fór á Brjánsstöðum á Skeiðum í ágúst, undirbúning kvennaráðstefnu Vestnorræna ráðsins í Færeyjum í júní, lífsgildakönnun sem Vestnorræna ráðið fól Félagsvísindastofnun HÍ að gera í aðildarlöndunum, kynningarbækling Vestnorræna ráðsins sem kom út í mars og heimasíðu ráðsins sem opnuð var í apríl. Þá ræddi Íslandsdeildin skipulega möguleika á að tengja starf ráðsins betur vestnorrænu samstarfi framkvæmdarvaldsins. Það mál var einnig til umræðu á fundi ritara með framkvæmdastjóra ráðsins og tveimur starfsmönnum frá Norðurlandaskrifstofu forsætisráðuneytisins, Snjólaugu Ólafsdóttur og Ingibjörgu Jónsdóttur, og Skarphéðni Steinarssyni, skrifstofustjóra í forsætisráðuneytinu. Tengsl Vestnorræna ráðsins og framkvæmdarvaldsins var svo enn rætt á fundi forsætisnefndar Vestnorræna ráðsins í mars sl. en í tengslum við hann heimsótti nefndin Norðurlandaráð og norrænu ráðherranefndina og sat kynningarfund um starfsemi þeirra. Þannig hefur Vestnorræna ráðið lagt kapp á að ná betra samstarfi, betri tengingu við Norðurlandaráð og það hefur líka lagt kapp á að ná samstarfi á útfærslu til að mynda heimskautaráðsins. Því miður verður að segja að þar hefur hv. Alþingi Íslendinga nokkuð staðið í vegi fyrir eðlilegri þróun því að slaknað hefur á möguleikum Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins til að taka þátt í því samstarfi sem á sér stað í heimskautaráðinu. En Vestnorræna ráðið leggur mikla áherslu á að úr því verði bætt og þeir möguleikar verði þéttir. Hefðbundinn ársfundur Vestnorræna ráðsins var haldinn eins og ég gat um fyrr dagana 9.--12. ágúst á Brjánsstöðum á Skeiðum. Fundinn sóttu af hálfu Íslandsdeildar eftirtaldir þingmenn: Árni Johnsen, Hjálmar Árnason, Svanfríður Jónasdóttir, Gísli S. Einarsson, Arnbjörg Sveinsdóttir og Pétur H. Blöndal. Alls sóttu fimmtán vestnorrænir þingmenn frá aðildarlöndunum ársfundinn. Samþykktur var fjöldi tillagna um jafnréttis- og menntamál á ársfundinum. Þar skorar Vestnorræna ráðið á ríkis- og landsstjórnir að beita sér fyrir aðgerðum til að auka hlut kvenna í stjórnmálum, styrkja kvennarannsóknir og rannsóknir um jafnréttismál á Vestur-Norðurlöndum, vinna að og útfæra löggjöf um fæðingarorlof, beita sér gegn ofbeldi gagnvart konum og til að bæta stöðu kvenna á vinnumarkaði. Enn fremur samþykkti ráðið að skora á þjóðþingin þrjú að halda ráðstefnu vestnorrænna þingkvenna með þátttöku fleiri sem vinna að jafnréttismálum. Ráðstefnuna skuli halda annað hvert ár til skiptis í löndunum þremur. Þá samþykkti ráðið ályktun þess efnis að menntamálaráðherrar aðildarlandanna setji á fót vinnuhóp sem á að koma með tillögur til að bæta aðgengi grænlenskra, íslenskra og færeyskra stúdenta að háskólamenntun á Vestur-Norðurlöndum. Það skýtur auðvitað skökku við að þessar þrjár þjóðir hafa ekki létt róðurinn fyrir menntafólk landanna þriggja til þess að sækja í rann hvers annars, nýta nálægðina, nýta þróunina og nýta tengslin og rækta þau um leið, hlúa að auknu samstarfi þessara þriggja félaga á norðurkantinum. Það skiptir miklu máli og á þar við að aldrei kann það góðri lukku að stýra að leita of langt yfir skammt eða sækja vatnið yfir lækinn. Það á einnig að mínu mati að vera hlutverk Íslendinga að vera stóri bróðirinn í þessu samstarfi og hafa ákveðið frumkvæði og dug og til þess þurfum við að sýna bæði Grænlendingum og Færeyingum enn meiri ræktarsemi en við höfum gert til þessa. Margt hefur verið vel gert en við eigum auðvitað að rækta okkar garð fyrst og fremst, okkar slóð, okkar umhverfi og leggja höfuðáherslu á það og þá eru okkar næstu nágrannar, Grænland í vestri og Færeyjar í austri. Í tilefni þess að árið 2000 er vestnorrænt menningarár samþykkti ráðið á síðasta ársfundi að stofna til vestnorrænna barnabókaverðlauna sem stefnt er að því að veita í fyrsta sinn á þessu ári. Eins ákvað ráðið að halda ráðstefnu um menningarmál og fer hún fram á Grænlandi í sumar í tengslum við vígslu Þjóðhildarkirkju og bæjar Eiríks rauða í Brattahlíð um miðjan júlímánuð. Ársfundurinn ákvað einnig að starfsárið 2001 hjá Vestnorræna ráðinu yrði helgað veiðum og veiðiskap. Í því samhengi hyggst ráðið standa fyrir ráðstefnu um veiðar í löndunum þar sem m.a. verða ræddir möguleikar á því að koma á fót vestnorrænni fiskveiðirannsóknarstöð og samvinnu í menntun sjómanna. Einnig er vonast til þess að haldin verði sameiginleg sýning um veiðimenningu í löndunum þremur. Til að mynda eru norrænu húsin í viðkomandi löndum að undirbúa slíka sýningu og það er gert að hluta til í samstarfi við Vestnorræna ráðið auk stjórnvalda í hverju landi og þess er að vænta að þarna verði um spennandi kost að ræða sem einnig er hugsaður sem kynningarþáttur í starfsemi þessara þriggja landa út á við. Til að mynda kemur til greina að sýning þessa eðlis verði fyrst opnuð í Skotlandi á hausti komanda. Menn hafa því ýmis járn í eldinum sem er afrakstur aukins samstarfs þessara þriggja landa. Á kvennaráðstefnu Vestnorræna ráðsins í Færeyjum í sumar var fjallað um marga þætti, margar tillögur sem ég vík að síðar. Meðal fyrirlesara á ráðstefnunni voru Svanfríður Jónasdóttir alþingismaður, Marita Petersen, fyrrverandi lögmaður Færeyja, Brynhildur Flóvenz frá Jafnréttisráði og Margrét Gunnarsdóttir, deildarsérfræðingur hjá Vinnumálastofnun. Rétt er að það komi fram að grunntónninn í þeim þáltill. sem Vestnorræna ráðið hefur tekið upp kom fram í ræðu íslenska fyrirlesarans, hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur, á ráðstefnunni í Færeyjum. Um þessar mundir er verið að að ljúka undirbúningi menningarráðstefnu Vestnorræna ráðsins í Qaqartorq á Grænlandi 13.--15. júlí nk. sem verður eins og fyrr sagði í tengslum við vígslu Þjóðhildarkirkju og bæjar Eiríks rauða í Brattahlíð. Tilefni bygginganna er að 1000 ár eru liðin frá því að Leifur heppni sigldi frá Brattahlíð og uppgötvaði Ameríku og rúm 1000 ár eru liðin frá byggingu Þjóðhildarkirkju, fyrstu kristnu kirkju í Ameríku þar sem Grænland tilheyrir Ameríku jarðfræðilega. Byggingarnar eru samstarfsverkefni grænlensku landsstjórnarinnar og Vestnorræna ráðsins og verkefninu hefur verið stýrt í nafni Vestnorræna ráðsins af sérstakri nefnd, Brattahlíðarnefnd, sem hefur haft veg og vanda af undirbúningi alls þess máls frá upphafi og væntanlega til enda. Byggingarnar voru smíðaðar af Ístaki hf. hér á landi og síðan fluttar til Grænlands þar sem þær voru reistar á sl. sumri. Lokið verður við endanlegan frágang, smíði innbús og ýmissa þátta í sumarbyrjun eða nokkru fyrir vígslu húsanna um miðjan júlí. Brattahlíðarverkefnið á Grænlandi er án efa stærsta verkefnið sem Vestnorræna ráðið hefur tekið þátt í og í rauninni eina framkvæmdaverkefnið sem hefur átt sér stað í sögu Vestnorræna ráðsins. Þær tillögur sem Vestnorræna ráðið leggur fram til samþykktar á Alþingi eru í nokkrum liðum og þess eðlis að Alþingi álykti með hliðsjón af ályktunum Vestnorræna ráðsins sem samþykktar voru á 15. ársfundi þess, að: a. Alþingi standi fyrir ráðstefnu kvenna á vestnorrænu þjóðþingunum í samvinnu við þing Færeyinga og Grænlendinga, b. fela ríkisstjórninni, í samvinnu við landsstjórnir Færeyja og Grænlands, að bæta skilyrði til rannsókna á málefnum sem tengjast konum sérstaklega, c. fela ríkisstjórninni, í samvinnu við landsstjórnir Færeyja og Grænlands, að semja vestnorræna verkefnaáætlun um jafnrétti kynjanna, d. fela ríkisstjórninni, í samvinnu við landsstjórnir Færeyja og Grænlands, að skipa vinnu hóp sem leggi fram tillögur um sameiginlegar aðgerðir í vestnorrænu löndunum til að stöðva ofbeldi gegn konum, e. fela ríkisstjórninni, í samvinnu við landsstjórnir Færeyja og Grænlands, að bæta stöðu kvenna á vinnumarkaði, f. fela ríkisstjórninni að vinna að því að stofna sjóð eða koma á öðru fyrirkomulagi sem greiði allan kostnað af fæðingarorlofi, g. fela menntamálaráðherra, í samvinnu við menntamálaráðherra Færeyja og Grænlands, að stofna vinnuhóp sem hafi það verkefni að rannsaka hvað hindrar vestnorræna stúdenta í að stunda nám í öðrum vestnorrænum ríkjum. Þetta eru marksæknar tillögur, að mörgu leyti róttækar, en í takt við tíðarandann og eðlilega þróun. Það er von Vestnorræna ráðsins að þær fái brautargengi hjá framkvæmdarvaldinu því fyrst og fremst eru tillögurnar ábending og ósk til viðkomandi ríkisstjórnar um upptöku á tillögunum og framgangi mála. Þegar kemur að tillögunni um ráðstefnu kvenna á vestnorrænu þjóðþingunum er það svo að vestnorrænar konur hafa haft samstarf á mörgum sviðum undanfarin ár. Staða kvenna í þessum löndum er að mörgu leyti svipuð, þar á meðal aðstaða þeirra til þátttöku í stjórnmálum. Vestnorræn samfélög hafa í gegnum tíðina verið veiðisamfélög og hefur það skapað vestnorrænum konum sérstakt umhverfi, ólíkt því sem gerist í iðnaðarsamfélögum annarra norrænna ríkja. Veiðimannasamfélagið hefur að mörgu leyti farið á mis við eðlilega þróun í menntakerfi lands okkar. Að sumu leyti má segja að við höfum byggt menntakerfi okkar upp í takt við iðnaðarsamfélag en ekki veiðimannasamfélag. Það kann að gefa ýmsar skýringar á misræmi sem er í dag á milli stöðu þéttbýlis og dreifbýlis en ekki skal farið nánar út í þá sálma hér. Þetta hefur hugsanlega leitt til þess að þátttaka vestnorrænna kvenna í stjórnmálum er minni en gerist annars staðar á Norðurlöndum. Því er áríðandi að skapa vettvang fyrir vestnorrænar konur í stjórnmálum þar sem þær geta skipst á hugmyndum og miðlað af reynslu sinni og styrkt þannig samvinnuna sín í milli. Það er jafnmikilvægt að draga fram og marka sérstöðu kvenna í veiðimannasamfélaginu eins og er svo víða ríkjandi á Íslandi án þess þó að það hafi verið tekið til sérstakrar skilgreiningar eða skoðunar. Engu að síður eru sjónarmið mismunandi og það er mikilvægt í eðlilegri þróun um þátttöku kvenna í stjórnmálum að draga í miklu öflugri og sterkari mæli fram sjónarmið kvenna í veiðimannasamfélaginu sjálfu, kvenna sem eru á vettvangi, kvenna sem þekkja hræringar í því umhverfi þar sem áhættan er í rauninni meiri en annars staðar í samfélaginu sem er eðlilegur fylgifiskur veiðimannasamfélagsins. Lagt er til að slík ráðstefna verði haldin annað hvert ár, til skiptis í löndunum þremur, eins og ég gat um áðan, og að þangað verði boðið fulltrúum frá jafnréttisnefndum, kvennasamtökum og öðrum sem starfa að jafnréttismálum, óháð kyni. Sérstakar kvennarannsóknir, sem hafa rutt sér svolítið til rúms í umfjöllun á síðustu árum eða síðustu áratugi, hafa fyrst og fremst verið í höndum háskóla og annarra rannsóknastofnana en þessum þáttum, þessum verkefnum hefur fjölgað verulega. Þessi rannsóknarvinna er mjög mikilvæg fyrir samfélagið í heild, ekki bara konur heldur samfélagið í heild, og Vestnorræna ráðið leggur mikla áherslu á að þarna sé gengið til verka og unnið tæpitungulaust og óhikað í að draga fram áhersluþætti sem geta skapað okkur betri farveg og möguleika inn í framtíðina með virkari þátttöku kvenna ekki síður en karla. Þetta er hlutur sem hefur stundum verið einhvers konar feimnismál en er auðvitað bláköld staðreynd sem er ástæða til að horfast í augu við óhikað. Þarna er verkefni að vinna. Rannsóknarheimildir er helst að finna í bókum, tímaritum, handritum og skýrslum en það er spennandi verkefni að kalla til, eins og ég vék að áðan, reynslu kvenna sem skipa sess reynslunnar í veiðimannasamfélögunum. Kannski hefur verið lögð einum of mikil áhersla á að menntuðu konurnar, þ.e. skólagengnu konurnar, sérfræðingarnir, hákólaborgararnir, drægju ályktanir, söfnuðu niðurstöðum án þess að leita til fólksins sjálfs og draga fram sjónarmið þess, sjónarmið þeirra sem sitja veiðimannasamfélagsmegin við borðið. Þetta er kannski það sem er mest spennandi í þessum efnum og mun gefa bæði fljótvirkari og raunhæfari svör. Lögð er til vestnorræn verkefnaáætlun um jafnrétti kynjanna og þrátt fyrir það að á síðustu árum hafi þróunin verið hægt og bítandi verið í átt til jafnréttis kynjanna, er staða þeirra um margt ólík og hallar þar einkum á konur. Gleggsta dæmið snertir atvinnu, konur í fiskvinnslu, sem stunda til að mynda á Íslandi erfiðustu vinnu á landinu, þola mesta þrældóminn og hafa minnst úr býtum hlutfallslega miðað við álag og ábyrgð á auðlind sem skapar grunn íslensku þjóðarinnar. Út af fyrir sig er það sérstakt verkefni að fjalla um stöðu kvenna í fiskvinnslu, þessu dýrerfiða starfi sem slítur fólk meira en gengur og gerist í öðrum störfum. Þarna er kannski við marga að sakast. Stjórnvöld, atvinnurekendur, verkalýðsfélög eiga eflaust öll sinn þátt í því að þarna hefur mörgu leyti verið flotið sofandi að feigðarósi. Þarna þarf að bylta hlutum, rífa þá upp og taka af skarið til að tryggja um leið grunn og framtíð í vinnslu og útfærslu og þróun á íslenskum möguleikum, íslenskum auðlindum, sem eiga að vera grunnur okkar inn í framtíðina. Með gerð verkefnaáætlunar um jafnrétti væri með starfi að jafnrétti kynjanna mótuð stefna og Vestnorræna ráðið ber í brjósti vonir um að þessi vinna gæti orðið vopn í baráttunni gegn því kynjamisrétti sem er enn fyrir hendi. Vestnorræna ráðið leggur sérstaka áherslu á það í þáltill. að auka þurfi aðgerðir til að stöðva ofbeldi gegn konum. Í allri umræðu um ofbeldi gegn konum hefur komið fram að þörf er á að styrkja þá meðferðarvinnu sem er nú þegar í boði á Vestur-Norðurlöndum. Í fyrsta lagi eru rannsóknir á konum sem beittar hafa verið ofbeldi mjög takmarkaðar, upplýsingar þar eru mjög takmarkaðar og og hafa kannski ekki verið unnar eins faglega og tilefni og ástæða gefur til með þjálfuðu fólki. Þar sem þessar upplýsingar liggja mjög takmarkað fyrir er erfitt að taka markvisst á þessum vanda og þarf meiri vinnu og meiri skipulagningu til að reyna að þétta leið þarna til varnar. Þar að auki er lítið til af tölfræðilegum upplýsingum í þessum efnum, einkum á Íslandi og í Færeyjum. Þær eru meiri á Grænlandi þar sem danska kerfið kemur við sögu og hefur svolítið annað skipulag á í því landi, hefur til að mynda þróað upp annað kerfi en er þó í Færeyjum. Þarna geta löndin miðlað af reynslu sinni og nýtt sér upplýsingar og rannsóknir sem eru gerðar í þessum löndum. Til að hægt verði að undirbúa aðgerðir til að stöðva ofbeldi gegn konum er fjárstuðningur nauðsynlegur. Það er lykillinn að því að finna flöt og finna farveg fyrir árangur. Þá er einnig mikilvægt að hafin verði samvinna á milli vestnorrænu landanna um meðferð og ráðgjöf fyrir konur sem hafa verið beittar ofbeldi. Ekki er síst þörf á þessu í nútímasamfélagi eins og Íslandi þó ekki væri nema með tilliti til þess að skortur á aga er tilfinnanlegur í samfélagi okkar. Í norrænu samfélögunum hefur fjarað undan ákveðnum styrk sem fylgir aga og tillitssemi þar sem menn eiga að vinna saman og taka tillit hver til annars. Þetta hefur því miður fjarað út og er sýnilegt, ekki síst í samfélagi okkar og kannski meira hjá okkur en öðrum löndum í Vestnorræna ráðinu. Því miður er það klár staðreynd að það er meira rótleysi hjá okkar unga fólki, meira sinnuleysi í þessum þáttum en hjá grönnum okkar í austri og vestri. Þarna höfum við því verk að vinna og væri bæði spennandi og mikilvægt að bera saman bækur í þeim efnum. Af hálfu Vestnorræna ráðsins er líka lögð áhersla á að kanna sérstaklega stöðu kvenna á vinnumarkaði, fara ofan í saumana á þeim málum þar sem talsvert hefur þó verið unnið á undanförnum árum og má segja að hafi unnist hægt og bítandi. Rannsóknir á Íslandi og í Færeyjum sýna að 75% kvenna vinna úti en 85% karla. Þrátt fyrir það er launaskiptingin sú að karlar fá u.þ.b. tvo þriðju hluta af greiddum launum en konur aðeins einn þriðja. Þetta undirstrikar þörf þess að fást við þessi mál og reyna að finna þeim skynsamlegan farveg þó að kannski sé verst í þeim efnum að eiga við sjálf verkalýðsfélögin sem halda mjög fast gegn öllum breytingum, allri þróun í þessum efnum og eru íhaldssamastir allra í samfélaginu til að stokka spilin svo sanngirni sé gætt. Mætti þó nefna ýmsa fleiri sem koma við sögu. Vestnorræna ráðið leggur mikla áherslu á löggjöf um fæðingarorlof og þar telur Vestnorræna ráðið mikilvægt að samfélagið axli ábyrgð á barnsfæðingum þar sem þær eru samfélaginu í hag. Það eru hagsmunir allra og ekki síst fámennra landa að konur haldi áfram að ala börn og því er nauðsynlegt að barnsfæðingar og barnsburðarleyfi, hvort sem feður eða mæður taka það, hafi sem minnsta fjárhagslega röskun í för með sér fyrir fjölskyldurnar. Þá leggur Vestnorræna ráðið mikla áherslu á að tekið verði tak að skapa betra aðgengi að háskólum á Vestur-Norðurlöndum, í Færeyjum, Grænlandi og Íslandi, að samstarf landanna á þessu sviði aukist og að opnaðar verði dyr því að það hlýtur að vera spennandi fyrir námsmenn í þessum þremur löndum að eiga kost á að sækja til næstu granna ef þeir hafa betri aðstæður en þeir búa sjálfir við. Það hlýtur líka að vera kostur fyrir hvert land að geta sótt sem styst í nám og starfsmöguleika til þess að vinna gengi inn í framtíðina.

Herra forseti. Ég vil þakka formanni Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins fyrir þá skýrslu sem hann flutti hér. Ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi að sitja í Vestnorræna ráðinu á síðasta kjörtímabili og hafði af því mjög mikla ánægju. Það er greinilegt að mörg afar spennandi verkefni eru fram undan hjá Vestnorræna ráðinu. Reyndar kom fram hjá forseta Norðurlandaráðs, hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur, í umræðunni í morgun að hún vildi mjög gjarnan beita sér fyrir enn nánara samstarfi milli Norðurlandaráðs og Vestnorræna ráðsins og tek ég heils hugar undir það. Ég sat þá ráðstefnu sem hv. þm. Árni Johnsen talaði um, Kvennaráðstefnuna í Færeyjum, og hv. þm. vitnaði í mjög margar ályktanir sem samþykktar voru þar. Hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir flutti þar afar merkilegt erindi sem var gerður góður rómur að. Ég tek því heils hugar undir þessar tillögur og vonast til þess að þær nái fram að ganga hér í þinginu. Mig langar til að spyrja hv. þm. Árna Johnsen um lífsgildakönnunina, sem er mjög merkileg könnun, sem verið var að vinna að á meðan ég sat í ráðinu, þ.e. könnun á lífsgildum ungs fólks á Vestur-Norðurlöndum, um mismuninn á --- hv. þm. kom m.a. inn á aga fleira. Mig langar til að spyrja um niðurstöður þessarar könnunar. Hafa þær verið kynntar? Ég hef ekki orðið var við hvar það merkilega verkefni stendur í augnablikinu. Ég vissi að búið var að vinna þá rannsókn á Íslandi og í Færeyjum en það var ekki búið að fullganga frá þessu verkefni í Grænlandi. Það væri fróðlegt að vita hvar þetta verkefni stendur.

Herra forseti. Til stóð að birta niðurstöður lífsgildakönnunarinnar, sem Vestnorræna ráðið stóð fyrir, á fyrstu mánuðum þessa árs. Nú eru þeir mánuðir senn að líða en nokkur vinna er eftir í frágangi. Staðið hefur á upplýsingum sem eru að safnast úr þessum þremur áttum og vonandi verður þess ekki langt að bíða að könnunin verði kynnt, þ.e. á næstu vikum og í seinasta lagi næstu missirum. Einnig er ástæða til að taka undir það sem hv. þm. nefndi um aukinn veg Vestnorræna ráðsins í samstarfi við Norðurlandaráð og því sem ég vék einnig að, t.d. um starfsemi heimskautaráðsins, því að við þurfum auðvitað að þétta okkar stöðu í þessum efnum. Það er svolítið mikið bil á milli hins annars ágæta Norðurlandasamstarfs og Vestnorræna ráðsins þar sem Vestnorræna ráðið hefur verið svolítið í landsbyggðarhlutverki í öllu bírókratíinu hjá Norðurlandaráði. En þar þurfum við að brúa bilið og það er gott að Íslendingar hafi frumkvæðið að því og ég vona að það gangi sem best.

Herra forseti. Ég tek heils hugar undir að Vestnorræna ráðið má ekki falla í neina bírókratíu því að það er þannig samsett að í raun og veru er engin ástæða til þess. Við sem sitjum í Norðurlandaráði höfum mjög oft rætt um málefni Vestur-Norðurlanda. Það vill þannig til að mörg okkar hafa einmitt setið í Vestnorræna ráðinu. Við þekkjum því starfsemi þess afar vel og höfum mikinn áhug fyrir því að tengja það sem allra best inn í Norðurlandasamstarfið og ég mun vinna að því eins og svo margir aðrir sem í Íslandsdeildinni sitja. En við megum líka, eins og ég sagði, passa okkur á því að Vestnorræna ráðið falli ekki inn í þessa bírókratíu. Þegar talað er um lífsgildakönnunina þá hefur hún verið býsna lengi á leiðinni vegna þess að meðan ég var formaður Vestnorræna ráðsins var ég alltaf að bíða eftir niðurstöðum úr þessari lífsgildakönnun. Þetta var tilbúið á Íslandi og í Færeyjum en niðurstöðurnar virðast ekki vera tilbúnar enn þá. Og nú hvet ég formann Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins til þess að kreista þessar upplýsingar fram þannig að við getum horft á niðurstöður þeirra því að ég ímynda mér að það verði spennandi lesning.

Herra forseti. Það er rétt að minna á að skaflinn, sem sumir kalla Grænlandsjökul, bráðnar hægt og það er ákveðinn taktur í grænlenska samfélaginu þar sem menn fara varlega í ýmsum þáttum. Við vonum að niðurstöður liggi fyrir eins fljótt og unnt er af hálfu Grænlendinga. Eftir því er beðið og við sýnum þolinmæði eins og við ætlumst til að aðrir sýni okkur þolinmæði.

Herra forseti. Til að byrja á því að taka upp þráðinn þar sem síðustu ræðumenn slepptu þá fór fram kynning á einhverjum þáttum þeirrar rannsóknar sem hv. þm. Ísólfur Gylfi var að spyrja um. Það sem ég man úr þeim þáttum var að íslensk ungmenni höfðu ekki nándar nærri eins mikinn áhuga á pólitík og færeysk. Færeysk ungmenni virtust hafa lítið álit á stjórnmálamönnum sínum og mikinn áhuga á stjórnmálum en það var alveg öfugt á Íslandi þar sem íslensk ungmenni virtust hafa þó nokkuð álit á stjórnmálamönnum sínum en lítinn áhuga á stjórnmálum. Þetta má kannski rekja til þess hvernig staðan var í löndunum áður en þessi rannsókn var gerð, en mér fannst þetta alla vega mjög áhugaverð niðurstaða. Herra forseti. Ég sný mér þá að efni þeirrar ályktunar og skýrslu sem hér eru til umfjöllunar. Það sem ég ætla fyrst og fremst að víkja að eru þær tillögur sem liggja fyrir í þáltill. Hv. flutningsmaður kom inn á að þau mál sem þar eru til umfjöllunar sem snúa fyrst og fremst að jafnrétti kynjanna eru ekki bara fyrir konur og munu ekki bara gagnast konum ef þau ná fram að ganga, heldur samfélaginu öllu. Það eru orð að sönnu. Það skiptir auðvitað verulegu máli fyrir samfélagið að allir fái notið hæfileika sinna og krafta en það skiptir líka máli að með börnum og ungmennum sé ræktuð gagnkvæm virðing fyrir kynjunum og það virðist sem svo að þar sem það er gert sé minni hætta á að menn hafi fordóma gagnvart öðrum hópum samfélagsins eða annarra samfélaga. Jafnréttisuppeldi virðist því vera leið til að minnka hættu á rasisma sem, eins og fram kom í máli manna í morgun þegar var verið að fjalla um Norðurlandaráð, er málefni sem þar er mjög á dagskrá. Það er líka annað sem byggir undir það og styður að Vestnorræna ráðið taki málefni kvenna upp af myndarskap. Ljóst er að víða á strjálbýlum svæðum eru konur mun færri en karlar. Það virðist sem svo að þau lífsskilyrði sem fólki eru búin þar henti körlum að mörgu leyti betur. Að minnsta kosti virðist reynslan vera sú að konurnar fara, þær flytja sig um set þar sem aðstæður þeirra til að þroskast og taka þátt í atvinnulífi eru betri. Og ef við ætlum að halda lífvænlegri byggð á norðurslóðum er mjög mikilvægt að staða kvenna sé þannig að þær geti verið sáttar við sinn hlut vegna þess að okkur er auðvitað öllum ljóst að ekkert samfélag þrífst án kvenna og það er þess vegna, eins og ég sagði áðan, mjög á réttum stað að Vestnorræna ráðið skuli taka á þessum málum og vonandi að þeim verði þá fylgt eftir á sama hátt. Eins og hér hefur komið fram rekja þessar tillögur um málefni kvenna tilurð sína til ráðstefnu sem haldin var í Færeyjum í júní sl. Þar störfuðu sex starfshópar og má segja að tillögurnar séu sameiginlegur afrakstur þeirra hópa. Það voru bæði stjórnmálamenn, rannsóknarfólk, vísindamenn, háskólagengið fólk og fólk víða að úr samfélaginu, mest konur, sem sátu ráðstefnuna og fjölluðu um þessi mál. Og það var nokkuð eindregin niðurstaða sem þar kom fram sem birtist hér í þessum tillögum. Þær tillögur sem ég ætla fyrst og fremst að tala um eru í stafliðum a til f í tillögunni. En ég vil fyrst, herra forseti, fara aðeins yfir tillögu sem er með staflið a, um að Alþingi standi fyrir ráðstefnu kvenna á Vestnorrænu þjóðþingunum í samvinnu við þing Færeyinga og Grænlendinga. Eins og fram kemur í rökstuðningi við tillöguna en þar segir, með leyfi forseta: ,,Vestnorræn samfélög hafa í gegnum tíðina verið veiðisamfélög og hefur það skapað vestnorrænum konum sérstakt umhverfi, ólíkt því sem gerist í iðnaðarsamfélögum annarra norrænna ríkja. Þetta hefur hugsanlega leitt til þess að þátttaka vestnorrænna kvenna í stjórnmálum er minni en gerist annars staðar á Norðurlöndum. Því er áríðandi að skapa vettvang fyrir vestnorrænar konur í stjórnmálum þar sem þær geta skipst á hugmyndum og miðlað af reynslu sinni og þannig styrkt samvinnuna sín í milli.`` Ég held að þetta sé mjög mikilvægt, herra forseti, vegna þess að ef við horfum til þess hvernig staða kvenna er í stjórnmálum, þá hefur það verið svo lengst af hér og er enn í Færeyjum og á Grænlandi að staða kvenna hefur verið mun lakari en annars staðar á Norðurlöndum. Í síðustu kosningum breyttist þetta hins vegar hjá okkur og 35% alþingismanna sem kjörnir voru í síðustu alþingiskosningum eru konur, og með þeim breytingum sem hér hafa átt sér stað hefur þeim fjölgað enn, þannig að ég hygg að þær séu núna 38--39% alþingismanna. Það er mjög góður árangur miðað við þá stöðu sem hér hefur verið lengst af. En það vekur jafnframt athygli, herra forseti, að það er svolítið mismunandi hjá okkur hvaðan konurnar koma. Hlutfallslega mun fleiri konur á Alþingi Íslendinga koma úr R-kjördæmunum en af landsbyggðinni og ef menn bera saman hlutfall kynja innan þingmannahópanna þar, þá er það mun jafnara en annars staðar. Úti á landi eru konurnar enn til muna færri og enn þá eru tvö kjördæmi þar sem engin kona er kjörin á Alþingi. Landsbyggðin er því enn þá í mjög svipaðri stöðu og þjóðþing Færeyja og Grænlands, þ.e. hlutfallið er einhvers staðar á milli 15 og 20% eins og gerist hjá þeim frændum okkar. Það segir okkur að einhver líkindi kunni að vera með þeim aðstæðum sem konum eru búnar í Færeyjum, á Grænlandi og úti á landi á Íslandi. Það sem segir í rökstuðningi fyrir því að þessar ráðstefnur verði haldnar, þ.e. að sú staðreynd að vestnorræn samfélög hafi í gegnum tíðina verið veiðimannasamfélög, er að mínu mati skýringin. Staða kvenna hér á suðverstuhorninu er til muna orðin líkari stöðu kvenna í iðnríkjunum og fjöldi þeirra í stjórnmálum þar af leiðandi í svipuðu hlutfalli. Ein af þeim tillögum sem eru ekki á meðal þeirra sem liggja fyrir Alþingi Íslendinga er einmitt tillaga sem verður væntanlega borin upp á þjóðþingum Grænlands og Færeyja um að þar beiti menn sér markvisst fyrir aðgerðum til að auka hlut kvenna í stjórnmálum. Þar horfa þær til þess sem gert var hér en eins og menn muna var hér á Alþingi samþykkt tillaga þess efnis haustið 1998 að skipuð yrði nefnd til þess að auka hlut kvenna í stjórnmálum. Nefndin var skipuð til fimm ára og fyrsta verkefni hennar var að ráðast í aðgerðir og kynningarstarf til að reyna að auka hlut kvenna þegar í síðustu kosningum. Eins og ég gat um áðan, herra forseti, bar það þann árangur að í heildina séð erum við u.þ.b. að verða á pari við önnur norræn ríki og vel það hér, ef við horfum bara til R-kjördæmanna. Þetta skiptir verulegu máli og þess vegna, af því ég gat um það áðan, að veiðimannasamfélagið hefði þarna ákveðin áhrif. Þá skiptir líka máli, herra forseti, að bætt verði skilyrði til rannsókna á málefnum sem tengjast konum sérstaklega og sömuleiðis þar sem fjallað er um í c-lið að gerð verði verkefnaáætlun um jafnrétti kynjanna. Ég er á þeirri skoðun, herra forseti, að miðað við það sem við horfum til varðandi þátttöku kvenna í stjórnmálum sé óráð að fara með aðferðir og hugmyndir iðnríkjanna hráar og ætla að láta þær gilda sem möguleika til framfara fyrir þær konur sem búa við þessar aðstæður. Þess vegna er mjög mikilvægt að fram fari rannsóknir á stöðu kvenna í veiðimannasamfélaginu en eftir því sem ég hef leitað eftir virðist vera lítið um það, ef nokkuð. Menn hafa verið að skoða afmarkaða þætti eins og stöðu kvenna í sjávarbyggðum og slíka hluti en hafa ekki náð utan um þetta verkefni enn þá. Þess vegna er mjög mikilvægt að það verði gert vegna þess að við náum ekki árangri ef við höfum ekki réttan grunn til að standa á og réttar forsendur til að vinna út frá. Ég held það væri mjög mikils virði í framhaldi af þeim tillögum sem liggja fyrir og gæti verið liður í framkvæmd þeirra að við beittum okkur bæði fyrir slíkum rannsóknum og einnig, eins og kom fram í máli framsögumanns, hv. þm. Árna Johnsens, að á vettvangi Vestnorræna ráðsins yrði sérstaklega fjallað um þetta efni. Ég þarf ekki að endurtaka það sem ég sagði í upphafi um mikilvægi þess að skapa konum á norðurslóðum þær aðstæður að þær geti verið sáttari við umhverfi sitt og aðstæður sínar. Þess vegna er mjög mikilvægt að markvisst verði unnið úr þessum tillögum og að menn haldi sig þá við þann veruleika sem ég held að við séum velflest sammála um að sé þannig að það er munur á þessum samfélögum og sá munur hlýtur einnig að birtast í stöðu bæði karla og kvenna í veiðimannasamfélögunum. Herra forseti. Ég ætlaði ekki að halda langa ræðu og ég held að ég sé búin að koma að því sem mér finnst skipta máli. Ég vil þó í lokin nefna f-lið tillögunnar sem er í afskaplega skemmtilegu samræmi við þær tillögur sem þegar hafa verið kynntar varðandi fæðingarorlofsmál á Íslandi. En í f-lið stendur að það eigi að fela ríkisstjórninni, ef samþykkt verður, að vinna að því að stofna sjóð eða koma á öðru fyrirkomulagi sem greiði allan kostnað af fæðingarorlofi. Mér sýnist að með þeim hugmyndum sem liggja nú fyrir um það að tryggingagjaldið standi straum af fæðingarorlofsgreiðslum fyrir bæði karla og konur, séum við komin mjög á svipaðan stað og sá starfshópur sem fjallaði um þetta mál á ráðstefnunni í Færeyjum og í rauninni hafi ríkisstjórnin hér komist að niðurstöðu sem er þverpólitísk og ætti þess vegna að geta orðið mjög mikil sátt um, bæði á Alþingi og úti í samfélaginu.

Hæstvirtur forseti. Ég vil koma hér eingöngu til að fagna því hversu öflugt starf hefur verið hjá Vestnorræna ráðinu á síðasta ári. Ég átti þess kost að sitja á fundinum sem haldinn var á Brjánsstöðum á síðasta ári þar sem voru einmitt samþykktar þær tillögur sem liggja fyrir í formi þáltill. og ég tel það afskaplega mikilvægt starf sem þarna fer fram. Ég vildi einnig nefna það sem umhugsunarefni hvort Vestnorræna ráðið ætti að tengjast betur inn á Skotland og nefni þá sérstaklega Orkneyjar og Hjaltlandseyjar, og vísa til sögulegra tengsla þessara þjóða og þessara landsvæða. Hv. þm. Árni Johnsen nefndi það einmitt áðan að tengsl við Skotland væru kannski þáttur sem ætti að skoða. Ég tel mikilvægt að íhuga það mjög vel hvort þarna sé vettvangur sem Vestnorrænu þjóðirnar hefðu hag af því að vinna með og nefni aftur sérstaklega skosku hálöndin, Orkneyjar og Hjaltlandseyjar. Ég átti þess kost að sitja á málþingi þar sem fyrirlesarar voru frá þessum stöðum. Þeir töldu mjög mikilvægt að tengjast Íslandi og Færeyjum vegna þess að það væru svo lík hagsmunamál sem þessi landsvæði væru að fást við. Þetta málþing var á vegum breska sendiráðsins og þarna voru menn að ræða m.a. menntamál, fiskveiðistjórnarmál og upplýsingatæknimál. Það kom mjög skýrt fram hjá þeim að þeir töldu sig eiga miklu meira að sækja norður eftir, til okkar, en suður til Suður-Englands, til London og töldu sig reyndar ekki hafa mjög mikið að sækja til Glasgow og Edinborgar sem eru stórborgir Skotanna. Ég held að samstarf gæti fært okkur mjög mikið. Það er t.d. mjög merkilegur dreifður háskóli í Skotlandi sem er áhugavert að kynna sér. Þeir hafa einig farið sérstakar leiðir í fiskveiðimálum. Eins og við vitum er upplýsingatækniþjónusta og upplýsingatækniiðnaður mjög öflugur á þessum svæðum sem ég held að við getum lært mjög mikið af. Hæstv. forseti. Ég vildi einnig fagna sérstaklega þeirri tillögu sem liggur fyrir um ályktanir Vestnorræna ráðsins. Það var satt að segja mjög sérstök upplifun að heyra að nú eru jafnréttismál orðin aðalmál Vestnorræna ráðsins og birtast í þessari till. til þál. og ánægjulegt að finna og heyra það að jafnréttismál eru slík stórmál og eins og formaður Vestnorræna ráðsins, hv. þm. Árni Johnsen, fór yfir, þá skipta þessi mál, þessi málaflokkur jafnréttismál, allt samfélagið mjög miklu máli. Ég vil fagna því að í framsöguræðu formannsins, og ég vonast til að sem flestir kynni sér efni hennar, kom mjög berlega í ljós hversu mikið mál er um að ræða. Eins og hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir nefndi áðan er mjög gaman að það skuli koma fram á þessu þingi það sem kemur hér fram í f-liðnum, að fela ríkisstjórninni að vinna að því að stofna sjóð eða koma á öðru fyrirkomulagi sem greiði allan kostnað af fæðingarorlofi. Eins og við vitum kemur inn í þingið núna á næstu dögum tillaga þess efnis sem er hvað mesta framfaramál að mínu áliti varðandi jafnréttismál og fjölskyldumál sem við höfum séð í mjög langan tíma og er byltingarkennd tillaga. Ég held það gæti verið ósk okkar allra að slíkar áherslur nái fram að ganga, einnig í hinum vestnorrænu löndunum, Færeyjum og Grænlandi. Að síðustu vildi ég nefna þá áherslu sem er varðandi það að rannsaka hvað hindrar vestnorræna stúdenta í að stunda nám í öðrum vestnorrænum ríkjum. Það er alveg klárt að þegar námsfólk fer á milli landa er mjög mikið hagsmunamál hverrar þjóðar að taka á móti erlendum stúdentum og það er stór þáttur í utanríkispólitík margra landa. Ég átti þess kost að ræða við breska þingmenn sem töldu það vera mjög mikla afturför í breskri utanríkispólitík þegar Bretar hættu að fella niður skólagjöld fyrir erlenda stúdenta. Eins og margir þekkja kannski telja Þjóðverjar að það að styrkja erlenda stúdenta í landi sínu sé hreint efnahagslegt spursmál því þegar stúdentar koma heim til sín nýta þeir þá tækni og þekkingu sem þeir hafa kynnst í því landi þar sem þeir stunduðu nám sitt. Það að reyna að hafa áhrif á það að stúdentar frá þessum löndum, frá Færeyjum og Grænlandi, stundi nám á Íslandi, Íslendingar fari til náms í Færeyjum og Grænlandi, er auðvitað mikið mál og hefur marga vinkla sem við getum haft hag af. Hæstv. forseti. Enn og aftur, þetta var ánægjulegt að heyra um áherslur Vestnorræna ráðsins og að það skuli vera jafnréttismál sem þeir hafa sem aðaláherslumál.

Virðulegi forseti. Fyrr í dag þegar við töluðum um fyrsta og annan dagskrárlið, skýrslu frá norrænu ráðherranefndinni og skýrslu um norrænt samstarf, þá lét ég þess getið að Norðurlandasamvinnan hefði verið í vissu uppnámi kannski síðustu tíu ár vegna breytinga á alþjóðavettvangi. Ég nefndi sérstaklega til sögunnar breytta stöðu í Eystrasaltsríkjunum þar sem þau eru öll orðin sjálfstæð og við höfum einbeitt okkur að samvinnu við þau. Ég gat sérstaklega um breytta stöðu Finna og Svía þar sem þeir eru nú gengnir í Efnahagsbandalagið og hafa á síðustu árum beitt miklum kröftum í vinnu sem lítur að aðlögun að vinnuferli og vinnumáta gagnvart nýjum samstarfsaðilum. Ég vil byrja á því eins og varðandi fyrsta og annan dagskrárlið fyrr í dag að þakka því fólki sem hefur unnið frábært starf á vegum Vestnorrænu nefndarinnar. Hér er komin till. til þál. út úr vinnu þeirra og ég vil árétta að það er góðra gjalda vert og mjög athyglisverðar tillögur sem hafa komið út úr þessu samstarfi. En á sama hátt og varðandi skýrslu ráðherranefndarinnar og skýrslu um norrænt samstarf held ég að við höfum gott af því að skoða málin í nýju ljósi akkúrat núna. Öll þau atriði sem till. til þál. um ályktanir Vestnorræna ráðsins eru auðvitað góðra gjalda verð og ber að styðja. En ég sakna meira þess sem ekki er í skýrslunni og þá á ég kannski við grunninn að því varðandi þau vandamál sem þáltill. miðar að því að leysa, þ.e. stöðu kvenna í öllum liðum frá a til g í þessum dreifðu byggðum, sem sagt á vestnorræna svæðinu. Ég sakna þess að vestnorræna samvinnan skuli ekki í mjög auknum mæli vera panel eða forum fyrir aukna samvinnu t.d. um nýtingu auðlindanna, atvinnumál í víðum skilningi. Það er t.d. hagsmunamál okkar að verslunin sé skoðuð alveg sérstaklega því að Danir hafa vegna stöðu sinnar bæði í Grænlandi og Færeyjum haft nánast algjöra einokun á verslun þangað til núna á allra síðustu árum. Það eru mjög miklir möguleikar fyrir okkur Íslendinga og fyrir Grænlendinga og Færeyinga að auka samskiptin á milli landanna t.d. á sviði verslunar, sölu á iðnvarningi o.fl. Við þurfum líka að leggja mjög aukna áherslu á ferðamennskuna í sambandi við vestnorræna samstarfið. Nú hefur verið tilkynnt að Flugfélag Íslands er að hefja beint flug á Grænland, áður var það Flugfélag Norðurlands sem stóð í þessari samvinnu. Þarna eru gríðarlegir möguleikar sem þarf að rækta og þarf að setja aukinn kraft í. Á sviði fiskveiða þurfum við nauðsynlega, sérstaklega gagnvart Grænlandi, að fara í alvarlegar umræður um sameiginlega nýtingu og vinnslu stofna. Þar hefur átt sér stað þróun á undanförnum árum með samvinnu fyrirtækja eins og Samherja og Grænlandsverslunar eða konunglegu Grænlandsverslunarinnar á sviði rækjusölu o.fl. Það eru þessi grundvallaratriði sem ég held að við þyrftum að rækta betur, þ.e. hreinlega beint á sviði atvinnumála. Ég er ekki að gera lítið úr því sem hefur verið gert, ég er sammála því sem sett er fram en ég held að við eigum gríðarleg sóknarfæri í þeim samvinnumöguleikum sem felast í samvinnu á sviði atvinnulífs. Ég vil árétta að það er mjög mikilvægt fyrir okkur og fyrir Grænlendinga og Færeyinga líka því við erum líkar þjóðir að mörgu leyti og það er mjög mikilvægt að við getum opnað brautir sem gera okkur mögulegt að auka verslun og viðskipti á öllum sviðum. Það er fyrst og fremst þetta sem ég vildi koma á framfæri í umræðunni. Ég held að mergurinn málsins sé í sambandi við vestnorrænu samvinnuna, alveg eins Norðurlandasamvinnuna í það heila tekið, að einmitt núna stöndum við á þeim tímamótum að við þurfum að endurskoða alla þessa samvinnu. Þegar við lítum og horfum gagnrýnum augum á það sem gerst hefur síðustu tíu ár með aukinni áherslu Skandinavíuþjóðanna á Balkanlöndin og samvinnuna við þau, með aukinni samvinnu Svía og Norðmanna suður á bóginn, þá höfum við hvort sem okkur líkar betur eða verr að viðurkenna það, á þessu tíu ára tímabili verið í mjög erfiðri stöðu með Norðurlandasamstarfið. Kannski var aukin samvinna og stofnun Vestnorræna ráðsins og aukin vinna þar, bara afleiðing af því sem gerðist eða hefur gerst síðustu tíu árin. Þetta þarf að skoða í nýju ljósi. Okkur er ekki hollt að taka okkur saman, dreifbýlið einvörðungu, taka okkur út úr og ræða um vandamál okkar og funda um þau og gera ráðstafanir, við þurfum á því að halda að vera með meiri breidd í þessu og við þurfum alla Norðurlandasamvinnuna undir. Þess vegna held ég að á næstu árum eigum við að einbeita okkur að því að ræða þessi mál í nýju ljósi. Við skulum segja að komin sé ró á hlutina varðandi samvinnuna við Eystrasaltsríkin. Kannski má segja að Finnar og Svíar séu búnir að fóta sig í samvinnunni við Evrópusambandið. Ég held að núna sé lag til að skoða þessi mál öll ofan í kjölinn og leggja nýja línu til næstu 10--20 ára hvernig við ætlum að vinna þessi mál. Við þurfum á því að halda að auka tenginguna við Skandinavíu, Danmörku, Noreg, Svíþjóð og Finnland, það er okkur hollt fyrir allra hluta sakir. Við getum lent í því ef við einangrum okkur um of í samvinnunni innbyrðis í þessum dreifbýlu löndum að missa af tækifærum og af ,,impúlsum`` sem eru okkur svo nauðsynlegir til að þroska og þróa framfarir fyrir alla. En enn og aftur, ég held að miklir möguleikar séu í efnahagslegri samvinnu og ég held að það eigi að auka áhersluna á hina efnahagslegu samvinnu mjög mikið. Ég tel reyndar að aukin efnahagsleg samvinna á sem flestum sviðum leiði af sér lausn á mjög mörgum af þeim liðum sem eru settir fram í till. til þál. um ályktanir Vestnorræna ráðsins. Það sem stendur alltaf upp úr varðandi stöðu, t.d. kvenna í dreifbýlinu í þessum dreifðu byggðum eru atvinnumálin, möguleikar kvenna, eftir að þær hafa aflað sér menntunar, til þess að fá störf o.s.frv. Grunnurinn liggur að víðtækri samvinnu til þess að byggja upp atvinnulíf, háþróað, sem fólk sækir í og getur nýst öllum. Að endingu, virðulegi forseti, vil ég árétta að það er mikið og merkilegt og gott starf sem okkar fólk hefur unnið á þessu sviði og hefur skilað miklum árangri. En varðandi Norðurlandasamvinnuna alla vil ég segja eins og í fyrri ræðu minni að ég held að á þessum tímamótum, vegna stöðunnar, ættum við að eyða nokkrum tíma í að ræða hvernig við viljum taka næstu skref til þess að efla samvinnu okkar, þessi norræna fjölskylda, og taka nýjan stefnu.

Herra forseti. Það var ekki alveg gott að átta sig á því hvert hv. ræðumaður vildi stefna með ræðu sinni vegna þess að á sama tíma og hann hvatti til aukins samstarfs vestnorrænu ríkjanna hvatti hann jafnframt til þess að sú samvinna yrði ekki það mikil að menn gleymdu sér og ræktuðu ekki norræna samstarfið í heild. Mér finnst það svolítið sérkennilegt upplegg að koma hér og tala um tillöguna án þess að tala um hana, þ.e. að tala um það sem hv. þm. hefði fundist að ætti að vera í henni. Segja má að upplegg okkar sem stöndum að tillögunni um málefni kvenna sé byggðamál að langstærstum hluta og trú okkar á að það þurfi að hyggja að stöðu kvenna sérstaklega á þessum norðlægu svæðum og dreifbýlu svæðum og þá er ekkert undanþegið, þá er allt með. Hér hefur verið talað um nauðsyn á rannsóknum og öðru slíku til að við getum skotið styrkari stoðum undir það sem menn vilja síðan takast á við. Ég vil líka vekja athygli hv. þm., af því að það virðist hafa farið fram hjá honum, að á þeim ársfundi þar sem þessar tillögur voru samþykktar var líka ákveðið að næsta ár, árið 2001, yrði helgað veiðum og veiðiskap. Í því samhengi hafa menn rætt möguleika á því að koma á fót vestnorrænni fiskveiðirannsóknastöð og samvinnu í menntun sjómanna. Ýmis mál eru undir og þó að menn séu fyrst og fremst að þessu sinni að einbeita sér að stöðu kvenna og menntamálum hefur auðvitað á þessum vettvangi verið fjallað um mörg mál og margt er í burðarliðnum, ýmsar hugmyndir sem verið er að þróa.

Herra forseti. Ég tek undir hvatningu um að samstarf á sviði atvinnumála verði aukið, og ekki bara í okkar ranni heldur til lengri fjarlægða litið. Við leggjum höfuðáherslu á það í Vestnorræna ráðinu að rækta garðinn í okkar hring en viljum hafa allar aðrar dyr opnar líka og eigum að horfa til þess. Hluti af þessu er í hugmyndinni um aukið samstarf á sviði menntunar milli landanna þriggja, Færeyja, Íslands og Grænlands, því að það er horft beint til þess að í framhaldi af menntuninni verði það atvinnan og atvinnusköpunin. Ágætis þróun hefur átt sér stað í þessum málum á undanförnum árum, þ.e. aukning hefur orðið. Til að mynda hafa viðskipti Grænlands við Ísland aukist stórlega á undanförnum árum svo nemur milljörðum. Því miður hefur það ekki verið gagnkvæmt af okkar hálfu en allt þarf þetta að vinnast í einni heild. Ég held það sé líka mikilvægt að menn taki skref en ekki stór stökk, vegna þess að reginmunur er á möguleikum okkar til þess að ganga til samstarfs við Grænlendinga og Færeyinga eða til að mynda við Svía sem líta svolítið öðrum augum á okkur og finnst við minni en við vildum. Við þurfum að gera þetta markvisst en hugmyndin er öflug og mikilvægt að fylgja henni eftir. Þetta er vettvangur Vestnorræna ráðsins og við reynum að fylgja því fast eftir að auka það samstarf með öllum tiltækum ráðum.

Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en verið sammála hv. 1. þm. Suðurl., Árni Johnsen, um þessi störf. Ég geri mér grein fyrir því. En það sem stendur upp úr hjá mér þegar ég ræði um þessi mál er að ég hef fundið fyrir því í vinnu minni að á tíu ára tímabili í þessari Norðurlandasamvinnu höfum við --- ja, ég vil segja einangrast frá hinum Norðurlöndunum. Það hefur t.d. verið á sveitarstjórnarsviði, atvinnumálasviði. Þá hafa komið hingað sendinefndir í auknum mæli án þátttöku hinna Norðurlandaþjóðanna. Það sem ég er að setja fram er að við verðum að skoða þessi mál í nýju ljósi vegna þess að þó svo samvinna okkar sé góð og hana eigi að efla verðum við að gæta þess að missa ekki þau tengsl við Skandinavíu sem við höfðum. Ég fullyrði að þau hafa á síðustu árum minnkað stórlega og það er til tjóns til lengri tíma litið. Þeirri tengingu verðum við að koma á aftur. Ég hef reynslu af þessari vinnu og þó að það sé góðra gjalda vert að hitta vini okkar, Færeyinga og Grænlendinga, til þess að ræða mál, þá saknaði maður oft og tíðum sárlega þátttöku hinna þjóðanna vegna þess að þær hafa ýmislegt til málanna að leggja sem gagnast okkur. Það er þessi vinna sem ég vil að við förum í, fyrst og fremst okkur til hagsbóta vegna þess að þessar stærri þjóðir hafa hluti til málanna að leggja sem við þurfum nauðsynlega á að halda. Ég er að tala um það í málflutningi mínum að við reynum kannski að rétta stefnuna og taka stöðuna í nýju ljósi vegna þess að það er lag til þess núna. Ég held raunar að við séum öll sammála, virðulegi forseti, þannig að við þurfum svo sem ekki að eyða mörgum orðum í það.

Herra forseti. Ég vil taka undir orð hv. síðasta ræðumanns. Það er mjög mikilvægt að þarna sé samfelldur taktur á milli starfs bæði Vestnorræna ráðsins og stóra bróður, Norðurlandaráðs. Því miður er það svo að þessi þrjú eylönd í norðurkantinum hafa verið svolítið einangruð alveg eins og Ísland hefur að sumu leyti verið svona fylgifiskur í Norðurlandaráði, þó að það starf skipti auðvitað miklu máli. En öflugu þjóðirnar þar stýra hlutunum og þar er skriffinnska mikil. Það er meira unnið á persónulegum nótum í Vestnorræna ráðinu og meiri beintenging við umhverfi, land, þjóð og atvinnulíf o.s.frv. Það hefur skilað okkur áleiðis og ráðherrar okkar hafa fylgt þeim málum vel eftir á undanförnum árum, ræktað þessi samskipti og aukið þau. Þegar við hugsum til lengri tíma erum við um leið að gera tvennt, við erum að verja hagsmuni okkar, auðlindahagsmuni, inn í framtíðina og eðlileg samskipti við næstu granna okkar sem eiga að byggjast á vinarþeli, orði sem er erfitt að þýða á önnur tungumál.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir orð hv. 1. þm. Suðurl., Árna Johnsens, að við eigum þarna gríðarlega mikið óunnið og marga möguleika og við eigum að efla þessi samskipti. Ég veit að hv. þm. Árni Johnsen þekkir þessa hluti manna best og gerir sér grein fyrir því hvaða gríðarlegu möguleikar eru fyrir hendi t.d. eins og í ferðamannaþjónustunni. Í raun og veru má segja að Íslendingar hafi hafið það samstarf því að nú er ferðaskrifstofa á Akureyri t.d. sem gerir nánast út á Austur-Grænland. Eins og ég sagði í minni ræðu þá er farið að fljúga, Flugfélag Íslands ætlar að fara að fljúga beint til Grænlands, sem er mjög mikið til bóta. Þarna eru gríðarlegir möguleikar sem okkur ber að rækta en líka á öllum hinum póstunum. Og um þetta erum við í raun öll sammála. Ég vil nota þessa síðustu mínútu enn og aftur til þess að þakka nefndinni fyrir gott samstarf og árétta það enn og aftur að ég og minn flokkur viljum taka upp nýja sýn á Norðurlandasamstarfið og blása til nýrrar sóknar í þessari samvinnu allri þar sem nú er lag eftir tíu ára þróun, skulum við segja, gagnvart Eystrasaltslöndum og nokkurra ára þróun fyrir Finna og Svía að aðlaga sig að vinnunni gagnvart Evrópusambandinu. Þarna eigum við gríðarlega möguleika. Það er bjart fram undan og okkur ber að efla þetta samstarf og þessa samvinnu.

Herra forseti. Með þáltill. þessari er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á samningi milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2000 sem gengið var frá með orðsendingaskiptum í Reykjavík og Þórshöfn 2. og 22. febrúar í ár. Samkvæmt samningi þessum munu aðilar semja fyrir 1. júlí 2000 um veiðiheimildir færeyskra nótaskipa á loðnuvertíðinni sem stendur frá júlí 2000 til apríl 2001. Er eins og í samningi landanna frá í fyrra við það miðað að veiðiheimildir færeyskra nótaskipa á þessu tímabili verði um 30 þúsund lestir enda breytist forsendur varðandi leyfðan heildarafla og önnur atriði er máli skipta ekki í verulegum atriðum. Í samningnum er kveðið á um það nýmæli að færeyskum skipum er heimilt á loðnuvertíðunum 1999/2000 og 2000/2001 að veiða allt að 10.000 lestir af loðnu á hvorri vertíð innan lögsögu Íslands úr veiðiheimildum sem fengnar eru með samningum færeyskra og grænlenskra stjórnvalda. Samningurinn gerir enn fremur ráð fyrir gagnkvæmri heimild skipa hvors aðila til kolmunnaveiða innan lögsögu hins á árinu 2000. Loks er í samningnum staðfest heimild íslenskra skipa til veiða á allt að 1.300 lestum af makríl og 2.000 lestum af síld annarri en norsk-íslenskri innan færeyskrar lögsögu á árinu 2000. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Hér er um að ræða mál sem hv. þingmenn þekkja. Með þessari þáltill. er leitað heimilar Alþingis til staðfestingar á samningum um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum á árinu 2000, en þessir samningar voru undirritaðir í Þórshöfn 20. október 1999. Á grundvelli samnings strandríkjanna fjögurra, Íslands, Færeyja, Noregs og Rússlands frá 1996, hafa þessi ríki auk Evrópubandalagsins á undanförnum árum samið árlega um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum. Á fundi aðila í Þórshöfn í október 1999 náðist um það samkomulag að hámarksafli verði 1.240 þús. lestir en var 1.300 þús. lestir árið áður. Aflinn skiptist milli aðila í sömu hlutföllum og verið hefur og koma í hlut Íslands rétt rúmlega 194 þús. lestir. Eins og fyrr hafa aðilar í sérstökum tvíhliða samningum komið sér saman um frekara fyrirkomulag veiða, m.a. um heimild til að veiða í lögsögu hvers annars, og eru þessir samningar með svipuðum hætti og verið hefur. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Það er fyrst og fremst um að ræða spurningu til hæstv. utanrrh. Það segir hér í greinargerð með tillögunni að nota skuli aflareglu sem miðast við fiskveiðidánarstuðulinn 0,125 í stað 0,15 sem verið hefur viðmiðunin undanfarin ár. Fróðlegt væri að fá upplýst hvað gerir það að verkum að menn eru að breyta hér um viðmið. Eru einhver teikn á lofti sem kalla á að menn herði viðmið hvað þetta varðar? Og sömuleiðs hitt, ef þessi viðmið hefðu verið notuð í ár, er þá ráðherranum ljóst eða hefur það verið skoðað hvað það hefði þýtt í aflaheimildum í heildina og þá í leiðinni fyrir okkur Íslendinga?

Herra forseti. Það þjónar hagsmunum Íslands að þessi stofn fái að byggjast upp eins hratt og nokkur kostur er. Eftir því sem minna er veitt er það að mínu mati þeim mun betra fyrir framtíð stofnsins og þar með hagsmuni Íslands og í reynd annarra þjóða. Það gerir það líklegra að stofninum takist að komast í fyrra horf, þ.e. eins og var þegar þessi stofn leitaði í miklum mæli inn í íslenska lögsögu og var uppistaða í atvinnulífi á Norðurlandi og Austurlandi. Því miður hefur stofninn gengið inn í íslenska lögsögu í tiltölulega litlum mæli. Við teljum mjög mikilvægt að það náðist fram að þessi fiskveiðidánarstuðull lækki úr 0,15 í 0,125, en það hefur verið viðmiðunin undanfarin ár. Ég ætla ekki að halda því fram að þessi stofn sé að hruni kominn. Svo er ekki. En við erum þeirrar skoðunar að leyfilegt aflamagn undanfarin ár hafi verið of hátt og við höfum barist fyrir því að það væri heldur lægra. Þess vegna teljum við að þarna hafi verið stigið mikilvægt skref til þess að vernda stofninn betur og teljum að þetta sé í reynd mikilvægasta nýmælið í þessum samningi til þess að tryggja skynsamlega stjórn þessa stofns til frambúðar. En því miður var mjög illa staðið að þessum málum hér fyrr á árum og varð það til þess að veiðar úr stofninum lögðust af hér á Íslandi um margra áratuga skeið. Það má ekki gerast á nýjan leik.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svörin. Þau voru mjög skýr. Það er út af fyrir sig gott að vita að við stöndum ekki frammi fyrir hruni. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að það er mikilvægt að við förum með gát. Við viljum gjarnan sjá meira af norsk-íslenska síldarstofninum innan íslenskrar lögsögu og bæði helgast það auðvitað af því að við byggjum stofninn upp og eins hinu að aðstæður í sjónum séu þá þannig að síldin nái til veiðisvæða þar sem íslenski flotinn getur athafnað sig. Ég ætla ekkert að fylgja eftir síðari spurningu minni. Ég tók eftir því að ráðherra svaraði henni ekki. Kannski hefur þetta ekki verið reiknað út og kannski er einfalt að gera þetta bara sjálfur. En það er alltaf athyglisvert þegar menn eru að breyta viðmiðum í málum, að vita hvort menn hafa þá skoðað og litið til þess hver niðurstaðan verði. Ég endurtek þakkir til ráðherra fyrir svörin sem voru skýr og tek undir með honum hvað varðar mikilvægi þess að byggja stofninn upp.

Herra forseti. Ég hef ekki þessar tölur á reiðum höndum en ég veit að þessi fiskstofn var hér fyrr á árum þegar best lét stærsti fiskstofn á Norður-Atlantshafi. Ég minnist þess að hann var á tímabili um 10 millj. tonn. Ef ég kann þessa útreikninga rétt, þá hefði samkvæmt fyrri viðmiðun verið í lagi að veiða 1,5 millj. lesta af síld en með þessu er það þá lækkað í 1.250 þús. lestir. Ég vona að þetta varpi ljósi á stærðargráður í þessu sambandi, en það er okkar markmið, Íslendinga, að þessi mikilvægi fiskstofn nái sinni fyrri stærð. Það er afar mikilvægt að til séu nokkuð jafnir árgangar og það er fyrst og fremst elsta síldin og stærsta síldin sem leitar til Íslands. Þess vegna er svo mikilvægt að þessi síld fái að stækka því að það er hún sem mun leita inn í íslenska lögsögu. Þetta er jafnframt verðmætasta síldin eða sú síld sem var kölluð og gengur undir nafninu Íslandssíld, demantssíld. Það er nú svo að margir eru að selja síld undir þessu merki. Jafnvel þótt að Norðmenn kalli þennan stofn ekki norsk-íslenska síldarstofninn heldur norska vorgotssíldarstofninn þá vitum við mörg dæmi þess að þeir vilja hins vegar selja afurðirnar undir nafninu Íslandssíld.

Herra forseti. Með þessari þáltill. er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar breytinga á stofnsamningi Evrópustofnunar fjarskipta um gervitungl, EUTELSAT, sem gerðir voru á 26. þingi aðila stofnunarinnar í Cardiff 19. maí 1999. Upphaf þessarar stofnunar má rekja til ársins 1977 þegar hún var sett á laggirnar með bráðabirgðasamkomulagi. Endanlegur stofnsamningur var undirritaður 15. júlí 1982 í París þar sem stofnunin hefur aðsetur. Samningurinn öðlaðist gildi að því er Ísland varðar 12. júní 1987, en Alþingi hafði með ályktun 18. mars sama ár heimilað ríkisstjórninni að fullgilda samninginn. Samhliða undirritun stofnsamningsins undirrituðu símastjórnir aðildarríkjanna rekstrarsamkomulag. Hafa þær sem rekstraraðilar lagt fram hlutafé til stofnunarinnar og haft æðsta vald í daglegum rekstri hennar. Gervitungl stofnunarinnar veita svæðisbundna fjarskiptaþjónustu, þar með talinn flutning á sjónvarpsmerkjum. Rekstraraðilar hafa haft einkarétt á aðgangi að gervitunglum og því að veita fjarskiptaþjónustu um þau. Hin almenna stefna Evrópusambandsins um afnám einkaréttar í fjarskiptum og markaðssjónarmið hefur valdið vaxandi gagnrýni á núverandi fyrirkomulag EUTELSAT. Það er talið hindra eðlilegan vöxt stofnunarinnar enda sé einkaréttur sá sem felst í stofnsamningnum í ósamræmi við ríkjandi markaðsaðstæður. Á þingi aðila stofnunarinnar í París 18.--20. maí á síðasta ári var þess vegna ákveðið að breyta rekstrarformi hennar með breytingum á stofnsamningi til að gera henni kleift að laga starfsemi sína að breyttum aðstæðum. Meginbreytingin er sú að stofnað verður nýtt fyrirtæki, Eutelsat SA sem verður í upphafi staðsett í Frakklandi. Fyrirtækið mun starfrækja gervitunglakerfi og veita þjónustu um það. Í því skyni verða eignir EUTELSAT og starfsemi yfirfærð til nýja fyrirtækisins. Aðalverkefni þeirrar stofnunar verður að tryggja að fyrirtækið fari að grundvallarreglum. Ég vil að endingu leggja til, herra forseti, að að lokinni umræðunni verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Með þessari þáltill. er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar á samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 156, um jafna möguleika og jafnrétti til handa körlum og konum í atvinnu: Starfsfólk með fjölskylduábyrgð, sem gerð var á 67. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar ILO í Genf 23. júní 1981. Samykkt ILO nr. 156 hefur það að markmiði annars vegar að stuðla að jafnrétti karla og kvenna sem hafa fjölskylduábyrgð til starfa og hins vegar að jafna aðstöðu þeirra starfsmanna sem bera ábyrgð á fjölskyldu og þeirra sem hafa ekki slíka ábyrgð. Í stórum dráttum má segja að tilgangurinn sé að hvetja aðildarríki til að grípa til allra viðeigandi aðgerða til að koma þessum markmiðum í framkvæmd með tilliti til mismunandi aðstæðna í hinum ýmsu ríkjum, fremur en að fastákveða nákvæmlega hvaða aðgerðir ríkin skuli grípa til. Í undirbúningsgögnum samþykktarinnar kemur þannig skírlega fram að stefnan við gerð hennar var að heimila aðildarríkjum að hafa sem mest svigrúm til að hrinda markmiðum hennar í framkvæmd. Fullgilding þessarar samþykktar kallar á eina lagabreytingu hér á landi, þ.e. vegna ákvæðis 8. gr. samþykktarinnar um að fjölskylduábyrgð sem slík skuli ekki vera gild ástæða til uppsagnar starfs. Um verður að ræða nýja reglu í íslenskum vinnurétti en meginreglan er sú að atvinnurekendur þurfa ekki að gefa upp ástæðu uppsagnar. Félmrh. hefur í samræmi við þetta lagt fyrir Alþingi á yfirstandandi löggjafarþingi frv. til laga um bann við uppsögnum vegna fjölskylduábyrgðar starfsmanna. Ég legg til, herra forseti, að tillögu þessari vísað til hv. utanrmn. að lokinni umræðunni.

Virðulegi forseti. Ég styð fullgildingu á þessari samþykkt heils hugar. Hún er afskaplega mikilvæg og það kom vel fram í umræðunni sem fyrir jól þegar félmrh. bar fram frv. til þess að afgreiða tillöguna. Þau eru orðin æðimörg árin sem hefur verið bent á nauðsyn þess að fullgilda þessa samþykkt. Á sínum tíma var tillaga um það flutt samhliða tillögu um opinbera fjölskyldustefnu og jafnan hefur verið lögð áhersla á vilja verkalýðshreyfingarinnar til að fá tillöguna samþykkta. Það er óumdeilt að hún hefur sem slík áhrif sem þáttur í mikilvægri fjölskyldustefnu. Af hverju hefur þá tekið svona langan tíma að fá samþykktina fullgilta úr því hún er góð og gagnast fjölskyldufólki og er jafnréttisákvæði fyrir fólk á vinnumarkaði? Það er vegna 8. gr. samþykktarinnar sem er um að ekki sé heimilt að segja fólki upp vegna fjölskylduaðstæðna og ótta vinnuveitenda við það að slík lögfesting bindi hendur þeirra. Þess vegna gerði ég vissa athugasemd við orðalag tillögugreinarinnar sem félmrh. bar fram fyrir jól sem var varfærin og óskaði eftir því að orðalagið væri sérstaklega skoðað í nefnd. Ég held það sé alveg óumdeilt að hér er verið að stíga það skref sem við höfum kallað eftir, að tryggja að fjölskyldufólk þurfi ekki að búast við uppsögn vegna fjölskylduábyrgðar. Ég fagna því alveg sérstaklega að þessi fullgilding er nú komin inn í þingið. Það er nefnilega þannig að í kjarasamningum hefur aldrei fengist tekið fullt tillit til aðstæðna fjölskyldna að þessu leyti og því var alveg ljóst að fullgilding þessarar samþykktar varð að koma til til að tryggja fjölskyldufólk á vinnumarkaði gagnvart uppsögnum. Öll önnur ákvæði samþykktarinnar teljast í raun og veru þegar uppfyllt hérlendis og mörg ár síðan byrjað var að fara yfir þau ákvæði og hvort aðstæður hérlendis uppfylltu samþykktina fullkomlega. Svo reyndist vera. Það var fyrst og fremst 8. gr. sem varðar uppsagnir vegna fjölskylduábyrgðar. Bæði ASÍ og BSRB hafa heils hugar tekið undir að tillagan verði fullgilt og sömuleiðis Bandalag háskólamanna og flest öll samtök á vinnumarkaði sem hafa að einhverju leyti komið að þessu. Því er mjög mikilvægt að samþykktin er komin inn í þingið. Það var í upphafi árs 1995 sem tillagan var fyrst borin inn í ríkisstjórn og eins og dropinn holar steininn er það svo að með sífelldri umræðu í þingsal og væntanlega eftirfylgni félmrh. að fylgja þessu eftir í tengslum við umræðu sem hér varð þegar samþykkt var opinber fjölskyldustefna, þá er samþykktin komin núna inn í þingið til fullgildingar sem og frv. ráðherra og ég fagna þessu alveg einlæglega.

Herra forseti. Með þessari þáltill. er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar á samningi um allsherjarbann við tilraunum með kjarnavopn sem samþykktur var í New York 10. september 1996. Samningur þessi er tvímælalaust mikilvægasti alþjóðasamningur undanfarinna ára og lýtur að kjarnavopnum. Samningurinn kveður á um allsherjarbann við tilraunum með kjarnasprengingar. Áður höfðu samningar náðst um bann við tilraunum í andrúmslofti í geimnum og neðan sjávar árið 1963 sem og um takmörkun sprenginga við 150 kílótonna styrkleika árið 1974. Samningurinn gerir ráð fyrir alþjóðlegu eftirlitskerfi sem samanstendur af alls 321 stöð víðs vegar um heim í samtals 89 löndum. Kerfið er tvískipt, aðalkerfi og varakerfi. Tvær þessara stöðva eru staðsettar á Íslandi til mælinga á geislavirkni og jarðhræringum. Stöð til mælinga á geislavirkni tilheyrir aðalkerfinu og hún verður staðsett á Rjúpnahæð. Uppsetning stöðvarinnar er áætluð síðar á þessu ári. Hún verður í umsjón Geislavarna ríkisins sem munu einnig sjá um að miðla upplýsingum frá stöðinni til alþjóðlegrar gagnamiðstöðvar sem safnar saman upplýsingum frá stöðvum víðs vegar um heim. Stöð til jarðskjálftamælinga sem Veðurstofa Íslands hefur umsjón með er staðsett í nágrenni Borgarness og er henni ætlað að þjóna varakerfinu. Sérstök stofnun með aðsetur í Vínarborg hefur umsjón með framkvæmd samningsins og rekstri alþjóðaeftirlitskerfisins og gagnamiðstöðvarinnar. Kjarnorkuveldin hafa frá árinu 1945 framkvæmt alls 2.046 sprengingar með kjarnavopn. Engar tilraunasprengingar fóru fram eftir að samningurinn var lagður fram til undirskriftar í september 1996 þar til í maí 1998 að Indland og Pakistan rufu þá samstöðu sem ríkti um allsherjarbann. Allsherjarbann við kjarnasprenginum hefur mikla þýðingu til að stemma stigu við vígbúnaðarkapphlaupi á sviði kjarnavopna. Samningurinn setur ríkjum skorður í þróun á smíði kjarnavopna, einkum þeim ríkjum sem eiga ekki slík vopn fyrir en hafa í hyggju að koma þeim upp. Samningurinn hamlar einnig gegn frekari þróun nýrra vopna þeirra ríkja sem hafa þegar á að skipa kjarnavopnum. Samningurinn hefur þannig mjög mikið gildi í viðleitni til að stemma stigu við útbreiðslu kjarnavopna og hefta frekari þróun þeirra. Hann er einnig álitinn skipta miklu hvað varðar fækkun kjarnavopna. Dómsmrn. hefur nú til athugunar hvort þörf er á setningu nýrra laga eða breytingum á núgildandi lögum til þess að Ísland geti staðið við þær skuldbindingar sem felast í þessum samningum. Ég tel mikilvægt að við staðfestum þennan samning sem fyrst og vænti þess að hv. utanrmn. taki hann til skjótrar úrlausnar og afgreiðslu. Ég legg til að málinu vísað til hv. utanrmn. að lokinni umræðunni.

Herra forseti. Með þáltill. þessari er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar Rómarsamþykktar um Alþjóðlega sakamáladómstólinn sem samþykkt var á ríkjaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Róm 17. júlí 1998. Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn mun koma til með að hafa aðsetur í Haag. Hann hefur það hlutverk að dæma í málum einstaklinga sem grunaðir eru um alvarlegustu glæpi gegn mannkyninu, þ.e. hópmorð, glæpi gegn mannúð, stríðsglæpi og glæpi gegn friði. Stofnun dómstólsins er tvímælalaust eitt mikilvægasta framlag til mannréttindaverndar og friðar í heiminum frá stofnun Sameinuðu þjóðanna. Unnið hefur verið að stofnun slíks dómstóls allt frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar. Dómstóllinn hefur sjálfvirka lögsögu í málum sem undir hann heyra, þ.e. óháða sérstöðu, samþykki viðkomandi ríkja. Skilyrði er þó að annaðhvort þegnríki sakbornings eða ríki þar sem hið meinta brot var framið sé aðili að samþykktinni. Sérstakur saksóknari starfar samkvæmt samþykktinni og getur hann að eigin frumkvæði eða eftir tilvísun frá aðildarríki eða öryggisráði Sameinuðu þjóðanna hafist handa við að rannsaka og gefa út ákæru í málum sem undir dómstólinn heyra. Samkvæmt samþykktinni er óheimilt að hefja eða halda áfram rannsókn eða saksókn í máli á eins árs tímabili eftir að öryggisráðið hefur lagt fram beiðni þar að lútandi til dómstólsins í samræmi við ályktun sem samþykkt er samkvæmt 7. kafla sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Lögsaga Alþjóðlega sakamáladómstólsins er til fyllingar lögsögu einstakra ríkja til að saksækja og dæma í þeim málum sem hér um ræðir. Lögsaga dómstólsins verður því aðeins virk að viðkomandi ríki hafi sökum skorts á getu eða vilja látið undir höfuð leggjast að grípa til viðeigandi ráðstafana. Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn er varanlegur og hefur almenna lögsögu. Hann er því frábrugðinn alþjóðastríðsglæpadómstólnum í málefnum fyrrum Júgóslavíu og Rúanda sem hafa takmarkaða lögsögu bæði í tíma og rúmi. Rómarsamþykktin var undirrituð fyrir Íslands hönd 26. ágúst 1998. Hinn 29. mars sl. höfðu alls 95 ríki undirritað samþykktina, en aðeins sjö ríki höfðu fullgilt hana. Samþykktin mun öðlast gildi tveimur mánuðum eftir að 60 ríki hafa fullgilt hana og þar sem við höfum verið mjög hvetjandi um stofnun þessa dómstóls og unnið mikið að málinu allt frá upphafi, tel ég mjög mikilvægt að við séum jafnframt meðal fyrstu ríkja sem fullgilda þessa mikilvægu samþykkt. Norðurlöndin hafa haft með sér samráð um undirbúning fullgildingar Rómarsamþykktarinnar um Alþjóðlega sakamáladómstólinn, enda er málið bæði flókið og umfangsmikið. Fullgilding Rómarsamþykktarinnar kallar á löggjöf um framkvæmd hennar hér á landi. Í dómsmrn. er unnið að undirbúningi frv. þar að lútandi og er gert ráð fyrir að það verði lagt fyrir Alþingi í upphafi næsta löggjafarþings. Ég vil að þessum orðum sögðum, herra forseti, leggja til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það að Alþingi heimili ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd Rómarsamþykkt um Alþjóðlega sakamáladómstólinn sem samþykkt var í Róm 17. júlí 1998. Það var mjög jákvætt þegar Ísland tengdist yfirlýsingu sem utanrrh. Írlands flutti af hálfu Evrópusambandsins á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna á sínum tíma þar sem verið var að styðja við stofnun alþjóðlegs glæpadómstóls. Á þeim tíma bundu margir vonir við að slíkur dómstóll yrði orðinn að veruleika árið 2000 og mér sýnist að hér sé eitt skref í þá átt. Mér hefði fundist skipta mjög miklu máli að Ísland styddi við dómstólana, bæði að sjálfsögðu Alþjóðlega sakamáladómstólinn og ekki síður að styðja eins og unnt er stríðsglæpadómstólana í málefnum fyrrum Júgóslavíu og í Rúanda, sem hafa auðvitað takmarkaða lögsögu eins og kemur fram í greinargerð með þessari tillögu. Með stuðningi við þessa dómstóla stuðlum við að því að endir verði bundinn á refsileysi þeirra sem brjóta alþjóðalög. Það eru nefnilega bein tengsl á milli mannréttindabrota og svokallaðs refsileysis. Mannréttindabrot sem framin eru í skjóli refsileysis virðast endurtaka sig og það er hægt að greina ferli ofsókna og glæpa í samfélögum sem ákveða að þegja slíkt í hel. Þetta hefur margoft komið fram, t.d. hjá mannréttindasamtökunum Amnesty og þau hafa getað staðfest að bein tengsl eru á milli mannréttindabrota og svokallaðs refsileysis. Þegar mannréttindabrot eru framin í skjóli refsileysis í samfélögum sem þegja slíkt í hel eða hylma yfir og hunsa lög og reglur, er það vegna þess að önnur ríki láta sig þetta engu varða. Samt eru ríki samkvæmt alþjóðalögum skuldbundin til þess að draga stríðsglæpamenn eða aðra sem gerast sekir um mannréttindabrot til ábyrgðar fyrir gjörðir sínar. Sömuleiðis má framselja þá. En ríkisstjórnir hafa víða komist upp með að setja lög sem tryggja náðun brotamanna eða gefa þeim grið. Þess vegna er það svo mikilvægt að Íslendingar sem, eins og ég hef oft áður sagt, eiga að vera rödd mannréttinda á alþjóðavettvangi, styðji með virkum hætti stofnun alþjóðaglæpadómstóla svo hægt sé að binda endi á það refsileysi sem ég hef gert hér að umtalsefni. Það kemur fram í greinargerð með þessari till. til þál. að Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn muni hafa það verkefni að dæma í málum einstakinga sem grunaðir eru um alvarlegustu glæpi gegn mannkyninu, hópmorð, glæpi gegn mannúð, stríðsglæpi og glæpi gegn friði, og þess vegna sé stofnun dómstólsins tvímælalaust eitt mikilvægasta framlag til mannréttindaverndar og friðar í heiminum frá stofnun Sameinuðu þjóðanna. Undir þetta vil ég taka. Herra forseti. Það er nokkurt umhugsunarefni að eitt þeirra vestrænu ríkja sem við lítum til í svo mörgum efnum og sem hefur náð langt á vissum sviðum í lýðræðisátt, Bandaríkin, hafa samt verið með einhvern böggling í sumum málum. Við horfum til þess að Bandaríki Norður-Ameríku eru eitt fárra ríkja sem enn þá eru með dauðarefsingu og að þeim er mjög lagt að endurskoða þau ákvæði. Og svo kemur það fram í þessari greinargerð að Bandaríkin lögðu megináherslu á það þegar verið var að afgreiða þessa tillögu að þegnríki sakbornings yrði að veita samþykki sitt í hvert skipti til að lögsaga dómstólsins yrði virk, en samkvæmt því yrði ekki unnt að lögsækja bandaríska hermenn nema með sérstöku samþykki Bandaríkjanna. Ef öll ríki sem væru að fullgilda þessa samþykkt um Alþjóðlega sakamáladómstólinn mundu vera með fyrirvara af þessum toga þá má reikna með að dómstóllinn yrði ærið veikur og gæti ekki framfylgt þeim verkefnum sem honum eru falin með alþjóðasamþykkt og á alþjóðavettvangi. Mér finnst þetta vera mikið umhugsunarefni. Ég vil endilega nota þetta tækifæri til að spyrja hæstv. utanrrh. út í alþjóðaglæpadómstóla Júgóslavíu og Rúanda. Mér skilst að stuðningur við þá komi ekki formlega hingað inn í þingið eða sem fullgilding. Þess vegna spyr ég hæstv. utanrrh. hvort Ísland hafi sýnt því virkan stuðning að báðir þessir stríðsglæpadómstólar yrðu fullgiltir og fengju þann styrk sem þeir þurfa á að halda. Ég þekki ekki nægilega vel hvernig stuðningur við þá dómstóla fer fram og spyr því hæstv. utanrrh. að því hvernig þau mál standi og um afstöðu Íslands gagnvart þeim. Það kemur fram í lok greinargerðarinnar að Norðurlöndin hafa haft með sér samráð um undirbúning fullgildingar Rómarsamþykktarinnar um Alþjóðlega sakamáladómstólinn, enda málið bæði flókið og umfangsmikið, og að fullgildingin kalli á löggjöf um framkvæmd hennar hér á landi og að unnið sé að henni. Um þessi lokaorð í greinargerðinni vil ég segja fyrir hönd Samfylkingarinnar að við munum styðja það þegar hæstv. ráðherra kemur með frumvörp sem lúta að þessari samþykkt og ég vil líka draga sérstaklega fram, af því við erum búin að ræða norrænt samstarf hér fyrr í dag og hversu margar hliðar séu á því, að hér er ein hlið þess að Norðurlöndin hafa haft með sér samráð í þessu flókna og umfangsmikla máli og enn á ný í einu máli sem alls ekki er tengt Norðurlöndunum komum við að því hve mikilvægt það samstarf er.

Herra forseti. Hvað varðar spurningu hv. 4. þm. Reykn., Rannveigar Guðmundsdóttur, þá er það þannig með stríðsglæpadómstólana vegna Rúanda og fyrrum Júgóslavíu að þeir eru settir á fyrir frumkvæði öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Það gerist því með öðrum hætti en stríðsglæpadómstóllinn sem nú er verið að koma á stofn og vonandi getur orðið að veruleika sem fyrst. Þess vegna höfum við ekki þurft að staðfesta það mál á sambærilegan hátt með því að flytja sérstaka þáltill. á Alþingi því til staðfestingar. En eftir því sem ég best veit á það samt stoð í íslenskum lögum sem hefur komið hér fyrir Alþingi, þannig að við höfum á allan hátt stutt tilvist og framkvæmd þessara dómstóla. Þeir eru afskaplega mikilvægir, bæði vegna þeirra hræðilegu brota sem áttu sér stað í þessum löndum og eins til þess að vara alla þá við sem einhvern tímann, annaðhvort munu eða hafa hugsað sér að framkvæma slík brot og glæpi gagnvart mannkyninu. Það er að sjálfsögðu ekki síst vegna þeirrar hræðilegu reynslu sem lönd hafa orðið fyrir á undanförnum árum að skriður hefur á nýjan leik komist á að koma alþjóðastríðsglæpadómstólnum á laggirnar. Ég vænti því þess að það geti orðið sem allra fyrst. En það hefur á engan hátt haft áhrif á starfsemi þessara tveggja dómstóla sem eru að vinna sitt verk og því miður er margt eftir og mikið eftir í þeirra verki.

Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessar upplýsingar og finnst mikilvægt að hægt sé að finna stoð í lögum sem við höfum sett hér á Alþingi varðandi þessi mál. Ég fagna því mjög að Ísland hefur í auknum mæli látið í sér heyra um slík viðkvæm alþjóðamál. En það sem skiptir máli er að Ísland er með það í stjórnarskrá að hér sé ekki dauðarefsing og að Ísland hefur viljað vera bæði friðarrödd og rödd mannréttinda og að það hefur verið að aukast að ráðherra hafi látið í sér heyra um þessi mál. Þess vegna vil ég, um leið og ég þakka þessar upplýsingar, hvetja hæstv. utanrrh. til þess að sýna þessum málum, stríðsglæpadómstólunum báðum, stuðning og taka afdráttarlausa afstöðu þar sem hann getur komið því við þannig að hæstv. utanrrh. láti í sér heyra um þessi mál þegar hann flytur ræður á erlendri grund og þar sem það passar vegna þess að það er sannfæring mín að þó að við séum fámenn þjóð hér norður á hjara veraldar, þá sé bæði litið hingað með virðingu og hlustað á þessa rödd. Ég hvet utanrrh. til að vera í enn auknum mæli þessi rödd sem ég fagna að hann hefur orðið og að hann noti tækifærið þegar hann flytur ræður erlendis til þess að hvetja til samstöðu um þessa glæpadómstóla.

Herra forseti. Það stendur ekkert á stuðningi okkar Íslendinga í þessum málum. En ég vil geta þess af þessu tilefni að það er jafnframt afskaplega mikilvægt að Mannréttindadómstóll Evrópu geti starfað eðlilega. Þegar ég var í því hlutverki að berjast fyrir því að Mannréttindadómstóll Evrópu fengi meira fjármagn til ráðstöfunar til þess að sinna mikilvægum málum, mannréttindamálum, ekki síst í ríkjum sem nú eru að gerast aðilar að Evrópuráðinu, en þar hefur hver einasti borgari rétt á því að senda sín mál til þessa dómstóls og ég er viss um að það verður í auknum mæli í framtíðinni, þá vakti það athygli mína að sá dómstóll hefur mun minna fjármagn til ráðstöfunar en stríðsglæpadómstóllinn vegna fyrrum Júgóslavíu. Og það sýnir hvað þetta er afskaplega kostnaðarsamt og það er jafnframt ánægjulegt að þjóðir heims hafa samt ekki látið undir höfuð leggjast að fara í þetta mál og setja upp þann dómstól. En það má ekki verða til þess að menn gleymi eða vanræki á nokkurn hátt Mannréttindadómstól Evrópu sem mér finnst að hafi ekki verið sinnt nauðsynlega og að hann hafi ekki notið þess skilnings sem nauðsynlegur er til að tryggja áframhaldandi starfsemi hans því hann er afar mikilvægur fyrir þróun mannréttinda í Evrópu og reyndar í heiminum öllum því menn líta mjög til fordæma í Evrópu í þessum málum.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. kom hér með upplýsingar sem komu mér mjög á óvart og ég tek undir þessi orð hans. Ég hafði ímyndað mér að Mannréttindadómstóllinn væri á grænni grein, hann hefði verið settur á laggirnar þannig að tryggt yrði það fjármagn sem þyrfti til að hann gæti staðið fyrir og undir verkefnum sínum. Ég hef þess vegna ekki spurt um hann. Ég hef mjög oft í umræðu um utanríkismál komið inn á stríðsglæpadómstólana og mikilvægi þeirra. Ég held ég hafi yfirleitt ekki fjallað mikið um Mannréttindadómstólinn annað en að fagna tilkomu hans. Ég tek undir það með ráðherra að það er mikilvægt að hann geti starfað með fullum þunga og að honum sé tryggður bæði stuðningur og fjármagn. Þess vegna þakka ég þessar upplýsingar og hvet hann eindregið í störfum sínum og í baráttu fyrir mannréttindadómstólum. Það er trúa mín að þarna getum við lagt lið og að þessir dómstólar séu mjög mikilvægt tæki í friðarbaráttunni sem er svo sannarlega mikil þörf á enn í dag. Þó að við höfum trúað því fyrir nokkrum árum að við værum kannski komin að einhverjum sérstökum þáttaskilum í þeim efnum, hefur það sem verið hefur að gerast á síðasta áratug sýnt okkur að þróunin er breytileg og það þarf verulega að taka á og halda víða vel á vopnum sínum til þess að tryggja frið, bæði í okkar heimsálfu og annars staðar.

Herra forseti. Í haust varpaði ég fram fyrirspurn til hæstv. utanrrh. þar sem ég innti ráðherrann eftir því hvenær hann hygðist leggja fyrir Alþingi þáltill. um fullgildingu á Rómarsáttmálanum um stofnun alþjóðlegs sakamáladómstóls. Í svari hæstv. utanrrh. kom fram að unnið væri að fullgildingu sáttmálans í utanrrn. og þáltill. þess efnis yrði flutt á vorþinginu og það hefur gengið eftir og því ber að fagna. Jafnframt greindi hæstv. utanrrh. frá því að Norðurlöndin hefðu með sér samráð um fullgildingu á sáttmálanum. Samkvæmt greinargerð með þáltill. hefur Noregur þegar fullgilt samninginn, en í svari hæstv. utanrrh. frá í haust komu fram þær upplýsingar að Danmörk og Finnland áforma að fullgilda samkomulagið nú í vor og Svíþjóð að ári liðnu héðan í frá. Í greinargerð kemur einnig fram að 29. mars sl. höfðu alls 95 ríki undirritað samþykktina, en sjö ríki hafa fullgilt hana. Til að Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn geti tekið til starfa þurfa 60 þjóðlönd að staðfesta samþykktina. Ég fagna því sérstaklega að þessi þáltill. er nú komin fram og tel mikilvægt að Ísland sé í fararbroddi að fullgilda samþykktina. Í gegnum tíðina hafa margir alþjóðasamningar, sáttmálar og yfirlýsingar verið undirritaðar af þjóðum heims til varnar mannréttindum fólks. Þar er skemmst að minnast mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem er grundvallarsamningur þjóða á milli til verndunar mannréttindum einstaklinga, en á síðasta ári fagnaði alþjóðasamfélagið 50 ára afmæli sáttmálans. Hins vegar verður ekki hjá því komist að viðurkenna að þrátt fyrir góðan vilja, fjölmarga alþjóðlega samninga og reglur í þessa veru, hefur mannkynið iðulega staðið máttvana gagnvart mannréttindabrotum víðs vegar um heiminn. Alþjóðasamfélagið hefur ekki haft tök á að kalla þá einstaklinga til ábyrgðar sem gerast sekir um glæpi gagnvart mannkyninu og refsa þeim. Afleiðingarnar eru öllum kunnar, glæpamennirnir sleppa og mannréttindabrotum og glæpum gagnvart saklausu fólki fjölgar. Þrátt fyrir ótrúlegar tækniframfarir, aukna velferð manna og aukinn skilning á alþjóðavettvangi á mannréttindum sem staðfestur hefur verið með fjölda alþjóðlegra sáttmála um mannréttindi, var tuttugasta öldin sú blóðugasta, mannskæðasta og ofbeldisfyllsta frá upphafi mannkyns. Heimsstyrjaldirnar tvær leiddu til dauða um 100 millj. manna og á þeim rúmlega 50 árum sem liðin eru frá lokum seinni heimsstyrjaldar hafa um 24 millj. manna látist af völdum hernaðar og annarra átaka í heiminum. Til samanburðar hefur verið metið að um 16 millj. manna létust á 19. öld og um 5,5 millj. manna á 18. öld af völdum stríðsátaka. Á síðustu árum hefur verið ötullega unnið að því að koma á stofn alþjóðlegum sakamáladómstól til að lögsækja þá einstaklinga sem gerast sekir um alvarlega glæpi á ófriðartímum. Sem kunnugt er tekur Alþjóðadómstóllinn í Haag eingöngu á málum er varða samskipti milli ríkja, en tæki til að taka á strípsglæpum sem framdir eru á einstakingum hefur skort. Stríðsdómstólar hafa verið settir á laggirnar til að taka á einstökum málum, eins og hefur komið fram í tilviki Rúanda og fyrrum Júgóslavíu, en þeir dómstólar hafa verið settir á fót til að taka á þessum tilteknu málum en hafa ekki möguleika á að taka á mannréttindabrotum sem eiga sér stað annars staðar né koma í veg fyrir ofbeldi í framtíðinni. Alþjóðlegum sakamáladómstól er ætlað að lögsækja einstaklinga sem grunaðir eru um yfirgang, stríðsglæpi, þátttöku í þjóðarmorði eða aðra alvarlega glæpi gegn mannkyninu. Til hins síðastnefnda teljast víðtækar og skipulagðar árásir á tiltekinn hóp manna, t.d. með morðum, útrýmingu, nauðgunum, kynlífsþrælkun, þröngvuðum þungunum, mannránum eða glæpum vegna aðskilnaðarstefnu. Dómstóllinn hefur heimild til að taka upp mál með litlum fyrirvara eða beina þeim tilmælum til viðkomandi þjóðlanda að lögsækja stríðsglæpamenn. Einnig getur hann að eigin frumkvæði lögsótt stríðsglæpamenn ef tilmæli um upptöku mála í viðkomandi landi reynast árangurslaus. Að lokum vil ég nefna að nýlega hef ég sent fyrirspurn til hæstv. utanrrh. þar sem ég óska eftir að fá upplýsingar um hvaða alþjóðasamningar á sviði mannréttinda sem Ísland hefur undirritað hafa ekki verið fullgiltir eða staðfestir af Alþingi og hver sé ástæða þess að samningarnir hafi ekki verið fullgiltir. Af orðum mínum hér má vera ljóst að ég styð af alhug þessa þáltill. og ég vona að aðrar þjóðir komi sem allra fyrst í kjölfarið svo að Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn geti orðið sem fyrst að veruleika.

Herra forseti. Með þessari þáltill. er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar ýmissa ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingar á viðaukum og bókunum við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Gerð er grein fyrir efni ákvarðananna í tillögunni og einnig eru þær prentaðar sem fylgiskjöl með henni. Ákvarðanir þessar kalla allar á lagabreytingar hér á landi og voru teknar af sameiginlegu EES-nefndinni með stjórnskipulegum fyrirvara af Íslands hálfu. Ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingar á viðaukum eða bókunum við EES-samninginn eru þjóðréttarsamningar. Samkvæmt EES-samningnum verða þær skuldbindandi fyrir aðildarríkin um leið og þær hafa verið teknar nema eitthvert þeirra beiti heimild í 103. gr. samningsins til að gera fyrirvara um að ákvörðun geti ekki orðið bindandi strax vegna stjórnskipulegra skilyrða heima fyrir. Hafa ríkin sex mánuði samkvæmt þessum sama samningi, þ.e. frá töku ákvörðunar í sameiginlegu nefndinni, til þess að aflétta fyrirvaranum. Með þessu er vísað til nauðsynlegs atbeina þjóðþinga aðildarríkjanna og af hálfu Íslands hefur fyrirvara þessum því einungis verið beitt þegar ljóst er að ákvörðunin kallar á lagabreytingar í samræmi við 21. gr. stjórnarskrárinnar. Á þeim sex árum sem liðin eru frá því að EES-samningurinn tók gildi hefur Ísland beitt þessum fyrirvara vegna 38 af u.þ.b. 700 ákvörðunum EES-nefndarinnar. Af ýmsum samverkandi ástæðum hefur Ísland staðið sig verst EFTA/EES-ríkjanna við að aflétta stjórnskipulegum fyrirvörum innan hins samningsbundna frests ef svo má komast að orði. Nú er svo komið að upp hafa safnast 19 ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar sem Ísland hefur gert stjórnskipulegan fyrirvara við og eru 13 þeirra orðnar eldri en sex mánaða, en eins og ég gat um áður gerir samningurinn um EES sem staðfestur var af Alþingi á sínum tíma, ráð fyrir því að þessu ferli sé lokið innan sex mánaða. Þetta hefur annars vegar í för með sér að viðeigandi ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar ganga hvorki í gildi á Íslandi né í hinum aðildarríkjunum og hins vegar að Ísland gæti staðið frammi fyrir því að önnur aðildarríki fari fram á að frestað verði framkvæmd einstakra viðauka samningsins eða hluta þeirra gagnvart Íslandi í samræmi við 102. gr. EES-samningsins. Að undanförnu hafa samstarfsríkin innan EES og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins lýst yfir vaxandi áhyggjum vegna tafa á afturköllun stjórnskipulegra fyrirvara sem Ísland hefur gert og verður að telja nauðsynlegt að grípa til aðgerða til þess að bæta hér um. Því var tekin ákvörðun um að leita í einu lagi eftir samþykki Alþingis til staðfestingar umræddra ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar og jafnframt að taka eftirleiðis upp það fyrirkomulag að leita sérstaklega eftir samþykki Alþingis til staðfestingar sérhverri ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar sem stjórnskipulegur fyrirvari hefur verið gerður við. Slíks samþykkis verður þá leitað í formi þingsályktunartillögu er hlutaðeigandi ráðuneyti undirbúi samhliða nauðsynlegum frumvörpum til lagabreytinga. Jafnframt verður þeirri föstu vinnureglu komið á með vísan til 24. gr. þingskapa að haft verði samráð við utanrmn. um efni þessara ákvarðana meðan þær eru á undirbúningsstigi. Þessi meðferð ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar samsvarar betur stjórnskipulegum venjum okkar við meðferð þjóðréttarsamninga, auk þess verður aðkoma Alþingis að ákvarðantöku nefndarinnar tryggari og betri yfirsýn fæst um þróun samningsins. Herra forseti. Ég tel að nokkuð hafi á það skort á undanförnum árum að Alþingi hafi komið með viðeigandi hætti að þessu máli, bæði á undirbúningsstigi og ekki nægilega tímanlega heldur eftir að sameiginlega EES-nefndin hefur tekið sínar ákvarðanir. Þessi mál hafa verið til umfjöllunar í mörgum nefndum þingsins en ekki á einum stað. Með þessu fyrirkomulagi er miklu tryggara að Alþingi komi að málinu mun fyrr, fyrir utan það að með þessu fyrirkomulagi hefur ein nefnd þingsins, þ.e. hv. utanrmn., miklu meiri yfirsýn yfir málið í heild og ætti þar með að geta haft meiri áhrif á þróun mála og eftir því hefur verið kallað af hv. Alþingi að undanförnu. Með þessu eru stjórnvöld að koma til móts við þessa sjálfsögðu kröfu Alþingis að því er varðar málefni sem tengjast EES-samningnum. Ég vil að lokum, herra forseti, leggja til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á upplýsingalögum, nr. 50/1996, og fleiri lögum sem forsrh. hefur lagt fyrir Alþingi, en ég hef hér framsögu fyrir í fjarveru hans eins og þegar hefur komið fram hjá hæstv. forseta. Megintilgangur frv. er að laga upplýsingalögin að frv. því er Alþingi hefur nú til meðferðar um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga og tryggja að ekki verði hallað á þann rétt sem almenningi hefur verið veittur til aðgangs að upplýsingum hjá stjórnvöldum með upplýsingalögum. Hið sama á að sínu leyti til um aðgang aðila máls að upplýsingum samkvæmt stjórnsýslulögum, nr. 37/1993, en þau þarfnast þó miklu minni breytinga við. Að auki er í frv. þessu leitað eftir nokkrum breytingum til að bæta starfsskilyrði úrskurðarnefndar um upplýsingamál en að því verður nánar vikið síðar. Hv. allshn. Alþingis hefur nú til meðferðar frv. til nýrra heildarlaga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Er því frv., ef að lögum verður, m.a. ætlað að koma í stað gildandi laga um skráningu og meðferð persónuupplýsinga sem í daglegu tali eru nefnd tölvulög. Gildissvið hinna nýju laga verður hins vegar víðtækara en tölvulaganna að því leyti að það tekur yfirleitt til hvers kyns persónuupplýsinga án tillits til þess í hvaða formi þær eru varðveittar, en gildissvið tölvulaganna hefur verið einskorðað við persónuupplýsingar sem eru kerfisbundið færðar í skrá. Þessi takmörkun eða afmörkun réttara sagt á gildissviði tölvulaga eftir því á hvaða formi upplýsingar eru varðveittar hefur hins vegar einnig verið nýtt í öðrum tilgangi, þ.e. til þess að draga mörkin á gildissviði þeirra laga gagnvart upplýsingalögum. Þegar að því kemur að leysa úr beiðnum um aðgang að persónuupplýsingum hjá hinu opinbera hefur lagagrundvöllur slíkra úrlausna þannig ráðist af því á hvaða formi þær eru varðveittar. Hafi þeim kerfisbundið verið safnað í skipulagslega heild, þ.e. skrá, hefur borið að leysa úr beiði um aðgang að þeim á grundvelli tölvulaga, en sé svo ekki hafa upplýsingalögin tekið við og eftir atvikum stjórnsýslulög. Með því að ný lög um persónuvernd gera ekki ráð fyrir að halda í þessa afmörkun á varðveisluformi upplýsinga sem þau taka til ber hins vegar nauðsyn til að endurskoða þær reglur sem gilt hafa um lagaskil milli tölvulaga annars vegar og upplýsingalaga hins vegar. Að athuguðu máli hefur niðurstaðan orðið sú sem fram kemur í þessu frv. og felst gagnvart upplýsingalögum í því að sama lagaskilaregla og fólgin hefur verið í gildissviði tölvulaga er nú færð inn í upplýsingalögin, sbr. 1. gr. frv., á þann hátt að þau taka ekki til aðgangs að upplýsingum samkvæmt lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga nema þær séu varðveittar í því formi sem lýst er í 2. mgr. 3. gr. upplýsingalaga. Í þeirri grein upplýsingalaga er inntaki upplýsingaréttarins síðan lýst á þann hátt að lögin ná til hvers kyns gagna í vörslu stjórnvalda að undanskildum skrám sem þau halda. Með þessu móti er í raun haldið í þau hin sömu lagaskil milli upplýsingalaga og nýrra laga um persónuvernd sem ég hef þegar lýst hvernig gilt hafa á milli hinna fyrrnefndu laga og tölvulaga. Verði frv. þetta að lögum verður því engin breyting þar á. Að þessu mæltu, herra forseti, ber að leggja áherslu á að lagaskilareglur af þessu tagi eru formlegar og skipta í þessu tilliti fyrst og fremst máli við ákvörðun um á hvaða lagagrundvelli ber að leysa úr beiðni um aðgang að upplýsingum hjá stjórnvöldum. Efnisreglur allra þeirra laga sem hér hafa verið nefnd til sögunnar um aðgang að þeim upplýsingum sem hér er um að ræða, þ.e. hinum svonefndu persónuupplýsingum, eru hins vegar allar keimlíkar og líklegt að þær leiði yfirleitt til svipaðrar niðurstöðu. Eðli máls samkvæmt er aðgangur að þeim vitaskuld verulegum takmörkunum háður án þess að ég ætli mér lengra út í þá sálma hér enda engar slíkar efnisreglur að finna í þessu frv. Aðrar breytingar á upplýsingalögum í frv. þessu miða að því að styrkja og styðja þau starfsskilyrði sem úrskurðarnefnd um upplýsingamál eru búin samkvæmt lögunum. Þar er um að ræða nefnd sem komið er fót með V. kafla upplýsingalaga til að þjóna sem kærustig fyrir ágreining um aðgang að upplýsingum samkvæmt lögunum, hvar sem hann kann að rísa í stjórnsýslunni. Í þessu samhengi er e.t.v. rétt að rifja upp, herra forseti, að upplýsingalög voru samþykkt hér með tiltölulega almennt orðuðum og matskenndum takmörkunar- og undanþágu\-ákvæðum. Það hefur því verið ákaflega mikils virði, bæði fyrir stjórnvöld og almenning, að fá úrlausn eins og sama stjórnvaldsins um það hversu langt þessar takmarkanir verða taldar ná í hverju tilviki. Það hefur bæði aukið samræmi í framkvæmd laganna og hraðað því að það kæmist á. Það er einnig óhætt að segja að almenningur hafi óspart nýtt sér þetta úrræði þegar til þess er litið að nefndin hefur kveðið upp yfir 90 úrskurði á þeim þremur árum sem hún hefur starfað. Hér er lagt til að betur verði að starfsskilyrðum nefndarinnar búið í nokkrum atriðum án þess þó að um raunverulegar breytingar sé að ræða nema í einu tilviki. Í 2. gr. er lagt til að tekið verði í lögin ákvæði um þagnarskyldu nefndarmanna og þeirra sem með henni starfa en ekkert slíkt ákvæði hefur verið í lögunum sjálfum svo undarlegt sem það má nú vera. Ég legg áherslu á að þessi viðbót er eingöngu lögð til í öryggisskyni, en er algjörlega nauðsynleg. En rétt er að taka fram að það er ekkert sérstakt tilefni sem hefur gefist til þess enda hefur verið litið svo á að sú þagnarskylda sem lögð er á þá sem taka að sér opinbert starf samkvæmt almennum hegningarlögum hafi tekið til nefndarmanna í þessari nefnd, eins og fram kemur í athugasemdum með frv. En vegna sérstöðu þessa máls þykir rétt að ítreka það í þessum lögum, en almennt er afar mikilvægt að þagnarskylda sé virt bæði í þessum tilvikum og öllum öðrum án þess að það eigi að standa í vegi fyrir nauðsynlegum upplýsingum á grundvelli ákveðinna reglna til almennings í landinu. Þá er í 3. gr. lagt til að tekið verði í lögin sérstakt ákvæði um skyldu stjórnvalda til að afhenda nefndinni þau gögn er hún fjallar um hverju sinni enda getur hún yfirleitt ekki metið rétt til aðgangs að þeim nema ljóst sé hvers efnis þau eru. Þessa reglu hefur að vísu mátt leiða af kærusambandi við nefndina og skyldur hennar eins og annarra stjórnvalda til að upplýsa mál áður en ákvörðun er tekin samkvæmt rannsóknarreglu stjórnsýslulaga. Í stöku tilvikum hafa stjórnvöld hins vegar reynst treg til að afhenda nefndinni þau gögn sem um ræðir án nánari útskýringa og röksemdafærslu af þessu tagi. Því er lagt til að sérstakt ákvæði um þessa skyldu verði tekið í lögin sjálf svo sem til hægðarauka fyrir störf nefndarinnar enda verður sama skylda leidd af almennum reglum eins og áður hefur verið gerð grein fyrir. Í 4. gr. er komið á ákveðnu nýmæli þar sem lagt er til að úrskurðir nefndarinnar um aðgang að gögnum eða afrit af þeim verði aðfararhæfir. Ef úrskurðarnefnd hefur úrskurðað að beiðni um aðgang að gögnum skuli tekin til greina og stjórnvald óskar ekki eftir að réttaráhrifum úrskurðarins verði frestað til að bera hann undir dómstóla ber stjórnvaldi samkvæmt 2. mgr. 17. gr. laganna að veita aðgang að viðkomandi gögnum jafnskjótt og úrskurður hefur verið birtur. Lögin hafa fram til þessa ekki búið þeim sem fær slíkan úrskurð nein tækifæri til að sækja þann rétt sinn gagnvart stjórnvöldum. Hér er lagt til að úr því verði bætt þannig að hægt verði að leita atbeina sýslumanns í því skyni enda þótt ekki sé reiknað með að til þess komi nema í algjörum undantekningartilvikum. Fram til þessa eru þess engin dæmi að stjórnvöld hafi ekki hlítt úrskurðum nefndarinnar eða borið þau undir dómstóla ella. Í stöku tilviki hefur þó borið við að stjórnvöld hafa dregið að veita aðgang samkvæmt úrskurði, jafnvel svo að yfir því hefur verið kvartað við umboðsmann Alþingis. Í áliti sínu af því tilefni brýndi hann fyrir stjórnvöldum nauðsyn þess að ákvæði laganna þetta varðandi væru virt og er sú réttarbót sem hér er lögð til til þess fallin að stuðla að því. Loks er í 5. gr. lögð til minni háttar bragarbót á 18. gr. laganna til að ekki valdi vafa frá hvaða tímamarki beri að telja frest til að stefna úrskurði fyrir dómstóla, en ákvæðið hefur reyndar þegar verið skýrt með sama hætti í einum dóma Hæstaréttar. Herra forseti. Ég hef þá farið yfir öll helstu atriði þessa frv. og vil að öðru leyti vísa til athugasemda sem því fylgja til nánari skýringar. Frv. má að flestu leyti heita tæknilegs eðlis sem fara má betur yfir í þeirri nefnd er málið fær til meðferðar, þ.e. hv. allshn. Ég legg því til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, með síðari breytingum. Frv. þetta til laga um breytingar á lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, er lagt fram í þeim tilgangi að lögfesta nauðsynlegar breytingar á lögunum vegna ákvæða í samningi um framleiðslu sauðfjárafurða milli landbrh. fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands og Bændasamtaka Íslands, sem undirritaður var 11. mars sl. Samningurinn er að verulegu leyti samhljóða eldri samningum um sama efni en felur einnig í sér nokkrar breytingar. Hæstv. landbrh. hófst handa sl. vor, strax eftir að núverandi ríkisstjórn var mynduð, um að leggja drög að gerð nýs samnings um framleiðslu sauðfjárafurða í samræmi við ákvæði 30. gr. laga nr. 99/1993, en núverandi samningur um framleiðslu sauðfjárafurða gildir til ársloka í ár. Hófust þá óformlegar viðræður við Bændasamtök Íslands. Hinn 17. ágúst skipaði landbrh. nefnd til viðræðna við Bændasamtök Íslands um gerð ný samnings. Í nefndinni áttu sæti fimm fulltrúar frá landbrn., fjmrn. og Byggðastofnun undir forustu Sveinbjörns Eyjólfssonar, aðstoðarmanns landbrh. Formlegt starf nefndarinnar hófst þegar í ágúst með viðræðum við Bændasamtökin en af þeirra hálfu tóku fimm fulltrúar bænda þátt í samningsgerðinni undir forustu Ara Teitssonar, fomanns Bændasamtaka Íslands. Þegar í upphafi viðræðnanna var ljóst að gera þyrfti nokkrar breytingar á gildandi búvörusamningi, enda þótt margt hefði tekist vel í framkvæmd hans og náðst hafi jafnvægi milli framleiðslu og afsetningar afurða. Mjög lítil framþróun hafði hins vegar orðið innan greinarinnar og eru lífskjör sauðfjárbænda víðast hvar bág, eins og kemur fram í áliti nefndar, dags. 7. okt. 1998, lífskjaranefndarinnar svonefndu sem landbrh. skipaði í mars 1997 til að gera úttekt á lífskjörum bænda. Almennt er talið að vandi sauðfjárræktarinnar liggi í því að einingarnar séu of litlar og nýting fastafjármuna og vinnuafls þar af leiðandi ekki næg og möguleikar til þess að afla tekna utan bús víða takmarkaðir. Eftir tekjuleysi undanfarinna ára eru margir sauðfjárbændur nú í þeirri aðstöðu að vilja eða þurfa að hætta búskap. Bændur og stjórnvöld hafa á liðnum árum reynt að stuðla að því að stækka sauðfjárbúin og hefur það m.a. verið gert með stuðningi ríkisins við bændur sem hætta vildu búskap samkvæmt ákvæðum í tveimur síðustu búvörusamningum 1991 og 1995. Í hinum nýja sauðfjársamningi eru fjölmörg sóknarfæri fyrir bændur sem vilja halda áfram búskap og bæta afkomu sína og þar er einnig komið verulega til móts við þá bændur sem vilja hætta búskap. Þar er um að ræða tilboð ríkisins um kaup á greiðslumarki til þeirra sem vilja hætta og heimild til að framselja greiðslumark sem gefið verður frjálst síðar á samningstímanum. Ætti þetta tvennt að skapa verulegt svigrúm fyrir þá bændur sem áfram starfa og vilja starfa í þessari mikilvægu atvinnugrein. Samningsaðilar hafa í starfi sínu haft ítarlegt samráð við ýmsa aðila, m.a. Hagþjónustu landbúnaðarins og Byggðastofnun svo og Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Landgræðslu ríkisins varðandi landnýtingarþátt gæðastýringarkerfis þess sem ætlunin er að taka upp og verður komið að síðar. Herra forseti. Ég mun nú víkja að nokkrum efnisatriðum hins nýja samnings um framleiðslu sauðfjárafurða og gera sérstaka grein fyrir þeim breytingum sem hann hefur að geyma miðað við það framleiðslustjórnunarkerfi sauðfjárræktar sem nú gildir. Samningur sá sem nú liggur fyrir nær yfir tímabilið 2001--2007. Um efni hans vísast til fskj. I með frv. þessu. Samningurinn er að nokkru leyti samhljóða sauðfjárhluta samnings sömu aðila um stefnumörkun í mjólkurframleiðslu og sauðfjárrækt sem undirritaður var 11. mars 1991 með breytingum sem gerðar voru á honum með samningi um sauðfjárframleiðslu sem undirritaður var 1. okt. 1995. Í markmiðum samningsins kemur fram að styrkja skuli sauðfjárrækt sem atvinnugrein og bæta afkomu sauðfjárbænda. Skilyrði eru sköpuð til að ná fram aukinni hagræðingu í sauðfjárrækt, að sauðfjárrækt verði í samræmi við umhverfisvernd, landkosti og æskileg landnýtingarsjónarmið, að halda skuli jafnvægi milli framleiðslu og sölu sauðfjárafurða og efla beri fagmennsku, þekkingu og þróun í sauðfjárrækt. Þessum markmiðum hyggjast samningsaðilar ná með því að beina stuðningi í ríkari mæli að gæðastýrðri framleiðslu, viðhalda því kerfi sem gildir um útflutning sauðfjárafurða, efla rannsóknir, kennslu, leiðbeiningar og þróun greinarinnar, vinna að sátt um mat á landnýtingu og aðstoð við þá bændur er vilja hætta sauðfjárframleiðslu. Samkvæmt samningnum og frv. þessu verður greiðslumark áfram bundið við lögbýli. Beingreiðslur verða áfram greiddar óháð framleiðslu. Framleiðsla og afurðauppgjör verður óháð greiðslumarki lögbýlis. Á fyrsta ári gildistíma nýs samnings verður svokallað ásetningshlutfall 0,6 eins og verið hefur, þ.e. til að fá fullar beingreiðslur þarf sauðfjárbóndi að eiga a.m.k. 60 vetrarfóðraðar kindur fyrir hver 100 ærgildi greiðslumarks. Nái ásetningur ekki þeirri tölu skerðast beingreiðslur hlutfallslega. Að loknu þessa fyrsta ári samningstímans skal endurskoða ásetningshlutfallið árlega. Öllum sauðfjárframleiðendum er áfram heimilt að koma með til förgunar alla framleiðslu sína án takmarkana eins og verið hefur. Allir sauðfjárframleiðendur taka þátt í útflutningi í sama hlutfalli og áður. Undanþegnir útflutningsuppgjöri eru eins og áður þeir bændur sem hafa 0,7 vetrarfóðraðar kindur eða minna á hvert ærgildi greiðslumarks en það hlutfall tekur breytingum í samræmi við breytingar á sölu kindakjöts innan lands. Þeir bændur sem framleiða samkvæmt þessari ásetningsreglu eru skuldbundnir til að leggja aðeins inn afurðir þess fjár ef þeir vilja komast hjá skerðingu. Þá getur landbrh. ákveðið að kjöt af sauðfé sem slátrað er á ákveðnum tímabilum utan haustsláturtíðar verði einnig undanþegið útflutningsuppgjöri. Verðlagning sauðfjárafurða verður frjáls og bændur semja sjálfir við sláturleyfishafa um verð fyrir framleiðslu sína. Frá og með 1. jan. 2001 verða heildarbeingreiðslur til sauðfjárbænda 1.740 millj. kr. og skiptast hlutfallslega eins milli lögbýla og beingreiðslur hafa gert á þessu ári, árinu 2000. Beingreiðslur taka breytingum til samræmis við uppkaup ríkisins á greiðslumarki og einnig frá 2003 til samræmis við álagsgreiðslur fyrir gæðastýrða framleiðslu. Gerð er nánari grein fyrir þessu í hinum nýja samningi á fylgiskjölum með honum, þ.e fskj. I með frv., hvernig þessu skuli háttað. Heimilt verður að framselja greiðslumark sauðfjárafurða eftir að ríkissjóður hefur keypt upp 45.000 ærgildi en eigi síðar en 1. jan. 2004. Eins og áður hefur komið fram hefur slíkt framsal verið óheimilt frá árinu 1995. Að margra áliti hefur það staðið í vegi fyrir hagræðingu í greininni, m.a. hjá bændum með blandaðan búrekstur, að ekki hefur verið heimilt að framselja greiðslumark í sauðfé milli manna. Þeir sem stóðu að gerð sauðfjársamningsins töldu því óhjákvæmilegt að heimila slíkt framsal aftur og er með því stefnt að því að skapa aukið rými til hagræðingar innan greinarinnar. Í frv. er gert ráð fyrir að framsal greiðslumarks milli lögbýla taki gildi 1. janúar ár hvert og nýr aðili taki beingreiðslur frá þeim tíma. Hið síðarnefnda er einnig nýmæli en ekki hafa verið bein ákvæði í lögum um gildistíma slíks framsals áður. Því er nauðsynlegt að taka það skýrt fram þannig að aðilar geti aðlagað sig að því í framtíðinni. Sérstakar jöfnunargreiðslur verða greiddar þeim framleiðendum sem nýlega hafa byrjað sauðfjárrækt, hafa haft miklar og vaxandi afurðir af hverri á eða hafa stækkað bú sín á undanförnum árum. Frekari skilyrði eru sett í frv. fyrir því að hljóta slíkar jöfnunargreiðslur, en gert er ráð fyrir að landbrh. setji nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis í reglugerð. Jöfnunargreiðslur geta að hámarki numið 100 kr. á hvert kíló dilkakjöts. Gert er ráð fyrir að varið verði um 60 millj. kr. á ári til þessara jöfnunargreiðslna. Jöfnunargreiðslur verða hvorki uppkeyptar né framseldar og með þeim er verið að koma til móts við framsæknasta hluta stéttarinnar, þ.e. þá sauðfjárbændur sem hafa náð bestum árangri í búrekstri sínum og jafnframt þá sem nýlega hafa byrjað búskap. Það er mjög mikilvægt fyrir framgang greinarinnar að þessir aðilar fái hvatningu til að halda áfram á sömu braut, þ.e. þeirri framfarabraut sem þeir hafa rutt í þessari búgrein. Greiddar verða sérstakar álagsgreiðslur á gæðastýrða sauðfjárframleiðslu, þær afurðir sem framleiddar hafa verið eftir kröfum um skilgreindan framleiðsluferil, hollustu og umhverfisvernd. Álagsgreiðslur greiðast fyrir tiltekna gæðaflokka dilkakjöts eftir ákvörðun landbrh. og að fengnum tillögum framkvæmdanefndar búvörusamninga. Álagsgreiðslur þessar hefjast árið 2003 og nema fyrsta árið 12,5% og hækka síðan árlega til loka samningstímans og verða þær þá orðnar 22,5% af beingreiðslum. Beingreiðslur til þeirra sem ekki taka þátt í gæðastýringunni lækka að sama skapi. Auk þess verða álagsgreiðslur fjármagnaðar með svokölluðu uppkaupaálagi, þ.e. hluta af þeim fjármunum sem beingreiðslur lækka um vegna uppkaupa ríkissjóðs á greiðslumarki sem áður hefur verið vikið að. Með þeirri upptöku gæðastýringarkerfis, eins og þess sem hér er stefnt að, hefur verið náð mjög merkum áfanga og er mikilvægt að hér takist vel til. Í þessu gæðastýringarkerfi er landnýtingarþátturinn án efa einn sá mikilvægasti en með því er stefnt að því að sauðfjárframleiðsla verði á næstu árum og áratugum stunduð í sátt við landið. Með upptöku gæðastýringarkerfis eins og þess sem hér um ræðir er því stigið mikilvægt skref í þá átt að skapa nauðsynlega sátt um nýtingu landsins. Það verður þó að hafa í huga að ágangur sauðfjár er aðeins einn þáttur þessa stóra máls. Sauðfé hefur fækkað mjög mikið en þáttur hrossa og gæsa og annarra fuglategunda svo eitthvað sé nefnt hefur farið vaxandi. Það er því ljóst að mikið starf er fram undan á þessu sviði og árangurinn skilar sér ekki á skömmum tíma. Gæði íslenskrar sauðfjárframleiðslu eru mjög mikil en með gæðastýringarkerfi þessu er ætlunin að treysta enn betur og staðfesta þá gæðaímynd sem íslensk sauðfjárframleiðsla hefur. Jafnframt er gæðastýringarkerfið leið til að tryggja betri rekstur innan greinarinnar og þar með betri afkomu sauðfjárbændanna í landinu. Ljóst er að ef af þessu gæðastýringarkerfi verður, eins og hér er stefnt að, fá þeir bændur sem taka þátt í því álag á beingreiðslur og þar með hærri greiðslur en aðrir og ætti það því að verða öllum hvatning til að gerast þátttakendur í þessu starfi og stuðla þannig að því að sauðfjárframleiðslan verði í æ ríkari mæli gæðastýrð og vistvæn. Við fáum betri afurðir sem ætti að geta orðið til þess að styrkja markaðinn fyrir sauðfjárafurðir sem er afar nauðsynlegt, en stærsti hlutinn af þeim vanda sem menn standa frammi fyrir í þessari grein er hvað sá markaður hefur minnkað á undanförnum árum og áratugum. Í almennri umræðu hefur komið fram að gæðastýringin sem hér er stefnt að feli í sér mismunun á milli bænda og hún sé þess vegna brot á jafnræðisreglu stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, en e.t.v. er á þessum mínútum einmitt verið að kveða upp mikilvægan dóm í Hæstarétti um þessa sömu reglu. Í samantekt um gæðastýrða sauðfjárrækt sem fylgir hinum nýja sauðfjársamningi og er hluti fskj. I með frv. þessu koma fram upplýsingar um hvernig háttað verður í stjórnum, ábyrgð, undirbúningi, framkvæmd, eftirliti og tilgangi gæðastýringar í sauðfjárrækt. Gæðastýringin tekur til landnota, einstaklingsmerkinga sauðfjár, kynbótaskýrsluhalds, gæðadagbókar, búfjáreftirlits, lyfjaeftirlits, áburðarnotkunar og fóðrunar. Gert er ráð fyrir að í gæðahandbók komi fram hvaða grunnkröfur eða lágmarkskröfur aðilar þurfa að uppfylla og að þær megi herða, auka eða breyta eftir því sem árangur næst. Um nánari útlistun á þessu fyrirkomulagi vísa ég til fskj. I með frv. Eins og gæðastýringarkerfið er sett upp er stefnt að því að við ákvörðun um hverjir geti orðið aðilar að gæðastýringu í sauðfjárrækt og þar með fengið álag á beingreiðslur samkvæmt hinum nýja sauðfjársamningi verði byggt á hlutlægum og fyrir fram ákveðnum mælikvarða þannig að allir sauðfjárbændur eigi þess kost að uppfylla þau skilyrði sem þar eru sett og jafna möguleika til að verða aðilar að gæðastýringarkerfinu. Hins vegar má gera ráð fyrir að einhver hluti sauðfjárbænda sé ekki tilbúinn að leggja á sig þá viðbótarvinnu sem þetta útheimtir en það er alfarið þeirra val ef þeir kjósa að standa utan við gæðastýringarkerfið. Það er því ekki rétt sem sumir halda fram að gæðastýringarkerfið feli í sér mismunun milli bænda sem brjóti gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og vænti ég þess að það standist eins og nokkrar aðrar reglur sem hafa verið dregnar í efa að standist stjórnarskrána og mér skilst að menn hafi nú komist að niðurstöðu um að standist stjórnarskrána. Þá felur hinn nýi sauðfjársamningur í sér verulega aðstoð ríkisins við þá sauðfjárbændur sem hætta vilja búskap. Ríkissjóði er í frv. veitt heimild til uppkaupa á greiðslumarki eftir nánari ákvæðum sem ráðherra setur í reglugerð. Beingreiðslum sem svarar til fyrstu 25.000 ærgildanna sem ríkið kaupir skal varið til að greiða álag á framleitt dilkakjöt fyrstu tvö árin en eftir það verða þær eins og áður segir nýttar til greiðslu álags á gæðastýrða framleiðslu. Framkvæmdanefnd búvörusamninga getur ákveðið að uppkaupum verði hætt þegar keypt hafa verið 45.000 ærgildi og gert er ráð fyrir að varið verði 990 millj. kr. til uppkaupanna. Í hinum nýja sauðfjársamningi er samið um framlög til eflingar fagmennsku innan greinarinnar að fjárhæð 35 millj. kr. á ári. Fé þetta verður nýtt til þess að styðja kennslu, rannsóknir, leiðbeiningar og þróun í greininni og til stuðnings átaksverkefnum á sauðfjársvæðum. Gert er ráð fyrir að uppbygging gæðastýringarinnar verði studd af þessum lið. Þá er í sauðfjársamningnum enn fremur samið um framlög ríkissjóðs til þróunar- og þjónustukostnaðar að fjárhæð 235 millj. kr. á ári og framlög til niðurgreiðslna á ull að fjárhæð 220 millj. kr. á ári. Um er að ræða hliðstæðar greiðslur og bændur fá samkvæmt núgildandi sauðfjársamningi. Endurskoðunarákvæði er í hinum nýja sauðfjársamningi. Að þremur árum liðnum skulu samningsaðilar samkvæmt því gera úttekt á framkvæmd samningsins með tilliti til þeirra markmiða sem sett eru í honum. Skal sérstaklega hugað að því hvernig til hefur tekist við undirbúning og framkvæmd gæðastýringar sem er mikið nýmæli og endurskoðað hve stór hluti skuli greiddur út á gæðastýrða framleiðslu. Að lokum eru í frv. gerðar nokkrar leiðréttingar á tilvitnunum í önnur lög sem breyst hafa á undanförnum árum. Ákvæði þessi varða ekki framkvæmd nýs sauðfjársamnings og ég tel ekki ástæðu til að gera þær breytingar að umræðuefni hér. Á fskj. II með frv. er að finna kostnaðarumsögn fjmrn. og læt ég nægja að vísa í hana en að öðru leyti vísa ég til greinargerðar þeirrar sem fylgir frv. og athugasemda með því. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir meginefni frv. og um leið hins nýja sauðfjársamnings milli ríkisins og bænda sem er grundvöllur þessa frv. Hér er um viðkvæmt mál að ræða sem snertir hagsmuni mjög margra og skiptir jafnframt sköpum varðandi búsetu og afkomu fólks í hinum dreifðu byggðum landsins, ekki aðeins þeirra sem lifa af sauðfjárrækt heldur jafnframt annarra sem eru háðir starfi þeirra og þeirri byggð sem sauðfjárræktin stendur undir. Það er eðlilegt að sitt sýnist hverjum þegar um slíkt mál er að ræða. En að mínum dómi hefur með þessum samningi tekist að opna sauðfjárræktinni leið inn í framtíðina til þess að festa sig betur í sessi og sækja fram í stað þess að vera ávallt í vörn. Samningurinn gerir þeim sem kjósa að hætta framleiðslu kleift að skapa sér verðmæti úr eignum sínum sem þeir eiga m.a. í greiðslumarki og hasla sér völl á nýjum vettvangi og vaxandi möguleikar eru sem betur fer í þjóðfélaginu að finna slíkan vettvang og mikilvægt að það sé ekki síst í hinum dreifðu byggðum landsins. Fyrir þá sem áfram kjósa að starfa í greininni skapar samningurinn rekstraröryggi til næstu sjö ára og opnar þeim jafnframt leið til að treysta stöðu sína. Ég legg hins vegar áherslu á að ávinningur hvers og eins bónda er fyrst og fremst undir hans eigin framtaki kominn og hann verður fyrst og fremst sóttur inn á við í aukinni hagræðingu og bættum rekstri. Fyrir samfélagið í heild er þessi samningur fjárfesting í framtíð landbúnaðar og sterkari byggð, fjárfesting í auknum gæðum þessarar framleiðslu, betri rekstri og aukinni arðsemi greinarinnar í heild og síðast en ekki síst fjárfesting í umhverfisvænni búgrein sem hefur ávallt verið mikilvæg Íslendingum, ekki aðeins vegna matvælaframleiðslu heldur sem menningararfur og mikilvægt einkenni í íslensku þjóðlífi. Að lokinni þessari umræðu, herra forseti, legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra sagði að lífskjör bænda væru bág og það er hárrétt. Ég held að það séu fáar stéttir sem hafa eins bág lífskjör og vil ég rekja það til landbúnaðarstefnu síðustu 30, 40, 50 ára. Ég er með þrjár spurningar til hæstv. ráðherra. Telur hæstv. ráðherra að rétt sé að halda þessu kerfi áfram nánast óbreyttu? Eitt sinn voru bændur stoltir landstólpar. Nú eru settar kvaðir á bændur vegna gæðastýringar og ef gæðastýringin á að vera eitthvað annað en nafnið tómt, hljóta að verða einhverjir sem standast ekki skilyrðin. Annars væri það tómt ákvæði ef allir ættu að fá að fara í gegnum það. Hvernig geta bændur ákveðið að selja ærgildi sín núna þar sem þetta verkefni tekur ekki gildi fyrr en 2003? Þ.e. þeir vita ekki í dag hvort þeir munu uppfylla þetta gæðastýringarátak en verða að taka ákvörðun um sölu áður. Hvernig gengur það upp? Nú skulum við hugsa okkur að einhver bóndi sé hræddur við að selja greiðslumarkið sitt og hann standist ekki kvaðir um gæðastýringu. Telur hæstv. ráðherra að sá bóndi sem oft er kannski með lítið bú og illa staddur fjárhagslega þoli 22,5% skerðingu til viðbótar við allt annað?

Herra forseti. Það er mikil einföldun að ætla sér að kenna því kerfi um, eins og hv. þm. sagði hér, hvernig til hefur tekist í sauðfjárræktinni. Þar er náttúrlega fyrst og fremst um að ræða mikla breytingu á lífsháttum Íslendinga, mikla breytingu í mataræði og ekki hefur tekist nægilega vel til að aðlaga þessa grein breyttum aðstæðum. Með þessu eru sköpuð skilyrði til þess og það eru sköpuð skilyrði líka til þess að greinin geti sótt fram á nýjan leik. Að því er varðar gæðastýringarkerfið sem hv. þm. kom inn á, þá er alveg ljóst að þegar þetta frv. hefur verið samþykkt og samningurinn kominn á munu margir bændur standa á mikilvægum vegamótum í lífi sínu. Þeir þurfa þá að ákveða hvort þeir vilja breyta til, selja greiðslumark sitt og fara til annarra starfa. Margir þessara bænda eru komnir á allháan aldur og standa frammi fyrir slíkum ákvörðunum á næstu árum og þeir verða náttúrlega að meta hvort þeir treysta sér til að taka þátt í því að gangast undir þetta gæðastýringarkerfi og sækja fram á þeim grundvelli eða hvort réttara sé fyrir þá að hætta. Ég tel að allir bændur geti tekið þátt í þessu og verði ekki í neinum vandræðum með það. Ég er alveg sammála hv. þm. að ef einhverjir þeirra standast ekki þessar kröfur til frambúðar munu þeir vera í vondum málum og þeir munu ekki þola það. En það verður að vera einhver hvatning í þessu, hvatning til breytinga og auðvitað tökum við einhvers staðar áhættu. Við getum ekki tryggt hverjum og einum fullnægjandi niðurstöðu í þessu sambandi og ég veit að hv. þm. skilur það mjög vel.

Herra forseti. Ég er ekki sáttur við það svar hæstv. ráðherra að kerfið eigi ekki sök á þessu vegna þess að kerfið hefur löngum verið að hvetja menn til framleiðslu alveg burt séð frá neytendum, markaði og þeim breytingum sem hafa átt sér stað. Meira að segja sá samningur sem samþykktur var síðast er með ásetningshlutfalli þannig að menn verða að hafa 0,6 ærgildi í búinu sínu til að fá óskertar bætur. Kerfið heldur því áfram og það á að halda áfram að hvetja menn til framleiðslu. Þeir geta ekki bara hirt beingreiðslur sínar án þess að þurfa að framleiða og vera á búinu áfram. Ég fullyrði því að það kerfi sem hefur verið í gangi hefur neytt menn til að hokra áfram í síminnkandi búum við sífelldar skerðingar og það er ekki fyrr en framsalið verður gefið frjálst að menn geta farið að hætta rekstri og selja kvóta sinn þeim bændum sem vilja halda áfram með stærri og arðbærari bú og þá fyrst mun koma í ljós hvert raunverulegt verðmæti þessa kvóta er þegar framsal hans er orðið algerlega frjálst. Þá gætu menn hætt með sóma og selt beingreiðslur sínar en ekki fyrr, og það verður ekki fyrr en eftir þrjú ár samkvæmt frv. Mér finnst því að við séum að halda áfram á þeirri braut a.m.k. þar til framsalið verður gefið frjálst.

Herra forseti. Ég dreg ekkert úr mikilvægi þess að unnt verði að stækka búin og ég geri mér fulla grein fyrir því að með frjálsu framsali skapast mun meiri möguleikar til þess. Það er ekki það eina sem skiptir máli, hvorki í þessari atvinnugrein né annarri. Það er ekki alltaf magnið sem skilar bestum árangri og skoðanir hafa komið fram í mörgum tilvikum á því hvers vegna ákveðnum atvinnugreinum hefur hrakað. Og eitt af því sem hagfræðingar hafa skilgreint í því sambandi er að sum fyrirtæki eru haldin magnsjúkdómum og halda að allt fáist með meiri veltu. Ég er hins vegar sammála því að það þarf að stækka búin og þarna skapast ákveðið svigrúm til þess. Í þessum samningi er ekki verið að hvetja til mikillar framleiðslu. Það er frekar til að draga úr framleiðslu að þetta ásetningshlutfall er sett án þess þó að það komi í veg fyrir að menn nái nauðsynlegri hagræðingu og það held ég að ætti að vera alveg ljóst. Hér er því ekki um framleiðsluhvetjandi aðgerðir að ræða. Þvert á móti er verið að draga úr framleiðslunni, ekki síst með þeim uppkaupum sem ég vænti að hv. þm. geti stutt miðað við þann málflutning sem hann hefur haft hér í frammi, því það ætti m.a. að leiða til þeirrar niðurstöðu sem hann hefur verið að tala fyrir.

Herra forseti. Hæstv. starfandi landbrh. hefur farið allítarlega yfir búvörusamninginn og þó einkum auðvitað lagafrv. sem liggur fyrir að þingið fjalli um á næstu vikum. Búvörusamningur um starfsskilyrði sauðfjárbænda hefur verið undirritaður af fulltrúum ríkis og bænda. Samningurinn er gerður til sjö ára og er í meginatriðum byggður á samþykktum bænda sjálfra hvað varðar aðferðafræðina. Aðalfundur Landssamtaka sauðfjárbænda 1998 og 1999 fjallaði um hana á þeim nótum og gerði sínar samþykktir. Enginn aðili talar fremur fyrir sauðfjárbændur en heildarsamtök þeirra, það liggur í augum uppi, og innihald samningsins er mjög í samræmi við samþykktir bændanna. Á hinn bóginn er það mála sannast og þarf ekki að velkjast í vafa um að enginn talar fremur fyrir stefnu stjórnvalda en hæstv. ríkisstjórn. Þessi niðurstaða í samningnum er byggð á málefnasamningi ríkisstjórnarinnar og samþykktum stjórnarflokkanna hvors um sig á liðnum missirum. Þetta frv. til breytinga á búvörulögum mun lögfesta samninginn sem hæstv. ríkisstjórn og Bændasamtök Íslands hafa gert. Vissulega er hann ekki ólíkur þeim sem síðast var gerður en að hinu leytinu má líka segja að hann sé tímamótasamningur og getur vissulega orðið öllum aðilum til sóma. Hvað varðar fjármagn til þessarar búgreinar má segja að eftir langvarandi niðurskurð og skerðingar sjái sauðfjárbændur fram á kaupmáttaraukningu. Það er nýtt orð fyrir þeim. Sauðfjárbændum sem það kjósa er gert kleift að hætta. Aðstæður eru nú allt aðrar í þjóðfélaginu en við síðustu samningagerð. Ríkið hefur meira svigrúm til samningagerðarinnar og þeir sem hætta vilja búskap hafa miklu fremur að öðrum störfum og verkefnum að hverfa í þjóðfélaginu. Hvað varðar gæðastýringarþáttinn er stefnan tekin á sífellt aukin vörugæði og áherslu á hollustu og hreinleika. Hún er aðlögun því að í framtíðinni hlýtur kerfið að verða eitt og óskipt fyrir alla. Mín skoðun er sú að bændum verði ekki mismunað þannig að einhverjir séu í gæðastýringarkerfi, aðrir ekki heldur verði einfaldlega allir sem munu stunda landbúnað í framtíðinni, þ.e. sauðfjárrækt, í gæðastýringarkerfinu því að sjálfsögðu þurfa sömu reglur að gilda fyrir alla. Því vil ég líta svo á að þessi tvískipting sem verður til að byrja með verði vafalaust aðeins til bráðabirgða. Samkvæmt samningnum verður tekið sérstaklega mið af beitarþoli einstakra jarða. Sauðfjárrækt verði stunduð í sátt við landið eins og flestir stunda hana að sjálfsögðu í dag þótt því miður finnist vissulega dæmi um annað. En sauðfjárrækt er ekki og verður ekki stóriðja á Íslandi. En hún getur verið lífvænleg fyrir þá sem verða helst háðir henni í tekjum á landsvæðum þar sem best er að stunda sauðfjárbúskap í dreifðum byggðum landsins. Það fer saman að í þeim byggðum þar sem örðugast er um aðra atvinnu meðfram búskapnum er landið best gróið og hentugast fyrir fjárbúskap. Aðferðafræði samningsins er á margan hátt til þess fallin að þróa sauðfjárræktina þangað sem hún á einkum heima. Herra forseti. Það er skammt eftir af þingtímanum á þessu vori. Því heiti ég á meðnefndarmenn mína í landbn. Alþingis að stuðla að því að okkar vinnu við lögfestingu samningsins megi ljúka á skömmum tíma á þeim vikum sem eftir lifa af þessu þingi. Sjálfsagt kemur eitthvað í ljós sem betur má fara eins og gengur við lagagerð, lagasetningu, og ég hefði vissulega talið skynsamlegra að fara öðruvísi að í nokkrum greinum þessa samnings. Allir sem láta sig málið varða og hafa skoðað það og hugsað það geta vafalaust hugsað sér eitthvað öðruvísi en niðurstaðan varð svo endanleg um. En öll grundvallaratriði samningsins hljóta að standa. Samkvæmt þeim eru sauðfjárbændur að greiða atkvæði þessar vikur og að sjálfsögðu verða þeir að geta treyst því að samningnum verði ekki breytt í neinum meginatriðum. Um það er að ræða að fullgilda samning sem myndugir aðilar hafa gert. Þessi samningur, herra forseti, skiptir byggðir landsins miklu máli, vissulega einkum dreifðu byggðirnar, en hann skiptir þjóðina öllu máli.

Herra forseti. Hv. þm. Hjálmar Jónsson sem er í landbn. sagði að allir mundu standast gæðastýringarverkefnið. Hvað er þá fólgið í þessu gæðastýringarverkefni? Ég hef lesið þetta verkefni í gegn og ég sé hvergi neina gæðastýringu í því. Mér sýnist að það sé skrifræðisstýring, að verið sé að búa til bókhald hér og bókhald þar. Ég spyr hv. þm.: Hvar er gæðastýringin í þessu verkefni? Hvar koma betri gæði fram? Ef allir eiga að standast það, hvernig ætlar hann þá að ná í búskussana sem örugglega eru til? Þá vil ég beina sömu spurningu til hv. þm. og ég beindi til hæstv. ráðherra en fékk ekki svar við: Hvernig tekur bóndi í dag ákvörðun um að selja greiðslumarkið sitt þegar hann veit ekki hvort hann stenst gæðastýringarverkefnið? Ef hann stenst ekki gæðastýringarverkefnið, ef einhver alvara er á bak við það, telur hv. þm. þá að þessi bóndi megi við 22,5% skerðingu sinna bágu launa?

Herra forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal lætur sig varða landbúnað og það er gott. Þeir sem hugsa sér að vera í sauðfjárrækt áfram á Íslandi munu vafalaust hugsa til þess núna þegar þessi samningur hefur verið lögfestur og áður en hann tekur gildi hvað þeir hyggist fyrir, hvort þeir ætli sér að vera áfram eða hvort þeir ætli að hætta, þ.e. þeir bændur sem nú eru starfandi. Ég er nokkuð viss um að það verður ekkert erfitt að ná þessum 45 þúsund ærgildum, þ.e. að svo margir hyggist hætta fljótlega vegna þess að uppkaupatilboðið er allgott og þá geta menn sem ekki treysta sér í gæðastýringarkerfið hætt. Hins vegar vil ég líka benda hv. þm. á að leiðbeiningarþjónusta í landbúnaði er allgóð og reyndar ágæt. Ráðunautar, dýralæknar og margir fleiri hafa ágæta yfirsýn yfir það hvernig bændur búa. Flestir sauðfjárbændur standa sig vel og framleiða góða vöru. Það er alveg ábyggilegt. Ég veit að hv. þm. getur ekið um sveitir og áttað sig á því. En markið er sett á aukin gæði eins og ég nefndi áðan og aukinn hreinleika og það er þetta sem almennar reglur verða settar um í framtíðinni, en núna er aðlögun að því. Síðan vil ég benda hv. þm. á niðurlag ályktunar Sjálfstfl. á síðasta landsfundi um landbúnaðarmál, þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Öflugur og vel rekinn landbúnaður er þáttur í sjálfstæði hverrar þjóðar og leggur Sjálfstæðisflokkurinn áherslu á að íslenskur landbúnaður búi við sanngjörn samkeppnisskilyrði við framleiðslu á hollum og góðum búvörum.`` Við erum að stefna að hollari og betri búvörum.

Herra forseti. Hv. þm. svaraði ekki fyrri spurningunni, þ.e. hvar gæðin væru tryggð í þessu gæðastýringarverkefni þannig að ég sé ekki enn þá hvar á að tryggja gæðin í þessari upptalningu í átta liðum. Síðan gat hv. þm. þess að margir bændur stæðu frammi fyrir ákvörðun um að hætta nú. Það er alls ekki auðvelt að hætta í sauðfjárrækt og sennilega ekki erfiðara í neinni grein að hætta vegna þess að menn hafa kannski verið að rækta upp ákveðið sauðfjárkyn og það er ekkert auðvelt að hætta því ævistarfi. Margir bændur eru hræddir við það sem tekur við þannig að þeir mundu halda áfram og svo munu þeir líka vera hræddir við allt það skrifræði sem fylgir þessari gæðastýringu eða ekki ná því vegna þess að það eru skilyrði um landnot t.d. Og hvað gerist þá? Þá munu þeir taka þessu eins og hverjum öðrum náttúruhamförum og þeir munu búa áfram eins og þeir bjuggu áfram eftir Skaftáreldana.

Herra forseti. ,,Bændur eru hræddir``, sagði hv. þm. Bændur eru ekkert hræddir og þó verið sé að reyna að hræða þá verða þeir ekkert hræddir. Þeir kynna sér þetta mál og hafa fulla burði til þess að kynna sér þetta ofan í kjölinn og taka sjálfstæða ákvörðun hver fyrir sig hvort þeir halda áfram að búa eða ekki. Hvað varðar gæðastýringarþættina þá hélt ég að ég hefði svarað því að leiðbeiningarþjónustan og að sjálfsögðu ráðuneytið og framkvæmdanefnd búvörusamninga kemur til með að hafa full tök á því að kynna bændum hvernig þeim málum verði fyrir komið. Ég held að hv. þm. verði að treysta bændum til þess að ráða sjálfum sér með þokkalegu móti innan þessa ramma sem settur er með lögum.

Herra forseti. Við ræðum frv. til laga um breyting á lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, með síðari breytingum. Frv. byggir á samningi sem gerður hefur verið á milli ríkisvaldsins og Bændasamtaka Íslands. Herra forseti. Það verður að segjast í byrjun að aðkoma sérstaklega stjórnarandstöðunnar að samningi sem þessum, í raun að frv. sem þessu, er mjög takmörkuð. Í fyrsta lagi hefur ekkert samráð verið haft við t.d. fulltrúa stjórnarandstöðunnar í landbn. um gerð samningsins og við höfum því engin tækifæri haft til þess að hafa áhrif á hann. Við fáum hann hins vegar í hendur hér í frumvarpsformi og getum í raun og veru þó vilji væri fyrir hendi sáralitlu breytt vegna þess að við munum ekki endanlega afgreiða frv. þetta fyrr en atkvæðagreiðslu er lokið meðal sauðfjárbænda. Verði samningurinn samþykktur þar þá er býsna erfitt að gera a.m.k. viðamiklar breytingar á því sem hér liggur fyrir öðruvísi en endurtaka þá atkvæðagreiðsluna og þannig gæti hringurinn haldið áfram nokkuð oft. Þess vegna er nauðsynlegt, herra forseti, í upphafi að gera athugasemdir við það að stjórnarandstaðan skuli ekki hafa haft til þess aðstöðu að koma að málinu. Í þessu samhengi er rétt að rifja upp að þegar síðasti samningur var gerður hafði því verið lofað í aðdranda þess samnings af hálfu þáv. hæstv. landbrh. að landbn. þingsins kæmi að einhverju leyti að því máli en við það var ekki staðið. Það var heldur ekki gert nú og til að halda því til haga vildi ég hefja ræðu mína á þessum athugasemdum. Hins vegar er ljóst að niðurstaða þeirra samningaviðræðna sem átt hafa sér stað milli ríkisvaldsins og samtaka sauðfjárbænda er að sjálfsögðu yfirfull af jákvæðum hlutum. Það er þó ýmislegt sem eðlilegt er að hafa áhyggjur af vegna þess að ekki er jafnljóst hver niðurstaðan verður þegar fram líða stundir gagnvart því að ná þeim markmiðum sem menn hafa sett sér með þessum samningi. Ég mun ekki í ræðu minni fara nákvæmlega niður í hvert smáatriði í frv. en ég geri ráð fyrir að við munum eyða dágóðum tíma til þess í landbn. og mun að sjálfsögðu ekki láta mitt eftir liggja í þeim efnum og get lýst því yfir fyrir mína hönd vegna áskorana hv. þm. Hjálmars Jónssonar, formanns nefndarinnar, að það munu örugglega ekki verða tafir á málinu af hálfu stjórnarandstöðunnar í nefndinni. Herra forseti. Markmið samningsins eru fögur og vonandi að þau náist sem flest fram. Það er hins vegar nauðsynlegt að benda á að samningar hafa verið gerðir áður og fögur markmið sett fram. Því miður hefur enn ekki tekist að ná þeim öllum fram í þeim samningum sem gerðir hafa verið. Það er þó eitt markmið sem ég sakna sárlega í þessum samningi og það er markmið sem sett var fram í samþykktri stefnu í byggðamálum fyrir árin 1999--2001. Í þeirri samþykkt segir, með leyfi forseta: ,,Í þeim sveitum sem byggja nær eingöngu á sauðfjárrækt og samgöngur hindra atvinnusókn í önnur byggðarlög verði hugað að aðgerðum sem gætu meðal annars falist í breyttum áherslum í ráðstöfun beingreiðslna með tilliti til byggðasjónarmiða.`` Því miður hefur þetta ekki verið sett inn í markmið samningsins en hefði líklega átt að vera eitt höfuðmarkmiðið vegna þess að þetta er grundvallaratriði því að bág staða landbúnaðar er að sjálfsögðu byggðamál og það ber að taka á því sem slíku. Það var einmitt á þeim nótum sem hv. þm. Hjálmar Jónsson, formaður landbn., skrifaði í grein sem hann sendi í Morgunblaðið þann 20. október 1999. Ein megináhersla hans var sú að þannig yrði gengið að þessum samningi að það ákvæði sem ég las hér áðan væri þar vel ráðandi. Það er hins vegar ljóst að til þess að það megi verða þarf það auðvitað að liggja vel skilgreint fyrir út frá landgæðum og byggð hvar á landinu best er að stunda sauðfjárrækt og gera í raun og veru þeim bændum, sem þar vilja búa með sitt sauðfé, kleift að stunda búskap sinn með reisn. Vissulega eru vonir til þess að hluti af því náist í gegnum hið svokallaða gæðastýringarkerfi, en á því eru verulegir gallar sem ég mun væntanlega minnast örlítið á síðar í ræðu minni. Ég sagði áðan að gerðir hefðu verið samningar áður með fögrum markmiðum sem því miður hefðu ekki náðst. Í síðustu samningum var m.a. þetta markmið sett: ,,Að auka hagkvæmni og samkeppnishæfni sauðfjárframleiðslu til hagsbóta fyrir sauðfjárbændur og neytendur.`` Það er athyglisvert að í markmiðum núverandi samnings hefur orðið ,,neytendur`` fallið brott og það er kannski enn einn vandinn við samninginn, þ.e. skortur á tengingu milli framleiðandans og markaðarins, milli bóndans og neytandans. Þar eru tengingar engar en milliliðir því miður of margir. Hvernig hefur tekist að ná markmiðum um samkeppnishæfnina og hagkvæmnina? Ég held að því sé best lýst með tölum sem lýsa afkomu þeirra sem stunda þessa atvinnugrein. Í skýrslu sem Byggðastofnun tók saman kom fram í niðurstöðum að sú þróun hefði átt sér stað í tekjum sauðfjárbænda á árabilinu 1991--1998 að þær hefðu lækkað um nær 20% á sama tíma og kaupmáttur almennra launþega hækkaði um tæp 15%. Þetta var á tímabilinu frá 1991--1998. Ekki liggja fyrir tölur um árið 1999 en því miður eru allar líkur á að á því ári hafi þessi munur aukist ef eitthvað er. Í markmiðum hinna gömlu samninga var einnig talað um að ná jafnvægi milli framleiðslu og sölu og í markmiðum hins nýja samnings er talað um að halda jafnvægi milli framleiðslu og sölu sauðfjárafurða. Því miður hefur þetta jafnvægi ekki náðst og á seinni árum hefur munurinn á milli framleiðslu og sölu sauðfjárafurða aukist, þ.e. framleiðslan hefur aukist en salan minnkað. Þróunin í sölu kjöts hefur því verið nær eingöngu niður á við, þó á því sé eins árs undantekning. Þessu til frekari áréttingar, herra forseti, vil ég vitna í grein eftir fyrrv. formann landbn., Egil Jónsson, sem hann ritaði Morgunblaðið um þetta mál laugardaginn 25. mars sl. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ég taldi það skyldu mína að rjúfa þagnarmúrinn um hvernig kjörum sauðfjárbænda er komið eftir samningsferli síðasta áratugar nýliðinnar aldar þegar kjör í sauðfjárbúskap versnuðu um þriðjung.`` Herra forseti. Þetta er í rauninni þungur dómur manns sem vann að þessum málum og hefur fylgst býsna vel með þeim um þá stefnu sem hér hefur verið við lýði þann áratug sem hann fjallar um. Hann kemst að vísu sjálfur að þeirri niðurstöðu að hinn nýi samningur muni engu um þetta breyta. Ég vil ekki vera svo svartsýnn en vona hins vegar að úr rætist vegna þess að málið er svo mikilvægt að nauðsyn krefur að úr verði bætt. Herra forseti. Sú aðferðafræði sem hér er viðhöfð snýr í fyrsta lagi að beingreiðslum sem eru miðaðar við framleiðsluviðmið frá 1976--1978 og er í raun uppistaðan í þeim samningi sem nú er í gildi og verður það áfram. Síðan er nýjungin um gæðastýringuna og jöfnunargreiðslurnar auk ýmissa annarra jákvæðra þátta. Það er hins vegar afar mikilvægt fyrir okkur hv. þm. að hugleiða gaumgæfilega hvernig við förum með þá fjármuni sem hér eru á ferð, því að verið er að greiða út úr ríkissjóði rúmlega 2 milljarða á ári og síðan er 1 milljarður sem á að fara í hin svokölluðu uppkaup ríkissjóðs á greiðslumarki. Ég vil gera uppkaupin örlítið að umtalsefni. Það liggur í mínum huga alls ekki ljóst fyrir hverjir það eru sem munu ganga fremstir fram í sölu ærgilda. Hæstv. starfandi landbrh. taldi sig draga fram rök fyrir því að það yrðu elstu bændurnir sem þar mundu fremstir fara. Það er í raun og veru ekkert sem segir til um slíkt og ýmsir hafa af því áhyggjur að það gætu alveg eins orðið yngri bændurnir. Þá verð ég að segja að áhyggjur okkar yrðu enn meiri um framtíð þessa atvinnuvegar sem er svo mikilvægur í landinu. Við verðum auðvitað að vona hið besta en eðlilegt er að spyrja hæstv. landbrh. hvernig hann sér þetta fyrir og hvort gert sé ráð fyrir því að einhverjar reglur gildi um það hvernig valið verði úr þeim hópi ef svo illa vildi til, vil ég orða það, að boðin væru fleiri en 45 þúsund ærgildi til uppkaupa af hálfu bænda sem stunda sauðfjárrækt í dag. Til áréttingar um áhyggjur af yngri bændunum vil ég vitna í bónda einn sem rætt var við í Morgunblaðinu þann 19. febrúar sl. Þetta er Eyjólfur Gunnarsson, sauðfjárbóndi á Bálkastöðum í Hrútafirði. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Ég óttast að ungir menn muni helst hætta, menn sem geta farið í aðra vinnu. En að þeir muni sitja eftir sem frekar hefðu átt að hætta, bændur sem geta ekki búið en eiga ekki kost á öðrum störfum.`` Herra forseti. Vonandi er þetta rangt, en því miður er ýmislegt sem bendir til að eitthvað geti verið til í slíkum áhyggjum varðandi hina yngri bændur. Ég spurði hæstv. landbrh. hvort einhverjar reglur yrðu settar eða hvort þær lægju fyrir um hvernig að þessu yrði staðið. Einnig er eðlilegt að velta fyrir sér hvernig hið frjálsa framsal muni þróast, þ.e. það sem leyft verður þegar búið er að kaupa upp hin 45 þúsund ærgildi eigi síðar en árið 2004, og hvernig sérfræðingar okkar í landbúnaðarmálum sjá hugsanlega þróun í þeim efnum. Má t.d. búast við að framboð verði mikið eða á hvernig markaði mun þetta fara fram og hvernig geta menn áætlað þá sölu? Ef þetta verður ekki fyrr en árið 2004 eru aðeins þrjú ár eftir af samningnum og spurning hvaða vissu menn hafa þá fyrir því, ef þeir eru að kaupa á hinum frjálsa markaði, að það muni halda þegar og ef samningur verður framlengdur. Þetta eru allt spurninar sem við hljótum að velta fyrir okkur og skoða í samhengi vegna þess að það skiptir auðvitað verulegu máli hvernig þessi þróun verður. Það er hins vegar ljóst að innan bændahópsins hafa verið deildar meiningar um hvort leyfa eigi hið frjálsa framsal og sumir vilja ganga svo hart fram að leyfa það nú þegar og auðvitað hægt að færa fyrir því rök. En eins og ég sagði áðan hef ég meiri áhyggjur af því að ekki sé tekið heildstætt á byggðavandanum, sem ég vil kalla, í málinu. Það eru megináhyggjur mínar í þessu og ég er ekki viss um að hið frjálsa framsal muni endilega leysa þann vanda á hinn besta hátt. Hér hefur verið nefnt og nokkuð rætt um hina svokölluðu gæðastýringu. Vissulega er ýmislegt jákvætt sem þar kemur fram ef allt mun ganga upp, en þó er ljóst að mikill vandi getur komið upp þegar bændastéttinni verður hugsanlega skipt upp í tvo hópa, annars vegar gæðastýrður hópur og hins vegar þeir sem sumir í blaðagreinum hafa kallað skussa, en ég vil ekki taka það upp vegna þess að auðvitað geta ýmsar aðstæður verið þannig að menn hafi ekki möguleika á að taka þátt í gæðastýringunni. Það er fyrsti þátturinn í gæðastýringunni sem ég geri ráð fyrir að geti orðið hvað erfiðastur, þ.e. landnotin. Í fskj. er yfirlýsing varðandi þau mál og ég tel að við í landbn. þurfum að fara vandlega yfir það. Hvernig land er beitt hefur að sjálfsögðu mikil áhrif. Við getum ímyndað okkur að tveir bændur, hlið við hlið, þar sem annar vill vera í gæðastýringunni en hinn ekki, geti beitt sama afréttinn á mismunandi hátt og þar af leiðandi geti það bitnað á þeim bóndanum sem vill vera í gæðastýringunni ef hinn bóndinn ofbeitir það land sem hann þarf einnig að hafa aðgang að. Væntanlega hafa sérfræðingarnir velt þessu fyrir sér og eiga svör sem við fáum, ef ekki í umræðunni þá í umfjöllun landbn. um frv. Nauðsynlegt er að nefna jákvæðu þættina sem hér koma fram en þeir eru að gerð er tilraun til þess að auka fagmennsku í greininni. Það er afar mikilvægt og nauðsynlegt vegna þess að það skiptir líka máli að litið sé jákvætt til þessarar atvinnugreinar því hún á mest undir því komið að neytendur nýti þær afurðir sem framleiddar eru. Ég ætla að vitna í aftur það sama viðtal og ég vitnaði í áðan við Eyjólf Gunnarsson á Bálkastöðum, en hann segir, með leyfi forseta: ,,Samdráttur í sölu kindakjöts er þó aðalmálið fyrir sauðfjárbændur,`` segir Eyjólfur ,,og á þeim málum er ekkert tekið í búvörusamningnum. Það er endalaust undanhald og ekki séð fyrir endann á því. Við höfum í raun ekkert við nýjan sauðfjársamning að gera ef við náum ekki að selja vöruna.`` Herra forseti. Það er mikill sannleikur í þessum orðum. Það er auðvitað lykilatriðið að það náist að selja þessa ágætu gæðavöru en því miður vantar alla tengingu í samninginn við þann mikilvæga þátt þessa máls. Að lokum vil ég, herra forseti, vitna í grein sem upphaflega er reyndar skrifuð af ritstjóra Vikunnar í blaðið Vikuna en Bændablaðið tók upp og ekki að ástæðulausu vegna þess að þar er einmitt verið að fjalla um þessa mikilvægu tengingu, þ.e. framleiðsluna og sölu þeirra afurða sem á markað koma. Með leyfi forseta, segir Jóhanna Harðardóttir, ritstjóri Vikunnar: ,,Nýjustu fréttir herma að lambakjötsneysla sé alltaf að minnka og á 15 árum hefur neyslan farið úr 40 í 25 kg á mann á ári.`` Þetta er gífurleg minnkun og eins og komið hefur fram í máli mínu virðist hún halda áfram. Jóhanna Harðardóttir rekur síðan og viðurkennir að vera einn af þeim sem hún kallar svikara því þeir borða ekki lengur jafnmikið af lambakjöti og áður, en segir síðan, með leyfi forseta: ,,Gallinn er bara sá að markaðssetning á lambakjöti er marga áratugi á eftir tímanum.`` Herra forseti. Ég held að með þessari stuttu nettu setningu sé einmitt lýst hluta af þeim vanda sem við eigum við að stríða við að koma þessum gæðavörum í maga landsmanna. Herra forseti. Ég vil ljúka ræðu minni með því að endurtaka það sem ég sagði áðan. Það mun að sjálfsögðu verða kappkostað af hálfu fulltrúa stjórnarandstöðunnar í landbn. að þetta mál fái hraða afgreiðslu í nefndinni.

Herra forseti. Ég kem til þess að þakka hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni fyrir jákvæð viðbrögð. Ég fagna því að hann muni vinna vel ásamt öðrum í stjórnarandstöðunni með stjórnarliðum að því að ljúka farsællega þessari lagasmíð sem við stöndum frammi fyrir. Það er rétt sem hann segir að stjórnarandstaðan hefur ekki haft aðstöðu til þess að koma að málinu. Ég hygg að það sé bara eðlilegt samningaferli. Aðrir en samningamenn komu ekki beinlínis að málinu, ekki heldur stjórnarliðar. Hins vegar gátu allir fylgst með hvernig gekk, a.m.k. með öðru auganu. Ég minnist þess að við hv. þm. Einar Már Sigurðarson vorum galvaskir og brosandi báðir tveir við setningu búnaðarþings, þar var náttúrlega ýmislegt um þessi mál fjallað, og á fleiri fundum þar sem samtök bænda, einkum sauðfjárbænda, hafa haldið fundi, t.d. landsfund sinn í desemberbyrjun ef ég man rétt. Hann spurði um og velti fyrir sér þessu með ráðstöfun beingreiðslna með tilliti til byggðasjónarmiða eins og kemur fram í ályktun Alþingis, stefnumótandi byggðaáætlun, sem ríkisstjórnin lagði fram á síðasta þingi. Það er alveg rétt að Alþingi hefur ályktað í tvígang um að sauðfjárrækt sé stunduð öðrum þræði til þess að styrkja byggð og til þess að halda byggðinni uppi. Það er erfitt að greina á milli byggðasjónarmiða og sauðfjárræktar. Það er alveg rétt. En auðvitað er byggð einnig styrkt með ýmsum öðrum hætti en með sauðfjárrækt. Síðan vil ég fagna því að hv. þm. er búinn að finna spámann þar sem Egill Jónsson á Seljavöllum er, fyrrverandi þingmaður. Hann hefði betur áttað sig á því fyrr og fylgt Agli undanfarna áratugi.

Herra forseti. Eigi er fundinn spámaðurinn Egill. Ég vitnaði örlítið í grein þessa ágæta manns vegna þess að ég taldi að hann hefði haft aðstöðu og þekkingu til þess að meta þá þróun sem átt hefði sér stað í landbúnaði. Ég tók hins vegar fram að ég tæki ekki undir alla þá svartsýni sem hann lýsti yfir til framtíðar. Hefði ég hins vegar verið búinn að finna spámanninn Egil þá hefði ég væntanlega fyrst og fremst tekið undir framtíðarsýn hans, en það var alveg þveröfugt. Varðandi hið eðlilega samningaferli þá er það auðvitað rétt hjá hv. þm. að það er erfitt að láta fjölda aðila taka þátt í því sem slíku. Ég greindi það hins vegar þegar síðustu samningar voru gerðir að þáv. hæstv. landbrh. gaf það vilyrði að haft yrði sérstakt samráð við landbn. í samningaferlinu. Það var nokkuð merk yfirlýsing fannst mér hjá hv. þingmanni að stjórnarliðar, ég skildi það svo, í landbn. hefðu heldur ekki fengið að fylgjast neitt með umfram okkur stjórnarandstæðinga í nefndinni og það verð ég að segja að er nokkuð merkilegt. Ég vona hins vegar að það muni ekki tefja málið í nefndinni að þar af leiðandi sé ekki næg vitneskja um þá þróun sem átti sér stað á samningaferlinu. En á það var ég akkúrat í raun og veru að leggja megináherslu að hefði landbn. verið höfð með í ráðum og hefði komið að á vissum tímapunktum og verið upplýst um stöðu mála þá hefði átt að vera enn fljótlegra og auðveldara að afgreiða málið í nefndinni. Ég vil síðan að sjálfsögðu taka undir það með hv. þm. að þetta mál er í eðli sínu um leið byggðamál. En það er auðvitað hægt að gera ýmislegt annað til þess að styrkja byggðir og ég tala nú ekki um hinar dreifðu byggðir í sveitum landsins öðruvísi en með beingreiðslum. Ég var, herra forseti, aðeins að rifja upp að gefnu tilefni hvað stóð í samþykktri stefnu.

Herra forseti. Það var ekki neitt merkileg yfirlýsing þó að samningamenn ríkis og bænda fengju frið til þess að vinna sína vinnu án þess að aðrir væru að hlutast til um það meðan þeir voru að koma sér niður á aðferðafræðina í samningum. Hinu skal ég ekki leyna og engin ástæða er til þess, að að sjálfsögðu fylgdist ég grannt með, einkum frá áramótum, hvernig gekk og við vildum að sjálfsögðu, stjórnarmeirihlutinn á þingi ásamt ríkisstjórninni, tryggja að þingmeirihluti væri fyrir samningnum þegar kæmi að lögfestingu hans á Alþingi. Annað hefði verið óeðlilegt en að fylgjast með til þess að bændur gætu verið nokkuð vissir um að samningnum yrði ekki gjörbreytt á þingi eða hann jafnvel felldur þegar þeir væru búnir vonandi að samþykkja hann. Herra forseti. Ég vil ekki forsjárhyggju í landbúnaði. Ég vil ekki þá forsjárhyggju að ungir bændur megi ekki hætta ef þeir vilja. Ef ungur bóndi kýs að hætta þá hættir hann og hefur öll tök á því að koma undir sig fótunum á öðrum vettvangi og það finnst mér allt í lagi að sjálfsögðu. Það eru of margir að framleiða fyrir of lítinn markað nú um stundir og þess vegna er öðrum þræði uppkaupatilboðið gert til að gera mönnum kleift að hætta. Ég vona að þeir hætti sem sjá sér hag í því en aðrir ekki og ég vona að að þeir sem eftir verða verði hæfilega margir til þess að Íslendingar geti neytt hollra og góðra matvæla. Ég segi næstum því amen eftir efninu.

Herra forseti. Það er ljóst og hefur skýrst að auðvitað hafa stjórnarliðar í landbn. fylgst betur með og út af fyrir sig er ekkert um það að segja. Ég hefði talið óeðlilegt ef bændur hefðu ekki haft neina tryggingu fyrir því að þingmeirihluti væri fyrir samningnum. Það er nauðsynlegt. Hins vegar undirstrikar þetta að sjálfsögðu það sem ég sagði í ræðu minni áðan að við stjórnarandstæðingar höfum þar af leiðandi afar takmarkaða möguleika til að koma við nokkrum breytingum á samningnum og þess vegna hefði hugsanlega verið betra að hafa meira samráð við landbn. þannig að hugsanlega hefði verið hægt að bæta samninginn eitthvað því að varla trúa menn því að hann sé fullkominn frekar en nokkuð annað. Hv. þm. játaði að hann vildi ekki forsjárhyggju í landbúnaði. Ég held að ég verði að benda hv. þm. á að hans ágæti flokksbróðir og ég vænti spámaður að einhverju leyti, Egill Jónsson, hefur einmitt fyrst og fremst verið með þá gagnrýni á þann samning sem nú liggur fyrir að þar sé allt of mikil forsjárhyggja á ferðinni. Ég er alveg sammála hv. þm. í því að ef ungur bóndi vill bregða búi þá á ekki að banna honum það, hvorki með lögum frá Alþingi né þvingunum. Það sem ég hef hins vegar mestar áhyggjur af er að hinn ungi bóndi hætti ekki vegna þess að hann vilji endilega hætta, heldur vegna þess að hann neyðist til að hætta og það er miklu alvarlegri hlutur. Ég vona auðvitað að svo sé ekki. En eins og ég kom örlítið að í ræðu minni þá eru ákveðnar áhyggjur í þá áttina. Það er mjög slæmt ef við erum vegna aðstæðna að neyða menn til þess að hætta því starfi sem þeir hafa mestan áhuga á að sinna.

Herra forseti. Við ræðum frv. til laga um breyting á lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, með síðari breytingum. Þessar lagabreytingar miða að því að uppfylla samning sem er fskj. með frv., samning um framleiðslu sauðfjárafurða. Núna stendur yfir atkvæðagreiðsla meðal bænda um þennan samning og það er ekki ljóst hvernig atkvæðin muni falla. En það er ljóst að bændur treysta á að þeir séu að greiða atkvæði um þann samning, um þær lagabreytingar sem við erum hér að fjalla um. Það er ekki hægt að skrifa undir svona samning nema með fyrirvara um samþykki bænda og samþykki þingsins. Öðruvísi verður það ekki gert. En það er líka ljóst að menn telja að lengra verði ekki komist. Samningurinn hefur að mörgu leyti verið sniðinn eftir óskum bændastéttarinnar og ekki hefur komið fram mér vitandi óánægja með einhvern einstakan þátt samningsins. Bændur eru ekki allir ánægðir í sjálfu sér með þennan samning. En þeir eru óánægðir á mismunandi forsendum eftir því hvernig málið snýr að hverjum og einum. Búskapur bænda er misjafn og þessi samningur kemur til með að snúa mjög ólíkt að hverjum bónda fyrir sig og þannig mótast hans viðhorf. Það er því ekkert eitt atriði í þessu sem stendur upp úr þannig að hægt sé að segja að erfitt sé að knýja fram þennan samning á þingi því að bændur séu óánægðir með eitthvert eitt atriði. Það er ekki þannig. Samningurinn er gerður til sjö ára. Það er nauðsynlegt að gera slíka samninga til langs tíma. Menn í búskap sem og í sjávarútvegi verða að vita nokkur ár fram í tímann við hvað þeir eiga að búa, að hverju þeir eiga að aðlaga sinn búskap. Forsenda samningsins er að innanlandsframleiðslan verði svipuð því sem hún er í dag út samningstímabilið. Við það er samningurinn miðaður. Það er því áhyggjuefni að sjá ekki í samningnum hvatningu til markaðsaukningar eða átaks til að auka neyslu íslensks lambakjöts á innanlandsmarkaðnum eða í það minnsta að það komi fram í samningnum að það eigi að sporna við frekari samdrætti í innanlandsneyslunni. Ég ætla ekki að fara yfir hvert einasta atriði samningsins. Mig langar bara í nokkrum orðum að segja það sem mér býr í brjósti um helstu þætti. Það er stefnt að uppkaupum á 45 þúsund ærgildum næstu þrjú árin. Bændur hafa því næstu þrjú ár til að aðlaga sig þessum samningi og þau ár munu segja okkur töluvert um það hvernig sauðfjárbúskapurinn verður í nánustu framtíð því að uppkaupin eru hugsuð þannig að á fyrsta árinu fær bóndinn hæsta verð fyrir hvert ærgildi en síðan fer það stiglækkandi. Ég veit að margir bændur bíða eftir þessum samningi til að losna úr þeim aðstæðum sem þeir búa við í dag. Ég vona að það séu frekar eldri bændurnir en ungir. Það er illt til þess að hugsa að bændur vilji losna úr búskap en vegna aðstæðna geti þeir ekki selt eða hætt búskap. Það er því örugglega góð lausn fyrir þó nokkra bændur að fá þennan uppkaupsrétt og margir munu örugglega nýta sér hann fyrsta árið og fá þannig sem mest fyrir sinn kvóta. Ég tek undir með þeim sem hafa áhyggjur af því að sjá ekki fyrir hvernig byggð þróast við þessi uppkaup. Auðvitað hefur það að segja þegar fækkar í sveitum og fækkun fólks hefur áhrif á búskapargetu þeirra sem eftir verða. Þetta hefur áhrif á möguleika annarra sauðfjárbænda þó svo að þeir geti keypt upp kvóta, geti haft arðbærari bú því að með fækkun í sveitinni verður erfiðara að stunda smalamennsku. Félagslegi þátturinn verður líka erfiður ef það fækkar í sveitum þannig að það er ekki eingöngu rekstur sauðfjárbúanna sem kemur til með að skipta sköpum í framtíðina heldur líka þessi félagslegi þáttur. Þetta er áhyggjuefni. Þessi samningur hjálpar bændum sem vilja hætta, en síðan verður maður bara að vona það besta og að það verði gripið inn í með einhverjum hætti ef í ljós kemur að í óefni stefnir. Þessi uppkaup eru ekki eingöngu út úr greininni heldur er meiningin að úthluta hluta þessara ærgilda aftur til þeirra bænda sem vilja stækka við sig, fara í gæðastýringu og gera búin sín rekstrarhæfari. Þessi 45 þúsund ærgildi hverfa því ekki alfarið út af markaðnum á þessum þremur árum. Eftir 2004 verður um frjálst framsal að ræða og það er bara opin bók. Við vitum ekki hver þróunin verður. Það er reynt að hafa áhrif á búsetuþróunina að hluta til með þessum álagsgreiðslum, þ.e. gæðastýrðri framleiðslu, þar sem á að taka tillit til jarðagæða. En það ákvæði er samt svo veikt í samningnum að það ræður ekki uppkaupum. Þessi gæðastýrða framleiðsla er ekki eftir sömu reglum og önnur gæðastýrð framleiðsla. Þetta er alveg sérstakt. Ég veit ekki hvað á að kalla þetta. Þetta er alveg sér pakki sem búinn er til til þess að við getum með góðum huga hvatt bændur til að fara í annað framleiðsluferli en margir þeirra viðhafa í dag. Margir þeirra hafa tekið þetta upp eða svipað kerfi og fylgjast vel með og eru góðir bændur. Það er verið að hvetja aðra til þessarar breyttu hugsunar, breytts verklags, aukinnar fagmennsku. En í þessu segir ekkert að það skuli vera ítala á búunum, að það skuli vera algjörlega bundið hvað hver bóndi hefur margt fé miðað við hvernig ástand jarðarinnar er. Það á að stefna að því. En það er ekki hægt að banna bónda --- ég get ekki lesið það út úr þessum samningi --- sem hefur ekki nægilega góð afréttarlönd að auka kvóta sinn og hafa fleira fé. Þó andi gæðastýringarinnar segi til um að hann skuli taka tillit til og bæta jörðina þá sé ég ekki að hægt sé að koma í veg fyrir að bændur sem ekki hafa nægilega góð afréttarlönd eða beitilönd, auki við sig. En vissulega er hægt að nota þessa gæðastýringu til þess að fá betri nýtingu afurða og koma á hagræðingu í rekstri og auka kynbætur. Og það er hægt að nota þessa gæðastýringu sem tæki til að breyta hugsunarhætti bænda til að stýra framleiðslunni inn í lífræna framleiðslu. En því miður, segi ég, fyrir okkur öll og ekki síst bændurna sjálfa var það skref ekki stigið að nota þessa gæðastýringu sem hluta af ferli inn í lífræna ræktun því að möguleikar okkar á að efla sauðfjárrækt í landinu hljóta að byggjast á því, og hafa alltaf gert, að auka útflutning. En við náum ekki að auka útflutning og hækka verðið nema við séum með framleiðslu sem hefur lífrænan stimpil. Annað er bara tilbúningur. Eitthvað sem heitir vistvænt, eitthvað sem heitir heilnæmt og gott íslenskt, er ekki til. Ef við ætlum að auka markaðssetningu til útflutnings þá verður afurðin að vera stimpluð sem lífrænt ræktuð. Því harma ég að þetta fyrsta skref skuli ekki hafa verið notað sem ákveðið ferli með möguleika á að hefja lífræna ræktun. Það er enginn hvati í samningnum fyrir bændur til að hefja lífræna ræktun. Það er engin áætlun sem segir að stefnt skuli að því að árið 2007 skuli einhver prósent, segjum bara 5%, bænda hafa hafið lífræna ræktun. Það eru engin markmið til lífrænnar ræktunar sett fram. Það finnst mér miður þegar við horfum til útflutnings. Samningurinn miðast við það að halda innlenda markaðnum og þá verðum við að gera eitthvað til þess að halda honum. Það kostar peninga og það kostar áhuga sláturleyfishafa og annarra að markaðssetja kindakjötið innan lands. En því miður eru heldur ekki til neinar aðgengilegar tölur sem skýra það hvernig varan er markaðssett, hversu há prósenta af kjötinu er þiðin fyrir neytandann, hversu há prósenta er bara í heilum og hálfum skrokkum og hversu há prósenta er í frystiborðunum. Það er orðið þannig hjá fjölskyldum í dag að það er lítill fyrirvari og undirbúningur fyrir matseldina. Það þarf að vera hægt að grípa einn pakka af góðu kindakjöti alveg eins og maður grípur einn pakka af svínakjöti eða ófrosnum kjúklingum. Ef við ætlum að halda núverandi stöðu kindakjöts á markaði þá verður eitthvað að breytast í markaðssetningunni. Ég ætla að vona að gæðastýringin hafi jákvæð áhrif. Það tekur tíma að sanna sig. En það má líka koma með varúðarorð. Þetta gæðastýringarkerfi getur líka orðið dýrt. Það getur líka orðið bákn. Það á að hafa það í huga strax frá upphafi að það verði ekki eitthvert ógurlegt bákn sem verði bæði dýrt og flókið. Herra forseti. Að lokum vil ég helst segja um þennan samning að hann er flókinn. Það er kannski helsti löstur samningsins að hann er of flókinn. Þegar maður er búinn að lesa hann sér maður að það er óljóst hvert stefnir varðandi búsetu sauðfjárbænda. Það eru engin bein búsetumarkmið í samningnum. Markmiðin eru svona hvetjandi, en ekki bein.

Herra forseti. Ég vil aðallega þakka fyrir ágætar hugleiðingar hv. þm. Þuríðar Backman. Hún sagði að gæðastýringarkerfið væri flókið og samningurinn allur og að gæðastýringarkerfið gæti orðið bákn í úrvinnslunni. Ég hef satt að segja hugleitt það líka og ég held að það séu varnaðarorð í tíma töluð að þess þurfi sérstaklega þurfi að gæta að gæðatýringarkerfið verði ekki flókið eftirlitskerfi. Þar ræður miklu hvernig úrvinnslan mun verða á næstunni um þetta þegar menn eru að setja sig í stellingar til þess að fara að vinna samkvæmt samningnum. Það kann líka að vera að samningurinn allur sé flókinn en ég hygg nú að menn ráði alveg við það að átta sig samt á því. Ég heyri það á ræðum stjórnarandstæðinga hér í dag að þeir hafa sett sig vel inn í málið og ráða alveg við að skilja þetta og ég veit að það gera bændur líka. Þegar hæstv. landbrh. sem nú er í Kína --- ég segi nú ekki að hann sé að kenna þeim að mjólka, sem flogið hefur þó fyrir --- kom frá því að kynna samninginn í þingflokki þeirra framsóknarmanna þá sagði hann: ,,Þetta er góður samningur. Það skilja hann ekki nema greindustu menn.`` Bændastéttin er nú þannig að hún á auðvelt með að skilja samninginn og taka ákvarðanir. Ég held því að það sé rétt sem hv. þm. Þuríður Backman segir að þeir bændur sem hyggjast hætta munu selja strax og þess vegna held ég að uppkaupatilboðið verði fljótt uppfyllt í þessum 45 þúsund ærgildum þannig að þá er komin frjáls sala á greiðslumark miklu fyrr en 2004.

Herra forseti. Við ræðum hér nýjan búvörusamning við fulltrúa sauðfjárbænda, ekki við sauðfjárbændur sjálfa, og okkur er sagt að þetta sé fyrir greindustu menn að skilja. Ég er ekki í þeim hópi. En ég ætla samt að reyna að fjalla um frv. þó að ég skilji það ekki til hlítar. Herra forseti. Við lifum á nýjum tímum. Ferðalög eru orðin mjög auðveld, tölvur eru komnar á flest heimili, netið og farsímar og við upplifum tækninýjungar á hverjum degi. Og svo kemur hér inn í sali hv. Alþingis samningur lengst aftan úr fornöld, kerfi sem búið var til um miðja þessa öld sem er að líða --- hún er reyndar ekki liðin --- fullur af forsjárhyggju, herra forseti. Nú skal aldeilis haldið í hendina á bændum sem ekki kunna fótum sínum forráð. Bændur eiga að gera þetta og bændur eiga að gera hitt. Og ef þeir gera þetta og hitt fá þeir styrk frá ríkinu, ella ekki eða skertan styrk. Enn er haldið áfram að hafa framleiðsluhvatningu í þessum búvörusamningi nákvæmlega eins og í þeim síðasta, sem ég gagnrýndi mikið þá. Í frv. stendur, herra forseti: ,,Beingreiðslur skulu vera 4.399 kr. á hvert ærgildi ...`` --- ég skil nú ekki af hverju þeir hafa það ekki 4.400, þetta er svona Hagkaupsverð á hvert ærgildi. ,,Til þess að fá fullar beingreiðslur þarf sauðfjárbóndi að eiga að minnsta kosti 0,6 vetrarfóðraðar kindur fyrir hvert ærgildi greiðslumarks ... Nái ásetningur ekki þeirri tölu skerðast beingreiðslur hlutfallslega.`` Ef menn eiga kindur hljóta þeir eðli samkvæmt að slátra kindum. Og ef þeir slátra kindum verður til kjöt, þ.e. til að fá beingreiðslur þurfa menn að búa til kjöt. Forsendan fyrir því að fá beingreiðslurnar er að menn framleiði. Og svo er verið að segja að vandinn sé sá að menn framleiði of mikið. Þetta skildi ég ekki síðast og skil ég ekki enn, en ég er sennilega ekki í hópi þeirra greindu manna sem eiga að geta skilið þetta allt til hlítar. Herra forseti. Mennirnir við grænu skrifborðin á Hótel Sögu hafa fundið út hvernig á að auka gæði landbúnaðarframleiðslunnar. Bændur hafa reyndar framleitt kindakjöt í landinu í þúsund ár, en gæði þess hafa sennilega ekki verið nógu mikil allan þann tíma. Nú á sem sagt að fara að hjálpa þeim að auka gæðin. Þá kemur mjög skemmtilegur kafli hérna, herra forseti, á síðu 16 í frv., sem heitir Gæðastýrð sauðfjárrækt. Þetta plagg er framleitt á grænu skrifborði, það er alveg greinilegt. Ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að lesa dálítið upp úr því til að menn átti sig á hvernig haft er vit fyrir bændum: ,,Gæðastýringin tekur til eftirfarandi þátta: Landnota. Framleiðandinn sýnir fram á afnotarétt yfir landi, þar með talið afrétt, sem fullnægir beitarþörf alls búpenings viðkomandi bús. Nánar skilgreint í gæðahandbók.`` Hingað til höfum við haft forðagæslumenn og ítölu en nú á sem sagt að gera enn betur, herra forseti. ,,Einstaklingsmerkinga. Sauðfé merkt og skráð samkvæmt gæðahandbók. Kynbótaskýrsluhalds. Bústofn skráður og metinn í viðurkenndu kynbótaskýrsluhaldi. Gæðahandbóka. Hirðing og meðferð bústofns skráð samkvæmt gæðahandbók. Búfjáreftirlits. Leggja skal fram vottorð frá búfjáreftirlitsmanni sveitarfélags um fóður, aðbúnað og ástand búfjár, samkvæmt ákvæðum gæðahandbókar. Lagt skal mat`` --- ég vil að hv. þingmenn leggi við eyrun --- ,,á ytri ásýnd býlisins, samkvæmt ákvæðum gæðahandbókar.`` Nú skal verða fallega málað ella fá menn ekki styrk.

Tími til kominn.

Tími til kominn, segir hv. formaður landbn. ,,Lyfjaeftirlits. Gera skal grein fyrir kaupum og notkun lyfja á búinu.`` Nú fara að verða vandræði með magnyltöflurnar. ,,Áburðarnotkunar og uppskeru. Gera skal grein fyrir áburðarnotkun, hvernig hún er ákvörðuð og uppskera skráð af hverri spildu, sbr. ákvæðum gæðahandbókar. Fóðrunar. Gera skal grein fyrir fóðrun og fóðurefnum (beit, heygjöf, kjarnfóðri o.fl.) sbr. ákvæði gæðahandbókar.`` Nú skal fylgjast með á vetrardögum hvar rollurnar eru að kroppa, hvort það er beitilyng, stör eða eitthvað því um líkt. Og allt á að skrá í þessa gæðahandbók. Þetta er náttúrlega ekkert annað en skrifræði, herra forseti, skrifræði og aftur skrifræði, sem fór með Sovétríkin forðum tíð. Það er ekkert um gæði í þessu. Þetta eykur ekki gæði kindakjötsins, sem er reyndar mjög gott, gæði íslensks kindakjöts eru frábær. Það er ekkert í þessu sem eykur gæði þess eða tryggir þau --- nema ef vera skyldi að þeir menn sem eiga að hafa eftirlit með þessu komi heim að býlum og segi: Nú skaltu gera svona, vinurinn, og nú skaltu gera hinsegin. Einhver stráklingur úr Reykjavík, sem væntanlega er búinn að læra í búnaðarháskóla, ætlar að fara að segja bónda sem búinn er að starfa við þetta í 30--40 ár hvernig hann eigi að hegða sér og hvernig hann eigi að framleiða gott lambakjöt. Herra forseti. Þetta er forsjárhyggja ef eitthvað er. Og ef menn ekki hlíta þessu fá þeir ekki greiðslur úr ríkissjóði. Þá sæta þeir skerðingu, herra forseti. Ég spurði hæstv. starfandi landbrh. um það vandamál í sambandi við ákvörðun bænda um hvort þeir eigi að selja kvótann sinn, því að þeir vita ekki hvort þeir uppfylla þessi skilyrði um gæðastýringu fyrr en hún er komin á. Og henni er ekki komið á fyrr en eftir að tíminn til að selja beingreiðslurnar er liðinn. Menn þurfa því að taka áhættu. Þó að hv. formaður landbn. hafi sagt hér áðan að bændur væru ekki hræddir, þá er það þannig með allt fólk að það óttast að skipta um starf, svo maður tali nú ekki um starf sem það hefur kannski sinnt í 30--40 ár og telur sig jafnvel ekki kunna neitt annað. Auk þess er það tengt búsetu því að menn þurfa að flytja búferlum og skilja eftir allar eigur sínar verðlitlar eða verðlausar. Það er því ekki lítið átak að selja kvótann sinn og hætta búskap. Margir munu óttast það og þeir munu líka óttast þetta skrifræði og ekki uppfylla það eða fara ekki í það, og þeir munu taka þessu eins og hverjum öðrum náttúruhamförum, herra forseti. Þeir hafa staðist náttúruhamfarir hingað til, skerðingu á kvóta aftur og aftur þangað til býlið er orðið svo lítið að þeir geta hvorki lifað né dáið, og nú munu þeir taka þessari 22,5% skerðingu áfram og geta ekki hætt. Þetta er grafalvarlegt mál. Á blaðsíðu 12, herra forseti, er dæmi sem ég ætlaði að leika mér að búa til gagndæmi við, ég hef stundum gert það. Þar kemur fram þegar menn eru búnir að selja beingreiðslurnar, þá stendur: ,,Samningshafar undir stafliðum a, b, c og d skulu undirgangast kvaðir um að framleiða ekki sauðfjárafurðir á samningstímanum.`` Og nú ætla ég að búa til lítið dæmi handa hv. þm. til að hugsa um. Segjum að einhver bóndi, Jón, eigi kvóta og selji hann --- beingreiðslurnar. Þá má hann ekki framleiða á búi sínu. Hann selur mér fjárstofninn. Og svo leigir hann mér húsin sín og selur mér hey á haustin því hann má framleiða hey. Svo er hann vinnumaður hjá mér á veturna og starfar við það að gefa þessum kindum mínum að éta. Er hann þá að framleiða sauðfjárafurðir? Og ef sagt er: Já, þetta er á sama býlinu: Ókei, þá bara flytjum við kindurnar yfir á næsta bæ eða eitthvert eyðibýli. Þetta er dæmi um hvernig hægt er að fara í kringum þessa reglu, og ég skil nú ekki af hverju hún er þarna. Annað vandamál með söluna á þessum beingreiðslum er: Hvað tekur við árið 2008? Þegar síðasti samningur var samþykktur þá spurði ég: Hvað tekur við árið 2000? Verða þá áfram beingreiðslur til bænda? Og ef maður reiknar beingreiðslurnar inn í verðið sem ríkið er að bjóða, þá er það 20% arðsemiskrafa. Það er ekkert voðalega skynsamlegt fyrir bónda að ganga að þessu tilboði ríkisins. En ef maður tekur bara sjö árin sem samningurinn tekur til, þá er það 9% arðsemiskrafa. En þá er ekki reiknað með því að helmingurinn af því sem ríkið kaupir leggist til viðbótar. Arðsemiskrafan er því töluvert hærri. Það er dúndurarðsemi að selja ekki. Sennilega er verðið allt of lágt. En þá kemur það til að menn þurfa að hokra til að fá þessar greiðslur. Og það er einmitt það sem gerir þetta svo óarðbært. Þetta mikla kerfi sem við höfum haft, herra forseti, í fjölda áratuga hefur gert það að verkum að greiðslur til bænda eru nú --- ef maður tekur allar þær greiðslur sem koma fram í þessu frv. --- 75 þús. kr. á mánuði á hvern bónda og geri ég þá ráð fyrir 2.600 bændum en þeir eru mikið færri í reynd, vegna þess að hjón hafa stundum skipt með sér beingreiðslunum og þetta hefur dreifst mjög víða. Sennilega eru bændur með beingreiðslur upp á 100 þús. kr. á hverja fjölskyldu eða hvern starfandi bónda að meðaltali á mánuði sem er meira en hann hafði í tekjur. Þetta kerfi er búið að gera það að verkum að bændur framleiða sem sagt minna en ekki neitt. Og þessu kerfi á að viðhalda. Þetta kerfi sem við höfum haft hér svo lengi hefur búið til fátækt, og þá mundi ég kalla það raunverulega fátækt. Fólk sem hefur það mjög slæmt, eignirnar rýrna á hverju ári og það getur hvorki lifað né dáið. Þetta fólk fer ekki í félagsmálastofnanir, það get ég fullyrt. Það er ekki búið að læra það og hefur auk þess það mikla sjálfsvirðingu að það gerir það ekki. En þetta er fólk sem er fátækt og það á að gera það enn fátækara. Ég spyr, hvers vegna í ósköpunum var framsalið ekki heimilað strax? Af hverju í ósköpunum var það ekki heimilað við síðasta búvörusamning? Hvers vegna þurfa menn endilega að hokra? Þetta er einhver draumsýn að hafa byggð um allt land og menn eru að fórna bændum í því skyni að hafa slíka draumsýn. Hvers vegna er þessi framleiðslukvóti? Af hverju þurfa menn að eiga 0,6 kindur, vetrarfóðraðar kindur? Hvers vegna í ósköpunum ekki bara núll komma núll kindur? Af hverju þurfa menn endilega að eiga þessar kindur til að fá beingreiðslur? Það er til þess að menn neyðist til að búa. Þeir skulu sko ekki bregða búi, blessaðir. Þetta er allt að því mannvonska. Það á að þvinga menn til að búa en búa við sífellt lakari og lakari kjör. Ég hef hitt bónda sem sagði: Ef ég gæti keypt kvóta og ég væri með svona 600 ærgildi í staðinn fyrir þau 300 eða 200 sem ég er með, þá gæti ég búið góðu búi. Þá borgar sig að vera yfir þessu um veturinn, þá yrði ég með sæmilega afkomu. En hann má það ekki í dag. Þessi ungi maður, sem ég þekki, má ekki kaupa kvóta. Þannig er það í dag. Hann fær það ekki. Og annar bóndi sem gjarnan vill bregða búi og selja sinn kvóta má það ekki heldur. Til hvers er þessi gæðastýring, herra forseti? Hvaða bákn er verið að byggja þar upp? Hvað er verið að gera þarna? Menn eiga að færa í bækur hér og þar og þar og hér. Til hvers, herra forseti, er þessi gæðastýring? Ég sé ekki að hún gefi nokkurn skapaðan hlut nema að hún vinsar úr þá bændur sem eiga tölvur og þeir skulu fá extra miklar greiðslur. En hinir bændurnir sem ekki eiga tölvur skulu blæða. Bændur hafa ekki allir tölvur og það eru ekki allir tilbúnir til þess. Nei, herra forseti, þessi samningur er ekki góður fyrir bændur, svo maður tali ekki um skattgreiðendur. Skattgreiðendur greiða milljarða á hverju einasta ári í þetta kerfi. Uppkaupin eiga að kosta tæplega milljarð, herra forseti, á sama tíma og það vantar peninga út um allt, í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu o.s.frv. Nei, herra forseti, þessi samningur er ekki góður fyrir skattgreiðendur. Er hann þá góður fyrir neytendur? Nei, það er hann ekki. Við erum með miklar kvaðir og hömlur á innflutningi landbúnaðarvara til að halda kerfinu við þannig að hann er heldur ekki góður fyrir neytendur. Herra forseti. Þessi samningur er slæmur fyrir bændur. Hann er slæmur fyrir skattgreiðendur og hann er slæmur fyrir neytendur. Ég er á móti honum.

Herra forseti. Hv. þm. talaði af andhita, einkum undir það síðasta og það er vissulega gott. Hann nefnir að gæðastýringin sé hálfgert fíaskó. Ég nefndi áðan í andsvari við annan hv. þm. að nauðsynlegt væri að gæta þess að gæðastýringarkerfið verði ekki bákn, að þar komist ekki skriffinnarnir á kreik til að búa til bákn. Ég lít svo á að gæðastýringin sé millistig þangað til farið verði í eitt heildstætt kerfi sem byggir á hollustu og hreinleika rétt eins og í öðrum greinum. Ég hef iðulega tekið dæmi um frumutöluna í mjólk. Það er ekki þannig að sumir megi hafa þetta margar frumur í hverri einingu mjólkur og aðrir einhvern annan frumufjölda heldur allir það sama. Það er sett eitt kerfi fyrir alla og þannig á það að sjálfsögðu líka að vera í gæðastýringu að reglur um hollustu og hreinleika, gæði, fóðrun, hirðingu og hvað eina eiga að ná til allra, ekki bara sumra. Ekki á að mismuna mönnum eftir því hvort þeir fara í gæðastýringu eða ekki. Ég lít þannig á að þetta sé millistig, millileið, þangað til allir eru í gæðastýringu. Hv. þm. fór með dæmi um bónda sem yrði leiguliði hjá honum og framleiddi kjöt út á hann þó að hann hefði selt rétt sinn. Bændur eru ekki bara greindir. Þeir eru líka heiðarlegir og þeir munu ekki fara fram hjá lögum eða reglum í stórum stíl en hins vegar er það rétt sem hv. þm. sagði. Hvers vegna þurfa menn að eiga 0,6 kindur á ærgildi greiðslumarksins? Hvers vegna má það ekki vera núll? Þetta er góð spurning.

Herra forseti. Vistvænar afurðir eru sífellt að verða vinsælli. Markaðurinn sér um að menn eru tilbúnir til að borga meira fyrir mjólk sem er vottuð. Menn eru tilbúnir til að borga meira fyrir kjöt sem er vottað að sé vistvænt. Þetta hefur sýnt sig alls staðar. En hér á landi erum við með miðstýrt kerfi sem byggir á því að t.d. geymslu- og frystikostnaður er niðurgreiddur á allt kjöt þannig að þeir sem framleiða vistvænt kjöt komast ekki fram hjá kerfinu. Þetta skal allt fara í sama farveginn. Eins og hv. þm. sagði áður í umræðunni eiga allir bændur að fara í gegnum gæðakerfið. Hvernig á þá að vinsa skussana frá? Herra forseti. Hv. þm. sagði að bændur væru heiðarlegir. Það er ljómandi gott að búið er að finna a.m.k. eina stétt í þjóðfélaginu sem er heiðarleg og svíkur ekki undan skatti. Það er fínt mál og gott að fá svona siðgæðisvottorð frá klerkinum. Herra forseti. Hv. þm. sagði að gæðastýringin mætti ekki verða bákn og hann vonaði að hún yrði ekki bákn og hann tryði því að hún yrði ekki bákn. Ég segi nú ekki annað en: ,,Mikil er trú þín, kona.``

Herra forseti. Hv. þm. vitnar í Biblíuna máli sínu til stuðnings og það er vissulega gott. Hann sagði áðan að hömlur væru á innflutningi landbúnaðarafurða. Það er alveg rétt vegna þess að engin þjóð er tilbúin að fórna landbúnaði sínum fyrir frjálsan innflutning. Við erum aðilar að GATT-samkomulaginu og förum þar fram með öðrum þjóðum. Sumar þjóðir styrkja landbúnað sinn meira en við gerum. Aðrar þjóðir styrkja sinn landbúnað minna. Við erum ekkert á slæmu róli í því. Við erum heldur ekki að styrkja beinlínis landbúnað heldur erum við að gera íslenskan landbúnað samkeppnishæfan á matvælamarkaðnum. Hvað varðar bændur, greindina og heiðarleikann, þá eru þeir líka svo skynsamir að þeir munu ekki gerast leiguliðar hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal.

Herra forseti. Ég hygg að fáar þjóðir búi við jafnmiklar kvaðir og hömlur á innflutningi landbúnaðarafurða og Íslendingar. Sú spurning hefur a.m.k. vaknað hjá mér af hverju ég er hættur að kaupa grænmeti. Ég hef spurt að því í hv. efh.- og viðskn. hvernig standi á því að ég er hættur að kaupa grænmeti. Það er orðið svo dýrt. Það veldur því að ég er hættur að kaupa það að mestu leyti. Ég vona, herra forseti, að engum bónda detti í hug að framleiða appelsínur því þá mundu þær kosta 4.000 kr. kg og ég hefði ekki efni á að kaupa þær. Einhverjum bónda datt í hug að framleiða papriku og síðan hef ég ekki getað keypt papriku á Íslandi. Þetta er dæmigert fyrir það kerfi sem við búum við og ég skora á hv. þm. að hugleiða hvort ekki þurfi að taka allt þetta kerfi til endurskoðunar og gera bændum kleift að verða frjálsir menn og standa hnarreistir og skila þjóðarbúi sínu eins og þeir hafa gert þannig að bú verði landstólpi eins og var í eina tíð.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að gagnrýna að þetta stóra mál skuli vera tekið á dagskrá án þess að hæstv. landbrh. sé viðstaddur. Ég heyri reyndar að hv. formaður landbn., Hjálmar Jónsson, gerir sitt besta til þess að verja hvern stafkrók í frv. en eigi að síður er það svo að við hefðum gjarnan viljað eiga orðastað við hæstv. landbrh. Hann hefur í rauninni komið fram sem táknrænn vörsluaðili þessara hugmynda. Hann hefur sjálfur verið á fundum og ég hefði gjarnan viljað bæði heyra mál hans og eins hitt að tryggja að hann hlýddi á mál alþingismanna. Mig langar líka til að segja það í upphafi, herra forseti, að mér kom nokkuð á óvart eftir að síðasti búvörusamningur var afgreiddur héðan frá Alþingi fyrir fimm árum að þeir bændur sem ég heyrði í, m.a. á bændafundum sem ég fór á, virtust að jafnaði til muna frjálslyndari og tilbúnari til að taka áhættu og fara í stærri breytingar í starfsumhverfi sínu en hv. Alþingi. Það kom mér nokkuð á óvart. Það segir mér að þeir sem höndla þessi mál fyrir hönd bænda eru að verja eitthvert annað kerfi en bændurnir sjálfir vilja að þeir séu að horfa til. Það segir mér að þeir séu kannski að verja eigið kerfi umfram það sem við vildum sjá bændum landsins til handa. Ekki síst vegna þess að hv. formaður landbn. segir okkur að menn munu forðast allt skrifræði er athyglisvert að horfa á tölurnar sem koma fram í umsögnum fjármálaskrifstofu fjmrn. um hvað þetta muni kosta. Þar kemur fram, herra forseti, að þjónusta og þróunarkostnaður muni verða 1 milljarður 645 þús. kr. á þessu tímabili, hann muni verða hátt í 2 milljarðar af þessari upphæð. En álagsgreiðslurnar vegna gæðastýringar verða til muna lægri. Greiðslurnar sem eiga að fara beint til bænda vegna gæðastýringarinnar eru til muna lægri en þjónustu- og þróunarkostnaðurinn og hvert skyldi hann nú falla?  Þetta er líka athyglisvert þegar við horfum til þess hver markmiðin í samningnum eru. Þau eru að sjálfsögðu fallega orðuð. Nýi samningurinn hefur það að markmiði að styrkja sauðfjárrækt sem atvinnugrein og bæta afkomu sauðfjárbænda. Við hljótum að velta svolítið fyrir okkur hvort menn séu þá á réttri leið. Nú heyrist mér á mönnum að þeir reikni með því að nægir verði til að selja eða láta ríkinu aftur í té ávísanirnar, að selja ríkinu til baka þær ávísanir sem þeir hefðu annars rétt á að fá og að menn munu þannig geta fækka sauðfé í landinu um 45 þús. fjár. Hins vegar er ástæða til þess vegna þess að hér eru menn með ákveðin markmið og þau nokkuð háleit að vekja athygli á því hvernig fór fyrir mönnum með þann samning sem er enn í gildi, samninginn frá 1995 þar sem voru einnig háleit markmið en mér sýnist að hafi flest brugðist. Ég sagði við þá umræðu að mér sýndist að inni í þeim samningi væri eins konar sóknarmark, að menn mundu að sjálfsögðu fjölga fé til þess að reyna að bjarga sér og það hefur sannarlega gerst. Menn hafa farið í það að fjölga fé það mikið að það er nánast jafnmikil fjölgun og sú fækkun sem menn ætla sér að ná í þeim samningi sem á nú að taka gildi ef samþykktur verður. Menn eru sem sé að reyna að spóla aðeins til baka í samningnum en mér sýnist að menn séu kannski ekki á mikilli leið til framfara. Gagnrýnt hefur verið að engin búsetumarkmið séu í þessum samningi. Í byggðaáætlun ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir því að gripið verði til sérstakra ráðstafana hvað varðar svæði sem byggja á sauðfjárrækt. Reyndar er líka vikið að sjávarútvegi en ekki er að sjá að samningurinn í sjálfu sér beini mönnum í þá átt, færi ekki búsetumarkmið. Þá veltir maður því fyrir sér hvernig eigi að styrkja sauðfjárræktina vegna þess að auðvitað er alveg ljóst að takmörk eru fyrir því hversu fáir bændur geta haldið út á tilteknum svæðum landsins. Ef menn eru að óska eftir stórfelldum uppkaupum eða sölu bænda á ávísununum og þá jafnframt áskilnað um að ekki megi vera með sauðfjárrækt á jörðinni næstu sjö árin þá má ætla að það verði þannig grisjun á ýmsum svæðum landsins að enginn landbúnaður verði stundaður. Þar koma bæði til félagslegir þættir en líka hitt að til þess að smala suma afrétti þarf ákveðinn fjölda bænda. Ef þeir eru ekki til staðar er sauðfjárrækt þar með dottin um sjálfa sig á viðkomandi svæði. Mér finnst athyglisverð, herra forseti, sú áhersla sem lögð er hér á gæðastýringu. Kannski hef ég verið of tilbúin til þess að trúa því að við værum með vöru í hæsta gæðaflokki. Ekki er langt síðan hér var einmitt umræða um gæðastýringarmál þar sem ríkið var að fara í mikla herferð til að selja þessa gæðavöru. Ég minnist þess að hv. þm. Pétur H. Blöndal tók líka þátt í þeirri umræðu og velti vöngum yfir því af hverju ríkið þyrfti að fara í að selja þessa gæðavöru ef hún seldi sig sjálf og væri svona góð. Þessu hefur verið haldið að okkur en nú á að fara í gæðastýringu. Nú eiga bændur samkvæmt því sem hér kemur fram að sitja tvo daga á námskeiði og þar með eiga þeir að vera fullnuma í gæðastýringunni. Síðan eru önnur skilyrði sem hefur verið farið yfir, m.a. skilyrði sem lúta að því að bóndi hafi yfir að ráða beitilandi sem sé í viðunandi beitiástandi og beitarnýting sé sjálfbær. Ég verð að segja það, herra forseti, að mér finnst þessi setning hljóma eins og tónlist í eyrum mínum. Ég veit að hún gerir það gagnvart býsna mörgum öðrum. Menn vilja gjarnan sjá það að landið sé skynsamlega nýtt til beitar og mörgum hefur sviðið ofbeit eða ofnýting lands og það er í góðu samræmi við þær hugmyndir sem menn hafa orðið um umhverfisvernd og nýtingu auðlindanna að þarna sé farið fram með þeim hætti sem hér er lýst að beitiland sé í viðunandi ástandi og beitarnýting sé sjálfbær. Hins vegar sýnist mér að þarna geti verið ýmsir hlutir á ferðinni sem gera það að verkum að ég get ekki glaðst innilega þó að setningin sé falleg vegna þess að hér segir, ef ég má vitna í, með leyfi forseta: ,,Leiki vafi á að fullnægjandi beitiland sé fyrir hendi eða þar sem vitað er að ástand landsins er ekki ásættanlegt, svo sem vegna upplýsinga um rof eða hrossabeit, fer fram ítarlegri skoðun á landinu. Jafnframt skal stefnt að því að auðnir og rofsvæði verði ekki nýtt til beitar og gerðar tímasettar framkvæmda- og fjárhagsáætlanir um úrbætur eftir því sem við á.`` ,,Jafnframt skal stefnt að því ...`` og ,,... úrbætur eftir því sem við á``. Síðan kemur toppurinn: ,,Fáist ekki fjármagn til nauðsynlegra girðinga verða bændur ekki látnir gjalda þess í vottun.`` Þeir geta sem sé fengið gæðastýringarskírteinið, heimildina eða álagið án þess að þessir hlutir séu í lagi og það segir hér: ,,Fáist ekki fjármagn til nauðsynlegra girðinga ...`` Hvaðan á það fjármagn að koma? Það fjármagn á greinilega ekki að koma frá bændum sjálfum. Þetta fjármagn á að koma úr ríkissjóði, vænti ég, og þarna er gat sem að mínu mati gerir það að verkum að mjög erfitt er að trúa á að mönnum sé fullkomin alvara með hinar ágætu fyrirætlanir um beitilandið í viðunandi ástandi og sjálfbæra beitarnýtingu. Ég verð að segja að gæðastýringarátakið og gæðastýringarumræðan og það álag sem bændur eiga að fá ef þeir taka þátt, minnir mig, í námskeiðum verkalýðsfélaganna sem voru haldin á árum áður og eru sum haldin enn og eru misgóð. Í mörgum tilfellum var um að ræða námskeið sem voru þannig að menn gátu fengið 5% launahækkun, 8% launahækkun ef þeir sóttu námskeiðin. Í sumum tilvikum var ekki hægt að halda námskeiðin. Það voru ekki tök á því. Þá voru ákvæði inni um að væri ekki hægt að halda námskeiðið fengu menn samt launahækkunina. Þetta var aðferð til að hækka launin. Ég held því fram, herra forseti, að gæðastýringarmálin í þessum samningi sé því miður fyrst og fremst aðferð til að hækka laun bænda. Nú er ég ekki að sjá eftir því þó að bændur hafi hærri laun og mér hefur sviðið það eins og fleirum að skynja það að raunverulega fátæktin í íslensku samfélagi er á meðal sauðfjárbænda. Hins vegar væri eðlilegra og hreinlegra að koma beint framan að hlutunum. Ég held líka að ástæða sé til að gæta að því sem hér hefur verið bent á í umræðunni að tímafresturinn liggur þannig í málinu að menn verða búnir að missa möguleikana á því að skila ríkinu aftur ávísuninni þegar að því kemur að þeir verða að fara í gegnum gæðastýringarnálaraugað sem verður eins og ég sagði áðan, herra forseti, kannski ekkert nálarauga þegar upp verður staðið þar sem að þessi varnagli er sleginn með fjármagn til girðinganna. Áður en ég hverf frá ákvæðum samningsins vildi ég ræða aðeins um jöfnunargreiðslurnar og þá fjölgun sauðfjár sem orðið hefur. Það blasir við að á tímabili núgildandi samnings hefur sauðfé í landinu fjölgað nánast jafnmikið og það fé sem menn ætla sér að kaupa upp í næsta samningi. Það var þannig að menn gátu og geta framleitt eins og þeir vilja og með þessum samningi á að verðlauna þá og mæta þeim sem hafa verið að auka við fé sem menn gætu kannski ætlað að væru fyrst og fremst ungir bændur sem væru að byrja. Hitt stendur eftir að gamla kerfið þar sem menn leiða rétt sinn til 20 ára gamals kjötinnleggs, það er það sem blífur. Þeir sem áttu kjötinnlegg fyrir 20 árum eiga réttinn í kerfinu og þó að gerð sé tilraun til að mæta þeim sem hafa verið að reyna að vinna sig inn í kerfið, þá er það gert af mjög miklum vanefnum eða mjög sparlega skulum við kannski orða það. Það er algerlega, herra forseti, skilið á milli þess hvað menn eru að framleiða, hversu mikið og þess hvað ríkið er tilbúið til að styrkja hvern og einn. Ýmsir velta fyrir sér lögmæti þessarar stefnu, lögmæti þess að kjötinnleggið fyrir 20 árum skapi grundvöllinn fyrir ávísanagreiðslunum í dag. Ljóst er að þeir sem eru að reyna að berjast inn í greinina og hafa vissulega verið að taka áhættu með aukinni framleiðslu og ætluðu sér kannski líka að hafa meira upp úr sér en reyndist vegna þeirra breytinga sem urðu á verði útflutts kjöts eru mjög ósáttir við hlut sinn. Þeim finnst að þarna sé hrópleg mismunun á ferðinni og efast um lögmætið eins og ég sagði áðan. Fróðlegt væri að vita og væntanlega getur hv. formaður landbn. svarað því hvort menn hafa látið skoða sérstaklega lagalega stöðu þess að tiltekinn hópur bænda, vegna þess að hann leiðir rétt sinn svo langt aftur í tímann, fær rétt til reglubundinna ávísana frá ríkinu á meðan aðrir sem eru í framleiðslu eiga ekki kost á slíku nema þá að mjög takmörkuðu leyti eins og komið hefur fram. Herra forseti. Mér fannst merkilegt að umræða skyldi spinnast um heiðarleik þessarar stéttar. Sú athugasemd sem kom fram hjá hv. þm. Pétri Blöndal að eftir að búið var að gefa heiðarleikavottorðið væri þetta kannski eina stéttin með slíkt vottorð. Mér finnst lágmark ef menn vilja kalla eftir sérstökum heiðarleik hjá tilteknum stéttum að búa þeim það starfsumhverfi að þeir geti unnið í því kerfi. Mér finnst að Alþingi hafi í sumum tilfellum verið mjög mislagðar hendur þegar um það er að ræða að skapa okkar hefðbundnu atvinnugreinum, sjávarútvegi og landbúnaði, eðlilegt starfsumhverfi. Stundum hefur það verið þannig, herra forseti, að þeir sem hafa verið duglegastir við að fara fram úr kerfinu hafa uppskorið mest þegar upp er staðið og slík kerfi geta aldrei verið ásættanleg. Þess vegna skora ég á hv. landbn. að fara vel ofan í markmið samningsins um að styrkja sauðfjárrækt og bæta afkomu sauðfjárbænda ef hægt er að gera það í einum og sama gjörningnum og menn velti því mjög alvarlega fyrir sér hvort þau fyrirheit sem eru í samningnum, hvort þau markmið sem eru í samningnum geta samræmst því sem þarna er sett fram sem höfuðmarkmið. Ég er á þeirri skoðun, herra forseti, að það kerfi sem verið er að framlengja með svolitlum breytingum sé löngu gengið sér til húðar, að menn þurfi að hugsa þetta upp að nýju, að rétt sé að hlusta á bændur sjálfa vegna þess eins og ég sagði áðan, að það kom mér á óvart að heyra hversu miklu lengra þeir væru tilbúnir til að ganga, hversu miklu frjálslyndari þeir voru en hv. Alþingi þegar síðan þessi búvörusamningur var samþykktur. Ég held að rétt sé að menn fari að leggja eyrun eftir því hvað verið er að segja í grasrótinni, hvernig menn vilja hafa þetta. Það kann ekki góðri lukku að stýra fyrir framtíð atvinnugreinar þar sem á að styrkja atvinnugreinina að setja upp kerfi sem menn telja að passi best fyrir eldri bændur en komi verst út fyrir hina yngri. Það er ekki lífvænlegt kerfi, herra forseti. Það er ekki framtíð í slíku kerfi.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breyting á lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, með síðari breytingum. Inntak þessa frv. er nýr samningur um sauðfjárframleiðslu. Í upphafi er rétt að taka fram að afkoma sauðfjárbænda síðustu ár hefur ekki aðeins verið afar misjöfn heldur líka afar slæm og tekjur í þessari grein hafa oft og tíðum verið langt undir því sem dugir til framfærslu fjölskyldna miðað við fulla atvinnu í greininni. Þetta er að vísu hluti af þeirri stöðu sem margar byggðir búa við, þ.e. bæði við ótryggt atvinnuástand og litlar tekjur. Það er því erfitt að horfa á sauðfjárræktina aðgreinda frá byggð í landinu og aðgerðir sem lúta að sauðfjárrækt hljóta því líka að skoðast í almennu byggða- og búsetuljósi. Sauðfjárræktin hefur einmitt verið ein sterkasta atvinnugreinin og stoðin við búsetu og landnytjar í hinum dreifðu byggðum þar sem fólk hefur haft takmarkaða möguleika á að stunda aðrar atvinnugreinar. Þá er og rétt að líta á aðgerðir við sauðfjárræktina í því ljósi að umsvif þar og afkoma hefur mjög sterk og víðtæk áhrif á atvinnu og líf í nærliggjandi þéttbýli og reyndar í atvinnu- og afkomu þjóðarinnar allrar. Því er mjög erfitt að líta á stöðu sauðfjárræktarinnar einangrað heldur ber að líta á hana í þessu ljósi þó svo að sjálfsögðu sé um sjálfstæða atvinnugrein að ræða. Mikil breyting hefur orðið í búsetu á landinu á undanförnum árum og ljóst er að við blasir enn meiri uppstokkun ekki aðeins á atvinnugreinunum úti um hinar dreifðu byggðir heldur einnig í búsetu. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að víkja að tölum úr Árbók landbúnaðarins og Hagtölum landbúnaðarins sem greina frá búfjáreigendum í einstökum sýslum sem ábúendum lögbýla, hvernig það hefur breyst á árunum 1968--1998. Árið 1968 var tala búfjáreigenda 4.887 en árið 1998 3.557 eða fækkun um rúm 27%. Ef maður lítur á hvar hlutfallsleg fækkun hefur orðið mest þá hefur hún orðið í Gullbringu- og Kjósarsýslu, einmitt þeirri sýslu sem hér er næst. Jafnframt hafa lönd þeirra verið tekin undir undir íbúðabyggingar eða undir verksmiðjur og framleiðslu. Önnur héruð landsins þar sem mikil fækkun hefur orðið er Barðastrandarsýsla. Þar hefur fækkunin orðið rúmlega 45% á þessum tíma, í Ísafjarðarsýslu um 43%, í Norður-Þingeyjarsýslu um 36% og í Norður-Múlasýslu um 5%. Því er ljóst og þarf ekki að koma á óvart að einmitt þau svæði sem hafa verið greind sem þau svæði sem eiga hvað fæsta valmöguleika í atvinnu og eru mjög háð sauðfjárræktinni hafa komið harðast út í þeim mikla samdrætti sem hefur orðið í sauðfjárræktinni. Ekki eru mörg ár síðan, ætli það hafi ekki verið árin 1970--1975 að sauðfjáreign landsmanna var í kringum 800 þús. en er nú einhvers staðar í kringum 500 þús. Á árunum 1970--1980 voru miklir uppgangstímar og miklar væntingar en frá 1980 hefur orðið gríðarleg breyting. Ekki er að undra þó þessi mikla skerðing, þessi mikla breyting í atvinnugreininni, hafi áhrif á búsetu í landinu og kjör þeirra sem í greininni starfa. Það sem mér finnst kannski stærsti ágallinn varðandi samninginn sem við erum að fjalla um er að hann gefur ekki beint nýja sýn. Hann fæst við vanda dagsins að nokkru leyti með tækjum fyrri tíma. Ég skil þann vanda að ná tökum á því sem er að gerast í dag. Engu að síður hefði verið mikilvægt að draga upp sterkari framtíðarsýn í þessum samningi en mér finnst hann veita. Eins og ég sagði áðan er erfitt að líta á sauðfjárræktina eina og sér. Það verður að horfa á hana sem hluta af byggðamálunum og búsetunni og einmitt þar vantar okkur sýn. Okkur vantar byggða- og búsetusýn, okkur vantar þá sýn eða pólitíska ákvörðun um hvernig við ætlum að byggja landið. Alþingi hefur samþykkt þáltill. og Byggðastofnun hefur gert úttektir og samið tillögur um aðgerðir og stefnu í byggðamálum en þeim hefur ekki verið fylgt heildstætt eftir. Komið hefur verið að einstaka þáttum sem lúta að byggð og búsetu í landinu en ekki með fullum þunga og heildstætt, á það skortir. Sá samningur sem við erum nú með og felur í sér töluvert fjármagn, væntingar og aðgerðir mun því bæði til skemmri og lengri tíma hafa mjög takmörkuð áhrif á byggða- og búsetustefnuna. Þá heildstæðu mynd vantar en þessi samningur á að koma inn í þá heildstæðu mynd. Það mætti draga sterkar fram landvarðahlutverk þeirra sem búa í hinum dreifðu byggðum. Það mætti benda á mikilvægi þeirra gagnvart öllu atvinnulífi, líka í þéttbýlinu. Það mætti sýna fram á hversu mikilvægur hlekkur þessi búgrein er fyrir fjölbreytt atvinnulíf í sveitum landsins. Maður veltir einnig fyrir sér þörfinni á ákveðinni byggðastefnu, að tekin sé pólitísk ákvörðun um hvernig við viljum hafa byggð og henni sé fylgt eftir. Það er fullgilt sjónarmið að segja: Byggðin og búsetan sjálf er auðlegð. Það samfélag sem byggir hinar dreifðu byggðir og samfélagsgerðin er líka auðlegð. Það að vera nærtækur, vernda og njóta, leiðbeina um notkun og nýtingu hinna dreifðu byggða og auðlinda náttúrunnar er líka auðlegð. Það gæti verið vert að huga að því sjónarmiði, herra forseti, að byggða- og búsetuaðgerðir af hálfu stjórnvalda ættu að snúa beint að þessum þætti, beint að því sem við höfum tekið pólitíska ákvörðun um. Búseta í hinum dreifðu byggðum landsins er auðlegð og verðmæti og fyrir það viljum við greiða. Fyrir það viljum við taka þátt í að axla kostnaðinn og þá byrðina af því að geta notið þessarar auðlegðar þjóðarinnar allrar. Ég vil draga þetta inn í umræðuna vegna þess að aðrir sem búa í sveitum landsins, þó þeir stundi ekki sauðfjárrækt eða nautgriparækt, geta líka stundað þar atvinnu og eru mikilvægir fyrir byggð og búsetu landsins. Þeir sem sinna ferðaþjónsutu um sveitir landsins eiga erfitt með að ná inn tekjum fyrir starfsemi sína, jafnmikilvægur hlekkur og þeir eru fyrir ferðaþjónustuna í heild. Þeir eru mikilvægir fyrir allt landið, iðnað og atvinnustarfsemi sem við bindum miklar væntingar við. Ferðaþjónustan er í örum vexti hér á landi og skilar mestri aukningu í þjóðarbúið þrátt fyrir erfiðleika í rekstri, m.a. vegna gengisskráningar. Fjármagnið sem einmitt þetta fólk er með í að skapa, gróðinn af auðlind þeirri verður að stórum hluta eftir í þéttbýlinu en ég er hræddur um að Ísland yrði ansi lítið ferðamannaland ef ferðaþjónustan um sveitir landsins yrði skorin af. Þegar við grípum inn aðeins í einn þátt byggðamála þá verður myndin aldrei heildstæð. Það er margir og mörg önnur störf mikilvæg í sveitum til að nýta auðlegð landsins allri þjóðinni til heilla. Þess vegna er ástæða til að styrkja búsetu með beinum aðgerðum. Ég bendi á, herra forseti, hversu mikilvægt er að stefnan í byggða- og búsetumálum sé heildstæð. Ég vil aðeins víkja að nokkrum atriðum í samningnum, þ.e. því lagafrv. sem fer til nefndar og fær þar þá ítarlega umfjöllun. Ég vil t.d. koma að markaðsmálunum. Áður hefur komið fram hér í umræðunum ákveðin gagnrýni á hvernig staðið hefur verið að markaðsmálum fyrir afurðir sauðfjárræktarinnar. Ég tek undir að þar þurfi að gera stórátak, bæði í markaðsmálum og einnig markvisst í rannsóknum og þróun á markaði. Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að spyrja starfandi hæstv. landbrh.: Hvað er vitað um störf markaðsráðs kindakjöts, sem starfar, að því er ég held, að markaðssetningu kindakjöts og fær til þess fjármagn? Ég veit að því er ætlað mikilvægt hlutverk og það skilar væntanlega miklu og góðu starfi. Ég tel mikilvægt í þeirri umræðu sem fram fer um málið í nefnd að fram komi ítarleg gögn sem sýni hvað markaðsráðið sé að vinna, hvernig að því er staðið og hverju starfið skilar. Það er mikið að gerast á kjötmarkaðnum, það fer ekki fram hjá okkur. Ekki bara á milli kjöttegunda heldur líka innan kjöttegunda. Við finnum á okkur að markaðurinn og neyslan á dilkakjötinu er að breytast. Þess vegna er mikilvægt að vita hvernig hún er að breytast. Fer meiri hluti sölunnar áfram fram í heilum og hálfum skrokkum, frystum, eða ekki? Hve stór hluti af kjötinu er seldur ferskur árið um kring, þ.e. af því sem slátrað er utan hefðbundins sláturtíma, og hve stór hluti fer ferskur á markað í sláturtíðinni? Hvernig er staðið að markaðssetningu á fersku kjöti? Stefnt var að stórátaki í að markaðssetja ferskt kjöt en hvernig hefur það gengið? Þetta er mjög mikilvægt. Það er mikilvægt að vita hve stór hluti salan í reyktu kjöti er. Hver er markaðshlutdeild reykta kjötsins eða saltkjötins, unninnar kjötvöru? Það er mikilvægt að vita hvernig íslenskur kjötmarkaður er að breytast og þróast. Hvað er gert til að öðlast vitneskju um hann, sundurliðað og hvernig er unnið að þessari þróun? Maður fær á tilfinninguna þegar kemur að kjötborðinu að ástandið sé tiltölulega óbreytt. Hins vegar er gleðilegt, herra forseti, að á síðasta ári náðist verulegur varnarsigur í markaðssetningu á dilkakjöti, hverju svo sem það er að þakka. Samdráttur á innanlandsmarkaði var vart merkjanlegur eða liðlega 1% eða 1,6%. Það sýnir að dilkakjötið hefur sterka stöðu þrátt fyrir allt og áfram mjög sterka stöðu á kjötmarkaði á Íslandi. Um það hljótum við einmitt að standa vörð. Ekki standa vörð um það með því að að segja: Borðaðu þetta, borðaðu þetta. Heldur með því hugarfari að neytandinn segi og hugsi: Mig langar í þetta, mig langar í þetta. Þeirri afstöðu þarf að koma betur inn í markaðssetningunni á þessu öllu. Á þessa tilfinningu finnst mér skorta, herra forseti, án þess að ég sé að vega að því sem vel er gert. Má ég bara benda á eitt, herra forseti, sem hefur áhrif á afkomu greinarinnar? Það eru t.d. viðskipti afurðastöðvanna við smásalana. Afurðastöðvarnar fá afurðalán út á birgðir sínar til að standa undir því að hafa greitt fyrir kjötið. Þær fá út á það lán. Þegar þær selja svo kjötið til smásalanna þarf að greiða afurðalánið við næstu mánaðamót eða innan ákveðins tíma frá því að sala hefur farið fram. Þá verða þær að greiða afurðalánið upp. Þá eru samningar gjarnan með þeim hætti að smásalinn hefur mun lengri greiðslufrest á kjötinu en afurðasölufyrirtækið á að greiða lánið. Þar getur munað allt frá 5--10 dögum upp í 45 daga og jafnvel meira. Afurðasölurnar verða sjálfar að fjámagna greiðslur fyrir kjötið þann tíma. Þetta er kannski tvöfaldur eða þrefaldur sá tími sem kjötið stoppar í matvörubúðunum. Matvörubúðirnar eða smásalarnir geta hafa því haft fjármagnið tvisvar til þrisvar sinnum lengur í sinni vörslu áður en þeir þurfa að greiða afurðasölufyrirtækinu. Afurðasalan verður hins vegar að taka víxil, bera af honum kostnað og greiða vexti af því fé. Vel má vera að þetta teljist eðlilegir viðskiptahættir en þetta er varla til hagsbóta fyrir framleiðsluna. Ég bendi á þetta, herra forseti, því að mér hefur þótt þetta afar ranglátt. Ég vil að lokum, herra forseti, ítreka það sem aðrir hafa látið hér í ljós varðandi gæðastýringuna. Ég tel að á henni sé afar hæpin útfærsla og legg áherslu á að landbn. skoði reglur um gæðastýringu afar vandlega. Mér sýnist þar verið að skapa meiri vinnu fyrir þá sem tékka af bændurna, hvort þeir hafi nú fylgt gæðastýringunni, en hina sem eiga að fylgja henni.

Herra forseti. Hv. þm. Jón Bjarnason fór vítt um völl í ræðu sinni. Hann ræddi aðeins um fækkun fólks í landbúnaði í grennd við Reykjavík og sums staðar við mestu þéttbýlissvæði landsins, en ég vil benda á að mest fjölgun á sauðfé á undanförnum árum hefur orðið þar sem bændur hafa aðaltekjur sínar af sauðfjárrækt. Þeir fá nokkra viðurkenningu nú með þessum samningi gegnum álagsgreiðslur. Stuðningur er lagaður nokkuð að núverandi framleiðslu og er miðað við undanfarin þrjú ár. Ég hef vissulega heyrt óánægju hjá ýmsum bændum með þetta, en vegna byggða- og búsetusjónarmiða er þetta réttlætanlegt að mínum dómi. Hitt er rétt sem hv. þm. segir að heildstæð stefna í byggða- og búsetumálum þarf auðvitað að vera fyrir hendi og hún er fyrir hendi því að vorþingið í fyrra samþykkti stefnumótandi byggðaáætlun til nokkurra ára og samkvæmt henni er unnið. Markaðsmálin eru svo ekki hluti af þessum samningi. Hv. þm. spurði hvort verið væri að selja neysluvörur, kjötvörur eða hvort væri verið að selja nánast að segja dauðar kindur í pokum eins og var gert. Ríkið á ekki að taka að sér markaðssetninguna. Það hlýtur að vera þeirra sem eru á heildsölustigi, þ.e. afurðastöðvanna og þeirra sem selja kjötið í búðirnar. Markaðssetningarmenn þurfa auðvitað að standa sig og fylgja kröfum tímans. Það er ekki hægt að segja að ríkið eigi að taka á markaðssetningarmálum í þessum samningi.

Herra forseti. Ég ber mikla virðingu fyrir þeirri viðleitni sem samningurinn felur í sér um að færa framleiðsluna til þeirra svæða sem eru bæði hagkvæmust til að stunda hana og eru best til þess fallin, þó svo að ég telji að í samningnum felist að vísu allt of takmarkaðir möguleikar til þess að ná tekjum út úr því. En ég ber virðingu fyrir því sjónarmiði sem hv. þm. einmitt ítrekaði hér. Varðandi markaðsmálin og markaðsnefndina þá er ég alveg sammála hv. þm. um að þessir samningar hefðu einmitt ekki átt að fjalla svo mikið um markaðsmálin eða taka inn ýmis atriði sem lúta að þeim eins og gæðastýring eða annað því um líkt. Það hefði átt að vera beinn samningur við ríkið. Það var eitt sjónarmið. En varðandi þá markaðsnefnd sem ég minntist á þá lagði ég áherslu á að hún starfar á ábyrgð landbrh. að ég best veit og þess vegna var ástæða til að sú vitneskja kæmi inn til landbn. í umfjöllun málsins en ekki það að samningurinn eigi að taka tillit til þess. Þetta vildi ég einmitt árétta. Varðandi stefnuna í byggðabúsetumálum þá er það alveg hárrétt hjá hv. þm. að viljayfirlýsing liggur fyrir en efndirnar vantar.

Herra forseti. Ég árétta að verið er að vinna eftir stefnumótandi byggðaáætlun sem samþykkt var á Alþingi og þegar hafa allmörg skref verið stigin en vissulega eru mörg fram undan í því að jafna búsetu í landinu. Hvað varðar markaðsráðið þá er það sjálfstæð nefnd sem starfar í Bændahöllinni og erfitt að svara til um það hvernig hún sinnir starfi sínu hér. Það er væntanlega ekki okkar mál beinlínis. Ég vil árétta að markaðsmálin eru ekki okkar, hvorki embættismenn né stjórnmálamenn eiga að standa í því að selja kindakjöt. Að gæðastýringin sé hæpin í útfærslu, þá tek ég undir það með hv. þm. Gæðastýringin er ekki mikið útfærð, það er alveg rétt. Ég hef verið að vara við því í umræðunni að hún verði ekki að einhverju óskaplegu eftirlitsbákni heldur þjóni einmitt markmiðum sínum, einföld og skýr og nái til allra en ekki bara sumra, nái sem sagt í heild yfir bændastéttina sem sinnir sauðfjárrækt en ekki að greina hafrana frá sauðunum ef svo má segja um þá sem velja annars vegar gæðastýringu og hins vegar þá sem ekki velja hana. Eðlilegt er að sama gildi um alla eftir ákveðinn umþóttunartíma.

Herra forseti. Ég vil leggja áherslu á það í sambandi við gæðastýringuna að meginþorri bænda í sauðfjárframleiðslunni er með gæðastýrða framleiðslu og uppfyllir flestar af þeim kröfum sem þarna er um að ræða og er alveg ástæðulaust að vera endilega að finna hana upp núna. Auk þess eru lög og reglur sem búa henni umgjörð. Ég tel eðlilegt og styð það að sjálfsögðu að hvatt sé til góðrar framleiðslu en ég mæli áfram og tek undir varnaðarorð með hv. þm. um að þarna sé ekki verið að búa til skriffinnsku skriffinnskunnar vegna og hvet hv. landbn. til að skoða það mjög gaumgæfilega hvort ekki megi einfalda þetta. Engin bót er að því að gera hlutina flóknari og óaðgengilegri en nauðsynlegt er, en ég treysti hv. landbn. til að fara mjög ítarlega í gegnum þetta mál og vona að samningurinn verði sauðfjárræktinni til styrktar verði hann afgreiddur.

Herra forseti. Til umræðu er nýgerður búvörusamningur og hefur umræðan verið ansi yfirgripsmikil og ég vil meina góð og í marga staði mjög fróðleg. Ég get þó ekki látið hjá líða að koma í ræðustól og hnykkja eilítið á einu atriði sem hv. þm. Þuríður Backman gat þó um í ræðu sinni en það er það sem lýtur að lífrænum landbúnaði og lífrænt vottaðri framleiðslu. Herra forseti. Að mínu mati er það ekki nægilega ábyrgt af þeim sem að þessu áliti standa að ekki skuli vera getið um það einu orði í samningnum og þessu frv. til laga, að lífrænt vottaðar vörur séu hluti af búvörusamningnum. Það er satt að segja sárgrætilegt í þeirri umræðu sem þó er til staðar í samfélaginu í dag að stjórnvöld skuli ekki ætla að átta sig á því að ef einhver landbúnaður er umfram annan umhverfisvænn, nánast náttúruvernd, þá er það hinn lífræni landbúnaður sem við eigum til staðar í landi okkar. Ég fullyrði, herra forseti, að ef til kæmi hvatning frá stjórnvöldum þá treysti ég mér til að fullyrða að tugir bænda gætu án mikillar fyrirhafnar stigið skrefið yfir í lífræna ræktun og í það að framleiða lífrænt vottað dilkakjöt. Við vitum af upplýsingum frá mörkuðum erlendis að lífrænt dilkakjöt sárvantar inn á markaði í Evrópu og það að ekkert skuli vera talað um í gæðastýringarkafla þessa samnings að beita lífrænum aðferðum við að ná upp ræktarlandi er líka grætilegt, herra forseti. Spámenn í hinu stóra Evrópusambandi segja að um árið 2010 megi gera ráð fyrir að 15--25% af ræktarlandi Evrópusambandsins komi til með að verða vottað lífrænt ræktarland. Í dag árið 2000 erum við að ræða um búvörusamning á Íslandi sem á að gilda til ársins 2007 eða 2008 og við nefnum ekki lífrænt ræktarland. Fyrir þetta átel ég þá sem að þessum samningi standa. Hins vegar er grunnhugmyndin í gæðastýringarkerfinu góð. Mér þykir hins vegar sárt að heyra hv. 1. þm. Norðurl. v., Hjálmar Jónsson, formann hv. landbn. segja það fullum fetum í ræðustóli, að gæðakerfið sé lítið útfært. Svo sannarlega hefði verið þörf fyrir betri útfærslu á því og ekki hvað síst er varðar landnýtinguna, afréttina og landkostina þar. Manni sárnar að sjá setningu í frv. á bls. 17 sem fjallar um afrétti og fjallað er um beitarstjórnunina og ræktarlandið. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þar sem land hefur lágmarkshulu gróðurs, rof innan tilskildra marka og ástand gróðurs talið ásættanlegt, skal beitarnýting ekki vera meiri en svo að jafnvægi ríki eða gróðri fari fram og rof minnki.`` Herra forseti. Það er ekki ásættanlegt að á svæði þar sem ástand gróðurs er einungis talið ásættanlegt, þar sem viðurkennt er að rof sé til staðar, þá skuli einungis verða gerð krafa um að jafnvægi ríki. Ég tek sömuleiðis undir þá gagnrýni hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur sem kom fram áðan að tekið skuli fram í samningnum að ef ekki fáist fjármagn til nauðsynlegra girðinga, þá verði bændur ekki látnir gjalda þess í vottun sem, herra forseti, þýðir ekkert annað en það að beit verður leyfð og gæðavottunin verður veitt jafnvel þó svo fé gangi á svæði sem alls ekki er talið vera sjálfbært. Herra forseti. Í þeim stöðlum sem lífrænn landbúnaður fer eftir er fjallað um gróðurlendi, landnýtingu og beitarstjórnun. Ég hvet hv. landbn. þegar hún fjallar um þennan samning og frv. sem hér liggur fyrir að fara betur yfir þann þátt mála og leggja til bragarbót á þeim kafla sem fjallar um beitarstjórnun og beitarland. Landið okkar á það skilið. Ég vil vitna í orð hv. þm. Hjálmars Jónssonar sem talaði áðan um að við værum að stefna að hollari og betri búvörum. Það er auðvitað alveg rétt, það er okkar sameiginlega markmið og um það markmið getum við svo sannarlega sameinast og tekið verulega vel á í þeim efnum að vörurnar okkar verði æ hollari og æ betri. En hv. þm. segir jafnframt að hann vilji í framtíðinni sjá eitt heildstætt kerfi sem byggi á hollustu og hreinleika. Í framhaldi af því spyr ég hv. þm. Hjálmar Jónsson, hvers vegna hefur þá lífræna framleiðslan gleymst í þessum samningi? Hvers vegna erum við ekki að gera meira í þeim samningi sem hér liggur fyrir til að efla eða gera fólki grein fyrir því að lífræna framleiðslan er umhverfisvernd, hún er náttúruvernd. Ég verð að segja, herra forseti, í ljósi allra þeirra upplýsinga sem við höfum um erlenda markaði og möguleika í lífrænni ræktun er þetta auðvitað ekki ásættanlegt. Það er hálfgrátlegt til þess að vita að krafturinn hjá stjórnvöldum hefur iðulega farið í einhvers konar undanþágupólitík þar sem á erlendum mörkuðum því er haldið fram sem við vitum að lambakjötið okkar, þó svo það hafi ekki lífræna vottun, er hreint. Við vitum að það gengur á góðu landi og við vitum að það er hreinna en þær afurðir sem eru ræktaðar á verksmiðjuframleiðslubúum í Evrópu. Samt sem áður höfum við ekki gert neitt átak í því að styrkja lífrænu framleiðsluna umfram þá vistvænu. Við höfum jafnvel verið að beita krafti okkar í að sækja um undanþágur frá kröfunni um tilbúinn áburð á ræktarlandi og það að kraftar stjórnvalda skuli fara í að sækja um undanþágur frá Evrópuvettvangi frá kröfunni um tilbúinn áburð er í hæsta máta vafasöm pólitík. Herra forseti. Ég hvet hv. landbn. og alla þá stjórnmálamenn sem að þessum málum koma að gefa betri gaum að lífrænu ræktuninni, gefa betri gaum að lífrænt vottaða dilkakjötinu, opna augun fyrir möguleikum þess og gera verulega gott átak í aðlögunarstuðningi fyrir bændur sem vilja fara út í lífræna ræktun. Í því sambandi langar mig til að minna á till. til þál. sem búið er að dreifa í þinginu á þskj. 678 þar sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð eða þrír þingmenn hennar koma fram með tillögu um aðlögunarstuðning til bænda sem stunda lífrænan landbúnað. Herra forseti. Lífræn framtíð er framtíð sem við þurfum að standa vörð um, framtíð sem við getum hafið til vegs í auknum mæli og meiri mæli en þessi búvörusamningur gerir.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem hefur verið málefnaleg. Hér hefur verið varpað fram ýmsum spurningum sem ég held að sé eðlilegast að svarað verði við meðferð málsins í nefnd. Það er hins vegar nauðsynlegt að hafa í huga sérstöðu þessa máls að því leytinu til að hér hefur verið gerður samningur við Bændasamtökin um þessi mál, samningur ríkisins við Bændasamtökin. Menn verða að sjálfsögðu að virða það að forustumenn bænda hafa fallist á að standa að málum með þessum hætti. Auðvitað má hugsa sér að gera þetta öðruvísi, t.d. að því er varðar lífræna ræktun þá er það nokkuð sem er að þróast og kemur til með að þróast á næstu árum. Skoðanir eru skiptar eins og gengur en ég er alveg viss um að hún á framtíð fyrir sér. Ég tel alla möguleika til þess að hún geti þróast vel innan þess gæðastýringarkerfis sem menn ætla sér að koma upp, það er hluti af því. Það er náttúrlega háð því að viðkomandi bændur hafi bæði aðstæður og möguleika til að stunda slíkan búskap og það verður jafnframt að fara eftir markaðsaðstæðum og kröfum neytenda. Þar eins og annars staðar eru það neytendurnir sem ráða, þ.e. hvað neytendurnir vilja og það er mikilvægt að landbúnaðurinn og ekki síst sauðfjárræktin þróist með hliðsjón af því sem neytendur vilja fá. Ég er þeirrar skoðunar að þessi grein hafi ekki þróast nægilega til að taka tillit til þarfa og óska neytenda. Ég er alveg viss um að með þeirri breytingu sem þarna á að eiga sér stað opnast nýjar leiðir í því sambandi. Við vitum að þessar afurðir eru misjafnar. Féð gengur á misjafnlega góðu landi. Sumt fé er meira og minna á ræktuðu landi en annað gengur upp til heiða. Við þekkjum öll mismunandi gæði þessa kjöts þó að það komi ekki alltaf fram þegar það er selt í verslunum og bændur hafa ekki að mínu mati notið þessa gæðamunar í nægilega ríkum mæli. Allir þessir möguleikar opnast þegar þetta gæðastýringarkerfi er komið í gagnið og ég er alveg viss um að hin lífræna ræktun getur jafnframt þróast á þeim grundvelli. Ég vil endurtaka þakkir fyrir þessa umræðu og vænti þess að hv. landbn. afgreiði málið fljótt og vel enda treysta bændur landsins á eðlilega afgreiðslu málsins hjá hv. nefnd þannig að það geti komið til endanlegrar afgreiðslu hér á Alþingi áður en þingi lýkur.

Herra forseti. Það er ástæða til að hafa mörg orð um þau frumvörp sem hér liggja fyrir þinginu og eru reyndar fylgifrumvörp við tillögu sem hér var flutt fyrir nokkru síðan til þingsályktunar til staðfestingar á Schengen-samningnum eða Schengen-gerðum sem svo eru nefndar. Schengen-samningurinn kom til umræðu á Alþingi 22. mars sl. og sannast sagna hélt ég að við hefðum þá lokið umfjöllun þess máls. Ég mun skýra hvers vegna svo er ekki. Í umræðunni um þáltill. um Schengen-samninginn röktum við sum þá pólitísku þróun sem er að eiga sér stað í Evrópu og sýndum fram á hvernig Schengen-samkomulagið tengist Evrópusamrunanum. Ég minnti á Rómarsamninginn frá árinu 1957 þegar Efnahagsbandalag Evrópu var formlega stofnað, en samningurinn tók síðan gildi árið eftir, árið 1958. Það er athyglisvert að sjá hér í þáltill. í gögnum með Schengen-samningnum setningu sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Schengensamstarfið er þannig liður í því að náð verði áformum þeim sem keppt er að með hinum innri markaði ESB í samræmi við 7. gr. A í Rómarsamningnum.`` Þetta er nú mergurinn málsins. Þetta er hin pólitíska hlið á þessu máli. Hér er verið að hnýta enn einn þráðinn í Evrópusamrunanum. Ég ætla ekki að víkja nánar að þessari hlið í umræðunni nú og ætlaði sannast sagna ekki heldur að tala um hina efnahagslegu og peningalegu þætti þessa máls, taldi þá afgreidda að sinni einfaldlega vegna þess að við hefðum samþykkt Schengen-samkomulagið. Okkur þótti mörgum ýmsum spurningum ósvarað um kostnaðinn. Sitthvað var vitað. Við vitum að stofnkostnaður við Schengen-upplýsingakerfið er 220 millj. kr. Við vitum um áætlaðan kostnað við rekstur þess kerfis. En varðandi aðrar framkvæmdir sem tengjast Schengen-samkomulaginu og nýju eftirlitskerfi og tollgæslukerfi, þá er margt á huldu. Menn töluðu um 500--1.000 millj. kr. á allra næstu árum. Þetta er allt óljóst. Við vitum hins vegar að ráðast á í stækkun á flugstöðinni í Keflavík sem í fyrsta áfanga mun kosta 3,5 milljarða kr. og síðan er rætt um 2 milljarða til viðbótar á allra næstu árum. Hve mikið af þessu er komið til vegna Schengen-samstarfsins er hins vegar óljóst. Þar er svona puttinn upp í loftið, eins og sagt var. Þetta héldum við sannast sagna að væri allt útrætt mál. Og það við héldum við hinn 22. mars sl. En síðan rann upp 23. mars og þá skilaði frá sér áliti nefnd sem hafði einmitt verið að kanna þau mál sem snúast um Schengen-samkomulagið og peningalega og efnahagslega þætti þess. Þetta var álit frá nefnd sem hefur verið að störfum í rétt ár. Hún var skipuð í aprílmánuði árið 1998 af samgrh. og átti að kanna áhrif Schengen-samstarfsins á ferðaþjónustuna á Íslandi. Hlutverk nefndarinnar var að vera til ráðgjafar um undirbúning og framkvæmd Schengen-samningsins og skyldi hún jafnframt skoða sérstaklega hvernig hægt væri að nýta þetta aukna frelsi til eflingar íslenskri ferðaþjónustu, svo ég vísi í upphafsorð skýrslunnar. En skemmst er frá því að segja að þessi skýrsla hefur að geyma ýmsa mjög neikvæða þætti fyrir þessa gjörð alla saman. Reyndar er það rangt sem fram kom hjá hæstv. utanrrh. í umræðu á þinginu í byrjun vikunnar að nefndin eða nefndarálitið væri neikvætt þegar á heildina væri litið. Nefndin tekur á jákvæðum og neikvæðum þáttum, þótt ég hafi staðnæmst við hina neikvæðu, hin gagnrýnu atriði, þegar ég vakti máls á skýrslunni í fyrirspurnatíma á mánudaginn. Í skýrslunni segir m.a., með leyfi forseta: ,,Nefndin telur augljóst að stækkun flugstöðvarinnar sé bæði vegna Schengen-aðildar og fyrirsjánlegrar aukningar í ferðamannafjölda. Hitt er einnig ljóst að flugstöðin verður tvískipt vegna Schengen-aðildarinnar. Það er hins vegar augljóst að mati nefndarinnar að tvískiptingin í sjálfu sér veldur óhagræði og auknum kostnaði.`` Síðar í skýrslunni er vikið að viðskiptamöguleikum flugstöðvarinnar, en því hafði verið haldið mjög á lofti í umræðum hér að þeir mundu aukast verulega vegna þessara breytinga, en hér segir, með leyfi forseta: ,,Það er álit nefndarinnar að Schengen-samstarfið muni ekki auka viðskiptamöguleika flugstöðvarinnar að ráði.`` Síðar segir í þessari sömu skýrslu, með leyfi forseta: ,,Sé vikið að kostnaði við rekstur FLE má öruggt telja eins og áður hefur komið fram að hann aukist. Fyrir því eru mörg rök. Má nefna að kostnaður vegna tvískiptrar flugstöðvar hlýtur að verða meiri. Aukinn kostnaður á farþega skapast vegna þess að verslunarrými, veitingaþjónusta, Saga biðstofa, upplýsingagjöf til farþega og önnur farþegaþjónusta þarf að verða tvískipt og tilkostnaður því meiri. Kostnaður á hvern farþega vegna löggæslu og landamæragæslu hlýtur að aukast.`` Og síðar segir, með leyfi forseta: ,,Að mati nefndarinnar er hætta á að alls konar innheimta þjónustugjalda og skatta verði hækkuð á næstu árum. Það er jafnframt álit nefndarinnar að verði þjónustugjöld og skattar hækkuð skerði það samkeppnisstöðu FLE og þar með íslenskrar ferðaþjónustu. Þetta er augljóst þar sem þau gjöld sem tekin eru í dag eru ekkert sérstaklega lág í samanburði við það sem gerist í nágrannalöndunum.`` Nú er í þessari skýrslu, sem eins og ég segi dregur upp bæði neikvæðar og jákvæðar hliðar, lögð áhersla á að aukinn tilkostnaður sé ekki einvörðungu kominn til af Schengen-samstarfinu. En eins og hér er rakið og hér hefur verið vitnað til þá er verulegur hluti kostnaðarins til kominn af þeim sökum enda benda skýrsluhöfundar á að þetta valdi bæði auknum tilkostnaði og auknu óhagræði. Enda segir það sig sjálft þegar tvískipta þarf flugstöðinni, það segir sig sjálft, og þegar ráða þarf her manna til að sinna þessari auknu gæslu. Síðan er vikið að ýmsu óhagræði sem flugfélögin verða fyrir. Það er vikið að Ameríkufluginu og erfiðleikum sem þar munu koma upp. Allt þetta er eflaust leysanlegt. En staðreyndin er eftir sem áður sú að þetta veldur miklu óhagræði og tilkostnaði. Þá finnst mér þetta standa upp á íslensk stjórnvöld og þá sem vilja koma þessu fyrirkomulagi á: Hvað hafa Íslendingar út úr þessu samstarfi? Þetta finnst mér skorta. Við vitum að tilkostnaðurinn er mikill. Skattgreiðandinn þarf að borga fyrir þetta samstarf mörg hundruð milljónir, ef ekki milljarða og þessu fylgir mikið óhagræði. Og fram á það er sýnt af nefnd sem ríkisstjórnin lét fara í saumana á þessum málum. Það er sýnt fram á það. Þá stendur upp á ríkisstjórnina og stjórnarmeirihlutann að sýna okkur sem höfum efasemdir fram á að kostirnir séu enn þá meiri. Og hverjir eru þeir? Ég auglýsi eftir þeim. Við skiljum náttúrlega áfergju eindreginna Evrópusinna í að binda okkur böndum við Evrópusambandið eða þeirra sem vilja stuðla að stofnun Stór-Evrópuríkis og að Íslendingar gerist þar útkjálkabyggð. En gagnvart öðrum er mér þetta hulin ráðgáta. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um Schengen-samkomulagið og Schengen-samstarfið að sinni þótt að sjálfsögðu væri hægt að hafa um það langt mál, ég hef gert það í fyrri ræðum mínum þannig að sjónarmið mín eru kunn í því efni. Mig langar þá til að víkja að frv. eða fylgifrv. sem eru til afgreiðslu og sérstaklega að tveimur þáttum sem ég hef gagnrýnt. Ég læt liggja milli hluta álitaefni sem komu upp í tengslum við skilgreiningu á landamæravörðum og hlutverki lögreglumanna við útfærslu á þessum málum. Ég hef trú á því að það muni leysast í sjálfu sér þegar fram líða stundir með lagabreytingum næsta haust. Við erum a.m.k. fullvissuð um að svo verði. En ég ætla að víkja að tveimur þáttum sem mér finnst skipta mjög miklu máli í þessu. Það er annars vegar hvað skráð er í grunninn og hins vegar persónuverndin, hvernig staðið er vörð um einstaklinginn í þessum frv. Gagnagrunnurinn verður á ábyrgð ríkislögreglustjóra. Það er það embætti sem mun bera ábyrgð á skráningu í grunninn. Síðan þegar gáð er að því hvaða upplýsingar eigi að skrá í hann er þar að finna ýmislegt sem er harla matskennt. Það má t.d. skrá upplýsingar um hvort viðkomandi einstaklingur er ofbeldishneigður eins og segir í lögunum. Þetta er matskennt, þetta getur verið handfast ef viðkomandi hefur verið dæmdur en þetta getur líka verið matskennt. Í 6. gr. í 2. lið b, segir varðandi heimildir til skráningar á upplýsingum um einstaklinga í upplýsingakerfið: ,,Ætla má af fyrri hegðun hans eða öðrum ástæðum að tilgangur hans með komu hingað til lands eða á Schengen-svæðið sé að fremja skemmdarverk, stunda njósnir eða ólöglega upplýsingastarfsemi.`` Þarna erum við aftur komin með atriði sem er harla matskennt og það er ríkislögreglustjóri sem á að ákveða þetta upp á sitt eindæmi. Hann ákveður hvað er skráð í grunninn. Ef hann álítur einhvern einstakling líklegan til að fremja skemmdarverk þá skráir hann í grunninn og sendir boð um það inn á allt Evrópusvæðið í gegnum gagnagrunninn. Ég vakti athygli á því við fyrri umræðu þessara mála að skilgreiningin á skemmdarverkum væri harla misjöfn. Þegar mótmælendur voru að hleypa upp fundunum í Seattle fyrir nokkrum vikum þá var litið á það sem skemmdarverk af hálfu þeirra sem skipulögðu ráðstefnu Alþjóðaviðskiptamálastofnunarinnar. Þar litu menn á það sem skemmdarverk að menn væru að reyna að hleypa upp ráðstefnunni og má til sanns vegar færa að einhverjir hafi verið að reyna það. Hefði þessi ráðstefna átt sér stað hér á landi og hefðu einhverjir verið gripnir hér af lögreglu gæti það hent að viðkomandi einstaklingar væru skráðir í grunninn sem einstaklingar líklegir til að fremja skemmdarverk. Þetta eru harla matskennd atriði. Ef við ætlum að samþykkja lög sem veita ríkislögreglustjóra heimild til slíkrar skráningar er það lágmarkskrafa að mínum dómi að persónuvernd verði styrkt til mikilla muna frá því sem er í þessum lögum. Því í lögunum getur persónuvernd, sem nú heitir tölvunefnd, --- persónuvernd kemur hún til með að heita --- komið á framfæri við ríkislögreglustjóra ábendingum eða gagnrýni og hún getur gert hið sama gagnvart dómsmrn. En hún hefur ekki vald til að setja fram bindandi tilmæli, það hefur hún ekki. Hún hefur ekki vald til að setja fram bindandi tilmæli um að ríkislögreglustjóra beri að taka einstaklinginn út úr gagnagrunninum. Er það eitthvað í Schengen-samkomulaginu eða samningnum sem mælir gegn því að persónuvernd fái þetta vald? Nei. Það er ekkert í samningnum sem mælir gegn því. Í samningnum í 109. gr. og einnig í 114. gr. er vísað til innlendra laga í þessu efni. Í 109. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Réttur hvers einstaklings til þess að fá aðgang að þeim upplýsingum, sem eru til um hann í Schengen-upplýsingakerfinu, skal vera í samræmi við innlend lög samningsaðilans sem fær beiðni um nýtingu þessa réttar á yfirráðasvæði sínu.`` Í 114. gr. segir, með leyfi forseta, hér í 2. lið: ,,Hver sem er hefur rétt til að senda beiðni til eftirlitsstofnunarinnar um athugun á upplýsingum, sem skráðar eru um viðkomandi einstakling í Schengen-upplýsingakerfinu, svo og á notkun þeirra. Þessi réttur er útfærður í samræmi við innlend lög þess samningsaðila sem fær beiðnina. Hafi annar samningsaðili fært inn viðkomandi upplýsingar fer athugunin fram í náinni samvinnu við eftirlitsstofnun þess samningsaðila.`` Einnig hér er vísað í innlend lög. Það er ekkert í samningnum sem kemur í veg fyrir að við getum hert hina innlendu löggjöf til verndar persónuvernd Íslendinga, það er ekkert sem kemur í veg fyrir það. Þess vegna er það algjörlega óskiljanlegt að meiri hlutinn á Alþingi skuli neita að taka ábendingar okkar úr Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði til athugunar. Mér finnst gjörsamlega óskiljanlegt að gefa einum manni, ríkislögreglustjóra, sjálfdæmi um hvað hann setur inn í grunninn. Verndin sem við setjum fyrir einstaklinginn í formi persónuverndar, þess embættis sem er að verða til, er ekki sterkari en svo að sú stofnun hefur einungis rétt til að koma með ábendingar. Hvað gerir einstaklingurinn ef hann ætlar að sækja rétt sinn og fá sig færðan úr grunninum ef það er í samræmi við álit persónuverndar? Hann verður að sækja það fyrir dómstólum. Hvað skyldi það kosta að sækja mál fyrir dómstólum? Skyldi það vera yfir eða undir einni milljón? Það er a.m.k. ekki langt undir einni milljón, hefði ég haldið. Þetta eru þau atriði sem mér finnst ástæða til að taka til endurskoðunar í þessum fylgilögum með Schengen-samkomulaginu áður en við afgreiðum þau frá okkur. Mér finnst það vera grundvallaratriði að við gerum það.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fara mikið í skýrsluna sem hv. þm. Ögmundur Jónasson vitnaði í en ég tel ekkert nýtt í þeirri skýrslu sem kom ekki fram við meðferð málsins hjá nefndinni. Ég veit ekki betur en að hv. þm. Ögmundur Jónasson hafi farið með allshn. og hv. utanrmn. í Leifsstöð þar sem þessar upplýsingar komu fram. Það er því ekkert nýtt í skýrslunni nema að ég fagna því sem þingmaður Reykjaness að þeir ítreka enn og aftur mikilvægi tvöföldun Reykjanesbrautarinnar. Mér finnst ágætt að hnykkt hafi verið á því á þessari skýrslu. En burt séð frá því vil ég aðeins útskýra varðandi þau atriði sem hv. þm. kom áðan inn á og það er þá einna helst varðandi kæruleiðir út frá ákvörðun ríkislögreglustjóra, tengdum upplýsingagrunninum, að það þurfa að vera afskaplega veigamiklar ástæður fyrir því að vikið sé frá meginreglu íslenskra laga, sem er sú, byggist á stjórnarskránni, að ráðherra beri ábyrgð á öllum stjórnarframkvæmdum. Það er algjör undantekningarregla ef á að víkja frá þeirri meginreglu að kæra beri úrskurði lægra setts stjórnsýsluvalds til æðra setts sem er ráðherra. Þetta kemur m.a. fram í mjög góðri lesningu í skýrslu forsrh. um starfsskilyrði stjórnvalda sem ég tel vera skyldulesningu og er í rauninni kennsluefni. Ég ræddi einnig við formann tölvunefndar um þetta mál. En ég sé að tími minn er að verða búinn og mun útskýra það í seinna andsvari mínu.

Herra forseti. Það er ekkert nýtt sem kom fram í skýrslunni, sagði hv. formaður allshn. Ég sé að hv. þm. Ásta Möller nikkar til samþykkis. Þá spyr ég á móti: Þegar við fáum skýrslu frá stjórnskipaðri nefnd til að gera úttekt á áhrifum Schengen-samkomulagsins á ferðaiðnað á Íslandi, og í skýrslunni kemur fram að þetta valdi ómældu óhagræði og tilkostnaði þá spyr ég: Hver er ábyrgð hv. þm. og hver er ábyrgð hæstv. utanrrh., sem kemur ekki með nokkur einustu rök gegn þeim staðhæfingum sem við fáum í skýrslunni? Síðan er fullyrt að ekkert nýtt komi fram. Eru menn staðráðnir í að hlusta á engin rök í málinu? Ég hef auglýst og auglýsi enn eftir rökum hæstv. utanrrh. í málinu. Búið er að færa fyrir því rök að þetta samkomulag valdi okkur ómældu óhagræði og tilkostnaði en við fáum ekki rökin á móti um hagnaðinn og kostina sem þessu eiga að fylgja.

Herra forseti. Ég ætla að halda áfram með svar mitt sem ég var byrjuð á áðan og það er varðandi kæruleiðirnar í þessu frv. Ég ræddi við formann tölvunefndar, Pál Hreinsson, þann mikla lögspeking. Hann var alveg á þessu sama og ég er í dag, að endanlegt úrskurðarvald verði hjá dómsmrh. enda verði leitað umsagnar til tölvunefndar, væntanlegrar persónuverndar. Til dæmis hafa Norðmenn sama fyrirkomulag. Umboðsmaður Alþingis hefur bent á og ítrekað þessa meginreglu í íslensku réttarkerfi að ráðherrar beri ábyrgð á öllum stjórnarframkvæmdum og hafi endanlegt úrskurðarvald. Það þurfi að vera sérstakar og veigamiklar ástæður fyrir því að víkja frá þeirri grundvallarreglu. Ég skil ekki svona tortryggni endalaust. Það er ekkert sem gefur tilefni til þess að tortryggja þetta, ekki neitt. Hv. þm. Ögmundur Jónasson benti einnig á að það væri svo dýrt fyrir viðkomandi að fara með málið fyrir dómstóla. Það er alveg rétt. En það verður hvort sem er, ef maður færi hina leiðina sem hv. þm. er að tala um, að tölvunefndin hafi endanlegt úrskurðarvald. Þó að tölvunefnd úrskurði í málum er stjórnsýslustigið endanlegt úrskurðarvald, það er ekki dómstóll. Eftir sem áður getur viðkomandi farið með málið fyrir dómstóla. Kostnaðurinn verður sá sami eftir sem áður. Fleira var það ekki, herra forseti.

Herra forseti. Ég stóð í þeirri trú að ef tölvunefnd hefði vald til að koma með bindandi úrskurð þá yrði einstaklingurinn, sem kvartar yfir því að hann hafi hafnað að ósekju inni í grunninum, tekinn út úr honum.  Ég veit ekki hve langt menn eiga að ganga í að vitna í það sem fram hefur komið frá tölvunefnd í viðræðum um þetta mál við allshn. Ég man ekki betur, og hef það reyndar staðfest hér í pári mínu, en að fulltrúar tölvunefndar hafi bent á að öryggi og innra eftirlit kerfisins kæmi til með að vera að verulegu leyti í reglugerðum. Þeir sögðu það. Ég man ekki betur en að fram hafi komið gagnrýni á að svo væri. Það er reyndar ekkert nýtt að alþingismenn og aðrir hafi gagnrýnt að reglugerðarvaldið sé einum of mikið. Síðan kom einnig fram hjá fulltrúum tölvunefndar að þeim þætti öryggi og skipulag óljóst í þessum málum. Þeir óskuðu eftir því að alla vega á einhverju stigi yrði kveðið nánar á um öryggisþáttinn gagnvart persónuverndinni í lögunum. Þegar gengið var eftir því hvort unnt væri að gera það var því svarað til að tölvunefnd hefði hvorki mannskap né fjármuni til slíkra verka. Ég man ekki betur.

Herra forseti. Það er leitt til þess að vita að fleiri hv. þm. skuli ekki sjá þörf fyrir að sitja í salnum þegar mál af þessu tagi kemur til 3. og síðustu umræðu. Ég ítreka þau orð sem ég hef áður sagt, herra forseti: Það var sorgardagur í þessum sal þegar þáltill. um heimild til ríkisstjórnarinnar um að samþykkja og fullgilda Schengen-samninginn fór hér í gegn. Ég ítreka það líka, herra forseti, að rökin með því að við gerumst aðilar að þessum samningi eru satt að segja afar fátækleg. Ég átel stjórnvöld fyrir að hafa ekkert gert til að nýta tímann í upplýsingagjöf og kynningu fyrir almenning sem á sannarlega heimtingu og rétt á að fá að vita um hvað hér um ræðir. Tvö ár eru síðan lögð var fyrir þingið þáltill. sem gerði ráð fyrir að ríkisstjórnin legði fram greinargóðar upplýsingar um hvað þetta kostaði þjóðina, hvað þetta þýddi og hvar rökin með því að gerast aðilar lægju. Sú þáltill. var illu heilli felld. Enn eru afskaplega ótryggar upplýsingar á borðinu er lúta að fjármálum þessa ævintýris alls. Það á ekki síst við um umsögn fjárlagaskrifstofu fjmrn. í frv. sem hér er til umfjöllunar, frv. til laga um Schengen-upplýsingakerfið. Herra forseti. Í öllu þessu máli er stór þversögn. Það er alveg ljóst að persónueftirlit, við það að gerast aðilar að Schengen-samningnum, verður afnumið. Samt sem áður er hin fullyrðingin hávær í umræðunni og kemur á móti, að allt eftirlit verði stóraukið. Í þessu felst þversögn og við eigum auðvitað að velta þessu þannig fyrir okkur að við komumst til botns í málunum. Ég hef, herra forseti, hlustað á lögreglustjórann á Keflavíkurflugvelli lýsa því hve vel þjálfaðir landamæraverðirnir okkar verði í því að lesa látæði fólks sem kemur til landsins. Ef það vill svo til að það er grunsamlegt en er ekki í upplýsingakerfinu þá ætlar lögreglan að lesa af látæði fólks hvort það er grunsamlegt eða ekki. Þetta er hluti af því stóraukna eftirliti sem verður til staðar. Herra forseti, mér finnst þetta ekki traustvekjandi. Síðan er eitt enn. Ef út í það yrði farið þá væri meira að segja hægt að hugsa sér að Íslendingar gerðust aðilar að upplýsingakerfi Schengen án þess að samningurinn sjálfur yrði fullgiltur. Ég hefði gjarnan viljað heyra umræðu --- það hefur ekki verið rætt í þessum sal við fyrri umræður þessa máls --- um hvort það er rétt túlkað að við gætum gerst aðilar að upplýsingakerfinu sem slíku án þess að samningurinn yrði fullgiltur. Það væri ágætt ef hæstv. utanrrh. gæti svarað því og farið um það einhverjum orðum því að það er sannarlega sorglega fátt sem hæstv. utanrrh. hefur sagt um þessi mál hér úr ræðustóli. Það skortir alla umræðu. Hún er sannarlega ekki nægilega djúp eða vitræn til að við getum tekið upplýsta ákvörðun um þetta mál á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frhnál. hv. allshn. um frv. til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu. Nefndin ákvað að taka málið til frekari umfjöllunar eftir að því hafði verið vísað til 3. umr. á hinu háa Alþingi. Við nánari athugun þótti rétt að afnema 10. og 12. gr. frv. eins og og það liggur fyrir og er það tillaga nefndarinnar. Þetta var m.a. gert í samráði við Lögregluskóla ríkisins, ríkislögreglustjóraembættið, Landssamband lögreglumanna og dómsmrn. Rétt þótti að skoða betur hvernig standa ætti að framkvæmd landamæraeftirlits með tilkomu Schengen-samningsins og hverjir ættu að sjá um þá framkvæmd. Ætlunin er að skoða þau mál gaumgæfilega í sumar, hugsanlega í samræmi við endurskoðun á lögreglulögum. Herra forseti. Því leggur nefndin til þá breytingu að 10. og 12. gr. frv. falli brott.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því að hv. formaður allshn. gat um að þessar breytingar hefðu verið unnar í samvinnu við tiltekna aðila, þar á meðal Landssamband lögreglumanna. Ég vænti þess að framhald verði á þeirri samvinnu. En ég kveð mér hljóðs til að beina spurningum til hæstv. utanrrh. sem hér hefur verið spurður ýmissa spurninga en svarar engu. Í áliti nefndar sem skipuð er af ríkisstjórninni, þ.e. af samgrh., fyrir ári síðan til að gera sérstaka úttekt á Schengen-samstarfinu og áhrifum þess á íslenskt efnahagslíf, ferðaþjónustu og aðra þætti, er mjög hörð gagnrýni og varnaðarorð. Varnaðarorð er kannski ekki rétta hugtakið en gagnrýnin er til staðar. Þar er talað um óhagræði sem af þessu hljótist og aukinn tilkostnað. Að auki er hrakið ýmislegt sem fram hefur komið í umræðunni um það hagræði og þá kosti sem ríkisstjórnin, þar á meðal hæstv. utanrrh., segir fylgja þessu samstarfi. Aukinn ferðamannastraumur hefur verið nefndur og annað hagræði muni hljótast af Schengen-samkomulaginu. Það er allt hrakið í þessari skýrslu. Nú þegar við óskum eftir upplýsingum og viðbrögðum við skýrslunni og við þeirri gagnrýni sem við höfum sett fram þá fáum við engin svör. Látum það vera að hæstv. utanrrh. geti ekki svarað af meiri nákvæmni en raun ber vitni um tilkostnaðinn, hvort hann verður 500 milljónir, 1.000 milljónir, 2.000 milljónir, menn vita það einfaldlega ekki. Hitt vita menn að tilkostnaðurinn verður mikill og einnig að óhagræðið verður mikið. Það er staðfest í þeirri skýrslu sem ríkisstjórnin skipaði til að gera sérstaka úttekt á þessu. Þegar við síðan spyrjum hér á þingi hvers vegna eigi að kalla yfir okkur aukin útgjöld, aukin útgjöld fyrir íslenska skattgreiðendur og aukið óhagræði fyrir ferðaþjónustuna og aðra sem koma til með að tengjast þessu, þá er bara þögn, engu svarað. Alþingi á annað og betra skilið en þessi viðbrögð.

Herra forseti. Ég hef margoft tekið þátt í umræðu hér á hv. Alþingi um þetta Schengen-mál og farið yfir málið á ýmsan hátt. Ég veit ekki hvort allir hv. þm. hafa hlustað á málflutning minn. Ég hef í sjálfu sér engu við það að bæta. Skýrslan sem hv. þm. vitnar til breytir engu um skoðun mína í þessu sambandi. Ég tel að hún hreki á engan hátt þann málflutning sem ég hef haft uppi í málinu. Það er alveg ljóst að í þessu máli sem öðrum eru misjafnar skoðanir. Ég tel að þessi skýrsla taki ekki á málinu í heild sinni. Það hefur mikið verið unnið í þessu máli og mikið af gögnum komið fram. Ég tel að ég hafi svarað því sem fram hefur komið. Auðvitað get ég haft um það mörg orð en ég á ekki von á að það verði til þess að ég og hv. þm. Ögmundur Jónasson verðum sammála um það. Varðandi spurningu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur áðan, um hvort við getum verið aðilar að upplýsingakerfinu en ekki verið aðilar að Schengen-samningnum, þá svara ég þeirri spurningu hiklaust neitandi. Upplýsingakerfið og aðildin að því er hluti af Schengen-samningnum. Þar af leiðandi verðum við að vera annaðhvort aðilar að þessu samstarfi í heild sinni eða standa utan við það. Ég tel að það sé alveg ljóst.

Herra forseti. Að forminu mun þetta hafa átt að vera andsvar við ræðu minni en uppistaðan var andsvar við ræðu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur í málinu á undan. Í málflutningi sínum hér á Alþingi benti hæstv. utanrrh. á, ef ég man rétt, að af Schengen-samstarfinu hlytist margvíslegt hagræði. Er það ekki rétt munað hjá mér? Þar á meðal er væntanlega hagræði fyrir íslenska ferðaþjónustu. Síðan kemur fram álitsgerð frá stjórnskipaðri nefnd til að gera úttekt á einmitt þessu. Þar kemur fram að af þessu samstarfi hljótist óhagræði og mikill tilkostnaður. Þegar við auglýsum eftir rökum fyrir íslensku þjóðina og íslenska skattborgara til að ráðast í milljarða tilkostnað og taka á okkur slíkt óhagræði þá segir hæstv. utanrrh. stutt og laggott: Ég er einfaldlega ósammála þessu. Þarf ekki að færa einhver rök fyrir áliti af þessu tagi? Ég hefði haldið það. Ég vil einnig vekja athygli á þeim vinnubrögðum að láta Alþingi, ég segi láta Alþingi samþykkja Schengen-samkomulagið eða ljúka umræðu um það degi áður en mikilvægt gagn í málinu kemur fram, eins og þessi rannsóknarskýrsla um áhrifin á ferðamálaiðnaðinn. Mér finnast þetta ekki boðleg vinnubrögð.

Herra forseti. Ég tel að ýmislegt í þessu nál. sé ekkert sérstaklega rökstutt og þar ýmislegt sagt sem hefði e.t.v. mátt kafa betur ofan í en ég ætla að láta það liggja á milli hluta. Ég tel að við sem höfum borið málið fram höfum rökstutt það með margvíslegum rökum, ræðum á Alþingi, með skýrslum, og þingmenn hafa haft aðgang að öllum þeim skjölum. Ég hef líka sagt í þessu sambandi að þegar upp er staðið er þetta mál fyrst og fremst pólitísks eðlis, hvar við viljum standa og með hverjum við viljum starfa og það hef ég margoft ítrekað. Ég er þeirrar skoðunar að af þessu máli hljótist til lengri tíma litið margvíslegt hagræði fyrir íslenska þjóð og gefi okkur tækifæri til að taka þátt í þessu samstarfi um langa framtíð og viðhalda þeim nánu samskiptum sem við höfum haft við hin Norðurlöndin á ýmsum sviðum. Það er aðalatriði málsins og um það er ekkert fjallað í skýrslunni enda var ekki ætlunin að nefndin gerði það. Ég vil ítreka að endanleg niðurstaða mín í þessu máli og það sem ræður ákvörðun minni og væntanlega flestra annarra hv. þm. er pólitísks eðlis. Ég vona að hv. þm. skilji það og virði þá afstöðu.

Herra forseti. Margt órökstutt í þessu máli, segir hæstv. utanrrh. Er það órökstutt að benda á að við þurfum að setja upp 14 landamærahlið sem sennilega verði 22? Að líklegt sé að flöskuhálsar myndist, er það órökstutt? Þvert á móti, í stuttu máli eru settar fram ýmsar rökstuddar fullyrðingar. Þetta er pólitísk ákvörðun, segir hæstv. utanrrh. Ég virði það alveg ef honum finnst það vera þessarar pólitísku skoðunar virði að steypa Íslendingum út í þennan kostnað upp á sennilega milljarða og kalla yfir okkur þetta óhagræði vegna pólitísks ásetnings um að tengjast betur Evrópusambandinu. Ég vil benda á að menn hafa líka rætt um pólitík í Bretlandi. Þar hafa menn tekið aðra afstöðu og hafa ekki gengist undir Schengen-samkomulagið enda þótt þeir séu innan Evrópusamstarfsins. Þess vegna finnst mér vægast sagt svolítið undarlegt af hálfu hæstv. utanrrh. og þeirra sem tala fyrir þessu máli að gæta ekki betur en raun ber vitni hagsmuna Íslendinga, að horfa á hagsmuni íslenskra skattborgara, að hafa í huga og verja hagsmuni íslenskrar ferðaþjónustu. Þess vegna fagnaði ég því á sínum tíma þegar ég frétti að verið væri að gera athugun og úttekt á þessum málum út frá sjónarhóli þessara aðila. Þegar úttektin og rannsóknarskýrslan liggur á borðinu er hún hins vegar að engu höfð. Okkur kemur þetta ekki við, segja menn, við erum í pólitík hérna.

Herra forseti. Það er rétt sem hefur komið fram í máli hæstv. utanrrh. að það eru skiptar skoðanir um Schengen, þetta er pólitískt mál. Við höfum þurft að vega bæði kosti og galla Schengen-aðildar. Í títtnefndri skýrsla, sem hv. þm. Ögmundur Jónasson vitnar í sífellu í, eru bæði jákvæðir og neikvæðir þættir dregnir fram. Hún er enginn dómur, hún er enginn endanlegur dómur yfir kostum og göllum Schengen-aðildar. Þar er margt tekið inn í. Þetta eru að vissu leyti ákveðnar hugleiðingar nefndarmanna um hvaða áhrif Schengen-aðild hafi á ferðaþjónustuna. Þar er tekið inn í m.a. stækkun á flugstöðinni. En þeir taka líka fram að stækkunin á flugstöðinni sé ekkert aðallega út af Schengen heldur út af auknum ferðamannafjölda til Íslands út af þörfinni sem er fyrir því að stækka flugstöðina. Ég vil með leyfi forseta fá að vitna aðeins í þessa skýrslu. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Schengen-aðild felur í sér breytingu á útgáfu vegabréfsáritunar til Íslands því taka verður upp samræmdar vegabréfsáritanir fyrir allt Schengen-svæðið. Lagt verður niður núverandi kerfi þeirra ræðismanna Íslands sem hafa haft heimildir til útgáfu vegabréfsáritana því eingöngu verður hægt að gefa út vegabréfsáritanir í sendiráðum aðildarþjóðanna. Þetta þýðir að Ísland hefur gert samninga um að sendiráð Norðurlandanna sjái um þessar vegabréfaáritanir til Íslands.`` Síðan segir að hér geti verið á ferðinni jákvæð heildaráhrif fyrir íslenska ferðaþjónustu: ,,Nefndin hefur rætt þetta atriði ítarlega og komist að þeirri niðurstöðu að hér sé á ferðinni þáttur sem hljóti að hafa jákvæð áhrif á ferðamannastrauminn til Íslands í framtíðinni. Hér eru möguleikar sem ferðaþjónustan verður að nýta sér.``

Herra forseti. Það kann að vera sitthvað jákvætt sem fylgir þessu, t.d. varðandi útgáfu vegabréfa í ræðismannsskrifstofum, ég skal ekki fella dóma um það. En það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. að það eru skiptar skoðanir um Schengen og sú skýrsla sem hér hefur verið gerð að umræðuefni er enginn dómur, það er alveg rétt. Skýrslan setur fram rök með og á móti. Þetta er einnig rétt hjá hv. þm. En þetta er grundvöllurinn sem við eigum síðan að nýta okkur til að ræða málin á og skiptast á skoðunum, upplýstum skoðunum. Ég hef gagnrýnt að skýrslan skuli koma fram daginn eftir að umræðu lýkur um þetta mikilvæga mál. Það finnst mér vera gagnrýniverð vinnubrögð í hæsta máta.

Herra forseti. Ég ítreka að það er ekkert nýtt í skýrslunni. Öll þessi sjónarmið komu fram á fundi allshn. og utanrmn. í Leifsstöð sem mér skilst að hv. þm. Ögmundur Jónasson hafi ekki verið á. Þar komu þessi sjónarmið öll fram þannig að það er ekkert nýtt í þessu máli.

Bara til að halda staðreyndum til haga þá er rétt að ég var ekki á fundinum í Leifsstöð. Ég er fastafulltrúi í efh.- og viðskn. þingsins sem sat fund á þessum tíma en ég er áheyrnarfulltrúi í allshn. En hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir og Steingrímur J. Sigfússon voru á fundinum. Við höfum rætt skýrsluna og það er mat okkar að þær upplýsingar sem þarna koma fram séu sumar nýjar. Það kann vel að vera að það sé ekkert nýtt að af þessu Schengen-samkomulagi hljótist óhagræði eða af því hljótist aukinn tilkostnaður. Það sem er nýtt í málinu er að rannsóknarnefnd á vegum ríkisstjórnarinnar skuli segja það og staðhæfa það í skýrslu sem hún færir ríkisstjórninni. Það er nýtt.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum vegna þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu. Ég vil vekja athygli á þeim atriðum sem hafa komið fram, bæði í lögunum og í þessum frv. og í þeim umræðum sem hafa verið. Í fyrsta lagi liggur ljóst fyrir að fyrir ferðaþjónustu á Íslandi er ekki sýnilegur beinn ávinningur. Á sumum sviðum má vænta ávinnings en á öðrum má vænta þess að ekki verði ávinningur. Það er líka vitað að þetta muni verða verulega kostnaðarsamt bæði reksturinn á eftirlitskerfinu og þessu samstarfi. Einnig verður stofnkostnaður svo skiptir milljörðum kr. hér á Keflavíkurflugvelli til að uppfylla þau ákvæði sem þar er um að ræða. Reyndar er sá kostnaður ekki ljós, hvorki varðandi rekstur þessa samstarfs né stofnkostnað sem hlýst beint af því. Ég ítreka að það hlýtur að vera áhyggjuefni þegar svo stórt mál er kynnt með þeim hætti. Ég vil láta í ljós þá skoðun mína, og ekki síst í framhaldi af ágætri ábendingu hv. þm. Þorgerðar Gunnarsdóttur, þegar hún lagði áherslu á tvöföldun Reykjanesbrautarinnar í umræðunni um Schengen-málið. Ég tek alveg undir það með hv. þm. að samgöngur bæði á Reykjanesbrautinni og fyrsti hluti Vesturlandsvegar er orðinn sprunginn og mundi þurfa aðgerða við. Ég taldi reyndar að það hefði verið óskynsamlegt við afgreiðslu fjárlaga núna í haust og í þeim efnahagsaðgerðum sem ríkisstjórnin var með þá að velja þann kost að fresta framkvæmdum við samgöngumannvirki á höfuðborgarsvæðinu. Það hefði alveg eins mátt finna aðra leið til að fresta framkvæmdum og miklum fjárútlátum. Þar á meðal hefði verið skynsamlegra að mínu áliti að hætta við þennan mikla fjáraustur sem er fyrirsjáanlegur í kringum Schengen-samstarfið og flugstöðina að þarflausu og leggja það fjármagn heldur til þess að styrkja samgöngurnar út frá Reykjavík. Þetta hefði verið miklu skynsamlegri ráðstöfun. Ég harma það þegar ríkisstjórn fær stuðning við svo skammsýnar sparnaðaraðgerðir eins og hún er þar að leggja fram annars vegar og hins vegar óskynsamlegrar fjárfestingar sem hún er að leggja í í kringum þetta Schengen-samstarf. Það er á nákvæmlega sama svæðinu sem þetta val er að fara fram. Það er alveg sama þó að hæstv. ráðherra segi að þetta sé pólitísk ákvörðun og við virðum hana sem slíka. Hitt er líka pólitísk ákvörðun að verja fjármagninu með þessum hætti þó að um leið verði aðrar framkvæmdir að vera á hakanum. Ég er viss um það, herra forseti, að góð samgöngumannvirki út frá Reykjavík væri mun jákvæðara fyrir ferðaþjónustuna í landinu en það að fjárfesta í þessu Schengen-samstarfi. Ég er sannfærður um það og það er pólitísk skoðun mín og vissa. Ég deili fyllilega áhyggjum og áherslum íbúa þessa svæðis hér og tel að þeir hefðu átt að hafa meiri áhrif á gælu- og geðþóttaákvarðanir um val á fjárfestingum og gæluverkefnum sem þjóna ekki beint hagsmunum ríkisins --- þar virðast aðrir mikilvægari. Ég vil líka spyrja um varðandi atriði sem kemur fram í skýrslunni um áhrif Schengen-samstarfsins á ferðaþjónustuna. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Schengen-aðild felur í sér breytingu á útgáfu vegabréfsáritana til Íslands því taka verður upp samræmdar vegabréfsáritanir fyrir allt Schengen-svæðið. Lagt verður niður núverandi kerfi þeirra ræðismanna Íslands sem hafa haft heimildir til útgáfu vegabréfsáritana því eingöngu verður hægt að gefa út vegabréfsáritanir í sendiráðum aðildarþjóðanna. Þetta þýðir að Ísland hefur gert samninga um að sendiráð Norðurlandanna (í flestum tilvikum Danmörk og hugsanlega eitt annað Schengen-ríki þar sem ekki eru norræn sendiráð), geti veitt ríkisborgurum utan Schengen-svæðisins í þessum sendiráðum (þar sem ekki er íslenskt sendiráð) vegabréfsáritanir til Íslands.`` Ég leyfi mér að spyrja: Er þá ekki hægt að fá áritanir í íslenskum sendiráðum? Verður að fara í háttvirt sendiráð Danmerkur? Væri ekki hægt að fara í íslensk sendiráð til að fá sér vegabréfsáritanir? Þær tengingar sem verið hafa við bæði sendiráðin og ræðismennina og hafa haft mikla þýðingu fyrir samstarf Íslands og tengsl út um lönd, verða þær rofnar í gegnum þessa aðgerð? Mér finnst þarna ekki aðeins um sjálfstæðisskerðingu að ræða heldur líka um verulegt óhagræði að ræða. Ég tel að þarna sé verið að skera á tengsl sem hefð er fyrir og hafa verið til styrktar. Ég vil líka, herra forseti, vekja athygli á því að með Schengen-samstarfinu, með því að byggja það upp eins og hér er lagt til, mun nánast öll utanlandsflugumferð fara í gegnum Keflavíkurflugvöll. Það mun vera krafan. Þar mun vera aðstaða til að halda fólki hæfilega aðskildu og krafa um að uppfylla þær öryggiskröfur og öryggisskyldur að geta horft djúpt í augun á þeim sem koma til þess að sjá hvort þeir séu hættulegir eða ekki. Það mun þá jafnframt þýða að flugvellir úti um land, á Egilsstöðum, Akureyri, Sauðárkróki og hvar annars staðar sem við vildum styrkja reglulegt millilandaflug með farþega og vörur, millilendingaflug, munu hafa stórlega skerta möguleika með þeim aðgerðum sem hér eru lagðar til. Herra forseti. Ég tel þá pólitísku ákvörðun sem við fjöllum hér um vera skammsýna. Ég tel hana þrengja hag Íslands bæði inn á við og út á við. Hún þrengir að hagsmunum Íslands bæði til skemmri en þó sérstaklega til lengri tíma og er því að mínu viti afar óráðleg.

Herra forseti. Ég tel að því fé sem verja á í aðild Íslendinga að Schengen-samkomulaginu væri betur varið í aðra hluti. Ég vil t.d. nefna, eftir umræður sem hafa átt sér stað hér á landi og hér á hinu háa Alþingi um að fátækt íslensku þjóðarinnar fari vaxandi með hverju árinu sem líður, að við höfum ótal verkefni hér innanlands sem skiptir okkur máli að verði leyst. Við höfum rætt um stöðu sjúklinga, geðsjúkra t.d. Þar er verðugt verkefni sem útheimtir hundruð milljóna ef vel á að standa að verki. Heilbrigðiskerfi okkar er stöðugt á brauðfótum. Þangað vantar fé. Okkur vantar fé í velferðarkerfið okkar. Það eru ótal mál hér innan lands sem þurfa á fjármagni að halda. Ávinningurinn af þeim milljörðum sem fara í Schengen-aðildina okkar hefur ekki verið tíundaður hér í þingsölum. Herra forseti, það er þyngra en tárum taki að mál af þessu tagi skuli ekki fá meiri umræðu og efnislega umfjöllun hér í þinginu en raun ber vitni. Eini stjórnmálaflokkurinn sem stendur hér í pontu og andæfir eitthvað heitir Vinstri hreyfingin -- grænt framboð. Í salnum sitja núna tveir stjórnarliðar og hlusta á málflutning Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í þessu máli þegar málið er komið til lokaafgreiðslu. Herra forseti. Ég sé ekki nauðsyni þess og hef ekkert heyrt í málflutningi stjórnarliða hér í þinginu að landamæri Íslendinga þurfi að vera eins og Schengen-samkomulagið gerir ráð fyrir. Ég verð að segja að ég tel hin náttúrulegu landamæri Íslands vera einhver bestu landamæri sem nokkur þjóð getur búið við. Ég sé þess vegna ekki ástæðuna fyrir því að við gerumst hlið í norðvestri fyrir Schengen-svæðið. Herra forseti. Það væri gaman að spyrja fylgismenn aðildarinnar hvort þeir telji það til farsældar fyrir íslenskt samfélag að landamæri okkar verði flutt suður á Spán t.d., austur fyrir Þýskaland eða suður fyrir Tyrkland ef því er að skipta. Auðvitað á Evrópusambandið eftir að stækka og ytri mörkin eiga eftir að færast enn lengra út. Við vitum að það sem er til innan Schengen-svæðisins í dag kemur til með að verða til á Íslandi eftirlitslaust þegar við erum orðin aðilar. Ég bendi á það sem hefur reyndar verið bent á í þessari umræðu oftar en einu sinni áður, að þau lönd sem nú þegar hafa samþykkt fíkniefni, ákveðna tegund fíkniefna til eigin nota fólks, eru innan Schengen-svæðisins --- ein sex, ef ég man rétt, herra forseti. Það sem má í þeim Schengen-löndum verður eftirlitslaust á Íslandi því að farþegar geta gengið eftirlitslausir án vegabréfs inn í Schengen-ríkið Ísland. Þannig verð ég enn að segja að rökin sem hér hafa verið tíunduð frá fylgjendum aðildar að Schengen-svæðinu hafa ekki verið nægilega sterk. Ég spyr, herra forseti: Er ekki ljóst að mörg þeirra vandamála sem við reynum að bægja frá okkar landi og þjóðfélagi eru nú þegar til staðar innan Schengen-svæðisins? Þegar við höfum slegið skjaldborg um landið okkar og gert það að inngönguhliði á Schengen-svæðið, erum við ekki þar með komin með vandamál Schengen-svæðisins inn á gafl hjá okkur? Værum við ekki að auðvelda fjölþjóðlegum glæpamönnum að hreyfa sig innan Íslands eins og þeim virðist hafa verið auðveldað að hreyfa sig innan Schengen-svæðisins innan Evrópusambandsins? Ég vil ítreka hvað gerist ef Íslendingar verða nú aðilar að Evrópusambandinu og tollabandalagið verður lagt niður. Hingað til hefur verið horft til þess að tollabandalagið geri okkur kleift að fylgjast með varningi á þeim nótum sem við teljum nauðsynlegt öryggis okkar vegna. En nú stefnir í það, ef Framsfl. fær að ráða, að Ísland komist með báða fætur inn fyrir aðild að Evrópusambandinu og hvar stöndum við þá? Nei, herra forseti, ég sakna umræðu hér úr þingsölum. Ég leyfi mér að hvetja til þess að við notum okkar dýrmæta fé til annarra hluta en hér er gert ráð fyrir. Ég hvet til að við notum peninga okkar til að hlúa að því sem við eigum og leysa okkar vandamál í stað þess að kaupa okkur aðild að vandamálum annarra með ófyrirséðum afleiðingum.

Herra forseti. Ég ætla að gera örstutta athugasemd við málflutning hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur varðandi dæmið sem hún tók um einstaklinginn í Hollandi sem gengur með fíkniefni á sér út af því að það er leyfilegt þar. Hér eftir sem áður verða sömu reglur um tollskyldu. Innan ríkisins Íslands er refsivert að koma inn í landið með fíkniefni. Það verður áfram refsivert. Vonandi verða refsingarnar jafnvel hertar einhvern daginn og enn frekara eftirlit haft með fíkniefnum. En tolleftirlitið breytist ekki. Það virðist oft vera einhver misskilningur í gangi varðandi Schengen-samninginn, að menn geti komið hingað án þess að eitt eða neitt sé skoðað. Það er stranglega og verður stranglega bannað að flytja inn og neyta fíkniefna hér á landi.

Herra forseti. Ég gerði grein fyrir því í ræðu minni að tollamálin yrðu óbreytt. Við vitum það og það hefur verið tíundað. En ég vakti máls á því hvað gerist síðan ef við stefnum hraðbyri inn í Evrópusambandið. Þá erum við um leið búin að leggja niður tollamúrana og þar með eftirlit sem við reynum þó að státa af í dag að haldist óbreytt. En ég sé ekki annað en að við komum til með að eiga í auknum erfiðleikum út af því frelsi sem þó ríkir í ákveðnum löndum gagnvart fíkniefnum. Ég sé ekki annað en að við komum til með að lenda í auknum vandamálum hér með því að vegabréfaeftirlitið minnkar. Einstaklingur sem hefur ekki verið á sakaskrá í neinu af þessum löndum og er þar af leiðandi ekki í gagnagrunni Schengen-svæðisins eða upplýsingakerfinu er ekki stoppaður á landamærum Íslands ef hann kemur frá öðru Schengen-landi.

Herra forseti. Hann er ekki endilega stoppaður hjá landamæravörðunum, það er rétt. En hann getur verið stoppaður í tollinum. Þar fyrir utan gerir Schengen-samningurinn einmitt ráð fyrir því að samvinna lögreglu í allri Evrópu verði efld og styrkt til mikilla muna. Til þess eru ýmsar ráðstafanir gerðar í tengslum við Schengen-samninginn, m.a. SIS-upplýsingakerfið og frv. sem við erum að fjalla um hér. Það er verið að efla samvinnu lögreglunnar í Evrópu, og var kominn tími til. Ég vil ítreka að viðkomandi getur gengið óáreittur í gegnum landamæraeftirlitið en hann verður eftir sem áður stoppaður í tollinum.

Herra forseti. Að lokum vil ég aðeins taka fram að hér eru stór ágreiningsmál á ferðinni. Hér hefur verið bent á ákveðnar hættur. En lokaorðin í þessu máli frá minni hálfu eru að ég sé ekki annað en að hægt hefði verið að auka allt samstarf milli lögregluyfirvalda, jafnvel að Íslendingar gerðust ekki aðilar að Schengen-samningnum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. iðnn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 45/1997, um vörmerki, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Jón Ögmund Þormóðsson frá iðnaðarráðuneyti, Borghildi Erlingsdóttur frá Einkaleyfastofunni og Ólaf Ragnarsson og Örn Þór frá Félagi umboðsmanna vörumerkja og einkaleyfa. Þá bárust umsagnir um málið frá Samtökum iðnaðarins, dómsmálaráðuneytinu og laganefnd Lögmannafélags Íslands. Megintilgangur frv. er að greiða úr réttaróvissu sem skapast hefur í kjölfar úrskurðar héraðsdóms Reykjavíkur frá 15. nóvember 1999 þar sem máli íslensks aðila á hendur erlendum eiganda vörumerkis var vísað frá dómi á þeim forsendum að lagaheimild skorti til að reka málið fyrir íslenskum dómstóli. Ekki var fallist á að höfða mætti mál á hendur merkiseiganda á varnarþingi umboðsmanns hans skv. 35. gr. vörumerkjalaga, nr. 45/1997. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að í málum sem rekin eru samkvæmt vörumerkjalögum skuli varnarþing erlends eiganda vörumerkis vera í Reykjavík. Sambærilegt ákvæði var að finna í eldri vörumerkjalögum, nr. 47/1968. Með hliðsjón af því og áðurgreindum úrskurði héraðsdóms lítur nefndin svo á að brýnt sé að setja slíkt ákvæði í gildandi lög. Til samræmis við önnur ákvæði gildandi vörumerkjalaga, þar á meðal 35. gr. sem frumvarpinu er ætlað að auka við, virðist hins vegar eðlilegt að tala um eiganda vörumerkis í stað umsækjenda og eigenda skráninga og gerir nefndin því breytingartillögu þess efnis. Nefndin telur æskilegt að fella brott 4. mgr. 42. gr. vörumerkjalaga í því skyni að ekki þurfi að gefa út ákæru til að banna notkun vörumerkis, sem og að veita ráðherra ótvíræða heimild til að ákveða gjald fyrir áfrýjun í vörumerkjamálum. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins með eftirfarandi breytingu: Við 1. gr. Í stað orðanna ,,Umsækjendur og eigendur skráninga, sem hafa ekki lögheimili hér á landi, teljast`` komi: Eigandi vörumerkis, sem hefur ekki lögheimili hér á landi, telst. Ásta R. Jóhannesdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir nál. rita nefndarmenn iðnn. Hjálmar Árnason formaður, Guðjón Guðmundsson, Rannveig Guðmundsdóttir, Drífa Hjartardóttir, Ísólfur Gylfi Pálmason, Árni R. Árnason, Pétur H. Blöndal og Árni Steinar Jóhannsson.

Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta samgn. fyrir nál. um frv. til laga um breytingu á lögum um stofnun hlutafélags um rekstur Póst- og símamálastofnunar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund m.a. Ragnhildi Hjaltadóttur frá samgönguráðuneyti. Nefndin sendi ýmsum aðilum málið til umsagnar og bárust frá umsagnir frá Verslunarráði Íslands, Sambandi íslenskra viðskiptabanka, Landssíma Íslands hf. og Seðlabanka Íslands. Með frumvarpinu er lagt til að undanþága frá greiðslu stimpilgjalda af útgefnum hlutabréfum í Landssíma Íslands hf. og Íslandspósti hf. verði afnumin. Er það eðlilegt þar sem starfsemi þeirra er nú á samkeppnismarkaði. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta meirihlutaálit samgn. rita Árni Johnsen formaður, Hjálmar Árnason, Jón Kristjánsson, Guðmundur Hallvarðsson, Arnbjörg Sveinsdóttir, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Lúðvík Bergvinsson og Kristján L. Möller.

Herra forseti. Þetta frv. til laga um breytingu á lögum um stofnun hlutafélags um rekstur Póst- og símamálastofnunar felur í sér að fella niður stimpilgjöld af hlutabréfum þeirra hlutafélaga sem höfðu verið stofnuð á grundvelli þeirra laga. Í lögum um stofnun hlutafélags um rekstur Póst- og símamálastofnunar, nr. 103/1996, segir í lok 2. mgr. 4. gr.: ,,Hlutabréf, sem gefið verður út í tengslum við stofnun félagsins eða skiptingu þess samkvæmt niðurlagsákvæði í 2. mgr. 2. gr. skal undanþegið stimpilgjöldum.`` Fram kom við umræðu um þetta frv. að tilgangurinn væri að stofna hlutafélag um reksturinn. Þetta væri bara formsatriði til þess að auðvelda fyrirtækinu að takast á við verkefni sín. Og það kom einmitt skýrt fram í umræðunni að ekki stæði til að selja fyrirtækið. Samkvæmt heimild í 2. mgr. 2. gr. þessara sömu laga hafa nú verið stofnuð tvö hlutafélög, Landssími Íslands hf. og Íslandspóstur hf. Ekki verður séð að síðan þá hafi nokkuð gerst sem ekki var fyrirséð við setningu laganna árið 1996 og því er ekki sérstök ástæða nú fremur en þá til að innheimta stimpilgjöld af viðkomandi hlutabréfum sem eru að fullu í eigu ríkisins. Miðað við óbreytt eignarform, þjónustuskyldur og kvaðir gagnvart landsmönnum öllum, óháð búsetu og stöðu í þjóðfélaginu, er ekki nú frekar en við setningu laganna 1996 sérstök ástæða til að ríkið innheimti þessi gjöld. Þessi gjöld mundu hvort sem er bara renna til ríkisins og allur arður af hlutafélögunum rennur til ríkissjóðs. Skýrt kom fram við setningu laganna að ekki stæði til að setja hlutabréf Pósts og síma hf. á markað eða selja fyrirtækin sem stofnuð væru á grundvelli þeirra. Eigi hins vegar að selja Landssíma Íslands hf. eða Íslandspóst hf. að hluta eða öllu leyti er þessi lagabreyting vafalaust nauðsynleg. Eina sýnilega ástæðan með þessu frumvarpi er að búa í haginn fyrir sölu fyrirtækjanna. Sé svo hefðu þær ástæður einfaldlega átt að koma fram í greinargerð með frumvarpinu. Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs er andvígur öllum tilburðum stjórnvalda sem lúta að sölu og einkavæðingu þessara mikilvægu þjónustustofnana almennings og því styður minni hlutinn ekki frumvarpið. Hann styður ekki að fella niður stimpilgjöld af hlutabréfunum. Hann telur enga ástæðu til þess nú frekar en þegar hlutafélögin voru stofnuð að gera það. Ef þetta er liður í að selja eða einkavæða þessi þjónustufyrirtæki, þá varar hann við þeirri þróun og er andvígur henni.

Herra forseti. Ég ætla einungis að ítreka þá ósk mína og von að ríkisstjórnin láti verða af því að selja Landssímann sem fyrst og helst Íslandspóst líka. Greinargerðin út af fyrir sig gerir ekki útslagið um ákvörðun um slíka sölu, en eins og ég segi, ég ætla rétt að vona að ríkisstjórnin beri þá gæfu að selja Landssímann sem fyrst.

Herra forseti. Ég vona að ríkisstjórnin beri þá gæfu að gera það ekki. Ég vona að ríkisstjórnin virði svo skyldu sína gagnvart landsmönnum öllum hvar sem þeir búa á landinu varðandi aðgang að þjónustu síma og pósts, að þeir selji ekki þá þjónustu á markaði. En ef þetta voru rökin fyrir þessum breytingum þá hefðu þau hreinlega átt að koma fram en ekki að vera að sigla undir fölsku flaggi eða láta að því liggja með því frv. sem hér er til umfjöllunar.

Herra forseti. Í frv. því sem ég mæli hér fyrir er lagt til að vörugjald verði fellt niður af tilteknum vörum og að fjárhæð gjaldsins verði breytt af öðrum vörum. Markmiðið með þeim breytingum sem lagðar eru til er annars vegar að létta vörugjaldi af ýmsum vörum sem nýttar eru í iðnaði og hins vegar að auka samræmi í gjaldtöku af svipuðum eða sambærilegum vörum. Í frv. er í fyrsta lagi lagt til að 15% vörugjald verði fellt niður af ýmsum rafmagnsvörum sem flokkast í vöruliði 8535-8538 í tollskrá. Nánar tiltekið er hér um að ræða ýmiss konar raftækjabúnað sem að verulegu leyti er nýttur í iðnaði, svo sem rafmagnstöflur, öryggisrofa, kveikjara og rafmagnstengla. Æskilegt er að vörugjaldinu verði aflétt af slíkum iðnaðarvörum í áföngum, eftir því sem staða ríkissjóðs veitir svigrúm til á hverjum tíma. Í frv. er lagt til að skref verði stigið í þá átt með niðurfellingu vörugjalds af fyrrgreindum rafmagnsvörum og létt undir með þeirri starfsemi sem hefur að miklu leyti búið við það í dag að þurfa að sækja um endurgreiðslur á þessu vörugjaldi sem kallað hefur á heilmikinn kostnað bæði hjá atvinnurekstrinum og því opinbera. Í öðru lagi er lagt til að vörugjald verði fellt niður af vörugjaldsskyldu snakki, poppkorni, salthnetum, saltkexi og saltstöngum. Vörugjald af þessum vörum er ýmist 10, 20 eða 40 kr. á hvert kílógramm vörunnar. Ástæðan fyrir því að þessi breyting er lögð til er sú að misræmis þykir gæta í álagningu vörugjalds á snakk og sambærilegar vörur þar sem sumar  Í þriðja lagi er lagt til að fjárhæð vörugjalds af kakói og vörum framleiddum úr því verði samræmd. Í dag er þar ósamræmi. Kakóduft og vörur framleiddar úr kakói bera að jafnaði vörugjald og er gjaldið í langflestum tilvikum 60 kr./kg. Á einstaka vörur er gjaldið lægra eða 15 kr./kg og má þar einkum nefna drykkjarvöruefni sem ætluð eru til framleiðslu á kakómalti með íblöndun í vatn. Lagt er til að gjaldtakan verði samræmd þannig að gjaldið verði 60 kr./kg. Með þeirri breytingu er gjaldtaka samræmd af vörum sem eru svipaðar að efnisinnihaldi og í samkeppni um hylli neytenda. Ástæða þess að ekki er lagt til að vörugjaldið verði samræmt með því að lækka gjaldið af öllum vörum úr 60 kr. í 15 kr. er sú að mun fleiri vörutegundir bera hærra gjaldið og yrði tekjutap ríkissjóðs af slíkri gjaldbreytingu umtalsvert og mun meira en sem nemur tekjuauka ríkissjóðs af þeirri breytingu sem hér er lögð til. Í fjórða lagi er lagt til að fellt verði niður 15% vörugjald af hjólbörum. Af hálfu hagsmunasamtaka iðnaðarins hefur um árabil verið lögð áhersla á að vörugjald verði fellt niður af þessum tækjum og þar sem staða ríkissjóðs þykir gefa svigrúm til slíkrar breytingar er hún lögð hér til. Í fimmta lagi er lagt til að vörugjald verði fellt niður af marmara og öðrum steini sem ætlaður er til framleiðslu, svo sem legsteinagerðar. Ástæða þessa er hin sama og um síðasta atriðið sem ég nefndi. Hagsmunasamtök iðnaðarins hafa lagt ríka áherslu á niðurfellingu vörugjalds af þessari vöru og telja hana til þess fallna að efla innlendan iðnað. Loks er í sjötta lagi lagt til í frv. að 25% vörugjald verði fellt niður af þeim vopnum og skotfærum sem enn bera vörugjald. Með lögum nr. 89/1998 var vörugjald fellt niður af ýmsum skotvopnum og skotfærum sem einkum eru notuð til veiða. Nokkrar tegundir slíkra vopna bera þó enn vörugjald. Lagt er til að vörugjaldið verði fellt niður af þeim vopnum sem enn bera slíkt gjald þar sem um er að ræða vörur sem einkum eru ætlaðar til íþróttaskotfimi og þykir eðlilegt að vörugjald af þeim verði fellt niður á sama hátt og af rifflum og öðrum skotvopnum og skotfærum sem notuð eru við veiðar. Eins og fram kemur í grg. með frv. er áætlað að tekjutap ríkissjóðs vegna þessara breytinga verði á annað hundrað millj. kr. þó auðvitað sé mjög erfitt að meta slíkt tekjutap, eins og í öðrum sambærilegum málum, en þetta miðast við óbreytta sölu á þessum varningi. Hér er um að ræða tvenns konar mál, herra forseti, annars vegar ívilnun gagnvart þeim atvinnurekstri sem enn ber vörugjöld, sérstaklega í rafmagnsiðnaðinum, og hins vegar samræmingu á hinum ýmsu neysluvörum sem bera vörugjöld en hafa ekki enn verið samræmd. Ég legg til, herra forseti, að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta mál, enda fæ ég það til umfjöllunar í efh.- og viðskn. þar sem ég á sæti. En ég verð að segja, herra forseti, að þegar hæstv. fjmrh. kemur hér næstum dag eftir dag og mælir fyrir lækkun á sköttum gæti maður haldið að staða ríkissjóðs væri mjög góð og allt í blóma í efnahagslífinu, en við erum að tala um 150 millj. kr. sem ákvæði þessa frv. kosta. Nú skal ég ekki draga í efa að það getur verið hið besta mál að fella niður vörugjald af rafmagnsvörum, hjólbörum, kakói, poppkorni, salthnetum og vopnum eins og hér er lagt til, en ég hélt satt að segja að við værum núna í þeirri stöðu í efnahagsumhverfinu að ekki væri tímabært að gera þetta eins og nú stendur á í efnahagsmálunum og minni ég þar á aðvaranir sem komu fram hjá Seðlabanka og Þjóðhagsstofnun sem við fórum yfir í gær og ætla ég ekki að endurtaka hér. En í grg. með frv. stendur: ,,Enda þótt vörugjaldslögin kveði á um heimild innlendra framleiðenda til að fá vörugjald fellt niður af vörum sem notaðar eru sem efnivara í framleiðslu er að mati fjármálaráðuneytisins æskilegt að vörugjaldi verði aflétt af slíkum iðnaðarvörum í áföngum, eftir því sem staða ríkissjóðs veitir svigrúm til.`` Í framhaldi af þessu má spyrja: Af hverju er þetta endilega valið og hvað stendur þá út af í þessum efnum? Þarna er bætt við, herra forseti: ,,eftir því sem staða ríkissjóðs veitir svigrúm til``. Hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnin meta það greinilega svo að tímabært sé að fara í þessar skattalækkanir og það er athyglisvert að ríkissjóður hafi svigrúm til þess miðað við mikinn viðskiptahalla og þensluna í þjóðfélaginu. Að öðru leyti mun ég auðvitað skoða þetta mál vel í efh.- og viðskn. og fá mat sérfræðinga á þessu máli.

Herra forseti. Á hverju þingi eru gerðar nokkrar almennar breytingar á lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Ég mæli hér í dag fyrir frv. til laga um breytingu á þeim lögum. Í þessu frv. er að finna tillögur um ýmsar breytingar á grundvallarlögunum um tekjuskatt og eignarskatt en í aðalatriðum má skipta þessum breytingum í þrennt. Í fyrsta lagi er hér fjallað um skattlagningu tekna sem myndast vegna kaupa á hlutabréfum samkvæmt svokölluðum kauprétti. Í öðru lagi eru breytingar á skattalegri meðferð lífeyrisiðgjalda og í þriðja lagi er breyting á nýtingu hlutabréfaafsláttar í þá veru að lagt er til að hún nái einnig til erlendra hlutabréfa. Að auki eru lagðar til nokkrar smærri breytingar sem lúta einkum að framkvæmd laganna. Breytingarnar eru í aðalatriðum þessar, herra forseti: Í frv. er að finna ný ákvæði um skattlagningu tekna á svokölluðum kaupréttarsamningum, en það hugtak er notað um kaup starfsmanna á hlutabréfum í fyrirtækjum sem þeir vinna hjá. Kaupréttur sem hluti launakjara hefur verið að ryðja sér til rúms hér á landi undanfarin missiri og hefur það fyrirkomulag þann mikilvæga kost að veita æ fleiri launamönnum beina hlutdeild í atvinnurekstri og myndar að auki hollustutengsl sem talin eru skipta máli í þessu sambandi. Í gildandi lögum er ekki sérstaklega kveðið á um skattlagningu slíkra tekna heldur er litið svo á að þær falli undir almenna reglu sem er að finna í 7. gr. laganna um starfstengdar greiðslur. Skortur á skýrum lagaákvæðum hefur í vissum tilvikum leitt til vandkvæða um upptöku kaupréttarkerfis hér á landi og því er lagt til í frv. að tekin verði af tvímæli um hvernig skattskyldu þessara tekna skuli háttað og þessum málum komið í fastan farveg. Við samningu frv. var þess gætt að reglurnar yrðu einfaldar og skýrar og tækju einkum mið af útfærslu reglna í þeim löndum sem hafa mesta reynslu á þessu sviði, svo sem Bandaríkjunum og Bretlandi. Lagt er til að tvenns konar reglur gildi um skattlagningu þessara tekna. Annars vegar meginregla, aðalregla, og hins vegar sérregla. Í meginreglunni felst að til skattskyldra tekna teljist mismunur á gangverði þegar kaupréttur er nýttur og þeirri fjárhæð sem starfsmaður greiðir fyrir hlutabréfin samkvæmt kaupréttarsamningi. Með gangverði er átt við skráð gengi á þeim tíma sem kaupréttur er nýttur. Hafi félag ekki skráð gengi skal miðað við gangverð í viðskiptum með bréfin, ella bókfært verð eigin fjár samkvæmt síðasta endurskoðaða uppgjöri félagsins. Skattskyldan myndast um leið og rétturinn er nýttur, þ.e. á þeim tíma er starfsmaður leysir til sín bréfin og greiðir fyrir þau hið fyrir fram ákveðna verð. Samkvæmt meginreglunni er því um að ræða endurgjald til starfsmanns fyrir vinnuframlag hans sem skattlagt er eins og aðrar launatekjur. Í meginreglunni er því kveðið með skýrum hætti á um ákvörðun þeirra tekna. Þessar tekjur mynda jafnframt stofn tryggingagjalds og iðgjalds til lífeyrissjóðs, einnig teljast þær til rekstrarkostnaðar hjá launagreiðanda. Þegar starfsmaður selur bréfin reiknast fjármagnstekjur af mismun söluverðs þess og gangverðs sem var þegar hann nýtti kaupréttinn. Í sérreglunni felst hins vegar að um tekjur starfsmanna vegna kaupréttar fari alfarið eins og um fjármagnstekjur sé að ræða að uppfylltum tilteknum skilyrðum og þær skattlagðar samsvarandi með 10% skatti. Skilyrðin eru m.a. þau að kauprétturinn nái til allra fastráðinna starfsmanna, að starfsmaðurinn verði að eiga bréfin í tvö ár eftir að hann nýtir kaupréttinn og að hámark kaupréttar hvers starfsmann megi ekki vera hærra en 600 þús. kr. á ári að kaupverði. Í tilviki sérreglunnar er gangverð og kaupverð hið sama þegar samningur um kauprétt er gerður. Jafnframt þarf félag sem hefur í hyggju að veita starfsmönnum sínum kauprétt samkvæmt sérreglunni að senda áætlun um hann fyrir fram til ríkisskattstjóra til staðfestingar. Til skattskyldu samkvæmt sérreglunni stofnast því ekki fyrr en starfsmaðurinn selur bréf sín en ekki þegar kauprétturinn er nýttur eins og samkvæmt meginreglunni. Er skattstofninn þá mismunur á upphaflegu kaupverði og söluverði bréfanna og telst ekki til frádráttarbærs rekstrarkotnaðar hjá launagreiðanda. Í annan stað er lagt til að gerðar verði breytingar á skattalegri meðferð lífeyrisiðgjalda. Það er önnur meginbreytingin í þessu frv. Í gildandi lögum er ekki að finna skýr ákvæði um rétt launagreiðanda til að draga iðgjöld til öflunar lífeyrisréttinda starfsmanna sinna frá sem rekstrarkostnað. Að sama skapi eru ákvæðin óljós um hvort telja eigi slík framlög launagreiðenda til skattskyldra tekna hjá launþegum sem þeirra njóta. Í frv. er þess vegna lagt til að tekinn verði af allur vafi um að lögaðili eða sjálfstætt starfandi maður geti talið til rekstrarkostnaðar iðgjöld til öflunar lífeyrisréttinda starfsmanna, enda séu þau tekjufærð í hendi launþegans. Jafnframt verði tekin upp skýr ákvæði um heimildir til að draga iðgjöld og framlög til öflunar lífeyrisréttinda frá skattskyldum tekjum launþega. Í því samhengi er lagt til að í stað þess að launþegi geti dregið frá skattskyldum tekjum sínum 4% vegna lífeyrisiðgjalda í samtryggingarsjóð og allt að 2% vegna séreignasparnaðar verði honum gert kleift að draga frá tekjum sínum allt að 20% samtals vegna lífeyrissparnaðar, þó að hámarki 1,5 millj. kr. á ári. Þetta á við um hvort heldur sem iðgjald er greitt í sameignar- eða séreignarsjóði samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Meginbreytingin frá gildandi lögum er því sú að framlag launagreiðanda verður nú tekjufært í hendi launþega en á móti fær launþeginn mun rýmri rétt til frádráttar, eða allt að 20%. Sem dæmi má nefna að launþegi sem í dag getur dregið allt að 6% eigið iðgjald frá tekjum og nýtur auk þess 6% framlags frá atvinnurekanda, eða samtals 12%, mun eftir breytinguna geta notið allt að 20% frádráttar. Í því tilviki er rýmkunin 8%. Hér er um umtalsverða almenna rýmkun að ræða á þeim hluta launagreiðslna sem geta verið frádráttarbærar frá skatti með skipulögðum lífeyrissparnaði. Þær njóta því skattfrestunar þangað til þess kemur að greiðslur berast úr lífeyrissjóðnum. Í þessu felst með öðrum orðum markviss hvatning til aukins sparnaðar. Til að auka áhuga og fjárhagslegan ávinning einstakinga á frekari lífeyrissparnaði er enn fremur lagt til að mótframlag launagreiðanda í formi lækkunar á tryggingagjaldi hækki úr 0,2% í allt að 0,4%. Ég mun á eftir, á þessum sama fundi, mæla fyrir frv. um breytingu á lögum um tryggingagjald þar sem tekið er á þessu atriði. Reynst hefur erfitt að meta þátttöku almennings í viðbótarlífeyrissparnaði þar sem upplýsingar um þetta hafa ekki legið fyrir á einum stað. Getgátur hafa verið uppi um að þátttakan gæti verið um 15% þegar á heildina er litið. Hins vegar er vitað að rúmlega þriðjungur ríkisstarfsmanna hefur aukið við lífeyrissparnað sinn með þessum hætti. Í könnun sem fyrirtækið Pricewaterhouse Coopers gerði í ársbyrjun fyrir fjmrn. á þátttöku almennings í viðbótarlífeyrissparnaði kemur hins vegar fram sú ánægjulega staðreynd að þátttakan virðist meiri en framangreindar getgátur segja til um. Þar kemur fram að rúmlega 27% þjóðarinnar nýtir sér nú þegar möguleikann á 2% viðbótarsparnaði. Í könnuninni kemur enn fremur fram að fleiri konur en karlar hafa sparað í þessu formi, flestir þátttakendur eru á aldursbilinu 30--49 ára og dreifingin virðist jöfn yfir landið allt. Jafnframt var í könnuninni skoðaður ásetningur fólks til þess að bæta 2% við lífeyrissparnað sinn og í ljós kom að rúmlega 40 af hundraði aðspurðra hefðu slíkt í hyggju. Síðast en ekki síst kom fram í könnuninni að 44% þeirra sem spurðir voru töldu mjög eða frekar líklegt að þeir mundu nýta sér þann möguleika að verja hærra hlutfalli af skattskyldum tekjum til viðbótarlífeyrissparnaðar ef slíkt væri heimilt. Allt bendir því til þess að ofangreind rýmkun, hvort sem er af frádráttarrétti launþegans eða mótframlagi launagreiðanda í formi lækkunar á tryggingagjaldi, muni leiða til þess að áhugi almennings á þessu hagstæða sparnaðarformi muni áfram aukast. Allt mun þetta verða til þess, herra forseti, ef að líkum lætur að treysta sess Íslands í fremstu röð í lífeyrismálum í heiminum. Önnur fyrirhuguð breyting, herra forseti, sem ég vil nefna varðar hlutabréfaafsláttinn svokallaða. Eins og kunnugt er hefur mönnum um árabil verið heimilt að draga frá tekjum sínum tiltekna fjárhæð vegna fjárfestingar í atvinnurekstri. Þetta fyrirkomulag hefur án efa leitt til þess að þátttaka almennings á hlutabréfamarkaði er orðin mun almennari en ella hefði verið. Frádrátturinn hefur hingað til verið bundinn við fjárfestingu í innlendum hlutafélögum. Í frv. er hins vegar lagt til að frádráttarreglurnar verði rýmkaðar frá því sem nú er. Þar er lagt til að heimild til að draga frá tekjum einstaklinga fjárfestingu í hlutabréfum taki jafnt til innlendra sem erlendra félaga og þurfa erlendu félögin að sjálfsögðu að fullnægja öllum þeim skilyrðum sem gilda um innlendu félögin í lögunum. Þessi tillaga um breytingu leiðir af samningsskuldbindingum Íslands á grundvelli EES-samningsins og er til komin vegna athugasemda sem Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert við íslensk stjórnvöld varðandi núgildandi ákvæði. Þessu tengd er breyting sem einnig er lagt til að ráðist verði í en hún varðar eignarskattsfrelsi hlutabréfa að tilteknu marki. Hingað til hefur eignarskattsfrelsið verið bundið við innlend skráð félög en það skilyrði verður nú fellt brott m.a. vegna athugasemda frá Eftirlitsstofnun EFTA. Ég vil að endingu nefna, herra forseti, að í frv. eru lagðar til nokkrar aðrar breytingar. Má þar helst nefna breytingu á 117. gr. laganna þar sem lagt er til að fjmrh. fari með túlkun á tvísköttunarsamningum og öðrum samningum sem gerðir hafa verið á grundvelli ákvæðisins í stað ríkisskattstjóra eins og nú er. Í því skyni geti fjmrh. gefið út verklagsreglur um túlkun á framkvæmd samninganna sem skattyfirvöld yrðu bundin af. Hann geti jafnframt gefið út álit um þetta efni sé eftir því leitað. Um önnur atriði er óþarft að hafa hér mörg orð, herra forseti, en ég legg til að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég vildi fjalla lítillega um tvö af þremur meginatriðum þessa frv. Annars vegar þar sem fjallað er um skattlagningu tekna vegna kaupa á hlutabréfum, sem auðvitað er mjög mikilvægt að hafa reglur um. Hins vegar á ég við ákvæði í þessu frv. sem lýtur að skattalegri meðferð lífeyrisiðgjalda til að örva sparnað. Eins og ég sagði, varðandi skattlagningu tekna vegna kaupa á hlutabréfum, þá er auðvitað mjög mikilvægt að um skattalega meðferð þeirra gildi ákveðnar reglur. Mér sýnist að sú leið sem hæstv. fjmrh. hefur valið í þessu efni sé sú sem farin hefur verið í Bandaríkjunum. Þar hafa verið notaðar tvær aðferðir, annars vegar varðandi samninga sem ekki eru háðir sérstökum skilyrðum þar sem greiddur er fullur tekjuskattur af og hins vegar er sú sérregla sem hæstv. ráðherra lýsti hér. Hún gildir við ákveðin skilyrði en þá er einungis greiddur 10% fjármagnstekjur sé sú leið valin. Það er einmitt varðandi þessa sérreglu sem ég hef ákveðnar spurningar til hæstv. ráðherra. Ég hef ýmsar efasemdir um hana. Í fyrsta lagi er eins og menn þekkja að færast í vöxt að hluti launa sé greiddur með hlunnindum, hlutabréfum og kauprétti í þeim, það þekkjum við af því sem hefur verið að gerast á undanförnum vikum og mánuðum á fjármálamarkaði. Maður veltir fyrir sér þegar kominn er upp þessi möguleiki, að greiða kannski hluta af launum upp að tilteknu marki og hér er miðað við hámark kaupréttar upp að 600 þús. kr., hvort það sé ekki hvati til að stýra launum inn í þann farveg að einungis sé greiddur 10% skattur, meðan aðrir sem ekki hafa þessa möguleika greiða fullan skatt. Þessu vildi ég a.m.k. hreyfa. Ég tel að þetta gæti verið hvati til að auka það að laun verði að einhverju leyti greidd með þessum hætti, þ.e. þegar um er að ræða mismunandi álagningu í skattinum eftir því hvort um er að ræða beinar launatekjur eða hvort greitt er með hlunnindum, í þessu tilviki með kauprétti að hlutabréfum. Það sem einnig vakti athygli mína að því er þennan þátt varðar er að mér sýnist að gert sé ráð fyrir að einungis fastráðnir starfsmenn geti nýtt sér þessa sérreglu en verktakar, ráðgjafar eða t.d. stjórnarmenn í félagi sem ekki eru fastráðnir, geti ekki notað þessa sérreglu. Nú geri ég ráð fyrir að þegar verið er að tala um verktaka þá nái það til einyrkja eða þeirra sem eru á svona verktakagreiðslum einhvers konar og nú er í vaxandi mæli hjá fyrirtækjum verið að bjóða þeim sem eru raunverulega ekkert annað en launþegar upp á verktakafyrirkomulagið, m.a. til þess að viðkomandi atvinnurekendur sleppi þá við að greiða tilskilin gjöld í lífeyrissjóð o.s.frv. fyrir viðkomandi. Ég skil ekki af hverju þeir eigi þá að gjalda þess sem hafa ekki möguleika á öðru en slíku fyrirkomulagi, þ.e. að þeir geti ekki notið slíks réttar. Segjum sem svo að fyrirtæki sem þeir vinna hjá, þar sem þeir þiggja ákveðnar verktakagreiðslur, væri hugsanlega á hlutabréfamarkaði og vildi bjóða slíkar greiðslur til þeirra þá virðast þessir aðilar undanþegnir því að geta fengið þá skattalegu meðferð sem um ræðir í 8. gr. B, þ.e. þegar kaupréttur að hlutabréfum í viðkomandi félagi nær til allra starfsmanna, sem er eitt af skilyrðunum og mér finnst út af fyrir sig alveg ágætt. Síðan hefði ég viljað fá einhverja skýringu á því, og má það auðvitað bíða starfsins í efh.- og viðskn. ef hæstv. ráðherra hefur ekki á takteinum svör við því, og velti því fyrir mér af hverju sé verið að velja þennan eignarhaldstíma á bréfunum, af hverju starfsmaður þurfi að eiga hlutabréfin í tvö ár eftir að kauprétturinn er nýttur. En mér skilst líka, sem er náttúrlega verulegt hagræði fyrir viðkomandi og hvati til þess að það verði leitað með hluta launanna inn í þetta form, að skattskylda stofnast ekki fyrr en þá við sölu bréfanna. Við munum því auðvitað skoða þetta vandlega sem hér er lagt til en ég ítreka það að ég er auðvitað hlynnt því að um þetta gildi skýrar skattalegar reglur að því er varðar meðferð á slíkum hlutabréfum samkvæmt kauprétti. Hitt atriðið sem er stóra atriðið í þessu frv. er skattaleg meðferð lífeyrisiðgjalda og ég held að hér sé verið að fara mjög góða leið, þ.e. að reyna að örva þjóðhagslegan sparnað í landinu. Ekki veitir af vegna þess, eins og við fórum yfir hér fyrir jólin, að Þjóðhagsstofnun og Seðlabanki hafa einmitt varað við því hvað þjóðhagslegur sparnaður hér er lítill og hefur ekki í langan tíma verið eins lítill eða 14% af landsframleiðslu. Ég man eftir að í umsögn þeirra fyrir jólin kom fram að hann þyrfti að vera 19% af landsframleiðslu bara til þess að standa undir áformuðum fjárfestingum á þessu ári. Mér fundust mjög athyglisverðar þær tölur sem hæstv. ráðherra var að upplýsa hér um þá könnun sem hefur verið gerð til þess að athuga þátttöku landsmanna í viðbótarlífeyri sem var opnað fyrir fyrir ekki löngu síðan. Ég verð satt að segja að taka undir með ráðherra að þetta kemur nokkuð á óvart því að stór hluti þjóðarinnar er þátttakandi í þessum viðbótarsparnaði þar sem um það er að ræða að 27% þjóðarinnar hefur nýtt sér leið viðbótarsparnaðar eða viðbótarlífeyris. Það er líka mjög merkilegt í þeirri könnun að konur hafa frekar nýtt sér þessa sparnaðarleið en karlar og þarf þó ekki að fara mörgum orðum um það að í heildina tekið hafa konur lægri laun en karlar.

Þær eru hyggnari.

Ég ætlaði einmitt að fara að segja það líka að þær eru hagsýnni heldur en karlmennirnir og hyggnari eins og hæstv. fjmrh. sagði og ég held ég verði bara að taka undir það þegar litið er til þess mikla launamunar sem er milli kynjanna að konur séu þarna hagsýnni, spari meira og leggi meira til hliðar í viðbótarlífeyri. Það kemur virkilega á óvart í þessari könnun og líka það sem hæstv. ráðherra nefndi að enn stærri hluti þjóðarinnar, eða um 40%, vilja gjarnan geta bætt við þennan viðbótarsparnað sem verið er að opna á með þessari leið. Hæstv. ráðherra nefndi hér einnig það frv. sem fylgir þessu og hann mælir fyrir á eftir. Ég vil aðeins segja nokkur orð um það af því að það tengist, herra forseti, þessu frv., að þar er lagt til að hlutfall tryggingagjalds, sem launagreiðendur eða menn sem vinna við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi geta haldið eftir af gjaldstofni tryggingagjalds ef sá hluti er lagður fram sem mótframlag við iðgjaldshluta launamanns vegna viðbótarlífeyrissparnaðar, verði hækkað úr 0,2% í 0,4%. Þetta er alveg ágætisleið sem hæstv. ráðherra leggur til í þessu sambandi og tryggir að hægt sé að fara út í að auka enn frekar á þennan viðbótarlífeyrissparnað sem var byrjað á fyrir nokkru síðan. En þar velti ég aftur fyrir mér, herra forseti, einyrkjunum og þeim sem eru á verktakasamningi við fyrirtækin, hver staða þeirra er við þessa breytingu. Þessir einyrkjar þurfa að greiða tryggingagjald þó þeir séu ekkert annað en launþegar og það finnst mér vera mál sem tími er til kominn að skoða, þ.e. hvort rétt sé og eðlilegt að þeir sem þurfa eða eru raunverulega knúnir til þess að vera í slíku launafyrirkomulagi eins og þarna er af því að þeim er ekki boðið upp á annað t.d. af sínum vinnuveitanda, þurfi að greiða tryggingagjald. Og þeir greiða sjálfir mótframlag atvinnurekanda ef þeir ætla að ná sér upp yfir 10% sem hinn almenni launamaður hefur. Ég spyr þá líka um stöðu þeirra gagnvart þessum viðbótarsparnaði og hvort ekki hafi verið hugsað fyrir því. Mér finnst alveg sjálfsagt að skoða það í leiðinni þegar þetta frv. fer til umfjöllunar í efh.- og viðskn. Herra forseti. Í lokin vildi ég spyrja hvort frv. eins og það er lagt fram hér sé unnið í fullu samráði við lífeyrissjóðina og hvort þeir séu sáttir við þá breytingu sem hér er lögð til. Ég held að það skipti verulegu máli að lífeyrissjóðirnir sem gegna mikilvægu hlutverki hér að því er varðar lífeyrisgreiðslur og almenna samtryggingu að því er varðar ýmsa félagslega þætti, séu bærilega sáttir við þá breytingu sem hér er lögð til. Síðan vil ég spyrja hæstv. ráðherra í lokin. Mér finnst ekki í umsögn Fjárlagaskrifstofunnar neitt vera getið um hvað þær breytingar sem hér eru lagðar til dragi úr skatttekjum ríkissjóðs, t.d. varðandi 2. gr. frv. og áhrifin sem sú breyting sem hér er lögð til hefur á ríkissjóð að því er varðar skattalega meðferð lífeyrisgreiðslna og hvernig verið er að auka möguleika fólks á viðbótarlífeyrissparnaði. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta frv. en vona að það fái góða afgreiðslu í efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir jákvæðar undirtektir við meginefni þessa frv. Að því er varðar kaupréttarákvæðin þá er náttúrlega alveg ljóst að við erum að fara hér út á nýtt svið í löggjöf. Þó eru fyrirmyndir þess til annars staðar frá eins og ég gat um í minni framsögu. Auðvitað koma upp álitamál og það er sjálfsagt að nefndin fari yfir málið á breiðum grundvelli. Við í ráðuneytinu höfum farið mjög ítarlega ofan í þessa sálma og valið þá leið sem hér er fyrir hendi, valið sem sagt eina meginreglu en ákveðið að hafa afbrigði af henni sem sérreglu fyrir þá sem uppfylla sérstök skilyrði. Skilyrðin eru m.a. hugsuð þannig að enginn verði útundan í fyrirtækinu, að allir fastir starfsmenn fyrirtækis eigi rétt á þessu fyrirkomulagi þó að rétturinn sé ekki nákvæmlega eins, það sé ekki sama upphæðin --- hún gæti verið launatengd o.s.frv. --- og að menn tilkynni það skattyfirvöldum fyrir fram að þeir ætli að fara inn á þessar brautir, að sett verði ákveðið hámark í upphæðum þannig að menn flytji nú ekki öll laun yfir í þetta form og sömuleiðis að binda þetta í ákveðinn tíma áður en menn geti hagnýtt sér þessi réttindi. Þingmaðurinn spurði hvers vegna væri miðað við tvö ár. Það er engin sérstök ástæða fyrir því. Það er bara tímabil sem var talið skynsamlegt í þessu sambandi, líka til þess að þjóna því markmiði að efla tengsl og mynda hollustusamband milli launagreiðandans og launþegans. Tvö ár voru talinn heppilegur tími að því leyti til því að við vitum að í mörgum starfsgreinum er mikil hreyfing á fólki, mikill órói. Fyrirtæki eru að kaupa starfsmenn hvert frá öðru, m.a. með tilboðum af þessum toga og þess vegna er nauðsynlegt að hafa einhverja festu í þessu ef menn ætla að fá að fara inn á sérregluna sem vissulega er mjög ívilnandi miðað við meginregluna.

Herra forseti. Ég þakka ráðherranum hæstv. fyrir svörin og það er einmitt kjarni málsins að þessi sérregla er mjög ívilnandi miðað við meginregluna. Þess vegna var ég að vekja athygli á því að hugsað væri um að hún yrði nýtt í mjög miklum mæli þar sem hún býður upp á að greiddur sé 10% hluti af því sem telst til launa meðan fólk þarf að greiða af launum sínum miklu meira í skatt, 37% eða 38%. Ég spurði hæstv. ráðherra einnig um stöðu einyrkjanna, þeirra sem eru sjálfstætt starfandi, eru á verktakagreiðslum en eru raunverulega launþegar að því er varðar þessa skattalegu meðferð á hlutabréfum samkvæmt kauprétti af því að þeir eru undanþegnir, ef ég skil það rétt sem segir í greinargerð um 2. gr. Eins spurði ég um stöðu þeirra í hinu meginákvæði frv., þ.e. um þennan viðbótarlífeyrissparnað. Sjálfstætt starfandi eða þeir sem eru á verktakagreiðslum þurfa sjálfir að standa undir því að borga í lífeyrissjóð og líka þá mótframlag atvinnurekanda. Ég vildi því gjarnan í lokin spyrja hæstv. ráðherra hvort hann eigi einhver svör um stöðu þessara aðila.

Herra forseti. Ég hygg að það sé rétt hjá þingmanninum að það hefur ekki verið gert ráð fyrir því í frv. að þeir sem ekki eru fastráðnir starfsmenn fyrirtækja geti hagnýtt sér þennan rétt og þar undir falla að sjálfsögðu verktakar jafnvel þó að þeir séu með fasta samninga við viðkomandi fyrirtæki eða einyrkjar eða hugsanlega ýmsir lausamenn. En þetta eru atriði sem mér finnst að nefndin eigi að skoða. Getur það verið réttlætanlegt við einhverjar aðstæður að bæta þessum hópum við? Ég sá ekki kost á því þegar við vorum að vinna frv. í ráðuneytinu. Kannski er hægt að finna einhverja leið til þess, útvíkka þetta þannig. Þá væri það auðvitað jákvætt. Að því er varðar lífeyrismálin þá vil ég sérstaklega fagna undirtektum þingmannsins við áform okkar um að auka lífeyrissparnaðinn í landinu og þar á meðal viðbótarlífeyrissparnaðinn svokallaða. Ég tek undir það að þær upplýsingar sem ég kom hér með um þátttökuna í þessu eru vissulega mjög athygli verðar þó að þær séu kannski ekki hinn endanlegi sannleikur vegna þess að hér er um könnun að ræða en ekki upplýsingar úr launabókhaldi eða slíku. Þingmaðurinn hefur ítrekað í umræðum, bæði hér áðan og í gær, kvartað og látið í ljós áhyggjur sínar yfir því að sparnaður í landinu sé ekki nógu mikill, það sé þensla og halli sé á viðskiptum við útlönd. Hér er komin ein stór aðgerð til þess að sporna gegn þessu öllu saman, gríðarlega mikilvæg aðgerð. Og þá verður þetta litla frv. sem hér var mælt fyrir áðan um vörugjald auðvitað algjört hjóm. 100 milljónir eða svo skipta engu máli og velta engu hlassi í því stóra efnahagslega samhengi sem við erum að tala um. Launasumman í landinu er á milli 300 og 400 milljarðar kr. og hvert prósent af henni í nýjum sparnaði, eins og við erum hér að ýta undir, er það sem skiptir máli.

Herra forseti. Ég lét það vissulega í ljós í ræðu minni um þetta frv. að auðvitað væri verið að fara skynsamlega leið til þess að örva sparnað í landinu. Ég vil ekkert draga úr því að þetta er mjög mikilvægt innlegg í það efni. En það gefur aftur á móti að mínu viti ekki tilefni til að hægt sé að setja út úr ríkissjóði peninga í formi skattalækkana eins og við höfum verið að ræða í dag og í fyrradag. Herra forseti. Ég stend aðallega upp til að þakka hæstv. ráðherra fyrir. Ég heyri að staða þessa fólks sem er sjálfstætt starfandi eða á verktakagreiðslum, þó það séu raunverulega launamenn, hefur verið skoðuð í ráðuneytinu þó að ráðuneytið hafi ekki fundið leið til að sjá til þess að þessir aðilar fengju einhverja réttarstöðu samkvæmt ákvæðum frv. En ég heyri að hæstv. ráðherra er opinn fyrir því að efh.- og viðskn. reyni að finna leið til að tryggja stöðu þessara aðila og ég mun beita mér fyrir því að svo verði gert í efh.- og viðskn.

Herra forseti. Hér er mælt fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt. Frv. þetta er flutt í framhaldi af starfi nefndar sem ég skipaði í byrjun árs 1999 til að gera athugun á tilhögun og framkvæmd virðisaukaskattsins, m.a. í tilefni þess að röskur áratugur var liðinn frá setningu laganna um hann. Einnig átti nefndin að meta hvort reynslan af innheimtu skattsins gæfi tilefni til breytinga á löggjöf eða einhverjum framkvæmdaatriðum. Auk þess þótti ástæða til að fara yfir athuganir sem gerðar hafa verið á nokkrum þáttum er lúta að framkvæmd skattsins. Nefndin lauk starfi sínu í febrúar með ítarlegri skýrslu sem ég hef þegar sent til allra alþingismanna. Starf nefndarinnar var umfangsmikið en hún kannaði flesta þætti skattkerfisins, virðisaukaskattsins, einkum framkvæmd hans, tekjuþróun og ýmis lagaleg atriði sem kynnu að þarfnast úrbóta. Fulltrúum ýmissa hagsmunasamtaka var gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við nefndina bæði skriflega og munnlega. Meginniðurstöður nefndarstarfsins eru þessar helstar: Virðisaukaskatturinn hefur staðið undir þeim væntingum sem til hans voru gerðar og tiltölulega góð sátt er um hann hjá hagsmunaaðilum. Hlutfall rauntekna virðisaukaskatts af reiknuðum virðisaukaskatti samkvæmt þjóðhagsstærðum hefur verið mjög stöðugt allt frá upphafi skattkerfisins árið 1990. Hækkun hlutfallsins á síðustu árum gefur vísbendingu um að skattskil hafi batnað. Undanskot virðast heldur minni nú en þau voru fyrir nokkrum árum. Má leiða líkur að því að þau séu á bilinu 6--8% af reiknuðum virðisaukaskatti sem jafngildir um 4--5 milljörðum kr. í tekjutap hjá ríkissjóði á ári hverju. Endurgreiðsluhlutfall af matvöru til veitingahúsa verði hækkað til að jafna samkeppnisstöðu þeirra vegna sölu verslana á tilbúnum mat í lægra skattþrepi. Endurgreiðsluhlutfallið hækki úr 93,75% af innskatti matvöru í 112,5%. Gerðar verði lagfæringar á reglum varðandi virðisaukaskatt í byggingarstarfsemi. Meðal annars verði reglur um notkun tækja einfaldaðar, afgreiðslutími endurgreiðslubeiðna styttur og þrjár reglugerðir sameinaðar í eina reglugerð. Heimiluð verði að vali skattaðila takmörkuð einkanot virðisaukaskatts bifreiða gegn því að einkanotin verði útsköttuð, eins og kallað er, og á þau reiknuð bifreiðahlunnindi tekjuskatts hjá notanda hennar. Afnumin verði heimild til innsköttunar á hópbifreiðar sem notaðar eru í skattskyldum atvinnurekstri þar sem fólksflutningar eru utan skattskyldusviðs. Gerðar verði breytingar á reglum um virðisaukaskatt hjá opinberum fyrirtækjum. Þannig verði heimilaður að uppfylltum skilyrðum innskattur vegna kostnaðar í blandaðri starfsemi. Skýrar verði kveðið á um skattskyldu mötuneyta opinberra stofnana og öryggisgæsla hjá opinberum stofnunum verði skattskyld með sama hætti og önnur eigin not. Heimilt verði við virðisaukaskattskil að taka tillit til rafræns afsláttar sem veittur er eftir á í gegnum greiðslukortafyrirtæki að uppfylltum vissum skilyrðum. Tekin verði upp rafræn skil á virðisaukaskatti, bæði skýrslum og greiðslum, eins fljótt og unnt er. Skatteftirlit verði hert og beint í auknum mæli að virðisaukaskatti, m.a. verði eftirlit með tekjuskráningu eflt og fylgst með því að grunnskrá virðisaukaskatts sé rétt. Tekið verði áfram af festu á skattsvikum í virðisaukaskatti til að tryggja innheimtu hans og skilvirkni. Fjölgað verði um 15 manns á næstu tveimur árum við virðisaukaskattsframkvæmd hjá skattfyrirvöldum þannig að tíu menn komi til starfa í ársbyrjun 2001 og fimm í ársbyrjun 2002. Teknar verði upp beinar innri endurskoðunaraðferðir í skattkerfinu til að koma í veg fyrir hugsanlegt misferli og gripið til sérgreindra ráðstafana við útborgun greiðslna yfir tiltekinni fjárhæð. Jafnframt verði meiri tengingar milli allra þátta skattframkvæmdar. Ýmsum framkvæmdaatriðum verði gefinn betri gaumur. Til dæmis verði leitað lausna til að draga úr áætlunum í skattkerfinu, samskipti tölvukerfa ríkisins verði betur skilgreind og komið á formlegu samstarfi ábyrgðaraðila kerfanna. Herra forseti. Þetta eru meginatriði í skýrslu þessarar nefndar en hægt er að fullyrða að hér var á ferðinni afskaplega merkilegt nefndarstarf sem hefur skilað sér í þessu ítarlega og vandvirknislega nál., enda var leitað til allra helstu sérfræðinga í landinu um þetta mál. Margt athyglisvert og jákvætt kemur fram í tillögu nefndarinnar. Meðal þess er nefndin kemst að niðurstöðu um er að tiltölulega góð sátt sé um þennan mikilvægasta tekjustofn ríkisins hjá hagsmunaaðilum og skatturinn standi undir þeim væntingum sem til hans eru gerðar. Það má því segja að þeir sem stóðu að undirbúningi þessa skatts og því að hann var innleiddur á Íslandi fyrir rúmum tíu árum hafi gert rétt enda var söluskatturinn að niðurlotum kominn eins og kunnugt er og virðist vera mun betri sátt um þennan skatt en var um söluskattinn á sínum tíma, svo gallaður sem hann var orðinn. Nefndin hefur farið út í mjög umfangsmikla og athyglisverða greiningu á tekjum af skattinum þar sem stofn virðisaukaskattsins er reiknaður út frá þjóðhagsreikningum og hann síðan borinn saman við raunverulegan skattstofn eins og hann birtist í virðisaukaskattsskýrslum. Hlutfall rauntekna af reiknuðum skatti fer hækkandi samkvæmt þessum útreikningum eða úr 91% fyrsta ár virðisaukaskattsins í 94% árið 1998. Þessi hækkun hlutfallsins gefur óneitanlega þá vísbendingu að skil á skattinum hafi verið að batna á síðustu árum. Fram hjá hinu verður þó ekki litið að þessir útreikningar benda einnig til þess að skattsvik séu 6--8% af þessum reiknaða stofni eða 4--5 milljarðar á ári eins og ég gat um sem er að sjálfsögðu allt of mikið. Ég tek undir tillögu nefndarinnar um nauðsyn þess að herða eftirlit með virðisaukaskattsframkvæmdinni, auka áherslur á virðisaukaskatt í skatteftirliti og skattrannsóknum og vænti ég þess að þessara tillagna sjái stað við gerð fjárlaga fyrir árið 2001. Ýmsar tillögur nefndarinnar eru þess eðlis að ekki þarf að gera breytingar á lögum heldur eingöngu á reglugerðum og verkferlum innan skattkerfisins. Vinna við þær breytingar er þegar hafin í ráðuneytinu. Aðrar tillögur kalla á lagabreytingar og frv. það sem hér er lagt fram byggist á tillögum nefndarinnar. Meginatriði frv. eru þessi: Í fyrsta lagi er lagt til að tekin verði af öll tvímæli um skattskyldu mötuneyta í eigu ríkis og sveitarfélaga vegna sölu á mat til starfsmanna á verði undir framleiðslukostnaði. Í öðru lagi er lagt til að við uppgjör virðisaukaskatts verði heimilað að taka tillit til rafræns afsláttar sem veittur er í verslunum þegar greitt er með kreditkorti. Í þriðja lagi er annars vegar verið að þrengja frádráttarheimild vegna bifreiða til fólksflutninga sem notaðar eru í virðisaukaskattskyldum rekstri. Er það gert m.a. til þess að jafna samkeppnisstöðu rekstraraðila í fólksflutningum sem ekki njóta frádráttar vegna innskatts. Hins vegar er verið að opna fyrir möguleika fyrir ráðherra til að setja reglur um skiptingu innskatts hjá opinberum aðilum. Í fjórða lagi er lagt til að fjármálaráðherra geti sett reglur um rafræn skil á virðisaukaskatti. Í fimmta lagi er lagt til að gerðar verði breytingar á endurgreiðslureglum 42. gr. laganna. Annars vegar er lagt til að endurgreiðslur á virðisaukaskatti til veitingahúsa verði hækkaðar úr 93,75% af innskatti vegna hráefniskaupa í 112,5%. Þannig er dregið úr því misræmi sem er komið upp vegna þess að verslanir eru í auknum mæli farnar að selja tilbúinn mat sem fellur í 14% skattþrep í samkeppni við veitingahús sem selja mat og aðrar veitingar í 24,5% skattþrepi. Þá þykir nauðsynlegt að setja hámark á endurgreiðslurnar. Hins vegar er lagt til að rekstrarleyfishöfum í fólksflutningum verði greiddur hluti virðisaukaskatts sem eftir stendur af verðmæti hópbifreiða sem seldar eru úr landi. Það er að sjálfsögðu góð tillaga, ekki aðeins vegna skattamálsins heldur líka vegna þess að þar er um sannkallað landhreinsunarmál að ræða. Áætlað er að lækkun á tekjum ríkissjóðs vegna þessara breytinga geti orðið á bilinu 100--130 millj. kr. þegar öll kurl koma til grafar. Munar þar mest um hækkun endurgreiðslu til veitingahúsa sem er stærsti liðurinn í þessu máli. Ég legg til, herra forseti, að frv. þessu verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ástæða er til að þakka hæstv. fjmrh. fyrir þá skýrslu sem hann hefur lagt fram í þinginu um framkvæmd virðisaukaskatts og ég held að það sé mjög mikill fengur í skýrslunni en nefnd á vegum hæstv. ráðherra var falið að meta reynsluna af virðisaukaskattskerfinu og leggja þá til breytingar eftir atvikum á virðisaukaskattslöggjöfinni. Það frv. sem við ræðum er út af fyrir sig ekki stórt í sniðum og ég ætla ekki að hafa mörg orð um það. Þarna er ein meginbreyting sem mér sýnist fljótt á litið að sé eðlileg. Verið er að draga úr því misræmi sem er vegna þess að verslanir eru í auknum mæli farnar að selja tilbúinn mat sem fellur undir lægra skattþrepið í samkeppni við veitingahús sem selja mat og aðrar veitingar í hærra skattþrepi. Fljótt á litið sýnist mér þetta verða eðlileg samræming. Ég vildi aðeins fara í örfá atriði í skýrslunni sem þessar tillögur eða ákvæði frv. eru byggðar á. Mér finnst ýmislegt standa út af sem er ekki tekið á í frv. sem fram kemur í skýrsluni. Sumt á auðvitað heima í fjárlögum eins og hæstv. ráðherra nefndi. Í skýrslunni kemur fram að áætlað er að umfangið, þegar skoðuð eru skattsvik eða undanskot frá virðisaukaskatti, sé nokkuð mikið eða 6--8% af reiknuðum virðisaukastofni sem jafngildir um 4--5 milljarða kr. tekjutapi hjá ríkissjóði á ári. En þess er jafnframt getið að úr undanskotinu hafi dregið. Við erum náttúrlega að fjalla um gífurlega mikilvægan tekjustofn fyrir ríkissjóð, þann tekjustofn sem mestu skilar í ríkissjóð, sem er virðisaukaskatturinn. Ég man ekki í augnablikinu hvað það er en ætli það sé ekki eitthvað nálægt 60 milljörðum sem hann skilar í ríkissjóð. Þess vegna er skatteftirlitið mjög mikilvægt, ekki síst í virðisaukaskatti. Ég get ekki skilið málið öðruvísi en svo að ráðherra taki undir þá tillögu sem fram kemur í skýrslu nefndarinnar um aukinn mannafla en tillögur nefndarinnar ganga út á að fjölgað verði í skatteftirlitinu um 15 manns á næstu tveimur árum þannig að tíu manns komi til starfa í ársbyrjun 2001 og fimm í ársbyrjun 2002. Ég spyr ráðherrann að því hvort það sé ekki alveg ljóst að við fáum að sjá þessa tillögu núna þegar frv. verður lagt fram að því er varðar þessa þætti í tillögu nefndarinnar sem ég tel að séu ekki hvað síst mikilvægir. Ég nefni t.d. að þegar verið er að meta reynsluna af virðisaukaskattskerfinu og hvernig dregið hafi þar úr skattsvikum þá er m.a. getið um embætti skattrannsóknarstjóra sem hafi skilað verulegu. Ég held að það hljóti að liggja alveg fyrir að það embætti hljóti að fá hluta af þeim mannafla sem gert er ráð fyrir. Eins er ljóst af þessari skýrslu að þegar verið er að meta reynsluna og ástæður fyrir því að dregið hafi úr undanskoti er líka verið að mínu viti að vitna til þeirra ákvæða sem voru samþykkt fyrir örfáum árum, sem voru hert viðurlög við skattsvikum. Ég spyr hæstv. ráðherra um reynsluna af þeim hertu viðurlögum sem við samþykktum fyrir fjórum eða fimm árum --- og vænti þess að hann heyri spurningu mína þó að hann sé í samtölum við einn hv. þingmann. En ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt að hafa viðurlögin með þeim hætti að þau séu til varnar því að menn freistist til þess að vera með undanskot í skattinum. Ég vil einnig spyrja hæstv. ráðherra að því sem kemur fram í skýrslunni að Ríkisendurskoðun hafi nokkrum sinnum gert athugasemdir við að ekki hafi allir þeir sem uppvísir hafi orðið að vanskilum sætt viðeigandi meðferð. Ég veit ekki við hvað er átt en þetta er ekki skýrt neitt mikið frekar en sagt að fjmrn. hafi beitt sér nýverið fyrir því að skattrannsóknarstjóri fengi aukin fjárframlög til þessa verkefnis. Ég veit ekkert nákvæmlega hvað verið er að vitna í en ég spyr hæstv. ráðherra um það. Í skýrslunni er líka farið í helstu undanskotsleiðir í virðisaukaskatti. Þar er einmitt verið að tala um duldar rekstrartekjur eða svarta atvinnustarfsemi og það hefur nú oft verið rætt hér í þingsölum hve mikilvægt það væri að taka á því máli sem snertir svarta atvinnustarfsemi. Eins hefur það verið rætt hér sem dregið hefur verið fram sem helsta undanskotsleiðin, þ.e. tæming fyrirtækja eða kennitöluskiptingar. Þetta eru þau meginatriði sem ég tel að menn eigi að beina sjónum sínum að, þ.e. svartri atvinnustarfsemi og sífelldum kennitöluskiptingum til þess að sleppa undan t.d. vörslusköttum. Í skýrslunni kemur fram að nefndin telji nauðsynlegt að endurskoða skipulag og áherslur almenns skatteftirlits þannig að tryggt sé að virðisaukaskattur mæti ekki minna eftirliti en tekjuskattur og að virðisaukaskattsskyldir aðilar séu heimsóttir með skipulögðum hætti. Kanna þurfi reglulega bókhald skattskyldra aðila og unnið verði að gerð áætlunar, og m.a. stefnt að því að fyrirtæki af tiltekinni stærð fái heimsókn eftirlitsmanna með reglulegu millibili, en minni rekstraraðilar komi til viðtals á embættisskrifstofu skattstjóra með gögn sín. Ég hélt nú satt að segja að þær áherslur sem hér eru dregnar fram væru bara í fullum gangi hjá þeim sem eiga að standa að skatteftirlitinu, en það er örugglega ekki að ástæðulausu að þetta er dregið fram og ég legg áherslu á að þetta sem hér er verið að leggja til komist til framkvæmda. Síðan er það dregið fram í sambandi við ýmis framkvæmdaratriði að of mikið sé um það að áætlanir séu gerðar í virðisaukaskatti og þær oft á tíðum ekki nægilega raunhæfar, sem dregur úr trúverðugleika skattkerfisins þegar aðilar komast upp með að skila ekki skýrslu. Það er líka ástæða til að spyrja hæstv. ráðherra um framkvæmdina á innskattinum vegna þess að ekki eru ýkja mörg ár síðan dómar féllu vegna sviksamlegrar háttsemi manna við að fá virðisaukaskatt ranglega greiddan úr ríkissjóði og Vatnsberamálið er mál sem menn þekkja í því sambandi þar sem 38 millj. kr. voru sviknar út úr ríkissjóði og þar var um að ræða nýja tegund skattsvika. En á því var tekið í löggjöf á sínum tíma með ákvæði ef ég man rétt þess efnis að skattstjóra væri heimilt að krefjast trygginga vegna endurgreiðslu virðisaukaskatts úr ríkissjóði. Tekið var á því á þann hátt að gert var ráð fyrir að unnt væri að krefja aðila, sem fá greiddar verulegar fjárhæðir úr ríkissjóði, um tryggingu vegna t.d. bankaábyrgðar eða veðsetningar. Ég man ekki betur en þetta hafi verið gert fyrir nokkrum árum og ég vildi gjarnan fá að vita --- kannski kemur það fram í skýrslunni, ég hef ekki haft tækifæri til þess að lesa hana frá orði til orðs --- hvaða reynsla var af slíku ákvæði, sem ég man ekki betur en næði hér fram að ganga fyrir einhverjum tíma síðan. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að fara ítarlega yfir skýrsluna miðað við það að við erum í nokkurri tímaþröng og liðið er að kvöldi og nokkur mál eftir sem taka þarf fyrir, en ég vil ítreka þá áherslu sem ég legg á að hæstv. ráðherra fari eftir þeim tillögum, sem ég ætla ekkert að draga í efa, sem lagðar eru fram varðandi það að auka mannskapinn við skatteftirlit og minni í því sambandi á að menn telja að það sem sett er af fjármagni til að auka skatteftirlitið með auknum mannskap skili sér sex- til sjöfalt aftur í því að betur gengur að innheimta það sem undan er skotið í skatti. Herra forseti. Ég ítreka aftur þakkir mínar til hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þessa skýrslu og hefði þurft að hafa betri tíma og tóm til að ræða hana almennt, vegna þess að hér er á ferðinni hið merkasta gagn og mjög upplýsandi um stöðu virðisaukaskattsins, sem er auðvitað mikilvægasta tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs og því mikilvægt að það mál sé sérstaklega rætt hér í þingsölum.

Herra forseti. Það er vissulega hárrétt að virðisaukaskatturinn er mikilvægasti tekjustofn íslenska ríkisins, u.þ.b. 40% tekna ríkisins koma af þessum eina skattstofni og þess vegna er mjög mikilvægt að hann sé í góðu lagi, að framkvæmd hans sé í góðu lagi og eftirlit með innheimtu og annað þess háttar. Við erum áreiðanlega öll sammála um það atriði. Það var af þeim sökum m.a. sem ég ákvað að beita mér fyrir þessari úttekt sem nú liggur hér fyrir og er eins og ég sagði áðan hið merkasta plagg. Ég heyri að hv. þm. er sammála mér um það atriði. Þarna koma fram miklar og gagnlegar upplýsingar, auk þess sem þarna eru gerðar ákveðnar tillögur sem við erum að taka undir með því frv. sem nú er til umræðu. Aðrar breytingar er hægt að gera með reglugerðum eða breytingum á verklagsreglum og ég mun beita mér fyrir því að þær komi til framkvæmda samhliða því að þessi lagabreyting sem hér er lögð til nái fram að ganga. En að því er varðar hins vegar mannaflaþörfina þá er það rétt, eins og kemur fram í skýrslunni, að virðisaukaskattsskyldum aðilum hefur fjölgað mjög mikið frá því skatturinn tók fyrst gildi. Þeim hefur fjölgað á undanförnum árum mjög verulega, bæði vegna þess að hér er um að ræða öflugt efnahagslíf og fólki fjölgar sem fer út í rekstur, rekstraraðilum fjölgar en því miður líka vegna þess að eitthvað er um gerviverktöku svokallaða, starfsemi sem er í raun launþegastarfsemi en er kölluð eitthvað annað, kölluð verktakastarfsemi. Það þarf að ná utan um slíka starfsemi. En a.m.k. eru hugmyndir um það í skýrslunni að auka mannafla í kerfinu. Ég tók undir það í ræðu minni að á því gæti verið þörf. Verkefni hvers manns við virðisaukaskattsframkvæmdina hafa aukist mikið á undanförnum árum. Hvort það eru nákvæmlega tíu starfsmenn á næsta ári og fimm á hinu árinu, það vitum við að sjálfsögðu ekkert um. Fara þarf betur ofan í þá sálma, en ljóst er að það er arðbær fjárfesting fyrir ríkið að fjölga starfsmönnum við þessi verkefni.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það hefur komið skýrt fram að hæstv. ráðherra hefur skilning á því að auka mannaflann við skatteftirlitið og ég vona að því verði fylgt fast eftir við næstu fjárlagagerð. Við tökum umræðu um það þá og vonum að góð lending verði á því af hálfu hæstv. ráðherra. En hæstv. ráðherra er greinilega staðráðinn í að fylgja eftir þeim tillögum sem hér koma fram frá nefndinni og er það vel. Hæstv. ráðherra nefndi að aðrar breytingar sem nefndin leggur til verði þá gerðar með reglugerð og ég hefði gjarnan viljað og fer fram á það við hæstv. ráðherra að efh.- og viðskn. fái að sjá þær breytingar við meðferð þessa frv. sem hæstv. ráðherra ætlar að beita sér fyrir með reglugerðarsetningu.

Herra forseti. Það er nú kannski ekki endilega búið að forma þær breytingar, en þær liggja fyrir efnislega séð í skýrslu nefndarinnar. Ég get nefnt sem dæmi þau leiðindamál sem annað slagið koma upp þegar virðisaukaskattskyldir bílar eru notaðir til að aka starfsmönnum heim til þeirra og látnir vera þar yfir nótt. Hérna er um að ræða eilíft vandræðamál og togstreitu milli gjaldenda og skattyfirvalda, eilífir árekstrar og endalaus leiðindi. En þessu er hægt að breyta með reglugerðum og sambærilegum breytingum á framkvæmd að því er varðar tekjuskattslögin. Nú er búið að kortleggja þetta mál vel og vandlega. Fyrir liggja margs konar umkvartanir um þetta sem komið hafa inn á borð til mín. Þessu viljum við reyna að breyta í samræmi við tillögur nefndarinnar og við munum gera það um leið og hinar breytingarnar taka gildi. Og sama má segja um fleiri atriði. Hvort reglugerðarbreytingar verða tilbúnar áður en nefndin lýkur störfum sínum skal ég ekki fullyrða, en ég get alveg fullyrt að nefndarmenn munu fá upplýsingar um allt sem fyrirhugað er í þessum efnum í starfi sínu að þessu máli.

Herra forseti. Hér erum við að ræða nokkur frv. til laga sem kveða á um breytingar á sköttum, vörugjöldum og virðisaukaskatti. Við erum búin að heyra að lækka á skatta af salthnetum, marmara, skotvopnum, poppkorni, og þetta kemur ofan á skattalækkanir á jeppum. Ákveðið var í gær að lækka dýrustu jeppana um 500--700 þús. kr. í verði, þannig að nú geta menn borðað ódýrt popp í ódýrari jeppum. Og menn ætla að ganga enn lengra í þessu frv. því samkvæmt því mun ríkissjóður verða af um 100 millj. kr. vegna skattívilnana til veitingahúsa. Það kann reyndar að eiga við ákveðin rök að styðjast að gera þá breytingu til að gera veitingahúsin samkeppnisfær eða hæf við verslanir sem tíðka í sífellt ríkari mæli að senda frá sér tilbúinn mat. Ég kann að samþykkja það. En hitt vekur athygli mína, þ.e. 1. gr. þessa frv. þar sem kveðið er á um annars konar samræmingu og samhæfingu, því að nú á að fara að skattleggja mötuneyti í stofnunum á vegum ríkis og sveitarfélaga. Þetta finnst mér vægast sagt vera afar vafasamur hlutur, að greina þann þátt starfseminnar í opinberum stofnunum frá og setja sérstaklega á hann skatt. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að þróunin hefur öll verið í þessa átt á undanförnum árum, að þvinga opinberar stofnanir til að greina sig niður í rekstrareiningar og ef menn síðan koma auga á að samkeppni ríkir á viðkomandi sviði eða sviði þar sem einhver slík eining er starfandi, þá er Samkeppnisstofnun svipstundis sigað á hana og hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnin færir hana út á markaðstorgið. Þetta höfum við séð gerast á ýmsum sviðum og menn nýta sér náttúrlega Evrópusamstarfið, hið Evrópska efnahagssvæði, markaðssáttmála Evrópu, til þess að knýja á um slíka þróun. Auðvitað eru afleiðingarnar stundum ömurlegar. Ég veit ekki hvort menn muna eftir því þegar lítið bæjarfélag var kært fyrir að bjóða upp á ókeypis tjaldstæði, það skerti samkeppnistöðu hótela í grenndinni og bæjarsjóður var þvingaður til að taka gjald á tjaldstæðinu. Það er inn í slíkan farveg sem við erum að fara með samfélag okkar. Og verkstjórinn og ökumaðurinn á þeirri vegferð er hæstv. fjmrh., Geir H. Haarde. Nú erum við að ræða enn eitt frv. frá honum. Áðan var það poppkornið og marmarinn og byssurnar, í gær voru að stóru jepparnir og nú á að fara að skattleggja mötuneytin hjá ríki og sveitarfélögum. Ég ætla að leyfa mér að vera á móti þessari breytingu. En ég ætla jafnframt að vekja athygli hv. þingmanna og þjóðarinnar á því hvers eðlis þær breytingar eru sem verið er að ráðast í. Verið er að lækka skattheimtu á stórum, dýrum lúxusjeppum um 500--700 þús. kr., enda er fagnað í bílaumboðunum, veisluhöld eru í Heklu og víðar að sjálfsögðu, þeir eiga svo góða ríksstjórn sem vinna þessi verk fyrir þá. En síðan er tekið til hendinni gagnvart mötuneytunum til að íþyngja opinberri starfsemi sem hefur mátt sæta niðurskurði á ýmsum sviðum enn meira. Og allt er þetta tæknilegt og í samræmingarskyni o.s.frv. Herra forseti. Ég mótmæli þessari 1. gr. laganna.

Herra forseti. Það vill svo til að hér í kringum Alþingi er fullt af veitingastöðum sem selja mat í harðri samkeppni við mötuneyti, opinber mötuneyti, þar á meðal mötuneyti hv. Alþingis sjálfs. Ég hefði nú gaman af að vita um hve mikið maturinn hjá hv. þm. er niðurgreiddur. Ég hefði gaman af að vita hvað hver máltíð sem ég borga eitthvað 240 kr. fyrir kostar. Hvernig ætlast menn til þess að hinn venjulegi veitingamaður geti staðist slíka samkeppni? Þetta er stórlega niðurgreitt, engir skattar greiddir, enginn eignarskattur, enginn tekjuskattur og enginn virðisaukaskattur. Hvernig ætlaði hv. þm. að standa í slíkum rekstri ef hann þyrfti? Hv. þm. á auðvitað mjög erfitt með að ímynda sér hvernig er að standa í atvinnurekstri því hann hefur aldrei staðið í því sjálfur. En það er ekkert gaman að standa í atvinnurekstri og þurfa að dæla sköttum inn til ríkisins í samkeppni við ríkið.

Herra forseti. Það er rangt hjá hv. þm., Pétri H. Blöndal, að ég hafi aldrei staðið í atvinnurekstri. Ég hef unnið hjá fyrirtækjum og stofnunum, bæði á almennum markaði og hjá ríki og sveitarfélögum. En samkvæmt hans heimssýn stendur náttúrlega enginn í atvinnurekstri eða tengist atvinnulífinu nema hann eigi fyrirtæki og haldi þar um taumana. Við höfum einfaldlega ólíkan skilning á þessu. Það kemur mér ekkert á óvart að hér skuli stíga í pontu hv. þm. Pétur H. Blöndal sem hefur gert það að lífshugsjón sinni að grafa undan og veikja opinbera starfsemi, samneysluna. Það kemur mér ekkert á óvart. Það kemur mér ekki á óvart úr þeim herbúðum að menn þurfi að mæla allt, í krónum og aurum, alltaf. Menn eru búnir að reikna það út í sérstökum vasafjárlögum sem gefin voru út á vegum ríkisstjórnarinnar hvað fatlaðir kosta, hver einasti einstaklingur. Allt skal reiknað og mælt á þennan mælikvarða. Þessi ræða og þessi sjónarmið valda mér því ekki mikilli undrun.

Herra forseti. Mig langar þá til að spyrja hv. þm. hvernig hann telji að menn geti staðið í samkeppni undir þessum formerkjum. Í fyrsta lagi þegar maturinn er stórlega niðurgreiddur hjá hinu opinbera. Í öðru lagi þurfa þeir sem standa í samkeppni við hið opinbera að borga virðisaukaskatt, í þriðja lagi tekjuskatt og í fjórða lagi eignarskatt. Hvernig eiga menn að geta staðið í þessari samkeppni?

Herra forseti. Ég sagði að ég hefði á því ákveðinn skilning að jafna stöðu veitingahúsa gagnvart verslunum sem senda frá sér tilbúinn, framreiddan mat. Ég hef á því ákveðinn skilning að jafna stöðu þeirra sem keppa á markaði. Ég er hins vegar að vekja athygli á því sem er að gerast með þessari tillögu að lagabreytingu, þ.e. að gera mötuneyti í opinberum stofnunum skattskyld. Hverjar skyldu þessar opinberu stofnanir sem við erum að tala um vera? Við erum að tala um skólana, um sjúkrahúsin og um sambýli fyrir fatlaða. Þetta er sú starfsemi sem ég er að vísa til og hv. þm., Pétur H. Blöndal, vill ólmur skattleggja. Það eru engin ný tíðindi. En á sama tíma og menn tala með þessum hætti þá eru menn tilbúnir að beita niðurskurðarhníf gagnvart þessum sömu stofnunum. Það skal höggvið frá báðum endum.

Herra forseti. Við ræðum hér frv. til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt sem er afrakstur af nefndarstarfi. Sú nefnd hefur skilað af sér mikilli skýrslu sem ég því miður hef ekki haft nægilega mikil tök á að kynna mér en er eflaust mjög fróðleg. Í 1. gr. segir, með leyfi herra forseta: ,,Jafnframt skulu ríki, sveitarfélög, stofnanir þeirra og fyrirtæki greiða virðisaukaskatt af framleiðsluverði á mat sem tilreiddur er í mötuneytum þeirra og seldur er starfsmönnum eða öðrum á verði undir framleiðsluverði.`` Ég, herra forseti, vil víkka þetta dálítið út. Ég vil auk þess gera ráð fyrir að þessi fyrirtæki skili hagnaði og gera ráð fyrir eðlilegum hagnaði. Önnur fyrirtæki þurfa að greiða virðisaukaskatt af hagnaðinum. Þau þurfa að borga virðisaukaskatt af allri útseldri vöru og þar með er hagnaður fyrirtækisins. Málið snýst þá ekki bara um framleiðsluverð. Vegna þess sem hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði hér áðan um að sveitarfélag hafi verið dæmt til að taka gjald fyrir ókeypis tjaldstæði þá vil ég víkka þetta út til allrar annarrar starfsemi sveitarfélaga sem eru í samkeppni við aðra, að þar skuli koma til virðisaukaskattur, ekki bara á framleiðsluverð á mat. Sveitarfélögin og hið opinbera hafa fært sig inn á mörg önnur svið, til dæmis tjaldstæði, sem hafa hingað til verið og eiga að vera á hendi samkeppnisaðila. Ég mun skoða það og vænti þess að hv. efh.- og viðskn. skoði þann möguleika að taka inn í þessa grein hagnað og eins aðra starfsemi á samkeppnismarkaði.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um tryggingagjald. Frv. er flutt í framhaldi af ákvörðun ríkisstjórnarinnar um aðgerðir til að efla lífeyrissparnað landsmanna. Til að auka áhuga og fjárhagslegan ávinning einstaklinga á frekari lífeyrissparnaði er lagt til í frv. að mótframlag launagreiðenda í formi lækkunar á tryggingagjaldi, sem stundum er kallað tíund, verði aukið í allt að 0,4% af gjaldstofni almenna tryggingagjaldsins í stað 0,2% samkvæmt gildandi lögum. Þetta frv. er lagt fram samhliða frv. um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt sem ég mælti fyrir hér fyrr á fundinum þar sem lagt er til að rýmkaðar verði heimildir launþega til að draga frá tekjum iðgjöld til öflunar lífeyrisréttinda. Ákvæðum laganna um tryggingagjald var breytt í árslok 1998 þannig að launagreiðendum var gert kleift að leggja til viðbótarframlag fyrir launamenn sem höfðu gert samning um viðbótarlífeyrissparnað í formi lækkunar á tryggingagjaldi sem nam 0,2% af gjaldstofni tryggingagjaldsins. Markmiðið var að auka þjóðhagslegan sparnað og efla lífeyrissparnað einstaklinga. Mótframlaginu var ætlað að vera tíundi hluti fjárhæðarinnar sem launamaður legði til hliðar í lífeyrissparnað. Eins og nefnt var hér áður sýnir könnun sem nýlega var gerð að um 27% landsmanna taka nú þátt í viðbótarlífeyrissparnaðinum. Í könnuninni var lögð fram sú spurning hvort menn hefðu hug á að auka sparnaðinn í þessu formi ef það væri heimilt. Töldu 44% aðspurðra mjög líklegt eða frekar líklegt að þeir mundu nýta sér þennan möguleika og verja hærra hlutfalli af skattskyldum tekjum til viðbótarlífeyrissparnaðar. Hækkun á mótframlagi launagreiðenda til viðbótarlífeyrissparnaðar launþega í formi lækkunar á tryggingagjaldi ætti þess vegna að ýta undir framangreindan áhuga almennings á viðbótarlífeyrissparnaði á komandi árum. Það er af þessum ástæðum, herra forseti, sem þetta frv. er flutt. Það þarfnast ekki frekari skýringa enda er það nátengt máli sem ég mælti fyrir hér áðan. Ég legg til, herra forseti, að máli þessu verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Fyrir rúmu ári ræddum við um þessa breytingu, að reyna að örva sparnað með því að ríkið greiddi 10% á móti sparnaði launþeganna og þá á því formi að tryggingagjaldið yrði lækkað. Menn áttu von á að þetta hefði þau áhrif að fólk færi að spara en reynslan hefur nú ekki orðið sú, enda benti ég á það á þeim tíma að um væri að ræða óskaplega margar litlar færslur, marga tvöhundruðkalla sem þyrfti að safna saman í bókhaldi fyrirtækja og hver færsla kostaði sitt í rekstri. Þetta er sem sagt mjög dýr leið til að styrkja sparnað og auk þess kemur hún eingöngu þeim til góða sem borga skatt á annað borð. Hinir sem ekki borga skatt fá ekki styrk til að spara og það finnst mér neikvætt. Svo er það þessi hugljómun að eingöngu eigi að styrkja sparnað til lífeyrisgreiðslna. Við höfum nokkuð öflugt kerfi lífeyrissjóða sem geta að óbreyttum vöxtum tryggt nokkuð góðar lífeyristryggingar. Fólk er sem sagt nokkuð vel sett í ellinni með þann lífeyrissparnað og enginn hefur fært rök fyrir því að leggja meiri álögur á hinn vinnandi mann eða hvetja hann til þess á starfsævinni að hafa meira umleikis sem lífeyrisþegi. Það sem vantar hér á landi er almennan sparnað, sparnað til að standa undir alls konar áföllum sem menn verða fyrir lífinu, hvort sem það er að klessukeyra bílinn, lenda í skilnaði eða einhverju þvíumlíku. Slíkan sparnað vantar illilega. Þar er pottur brotinn hjá fólki. Það á ekki fyrir þessum áföllum þegar þau dynja yfir. Það hefur verið lítill skilningur hjá almenningi á því að menn þurfi að eiga eitthvað í handraðanum til að mæta slíkum áföllum. Þessi sparnaður hefur ekki verið styrktur af ríkinu eða hvatt til hans og það er miður. Það er kannski erfitt að styrkja slíkan sparnað vegna þess að hann er ekki eins bundinn og það er erfitt að finna út hvað er sparnaður í því formi, menn geta tekið út af einni bankabókinni og lagt inn á aðra og þannig er spurning hve mikið framlagið er inn í þann sparnað. En ég held að hæstv. ríkisstjórn ætti að hugleiða að hvetja menn til sparnaðar með öðrum hætti, t.d. með því að örva skilning manna á gildi sparnaðar sem slíks, hvers virði það er að eiga peninga í handraðanum. Menn eru sjálfstæðari og geta betur mætt áföllum. Eins þyrfti að upplýsa almenning um ókosti þess að skulda óhóflega. Þegar menn eru búnir að keyra allt í botn í heimilisbókhaldinu þannig að þeir eru farnir að borga kannski 50 þús. kr. á mánuði af fokdýrum jeppa þá getur orðið mjög erfitt að ráða við slíkan bita til fjölda ára. Þegar loksins er búið að borga jeppann niður þá er hann orðinn verðlaus. Þannig finnst mér skorta á að ríkisstjórnin kynni hvert gildi sparnaðar er og hvaða ókostir eru því samfara að skulda. Sú leið sem menn hafa farið er á vissan hátt forræðishyggja. Því er stýrt hvernig þeir eiga að spara og þá fá þeir til þess styrk. Auk þess er þetta ekki félagslegt vegna þess að þeir sem ekki greiða skatt, þ.e. yfirleitt tekjulægsta fólkið, fær ekki styrk til að spara þó það gæti oft á tíðum sparað og sé kannski í mestri þörf fyrir að spara. Ég hef því vissar efasemdir um þetta frv. eins og hið fyrra. Reyndar er styrkurinn orðinn það stór núna, sem sagt tvöfölduð upphæðin og allir þessir smáaurar verða þá tvisvar sinnum smáaurar og kannski farnir að nálgast eitthvað almennilegt. Af 100 þús. kr. tekjum á mánuði yrði styrkurinn 400 kr. í staðinn fyrir 200. Það var reyndar samkomulag um það í fyrra að þetta yrði greitt einu sinni á ári úr fyrirtækjunum. Samt sem áður þarf að halda utan um hverja einustu mánaðargreiðslu fyrir hvern einasta mann. Þannig er haldið utan um allar þessar greiðslur í kerfinu í bókhaldi fyrirtækjanna og þeir sem hafa komið nálægt bókhaldi vita að fjölgun færslna kostar heilmikið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 121/1997, um ríkisábyrgðir. Í frv. eru lagðar til tvær breytingar að því er varðar undanþágur frá greiðslu ábyrgðargjalds. Í fyrsta lagi er lagt til að skuldbindingar Íbúðalánasjóðs sem sjóðurinn tók við frá Byggingarsjóði ríkisins og Byggingarsjóði verkamanna verði undanþegnar greiðslu ábyrgðargjalds. Ljóst er að þar til útistandandi lán gömlu byggingarsjóðanna hafa verið innheimt mun þurfa að endurfjármagna lántökur þeirra til að mæta misvægi í greiðslustreymi innlána og útlána. Að óbreyttum lögum mun þurfa að greiða ábyrgðargjald af þeim lántökum. Lánþegar verða hins vegar ekki krafðir um greiðslu ábyrgðargjaldsins þar sem á móti þeim koma ekki ný útlán og mun því þurfa að mæta kostnaði vegna þessa með beinu framlagi úr ríkissjóði. Í öðru lagi er lagt til að Lánasjóður ísl. námsmanna verði undanþeginn greiðslu ábyrgðargjalds. Sjóðurinn starfar á félagslegum grundvelli eins og kunnugt er og er fjármagnaður með lántökum á markaðsvöxtum. Mismuni á þeim og útlánsvöxtum sjóðsins er síðan mætt með framlagi úr ríkissjóði. Verði sjóðurinn áfram látinn greiða ábyrgðargjald verður að mæta kostnaði við gjaldið með samsvarandi framlögum úr ríkissjóði að því gefnu að ekki verði breytt útlánakjörum til námsmanna og gjaldið innheimt hjá þeim. Í þessu ljósi tel ég eðlilegt að Lánasjóður ísl. námsmanna verði sömuleiðis undanþeginn greiðslu ábyrgðargjalds. Ég vil taka fram að lagabreytingin raskar ekki í neinu samkeppnisstöðu fjármálastofnana á einkamarkaði gagnvart lánasjóðum í eigu ríkisins enda liggja sérstök sjónarmið að baki þessum fyrirhuguðu undanþágum. Eins og áður sagði er Lánasjóður ísl. námsmanna fyrst og fremst félagslegur sjóður sem ætlað er að tryggja jafnrétti og öryggi við menntun óháð efnahag. Draga má í efa að Lánasjóður ísl. námsmanna starfi í raun á samkeppnismarkaði þar sem sjóðurinn starfar með félagsleg sjónarmið að leiðarljósi og býður námsmönnum vaxtakjör sem eru lægri en bjóðast annars staðar. Hvað varðar undanþágu frá greiðslu ábyrgðargjalds vegna skuldbindinga Íbúðalánasjóðs nær hún eingöngu til gömlu sjóðanna sem svo eru kallaðir, gömlu byggingarsjóðanna, og því ljóst að sú undanþága hefur engin áhrif á lánamarkaðinn í dag. Lagabreytingin þjónar eingöngu þeim tilgangi að veita undanþágu frá greiðslu ábyrgðargjalds vegna endurfjármögnunar eldri lána og hefur engin áhrif á vaxtakjör sem bjóðast neytendum á lánamarkaði nú um stundir. Hvað aðra starfsemi Íbúðalánasjóðs varðar greiða lántakendur í húsbréfakerfinu 0,35% álag á vexti fasteignaveðbréfa sem standa á móti útgefnum húsbréfum. Álaginu er ætlað að mæta vanskilum í kerfinu sem rekið er með ábyrgð ríkissjóðs. Af lántökum Íbúðalánasjóðs vegna nýrra útlánaflokka utan húsbréfakerfisins verður áfram innheimt ábyrgðargjald og raskar breytingin því ekki samkeppnisstöðu gagnvart öðrum lánveitendum. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa um þetta mál fleiri orð en legg til að því verði vísað til hv. efh.- og viðskn. og 2. umr. að lokinni umræðunni.

Herra forseti. Ég sé ekki annað en að það sé rétt og skynsamleg leið sem hæstv. ráðherra mælir fyrir að undanþiggja frá greiðslu ábyrgðargjalds byggingarsjóðina og Lánasjóð ísl. námsmanna. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, af því að hér er vísað til þess að þessir sjóðir, byggingarsjóðirnir, hættu starfsemi með lögum nr. 4/1998: Hefur þá safnast upp skuld hjá Íbúðalánasjóði við ríkissjóð eða hefur Íbúðalánasjóður staðið skil á þessu gjaldi fram að þessu eða þar til þessu verður breytt núna með lögum? Ég vil spyrja af því að það óvanalega er að með þessu frv. er ekkert mat frá fjárlagaskrifstofu, ekki það sem ég hef undir höndum, hvað þessi breyting þýðir þá í tekjutap fyrir ríkissjóð sé ekki staðið skil á þessu gjaldi. Síðan er spurning hvort safnast hafi upp skuld og ef svo er hvort hún verði þá felld niður þegar þetta frv. verður samþykkt.

Herra forseti. Ég get því miður ekki svarað því hvernig þessu er háttað í bókhaldi Íbúðalánasjóðs, hvort hann hefur greitt gjaldið til þessa eða hvort safnast hefur upp skuld við ríkissjóð en þeirra upplýsinga er sjálfsagt að afla og leggja fram í þingnefndinni. Það fórst fyrir að leggja fram kostnaðarmat, þ.e. prenta það með frv. þó að það lægi fyrir þegar því var útbýtt fyrst, en frv. hefur verið prentað upp með kostnaðarmatinu. Þar kemur fram að ekki er gert ráð fyrir því í forsendum fjárlaga fyrir þetta ár að sjóðirnir greiði ríkisábyrgðargjaldið. Ef til þess hefði komið hefði rekstrarafkoma Íbúðalánasjóðs versnað um 151 milljón og Lánasjóðs ísl. námsmanna um 28 milljónir og það hefði þurft að hækka vexti Byggingarsjóðs ríkisins nokkuð og sömuleiðis Byggingarsjóðs verkamanna. Hækkun vaxtanna hefði hins vegar haft áhrif á útgreiðslu vaxtabóta úr ríkissjóði sem erfitt er að áætla hvað hefðu orðið miklar en gera má ráð fyrir því að ríkissjóður hefði þurft að leggja Lánasjóði námsmanna til þessar 28 milljónir miðað við að raungildi eigin fjár sjóðsins hefði haldist óbreytt. Verði þetta frv. að lögum þarf ekki að hækka útlánsvexti eða auka framlög úr ríkissjóði. Hér háttar þannig til að verið er að flytja úr einum vasa í annan, ábyrgðargjaldið af Lánasjóði námsmanna og Íbúðalánasjóði rennur beint í ríkissjóð, en ríkissjóður hefði þurft að koma með framlög til þess að standa undir gjaldinu. Þetta hefði náttúrlega verið hálfvandræðalegt mál og þess vegna er þessi leið farin, nettóútkoman er núll fyrir ríkissjóð en væntanlega bætt eða betri bókhaldsleg afkoma hjá þessum aðilum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessar upplýsingar sem ég hafði ekki undir höndum af því að ég er var með fyrri útgáfu frv. En orð ráðherrans staðfesta áhrifin af þessu, að það er skynsamleg og eðlileg leið sem hér er verið að fara. Það verður auðvitað skoðað í nefndinni því að tvö ár eru liðin síðan sjóðirnir hættu starfsemi, eða frá 1998. Það þarf að skoða það hvort safnast hafi upp skuld við Íbúðalánasjóðinn og ég sé ekki annað en það þurfi þá að skoða hvernig hægt er að fella hana niður ef svo er en þetta verður auðvitað kannað í efh.- og viðskn.

Herra forseti. Enn og aftur ræðum við um frávik frá reglum sem settar eru til handa opinberum aðilum. Þegar gjald var lagt á ríkisábyrgðir var það mjög gott skref fram á við til að sýna raunverulegan kostnað við lántöku. Áður hafði það verið svo að opinberir bankar tóku lán erlendis og það virtist vera að þeir fengju sjálfir ógurlega góð kjör. En það var í rauninni ríkissjóður Íslands sem var að fá kjörin vegna þess að ríkisábyrgð var á bönkunum. Eftir að ríkisábyrgðargjaldið var sett á kom í ljós hver áhættan var og að menn yrðu að borga fyrir hana og þá breyttist mjög margt. Reyndar er það svo að innlánsstofnanir voru undanþegnar sem skekkti mjög mikið stöðu ríkisbankanna gagnvart þeim eina einkabanka sem var í gangi á þeim tíma. Nú er þetta allt saman horfið þar sem búið er að hlutafélagavæða ríkisbankana og þeir hafa verið að losa sig við ríkisábyrgðina vegna þess að ábyrgðargjaldið var hærra en sem nam þeirri vaxtahækkun sem þeir þurftu að sæta á erlendum mörkuðum án ríkisábyrgðar. Það er mjög mikilvægt í allri starfsemi að sýna raunverulegan kostnað, hvort sem það er opinber eða einkastarfsemi. En þar er ljóður á hjá opinberum fyrirtækjum og það ræddum við áðan varðandi virðisaukaskattinn. Opinber fyrirtæki greiða t.d. ekki eignarskatt. Þau greiða ekki tekjuskatt og þau greiða almennt ekki virðisaukaskatt. Þetta skekkir allan samanburð á milli þeirra og annarra fyrirtækja sem eru að hasla sér völl. Ég vil nefna að sennilega, þó ég viti það ekki, er um helmingur af löggæslunni einkavæddur. Ég reikna með því að starfsmenn í öryggisgæslu séu að verða fleiri en starfsmenn lögreglunnar. Þessar einkaöryggisgæslur eru í samkeppni við aðila sem greiða ekki þessi opinberu gjöld sem ég nefndi, eignarskatt, tekjuskatt, virðisaukaskatt o.s.frv. Hér er lagt til að þessu verði haldið áfram gagnvart þessum sjóðum. Það getur verið, herra forseti, að menn vildu selja fasteignalánasjóðinn Íbúðalánasjóð, og hann yrði seldur fyrirtæki sem héti Húsbréf hf. Þá er náttúrlega mjög mikilvægt að sýndur sé raunverulegur kostnaður af þessum sjóðum. Líka er hugsanlegt að hægt sé að selja Lánasjóð ísl. námsmanna til einkaaðila sem tæki að sér að veita lánin en fengi styrk til þess að standa undir vaxtaniðurgreiðslunni. Þá er mjög mikilvægt að sýnt sé að það sé einhver trygging eða greitt sé fyrir ríkisábyrgðina sem hvílir á þessum sjóðum. Þess vegna er mjög mikilvægt, herra forseti, að þetta ríkisábyrgðargjald sé sýnt í reikningum þessara sjóða. Segjum t.d. að hinn nýi banki, sem stofnaður var á dögunum eða í vikunni, geri ríkissjóði tilboð í að reka Íbúðalánasjóð. Hvernig á þá að vera hægt að sýna að það sé hagkvæmt þegar Íbúðalánasjóður greiðir enga skatta og á heldur ekki að greiða gjald fyrir ríkisábyrgðina? Það er mjög mikilvægt að sýna alla þessa skatta og gjöld til að hægt sé að sjá hvort það borgar sig að hafa þetta í höndum einkaaðila eða á hendi hins opinbera. Ljóst er að þau gjöld sem hér yrðu lögð á, ef þessi grein yrði ekki sett á, rynnu í ríkissjóð og úr ríkissjóði. Menn eru bara að plata sjálfa sig, eða eins og hæstv. fjmrh. sagði í andsvari áðan, að þetta sýni betri bókhaldslega útkomu. Nema hvað? Það er einmitt verið að plata, það er einmitt verið að plata sjálfan sig með því að sýna betri bókhaldslega útkomu. Það er ekki verið að sýna hvað þessir sjóðir kosta ríkissjóð raunverulega. Herra forseti. Við erum nýbúin að samþykkja fjárreiðufrv. þar sem tekið var sérstaklega á því að reyna að sýna alla skatta út og inn og reyna að sýna t.d. barnabætur, ekki sem frádrætti frá skatti heldur sem útgreiðslu úr ríkissjóði. Hér er verið að snúa við blaðinu að því leyti. Ég vænti þess að hv. efh.- og viðskn., sem fær þetta mál til umfjöllunar, muni skoða mjög nákvæmlega hvernig þetta samrýmist þeirri hugsun sem er í fjárreiðufrv. og samrýmist þeirri hugsun að sýna raunverulegan kostnað hvar sem hann verður til þó að það sýni verri bókhaldslega útkomu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um staðfesta samvist, nr. 86/1996. Með frv. eru lagðar til breytingar á skilyrðum til að stofna til staðfestrar samvistar hér á landi og þau rýmkuð með tilliti til borgara annarra ríkja. Þar sem löggjöf í Danmörku, Noregi og Svíþjóð um staðfesta samvist er hliðstæð íslenskri löggjöf þykir rétt að leggja ríkisborgararétt í einhverju þessara ríkja að jöfnu við íslenskan ríkisborgararétt. Þá er í frv. heimild fyrir dómsmrh. til að ákveða í reglugerð að ríkisborgararéttur í ríki þar sem löggjöf um staðfesta samvist er hliðstæð íslenskri löggjöf verði lagður að jöfnu við íslenskan ríkisborgararétt með sama hætti og danskur, norskur eða sænskur ríkisborgararéttur. Lagt er til í frv. að lögfest verði sambærilegt ákvæði og er í dönsku lögunum um staðfesta samvist um að nægilegt sé að báðir einstaklingar sem hyggjast stofna til staðfestrar samvistar hafi átt búsetu í landinu í tvö ár án tillits til ríkisfangs en ákvæðið miðar að því að auka réttindi þeirra sem hér hafa fasta búsetu. Sambærileg breyting og hér er lögð til hefur þegar verið gerð á dönsku lögunum um staðfesta samvist. Stjórnarfrumvarp sem er efnislega eins og dönsku lögin og þetta lagafrv. er nú til meðferðar í þinginu í Noregi. Í Svíþjóð hefur einnig komið fram stjórnarfrumvarp þar sem lögð er til rýmkun skilyrða til að stofna til staðfestrar samvistar með tilliti til borgara annarra norrænna ríkja. Loks er í frv. þessu lagt til að bætt verði í 6. gr. laganna málsgrein um að lagaákvæði, sem hafa sérstakar reglur um annan makann í hjúskap og bundin eru við kynferði hans, gildi ekki um staðfesta samvist. Ákvæðinu er ætlað að taka af allan vafa um réttarstöðuna þegar þannig hagar til að kynferði maka hefur þýðingu eðli máls samkvæmt. Þetta getur t.d. átt við um feðrun barna, en feðrunarreglur um börn giftra foreldra og sambúðarforeldra í barnalögum geta ekki gilt um staðfesta samvist því að óhugsandi er að kona í staðfestri samvist geti verið faðir barns sem maki hennar elur. Sambærileg ákvæði hafa verið í dönsku og sænsku lögunum um staðfesta samvist frá upphafi. Þetta er eina breytingin sem lagt er til að gerð verði á 6. gr. laganna. Ég minni á að í umræðunni um heildarlög um ættleiðingar sem var til meðferðar í þinginu fyrir áramót þá lýsti ég því yfir að frv. til breytinga á lögum um staðfesta samvist væri í undirbúningi í dómsmrn. Nú hefur það verið lagt fram. Þá lét ég þau orð jafnframt falla að þá gæfist tilefni til þess fyrir Alþingi að skoða sérstaklega stöðu þeirra sem eru í staðfestri samvist með tilliti til stjúpættleiðinga. Á það má benda að danski dómsmrh. hafði sama háttinn á. Hann lagði fram frv. um staðfesta samvist en taldi rétt að láta þinginu eftir að móta reglur um ættleiðingu. Ég vil leggja sérstaka áherslu á að við Íslendingar höfum verið í fararbroddi við að tryggja réttarstöðu barnafólks í staðfestri samvist með því að lögfesta reglu um sameiginlega forsjá með börnum foreldris í staðfestri samvist fyrst allra ríkja og að við stöndum enn fremstir að því er þetta varðar, að Danmörku einni undanskilinni. Herra forseti. Ég hef nú í aðalatriðum rakið efnisatriði frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna því að hér er komið fram frv. til laga um breytingu á lögunum um staðfesta samvist. Það er rétt sem hæstv. ráðherra rakti hér áðan að það hafði komið fram að hún mundi leggja hér fram frv. Hins vegar skildi ég ekki alveg seinni hlutann af því sem ráðherra var þá að reyna að koma til skila, sem sé því að síðan ætti að láta þinginu eftir að móta reglur um ættleiðingu. Ég vil vekja athygli á því að þingið hefur viljað móta slíkar reglur á undanförnum árum. Hér hafa komið fram frv. um stjúpættleiðingu. Þau hafa ekki verið afgreidd þannig að það hefur ekki verið vilji til þess, herra forseti, að láta þinginu slíkt eftir. Eins og ég segi þá átta ég mig ekki alveg á því hvert ráðherrann var að fara en það mun væntanlega skýrast betur hér í umræðunni. Herra forseti. Mér finnst mjög mikilvægt þegar við erum að fjalla um þessa löggjöf að þá horfum við bæði til þess hvaða áskoranir hafa borist til okkar frá öðrum eða frá þeim alþjóðasamtökum sem við erum þátttakendur í og líka að við horfum til okkar stjórnarskrár. Árið 1994 samþykkti Evrópuþingið áskorun til aðildarríkjanna um að jafna rétt samkynhneigðra. Síðan eru liðin sex ár. Ef við víkjum síðan sérstaklega að mannréttindavinkli þessa máls og eins og hann ætti að snúa að okkur samkvæmt stjórnarskránni þá segir þar að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til stöðu sinnar. Það er nákvæmlega út frá þessu, herra forseti, sem ég tel að við eigum að skoða þessi mál. Við eigum að skoða þau út frá mannréttindasjónarhorni og við eigum að leggja þá mælistiku á það sem verið er að gera í málefnum samkynhneigðra sem við höfum þegar við fjöllum um stöðu gagnkynhneigðra. Öðruvísi er ekki um jafnræði og mannréttindi að ræða. Það kemur fram í athugasemdum við lagafrv. að meginmarkmið þess sé að breyta skilyrðum til að stofna til staðfestrar samvistar. Þar er fjallað um möguleika fólks til þess að öðlast staðfesta samvist á Íslandi og þar eru settar ákveðnar skorður. Ég vil byrja á því að spyrja hæstv. dómsmrh. hvort þetta séu þær skorður sem íslensk lög setja við hjónaböndum gagnkynhneigðra. Ef svo er ekki, hvaða munur er þá hér á? Herra forseti. Síðan komum við að dulmálinu í frv. Þegar textar eru eins og texti 2. gr. eða skýringanna á 2. gr. þá fer maður að velta því fyrir sér hvað búi þar að baki. Hvað er verið að reyna að segja eða öllu heldur hvað eru menn að reyna að segja ekki? Mér finnst þessi 2. gr. mjög sérkennileg. Ég sé ekki þar sem fjallað er almennt um frv. að vikið sé að efni hennar. Mér finnst að hér sé eitthvert dulmál á ferðinni og ég vil því til áréttingar, herra forseti, fá að vitna beint í þessar skýringar eins og þær liggja fyrir: ,,Hér er lagt til að bætt verði í 6. gr. laganna ákvæði um að lagaákvæði sem hafa sérstakar reglur um annan makann í hjúskap og bundin eru við kynferði hans gildi ekki um staðfesta samvist. Ákvæðinu er ætlað að taka af allan vafa um réttarstöðuna þegar þannig hagar til að kynferði maka hefur eðli málsins samkvæmt þýðingu. Þetta getur t.d. átt við um feðrun barna, en feðrunarreglur um börn giftra foreldra og sambúðarforeldra í barnalögum geta ekki gilt um staðfesta samvist því að óhugsandi er að kona í staðfestri samvist geti verið faðir barns sem maki hennar elur. Þessi tillaga byggist á eðli máls og þarfnast ekki skýringa. Tekið er fram að þessi breyting haggar ekki þeirri réttarstöðu að annar einstaklingurinn í staðfestri samvist fer með forsjá barns hins sem hann eða hún hefur forsjá fyrir, sbr. 3. mgr. 30. gr. barnalaga.`` Herra forseti. Ég bara viðurkenni að ég skil þetta ekki. Þetta á að vera skýring við greinina og það segir hér: ,,Þessi tillaga byggist á eðli máls og þarfnast ekki skýringa.`` Svo kemur skýring og hún er svo fullkomlega óskiljanleg og fyndin að auki --- þetta er svona ekta útúrsnúningaskýring --- að ef málið væri ekki þeim mun alvarlegra þá væri hægt að henda dálitið gaman að þessu. En það ætla ég ekki að gera. Ég ætla bara að spyrja beint, herra forseti: Er nokkur möguleiki að skilja þessa grein þannig að í henni geti falist leyfi til að ættleiða barn og síðan muni þingið móta reglurnar? Er nokkur leið að skilja þessa grein þannig að stjúpforeldri í staðfestri samvist fái að ættleiða barn maka síns eins og stjúpforeldri í hjónabandi gagnkynhneigðra hefur? Ég óska eindregið eftir því að það verði útskýrt mjög nákvæmlega hvað felst í þessari 2. gr. Það kom ekkert fram um það í máli hæstv. ráðherra. En ég held að það sé alveg nauðsynlegt að hæstv. ráðherra útskýri hvað hún er að fara með greininni og ég tala nú ekki um með þessum dæmalausu útskýringum á greininni. Hér segir, herra forseti, í bréfi frá Samtökunum `78 um stjúpættleiðingu og mannréttindi barna, með leyfi forseta: ,,Baráttan fyrir rétti til stjúpættleiðingar varðar vissulega mannréttindi samkynhneigðra í staðfestri samvist, en umfram allt snýst sá réttur um hagsmuni og velferð þeirra barna sem um ræðir, eins og margsinnis hefur verið bent á. Þau börn sem njóta munu góðs af stjúpættleiðingu hafa yfirleitt alist upp um árabil með foreldri og stjúpforeldri sem bæði eru af sama kyni. Þetta eru þau börn sem sækja félagslegt og réttarlegt öryggi sitt einungis til þess kynforeldris sem þau búa með, en eiga ekki kost á slíku frá hinu kynforeldrinu. Í sumum tilvikum er hitt kynforeldrið ekki lengur á lífi, í öðrum tilvikum vill það ekki af tilvist barnsins vita, en við hlið barnsins stendur stjúpforeldri sem býður því stuðning dag hvern án þess að barnið hafi styrk af lögum til staðfestingar því sambandi eða njóti þess réttar gagnvart stjúpforeldri sem ákvæði í lögum um stjúpættleiðingu gætu veitt.`` Herra forseti. Ég veit að ég þarf ekki að fara um það mörgum orðum hér hvert vilji þingsins stendur í þessum efnum. Hann stendur einfaldlega til þess að heimilt verði fyrir foreldri í staðfestri samvist að stjúpættleiða --- og ég segi foreldri því að menn gegna foreldraskyldum, fólk gegnir foreldraskyldum --- börn maka síns þegar þannig stendur á. Og eins og ég benti á áðan hefur áður verið flutt frv. til laga um breytingu á lögunum um staðfesta samvist til þess að kalla þessa breytingu fram án þess að þau frv. hafi orðið að lögum. Umræðan um þessi mál hefur ekki farið hátt í þjóðfélaginu. Almennt talað virðist sem Íslendingar séu þess viljugir að samkynhneigðir njóti hér sambærilegra mannréttinda á við aðra og mönnum finnst dálítið sérkennilegt að lögin um staðfesta samvist, sem sannarlega voru réttarbót á sínum tíma, séu í rauninni hálfgildings hjónaband þó með banni eða takmörkuðum aðgangi að börnum. Það kemur m.a. fram hvað varðar rétt til tæknifrjóvgunar. Eins og fram kom hér áðan snýst þetta um rétt barna og snýst um bann við mismunun. Það snýst um það að þegar við erum að fjalla um stöðu barna og réttindi þá á ekki að taka tillit til aðstæðna foreldra. Það á ekki að mismuna börnum eftir aðstæðum foreldra þeirra og það hélt ég að væri löngu viðurkennt í okkar samfélagi og hefði verið viðurkennt þegar við hættum að greina á milli skilgetinna og óskilgetinna barna. Það er í rauninni, herra forseti, ákveðin þverstæða að leyfa ekki stjúpættleiðingu heldur sameiginlegt forræði. Við erum búin að ganga það skref og við eigum auðvitað að klára þetta mál og eins og ég gat um áðan að víkja hvergi frá því sem við gerum kröfur um þegar um gagnkynhneigða er að ræða. Við eigum að horfa til þess að um mannréttindamál er að ræða. Og við eigum að velta því fyrir okkur hverjar séu þarfir barna en ekki að vera sífellt að velta okkur upp úr stöðu foreldra þeirra. Farið hafa fram ákveðnar rannsóknir á stöðu barna sem alast upp hjá samkynhneigðum og ekkert bendir til þess, herra forseti, að slík börn fái í nokkru lakara uppeldi eða hafi erfiðari aðstæður en börn sem alast upp í gagnkynhneigðum samböndum. Það sem við verðum fyrst og fremst að gæta okkar á er að setja ekki lög sem taka tillit til fordóma eða jafnvel að ýta undir fordóma. Ef við ætlum að komast hjá slíku verðum við að vera með mælistikuna á hreinu, þá mælistiku sem ég hef verið að tala um hér að mér þyki mikilvæg, þ.e. að við séum ekki að mismuna fólki eins og gert hefur verið gagnvart samkynhneigðum heldur horfum fyrst og fremst til þess að allir eigi að njóta hér jafnræðis, allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til stöðu sinnar. Ég vil bara ítreka ósk mína um að ráðherra útskýri í fyrsta lagi hvað hún á við með því að láta þinginu eftir að móta reglur um ættleiðingu. Mig skiptir engu hvað danski ráðherrann gerði í þeim efnum. Í öðru lagi vil ég að við fáum svör við því hvað verið sé að fara með 2. gr. þessa frv., þ.e. hvaða máli sú grein skiptir, hvaða máli það skiptir sem hér segir, með leyfi forseta: ,,Lagaákvæði, sem hafa sérstakar reglur um annan makann í hjúskap og bundin eru við kynferði hans, gilda ekki um staðfesta samvist.`` Hvaða dyr opnar það að setja þetta ákvæði inn? Opnar það fyrir eða auðveldar það okkur að leyfa ættleiðingu? Er þetta ákvæði skref í þá átt að samkynhneigðir njóti hér mannréttinda sambærilegra á við aðra? Ég vænti þess að hæstv. ráðherra komi hér og útskýri þetta og að þessi umræða geti orði gagnleg fyrir áframhaldandi vinnslu málsins í hv. allshn.

Herra forseti. Mig langar að upplýsa hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur um ákveðin atriði sem ég hélt að allir vissu um. Ég vil í rauninni benda henni á að tala við hennar samflokksmenn í allshn. Það er alveg ljóst að við umræður fyrir jól á hinu háa Alþingi þegar ættleiðingalögin voru hér til umræðu, kom skýrt fram í máli allra nefndarmanna hv. allshn. að það væri í rauninni samkomulag um að hrófla ekki við ættleiðingalögunum. Í fyrsta lagi með tilliti til þess mikilvægis að lögleiða þau sem fyrst og í öðru lagi að lagatæknilega væri ekki hægt að breyta þeim lögum með tilliti til stjúpættleiðinga samkynhneigðra. Algjör samstaða var um þetta í nefndinni. Sú leið sem er nú farin er í fyllsta máta eðlileg og í samræmi við þann vilja sem kom skýrt fram fyrir jól. Ekkert er óeðlilegt að hæstv. dómsmrh. vitni til Danmerkur um hvaða aðferð var farin þar. Í öllu málinu og í allri meðferð málsins er verið að vitna til Danmerkur og benda á Danmörk sem eina landið sem viðurkennt hefur stjúpættleiðingar. Af hverju ekki að hafa sama háttinn á aðferðinni? Það þýðir ekki bara að taka einn hlutann frá Danmörku, mér finnst alveg eðlilegt að við förum sömu leið. Þess vegna fagna ég framlagningu frv. og segi að allshn. kemur til með að taka á þessu máli og væntanlega leggja það til að stjúpættleiðingar verði leyfðar.

Herra forseti. Ég var mér fullkomlega meðvituð um það samkomulag sem gert var í allshn. og ég hef ekki verið að kalla eftir breytingum á ættleiðingalögunum. Ég hef hins vegar bent á að fram hefur komið frv. til laga um breytingar á lögunum um staðfesta samvist þar sem reynt er að nálgast það markmið sem ég veit að meirihlutavilji þingheims, ef ekki alls, stendur til, þ.e. að stjúpættleiðingar verði leyfðar. Það sem ég var fyrst og fremst að kalla eftir var hvað fælist í 2. gr. Á hvað opnar hún? Spurningin er þessi: Af hverju kemur hæstv. ráðherra ekki með frv. um það efni sem menn hafa gert ákveðið samkomulag um að yrði lögfest, af hverju er það nefndin sem á að leggja það til? Þetta er bara þingtæknilegt atriði og þetta er líka spurning um hver á að hafa frumkvæði að slíkum málum. Ég skil ekki alveg af hverju hv. Alþingi á að móta reglur í þessum efnum. Út af fyrir sig er allt í lagi að það gerist en ég skil ekki af hverju það er svona nauðsynlegt í þessu máli og af hverju ráðherrann kemur þá ekki fram með fullbúnar tillögur sem hægt er að ræða. Spurning er hvort þarna eru einhverjar aðrar skýringar en þær að gera eins og Danmörk vegna þess að það er gott að horfa á hvað grannar okkar eru að gera. Sannarlega megum við taka margt eftir þeim en engin nauðung felst í því og hreint ekki þegar við erum ekki sannfærð um það að leiðin sé rétt og nú er ég að tala um formið miklu frekar en innihaldið.

Herra forseti. Ég er alveg hissa á hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur, sem er fulltrúi löggjafarvaldsins, að fagna ekki þessari aðferð hjá dómsmrh. að leyfa þinginu að móta jafnmerkilegar reglur og reglur um stjúpættleiðingar samkynhneigðra eru. Fyrir mitt leyti er ég mjög ánægð með það sem hæstv. dómsmrh. er að gera með framlagningu þessa frv. því að í rauninni er ekki verið að gera neitt annað með því en það sem stendur nákvæmlega í frv., þ.e. að rýmka þessi skilyrði til að stofna til staðfestrar samvistar. Það er nákvæmlega það sem verið er að gera, ekkert annað.

Herra forseti. Mér finnst gæta ákveðinnar tilhneigingar til útúrsnúninga. Eins og ég sagði áðan hefur verið látið á það reyna hvort vilji væri fyrir því að þingið mótaði þessar reglur. Sá vilji hefur ekki reynst vera til staðar. Ég hafði skilið málið þannig þegar þetta samkomulag varð í allshn. að hér kæmu inn ákveðnar tillögur. Ég er ekki á móti því að þingið móti reglur, það er svo langt í frá. Ég óskaði hins vegar eftir því að útskýrt væri hvað kæmi fram í 2. gr., hvort hún opnaði á þessa möguleika og einnig hitt að mér fannst sérkennilegt að ráðherrann skyldi kjósa að fara þessa leið. Mér fannst það sérkennilegt vegna þess að ef um stjfrv. er að ræða hefur það stundum þótt haldbetra, a.m.k. sýnir reynslan það í þessum málum að þingmannafrv. dugði ekki, en stjfrv. hafa hingað til dugað vegna þess að þau eru þó búin að fá samþykki í stjórnarflokkunum. Ég vænti þess að það samkomulag sem menn tala um að gert hafi verið muni þá halda og þó að það sé ekki hluti af stjfrv. nægi það þó til ef nefndin flytur og er sammála um það.

Herra forseti. Hv. þm. spurði um 2. gr. frv. Þetta er í raun ekki efnisleg breyting heldur fyrst og fremst tæknilegt atriði. Þarna er m.a. verið að ræða um feðrunarreglur í barnalögum sem eiga ekki við um fólk sem er í staðfestri samvist. Það virðist vera að gleymst hafi að setja þessa skýringu eða ákvæði inn í upprunalega frv. um staðfesta samvist og þykir rétt að setja það fram til frekari skýringar enda nefndi ég það í framsögu minni að svipað ákvæði væri í sambærilegri löggjöf annars staðar á Norðurlöndum. Vera má að hv. þm. finnist vera of flóknar skýringar á þessu atriði en ég held þó að þetta komi skýrt fram í grg. Að öðru leyti vil ég taka fram að þinginu er að sjálfsögðu frjálst að taka mál til meðferðar hvenær sem er og koma með tillögur um lagabreytingar. Hins vegar kom fram þegar rætt var um heildarlöggjöf um ættleiðingar fyrr á þessu þingi að ýmsir hv. þm. vildu athuga hvort hægt væri að koma ættleiðingum varðandi staðfesta samvist undir þá löggjöf en það hefði ekki verið lögfræðilega rétt. Ég upplýsti á þeim tíma að til stæði að endurskoða lögin um staðfesta samvist og lét þá þau orð falla sem ég kom með í framsögu minni. Þetta ætti því að vera alveg skýrt. Ég vil bara taka undir með hv. formanni allshn. sem skýrði frá hvernig umræður áttu sér stað á þessum tíma. Það er vissulega nokkuð sérstök leið sem hér er farin en að mínu mati er sú aðferð þingræðisleg sem hér er farin. Þetta er þverpólitískt mál sem við erum að fjalla um og ég treysti því að allshn. muni fara vel og vandlega yfir það og koma með góðar tillögur í því sambandi.

Herra forseti. Mér finnst það stundum hvimleitt þegar ráðherrar eða stjórnarþingmenn koma upp eftir hentugleikum og benda okkur hinum á að þingið geti komið með tillögur og fjallað um mál að vild. Auðvitað er það þannig. Það vitum við og höfum alltaf vitað. En málið snýst ekki um það hvort við megum koma með tillögur eða leggja til mál eða taka mál til umfjöllunar. Málið snýst um það hvað verður samþykkt. Málið snýst um að kalla fram meirihlutavilja sem er þá frjáls en ekki bundinn af því hvar menn eru staddir í stjórn eða stjórnarandstöðu, það sé hægt að kalla fram breytingar á lögum til heilla fyrir land og lýð án tillits til þess hver flytur málið. Við stjórnarandstæðingar höfum hins vegar mátt sitja undir því að mál sem við flytjum eru sjaldnast samþykkt. Við megum meira að segja sæta því að flytja mál og að ráðherra flytji síðan sama mál og það verður að samþykkja mál ráðherrans en ekki þingmannsins þó um sama efni sé að ræða. Menn geta því komið og sagt að þingið geti tekið hvaða mál til umræðu sem er og sett fram hvaða tillögu sem er og ég segi já, sannarlega er það rétt, en spurningin er hvað er samþykkt. Af því að reynslan er búin að kenna okkur öllum og það fyrir löngu, þetta er búið að liggja fyrir lengi og það hefur alltaf verið með svipuðum hætti, að það eru fyrst og fremst þau mál sem ríkisstjórnin ber fram sem eru samþykkt og stundum virkar þetta sem afgreiðslustofnun fyrir ríkisstjórnina, þá finnst manni það skipta máli ef manni er annt um hlutina að það sé alveg klárt að málið fái þá framgang eftir þeim leiðum sem hér eru algengastar, þ.e. með stjórnarmeirihluta.

Virðulegi forseti. Sannarlega er ástæða til að fagna því frv. sem er komið fram og anda þess og þeim réttarbótum sem eru lagðar til fyrir samkynhneigða í staðfestri samvist. Eins og komið hefur fram í máli síðasta ræðumanns, hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur, var boðað að þessi leið yrði farin, þ.e. dómsmrh. hæstv. boðaði að brtt. kæmu fram við lögin um staðfesta samvist og þær liggja nú fyrir. Ég lít svo á að hv. allshn. hafi þar með aðgang að þessum lögum umfram það sem segir í þessu frv. Ég treysti því sem sagt hefur verið og hv. þm. Þorgerður Gunnarsdóttir gefur okkur nánast loforð um, að innan skamms muni koma tillögur frá hv. allshn. um stjúpættleiðingar samkynhneigðra. Þessu ber auðvitað að fagna. Ef við lítum í heild á réttarbaráttu samkynhneigðra, íslenskra lesbía og homma, frá upphafi þá sjáum við að skrefin koma, við tökum skref. Þó þau séu sum smá og við vildum gjarnan hafa þau stærri eru þau samt sem áður til staðar og þetta er eitt af þeim skrefum sem þarf að stíga sem við erum að stíga núna. Það er svo sannarlega réttarbót. En ég er í hópi þeirra sem vildu óska að við gætum tekið stærri skref. Ég er í hópi þeirra sem segja hvað er okkur að vanbúnaði að samþykkja full mannréttindi til handa samkynhneigðum? Hvað er okkur að vanbúnaði að leyfa frumættleiðingar samkynhneigðra eins og Hollendingar hafa leyft? Hvað er okkur að vanbúnaði að leyfa lesbískum konum að fara í tæknifrjóvgun? Það eru enn þá ákveðin atriði sem ég er svo sem viss um að hv. allshn. kemur til með að skoða í umfjöllun sinni um þetta mál. Af því að dönsku lögin hafa verið nefnd og eru fyrirmynd þess frv. sem liggur fyrir ítreka ég að Danir hafa leyft stjúpættleiðingar, þeir hafa reyndar ekki leyft tæknifrjóvganir fyrir lesbískar konur, þeir hafa ekki leyft frumættleiðingar, þeir leyfa ekki ættleiðingar á börnum utan lands frá. Þar eru ekki leyfð kirkjubrúðkaup fyrir samkynhneigða en þó er ákveðið form blessunar til staðar fyrir samkynhneigð pör í Danmörku og það er eitthvað sem ég held að við verðum að fara að innleiða. Á einhvern hátt verðum við að fá okkar æruverðugu þjóðkirkju til að blessa með viðeigandi hætti sambönd samkynhneigðra. Það skýtur svolítið skökku við og það má kannski beina því til hv. allshn. að hún athugi ákvæði í hjúskaparlögum, sem samkvæmt lögunum um staðfesta samvist gilda um það fólk sem býr í staðfestri samvist, þar sem segir í 8. gr. þeirra laga, með leyfi forseta: ,,Ákvæði hjúskaparlaga um ógildingu hjúskapar, hjónaskilnaði og fjárskipti milli hjóna vegna hjúskaparslita gilda um ógildingu og slit staðfestrar samvistar ...`` Nú ber á það að líta að í þeim hjúskaparlögum sem vitnað er til er þess getið að áður en hjón slíta samvistum eða slíta hjúskap skuli þau leita til prests, þau skuli leita sátta prests. Að mínu mati er kannski um lítið atriði en lapsus að ræða. Hér er misvísandi grein sem gildir um pör í staðfestri samvist sem ætla að slíta hjúskap sínum, þau eiga að leita til prests sem á að sætta á milli þeirra eða gera tilraun til sátta þegar þau ætla að skilja en þau fá ekki blessun hans við upphaf sambúðarinnar. Hér er því atriði og það eru kannski fleiri atriði sem þarf að skoða í þessu tilliti þegar lög um staðfesta samvist hafa nú verið opnuð. Ég bendi á erfðalögin og ég bendi á lögin um tæknifrjóvgun. Eins og ég segi er okkur kannski ekkert að vanbúnaði að ganga lengra en að samþykkja stjúpættleiðingarnar eða leggja til reglur um stjúpættleiðingar til handa samkynhneigðum. Orð mín til hv. allshn. felast því fyrst og fremst í hvatningu til að brjóta þetta mál algjörlega til mergjar. Skoða þau lög sem gætu mögulega fjallað um þessi mál, þ.e. þau pör sem búa samkvæmt lögunum um staðfesta samvist, og athuga hvort það sé ekki á fleiri sviðum sem við getum gert bragarbót og aukið mannréttindi samkynhneigðra. Það verður að segjast eins og er að samkynhneigðir eru að ryðja braut nýjum viðhorfum, þeir hafa verið að berjast gegn fordómum, og viðhorfin til lesbía og homma hafa gjörbreyst á mjög skömmum tíma. Samkynhneigðir hafa sýnt og sýna daglega að þeir eru ekki síður en gagnkynhneigðir færir um að lifa ánægjulegi lífi í sátt við umhverfi sitt, í sátt við allt sitt nánasta umhverfi og samfélag. Til þess að samkynhneigðum sé fært að njóta lífsins eins og þeir þurfa þá er nauðsynlegt að skilningur gagnkynhneigðra verði þeim ekki fjötur um fót. Það er vert að ítreka þakkir fyrir að hér skuli búið að opna þessi lög. Ég treysti því og veit að hv. allshn. kemur til með að taka þetta mál til athugunar og skoða ofan í kjölinn. Þegar það kemur frá nefndinni þá treysti ég því að það verði efnismikið og komi til með að brjóta í blað í réttindamálum samkynhneigðra.

Herra forseti. Ég vildi fá að segja hér nokkur orð til skýringar vegna ræðu hv. þm. Á síðasta ári voru stjúpættleiðingar einstaklinga í staðfestri samvist heimilaðar með lögum í Danmörku en þó með þeirri undantekningu, eins og hv. þm. gat um, að stjúpættleiðing er ekki heimil þegar svo stendur á að stjúpbarnið hefur verið ættleitt frá öðru landi. Skýringin er sú að nauðsynlegt þótti að gera þessa undantekningu varðandi börn sem ættleidd hafa verið erlendis til að spilla ekki þeim tengslum sem hafa myndast milli Danmerkur og þeirra landa sem börnin koma frá. Ekkert þeirra landa samþykkir svo vitað sé, ættleiðingu fólks í staðfestri samvist. Þetta eru þær upplýsingar sem ég hef fengið til skýringar á þessu lagaákvæði. Eftir því sem best er vitað er Danmörk eina ríkið sem leyft hefur stjúpættleiðingar einstaklinga í staðfestri samvist. Einstaklingar í staðfestri samvist hér á landi fara reyndar, á grundvelli barnalaga, sameiginlega með forsjá barns annars sem er stjúpbarn hins, en sú var ekki raunin í Danmörku áður en framangreind breyting var gerð á lögum um staðfesta samvist.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að fagna sérstaklega framkomnu frv. frá hæstv. dómsmrh. þar sem skilyrðin fyrir því hverjir geti stofnað til staðfestrar samvistar eru rýmkuð. Það er auðvitað búið að bíða eftir þessari opnun, við vissum af henni í allshn. eftir miklar umræður þegar við höfðum ættleiðingalögin til umfjöllunar í nefndinni. Þá var spurningin um að vera með ýmsa fingurbrjóta ef við færum að breyta þeim lögum og tala sérstaklega um staðfesta samvist. Það gekk raunar ekki upp þar sem staðfest samvist er ígildi hjónabands. Lagatæknilega séð var þannig miklu eðlilegra að ef þessi lög yrðu opnuð þá tækjum við út þá sviga sem þar þurfti um að lögin um ættleiðingar ættu við varðandi stjúpættleiðingar. Það er auðvitað fyrsta skrefið. Danir hafa verið taldir gríðarlega víðsýnir. Mér finnst mjög gott að við fylgjum þeim fast eftir og séum jafnvel framar þeim í sumu. Mér finnst það mikið ánægjuefni. En þetta er auðvitað fyrsta skrefið. Við vitum að kröfunni um full mannréttindi mun áfram haldið á lofti þar sem við erum að tala um frumættleiðingu og tæknifrjóvganir. Þau skref tökum við næst. Við höfum tekið eitt skref í einu og þau hafa verið afar farsæl. En ég vil líka upplýsa þá þingmenn sem hér eru um að í 15 ár eða svo hafa verið ólöglegar tæknifrjóvganir í Skandinavíu sem lesbíur hafa t.d. notað sér. Á það hefur verið litið sem ákveðið vandamál og ég man eftir miklum umræðum um þetta, t.d. í Noregi. Þetta er þó meira svona til upplýsingar. Ég get svo sem skilið að hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir skilji ekki 2. gr. Þetta er þó skýrara þegar maður hefur unnið með sifjarétt eins og ég hef gert í minni vinnu, með feðrun barna og hjónabandsörðugleika. Þannig er að ef kona manns verður ófrísk í hjónabandi eftir annan en maka sinn þá skoðast hann samt sem áður faðir þess barns. Makinn þarf að fara í vefengingarmál til þess að breyta því. Þess vegna er talað um að ,,þessi tillaga byggist á eðli máls``. En hins vegar koma þar inn í tæknifrjóvganirnar sem eru kannski seinni tíma mál. Við skulum ekki gleyma því að við í allshn. sammæltumst um þetta mál, með stjúpættleiðingarnar, þannig að þegar þessi lög yrðu opnuð þá mundi koma viðbótarbreytingartillaga við þetta frv. sem yrði um stjúpættleiðingar. Um það urðum við sammála í allshn. Það var ætlan okkar og svo mun verða. Það þarf enginn að óttast að svo verði ekki. Síðan mun þingið greiða atkvæði og eflaust munu fleiri greiða þessu atkvæði en þeirri brtt. sem allshn. kemur með. Það er nú einu sinni þannig að við þurfum að fá meiri hluta fyrir málinu. Ég veit að sá meiri hluti er til staðar í þinginu. Við skulum ekki gleyma því að þetta er mjög mikið réttindamál þeirra barna sem eiga foreldra í staðfestri samvist. Ég lít þannig á frv. sem hér er komið fram sem afskaplega gott og rýmkun á skilyrðum fyrir að stofna til staðfestrar samvistar sem gefi okkur möguleika á að skoða hin málin.

Virðulegi forseti. Hæstv. dómsmrh. hefur með frv. þessu lagt fram breytingar á lögum um staðfesta samvist í þá veru að skilyrði slíkrar samvistar verði rýmkuð. Það er gott og í samræmi við tíðarandann og raunveruleikann. Frv. er svipað og gengur og gerist á hinum Norðurlöndunum og í frv. þykir því rétt að leggja ríkisborgararétt t.d. í einhverju þessara ríkja að jöfnu við íslenskan ríkisborgararétt svo að staðfest samvist verði heimiluð. Einnig eru búsetuskilyrði í núgildandi lögum rýmkuð töluvert. Þetta eru allt framfaraskref. Sem formaður allshn. vil ég leyfa mér að fagna framlagningu frv. sérstaklega, enda er hún í samræmi við yfirlýsingar sem gefnar voru við umfjöllun þingsins um ættleiðingarlögin fyrir jól. Af umræðum um ættleiðingarlögin á þeim tíma og þeirrar óformlegu umræðu sem allir nefndarmenn hv. allshn. hafa tekið þátt í að undanförnu er ljóst að nefndin kemur til með að taka frv. afar vel. Allshn. gefst þá tækifæri til að taka á stjúpættleiðingum samkynhneigðra og hugsanlega leggja til að þær verði heimilaðar. Þá kemur til kasta þingsins enda gildir þingræðið hér, að meiri hluti Alþingis ræður því hvaða lög eru staðfest, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. Breytingarnar eru einnig í samræmi við það land sem við höfum einna helst borið okkur saman við í lagasetningu en það er Danmörk. Það hefur margoft komið fram að í Danmörku eru stjúpættleiðingar heimilaðar og eingöngu í því landi. Þá er ég að tala um stjúpættleiðingar en ekki frumættleiðingar. Því er mjög eðlilegt að við lítum til þess ferlis er viðhaft var í Danmörku og förum þessa leið, að allshn. komi til með að taka á málefnum samkynhneigðra varðandi stjúpættleiðingar. Í umræðum um ættleiðingarlögin á sínum tíma kom skýrt fram að það var ekki lagatæknilega hægt að koma stjúpættleiðingum fyrir í ættleiðingarlögunum þar sem lögin um staðfesta samvist undanþiggja lögin um ættleiðingar hvort sem er. Því má segja að náðst hafi samkomulag meðal nefndarmanna í hv. allshn. um að geyma þessa mikilvægu breytingu á réttarstöðu samkynhneigðra þar til að frv. sem við ræðum nú um yrði lagt fram. Það hefur nú verið gert, herra forseti, og vil ég þakka fyrir það.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum um meðferð opinberra mála og almennum hegningarlögum. Með frv. er lagt til að lögfest verði sérstakt úrræði til að vernda þá sem hafa orðið fyrir ofsóknum og ógnunum og felst það í því að unnt verði að leggja svokallað nálgunarbann á þann sem veldur ofsóknum eða ógnunum. Í slíku banni felst að sá sem því sætir má ekki koma á tiltekinn stað eða svæði eða ónáða með einum eða öðrum hætti þann sem verndaður er af banninu. Í frv. er lagt til að nýr kafli bætist við lög um meðferð opinberra mála og þar verði kveðið á um skilyrði þess að manni verði gert að sæta nálgunarbanni og um meðferð slíkrar kröfu fyrir dómstólunum. Þá er lagt til að í hegningarlögunum verði mælt fyrir um refsingu þegar brotið er gegn nálgunarbanni. Frv. sem ég mæli hér fyrir er liður í að bæta réttarstöðu þeirra sem eru þolendur afbrota, en ýmis lög hafa verið sett í sama skyni á undanförnum árum. Hér má helst nefna lög um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, nr. 69/1995, og lög nr. 36/1999, um breytingu á lögum um meðferð opinberra mála, en með þeim var bætt til muna réttarstaða brotaþola við meðferð opinberra mála. Þegar á heildina er litið er óhætt að fullyrða að á síðustu árum hafi réttarstaða brotaþola verið bætt til mikilla muna og er hún nú eins og best gerist í samanburði við nágrannaþjóðir okkar. Þó því marki hafi verið náð legg ég ríka áherslu á að áfram verði haldið á þessari braut til að tryggja enn betur öryggi og réttindi borgaranna, þá sérstaklega þeirra sem orðið hafa þolendur afbrota. Samkvæmt 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga varðar það sektum eða fangelsi allt að sex mánuðum að raska friði annars manns með því að ásækja hann, ofsækja hann með bréfum eða ónáða hann á annan svipaðan hátt, þar á meðal með símhringingum, þrátt fyrir áminningu lögreglu. Í framkvæmd hefur refsing sárasjaldan verið dæmd samkvæmt þessu ákvæði og því er ástæða til að draga í efa hvort gildandi lög veiti þeim sem þurfa að þola ofsóknir næga vernd. Með frv. er lagt til að úr þessu verði bætt og virkara úrræði skapað til að vernda þolendur ofsókna. Þetta felst m.a. í því að lagt er til að brot gegn nálgunarbanni geti varðað þungum viðurlögum, einnig þykja aukin varnaðaráhrif felast í að dómstólum verði falið að leggja á nálgunarbann í stað þess að sá sem veldur ónæði sé áminntur af lögreglu. Með málsmeðferð fyrir dómi er lögð rík áhersla á alvarleika þessara mála og sú málsmeðferð er því frekar til þess fallin að hafa þau áhrif að látið verði af ásókn í garð þess sem njóta á verndar. Þegar rætt er um nálgunarbann verður ekki litið hjá þvingunareðli úrræðisins og þeim hömlum sem felast í slíku banni. Með lögfestingu nálgunarbanns er í raun verið að takmarka ferða- og athafnafrelsi manna sem varið er af stjórnarskrá og alþjóðlegum mannréttindasamningum. Á hinn bóginn er viðurkennt að slík réttindi geti þurft að þoka fyrir réttindum annarra þegar veigamikil rök mæla með. Það á við þegar einhver þarf að þola ítrekaðar ofsóknir eða ógnanir sem vitanlega eru meinlegar fyrir viðkomandi og fjölskyldu hans. Lög sem veita nauðsynlega vernd gegn slíkri áreitni og fela í sér eðlilega takmörkun á athafnafrelsi þess sem henni veldur samrýmast fyllilega stjórnlögum og alþjóðlegum skuldbindingum landsins á sviði mannréttinda. Þó verður að gæta þess að lagaheimildir af þessu tagi gangi ekki lengra en nauðsyn krefur auk þess sem beita verður slíkri heimild með varúð. Í frv. er lagt til að brot gegn nálgunarbanni varði sektum eða fangelsi allt að einu ári. Ef brot er ítrekað eða stórfellt er lagt til að það geti varðað fangelsi allt að tveimur árum. Þessi refsimörk taka mið af því að brot gegn nálgunarbanni beinist ekki einvörðungu að þeim sem misgert er við heldur felur brotið einnig í sér að virt eru að vettugi fyrirmæli dómara. Herra forseti. Ég hef nú fjallað um frv. almennum orðum og mun nú víkja að meginákvæðum þess. Í 1. gr. frv. er lagt til að maður sem krafist er að sæti nálgunarbanni eigi rétt á að fá sér skipaðan verjanda. Hér er haft í huga að krafan um nálgunarbann felur vissulega í sér alvarlega ásökun í garð þess sem hún beinist að því er eðlilegt og í samræmi við sjónarmið um réttaröryggi að viðkomandi eigi kost á að fá sér skipaðan verjanda. Í 2. gr. frv. er lögð til heimild til að handtaka mann ef hann sinnir ekki að forfallalausu kvaðningu um að mæta fyrir dóm vegna kröfu um nálgunarbann á hendur honum. Nauðsynlegt getur verið að krefja þann sem krafa beinist gegn skýringa fyrir dómi, auk þess sem menn gera sér betur grein fyrir alvarleika málsins þegar þeir eru leiddir fyrir dómara. Það eitt kann að leiða til þess að látið verði af ofsóknum. Í 3. gr. frv. er lagt til að nýr kafli, XIII. kafli A, með fjórum greinum, bætist við lög um meðferð opinberra mála þar sem fjallað verði um nálgunarbann. Í a-lið 3. gr. frv. segir hvað felst í nálgunarbanni og hvaða skilyrði þurfi að vera fyrir hendi svo að dómur geti lagt á slíkt bann. Samkvæmt ákvæðinu er heimilt að leggja bann við því að maður komi á tiltekinn stað eða svæði, veiti eftirför, heimsæki eða setji sig með öðru móti í samband við annan mann, ef rökstudd ástæða er til að ætla að hann muni fremja afbrot eða raska á annan hátt friði þess manns sem í hlut á. Þegar metið er hvort þessum skilyrðum sé fullnægt verður að líta til fyrri hegðunar manns sem krafa beinist gegn og samskipta hans við þann sem vernda á með banninu. Samkvæmt b-lið 3. gr. frv. gerir lögregla kröfu um nálgunarbann en almennt er ekki gert ráð fyrir að slík krafa verði höfð uppi nema eftir beiðni þess sem njóta á verndar. Það er þó ekki skilyrði og því getur lögregla án beiðni krafist nálgunarbanns ef það þykir nauðsynlegt. Hér er haft í huga að sá sem sætir ofsóknum getur verið í þeirri aðstöðu að honum sé ókleift að setja fram slíka beiðni vegna tengsla eða sambands við þann krafa beinist að. Í c-lið 3. gr. frv. er fjallað um málsmeðferðina fyrir dómi þegar krafist er nágunarbanns. Í ákvæðinu segir einnig að nálgunarbanni skuli markaður ákveðinn tími, þó ekki lengur en eitt ár. Þannig verður nálgunarbann ekki framlengt nema til komi nýr úrskurður. Í d-lið 3. gr. frv. er síðan fjallað um birtingu úrskurðar og um heimild lögreglu til að fella niður nálgunarbann þegar ástæður þær sem lágu til grundvallar banninu eru ekki lengur fyrir hendi. Einnig segir í þessu ákvæði frv. að lögregla skuli tilkynna þeim sem njóta á verndar með nálgunarbanni um að krafa verði lögð fyrir dóm og um afdrif hennar og lok nálgunarbanns þegar það fellur niður. Herra forseti. Ég hef nú í aðalatriðum rakið efnisatriði frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Virðulegi forseti. Frv. hæstv. dómsmrh. Sólveigar Pétursdóttur um nálgunarbann er mjög merkilegt og gott mál og enn ein réttarbótin sem hæstv. dómsmrh. stendur nú fyrir. Refsimál sem geta heyrt hér undir eru nokkuð sérstök en geta verið mjög erfið og afar óþægileg fyrir þá sem fyrir slíkum ofsóknum verða svo ekki sé talað um ógnun og það ofbeldi sem oftast er fylgifiskur slíkra athafna. Nálgunarbann getur verið mikilsvert tæki til að hamla gegn því að fólk verði síendurtekið fyrir ofsóknum af hendi tiltekins aðila. Oftast er um heimilisofbeldi að ræða en þolendur þess mun frv. m.a. vernda. Staðreyndin mun vera sú að oftast nær eða undantekningarlítið eru það konur sem verða fyrir þessum ógnunum. Þetta eru því miður allt of tíðir atburðir í íslenskum veruleika en þetta er hlutur sem nauðsynlegt er að horfast í augu við. Það er einmitt gert með þessu frv. Nálgunarbann getur verið tæki sem gott er að beita til varnar því að einstaklingar verði fyrir þessum endurteknu ógnunum. Hins vegar verða veigamiklar og rökstuddar ástæður eðlilega að búa að baki mati á slíkri ákvörðun um nálgunarbann og því er mikilvægt að dómstólar meti slík tilvik. Það undirstrikar hins vegar alvöru málsins, eins og hæstv. dómsmrh. kom inn á, að þessi mál fari að kröfu lögreglunnar til dómstóla. Það er einmitt það sem maður vonar að þetta frv. síðan stuðli að, þ.e. að varnaðaráhrif þess verði þau að við sjáum ekki svona brot sem frv. er ætlað að taka til, að það komi í veg fyrir að einstaklingar verði lagðir í einelti með ofsóknum, ógnunum og ofbeldi.

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp í annað sinn í dag, nú út af öðru máli, til að fagna frv. frá hæstv. dómsmrh. Nálgunarbannið hefur verið mikið baráttumál kvennahreyfinga í mörg ár og það hefur tekið langan tíma að koma því á það stig sem það er komið núna. Það kemur raunar fram í athugasemdunum við lagafrv. að fyrst í desember 1993 er skipuð nefnd. Það sem gerir hins vegar síðan útslagið er í rauninni skýrslan frá 1997 um heimilisofbeldi, um orsakir, umfang og afleiðingar heimilisofbeldis og annars ofbeldis gegn konum og börnum. Frv. er gríðarlega mikilvægt og mjög mikill fengur fyrir alla þá sem þurfa að sitja undir því að þola ofbeldi þannig að það er gríðarleg réttarbót. Það er líka mjög mikilvægt að lögreglan geti gert kröfu um nálgunarbann, þ.e. að það sé í frv. til viðbótar þannig að það sé í rauninni ekki bara þolandinn sem þurfi að fara fram á nálgunarbannið heldur geti lögreglan líka gert það. Þegar maður veltir þessum málum fyrir sér hefur manni fundist afar sérstakt að talið var að nálgunarbannið takmarkaði frjálsræði þess sem fyrir því yrði. En þá spurði maður sig líka: Hvað með frjálsræði þeirra sem verða stöðugt fyrir þessu ofbeldi, þ.e. kvenna og barna sem búa við slík skilyrði? Öll þessi sjónarmið hafa því breyst og þroskast með aukinni umræðu og aukinni þekkingu og það verður mjög áhugavert og gaman að ræða þetta áfram í hv. allshn.

Virðulegi forseti. Ég ætla einungis að taka undir orð þeirra ræðumanna sem hafa talað í þessu máli hér á undan og fagna því að þetta frv. skuli komið fram. Það er svo sannarlega kominn tími til að þessi réttarbót verði fest í lög vegna þeirra fjölmörgu sem hafa þurft að þola ofbeldi af því tagi sem hér um ræðir. Í framhjáhlaupi langar mig að geta þess að ég er á leiðinni á fund hjá stígamótakonum núna og ég hlakka til að hitta þær og segja þeim að ég sé að koma frá því að hafa hlustað á hæstv. dómsmrh. fylgja þessu máli hér úr hlaði.