Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. (Hermann Jónasson) Í sambandi við frv. til laga um eftirlit með loftskeytum hefir verið deilt á mig, og það dregið í efa, að ég hafi haft heimild til þess að skipa tvo menn til þess að skoða og rannsaka loftskeyti til og frá veiðiskipum hér við land. Því hefir verið haldið fram, m. a. af hv. 5. þm. Reykv., að þessi aðferð mín, að láta skoða þessi loftskeyti í þetta „eina sinn“, væri hliðstæð því, að ég hefði án dómsúrskurðar látið hlusta á samtöl í símanum manna á milli hér í bænum, og að ég hefði á þennan hátt gert stjórnarframkvæmd án nægilegrar heimildar í lögum og skapað með því hættulegt fordæmi. Það hlýtur að koma flestum á óvart, og ég vil segja, að það sé æðibroslegt, að ádeilan út af þessu atriði skuli einmitt koma frá hv. stjórnarandstæðingum, því að það eru einmitt þeir, sem í mörg undanfarin ár hafa haldið því fram, að óþarft væri að samþ. hið svokallaða „ömmufrumvarp“, sem var um heimild fyrir ríkisstj. til eftirlits með loftskeytum, vegna þess að ríkisstj. hefði næga heimild í lögum nr. 82 frá 1917 og reglugerð nr. 32/1918. Og það eru einmitt andstæðingarnir, sem í blöðum sínum hafa svo oft þótzt vera að deila á fyrrv. ráðh., þar á meðal auðvitað tvo dómsmrh. sína, hv.þm. G.-K. og hv. 1. þm. Skagf., fyrir það að hafa ekki notað þessa heimild. Í sambandi við þessa ádeilu út af uppljóstrun um þá afbrotamenn, sem fyrir endurgjald frá erlendum þegnum hafa haft það fyrir atvinnu að njósna um íslenzk varðskip og greiða þannig fyrir landhelgisbrjótum, hafa svo andstæðingarnir hafið ádeilu á lögreglu og lögreglustjóra fyrir að hafa samkv. dómsúrskurði þar um látið hlusta á samtöl í tilteknum símanúmerum hér í bænum, sem rökstuddur grunur hvíldi á, að notuð væru til þess að auðvelda lögbrot. En þetta var í hinu svokallaða bílstjóraverkfalli og í sambandi við uppljóstrun um leynivínsala nú fyrir skömmu. Þessar aðgerðir lögreglunnar og lögreglustjóra eru aðgerðir dómsvaldsins, sem ríkisstj. getur ekki haft og hefir því ekki haft neina íhlutun um. Það er því æðri dómstóla að skera úr því á sínum tíma. hvort undirrétturinn hefir í þessu tilfelli farið út fyrir verksvið skyldu sinnar. Eins og menn sjá af þessu, er hér um tvö mál að ræða, annarsvegar stiórnarframkvæmd, sem ég á aðallega að svara fyrir, en það er uppljóstrun á afbrotum njósnaranna í landhelgismálunum. Hitt er dómsathöfn, sem er ríkisstj. og stjórnaframkvæmdum óháð. Mínar aðgerðir snerust á sínum tíma einungis að skoðun loftskeyta, en alls ekki að símtölum. Dómsúrskurðir lögreglustjórans snúast hinsvegar um það að hlusta á símtöl til og frá tilteknum símanúmerum. Ég mun nú athuga þessi atriði nokkuð, og frá fyrst það atriðið, sem mér ber að svara fyrir. En það verður ekki gert án þess að rekja nokkuð sögu hins svonefnda „ömmufrumvarps“. Þegar frumv. þetta kom fram á Alþingi 1928 var því vísað til hv. sjútvn. Nd. Í nefndinni áttu þá m. a. sæti þeir hv.þm. Vestm. og hv.þm. G.-K. Gáfu þeir út minnhl.nál. og lögðu til, að málinu væri vísað frá með rökstuddri dagskrá. Niðurlag nál. og hin rökstudda dagskrá er þannig: „Minni hl. vill leiða athygli að því, sem höfundum frv. virðist hafa verið óljóst, að ríkisstj. hefir næga stoð í gildandi lögum til þess að hafa það eftirlit með sendingu loftskeyta, sem nægilegt er til að hindra misnotkun þeirra í þágu landhelgisveiða, sbr. m. a. lög nr. 82 14. nóv. 1917, og reglug. nr. 32 frá 17. maí 1928 samkvæmt þeim lögum. Minni hl. leyfir sér því samkv. því, sem hér hefir sagt verið, að leggja til, að málið verði afgr. með svofelldri rökstuddri dagskrá: Með því að ríkisstj. hefir næga stoð í gildandi lögum til að hafa opinbert eftirlit með sendingu loftskeyta, telur d. eigi þörf á nýrri lagasetningu í þessu efni og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá. Alþingi, 27. marz 1928. Jóhann Þ. Jósefsson, frsm. Ólafur Thors.“ Eins og menn geta séð af þessu nál. og sérstaklega þó af hinni rökstuddu dagskrá, sem d. samþ., er það skoðun þessara háttv.þm., þar á meðal hv. núv. formanns Sjálfstfl., hv.þm. G.-K. að „ríkisstj. hafi næga stoð í gildandi lögum til að hafa opinbert eftirlit með sendingu loftskeyta“. Menn taki eftir því, að hér er því fortakslaust slegið föstu, að ríkisstj. hafi ekki aðeins heimild til þess að láta líta eftir loftskeytum frá og til togara, heldur loftskeytum almennt. Af þessu er auðsætt, að ríkisstj. hefir, með því að láta skoða skeytin frá og til togara, ekki notað nema örlítið af þeirri heimild, sem formaður Sjálfstfl. hefir lýst yfir með þessari rökstuddu dagskrá, að ríkisstj. hafi. Þegar þetta sama frv. um eftirlit með loftskeytum, er borið fram á þinginu 1931, þá liggur fyrir í grg. frv. bréf frá dómsmálarn. til landsstímastjórans þáverandi, Gísla heitins Ólafssonar, þar sem spurzt er fyrir um það hjá honum, hvort hann álíti ríkisstj. heimilt að skoða loftskeytin. Því bréfi svarar svo landssímastjóri með bréfi til dómsmrn., dags. 30. ágúst 1930. Bréfið hljóðar þannig: „Út af bréfi hins háa dóms- og kirkjumálaráðuneytis, dags. 24. f. m., skal ég leyfa mér að geta þess, að ég hefi ekki látið uppi álit mitt um þetta mál við aðra en sjútvn. Nd. Alþingis, enda ekki aðrir um það spurt, en henni tjáði ég, að ég liti svo á, að stj. hefði samkvæmt lögum nr. 82 14. nóv. 1917 fortakslausa heimild til að gera hverjar þær ráðstafanir, sem henni þóknaðist til að reyna, að koma í veg fyrir misbrúkun loftskeyta. Gísli J. Ólafson.“ fyrrv. landssímastjóra á heimild ríkisstj. til þess að láta skoða loftskeyti eftir geðþótta er því engum vafa undirorpið. Ákvæðin, sem þessi skoðun fyrrv. landssímastjóra byggist á og þm. tveggja, sem gengu frá hinni rökstuddu dagskrá, er ég hefi áður minnzt á, er aðallega að finna í 19. gr. reglug. frá 1918, og er niðurlag hennar þannig: „Einnig getur ráðuneytið látið hafa eftirlit með öllum loftskeytum, látið stöðva þau skeyti, sem að þess áliti geta verið skaðleg velferð landsins.“ Það er óneitanlega nokkuð teygjanlegt hugtak, hvaða loftskeyti geta skaðað velferð landsins, og ákvæði þessarar reglug. því dálítið vafasöm, og meira að segja vafasamt, hvort heimild hefir verið í lögunum til þess að setja þau í reglug. En eftir að landssímastjóri hefir gefið út þennan úrskurð, sem fram kemur í bréfi hans til dómsmálaráðuneytisins, og eftir að þessi rökstudda dagskrá var samþykkt, sem undirstrikar þennan skilning á reglugerðinni og lögunum, að ríkisstj. hafi þessa heimild, þá tel ég alveg tvímælalaust, að mér hafi verið fengnar í hendur þær heimildir, þótt andstæðingarnir hafi sennilega gert það óafvitandi, að ég hafi haft vafalausan rétt til þess að láta skoða loftskeytin til og frá togurunum, ef ég gæti fært verulega sterkar líkur að því, að slíkar skeytasendingar væru misnotaðar. En án þess vildi ég ekki grípa til þess að láta skoða loftskeytin, þótt allir geti séð, að bæði í hinni rökstuddu dagskrá frá formanni Sjálfstfl. og í bréfi landssímastjóra til dómsmálaráðuneytisins kemur fram sú skoðun, að ríkisstj. hafi „fortakslausa heimild“ til skoðunar allra loftskeyta, án þess að hinn minnsti grunur liggi á um misnotkun þeirra. Ekkert kemur fram um það, hvorki í hinni rökstuddu dagskrá eða bréfinu, að um grun þurfi að vera að ræða til þess að stj. sé heimilt að rannsaka skeyti. Stj. hefir „,fortakslausa heimild“, segir fyrrv. landssímastjóri. Hvernig í ósköpunum geta nú þessir menn, sem á Alþingi 1928 báru fram hina rökstuddu dagskrá um, að ríkisstj. hefði heimild til þess að láta rannsaka öll loftskeyti, menn sem fengu flokksbróður sinn, landssímastjórann þáverandi, til þess að segja í bréfi til dómsmálaráðuneytisins, að ríkisstjórnin hafi „fortakslausa heimild“ til skeytaskoðunarinnar, - hvernig geta þeir deilt á þann ráðh., sem notar þau gögn, sem þeir hafa sjálfir lagt honum í hendur? Og hvernig í ósköpunum dettur þeim í hug, að nokkur maður taka þá ádeilu alvarlega, sem þeir beina gegn núv. landssímastjóra fyrir það, að hann hefir hlýtt fyrirskipunum mínum, sem honum bar skylda til samkv. þeirra eigin rökstuddu dagskrá og úrskurði fyrrv. landssímastjóra í þessu máli. Í þessu máli taldi ég rétt, þrátt fyrir þau vopn, sem háttv. andstæðingar hafa mér í hendur lagt, sumpart með hinni rökstuddu dagskrá og sumpart með úrskurði landssímastjóra, að fara mjög gætilega, og þess vegna aflaði ég mér ýtarlegra sönnunargagna fyrir því, að loftskeytin væru misnotuð, og fyrst að þeim sönnunargögnum fengnum krafðist ég þess, að skeytin væru rannsökuð. Rannsóknin í þessu máli er ekkert launungarmál. Henni var sumpart hagað þannig, að varðskipin voru látin athuga, hvenær skeyti væru aðallega send til togaranna, og kom þá í ljós, að hvenær sem varðskipin hreyfðu sig úr höfn eða komu til hafnar, rigndi niður loftskeytunum frá þeim mönnum, sem síðar hafa orðið uppvísir að njósnum. Um þetta lágu fyrir svo ýtarlegar skýrslur, að ekki gat verið um neitt að villast. T. d. var það svo einu sinni, er „Ægir“ hafði legið lengi í Reykjavíkurhöfn til viðgerðar, að hann fór reynsluferð hér út fyrir eyjar, og voru þá samstundis send ógrynni af skeytum til togaranna. Varðskipið kom næstum strax inn aftur, en þegar það lagði frá landi næsta dag, hófst sama skeytaregnið til togaranna og áður. Með þessi sönnunargögn í höndum ásamt fleirum, sem ég sé ekki ástæðu til að geta um hér, var mér tvímælalaust heimilt og meira að segja skylt að gefa út fyrirskipun um skeytarannsóknirnar. En þrátt fyrir þetta tel ég það alveg tvímælalaust, að lögin um eftirlit með loftskeytum til og frá togurum væru nauðsynleg, vegna þess að með þeim er ríkisstj. fengið vald til þess að koma í veg fyrir, að loftskeytin verði notuð til þess að gera lögbrotin auðveldari. Það er ekki hægt að neita því, að málstaður andstæðinganna er næsta ömurlegur í þessu máli. Í hinni rökstuddu dagskrá frá háttv. núv. formanni Sjálfstfl. er því lýst yfir, og einnig í bréfi fyrrv. landssímastjóra, að ríkisstj. hafi „fortakslausa heimild“ til þess að láta rannsaka öll loftskeyti. En hv. 5. þm. Reykv., sem fyrstur bar hér fram fyrirspurn í þessu máli, sagðist nú álíta, að skoðun á loftskeytum milli skipa og lands, milli hinna fjölmennu heimila á sjónum og heimilanna í landi, sem full væru af einkamálum þessa fólks, væri alveg hliðstæð því, að hlustað væri á símtöl í símanum hér í bænum, m. ö. o. það verk, sem þeir eru að deila á lögregluna í Reykjavík og lögreglustjórann fyrir að hafa framkvæmt samkv. dómsúrskurði. Ég ætla að ljúka þessari grg. minni fyrir þeirri aðferð, sem notuð var til þess að koma upp um njósnarana í landhelgismálunum, með því að benda andstæðingunum á það, að þegar litið er á, hvað hefir upplýstst í því máli og hvernig framkoma þeirra hefir verið þar, þá mun þessum góðu mönnum ráðlegast að hafa hægt um sig. Það væri e. t. v. fróðlegt, að þeir reyndu að gera grein fyrir því, hvers vegna hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. G.-K. notuðu ekki þessa heimild til skeytaeftirlits, þegar þeir voru dómsmrh. Ég kem þá að þeirri ádeilunni, sem beint er gegn lögreglustjóranum í Reykjavík fyrir 2 úrskurði, sem hann hefir kveðið upp um að hlusta á tiltekin símanúmer. Hvorugur þessi úrskurður er kveðinn upp eftir kröfu eða beiðni frá mér. Og hvorugan úrskurðinn lét dómarinn mig fá nokkra vitneskju um, eins og líka vera bar. Dómarinn getur bezt borið vitni um þetta sjálfur, og ég gæti leitt að þessu nægar sannanir, ef ég annars nennti að eltast við það. En það vill nú líka svo til, að úrskurðirnir bera þetta með sér. Dómarar landsins, þar á meðal lögregludómarinn hér í Reykjavík, kveða vitanlega upp tugi af allskonar úrskurðum, úrskurðum um að gera húsleitir, skoða einkabréf manna, svipta þá frelsi og setja þá í fangahús, án þess að ríkisstj. fái nokkra vitneskju þar um. Nákvæmlega sömu reglur gilda um þá úrskurði lögreglunnar að hlusta á tiltekin númer, ef hún telur það nauðsynlegt fyrir rannsóknir eða vegna öryggis í bænum. Ríkisstj. getur hvorki boðið né bannað dómsvaldinu viðvíkjandi úrskurðum þess. Dómsvaldið er samkvæmi 56. gr.stjskr. sjálfstætt vald, óháð framkvæmdarvaldinu. Framkvæmdarvaldið verður einmitt að lúta úrskurðum dómsvaldsins á þeim sviðum, sem dómsvaldið nær til. Þetta verða menn að gera sér ljóst, þegar þeir eru út í bláinn að deila á ríkisstj. fyrir úrskurði lögregludómarans í Reykjavík. Þeir gætu með jafnmiklum rétti deilt á ríkisstj. fyrir úrskurði eða dóma, sem sýslumaðurinn á Sauðárkróki eða sýslumaður Þingeyinga og sýslumaður Skaftfellinga kunna að hafa kveðið upp; hvorttveggja er nákvæmlega sama fjarstæðan. Í þessu sambandi er rétt að minnast á það, að þeirri kröfu hefir skotið upp, að símnotendur hér í bænum fengju eftirlitsmann við símann til öryggis - eins og það er kallað. Sá eftirlitsmaður virðist eiga að líta eftir dómsvaldinu. En leyfist mér að spyrja - hvaðan á sá eftirlitsmaður að fá vald? Svo mikið er víst, að hvorki símanotendur né ríkisstj. gætu að lögum fengið þessum eftirlitsmanni vald til þess að stöðva framkvæmd á úrskurðum lögreglustjórans eða annara dómara í opinberum málum - vegna þess að það hefir ekkert vald í þjóðfélaginu rétt að lögum til þess að gera það, meðan úrskurðurinn er ekki felldur úr gildi af æðri dómstól. Borgararnir gætu með nákvæmlega sama rétti og að heimta eftirlitsmann við símann krafizt þess að fá eftirlitsmann, sem segði til um það, hvenær dómarinn mætti láta taka menn fasta, hvenær mætti skoða einkabréf manna, og hvenær lögreglan mætti gera húsrannsóknir o. s. frv. Til þess að setja slíkan eftirlitsmann yrði hvorki meira né minna en að breyta stjórnskipulaginu og afnema hið óháða dómsvald, sem er eitt af einkennum okkar stjórnskipulags og annara lýðræðislanda. Eftir að slíkur eftirlitsmaður væri kominn yfir dómsvaldið, væri hið óháða dómsvald afnumið. Af þessu geta menn jafnframt séð, á hve miklum rökum ádeilan á landssímastjórann er reist fyrir það, að hann hefir hlýtt úrskurðum dómarans, eins og honum var skylt samkv. 55. gr.stjskr. Og ef hann hefði reynt að torvelda framkvæmd á þessum úrskurði dómarans, þá hefði hann beinlínis skapað sér refsiábyrgð samkvæmt 12. kap. hegningarlaganna. Þetta tel ég rétt, að komi hér fram, þar sem ráðizt hefir verið á landssímastjórann hér á Alþingi, þar sem hann getur ekki borið af sér árásirnar. Ég tel jafnframt og af sömu ástæðu rétt að skýra málstað lögreglustjórans, og er þá eðlilegt, að í þessu sambandi séu athugaðar fyrri aðgerðir dómara viðvíkjandi símanum. Andstæðingarnir hafa deilt mjög á lögreglustjóra fyrir áðurnefnda úrskurði, og þeir staðhæfa, að ekkert svipað hafi átt sér stað áður. Það er að vísu ekki dregið í efa, að lögreglustjóra sé þetta heimilt, þegar um stór afbrot og víðtæk lögreglubrot er að ræða. Enda þýðingarlaust að reyna að halda slíku fram, því að hér er um að ræða viðurkenndan rétt dómsvaldsins öllum menningarlöndum. En það, sem deilt er um, er þá það, að við uppljóstrun í áfengismálunum hafi ekki legið fyrir nægilega alvarlegt brot til þess að grípa til þessa ráðs. Það er vitanlega dómsvaldsins og þess eins að úrskurða þetta atriði, og það er æðra dóms að ákveða það, hvort undirrétturinn hefir farið út fyrir sitt svið, en það má þó benda á það, að því er lýst yfir af hv. 8. landsk.þm. hér á Alþingi, að allur bærinn hafi vitað, að flestir þeir menn, sem áttu símanúmerin, sem hlustað var á, seldu áfengi. Það má líka benda á það í þessu sambandi, að lögreglan verður þráfaldlega að gera það, sem alvarlegra er, til þess að koma upp m. a. áfengislagabrotum; hún verður þráfaldlega að svipta menn persónulegu frelsi og hafa í gæzluvarðhaldi, hún verður þráfaldlega að rjúfa heimilisfriðinn og gera þar húsrannsóknir, og hún verður oft að rjúfa bréfhelgina. Allt þetta hefir verið talið nauðsynlegt til að auðvelda lögreglunni að upplýsa afbrotamál, þar á meðal áfengismál, enda vitanlegt, að það er oft ómögulegt að upplýsa þessi mál, nema nota þessi meðul. - En hversu miklu alvarlegra er ekki þetta vald lögreglunnar en það vald hennar að hlusta á samtöl þeirra símanúmera, sem hún hefir rökstuddan grun um, að séu notuð til að fremja afbrot. Viðvíkjandi rétti lögreglustjórans til þess að úrskurða, að hlustað skyldi á viss símanúmer í bifreiðastjóraverkfallinu, er því og haldið fram, að þá hafi engin lögbrot verið framin, sem gæfu heimild til þessara ráðstafana. Voru það ekki lögbrot að stöðva alla bifreiðaumferð í þessum bæ með valdi? Eru það ekki lögbrot að taka m. a, einkabifreiðar með valdi, loka þeim og taka lyklana? Eru það ekki lögbrot að taka bifreiðar konsúla erlendra ríkja, hvar sem þær voru á ferð? Voru það ekki lögbrot að taka yfirvald úr öðru lögsagnarumdæmi - ég á þar við sýslumann Skaftfellinga - og banna því að fara heim til síns embættis? Máttu lögbrjótarnir sjálfir nota vitneskju, fengna að því er virðist gegnum landssímastöðvar hér rétt við bæinn, fyrir milligöngu manna, sem þar virðast hafa legið á hleri, til þess að hefta heimför þm.? Vitanlega voru framin mörg lögbrot og alvarleg lögbrot í bifreiðastjóraverkfallinu, einmitt svo mörg og af svo mörgum að þjóðfélagið taldi hyggilegt, eins og líka oft hefir verið gert áður, bæði hér og annarsstaðar, að láta sakir falla niður, þegar um afbrot mjög margra manna er að ræða, framin í æsingarástandi. Átti svo lögreglan og lögreglustjóri, sem lögbrjótarnir stöðvuðu bifreiðar fyrir, og tóku úr sumum bílunum ýmsa hluti, svo að ekki væri unnt að aka þeim. að horfa á, að þessir lögbrjótar legðu undir sig tæki þjóðfélagsins, eins og símann í Skíðaskálanum og í nánd við Elliðaárnar og notuðu þessi tæki til þess að ráðgast um, á hvern hátt þeir ættu að framkvæma næstu lögbrot? Átti lögreglustjóri að horfa á allt þetta án þess að honum væri heimilt að kveða upp úrskurð þess efnis, að hlusta skyldi á, hvað fram færi á milli þessara manna í símanum, og hvort þeir væru að stöðva matvælaflutninga til bæjarins eða eitthvað þess háttar? Ég ætla að láta almenning um að dæma um það, hvort lögreglustjóri átti að sitja og halda að sér höndum, meðan þessu fór fram, og álíta tæki þau, sem lögbrjótarnir höfðu lagt undir sig og misnotuðu, svo heilög, að lögreglan hefði ekki heimild til að koma þar nálægt? En menn skyldu ætla, að þeir, sem eru svo sárlega hneykslaðir yfir því, að ég hafi ljóstrað upp um njósnarana í landhelgismálunum, og yfir lögreglunni og lögreglustjóra út af því, að hann hefir kveðið upp úrskurð um að láta hlusta á símanúmer lögbrjótanna, - menn skyldu ætla, að þeir hefðu ekki notað samskonar aðferðir sjálfir, og því síður skyldu menn ætla, að þeir hefðu sjálfir bæði viðvíkjandi loftskeytunum og, bæjarsímanum notað aðferðir, sem eru miklu víðtækari og miklu alvarlegri heldur en þær aðferðir, sem þeir eru nú að deila á. Það skyldi nú ekki einmitt vera svo að árásirnar og öll tortryggnin stafaði af því, að þessir sömu menn, sem nú deila á mig fyrir að hafa ljóstrað upp um landhelgisbrjótana og deila á lögreglustjóra fyrir að hafa kveðið upp 2 framannefnda úrskurði, hefðu ekki aðeins notað samskonar aðferðir sjálfir, sem heldur ekki væri ádeiluvert, heldur beinlínis misnotað bæði vald sitt yfir loftskeytastöðinni og bæjarsímanum, þegar þeir fóru með völd, - og það skyldi ekki einmitt vera svo, að árásirnar og tortryggnin stafaði af því, að þeir ætli nú öðrum sömu misnotkunina og þeir frömdu sjálfir? Og við skulum athuga hvernig þessir sömu menn, sem nú deila á mig fyrir að hafa látið skoða skeyti til og frá togurunum, notuðu vald sitt yfir loftskeytastöðinni. Menn mun reka minni til þess, að árið 1921 stofnuðu íhaldsmenn hér í bænum til óeirða út af því, að þeir vildu taka með valdi unglingspilt af Ólafi Friðrikssyni, sem þá var ritstjóri Alþýðublaðsins, og átti að flytja drenginn af landi brott undir því yfirskini, að hann væri sjúkur af smitandi og jafnvel ólæknandi sjúkdómi, en það reyndist síðar rangt. Ólafur Friðriksson vildi ekki beygja sig, og út af þessu stofnaði íhaldið til mikilla æsinga hér í bænum. Og hvernig notaði Íhaldsflokkurinn þá vald sitt yfir símanum? Hann notaði það þannig, að um tíma var sett hér á stofn almenn skoðun á öllum skeytum, er send voru til útlanda og komu frá útlöndum. Og þetta var gert án dómsúrskurðar, án þess að landsímastjóra virðist hafa verið skrifað, án þess að hinn minnsti grunur lægi fyrir, hvað þá heldur rökstuddur grunur um það, að skeytin til og frá landinu væru misnotuð. Það eru til næg vitni til þess að sanna það, að þetta var gert. Skeyti sumra firma hér í bænum voru tafin heilan dag vegna þessarar skeytaskoðunar, og þegar verzlunarmenn sneru sér til stjórnarráðsins með fyrirspurnir um, hverju þetta sætti, var þeim skýrt frá af einum ráðh. að almenn skeytaskoðun væri sett á. Það eru til verzlunarmenn hér í þessum bæ, sem geta borið um, að þetta er rétt. Þannig notaði eða öllu heldur misnotaði Íhaldsflokkurinn vald sitt yfir símanum. Það eru þessir sömu menn, sem nú eru að deila á mig fyrir það að hafa notað vald mitt til skeytaskoðunar, eftir að hafa aflað ýtarlegra sannana, og ljóstra á þann hátt upp einhverju alvarlegasta glæpamáli, sem þekkzt hefir hér á landi. En það er hinsvegar ekkert undarlegt, þótt þessir menn, sem svo herfilega hafa misnotað vald sitt yfir símanum, séu tortryggnir og ætli öðrum sömu misnotkunina og þeir framkvæmdu sjálfir. En ég vil einungis benda þeim sömu mönnum á það, að ríkisstj., sem nú situr, hefir ekki notað nema lítinn hluta af því valdi, sem formaður Sjálfstfl. vill gefa henni í hinni rökstuddu dagskrá, úrskurði fyrrverandi landssímastjóra og með eigin framkvæmdum þeirra manna, sem nú deila fastast á stj. Þeir geta sannarlega ekkert sagt, þessir menn. Og hvernig notuðu þessir sömu menn bæjarsímann? Menn skyldu ætla, að í þeirra tíð hafi ekki verið hlustað á símtöl manna á milli. Þessir vandlætarar, sem nú eru að ráðast á lögreglustjóra fyrir að hafa kveðið upp úrskurð um, að hlusta skyldi á tiltekin símanúmer í lögbrotamáli, ættu sjálfir að vera hreinir af slíku. En lögregluþingbækur Rvíkur bera vitni um ýmislegt, sem stjórnarandstæðingar hafa ekki ætlazt til, að kæmi í dagsins ljós. Sama daginn og aðförin var gerð að Ólafi Friðrikssyni, hinn 18. nóvember 1921, kl. 12½, mætti annar af núv. ritstjórum Morgunblaðsins, þáverandi fulltrúi lögreglustjórans í Rvík, á skrifstofu bæjarfógeta. Þar var réttur settur, og þar gerði þessi fulltrúi þá kröfu, að lögreglunni væri heimilað að loka símanúmerum að húsinu nr. 14 við Suðurgötu og símanum á afgreiðslu Alþýðublaðsins. Hinn uppkveðni úrskurður er svo hljóðandi með leyfi hæstv. forseta: „Ár 1921, föstudaginn 18. nóvember kl. 12½ var lögregluréttur Reykjavíkur settur í bæjarfógetaskrifstofunni og haldinn af fulltrúa bæjarfógetans, Lárusi Jóhannessyni, með undirrituðum vottum. Var þá tekið fyrir: Mætti fyrir réttinum Jón Kjartansson, lögreglufulltrúi, og upplýsti, að hann teldi brýna nauðsyn bera til, ef mótstaða væri sýnd af hálfu Ólafs ritstjóra Friðrikssonar við brottflutning drengsins Nathan Friedman, að heimild væri til þess, að einangra hús það, sem hann býr í Suðurgötu 14, frá símasambandi svo og afgreiðslu Alþýðublaðsins, sem Ólafur Friðriksson er ritstjóri að. Í húsinu Suðurgötu 14 eru símar nr. 401 og 980, en afgreiðsla Alþýðublaðsins hefir síma nr. 988. Dómarinn kvað upp svohljóðandi úrskurð: Með því að lögreglan telur nauðsynlegt, að lokað verði símum þeim, er liggja til hússins Suðurgötu 14 og afgreiðslu Alþýðublaðsins við brottflutning drengsins Nathan Friedman úr húsinu, ef mótstaða verður sýnd, þá úrskurðast: Lögreglan má, ef þörf þykir, láta loka símanúmerum nr. 401, 980 og 988 meðan á brottflutningi Nathan Friedman stendur. Rétti slitið. Lárus Jóhannesson Jón Kjartansson ftr. ftr. Vottar: Kristján Jónasson. Guðlaugur Jónsson.“ Og það var jafnframt eftir kröfu Jóhanns P. Jónssonar, sem þá var ólöglega settur aðstoðarlögreglustjóri í Rvík, kveðinn upp svolátandi úrskurður hinn 24. sama mánaðar á skrifstofu bæjarfógetans: „Ár 1921, fimmtudaginn 24. nóv., var lögregluréttur Reykjavíkur settur í bæjarfógetaskrifstofunni og haldinn af bæjarfógeta Jóh. Jóhannessyni með undirrituðum vottum. Var þá tekið fyrir. Fyrir réttinum mætti settur aðstoðarlögreglustjóri í Reykjavík, varaliðsforingi Jóhann P. Jónsson, og upplýsti að lögreglan teldi nauðsynlegt að rannsaka bækur, bréf og skjöl, sem Ólafur ritstjóri Friðriksson, sem tekinn hefir verið fastur fyrir mótþróa gegn lögreglunni og fleira, hefir haft í vörzlum sínum, og óskaði að fá réttarúrskurð fyrir því að þetta væri heimilt. Rétturinn kvað upp svo hljóðandi úrskurð: Með því að lögreglan telur nauðsynlegt, til upplýsingar í máli, sem hún hefir með höndum út af mótþróa gegn henni o. fl., að rannsakað sé bækur, bréf og skjöl, er Ólafur ritstjóri Friðríksson hefir haft með höndum, en hann er tekinn fastur í nefndu máli, þá úrskurðast: Rannsaka má lögreglan bækur, skjöl og bréf, sem Ólafur ritstjóri Friðriksson hér í bænum hefir haft í vörzlum sínum, hvar sem það finnst. Úrskurðurinn var lesinn upp í réttinum. Rétti slitið. Jóh. Jóhannesson. Jóh. P. Jónsson. Vottar: F. Árnadóttir. St. Jóh. Stefánsson. Af þessum 2 úrskurðum og af mörgum öðrum gögnum, sem sjálfsagt er að finna í lögregluþingbókum, þótt þau hafi enn ekki komið fram, geta menn séð spegilmyndina af því hvernig núv. stjórnarandstæðingar notuðu vald sitt yfir símanum og hvernig þeir notuðu vald sitt yfir einkabréfum, einkaskjölum og bókum, þegar þeim bauð svo við að horfa. Það er vitað mál, og fór alls ekki leynt, að á sama tíma og þessi aðför var gerð að Ólafi Friðrikssyni voru tiltekin símanúmer jafnaðarmanna hlustuð án úrskurðar. Fjölmörgum, sem með valdi voru úrskurðaðir í „hvítaliðið“, er það fullkunnugt, og þeir muna það vel, að ekki fór leynt í hernum, hvað talað var í þessi númer. Slík var nú samvizkusemin og þagmælskan. Hvað segja menn svo um árás Morgunblaðsins og Jóns Kjartanssonar á núv. lögreglustjóra fyrir að hafa í lögreglumálum úrskurðað, að hlusta skyldi á tiltekin númer? Og það var þannig gert, að enginn leyfir sér að halda því fram, að almenningi hafi verið skýrt frá því, hvað talað hafi verið í þessi símanúmer. Hafa sjálfstæðismenn og Morgunblaðið gert sér það ljóst, hvaða fordæmi þeir gáfu, þegar þeir 1921 án dómsúrskurðar hlustuðu á símtöl sinna pólitísku andstæðinga eftir geðþótta, og hefir núv. ritstjóri Morgunblaðsins, Jón Kjartansson, athugað, hvaða fordæmi hann hefir gefið, þegar hann mætti 1921 á skrifstofu bæjarfógetans í Reykjavík og gerði þá kröfu og fékk um það úrskurð bæjarfógeta, að símanúmerinu hjá Alþýðublaðinu, málgagni aðalandstöðuflokks íhaldsmanna hér í bænum, skyldi lokað? Hafa andstæðingarnir nú loksins gert sér það ljóst, hvaða fordæmi þeir gáfu, þegar þeir sama ár án dómsúrskurðar og án rökstuddra grunsemda settu á almenna skeytaskoðun í landinu? Ef þeir hafa gert sér það ljóst, til hvers þessi fordæmi þeirra gætu leitt, ef þau væru notuð, þá get ég skilið og þá býst ég við, að mönnum skiljist það almennt, af hverju stafar öll þessi tortryggni, allur þessi taugaæsingur og öll þessi hræðslu andstæðinganna við að hér sé búið að setja upp samskonar njósnakerfi og þeir starfræktu árið 1921.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Ég skal ekki vera langorður, en ég finn mig knúðan til þess að segja nokkur orð út af ræðu hæstv.forsrh., sem mér fannst alleinkennileg. Hann sagði, hæstv. ráðh., að brotið hefði verið upp á þessu máli, þeim umræðum, sem orðið hafa út af hlustun þeirri, sem átt hefir sér stað í bæjarsímann undanfarnar vikur, af mönnum þeim, sem brotlegir hefðu gerzt um skeytasendingar til innlendra og útlendra togara nú að undanförnu. Þetta er hrein fjarstæða. Slíkur málflutningur sem þessi er óþolandi og ekki samboðinn manni, sem gera verður þá kröfu til, að sé a. m. k. siðaður maður. Þær umr., sem hér hafa farið fram, eru í sambandi við það, sem ég vakti fyrstur máls á hér í d. síðastl. þriðjudag að bæjarmenn myndu vera á einu máli um það, að tryggja bæri betur en gert hefir verið betri og öruggari umgang um símastöðina hér og í Hafnarfirði. Í sambandi við þessar umr. hefir það komið fram, ýmsum á óvart, að það er ekki í fyrsta skipti, að hlustað hafi verið á símtöl manna frá miðstöð bæjarsímans nú í þetta skipti, heldur hafi það átt sér stað áður. Þá gat hæstv. ráðh. þess, alveg án tilefnis frá mér, að hann hefði einu sinni áður fyrirskipað skeytaskoðun án úrskurðar. Hann hafi einu sinni rofið friðhelgi símans sem dómsmrh. Með þessu hefir ráðh. því viðurkennt, að hann hafi þó einu sinni gefið fordæmi um, að stjórnarvöldin gætu komið á eftirliti með notkun manna á þessum tækjum. Að þessu leyti er því hér um annað mál að ræða en ráðh. vildi vera láta. Með þessu hefir hann viljað leggja áherzlu á, að skeytaskoðunin væri allt annars eðlis en að læðast aftan að mönnum og hlusta í talsíma þeirra. Hvað hlustunina snertir, þá þykir mér undarlegt, að hæstv. ráðh. skuli neita að gefa upp þau númer, sem hlustað hefir verið í. Það er og furðulegt, vegna þess að þessi ráðstöfun hefir þegar komið að fullum notum, þar sem búið er að framkvæma hana, og eins og hv.þm. V.-Sk. tók fram, þá eru þessir hlutir hér eftir eins og hver önnur skjöl í sögu þessa máls. Að endingu skal ég taka það fram, að mér þykir vænt um, að ekki skuli eiga að hætta við þetta mál við svo búið, heldur halda því áfram, eins og hv.þm. G.-K. hefir lýst yfir.

Thor Thors Ég verð að viðurkenna, að ræða sú, sem hæstv.forsrh. flutti áðan, er einhver sú skemmtilegasta, sem flutt hefir verið hér í d. Hún brá svo skýru ljósi yfir eiginleika hans og gáfnafar í heild. Mér þykir leitt, að ráðh. skuli vera flúinn úr d., því að ég vildi upplýsa hann um, hvað hér væri verið að ræða um í raun og veru, því að það virðist algerlega hafa farið fyrir ofan garð og neðan hjá honum. Eins og kunnugt er, þá leggur allshn. til, að frv. það, sem hér á að vera til umr., verði samþ. En við hv. 8. landsk. tökum það fram, eins og segir í nál., að við litum svo á, að sömu ráðstafanir og í frv. felast hefði verið hægt að gera með reglugerð, byggðri á lögum nr. 82 14. nóv. 1917. Af því nú að hæstv. ráðh. virðist ekki skilja, á hvaða lagabókstaf þessi ummæli okkar séu byggð, þá vil ég vísa honum á, hvar lagaákvæði um þetta er að finna. Það er þá fyrst, að í lögum nr. 82 frá 1917, 3. gr., segir svo: „Þráðlausar firðviðskiptastöðvar á íslenzkum skipum, hvort heldur er innan eða utan íslenzkrar landhelgi, og ekki eru eign landssjóðs, má aðeins setja á stofn og starfrækja að áður fengnu leyfi ráðuneytisins.“ Og í 4. gr. sömu laga segir svo: „Innan íslenzkrar landhelgi og á Íslandi má aðeins að fengnu leyfi ráðuneytisins og með þeim skilyrðum, sem leyfið ákveður, setja upp og nota stöðvar eða annan útbúnað til þráðlausra firðviðskipta.“ Í reglugerð frá 17. maí 1918, um rekstur loftskeytastöðva á Íslandi, er svo ákveðið í 2. gr.: „Enginn má setja upp eða reka loftskeytastöð á Íslandi eða innan íslenzkrar landhelgi eða á skipum, sem skrásett eru á Íslandi, nema að þar til fengnu leyfi ráðuneytisins, er gefur út leyfisbréf fyrir stöðina. Leyfisbréf þetta eða, staðfest afrit af því skal ávallt geymt á þeirri stöð, sem það er gefið út fyrir. Sé skilyrðum þeim, er leyfisbréfið tiltekur, ekki fullnægt, má afturkalla leyfið og taka áhöld stöðvarinnar niður.“ Þarna er beinlínis tekið upp ákvæði úr lögunum. Þá segir og í 19. gr. þessarar reglugerðar: „Ráðuneytið getur bannað öll loftskeytaviðskipti innan íslenzkrar landhelgi, bæði frá íslenzkum og erlendum skipum, og gert þær ráðstafanir, er nauðsynlegar þykja, til þess að banninu verði hlýtt. Einnig getur ráðuneytið látið hafa eftirlit með öllum loftskeytum, látið stöðva þau skeyti, sem að þess áliti geta verið skaðleg velferð landsins.“ Hvað sýna nú þessi lagafyrirmæli og þessi reglugerðarákvæði, sem ég hefi lesið? Þau sýna það fyrst og fremst, að ráðh. hefir alla tíð getað sett skilyrði fyrir því, hvort starfrækja mætti loftskeytastöðvar í íslenzkum skipum, og ef hann hefði haft grun um, að slíkar stöðvar væru misnotaðar, þá gat hann bannað þær. Þessi löggjöf sýnir það þannig skýrt og ákveðið, að sá réttur, sem stj. hyggst að ná með frv. þessu, hefir verið í höndum hennar alla tíð frá því, er hún tók við völdum. Vegna hins sífellda ruglings hæstv. ráðh. á þessum hlutum, þá vil ég upplýsa hann um það, að hér er aðeins átt við loftskeyti. Það er því alveg út í hött hjá honum, þegar hann fer að halda því fram, að þetta nái einnig til skeyta almennt. Út af þessu vil ég því spyrja hæstv. ráðh., hvort það sé satt, sem fullyrt hefir verið, að stj. hafi látið skoða almenn verzlunarskeyti og haft sérstakan snuðrara til þess. Ég skora á hæstv. ráðh. að svara þessu. Eins fráleitt og það er, að stj. hafi heimild til þess að láta skoða almenn verzlunarskeyti, eins fráleitt er það, að hún hafi rétt til þess að láta hlera á símtöl manna. Þá sagði hæstv. ráðh., að frv. þetta veri svipað frv. því, sem lagt var fyrir þingið 1928 Og nefnt hefir verið ömmufrumvarpið. Þessi skoðun hefir komið fram í blöðum Framsfl. og sömuleiðis verið haldið allmjög á lofti af læriföður hæstv.forsrh., þm. S.-Þ. En sannleikurinn er sá, að frv. þetta er mjög óskylt, því að ömmufrv. frá 1928 beindist eingöngu gegn íslenzkum veiðiskipum, og ákvæðum þess var ekki ætlað að ná til skeytasendinga til erlendra skipa. Það skipti engu máli að dómi þeirra manna, sem það frv. fluttu, þó að allskonar skeytasendingar færu fram á milli erlendra togara og lands. Og skal ég þessu til sönnunar lesa upp nokkur atriði úr þessu fræga frv. 2. gr. frv. hljóðar svo: „Hver útgerðarmaður eða forstjóri útgerðarfélags á Íslandi, sem hefir skip með loftskeytatækjum við veiðar hér við land, skal skyldur að láta dómsmálaráðuneytinu í té lykil að hverju því dulmáli, sem notað kann að vera í skeytasendingum milli útgerðarinnar og veiðiskipa hér við land eða milli íslenzkra veiðiskipa innbyrðis.“ Hér er eingöngu átt við íslenzka menn. Þá segir svo í 3. gr.: „Hver loftskeytastöð á Íslandi og hvert íslenzkt veiðiskip, sem hefir loftskeytatæki, skulu hafa frá dómsmálaráðuneytinu sérstök eyðublöð til skeytasendinga vegna veiðiskipa.“ Og ennfremur segir svo: Hvert loftskeyti, til eða frá íslenzkum veiðiskipum, skal frumritað á slíkt eyðublað.“ Þá segir svo í 5. gr.: .„Nú sannast, eða leikur mjög sterkur grunur á, að útgerðarmaður hér á landi eða skipstjóri á veiðiskipi hafi misnotað loftskeyti í þeim tilgangi að fremja eða dylja landhelgisbrot o. s. frv.“ Hér er eingöngu átt við útgerðarmenn hér á landi og íslenzka skipstjóra, hvergi minnzt á erlenda skipstjóra. Grg. frv. segir og alveg hið sama. Hún byrjar svo: „Frá því íslenzk botnvörpuskip tóku að stunda veiðar hér við land hefir það verið alkunnugt, að sum þeirra hafa veitt mikið í landhelgi. Og eftir að loftskeytastöðvar voru reistar og botnvörpungar fengu loftskeytatæki, hefir sterkur grunur leikið á því, að einstök útgerðarfyrirtæki stjórnuðu landhelgisbrotum úr landi.“ Svo er róginum haldið áfram um fjöldamörg ár í blöðum Framsfl. og alltaf eingöngu talað um íslenzka menn. Ég vil því vekja athygli á því, að þó að frv. þetta hefði náð fram að ganga, þá hefðu njósnir fyrir erlend veiðiskip ekki fallið undir ákvæði þess. Það liggur nú beint við að spyrja, hvers vegna hv.þm. S.-Þ. hafi ekki, á meðan hann var ráðh., sett ákveðin skilyrði fyrir því, að skip mættu nota loftskeytastöðvar, og hvers vegna hann hafi ekki látið stöðva skeyti, sem honum þóttu grunsamleg. Svarið liggur beint við. Hann gerði það ekki, af því að hann vildi alltaf geta notað þetta, í pólitískum tilgangi og haft þessi mál til þess að reyna að svívirða andstæðinga sína með. Eitt var það í ræðu hæstv.forsrh., að hann sagði, að rignt hefði niður grunsamlegum skeytum. En því notaði hann þá ekki þann rétt, sem hann hefir jafnan haft til þess að stöðva slík skeyti? Afstaða okkar sjálfstæðismanna er hrein í þessu máli. Við höfum bent ráðh. á þann rétt, sem hann hefir haft í þessu máli alla tíð frá því, að hann tók við völdum. Að við erum með þessu frv. nú, er sakir þess, að við treystum honum ekki til þess að nota þennan rétt, nema hann fái ákveðna nýja áminningu um það frá Alþingi. Ég mun alls ekki undir þessum umr. fara að svara öllum þeim firrum, sem ráðh. leyfði sér að fara með í ræðu sinni áðan. Það bíður síns tíma. Enda lít ég svo á, að misbeiting stjórnarvaldanna með notkun símans eigi ekkert skylt við mál það, sem hér á að vera til umr. nú.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég bjóst við því, að hv.þm. mundu svara ræðu minni á þann hátt, sem þeir hafa nú gert, þ. e. a. s. á þann hátt að svara engu. - Það, að hlustað var í símann af þeim sjálfum 1927, og sennilega miklu oftar, án dómsúrskurðar, segja þeir, að komi málinu ekkert við. Þeim sömu mönnum, sem nú dæma lögreglustjóra fyrir það að hafa kveðið upp úrskurð um að hlusta í tiltekin númer, finnst það ekki koma neitt málinu við, þó að þeir sjálfir hafi látið hlusta á andstæðinga sína í Ólafs Friðrikssonar málinu 1921. Og svo reynir hv.þm. G.-K. að snúa þessu öllu saman upp í létt gaman og grín, og það er heldur ekki nýtt, að hann spili slíka grínfígúru, sem hann hefir alltaf spilað meira að segja frá því, að hann var í skóla. Ég get þess vegna tekið þetta gaman hans eins og yfirleitt þetta venjulega hjal, sem hann er vanur að grípa til, þegar hann er algerlega kominn í rökþrot. - Þegar ég t. d. skýri frá því, að það séu óteljandi vitni að því, að það hafi 1921 verið hlustað á tiltekin númer án úrskurðar, þá svarar hv.þm. G.-K. því, að það muni hafa verið hlustað eftir að búið var að loka símanum, af því að 3 símanúmerum var lokað, þar á meðal hjá Alþýðublaðinu. Hvað ætli nú væri sagt, ef tekið væri upp á því að loka símanum hjá Morgunblaðinu, ef það hvetti til óeirða, eins og í bílstjóraverkfallinu í vetur? Hvað mundi þá syngja í andstæðingunum? - Nei, það er þýðingarlaust að reyna að snúa þessu upp í nokkurt grín. Það var ekkert grín, þegar sett var á almenn skeytaskoðun 1921 og hlustað var á símtöl borgaranna. Þessir menn geta því sannarlega ekkert sagt viðvíkjandi lögreglustjóranum í Reykjavík, og það er þýðingarlaust fyrir þá að reyna að dæma ríkisstj. fyrir úrskurði og dóma, sem lögreglustjórinn í Reykjavík hefir kveðið upp. Nákvæmlega með sama rétti mætti dæma ríkisstj. fyrir úrskurði og dóma, sem sýslumaðurinn á Blönduósi, hv.þm. Ak., kann að hafa kveðið upp, eða hv. 1. þm. Skagf. Þetta er því algerlega út í hött. Hv. þm. G.-K. sagði m. a., að við hefðum verið saman í „hvítaliðinu“ 1921. Ég get nú sagt þá sögu, eins og hún var, að þegar ég var boðaður, kom ég einu sinni eða tvisvar, en neitaði svo að koma aftur, af því að mér fannst þetta svo hlægileg samkoma. Mér fannst satt að segja nóg um vitleysuna, þegar farið var að halda ræður yfir manni í Goodtemplarahúsinu um það, hvað maður ætti að borða til þess að vera vel undir það búinn að lenda í bardaga. Og þegar settir voru verðir til þess að stöðva friðsama borgara á götum bæjarins, þá fannst mér brjálæðið gengið svo langt, að ég neitaði algerlega að taka þátt í þessari vitleysu. Brjálæðið var sem sé gengið svo langt, að þessum mönnum fannst ekkert við það að athuga, þó að hlustað væri á símtöl manna hér í bæ og almenn skeytaskoðun sett á. Og svo rísa þessir sömu menn hér upp, sem stóðu fyrir þessum ósóma 1921, með vandlætingu gagnvart lögreglustjóra fyrir að hafa kveðið upp þessa úrskurði. Þeir gætu alveg eins ráðizt á hann fyrir einhverja húsleitarúrskurði, sem hann hefir kveðið upp. Það eina, sem ríkisstj. þarf að svara fyrir í sambandi við þetta mál, - og það hefi ég gert - er sú árás, sem hv. 5. þm. Reykv. beindi gegn mér fyrir að hafa látið skoða skeyti í togaranjósnamálinu. Hv. þm. sagði, að með því hefði ég gefið fordæmi, sem samsvaraði því að láta hlusta á samtöl manna hér í bænum. En ég hefi sýnt fram á það með gildum rökum, að ég hafði fulla ástæðu til að gera þetta. Þá kem ég að því, sem hv.þm. Snæf. minntist á. Hann reyndi nú að svara - þó það væri með óþarflega miklum þjósti - með dálitlum rökum því, sem ég hafði haldið fram viðvíkjandi heimild minni til þess að skoða skeytin. Hann vildi álíta, að samkv. þeim heimildum, sem fyrir liggja, hefði mátt gefa út reglugerð um það að láta skoða loftskeyti til og frá togurum. Það hefir nú verið talað mikið um þessa heimild, en ég hefi ekki talið mér heimilt að nota hana, nema með því að færð væru veruleg gögn til sönnunar því, að skeytin væru misnotuð. Og það er sá stóri munur að þurfa að afla þessara sönnunargagna fyrst og hefja frumrannsókn áður en skeytin eru skoðuð, í staðinn fyrir að hægt væri að fyrirbyggja þessi brot. Og ég vil spyrja: Ef nægjanleg heimild er til þess að skoða loftskeyti togaranna, - hvers vegna greiða þá hv. stjórnarandstæðingar atkv. með frv. því, sem nú er komið fram um þetta efni? Er það ekki vegna þess að gamla heimildin er svo veik, að þeir þora ekki lengur að standa á móti því, að þessi lög séu samþ.? Þannig hafa þeir með sinni eigin atkvgr. lýst því yfir, að þeir séu nú á annari skoðun í þessu máli heldur en þeir hafa verið, því ef heimildin væri nægileg, - hvers vegna væru þeir þá að samþykkja þessi nýju lög? Það er deilt á fyrrv.dómsmrh. fyrir það að hafa ekki notað þessa heimild. En þá má spyrja: Hvers vegna gleymdi hv.þm. G.-K. því, þegar hann var dómsmrh., að hann hafði þessa heimild? Hvernig stóð á því, að hann gleymdi þessari heimild, sem hann hafði haldið svo fast fram hér á Alþingi, að hver dómsmrh. hefði? Og hvernig stóð á því. að hv. 1. þm. Skagf. gleymdi henni í þau tvö ár, sem hann var dómsmrh.? Þeir gleymdu sem sagt að nota aðra heimild heldur en þá, sem felst í þeirri reglugerð, sem ég las upp. Þeir gleymdu ekki að setja á almenna skeytaskoðun til útlanda, þegar Ólafs Friðrikssonar málið var á döfinni. Þeir gleymdu engu nema því að skoða einmitt þessi skeyti, sem þurfti að skoða, þ. e. a. s. togaraskeytin. Það er bezt að spyrja þessa herra að því, hvers vegna þessi gleymska hafi átt sér stað, sem sannarlega er ekki afsakanleg hjá þeim mönnum, sem hafa haldið því fram, að þessi heimild væri fullnægjandi. Og svo koma þessir herrar og þykjast vera að deila á mig fyrir það að afla sönnunargagna til að upplýsa lögbrot. Það er einmitt rétt að ræða þetta mál í sambandi við lögin, sem nú eru til umr., um heimild til þess að skoða loftskeyti togaranna, en það er einmitt það, sem hv. stjórnarandstæðingum er verst við. Öll þessi ólæti eru meðal annars sprottin af því, að nú er síðasta umr. um þetta mál, og þeir sjá fram á, að það verður samþ., og einnig af þeirri tortryggni, sem ríkir hjá þessum mönnum vegna misnotkunarinnar á símanum 1921. Úrskurðir lögreglustjórans í Reykjavík ganga vitanlega til hæstaréttar, og þar verður dæmt um þá, en það er ekki Alþingis að dæma um það, hvort þeir eru réttir. Og þess vegna eru allar þessar ádeilur, eins og ég hefi margtekið fram, gersamlega út í hött.

*Jón Auðunn Jónsson: Í forföllum hv.frsm. vil ég lýsa því yfir, að n. hefir fallizt á að mæla með því, að frv. verði samþ. með lítilli vatill. á þskj. 416. - Annars er það svo, að þótt bætt verði nokkrum ám í lögin, þá er ekki víst, hvenær framkvæmdir verða hafnar um einstakar brúargerðir. Má segja, að það kunni að líða mörg ár þangað til sumar þessar brýr verða gerðar. Þó mundu sumar þær brýr, sem hér eru settar inn, verða látnar ganga fyrir þeim, sem áður hafa verið samþ. Ég vænti, að hv. d. geti fallizt á að samþ. frv. með þeim brtt., sem hér eru fluttar af n.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Þetta frv. er flutt of meiri hl. allshn.Ed. að minni tilhlutun og gerir ráð fyrir framlengingu á þeim sköttum og aðflutningsgjöldum, sem lögð voru á af síðasta þingi. Ennfremur er tekin inn í sama frv. framlenging gengisviðaukans, sem framlengdur hefir verið hér ár eftir ár. Þegar flutt var í fyrra frv. um bráðabirgðatekjuöflun ríkissjóðs, þá sem hér er farið fram á að framlengja, var þess getið af mér, að þó þau l. væru að vísu um tekjuöflun til eins árs, þá mætti búast við, að það yrði að framlengja þau a. m. k. fyrir árið 1937, ef ekki breyttist verulega til batnaðar um allt viðskiptaástand frá því, sem þá leit út fyrir. Nú hafa engar breyt. orðið í þessa átt, sem þykja gera mögulegt að leggja út á árið 1937 án þess að hafa a. m. k. heimild til þess að afla þessara tekna, og því er þetta frv. fram komið. Ég vil svo að viðhöfðum þessum formála óska, að málinu verði vísað til fjhn. að umr. lokinni.

*Ólafur Thors: Það er nú komið á daginn, sem við sjálfstæðismenn spáðum, þegar þetta mál var lagt fyrir síðasta þing, að þessir nýju skattar mundu ekki aðeins verða til eins árs, eins og þá var haldið fram, þó hæstv. ráðh. vilji nú leggja höfuðáherzluna á, að hann hafi þegar í upphafi gert þjóðinni aðvart um, að þetta ætti að gilda lengur. Ég minnist þess vel, að í ræðum sínum gerði hann yfirleitt ráð fyrir, að ekki væri vert að gera því skóna, að þetta þyrfti að gilda lengi; það væri aðeins um það að ræða, hvort menn vildu sætta sig við þetta til eins árs. Það ér nú komið í daginn, að þessar álögur á að framlengja, enda mátti alltaf búast við, að svo yrði. En afstaða okkar sjálfstæðismanna til málsins verður sú sama og áður var, að við verðum á móti ýmsum af þessum sköttum, m. a. vegna þess, að það er ekki nokkur von til, að atvinnurekstur þjóðarinnar geti risið undir svona þungum álögum. Þetta eru ekki skattalög. Margt af þessu er öllu heldur eignarnám. Í mörgum tilfellum er nú svo komið, að þegar ákvæði þessara l. koma saman við útsvarsreglurnar, t. d. hér í Reykjavík, þá er tekið meira en allur hagnaðurinn af atvinnurekstri manna. Þessu máli verða sjálfsagt gerð skil af okkar hendi sjálfstæðismanna við 2. umr., en ég vil nota þessa umr. til þess að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjmrh., hvort hans tilgangur er, að 3. gr. þessara 1. lögfesti, að tekjuskattinn megi innheimta einnig með 10% álaginu, sem heimilað var 1935. Ég hefi ekki borið orðalag gr. saman við l., en eftir því. sem ég bezt man ákvæði l., sem vitnað er til, orkar þetta tvímælis, og óska ég að vita, hvort þetta er tilgangur hæstv. ráðh. Að öðru leyti vil ég svo aðeins út af þeim margendurteknu fullyrðingum hæstv. fjmrh., að viðskiptagjaldið svokallaða bitni ekkert á framleiðendum eða atvinnurekstri landsins, upplýsa hann um það, sem ég veit ekki, hvort honum er ljóst - því maður hikar við að trúa því, að fjmrh. þjóðarinnar hafi hvað eftir annað í frammi staðhæfingar, sem honum er sjálfum ljóst, að hafa við engin rök að styðjast - að eftir þeirri reynslu, sem nú er komin á þetta hjá þeim, sem eiga að borga þessi gjöld, þá er þetta á miklum misskilningi byggt. Ég get sagt það að því er þunn atvinnurekstur snertir, sem ég þekki persónulega mest til, togaraútgerðina, að á hana leggst þessi löggjöf mjög þungt, og svo mun vera um allflestan atvinnurekstur í landinu. Verði þetta vefengt, er ég fús að leggja skýrslu um það fyrir þá n., sem fær málið til meðferðar, ef hún þá gefur sér tína til að athuga það. Ég sé svo ekki ástæðu til að setja fram frekari aths. við þessa umr., en vísa að öðru leyti til þeirrar afstöðu, sem sjálfstæðismenn hafa haft til þessara mála á undanförnum þingum.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það eru aðeins örfá orð í tilefni af orðum hv.þm. G.-K. Hann segir, að aðflutningsgjaldið nýja, sem framlengja á með þessu frv., bitni mjög á atvinnurekstri landsmanna þar á meðal togaraútgerðinni. Ég hefi hvað eftir annað bent á, að við samningu laganna um þetta gjald var reynt að sneiða hjá þessu með því að undanskilja þær vörur, sem notaðar eru beint við framleiðsluna. Það er æskilegt, að hv.þm. gefi þær upplýsingar, sem hann talaði um, til hlutaðeigandi nefndar. Þá spurði hv.þm. að því, hvurt 10% viðaukinn, sem gert er ráð fyrir, að megi leggja á tekjuskattinn í ár, sé framlengdur með þessum l., eða heimildin til að leggja hann á. Þessi viðauki er ekki notaður þetta ár vegna þess, að í stuð hans kemur skattstiginn, sem er innifalinn í l. um bráðabirgðatekjuöflun. Þetta frv. framlengir bæði heimildina til að nota skattstiga bráðabirgðatekjuöflunarlaganna og 10% viðaukann, þannig að gert er ráð fyrir, að það megi velja, um þetta tvennt, eins og hægt var að velja um það á árinu 1936. Þá sagði hv.þm., að það væri nú komið á daginn, sem stjórnarandstæðingar hefðu spáð, að þessi l. yrðu í gildi lengur en eitt ár, þó ég hefði lagt áherzlu á í fyrra, að þetta væri aðeins til eins árs. Ég held, að hv.þm. misminni þetta. Ef hann athugar ræður mínar frá í fyrra, getur hann séð, að ég lagði einmitt áherzlu á, að þó þetta væri bráðabirgðatekjuöflun, þá mætti búast við, að hún yrði framlengd eitthvað, nema verulega breyttist ástandið, eins og ég sagði áðan. Mér var ljóst, að þær greiðslur, sem átti að inna af hendi með þessum tekjum, væru til frambúðar, og því væri ekki hægt að afnema þessa skatta fyrr en búast mætti við, að aðrir tekjustofnar gæfu meira af sér heldur en árið 1936. Nú er ekki hægt að búast við því, og þess vegna er þetta frv. borið fram.

*Ólafur Thors: Ég sé ekki, að það leiði til neins í þessu máli, þó farið væri að leiða athygli hv.þm. á ný að ummælum hæstv. fjmrh. við umr. þessa máls í fyrra, en ég hygg, að margir muni minnast þess, að höfuðáherzluna lagði hann á það, að menn skyldu ekki vera að hugsa nema um líðandi stund, láta hverjum degi nægja sínar þjáningar, en vildi minna um hitt ræða, hvort þessar álögur yrðu framlengdar eða ekki. Ég er ánægður með skilning hæstv. ráðh. á 3. gr. frv., þar sem hann lýsir því yfir, að þessi gr. eigi að þýða það, að annað tveggja gildi um álagningu tekjuskattsins, að hann verði innheimtur með l0% viðaukanum, sem eldri l. gera ráð fyrir, eða eftir hinum nýju skattstiga frá síðasta þingi. Það er með öðrum orðum um aðrahvora þessa leið að ræða, en ekki báðar. Það, sem fyrir mér vakti, var að fá þetta skýrt fram. Að öðru leyti mun ég verða við tilmælum hæstv. ráðh. um að upplýsa hv.fjhn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, um það, hvernig viðskiptagjaldið lendir beinlínis á þeim vörum, sem notaðar eru við framleiðsluna. Að því er snertir sérstaklega þann þátt framleiðslunnar, sem ég minntist á, togaraútgerðina, þá verður hún að því leyti harðara fyrir barðinu á þessu heldur en aðrar framleiðslugreinar, að talsvert veigamikill þáttur í kaupgreiðslum þessa hl. útvegsins liggur í því að brauðfæða þá menn, sem að útgerðinni vinna, þar sem þeir eru ráðnir upp á frítt fæði auk kaups. Ég skal upplýsa nánar í fjrm. bæði þetta og hvernig þetta gjald leggst á aðrar notaþarfir útvegsins en fæði skipverja.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég legg til, að málinu verði vísað til sömu n. og hafði það til meðferðar í Nd., nefnilega menntmn., enda vænti ég þess, að n. hraði afgreiðslu málsins svo sem verða má.

*Jónas Jónsson: Það er eðlilegt, að ýtt sé á n. að vinna að afgreiðslu frv., en á hinn bóginn veit hæstv. ráðh. og skilur, að um mál, sem skiptir þjóðina í heild eins mikið og þetta mál gerir, þá eru það engin vinnubrögð að afgreiða það á einum degi eða fáum. Af því að ég er málinu hlynntur, þá vil ég vinna að því, og mér þykir rétt að nota það, sem eftir er af fundartímanum í dag, til þess að ræða það. Ég álít að aðalkostur frv. sé sá, að þar er gert ráð fyrir að færa saman kennsluna og undirbúa það, að hver barnakennari komist þannig yfir meiri vinnu en áður. Úr því að hæstv. ráðh. er hér viðstaddur hjá okkur í d., langar mig til að heyra, hvers vegna hann er svo óánægður með frv. mitt um sama efni, til bráðabirgðabreytingar á fræðslulögunum, er ég hefi flutt hér í d., þar sem settar eru upp í samstætt kerfi launabætur fyrir barnakennara. Þar er gert ráð fyrir, að giftir kennarar í Rvík fái 1200 kr. í húsaleigustyrk, og að farkennarar í sveitum, sem ekkert er hugsað um í þessu frv. í þá átt, fái verulega bót á kjörum sínum, ef frv. nær fram að ganga. Ég fæ ekki skilið, hvernig meðhaldsmenn þessa frv. geta haldið því fram, að í minn frv. sé ekkert gert fyrir kennarana á þann hátt. Ég tel það mjög athugavert við þetta frv., að lengd vinnutíma í barnaskólum skuli háð ákvörðunum skólanefnda. Hitt er aftur á móti allt annað, þó að gert sé ráð fyrir því, að skólatíminn sé látinn ná lengra fram á sumarið, svo af börnin geti verið meira úti við heldur en á vetrum. Eins og frv. var fyrst hugsað, hefðu skólahéruð og ríkissjóður komið til með að greiða allháar fjárupphæðir til byggingar heimavistarskóla. Að hafa skólana stóra hefir náttúrlega þann kost, að þá getur hver kennari kennt miklu fleiri börnum heldur en við farkennslu, þar sem kennari hefir sumstaðar aðeins 6 börn yfir veturinn, eins og dæmi eru til. En þessar stóru skólabyggingar eru áætlaðar allt of þétt í dreifbýlinu. Í Nd. hefir nú mikið verið dregið úr þessum ákvæðum frv. á þann hátt, að þeim er að mestu leyti breytt í heimildir. En ég veit ekki, til hvers er að samþ. slíkar heimildir, þegar ekkert fé er fyrir hendi og engin tök verða á að framkvæma þær á næstu árum. Á undanförnum árum hafa fjárhagsörðugleikar ríkissjóðs verið svo miklir, að það er naumast hægt á þremur árum að koma upp Flensborgarskólanum í Hafnarfirði og húsmæðraskólanum á Laugalandi, þó að fé hafi verið lagt fram á móti af hlutaðeigendum. Ég sé engar líkur til þess, að á næstu árum verði hægt að framkvæma nokkuð af þessum heimavistarskólabyggingum. Og vil ég skjóta því til hæstv. kennslumálaráðh. til athugunar, að hvorki ríkissjóður eða Rvíkurbær hafa séð sér fært að byrja á byggingu fyrir gagnfræðaskóla í Rvík vegna féleysis. Ég sé ekki, hvers vegna á að lögbjóða þessar skólabyggingar, þegar ekki verður hægt að reisa þær í náinni framtíð. Þá er það annað, sem ég vildi biðja hæstv. ráðh. og aðra meðmælendur þessa frv. að veita athygli. Í II. kafla frv., sem fjallar um kennsluskipun og skólahald, er ætlazt til, að lágmark árlegs námstíma skólaskyldra barna í heimangönguskólum skuli vera fyrir börn 7–9 ára 33 vikur á ári, sem svara til 500 kennslustunda. og fyrir börn 10–14 ára 24 vikur á ári, eða 700 kennslust. Ég álít, að t. d. í sveitum sé það nokkuð mikil fjarstæða að ætla börnum á góðum, en fátækum heimilum á 7–9 ára aldri að vera 33 vikur í skóla árlega. Kemur mér þetta svo spánskt fyrir, að ég undrast, að menn, sem fæddir ern hér á landi, skuli láta sér hugkvæmast að framfylgja þessari firru hér, og þó vilja þeir vel með þessari till. Segjum, að þessum börnum sé ekkert kennt heima. Það getur verið, að þessu verði beitt þannig, að börnum verði kennt t. d. lestur og reikningur í tvo mánuði. og svo aðrar námsgreinar jafnlangt tímabil; en ég get þó ekki fengið það út, að skólinn þurfi að standa í 33 vikur. Og sé ég enga ástæðu til þess að hafa börnin undir sérstökum húsaga kennara á þessum aldri. Ástandið er nú þannig, þrátt fyrir margra ára skólaskyldu barna, að margir unglingar virðast ekkert geta við inntökupróf í héraðsskólana og aðra ungmennakóla. - Ég skal nefna dæmi þessu til sönnunar. Einn skólastjóri við héraðsskóla hefir tjáð mér, að við inntökupróf í skólann hafi verið lagt fyrir 53 nemendur þetta dæmi. Á jörð í nágrenni skólans leigðu 3 bændur, hafði einn bóndinn 1/3 til ábúðar, annar 1/4. En á hve stórum parti bjó sá þriðji? Tveir gátu reiknað dæmið eftir skólareglum, einn reiknaði það í huganum, en hinir gátu ekki reiknað það. Til hvers er nú að berjast við að kenna börnum reikning þessar mörgu vikur árlega þegar árangurinn er ekki annar en þessi? Í unglingaskólunum læra þau reikninginn á miklu skemmri tíma og með minni fyrirhöfn á þeim aldri. Ég vil skjóta því til hæstv. ráðh., hvers vegna frv. er svo einhliða sem raun ber vitni um. Í n. þeirri, sem undirbjó frv., voru þrír kennarar, allir fagmenn í þessum efnum. Þeir hafa að vísu lagt fram mörg atriði, sem hægt er að framkvæma og koma að verulegum notum, en önnur koma ekki til greina fyrr en langt um líður. Svona fer það jafnan, þegar fagmennirnir einir eru fengnir til þess að gera uppástungur um breytta tilhögun og auknar framkvæmdir í sinni sérgrein. Till. þeirra verða of einhæfar og kreddukenndar og kröfurnar úr hófi fram. Svona er því einnig varið um aðra fagmenn. Ef við spyrjum lögfræðingana um skipun lögsagnarumdæma og dómstóla, þá vilja þeir náttúrlega hafa lögmenn sem víðast. Ef við spyrjum læknana um fyrirkomulag sjúkrahúsa o. s. frv., þá vilja þeir líka hafa þau sem fullkomnust og dýrust. Og það hjálpar þeim jafnan, að við þekkjum svo lítið til í þeim efnum og getum síður haldið í stélið á þeim. En um verkefni barnakennara og störf þeirra veit almenningur svo margt, að hann lætur þá ekki bjóða sér allt athugasemdalaust. Þegar kemur að þeim lið gr., er fjallar um börn í heimavistarskólum, þá á hvert barn að stunda nám minnst 12–13 vikur á ári, og séu námsvikur aldrei færri en 88 samtals á aldrinum 7–14 ára, nema undanþága hafi verið veitt. - Nú hafa mörg börn haft aðeins 4 vikna nám, sum 6–8 og nokkur mest 12 vikna nám á vetri í sveitum, og þó hafa þau í flestum tilfellum komizt lengra á námsbrautinni á unglingsárunum en börnin úr langsetu barnaskólanna. Ég neita því, að það sé nokkur ástæða til að heimta það, að öll börn verði svo lengi, sem tiltekið er í frv., í föstum skóla. Það er alveg nægilegt í sveitum að hafa börn á 12–14 ára aldri undir eftirliti kennara. Í bráðabirgðaákvæðum frv. er vel og skynsamlega gert ráð fyrir því, að 50 börn á aldrinum 7–14 ára skuli koma á hvern kennara að jafnaði við heimangönguskóla, og svo 30 börn á 10–14 ára aldri. En í heimavistarskóla á kennari að hafa 40 börn á 10–14 ára aldri. Ég sé ekki, hvernig á að framkvæma þessa samfærslu, eða hvar börn á þessum aldri eiga að fá sitt aukna frí. Það er langt frá því, að n. hafi tekizt að leysa úr þessu spursmáli, og það mun heldur ekki vera til hér í Rvík, að 30 börn komi á hvern kennara. Hvernig á þá að ráða fram úr þessu? Ég hefi gert þessar fyrirspurnir til hæstv. stj., af því það lítur svo út, að hún telji frv. ágætt og þrautrannsakað, eins og það liggur hér fyrir, svo að það megi samþ. það óbreytt. Nú vil ég skjóta því til hæstv. kennslumálaráðh., án þess að ég vilji á nokkurn hátt gera lítið úr kjósendum hans á Seyðisfirði, að við athugun á skýrslum um kostnað við fræðslu barna í ýmsum skólahéruðum kemur það í ljós, að í Seyðisfjarðarkaupstað er kennslukostnaður á hvert barn 259 krónur. Aftur á móti er hann í Kaldrananeshreppi í Strandasýslu aðeins 24 kr., í mínu kjördæmi í Mývatnssveit 29 krónur á hvert barn. Nú vil ég ekki með þessu kasta rýrð á kjósendur hæstv.atvmrh., og ekki vil ég heldur draga af þessu þá ályktun, að þeir verði þeim mun vitrari, sem meira er til þeirra kostað en skólabarna í Kaldrananeshreppi eða Mývatnssveit. En hinsvegar álít ég ekki þörf á meiri fræðslukostnaði í þessum hreppum. Ég álít, að þetta mál hafi ekki verið athugað nægilega frá öllum hliðum af þeim, sem unnið hafa að þessu frv., en það verður að gerast. Það hefir náttúrlega í beztu meiningu verið reynt að lagfæra ýmsa ágalla, sem nú eru á barnafræðslunni. Að sumu leyti hefir því miðað áfram, en að öðru leyti ekki. Börnin eru víða ofþreytt í skólunum á margra mánaða bóklegu námi, og þess vegna álít ég, að það eigi að vera aðalatriðið, þegar gerðar eru breyt. á fræðslulögunum, að ekki sé verið að þvæla börnin í skólanum á of löngum yfirheyrslum, heldur séu gerðar aðrar ráðstafanir gagnvart börnunum, sem vega á móti áhrifum hinnar löngu skólagöngu, sem í flestum tilfellum virðist lama þau. Taki maður þá hliðina, sem snýr að foreldrunum, þá er hin langa dvöl barnanna í heimavistarskólunum allt of kostnaðarsöm, svo að aðstandendur barnanna rísa ekki undir því. Og að lokum verður að benda á það, að ekkert er hugsað fyrir fræðslu þeirra barna, sem fá undanþágu frá skólaskyldu. Foreldrar þeirra verða að sæta því að fá sem ódýrasta kennslu handa þeim hjá einhverjum heimilislausum og rótlausum flækingum. Það, sem fyrir mér vakir, er það, að kennararnir fái að njóta þess, að þeir eru eina launastéttin í landinu, sem vilja gera meira fyrir sín laun en nú er af þeim krafizt. Þess vegna vil ég jafnframt bæta kjör þeirra nokkuð um leið og verkefnin eru aukin. Í öðru lagi óska þeir eftir að fá aukna menntun, til þess að geta betur fullnægt þeim kröfum, sem til þeirra eru gerðar. Ég hefi út af því hugsað mér að bera fram þáltill. um að skora á ríkisstj. að láta athuga og undirbúa fyrir næsta þing, hvort ekki ætti að hætta að taka nýja nemendur í l. bekk kennaraskólans, t. d. þegar á næsta hausti, og undirbúa það, að skólinn yrði lagður niður, - en taka hinsvegar upp tveggja vetra framhaldsmenntun í uppeldisfræði fyrir stúdenta í sambandi við háskólann. Og ennfremur að launakjör núverandi barnakennara verði bætt og þeim jafnframt ætlað að vinna meira en þeir gera nú. Svo endurnýjast stéttin smám saman á þann hátt, sem ég gat um. Ég vonast til, að hæstv. kennslumálaráðh. líti ekki svo á, eins og mér skildist við 1. umr. þessa máls, að ég vilji helzt eyðileggja menntun barna í landinu, þegar ég hefi nú bent á þetta. Vera má, að þetta frv. verði samþ. nú, en ég mun samt halda áfram að flytja brtt. á næsta þingi um að kjör kennara verði bætt, og að þeir starfi þar, sem börnin eiga heima.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég mun geyma mér til 2. umr., sem væntanlega verður innan skamms, að svara fyrirspurnum hv.þm. S.-Þ., enda mun málið þá liggja ljósara fyrir. Mér skilst á hv.þm., að von sé á brtt. frá honum við frv., sem þá munn einnig liggja fyrir til umræðu.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég vildi mælast til þess við hæstv. forseta, að hann tæki á dagskrá næsta fundar frv. til l. um stýrimannaskólann í Rvík. Það hefir legið hjá menntmn. nokkuð lengi, og mér þykir sýnt, að það fái ekki frekari athugun hjá nefndinni.

Forseti (EÁrna): Ég vil taka það fram, að málið er á dagskrá næsta fundar.

Jónas Jónsson Ég býst við, að n. taki málið til frekari athugunar, því það hefir ekki unnizt tími til þess enn. En ég vil benda hæstv. ráðh. á, að það liggja mörg mál fyrir n., sem frekar er ástæða til að taka til athugunar.

*Bernharð Stefánsson: Sem annar af flm. frv. hér í d. vil ég láta í ljós ánægju mína yfir því, að málið er nú komið á dagskrá. En ég verð að kannast við, að ánægjan nær heldur ekki lengra. Hefir hv.allshn. haft málið til meðferðar nú um óvenjulangt skeið. Mætti hugsa sér tvennt, sem hefði getað orðið því valdandi, að málið var svo lengi í meðferð n. Annað það, að athugun málsins hafi verið svo vandasöm og n. orðið að umsteypa frv. að miklu leyti með brtt., en það hefir auðsjáanlega ekki verið, því að brtt.n. eru einfaldar, og getur það ekki hafa tekið svona langan tíma að komast að þeim niðurstöðum, sem n. hefir náð. Hin ástæðan er þýðingarmeiri, sem sé sú, að staðið hafi yfir tilraunir til að komast að samkomulagi í n. En þær tilraunir hafa þá farið út um þúfur, því að n. hefir klofnað í því nær jafnmarga parta og hægt var. Ég tel því litlar líkur til, að málið nái fram á þessu þingi, eins og nú horfir fyrir því, þar sem gert er ráð fyrir, að þing standi ekki nema fáa daga enn, og málið ekki komið lengra en til 2. umr. í fyrri d., en n. fjórklofin. Enda hefir hv. form. allshn. gert sitt til að tefja fyrir málinu, fyrst og fremst með því að bera fram rökstudda dagskrá um, að málinu yrði vísað frá, eftir að það var komið til 2. umr. og til stóð, að samkomulag fengist um að koma því til 3. umr. Mætti hann þó vita, að úti um land er mikil nauðsyn talin á því að bæta að einhverju úr tekjuþörf bæjar- og sveitarfélaga, og er það ekki minnst um vert fyrir þá, sem hann telur sig aðallega bera fyrir brjósti, bæina, að fá nokkurt fé til umráða. Svo bezt verður þeim málum borgið, að hans flokkur sýni í verkinu, að hann beri þau fyrir brjósti. Að því er snertir brtt. frá einstökum hl. n., þá mun ég ekki verða margorður. Hv. 1. þm. Skagf. flytur nokkrar brtt. á þskj. 350. Um 1. till., að í kaupstöðum og hreppum skuli heimilt að leggja árlegan fasteignaskatt á húseignir og önnur mannvirki, lóðir og lendur, innan þeirra takmarka, sem í gr. getur, verð ég að lýsa yfir því að ég er henni mótfallinn. Mér finnst sanngjarnt, að bæjar- og sveitarfélög ráði því sjálf, hvort þau vilja nota þennan tekjustofn eða ekki. En ég vil benda á, að það er oft, að bæjar- og sveitarfélög leita hjálpar hjá ríkinu, svo að ef slíkar heimildir væru fyrir í löggjöf þeirra, þá væri ekki úr vegi, að tekið væri fram, að um hjálp frá ríkinu gæti ekki verið að ræða, fyrr en slíkar tekjuöflunarheimildir hefðu verið notaðar að fullu. - Um 2. og 3. brtt.hv.þm. get ég sagt það, að verði III. kafla frv. haldið á unnað borð, þá get ég fallizt á þær. Ég er hv.þm. sammála um það, að réttara er að fella niður vörugjaldið af innlendum afurðum og hækka það heldur af innflutningi, en annars hefir verið lagt til, að III. kafli yrði niður felldur. Um þá till. hefi ég það að segja, að ég lít svo á, að ef ríkið lætur ekki af mörkum til sveitar- og bæjarfélaga neitt af þeim tekjustofnum, sem það hefir nú, þá tel ég óhjákvæmilegt, að þau fái nokkrar tekjur af vörum, tolla í einhverri mynd. Hitt tel ég ekkert aðalatriði, hvort þessum tekjum er náð með þeim aðferðum, sem í III. kafla getur, eða IV. kafla. Síðan mþn. gekk frá þessu frv., skal ég játa, að mér hafa orðið ljósari en áður ýms vandkvæði á því að innheimta gjöld samkvæmt III. kafla frv., sérstaklega að því er það snertir, að víða eru allstór svæði, eins og t. d. á Austurlandi, sem þannig háttar um, að þau geta ekki notið vörugjaldsins, en aftur getur verið svo um smá þorp, að þau geta skattlagt stór svæði. Þó viðurkenni ég ekki það, sem kom fram hjá sumum hv. ræðumönnum hér í gær um óréttlæti það, sem hér væri á ferðinni, þar sem sveitarfélögin væru bara skattlögð, en fengju ekkert í staðinn. Þau eiga einmitt að fá tekjur samkvæmt IV. kafla. - Ég gæti, sem sagt, fallizt á, að III. kafli félli niður, en þá yrði líka að hækka verulega tollaálagið samkv. IV. kafla. Þetta hefir nú líka 2. minni hl. n. fundið og lagt til að hækka álagið á tollana um helming. Ég tel, að ef III. kafli yrði niður felldur, þá myndi þetta reynast of lítil hækkun. Ég mun því. ef samþ. verður að fella niður III. kafla, flytja við 3. umr.brtt. um hækkun á þessu álagi. Þá tel ég líka till. þeirra um skiptinguna á þessu fé nokkuð athugaverða. Það virðist að vísu ekki ósanngjarnt í fljótu bragði að skipta eftir fólksfjölda, en það ber þó líka að líta á þarfirnar og það, að frá upphafi hafa flest bæjar- og sveitarfélög haft sínar tekjur af verzlun, en þetta gjald er alveg nýr tekjustofn fyrir sveitirnar. Ég tel það rétt, að taka beri tillit til fólksfjöldans, en það ber engu síður að taka tillit til fleiri atriða. Getur verið, að ég flytji við 3. umr.brtt. um nokkuð aðra skiptingu en þeir gera ráð fyrir, ef þessi till. þeirra nær samþykki. - Þá vill 2. minni hl. n. lækka það gjald, sem síldarverksmiðjum ríkisins er ætlað að greiða til viðkomandi bæjar- og sveitarfélaga, um helming. Ég get sagt það strax, að ég er algerlega mótfallinn þessari till. Það hafa verið færð fram þau rök fyrir þessari till., að með þessu gjaldi væru skattlagðir menn, sem ekki væru skattþegnar í þessum bæjarfélögum, en það má hið sama segja um æðimargt. Hvernig er það með einstakling, sem rekur síldarverksmiðju? Hann verður að greiða útsvar til bæjarfélags síns. Nú er alveg það sama að segja um slíka verksmiðju eins og ríkisverksmiðjurnar; þær kaupa síld af ýmsum skipum, og ég sé engan mun á þessu. Mig minnir, að það væri hv. 2. þm. S.-M., sem minntist á þetta og viðurkenndi, að það væri eðlilegt, að bæjarfélögin hefðu nokkrar tekjur af þessum atvinnurekstri, vegna þess að þau hefðu útgjöld af honum, og þetta er rétt. Þau hafa útgjöld af honum. Mér er kunnugt um það í mínu kjördæmi, t. d. um Krossanesverksmiðjuna. Þar hefir mjög aukizt byggð vegna þeirrar atvinnuvonar, sem þessi atvinnurekstur gaf, og margt fólk er þar bláfátæki, og ef nokkuð ber út af, þá verður sveitarfélagið strax að hlaupa undir bagga með þessu fólki. Það hefir verið sagt hér, að mörg bæjarfélög vildu fá slíkar verksmiðjur, og þetta er dagsanna. En það er svo með marga hluti, að menn girnast þá og halda, að þeir séu góðir, áður en þeir hafa prófað þá. Ég neita því ekki, að það geti verið gott að fá þessar verksmiðjur og að þeim fylgi tekjur, en þeim fylgir líka áhætta og bein útgjöld. Verksmiðjurnar þurfa að nota tæki bæjarfélaganna, vegi o. s. frv., og ég tel enga sanngirni í því, að verksmiðjurnar borgi ekki til bæjar- og sveitarfélaga, og það er viðurkennt af hv. 2. minni hl. En mér heyrðist ekki betur en að hv.frsm. vildi ekki viðurkenna, að þær eigi nokkuð að borga. Mér skilst, að ef till. minni hl. er samþ., þá mundu verksmiðjurnar á Siglufirði greiða um 12 þús. króna gjald á ári, en ef þær væru á einstakra manna höndum, þá er enginn efi á því, að útsvörin yrðu margfalt hægri. Miðað við undanfarin ár er líklegast, að verksmiðjan á Raufarhöfn mundi borga um 1000 kr. eftir till. 2. minni hl., en á síðasta ári greiddu Norðmenn þar um 4000 kr. Ég held, að samkv. ákvæðum frv. sé ákaflega hóflega í þetta farið og sanngjarnlega, og ég fyrir mitt leyti legg ríka áherzlu á, að það verði samþ. óbreytt, og tel hina mestu spillingu á frv. að róta þessu. Það horfir þunglega við um framgang þessa máls, en ég verð að taka undir það, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði hér í gær, að betra væri að fá eitthvað í þessu efni heldur en ekkert. Og ég hygg, að jafnvel þótt frv. verði skert að einhverju leyti, þá væri rétt að láta leifar þess ganga fram, ef unnt er. En þessa skerðingu viðvíkjandi síldarverksmiðjunum álít ég, að eigi sízt af öllu að gera. - Um till. 3. minni hl. n., hv. 10. landsk., er ekki mikið að segja. Hans till. er sú, að núverandi fasteignaskattur renni til sveitar- og bæjarfélaga. Það væri náttúrlega gott að geta samþ. þessa till., og samkv. því hefði verið létt fyrir mþn. að vinna, et hún hefði séð sér fært að taka tekjur ríkisins og láta sveitar- og bæjarfélögin hafa af þeim eftir þörfum. Þá hefði verið sjálfsagt að taka fasteignaskattinn. Hann hefði ekki hrokkið til fyrir gjöldunum, og þá hefði verið hægt að taka tekju- og eignarskattinn o. s. frv. En þetta er í sjálfu sér engin lausn á málinu, nema færð séu um leið fram rök fyrir því, að ríkið megi missa þessar tekjur. Að taka fasteignaskattinn af ríkinu og láta sveitar- og bæjarfélögin hafa hann og vita þó, að ríkið þarf að fá þessar tekjur, það sé ég ekki að sé neinn vinningur. Ef lagðir væru svo á aðrir skattar í staðinn, þá kæmu þeir engu léttar á þegnana, þótt þeir væru látnir ganga til ríkisins, heldur en þótt þeir færu til sveitar- og bæjarfélaga. Hv. 10. landsk. minntist á það sem sína skoðun, að þessi gjöld samkvæmt frv. mundu ekki yfirleitt koma réttlátlegar niður en útsvör. Það má vel vera, að þau komi ekki réttlátlegar niður, en það verður að líta á hlutina eins og þeir eru, og tollar með einhverjum hætti eru eina leiðin til að ná einhverjum tekjum af sumu því fólki, sem er eins sanngjarnt, að nokkuð borgi til sveitar- og bæjarfélaga eins og þeir, sem útsvör eru lögð á. Augljósast er þetta af ýmsum þeim tollum til ríkisins, sem lagðir eru á lúxusvarning. Ég vék nokkuð að hv. 4. minni hl. n. í upphafi ræðu minnar og get sleppt því nú. Mér þykir öll framkoma hv. form. allshn. í þessu máli alleinkennileg. Sá ráðh., sem þetta mál heyrir undir og skipaði mþn., er flokksbróðir hans, og mætti því ætla, að hv. form. allshn. væri kunnugt um þörf þessa máls, og að hann hefði áhuga fyrir að koma því fram í einhverri mynd. En í stað þess að greiða fyrir því hefir hann gert allt það, sem honum var hægt, til þess að koma því fyrir kattarnef, og er ekki annað hægt að sjá en að honum sé mjög hugleikið að koma í veg fyrir, að það fái framgang.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Eins og hv.þdm. er ljóst, fer því fjarri, að samkomulag hafi orðið meðal nm. um þetta stóra mál. Því fer svo fjarri, að það hafa orðið 4 minni hl. í n. um málið, eða einum færri en nm. - 1. minni hl., hv.l.þm. Skagf., vill samþ. frv. að mestu í þeirri mynd, sem það nú er í, þó þannig, að í stað þess, að skylt sé að leggja á fasteignaskatt, þá sé það aðeins heimilt, og að útflutningsgjald á framleiðsluvörum falli niður og innflutningsgjald af nokkrum vörutegundum Ég heyrði ekki ræðu hans alla og veit ekki, hvort hann gerði grein fyrir því, hve miklu það mundi nema að fella niður útflutningsgjald af íslenzkum afurðum og innflutningsgjald af þessum útlendu vörum, sem hér eru greindar - kolum, salti, sementi, olíum, veiðarfærum og járnvörum -, en ég þykist sjá það í hendi minni, að það muni skerða að verulegu leyti þær tekjur, sem mþn. ætlaði sveitar- og bæjarfélögunum með þessu frv. Þá er hv. 2. minni hl., hv. 2. þm. S.-M. og hv. 1. þm.N.-M. Þeir leggja til, að felldur verði niður með öllu kaflinn um vörugjöldin, en hækkað álagið á tolla um 5–10%, og ennfremur að allar tekjur, sem af því komi, renni í sameiginlegan sjóð, sem svo skiptist á milli sýslu- og bæjarfélaga. Þá er hv. 3. minni hl., hv. 10. landsk., sem hefir þá sérstöðu, að hann vill taka af ríkinu þann hluta, sem það nú hefir af fasteignaskatti, og láta hann renna til sýslu- og bæjarsjóða. Loks er svo 4. minni hl., sem leggur til að fresta afgreiðslu frv. og taka það til nýrrar og rækilegrar athugunar. Þar sem það er sýnt, að svo mikill ágreiningur er um það, hvernig málið verði bezt leyst, þá verð ég að hallast að skoðun hv. 4. minni hl., að bezta afgreiðsla málsins sé sú, að fresta því að þessu sinni, en taka það til gaumgæfilegrar athugunar fyrir næsta þing og leita umsagna frá bæjar- og sveitarfélögum, eftir því sem við verður komið, og sjá niðurstöðuna af því á yfirstandandi ári. Þá verður líka komin nokkur reynsla á, hver áhrif sú löggjöf, sem sett hefir verið um alþýðutryggingar, hefir á útgjöld sveitar- og bæjarfélaga, og er þá betra að dæma um þörfina fyrir þessa löggjöf. Ég mun því greiða atkv. með því, að afgreiðslu þessa frv. verði frestað. Verði það ofan á að fresta nú afgreiðslu málsins, þá mundi ég vilja, að sú n., sem málið hefir haft til meðferðar, athugaði einnig útsvarslögin, og að til hennar væru látnar ganga þær umsagnir, sem kæmu frá sveitar- og bæjarfélögum um það frv., sem hér liggur fyrir, og kynni þá að fást viðunandi lausn á málinu. - Þar sem afstaða mín til málsins er þessi, fer ég ekki út í að ræða þær brtt., sem komið hafa frá hinum ýmsu minni hl. nefndarinnar.

1) SSÓ: Þar sem ég er mótfallinn þessu gjaldi eins og það er hugsað í frv., og einnig eins og till. gerir ráð fyrir því, en þar sem það er þó nokkru lægra samkv. brtt., greiði ég atkv. með henni og segi já.

*Frsm. (Jón Baldvinsson): Svipað frv. þessu lá fyrir síðasta þingi, en varð þá ekki útrætt. Það var nokkru víðtækara en frv., sem sjútvn. ber fram að þessu sinni. Því að frv. gerir ráð fyrir, að ríkisstj. geti tekið eignarnámi tilteknar laxár og veiðihús við laxár ásamt landspildum. Þá var hugsunin sú, að ríkið eignaðist veiðiár, sem það hefði til afnota, sérstaklega þó í því augnamiði að hafa þar klak, en einnig í öðrum tilgangi. Nú hefir verið dregið úr frv. á þann hátt, að hér er aðeins átt við veiðiréttindi til þess að geta haft þar klak. Og það eru tilteknar tvær ár, önnur á Suðurlandi og hin á Norðurlandi, sömu árnar og í fyrra, Laxá í Kjós og Laxá úr Mývatni. Það er hugsað, að reistar séu klakstöðvar við þessar ár, til þess að dreifa seiðunum í ár á Suður- og Norðurlandi. Frv. var allýtarlega rætt í Nd. í fyrra. Og ástæða sú, sem fyrir mér vakir að hafa þetta frv. umfangsminna en þá, er erfiðleikar ríkissjóðs að leggja í mikinn kostnað, sem hefði af því leitt að halda uppi heilli veiðiá ásamt húsum án þess að geta haft tilsvarandi fé upp úr. Því er það, að við höfum aðeins bundið okkur við að taka veiðiréttindin. Í þessu frv. er heimild til að taka eignarnámi þessi veiðiréttindi, ef ekki komast samningar á við eigendur veiðinnar. Þá er og því haldið í þessu frv., að stj. sé heimilt að innheimta klaksjóðsgjald, er nemi 6 aurum á kg. af laxi, sem veiddur er hérlendis og seldur á innlendum eða erlendum markaði. Þetta gjald er ætlað til að styðja klakið. Það er sjálfsagt, að þar, sem lax er veiddur mikið í bú, gefist mönnum kostur á að fá seiði til viðhalds laxinum. Annars er mín skoðun sú, eins og ég sagði í fyrra, að laxaklak þurfi að verða í miklu stærri stíl en búast má við, að einstakir menn geti haft, vegna þess að það er áreiðanlega ekki rannsakað ennþá, hversu stórvirk náttúran er að framleiða laxinn, ef vel tekst til um hið sjálfráða klak og annað. Hinsvegar er vitanlegt, að það koma fyrir tímabil, þegar hið náttúrlega klak eyðileggst alveg í ánum, bæði vegna frosta, ár ryðja sig, stórflóð hlaupa í ár o. s. frv. Í raun og veru get ég sagt fyrir mig, að þetta frv. er í samræmi við þá skoðun, sem ég jafnan hefi haft um laxveiði, og einnig að nokkru leyti kemur fram í till., sem við hv. 2. þm. Rang. fluttum í Sþ. um endurskoðun á löggjöfinni um lax og silungaklak. Ég teldi hentugast fyrir landsmenn, ef hægt væri að koma því fyrir, að eingöngu sé stunduð stangarveiði í ánum, því að það mundi gera laxstofninn miklu meiri og veita jafnari og meiri tekjur heldur en ránveiði sú, sem víða er nú rekin. Því er ekki hægt að neita, að það er víða ránveiði á laxi, sérstaklega í minni bergvatnsám, - bókstaflega þurrkaðar allar hrygningarstöðvar, og ekkert eftirlit er hægt að hafa með því, nema því aðeins, að hægt sé að leggja í lófa þessara bænda þær fjárhæðir, sem þeir telja sig vel sæmda af og álíta, að þeir hafi meira upp úr heldur en taka vafasama vöru úr ánum: því að þó að kannske megi borða laxinn á haustin, þá er hann ekki góð vara. Samkv. grg. er ágreiningur um einstök atriði frv., aðallega að ég ætla um að tiltaka ákveðnar veiðiár, sem eigi að taka eignarnámi. En mér hafa skýrt lögfræðingar frá því, að varla sé gerlegt að taka veiðiréttindi leigunámi, nema tiltekin sé í l. ákveðin á. Þá er 6 aura gjaldið. Það má vera, að gera mætti einhverja bót á; en nokkru verður það þó að nema, sem ríkissjóður fengi til styrktar klakinu. Það er ekki svo ýkjamikið, sem hægt væri a, m. k. að sanna, að selt væri á innlendum markaði, svo að það verður aðallega útfluttur lax, sem borgar þetta, enda hægast að vita um magn hans og einnig þess lax, sem hinar stærstu verzlanir selja á innlendum markaði, því að það borgar sig ekki að eltast við einn og einn lax, ef seljendur ekki gefa upp smávegis sölu. Ég tel rétt að geta þess, að landbn. mun athuga þetta mál á milli umr. En ég teldi mikilsvert, að það gengi fram á þinginu, svo að sem fyrst verði hafizt handa, því að það laxaklak, sem nú er haldið uppi af einstökum mönnum, er ákaflega lítið, miðað við það, sem þyrfti að vera. Stærsta laxaklakið, sem fer fram. er hjá rafmagnsveitu Reykjavíkur hér í Elliðaánum, ágætt fyrir þá einu á, en ekki nægilegt til þess að láta í margar ár hér á Suðurlandi. Því að það er alltaf dálitlum erfiðleikum bundið að flytja seiði mjög langt. Þó hefir það tekizt með alveg sérstökum útbúnaði og alveg sérstakri aðgætni nákvæmra manna um þessa hluti. Ég vil að endingu mæla með því, að frv. þetta gangi áfram til 2. umr., og tel ekki, að þurfi að vísa því til nefndar.

*Pétur Magnússon: Mér þykir rétt að láta það koma fram við þessa umr., að þó að ég vildi ekki gera ágreining um það, að n. flytti þetta í heild. þá eru viss atriði í frv., sem ég er ekki samþykkur. Sérstaklega eru það ákvæði 4. gr., þar sem heimilað er að taka eignarnámi veiðiréttindi í tveimur laxám hér á landi. Ég sé ekki fyrir mitt leyti, eins og málum horfir við, að nokkur nauðsyn sé að heimila þetta eignarnám. Ríkissjóður getur án efa reist klakstöðvar og starfrækt, eftir því sem föng standa til, án þess að taka nokkra á eignarnámi. Í laxveiðalögunum er heimild til að veiða í klak jafnvel í annara manna veiðiá. Og ríkisstj. getur það eins og hver annar, sem klak rekur, og þarf ekki að fá sérstaka heimild til. Auk þess býst ég ekki við öðru en að margir eigendur veiðiánna mundu verða þakklátir fyrir, að klakstöðvar væru reistar við ár þeirra, ekki sízt þegar tillit er tekið til þess, að í frv. sjálfu eru ákvæði um það, að þá á, sem stofnveiði er tekin úr, skuli láta fá allt að 10% af árlegri framleiðslu. Af þessum ástæðum sé ég ekki, að neina brýna nauðsyn beri til þess að fara að veita heimild til eignarnáms þessa. Auk þess er ég í miklum vafa, hvort önnur af þessum ám, sem frv. nefnir, sé heppileg í þessu skyni, sem sé Laxá í Kjós. Ég ætla, að í þeirri á sé æðimikið af smálaxi, eða yfirgnæfandi hluti laxmergðarinnar, sem í hana gengur. Og sé það rétt, sem haldið er nú fram af fiskifræðingum, að smálax sé sérstök tegund af laxi, þá er sennilega ekki heppilegt að velja slíka á til þess að taka úr henni að miklu eða öllu leyti laxastofn; hvort sem er fyrir stangarveiði eða netaveiði er vitanlega heppilegast, að sem mest sé af stórlaxi. Slíkar ár eru miklu verðmeiri til stangarveiði, jafnvel þó að laxamagnið sé minna. Um Laxá í Þingeyjarsýslu er mér síður kunnugt, en ég ætla, að laxinn í henni sé talsvert stærri en í Laxá í Kjós. A. m. k. hefi ég séð talsvert mikið af frosnum laxi þaðan að norðan. og virtist tiltölulega mikið af stórlaxi þar í. Ég álít nú samt sem áður fullkomlega eðlilegt og réttlátt, að ríkissjóður leggi eitthvað af mörkum til þess að stuðla að laxaklaki í landinu. Því að ég er fullkomlega sannfærður um, að laxveiðiárnar geta orðið margfalt meira verðmæti en þær hafa verið til þessa. Laxveiði er og hefir verið rekin á allan hátt mjög óskynsamlega; en eitt skilyrði fyrir góðum arði þessarar veiði er, að laxamergðin sé aukin. Og þó að kannske séu ekki fullkomnar sannanir fengnar fyrir því hér eða annarsstaðar, að klak miði að því að auka laxmergðina, þá skilst manni yfirgnæfandi líkur til, að svo sé. Það eru fleiri ákvæði frv. en ég hefi nefnt, sem mér þykja orka tvímælis. T. d. hygg ég, að klaksjóðsgjaldið, sem ráðgert er, 6 aurar á kíló, sé helzt til hátt, miðað við það framlag ríkissjóðs, sem l. gera ráð fyrir til klakstöðva. En þetta má vitanlega athuga í n. og lagfæra, ef þörf er, sama hátt er sjálfsagt að athuga, hvort verðið á seiðum, 8 kr. þúsundið, er hóflega sett. Ég þori ekki að fullyrða neitt um þetta; en augljóst er, að ef kaupa á seiði í stórum stíl í einhverjar ár, er það ekki lítill kostnaður fyrir þá, sem eiga að kaupa. Náttúrlega er sjálfsagt, að þeir leggi eitthvað verulegt af mörkum, en verðinu þarf að stilla á það stig, að menn þori almennt að nota sér klakið svo sem vert er. Sérstaklega er ástæða til að kaupa seiði í stórum stíl í þær ár, þar sem laxveiði er lítil eða engin fyrir það, að laxinn hefir verið upprættur. Þessar aths. vildi ég láta komu fram við 1. umr. málsins, þó að ég í heild fylgi þeirri stefnu, sem farið er inn á í frv., og vilji styðja að því, að löggjöf um þetta efni nái fram að ganga.

*Jónas Jónsson: Fáein orð um Laxá í Þingeyjarsýslu, sem er önnur af þeim tveimur ám, sem frv. nefnir. Ástandið er þannig, að á norðausturhluta landsins er engin á með verulegum laxi - og meira að segja frá því er Húnavatnssýslu sleppir og í raun og veru þangað til komið er austan um að Suðurlandi, að frátaldri Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu. Lítilsháttar laxá er í Norður-Þingeyjarsýslu og hefir enga þýðingu. En Laxá úr Mývatni hefir verið ágæt laxá til síðari ára, og sú jörð, sem notar hana, hefir verið einhver dýrasta jörð á landinu, meðfram vegna veiðinnar. En nú á síðustu árum hefir veiðin farið mjög minnkandi í þessari á, þannig að núv. bóndi á Laxamýri hefir ekki haft nema 100–150 laxa á ári, í staðinn fyrir nálægt þúsundi áður. Þetta hefir gerzt ár eftir ár, svo að útlit er fyrir, að laxinn sé að eyðast. Vegna hinnar landfræðilegu legu þessarar ár er óhjákvæmilegt að nota hana, ef á að reisa laxaklakstofnun fyrir Norðausturland. Ég geri sem sé ráð fyrir, að Skagafjörður geti eins fengið laxseiði frá Húnavatnssýslu. En aftur á móti Eyjafjörður og Norður-Þingeyjarsýsla - og sennilega Hérað - geta varla átt betri kost en að fá úr Laxá í Þingeyjarsýslu.  Nú hefir Kaupfélag Eyfirðinga haft nokkurn viðbúnað um að hefja laxaklak vegna bænda í fram-Eyjafirði, og hefir kaupfélagsstjórinn látið rannsaka skilyrðin fyrir því, að Eyjafjarðará verði laxá aftur. Fiskifræðingar eru þeirrar skoðunar, að lax hafi verið í Eyjafjarðará, en hafi eyðzt af því að hún er svo tær og grunn. Eru því miklar líkur til, að hún geti orðið góð veiðiá á ný, ef flutt eru í hana seiði. Nú hefir kaupfélagsstjórinn á Akureyri reynt - áður en þetta mál kom hér til umr. - að fá samkomulag við bændur í Þingeyjarsýslu um það, að kaupfélagið gerði klakhús við Laxá. Hefir það enn ekki reynzt auðgert, með því líka að fjöldamargir eiga rétt í þessum ám, Laxá í Þingeyjarsýslu og Reykjadalsá. Sérstaklega var bóndinn á Laxamýri fráhneigður því að taka ána undir klak. Er það ekki óskiljanlegt, þar sem hann keypti jörðina meðfram vegna hlunninda, sem laxinn veitti. En í fyrra, þegar mál þetta var til meðferðar, talaði ég um þetta við bóndann á Laxamýri, og hafði hann breytt um skoðun vegna þessa langvarandi aflaleysis, og var eiginlega mjög fús að sætta sig við slíka löggjöf sem hér er á ferð. Náttúrlega er gert ráð fyrir, að fullar bætur komi fyrir til hans og annara eigenda. En það rekur mjög á eftir því að taka þetta mál föstum tökum sem fyrst, að sterkur aðili eins og kaupfélag Eyfirðinga, sem hefir fé og allt, sem þarf til þess að geta komið á laxaræki, hefir ekki getað náð tökum á þessari einu á á þann hátt, sem þyrfti. En eins og ástatt er um laxmergðina nú, lítur út fyrir, að fyrstu árin mundi þurfa allan lax, sem hægt er að fá úr henni, í klak, ef ætti að fullnægja heimilisþörf og aðliggjandi héruðum. Viðvíkjandi eignarnámi, sem hv. 2. þm. Rang. talaði um, þá býst ég við, að ekki verði komizt hjá að nefna árnar sjálfar í l. Um skattinn skal ég játa, að hann mætti máske vera lægri, og má athuga það betur í n. En frændur okkar Norðmenn, sem lengra eru komnir en við á þessu sviði, hafa svona skatt á laxinum til að styðja klakið. Og þegar litið er á það, hve víða þessi laxveiði getur orðið atvinnuvegur að marki, þá sé ég ekki annað en slíkur skattur sé réttmætur, sé hann ekki ósanngjarnlega hár. Hann er einskonar samábyrgð um að lyfta þessum atvinnuvegi upp. Ég vil t. d. benda á það, að einn af helztu gróðamönnum þessa bæjar hefir verið svo trúaður á það, að hægt sé að hafa stórgróða upp úr laxi, að hann var að mynda umfangsmikinn félagsskap til að kaupa frekar litla á á Snæfellsnesi, og gerir ráð fyrir miklum gróða af þessari einu á, ef vel er á haldið. Ég hygg, að það sé rétt að taka fyrir tvær ár, og aðra þeirra norðaustanlands, og þá er ekki nema þessi eina, sem gæti komið til greina. En það gæti e. t. v. verið um fleiri að ræða í Húnavatnssýslu eða Borgarfirði, enda veitti ekki af, að komið yrði upp 5–6 klakstöðvum sambærilegum við stöðina, sem Reykjavíkurbær hefir komið upp við Elliðaárnar. Er þar ágætur útbúnaður og góðir menn, og er ekki ofmælt, að það sé stærsta og fullkomnasta klakstöð á landinu, sem mun stafa af því, að einstakir menn hafa ekki kraft til að fylgja því eins vel og bæjarfélagið. En ríkinu ætti ekki að verða skotaskuld úr því að standa þar fullkomlega jafnhllða, og þess vegna dregur að því, að ríkið verður að hlaupa þar undir bagga, og að því er stefnt með þessu frumvarpi.

*Þorsteinn Briem: Ég skal játa, að eftir þeim kynnum, sem ég hefi, þá ætla ég, að það sé sérstaklega hentugt með tilliti til þess að koma laxaseiðum í árnar á Austurlandi, að stunda klak við Laxá við Mývatn. En það virðist svo í þessu máli eins og öðrum, að hyggilegast sé að styrkja einstaklingana til framkvæmda. Til ríkisframkvæmda á þá fyrst að taka til að fylla í eyður, þegar einstaklingana vantar áhuga eða kraft til framkvæmdanna. En ég hygg, að á Suður- og Vesturlandi sé hvorttveggja fyrir hendi. Er mér kunnugt um, að bæði í Árnessýslu og Borgarfirði er mikill áhugi fyrir laxaklaki, enda liggja þar næstu veiðiárnar við Reykjavík. Sá áhugi einstaklinganna hefir borið þann árangur, að ráðizt hefir verið í miklar framkvæmdir, og stendur til, að ráðizt verði í meiri framkvæmdir. T. d. er mér kunnugt um, að Borgfirðingar hafa í hyggju að sameina sig um að reisa hjá sér myndarlega klakstöð. Þegar svo mikill áhugi er vaknaður, er hann aldrei tómhentur. Svo hefir það verið, og ég ætla, að svo verði einnig í þessu efni, að áhugamönnunum verði mest ágengt. Fyrir þinginu liggur nú frv. um að hækka styrkinn til klakhúsanna um 2/5, eða úr kr. 1,50 í kr. 2,50, og má vænta, að það verði til þess að greiða verulega fyrir því, að áhugi einstaklinganna nái betur að njóta sín. Það virðist því engin brýn nauðsyn fyrir suðvesturlandið, að ríkið taki fram fyrir hendur einstaklinganna, sem hafizt hafa handa í þessum efnum, og taki eignarnámi Laxá í Kjós, eins og frv. gerir ráð fyrir. Það er einnig upplýst af hv. 2. þm. Rang., að þar er smærri og lakari laxategund en almennt er í ám hér sunnanlands. Slíkt leigunám kostar allmikið fé, en ég hélt, að það væri ekki yfirfljótanlegt til annara hluta nauðsynlegri. - Á síðasta þingi var mikið talað um, að margar stoðir rynnu undir að taka einmitt þessa á eignarnámi. En þó fékkst ekki fram, hverjar þær ástæður væru, og var eins og ekki mætti netna þær. Þó hefði mátt ætla, að þær hefðu verið dregnar fram til þess að sanna nauðsyn málsins. Hv. 2. þm. Rang. taldi ekki rétt að taka þessa á leigunámi, og verð ég einnig að líta svo á, bæði vegna þeirra upplýsinga, sem fram hafa komið um, að laxinn sé ekki heppilegur, og af því, að í þessum hluta landsins er undirbúningur hafinn til framkvæmda í þessa átt, og ég tel ekki ástæðu til að slá á þann áhuga, sem þar er að verki. Ég verð að segja, að það er ekki við því að búast, að það örvi einstaklingana til að koma upp klaki, ef þeir eiga yfir höfði sér eignarnám, þegar minnst varir. Mig brestur kunnugleika um hina ána, Laxá við Mývatn, en ég get búizt við, að fyrir norðausturland og Múlasýslur sé þörf á sérstökum ráðstöfunum, og að þessi á sé heppileg fyrir þann landshluta og jafnvel Eyjafjörð. Viðvíkjandi ákvæðum 2. gr. um 6 aura skatt á kg., þá held ég, að megi segja, að það sé nokkurnveginn vitað, að veiðiskýrslur séu ekki nákvæmar, og að tæplega sé hægt að búast við, að þær verði nákvæmari en áður var eftir að búið er að leggja 6 aura skatt á hvert kg. Má því mikið vera, ef ekki verða vanhöld á innheimtu á því gjaldi. Hinsvegar er gert ráð fyrir, að þó skatturinn sé svona hár, þá verði allhátt verð á seiðunum, ég ætla fyllilega eins hátt og verið hefir hjá einstaklingum, enda má vel vera, að ekki verði hjá því komizt að hafa verðið hátt hjá klakstöðvum ríkisins, þar sem vitanlegt er, að rekstrarkostnaður verður alltaf hærri hjá ríkinu en einstaklingum. - Ég vildi hreyfa þessum aths. nú þegar við 1. umr.

*Frsm. (Jón Baldvinsson): Hv. 2. þm. Rang. hefir ekki skýrt frá öðru en því, sem ég benti á, að vel gæti komið til mála, að ekki verði þörf á eignarnámi, heldur geti orðið samkomulag við veiðieigendur um að fá að reisa klakstöð og taka laxinn gegn því að láta aftur af hendi seiði, sem svarar veiðinni, sem tekin er. - Þá sagðist hv.þm. ekki vera viss um, að Laxá í Kjós væri hentug, og færði fyrir því þá ástæðu, að þar væri yfirgnæfandi smálax. Það má kannske segja, að þetta sé rétt, borið saman við stórlaxinn í Hvítá og Ölfusá. Þó er vert að geta þess, að þar er líka mikið af smálaxi; þó hann veiðist ekki mikið í net, þá gengur hann í smáárnar. Í Laxá í Kjós er heldur ekki svo lítið af stórlaxi, a. m. k. fyrri part veiðitímans; þá veiðist lítið undir 8 pd. og einstaka lax 20 pd.; mikið 15–l6 pd. En hitt er rétt, að seinni part sumars er hann miklu smærri.

Það eru til ár, sem hafa 14 pd. meðalþyngd

. Það má vel vera, að svo sé í einstökum ám á Norðurlandi, en þó er ekki sannað, að þar sé um sérstaka tegund að ræða, þó hv. 10. landsk. teldi ummæli hv. 2. þm. Rang. fullgilda sönnun um, að laxinn í Laxá í Kjós væri lakari til undaneldis en lax úr öðrum ám. En hv. 2. þm. Rang. talaði mjög varlega um þetta og sagði, að ýmsir álitu, að þetta væri önnur tegund.

Það er álit fiskifræðinga

. Ég skal geta þess, að fyrir nokkru voru flutt í Elliðaárnar seiði úr stórum laxi frá Soginu, sem skipti hundruðum þús. Er ég ekki frá því, að eftir hæfilegan tíma mætti sjá, að gengin væri í ána önnur tegund af laxi.

Er nokkur vafi á því?

. Var þessi nýja tegund styttri, en þykkari og munur á þyngd ekki gífurlegur, líklega ½–1 pd., eða ekki yfir það. Það getur verið, að þetta hafi ekki verið sama tegund og áður gekk í Elliðaárnar, en munurinn var ekki svo verulegur, að hægt sé að búast þar við stórlaxi. En það má vel vera, að áin sé of vatnslítil fyrir stóran lax. Það mun vera svo, að smærri laxinn gangi í litlu árnar, en ég tel vel sæmilegan þann lax, sem gengur í Laxá í Kjós. - Ég skal játa, að það er rétt hjá hv. 2. þm. Rang., að það er meira virði þegar til lengdar lætur vegna stangarveiðinnar, ef hægt væri að sanna, að stærri laxar fengjust. Þó eru ekki margir útlendingar, sem það mundu stunda. Það væru þá einkum Englendingar, en það er rétt, að þeir borga meira, ef laxinn er stór, þó færri veiðist. En ég efast um, að við séum komnir svo langt, að við getum tekið einstaka á út úr og alið þar upp kynbótalax til þess að stækka allan laxinn. Ég efast um, að þekking okkar í fiskifræðum sé ennþá svo mikil, að hægt sé að treysta henni í þeim efnum. Hitt vitum við, að ef klakið er út, vex upp sterkur stofn og mikil veiði kemur í árnar, ef laxinn er varinn fyrir ágengni haust og vor. Ég held, að í frv. sé ákaflega forsvaranlega frá þessu gengið. Þó rannsóknir kynnu síðar að leiða í ljós, að hentara væri að hafa einnig klakstöðvar við stærri ár, þá yrði að byggja þar líka. Það segir lítið, þó byrjað verði við tvær ár, því í framtíðinni mun það verða algengt, að menn koma upp klaki og fylla ár og vötn og fossa með laxi, og þá læra menn að hagnýta sér veiðina á arðvænlegri hátt en nú, með öðrum og hagkvæmari aðferðum. Ég vil mælast til, að frv. verði samþ. óbreytt. Skal ég geta þess, að 4. gr. segir ekki skilyrðislaust, að taka skuli allar árnar leigunámi, heldur stendur þar, að það skuli gert „að einhverju eða öllu leyti“. Það getur vel farið svo, að frá hendi ríkisstj. verði ekki farið fram á annað en að fá að byggja klakhús og fá að taka seiði fyrir klakið, og er þá ekki fram á mikið farið. Hinsvegar er rétt, að ríkisstj. hafi um þetta frjálsar hendur. En eins og frv. er orðað, þykir mér líklegt, að ríkisstj. leggi í sem minnstan kostnað, en þó ætti þetta að geta byrjað í allmyndarlegum stíl. Það á e. t. v. ekki við að fara út í að skýra einstakar gr. nú við þessa umr., og get ég því látið það bíða þar til síðar.

*Pétur Magnússon: Ég er sammála hv. 4. landsk. um, að það þýði ekki fyrir okkur að taka upp umr. um, hvaða lax muni vera beztur til undaneldis, en ég efast ekki um, að laxinn erfi einkenni ættar sinnar, þannig að út af stórum laxi komi stórlax og út af smáum smár. Ef það er rétt, sem haldið er fram, og þar byggi ég á umsögn Pálma Hannessonar, að smálaxinn gangi fljótlega í árnar aftur, en, stórlaxinn ekki fyrr en síðar, þegar hann er búinn að vera nokkru lengur í sjó, þá er þess vegna ekki þýðingarlaust að hraða klakinu. Ég skal ekki þræta við hv.þm. um, hvort í Laxá í Kjós er stórlax eða smálax, en í það eina skipti, sem ég var þar við veiði, sá ég varla annað en smálax, og það hafa sagt kunnugir menn, að hann sé alveg yfirgnæfandi, og mun það vera rétt, af hverju sem það stafar. Hitt kemur aðeins fyrir í fyrstu göngu, að stórlax sjáist, en það er alveg hverfandi við hitt. Er þetta stórt atriði, sem vel þarf að athuga, þegar ákveðið er, hvaða ár skuli taka til klaks. Ég fyrir mitt leyti get ekki séð, að brýna nauðsyn beri til að binda það í frv., hvaða ár skuli taka í þessu skyni. Má vel fela þetta ríkisstj., því henni hefir verið falið ýmislegt það, sem meira er, og fyrst ég treysti stj. í þessu efni, ætti hv. 4. landsk. ekki að bera minna traust til hennar en ég. Mér hefir dottið í hug, án þess að ég vilji nokkuð um það fullyrða, að önnur á, Grímsá í Borgarfirði, muni að ýmsu leyti vera eins vel til þess fallin. Er þar mikill og stór lax og lega ágæt til þess að koma seiðunum burtu, bæði um Borgarfjörð, Húnavatnssýslur og til Suðurlandsins. Er tvímælalaust auðveldara að koma seiðunum út um land frá Grímsá en Laxá. Auk þess hefir Grímsá þann góða kost, að lítill lax hefir verið tekinn úr henni á síðustu árum. Er hún talin næstbezta veiðiá í Borgarfirði, en laxinn tekur þar illa og safnast í stóra hylji; t. d. er gott að ná honum í Gvendarhyl í Lundarreykjadal. Ég hygg því, að ríkisstj. ætti að hugsa sig vel um áður en hún velur Laxá fremur en Grímsá. Auk þess sem hún er ein bezta veiðiá, á ríkissjóður þar eignir, sem gera aðstöðuna stórum betri. Er þetta fremur til athugunar en til þess að slá nokkru föstu. Tel ég heppilegra, að ekki sé kveðið á um þetta með lagasetningu, en það á að vera komið undir rannsókn færustu manna, sem ríkisstj. nefnir til.

*Sigurður Kristjánsson: Ég sé, að hæstv.atvmrh. er staddur hér í d., og vil ég því nota tækifærið og skjóta máli mínu til hans. - Eins og hv. dm. er kunnugt, hefir komið hér upp mál, sem vakið hefir allmikla athygli, en það er misnotkun stjórnarvaldanna á símanum. Mál þetta var rætt hér síðastl. miðvikudag, og upp úr þeim umr. varð það ljóst, að símanotendur töldu þessa misnotkun símans mjög alvarlega. Nú er það svo, að á þinginu 1934 voru afgr. lög um eftirlit með opinberum rekstri, og þingið skipaði menn í þetta eftirlit, sem var skipt niður í flokka, og hver flokkur kallaður rekstrarráð. Ég varð svo fyrir því að vera skipaður í eitt þessara ráða, það ráðið, sem síminn heyrir undir. Rétt minn og skyldur gagnvert þessu eftirliti tel ég því vera samkv. fyrirmælum þessara laga. Í lögum þessum stendur: „Skal ráð hvert og hver einstakur ráðsmaður ávallt hafa rétt til að aðgæta reikningshald og skjöl öll, er stofnunina varða.“ Og ennfremur segir svo í þessum lögum: „Forstjórum stofnana þeirra, sem ræðir um í lögum þessum, skal skylt að leggja fyrir ráð það, sem stofnunin heyrir undir, öll mikilsvarðandi mál, sem starfræksluna varða.“ Nú er það upp komið, að ein þeirra stofnana, sem mér er fenginn réttur yfir samkv. lögum þessum, hefir lent í því, að af henni hefir verið krafizt hlutar, sem telja verður mikilsverðan. Á ég þar við, að póst- og símamálastjóri hefir verið krafinn upplýsinga um atriði, sem vafasamt er talið, að hann hafi haft heimild til að láta framkvæma. Og hann hefir alls ekki borið það undir hlutaðeigandi ráð, hvort hann ætti eða honum bæri að hlíta þeim úrskurði lögreglustjóra, að leyfa njósnir í gegnum símann. Ég tel, að það hafi verið bein skylda forstjórans að bera þetta undir „ráðið“. Í tilefni af þessu hefi ég átt tal við póst- og símamálastjóra og farið þess á leit við hann að fá að sjá úrskurð þann, sem símanjósnirnar hafa verið byggðar á, en hann hefir synjað mér um það, og færði sér það til afsökunar, að hann hefði borið sig saman við dómsmrh. um þetta, og hann hefði ekki viljað leyfa, að úrskurðurinn væri sýndur. Annars tel ég, að það hafi verið skylda póst- og símamálastjóra að bera þetta mál allt, þegar á fyrsta stigi, undir ráðið. En úr því sem komið er, er ekki hægt að kippa því í lag, en hitt má lagfæra, að póst- og símamálastjóri verið við þeirri sjálfsögðu skyldu að leyfa okkur, sem skipum það ráð, sem yfir símann er sett, að sjá úrskurð þann, sem hann hefir nú beygt sig fyrir, og leyft, að hlerað væri á einkamál manna.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. 6. þm. Reykv. telur, að póst- og símamálastjóri hafi gengið lengra en hann hafði rétt til, með því að hlíta úrskurði þeim, sem lögreglustjóri felldi um opnun nokkurra símanúmera. En þar er ég annarar skoðunar. Ég tel þvert á móti, að það hafi verið skylda hans að beygja sig fyrir úrskurði lögreglustjóra, eins og hver annar borgari. - Þá bar hv.þm. sig illa yfir því, að hann sem meðlimur í ráði því, sem síminn heyrir undir, hafi ekki fengið að sjá þennan umrædda úrskurð. Ég tel ekki aðeins, að það hafi verið rétt, heldur skylda póst- og símamálastjóra að neita að sýna úrskurðinn. Það er lögreglustjórans að kveða á um það, hvort úrskurðir skuli birtir, og í þessu efni teldi ég óheppilegt, ef úrskurðirnir væru birtir, a. m. k. með númerum þeim, sem hlustað var 1.

Forseti (JörB): Ég skal taka það fram, að eftir hinar miklu umr., sem urðu um mál þetta síðastl. miðvikudag, þá verða umr. um það að þessu sinni utan dagskrár ekki leyfðar nema lítið eitt ennþá.

*Sigurður Kristjánsson: Ég álít þetta mál eitt hið stærsta mál, sem komið hefir fyrir þingið, og fullkomið hneykslismál. Ætli hæstv. forseti því að beita valdi sínu til þess að hindra umr. um það, þá býst ég ekki við, að hann geri þjóð sinni mikinn greiða, því að Alþingi er sá vettvangur, sem mál þetta á að ræðast á og úrskurðast. Það er ekki svo lítið mál eða lítilfjörlegt, að hægt sé að blása það burtu með ofbeldi einu. A. m. k. tel ég mig þurfa að fá greinabetri upplýsingar um það en hið loðna svar hæstv.atvmrh. annars vildi ég beina því til þessa hæstv. ráðh., að hann vildi gefa skýringar á þeim ákvæðum, sem hann hefir sjálfur sett inn í lögin um eftirlit með ríkisstofnunum. Gefa t. d. skýringu á því, hvaða skilning hann hefir á þessu ákvæði laganna, að hvert ráð og hver einstakur ráðsmaður skuli ávallt hafa „rétt til að aðgæta reikningshald og skjöl öll, er stofnunina varða.“ Þá taldi hæstv. ráðh., að það hefði verið rétt af póst- og símamálastjóra að hlýða skilyrðislaust úrskurði lögreglustjóra, og að úrskurður hans hefði verið réttmætur. Út af þessum ummælum hæstv. ráðh. vil ég segja honum það, að ég býst ekki við, að póst- og símamálastjóri sé á þeirri skoðun, nú að minnsta kosti. Úrskurðina segist hann t. d. ekki hafa hjá sér nú, því að hann hafi sent þá í stjórnarráðið til áfrýjunar. Þó að ekki sé langt síðan úrskurðir þessir féllu, býst ég samt við, að hann hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að þeir væru ekki sem heppilegastir fyrir stofnun þá, sem hann veitir forstöðu. Þá sagði hæstv.atvmrh., að hann teldi óheppilegt, ef lögreglustjóri kæmist að þeirri niðurstöðu, að úrskurðirnir ættu að komast fyrir sjónir almennings með nöfnum þeirra manna, sem hlustað var hjá. Það má vera, að þetta gæti orðið óheppilegt fyrir hann, en það myndi áreiðanlega ekki verða neitt óþægilegt fyrir þá, sem hlustað var hjá. Ummæli þessi get ég því ekki skilið á annan veg en þann, að hæstv. ráðh. telji eitthvað bogið við þessa úrskurði. Símamálastjóri hefir sjálfur sagt það við mig, að hann teldi rétt og sjálfsagt að birta þessa úrskurði opinberlega. Hverjir eru það þá, sem ekki vilja láta opinbera þetta? Það er ekki sjáanlegi, að það geti verið aðrir heldur en ríkisstj., og þá kannske lögreglustjóri. En af hverju má þá ekki birta þessa úrskurði? Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh. að því, hvað sé verið að fela. Þeir, sem þetta mál snertir að öðru leyti, kæra sig ekki um að láta fela neitt. - Ég má væntanlega taka svar hæstv.atvmrh. þannig, að hann muni á engan hátt vilja stuðla að því, að ég eða aðrir menn í þessu ráði nái rétti sínum í því að fá að sjá þessa úrskurði, og þá væntanlega ekki heldur greiða götu okkar í því að komast að því, hvort síminn hafi ekki verið notaður í njósnarlegu tilliti meira heldur en ennþá hefir komið í dagsins ljós. Það er þetta, sem ég krefst að fá aðstoð ráðh. til þess að ganga úr skugga um, því ég skoða mig hafa rétt til að hafa aðgang að öllu, sem stofnunina varðar verulega.

Forseti (JörB): Hv. 6. þm. Reykv. hefir algerlega misskilið mig áðan. Það er fjarri því, að ég hafi ætlað að amast við því, að málið væri tekið til þinglegrar meðferðar og rætt. En það er ekki venja, að annað heldur en smávægilegar aths. og fyrirspurnir sé rætt utan dagskrár. Þess vegna vék ég að þessu áðan, því ég sé ekki, hvað þessar umr. geta orðið miklar, ef þær eru látnar íhlutunarlausar. En ég vil skjóta því til hv. 6. þm. Reykv., að á dagskránni í dag er nú það mál til umr., sem þetta mál var fyrst sett í samband við hér á Alþingi (frv. um ráðstafanir til varnar því, að skipum sé leiðbeint við ólöglegar fiskveiðar), og gefst þá tækifæri til að víkja að þessu máli nánar. En þyki það ekki nóg, þá vil ég benda hv.þm. á það, að þá væri réttast að bera þetta mál upp sem fyrirspurn til ríkisstj. eða sem þáltill. - Þessu vil ég skjóta til hv. 6. þm. Reykv., til að leiðrétta misskilning hans á þeim ummælum mínum, sem ég viðhafði áðan í þessu sambandi.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. 6. þm. Reykv. má ekki láta sér það svo til höfuðs stíga, þó að hann hafi verið skipaður í þetta símaráð, að hann haldi, að hann hafi verið gerður að einskonar eftirlitsmanni með þessari stofnun, en það virðist mér á ræðu hans, að hann álíti sig vera. Þau skjöl, sem hér er um að ræða, eru úrskurðir frá lögreglustjóranum í Rvík. Það eru skjöl lögreglunnar, og því ekkert viðkomandi símanum að öðru leyti en því, að í þeim felst fyrirskipun til símamálastjóra, sem honum ber að hlýða. Þessi skjöl eru ekkert viðkomandi rekstri stofnunarinnar, sem þessu ráði er ætlað að hafa eftirlit með. Og þó þetta mál kannske geti talizt mikilsvarðandi, þá er það þó ekki mál, sem bera á undir þetta ráð, því að það væri að áfrýja úrskurði dómara til símaráðsins, sem allir sjá, að vitanlega nær ekki nokkurri átt. Ég veit ekki heldur til, að til þess hafi verið ætlazt, að lögreglustjóri birti úrskurði sína um húsrannsóknir og annað slíkt, og enn síður, að það væri borið undir sérstaka menn, hvort ætti að beygja sig fyrir úrskurði lögreglustjóra. Þetta mál er sem sagt mál lögreglunnar, og símamálastjóri hefir ekki annað gert - eins og vera bar - en að hlýða þeim úrskurði, sem rétt og hlutaðeigandi yfirvald hafði fellt í ákveðnum tilgangi.

*Sigurður Kristjánsson: Út af því, sem hæstv. forseti sagði, skal ég fúslega viðurkenna það, að það er alveg rétt hjá honum, að þetta mál er vel þess vert, að það sæti þinglegri meðferð heldur en að vera rætt utan dagskrár. En ég á ekki annars kost, þegar ég þarf að fá svar ríkisstj. tafarlaust, því það mundi taka sinn tíma að fá þetta á dagskrá, ef það ætti að berast upp í fyrirspurnarformi. En hinsvegar vil ég algerlega mótmæla því, að þetta mál, sem hér er um að ræða, sé á nokkurn hátt viðkomandi því máli, sem það fyrst var rætt í sambandi við. Þetta mál er alveg út af fyrir sig. Út af því, sem hæstv.atvmrh. sagði nú síðast, þarf ég lítið að segja. Hann heldur áfram á þessum leiðinlega sneypulega flótta, sem hefir einkennt alla hans framkomu í þessu máli. En ég get fullvissað hæstv. ráðh. um það, að það hefir ekki stigið mér til höfuðs að vera í þessu ráði, því ég var einn af þeim, sem var á móti því að setja það: en úr því að ég hefi nú verið skipaður í þetta ráð, þá vil ég reyna eftir fremsta megni að gera þar skyldu mína. Hæstv. ráðh. sagði þá firru, að þetta mál kæmi símanum ekki við á annan hátt heldur en að hlýða því, sem lögreglustjóri hefði fyrirskipað. Þetta er vitanlega hin mesta firra, því það er enginn maður svo aumur, að hann hlýði án umhugsunar um það, hvort hann sé hafður fyrir rangri sök eða þess sé krafizt af honum, sem honum ekki ber skylda til. Og þess vegna er þeim mönnum skylt, sem falin er forstaða stórra og mikilsvarðandi þjóðarstofnana, að grannskoða, hvernig þeim beri að bregðast við því, sem af þeim er krafizt, hvort sem það er lögreglan eða aðrir. Símamálastjóra bar því að hugsa sig vel um, áður en hann hlýddi þessari fyrirskipun, þar sem hann er „trúnaðarmaður allra símanotenda“ og ber ábyrgð á því, að þeim sé ekki misboðið á neinn hátt. Honum bar að athuga það, hvað væri hans skylda í þessu máli, og hún var fyrst og fremst sú, að bera þetta undir það ráð, sem löggjafarþingið var nýbúið að setja sem yfirstjórn yfir þessa stofnun og gefinn er ákveðinn og mjög víðtækur rannsóknarréttur. Í öðru lagi bar honum að leita úrskurðar æðri dómstóls um það, hvort honum bæri að hlíta svo óvenjulegri og alveg undraverðri ráðstöfun. Og hann hefir nú komizt að þeirri niðurstöðu, að sér hafi borið að gera þetta, og er nú búinn að áfrýja þessum úrskurði. - Það getur vel verið, að hæstv. ráðh. hafi stigið svo til höfuðs sú upphefð, sem hann nú er kominn í, að hann hafi gleymt því, hvað sé skylda manna í hans sæti, en það er áreiðanlegt, að það hefir stigið honum svo til höfuðs, að hann hefir gleymt því að setja sig inn í orð og anda þeirra laga, sem sett hafa verið um þær stofnanir, sem undir hann heyra. Það heyri ég á því, að hann segir aðra eins firru og þá, að símanum komi þetta mál ekki að öðru leyti við en að hlýða því. Ég held, að hann sé einn allra landsmanna um þá skoðun, og að það sé jafnvel fyrir neðan skilning þeirra, sem minnst hugsa um það, sem fyrir augu þeirra og eyru ber. Ég skal svo ekki elta ólar við hæstv. ráðh. meira um þetta, en aðeins geta þess, að það mun vera til æðra vald heldur en hann til þess að veita mönnum rétt sinn í þessu máli, og það getur verið, að þess verði neytt.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti. Það, sem gaf mér tilefni til þess að standa upp, voru ummæli hæstv.atvmrh. út af áskorun hv. 6. þm. Reykv. Hæstv. ráðh. telur, að úrskurðina megi ekki birta og jafnvel ekki sýna þá trúnaðarmönnum Alþ., - sem eiga að fara með nokkurskonar æðstu stjórn þessarar stofnunar -, nema með leyfi lögreglustjóra. Og í annan stað telur hann, að alls ekki komi til mála að birta þau númer, sem njósnirnar voru bundnar við. Út af þessu skal ég geta þess, að þessir úrskurðir eru ekki lengur - í þeirri merkingu, sem krafizt er að fá þá - í höndum lögreglustjóra. Þeir koma ekki lengur við þeim málsatriðum, sem lögreglustjóri hafði með að gera, þegar úrskurðirnir voru felldir. Þessir úrskurðir, sem símamálastjóri hefir fengið, eru því eins og hver önnur skjöl, sem liggja hjá umboðsvaldinu, og eru ekki lengur á lögreglunnar valdi. Það nær því ekki nokkurri átt að meina þeim mönnum, sem Alþ. hefir sett samkv. lögum til þess að hafa yfirstjórn þessarar stofnunar, að fá að sjá þessa úrskurði. Þessi skjöl eru nú aðeins orðin umboðsvaldsins skjöl og liggja fyrir hjá símamálastjóra, og það liggur því í augum uppi, að þessir ráðamenn eiga heimtingu á að fá að sjá þau, og í raun og veru allir, sem þetta mál kemur við. Samkv. lögum eiga þessir ráðamenn að hafa eftirlit með öllum þeim málum, sem varða hag og afkomu símans, og því er ekki hægt að neita, að þetta mál varðar vissulega hag og afkomu þessarar stofnunar, auk þess sem það snertir í fyrsta lagi heiður og tilverurétt hennar með þeim mönnum, sem við hana starfa. En nú geri ég ekki ráð fyrir, að þessi úrskurðarverk séu runnin frá neinum manni við símann eða símamálastjóra, og raunar ekki heldur frá þeim, sem nú fara með lögreglumálin, heldur geri ég ráð fyrir, að þau séu runnin frá ríkisstj. sem pólitískt mál. Og þá kem ég að hinu atriðinu, sem hæstv. ráðh. talaði um. að ekki mætti enn gefa mönnum upp - þó úrskurðirnir yrðu birtir - þau símanúmer, sem ráðizt var á í vetur. Það vita allir, að það hlýtur að hafa verið pólitískt mál, sem þá fór fram. En nú er þetta mál löngu umliðið, svo að það er engin ástæða til að leyna því lengur, hvaða númer samkv. úrskurði þá voru tekin fyrir og njósnuð. Sú eina ástæða, sem gæti verið til þess, er sú, að símanotendur sjálfir, sem hefðu grun um, að sín númer hefðu verið njósnuð, óskuðu eindregið eftir því, að þessu væri leynt. En ég fullyrði, að því fer fjarri. Ég fullyrði, að einstaklingar og stofnanir munu óska þess og krefjast þess, að þessi númer verði birt. Það gæti ekki að neinu leyti heft framkvæmdir lögreglunnar, þar sem þetta mál er löngu umliðið. Þess vegna verður krafan þessi: Úrskurðirnir verða - hvað sem lögreglustjóri og dómsmrh. segja - að birtast af símamálastjóra sem „trúnaðarmanni símanotenda“, eins og hann sjálfur hefir kallað sig. A. m. k. verða þeir að birtast þeim trúnaðarmönnum Alþ., sem settir eru samkv. lögum til þess að hafa eftirlit með þessari stofnun. - Hitt er svo annað mál, hvað svo verður gert. Það verður vafalaust rætt betur seinna, hvað gera skuli til þess að forðast árásir á einkahagi manna af hálfu hins pólitíska valds, því það er gefið, að a. m. k. hlustunin í bílstjóraverkfallinu var eingöngu runnin frá hinu pólitíska valdi. Og þar verður ríkisstj. að svara til sakar. En það raskar ekki hinu, að allt verður að birtast. Mér þykir sem ríkisstj. hafi nú komizt í það ástand, að hún beint og óbeint hafi orðið að viðurkenna, að hún hafi gert það í vetur og að nokkru leyti nú, sem hún hefir ekki vald til, að svo miklu leyti sem hún stendur á bak við þetta njósnarfargan, sem ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um, að hún gerir. Fyrir því verður það krafa allra símanotenda, að allt komi í ljós, sem gert hefir verið í þessu tilliti, því að það má búast við, eftir því að dæma, hvernig gengið hefir að því þessa játningu hjá hæstv.ríkisstj. og þær upplýsingar, sem fram hafa komið, að meira hafi verið gert heldur en enn er komið í ljós. Það má sem sagt búast við öllu. Og þess vegna ætti hæstv.ríkisstj. að vera það ljúft, ef hún þykist að öðru leyti hafa hreinna mjöl í pokanum heldur en enn er komið fram, að leyfa öllu að koma fram í dagsins ljós, svo að hún liggi ekki undir frekari grun.

*Ólafur Thors: Hér á Alþ. hefir hvað eftir annað verið beint eindregnum tilmælum til hæstv.forsrh. og atvmrh. um að upplýsa, samkv. hvaða „rökstuddum grun“ um glæpsamlegt atferli fyrirskipuð hafi verið hlustun í síma í sambandi við bílstjóraverkfallið í vetur. En það hafa ekki fengizt nein svör um þetta. Þá hefir einnig verið beint þeirri ósk til lögreglustjóra, að hann afhenti afrit af úrskurðum þeim, sem hann sjálfur hefir viðurkennt að hafa gefið út í sambandi við þessar njósnir. En hann hefir neitað að verða við þeirri ósk. Og ég hefi einnig snúið mér utan þings til hæstv.dómsmrh. og beðið hann að hlutast til um, að mér yrði látið í té afrit af þessum úrskurðum, en hæstv. ráðh. hefir ekki heldur viljað verða við þeim tilmælum. Það er ennfremur upplýst, að símamálastjóri hefir neitað að verða við þeirri réttmætu kröfu ráðamanna stofnunarinnar að fá aðgang að þessum skjölum. Mér sýnist þess vegna, að eftir þessum leiðum muni ekki takast að svipta burtu þeirri leyndarblæju, sem hæstv.ríkisstj. hefir látið hvíla yfir þessu máli, en engin sanngirni mælir með, að verði látin haldast. Ég mun þess vegna leggja það til, að Sjálfstfl. taki það til athugunar að flytja þáltill. samkv. 34. gr. stjórnarskr., um skipun rannsóknarnefndar innan þessarar d. eða Ed. til að rannsaka þetta mál, og að sú n. fái það rannsóknarvald, sem þessi gr. stjórnarskr. heimilar, þ. e. a. s. vald til þess að yfirheyra embættismenn og starfsmenn og fá frá þeim skýrslur, sem lúta að þessu máli. - Ég mun sem sagt bera það undir Sjálfstfl., hvort hann telji ekki ástæðu til að bera fram slíka þáltill., og mundi málið þá væntanlega upplýsast.