Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Gunnar Ólalsson Breyt.till. mín er fram komin af því, að skiftar skoðanir eru hér í deildinni um það, hvenær lögin skuli ganga í gildi. Nd. vildi láta þau ganga í gildi 24. febr., en það ákvæði var felt hér við 2. umr., svo sem sjálfsagt var, og skal eg ekki tala frekar um það. En þar sem þingið hefir nú haft þetta frumv. til meðferðar í nærfelt mánuð og þar með gefið kaupmönnum færi á að flytja til landsins miklar birgðir vínfanga í viðbót við það, er þeir hafa flutt þessir, er vissu af frumv. löngu fyrir þing, þá er þetta eina og sjálfsagða ráðið, að leggja skatt á allar vínbirgðir í landinu, þegar lögin öðlast gildi. Með því er tilganginum náð, að fá tekjur í landsjóð, og um leið hindrað það misrétti, er fram kemur meðal vínsölumanna, þar sem þeir, er birgðum hafa náð áður en lögin öðlast gildi, geta selt svo ódýrt, að hinir alls ekki geti selt neitt Það er vitaskuld, að þingið á ekki að sjá um þetta beinlínis, og það er ekkert aðalatriði. En það á ekki að hjálpa mönnum til að skjótast undan réttmætu gjaldi, svo sem hér kemur í ljós, ef frumv. verður samþykt óbreytt. Verði þessi breyt.till. mín samþykt, þá kemur hún í veg fyrir allan órétt. Hún eltir engan sérstakan, en gjörir öllum jafn hátt undir höfði, með því að láta borga af öllum birgðum, sem í landinu eru þann dag, sem lögin öðlast gildi. Þegar tollurinn er kominn á, þá hækka kaupmenn eðlilega verð vörunnar eins fyrir því þótt þeir hafi aflað birgðanna áður en tollur lagðist á. Það er ekki kaupmaðurinn, heldur kaupandinn, sem í raun og veru borgar tollinn, og það er ekki ranglátt, að leggja skatt á þessa vöru, þó að fordæmi finnist ekki fyrir því, eins og svo margir tala um nú. Eg vona að þessi stefna, sem eg fer fram á, verði tekin, þegar tollar eru hækkaðir eða nýir tollar lagðir á í framtíðinni. Þá mundu kaupmenn ekki leggja þvílíkt kapp sem nú á það, að flytja mikið inn í landið áður en lögin ganga í gildi, til þess að smeygja sér hjá tollgreiðslunni. Eg áfelli vitanlega ekki kaupmenn, þó að þeir reyni að komast hjá því, að falla undir nýrri tolllög, en það er þingið sem á að sjá um það, að menn skjótist ekki undan réttmætum gjöldum til almenningsþarfa. Það hlýtur hver maður að játa, að ef helmingur af þessum 22 vínsölum í landinu hafa birgt sig upp til heils árs eða meira, áður en lögin ganga í gildi, að þá er tap fyrir landsjóð sjálfsagt 50 þús. kr. eða meira. En ef tollur yrði lagður á birgðirnar, þá er það þó ekki svo, sem sumir halda fast fram, að kaupmenn verði fyrir fjártjóni, missi af réttmætum arði, heldur hitt, að þingið lætur þá ekki leika með sig, gefur þeim ekki færi á að birgja sig upp, á meðan að verið er að búa til lögin, upp á annað en að þeir borgi af þeim birgðum. Ef menn halda að ekkert fordæmi sé til, og án þess virðist nú ekkert vera gjörlegt, þá má benda á lög 1907 um bitter og vindlagjörð. Þeir sem áttu bitter í verzlunum sínum, urðu að gefa drengskaparvottorð um það, hvað mikið þeir hefðu, og gjalda skattinn samstundis. Þetta var vitanlega alveg rétt, eftir því sem á stóð, svo sem hæstv. ráðh. benti á við 1. umr. þessa máls hér í deildinni. Og eins og það var rétt að leggja skatt á bitterbirgðirnar, svo er það og rétt og sjálfsagt að leggja nú skatt á vínbirgðirnar í landinu, jafnskjótt og lögin um tollhækkunina öðlast gildi. Það má ekki taka tillit til þess, þó þessi lög komi ekki öllum vel, því að það verður að líta á hag almennings. Kaupmönnum er engi óréttur gerður; það eru þeir sem kaupa, sem verða að borga brúsann, og það er rétt. í tillögu minni er farið fram á að kaupmönnum sé gefinn all langur gjaldfrestur á skattinum, og er það gjört til þess að hugnast þeim, er mestra birgða hafa aflað sér, sérstaklega þeim er fyrir þeirri náð hafa orðið að fá vitneskju um tollhækkunina, á meðan frumv. var í höndum stjórnarinnar. Þeir eiga það skilið, eða öllu heldur, þeir þurfa þess með, þar sem þeir hafa svo miklar birgðir!

Lárus H. Bjarnason Eins og Nd. hafði skilið við frumv., áttu lögin að ná gildi frá 24. febrúar, en þrátt fyrir þetta mjög svo athugaverða nýmæli, hefðu lögin þó ekki náð tilgangi sínum. Br.till. háttv.þm. V.-Sk. er að því leyti betri, að verði hún samþykt, þá næst tilgangur laganna, þar sem hún girðir fyrir það, að kaupmenn græði á því að hafa spekúlerað í lögunum. En tillagan hittir ekki aðeins markið, hún fer yfir markið. Eftir henni yrðu allar birgðir, hversu fornar sem væru, tollaðar eftir þessum lögum, sem nú er á ferðinni, en það er ekki að eins harka, heldur er það grimd. Að því leyti til er tillagan miklu verri. Og þó að háttv.þm. kalli gjaldið ekki »toll«, þá er það í rauninni tollur, og því eiga allar þær ástæður við þetta gjald hans, sem eg hreyfði við 1. umræðu. Eg skil annars ekki hvað háttv.þm. gengur til þessarar grimdar. Þessi drekahali, sem háttv.þm. nú er að reyna að klína á frumvarpið, var upphaflega fundinn upp af nefndinni í Nd., en þingmenn þar lögðust svo hart á móti tillögu nefndarinnar, að nefndin sá sér ekki fært að halda tillögu sinni til atkvæða. Tillagan mætti þar svo mikilli mótstöðu, að enda einn háttv.þm. (þm. Vestm.), sem hefði grætt mikið á tillögunni, lagði gagngert á móti henni, áleit hana svo gagnstæða öllu réttlæti og sanngirni, að hún gæti ekki komið til mála. En hér verður einnig að gæta þess, að þetta gjald er lítilræði fyrir landsjóð, en skiftir hinsvegar miklu fyrir kaupmenn. Aðeins 2 Reykjavíkurkaupmenn pöntuðu vínföng þegar þeir heyrðu að frumvarpið var á leiðinni, og það hæfir ekki að áfella þá fyrir það, þeir gripu að eins það tækifæri, sem hver duglegur kaupmaður mundi hafa notað. Það á því ekki að hegna þeim með háum fjárútlátum. Væri nokkur refsingarverður, væri það þeir, sem ljóstuðu því upp, að frumv. væri á leiðinni. Auk þess sem þetta ákvæði lenti á öllum þeim, sem hafa gamlar birgðir, kæmi það óþarflega hart niður á kaupendum. Það yrði ekki til að draga úr drykkjuskapnum; drykkjumaðurinn myndi súpa sopann sinn eins og áður; það yrði ekki til annars en að minka brauðbita konunnar og barnanna. Mér þykir það ilt, að svona slæm tillaga er komin fram. Rómverjarnir gömlu fóru eftir bono et æquo (sanngirni), þar sem lög náðu ekki til. En hér skal beitt hörku, eða öllu heldur grimd, og slíkur hugsunarháttur er ekki líklegur vottur þess, að vér séum því vaxnir að koma á kviðdómum, sem mig og marga aðra góða menn þó langar til að ætti ekki langt í land. Flutningsmaður till. sagði að tillagan yrði að vera svona, til að girða fyrir, að kaupmenn birgðu sig upp til margra ára. En eg vil segja háttv. flutningsmanni það, að það er óþarfi að setja svo stórt trog undir svo ólíklegan leka, því að skipaferðum er svo háttað nú, að kaupmenn geta ekki dregið að sér meira, þangað til lögin gætu með réttu móti öðlast gildi, sem sé frá og með staðfestingu konungs. Dæmið, sem háttv.þm. nefndi bitterdæmið, er ekki heppilega valið, því að það gjald er framleiðslugjald, enda stóð öldungis sérstaklega á þar, sem voru allar bitterbirgðir Valdimar Petersens, og þau lög áttu ekki að öðlast gildi fyr en eftir venjulegan 12 vikna tíma, svo að þar var leki, sem setja þurfti undir. Eg býst við að ekkert slíkt fordæmi finnist í »det samlede danske Rige«. Því að tilvitnunin í dönsku tolllögin nýju er röng, eins og eg hefi áður drepið á. Það væri jafnmikil grimd að láta tolllög gilda fram fyrir sig, eins og það þykir óhæfilegt, að hegningarlög nái fyrir sig fram. Það væri það sama, og segja kaupmönnum sem nokkrar birgðir hefðu, að hella svo miklu niður af þeim, sem gjaldinu næmi. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál, vona að háttv. deild felli till., en flýti að öðru leyti sem mest fyrir frumv.

Gunnar Ólafsson Háttv. 5. kgk. þm. játaði það, að lögin mundu ná betur tilgangi sínum, ef skattur væri lagður á allar vínbirgðir í landinu, eins og hér er farið fram á, og eins hitt, að lögin kæmu þá ekki sérstaklega ranglega niður á einstökum mönnum. Um þetta hvorttveggja er hann mér því alveg samdóma. En háttv.þm. hélt því fram, að það væri ekki rétt, sem eg sagði, að þingið 1907 hafi tekið upp alveg sömu stefnu með ákvæði 3. gr. í lögum frá 16. nóv. 1907 um gjald af innlendri vindlagerð og tilbúningi á bitter. Með leyfi hæstv. forseta vil eg lesa upp greinina eða það ákvæði í henni, sem hér skiftir máli. Það hljóðar svona: »Af birgðum þeim, er fyrir liggja af innlendum vindlum og bitterum, þegar lög þessi öðlast gildi, skal gjaldið einnig greitt.« Ef þetta fer ekki í sömu stefnu, sem breytingartillaga mín, þá veit eg ekki, hvernig það ætti að vera líkara. Háttv. þm. talaði líka mikið um það, að vínið hækkaði í verði, en drykkjumenn drykkju eftir sem áður, og yrði þetta því til þess að taka brauðið frá börnunum o. fl. því líkt. En þetta er æði hæpin röksemdaleiðsla, eða öllu heldur, þetta er hin mesta firra. Eftir því ætti að vera áríðandi að styðja sem mest að því, að vín fengist í landinu með sem allra lægstu verði, og væri þá rétt að lækka tollinn fremur en hækka. En þetta kemur ekkert því máli við, sem hér er um að ræða, því að menn eru einmitt sammála um að hækka tollinn, en breytingartillaga mín fer aðeins í þá átt, að tollaukinn komi jafnara niður, og lögin nái tilgangi sínum. - Það er ekki rétt að kalla það grimd, þó að skattur sé tekinn af ónauðsynlegri vöru og skaðsamlegri. Ákvæðið, sem farið er fram á, að samþykt verði, kemur sér illa fyrir nokkra menn, sem á óleyfilegan hátt hafa komist að því, að lögin voru í aðsigi, en það á ekki og má ekki taka tillit til þess. Ef sú stefna væri tekin, sem ætti að vera, að ný tolllög eða tollaukalög næðu altaf til birgða þeirra sem fyrir voru, þá væri loku skotið fyrir slíkar »spekulationir« framvegis, sem nú hafa átt sér stað. - Háttv. sami þm. hélt því enn fram, að ekkert fordæmi væri fyrir slíku í íslenzkri löggjöf. Þó svo væri, þá væri það engin ástæða, því að ef aldrei má taka upp neina nýja stefnu, ef aldrei má gera neitt, sem ekki hefir verið gert áður, þá verður lítið um nýmælin og lítið um framfarirnar. Það sjá allir, að það dugar ekki að binda sig við slíkt. En fordæmið er til í þessu efni, svo sem eg benti á áður, og ætti það að vera huggun fyrir þá háttv. þingmenn, er berjast móti breytingartillögu minni sakir vantandi fordæma, sem þeir segja. En sem eg álít að sé af nokkru öðru.

Ágúst Flygenring Háttv. þm. V.-Sk. hélt því fram, að það væri til fordæmi fyrir því í íslenzkri löggjöf, að láta ný tolllög eða skattalög gilda um birgðir, sem til eru þegar lögin verða til, og þetta fordæmi væri lögin um gjald af innlendri vindlagerð og tilbúningi á bitter frá 1907. Útaf þessu vil eg leyfa mér að gefa nokkrar upplýsingar, sem sýna að þar stóð alt öðru vísi á en nú. Í tolllögum fyrir Ísland 8. nóv. 1901 var lagt aðflutningsgjald á bitter. En tilgangurinn náðist ekki af því, að sá, sem mestan seldi bitter hér landi þá, fór jafnharðan að búa hann til í landinu sjálfu, þegar tolllögin gengu í gildi, og slapp þannig við að greiða allan toll, en hækkaði þó verðið sem tollinum svaraði og stakk honum þannig óbeinlínis ásamt gróðanum í sinn eigin vasa. Sumarið 1907, þegar stjórnin lagði frumv. um sölutoll á bitter fyrir þingið, var þegar búið að flytja inn í landið efni í bitter og »fabrikera« svo mikið, að birgðirnar voru til fjölda margra ára. Eg þarf ekki að geta þess í hverju skyni þessar feikna stóru birgðir voru búnar til þá. Þá var því um ekkert annað að gera, en leggja skatt á birgðirnar, eða láta manninn sleppa við allan skatt að öðrum kosti. Kringumstæðurnar voru þannig alt aðrar þá en nú, því að tilgangi laganna varð alls ekki náð á annan hátt. Auk þess sem um var að ræða svo gagnslausa og jafnvel skaðlega vörutegund, sem bitteressens er. Í annan stað vildi eg aðeins minnast á þessa ívilnun, sem á að liggja í niðurlagi breytingartillögunnar, þar sem talað er um að veita megi áreiðanlegum kaupmönnum 6 mánaða frest á gjaldinu. Eg veit ekki hvað þetta ákvæði á að þýða, því að eftir lögunum um tollvörugeymslu og tollgreiðslufrest, má veita ársfrest á gjaldinu. Eg sé ekki betur en að ákvæðið sé þýðingarlaust. Annars er eftir almennri réttarmeðvitund alveg rangt, að leggja nýjan toll á vörur, sem búið er að flytja inn og búið er að borga lögboðinn toll af áður. Eg er móti þessu ákvæði, af því að það er blátt áfram ranglátt, en ekki af því, að mér sé svo sérstaklega ant um þessa tvo menn, sem sagt er að hafi fengið áfengisvörubirgðir í síðastl. mán., heldur af því, að þeir eiga eins og aðrir menn fullan rétt á, að fjárhagslegum kringumstæðum þeirra sé ekki þröngvað með rangindum og að ástæðulausu. Slíkt verður ekki varið, hver sem í hlut á, og sízt ætti alþingi að gjöra sig sekt í því.

Sigurður Hjörleifsson Mér finst eins og háttv. deildarmönnum hættivið að gleyma aðalatriði málsins, nfl. því, að tryggja landsjóði tekjuauka. Ef það tekst ekki, eru lögin gagnslaus. Mig furðaði mjög á ræðu háttv. 5. kgk. þm. Hann lagði mikla áherzlu á þá grimd, sem væri innifalin í því, að láta lögin ná til allra vörubirgða. En sami háttv.þm. gaf þær upplýsingar við 2. umræðu málsins, að tveir kaupmenn hér í Reykjavík hafi á óleyfilegan hátt fengið njósnir af undirbúningi þessara laga, og hafi því birgt sig upp til margra ára. En hvernig fer þá, ef slíks eru mörg dæmi? Mundi þá ekki verða harla lítið gagn að ákvæðum laganna? Og ef svo er, að nokkrir menn hér í bænum hafa haft njósnir af lögunum, er lítil trygging fyrir því, að menn úti um land hafi ekki líka fengið einhvern pata af þeim. Það fréttist margt með ritsímanum. Eg get sagt fyrir mig, að áður en eg fór af stað frá Akureyri, var eg búinn að heyra ávæning af því, að til stæði veruleg hækkun á tolli. Og úr því þetta hafði heyrst bæði í Reykjavík og á Akureyri, er ekki ólíklegt að svo hafi verið víðar. Þessvegna finst mér full ástæða til að setja ákvæðið inn í lögin, að láta tollaukann ná til allra birgða. Annars koma lögin alls ekki að tilætluðum notum. Háttv. 3. kgk. þm. hélt því fram, að ákvæðið um umlíðan á gjaldinu væri þýðingarlaust af því, að gjaldfrestur væri heimilaður í tolllögunum hvort sem er. Þetta er ekki rétt athugað. Hér er ekki um aðflutningsgjald að ræða, heldur skatt, sem greiða skal af vörubirgðum. Þess vegna er ekki úr vegi að taka það skýrt fram, ef ætlast er til að gjaldfrest megi veita. Háttv. 5. kgk. þm. lagði mikla áherzlu á það, að ákvæðið mundi ekki koma eins hart niður á kaupmönnum eins og kaupendunum, af því kaupmenn auðvitað hækka verðið sem tollaukanum nemur. Og hann talaði um það, að þetta yrði til þess að taka brauðið frá konum og börnum drykkjumannana. En hvers vegna er þessi háttv.þm. þá ekki móti öllum tolllögum. Vitanlega koma öll slík lög niður á kaupandanum, og því er engin ástæða til að vera með neina mannúðarmælgi út úr þessu atriði, fremur en lögunum í heild sinni, eða öllum tolllögum yfir höfuð.

Framsögumaður (Steingrímur Jónsson) Eg get verið fáorður um breytingartillöguna, því að háttv. 3. og 5. kgk. þm. hafa tekið ómakið af mér. Við 2. umr. málsins færði eg fram ástæður á móti viðbótarákvæði Nd. við frumvarpið, þar sem ætlast var til að lögin giltu frá 24. febrúar. Þær ástæður gilda jafnt á móti breytingartillögu þessari, því að það ákvæði, sem hér er farið fram á, hefir sömu höfuðgallana sem hitt. Að vísu er þetta ákvæði betra að því leyti, að trygging er meiri fyrir því, að tekjuaukinn náist, og eins hitt, að af því stafar ekkert misrétti milli kaupmanna. En hvorugt af þessu var aðal ókosturinn við ákvæðið frá Nd., heldur hitt, að taka upp þá reglu, að láta lög gilda aftur fyrir sig, að láta ákvæði laga gilda áður en lögin eru orðin til, og svifta menn á þann hátt vel fengnum réttindum. Það er réttur kaupmannsins, að verða ekki neyddur til að borga aftur toll af vörum, sem hann hefir keypt, ef til vill fyrir mörgum árum, og er búinn að borga lögboðinn toll af. Þetta ákvæði er enn þá harðara en hitt, að því leyti, að það nær ekki aðeins til þeirra, sem hafa haft þann tilgang, að komast hjá tollaukanum, heldur líka til allra, sem eiga afgang af vörubirgðum frá síðustu árum. - Tollaukinn hlýtur að verða til þess, og á að verða til þess, að áfengiskaup í landinu minki. En ef svo verður, og tollaukinn nær til allra birgða, þá verða þeir menn tvöfalt hart úti, sem hafa birgt sig vel upp í þeirri von, að geta selt vörurnar á hæfilega löngum tíma, en verða svo að liggja með þær afar lengi. Það er auðvitað æskilegt, að tekjuauki landsjóðs verði sem mestur, en það verður þó að gæta þess, að fara eftir réttum löggjafarreglum. Það er varhugaverð og háskaleg braut, sem þingið kemst inn á, ef það tekur upp þá reglu, að láta lög verka aftur fyrir sig. Með því er kipt burtu öllum grundvelli undir sæmilegu réttarástandi í landinu. Ef byrjað er á slíku, má verja flest. Þá mætti jafnvel fara að láta ströng hegningarákvæði verka aftur fyrir sig, og sjá allir hver háski væri af því búinn. Eg skal ennfremur geta þess, að samskonar tillaga og þessi kom fram í Nd., en var ekki borin upp, eingöngu af þeirri ástæðu, að það voru engar líkur til að hún yrði samþykt. Ef við nú samþykkjum þetta ákvæði, þá verður það að öllum líkindum til þess, að frumvarpið hrekst á milli deildanna og tefst svo, að lögin koma enn þá seinna að gagni; en gætu annars orðið tilbúin svo fljótt, að þau yrðu send með ferð sem fellur til útlanda einmitt nú þessa dagana. - Eg ætla ekki að orðlengja þetta frekar, en vona að háttv. deildarmenn felli breytingartillöguna.

Lárus H. Bjarnason Eg skal nú játa það, að dæmið, sem háttv.þm. V.-Sk. nefndi frá þinginu 1907, er ekki alveg ólíkt því, sem hér er um að ræða. Eg hélt áður að háttv.þm. ætti við lögin nr. 9 31. júlí 1907, en sé nú að hann hefir átt við lögin frá 16. nóv. 1907. En eg skal jafnframt geta þess, að eg var ekki ánægður með þá aðferð, þó að eg léti hana afskiftalausa, af því, að alveg sérstakar kringumstæður voru fyrir hendi, eins og háttv. 3. kgk. þm. hefir svo ljóslega skýrt frá. Og þó að einu sinni hafi verið gert eitthvað varhugavert, er síður en svo ástæða til að gera það endilega aftur. Það er annars hart, að konungkjörna liðið á þingi skuli þurfa að heyja baráttu gegn þjóðkjörnum þingmönnum, til þess að verja þá grundvallarreglu frjálsrar löggjafar, að ný lög séu ekki látin verka aftur fyrir sig, að konungkjörna liðið skuli þurfa að vernda frjáls viðskifti borgaranna fyrir slíkri ásælni af hendi löggjafarinnar. Háttv. þm. Ak. sagði að lögin mundu verða gagnslaus, ef breyt.till. yrði ekki samþykt. Þetta er ekki rétt, því að eins og eg hefi áður bent á, geta kaupmenn ekki héðan af pantað og fengið vörur sendar nógu snemma til þess að sleppa við tollaukann, ef lögunum verður hraðað. Það eru að eins 2 menn hér í bænum, sem hafa fært sér í nyt vitneskjuna um að lögin voru í aðsigi. Eg hefi aldrei kallað þetta óleyfilegt atferli af þeirra hálfu, mennirnir voru auðvitað í fullum rétti og gerðu ekki annað en það, sem hverjir aðrir »góðir« kaupmenn hefðu gert. En þar sem aðeins er um 2 menn að ræða, sýnist lítil ástæða til að samþykkja breytingartillöguna af þeim ástæðum. En háttv.þm. V.-Sk. hefir líklega ætlast til, að kaupmenn skelfdust svo við þetta fordæmi, yrði það að lögum, að þeir þyrðu aldrei að »spekúlera« af ótta fyrir því, að svo kynni að verða farið með þá framvegis, sem nú er ætlast til. Og væri það þá ekki ólíkt einum »dómi« Wallensteins. Til hans var færður maður, sem var ákærður um að hafa stolið hænu. Wallenstein sagði: »Hengið þið hann«. Rétt í því kom maður með þær upplýsingar, að hinn ákærði væri saklaus. »Hengið þið hann samt«, sagði Wallenstein, »því að ef saklaus maður er hengdur fyrir stuld, hve miklu hræddari munu þjófarnir þá ekki verða«. - Líkt þessu hugsa þeir, sem vilja beita grimd við saklausa menn, sem ekkert hafa til unnið annað en að kaupa leyfilega verzlunarvöru og borgað fullan toll af, til þess að menn reyni síður framvegis að »spekúlera« í tollhækkununum. Eg vil enn fremur ráða háttv. deildarmönnum til að athuga það, að ef þeir samþykkja breyt.till., er þar með dregið úr mögulegleikanum til þess, að láta lögin geta komið í gildi sem fyrst, því að þá þyrftu þau ef til vill að hrekjast milli deilda og enduðu kannske í sameinuðu þingi.

Framsögumaður (Steingrímur Jónsson) Háttv. þm. Vestur-Skaftfellinga sagði, að það mætti ekki leggja mikla áherzlu á að fara ekki út fyrir það, sem fordæmi eru fyrir. Þetta er athugaverð skoðun. Vér Íslendingar, sem stöndum nokkuð aftarlega sem löggjafarþjóð, ættum einmitt að gá vel að því, hvað aðrar þjóðir gera, og helzt aldrei fara út fyrir dæmi þeirra þjóða, sem framar standa hvað löggjöf snertir. Það er nauðsyn fyrir okkur að fara varlega í þessum efnum, því að annars gæti vel svo farið, að við hlypum ýmis gönuskeið til tjóns og skammar, og yrðum í augum annara þjóða ættlerar og heimskingjar, sem ekki kunna fótum sínum forráð. Svona gæti vel farið, ef við færum að brjóta þær reglur, sem alstaðar eru álitnar svo áríðandi grundvallarreglur í löggjöfinni, að alls eigi megi frá þeim víkja.

Kristinn Daníelsson Eg skal ekki lengja umræðurnar mikið um þetta mál, en að eins leyfa mér að segja örfá orð. Það hlýtur að vera áhugamál löggjafarvaldsins og þá líka þessarar háttv. deildar, að þau lög, sem hér ræðir um, eins og öll önnur, nái sem bezt tilgangi sínum. Nú er það ekki tilgangur þessara laga, að einstakir menn ábatist fyrir þau stórmikið á kostnað landsjóðs og standi í samkepni við aðra miklu betur að vígi, sem hvorttveggja mun eiga sér hér stað fyrir atvik, sem aldrei var til ætlast að fyrir kæmi. Eg gat þó ekki greitt atkv. með frv. eins og það kom frá Nd., því eg lét mér skiljast, að það væri brot á venjulegum reglum, að láta lög verka aftur fyrir sig, auk þess, sem frumvarpið ekki fyrirbygði misréttið í samkepninni. Nú er með þessari tillögu ráðin bót á þessu hvorutveggju. Þegar lagður er skattur á allar birgðir jafnt, þá verka lögin ekki aftur fyrir sig og koma jafnt niður á öllum, og mun eg því greiða atkv. með tillögunni. Það, sem háttv. 5. kgk. þm. talaði um grimd, getur alls ekki komið til greina. Það mælir engin sanngirni með, að þeim mönnum, sem þetta ætti að eiga við, haldist uppi að ná óvæntum gróða á kostnað landsjóðs. Slíkt mætti miklu fremur kalla grimd, að láta þá sópa fé í vasa sinn meðan aðrir sætu hjá.

Sigurður Hjörleifsson Hér hafa verið töluð nokkur hörð orð til deildarinnar, ef hún færi að samþykkja þær breyt.till. sem hér liggja fyrir. Það hefir verið talað um grimd og þess háttar. Það hefir líka verið bent á það með hógværum orðum, að ef þetta gengi fram, þá væri það gert, sem ekki væri samboðið siðuðum þjóðum. Eg vil segja að það séu stór orð, að kalla það að réttur sé brotinn á mönnum, ef þetta yrði samþykt. Eg býst við, að það vaki einmitt fyrir þingmönnum, að brjóta ekki rétt einstaklingsins. Hvað hafa menn fyrir sér, er þeir segja slíkt um br.till. þá sem hér er um að ræða? Eg veit ekki betur, en að þjóðfélaginu sé heimilt að leggja skatt, hvernig og hvenær sem það vill, ef því þykir betur svo haga. Því að hér er beint um skatt að ræða. Br.till. fer fram á að lagður sé skattur á eign í landinu. Mér dettur í hug fasteignaskatturinn; þar er líkt ástatt, og kallar þó enginn þann skatt réttarbrot. Og það má segja, að fasteignaskatturinn komi þyngra niður; því að hér er að ræða um vöru, sem gengur ört kaupum og sölum, og þá fær seljandinn sinn skatt endurgoldinn með kaupunum. Vilji hann ekki greiða skattinn, getur hann selt vöruna strax, en það er sjaldan hægt að gera við fasteign. Eg get ekki séð annað, en að hér sé að ræða um skatt, sem snertir einstaklinginn miklu minna en t. d. sá skattur, sem eg mintist á, og mér finst fráleitt að tala um réttarbrot í þessu sambandi.

Framsögumaður (Steingrímur Jónsson) Eg skal leyfa mér sem framsögumaður að gera stutta athugasemd við það, sem tveir háttv. síðustu ræðumenn sögðu. Háttv. þm. V.-Ísf. sagði, að eitt meðal annars, sem ynnist með þessari br.till. væri, að tollurinn félli á kaupandann en ekki á seljandann, og sagði að það væri réttlátt. Það er mikið rétt, að tollurinn lendir á kaupanda, en hann kemur líka niður á seljandanum, því hann heftir söluna á vörunni. Það liggur í augum uppi, að það er erfiðara að fást við vínsölu, ef 500% tollur er lagður á áfengi, heldur en t. d 300%. Eg skal sérstaklega benda á, að það er dálítið hart, og mér liggur við að segja með háttv. 5. kgk. þm., grimd, að leggja nú toll á ný á flösku, sem hefir legið j í 15 ár.  (Sigurður Hjörleifsson: Hún hefir »lagrast« vel)  . Auðvitað, en peningarnir hafa líka »lagrast«. það má heldur ekki gleyma, að tollhækkuninni fylgja ekki eingöngu þeir aurar, sem lagðir eru á hverja flösku, heldur líka vextir og allur sá kostnaður, sem legst á við minni sölu. Því að það fé, sem liggur fólgið í víninu sjálfu, dregur líka rentu. Háttv. þm. sagði, að lögin verkuðu ekki fram fyrir sig; það má auðvitað reyna, að velta málinu við eins og hverjum þykir bezt, en eitt er víst, að hér er farið fram á mikla hækkun. Háttv. þm. V.-Sk. þýðir ekki að »citera« bitter-lögin frá 1907, því þar var að ræða um verulegar birgðir af bitter, sem búnar höfðu verið til í ranglátu tollskjóli. Það er auðsætt, að þetta var óhæfa, og þess vegna ómögulegt að bera bittergjaldslögin saman við það, sem hér á að fara fram. Háttv. þm. V.-Ísf. bar þetta líka saman við hundaskattinn. Þetta er ekki hægt, þótt ekki væri af öðru en því, að hundaskatturinn er lágur skattur, en þessi áfengisskattur er mjög harður. Þar að auki er hundaskatturinn að eins lagður á hunda á vissum aldri, en ekki á þá hunda, sem enn þá eru í móðurlífi. Og á hinn bóginn er mönnum hægt að farga hundinum, ef þeir vilja komast hjá að greiða skattinn. Það má annaðhvort selja hann eða drepa hann. Hér stendur ekki svo á. Hundar eru ekki vara, sem að jafnaði gengur kaupum og sölum. Það er ekki hægt að segja kaupmanni að ónýta birgðir sínar, en það yrði, því vínsölumaður getur ekki flutt vöruna út aftur. Eg skal svara því, sem háttv.þm. Ak. sagði. Það er ekki mín meining, að taka mikið til þess, þótt einstaka maður geti orðið fyrir nokkurri hörku. Slíkt getur alt af borið við, þegar um ný lög er að ræða. En eg legg mikla áherzlu á fordæmið, sem hér á að skapa. Því að þegar einu sinni er búið að leiða asnann inn í herbúðirnar, þegar farið er að láta lög verka fram fyrir sig, og það lög, sem eru mjög hörð, þá liggur í því mikil hætta. Þm. vildi líkja þessu við fasteignaskattinn. Þetta er alls ekki hægt, því fasteignaskattur segir ekki annað, en að löggjafarvaldið leggur kvöð á varanlega eign gjaldþegnsins. En þá vil eg benda mönnum á, að það er mikill munur á að leggja skatt á fasteign og að leggja skatt á viðskifti. Í því verða menn að vera mjög varkárir. Eg býst ekki við, að nokkurn tíma verði lagður svo hár skattur á fasteign, að hún verði óeigandi, en það gæti með þessu móti rekið að því, að svo hár skattur yrði lagður á viðskifti, að hann hefði gjaldþrot í för með sér. Eg er sannfærður um, að hér er verið að stofna mörgum mönnum í verulega fjárhagslega hættu. Að minsta kosti hlýtur tollurinn að koma mjög hart niður. Eg vil í sambandi við þetta mál beina því til háttv. forseta, hvort ekki væri rétt að taka málið út af dagskrá, þar sem á fundinn vantar tvo lögfræðinga, og eg hins vegar álít, að mál þetta sérstaklega taki til þeirra. Eg vil skjóta þessu til háttv. forseta, og mér liggur við að gera það að tillögu minni, að málið sé tekið út af dagskrá.

Eiríkur Briem Það er að bera í bakkafullan lækinn, að fara að taka til máls í þessu máli. - Það er að eins eitt atriði viðvíkjandi þessari breyt.till., sem eg vildi minnast á. Það er, að þegar um tollgreiðslu er að ræða, þá eigum vér öll skil undir samvizkusemi þeirra manna, sem eiga að telja tollskyldu vörurnar fram. En eg álít, að ekkert geti fremur dregið úr samvizkusemi þessara manna, heldur en einmitt sú tilfinning, að þeir séu hafðir fyrir ójöfnuði. Og eg er hræddur um, að ákvörðun sú, er þessi breyt.till. felur í sér, verði skoðuð sem ójöfnuður, og gæti haft töluverð áhrif einmitt til þess að veikja samvizkusemi manna. Þetta er mjög varhugavert atriði, og gæti kostað miklu meira en það sem vinst með breytingartillögunni.

Gunnar Ólafsson Eg ætlaði að eins að gera þá litlu athugasemd við ræðu háttv. 4. kgk. þm., að honum sýnist vera það tilfinningamál að styðja vínsölu. Hann kvartaði um, að þessi breyt.till. mundi hefta vínsölu, menn gætu þá ekki keypt vínið, og verð eg að segja, að eg gæti ekki séð neitt á móti því, þó vínkaup minkuðu. En vínverð hækkar nú strax sem þessi lög eru samþykt, eins á því sem inn var flutt áður. Svo það eru ekki vínkaupendur, sem njóta þess að tillaga mín verður feld, heldur nokkrir kaupmenn, er hafa birgt sig upp eftir að þeim var kunnugt, að þessi lög voru á ferðinni.

Framsögumaður (Steingrímur Jónsson) Mér er persónulega sama, hvort þetta gengur fram eða ekki. En hitt er satt, að mér er það kappsmál, hvort Alþingi eða þessi deild geri slíkt að lögum eða ekki. Mér þykir það ósamboðið virðing þingsins og það setur blett á mitt mannorð sem lögfræðings og alþingismanns. Persónulega má mér standa það á sama, eins og eg áðan tók fram Eg skal leyfa mér að stinga upp á því við háttv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá.

Forseti: Eg sé ekki næga ástæðu til þess að taka málið út af dagskrá, þó eg að vísu hafi vald til þess. En eg skal fúslega leggja það undir úrskurð deildarinnar, hvort málið skuli tekið út af dagskrá eða ekki, ef einhver háttv. deildarmanna óskar þess.

Framsögum. (Ágúst Flygenring) Eg get að mestu leyti vísað til nefndarálitsins, og skal því að eins taka fram örfá atriði. Nauðsynlegt skilyrði fyrir vexti og viðgangi þilskipaútvegs er það, að góð vátryggingarfélög séu í landinu. Að vísu eru hér fáein vátryggingarfélög, en þau eru mjög ófullkomin, þar eð þau ráða yfir litlu fé og hafa ekki átt kost á endurtryggingu. Auk þess er starfsemi þeirra að mestu leyti staðbundin. Hér er því tilfinnanlegur skortur á vátryggingarfélögum, og hefir hann staðið íslenzkum þilskipaútvegi mjög fyrir þrifum, og auk þess leitt hann inn á skakt spor. Nú geta engir aðrir en ríkir menn átt skip hér. En þilskipaútvegur getur ekki þroskast á eðlilegan hátt, fyr en það er á almennings færi að taka þátt í honum, en til þess það geti orðið, eru góð innlend vátryggingarfélög nauðsynleg. Hingað til hafa menn að mestu leyti orðið að vátryggja í útlendum félögum, og hefir það verið mjög skaðlegt fyrir útveg okkar. Hin útlendu félög hugsa ekki um annað en að tryggja sig gegn skaða með mjög háum iðgjöldum; menn hafa hingað til getað fengið vátrygging fyrir því sem þeir hafa viljað, án þess sett hafi verið nokkur skilyrði eða reglur um útbúnað skipanna, er dragi úr hættunni. Þetta leiðir af sér hærri »Forlis-procent«, því útbúnaði skipanna er auðvitað oft ábótavant, þegar engar reglur eru um hann settar, enda því meiri freisting fyrir menn til að vera hirðulausir og jafnvel gerast vísvitandi valdir að tjóni, þegar þeir hafa vátrygt fyrir hárri upphæð. En hækki »Forlis-procenten«, þá hækka iðgjöldin einnig að sama skapi; því fleiri skip sem farast, því meiri peninga útlátum verða félögin fyrir, og því hærri iðgjöld heimta þau til að vinna upp skaðann. - Útlend brunabótafélög hafa farið að á sama hátt; þau hafa engin skilyrði sett, er dragi úr brunahættunni, og því hafa brunar verið talsvert tíðir, og iðgjöldin þar af leiðandi farið síhækkandi á síðari árum. Úr þessu á »samábyrgðin« að bæta. Fyrst með því að vátryggja skip og báta, sem ekki eiga kost á að fá vátrygging í öðrum innlendum félögum. Þar næst með því, að taka að sér endurtrygging fyrir innlend félög. Loks á hún að draga úr hættunni með því að setja nauðsynlegar reglur um útbúnað skipanna, og með því að ákveða, að talsverður hluti af verði skipsins skuli vera í sjálfsábyrgð. Þá verða menn varkárari og hirðusamari. Eg get upplýst það, að elzta vátryggingarfélagið á Íslandi hefir ekki tekið hærri iðgjöld en 5% árlega, og hefir þó vátrygt nálega öll skip við Faxaflóa. Þrátt fyrir mikil óhöpp hefir félagið getað greitt öllum alt, og á nú í sjóði c. 50,000 kr. Það sýnir, að iðgjöldin þurfa ekki að vera há, ef þess er gætt, að eftirlit með útbúnaði skipanna sé gott. Nefndin hefir komið með þrjár breyt tillögur. Í 1. gr. frumv. er gert ráð fyrir, að samábyrgðin, hin staðarlegu félög, er fá endurtrygt í henni, og vátryggjendur, skifti með sér ábyrgðinni eftir hlutföllunum 4/10, 8/10, 8/10. Þessu höfum við breytt aðallega með tilliti til Faxaflóafélagsins, sem hefir það ákvæði í lögum sínum, að vátryggjendur skuli hafa 25% í sjálfsábyrgð, og hefir það reynst vel. Það hefir sýnt sig, að það er fullnægjandi til þess, að eigendur vilji sporna við því að tjón verði á skipum þeirra. önnur ástæða, er mælir með þessari breytingu, er sú, að það getur komið fyrir, að skip sé veðsett fyrir meir en 70%; það geta hvílt á þeim 75%. - Breytingin að staðarlegu félögin skuli ábyrgjast 35% í stað 30% getur ekki verið varhugaverð; það er ekki meiri áhætta fyrir þau að taka sér trygging á 35% heldur en fyrir »samábyrgðina« á 40%. Þá höfum við komið með breyt.till. við 4. gr. frv. Þar er ákveðið, að samábyrgðin megi ekki taka að sér endurtrygging fyrir einstakt félag yfir 60,000 kr. Eg veit ekki hvernig þetta hefir slæðst inn í frv., en líklega hefir það vakað fyrir þeim, er frv. sömdu, að samábyrgðin tæki á sig í einu lagi ábyrgð, er nemi þessari upphæð fyrir hvert einstakt félag, en við ætlumst til, að hún taki jafnóðum sinn hluta af ábyrgðinni á hverju einstöku skipi. Enda kæmi svo lítil upphæð að litlum notum. Fyrir elsta félagið, Faxaflóafélagið, mundu eigi full not verða af minnu en 200,000 kr. ábyrgð. Ætti ákvæðið um 60,000 kr. hámark fyrir hvert einstakt félag að halda sér, yrði að þrískifta Faxaflóafélaginu, þannig að t. d. yrði einn hluti þess í Reykjavík, annar á Seltjarnarnesi o. s. frv. En það kæmi í sama stað niður fyrir samábyrgðina; hún hefði sömu áhættu eins og þó eitt félag væri. - Við leggjum því til, að þetta ákvæði verði felt í burtu. Hvað hagsmunatrygging á afla, veiðarfærum og útbúnaði snertir, þá er ástæðan sú sama þar. Samábyrgðin tryggir þar þann hluta, sem lögskipað er að hafa á skipi, en tryggir þar á móti ekki félagið í heild sinni. Með 6. gr. er svo ákveðið, að tjón sem nemur fullum 2% af tryggingarupphæðinni eða meiru, verði ætíð bætt, og sömuleiðis tjón er nemur fullum 500 kr., þó að það kunni að vera minna en 2%. En aftur er ákveðið í sömu grein, að nemi tjónið meiru en 500 kr., skuli draga þessa 2% af tryggingarupphæðinni frá skaðabótunum. Þetta síðasta atriði um frádrátt hefir nefndinni virzt rangt, og leggur því til að það falli burt. því að sjá má það af dæmum, hversu þetta ákvæði mundi verka. Skip, sem trygt er fyrir 25 þús. kr., en bíður tjón fyrir 600 kr., fær að eins 100 kr. bættar, en skip, sem er trygt 24,000 kr., fengi skaðann bættan að fullu. Þess vegna ráðum við til, að strikað sé yfir þennan síðasta »passus«. En það heppilegasta væri máske, að búin væri til »skala« yfir vátryggingarupphæðirnar, og þá væri ákveðið, hversu mikið skyldi draga frá, bæði í hlutfalli við vátryggingarupphæðina og tjónið, sem skipið yrði fyrir. Það væri auðvitað bezt að gera í reglugjörð, því að það er of umfangsmikið í lögunum. Eg hefi þá ekki meira að segja að sinni, en óska lögunum góðs gengis, því að það er mín sannfæring, að þetta verði ekki að eins til þess, að gera sjávarútveginn tryggari, heldur verði slíkt ábyrgðarfélag, sem hér er gert ráð fyrir, til þess að styðja hann og efla.

Eiríkur Briem Eg vil taka undir með háttv. 3. kgk. þm., að það er mjög æskilegt, sem frv. fer fram á, og frv. í sjálfu sér mjög þýðingarmikið fyrir sjávarútveginn. En viðvíkjandi breyt.till. nefndarinnar er það að segja, að breyt.till. við 1. gr., hvort sjálfsábyrgð á að vera á 30%, eins og frv. fer fram á, eða 25%, eins og nefndin álítur, getur verið álitamál. Að trygging sé fyrir 75%, er ekki varhugavert, ef ekki þyrfti að óttast, að virðingar væru óáreiðanlegar. 2. breyt.till. er alveg sjálfsögð, eins og framsögum. sagði, og eg skil ekki, hvernig ákvæði frv. eru komin inn. En eg vildi að eins skjóta því til nefndarinnar, hvort ekki væri rétt að bæta við innan klofa í 4. gr. frv. á eftir »hagsmunatrygging«: »afla, veiðarfærum og útbúnaði«, til þess að hún væri í fullu samræmi við 1. gr. c. Eg held það væri betra, og mætti gera það við 3. umr. En eg stóð upp aðallega vegna 3. breyt.till. Eg er samdóma nefndinni um, að 6. gr. a. frv. geti ekki staðið eins og hún er. Það hlýtur að vera í ógáti, að þar stendur 2% í stað 500 kr. En eg álít það varhugavert, eins og nefndin gerir, að fella síðustu setning liðsins alveg burtu. Eins og framsögum. tók fram, verður alt af að vera dálítil upphæð, sem ekki er bætt, en þar er rétt að það gangi eitt yfir alla, og þá verður líka að draga eitthvað frá þeim upphæðum, sem annars eru bættar, og það hefir mikla þýðingu, ef maður verður fyrir skaða; það getur annars verið til hagsmuna fyrir hann, að láta skaðann verða meiri en vera þyrfti, til þess að skaðinn verði svo mikill, að hann verði bættur. Á síðasta þingi voru samþykt lög um brunabótasjóð, og þar var til tekið, að ef skaðinn væri ekki meira en 30 kr., þá skyldi hann ekki bættur, en ef bruninn væri meiri, þá skyldi draga frá 30 kr., því að annars kæmi fram misrétti. því sama máli er að gegna hér. Það er freisting fyrir mann, sem bíður 400 kr. skaða, því þá fær hann ekkert, en ef skaðinn er 500 kr., þá er hann endurgoldinn. Það er freisting, að láta skaðann verða meiri. Það er því mín meining, að 500 kr. væri felt burt, en í þess stað sett minni upphæð, t. d. 300 kr. Vil eg þess vegna skjóta því til nefndarinnar, að breyta þessu í samræmi við það, sem eg hefi haldið fram hér. En eg hefi ekki sjálfur komið með breyt.tillögu. Það gæti nefnd þá við 3. umr. málsins.

Framsögum. (Ágúst Flygenring) Viðvíkjandi því, sem hv. 2. kgk. talaði um að bæta inn á milli sviga í 4. gr., þá er eg ekkert á móti því, að það verði tekið upp við 3. umr. En eg álít, að það geri svo sem hvorki til né frá, því að það væri hvort sem er tæplega tæmandi. Við 1. gr. er það skýrt, hvað við sé átt. Þegar það stendur í lögunum, þá er auðsætt að gera þau skilyrði gildandi, sem vera ber og krafist verður. Viðvíkjandi sjálfsábyrgðinni má líta svo á, að það sé allmikill hluti, þegar hún er ákveðin 25%. Hvað snertir skaðabætur, þegar á að greiða þær samkvæmt 6. gr., þá er markið það, að það sem ekki nær 2%, þá er það lítill skaði og þá geti ekki komið til greina að bæta hann alment. En þegar hann þó er orðinn 500 kr., þá er skaðinn orðinn fram yfir það vanalega smá-»havarí«, og þá orðinn svo mikill, að rétt er að bæta hann, og í þeim tilfellum er samábyrgðin skyld að borga. En það er ekki eins mikil freisting og menn halda, að gera minni skaða stóra. Auðvitað skal eg ekki bera á móti því, að það er freisting að komast upp að takmarkinu, til þess að fá hlutinn bættan, en við þeirri freistingu verður aldrei spornað, og alt af verður maður að hafa eitthvert lágmark. Eg skal lofa því, að nefndin taki þessi atriði, sem háttv. 2. kgk. þm. benti á, til athugunar. Án þess að eg þó sjái, að hægt sé að bæta úr þessum ákvæðum, nema með því að búa til »skala« og setja fast verð. En þetta skal, sem sagt, verða tekið til athugunar í nefndinni, og gert eins vel og hægt er.

Eiríkur Briem Tilefnið til þessa frumv. er það, að það er farið að siga á seinni hluta bankavaxtabréfa þeirra, er heimilað var að gefa út með lögum 20. oktbr. 1905. Má gera ráð fyrir að þau verði búin löngu fyrir næsta þing. Því er það að eg, eftir samráði við bankastjórnina, kem fram með þetta frumv. Eg skal geta þess, að það er að öllu samhlj. lögum 20. oktbr. 1905 um 2. flokk bréfanna með þeim einum breytingum, að heita má, að vitnað er í þau lög á stöku stað. Samt finst mér þetta svo mikilsvert mál, að eg álít sjálfsagt að setja nefnd í það, og vil eg stinga upp á 3. manna nefnd.

Framsögum. (Jens Pálsson) Þar eð engar breytingartillögur hafa komið fram við frumvarpið, finn eg ekki ástæðu til að bæta neinu við það sem eg sagði við 2. umr. málsins.

Gunnar Ólafsson Því er svo varið um þetta mál, eins og mörg önnur, að það er flutt eftir áskorun kjósenda. Eins og kunnugt er, er engin höfn á svæði því er hér er um að ræða, en ýmsir staðir þar þó betri lendingarstaðir en aðrir, og eru þeir aðallega við ósa og víkur, er skerast inn í ströndina. Framrensli ánna mynda oft rif í sjóinn, og er þar skjól eður hlið sem kallað er bakvið rifin. Þannig er því varið með Skaftárós. Það er ekki meining héraðsbúa að þar myndist föst verzlun, þó löggilding fáist. En verði staðurinn löggiltur, getur það orðið hægra að fá skip til að koma þar við með varning, og mundi það þannig létta að stórum mun aðflutninga sýslubúa, sem nú eru afar erfiðir svo sem kunnugt er bæði á sjó og landi. Ef skip fengjust til að koma þarna, þá er sérstaklega Síðumönnum borgið í því efni, að þeir fá þungavörur þangað og það er þeim til ósegjanlegs hagræðis. Eg vona að hin háttv. deild lofi þessu litla máli að ganga fram.

Lárus H. Bjarnason Eg skal játa það að þetta mál er hvorki merkilegt né hættulegt. En eg sé að háttv.þm. V.-Sk. hefir fleiri slík frumv. meðferðis, og þó nokkur munu vera á ferðinni í Nd., og vil eg því stinga upp á að frumv. þetta verði sett í nefnd. Til þeirrar nefndar mætti svo vísa hinum löggildingarfrumvörpunum eftir því sem þau kæmu fram. Það er nokkur ástæða til að athuga slík frumv. í nefnd. Löggildingar geta haft nokkra hættu í för með sér; það getur valdið óþægindum t. d. í toll-eftirliti, sóttvörnum o. s. frv., ef óþarflega víða eru löggildar hafnir.

Gunnar Ólafsson Eg sé enga ástæðu til að kjósa nefnd í þetta mál. Löggildingar eru ekki það stórkostlega athugaverðar, enda hefir þingið til þessa yfirleitt samþykt þær, þegar um hefir verið beðið. - Það er að vísu ekki víst, svo sem þegar er bent á, að verzlun komi upp þarna fyrst um sinn, en það er ekki rétt að neita löggildingum þar sem þær gætu bætt samgöngur.

Ágúst Flygenring Að vísu er eg ekki kunnugur þessum stað sem beðið er um löggilding fyrir, en eg veit að öll strandlengjan þar fyrir sunnan hefir ávalt verið talin hættuleg. Hv. þm. V.-Sk. talaði um að þarna væri rif er mætti hafa skjól af. En það er næsta fjarstæða; það er ómögulegt að hafa skjól af sandrifum, þau eru svo breytileg; þau flytja sig oft á hverju ári. Það sem hefir komið þessu máli á stað er líklega ekki annað en þessi vanalega ímyndaða hagnaðar von, að góð verzlun muni undir eins koma upp, og skip muni fremur fást til að koma við, ef staðurinn bara er löggiltur. Hvílíkur barnaskapur. - Eg er viss um það, að ekkert skip fæst til að koma á þennan stað. Sveitaverzlun mætti stofna þar gegnum sýslunefndina, þó ekki væri löggilt, og hefði hún þá sama rétt, sem verzlanir á löggiltum svæðum. Það er ekki að öllu leyti satt að löggildingar hafi ekki verið feldar hér í þinginu. Það er ekki langt síðan felt var að löggilda stað, þar sem er góð höfn og mikil mannvirki, nefnil. Viðey. Hvernig getur þingið þá verið þekt fyrir að löggilda Kúðaós og Skaftárós. Það skil eg ekki. Enda úir og grúir alstaðar af þessum löggiltu stöðum, sem ekkert gagn er að. - Hvað þessa staði snertir sérstaklega, þá eru þeir með öllu ómögulegir fyrir almennar siglingar; en máski líka það vaki fyrir flutningsmanninum loftsiglingar!

Steingrímur Jónsson Eg mun greiða atkvæði með frumv., hvort sem það verður sett í nefnd eða ekki. En eg mæli með því að það verði sett í nefnd, með því að mér finst frumv. nokkuð óákveðið. Í frumv. stendur »við Skaftárós«, en engin nánari takmörk; af því verður ekki séð, hvort staðurinn er fyrir austan eða vestan ósinn. Ef til vill er ósinn færanlegur; rennur máske eitt árið hér og annað árið þar. Þetta þarf að athuga og tilgreina nánar í frumv., og ræð eg því til að nefnd verði kosin.

Jens Pálsson Af því að hér er um Skaftafellssýslu að ræða, sem er í vandræðum út úr hafnaleysi, þá finst mér ástæða til að verða við beiðni sýslubúa sjálfra um löggilding, ef einhverir staðir eru mögulegir, og mun eg því greiða atkvæði með frumv.

Kristinn Daníelsson Mér finst heppilegt að kjósa nefnd í þetta frumv., og vísa svo til þeirrar nefndar öllum slíkum frumv., eftir því sem þau koma frá Nd., sameina síðan öll slík frumv. og afgreiða þau öll sem ein lög frá alþingi.

Jens Pálsson Eg sting upp á að málinu verði vísað til hinnar nýskipuðu nefndar.

Framsögumaður (Eggert Pálsson) Mál þetta er að minni ætlun nægilega skýrt og útlistað í nefndarálitinu, og get eg því verið stuttorður um það nú. Nefnd sú, sem kosin var í málið hefir eiginlega klofnað í þrent, var að eins 3 manna nefnd, og gat því ekki meira klofnað. En þótt nefndin hafi klofnað svo mjög, er það þó að eins aukaatriði, sem nefndarmennina hefir greint á um. Um aðalatriðið, að fá tryggingu fyrir því að biskupsvígsla ávalt skuli fara fram hér á landi, var nefndin öll sammála, og nefndin tjáir stjórninni og biskupi þakkir fyrir, að stórt spor í þá átt var stigið við síðustu biskupsvígslu, og þá eigi sízt ráðherra fyrir það, að koma með frumv., sem ef það verður að lögum, gefur trygging fyrir, að biskupsvígslan skuli hér eftir alt af fara fram í landinu sjálfu. Mál þetta er þannig einn partur af sjálfstæðismálinu, og ætti því að verða vel tekið af öllum þeim, sem af heilum hug unna sjálfstæði lands og þjóðar. En til þess að þessu verði komið á, þurfa biskuparnir að vera tveir, biskup og vara-biskup. Það er sem sé almenn regla kirkjunnar, að biskup skuli vígjast af biskupi, svo að ef vér ekki hefðum neinn biskup hér til að vígja þann reglulega biskup yrði samkvæmt þeirri reglu, að sækja vígsluna til Danmerkur. Um þennan góða tilgang frumv. er þannig nefndin alveg sammála, en ágreiningurinn nær að eins til aukaatriðanna. Frumv. stjórnarinnar gerði ráð fyrir, að vara-biskup fengi 500 kr. í laun á ári, og get eg ekki séð að það sé ofmikið, þar sem um jafnveglega stöðu er að ræða. Þetta hafa h. meðnefndarmenn mínir ekki viljað fallast á, og hefir þó annar þeirra í rauninni farið miklu lengra, þar sem hann vill stofna tvö regluleg biskupsdæmi hér á landi. Hvað mig snertir þá get eg játað, að mér er það ekkert kappsmál, hvort vara-biskup er launaður eða ekki, en mér finst það þó æskilegt, að kirkjan gæti veitt þessi lítilfjörlegu laun, sem farið er fram á í frumv., eins og í viðurkenningarskyni einhverjum sinna mætustu og ágætustu kennimanna, því úr flokki þeirra yrði vara-biskup að sjálfsögðu tekinn. En eftir þeim sparnaðartón, sem heyrist af mörgum munni hér í deildinni, mun víst ofmikið þykja, að verja því fé kirkjunni til eflingar og vegsemdarauka. Stjórnarfrumv. vill láta biskup þann sem vígir hinn reglulega biskup heita varabiskup, og í því liggur, að starf hans geti orðið meira en það eitt, að vígja biskup. Hann á þannig eftir nafninu að dæma ekki að eins að vígja presta í forföllum aðalbiskupsins, heldur líka gegna embætti hans að öðru leyti, þegar þess þyrfti með. En til þess yrði hann þá að vera búsettur nálægt biskupssetrinu, eða í námunda við Reykjavík. En þar sem tilgangurinn er sá, að aðalstarf þessa manns verður það, að vígja biskup, þegar þess þarf með, þá virðist svo sem betur mega fara að hann heiti »vígslubiskup« en ekki »varabiskup«, Að því er snertir það ákvæði, að konungur veiti varabiskups- eða vígslubiskups embættið, þá liggur það í augum uppi, að orðið »embætti« á hér ekki við, ef tillaga þm. Snæf. (S. G.) verður samþykt, að varabiskup fái engin laun. Og fari svo, sem eg fyrir mitt leyti óska ekki eftir, þá verður við 2. umr. að breyta orðalagi greinarinnar í samhljóðun við það. Annars finn eg ekki ástæðu til á þessu stigi málsins, að fara fleirum orðum um þetta mál. Hvernig sem deildin kann að ráða fram úr ágreiningsatriðum vor nefndarmanna, vona eg að frumv. þetta verði svo búið frá þessu þingi, að vér hér eftir ekki þurfum að sækja biskupsvígsluna út yfir pollinn, ef fráfarandi biskup yrði ekki fær um að vígja eftirmann sinn.

Sigurður Gunnarsson Eins og h. framsm. nefndarinnar 1. þm. Rangv. (E. P.) tók fram, erum við samdóma í aðalstefnunni. Okkur tvo greinir einungis á um það, að hann vill halda (varabiskups-)laununum, en eg tel það óþarfa. Eg hygg það sé hégómi að vera að launa það starf, sem ekki verður ástæða til að inna af hendi, nema örsjaldan, og ekki sé eg að það sé neinn sæmdarauki í því fyrir vígslubiskup að hirða þessi laun. Árni Helgason stiftprófastur - í daglegu tali oftast nefndur Árni biskup -, hafði engin laun og hélt þó fullri sæmd sinni. Eg fæ heldur ekki séð neina brýna þörf þess, að vígslubiskup búi nálægt Reykjavík. Í þá stöðu ætti að tilnefna einhvern ágætasta og virðulegasta kennimann kirkjunnar, án tillits til þess, hvar á landinu hann væri, en auðvitað þarf vígslubiskup að fá sér endurgoldinn ferðakostnað og annan kostnað, er hann vígir nýjan biskup. Það er svo sjálfsagt, að eg álít öldungis óþarft að taka það fram í frumv. Hins vegar felst eg á þá breytingu á stjórnarfrumv., að konungur skipi vígslubiskup eftir tillögum prestastéttarinnar í landinu. En ráðherra þarf ekki hér til að nefna, því það er sjálfgefið, að skipun vígslubiskups gengur gegnum hans hendur, svo sem er um öll mál, er fyrir konung eru borin. Að öðru leyti vona eg að háttv. deild taki þessu litla frumv. vel. Með frumv. á að eins að tryggja það, að biskupsvígsla geti jafnan fram farið í landinu sjálfu.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Nú held eg að einhverjir menn, sem orð mín heyra í dag kunni að súpa hveljur eða taka andköf, þegar svo djúpt er tekið ár í sjó, að þeim gefur að heyra talað um það að stofna eigi nýtt biskupsdæmi, er kosta eigi á ári landið 4000 kr., þó að ekki sé ætlast til, að til þessa sé tekið fyrri en næst verða biskupaskifti hér á landi, og það enda þótt verja eigi þessu fé til eflingar sjálfstæðis, sóma og dýrðar guðs kirkju hér á landi voru. Það situr nú að vísu ekki á mér að ganga hér fram fyrir skjöldu og berjast einn fyrir sæmdarauka kristninnar á landi hér, úr því þeir hávirðulegu prelátar, sem með mér voru í nefndinni um varabiskupinn treystu sér ekki til að fylgja mér né höfðu djörfung til að hefja nú með mér merki hins forna Hólastóls. En eg fæ þó eigi að mér gert, úr því að eg varð við mál þetta riðinn, fæ ekki fullnægt sjálfum mér, nema með því einu móti að reka þetta mál svo langt sem eg álít að það eigi að komast, þegar fram líða stundir, þó að byrlítið kunni að vera nú í fyrsta róðri. Eg skal ekki fara mörgum orðum um það, hvaða þýðingu það hefir fyrir Norðurland og þjóðina í heild sinni að endurreisa hið forna Hólabiskupsdæmi og með því vekja hjá þjóðinni endurminningu fornrar frægðar og þjóðmenningar. En geta vil eg þess strax, að svo hefir fásinnan og skammsýnin verið mikil meðal sumra á þingi hér eigi alls fyrir löngu í sumum málum kirkjunnar, að fram hafa komið tillögur um það fyrir nokkrum árum, að biskupsdæmi landsins yrði lagt niður, og það hefir jafnvel verið borið fram af þeim, sem þótst hafa viljað sjálfstæði landsins. Að mínu áliti hefir ekki verið framin öllu verri pólitísk glópska á alþingi Íslendinga á hinum síðari árum. Ef Ísland hefði verið svift biskupi sínum og það hætt að vera sérstakt biskupsríki, þá hefði það í kirkjumálum án efa orðið líkt statt og Færeyjar, orðið vesalt prófastsdæmi og aum undirtylla undir Sjálandsbiskupi Dana. Biskupsembætti vort er hið elzta og sæmilegasta embætti hér á landi og undir það eru runnar rammar og fornar stoðir frá elztu og beztu tímum þjóðveldisins. Biskupsstól fengum vér fyrstan í Skálholti 1056, og varð Ísleifur son Gizurar hvíta fyrstur biskup hér á landi. En sem stundir liðu fram, tóku Norðlendingar að una því lítt að hafa ekki biskup fyrir sig; fóru þeir því þess á leit við Gizur biskup Ísleifsson, að hann léti af höndum þann fjórðung landsins, sem mestur var þá og mannflestur í biskupsdæmi hans, en það var Norðlendingafjórðungur, og væri þar nýtt biskupsdæmi; lét hann tilleiðast að verða við beiðni þeirra. En þá virtist svo um stund sem þetta ráð ætla að stranda á því, að enginn höfðingja norðanlands vildi upp standa og leggja bújörð sína eða höfuðból til biskupsseturs. Sjálfgefið var að biskupssetrið mundi verða í Eyjafirði eða Skagafirði. En loks varð Illhugi prestur Bjarnason til þess að gefa höfuðból sitt og föðurleifð Hóla í Hjaltadal til biskupsaðseturs 1107, og varð þá biskup þar Jón hinn helgi Ögmundarson. Síðan voru Hólar biskupsstóll Norðurlands nær 700 ár. Íslenzku biskuparnir, Skálholts og Hólabiskup, stóðu fram á miðja 12. í öld undir erkibiskupnum, fyrst í Hamborg, síðan Brimum og þar næst í Lundi. Alla þá tíð stóð biskupsdómurinn á Íslandi með miklum blóma. En 1154 var erkibiskupsstóll settur í Niðarósi og undir hann voru þá íslenzku biskupstólarnir lagðir. Kom þá brátt annað hljóð í bjölluna, því að Þrándheimsbiskupar tóku brátt að verða mjög afskiftasamir um skipun biskupanna og hlutsamir um íslenzk kirkjumál á ýmsan hátt, og leyfðu sér jafnvel, þegar fram í sótti, þá dirfsku, að fara að stefna utan íslenzkum veraldarhöfðingjum, og loks kom svo, að norrænir biskupar urðu skipaðir að tilhlutan hins norska kirkjuvalds og Noregskonungs bæði að Hólum og Skálholti. Hafði það hinar háskalegustu afleiðingar, því að það er yfirleitt tvísýnt, hvort landið hefði nokkurntíma komist undir erlend yfirráð, ef útlent kirkju- og konungsvald hefði eigi náð undir sig yfirráðum íslenzku kirkjunnar. Útlendu biskuparnir gengu alveg í þjónustu konungsvaldsins og gerðu alt, sem í þeirra valdi stóð, til að fá yfirráð konungs hér á landi aukin sem mest í öllum greinum og sjálfstæði og frelsi landsmanna skert að sama skapi. Má þetta út af fyrir sig vera mönnum góður lærdómur um það, hve mikilvægt það er, að íslenzka kirkjan sé óháð erlendu valdi, og nái sínu forna frelsi aftur. Enda þótt eg viti, að mál þetta nái ekki fram að ganga fullum fetum að sinni, þá hefi eg þó viljað hreyfa því til þess, að menn fari að íhuga þetta efni og gefa því gaum. Mönnum verður og að skiljast, hve mikilvægt það er þjóðlífi voru, að vekja upp aftur fagrar endurminningar fornra og góðra daga. Endurminningarnar frá Hólum og Hólamönnum eru líka svo fagrar og oss svo kærar, að nauðsynjalaust er, að þær skuli liggja í gleymsku. Hólar hafa átt svo marga nýta menn, bæði biskupa og aðra, sem varpað hafa frægðarljóma á ættland sitt og þjóð. Eg nefni svo sem að fornu þá biskupana Jón Ögmundsson, Brandana báða. Jörund og Laurentius, sem allir voru mætir menn og miklir fyrir sér, að eg nú ekki tali um aðra eins ágætismenn sem Jón Arason og Guðbrand Þorláksson; þeirra hróður fer með himins röndum, og þeir eru ógleymanlegir alla daga, meðan nokkur man eitthvað til sögu þessa lands og bókmenta. Skálholt var eiginlega lagt niður sem biskupssetur 1786. Þá var skólinn fluttur þaðan og hingað suður, en stólsjarðirnar seldar, og rann andvirði þeirra alt í ríkissjóð Dana. Hinn síðasti Skálholtsbiskup, Hannes Finnsson, fékk að vísu leyfi til að sitja í Skálholti til dauðadags (1796) og þá jörð hafði hann keypt. En ætluð hafði honum verið jörð hér fyrir neðan Heiði, og var þar til nefnt eitt af tvennu: Elliðavatn eða Skildinganes. Á Hólum sátu biskuparnir lengur, fram undir 1800. Þó var áður farið að brydda á því, að ýmsum mönnum var mjög hugleikið að fá öllu komið hingað suður, að »centralisera« hér syðra öll yfirráðin, andleg og veraldleg. Þetta, sem menn aðhöfðust um 1800, var eitt hið hvimleiðasta verk og eitthvert hið ósvikulasta einveldis brennimark, sem hægt var að setja hér á land og þjóð. Hið forna þing vort - frá 10. öld - var lagt niður; sambandinu og samhangandi framhaldi milli gamla þingsins og þess núverandi var slitið. Það var gerð 45 ára eyða í sögu þessa elzta löggjafarþings í veröldinni, sem enn stendur. Þeir miklu menn, sem að þessu verki unnu, hafa sett þann blett á minningu sína, að hann verður aldrei af þveginn um aldurdaga. Verk þeirra hér um voru bæði ógóð og óþjóðleg. Aðalstyrinn sýnist ekki hafa staðið um sjálfan biskupsstólinn, heldur um prentsmiðjuna; með henni vildi Magnús Stephensen leggja undir sig og Landsuppfræðingarfélagið allar bókmentir landsins. Beztu menn norðanlands, eins og Stefán amtmaður Þórarinsson á Möðruvöllum, settu sig af öllu afli á móti því, að Hólastóll og skóli væri lagt niður og prentsmiðjan suður flutt. En nefnd sú, er skipuð hafði verið til þess að ræða um afdrif Hólastóls, komst loks að þeirri niðurstöðu, að stóllinn skyldi lagður niður og fluttur suður með þeim plöggum, sem honum heyrðu til. Það þarf ekki mikið að rýna í bækur og skjöl frá árunum eftir 1800 til þess að sjá það, hvílíkur harmur var þá í Norðurlandi, sem og var að vonum, er Norðlendingar höfðu nú í einu mist biskupsstólinn, skólann og prentsmiðjuna. Og það er átakanlegt að heyra orð margra gamalla Skagfirðinga þá, þeir geta varla ógrátandi minst á þessar aðfarir. Manni verður nær á að klökna við orð þeirra. Það væri ekki meira en skylt, að minnast hér ýmsra ágætra Hólamanna frá þessum hermdardögum. Má þar fyrsta nefna þá Hjálmarssonu, Pál og Halldór, er báðir voru hinir merkustu menn. Páll varð síðar prestur á Stað á Reykjanesi, en Halldór andaðist skömmu eftir fyrri aldamót (1805) í Hofstaðaseli í Skagafirði. Enginn af hinum síðustu Hólamönnum hefir verið þvílíkur ræktarmaður sem Halldór. Áður en skjalasafn Hólastóls er sent suður, skrifar hann það upp, blað fyrir blað, eins og hann orðar það sjálfur, til þess að fróðleikur þessi allur fari þó ekki úr Norðurlandi. Þá er Halldór kominn í elli, og varla er annað hægt að sjá, en að hann hafi blátt áfram skrifað sér dauða af rækt við stólinn og menjar hans. Þeir bræður Páll og Halldór voru helztir til fyrirsvars af hinum síðustu Hólamönnum, því að officialinn, síra Þorkell Ólafsson, var þá gamall, enda friðsamur maður og lét því ekki mjög til sín taka. Eg er ekki Norðlendingur og mætti því ætla, að ekki sæti á mér, að halda þessu efni svo mjög fram; eg er heldur ekki kennimaður, og mundi öðrum því standa þetta nær. En eg get blátt áfram ekki orða bundist, úr því að svo nærri þessum málum er nú stefnt, og eg lít svo á, að sóma kirkju og kristni hér á landi verði ekki með öðrum bætti fullborgið, eigi ríki og kirkja framvegis að verða í sameiningu hvort við annað, en með því að endurreisa Hólastól hinn forna fyrr eða síðar. Þótt eg að vísu geri mér ekki neinar gyllingar um það að þessu máli verði nú ráðið til þeirra lykta, sem æskilegastar eru, þá finst mér það þó skylda mín að gerast talsmaður þess, ef ríki og kirkja annars eiga að verða í sambandi framvegis, sem litlar líkur eru til að nokkur breyting verði á fyrst um sinn. Og enn sýnist ekki vera dautt í öllum kolum í Norðurlandi um það, að fá Hólastól endurreistan. Eða hvað merkja prestafundirnir þeir annað, er þar hafa nú verið haldnir um allmörg undanfarin ár, og hefir ekki hið mikla skáld Norðurlands nýlega sungið hinum forna Hólastól og minningunni um hann lof og dýrð einmitt við þau tækifæri? Er þetta ekki að virða sem eins konar viðleitni til þess að kveða upp - hafði eg nærri sagt - biskupsdæmið norðlenzka? Það sem eg vil fá og vona að geta fengið framgengt að sinni, og er að minsta kosti í áttina í þessu efni, er það, að skipaðir verði 2 officiales (vígslubiskupar), annar fyrir norðan land, en hinn fyrir sunnan; hefir mér og öðrum meðnefndarmanni mínum (S. G.) komið saman um það að laun hafi þeir engin, en þó vil eg að þeir fái »gratiale« (500 kr.) þegar þeir vígjast, og svo borgun eftir reikningi fyrir starfa sinn. Þetta er svo sanngjörn krafa, að eg vænti þess fastlega, að þingið fallist á hana. Væri eg klerkur og í sporum hinna virðulega presta og preláta, er í nefndinni hafa setið með mér, þá myndi eg fyrirverða mig fyrir að hafa ekki viljað eða þorað að fylgja fram jafnsjálfsagðri kröfu og þeirri að sýna hinu forna Hólabiskupsdæmi hæfilegan sóma. En nú mun eg ekki fara frekar út í þessa sálma að sinni, og að eins mælast til þess að málinu verði vísað til 2. umr. Trúi eg því ekki fyrri en eg tek á því, að ekki rísi allir þeir þm., sem nú eru hér í sætunum norðan yfir fjöll, eins og einn maður með aðalefni þessa máls.

Sigurður Gunnarsson Út af hinum síðustu orðum hins háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og meðnefndarmanns míns, skal eg taka það fram, að eg kannast fyllilega við að hafa svo harða húð, að fyrirverða mig engan veginn fyrir framkomu mína í þessu máli. Hins vegar er mér ljúft að geta þess, fyrir mína hönd og hins meðnefndarmanns míns (E. P.), að við höfum notið mikils fróðleiks hjá hinum hv. meðnefndarmanni okkar (J. Þ.), og erum við honum mjög þakklátir fyrir. Við höfum fylstu ástæðu til að tjá honum alúðarþakkir fyrir hið þjóðræknislega hugarfar hans, er svo ljóslega kemur fram í þessu frumv. En það liggja önnur drög til þess, að við höfum ekki séð okkur fært að eiga samferð með honum alla leiðina, og mun eg síðar skýra það nánar. Vil ekki spilla því að frv. hans fái að koma til 2. umr., og mun því geyma aths. mínar þangað til. Það er að eins vottur þess, hve mikla virðing eg ber fyrir hinu þjóðræknislega hugarfari hans, þótt öðruvísi líti eg á þetta mál, og vel hefði þorað að fylgja honum, ef mér hefði virst leiðin hin rétta.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Eg hefi fátt eða ekkert um þessa till. að segja. Tók hið helzta fram um daginn, þegar talað var um svipað efni, sem féll þá, án efa af misskilningi margra, því að bæði var frumv. það vel úr garði gert og málefnið sjálft er merkilegt. En nú gefst mönnum kostur á að bæta úr því glappaskoti með því að sþ.till. þessa, er fer í þá átt að landstjórnin leggi frv. fyrir næsta þing um þetta merkilega og áríðandi málefni.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Eins og háttv. deild mun sjá miðar frumv. þetta aðallega að því, að veita sáttanefndum úrskurðarvald með vissum skilyrðum í ýmsum smærri málum, til þess að minka þann kostnað og fyrirhöfn, sem rekstur slíkra mála hefir í för með sér, og gera aðganginn til að ná rétti sínum miklu léttari. Kostnaðurinn við að ná smáskuldum inn með málssókn, er oftast svo mikill, að margir kynoka sér við að leggja út í mál, hversu réttmætt sem það annars kann að vera, og rétturinn kemur þannig til í rauninni að rýma fyrir óréttinum, að eg nú ekki tali um, að kostnaður þessi getur líka lent óþægilega niður á skuldunautunum sjálfum, þeir geta oft orðið að borga meira í málskostnað, en skuldinni sjálfri nemur. Það er því sjálfsögð skylda löggjafarvaldsins að bæta úr þessum vandkvæðum, með því að gera meðferð slíkra mála svo óbrotna, einfalda og ódýra, sem mögulegt er. Sá er líka tilgangur þessa frumv. og eg vona því, að háttv. deild taki því vel.

Flutningsmaður (Björn Jónsson) Eg vil leyfa mér að taka það fram, að frumv. þetta er ekki þess innihalds, að ekki megi prenta umr. í þetta sinn, heldur að eins að létta af lagaboðinu um að gera það. Það er allur munurinn, að þingið getur í þessu máli ályktað að gera hvort heldur sem það vill, að láta prenta umræðukafla þingtíðindanna eða látið það vera. Það hefir alveg frjálsar og óbundnar hendur í því efni, ef frumv. þetta nær fram að ganga. Að það vanti yfirlýstan vilja þjóðarinnar í þessu máli, er að vísu að nokkru leyti rétt, en eg verð að segja það, að ef þm. mætti ekkert annað gera, en það sem margyfirlýstur vilji þjóðarinnar væri fyrir, þá væri starfsfrelsi þingsins ónotalega heft. Vitaskuld er alveg sjálfsagt, þegar um stórmál er að ræða að leita álits þjóðarinnar, en hér er ekki um slíkt mál að tefla, enda segir stjórnarskráin, að þm. séu einungis bundnir við sannfæring sína, en ekki vilja kjósenda. Skil ekki annað en að það mætti létta af lagahaftinu þess vegna. En eg vil leyfa mér að spyrja: Hefir fengist yfirlýstur vilji þjóðarinnar um tollhækkunina, og er þó nærri búið að samþ. það mál hér á þinginu, án þess nokkur hafi verið að spurður, - og á þá að gera þessu smámáli hærra undir höfði, en því? Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) beindi þeirri spurningu til háttv. forseta, hvort búið væri að lofa annari prentsmiðju prentun á umræðuparti þingtíðindanna. - Mér kemur ekki við að svara því; - en eg leyfi mér að mótmæla því, að það sé gert, án þess að spyrja aðrar prentsmiðjur um það, hvort þær fáist til að gera verkið fyrir minna verð. Á síðasta þingi var prentunin falin einni prentsmiðju, án þess að aðrar fengju tækifæri til þess að bjóða í hana. Eg þykist vita, að það hafi verið gert, ekki af því, að þingforsetarnir þá hafi verið hluthafar í þeirri prentsmiðju, svo sem eg hefi heyrt fullyrt, en sel ekki dýrara en eg keypti. En hitt finst mér undarlegra, ef verið er að lofa einhverju verki, áður en það er víst, hvort verkið verður unnið, og áður en nokkur vitneskja er fengin um það, hvort aðrir vilji vinna verkið fyrir minna verð. Annars skil eg ekki, hvers vegna verið er að eyða svo löngum tíma til þess að ræða jafneinfalt mál og þetta er. Sumir háttv.þm. virðast gera sér í hugarlund, að þetta sé kappsmál fyrir mér. Mér dettur auðvitað ekki í hug að mæla mig undan sérplægni og hlutdrægni frekar en aðra menn; en eg verð að biðja hv.þm. að athuga það, að þótt þetta frv. yrði felt, þá er þessi stofnun, sem prentunin er ætluð, ekki búin að fá þessa atvinnu, því það eru fleiri prentsmiðjur hér í bænum, og ef t. d. sú prentsmiðja, sem eg hefi undir höndum, skyldi hljóta þessa vinnu, þá hefir háttv. minni hluti unnið fyrir gýg. Ástæðurnar fyrir hinum löngu ræðum háttv. minni hluta, eru eins og vant er að vera, þegar ekki er hægt að finna rök fyrir sínu máli, tómar vífilengjur og hégómi. Eg get sagt það, að mér er dálítið sárt um, að minni hlutinn nái ekki að koma því fram með ofstopa, að feld verði fyrsta sparnaðartillagan, sem komið er fram með á þessu þingi. Það er svo langt frá, að eg græði nokkurn hlut á því, þótt frumv. þetta nái fram að ganga, að eg eða mín prentsmiðja mundi þvert á móti hafa óhag af því. Því eg skal gjarnan skýra frá því, að eg ætla mér að bjóðast til að láta mína prentsmiðju taka að sér þá vinnu, ef frumv. verður felt. En það fer eg auðvitað á mis við verði frumv. samþykt og hætt við prentunina. Eg skal að eins bæta því við, að það er verið að tala um atvinnutjón, en þetta verk, sem hér er um að ræða veitir svo sem 1½ manni atvinnu þessa mánuði, sem eru á milli þinga. Auk þess ber ekki að taka upp á landssjóðs arma atvinnuhnekki einstakra stétta. Það væri þá miklu nær, að landssjóður legði lítilsháttar fúlgu í styrktarsjóð prentara, því að það er góð og þarfleg stofnun, og ætluð til þess að styrkja þá, sem verða fyrir atvinnumissi. -

Jón Magnússon Mér þótti það undarlegt að heyra háttv.þm. Barð. (B. J.) vera að tala um það, að meiri hlutinn skyldi ekki beygja sig fyrir minni hlutanum í þessu máli, eins og það gæti komið fyrir. Eins og það sé ekki svo sem sjálfsagt, að vilji meiri hlutinn að málið fái framgang, þá gangi það og fram, en þrátt fyrir það, hefir minni hlutinn fult leyfi til þess að láta álit sitt í ljósi. Það var sagt við 1. umr. þessa frv., að meiningin með frumv. þessu væri einungis sú, að fá afnumið lagahaftið, og háttv. flutnm. (B. J.) hélt því fram, að það væri einungis form - til þess að þingið hefði óbundnar hendur í þessu efni. En háttv.þm. Dal. (B. J.) var svo meinlegur að koma því upp, að það var dálítið annað, sem hann meinti með því, heldur en flutnm. (B. J.), sem sé það, að hætta ætti við að prenta alþingistíðindin, og þessu áliti sínu til frekari áréttingar, las hann upp kafla úr þingmálafundargerð Dalamanna. - Eg ætla því aðallega að tala um málið, eins og það væri tilgangurinn að hætta að prenta þingtíðindin, - því það hlýtur að vera tilgangur frumv., enda væri hér um engan sparnað að ræða, ef halda á áfram að prenta þingtíðindin, eins eftir sem áður.  (Björn Jónsson: því ræður þingið)  . Vitanlega ræður þingið því - en það er ekki alt af sami vilji, sem ræður á þinginu. - Mér varð það á við 1. umr., að láta mér þau orð um munn fara, að eg sæi ekki svo mikið eftir peningum þeim, sem ganga til þingskriftanna, af því að þeir hefðu oft komið efnilegum námsmönnum og öðrum ungum mönnum að gagni til þess að afla sér menningar. Og eg stend við þetta; eg stend við það, að eg tel peningum landsins að þessu leyti vel varið. Hitt veit eg vel, að þetta er ekki neitt aðalatriði í málinu. Það var sagt, að mál þetta væri svo lítilsvert, að óþarfi væri að vera að tala mikið um það. Getur verið að svo sé í augum háttv. flutnm. (B. J.). Fyrir mínum augum lítur það alt öðruvísi út. - Fyrir mér er það mikilsvert, að það sem gerist hér á alþingi verði alþjóð kunnugt. Mér finst það undarlegt, ef hér á að ríkja þingræði og þjóðræði, að gera kjósendum ómögulegt að kynna sér framkomu þingmanna sinna á alþingi. Því er heldur ekki hægt að neita, að margur hefir fengið mikinn »pólitískan« fróðleik úr alþingistíðindunum, og við gerum alt of lítið úr þm., ef það er alt einkisvert sem þeir segja. Hér á alþingi eru þó saman komnir allajafna þeir menn, er eigi eru síztir meðal þjóðarinnar, og oft hafa þar verið beztu menn hennar. Háttv. þm. Barð. (B. J.) hélt því fram, að sér væri þetta alls ekki kappsmál. Mér sýnist hinn háttv.þm. þó leggja mjög mikið kapp á þetta. Ef hinn háttv. meiri hluti vill koma málinu fram, þá gerir hann það auðvitað, eins og eg hefi áður sagt, en ber þá og ábyrgðina; skal eg ekki tala frekara um það. Hinu leyfi eg mér að mótmæla bæði fyrir mína hönd og minna flokksmanna, að minni hlutinn sé á móti þessu frumv., af því að minni hluta menn séu hluthafar í prentsmiðjunni Gutenberg. - Þetta getur ekki verið rétt, því að mér vitanlega á enginn þm. minni hlutans nú og heldur ekki neinn þm. í meiri hluta síðasta þings nokkurn hlut í þeirri prentsmiðju. Eigin hagsmunir geta því ekki hafa komið oss til að hlynna að Gutenberg. Það var talað um það, að þingtíðindin væru einskis virði vegna þess, að ræðurnar kæmu þar ekki fyrir almenning, eins og þm. hefðu talað þær. Yfirleitt held eg þær komi í þingtíðindunum nokkurnveginn þannig í aðalatriðum, sem þær hafa verið fluttar, og hvað við kemur þeim ræðum, er skrifaðar hafa verið á þessu þingi, þá er þeim eftir því sem eg hefi komist næst, fult svo vel náð eins og á undanfarandi þingum, en þótt svo væri, að ræðurnar væru dálítið öðruvísi en þær voru fluttar, þá sýna þær þó, eins og háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) tók fram við 1. umr., það sem þm. vildi sagt hafa. Eg vona að frumv. þetta nái ekki samþykki hinnar háttv. deildar; mér finst alt of fljótt að samþ. það að svo komnu, skil heldur ekki í því, að það sé lífsnauðsynlegt að flýta því svo feikilega, raska þeirri skipun, er nú hefir haldist í þvínær hálfa öld.

Jón Ólafsson Það er leiðinlegt og á illa við, að hér skuli hafa verið talað svo mikið um atvinnu og hag einstaklinga. Alt það tal á að vera þessu almenna þjóðarmáli alveg óviðkomandi. Alt slíkt tal liggur svo lágt, að það á að liggja fyrir neðan það sem vér sem fulltrúar þjóðarinnar lítum á. Af þessari orsök vildi eg óska, að áskorun prentaranna, sem hér hefir borist oss, hefði aldrei fram komið. Eg er samdóma háttv.þm. Barð. (B. J.) um það, að beri ekki nauðsyn til þjóðarinnar vegna að prenta umræðupart þingtíðindanna, þá eigum vér ekki að fara að vinna óþarft verk til að veifa fáeinum einstaklingum atvinnu. Sú stétt er svo virðuleg og sjálffær, að hún á hvorki að þurfa slíks né hugsa til þess. En úr því að vakið hefir verið máls á þessu einstaklinga-máli á annað borð, þá skal eg leyfa mér að leiðrétta dálítið, sem háttv. flutnm. (B. J.) sagði. Hann sagðist hafa heyrt, að forsetarnir væru hluthafar í prentsmiðjunni. - Þessu bar háttv.þm. Vestm. (J. M.) á móti og sagði jafnframt, að enginn þm. mundi eiga hlut í henni. Hvorttveggja vil eg leiðrétta. Hvorki núverandi né fyrverandi forsetar eiga né hafa nokkru sinni átt nokkurn minsta hlut í »Gutenberg«. Eg á hlut í prentsmiðjunni og mun vera einn þingmanna hluthafi í henni. (Nei, það er satt, 2. þm. Rvk. (M. Bl.) er líka hluthafi); öll hlutabréfin eru stýluð á nafn og verða ekki seld utanfélagsmönnum án samþykkis stjórnar félagsins, svo að um þetta er mér fullkunnugt. En jafnframt þó að eg sé eigandi í prentsmiðjunni, þá hefði eg helzt kosið, að þessu atvinnuspursmáli hefði aldrei hreyft verið, því að það er málinu gersamlega óviðkomandi. Eg er samþykkur háttv. flutnm. um það, að óviðurkvæmilegt sé að laumast til að prenta þingtíðindin í kyrþey, án þess að öðrum prentsmiðjum sé gefinn kostur á að bjóða í prentunina. En því kynlegra er, ef satt er, að hv.þm. Barð. (B. J.) skuli sjálfur hafa laumast til í kyrþey að taka undir sig prentun skjalapartsins. Annars vil eg ekki fara nánara út í þetta atvinnuspursmál, því að það er, eins og eg tók fram áðan, málinu alveg óviðkomandi. Háttv. flutnm. sagði, að undarlegt væri að vilja leita vilja þjóðarinnar í smámálum; taldi það við eiga að eins í stórmálum. Eg er honum samþ. um það, að leita beri vilja þjóðarinnar í stórmálum. En mönnum getur missýnst um, hvað er stórmál eða ekki, og er skýrt dæmi þess umræðurnar í þessu máli á dögunum. Í mínum augum er þetta stórmál. Hv. þm. Barð, (B. J.) veit eins vel og eg, hve vel það mæltist fyrir, er skipað var fyrir um það, að umræður á ráðgefandi alþingi fyrrum skyldu fram fara fyrir luktum dyrum. En er hér ekki farið fram á það sama sem að halda þingið fyrir luktum dyrum, eða þó annað verra - að halda það í pukri? Hverjir af landsmönnum heyra það, sem hér fer fram? Pallarnir taka um 80 manns, en þangað komast ekki aðrir en þeir, sem duglegir eru að troðast inn, og ef litið er upp þangað, má ganga úr skugga um, að flestir, sem þar eru daglega eru unglingar, en kjósendur mjög fáir. - Raunar hafa nokkrir menn aðgöngu að hliðarherbergjunum, en flest er það kvenfólk og unglingar. Er þetta kjósendum landsins næg vitneskja um það, sem fram fer á þingfundum? Þó að skjalaparturinn og atkv.gr. sé prentað, þá er það með öllu ónógt. Nafnakall er ekki nema við stöku atkv.gr., og þó að nafnakall væri í öllum, þá væri það alsendis ónógt, því að óvíst er, hver ástæða dregur hvern til þess að vera með eða móti, hver getur haft sína ástæðu. Eg verð að telja þetta hið mesta haft og óviðurkvæmilegt í alla staði. Kjósendur eiga heimtingu á að vita, hverja skoðun vér höfum látið í ljósi. Það hefir verið sagt, að þingtíðindin væru lítið lesin. Eg veit, að þau eru víða talsvert mikið lesin. En þó að þau læsu ekki nema 2-3 menn í hverjum hreppi, þá er það þó mikilsvert, því að þeir geta þá frætt hina. Eins og ástandið er nú í landinu, þá eru alþingistíðindin hin eina fróðleiksuppspretta fyrir alþýðuna til að fræðast um pólitísk efni. Menn kunna að segja, að alþýða manna geti haldið blöð til þess að fræðast um þetta efni. En menn halda alment ekki blöð svo mörg, að nægi til að sýna álit frá fleiri hliðum, menn eru alment ekki svo efnum búnir, að menn geti það. Og það er verra en ekki að lesa blöð frá einni hlið. Það er vottur um ljósfælni að þora ekki að láta sjá orð sín, láta kjósendur ekki fá að vita, hverjar efndir - eða vanefndir - hafi orðið á heitum þingmanna við kjósendur sína. Það hefir verið sagt, að þetta mál væri ekki flokksmál; eg vona, að svo sé ekki, þó að atkv.gr. við 1, umr. benti helzt til þess, og mun þó hafa nokkuð gengið þar til metnaður háttv. meiri hluta í deildinni, að málið félli ekki við 1. umr. Eg hygg, að öllum hv.þm. sé ljóst, hverja ábyrgð þeir hafa í þessu máli. Það er ekki víst nema þeir, sem sakna alþ.tíð., leggi annan tilgang í það að hætt er að gefa þau út, ef svo fer, en þeir þm., sem fylgja því fram. Það hefir verið sagt, að í nefndarálitunum mætti oftast sjá, hversu umr. hafi fallið. Ekki er þó hægt að sjá það í þessu máli. ef engin nefnd verður í það sett. Auk þess eru í nefndarálitunum oftast að eins almennar athugasemdir um málin; stundum eru þau stutt, að eins nokkrar línur, og eru þá oft nánari ástæður geymdar til framsögunnar og umræðnanna. En í þessu er þekkingin á málinu fólgin, að heyra ástæður með og móti. Það hefir verið sagt, að í sumum smáríkjum væru þingræður ekki prentaðar. Þetta er satt, mér er kunnugt um það, því að eg hefi sjálfur verið í slíkum smáríkjum. En þar eru stór blöð og þau flytja umræður eða inntak þeirra. Þar á er sá munur, að einstakir menn annast þar prentunina, en hér gerir landssjóður það. En hér eru ekki svo stór blöð til. Tvö stærstu blöðin, sem flutt hafa umræðu-ágrip fáeinna af mælendum í einu máli til þessa, og gert það hlutdrægnislaust, að því er mér hefir virzt, hafa ekki getað tekið nema nokkuð af ræðunum, og margra ástæðna og merkisatriða hefir þar verið vant. Og þess verður ekki að vænta um fyrirsjáanlegan tíma, að blöðum vorum vaxi svo fiskur um hrygg, að þau geti meira. Þess vegna er eina ráðið til að gera almenningi hér heyrinkunnugt, hvað á þinginu gerist, að prenta þingtíðindin sem áður. Og þó að ekki sé loku skotið fyrir það, að forsetar megi stundum láta prenta þingræður, ef þeim lízt svo, þá berst eg á móti því, að þjóðin sé svift þeirri einu tryggingu, sem hún hefir gagnvart þingmönnum. því að þetta mundi leiða til þess, að loka þinginu og heyja það í pukri.

Flutningsmaður (Björn Jónsson) Eg vona, að endir þessa máls verði með minna kappi en nú hefir verið um hríð. Ef útlendingar væru hér viðstaddir eða aðrir, þeir er skildu ekki hvað fram færi, mundu þeir mega ætla, að hér væri um stór velferðarmál lands og þjóðar að tefla. Það er óþarft að bregða oss fylgismönnum þessa frumv. um kapp; vér höfum lýst því yfir, að þetta væri ekki flokksmál. Annað mál er það, að mikill hluti flokksins er því fylgjandi, og er það vottur þess, að þeir menn skilja málið rétt. En minni hlutinn hér á þingi hefir jafnan staðið sem einn maður á móti frumv., svo hefir kapp þeirra manna verið mikið, og það er ekki undarlegt, þó að málið verði kappsmál með því lagi, ef slíku fer fram dag eftir dag. Þessi ákaflega hátíðlegu ummæli h. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), um að ekki mætti heyja þingið fyrir luktum dyrum, er brosleg næsta, þegar til þess er litið, að hér er als ekki um neitt slíkt að ræða. Allir vita, að þingið er og verður háð í heyranda hljóði, hvað sem líður þessu nýmæli. Hitt er það, að það er þjóðin sjálf, almenningur út um land, sem hirðir ekki um að kynna sér það sem talað er á þingi fremur en ef það gerðist fyrir luktum dyrum. Hún hagnýtir sér ekki betur en það þennan dýrmæta fjársjóð, þessa miklu bók, alþingistíðindin, sem þjóðinni er send á landsins kostnað, og enginn eða varla nokkur maður les í heilum sýslum. Eg veit að þingtíðindin eru töluvert lesin sumstaðar, t. d. í Þingeyjarsýslu. En hvað sannar það? Þingeyingar lesa manna mest bækur, þeir eru alætur á prentað mál, ef svo mætti að orði kveða. Þeir lesa líklegast hverja bók, sem út kemur á íslenzka tungu, spjaldanna á milli. Um þetta atriði um atvinnutjónið, að frumv. bakaði einni stétt manna atvinnutjón, sem sé prenturunum, er það að segja, að ekki er mér um að kenna þær umræður, sem út af því hafa spunnist. Eins og kunnugt er, hefir komið fram áskorun frá þessari stétt um að halda áfram prentun alþt., annars hefði enginn á þetta minst. Um forseta síðasta þings sagði eg það eitt, að eg hefði heyrt, að þeir væru hluthafar í þeirri prentsmiðju, sem þeir sömdu við um prentun. Og munu þeir vera óskemdir af þeim ummælum mínum, enda enn ósannað mál, hvort þeir séu hluthafar eða ekki. Það atriði, að þjóðin viti ekkert um þingið nema hún fái þingtíðindin, er og ekki rétt. Blöðin flytja allra helztu fréttir af þinginu; þar við bætist og að þingtíðindin koma svo seint til manna, að þeir muna ekki orðið eftir málunum, eða eru fyrir löngu hættir að hugsa um þau. Ef annars er um að ræða kappsmál, þá er munurinn á flokkunum sá, að meiri hlutinn vill spara, en minni hlutinn eyða. Það er sama um hvern hégóma, sem er, að minni hlutanum þykir sjálfsagt að eyða úr landssjóði til þess, sem síður hefir verið til áður. Mér þætti nógu fróðlegt að heyra, án þess að eg geri nokkra rekistefnu út af því, hvað háttv.þm. Vestm. (J. M.) átti við með því að drótta því að mér, að mér hafi gengið eitthvað annað til þess að flytja þetta frumv., en þær ástæður, sem eg hefi greint. Samt sem áður liggur mér slík aðdróttun í léttu rúmi. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) fór að tala um það, að eg hefði sölsað undir mig prentun skjalapartsins. Honum má þó vera það vel kunnugt, að það eru deildaforsetarnir, sem því ráða sem öðru, er þinginu við kemur í þá eða þvílíka átt; forseti sameinaðs þings kemur þar hvergi nærri. Sami háttv.þm. talaði um ljósfælni. Það er stórt og skáldlegt orð, en ef um nokkura ljósfælni er að ræða, þá er hún hjá virðulegum kjósendum þessa lands, því að ef þingtíðindin hafa svo mikið ljós að geyma, sem sumir þm. vilja vera láta, þá er það ljósfælni að vilja aldrei opna þá bók. Eg segi ekki, að bókina opni í hæsta lagi ?20, ?50 eða ?100 hluti kjósanda, en fáir eru þeir. Svo er og þess að gæta, að kjósendur fá þrásinnis ekki að heyra það, sem þm. hafa sagt eða vildu sagt hafa, þegar þeir töluðu, heldur það, sem þeir vildu eftir á mælt hafa, þ. e. eftir að búið er að hrinda því, sem þeir sögðu eða það, sem skrifararnir hafa náð. En óvanir menn geta ekki náð ræðum vel, sem ekki er von. Það er oft og einatt ekki heil brú í því, sem þeir skrifa fyrst. Þetta er ekki sagt þeim til hnjóðs, það er eðlilegt, að slíkar tilraunir mistakist í fyrstu. Eg vil skjóta því til háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), þó að hann vildi raunar ekki heyra neitt um atvinnustyrk, hvort ekki væri nær að verja þessu fé, sem fer í prentun alþt. til þess að gefa út þarfari bækur, t. d. kenslubækur, sem svo mjög vanhagur um.  (Jón Ólafsson: Fé er veitt til þeirra)  . Veit eg það, en mætti þá ekki auka það að miklum mun. Eg endurtek það, að ef meiri hlutanum er þetta kappsmál, þá er það í því skyni að spara, en hinum í því skyni að eyða, það er ómögulegt að taka það öðru vísi; og tillagan sú, að setja nefnd í málið er af þeim toga spunnin, að minni hlutinn vill svæfa málið. Mín tilætlun er sú, að ef þetta frumv. verður samþykt, þá verði gefinn út sem áður skjalapartur, því að hann verður hvort sem er að prenta handa þingmönnum. En þar úr er mestan fróðleik að hafa, þar sem eru nefndarálit, breyt.till. o. fl. Þar með sé og prentuð gerðabók þingsins með atkvæðagreiðslum (nafnakalli m. m.). Sömuleiðis virðist mér og hlýða, að prentaðar væru umræður um sambandsmálið, enda hafa og margir æskt þess. Með þetta er eg sannfærður, að þjóðin verður harðánægð, enda hafa margir merkir menn látið þá skoðun sína uppi. Eg mótmæli því, að nefnd verði sett í málið, og vona, að það fari nefndarlaust til 3. umr.

Jón Magnússon Það er langt frá því, að eg vildi beina því að háttv. flutningsm. (B. J.), að það væri af eigingjörnum hvötum, að hann flytti þetta frv. og fylgdi því svo fast fram; eg tók það þvert á móti fram, að svo mundi ekki vera. Hitt sagði eg, að þegar væri verið að koma slíku máli fram með afbrigðum, og það er eigi væri lengra áliðið þingið, þá yrði manni að detta það í hug, að eitthvað annað byggi undir, en það sem komið væri í ljós, hvað sem það svo kynni að vera. Háttv. flutningsm. (B. J.) sagði, að meiri þörf væri á að styrkja útgáfu kenslubóka, heldur en að eyða svo miklu fé til þingtíðindanna, en eg vil benda á, að ekki stendur á þinginu að styðja útgáfu slíkra bóka, heldur miklu fremur á höfundunum. Sá styrkur, sem þingið ver í þessu augnamiði, er víst það eina fé, sem sjaldnast gengur upp. Annars skal eg ekki lengja frekar umr. um mál þetta. En vil styðja þá till., er fram hefir komið um það, að nefnd sé sett í málið.

Pétur Jónsson Mér datt það ekki í hug, að nú mundu verða svona langar umr. um þetta frumv., fanst það óþarft. En það skal eg taka fram, að eg hefi verið hálf-tvíbentur í þessu máli, mér hefir frá upphafi þótt umræðupartur alþingistíðindanna nokkuð dýr bók. En eitt er mér kappsmál og það er það, að sú staðhæfing, er háttv. flutningsm. (B. J.) bar fram við 1. umr., að víða væri ekki skorið upp úr alþingistíðindunum, sé ekki látin ráða úrslitum í þessu máli. Háttv. flutningsm. (B. J.) þótti ekki mikið mark takandi á því, þó að alþingistíðindin væru nokkuð lesin í Mývatnssveit og víðar í Þingeyjarsýslu af þeirri ástæðu, að Þingeyingar væru alkunnar »alætur« á alt prentað mál. - Einnig gerði hann nokkuð lítið úr kunnugleik mínum til sveita; eg mundi hvergi til þekkja nema í mínu héraði. Af því virtist hann svo draga þá ályktun, að kunnugleikinn væri hans annarsstaðar á landinu. En eg get fullvissað hann um það, að eg hefi ferðast um miklu fleiri sveitir þessa lands, en hann. Eg hefi þar að auki lifað alla mína daga, sem alþýðumaður uppi í sveit, en það hefir hann ekki gert. Mér er því kunnugra en honum um líf og háttu alþýðu, og mér er það kunnugt, að býsna margir alþýðumenn eru all-vel heima í ræðuparti alþingistíðindanna, og njóta þar af bæði gagns og ánægju. Eg tel það beinar öfgar hjá háttv. flutningsm. (B. J.), að menn í Þingeyjarsýslu séu nokkuð verulega frábrugðnir öðrum alþýðumönnum hér á landi, hvað lestrarfýsn og bókafróðleik snertir, sízt í hinum betri héruðum. Yfir höfuð að tala er íslenzk alþýða mjög hneigð til bóka. Hitt getur verið, að einstaka hérað sé hér frábrugðið, en einmitt slík héruð ættu að standa til bóta.

Jóhannes Jóhannesson Háttv. aðalflutningsm. þessa máls (B. J.) hefir haldið því fram, að frumv. þetta miðaði að eins til þess að afnema þá lögskipun, er gerði forsetunum að skyldu, að láta prenta ræðupart alþingistíðindanna. Hins vegar hefir hann sjálfur í dag komið fram með aðdróttun um það, að forsetar síðasta þings hefðu einmitt í þessum efnum misbeitt valdi sínu, og úr annari átt er gefið í skyn, að jafnvel einnig núverandi forsetar hafi eigi farið sem bezt með þetta vald sitt. Þetta gerir mig, sem fylgdi frumv. við 1. umr., nokkuð hikandi í máli þessu, því eg vil ekki auka vald forsetanna til þess, að enn meiri misbeiting geti átt sér stað. Vil því gjarna styðja að því, að málið sé sett í nefnd í þeirri von, að nefndin komi fram með tillögur í þá átt, að útiloka, að misbeiting á þessu valdi forsetanna geti átt sér stað framvegis.

Hálfdan Guðjónsson Það lítur svo út, sem þetta mál sé orðið að kappsmáli, og kemur mér það mjög á óvart. - Hélt, að menn mundu alment álíta þetta frumv. meinlaust, og það er það óneitanlega; en þó er það ekki þýðingarlaust, líti maður á það frá sparnaðarhliðinni. Það hefir verið talað um atvinnuspjöll í sambandi við það. Hverja snerta þau atvinnuspjöll? Prentara og þingskrifara; en því er búið að svara rækilega. Einnig hefir verið sagt, að við afnám alþingistíðindanna mistust ýms mikilvæg sögudrög, en mér finst sú ástæða vera nokkuð veigalítil. - Eg get ekki skilið, að nokkur mundi sá sagnfræðingur, er entist til þess að pæla í gegn um öll alþingistíðindin. Það getur verið satt, að með þessu afnámi færi skemtun nokkurra manna forgörðum og fárra þó. En er hún ekki nokkuð dýr skemtunin sú? Mér finst menn ekki athuga það nógu vel, að hér er einungis um heimild að ræða, að ekki þurfi að sjálfsögðu að prenta alþingistíðindin. - En ef þjóðin óskaði, að þau yrðu prentuð framvegis, eins og að undanförnu, þá yrði það auðvitað gert. - Þessir menn, sem nú beita sér á móti þessu frumv. segja, að hér sé að eins um innanþings-raddir að ræða, er andæfi prentunar-skyldunni. Þetta er ekki satt. Úr talsvert mörgum áttum hafa komið fram óskir mætra manna um það, að prentuninni yrði hætt. En skyldu nú þessir menn geta bent á margar raddir utan þings, er vilja það, að þessu sé haldið áfram? Þá hefir því verið haldið fram, að ekki væri annarsstaðar að fá verulegan pólitískan fróðleik en í þingræðunum. Þá vil eg segja, að ekki væri síður þörf á að láta prenta það, sem gerist á nefndar-fundunum. Ein stærsta og mikilvægasta ástæðan gegn því, að ræður þessar séu prentaðar, er sú, auk kostnaðar-atriðisins, að með því er tíma þingsins mjög eytt til óþarfa. Þess ber og að gæta, að flestar þær ræður, er nokkurt bragð er að, eru prentaðar í blöðum landsins á heppilegasta tíma, það er meðan málin eru á dagskrá hjá þingi og þjóð. Þá er og sagt, að það sé af ljósfælni, að þessu er fylgt fram, það er að segja, að menn séu hræddir við það að láta sjá ræðurnar sínar á prenti. En er það þá af ljós-fælni, að áskoranir hafa komið fram víða utanþings um þetta efni? Alkunn eru orðin: »Af ávöxtunum skuluð þér þekkja þá!«. Þegar til bókanna er litið, þá getur ekki verið um neina ávexti að ræða, nema þær séu lesnar. - Ætti að dæma gagn þingtíðindanna eftir þessu, hygg eg það mundi verða næsta lítið, því að lítið eru þau lesin og af fáum. Hagsýnn mundi varla sá bóka-útgefandi þykja, er tæki það að sér að gefa út þingræðurnar. Það væri óðs manns æði, þar sem það er víst, að sú bók yrði ekki keypt svo heitið gæti. Getur það þá verið hyggileg ráðstöfun og samvizkusamleg að lögskipa útgáfu þeirra á kostnað landssjóðs? Einkennilegt finst mér það, að flestir menn, sem eg hefi talað við hér utan þings, hafa látið í ljósi óskir um það, að þetta frumv. verði samþykt. Eg er á móti því, að nefnd sé sett í málið. Tel það liggja svo ljóst fyrir, að þess sé engin þörf.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Eg skal ekki lengja umræður um mál þetta, en vil að eins spyrja, hvort háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) hafi lesið æfisögu Péturs biskups. Skyldi hún hafa verið eins skýr, hefðu þingtíðindin frá því um miðja síðustu öld ekki verið til? Mér væri líka forvitni á að vita, hvernig hann hugsar sér skrifaða væntanlega æfisögu Jóns Sigurðssonar án þingtíðindanna. Ekki er mér ljóst, hvað háttv.flm. meina með frv. þessu, ef geyma á ræðurnar skrifaðar í handriti. Þá verður þó undir öllum kringumstæðum að halda innanþingsskrifurunum, og þá fer sparnaðurinn ekki að verða ýkja mikill. Þá hefir líka verið gert mikið úr því, að þingtíðindin væri gagnslaus. En eg vil leyfa mér að segja, að þessir menn fari þar með ósatt mál. Eg held að almenningur lesi þau miklu meira en þessir menn halda, og eg er fullviss um það, að eins og varið er blöðum vorum og blaðamensku, þá eru einmitt þingtíðindin það eina rit, sem unt er að nota til þess að fá sanna pólitíska þekkingu vor á meðal, og að tala þeirra manna í hverju bygðarlagi, er nokkuð verulegt vit hefir á landsmálum, mun að miklu leyti fara eftir því, hvað margir lesa þingtíðindin.

Hálfdan Guðjónsson Eg get svarað þeim fyrirspurnum háttv. 1. þm. S,-Múl. (J. J.) með því, að æfisaga dr. P. P. mundi ekki hafa orðið honum til minni sóma, þó þingtíðindin hefði ekki verið til; og Jón Sigurðsson var oftast í forsetastólnum, og því ekki mjög við þingræður riðinn.

Flutningsmaður (Björn Jónsson) Eg hugsa að umræðurnar séu orðnar meira en nógar um þetta frumv. og skal eg því ekki lengja þær að óþörfu; vonast eftir því, að háttv. þingd. láti málið ganga til 3. umr.

Jón Ólafsson Með því að þetta mál veldur allmiklum skoðanaskiftum, og að öðru leyti varðar engu fyrir þingið í ár, þá vil eg leyfa mér að koma fram með þá tillögu, að það verði kosin 3 manna nefnd til að athuga málið.

Flutningsmaður (Björn Jónsson) Eg verð að telja það hégóma að fara að skipa nefnd í þetta mál, og auka með því nefndarfarganið í þinginu, þar sem nú munu vera nál. 40 nefndir starfandi. Málið er heldur ekki svo stórt eða flókið, að það sé miklum erfiðleikum bundið fyrir þingmenn að glöggva sig á því. Eg verð því að leyfa mér að mótmæla nefndarkosningu í þessu máli.

Jón Þorkelsson Eg vil lýsa því yfir, að eg hefi ekkert á móti því, að nefnd sé skipuð til að athuga þetta mál. En runnið hafa á mig tvær grímur um það, hversu með það skyldi fara að öðru leyti. Prentun þingtíðindanna hefir vitanlega mikinn kostnað í för með sér, en hinsvegar er ekki þýðingarlaust fyrir söguna, hvort hætt er að prenta tíðindin eða ekki. Ýmsar raddir hafa heyrst um lestur þingtíðindanna; sumir segja, að þau séu mikið lesin og aðrir, að þau séu lítið lesin. En yfirleitt vantar þó yfirlýsingar um, hver vilji landsmanna sé í þessu máli. Að minsta kosti minnist eg ekki að hafa séð eða heyrt yfirlýsingar frá nema einu kjördæmi. Áður en gengið er til atkv. vil eg leyfa mér að gera þá fyrirspurn til háttv. forseta, hvort það sé rétt, sem eg hefi heyrt fleygt, að eftir að búið var að semja um prentun á skjalapartinum, hafi annari prentsmiðju verið veitt vilyrði fyrir ræðupartinum. Ef svo er, álít eg heimildarlaust og rangt og ganga samningsrofi næst að ætla nú í þetta sinn að girða fyrir prentun umræðanna á þingi hér. Svör forseta hér um munu ráða atkvæði mínu í máli þessu að svo gjörvu.

Forseti (H. P.) Út af fyrirspurn h. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) um, hvort prentsmiðjan Gutenberg hafi fengið vilyrði fyrir að fá að prenta umræðupartinn, skal eg geta þess, að eg fyrir mitt leyti hefi gengið út frá því, - og skilist á forseta Ed., að hann væri því einnig hlyntur,- að úr því að Ísafoldarprentsmiðja fékk skjalapartinn til prentunar þá væri sanngjarnt, að skifta þessu þannig á milli, að Gutenbergsprentsmiðja fengi síðar umræðupartinn að öðru jöfnu, en vitanlega hefir ekkert verið ákveðið um þetta milli okkar forsetanna enn sem komið er. Eg fyrir mitt leyti hefi látið það í ljósi bæði við forseta Ed. og aðra út í frá, að mér fyndist sanngjarnt, að með jöfnum kjörum gengi Gutenberg fyrir með prentun á umræðupartinum. Frekara get eg ekki um þetta sagt, að svo komnu.

Flutningsmaður (Björn Jónsson) Eg skal að eins leyfa mér að taka stuttlega fram, að það barst í tal milli mín og annars hvors deildarforsetans, fyrstu daga þingsins, hvort eg mundi hugsa til að gera boð í prentun á umræðunum, ef þær yrði prentaðar í þetta sinn, og kvaðst eg ekki hugsa til þess, ef tekið yrði til að prenta þær þegar í stað og jafnóðum á þingtímanum; að öðrum kosti mundi eg gera það, þ. e. ef þær yrði ekki prentaðar fyr en eftir þing.

Jón Magnússon Eg get vel trúað því, að þörf sé á að gera það, sem hér er farið fram á, en - ef sérstaka ráðstöfun þarf hér að gera frá þingsins hálfu, - þá vil eg skjóta því til háttv. flutningsmanna, hvort ekki liggji beinast við, að þessu máli sé vísað til fjárlaganefndar, áður en því verður ráðið til lykta. Ef sérstaks kostnaðar þarf hér við hinar eftiræsktu ransóknir, þá þarf að veita fé í þessu skyni í fjárlögunum, og væri þá rétt, að fjárlaganefndin athugaði það. Með þessari athugasemd vildi eg als eigi spilla því, að framkvæmt verði það, er um er beðið.

Flutningsmaður (Björn Sigfússon) Út af orðum háttv.þm. Vestm. (J. M.) skal eg geta þess, að þótt tillagan verði samþykt, þá þarf ekki vegna hennar sérstaka fjárveitingu, nema að því er síðasta liðinn snertir. Þar er farið fram á, að tvær hafnir séu mældar upp og gæti fjárlaganefndin athugað, hvort til þess þyrfti sérstakt fé. Til vitarannsókna þarf þess ekki, því að verkfræðingurinn, sem umsjón hefir með þeim, athugar það á ferðum sínum, og hann hefir ákveðin laun. Um ransókn á brúarstæðum er hið sama að segja. Þær ransóknir annast verkfræðingur landsins, og þarf ekki að verja sérstöku fé til þess heldur.

Jón Magnússon Það er alveg rétt hjá háttv. flutnm. (B. S.), að ekki þurfi sérstaka fjárveiting til ransóknar á brúm og vitum. En eitt (síðasta) atriðið heimtar eða krefst fjárveitingar - og það er nóg. Því verður ekki velt þannig við, hvernig sem orðalaginu er breytt, að það hljóti ekki að kosta eitthvað sérstaklega, ef rannsóknin á að verða vel ábyggileg. Það sem eg vildi sagt hafa er því þetta, að ekki sé rétt af hinni háttv. deild að samþykkja tillöguna, nema ráðið sé að veita það fé, sem til þess þarf að framkvæma það, sem hún ræðir um.

Flutningsmaður (Björn Sigfússon) því fer fjarri, að eg sé þeirri uppástungu háttv. þingm. Vestm. (J. M.) mótfallinn, að málinu sé vísað til fjárlaganefndar. Það mætti greiða atkvæði um tillöguna í tvennu lagi. - Skal þá sérstaklega borinn upp síðari liðurinn og honum vísað til fjárlaganefndar. Fyrri hlutann má samþykkja eins og hann er. Annars er það ef til vill réttast að fresta umræðunni, og mætti þá breyta tillögunni.