Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér finnst alveg ómögulegt að láta mál, sem er svo mikils varðandi, að það getur varðað menningu okkar alla og tungu, fara svo hér um garð, að ekki sé einu sinni á það minnzt. Ég verð að segja, að mér finnst í raun og veru, að þetta Alþ., sem hefur nú setið hér í 6 vikur, hefði nú eiginlega átt að hafa nógan tíma til þess að afgreiða ýmis svona mál, sem lágu utan við það beint pólitíska svið, og koma þeim þannig frá, að þau hefðu ekki annaðhvort þurft að tefja þingið eða vera afgr. órannsökuð, og mér sýndist sá svipur á þessu máli, þegar það kom fram, að ólíklegt væri, að það yrði afgr. á þessu þingi. og gaf ég málinu lítinn gaum og fylgdi því lítið eftir í Nd., en þaðan var það afgr. fyrir nokkrum mínútum. Ég var að lesa frv. yfir meðan atkvgr. fór fram um afbrigðin, til þess að sjá, hvernig það væri, og þótti mér rétt að sitja hjá, og ég verð að segja það, að mér sýnist málið þannig vaxið, að leiðinlegt væri, ef þetta Alþ., sem ekki þykir athafnamikið, þó ég verði að játa, að seta þess er réttlætanleg af því, sem fyrir lá, nfl. erfiðleika um stjórnarmyndun að leiðinlegt væri, ef það léti það vera hér um bil sitt eina afrekað afgreiða löggjöf eins og þessa. Alþ. er ríkisins langvoldugasta stofnun. Fyrir mínum leikmannsaugum hefur það hér um bil ótakmarkað vald. Æðsta valdið liggur hjá þjóðinni, en hún felur Alþ. að fara með þetta vald, sem er markað af stjórnarskránni, en einnig henni hefur Alþingi vald til að breyta, er þjóðin hefur látið vilja sinn í ljós við kosningar, og þess vegna ræður það yfir stjórnarskránni sjálfri. Ég segi þetta ekki vegna þess, að ég ætli að halda hér fræðilegan fyrirlestur, en vildi aðeins benda á það, að sú stofnun, sem hefur þetta vald, verður að gæta þess, að þessu valdi fylgir ábyrgð. Ég vil segja það fyrir mitt leyti og skv. minni stefnu, - og ég hélt, að það væri líka stefna míns flokks. -, að ég tel, að löggjöfin eigi ekki að seilast inn á fleiri svið en þörf er á. Ef á að setja löggjöf um slíkt mál sem þetta, mætti með sama rétti setja lög um að láta menn í gapastokkinn fyrir að fara ekki í kirkju. Alþ. hefur áður flaskað á atriði svipuðu þessu, t. d. um mannanöfnin. Um slík mál á að deila í blöðum og á mannfundum. Þeir, sem beita sér fyrir málunum, eiga að koma þar fram. Einmitt löggjöf eins og þetta er vantraustsyfirlýsing á menningu þjóðarinnar. Meðan ekki er um að ræða, að verið sé að grafa undan þjóðskipulagi eða góðum siðum, á löggjöfin ekki að grípa inn á þetta svið. Það gætu þá komið l. um, í hvaða formati ætti að gefa út fornritin. Um það frv. sérstaklega, sem hér liggur fyrir, verð ég að segja, að ég viðurkenni þá hugsun, sem þar liggur á bak við, eins og ég á sínum tíma hefði kannske getað viðurkennt, að það bæri að setja menn í gapastokkinn fyrir að fara ekki í kirkju. En í frv. er allt svo óákveðið. Fornsögurnar mega ekki vera með þeim „málblæ“, að menning og tunga þjóðarinnar bíði tjón af. Hver á að dæma um þetta? Af hverju bíða menningin og tungan tjón? Í hv. Nd. komst sú breyt. inn, að öllum er bannað að gefa út rit, sem samin eru fyrir 1400, nema til fáist sérstakt leyfi. En eins og háðsmerki kemur önnur málsgr., sem segir, að samt megi Hið ísl. fornritafélag gefa út fornrit. En gætu nú ekki komið fram á sjónarsviðið jafnindæl félög og Fornritafélagið, t. d. Bókmenntafélagið eða Sögufélagið? Þau yrðu þá kannske að hætta við sínar útgáfur. Ef fornbréfasafnið væri ekki komið, yrði ríkið að taka í taumana. Bókmenntafélagið hefði ekki mátt gefa út Biskupasögurnar á sínum tíma, og svona mætti lengi telja. Mér er sagt, að ástæðan til þess, að frv. þetta er fram komið, sé, að um það fréttist, að það átti að fara að gefa út Laxdælu með breyttri stafsetningu, sem nú er komin út. Ég hef ekki séð þá útgáfu, en ég hef oft séð kafla úr Íslendingasögum í öðrum ritum og tilvitnanir færðar í nútímastafsetningu, og ég hef alltaf fyllzt aðdáun á því, hvað málið er í raun og veru óbreytt. Maður getur næstum lesið langa kafla án þess að taka eftir því, að hér er komið hið forna mál. En það er einmitt hin forna stafsetning, sem hefur haldið við þeirri firru, að um tvö mál sé að ræða. Það má ekki fara með þetta eins og eiturlyf, sem bara er hægt að fá gegn sérstöku recepti. T. d. í lesbókum fyrir skóla ætti að gefa út kafla úr fornritum með okkar stafsetningu. Enginn maður skrifar nú eins meistaralegan stíl eins og er á okkar beztu fornritum. Ég hefði kosið að tala miklu meira um þetta mál, en það kom hingað í d. mér að óvörum. Mér datt satt að segja ekki í hug, að hv. Nd. mundi gera svo lítið úr sér að fara að afgreiða málið. Það mátti ræða það fram og aftur og láta það svo bíða. Ég held, að okkur takist ekki að vernda menningu okkar, ef hún er svo á heljarþröminni, að eitthvað ætti að geta komið fyrir til næsta þings, sem skemmdi hana til muna. Ég get ekki fylgt þessu frv., í fyrsta lagi af því, að ég er því mótfallinn almennt, að þingið afgreiði slíka löggjöf um mál, sem á að réttu lagi að gera út um á frjálsum vettvangi, og í öðru lagi fæ ég ekki séð, að þetta sérstaka tilfelli, sem um er að ræða, sé svo hættulegt, að rétt sé þess vegna að einoka okkar bókmenntir. Ég álít þvert á móti rétt að gera tilraun sem þessa. Fornritin eru lítið lesin nú, meðfram vegna stafsetningarinnar, sem á þeim er. Ég segi fyrir mig, að ég las ekki Íslendingasögur fyrr en ég var orðinn töluvert stálpaður, vegna stafsetningarinnar. Ég greiði atkv. á móti frv., enda er málið rekið áfram með ofurkappi með margföldum afbrigðum, mál, sem ekkert liggur á. 1) MJ: Í því trausti, að menning okkar og tunga sé ekki svo veik, að hún haldi ekki út til næsta þings, greiði ég ekki atkv.



Ég hafði ekki ætlað að taka til máls við þessa umr. og er því óundirbúinn. Ég verð að taka undir það með síðasta ræðumanni, að málið er ekki svo úr garði gert, að gerlegt sé að afgreiða það. Það kann að vera hægt að breyta frv. til betri vegar, en nú er komið svo nærri þinglausnum, að það mun verða erfitt. Það er tekið fram í grg. frv., hvert er tilefni þess, að það er fram komið. Þar segir svo : „Þar eð skýrt hefur verið opinberlega frá ráðagerð um að gefa fornrit vor út með nútímastafsetningu, stytt og jafnvel umrituð, en slíkt verður að teljast viðsjárvert, ef engar takmarkanir verða settar, þykir rétt, að sett verði lög, sem komi í veg fyrir, að þeim miklu bókmenntaverðmætum, sem þjóðin hefur tekið að arfi frá fyrri kynslóðum, verði þannig stefnt í voða“ Tilefnið mun vera það, að í því blaði, sem ég er við riðinn, birtist sú fregn, að í ráði væri að gefa út fornritin með nútímastafsetningu og jafnframt umrituð. Ég skildi þetta svo, að umrita ætti fornsögurnar á nútíðarmál, og það varð til þess, að ég skrifaði grein og gerði ráð fyrir, að svo kynni að fara, að ef hin fræga setning Guðrúnar Ósvífursdóttur : „Þeim var ek verst, er ek unna mest,“ yrði þýdd á nútímaíslenzku, gæti hún orðið svona : „Auðvitað kynntist ég mörgum agalega sætum strákum, þegar ég var ung, en til allrar bölvunar var ég langtíkarlegust við þann, sem mér þótti vænst um.“ Tilkynningin um útgáfu þessa hafði líka farið í taugarnar á hv. þm. S.-Þ., og það varð, sem sjaldan skeður, að við vorum „á sömu línu“, en hvorugur hafði haft skap til að lesa tilkynninguna til grunna. Það kom í ljós, að það var ekki eins mikill háski á ferðum og við höfðum ætlað. Ég held samt, að það hafi verið gott, að við skyldum misskilja þetta svo, því að ég er fullviss um, að greinar okkar hv. þm. S.-Þ. hafa orðið til þess, að enginn bókaútgefandi lætur sig henda þá ósvinnu í næstu 100 ár að fara að þýða fornbókmenntir okkar á nútímaíslenzku. Við ættum að taka upp þykkjuna fyrir það, að frv. er fram komið, því að það er vantraustsyfirlýsing á okkur. Við höfum vakið krítik og skapað almenningsálit, sem hvort tveggja verður bezta stoðin til að vernda okkar fornu rit. Það er svo margt annað í sambandi við okkar bókaútgáfu, sem getur orðið menningu okkar að tjóni, að rétt væri að snúa sér að því fyrst. Það er nauðsynlegt að gefa út tímarit, sem heldur uppi hlutlausri kritik. Kritik er nú svo lítils virði, að menn eru hættir að leggja neitt upp úr henni. Útgefendur sjálfir held ég jafnvel, að haldi uppi gagnrýni. Það fyrsta, sem ég sá á prenti eftir hv. þm. S.-Þ., var kritik um svæsinn reyfara fyrir eitthvað 30 árum. Bókin hét : „Hinn óttalegi leyndardómur eða brúðkaupsnóttin, sem enginn skildi“ Það væri ekki síður nauðsynlegt nú að taka í gegn ýmislegt af hinum svo kölluðu bókmenntum. Frv., sem hér liggur fyrir, hefur að vísu tekið ýmsum breyt. í Nd., en er samt æðigallað, eins og hv. síðasti ræðumaður benti á. Í 1. gr. er komizt svo að orði, að ekki megi „birta rit hans (rithöfundar) breytt að efni, meðferð eða málblæ, ef breyt. er svo háttað, að menning og tunga þjóðarinnar bíði tjón af“. Hver á að dæma um það? Ég held, að það verði erfitt fyrir pólitíska ráðherra að þurfa að skera úr þessu. 1. gr. segir síðan: „Eigi má heldur sleppa kafla úr riti, nema þess sé greinilega getið í útgáfunni: Má þá sleppa svo og svo miklu, ef þess er aðeins getið, að það sé gert? Ég tel alveg ástæðulaust, að ríkið eitt fari að sjá um útgáfu rita, sem eru samin fyrir 1400, enda er strax gerð ein undantekning. Ýmsir menn, þ. á m. hv. þm. S.-Þ., hafa tekið upp kafla úr fornsögum í sínar bækur, breytt þeim að stafsetningu og jafnvel að orðfæri. Hv. þm. S.-Þ. ætti því ekki að telja það höfuðglæp, þegar aðeins er um að ræða að breyta stafsetningunni. Ég hef blaðað í Laxdælu hinni nýju, og þegar maður er búinn að lesa eina eða tvær síður, fer maður að gá á kápuna, hvort rétt sé skilið um stafsetninguna. Ef þetta gæti orðið til að hæna fólk að fornsögunum, held ég, að mjög vel sé farið. Ég sé ekki, að við getum afgr. málið í því formi, sem það er. Hins vegar má kannske lappa eitthvað upp á þetta frv., en þá verður bara að hafa til þess tíma. Og ég vona, að hv. form. menntmn., af sinni alkunnu sanngirni, sjái um, að við fáum að ræða út um málið, úr því að hv. Nd. hefur ekki getað afgr. það öðruvísi en að demba því í okkur á þessum síðustu dögum þingsins. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri að sinni.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Það er í rauninni aðeins sem þm. í hv. Nd., sem mér fannst ég verða að kveðja mér hljóðs fyrir hönd d., vegna óviðurkvæmilegra orða hv. 1. þm. Reykv. út af afgreiðslu d. á þessu máli. Og því óviðurkvæmilegri voru þessi ummæli, að það virðist sem hv. þm. hafi ekki lesið frv., sem fyrir liggur. Ég veit ekki til þess og sé ekki í þessu frv., að með því sé bannað að gefa út fornritin með nútímastafsetningu. En mér skilst, að það sé út af þessu banni, sem þessi taugaóstyrkur hefur gripið hv. þm. þessarar d. Það, sem í frv. þessu stendur, er að vísu það, að ríkisstj. einni sé heimilt að gefa út íslenzk fornrit eða veita öðrum leyfi til þess. En það stendur hvergi í þessu frv., að bannað sé að gefa fornritin út með nútímastafsetningu. Það er alveg rétt, sem hv. 9. landsk. sagði, að það, sem kemur þessu af stað, er fyrirhuguð útgáfa á Laxdælu, sem þessi ágæti þm. gerði að umtali og var kannske á misskilningi byggt, eins og hann sjálfur sagði. En það er ekki af ótta við, að þau verði gefin út á íslenzku, heldur af því, að þau verði gefin út á „Laxnessku“, og það var einmitt það, sem þessi hv. þm. óttaðist, þegar hann skrifaði um þetta í „Vísi“. Með þessu frv. er bara verið að girða fyrir að umskrifa fornritin á eitthvert mál annað en íslenzku. Hvort þau eigi að vera með nútíma- eða fornri stafsetningu, sé ég ekki, að frv. sé um. Það heimilar ríkisstj. að setja það skilyrði; að á þeim sé samræmd stafsetning forn, en það er enginn áskilnaður um, að svo sé gert. En með þessu á að vera tryggt, að fornritin verði ekki afbökuð í gróðaskyni. Og það á ég bágt með að skilja, að ástæðan fyrir þessum ádeilum í garð hv. Nd. skuli vera sú, að hún er að reyna að koma í veg fyrir, að afbakanir á fornritunum geti átt sér stað. Ég held, við nánari athugun málsins, að það liggi opið fyrir, að hv. Ed. láti málið ganga þinglega áfram og sendi það til n. Ef ástæða er til að búa betur um það, þá er það að sjálfsögðu vel farið, og við skulum vona, að það takist. Að lokum vil ég segja það, að Nd. hefur ekki dengt þessu máli yfir þessa hv. d., eins og hv. 1. þm. Reykv. vildi vera láta. Nd. afgreiddi málið eins fljótt og hún gat. Að það var á síðustu dögum þingsins, er ekki henni að kenna. Það atvikaðist bara þannig. Og það verður að fara eftir atvikum þessarar hv. d., hvort það verður afgr. áfram.



Ég skal ekki tefja fyrir þessu máli með löngum umr. Ég vildi aðeins standa upp til þess að láta í ljós ánægju mína yfir, að frv. þetta er fram komið, og vona, að það fái fljóta afgreiðslu og verði samþ. í þessari hv. d. Það sýslufélag, sem ég er við riðinn, hefur nú orðið fyrir því óláni að fá meginsögu sína, Laxdælu, gefna út með nýmóðins stafsetningu, formála-, registurs- og skýringalausa og alla meira eða minna skrumskælda, og ég segi fyrir mig, að ég vil ekki óska öðrum héruðum að lenda í sama foraðinu, og tel því rétt að stemma nú þegar á að ósi. Ég ætla ekki mikið að gagnrýna þessa útgáfu, sem nú mun hafa valdið því, að þetta frv. kom fram. En hitt get ég sagt, að mér virðist þar vera ýmsu sleppt, t. d. þegar sleppt er ættarsamböndum og bólfestu manna. Mér þykir það eiga illa við og tel, að ekki sé rétt að fara þannig með forn, sígild heimildarrit. Ég ætla samt ekki að taka þetta sérstaklega til umr. En þó að ágallar þessarar útgáfu séu afar miklir, þá vitum við aldrei nema einhver annar skjáhrafn gefi út enn lakari útgáfu. Þess vegna tel ég alveg sjálfsagt, að byggt sé fyrir, að fornbókmenntum okkar, sem við með réttu höfum stært okkur af, verði misþyrmt á slíkan hátt. Það er búið að ráðast á sögu héraðs vors að þessu leyti, og ég vil ekki, þótt sumum kunni að þykja sætt sameiginlegt skipbrot, að þess háttar hendi aðra, en vil hins vegar forða öðrum héruðum frá slíku leiðindamáli. Ég tel sjálfsagt að samþ. þetta frv. og afgr. það fljótt og vel.



Ég skal nú ekki tefja mikið afgreiðslu þessa nauðsynjamáls, sem þjóðin sjálfsagt mun dæma um, hvort hafi verið nægilegt afrek fyrir Alþ. að hafa afgr. eitt mála. En ég vonast til, að hæstv. fjmrh. fái tilbærilegar þakkir fyrir málsvörnina hér. Ég man nú ekki, hvernig ummæli ég viðhafði um hv. Nd., en ég sagði víst eitthvað á þá leið, að mér þætti það vanvirða, hvernig hún afgr. þetta mál. Það var ekki meiningin að viðhafa neitt óþinglegt orð, en þetta er engan veginn í fyrsta skipti, sem Alþ. gerir sér vanvirðu með hreinni hégómalöggjöf. Hæstv. fjmrh. taldi þennan dóm minn því ósanngjarnari sem ég hefði ekki lesið frv. En það stafar af þeirri þinglegu afgreiðslu, sem er þannig, að manni gefst ekki tími til að sjá málið. Annars er það eitt um þetta frv. að segja, að það er um mál, sem löggjöf á ekki að koma nálægt, fyrr en séð er, að slíkt sé brýn nauðsyn.

Það á að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í!

Er nokkur ástæða til að byrgja brunn, sem ekki er til? Er nokkur hætta á, að menn detti ofan í nokkurn brunn? Þeir, sem því halda fram, eru bara að berjast við vindmyllur. Hvað er nú að ske í þessu máli svona ógurlegt? Hæstv. ráðh. sagði, að það ætti að girða fyrir, að fornritin væru gefin út á öðru en íslenzku. Þau hafa nú verið gefin út á öðrum málum. Og ég sé enga synd í því. Ætti ekki að banna að þýða þau á dönsku og ensku? Það er að skilja, að þau lifi aðeins á þessari fornu samræmdu stafsetningu. Það er ekki amalegt. Og það er um að gera að gefa þau út í þessum sama búningi. Annars er allt í voða. Þetta er það dæmalausasta vantraust á menningu okkar og tungu. Alþ. mundi sjálfsagt banna að gefa þau út á öðrum málum, ef það gæti það. En ég býst við, að aðrar þjóðir þykist hafa rétt til þess, og það er sennilega það eina, sem gerir það að verkum, að þau fást þýdd. Mér þykir meiri hörmung að sjá Íslendingasögurnar á dönsku en nútíma íslenzku. Ég er aftur á móti fullkomlega sammála hæstv. ráðh. um það, að ekki eigi að taka fornritin og þýða þau á nútímamál eins og „Laxnessku“. En ég er ósammála honum um, að setja eigi löggjöf um þetta mál. Er þjóðin þá orðin svo dómgreindarlaus, að það þýði ekki að skrifa um það og sannfæra hana? Ég álít, að þetta sé mál, sem eigi að afgr. á almennum vettvangi. Ég er samþykkur því, sem hv. 9. landsk. sagði, að Alþ. gangist fyrir því, að gefið yrði út verulega gott bókmenntarit, sem yrði áhrifaríkt afl í landinu. Ef maður þekkti ekki fornritafélagið og þá, sem að því standa, gæti maður helzt hugsað, að þetta væri runnið undan rifjum þeirra, sem hefðu hagsmuna að gæta af að sitja ekki uppi með rit sín. En maður veit, að um það er ekki að ræða í þessu sambandi. Hæstv. ráðh. var að tala um það, að þessu hefði ekki verið dengt yfir þessa hv. d.

Var það Nd., sem gerði það?

Nei, hv. Nd. var víst alllengi með þetta. Það hefur nú ekki verið „fartin“ á málinu hjá henni.

Það hefur nú verið rólega farið hér.

Það átti auðvitað að slíta Alþ. í dag. Það sat aðeins yfir því, að mynduð yrði ný ríkisstj., og þegar það var búið, átti að hætta þegar í stað. Það var hægðarleikur að afgr. þau fáu mál, sem fyrir lágu og nauðsynlega þurfti að ganga frá. En ef þetta mál á að fá þinglega meðferð, þá skilst mér, að Alþ. ætti að sitja hér upp undir viku, áður en það yrði afgr. Þá fyrst fengi málið sómasamlega meðferð. Fyrst hefðu átt að líða 2 nætur frá því málið var afgr. frá Nd., síðan hefði átt að vísa því til n. og n. að fá svo sem einn dag til að athuga málið. Svo átti að gefa þdm. tækifæri til að athuga nál. Þetta væri sú þinglega venja, og þá fyrst, ef hún væri viðhöfð, gæfist tækifæri til að athuga þetta mál. Og þá kæmi í ljós, hvort það væri þess vert að samþ. það. Ég verð að láta í ljós verulega hryggð yfir, að þetta mál skuli fá þessa meðferð. Og helzt átti það aldrei að koma fram. Að vísu má segja, að það megi sýna ýmis mál, en Alþ. á að hafa dómgreind til að vísa því frá, sem ekki á erindi hingað. Ég get því miður ekki huggað hv. 5. landsk. vegna Dalamanna. Ég veit ekki, hvort þeir spillast mikið á þessari útgáfu. - En hvernig er það? Ætli Dalamenn lifi mikið á Laxdælu?

Yfirleitt lifa menn ekki beinlínis á pappír.

Það væri gaman, ef til væru einhverjar skýrslur um það, hvað fornbókmenntirnar muni vera mikill partur af andlegri fæðu ungra manna á Íslandi. Mér sýnist þessi indæla nýja útgáfa fornritafélagsins fara upp í hillur, bæði lesin og ólesin, en það sýnir, að tæplega yrði neinn jarðskjálfti, þó að fornritin væru gefin út öðruvísi en hingað til. Hvernig hefur þjóðin komizt af á undanförnum öldum? Þessi rit hafa verið til í meira og minna ónákvæmum handritum. Hver öld hefur haft sína stafsetningu, og við höfum ekkert af frumstafsetningu þessara rita. En menn virðast ánægðir með, að á þeim sé stafsetning frá 15. öld, bara að það sé ekki okkar stafsetning. Og hvernig hafa svo þessi handrit verið? Oft ekki annað en lauslegir útdrættir. Og hvaða handrit má gefa út? Má gefa út nema eftir frumriti? Nú vitum við, að beztu handritin eru svo fjarskyld. En þessi mismunur á handritunum stafar af því, að menn hirtu ekki alltaf um að skrifa þau nema til þess að fá við það efnið í sögurnar. Hvernig hefur annars þjóðin bjargazt fram á þennan dag, ef menningin er öll í voða, þó gefa ætti út vandaða útgáfu af fornritunum, en bara með stafsetningu vorra tíma? Ég veit ekki, hvernig Dalamenn hafa komizt af með allra handa skrumskælingar. Mér finnst þetta frv. vera þannig, að það eigi alls ekki að afgreiða það. Það er líka undarlegt, ef Alþ., fer nú að gera undantekningu til að koma þessu máli fram og gera það að lögum. Ég ætla að vona, að þessi hv. d. hafi, eins og svo oft áður, - með allri virðingu fyrir hv. Nd. -, vit fyrir henni í þessu efni.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég get látið mér vel líka það, sem hv. l. þm. Reykv. sagði til málsbóta frumhlaupi sínu í fyrri ræðu sinni, því þó hann segði, að þetta frv., eins og það kæmi frá hv. Nd., væri jafnógreindarlegt og fornritafélagið væri komið inn á þing, þá gæti hún látið sér það ámæli vel lynda, því að ég hygg, að þeir menn séu ekki taldir ógreindari en svo, að Nd. geti látið sér lynda það að vera líkt við þá. Og mér þykir gott, ef þessi hv. d. getur borið mjög af í framtíðinni. Það er annars undarlegt, að þessi hv. þm. skuli enn vera að tala um efni frv., sem ekki er fyrir hendi. Hann veit bersýnilega ekki enn þá, hvað þetta frv. felur í sér. Hann sagði að vísu, að það væri ekki sér að kenna, þar eð hann hefði ekki haft tíma til að lesa frv., en mér finnst hann hefði þá getað geymt að tala um það, þangað til þessi umr. var hjá liðin. Þá hefði honum getað veitzt tími til að fullvissa sig um, hvað í frv. fælist. Síðan hefðum við getað dæmt um það, hver ástæða var til að byrgja brunninn áður en barnið dytti ofan í. Hann vill endilega vera á eftir. Hann vill, að misjafnlega vandaðir bókaútgefendur elti afvegaleiddan smekk almennings með því að elta hann alltaf niður á við. En það er einmitt þetta, sem hv. Nd. hefur viljað fyrirbyggja.



Það er nú svo langur vegur frá, að ég ætli að fara að skattyrðast við hæstv. fjmrh., en ég vildi bara leiðrétta það, sem hann hélt, að ég hefði sagt viðvíkjandi fornritafélaginu, - að frv. væri jafnógreindarlegt og sjálft fornritafélagið væri komið inn á þing. Ég sagði eitthvað í þá átt, að málið bæri slíkan blæ, að það gætu verið einhver áhrif þaðan, sem kynnu að hafa komið hingað í Alþ. Og ég vil í lengstu lög vona, að hv. alþm. afgreiði ekki slíkt frv. sem þetta. Út af því, sem hæstv. ráðh. talaði um, vil ég annars geta þess, að í 2. gr. frv. er gefið í skyn, að ekki eigi að gefa ritin út öðruvísi en með samræmdri stafsetningu fornri. En gefi ríkisstj. öðrum leyfi, getur hún gert það að skilyrði, að stafsetning sé forn. Og það er á því, sem ég byggi það, að það sé ekki meiningin, að hún verði öðruvísi. Annars get ég ekki hugsað mér, að nokkrum hv. þm. detti í hug, að það geti spillt fornritunum, að þau séu skrifuð á þá einu löghelguðu stafsetningu, sem til er. Það er ómögulegt, að nokkur maður hafi þá ótrú á fornritunum, að þau þoli ekki nútímastafsetningu. - Að elta smekk fólksins? Er þá betra að ritin séu alls ekki lesin? Þá mundi ég hiklaust kjósa „Laxnessku“ -  Það var einu sinni ágætur maður hér í Reykjavík, sem þorði ekki að láta ferma börnin sín, því að hann var hræddur um, að þau spilltust hjá prestinum. Það var talað um það við hann, hvað hann eiginlega héldi um börnin, sem væru innan um bölv og ragn á götunum, og hvort hann héldi, að þau spilltust aðeins í tímum hjá prestinum. Maðurinn varð alveg hvumsa við, og ég vil segja það sama. Spillist þá ekki þjóðin á alls konar útlendum reyfurum og innlendum sorpskrifum? - Nei. Það gerir ekkert til. En ef fornritin eru gefin út með nútímastafsetningu, og kannske einhverjum ættartölum sleppt, þá er allt í veði. Ég held, að það væri bezt að vísa þessu máli svo til ríkisstj., og ég held, að það væri bezt að finna einhverja aðila, sem segðu til um það, þegar þeim fyndist eitthvað ósæmilegt koma fram í sambandi við slíkar útgáfur. Það hafa verið gefnir út kaflar úr þjóðsögum Jóns Árnasonar, sem aðeins hefur verið útdráttur úr verkinu sjálfu, og hefur enginn haft neitt út á það að setja á nokkurn hátt. En þannig má ekki fara að með fornritin! Ég hef oft hugsað mér, að það væri mjög heppilegt að gefa Sturlungu út helmingi styttri en hún er, þannig að sleppt væri öllu því, sem óviðkomandi er, og held ég, að það væri mjög heppileg ráðstöfun til þess að fá fólkið til að lesa þessa merku bók. En þetta má ekki, þ. e. a. s., það má með leyfi eða nokkurs konar recepti. Hvers vegna nú að vera að hafa þetta svona, - hvers vegna ekki að láta slíkt koma út og láta svo okkar fornrit vera vernduð af ritdómurunum í blöðum? Ég vonast til þess, að þetta frv. verði ekki afgr. nú. Ef eitthvert gagn er í þessu, þá mun það vekja menn til umhugsunar, og er vonandi, að menn verði lúnir að hugsa málið fyrir næsta þing. Ég get ekki hugsað mér, að þessi stutti tími, sem er til næsta þings, geti orðið neinn voði fyrir fornritin.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Hv. þm. heldur áfram að tala um það, sem ekki er í frv., og gefur það ekki tilefni til þess að halda áfram umr. Það er hvergi bannað í frv. að gefa út útdrátt úr fornritunum. Það, sem hér er verið að gera, er aðeins það, að það á að koma í veg fyrir, að fornritin verði afbökuð, og það er bezt að segja það, að þessar till. koma frá mönnum, sem skoða fornritin sem helgan dóm, sem ekki megi misbjóða með því að gera hann að skrílfæðu. Ef hv. þm. er þeirrar skoðunar, að ekki eigi að setja undir þennan leka og að það eigi að gefa öllum frjálst að fara með fornritin eins og þeim sýnist, þá er það alveg víst, að menn mundu nota afvegaleiddan smekk fólksins til þess að græða peninga. - Fornritafélagið er búið að selja sína útgáfu upp, enda kostaði hún ekki nema 8 kr., en þessi kostar 14 kr., svo að þessi útgáfa þarf náttúrlega öflugri stuðning. Ég sé hins vegar enga ástæðu til þess fyrir fornritafélagið að hafa á móti þessari útgáfu vegna síns fyrirtækis, enda hef ég ekki orðið þess var, að komið hafi fram neinar áskoranir frá félaginu á hendur þessári útgáfu Laxdælu. Það er fullkomin ástæða til þess að leggja hömlur á það að leyfa útgáfu fornritanna í þeirri mynd, sem birtist í hinni nýju Laxdælu. Ég veit ekki, hvernig mönnum líkaði það, að farið yrði að gefa út rit Páls postula á „Laxnessku“. Ég hygg, að mönnum félli það ekki. Hitt er ég einnig sannfærður um, að menn kynnu því afar illa, að farið yrði að gefa fornritin út á einhverju allt öðru máli en íslenzku.



Það er dálítið einkennilegt við þessa umr., að höfuðfrumkvöðull þessa máls, hv. þm. S.-Þ., skuli ekki gera grein fyrir málinu. Ég hefði þó gaman af að heyra röksemdir þær, sem þessi frumkvöðull málsins kynni að færa fram fyrir því. Hæstv. fjmrh. hefur hins vegar tekið að sér vörn fyrir máli, þó að það sé nú naumast hægt að skilja upp eða niður í þeirri ræðu, sem hæstv. fjmrh. hélt til þess að skýra þetta mál. Mér virtist ómögulegt að skilja, hver er höfuðtilgangur þessa máls, - jú, höfuðtilgangurinn sagði hann að vísu, að væri sá að koma í veg fyrir það, að fornritin verði gefin út á einhverju afbökuðu máli, t. d. „Laxnessku“ eða á öðru skrílskældu máli. Hins vegar álít ég ekki, að „Laxnesska“ sé neitt skrílskælt mál, - þvert á móti álít ég, að það sé bezta málið, sem nú er skrifað með okkar þjóð. Það getur því ekki verið tilgangur frv. fyrst og fremst að koma í veg fyrir notkun óvandaðs máls. Ég hef lesið frv. og enn fremur hlustað á ræðu hæstv. ráðh. og hvað annað í sambandi við þetta mál. Í 1. gr. frv. eru ákvæði um það, að ekki megi gefa út rit höfunda, þó að 50 ár séu liðin frá útgáfu þeirra, enn fremur að ekki megi breyta efni eða meðferð málsins, þannig að menningu og tungu þjóðarinnar geti stafað hætta af. Hver á að dæma um þetta? Þetta mál minnir mig dálítið á annað mál, sem hér lá fyrir Alþ. og miklar umr. urðu um. Það mál átti einnig rót sína að rekja til hv. þm. S.-Þ., og var það þáltill. á þá leið, að það skyldi setja utan garðs í þjóðfélaginu menn, sem vitað væri um, að stæðu í sambandi við erlenda valdhafa. Hver átti að vita þetta? Það er ekki gott að segja. Svona löguð löggjöf út af fyrir sig er hv. Alþ. til vanvirðu, eins og hv. 1. þm. Reykv. hefur sýnt fram á. Hvað 2. gr., frv. snertir, þá hefur ráðh. skýrt tilgang hennar. Þar segir, að rit, sem samin eru eða rituð fyrir árið 1400, skuli vera í höndum ríkisstj. eða þeirra félaga, sem ríkisstj. gefur leyfi til þess að gefa þau út. Um þetta atriði skal ég fara nokkrum orðum. Það er höfuðatriði frv., að það sé rétt, að fornrit okkar séu eingöngu í höndum ríkisstj. eða félaga, sem stj. veitir sérleyfi til þess. Ég held, að það sé ákaflega óheppilegt, ég held, að það sé því betra, því meira sem gefið er út af fornritum. Ég held, að þessi ráðstöfun geti ekki orðið til annars en að þrengja útgáfumöguleika fornritanna. Svo er spurningin um það, hvort með þessu sé fengin nokkur trygging fyrir því, að ritin verði ekki gefin út á skrílskældu máli. Frá menningarlegu sjónarmiði er engin trygging fyrir því fengin, þó að málið sé í höndum ríkisstj. Ég álit, að það geti verið hreint handahóf, hvaða félögum ríkisstj. gæfi slíkt sérleyfi. Ég álít t. d., að það gæti eins vel komið til greina, að ríkisstj. fengi þetta mál í hendur mönnum, sem hafa mjög litla þekkingu á þessum málum. Hvað mundi t. d. hafa verið gert í því tilfelli, sem hér um ræðir, útgáfu Laxdælu, ef ríkisstj. hefði verið einráð um þá útgáfu? Það er ómögulegt að segja, hvaða afstöðu hún hefði tekið til þess máls. En ég álít verr farið en heima setið, ef farið yrði að banna slíka útgáfu á fornritunum sem Laxdæla Halldórs Kiljans er, því að hún er útgengilegri og hefur selzt betur en nokkur önnur útgáfa fornritanna. Það er sem sagt ákaflega óljóst, hver er tilgangurinn með þessu frv. Einokun á útgáfu fornritanna handa einhverjum ákveðnum félögum er það, sem virðist liggja einna næst, eins og hv. 1. þm. Reykv. benti á. Ég held samt sem áður, að það sé önnur ástæða fyrir þessu. Tilefnið til þess, að þetta frv. kom fram, er Laxdæluútgáfan og það, að hv. þm. S.-Þ. fékk út af því eitt af sínum viðurkenndu köstum og skrifaði langa grein í Tímann um það að fara að gefa fornritin út á því máli, sem talað væri af úrkasti þjóðarinnar. Ein ástæðan til þess, að hv. þm. fékk þetta kast, er sú, að honum er ákaflega illa við Halldór Kiljan Laxness, sem sá um útgáfu Laxdælu, og er það því ekkert undarlegt, þó að þetta frv. kæmi fram. Hitt er öllu undarlegra, að annað eins plagg og þetta skuli vera tekið alvarlega af þinginu, nema það eigi að vera eins konar sárabætur handa hv. þm. vegna þess, að hann hafi orðið fyrir vonbrigðum í stærri málum hér á þinginu. Ég trúi því a. m. k. ekki, að þetta frv. fari í gegnum þingið nema stærri pólitískar orsakir liggi til. En hvað sem því liður, þá held ég, að hv. d. ætti að sjá sóma sinn í því að fella þetta frv.