Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Stjórnarskrárnefndir í báðum deildum hafa rætt efni þessa frv. og voru sammála um að gera breytingar á 2. gr. frv. Undirrita allir nm. í Nd. þetta nál., þar sem þeir mæla með því að frv. verði samþ. með þeirri breytingu, sem er á þskj. 486, á orðalagi 2. gr. Till. sem fyrir lá frá hv. þm. Jóhanni Einvarðssyni var rædd í n. og var það ákvörðun n. að sú till. kæmi til atkv. við atkvgr. hér við 2. umr. 33. gr. núverandi stjórnarskipunarlaga er svohljóðandi: „Kosningarrétt við kosningar til Alþingis hafa allir, karlar sem konur, sem eru 20 ára eða eldri, þegar kosning fer fram, hafa íslenskan ríkisborgararétt og eiga lögheimili hér á landi. Þó getur enginn átt kosningarrétt nema hann hafi óflekkað mannorð og sé eigi sviptur lögræði. - Kosningalög setja að öðru leyti nánari reglur um alþingiskosningar.“ Í því frv. sem hér liggur fyrir voru gerðar á þessu verulegar breytingar þannig að aldursmörk eru lækkuð niður í 18 ár og ákvæði um að enginn geti átt kosningarrétt nema hann hafi óflekkað mannorð er fellt burtu. Það er ekki lengur í samræmi við réttarvitund nútímans að hafa slíkt ákvæði inni. Þá mega menn nú kjósa ef þeir hafa átt hér lögheimili einhvern tíma á síðustu fjórum árum fyrir kosningar. Kemur þetta ákvæði til móts við hagsmuni námsmanna erlendis og þeirra mörgu sem ráða sig til vinnu erlendis um skeið. Samkv. frv. glatast kosningarréttur ekki sem fyrr. Hagstofustjóri Klemens Tryggvason kom á fund nefndarinnar til að ræða þetta atriði og að fengnum hans upplýsingum og tillögum varð nefndin sammála um að leggja fram þessa brtt., sem er hér á þskj. 486. Vil ég því fara um hana nokkrum orðum, því að hér er um veigamikla breytingu að ræða. Að því er varðar 2. gr. frv. leggur n. til að breytt verði ákvæði hennar um lögheimili á Íslandi sem kosningarréttarskilyrði. Í stað þess skilyrðis að maður hafi átt lögheimili hér á landi á síðustu fjórum árum fyrir kjördag komi: Lögheimili á Íslandi þegar kosning fer fram er einnig skilyrði kosningarréttar, nema undantekningar frá þeirri reglu verði ákveðnar í lögum um kosningar til Alþingis. Í grg. með frv. segir að ákvæði 2. gr. um lögheimili sem skilyrði kosningarréttar sé rýmkun á búsetuskilyrði kosningarréttar og að komið sé til móts við hagsmuni þeirra sem ráða sig til vinnu eða eru við nám erlendis. Ástæðurnar fyrir þessari till. nefndarinnar eru aðallega tvær: Annars vegar telur hún að sú rýmkun á búsetuskilyrðum, sem er sögð felast í 2. gr. frv., leysi ekki þann vanda sem kom upp þegar Ísland á árinu 1969 gerðist aðili að Norðurlandasamningi um almannaskráningu. Samkv. honum urðu íslenskir námsmenn á Norðurlöndum almennt að láta í té samnorrænt flutningsvottorð við komu til viðkomandi lands, en þar með fluttist lögheimili þeirra frá Íslandi og þeir hurfu af almannaskrá þar. Varð af þessum sökum að gera sérstakar ráðstafanir til að íslenskir námsmenn á Norðurlöndum héldu kosningarrétti, enda er þeim í lögheimilislögum tryggður réttur til að halda lögheimili og þar með kosningarrétti á Íslandi. Þær sérstöku ráðstafanir, sem hér er um að ræða, voru samþykktar af þáv. ríkisstj. og fulltrúum stjórnmálaflokkanna. Þetta var neyðarúrræði, sem aðeins átti að gilda til bráðabirgða, en við svo búið hefur staðið við allar almennar kosningar eftir 1970. Miklir annmarkar og margvísleg vandkvæði hafa fylgt þeirri aðferð, sem gripið var til 1971, auk þess sem hún hefur verið vinnufrek og kostnaðarsöm. Gert var ráð fyrir að úr þessu yrði bætt við næstu endurskoðun stjórnarskrár. Eins og áður segir felur ákvæði 2. gr. frv. ekki í sér lausn á þessu máli. Má marka það af því, að síðustu árin hafa íslenskir námsmenn á Norðurlöndum samkv. bráðabirgðatilhöguninni getað verið allt upp í átta ár búsetulausir á Íslandi án þess að missa kosningarrétt þar og það kemur varla til greina að færa þetta árabil niður í fjögur ár eins og frv. gerir ráð fyrir og miðar við að bundinn verði endi á það ófremdarástand sem ríkt hefur síðan 1971 í þessum efnum. Hin aðalástæðan fyrir þessari till. n. er sú, að vegna byltingarkenndra breytinga á samskiptum Íslands við umheiminn kemur til greina að láta búsetukröfur sem skilyrði kosningarréttar víkja að einhverju leyti fyrir öðrum sjónarmiðum, sem þýðir að íslenskir ríkisborgarar sem slíkir búsettir erlendis fái aukinn rétt. Vegna stórbættra samgangna eru Íslendingar erlendis nú margir hverjir í miklu nánari tengslum við íslenskt samfélag en áður var. Það er orðið ekki óalgengt að Íslendingar erlendis séu virkir þátttakendur í ýmiss konar starfsemi í heimalandinu, séu t. d. aðilar að atvinnurekstri í einhverju formi og jafnvel með eigin fyrirtæki, að ég tali nú ekki um eigið húsnæði. Þá mælir og augljóslega margt með því að Íslendingar, sem dveljast lengi erlendis til að fullkomna sig í annarri starfsgrein og ætla flestir að hverfa heim aftur, haldi kosningarrétti þótt þeir teljist ekki vera við nám. Margt fleira mætti hér tína til. Þá yrði og mikið framkvæmdahagræði að þessu, því ef íslenskt ríkisfang eitt ætti að vissu marki að nægja til að Íslendingar erlendis héldu kosningarrétti yrði að verulegu leyti komist hjá mikilli vinnu og stórfelldum tilkostnaði ríkisaðila, sveitarfélaga og stjórnmálaflokka, sem óhjákvæmilega fylgir núverandi kerfi, og einnig þeirri tilhögun sem gert er ráð fyrir í 2. gr. frv. Það virðist ekki vera fjarri lagi að íslenskir ríkisborgarar erlendis haldi kosningarrétti í 8 eða 10 ár eftir að þeir fluttu lögheimili sitt frá Íslandi, þó með nánar tilgreindum undantekningum. Til þess að slíkt fyrirkomulag yrði einfalt og kostnaðarlítið í framkvæmd yrðu hlutaðeigendur að tilkynna Hagstofunni ósk sína um að komast á kjörskrá á þar til gerðu eyðublaði, er væri fáanlegt hjá öllum sendiráðum og ræðismannaskrifstofum Íslands. Á þessu eyðublaði mundu menn eiga að tilgreina nafnnúmer sitt samkv. þjóðskrá og að öðru leyti gera grein fyrir sér, þar á meðal sanna að þeir séu enn íslenskir ríkisborgarar. Nokkur fyrirhöfn mundi þannig fylgja því að maður sé tekinn á kjörskrá, og svo á að vera, því að ástæðulaust er að á kjörskrá komi aðrir en þeir sem vilja og hafa áhuga á því að vera þar. Þessi tilhögun hefur það mikla kosti að ekki þarf að hafa áhyggjur af öllum þeim sem ekki hafa vilja og framtak í sér til þess að óska eftir því að verða teknir á kjörskrá. Hvernig svo sem tilhögun kosningarréttar Íslendinga erlendis verður ákveðin skiptir mestu á þessu stigi málsins að nánari ákvæði um búsetuskilyrði kosningarréttar verði ekki áfram fastbundin í stjórnarskrá, heldur ákveðin í kosningalögum. Það sem hér hefur verið sagt um breytta skipan kosningarréttar Íslendinga erlendis eru að sjálfsögðu aðeins ófullkomin og lausleg drög. Alhliða og nákvæm athugun þarf að fara fram á málinu til þess að unnt sé að ákveða hvaða skipan þess henti best til frambúðar. Í 2. gr. frv., sem hér er rædd, er gert ráð fyrir að óflekkað mannorð hætti að vera skilyrði kosningarréttar, en ákvæðið um að lögræðissvipting leiði til missis kosningarréttar á að standa áfram. Það er samdóma álit nefndarmanna að lögræðissvipting eigi ekki frekar en flekkað mannorð að leiða til þessarar réttindaskerðingar og því er lagt til að þetta ákvæði verði fellt niður úr greininni. Ég læt svo þetta nægja í sambandi við skýringu á brtt. n. Ég tel ekki ástæðu til að gera ítarlega að umræðuefni 1. gr. frv. um orðalag 31. gr., um kjördæmamálið, því að því voru gerð nákvæm skil í framsöguræðu 1. flm. þessa frv. sem og annarra þeirra er þar tóku til máls. Það heyrist æðioft að þm. eigi ekki að fjölga og talið mjög alvarlegt að þm. skuli leggja til að fjölga skuli þm., heldur eigi jafnvel að fækka þeim og þá um helming, segja sumir. Hér er auðvitað um öfgar að ræða. Þetta frv. gerir ráð fyrir að þm. fjölgi um þrjá frá 1959. Næstum því aldarfjórðungur er liðinn frá því að breytingar voru síðast gerðar, og lagt er til með þessu frv. að verði 5% fjölgun þm. Ég vil til gamans og fróðleiks geta þess að samkv. skýrslum um slysatryggðar vinnuvikur var tala reiknaðra heilsársstarfsmanna allra bankanna í landinu 897 á árinu 1963, en 2537 á árinu 1980, og hefur verið blómlegt skeið síðan. Hækkum 183%. Gera má ráð fyrir tiltölulega lítilli fjölgun frá 1959, en þar hef ég ekki tölur um. Samkv. þessum sömu skýrslum var tala reiknaðra heilsársstarfsmanna hjá ríkinu 4252 á árinu 1963, en 9651 á árinu 1980. Hækkun 127%. Og enn langar mig að nefna eitt dæmi: Starfslið sjúkrahúsa og annarra heilbrigðisstofnana. - Það er ekki meðtalið í þessum tölum, en þar hefur fjölgun orðið jafnvel meiri en ég var að geta um. Ef við ætlum að láta þennan samanburð ná til alls tímans var um tiltölulega litla fjölgun að ræða á opinberum starfsmönnum á árunum 1959–1963. Þetta gefur nokkra hugmynd um þá breytingu sem hefur orðið í ýmsum þjónustugreinum og opinberri starfsemi hér á landi, og því þolir Alþingi vel að sjá framan í þann samanburð og leggja til eftir aldarfjórðung að fjölga þm. um 5%. Að þessu sinni eru ekki gerðar róttækar breytingar á kjördæmaskipaninni eins og síðast þegar henni var hreyft árið 1959, en þá var horfið frá einmenningskjördæmum og tvímenningskjördæmum og þeim fækkað og tekið upp það fyrirkomulag, sem verið hefur síðan, eða átta kjördæmi að Reykjavík meðtalinni. Þessari kjördæmaskipan, sem þá varð, var mjög umdeild og margír óttuðust að þegar hún kæmi til framkvæmda væru hinir minni staðir fyrir borð bornir. Þm. litu aðeins til fjölmennustu byggðarlaganna í sínu kjördæmi. Ég held að reynslan hafi sýnt að slík breyting hefur ekki átt sér stað í reynd. Þm. hafa sinnt sínum kjördæmum almennt vel og því er ekki ástæða til að agnúast lengur út í þá breytingu sem þá átti sér stað. Hitt er svo annað mál, að það hefur skotið aftur upp kollinum að gera landið að einu kjördæmi. Þá held ég að sé alveg öruggt að sú verði tíðin að þm. sinni ekki hinum fámennu byggðarlögum og þau verði útundan. Þess vegna er það nauðsynlegt, að mínum dómi, að halda í þetta form, en stíga ekki jafnróttækt skref og einstaka menn vilja leggja til. Ég vil taka það fram, að í starfi stjórnarskrárnefnda, sem hafa verið starfandi frá því að lýðveldið var stofnað, hefur það verið þráðurinn í starfi flestra þeirra sem í þeim hafa setið að ná samkomulagi um mál, að reyna að finna hinn gullna meðalveg, þannig að við efnum ekki til ófriðar í þjóðfélaginu - til ófriðar fyrst og fremst á milli þéttbýlis og strjálbýlis. Mér er ljóst að kröfumat um fullkomið vægi atkvæða eru æðiháværar hér í þéttbýlinu og það eru líka háværar kröfur úti um hinar dreifðu byggðir landsins um að breyta hér engu, því að þar vilja menn halda því fram að strjálbýlið skorti svo margt sem þéttbýlið hafi og hagur þess verði fyrir borð borinn ef veigamiklar breytingar verði gerðar. Sem betur fer eru flestir þm. þeirrar skoðunar að vinna að þessum málum á þann veg að skapa sem víðtækasta samvinnu og samstarf á milli þéttbýlis og strjálbýlis. Ég tel mig vera strjálbýlismann og er fulltrúi fyrir fámennasta kjördæmi landsins og jafnframt eitt ef ekki erfiðasta kjördæmið yfirferðar. Ég tel að mér beri að taka fullt tillit til þess aukins misvægis, sem átt hefur sér stað frá því að, síðasta kjördæmabreyting var gerð, og sýna þar með skilning á breytingum eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Þar er leiðrétt það misvægi, sem skapast hefur síðan 1959, og heldur betur, eins og fram kom réttilega í máli 1. flm. þessa máls. En ég tel líka að fólkið sem býr hér í þéttbýlinu geti ekki lagt fram svona einarða kröfu um fullkomið vægi atkv. á meðan við erum enn ekki búnir að jafna meir og betur þann mun sem er á að búa í þéttbýli eða búa í strjálbýli. Þess vegna held ég að slík krafa fái ekki staðist nema knýja hana fram með offorsi með fjöldaályktunum á kostnað hinna fámennari byggðarlaga, á kostnað landsbyggðarinnar í heild, en með því móti er verið að auka á sundrungu í þjóðfélaginu. Og ég ætla að biðja þm. að hafa það í huga að sundrungin er nógu mikil fyrir. Þingræðið stendur ekki styrkum fótum í íslensku þjóðlífi og þar kemur margt til. Bæði þm. og almenningur eiga þar sök á máli. Það þykir nú orðið fínt að sparka í Alþingi og gera sem allra minnst úr þinginu. Nú þykir það fínast að efna til hvers konar sundrungar og sá sem er háværastur í sundrunginni er mest lofaður. Það er því kominn tími til fyrir alþm. að skapa breiða samstöðu í þessum efnum, eins og flokkunum hefur borið gæfa til með flutningi þessa frv. Ég álít að þó að seint hafi gengið hjá þeim stjórnarskrárnefndum sem starfað hafa frá stofnun lýðveldis hafi þó nokkuð áunnist. Heildarskýrsla liggur fyrir, en stjórnarskrárnefndin tók aldrei fullkomlega afstöðu til kjördæmamálsins. Það voru fyrst og fremst verk formanna stjórnmálaflokkanna og þingflokkanna að ná þar saman með góðum stuðningi og skilningi velflestra þm. Þetta hefur tekist með þessum flutningi. Þeir sem eru á móti þessum ákvæðum og eru þm. úr strjálbýli eru í raun og veru, ef þetta mál nær ekki fram að ganga, að kalla yfir sig miklu þyngri og hærri öldu úr þéttbýlinu, sem getur orðið til þess að það verður gengið miklu lengra næst þegar málið verður tekið upp, og þeir í þéttbýlinu, sem vilja ekkert sjá annað en fullkomið vægi atkv. í einu stökki, eru um leið að efna til stórfellds ófriðar á milli strjálbýlis og þéttbýlis. Það er hart þegar þm. sumir hverjir, sem þannig hugsa og tala, gleyma uppruna sínum. Ég vil svo að síðustu þakka samnm. mínum í stjórnarskrárnefndinni í báðum deildum fyrir ágæta samvinnu. Við náðum ekki samkomulagi um að flytja hér ákvæði til bráðabirgða um afgreiðslu stjórnskipunarlaga, en vorum ásáttir um að flytja það mál ekki. Hins vegar, eins og fram kemur í nál., áskilja einstakir nm. sér að flytja eða fylgja brtt. Ég vona að þetta frv. nái fram að ganga með þeim hætti sem nefndin hefur einróma lagt til að hafður sé á.



Herra forseti. Ég vil í örfáum orðum lýsa afstöðu minni til þessa frv. til stjórnarskipunarlaga, sem hér er til umr. Ég stend, eins og nál. ber með sér, að afgreiðslu stjórnarskrárnefndar á málinu og legg til að frv. verði samþykkt með þeirri einu breytingu sem hv. 1. þm. Vestf. gerði hér ágætlega grein fyrir rétt áðan. Í þessari afstöðu minni til frv. til stjórnarskipunarlaga felst það eitt, að ég er sáttur við núverandi kjördæmaskipan og get fellt mig við að þm. verði fjölgað í 63, lágmarkstala þm. í dreifbýliskjördæmum verði fimm, nema sex í Norðurl. e. og svo Suðurlandi, þ. e. a. m. k. 32 af þessum 63 verði kjörnir utan Reykjavíkur og Reykjaness, og að atkvæðisbærir verði menn 18 ára gamlir. Hins vegar vil ég taka það fram að með þessu er ég ekki að samþykkja fskj. sem prentuð eru með frv., svo sem drög að frv. til 1. um breyt. á lögum um kosningar til Alþingis, nr. 52 frá 1959, með síðari breytingum. Þeim drögum er að ýmsu leyti áfátt. Ég mun ekki eyða að þessu sinni tíma hv. þd. til að ræða þessi kosningalagadrög. Á nýju þingi gefst tækifæri til þess að lagfæra drögin innan ramma þeirrar stjórnlagabreytingar, sem hér er verið að gera. Ég hafna hugmyndum um að tengja afgreiðslu stjórnarskrármálsins ákvörðun um kosningar strax að loknum aprílkosningum, því að ég tel það ábyrgðarleysi að flana út í síðari kosningar án þess að reyna í millitíðinni að reisa rönd við þeirri dýrtíðarholskeflu sem ógnar þessu þjóðfélagi. Ég tel að þeim þm. sem kjörnir verða í kosningum í apríl beri skylda til framar öllu öðru að láta það verða sítt fyrsta verk að koma sér saman um viðhlítandi efnahagsaðgerðir til að varna bráðasta háskanum. Annað væri raunar algert ábyrgðarleysi við þær skuggalegu kringumstæður sem við búum nú við. Síðan, þegar bráðasta háskanum væri bægt frá, getur að sjálfsögðu nýkjörinn meiri hluti, sem myndast kann, ákveðið kosningar ef honum svo sýnist. Ég vil ekki orðlengja þetta meira að sinni, en vildi láta þessi sjónarmið mín koma fram hér og nú. Ég vil að endingu þakka meðnm. í hv. Nd. gott samstarf og þá sérstaklega formanni nefndarinnar, hv. 1. þm. Vestf., sem stjórnaði nefndarstarfinu af mikilli prýði.



Herra forseti. Ég mæli fyrir brtt. mínum og hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur við frv. til stjórnskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins. Tillögurnar eru þessar: 1. 1. gr. orðist svo: „Á Alþingi eiga sæti 60 þjóðkjörnir þingmenn". M. ö. o. felst brtt. í því, að þm. verði ekki fjölgað. 2. Lagt er til að 2. mgr. 1. gr. orðist svo: „Skiptingu þingsæta milli kjördæma skal ákveða í kosningalögum". M. ö. o. öll ákvæði í stjórnarskrá, sem kveði á um lágmarksfjölda þingsæta á kjördæmi, verði numin úr stjórnarskrá og færð í kosningalög. 3. Lagt er til að 3. mgr. 1. gr. falli brott, en í staðinn komi þessi mgr.: „Við úthlutun þingsæta samkv. kosningaúrslitum skal þess gætt, að hver þingflokkur fái þingmannatölu í samræmi við heildaratkvæðatölu sína.“ Í texta þess frv. sem hér liggur fyrir er þetta orðalag svo loðið að það er nánast merkingarlaust, en það hljóðar svo, með leyfi forseta: „Við úthlutun þingsæta samkv. kosningaúrslitum skal gæta þess svo sem kostur er að hver þingflokkur fái þingmannatölu í sem fyllstu samræmi við heildaratkvæðatölu sína." Síðan koma önnur ákvæði sem varða raunverulega aðferðir við úthlutun jöfnunarsæta o. s. frv. Þetta eru efnislega þær tillögur, sem við flytjum á þskj. 494. Herra forseti. Nú vil ég leyfa mér að rökstyðja þessar tillögur nokkru nánar. Hér liggur fyrir frv. til stjórnskipunarlaga, sem í aðalatriðum snýst aðeins um tvennt: Í fyrsta lagi fjölgun þm. um þrjá og í öðru lagi felst í þessum tillögum að stjórnarskrárbinda það misvægi atkvæðisréttar, sem tillögur þessar í heild sinni gera ráð fyrir, en þær gera ekki ráð fyrir meiri leiðréttingu á vægi atkvæðisréttar sem orð er á gerandi en náðst hafi þegar árið 1959, þ. e. það þýðir að kjósendur í Reykjavík eiga að una því áfram samkv. þessu samkomulagi að það þarf rúmlega 21/2 kjósanda í Reykjavík til þess að jafnast á við þann kjósanda í dreifbýli sem best er að búið í þessu efni. Þær tillögur, sem hér eru fluttar, eru í andstöðu við þetta og kveða á um breytingar á þessum efnum. Hver er vilji kjósenda í þessum málum? Allar skoðanakannanir staðfesta að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar er andvígur fjölgun þm. Yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar er líka þeirrar skoðunar að allir Íslendingar eigi að hafa sama atkvæðisrétt. Hins vegar eru margir tilbúnir að sætta sig við þá málamiðlun að sú þróun verði í áföngum. Ég lýsi því yfir að ég er einn þeirra sem get unað því, enda er það pólitísk staðreynd að samkomulag um annað er ekki fáanlegt á Alþingi. Niðurstaða skoðanakönnunar sem Samtök áhugamanna um jafnan kosningarrétt efndu til í febrúar var þessi: Meiri hluti þátttakenda eða 55% vill jafna atkvæðavægið milli landshluta að fullu og gera landið að einu kjördæmi án þess að fjölga þm. Þessi niðurstaða er í fullu samræmi við yfirlýsta stefnu míns flokks, svo sem hann hefur boðað hana áratugum saman og fest í sína stefnuskrá, en eftir sem áður er það staðreynd að um þessa leið er ekkert pólitískt samkomulag að fá á Alþingi. Samkvæmt gildandi stjórnarskrá er það þm. sjálfra að ákveða leikreglur í kosningum og fjölda þm. Þetta er fráleit skipan. Það er viðurkennd réttarregla að menn eigi ekki að vera dómarar í sjálfs sín sök. Við þetta bætist að minni hluti þjóðarinnar hefur öflugan meiri hluta á Alþingi. Ástæðan er sú, að einungis þriðji til fjórði hver kjósandi fjölmennustu kjördæmanna hefur í reynd kosningarrétt til Alþingis. Þessi skipan þýðir að fulltrúar meiri hluta þjóðarinnar verða að leita eftir samkomulagi við fulltrúa minni hl., hinn stjórnarskrárverndaða þingmeirihl., til þess að fá leiðréttingu sinna mála. Það liggur þegar ljóst fyrir að allir flokkar eru klofnir í afstöðu til þessa máls, hvernig svo sem reynt er að breiða yfir það með samkomulagstilraunum. Stjórnarskrárfrv., sem nú liggur fyrir Alþingi flutt af formönnum flokkanna og stutt af meiri hl. þingflokkanna, er pólitísk málamiðlun. Um hvað er þetta frv.? Eins og ég hef þegar sagt eru aðalatriðin tvö: fjölgun þm. um þrjá og það að færa kosningaaldur niður í 18 ár. En það hangir fleira á þessari spýtu. Í fskj. með stjórnarskrárfrv. er að finna tillögur um gerbreytt kosningalög, sem ætlast er til að næsta Alþingi samþykki. Það skal tekið skýrt fram, að hver svo sem verður niðurstaða þessa þings fær það ekki staðist að þetta þing bindi hendur þess þings sem saman kemur að loknum kosningum nú í vor, þannig að sá þáttur málsins hefur út af fyrir sig takmarkað gildi. Hvað þýðir þessi tillöguflutningur í reynd? Þetta þýðir að samþykki nýtt Alþingi í maí þessa tiltölulega lítilfjörlegu stjórnarskrárbreytingu ásamt kosningalögum eru yfirgnæfandi líkur á því að efnt verði til nýrra kosninga í sumar, í júní eða júlí. Hv. formaður þingflokks Framsfl., Páll Pétursson, lýsti því yfir í þessum ræðustól áðan að flokkur hans væri andvígur því. Minn flokkur, þingflokkur Alþfl., hefur ekki viljað skuldbinda sig til þess að standa að tillögum sem fælu í sér skuldbindingu um að efnt verði til kosninga í vor. Engu að síður verður að játa, að sú leið sem hér er farin kallar því sem næst óhjákvæmilega á slíkar kosningar. Það er staðreynd að þetta frv. felur í sér að vísu mjög takmarkaða en þó nokkra leiðréttingu á misvægi atkvæðisréttar. Það mun fela það í sér að þrýstingur verður aukinn á það að efnt verði til kosninga samkv. nýjum kosningalögum og stjórnari skrárbreytingu. En á sama tíma er það staðreynd, að eftir langvarandi óstjórn, ekki aðeins þessarar ríkisstjórnar heldur hverrar ríkisstjórnarinnar á fætur annarri á undanförnum verðbólguáratug, er ástandið í íslenskum efnahagsmálum nú þannig, að hvenær sem er getur til þess komið að grundvöllur atvinnulífsins bresti og þær aðstæður skapist að það verði með öllu óverjandi að ætla að verja tíma þings og stjórnvalda mánuðum saman til þess að standa í kosningabaráttu, en við þessar kringumstæður eru litlar líkur á því að hægt verði að koma á starfhæfri meirihlutastjórn, hversu brýnt sem það augljóslega virðist vera, þannig að þessi leið er þegar af þessari ástæðu mjög hæpin. Ef menn hefðu viljað forðast þetta er augljóst mál að flokkarnir hefðu orðið að leita samkomulags um að leiðrétta misvægi atkvæðisréttar nú þegar á þessu þingi með þeirri aðferð að breyta kosningalögum með þeim hætti að samrýmdist stjórnarskrá. Það hefði falið í sér að fjölga ekki þm., því að það er stjórnarskrárbundið, og leggja fram breytingar á kosningalögum sem hefðu verið innan ramma stjórnarskrárákvæða, t. d. um 11 landskjörna menn. Ég viðurkenni að þetta var erfiðleikum bundið, en ég árétta að úr því að þessi leið er farin á annað borð er rökrétt niðurstaða þessarar aðferðar tvennar kosningar í vor, hvernig svo sem ástandið í íslenskum þjóðmálum kann að vera. Ég sagði, herra forseti, að þær tillögur, sem hér liggja fyrir, væru pólitísk málamiðlun byggð á því að meiri hluti þings, sem að vísu er fulltrúi minni hluta þjóðar, gefur ekki kost á því að stærra skref sé stigið til þess að leiðrétta misvægi atkvæðisréttar en hér er gert. Sú stjórnarbót, sem er boðin, snýst þá um þetta: 1. Það er ekki boðið upp á meiri leiðréttingu á misvægi atkvæðisréttar en þegar hafði náðst fyrir tæpum aldarfjórðungi eða árið 1959, svo að orð sé á gerandi. 2. Það er boðið upp á fjölgun þm. Hún er að vísu mjög lítil, það skal viðurkennt, og mun minni en vitað er og yfirlýst og fram kemur í samþykktum flokka að sumir stjórnmálaflokkar, þ. á m. bæði Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu og Alþb., voru reiðubúnir til þess að fallast á. É.g hygg að þessi tiltölulega litla fjölgun þm. sé m. a. til komin vegna þess að bæði hér innan þings, innan einstakra þingflokka og úti í þjóðfélaginu sjálfu hefur risið mótmælaalda gegn því að fjölga þm. Það eru ekki meginrök í þessu máli að á undanförnum árum hefur orðið mikil fjölgun opinberra starfsmanna. Alþingi er sérstök stofnun. Spurningin er þessi: Er einhver ástæða til þess að ætla að Alþingi verði skilvirkara í sínum störfum, skili meiri árangri í sínum störfum, ef þm. er fjölgað? Leysir það nokkuð þau vandamál sem við er að fást í þjóðfélaginu að fjölga þm.? Svar mitt við því er nei. Það leysir engin vandamál, nema pólitísk vandamál þm. sjálfra eða einstakra þingflokka. Þau vandamál eiga að víkja þegar kemur að svo alvarlegu máli sem endurskoðun stjórnarskrár, sem á að snúast um að ákveða sjálfar leikreglurnar í þjóðfélaginu. Í annan stað liggur ljóst fyrir að fjölgun þm. er óþörf ef menn reyna að réttlæta hana með því að ella hefði ekki náðst sambærileg leiðrétting á misvægi atkvæðisréttar. Ég vísa þm. á að kynna sér að í skýrslu stjórnarskrárnefndar um kjördæmamálið eru lagðir fram valkostir, í þeirri skýrslu auðkenndir A 3 og A 4, þar sem kemur fram að unnt er að ná svipaðri leiðréttingu á misvægi atkvæðisréttar án fjölgunar þingmanna. Fjölgun þingmanna er þess vegna hvort tveggja í senn óþörf til þess að ná því meginmarkmiði þessara breytinga að ná vissum áfanga f jöfnun atkvæðisréttar og hún verður ekki réttlætt að öðru leyti með því, að þar með sé verið að gera Alþingi skilvirkara eða ábyrgara í störfum. Við þurfum ekki á að halda fjölgun þm. og þess vegna er það, að þegar boðið er upp á stjórnarskrárbreytingu sem felur í aðalatriðum aðeins í sér tvennt, fjölgun þm. sem þjóðin er á móti og sem er óþörf, en hins vegar lækkun kosningaaldurs, þá er niðurstaðan sú, að eftirtekjan af margra ára starfi víð heildarendurskoðun stjórnarskrár sé heldur rýr. En þar með er ekki öll sagan sögð. Eftir er það versta að mínu mati og það er þetta: Með því að binda lágmarkstölu þingsæta á kjördæmi í sjálfri stjórnarskránni er þetta misvægi atkvæðisréttarins, tveir-þrír Reykvíkingar og Reyknesingar á móti einum kjósanda í dreifbýli þar sem best er boðið í kosningum til Alþingis, stjórnarskrárbundið með varanlegum hætti. Það þýðir m. ö. o. að það eru engar líkur á því að þetta misrétti fáist leiðrétt í áföngum fyrir hverjar kosningar í framtíðinni. Í fyrri ræðu minni við 1. umr. þessa máls rakti ég það allítarlega að í kosningalögum því sem næst allra nágrannaríkja okkar er að finna slík sjálfvirk leiðréttingarákvæði, þar sem það þykir svo sjálfsagt mál að atkvæðisrétturinn, grundvallarréttindi almennings í kosningum, sé hverju sinni fyrir kosningar með þeim hætti að allir þegnar viðkomandi ríkis sitji þar við sama borð. Ef þetta nær fram að ganga lokumst við aftur inni í vítahringnum frá 1959. Með áframhaldandi búsetuþróun mun misvægi atkvæðisréttar halda áfram að aukast. Samkvæmt því fskj. um kosningalög sem lagt hefur verið fram, langar mig til að árétta það enn einu sinni, er ekkert slíkt leiðréttingarákvæði að finna, vegna þess að lágmarksfjöldi þingsæta er bundinn í stjórnarskrá að öðru leyti en því að búast má við því, að ef búsetuþróun verður með líkum hætti og verið hefur leiði það innan fárra ára til þess að Reykjavík verði að láta af einu þingsæti í hendur Reykjanesi. Það er eina tilfærslan sem boðið er upp á samkv. þeim kosningalögum, sem að vísu eru ekki hér á dagskrá, þar sem það kemur til kasta næsta þings að taka afstöðu til þeirra. M. ö. o. er boðið upp á að við sitjum enn í sama farinu og 1959, þjóðin verði áfram klofin í andstæðar fylkingar í jafnviðkvæmu deilumáli sem þessu, sem varðar grundvallarreglur lýðræðis. Við byrjum aftur að safna glóðum elds að höfði okkar uns þetta óréttláta kerfi að lokum springur á ný. Því er erfitt að trúa að þm. Reykjavíkur og Reykjaness hafi engar aths. að gera við þessa skipan mála. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að þm. t. d. Sjálfstfl. hér í Reykjavík og Reykjanesi hafi enga aths. að gera fyrir hönd umbjóðenda sinna, þegar það liggur fyrir að í þessu stjórnarskrárfrv. er ekki boðið upp á meiri leiðréttingu á misvægi atkvæðisréttar en raunverulega hafði náðst 1959 og síðan er meiningin að stjórnarskrárbinda þetta misrétti með varanlegum hætti áratugum saman. Reynslan kennir okkur að það er ekki rokið til að breyta stjórnarskrárákvæðum eins og venjulegum lögum og á ekki að gera það. Það hafa liðið áratugir milli slíkrar endurskoðunar þannig að við sitjum enn í sömu sporum. Misvægi atkvæðisréttar mun halda áfram að vaxa, og ég trúi því ekki að meiri hluti þingmanna, sem leitar hér eftir sáttum um málamiðlun, sé svo forhertur í afstöðu sinni til þessa að hann fáist ekki til þess að hlusta á þau sanngirnisrök a. m. k. að þetta misrétti verði ekki stjórnarskrárbundið með varanlegum hætti. Herra forseti. Afstaða mín í þessu máli er skýr og afdráttarlaus. Ásamt með dr. Gylfa Þ. Gíslasyni hef ég verið fulltrúi míns þingflokks í stjórnarskrárnefnd á undanförnum árum. Sú nefnd hefur skilað heildartillögum um endurskoðun stjórnarskrár. Spurningin er: Ef Alþingi telur sig hafa tíma og ráðrúm til stjórnarskrárbreytingar, eins og nú horfir í íslensku þjóðfélagi, þá finnst mér að Alþingi ætti að sýna af sér þá reisn að afgreiða stjórnarskrármálið í heild. Ég vil taka fram að það hefur verið afstaða míns þingflokks að leita eftir samkomulagi við aðra flokka um að taka með við þessa stjórnarskrárendurskoðun sem allra flesta þætti sem samkomulag hefur getað náðst um að því er varðar stjórnarskrána í heild sinni. En þingflokkar sjálfstæðismanna í stjórnarandstöðu og Alþb. hafa ekki verið fáanlegir til að taka þátt í slíku samkomulagi. Ég vil rifja það upp rétt einu sinni að í stjórnarskrárnefnd vorum það við Gylfi Þ. Gíslason sem lögðum til að einn af valkostum nefndarinnar yrði að landið yrði gert að einu kjördæmi, sem um áratuga skeið hefur verið stefna Alþfl. í þessu máli. Þeir kjósendur, sem nú hafa sannfærst um að þetta er eina rétta leiðin til þess að tryggja öllum þegnum ríkisins jöfn lýðræðisleg réttindi, geta illa fylgt þeirri sannfæringu sinni eftir með því að kjósa stjórnmálaflokka sem eru andvígir þessu. Hitt er hægt að gera að sætta sig við að taka þetta skref í áföngum. Ég vil taka það skýrt fram, herra forseti, að afstaða mín í þessum málum er fyrir löngu fullmótuð og margyfirlýst, þannig að ég verð með engu móti sakaður um að hafa á seinustu stundu snúist gegn samkomulagi sem meiri hluti í mínum þingflokki styður. Ég hef marglýst þessum skoðunum mínum. Ég hef gert það á fundum stjórnarskrárnefndar, ég hef gert það á fundum í mínum þingflokki og í ótal blaðagreinum og ræðum á almannavettvangi á undanförnum árum. Afstaða mín er þessi: 1. Ég er andvígur fjölgun þm. Það hefur verið sýnt fram á að hún er óþörf. Það er hægt að ná svipaðri leiðréttingu á misvægi atkvæðisréttar og felst í framlögðum málamiðlunartillögum án fjölgunar þm. 2. Ég vona í lengstu lög að allir sanngjarnir menn hljóti að viðurkenna, að markmiðið í kosningarréttarmálum hljóti að vera að allir Íslendingar hafi sama atkvæðisrétt. Fáist sú leiðrétting ekki fram nú tel ég það sanngjarna lágmarkskröfu að þetta misrétti verði leiðrétt í áföngum fyrir hverjar kosningar í framtíðinni, svo sem dæmi eru til um með flestum öðrum grannþjóðum okkar. 3. Þess vegna má undir engum kringumstæðum binda málamiðlun um misrétti í sjálfa stjórnarskrána. Það er fráleitt. Stjórnarskrá er ekki venjuleg lög sem hægt er að breyta á hverju þingi. Stjórnarskrárbreytingar á því aðeins að gera að þær eigi að vera varanlegar, þ. e. þær eigi að gilda áratugum saman. Það á ekki að hringla með stjórnarskrárákvæði. Stjórnarskráin er til þess að tryggja öllum þegnum eins ríkis eitthvað sem getur talist sameiginleg almenn mannréttindi. Að ætla að stjórnarskrárbinda alvarlega mismunun þegnanna, eins og t. d. það að sumir þegnar ríkisins skuli hafa fjórða part úr atkv., aðrir'/s og enn aðrir helming eftir einhverjum ákaflega hæpnum verðleikaflokkum, er í raun og veru hið sama og að stjórnarskrárbinda mannréttindabrot. Það er gersamlega fráleitt og það er gersamlega óviðunandi að mínu mati. Ef fyrirhuguð stjórnarskrárbreyting á ekki að fela í sér annað en fjölgun þm., sem því sem næst allir eru á móti, nema kannske meiri hl. þm., og niðurfærslu kosningaaldurs, en heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar, sem hefur verið unnið að árum saman, er slegið á frest, sennilega til margra ára, þá vaknar ný spurning: Er þetta nægilegt tilefni til stjórnarskrárbreytingar, sem á að kalla á tvennar kosningar eins og nú háttar í íslensku þjóðfélagi? Herra forseti. Ég flyt hér ásamt með hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur brtt. við stjórnarskrárfrv., en þessar brtt. snúast í aðalatriðum um tvennt: Í fyrsta lagi verði þingmannatalan óbreytt. Í öðru lagi verði misvægi atkvæðisréttar, eins og það er samkv. þessu samkomulagi að því er Reykjavík varðar, t. d. Reykvíkingur á móti 2.6 í fámennasta kjördæminu, undir engum kringumstæðum stjórnarskrárbundið og varanlegt. Þetta þýðir að ákvæði um lágmarkstölu þingsæta í hverju kjördæmi verði ekki í stjórnarskrá, heldur í kosningalögum, eins og öll önnur ákvæði um tilhögun og framkvæmd kosninga og kosningaaðferðir. Ég vil reyndar taka það fram að gefnu tilefni að það mun hafa verið upphafleg tilætlan flm. að ákvæðin um þetta yrðu ekki í stjórnarskrá, heldur í kosningalögum. Það hefur hins vegar gerst í samningum á milli flokkanna að þessu var breytt á seinustu stigum málsins. Það er enn ein röksemd fyrir því að menn ættu að skoða þetta mál vandlega og athuga hvort ekki sé hægt að stíga þetta skref í átt til samkomulags við þá sem verið er að biðja um að una því að þeir búi enn við skertan kosningarrétt, að það verði ekki bundið í stjórnarskrá. Þegar þingmeirihluti, sem er fulltrúi minni hl. þjóðarinnar, ætlar að beita valdi sínu til að skammta meiri hl. þjóðarinnar skertan atkvæðisrétt, þá er það ósköp einfaldlega lágmarkskrafa af hálfu meiri hl. að þessi skertu mannréttindi verði ekki bundin í stjórnarskrááratugum saman. Það eru engin rök sem mæla með slíku gerræði. Ég vildi mega óska þess að allir þm. Reykjavíkur og Reykjaness gætu sameiginlega tekið þá afstöðu að forða því að niðurstaðan verði að stjórnarskrárbinda misréttíð. Herra forseti. Í tilefni af ummælum hv. 1. þm. Vestf. og frsm. hv. stjórnarskrárnefndar, sem hann lét falla hér áðan, þar sem hann eina ferðina enn taldi að ólík félagsleg aðstaða Íslendinga eftir búsetu ætti að réttlæta það og gera það að sanngjarnri réttlætiskröfu að samningar geti tekist um að bæta upp þessa ólíku félagslegu aðstöðu með því að vega atkvæðisrétt manna ólíkt eftir búsetu, þá verð ég enn einu sinni að andmæla þessum sjónarmiðum og leyfa mér að taka nokkurn tíma til að sýna fram á að þetta eru falsrök og standast ekki. Í umr. um þetta mál er oft alið á því að á Íslandi byggi tvær þjóðir. Það á annars vegar að vera þéttbýlisþjóðin hér á suðvesturhorninu - borgríkið eins og einn hv. þm., sem ég hef nú reyndar hér fyrir augunum, hefur m. a. orðað það. Hins vegar eru þeir Íslendingar sem byggja hin sex kjördæmi landsins. Þéttbýlisþjóðin er sögð njóta margvíslegra forréttinda vegna búsetu sinnar, einkum vegna nálægðar við kjötkatla stjórnsýslu. Dreifbýlisþjóðin er sögð búa við skarðan hlut. Þar er ýmislegt til nefnt, t. d. fjarlægðir frá helstu þjónustustofnunum ríkisvaldsins, sem flestar sé að finna í höfuðborginni. Þessi tvískipting þjóðarinnar í borgríki og þéttbýli er síðan notuð til að réttlætta að það þurfi þrjá-fjóra þéttbýlisbúa til þess að jafnast á við einn dreifbýlismann þegar komið er inn í kjörklefann, þegar greiða skal atkv. um menn og málefni og um stjórnmálastefnur og völd í almennum kosningum. Atkvæðisrétturinn á m. ö. o. að vera veginn á einhvern pólitískan kvarða eftir mati manna á félagslegri aðstöðu kjósenda, alveg eins og atkvæðisrétturinn var áður fyrr bundinn við eign, efnahag eða kynferði eða, eins og hann er reyndar enn í dag, bundinn við litarhátt í sumum ríkjum heims, og þykir víst lítt til fyrirmyndar. Þetta vekur upp a. m. k. tvær spurningar, herra forseti: Trúa menn því að félagsleg aðstaða einstaklinga í þessu þjóðfélagi fari bara eftir búsetu? Halda menn að einstæð móðir uppi í Breiðholti hafi ekki eitthvað greiðari aðgang að sínum þm. eða meiri áhrif eða vettvang til áhrifa á Alþingi en t. d. atvinnurekandi á Þórshöfn eða Kópaskeri? Væntanlega hvarflar ekki að neinum að halda því fram, minnugir Þórshafnarævintýris. 
             Ef það er staðreynd að félagsleg aðstaða manna fari eftir einhverju öðru en búsetu - enginn neitar því að hún er ólík - eru auðvitað engin rök fyrir því að vega atkvæðisréttinn ólíkt eingöngu eftir búsetu. Ef menn eru sammála um að ólík félagsleg aðstaða manna í þjóðfélaginu sé ekki búsetubundin, heldur tengd ótal öðrum þáttum, eins og t. d. erfðum, eignum, tekjum, skólagöngu, ólíkum hæfileikum, ólíku starfsöryggi o. s. frv., þá er spurningin: Vilja þeir, sem halda því fram að félagsleg aðstaða manna sé af öllum þessum sökum mjög ólík, virkilega halda því fram að þá eigi að verðleikaflokka, alla einstaka kjósendur og skammta þeim atkvæðisrétt eftir einhverju gæðamati sem byggist á slíkri flokkun? Eiga hér sem hafa háar tekjur að hafa meiri eða minni atkvæðisrétt? Eiga þeir sem eiga meiri eða minni eignir að hafa atkvæðisrétt í hlutfalli við það? Eiga þeir sem hafa notið langrar skólagöngu að hafa meiri eða minni atkvæðisrétt en aðrir þegnar af þeim sökum? Eiga þeir sem búa við meira starfsöryggi en aðrir menn að gjalda fyrir það með meiri eða minni atkvæðisrétti? Allir menn eru sammála um að konur eiga allt of fáa fulltrúa á Alþingi. Á að bæta þeim það upp með því að láta konur hafa meiri atkvæðisrétt? Eiga konur sem einstaklingar að fá fimmfaldan atkvæðisrétt á Alþingi af þeim sökum? Sjómenn eru mánuðum saman víðs fjarri heimili sínu og náttúrlega sviptir þeirri félagslegu aðstöðu að hafa einhvern aðgang að þessum makalausu stjórnsýslustofnunum hér í Reykjavík. Á að bæta þeim upp þennan missi á félagslegri aðstöðu með því að skammta þeim þrefaldan, fjórfaldan eða fimmfaldan atkvæðisrétt? Og þá vaknar að lokum upp ein spurning: Hverjir eiga að framkvæma þetta gæðamat, þessa verðleikaflokkun þegnanna? Hverjir eiga að draga þá í dilka? Hverjir eiga að vega þá og meta? Hverjir eiga að skammta þeim atkvæðisréttinn? Eiga það t. d. að vera þm. sem öllum öðrum mönnum fremur eiga þingsetu sína undir því hvernig vægi atkvæðisréttar er háttað, undir mismun þegnanna að því er varðar frumstæðasta grunnlýðræði lýðræðislegs þjóðfélags, eða á þetta kannske að vera faglegt og vísindalegt? Ættum við kannske að biðja svokallaða félagsvísindadeild Háskóla Íslands að annast þessa verðleikaflokkun, þennan dilkadrátt og þetta verðleikamat einstaklinganna í þjóðfélaginu? Ættum við t. d. að fela það prófessor dr. Ólafi Ragnari Grímssyni, núverandi formanni Alþb., eða félögum hans í félagsvísindadeild? Á þetta ekki að vera vísindalegt mat? Herra forseti. Það þarf ekki nema að spyrja slíkra spurninga til að komast að raun um að það er fráleit skoðun að það eigi að skammta kjósendum atkvæðisrétt eftir einhvers konar félagsfræðilegu mati á félagslegri aðstöðu, sem er óendanlega misjöfn, hefur verið það og mun óhjákvæmilega verða það og fer alls ekki fyrst og fremst eftir búsetu, heldur eftir allt öðrum þáttum, eins og ég hef þegar nefnt. Gæðaflokkun af þessu tagi er fornaldarviðhorf. Hún minnir á þau sjónarmið þegar það var ríkjandi viðhorf fámennrar forréttindastéttar í landinu að kosningarrétturinn ætti því aðeins að vera leyfilegur að menn gætu sýnt fram á það í skjölum og skilríkjum að þeir væru gildir bændur, ættu jarðarparta eða nógu margar spesíur í handraðanum, eða frá þeim tímum þegar karlrembusjónarmið voru svo ríkjandi í þjóðfélaginu að þótti með öllu sjálfsagt að svipta helming þjóðarinnar, alla kvenþjóðina, atkvæðisrétti. Þetta eru fornaldarviðhorf sem ég hélt satt að segja að enginn maður, hugsandi einstaklingur, í lýðræðisþjóðfélagi nú á seinni hluta 20. aldar mundi leyfa sér að verja með þessum hætti. Að binda slíkt misrétti, sem styðst við slík falsrök, í stjórnarskrá er að mínu mati mannréttindabrot. Ef við trúum á lýðræðislega meirihlutastjórn hljótum við að krefjast þess að allir séu jafnir sem þátt taka í leiknum, að leikreglurnar sjálfar mismuni ekki þátttakendum. Ef þeirri grundvallarskyldu er ekki fullnægt er ekki um að ræða réttlátar lýðræðislegar leikreglur. Herra forseti. Þetta eru grundvallarsjónarmið um mannréttindi sem ekki er hægt að versla með. Atkvæðisréttur manna á ekki að vera falur. Hér er því verið að bera saman ósambærilega hluti, annars vegar ólíka aðstöðu einstaklinga í þjóðfélaginu, sem eins og ég hef þegar sýnt fram á stafar af ótal ástæðum öðrum en búsetuvali manna, stafar af ótal þáttum sem aldrei verða vegnir eða greindir með tölfræðilegri nákvæmni, og hins vegar það, hver á að vera réttur einstaklinganna til að hafa áhrif á stjórn ríkisins í almennum kosningum. Niðurstaða málsins er auðvitað sú að þrátt fyrir margvíslegan aðstöðumun þegnanna í ríkinu, þrátt fyrir ólíkan efnahag, þrátt fyrir misjafnar tekjur, þrátt fyrir ólíka menntun, þrátt fyrir ólíka hæfileika á ýmsum sviðum eiga allir þegnar ríkisins, ríkir sem fátækir, hvar sem þeir búa á landinu, hvert sem er þeirra kynferði, að búa við sama rétt þegar kemur að grundvallaratriðum, stjórnarskrártryggðum almennum grundvallaratriðum og lýðræðislegum réttindum. Herra forseti. Þetta dæmi um ólíka félagslega aðstöðu eftir búsetu einni saman, þ. e. um muninn í þeim efnum á því að búa í dreifbýli eða þéttbýli, hefur aldrei veríð gert upp og það verður aldrei gert upp með þeirri tölfræðilegu nákvæmni sem hlýtur eðli málsins samkvæmt að vera forsenda fyrir öllum kröfum um það að atkvæðisréttur manna eigi að fara eftir slíku gæðamati. Þeir sem aldir hafa verið upp í dreifbýli og búið síðar á ævinni bæði í dreifbýli og þéttbýli vita af eigin reynslu að hvort tveggja hefur auðvitað sína kosti og galla. Auðvitað er olíukynding húsa dýr sums staðar á landsbyggðinni. Auðvitað er dýrt að kosta mörg börn samtímis í framhaldsnám. Auðvitað getur verið dýrt að þurfa um langan veg að sækja heilbrigðisþjónustu. Allt er þetta nefnt með þessum rökum sem dæmi um ókosti þess að búa í dreifbýli við ríkjandi aðstæður. Þetta er auðvitað pólitískt mál - og það er ekkert við það að athuga þó menn lýsi því yfir þeirri pólitísku sannfæringu sinni, þeirri stefnu, að það eigi að stefna að því að draga úr þessum mismun. Það kemur hins vegar atkvæðisrétti manna ekki nokkurn skapaðan hlut við. En það má líka benda á annað. Það hefur sína kosti að búa í dreifbýli. Það hefur mikla kosti þar sem eru stuttar vegalengdir sem menn þurfa að aka til vinnu. Það er ekki lítill sparnaður, sem í því felst, ef menn bera saman annars vegar að búa í útköntum höfuðborgarsvæðisins og sækja vinnu hingað inn til bæjarins eða það að geta gengið daglega til vinnu sinnar. Það eru líka aðrir kostir. Víða um land er hægt að færa að því rök að fasteignamat og fasteignaverð er mun lægra en í Reykjavík. Það er líka staðreynd að meðaltekjur launþega eru til mikilla muna hærri á mörgum stöðum úti á landi en í Reykjavík. Reykjavík er láglaunasvæði. Ef menn ætla raunverulega að tala um mun á félagslegri aðstöðu, þ. e. um raunverulega fátækt í þessu þjóðfélagi, þar sem við erum að tala um þær fjölskyldur sem eiga að framfleyta sér af óyfirborguðum taxtatekjum einnar fyrirvinnu, t. d. einstæðra foreldra, hvar er slíka einstaklinga og slíkar fjölskyldur helst að finna? Þær eru langsamlega flestar hér í Reykjavík. Reykjavík er láglaunasvæði. Hér er að finna, og í öðru lagi á Akureyri, langsamlega flesta þá einstaklinga og þær fjölskyldur sem vegna launamisréttis, óðaverðbólgu, stjórnleysis og ranglætis í þessu þjóðfélagi þurfa að bera skarðan hlut frá borði. Síðan er þessu fólki núið því um nasir vegna nálægðar sinnar við þessa stofnun eða við embættismannakerfið að það eigi að sætta sig við að hafa ekki atkvæðisrétt nema þriðji eða fjórði hver maður. Þetta eru alger falsrök. Það sem verra er: Þau eru siðlaus. Þau hljóta að ofbjóða réttlætiskennd allra heiðarlegra manna, gersamlega án tillits til þess hvar menn eru búsettir. Ég segi: Þetta dæmi um kosti og galla þess að búa í dreifbýli eða þéttbýli hefur aldrei verið gert upp og það verður aldrei gert upp og það verður aldrei gert að einhverri grundvallarforsendu fyrir kröfum um að þess vegna eigi að svipta einhvern hluta þegnanna almennum mannréttindum. Það er alveg jafnfráleitt að ætla sér að meta atkvæðisrétt manna eftir búsetu og það var á sinni tíð að meina konum um atkvæðisrétt eða binda hann við gilda bændur og búfjáreign. Herra forseti. Það er eitt lokaatriði, sem menn skyldu gera sér grein fyrir úr því að þeir eru að vekja upp þennan draug enn á ný, og það er þetta: Hin félagslega mismunun, sem menn taka sér í munn til þess að réttlæta mismunandi atkvæðisrétt, er auðvitað mest innan dreifbýlisins sjálfs. Hún er innan hvers einasta kjördæmis. Ég spyr: Bóndi á Barðaströnd þarf að senda börn sín í burtu í framhaldsnám eða sækja heilbrigðisþjónustu um langan veg, t. d. í Búðardal. Hverju er hann nær þótt búið væri að ljúka víð byggingu á tiltölulega fullkomnu deildaskiptu sjúkrahúsi á Ísafirði? Hann er engu nær. Þéttbýlisbúi innan Vestfjarðakjördæmis, eins og t. d. á Ísafirði, sem hefur við hendina alla þessa þjónustu, þ. e. skólakerfi allt fram undir háskólanám eða sjúkrahús og heilsugæslustöð við bæjardyrnar, býr að sjálfsögðu við miklu meiri nálægð við þessa þjónustu en t. d. þeir sem lengst eru frá henni á höfuðborgarsvæðinu. Nú spyr ég þá sem halda því fram að það sé einhver rökvísi að miða atkvæðisrétt manna við búsetu: Á þá bóndinn á Barðaströndinni að hafa fimmfaldan atkvæðisrétt á við þéttbýlisbúann á Ísafirði? - Ég endurtek: Þykir mönnum sanngjarnt og eðlilegt að bæta bónda, sem býr afskekkt og er fjarri þessari félagslegu aðstöðu í helsta byggðakjarna síns kjördæmis, það upp með því að margfalda atkvæðisrétt hans? Ef menn svara því neitandi fellur um sjálfa sig öll þessi spilaborg og allar þessar falskenningar, öll þessi þjóðremba og öll þessi sýndarrök, um að það sé hægt að færa einhver rök til þess að réttlæta að mismuna mönnum að því er varðar atkvæðisrétt eftir því hvar þeir hafa valið sér búsetu í landinu. Herra forseti. Það hefur enginn maður í hópi hv. þm. úr dreifbýlinu lagt til að farið verði að vega og meta einstaklingana í þeirra eigin kjördæmum og skammta þeim atkvæðisrétt eftir því hvar þeir búa, í nálægð eða fjarlægð við helstu þjónustumiðstöðvar þessara landshluta og þessara kjördæma. Hv. þm. hafa ekki lagt til að bændur norður á Langanesi fái fjarlægð sína frá Akureyri eða frá Egilstöðum bætta upp með því að skammta þeim margfaldan atkvæðisrétt. Ég hef ekki ennþá heyrt þær kröfur gerðar af hálfu talsmanna sjómanna að það eigi að bæta þeim upp langvarandi fjarvistir á hafi úti frá allri þjónustu, sem þetta ríki býður þegnum sínum sameiginlega, með því að skammta þeim aukinn atkvæðisrétt. Auðvitað eru þetta allt saman falsrök og auðvitað er ósæmilegt að vera að ala á deilum með þjóðinni. Þetta er eitt land og ein þjóð og ekki á að ala á sundrungu, úlfúð og fjandskap milli landshluta, milli dreifbýlis og þéttbýlis, milli einstakra kjördæma með slíkum falsrökum. Herra forseti. Því hefur heyrst fleygt að Íslendingar mundu una því illa t. d. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna að fara þar með minna en eitt atkv. á móti þúsund millj. kínverskum. Og þá spyrja menn: Hvers vegna er þá verið að gera veður út af því þótt munurinn á atkvæðisrétti hér í okkar eigin félagsskap sé fimmfaldur eða sexfaldur og verri en það? Hér er enn verið að rugla saman óskyldum hlutum. Samvinna fullvalda ríkja á alþjóðavettvangi felur í sér samning. Alþjóðasamvinna fullvalda ríkja felur í sér afsal fullveldis viðkomandi ríkis, sem tekur þátt í slíkri samvinnu af frjálsum og fúsum vilja. Þar á móti kemur að þessi samvinna er gagnkvæm og hún er upp tekin af frjálsum og fúsum vilja á jafnréttisgrundvelli og hún er takmörkuð. Íslendingar vilja ekki að Kínverjar ráðskist með sín mál og það breytir engu þó að okkur gangi böslulega að ráða fram úr þeim sjálfir. Þetta er trúlega gagnkvæmt. Hins vegar hefur það hingað til þótt lýðræðislegt sjónarmið að Kínverjar ráði sínum eigin málum og Íslendingar sínum eigin málum þrátt fyrir að þeir sætti sig við það í alþjóðasamvinnu að þjóðir mismunandi að stærð eða mannfjölda fari þar með eitt atkvæði. En það er annað, úr því að minnst er á Sameinuðu þjóðirnar. Við eigum aðild að mannréttindayfirlýsingum bæði Evrópuráðs og Sameinuðu þjóðanna. Mannréttindayfirlýsing Evrópuráðsins hefur reyndar lagagildi hér, þó að mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna hafi það að vísu ekki, skuldbindur hún okkur vissulega siðferðilega. Þar segir í 21. gr.: „Vilji þjóðar skal vera grundvöllur að valdi ríkisstjórnar. Skal hann látinn í ljós með reglubundnum, óháðum og almennum kosningum, enda sé kosningaréttur jafn og leynileg atkvgr. viðhöfð eða jafngildi hennar að frjálsræði.“ Herra forseti. Ég skal láta þessu máli mínu senn lokið. Við erum ein þjóð, Íslendingar, að vísu fámenn þjóð í stóru landi. Það er illt verk að ala á sundurþykkju og úlfúð milli landshluta, milli höfuðborgar og landsbyggðar, milli þéttbýlis og dreifbýlis, með því að höfða til tilfinninga og bera fyrir sig falsrök af því tagi sem hér hafa verið hrakin. Allir Íslendingar, allir þegnar þessa ríkis, eiga að sitja við sama borð að því er varðar stjórnarskrárvernduð mannréttindi og pólitísk réttindi. Annars slítum við í sundur friðinn. Um kosningarréttarmál verður aldrei friður í þessu þjóðfélagi meðan meiri hluti þjóðarinnar nær ekki rétti sínum og það á að beita hann ofríki, þó það sé gert með rökum sem enga stoð eiga í veruleikanum. Það er illt verk að standa fyrir slíkum óvinafagnaði og ég óska eftir því að menn láti af þeirri iðju. Pólitísk barátta fyrir jöfnun lífskjara og sem jafnastri aðstöðu til þess að njóta sameiginlegrar þjónustu á auðvitað fullan rétt á sér og er vitaskuld í fullu gildi. Á þeim vettvangi er um að ræða mál sem ástæða er til að berjast fyrir. Af þeim nefni ég tvö sem eru vissulega langstærst: 1. Það á að færa vald, fjármuni og ábyrgð frá miðstjórnarstofnunum ríkisins hér á höfuðborgarsvæðinu frá Alþingi, frá stjórnarráði, frá sérfræðingaveldinu og til sveitarfélaga og til landsfjórðunganna. 2. Það er stórmál að vinna betur og skipulegar að því en gert hefur verið áður eða hingað til að tengja alla landshluta við samgöngukerfi þjóðarinnar, með vegakerfi með varanlegu slitlagi og öruggri flugþjónustu og gera þetta að forgangsverkefni. Um þetta eiga allir Íslendingar, hvort heldur búsettir eru í dreifbýli eða þéttbýli, að sameinast. Við dr. Gylfi Þ. Gíslason gerðum það að einni af tillögum okkar, og það er einn af valkostunum sem settir eru fram í skýrslu stjórnarskrárnefndar, að kjördæmaskipunin yrði byggð á hinni gömlu fjórðungaskipan ásamt með höfuðborginni. Slík breyting væri rökrétt niðurstaða af kjördæmabreytingunni frá 1959. Um leið vakti það fyrir okkur að gera landsfjórðungana að máttarstoðum í stjórnkerfi landsins. Það gerist með því að færa verkefni, t. d. í skólamálum, í heilbrigðismalum og í verklegum framkvæmdum frá miðstjórn ríkisins og sérfræðingastofnunum þess og út til sveitarstjórnanna og fjórðunganna. Þeir eiga að vera nægilega öflugar stjórnsýslueiningar til þess að valda slíkum verkefnum. Lýðræðislega kjörnir fulltrúar sveitarfélaga og fjórðunga eiga síðan að hafa vald til að ákvarða sjálfir forgangsröðun framkvæmda í sínum fjórðungi. Til þess þarf að færa verkefni og tekjustofna frá ríki til sveitarfélaga og fjórðunga og færi þá saman vald þeirra til að taka slíkar pólitískar ákvarðanir um forgangsröðun verkefna og framkvæmda og fjárhagslega ábyrgð á þeim. Þetta, herra forseti, er í raun og veru svar mitt og svar míns flokks, sbr. tillögugerð hans hér á hv. Alþingi, við því hvernig eigi að berjast pólitískri baráttu fyrir jöfnun á aðstöðumun þegnanna, fyrir því að færa valdið frá miðstjórnarvaldi ríkisins til þeirra sem staðarþekkinguna hafa og nær fólkinu. Þetta er rétta leiðin en ekki sú að standa f eilífu karpi innbyrðis, gagnkvæmum brigslyrðum um hvernig eigi að verðleikaflokka þegnana og skammta þeim atkvæðisrétt eftir því hvar þeir velja sér búsetu. Þetta er rétta leiðin til að stefna eftir eðlilegum pólitískum leiðum að því að jafna félagslega aðstöðu eftir búsetu eftir því sem hægt er. Þetta á að gera strax og um leið á að leggja fyrir róða heimskulegan meting milli byggðarlaga og landshluta. Allra síst má nokkur Íslendingur láta það heyrast af sínum vörum að hann ætli samlanda sínum að vera hálfdrættingur á við sjálfan sig eða þaðan af minna þegar kemur að sjálfum leikreglum þess lýðræðisþjóðfélags, sem við viljum hafa, því að ef við slítum í sundur lögin með þeim hætti slítum við í sundur friðinn. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Ég leyfi mér að mælast til þess að þeim brtt. sem við höfum flutt á þskj. 494 verði vísað til stjórnarskrárnefndar beggja deilda, sem hér er starfandi.



Herra forseti. Sennilega hefur hinu samantvinnaða valdi stjórnmálaflokkanna og fjölmiðlanna, því er nú verr og miður, tekist að búa svo um hnútana með rangri framsetningu upplýsinga að allmikill þorri fólks stendur enn ranglega í þeirri trú að með þessu frv. sé verið að leysa einhvern skapaðan hlut. Þetta frv., sem hv. þm. Matthías Bjarnason hefur nú mælt fyrir þegar komið hefur úr nefnd, er flutt af forustumönnum stjórnmálaflokkanna fjögurra. Það er flutt svo til óbreytt hér við 2.umr. Ég vil skjóta því inn, herra forseti, að þegar þetta mál var kynnt hið fyrsta sinni í 1. umferð kvaddi ég mér hljóðs um þingsköp til að mælast til þess að fram færu útvarpsumr. við 2. umr. þessa máls. Þau tilmæli voru til komin af ofur eðlilegum ástæðum, nefnilega þeim að fólkið í landinu verður að fá að vita með hverjum hætti Alþingi er hugsanlega í þann veginn að breyta stjórnarskrá lýðveldisins. Þá gerðist það að hv. 1. flm. þessa máls, hv. 1. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, kom hér upp og tók undir það að útvarpsumr. skyldu fara fram. Hið sama gerðu þm. a. m. k. nokkurra annarra stjórnmálaflokka. Síðan, herra forseti, höfum við ekkert frétt af málinu. En af hverju er verið að leggja þetta til? Af því að þetta mál, herra forseti, á ekki að þurfa að verða neinn feluleikur. Alþingi, eða meiri hl. þess, skammast sín væntanlega ekki fyrir hvað hér er verið að gera. En það örlar ekki á þeim útvarpsumr. sem hér var óskað eftir og menn tóku undir að ættu að fara fram. Þvert á móti heyrum við að nú standi til að keyra þetta í gegnum 2. umr. í kvöld og 3. umr. í nótt. Athugum það að hér erum við ekki að ganga frá stjórnmálaályktun einhverra samtaka. Við erum ekki einu sinni að ganga frá lögum. Við erum að ganga frá grundvallarbreytingu á sjálfri stjórnarskrá lýðveldisins. Þessi mál eru búin að vera í undirbúningi í fimm ár, segja þeir. Það er vika síðan þetta kom fram og ég held því fram og staðhæfi að það er verið að blekkja meira og minna allan landslýð um það, í hverju þessi breyting er fólgin, og það gengur eftir, ef þessi keyrsla á að fara fram með þeim hætti, sem hér er lagt til, að það eigi að troða þessu máli í gegnum Nd. Alþingis, þá deild sem hýsir 2/3 hv. alþm., nánast á einum degi. En flokkarnir skammast sín. Og af hverju skyldu flokkarnir skammast sín? Vegna þess, herra forseti, að blekkingin er í því fólgin að þetta eru tvö aðskilin mál. Annars vegar er það frv. til stjórnlaga, þ. e. frv. um breytingu á sjálfri stjórnskipan landsins. Hún felur í sér fjölgun þm. um þrjá og nákvæmlega ekkert annað. Í einni af þeim fjórum brtt. sem forseti kynnti hér og lagðar hafa verið fram legg ég til að 1. gr. frv. verði felld niður, sem er um fjölgun um þessa þrjá, og eftir standi þá hin gamla grein, að þm. séu 60. Blekkingastarfsemin er fólgin í því, að með brengluðu fjölmiðla- og upplýsingamiðlunarkerfi er fólk látið standa í þeirri meiningu að það standi eitthvað á bak við þau fskj. sem með þessu frv. eru, sem eru tillögur manna sem sumir hverjir eru kannske að hætta á hv. Alþingi, um hvernig þeir vildu gjarnan að næsta þing skipaði kosningalögum. Þessi framsetning málsins er náttúrlega svo ósvífin vegna þess að við erum að fara að ganga til kosninga þar sem væntanlega verður tekist á um þessa hluti m. a. Það skiptir máli í þessari umr., herra forseti, að hv. 1. þm. Norðurl. v., Páll Pétursson, lýsti áðan þeirri einföldu skoðun sinni, sem hann er auðvitað í fullum rétti til, að hvað sem liði afstöðu hans til frv. verði á þessu stigi málsins ekki að taka nokkra afstöðu til einhverra fskj., sem þarna eru talin drög að frv., sem með þessu frv. eru prentuð. Það er þetta sem er kjarni málsins. En ég fullyrði að mikill þorri þjóðarinnar, vegna þess að hann hefur ekki verið upplýstur, veit þetta ekki. Hann heldur að hér sé verið að færa til - t. d. að leiðrétta vægi atkvæða, ef það er rétt orðað, og leiðrétta það, sem um eru skiptar skoðanir. En það er ekkert slíkt verið að leggja til í þessu frv. Ætlað er að næsta þing sjái um það. Enginn veit hverjir þá skipa hina virðulegu löggjafarsamkomu þjóðarinnar og enginn bindur, hvorki hv. þm. Geir Hallgrímsson, Steingrímur Hermannsson, Magnús H. Magnússon né Svavar Gestsson, með einum eða öðrum hætti það Alþingi sem kjörið verður nú snemma vors væntanlega. Þetta er kjarni málsins en um þetta veit þjóðin ekki. Og af þeirri ástæðu hef ég sem einn af andstæðingum þessa frv., vegna þess hvernig það er sett fram og hvað stendur í því og eins vegna hins, sem ekki stendur í því, haldið fram þeirri skoðun að okkur beri skylda til þess, sem nú skipum löggjafann, að gera fólki þetta ljóst. Við höfum eitt tæki til að koma þessari upplýsingamiðlun til fólksins í landinu, og það er útvarp frá Alþingi.

Og sjónvarp.

Já, já, og fleiri tækifæri raunar. Svo standa þeir hér upp hver á fætur öðrum og taka undir þessi sjónarmið, en það er augljóst að við því á ekki að gera, heldur er hugmyndin sú, sem nánast er pólitískt óhæfuverk, að ætla að riðla þessu máli hér í gegn í kvöld og í nótt. Ég trúi því raunar ekki fyrr en á er tekið, að þetta verði niðurstaða málsins, því að þetta nálgast það að vera pólitískt óhæfuverk. Því nota ég svona orð að þjóðin stendur í þeirri meiningu að hér sé verið að gera annað og leiðrétta meira en felst í að fjölga þm. um þrjá. En svo er ekki. Það er allt annað eftir. Þá á ég við hugmyndir fjórmenninganna, sem væru auðvitað í frv. ef þeir hefðu komið sér saman um það. En af því að þeir koma sér ekki saman um það er þjóðin blekkt með því að prenta eitthvert pappírsgagn sem fskj. með þessu frv. þar sem stendur að svona gætu þeir hugsað sér að þetta yrði einhvern tíma í framtíðinni. Kvótakerfið er auðvitað til að reyna að bjarga andlitinu, sýna samstöðu um eitthvað. Og það getur vel verið að það takist að því leytinu til að það sé búið að samþykkja frv. hér áður en allur almenningur áttar sig. Þetta er ómerkilegt og lítilsvirðing. Það er gamla aðferðin. En það er ekki kjarni málsins. Það sem við biðjum um, andstæðingar þessa frv., og það voru fleiri en ég sem kynntu slíkar skoðanir við 1. umr. málsins, er að við fáum að kynna þetta mál fyrir þjóðinni og útskýra af hverju við erum andsnúnir því. Það eru auðvitað eitthvað misjafnar forsendur fyrir því, eins og menn þekkja, en við eigum líka okkar rétt. En forustulið hins riðlandi flokkakerfis ætlar ekki að gera það. Það sem það ætlar að gera er að bola þessu máli í gegn án þess að þjóðin fái þar nokkra vitneskju. Að þessum formála sögðum, herra forseti, vegna þess að í umr. um þingsköp var því beint til aðalforseta Nd., Sverris Hermannssonar, hvort um þetta mál yrðu ekki útvarpsumr., undirstrika ég að 1. flm. málsins, hv. þm. Geir Hallgrímsson, tók undir kröfuna um að um þetta mál skyldu verða útvarpsumr. Það gerði og hv. þm. Albert Guðmundsson. Það gerði og hv. þm. Karvel Pálmason, svo að ég nefni fjóra, þá ég man í svipinn. Það hlýtur að vera krafa nokkurs virði þegar formaður stærsta stjórnmálaflokksins, skulum við segja, allavega hv. 1. þm. Reykv., 1. flm. þessa máls, lýsir yfir vilja til útvarpsumr. um þetta mál. Ég vildi gera hlé á ræðu minni til þess, herra forseti, að fá svar við þeirri spurningu: Hefur þessi ósk okkar hv. þm. Geirs Hallgrímssonar fengið undirtektir hjá forsetum þessarar virðulegu deildar?

Því miður get ég ekki svarað því á þessari stundu, en ég skal koma þessu áleiðis.

En mér þætti vænt um að fá svar við þessu svo fljótt sem verða má.

Það er sjálfsagt að verða við því.

Það sem hér er að gerast er það að ekki hefur náðst lausn um svokölluð stjórnarskrár- og kjördæmamál. Þetta veit auðvitað öll þjóðin. Þetta sama flokkakerfi og hefur verið að riðlast, sbr. myndun núv. hæstv. ríkisstj., sbr. svo ótal mörg dæmi út um samfélagið allt, hefur ekki heldur náð nokkurri samstöðu um stjórnarskrár- og kjördæmamál. Þar hafa myndast margs konar fylkingar og hv. þm. hafa riðlast og vegir þar liggja til allra átta. Kjarni málsins er sá, að það er engin niðurstaða. Það sem þetta vald þá gerir er að það leggur til frv. sem aðeins fjallar um tvennt: Um að þm. sé fjölgað úr 60 í 63 og kosningarréttur sé færður niður í 18 ár. Það fyrra er algerlega ófært. Það seinna auðvitað sjálfsagt. Síðan búa þeir til regnhlíf utan um sjálfa sig og kynna þetta sem lausn. Lausnin, segja þeir, er að vísu ekki fólgin í fjölguninni eða frv. sjálfu, heldur einhverjum almennum hugmyndum, sem þeir segjast hafa, og þetta er ekki ósmekklegt að næsta þing hugsanlega samþykki. Þetta er málið. Það er engin furða þó að hv. 1. þm. Norðurl. v., Páll Pétursson, lýsi því hér einfaldlega yfir að hann geti svo sem fellt sig við fjölgun um þrjá, en það er ekki málið. Hann er auðvitað algerlega óbundinn af hinu. En ég fullyrði að þjóðin veit ekki enn um þetta. Þeim hefur tekist að koma áleiðis þeirri röngu hugmynd að rugla saman stjórnarskrá og einhverjum fskj. og gera úr því eina og sömu hugmyndina, því að raddir okkar, sem á þessi einföldu sannindi hafa verið að benda, hafa ekki enn náð að hljóma svo sem þeim ber. Stærstu dagblöðin rangkynna þetta, ríkisfjölmiðlarnir miskynna þetta, og enda er auðvitað samhengi á milli flokkavalds og fjölmiðlavalds. Það vita menn. Nú gætu menn verið að sigla inn í það, að þjóðin fengi ekki hinar réttu upplýsingar fyrr en eftir að þessi ákvörðun hefur verið tekin. Flokkakerfið verður auðvitað að taka því og það mun uppskera það sem það á skilið, fari svo. En skynsamlegra væri að kynna málið fyrst og samþykkja það svo eða synja því, þegar það hefur verið kynnt. Þannig ætti auðvitað lýðræðislegt stjórnarfar að vinna. En því miður, herra forseti, það er ekki það sem þeir stefna að. Þeir stefna að því einu að fjölga þm. um þrjá. Svo ætla þeir að þvæla sér úr í kosningar á mettíma, raunverulega svo snemma að enginn skilur nákvæmlega hvers vegna. En látum það vera. Og þeir vonast til þess að koma sér yfir kosningarnar að þessu sinni með því að geta veifað þessari gervilausn framan í fólkið í landinu og treysta svo á guð og lukkuna með framhaldið og ætla að hafa það í hendi sér hvort þeir hafa einar kosningar eða tvennar. Það fer væntanlega eftir úrslitum kosninganna hvernig það er metið. Það er vonandi að þetta fjórflokkakerfi, sem á auðvitað miklu fleira sameiginlegt en hitt, sem skilur það að, verði að loknum kosningum ekki í þeirri stöðu að geta haldið þessum ómerkilegu leikjum sínum áfram. Þetta frv. er ekki neitt. Það leysir engan vanda og það er blekking að halda því fram að það sem hér hefur veríð gert séu lausnir á stjórnarskrár- og kjördæmamálum. Sé verið að þyrla upp átökum milli dreifbýlis og þéttbýlis, eins og t. d. kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, eru öll þau átök eftir. Þau fara fram í þingsölum að afloknum kosningum, sem væntanlega verður skipað nýjum þm., sem ekki eru bundnir við þessi stjórnarskrárdrög. Og blekkingin er m. a. fólgin í því. Það et verið að búa til tveggja mánaða frið sem á að vera fram yfir kosningar, frið með blekkingum sem á að vera fram yfir kosningar, en styrjöldinni sjálfri er frestað þangað til að kosningum loknum. Það er þetta sem ég segi að sé óhæfuverk gagnvart þjóðinni. En hún segir sennilega ekki mikið vegna þess að hún veit ekki hvað hér er um að ræða. Hún veit ekki að átökunum milli dreifbýlis og þéttbýlis er aðeins verið að fresta um nokkra mánuði. Auðvitað mun umr. um stjórnarskrármálið halda áfram að afloknum kosningum í nákvæmlega sama farvegi og þeim sem þau hafa verið í, af sjálfu sér leiðir, og mun halda áfram næstu fjögur árin, næstu átta árin. Tillögurnar eru ekki merkilegri en svo, að þær bjóða upp á það. Og hvað eru menn þá að tala um lausn? Þetta er engin lausn. Þetta er ekki hugsað sem lausn og hefur aldrei verið það. Þetta er hugsað sem björgunartæki fyrir sökkvandi skip fram yfir kosningar. Það er allt og sumt. En mér segir svo hugur um að okkur í þessu húsi sem vitum allt og sjáum í gegnum þessa næfurþunnu blekkingu muni takast að koma hinum réttu skilaboðum áleiðis um það hvað þetta frv. er, en hinu miklu frekar, hvað það er ekki. Miklu skynsamlegra væri að menn legðu þetta frv. til hliðar og reyndu að leita lausna sem máli skipta. En þessar lausnir, herra forseti, skipta nákvæmlega engu máli. Ég hef, herra forseti, flutt brtt. við þetta frv. á fjórum þsk., svo sem hér var kynnt. Á þskj. 498 er flutt afar einföld breyting. Hún er sú, að 1. gr. frv. falli niður. M. ö. o., að fjölgunin um þrjá komi ekki til framkvæmda, að eftir sem áður verði þm. 60, þeim verði skipt eins og nú er gert og þjóðin verði ekki blekkt með því að hér sé verið að leggja til einhverja lausn á þessu máli, því að þetta er ekki lausn. Í annan stað, herra forseti, er á þskj. 498 lagt til að á eftir 31. gr. stjórnarskrárinnar, þ. e. þeirri grein sem hér um ræðir, komi ný grein, 31 A, sem sé svohljóðandi, með leyfi forseta: „Við kosningar til Alþingis skal kjósandi eiga þess kost að merkja við listabókstaf eða einstakling eða einstaklinga á listum allt upp í tölu kjörinna alþm. í viðkomandi kjördæmum. Nánari ákvæði um þessa kosningatilhögun skulu sett í kosningalögum.“ Þetta er, herra forseti, sama hugsun og flutt hefur verið í frv. til kosningalaga annars staðar og er hluti af stefnumörkun Bandalags jafnaðarmanna svo sem hv. þm. er kunnugt um. Hér er einfaldlega verið að leggja til þá kosningaaðferð að vitaskuld raði samtök manna og kvenna, hver sem þau eru um þau málefni, hvort sem þau eru mynduð í eintölu eða fleirtölu upp listum, en kjósandinn hafi rétt til að kjósa listann, hvort sem hann kýs að kjósa einn einstakling af einhverjum lista eða ekki, og hljóti þá listinn jafnframt atkvæðið, en f þriðja lagi, sem skiptir ekki minnstu máli, að ef kjósandinn kýs að skipta atkv. sínu milli einstaklinga af mörgum listum sé honum það einnig heimilt og þá hljóti listarnir atkvæði í því hlutfalli sem kjósandinn hefur ákveðið að nota. Nú vil ég taka fram að í grg. með þessu frv. til stjórnskipunarlaga er ágætur rökstuðningur með þessari brtt. okkar. Ég trúi ekki öðru en hún verði samþykkt. Þar segja flm. á bls. 3: „Þingflokkar Alþfl., Alþb., Framsfl. og Sjálfstfl., sem að frv. þessu standa, hafa auk þess orðið ásáttir um eftirfarandi“ - og ég les tölul. 2: „Að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár“. Svo tala þeir um sveitarfélög o. s. frv. og að sveitarfélög fái meira sjálfsforræði og þannig verði völd og áhríf landsmanna allra í eigin málum aukin. Ég fæ ekki betur séð en þessir yfirlýstu valddreifingarsinnar hljóti að vera þeirrar skoðunar að það sé réttlætanlegt að dreifa valdinu með þeim hætti, að ef kjósandinn kýs að láta einstakling hafa atkv. sitt sé honum það heimilt. Og ef hann kýs að skipta atkv. sínu upp á milli fleiri lista, sem þá hljóti það í þeim hlutföllum sem hann sjálfur hefur ákveðið, sé kjósandanum það einnig heimilt. En af hverju er þessi till. ekki aðeins skynsamleg í það almenna tekið, heldur einnig við sérstakar íslenskar aðstæður? Það er vegna þess að flokkakerfið í landinu er auðvitað ekki lengur neinn mælikvarði á skoðanir manna. Þvert á móti myndar flokkakerfið fyrirstöðu andspænis skoðunum manna. Það þvingar skoðunum upp á fólk, sem eru allt aðrar en þær sem raunverulega kunna að vera til staðar. Flokkakerfið er farið að mynda fyrirstöðu við hugmyndir manna og hugsanir þeirra, en er ekki tæki fyrir fólk til að koma skoðunum sínum áleiðis. Og flokkakerfið er farið að mynda - og þá á ég við þá alla fjóra - þvinganir fyrir fólkið í þessu landi. Tökum dæmi um að þeirri aðferð sé beitt, sem við leggjum til, og dæmið skulum við taka úr Íslandi nútímans. Fyrir síðustu borgarstjórnarkosningar í Reykjavík og á Akureyri komu konur saman sem eru þeirrar skoðunar að áhrif kvenna séu ekki nægjanleg. Það er auðvitað skoðun eins og hver önnur og sennilega hvorki betri né verri. Það er pólitísk skoðun sem þeir einstaklingar, sem hana aðhyllast, hafa. En ef konur eða karlar vilja greiða atkv. konum af listunum þvert af hverju mega þau það ekki, eða minnihlutahópar sem telja sig beitta misrétti og finnst það vera hið mikilvæga mál? Það er þeirra réttur og það er mikilvægt mál gagnvart þeim ef þeim finnst það. Af hverju mega þeir ekki greiða atkv. þvert á listana, t. d. fólk, sem er andvígt fóstureyðingum, eða hinir, sem eru hlynntir þeim, svo ég nefni skoðanir úr heilbrigðisgeiranum, sem aftur hafa tilfinningalega skírskotun fyrir þá einstaklinga sem slík mál setja á oddinn? Það sjá náttúrlega allir að menn taka ekki neina afstöðu í lífsskoðunum þegar þeir á Austfjörðum fá aðeins að velja á milli hv. þm. Helga Seljan og Egils Jónssonar. Menn eru ekki að taka afstöðu til nokkurs skapaðs hlutar. Flokkakerfið er farið að mynda andstöðu við alla eðlilega skoðanamyndun í landinu. Við erum að leggja til að réttur fólksins sé að þessu leytinu til aukinn. Ef í framboði til kosninga eru fimm fylkingar sem bjóða upp á fimm mismunandi sjónarmið kýs fólk fylkingarnar. Af sjálfu leiðir. En ef boðið er upp á svo og svo margar fylkingar, en þær eru allar eins, nýtir fólk sér væntanlega persónuréttinn og það verður að koma í ljós hvernig það verður. Ég er sannfærður um að við núríkjandi aðstæður mun mikill fjöldi fólks nýta sér persónuréttinn. Ég er sannfærður um að við núríkjandi aðstæður mun mikill fjöldi fólks nýta sér persónuréttinn af því að fylkingarnar eru ekki mismunandi. Það er enginn munur á þeim. Fylkingarnar læra þá væntanlega að hegða sér eftir aðstæðum og bjóða upp á mun eða láta það eiga sig að bjóða fram. Það er kjarni málsins að gera verður stjórnkerfið þannig úr garði að það svari eiginlegum og eðlilegum skoðunum sem fyrirfinnast í samfélaginu. Við horfum á hvert kjördæmið á fætur öðru, ef við lítum á framboðslista. Við sjáum þar í 1. sæti og 2. sæti einstaklinga sem eru svarnari pólitískir andstæðingar en nokkrir aðrir á sama svæði. Og upp á hvað er þá verið að bjóða? Og við sjáum að það er alveg sama hvaða leiðir við höfum að þessum vanda. Við sjáum að hann er alltaf sá sami, nefnilega sá að núríkjandi flokkakerfi sem myndaðist hér á árum fyrri heimsstyrjaldar og fram yfir heimskreppu og var þá boðberi nýrra tíma, nýrra sjónarmiða og skiptra skoðana, er það ekki lengur. Þá eigum við að breyta stjórnkerfinu til þeirrar áttar sem fólki finnst vera hin eðlilega og rétta átt. Og þess vegna, herra forseti, er lagt til að í stjórnarskránni sé ekki aðeins ákvæði um tölu þm., sem víð leggjum til að séu 60, kosnir með óbreyttu fyrirkomulagi, heldur hitt líka að réttur fólks sé aukinn með þeim hætti að það geti kosið fylkingar, að það geti kosið einstaklinga úr fylkingum og upp í svo marga sem í kjöri eru til þings eða þingsæti eru til handa í hverju kjördæmi, þ. e. fimm í þeim fámennustu og upp í tólf í Reykjavík. Atkv. er þá auðvitað ekki nema eitt og skiptist þá hlutfallslega. Við höfum lagt til og reiknað með þremur aukastöfum á þá lista sem menn kjósa að greiða einstaklingum af atkv. Þetta er í raun og veru sáraeinföld aðferð, en vitaskuld mun flokkakerfið mjög væntanlega, eða a. m. k. forystusveitirnar í þeim, leggjast gegn þessari breytingu, því að það vill halda þeirri lífsskoðun að fólki að flokkarnir séu að kynna einhvern raunverulegan mun á skoðunum og að maður sem kjósi íhaldið geti ekki undir neinum kringumstæðum komið nálægt Alþb. Guð og menn vita að þetta er alrangt. Það var svona í kreppunni, en er alrangt í dag. Fjöldinn allur af fólki, er ég viss um, vildi bæði greiða atkv. hæstv. landbrh. og hæstv. fjmrh. og skipta atkv. sínu þar á milli. Því má það það ekki? Þeir eiga líka sinn rétt sem svona hugsa eða hvernig sem er eða eftir öðruvísi hvaða öðru munstri sem einstaklingurinn kýs að hugsa. Þetta er auðvitað tillaga sem er stefnt gegn flokksræðinu. Mér sem tillögumanni og okkur, sem að þessu höfum verið að vinna, er það auðvitað mætavel ljóst. Þetta er till. til að taka þann hluta prófkjörsins sem hefur heppnast í raun og færa hann inn í kosningakerfið, en losa sig um leið við augljósa annmarka, sem á því hafa komið fram. Ég er viss um að hver einasti hv. þm. fellst á þessa skilgreiningu og einnig það að kjósandinn hafi valkost, geti valið á milli lista, ef hann svo kýs, eða einstaklings eða einstaklinga af einum eða fleiri listum, allt eftir því hvað kjósandinn vill. Þetta mun hafa margfaldar afleiðingar. Ein er sú, að ef fylking sem býður fram - eða flokkur eða hvað við köllum það - hefur einhverja sérstöðu gagnvart hinum, þá eru henni greidd atkv. sem fylkingu, en hafi hún enga sérstöðu gagnvart hinum kjósa menn einstaklinga úr fylkingum. Það eru ekki verri einstaklingar fyrir það þó að þeir séu um það bil eins og náunginn í hinum flokknum. Á því er enginn manndómsmunur af einu eða neinu tagi. En kjarninn er sá, að kosningakerfið eins og allt vald á að vera svo dreift að skoðanir, hverjar sem þær eru, brjótist þar auðveldlega í gegn. Það er þetta sem verið er að leggja til.

Nú er meiningin að gera hlé á fundi og ég verð að biðja hv. ræðumann að fresta hér ræðu sinni.

Þangað til kl. hvað, forseti?

Þangað til kl. 6.

- [Frh.]

Forseti (Sverrir Hermannsson) Hv. 4. þm. Reykv. vakti athygli forseta á og bað hann að huga að því, hvort því yrði víð komið að útvarpsumr. yrði um stjórnskipunarlagafrv. Forsetar hafa hugað að þessu máli, en því varð ekki við komið, einnig með tilliti til þess að þrátt fyrir það þótt fyrir liggi að rofið verði þing verði hinn gamli háttur á hafður um eldhúsdagsumr. áður en þingi lýkur og að þær mundu fara fram - að því er stefnt á fimmtudaginn kemur hér í þingi. Og þá, eins og öllum er kunnugt, hafa þingflokkar hálftíma ræðutíma og utanflokkamenn helming þess tíma og yrði vafalaust umræðuefnið að meginhluta til stjórnskipunarlögin, þetta mikilvægasta mál sem nú er á dagskrá þessa þings. - En nú heldur hv. 4. þm. Reykv. áfram ræðu sinni þar sem frá var horfið.

Vilmundur Gylfason (frh.): Herra forseti. Í ljósi síðustu upplýsinga, sem fram komu, er auðvitað ekki að spyrja að þeirri áráttu flokkavaldsins í landinu að reyna að loka umr. á Alþingi frá fólkinu í þessu landi, reyna að loka fyrir að fólkið í landinu fái réttar upplýsingar um með hverjum hætti þetta fer fram. En herra forseti. Nú er verið að ræða frv. til stjórnskipunarlaga. Flm. eru hv. þm. Geir Hallgrímsson, Steingrímur Hermannsson, Svavar Gestsson og Magnús H. Magnússon. Ég held þessari ræðu ekki áfram nema eins og helmingur flm. sé viðstaddur. Þetta nær ekki nokkurri átt, þá á ég við 1. flm. fyrst og fremst.

Gera svo vel og aðgæta hvort í húsinu eru Geir Hallgrímsson, Steingrímur Hermannsson, Svavar Gestsson og Magnús H. Magnússon - einn er nú hér í salnum sé ég er. Segja þeim að þeirra sé óskað hér vegna þess að þeir eru flm. stjórnskipunarlagafrv.

Herra forseti. Ég held þá áfram máli mínu. Það er ljóst af þeim upplýsingum sem hæstv. forseti hefur gefið um það, með hverjum hætti þetta mál verði kynnt fyrir þjóðinni, að ekki hefur verið orðið við óskum okkar hv. þm. Geirs Hallgrímssonar um að umr. um þetta mál yrði útvarpað. Mér er í raun óskiljanlegt og þess utan sársaukaefni að það skuli vera farið að með þessum hætti, einnig vegna þess að fleiri hv. þm. höfðu eftir slíku óskað. En það fellur mjög vel að þeirri kenningu að þeir sem bera ábyrgð á þessu frv. og það hafa flutt, af ástæðum sem kannske blasa við hér innan húss, vilja vitaskuld ekki umfjöllun um málið. Þeir vilja fá að halda þeirri goðsögn að fólkinu í þessu landi að eitt og hið sama sé frv. og fskj. Og því er nú ver og miður að stærstu og áhrifamestu fjölmiðlarnir að því er skoðanamyndun varðar hafa auðvitað leikið þessa leiki með því kerfi sem greiðir þeim laun. Þetta er auðvitað óhugnanleg lýsing á íslenskum aðstæðum, að þær skuli vera með þessum hætti. En herra forseti, svona er það. Allt um það. Herra forseti hefur kynnt niðurstöður við óskum og við því er svo sem ekkert að segja að öðru leyti. Ég var þar kominn, herra forseti, í ræðu minni í dag að ég var að tala fyrir fyrstu brtt. sem ég hef flutt og er liður í stefnumörkun Bandalags jafnaðarmanna. Það er till. á þskj. 498, 206. mál, um breytingu á stjórnskipunarlögum o. s. frv. Hún fjallar um það, að þegar við erum að ákvarða fjölda þm., jafnvel skiptingu þeirra milli kjördæma, sem fært er inn í stjórnarskrá lýðveldisins, sem ég vil taka undir að er mjög umdeilanleg aðferð að ekki sé meira sagt, þá skiptir líka máli aðferðin, sem þeir eru kosnir eftir, og hitt, hvert á að vera eðli starfanna og verkanna sem viðkomandi kosnir fulltrúar almennings í landinu eiga að inna af hendi. Þær brtt. sem ég hef flutt við þessa umr. málsins fjalla allar um þetta efni, ekki aðeins um fjölda þm. heldur er bætt við breytingum í stjórnskipan landsins um eðli þeirra þingstarfa sem menn leysa af hendi og um aðferðina sem almenningur í landinu hefur rétt til að beita þegar hann kýs sér fulltrúa. Og ég hef lýst því, herra forseti, að við leggjum til að aftan við þá grein sem fjallar um fjölda þm., sem er hin 31. í núgildandi stjórnarskrá, bætist ný grein, sem sé svohljóðandi, að „við kosningar til Alþingis skal kjósandi eiga þess kost að merkja við listabókstaf eða einstakling eða einstaklinga á listum allt upp í tölu kjörinna alþm. í viðkomandi kjördæmi. Nánari ákvæði um þessa kosningatilhögun skulu sett í kosningalögum.“ Ég gerði í dag, herra forseti, þá grein fyrir þessari till., að ekki aðeins er þetta skynsamleg, lýðræðisleg og valddreifð kosningaaðferð og ekki aðeins er hér verið að taka höfuðkosti svokallaðra prófkjara eða forvala, eða hvað menn vilja kalla það, og innleiða þær aðferðir inn í kosningakerfið sjálft, heldur er einnig verið að koma í veg fyrir það sem einkum alveg upp á síðkastið hefur komið í ljós að eru gallar við þetta kerfi, og vil ég þar t. d. vísa í grg. með frv. til kosningalaga, sem hv. þm. Magnús Magnússon o. fl. hafa flutt. En aðalatriðið er þó hitt, fyrir utan hinar almennu röksemdir, að hér sé um skynsamlega tilhögun að ræða, dreift vald til þess einstaklings sem greiðir atkv., hann hafi leyfi til að kjósa lista eða einstakling eða einstaklinga á einum eða fleiri listum. Þá er verið að svara félagslegum kröfum og félagslegum þörfum fólks í þessu landi. Ef konur sjá ástæðu til þess að bjóða fram til sveitarstjórna eða til Alþingis er það vegna þess að sú félagslega þörf er til staðar, a. m. k. hjá þeim sem bjóða fram og hjá hinum sem greiða atkv. Menn getur greint á um aðferðirnar, um málefnið eða um hvað annað, en þessir einstaklingar eiga sér auðvitað rétt fyrir vikið, hvað sem mönnum annars finnst, og fullkomna ástæðu til að gera slíkt. En af hverju hefur blanda af stjórnkerfinu og flokkakerfinu þvingað fram sérlista utan um einstök sérsjónarmið, sem fólki kann að þykja mikils virði það og það sinnið og hefur fullan rétt til auðvitað? Það er vegna þess að fjórflokkakerfið í landinu, sem stendur fyrir einhver almenn sjónarmið, sem mótuðust á árunum frá fyrri heimsstyrjöld og fram í heimskreppu og stendur auðvitað ekki fyrir neinar meginskoðanir í landinu lengur, stendur beinlínis gegn þeim nýju félagslegu sjónarmiðum, kröfum og þörfum sem uppi kunna að vera í landinu það og það sinnið. Síðan koma fram hópar fólks sem leggja áherslu á ný markmið og nýjar leiðir. Það er t. d. bæði markmið og leið ef mönnum þykir að ekki sé nóg af konum á löggjafarsamkomunni og menn vilja fleiri konur. Það er markmið og leið ef mönnum þykir að húsfriðunarsjónarmiðum eða hverjum öðrum sjónarmiðum, umhverfisverndarsjónarmiðum eða hvalaverndunarsjónarmiðum, sé ekki gert nægilega hátt undir höfði. Þau sjónarmið sem flestir einstaklingar greiða atkv. sitt eru auðvitað merkilegust það og það sinnið í augum löggjafans. Það er ákaflega einföld regla. En gegnt allri slíkri hugmyndafræði stendur flokkakerfið. Ef menn vilja kjósa sjónarmið sem hv. þm. Geir Hallgrímsson aðhyllist þurfa þeir að kjósa einhverja tíu aðra í leiðinni sem þeir kannske vilja hvorki sjá eða heyra og aðhyllast eitthvað allt annað. Kjarninn er þessi: Flokkakerfið í landinu stendur ekki lengur fyrir neinu meginsjónarmiði, sem einhverjir aðrir standa ekki fyrir. Dæmi er ruglingurinn á ríkisafskiptum og einkarekstri, þar sem flokkakerfið heldur blekkingarmyndum að öllum almenningi í landinu í ljósi sinnar fjölmiðlaaðstöðu. Það er alveg sama hvar við berum niður hvað snertir þær meginlínur sem skiptu fólki í fylkingar fyrir svo eða svo mörgum áratugum. Þessi sjónarmið eru ekki til staðar lengur. Fyrir þeim staðreyndum á löggjafinn auðvitað að beygja sig, vegna þess að hættan er sú, að ef menn halda þessu flokkamynstri að fólki hvað sem tautar og raular, taka af þeim réttinn til að velja öðruvísi, þá eru flokkarnir orðnir þvingun en ekki tæki. Við segjum: Ef eitthvert sinnið er uppi í þjóðfélaginu ósk um það frá konum eða körlum eða þeim saman að það skuli vera fleiri konur, þá á fólki að vera frjálst að kjósa konur af því flokkamynstri sem boðið er upp á. Sem sagt: Ef minnihlutahópar telja sig órétti beitta í það og það skiptið, sem oft kemur auðvitað upp, hvaða sjónarmið sem uppi kunna að vera, hvað á þá að þýða að flokkakerfið haldi því mynstri að landinu að ef einhver kjósandi í Reykjavík vill greiða hv. þm. Geir Hallgrímssyni atkv. sitt sé hann að kjósa yfir sig Framkvæmdastofnun ríkisins? Þannig er það í raun í því þrönga kerfi sem upp á er boðið. Það er þetta sem við sjáum og það er þetta kerfi sem er orðið skakkt, sem er orðið afmyndað. Réttlætingin fyrir þessu kerfi er í raun og veru engin önnur en einhver söguleg verðmæti: Af því að Alþfl. kom á vökulögunum á þriðja áratugnum eða var virðulegur í tryggingamálum 1934 eiga menn að kjósa hann í dag. Kjarni málsins er að þetta kerfi stendur allri heilbrigðri skoðanamyndun beinlínis fyrir þrifum. Við verðum að skoða sögu þessa máls. Hún er sú, að frá því að heimastjórn kom mn í landið og þangað til 1959 var íslenskt kosningakerfi í raun og veru þrefalt. Það var þannig: Að uppistöðu til voru einmenningskjördæmi. Nokkur kjördæmi voru tvímenningskjördæmi. Eitt kjördæmi var stærra, hlutfallskosningakjördæmi. Það var beitt þremur aðferðum við að kjósa. Þessu var breytt að vísu 1942 í stórum dráttum, en að uppistöðu til stendur þetta fyrirkomulag frá heimastjórn og til 1959. Það hafði í sér og innibyggðar augljósar skekkjur af alls konar tagi. Sögulega vil ég segja að breytingin sem gerð er 1959 var í alla staði bæði eðlileg og skynsamleg í ljósi þeirra aðstæðna sem hún var gerð við. En hinu er ekki að neita, að einmenningskjördæmin höfðu auðvitað vissa kosti fram yfir það fyrirkomulag sem við búum við í dag. Þau höfðu þá augljósu ókosti að það gat orðið mikil skekkja milli manna annars vegar og samtaka þeirra hins vegar. Og við þekkjum að á þessu tímabili vann einmenningskjördæmakerfið mjög með Framsfl. og á móti öðrum stjórnmálasamtökum. Þetta þekkja menn. En engu að síður hafði einmenningskjördæmakerfið óneitanlega vissa kosti. Það hafði þá kosti að inn í það var byggð meiri valddreifing, heldur minna flokksræði og þegar um var að ræða marga fulltrúa smárra eininga, eins og þá mynduðu a. m. k. stóra hluta af hv. Alþingi, tókst annars konar og að mörgu leyti eðlilegri samvinna, vegna þess að einn er einstaklingurinn svo sem lítils megnugur, en í félagi við aðra meira megnugur, og það á auðvitað við löggjafarsamkomu eins og í öllum öðrum mannanna verkum. En allt um það. 1959 er horfið frá þessu kerfi og tekin upp átta stór hlutfallskosningakjördæmi, að vísu misstór eins og menn þekkja, og við það kerfi höfum við búið fram til þessa dags. Þetta var skiljanleg breyting að mörgu leyti eins og hún var fram sett, en aðalatriðið er þó hitt, að inn í þetta kerfi voru byggð annars konar óþægindi, rangindi getum við beinlínis sagt, eða það sem stundum hefur verið nefnt flokksræði. Gegn þessu gerðu menn svo uppreisn með öðrum hætti. Það má segja að þegar krafa um prófkjör eða forval eða slíkt kom fram fyrir nokkrum árum hafi það verið uppreisn gegn þessu flokksræði, en að vísu ekki nema hluta af því vegna þess að í öðrum ákvörðunum, sem oft skiptu meira máli, héldu pýramídar flokkavaldsins velli. Þessi till., sem ég hér er að mæla fyrir, er uppskurður á verstu agnúum og veikleikum þessa fyrirkomulags, nefnilega það að sumpart sé horfið til baka til hugsunar einmenningskjördæmanna, nefnilega að einstaklingurinn hafi til þess leyfi að hegða sér með atkvæði sínu óháð þeim samtökum, sem flestir fulltrúarnir í þessu húsi standa fyrir með einum eða öðrum hætti, og samtökin sem slík séu ekki lengur neitt aðalatriði þessa máls, enda eiga þau ekki að vera það, heldur þau sjónarmið sem einstaklingurinn, hver sem hann er, stendur fyrir með einum eða öðrum hætti. Þetta er kjarni málsins í þeirri till. sem hér er verið að leggja fram. Ég geri ráð fyrir að fyrsta kastið muni hv. alþm., sem standa fyrir flokkavaldið, vilja halda þeirri hugsun að fólkinu í landinu að flokkarnir standi fyrir eitthvað sérstakt, sem einhverjir aðrir standi ekki fyrir, sem eru auðvitað meginmistök, kann að hafa verið rétt í kreppunni og alllengi á eftir, en eru meginmistök eins og málum háttar á því herrans ári 1983. En þetta er kjarni málsins, að sá sem greiðir atkv. eða sú og með hverjum hætti sem viðkomandi kýs að verja því að öðru leyti sé ekki bundinn af þeim fyrir fram formúlum sem flokkavaldið og fjölmiðlarnir, sem þeir gefa út, halda að fólki og oftar en ekki ranglega. Því er, herra forseti, lagt til að við séum ekki aðeins í þessu frv. til l. að ákvarða tölu hv. alþm., sem við leggjum til að sé óbreytt, 60, eins og hún hefur verið, heldur einnig hitt, að kosningarrétturinn sé útfærður, valddreifður og í raun og veru færður frá flokkunum og til fólksins. Svokallaðir stjórnmálaflokkar hafi ekki einkarétt á því að bjóða upp á valkosti sem okkur ber annaðhvort að taka í heilu lagi eða hafna í heilu lagi. Horfi menn á mynstrið í landinu. Í Norðurl. v. er Framsfl. væntanlega að fara að bjóða fram í tvennu lagi - og af hverju? Velti menn því fyrir sér og velti menn fyrir sér þeirri kosningaaðferð sem við erum að leggja til. Ég vil undirstrika að ég ber fulla virðingu fyrir þeim mismunandi skoðunum sem þar koma fram, en því ekki að láta kjósendur með einföldum hætti ákvarða á kjördag hvor þeirra skoðana, sem einstaklingar standa fyrir sumir, hafi meiri hl. eða minni hl. á því tiltekna svæði? Hinum megin í flokkakerfiínu, hjá Sjálfstfl., í því hinu sama kjördæmi eru í 1. og 2. sæti listans sennilega mestu fjandmenn íslenskra stjórnmála nú um stundir. Þetta hefur komið fram, meira að segja í fjölmiðlunum sem flokkarnir gefa út. Og menn þekkja þetta.

Hvenær verður prófkjörið hjá þér?

Við erum hér að mæla fyrir, hv. þm., þeirri aðferð að aðferðir prófkjörsins séu færðar inn í alþingiskosningakerfið sjálft. Það sýnist mér skipta meira máli en hitt, sem um var spurt. En kjarni málsins er þessi: Þessar tillögur, eins og aðrar tillögur sem við erum að leggja til, ganga út á að þessi réttur og þetta vald sé fært til þess sem atkv. greiðir það og það sinnið. Það er kjarni fyrstu brtt. sem ég hér mæli fyrir. Í annan stað, herra forseti, er flutt brtt. á þskj. 499 við þetta sama frv. Á eftir 3. gr. þessa frv. komi ný grein sem orðist svo: „Á eftir 48. gr. komi ný grein, 48 A, svohljóðandi: Löggjafarvald og framkvæmdavald skulu aðskilin. Alþingismenn setja lög og hafa eftirlit með framkvæmd laga, en er óheimilt að vinna umboðsstörf hjá framkvæmdavaldinu og stofnunum þess.“ Það er öllum ljóst að þetta er eitt af meginstefnumálum þeirra samtaka sem eru að reyna að afla málstað sínum fylgis og m. a. með undirstrikun á nauðsyn þess sem hér er lagt til. Það skiptir fólkið í þessu landi ekki höfuðmáli í sjálfu sér hvað þm. eru margir. Það skiptir það miklu meira máli hvað þeir eru að gera og hvað þeir eru ekki að gera. Og ef og úr því að fjórflokkakerfið er búið að stilla því upp sem einhverju aðalatriði þessa máls hvort þm. eru 60 eða 63, og þar eru þeir alveg sammála hv. þm. Geir Hallgrímsson og Svavar Gestsson, alveg sammála eins og í býsna mörgu upp á síðkastið, þá segjum við: Þetta er ekkert aðalatriði þessa máls og má einu gilda hvort þeir eru 60 eða 63 ef þeir eru allir að vinna til vitlausrar áttar. Hitt skiptir miklu meira máli, hvað mennirnir og konurnar eru að gera í þessu húsi og hvort þau eru að vafra hér um ganga með úttroðnar töskur af víxlum eða hvort þau eru að setja lög. Það er það sem auðvitað skiptir höfuðmáli. Þegar við leggjum til að löggjafarvald og framkvæmdavald skuli aðskilið og að alþm. setji lög og hafi eftirlit með framkvæmd laga, en sé óheimilt að vinna umboðsstörf hjá framkvæmdavaldinu og stofnunum þess, þá er í stjórnarskránni verið að taka afstöðu fyrst til þess hve þm. séu margir, en þó er hitt miklu meira virði, að það er verið að taka afstöðu til þess, í hverju störf þeirra skuli vera fólgin að því er meginhugmyndir varðar. Þessi hugmynd hangir auðvitað saman við mjög róttækar hugmyndir um breytingar á stjórnkerfinu. Hluti af þeim er kynntur við 2. umr. þessa máls, en annar hluti verður kynntur við 3. umr. Þetta er sú almenna hugmynd, sem ég hef oft og ævinlega talað hér fyrir, að þessi „lausn“, sem fjórflokkarnir eru hér að kynna snertir hvergi á meginvanda þessa máls af þeim meginástæðum að engin tilraun er gerð til að kanna hvort samhengi kunni að vera á milli annars vegar þess sem kallað hefur verið ójafn kosningarréttur og hins vegar þeirra efnahagslegu og félagslegu skekkja sem í landinu er að finna. Það er auðvitað efnahagslegt ójafnvægi og efnahagsleg skekkja þegar verðbólga er komin sennilega á 8. tuginn stiganna og þegar skuldir erlendis nema kannske á 6. þúsund Bandaríkjadala á mannsbarn í landinu. Þá er eitthvað verulega mikið að. Við sem fyrir þessum hugmyndum höfum talað álítum að eitt af þeim meginvandamálum, sem við er að etja, sé að þó svo að einstaklingar séu kosnir inn á löggjafarsamkomuna séu þeir ekki fyrst og fremst, ekki allir, ekki margir a. m. k., kosnir til að setja landinu almennar leikreglur, sem gildi þá jafnt fyrir alla, hvar sem menn búa og hverjir sem menn eru að öðru leyti, heldur séu þeir kosnir inn á þing til að koma sér eða sínum nánustu fyrir í þeim stofnunum framkvæmdavaldsins sem útvegar fjármuni og skili þá fjármunum til baka eftir þeim sömu rásum og atkvæðin komu eftir. Auðvitað segja menn að þetta sé allt gott og elskulegt því að þetta fyrirtækið og hinn einstaklingurinn hafi nú fengið fyrirgreiðslu út úr þessu kerfi árið 1977 eða 1979 eða hvenær sem það var, og auðvitað eru það margir, bæði fyrirtækin og einstaklingarnir, sem hafa notið góðs af með einum eða öðrum hætti til skamms tíma með þessum hætti. En það er ekki kjarni málsins. Kjarni málsins er sá, að þetta hefur boðíð heim skökkum leikreglum, rangindum, mismunun, en umfram allt sóun, svo endalausri sóun. Við höfum sagt mjög einföld sannindi. Það er alveg ljóst, að eitt af því sem löggjafarvaldinu hefur gersamlega mistekist við er að setja landinu almennar leikreglur t. d. að því er varðar vexti. Nú er ljóst að kannske yfir 70–80% af útlánakerfinu eru þjóðnýtt með einum eða öðrum hætti. Um það hefur í sjálfu sér ekki verið ágreiningur í þessu landi. Annar hluti þess er minni, en hins vegar rekinn með frjálsum hætti, sem stundum er svo kallað. Málið er að Alþingi hefur mistekist við að setja þær einföldu grundvallarleikreglur, að þegar lán eru fengin skuli þau vera greidd til baka í þeim verðmætum sem á bak við þau standa í það og það sinnið. En við segjum: Skýringuna á þessu er ekki að finna í mannvonsku eða neinu slíku. Hana er að finna í kerfinu sjálfu. Hvernig má það vera að einstaklingur sé að setja um það leikreglur milli 2 og 4 t. d. hver eigi að vera hæð vaxta í landinu miðað við verðbólgustig, sem snertir auðvitað með einum eða öðrum hætti allan fyrirtækjarekstur og alla einstaklinga, en fari síðan niður í banka eða upp í Framkvæmdastofnun eða í einhvern sjóðinn morguninn eftir og sé að lána sértækum fyrirtækjum eða einstaklingum út úr þessu sama kerfi? Vitaskuld er það svo, að svokölluð völd eða hagsmunir þess einstaklings sem hlut á að máli hanga saman við að greiðinn sé til staðar, að lánin séu niðurgreidd. Þeim mun meiri skömmtun sem hér á sér stað, þeim mun meiri verða hin svokölluðu völd og þeim mun meiri verður greiðinn til þess einstaklings sem hlut á að máli, en því meira verður óréttlætið gagnvart þeim vaxandi fjölda sem hvergi kemur nálægt þessu kerfi. Það er þetta sem við segjum: Engum í þessu landi dettur í hug að maður skuli setja leikreglur milli 2 og 4, fara síðan upp í Hæstarétt á morgun og dæma eftir þeim. Það er eitthvað inni í okkur sem segir að það fari ekki saman. Þarna verður hagsmunaárekstur. En með sama hætti - segjum við - fer það ekki saman að maðurinn setji leikreglur á milli 2 og 4 og eigi síðan að framkvæma þær daginn eftir. Þarna viljum við algerlega skilja á milli. En það skal undirstrikað að það hangir saman við annars konar hugmyndafræði, nefnilega þá, að þetta svokallaða kjördæmamál og stjórnarskrármál, þ. e. hvað snertir kjördæma- og kosningaþátt þessa máls, svo sem þetta frv. fjallar um, sé leyst með allt öðrum hætti, og ekki þessari gervilausn, sem engin lausn er og þetta frv. fjallar um, heldur verði kosningarréttur í landinu jafnaður með þeim hætti að að því er framkvæmdavaldið varðar, og þá skiptir ekki öllu máli hvort við köllum það ríkisstjórn eða forsrh. eða hvað annað, að kosið sé þannig kosningu í tvöfaldri umferð, og þar er farið að franskri fyrirmynd, að sérhver maður, hvar sem hann býr, hver sem hann er, hafi eitt og jafnt atkvæði. Þetta er í raun og veru, ef menn fást til að hugsa eftir þeim brautum, mjög róttæk jöfnun atkvæðisréttar. En þessi pappír hér, herra forseti, fjallar ekki um neitt slíkt. Og það er það sem er svo ómerkileg blekking við fólkið í þessu landi. Við höfum sagt að þegar þetta er gert og síðan hitt, sem þessi till. hér fjallar um og stenst fullkomlega þó að við séum að tala um óbreytt stjórnkerfi að öðru leyti, þegar það fyrra hefur verið gert og það síðara, þ. e. valdþættirnir hafa verið aðskildir, sé rétt að varðveita jafnvægi í byggð landsins, því að þetta land er þannig, að það eru sameiginlegir hagsmunir að þéttasta þéttbýli og dreifðasta dreifbýli lyndi vel saman. Það verðum við að viðurkenna, einnig þau sem sitjum fyrir hið þéttasta þéttbýli á þessari samkomu. Þess vegna leggjum við til að að þessu gerðu sé kjördæmaskipanin óbreytt og kosningaaðferðin, með þeirri undantekningu þó sem ég mælti hér fyrir sem minni fyrstu till. Og því, herra forseti, er ég að setja hér á langa ræðu um þetta mál að ég vil a. m. k. fá umr. um þær hugmyndir sem hér eru til. Ég vil heyra með hvaða rökum þessum hugmyndum er andmælt, en slíkt hef ég ekki heyrt hér, ef frá er talin röksemdafærsla hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar. Við segjum að með þessum tillögum sé verið að leggja til raunverulegar lausnir á þessum vanda. Fjórflokkakerfið setti á stjórnarskrárnefnd fyrir fimm árum. Allan þennan tíma hefur stjórnatskrármálinu verið lýst sem einhverjum meginvanda sem verði að leysa og hamast á því í blöðunum og fjölmiðlunum, Morgunblaðinu, Þjóðviljanum og hvað þetta heitir allt saman, að hér sé vandi sem verði að leysa. Svo leysa þeir vandann og þá er það þessi pappír sem kemur, fjölgun um þrjá og ekkert annað, og reyna að koma í veg fyrir útvarpsumr. þrátt fyrir ítrekaðar óskir okkar hv. þm. Geirs Hallgrímssonar þar um. Eftir alla fimm ára vinnuna og allt hjakkið er það þetta sem boðið er upp á og lagt er til. Nei, herra forseti. Þetta snertir hvergi á vandanum. Ég vil taka undir með fjórflokkakerfinu að því leytinu til að stjórnarskrárvandinn hangir vissulega saman við önnur vandamál sem eiga að vera til úrlausnar í þessu húsi, bæði efnahagslegs og félagslegs eðlis. Hann hangir saman við með hvetjum hætti við skipuleggjum byggð úti um landið vítt og breitt. Hann hangir saman við uppbyggingu fjármálakerfis og félagskerfis að öðru leyti, enda skárra væri það ef fjöldi þm., skipting milli kjördæma og landshluta og aðferðir sem þm. eru kosnir eftir héngju ekki saman við hin stærri vandamál efnahagslegs, félagslegs og byggðalegs eðlis. Vitaskuld er það rétt röksemdafærsla hjá fjórflokkakerfinu núna í fimm ár að þessi vandi sé mikill og hann hangi saman við önnur og stærri mál sem menn eru hér við að fást. En hvernig má það vera, sé það rétt hjá þeim að þeir hafi verið að fjalla um og þykjast leysa raunverulegan vanda, að þetta plagg er allt og sumt sem verið er að leggja til, fjölgun um þrjá og ekkert annað og hitt er skilið eftir fyrir Gunnar Schram og aðra þá, sem verða á næsta Alþingi, að leysa? Það er verið að gera. Það er ekki þetta þing, sem nú situr, sem á að greiða úr þeirri flækju sem hér er lögð upp í hendurnar á okkur. Það eru væntanlega Gunnar Schram og aðrir, svo að ég nefni mann sem væntanlega mun sitja á næsta virðulega Alþingi. Til hvers er þetta þing að semja frv. fyrir Gunnar Schram og Árna Johnsen og aðra ágæta menn, sem væntanlega koma til með að skipa hið næsta Alþingi? Það sem er vandi einnig er virðingarleysi fyrir leikreglum lýðræðisins, sem felst í því að gefa út frv. til stjórnskipunarlaga og hafa í grg. með því drög að einhverju frv., sem næsta þing kannske mun fjalla um, um kosningalög. Allur ferill þessa máls er með þeim eindæmum að niðurstaðan enn og aftur er aðeins ein: að fjórflokkakerfið ætlar núna að hlaupa fram á vígvöllinn og segja: Við gátum leyst þetta. Við gátum komið okkur saman. Sjáið þið hvað við getum. Við getum ýmislegt annað líka. - Þetta er bara engin lausn. En til þessa eins er leikurinn gerður. Og þeir treysta því, þegar þeir eru að koma í veg fyrir útvarpsumr., að um þá þm. sem hér tala munu fæstir vita utan þessa húss. Það er reynt að halda aftur af því sem mest má verða að við fáum að kynna þjóðinni af hverju við erum andvígir þessu. Svo á þjóðin að halda: Nú gátu fjórflokkarnir, sem hafa valdið verðbólgunni og erlendu skuldunum og öllu þessu á undanförnum árum, loksins leyst eitthvað. Fjölgun um þrjá var lausnin. Og er það furða þó að einhverjum blöskri! En herra forseti. Þrátt fyrir ítrekaðan vilja til hins gagnstæða, hafi ég skilið rétt í dag, átti að böðla þessu frv. fram á þessum degi, hafa 3. umr. í kvöld og væntanlega böðla frv. í gegnum Ed. á morgun eða miðvikudag. Svo áttu talsmenn fjórflokkakerfisins að standa upp og segja: Sjáið þið hvað við getum, eins og Ketill séra Matthíasar orðaði það á sinni tíð. En herra forseti. Við erum mörg sem erum vægast sagt hikandi vegna þess sem hér er að gerast. Þetta frv. er ekki aðeins lítið og slakt og lítils virði. Ég vil taka undir að óskilyrt fjölgun um þrjá, eins og raunverulega er, leysir engan vanda. Hún veldur svo sem engum vanda heldur. Hún er ekki neitt neitt. En það sem er hættulegt í þessu er að þeirri blekkingariðju er haldið að fólki að þetta sé eitthvað. Hvað er verið að gera? Ég held að þeim takist það ekki. En vandinn er sá, að þetta frv. kann að vera komið hér í gegn fyrr en varir, en vegna upplýsingaleysis sem snýr að öllum almenningi veit hann ekki hvernig í öllu liggur fyrr en einhvern tíma seint og um síðir. Herra forseti. Ég er satt að segja hissa á ábyrgum manni, sem ég taldi vera, sem er hv. 1. þm. Reykv., sem vinnur sín þingstörf venjulega af mikilli samviskusemi eins og allir vita og er ekki að taka þátt í þeirri sukksömu iðju, sem ég hef svo oft verið að lýsa hér og enn núna, heldur verið að sinna sínum löggjafarstörfum. Ég er alveg hissa á því að slíkur maður skuli vera 1. flm. og fyrirliði þeirrar stórskrýtnu sveitar sem fyrir þessu máli er. Það er langt fyrir neðan hans virðingu að vera að taka þátt í þessum leikaraskap, langt fyrir neðan hans virðingu að vera að reyna að blekkja þjóðina með þeim hætti sem hér er verið að reyna. Svo, herra forseti, hangir þetta saman við að þetta samansúrraða og sammála fjórflokkakerfi hefur verið að deila um það hér í öllum baksölum, eins og allir vita, hvort eigi að kjósa einu sinni eða tvisvar. Það hefur ekki látið sér koma saman um neitt nema fjölga þm. um þrjá, ekki einu sinni það hvort ætti að kjósa einu sinni eða tvisvar. Okkur leikur grunur á að það verði komið undir kosningaúrslitum og kannske niðurstöðu þeirra sem fyrir utan þetta flokkakerfi munu bjóða fram, hvort þeir kjósa einu sinni eða tvisvar. Uppi voru hugmyndir um að setja í þennan einskis verða pappír ákvæði til bráðabirgða um að það skyldi kjósa tvisvar. Nú eru þeir fallnir frá því. Það er auðvitað jafnfáránlegt og hitt því að þessir hv. þm. leysa ekki löggjafarsamkomu með Gunnari Schram og Árna Johnsen upp. Það verða þeir sjálfir að gera. Þeir munu hafa nákvæmlega sömu réttindi þá og þeir þm. sem hér sitja nú, ef þeir verða kjörnir. Öll þessi hugsun rekur sig til flokkaveldisins eins og það var fyrir 20 árum, að þetta þing geti sett lög og leikreglur og ákvæði til bráðabirgða í stjórnarskrá fyrir hið næsta þing, sem kemur saman að afloknum kosningum síðla í apríl eða snemma í maí. Það er augljóst að þeir sem fyrir þessu standa skilja ekki hvaða breytingar eru að verða á öllu umhverfi þeirra. Það er mikill kjarni þessa máls. Herra forseti. Sú brtt. sem ég er að mæla fyrir, önnur í röðinni sem nefnd hefur verið, fjallar um algeran aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdavalds. Finnst nú ekki einhverjum hér inni fleiri en mér að það skipti meira máli en hvort þm. eru 60 eða 63 hvað þeir eru að bauka hér allan daginn? Er ekki mikilsverðara að sjálf stjórnarskrá lýðveldisins Íslands hafi eitthvað um það að segja hvað menn eru hér að gera? Eins og allir vita fer þessi skömmtunarstarfsemi fjármagns og jafnvel menningar og alls þess sem þar er á milli fram í gegnum sjóða- og stofnanavald með einum eða öðrum hætti. Hvergi skal ég draga úr því að mörg góðverkin hafi verið unnin með þessum hætti. Það var góðverk að einhver fékk að tala um daginn og veginn sem kannske hefði aldrei annars fengið það. Og það var góðverk að einhver maður fékk lán sem kannske hefði aldrei annars fengið það. Slíkt getur auðvitað orðið þannig að það kalli beinlínis fram tár á hvörmum þegar lýst er hvílík góðverk hafi verið unnin. En þessi góðverk eiga ekki að vera unnin af þeim sem eru að afla sér eða málstað sínum fylgis með atkvæðum, því að pólitískur málstaður er að menn móti hinar almennu leikreglur, sem þar með gildi jafnt fyrir alla. Pólitískur málstaður er t. d. það, með hverjum hætti menn setja almennar leikreglur um mismunandi verð á orku eða jafnt verð á orku eða hvað annað. Eftir því skulu menn og samtök þeirra dæmd. En pólitískur málstaður er ekki hitt, hvort þessi maðurinn á Þórshöfn eða hinn í Vestmannaeyjum eða sá þriðji í Reykjavík hafi fengið lán sem maður í næsta húsi fékk ekki. Dómurinn á ekki að vera um það. Hér á að setja hinar almennu leikreglur og hér á að hafa eftirlit með því að hinum almennu leikreglum sé fylgt. Það á að vera kjarni þessarar starfsemi. Auðvitað er fullljóst að nú hegða hv. alþm. sér með mjög misjöfnum hætti. Sumir vinna eftir þeim almennu reglum og háttum sem hér er verið að lýsa. Hinir eru því miður fleiri sem ekki gera það og hafa engan áhuga á lagasetningu yfir höfuð að tala. Það er gefið mál. Þetta er auðvitað áhyggjuefni vegna þess að svo mikið af sóuninni, svo mikið af rangindunum, svo mikið af misbeitingunni má beinlínis rekja til þessa. Menn benda á góðverkin og segja: Þarna var gert góðverk. En hugsi menn um alla hina, sem ekki urðu þessara góðverka aðnjótandi. Þeir eru miklu fleiri. Þeir vita bara síður af sér sem fá að vita hvað þeir fá, en hinir sem vita lítið og oftast ekkert. En það sem við eigum að bera skynbragð á, sem hér erum til að setja landinu almennar leikreglur, eru hagsmunir þessarar heildar og öll hin gegndarlausa sóun, öll hin gífurlega verðmætaeyðsla sem fram fer í þessu kerfi. Í forustugrein í Morgunblaðinu ekki alls fyrir löngu var fjallað um þessar hugmyndir. Þar sagði leiðarahöfundur: Það er auðvitað alveg rétt í gagnrýni Bandalags jafnaðarmanna að það eru allt of mikil brögð að því að hv. alþm. séu ekki að setja landinu lög, heldur að stússa í framkvæmdavaldinu - eða einhvern veginn í þá veru var það orðað. En - sagði svo leiðarhöfundurinn að hætti íhaldssamra manna allra tíma í vondum skilningi þess orðs - það er auðvitað mikill misskilningur að það þurfi að breyta lögum eða stjórnarskrá til að koma í veg fyrir þetta. Menn eiga bara að hætta að hegða sér svona. Sannleikurinn er sá, að þetta er það sama og þeir hafa sagt um skattsvikin í áratugi og svarta hagkerfið, neðanjarðarhagkerfið. Jú, jú, þeir koma og segja: Það er alveg rétt að það er alltof mikið af þessu. En það þarf ekki að breyta lögum. Bara að menn hætti að svíkja undan skatti. Ekkert gerist með þeim hætti. Röksemdafærsla af þessu tagi - við skulum taka skattsvikin fyrst - er auðvitað röksemdafærsla til varnar nefndum gerðum. Með sama hætti er það að þegar Morgunblaðið segir annars vegar, sem ég tel málpípu a. m. k. hluta af Sjálfstfl.: Þetta er réttmæt gagnrýni, það er allt of mikið af þessu samkrulli, en hins vegar þarf ekki að breyta reglunum, þá er það auðvitað í ósvífinni vörn fyrir þetta kerfi þó að það við fyrstu sýn líti öðruvísi út. Það er þetta sem er kjarni málsins. Nú á þessum vetri hefur þjóðin horft upp á óvenjuósvífna útgáfu af þessu samkrulli. Þar á ég við hv. þm. Eggert Haukdal. Þjóðin hefur í senn gamnað sér og verið furðu lostin yfir því að svona nokkuð skuli vera hægt. Menn hafa sagt sem svo, að hér gengju að því er þetta efni varðar atkvæði kaupum og sölum - og þá vísa ég til t. d. viðtals í Ríkisútvarpi við nefndan hv. þm. En kjarninn er sá, og þessi orð vil ég segja honum til varnar: Ég tek það svo, að hann sé að ósekju tekinn sem dæmi um þessa starfsemi, sem hér fer fram í þessu hv. húsi og hefur orðið okkur svo dýr og kostað beinlínis svo mikla sóun að verðmætum hefur verið kastað á glæ. Ég held að það sé að ósekju að þessi hv. þm. sé tekinn til dæmis um þessa starfsemi. Það er aðeins að hann orðar hluti hreinskilnislegar og vinnur kannske meira fyrir opnum tjöldum en menn þó kannske meira og minna, allstór hópur, eru að gera hér daginn út og daginn inn, eins og ég veit að hv. þm. Stefán Valgeirsson gerþekkir. Og það er þetta sem er kjarni málsins. Það sem við viljum gera er að ganga þannig frá stjórnarskrá lýðveldisins að það sé gert alveg ljóst að eins og dómararnir dæma, en hvorki setja lögin né framkvæma þau, þá setji löggjafarvaldið lögin, en hvorki dæmi eftir þeim né framkvæmi þau og framkvæmdavaldið framkvæmi lögin, en hvorki setji þau né dæmi eftir þeim. Þessi hugsun er raunar til staðar í 2. gr. okkar gömlu og að mörgu leyti úreltu stjórnarskrár. Henni hefur ekki verið framfylgt hér frá því í upphafi heimastjórnar og raunar aldrei, en skaðvaldurinn hefur svo orðið þeim mun augljósari sem verðmætatilfærslur hafa orðið auðveldari vegna verðbólgu, eins og allir hv. þm. gerþekkja. Um það mætti hafa, herra forseti, langt mál hvernig þetta hefur valdið skaða. En við segjum, og því flytjum við þessa brtt., að miklu mikilvægara en hvort þm. eru 60 eða 63 er hvað þeir eru að bardúsa hér daginn út og daginn inn. Og ef menn vilja vera að setja sérstök stjórnarskrárákvæði um þm. skulu menn setja stjórnarskrárákvæði um það sem skiptir máli, en ekki um hitt, sem engu máli skiptir. Það skiptir engu máli hvort við erum 60 eða 63. Hitt skiptir máli, hvað verið er að gera í megindráttum. Eru þm. að úthluta niðurgreiddu og þess vegna eftirsóttu lánsfé eða eru þeir að setja lög fyrir landið? Eru þeir að skammta takmörkuð verðmæti, og skömmtun á sér ekki stað nema vegna þess að verðmætið sem um ræðir er takmarkað, eða eru þeir að setja hinar almennu leikreglur? Það er þetta, sem við segjum að sé kjarni málsins og um þetta fjallar brtt. á þskj. 499. Þá kem ég, herra forseti, að brtt. á þskj. 496, en hún er svohljóðandi: „Á eftir 3. gr. komi ný grein sem orðist svo: 39. gr. orðist svo: Fastanefndir Alþingis hafa rétt til að heimta hvers konar skýrslur, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum. Fundir nefnda Alþingis skulu haldnir í heyranda hljóði.“ Þetta er, herra forseti, liður í nákvæmlega sömu hugmyndafræðinni. Þótt hv. alþm. séu ekki að skammta takmörkuð verðmæti og þótt það sé ekki meginstarfi þeirra, þótt það sé klippt á afganginn af sjóðunum, hvort það heita ríkisbankar eða eitthvað annað, þá hefur löggjafinn engu að síður grundvallarverkefni að gegna í stjórnskipan okkar. Þessi grundvallarverkefni eru annars vegar að setja lögin og hafa til hlítar og setja þá almennar leikreglur sem gildi jafnt fyrir þá sem leikreglurnar eru settar fyrir, nefnilega alla þegnana í þjóðfélaginu. En löggjafinn á að okkar mati að hafa annað mjög veigamikið hlutverk. Hann á að hafa eftirlit með því að lögunum í landinu sé framfylgt, því það er ósköp lítils virði að setja lög ef enginn fer eftir þeim. Það er kjarni málsins. Víða erlendis, herra forseti, hefur þess gætt, sem hér hefur einnig gætt, að löggjafarsamkomurnar hafa verið að missa völd sín og áhrif til sérfræðinga. Þetta vitum við vegna þess að í iðnvæddum ríkjum verður lagasetning flóknari og þeir sem lögin eiga að setja eru að mörgu leyti vanbúnir til þess, ekki til að hugsa hinar almennu hugsanir og setja hinar almennu hugmyndir fram, heldur til að vinna hina tæknilegu vinnu. Þetta er auðvitað alþekkt meira og minna í öllum lýðræðisríkjum. Það sem hefur gerst til mótvægis þessu er að starfslið og ráðgjöf þjóðþinganna hafa verið aukin, en umfram allt hefur verið aukið það starf sem fram fer í þingnefndum sem starfa fyrir opnum tjöldum, þannig að þeir sem áhuga hafa á viðkomandi störfum geti komið og fylgst með því sem þar fer fram. Þar fer fram eftirlit í formi þess sem á vondri íslenskri þýðingu úr ensku er kallað yfirheyrslur eða hearings upp á enska tungu - sú starfsemi sem í senn er lýðræðisleg, sem er trygging borgaranna fyrir almennum leikreglum og sem heldur uppi viðamikilli og dýnamískri umræðu í samfélaginu um það, til hvers leikreglur séu, í hvers þágu þær séu settar og hverra hagsmuna þær gæta í það og það sinnið. Eins og við þekkjum kunna leikreglur að verða settar eitt árið til að gæta tiltekinna hagsmuna. Árin líða, leikreglurnar standa, en eru í raun orðnar vörn fyrir allt aðra hagsmuni en þá sem þeim var upphaflega ætlað að vernda. Þetta gjörþekkjum við. Þess vegna, bæði vegna þróunar þessa samfélags, sem hér hefur orðið og er auðvitað alveg samhliða þróun í svipuðum samfélögum í nálægum löndum, en eins vegna hins, að þegar þessi sértæku verkefni eru ekki lengur á höndum hv. alþm., þegar hv. alþm. verður ekki framkvæmdastjóri í Framkvæmdastofnun, þegar hv. alþm. sitja ekki lengur í skömmtunarráðinu þar, þegar hv. alþm. sitja ekki lengur í bankaráðum ríkisbankanna, þegar hv. alþm. sitja ekki lengur í útvarpsráði og svo mætti telja enda- og þindarlaust, leggjum við til að eftirlit þingnefnda sé komið á. Það er ekki með slíku verið að draga úr þeirri starfsemi sem fram fer á Alþingi. Það er þvert á móti verið að leggja til að hún sé aukin, en að hún sé aukin með þeim hætti að sjóðavöldin, sem af því eru tekin, verði að eftirlitsvöldum, að vald Alþingis verði í því fólgið að setja lögin, en hafa eftirlit. Setjum svo að einstaklingar úr heilbrigðisstéttum eða einhverjir aðrir hafi á því skoðun að hinar almennu leikreglur í heilbrigðismálum séu brotnar, t. d. að læknar gefi út of mikið af lyfseðlum eða eitthvað slíkt. Eins og menn þekkja hafa oft verið uppi umr. um slíkt. Alþingi hefur á hinn boginn sett ákveðin lög um hvað er leyfilegt og hvað óleyfilegt í slíkum efnum. Þá er í verkahring heilbrigðisnefnda hjá upplýstu þjóðþingi að ganga úr skugga um hvað hæft sé í slíkum sögusögnum, sem við skulum vona að ekki sé, en í annan stað má gera annaðhvort að herða á viðurlögum eða því um líkt, ef það er niðurstaðan, eða að breyta lögunum til skynsamlegrar áttar, verði niðurstaðan sú. En umræðan og upplýsingin, sem af slíku verklagi hlýst, er lýðræðinu til góða og upplýstu samfélagi óneitanlega til mikilla þarfa. Þetta mál, herra forseti, hefur áður verið flutt og þá sem frv. til l. um breytingar á tiltekinni grein þingskapa. Margir þeir, sem mér hafa ráðlagt í þessum efnum og hugað að þessum málum, hafa jafnvel á það bent að það kunni að vera of veikt að hafa eftirlitsákvæðin í þingsköpum, enda hefur það komið fram í umr. hér undanfarin ár um þetta. En aðalatriðið er þó hitt, að málið hefur ekki náð fram að ganga. Við verðum að átta okkur á því, að menn segja að slíkt ákvæði sé til staðar í 39. gr. stjórnarskrárinnar. Þetta er rangt. Þar er ákvæði sem hefur inni í sér byggða vörn valdsins vegna þess að það þarf meirihlutasamþykkt Alþingis til þess að mál séu tekin upp.

Má ég spyrja hv. þm. hvort hann eigi mikið eftir af ræðu sinni?

Ég á allmikið eftir, já.

Og er ekki hægt að ná samkomulagi um það við hv. þm. að hætta nú flutningi ræðunnar og hefja hana þegar fundur hefst að nýju?

Með mikilli ánægju. - Fundarhlé. Herra forseti. Með mikilli ánægju held ég áfram ræðu minni þar sem frá var horfið. Þetta er frv. til stjórnskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 3311944. 1. flm. að því er hv. þm. Geir Hallgrímsson og þrír aðrir þm. einnig, forustumenn úr flokkakerfinu fjórfalda, þeir Steingrímur Hermannsson, Svavar Gestsson og Magnús H. Magnússon. Er auðvitað velkomið að halda áfram ræðu minni þegar einhver af þessum herramönnum er mættur. Ég hlýt að óska eftir því, eins og margoft hefur verið gert hér áður þegar ráðherrar t. d. eru að mæla fyrir frv.

Ég mun að sjálfsögðu gera tilraun.

Já, ég skal hinkra við.

Því miður er enginn af þessum hv. þm. mættur í húsið, en það verður reynt að gera tilraun til að athuga hvort þeir muni mæta hér. Við þessu er ekkert að gera. En hér er mættur í salnum formaður nefndarinnar. Ef hv. þm. vill hins vegar fresta ræðu sinni, þá . . .

Herra forseti. Það kemur ekki til nokkurra mála. Á viðreisnartímanum átti það sér einu sinni stað að þáv. hv. þm. Hannibal Valdimarsson var í ræðustól og gerði kröfu um það að flm. frv., sem þá var ráðh., væri viðstaddur. Ráðh. voru hins vegar í veislu í ráðherrabústað og forseti frestaði fundi, sem þekkt var á þeirri tíð. Ég hélt að fjórflokkarnir hefðu áhuga á að koma þessu máli fram. Sjálfur varð ég að fresta fundi, sem hafði verið boðaður í Keflavík fyrir þremur vikum, vegna þess að ég var hér á mælendaskrá. Ég tek þessu ekki, en bíð í ræðustól þangað til þessir herramenn mæta. Fyrir þessu eru fordæmi. Ég vísa í fordæmi Hannibals Valdimarssonar um þetta. Þegar þm. þarf að fresta fundi boðuðum í öðru bæjarfélagi með löngum fyrirvara getur þetta valdakerfi sýnt þá mannasiði sem því ber. Ég skal bíða.

Forseti hefur gert ráðstafanir til þess að láta nálgast þessa menn og við verðum að sjá hvað setur. Ræðumanni er heimilt að haga orðum sínum eða þögn eins og hann vill.

Ég minni herra forseta á fordæmi sem beitt var gagnvart hv. þm. Hannibal Valdimarssyni og ég veit að hv. þm. Matthías Bjarnason man eftir. Herra forseti. 1. flm. þessa máls er mættur og þá verður málinu haldið áfram þar sem það var látið niður falla. Ég hef, herra forseti, í alllöngu máli í dag vakið athygli á þeirri skoðun minni að í fyrsta lagi snúist þetta mál efnislega ekki um neitt. Það snýst um fjölgun þm. um þrjá og ekki um annað og vegna innri sundrungar fjórflokkakerfisins hafa þeir ekki komið sér saman um skiptingu þessara 63 þm. nema að óverulegu leyti og ætla að láta hitt eftir því Alþingi sem á að fara að kjósa og enginn veit hvernig saman verður sett. Og ég hef, herra forseti, vakið athygli á því, að það sé verið að blekkja þjóðina með því að prenta hér sem fskj. I drög að frv. til l. sem kemur þessu máli nákvæmlega ekkert við. Með engum hætti verður komandi Alþingi, hvernig sem það annars verður saman sett, bundið af einhverjum drögum til laga sem prentuð eru sem fskj. Það skiptir nákvæmlega engu máli og gæti þess vegna eins verið blaðagrein í Morgunblaðinu. Þetta er kjarni málsins. En því miður hefur það skeð, að þjóðinni hefur verið haldið í gegnum þetta forstokkaða vald óupplýstri um þessi efnisatriði. Við andstæðingar þessa frv. óttumst, að vegna þessa upplýsingaleysis og vegna þess augljósa vilja fjórflokkakerfisins eða forustumanna þeirra, þrátt fyrir einn og einn undanvilling á hverjum stað, sem mun víst ekki fylgja þessu, sé meiningin að þröngva þessu upp á Alþingi og síðan upp á þjóðina og vænta þess að andstaðan verði ekki fyrr en seinna þegar efnisatriði þessa máls eru lýðum ljós svo lítil og rýr sem þau eru. Herra forseti. Það er augljóst að kominn er kosningaskjálfti í þetta veiklundaða lið. Og það marka ég einnig af öðru, og ég vil gera þar lítinn útúrdúr í minni ræðu, sem þó er náskylt þessu. Ég hef, eins og hv. þm. er kunnugt, flutt á sérstöku þskj. till. til þál. um mjög róttækar breytingar á stjórnkerfinu. Það eru hinar sömu breytingar og verið er að leggja til hér á fimm brtt., sem ég er að mæla fyrir. Hér er um afar veigamiklar breytingar á stjórnkerfinu að ræða. Ég hef fengið þetta prentað sem þskj. og prentað í stærra upplagi en venja er til til þess að dreifa til þeirra sem áhuga kynnu að hafa á málinu, eins og þm. vinna. En ég er, herra forseti, að lesa um það í blöðum og haft eftir skrifstofustjóra þessarar stofnunar, sem væntanlega talar þar í nafni forseta, að þessar vinnuleiðir þyki athugunarverðar og sé í ráði hjá forsetum að breyta reglum vegna þessara gerða.  Það hefur enginn haft samband við mig vegna þessa máls, enginn, aldrei. Hins vegar hefur verið unnið hér árum saman á þennan máta. Að vísu tilheyrði maður þá þessu úrkynjaða fjórflokkakerfi og þá þóttu slík vinnubrögð ekki athugaverð, en nú allt í einu, þegar kosningar eru að nálgast og þegar vera kann að almenningur vilji fá að heyra um aðrar hugmyndir í þessu máli, er verið að búa til lágkúrulegan málflutning af þessu tagi og embættismanni þessa húss beitt - og ég vísa í viðtal á forsíðu Tímans á laugardaginn var. Ég mun, herra forseti, gera að umræðuefni hér á öðrum vettvangi með hverjum hætti þessu kerfi er beitt. En því nefni ég þetta að þetta er nákvæmlega sami leikurinn og liggur að baki þessu litla frv. hér, sem hér er til umr. Ég mun vitaskuld, herra forseti, gera við þetta aths. á réttum vettvangi, í umr. um þingsköp. Öll þessi vinna og þessi vinnubrögð eru óskiljanleg nema þau séu skoðuð sem skjálfti þessa fjórflokkakerfis. Ef það er orðið athugunarefni að þm. sendi hugsanlegum stuðningsmönnum þingmál, sem hér er verið að vinna að, þá er flest athugunarefni í þessu samfélagi. Ætli kostnaðurinn, sem af þessu leiðir, sé ekki eins og 1/60 hluti af þingveislu, ef það er skoðað. En látum það allt liggja á milli hluta. Þetta verður tekið upp á þeim vettvangi sem við á - og það að embættismanni þingsins sé beitt í einu af þessum dagblöðum, sem gefið er út af þessu lágkúrulega fjórflokkakerfi, svo sem gerst hefur. Forsetarnir sjálfir eru náttúrlega í baklandinu, auk Framkvæmdastofnunar eða hvar þeir sitja, en embættismönnunum er beitt og dregnar þær ályktanir að þetta sé vegna verka eins þm. En málið er það, herra forseti, að auðvitað er sama kerfið að bregðast til varnar gegn ytri hættum, sem þeim finnst vera, með þessum hætti. Það verður væntanlega ekki þingrof svo fljótt að þessi mál fái ekki frekari umr. hér í þessari virðulegu stofnun, sem sumum finnst vera. En látum það allt vera. Ég hef í dag, herra forseti, mælt fyrir nokkrum af þeim brtt. sem hér eru fluttar. Í fyrsta lagi mælti ég fyrir brtt. um að 1. gr. frv. væri felld. M. ö. o. að þingmannatalan væri 60, en ekki 63, og í öðru lagi að þm. væri skipt með sama hætti og nú et gert sem ákvarðast raunar af kosningalögum. Í annan stað mælti ég fyrir brtt. um breytta kosningaaðferð, um að einstaklingunum væti gert kleift að greiða atkv. uppröðuðum lista, sem einhverjir hafa raðað upp, í annan stað einstaklingi af lista og í þriðja lagi einstaklingum af einum lista eða fleiri listum, allt að tölu þeirra kjörinna fulltrúa sem kjósa skal. Ég nefndi til rökstuðnings mínu máli hina væmnu yfirlýsingu, sem finnst á bls. 3 í þessu þskj., en þar, herra forseti, stendur hvorki meira né minna: „Þingflokkar Alþb., Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl.,“- og minna má nú ekki gagn gera - „sem að frv. þessu standa, hafa auk þess orðið ásáttir um eftirfarandi.“ Og ég nefndi atriði nr. 2, herra forseti, sem er hvorki meira né minna, og stórt skal það vera, en að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. Þar eru þessir háu herramenn, sem vitaskuld eru að vinna þjóðinni gagn hér og ekki sjálfum sér, aldeilis þeirrar skoðunar að nú eigi að stefna að aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhlíða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. En þá spyr ég: Af hverju ekki að gera þetta í stjórnarskránni frekar en vera með þessar almennu yfirlýsingar um að gera það samhliða henni? Það er hægt að gera þetta í stjórnarskránni. Það er það sem við erum að leggja til, að inn í stjórnarskrána og aftan við ákvæði sem kveður á um tölu þm. sé bætt því ákvæði að kjósandinn sjálfur fái að kjósa eins og hann lystir, en ekki eins og flokkana lystir, og það sýnist mönnum nú ekki vera nein smávalddreifing. Þessir fjórir flokkar lýsa yfir í biblíustíl að þeir ætli samfara nýrri stjórnarskrá að beita sér fyrir valddreifingu. Þetta er, herra forseti, ekki brandari. Þetta er fúlasta alvara, það er meint þannig, en ég teldi að skynsamlegra væri að fella þessa valddreifingu inn í stjórnarskrána sjálfa. Það er það sem ég hef verið að leggja til. Í þriðja lagi, herra forseti, mæli ég í dag fyrir brtt. á þskj. 496 um fastanefndir Alþingis og með þeim almennu rökum að þegar sjóðavaldið er tekið af hv. alþm. sé þeim falið eftirlitsvald í staðinn samkv. stjórnarskrá. Sýnist það bæði upplýstari og skynsamlegri leið. Í fjórða lagi var mælt fyrir brtt. sem felur í sér að löggjafarvald og framkvæmdavald skuli aðskilin. Það er mikið aðalatriði þeirrar heimspeki, sem ég almennum orðum hef verið að tala fyrir, að alþm. setji lög og hafi eftirlit með framkvæmd laga, en að þeim sé óheimilt að vinna umboðsstörf hjá framkvæmdavaldinu og stofnunum þess. Fyrir þessu mælti ég ennfremur í dag. Loks í fimmta lagi, og þangað var ég ekki kominn í dag, er brtt. á þskj. 497 sem segir einfaldlega: „Ráðherrar eiga ekki atkvæðisrétt á Alþingi.“ Ég vil sérstaklega taka fram að þetta er liður í þeirri áætlun sem við erum að mæla fyrir. Það er að vísu svo, að í sumum löndum, sem búa við það sem stundum er kallað þingræðisskipulag, sem er vont orð, erlent mál, heldur ætti að nota parlamentarisskipulag, hefur verið tekin upp þessi regla og nefni ég Noreg sem dæmi þar um. En aðalatriðið er það, að þegar við höfum skilið á milli, þegar ráðherrar og framkvæmdastjórar ríkisstofnana eru að framkvæma lögin, en löggjafaraðilar að setja lögin, leiðir af sjálfu sér að ráðherrar hafa rétt til að flytja frv. og taka allan almennan þátt í þingstörfum, en þeir greiða ekki atkv. Sú stjórnkerfisbreyting sem við erum almennt að leggja til og munum gera í ríkara mæli við 3. umr. er þannig: Ef til þess kemur við myndun ríkisstjórnar, þegar framkvæmdavaldið hefur verið kosið beint í tvöfaldri umferð, ef þurfa þykir, að svo artast með mál að þm. þykja heppilegir sem ráðherrar, sem auðvitað getur verið sjálfsagt eða ekki, taki varamenn sæti þeirra. Ég vil aðeins undirstrika það með þessa reglu að hún á við í grundvallaratriðum í þeirri róttæku stjórnkerfisbreytingu sem við erum að leggja til, en hún á einnig við í parlamentarísku kerfi, eins og dæmi hefur verið tekið í Noregi. Ég vil, herra forseti, nefna eitt mikið aðalatriði þessa máls. Það kom fram í þingræðu hjá hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni. Þegar hann við fyrri umr. í Sþ. mælti öndvert við þá þáltill. sem flutt hefur verið um þetta stjórnkerfi, og aðalatriði ræðu hans voru endurprentuð í forustugreinum í Morgunblaðinu daginn eftir svo sem vera ber, þá gerði hann orðaleik að aðalatriði í sínu máli og það skiptir máli. Hann sagði: Með þessum tillögum er verið að leggja til að þingræðið sé afnumið. - Ég spái því að þennan orðaleik eigi íhaldspressan í landinu og aftaníossar hennar eftir að leika æ fastar. Sannleikurinn er sá, að orðið þingræði er vond íslenskun á allt öðru orði, sem allt annað merkir, og þar breytir engu um þó að virðulegur fyrrv. forsrh. og löggjafi, dr. Bjarni Benediktsson, hafi notað þetta orð. Málið er að þetta orð er, eins og sagt hefur verið, þýðing á allt öðru orði, sem rekur sig til Bretlands, og það þýðir það og hugsunin í því er sú, að ríkisstjórn sé mynduð út frá löggjafarsamkomunni og að löggjafarsamkoman geti vikið sömu ríkisstjórn frá. Orðið þýðir nákvæmlega ekkert annað. Hér hafa íhaldsmenn af öllum sortum verið að leika sér að því að setja stöðugt samasemmerki á milli lýðræðis og þingræðis. M. ö. o. að annað standi með hinu og annað falli með hinu. Þetta er útúrsnúningur, sem er fyrir neðan virðingu þeirra sem þann útúrsnúning ástunda, því að mörg af fremstu lýðræðisríkjum veraldarinnar búa ekki við parlamentarisma í þessum skilningi. Það eru einkum lönd þar sem mjög ólíkt háttar til um þéttasta þéttbýli annars vegar og dreifðasta dreifbýli hins vegar - m. ö. o. lönd sem eðli málsins samkvæmt eru byggð upp frekar sem bandalög landshluta en sem þjóðríki í þröngasta skilningi orðsins. Og það er mikill, mikill misskilningur þegar menn eru farnir að leika sér að því að nota erlend stóryrði úr sögunni, sem sé að ráðast að þingræðinu sjálfu, og þegar það er svona óskýrt sagt og þokukennt er búin til sú leikaðferð með því að segja nógu lítið þó, að hér sé sjálfum lýðréttindunum í voða stefnt. Þetta er auðvitað mikill misskilningur og hróplegur útúrsnúningur þess utan. Eina breytingin sem verður, verði sú aðferð farin að framkvæmdavaldið sé kosið beinni kosningu í tvöfaldri umferð, er sú, að í staðinn fyrir þingræði á þessu eina einfalda sviði, þ. e. sem varðar myndun ríkisstjórnar, taki við þjóðræði, ef menn vilja halda sig við þennan orðaleik. En eftir sem áður er þingræði, sem ég endurtek að er vont orð allra hluta vegna í fræðilegum skilningi, að því er varðar lagasetningu og þar með talin fjárlög og það er þingræði að því er varðar allt eftirlit með lögum. En það er hins vegar ekki þingræði að því er varðar myndun ríkisstjórnar eða oddvita hennar, heldur et þar tekið upp þjóðræði í staðinn með aðferðinni: einn maður - eitt atkvæði. Þetta er kjarni málsins og þetta er hin rétta útlagning, en ekki sú ruglingslega útlagning sem fram kom að þessu leytinu til, því er nú verr og miður, hjá hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni og í forustugrein Morgunblaðsins, þar sem hans ummæli voru tekin upp krítiklaus eins og stundum áður. Þessari aths., herra forseti, er nauðsynlegt að koma á framfæri, vegna þess einnig að ég spái því, vegna þess að það hefur oft gerst áður, að íhaldssömu öflin í þjóðfélaginu, í vondum skilningi orðsins, sem óttast að við þetta rofni hin pólitíska aðstaða í bankakerfinu, rofni hin pólitíska aðstaða í hinum opinberu sjóðum, rofni yfirráðin yfir fjölmiðlunum - Ríkisútvarpinu o. s. frv. - muni hefja sönginn: Hér eru komnir einhverjir hálfgildings fjórða áratugs menn, skulum við segja, sem vilja afnema sjálft þingræðið. Í þessum skilningi er þingræðið valdatæki þessara sömu manna, því er nú verr og miður. Í gegnum svona þingræði eru yfirráðin yfir útvarpi okkar o. s. frv. Það vita þeir. Og það er þarna sem gífurlega mikill áherslumunur liggur. Við erum að leggja til að að því er framkvæmdavaldið varðar taki við þjóðræði af þingræði. Ég vil gjarnan að þegar hv. þm. Geir Hallgrímsson talar hér á eftir svari hann einni spurningu í framhaldi af þessari umr. og þeim till. sem hér er verið að leggja til: Við kusum 2. og 3. des. 1979, svo sem menn vita. Það voru kosningaúrslit. Sumum líkuðu þau og öðrum líkaði ekki, sem menn einnig vita. En ég spyr: Hver kaus dr. Gunnar Thoroddsen, hæstv. forsrh., til slíkrar stöðu? Varla hann sjálfur einu sinni? En hverju sætti það þá að þetta gerist? Það er þetta sem við segjum að sé fullkomin ranghverfa á einhverju sem við köllum þingræði í þessum skilningi orðins. Það er kosið til Alþingis. Ég fullyrði einnig, og tek dæmi, að að afloknum kosningum 1978 voru menn nánast reknir til ríkisstjórnar vegna þess að flokkskerfin gripu í taumana hvert á sínum stað. Einn flokkurinn var farinn úr henni aftur eftir 13 mánuði. Eitthvað var því skakkt í ákvörðuninni sem var tekin í upphafi, en látum það allt vera. Það er mynduð ríkisstjórn algerlega á skjön við kosningaúrslit. Ég met það svo, að það hafi gerst sumarið 1978, og ég met það ennfremur svo, að það hafi kyrfilega gerst á tímabilinu des. 1979 til jan. 1980. Það er þetta kerfi sem við segjum að sé orðið svo ótrúlega skakkt. En þá verða menn að huga að því að það er ekki furða þó að þessar skekkjur verði því að þegar Alþingi er kosið með mjög svo ójöfnum atkvæðisrétti, eins og gerist í dag, býr það auðvitað til skekkju öðrum megin, og við segjum að svo verði að vera vegna sérstöðu landsins, en þegar þessar skekkjur veltast í sömu hlutföllum yfir á framkvæmdavaldið erum við komin með stjórnkerfi sem við ráðum ekki við. Það er málið. Maður hefur séð þetta gerast. Menn túlka þetta ekki sem skyldi sem raunverulegar félagslegar skekkjur, sem aftur verða efnahagslegar, en það er þetta stjórnkerfi sem í raun og veru er sprungið eða er við að springa í loft upp. Af þessum ástæðum, herra forseti, eru þessar brtt. fluttar. Ég fellst á að í hinu stóra samhengi er brtt. á þskj. 497 um að ráðherrar eigi ekki atkvæðisrétt á Alþingi auðvitað minni háttar, en engu að síður er hún undirstrikun á því prinsippi sem verið er að mæla fyrir. Ég hef getið þess, herra forseti, að að þeim brtt. samandregnum, sem ég er að mæla fyrir, er verið að mælast til að þetta frv. líti í öllum aðalatriðum allt öðruvísi út en það gerir, og þakka skyldi þeim sem fyrir slíku mælir vegna þess að eins og sagt hefur verið er frv., sem hv. þm. Geir Hallgrímsson er 1. flm. að og þeir fjórflokkamenn koma svo í halarófu á eftir honum, ónýtt. Það er einskis virði, fjallar um fjölgun þm. um þrjá, lækkun kosningaaldurs í 18 ár og ekkert annað. Hitt er í fskj. Eins og ég sagði við hv. þm. Geir Hallgrímsson hér úr ræðustól í dag er ég ekkert viss um að Gunnar Schram og Árni Johnsen telji sig bundna af því sem Geir Hallgrímsson, núverandi hv. 1. þm. Reykv., hefur sett í einhver fskj. Og þetta er kjarni málsins. Þjóðin hefur leyfi til að endurkjósa þm. sína eða kjósa sér einhverja aðra. Það er liðin tíð að menn á einu löggjafarþingi setji lög fyrir löggjafarþing sem á eftir að kjósa til. Þetta gerðu menn í flokksaganum í gamla daga, en menn gera það ekki lengur með sama hætti. Að þessu leyti fer heimurinn mikið batnandi. Eins og ég hef sagt, herra forseti, er mér ekki nákvæmlega kunnugt um með hvaða hætti núverandi hv. meiri hl. hugsanlega ætlar að böðla þessu máli í gegn. Vera má að meirihlutamenn ætli að ljúka 2. umr. um málið í kvöld og byrja þegar á 3. umr. Mig langar til að spyrja hæstv. forseta: Er það þetta sem stendur til?

Nei, nei.

Nei, 3. umr. verður á morgun. Ég vildi sjá fyrir örlög þeirra brtt. sem ég mæli fyrir. Það eru fleiri brtt. sem við vildum flytja við þetta frv. Við munum þá flytja þær við 3. umr. Þar kemur fram sú stjórnkerfisheimspeki sem við höfum verið að mæla fyrir. Og ég vildi leyfa hv. alþm. að heyra hvernig við viljum að 2. gr., raunar 14. gr. stjórnarskrárinnar, hljóði, en það er svona og það er þetta sem við munum freista þess að koma að við 3. umr. málsins: „Forsætisráðherra skal vera þjóðkjörinn. Kjörgengur er hver sá maður, sem fullnægir skilyrðum kosningarréttar til Alþingis. Forsrh. skal kjörinn beinum, leynilegum kosningum af þeim, er kosningarrétt hafa til Alþingis. Frambjóðandi skal hafa meðmæli minnst 1500 kosningarbærra manna og mest 3000. Kjósa skal í tveimur umferðum, ef nauðsyn krefur, og skulu tvær vikur líða í milli. Sá er réttkjörinn, er einfaldan meiri hluta hlýtur í fyrri umferð. Nái enginn frambjóðenda slíkum meiri hluta skal í síðari umferð kosið milli þeirra tveggja, er flest atkv. hlutu í fyrri umferð. Sá þeirra er þá réttkjörinn forsrh., er fleiri atkv. hlýtur. Ef aðeins einn maður er í kjöri, er hann réttkjörinn án atkvgr. Að öðru leyti skal um framboð og kjör forsrh. ákveðið með lögum.“ Hér er auðvitað, herra forseti, verið að mæla fyrir, svo sem ég hef gert áður, gagngerðri grundvallarbreytingu á stjórnarskrá lýðveldisins. En því er þetta nefnt, að svona hugmyndir eru uppi og það er auðvitað furðulegt að böðlast skuli vera áfram með þeim hætti. Hér hafa aðrir hv. alþm. mælt fyrir brtt. í dag. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og Jóhanna Sigurðardóttir leggja til eina hugmynd sem gengur til sömu áttar og þeirrar sem ég hef mælt fyrir, nefnilega þeirri að það verði ekki fjölgað í 63, heldur haldið sig við töluna 60. Ekki er því eindrægninni fyrir að fara á þeim bænum frekar en oft áður. En málið er það, að þeir hafa flutt till. til svolítið annarrar áttar hv. þm. Stefán Valgeirsson og Ólafur Þórðarson, nefnilega að upp sé tekin mælistika lífskjara úti um hinar dreifðu byggðir. Allt þetta skiptir máli í því sem við erum að gera. Og ef menn eru sammála um að allt þetta skipti máli, að við séum raunverulega að ræða alvarleg mál í þágu þessarar þjóðar, sem við auðvitað öll viljum þjóna svo vel sem við kunnum og getum, því þá þessi flýtir? Því er verið að hraða kvöldfundi um sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins? Því er verið að neita um útvarpsumr. um sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins? Það er ekki svo að við séum að fjalla um ályktun einhverra samtaka. Við erum að fjalla um sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins. Sjálfir þessir herramenn í forustu fyrir fjórflokkakerfinu hafa margyfirlýst að stjórnkerfið standi eða falli með því að vel takist til. Því þá þessi flýtir? Og svarið er einfalt, segjum við. Þessum flokkum, sem allir eru eins og ekkert hefur tekist og skulda á 6. þús. dollara á mannsbarn erlendis og horfa upp á verðbólgu sem er upp undir 80% og ekkert geta og ekkert kunna, ætla einu sinni að sýna að þeir geti verið sammála og geti eitthvað. Og það er allt og sumt, herra forseti. En ég hef lýst því að við erum að leggja til annars konar grundvallarbreytingar á þessu stjórnkerfi. Forseti hefur lýst því úr sínum stóli að 3. umr. verði ekki hastað í kvöld. Ég skil orð hans svo að það eigi að freista þess að ljúka 2. umr. og að deildin fái þá tíma væntanlega á miðvikudag til að sinna þeirri 3. Og ég veit að forseti og hv. alþm., a. m. k. þeir sem um þessi mál hafa hugsað, skilja mætavel að menn gera það ekki að gamni sínu að setja á langar ræður nema mönnum þyki að mikið liggi við. En það sem mér finnst vera svo mikið aðalatriði þessa máls er það, að flokkakerfinu fjórfalda takist ekki að skrökva því að þjóðinni að hér sé verið að leggja eitthvað allt annað til og breyta einhverju allt öðru en raunverulega er verið að gera. Það finnst mér vera alvörumál og áhyggjuefni í senn. Af þessari ástæðu hefur fyrir þessum hugmyndum verið svo mælt sem hv. alþm. hafa á hlýtt. Í þeim brtt., herra forseti, er ekki að finna þá stærstu af þeim sem í okkar hugmyndafræði felst, en ég hef lýst hér hvernig liti út sem lagatexti og við munum freista þess að flytja við 3. umr., nefnilega þá grundvallarhugsun og grundvallarbreytingu á stjórnkerfinu að forsrh. skuli vera þjóðkjörinn. Ég hef lesið hér drög að till. þar um, en því er ég að því að ég er að undirstrika að þær tillögur aðrar, sem mælt hefur verið fyrir, um aðskilnað valdþáttanna, um fastanefndir Alþingis og um að ráðherrar eigi ekki atkvæðisrétt, eru auðvitað fluttar vegna þess að aðalatriði málsins er jöfnun atkvæðisréttar og þar með jöfnun aðstöðu þegnanna í landinu, sem felst í hinni beinu kosningu framkvæmdavalds, þar sem einn maður hafi eitt atkvæði á því sviðinu. Eins og við höfum margsagt og ég segi enn teljum við að þá sé ekki þörf á að vera að hrófla við þm.-fjöldanum og ekki af því ómerkilega og lítilfjörlega tagi sem lagt er til í þessu frv., þá megi hafa þm.-fjöldann óbreyttan og atkv. ójöfn í þágu hinna dreifðari byggða. Þetta, herra forseti, er stór hugsun þegar þessi atriði eru saman dregin með þeim hætti sem hér hefur verið gert. En þessi breyting krefst auðvitað að fleiri þættir í stjórnarskránni séu athugaðir. Ég vil, herra forseti, leyfa hv. alþm. að heyra með hverjum hætti við hugsum okkur frekari útfærslu á þessu. Við segjum t. d. - og orðum hugsanlega stjskrgr. svo: „Nú deyr forsrh. eða lætur af störfum, áður en kjörtíma hans et lokið og skal þá utanrrh. taka við embætti hans og gegna því til loka kjörtímabilsins. Nú getur forsrh. ekki gegnt störfum um sinn vegna dvalar erlendis, sjúkleika eða af öðrum ástæðum og skal utanrrh. þá fara með vald hans.“ Það er auðvitað umdeilanlegt hvort það eigi að vera þetta tiltekna embætti eða eitthvað annað sem næst gengur forsrh., enda slíkt allt útfærsluatriði, en kjarni þessarar hugsunar er sá, að það er jafnframt verið að leggja til, og það mun einnig koma fram við 3. umr. þessa máls, að eitthvert misnotaðasta vald, sem hér fjallar um og sem valdið hefur að mörgu leyti bæði ósmekklegri pólitískri verslun í valdaskyni og annarri óáran raunar, og það er þingrofsrétturinn, sé afnumið. Ef hv. alþm., sem við erum að tala um, eru kjörnir til fjögurra ára eiga þeir auðvitað að sitja til fjögurra ára. Það á auðvitað ekki einhver einn maður og það á ekki meiri hl. Alþingis að geta tekið umboðið af minni hl., enda fullyrði ég að oftar en ekki í tímans rás hefur þingrofsrétturinn verið notaður í auvirðilegu pólitísku hagsmunaskyni. Ég þarf ekki annað en nefna hugmyndir um kosningar 23. apríl, sem vitaskuld er valdavörn fjórflokkanna. Af hverju apríl og af hverju ekki júní? Velti menn því fyrir sér. Það er verið að kjósa undir vertíðarlok. Af samgönguástæðum og margháttuðum öðrum ástæðum fylgja alls konar óþægindi því að kjósa í apríl. Af hverju ekki í júní? Vitaskuld er þetta ákvörðun sem er tekin fyrir fjórflokkana og í þeirra þágu og af engum öðrum ástæðum. Til marks um hvað þingrofsrétturinn getur verið ósæmilegt vald: Ef þjóðin hefur kosið einstaklinga, karla eða konur, til þess að vera þeir fulltrúar sem leikreglurnar setja og ef þeir eru kosnir til fjögurra ára, þá eiga þeir að sitja til fjögurra ára. Þá vita menn það þegar þeir ganga í verkin og þá er enginn Gunnar Thoroddsen, enginn Geir Hallgrímsson og enginn annar sem getur þar um breytt. M. ö. o.: mikilvægara en hinn snauði pappír um fjölgun þm. í þrjá væri það ef þeir felldu þetta niður og settu heldur inn að afnema þingrofsréttinn. Þá væru þeir að leggja inn eitthvað raunverulegt, eitthvað sem máli skiptir, og það munum við einnig leggja til, en þá þarf að hugsa fyrir því, séu menn að huga að því að framkvæmdavaldið sé kosið beinni kosningu, að eitthvað getur hent á kjörtímabilinu. Því er lagt til að í slíkum tilfellum, sem þó vonandi aldrei kemur til sé slíks gætt með þessum hætti. Í svona frv., herra forseti, mundi einnig standa að forsrh. skipaði ráðh. og veitti þeim lausn, hann ákvæði tölu þeirra og skipti störfum með þeim. Þetta skýrir sig sjálft. Í svona frv., herra forseti, mundi einnig standa: Ráðherrar mega ekki vera alþm. Nú er alþm. skipaður af ráðh. og skal þá varamaður hans taka sæti á Alþingi þann tíma er hann gegnir ráðherrastörfum. - Þetta er efnislega aðeins öðruvísi fram sett, en sama hugmyndin og hin, sem flutt hefur verið brtt. um, að ráðh. hafi ekki atkvæðisrétt á Alþingi, en öll réttindi hv. alþm. önnur. Síðan, herra forseti, þarf að vera í þessari hugmyndafræði mjög mikilvægt ákvæði þar sem við verðum, eins og um margt annað að þessu leytinu til, að horfa til Frakklands. Það er grein sem svo ætti að hljóða, að forsrh. geti efnt til þjóðaratkvgr. um hvaða mál sem vera skal. Ástæðan fyrir þessu er sú, að réttmætasta gagnrýni á hugmyndafræði af þessu tagi er ekki þingræðistautið, sem t. d. var mikið atriði hjá hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni, heldur hitt, að þar getur komið að meiri hl. Alþingis, sem svona er kosið, einnig vegna þess að það hallast inn á hinar dreifðari byggðir og það er ljóst, getur verið ósammála framkvæmdavaldi sem kosið er beinni kosningu. Nú er það svo að í Frakklandi, í þau tæp 30 ár sem þetta kerfi hefur verið við lýði þar, er í raun og veru búið til miklu stöðugra bæði efnahags- og félagskerfi og um leið valddreifðara, t. d. í þágu héraða og sveitarstjórna þar í landi. En þá er hins vegar sú fræðilega hætta, og menn mega ekki líta fram hjá henni, að Alþingi eða löggjafarvaldíð hafi eina skoðun og framkvæmdavaldið aðra skoðun. Réttur til þjóðaratkvæðis eins og allt slíkt annað vald er þegar fyrir hendi hjá löggjafarvaldi eða meiri hl. þess, til að vera nákvæmari, en það sem Frakkarnir settu í sína stjórnskipan og hefur reynst þeim vel er ákvæði um að framkvæmdavald svona kosið geti einnig skírskotað málum til þjóðaratkvæðis. Reyndin er sú í Frakklandi, að til þessa hefur aðeins einu sinni komið, en í annað skipti var raunverulega spurning um traust eða vantraust á þá sitjandi handhafa framkvæmdavalds, sem varð undir í þeirri atkvgr. sem þekkt er og átti sér stað árið 1969. En af þessari ástæðu, ef menn vilja hugsa þessa hugsun til enda, þá er áreiðanlega skynsamlegt hér eins og þar einnig, ef vægið er allmikið misjafnt, miðað við fólksfjölda á löggjafarþinginu, að þetta ákvæði sé til staðar, ekki vegna þess að því muni verða beitt, því að það þykir mér satt að segja mjög ósennilegt, heldur af hinni ástæðunni, að þetta er öryggisventill sem í raun og veru knýr á um að báðir aðilar mætist á miðri leið ef um slíkan ágreining er að ræða. Annar kjarni þessa máls er sá, að þetta þrönga flokkakerfi Sjálfstfl., Framsfl., Alþb. og Alþfl. hefur haldið þeirri hugsun að mönnum, t. d. hv. þm. sem hér eru, að þeir séu í hinum stærri málum ýmist stjórnarsinnar eða stjórnarandstæðingar og það sé frumskylda annarra að verja ríkisstj. og þá ekki aðeins gegn vantrausti, heldur í hverju stórmálinu á fætur öðru og það sé eiginlega sjálfvirk skylda hinna að koma höggi á ríkisstj. Ég fullyrði að það er að vísu rétt að allmikill fjöldi hv. alþm. hugsar enn svona, en það er miklu hærra hlutfall hér en út um land. Maðurinn sem mestu máli skiptir, maðurinn í þessu landi, er ekki annaðhvort harður stjórnarsinni eða harður stjórnarandstæðingur og hann sofnar ekki út frá því á kvöldin og vaknar við það á morgnana hvort ríkisstj. falli nú eða falli ekki. Sannleikurinn er sá, að að þessu leytinu til einnig hefur þetta þrönga flokkakerfi með sínar þröngu skoðanir og raunar oft lítilfjörlegu áhugamál verið að þröngva því mynstri upp á Alþingi að þar eigi menn gagngert að vera annaðhvort stjórnarsinnar eða stjórnarandstæðingar og ævinlega, ef þeir komi því við, sé svo ákveðinn hópur sem eigi að koma höggi á ríkisstj., helst drepa fyrir henni öll mál, ef nokkur möguleiki sé til þess, og það í raun og veru alveg án tillits til þess hvert málið er. Svo vita menn um persónulegar skoðanir hv. þm. og þær ganga í allt aðrar áttir og eru oft allt öðruvísi. Þessa hugsun, herra forseti, og þessa hegðan þarf einnig að brjóta upp, vegna þess að að þessu leytinu til eru alþm. auðvitað í sér eins og allt annað fólk í þessu landi. En félagsmynstrið knýr þá oft og iðulega til þess að hegða sér allt öðruvísi en þeir raunverulega vilja hegða sér. Þetta mundi einnig breytast við þær stjórnkerfisbreytingar, sem við erum að leggja til, og þegar hv. alþm. verða væntanlega og vonandi dæmdir eftir því hvernig þeir hafa greitt atkv., en ekki eftir hinu, hvað þeir útveguðu með puttunum upp úr sjóðum framkvæmdavaldsins svo sem nú er í allt of ríkum mæli. Alls staðar erlendis hjá siðuðum þjóðum eru birtar um það upplýsingar í blöðum, hvort sem þau eru tengd við héruð eða landið allt, með hverjum hætti löggjafar hafa greitt atkv., hvaða skoðanir þeir hafa, hvort þeir eru með eða móti fóstureyðingum og hvort þeir hafa hinar eða þessar skoðanirnar. Sannleikurinn er sá, að hér á landi er sáralítill áhugi á slíku vegna þess að meginverkin sem menn eru hér að vinna koma almennri löggjöf, um efnahagsmál t. d. eða annað, sáralítið við. Hún er veigaminni hluti af þingstörfum, eins og við höfum svo oft verið að undirstrika með ýmsum hætti, og það er svo mikil undirstrikun í öllu því sem við erum að leggja til að einmitt þessu verði breytt. Ég hef, herra forseti, mælt fyrir þeim brtt. sem eru frá mínum bæjardyrum séð aðalatriði þessa máls. Hér er raunverulega verið að leggja til að þegar sleppt er lækkun kosningaaldurs niður í 18 ár, sem ég er samþykkur, sé hinn lítilfjörlegi pappír, frv. til stjórnskipunarlaga, sem hv. þm. Geir Hallgrímsson og skoðanabróðir hans, hv. þm. Svavar Gestsson, og svo þeir hv. þm. Steingrímur og Magnús, hafa flutt, lagður til hliðar, enda held ég að það væri flokkakerfinu sæmst og þjóðfélaginu fyrir bestu að við gleymdum honum, en í staðinn verði sett upp annað frv. og nýtt frv., sem fjalli um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, og í þessu frv. verði menn að fjalla um raunverulegar breytingar, en ekki einskis verða fjölgun þm. um þrjá. Herra forseti. Það vita guð og menn í þessu landi að vegur Alþingis hefur ekki verið ýkjahár nú um stundir. Það er sannleikur málsins. Auðvitað skemmtir fólk sér við að gera lítið úr þeim störfum sem hér eru unnin. Það eina sem við, sem hér sitjum enn, eigum að hafa áhyggjur af er að þeir, sem eru að finna að störfum Alþingis, mega helst ekki hafa allt of rétt fyrir sér. En því miður hefur það verið svo að undanförnu, að gagnrýnendur þessarar stofnunar hafa haft nokkuð til síns máls. Menn skemmta sér við það vítt og breitt um þjóðfélagið að halda því fram að þær breytingar, sem verið er að gera nú á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, séu reiknikúnstir til að tryggja forustumönnum í fjórflokkakerfinu réttindi sem þeir ekki hefðu að öðrum kosti. Þetta er svívirðilegt ámæli, ef upplogið er, en skelfilegt hússins vegna, ef satt er. Við verðum að skilja það, að þegar verið er að hraða afgreiðslu á grínpappír eins og þeim sem hér er til umr. augljóslega af engum ástæðum, þegar verið er að bola í gegn á kvöldfundi breytingu á - ekki lögum og ekki félagasamþykkt og ekki þál., heldur á sjálfri stjórnarskránni, sem þeir hafa aftur og aftur sagt að sé mikið aðalatriði að breyta, og þegar, herra forseti, óskum okkar hv. þm. Geirs Hallgrímssonar um útvarpsumr. er hafnað af forsetum - ekki um almennar pólitískar umr. heldur um þetta frv. - þá getum við ekki álitið annað, andstæðingar þessa máls, en að mennirnir séu að vinna einhver feluverk, þeir séu að vinna einhver verk sem þeir vilja helst að sem allra fæstir viti sem allra minnst um. Það er náttúrlega skelfilegur dómur yfir flokkakerfinu í landinu ef það er að vinna breytingar á sjálfri stjórnarskrá lýðveldisins, en vill helst að vinnan fari þannig fram að sem minnst sé um hana vitað. Það að gerast, því að annars byðu menn upp á, ef hér gengju stoltir fjórflokkasveinar stoltir með sitt frv. og glaðir og reifir og tryðu því að þetta væri samfélaginu til heilla, að kynna þetta í útvarpsumr., leyfa andstæðingum málsins að verða sér til skammar með sínu neikvæða nöldri. En það er ekki svo. Vegna þess að hér brosir framan í mig hv. 1. þm. Vestf. væri út af fyrir síg ánægjuefni að vita hversu mikil gleði er og almenn ánægja í hans kjördæmi - ekki með frv. um fjölgunina, ekki með blöffið, hann hefði getað blöffað alveg eins og flokksbræður hans hér fyrir sunnan, nei, en með fskj., með frv., sem hann meinar ekki nokkurn hlut með frekar en aðrir og ætlar sér ekki að minnast á í sinni heimabyggð. Hann ætlar að glenna sig upp með fjölgunina: Fjölgað er í þrjá. Við erum sloppnir fyrir horn. - Hitt felur hann og lætur ekki nokkurn mann sjá. Það er málið. Það er nefnilega enginn vandi að ná sátt um ekki neitt, en friður um ekki neitt er enn sem fyrr friður gegn fólkinu í þessu landi og ekki friður í þágu nokkurs eða neins. Og það, herra forseti, er ennfremur mikið alvöruefni í sambandi við þann lítilfjörlega pappír, frv. til stjórnskipunarlaga, sem ég er hér að freista þess að gera breytingar á, en í öllum aðalatriðum að mæla gegn. Herra forseti. Í fimm ár sat á vegum fjórflokkanna stjórnarskrárnefnd skipuð tveimur frá hverjum flokki. Það var í senn gæfa mín og ógæfa að alllangan tíma á þessum fimm árum tilheyrði ég einum af þessum fjórflokkum og hafði nokkurt tækifæri til að fylgjast með því hvernig þetta gerðist. Ég veit að forseti veit og ég veit og sá hluti þm. sem um vill vita veit, að ekki var þar samkomulag um nokkurn skapaðan hlut. Annars hefði verið lagt fram eitthvert bitastætt mál. Það var þvert á móti. Skoðanirnar voru jafnmargar og mennirnir í nefndinni - miklu fleiri en flokkarnir þó sem að baki þessu stóðu. Sannleikurinn er sá, að niðurstaðan í stjórnarskrárnefnd eftir vinnu fjórflokkanna er nákvæmlega eins og árangur þeirra í efnahagsmálum og öðrum málum sem þessa þjóð skipta. En það á að fela og það á að fela með þessum pappír. Þess vegna koma þeir í veg fyrir útvarpsumr., koma í veg fyrir alla þá kynningu sem þetta mál hugsanlega getur fengið. Svo ætla þeir að koma fram fjórflokkarnir og talsmaður þeirra, því að Geir Hallgrímsson talar auðvitað fyrir skoðanabræður sína þrjá, og hann segir: Sjáið þið, fólk í landinu, þetta gátum við. Við náðum samkomulagi. Og þeir náðu samkomulagi. En þeir leystu ekki nokkurn skapaðan hlut með því. Herra forseti. Það er mikið áhyggjuefni til hverrar áttar þetta mál er að þróast. Ef fram fer sem horfir lýkur í kvöld 2. umr. Ég veit ekki hvort næst að greiða atkv. um brtt. Svo á að reyna að hespa þetta af í vikunni einhvern tíma. Það er í fimm ár búið að vera að reyna að leysa eitthvað sem kallað er stjórnarskrármál. Að vísu fljúga hér þær sögur um sali svo sem menn vita að hæstv. forsrh. ætli að leggja fram einhver drög að stjórnarskrá að auki. Um það hefur verið skrifað í blöðum og enginn veit. En að því slepptu er niðurstaða fjögurra til fimm ára vinnu flokkakerfisins aðeins frv. til l. um stjórnarskrárbreytingar í tveimur greinum: að fjölga þm. um þrjá og lækka kosningaaldur niður í 18 ár. Þetta er allt og sumt. Svo til viðbótar, herra forseti, hafa þessir menn verið að leika sér að allt annarri hugsun og hana hef ég kallað óhæfuverk og mun kalla óhæfuverk. Hún er sú, að utan um þessar einskis verðu breytingar eigi að kjósa tvisvar. Og til hvers? Að vísu gátu þeir ekki komið sér saman um hvort ætti að vera ákvæði til bráðabirgða í þessum pappír, aftan við frv. skeytt, en hafa það þó uppi í erminni að kjósa skuli tvisvar vegna þessara hugmynda, sem þó engar eru, sem eru minni t. d. en þegar sú breyting var gerð á stjórnarskránni 1968 að kosningaaldur var lækkaður úr 21 í 20 ár. Það var metin svo lítil breyting að ekki þyrfti tvennar kosningar. Þetta er enn minni breyting, sem hér er um að ræða, en engu að síður er verið að leika sér með hugmyndina um tvennar kosningar. Og mér er spurn: Til hvers er það og af hverju er flokkakerfið að leika sér? Því hefur enginn getað svarað. Það eina sem menn frétta af eru svo deilur í bakherbergjum um hvort þetta skuli gert eða skuli ekki gert og enn sem fyrr rugla þeir um að þetta þing, sem nú situr og sem verður væntanlega leyst upp, leysi upp það þing sem saman kemur eftir kosningar, en það gerir slíkt ekki frekar en næsta þing sjálft vill, og allar horfur eru á því að það verði töluvert öðruvísi saman sett. Kjarni málsins er samt sá, að við vitum ekki enn hvað út úr þessu kemur og hugsi menn um það: Ef þetta frv., sem segir í raun og veru alla söguna, hefði aðeins verið greinin um fjölgun úr 60 í 63, um lækkun kosningaaldurs úr 20 í 18 ár og síðan grein um tvennar kosningar, um hvað fjallaði slíkt frv.? Það fjallaði um stjórnmálaflokkana og ekkert annað, kemur hvergi nálægt því að það sé eitthvert samhengi á milli stjórnarskrár lýðveldisins og þess lífs sem fólk lifir í þessu landi, það sé eitthvert samhengi á milli stjórnarskrár lýðveldisins og þess efnahagskerfis sem hér er, að það sé eitthvert samhengi á milli stjórnarskrár lýðveldisins og þess félagskerfis sem í þessu landi er. Það örlar ekki á skilningi hjá þeim, sem um þetta tala, um eitthvert slíkt samhengi. Ónei. En hvað eru þeir að gera? Þeir eru að reikna sig inn á þing meira og minna. Þeir sitja við það.  Það er þetta, herra forseti, sem Alþingi ætti að blygðast sín fyrir, ekki aðeins málið sjálft heldur allan aðdraganda málsins. Og niðurstaða mín um þetta frv. hv. þm. Geirs Hallgrímssonar og hans samherja er sú, að þetta er frv. fyrir flokkana flutt í þeirra þágu og til þess eins að geta sagt þessari þjóð: Við getum eitthvað. Það er eitthvað sem við getum. Og þetta, herra forseti, er allt og sumt. Þessu hljótum við að vera mjög andvíg. Mér er ekki enn ljóst með hverjum hætti aðrir andstæðingar þessa frv. munu snúast gegn því hér á hv. Alþingi. Sennilega hafa þeir verið beygðir í þingflokkunum. Sennilega standa þeir upp eins og svo oft áður. Þeir ristu nokkuð við 1. umr. málsins, en láta sennilega þar við sitja. Stjórnmálaflokkarnir í landinu hafa svo sem beygt annað eins eins og núverandi þingflokka hér á Alþingi. Það mun sennilega gerast eina ferðina enn. En ég segi enn og aftur: Árum saman hafa menn verið að lýsa því að hin úrelta stjórnarskrá væri til vandræða og að breytingar á henni væru ekki bara breytingar breytinganna vegna og ekki pappírsins vegna og ekki tillagnanna vegna og ekki flm. vegna, heldur skipti það máli fyrir þjóðlífið í þessu landi að henni væri breytt. Hvernig má það vera að þetta er pappírinn sem þeir leggja fram, þetta er pappírinn sem þeir ætla að láta kjósa um og þetta er jafnvel pappírinn sem þeir hafa talað um að láta kjósa um tvisvar? Er furða þó að niðurstaða mín sé sú, að hér sé verið að hugsa um flokkana, en ekki þjóðina. Er furða þó að við sem hér á hinu háa Alþingi erum andvíg þessu frv. viljum fá að kynna okkar skoðanir? Ég er sannfærður um að ef þjóðin fær um þetta mál að vita og ef ekki tekst að loka þinginu og loka fjölmiðlunum, þá er allur þorri fólks í þessu landi sammála þeim sjónarmiðum sem hér hefur verið talað fyrir. Ég veit, herra forseti, að þetta er orðið langt mál og ég veit einnig að maður leikur sér ekki að því að gera slíkt. En fyrir sum okkar er þetta alvörumál. Mér er ljóst að fyrir hv. flm. er þetta leikur og ekki alvörumál. Og mér er alveg ljóst að forustumenn fjórflokkanna eru bara að setja upp grímu - þeir eru að setja upp grímu gagnvart fólkinu í þessu landi. Þeir vita auðvitað eins og allir aðrir að þetta frv. fjallar ekki um neitt og hv. 1. flm. þessa máls, Geir Hallgrímsson, veit meira að segja að þessi frv.-flutningur og þessi málflutningur eru langt fyrir neðan hans virðingu. Hann veit auðvitað að hann hefur verið að gera stórt mál úr engu í blekkingarskyni í þágu síns flokks og flokkanna fjögurra, sem er í raun og veru eitt og hið sama. En það er ekki málið. Við sem erum andvíg þessu og þykjumst vera það með miklum rökum viljum fá meiri tíma, við viljum fá meiri umr., við viljum kynna þar aðrar breytingar. Það er auðvitað ljóst að þær fimm brtt. sem ég hef flutt - þær munu sennilega vera fimm aðrar sem fluttar hafa verið við þetta - eru ekki neinar venjulegar brtt. Það er í raun og veru verið að flytja nýtt frv., en það er líka frv. sem eitthvað stendur í og ekki frv. sem er innihaldslaust. Herra forseti. Við erum ekki að fjalla um venjuleg lög, við erum ekki að fjalla um ályktun. Við erum ekki að fjalla um niðurstöðu á félagsfundi. Við erum að fjalla um sjálfa stjórnskipun lýðveldisins Íslands, sjálfa stjórnarskrána, það plagg sem leggur leikreglurnar um stjórnskipan landsins. Og það er fautaskapur, sem verið er að beita, að ætla sér að böðla þessu máli í gegn, að leyfa sér að láta 2. umr. um þetta mál fara fram á kvöldfundi sem er óvenjulegt í þingstörfum þar sem hluti þm. getur ekki verið við.  Af þessum ástæðum, herra forseti, hef ég lagt fram þær fimm brtt. sem ég hef talað fyrir. Ég hef kynnt það að við munum enn freista við 3. umr. málsins að koma skikki á þetta mál og forða þjóðinni frá þessari vitleysu, sem flokkakerfið hér er að drýgja gagnvart henni, og séum við samt í minni hl. hér á Alþingi að því er þetta mál varðar nær það ekki lengra, en sé það ekki frábið ég mér þann pólitíska böðulsskap sem hér á að fara að beita, það er engin ástæða til að hegða sér þannig, og fer fram á að vegna alvöru þessa máls, vegna mikilvægis þeirra brtt., sem verið er að flytja, hvort sem þær reynast svo hafa meiri hl. eða minni hl., hagi menn sér af þeirri reisn sem þeim ber, gefi sér þann tíma sem til þarf og séu þess minnugir að við erum að fjalla um sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins, en ekki leikfang flokkakerfisins í landinu.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni að flytja hér brtt. sem er á þskj. 469 og hljóðar þannig með leyfi forseta: „Á eftir 3. gr. komi ný grein svohljóðandi: 77. gr. orðist svo: Skattamálum skal skipa með lögum. Við ákvörðun skatta á tekjur og eignir skal gætt jafnræðis þegnanna, þannig að til lækkunar komi sérstakur kostnaður vegna búsetu, eftir því sem nánar verður ákveðið í lögum.“ Mér er það að vísu ljóst, að eins og hefur háttað til hér á hv. Alþingi mun þessi till. ekki hljóta náð fyrir augum meiri hl. hv. alþm. En í þessari till. er krafa landsbyggðarinnar um það, að um leið og ný stjórnskipunarlög eru sett sé þeirra réttur settur þar inn með einhverjum hætti. Það hefur verið reynt hér á hv. Alþingi á undanförnum árum að leitast við að minnka aðstöðumuninn í þjóðfélaginu með ýmsum hætti, en ekki tekist. Og þegar er nú verið að ræða um stjórnarskrána og breytingar á henni er það eðlilegt að einmitt svona ákvæði komi inn í stjórnskipunarlögin, sem tryggi að aðstöðumunurinn í þjóðfélaginu sé minnkaður. Það eru auðvitað margar spurningar sem koma fram í hugann þegar menn athuga þessi mál. Þegar er verið að athuga þetta litla frv., sem er í sjálfu sér ekki nema tvær breytingar eins og fram hefur komið, þá kemur sú spurning fyrst í hugann: Á að fresta öðrum breytingum á stjórnarskránni e. t. v. um mörg ár eða á kannske að breyta aftur og kjósa tvisvar á næsta ári? Er það það sem er stefnt að? Og miðað við þá breytingu, sem er í þessu frv., sem forustumenn stjórnmálaflokkanna hafa sameinast um, skil ég ekki, mér er ómögulegt að skilja það, að menn komist að þeirri niðurstöðu, ef þeir athuga málið, að það réttlæti að fara út í tvennar kosningar eins og ástatt er í þjóðfélaginu. Hitt er allt annað mál, að ef stjórnarskráin hefði verið tekin öll til endurskoðunar og ný stjórnskipunarlög í heild hefðu verið sett er samt spurning hvort það sé rétti tíminn til að gera slíkt eins og á stendur. Ég gat um það við 1. umr. þessa máls og lýsti ábyrgð á hendur þeirra manna sem ætluðu að stefna þjóðinni út í tvennar kosningar eins og ástatt er í þjóðfélaginu í dag. Það hefur raunar ekkert verið hægt að gera síðan um áramót annað en fjalla um þetta mál og uppskeran er svo þessi. Menn tala mikið um mannréttindi og réttlæti og það er eins og vægi atkvæða sé eina réttlætið. Það eru út af fyrir sig mannréttindi, en það er fleira sem eru mannréttindi. Ég skal verða fyrstur manna til að styðja jöfnun atkvæðisréttar ef um leið eru stigin þau spor að jafna lífsaðstöðu fólksins í landinu. En það er skilyrði fyrir því. Það er rangt, sem hefur komið hér fram hjá hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni, að við, sem erum á móti þessu frv., séum á móti því að minnka vægi atkvæða. Við viljum bara gera fleira. Við viljum annað réttlæti en þeir menn, sem standa að þessu, vilja tileinka sér. Það er það sem við viljum. Það virðist vera með hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson að hann sjái þessa hluti öðruvísi sem skólameistari á Ísafirði og sveitarstjórnarmaður þar en sem frambjóðandi hér í Reykjavík, ef mig misminnir ekki. Ég get tekið undir það sem sumir hv. ræðumenn hafa sagt hér. Ég er innst inni á móti fjölgun þm. Ég tel slíkt ástæðulaust. En það er ekki meginmálið. En ég er líka á móti því að kjördæmin ráði ekki kosningu sinna manna. Það er ekki nóg að setja það upp eins og virðist vera stefnt að í þessu samkomulagi, ef það á að halda, að þm. utan Reykjavíkur séu 33 eða 34 og hér á suðvesturhorninu 29, ef flokkarnir geta svo komið inn mönnum hér og þar úti á landi, sem eru kosnir í raun og veru með engu atkvæðamagni eða sama og engu, eins og hér er stefnt að. Ég held að ef það er samkomulag um fjölda þm. í hverju kjördæmi sé réttlætismál að hvert kjördæmi ráði sínum mönnum. Það þýðir að þá þarf að kjósa þá alla beinni kosningu. Ég ætla ekki við þessa umr. að fara að flytja langt mál því að það hefur enga þýðingu. Ég vil reyna á réttlætiskennd þeirra þm. sem eru að berjast fyrir þeim breytingum, sem er hér fjallað um, láta reyna á hvort réttlætistilfinningin er aðeins um jöfnun og vægi atkvæða, hvort þeir eru ekki til viðtals í leiðinni um að skilja það og gera ráðstafanir til að það sé sett inn í stjórnarskrá að það skuli vera metið hver framfærslukostnaður er á hverjum stað. Það er ekki nóg að menn hafi svipaðar tekjur, ef framfærslan er kannske þriðjungi meiri í einum stað en öðrum og þeir þurfi að borga skatta af þessum umframkostnaði við heimilishald og framfærslu. Hv. þm. Vilmundur Gylfason talaði hér langt mál. Ég hefði nú haft hug á því að sjá hann hér í þingsal og tala til hans örfáum orðum. Hann hefur heiðrað mig nokkrum sinnum hér í vetur með því að benda á mig sérstaklega sem dæmigerðan fyrir að misnota mína aðstöðu sem þm. Ég held að hann hafi sagt þetta þrisvar í sölum Alþingis. Hann hefur sagt a. m. k. tvívegis að aðalskrifstofa mín sé úti í Búnaðarbanka. Nú hlýtur þm. að vita betur, vegna þess að mín skrifstofa er úti í Þórshamri. Það vita þá allir nema hann. En svona málflutningur hentar vissum mönnum, sem virðist skipta engu máli hvort þeir segja satt eða ekki. Hins vegar hljómar það sem lofsöngur í mínum eyrum þegar hv. þm. er að kasta slíku að mér. Það vil ég að hann viti. Þær tillögur, sem hv. þm. hefur lagt hér fram, ætla ég lítið að fjalla um. Hann leggur til að löggjafarvald og framkvæmdavald skuli aðskilin. Hann leggur þó til að þm. fylgist með framkvæmd laga og hvernig fjármunum þjóðarinnar er ráðstafað eða hvernig þeir nýtast. Á sama tíma vill hann í öðru orðinu ekki að þm. séu í stjórnum, hvorki bankaráða, Framkvæmdastofnunar né annars staðar. En þetta eru fyrst og fremst eftirlitsstörf. Veit þm. það ekki frekar en um skrifstofu þm. hér á Alþingi. Að öðru leyti ætla ég ekki að fara að ræða málflutning þessa þm. Hann dæmir sig sjálfur. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði áðan, að mig undrar það mjög, þegar ég fletti frv. sem hér liggur fyrir, að eftir alla þá vinnu, í raun og veru eftir vinnu í 39 ár, skuli þetta vera uppskeran. Það er misskilningur að þetta sé gert fyrir flokkana. Ég hygg að þetta sé miklu frekar gert fyrir einstaka þm. Og ég vil endurtaka mínar spurningar. Ég vil spyrja 1. flm. að því, hvort í hans huga sé svo stórum áfanga náð í sambandi við breytingar á stjórnskipunarlögum að það megi frestast að öðru leyti um árabil að endurskoða og breyta stjórnarskránni, vegna þess að það réttlætir alls ekki að stefna þjóðinni með stuttu millibili ár eftir ár í tvennar kosningar, eins og hér virðist eiga að gera, fyrir ekki meiri breytingar en hér liggja fyrir. Það var auðvelt að breyta kosningaaldrinum á annan hátt og þurfti ekki tvennar kosningar til að mínum dómi. Og það var ennfremur hægt að gera breytingar í sambandi við kjördæmi með því að færa alla uppbótarmenn, láta kjósa þá á tölu. Þá hefðu þeir komið hér til Suðvesturlandsins og þurfti þá ekki að standa í því að kjósa tvisvar út af þeim breytingum. En þessi till. réttlætir ekki að kjósa tvisvar út á svona breytingu, hvað þá þegar sá vandi er hér í landinu sem allir þekkja og ég fer ekki að ræða nánar. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja mál mitt, þó margt væri hægt að segja um þennan málatilbúnað og um þær ræður sem hafa hér verið fluttar. En hitt veit ég og hef orðið var við núna tvo síðustu daga, að fólk úti á landi fylgist vel með þeirri tillögu, sem við hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson flytjum hér, og hvernig atkvgr. fer fram um það mál.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að þakka hv. stjórnarskrárnefnd þeirri er deildin kaus fyrir störf að því máli er nú er til umr., sem og treysti ég því að samstarf þeirra nefnda, sem kosnar voru í báðum deildum, hafi gefist svo vel að einnig í Ed. muni afgreiðsla málsins vera með þeim hætti að vel sé fyrir öllu séð. Ég tel e. t. v. ekki ástæðu til að fjölyrða mjög um mál þetta, þar sem ég gerði því allítarleg skil í frumræðu minni fyrir einni viku. En ég hlýt þó að minna á það, sem ástæða er til eftir þessar umr., að tvennt var það fyrst og fremst sem vakti fyrir okkur. Það var í fyrsta lagi að ná fullum jöfnuði á milli flokka, fylgis þeirra meðal þjóðarinnar og þingstyrks. Hér er ekki um neitt sérstakt hagsmunamál flokkanna sem slíkra að ræða, heldur allra þeirra sem hyggja á framboð til Alþingis, hvort heldur þau eru borin fram í nafni stjórnmálasamtaka, sérhagsmunaaðila eða áhugaaðila. Með þessu frv. er gert ráð fyrir að framboðsaðilar fái þingstyrk í samræmi við kjósendafylgi. Minni ég þar á, að þau samtök eða þeir flokkar sem njóta 5% fylgis meðal þjóðarinnar fá örugglega þm. kjörna við úthlutun jöfnunarsæta þótt þau fái ekki kosinn mann í kjördæmi. Á hinn bóginn er einnig líka gert ráð fyrir því, að ákveðnar lágmarkskröfur séu gerðar til framboðsaðila til þess að hann hljóti kosna þm., að slíkir framboðsaðilar og flokkar hafi ákveðinn lágmarksstyrk meðal kjósenda svo að ekki verði hér um svo marga flokka að ræða sem er víða í nágrannalöndum okkar, þar sem flokkafjöldinn torveldar framkvæmd lýðræðis og þingræðis. Þetta markmið, að framboðsaðilar og flokkar fái þingstyrk í hlutfalli við kjósendafjölda, var það markmið sem við e. t. v. settum efst, og sem betur fer náðist fullt samkomulag um að gera þær ráðstafanir sem nauðsynlegar væru til þess að þessu markmiði yrði náð gagnstætt því sem um hefur verið að ræða allt frá 1959, að síðasta kjördæmabreyting var gerð, að ég tali ekki um það fyrirkomulag sem gilti varðandi jöfnuð á milli flokka varðandi þingstyrk áður um áratuga skeið. Síðan síðasta kosningalagabreyting var gerð 1959 hefur skort 2–6 þingsæti til þess að fullum jöfnuði væri náð á milli flokka. Við gerum okkur vonir um, allir flm. þessa frv., að nú sé tryggt að slíkum jöfnuði verði náð. Hinu markmiðinu sem við settum okkur, að jafna kosningarrétt miðað við búsetu, hefur og verið náð að verulegu leyti. Ég hef áður látið þá skoðun mína í ljós og er ekki nein launung á henni, að ég aðhyllist þá reglu sem orðuð hefur verið svo: Hver maður - eitt atkvæði án tillits til búsetu. En ég geri mér grein fyrir að um þetta markmið er mikill ágreiningur. Þrátt fyrir þann ágreining varð þó samstaða meðal mismunandi flokka og alþm. um að misvægið vegna búsetunnar væri orðið svo mikið að nauðsynlegt væri að jafna þar nokkuð um og leiðrétta. Í þessu sambandi hefur sú leið verið nefnd, að rétt væri að gera landið allt að einu kjördæmi. Við heyrðum það og hér í dag af hálfu hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar. Ég vil lýsa sem minni skoðun, að ég er því algerlega andvígur. Ég tel að það væri spor aftur á bak að gera landið allt að einu kjördæmi. Við hljótum að gera okkur grein fyrir að við höfum hér á Íslandi mismunandi aðstæður og búum við breytileg skilyrði frá einum landshluta til annars og það er eðlilegt og sjálfsagt að þeir sem fjalla um löggjöf landsins og þau verkefni sem Alþingi á að inna af hendi hafi kunnugleika á og séu fulltrúar fyrir mismunandi landshluta eða réttara sagt: fyrir landsmenn í mismunandi landshlutum. Ég tel einnig að ef við gerum landið að einu kjördæmi sé stefnt í slíka miðstýringu að óviðunandi sé. Auðvitað kemur hér samhliða til greina að nauðsynlegt er að stefna að auknu valdi sveitarfélaganna svo að unnt sé að færa valdið heim í héruðin þar sem fólkið á heima. Það má auðvitað spyrja þeirrar spurningar: Hvort markmiðið er réttara, hvort á að ráða meira, ef fórna verður að einhverju leyti öðru hvoru markmiðinu, jöfnuði atkvæðisvægis eftir búsetu eða jöfnuði á þingstyrk flokka miðað við kjósendafylgi? Þá held ég að það sé engum blöðum um að fletta að það hlýtur að ráða meira um afstöðu manna á löggjafarþingi þjóðarinnar hvaða stjórnmálaskoðun þeir aðhyllast, en hvar þeir eru búsettir eða fyrir hvern landshluta þeir eru fulltrúar. Ég hygg að það sé þess vegna eðlileg leið, sem farin hefur verið, úr því að ekki náðust þessi bæði markmið í einum áfanga, að setja ofar það markmið, sem ég hef greint frá, þ. e. fullan jöfnuð á milli flokka. Það er að vísu talað um að það sé óheimilt að semja um afsal mannréttinda. Þá er átt við að allir menn eigi að hafa jafnan atkvæðisrétt hvar sem þeir búa. Nú er það svo, að það er ekki verið að semja um afsal neinna mannréttinda vegna þess að menn hafa aldrei notið þeirra mannréttinda að hafa fullan og jafnan atkvæðisrétt án tillits til búsetu. Það er verið að semja um áfanga að því markmiði að ná fullum jöfnuði að þessu leyti. Og niðurstaðan, sá áfangi sem náð er, er í stuttu máli sú, að í stað þess að Suðvesturlandið hafði 22 þm. af 60 fær Suðvesturlandið nú 29–30 þm. af 63. Ég tel þetta markverðan áfanga og þótt meiri hluti landsmanna búi á Suðvesturlandi er sem betur fer ekki meira á munum en að ætlast verður til þess að afstaða manna, þegar tryggður er fullur jöfnuður milli flokka og framboðsaðila, sé ekki bundin við búsetuna, heldur hvað landinu öllu og þjóðarheildinni kemur best. Það er auðvitað annmarki að kjördæmunum er tryggð í stjórnarskrárlögunum ákveðin lágmarkstala þm., en það verður þó að líta á að fámenniskjördæmin fjögur t. d., þ. e. Vesturland, Vestfirðir, Norðurl. v. og Austurland, hafa í raun og veru einum þm. færra eftir en fyrir breytinguna og þar að auki er um það að ræða að í stað þess að þessi kjördæmi hafa alla jafna fengið 6 þm., en fá væntanlega ekki meira en 5, í undantekningartilviki 6, þá er fólgið í þessum breytingum að 5. þm. þessara kjördæma er bundinn jöfnuði á landsvísu, þótt svo sé gert ráð fyrir að til breytinga á úrslitum samkv. kjördæmum, ef litið er á hvert kjördæmi fyrir sig, komi mjög sjaldan. Ég held að miðað við þann áfanga, sem náðst hefur, sé ekki horfandi í þá fjölgun þm. sem um er að ræða, svo mikilvægt er að hér sé um sem víðtækasta samstöðu að ræða og ekki síst ef við lítum til þess að við stöndum frammi fyrir mjög alvarlegum efnahagsvanda sem nýtt þing verður að snúa sér að að leysa. Ég hygg einnig að menn séu í raun og veru farnir að gera sér grein fyrir að forsenda þess að þing leysi þann vanda er einmitt þessi breyting á stjórnskipunarlögunum, kjördæmaskipan og kosningalögum, hvort heldur sem efnahagsráðstafanir verða gerðar að einhverju eða mestu leyti áður en kosið er eftir þessum nýju lögum, vegna þess að spá mín er sú, að þessi breyting til bóta muni og breyta pólitísku andrúmslofti og samstarfsgrundvelli þm. á milli. Ég hef ekki ástæðu til að fjalla um einstök atriði sem hér hafa komið fram hjá þm. Ég vil þó umfram það sem ég hef þegar vikið að ræðu hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar taka aðeins til meðferðar þá staðhæfingu hans, að nú hefði átt að afgreiða stjórnarskrármálið í heild. Ég held að undirbúningur stjórnarskrármálsins í heild hafi því miður ekki verið kominn á það stig að þetta þing hefði verið fært um að taka það til heildarafgreiðslu. Ef um hefði verið að ræða einstaka þætti, sem víðtæk samstaða hefði getað náðst um, hefði málið horft öðruvísi við, en heildarafgreiðsla var ekki möguleg vegna þess að mál þetta hefur ekki hlotið þá umr., hvorki með þingflokkum, á þingi né meðal þjóðarinnar, sem breytingar á kjördæmaskipun og kosningalögum þó hafa fengið. Það er ekki heldur ástæða til að fjölyrða um ræðu hv. þm. Vilmundar Gylfasonar. Hv. þm. minnir mig á fimm ára gamlan dótturson minn. Sá fimm ára segir gjarnan þegar honum liggur mikið á hjarta: Skilurðu, skilurðu? Þegar hv. þm. Vilmundi Gylfasyni liggur mikið á hjarta segir hann gjarnan: Það er einmitt kjarni málsins. Hann sagði þessa setningu held ég 10–20 sinnum í sinni löngu ræðu í dag. En það er sá munur á þeim fimm ára og hv. þm. Vilmundi Gylfasyni að maður skilur það sem sá fimm ára segir, en hv. þm. Vilmundur Gylfason vefur og flækir svo mál sitt að maður er fjær því að þekkja kjarna málsins eftir hans málflutning en nokkru sinni áður. Hann minnir mann í raun og veru á þm. sem sagði gjarnan: Í þessu máli eru margar þungamiðjur. Sannleikurinn er sá, að það er merkilegt hvernig jafnskynsamur og skýr maður og ég tel nú hv. þm. Vilmund Gylfason vera getur talað svona mikið um það sem hann segir ekkert vera. Ég tók undir ósk hans um að hafa útvarpsumr. um þetta frv. til stjórnskipunarlaga í góðri trú, vegna þess að ég tel hér um merka bót að ræða á kjördæmaskipun og kosningalögum og góða grein gerða fyrir því hvernig þessi breyting er hugsuð og þess vegna væri full ástæða til að skýra þetta allt sem allra best. Þær skýringar hafa að vísu átt sér stað í fjölmiðlum, en alltaf má gott betur gera. En hv. þm. Vilmundur Gylfason segir þessa breytingu enga vera. Þess vegna er merkilegt hve lengi hann getur talað um ekkert og hvers vegna hann óskar eftir útvarpsumr. úr því að frv. er ekki meira að vöxtum eða merkilegra en hann vill vera láta. Ég skal ekki fjölyrða um hugmyndir hv. þm. um breytingu á stjórnatskránni eða stjórnskipun að því leyti til að hann ætlar að láta kjósa forsrh. almennum kosningum yfir landið allt, forsrh. skipi síðan ríkisstjórn og beri ábyrgð á framkvæmdavaldinu. Þarna sé kosningarréttur jafn eftir búsetu, en hins vegar ætlar hann að una við misvægi atkvæðisréttar eftir búsetu, sem nú ríkir, 1:4.2 a. m. k., þegar um er að ræða kosningu á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Nú er það svo, að löggjafarsamkoma þjóðarinnar hlýtur að setja framkvæmdavaldinu lög til að fara eftir og starfsreglur. Þar má misvægið halda áfram að vaxa, þar á misjafn kosningarréttur enn að líðast. Þetta segir hv. þm. Vilmundur Gylfason sem þm. í Reykjavík væntanlega. Hann er ánægður með þetta fyrir Reykvíkinga að hafa kannske 1/3–1/4 atkvæðisréttar á við aðra, þegar um löggjöf landsins er að ræða, þegar um það er að ræða að ákveða heildarstefnu sem fara skuli eftir í stjórnmálaþróun landsins. En þegar hann kemur svo að framkvæmdavaldinu, þ. e. ráðstöfun fjár sem er á valdi framkvæmdavaldsins umfram það sem löggjafarvaldið, sem setur fjárlög, segir til um, og þegar hann er að fjalla um framkvæmd í ríkisbönkum og öðru slíku, þá er allt í lagi að kjósa einn mann, forsrh., sem síðan á að skipa ríkisstjórn og hafa í raun og veru framkvæmdavaldið í landinu öllu með höndum. Ég held að þessi till. hv. þm. sé ekki spor í rétta átt og þjóni alls ekki þeim tilgangi sem hann vill vera láta að hann vilji ná. Það sem hér skiptir auðvitað mestu máli til þess að einstaklingurinn í þjóðfélaginu nái rétti sínum er að ríkisvaldið sé ekki með nefið ofan í hvers manns kirnu. Það er að afskipti ríkisvaldsins af málefnum einstaklinga séu ekki svo mikil sem hv. þm. Vilmundur Gylfason sem sósíaldemókrati og aðrir ríkisafskiptamenn hafa innleitt hér á Íslandi, en Sjálfstfl. einn allra flokka staðið á móti. Og þess vegna held ég að hv. þm. Vilmundur Gylfason ætti að endurskoða þessar tillögur sínar og gera sér grein fyrir því, að hann á að fylgja stefnu okkar sjálfstæðismanna og draga úr ríkisafskiptum. Hann á að láta frjáls samskipti einstaklinga í þjóðfélaginu ráða meira, frjálsan markaðsbúskap, sem er réttlátari til þess að ná tilgangi efnahagslífsins, bættum kjörum til handa öllum landsmönnum, heldur en opinber afskipti, úthlutun og skömmtun, höft, boð og bönn. Þeirri stefnu hefur hv. þm. ásamt öðrum sósíalistum hingað til gjarnan fylgt.

Er það Framkvæmdastofnun ríkisins sem við er átt?

Ég hygg að hv. þm. viti vel að áætlunarbúskapur, sem var ær og kýr þeirrar stofnunar í upphafi vega, er runninn undan rótum þess flokks sem hann sóttist eftir varaformennsku í - ekki lengra síðan en á s. l. hausti. Við verðum t. d. að átta okkur á því að brtt. hv. þm. Vilmundar Gylfasonar eru svo forkostulegar að um leið og hann er að kvarta yfir því að löggjafarsamkoman sé að missa völd sín í hendur sérfræðinga ætlar hann að gefa sérfræðingunum frítt spil með því að aðskilja framkvæmdavaldið frá löggjafarvaldinu með þeim hætti að gera ekki kröfur til þess að framkvæmdavaldið hafi stuðning meiri hluta löggjafarvaldsins. Og hvað á svo löggjafarsamkoman að gera eftir þessa breytingu? Já, hugsið ykkur það virðulega hlutverk. Löggjafarsamkoman á að hafa eftirlit með framkvæmdavaldinu. Sem dæmi nefndi hv. þm. að þingnefndir ættu fyrir opnum tjöldum að fjalla t. d. um það ef læknar gæfu út of marga lyfseðla. Það á að vera hið virðulega hlutverk nefnda Alþingis. Er ekki ástæða til að ætla að það sé réttlátara þjóðfélag og meira réttaröryggi í þjóðfélagi þar sem slík rannsókn sé annars vegar í höndum embættismanna og hins vegar í höndum dómstóla heldur en einhverjir þm. séu að reyna að slá sér upp í sjónvarpi og með fréttamenn yfir sér að fjalla um hvort einn læknir hafi gefið út of marga lyfseðla eða ekki? Ég held að þetta dæmi, sem hv. þm. tók sjálfur, sýni það best að hv. þm. gerir sér ekki grein fyrir eigin tillögum. Hv. þm. Vilmundur Gylfason varpaði einni spurningu til mín og spurði: Hver kaus Gunnar Thoroddsen forsrh. í kosningunum í des. 1979? Ég get vel verið sammála því, sem hlýtur að vera forsenda þessarar fsp. hv. þm., að óeðlilega hafi verið staðið að stjórnarmynduninni í febrúar 1980 í kjölfar kosninganna í des. þar á undan. Þar var alveg á mörkum þess að þingræðið væri virt og að mínu mati var það alls ekki gert þá. En látum það liggja á milli hluta í bili. Hins vegar liggur í spurningu hv. þm. að hann teldi betra að forsrh. hefði verið kosinn almennum kosningum. En hvað segir reynslan okkur í vetur og allt frá því í ágúst í sumar um það? Frá því í ágúst í sumar er ljóst að núv. hæstv. ríkisstj. hefur ekki starfhæfan meiri hluta á Alþingi. Það er þetta ástand sem allir þm. hafa í raun og veru liðið undir og þjóðin þó allra mest. En þetta gæti verið viðvarandi ástand ef brtt. hv. þm. Vilmundar Gylfasonar næðu fram að ganga. Og það er ógæfulegt, jafnvel þótt ríkisstj. hafi nú í vetur haft bjarghring einu sinni, tvisvar eða oftar, - bjarghring eins og hv. þm. Vilmundur Gylfason var ríkisstj. við afgreiðslu frv. um skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði nú í dag. Ég held líka að það sé ákaflega mikil sýndarmennska hjá hv. þm. Vilmundi Gylfasyni þegar hann ber sér á brjóst og talar um að það sé rétt að flytja prófkjörin inn í kosningarnar sjálfar. Hann telur sjálfan sig, að vísu með röngu, upphafsmann prófkjara.

Hvar hefur það komið fram, hv. þm.?

Ef svo er ekki skal ég gjarnan taka þau orð aftur, vegna þess að það er mjög ánægjulegt að það kemur ljóst fram að hv. þm. er það ekki.  Hv. þm. Stefán Valgeirsson spurði hvort í mínum huga væri svo stórum áfanga náð í stjórnarskrármálinu að rétt væri að fresta stjórnarskrármálinu að öðru leyti. Ég get svarað því til að að vísu er deilt um hversu mikla nauðsyn ber til að gera breytingar á stjórnarskránni að öðru leyti en varðar kjördæmamálið og kosningalögum í kjölfar þess. En án þess að taka afstöðu til þess ágreinings hygg ég, eins og ég gat um fyrr í minni ræðu, að stjórnarskrármálið sé ekki svo vaxið að unnt væri að afgreiða það á þessu þingi, en hins vegar sé svo brýnt að ná þeirri leiðréttingu á misvægi atkvæða eftir búsetu og ná þeim jöfnuði á þingstyrk flokka og kjósendafylgi sem fylgir þessum stjórnskipunarlögum að áherslu beri að leggja á að fá þessar breytingar í lög. Um leið undirstrika ég það, að ég tel ákaflega mikinn ávinning nú, þegar okkur Íslendingum er mikill vandi á höndum, að ná sem víðtækastri samstöðu um þessar breytingar. Þótt ég sé ekki ánægður með að markmiðinu um fullt jafnvægi atkvæða eftir búsetu sé ekki náð, þá er þó þeim áfanga náð sem ég tel mikils virði og til þess fallinn að forsendur skapist fyrir því að við ráðum einnig við vandamál okkar á öðrum sviðum.



Herra forseti. Það var kvöldfundur einnig þegar stjórnarskrármálið var til umr. seinast og ég hef ekki hugsað mér að eyða mjög löngum tíma í kvöld til annars en að óska eftir upplýsingum og gera grein fyrir athyglisverðri frétt sem borist hefur vestan af fjörðum. Ég vil varpa þeim fsp. til formanns stjórnarskrárnefndar, hvaða félagsfræðingar voru kallaðir á fund nefndarinnar. Þeirra hefði verið að meta afleiðingar þeirrar breytingar, sem hér er verið að leggja til, hvort hún yrði til að auka fólksflutninga til þéttbýlis m. a. Hvaða stjórnmálafræðingar voru kallaðir á fund nefndarinnar? Þeirra hefði verið eðlilegt að meta sennilegar stefnubreytingar flokkanna. Hv. 9. þm. Reykv. er ákaflega gott dæmi um stefnubreytingu hjá einstaklingi eftir búsetu. Ég hygg að við fáum ekki öllu skýrara dæmi í þingsögunni. Hvaða hagfræðinga kallaði nefndin fyrir sig? Þeirra væri að meta áhrif stjórnarskrárbreytingarinnar m. a. á fasteignaverð, fjárfestingu í landinu og á framleiðslu atvinnuveganna. Það er nefnilega nokkuð athyglisverð staðreynd, að ef maður skoðar skiptingu manna eftir atvinnuvegum má ganga nokkurn veginn að því vísu að fólksflutningur til höfuðborgarinnar þýði mun fleiri störf við þjónustu. Ég veit að nefndin hefur rætt þetta mál ítarlega. Það stendur í því þskj. sem hún lét frá sér fara. Og hún hefur einnig flutt brtt. sem hún er sammála um og á að halda, nema kosningalög ákveði eitthvað annað, þannig að þetta er allt þaulhugsað sem verið er að leggja til. En ég vil, með leyfi forseta, lesa frétt sem birtist í Ríkisútvarpinu: „Stjórnir allra flokksfélaga í Önundarfirði samþykktu nýlega harðorð mótmæli við frv., sem nú liggur fyrir Alþingi, um breytingu á stjórnskipunarlögum. Félögin hafa hafnað frv. og mótmæla hugmyndum um jafnvægi atkvæða, þar sem ennfremur beri að líta á jafnvægi byggða. Þau benda á misvægi atkvæðisréttar, m. a. af því að stefnumörkun og undirbúningur lagasetningar fer iðulega fram fyrir utan þingsali, þar sem áhrifavald íbúa í nágrenni Alþingis er sterkur þáttur. Flokksfélögin í Önundarfirði telja forsendur fyrir aukinni valddreifingu óundirbúnar og ómótaðar og aðeins settar fram til að sætta dreifbýlisfólkið við réttindaskerðingu. Þau fallast á breyttar reglur við úthlutun þingsæta í kjördæmum, en telja höfuðatriði að hvert kjördæmi ráði að fullu kjöri sinna fulltrúa. Félögin vara við því í ályktun sinni, að frekari samþjöppun valds á suðvesturhorninu leiði til óeiningar, sem valda muni óbætanlegum skaða, og skora á Vestfirðinga og dreifbýlisfólk víða um land að snúast til varnar gegn frekari réttindaskerðingu með fundasamþykktum og fleiri aðgerðum. Skorað er á alla þm. að fella frv.“ Að þessari ályktun standa stjórnir Alþb., Framsóknarfélags Önundarfjarðar, Alþýðuflokksfélags Önundarfjarðar og stjórn Sjálfstæðisfélagsins þar. Í fyrsta lagi mun fátítt að það komi ályktanir heiman úr byggðum um að snúast til varnar gegn þingkjörnum fulltrúum, hv. 1. þm. Vestf. m. a., ef skilja ber textann rétt, hv. 2. þm. Vestf. sömuleiðis, hv. 3. þm. Vestf., ef ég met rétt hans afstöðu í þessu máli, og e. t. v. hv. 4. þm. Vestf., sem ég vil nú fátt fullyrða um á þessari stundu. Hann á vafalaust eftir að ræða það mál í Ed. Það leiðir hugann að því að árið 1959, þegar seinasta kjördæmabreyting fór fram, var íbúafjöldi á Flateyri 543. Þar hefur verið frekar undanhald. Þetta leiðir einnig hugann að því sem hv. 1. þm. Reykv. minntist á hér áðan. Hann talaði um að skoðanir manna færu fyrst og fremst eftir því í hvaða stjórnmálaflokki þeir væru. Hvaða undur og stórmerki hafa gerst við Önundarfjörð? Skoðanir manna hafa alls ekki farið eftir því í hvaða stjórnmálaflokki þeir eru þegar þeir settust niður og sömdu þetta. Er hugsanlegt að svæðalegt viðhorf sé enn til í þessu landi? Ég lét dreifa hér á borð til þm. útreikningum, sem ég ætla ekki að taka til umr. fyrr en við 3. umr. málsins. Það væri fróðlegt ef þeir hinir fróðu menn, sem ræddu ítarlega þetta mál í nefndinni og e. t. v. hafa ekki þurft að spyrja neinn mann ráða, utan hagstofustjóra eitthvað út af 2. gr., læsu það í fskj. sem fylgja þessu, hvers vegna Danir töldu sig þurfa að taka tillit til landsins. Hvers vegna skyldu Danir hafa talið sig þurfa að taka tillit til þess? Við fengum innlenda stjórn um seinustu aldamót. Þá voru Reykvíkingar og Reyknesingar að fjölda til 12025. Þá voru Vestfirðingar 12481. En við töldum okkur ekki þurfa að taka tillit til landsins við stjórnarskrárbreytingar sem við höfum verið að framkvæma. Á Norðurlandi voru þá 20246, á Austurlandi 10634. Það er kannske fróðlegt, af því að það er 1. þm. Vestf. sem er flutningsaðili hér í þinginu að þessu máli, sem fólkið við Önundarfjörð telur rétt að snúast til varnar gegn, að gá hvernig hagsmunagæslan fyrir Ísafjörð á þessu tímabili hefur tekist, ef maður ber saman mannfjölda þar og miðar við aðra staði. Árið 1901 voru á Ísafirði 1220 manns, á Akureyri 1370. Það var athyglisvert að það var Norðlendingur sem þó hélt hér uppi andófi í þingsölum áðan gegn því sem hér er verið að leggja til. En það er ekki að sjá sem hagsmunagæslumenn Vestfjarða telji að miklu sé í áfátt þegar þessi mál eru á dagskrá. Það kom fram hjá 1. þm. Vestf. að ef þetta yrði ekki gert yrði aðeins gengið öllu lengra þegar kæmi til breytinga. Það er nú svo. Það er staðreynd að dreifbýlisþm. þessa lands ráða því, og geta ekki skotið sér á bak við nokkurn skapaðan hlut í þeim efnum, hvort það eigi að taka eitthvert tillit til landsins í stjórnskipunarlögum eða ekki. Og þeir hafa meiri hluta til þess að ráða þessum málum. Ég tel að það sé mjög óeðlilegt að stærsta mál þessa þings og verðandi kosningamál sé fyrst og fremst haft til umr. á kvöldfundum. Ég tel að það segi þó nokkuð mikið um gæði þeirra vinnubragða sem hér eru viðhöfð. Það má vel vera að hv. stjórnarskrárnefnd, sem fékk þetta mál til umfjöllunar, hafi ekki talið sig þurfa að kynna sér hvernig að þessum málum er staðið erlendis. Það má vel vera að þeir hafi vitað þetta allt, verið slíkir sérfræðingar. En hitt er þó staðreynd, að það mun leit að landi í heiminum þar sem ekki er annaðhvort þannig að málum staðið í lýðræðisríkjum að um sambandslýðveldi sé að ræða, sem taka þess vegna mikið tillit til hinna afskekktari svæða, - Bandaríki Norður-Ameríku eru gott dæmi um þetta - eða þá að það sé á einhvern hátt misjafnt vægi atkvæða. Hér á landi vill orðið þannig til, vegna þess að menn hafa ekki nennt að hirða um þessa hluti, vegna þess að menn hafa ekki talið það skyldu sína að gæta hagsmuna hinna ýmsu landssvæða, að við erum komnir í þá sérstæðu aðstöðu að hafa á innan við einni öld brotið niður lýðveldið Ísland og breytt því í borgríkið Ísland með misskiptingu í aðstöðu milli þegnanna, eins og allir kannast við. Ég sé að hv. 1. þm. Vestf. er horfinn úr salnum. Ég sakna þess að sjálfsögðu og kann ekki við að láta hér falla þyngri orð í hans fjarveru. En mér þætti vænt um ef menn gerðu svo lítið að kynna sér hvernig Danir brugðust við á sínum tíma og snerust gegn því að Kaupmannahöfn yfirtæki þar, hvernig þeir tóku sig til í sinni stjórnarskrá og reiknuðu landið með inn í þau stjórnarskrárlög sem þar eru. Ég hef hugsað mér að gera það að umræðuefni við 3. umr. þessa máls.



Herra forseti. Ég verð í upphafi máls míns að láta í ljós ánægju mína yfir því að hv. flm. þessa frv. til stjórnskipunarlaga á þskj. 367 skuli nú vera öllu fastari í sessi en við 1. umr. málsins, þegar þeir vart sáust hér í þingsölum. Þeir hafa eins konar vaktaskipti í kvöld og er það vel. Þessi umr. er með allsérstæðum hætti og einkennandi fyrir það, hve mikið mál er hér talað um lítið frv. Þeir sem hafa haft þolinmæði til að hlusta á umr. gætu haldið að hérna væri um stórmál að ræða. Einn kvöld- og næturfundur er þegar búinn að vera um málið og nú er klukkan farin að halla í 12 nokkuð og mér sýnist að hér stefni í næturfund um þetta sama mál. En hvaða mál er svo til umr.? Hvaða mál er það sem er svona áríðandi að ræða á kvöld- og næturfundum til að koma í gegnum þetta ágæta þing? Skyldu menn vera að ræða um að bjarga þjóðarbúskapnum eða eru menn að ræða hér um atvinnuvegi þjóðarinnar, vanda þeirra og björgun? Er verið að ræða hér einhvern þjóðarvoða? Er sjálfstæði þjóðarinnar í hættu, þannig að hér þurfi að hafa kvöld- og næturfundi um þetta mál, eða er kannske styrjöld í aðsigi? Hvað skyldi fólk almennt halda þegar það sér þinghöllina okkar uppljómaða? Hér hlýtur mikið mál að vera á ferðinni. Mér þætti ekki ólíklegt að fólk hugsaði sem svo: Aumingja mennirnir, hvað þeir leggja mikið á sig fyrir þjóðarhag, því að eitthvað mikið hlýtur nú að vera að gerast. En hvað er að gerast? Jú, við erum að ræða frv. til stjórnskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Það er frv. upp á fjórar greinar. Þetta eru allmikil skjöl og eitthvað hlýtur að standa á öllum þessum blaðsíðum, sem eru 29. Eitthvað hlýtur nú að felast í þessu. Jú, viti menn, lagafrv. er fjórar greinar. Síðan eru grg. og fskj., töflur og einhverjir útreikningar, lesmál og tölur, sem ekki eru hér til umr., nákvæmlega ekki neitt, og varða málið ekki neitt. Þetta lesmál og allar þessar tölur er málefni sem e. t. v. einhvern tíma verða til umr. hér í þingsölum og þá rædd af öðrum mönnum að meira eða minna leyti en sitja þetta hv. þing. En hvað hvetur þá menn til að vera hér dag og nótt og ræða þetta mál og ræða um fjölgun alþm. um þrjá? Það er nú aldeilis. Jú, reyndar felst þarna kosningaaldur. Hann skal nú lækkaður úr 20 árum í 18 ár. Hvað veldur því að það er svona bráðnauðsynlegt að koma þessu máli hér í gegn að fjölga alþm. um þrjá kynnu nú menn að spyrja. Er þjóðinni að fjölga svona óskaplega mikið? Við gætum skilið að það þyrfti að fjölga þm. ef þjóðin væri orðin 1, 2 eða 10 millj. Sem betur fer fjölgar þjóðinni nokkuð, en ekki svo geysilega mikið að það þurfi að fjölga þm. þess vegna. Þá er það önnur spurning: Danir hafa ákveðinn kvóta á ferkm. Þá kynnu menn að halda: Erum við að apa eftir Dönum? Er landið að stækka þau ósköp að við þurfum að fara að fjölga þm.? Jú, sem betur fer hefur landið líka stækkað. Við höfum fengið Surtsey og dálítið af hrauni í Vestmannaeyjum síðan 1959 og okkur er sagt að landið sé alltaf að gleikka, stækka, að það komi upp hraun í miðju landi og það sé að lengjast. En ekki hef ég samt trú á því að það sé að stækka þau ósköp að það valdi þessum 60 þm. erfiðleikum að komast og hitta kjósendur sínar. Það er sem sagt ekkert sem knýr á um fjölgun þm. frá því sem nú er. Hér er verið að breyta breytinganna vegna. Frsm., hv. formaður þeirrar stjórnarskrárnefndar sem báðar deildir hafa kosið og mælti hér fyrir frv., hv. þm. Matthías Bjarnason, ræddi nokkuð þessa þriggja manna fjölgun alþm. og taldi það í raun og veru ekki mikið mál miðað við fjölgun í ýmsum öðrum starfsstéttum. Þetta er alveg satt og rétt. En þá er það spurningin: Hefur fjölgun t. d. bankamanna, eins og hann mun hafa nefnt, gert nauðsynlegt að fjölga þm. þjóðarinnar eða kallað á fjölgun í rn. eða starfsfólks við sjúkrahús? Ég sé ómögulega að það geti verið ástæðan. En ég spyr þá: Hver er ástæðan? Það er kannske ástæðan að verið er að breyta breytinganna vegna. Þeir menn sem um þetta hafa mest fjallað, þ. e. formenn stjórnmálaflokkanna og stjórnarskrárnefndir beggja deilda, hafa talað um að það hafi sérstaklega gott samkomulag náðst um allan málatilbúnað á ýmsum stigum málsins, bæði þegar formenn flokkanna höfðu það til umfjöllunar og eins þegar stjórnarskrárnefndir deildanna höfðu það til umfjöllunar. Að sjálfsögðu er ekki neitt nema gott að segja um gott samkomulag. Herra forseti. Það er einlæg von mín og ósk að þetta góða samkomulag megi ríkja milli allra þessara hv. alþm. þegar þeir koma saman og ræða hin eiginlegu vandamál þessarar þjóðar, að það nái út fyrir það þegar verið er að fjölga þm. um þrjá. Vissulega er það von mín og ósk og ég veit að hv. alþm. taka undir það. - Ég þakka hv. þm. Magnúsi Magnússyni fyrir að hann situr hér á verðinum fyrir hönd flm. frv. Hér eru allmargar brtt. komnar fram við þetta mál. Ég ætla ekki að eyða tíma þingsins í að ræða þær allar lið fyrir lið, en ég ætla að geta um eina. Það er brtt. á þskj. 469 frá þeim Stefáni Valgeirssyni og Ólafi Þ. Þórðarsyni. Það læðist að mér sá grunur að flm. frv. til stjórnskipunarlaga á þskj. 367 finnist ekki allt í sómanum í jafnrétti milli þegna þessa lands. Í grg. með frv. á bls. 3, þ. e. tölul. 2 segir svo, með leyfi forseta: „Þingflokkar Alþb., Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl., sem að frv. þessu standa, hafa auk þess orðið ásáttir um eftirfarandi: ..2. Að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. M. a. fái sveitarfélög meira sjálfsforræði og þannig verði völd og áhrif landsmanna allra í eigin málum aukin, óháð búsetu þeirra. Jafnframt munu þingflokkarnir beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnalega aðstöðu manna þar sem mismununar vegna búsetu gætir helst.“ Það læðist að manni sá grunur, að flm. þessa frv. þyki ekki allt í sómanum með jöfnuð milli þegnanna. Þarna eru fögur orð og fögur fyrirheit. Ýmsir menn hér á hv. Alþingi hafa sagt í umr. um þetta mál að kosningarréttur og aðstaða þegnanna til þjónustu og annars, sem lýðveldið lætur þeim í té væru óskyld málefni. Kosningarréttur væri alveg sérréttur. Annar réttur þegnanna væri alveg óviðkomandi mál. Þess vegna dettur mér í hug að þeir ágætu flm. frv. til stjórnskipunarlaga á þskj. 367 sjái þarna leið til þess að koma í framkvæmd þessum ágætu fyrirheitum, sem ég vitnaði til hér áðan, og þeir gætu sæst á að samþykkja nú og setja sem stjórnarskrárákvæði brtt. þeirra hv. þm. Stefáns Valgeirssonar og Ólafs Þ. Þórðarsonar, að 77. gr. stjórnarskrárinnar orðist svo, og með leyfi forseta vil ég lesa brtt. upp: „Skattamálum skal skipa með lögum. Við ákvörðun skatta á tekjur og eignir skal gætt jafnræðis þegnanna, þannig að til lækkunar komi sérstakur kostnaður vegna búsetu, eftir því sem nánar verður ákveðið í lögum.“ Þetta ákvæði gæti sem best gilt þangað til hin fögru ætlunarverk flm. frv. til stjórnskipunarlaga væru að fullu komin í gildi. Ég held sem sagt að þeir mættu taka fagnandi þessari brtt., og ég trúi ekki fyrr en ég sé það að þeir muni ekki greiða henni atkv., svo afdráttarlaus er þeirra viljayfirlýsing í grg. með frv. til breytinga á stjórnskipunarlögum.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður. Vegna orða hv. 2. þm. Norðurl. e. og fleiri þm. ítreka ég það, sem ég hef áður sagt í umr. um dagskrármálið, að mér finnst mjög miður að ekki skyldi takast að afgreiða stjórnarskrármálið í heild á þessu þingi. Ég hefði einnig kosið að ný kosningalög væru afgreidd á þessu þingi, en um það náðist ekki samkomulag. Auðvitað gæti svo nýtt þing síðar breytt þeim lögum eins og öllum öðrum lögum. Margir hv. þm. hafa talað mikið um að þetta frv. sé svo sem ekki neitt, aðeins fjórar greinar, og segja að lítið hafi komið út úr mikilli vinnu formannanna. Auðvitað gekk vinnan fyrst og fremst út á að ná samkomulagi um drög að frv. að nýjum kosningalögum. Í því lá vinnan fyrst og fremst og í því er samkomulag formannanna fólgið þó að frv. sem hér er á dagskrá nái ekki að forminu til til þess atriðis. Herra forseti. Ég lýsi fullum stuðningi við brtt. hv. þm. Stefáns Valgeirssonar og Ólafs Þ. Þórðarsonar á þskj. 469, enda hef ég og fleiri þm. Alþfl. hvað eftir annað flutt lagafrv. sem ganga í sömu átt, en ekki fengið nægilegan stuðning hv. þm. og ekki heldur hv. flm. þessarar brtt. En batnandi mönnum er best að lifa. Ég tel að ákvæði það sem felst í brtt. á þskj. 469 eigi fullan rétt á sér í stjórnarskrá okkar og styð það eindregið.



Herra forseti. Til þess að spara tíma þessarar hv. deildar hefði ég viljað fá leyfi hæstv. forseta til að ræða öll bankamálin, nr. 17, 18, 19 og 20 á dagskránni, í einu lagi.

Það er heimilað.

Ég þakka. Á Alþingi 26. apríl 1982 voru samþ. lög um breyt. á lögum um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga. Tilgangur þeirra laga var að ná fram virkara aðhaldi og eftirliti með fjármunum ríkisins og framkvæmd fjárlaga. Þar eð þau lög ná ekki til ríkisbankanna er lagt til í þessum fjórum frv., sem hér eru á dagskrá, að breyting verði gerð á lögum bankanna til að tryggja einnig ítarlegri reikningsskil á ýmsum þáttum í rekstri þeirra. Í ársreikningum bankanna nú er nokkuð mismunandi hvernig sundurliðun þeirra þátta er háttað sem í þessum frumvörpum er lagt til að lögfest verði að sérstaklega beri að gera grein fyrir. Svo virðist í ársskýrslum bankanna að þeir fjórir rekstrarþættir, sem lagt er til í frumvörpunum að sundurliðaðir verði sérstaklega, þ. e. launagreiðslur, bifreiða-, risnu- og ferðakostnaður, komi fram aðeins undir einum lið - rekstrarkostnaður - án nokkurrar sundurliðunar. Undanskilja ber þó Útvegsbankann, þar sem sérstaklega kemur fram kostnaður vegna launa, launatengdra gjalda og hins vegar annar skrifstofu- og stjórnunarkostnaður. Í frumvörpunum, sem hér eru á dagskrá, er lagt til að til bókhalds bankanna verði að þessu leyti gerðar sömu kröfur og hið háa Alþingi gerir til bókhalds ríkisstofnana. Fjh.- og viðskn. hefur fjallað um frumvörpin og fengið umsagnir um þau skriflegar og munnlegar. Fjórir nm. meiri hl. n., hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, Albert Guðmundsson og Matthías Bjarnason auk mín, eru sammála um að leggja til að frv. verði samþykkt óbreytt. Aðrir nefndarmenn tóku ekki þátt í afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 63 21. maí 1974, um grunnskóla. Frv. það, sem hérna er lagt fram um breyting á grunnskólalögunum, felur ekki í sér grundvallarstefnubreytingu, en það gerir þó ráð fyrir ýmsum lagfæringum, sem reynslan hefur leitt í ljós að æskilegt er að gera, og vissulega eru hér að finna ýmsar breytingar sem telja má talsverðar breytingar á sínu sviði. Ég sé ekki ástæðu til af sérstökum ástæðum að hafa mjög langt mál um þetta, en mér er það í mun að frv. komist til nefndar. Þó að brtt. séu að vísu margar talsins fela þær ekki í sér neina grundvallarstefnubreytingu varðandi grunnskólann, en þó finnast í þessum brtt. mikilvægar efnisbreytingar á afmörkuðum sviðum, sem vissulega þarf að ræða nánar og gefa sér tíma til að ræða betur hér á hv. Alþingi og meðal skólamanna og sveitarstjórnarmanna og kannske almennings í landinu. Ég tel ekkert sjálfsagðara en að þingnefnd sendi þetta mál til umsagnar ýmsum aðilum, sem hér eiga hlut að máli, og þótt málið hafi hlotið allvíðtækan undirbúning til framlagningar í frv.-formi er nauðsynlegt að um það skapist umr. í því formi sem það liggur nú fyrir. Á það legg ég mikla áherslu. Þess vegna ætlast ég ekki til þess, herra forseti, að málið verði afgreitt til fullnustu á þessu þingi, til þess gefst ekki tími. Málið er reyndar flutt til kynningar og umræðu. Hins vegar leyfi ég mér að bera upp þá ósk að eitt ákvæði þessa frv. verði að lögum, þ. e. það ákvæði sem fjallar um að fresta gildistöku níu ára skólans enn um eitt ár. Slík frestun hefur verið samþykkt undanfarin tvö ár og tel ég eðlilegt að svo verði gert að þessu sinni, þ. e. að ákvörðun um níu ára skólann verði látin fylgja almennri endurskoðun grunnskólalaganna, sem ætti að geta orðið á næsta vetrarþingi. Herra forseti. Að svo mæltu legg ég til að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn. með þeim sérstöku orðum, sem ég vil að menn veiti athygli, að málið verði vel athugað, en þó svo, að reynt verði að gera að lögum þetta sérstaka ákvæði, sem ég hef talað um, þ. e. um frestun á gildistöku níu ára skólans um eitt ár.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um Launasjóð íslenskra rithöfunda. Þetta mál er hér flutt af ríkisstj. sem stjfrv. og ég bendi á að hér er um samkomulagsmál að ræða - samkomulagsmál sem varð til í sérstakri nefnd sem í áttu sæti fulltrúar allra þingflokka. Í þessari nefnd sátu Sigurlaug Bjarnadóttir, sem var tilnefnd af þingflokki Sjálfstæðisflokks, Stefán Júlíusson rithöfundur, sem var tilnefndur af þingflokki Alþfl., Tryggvi Gíslason, sem tilnefndur var af þingflokki Framsfl., Vésteinn Ólason dósent, sem tilnefndur var af þingflokki Alþb., en formaður nefndarinnar var Haukur Ingibergsson, fyrrv. skólastjóri, sem var skipaður af menntmrh. Í þessu frv. er að finna nokkrar breytingar frá gildandi lögum. Þar er m. a. nafni sjóðsins breytt nokkuð frá því að heita Launasjóður rithöfunda. Skal hann nú heita Launasjóður íslenskra rithöfunda. Þá er sett sérstök grein í lögin um markmið sjóðsins, sem ekki var í gildandi lögum, en þar er gert ráð fyrir að tekið sé nákvæmlega fram hvert sé markmið sjóðsins eða hlutverk hans, sem sé að greiða höfundum laun fyrir ritstörf og efla þannig bókmenntir og ritlist í landinu, eins og segir hér í 1. gr. þessa frv. Þá er ein allveigamikil breyting. Viðmiðun fjárveitingar er breytt verulega. Lagt er til samkv. þessu frv. að sú fjárhæð sem lögð er til launasjóðsins svari til 400 mánaðarlauna menntaskólakennara á fyrsta starfsári. Um alllangt skeið má segja að hafi verið miðað við 300 mánaðarlaun, en umsóknir á undanförnum árum hafa verið miklu fleiri en svo, nálægt því 800 mánaðarlaun, þannig að hér er komið nokkuð til móts við umsóknirnar og þannig auðveldara að fullnægja þeim. Þá er ákvæðinu um stjórn sjóðsins breytt, en eins og margir munu kannast við hafa verið deilur um hvernig stjórn sjóðsins er skipuð, þannig að mönnum hefur fundist að vald stjórnar Rithöfundasambandsins væri of mikið í stjórninni og stjórnarþátttökunni. En þarna er gert ráð fyrir að því ákvæði sé breytt að þeir sem í stjórninni sitja séu allir tilnefndir af stjórn Rithöfundasambandsins, heldur er gert ráð fyrir að stjórnin sé valin eftir kosningu í Rithöfundasambandinu, auk þess sem menntmrh. mundi nú skipa formann stjórnarinnar. Alls mundu sitja í stjórn fimm menn í stað þess að áður voru þeir þrír. Ráðh. skipar formanninn, en fjórir meðstjórnendur eru samkv. tilnefningu Rithöfundasambandsins og þá kosnir almennri kosningu á vegum Rithöfundasambandsins. Þetta eru helstu breytingarnar sem hér er um að ræða. Ég legg áherslu á að hér er um að ræða að finna leið til sátta og friðar um starfsemi þessa mikilvæga sjóðs. Ég vænti þess að hv. Alþingi fjalli um þetta mál. Æskilegt væri að hægt væri að ljúka því á þessu þingi, en það verður auðvitað að ráðast hvort það tekst, miðað við þann stutta tíma sem við höfum til umráða. Herra forseti. Ég mun leggja það til að málinu verði nú vísað til 2. umr. og hv. menntmn. til athugunar.