Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

fjmrh. (Björn Ólafsson) Herra forseti. - Það hefur nú verið lagt hér fram frv. til fjárlaga fyrir árið 1945. Í athugasemdum með þessu frv. er tekið fram, að af eðlilegum ástæðum hafi ekki unnizt tími til að undirbúa það eins vel og æskilegt væri, og því er það í öllum atriðum sniðið eftir fjárlögum þessa árs og aðeins lagt fram til að fullnægja bókstaf stjórnarskrárinnar, sem leggur svo fyrir, að fjárlög skuli jafnan leggja fram í byrjun hvers reglulegs þings á árinu. Ríkisstj. áskilur sér af þessum ástæðum rétt til að mega síðar leggja fram annað frv., eftir að nauðsynlegur undirbúningur hefur farið fram, og fer hún fram á það við hæstv. forseta, að þetta frv. verði því ekki tekið fyrir fyrr en síðar á þinginu, er þessi undirbúningur hefur farið fram.

Forseti (GSv): Ég vil taka tillit til þessara óska hæstv. fjmrh., og vænti ég samvinnu við flokkana um þetta atriði.

Ásgeir Ásgeirsson Það eru 3 hv.þm., sem hafa gert mér þann heiður að ávarpa mig í þessum umr., ekki með illum orðum, heldur í óviðkunnanlegum tón. Þau stóru orð, sem hafa fallið í þessum umr., eru, að mínu viti, óþörf, þó að mikil framför sé að vísu frá því, að hér heyrðust orð eins og quislingar og landráðamenn. Það, sem beint var að mér í umr. um þetta mál, var, að árið 1942 hafi ég unnið að því, að takast mætti að framkvæma sambandsslitin þá strax, skv. vanefndakenningunni. Hæstv. forseta Sþ. virðist jafnvel hafa skilizt, að ég hafi staðið í samkeppni við hann um forstöðu í því, en það er alger misskilningur. Það er rétt hermt, að í stjskrn. 1942 bar sjálfstæðismálið á góma og það á þann veg, að sumir nm. álitu nauðsynlegt að taka það upp þá, en ég benti á, að ef það væri gert, væri réttara að gera það við seinni kosningar. Á þetta féllst meiri hl., en minni hl. hikaði ekki við að fara sínu fram. Árið 1942 stóð sérstaklega á um að hreyfa þessu máli. Þá höfðum við í 1 ár notið verndar Englands, sem við höfðum mótmælt, en árið 1941 barst okkur málaleitun þess efnis, að við samþykktum eða leyfðum, að Bandaríkin tækju að sér vernd Íslands. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess, að þá vann Alþ., að mínum dómi, það bezta verk, sem það hefur unnið í stríðinu í sambandi við framtíðarfullveldi Íslands. Þá var ástandið í Evrópu hörmulegt, og mátti búast við loftárásum hér eða innrás, sem ekki var víst, að rönd yrði við reist. Bandaríkin voru þá ekki komin í stríðið, en vitanlegt, að Englandi var það mikil nauðsyn, að Bandaríkin gætu tekið að sér hervernd Íslands. Nú segja margir, að Bandaríkjaher hefði komið hingað til Íslands, jafnvel þótt við hefðum neitað um leyfi, en ég er ekki viss um það, því að Bandaríkin hafa gamlar traditionir, sérstaklega viðvíkjandi því að skipta sér ekki af málefnum Evrópu. Þegar Alþ. tók þá ákvörðun að óska eftir vernd Bandaríkjanna, var því leystur hnútur, sem hafði mikla þýðingu. Í þessari ákvörðun er falin viðurkenning á ýmsum staðreyndum, sérstaklega því, hvaðan íslenzka þjóðin á sér einhvers góðs að vænta. Þessi ákvörðun Íslendinga, sem ekki hefur verið mikið rædd, er ein sú stórkostlegasta vörn og stórkostlegasta röksemd, sem við getum, bæði nú og í framtíðinni, borið fram í sambandi við okkar málefni, þegar við skiptum við Englendinga og Bandaríkjamenn. Í afstöðu minni 1942, og eins nú, var ekki um að ræða baráttu eða ótta við Dani. Ég var hræddur um allt annað. Hættan, sem stafaði af sambandinu við Dani 1942, orsakaðist af því, að þá leit út fyrir, að Danir yrðu herteknir af þjóð, sem einskis góðs var af að vænta um sjálfstæði okkar. Það kom fram m. a. í yfirlýsingu þýzka útvarpsins, sem kallaði Ísland danska eyju og hafði ráðagerð um innlimun Íslands í hið nýja skipulag. Þá var ekki vitað, hvernig Danir mundu snúast við væntanlegri hertöku og hvaða hætta okkur gæti stafað af þessu. Ég vil, sem sagt, benda á þá breyt. frá 1942, að sú hætta, sem yfir okkur vofir, virðist ekki lengur eins veruleg, því að nú falla öll vötn í hina áttina og allt útlit er fyrir, að þær þjóðir sigri, sem ég og margir aðrir hér hafa aldrei óttazt í sambandi við framtíð Íslands, en það eru Danir, Englendingar og Bandaríkjamenn. Í sambandi við þessa málaleitun 1942 átti ég tal við þáv. forsrh., hv.þm. G.-K., um að áður en til framkvæmda kæmi í sambandsmálinu, yrði að fara hina diplomatisku leið. Þetta var ekki gert í tíma, en ekki ásaka ég hann fyrir það, því að ríkisstj. áleit, að í sambandi við þetta mál ættum við ekki að hafa tal af öðrum þjóðum. Það er að vísu rétt, að við eigum ekki að spyrja, hvað við megum gera, en við þá, sem eru vinir okkar, eigum við að tala opið og frjálst á hverjum tíma. Það hefur tvisvar eða þrisvar komið fram, að það var vanhyggja að gera þetta ekki. Það fór sem fór, að Bandaríkjamenn sendu hingað Harry Hopkins til viðtals við íslenzku ríkisstj. Hann flutti sömu ósk og Bretar áður, að sambandsslitum yrði frestað, og það varð úr, að þingheimur varð við þessum tilmælum. Mér þykir einkennilegt af mönnum, sem tóku þátt í þessu undanhaldi í tvö skipti, að leggja svo mikið upp úr því nú að afgreiða málið strax, þegar um er að ræða skoðanamun, sem ekki er að vita, hve stór er, þegar til kemur. Árangurinn af undanhaldinu 1942 var sá, að ríkisstj. tókst að fá yfirlýsingu frá Bandaríkjunum um það, að þeir mundu ekki amast við sambandsslitum, ef þau væru ekki framkvæmd fyrr en eftir að sambandslagasáttmálinn er útrunninn, en mér hefur alltaf skilizt, að Bandaríkjamenn hugsuðu eins og Bretar, að sambandsslit yrðu samkv. sambandsl. að öllu leyti. Annar árangur af þessari viðleitni var stjskr.breyt., sem ákvað, að stofnun lýðveldisins gæti á sínum tíma farið fram með einni alþingissamþykkt og staðfestingu við þjóðaratkvgr. En nú heyrir maður, að ekki megi bíða einn dag lengur með afgreiðslu málsins, og sumir vilja jafnvel fá það afgr. fyrir 15. febr., en aðrir telja sjálfsagt, að 17. júní sé dagurinn. En hér er farið fram á frest nokkra daga frá þessu. Þessi mikla deila um dagsetninguna og vikuna heimtar ekki slík stór orð, sem notuð hafa verið í þessu sambandi. Og það er ástæðulaust fyrir þá, sem búnir eru að bíða í þessi ár, að sýna það bráðlæti að geta ekki beðið nokkra daga eða vikur, til þess að standa klárir að halda uppi l. og reglum. Og ég hefði alltaf átt að skilja það svo, að þar sem við hefðum samning við Dani og yfirlýsingar frá Englendingum og Bandaríkjamönnum, þá væri allur þingheimur á því, að þá ætti þessi skilnaður að fara fram samkv. sambandsl. Samninga ætti að virða. Og mér kom á óvart, þegar ég heyrði, að sumir hefðu viljað, að þessi skilnaður færi ekki eftir sambandsl., heldur eftir einhverri annarri kenningu. Þetta kom mér á óvart. Það er ekki svo, að ég vilji færa nein rök á móti hinni svonefndu vanefndakenningu. En hitt er það, að það hefur greinilega komið í ljós, að vanefndakenningin er véfengd, bæði af mörgum innanlands og eins af þeim þjóðum, sem allur þingheimur mun taka nokkurt tillit til. Þegar þál. 17. maí 1941 var samþ., þá áskildum við okkur allan rétt, og ég tel, að sú till., í öllum þrem gr., hafi bæði verið hyggileg og skynsamleg á því stigi. En þið skuluð gá að einu. Ef sambandsl. hefðu runnið út 1941, þá hefði sú till. aldrei verið samþ. og vanefndakenningin aldrei verið fram sett, heldur hefðum við þá skilið við Dani, samkv. þeim rétti, sem allir hafa sætt sig við, allt frá 1918 til 1941. Í öllum þeim yfirlýsingum, sem hafa komið fram um það, að Íslendingar ætluðu ekki að framlengja sambandslagasamninginn, að þeir ætluðu að slíta honum og gerast fullkomlega sjálfstætt lýðveldi, þá hefur aldrei verið hætta á því, að Íslendingar mundu reyna að sneiða framhjá ákvæðum sambandsl. Ég verð að segja, að vanefndakenningin hefur alltaf haft mikið til síns máls, en hún er véfengd. Hún hefur aðallega verið fram sett til þess að beita henni, ef Íslendingar skildu við Dani, áður en sambandsl. rynnu út. Vanefndakenningin var þannig eins og lítill bátur, sem þingheimur treysti sér út í, ef á þyrfti að halda. En þar fyrir er engin ástæða til að halda sér við þá fleytu, ef öruggt skip og sjófært er fyrir hendi. Ég vil nefna dæmi um það, hversu þessi vanefndakenning er véfengd, að þegar ríkisstj. gaf yfirlýsingu sína í sjálfstæðismálinu seint á síðasta ári, þá treysti hún sér ekki til að byggja á þessari kenningu og finnur upp aðra ennþá veikari, sem kölluð hefur verið „hefðarkenningin“ eða „ástandskenningin“. Sú kenning er, að minni hyggju, svona brot af fyrri kenningunni, og skal ég ekkert álasa þeim mönnum, sem hafa komið fram með þessa kenningu. Mér finnst þeir hafa nokkur rök að mæla. En þegar við finnum öruggari og fastari jörð undir fótum en hvor þessara kenninga hefur að bjóða, þá þurfum við ekki að stikla á steinvölum, sem rúlla undan fótum okkar. Það er ekki hægt að sanna það ákveðnar, að Íslendingar ætli sér að verða fullvalda og sjálfstætt ríki, en ástandið í þessu hefur gert. Að það eru bæði vegalengdir og ýmislegt annað, sem veldur því, að á slíkum tímum geti Danmörk ekki einu sinni haft samband við Ísland, og þegar það dregst frá ári til árs, þá eru þetta viðbótarrök fyrir því, að þetta samband sé ekki lífvænlegt og að það hafi engan rétt á sér. En þar á ég við þennan almenna rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. talaði um, en ekki hinn, sem felldi niður sambandsl. undir öllum kringumstæðum. Það var spurt hér í gær, og með nokkrum þjósti, hvaða breyt. hefði hér orðið á, að það séu hér menn, sem ekki vildu lengur byggja á vanefndakenningunni, heldur sambandsslitum á sáttmálanum sjálfum, hvaða breyt. hér hefði orðið á hjá þessum mönnum, sem gerðu að heimta skjölin á borðið. Þetta er einfalt mál. Það er orðin sú breyt., að það er fresturinn, sem við getum nú byggt á skilnað okkar við Danmörku, þ. e. a. s. á sambandsl. sjálfum. Það er vitað, að allir þeir aðilar, sem hafa að gera í sambandi við þetta mál, viðurkenna rétt okkar gagnvart sambandsl. Og þegar þetta er vitað, því þá ekki að nota þennan rétt? Hvers vegna þá að halda fast við gamlar hjólbörur sínar, ef maður er búinn að fá góðan bíl? Í viðbót við þessa kenningu, sem hefur við rök að styðjast, þá hefur mér skilizt, að hv. 2. þm. Reykv. vilji ekki á öðru byggja en hinum heilaga rétti þjóðanna. Mér skildist á ræðu hans, að honum væri verr við að byggja nokkuð á samningsréttinum. Og þetta hefur að vissu leyti nokkuð til síns máls, að því leyti, að meðan staðið er í baráttunni, er það hinn heilagi réttur, mannlegi réttur og sögulegi réttur, sem staðið er á. Og þetta höfum við lengi gert, og þyrftum að gera ennþá, ef við hefðum engan samningsrétt. En ef við höfum samningsbundinn rétt, því þá ekki að nota hann? Úr því að Alþ. hefur beðið þar til í ár, þá þykir mér, að hér sé verið að óvirða alla sjálfstæðisbaráttu okkar, ef það vill ekki fara eftir sambandsl., því að sambandsl. 1918 eru árangur af langri og strangri baráttu, og þau voru samþ., af því að þau fela í sér réttinn til fullkominna sambandsslita við Dani. Þennan rétt viljum við heimta, og því þá ekki að gera það samkv. þessum samningi, sem þjóðin hefur verið ánægð með um áratugi? Það getur aðeins verið ein ástæða til þess að afneita þessum rétti, og það er hræðslan við það, að þjóðin fengi ekki fullan skilnað, eða hræðslan við það, að færri en 3/4, sæktu kjörfund og færri en 3/4 af þeim greiddu atkv. með uppsögn sambandsl. En ef nú hægt væri að ná sameiningu hér á þingi og meðal þjóðarinnar um þessa till., ef það skyldi nást fullkomið samkomulag um hana, hvað er þá að óttast? Eigum við ekki að hressa okkur við og nota þennan rétt, í fullu trausti þess, að þjóðin ætli sér það líka? Með þessu, sem ég nú hef sagt, þá er ég ekki að fullyrða það, að við kannske komumst ekki upp með að fara aðra leið. En ég segi, að þetta er hin beina braut til að ná settu marki, og hún er okkur frjáls. Og því þá ekki að halda þessa leið? Og ég er raunar hissa á því, að ríkisstj. með forsrh. í broddi fylkingar skyldi ekki halda sér að þessu, í stað þess að koma með nýja kenningu, sem er í rauninni veikust af þeim kenningum, sem fram hafa komið. Ég ímynda mér, að meiri hl. þjóðarinnar vilji fara þessa leið og þjóðin telji bæði öruggara og ánægjulegra, að ekki væri hikað við að fara þessa leið. Það er álitið mikilsvert að skapa einingu um þetta meðal þjóðarinnar. Þá er að gá að því, að þegar sköpuð er eining á þingi, þá verðum við líka að hafa augun á því, að sú eining sé um leið meðal þjóðarinnar og allt, sem orðið getur til þess að skapa þessa samstilltu einingu, ber að gera. Og ég vil bæta við, að það er allt gott, ef við Íslendingar stöndum saman sem einn maður. En það er þó eitt, sem við mættum bæta við, og það er, að það verði líka eining milli okkar og annarra þjóða, sem við höfum átt við að skipta, og þá væri fyrst fullkomin eining, og henni hygg ég megi ná með þeim hætti að byggja á sambandsl. En þó að í till., sem hér liggur fyrir, sé ekkert ákvæði um það, að eftir sambandslögunum sé farið, þá ber hún það með sér, að einfaldur meiri hl. ráði. Ég tel, að það væri kostur, ef það kæmi fram í till. sjálfri, að það verði 3/4 hl. þjóðar, því að það skapar meiri einingu meðal þjóðarinnar en ella. Og svo er annað atriði, sem mér finnst vanta í till., og það er um það, að réttur Færeyinga hér framlengist um óákveðinn tíma. Við erum lítil þjóð gagnvart öðrum þjóðum, og Færeyingar eru lítil þjóð gagnvart okkur, og ég veit ekki, hvernig færi fyrir þeim, ef við tækjum þennan rétt af þeim. Það væri ekki gott, þegar við kæmum meðal stærri þjóða, ef við hefðum ekki sýnt þeim þessa miskunn. En ég hygg, að ekki verði ágreiningur um þetta atriði. En það varðar nokkru, hvernig við komum fram við þjóð, sem er minni en við. Það er þetta um sambandsl. og niðurfelling þeirra. Við erum sammála um það, að sambandsl. verði ekki framlengd, og sammála, að það geti ekki verið ágreiningur um það, að við höfum rétt samkv. þeim sjálfum til þess að afnema þau. Og um hvað er þá verið að deila, ef eining næst og menn þurfa ekki að óttast, að mikil andstaða verði við atkvgr.? Svo er hitt annað mál, og í sjálfu sér óskylt, og það er um það, hvenær við eigum að skipta á konungdómi og forsetadómi. En um það er greint í stjskr., svo og, að til þess að samþ. fullnaðarbreyt. þurfi ekki nema einfaldan meiri hl. atkv. En ég tel sjálfsagt fyrir okkur að sýna alla gætni í sambandi við niðurfelling sambandslagasáttmálans. Nú, þó að konungurinn sé enn þá að vissu leyti æðsti maður þjóðarinnar, höfum við rétt til þess að segja honum upp, og þá höfum við rétt til að standa á, að íslenzka þjóðin ráði sér sjálf og hvernig hún skipar æðsta valdið í landinu. En hitt getur verið umræðuefni, og getur verið þjóðinni ágreiningsatriði, hvernig og hvenær ber að beita þessum rétti. Nú stendur það í þessu frv., að þetta skuli ske fyrir 17. júní. Ég segi fyrir mitt leyti, að í fyrra, er menn fóru að koma með þetta ákvæði, þá var ég mótfallinn þeirri aðferð, að það sé verið að koma með dagsetningu langt fram í tímann, þegar rás viðburðanna er svo hröð og við vitum lítið, hvað framundan er. Þar fyrir er ég ekki að segja, að við eigum ekki að beita þessum rétti fyrir 17. júní eða 17. júní eða eftir 17. júní, ég er ekkert að segja um það á þessu stigi og tel, að Alþ. ákveði slíkt með tiltölulega stuttum fyrirvara. Nú segja menn alls konar hættur yfirvofandi, og ég heyrði tvo hv.þm. halda því fram, að stórhætta væri, ef stríðinu lyki áður en þetta væri leitt til lykta. En hvers vegna eru menn að setja þennan frest, ef stórhætta er á því, að stríðinu ljúki áður en hann er útrunninn? Því að segja 17. júní? Því segja menn ekki 15. febrúar, eins og bæjarstj. Seyðisfjarðar, og eitthvað þess háttar? Við getum ekkert sagt um það, hvernig ástandið verður í heiminum 17. júní. Við getum ekkert um það sagt, hvort stríðið verður búið eða hvort langt verður eftir. Getum ekkert sagt, hvernig þá verður háttað um okkar gamla konung og samband okkar. Það hefur komið fyrir þjóðina, að hún hefur viljað fresta hátíðahöldum vegna einhverra örðugleika. Og ég hef aldrei heyrt út á það sett. Og þeir möguleikar eru fyrir hendi, að þingið kjósi sér meira frjálsræði en svo, að í stjskr. sé þetta búið að tjóðra við ákveðinn dag. Hitt væri hyggilegra, ef þessi ábyrgi meiri hl. og sú stj., sem stendur á bak við þann ákveðna meiri hl., segðu, að nú skyldum við hafa allt undirbúið, hafa ákveðið, að þingið notaði þennan rétt að láta fara fram þjóðaratkvgr., hvenær sem hentugt þætti, en að breyt. kæmi ekki í gildi, fyrr en Alþ. sjálft ákvæði. Það eru ýmsir menn hér, sem hafa verið utanrrh. og fengið að kenna á því, að í málum, sem ekki eingöngu varða þá sjálfa, getur verið betra að binda sig ekki of fast, hvað sem í kynni að skerast. En auk þess, hvað er heppilegt og sómasamlegt, eins og ég sagði, þá er þetta varhugaverður tími, og má búast við því, að þetta ár verði eitthvert örlagaríkasta ár mannkynssögunnar. Það er venja sjómanna að hafa „klóna“ lausa, ef óvissa er framundan, og ég býst við, að hver þingmeirihl. og þingmeirihlstj. mundi hugsa eitthvað á líkan hátt í sambandi við þetta. Það hafa komið fram ýmsar raddir í sambandi við afnám konungsvaldsins. Við skulum fyrst virða fyrir okkur, hvað konungurinn er fyrir okkur Íslendinga. Hann er „suspenderaður“, og allir eru sammála um, að honum verði ekki fengin völdin í hendur aftur. Og fyrir utan þetta er hann varnarlaus. Hann getur ekki haft neina sérstaka þýðingu fyrir okkur, eins og t. d. að tákna þjóðernið, eins og hjá Dönum, eða þjóðasambandið eða alríkið, eins og hjá Englendingum. Slíkur konungur getur ekki reynzt okkur, og er það honum ósjálfrátt. Það er því ekki um það að ræða, að konungsvaldið sé ekki afnumið, heldur hið ytra form. Og það hefur verið hugmynd margra, að það væri æskilegt, að þessi atburður gæti verið hátíð, sem að vísu væri ekki haldin til minningar um það, hvað við, þessir stóru menn á Alþ., værum búnir að gera, heldur til minningar um þá miklu baráttu, sem staðið hefur á annað hundrað ár og var að mestu lokið áður en við komum til, þ. e. minningarhátíð og viðurkenningarhátíð, sem margir hafa þráð, að gæti farið fram í sambandi við slíka breyt. Og jafnvel hefur sumum mönnum dottið í hug, að þegar við höldum þá hátíð vegna þessarar síðustu formsbreyt. um konungsvaldið, þá væri viðeigandi, að hér í landinu gæti verið ríkisstj., sem styddist við meiri hl. þings, og í landinu þing, sem hefði meiri virðingu þjóðarinnar en þingið hefur nú sem stendur, og þjóð, sem er einhuga og þá innan um aðrar þjóðir, sem ættu ekki eins annríkt og þær nú hafa við það að hugsa um önnur efni. Ýmsum slíkum breyt. hafa menn óskað eftir í sambandi við þessi hátíðahöld. Og ég tek undir það, að hafi sár Danmerkur tekið á okkur árið 1940 og 1941, þá er enn meiri ástæða til að það, að Danmörk sé í sárum, hafi áhrif á okkur nú. Því að nú hefur Danmörk risið upp gegn ofurefli, hún hefur boðið því byrginn. Það eru blóðugir dagar í Danmörku nú, og konungurinn er í fangelsi. Og ég kann illa við það, að hér er talað um danska hermenn, rétt eins og Danir mundu, þegar þeir losna alblóðugir úr klóm nazista, þá mundu þeir ráðast á okkur. Þetta hefur ekki verið sagt með þessum orðum, heldur í þessum tón. Og við höfum ekki ástæðu til að espa Dani upp á móti okkur eða láta þá halda, að við búumst við illu af þeim. Þá erum við, ef við gerum það, að berjast við vindmylnur, sem við höfum sjálfir byggt upp. Og við höfum ekki heldur andstæðinga þar, sem eru þær þjóðir, sem voldugastar eru á höfunum. Ég er því eindregið meðmæltur, að það sé ekki dagsetning í stjskrfrv., sem ákveður um gildistöku stjskr., heldur sé haldið í seglklóna af því viti, sem þingmeirihl. hefur á hverjum tíma, en dagsetningin sé ekki sett föst nú. Ef slík breyt. á stjskrfrv. gæti skilað til samkomulags, svo að þjóðin yrði meira einhuga heldur en ella, þá sé ég ekki, hvað þingmeirihl., þótt sterkur væri, ætti að geta haft á móti þessari breyt. Það má að vísu segja, að þetta eigum við ekki að draga of lengi. Og ef einhver kæmi með till. um það, hvað við ættum undir öllum kringumstæðum að draga þetta lengst fram yfir stríðslok, þá mundi ég mæla með henni. Ég veit ekkert um stríðslok, hvenær þau muni verða eða hvað skeður til stríðsloka. En ég vil, að hæstv.Alþ. hafi frjálsar hendur og hafi málið þannig tilbúið, að það hafi til engra að leita nema sjálfs sín um gildistöku stjskr. Ég get varla látið hjá líða að minnast á það, að ég kann þeim röksemdum mjög illa að segja, að friðurinn sé hættulegur fyrir okkur í þessu máli. Það er sagt svo, að ef eigi að draga okkur inn að friðarsamningaborðinu eins og óskilakind, hvað verði þá um okkur? Sambandinu við Danmörku verður þá slitið að öðru leyti en því, að sambandið við konunginn verður þá eitt eftir, ef því verður þá ekki einnig slitið, þegar að því kemur. Og það kemur ekki til umr. við það borð. Hv. þm. G.-K. hefur t. d., eftir því sem ég hef frá honum heyrt undanfarin ár, alveg haft traust á þeim þjóðum, sem umlykja það haf, sem við búum í, þ. e. Norður-Ameríkuþjóðunum, Bretum og svo öðrum þjóðum, sem nú eru herteknar. Og ég hef aldrei heyrt hann tala með tortryggni í garð þessara þjóða, nema kannske nú, í því, hvaða hætta gæti stafað af þessu fólki, ef við segjum ekki að öllu upp sambandsl. nú. En höfum við ekki alltaf lagt þetta á hættu síðan 1918? Og var ekki gengið út frá því, að friður ætti helzt að komast á áður en gengið yrði frá þessum l. og helzt áður en gengið yrði frá sambandsslitum samkv. þeim sjálfum? Þetta hefur alltaf verið lagt á hættu. Og nú, þegar við erum búnir að stíga fyrsta sporið, sem við gerðum í upphafi þessa stríðs, þá er mikils um vert, að við temjum okkur réttar umgengnisvenjur við aðrar þjóðir, en að við séum ekki í innanlandsbaráttu okkar að vekja tortryggni með því t. d. að segja, eins og hv. 2. þm. Reykv. hefur sagt: Hvernig fer, ef hægri mennirnir komast að í Bandaríkjunum? Ég tel óheppilegt, að við séum með slíkt tal, sem getur vakið tortryggni. Ég þarf ekki frekar að svara þessu, vegna þess að hv. 6. þm. Reykv. vitnaði mikið í Wendel Willkie, sem er einn aðalforingi hægri manna í Bandaríkjunum og líklegastur er til þess að verða forsetaefni þeirra við næstu kosningar. Svona ganga kenningarnar á víxl. En það snertir mig illa, þegar talað er að ástæðulausu af tortryggni í garð þeirrar þjóðar, sem við höfum ekki yfir að kvarta. En í þessu liggur viss klofningur, sem kannske kemur til með að varða meira sjálfstæði landsins heldur en annað, sem við erum að ræða um hér, klofningur í trausti manna á öðrum þjóðum, sem við eigum við að skipta, og í hinu, hvort við eigum stuðning að l. við þær till., sem við gerum nú, eða hvort við eigum að kasta öllu slíku fyrir borð og tala aðeins um hinn náttúrlega rétt. Sá réttur er að vísu undirstaðan undir allri réttarbaráttu okkar. En ef alltaf ætti að beita honum, þá væri ekki friðsamt meðal þjóðanna og ekki heldur í þjóðfélaginu. Því að það er margur náttúrlegur réttur, sem ekki er viðurkenndur með l., og ef menn ætla að sækja hann með höndunum, þá verður það vafasöm kenning. Ég get ekki tekið undir með þeim mönnum, sem eru að bera það, sem nú er að gerast árið 1944, saman við það, sem gerðist 1940. Og ég get ekki borið það, sem nú er að gerast, saman við það, sem gerðist 1851 og 1874, og mörg fleiri ártöl gæti ég nefnt. Mér virðist þeir, sem nú sitja hér á hæstv.Alþ., eigni sér með þessum samanburði nokkuð stóran skerf að þjóðfrelsisbaráttu okkar Íslendinga. Þær ákvarðanir, sem nú standa fyrir dyrum í sjálfstæðismálinu, eru undirbúnar af eldri baráttu, og það er lítið annað eftir í því efni en að beita þeim stimpli, sem fortíðin hefur fengið okkur í hendur. Og þegar okkur greinir á um hin smærri atriði í því, hvernig að þessu skuli farið, þá ættum við að geta fengizt við þau atriði á þann hátt, að það sé ekki eins og við ímyndum okkur, að við stöndum hér í slíkri sjálfstæðisbaráttu, að Jón Sigurðsson verði allt að því afsettur af þeim hetjum, sem hér eigast við. Og ég vil segja, að það er orðinn svo lítill lífskraftur eftir, bæði í sambandsl. og í konungsvaldinu, að það þarf hvorki að hafa hin sterkustu orð manna um það né heldur hafa hina mestu stífni í sambandi við till., sem fram eru bornar, eða annað í sambandi við þetta mál. Allir eru sammála um það, að við höfum rétt til þess að skilja við Dani, og við ætlum að skilja bæði við Dani og konungsvaldið. Undanfarin ár hafa sýnt, að þetta samband er óeðlilegt. Og erlendur konungur getur aldrei gert okkur hið sama gagn og innlendur þjóðhöfðingi. Og við erum líka sammála um það, að undir öllum kringumstæðum dragist ekki lengur en til 19. apríl 1944 að skipta á konungsvaldi og forsetavaldi. Og mér finnst ekki, að það þurfi að detta gullhringarnir af þeim stóru mönnum, sem hér hafa talað, þó að þeir ræði um það við aðra þingmenn, hvort heppilegra muni ekki vera um þáltill. að fara að sambandsl., og í öðru lagi að rígbinda sig ekki í stjskr. við fastan gildistökudag, í þriðja lagi um rétt Færeyinga hér á landi. Og í fjórða lagi vil ég nefna, hvort ekki sé öruggast að setja það í stjskr., að þjóðinni sé ætlað sjálfri að kjósa forsetann. Og það kann að vera ýmislegt fleira, sem aðrir kunna að vilja nefna. En ég tala um málið eins og það sé enn á umræðustigi og enn þá á samningastigi. Og ég sé ekki heldur, að það eigi að þurfa að óttast á neinn hátt um framtíð Íslands, gæfu eða gengi, þó að nú séu enn hafðar umr. um þetta mál. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. En það eru margir, sem hér hafa talað þann veg eins og samningar standi enn yfir og þeir séu reiðubúnir til þess að athuga um breyt. á því, sem fyrir liggur, sem gæti orðið til öryggis og engin aukaáhætta stafar af. Og mér þykir ekki illa horfa með samkomulag í þessum efnum, ef skynsamlega er á málum haldið.

Gunnar Thoroddsen Herra forseti. - Sú till. til þál., sem hér liggur fyrir og flutt er af hæstv.ríkisstj., fer fram á: 1. að lýsa yfir því, að niður sé fallinn sambandslagasamningurinn milli Dana og Íslendinga. 2. að allir danskir ríkisborgarar, sem þegar hafa öðlazt heimilisfesti á Íslandi, skuli, þar til öðruvísi verður ákveðið með lögum, halda jafnrétti við íslenzka ríkisborgara. 3. að þjóðaratkvæðagreiðsla skuli fara fram um þessa tillögu, og þurfi einfaldan meiri hluta til þeirrar samþykktar, og eru engin skilyrði sett um lágmark þátttöku. 4. að samþykki tveggja þinga þurfi til þess, að tillagan öðlist gildi. Till. fjallar eingöngu um sambandsl. sjálf, en ekki um konungssambandið eða stofnun lýðveldis. Það er tekið til meðferðar í stjskrfrv. því, sern liggur fyrir neðri deild. Mun ég því ekki ræða hér þau atriði, heldur aðeins sambandsslitin sjálf og þessa þáltill. Þessar umr., sem hafa staðið yfir í nokkra daga, hafa farið um of í annan farveg en ákjósanlegast hefði verið. Þær hafa að miklu leyti orðið uppgjör og ádeilur milli einstakra þm., og stjórnmálaflokka um fortíð þeirra og fyrri yfirlýsingar, stefnuhvörf o. fl. Ég hefði kosið fremur, að umr. hefðu snúizt um meginefni málsins: Hvort till. þessi um sambandsslit er byggð á öruggum réttargrundvelli. Hv. 4. þm. Reykv., Stefán Jóh. Stefánsson, hefur ekki aðeins dregið í efa, heldur jafnvel mótmælt því ákveðið, að sambandsslit samkv. till. væru lögleg. Hann virðist telja, að þau séu lögleysa. Alþ. og íslenzka þjóðin væru að fremja réttarbrot að alþjóðal., ef þessi þáltill. yrði samþykkt. Hinu sama hefur verið haldið fram af mörgum greinarhöfundum í ritlingi þeim, er út kom fyrir skömmu og nefnist: „Ástandið í sjálfstæðismálinu“, enn fremur í ávarpi fjórtánmenninganna og í blaðinu „Varðbergi“. Meginrökin í máli þessu hafa komið fram í blöðum og tímaritum, og má sérstaklega varðandi riftingarréttinn nefna grein hv. 6. þm. Reykv. í „Andvara“ 1941. En þessi rök hafa ekki verið dregin fram ýtarlega í þessum umr. Ég tel því rétt að rekja þau nokkuð frá mínu sjónarmiði og ræða nánar þá leið, sem 18. gr. sambandsl. gerði ráð fyrir. Sú réttarregla, sem hæstv.Alþ. - og ríkisstj. að mínum skilningi - byggja hin fyrirhuguðu sambandsslit á, er regla þjóðaréttarins um, að samningsaðili megi rifta samningi, segja sig lausan frá honum, ef gagnaðili fullnægir ekki fyrirmælum samningsins. Þessi regla gildir ekki aðeins í þjóðarétti, heldur einnig landsrétti um samninga manna í milli. Hún er nefnd reglan um samningsrof eða vanefndir. Í umr. um sambandsl. hefur heitið „vanefndir“ aðallega verið notað um þetta tilvik, „vanefndakenning“ og „vanefndaréttur“. En af hálfu þeirra, sem fylgja frestun í máli þessu, hefur orðið „vanefnd“ verið gersamlega misskilið og rangtúlkað. Vanefnd að l. er algerlega hlutlaust orð og hugtak að því leyti, að það á jafnt við, hvort sem aðili fullnægir ekki samningi af ráðnum hug eða honum að ósekju, t. d. vegna þess, að hann getur ekki fullnægt honum fyrir þá sök, að annar hefur gert honum það ómögulegt. Vanefnd tekur yfir þetta hvort tveggja, bæði að landsl. og þjóðarétti. Þessi misskilningur hefur einkum komið fram hjá mönnum, sem hafa ekki numið lögfræði og er því e. t. v. ókunnugt um þetta réttarhugtak. Þess vegna segir einn greinarhöfundur í „Ástandinu í sjálfstæðismálinu“, bls. 47, að vanefndatalið sé smekklaust, því að Danir hafi gætt þess að halda sambandsl. í öllum þeim greinum, er þeir gátu. Annar frestunarmaður segir í „Andvara“ í fyrra, bls. 32: „Hefur þó að sjálfsögðu orðið að viðurkenna, að hér er ekki um neina sök af Dana hálfu að ræða, eins og legið gæti í orðinu“. Þessi mistúlkun er mjög skaðleg, því að hún hefur afvegaleitt hugi sumra á þá lund, að Alþ. væri að ásaka Dani fyrir samningsrof. Vitanlega er enginn svo fávís, að honum detti í hug að saka Dani um það, að sambandsl. hafi orðið óframkvæmanleg. Vanefnd á jafnt við sjálfráð sem ósjálfráð atvik. Ef A gerir vinnusamning við B um að koma í vinnu til hans ákveðinn dag, en svo líður mánuður og hann kemur ekki, er það vanefnd á samningnum af hendi A, þó að ástæðan sé sú, að hann hefur lagzt veikur eða er hafður í haldi af stigamönnum. B. getur rift þeim samningi, þó að A eigi vitaskuld enga sök á því, að hann kom ekki til vinnu á tilskildum degi. Eins er um þjóðaréttinn. Ég tel nú rétt að rekja hér nokkru nánar reglurnar um áhrif vanefnda og rétt til riftingar samnings af þeim sökum. Ekki skapar hvers konar vanefnd rétt til riftingar, hvorki í landsrétti né þjóðarétti. Þar hefur tvennt áhrif. Í fyrsta lagi: er vanefndin veruleg eða óveruleg, þ. e. snertir hún mikilvæg atriði samningsins eða smávægileg eingöngu. Í öðru lagi: á gagnaðili sök á vanefndinni, var tilgangur hans að rjúfa samninginn, eða var honum það ósjálfrátt. Síðara atriðið, sök eða sakleysi, hefur að l. minni þýðingu af eðlilegum ástæðum. Þeim, sem fyrir vanefndinni verður, er hún oftast jafntilfinnanleg og getur valdið sama tjóni, hvort sem hún var gagnaðila að kenna eða ekki. En fyrra atriðið skiptir meira máli. Í landsrétti allra Norðurlandaþjóða og flestra annarra veitir veruleg vanefnd samnings riftingarrétt, án tillits til sakar eða sakleysis, en óveruleg vanefnd yfirleitt ekki. Í þjóðarétti er það viðurkennt af öllum þjóðréttarfræðingum, sem ég þekki til, að veruleg vanefnd veiti þeim, er fyrir verður, riftunarrétt, hvort sem hún er sjálfráð eða ósjálfráð. En riftingarréttur í þjóðrétti er að því leyti víðtækari en að landslögum, að jafnvel óveruleg vanefnd getur skapað riftingarrétt. Um nánari skilyrði hans eru þjóðréttarfræðingar ekki sammála. Sumir telja hann alltaf heimilan, en aðrir aðeins ef aðili á sök á vanefnd. Það, sem hér liggur fyrir, er því að athuga, hvort um verulega vanefnd er að ræða á sambandsl. Ef svo er, tel ég, að allir þjóðréttarfræðingar séu samdóma um riftingarréttinn. Til þess að gera því efni skil þarf að athuga sambandsl. og einstakar gr. þeirra. 1. gr. samningsins er yfirlýsing um, að Ísland og Danmörk séu frjáls og fullvalda ríki. 2.–5. gr. fjalla um konungserfðir o. fl. Engin þessara gr. snertir þetta mál. Nokkrar aðrar gr. samningsins hafa ýmist enga þýðingu lengur eða skipta ekki máli um þetta atriði. 9. gr. fjallar um myntskipun landanna, 10. gr. um hæstarétt, 11. gr. um skipting kostnaðar milli landanna af meðferð mála, 12. gr. um samninga um ýmis mál, er snerta báða aðila, svo sem samgöngumál, verzlunarmál o. fl., 13. gr. segir, að þær 60 þúsundir, sem ríkissjóður Danmerkur hefur greitt til Íslands, og Garðsstyrkur, falli niður, 14. gr. um sáttmálasjóð, 15. gr. um að hvort land fyrir sig ákveði, hvernig hagsmuna þess skuli gætt í hinu landinu, 16. gr. um dansk-íslenzka ráðgjafarn. og 19. gr. um að Danmörk tilkynni erlendum ríkjum, að hún hafi viðurkennt Ísland fullvalda, og að Ísland lýsi yfir ævarandi hlutleysi og hafi engan gunnfána. Þessar gr. virðast ekki skipta máli í þessu sambandi. 17. gr. fjallar um gerðardóm, ef ágreiningur verður um skilning á ákvæðum sambandsl., og 18. gr. um form og aðferð við uppsögn samningsins. Það eru aðeins þrjár gr. samningsins, sem fjalla um þýðingarmikil efnisatriði, er hér koma til athugunar. Fyrst er 6. gr., um jafnréttisákvæðið. Það er framkvæmt af báðum aðilum, að því er bezt er vitað. Næst er 7. gr., en upphaf hennar er á þessa lund: „Danmörk fer með utanríkismál Íslands í umboði þess“. Hér er komið að einu allra veigamesta ákvæði sambandsl., ef ekki því veigamesta. Utanríkismálin eru ein þýðingarmestu og viðkvæmustu mál hverrar þjóðar. Það er tvímælalaust, að Íslendingar hafa jafnan litið á 6. og 7. gr. samningsins, jafnréttisákvæðið og meðferð utanríkismálanna, sem meginatriði þessa samnings. Danir hafa ekki getað rækt í tæp fjögur ár þá meðferð utanríkismála Íslands, sem þeim er falin samkv. 7. gr. Á þessu tímabili hefur ekki verið unnt að ná til utanrrh. eða utanrrn: Dana. Danskir sendiherrar og ræðismenn hafa ekki getað sinnt þessum störfum. Vér höfum sjálfir orðið, síðan 1940, að byggja upp vora eigin utanríkisþjónustu, sendisveitir, sendiherra og ræðismenn. Í 8. gr. segir, að Danmörk hafi á hendi gæzlu fiskveiða í landhelgi undir dönskum fána, þar til Ísland kynni að ákveða að taka hana í sínar hendur að öllu eða nokkru leyti á sinn kostnað. Að því leyti sem Danir höfðu þessa gæzlu enn á hendi í ársbyrjun 1940, hafa þeir ekki getað framkvæmt sinn hluta af henni. Af þessum þrem efnisatriðum sambandsl., 6., 7. og 8. gr., hefur því tveim ekki verið fullnægt síðan er Danmörk var hernumin, og er annað þeirra sjálf utanríkismálin. Enginn mun geta véfengt, að hér er um veruleg atriði samningsins að ræða, að vanefnd þeirra er veruleg og jafnvel alger, og riftingarréttur því tvímælalaus. En ofan á þetta bætist, að konungur, sem var grundvöllur undir sjálfum sambandsl., gat ekki, síðan Danmörk var hernumin, rækt störf sín sem þjóðhöfðingi Íslands. Það gerir rétt og rök Íslendinga til riftingar að meiri. Að vísu mætti orða, að jafnvel þótt vanefnd snerti veruleg atriði samnings, væri einhliða rifting ekki heimil, ef vanefndin stæði mjög stuttan tíma. Því er ekki til að dreifa hér. Hún hefur staðið yfir nærfellt fjögur ár, og í fullkominni óvissu nú, hvenær henni lýkur. Samkv. hinni svonefndu vanefndakenningu tel ég því, að Íslendingar hafi öruggan réttargrundvöll til að segja upp sambandssamningnum. Eini lögfræðingur íslenzkur, sem til skamms tíma hefur véfengt þennan rétt, hefur numið fræði sín í Danmörku undir handleiðslu prófessors Knud Berlin, sem lengst af hefur beitt sinni miklu þekkingu gegn íslenzkum málstað, enda gerir þessi lögfræðingur í ritsmíðum sínum yfirleitt allar lögskýringar Berlins að sínum. Nú hefur bætzt við hv. 4. þm. Reykv. Það er nýtt fyrirbæri. Hann hefur áður viðurkennt riftingarréttinn með afstöðu sinni 17. maí 1941 og einnig með undirskrift sinni undir nál.stjskrn. 7. apríl 1943. Mér virðast eiga við orð Benedikts Sveinssonar um Halldór Kr. Friðriksson í lagaskólamálinu forðum, þegar Halldór Kr. Friðriksson, sem ár eftir ár hafði flutt það mál, lagði á gamals aldri á móti því. „Hann er búinn að greiða svo oft atkvæði með, að það er lítt takandi mark á því, þótt hann greiði nú einu sinni atkvæði á móti“. Hv. 4. þm. Reykv. er svo oft búinn að greiða atkv. með riftingarréttinum, að það verður að taka því með varúð, þó hann fari nú að véfengja hann. Gagnvart riftingarréttinum eru engin rök færð nema þau, að hann sé vafasamur og umdeildur. Ég tel mig hafa leitt rök að því, að hann er ekki vafasamur. Því er haldið fram, að ríkisstj. hafi ekki treyst sér til að byrgja á vanefndakenningunni. Hún hafi byggt afstöðu sína á öðru en riftingarréttinum. Á það get ég ekki fallizt. Í yfirlýsingu sinni frá 1. nóv. 1943 leggur hún áherzlu á, að það ástand, sem ríkt hefur undanfarin tæp fjögur ár, skapi oss rétt til sambandsslita. Þetta getur ekki þýtt annað en að samningurinn hafi þennan tíma verið óframkvæmanlegur og því vanefndur. Ég get ekki skilið afstöðu og yfirlýsingu ríkisstj. á annan veg en þann, að hún byggi á nákvæmlega sömu hugsun og réttarafstöðu eins og ég hef verið að gera tilraun til að skýra. Það er sama hugsunin, að við höfum orðið að taka málin í okkar hendur, sem Danmörk átti samkvæmt samningnum að sjá um. Loks vil ég til viðbótar geta þess, að Danir hafa viðurkennt, að vér höfum haft rétt til ákvarðana vorra 1940. Í því felst viðurkenning þeirra á því, að þeir hafi ekki getað fullnægt sambandssamningnum að því er þessi mál varðar. Næsta atriði, sem ég vildi ræða, er sú kenning hv. 4. þm. Reykv., að jafnvel þótt við hefðum rétt til riftingar, yrði sambandslagasamningurinn ekki heldur samkv. þeim rétti felldur úr gildi með öðrum hætti en samkv. 18. gr. samningsins, þ. e. að samþykki 2/3 hl. þm. þyrfti, og enn fremur 3/4 kjósenda, bæði um þátttöku og jáyrði. Hv. þm. rökstuddi þetta þannig: Sambandslögin eru enn í gildi. Þau eru ekki niður fallin, eins og sumir virðast álíta. Þess vegna verðum við að fara eftir 18. gr. þeirra, ef við viljum afnema samninginn, þó að það afnám sé byggt á riftingu eða vanefndarétti. Þess vegna telur hann, að þáltill. fullnægi ekki gildandi ákvæðum sambandsl., þar sem í henni sé aðeins áskilinn einfaldur meiri hl. á þingi og með þjóðinni, í stað hins aukna meiri hl. samkv. 18. gr. Það atriði er rétt, að samningurinn er enn formlega í gildi. Til þess að fella hann niður nægir ekki vanefndin ein, heldur þarf til að koma yfirlýsing um, að ríkið ætli að segja upp samningnum hennar vegna. En að öðru leyti er þessi kenning ekki rétt. Hún er byggð á þeim misskilningi, að með riftingu vegna vanefnda riftum við aðeins vissum hlutum sambandslagasamningsins, þá líklega helzt 7. og 8. gr., um utanríkismál og landhelgisgæzlu. En hið rétta er, að vegna vanefnda á verulegum, jafnvel mikilvægustu ákvæðum samningsins, riftum við samningnum í heild, 1.–19. gr., að báðum meðtöldum, og öllu, sem þar er á milli. Á því er ekki snefill af vafa, að veruleg vanefnd á mikilvægum atriðum heimilar riftingu samningsins í heild og þar með 18. greinar. Það þýðir, að Íslendingar hafa sjálfdæmi um aðferð uppsagnarinnar. Þeir geta áskilið einfaldan meiri hl. eða aukinn meiri hl. eftir vild, alveg án tillits til 18. gr., sem með riftingu samningsins er úr gildi fallin eins og aðrar greinar hans. Þetta má skýra nánar með einföldu dæmi: Maður gerir húsaleigusamning eða vinnusamning með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Annar aðili efnir ekki samninginn í mikilvægum atriðum. Þá er hinum heimilt að lýsa samninginn úr gildi fyrirvaralaust. Með öðrum orðum: honum er ekki aðeins heimilt að segja upp samningnum með þessum þriggja mánaða fyrirvara, heldur gerir vanefndin og riftingarrétturinn það að verkum, að hann getur rift samningnum í heild, þ. á m. ákvæðinu um þriggja mánaða uppsagnarfrest. Ég hef gert riftingarréttinn allýtarlega að umræðuefni, vegna þess að mér þykir sem þessi fyrri umr. megi ekki hjá líða án þess að fram komi sem gleggst þau rök, sem hin fyrirhuguðu sambandsslit byggjast á, og til þess að uppræta þann misskilning, sem mjög hefur verið ríkjandi um riftingarrétt og vanefndakenningu. Ég vænti, að af þessu sé ljóst, að ég tel till.hæstv.ríkisstj. reista á fullum rökum og rétti. Nú má vera engu að síður, að einhverjir séu tortryggnir gagnvart þessum riftingarrétti. Vér skulum því taka til athugunar, hvort ekki muni einnig vera til annar réttargrundvöllur, er heimili oss einhliða uppsögn, til viðbótar þeim rétti, sem ég nú hef lýst, og gæti hann þá orðið okkur styrkur, ef einhverjir kynnu að vera í vafa um vanefndaréttinn. Ein leiðin, sem orða mætti um uppsögn sambandsl., er þessi: að fylgja strangasta bókstafsskilningi þeirra: Þar sem endurskoðunar hafi enn ekki verið krafizt, og hennar sé í rauninni ekki hægt að krefjast fyrr en í stríðslok, verði að líða þrjú ár frá því, er sú krafa kemur fram, til einhliða uppsagnar. Þessi leið er svo ósanngjörn og skilningurinn svo óeðlilegur, að enginn getur ætlazt til, að hún sé farin. Þess vegna eru frestunarmenn einnig fallnir frá því að halda þessu fram. En þeir benda nú á annan skilning og aðra leið. Hún er þessi: Ályktun Alþ. 17. maí 1941, um að sáttmálinn verði ekki endurnýjaður, megi skoða sem kröfu um endurskoðun, og því megi slíta sambandinu einhliða þrem árum eftir að sú krafa kom fram, sbr. 18. gr., eða með öðrum orðum 19.–20. maí 1944, og er þá miðað við það, hvenær Danastjórn varð kunnugt um þá ályktun. Þessi skilningur er að vísu véfengdur af ýmsum, enda hefur ályktunin tæplega verið hugsuð þannig af Alþ. Þannig virðist þó hafa verið litið á af dönsku stjórninni, og það hefur sína þýðingu, því að Danir ættu þá ekki að geta véfengt, ef eftir þessari leið er farið. En jafnvel þótt gengið væri inn á þennan skilning, eru allar líkur til, að ályktunartill., sem fyrir liggur, fullnægi henni. Gangur málsins verður vafalaust þessi: Till. verður samþ. nú. Síðan fer fram þjóðaratkv., sem tæplega getur orðið fyrr en í vor. Alþ. samþ.till. síðan endanlega, vafalaust eftir 17.–20. maí. Þriðja leiðin, þriðji skilningurinn sýnist mér þó langeðlilegastur og sanngjarnastur. Hann er í stuttu máli á þessa leið: Fyrir 1940 hafði því verið skýlaust yfir lýst af Alþ., sbr. ótvíræðar yfirlýsingar allra flokka 1928 og ályktun Alþ. 1937, að vér mundum neita uppsagnarákvæðis sambandsl. svo fljótt sem lög leyfðu. Þ. e. krefjast endurskoðunar strax í ársbyrjun 1941, endurnýja ekki samninginn, segja honum svo upp í ársbyrjun 1944. Þessi ákvörðun, þessi stefna var bæði Dönum og Íslendingum kunn. Ef ekkert óvænt hefði fyrir komið, værum vér því nú að ganga frá sambandsslitum samkv. 18. gr. sambandsl. Í ársbyrjun 1941 var hins vegar orðið ómögulegt, að endurskoðun færi fram. Þess vegna var tilgangslaust að krefjast hennar. Þessi ómöguleiki stafaði af hertöku Danmerkur. Ég get ekki fallizt á, að sú staðreynd, að Danmörk var hernumin og henni ómögulegt að semja, geti svipt oss nokkrum rétti eða frestað möguleikum vorum til fullrar uppsagnar. Þetta þýðir, að vér eigum að njóta sömu kjara og ef allt hefði verið með felldu. Ómöguleikinn á því að semja kom þannig í stað kröfunnar um endurskoðun. Ég trúi því ekki, að neinn alþjóðadómstóll mundi líta svo á, að vér ættum að verða fyrir þeim réttarspjöllum að þurfa að bíða sambandsslita, af þeirri ástæðu, að Danir gátu ekki samið. Mér finnst þessi skilningur eðlilegastur, og samkv. honum höfum vér því nú, í janúar 1944, ótvíræðan rétt til einhliða uppsagnar samkv. 18. gr. sambandsl. Og vissulega væri það kaldhæðni, ef samningurinn, sem átti að tryggja oss yfirráð allra íslenzkra mála eftir 25 ár frá 1918, yrði til þess að hindra, að vér fengjum þessi yfirráð nú. Þessum skilningi, þessum réttargrundvelli fyrir einhliða uppsögn vil ég bæta við vanefndaréttinn, ef þau ólíkindi yrðu, að hann yrði véfengdur að lokum af Dönum eða alþjóðadómstóli. Því má að vísu varpa fram eftir þessum skilningi, hvort ætti að heimta 2/3 og 3/4 atkv. samkv. 18. gr. Ég er sannfærður um, að hvor tveggja meiri hl. náist, og það er fjarstæða að láta sér detta annað í hug. Ég tel, að það væri til athugunar fyrir þá n., sem fær málið til meðferðar, hvort rétt væri að setja í till. ákvæði um hinn aukna meiri hl. Ef það mætti áorka því að ná samkomulagi milli allra flokka í Alþ. og allra hv.þm., tel ég það mjög mikils virði. Fullt samkomulag um þetta mikla mál mundi verða okkur Íslendingum styrkur og sómi inn á við og út á við. Þeirri skoðun, að endurskoðun hafi verið óframkvæmanleg og krafa um hana því þýðingarlaus, hefur verið mótmælt af einum manni, en það er í hinni fyrrnefndu gr. í Andvara frá 1943. Þar segir greinarhöfundur, á bls. 38, að það sé hrein fjarstæða, að ekki hafi verið hægt að koma á framfæri kröfu Íslendinga um endurskoðun. A. m. k. hafi ekkert verið hægara en að koma henni til danska sendiherrans í Reykjavík. En jafnvel þótt það hefði verið gert, varð sendiherrann annaðhvort að fara eftir fyrirmælum dönsku stj. í Kaupmannahöfn, sem var undir þýzku áhrifavaldi og því ekki sjálfráð gerða sinna, eða hann varð að fara eftir eigin höfði, og þá var viðbúið, að gerðir hans yrðu véfengdar og að engu hafðar af stj. Danmerkur. Þetta var því jafnómögulegt og hitt hefði verið, að láta utanríkismál okkar vera áfram í höndum dönsku utanríkisþjónustunnar, eftir að hún var komin undir þýzk áhrif. Nú hefur danska stj. litið á ályktun Alþ. frá 17. maí 1941 sem kröfu um endurskoðun sambandslagasamningsins, án þess að hún hafi gert neitt til þess, þá eða síðar, að endurskoðun færi fram, t. d. með því að tilnefna samningamenn. Það sýnir, að danska stj. hefur talið viðræður um endurskoðun óframkvæmanlegar. Kenning Andvarahöfundarins hefur því hvorki stoð í íslenzkum skilningi né í skilningi danskra stjórnarvalda. Af því, sem nú hefur verið rakið, er ljóst, að ég tel, að till. sú, sem fyrir liggur, sé í samræmi við alþjóðal., hvort sem vér byggjum á riftingar- og vanefndaréttinum eða á hinum eðlilegasta skilningi á 18. gr. sáttmálans, miðað við þau atvik, sem skapazt hafa. Ég tel því till. byggða á öruggum og ótvíræðum réttargrundvelli. Ég hef vikið hér að hinum lagalega rétti. Í umr. hafa verið rakin hin sögulegu rök Íslendinga til þess að ráða einir öllum sínum málum. Það hefur verið lýst sjálfsákvörðunarrétti þjóðanna, og þarf ég engu við þær umr. að bæta. En athugum þá næst hin siðferðislegu viðhorf. Hv. 4. þm. Reykv. hafði það eftir Knud Berlin, að hvað sem liði hinum lagalega rétti, væri siðferðislegur réttur Íslendinga til sambandsslitanna neðan við allar hellur. Einn þeirra, sem skrifað hefur í ritið „Ástandið í sjálfstæðismálinu“, segir á bls. 89, að sér fyndist það viðbjóðslegur endir sjálfstæðisbaráttu vorrar, að vér þægjum í rauninni hina síðustu frelsisskrá vora úr föðurhöndum böðla Norðurálfunnar. Að vísu sýnir veraldarsagan, að margar þjóðir hafa fengið sjálfstæði sitt upp úr styrjöldum, og má jafnvel segja, að margar þeirra eigi styrjöldum fullveldi sitt að þakka. Vér þurfum ekki að fara lengra aftur en til stríðsins 1914–1918 til að minnast þess, hver áhrif sú styrjöld hafði á sjálfstæði margra þjóða. Og hún átti vissulega mikinn þátt í því, að Íslendingar fengu fullveldi. Það er því lítt skiljanlegt, hvað greinarhöfundur sér viðbjóðslegt í því, að rás viðburða færi þjóðum sjálfstæði. En sleppum því. Það, sem vér Íslendingar erum að gera, er það eitt að taka þann rétt, sem sambandslagasamningurinn gerði ráð fyrir, að vér fengjum þegar eftir árslok 1943. Vér erum að festa það ástand, sem verið hefur um fjögurra ára skeið. Hvað er viðbjóðslegt í því? Hvað gerum vér Dönum til miska, þótt vér losum þá við sáttmálaskyldur, sem vafasamt er, hvort þeir óska framar að standa undir? Er það árás á Danmörku, að vér tökum utanríkismál vor í eigin hendur eða landhelgisgæzlu? Er það ósiðlegt eða móðgun að slíta sambandsl. eftir 25 ár, eins og Danir sjálfir samþ. 1918 - og hafa alltaf vitað, að vér mundum gera? Eftir slíkum ummælum og orðum fleiri frestunarmanna mætti ætla, að vér Íslendingar værum að leggja undir okkur Dani, kúga þá með einokun, til að auðga íslenzka kaupsýslumenn, selja þeim maðkað mjöl og fúinn við. Ég efa ekki, að ýmsum þeirra, er vilja frestun málsins, gengur gott eitt til. En hvatir frestunarmanna eru svo ólíkar, að varla er hægt að tala um þá í sömu andránni. Fyrir sumum mun vaka samúð með Dönum í þrengingum þeirra, fyrir öðrum kann það að vera virðing fyrir lögum, rétti og samningum. Og mér er kunnugt um, að þannig litu margir af hinum 270 undirskrifendum á. Fyrir enn öðrum kann að vaka, að betra sé að bíða, unz unnt sé að semja við Dani um endurheimt skinnbóka og forngripa, sem vér eigum hjá þeim í geymslu. En loks eru þeir, sem í raun og veru eru að villa á sér heimildir. Þeir heimta frest, en eru í reynd andvígir skilnaði. Það, sem þeir vilja, er að halda við konungssambandinu og sambandslagasamningnum, lítt eða ekki breyttum. Ég þekki að vísu enga slíka menn innan þings, en mér er kunnugt um þá utan þings. Enda hafa sumir þeirra lýst þeim vilja sínum skýrt og skorinort áður fyrr, þótt nú sé dregin fjöður yfir, til þess að hylja hinn raunverulega tilgang. Þessir menn segja ekki nú: Við viljum halda sambandinu vegna þess, að það er gagnlegt fyrir Íslendinga. Nei, þeir segja: Við viljum ekki ráðast á bræðraþjóð í sárum. Þá samúð með bræðraþjóðinni, sem er svo rík í hugum Íslendinga, vilja sumir þessara frestunarmanna nota til að hylja sinn innri hug: að koma í veg fyrir skilnað. Einn frestunarmanna talaði um viðbjóðsleg endalok sjálfstæðisbaráttunnar. Ef eitthvað í þessu mikla máli er viðbjóðslegt, þá er það framkoma þessara manna. Samvinna vor við aðrar Norðurlandaþjóðir mun engan hnekki bíða, þótt sambandslagasamningurinn sé úr gildi felldur, heldur hverfa með honum ýmsar hindranir úr vegi. Grundvallarskilyrði norrænnar samvinnu er fullkomið jafnrétti hinna norrænu þjóða. Oft hefur gætt tortryggni og misskilnings milli Dana og Íslendinga. Einnig á hinum síðari árum. Danir hafa oft reynt að koma fram sem yfirþjóð. Þá sögu má segja t. d. frá ýmsum mótum, þar sem mætt hafa fulltrúar Norðurlandanna allra. Við Finna, Norðmenn og Svía hefur oss fallið ágætlega og farið vel á. En hvað eftir annað hefur misklíð og misskilningur komið upp milli Íslendinga og Dana. Ég er sannfærður um, að eins og sambúð Norðmanna og Svía batnaði stórum, eftir að þeir slitu ríkistengsl sín, muni fljótt batna milli okkar og Dana, eftir að skilnaður er alger. Frá nokkrum blöðum á Norðurlöndum hafa komið aðvaranir. Þar virðist talið hættulegt, ef vér tökum öll vor mál í eigin hendur. Ég átti þess kost á einu norrænu móti, fyrir 9 árum, að lýsa yfir þeirri skoðun minni, að Íslendingar mundu, strax og lög leyfðu, segja upp sambandslagasamningnum og taka sjálfir öll sín mál í eigin hendur, og að þetta mundi ekki spilla norrænni samvinnu, heldur greiða fyrir henni. Eftir kynnum mínum af norrænum stúdentum á því móti, verður riftun sambandsl. og stofnun lýðveldis á Íslandi innan skamms tekið með skilningi á öllum Norðurlöndum, þótt fram kunni að koma misskilningur í bili. En ef það er skilyrði fyrir samvinnu Norðurlanda, að Danir hafi yfirráð yfir málum Íslendinga, þá vil ég ekki kaupa norræna samvinnu því verði. Að lokum vil ég biðja þá n., er fær málið til meðferðar, að taka eftirfarandi atriði til athugunar: Í fyrsta lagi, hvort 2. liður till. er ekki of þröngur, þar sem jafnréttið er bundið við þá, sem þegar hafa öðlazt heimilisfesti á Íslandi, og á ég þar fyrst og fremst við fiskveiðar Færeyinga hér við land. Í öðru lagi, hvort ekki væri rétt að setja í till. ákvæði um, að ¾ hl. atkv. þyrfti við þjóðaratkvgr. Og í þriðja lagi, hvort þetta form, þingsályktun, er fullnægjandi til að tryggja fyrst um sinn, þangað til endanlega er gengið frá samningum, jafnrétti danskra ríkisborgara, sem hér eru nú búsettir; hvort ekki þarf að setja bráðabirgðaákvæði í stjskrfrv. Ég geri ekki ákveðnar till. um þessi atriði, en varpa þeim fram til athugunar.

Stefán Jóh. Stefánsson Á þeim fáu mínútum, sem hæstv. forseti hefur leyft mér til aths., get ég aðeins örfáu svarað, þótt umr. hafi gefið mér miklar ástæður til þess að tala alllangt mál. Ég hefði óskað, að ræða hv.þm. Snæf. (GTh) hefði komið fram fyrr, því að bæði er gott að ræða við þann, sem fer svo hóflega og stillilega með máli sínu, og fram komu hjá honum þau flóknu atriði, sem þyrftu ýtarlegrar umr. En bæði virtist mér hann fara létt yfir sögu um vanefndakenninguna og rétt okkar til riftingar. Ég álít það flóknara mál en svo, að þessi almennu orð þm. gætu nægt nokkrum gætnum manni. Sú kenning, sem á að vega þungt í málinu, að ég sé tvisvar búinn að ganga inn á vanefndaréttinn, fyrst með því að fylgja samþ.Alþ. 17. maí 1941 og síðar með því að undirrita nál. 7. apríl s. l., er lítið annað en hugarburður, eins og ég er búinn að skýra. Það lágu fyrir 1941 álitsgerðir um hinn umdeilda rétt okkar til einhliða samningsslita, og ég vildi ekki fyrirbyggja, að leitað yrði þess réttar, þótt vafasamur væri, ef nauðsyn krefði þess að gera það. Í nál. frá 7. apríl minnist ég hins vegar ekki, að vanefndakenningarinnar sé getið að neinu. Í bókum þeirra fræðimanna, sem um slíkar samningsaðstæður sem þessar hafa fjallað, svo sem Oppenheim's og Antalossi, auk þess sem nefna má dr. jur. Einar Arnórsson, þar er að finna ýmsar kenningar, sem vafasamt er þó, að nota megi um þessar kringumstæður. Hér er ekki tími til að ræða það nánar. Hv. þm. Snæf. viðurkenndi, að sambandslagasamningurinn væri enn í gildi að forminu til, og er hann í því fremri ýmsum flokksbræðrum sínum. En hann vildi ekki fallast á, að fylgja þyrfti ákvæðum 18. gr. samningsins við uppsögn hans. En hví eigum við að tefla á tvær hættur um það? - Ég vísa um það efni til frumræðu minnar. Út frá þessu öllu saman fór hv.þm. Snæf. að minnast á þá leiðina að fylgja ákvæðum samningsins við uppsögnina, og hefði þurft að fylgja því efni betur eftir. Það kom fram í greininni í Andvara, að gera varð ráð fyrir, að samkomulagsumleitanir færu fram milli vor og Dana eftir 19. maí 1941. Það mun ekki fyrir standa, þótt umleitanir þær yrðu engar. Í sambandi við það atriði vildi ég minnast á, hvort ekki mundi vera nægilegt, að lokaákvörðunin um sambandsslit færi fram eftir 19. eða 20. maí n. k., þótt búið yrði áður að samþ. þau á fyrri stigum málsmeðferðarinnar, og frá mínu sjónarmiði tel ég það nægilegt, ef þjóðaratkvgr. fer fram að 19. eða 20. maí liðnum. Mér virðist koma þar til greina gamla stærðfræðireglan, að sama sé í hvaða röð margfaldað sé með faktorunum. Formleg lokaákvörðun verður það ekki, þótt Alþ. byggi málið áður undir þjóðaratkvæðagreiðsluna. Ég hef því miður engan tíma til að víkja að ræðu hv.þm. Snæf. Hún var prúðmannleg og eins vel rökstudd og málstaður hans leyfði. En það var viðvíkjandi hinum 270, þótt ég hafi ekkert umboð til að tala fyrir þeirra hönd. Ég hygg, að í hópi hraðskilnaðarmanna séu einnig margir, sem ekki voru skilnaðarmenn áður. En það er ekkert við þeirri þróun málsins að segja, þótt þeir, sem áður voru óákveðnir, hafi nú gerzt ákveðnir. Ég mun nú í örfáum orðum víkja að þeim atriðum, er hafa beinzt að mér, og mun reyna að takmarka mál mitt. Hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. G.-K. töluðu um, að upplýsa þyrfti, hverju stefnubreyting Alþfl. sætti, sem hefði talað um skilnað og möguleika fyrir honum 1942. Ég skal hispurslaust játa, að 1942 voru menn í flokknum, sem vildu athuga möguleika fyrir skilnaði. En hvað skeði í sambandi við það, að af stað var farið? Það komu aðvaranir frá Bandaríkjunum, frá sendifulltrúa okkar í Danmörku, frá Íslendingum í Danmörku, sem jafnan hafa verið þeir skeleggustu í sjálfstæðismáli okkar. Aðvaranirnar komu bókstaflega úr öllum áttum. Þessir atburðir hafa gefið gætnum og athugulum mönnum reynslu í þá átt að leggja ekki aftur út á hálan ís að þarflausu. Þetta kom fram í ágætri ræðu, sem núv. forsrh. hélt þá 1. desember. Það er ekki hægt að álasa mönnum, þótt þeir vilji ekki tefla á tæpt vað í þessum efnum, þegar lausnin er tryggð á öruggan hátt, ef hann er hafður. Þetta er raunverulega alveg nægilegt svar við því moldviðri, sem þyrlað hefur verið upp um afstöðu mína og annarra Alþflm. í þessu máli. Ég ætla ekki að fara fram á það, að þjóðin taki okkur í sátt, eins og hv. 6. þm. Reykv. var að tala um, enda mælir hann fyrir munn lítils hluta hennar. Ég veit ekki heldur, hvort hann vill bera fram þær bænir eða hvort þær yrðu okkur til mikils hagræðis. Við verðum að taka áhættuna af afstöðu okkar, og vil ég taka þessum ráðleggingum í hlutfalli við hugarfarið, sem á bak við þær býr. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um ræðu hv.þm. S.-Þ., enda er hann ekki viðstaddur, enda var hún áreitnislaus á flestan hátt. En af henni mátti ráða, að það hefði raunverulega ekki verið nema einn maður, sem viljað hafi sjálfstæði Íslands, og verðum við hinir að sætta okkur við það. En hv.þm. fór miður skemmtilegum orðum um afstöðu Norðurlandaþjóðanna til sjálfstæðis okkar. Var þar allt annar tónn en hjá hv.þm. Snæf., og ætla ég og, að sá síðarnefndi hafi haft betra tækifæri til að kynna sér hugi manna á Norðurlöndum. Ég get ekki síður en hver annar dæmt um þetta af eigin reynslu, og verð ég að segja, að ég hef aldrei heyrt eitt orð í Svíþjóð eða Noregi, sem véfengdi sjálfstæði Íslands. Við höfum ekki heyrt neinum andmælum hreyft gegn fullu frelsi þjóðarinnar, en látið hefur verið í ljós, á hvern hátt skemmtilegast væri, að samningnum lyki. Sambúðina við Norðurlönd þarf ekki að óttast, - aðalatriðið er, hvernig sambandsslitin fara fram. Ræðu hv. 2. þm. S.-M. þarf ég ekkert að svara. Hann ræddi mikið um það sama og áður hefur komið fram. Þó vil ég benda á barnalegar fullyrðingar hjá honum. Í öðru orðinu talaði hann um, að sáttmálinn væri úr gildi fallinn, en í hinu orðinu talaði hann um, að lýsa þyrfti því yfir, að hann væri úr gildi fallinn. Þá var það hv. 2. þm. Reykv., sem talaði hér langt mál. En það var mikið til það sama og áður, og þarf ég ekki að endurtaka svör mín við sambandi mínu við Stauning og þjóðfrelsinu. Um utanríkispólitík ræði ég ekki við hv.þm. fyrr en síðar. En út af brunanum á ríkisþinghúsinu í Berlín, skal ég játa, að það hefur hjálpað kommúnistum mikið út um allan heim, hve nazistar hafa jafnan dreift út um þá lognum sökum, því að alltaf hefur dr. Göbbels af nógu að taka. Þetta minnir á það, sem við könnumst við, að hér hafa allir jafnan verið kallaðir kommúnistar, ef þeir hafa ekki verið í framleiðendafylkingunni. En þótt stundum hafi verið breiddar út ósannar óhróðurssögur um kommúnista, þá var sú sönn, er ég sagði. Hv. þm. ræddi nokkuð um föðurlandsást mína og bar mér ekkert illa söguna, svo að ég er ekkert að vanþakka það. Hins vegar óska ég ekkert eftir að leggja hana í dóm hans eða annarra andstæðinga. Það hefur verið talað nokkuð um ættjarðarást í grein, sem nýlega birtist í Helgafelli. Það er talað um, að hún geti verið kyrrlát og staðbundin, eins og konunnar við ána, og á hinn bóginn svo víðfeðm, að hún nái til endimarka Garðaríkis. Þannig er ættjarðarástin með ýmsu móti, og er ekkert við því að segja. Þar fer hver eftir sínum áhugamálum og hagar sér eftir því, sem hann er maður til. Ég vil ekki endurtaka það, sem áður er sagt. En ég vildi minnast á nokkuð í ræðu hv.þm. G.-K. og skal vera fáorður. Hann talaði um þá, sem beita sér gegn hinum íslenzka málstað. Þetta er hans mat á þeim, sem eru á annarri skoðun en hann. En ég kynni betur við, að hv.þm. vendi sig af þessu orðalagi, sem honum er tamt. Það er eins og hann eigi einhvern einkarétt á hinum íslenzka málstað. Sömuleiðis talaði hann um „að láta kné fylgja kviði“. Það er nú einmitt það, sem mér hefur þótt nógu mikið um. En það fer eins og verkast vill. Hv. þm. endaði mál sitt á því, að við hefðum beðið alvarlegan álitshnekki og gengið í berhögg við málstað þjóðarinnar. Því vil ég svara til, að ég kýs mér hann ekki sem æðsta dómstól í þeim sökum. Ég vil svo enn endurtaka, að flokkur minn vill taka þátt í að afgreiða þetta mál á þann hátt, að fylgt verði ákvæðum sambandsl. bæði um tímabil og aðferð. Ég þakka þau orð, sem komu fram í ræðu hv.þm. Snæf. um að athuga möguleika á því að koma til móts við þetta álit. Eins vil ég vænta styrks hjá hæstv.ríkisstj., sem lýst hefur yfir því, að hún telji það m. a. hlutverk sitt að sameina þjóðina um þetta mál. Ekki sízt vænti ég árangurs af þessu, þar sem hæstv.forsrh. er þekktur sáttasemjari, þótt aðallega hafi verið í vinnudeilum. Alþfl. er fús til að gera um þetta það samkomulag, sem ég hef lýst, og vill vænta þess í lengstu lög, að úr því samkomulagi geti orðið.