Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jóhannes Jóhannesson Eins Og hv.þdm. er kunnugt, hefir frsm. meiri hl. nefndarinnar verið lasinn undanfarið og er ekki enn búinn að ná sjer að fullu. Jeg hefi því tekið að mjer að fylgja nál. á þskj. 119 úr hlaði með nokkrum orðum. Nefndin gat ekki orðið sammála um þetta frv. Meiri hl. hennar leggur til, að það sje samþ. óbreytt eins og það kom frá stjórninni, með skírskotun til athugasemda stjórnarinnar og nál. á þskj. 119. Aftur á móti hefir minni hl. nefndarinnar gefið út nál. á þskj. 151 og lagt til, að sumar greinar frv. falli niður. Sú brtt. er að vísu óþörf, þar sem hver grein frv. verður borin upp sjerstaklega við þessa umr. samkvæmt fyrirmælum þingskapanna. Öll nefndin hefir orðið sammála um, að þau ákvæði skyldi samþ., sem mæla svo fyrir, að reglulegt Alþingi skuli háð aðeins annaðhvert ár. Þeirri breytingu er samfara mikill sparnaður, þar sem þingið kostar nú um 200 þús. krónur á ári og er því orðið allmikil byrði á þjóðinni. En margir líta svo á, að ekki liggi þau afrek eftir öll þingin, að betra væri að verja þessu fje til vegarspotta eða brúargerðar, en slíkar framkvæmdir verður að takmarka vegna fjárhagsörðugleika. Það þykir nú sannreynt, að þingin sjeu ekki styttri en áður, þótt þau sjeu háð á hverju ári. Að vísu liggur þetta að nokkru í því, að þingmönnum hefir verið fjölgað og breytingar ýmsar og framfarir meir hraðfara en áður, en því er líka um að kenna, að nú er talað miklu meira en áður um einstök mál, svo að dæmi eru til, að ein umr. hafi enst í 3–4 daga í hv.Nd., og verður þó stundum lítill árangur þeirra mála, sem svo mikið eru rædd. Málafjöldi fer líka stöðugt vaxandi. Það þykir ekki nema eðlilegt, að borin sjeu fram ýms mál, til þess að hafa eitthvað að gera meðan fjvn. er að ljúka starfi sínu, sem tekur jafnan nokkurn tíma. En þessi mál verða oft svo mörg, að þingið kemst ekki yfir þau og gengur frá þeim án þess að leiða þau til lykta. Um það eru allir sammála, að óskir þjóðarinnar gangi í þá átt, að reglulegum þingum sje fækkað. Og get jeg fyrir mitt leyti aðhylst það, því jeg lít svo á, að venjulega sje hægt að komast af með þing annaðhvert ár, þegar svona langt er liðið frá ófriðarárunum, svo framarlega sem það ástand, sem nú er, breytist ekki vegna ófyrirsjáanlegra orsaka. Það liggur í augum uppi, að hjer er ekki um lítinn sparnað að ræða, og það því fremur, þegar kosningar eiga fram að fara næsta haust. Þarf því ekki að efna til sjerstakra kosninga vegna þessarar breytingar. Þá er öll nefndin sammála um, að gera eigi leiðrjettingar þær á tölum í 26. gr. stjórnarskrárinnar, sem felast í 3. gr. frv. Loks er öll nefndin sammála um, að svo þurfi að ganga frá, að ekki komi til landskjörs, þó að það komi fyrir, að bæði landskjörinn þingmaður og varamaður hans deyi eða forfallist á kjörtímabilinu. Minni hl. telur nóg að breyta kosningalögunum til þess að fyrirbyggja þetta, en jeg lít svo á, að það sje ekki nægilegt; til þess þurfi breytingu á stjórnarskránni. Það hefði kannske mátt komast hjá þessum kosningum í sumar vegna stjórnarskrárinnar, en með því þá að samþykki allra flokka hefði komið til og að kosningalögunum hefði verið breytt á eftir. En þetta samkomulag náðist ekki, og því varð að setja alla þjóðina í kosningahreyfingu, aðeins til þess að kjósa einn mann. Hjeðan af verður því ekki aftur snúið með þetta; það er búið að skýra þetta ákvæði stjórnarskrárinnar á þennan eina veg og slá því föstu. Að sjálfsögðu getur það oft komið fyrir, að aðalmaður og varamaður deyi eða forfallist á kjörtímabilinu og því þurfi að kjósa upp. Þannig færi t. d., ef svo óheppilega skyldi tiltakast, að hv. 1. landsk. forfallaðist, svo að hann gæti ekki setið á þingi, eða dæi, því að varamaður hans er fyrir nokkru dáinn. Það, sem einna mestum ágreiningi hefir valdið í nefndinni, er lenging kjörtímabils hinna kjördæmakjörnu þingmanna úr 4 árum upp í 6 ár, og breyting sú á landskjörinu, sem felst í frv. Jeg fæ ekki sjeð, að breytingin á kjörtímabilinu geri mikinn mismun, því þó að kosið sje til 6 ára, þá er ekki kosið nema til þriggja þinga, en nú er kosið til fjögurra þinga. Hin breytingin, sem er þyrnir í augum hv. minni hl., er, eins og jeg tók fram áðan, breytingin á landskjörinu. Hann lítur svo á, að verði sú breyting samþykt, þá sje hinu upphaflega hlutverki landskjörnu þingmannanna, að vera kjölfesta Alþingis, kastað fyrir borð. Jeg sje ekki, að þetta sje rjett hjá háttv. minni hl. Altaf er þó sá munur á þeim og kjördæmakjörnum þingmönnum, að þeir hafa ekkert sjerstakt kjördæmi til þess að bera fyrir brjóstinu, og geta því óskiftir beitt sjer fyrir alt landið, en eins og kunnugt er, verða kjördæmakjörnu þingmennirnir altaf að hafa dálitla hliðsjón af hag og óskum kjördæmis síns. Þá hefir og það töluverða þýðingu, að þeir eru kosnir af eldri mönnum en hinir kjördæmakjörnu, engum yngri en 35 ára. Gerir það töluvert meiri festu í kosningunni. Það er margt, sem mælir með því að láta kjördæmakosningar og landskjör fara fram á sama tíma. Með því myndi fyrst og fremst sparast allmikið fje fyrir þjóðina, því eins og nú hagar til, eru kjördæmakosningar 4. hvert ár og landskjör á þriggja ára fresti. Og eins og allir vita, kostar þetta mikið, - já, svo mikið, að jeg býst við, að fæstir geri sjer í hugarlund, hve dýrt það er, ef alt væri reiknað. Því verður ekki neitað, að kjördæmaskifting landsins er næsta ófullkomin, sökum þess að kjördæmin eru svo mismunandi mannmörg. Úr þessu bætir landskjörið að því leyti, að þar nýtur hvert kjördæmi þeirra atkvæða í heild. Jeg fyrir mitt leyti sje því ekki, að hægt sje að fækka þingmönnum eða leggja niður landskjörið, nema þá því aðeins, að áður sje búið að koma sjer niður á rjettlátari kjördæmaskiftingu en nú er. Eftir núgildandi lögum eiga að fara fram kosningar til landskjörs sumarið 1930, einmitt á meðan á hátíðahöldunum á 1000 ára afmæli Alþingis stendur. Það hljóta allir að sjá, hve óheppilegt þetta er. Undirbúningsfundir myndu verða illa sóttir og fjöldi kjósenda fjarstaddir, þegar kjósa ætti. Jeg sje því ekki betur en nauðsyn beri til að gera ráðstafanir til þess, að landskjör fari ekki fram það ár. En það er ekki hægt nema með stjórnarskrárbreytingu, og það helst á þessu þingi, því verði slík breyting látin bíða til næsta þings eða 1929, þá kostar það þingrof og aukakosningar. Um brtt. einstakra þingmanna ætla jeg ekki að tala nú, en skal aðeins taka það fram, að þar sem hjer er um stjfrv. að ræða og jafnframt stórpólitískt mál, þá væntir meiri hl. þess, að hæstv.forsrh. skýri afstöðu sína til brtt. þessara um leið og hann heldur aðalræðu sína.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) Jeg get tekið undir það með hv. umboðsmanni frsm. meiri hl. (JóhJóh), að jeg sje ekki ástæðu til að vera langorður, því að nefndarálit þau, er hjer liggja fyrir, sýna, hvernig nefnd þeirri, sem efri deild skipaði í þetta mál, hefir komið saman. Um viðskifti nefndarhlutanna meðan þeir störfuðu saman var að mestu rjett skýrt frá hjá hv.frsm. meiri hl. Þó skal það tekið fram, að minni hl. gerði margítrekaðar tilraunir til þess að fara inn á einhverja þá leið, sem hægt væri að sameina sig um, en það var með öllu árangurslaust. Jeg get þessa hjer, til þess að ekki sje hægt að segja eftir á, að minni hl. hafi viljað leggja stein í götu málsins. Að sjerstök ástæða er til að taka þetta fram nú, eru afdrif stjórnarskrármálsins hjer í deildinni 1924. Jeg býst við, að flestir muni eftir þeirri atkvgr. Flokkarnir kendu svo hver öðrum um að hafa felt málið. Að samkomulag tókst ekki, þrátt fyrir tilraunir minni hl., var af því, að hjer var um töluverðan stefnumun að ræða. Eins og hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) tók fram, var samkomulag um 3 fyrstu gr. frv., en þegar að 4. gr. kom, fór samkomulagið út um þúfur. Um hana var ekkert samkomulag að fá. Þó að grein þessi sje ekki nema fáein orð, þá felur hún í sjer eigi að síður mikla stefnubreytingu, sem snýr að kjósendum landsins, og eins og grein þessi er orðuð nú, þá er gengið aftur á bak stórt spor frá því, sem nú er. Fyrst er farið fram á að lengja kjörtímabilið um 1/3. Það er því óneitanlega skerðing á íhlutunarrjetti kjósendanna; það er þar með verið að byrja á að tálga utan af kosningarrjettinum. Hvar endað verður, er ekki gott að segja. Það er öldungis víst, að þetta atriði á engin ítök hjá kjósendum landsins, og jeg er þess fullviss, að engin stjórnarskrárbreyting gengur fram, er hefir ákvæði í þessa átt. Enda þótt grein þessi sje ekki nema fáein orð, þá felur hún samt í sjer annað en lenging kjörtímabilsins. Í henni felst líka, að kjörtímabil hinna landskjörnu þingmanna skuli stytt, að þingrof skuli einnig ná til þeirra og kosning þeirra fara fram jafnhliða kjördæmakosningum. Í nál. minni hl. er vikið að því, að hjer sje um algerða stefnubreytingu að ræða. Það er horfið frá því, sem aðallega vakti fyrir, þegar ákvæði þetta var sett inn í stjórnarskrána, að þeir landskjörnu ættu að vera stöðvun í þinginu, sem sumir hafa nefnt kjölfestu þingsins. Á þetta drap háttv.frsm. meiri hl. og vildi halda því fram, að kjölfestan af þeim landskjörnu væri hin sama og gert hefði verið ráð fyrir. Jeg skal fúslega viðurkenna, að jeg tel dálitla tryggingu í því, að þeir, sem kosningarrjett hafa til landskjörs, eru þó altaf 10 árum eldri en þeir, sem hafa almennan kosningarrjett. Á því að mega vænta, að meiri festa sje í kosningunni. En aðalþungamiðjunni finst mjer kastað fyrir borð með því að láta þingrof ná til þeirra, og úr því að kosning þeirra á að fara fram á sama tíma og hinar almennu kosningar, þá virðist mjer komið nærri því að athuga, hvort ekki sje þá eins rjett að afnema landskjörið með öllu. Jeg skal ekki bera á móti því, að hinir landskjörnu þingmenn geti eitthvað bætt upp hina ranglátu kjördæmaskipun, en að hve miklu leyti, skal jeg ekki fullyrða. En sem sagt, það má vel vera, að þeir bæti að einhverju leyti upp misrjetti það, sem jafnaðarmenn verða að líða sökum hinnar ranglátu kjördæmaskiftingar, því að jeg býst við, að hv.frsm. meiri hl. hafi einmitt haft þá fyrir augum, er hann var að tala um þetta. Hv. frsm. meiri hl. taldi upp þær ástæður, sem rjettlæta þessa breytingu á landskjörinu, sem stungið er upp á í 4. gr. frv., og talaði aðallega um sparnaðinn, sem af henni myndi leiða fyrir kjósendur. Jeg skal játa það, að kjósendur eyða ekki dagsverki til kosninga, ef þeir eru aldrei kvaddir til þeirra. En hví má þá ekki alveg eins veita þeim sparnaðinn enn þá víðtækari, með því að láta kjósa aðeins á 20 ára fresti? Nei, þessi ástæða er öldungis óframbærileg hjá hv.frsm. meiri hluta og ekkert upp úr henni leggjandi. Hún bendir aðeins í þá átt, að rýra eigi kosningarrjettinn. Og jeg get fullvissað hv.frsm. meiri hl. um það, að þessi umhyggja hans fyrir kjósendum er alveg óþörf. Það er ýmislegt fleira, sem taka mætti fram viðvíkjandi 4. gr. En jeg veit ekki, hvort það svarar kostnaði að rekja það sundur nákvæmlega, eða nánar en jeg er búinn að gera, því að jeg geri ráð fyrir því, að svo sje um hnútana búið, að frv. gangi fram í þeirri mynd, sem meiri hlutinn gefur því, og að till. minni hl. verði ekki teknar til greina nje samþyktar. Mjer þykir trúlegt, ef stjórninni er alvara með þetta mál, að hún haldi utan um atkvæði flokksmanna sinna og láti málið sigla út úr deildinni. Jeg ætla því ekki að auka á óþarfamælgi þá, sem hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) mintist á að ætti sjer stað á hinum síðustu og verstu tímum. Jeg kæri mig heldur ekki um að halda málinu áfram lengra á þann hátt að færa rök fyrir till. minni hl. Sem sagt tek jeg ekki til mín þessa sneið um óþarfamælgi, og þótt jeg kynni að eiga þar sneið, þar sem háttv.þm. var að tala um óþarfamælgi, þá læt jeg mjer það í ljettu rúmi liggja, þótt einhverju sje til mín beint af því tægi, því að hingað er jeg kominn til þess að gera grein fyrir skoðunum mínum. Og meðan jeg fer ekki út fyrir það svið, er ekki rjett að tala um óþarfamælgi. Jeg get þessa af því að hv.þm. Seyðf. lá á hjarta að koma þessari sneið að við þetta tækifæri.

Þessi deild átti ekki sneiðina, heldur háttv.Nd.

. Það situr ekki á okkur hjer í þessari deild að vera að setjast í dómarasæti yfir hv.Nd. Háttv. þm. Seyðf. gat þess, að brtt. minni hl. væru óþarfar. Það getur vel verið; jeg hefi enga löngun til að þrátta um það við hv.þm. Seyðf. En þessar till. okkar í minni hl. eiga áreiðanlega fordæmi í þingsögunni. Það getur vel verið, að þær þurfi ekki að koma til atkvæða. En með því að koma fram með þessar brtt. lítum við svo á, að minni hl. hafi gert grein fyrir því, hvernig frv. eigi að líta út. Hafi þetta verið óþinglegt, átti ekki hv.þm. að vera að fetta fingur út í þetta eftir á, heldur benda okkur á það. En þar sem hann gerði það ekki, þá var þessi aths. hans óþörf, því að vegna minni hl. var sjálfsagt að koma fram með þessa brtt. Þá ætla jeg að víkja að 5. gr. frv. Hún kveður svo á, að ef þm. deyr, sem kosinn hefir verið hlutfallskosningu, þá skuli koma í hans stað varamaður sá, er við á í hvert skifti. Það, sem minni hl. hafði að athuga við þetta, var það, að þetta á einnig að ná til Reykjavíkurþingmannanna. Við álítum, að í hvert skifti og sæti losnar í Reykjavík, eigi kjósendurnir að velja þm. í það þingsæti á sama hátt og tíðkast í öðrum kjördæmum. Hinsvegar hefir minni hl. litið svo á viðvíkjandi brtt. við 5. gr., um að falli landskjörinn þm. frá, þá þurfi ekki kosning að fara fram svo lengi sem eftir er einhver varamaður á þeim lista, að þessi breyting sje í sjálfu sjer rjettmæt. En hann lítur svo á, að þetta geti komið með breytingu á kosningalögunum. En meiri hl. getur ekki fallist á þetta og ber fyrir sig „praksis“. En jeg sje ekki annað en þessu atriði megi koma fyrir í kosningalögunum. Verið getur, að hv.þm. Seyðf. sjái hjer betur, þar sem hann er lögfræðingur. En þótt þessi skilningur hans væri rjettur, þá mætti samt breyta 5. gr. síðar, og jeg áskil minni hl. rjett til þess að koma fram með brtt. við 3. umr. um þetta atriði og ef til vill fleiri. Ef á að breyta stjórnarskránni á annað borð allmikið og það er meiningin að breyta meiru en því, að þing skuli haldið annaðhvert ár, þá vil jeg halda leiðinni opinni. Við minnihutamenn álítum það vera þá fyrstu breytingu, sem nokkur hluti þjóðarinnar óskar eftir. Og það er vissa fyrir því, eins og flokkum er nú háttað í þinginu, að þetta er sú eina breyting, sem samkomulag næst um, og ef þm. er nokkur alvara með þessa breytingu, þá verður að varast að hnýta mikilli lest aftan í hana, sem valdið getur því, að frv. nái ekki fram að ganga. Jeg er sammála hv.þm. Seyðf. um, að af þingafækkun mundi leiða sparnað, en hitt er jeg ekki eins sannfærður um, að takast mætti að spara aukaþingin. Jeg get bætt því við, að jeg er ekki sannfærður um, að þetta fyrirkomulag, þótt á komist, yrði til langframa. En samt má spara allmikið, enda þótt þing væri haldið á hverju ári, ef fjárlagaþing er aðeins annaðhvert ár. Loks skal jeg aðeins geta þess, að mikið hefir hv.þm. Seyðf. þótt við liggja, því að hann endaði ræðu sína með því að skora á stjórnina að duga nú nefndinni, þar sem frsm. væri bilaður. Jeg er viss um, að stjórnin dugir nefndinni í þessum sökum sem öðrum. Læt jeg svo staðar numið að sinni.

Magnús Kristjánsson Það er eins og að líkindum lætur, að jeg þarf lítið að leggja til þessa máls, þar eð jeg hefi áður látið uppi skoðun mína á því. Jeg vil þó geta þess, að það er leiðinlegt að vera altaf að hringla með þetta stjórnarskrármál. Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er bæði óþarft og illa viðeigandi, en hitt er þó verra, þegar hver óvalinn snáði telur sig færan um að koma fram með breytingar á stjórnarskránni, því að þær verða varla til gagns nema þær sjeu íhugaðar af sjerstakri nefnd hæfra manna. Þegar stjórnarskráin var samþ. síðast, var það álit mitt, að hún myndi standa óbreytt meðan sambandslögin væru í gildi. Jeg áleit, að af því gæti ekkert tjón hlotist og þjóðin gæti tekið öllum þeim þroska, sem annars væri unt, undir núgildandi stjórnarskrá, þótt ekki væri stöðugt verið að gera breytingar á henni. En hinsvegar er það líklegt til þess að ná fylgi kjósenda að vera altaf með þetta sparnaðartal. Og mikill hluti kjósenda hefir gleypt við þessu, álitið, að hjer væri um raunverulegan sparnað að ræða, sem jafnvel gæti bjargað þjóðinni út úr öllum fjárhagslegum örðugleikum. En hann á að vera í sambandi við brtt. um afnám landskjörinna þm. og fækkun þinga. Þetta er nú ekki meiri sparnaður. Hvar liggur þá þessi sparnaður? Að fækka þingmönnum um hina landskjörnu svarar til 10 aura á hvern mann í landinu, miðað við þingsetukaup þeirra eins og það nú er. Það er hlægilegt að hampa þessu. Fækkun þinga þýðir 1–2 kr. sparnað á mann. Mjer hálfgremst, þegar notaðar eru slíkar yfirborðsástæður í jafnmikilsvarðandi máli. Það er ekki þingkostnaðurinn, sem hvílir svo þungt á þjóðinni, heldur hennar eigin lifnaðarhættir, löngun alls fjöldans til þess að lifa dag hvern í dýrðlegum fagnaði, klæðast pelli og dýrindis líni og dreypa á dýrum vínum. Þetta er það, sem íþyngir þjóðinni mest. - Jeg hefði haft gaman af að fara lengra út í þetta. Jeg álít, að hagstofan ætti að gera útreikninga í þessu sambandi um það, hvað menn leyfa sjer í daglegu háttalagi sínu. Þá er jeg viss um, að fá mætti gleggri mynd af því, hvaða þýðingu þetta sparnaðarhjal hefir. Jeg ætla að benda á atriði í nál. meiri hl. Þar er dregið fram sem ástæða fyrir þingafækkuninni, að þingið 1921 hafi kostað 384 þús. kr. Það er eins og þetta eigi að vera til að sýna, að þetta sje meðaltalið. En hv. meiri hl. ætti að vera það ljóst, að þetta má ekki taka þannig, því að 1921 var þingið afarlangt vegna skattalaganna, og svo var dýrtíðin þá á hæsta stigi, svo að þetta þing er ekki hentugt að taka til að sýna raunverulegan þingkostnað. Þess er líka getið í nál., að lægsti þingkostnaður hefir verið 202 þús. kr. En þess ber að gæta, að það er margur annar kostnaður í sambandi við þinghaldið en þingfararkaupið, sem ekki sparast að fullu, þótt þingunum yrði fækkað. Þetta hefði nefndin átt að athuga, áður en hún lagði þetta fram sem mælikvarða á það almenna. Í raun og veru er ekki mikil sönnun í því, þótt því sje haldið fram, að það sje einlægur vilji þjóðarinnar að afnema landsk.þm., fækka þingum og lengja kjörtímabilið. Jeg álít augljóst, að þessi vilji kjósenda, sem svo mikið er talað um, sje tilbúinn, því að þingmálafundargerðir, þar sem samþykt hefir verið eitthvað í þessa átt, sýna það, að þær eru allar frá sömu verksmiðjunni, og er lítill munur þar á. En þetta sýnir aðeins það, að kjósendur hafi fengið sterka hvöt til þess að hrópa hátt um þennan sparnað. Þetta er þannig lítils virði. Mjer þykir eiginlega ekki viðeigandi að tala lengi, þar sem jeg hefi ekki fundið ástæðu til þess að koma með brtt. við þetta frv. Jeg áleit það tilgangslaust, þar sem sýnilegt er, hverja afgreiðslu málið muni fá. En jeg vil samt sýna, hvaða breytingar á stjórnarskránni vaka fyrir mjer, þegar jeg álít tímabært að fara að gera breytingar á henni. Jeg vil ekki fækka þingum verulega, heldur að öll Ed. verði skipuð landsk.þm., þannig að 12 menn eigi sæti í henni; ennfremur að sú kjördæmaskipun, sem nú er, haldist óbreytt að mestu, og fái sveitakjördæmin 18–20 þingmenn og að þau sjeu öll einmenningskjördæmi. Kaupstaðirnir fái hver sinn þingmann og Reykjavík sömu tölu þingmanna og hún hefir nú. Þetta væri sú eðlilegasta og heillavænlegasta skipun, sem hægt væri að gera á þessum málum, því að hlutfallskosning allra þingmanna verður aldrei fullkomlega rjettlátt fyrirkomulag. En hitt er rjett, að Ed. öll sje landskjörin, og eins að öll kjördæmi sjeu einmenningskjördæmi. Það getur þá orðið nauðsynlegt að breyta eitthvað kjördæmatakmörkum, til þess að jafna kjósendatölunni á þingmennina. Aftur á móti væri ekki rjett að hagga sýslutakmörkum verulega, því að hver sýsla er eins og nokkurskonar ríki út af fyrir sig, sem á að hafa rjett til að hafa sinn fulltrúa til að gæta hagsmuna sinna. Jeg tel það ekki viðeigandi fyrir mig að fara lengra út í þetta mál, þar sem jeg get ekki talið mig sem frsm. í því. En jeg hygg, að svo muni fara áður en langt um líður, að hagað verði stjórnarskrárbreytingu á þann hátt, er jeg hefi nú drepið á.

Einar Jónsson Jeg gat þess Við 1. umr. þessa máls, að aðalbreytingar stjfrv. mundu vera breytingar, sem þjóðin óskaði eftir. En ef til vill er líka nauðsynlegt að koma með fleiri brtt. við stjórnarskrána, úr því að farið er að breyta henni á annað borð. Þess vegna hefi jeg leyft mjer að koma fram með brtt. á þskj. 192. Hv. 5. landsk. (JBald) mintist á það, að það væri títt um óvana þm. að koma með brtt. við stjórnarskrána, ef svo bæri við, að hún væri til umr. Þetta mun rjett vera hjá hv.þm. Engu að síður hefi jeg nú leyft mjer að koma fram með þessa brtt. mína. Um þessa brtt., sem fer fram á fækkun ráðherra úr 3 niður í 2, er það að segja, að hún er ekki beint nýmæli. Samskonar till. hefir verið á ferðinni áður hjer í þinginu. Ástæðurnar fyrir því, að jeg ber þessa brtt. fram, eru aðallega þrjár. Í fyrsta lagi vegna þess sparnaðar, er hún hefir í för með sjer. Þó að hv. 4. landsk. (MK) gerir lítið úr hverju einstöku sparnaðaratriði og reikni í því efni með 10 aurum eða 1 kr. á mann, þá verður hann að athuga það, að margt smátt gerir eitt stórt, o. s. frv. önnur ástæðan er sú, að í þetta sinn stendur svo á, að ekki þarf, þó að till. í þessa átt verði samþ., að svifta neinn mann embætti hans. Ráðherrarnir starfa nú aðeins 2 og hafa, að því er virðist, getað komið störfum sínum af engu að síður, og ætti það að geta verið eins í framtíðinni. Jeg skal játa það, að velja þarf vel hæfa menn til þess að gegna ráðherrastörfum, ef þeir eru aðeins 2, en jeg hygg, að til þess verði jafnan gerð tilraun, þegar val á ráðherrum fer fram, enda sama nauðsyn á vali hæfra manna, hvort sem um 2 eða fleiri er að ræða. Þriðja ástæðan er sú, að það er kunnugt orðið, að þjóðin er hlynt og óskar þessarar tilhögunar um tölu ráðherranna. Þó að brtt. á þskj. 192 sje í 4 stafliðum, þá er hún að efni til ekki nema ein till., um að breyta tölu ráðherranna; en hitt, sem í brtt. getur, er aðeins afleiðing af þeirri breytingu. Brtt. er auðskilin, og sje jeg því ekki ástæðu til að hafa um hana langt mál. Jeg læt mjer það nægja, að jeg hefi komið fram með hana, og hvernig sem atkvæði um hana falla, þá ætlast jeg til, að hver einasti hv.þm. deildarinnar fari að eigin vilja og óskum kjósenda úti um land, en sje þar ekki með alvöruleysi og hlýðni við aðra. Jeg læt mjer því nægja þessi orð að sinni.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg vil leyfa mjer að þakka háttv. meiri hl. stjórnarskrárnefndar fyrir afgreiðslu hans á þessu frv. Við það, sem hv. form. nefndarinnar (JóhJóh) sagði um ástæðurnar fyrir þeim breytingum á stjórnarskránni, sem stjfrv. felur í sjer, hefi jeg engu að bæta. En út af orðum hv.frsm. minni hl. (IP) vildi jeg segja nokkur orð. Hann sagði, að af hálfu minni hl. hefðu verið gerðar tilraunir til samkomulags í nefndinni, en að meiri hl. hefði ekki viljað það. Um það get jeg vitanlega ekkert sagt. En mjer finst það ekki nema eðlilegt, þar sem málið er ekki komið lengra en að það er nú til 2. umr. hjer í þessari hv. deild, að hv.þm. vilji láta koma til atkvæða hverja till. eins og þeir óska helst, að hún sje. Það kemur í ljós við atkvgr. í þessari háttv. deild og í hv.Nd., um hvað geti orðið samkomulag, og þá fyrst er kominn tími til þess að tala sig. saman um málið. Hv. frsm. minni hl. kvaðst vera á móti 4. gr. í frv. stjórnarinnar, um það, að allir þingmenn skuli kosnir til 6 ára, og kvað það fela í sjer breytingu á stöðu landskjörinna þingmanna. Hv. frsm. minni hl. fanst vera stigið spor aftur á bak með þessu ákvæði og sagði, að greinin væri skerðing á íhlutunarrjetti kjósenda um það, hvernig þingið væri skipað. Það gat eingöngu verið kjörtímabilið að því er snertir hina kjördæmakosnu þingmenn, sem gaf hv.þm. tilefni til þessara ummæla, því að það má ef til vill til sanns vegar færa, að íhlutunarrjettur kjósenda um þá sje að einhverju leyti skertur með ákvæði 4. gr., þar sem ekki á að spyrja þá um vilja þeirra nema 6. hvert ár, í stað 4. hvert ár nú. En þó tel jeg enga ástæðu fyrir hv.þm. að nota þessi orð. Þó tók út yfir, er hann hjelt því fram, að sú breyting á stöðu landskjörinna þingmanna, sem í frv. stjórnarinnar felst, væri einnig skerðing á kosningarrjetti manna. Það er þvert á móti. Höfuðbreyting stjfrv. á stöðu landskjörinna þingmanna er sú, að þingrof nái einnig til þeirra. Er það öllum ljóst, að með þeirri breytingu fá kjósendur meiri íhlutunarrjett um kosningu þeirra en þeir hafa nú. Þeir hafa hingað til orðið að sætta sig við, að kjörtímabil þessara þingmanna væri 8 ár, - en eftir frv. er það stytt í 6 ár, og gefur það kjósendum kost á því að koma fram vilja sínum oftar en áður um það, hverjir sjeu hinir landskjörnu þingmenn, auk þess sem þeir geta ráðið kosningu þeirra, ef um þingrof er að ræða. Með þessu er kjósendum sýnd meiri viðurkenning á valdi þeirra en nú er gert, með því að hvert þingrof felur í sjer, að þá er valdið lagt í hendur kjósendanna. Þó að svo mætti líta á, að lenging kjörtímabilsins fyrir kjördæmakosna þingmenn upp í 6 ár væri skerðing á íhlutunarrjetti kjósenda, þá er það bætt með því ákvæði, að þingrof nái einnig til landskjörinna þingmanna. Jeg held yfir höfuð, að ekki sje mikið gerandi úr sjónarmiði hv.frsm. minni hl. um það, að með stjfrv. sje verið að taka af kjósendum íhlutunarrjett þeirra, heldur er þvert á móti verið að fá þeim aukið vald í hendur. Jeg vil taka það fram út af afstöðu háttv.frsm., að hvort sem álitið er hentugt, að kjörtímabilið sje 4 eða 6 ár, þá er ekki hægt að halda því fram, að rjett sje að halda þing 2. hvert ár og láta kosningar fara fram jafnoft og þingin eru mörg. Ef ákvæðið um 4 ára kjörtímabilið verður látið standa óbreytt, þá verður þetta svo, ef þing verður aðeins háð 2. hvert ár. Það á sjer ekki stað í nokkru ríki, að kjósendur sjeu kvaddir að kjörborðinu jafnoft og þing á að halda. Jeg held, að það sje ekki holt að vera sífelt að kalla kjósendur á kjörfund og vekja með því allan þann óróa, sem jafnan er samfara kosningum, þó að jeg hinsvegar líti svo á, að það sje holt með hæfilegu millibili, því að kosningar hræra þá upp í því logni, sem legst yfir þjóðina að því er landsmál snertir, ef hún er aldrei spurð um álit sitt. En að ætla að fara að kjósa jafnoft og þing er háð, þýðir hið sama og að stofna til látlausra kosningaæsinga, en það gerir engin þjóð, af þeirri ástæðu, að það er talið of hættulegt fyrir rólega yfirvegun og skynsamlega afgreiðslu á löggjöf þjóðanna. Hv. minni hl. nefndarinnar hefir lagst á móti 5. gr.stjfrv. Jeg skal játa, að það kom mjer algerlega á óvart. Jeg hjelt, að í því ákvæði frv. fælist sú rjettarbót, sem allir gætu verið sammála um, að girða fyrir, að aukakosning þyrfti að fara fram á einum þingmanni, þegar skipað hefir verið í mörg þingsæti með hlutfallskosningu. Það liggur í eðli hlutfalskosningar, að það þarf við hana varamenn, en hitt væri brot á grundvallarreglu hlutfallskosninga, sem bygð er á því, að ef þingmaður minni hluta fjelli frá, þá gæti að öðrum kosti meirihlutaþingmaður tekið sæti hans. En nú er þetta svo í Reykjavík. Þetta er með öllu órjettlátt, og get jeg ekki skilið í því, að hv.þm. (IP) skuli leggjast á móti því, að við hlutfallskosningar þar skuli einnig kosnir varamenn. Um nauðsynina á því að breyta stjórnarskrá til þess að komast hjá aukalandskjöri get jeg látið mjer nægja að vísa til þess, sem hv. form. stjórnarskrárnefndar (JóhJóh) hefir sagt. Af ræðu hv. 4. landsk. (MK) skildist mjer, að hann væri á móti stjórnarskrárbreytingum að svo stöddu, og var afstaða hans í alla staði bein og heiðarleg. Um hugsun þá, er hann varpaði fram, að það þyrfti að gera víðtækar breytingar á skipulagi þingsins, mætti margt merkilegt segja, en af því að ekkert liggur frá honum um það efni í till.formi, þá er engin ástæða til þess að ræða það nú. Um brtt.hv. 2. þm. Rang. (EJ) á þskj. 192 við frv., þar sem farið er fram á það, að ákveðið sje í stjórnarskránni, að ráðherrar skuli vera 2, þá skal jeg taka það fram, að jeg held fast við þá skoðun, sem kemur fram í greinargerð stjórnarinnar fyrir frv., að það þarf ekki stjórnarskrárbreytingu til þess að ákveða, að ráðherrar skuli vera 2. Reynslan er sú frá þingunum 1923–'24, þar sem fram komu till. í þá átt að ákveða með stjórnarskrárbreytingu tölu ráðherra, að þær till. urðu frv. um breytingu á stjórnarskránni í heild sinni að fótakefli. Stjórninni er ant um, að það megi takast nú á þessu þingi að breyta stjórnarskránni í samræmi við óskir þjóðarinnar. Hún vill því ekki ljá lið sitt öðrum brtt. en þeim, sem máli skifta. Hún getur því ekki fylgt till., sem eru allsendis óþarfar, þó að hún í mörgum tilfellum sje ekki mótfallin efni þeirra. - Það hefir aldrei verið svo, síðan ráðherrunum var fjölgað 1917, að tala þeirra væri ákveðin í sjálfri stjórnarskránni. Fram til 1920 gilti það ákvæði, að tala ráðherra skyldi ákveðin með lögum, en eftir núgildandi stjórnarskrá ákveður konungur tölu ráðherra. Ef þinginu er sjerstaklega ant um að nota vald sitt til þess að ákveða tölu ráðherra á hverjum tíma, þá er eðlilegast, að það geri það með venjulegum lögum, en ekki með því að setja um það ákvæði í sjálfa stjórnarskrána. Um brtt. á þskj. 141, frá hv.þm. Snæf. (HSteins), vildi jeg leyfa mjer að segja nokkur orð, þó að hann hafi ekki mælt fyrir till. enn. Það eru víðtækari breytingar en núverandi stjórn hefir viljað orða, og breytingar, sem, ef dæma má eftir reynslunni frá 1924. mundu valda sundrung og ef til vill verða frv. að fótakefli. Þetta er nægileg ástæða til þess, að stjórnin hefir ekki viljað fara fram á slíkt. Auk þess telur stjórnin, að sú breyting á landskjörinu, sem farið er fram á í frv., sje eðlileg og heppileg úrlausn á þeim annmörkum, sem nú eru á landskjörinu. Jeg get ekki fundið nema eina ástæðu fyrir því að afnema landskjörið, sem sje sparnað og ýms þægindi, sem leiða mundu af fækkun þingmanna. En eins og till. á þskj. 141 liggur fyrir, tel jeg ekki, að hún feli í sjer neina tryggingu fyrir fækkun þingmanna, nema kannske rjett í bili. Samkvæmt núgildandi stjórnarskrá má breyta tölu þm. með lögum, og jeg er of hræddur um, að sú heimild verði notuð til þess að fjölga þeim aftur upp í þá tölu, sem nú er, til þess að jeg greiði afnámi landskjörsins atkvæði mitt að óbreyttri heimildinni til fjölgunar þingmanna. Aftur á móti gæti verið, að jeg til samkomulags gæti gengið inn á að afnema landskjörið, ef það yrði fastbundið í stjórnarskránni, að tala þm. væri aðeins 36.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) Jeg hefi raunar ekki mjög miklu að svara, og því síður, þar sem hæstv.forsrh. er ekki enn mættur á fundi, en við hann átti jeg helst erindi. Jeg geri þó ráð fyrir, að hann komi fljótlega og honum verði þá borið það, sem jeg vildi við hann segja. Hæstv. ráðh. tók fram, að þó ekki hefði náðst samkomulag í nefndinni, hefði ekki verið ástæða til, að meiri hl. slakaði á kröfum sínum meðan ósjeð væri, hvernig byr málið fengi í þinginu. En ef þetta á við um meiri hlutann, þá má líkt segja um minni hlutann. Hæstv. ráðh. kannaðist við það, sem jeg hjelt fram um ákvæði 4. gr. frv., um að kjördæmakosnir þingmenn skuli kosnir til 6 ára, í stað 4, að það væri skerðing á íhlutunarrjetti kjósenda. En hann sagði, að þeim væri bætt þetta upp að nokkru leyti með því að stytta tíma hinna landskjörnu. Jeg held nú, að þetta sjeu dálítið viðsjárverð hnífakaup. Hjer er um alt aðra aðilja að ræða. Allir, sem yngri eru en 35 ára og kosningarrjett hafa, verða fyrir þessari skerðingu, en þeir fá enga uppbót í kjöri hinna landskjörnu. Því tel jeg þetta varhugaverð hnífakaup, enda býst jeg við, að hæstv. ráðh. beri þetta fram fremur til að mýkja og milda en að hann hafi trú á, að hjer sje aðeins um skifti að ræða, sem ekki geri svo mikið til. Jeg verð að halda fast við þá skoðun mína, að breytingin á 4. gr. sje tvímælalaus skerðing á kosningarrjetti manna, enda hefir hæstv. ráðh. viðurkent, að svo sje. Jeg lít svo á, að það sje enginn ávinningur að stytta kjörtímabil landskjörinna þingmanna, enda hefir ekki heyrst, að það væri fram komið af þeirri ástæðu, að það ættu að vera sárabætur fyrir hina skerðinguna. Því hefir verið haldið fram, að þetta væri gert af sparnaðarástæðum, til þess að láta fara saman kjördæmakosningar og landskjör, En jeg tel mjög vafasamt, að kjósendur sækist eftir þessum sparnaði. Hinsvegar verð jeg að líta svo á, að breyting sú, sem gerð er á landskjörinu, sje svo mikilvæg, að þinginu beri vel að gæta þess, hvað það missir, áður en það tekur gilda þessa uppbót, sem hæstv. ráðherra var að tala um. Þá mintist hæstv. ráðh. á, að þegar gengið væri inn á þá braut að hafa þing aðeins annaðhvert ár, væri ekki rjett, að kosningar færu fram 4. hvert ár, því að þá sætu þingmenn ekki nema 2 þing. En þarna er hæstv. ráðh. að leiða menn út á skakka braut. Það á ekki að miða við þingafjöldann, heldur kjörtímalengdina. Því tvennu má ekki rugla saman. Það hefir verið gert ráð fyrir aukaþingum, og í hjarta okkar erum við víst fúsir á að láta okkur detta í hug, að þau geti orðið nokkuð oft. Munurinn er þá aðeins sá, að ekki verður háð fjárlagaþing nema annaðhvert ár. Við þetta sparast nokkur tími og kostnaður á Alþingi, en lenging kjörtímabilsins hefir fyrir því alveg sömu afleiðingar. Á kjörtímabili því, er frv. gerir ráð fyrir, geta vel orðið 6 þing, þó að ekki sjeu nema 3 fjárlagaþing. Því verður ekki með neinum rökum neitað, að þarna er um talsverða skerðing á kosningarrjettinum að ræða. Þá skildi jeg ekki vel, hvað hæstv. ráðh. var að fara, þegar hann talaði um látlausar kosningar eða kosningar á hverju ári. Jeg veit ekki til þess, að til árlegra kosninga komi nema óvenjumikil vanhöld sjeu á landsk.þm. En þó að gera megi ráð fyrir, að fyrir landskjöri verði oftast eldri menn, sje jeg ekki ástæðu til að halda, að svo mikil vanhöld verði á þeim, að oft þurfi að kjósa þess vegna. Hitt er rjett, að kosningar til landskjörs og kjördæma fara ekki saman eftir núgildandi stjórnarskrá. En það kom einmitt til tals í nefndinni, þó ekki fengist um það samkomulag, að með því kjörtímabili, sem nú er, væri hægt að samræma hvorartveggja kosningarnar. Galdurinn er ekki fólginn í öðru en því að fastákveða, hvenær reglulegar kjördæmakosningar skuli fara fram, og ákveða svo, að kosningar eftir þingrof skuli aðeins gilda þar til reglulegar kosningar eiga að fara fram. Þetta var rætt í nefndinni, og þótti mjer rjett að láta það koma hjer fram, til þess að hv. þingdeild og þeir, sem lesa kunna Alþt., þurfi ekki að halda, að minni hl. hafi verið alveg ósveigjanlegur í þessu máli. Þá kom hæstv. ráðh. að 5. gr. og kvað sig furða á því, að minni hlutinn legði til, að hún yrði feld niður. Jeg skal játa, að minni hl. hefir látið í ljós, að hann teldi óviðunandi fyrirkomulag, að ganga þyrfti til kosninga á landskjörnum manni, ef varamaður væri líka fallinn frá. En jeg tók það fram í framsöguræðu minni, að lagt væri til, að greinin fjelli niður vegna þess, að hún næði líka til kjördæmakosninga að því er Reykjavík snertir. Minni hl. mun standa við það, sem hann hefir áður látið í ljós að því er snertir landskjörið. Annars lít jeg svo á, að þetta sje hægt að laga með kosningalögunum. Hv. þm. Seyðf. (JóhJóh) lítur svo á, að þingið sje bundið við þá túlkun, sem áður hefir verið á þessu ákvæði gerð. Jeg skal ekki leggja dóm á það. En jeg held, að ef ekki verður talið, að hjer sje um bindandi fordæmi að ræða, megi vel samrýma þetta við stjórnarskrána. Þá komst hæstv. ráðh. að þeirri niðurstöðu af niðurlagi ræðu minnar, að jeg mundi ekki vera ófús til samkomulags, og það gleddi sig. En hæstv. ráðh. verður að gæta þess, að um samkomulag getur ekki verið að ræða nema báðir aðiljar slaki til. Mjer dettur í hug, að hugsanlegt væri, að við hefðum hnífakaup á 4. og 5. gr., jeg fjellist á 5. gr., ef hann vildi láta 4. gr. falla. Annars hefi jeg áður bent á hugsanlega leið til samkomulags. Hann var yfirleitt mjög hógvær í garð minni hl. og viðurkendi, að það, sem jeg hjelt fram, væri þó a. m. k. á nokkrum rökum bygt. Loks sagði hæstv.forsrh., að hann vildi ekki, að inn í frv. kæmust neinar breytingar, sem orðið gætu því að falli, en jeg held, að nú sjeu einmitt nokkur þessháttar ákvæði í frv. Ef hæstv. landsstjórn er ant um að koma á samkomulagi, þá á hún að fara að till. okkar í minni hl. En samkomulag, sem byggist á því, að minni hl. gangi óskorað að öllum till.hv. meiri hl., getur ekki orðið, enda er það ekkert samkomulag. Að síðustu vil jeg geta þess, að jeg mun ekki greiða atkv. með brtt. einstakra þm., af þeim ástæðum, sem jeg hefi þegar tekið fram. Þar fyrir tel jeg t. d. till.hv.þm. Snæf. (HSteins) sönnu nær en till.hæstv. landsstjórnar. En verði þessi till. samþykt, er jeg þess fullviss, að hún verður frv. að falli, og á því vil jeg ekki bera ábyrgð. Nú get jeg látið staðar numið að sinni. Mun jeg sjá til, hvað setur um það, hvort ástæða verður til að taka til máls á ný.

Jón Baldvinsson Það lítur út fyrir, að umr. þessa máls ætli að ganga heldur treglega. Svo virðist, sem ætlast sje til, að nú þegar sjeu allir ákveðnir í því, hvernig þeir eigi að greiða atkv. um hinar einstöku till. Jeg gæti trúað, að það væri líka búið að ákveða, hvernig fara á um frv. í heild sinni. Mjer virðist, að hæstv. landsstjórn hafi forlög þess algerlega í hendi sjer; að minsta kosti í Ed. Eins og jeg tók fram við 1. umr., þykir mjer frv. alt í meira lagi óheppilegt. Það er litað af afturhaldsanda og miðar að því að minka áhrif þjóðarinnar á þingið og fjarlægja þingið þjóðinni. Eina breytingin, sem frv. fer fram á og sýnist nokkurnveginn sanngjörn, er í 5. gr., um að gera það skýrt, sem nú er óskýrt, að við hlutbundnar kosningar skuli varamenn vera tiltækir, meðan nokkur er uppistandandi af þeim, sem á framboðslista voru. Jeg hjelt nú, að þessi grein gæti ekki orðið ágreiningsefni í þinginu að efni til, en þó skildist mjer á einum hv.þm., að hann vildi ekki unna Reykjavík þessarar rjettarbótar. Honum þótti sjálfsagt að láta eitt ganga yfir Reykjavík og önnur kjördæmi landsins, að hann sagði. En þarna er ekki líku saman að jafna. Í Reykjavík er hlutfallskosning, og er henni því miklu fremur jafnandi til landskjörsins. Ef ekki væri hjer annað á ferð en þessi breyting, þá væri hún heldur til lagfæringar á orðalagi stjórnarskrárinnar og mundi varla sæta miklum andmælum. En alt hitt, sem í frv. stendur, fer svo langt í afturhaldsáttina, að mig stórfurðar á því, að hv. minni hl. vill halda í nokkur atriði frv. Frá háttv. meiri hl. hefir komið út álit, þar sem fallist er á hvert orð í stjfrv. Í þessu nál. eru fullyrðingar um, að mikill meiri hluti kjósenda í landinu heimti þær breytingar, sem hjer er farið fram á. Jeg þori aftur á móti að fullyrða, að um þetta hafi hv. meiri hl. ekkert fyrir sjer. Jeg veit ekki betur en að meginþorri manna telji sjálfsagt, að þing sje háð á hverju ári og að kjörtímabilið sje ekki lengt. Það er áreiðanlegt, að mikill meiri hl. kjósenda hefir aldrei krafist þessara breytinga á stjórnarskránni. Hitt kann að vera, að á nokkrum þingmálafundum hafi verið gerðar samþyktir í þessa átt. Og þótt oft megi marka þingmálafundi nokkuð, þá held jeg, að þetta eigi sjer ekki djúpar rætur. Það hefir helst verið samþykt þar, sem Íhaldið er svæsnast og þm. þess hafa beitt sjer fyrir því. - Jeg held, að jeg sje ekki síður kunnugur vilja fólksins um þetta en hver annar, og jeg hefi gert mjer mikið far um að kynna mjer hann, þar sem jeg hefi komið. Og það get jeg fullyrt, að menn eru eindregið á móti frv., þar sem jeg þekki til. Þá er eitt af því, sem hv. meiri hl. telur frv. mjög til gildis, að komist það í framkvæmd, megi kjósa bæði landskjörna og þjóðkjörna í einu. En þarna er alveg verið að breyta um stefnu. Þegar samþykt var að skipa Ed. svo, sem nú er gert, var það álitið eitt aðalatriðið að láta þingrof ekki ná til hennar. Það má vera, að þá hafi þetta verið einskonar íhalds-„standpunkt“.  (Forsrh. JÞ: Þetta er ljótt orð!)  . Já, ljótt er það, en jeg nota það líka um íhaldið. - En nú lítur út fyrir, að hæstv. landsstjórn álíti landskjörið alt of „demokratiskt“ fyrirkomulag og finnist enginn slægur fyrir íhaldið að halda lengur í það. En það var áreiðanlega hugsað sem íhald, að láta þingrof ekki ná til landsk.þm. Get jeg þar bent á, að síra Sigurður heitinn Stefánsson sagðist vera svo conservativ (hann notaði einmitt það orð), að hann vildi láta kjósa Ed. þannig, og vildi meira að segja láta kjósa miklu fleiri þannig, helst ekki færri en 10. - Nú skilst mjer, að fyrirkomulagið sje ekki lengur nógu „conservativt“. Hitt er raunar haft að yfirvarpi, að spara eigi kjósendum fyrirhöfn með því að hafa báðar kosningarnar í einu. Vitanlega er það haft bak við eyrað, að sá flokkur, sem mest bolmagn hefir í landinu, geti hagnast um fáein atkv. með þessu móti. Kannske er búist við rífari þátttöku í almennum kosningum en í landskjörinu einu, og á því ætlar íhaldið að græða. En jeg er ekki alveg viss um, að íhaldinu gangi þarna alt að óskum. Það getur verið, að sú alda, sem skolaði íhaldinu þangað, sem það nú er komið, sje þegar byrjað að falla. Þá verða þessar tillögur þeim ekki svo mjög í hag, sem þeir nú búast við. Viðvíkjandi því að breyta stjórnarskránni út af varamönnunum viðlandskjörið, þá skilst mjer, að það sje óþarft. Eftir mínu viti er orðalag stjórnarskrárinnar alls ekki því til fyrirstöðu, að þeir, sem ekki komast að, geti allir verið varamenn og megi taka sæti á þingi, meðan nokkur er eftir. 28. gr. stjórnarskrárinnar getur ekki haggað þessari skoðun og síðasta málsgr. 29. gr. styður hana heldur. En það er rjett, að kosningalögin taka af öll tvímæli um þetta, því að þau segja, að varamenn skuli ekki vera fleiri en aðalmenn. Og eftir kosningalögunum mátti auðvitað til að láta fara fram landskjör á einum manni síðastl. haust. En svo sem jeg sagði, er stjórnarskráin því engan veginn til fyrirstöðu, að kosningalögunum verði breytt um þetta atriði. Það þyrfti ekki annað en fella niður orðið „jafnmarga“ í 73. gr. kosningalaganna frá 1915 og gera þá kröfu til þeirra, sem bæru fram lista, að þeir hafi á þeim jafnmörg þingmannsefni til vara eins og þeir hafa aðalmenn. Með því móti væri mjög eðlilegt að skýra ákvæði stjórnarskrárinnar, að „varamenn skulu vera jafnmargir“ eins og þingmenn á hverjum lista. - 28. gr. stjórnarskrárinnar byrjar á að tala um þann möguleika, að þm., kosinn í sjerstöku kjördæmi, falli frá á kjörtímabilinu, og segir, að þá eigi kosning fram að fara. Síðan er talað um, hvernig fari, ef landsk.þm. fellur frá, og er þar hvergi minst einu orði á, að kjósa skuli í stað hans. Það eina, sem sagt er, er, að varamaður eigi að taka sæti hans. Af þessu sýnist mjer sú ein ályktun verða dregin, að þingmenn skuli undir þessum kringumstæðum kjósa í sjerstökum kjördæmum, en ekki í landskjöri. Enda hefi jeg hvergi í stjórnarskránni sjeð gert ráð fyrir aukakosningum í landskjöri. - Ef farið er að rekja málið sögulega, þá get jeg fallist á, að ákvæði stjórnarskrárinnar 1915 mátti skilja svo, að enginn listi fengi fleiri varamenn en aðalmenn. En orðalag núgildandi stjórnarskrár finst mjer miklu fremur benda til þess, að ekki þurfi að takmarka tölu varamanna, ef kosningalögunum væri breytt svo, sem jeg talaði um. - Það væri e. t. v. einnig rjett að fella niður úr þeim lögum þau ákvæði, þar sem talað er um, að kjósa þurfi aukalega í landskjöri. Mergurinn málsins er sá, að hægt er að ná aðaltilgangi 5. gr. þess frv., sem hjer liggur fyrir, með því einu að breyta kosningalögunum. Aðeins verður ekki hægt að láta þetta rjettlæti ná til Reykjavíkurþingmanna án stjórnarskrárbreytingar. Hæstv. forsrh. sagði í dag, að engin stjórn mundi fara að gera þá lögskýringu, sem jeg hefi hjer verið að tala um. Má vel vera, að það sje satt og rjett, en þar fyrir gæti Alþingi leyft sjer það. - Því sýnist mjer þessi breyting á stjórnarskránni ekki svo afaráríðandi, að ekki megi láta hana eiga sig. Þá eru komnar fram brtt. frá einstökum hv.þm., svo sem um það að fella niður landskjörið og fækka ráðherrum. Flm. eru ekki enn farnir að mæla fyrir þessum till., svo að rjettast væri að geyma sjer að mestu að ræða um þær í bili. En jeg vil benda á, að mjer sýnist brtt.háttv. 2. þm. Rang. (EJ) ekki vera annað en snoppungur á landsstjórnina. Þar er auðsjáanlega litið svo á, sem hæstv. stjórn sje ekki í sem bestu samræmi við stjórnarskrána með því að hafa aðeins tvo ráðherra. Hv. þm. reynir þannig að leiðrjetta það, sem hans heittelskaða stjórn hefir vangert, og verð jeg að vera honum alveg sammála um, að það er fullkomið stjórnarskrárbrot að hafa aðeins tvo ráðherra. Það skiftir ekki máli, þótt fordæmi sje fyrir þessu. Það er jafnólöglegt samt. Ef hæstv. stjórn vildi nokkuð leiðrjetta í stjórnarskránni, þá var sjálfsagt að taka þetta atriði fyrst. Hv. 2. þm. Rang. vill auðvitað láta líta svo út, sem þessi till. sje fram borin til sparnaðar, en ekki til þess að bjarga stjórninni. Það verður nú samt lítill sparnaður að þessu, ef ráðherrarnir bæta við sig, þó ekki sje nema hálfum launum þriðja ráðherrans. Það má kannske segja, að þeir hætti því, ef þetta ákvæði kemst inn í stjórnarskrána, því að þá hafa þeir ekki lengur heimild til þess. Jeg get ekki látið niðurlagsorð mín vera önnur en þau, sem jeg sagði við 1. umr. þessa máls, að eigi á annað borð að fara að breyta stjórnarskránni, þá tel jeg, að það verði að gerast þannig, að lýðræðið njóti sín betur en eftir þeirri stjórnarskrá, sem nú gildir. Breytingum í afturhaldsáttina get jeg ekki fylgt. Annars álít jeg þetta mál, eins og það liggur fyrir nú, aðeins vera kosningaleik hjá stjórnarflokknum. Þeir eru hjer að leika sama leikinn sem þeir ljeku á þinginu 1924. Báðir þykjast vilja breyta sömu atriðunum í stjórnarskránni, en þó ekki alveg eins, aðeins til þess að vera ekki sammála og geta felt tillögur hvor fyrir öðrum. Að hjer stefni í sömu átt og 1924, ræð jeg meðal annars af því, að nú þegar er fram kominn fjöldi af brtt. við frv., en þegar svo er komið, þá eru feigðarmörkin augljós. Það skyldi því ekki fara svo, að stóru flokkarnir sálguðu öllum brtt. og svo frv. sjálfu á eftir, og þvæðu svo hendur sínar eins og Pílatus og þættust hvor í sínu lagi saklausir af þessum skollaleik, og kendu svo hvor öðrum um. Jeg vildi nú fyrir mitt leyti óska þess, að þessi yrði endir málsins og að þeir færu að ljúka þessu verki, þó ekki væri nema í sparnaðarskyni, því jeg sje eftir öllum þeim tíma og öllu því fje, sem fer í þessar óþörfu umræður, því það er víst, að forlög þessa máls eru þau, að verða moldað að þessu sinni.

Halldór Steinsson Jeg á hjer brtt. á þskj. 141, sem jeg vil leyfa mjer að fara um nokkrum orðum. Í stjórnarskrárfrumvarpi hæstvirtrar stjórnar eru miklar breytingar, sem jeg tel flestar til bóta. En úr því að farið er að hrófla við stjórnarskránni á annað borð, er ekki nema eðlilegt, að fram komi till. um breytingar á þeim ákvæðum hennar, sem ekki hafa reynst vel, því að stjórnarskrá eins lands á að vera sá helgidómur, sem þingin geti ekki hringlað með aftur og fram, hvenær sem þeim svo sýnist. Jeg hefði alls ekki flutt brtt. þessar, ef jeg hefði staðið einn um þær; jeg tel mig ekki svo óskeikulan, en jeg er þess fullviss, að að baki þeirra stendur fjöldi kjósenda um alt land. Upphaflega voru hinir konungkjörnu þm. taldir, og það með rjettu, nokkurskonar kjölfesta í þinginu, því að með fylgi þeirra gat stjórnin oftast trygt sjer valdið í þessari deild. En því var líka haldið fram, og það einnig með nokkrum rjetti, að þeir væru hemill á neðri deild þingsins, því að jafnaðarlega voru ekki valdir aðrir en vitrir, ráðnir og rosknir stjórnmálamenn í þessar stöður. Þegar svo landskjörnir þingmenn komu til sögunnar, var því sama haldið fram, og er haldið fram enn, að þeir ættu að vera kjölfesta í þinginu og draga úr ýmsum ágöllum mála frá Nd. En reynslan hefir sýnt, að þetta er ekki rjett, því að þótt í konungkjörnu sætin væru venjulega teknir bestu menn þjóðarinnar, þá hafa í landskjörnu sætin verið kosnir menn upp og niður, hvorki betri nje verri en þeir þjóðkjörnu. Ef þeir landskjörnu væru ein samfeld heild, sem stæði saman, og væru fyrir utan alla pólitíska flokka, þá væri sönnu nær að tala um, að þeir mynduðu festu í þinginu. En það kemur ekki til eins og nú er ástatt, þegar þeir eru allir sitt af hverju sauðahúsi og eru svo sundurleitir í skoðunum, að óhætt mun að fullyrða, að ekkert það mál, sem nokkru hefir skift, hefir verið borið fram í þessari deild síðan 1916, sem hefir haft fylgi þeirra allra. Þeir hafa altaf skifst í flokka eins og hinir þjóðkjörnu og verið hver upp á móti öðrum. Alt þetta tal um festu hinna landskjörnu er því marklaust hjal á engum rökum bygt. Jeg hefi aðeins heyrt eina frambærilega ástæðu gegn því að afnema landskjörið. Á hana var bent í dag af hv.frsm. meiri hl. (JóhJóh), sem sje þá, að landskjörið gæti að dálitlu leyti bætt úr hinni ranglátu kjördæmaskiftingu. En þetta eru svo litlar umbætur, að það má segja, að það sje eins og „götótt bót á götótt fat“. Úr göllum kjördæmaskiftingarinnar verður aldrei bætt, svo að alment rjettlæti fáist, nema þá því aðeins, að henni verði breytt til stórra muna. Aðalástæðan fyrir því, að jeg flyt þessar brtt., er sú, að jeg tel fyllilega nægilegt fyrir þjóð, sem ekki hefir fleiri en 100 þús. íbúa, að hafa 36 þm., því að reynslan er margbúin að sýna það og sanna, að fjölmennar ráðssamkomur starfa á engan hátt betur en þær, sem fámennari eru. Og ef kjördæmaskipuninni verður breytt, þá er það mín skoðun, að ekki eigi að breyta henni á öðrum grundvelli en þeim, að þingmennirnir verði ekki fleiri en 36. Hæstv. forsrh. talaði um, að það væri ósamræmi í till. mínum, að jeg geri ráð fyrir, að breyta megi tölu þm. með einföldum lögum. Þetta gerði jeg með það fyrir augum, að þær ástæður gætu verið fyrir hendi, t. d. svo mikil fólksfjölgun í landinu, að fjölga þyrfti þingmönnum, þó jeg búist við, að ekki komi til þess í bráðina. Þá er sparnaðarhlið þessa máls ekki svo lítilvæg. Um hana er jeg ekki samdóma hv. 4. landsk. (MK). Hann gerði svo lítið úr kostnaðinum við landskjörið, að allir hinir 6 landskjörnu þm. myndu ekki kosta þjóðina meira en ca. 10 aura á hvert mannsbarn í landinu. Jeg held nú, að ekki þurfi mikinn reikningsmann til þess að sýna honum fram á, að þar skjöplast honum herfilega. Sje nú gert ráð fyrir, að menn þessir eigi heima úti á landi, þá kostar þó þingseta þeirra árlega 14–15 þús., sem sparast myndu við afnám landskjörsins. Þá er ekki óverulegt atriði, hversu mikið kosning þessara manna kostar þjóðina; þannig taldist einum flokksbróður hv. 4. landsk. svo til á þinginu 1924, að kosningaumstangið við að koma aðeins helmingi þeirra á þing myndi kosta þjóðina um 70 þús. kr. Þar yrði því ekki um lítinn sparnað að ræða. Í þriðja lagi má nefna það, sem umræðurnar styttast, og sparnað þann, sem þar af leiðandi verður á prentunarkostnaði Alþt., því ekki er hægt að halda því beinlínis fram, að þessir þm. þegi altaf á þinginu. Og þó ekki sje gert ráð fyrir meiri mælgi hjá þeim en í meðallagi, - sem jeg skal þó ekkert segja um, að rjett sje áætlað -, þá styttast þó umr. og þingtíminn um sjöunda part. Það verður því nær að áætla kostnaðinn 100 þús. en 10 þús. kr., og þá eru þeir landskjörnu þó altaf orðnir einnar krónu virði á hvert nef í landinu. Annars skal jeg taka það fram, að þó mjer dyljist ekki, að hagnaðurinn við afnám hinna landsk.þm. sje æðimikill, þá hefði mjer ekki komið til hugar að flytja þessa brtt., ef jeg hefði getað komið auga á nokkuð verulegt gagn af þessu landskjörsfyrirkomulagi. En hjer er ekki um neitt slíkt að ræða. Hæstv. forsrh. sagði, að eftir reynslunni frá 1924 myndu þessar tillögur mínar vekja sundrung í málinu og verða því að falli. En jeg er ekki viss um það, því að nú eiga margir aðrir sæti í deildinni en áttu þá. En hvað um það. Jeg lít svo á, að þegar maður hefir einhverja fasta og óbifanlega skoðun, þá eigi maður að láta hana koma fram, án tillits til þess, hvort hún sigrar í það skiftið eða ekki. Og þó að þessar till. falli í þetta sinn, þá er jeg viss um, að þær verða bornar fram síðar og sigra þá. Þá sagði hæstv. ráðh., að brtt. í frv. stjórnarinnar um landskjörið væru eðlilegri en mínar. Jeg játa fúslega, að þær sjeu til dálítilla bóta, en jeg tel langt frá, að þær nái sama tilgangi. Jeg þykist nú hafa sýnt fram á, að þetta landskjörsfyrirkomulag sje óþarft, og jeg vænti þess, að landsk.þm., þó að þeir hafi aldrei staðið saman fyr, þá geri þeir það nú og fylki sjer utan um þessar till., til þess að sýna svona rjett fyrir andlátið, að þeir geti þó einu sinni staðið saman. Bættu þeir á þann hátt dálítið úr því festuleysi, sem því miður of oft hefir ríkt meðal þeirra.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. frsm. minni hl. (IP) bar það upp á mig, að jeg hefði viðurkent, að lenging kjörtímabilsins væri skerðing á rjetti kjósendanna. Jeg sagði, að það væri álitamál, hvort nokkuð væri rjettara að kjósa til 4 ára heldur en til 6 ára, og að á móti lengingu kjörtímabils hinna kjördæmakjörnu kæmi þá aftur stytting kjörtímabils hinna landskjörnu. Annars held jeg, að alstaðar sje álitið, að kosningarrjetturinn sje jafn, hvort heldur kosið er til 3 eða t. d. 7 ára. Þannig er t. d. kosið til 7 ára í Englandi, en í mörgum öðrum löndum til 3 eða 4 ára. Lengd kjörtímabilsins fer altaf eftir því, hvað þjóðunum sýnist rjettast og hentugast fyrir löggjafarstarfsemina. Jeg held því, að hvað kosningarrjettinn snertir, megi einu gilda, hvort kjörtímabilið er 4 eða 6 ár. Það hafa fleiri en núverandi stjórn og Íhaldsflokkurinn látið sjer detta í hug að hafa þing annaðhvert ár og 6 ára kjörtímabil. Má þar til nefna tvo Framsóknarflokksmenn, sem báru fram brtt. við stjórnarskrárfrumvarpið á þinginu 1924. Fóru þeir fram á í till. sínum, að þing væri einungis háð annaðhvert ár og að kjörtímabilið væri lengt upp í 6 ár. Þetta voru þeir hv.þm. A.-Húnv. (GÓ) og hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Í brtt. þeirra var líka farið fram á að afnema landskjörið, og fyrir afnámi þess voru færðar fram hinar sömu ástæður og nú, hversu mjög það væri kostnaðarsamt, og sló hv. 1. þm. Eyf. fram þeirri áætlun, að það myndi kosta 20–30 þús. kr. að koma hverjum einum þessara manna á þing. Hjá þessum kostnaði er sneitt með uppástungum stjfrv., að láta kosningar til landskjörs fara fram á sama tíma og almennar kosningar. En þá er samt eftir heimildin til að fjölga þm. aftur upp í 42, og jeg er ekki í nokkrum vafa um það, eins og öllu til hagar, að þá verður sú heimild notuð þegar í stað. Jeg er ekki að vekja deilur með því að sýna, á hverju jeg byggi það, en menn geta litið á atkvgr., sem fram fór í Nd. nýlega, en hún var um frv., sem borið var fram til þess að útvega Hafnarfjarðarkaupstað þingfulltrúa, er hann ekki hefir nú, en það eru slíkar kröfur frá mörgum kjördæmum, sem erfitt er að standa á móti, svo framarlega sem þess er krafist að gefa öllum jafna möguleika, og held jeg því, að sparnaður við afnám landsk.þm. muni ekki nást. Jeg ætla ekki að ræða það við hv.frsm. minni hl., hvaða horfur sjeu til samkomulags, en mjer þykir það undarlegt, að hv.þm. skuli vera að bjóða mjer hnífakaup á 4. og 5. gr. Mjer þykir það undarlegt, að þeir skuli hafa nokkuð á móti 5. gr., því að jeg held, að í henni felist sú ein leiðrjetting, sem allir eru sammála um að gera. Háttv. 5. landsk. (JBald) var nú mótfallinn stjórnarskrárbreytingu yfir höfuð, og sjerstaklega því aðalatriði að hafa þing einungis annaðhvert ár, og mjer kom það ekkert á óvart frá þeim hv.þm. Hann kallaði þetta afturhald. Það má vel fyrir mjer. Það eru þá, svo að jeg hafi eftir orð eins látins merkismanns á þingi, „bæði íhöldin“, sem eru nokkuð sammála um þessa tegund afturhalds. Þesskonar „slagorð“ verða ljett á þeim metum, sem ætlað er að vega röksemdir. Þá talaði hv.þm. um, að þessar breytingar, sem farið er fram á á landskjörinu, væru stefnubreytingar. Jeg skal ekki segja um það; það kann vel að vera, að það hafi vakað eitthvað annað fyrir þeim mönnum, sem settu á sínum tíma ákvæðin um landskjörið inn í stjórnarskrána, eitthvað annað en það, sem eftir stendur, ef uppástungur stjórnarinnar eru samþyktar. En ef eitthvað annað hefir vakað fyrir þessum mönnum, þá held jeg, að reynslan sje búin að sýna, að það hafi ekki náðst. Jeg held, satt að segja, að þegar ákvæðið um landskjörið, eins og það er nú, var sett í stjórnarskrána, þá hafi menn fullmikið verið að rýna í að líkja eftir því, sem áður hafði verið um þá konungkjörnu, og þó hefir, eins og sýnt hefir verið fram á með umræðunum, mistekist að ná þeirri sömu þýðingu fyrir þingið og löggjafarstarfsemina, sem því kjöri var ætlað að hafa. Þá var hv. 5. landsk. eitthvað að tala um það, að stærsti þingflokkurinn myndi geta haft einhvern hagnað af þeirri breytingu, sem hjer er stungið upp á. Það held jeg, að ómögulegt sje að staðhæfa neitt um, svona alment. Jeg skal játa það, að atkvæðatölur geta staðið svo, að stærsti flokkurinn fái einu þingsæti fleira með því, sem stjórnin stingur upp á, heldur en því, sem nú er. En það getur líka farið svo, að hún fái einu færra heldur en með núgildandi fyrirkomulagi, svo að jeg held, hvað stærsta flokkinn snertir, að ómögulegt sje að staðhæfa neitt um það, hvort hann hefir vinning eða halla af þessari breytingu. En það er annað, sem hægt er að sjá, að sex manna kosning í einu hefir umfram tvenna þriggja manna kosningu, og það er það, að flokkur, sem er svo lítill, að hann getur ekki komið að manni við þriggja manna kosningu, hann getur þó ef til vill fengið möguleika til að koma að manni við sex manna kosningu. Yfirleitt held jeg, að óhætt sje að fullyrða, að fyrir þann flokk, sem minstur er og getur komið til greina við landskjör, er það heldur vinningur að hafa 6 manna landskjör; en jeg legg þó ekkert upp úr þessu, því að það er enginn vinningur fyrir mig að hlynna að litlu flokkunum. En það verður betur fullnægt þeirri hugsjón, sem liggur til grundvallar fyrir hlutfallskosningu, að tilhögunin geri litlum flokki, sem á nokkur ítök hjá þjóðinni, það mögulegt að koma fulltrúa á þing. Jeg held yfirleitt, ef litið er á málið frá þeirri hugsjón, sem liggur til grundvallar hlutfallskosningunni, þá næst hún betur með því að kjósa sex menn í einu heldur en ef kosið er í tvennu lagi og þrír menn kosnir í hvort sinn. Eins og nú er, tel jeg litla ástæðu til að fara út í það, sem hv.þm. sagði um kosningalögin og 28. gr. stjórnarskrárinnar, en það er varasæti landsk.þm., sem jeg tel alveg sjálfsagt að verði lagfært, svo framarlega, sem nokkur stjórnarskrárbreyting verður samþykt, sem jeg eindregið vil gera ráð fyrir. Hv. þm. var þarna með lögskýringar, sem ekki ná neinni átt, en kannaðist þó við það, að í kosningalögunum stæði, að varamenn ættu að vera jafnmargir og aðalmenn, og sagði, að þá nægði að breyta kosningalögunum; háttv.þm. hafði yfir eina málsgr. úr stjórnarskránni, en gætti þess ekki að halda nógu lengi áfram. Í 28. gr. stjórnarskrárinnar, þar stendur um landskjörið: „... en varamenn skulu vera jafnmargir og þingmenn, kosnir hlutbundnum kosningum um land alt, enda kosnir á sama hátt og samtímis“. - Stjórnarskráin segir nú einu sinni, að varamennirnir skuli vera jafnmargir, og það er einu sinni búið að slá því föstu eftir rannsókn, að það þyki ekki rjett að sniðganga þetta ákvæði stjórnarskrárinnar, þannig að líta svo á, sem fleiri menn á listanum geti þá skoðast sem varamenn en þeir aðalmenn, sem kosnir voru á listanum, af því að það stríðir á móti þessari grein stjórnarskrárinnar. Frá þessu verður ekki komist á annan hátt en að breyta stjórnarskrárgreininni, og sú skýring, sem hv.þm. heldur fram, að stjórnin megi ekki brjóta stjórnarskrána, en að þingið geti gert það með lagasetningu, það held jeg, að fái heldur fáa áhangendur. Þó að það komi ekki málinu við, þykir mjer rjett að taka það fram, að hv. 5. landsk. hafði auðsjáanlega alveg misskilið brtt.hv. 2. þm. Rang., er hann sagði, að sá hv.þm. liti svo á, að ráðherrar gætu ekki verið tveir eftir núgildandi stjórnarskrá. En þetta er misskilningur. Það kom alveg skýrt fram hjá hv. 2. þm. Rang., að hann áleit ekki nægilega tryggingu fyrir því, að ráðherrar yrðu ekki endrum og sinnum hafðir fleiri en tveir, en hinu bar hann ekkert á móti, að það væri leyfilegt að hafa þá tvo. Loks vil jeg mótmæla þeim ummælum hv. 5. landsk., að flutningur þessa frv. sje nokkur leikur af hálfu stjórnarinnar eða hennar flokks. Jeg hefi látið það í ljósi hjer áður, að það er eindreginn ásetningur stjórnarinnar að gera alt, sem í hennar valdi stendur, til þess að þær stjórnarskrárbreytingar, sem hún veit, að mikill þorri kjósenda óskar eftir, komist í gegnum þingið, og þær aðrar lagfæringar, sem eru sjálfsagðar, ef breytingar verða gerðar á annað borð, og jeg hefi enga ástæðu til að ætla annað en að þetta muni takast.

Guðmundur Ólafsson Jeg hefi nú ekki talað fyr í þessu máli. Það urðu talsverðar umr. um það við 1. umr., en þá þagði jeg, eins og jeg geri oftast, en nú get jeg ekki stilt mig lengur um, af því að mikið er búið að segja um þetta mál, og sumt undarlegt, að taka til máls. Ætla jeg þá fyrst að víkja ögn að sjálfu frv. og aðalbreytingunum á því, sem sjálfsagt eru engum mjög ókunnugar, því að það hefir ætíð verið aðaltakmarkið, reglulegt þing aðeins annaðhvert ár, og það er eins í þessu stjórnarskrárfrv., sem hjer liggur fyrir, en það er bara hnýtt aftan við 18. gr. nú, þar sem sagt er, að þingið komi saman annaðhvert ár, að með lögum megi ákveða, að þing skuli koma saman árlega. Svo er lenging kjörtímabilsins, úr 4 í 6 ár, en aftan við það er einnig hnýtt, að með lögum megi líka breyta þessu aftur í 4 ár. Mjer finst, að ekkert frv. hafi borið það ljósara með sjer en þetta frv. gerir, að það er ekki sjerlega mikil alvara á bak við það, því að það er búið að fá reynslu fyrir því, að það er æðimiklu erfiðara að breyta stjórnarskránni heldur en öðrum lögum, svo að það, sem einu sinni kemst inn í hana, stendur lengur en almenn lög. En þarna er varnaglinn sleginn, svo að þarna skuli þó vera hægt að hringla aftur á bak og áfram með þessi ákvæði. Jeg hefði nú ekki tekið eins hart á þessu og jeg geri, ef þetta fyrirkomulag, sem nú er farið fram á, hefði ekki verið reynt áður og gefist sæmilega. Jeg er hissa á, að hvorugur hluti nefndarinnar skuli hafa minst á þetta, og jeg tek það svo, að þeim sje sama, hvort þessu ákvæði verður slept eða ekki, en mjer finst það miklu máli skifta, og þegar það bætist við, sem hæstv.forsrh. sagði við 1. umr., að þótt breyting yrði gerð á þessu þingi, þá gæti ekki komið til mála, að hún kæmi í raun og veru til framkvæmda fyr en árið 1932. Jeg býst helst við, að það þyrfti aldrei að fara eftir því, að það yrði aldrei reynt að hafa þing aðeins annaðhvert ár, ef þessu má breyta með almennum lögum. Það er nú ekki samt svo, þótt jeg telji þetta stóran galla, að jeg muni ekki greiða frv. atkv.; það getur líka verið, að einhver komi með brtt. um þetta við 3. umr., en jeg tel það stóran ókost hjá hæstv. stjórn að koma með þessi ákvæði og sýna algert áhugaleysi hennar fyrir framgangi málsins. Það var sagt af hæstv.forsrh. við 1. umr. þessa máls, að þær till., sem hv.þm. Snæf. (HSteins) ber fram nú, hefðu á þinginu 1924 drepið frv. Jeg skildi ekki hæstv. ráðh. þá, og hygg, að það takist ekki öllu betur, þó að menn fari að lesa þingtíðindin frá því þingi. Jeg man ekki betur en að fremur litlar umr. yrðu þá um þær, og breytingarnar náðu þá samþykki deildarinnar. Þá vil jeg aðeins víkja nokkrum orðum til hv. 4. landsk. (MK), sem náttúrlega, eins og nú átti við, stóð upp og talaði á móti niðurlagningu landsk.þm. Jeg skal ekki tala um virðinguna á þeim, því að það er hv.þm. Snæf. búinn að gera, en þótt hv.þm. (MK) virði þá lágt og sparnaðinn við þinghaldið, ef þeir væru lagðir niður, þá gerði hv.þm. þó kostnaðinn við þá 1 kr. á mann og kostnaðinn við þinghaldið 2 kr. á mann, og jeg býst nú við, að þeim, sem þannig reikna, þyki hjer um lítinn sparnað að ræða, og margir eru sjáanlega ergilegri á svipinn, þegar verið er að tala um að spara eitthvað, heldur en þegar þeir eiga að samþykkja lán eða ábyrgðarheimildir. En jeg er nú svo gerður, að þótt ekki sje nema um tugi þúsunda að ræða, að jeg álít, að menn þurfi ekki að blygðast sín fyrir að vera með því, ef hægt er að skaðlausu að spara slíkar upphæðir. Þá sagði hv. 4. landsk., að það virtist svo, sem allar þessar þingmálafundargerðir, sem hingað eru sendar, væru gerðar í sömu verksmiðjunni og að lítið væri að marka, sem þar stæði. Það er þá víðtækari verksmiðja en jeg þekki til; segjum, að það komi þingmálafundargerð austan úr Múlasýslu og önnur svipuð fundargerð norðan úr Strandasýslu, og ýmsum kjördæmum á milli þessara staða. Það er þá verksmiðja, sem nær yfir mikinn hluta landsins, og naumast líklegt, að kjósendur fái sömu fræðslu í allri þessari víðlendu verksmiðju. En ef svo er, þá er það náttúrlega gott og blessað, ef fræðslan ber víða eða alstaðar góðan árangur, en ef ekki er hægt að taka tillit til þess, sem þingmálafundir segja um þetta atriði, þá held jeg, að það verði heldur ekki hægt í því, sem þeir segja um önnur mál. Svo tók jeg eftir því, þegar hæstv. ráðh. var að svara þessum hv.þm. við 1. umr. frv., sem reyndar hafði sömu skoðun og hv. 5. landsk., að vilja engar stjórnarskrárbreytingar, þá sagði hann, að hv. 4. landsk. væri alveg á móti breytingum og að það væri heiðarlegt. Jeg vona, að hæstv. ráðh. hafi ekki átt við það, að þeir, sem vildu breytingar, væru óheiðarlegir.  (Forsrh. JÞ: Nei, nei)  . Lakast er, eins og jeg áður hefi tekið fram, að búast má við, að altaf sje verið að hringla með þetta, ef þetta með almennu lögin verður látið standa í frv. Hv. 5. landsk. var að tala um kosningarrjettinn hjá stærri flokkunum og aðrar breytingar þeirra við stjórnarskrána, að það væri aðeins leikur. Hv. þm. (JBald) er nú farinn að taka þátt í leiknum líka, svo að það má segja, að þetta sje auðlært, þegar þessir tveir unglingar jafnaðarmenskunnar geta hermt þetta eftir. Þá eru örfá orð, sem jeg vildi segja um ræðu hv. 2. þm. Rang. Hv. þm. (EJ) kom með brtt. um það, að ráðherrar skyldu vera tveir. Jeg hefi, satt að segja, altaf fylgt því og álitið það alveg nóg, að ráðherrar væru tveir, svo að það er undarlegt, að slík breyting skuli ekki hafa komið í stjfrv., þar sem nú eru aðeins 2 ráðherrar. En það þykir mjer óviðkunnanlegt, að hv.þm. hafði það fyrir niðurlagsorð í ræðu sinni, að sjer stæði á sama, þó að þetta verði ekki samþykt, en jeg kann illa við það að koma með brtt. og láta sjer svo standa á sama, þótt hún verði ekki samþykt. Það hefir kannske verið búið að vara hv.þm. (EJ) við um það, að hann yrði kannske að greiða atkv. á móti sinni eigin till., til þess að hún fjelli. Annars gleður það mig, af því að jeg var dálítið við riðinn brtt.hv.þm. Snæf., að hann talaði hispurslaust fyrir þeim og að hv.þm. (HSteins) ætlar ekki að draga sig til baka, heldur halda fast við þær, þar til þær eru komnar út úr deildinni.

Magnús Kristjánsson Jeg þarf ekki að svara miklu þeim háttv.þm., sem síðast settist niður og eiginlega var að gefa í skyn, að áætlun mín um sparnað við þingafækkun myndi ekki vera á miklum rökum bygð. En jeg varð ekki var við, að háttv.þm. kæmi með neinar tölur, sem sönnuðu hið gagnstæða, og jeg hygg líka, að það væri erfitt. En það er eitt, sem mig furðar á hjá þessum meiri háttar sparnaðarmanni, úr því að altaf er verið með breytingar á þessu máli, að þeir skuli ekki koma með brtt. um það, að þingmenn skuli starfa alveg endurgjaldslaust. Það væri virðingarvert, og gæti jeg líklega fylgt henni, því að jeg get ekki sjeð annað en að það sje mjög auðvirðilegt að vera að ala upp í þjóðinni þann hugsunarhátt, að þm. sjeu einmitt auðvirðilegustu sníkjudýrin á landinu, og vera að telja eftir þeim þau smánarlaun, sem þeim eru boðin. Jeg veit, að það eru einstakir þm. sjálfir, sem gera mest að því að ala þennan lúalega hugsunarhátt upp hjá fólki, og svo geta þeir fengið sig til að vera að vitna í þingmálafundargerðir víðsvegar af landinu um þetta. Svo vildi jeg segja fáein orð út af ræðu hv.þm. Snæf. Við erum að vísu nokkurnveginn sammála um eitt aðalatriðið. Þessi hv.þm. sagði, að hann hefði mesta tilhneigingu til að skoða stjórnarskrána sem nokkurskonar helgidóm, sem ekki ætti altaf að vera að hringla með. Um þetta erum við sammála, en það nær þá ekki öllu lengra; en það er þó altaf rjettara að breyta eitthvað í líkingu við það, sem maður talar. Það á alveg við þennan hv.þm., sem jeg sagði áðan, og jeg vona þá, að hv.þm. verði því fylgjandi, þegar það kemur fram, að þm. starfi endurgjaldslaust. Þessi hv.þm. ljet það mjög ótvírætt í ljós, að enn sem komið er væri ekki hægt að segja það, að það veldust nokkrir hæfileikamenn í landskjörið. Þetta getur náttúrlega verið mjög mikið álitamál, en jeg er nú þeirrar skoðunar, að það hafi ekki tekist svo illa til og að sumir þeirra verði að teljast með fremstu mönnum í landinu. Líti maður t. d. á, að hjer er það flokksmaður hæstv. stjórnar, sem talar, þá finst mjer, að það komi úr hörðustu átt, því að það gæti þó legið í þeim orðum nokkurskonar vantraust til hæstv.forsrh. (JÞ), því að hann hlýtur að taka þetta til sín eins og allir aðrir, og því eru mjer þessi orð hv.þm. óskiljanleg. Mjer datt í hug, að vonleysi lægi á bak við þetta, að þessi hv.þm. gæti ekki gert sjer von um að komast í slíka stöðu. Jeg vil þá minnast á rök hv.þm. fyrir því, að mínir útreikningar sjeu fjarri öllum sanni, hvað sá eiginlegi kostnaður við þessa 6 landskjörnu þingmenn sje mikill. Jeg vil halda því fram - geri ráð fyrir því - að hver þessara 6 manna beri úr býtum hjer um bil 1500 kr. fyrir þingstörf sín, og þar sem 5 þeirra eru búsettir hjer, þarf þeim engan ferðakostnað að reikna. En jeg geri ráð fyrir, að ferðakostnaður hins 6. fari ekki fram úr 600 kr. Þetta er þá ekki fjarri sanni. Og úr því að alt er talið eftir, sem varið er í þarfir þjóðarinnar við þessa stofnun, þá býst jeg við því, að það verði ofan á, sem frv. fer fram á. Verður þá enginn aukakostnaður samfara hinum landskjörnu, er þeir verða kosnir samhliða hinum kjördæmakosnu þingmönnum, svo að kostnaðurinn við hina fyrnefndu fer þá ekki að verða mikill. En þegar verið er að meta allan þennan kostnað, þá er aldrei minst á það, að nokkurt gagn sje að starfi þessara manna. Jeg veit ekki, til hvers verið er að halda þing, ef alt á að vera gagnslaust, sem þar er gert. En þetta liggur beint við að álykta út frá röksemdaleiðslu hv.þm. Snæf. Jeg skal víkja að því, af hverju jeg álít, að þeir menn, sem hafa haldið því fram, að núverandi fyrirkomulag sje það heppilegasta. Þeir hafa nefnilega komist að þeirri niðurstöðu eftir nákvæma athugun, að það væri mikill kostur, ef ætíð eru á þingi þingvanir menn. Það var því alveg rjett hugsun, sem lá til grundvallar því, að landskjörnu þingmennirnir væru ekki háðir þingrofi, því að svo gæti farið, að væri mikill fjöldi nýrra þingmanna í Nd., að þeir yrðu of framgjarnir og unggæðislegir. Þá væri ekkert lakara, þótt í þessari deild væri einhver fyrirstaða, svo að ekki yrði farið ógætilega. Annar kostur við landskjörið, sem ekki verður neitað, er, að þeir kjördæmakosnu eru um of bundnir við hin þrengri svið, sem hagsmunir kjósendanna skapa. Með landskjörinu er bætt úr þessu; hinir landskjörnu eru óháðari og geta fremur litið á hag þjóðarinnar í heild heldur en kjördæmakosnu þingmennirnir gera. Því að eðlilegt er, að framkoma þeirra ef til vill mótist nokkuð af hagsmunum kjördæmanna. Þetta er ekki óverulegt atriði. Jeg skal ekki fara lengra út í þetta. Jeg hefi gert grein fyrir því, að kostnaðaráætlun hv.þm. Snæf. er fjarri öllum sanni. Þetta atriði gerir það að verkum, að jeg get ekki verið sammála honum um, að afturför sje að fyrirkomulagi því, sem nú gildir. Annars skal jeg geta þess, að mig furðar satt að segja ekkert á því, þótt hv.þm. Snæf. hafi borið fram þessa till., því að hún er, eins og frv. í heild sinni. í afturhaldsáttina. Þessi hv.þm. er að mínu áliti sú sannasta mynd af íhaldinu, sem hægt er að hugsa sjer. Jeg skoða þessi ummæli alls ekkert móðgandi fyrir hv.þm. Jeg segi það honum ekki til lasts.  (Forsrh. JÞ: Auðvitað til lofs)  . Látum svo vera, en mjer dettur í hug Þórólfur bægifótur, sem var Snæfellingur, og þá líklega kjósandi hv.þm., hefði hann verið uppi nú. Hann var sæmilegur maður framan af, en fór versnandi með aldrinum, og kvað svo ramt að, að vandræði hlutust af. Þannig er því farið með hv.þm. Snæf. Honum var komið fyrir í forsetastól til þess að þegja, en það hefir ekki reynst tryggilegt. Og hvernig sem frá Þórólfi var gengið, þá kom hann upp aftur. Þetta má auðvitað taka sem spaug, en getur þó verið nokkur alvara. Ef þetta þykir ofmælt, ætla jeg að reyna að færa orðum mínum stað með því að segja, að þessum hv.þm. hafi ekki tekist að hefja kjósendur sína á hátt stig menningarlega, úr því að þeir hafa enn ekki fundið ástæðu til að breyta um þm. Reyndin hefir orðið sú, að þeim hefir ekki þokað mikið áfram á framfarabrautinni, heldur hefir þar ríkt mikil kyrstaða. Og þar sem hv.þm. er þarna mikils ráðandi maður, mun hann eiga að nokkru leyti sök á því.

Einar Jónsson * Jeg er lítið gefinn fyrir að vilja grenslast eftir því, hvernig menn ætla að greiða atkvæði. Mig furðar nokkuð á því, ef svo skyldi fara, að ekki kæmust fram þær brtt., sem mestu varða og sjálfsagðastar eru og mest er óskað eftir. Því að það er kunnugt, að það, sem brtt. mínar fara fram á, er áhugamál þjóðarinnar. Mig grunaði nú reyndar, að ýmislegt væri haft á móti þeim, en hitt þótti mjer lakara, að hæstv.forsrh. sagði, að brtt. mínar ættu ekki heima í stjórnarskránni, heldur ættu þannig lagaðar breytingar betur við í sjerstökum lögum. Það getur vel verið, en jeg get ómögulega látið sannfærast um, að þær geti ekki átt heima í stjórnarskránni. Og þótt sú leið væri tekin að hafa þetta í sjerstökum lögum, þá væri það ekki eins einhlítt og ef það væri í sjálfri stjórnarskránni. Að hana megi skilja svo, að ráðherrar skuli tveir, það fæ jeg ekki skilið, því að í stjórnarskránni er gert ráð fyrir fleirum en tveimur, t. d. í 12. gr., þar sem talað er um, að konungur geti haldið ríkisráðsfund með einum ráðherra utan Íslands, og í 13. gr., þar sem talað er um, að ráðherrafund skuli halda, er einhver ráðherranna óskar að bera þar upp mál. Einnig í 14. gr., þar sem talað er um það, að forsætisráðherra beri upp mál fyrir hönd hinna ráðherranna. Þannig er þetta á fleiri stöðum í henni. Jeg álít því, að þetta eigi að ákveðast í stjórnarskránni sjálfri. Það gæti nægt að hafa það í sjerstökum lögum, en öllu tryggara væri að hafa það í stjórnarskránni. Það er ekki eingöngu af sparnaði út af fyrir sig, sem jeg hefi komið fram með þessa till., heldur af því, að mjer hefir reynst svo, að þjóðinni sje það mikið áhugamál, að embættum sje fækkað, og þá sjerstaklega þeim, sem dýrust eru. Áhugi þjóðarinnar beinist mjög að því að hafa ekki nema einn ráðherra. En þeir, sem vilja það, álíta, að þá þyrfti að setja á stofn landritaraembættið aftur. En þá væri betra að hafa ráðherrana heldur tvo, því að landritaraembættið var ábyrgðarlaust með öllu, sem sjá má af því, að einu sinni, er landritari mætti f. h. ráðherra í þinginu, sagði hann, er úrlausnar hans var leitað, að embætti sitt væri hvorki fugl nje fiskur. Það er því ekkert undarlegt, þótt menn fýsi ekki að setja það á stofn aftur, enda þótt það gæti verið ráðherranum sjálfum mikill styrkur, ef í því sæti góður og gegn maður. Þótt jeg gangi út frá sparnaði með þessari till. minni, þá herðir einmitt þetta, er jeg nú hefi nefnt, mikið á mjer með því að framfylgja þessari till., og sparnaður er það að afnema heilt ráðherraembætti og koma þannig í veg fyrir, að helmingur ráðherralauna gangi til hvors ráðherra, þegar þeir eru tveir, en það er eðlileg afleiðing þess, að ekki er ákveðið, að þeir skuli aðeins vera tveir. Og þar sem við nú erum svo hepnir að hafa þá 2 menn í þessum embættum, sem geta afkastað þeim vel, þá eigum við að láta það nægja framvegis og vona, að við höfum altaf þá menn í þeim, sem geti afkastað störfum sínum með heiðri og sóma. Og það er mín skoðun, að embættin eigi að vera vel launuð, en starfið svo mikið, að það taki allan manninn. Og þótt menn álitu störf ráðherranna mikil, ef þeir væru aðeins tveir, þá er þess að gæta, að laun þeirra eru mjög há, svo að þetta fer saman við það álit mitt. Jeg tók það fram í dag, að jeg áliti, að svo framarlega, sem stjórnarskrárbreyting er gerð, þá á sjerstaklega að íhuga, hverjar breytingar eru þjóðinni kærastar, og reyna að koma þeim í gegn eitt skifti fyrir öll, en vera ekki að smákrota í stjórnarskrána, eða hafa hana sem eitthvert leikfang, sem hægt er að kasta á milli sín. Jeg vil leiðrjetta þann misskilning hv. 5. landsk. (JBald), að það sje snoppungur á stjórnina, að jeg kem með þessa till. Hann áleit, að það ætti að vera stjórnarinnar verk að koma með slíka till. sem þessa. Jeg hjelt, að það gæti alveg eins verið þingmannsverk, og mjer þætti í rauninni eðlilegt, að stjórnin, sem hlaðin er störfum og frekar mætti óska eftir fleiri mönnum sjer til hjálpar, hikaði við að koma með svona lagaða brtt., enda þótt hún væri slíkri tillögu samþykk, er fram kæmi frá öðrum. Þess vegna er það fremur þingmannsverk en ráðherra að koma fram með slíka till. Jeg vil auk þess leiðrjetta það, sem hv.þm. A.-Húnv. misskildi mig. Hann er nú altaf svo gáskafullur og skemtilegur, og mjer fanst hann ætla að auka á það bros, sem var um hann, með því að segja, að jeg væri svo undarlegur, að jeg lýsti yfir því, að mjer væri sama, hvað um brtt. mínar yrði. Þetta hefir hv.þm. misskilið. Það vill nú svo vel til, að jeg hefi skrifað þau orð, er að þessu lúta. Jeg sagði ekki að mjer stæði á sama, heldur sagðist jeg verða að láta mjer nægja þau úrslit, sem málið fengi, því að jeg byggist ekki við, að langar umr. breyttu afstöðu neins þdm. Nei, vissulega stendur mjer ekki á sama, hvað um brtt. mínar verður, því jeg álít þær ekki lítils virði, og þær eru í meira samræmi við það, sem svo margoft hefir verið látið uppi, svo að jeg hjelt, að þeir menn yrðu þeim hlyntir, sem áður hafa talið nauðsyn á slíkum aðgerðum. Og í þeirri von hefi jeg komið með þær, og mjer stendur því ekki á sama um þær. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Halldór Steinsson Hv. 4. landsk. (MK) og jeg höfum áður setið saman hjer í deildinni, og jeg sagði honum 1917, að honum væri ekki svarandi, vegna þess að ræður hans væru fullar af öfgum, útúrsnúningum og rangfærslum. Jeg get að vísu ekki alveg tekið eins djúpt í árinni nú, en það stappar nærri, að jeg geti sagt með sanni það sama um hans síðustu ræðu og jeg sagði þá. Hann sagði, að jeg og hv.þm. A.- Húnv. (GÓ) vildum telja eftir kaup þingmanna. Við komum hvergi nærri því Þarna er dæmi um rangfærslur þessa hv.þm.! Við viljum fækka þingmönnum, en hv.þm. heldur, að við með því sjeum að telja eftir þeim kaupið. Hann var að tala um, að þingmenn ættu að vinna kauplaust, en við myndum því mótfallnir. Nei, við skyldum vera fyrstir manna til að samþykkja það. Hann ætti því að koma með brtt. um það. Við hv.þm. A.- Húnv. myndum fylgja henni. Þá sagði hv. 4. landsk., að jeg hefði sagt, að ekki hefðu valist neinir hæfileikamenn til landskjörsins. Það hefi jeg aldrei sagt. En jeg sagði, að ekki myndu veljast meiri hæfileikamenn til landskjörs heldur en í hin þjóðkjörnu þingsæti. Þarna er einn útúrsnúningurinn enn, og ennþá verri en sá fyrri. Hann sagði, að þetta virtist benda á eitthvert vonleysi hjá mjer yfir að komast ekki í landskjörsstöðu. Jeg veit ekki, hvernig hann getur sjeð það. Mjer fanst jeg ekki lýsa svo glæsilega landskjörinu, að mig langaði nokkuð til þess að komast þar að. En það var einmitt þessi háttv.þm., sem orðinn var vonlaus um að komast í landskjörsstöðu, þar til nú, að honum tókst það með erfiðismunum. Það er því skiljanlegt, að hann geri ráð fyrir vonleysi hjá öðrum, og hann vill ógjarnan missa þennan sess, sem hann svo lengi hefir þráð. Þá fór hv.þm. að tala um kostnaðinn við landskjörið. En hann reiknaði auðvitað skakt, eins og við var að búast. Komu þar líka fram hjá honum öfgarnar, sem jeg mintist á áðan. Hann gerði nú fyrst og fremst ráð fyrir því, að allir hinir landsk.þm., eða að minsta kosti 5 þeirra, mundu verða úr Reykjavík.

Jeg miðaði við ástandið eins og það er

. Það þarf ekki að vera svo. Eru meira að segja líkur til þess, að það verði ekki framvegis. Og með allri virðingu fyrir Reykjavík álít jeg, að finna megi yfirleitt jafnhæfa menn úti um land til þess að taka að sjer landskjörsstöður. En samkvæmt því fjekk hann kostnaðinn aðeins upp í 1500 kr. En það er of lágt. Það er ekki of hátt reiknað, ef tekið er tillit til þess, að sumir þm. sjeu úr Reykjavík og aðrir utan af landi jöfnum höndum, að 2000 kr. komi á hvern þeirra. Kostnaðurinn við þingsetu þeirra verður þá um 11–12 þús. kr., og er þó tekinn hjer undan ýmislegur kostnaður annar. En þar var einmitt veiki punkturinn, sem hv.þm. treysti sjer ekki til að eiga við. Þann kost taldi hann helstan við landskjörið, að með því fengjust þingvanir menn. Ekki skal jeg neitt um það segja. En hingað til hefir það nú verið svo, að eins oft hafa hjer komið inn óþingvanir þm. Jeg get því ekki sjeð þennan kost. En ef 8 ára þingseta gerir menn þingvana, þá gildir það auðvitað alveg eins þá þjóðkjörna þm., sem endurkosnir eru. Ástæða þessi fellur því af sjálfri sjer. - Þá taldi háttv.þm. það kost, að hinir landsk.þm. þyrftu ekki að líta á hagsmuni einstakra kjördæma, en gætu horft í gleraugun fyrir alt landið. En jeg legg ekki mikið upp úr þessu, enda hefir reynslan sýnt annað. Þetta væri gott og blessað, ef hinir landsk.þm. stæðu utan við öll pólitísk bönd í þinginu. En þar sem þeir eru nú í hinum pólitísku flokkum, þá koma eiginleikar þessir ekki fram hjá þeim, eða geta að minsta kosti ekki notið sín. Háttv. þm. sagði, að till. mínar væru í afturhaldsáttina. Ef sparnaður er afturhald, þá eru till. mínar það auðvitað, og þá tel jeg mjer líka sóma að því að vera afturhaldssamur í þeim skilningi. Þá fór nú hv. 4. landsk. að tala um ýms óskyld efni. Mintist hann á draugagang í því sambandi og sagði sögu þar að lútandi. Ef það heyrir til að segja hjer sögur, þá get jeg líka sagt sögu af manni, er var góður flokksbróðir minn um nokkur ár. Loks sálaðist hann úr flokknum, en stuttu síðar skaut honum upp sem mögnuðum draug í öðrum flokki. Jeg veit, að hv.þm. þarf ekki frekari skýringar við til að vita, við hvern jeg á, og mun þá ekki hætta sjer út í fleiri draugasögur. Það er ekki viðeigandi í þessu sambandi að vera að draga Snæfellinga inn í umr., því að jeg get ekki sjeð, að þeir komi þessu máli við. Það var talað um kyrstöðu hjá þeim, eða að þeim þokaði ekkert áfram. Jeg verð nú að halda því fram, að jeg sje kunnugri Snæfellingum en háttv. 4. landsk., og jeg fullyrði, að þeir standa ekki á lægra menningarstigi yfirleitt en aðrir landsmenn. Þeir hafa jafnvel tekið meiri framförum en aðrir nú á síðari árum. Jeg ætla alls ekki að fara að þakka mjer það neitt sjerstaklega. En jeg veit, að til þeirra, eins og annara landsmanna, hafa komið menningarstraumar, sem þeir engu síður en aðrir hafa verið móttækilegir fyrir. Það er því ástæðulaust fyrir hv.þm. að ætla að slá sig til riddara á þeim. Jeg hygg, að heldur hafi gætt kyrstöðu í því hreiðri, sem 4. landsk.þm. hefir setið í undanfarin ár, og líklega hvorki landi eða þjóð til blessunar.

Magnús Kristjánsson Það eru aðeins örstuttar athugasemdir, sem jeg vildi gera. - Það fór sem mig grunaði, að hv.þm. Snæf. (HSteins) var ekki lengi að sanna mál mitt. Hann skýrði frá því umsvifalaust, að hann hefði notað óviðurkvæmileg og svívirðileg orð í minn garð. En við höfum nú oft elt grátt silfur saman, og eigum að líkindum enn eftir að gera það. Jeg legg því óhræddur undir dóm þeirra manna, sem þekkja okkur báða, hvor okkar sje meira í samræmi við það, sem sæmilegt má teljast. Háttv. þm. hefir ekki getað skilið, að líkingin, sem jeg tók, var sett fram í spaugi. En jeg verð nú að segja, að líkingin hefir ekki verið svo afleit. Jeg átti við drápgirni hv.þm. Hann er blóðþyrstur mjög, eins og berlega hefir nú komið fram. Þess vegna hefir líkingin, sem jeg tók, verið hárrjett og alls ekki út í loftið. - Jeg ætla svo ekki að fara meira út í það. Það vill svo vel til, að háttv.þm. hefir sannað það, sem jeg sagði í spaugi. Má jeg því vera ánægður með viðskifti okkar, eins og svo oft áður.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) Jeg átti ókvittaðar ofurlitlar sendingar frá hæstv.forsrh. (JÞ). Jeg varð fyrir nokkrum vonbrigðum hjá honum, því að hann vildi nú ganga frá því, sem jeg þóttist skilja á ræðu hans hjer í dag, að hann teldi æskilegt, að jeg lýsti því yfir, að jeg áskildi mjer rjett til þess að koma fram með brtt. við 3. umr. Af því dró hann líka þá ályktun í síðustu ræðu sinni, að von væri samkomulags frá mjer.  (Forsrh. JÞ: Ekki við þessa umr.)  . Það getur vel verið, að hæstv.forsrh. ætli nú að fara að slá svona úr og í. En jeg verð að slá því föstu, að minni hl. hefir frá byrjun gert sitt ítrasta til þess að samkomulag náist á þessum grundvelli. Hæstv. forsrh. gekk líka út frá því í fyrri ræðu sinni, að þetta samkomulag væri fyrir hendi. En jeg verð nú að líta svo á, að það hafi ekki verið meining hans, heldur bara gamla sagan. Jeg varð fyrir vonbrigðum, er hæstv.forsrh. vildi ekki kannast við það, að hafa játað í fyrri ræðu sinni, að með ákvæðum 4. gr. frv. væri skertur kosningarrjettur kjósenda. Jeg skrifaði það þá eftir honum. Hann sagði, að þótt lenging kjörtímabilsins kynni að einhverju leyti að sníða utan af kosningarrjettinum, þá mundi það bætast upp með styttingu kjörtímabils hinna landskjörnu. En jeg vil nú spyrja: Hvað er það, sem þarf að bæta upp? Því að ef um bætur er að ræða, þá er auðvitað eitthvað misgert. Mjer finst hæstv.forsrh. hafa með þessu viðurkent, að um skerðingu væri að ræða, enda talaði hann í seinni ræðu sinni um uppbót, sem þyrfti að koma. Jeg hafði því fulla heimild til þess að álíta, að hæstv.forsrh. hafi kannast við, að 4. gr. væri skerðing á íhlutunarrjetti kjósenda um almenn mál. Þá kom hann að því í fyrri ræðu sinni, að með fækkun fjárlagaþinga fylgdi eðlilega lenging kjörtímabilsins, og vitnaði hann í það, að ef kjörtímabilið væri ekki lengt, þá sætu þm. aðeins á tveim þingum. Jeg sýndi fram á það áður, að þótt fastákveðið sje, að fjárlagaþing skuli háð aðeins annaðhvert ár, þá geti þó eins vel farið svo, að þing verði haldið á hverju ári. Og þótt þm. sitji aðeins á tveim fjárlagaþingum, geta þeir samt komið til með að sitja á fjórum þingum. Þá sneri hæstv.forsrh. við blaðinu og fór að tala um, að þm. þyrftu að vera fullkomnir í sinni iðn. En jeg hefi nú einmitt skilið hlunnindi kjósendanna svo, að þeir gætu gert upp við umbjóðendur sína, hvort þeir vildu hafa þá áfram eða ekki, en ekki fengist um það, hvort þm. hafi lært á þessari þingsetu sinni. En ef svo væri, þá væri auðvitað best, að þeir sætu á sem flestum þingum. - Annars eru nú fjögur ár altaf jafnlangur tími, hvort sem haldin eru á þeim fleiri eða færri þing. En það er víst, að aðstaðan getur breyst svo á þessum fjórum árum, að nauðsynlegt sje fyrir kjósendur að geta átt kost á að gera upp við þm. sína. Þótt fjárlagaþing sjeu haldin annaðhvert ár, þá þarf afleiðingin alls ekki að vera sú, að kjörtímabilið lengist. Hæstv. forsrh. benti á, að þm. úr Framsóknarflokknum hefðu borið fram á þinginu 1924 till. um lenging kjörtímabilsins. Hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hefir nú leiðrjett þá missögn.  (Forsrh. JÞ: Það var engin missögn)  . Það getur verið, að svo megi segja, en jeg læt þá hæstv.forsrh. og hv. 1. þm. Eyf. um að útkljá það. En jeg held nú, að hæstv.forsrh. hafi mint, að hann væri að tala við sína flokksmenn. Jeg tel mig ekki bundinn við það, sem mínir flokksbræður kunna að hafa sagt eða gert einhverntíma. Er því þýðingarlaust að vera að benda á það, enda þótt það væri rjett haft eftir, sem jeg álít nú ekki, því að jeg tel skýringu hv. 1. þm. Eyf. alveg rjetta. Í lokin held jeg svo, að það hafi dottið upp úr hæstv.forsrh., hvað á bak við þetta alt liggur. Hann sagði, að það gæti farið svo með þessu fyrirkomulagi, að landsk.þm. gætu orðið þess valdandi, að stjórn, sem hefði að baki sjer meiri hluta kjósenda, fengi ekki meiri hluta í þinginu. Það skyldi nú ekki vera svo, að þarna sje rúsínan? Jeg ætla ekki að leiða neinum getum að því. En jeg get ekki skilið þetta nema á þann eina veg, að það eigi við það, að kosningar þær, sem fram eiga að fara áður en langt um líður, geti haft þau áhrif á stærsta flokk þingsins, ef landskjörið helst óbreytt, að hann nái ekki meiri hluta. Hitt getur ekki komið til mála, að það eigi við aðra flokka, því að til þess yrði breytingin að verða töluverð. Ef þetta er ekki svo, þá leiði jeg hest minn frá því að skilja, við hvað hæstv.forsrh. átti. Jeg held jeg hafi ekki átt ókvittað fyrir meira frá hæstv.forsrh. En út af orðum hv.þm. A.-Húnv. (GÓ) viðvíkjandi síðustu málsgr. 1. gr. og síðari málsgr. 4. gr., um að hann hefði ekki heyrt á þetta minst af nefndarhl., langar mig að segja fáein orð. Þessar gr. segja, að með einföldum lögum megi breyta því aftur, sem hjer er farið fram á að breyta, og þannig sjeu þessi atriði alveg tekin út úr stjórnarskránni. Það er alveg rjett hjá hv.þm. A.-Húnv., að þetta er varhugavert. En jeg vil benda á, að í nál. minni hl. er bent á þetta. Jeg þarf ekki að sýna fram á þetta nema að því er snertir 1. gr., því að 4. gr. leggur minni hl. til að fella burt. - Eins og sjest á nál., telur minni hl. þetta ákvæði síðustu málsgr. 1. gr. óviðeigandi. Getur hv.þm. (GÓ) sjeð það, ef hann les nál., að minni hl. hefir einmitt athugað þetta. Jeg játa, að við höfum ekki viljað gera þetta að neinu ágreiningsatriði. Við höfum yfirleitt ekki viljað gera neitt að ágreiningsatriði, er gæti orðið þess valdandi, að hinar nauðsynlegu umbætur, sem hjer um ræðir, nái ekki fram að ganga. Jeg ætla nú að láta sitja við þetta, enda mun fyrirfram ákveðið, hvernig atkvgr. fer, svo að ekki er ástæða til að halda lengur vöku fyrir mönnum. Jeg hefi gert grein fyrir till. minni hl., og er þá tilganginum náð.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Háttv. þm. A.-Húnv. (GÓ) mintist á síðustu málsgr. 1. gr. Þar segir svo, að með lögum megi ákveða, að reglulegt Alþingi skuli háð árlega. Jeg held, að jeg hafi ekki minst á þetta, en í greinargerðinni, er frv. fylgir, stendur ástæðan fyrir því, að stjórnin tók þetta ákvæði upp. í meðferð þessa sama máls á þinginu 1923 var um samskonar breytingu að ræða, sem sje þing annaðhvert ár. En nefndin, sem hafði málið til athugunar í Nd. og var skipuð mönnum úr öllum flokkum, bar fram till. í e. hlj. um það, að breyta mætti þessu með einföldum lögum. Stjórninni þótti því rjett að taka þetta ákvæði upp í frv., til þess að greiða fyrir því, að aðalákvæði 1. gr. yrði samþ. En jeg get sagt háttv.þm. A.-Húnv. og hv.frsm. minni hl. það, að mjer er ekkert sárt um það, þótt ákvæði þetta falli burt, ef það verður ekki frv. sjálfu að falli. Í raun og veru er jeg þeim samdóma um það, að æskilegast hefði verið, að ekki hefði þurft að hafa þetta ákvæði. Mjer þykir vænt um að hafa tækifæri til þess að leiðrjetta þann misskilning, sem kom í ljós hjá háttv.þm. A.-Húnv. viðvíkjandi því, sem jeg hafði sagt um það, hvenær þetta ákvæði um reglulegt þing annaðhvert ár kæmi til framkvæmda. Hann hafði skilið mig svo, að þetta kæmi ekki til framkvæmda fyr en 1932. Jeg vil leiðrjetta þetta, þótt jeg hafi reyndar gert grein fyrir því áður. Það er svo fyrir mælt, að annað þing verður að halda eftir að búið er í fyrsta sinn að samþ. stjórnarskrárbreytinguna, til þess að leggja á hana fullnaðarsamþykt. Ef hún verður því samþ. nú og síðan til fulls á þinginu 1928, þá verður ekki komist hjá því að halda reglulegt þing 1929, af ástæðum, sem gerð hefir verið grein fyrir. En svo kemst þetta í framkvæmd þannig, að næsta reglulegt þing þar á eftir verður háð 1931. Jeg vona, að það villi engan, enda er það kunnugt, að Alþingi mun koma saman 1930, til þess að minnast þúsund ára afmælis síns. En það kemur auðvitað ekki breytingu þeirri við, sem hjer liggur fyrir, því að það ár fellur vitaskuld niður reglulegt þing. Jeg get vísað heim til föðurhúsanna öllum ummælum um alvöruleysi af hendi stjórnarinnar í þessu sambandi. Hjer er um samkomulagsfýsi að ræða, en ekki alvöruleysi. Þá staðfesti hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), að hann hefði ásamt hv.þm. A.-Húnv. flutt brtt. á þinginu 1924 um 6 ára kjörtímabil og leiðrjetti enga missögn hjá mjer, eins og hv.frsm. minni hl. vildi vera láta. Brtt. er skráð í skjalaparti þingtíðindanna á þskj. 169 og stendur undir töluliðnum II. Gerði hv.þm. (EÁ) svo grein fyrir till., að hann hefði ekki flutt hana vegna þess, að hann eða þeir flm. álitu þá tilhögun hina æskilegustu, heldur vildu þeir ganga inn á það til samkomulags. Jeg vil láta þá von í ljós, að vilji til samkomulags sje einnig hjer til staðar. Jeg ætla mjer ekki að fara að karpa við hv.frsm. minni hl. um vonbrigði þau, er hann hefði orðið fyrir við framkomu frv. þessa. Jeg skal taka það fram, vegna ræðu hv.þm., að það kom ekki í fyrri ræðu minni fram nein viðurkenning um það frá minni hálfu, að lenging kjörtímabilsins fyrir kjördæmakosna þingmenn fæli í sjer skerðingu á kosningarrjetti manna, þó að jeg benti á það, að ef þannig væri á litið, þá væri líka við stytting kjörtímabilsins fyrir landsk.þm. kosningarrjetturinn að nokkru aukinn. - Mjer skildist á hv.frsm. minni hl., að hann gerði ráð fyrir því, að þing yrði háð á hverju ári, enda þótt breytingin í því efni, sem flutt er fram í frv., yrði samþykt. Jeg get vel skilið, að þeir hv.þm., sem hafa þá skoðun, haldi fast við 4 ára kjörtímabilið. En jeg fyrir mitt leyti geri ekki ráð fyrir nema einstaka undantekningum í þessu efni, þegar alveg sjerstök atvik bera að höndum. Þá vildi og háttv.frsm. minni hl. finna játun frá minni hálfu í því, að með brtt.stjfrv. væru flokkshagsmunir Íhaldsflokksins hafðir fyrir augum, - er jeg sagði, að með því fyrirkomulagi, sem nú væri á kosningu landskjörinna þingmanna, þá væru möguleikar fyrir því, að þeir landskjörnir þingmenn, sem sætu eftir í deildinni, er kosningar á nýjum landskjörnum færu fram, gætu orðið þess valdandi, að þjóðarviljinn nyti sín ekki um það, hvort stjórnarskifti ættu að fara fram eða ekki. En jeg skal taka það fram, að þetta er hinn mesti misskilningur hjá hv.þm., þegar af þeirri ástæðu, að Íhaldsflokkurinn hefir nú þá tölu landskjörinna þingmanna, að hún getur ekki orðið flokknum að falli, ef hann heldur velli við næstu kjördæmakosningar. Annars nægir í þessu sambandi að benda á aths. þær, sem háttv. 1. þm. Eyf. gerði um þetta atriði á þingi 1924, er hann talaði fyrir till. sinni og hv.þm. A.-Húnv. um afnám landskjörinna þingmanna, þar sem þeir tóku upp til samkomulags 6 ára kjörtímabilið.

Jón Baldvinsson Hæstv. fjrh. kallaði það slagorð hjá mjer, er jeg notaði orðið afturhald um brtt. hans á stjórnarskránni, sem bornar eru fram með frv. því, sem hjer liggur fyrir. En hæstv. ráðh. verður að játa, að orðið afturhald er ekkert slagorð. Hann hefir sjálfur gefið alveg ágæta skýringu á því í blaðagrein í málgagni sínu, hvað afturhald eða íhald sje, og hann lýsti því svo greinilega, að jeg býst við, að sú skýring hans hafi verið tæmandi. En eftir skýringu hans er afturhald eða íhald, sem hann notar jöfnum höndum, flokkur manna, sem vill tryggja klíku fárra manna öll völd í landinu, - sbr. ríkislögreglan, - sem vill smeygja sjálfum , sjer undan allri skattabyrði og svifta almenning lögmæltum rjetti hans til þess að hafa áhrif á löggjafarþing þjóðarinnar, sbr. sú lenging kjörtímabilsins í frv. stjórnarinnar, er hjer er nú til umræðu í þessari hv. deild. Þetta eru aðeins nokkur atriði úr lýsingu hæstv. ráðh. á afturhaldinu. Jeg hjelt ekki, að hæstv. ráðherra myndi kalla orðið afturhald slagorð, þar sem hann hefir sjálfur sjeð fyrir svo glöggri skilgreining á því orði í íslensku máli. Hæstv. ráðh. játaði það, að í breytingu frv. um landskjörið fælist ef til vill stefnubreyting, og mjer skildist svo, að sú stefnubreyting væri tilkomin af því, að vonir íhaldsins, er það hefði reist á landskjörinu, hefðu brugðist. Það er sannarlega greinilegt af landskjörskosningunum undanfarið, að vonir íhaldsins hafa brugðist að því er landskjörið snertir, enda þótt frá öndverðu hafi verið reynt að haga því svo, að það yrði sem afturhaldssamast, meðal annars með því að meina mönnum yngri en 35 ára að taka þátt í kjörinu. En þó að svo íhaldslega hafi til landskjörsins verið stofnað, þá hefir þó ekki verið hjá því komist, að frjálslyndir menn hafi verið kosnir til þingsetu sem landskjörnir þingmenn. Það er enginn vafi á því, að brtt.hæstv. stjórnar, þær, sem landskjörið snerta, eru ekki komnar fram af því, að hæstv. ráðh. hafi verið að hugsa um það, að minsti flokkurinn fengi mann við þær kosningar inn í þingið. Það var vissulega ekki verið að fullnægja neinni hugsjón með þessum brtt. Sennilegra er, að hæstv. ráðh. hafi dregið upp verkfræðingakvarðann og reiknað eitthvað á þessa leið: Framsóknarflokkurinn fjekk við síðasta landskjör tæp 3500 atkv., Jafnaðarmannaflokkurinn tæp 3200 atkv. og Íhaldsflokkurinn rúml. 5500 atkv. Eftir því kemur Íhaldsflokkurinn ekki nema einum manni að við næsta landskjör, ef 3 eru kosnir. En ef kosnir eru 6 í einu, þá myndi Íhaldsflokkurinn fá 3 menn, annar flokkurinn 2 og minsti flokkurinn 1 mann, miðað við atkvæðamagnið 1926. En jeg get sagt hæstv. ráðh., að það gæti farið svo fyrir þeim, sem hafa ætlað að hafa landskjörið fyrir íhald, að þeim bregðist sá útreikningur. Það getur hæglega farið svo, að minsti flokkurinn vaxi svo að fylgi, að hann komi að 2 mönnum, svo að Íhaldsflokkurinn fái ekki nema 1/3 þeirra manna, sem kosnir verða. En tilgangurinn er sá sami. Hæstv. ráðh. vjek að þeirri skýringu, sem jeg gaf á 28. gr. stjórnarskrárinnar, og kallaði hana lögskýringu, sem næði engri átt, og kvaðst hafa fyrir sjer í því efni álit ýmsra lögfræðinga. Jeg get sagt hæstv. ráðh. það, að jeg hefi einnig átt tal við lögfræðinga, sem álíta, að eftir orðalagi 28. gr. stjórnarskrárinnar sje ekkert því til fyrirstöðu, að kosningalög geti ákveðið, að varamenn taki sæti í áframhaldandi röð. Enda gætu orðin: „en varamenn skulu vera jafnmargir og þingmenn“ þýtt það, að ekki megi taka gildan lista með færri nöfnum en kjósa á aðalmenn og varamenn samanlagt. í umræddri grein stjórnarskrárinnar er ekki talað um aukakosning landsk.þm., heldur aðeins kjördæmakosinna. Þó kallast megi hugsanlegt, að allir þm. á lista falli frá á 8 árum, þá er ólíklegt, að slíkt komi fyrir, og þess vegna er það skiljanlegt, að stjórnarskráin gerir ekki ráð fyrir, að kjósa þurfi landsk.þm. með aukakosningum. Það er rjett, að í kosningalögunum er þetta ákvæði stjórnarskrárinnar túlkað á annan hátt. Það er ekki rjett hjá hæstv. ráðh., að jeg hafi sagt, að þingið gæti brotið stjórnarskrána í þessu efni. Jeg sagði, að það gæti breytt kosningalögunum um þetta atriði. Mjer virtist það nokkur fljótfærni af hæstv. ráðh. að fara að skýra það fyrir hv. deildarmönnum, hvað fyrir hv. 2. þm. Rang. (EJ) vekti með brtt. hans við frv. stjórnarinnar. Hv. þm. (EJ) hefir skýrt tilgang till. sinnar í fullu samræmi við það, sem jeg hjelt fram, að hann vildi hafa það skýrt ákveðið í stjórnarskránni, að ráðherrar skyldu ekki fleiri vera en 2. Hv. þm. leit svo á, að stjórnarskráin gerði ráð fyrir 3 ráðherrum, og þess vegna er till. hans snoppungur á stjórnina, þar sem hún kemur ekki fram með slíka breytingu, einkum þegar þess er gætt, að hæstv. ráðherrar hafa ekki uppfylt ákvæði stjórnarskrárinnar um það að vera 3. Jeg segi, að till.hv.þm. hafi verið snoppungur á hæstv. stjórn, enda þótt hann hafi viljað draga úr því. Hv. þm. Snæf. (HSteins) var ekki „billegur“ í þessu máli. Hann reiknaði það út, að kosning landsk.þm. kostaði þjóðina um 100 þús. kr. Aðrir þm. hafa nú reiknað það svo, að kosningin kostaði ekki nema 10 aura á mann, og má segja, að þeim beri talsvert á milli í þessum útreikningum. En jeg vil þó telja útreikning hv.þm. Snæf. betri að því leyti, sem sá útreikningur bendir til þess, að hinir landsk.þm. sjeu sjerstaklega mikils virði. En jeg held, að hann geri nokkuð mikið úr þessu. Ef þessir 6 þm. eru svo dýrir, þá ættu hinir 36 kjördæmakosnu þm. að kosta ekki óálitlega fjárupphæð. Það er gert ráð fyrir því, að kostnaðurinn við þingmenn sje í alt um 200 þús. kr. Ef það er rjett, að þessir 6 menn súpi helminginn af því, þá verð jeg að segja það, að jeg fæ ekki svo hátt þingkaup. Jeg er því hræddur um, að jeg fari að biðja hæstv. forseta að ávísa mjer svolítið ríflegar en hann hefir gert hingað til. En sleppum spaugi. Jeg geri ráð fyrir því, að hv.þm. (HSteins) hafi átt við það, að mikið af þessum kostnaði færi í það að kjósa þingmennina. En í hvað fer allur þessi kostnaður? Ekki eru það útgjöld ríkissjóðs. Ef athuguð er starfsemi hins opinbera í landinu, t. d. það, að hreppsnefndarfundir eru haldnir 4–12 sinnum á ári og í hverri nefnd eru 4–5 menn. Kjörstjórn við landskjör hefir ekki meira starf en einn hreppsnefndarfundur, og einn hreppsnefndarfundur kostar ekki meira en venjuleg kirkjuferð. Það er ekki meira erfiði lagt á þjóðina á kjördegi en við kirkjuferðir eða hreppsnefndarfundi, og ætla jeg því, að kostnaður við landskjör sje ekki eins mikill og hv.þm. Snæf. vildi vera láta. Jeg skal taka það fram, að jeg kæri mig ekkert um að halda fast við landskjörnu þingmennina; jeg álít, að það sje óheppilegt fyrirkomulag, en jeg vil ekki fella þá niður, ef engin breyting á kjördæmaskipuninni fer fram samhliða. Hv. þm. Snæf. og hv.þm. Seyðf. gátu þess, að þeir vildu breyta kjördæmaskipuninni, en jeg tek slík loforð ekki gild. Þeir ættu að sýna það í verkinu, að þeir í raun og veru vilji það, og hefðu átt að koma með brtt. í þá átt, samhliða þeim breytingum, sem nú hafa komið fram á stjórnarskránni. Jeg ætla mjer ekki að blanda mjer inn í deilur hv.þm. Snæf. og hv. 4. landsk. Það eru miklar sannanir fyrir mínu máli, að hjer sje um pólitískan skollaleik að ræða, þar sem Íhaldsflokkurinn og Framsóknarflokkurinn rífast í þrennu lagi - hv. 2. þm. S.- M. og hæstv. fjrh., hv. 4. landsk. og hv.þm. Snæf., og hv.þm. A.-Húnv. og hv. 2. þm. Rang. Sýnir þetta, að ekki er útlit fyrir gott samkomulag um brtt. Kalla jeg, að það fari vel, að þeir vegi hver fyrir öðrum till.

Jónas Jónsson Jeg vildi aðeins minnast á 2 atriði viðvíkjandi brtt. í sambandi við meðferð þessa máls á þingi 1924. Það hefir komið fram brtt. við stjfrv. frá hv. 2. þm. Rang., þar sem hann fer fram á það, að það sje skýrt tekið fram í stjórnarskránni, að ráðherrarnir skuli vera 2. - Jeg kom með svipaða brtt. á þinginu 1924, en hún var þá feld af núverandi stjórnarflokki. Jeg býst við, að ef till. þessi verður samþykt nú að þessu sinni, þá verði það til þess að stofna aðalmálinu í hættu. Jeg mun því ekki greiða till.atkv. mitt að þessu sinni, þó að jeg hinsvegar játi rjettan skilning hv. 2. þm. Rang. á þessu atriði, en rangan skilning hæstv. stjórnar á því. - Þá kom til atkv. á þinginu 1924 brtt. samskonar og sú, er hv.þm. Snæf. nú ber fram um afnám landsk.þm. Jeg hefi ekki haft ástæðu til þess að breyta þeirri skoðun, sem jeg hafði þá á landskjörinu, að það hefði ekki reynst að öllu leyti vel, þar sem við það kjör hafa komið inn í þingið menn, sem þjóðin hefir sjeð, að ekki ættu að vera þar, jafnvel maður, sem kallar sig pólitískan dverg. Till., sem tveir Framsóknarmenn komu með 1924 og var studd af fyrverandi forsrh. (Jóni Magnússyni), var fyrst samþykt með atfylgi hluta af stjórnarflokknum, en síðar var frv. alt drepið, og var því borið við, að ekki væri hægt að láta það lifa eftir að landskjörið væri lagt niður. Við Framsóknarflokksmenn höfum gert alt til þess að hægt væri að fá það samþykt, að þing skuli háð annaðhvert ár, en það hefir ekki tekist hingað til. Af því að sami meiri hl. og sá, er drap frv. 1924, ræður nú úrslitum þessa máls hjer í deildinni, þá geri jeg ráð fyrir, að eins muni fara nú og þá, ef brtt.hv.þm. Snæf. verður samþykt, og mun jeg því ekki greiða henni atkv. að svo stöddu.

Guðmundur Ólafsson Jeg ætlaði að svara hæstv.forsrh., en jeg sje, að hann er ekki við. Jeg verð þó að halda áfram engu að síður. Hann þóttist þurfa að leiðrjetta misskilning hjá mjer. En það var ekki um neinn misskilning frá minni hálfu að ræða. Jeg sagði, að þó að þessar brtt. næðu fram að ganga, þá kæmi sparnaðurinn, sem af því leiddi, ekki fram fyr en 1932. Það mun því vera rjett, sem jeg sagði, að breytingin getur ekki komið að notum fyr en 1932. Jeg get bætt því við, að ef greinin er samþykt með núverandi niðurlagi, þá spáði jeg því, að þessi breyting kæmi aldrei að notum. Hæstv. forsrh. sagði, að þetta ákvæði hefði verið sett inn nú vegna þess, að á þinginu 1923 hefði nefnd í Nd., sem skipuð var öllum flokkum, tekið það upp. En 1924 var því slept, svo mjer finst, að hæstv. ráðh. hefði ekki þurft að leita fram yfir þann tíma til þess að finna þessi ákvæði, hefði honum ekki verið þau kær. Það var ekki ákvæðinu um reglulegt þing annaðhvert ár um að kenna, að stjórnarskrárbreytingin var þá feld. Jeg verð að halda því fram sem áður, að það sýni áhugaleysi hæstv. stjórnar, að láta þetta ákvæði standa í frv. Þá vil jeg minnast lítið eitt á ummæli hv. 5. landsk. (JBald). Það var nú víst sumt í þeim, sem jeg ekki skildi. Hann sagði, að hjer væri rifist í þrennu lagi. Hann virðist hafa gleymt sjálfum sjer. Ef hann hefði talið sig með, þá mætti eins segja, að rifist væri í fernu lagi og að þessi háttv.þm. sje þá altaf að rífast við sjálfan sig.

Jeg rífst við bæði íhöldin!

. Hv. þm. er þá ekki haldlaus á meðan. Þá kom háttv.þm. með mjög svo fáránlega útreikninga viðvíkjandi landskjörinu. Hann ljet hv.þm. Snæf. (HSteins) hafa komist svo að orði, að þingseta hinna landskjörnu kostaði 100 þús. kr. árlega. En síðan fann hann það út, að þingkostnaðurinn væri ekki nema 200 þús. kr. á ári, og því gerði hann þá kröfu fyrir hönd þeirra landskjörnu, sem nú eru, að þeir fengju þessar 100 þús. kr. í þingfararkaup. Þetta var nú ljótur misskilningur hjá hv.þm.Hv. þm. Snæf. sagði ekki, að landskjörið kostaði árlega 100 þús. kr., heldur mundi það kosta það þau árin, er landskjör fer fram.

Þá hefir útreikningurinn verið vitlaus!

. Ef útreikningur hv.þm. Snæf. hefir verið vitlaus, þá veit jeg ekki, hvaða orð á að hafa yfir útreikning háttv. 5. landsk. Þá talaði háttv.þm. um að leggja niður messugerðir, hreppsnefndir og dansleiki, til sparnaðar. Já, því verður nú náttúrlega ekki neitað, að það væri töluvert mikill sparnaður að leggja niður messugerðir, en það er of stórt mál til þess að ræða það hjer nú. En að því er snertir danssamkomur, þá hygg jeg, að ekki mundi mikið sparast fyrir ríkissjóð, þó þær yrðu lagðar niður, því að jeg hefi aldrei heyrt, að þær væru kostaðar af ríkinu. Jeg hygg, að hv.þm. hafi orðið svona óskýr í þetta skifti af því að vera altaf af rífast við sjálfan sig.