Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er liðinn nokkuð langur tími síðan fyrri hluti 1. umr. fór fram um þetta mál, og á þeim tíma, sem liðinn er, hafa gerst nokkrir atburðir sem skipta máli varðandi meðferð málsins. Þá er þess að geta, að nokkur félög í landinu hafa haft þessi málefni til umfjöllunar. Það má minna á félagið Íslensk réttarvernd, sem gerði fyrir nokkrum dögum ályktun þar sem það skoraði á hv. Alþ. að styðja og hraða afgreiðslu á þessu frv. Lögfræðingafélag Íslands hafði þessi efni til meðferðar á fundi hjá sér nýverið. Og síðast en ekki síst hefur Lögmannafélag Íslands gefið út sérstaka ályktun þar sem það skorar á dómsmrh. að beita sér fyrir ýmsum breytingum á lögum um meðferð opinberra mála. Þar er þungamiðjan nánast alveg sama efni og í því frv. sem ég hef leyft mér að flytja á Alþingi. Ég ætla að leyfa mér að lesa, með leyfi forseta, nokkur atriði úr ályktun Lögmannafélags Íslands til þess að sýna fram á að það er hljómgrunnur fyrir þessu máli hjá fleiri en mönnum hér á þingi. Þeir segja m.a. svo: „Stjórnin telur brýnt að komið verði á réttarbótum í neðangreinda átt.“ Svo segja þeir m.a.: „Við rannsókn afbrots, sem við getur legið frelsissvipting, verði sakborningi strax við upphaf rannsóknar veittur réttur til að fá skipaðan verjanda og að rannsóknaraðilum verði gert skylt að kynna sakborningi þennan rétt hans þannig að tryggt sé að þessi réttur verði virkur.“ Þarna er vikið efnislega að sama atriði og er rætt um í 1. gr. þessa frv. og ekki sjáanlegur neinn munur á því, nema orðalagsmunur. Í annan stað segir Lögmannafélag Íslands svo í ályktun sinni: „Handteknum manni verði veittur réttur til að fá sér skipaðan verjanda og til að tilkynna eða láta tilkynna honum og nánustu aðstandendum um handtökuna strax eftir að handtaka hefur farið fram, og lögreglumönnum verði gert skylt að kynna handteknum manni þennan rétt hans.“ Þetta efnisatriði er líka í 1. gr. frv., sem hér liggur fyrir. Enn segir í ályktun Lögmannafélagsins: „Dregið verði verulega úr heimild dómstóla frá því sem nú er til að hneppa menn í gæsluvarðhald og að gæsluvarðhaldi megi að jafnaði ekki beita nema brot geti varðað 6 ára fangelsi.“ Þarna skorar Lögmannafélagið á dómsmrh. að draga úr heimildum til að beita gæsluvarðhaldi. Þeir skýra ekki frá því með hvaða hætti þeir vilja að þetta verði gert, taka ekki afstöðu til þeirrar aðferðar sem lögð er til í frv. hjá mér. en þeir styðja greinilega markmiðið. Svo eru enn fremur liðir í ályktun Lögmannafélagsins, þar sem þeir skora á dómsmálayfirvöld að gera þær breytingar á lögum um meðferð opinberra mála, að verjandi fái að vera viðstaddur prófanir og yfirheyrslur og eins að maður, sem situr í gæsluvarðhaldi, hafi rýmri tækifæri til þess að fá að ræða einslega við verjanda sinn en nú er. Ég hef leyft mér að lesa upp úr þessari ályktun til þess að sýna fram á að Lögmannafélagið er í öllum efnisatriðum sammála þessu frv. sem hér hefur verið til umr., og ég tel mikinn feng að því vegna þess að lögmenn eru þeir menn í þjóðfélaginu sem sennilega kynnast högum sakborninga einna best í gegnum starfa sinn. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka þær undirtektir sem frv, fékk hjá dómsmrh. og þeim öðrum þm., sem tóku til máls um það. Ekki komu fram í máli þeirra neinar aths., sem ég sé ástæðu til þess að svara eða víkja að öðru leyti að, og þess vegna ætla ég að láta þetta gott heita í bili og þakka fyrir.



Herra fundarstjóri - afsakið, herra forseti. Ég er nú hálfpartinn enn á miðstjórnarfundi Framsfl., en ég verð að gera mér grein fyrir því að hann er liðinn og ég er kominn í annan ræðustól en þar. Sennilega er hér um allgott mál að ræða. Eins og hv. flm. rakti áðan hafa samtök lögmanna og menn, sem starfa að þessum málum, áhuga á framgangi málsins og hafa e.t.v, líka haft nokkurt frumkvæði um að það er flutt, en þetta hefur verið á döfinni og til umræðu hjá þessum aðilum. Réttaröryggi fólksins í landinu þarf náttúrulega að tryggja, og það er mikið mál. Hins vegar get ég ekki neitað því, að ég varð hálfhissa á hv. þm. Alþfl. þegar hann hóf máls á þessu máli, ekki fyrir það að hv. þm. Finnur Torfi Stefánsson hafi ekki lögfræðilega þekkingu til að bera og sé ekki sjálfsagt ljós nauðsyn málsins, en mér finnst að með því að hafa frumkvæði um þetta sé hann að nefna snöru í hengds manns húsi. Ég held að það hefði verið ekki síður mikilvægt að setja skorður við blaðamennsku af því tagi sem einn af hv. fyrrv. forsetum þingsins kallaði ofsóknarblaðamennsku. Ég vil leyfa mér að vitna til skaðsemi hennar. „Eru mörg dæmi þess,“ segir með leyfi forseta í grg., „að menn, sem síðar reyndust saklausir, hafa þurft að sitja langtímum saman í varðhaldi. Enn fremur þekkist það, að mönnum er haldið inni lengur en brýnustu rannsóknarþarfir krefjast. Þetta á vafalaust rætur að rekja til þeirrar áherslu sem dómstólar leggja á að knýja fram játningu sökunauts, og er gæsluvarðhald áhrifaríkt tæki í því skyni.“ Og síðar segir í grg., með leyfi forseta: „Rangar sakargiftir geta auðveldlega orðið til þess, að menn verði hnepptir í gæsluvarðhald, og eru þess sorgleg dæmi.“ Þetta get ég allt saman tekið undir. Það er ljótt að bera óvini sína ósönnum sökum. Ég er tilbúinn að rekja úr dagblaðasafni Alþingis hvernig menn hafa með sakfellingu almenningsálits í nafni rannsóknarblaðamennsku dróttað hlutum að mönnum, þannig að menn hafa verið hnepptir í gæsluvarðhald, og dagblöð, dálkahöfundar og almenningsálit hafa kveðið upp sektardóma yfir mönnum, sem setið hafa í gæsluvarðhaldi, en síðar reynst saklausir. Ég get meira að segja rakið dæmi þess, að blaðamenn af þessu tagi hafa reynt að koma höggi á pólitíska andstæðinga og jafnvel á heila stjórnmálaflokka með ósönnum aðdróttunum um ólögleg samskipti við menn sem setið hafa í gæsluvarðhaldi. Um leið og ég tek það fram, að ég styð þetta frv., þakka flm. fyrir að drífa í að flytja það, þá held ég að það sé enn brýnna verkefni að setja skorður við blaðamennsku af þessu tagi.



Herra forseti. Ég þarf varla að fara um það mörgum orðum að málið, sem hér er til umr., flutt af hv. þm. Finni Torfa Stefánssyni, er auðvitað sjálfsagt réttlætismál, sem fjallar um að auka réttaröryggi, tryggja að menn séu ekki beittir misrétti þegar verið er að varðveita hagsmuni samfélagsins alls. Hv. þm. Finnur Torfi Stefánsson hefur flutt rök fyrir máli sínu, sem ég hygg raunar að séu svo sjálfsögð að ekki þurfi að hafa fleiri orð málinu til stuðnings. Hér er vakið máls á sjálfsögðu réttlætismáli, sem væntanlega mun eiga greiðan gang í gegnum þingið. En það horfir öðruvísi við þegar helstu nátttröll þingsins koma til að mæla fyrir þessu máli og fara blanda inn í það allsendis óskyldum hlutum. Að helsta nátttröll þingsins, hv. þm. Páll Pétursson, sá sóma sinn í því er raunar ekki einsdæmi í flokki hans, hvorki sögulega né að öðru leyti. Nú um helgina var verið að rifja upp í einu af dagblöðum landsins þegar ágreiningur varð um stafsetningu á stríðsárunum og formaður flokks hv. þm. skrifaði forustugrein í blað sitt þar sem hann lagði til að þeir, sem notuðu ólögbundna stafsetningu, yrðu settir í þrælkunarvinnu, hvorki meira né minna, og er augljóst að þetta er enn hugarfar þessara helstu nátttrölla þessarar hv. stofnunar. Þm. er að blanda inn í umr. um þetta sjálfsagða mál því sem kallað hefur verið rannsóknarblaðamennska. Mér sýnist að hann vilji þyngja mjög verulega öll viðurlög við slíku. Ég geri mér fullkomlega ljóst að þetta kemur ekki því máli, sem Finnur Torfi Stefánsson flytur, á minnsta hátt við, en þar sem þm. gefur tilefni til þess, að þetta sé rifjað upp í örfáum orðum, er auðvitað sjálfsagt að verða við þeirri óbeinu ósk hans. Það, sem hann væntanlega á við, þó hann nefni það ekki beinum orðum, - í sumum flokkum eru menn öllu skýrari en í öðrum stjórnmálaflokkum og nefna hlutina sinum réttu nöfnum, - eru blaðaskrif sem urðu fyrir u.þ.b. þremur árum og fjölluðu um svokölluð Klúbbmál. Ef honum þykir ástæða til að þessi mál séu reifuð í sambandi við þetta frv. hv. þm. Finns Torfa, þá er það auðvitað sjálfsagt mál. Þetta hafa ekki allir gert sér ljóst og m.a. ekki hv.1. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson,sem ruglaði hlutum nokkuð ósæmilega í blaðagrein nýverið, að þessi blaðaskrif fjölluðu um málefni veitingahúss í Reykjavík og afskipti rn. Þau fjölluðu um ólöglega áfengisflutninga og afskipti rn. Þrátt fyrir ábendingar embættismanna var ekkert aðhafst. Svo gerðist það seinna, og það var allt annað mál, að aðstandendur þessa sama veitingahúss voru með hræðilegum hætti - það vitum við nú - bornir ósönnum sökum og blandað inn í afar óhugnanleg mál. Þetta voru hins vegar og eru tvö algjörlega aðskilin mál. En menn hafa séð sér hag í því, svo sem ljóst var af máli síðasta ræðumanns, að rugla þessu saman og gera að einu og sama málinu og koma með aðdróttanir um að það hafi verið gerð tilraun til að blanda dómsmrh.inn í morðmál, svo notuð séu orð hv. 1. þm. Austurl. Ég vek á því athygli að þrátt fyrir þá áróðursherferð, sem farin hefur verið, var hér um að ræða tvö algjörlega óskyld mál og í öllum skrifum svonefndra rannsóknarblaðamanna, ekki aðeins þess, sem hér talar, heldur annarra, var það frá upphafi mjög rækilega undirstrikað, og það er hagur allt annarra en okkar að gera þetta að einni og sömu bendunni, einum og sama hnútnum. Það höfðu farið fram afar óviðurkvæmileg afskipti á þessum tíma. Sú var skoðun embættismanna í dómskerfinu, svo sem rækilega var rakið í blaðaskrifum og með gögnum. Ég veit vel hverra hagur það er að blanda þessu saman, gera þetta að einu og sama málinu, gera engan greinarmun á ólöglegum áfengisflutningum annars vegar, efnahagslegum afbrotum af því tagi sem þar áttu sér stað, og hins vegar morðmáli. Og þeim hefur tekist það, ræðumönnum á borð við þann síðasta, að rugla jafnágæta menn í ríminu og hv. þm. Lúðvík Jósepsson. Ég veit að hann vill fara með satt og rétt mál, en er orðinn ruglaður í ríminu vegna þessara sagna, sem voru á borð bornar í síðustu ræðu og hafa verið ítrekaðar aftur og aftur. Ég veit hins vegar að þingheimur veit, eða allur þorrinn, þ.e.a.s. auðvitað þeir sem vilja vita, að hér var um tvö aðskilin mál að ræða. Það þurfti að greina rækilega þar á milli. Það var enginn dómfelldur fyrir fram. Það er rangt. Það er söguburður sem eftir á hefur fram komið. Hv. þm. Páll Pétursson bað um þennan útúrdúr, og hann hefur fengið hann. Það kemur að sjálfsögðu ekki því sjálfsagða réttlætismáli við sem hv. þm. Finnur Torfi Stefánsson hefur flutt. Það fjallar um að auka öryggi einstaklingsins í landinu gagnvart ópersónulegu kerfi. Af undirtektum, sem það hefur fengið hér í hv. deild, er ekki annað að heyra og sjá en að málið muni eiga nokkuð greiðan gang í gegn og því ber auðvitað mjög að fagna. En bæði á þessum vettvangi og öðrum, vilji hv. þm. Páll Pétursson eiga við mig eða aðra orðastað um þessi mál, þá er það auðvitað velkomið. Ég held það sé honum og öðrum þeim, sem honum standa nálægt, hollt að athuga þessi mál betur. Þjóðin veit um hvað þessi mál snerust. En ef hann óskar, þá er ég til.



Herra forseti. Nú er ég farinn að átta mig á því, að ég er ekki á miðstjórnarfundi Framsfl. Hv. síðasti ræðumaður taldi að hér hefði verið blandað saman tveimur ólíkum málum og það hefðu verið framsóknarmenn, skildist mér, nátttröll eins og ég, sem hefðu gert það. Ég hef undir höndum blaðagreinar nokkrar sem ég hef látið ljósrita nú þegar. Ég hygg að við nánari skoðun á þeim sé hægt að finna, að það voru ekki framsóknarmenn sem byrjuðu að blanda saman hlutunum. Það er alveg rétt, það hefur skýrst, að málin voru tvö, en það er beinlínis reynt að tengja saman og tengja við stjórnvöld í landinu með röngum sakargiftum, með óeðlilegum hætti ábyrgð á þessum málum báðum og saman tengdum. Hv, þm. Vilmundur Gylfason telur að það eigi ekki heima að tala um þessi atvik sem orðið hafa, í umr. um þetta mál. Það segir beinlínis á þskj. 40, ef hann vill gera svo vel að lesa það: „Rangar sakargiftir geta auðveldlega orðið til þess, að menn verði hnepptir í gæsluvarðhald, og eru þess sorgleg dæmi.“ - Ég held að menn þurfi ekki vitnanna við um það. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta á þessu stigi. Ég er hér með grein eftir Vilmund Gylfason frá föstudegi 30. jan. 1976, hún heitir: „Er hægt að þegja öllu lengur?“ Ég er með grein úr sama blaði frá 20. 2. 1976 eftir sama höfund, hún heitir: „Loddarar.“ Ég er með grein úr sama blaði eftir sama höfund frá 13. 2. 1976: „Er íslensk þjóð samviskulaus?“ Ég er með grein frá 6. 2. eftir sama höfund, hún heitir: „Barn eða bandítt“, og er þar átt við hæstv. þáv. dómsmrh., núv. forsrh. og leiðtoga okkar beggja hv. þm. Ég er með grein úr Dagblaðinu, þar sem fyrirsögnin er þessi: „Vonsvikinn ef Alþingi lætur þar við sitja“, segir Sighvatur Björgvinsson alþm., sem segist hafa frekari upplýsingar í Klúbbmálinu.“ Það kann að vera að hv. þm. vilji fara nánar út í þetta, en vegna þess að við erum í miklu friðarins húsi á þessu stjórnarheimili ætla ég að láta hér við sitja í bili.



Herra forseti. Ég bið afsökunar. Þegar ég heyrði að hv. þm. Páll Pétursson ætlaði að hefja umr. um þetta mál, þá skrapp ég fram og óskaði eftir því við þá heiðursmenn, sem þar eru, að þeir útveguðu mér ljósrit af grein sem ég mundi að var frá 30. jan. 1976, en það tekur auðvitað alltaf sinn tíma að leita að blöðunum og öðru slíku og ég sé að til þess gefst ekki tími nú. Ég er auðvitað ekki undir það búinn að ræða um þessa hluti í smáatriðum. En ég vil, vegna þess að þessi mál eru gerð að umræðuefni, einasta vekja rækilega athygli hv, d. á því með hvaða hætti hér er farið að, hér eru taldar upp fyrirsagnir og vísað í blaðagreinar úr samhengi. Auðvitað gefur það enga mynd af því sem hér var til staðar og gerðist. En kjarni málsins er sá, að í þeirri blaðagrein, sem hv. þm. Páll Pétursson vísar til og birt var föstudaginn 30. jan. 1976 og hét því nafni: „Er hægt að þegja öllu lengur?“ var rakin saga, sem margoft hafði verið rakin áður, og hún fjallar um efnahagsleg afbrot veitingahúss í Reykjavík, afskipti dómsmrh. af því og skoðanir tiltekinna embættismanna í dómskerfinu, þ. á m. embættis saksóknara ríkisins, á þeim afskiptum. Þessi saga var rakin. Jafnframt var sagt, að nú hefði nýr vinkill komið á þetta mál með nýjum og óhugnanlegri afbrotum, en það var rækilega undirstrikað að hér var alfarið um tvö mál að ræða. Með leyfi hæstv. forseta ber ég hér niður í - að vísu sundurtætt –ljósritið sem hv. þm. lánaði mér áðan. Það segir hér á einu brotinu, með leyfi forseta: „Nú ber vitaskuld að endurtaka og leggja á það þunga áherslu, að það að sitja í gæsluvarðhaldi vegna mannhvarfs er allt annað en það að vera sakaður um mannshvarf, og allir eru saklausir þangað til annað er sannað. En“ - er bætt við - „þessi mál eru orðin svo umfangsmikil og armar þeirra virðast ná svo víða, að öllu lengur verður ekki þagað.“ - Og það er þetta sem er kjarni málsins. Annars staðar í þessari grein man ég eftir að í löngu máli er undirstrikað mjög rækilega að hér er um tvö mál að ræða. Eftirleikur þessa máls var síðan með allt öðrum hætti. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson bar fram spurningar úr þessum stól, og hæstv. dómsmrh. þáv., Ólafur Jóhannesson, svaraði með þeim hætti að það vakti fleiri spurningar en það svaraði. Einhver hluti núv. þm. var einnig á þingi þá og var að þessu áhorfandi og þekkja um hvað þessi mál fjölluðu. En allt um það er söm gerðin hv. þm. Páls Péturssonar, það, sem hann var að segja í fyrra skiptið sem hann kom í pontu og það sem blað hans hefur sagt æ ofan í æ í forustugreinum og annars staðar, að hér hafi verið um raunverulega eitt og sama málið að ræða. Það er gerð tilraun til þess að blanda þessu öllu saman í einn pott. Þetta er rangt. Það var rækilega sagt í fyrstu greininni, sem um þetta mál fjallaði, það var rækilega á það bent síðar. Og þetta mál hafði eftirleik. Eitt af því var einmitt ræða hæstv. dómsmrh. á þessum tíma, og ég hygg að öllum þorra þjóðarinnar, nema menn séu þeim mun flokksmerktari, sé ljóst að sú ræða vakti fleiri spurningar en hún svaraði. Og jafnljóst er hitt, að eftir allt þetta málavafstur var fjölmörgum atriðum um þetta svokallaða Klúbbmál ósvarað, upplýsingar voru ónógar. Deilan stóð m.a. um það, að veitingahús hafði verið opnað að fyrirskipan rn. gegn mótmælum lögreglu og annarra. Það var um þetta sem deilt var á þeim tíma, og þetta gæti verið jafnmikið deilumál nú og það var þá.



Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá að gera þessa aths. Mér þykir fyrir því að vera búinn að tala mig dauðan í þessu máli í bili, og ég skal vera stuttorður. Ég er með ljósrit úr Vísi frá sama ári, sama degi og hv. þm. var að tilgreina. Þetta er föstudagurinn 30. jan. 1976. Ég vil fá að lesa frétt sem birtist þar á forsíðu. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alvarlegar ásakanir á hendur dómsmrn. Sakað um að hefta rannsókn í Geirfinnsmálinu“ - í Geirfinnsmálinu, takið eftir. „Í föstudagsgrein sinni í Vísi í dag gerir Vilmundur Gylfason harða hríð að dómsmrn. fyrir afskipti þess af rannsóknum mála. Hann segir að tvisvar sinnum hafi rn. haft óeðlileg afskipti af slíkum málum. Á einum stað í greininni segir Vilmundur: „Á meðan rannsókn stóð sem hæst vegna hvarfs Geirfinns Einarssonar s.l. vetur, var maður nokkur yfirheyrður af lögreglumönnum og ýmsar athuganir gerðar á högum hans. Þar var á vettvangi sami maður og nú hefur aftur og vegna annarra upplýsinga verið hnepptur í gæsluvarðhald. Þegar lögreglumenn voru að yfirheyra hann kom bréf frá dómsmrn. Þar var efnislega lögreglumönnum sagt að hætta að áreita þennan mann. Féll málið mikils til niður og var það svo, þangað til nú fyrir nokkrum dögum. Í a.m.k. annað sinn hindraði dómsmrh. gang réttvísinnar, og það hefði hugsanlega getað verið í eitt skipti fyrir öll. En nú hafa þessi mál fengið á sig nýja mynd.“ Vísir hafði samband við Vilmund Gylfason og spurði hann, hverjar heimildir hans væru fyrir þeim ásökunum sem hann ber dómsmrn. „Heimild mín fyrir síðara dæminu sem ég nefni er Haukur Guðmundsson rannsóknarlögreglumaður úr Keflavík.“ - Það var sannleiksvitnið. - „Einnig hafði blaðið samband við dómsmrh. Ólaf Jóhannesson og spurði hann, hvort rétt væri að dómsmrn. hefði í tvígang heft framgang réttvísinnar í þeim málum sem Vilmundur nefnir í grein sinni. En dómsmrh. neitaði að tjá sig um málið fyrr en hann hefði kynnt sér ásakanir þær sem bornar eru á rn. Blaðamaður bauðst þá til að lesa upp hverjar þær ásakanir væru, en allt kom fyrir ekki, engin yfirlýsing fékkst.“ Undir þessari grein standa stafirnir ÁG/VS. Ég hygg að það séu ekki framsóknarmenn. Hérna segir svo, neðar á sömu síðu, næsta grein heitir: „Átti að sitja inni vegna dauða þriggja manna.“ - Eitthvað hefur þetta nú skolast í minni hv. þm. Ég gleymdi áðan að nefna eina grein enn sem um þetta mál fjallar. Hún er að vísu ekki eftir hv. þm. Vilmund Gylfason, hún er eftir rannsóknarblaðamann, sem heitir Þorsteinn Thorarensen, og birtist í Dagblaðinu föstudaginn 6. febrúar 1976. Hún heitir: „Að þagga niður.“ Greinin er myndskreytt, þar er mynd af þáv. dómsmrh. og á bak við brotið gler. Samtök í Ameríku sem ég vil nú síður nefna, „hantéra“ svona ljósmyndir af andstæðingum sínum.



Herra forseti. Það er sjálfsagt að skemmta þingheimi örlitla stund lengur, enda hefur hann vafalaust mikinn áhuga á þessum málum. Ég sakna þess að hæstv. fyrrv. dómsmrh. skuli ekki geta verið viðstaddur, en því valda vafalaust miklar annir. Kjarni málsins er sá, hv. þm. Páll minn Pétursson, að í þessari forsíðufrétt, sem þú last, var þetta sami maðurinn. Og vandi þessa var sá, að þegar við höfum búið við langvarandi dugleysi, langvarandi spillingu, langvarandi ósæmileg afskipti í einhverju kerfi eða af einhverju kerfi, þá verður kerfið duglaust og því verður vantreyst af öllum almenningi. Á árinu 1976, hvort sem þér, hv. þm., eða öðrum líkar það eða mislíkar, var ástandið orðið slíkt vegna langvarandi óstjórnar í þessum tiltekna málaflokki, að ekki var ástæða til að treysta gerðum yfirvalda. Og langvarandi óstjórn, dugleysi, það er að hætt skyldi vera að segja frá málum eins og Klúbbmálinu, sem fjallaði um efnahagsleg afbrot, var að leiða til fullkominnar ógæfu og hefði getað leitt til þess enn fremur, að fleira saklaust fólk hefði fengið ranga dóma almennings eða annarra. Ævinlega þegar svo hefur farið fyrir kerfi, þegar langvarandi dugleysi, langvarandi afskiptasemi á óviðurkvæmilegan hátt, langvarandi spillingarástand hefur skapast, þá er sú hætta fyrir hendi að myndist óbrúanlegt bil milli fólksins í landinu og þess kerfis sem um ræðir hverju sinni. Svona var ástandið í þessum málaflokki. Það hefði getað haft enn skelfilegri afleiðingar ef rannsóknarblaðamenn og almenningur hefðu ekki fengið áhuga á þessum málum. Ég er sannfærður um það þrátt fyrir allt, að sterkt almenningsálit hefur umfram allt lyft björgum síðan þetta gerðist. Ég nefni sem dæmi, að ein breyting í kjölfar þessarar bylgju var Rannsóknarlögregla ríkisins, sem mér er ekki til efs að hefur orðið til verulegs góðs í þessum efnum. En hinu skulum við aldrei gleyma, hvernig ástandið var þegar byrjað var að fjalla um þennan málaflokk, þegar almenningur fékk áhuga á þessum málaflokki. Þá var hér alvarlegt ástand að skapast. Og hvað á almenningsálit að gera? Það er ljóst að árið 1976 er rifjað upp fjögurra ára gamalt sakamál, sem fjallar um efnahagsleg afbrot og um óviðurkvæmileg afskipti stjórnvalda af mönnum sem efnahagslega hafa brotið lög. Það var þá alveg augljóst hverju barni, að þar hefðu farið fram óviðurkvæmileg afskipti. Og þegar svo koma upp ný mál af allt annarri náttúru og miklu alvarlegri, hvað á almenningsálit að halda eða gera? Málin voru komin í slíkt óefni, að til enn alvarlegri hluta hefði getað leitt ef verulegar breytingar hefðu ekki átt sér stað í kjölfarið. Þetta er kjarni málsins, og ég hygg að það sé næsta þýðingarlítið að koma nú þremur árum seinna og reyna að rugla þessu öllu saman, að rugla saman dagsetningum, hræra þessu öllu í einn graut, segja að það sé allt saman eitt og sama málið. Kjarni málsins er þetta: Ástandið á þessum tíma var orðið með þeim hætti að þessi stofnun t.a.m. hefði átt að sýna þeim málum að eigin frumkvæði meiri áhuga. En það gerði hún ekki. Almenningsálit var það sem þurfti til, sterkt almenningsálit, meiri áhugi almennings á tilteknum málaflokki en oft, bæði fyrr og síðar. Það var þá fyrst sem þessi stofnun tók við sér. En það er alkunna að þessa stofnun hefur æðioft skort jarðsamband. Í kjölfar þessa kom t.a.m. frv. um Rannsóknarlögreglu ríkisins. Það hafði ekki gerst áður. Það hygg ég að hafi verið allnokkur ávinningur. En eftir sem áður er um þetta Klúbbmál, um þessi efnahagslegu afbrot, mörgum spurningum ósvarað, og eftir sem áður mnn enginn skreyta sjálfan sig blómum eða baða sig í rósum vegna Klúbbmála, vegna þeirra afbrota eða vegna þeirra laga, sem þar voru brotin, og vegna ósæmilegra afskipta stjórnvalda af því máli. Sá minnisvarði stendur eftir sem áður, hvað sem hv. þm. Páli Péturssyni kann að finnast um það mál.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breyt. á útvarpslögum, nr. 19 frá 1971, en ég er flm. þessa frv. ásamt hv. þm. Friðrik Sophussyni, Albert Guðmundssyni og Ólafi G. Einarssyni. Þetta frv. var fyrst lagt fram á Alþ. í apríl 1977, en hlaut ekki afgreiðslu. Síðan var það endurflutt í upphafi 99. löggjafarþings er Ríkisútvarpið, þ.e.a.s. hljóðvarp og sjónvarp, voru lokuð vegna verkfalls opinberra starfsmanna. Af þeim sökum bjó þjóðin við algert þjónustuleysi á þessu mikilvæga sviði nútímafjölmiðla um nokkurn tíma. Það kom sérstaklega illa við þúsundir manna og þó einkum það fólk sem býr í afskekktum landshlutum. Hið alvarlega ástand, sem skapaðist vegna verkfalls opinberra starfsmanna haustið 1977, undirstrikar enn frekar þörfina á að afnema einkarétt Ríkisútvarpsins og rjúfa þá fjötra sem þjóðin býr við í rekstri hljóðvarps og sjónvarps. Ef hérlendis á að ríkja frjáls, óháð skoðanamyndun, eins og m.a. var talað um í umr. áðan af hv. þm., þá er óhjákvæmilegt að breyting verði í sambandi við einkarétt Ríkisútvarpsins. Með þessu frv. er sem sagt lagt til að einkaleyfi ríkisins á útsendingum til viðtöku almennings á tali, tónum, myndum og öðru efni, hvort sem er þráðlaust, með þræði eða á annan hátt, verði afnumið. Jafnframt verði ráðh. heimilað að veita öðrum leyfi til útvarpsrekstrar að fullnægðum ákveðnum skilyrðum sem ráðh. mundi þá setja í reglugerð. Það er í sjálfu sér óþarft að fjölyrða um eðli og tilgang frv. Hann er augljós. En þó er rétt að árétta, að stjórnarskrá Íslands felur í sér að fullt tjáningarfrelsi skuli ríkja í landinu. Svo hefur verið hvað prentað mál varðar. Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar á prenti, en þó verður hann að ábyrgjast þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar tálmanir fyrir prentfrelsi má aldrei í lög leiða. Ákvæði íslenskra laga um tjáningarfrelsi er í samræmi við lýðræðisvenjur. En þó hefur Ísland dregist aftur úr á einu sviði og beinlínis lagt hömlur á tjáningarfrelsi umfram það sem þekkist í öðrum lýðræðisríkjum. Er það í sambandi við rekstur hljóðvarps- og útvarpsstöðva í eigu annarra aðila en ríkisins. Enn búum við Íslendingar við tæprar hálfrar aldar fyrirkomulag í þessum efnum, - fyrirkomulag, sem var í sjálfu sér eðlilegt á bernskuskeiði þessa rekstrarforms hér á landi, þegar fjármagn var af skornum skammti og reynsla lítil í framkvæmd þessara mála og einnig tækni á frumstigi. Við flm. fullyrðum, að þrátt fyrir að við leggjum fram frv. um breytingu á einkarétti Ríkisútvarpsins hafi hljóðvarp og sjónvarp að ýmsu leyti gegnt hlutverki sínu af mikilli prýði, og þetta frv. er ekki flutt til að kasta neinni rýrð á þessa fjölmiðla né starfsemi þeirra. En tímar hafa hins vegar gerbreyst frá því að einkaleyfi Ríkisútvarps var ákveðið árið 1930, þ.e.a.s. fyrir tæpri hálfri öld, og kröfur fólks eru allt aðrar og meiri. Ef við lítum til nágrannaríkja okkar, sem eru lýðræðisríki, þá kemur í ljós að í flestum þeirra eru margar útvarps- og hljóðvarpsstöðvar. Þær eru ýmist í eigu opinberra aðila eða félaga og einnig í eigu einstaklinga. Reynslan af þessu fyrirkomulagi hefur víðast hvar verið góð. Notendur þessara fjölmiðla hafa notið meiri fjölbreytni í efnisvali vegna aukinnar samkeppni, á sama tíma sem fleiri hafa fengið tækifæri til að vera virkir þátttakendur á þessu sviði. - Og ég vil sérstaklega undirstrika þetta atriði, að fleiri fái tækifæri til að vera virkir þátttakendur á þessu sviði með svipuðum hætti og tíðkast í útgáfu dagblaða og yfirleitt í sambandi við hið prentaða mál. Ég mun víkja að því nokkuð á eftir, hvað áhugi ungs fólks er mikill á þessu. En ég vil víkja örlítið að því sem lýtur að tækni í sambandi við hljóðvarp og sjónvarp. Það er alveg ótrúlegt, hvað tækniframfarir hafa verið miklar í útsendingu á tali, tónum og myndum á aðeins einum áratug. Hið sama gildir um viðtökutækni þess eðlis sem hér um ræðir. Sem dæmi má nefna, að án mikils tilkostnaðar má koma upp staðbundnum útsendingum á sviði hljóðvarps og sjónvarps sem mundu auka mjög á fjölbreytni í efnisvali, auk þess sem unnt er með fjölgun stöðva að fullnægja kröfum um aukna fræðslu á sviði almennra og staðbundinna mála. Þetta er hægt að gera án mikils tilkostnaðar. Í sambandi við frv. það, sem við leggjum fram, er áhersla lögð á að fyllsta hlutleysis sé gætt í stjórnmálum við útsendingu efnis, og það er þá með svipuðum hætti og nú tíðkast í útsendingum Ríkisútvarpsins. Gert er ráð fyrir að hinar frjálsu útvarpsstöðvar stuðli að almennri menningarþróun þjóðarinnar og efli íslensku tungu. Þær skulu m.a. leggja áherslu á að flytja efni á sviði lista, bókmennta, vísinda og trúarbragða, einnig efla alþýðumenntun og veita fræðslu um hin fjölbreytilegustu efni. Þá skal þeim heimilt að halda uppi fréttaþjónustu. Útvarpsstöðvarnar skulu í öllu starfi sínu halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur. Þær skulu virða tjáningarfrelsi og gæta fyllstu óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum í opinberum málum. Hið sama gildir gagnvart stofnunum, félögum og einstaklingum. Um rekstrarréttindi og skyldur útvarpsstöðva í eigu einstaklinga og félaga fer að öðru leyti eftir íslenskum lögum. Með reglugerð setur ráðh. nákvæmar reglur um fyrirkomulag og framkvæmd þessara mála, þ. á m. ákvæði er heimila útvarpsstöðvum að selja auglýsingar eða útsendingartíma, m.a. vegna fræðslu og kynningarefnis sem innlendir aðilar kynnu að vilja koma á framfæri. Þá er nauðsynlegt að setja ákvæði sem girða fyrir að erlent fjármagn renni til slíkra fyrirtækja. Sem sagt, með frv. þessu eru lögð drög að því, að á Íslandi ríki hliðstætt tjáningarfrelsi og þekkist í lýðræðisríkjum á sviði hljóðvarps og sjónvarps. Það er að mati okkar flm. spor í áttina að auknu frelsi fólksins frá miðstýringarvaldi embættis- og stjórnmálamanna á þessu sviði. Frá því að þetta frv. eða frv. svipaðs eðlis var lagt fram árið 1977 hafa orðið talsverðar breytingar á afstöðu manna gagnvart því efni sem frv. fjallar um. Þegar frv. sama efnis var lagt fram í ársbyrjun 1977 urðu nokkrar umr. hér á hv. þingi og tóku flestallir hv. þm. þá vel undir frv. sem slíkt, þó að menn greindi nokkuð á um leiðir. T.d. má geta þess, að þegar hv. þm. Svava Jakobsdóttir, sem er að vísu ekki viðstödd í dag, tók til máls í þessu máli, þá undirstrikaði hún það, að þó að hún væri ekki sammála því út af fyrir sig að á Íslandi væru stofnaðar frjálsar útvarpsstöðvar eins og frv. gerir ráð fyrir, þá taldi hún fulla þörf á því að auka útsendingartíma Ríkisútvarpsins og einnig fannst henni mjög koma til greina að Ríkisútvarpið beitti sér fyrir því, að settar yrðu á laggirnar staðbundnar stöðvar. Núv. formaður útvarpsráðs, Ólafur R. Einarsson, ritaði greinar um þetta efni, þar sem einnig kom fram svipað sjónarmið og hjá hv. þm. Svövu Jakobsdóttur, að vel kæmi til greina að koma á fót staðbundnum stöðvum. Í mjög athyglisverðri grein, sem hann ritaði 28. jan. 1978 - með leyfi hæstv. forseta - kemst hann að þeirri niðurstöðu að það ríki ákveðin stöðnun í íslenska Ríkisútvarpinu sem verði að aflétta. Hann segir í umræddri grein, að endurskoðunar sé þörf á rekstri Ríkisútvarpsins. Í greininni segir hann m.a.: „Ég tel, að það sé hlutverk Alþingis og ráðandi aðila í menntamálum að gera úttekt á stöðu hljóðvarpsins og ákveða hvaða stefnu skuli hafa varðandi sess ríkisfjölmiðla í íslensku fjölmiðlasamfélagi.“ Síðan fjallar hann um það, að hann sé þeirrar skoðunar að fyrst og fremst beri að efla ríkisrekið sjónvarp og hljóðvarp, en leggja þetta ekki í hendurnar á fólkinu sjálfu að einu eða neinu leyti umfram það sem ríkið mundi ákveða á hverjum tíma. Í stuttu máli sagt voru flestallir sammála um að breytinga væri þörf. Við flm. teljum að sú breyting sé æskilegust að gefa fleiri tækifæri til að fjalla um þessi mál og að það sé ekki í valdi stjórnmálamanna í útvarpsráði að ákveða hverjir skuli um þetta fjalla. Það hefur margoft komið fram, eins og þeir þekkja til sem utan við standa, að það getur verið mjög erfitt fyrir fólk að komast að með efni í hljóðvarpi og sjónvarpi. Það stafar ekki af því, að starfsmenn Ríkisútvarpsins eða útvarpsráð út af fyrir sig vilji leggja hömlur á að menn geti tjáð sig í þessum fjölmiðlum, heldur er það vegna þess að tími þeirra og fjármagn er að sjálfsögðu takmarkað. Þess vegna er nauðsynlegt að hér komi til fleiri möguleikar. Við flm. leggjum áherslu á, að þessir möguleikar séu í frjálsu formi, - formi sem veiti Ríkisútvarpinu ákveðið aðhald, ákveðna samkeppni. Við getum hins vegar fallist á það sem ákveðið stig út af fyrir sig, að Ríkisútvarpið komi á fót staðbundnum útvarpsstöðvum eða annarri rás hjá sjónvarpi. Ég vil vekja athygli á því, að í Svíþjóð hefur farið fram mjög nákvæm athugun og úttekt á sænska útvarpinu. Þar ákváðu þeir á árinu 1977 á grundvelli tillagna, sem stjórnarnefnd hafði unnið, að breyta skipulagi sjónvarps- og hljóðvarpsútsendinga verulega. Í áliti, sem stjórnarnefnd lét frá sér fara í ársbyrjun 1977, er lagt til að í stað tveggja sjónvarpsrása, þ.e.a.s. TV-1 og TV-2 Svíþjóð, sem sendi þá að mestu frá Stokkhólmi um allt landið, komi ein TVS-rás sem sendir frá Stokkhólmi um allt land og 9 TVR-rásir sem sendi um ákveðna landshluta. Þessi stjórnarnefnd lagði einnig til að útsendingarstundum sjónvarpsins þar yrði fjölgað úr 80 í 100 á viku og þá m.a. með endurtekningu s jónvarpsefnis um miðjan dag, svo að fólk, sem vinnur vaktavinnu, hafi sama gagn af s jónvarpi og aðrir. Þá var lagt til í sambandi við endurskipulagningu þessara mála í Svíþjóð, að útsendingarstundum útvarpsins yrði fjölgað úr 360 í 400 á viku og dagskrám fjölgað úr 3 í 4. Þá var lagt til einnig í þessu landi, sem hefur verið mjög íhaldssamt í þessum efnum, að lögum um einkarétt á útvarpi yrði breytt þannig að sjálfstæðum útvarpsstöðvum, sem ekki væru reknar með hagnaðarsjónarmiði, yrði leyft að stunda útvarps- og sjónvarpssendingar með leyfi þingsins en hins vegar gert ráð fyrir að þær ynnu undir félagi sem ríkið yrði aðalaðili að ásamt nokkrum öðrum tilteknum stofnunum í Svíþjóð. Þessi mál hafa því verið mjög til umræðu viðar en á Íslandi og eins og ég gat um í Svíþjóð þar sem aðilar hafa verið mjög íhaldssamir. Er orðið tímabært að við Íslendingar fjöllum um þessi mál einnig með svipuðum hætti. Vegna þeirra, sem kynnu að vera á móti því að Íslendingar fengju frjálsir og óháðir að reka frjálsa útvarpsstöð eða sjónvarpsstöð, er vert að ræða það, að á Norðurlandaráðsþingum undanfarin ár hefur verið til umræðu að Norðurlöndin hefðu sameiginlega starfsemi í sambandi við sjónvarpssendingar, þannig að samnorræn sjónvarpsstöð sendi efni til allra Norðurlandanna. Nú er ég ekki nægjanlega kunnugur því, hvernig Ísland kæmi inn í þá mynd, en hvað sem því líður munu ekki vera mikil tæknileg vandkvæði á að slíkt samnorrænt sjónvarp næði til Danmerkur, Svíþjóðar og Noregs án mikils tilkostnaðar, þegar það væri komið í framkvæmd. Þess vegna er mér spurn, vegna þeirrar andstöðu sem fram hefur komið hjá ýmsum aðilum, hvernig ætti að hafa hönd í bagga um efnisval í slíkri stöð sem næði til Íslands. Er meiri ástæða til þess að vantreysta Íslendingum sjálfum að koma með eigið efni í frjálsri stöð en taka við þessu eða öðru efni frá samnorrænni sjónvarpsstöð? Ég gat um það í upphafi, að mikill áhugi er á þessu máli. Það er sérstaklega mikill áhugi á því hjá ungu fólki. Þegar þetta mál var til umr. í ársbyrjun 1978 sendu um 600 ungmenni í Iðnskólanum í Reykjavík áskorun til hv. Alþingis um að samþykkja frv. sama efnis og ég mæli hér fyrir. Það fékk ekki hljómgrunn á hv. þingi þá. En við flm. væntum þess, að meiri skilningur sé á þessu máli nú en verið hefur undanfarin 2–3 ár. Við gerum okkur grein fyrir því að þetta mál þarf umr. En á þessum tímum aukins tjáningarfrelsis, rannsóknarblaðamennsku og annars hlýtur að mega að búast við því, að þeir, sem berjast fyrir auknu tjáningarfrelsi, fyrir því að við lifum í enn opnara þjóðfélagi, mæli með því að þetta frv. verði samþ. og komist til framkvæmda sem fyrst. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og menntmn. að lokinni umr. hér í deildinni.



Herra forseti. Á þessu þingi hafa verið lögð fram tvö frv. til breytinga á útvarpslögum. Annað er það sem hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson er 1. flm. að og flutti framsögu fyrir áðan. Enn fremur hefur verið lagt fram í vetur frv. til l. á þskj. 94, 86. mál, en það er frv. hv. þm. Ellerts B. Schram. Í því frv. er gert ráð fyrir að Ríkisútvarpið geti veitt landshlutasamtökum eða einstökum sveitarfélögum heimild til að reka sjálfstæðar og staðbundnar útvarpsstöðvar. Síðan segir í því frv., að gefin skuli út reglugerð um slíkan útvarpsrekstur sem sé háður samþykki ríkisútvarpsins. Í grg. með frv. sínu fjallar hv. þm. Ellert B. Schram um það frv., sem hér er til umr., og segir m.a. svo með leyfi forseta: „Á síðasta þingi flutti Guðmundur H. Garðarsson alþm, frv. til l. um frjálsan útvarpsrekstur. Það frv, náði ekki fram að ganga. Það er þó skoðun flm., að þess verði ekki langt að bíða að öllum þorra manna þyki slíkur útvarpsrekstur sjálfsagður. Pólitískir fordómar og þröngsýni koma þó í veg fyrir að þingið samþykki slíkt frv.“ Það er athyglisvert, sem kemur fram í grg. hjá hv, þm. Ellert B. Schram, sem var til skamms tíma varaformaður útvarpsráðs. Ekki er blöðum um það að fletta, að það frv., sem hér liggur fyrir og er til umr., á mikinn hljómgrunn, ekki síst meðal ungu kynslóðarinnar. Að sjálfsögðu verðum við að hafa það í huga, að tæknilegar framfarir valda því, að nú geta mun fleiri en áður komið sér upp útvarpsstöðvum, og þegar ég nefni útvarpsstöðvar á ég fyrst og fremst við hljóðvarpsstöðvar. Enn virðist vera talsvert langt í land, að það sama gildi um sjónvarp, þótt eflaust komi að því innan ekki mjög margra ára. Í því frv., sem hér liggur fyrir, eru ýmis merk atriði og þó sérstaklega það, að einokuninni er nánast aflétt. Frv. gerir ráð fyrir að menntmrh. geti veitt ýmsum aðilum leyfi til útvarpsrekstrar, en leita þurfi umsagnar útvarpsráðs og póst- og símamálastjórnarinnar. Það er því engan veginn sjálfgefið, að hér verði stundaður útvarpsrekstur í öðru hverju húsi. Hver sá sem vill afla leyfis verður að uppfylla ströng skilyrði. T.d. verður að starfa reyndur dagskrárstjóri og tæknimenntaður tæknistjóri hjá útvarpsstöðinni. Þá eru gerðar verulegar kröfur um fjölbreytni í efnisvali og óhlutdrægni. Og loks er leyfisveitingin bundin við þrjú ár. Af þessu hlýtur að sjást að þeir, sem óttast menningarlegt hrun þjóðarinnar, þurfa ekki að óttast það. Eins og kom fram hjá hv. flm. dagaði frv. uppi á síðasta þingi. Þá var það flutt í annað sinn. Ég skal ekki leggja dóm á það, hvað hafi valdið því að þetta frv. fékk ekki afgreiðslu, en þó trúi ég að hér á landi sé enn landlægur ótti við svokallaða peningamenn og að þeir komi til með að ráða mestu í þessum efnum. Allt of fáir virðast átta sig á því, hve ódýrt og auðvelt það er í raun að reka litlar og staðbundnar útvarpsstöðvar. Svokallaðir peningamenn eru áreiðanlega saklausari útvarpsrekendur en aðrir, því að þeir mundu fyrst og fremst leitast við að flytja vinsælt efni sem fengi víðtæka hlustun. Hættan á einlitum áróðri kemur ekki úr herbúðum peningamannanna svokölluðu, heldur miklu fremur pólitískra öfgahópa, sem stundum freistast til að hefja útvarpsrekstur í áróðursskyni. Þannig var það t.d. - og reyndar er - á Ítalíu, þar sem fjöldi útvarpsstöðva er rekinn af mismunandi rauðum marxistahópum. Stöðvarnar hafa reynst heldur áhrifalitlar, því að áróðurinn fellur ekki öllum í geð og stenst ekki samkeppni við aðrar stöðvar, sem flytja léttara efni. Hugmyndin um frjálsan útvarpsrekstur, sem Guðmundur H. Garðarsson ásamt okkur fleiri þm, flytur í sínu frv. og nú er endurflutt, hefur áreiðanlega átt sinn þátt í því að vekja athygli manna á ýmsum nýjungum innan Ríkisútvarpsins. Þannig var t.d. í síðasta útvarpsráði samþykkt shlj. till. frá þáv. varaformanni útvarpsráðs, Ellert B. Schram, en í þeirri till. var gert ráð fyrir að hafnar yrðu útsendingar í stereo og sett yrði upp stúdió á þremur stöðum úti á landi með það fyrir augum að reka staðbundnar stöðvar nokkra tíma á dag og loks að senda út létta tónlist á sérstakri bylgjulengd. Við þetta hefur síðan bæst nú á allra síðustu dögum till. um næturútvarp. Að því að ég get best ímyndað mér fær slík till. jákvæða meðferð hjá útvarpsráði. Spurning er reyndar, hvort slík hugmynd strandar á fjármagni hjá yfirvöldum útvarpsins. Of fljótt er að segja til um það. Verið er að rannsaka það mál. En allt þetta sýnir að gífurlegur þrýstingur er á Ríkisútvarpið um að auka þjónustu sína og fjölbreytni. Ég er meðflm. frv. og tel að í þessu frv., sem hér liggur fyrir, felist nægileg trygging fyrir því að ekki verði rasað um ráð fram, þótt það sé að sjálfsögðu mun róttækara en þær hugmyndir sem eru uppi innan útvarpsráðs. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að taka eigi meira tillit til hlustenda en gert er í dag með því að bjóða annað efni samtímis. Allir vita hve auðvelt er með góðum móttökutækjum að hlusta á erlendar útvarpsstöðvar. Innlendar stöðvar starfræktar samkv. íslenskum lögum geta varla haft skaðlegri áhrif. Með frjálsari útvarpsrekstri eygir maður jafnvel afnám pólitískrar dagskrárstjórnar Ríkisútvarpsins.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja, að í raun fagna ég þessu frv., ekki vegna þess að ég sé hlynntur frjálsum útvarsrekstri, heldur vegna þeirrar umr. sem orðið hefur um hið íslenska ríkisútvarp, dagskrá þess og framtíð. Ég held að sú umr. hafi verið mjög tímabær, hún hafi þegar borið góðan ávöxt og muni eiga eftir að bera enn betri ávöxt í allra næstu framtíð. Bandaríkjamenn munu vera sú þjóð sem mesta reynslu hefur af frjálsum útvarps- og sjónvarpsrekstri. Staða mála þar er nú á þann veg, að ríkisvaldið hefur talið sig til neytt að grípa inn í og stofna bæði útvarps- og sjónvarpsstöðvar, sem flytja kennsluefni og menningarlegt efni. Það fór nefnilega svo, að hinn frjálsi útvarpsrekstur lét sig einu skipta hinn menningarlega þátt í útvarpsrekstrinum - það var peningasjónarmiðið sem réð ferðinni. Sjálfur hef ég heimsótt allmargar af þessum frjálsu, litlu útvarpsstöðvum í Bandaríkjunum, þar sem þarf ekki nema 3–5 manna starfslið, lítinn útvarpssendi, segulbandstæki fyrir kassettur og síðan er safnað auglýsingum, þær fluttar ásamt stuttum fréttum, en helftin af dagskrárefninu er tónlist af léttara tagi. Á að leyfa frjálsan útvarpsrekstur? er spurning sem vert er að velta fyrir sér. Á að leyfa hann eða á ekki að leyfa hann? Ég er algerlega andsnúinn því og vil ekki að hann verði leyfður. Ástæður mínar eru einfaldlega þær, að ég tel að það geti orðið miklu alvarlegri einokun á útvarpsrekstri en nú er, ef hann verður gefinn frjáls. Menn gera lítið úr þeim sjónarmiðum, að peningamenn muni geta haslað sér völl á þessum markaði. Hver verður það þá, sem rekur sterkustu útvarpstöðina? Hver verður það þá, sem hefur völdin á þessum frjálsa markaði? Það verður s.í sem mest peningamagnið hefur, sem sterkastan sendinn getur keypt, sem útvarpað getur besta efninu og hefur fjármagn til verulega góðrar dagskrárgerðar. Af þessum ástæðum einum er ég andsnúinn þessari hugmynd. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar, að bæði þessi umr. og það, sem hér er nú fjallað um, hljóti og muni leiða til betri rekstrar á hinu íslenska ríkisútvarpi. Margt bendir til þess þegar í stað. Menn ræða nú, eins og komið hefur fram hjá hv. þm. Friðrik Sophussyni, næturútvarp, m.a. er til umr. að útvarpa í stereo, sem mönnum þykir mikið um. Rætt hefur verið um tvær rásir útvarpsins. Á annarri yrði þá væntanlega útvarpað léttu efni sem mundi höfða til þess unga fólks sem flm. þessa frv. bera mjög fyrir brjósti. Þetta eru allt góðir og gildir þættir og verulega eftirtektarverðir í sambandi við rekstur útvarpsins. Væntanlega komast þeir allir á dagskrá áður en langt um líður. Ég vil ekki ræða svo um þetta mál, að ég víki ekki að stöðu Ríkisútvarsins eins og hún er í dag. Á sama tíma og gerðar eru mjög verulegar kröfur til bættrar dagskrár og aukinnar tækni í rekstri Ríkisútvarpsins hefur ríkisvaldið og hv. Alþ. leyft sér að hafa þessa stofnun í fjárhagslegu svelti í áratugi. Þessi stofnun á ekki enn þá þak yfir höfuðið. Þessi stofnun er í þeim sporum núna, að hlutverki hennar sem eins helsta almannavarnakerfis á landinu er mjög ábótavant. Þau möstur á Vatnsendahæð, sem eiga að útvarpa langbylgjusendingum, eru nánast ónýt. Það þarf ekki nema rösk 11 vindstig til að setja þau um koll. Svona er ástandið. Tækjakostur Ríkisútvarpsins er lélegur og vægast sagt úr sér genginn, og húsnæði stofnunarinnar er fyrir neðan allar hellur. Það væri frekar að við huguðum nú að því að reyna að bæta stöðu þessarar stofnunar, þessarar mikilvægu stofnunar sem við eigum mikið undir í menningarlegu, fræðslulegu tilliti og í því tilliti að þetta er tengiliður byggðarlaga, þetta er helsta almannavarnakerfi landsins og þetta er sá miðill sem útvarpar 17 klukkustundir á sólarhring 365 daga á ári. Ég held að það væri nær að huga að því að bæta þennan miðil en fara að leyfa frjálsan útvarpsrekstur á Íslandi. Það eru gerðar kröfur til þessarar stofnunar, en það skortir fjármagn til að verða við þeim kröfum. Ég held að ef menn hugsa vandlega um þá hugmynd, sem fram kemur í þessu frv., muni þeir komast að því að hún sé í fyrsta lagi illframkvæmanleg, ef slíkur frjáls útvarpsrekstur ætti að ná þeim tilgangi og hlíta þeim reglum sem fram koma í frv., einfaldlega vegna þess að ef slíkur frjáls útvarpsrekstur ætti að vera hér á landi þyrfti að vanda mjög til hans. Þá er spurningin. Hver hefur fjárhagslegt bolmagn til þess að vanda svo til slíks útvarpsrekstrar sem fram kemur í þessu frv.? Það eru örfáir aðilar. Það eru þá fyrst og fremst þeir menn sem yfir verulegu fjármagni ráða, og þá er ég ekki kominn til með að segja að t.d. ákveðin stjórnmálaöfl geti ekki ráðið úrslitum um það, hverjir verða ofan á í þeirri baráttu, sem hlýtur að skapast þegar slíkur útvarpsrekstur fer á annað borð í gang. Ég held að við ættum í þessu máli að hætta að reyna að slá okkur til riddara fyrir unga fólkið og reyna heldur að bæta dagskrá hins íslenska Ríkisútvarps, m.a. með þeim hugmyndum, sem hér hafa verið nefndar: landshlutaútvarpi, stereoútsendingum, tveimur rásum og fleira af því tagi. Ég er algerlega mótfallinn því, að einkarekstur á ríkisútvarpi og sjónvarpi verði tekinn úr höndum ríkisvaldsins og látinn nánast í hendur Péturs og Páls, sem gætu þá farið að reka útvarpsstöðvar hér á landi. Þá skyldu menn einnig hugleiða það, að sá útvarpsrekstur yrði mjög verulega bundinn við þéttbýlisstaði og dreifbýlið mundi einskis njóta. Þegar menn tala um að það yrði lítill kostnaður að koma upp slíku útvarpi, þá er hann sannarlega lítill í þéttbýlinu. En ef slíkar stöðvar ættu að þjóna hinum dreifðu byggðum landsins, eins og Ríkisútvarpið gerir, er fjármagnið komið upp í hundruð millj. kr. þegar þarf að fara að reisa endurvarpsstöðvar og annað. Ég hef sagt að ég sé andsnúinn þessari hugmynd. Ég er fylgjandi öllu því sem flokkast getur undir frelsi og lýðræði, en það á ekkert skylt við þetta mál. Það á þann aðgang að því ríkisútvarpi, sem við höfum núna, sem nauðsynlegur er. Ég held að um leið og menn segja að það sé erfitt að koma að efni í Ríkisútvarpinu, þá mæli þeir ekki beinlínis af þeirri þekkingu sem til þarf þegar verið er að fjalla um þessi mál. Það eru tvær ástæður fyrir því, að efni kemst ekki í hið íslenska Ríkisútvarp. Önnur er sú, að efnið er lélegt, fyrir neðan allar hellur, og hin, að flutningur þess og dagskrárgerð kostar meira fjármagn en útvarpið eða sjónvarpið hefur yfir að ráða. Fjölmargar hugmyndir koma á borð útvarpsráðs um gerð dagskrárþátta, en þessar hugmyndir kosta tugi millj. og þaðan af meira. Það er kannske af þeim ástæðum sem frjálst útvarp á að taka við og sjá um að koma þessu efni á framfæri, af því að það sé svo ódýrt. En þá er spurningin: Hvar ætla flm. að taka fjármagnið? Ég vil ekki lengja þessa umr. Ég hef látið kjarnann í áliti mínu á þessu máli koma fram. Ég vil eindregið vara við því, að menn taki raunverulega mark á þessu frv. Það hefur þegar gert það að verkum, að umr. um útvarpsmál hafa orðið miklar og þar af leiðandi hefur þetta frv. náð verulegum tilgangi. Þar ættu menn að láta staðar numið. Þetta hefur orðið til þess að menn hafa farið að ræða dagskrárgerð útvarps og sjónvarps í alvöru, sem ekki hefur áður verið gert. Menn eru kannske farnir að koma auga á að aðstaða hins íslenska ríkisútvarps er fyrir neðan allar hellur. Þingheimur þyrfti að fara að gera sér ljósa grein fyrir því, að þar þarf að taka til höndum á næstu mánuðum og árum ef ekki á að stofna til mjög alvarlegs og hættulegs ástands hér á landi. Vík ég þar einkum að hlutverki Ríkisútvarpsins í almannavarnakerfinu. Ég sé ríkisvaldið og hið háa Alþingi standa uppi eftir veruleg áföll eða „katastrofu“, ef ég mætti orða það svo innan gæsalappa, sem yrði hér á landi, sem gerði það að verkum að þessi ágætu möstur, sem ég hef nefnt, hryndu og það væri ekki hægt að koma skilaboðum til landsmanna í heild. Ég er sannfærður um að frjálst útvarp mundi ekki heldur koma þeim skilaboðum á framfæri. En rauði þráðurinn í orðum mínum er þessi: Við skulum heldur reyna að styrkja Ríkisútvarpið, auka veg þess og virðingu og auka þjónustu þess við landsmenn, en láta okkur dreyma um þær hugmyndir sem illa hafa reynst í öðrum löndum. Það ættu menn að þekkja, sem ferðast hafa um þau lönd þar sem frjáls útvarpsrekstur er leyfður. Nágrannaþjóðum okkar hefur ekki dottið í hug að heimila slíkan frjálsan útvarpsrekstur, a.m.k. ekki þeim sem kenndar eru við nokkra menningu.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., er raunar gamall kunningi og hefur um það verið fjallað áður. Rétt er að minna á það, sem raunar hefur komið fram, að annað frv. er í meðferð þingsins sem fjallar um breytingu á útvarpslögum í þá veru að komið verði á fót staðbundnum stöðvum eða svokölluðu landshlutaútvarpi. Það mál er allrar athygli vert að stuðlað verði að því að slíkar stöðvar geti komist á fót undir handarjaðri Ríkisútvarpsins. Það er allt annað mál en það mál sem verið er að ræða núna. Þeir, sem þetta mál flytja, telja sig sérstaka talsmenn frelsis og frjálsra skoðanaskipta. Ég vil telja mig talsmann þess líka, en sé ekki að þetta frv. um breyt. á útvarpslögunum, sem miðar í þá átt að hér geti menn komið upp útvarpsstöðvum, þeir sem vilja, sé beinlínis í þá veru að auka frelsi eða frjáls skoðanaskipti á þessu sviði. Það frelsi, sem til kæmi ef þetta frv. yrði að lögum, yrði frelsi peninganna og lýðræði peninganna. Í 10. gr. þessa frv. segir nefnilega, með leyfi forseta: „Með sama hætti og að framan greinir skal öðrum útvarpsstöðvum heimilað að afla tekna með auglýsingum eða sérstöku gjaldi vegna útsendingar fræðslu- og skýringarefnis eða annars efnis, sem viðskiptavinir viðkomandi stöðvar kynnu að vilja koma á framfæri við almenning.“ Þarna á ekki neitt vont útvarpsráð eða pólitísk dagskrárstjórn að stjórna því, hvaða efni er unnt að koma á framfæri. Sú stjórn hefur að mínu mati verið með þeim hætti, að allir, sem hafa óskað eftir því og verið með frambærilegt efni, hafa getað komið skoðunum sínum á framfæri í íslenska ríkisútvarpinu. Hér er hins vegar sagt berum orðum, að menn eigi að kaupa skoðanir sínar inn í þetta frjálsa útvarp og þeir einir, sem geta borgað fyrir að koma skoðunum sínum á framfæri, eigi að hafa þar tjáningarfrelsi og tjáningarrétt. Það er frelsi peninganna og lýðræði peninganna sem á að ráða í þessu frjálsa útvarpi, og því er ég andsnúinn. Það er látið í það skína og þeim röksemdum mjög beitt hér, að slíkt útvarp kosti nánast ekki neitt. Þetta sé hægt að gera án mikils tilkostnaðar, eins og 1. flm., hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson, sagði áðan. Það er rétt, eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni, að í þéttbýlinu er kannske hægt að gera þetta tæknilega án mikils tilkostnaðar. Og þá er þetta eingöngu hugsað sem útvarp fyrir þéttbýlissvæði - fyrir Reykjavíkursvæðið og e.t.v. Akureyrarsvæðið, en ekki fyrir aðra landsmenn. Þessa eiga menn að láta getið. Þetta skiptir verulegu máli í þessu sambandi. Það er látið í það skína, að þetta kosti nánast ekki neitt, en það er argasti misskilningur vegna þess, eins og ég minntist á áðan, að menn eiga að kaupa sig þarna inn með efni. Í öðru lagi verður safnað auglýsingum, sjálfsagt með hefðbundnum hætti. Auglýsingamarkaður hér er ekki mjög stór, þannig að það má reikna með að þetta tæki verulegar tekjur frá Ríkisútvarpinu og gerði því þannig erfiðara um vik að gegna hlutverki sínu. Þar að auki fá menn ekki að leika tónlist allan sólarhringinn án þess að borga fyrir það. Ég held að þær upplýsingar séu réttar, að á fyrra hluta síðasta árs hafi Ríkisútvarpið greitt 5 millj. kr. á mánuði til STEFS, Sambands tónskálda og eigenda flutningsréttar. Það er þess vegna mikill misskilningur að þetta kosti ekki neitt eða sé nánast ókeypis. Það var minnst hér á breytingar á útvarpi og sjónvarpi og skipulagi þeirra mála í Svíþjóð. Það er alveg rétt, að þar er verið að dreifa valdinu og gera það staðbundið, en hvorki er verið af afhenda Volvo né Wallenberg réttinn til að reka útvarpsstöðvar. Það er ekki til umr., þótt í annað sé látið skína hér. Og á Norðurlöndunum hefur þessum málum verið hagað með sama eða svipuðum hætti og hér. Það má ýmsu breyta í rekstri Ríkisútvarpsins og hefur verið vikið að því hér. Ég held að það sé miklu brýnna þm. og Alþ. að reyna að bæta og efla rekstur þess ríkisútvarps, sem við nú höfum, og bæta þjónustu þess. Það er talað um næturútvarp - hugmynd sem er allra góðra gjalda verð. Það er líka talað um möguleikana á því að byrja að útvarpa á annarri rás. Það yrði sjálfsagt smátt í sniðum til að byrja með, en yrði að vinna eftir áætlun um að slíkt útvarp næði smám saman til alls landsins. Að þessum atriðum eigum við að beina kröftum okkar og fjármagni. Það frv., sem hér er um að ræða, leysir engan vanda á þessu sviði. Sú meginstefna, sem í því felst, er að mínu mati ekki til bóta og þess vegna mun ég greiða atkv. gegn þessu frv.



Herra forseti. Það sannast áþreifanlega við þessa umr., að samtryggingarkerfi stjórnmálamanna og embættismanna er pottþétt, ef ég mætti orða það þannig. Ef þm. koma með till. sem fela í sér róttækar breytingar á ríkisstofnun, þá er segin saga að þeir hv. þm., sem koma annaðhvort úr röðum embættismanna eða úr þeim stofnunum sem þingið er að fjalla um, rísa upp og tala gegn öllu sem horfir til bóta og framfara í viðkomandi stofnunum. Ég held að þetta sé misskilin vinsemd í garð þeirrar stofnunar sem viðkomandi þm. hafa unnið hjá, enda hefur komið fram í umr. í dag að báðir hv. þm., sem síðast töluðu, viðurkenndu margsinnis að full þörf væri á breytingum á Ríkisútvarpinu. Að vísu vildu þeir ekki ganga jafnlangt og flm. þessa frv., en báðir vildu þeir breyta miklu og allverulega, sérstaklega annar þeirra. Mér finnst það nú þess virði, að við ræðum nokkuð hvers virði frelsi er og hvað er að vera frjáls. Það er ekki að vera frjáls maður að þurfa að fara upp í Ríkisútvarp og spyrja embættismann eða jafnvel skrifa bréf til útvarpsráðs til þess að fá leyfi til þess að tala eða flytja þátt í viðkomandi stofnun. Það er hins vegar frelsi að geta leitað til sex dagblaða og fengið birtar greinar. Það er frelsi. Hitt er ófrelsi. Ég verð að segja það, að ég varð fyrir hálfgerðum vonbrigðum með báða hv. ræðumenn, sem töluðu hér síðast, bæði hv. þm. Árna Gunnarsson og hv. þm. Eið Guðnason. Ég hef gert þær kröfur til þeirra, að þeir skildu manna best um hvað þetta frv. fjallar, vegna þess að þeir sem starfsmenn ríkisfjölmiðils eins og Ríkisútvarpsins höfðu tilhneigingar, á meðan þeir unnu hjá þessum fjölmiðlum, til að opna þessar stofnanir meira en við hinar óbreyttu verur utan veggja gátum gert. Virðum við vissulega við þá hv. þm. hvernig þeir stóðu að málum. En því miður hafa ekki allir hugmyndaflug og þrek til að gera það sem þeir reyndu að gera hvor á sínum vettvangi, annar í sjónvarpinu, hinn í hljóðvarpinu. Það er margviðurkennt, m.a. af núv, formanni útvarpsráðs, Ólafi R. Einarssyni, að það þurfi að gera róttækar breytingar og hleypa fleiri að þessum fjölmiðlum og það þurfi að skapa aukna og meiri möguleika. Og það er einmitt það sem við viljum gera, flm. þessa frv. Við lítum þannig á að ekki þurfi endilega að sækja fyrirmyndir til annarra landa, þó við vekjum athygli á því, að það er fyrir hendi annars staðar að reka margar útvarpsstöðvar og sjónvarpsstöðvar. Við lifum hér við íslenskar aðstæður. Það er enginn að segja það, að þótt við sköpuðum aukið frelsi á þessu sviði þyrftum við endilega að falla í sömu gröfina og t.d. Bandaríkjamenn. Íslenskt þjóðfélag og íslensk menning eru gerólík því þjóðfélagi og þeirri menningu sem er í Bandaríkjunum. Margt, sem þar er, mundum við flokka undir ómenningu. Þótt þar séu margar útvarpsstöðvar og margar sjónvarpsstöðvar þyrfti það frelsi, sem við erum að tala um hér, ekki að fela það sama í sér og á sér stað í Bandaríkjunum. Ég vil víkja nokkuð að því atriði sem lýtur að peningamönnum og þeim sem hafa peninga, sem báðir hv. þm. komu inn á og sérstaklega hv. þm. Árni Gunnarsson. Hann sagðist ekki vilja leyfa frjálsan útvarpsrekstur og sagðist vera á móti því m.a. vegna þess að hann óttaðist þá aðila sem hafa peninga. Ég vil halda því fram - og við flm. þessa frv., að frelsinu í landinu stafi meiri hætta af öðru en svokölluðum peningamönnum. Valdamennirnir í ríkiskerfinu eiga örugglega eftir að verða frelsinu hvað hættulegastir. Mennirnir sem ráða yfir einmitt öflugum fjölmiðlum eins og Ríkisútvarpinu, þ.e.a.s. bæði sjónvarpi og hljóðvarpi, eru frelsinu hættulegir. Svokallaðir peningamenn eru nú ekki svo margir á Íslandi eða svokölluð peningafyrirtæki, að ekki sé hægt að takmarka hvernig þeir kæmu að þessum málum. Gæti ég flutt hér erindi um það, hvernig ég gæti hugsað mér að hafa þá stofnun sem fjallaði um þessi mál. Það mætti t.d. stofna opið almennt hlutafélag. Takmörk væru sett á það, hvað hver og einn mætti eiga mikið hlutafé í því. Það væri hægt að takmarka hlutafé við 1% eða 2%, enginn mætti eiga meira en 1% eða 2%. Það væri jafnvel hægt að setja takmörk við því, hvernig menn gætu sameinast í hópa til þess að beita því valdi sem samsöfnun hlutafjár á eina hendi gæti verið. Hverjir hafa peninga og hverjir hafa þarfir í sambandi við frjálsa fjölmiðlun? Það eru ekki aðeins einstaklingarnir og það er ekki aðeins unga fólkið. Ég mótmæli því, að við séum að slá okkur til riddara gagnvart ungu fólki með flutningi þessa frv. Við erum að leggja fram frv., sem við vitum að ekki einungis ungt fólk, heldur þjóðin öll fylgir raunverulega. Auðvitað hlýtur ungt fólk að vera sérstaklega næmt fyrir róttækum breytinum. Því ætti t.d. hv. þm. Vilmundur Gylfason að gera sér vel grein fyrir. Hann er maður tjáningarfrelsis. Hann veit það, flokksbróðir þeirra þm. sem töluðu síðast, að ungt fólk vill svigrúm, það vill fá að fjalla um eigin mál og vill fá að komast að þessum fjölmiðli án þess að þurfa að leita undir embættismenn eða stjórnmálamenn, og það er ofurskiljanlegt. Ég skil þeim mun betur eftir því sem ég eldist, að það verður að skapa ungu fólki aukin tækifæri og ekki hvað síst á þessu sviði. Það er af hinu góða að styðja það mál, sem hér er til umr., vegna þess að það þjónar sjónarmiðum unga fólksins. Víkjum svo nokkuð að því, hverjir hafa þörf og hverjir hafa peninga. Ég tel t.d. að fjölmenn samtök, fjöldasamtök eins og t.d. verkalýðshreyfingin, samvinnuhreyfingin, stærstu útflutningssamtökin, sem eru með tugi og hundruð félagsmanna, gætu haft mikið gagn af aukinni fjölbreytni, auknum möguleikum í sambandi við hljóðvarp og sjónvarp. Þau mundu þá geta komið efni til þessa fólks. Ég geri ráð fyrir að það, sem þessir menn eru að vinna í verkalýðsfélögunum, í samvinnuhreyfingunni, í stóru fyrirtækjunum, sé sprottið af hinu góða, en ekki hinu vonda. Hvers vegna skyldu menn ætla að þeir Íslendingar, sem kæmu að þessum fjölmiðli skyldu endilega þurfa að koma að honum af vondum hvötum? Ég mótmæli því, að hv. þm. skuli fjalla þannig um mál og ætla yfirleitt öðru fólki það. Varðandi peningana vil ég upplýsa hv. þingheim um það, að að mínu mati mundu einstakir peningamenn ekki ráða úrslitum í uppbyggingu þeirra fjölmiðla sem við erum að fjalla um. Ég álit að þær fjöldahreyfingar, sem ég gat um, mundu koma þar til skjalanna. Ég vil að lokum víkja að því sem hv. þm. Eiður Guðnason kom inn á í 10, gr. Ég held að hann hafi misskilið 10, gr. Við skulum taka t.d. fræðsluyfirvöld. Það vantar stórlega á að íslenska sjónvarpið og hljóðvarpið fullnægi þeirri þörf sem er fyrir hendi gagnvart nemendum í sambandi við fræðsluefni og kennsluefni, sérstaklega í sjónvarpi. Það kemur vel til greina að samstarf milli ríkisvalds og einkasjónvarps um að einkasjónvarpsstöð t.d. flytti slíkt efni, þar sem það kæmist ekki að í því sjónvarpi sem við höfum í dag. Ég vil svo að lokum undirstrika það, að ekkert í þessu frv. gerir ráð fyrir því, nema síður sé, að leggja eigi niður Ríkisútvarpið - hljóðvarp og sjónvarp. Það er alrangt. Frv., sem við erum með, gengur út frá því að hér sé gott ríkisútvarp, bæði sjónvarp og hljóðvarp.