Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1185, um niðurstöður PISA-kannana, frá Óla Birni Kárasyni, á þskj. 1270, um þjónusta sveitarfélaga í skólum fyrir einhverf börn og önnur fötluð börn, frá Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur, og á þskj. 1019, um markmið hæfniviðmiða í skólaíþróttum, frá Indriða Inga Stefánssyni.

Forseti. Við skulum tala um gervigreind. Fyrir tveimur árum gaf forsætisráðuneytið út stefnu um gervigreind fyrir Ísland. Þar segir að skilgreina megi hugtakið á einfaldan máta með því að segja að það sé leið til að fá vélar, í víðum skilningi, til að vinna mannanna verk. Þar er einnig gerð grein fyrir því að gervigreindin sé farin að taka ákvarðanir sem áður hafi einungis verið á færi mannanna, svo sem við akstur ökutækja, sjúkdómsgreiningar og ákvörðun meðferðarúrræða, á verðbréfamörkuðum og við lánshæfismat svo að fáein dæmi séu nefnd. Notkun gervigreindar vekur líka áleitnar spurningar og við þurfum að nota hana á ábyrgan hátt. Tækifærin sem notkun gervigreindar skapar þurfa að standa öllum til boða. Það má segja að við séum í ágætri stöðu hvað það varðar hér á landi. Ég átti þess kost að sækja 67. fund kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna í New York fyrr í þessum mánuði. Þar var aðalumfjöllunarefnið tækniþróun og staða kvenna og stúlkna með tilliti til hennar og tækniframfara og þar var gervigreind auðvitað líka til umræðu. Það er mjög mikilvægt að við skoðum þessi málefni frá sjónarhóli kvenna og kvenfrelsis því að það er margt að varast í þessari þróun. Gervigreindin verður að geta nýst fyrir alla, konur, karla og kvár. Gervigreindin endurskapar heiminn eins og hann er. Hún endurspeglar með öðrum orðum fordómana og kvenhatrið sem fyrirfinnst á netinu og líka valdaójafnvægið í heiminum. Hún hefur ekki sjálfstæðan vilja, hún hefur ekki frumlega hugsun og hún hefur ekki siðvit, það er einungis á færi okkar, fólksins sem byggjum þessa jörð. En það er mjög mikilvægt, forseti, að byggja siðferðislegan grundvöll undir notkun gervigreindar jafnt í þessu samfélagi sem og í öllum öðrum.

Virðulegur forseti. Eins og þing og þjóð hefur ekki farið varhluta af kynnti seðlabankastjóri tólftu stýrivaxtahækkunina í röð í síðustu viku. Stýrivaxtahækkanir og verðbólga hækka lánin, matarkarfan er orðin dýrari, tryggingar hafa hækkað. Þær jákvæðu fréttir berast þó að verðbólgan virðist vera að þokast niður. Afleiðingar hækkunar eru auðvitað margþættar. Allt of margir eiga erfitt með afborganir lána og sumir neyðast jafnvel til að selja eignir, sem þó getur reynst erfitt eins og markaðurinn lítur út í dag. Þróunin mun að öllu óbreyttu halda áfram þegar fastir vextir óverðtryggðra lána renna sitt skeið á enda. Þá hefur hlutfall fyrstu kaupenda á fasteignamarkaði dregist verulega saman. Þetta er vond þróun. Húsnæðismarkaðurinn sem hefur verið í mikilli grósku undanfarin ár virðist vera botnfrosinn. Við þurfum á einhverjum tímapunkti að horfa til rýmkunar á reglum og kröfum um veitingu hlutdeildarlána til fyrstu kaupenda. Við þurfum núna að breyta reglum um veðsetningu lána fyrstu kaupenda til að auðveldara sé að festa kaup á húsnæði. Við þurfum núna að greina umhverfi framkvæmdaraðila. Mér þykir líklegast að nauðsynlegt sé að ráðast í sértækar aðgerðir, þótt tímabundnar geti verið, fyrir þá sem fyrirhuga byggingu hagkvæmra íbúða á næstu misserum. Þá ákalla ég lífeyrissjóðina að koma inn með öflugri hætti og taka þátt í uppbyggingu heilbrigðs leigumarkaðar. Þurfi til þess lagabreytingu er það okkar hér á þingi að bregðast við því. Virðulegur forseti. Það eru ýmis verkfæri til staðar og nú er spurningin um að nýta þau. Ég er tilbúinn til að vinna að lausn mála og kalla eftir því að fleiri verði með mér í því liði.

Virðulegur forseti. Dómsmálaráðherra Íslands, Jón Gunnarsson, braut gegn þingsköpum þegar hann bannaði Útlendingastofnun að afhenda þinginu þau gögn sem þingið óskaði eftir á grundvelli 51. gr. þingskapalaga. Með þessu athæfi braut ráðherrann gegn einni af grunnstoðum þingræðisins á Íslandi. Hann braut gegn upplýsingarétti Alþingis Íslendinga. Það er grafalvarlegt brot gegn þinginu, brot sem þingið má ekki láta yfir sig ganga eins og ekkert hafi gerst. Réttur þingsins til að kalla eftir þeim upplýsingum sem það þarf til að sinna störfum sínum er bundinn í stjórnarskrá, hann er víðtækur og gríðarlega mikilvægur. Við erum lýðveldi með þingbundinni stjórn og það má ekki leyfa ráðherrum að taka sér það vald að velja hvaða upplýsingar þeim finnst þingið eiga rétt á að fá og hverjar ekki. Ef við samþykkjum það einu sinni erum við að setja fordæmi sem er ekki bara hættulegt heldur beinlínis andstætt stjórnskipun lýðveldisins Íslands. Þess vegna leggjum við, þingflokksformenn fjögurra flokka, fyrir hönd Pírata, Samfylkingarinnar, Flokks fólksins og Viðreisnar, til vantraust á hendur dómsmálaráðherra, Jóni Gunnarssyni, til að standa vörð um grundvallarstjórnskipan Íslands. Um það snýst þessi tillaga og ekkert annað. Hún snýst ekki um veitingu ríkisborgararéttar. Hún snýst ekki um Útlendingastofnun. Hún snýst ekki um útlendinga, hvað sem hver segir. Allra síst snýst hún um dylgjur dómsmálaráðherra í garð þingmanna allsherjar- og menntamálanefndar, sem er ein ógeðfelldasta afvegaleiðing sem ég hef orðið vitni að. Þessi tillaga snýst um það að ráðherra sem brýtur jafn freklega gegn upplýsingarétti almennings getur ekki, má ekki og á ekki að njóta trausts þess sama Alþingis.  
            

Herra forseti. Það skiptir miklu máli að við sem kjörin erum á Alþingi Íslendinga virðum skýrar reglur um lagalega ábyrgð ráðherra. Lagt var til í nýju stjórnarskránni að ákæruvald vegna afglapa ráðherra yrði tekið af Alþingi og landsdómur felldur niður og hefur ráðamönnum í seinni tíð hugnast að tala niður þá lagalegu og pólitísku ábyrgð sem ráðherrar bera ótvírætt samkvæmt stjórnarskrá og lögum um ráðherraábyrgð. Það er enginn vafi á því að þau lög gilda og sé vilji til að breyta því þarf að breyta stjórnarskrá sem og lögum um ráðherraábyrgð en þangað til höfum við ekkert val. Við þurfum að fara að lögum. Björg Thorarensen, einn okkar fremsti lögspekingur og nú dómari við Hæstarétt, hefur fjallað ítarlega um lög um ráðherraábyrgð sem eru sambærileg þeim sem gilda á Norðurlöndum. Markmið laganna er að hægt sé að refsa fyrir þau brot sem sérstaklega má óttast að ráðherra fremji og refsiábyrgð annarra laga nær ekki til. Varða þau eingöngu þau brot sem ráðherra fremur í embætti sínu, brot gegn stjórnarskrá, brot gegn landslögum eða brot gegn góðri ráðsmennsku og á það við þegar ráðherra misbeitir stórlega valdi sínu af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi, athafna- eða athafnaleysi. Fyrrverandi dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokks sem hrökklast hafa úr embættum á undanförnum árum töluðu gjarnan um pólitíska ábyrgð sína sem borin væri á fjögurra ára fresti í kosningum. Hin pólitíska ábyrgð gagnvart þinginu lýsir sér hins vegar hverju sinni í því að þeir sitja í krafti meiri hluta þingmanna. Þannig má segja að hin pólitíska ábyrgð ráðherra smitist yfir á þingmenn sem veita ráðherra stuðning. Þingræðisregla stjórnarskrárinnar er skýr með þetta. Á meðan meiri hluti þings ver sinn ráðherra ber allur meiri hlutinn ábyrgð á ráðherranum, ekki bara flokkssystkin ráðherrans.

Hæstv. ráðherra. Nú höfum við fengið þær fréttir að lambakjöt hafi orðið fyrsta íslenska landbúnaðarafurðin til að hljóta upprunavottun Evrópusambandsins. Íslenskt lambakjöt er nú viðurkennd gæðaafurð á borð við fetaost og kampavín og þetta eru frábærar fréttir. Þetta er niðurstaða margra ára vinnu. Vottuninni er ætlað að auka virði afurða af þessu tagi og stuðla að neytendavernd. Því ber að fagna. Í þingsályktunartillögu um landbúnaðarstefnu sem lögð var fyrir þingið í vikunni kemur fram, með leyfi forseta: „Sérstaklega verði hugað að leiðum til að auðvelda neytendum að velja vörur eftir eigin gildum og afstöðu til landbúnaðarframleiðslu, m.a. með bættum upplýsingum um uppruna, innihald og kolefnisspor landbúnaðarafurða.“ Því má segja að þessi vika hafi verið sérstaklega jákvæð fyrir okkur sem höfum lengi talað fyrir betri upprunamerkingu. Þetta á þó einungis við um íslenskar landbúnaðarvörur. Staðan er sú að hingað eru flutt inn mörg þúsund tonn af erlendum matvælum á ári hverju með misjafnlega skýrum upprunamerkingum og mér er mjög minnisstætt þegar ég stóð í matvöruverslun fyrir einhverjum árum, greip kaffi úr hillunni og leit aftan á pokann og þar stóð: Uppruni ekki úr ESB. Ég gat nokkurn veginn sagt mér að það er ekki mikið framleitt af kaffi í ESB en vanvirðingin gagnvart neytendum með svona upprunamerkingu er alger. Neytendur eiga að geta tekið upplýsta ákvörðun um matvörukaup án óskýrra upplýsinga. Sérstaklega á það nú að vera ljóst hvar matvaran sé raunverulega framleidd. Þau skref sem við erum að taka hér á landi eru til fyrirmyndar. Þó eigum við enn langt í land með fullkomnar upprunamerkingar. Neytendur eiga skilið að vita hvað þeir eru að kaupa og við erum öll neytendur.

Herra forseti. Í gær urðum við vitni að einhverju aumasta yfirklóri Íslandssögunnar þegar tveir ráðherrar í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur mættu hér í pontu og létu eins og ekkert væri, létu eins og ekkert væri þegar annar þeirra hafði brotið á rétti Alþingis til upplýsinga. Mættu þeir báðir, dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra, gráir fyrir járnum og sögðu að þetta væri nú ekkert tiltökumál, þingið gæti bara étið það sem úti frýs og ráðherrann gert það sem honum sýnist. Það er alveg ljóst að það er engin auðmýkt á þeim bænum, það er einskis að vænta frá Sjálfstæðisflokknum í að standa með Alþingi í þessum slag fyrir þingræðinu. Þess vegna er kominn tími til þess að Alþingi sjálft grípi í taumana og lýsi vantrausti á dómsmálaráðherra vegna þess að hann braut lög gagnvart Alþingi. Svo einfalt er það. Ráðherra sem ekki virðir stöðu sína gagnvart Alþingi Íslendinga á ekki að gegna embætti í nafni þess Alþingis. Meiri hluti Alþingis veitir honum skjól í dag. Mun hann gera það þegar greidd verða atkvæði um tillöguna? Hvort mun meiri hlutinn standa með Alþingi eða Jóni Gunnarssyni?

Forseti. Í 1. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands segir, með leyfir forseta: „Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn.“ Í 2. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: „Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið. Dómendur fara með dómsvaldið.“ Í 51. gr. laga um þingsköp Alþingis segir, með leyfi forseta: „Ef að minnsta kosti fjórðungur nefndarmanna krefst þess að nefnd fái aðgang að gögnum frá stjórnvöldum, þ.m.t. sjálfstæðum stjórnvöldum, eða að teknar verði saman upplýsingar út af máli sem nefndin hefur til umfjöllunar skal stjórnvald verða við beiðni nefndarmanna þess efnis eins skjótt og unnt er og eigi síðar en sjö dögum frá móttöku beiðninnar. […] Því aðeins er heimilt að takmarka aðgang nefndar að gögnum að hagsmunir hennar af því að kynna sér efni þeirra eigi að víkja fyrir mun ríkari opinberum hagsmunum eða einkahagsmunum. Rökstyðja skal slíka synjun skriflega.“ Um árabil hefur Alþingi afgreitt umsóknir um ríkisborgararétt tvisvar á ári. Það hefur farið þannig fram að Alþingi óskar eftir tilteknum gögnum frá Útlendingastofnun sem veitir þær samkvæmt lögum. Þar til hæstv. dómsmálaráðherra Jón Gunnarsson tekur við. Þá gerist það að gögnin fást ekki afhent. Skýringar á því hvers vegna gögnin fengust ekki afhent hafa verið ýmsar. Fyrsta skýringin var sú að það væri svo mikið að gera hjá Útlendingastofnun að hún hefði ekki tíma til þess. Önnur skýringin var sú að það væri ósanngjarnt að fólk gæti sótt um til Alþingis á meðan það tekur heilt ár að afgreiða umsóknir hjá Útlendingastofnun, sem er allt annað ferli og kemur okkur ekkert við, það væri ósanngjarnt að þetta tæki styttri tíma að fara í gegnum þingið. Með öðrum orðum  Herra forseti. Þetta snýst hins vegar ekkert um það hvort Alþingi eigi að veita ríkisborgararétt 

Forseti minnir á að ræðutími í störfum þingsins er aðeins tvær mínútur, en ekki tvær mínútur og þrjátíu og níu sekúndur.

Herra forseti. Seðlabankastjóri tilkynnti sumarið 2020 að Ísland væri orðið lágvaxtaland. Hann boðaði nýja tíma og sagði að í fyrsta sinn væri það raunverulegur valkostur fyrir heimilin að skipta yfir í nafnvexti. Þetta eru mikil tímamót og fela í sér að verðtryggingin mun deyja út, tilkynnti seðlabankastjóri. Fólkið sem trúði honum glímir nú við stóraukna greiðslubyrði vegna húsnæðislána og mun fleiri heimili hafa lent í vanda. Fyrir kosningar 2021 talaði hæstv. fjármálaráðherra líka um lága vexti og lága verðbólgu á Íslandi, landi tækifæranna. Orð þessara manna vega þungt, stöðu þeirra vegna. Of margir trúðu þeim og héldu jafnvel um stund að ekkert samband væri lengur á milli vaxtastigs, gengis og verðlags. Staðreyndin er hins vegar sú að við þurfum að vera með hærri vexti hér á landi vegna íslensku krónunnar, vegna gjaldmiðils sem sveiflast upp og niður eftir aðstæðum. Almenningur ber kostnað af krónunni. Á meðan við búum við íslensku krónuna mun það vera svo. Tilraunir til að telja fólki trú um annað eru ámælisverðar. Þegar stýrivaxtahækkanir voru kynntar í byrjun október sagði seðlabankastjóri: Verðbólga er enn þá há, hún er 9,3%. Við teljum okkur því þurfa að bæta aðeins í aðhaldið. Á sama tíma sjáum við að verðbólga er að ganga niður og við vonum að þetta verði síðasta vaxtahækkun Seðlabankans í þessu ferli. Síðan þá hafa stýrivextir verið hækkaðir oft og verðbólgan ekki gengið niður. En lánin hafa hækkað og heimilin bera kostnaðinn. Ríkisstjórnin verður að mæta heimilunum með mótvægisaðgerðum sem duga þeim sem standa í mestu vandræðunum út af þessu.

Virðulegi forseti. Í síðustu viku, þann 21. mars, var alþjóðlegi Downs-dagurinn. Í dag er staðan þannig að við erum allra þjóða öflugust í að skima og eyða frávikum þar sem líkur eru á að barn fæðist með Downs-heilkenni. Hér á landi fara 80% kvenna í fósturskimun vegna Downs og nú er svo komið að varla fæðast börn með Downs-heilkenni. Í lífinu öllu erum við alltaf að taka áhættu. Það er enginn fyrirsjáanleiki í foreldrahlutverkinu annar en sá að við eigum að styðja við börnin okkar. Downs er eina frávikið sem við sem samfélag höfum ákveðið að leita uppi og útrýma. Það er siðferðislega stór spurning hvort við eigum að útiloka aðra hópa fólks umfram aðra. Styrkur samfélagsins liggur í fjölbreytileika og allt fólk á að fá tækifæri og svigrúm til að lifa eins og það fæddist til. Það er engin þjóð sem gengur jafn langt og við hvað varðar skimun eftir Downs-heilkenninu. Er það raunverulegur ávinningur fyrir okkur sem samfélag að eyða ákveðnum hópi fólks í stað þess að styðja við fjölbreytileikann? Að fæðast með Downs er fötlun og þetta er svo sannarlega sá hópur sem hefur lent hvað verst í því að þessari fötlun höfnum við alfarið í stað þess að skapa hér samfélag fyrir okkur öll. Á síðustu árum og áratugum hefur okkur orðið mikið ágengt í réttindabaráttu ýmissa hópa. Við sem þjóð höfum viljað sýna hvert öðru umburðarlyndi og við höfum fagnað fjölbreytileikanum. Því skýtur það skökku við að á sama tíma skulum við kjósa að eyða nær öllum fóstrum sem bera líkindi til að fæðast öðruvísi en við hin.

Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir með hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur varðandi það sem hún ræddi hérna áðan. Ég ætla að halda áfram í ræðu minni þar sem frá var horfið í gær og ræða áhyggjur mínar af hælisleitendamálum á Suðurnesjum. Þar er gríðarlegur fjöldi hælisleitenda og staðan er orðin erfið og viðbrögð fólks við stöðunni mjög sterk. Sveitarstjórnarmenn og starfsmenn félagsþjónustunnar eru að bugast og starfsmenn í flugstöðinni hafa fyrir löngu misst tökin á landamærunum. Hingað streymir fólk sem við hefðum alls ekki viljað taka við undir öllum venjulegum kringumstæðum. Það liggur fyrir að ríkisstofnun er að taka húsnæði á leigu undir hælisleitendur sem áður var leiga á almennum markaði. Heimafólk, sem hefur leigt og verið leigjendur áratugum saman, er komið á götuna. Það hefur í fæstum tilfellum í önnur hús að venda og er látið víkja úr íbúðum vegna fólks sem er á flótta. Þegar ég leitaði eftir svörum um hverju það sætti var mér sagt að þetta væri góður bisness fyrir leigusala. Nú eru komnar fram hugmyndir í landinu um að reisa flóttamannabúðir. Það er reyndar talað um skipulagða byggð sem er áætlað að kosti 5.000 milljónir. Ég hef ekki séð hvort þær tölur eru inni í fjármálaáætluninni en það er þá ekki til þess að draga saman seglin í ríkisfjármálunum. Í stjórnsýslunni er orðin slík meðvirkni með fordæmalausri stöðu og fjölgun hælisleitenda að ekki má lengur segja sannleikann í málinu. Þegar sannleikurinn er orðinn feimnismál er rétt að benda á að samkvæmt áætlun mun hælisleitendum fjölga um 460 manns í hverjum mánuði þetta ár a.m.k. og verða alls 6.000 í árslok, 11.000 á tveimur árum. Ég spyr, virðulegur forseti: Er ekki mál að linni?

Virðulegur forseti. Ég ætla að ræða hér ríkisborgararétt sem Alþingi hefur í gegnum tíðina veitt. Mér finnst nauðsynlegt, í ljósi þeirrar umræðu sem varð hér bæði í gær og í dag, að fara yfir ákveðna þætti. Það er þannig að lög um ríkisborgararétt sem veittur er af Alþingi eru frekar rýr. Þar er ekki sagt til um verklagið. Verklagið hefur fyrst og fremst skapast af hefð. Þó er tekið á því að þingið skuli hafa umsögn frá Útlendingastofnun og umsögn frá lögreglustjóra þegar umsóknir eru teknar til afgreiðslu hér á þinginu. Mér finnst mikilvægt að það komi hér fram að Útlendingastofnun hefur aldrei neitað þinginu um gögn sem fyrir liggja í málum. Alþingi hafa borist þær umsóknir sem hafa borist til þingsins um ríkisborgararétt. Þær hafa verið afhentar Alþingi. Aftur á móti hefur verið uppi ágreiningur um það hversu hratt eða í hvaða forgangsröðun Útlendingastofnun eigi að vinna umræddar umsagnir um þær umsóknir sem borist hafa. Samkvæmt 51. gr. þingskapa er það rétt að við eigum, og ég tek undir mikilvægi þess, að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Við eigum að hafa aðgang að gögnum frá stjórnvöldum og við getum gert kröfur um að upplýsingar verði teknar saman. Ágreiningur er um það hvort það að vinna umsögn um umsókn um ríkisborgararétt sé að taka saman upplýsingar. Mér finnst minnisblaðið ágætlega skýrt. Mig langar líka að taka fram að við höfum ekki hætt að veita ríkisborgararétt hér frá þinginu þó að skiptar skoðanir séu um það hvernig eigi að gera það. Ég verð að viðurkenna það sem formaður hv. allsherjar- og menntamálanefndar að mér fannst takast vel til síðast og ég var að vona að við værum komin inn í framtíðarfyrirkomulag sem við gætum öll sætt okkur við, sem var með þeim hætti að undirnefndin fór yfir þær umsóknir sem borist höfðu og óskaði aðeins umsagna um þær umsóknir sem henni fannst koma til greina og Útlendingastofnun varð við því að vinna þær umsagnir. Það er það fyrirkomulag sem ég var að vonast til þess að við gætum náð pólitískri sátt um og yrði framtíðarfyrirkomulag okkar í þessum efnum.

Forseti minnir á að ræðutími er takmarkaður í störfum þingsins, tvær mínútur í hverri ræðu.

Herra forseti. Þingflokkur Viðreisnar er með í því að flytja tillögu um vantraust á hæstv. dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson. Til þessa úrræðis er bara gripið þegar mikið liggur við og að okkar mati þá blasir það tilefni við okkur núna því að ráðherrann braut ekki bara lög, lögbrotið er atlaga að þingræðinu í landinu. Hvers vegna er það? Allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis, öll nefndin, ekki bara stjórnarandstaðan, óskaði ítrekað eftir gögnum frá Útlendingastofnun til að geta sett lög sem veita fólki ríkisborgararétt. Samkvæmt lögum þarf nefndin þessi gögn til að geta sinnt þessu hlutverki sínu. Hæstv. dómsmálaráðherra greindi frá því hér í ræðustól að hann hefði gefið þá fyrirskipun til Útlendingastofnunar að afhenda ekki gögnin þegar þingið bað um þrátt fyrir að skýr lagaskylda sé í þingskapalögum um að stjórnvaldi beri að afhenda þinginu gögn innan sjö daga frá því að beðið er um þau. Skrifstofa Alþingis hefur staðfest í lögfræðiáliti að þetta er lögbrot. Þetta lögfræðiálit frá skrifstofu Alþingis er algjörlega afdráttarlaust. Ráðherrann braut lög sem ætlað er að tryggja að þingið ráði ferðinni í störfum sínum en ekki framkvæmdarvaldið. Þetta er algjört grundvallaratriði. Ráðherra sem kemur í veg fyrir að Alþingi geti rækt skyldur sínar og sett lög í landinu getur ekki setið í skjóli þessa sama Alþingis. Ráðherra getur ekki sagt: Ég er ósammála því hvernig þingið vinnur. Ég ætla að láta þingið vinna öðruvísi. Ef ráðherra er ósáttur við einhver lög þá þarf hann að breyta þeim, ekki brjóta. Hann þarf að breyta lögum en ekki brjóta þau. 

Virðulegi forseti. Mér er hugleikin staða öryggis- og björgunarmála hér á landi. Mikið álag hefur verið á þyrlusveit Landhelgisgæslunnar undanfarið vegna snjóflóðahættu á Austfjörðum og hefur viðvera áhafnar þyrlunnar verið sleitulaus síðasta sólarhring. Fyrir það kunnum við þeim og Gæslunni miklar þakkir. Vegna álagsins gerðist það í gær að ekki tókst að manna áhöfn þyrlu Landhelgisgæslunnar vegna rútuslyss í Öræfum. Blessunarlega var ekki um alvarlega áverka hinna slösuðu að ræða heldur var gæslan kölluð til vegna langra flutningsvegalengda. Virðulegi forseti. Við getum ekki boðið starfsfólki Gæslunnar upp á þessar starfsaðstæður. Erfiðlega hefur gengið að manna þyrluflug vegna kjaradeilna síðustu misserin. Við getum ekki búið við að ein áhöfn sé á vakt þegar hættuástand er á stórum hluta Austfjarða, þess þá heldur þegar aðeins ein þyrla Landhelgisgæslunnar er til taks vegna viðhalds hinna tveggja. Ég spyr mig, virðulegur forseti, hvernig þessi staða geti komið upp á landi þar sem veður eru válynd og náttúran óútreiknanleg, í landi sem leggur metnað sinn og stolt í öflugar almannavarnir og hefur gert um langt skeið, þar sem við búum við yfir mikilli þekkingu í málaflokknum, einmitt vegna þess að við erum sífellt að takast á við náttúruöflin. Í fjárlögum ársins í ár voru framlög til Landhelgisgæslunnar aukin um 600 milljónir fyrir atbeina fjárlaganefndar. Í kjölfarið lagði ráðherra til að selja TF-SIF, eftirlits- og björgunarvél Landhelgisgæslunnar, vegna fjárskorts án heimildar í fjárlögum. Það er alveg ljóst að halda þarf miklu fastar um hnútana og tryggja fjármagn og mönnun Gæslunnar. Látum ekki steyta á kjaradeilum og vanfjármögnun þegar öryggi almennings er í húfi.

Virðulegi forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að taka undir hvert orð sem hv. þm. Jódís Skúladóttir fór með hér á undan. Líkt og ég kom inn á í gær minna náttúruöflin enn og aftur á mátt sinn og staðfesta að við þurfum alltaf að vera á vaktinni í sambúð við íslenska náttúru. Ómetanlegt er að fylgjast með samstöðu og samvinnu íbúa og viðbragðsaðila á svona dögum. Þau takast á við verkefnin sem birtast af miklu æðruleysi og dugnaði. Samstaðan áorkar miklu á meðan hamfarir ganga yfir en það má aldrei gleymast að áfram þarf samtal og samvinnu við úrvinnslu afleiðinga, bæði þeirra sýnilegu og þeirra andlegu. Mér fannst því gott að sjá tilkynningu hjá Austurfrétt um að á Austurlandi starfar samráðshópur um áfallahjálp. Að hópnum standa Heilbrigðisstofnun Austurlands, þjóðkirkjan, Rauði krossinn og félagsþjónustan í Fjarðabyggð og Múlaþingi. Samráðinu er ætlað að tryggja aðgengi að sálrænum stuðningi á tímum eins og þessum þar sem snjóflóð falla en viðvarandi hætta er á Seyðisfirði, Eskifirði og í Neskaupstað. Fólk víðar á Austurlandi tekst á við fannfergið og fyrri áföll ýfast upp um land allt. Gefið hefur verið út fræðsluefni sem er á netinu. Þar er m.a. hugað að hópi innflytjenda enda mikilvægt að huga sérstaklega að öllum þeim íbúum sem eru nýlega fluttir á svæðið, eru fjarri stórfjölskyldum og þekkja jafnvel fáa í samfélaginu. Aðgangur að fagfólki er nauðsynlegur en gleymum samt aldrei mikilvægi samveru, samtala og samskipta í fjölskyldum og samfélögum. Munum líka að álagið birtist á mismunandi hátt eftir byggðarlögum og ekki er hægt að gera ráð fyrir að sömu viðbrögðin henti öllum. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég hrósa svæðismiðlinum Austurfrétt sem hefur staðið sig með afbrigðum vel í fréttaflutningi þegar mest á reynir.

Virðulegi forseti. Seint hefði maður trúað því að maður ætti eftir að standa hér á þessum degi til að lýsa yfir vantrausti á hæstv. ráðherra og í þessu tilviki Jón Gunnarsson dómsmálaráðherra. Málið sem um ræðir snýst um þingskapalög, það snýst ekki um neitt annað. Það snýst um þá staðreynd að hæstv. ráðherra, Jón Gunnarsson, hefur ítrekað lýst því yfir að það hafi verið hans ákvörðun og á hans ábyrgð að koma í veg fyrir afhendingu gagna frá stjórnvaldi þvert á það sem þingskapalög kveða á um. Það er algjört grundvallaratriði hér að stjórnvaldi ber skylda til að skila gögnum til fastanefnda Alþingis innan gefins tímafrests svo að þingið geti sinnt hlutverki sínu. Það er grundvallaratriði að Alþingi, löggjafinn, geti af alúð sinnt þeim verkum sem því er ætlað að vinna án þess að framkvæmdarvaldið stígi inn í og hefti vinnu þess eins og hæstv. ráðherra hefur augljóslega gert. Það gekk meira að segja svo langt að þegar kom að því að veita ríkisborgararétt í desember 2021 var það ómögulegt vegna þess að þingið hafði ekki fengið þau gögn sem það óskaði eftir. Hæstv. ráðherra gengur hér fram með geðþóttaákvörðun og ákveður að hann sé hafinn yfir lög og reglur. Hér er enginn hafinn yfir lög og reglur, hvorki hæstv. dómsmálaráðherra né nokkurt annað okkar hér. En það að ætla að stíga svona freklega inn í störf löggjafans, hindra okkur í starfi, koma í veg fyrir að við fáum þau gögn sem lögbundið er skv. 51. gr. þingskapalaga - það er algerlega skýrt að ráðherrann hefur ekkert umboð og enga heimild til að búa til sérreglur um sjálfan sig og sinn geðþótta. Hann á vinsamlega að fylgja lögum eins og aðrir. Ef honum líst ekki á þessa löggjöf þá á hann að breyta henni en ekki brjóta hana.

Forseti hyggst nú gera hlé á þessum fundi til kl. tíu mínútur yfir fjögur þannig að færi gefist á að ræða við þingflokksformenn. Eins og þingmenn þekkja þá er það svo að þegar vantrauststillaga hefur komið fram þá hefur það veruleg áhrif á önnur störf þingsins.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um breytingu á lögum um málefni innflytjenda og lögum um vinnumarkaðsaðgerðir (sameining Vinnumálastofnunar og Fjölmenningarseturs, þjónustustöðvar). Markmið frumvarpsins er að sameina alla þjónustu sem snýr að innflytjendum, flóttafólki og umsækjendum um alþjóðlega vernd hjá einni stofnun með það í huga að ná meiri skilvirkni og enn betri þjónustu en nú þykir vera í málaflokknum. Sameining Vinnumálastofnunar og Fjölmenningarseturs virðist best til þess fallin að uppfylla það markmið. Með sameiningunni munu innflytjendur, flóttafólk og umsækjendur um alþjóðlega vernd geta leitað á einn stað og sótt þar þá þjónustu sem þeim stendur til boða sem mun einfalda og auka skilvirkni samstarfs ríkis og sveitarfélaga í málaflokknum. Um leið og sameiningin fer fram verður starfsemi Fjölmenningarseturs í núverandi mynd felld niður og verður Vinnumálastofnun framkvæmdaraðili laga um málefni innflytjenda. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frekar frá því í nefndaráliti en það liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar um málið vill meiri hlutinn árétta eftirfarandi atriði: Meiri hlutinn tekur undir markmið frumvarpsins og leggur áherslu á að sameining stofnananna muni auka skilvirkni og þjónustu í málaflokknum. Meiri hlutinn vill sérstaklega benda á hversu mikilvægt hlutverk Fjölmenningarseturs hefur verið frá stofnun þess. Mikilvægt er að halda til haga að reynsla og þekking hefur skapast í störfum þess og eins hefur verið mikið traust til Fjölmenningarseturs sem mikilvægt er að tapist ekki við sameininguna. Þá vill meiri hlutinn árétta að hlutverk Fjölmenningarseturs er bundið í lög um málefni innflytjenda og að með frumvarpinu eru viðfangsefni þess ekki úr sögunni heldur munu verkefni Fjölmenningarseturs flytjast til Vinnumálastofnunar við sameininguna. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á mikilvægi þess að sú reynsla og frumkvöðlavinna sem unnin hefur verið í Fjölmenningarsetri undanfarin ár flytjist til Vinnumálastofnunar. Með sameiningunni skapast tækifæri til að efla þjónustu við innflytjendur um allt land þar sem Vinnumálastofnun er með starfsstöðvar um allt land, en í dag er Fjölmenningarsetur einungis á tveimur stöðum. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að athugasemdir hafi borist í samráðsgátt stjórnvalda við það að heiti Vinnumálastofnunar verði óbreytt við sameiningu stofnananna. Þau sjónarmið komu einnig fram við meðferð málsins í nefndinni. Þá kemur fram í greinargerð að á næstu misserum sé gert er ráð fyrir að enn frekari breytingar verði á þeim verkefnum sem falla undir málefnasvið Vinnumálastofnunar. Meiri hlutinn leggur ríka áherslu á að heiti sameinaðrar stofnunar verði endurskoðað svo að það endurspegli betur þau verkefni sem hún mun hafa með höndum ef frumvarp þetta verður að lögum. Núverandi heiti endurspeglar ekki nægilega vel þá breytingu á starfsemi stofnunarinnar sem felst í yfirfærslu lögbundinna verkefna Fjölmenningarseturs. Meiri hlutinn beinir því til ráðherra að breyta heiti stofnunarinnar til samræmis við nýtt hlutverk hennar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álit meiri hluta velferðarnefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Óli Björn Kárason. Guðbrandur Einarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, lýsir sig samþykkan álitinu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Ég styð svo sem þetta mál með öllum þeim ásetningi sem þar er að baki. Ég held að akkur geti verið af ákveðinni hagræðingu í þessum málum og eru ákveðnir vankantar sem fylgja því að vera með litla stofnun. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann hvers vegna ekki hafi verið brugðist við ábendingum um það hvernig staðið væri að þessari sameiningu og hvort það veki ekki áhyggjur þingmannsins að undirbúningurinn hafi ekki falið í sér nægilegt samráð og að ekki hafi nægilega verið hugað að mannlega þættinum varðandi t.d. kynningu fyrir umbjóðendur þessara embætta á breytingunni og sömuleiðis starfsfólk. Svo langaði mig til að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi skoðun á því hvað stofnunin eigi að heita og í þriðja lagi hvort þingmaðurinn sjái ekkert athugavert við það að framkvæmdarvaldið hefji vinnu við framkvæmd laga sem ekki er búið að samþykkja á Alþingi, sem var kannski tilfinningin sem maður hafði gagnvart þessu máli. Það liggur á því núna að samþykkja málið vegna þess að farið hefur verið af stað í að framkvæma þessi lög sem við erum ekki búin að samþykkja.

Herra forseti. Ég ætla að reyna að muna þessar þrjár spurningar sem ég skrifaði ekki hjá mér. Í fyrsta lagi þá tel ég, og það hefur raunar komið fram á fundum innan nefndarinnar, að samráðið hafi verið gott. Það hafa verið haldnir margir fundir og vinnustofur. Ítrekað hefur álits verið leitað og þessu hefur verið svarað. Því hef ég engar áhyggjur af því. Varðandi nafnið þá hef ég svo sem ekki myndað mér sérstaka skoðun hvað það varðar, en ég tel mjög brýnt að nafnið verði endurskoðað og verði meira lýsandi fyrir þau verkefni sem falla undir stofnunina. Hér erum við ekki bara að tala um mál vinnumarkaðarins, við erum að tala um svo miklu meira og það er mín skoðun að nafnið verði að endurspegla starfsemi stofnunarinnar. Í síðasta lagi var spurt um hvort framkvæmdarvaldið væri að framkvæma lögin. Ég held að þetta sé nú dálítill útúrsnúningur. Auðvitað er það svo að við byrjum ekki á því að setja lögin að óskoðuðu máli. Fyrst er farið af stað, eins og komið hefur fram, með ákveðna greiningu á því hvort þetta sé góð eða vond hugmynd, hvort betra væri að sameina stofnanir eða ekki. Unnið er að þessu og frumvarp gert, en það er auðvitað svo að ef við hér, löggjafarvaldið, samþykkjum ekki sameininguna þá verður einfaldlega ekki af henni. Því held ég að ekki sé búið að gera neitt. Grundvöllurinn er auðvitað sá að við samþykkjum frumvarpið hér. Það tel ég að sé mjög mikilvægt, bæði held ég að það sé hagur starfsfólks og þeirra sem sækja þjónustuna - ég held að það sé mikill hagur allra aðila að af sameiningunni verði.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ætla að leyfa mér að leggja til að ráðist verði í hugmyndasamkeppni fyrir nafnið á stofnuninni. Ég ætla að vísa því á bug að hér sé um útúrsnúning að ræða og ég held að hv. þingmaður viti hvað ég er að tala um. Það er ekki eingöngu svo að búið sé að fara í einhverja skoðun á því hvort það eigi að gera þetta eða ekki. Það hafa verið teknar ákvarðanir í trausti þess að málið verði samþykkt á Alþingi fyrir 1. apríl. Þar koma inn starfsmannamál og aðrir þættir og því er alls enginn útúrsnúningur í þessu. Þetta er raunveruleg athugasemd og raunverulegar áhyggjur sem hafa komið fram en skoðast náttúrlega líka almennt í því ljósi hvernig ríkisstjórnin hefur unnið, sem veður svolítið áfram að Alþingi forspurðu í trausti þess að meiri hlutinn geri það sem ríkisstjórnin segir honum. Það er kannski líka í takt við það sem þessar áhyggjur aukast. Þetta er ekki útúrsnúningur eða pólitísk pilla heldur raunverulegar áhyggjur. Ég óska eftir afstöðu hv. þingmanns til þessa.

Herra forseti. Ég ítreka það sem kom kannski fram í mínu fyrra andsvari, að það er ekki búið að leggja niður Fjölmenningarsetur og það verður auðvitað ekki gert áður en lögin eru samþykkt. Ég treysti því að ef svo færi, alveg eins og með ýmsa aðra löggjöf sem kemur hér til kasta okkar þingmanna að samþykkja eða hafna, þá yrði auðvitað ekki af framkvæmd ef ekki væri fyrir því lagastoð. Við getum alltaf deilt um það og oft og tíðum verið sammála um að mikið væri gott ef mál kæmu fyrr fram. Við þyrftum oft lengri tíma í flóknum og erfiðum málum. Ég held að það sé ekki svo núna. Ég er sannfærð eftir samtöl við bæði fagaðila og gesti, umsagnir og annað sem nefndinni hefur borist, að við séum að stíga gott skref. Samráðið hefur átt sér stað og starfsfólkið er spennt að byrja. Mér heyrist flestir vera að bíða eftir því að þetta verði að lögum svo hægt sé að byrja að vinna og ítreka ég þá sérstaklega þann hag starfsfólks Fjölmenningarseturs af því að komast inn í umhverfi með sterkara stoðkerfi þannig að álagið á einstaklingunum verði minna og þeir geti sinnt sínum störfum betur í staðinn fyrir að vera fastir í einhvers konar stoðþjónustu sem snýr að fjármálum og öðru slíku. Ég held því að þetta sé mjög mikilvægt, en ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að oft vildum við hér á þinginu hafa meiri tíma svo við gætum farið dýpra ofan í málin. Ég held þó að það eigi einfaldlega ekki við í þessu tilfelli. Þetta er gott mál og ég hvet alla hv. þingmenn til að styðja við það.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hlutans sem er með breytingartillögu. Minni hlutinn tekur undir með meiri hlutanum um markmið frumvarpsins og leggur líkt og meiri hlutinn áherslu á að sameining stofnananna muni auka skilvirkni í málaflokknum. Fjölmenningarsetur hefur leikið mikilvægt hlutverk í málefnum innflytjenda og unnið með sveitarfélögum, fyrirtækjum og einstaklingum með stuðningi og ráðgjöf. Þar hefur safnast upp reynsla og sérþekking sem ekki má glatast við sameiningu stofnananna. Þegar Fjölmenningarsetrið var stofnað með lögum árið 2012 voru erlendir ríkisborgarar með lögheimili hér á landi 25.444. Nú þegar leggja á stofnunina niður eru þeir orðnir 61.148 og vísbendingar um að þeim muni enn fjölga. Stöðugildum Fjölmenningarseturs hefur ekki fjölgað að sama skapi og hefur starfsemin lengst af glímt við fjárhagsvanda og mikið álag á of fáa starfsmenn. Undirbúningur vegna sameiningarinnar hefur, samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum fengið í velferðarnefnd hjá Vinnumálastofnun, staðið frá því í haust og samkvæmt upplýsingum frá félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu voru einungis tvær sviðsmyndir til skoðunar. Önnur sviðsmyndin fól í sér sameiningu Fjölmenningarseturs og Vinnumálastofnunar en hin sviðsmyndin fól í sér að sett yrði á fót ný sjálfstæð stofnun sem þjónusta myndi umsækjendur um alþjóðlega vernd, flóttafólk og innflytjendur. Það vekur furðu minni hlutans að ákvörðun um að leggja Fjölmenningarsetur niður virðist hafa verið tekin áður en farið var af stað með þarfa- og sviðsmyndagreininguna. Öllum umsagnaraðilum ber saman um að starfsfólk Fjölmenningarseturs hafi, á þeim rúma áratug sem setrið hefur starfað, unnið sér og setrinu inn dýrmætt traust og byggt upp þekkingu og reynslu sem ekki er sjálfsagt að muni yfirfærast til Vinnumálastofnunar við sameiningu. Vinnumálastofnun er vissulega þjónustustofnun en þar eru skilyrði fyrir þjónustu og viðurlögum beitt. Mikilvægt er að lögð verði á það áhersla að Vinnumálastofnun byggi upp og vinni traust nýrra skjólstæðinga. Minni hlutinn saknar þess að sjá ekki neina áætlun um hvernig ætlað sé að vinna traust innflytjenda og flóttafólks til Vinnumálastofnunar. Til bóta væri að breyta nafni stofnunarinnar í samræmi við ný verkefni. Jákvæðni og væntingar um stærri og betri stofnun var ríkjandi meðal starfsmanna Fjölmenningarseturs í upphafi þegar hugmyndin um sameiningu kom fram. En þar sem sameiningarferlið gekk ekki eins og lofað var jókst óvissa starfsmanna um framtíð sína og verkefni Fjölmenningarseturs. Sárlega skorti á samskipti og upplýsingar frá ráðuneytinu og svo virðist að í engu hafi verið farið eftir því leiðarljósi um sameiningu ríkisstofnana sem sett eru fram í skýrslu fjármálaráðuneytisins um sameiningu ríkisstofnana og tengdar breytingar. Minni hlutinn gagnrýnir ráðuneytið harðlega fyrir ófullnægjandi undirbúning við niðurlagningu stofnunar sem samkvæmt lögum á að starfa og er með lögbundið hlutverk. Lögbundið hlutverk Fjölmenningarseturs er yfirgripsmikið og tiltekið í lögum um málefni innflytjenda. Ráðuneytið á að sjá til þess að stofnunin geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu þar til Alþingi hefur ákveðið að flytja skuli verkefnin annað. Félags- og vinnumarkaðsráðherra mælti fyrir frumvarpi um sameiningu Fjölmenningarseturs og Vinnumálastofnunar 7. mars með gildistöku 1. apríl. Minni hlutinn gagnrýnir harðlega hversu seint málið kom fram og takmarkaða möguleika löggjafans til að meta stjórnsýslu og undirbúning flutnings. Svo virðist sem ekki hafi verið farið eftir bestu ráðleggingum um sameiningarferli, þ.e. um að tilgreina skýrt markmið og rök fyrir sameiningu, um samráð til að afla stuðnings við sameiningu og ákvörðun um hana, um undirbúning og gerð samrunaáætlunar og um virka þátttöku starfsmanna og gerð áætlana um úttektir til að meta árangur og draga lærdóm. Auk þess hefur ekki verið gætt nægilega að mannlega þættinum við sameiningu en gæta þarf vel að honum eigi sameining að heppnast. Við formlega sameiningu er nauðsynlegt að endurskoða og setja ný markmið fyrir sameinaða stofnun og gera viðeigandi breytingar á ferlum, störfum, kerfum og aðstöðu. Jafnframt er nauðsynlegt að hefjast handa við að móta eina menningu fyrir vinnustaðinn svo að sameinuð stofnun virki sem ein heild líkt og bent er á í skýrslu fjármálaráðuneytisins um sameiningu stofnana. Þrátt fyrir að minni hlutinn gagnrýni harðlega hvernig staðið hefur verið að undirbúningi og ákvörðun um sameiningu telur minni hlutinn að betra sé að samþykkja frumvarpið með gildistöku 1. apríl en að fresta henni til að eyða þeirri óvissu sem starfsfólk Fjölmenningarseturs hefur þurft að búa við. Minni hlutinn hvetur til þess að sameiningarferlið innan Vinnumálastofnunar verði vandað og skýrt, reynsla og þekking yfirfærist sem best og séð verði til þess að lögbundið hlutverk verði uppfyllt. Minni hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Við bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Fyrir 1. apríl 2025 verði birt úttekt á sameiningarferlinu og mat lagt á hvort markmiðum með sameiningunni hafi verið náð. Undir þetta nefndarálit skrifa, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þingmenn Guðmundur Ingi Kristinsson og Halldóra Mogensen. Forseti. Vegna þeirra orða sem féllu hér áðan í andsvörum framsögumanns meiri hluta, verð ég að segja að þar tjáir hún ákaflega einhliða mynd af því hvernig samráði var háttað. Það er ekki þannig að allir sem við töluðum við í hv. velferðarnefnd hafi talað um að samráð hafi gengið eins og hv. þm. Jódís Skúladóttir lýsti hér áðan. Ég hef auk þess í samtölum mínum utan nefndarinnar farið ofan í þetta mál og því miður, eins gott og málið gæti verið, er undirbúningi ábótavant. Líkt og fram hefur komið á nefndarfundum er ýmislegt sem á eftir að gera vegna þess að löggjafinn hefur ekki afgreitt frumvarpið. Þess vegna er það mjög bagalegt að í frumvarpi um að leggja niður stofnun sem á að starfa samkvæmt lögum og er með mjög mikilvægt og víðfeðmt hlutverk, sem er afskaplega mikilvægt í stöðunni sem við erum í akkúrat núna og ég lýsti hér áðan, sé svo stuttur tími gefinn fyrir nefnd og okkur hér í þingsal til að vinna með málið. Það er ekki þannig að framkvæmdarvaldið geti bara hagað sér alla vega og látið eins og löggjafinn skipti ekki máli. Það er ekki þannig að ráðuneytið ákveði að leggja niður lögbundna stofnun með lögbundið hlutverk, það er Alþingi sem ákveður það. Það sem oft hefur verið gert í svona málum - af því að þetta er ekki fyrsta sameiningin sem átt hefur sér stað og þess vegna er einmitt til í fjármálaráðuneytinu svona góð lýsing á því hvernig best er að gera hlutina - er að frumvörp um sameiningu hafa verið samþykkt en gildistíminn er fram í tímann. Gefinn er tími til að undirbúa sameininguna en um leið og frumvarpið hefur verið samþykkt þá er óvissunni létt af starfsfólkinu sem veit í hvað stefnir. Það var ekki þannig í þessu tilfelli. Ég held reyndar að þessi sameining sé góð hugmynd. Ég er ekki að gagnrýna það, heldur að undirbúningurinn hafi ekki verið nægilega góður. Okkur greinir augljóslega á um það, ef borinn er saman málflutningur minn og málflutningur framsögumanns meiri hlutans hér áðan. En þá myndi mér líða betur með málið, svona til að draga lærdóm af öllum þessum hlutum, ef þingheimur myndi samþykkja þessa breytingartillögu um að eftir tvö ár verði búið að taka út sameiningarferlið, úttektin verði birt og mat lagt á hvort markmiðum með sameiningu hafi verið náð. Þetta er ekki breytingartillaga sem er í neinum skilningi hættuleg. Hún er einmitt í takt við það sem stendur í skýrslunni um sameiningu ríkisstofnana, að ef samrunaáætlunarferlið er gott þá er best að í því sé gert ráð fyrir úttekt og mati á því hvort markmiðum hafi verið náð. Ég vona að stjórnarmeirihlutinn sé ekki svo smeykur við niðurstöðuna að hann þori ekki að samþykkja þessa tillögu.

Virðulegi forseti. Mig langaði aðeins að koma hingað upp því að það er alveg rétt sem hv. þingmaður sagði, að við lítum þetta ekki alveg sömu augum. Ég vil koma því á framfæri og benda á, af því að dálítið misvísandi upplýsingar hafa komið fram, að samráðið var gott. Fenginn var sérstakur fagaðili til að meta kosti og galla sameiningar. Sú vinna hófst í mars og henni lauk í júní. Þetta hefur átt langan aðdraganda. Það hafa verið margir fundir og vinnustofur og samráð haft við sveitarstjórnarfólk, þingmenn kjördæmisins, starfsfólk og forstöðumenn. Við erum að tala um heilt ár af undirbúningsvinnu. Þess vegna vil ég neita því að þetta mál sé á einhvern hátt illa unnið eða hafi ekki fengið einhvern tíma. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Ef málið er gott og ef það er niðurstaða allra aðila sem að þessu hafa komið, eins og hefur komið fram á fundum nefndarinnar, að fólk sé fyrst og fremst spennt fyrir því að geta byrjað að vinna, hvers vegna erum við þá hér með langt nefndarálit minni hluta um hvað þetta sé allt ómögulegt? Fyrir hvað stendur þetta? Nýjar áherslur, nýtt verklag og ný vinnumenning er eitthvað sem ég heyrði fleygt eftir landsfund Samfylkingarinnar. Ég spyr mig: Þegar góð mál sem snerta okkar viðkvæmustu hópa eru hér fyrir þinginu og við ættum öll að standa sem eitt að baki því að flýta verkefnum til þess að praktíkin komist í gang, af hverju erum við þá að vinna svona?

Herra forseti. Í máli mínu kom fram, og stendur skýrum stöfum í nefndarálitinu okkar í minni hlutanum, að þetta byrjaði ágætlega með bjartsýni og tilhlökkun hjá starfsfólki. Síðan datt samráðið niður. Þetta er allt saman útlistað í skýrslum sem hafa verið sendar ráðuneytinu. Við heyrðum það sama og vitum að það er ekki búið að græja alla ferla innan Vinnumálastofnunar til að taka við þessum lögbundnu hlutverkum. Líkt og stendur í skýrslunni um sameiningu ríkisstofnana; ef undirbúningi að góðum verkefnum er ábótavant þá er hætta á því að góður ásetningur verði að engu. Ég hef áhyggjur af því. Setjum sem svo að allt sé í góðu lagi og undirbúningur miklu meiri heldur en þó kom fram á fundum nefndarinnar, frá Vinnumálastofnun í það minnsta. Þá ætti ekki að vera nein hætta í því fólgin að meta niðurstöðuna. Tökum út ferlið og lærum af því þegar kemur að næstu sameiningu. Þetta er ekki fyrsta sameiningin og ekki heldur sú síðasta. Í samrunaáætlun sem mælt er með að farið sé eftir, í þessu stefnuplaggi sem fjármálaráðuneytið hefur lagt fram fyrir önnur ráðuneyti og stofnanir til að fara eftir, er einmitt gert ráð fyrir því að ekki sé gengið frá verkinu án þess að gera á því úttekt og meta hvort markmiðum hafi verið náð.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég upplifi stundum að við höfum ekki alveg setið sömu fundina. Hún minnist hér á að samráðið og samstarfið hafi verið gott í upphafi en svo hafi botninn einhvern veginn dottið úr því. Þessar vinnustofur hafa verið góðar og samvinnan í gegnum allt ferlið. Við fengum um það upplýsingar á síðasta fundi að fundað var með Fjölmenningarsetri og starfsfólkinu. Það er vika síðan. Því átta ég mig ekki á því hvað hv. þingmaður er að fara með þessu. Nú er bara þessi eina breytingartillaga um einhverja endurskoðun að ákveðnum tíma liðnum, sem ég tel ekki sérstaklega mikilvægt að setja inn í lögin þar sem hv. velferðarnefnd getur hvenær sem er óskað eftir öllum upplýsingum, gögnum og skýrslum á fundum. Ég spyr mig: Ef þetta er það eina sem minni hlutanum finnst ábótavant, af hverju erum við þá með svona langt nefndarálit um hvað þetta sé allt saman ómögulegt?

Herra forseti. Nú bið ég hv. þingmann að lesa álitið yfir. Þar færum við rök fyrir og höfum áhyggjur af því að vegna þess að undirbúningurinn var ekki nægilega góður þá verði mikilvægum verkefnum, sem sannarlega er kallað á, ekki nægilega vel sinnt og þá muni samrunaferlið ekki ganga eftir. Við höfum áhyggjur af því. Ég get auðvitað ekki staðið hér í pontu og vísað í orð fólks en ég veit að fólkið sem kom fyrir nefndina og er að hlusta á þetta samtal er mjög hissa á þessari eindregnu túlkun hv. þingmanns sem fram kemur hér. Allt í lagi - okkur í minni hlutanum finnst að það þurfi að fara í þetta verkefni en það hefði átt að undirbúa það betur. Við munum samþykkja það en við viljum að ferlið verði metið. Ef það var svona frábært og gott þá þarf meiri hlutinn ekki að vera hræddur við að samþykkja breytingartillöguna. Ég ítreka, að í leiðbeiningum um samruna stofnana er talið best og mælt með því að meta niðurstöðuna svo hægt sé að læra af samrunanum. Þegar næsta ríkisstofnun verður síðan lögð niður eða henni rennt undir aðra þá verði hægt að nýta þá þekkingu. Það er okkar breytingartillaga. Ég hef svolitlar áhyggjur af því að ráðuneytið t.d. sjái ekki neinn galla á því sem þarna hefur farið fram 

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um lögheimili og aðsetur, nr. 80/2018. Frumvarpið felur í sér minni háttar breytingar á 5. gr. laganna og er tilefni þess brýnt. Eins og kunnugt er kom inn nýmæli með lögum um lögheimili og aðsetur, um dulið lögheimili. Ákvæðið kom einnig síðar inn betur mótað með lögum um skráningu einstaklinga, nr. 140/2019. Nánar er kveðið á um úrræðið í reglugerð sem ráðherra setur. Úrræðið hefur almennt reynst vel. Eins og algengt er við lagasetningu koma fram vankantar á lögum þegar þau eru síðan framkvæmd í raunveruleikanum og komið hefur í ljós að einstaklingar sem sæta heimilisofbeldi og eru í hjónabandi geta ekki flutt lögheimili sitt meðan á skilnaðarferli stendur þrátt fyrir heimildina í 5. gr. laganna um að hjón megi eiga sitthvort lögheimilið. Í lögskýringargögnum með lögunum er kveðið á um það að skilyrði fyrir sitthvoru lögheimili hjóna sé að hjón séu sammála um það. Því verður sá maki sem beitir ofbeldinu að samþykkja flutning lögheimilis þolandans og ekki er hlaupið að því að fá það samþykki. Þannig getur þolandi heimilisofbeldis ekki fengið umsókn um lögheimilisflutning samþykkta án samþykkis geranda og því er umsókn um dulið lögheimili synjað. Um tíu til tuttugu svona mál eru til meðferðar á ári hverju að mati Þjóðskrár Íslands. Nú eru mjög sérstök mál til meðferðar sem skýrir hraða málsins. Mikilvægt getur verið fyrir einstaklinga að fá lögheimili flutt þar sem mörg réttindi fylgja skráningu þess. Skilnaðarferli er fremur langt þrátt fyrir lagabreytingu sem á að taka gildi í sumar á hjúskaparlögum og mun flýta ferlinu. Þannig getur sá maki sem sætir ofbeldi og ógnunum lifað í frekar langan tíma við erfiðar aðstæður eða fjarri lögheimili sínu. Virðulegi forseti. Ég ætla að fara yfir þær breytingar sem lagðar eru til á 5. gr. laganna með þessu frumvarpi. Í fyrsta lagi er lagt til að ummæli í greinargerð um samþykki hjóna fyrir sitthvoru lögheimili verði færð inn í lagatextann. Þetta er gert af því að meginreglan er sú að hjón eigi sama lögheimili og því eðlilegt að hjón séu sammála um sitthvort lögheimilið. Í öðru lagi er lagt til að gerð verði undantekning á þessu samþykki og að samþykki beggja hjóna eigi ekki við ef annað hjóna sætir heimilisofbeldi af hálfu maka. Ég vil vekja sérstaklega athygli á því að samkvæmt reglugerð þarf einstaklingur sem óskar eftir því að lögheimili hans og fjölskyldu hans sé dulið að sýna fram á það með staðfestingu frá lögreglustjóra að hann og fjölskylda hans sé í hættu. Beiðni um dulið lögheimili getur einnig komið frá lögreglustjóra. Í staðfestingu lögreglustjóra þarf að koma fram að viðkomandi sé í hættu og alvarleiki hættunnar. Í þriðja lagi er lagt til að heimilt verði að skrá lögheimili sambúðaraðila hvort á sínum stað þegar annar sambúðaraðila sætir heimilisofbeldi af hálfu hins. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Þetta mál vakti athygli mína þar sem líkt og fáum dylst eru mál er varða heimilisofbeldi mér ákaflega hugleikin og þær gríðarlegu úrbætur sem við þurfum að gera víða í kerfinu til þess að tryggja öryggi fólks í slíkum aðstæðum. Nú renndi ég yfir frumvarpið, ég játa að ég var svo sem að gera það í fyrsta skipti núna rétt áðan og vona kannski bara að eitthvað hafi farið fram hjá mér, en ég fæ ekki séð að það sé neins staðar skilgreint eða útskýrt í frumvarpinu hvað átt er við með heimilisofbeldi. Nú er skilgreining á hugtakinu t.d. í hegningarlögum þar sem það er sannarlega refsivert, þó að það hafi verið gert óþarflega nýlega. Lítur hæstv. ráðherra svo á að það þurfi að vera fallinn dómur um slíkt ofbeldi? Er nóg að fyrir hendi sé lögreglutilkynning? Er nóg að einstaklingur hafi greint frá slíku ofbeldi? Þetta er heldur ekki skýrt nánar í greinargerð og því er fyrsta spurningin um hvar þröskuldurinn liggur. Í greinargerð sýnist mér ætlunin vera sú að setja þröskuldinn svolítið hátt og að það þurfi að fara fram ákveðið hættumat hjá lögreglunni á því hvort einstaklingurinn sé í hættu. Einstaklingur sem sætir heimilisofbeldi fær í raun ekki að leyna lögheimili sínu nema lögreglan meti það sem svo að viðkomandi sé í hættu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna þröskuldurinn sé þó settur svona hátt. Hvað mælir í rauninni gegn því að einstaklingi sem sjálfur telur sig í hættu sé trúað um það mat sitt og að markið sé einfaldlega sett þar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar í andsvarinu. Varðandi seinni spurninguna þá tel ég ekki að verið sé að setja markið neitt sérstaklega hátt. Það að fá dulið lögheimili eða að geta falið lögheimili sitt verður og hlýtur að vera undantekning, einfaldlega vegna þess að ýmis réttindi eru tengd lögheimili fólks. Þess vegna ætti það almennt að teljast til undantekninga og grundvallast á brýnni þörf. Þegar ég svara fyrri spurningunni þá kannski skýrir það af hverju ég tel að ekki sé verið að setja háan þröskuld. Það þarf auðvitað ekki að liggja fyrir dómur heldur er þetta þá mál sem er í ferli. Eins og kom fram í framsögunni er einnig fjallað um þetta í 12. gr. reglugerðar nr. 1277/2018, sem fjallar um lögheimili og aðsetur. Einstaklingur sem óskar eftir því að lögheimili hans og fjölskyldu hans sé dulið þarf að sýna fram á það með staðfestingu frá lögreglustjóra að hann og fjölskylda hans séu í hættu. Beiðni um dulið lögheimili getur einnig komið frá lögreglustjóra ef lögreglan metur aðstæður þannig að viðkomandi eigi erfitt með að óska eftir því sjálfur. Í staðfestingu lögreglustjórans þarf að koma fram að viðkomandi sé í hættu, og það er þá mat lögreglunnar, sem og alvarleiki hættunnar. Ég tel að þetta sé nokkuð skýrt þó að ég geri mér alveg grein fyrir því að þarna geti verið mismunandi sjónarmið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin, þótt ég hafi ekki skilið úr orðum hans svar við spurningunni um hvað standi raunverulega í vegi fyrir því að fólk geti einfaldlega dulið lögheimili sitt ef það sjálft telur sig í hættu. Ég ætla að leyfa mér að taka spurninguna skrefinu lengra. Nú er skráning lögheimilis í þar til gerða þjóðskrá alls ekki eitthvað sem tíðkast í öllum ríkjum. Ég held að það tíðkist á Norðurlöndunum, en nú hef ég búið bæði á Ítalíu, í Belgíu og í Frakklandi og í engu þessara ríkja er þjóðskrá þar sem hægt er að fletta upp heimilisfangi fólks. Hæstv. ráðherra nefndi að það eru sannarlega ákveðin réttindi sem fylgja heimilisfangi og ég held að það eigi við í öllum ríkjum. Þá þurfa einstaklingar í rauninni að leggja fram, eins og það er alla vega kallað í Frakklandi, sönnun á heimilisfangi. Þar í landi er það nú bara rafmagnsreikningur, mjög ólíkt því sem hér gerist, en hér gæti það t.d. verið vottorð frá Þjóðskrá um það hvar þú býrð, sem viðkomandi hlýtur að vera viljugur til að leggja fram til þess að fá þau réttindi sem honum ber eða veita einhvers konar heimild fyrir viðkomandi stjórnvald eða annað til að afla þeirra upplýsinga. Ég tek því spurninguna skrefinu lengra og spyr hæstv. ráðherra hvers vegna hann telji ástæðu til þess að gera þetta að undantekningu og hvers vegna það sé í raun ekki bara meginregla að heimilisfang fólks sé dulið í skrám stjórnvalda og að einstaklingar hafi sjálfir algjört forræði yfir því hverjir fá þær upplýsingar og við hvaða aðstæður.

Virðulegi forseti. Þótt ég grínist sjaldnast í ræðustól þá er gaman að fá þessa spurningu frá hv. þingmanni því að ég man að þegar ég flutti frumvarpið fyrst 2018, um þessa möguleika að dylja heimilisfang lögheimilis, þá fékk ég nákvæmlega sömu spurningu frá nátengdum aðila hv. þingmanns sem þá sat á þingi. Svar mitt er áfram nokkurn veginn það sama. Á Norðurlöndum, eins og hv. þingmaður minntist einmitt á, er þetta regla. Við höfum búið til mikið velferðarkerfi á Norðurlöndum og réttindi skapast auðvitað við ýmislegt sem gerir það að verkum að við búum í slíku ríki. Þau eru tengd lögheimili fólks og þess vegna ætti dulið lögheimili að teljast til undantekninga og grundvallast á brýnni þörf. Af því að hv. þingmaður nefndi Suður-Evrópulönd þá gátum við til að mynda í Covid, á Íslandi og Norðurlöndunum, beitt stuðningi með miklu skýrari hætti til hópa fólks þar sem við erum einfaldlega með betra skráningarkerfi heldur en t.d. á Ítalíu, af því að hv. þingmaður nefndi það, þar sem eina leiðin var eiginlega að kasta peningum úr þyrlu, eins og kallað er, þ.e. að dreifa þeim almennt til fólks. Svo vil ég nefna, af því að hv. þingmaður sagði að Þjóðskrá gæti bara vottað hvar þú býrð, að grundvallarskilgreining á því að votta er að þú vottar eitthvað sem þú veist og getur skoðað. Ef Þjóðskrá hefur ekki lögheimilisskráningu fyrir hendi þá veit ég ekki hvað hún á að votta. Ef viðkomandi einstaklingur í samfélaginu kemur inn og segir: Ég bý hér, getið þið vottað það? þá hlýtur viðkomandi stofnun að þurfa að rannsaka það, því að grundvallaratriði í vottunum er að þú vottir einungis það sem þú sérð og veist.

Herra forseti. Mér þykir þetta meiri háttar áhugavert mál og vildi kannski að ég hefði rekið augun í það fyrr þannig að ég gæti haldið ítarlegri ræðu, en mér þótti samt ástæða til að koma hingað upp og vekja máls á nokkrum atriðum. Ég held að hugurinn að baki þessu frumvarpi sé mjög góður og að ætlunin með frumvarpinu sé að bregðast við athugasemdum varðandi það að mjög erfitt sé, samkvæmt íslenskri löggjöf og í íslensku kerfi, fyrir þolendur heimilisofbeldis að tryggja öryggi sitt. Gríðarlega margt kemur í veg fyrir það, þar á meðal lögheimilisskráning sem er opinber og hver sem er getur flett upp í þjóðskrá. Ég held að ég hafi annaðhvort misskilið lögin og frumvarpið eða að einhver misskilningur sé annars staðar hvað það varðar, þar sem hæstv. ráðherra sagði í svari við andsvari mínu hér áðan að til þess að gefa út vottorð um lögheimili þá þyrfti Þjóðskrá að vita hvar fólk byggi. Mig langar að beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra og kannski skora á hann að koma upp í andsvar við mig, þar sem ég er með orðið, hvort það sé ekki rétt skilið að dulið lögheimili þýði einfaldlega að það sé ekki hægt að fletta því upp en að það sé sannarlega skráð lögheimili viðkomandi einstaklings hjá Þjóðskrá, sem hún hefur upplýsingar um og getur vottað. Ég hef skilið þetta þannig að dulið lögheimili snúist eingöngu um það, að þegar ég fer inn á heimabankann minn og ætla að fletta upp í Þjóðskrá þá get ég ekki flett upp lögheimili hvers sem mér dettur í hug eins og staðan er í dag. Það er að mörgu leyti mjög einkennilegt fyrirkomulag, ekki síst vegna þess að fólk getur upplifað sig í hættu löngu áður en hættan hefur raungerst og það er kannski eðli þess að vilja vernda sig gegn hættu að geta gert það áður en hættan raungerist. Því ímyndar maður sér að það ætti að vera eðlilegt að fólk geti metið það sjálft. Tvennt langar mig að nefna í þessu sambandi og það lýtur að heimilisofbeldismálum. Annars vegar hefur það verið mjög gagnrýnt í okkar kerfi að hættumat, sem t.d. á sér stað þegar óskað er eftir nálgunarbanni, sé gríðarlega strangt. Það er talið gríðarlega mikið inngrip, t.d. inn í friðhelgi einkalífs fólks, að láta það sæta nálgunarbanni, sem ég hef oft átt erfitt með að skilja þegar við vegum og metum hagsmunina. Það þarf rosalega mikið að gerast til þess að lögregla og stjórnvöld séu reiðubúin að stimpla og skrifa upp á það að einstaklingur sé í hættu og ég held að þetta sé enn þá vandamál í kerfinu. Þetta er eitt sem vekur upp áhyggjur af þessari lausn. Hitt er það að í ítarlegu samtali mínu við franska lögreglukonu um þeirra viðbrögð við kærum vegna heimilisofbeldis - það er nefnilega merkilegt að þótt ég gæti staðið hér lengi og kvartað undan ýmsum vanköntum á kerfinu í Frakklandi þá er það langt á undan okkur þegar kemur að viðbrögðum við heimilisofbeldi á mjög margan hátt og skýringin á því er sennilega sú sem lögreglukonan sagði við mig: Við getum ekki gert ekki neitt. Það er kona myrt á þriggja daga fresti í Frakklandi vegna ofbeldis í nánu sambandi. Því eru þau með þróaða og góða ferla, sannarlega ekki fullkomna og standa svo sem ekki allir jafnfætis gagnvart þessu af öðrum ástæðum, en kerfið er mun lengra komið en hjá okkur. Þegar kona kemur og kærir heimilisofbeldi fær hún langan spurningalista, ætli það séu ekki milli 50 og 80 spurningar sem hún getur dundað sér við að svara á meðan hún bíður eftir að komast að. Tvær af þessum spurningum lúta að líkamlegu ofbeldi. Þegar ég sá þennan lista fannst mér allar hinar spurningarnar benda til þess að stjórnvöld þar í landi hafi skilning á eðli og einkennum heimilisofbeldis og ofbeldis í nánu sambandi, sem er mjög sérstakt að eðli og snýst mikið um valdaójafnvægi, valdbeitingu og annað og misnotkun á tilfinningasamböndum sem geta verið mjög flókin. Annað sem þessi lögreglukona sagði mér, sem er mjög áhugavert og er hinn punkturinn sem gerir það að verkum að ég hef áhyggjur af því hvernig þetta er framsett í frumvarpinu, er að tölfræðin sýnir að besta vísbendingin um það hvort kona sé í hættu á því að vera myrt af maka eða fyrrverandi maka, og nú var hún bara að vísa í tölfræðina, er hvort hún óttist það að verða myrt af viðkomandi. Hennar ótti er tölfræðilega besti vísirinn. Konur hafa verið myrtar af fyrrum eða núverandi maka þrátt fyrir að þeir hafi aldrei lagt á þær hendur. Konan er hrædd og málið endar illa. Svo eru önnur mál þar sem kona hefur kannski búið við líkamlegt ofbeldi um árabil en hún segir: Nei, ég held að hann muni nú sennilega ekki drepa mig. Þá reynist það vera rétt tölfræðilega. Tilfinning viðkomandi einstaklings fyrir því hvort hætta stafi af viðkomandi maka eða ekki virðist því samkvæmt þessum rannsóknum vera helsta og áreiðanlegasta gagnið um það hvort viðkomandi sé í hættu. Ég hef ekki séð þessa ferla sem lögreglan notar til að framkvæma þetta hættumat sem hún gerir, en miðað við ýmislegt þá óttast ég að þeir séu ekki byggðir fyrst og fremst á tilfinningu viðkomandi, þó með þeim fyrirvara að ég þekki það ekki. Þetta eru því áhyggjurnar sem ég hef af þessu frumvarpi. Það má kannski segja að tilgangurinn með frumvarpinu sé göfugur, hann er góður og ég er sammála honum. En ég hef áhyggjur af því að það muni hins vegar ekki gera sérstaklega mikið gagn, nema í mjög fáum tilvikum, vegna þeirra háu þröskulda sem eru settir og liggja annars staðar í okkar kerfi, í því hvernig við vinnum og í viðhorfum gagnvart ofbeldi í nánum samböndum, sem við erum sannarlega öll viljug til að vinna með en gengur einhvern veginn hægar en væri óskandi. Mig langaði líka að varpa því aftur upp, sem ég nefndi í andsvari mínu við hæstv. ráðherra varðandi þetta fyrirkomulag yfir höfuð, að við séum með kerfi þar sem hægt er að fletta upp heimilisfangi allra einstaklinga. Það er mjög sérkennilegt og ég persónulega átta mig ekki alveg á því hvers vegna og hvernig það getur í raun staðist þær kröfur sem við gerum í dag til persónuverndar. Þótt ég hafi ekki persónulega gert neina sjálfstæða lögfræðiúttekt á því né séð hana þá ímynda ég mér að þetta þyki allt standast. En að mínu mati skýtur það skökku við í nútímasamfélagi, þar sem hagur af því að geta sýnt fram á lögheimili sitt er fyrst og fremst einstaklingsins sjálfs og ætti að vera hægt að afla þessa með því að óska eftir staðfestingu hjá viðkomandi stjórnvaldi, sem í okkar tilviki er Þjóðskrá. Því myndi ég í raun vilja sjá tillögu sem gengi enn lengra og byði öllum einstaklingum sem vilja að leyna heimilisfangi sínu í þjóðskrá, þótt það sé ekki nema vegna þess að þeir hafi órökstuddar áhyggjur af því að einhver muni angra þá eða annað. Ég sé ekki rökin gegn því eða bara yfir höfuð, að þetta séu ekki opinberar upplýsingar nema fólk opinberi þær sjálft. Ég ætla að fá að ljúka máli mínu. Eins og ég sagði hérna áðan þá hefði ég alveg verið til í að reka augun í þetta mál áður og undirbúa mig betur, en ég kem sterk inn í 2. umr. þegar og ef hún fer fram á þessu þingi. Mig langar að ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra um hvort ekki sé rétt skilið að þrátt fyrir að heimilisfang sé dulið þá sé það engu að síður skráð hjá Þjóðskrá. Er það ekki réttur skilningur? Það er allt og sumt.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um Innheimtustofnun sveitarfélaga, nr. 54/1971. Tilgangur frumvarpsins er að mæla fyrir um þær lagabreytingar sem nauðsynlegar eru til að færa verkefni Innheimtustofnunar sveitarfélaga frá sveitarfélögum til ríkisins, en gert er ráð fyrir að sýslumaðurinn á Norðurlandi vestra muni taka við verkefninu. Innheimtustofnun sveitarfélaga starfar á grundvelli laga nr. 54/1971 og er stofnunin sameign allra sveitarfélaga. Hlutverk hennar er að innheimta meðlög o.fl. sem íslenska ríkið eða erlend stjórnvöld hafa greitt til framfærenda barna. Innheimtustofnun skilar til ríkissjóðs innheimtufé mánaðarlega eftir því sem það innheimtist og gengur það upp í meðlagsgreiðslur stofnunarinnar. Það sem vantar upp á fulla endurgreiðslu til ríkisins er síðan greitt af Innheimtustofnun. Það er svo hlutverk Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga að leggja Innheimtustofnun til það fjármagn sem upp á vantar til að innheimt fé stofnunarinnar standi undir fullri endurgreiðslu til ríkisins. Auk þess stendur Jöfnunarsjóður straum af rekstrarkostnaði stofnunarinnar. Málefni Innheimtustofnunar hafa ítrekað verið til umfjöllunar í samskiptum ríkis og sveitarfélaga á umliðnum árum. Í skýrslum ýmissa starfs- og verkefnahópa, sem falið var að taka reglur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til endurskoðunar allt frá árinu 2002, var komist að þeirri niðurstöðu að eðlilegt væri að verkefni Innheimtustofnunar yrðu færð til ríkisins og með því sameinuð öðrum innheimtukerfum ríkissjóðs. Ýmsar ástæður eru fyrir því að ekki hefur náðst að hrinda slíkum tillögum í framkvæmd en ein sú helsta er að skiptar skoðanir hafa verið um hvar verkefnum Innheimtustofnunar yrði best fyrir komið innan ríkisins. Í júní 2021 var skipuð verkefnisstjórn undir forystu samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins, nú innviðaráðuneyti, til að annast skoðun á núverandi skipulagi og rekstri Innheimtustofnunar sveitarfélaga, fyrirkomulagi innheimtu og kostnaði þar að lútandi. Auk þess var verkefnisstjórninni falið að greina innan hvaða stofnana á vegum ríkisins markmiðum um fjárhagslegan ávinning og aukinn árangur við innheimtu yrði best náð. Í tengslum við vinnu verkefnisstjórnarinnar gerðu Ríkisendurskoðun og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið, nú innviðaráðuneytið, með sér samning í september 2021 um að stofnunin myndi framkvæma stjórnsýsluúttekt á Innheimtustofnun sveitarfélaga. Úttektin beindist annars vegar að núverandi skipulagi, rekstri og kostnaði við verkefni Innheimtustofnunar sveitarfélaga og hins vegar að því með hvaða hætti verkefnum hennar yrði best fyrir komið í starfsemi sem fellur innan A-hluta ríkissjóðs. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem kynnt var fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis 21. október 2022 var lagt til að innheimtumanni ríkissjóðs yrði falin ábyrgð á innheimtu meðlaga og yfirfærslan yrði hafin án tafar. Í skýrslunni kom m.a. fram að lög um stofnunina væru ekki í takt við tímann og tækju ekki með fullnægjandi hætti á yfirumsjón og eftirliti með starfseminni. Ábyrgð á innheimtu meðlaga hafi samkvæmt lögum verið á báðum stjórnsýslustigum, þ.e. ríkis- og sveitarfélaga, en í reynd hafi sveitarfélög ekki komið að málefnum stofnunarinnar nema með stjórnarsetu. Ábyrgð á framkvæmd innheimtunnar hafi verið á hendi Innheimtustofnunar og ríkissjóður borið kostnaðinn í gegnum Jöfnunarsjóð. Í úttektinni segir að mikilvægt sé að þessu misræmi verði eytt og að ábyrgð á framkvæmd innheimtunnar komist á hendur eins aðila með formlegum hætti. Ríkisendurskoðun benti jafnframt á að verulega skorti á að skráðir verkferlar og verklagsreglur væru fyrir hendi hjá stofnuninni. Þá taldi Ríkisendurskoðun skort á skriflegum verkferlum og kerfisbundinni vöktun með gæðastjórnunarkerfi eða viðeigandi innra eftirliti ámælisverðan og leiða til viðvarandi áhættu og sviksemi í starfsemi stofnunarinnar. Innviðaráðuneytið og dómsmálaráðuneytið hófu samtal haustið 2022 um flutning verkefnisins til sýslumanns og voru sammála um að í ljósi langrar reynslu sýslumannsembættanna af innheimtu ýmissa opinberra gjalda og góðs árangurs innheimtumiðstöðvarinnar á Blönduósi af innheimtu, sem rekin er undir hatti sýslumannsins á Norðurlandi vestra, væri heppilegt að koma verkefninu fyrir innan innheimtumiðstöðvarinnar. Herra forseti. Í frumvarpi þessu er eingöngu fjallað um nauðsynleg atriði er snúa að flutningi verkefnisins, svo sem fjárhagslega skiptingu ríkis og sveitarfélaga vegna tilfærslunnar, starfsmannamál Innheimtustofnunar, undirbúning yfirfærslunnar o.fl., auk þess sem gerðar eru nauðsynlegar orðalagsbreytingar á lögum í samræmi við breytta verkefnaskipan. Að öðru leyti er ekki lagt upp með að gera efnislegar breytingar á þeim lagaákvæðum sem varða innheimtu meðlaga. Miðað er við að vinna við heildarendurskoðun laganna hefjist við gildistöku þeirra og stefnt er að framlagningu nýs frumvarps um innheimtu meðlaga eins fljótt og kostur er eftir að verkefnin hafa verið flutt til sýslumanns. Herra forseti. Ljóst er að margvíslegur ávinningur er fólginn í þeirri breytingu sem kemur fram í frumvarpinu. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er bent á þá augljósu hagræðingu sem í því felst að færa verkefni stofnunarinnar til innheimtumanna ríkissjóðs, þ.e. að innheimta meðlaga verði ekki í því tómarúmi sem verið hefur varðandi starfsumgjörð, ábyrgð og eftirlit. Endurskipulagning á innheimtustarfseminni og núverandi starfsumgjörð er ein og sér líkleg til að stuðla að hagræði í rekstri, bæta innheimtu, stuðla að jákvæðri þróun starfseminnar og auka þjónustu við meðlagsgreiðendur. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguræðuna. Ég sit ekki í þeirri nefnd sem fjallar um þetta mál, en það er svo að þingmönnum barst póstur fyrir stuttu sem ég ætla að fá að lesa upp, með leyfi forseta: „Samband íslenskra sveitarfélaga gerir alvarlega athugasemd við að í frumvarpi til laga um Innheimtustofnun sveitarfélaga kemur ekkert fram um ágreining um mat á kostnaðaráhrifum frumvarpsins. Telur sambandið ljóst að hér sé ágalli á frumvarpinu sem er í algjöru ósamræmi við 129. gr. sveitarstjórnarlaga, þar sem segir: „Mat á fjárhagslegum áhrifum á sveitarfélög samkvæmt þessari grein skal liggja fyrir áður en frumvarp er afgreitt úr ríkisstjórn til framlagningar á Alþingi eða áformuð stjórnvaldsfyrirmæli eða aðrar aðgerðir af hálfu stjórnvalda eru endanlega ákveðnar. Verði ágreiningur um niðurstöðu kostnaðarmats á lagafrumvarpi skal gerð sérstök grein fyrir því í kostnaðarumsögn sem skal fylgja frumvarpi þegar það er lagt fyrir Alþingi. Verði ágreiningur um niðurstöðu kostnaðarmats tillögu að stjórnvaldsfyrirmælum eða annarra stefnumarkandi ákvarðana af hálfu stjórnvalda ríkisins skal niðurstaða um það koma fram í endanlegu kostnaðarmati þeirrar ákvörðunar, sbr. 3. mgr.“ Mikilvægt er að alþingismenn verði upplýstir um þær athugasemdir sem sambandið gerir við málið. Jafnframt er mikilvægt að tekið verði til skoðunar verklag við framlagningu frumvarpa þannig að tryggt verði að lögbundnu ferli sé fylgt varðandi mat á áhrifum frumvarpa.“ Í ljósi þessara skilaboða langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna ekki sé gerð grein fyrir þessum ágreiningi við framlagningu málsins fyrir þingi og niðurstöðunni úr þeim ágreiningi.

Herra forseti. Ég ætlaði reyndar að bæta því við framsögu mína og er ágætt að fá það tækifæri við andsvar þingmannsins, að kostnaðarmat sambandsins fór að sjálfsögðu með frumvarpinu fyrir ríkisstjórn og fer að sjálfsögðu til þingsins þegar það hefur verið sent þingnefndinni til umfjöllunar. Að auki er í greinargerð fjallað um mismunandi afstöðu til þeirra fjárhagsatriða sem þar eru. Það er rétt að ákveðinn ágreiningur var á milli Sambandsins og kannski fyrst og fremst fjármálaráðuneytisins um við hvaða tímabil ætti að miða í þessu fjárhagslega uppgjöri. Þar hafa sveitarfélögin verið að tala um að eðlilegra hefði verið að lækka framlög Jöfnunarsjóðs um tæplega 600 millj. kr. eða eitthvað slíkt, enda er það meðaltal sl. sjö ára, á meðan fjármálaráðuneytið var með tölu sem var kannski nær 800 eða 900 millj. kr. Millivegurinn er farinn í þessu frumvarpi þar sem alveg útilokað er að átta sig á því hverju nákvæmlega þessi breyting og hagræðing muni skila til lækkunar og því eru hér lagðar til 750 millj. kr. En þessi gögn liggja öll fyrir og fylgja frumvarpinu til nefndarinnar og getur hún þar af leiðandi farið í gegnum þau og fengið nákvæmari svör og upplýsingar frá viðkomandi í umsögnum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mér heyrðist hæstv. ráðherra gera alla vega að einhverju leyti grein fyrir þessum ágreiningi í svari sínu. Hins vegar sýnist mér lagaákvæðið tiltölulega skýrt um það að ekki sé nóg að gögn fylgi með frumvarpi, sem er þá væntanlega lagt í hendur nefndarinnar að kynna sér sjálf og átta sig á ágreiningnum, heldur kemur skýrt fram í lögunum að gera skuli grein fyrir slíkum ágreiningi og niðurstöðum við framlagningu máls fyrir Alþingi. Það skilst mér að hafi ekki verið gert. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki að ástæða sé fyrir því að kveðið er á um þetta í lögum. Það er væntanlega til þess að gera nefndinni kleift með skjótum hætti - eins og hefur ítrekað komið fram í dag þá hafa þingmenn oft takmarkaðan tíma til að setja sig inn í málin sem eiga að vera vel undirbúin þegar þau koma til þingsins - að tilgangurinn með því að þetta sé sett svona fram í ákvæðinu sé akkúrat sá að þetta sé skýrt þegar það kemur í hendur þingsins. Þykir hæstv. ráðherra ekki fara betur á því að slíkum verklagsreglum við samningu og meðferð lagafrumvarpa sé fylgt til hins ýtrasta?

Herra forseti. Svo ég ítreki það, að þar sem ágreiningur var um fjárhæðina, sem reyndar hefur verið til umfjöllunar talsvert lengi, þá óskuðum við eftir því að sérstök kostnaðarumsögn sambandsins myndi fylgja frumvarpinu þegar það fór fyrir ríkisstjórn. Hún mun jafnframt fylgja frumvarpinu þegar það fer til nefndarinnar. Þegar ráðuneytið verður kallað fyrir nefndina, sem er algengast að nefndir geri í upphafi, verður gerð skýr grein fyrir því. Varðandi hvort það verklag sé nægilegt eða þarfnist skýringar þá get ég bara tekið undir með þingmanninum að mikilvægt er að fara yfir það, svo það sé á hreinu, en í þessu tilviki hefur verið kallað eftir kostnaðarmatinu frá sambandinu. Það fylgdi til ríkisstjórnar og mun fylgja til þingsins. Það er engin ástæða af okkar hálfu til að fela það.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á kvikmyndalögum. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á kvikmyndalögum, nr. 137/2001. Fela þær breytingar einkum í sér að lagt er til að komið verði á laggirnar nýjum styrkjaflokki innan Kvikmyndasjóðs. Styrkjaflokknum er ætlað að veita styrki til umfangsmikilla sjónvarpsþáttaverkefna með skilyrðum um endurheimt þeirra að hluta nái verkefni ákveðnu tekjumarki. Er þessi tillaga í samræmi við áherslur og aðgerðir í Kvikmyndastefnu til ársins 2030 sem gefin var út í október 2020 en þar er fjallað um styrki til leikinna sjónvarpsþáttaraða undir markmiðinu auðug kvikmyndamenning. Markmiðið miðar að því að stuðla að fjölbreyttri kvikmyndamenningu sem styrki sjálfsmynd þjóðarinnar og efli íslenska tungu. Í frumvarpinu er einnig lagt til að kveðið verði á um varðveislu kvikmyndaarfs á Íslandi, kvikmyndafræðslu, hámark skipunartíma forstöðumanns Kvikmyndasafns Íslands sem og gjaldskrárheimild safnsins. Að auki er lagt til ákvæði þess efnis að í reglugerð verði kveðið á um að meginskipting fjárveitingar Kvikmyndasjóðs milli einstakra greina kvikmyndagerðar falli brott í núverandi mynd og horft verði til þess að annað fyrirkomulag verði tekið upp. Kvikmyndastefnan, sem unnin var af fulltrúum hagsmunaaðila, þáverandi mennta- og menningarmálaráðuneyti og þáverandi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, náði yfir kvikmyndamenningu, kvikmyndamenntun, þróun og framleiðslu kvikmyndaefnis og alþjóðlega kynningu. Hópurinn skoðaði m.a. stofnana- og stuðningskerfi kvikmyndagerðar með tilliti til einföldunar og eflingar og er eitt af markmiðum stefnunnar að byggja sterkara sjóðakerfi sem styður við fjölbreyttari kvikmyndaverk, sjóðakerfi sem ætlað er að koma til móts við nýja tíma sem einkennast af hröðu þróunar- og fjármögnunarferli verkefna og er ætlað að ýta undir framleiðslu, sölu og dreifingu leikinna sjónvarpsþáttaraða að fyrirmynd Norræna kvikmynda- og sjónvarpssjóðsins. Veruleg breyting hefur orðið á miðlun, framleiðslu og fjármögnun sjónvarpsþáttaraða á undanförnum árum. Breytingar á alþjóðlegu þróunar- og fjármögnunarkerfi sjónvarpsþáttaraða hafa leitt til þess að fjármögnun síðustu 15–20% kostnaðar, eða svokölluð lokafjármögnun, er orðin erfiðari en áður. Í alþjóðlegu framleiðsluumhverfi sjónvarpsverka hefur framleiðslukostnaður hækkað og samkeppnisstaða þeirra sem ætla að framleiða efni fyrir sjónvarp í smærra sniði eða fyrir smærra markaðssvæði er orðin lakari, erfiðari en áður. Framleiðsla sjónvarpsþáttaraða fer orðið í auknum mæli fram í samstarfi við önnur lönd þar sem listrænt og faglegt samstarf getur styrkt sjálfstæða framleiðendur og aukið gæði í framleiðslu. Til þess að styrkja stöðu innlendra framleiðenda í þessu breytta umhverfi er framleiðslustyrkur til lokafjármögnunar nauðsynlegur. Þessu breytta umhverfi fylgja ýmsar áskoranir. Framleiðslufyrirtæki eiga þannig undir högg að sækja við að bera ábyrgð á mótun, þróun, fjármögnun og framleiðslu verkefna. Tilhneigingin getur orðið sú að framleiðendur sinni í auknum mæli þjónustuhlutverki við framleiðslu þar sem ritstjórnarlegt vald og réttindi liggja hjá fjölmiðlaveitum. Til þess að styrkja stöðu sjálfstæðra framleiðenda þarf að bregðast við breytingum í fjármögnunar- og þróunarumhverfi leikinna sjónvarpsþáttaraða. Mikilvægt er að íslensk frásagnarhefð og framleiðsla eigi þátt í þessari þróun. Með nýjum framleiðslustyrkjaflokki til lokafjármögnunar vegna leikinna sjónvarpsþáttaraða er samtímis hvatt til þátttöku í alþjóðlegum verkefnum og styrkt staða framleiðenda íslensks efnis til að móta sjálfstæði í efnistökum, frásagnarhefð og frumsköpun. Herra forseti. Með breytingu á kvikmyndalögum er lagt til að nýtt ákvæði komi í 6. gr. sem fjallar um nýja heimild fyrir Kvikmyndasjóð til að veita styrki með skilyrðum um endurheimt ef ákveðnu tekjuviðmiði viðkomandi verkefnis er náð. Gert er ráð fyrir að ráðstöfunarfé Kvikmyndasjóðs geti aukist þegar endurgreiðslur koma til framkvæmda. Heildarfjárhæð styrkveitinga hækki að sama marki og stuðli þannig að því markmiði laganna að efla kvikmyndagerð og kvikmyndamenningu hér á landi. Ekki er hins vegar viðbúið að það gerist fyrr en að nokkrum árum liðnum frá því að nýjum styrkjaflokki er komið á fót. Auk þess er í 1. gr. frumvarpsins lagt til að kveðið verði á um varðveislu kvikmyndaarfs á Íslandi en ekki er getið um kvikmyndaarf í lögunum. Markmið tillögunnar er að undirstrika mikilvægi varðveislu þess kvikmyndaarfs sem Ísland býr yfir. Hér er ekki eingöngu átt við kvikmyndaefni eftir íslenskt kvikmyndagerðarfólk heldur hefur fjöldi mynda og myndbrota verið tekinn upp hér á landi í gegnum tíðina. Er þessi tillaga einnig í samræmi við áherslur og aðgerðir í kvikmyndastefnu en þar er lögð áhersla á varðveislu, miðlun og aukið aðgengi að kvikmyndaarfinum. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að bætt verði við verkefni Kvikmyndamiðstöðvar Íslands um að miðstöðin efli kvikmyndafræðslu á Íslandi en í kvikmyndastefnu er miðstöðinni ætlað víðtækara hlutverk en áður, m.a. að sinna kvikmyndauppeldi og mynd- og miðlalæsi. Meðal annars er gert ráð fyrir að Kvikmyndamiðstöð þrói námsefni fyrir öll skólastig að erlendri fyrirmynd. Í dag ná kvikmyndalögin ekki utan um þetta hlutverk miðstöðvarinnar. Í 4. gr. er lagt til að bætt verði við málsl. sem kveði á um hámark á skipunartíma forstöðumanns Kvikmyndasafns Íslands. Þannig geti sami einstaklingur aðeins verið skipaður tvisvar sem forstöðumaður safnsins. Það er í samræmi við skipunartíma forstöðumanna annarra opinberra stofnana á sviði lista, t.d. skipun forstöðumanns Kvikmyndamiðstöðvar Íslands, Þjóðleikhússtjóra og safnstjóra Listasafns Íslands. Í 5. gr. er lögð til breyting á gjaldskrárheimild Kvikmyndasafns Íslands í þeim tilgangi að uppfæra hana með tilliti til tæknibreytinga sem orðið hafa á síðastliðnum árum. Að lokum er lagt til í 6. gr. frumvarpsins að fella brott ákvæði um að í reglugerð verði kveðið á um meginskiptingu fjárveitingar Kvikmyndasjóðs milli einstakra greina kvikmyndagerðar. Herra forseti. Ég tel að hér sé um mikið framfaramál að ræða og að með þessum breytingum á styrkjakerfi Kvikmyndasjóðs séum við að stuðla að því að íslensk kvikmynda- og sjónvarpsþáttagerð geti staðið jafnfætis erlendri framleiðslu og búið henni góð vaxtarskilyrði. Tillögum í frumvarpinu er ætlað að styðja við framleiðslu leikinna sjónvarpsþáttaraða og annarra vandaðra kvikmynda, enda renni hugsanleg endurheimt styrkja í Kvikmyndasjóð og þar með verði aukið fjármagn til kvikmyndagerðar. Þá mun samræming á skipunartíma forstöðumanna stuðla að þróun og endurnýjun í kvikmyndagerð almennt. Herra forseti. Að að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr. til umfjöllunar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og þetta er gott og áhugavert mál. Ég kannast eilítið við það eftir að atvinnuveganefnd fékk í hendurnar í lok síðasta árs svona flýtimeðferðarmál tengt þessu, bara í ljósi þess hvernig mál höfðu æxlast. Þar var töluvert talað um af þeim sem mátu málið að það væri mikilvægt að fjármagna svona mál, hafa fjárheimildir til staðar og vera með mat á kostnaði. Í ljósi þess síðan, eins og ráðherra kom inn á hér þegar hann rakti málið, að þessar endurgreiðslur sem eiga í framtíðinni að standa undir kostnaði Kvikmyndasjóðs koma ekki fyrr en að nokkrum árum liðnum, og í ljósi þess að akkúrat fyrr í dag var hæstv. ráðherra ásamt kollegum sínum að kynna fjármálaáætlun á býsna erfiðum tímum, þá langar mig að nýta tækifærið hér, af því að ég hef ekki haft svigrúm til að fara ofan í þau gögn sem þar voru kynnt, og spyrja hvort staðan hafi einhver áhrif á þetta mál. Er eitthvað verið að draga úr þeim fyrirsjáanlega kostnaði sem fellur á ríkissjóð næstu árin á meðan við erum að ná tökum á þessari atvinnugrein, ef svo má segja? Er það eitthvað sem stjórnvöld litu til, að það þyrfti að hægja á núna til að draga úr útgjöldum ríkissjóðs og stemma stigu við þenslu næstu mánaða, mögulega ára?

Herra forseti. Fyrir utan hið almenna aðhald sem eykst vissulega úr 1% í 2% þá er í raun frekar verið að verja alls kyns geira samfélagsins og í tilviki þessa nýja styrkjaflokks þá er hann fjármagnaður úr Kvikmyndasjóði eins og önnur kvikmyndaverkefni og hann er á fjárlögum. Mér er kunnugt um að það sé ekki reiknað með hækkun framlags til Kvikmyndasjóðs á fjárlögum 2024 heldur sé reiknað með að hann geti fallið innan þess ramma sem þar er. En það er rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að um leið og verkefni fara að ná flugi í gegnum þessa lokafjármögnun og skila einhverjum hagnaði umfram ákveðin tekjumörk þá verður endurgreiðsla til sjóðsins og þannig mun hann smátt og smátt vaxa næstu árin og geta þannig orðið öflugri. Eftir því sem ég líka best veit fór þetta verkefni í það minnsta tvisvar sinnum í samráð og eftir fyrra umsagnarferlið voru teknir fundir með bæði fulltrúum Kvikmyndamiðstöðvar og kvikmyndaráðs og ákveðnar breytingar gerðar og í seinna umsagnarferlinu bárust engar umsagnir, sem bendir til þess að menn hafi verið nokkuð sáttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um eignarrétt og erfð lífeyris. Með mér á tillögunni er gjörvallur Flokkur fólksins; Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Hér segir: Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir árslok 2023 sem hafi að markmiði að tryggja eignarrétt og ráðstöfunarrétt fólks á lífeyri og að heimila erfð lífeyrisréttinda. Frumvarpið tryggi m.a. að: a. fólk geti valið á milli þess að greiða skyldubundinn lífeyrissparnað í sjóð sem veitir hlutfallslega réttindaávinnslu eða að greiða inn á sérgreindan reikning þar sem hægt er að velja hvernig lífeyrir er ávaxtaður, b. við andlát gangi lífeyrisréttindi að erfðum til maka og barna að fullu; erfingjar geti valið hvort lífeyrir verði greiddur út eða hvort réttindin flytjist til erfingja. Í greinargerð með frumvarpinu segir: Tillaga þessi var lögð fram á 151. (54. mál ) og 152. löggjafarþingi (52. mál) en náði ekki fram að ganga og er nú lögð fram að nýju óbreytt, sem sagt í þriðja sinn. Þegar lífeyriskerfinu var komið á fót í kjölfar kjarasamninga árið 1969 var almennur sá skilningur launafólks að skyldubundin gjöld í lífeyrissjóði myndu tryggja launafólki eignarrétt þess á lífeyrisréttindum. Síðan þá hefur eignarréttur fólks á lífeyri ítrekað verið takmarkaður og skilyrtur, ýmist með lögum og reglugerðum eða samþykktum lífeyrissjóða. Fólk hefur almennt lítið val um það hvernig lífeyrissparnaður þess er ávaxtaður. Um það ráða stjórnir lífeyrissjóða mestu. Lífeyrissjóðir hafa gert mistök í fjárfestingum og stundum hafa þau mistök orðið dýrkeypt fyrir sjóðfélaga. Í slíkum tilvikum eru möguleikar sjóðfélaga til að krefjast breytinga eða hafa áhrif takmarkaðir. Sjóðfélagi sem er ósáttur við rekstur lífeyrissjóðs hefur jafnan ekki önnur úrræði en að greiða atkvæði um hvaða fulltrúi verkalýðsfélags verði skipaður í stjórn lífeyrissjóðs eða að skipta um lífeyrissjóð. Þá sitja fulltrúar atvinnurekenda tíðum einnig í stjórnum lífeyrissjóða en gagnvart þeim hefur sjóðfélagi almennt engin úrræði. Sumir lífeyrissjóðir hafa sett samþykktir sem heimila kjör stjórnarmanna á aðalfundi þar sem sjóðfélagar geta greitt atkvæði. Þeir eru þó undantekning frá reglunni. Þá er oft misbrestur á að sjóðfélagar séu upplýstir um þau réttindi sem þeir hafa gagnvart stjórn lífeyrissjóðs, á grundvelli sjóðsaðildar. Þótt lífeyrisréttindi eigi að njóta verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar er varla hægt að skilgreina lífeyrisréttindi sem eign vegna þess hve lítið forræði sjóðfélagar hafa á lífeyrisréttindum. Því er nauðsynlegt að breyta lögum þannig að þau tryggi fólki viðunandi ráðstöfunarrétt á réttindum sínum því svo sannarlega eru þetta peningarnir okkar. Ef lög veita fólki ekki rétt til að hafa áhrif á hvernig réttindin eru varðveitt er lögbundin skylda um greiðslu iðgjalda í raun og veru skattheimta með óljós vilyrði um endurgreiðslu síðar. Við skulum skoða þetta aðeins. Í raun og veru er verið að svipta okkur öllum ákvörðunarrétti, meira og minna, yfir þeim lögþvinguðu greiðslum sem við erum skikkuð til að greiða í lífeyrissjóði, lífeyrissjóði sem t.d. eiga núna hátt í 7.000 milljarða kr. Frábært. En mikið væri nú meira gaman ef þetta fengi nú að flytjast til eftirlifandi ættingja og þeir fengju að erfa það sem við erum búin að vera lögþvinguð til að greiða alla starfsævina, svo ég tali nú ekki um það ef við skyldum vera svo ólánsöm að hrökkva upp af áður en kemur til þess að við getum tekið út þetta fé. Þannig að í raun og veru eins og þetta stendur hér er þessi greiðsla í raun og veru ekkert annað en skattheimta með óljós vilyrði um að við fáum síðar peningana okkar. Það er bara verið að leggja ofan á okkur aukaálögur á skattinn til að safna í sameiginlegan sjóð okkar allra. Ef við hrökkvum upp af þá erfist þetta ekki nema að litlu leyti. Almenni lífeyrissjóðurinn og einhverjir örfáir hafa verið að gefa kost á því að jafnvel 30% gætu kannski erfst. Mikil greiðvikni, innan gæsalappa. Flokkur fólksins leggur til að fólk fái að velja á milli þess að greiða í sjóð sem veitir hlutfallsleg réttindi eða að greiða inn á sérgreindan reikning sem hefur að geyma inneign þess. Fólk ætti að geta valið milli þess hvort lífeyrissparnaður þess er nýttur í áhættusamar eða hófsamar fjárfestingar, ekki satt? Mörgum blöskrar þær ákvarðanir sem lífeyrissjóðir taka um ráðstöfun sparnaðar þeirra en hafa lítil sem engin úrræði á móti eins og ég réttilega benti hér á áðan. Sjóðfélagi á að hafa val um hvort lífeyrissparnaður hans er nýttur í að fjármagna byggingu kísilvers eða í kaup á verðtryggðum skuldabréfum. Því er lagt til að Alþingi feli ráðherra að leggja fram frumvarp sem tryggi fólki val á milli þess hvort lífeyrissparnaður þess veiti hlutfallsleg réttindi eða verði geymdur á sérgreindum reikningi og að sjóðfélagi geti þá valið milli sparnaðarleiða. Þannig getur sjóðfélagi, svo að dæmi séu tekin, valið hvort lífeyrissparnaður hans verði ávaxtaður með útlánum til húsnæðiskaupa, varðveittur í skuldabréfum eða nýttur í áhættusamar fjárfestingar. Meðal þeirra takmarkana og skilyrða sem gilda um lífeyri fólks er sú regla að lífeyrisréttindi falla niður við andlát sjóðfélaga. Því erfast lífeyrisréttindi í skyldubundnum lífeyrissjóðum almennt ekki, eins og ég áður nefndi, til eftirlifandi ættingja sjóðfélaga. Eignarréttarvernd 72. gr. stjórnarskrárinnar tryggir m.a. rétt til að ráðstafa eignum til eftirlifenda við andlát. Þessi réttur er skertur þegar lög kveða á um að réttindi sjóðfélaga falli niður við andlát. Lífeyrissjóðum er þar með heimilt að kveða í samþykktum sínum á um rýmri rétt eftirlifenda en sá réttur er sjaldan miklu meiri en hið lögbundna lágmark. Sumir lífeyrissjóðir bjóða upp á erfanlegan lífeyrissparnað, eins og ég réttilega nefndi áðan, en þeir eru svo sannarlega mun færri en hinir. Heimild er í lögum til að kveða á um skiptingu lífeyrisréttinda milli hjóna en allt of fáir nýta sér þá heimild, því miður. Í stað þess að lífeyrisréttindi erfist er eftirlifandi maka aðeins tryggður makalífeyrir í tvö ár og börnum er aðeins tryggður barnalífeyrir til 18 ára aldurs. Lífeyrissjóður verzlunarmanna greiðir sem dæmi makalífeyri sem nemur 60% af réttindum sjóðfélaga og aðeins í þrjú ár frá andláti sjóðfélaga eða þar til börn sjóðfélaga og maka hans ná 23 ára aldri. Barnalífeyrir hjá sjóðnum er svo greiddur þar til barn nær 20 ára aldri og er aðeins um 19.000 kr. á mánuði. Já, það er nú ansi lág tala, en hérna hafa þeir aðeins teygt sig lengra. Hvað verður þá um lífeyrissparnað hins látna? Hann dreifist á heildina, hann dettur í hítina, hann bara fer til annarra. Aðrir sjóðfélagar græða nokkrar krónur á meðan fjölskylda hins látna verður fyrir verulegu tekjufalli. Við ættum að hlusta á raddir þeirra sem hafa upplifað þessa hlið kerfisins; misst ástvini og orðið fyrir tekjufalli. Þeirra sem hafa þurft að flytja af fjölskylduheimilinu í minna húsnæði og leita aðstoðar hjálparsamtaka til að ná endum saman. Allt það erfiði þrátt fyrir að hinn látni hafi átt fjárhagsleg réttindi sem hefðu ella staðið undir framfærslu eftirlifenda. Hví ekki að leyfa fjölskyldu látins sjóðfélaga að njóta góðs af lífeyrissparnaði hans? Stórt er spurt. En er þetta kerfi lífeyrissjóðs sanngjarnara en að deila sparnaði hins látna með fjölskyldunni eða eigum við frekar að deila því niður á alla hina sjóðfélagana? Eða eigum við bara að halda áfram að safna í þennan feita, risastóran sjóð? Að láta einhverja reyna að halda því fram að með því að vera með erfanleg réttindi og með því að dáinn einstaklingur fái í rauninni það sem hann er búinn að spara með allri sinni starfsævi og svo lögþvingun, greiðslum í lífeyrissjóði - að hann fái að vita það að það fari til eftirlifandi fjölskyldu. Ég hef líka ítrekað mælt fyrir því, og það er annað mál, það er allt annað mál en þó tengt lífeyrissjóðunum að sjálfsögðu, en ekki tengt beint þessu hérna sem ég er hér að ræða um, að tryggja erfðarétt eftirlifandi - þá er athyglinnar virði að á sínum tíma var sett sérregla um lífeyrissjóði sem kom í veg fyrir að þeir þyrftu að greiða staðgreiðslu eins og næstum því allir aðrir á Íslandi; launafólk, atvinnurekendur, fyrirtækin í landinu, allir þurfa að greiða staðgreiðslu en ekki lífeyrissjóðurinn. Hann þarf nefnilega ekki að greiða staðgreiðslu af því sem við eigum þarna fyrr en við útborgun, þegar við erum komin á eftirlaun eða höfum lent í slysi, orðið fyrir áföllum, neyðumst til að taka út sparnaðinn okkar. Hvað skyldi nú koma mikið inn í lífeyrissjóðina á hverju einasta ári? Hvað skyldi flæða mikið inn í lífeyrissjóðina á hverju einasta ári frá launþegunum í landinu? Um 300 milljarðar kr., hvorki meira né minna. Þegar ég kom á þing áttu þessir sjóðir um 6.000 milljarða tæplega og inn í þá flæddu 240–250 milljarðar á ári. Það hefur vaxið sem sagt, frábært, um hátt í 800 milljarða, kominn í ríflega 6.700 milljarða eignarhluturinn. Og núna í beinu framhaldi - af því að ég er svo heit fyrir þessari nýju fjármálaáætlun til næstu fimm ára, sem hér er verið að boða, þar sem nánast ekkert er gert fyrir þá sem eru hér að lepja dauðann úr skel, skelfingu lostnir og á mörkum þess að missa heimili sín. Það á að skoða eitthvað í sumar, það á að hækka almannatryggingarnar eitthvað í sumar, innan gæsalappa, ég veit ekki hvað mikið. Þetta er búið að vera í ferli, þetta er búið að vera í nefndum og þetta er búið að vera í skoðun alveg síðan fyrir fimm árum, eins og þurfi einhverjar nefndir, ráð eða starfshópa til að átta sig á því hve margir búa hér í sárri fátækt. Hugsið ykkur hvað bara þetta dæmi sem ég er að koma með hér í þriðja sinn - um erfanlegan rétt eigin peninga manns, þess sem maður hefur sjálfur greitt og verið þvingaður til að greiða og fær ekki einu sinni að ráða því hvernig þú ávaxtar eða sparar, þú ert einfaldlega að borga það í lífeyrissjóð, hvort sem þér líkar betur eða verr - hugsið ykkur hvað hefði mátt gera mikið og hvað það myndi hjálpa mörgum sem í rauninni ganga ekki bara í gegnum sorgina og ástvinamissinn þegar jafnvel fyrirvinnan fellur frá heldur er stærsti hluturinn af sparnaðinum hans í lífeyrissjóði hrifsaður burt frá þeim og settur í hítina. Þetta er ósanngjarnt kerfi. Þetta er handónýtt kerfi. Það er ósanngjarnt því að það er ekki nóg með það náttúrlega fyrir þá sem eru að nýta kerfið og fá greitt úr lífeyrissjóði heldur eru þeir skertir bara út af öllum sköpuðum hræranlegum hlutum, það er nákvæmlega sama hvað það er. Það er nákvæmlega sama hvað það er, ríkissjóður er samur við sig. Í rauninni hef ég lítið meira um þetta að segja og ætla bara að nota tækifærið til að benda á þessa blessuðu fjármálaáætlun í kjölfarið vegna þess að það að koma með skilyrðislausan eignarrétt á það sem við skilyrðislaust eigum - þá er það löggjafans að breyta þessu. Það er ekki lífeyrissjóðanna eða okkar að valsa um á skítugum skónum um það sem fólk er lögþvingað til að spara. Þetta eru grundvallarmannréttindi og þau eru varin af stjórnarskrá. Almenn lög eiga aldrei að geta breytt því sem þú hefur áunnið þér og átt 100% rétt á. Löggjafinn á ekki að geta vaðið yfir eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar á skítugum skónum, aldrei nokkurn tímann. Ég segi bara: Ég vona að það verði tekið tillit til þess og ætla að vona að sérregla lífeyrissjóðanna í sambandi við staðgreiðslu verði afnumin á stundinni. Þá mun það skila ríkissjóði á milli 60 og 70 milljörðum kr. í ríkiskassann á hverju einasta ári.

Virðulegur forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessari tillögu til þingsályktunar um eignarrétt og erfð lífeyris. Ég tel að hér sé um mikilvægt mál að ræða. Það er mjög mikilvægt að sjóðfélagi sem er ósáttur við rekstur lífeyrissjóðs - og hefur jafnan ekki önnur úrræði en að greiða atkvæði um það hvaða fulltrúi verkalýðsfélags verði skipaður í stjórn lífeyrissjóðsins, eða að skipta um lífeyrissjóð, hann getur líka skipt um lífeyrissjóð. Þetta lýðræði er ekki alveg fullkomið vegna þess að fulltrúar atvinnurekenda sitja oft og tíðum einnig í stjórnum lífeyrissjóðanna og gagnvart þeim hefur sjóðfélagi engin úrræði. Hér er mjög takmarkað lýðræði hvað varðar stjórnir lífeyrissjóða. Það má segja að þessi tillaga sé að mörgu leyti byggð að hluta til á því að gefa fólki val milli þess að greiða skyldubundinn lífeyrissparnað í lífeyrissjóð sem veitir hlutfallsleg réttindi eða greiða inn á séreignarreikning þar sem hægt er að velja hvernig lífeyririnn er ávaxtaður. Þetta veitir fólki ákveðið val gagnvart því að hafa þetta takmarkaða lýðræði sem er í lífeyrissjóðunum þar sem fulltrúar atvinnurekenda eru einnig. Þetta er úrræði sem ég tel mjög mikilvægt að ráðherrar skoði og leggi fram frumvörp fyrir árslok með það að markmiði að tryggja eignarrétt og ráðstöfunarrétt fólks á lífeyri sínum. Varðandi seinni liðinn þá er þar talað um að heimila erfð lífeyrisréttinda. Hérna er um sparnað fólks að ræða, og eins og segir í greinargerðinni: „Hví ekki að leyfa fjölskyldu látins sjóðfélaga að njóta góðs af lífeyrissparnaði hans?“ Lífeyrissjóður á ekki að hagnast á andláti sjóðfélaga. Eða hagnast, við getum orðað það frekar þannig að hann á ekki að líta á það sem sparnað, að það minnki útgjöldin. Að sjálfsögðu á þessi réttur að flytjast til fjölskyldumeðlima og erfast. Það er sanngjarnt. Það er sanngjarnara en að deila sparnaði hans niður á sjóðfélaga lífeyrissjóðsins í heild, það er svo miklu sanngjarnara að lífeyrisréttindin erfist. Með þessum orðum vil ég taka undir orð fyrsta flutningsmanns, hv. þm. Ingu Sæland, sem flutti framsögu í þessu máli. Ég vonast til þess að fjármála- og efnahagsráðherra taki vel í þessa tillögu og komi með frumvarp fyrir árslok með það að markmiði að tryggja eignarréttinn og ráðstöfunarréttinn. Þetta snýst um tvennt; ráðstöfunarréttinn og eignarréttinn, ráðstöfunarréttinn m.a. vegna þess takmarkaða lýðræðis sem er í lífeyrissjóðunum og að sjálfsögðu á sjóðfélagi geta valið milli þess að greiða skyldubundinn lífeyrissparnað í sjóð, lífeyrissjóð, eða setja á séreignarreikning sem er ávaxtaður með föstum vöxtum eða breytilegum vöxtum eftir atvikum. Og svo er það eignarrétturinn. Ég tel ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta en vísa til þess sem fyrsti flutningsmaður sagði, hv. þm. Inga Sæland.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um niðurgreiðslu á raforku til garðyrkjubænda. Með mér á frumvarpinu er þingflokkur Flokks fólksins, þau Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. 1. gr. frumvarpsins orðist svo, með leyfi forseta: „Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 1. og 2. mgr. 58. gr. skal ríkissjóður niðurgreiða garðyrkjubændum allan kostnað við flutning og dreifingu raforku vegna framleiðslu garðyrkjuafurða á árunum 2023, 2024, 2025 og 2026, að þeim skilyrðum uppfylltum að orkukaupin séu vegna atvinnustarfsemi, að niðurgreidd raforka sé sérmæld og fari einungis til loftræstingar eða lýsingar plantna til að örva vöxt þeirra, að framleiðslan sé ætluð til sölu og að ársnotkun sé meiri en 100 MWst á ári. Heildarfjárhæð niðurgreiðslna skv. 1. málsl. skal ekki takmarkast við heildarframlög í samningum sem íslenska ríkið gerir við framleiðendur garðyrkjuafurða. Jafnframt skal ríkissjóður niðurgreiða garðyrkjubændum helming kostnaðar vegna uppbyggingar á dreifikerfi raforku til garðyrkjubýla, gróðrarstöðva og garðyrkjustöðva á árunum 2023, 2024, 2025 og 2026. Heimilt er ráðherra að fela Matvælastofnun eða öðrum opinberum aðila að annast faglega umsjón með niðurgreiðslu á kostnaði við flutning og dreifingu raforku, enda sé skipulag þeirra og starfsreglur í samræmi við ákvæði laga. Ráðherra setur reglugerð um framkvæmd þessa ákvæðis.“ Og 2. gr.: „ Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta var áður lagt fram á 151. og 152. löggjafarþingi (32. mál) og er nú endurflutt.“ - Hér er ég sem sagt að flytja það í þriðja skiptið. „Frumvarpið er að mestu leyti óbreytt en sú breyting var gerð milli 151. og 152. löggjafarþings að stuðningur skv. 1. gr. frumvarpsins tekur nú einnig til loftræstingar í gróðurhúsum, enda bentu Bændasamtökin á það í umsögn um frumvarpið á 151. löggjafarþingi að stór hluti orkunotkunar gróðurhúsa væri vegna loftræstingar. Heimsfaraldur Covid-19 sýndi fram á það hve mikilvæg innlend matvælaframleiðsla er fyrir öryggi þjóða. Innlend matvælaframleiðsla er sérstaklega mikilvæg þegar land er jafn einangrað og viðkvæmt fyrir röskun á innflutningi á matvælum og Ísland. Í kjölfar heimsfaraldursins hefur verðbólga aukist jafnt og þétt og miklar raskanir hafa orðið á vöruflutningum. Auk þess hefur innrás Rússlands í Úkraínu haft mikil áhrif á matvælaöryggi heimsbyggðarinnar og orkuverð á meginlandi Evrópu hefur snarhækkað. Það er fyrirsjáanlegt að framangreind atriði geta hæglega haft mikil áhrif á verðlag matvöru og einnig matvælaöryggi almennt. Þess vegna er fullt tilefni til að ráðast í stórsókn í framleiðslu garðyrkjuafurða og fella niður þá múra sem standa í vegi fyrir því að efla megi innlenda framleiðslu. Aukin innlend matvælaframleiðsla mun hafa jákvæð áhrif á verðlag matvöru og auka gjaldeyristekjur þjóðarinnar. Þar sem frumvarpið leggur til auknar endurgreiðslur vegna kostnaðar sem fellur til frá ársbyrjun 2023 mun það hafa atvinnuskapandi áhrif þegar við gildistöku. Því er brýnt að frumvarpið verði samþykkt sem fyrst. Framleiðsla garðyrkjuafurða hefur á síðustu áratugum eflst til muna á Íslandi. Þó að landið sé harðbýlt hafa garðyrkjubændur unnið mikið þrekvirki við að koma upp aðstöðu til að rækta hér matvæli sem áður þótti óhugsandi að rækta á norðurslóðum. Íslenskur almenningur hefur vegna framþróunar í garðyrkju haft greiðan aðgang að vörum sem áður þóttu munaðarvörur. Aðgengi að ódýrri orku hefur átt stóran þátt í uppbyggingu garðyrkju á Íslandi. Raforka er nauðsynleg í ylrækt til að lýsa og hita gróðurhús. Raforkuverð hefur því bein áhrif á það hversu mikið garðyrkjubændur geta framleitt og á hvaða verði þeir selja afurðir sínar til neytenda. Raforka er nú markaðsvara og því þarf að greiða fyrir hana markaðsverð, sem sveiflast eftir framboði og eftirspurn. Til að stuðla að aukinni framleiðslu garðyrkjuafurða hefur íslenska ríkið niðurgreitt að ákveðnu marki kostnað garðyrkjubænda við flutning og dreifingu á raforku. Þessar niðurgreiðslur gera garðyrkjubændum kleift að selja vörur á samkeppnishæfu verði þrátt fyrir mikið framboð af innfluttu erlendu grænmeti. Þó eru ákveðnir vankantar á núverandi fyrirkomulagi. Niðurgreiðslur takmarkast við fyrirframákveðin heildarframlög á ári hverju og hver einstakur framleiðandi getur aðeins fengið tiltekinn hluta af niðurgreiðslum. Þá er í búvörusamningi um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða kveðið á um að framleiðendur skuli ávallt greiða að lágmarki 5% kostnaðar við flutning og dreifingu.“ - Nú þegar hafa stjórnvöld endurskoðað samninga við garðyrkjubændur og niðurgreiðslur hafa verið auknar að einhverju marki, þ.e. um 385 millj. kr. á ári. Það er jákvætt fyrsta skref. Það er þó nauðsynlegt að ganga lengra. „Í frumvarpi þessu er lagt til að á næstu fjórum árum verði niðurgreiddur allur kostnaður við flutning og dreifingu raforku til framleiðslu á garðyrkjuafurðum. Ríkið verði því skuldbundið til að niðurgreiða kostnað óháð því hvort heildarkostnaður fari fram úr þeim viðmiðum sem kveðið er á um í samningum milli ríkisins og garðyrkjubænda og þeim viðmiðum sem kveða á um hámark hlutdeildar einstakra framleiðenda af heildarniðurgreiðslum. Þegar ætlunin er að hefja framleiðslu garðyrkjuafurða eða auka við framleiðsluna þarf að byggja upp dreifikerfi eða stækka dreifikerfi til að auka flutningsgetu þess. Garðyrkjubændur geta alla jafna ekki valið milli dreifiaðila og þurfa að greiða háar fjárhæðir fyrir uppbyggingu dreifikerfa. Sá kostnaður er ekki niðurgreiddur og þessi rekstrarskilyrði mynda því ákveðna hindrun fyrir garðyrkjubændur sem gerir þeim erfitt fyrir ef þeir hyggjast auka við framleiðslu sína og dregur úr nýliðun í greininni. Stofnkostnaður er mikill og fastur rekstrarkostnaður einnig umtalsverður. Þess vegna er lagt til að ríkið niðurgreiði helming kostnaðar garðyrkjubænda við uppbyggingu á dreifikerfi raforku til garðyrkjubýla, gróðrarstöðva og garðyrkjustöðva. Verði þetta frumvarp að lögum skapast kjöraðstæður fyrir garðyrkjubændur á Íslandi til að efla starfsemi sína og auka framleiðslu. Því er viðbúið að innlend framleiðsla á garðyrkjuafurðum aukist til muna og að fjöldi starfa skapist í greininni. Þá hefur aukin framleiðsla garðyrkjuafurða jákvæð áhrif í öðrum greinum atvinnulífsins, svo sem byggingariðnaði.“ Ég ætlaði ekki að fara sérstaklega í einstakar greinar frumvarpsins en ætla hins vegar að segja frá því að frá því að Flokkur fólksins varð til þá höfum við talað um ylræktina okkar og framleiðslu á grænmeti og ávöxtum, hvar og hvenær sem það hefur komið til tals, og mælt fyrir því í fyrsta lagi að við getum orðið sjálfbær. Í öðru lagi: Við erum með hreina græna orku, við erum með hreint yndislegt vatn, það getur enginn í heiminum framleitt þessa vöru hreinna og betur en við, ekki nema eins. Við erum algerlega í forystu hvað það varðar. Ef við værum einhvern tímann tilbúin til að líta til framtíðar þá gætum við séð að þetta gæti orðið enn ein stoðin fyrir okkur til að afla tekna fyrir ríkissjóð. Við getum byggt upp. Við erum með frábæra Íslandsstofu sem hefur verið að markaðssetja okkur, okkar afurðir og fyrirtæki landsins á erlendri grund með stórkostlegum árangri, algerlega stórkostlegum árangri. Þetta væri enn eitt verkefnið, þ.e. að markaðssetja íslenska hreina afurð, sem grænmetið okkar og ávextirnir okkar eru, um leið og við greiðum götuna fyrir grænmetisbændur og eflum þá til dáða. Í raun og veru, frú forseti, gerir þetta frumvarp ekkert annað en að segja: Hér höfum við allt að vinna. Þetta er tækifæri fyrir okkur sem þjóð til framtíðar. Við skulum ekki gleyma því. Og alveg eins og kemur fram og ég sagði áðan: Hversu mikilvægt er það okkur að tryggja hér innlenda matvælaframleiðslu að öllu leyti eins og kostur er? Við vitum jú aldrei hvað morgundagurinn ber í skauti sér og það sýndi sig sannarlega þegar innrásin í Úkraínu, þau hörmulegu atvik, átti sér stað fyrir ríflega ári. Ég skora því á stjórnvöld, ég skora bara á okkur öll, að horfa út fyrir rammann og sjá hversu ofboðslega mikil tækifærin eru, tækifærin fyrir okkur til að skapa okkur framtíðarútflutningsgrein sem byggir eingöngu á hreinni orku, hreinni afurð og gæti gefið okkur stórkostlegar tekjur um leið og við værum náttúrlega sjálfbær sjálf. Svona til gamans, þó að það sé ekki til gamans, þá langar mig að nefna það að þegar ég var að byrja hér á þingi þá var ég að lesa grein sem kom frá dönskum ráðamönnum. Þeir voru algjörlega miður sín yfir því að það hafði komið í ljós, eftir að það hafði þurft að taka þvagsýni hjá dönskum leikskólabörnum, að það var alveg gríðarlega mikið magn af skordýraeitri í þessum prufum. Eðli málsins samkvæmt þá hópuðust þingmenn hver um annan þveran til að láta mæla hvernig ástandið væri á sínu þvagi og útkoman var nákvæmlega sú sem þeir óttuðust, fullt af skordýraeitri, hellingur af skordýraeitri. Þetta fréttist víðar og Þjóðverjar fóru líka að athuga þetta. Sama sagan, mikið magn af skordýraeitri. Og hvers vegna? Hvaðan kom þetta? Ég ætti nú kannski ekki einu sinni að segja það en jú, í einhverju suðrænu fögru landi þar sem var ótæpilega mikið notað af skordýraeitri þá var þetta rakið til agúrkna. Ég segi því: Þetta kæmi aldrei til álita hér, aldrei nokkurn tíma. Hreina græna orkan okkar og sá möguleiki sem við höfum til þess einmitt að hasla okkur völl til fyrirmyndar á erlendri grund, hann liggur m.a. í því að gefa garðyrkjubændum kost á að verða stórir og sterkir og búa til algerlega nýja útflutningsgrein til framtíðar sem er ylræktin okkar, grænmetið okkar, ávextirnir okkar.

Frú forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, bifreiðastyrkir. Með mér á frumvarpinu er sem fyrr gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins; Guðmundur Ingi Kristinsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo: „10. gr. laganna orðast svo: Heimilt er að greiða elli- og örorkulífeyrisþega og örorkustyrkþega uppbót vegna kaupa á bifreið sem bótaþega er nauðsyn að hafa vegna hreyfihömlunar. Þá er heimilt að veita uppbót til framfærenda hreyfihamlaðra barna sem njóta umönnunargreiðslna. Með líkamlegri hreyfihömlun er átt við sjúkdóm eða fötlun sem skerðir færni til að komast ferða sinna þannig að göngugeta án hjálpartækja er að jafnaði minni en 400 metrar á jafnsléttu. Uppbót er eingöngu heimilt að veita þegar eftirfarandi skilyrði eru uppfyllt: 1. Hinn hreyfihamlaði hefur sjálfur ökuréttindi eða annar heimilismaður eða persónulegur aðstoðarmaður sem starfar samkvæmt samningi um notendastýrða persónulega aðstoð, sbr. lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. 2. Mat á hreyfihömlun liggur fyrir. Fjárhæðir uppbóta eru eftirfarandi: 1. 500.000 kr. til þeirra sem uppfylla framangreind skilyrði. 2. 1.000.000 kr. til þeirra sem uppfylla framangreind skilyrði og eru að kaupa bifreið í fyrsta sinn. Kaupverð bifreiðar skal ekki vera lægra en fjárhæð uppbótar að teknu tilliti til niðurfellds vörugjalds þegar það á við. Uppbót er heimilt að veita á fimm ára fresti vegna sama einstaklings. Heimilt er að greiða styrk áður en gengið er frá kaupum bifreiðar ef upplýsingar um kaupverð liggja fyrir Heimilt er að greiða elli- og örorkulífeyrisþega og örorkustyrkþega uppbót til að mæta kostnaði við rekstur bifreiðar ef bótaþega er nauðsyn að hafa bifreið vegna hreyfihömlunar. Mánaðarleg fjárhæð uppbótarinnar skal nema 22.000 kr. Uppbót til að mæta kostnaði við rekstur bifreiðar er eingöngu heimilt að veita þegar eftirfarandi skilyrði eru uppfyllt: 1. Hinn hreyfihamlaði hefur sjálfur ökuréttindi eða annar heimilismaður eða persónulegur aðstoðarmaður sem starfar samkvæmt samningi um notendastýrða persónulega aðstoð, sbr. lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. 2. Mat á hreyfihömlun liggur fyrir. Áður en uppbót til að mæta kostnaði vegna reksturs bifreiðar er greidd skulu lagðar fram upplýsingar um eignarhald bifreiðar. Skilyrði er að hinn hreyfihamlaði eða maki hans sé skráður eigandi bifreiðarinnar eða hafi bifreiðina í rekstrarleigu til langs tíma.“ Frú forseti. Ég ætla bara að gera langa sögu stutta og ætla alls ekki að fara að lesa þetta allt saman, hér er allt of mikið af lagagreinum sem er ástæðulaust að vísa í. En staðreyndin er sú að ég legg fram þetta frumvarp vegna þess að styrkir til bifreiðakaupa, svo ég tali íslensku, hafa engan veginn fylgt vísitölu neysluverðs, bara engan veginn. Það er búin að vera sama gamla sagan, sama gamla upphæðin árum saman og ekki nóg með það, það er einfaldlega þannig - og ég ætla aðeins, frú forseti, að vísa pínulítið í greinargerðina með frumvarpinu. Ég lagði þetta frumvarp fram á 151. og 152. löggjafarþingi, 61. mál, en það náði ekki fram að ganga, mér til mikillar furðu. Frumvarpið er nú endurflutt efnislega óbreytt en fjárhæðir hafa verið uppfærðar til samræmis við verðlagsþróun, svo það sé sagt. Hér segir í greinargerðinni: „Skömmu eftir að frumvarp þetta var lagt fram í fyrsta sinn gerði ráðherra loksins langþráðar breytingar á reglum um uppbætur og styrki til hreyfihamlaðra einstaklinga vegna bifreiða. Þær reglur eru að mörgu leyti til bóta en ganga ekki jafn langt og frumvarp þetta í ákveðnum tilvikum, t.d. varðandi fjárhæðir. Auk þess er mikilvægt að tryggja réttindin í lögum, enda hefur reynslan sýnt fram á að ráðherrar geta með litlum fyrirvara skert réttindi með því að breyta reglugerðum. Fatlað fólk á að njóta sömu mannréttinda og aðrir. Lög og reglur eiga að tryggja þau mannréttindi. Hreyfihamlað fólk á að njóta ferðafrelsis til jafns við aðra. Lög um félagslega aðstoð hafa að geyma ákvæði sem fjalla um styrki til bifreiðakaupa fyrir hreyfihamlaða. Þau ákvæði fela ráðherra nánari útfærslu á nánast öllum skilyrðum fyrir veitingu slíkra styrkja. Á grundvelli 10. gr. laga um félagslega aðstoð er í gildi reglugerð, nr. 905/2021, sem fjallar nánar um bifreiðastyrki og skilyrði fyrir veitingu þeirra. Á grundvelli reglugerðarinnar er hægt að sækja um uppbót til bifreiðakaupa vegna hreyfihömlunar, að fjárhæð 360.000 kr.“ o.s.frv. Frú forseti. Mig langar til að benda á mótsagnirnar í öllu þessu. Hærri bifreiðastyrkurinn er nú 1.440.000 kr. fyrir þá sem eru verulega hreyfihamlaðir. Einstaklingur sem er með göngugrind, hann er það veill að hann getur ekki gengið með hækjur en hann er með göngugrind, hann telst ekki eins fatlaður og sá sem er með hækjurnar. Þannig að þrátt fyrir að lögin kveði á um það raunverulega að allir þeir sem eigi við svona mikla hreyfihömlun að stríða að þeir þurfi ýmist að styðjast við göngugrind vegna veikinda sinna eða lasleika eða eru á hækjum eða jafnvel í hjólastól eigi rétt á því að fá hærri styrk til bifreiðakaupa hefur þetta einhvern veginn verið teygt þannig út að flestir af þeim, sérstaklega ef læknirinn skyldi voga sér að setja það í vottorðið að þú sért bara með göngugrind, detta inn í það að fá lægri upphæðina. Þetta er ósanngjarnt, þetta er óréttlátt og þetta á ekki að eiga sér stað. Sem dæmi um hve ströng skilyrðin eru fyrir veitingunni má nefna það að á grundvelli eldri reglugerðar, eins og ég var að nefna áðan, greiddi Tryggingastofnun ekki út styrki til þeirra sem nota göngugrind, ég er einmitt að tala um göngugrind og allt það, þannig að skilyrðin eru teygð, Tryggingastofnun leyfir sér að teygja þetta miklu lengra en lögin í rauninni gefa tilefni til. Það er enginn sem segir Tryggingastofnun það að hún eigi að greiða lægri upphæð til bifreiðastyrkja til þess einstaklings sem þarf að nota göngugrind til að koma sér á milli staða. Það liggur í hlutarins eðli og það hlýtur hver heilvita maður að sjá að einstaklingur sem er bundinn við göngugrind er verulega hreyfihamlaður og hann á mjög erfitt með að koma sér á milli staða og alveg sannarlega mun þessi einstaklingur ekki skokka 400 metra á jafnsléttu átakalaust. Það liggur algjörlega á borðinu. Ég segi bara, frú forseti: Það er orðið tímabært að fara að samræma þessar reglur þannig að það sé ekki verið að mismuna fólki sem má í rauninni segja að glími við nákvæmlega sömu aðstöðu, hreyfihömlun, það eru bara mismunandi hjálpartæki sem þau þurfa að nýta sér til að komast frá A til B. Þessi klásúla í frumvarpinu segir að það eigi skilyrðislaust að greiða styrkinn um leið og viðkomandi einstaklingur er búinn að finna sér bifreið og það er búið að samþykkja kauptilboðið vegna þess að eins og staðan er núna þá verður þú hreinlega að kaupa bifreiðina fyrst og svo færðu styrkinn. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum þarftu styrk til bifreiðakaupa ef þú ert með fulla vasa af peningum þannig að þú getur bara snarað út því sem bíllinn kostar? Hvaða rugl er það? Þetta er algerlega öfugsnúið, frú forseti, algerlega öfugsnúið. Ég hef gengið í gegnum þetta, ég hef gengið í gegnum þetta með fleiri en einum og tveimur og þremur einstaklingum sem bara fara að gráta: Ég á ekki þessa peninga, ég er búinn að finna bílinn og ég ætla að kaupa þennan bíl en ég fæ ekki styrkinn nema ég borgi bílinn. Þá þarf að ganga í samninga, við skulum segja við bílasalann eða þann sem ætlar að selja þér bílinn í stað þess að þetta sé bara skýrt, það á að vera hægt að leggja inn samninginn til Tryggingastofnunar. Það er búið að skrifa undir hann, hann er bindandi. Ég ætla að kaupa þennan bíl og gjörðu svo vel, nú þarf ég á styrknum mínum að halda. Þetta er einfaldasti hlutur í heimi. Þetta er einn af þessum annmörkum í kerfinu, þessu ömurlega kerfi á margan hátt, sem er í rauninni enginn vandi að laga og leiðrétta, ekki nokkur vandi. Það einfaldar og auðveldar viðkomandi sem á rétt á þessum bifreiðastyrk lífið til muna. Margir hverfa frá og hætta við að sækja um styrkinn af því að þeir gefast upp á þessu. Þeir geta þetta ekki. Standa frammi fyrir þessu og það er enginn til að hjálpa þeim. Virðulegi forseti: Hér er einföldun. Þetta er réttlátt og sanngjarnt frumvarp. Það er eingöngu verið að auðvelda lífið fyrir þá sem sannarlega burðast með nóga erfiðleika fyrir.

Frú forseti. Hér er enn eitt sanngirnis- og réttlætismálið sem ég er að fara að mæla fyrir. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Eins og fram hefur komið eru þetta fjárhagsupplýsingar um einstaklinga. Með mér á frumvarpinu eru Flokkur fólksins, þau Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. 1. gr. laganna orðast svo, með leyfi forseta: „15. gr. laganna orðast svo, ásamt fyrirsögn: Bann við miðlun upplýsinga sem varða fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga. Vinnsla upplýsinga sem varða fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga, þ.m.t. vanskilaskráning og gerð lánshæfismats, í því skyni að miðla þeim til annarra, er bönnuð.“ Og 2. gr.: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu, sem ég mælti áður fyrir á 150. og 152. löggjafarþingi, 60. mál, er lögð til lítilleg breyting til einföldunar, með hliðsjón af ábendingum í umsögnum Persónuverndar. Aðgangur að lánsfjármagni er grunnforsenda þess að fólk geti komið sér úr klóm fátæktarinnar. Ef fólk nær að losna út af leigumarkaðnum og komast í eigin fasteign fær það loks ráðrúm til að ná upp eignarmyndun. Í stað þess að greiða leigu greiðir fólk afborganir af lánum, sem í mörgum tilfellum eru jafnvel lægri en leigugreiðslur fyrir sambærilegt húsnæði. Það eiga þó ekki allir jafn greiðan aðgang að lánsfjármagni. Neytendur þurfa að standast lánshæfis- og greiðslumat áður en lánastofnanir veita þeim lán. Greiðslumatið fer þannig fram að lagt er mat á reglulegar tekjur og fyrirhuguð útgjöld lántakanda og áætlað hver greiðslugeta hans er. Lánshæfismatið er m.a. byggt á viðskiptasögu aðila á milli eða upplýsingum úr gagnagrunnum um fjárhagsmálefni og lánstraust. Sífellt berast fréttir af fólki sem getur ekki fengið lán frá lánastofnunum vegna niðurstöðu lánshæfismats. Margir fá synjun um fyrirgreiðslu þrátt fyrir góða greiðslugetu og án þess að lán séu í vanskilum. Fólk fær gjarnan þá skýringu að vegna þess að þriðji aðili hafi gefið því of lága einkunn geti lánastofnunin ekki veitt því lán. Slík einkunnagjöf er svokallað persónusnið. Með því er átt við sjálfvirka vinnslu persónuupplýsinga sem felst í því að nota þær til að meta ákveðna þætti er varða hagi einstaklings, einkum að greina eða spá fyrir um þætti er varða greiðslustöðu hans. Slík persónusnið eiga ekki að leiða til sjálfvirkrar ákvarðanatöku. Því mega lánastofnanir ekki hafna lánveitingu án þess að taka tillit til annarra atriða. Engu að síður hafa slík persónusnið mikið vægi við mat á lánshæfi einstaklings. Dæmi eru um að fólk fái lága einkunn í persónusniði vegna þess að það hafi á einhverju tímabili verið á vanskilaskrá. Slíkt er lagt til grundvallar þrátt fyrir ábendingar Neytendasamtakanna um fjölda tilvika þar sem vanskil hafa verið skráð á einstaklinga vegna smálána sem kunni að vera ólögmæt. Gjarnan er það svo að eina vernd neytenda gagnvart lánveitendum er að halda eftir greiðslu telji þeir lánin ólögmæt. Þeir eiga þá á hættu að það hafi áhrif á lánstraust þeirra til frambúðar. Það hefur jafnframt sýnt sig að eitt helsta vopnið í höndum smálánafyrirtækja er að hóta neytendum um vanskilaskráningu greiði þeir ekki umdeildar kröfur. Slíkt er með öllu ótækt. Enn fremur getur það haft neikvæð áhrif á persónusnið ef viðkomandi hefur gengið í gegnum greiðsluaðlögun. Þá eru jafnvel dæmi um að það hafi áhrif á persónusnið hversu oft viðkomandi hefur verið flett upp í vanskilaskrá. Persónuvernd hefur þó úrskurðað að óheimilt sé að ljá því vægi við gerð persónusniðs. Það er með öllu ótækt, frú forseti, að neytendur geti ekki fengið lán vegna þess að þeir hafi á einhverju tímabili verið með lán í vanskilum. Á því geta verið ýmsar skýringar. Hér má nefna að í efnahagshruninu haustið 2008 hækkuðu skuldir heimilanna verulega. Það hafði þó ekki áhrif á greiðslugetu fólks í mörgum tilvikum. Eflaust lentu þá margir á vanskilaskrá án þess að reglulegar tekjur þeirra hefðu skerst. Í kjölfarið kom í ljós að stór hluti lánanna, gengistryggð lán, var ólögmætur. Þá tók Alþingi þá ákvörðun að leiðrétta skuldir heimilanna nokkrum árum síðar. Íslendingar ættu því að þekkja það þjóða best að vanskil eru ekki endilega einstaklingnum að kenna. Þau ættu því ekki að elta fólk til grafar löngu eftir afskráningu. Vinnsla á fjárhagsupplýsingum einstaklinga í því skyni að miðla þeim til annarra fellur undir lög um persónuvernd. Það liggur alveg á borðinu. Í 15. gr. þeirra er fjallað um heimild til slíkrar vinnslu en þar segir að hún sé starfsleyfisskyld. Lagt er til að slík vinnsla verði einfaldlega bönnuð. Þannig verður girt fyrir að þriðji aðili geti haft úrslitaáhrif á möguleika neytenda til að taka lán. Aðeins eitt fyrirtæki hefur í dag leyfi til slíkrar vinnslu, Creditinfo Lánstraust hf. Verði frumvarp þetta að lögum mun fyrirtækið þurfa að láta af þeirri starfsemi sinni sem snýr að vinnslu fjárhagsupplýsinga um einstaklinga í því skyni að miðla upplýsingum til annarra. Fyrirtækið gæti því ekki lengur miðlað upplýsingum úr vanskilaskrá eða eigin lánshæfismati. Eftir sem áður munu lánastofnanir þurfa að uppfylla kröfur laga um framkvæmd lánshæfis- og greiðslumats. Neytendur geta þá treyst því að lánveitandi sjálfur leggi mat á lánshæfi þeirra í stað þess að byggt sé á gögnum frá þriðja aðila. Það er von flutningsmanna að í kjölfarið muni fækka þeim tilfellum þar sem neytendum er vísað á dyr vegna niðurstöðu lánshæfismats sem byggist á upplýsingum sem gefa ekki rétta mynd af fjárhagsstöðu þeirra. Frú forseti. Creditinfo, sem ég nefni hér, eigum við aðeins að skoða það? Ég hafði samband við Creditinfo eftir að ung kona ætlaði að reyna að kaupa sér fasteign norður í landi á sárafáar krónur. Þessi unga kona hafði verið með vanskil á kreditkortinu sínu en hún var búin að greiða það upp. En sjáið þið til, þarna varst þú, ágæta unga kona, að sýna af þér þvílíkt gáleysi og þvílíkt kæruleysi. Þú stóðst ekki í skilum þannig að núna setjum við þig í snöru næstu fjögur árin og þú færð ekkert lán, takk fyrir. Við erum ófeimin við að skila þessu, fyrir utan það að hugsast gæti nefnilega, segir völvan, framtíðarspákonan þarna inni, völvan frá Delfí jafnvel, að það sé alveg greinilega eitthvert bein í þér sem hugsanlega gæti orsakað að þú munt ekki standa í skilum í framtíðinni. Þú ert alveg stórvarasöm lánveitendum landsins og þeir ættu að passa sig á því. Það er líka saga af moldríkum einstaklingi sem hafði lent í því að lenda einmitt á vanskilaskrá fyrir fáránlega lága fjárhæð en þakka þér kærlega fyrir, allt hans lánstraust sópaðist burt með því. Við skulum hætta að tala um lánin og lánstraustið og Creditinfo og annað slíkt og snúa okkur að persónuverndinni. Persónuverndarlögin eru orðin það öflug að það liggur við að það þurfi að taka manni blóð eða jafnvel tannlæknaskýrslu frá tannlæknum til að skoða það hvort tannsettið á myndinni stemmi við tennurnar í mér til að maður geti gert grein fyrir sér og sagt deili á sér. Það liggur við, frú forseti, að maður þurfi að ganga hér með vegabréf upp á vasann til að sýna deili á sér og jafnvel þó að allir í bankanum viti hver þú ert þá er eins gott að þú sýnir skilríki. Það er gríðarlega mikil persónuvernd fyrir mig og fyrir þig en þegar kemur að því að miðla upplýsingum um þig til þriðja aðila, fjárhagsupplýsingum um þig til þriðja aðila og selja þær og græða á þeim, þá allt í einu er engin persónuvernd. Þá er engin persónuvernd í boði fyrir mig og ekki heldur fyrir þig. Þannig að ég segi: Það er löngu tímabært að reyna að koma með einhverja samfellu í þetta mótsagnakennda ferli þar sem móðir getur ekki einu sinni spurst fyrir um eitt eða neitt fyrir dóttur þótt það sé jafnvel vitað að það séu móðir og dóttir. Það þarf að sanna það eða koma með umboð og helst á það að vera vottað af tveimur vottum. Komdu með umboð, annars máttu ekki sækja magnýltöflurnar fyrir hana eða hvað eina annað sem er. Meira að segja gamall maður, eiginmaður sem þurfti að sækja lyf fyrir konuna sína, því að hún var ekki fótafær og gat ekki gert það sjálf, hann þurfti frá að hverfa út af nýju öflugu persónuverndarlöggjöfinni, jafnvel þó að hann hefði gert þetta árum saman, af því bara að. Nú þarftu að koma með umboð frá henni. Þó að við séum búin að sjá þig hérna endalaust og ævinlega að gera þetta mánaðarlega þá eru reglurnar breyttar í dag, ágæti maður. Persónuverndarlöggjöfin segir þetta. Á sama tíma má njósna um þig. Á sama tíma má koma með upplýsingar um þig og þín fjármál frá a til ö og miðla þeim til þriðja aðila og græða á því peninga. Þetta er ekki bara ósanngjarnt, þetta er vægast sagt andstyggilegt og í algerri mótsögn við í rauninni persónuverndarlöggjöfina. Það ætti að láta reyna á þetta vegna þess að við tókum upp þessa öflugu persónuverndarlöggjöf í gegnum þennan EES-samning og það þyrfti náttúrlega að láta reyna á þetta víðar en bara hér, það er bara nokkuð ljóst. Frú forseti. Það er algerlega ótækt að ungu fólki sem einhvers staðar hefur lent út af sporinu og skuldað 100.000 kall í smálán eða skuldað 200.000 kall hjá VISA og hefur gert það upp - það er algerlega síðasta sort að sá aðili sem hefur aðgang að fjárhagsupplýsingum um viðkomandi einstakling geti orðið þess valdandi að einstaklingurinn er nánast tekinn úr umferð í fjögur ár hvað lýtur að því að geta fengið fyrirgreiðslu, geta fengið lán og geta komið sér upp þaki yfir höfuðið. Þetta er síðasta sort og það er í rauninni löngu orðið tímabært að taka á þessu máli af skynsemi, af sanngirni og visku frá a til ö.