Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur borist eitt erindi, kjörbréf Björns Gíslasonar, 1. varamanns Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi. Hann tæki sæti í stað Sighvats Björgvinssonar, 5. þm. Vestf. Kjörbréfanefnd hefur rannsakað þetta kjörbréf og leggur til að það verði samþykkt.



Hæstv. forseti. Á þskj. 566 leyfi ég mér að leggja fram fsp. til hæstv. utanrrh. og hæstv. viðskrh. um jöfnuð í verslun við einstök lönd. Fsp. hljóðar svo: "Hyggjast ráðherrar gera eitthvað til að jafna þann óhagstæða mun sem er á innflutningi Íslendinga frá allmörgum löndum og útflutningi þeirra þangað?" Herra forseti. Þegar litið er í Hagtölur mánaðarins, janúar 1988, á bls. 23 undir fyrirsögninni VII, Utanríkisviðskipti, V. kafli, Verðmæti inn- og útflutnings eftir löndum, kemur í ljós að frændur okkar á Norðurlöndum geta tæpast kvartað undan viðskiptum við okkur Íslendinga þar sem þessi tafla leiðir í ljós að mismunur á fob-útflutningi okkar til Norðurlanda og cif-innflutningi þeirra til Íslands er 9,4 milljarðar okkur í óhag. Þannig flytjum við út til Danmerkur fyrir 1 milljarð 597 millj. en þeir selja okkur hins vegar í staðinn vörur að verðmæti 4 milljarðar 448 millj. Mismunur okkur í óhag er m.ö.o. upp á 2 milljarða 851 millj. Við seljum Finnum fyrir 664 millj. en þeir okkur fyrir 1 milljarð 183 millj. eða mismunur okkur í óhag er upp á 519 millj. Við seljum Svíum fyrir hellar 884 millj. en þeir okkur fyrir aðeins 3 milljarða 910 millj. Mismunur okkur í óhag er upp á 3 milljarða 26 millj. Til Noregs seljum við fyrir 692 millj. en þeir okkur fyrir 3 milljarða 687 millj. eða mismunur okkur í óhag upp á aðeins 2 milljarða 995 millj. Eftir að hafa skoðað slíkar tölur okkur Íslendingum svo mjög í óhag finnst mér vel þess virði að athuga hvort ekki megi beita slíkum staðreyndum við samningaborðið. Ég er sannfærður um að það er þess virði að láta á það reyna hvort þessum ágætu frændþjóðum okkur finnist ekki muna um þessi viðskipti. Það verð ég að segja eins og er að á sama tíma og við verðum að gjöra svo vel að henda þúsundum tonna af landbúnaðarframleiðslu okkar, jafnlítil og hún þó er, finnst mér að við eigum að reyna að beita öllum tiltækum ráðum til þess að koma í veg fyrir slíkt, m.a. með því að fara fram á sem mestan jöfnuð í viðskiptum við aðrar þjóðir. Tel ég reyndar að það sé að einhverju leyti gert þegar átt er við blessaða Rússana, en það má gera við fleiri. Þess vegna legg ég þessa fsp. fyrir bæði þann ráðherrann sem nú fer með málefni utanríkisverslunar og þann ráðherrann sem fer með málefni innflutningsverslunarinnar. Hvað hyggjast ráðherrarnir fyrir í þessum efnum? Má eiga von á því að markaðsmálum verði betur sinnt en hingað til? Verður leitað nýrra markaða? Hvað með fullvinnslu afurða og markaðssetningu? Verður gert átak þar? Verður bryddað upp á einhverjum nýjungum hvað söluaðferðir snertir? Hvernig hyggjast þeir styrkja stöðu útflutningsgreinanna? Á að ráðast enn frekar á innflutningsverslunina? Eitthvað hljóta mennirnir að hafa á prjónunum þegar sett er fram sú fullyrðing að viðskiptahalli á árinu 1988 verði 10 milljarðar í það minnsta.



Hæstv. forseti. Það er nokkuð erfitt að ráða af þessari fsp. hvað hv. þm. á við þegar hann spyr um það hvort ráðherra hyggist gera eitthvað til þess að jafna óhagstæðan mun sem er á innflutningi Íslendinga frá allmörgum löndum og útflutningi þeirra þangað. Síðan bætti hann við allmörgum viðbótarspurningum í fsp. sína sem gera málið mun skiljanlegra, þ.e. hann talaði þar um ýmsar almennar aðgerðir í okkar efnahagsmálum. Ég lít svo á að hann sé ekki að leggja það til að tekin verði upp stýring á innflutningi og útflutningi heldur verði frjáls viðskipti áfram hornsteinninn í okkar utanríkisviðskiptastefnu eins og verið hefur um langan tíma. Það má segja að svokallaðir jafnkeypissamningar hafi verið felldir niður smátt og smátt og hinn síðasti var felldur niður við Sovétríkin árið 1975, enda höfðu Austur-Evrópuríkin sett fram óskir þar að lútandi um árabil og þeirra stefna var orðin sú að gera ekki slíka samninga við lönd Vestur-Evrópu. Það er einnig rétt að benda á það að aðild okkar að EFTA og fríverslunarsamningur okkar við Evrópubandalagið hafa að geyma ákvæði sem gera okkur ókleift að beita innflutningshöftum til að beina viðskiptum til ákveðinna landa. Olíuvörur eru þó þar undantekning því samið var um sérstaka undanþágu vegna þeirra í báðum tilvikum. Það er því stefna þessarar ríkisstjórnar eins og fyrri ríkisstjórna að stefna að því að reyna að halda viðskiptunum í sem mestum jöfnuði á grundvelli almennra aðgerða og það má segja að jöfnuðurinn hafi aukist við hin einstöku lönd. T.d. er rétt að geta þess að innflutningur frá Efnahagsbandalagslöndunum á sl. ári var 52,1% af heildarinnflutningi, útflutningur 57,4%. Að því er EFTA-löndin varðar var innflutningur þaðan 20,7%, en útflutningur aðeins 8,2. Að því er Austur-Evrópu varðar var innflutningur þaðan 5,8% og útflutningur 4,7%. Að því er Bandaríkin varðar var innflutningur þaðan 7,1% og útflutningur 18,3. Að því er önnur lönd varðar var innflutningur þaðan 14,3% og útflutningur 11,4%. Það má því segja að nokkuð gott jafnvægi ríki í þessum málum ef undan eru skilin annars vegar EFTA-löndin og þá sérstaklega Norðurlöndin og hins vegar Bandaríkin. Ég held að það sé rétt að beina athyglinni að því að því er varðar Norðurlöndin að þau lönd eru með svipaða efnahagslega uppbyggingu og við og það er ekki mjög margt sem við getum selt þeim til viðbótar nema þá að komi til meiri efnahagssamvinna Norðurlandanna sem er búið að fjalla um á vettvangi Norðurlandaráðs um langan tíma, m.a. að efla þar heimamarkað og gera fjárfestingar í hinum ýmsu löndum frjálslegri, þ.e. að greiða fyrir fjármagnsflutningi og fjárfestingum milli Norðurlandanna. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að það er eitt af því sem gæti orðið til þess að auka jöfnuðinn að nýju. Um það er verið að fjalla á vettvangi Norðurlandaráðs og einnig hefur verið til umfjöllunar í ríkisstjórn frv. til laga um fjárfestingarstefnu. Ég tek hins vegar undir það með hv. þm. að það er ástæða til þess að hafa miklar áhyggjur af hinum almenna ójöfnuði, þ.e. viðskiptahalla landsins, nú eins og stendur. Þar er verið að gera ákveðnar ráðstafanir sem birtast m.a. í aðgerðum ríkisstjórnarinnar sem nú er verið að ræða hér á hv. Alþingi. Þar er stigið skref til þess að draga úr viðskiptahalla. Það skref þyrfti að vera stærra, en ég vænti þess að hv. þm., miðað við þær áhyggjur sem hann hefur af þessum málum, muni styðja þá viðleitni ríkisstjórnarinnar hér á Alþingi.



Hæstv. forseti. Líkt og hæstv. sjútvrh. var mér ekki alveg ljóst hvað hv. fyrirspyrjandi, 5. þm. Vesturl., átti við með orðalaginu að jafna þann óhagstæða mun sem er á innflutningi Íslendinga frá allmörgum löndum og útflutningi þeirra hingað. Ef það er rétt skilið hjá mér að spurt sé um það hvort ríkisstjórnin ætli að gera ráðstafanir til þess að jafna halla sem er á viðskiptum við einstök lönd er svarið einfalt og skýrt: nei. Ríkisstjórnin telur ekki að stefna beri að jöfnuði í viðskiptum við einstök lönd eða viðskiptasvæði, heldur skuli stefna að því að selja framleiðsluvörur okkar til þeirra landa þar sem markaðurinn er hagstæðastur og kaupa vörur til landsins frá þeim löndum sem bjóða hagkvæmust kjör. Fríverslun er og verður, eins og kom fram í máli hæstv. sjútvrh., meginreglan í okkar utanríkisviðskiptum. Hitt er svo auðvitað jafnljóst að þegar um tvíhliða viðskiptasamninga er að ræða sem verulegu máli skipta fyrir þjóðarbúið getur jafnan verið samband milli þess sem út er flutt og hins sem inn er keypt, ekki síst ef sama fyrirtækið eða tengd fyrirtæki stunda þessa milliríkjaverslun. Þetta er í rauninni allt sem segja þarf um jöfnuð í viðskiptum við einstök lönd. Jöfnuður í viðskiptum við útlönd í heild er svo allt annað og meira mál eins og hæstv. sjútvrh. vék hér að og er mikilvægt markmið fyrir stefnuna í efnahagsmálum. Ríkisstjórnin hefur gripið til margvíslegra aðgerða til þess að ná því markmiði, eins og hæstv. sjútvrh. vitnaði til, og við treystum á stuðning þm. við þær tillögur. En ein leið að því marki að tryggja til langframa jöfnuð í viðskiptum við önnur lönd er auðvitað að efla markaðssetningu á okkar útflutningi og að því vék fyrirspyrjandi nokkuð í sínu máli og reyndar hæstv. sjútvrh. einnig. Þetta er mikilvægt tæki þegar horft er til framtíðar og þar á einnig að koma til atbeini stjórnvalda og þar hefur stjórnin einmitt hugsað sér að bæta um.



Herra forseti. Ég þakka ráðherrunum svör þeirra þó að mér þættu þau heldur mögur. Ég gat ekki fundið neina ákveðna stefnu eða viðleitni í þá átt að bæta þarna úr. Viðskrh. segir einfaldlega, nei, það verður ekki leitast við að jafna þennan mismun. Þetta finnst mér í hæsta máta óeðlilegt. Þó að ég sé talsmaður frjálsrar verslunar hlýtur að mega notfæra sér það þegar um slíkan ójöfnuð í viðskiptum er að ræða eins og hér um ræðir. Hæstv. sjútvrh. ýjar að því hvort ég sé að kalla á stýringu eða sé á móti frjálsum viðskiptum. Ég er náttúrlega talsmaður frjálsra viðskipta og sem minnstrar stýringar. Þetta er hins vegar hvort tveggja við lýði í dag. Það er bullandi stýring og frjáls viðskipti þekkjast ekki eða getur hann bent mér á það í landbúnaðarafurðunum og í fiskversluninni? Þar er sko langt frá því að vera frjáls verslun. Eina ráðstöfunin sem ríkisstjórnin er að gera þessa dagana lendir má segja á innflutningsversluninni. Það er ekki að neinu gagni komið til móts við útflutningsgreinarnar. Þær eru enn þá reknar með tapi. Ég veit ekki hvort það er stefnan að jafna þetta með 190% jöfnunargjaldi yfir línuna. Það er náttúrlega ein leiðin, en hún er afskaplega óæskileg. Það á að auka gjaldtökur á erlend lán. Heimild til vörukaupalána er ekki til staðar. Það er sem sagt neytandinn og innflutningsverslunin sem á að þola þetta allt. Hins vegar má jafna þennan ójöfnuð milli landa með því að líta kannski aðeins nánar á tollamálin. Það má t.d. líta á ytri tollana frá Bandaríkjunum og lækka þá eða fella niður þannig að innflutningnum verði stýrt meira þangað frá þeim óhagstæðu mörkuðum sem við erum núna að versla við vegna þeirrar tollastefnu sem ríkir hér í dag.



Hæstv. forseti. Ég get ekki á mér setið að standa upp og segja nokkur orð um þá furðulegu ræðu sem kom frá bæði hæstv. núv. utanrrh. eða "acting" utanrrh. og hæstv. viðskrh. Ég vil heldur tala sem talsmaður frjálsrar verslunar og í framkvæmdastjórn verslunarráðs um áraskeið. Að bjóða upp á það sem svar við fsp., sem hér liggur fyrir, að þær efnahagsráðstafanir sem nú er verið að gera og allar eru íþyngjandi fyrir fólkið í landinu, mjög svo íþyngjandi, og til háborinnar skammar fyrir ríkisstjórnina, að þurfa að grípa til sömu efnahagsráðstafana á nokkurra mánaða fresti. Efnahagsráðstafanir hafa verið gerðar í þessa veru fjórum sinnum á sjö mánuðum sem ríkisstjórnin hefur setið sem eins konar liður í því að jafna viðskipti við útlönd. Við hvern eruð þið að tala? Hverjum eruð þið að svara og hverju eruð þið að svara? Það er til háborinnar skammar að svona svör komi og það frá fagmönnum, að vísu sem aldrei hafa notað sitt fag til að vera beint í viðskiptum og vita ekkert hvernig þau ganga fyrir sig öðruvísi en á pappírnum. Og segja að það sé ekki stefnt að því að hallalaus viðskipti séu við einstök lönd er hreinlega rangt. Ef þetta er stefna ríkisstjórnarinnar á ríkisstjórnin að fara frá því hún er fallin. Ríkisstjórnin er fallin. 
            



Hæstv. forseti. Ég vildi aðeins benda á það aftur sem stendur í þessari fsp.: "Hyggjast ráðherrar gera eitthvað til að jafna þann óhagstæða mun sem er á innflutningi Íslendinga frá allmörgum löndum og útflutning þeirra þangað?" Hér er um mjög almenna spurningu að ræða og ef hv. þm., í þessu tilviki hv. fyrirspyrjandi Ingi Björn Albertsson, vill fá ítarlegt svar um einstök mál finnst mér það vera lágmark að ætlast til þess að fsp. séu settar þannig fram að það sé auðvelt að skilja við hvað er átt. Hitt er svo annað mál að það kom ýmislegt fram í upphafsorðum hv. fyrirspyrjanda um hvað það var sem hann raunverulega átti við og hefði e.t.v. verið auðveldara ef það hefði komið fram beint í fsp. eða einhverjar útskýringar komið á henni áður en svarað var. Auðvitað er það þannig að ef á að jafna útflutning og innflutning verður það að koma við þá sem flytja inn og neytendur í landinu og það verður að vera ívilnandi fyrir útflutninginn. Það verður að styrkja útflutninginn og gera erfiðara fyrir neytendur og innflytjendur að flytja svo mikið inn. Ég skildi hv. þm. Inga Björn Albertsson þannig og hv. þm. Albert Guðmundsson reyndar einnig að þeir teldu að þetta ætti allt að gera með öfugum hætti. Það ætti að greiða fyrir innflutningi og alls ekki að leggja nokkrar byrðar á almenning.

Spurningin er skýr.

Ja, mér er ekki nokkur leið að skilja þetta, hv. þm. Albert Guðmundsson. Það er sjálfsagt vegna þess að ég er svona tregur í þessum málum, enda er það rétt að ég hef ekki stundað innflutning og hef ekki hugsað mér að gera það.



Hæstv. forseti. Örstutt athugasemd. Ég vildi benda hv. fyrirspyrjanda á það og einnig hv. 5. þm. Reykv. að fáar þjóðir eiga meira undir því en Íslendingar að jafnkeypisregla í viðskiptum milli einstakra landa gildi ekki sem markmið í alþjóðaviðskiptum. Við erum hér með einhæfan útflutning og eigum allt okkar undir því að það líðist almennt að eitt land selji öðru meira en það kaupir frá því, að frjálsræði ríki í fjölþjóðaviðskiptum. Við flytjum t.d. miklu meira út til Bandaríkjanna en við kaupum þaðan. Við höfum talið okkur hentugra að flytja inn frá Evrópu en flytja út til Bandaríkjanna um langan aldur. Þetta er gott fyrirkomulag og við eigum síst þjóða að verða til þess að óska eftir því að við hverfum aftur til millistríðsáratímabilsins þar sem jafnkeypisreglan var ríkjandi, en það er andinn sem vakir í fsp. þeirri sem hér er rædd og athugasemdum hv. 5. þm. Reykv.



Herra forseti. Ég held að hæstv. viðskrh. sé fullljóst af hverju viðskipti eru við Bandaríkin eins og þau eru í dag. Það er vegna þeirrar tollastefnu sem hér ríkir og það er margbúið að gagnrýna það. Hins vegar vil ég segja að ef spurningarnar eru svona óskaplega óljósar fyrir ráðherrana verður náttúrlega að umorða þær betur. Þetta fer að vísu í gegnum síu Helga Bernódussonar, en ef það þarf að stafa þetta eitthvað sérstaklega fyrir þá til þess að þeir skilji að það er verið að kalla eftir þeirra hugmyndum, hvað þeir ætli að gera í þessu máli, eru þeir í rauninni að krefjast þess hér að menn leggi fram fsp. og gefi þeim hugmyndirnar líka í spurningunni. Þeir eru ekki skarpari en það, blessaðir mennirnir.



Herra forseti. Kaup og kjör eru líklega það sem fyrst og síðast brennur á fólki. Það hafa verið farnar ýmsar leiðir til að sanna það fyrir Íslendingum að sé einn maður fátækur og annar ríkur séu þeir að meðaltali efnaðir. Að mati margra virðist almenningur eiga að lifa á útreikningum þeirra, á meðalráðstöfunartekjum, meðalneyslu og meðalsparnaði þó svo það sé ekkert tillit tekið til misskiptingar teknanna eða vinnuálagsins sem að baki þeim býr. Þetta kom berlega í ljós við síðustu kjarasamninga. Þá töldu þessir reiknimeistarar, sem svo mjög höfðu hrósað sér af auknum meðaltekjum landsmanna, það nánast landráð að fara fram á kjarabætur til starfsfólks í grunnframleiðslunni. Sannleikurinn er að útreikningurinn á hækkuðum meðaltekjum landsmanna sýnir ekkert annað en aukna misskiptingu, að í landinu eru annars vegar þeir sem búa við allsnægtir og hins vegar þeir sem búa við nauðþurftir. Atvinnurekendur reyna allar leiðir til að sannfæra þjóðina um að það sé skilyrði fyrir bættum hag að launin hækki ekki. Við vitum nú þegar að ófaglærðir á Íslandi hafa mun lægri dagvinnutekjur en tíðkast í nágrannalöndum okkar, en það segir okkur ekki alla söguna. Þjóðhagsstofnun hefur reglulega reiknað út hver séu heildarútgjöld vísitölufjölskyldunnar svokölluðu. Þar er gengið út frá ákveðnum þörfum. Ef bera á saman launakjör milli landa er nauðsynlegt að taka inn í samanburðinn hvað sá neyslupakki kostar í viðmiðunarlöndum því það er kaupgetan en ekki krónufjöldinn sem segir til um kjörin. Og því spyr ég hæstv. viðskrh.: Hver væru útgjöld íslensku vísitölufjölskyldunnar ef hún keypti reiknaðar þarfir sínar í Svíþjóð, í Danmörku, í Englandi og í Vestur-Þýskalandi?



Herra forseti. Því miður er ekki unnt að svara fsp. hv. 2,. þm. Austurl. eins og hún er fram borin. Fyrir því eru ýmsar ástæður. Í fyrsta lagi sú einfaldlega að þetta hefur ekki verið reiknað og ekki tími til þess á þeim tíma sem leið frá því að fsp. var fram borin og þar til þetta munnlega svar er gefið og eins hitt að þótt þessi svör væru fundin og dæmin rétt reiknuð, ef það væri hægt, má ekki draga af þeim niðurstöðum beinar ályktanir um lífskjarasamanburð milli landa. Líklega væri réttara að leita svars við spurningunni: Hver væri kaupmáttur meðaltekna sem aflað er hér á landi eftir skatta ef eyða mætti þeim erlendis t.d. í þeim löndum sem talin eru upp í fsp.? Er kaupmátturinn meiri eða minni en hér á landi og hversu miklu munar? En það verður að segjast eins og er að það eru einnig veruleg vandkvæði á því að svara slíkum spurningum. Hér kemur ekki til tómlæti eða viljaskortur. Ég vildi einnig gjarnan sjálfur vita svörin, en ég ætla að nefna nokkur atriði sem skýra það hvers vegna erfitt er að fá við slíkum spurningum óyggjandi svör. Í fyrsta lagi er líklegt að flestir mundu eyða tekjum sínum með öðrum hætti erlendis en hér heima. Erlendis er vöruvalið annað og verðhlutföll önnur. Þetta eitt torveldar samanburð milli landa svo óyggjandi sé. Í öðru lagi er það enginn hægðarleikur að safna upplýsingum erlendis um verð á sambærilegri vöru og þjónustu og fæst hér á landi. Þetta er hægt e.t.v., en ekki án tímafrekra og umfangsmikilla og um leið kostnaðarsamra kannana. Út í þær hefur ekki verið lagt nema að mjög takmörkuðu leyti. Í þriðja lagi og það er kannski mikilvægast er miklum vandkvæðum háð að nota skráð gengi á hverjum tíma til að bera saman verðlag milli landa. Fram hjá þeim erfiðleikum má stíga en eins og ég nefndi áður ekki nema með ærinni fyrirhöfn. Ég get nefnt í þessu sambandi að Sameinuðu þjóðirnar, Efnahags-, samvinnu- og framfarastofnunin í París, OECD, og fleiri alþjóðastofnanir hafa nú um nokkurt skeið unnið að samræmdum mælingum á raunverulegum þjóðartekjum og þjóðarútgjöldum í ýmsum ríkjum. Íslendingar hafa ekki tekið þátt í þessu samstarfi til þessa, en við áformum að taka þátt í næstu lotu í þessum samanburði sem miðast við árið 1990. Það ætti að vera orðið ljóst af því sem ég hef þegar sagt að ég get ekki svarað fsp. svo sem til er ætlast. Ég skil hins vegar vel áhyggjur fyrirspyrjanda af því að framfærslukostnaður gæti verið hærri hér á landi en í nágrannalöndunum. Ég held að það sé skynsamlegt að reyna að grafast fyrir um af hverju þetta stafar. Fyrir því kunna að vera margar ástæður. Ein er sú og kannski mikilvægust að hér vega óbeinir skattar þyngra en víðast hvar annars staðar. Í öðru lagi: Verslun kann að vera hér kostnaðarsamari en í öðrum löndum, bæði til landsins og í landinu sjálfu. Í þriðja lagi að óhagkvæmni ríki í greinum sem framleiða fyrir innlendan markað. Ég gæti nefnt fleira en læt þetta duga. Skipulegur en þó takmarkaður samanburður á vöruverði hér og í nágrannalöndunum, eins og Verðlagsstofnun hefur áður gert, getur gefið um þetta nokkra vísbendingu og ég mun hér eftir sem hingað til beina því til hennar að hún geri slíkar kannanir reglulega og eins til Hagstofu og Þjóðhagsstofnunar að þær vandi, og reyndar er það í samræmi við ýmsar þáltill. sem hér hafa verið fluttar og samþykktar á undanförnum árum, þennan lífskjarasamanburð betur en gert hefur verið til þessa.



Herra forseti. Vegna síðustu orða hæstv. ráðherra vil ég minna á þál. um könnun á launum og lífskjörum á Íslandi og í nálægum löndum sem var samþykkt hér á Alþingi 22. apríl 1986 og hljóðaði svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera könnun á því hvort og að hvaða leyti laun og lífskjör eru lakari á Íslandi en í nálægum löndum og hverjar séu orsakir þess. Við framkvæmd könnunarinnar verði haft samráð við rannsóknarstofnanir Háskóla Íslands. Niðurstöður könnunarinnar skulu lagðar fyrir Alþingi á næsta reglulegu þingi" sem var síðasta löggjafarþing. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað líður þessari könnun? Er einhver vinna í gangi sem marktæk er til þess að hv. Alþingi fái upplýsingar um stöðu þessara mála?



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra viðleitni hans til svars, sem mér fannst að mörgu ófullnægjandi, og með tilvísun til hv. 13. þm. Reykv., þeirra orða sem hún viðhafði áðan, verð ég satt að segja að lýsa því að mér finnst undarlegt að þetta hafi ekki verið kannað miðað við alla þá útreikninga sem fyrir liggja. Svörin voru margþættuð eða rökstuðningur þess að það væri ekki hægt að svara þessari spurningu. Eitt svar var á þann veg að svona samanburður ætti hreinlega ekki rétt á sér vegna þess að neysla manna væri mismunandi eftir löndun. Það er rétt þó svo að ég telji að í þessum löndum, sem ég taldi þarna upp til samanburðar; svipi neyslu þessara þjóða mjög til okkar neyslu. Ef það kæmi í ljós eins og mig grunar að þessar reiknuðu þarfir okkar kosti minna í viðkomandi löndum en þær kosta okkur hér sýnir það okkur ótvírætt að við fáum ekki bara færri krónur fyrir vinnu okkar heldur fáum við líka minna fyrir þær krónur sem við fáum. Það gæti kannski leitt okkur til þeirrar spurningar hvort álagning hér væri ekki óeðlilega há. Að öðru leyti ætla ég ekki að hafa fleiri orð um þennan rökstuðning hæstv. ráðherra en þakka honum fyrir.



Herra forseti. Fyrst vegna fsp. hv. 13. þm. Reykv. Það hefur ekki verið samin svo ég viti sérstök skýrsla vegna þessarar þál., en ég held að svarið fáist þá fyrst að við höfum náð því að taka þátt í samstarfinu, sem ég nefndi áðan og nú stendur milli aðildarríkja OECD, á vegum Sameinuðu þjóðanna reyndar einnig, um samræmdar mælingar á raunverulegum þjóðartekjum og útgjöldum ýmissa ríkja sem meiningin er að framkvæma þannig að taka sömu vörusöfn og bera þau saman með verðhlutföllum allra ríkjanna á víxl og komast þannig fram hjá þeim vandkvæðum sem á því eru að nota gengið eitt til að bera saman lífskjörin sem getur verið mjög mismunandi og misvísandi reyndar. Þetta er umfangsmikið verkefni, en ég vona að það leiði til einhverrar niðurstöðu á næstu árum. Ég vildi svo að lokum segja það eitt að ég get fullvissað hv. 2. þm. Austurl. um að slíkar samanburðarathuganir, sem hún nefndi, eiga fullan rétt á sér. Mínar ábendingar voru eingöngu aðferðarfræðilegar áhyggjur af því að þótt maður hefði svörin segðu þau ekki alla sögu og ég reyndi í örfáum orðum að benda á hvað því ylli. Þetta er því miður þannig að það er erfitt að bera saman epli og appelsínur nema maður hafi verðhlutföll og þau eru þá yfirleitt breytileg milli landa. Þetta er kjarni málsins. Ég segi það að lokum að auðvitað hefur verið gerður víðtækur lífskjarasamanburður milli Íslands og annarra landa með þeim einfalda hætti að taka einkaneyslutölur og dreifa þeim á hvert mannsbarn í löndunum sem saman eru borin. Ísland hefur jafnan staðið hátt í slíkum samanburði og verið því nær jafnfætis Norðurlandaþjóðum mjög oft. Þetta sveiflast hins vegar dálítið með genginu og með gengi okkar atvinnulífs, en því fer víðs fjarri að þær tölur bendi til þess að hér búi menn við öll önnur og lakari kjör en gerist með nálægum þjóðum. En eins og ég ítreka: Þetta er ekki neitt endanlegt fullkomið svar. Betra svar kynni að fást úr því alþjóðasamstarfi sem ég vitnaði til.



Herra forseti. Ég tel að sú umræða sem er vakin með þessari fsp. frá hv. 2. þm. Austurl. sé þörf og gagnleg. Þetta er það sem brennur á mjög mörgum, að velta fyrir sér hvernig lífskjör eru hér í samanburði við það sem gerist annars staðar, bæði að því er varðar eyðslu, útgjöld og hins vegar að því er varðar launin. Ég hygg að það sé rétt, sem hæstv. ráðherra sagði, að þegar einkaneysluútgjöld eru borin saman með þeim hætti að þau eru öll tekin og deilt í þau með fjölda vinnandi manna sé niðurstaðan ekki mjög langt frá því sem gerist í grannlöndum okkar. Mismunurinn liggur hins vegar í því að hér vinnur fólk að jafnaði 20%, fimmtungi lengri vinnutíma en gerist í grannlöndum okkar þannig að það er fráleitt að mæla lífskjör út frá útgjaldahliðinni einni. Það verður að mæla lífskjör eftir því hversu lengi hver maður þarf að selja vinnuafl sitt til að geta lifað og komist af í nútímasamfélagi. Ég kom hins vegar upp vegna þess að nú vill svo til að sami maðurinn fer með viðskrn. og Hagstofuna. Það hefur ekki verið um nokkurt skeið. Ég tel að það sé að mörgu leyti heppilegt í þessu máli og væri skynsamlegt af hæstv. ráðherra að hann beitti áhrifum sínum til þess að í viðskrn. og á Hagstofunni fari reglulega fram samanburðarathuganir á lífskjörum hér og þar, bæði í kaupi og útgjöldum.



Herra forseti. Fyrir réttu ári héldu námsmannafélög og Íslendingafélög á Norðurlöndunum fundi í Osló, Kaupmannahöfn, Stokkhólmi og Gautaborg og buðu fulltrúum allra framboða til alþingiskosninga að kynna þar stefnu sína og fræðast um þau mál sem Íslendingum á erlendri grundu liggja þyngst á hjarta. Þetta var ákaflega fróðleg og skemmtileg ferð og margt sem bar á góma. Eitt af því var kosningarréttur Íslendinga sem búsettir eru erlendis. Eins og þingheimur veit er kosningarrétturinn lögum samkvæmt bundinn við 18 ára aldur, íslenskan ríkisborgararétt og lögheimili hérlendis eða hafa átt það á síðustu fjórum árum talið frá 1. des. næstum fyrir kjördag. Þessi tímamörk munu koma allmisjafnlega niður á löndum okkar erlendis. Ástæður þessa eru m.a. þær að mishart er gengið eftir því að menn tilkynni búsetu eftir því hvaða lönd eiga í hlut. Milli Norðurlandanna er þetta allt í föstum skorðum meðan fólk kemst upp með meiri losarabrag vegna dvalar í ýmsum öðrum löndum. Með það eru landar okkar á Norðurlöndum heldur óhressir að vonum. Svo er heldur ekki alveg sama hvað menn eru að bardúsa þar ytra því að námsmönnum líðst að dveljast þar lengur en fjögur ár án þess að missa kosningarrétt hér heima og er sú túlkun gjarnan nokkuð frjálsleg og rúm sem reyndar er mjög gott, enda er oft erfitt að gera greinarmun á t.d. skólanámi og námi í verklegum efnum. Þetta er þá í fyrsta lagi spurning um lengd þess tíma eða þann árafjölda sem menn halda kosningarrétti hérlendis þótt þeir flytjist búferlum um skeið eða m.ö.o. hvort tímamörkin eru ekki of þröng í kosningalögunum. Í öðru lagi eru svo aðstæður manna og möguleikar til að neyta réttar síns því að í mörgum tilvikum er það slík fyrirhöfn að fólk veigrar sér við að leggja hana á sig nema áhuginn sé þeim mun meiri og trúin heitari. Bæði þessi atriði mætti lagfæra ef vilji er fyrir hendi og ástæður fsp. minnar á þskj. 613 eru einmitt þær að kanna vilja hæstv. dómsmrh. í þessu efni. Fsp. er í þremur liðum og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "1. Hversu margir Íslendingar búsettir erlendis gátu ekki neytt kosningarréttar hér á landi í síðustu kosningum? 2. Hverjar voru ástæður þess? 3. Hefur dómsmrn. áform um að bæta stöðu þessa fólks?"



Herra forseti. Ég held að hér sé vakið máls á mjög þýðingarmiklu máli fyrir þúsundir Íslendinga og vil aðeins hv. þingheimi til upplýsingar geta þess að varðandi réttindi manna á Norðurlöndum hafa verið vandamál uppi eins og víða annars staðar og nokkur mismunur á því hvernig menn eru skráðir t.d. sem stunda nám í nágrannalöndum okkar norrænum. Ég vil því upplýsa að á þingi Norðurlandaráðs 1985 var samþykkt tillaga, sem ég hafði flutt ásamt fleiri þm. íslenskum og erlendum, um að reyna að samræma þjóðskrár Norðurlandanna og samræma reglur um annars vegar tímabundna dvöl og hins vegar fasta búsetu. Síðan hefur það gerst að komið var á laggirnar nefnd til að vinna að þessu og í þeirri nefnd situr af Íslands hálfu Hallgrímur Snorrason hagstofustjóri. Hann hefur hins vegar upplýst mig um að það hafi nokkuð háð störfum nefndarinnar að Danir hafa ekki sýnt þessu máli mikinn áhuga. - Ég held að það sé þýðingarmikið að hv. þm. viti að þetta starf er í gangi. - T.d. gera Norðmenn mun á tímabundinni búsetu og fastri. Það gera Danir hins vegar ekki svo að námsmenn verða beinlínis að flytja úr landi þegar þeir fara til Danmerkur þó ekki sé nema til náms. Ég hef gert mitt besta til að reyna að fá leiðréttingu á þessu á norræna vísu og vil biðja hæstv. dómsmrh. að vinna að því við þá kollega sína á Norðurlöndum og ekki síst danska dómsmrh. að hvetja hann til þess að sýna þessu starfi dálitla alvöru. Þar kemur auðvitað til að Danir eru með annan fótinn í Efnahagsbandalaginu, en hinn fótinn ...

Ég vek athygli á því að þetta er komið langt fram úr örstuttri athugasemd.

Ég held að einhver hafi nú gert hér lengri athugasemdir, en ég skal hætta nú þegar. Ég vil aðeins minna á þetta og biðja hæstv. ráðherra um að sýna þessu starfi áhuga því ég held að það mundi leysa verulegan hluta þessa vanda.



Hæstv. forseti. Ég vil í tilefni af þessari fsp. til dómsmrh. um kosningarrétt Íslendinga erlendis benda á að 24. mars sl. var Borgarafl. stofnaður, það er ekki ár liðið enn þá, og tilkynnti þar með nýtt framboð, hæstv. dómsmrh. Þá var utankjörstaðakosning svo að segja afstaðin. Mér bárust margar kvartanir, bæði frá þeim sem eru búsettir erlendis og eru nemendur aðallega og eins frá þeim sem höfðu í millitíðinni farið í ferðalög og kosið áður en þeir fóru til útlanda, en framboðsfrestur var ekki útrunninn. Kosningar höfðu hafist án þess að framboðsfresturinn liði. Ég ætla að benda hæstv. dómsmrh. á að það er mjög stór galli á framkvæmd á kosningum sem við í Borgarafl. gerðum ekki athugasemdir við á sínum tíma þó svo að hluti af þeim sem höfðu kosið aðra flokka tilkynntu eftir á að þeir hefðu gjarnan viljað taka þátt í kosningunum eins og þær endanlega urðu eftir að framboðsfresti lauk. Þetta er stórt mál.



Herra forseti. Í tilefni af svörum hæstv. dómsmrh., þar sem hann sagði að margir felldu sig ekki við að fólk sem væri búsett erlendis um einhvern tíma gæti haft áhrif á stjórnmál hérlendis eða þróun mála, langar mig vegna reynslu minnar að vekja athygli á því að flestir Íslendingar sem fara utan í nám eru fullveðja fólk. Margir hafa mótaðar stjórnmálaskoðanir þegar þeir yfirgefa land sitt, en dvelja kannski lengur en þeir ætluðu. Í mínu tilfelli urðu það 13 ár þó ég hafi ætlað að verða fjögur. Í því landi þar sem ég bjó, í Bretlandi, hafði ég ekki kosningarrétt né aðrir sem svipað var ástatt um. Það hvarflaði ekki að mér eða neinum öðrum sem ég þekkti að fórna ríkisborgararétti mínum íslenskum til að fá kosningarrétt á Bretlandi þannig að um kannski níu ára skeið gat fólk í minni stöðu hvergi kosið. Það varð eins og börn á nýjan leik. Það gat hvergi haft áhrif á það þjóðfélag sem það bjó í með sínum kosningarrétti, með pólitískri þátttöku. Ég vil líka vekja athygli á því að flestir Íslendingar í Bretlandi sem ég þekkti á þessum tíma fengu blöð send að heiman, fylgdust náið með og höfðu samskipti við Íslendinga sem stöðugt komu í heimsókn. Þeir voru þannig fjarvistum um tíma, en flestir hugðu á heimkomu og flestir hafa komið heim þó árin yrðu fleiri en þeir héldu. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að fólk geti beitt sér á heimaslóð, jafnvel þó fjarvistir banni um einhvern tíma, og vek athygli á því. Og það er annað í þessu. Margt af þessu fólki er við nám. Það verður fyrir mikilli örvun meðan það er erlendis og það hefur takmarkað tækifæri til þess einmitt að senda jákvæða strauma til heimalandsins. Einn farvegur fyrir slíkt er að taka þátt í kosningum til að hafa mótandi áhrif á þjóðlífið til að koma nýjum hugmyndum heim meðan það enn dvelst erlendis.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svörin. Mér fannst hann vera jákvæður og skilningsríkur og hafa hug á að leiðrétta þetta mál, sem ég tel mjög mikilvægt, vegna þess, eins og fram hefur komið hjá þeim sem tekið hafa þátt í þessum umræðum og sem ég þakka fyrir þeirra innlegg, að réttur fólks til að kjósa er ákaflega mikilvægur réttur og heilagur. Ég fann það á því fólki sem ég hitti í þessari fundarferð, sem ég minntist á áðan, að því er verulega sárt um þennan rétt. Sumir virtust líta á þetta sem ákveðna höfnun héðan að heiman og það er það að vissu marki. Þessi ákvæði, svo og misjafnar reglur og formsatriði eftir löndum valda og viðhalda mismunun sem er auðvitað afleit. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að gera tvennt og mér heyrðist í máli hæstv. ráðherra hann vera sammála því. Við eigum að lengja þann tíma sem liðinn má vera frá búsetuskiptum, fjölga árunum, t.d. upp í átta. Ég held að það sé ekkert of langur tími. Og við þurfum að athuga hvernig hægt er að auðvelda fólki að neyta kosningarréttar síns erlendis. Það er auðvitað engin mynd á því að fólk þurfi að ferðast um óravegu til þess að kjósa hjá einhverjum ræðismanni sem hefur opna skrifstofu tvisvar sinnum í mánuði eða eitthvað því um líkt. Það er því mjög mikilvægt og ég tek undir það með hæstv. ráðherra að það eru of fáir kjörstaðir erlendis. Það þarf ekki eingöngu að fjölga þeim heldur hafa þá opna offar og lengur. Það er alveg áreiðanlega þörf og ástæða til þess að kanna það með hvaða móti væri hægt að auðvelda fleiri íslenskum ríkisborgurum erlendis að neyta kosningarréttar síns og að mínum dómi er þetta mál sem stjórnarskrárnefnd hlýtur að taka til mjög gaumgæfilegrar athugunar. Það má reyndar undarlegt heita ef aukin tækni getur ekki hjálpað okkur í þessu efni eins og svo mörgu öðru, en þess má geta að sums staðar erlendis er póstþjónustan betur nýtt til þessara hluta en við gerum ráð fyrir í okkar lögum og er kannski ástæða til að íhuga það vandlega. Það ætti að vera auðvelt að taka á þessum málum í samstarfi við frændur okkar á Norðurlöndum, eins og hv. 13. þm. Reykv. tók fram. Við eigum margvísleg samskipti við þá. Nú er þing Norðurlandaráðs fram undan og ég hvet fulltrúa okkar til að hafa þessi mál í huga í störfum sínum í framtíðinni. En fyrst og fremst er þetta mál í höndum dómsmrn. og stjórnarskrárnefndar og ég skora á þessa aðila að gleyma ekki að fjalla um rétt þeirra íslensku ríkisborgara sem af einhverjum ástæðum dveljast alllengi erlendis. Staðreyndin er sú að flestir flytja aftur heim til Íslands með dýrmæta reynslu og þekkingu sem nýtist ekki aðeins þeim sjálfum heldur einnig oft landi og þjóð til góðs. Þess má svo kannski geta til fróðleiks að lokum og upplýsingar að um áramótin 1986–1987 munu 3532 Íslendingar hafa verið búsettir í Svíþjóð og það má vera til marks um hug þeirra til ættarlandsins að aðeins ellefu munu hafa sótt um sænskan ríkisborgararétt á árinu 1986 og á 20 árum, þ.e. 1967–1987, gerðust aðeins 187 Íslendingar sænskir ríkisborgarar þrátt fyrir mikinn straum Íslendinga milli þessara landa vegna náms og starfa.



Herra forseti. Auðvitað á það í grundvallaratriðum að vera stefnan að greiða fyrir því að Íslendingar sem eru búsettir erlendis um stundarsakir fái neytt kosningarréttar síns. Um það hygg ég að sé enginn ágreiningur. Hitt er svo það að margt af þessu fólki, sem er inni í þeirri tölu sem hér var nefnd, 10 500, er ég sannfærður um að hefur engan áhuga á að neyta kosningarréttar síns og gerir það ekki þess vegna. Það er svo sem ósköp skiljanlegt að fólk sem er flutt til langframa en einhverra hluta vegna hefur kosið að hafa lögheimili hér geri það ekki. Menn verða að líta líka á þessar tölur með því hugarfari. En ég held hins vegar að það sé tími til kominn að við tökum reglurnar um utankjörstaðaatkvæðagreiðslu til rækilegrar endurskoðunar og tökum þá m.a. mið af þeim reglum sem Norðurlandaþjóðirnar nota þar sem þetta er allt miklu einfaldara, auðveldara og að ég held fljótvirkara og gerir það að verkum að fleiri geta neytt kosningarréttar síns. Ég held að það sé kannski kjarni málsins.



Herra forseti. Erindi mitt í ræðustól er aðeins að taka undir með fyrirspyrjanda. Hér er ágætt mál á ferðinni sem þarf úrbóta við. Ég er ekki einn af þeim sem eru mikið erlendis en þó dálítið og ég hef hitt Íslendinga sem eru búsettir erlendis um stundarsakir og tek undir það að þetta mál brennur æðimikið á mörgum. Mönnum finnst þeir ekki njóta fullkominna mannréttinda, þeir sem geta hvergi kosið. Þó að ég hafi ekki víða farið verð ég var við þetta í hvert skipti sem ég hitti Íslendinga á erlendri grund. Ég vildi láta þetta koma fram og tel þarft að þessu máli sé hreyft á hv. Alþingi.



Hæstv. forseti. Hin mikla þátttaka í athugasemdunum örstuttu sýnir glöggt að hér er hreyft máli sem þm. láta sér annt um. Hvorki fleiri né færri en sex þm. hafa tekið þátt í þessum umræðum og það sýnir vel að það er vakandi áhugi á málinu og það bendir líka á að það þurfi að huga að endurskoðun á þessum framkvæmdaratriðum varðandi kosningalögin og um framkvæmd kosninganna. Ég er þakklátur fyrir þær ábendingar sem hér hafa komið fram. Eins og þm. e.t.v. rekur minni til kom fram í þingbyrjun að á vegum dómsmrn. væri í undirbúningi frv. til laga um breytingu á kosningalögum. Það eru einmitt atriði eins og þau sem hér eru til umræðu í dag sem ég sé ástæðu til að huga að og ég mun að sjálfsögðu hafa samband við þingflokkana á frumstigum þess máls, þ.e. þegar um eitthvað er að tala. Ég er þakklátur fyrir ábendingarnar og fullvissa hv. fyrirspyrjanda um að hún skildi það alveg rétt að minn vilji í þessu máli er jákvæður, að leita þarna leiðréttinga sem sanngjarnar teljast til að koma til móts við það fólk sem erlendis býr en telur sig fullgilda Íslendinga. En auðvitað verða að vera þarna einhver mörk þótt maður hafi samúð með þeim sjónarmiðum, sem fram komu í máli hv. 6. þm. Reykv., að ættjarðarástin gæti enst í 13 ár og kannski lengur. En ég heyrði að hv. 10. þm. Reykn. nefndi bara átta. En ekki ætla ég að fara að þrátta um það.



Herra forseti. Ég fagna þessum umræðum og þakka þeim sem tóku þátt í þeim og allar þær ágætu ábendingar sem hér komu fram. Það var aðeins vegna síðustu orða hæstv. dómsmrh., sem vitanlega voru sögð í léttum dúr, að það er ekki mín skoðun að sjálfsögðu að ættjarðarástin endist aðeins í átta ár þó að ég nefndi þá tölu. Hún var nánast sett fram sem tala sem væri hugsanleg. Það hefur heyrst nefnd þessi tala, átta ár, átta til tíu ár, og ég held að það sé ekkert fráleit viðmiðun. Ég frábið mér því að vera álitin þeirrar skoðunar að ættjarðarástin endist ekki lengur en það.



Herra forseti. Ástandið í heiminum er okkur stöðug áminning þess að í fjölmörgum ríkjum eru grundvallarmannréttindi fótum troðin. Milljónir manna búa í útlegð, eru í felum, í fangelsum vegna skoðana sinna. Auk þess líður ekki sá dagur að einhver sé ekki líflátinn fyrir þá sök eina að vera ósammála ríkjandi öflum í heimalandi sínu. Nánast öll lýðræðisríki hafa tekið á sig einhverja ábyrgð gagnvart þessu fólki, fólki sem á yfir höfði sér dauðadóm eða pyndingar einræðisstjórnar síns heimalands fái það ekki einhvers staðar hæli. Ef frá eru taldir Víetnamar og örfáir Austur-Evrópumenn virðast hér engir leita hælis eða þá þeim er vísað frá. Þegar Íslendingar eiga í erfiðleikum, svo sem landhelgisdeilum, ætlast þeir til að þeir eigi vísan stuðning víða um heim. Á sama hátt tel ég okkur skylt að hjálpa þar sem þess er þörf. Ég legg ekki til að við opnum landamæri okkar upp á gátt fyrir pólitísku flóttafólki, en við gætum þó tekið við nokkrum pólitískum flóttamönnum árlega, ekki aðeins af mannúðarástæðum heldur líka sem stuðning gegn kúgun og misrétti í heiminum. Ég tel tíma til kominn að taka þessa stefnu okkar til endurskoðunar og því spyr ég hæstv. dómsmrh. og vona nú að nógu skýrt sé spurt: "1. Hvaða reglum beita stjórnvöld varðandi þá menn er hingað koma og leita hælis? 2. Hvaða reglur gilda um skráningu á þeim umsóknum og hve mörgum hefur verið synjað um að koma inn í landið á árunum 1985–1987? 3. Hvert er ríkisfang þeirra manna er komið hafa hingað 1985–1987, hvaðan komu þeir og hve margir voru þeir? 4. Hvað er vitað um afdrif þeirra sem komu til landsins en var meinuð landvist?"



Hæstv. forseti. Hv. 2. þm. Austurl. beinir til mín fsp. í fjórum þáttum um umsóknir erlendra manna um landvist. Um 1. liðinn í fsp. vil ég segja að í lögum frá 1965 um eftirlit með útlendingum eru ákvæði um það hvernig bregðast skuli við ef útlendingur leitar hér hælis sem flóttamaður. Sú verklagsregla gildir að útlendingaeftirlitið tekur skýrslu af viðkomandi manni og aflar sér upplýsinga um hann frá útlöndum, ef þess er kostur, í því skyni að sannreyna þær upplýsingar sem hann gefur. Eðli málsins samkvæmt nær þó slík upplýsingasöfnun ekki til heimalands viðkomandi manns, en ef einstaklingurinn hefur komið hingað frá Vestur-Evrópulöndum er spurst fyrir um hann hjá innflytjendaeftirliti landsins sem hann kom síðast frá. Reynslan hefur sýnt að þetta er nauðsynlegt. Um þetta er nokkurt samstarf, sérstaklega milli Norðurlanda. Við mat á umsóknum sem hingað berast um landvist er farið eftir Genfarsáttmálanum frá 1951 um stöðu flóttamanna sem Ísland gerðist aðili að árið 1955. Í honum er að finna skilgreiningar og leiðbeiningar um það hvernig fara skuli með mál flóttamanna sem hingað koma og um stöðu þeirra og réttindi. Sérhver umsókn er metin sjálfstætt og reynt að kanna aðstæður hvers einstaklings fyrir sig, en í sumum tilfellum er af mannúðarástæðum rétt að veita mönnum hér tímabundið dvalar- og atvinnuleyfi þótt ákvæði flóttamannasáttmálans eigi ekki við um þeirra stöðu. Í öðru lagi er það samkvæmt lögum um eftirlit með útlendingum skylda útlendingaeftirlitsins að halda spjaldskrá yfir útlendinga sem dveljast hér á landi. Í þeirri spjaldskrá eru skráðar og flokkaðar umsóknir útlendinga um landvist, hvort sem um er að ræða umsókn um hæli sem flóttamaður eða umsókn um tímabundið dvalarleyfi. Á undanförnum árum hefur umsóknum nokkurra einstaklinga, sem sótt hafa um hæli hér á landi, verið synjað. Í öllum tilfellum hefur verið þar um að ræða menn sem hafa verið staddir í eða nýkomnir frá landi þar sem ekki var talin ástæða til þess að fólk væri að flýja ofsóknir, í langflestum tilfellum eitthvert Vestur-Evrópuríkjanna sem öll eru eins og Ísland aðilar að þessum sama sáttmála, Genfarsáttmálanum. Samkvæmt honum þurfa menn sem leita hælis sem flóttamenn að snúa sér til yfirvalda í fyrsta ríki sem þeir koma til og virðir réttindi flóttamanna. Á árinu 1987 var þannig einum manni, einum útlendingi, Pólverja reyndar, gert að snúa aftur til Noregs þar sem hann átti óafgreidda umsókn um hæli sem pólitískur flóttamaður. Þess skal sérstaklega getið að enginn umsækjandi hefur verið sendur aftur til heimalandsins eða lands þar sem minnsta ástæða væri til að ætla að persónulegt öryggi hans væri í hættu á þeim tíma sem ég þekki til þessara framkvæmda. Sem svar við 3. liðnum í fsp. vil ég rekja eftirfarandi tölur: Á árinu 1985 var fimm útlendingum veitt hér hæli. Einn var frá Víetnam, einn frá Íran, einn frá Rúmeníu, einn frá Ghana, einn frá Póllandi. Á árinu 1986 var sjö flóttamönnum veitt hér hæli. Einn var frá Afganistan, einn var frá Pakistan, einn frá Eþíópíu, einn frá Víetnam, tveir frá Póllandi og einn frá Íran. Á liðnu ári, árinu 1987, var sjö flóttamönnum veitt hæli. Þar af voru þrír frá Júgóslavíu, einn frá Tanzaníu, einn frá Póllandi og einn frá Íran. Eins og ég nefndi áðan hefur í sumum tilfellum verið veitt hér landvist fólki sem ekki uppfyllir skilyrðin til að fá landvist sem flóttamenn og eins hefur það komið fyrir að flóttamenn hafa afturkallað umsóknir um viðurkenningu sem slíkir, en sækja í staðinn um dvalar- og atvinnuleyfi á sömu kjörum og aðrir útlendingar sem hér eru við störf. Með slíku fyrirkomulagi er hægt að verða við beiðni um landvist í sérstökum tilfellum þar sem mannúðarástæður mæla með því og eins getur þetta í sumum tilfellum verið betra fyrir fólkið sem ekki vill brjóta allar brýr að baki sér í sínu upprunalandi og vill e.t.v. ekki vekja athygli á flótta sínum hingað ef um flótta er að ræða. Það er stundum gert, og þá vík ég að almennri fsp. hv. 2. þm. Austurl. um viðhorf okkar til flóttamanna, að skipta flóttamönnum í tvo hópa og er annar kallaður á því máli sem tíðkast í þessum málum spontant-flóttamenn, þ.e. fólk sem fyrirvaralaust ber að dyrum í móttökulandinu, oftast nær á eigin vegum eða tiltölulega fáir saman. Hinn hópurinn er jafnan kallaður kvótaflóttamenn. Það sem ég hef sagt hér hingað til á einkum við um fyrrnefnda hópinn, þ.e. menn sem koma hingað einn og einn af sjálfsdáðum. Í síðara tilfellinu er um það ræða að ríkisstjórnir í samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna ákveða að bjóða tilteknum hópi flóttafólks landvist, yfirleitt fólki sem dvelst í flóttamannabúðum og sem ósennilega á afturkvæmt til síns upprunalands eða fólk af þjóðernisminnihluta sem stjórnvöld vinna markvisst að að flæma burt úr ríki sínu. Íslendingar hafa tekið við slíkum hópum frá Ungverjalandi, Víetnam og Póllandi og nýlega samþykkti ríkisstjórnin að taka við 20 flóttamönnum til viðbótar frá Víetnam. Eins og fram hefur komið í máli mínu þegar hefur engum þeim sem sótt hefur hér um landvist sem flóttamaður verið vísað til síns heimalands eða lands þar sem hann teldi sig ekki öruggan og frávísanir hafa verið hér mjög fátíðar. Við höfum hins vegar ekki orðið fyrir þeirri ásókn flóttamanna sem nágrannalönd okkar, t.d. Norðurlöndin, eiga mörg við að glíma. Þar kemur auðvitað til lega landsins og sjálfsagt fleira. Flóttamannastraumurinn til Danmerkur, Svíþjóðar og Noregs er orðinn þar verulegt vandamál þar sem erfitt reynist að útvega flóttafólkinu húsnæði, vinnu og nauðsynlega fræðslu. Hitt er einnig staðreynd að stór hluti flóttafólksins er ekki flóttafólk í skilningi Genfarsáttmálans heldur fólk í leit að betra lífi en það á völ í sínum heimalöndum. Það er nú reynt að sporna við þessum straumi í flestum þessara ríkja, en allar Norðurlandaþjóðirnar standa hins vegar að þeirri stefnu að veita móttöku fólki sem telst flóttamenn í skilningi Genfarsáttmálans. Ég hugsa að það sé rétt skoðun að við eigum að búast við auknum þrýstingi hér um að taka við fleiri kvótaflóttamönnum, en ég tel við getum naumast tekið við fleiri flóttamönnum en geta okkar til þess að laga þá að íslensku samfélagi leyfir. Það þýðir t.d. að við verðum að eiga á að skipa fólki með nægilega þekkingu í tungumálum og siðum flóttamannanna til að kenna þeim íslenska tungu, fræða þá um íslenska siði og veita þeim grundvallarþekkingu um okkar samfélag. Sé þetta vanrækt koma skjótt upp margvísleg vandamál eins og reynsla nágranna okkar sýnir. En reynsla þeirra og okkar sýnir einnig að þegar vel tekst til eru flóttamenn þjóðfélaginu alls ekki til byrði. Kostnaður við móttöku þeirra er fljótur að skila sér í framlagi þeirra til atvinnulífs ásamt því sem þeir auðga jafnan þjóðfélag móttökulandsins á margvíslegan hátt. En í fámennu landi verðum við auðvitað að beita okkar getu þannig að það sé til heilla fyrir þá sem hingað koma og þá sem hér búa.



Hæstv. forseti. Það er kannski ekki rétt af mér að beina nýrri fsp. til hæstv. ráðherra svo að ég beini orðum mínum þannig að þau dragi athygli hans að sér. Hann gat um mikla ásókn til annarra Norðurlanda og að flóttamenn þangað og útlendingar sem streyma til Norðurlanda hafi skapað þar visst vandamál, vandamál sem þessar þjóðir hafa illa ráðið við og stundum alls ekki. Því vil ég beina þeirri spurningu til ráðherrans án þess að óska eftir svari hér, en aðeins að draga athygli hæstv. ráðherra að staðreyndinni. Nú er það vitað að margir af þeim flóttamönnum sem komið hafa til hinna Norðurlandanna hafa fengið vegabréf frá viðkomandi löndum og þá sér í lagi hjá Svíum. Það er líka vitað að Svíar hafa bent þeim á að á Íslandi væru atvinnumöguleikar umfram það sem er á hinum Norðurlöndunum þannig að viðkomandi aðilar, hvort sem við viljum eða viljum ekki, koma hingað með fullum rétti án þess að við getum vísað þeim frá vegna þess að þeir hafa fengið vegabréf frá hinum Norðurlöndunum. Ég vildi gjarnan enda, hæstv. forseti, með því að spyrja: Veit ráðherra hvort mikið er um þetta hér?



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra að mörgu leyti greinargóð svör. Nú veit ég nákvæmlega hverjir hafa fengið hér leyfi, en aftur á móti voru svörin ekki alveg jafnskýr um það sem sneri að þeim sem frá hafði verið vísað. Að vísu tók hæstv. ráðherra fram að í flestum tilvikum hefðu þeir fengið landvist sem sótt höfðu um, en þó jafnvel ekki allir og ég fékk ekki fram hverjir það þá voru. Ég get vissulega samglaðst þeim sem hafa fengið leyfi til að flytjast hingað til lands, en þó hefur óneitanlega hvarflað að manni hvað það sé einkennilegt að þeir sem hér eru að sækja um leyfi eru jafnframt því að sækja um leyfi að fá að koma hingað til lands að sækja um leyfi til að fá að yfirgefa sitt eigið land á meðan milljónir manna bíða og eiga sér jafnvel hvergi hæli og hafa ekki leyfi til að snúa til síns heimalands og það er kannski að hluta til einmitt af þessu sem fsp. mín er sprottin.



Herra forseti. Við Íslendingar höfum yfir að ráða tveimur mikilvægum auðlindum, annars vegar fiskinum í sjónum og hins vegar orkunni í fallvötnunum og iðrum jarðar. Afkoma okkar byggist framar öðru á þessum tveimur auðlindum. Af því tilefni vaknar sú spurning hvort við getum ekki nýtt okkur auðlindir þessar betur og saman á einhvern hátt til enn meiri sköpunar verðmæta fyrir þjóðarbúið. Með aukinni þekkingu á orkumálum hefur okkur tekist að nýta orku fallvatnanna til raforkuframleiðslu og jarðvarmann til húshitunar og til notkunar í iðnaði. Á sama hátt erum við farin að nýta fiskistofna betur en áður og fiskistofna sem voru vannýttir áður. Spurningin sem hér er varpað fram er því sú hvort ekki megi nota þessa óþrjótandi orkugjafa í fiskvinnslunni í stað annarra sem nú eru notaðir. Það er ljóst að stærsti kostnaðarþátturinn í fiskimjölsverksmiðjum er olían, en sá útgjaldaliður mun vera u.þ.b. 150 dollarar á hvert framleitt tonn af mjöli eftir því sem mér er tjáð. Fsp. þessi til sjútvrh. gengur út á það hvort ekki megi nota jarðhita í stað olíu til þessarar framleiðslu. Jarðhiti er hér sérstaklega nefndur því tilraun hefur verið gerð af hlutafélagi, er bar heitið Strandir, til að nota jarðhita í stað olíu til framleiðslu fiskimjöls og lýsis. Sá rekstur mun ekki hafa gengið upp og eignir félagsins seldar á uppboði og Fiskveiðasjóður keypti. Fsp. er annars þannig, með leyfi hæstv. forseta: "1. Hefur verið athuguð hagkvæmni þess að nota jarðhita í stað olíu í fiskimjölsverksmiðjur hér á landi? Ef svo er, gefa þær niðurstöður tilefni til að hafist verði handa um að breyta núverandi verksmiðjum eða setja nýjar á stofn? 2. Hvað hyggst Fiskveiðasjóður gera við fiskimjölsverksmiðju Stranda hf. sem sjóðurinn keypti á nauðungaruppboði fyrri hluta árs 1987?"



Hæstv. forseti. Undanfarin 15 ár hefur nokkrum sinnum verið gerð úttekt á notkun jarðgufu við fiskimjölsframleiðslu. Þessar athuganir hafa verið gerðar af ýmsum aðilum, t.d. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Háskóla Íslands og nokkrum verkfræðistofum. Niðurstöður hafa allar verið að jarðgufa henti mjög vel til fiskimjölsframleiðslu, en hins vegar eru fiskimjölsverksmiðjur yfirleitt ekki staðsettar í nánd við jarðgufu. Það stendur til hjá fiskimjölsverksmiðjunni í Grindavík að hefja notkun jarðgufu innan skamms þegar gufulögn fæst úr Svartsengi. Í því tilfelli er hagkvæmni jarðgufunnar augljós. Verð jarðgufu í Grindavík mun verða um þriðjungur af verði gufu framleiddrar með olíu á núverandi olíuverði. Þar sem olía er um 15% af rekstrarkostnaði fiskimjölsverksmiðju mundi jarðgufan spara um 10% af rekstrarkostnaði hjá þeim fiskimjölsverksmiðjum sem ættu kost á jarðgufu á þessu verði. Það verður þó að hafa í huga að verð á jarðgufu er mjög háð vegalengd sem þarf að flytja hana. Flestar fiskimjölsverksmiðjur á Íslandi nota eldþurrkara til þurrkunar hjá sér og eru auk þess ekki í nánd við nein háhitasvæði. Þar sem vinnslutími fiskimjölsverksmiðja er mjög stuttur eða um það bil 100 dagar hjá flestum verksmiðjunum eru allar fjárfestingar í orkusparnaði oft mjög hæpnar hjá þeim og erfitt reynist oft að sjá fjárhagslegan grundvöll fyrir slíkum fjárfestingum. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins telur að það sé nánast eingöngu um þrjá staði að ræða, þ.e. þrjár hafnir þar sem , jarðgufa liggur nægilega nálægt sjó til þess að það borgi sig að flytja hana. Það eru Grindavík, Straumsvík og Húsavík. Eins og áður kom fram stendur til að fiskimjölsverksmiðjan í Grindavík hefji notkun á jarðgufu og er þess að vænta að sú tilraun muni leiða betur í ljós hvort hér getur verið um hagkvæma ráðstöfun að ræða, en allar athuganir benda til að svo sé. Í öðru lagi var fiskimjölsverksmiðja Stranda hf. slegin Fiskveiðasjóði sem langstærsta kröfuhafa á nauðungaruppboði á sl. ári. Þá hafði verksmiðjan staðið ónotuð um alllangt skeið. Fiskveiðasjóður hlýtur að sjálfsögðu að reyna að endurheimta sem mest af vanskilaskuldum gagnvart sjóðnum með því að selja eignirnar. Á síðasta ári fóru fram umræður og athuganir á þeim möguleika að staðsetja tilraunaverksmiðju Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins á þessum stað í því augnamiði að nýta húsakost, aðstöðu og jarðvarma á staðnum. Fiskveiðasjóður beið átekta eftir niðurstöðum þeirra athugana. Nú hefur Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins komist að þeirri niðurstöðu að uppbygging tilraunaverksmiðju á þessari lóð væri ekki hagkvæmur kostur fyrir stofnunina. Fiskveiðasjóður mun því leita eftir tilboðum í eignirnar á næstunni. Í því sambandi má geta þess að nokkrir aðilar hafa lýst yfir áhuga sínum á því að nýta aðstöðuna á athafnasvæði Stranda hf. við ýmiss konar þurrkun, t.d. á fóðri, m.a. dýrafóðri. Er þess að vænta að jarðvarminn á svæðinu verði nýttur áfram í framleiðsluiðnaði. Ég vænti þess, hæstv. forseti, að hér sé um fullnægjandi svar að ræða.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir góð svör. Það sem kom fram í hans máli er að fyrir 15 árum var fyrst byrjað að athuga hagkvæmni þess að nota jarðhita í stað olíu. Það er fyrst núna sem eitthvað virðist vera að gerast í þessum málum. Ég þykist vita að það sé búið að semja margar skýrslur og allar hafi þær verið á einn veg, en samt hefur ekkert verið gert. Harma ég þetta mjög og bendi á að sá mikli kostnaður sem felst í olíunni hefur leitt til þess að verð til sjómanna fyrir t.d. loðnu hefur verið mjög lágt. En ég þakka engu að síður ráðherra fyrir þessi góðu svör og vonast svo sannarlega eftir að hafist verði handa um að koma verksmiðju af stað sem notar innlenda orkugjafa til þessarar framleiðslu.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka fram vegna orða hv. fyrirspyrjanda að sjútvrn. ásamt fleirum hvatti á sínum tíma mjög til þess, með réttu eða röngu, að verksmiðja Stranda hf. yrði reist til þess að gerð yrði marktæk tilraun í þessu skyni. Það fór eins og vitað er og Fiskveiðasjóður varð fyrir nokkru tjóni af þeim sökum. Sú tilraun tókst því miður ekki af ýmsum ástæðum sem ég ætla ekki að rekja nánar hér, en nú er sem betur fer í augsýn önnur marktæk tilraun, þ.e. hjá fiskimjölsverksmiðjunni í Grindavík, þannig að með þeim hætti hafa þær athuganir sem hafa verið gerðar á undanförnum árum, sem er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að eru margar, orðið til allnokkurs gagns. Í þessu sambandi er rétt að benda á að gufuöflunin er dýr, en þar sem farið var í gufuöflun af öðrum ástæðum, fyrst og fremst í Svartsengi, mynduðust möguleikar til að nýta þá miklu umframgufu sem þar var til þessara hluta, en hæpið að það hefði verið ráðist í að afla gufu sérstaklega í þessu augnamiði því að það er almennt ekki talið vera rétt í íslenskum sjávarútvegi að ráðast í slík ævintýri eins og oft hefur verið gert á orkusviðinu. En það má e.t.v. segja að íslenskur sjávarútvegur muni njóta nokkuð þeirrar ævintýramennsku sem rekin hefur verið á ákveðnum stöðum á Suðunesjum og hér hefur verið til meðferðar á Alþingi og ríkissjóður orðið fyrir miklu tjóni af.



Herra forseti. Þau einkaleyfislög sem nú eru í gildi hér á landi eru frá árinu 1923 og eru að mörgu leyti úrelt. Víðtækt samstarf og hröð framþróun gerir nauðsynlegt að setja hið fyrsta samræmd lög um einkaleyfi og verndun hugverka svo að við Íslendingar getum tekið þátt í fjölþjóðlegu samstarfi á þessum vettvangi. Er þar sérstaklega átt við rannsókn og skráningu einkaleyfa. Slíkt samstarf gerbreytir öllum framgangi þessara mála hér á landi og sparar stórfelld aukaútgjöld samkvæmt því úrelta kerfi sem í gildi er í dag. Eitt af því sem orðið hefur út undan hjá okkur Íslendingum að því er varðar verndun hugverka er mynsturrétturinn. Um hann hefur fjöldi þjóða, m.a. hinar skandinavísku, sett sérstök lög. Þörf á slíkri löggjöf hefur gert vart við sig hér á landi. Hér á landi starfar fjöldi manns að því að hanna hugmyndir að útliti eða skreytingu á vörum. Sú vernd, sem þessir hönnuðir njóta gegn því að aðrir nýti sér sköpunarverk þeirra án heimildar með eftirlíkingum, er hins vegar takmörkum sett að íslenskum rétti. Við setningu nýrra laga um einkaleyfi er sérstaklega mikilvægt að vanda vel til ákvæða er fjalla um uppfinningar starfsmanna á vinnustöðum svo af verði tekin öll tvímæli um réttarstöðu vinnuveitenda annars vegar og starfsmanna hins vegar. Slík löggjöf er grundvöllur að víðtæku samstarfi hugvitsmanna og framleiðenda og er forsenda fyrir því að við Íslendingar getum orðið samstiga öðrum þjóðum í framþróun og iðnvæðingu. Af þessum rótum er fsp. á þskj. 602 til iðnrh. sett fram um einkaleyfi og mynsturvernd, en fsp. er annars þannig: "1. Hvenær má vænta þess að fram komi á Alþingi frv. að nýjum lögum um einkaleyfi og mynsturvernd? 2. Eru fyrir hendi þau skilyrði sem þarf til þess að fá aðild að norrænu samstarfi um einkaleyfisrannsóknir? Ef ekki, hvaða skilyrði þarf að uppfylla og hvenær má búast við því að Íslendingar geti gerst aðilar að þessu samstarfi?"



Herra forseti. Eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda eru núgildandi lög um einkaleyfi 65 ára gömul. Þetta eru lög nr. 12 frá 1923 og hafa litlar breytingar verið á þeim gerðar. Þróun á alþjóðavettvangi í einkaleyfarétti hefur verið mjög hröð á undanförnum áratugum og án þess að lögunum hafi verið breytt í samræmi við þá þróun. Vegna alþjóðlegs eðlis einkaleyfa og einkaleyfaverndar er hins vegar mjög nauðsynlegt fyrir okkur að fylgja slíkri alþjóðlegri þróun. Má benda á ýmsa annmarka á gildandi lögum út frá því sjónarmiði. Nú er spurt: Hvenær má vænta þess að fram komi á Alþingi frv. að nýjum lögum um einkaleyfi og mynsturvernd? Hinn 18. nóv. sl. fól ég þremur sérfróðum mönnum um einkaleyfi, þeim Gunnari Erni Harðarsyni, Jóni L. Arnalds og Þorgeiri Örlygssyni, að vinna að úttekt vegna endurskoðunar á lögum um einkaleyfi, upplýsingasöfnun og fyrstu tillögugerð og í framhaldi af því samningu frv. og reglugerða. Var þess sérstaklega óskað að haft yrði samráð við samtök og stofnanir sem einkum láta sig þessi mál varða. Þess var óskað að 1. áfanga þessa verks yrði skilað 1. febr. 1988. Greinargerð þremenninganna er dags. 29. jan. sl. og niðurstöður þeirrar greinargerðar eru þessar: 1. Samið verði nýtt frv. til einkaleyfalaga er hafi í meginatriðum að leiðarljósi þá stefnu við einkaleyfavernd sem valin var í Danmörku við endurskoðun einkaleyfalöggjafar þar. Lögð verði sérstök áhersla á að rýmka svið laganna og afmarka gildissvið skýrar frá því sem nú er. Settar verði nýjar reglur um verndartíma, auglýsingar og skilyrði fyrir einkaleyfavernd. Einnig verði settar ítarlegar reglur um meðferð og afgreiðslu einkaleyfa eða einkaleyfisumsókna, andmæli og úrskurð ágreiningsefna. Samhliða verði samin drög að reglugerð um nánari framkvæmd laganna. 2. Jafnhliða samningu nýs einkaleyfafrv. gerist Íslendingar fullgildir aðilar að PCT-samningnum, en PCT er skammstöfun fyrir Patent Cooperation Treaty. Þarf þá að taka afstöðu til þess hvort ákvæði þess samnings verði leidd í íslensk lög í hinum nýju einkaleyfalögum eða hvort það verði gert með sérstökum lögum. 3. Lögunum nr. 102/1961, um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd Parísarsamþykktina um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar, verði breytt þannig að Stokkhólmsgerð hennar hafi lagagildi hér á landi. 4. Samfara framlagningu frv. til nýrra einkaleyfalaga verði fyrirliggjandi frv. um mynsturvernd lagt fram. 5. Samið verði sérstakt frv. um stofnun sjálfstæðrar skrifstofu er annist einkaleyfa-, vörumerkja- og mynsturskráningar. 6. Samið verði frv. um hugverkalega réttarstöðu þeirra manna er vinna að uppfinningum í þjónustu annarra, en þetta nefndi hv. fyrirspyrjandi sérstaklega í sinni ræðu áðan. Á þessar niðurstöður féllst ég og hef falið nefndinni að starfa áfram á þessum grundvelli. PCT-samningurinn, sem nefndur er, var gerður í Washington 1970 og fjallar um einkaleyfisumsóknir og eiga um 40 ríki aðild að honum. Aðild að þessum samningi auðveldar uppfinningamönnum að sækja um einkaleyfi samtímis í mörgum löndum. Það gerist með innlagningu svokallaðrar alþjóðlegrar umsóknar í heimalandinu. Uppfinningin fer síðan í alþjóðlega rannsókn og fær uppfinningamaðurinn skýrslu af henni, en hún er kölluð á ensku International Researeh Report. Sænska einkaleyfisstofnunin annast rannsókn PCT-umsókna fyrir Norðurlöndin. Eftir því hvort niðurstaða skýrslunnar er jákvæð eða neikvæð getur uppfinningamaðurinn valið milli þess að óska eftir því að umsóknin taki gildi í þeim aðildarríkjum PCT sem hann telur nauðsynlegt eða að draga umsóknina til baka. Aðild að PCT tekur þannig eingöngu til einkaleyfisumsókna. Veiting einkaleyfis er eftir sem áður í höndum einkaleyfisstofnana í hverju landi. Með þessu, herra forseti, tel ég að svarað sé einnig 2. lið fsp. Samstarf er á milli einkaleyfastofnana á Norðurlöndum um ýmis málefni varðandi meðferð einkaleyfisumsókna og ýmislegt annað er varðar einkaleyfismál. Hins vegar er ekki á dagskrá sérstaklega norrænt samstarf um einkaleyfisrannsóknir. Virðist sem fsp. um slíkt sé á misskilningi byggð. Annars geri ég ráð fyrir að flytja nánari skýrslu um þetta málefni síðar á þessu þingi. Stefnt er að því að frv. til nýrra einkaleyfalaga verði tilbúið í október nk. og verður þá hægt að leggja það fram á haustþinginu.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. iðnrh. fyrir þessi greinargóðu svör. Ég átti von á því að fyrir þetta þing yrði lagt frv. til l. um einkaleyfi. Samkvæmt fskj. er fylgdi með stefnuræðu forsrh. var slíkt frv. boðað, en samkvæmt þeim upplýsingum sem við fáum nú kemur nefndin til með að skila af sér í október svo að það getur ekki orðið að það frv. verði lagt fyrir þetta þing. Hvað varðar mynsturverndina hefur verið samið mjög greinargott frv. og það bíður framlagningar að ég tel. Flestir aðilar eru búnir að samþykkja það, sem þessi mál varða, og vil ég því skora hér á hæstv. iðnrh. að leggja frv. fram, a.m.k. til kynningar. Það kom fram í ræðu hæstv. iðnrh. að mikill vilji væri hjá honum til að laga þessa hluti og tel ég það vel. Alla vega skildi ég ekki ræðu hans öðruvísi. Á þessu sviði, sviði hugverkaréttar, er mörg brotalömin og þá sérstaklega um samskipti uppfinningamannsins og síðan framleiðandans og líka milli framleiðenda innbyrðis. Þau lög sem nú eru í gildi þjóna ekki nema að takmörkuðu leyti þeim tilgangi að verja hugvitsmanninn og þaðan af síður tvo framleiðendur fyrir því að framleiða sömu vöruna samkvæmt sömu uppfinningunni. Ég vil að lokum þakka þessi svör en skora á hæstv. iðnrh. að flýta þessum málum svo að þeir menn sem vinna á þessu sviði þurfi ekki að bíða öllu lengur eftir því að réttindi þeirra verði varin.



Herra forseti. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, að með stefnuræðu forsrh. var skjal þar sem sagt var frá því að á þessu þingi yrði lagt fram frv. til l. um einkaleyfi, en þegar þetta mál var kannað af þeim mönnum sem til þess voru skipaðir kom í ljós að mikil vinna þarf að fara fram til undirbúnings slíku frv. Þar á meðal hefur verið ákveðið að ráða ungan lögfræðing, sem er í framhaldsnámi og hefur sérstaklega lagt stund á þetta svið, til að skrifa greinargerð. Þar af leiðandi hef ég tekið ákvörðun um að fresta framlagningu frv. um þetta og önnur atriði, sem ég gat um í minni ræðu, þar til næsta haust. Jafnframt, eins og kom fram áður, vonast ég til þess að um svipað leyti verði hægt að skipa málum þannig að skráningarskrifstofa starfi sjálfstætt en verði ekki með sína starfsemi í húsnæði ráðuneytisins, enda eru því húsnæði skorður settar.



Herra forseti. Þetta mál er reyndar ekki alveg nýtt hér í þingsölum. Skömmu eftir að kunnugt var um ráðningu Náttúruverndarráðs í stöðu þjóðgarðsvarðar í Skaftafelli beindi ég þeirri fsp. til hæstv. menntmrh. hvort hann hefði kynnt sér vinnubrögð Náttúruverndarráðs í því efni og hvaða forsendur hefðu verið lagðar til grundvallar við þessa ráðningu og hvort hann væri þeirri afgreiðslu sammála. Ástæður þeirrar fsp. voru þær að okkur kvennalistakonum þótti mjög augljóslega gengið fram hjá umsækjendum með mikla menntun og starfsreynslu og reyndar töldum við ekki ólíklegt þá að umrædd veiting væri brot á lögum um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla frá 1985 þar sem sá umsækjandi sem mesta menntun og starfsreynslu hafði miðað við starfslýsingu Náttúruverndarráðs var reyndar kona. Ég ætla ekki að eyða hér dýrmætum tíma mínum í að rifja upp svar hæstv. menntmrh. Það er skjalfest í Alþingistíðindum, 7. hefti þeirra. Fsp. var svarað 26. nóv. sl. Þessari afgreiðslu Náttúruverndarráðs var síðan vísað til Jafnréttisráðs sem komst að þeirri niðurstöðu eftir ítarlega athugun að með afgreiðslu sinni hefði Náttúruverndarráð brotið ákvæði 2. tölul. 5. gr. laga nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þessi niðurstaða fékkst fyrir tæpum mánuði og var birt 8. febr. sl. Okkur, sem fylgdust með þessu máli, þótti einboðið að næsta skref hlyti að vera að beina rökstuddum tilmælum um ákveðnar úrbætur til viðkomandi aðila svo sem kveðið er á um í 16. gr. jafnréttislaganna, en á því varð nokkur bið og eftir að hafa fengið ákveðin svör um það hjá framkvæmdastjóra Jafnréttisráðs að ráðið hefði ákveðið að gera það ekki taldi ég rétt að kanna viðhorf hæstv. félmrh. þar sem við vorum ekki sammála þessari afgreiðslu og lagði fram þá fsp., sem er á þskj. 607, þ.e. um viðbrögð félmrh. við þessu broti og hvernig það yrði meðhöndlað. Þá gerðist það raunar að Jafnréttisráð ákvað að framfylgja ákvæðum 16. gr. laganna og hefur nú með bréfi dags. 25. febr., þ.e. daginn eftir að þessi fsp. kom fram, beint þeim tilmælum til Náttúruverndarráðs að það fari að lögum um jafnan rétt kvenna og karla og ráði Sigrúnu Helgadóttur í stöðu þjóðgarðsvarðar í Skaftafelli þegar samningur við núverandi þjóðgarðsvörð rennur út um næstu áramót. Við hljótum að fagna þessu skrefi Jafnréttisráðs sem var að öllu leyti sjálfsagt og rökrétt. En málinu er vitaskuld þar með ekki lokið og er ástæða til að heyra hver viðbrögð félmrh. eru til þess og hvort og þá hvernig hún hyggst sjá til þess að tilmæli Jafnréttisráðs verði virt og ef svo yrði ekki, hvort hún mundi ýta á eftir því að Jafnréttisráð fari með þetta mál fyrir dómstóla skv. heimildum í 17. gr. laganna.



Herra forseti. Með bréfi dags. 19. okt. 1987 fór Sigrún Helgadóttir líffræðingur þess á leit við Jafnréttisráð að ráðið kannaði hvort gengið hefði verið fram hjá henni vegna kynferðis við ráðningu í stöðu þjóðgarðsvarðar í þjóðgarðinum Skaftafelli, en í stöðuna var ráðinn Stefán Benediktsson arkitekt. Í niðurstöðu Jafnréttisráðs segir m.a. að með bréfi Jafnréttisráðs, dags. 30. okt. 1987, 6. jan. og 20. jan. 1988, hafi Náttúruverndarráði verið gefinn kostur á að gera grein fyrir hvað ráðið hafi vali á umsækjendum um stöðu þjóðgarðsvarðar í Skaftafelli. Það sé mat Jafnréttisráðs að af hálfu Náttúruverndarráðs hafi ekki komið fram fullnægjandi skýringar. Jafnréttisráð telji að Sigrún Helgadóttir hafi augljóslega menntun og starfsreynslu sem betur samsvari starfslýsingu Náttúruverndarráðs fyrir umrætt starf. Þegar gögn málsins séu virt verði að telja að með ráðningu Stefáns Benediktssonar arkitekts í stöðu þjóðgarðsvarðar í Skaftafelli hafi verið brotið ákvæði 2. tölul. 5. gr. laga nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Samkvæmt upplýsingum framkvæmdastjóra Jafnréttisráðs mun ráðið ekki hafa í hyggju að fylgja niðurstöðu sinni eftir með málsókn að svo stöddu á meðan ekki liggur fyrir dómsniðurstaða í máli sem Jafnréttisráð höfðaði á hendur menntmrh. út af stöðuveitingu lektors við Háskóla Íslands. Þessi mál séu í raun svipaðs eðlis og dómsniðurstaða í fyrra máli hafi fordæmisgildi varðandi öll þau mál sem varða meint brot á 2. tölul. 5. gr. jafnréttislaga þar sem segir að atvinnurekendum sé óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði og gildi það m.a. um ráðningu, setningu eða skipan í starf. Hins vegar hefur Jafnréttisráð með vísan í 16. gr. jafnréttislaga beitt ákveðnum tilmælum til Náttúruverndarráðs sem fyrirspyrjandi gat um áðan og ég sé ekki ástæðu til að endurtaka. Það er Jafnréttisráð sem annast framkvæmd jafnréttislaga og það er því í höndum ráðsins að taka ákvörðun um málshöfðun í framhaldi af niðurstöðum í einstökum málum, en eins og áður kom fram í mínu máli hefur Jafnréttisráð kosið að bíða um sinn þar til dómsniðurstaða liggur fyrir í öðru máli sem ráðið höfðaði á hendur menntmrh. En eftir sem áður stendur þó að viðkomandi, sem brotið hefur verið á samkvæmt úrskurði Jafnréttisráðs, getur sjálfur höfðað mál í þessu umrædda tilfelli og þá á hendur Náttúruverndarráði. Ég sé ástæðu til að geta þess í þessu sambandi að í athugun hefur verið sérstaklega hvernig unnt er að koma í veg fyrir að konum sé mismunað að því er stöðuveitingar varðar og hvaða leiðir hægt sé að fara til að tryggja konum jafnstöðu við stöðuveitingar. Jafnréttislögin sjálf kveða ekki á um að sæki karl og kona um starf í starfsgrein, þar sem karlar eru í meiri hluta og þau standi jafnt að vígi að því er varðar menntun og starfsreynslu eða jafnvel að konan sé hæfari, skuli veita henni starfið. Þau hvetja eingöngu almennt til þess að konur skuli njóta jafnréttis á við karla. Tillögur í þá veru að koma slíku tímabundnu ákvæði í gegnum þingið á sínum tíma voru allar felldar, en þar var um að ræða að veita konum að öðru jöfnu starf í þeim starfsgreinum þar sem karlar eru í meiri hluta að því tilskildu að konan hefði til að bera sömu menntun og starfsreynslu sem til starfans er krafist. Nú er í undirbúningi hjá Jafnréttisráði og í félmrn. fundur með forráðamönnum ráðuneyta, stofnana og fyrirtækja á vegum hins opinbera þar sem þeim tilmælum verður beint til þeirra að þeir hlutist til um að hvert ráðuneyti, fyrirtæki og stofnun hins opinbera vinni framkvæmdaáætlun um hvernig stuðla megi að jafnrétti karla og kvenna í hverju ráðuneyti, fyrirtæki og stofnun. Er þessi hugmynd fengin frá Noregi, en þar starfa fyrirtæki eftir jafnréttisáætlunum. Hér er lítið dæmi um þetta verkefni. Hjá norsku póst- og símamálastofnuninni er starfandi sérstök nefnd sem er ætlað að vinna að auknu jafnrétti kynjanna. Í þessum starfshópi sitja fulltrúar frá stjórn stofnunarinnar og starfsmannafélagi ásamt ritara. Í jafnréttisáætlun starfshópsins er gerð grein fyrir þeim aðgerðum sem hópurinn vill vinna að til að koma á auknu jafnrétti á vinnustaðnum, t.d. í stöðuveitingum. Fyrsta skref hópsins var að leggja til að auka hlut kvenna í stjórnunar- og ábyrgðarstörfum á öllum sviðum. Hópurinn setur stofnuninni markmið sem síðan er unnið að. Árlegir fundir umdæma póst- og símamálastofnunarinnar norsku ræða áætlunina og endurskoða reglulega. Með aðgerðum sem þessum, sem hér hefur verið lýst og nú eru í undirbúningi hér, er hugsanlegt að rétta verulega hlut kvenna frá því sem nú er á jákvæðan hátt og án lagaþvingana. Heimildin er til staðar í 3. gr. jafnréttislaga þar sem heimilaðar eru tímabundnar aðgerðir til hagsbóta konum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin og ég efast reyndar ekki eitt einasta andartak um réttlætiskennd hennar í þessum efnum þótt ég hefði reyndar kosið að hún gæfi til kynna ákveðnari viðbrögð. Að mínum dómi er þetta ákaflega einfalt mál. Félmrh. beindi þeim tilmælum til ráðuneyta og ríkisstofnana í upphafi ferils síns sem ráðherra að þess yrði gætt að auka hlut kvenna í stjórnunarstörfum. Náttúruverndarráð fékk öndvegistilefni til þess, en hundsaði þessi tilmæli. Jafnréttisráð hefur komist að þeirri niðurstöðu að afgreiðsla Náttúruverndarráðs var brot á jafnréttislögum. Jafnréttisráð hefur í samræmi við 16. gr. jafnréttislaganna beint ákveðnum tilmælum til viðkomandi um úrbætur og verði þau tilmæli ekki virt er heimilt skv. 17. gr. að höfða mál til viðurkenningar á rétti aðila. Þetta liggur því afar ljóst fyrir. Kona var svipt rétti sínum til starfs í samræmi við menntun, reynslu og hæfni. Tæplega þriggja ára gömul lög, sem voru afgreidd á nokkuð táknrænan hátt héðan frá Alþingi á kvenréttindadaginn 19. júní 1985 og áttu að tryggja jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla, hafa sannanlega verið brotin. Þess vegna er spurningin ósköp einföld. Hvernig ætla hæstv. ráðherrar og þá fyrst og fremst hæstv. félmrh. sem æðsta yfirvald Jafnréttisráðs og hæstv. menntmrh. sem æðsta yfirvald Náttúruverndarráðs að tryggja framgang þessara laga? Eða áttu þessi lög ekki að vera annað og meira en orð á pappír? Að mínu viti er þetta mál prófsteinn á hvort lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla eru eitthvað meira en orðin tóm. Ég er algerlega ósammála þeirri niðurstöðu Jafnréttisráðs að það sé ástæða til að bíða með frekari aðgerðir eftir niðurstöðu í öðru máli. Það er algerlega óaðgengilegt fyrir viðkomandi konu, sem brotið var á, að þurfa að fara í mál upp á eigin spýtur þar sem þá mun hana vanta þann stuðning sem fælist í því að Jafnréttisráð stæði að baki þeirri kæru og ég hygg að það sjái menn, ef þeir líta á þetta mál, að það yrði mjög erfitt fyrir hana.