Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að honum hefur borist erindi frá þingflokki Pírata um mannaskipti í nefndum, sbr. 1. mgr. 16. gr. þingskapa, þannig að Gísli Rafn Ólafsson taki sæti sem aðalmaður í Íslandsdeild þingmannanefndar EFTA og EES í stað Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, en hún verði varamaður í sömu nefnd í stað Gísla Rafns. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar ef enginn hreyfir andmælum.

Forseti. Það ríkir alvarlegt ástand í almenningssamgöngum hér á landi. Skortur á leigubílum er viðvarandi vandamál og fólk þarf í síauknum mæli að bíða jafnvel klukkustundum saman eftir slíku fari þegar það á ekki annarra kosta völ. Í fréttum kemur fram að ákveðið hafi verið að leggja niður næturstrætó um helgar. Það að fólk komist heim til sín á öruggan og einfaldan hátt eftir næturlífið er hins vegar ekki eitthvert gæluverkefni, það varðar bæði jafnrétti en ekki síður almannaöryggi. Þegar fólk ílengist í miðbænum í örtröð í misjöfnu ástandi aukast líkurnar á því að eitthvað fari úrskeiðis. Við viljum auðvitað ekki að fólk keyri heim undir áhrifum né heldur þykir það sérstaklega skynsamlegt að stýra rafskútum eftir nokkra kalda svo að það verða að vera aðrir valkostir í boði. Leigubílar eru vart lengur raunhæfur kostur fyrir þorra fólks sem þarf að komast heim til sín eftir gleði næturinnar. Næturstrætó var tilraun til lausnar á þessu. Þrátt fyrir að tímabilið sem valið var fyrir verkefnið hafi einmitt verið þegar þörfin var sem minnst var ágætis nýting á þessu úrræði. Almenningssamgöngur eru ekki lúxusverkefni, þær eru ekki hagnaðartól. Almenningssamgöngur eru hluti af grunninnviðum samfélagsins. Ítrekað berast fréttir af halla á rekstri Strætó, tapi af rekstri almenningssamgangna, en við tölum ekki um halla á rekstri sjúkrahúsanna eða tap á rekstri grunnskólanna. En þannig er talað um strætisvagnakerfið. Og á sama tíma og ríkisstjórnin hefur dælt hátt í heilum tug milljarða í niðurgreiðslur nýrra raf- og tvinnbíla, fyrst og fremst fyrir vel stætt fólk, þá hefur aðeins einum verið varið í almenningssamgöngur. Það er loftslagsmál, það er jafnréttismál, það er öryggisatriði og það er almannahagur að tryggja almenningssamgöngur fyrir öll.

Herra forseti. Ég ætla að ræða um framkvæmd farsældarlaganna, þessara mikilvægu laga sem hafa nú verið innleidd, m.a. í velferðar- og skólakerfinu okkar. Nú þegar er hugmyndafræði laganna komin inn í vinnuferla hjá sveitarfélögum. Unnið er að því að þjónusta börn og ungmenni og fjölskyldur þeirra á réttum stað í kerfinu og lögð er áhersla á að grípa fyrr inn í til að aðstoða börn, ungmenni og fjölskyldur þeirra. Nokkur sveitarfélög hafa ráðið verkefnastjóra og málsstjóra inn á bæjarskrifstofur og tengiliðir starfa innan skólakerfisins, sem er nauðsynlegt til að ná markmiðum farsældarlaganna. Saman nær þessi hópur, ásamt öðru fagfólki á velferðar- og skólasviðum, að grípa fyrr inn í mál barna, ungmenna og fjölskyldna til að finna leiðir til að vinna að aðgerðum, m.a. fyrir börnin og fjölskyldur þeirra til að bæta líðan þeirra og gæði. Þetta er einstaklega mikilvægt á þessum tíma þegar við fáum í sífellu fréttir af ofbeldismálum og slæmri líðan barna og ungmenna. Nauðsynlegt er að sveitarfélögum verði áfram tryggt fjármagn til að framkvæmd þessara laga nái fram að ganga til lengri tíma og að horft verði til þess hvaða sveitarfélög hafa ráðið til sín málsstjóra og tengiliði og fá þá greitt í samræmi við það. Einnig þarf að tryggja að heilsugæslan geti tekið þátt í þessu verkefni af fullum þunga eins og lagt er upp með í farsældarlögunum, en á nokkrum heilbrigðisstofnunum um landið skortir tengiliði inn í mæðra- og ungbarnavernd. Nauðsynlegt er að bregðast við þeirri stöðu. Að lokum vil ég þakka hæstv. mennta- og barnamálaráðherra fyrir góða vinnu í þágu barna og ungmenna en hann hefur verið að stíga mjög stórt skref til að koma á móts við þau og fjölskyldur þeirra. Með nýjustu aðgerðinni er hann m.a. að stíga stórt skref til þess að þjónusta skólasamfélagið betur og það er full þörf á því.

Virðulegi forseti. Fatlað fólk er einn berskjaldaðasti hópurinn í hamförum og neyðarástandi. Þetta höfum við séð ljóslifandi á síðustu árum; í Covid-faraldrinum þar sem fatlað fólk var skilið eftir í innrás Rússa í Úkraínu og nýverið þegar miklar náttúruhamfarir urðu í Pakistan. Fatlað fólk deyr í hamförum umfram aðra hópa. Það er staðreynd. Fatlað fólk er skilið eftir. Það getur ekki orðið sér úti um mat og aðrar nauðsynjar, það getur ekki flúið eða leitað skjóls og nýtur síður aðstoðar hjálparsamtaka. Við stefnum inn í algerlega fordæmalausa tíma vegna loftslagsbreytinga. Um leið og við gerum allt sem í okkar valdi stendur til að berjast gegn þeim þurfum við að undirbúa samfélagið til að takast á við miklar breytingar. Við þurfum að ræða félagslegu innviðina í þessu samhengi. Ég upplifði það á eigin skinni að standa ein, án aðstoðar, frammi fyrir úrræða- og skilningsleysi kerfanna í miðjum heimsfaraldri. Ég óska engum þess að standa í þeim sporum frammi fyrir náttúruhamförum. Mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna deilir þessum áhyggjum og hefur fjallað um það, einmitt vegna þess að rannsóknir og reynsla sýnir að fatlað fólk stendur höllum fæti í slíkum aðstæðum. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem íslensk stjórnvöld hafa fullgilt, fjallar einnig um þetta. Við sem samfélag þurfum að horfast í augu við þennan veruleika og ákveða hvernig við ætlum að tryggja öryggi fatlaðs fólks í hamfaraástandi, sama hvort það er eldgos, óveður, snjóflóð eða faraldrar smitsjúkdóma. Hvernig ætlum við að tryggja að upplýsingar um viðbragðsáætlanir séu aðgengilegar, að fólki berist aðstoð í neyðarástandi og aðgengi að fjöldahjálparstöðvum? Ég hyggst leggja fram fyrirspurn um stöðu fatlaðs fólks í hamfara- og neyðarástandi og hvet ríkisstjórnina til þess að hefja þegar í stað vinnu til að tryggja að enginn verði skilinn eftir.

Virðulegur forseti. Síðastliðinn júnímánuð fór ég til Úkraínu ásamt sendinefnd Evrópuráðsþingsins, sem var undirnefnd laga- og mannréttindanefndar Evrópuráðsþingsins, til að kanna rétt viðbrögð við stríðsglæpum, glæpum gegn mannkyni sem rússneskar hersveitir fremja í Úkraínu. Í ferð okkar heimsóttum við höfuðborg Úkraínu, Kænugarð, og fórum líka til Bútsja og Irpin. Í Bútsja stóðum við við fjöldagröf sem íbúar höfðu þurft að grafa fyrir vini sína, nágranna og samborgara vegna þess að lík þeirra lágu á víðavangi svo dögum og vikum skipti eftir að rússneskir hermenn höfðu skotið þá af handahófi, opnar hendur bundnar fyrir aftan bak. Þetta var eitt svæði sem hafði verið frelsað undan hernámi rússneska hersins eftir allsherjarinnrás rússneskra hersveita í Úkraínu - eitt lítið svæði. Í Irpin sáum við hvernig eldflaugar höfðu eyðilagt meira en helming ef ekki 70% allra mannvirkja á svæðinu. Þá gilti einu hvort um mannvirki eins og íbúðarblokkir, skóla, leikskóla eða annað væri að ræða. Hermennirnir sem stóðu að voðaverkunum í Bútsja sem við ræddum hérna áðan, þeim sem var stökkt á flótta af úkraínsku hersveitum, voru að lokum verðlaunaðir með orðum og stöðuhækkunum þegar þeir komu heim til Rússlands. Refsileysið sem gildir gagnvart stríðsglæpum og stríðsglæpamönnum í Rússlandi er einn meginorsakavaldur þess að ég tel það vera stefnu rússneskra stjórnvalda að stunda stríðsglæpi í Úkraínu. 

Herra forseti. Kynferðislegt og kynbundið ofbeldi er mein í okkar samfélagi og gegn því verðum við að vinna með öllum tiltækum ráðum - breyta viðhorfi, efla fræðslu og bæta löggjöf og allt þarf þetta að vinna saman. Einn áfangi á þessari vegferð varð þegar þingið breytti skilgreiningu nauðgunar í hegningarlögum árið 2018 að mínu frumkvæði á þann veg að samþykki var fært í forgrunn skilgreiningar á nauðgun og horfið frá megináherslu á verknaðaraðferð. Rúm fjögur ár eru liðin frá því að lögin voru samþykkt og tóku gildi og því komin nokkur reynsla á beitingu þeirra. Af því tilefni hef ég lagt fram skýrslubeiðni til dómsmálaráðherra ásamt 16 öðrum þingmönnum þar sem óskað er eftir upplýsingum um áhrif framangreindra breytinga á 194. gr. almennra hegningarlaga. Skýrsla af þessu tagi er nauðsynleg til að varpa ljósi á hvort breytingarnar hafi leitt til viðhorfsbreytingar í samfélaginu og því kerfi sem tekur slík brot til meðferðar. Það var jú tilgangurinn með lagabreytingunni, að það yrðu breytingar. Skýrslubeiðnin tekur til margra atriða og á að geta orðið grunnur að markvissri umræðu og frekari umbótum á þessu sviði. Herra forseti. Það er nefnilega ekki alltaf nóg að breyta lögum. Við verðum að vita hvort það skilar árangri og hvort rétt sé að ganga lengra í úrbótum. Ég á því ekki von á öðru en að skýrslubeiðnin verði samþykkt af þingheimi á næstu dögum.

Virðulegur forseti. Mig langar að benda á að í forsíðufrétt Morgunblaðsins í gær, mánudag, var vakin athygli á því að skuldir ríkissjóðs hefðu hækkað um 130 milljarða það sem af er árinu. Mig langar til að nefna þetta hér í samhengi við orð seðlabankastjóra á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar í morgun þar sem fram kom sú afstaða Seðlabankans að því meira sem ríkisstjórnin og Alþingi legðu af mörkum hvað aðhald og stýringu ríkisfjármála varðar, því minna þyrfti Seðlabankinn að beita sér hvað þau fáu vopn varðar sem hann hefur til að vinna með gegn verðbólgunni. Ég nefni þetta hér vegna þess að nú förum við í gegnum þau fjárlög sem fjármálaráðherra lagði fram sem 1. þingmál þessa hausts, eins og lög gera ráð fyrir, þar sem útgjaldaþenslan er alveg gríðarleg. Ríkisstjórnin sér fyrir sér að ná ekki jafnvægi í ríkisfjármálunum fyrr en 2026–2027 en seðlabankastjóri sagði á fundi efnahags- og viðskiptanefndar í morgun að Seðlabankinn hefði viljað sjá þessu jafnvægi náð strax á næsta ári. Við megum ekki gleyma því að þegar ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks tók við völdum hér 2013 þá var staðan mjög snúin efnahagslega en stjórnarflokkarnir tveir á þeim tíma einhentu sér í það verk að fyrstu fjárlög þeirrar stjórnar voru hallalaus. Ég held að sú stjórn sem nú er við völd verði að stíga skref til baka, víkja frá þessum gegndarlausa útgjaldaauka og útgjaldaþenslu hins opinbera því að á endanum er þetta auðvitað allt saman peningar sem teknir eru af vinnandi fólki og fyrirtækjum landsins og er næstum því öruggt að hverri krónu er betur varið í vasa þeirra sem vinna sér inn fyrir fjármununum en í ríkissjóði, því miður.

Virðulegur forseti. Hún þróast og þroskast áfram umræðan um útlendingamál. Það er verið að segja margt í biðinni eftir boðuðum hertum aðgerðum dómsmálaráðherra. Við ætlum að vanda okkur í þeirri umræðu þegar við tölum um fólkið sjálft sem er í neyðinni en við ætlum líka að leyfa okkur að takast á um hugmyndir og grunnstefnu og halda til haga þeirri mennsku sem nauðsynlegt er að hafa í þessum málaflokki sem og mörgum öðrum. Mig langar aðeins að gera að umtalsefni þá atburðarás sem verið hefur síðustu daga. Hún er líka svo lýsandi fyrir ríkisstjórnarsamstarfið og ríkisstjórnarflokkana sem eru fullir af orku og vilja til verka en komast ekki lönd né strönd vegna innanmeina og deilna. Deilurnar við ríkisstjórnarborðið eru handbremsa í þeim verkefnum sem ráðast þarf í. Á dögunum stígur hæstv. dómsmálaráðherra fram og talar fyrir harðari stefnu í útlendingamálum. Það sé stjórnleysi í málaflokknum og einhvers konar búðir þurfi fyrir fólk sem eigi að vera með skertu ferðafrelsi. Það þýðir síðan aftur að fjöldi fólks, líka börn, myndi vera í slíkum aðstæðum mánuðum og árum saman. Hann er svo klappaður upp af flokksfélögum sínum, mjög ákaft. VG rís upp og mótmælir: Við viljum engar lokaðar búðir, ekkert skert ferðafrelsi, hér ríkir ekkert stjórnleysi, hertar aðgerðir verða ekki á okkar vakt. Ég spurði svo formann Framsóknarflokksins um afstöðu hans til málsins í gær og fékk ákaflega framsóknarlegt svar sem var efnislega svohljóðandi: Ég svara því seinna. Þá skal ég segja þér fyrir hvað ég stend og hvað ég vil verja. Formanni Framsóknar er hins vegar ákveðin vorkunn. Hann er eins og örmagna foreldri sem þarf sífellt að þola rifrildi og ósamkomulag barnanna sem sitja á vinstri og hægri hönd við matarborðið. Slíkt tekur eðlilega á taugarnar til lengri tíma. Þetta gerist í hverju málinu á fætur öðru. Þetta er að gerast í orkumálum, þetta er að gerast í landnýtingarmálum, í auðlindamálum, í skattamálum og núna í útlendingamálum. Og þetta er ekki tæmandi upptalning. Það gengur ekki til lengdar að hafa ríkisstjórn í landinu sem hefur þrjár skoðanir á hverju máli sem er til umfjöllunar í núinu. Það er skiljanlegt að flokkarnir séu ólíkir og hafi hver sína sýn en þegar þeir koma sér ekki saman um stefnu,  
            

Virðulegur forseti. Í gær fóru fram sérstakar umræður um málefni fólks á flótta og það er hægt að halda því fram með réttu að þar hafi tekist á tvö andstæð sjónarmið. Þar lágu línur ekki eftir stjórn og stjórnarandstöðu, enda hefur nú komið í ljós að bæði hæstv. forsætisráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra hafa lýst andstæðri skoðun við hæstv. dómsmálaráðherra sem vill þrengja að fólki á flótta með þeim rökum að verið sé að misnota kerfið og glæpamenn séu að lauma sér inn í landið á fölskum forsendum. Því þurfum við að breyta kerfinu og loka hópinn inni til að geta haldið utan um þetta allt saman. Auðvitað eigum við ekki að láta glæpamenn misnota flóttamannakerfi sem byggist upp á mannúð og virðingu fyrir fólki en við megum heldur ekki láta það verða til þess að þrengja að fólki sem vissulega er í mikilli neyð. Það gerir það enginn að gamni sínu að ferðast heimshluta á milli upp á von og óvon og láta jafnvel lífið á leiðinni. Ég vil hins vegar benda hæstv. dómsmálaráðherra á leiðir sem hann á að nýta til þess að vinna gegn glæpum, bæði innlendum og innfluttum, en það er að styrkja löggæslu þessa lands. Ríkislögreglustjóri hefur upplýst um að sú breyting sem varð með styttingu vinnuvikunnar hafi kostað sem nemur 70 stöðugildum innan lögreglunnar og það hefur ekki fengist bætt. Í fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi er gerð aðhaldskrafa upp á 2% á löggæsluna og getur það ekki þýtt neitt annað en uppsagnir. Lögreglumönnum hefur ekkert fjölgað þrátt fyrir mikla fólksfjölgun í landinu og mikla aukningu ferðamanna. Ég held að hæstv. dómsmálaráðherra ætti að einhenda sér í það verk í stað þess að eyða tíma í að vinna gegn fólki í neyð.

Forseti. Fátækt er viðhaldið með lágum bótum, með skerðingum, með vanfjármögnuðu menntakerfi, félagsstoðkerfi, heilbrigðiskerfi. Fátækt er viðhaldið með því að leyfa taumlausa samþjöppun auðmagns og eigna í höndum fárra. Fátækt er viðhaldið með því að takmarka aðgengi fátæks fólks að hollum mat, góðum klæðnaði og þaki yfir höfuðið á réttlátu verði. Þetta eru allt saman pólitískar ákvarðanir og allar þessar ákvarðanir eiga sameiginlega uppsprettu, gildismat sem hampar þeim sem eiga og mega og hlunnfer þau sem eiga um sárt að binda. Það er pólitísk ákvörðun, forseti, að viðhalda fátækt og hún sprettur rakleiðis upp úr þessu brenglaða gildismati þar sem skert þjónusta og þröngar reglur um skerðingar í framfærslukerfum eru látnar viðgangast og stuðla þannig að vaxandi ójöfnuði. Það er einmitt þessi hugmyndafræði sem veldur og viðheldur fátækt, hugmyndafræði sem setur fjármagn og fyrirtæki fyrst en fólkið síðast, sem fórnar lífsgæðum, velsæld og hamingju fyrir framleiðslu og hagvöxt; hugmyndafræði sem byggir á því að markaðurinn sé einhvern veginn heilagur og ávinningur verði aðeins skilgreindur í krónum og aurum. Fátækt er einkenni skaðlegrar hugmyndafræði, forseti. Og við upprætum ekki fátækt án þess að bera kennsl á og tækla þær undirliggjandi hugmyndir og spyrja okkur hvort þær séu í takti við nútímaþekkingu, hvort þær séu í takti við það sem við vitum í dag um mannlega hegðun. Ég ætla að leyfa mér að segja: Nei, þær eru í engum takti við það. Fátækt er ekki skömm einstaklingsins sem lifir við hana, fátækt er skömm samfélagsins og stjórnmálafólks sem viðheldur henni. Ábyrgðin er okkar, að endurskoða samfélagsgerðina með gagnrýnum augum og opnum hug. Um það snýst velferð framtíðarinnar.

Virðulegur forseti. Í gær, 17. október, var alþjóðadagur helgaður útrýmingu fátæktar. Á þeim degi gafst ríkisstjórninni tækifæri til að viðurkenna fátækt, hvað þá sárafátækt, og gera eitthvað í málinu. Svar hæstv. forsætisráðherra var að þau væru að gera alveg helling og var hún eiginlega móðguð að ég skyldi segja að þau væru ekki gera neitt. Það er kannski rétt. En hefur nóg verið gert? Nei. Hefur fækkað í hópi fátækra? Nei. Hafa fátækir fengið kjarabætur umfram verðbólgu? Nei. Hafa frítekjumörk fátækra hækkað? Nei. Sem sagt, enginn úr ríkisstjórninni kom upp í ræðustól í gær til að boða átak um hvernig ætti að útrýma fátækt. Fatlað fólk er í mestri hættu á fátækt. Nýjasta dæmið er að 200 einstaklingar frá allt að 30 ára aldri eru vistaðir á hjúkrunarheimilum. Áður fyrr voru fatlaðir vistaðir í útihúsum. Nú eru þeir vistaðir á hjúkrunarheimilum sem vilja ekki einu sinni hafa þá, segja að hjúkrunarheimilin geti ekki hugsað um þetta fólk þannig að verið er að úthýsa þeim frá hjúkrunarheimilum, 200 einstaklingum. Hvað gerir ríkið og sveitarfélögin? Jú, þau segja: Þetta er svo mikill kostnaður. Það kostar svo mikið að hjálpa þessu fólki. Þegar málið varðar fatlað eða fátækt fólk þá er talað um kostnað en ekkert er talað um kostnað í tengslum við þá sem eru auðugir. Í umræðunni í gær varð mér fótaskortur á tungunni þegar ég sagðist hafa verið í stjórn Þroskahjálpar. Það er rangt. Ég var í stjórn ÖBÍ og Sjálfsbjargar og leiðrétti það hér með.

Herra forseti. Í gær var alþjóðlegur baráttudagur gegn fátækt. Á Íslandi, einu ríkasta ríki heims, þrífst fátækt. Þúsundir barna búa hér við sárafátækt. Nýjustu tölur eru frá árinu 2018 og sýna að 9% íbúa búa við fátækt eða 31.400 einstaklingar, og að um 20% leigjenda búa við fátækt. Einstæðir foreldrar á örorkubótum eru meðal þeirra verst settu. Það má leiða að því góðar líkur að ástandið hafi ekki batnað síðastliðin fjögur ár. Þetta kom fram í morgunþætti Rásar 1 í viðtali við Geirdísi Hönnu Kristjánsdóttur frá grasrótarsamtökum Pepp, sem vinna gegn fátækt og félagslegri einangrun, og Ástu Þórdísi Skjalddal, sem er varaformaður kjarahóps Öryrkjabandalagsins. Það að lifa í stöðugum afkomuótta veldur kvíða, sálrænum erfiðleikum og félagslegri einangrun. Fátækt fólk verður fyrir fordómum vegna þeirrar stöðu sem það er í. Börn sem alast upp við fátækt fá ekki sömu tækifæri og önnur börn. Mörg þeirra hafa ekki stuðning til að fara í framhaldsskóla og hafa ekkert til að hlakka til. Mörg þeirra búa við skaðleg hegðunarmynstur sem fylgja þeim út lífið, hegðunarmynstur sem þau þurfa aðstoð við að rjúfa. Öryrkjar og aldraðir með litlar tekjur eiga allt sitt undir stjórnvöldum, að greiðslurnar sem þau fá frá hinu opinbera dugi fyrir mannsæmandi lífi. Svo er ekki nú um stundir vegna rangra pólitískra ákvarðana, vegna þess að stjórnarþingmenn hafa ítrekað fellt tillögur okkar jafnaðarmanna um hærri lífeyrisgreiðslur, hærri greiðslur til barnafjölskyldna, betri húsnæðisbætur og hafa ekki beitt sér fyrir því að á vinnumarkaði verði til fleiri hlutastörf fyrir fólk með skerta starfsgetu. Það er ekki nóg að tala og tala um farsæld barna og snemmtæka íhlutun og allt það, það þarf að grípa til aðgerða, það þarf að fjármagna þær og það þarf að útrýma fátækt á Íslandi.  
            

Virðulegi forseti. Ský halda áfram að þykkna á himni yfir Evrópu vegna afleiðinga innrásarstríðs rússneskra valdhafa í Úkraínu. Stríðið heldur ekki einungis áfram að taka á sig óhugnanlegri myndir sem ekki sér fyrir endann á, áhrifin skekja nú Evrópu með margvíslegum hætti. Orkuöryggi er í uppnámi og orkuskortur og frekari verðhækkanir yfirvofandi í mörgum löndum álfunnar. Við þessu mun víða verða brugðist með niðurgreiðslum til almennings og fyrirtækja. Hér njótum við sannarlega þeirrar sérstöðu að nálægt 85% þeirrar orku sem við notum koma frá endurnýjanlegum orkugjöfum og erum við því ein þeirra þjóða sem býr við hvað mest orkuöryggi í alþjóðlegum samanburði. Einnig hefur okkur tekist betur en flestum Evrópuþjóðum að halda niðri verðbólgu í þessum fordæmalausu aðstæðum. Við förum hins vegar ekki varhluta af því frekar en aðrar þjóðir að mikilvægar aðfangakeðjur okkar eru brotnar og í uppnámi auk gríðarlegra verðhækkana á mikilvægum aðföngum, t.d. í landbúnaði. Þetta ástand kemur harkalega niður á íslenskum bændum, ekki síður en kollegum þeirra víða um Evrópu. Það er í raun ótrúlegt að matvælaverð og íslenskar afurðir skuli ekki hafa hækkað meira en raun ber vitni undanfarna mánuði samanborið við flest þau lönd sem við berum okkur saman við í álfunni. Einnig er ljóst að þar vegur þungt áframhaldandi kjaraskerðing sem bændur hafa tekið á sig. Þrátt fyrir að gripið hafi verið til mikilvægra aðgerða til að koma til móts við þrönga stöðu íslenskra bænda mun á næstu mánuðum og misserum þurfa að treysta stöðu þeirra og tryggja ekki bara fæðuöryggi heldur einnig jafnræði gagnvart síauknu magni innfluttra matvæla sem njóta verulegra niðurgreiðslna, ekki síst margra ESB-landa sem eru að og munu í auknum mæli, eins og ég hef heyrt frá mörgum kollegum mínum í öðrum þjóðþingum undanfarna daga, ráðast í umfangsmiklar aðgerðir til að halda matvælaverði til íbúa sinna landa niðri til að bregðast við afleiðingum stríðsins. Leikreglur hefðbundinna milliríkjaviðskipta og margra samninga eru á leið í enn meira uppnám. Undir þetta þurfum við að búa okkur strax.

Virðulegur forseti. Byggðamál eru mér ofarlega í huga og hafa verið lengi og eru í raun aðalástæða þess að ég hóf afskipti mín af stjórnmálum fyrir um 13 árum síðan, fyrst sem sveitarstjórnarmaður og síðan sem fulltrúi á Alþingi. Það er ljóst og hefur verið í langan tíma að staða landshlutanna er ekki jöfn. Fyrir því eru margar ástæður; þjónusta ríkis á viðkomandi svæði, þjónusta sveitarfélaga á svæðinu, vegalengdir í þjónustu, fjölbreytni atvinnulífs og aðgengi að framhaldsskólamenntun, svo lengi mætti telja. Það sem mig langar sérstaklega að beina sjónum mínum að í þessari ræðu er Norðurland vestra, Strandir og Dalir. Þessi búsældarlegu svæði eiga undir högg að sækja og hefur íbúaþróun síðastliðinna ára sýnt það með mjög afgerandi hætti að aðgerða er þörf á svæðinu. Meðan önnur landsvæði hafa fylgt eftir þróun í íbúafjölda og hagvexti situr þetta svæði eftir. Með því er ég á engan hátt að gera lítið úr erfiðleikum annarra svæða, dreifbýlla eða þéttbýlla, en langar hins vegar að vekja sérstaklega athygli á þessu svæði hér í dag. Íbúaþróun á svæðinu hefur verið undir landsmeðaltali undanfarin ár. Þó svo að fjölgað hafi á svæðinu örlítið síðustu ár er sú fjölgun ekki í neinum takti við það sem önnur landsvæði eru að horfa á. Alls fluttu tæplega 100 manns af svæðinu umfram aðflutta á árunum 2012–2019 en það er rúmlega 1% af íbúum svæðisins. Hagvöxtur er einnig undir landsmeðaltali og má þar nefna að hagvöxtur á Norðurlandi vestra var að jafnaði 2,5% á árunum 2012–2019 en það er um 2% undir hagvexti annarra landshluta. Að þessu sögðu er ljóst að þær byggðaaðgerðir sem ráðist hefur verið í á liðnum árum hafa ekki virkað sem skyldi fyrir þetta svæði og í byggðastefnunni og byggðaáætluninni hefur þetta svæði ekki verið gripið með nægilegum hætti. Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að við grípum inn í áður en það verður of seint og tíminn er ekki með okkur í liði í þessu verkefni.

Virðulegi forseti. Eftir hvern Íslending liggja um 24 kg af rafrusli á ári. Samtals gera það ríflega 9.000 tonn af íslensku rafrusli árlega. 9.000 tonn af gömlum prenturum, tölvum, tækjum og símum, raftækjum framleiddum úr fágætum málmum og alls konar efnum sem hafa í för með sér stórkostleg umhverfisáhrif. Íslendingar eru í þriðja sæti miðað við höfðatölu þegar kemur að því að henda rafrusli á heimsvísu en einungis 17% af afrennsli heimsins rata í fullnægjandi endurvinnslu. Kristín Vala Ragnarsdóttir, prófessor í sjálfbærnivísindum við Háskóla Íslands, segir að við séum á öld hámarksframleiðslu allra málma sem notaðir eru í tæknina okkar. Hún sagði svo fallega í fréttum: Þess vegna þurfum við að læra að elska það sem við eigum, gera við það og vera ánægð þegar það er hægt. Ég held að þetta eigi við um flestallt sem viðkemur neyslu okkar. Að mati Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna tapast um þriðjungur matvæla sem framleidd eru til manneldis eða er sóað. Sóunin er verst í umgengni við ávexti og grænmeti. Um 45% fara þar til spillis. Ímyndið ykkur að henda annarri hverri gulrót eða öðru hvoru epli. Ímyndið ykkur að bera þrjá poka af matvælum út úr búð og henda strax einum þeirra í næsta gám. Þetta fyrirkomulag getur ekki verið sjálfbært. Við þurfum enga útreikninga til að sjá það. Ég get tekið dæmi um textíl, innanstokksmuni og margt fleira þar sem sama er undir. Þetta getur ekki haldið svona áfram. Lög um hringrásarhagkerfið taka að fullu gildi um næstu áramót og snúa að meðhöndlun úrgangs, endurnýtingu, flokkun og endurvinnslu. Það er mikilvægt skref í rétta átt en við neytum of mikils og hendum of miklu. Við þurfum öll að líta í eigin barm, þora að taka umræðuna og gera svo miklu betur.

Virðulegi forseti. Hver er kveikjan að nýjum tækifæri til sóknar sjávarútvegsins? Að mínu mati leikur Hafrannsóknastofnun lykilhlutverki í nýtingu þeirra tækifæra sem við getum byggt vöxt sjávarútvegsins á í framtíðinni. Til þess þarf starfsemi Hafró að vera fjárhagslega tryggð. Samdráttur í fjármálum Hafró er samdráttur í vöktun fiskstofna sem leiðir til minni veiða. Virðulegur forseti. Það er hættuleg þróun. Í ljósi varúðarnálgunar vegna minnkandi vöktunar á ástandi nytjastofna er farið varlegar í nýtingu en ella væri. Vöktun fiskstofna er lykill að hámarksnýtingu og hámarkstekjum á hverju fiskveiðiári. Ég vek athygli á greinargerð um stöðu haf- og fiskrannsókna og leiðir til að efla þær eftir Jóhann Sigurjónsson, fyrrverandi forstjóra Hafró, sem skrifaði skýrslu fyrir matvælaráðherra og, með leyfi forseta, ég vitna í: „Í vaxandi mæli sinnir Hafrannsóknastofnun miðlun upplýsinga til kaupenda íslenskra sjávarafurða varðandi ástand fiskistofna og stjórn fiskveiða á Íslandsmiðum. Þar er annars vegar spurt um stöðu fiskistofnanna, hins vegar hvort haldið sé úti nauðsynlegri vöktun og rannsóknum og að tryggt sé að ekki sé gengið á stofnana og lífríki hafsins. Að þrengt sé svo að grunnstarfsemi Hafrannsóknastofnunar eins og nú er gert er hættuspil. Hér er orðspor Íslands og forskot í markaðslegu tilliti vegna ábyrgra fiskveiða í hættu. Þá er vottun afurða, sem háð er því að vel sé haldið á rannsóknum á auðlindinni og stjórn veiða, sett í uppnám.“ Útflutningsverðmæti sjávarafurða eru beintengd getu Hafró til vöktunar fiskstofna. Aukið framlag Alþingis til Hafró mun skila sér í nýjum tækifærum til sóknar og auknum þjóðartekjum. Virðulegur forseti. Það er mikill áhugi á nýjum auðlindum en því miður skortir á rannsóknir á þeim sem ég nefni hér: Rauðáta, ljósáta, laxasíld, gulldepla, þang og þari, skeljungar og kuðungar. Ný tækifæri til t.d. fjarvöktunar eru til og geta leitt til sparnaðar til lengri tíma en fjárfestingarkostnaðurinn er mikill.

Virðulegur forseti. Ég kem hingað sem auðmjúkur þingmaður að leita ásjár forseta Alþingis við að fá hæstv. ráðherra til að svara þeim spurningum sem að þeim er beint hér undir liðnum óundirbúinn fyrirspurnatími. Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Sigmar Guðmundssonar hérna rétt áðan þá spurði hann hæstv. innviðaráðherra og formann Framsóknarflokksins mjög einfaldrar spurningar um hvort þeim ráðherra hugnaðist sú harða innflytjendastefna að danskri fyrirmynd sem hæstv. dómsmálaráðherra og þingmenn Sjálfstæðisflokksins boðuðu hér einn af öðrum, um að halda fólki í lokuðum úrræðum á meðan það bíður niðurstöðu mála. Hæstv. ráðherra svaraði að honum fyndist hvorki rétt né tímabært að vera að fjalla um þetta, sem er þó til umræðu í fjölmiðlum og þinginu á hverjum einasta degi, á meðan einhver ráðherranefnd, sem hann á ekki sæti í, væri að fara að fjalla um málið kannski einhvern tímann seinna. Virðulegur forseti. Þetta er ein leið þingheims til að fá ráðherra til að lýsa skoðun sinni á heitum málum sem eru í umræðunni og ég held að við hljótum að geta gert þá kröfu til ráðherra að þeir lýsi sinni skoðun hér í pontu en bíði ekki niðurstöðu einhverrar ráðherranefndar sem mögulega kannski einhvern tímann seinna mun fjalla um einhver mál.

Forseti hefur ekki afskipti af því hvernig einstakir ráðherrar svara einstökum fyrirspurnum sem til þeirra er beint í óundirbúnum fyrirspurnum.

En svara.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefndi. Í framhaldi af orðum hæstv. forseta hér áðan þá er það auðvitað ekki hlutverk forseta að segja ráðherrum hvernig þeir eigi að svara, en þegar formenn stjórnmálaflokka eru spurðir um hver pólitísk sýn þeirra sé á einhver tiltekin mál í samfélaginu þá er ekki erfitt að gera þá kröfu að ráðherrarnir svari þeirri fyrirspurn. Auðvitað er það stundum þannig að ráðherrarnir geta ekki sagt hvað þeim finnst vegna þess að þá logar allt í deilum við ríkisstjórnarborðið enn eina ferðina. Í þessu samhengi er áhugavert að fjölmargir aðrir ráðherrar voru búnir að lýsa skoðun sinni á þessu tiltekna umfjöllunarefni sem ég nefndi í fyrirspurn minni í gær, en ég fékk ekki svar frá formanni Framsóknarflokksins. Því ætla ég að taka undir að við hljótum að geta gert þá kröfu að ráðherrar svari skýrt og kinnroðalaust þegar þeir eru spurðir um skoðun sína, pólitíska sýn og sannfæringu.

Virðulegur forseti. Ég hef kannski verið ögn óskýr þegar ég bað forseta um að árétta við hæstv. ráðherra að svara þeim spurningum sem að þeim er beint. Ég var ekki að biðja hæstv. forseta um að segja þeim hvernig þeir ættu að svara eða með hvaða orðum heldur einfaldlega að ráðherrar svari spurningum hér í þingsal. Þetta er vettvangurinn til þess að svara þeim spurningum. Ef hæstv. innviðaráðherra væri nú eini ráðherrann sem væri sekur um að svara ekki nokkrum sköpuðum hlut hér þá væri þetta kannski ekki jafn mikið áhyggjuefni eins og það er. Ég spurði t.d. hæstv. forsætisráðherra í liðinni viku um ýmislegt er varðar fólk á flótta. Hún svaraði svona einum fimmta af þeim spurningum sem ég beindi til hennar og voru þær þó ekki flóknar. Þannig að það er frekar regla en undantekning að ráðherrar bresti á með orðasalati en svari ekki þeim spurningum sem að þeim er beint.

Herra forseti. Það segir ákveðna sögu að við séum hér að ræða virðingarleysi framkvæmdarvaldsins gagnvart löggjafarvaldinu þegar við erum að sigla inn í atkvæðagreiðslu með tóman ráðherrabekk þó að ráðherrarnir séu þessa dagana allir þingmenn samhliða því embætti og hafi þess vegna viðveruskyldu hér í salnum, sérstaklega þegar við erum að greiða atkvæði. Tómur ráðherrabekkur og svaraleysi í óundirbúnum fyrirspurnum - það er meira en það í óundirbúnum fyrirspurnum, það er eins og sumir ráðherrar séu farnir að líta á það sem listform að svara engu í fyrri umferð og mæta svo í seinni umferð með útúrsnúning og derring og ekkert annað, vitandi að það kemur enginn aftur að spyrja. Þingmaðurinn er búinn að tæma sinn rétt og þá getur ráðherrann ekki bara sleppt því að svara, hann getur verið með dólg. Auðvitað vill enginn ráðherra, frekar en nokkur þingmaður utan Sjálfstæðisflokksins, lýsa skýrri afstöðu til hugmynda Jóns Gunnarssonar um flóttamannafangelsi sem hann teflir fram og talar um eins og það sé bara að fara að gerast. Þá fer kannski að skína í það að mögulega eru ekki allir þingmenn stjórnarliðsins til í að 

Herra forseti. Í þessu samhengi þá langar mig að biðja hæstv. forseta að upplýsa okkur sem komum hér reglulega í liðinn óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra um ef það er komið upp eitthvert nýtt fyrirkomulag þar sem ráðherrar hafa einhvers lags fríspil, „Get Out of Jail Free Card“ eins og það heitir í borðspilum. Með vísan í að það eigi eftir að ræða einhver mál í ráðherranefnd um hitt og þetta - ráðherranefndirnar þessar hafa enga stjórnskipulega stöðu. Það er ekki ósanngjörn krafa okkar þingmanna að sérstaklega formenn stjórnarflokka gefi upp afstöðu sína til flókinna mála. Ég hvet hæstv. ráðherra sem fá spurningar til sín til að svara þeim samviskusamlega og eins og samviskan býður þeim en þessi vísan í að ráðherrar geti ekki svarað fyrirspurn eða vilji það ekki fyrr en búið er að ræða mál í ráðherranefnd um málaflokkinn er eitthvað sem ég man ekki eftir að hafi verið notað sem afsökun á fyrri stigum.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu.

Forseti biður hv. þingmenn að fara hljóðlega út þurfi þeir að yfirgefa salinn.

Það er auðvitað miður að hópur grænustu þingmanna þingsins rjúki á dyr þegar mælt er fyrir þessu máli en hv. þm. Andrés Ingi Jónsson situr auðvitað sem fastast. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um byggingu hátæknisorpbrennslustöðvar. Flutningsmenn eru sá sem hér stendur og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins. Ályktunartextinn er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að kanna hagkvæmni og möguleika þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð sem meðhöndli mestallt eða allt sorp sem ekki er unnt að endurvinna hér á landi. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður könnunarinnar fyrir 1. janúar 2023.“ Eins og oft vill verða í þingsályktunartillögum sem þessum eru dagsetningarnar eitthvað sem er sett fram þegar málið er lagt fram, en auðvitað, í ljósi þess að það er mælt fyrir þessu nú þegar nokkuð er liðið á haustið, legg ég til að hv. umhverfis- og samgöngunefnd hliðri þessari dagsetningu þannig að tilhlýðilegt sé. Hér á landi hefur magn úrgangs að mestu farið vaxandi síðustu ár. Árið 2016 nam magn úrgangs sem féll til yfir milljón tonna og náði magnið sögulegu hámarki árið 2017 þegar það var 1,4 milljónir tonna. Árið 2018 féll aftur á móti til eilítið minna en árið á undan. Í ársskýrslu Umhverfisstofnunar árið 2019 kemur fram að árið 2018 hafi fallið til um 712 kg af heimilisúrgangi á hvern íbúa á Íslandi sem sé mjög mikið miðað við meðaltal innan Evrópusambandsins. Hafa þarf þó í huga að heimilisúrgangur er ekki aðeins upprunninn á heimilum heldur fellur sams konar úrgangur til hjá fyrirtækjum, t.d. hótelum og mötuneytum. Hluti úrgangsins fer til endurvinnslu en það sem eftir stendur er að mestu urðað á urðunarstöðum víðs vegar um landið, m.a. í Álfsnesi, í Fíflholti á Mýrum og við Blönduós, ásamt öðrum úrgangi. Sorpa Álfsnesi hefur starfsleyfi til að taka á móti og urða allt að 120 þúsund tonn af úrgangi á ári. Árið 2018 voru urðuð 141.000 tonn í Álfsnesi og 132.000 tonn árið 2017. Sorpurðun Vesturlands hefur heimild fyrir urðun úrgangsefna í Fíflholti á Mýrum, allt að 15.000 tonnum á ári. Árið 2018 voru urðuð 15.000 tonn af úrgangi þar. Norðurá hefur heimild til að urða allt að 21.000 tonn við Stekkjarvík í landi Sölvabakka við Blönduósbæ. Árið 2018 voru urðuð þar 21.000 tonn en árið 2017 20.000 tonn. Urðun úrgangs getur valdið grunnvatnsmengun um langa framtíð sé ekki rétt staðið að málum. Síðustu ár hefur heimilisúrgangur ekki verið fluttur frá Íslandi til brennslu í öðrum ríkjum sem neinu nemur af heildarmyndinni þó að eitthvað hafi verið um það, m.a. að mig minnir á vegum Íslenska gámafélagsins, en spilliefni, t.d. olíuúrgangur, hafa fallið þar undir og hafa verið send til nýtingar til annarra ríkja. Nýlega hafa því komið upp hugmyndir um að sigla með sorp til Svíþjóðar og fleiri landa til brennslu í svokölluðum hátæknisorpbrennslustöðvum. Sorpbrennslustöðvar eru útbúnar sérstökum tækni- og hreinsibúnaði til að brenna úrgang og hægt er að nýta varmann sem myndast við brennsluna. Árið 2016 voru starfræktar 2.200 svokallaðar WTE (e. waste-to-energy) sorpbrennslustöðvar í heiminum. Allmargar þessara sorpbrennslustöðva eru í Evrópu. Á Íslandi er ein sorpeyðingarstöð sem hefur leyfi til sorpbrennslu, en það er móttöku-, flokkunar- og brennslustöðin Kalka, sem er í eigu sveitarfélaganna á Suðurnesjum. Stöðin getur brennt allt að 12.300 tonnum á ári og er útbúin hreinsunarbúnaði sem heldur mengun í lágmarki. Í stöðinni er nú mestöllu sjúkrahússorpi á landinu brennt auk hluta af þeim spilliefnaúrgangi sem til fellur. Unnt er að framleiða orku úr sorpinu, en rafmagnsframleiðsla hefur legið niðri um árabil. Afgangsvarmaorkan er nýtt að hluta til að hita upp hús og plön Kölku. Evrópusambandið stefnir að því að einungis 10% af öllum úrgangi sem til fellur árið 2035 verði urðuð og tekin hefur verið upp sú stefna í mörgum löndum Evrópu að brenna sorpi fremur en að urða það. Samkvæmt landsáætlun um meðhöndlun úrgangs fyrir tímabilið 2013–2024 er stefnt að því að bæta nýtingu úrgangs og draga verulega úr urðun. Þar kemur m.a. fram að urðun er algengasta förgunarleið úrgangs hér á landi en urðunarstöðum hefur þó fækkað töluvert á síðustu árum, m.a. vegna hertra krafna um mengunarvarnir. Ljóst er að með vaxandi kröfum í umhverfismálum verða þjóðir heims hver fyrir sig að sjá um að eyða því sorpi sem til fellur hjá þeim með umhverfisvænum og hagkvæmum hætti. Því er tímabært að Íslendingar komi á fót eigin hátæknisorpbrennslustöð sem byggð yrði samkvæmt ýtrustu kröfum um mengunarvarnir. Hátæknisorpbrennslustöðvum fylgja fjölmargir kostir. Með því að brenna sorpi í hátæknibrennslustöð er sorpinu breytt í nýtanlega orku, raforku og hitaorku. Þá valda nýjustu hátæknisorpbrennslustöðvarnar tiltölulega lítilli loftmengun, langt innan þeirra marka sem leyfileg eru. Minna land fer til spillis og grunnvatn mengast síður. Sem dæmi má nefna nýlega hátæknisorpbrennslustöð á Amager í Kaupmannahöfn, en stöðin var tekin í notkun um mitt ár 2017. Það ár var tæplega 242.000 tonnum af sorpi brennt í stöðinni. Gert er ráð fyrir að stöðin meðhöndli um 400.000 tonn af úrgangi árlega sem komi frá um 600.000 íbúum og um 46.000 fyrirtækjum. Úr úrganginum er unnið rafmagn og hiti til um 150.000 heimila. Árið 2018 var 443.000 tonnum af sorpi brennt í stöðinni. Framleiddar voru 1.090.000 megavattstundir af hita en 169.000 megavattstundir af rafmagni. Til marks um hversu lítil mengun er af stöðinni á Amager hafa útveggir brennslunnar verið útbúnir sem klifurveggir og á þakinu liggja skíðabrekkur. Á 150. löggjafarþingi sendi umhverfis- og samgöngunefnd málið til umsagnar og í umsögn sem barst nefndinni kom fram að gert væri ráð fyrir að árið 2035 þurfi að farga um 140 milljónum tonna á ári af úrgangi innan Evrópusambandsins þrátt fyrir að öllum áætlunum þess um hringrásarhagkerfi væri náð, endurvinnsla hefði náð nýjum hæðum og urðun sorps væri undir 10%. Séu sömu forsendur yfirfærðar á Ísland má gera ráð fyrir að hér á landi verði magnið um 100.000 tonn á ári og þar af um 50–70 þúsund tonn af úrgangi á ári frá höfuðborgarsvæðinu. Byggingarkostnaður fyrir hátæknisorpbrennslustöð kynni að vera á bilinu 18–22 milljarðar kr. - ég kem nú betur inn á það á eftir, þetta er mat sem lá fyrir á einhverjum tímapunkti. Mikilvægt er að Íslendingar stígi skref í þá átt að endurvinna sem mest af því sorpi sem hér fellur til og eyða því sem eftir stendur með þeim hætti sem frekast er fallinn til að vernda náttúru og umhverfi. Þannig verði stuðlað að verndun náttúrunnar fyrir núlifandi og komandi kynslóðir og sýnt í verki að Íslendingar taki ábyrgð á að farga eigin sorpi með eins lítilli mengun fyrir umhverfið og nokkur kostur er. Í ljósi alls framangreinds er lagt til að ráðherra verði falið að kanna möguleika þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð. Slík stöð gæti meðhöndlað brennanlegt sorp frá landinu öllu. Eftir atvikum skuli athugað að bera kosti þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð saman við aðra möguleika á úrvinnslu sorps. Í könnuninni yrði lagt mat á hvaða aðili (ríki, sveitarfélögin eða aðrir aðilar) stæði að byggingu og rekstri slíkrar stöðvar, hversu stór hún þyrfti að vera og hvar hagkvæmt væri að reisa hana, m.a. með hliðsjón af flutningi sorps milli landshluta. Mikilvægt er í upphafi að kanna samstarfsvilja allra sveitarfélaga til verkefnisins, en sveitarfélög ákveða fyrirkomulag söfnunar heimilis- og rekstrarúrgangs og meðhöndlun úrgangsins. Jafnframt þarf að kanna hvaða verð væri unnt að bjóða fyrir förgun úrgangs og hvort og hversu hátt gjald sveitarfélögin væru tilbúin til að greiða. Þannig yrðu kannaðir kostir og gallar við byggingu og rekstur slíkrar stöðvar með tilliti til förgunarkosta sem nú eru nýttir og ráðgert er að nýta. Jafnframt yrði könnuð raforku- og varmaframleiðsla sem slík stöð gæti skilað og selt frá sér. Við þingmenn Miðflokksins höfum talað fyrir þessu máli en nú er það lagt fram í fimmta skipti. Fyrst var það hv. fyrrverandi þingmaður, Karl Gauti Hjaltason, og síðan tók ég við boltanum í fyrra. Á þeim tíma hefur sem betur fer orðið nokkur þróun í afstöðu til hátæknisorpbrennslu. Í lok árs 2021 skilaði af sér starfshópur um forverkefni til undirbúnings að innleiðingu framtíðarlausnar til meðhöndlunar á brennanlegum úrgangi í stað urðunar. Skýrsluheitið var Skýrsla um framtíðarlausn til meðhöndlunar á brennanlegum úrgangi í stað urðunar. Sveitarfélögin eru því komin af stað og þau byggðasamlög sem sinna meðhöndlun úrgangs fyrir hönd sveitarfélaganna. Ég legg til að hv. umhverfis- og samgöngunefnd horfi til þeirrar vinnu sem liggur fyrir í þessari skýrslu byggðasamlaganna frá því í lok árs 2021. Þar er örugglega eitt og annað gagnlegt að finna. Bara til að nefna nokkur atriði segir í niðurstöðum skýrslunnar: „Hátæknisorpbrennsla yrði reist á suðvesturhorni landsins þar sem meira en 80% af úrgangi falla til.“ Þetta er með vísan í það að Álfsnesið er í þessari skýrslu metið hagkvæmasti kosturinn fyrir slíka starfsemi. Hér er sagt að hátæknibrennslan þurfi að geta afkastað allt að 130.000 tonnum á ári og er það nokkuð nærri því sem við leggjum upp með í tillögu okkar um að það séu um 100.000 tonn á ári. Það er auðvitað hlutur sem þarf að koma til ítarlegri greiningar þegar nær dregur. Í skýrslu byggðasamlaganna er áætlað að stofnkostnaðurinn hafi verið metinn með grófum hætti sem og rekstrarkostnaður. Kostnaðurinn við byggingu brennslunnar er áætlaður á bilinu 20–35 milljarðar. Við höfðum í þingsályktunartillögunni gert ráð fyrir kostnaði upp á 18–22 milljarða sem er í lægra bili þess mats sem kemur fram hjá byggðasamlögunum. Síðan eru hér ýmsar vangaveltur er snúa að mögulegri eignasamsetningu, fjármögnun og fleira slíku; ég held að þessi skýrsla sé hátt í 400 bls. Skýrslan sem þarna er lögð fram dregur ekki úr þörfinni á því að Alþingi taki afstöðu til málsins. Við vitum auðvitað hversu hægt mál sem þetta geta gengið. Ég held að stuðningur héðan úr þinginu við þetta mikilvæga verkefni sé nauðsynlegur til að hvetja sveitarfélögin, byggðasamlögin og ríkið, þá sem þar halda á málum þessum tengdum, til dáða. Ég ítreka aftur inngangsorðin og greinargerðartextann áður en ég segi þessu lokið í dag. Með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að kanna hagkvæmni og möguleika þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð sem meðhöndli mestallt eða allt sorp sem ekki er unnt að endurvinna hér á landi.“ Að aflokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi til hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Ég vona að málið fái jákvæðar undirtektir þar.

Forseta er sá kostur einn varðandi 2. dagskrármálið að taka það af dagskrá og fresta atkvæðagreiðslu um skýrslubeiðnina til morguns. Forseti vill jafnframt geta þess að þá má ætla að fleiri atkvæðagreiðslur verði að loknum störfum þingsins.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á hegningarlögum þar sem kveðið er á um bann við bælingarmeðferðum svokölluðum. Með mér á málinu eru félagar mínir úr þingflokki Viðreisnar auk átta annarra þingmanna sem koma úr þingflokkum Pírata, Samfylkingar, Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og Sjálfstæðisflokks. Málið varðar breytingu á 24. kafla hegningarlaga, kafla sem varðar brot gegn frjálsræði fólks, eins og það er orðað. Lagt er til að við þann kafla bætist ný grein, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hver sem með nauðung, blekkingum eða hótunum fær einstakling til að undirgangast meðferð í þeim tilgangi að bæla eða breyta kynhneigð, kynvitund eða kyntjáningu hans skal sæta fangelsi allt að 3 árum. Hver sem lætur barn yngra en 18 ára undirgangast meðferð sem greinir í 1. mgr. skal sæta fangelsi allt að 5 árum. Sömu refsingu skal sá sæta sem færir barn yngra en 18 ára úr landi í sama tilgangi. Hver sem framkvæmir, hvetur með beinum eða óbeinum hætti til eða hefur þegið fé vegna meðferðar sem greinir í 1. mgr. skal sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum.“ Ég lagði þetta mál fram á síðasta þingi en það var ekki afgreitt og er því lagt fram nú óbreytt. Herra forseti. Þegar ég lagði málið fram síðasta vetur fékk ég gríðarlega sterk og jákvæð viðbrögð við þessu frumvarpi sem ætlað er að gera það refsivert að neyða einstakling til að bæla eða reyna að breyta kynvitund sinni, kyntjáningu eða kynhneigð. Ég ætla að geyma með mér frásagnir sem mér hefur verið trúað fyrir af fólki sem hefur verið misþyrmt andlega eða líkamlega í slíkum tilgangi, en þó hefur einn og einn af þessum hugrökku einstaklingum komið fram og sagt sögu sína. Mig langar að tala meira um viðbrögðin sem voru fyrirsjáanleg og voru á þá leið að þetta frumvarp væri fullkominn óþarfi. Ég skil vel að fólk sem ekki þekkir til eigi erfitt með að trúa því að svona skelfilegt athæfi viðgangist hér á landi en jafnvel þar er skautað yfir aðalatriði málsins sem er það að misbeiting af þessu tagi, svonefndar bælingarmeðferðir, varðar ekki lög núna. Því þarf að breyta. Í þeim kafla hegningarlaganna sem fjallar um brot gegn frjálsræði fólks, og ég vísaði til hér áðan, er listi yfir saknæma verknaði. Listinn er langur en hann er klárlega ekki tæmandi. Eitt af því sem hegningarlögin ná ekki til eru bælingarmeðferðir á hinsegin fólki. Það er sannarlega ekki að ástæðulausu að bælingarmeðferðir hafa víða um heim verið bannaðar með lögum að viðlagðri refsingu. Enn víðar er slíkt bann í bígerð. Ísland hefur á alþjóðavettvangi ítrekað lýst yfir andstöðu við slíkar meðferðir, t.d. á fundi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna sumarið 2020, þar sem fjallað var um skýrslu ráðsins um alvarlegar afleiðingar bælingarmeðferða á hinsegin fólki. Staðan er sú að mörg þúsund Íslendingar hér á landi tilheyra sértrúarsöfnuðum. Þessir söfnuðir starfa gjarnan í nafni kærleika og umburðarlyndis en því miður er reynsla margra önnur. Á síðasta ári kafaði fréttaskýringaþátturinn Kompás ofan í hugtakið trúarofbeldi og ræddi við fyrrverandi félaga sértrúarsafnaða á Íslandi. Þar lýsti fólk því hvernig fordómar gegn hinsegin fólki eru alltumlykjandi og lýsti þeim aðferðum sem beitt er til að reka syndina á brott, eins og það er orðað. Fyrir utan líkamlegt ofbeldi er andlegu ofbeldi beitt til að tengja upplifun þolenda á eigin kynhneigð, eigin kynvitund eða kyntjáningu við sársauka og tengja við skömm. Þannig er fólk kerfisbundið brotið niður þar til það fer að trúa því sjálft að það eigi ekkert gott skilið. Samkvæmt aðferðafræðinni á sektarkenndin og vanlíðanin víst að duga til þess að breyta fólki þannig að það verði þeim guði sem þessi sértrúarsöfnuður trúir á þóknanlegt. Staðreyndin er auðvitað allt önnur eins og allt viti borið fólk veit. Það er tímabært að stíga skrefið til fulls, færa okkur til nútímans og festa í lög bann við jafn alvarlegri aðför að heilsu og frelsi hinsegin fólks. Herra forseti. Á þeim árum sem liðin eru frá því að ég lagði málið fram hefur þróun mála, þegar kemur að málefnum hinsegin fólks, því miður verið á þann hátt að rétt er að tala um bakslag. Ég segi rétt, því eins vont og mér þykir að nota það í samhengi við stöðu hinsegin fólks hér á landi þykir mér enn verra ef við skellum skollaeyrum við varúðarorðum þeirra sem best þekkja til hér og látum eins og það sé einhver óhemjuskapur í þeim sem benda á bakslagið. Staðreyndin er sú að á síðustu mánuðum og vikum hafa borist fréttir af regnbogafánum sem hafa verið rifnir niður, fréttir af eyðileggingu á regnbogagötum, af nýnasistaáróðri gegn hinsegin fólki, af skemmdarverkum sem unnin eru á listsýningum í nafni hinsegin fólks o.s.frv. Þá hefur hatursorðræða og meiðandi ummæli í garð hinsegin fólks, ekki síst hinsegin ungmenna, verið óþægilega algeng hér á síðustu vikum. Sum hinsegin ungmenni þurfa að takast á við það, jafnvel daglega, að til þeirra sé kallað ókvæðisorðum, tilvera þeirra ekki viðurkennd, það er gelt að þeim og þeim hótað lífláti eða þau hvött til að taka eigið líf. Mörg okkar sem tilheyrum hinsegin samfélaginu höfum fundið fyrir auknum ótta í kjölfar fregna sem vega þannig að tilverurétti okkar. Við þeirri þróun er mikilvægt að spyrna. Frumvarpið sem ég mæli hér fyrir er lítið en mikilvægt skref í þá átt. Sem betur fer er staðan sú að lagaleg réttindi á Íslandi eru að mestu leyti tryggð. Enn er það þó svo að listi hegningarlaga yfir saknæma verknaði gegn frjálsræði fólks inniheldur ekki þann verknað að neyða einstakling til að bæla eða breyta kynhneigð sinni, kynvitund eða kyntjáningu og því þarf að breyta. Ísland trónir nú á toppi lista gagnagrunns Equaldex yfir ríki heims hvað varðar réttindi hinsegin fólks. Við fáum þar heildareinkunnina 90 af 100 sem er meðaltal af lagalegu jafnrétti og almenningsáliti og í seinni efnisflokknum erum við með hæstu einkunn á listanum, þ.e. þegar kemur að almenningsálitinu. Í hinum fyrri erum við hins vegar eftirbátar nokkurra landa og ástæða þess að við teljumst ekki hafa tryggt hinsegin fólki fullkomin lagaleg réttindi er m.a. sú að hér er ekki í gildi þetta lagalega bann gegn svokölluðum bælingarmeðferðum. Þetta mál getur því skipt sköpum, ekki bara fyrir þá einstaklinga sem málið varðar og ekki bara fyrir það samfélag sem við sem raunverulega trúum að einstaklingsfrelsi sé mikilvægt, sem raunverulega erum þeirrar skoðunar að það bæti samfélagið okkar að sem flestir einstaklingar njóti þess frelsis, heldur er þetta líka verkefni sem ekki hefur verið lokið á þeirri mikilvægu vegferð sem við höfum verið um nokkurt skeið til að tryggja lagalegt umhverfi hinsegin fólks eins og kostur er. Þetta er einfaldlega óklárað. Víða um heim er verið að tryggja þessi lög, þessi réttindi, eins og ég vísaði til áðan, ekki síst í löndunum í kringum okkur. Þegar skautað er yfir umræður þar og afgreiðslu mála er tvennt sem vekur sérstaklega athygli og er gegnumgangandi. Það er annars vegar undrun fólks á því að þetta skuli ekki vera löngu frágengið og hins vegar hversu afgerandi stuðning málið fær við afgreiðslu viðkomandi þjóðþinga. Ég óska þess svo sannarlega og vonast eftir því að það sama verði uppi á teningnum hér. Herra forseti. Ég óska eftir því að málinu verði að lokinni umræðu hér í þingsal vísað til þinglegrar meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég bind vonir við að málið fái þar skjóta meðferð og verði í kjölfarið vísað aftur hingað til afgreiðslu og verði samþykkt. Verði mér að ósk minni munu þau lög sem ég mæli hér fyrir þegar öðlast gildi. Þetta er gríðarlegt réttindamál fyrir hinsegin samfélagið og þetta er mikið hagsmunamál fyrir samfélagið allt. Ég held að við getum verið sammála um að við viljum ekki hafa þessa undanþágu í ákvæðum hegningarlaga um atlögu að frjálsræði fólks.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að bera þetta mál fram. Við erum mörg sem þiggjum það boð að vera með á þessu máli vegna þess að um einfalt, klárt og skýrt mannréttindamál er að ræða. Það er ekki verið að taka rétt af neinum. Það er verið að standa vörð um jaðarsettan, viðkvæman hóp. Þetta ætti að vera rakið dæmi að klára og þótt fyrr hefði verið, langar mig að segja. Eins og þingmaðurinn vék að hefur ákveðið bakslag orðið á síðustu árum hér á landi í samfélagslegri viðurkenningu hinsegin fólks, sérstaklega ungmennana okkar. Hinsegin ungmenni eru farin að mæta fordómum í samfélaginu, í skólakerfinu og út um allt á einhverjum skala sem ég held að stjórnvöld hafi ekki reiknað með að gæti orðið árið 2022. Þessu þarf auðvitað að bregðast við með beinum aðgerðum, til að taka á fordómum þar sem þeir birtast, en líka með því að við sýnum í verki, í lögunum sem við setjum og hvernig þeim er framfylgt, að við stöndum með hinsegin fólki og að við teljum ekkert eðlilegra en að friðhelgi fólks og frelsi til lífs og hamingju sé grundvallarréttur sem við stöndum vörð um. Þetta er löngu tímabært. Það er svo sem hægt að fara í sagnfræðilega yfirferð. Samfélagið hefur þróast mjög mikið á síðustu árum og áratugum. Það er ekkert svo langt síðan samkynhneigð var refsiverð hér á landi og við erum enn í minni hluta landa þar sem undið hefur verið ofan af því. Enn er sú staða uppi að víðast um heim er lagaleg staða samkynhneigðra ekki jöfn stöðu annars fólks í samfélaginu og því getur jafnvel fylgt hörð refsing ef upp kemst um kynhneigð fólks. Við erum búin að stíga það skref að afglæpavæða kynhneigð fólks. Við erum búin að stíga það skref að afsjúkdómavæða kynhneigð fólks og við erum sem samfélag og sem löggjafarsamkunda búin að stíga mörg mjög jákvæð skref. En vandinn er sá að þessi skref eru ekki alltaf stigin til fulls. Það er þess vegna sem við erum svo viðkvæm fyrir öllu bakslagi vegna þess að þá vantar öryggisnetið. Við teflum áfram í trausti þess að þróunin verði áframhaldandi jákvæð um ókomna tíð. Þegar bakslag kemur eru kannski liðin 10 til 20 ár frá því síðast var girt undir með nýrri löggjöf, bakslagið getur hrokkið það langt aftur. Mig langar að nefna þetta í tengslum við tvennt sem hefur verið í umfjöllun síðustu misserin. Annars vegar eru það lög um kynrænt sjálfræði, þar sem Alþingi steig mjög framsækin skref til að standa vörð um réttindi hinsegin fólks, til þess að búa til lagaramma sem ekki var til nema að örlitlu leyti. En framfylgdin er öll eftir. Það á eftir að ganga frá einföldustu atriðum eins og t.d. að opinberir aðilar viti hvernig á að snúa sér við merkingar á salernis- og búningsaðstöðu í sundlaugum eða skólum eða hvað það er. Sú framkvæmd átti að vera komin á hreint fyrir einu og hálfu ári en metnaðurinn er ekki meiri en svo að í gildandi áætlun um stöðu hinsegin mála frá ríkisstjórninni á að græja þetta á næsta eina árinu eða á næstu tveimur árum, löngu eftir að lagaskyldan myndaðist. Þetta sýnir skort á pólitískri forgangsröðun sem býður hættunni heim í því bakslagsumhverfi sem við upplifum. Mig langar einnig að nefna hatursorðræðuna. Loksins skipaði hæstv. forsætisráðherra starfshóp til að tækla hatursorðræðu í samfélaginu í vor, vorið 2022, en fjöldinn allur af jaðarsettum hópum hefur kallað eftir þeim aðgerðum árum saman. Þarna hefur kannski sérstaklega heyrst í fólki með innflytjendabakgrunn sem hefur orðið vart við ýmiss konar útlendingaandúð í samfélaginu en hinsegin fólk hefur sennilega verið sá hópur sem hefur fundið mest á eigin skinni fordóma í samfélaginu síðustu árin, og aftur hinsegin ungmennin sérstaklega. Það kom þeim ekkert á óvart að allt í einu væri farið að gelta á fólk á götum úti. Það kom stjórnvöldum á óvart vegna þess að í fyrsta sinn var um að ræða fullorðið fólk sem stjórnvöld gátu kannski tengt við sem varð fyrir því. Ungmennin eru búin að lifa við þessar aðstæður, kannski bara frá því að þau fóru að stíga sín fyrstu skref og átta sig á því að þau væru hinsegin. Af hverju þarf þetta? Af hverju þarf að bíða svo lengi með aðgerðir að við erum komin alveg út af hengifluginu þegar stjórnvöld loksins kveikja á perunni og fara að setja eitthvað í gang? Það skiptir miklu máli að samþykkja það frumvarp sem hér liggur fyrir. Þó að bælingarmeðferðir þekkist á Íslandi og séu stundaðar af ákveðnum hópum þá er ekki um að ræða það útbreitt vandamál, vil ég vona, að við getum ekki tekist á við það. Það væri annað ef þetta væri allt í einu orðið grasserandi út um allt og engin löggjöf til staðar til að taka á því. Mér er því sérstök ánægja að vera einn af meðflutningsmönnum á þessu máli sem er ekki bara í takt við tímann heldur framsýnt. Það væri óskandi að Alþingi myndi stíga framfaraskrefin í þessu máli áður en það er orðið of seint.

Herra forseti. Mig langar til að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, fyrir meðflutninginn og almennt fyrir þann stuðning sem hann hefur veitt hinsegin samfélaginu, verið óþreytandi í því. Aðeins af því að hv. þingmaður talar um bakslagið í stóru myndinni - þetta er eiginlega ekki spurning heldur vangaveltur. Við lifum þannig tíma að það er óróleiki, það er uppþot og það er sótt að frjálsræði og frelsi fólks og okkar lýðræðislegu gildum mjög víða. Ég tengi þetta allt saman. Bakslagið í málefnum hinsegin fólks kemur ekki úr neinu tómarúmi, að mínu mati. Það er nátengt sókn að sjálfsákvörðunarrétti kvenna, jafnrétti kvenna, og við getum tengt það við innrás í frjáls lýðræðisríki. Við getum tengt þetta við viðsnúning á túlkunum á gömlum hæstaréttardómum. Við getum tengt þetta við aðför að jafnrétti kynjanna. Þetta tengist allt því sama, að halda fólki í ótta, að búa til sameiginlega óvini, að halda fólki uppteknu við það að berjast gegn þeim o.s.frv. Það er þess vegna sem ég nefndi í ræðu minni áðan, jafn illa og mér er við að tala um bakslag, vegna þess að við stöndum svo lagalega vel hér, að við verðum að þora að tala um þetta eins og það er og vera ekki svo bláeyg að halda að við séum í fyrsta lagi ein um að kljást við þetta og að þetta skipti litlu máli, þetta sé bara einhver mjög afmarkaður og jaðarsettur hluti samfélagsins. Það er einfaldlega þannig núna að hinsegin fólk stendur í brjóstfylkingunni í ákveðinni baráttu gegn frelsi einstaklingsins og það varðar okkur öll. Mig langar til að heyra aðeins hugleiðingar, af því að hv. þingmaður fór inn á þessar slóðir í ræðu sinni um þessi mál, hv. þingmanns, hvort 

Herra forseti. Ég er algjörlega sammála því að þetta er allt samofið. Kvenhatur, útlendingaandúð, fordómar gegn hinsegin fólki - þetta er allt með sama lögheimili í samfélaginu. Það eru sömu hópar sem, bara eftir því hvernig vindar blása, herja á þessa jaðarsettu hópa í samfélaginu okkar og við sjáum þetta í öllum löndunum í kringum okkur. Það er ekki hægt að slíta þetta í sundur. Það sem er einna verst við þetta er að fólkið sem verður fyrst fyrir þessu, eins og ég kom að í ræðu minni, eru yngstu einstaklingarnir innan þessara hópa. Það er kannski auðveldara að setja skotskífuna á fólk sem er ekki búið að taka sér sess í samfélaginu eins og gerist þegar fólk verður eldra, er veikara fyrir og er á meiri mótunarárum þannig að hægt er að hafa meiri áhrif á hvernig það þróast til framtíðar. Það er auðveldara að bæla niður hugmyndir ef þú gerir það nógu snemma til að þær séu ekki orðnar sterkar hjá fólki. Við sáum t.d. viðtal í sjónvarpsfréttum í vikunni eða um helgina við þær sem standa að Antirasistunum, instagram-aðgangi sem er að benda á rasisma í íslensku samfélagi; þær eru 16 og 18 ára. Fólkið sem er að berjast fyrir réttindum kynsegin fólks, fólkið sem fer fremst í þeirri baráttu og er að fá á sig allar öldurnar - ég myndi halda að fæst þeirra væru þrítug, sennilega flest undir 25. Þetta fólk á ekkert að vera eitt um að taka slaginn. Það er kannski fínt að við séum komin á virðulegan aldur hér í þingsal og séum að taka einhvern þunga af þessari baráttu vegna þess að við verðum að gera þetta öll saman.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er áhugavert að rifja hér upp að mér finnst eins og það hafi verið fyrir einhverjum kynslóðum síðan að samkynhneigð hjónabönd voru leyfð hér á Íslandi. Það eru 15 ár síðan. Ég man vel dómadagsspárnar sem þá flæddu yfir samfélagið frá ákveðnum aðilum, gott ef hjónabandið sem stofnun var ekki ónýtt. Ég veit ekki betur en að raunveruleikinn hafi afsannað þær spár. Ég veit ekki betur en gagnkynhneigt fólk giftist sem aldrei fyrr þrátt fyrir að hinsegin fólk geti gert það líka. Þetta er nefnilega yfirleitt þannig með réttindi, að það tekur ekki réttindi af einum þó að annar fái þau. Það er það jákvæða við það en merkilegt hvað hægt er að misskilja það. Varðandi stöðu hinsegin ungmenna - hún er skelfileg. Ég ætla líka að leyfa mér að segja að staða ungmenna sem ekki tilheyra hinsegin samfélaginu en taka þátt í þessu niðurbroti er líka skelfileg. Það er eitthvað sem við þurfum að horfast í augu við. Það er eitthvað að og þar með beinist athyglin að skólakerfinu okkar. Vissulega að foreldrum, drottinn minn dýri, en skólakerfið verður að fá tæki og tól til að bregðast við þessu. Þá erum við kannski komin að því, við erum jú að tala um lög, hvað hægt sé að gera. Eitt af því sem hægt er að gera betur er að tryggja námsefni, ekki bara í grunnskólanum heldur á öllum skólastigum og í skennaranámi vegna þess að grunnurinn að þessu er að tala sama tungumálið, að það sé hægt að tala um þessa hluti þannig að fólk skilji. Eins og við vitum þá spretta fordómar iðulega af vankunnáttu og vanþekkingu og hræðslu sem kemur í kjölfarið. Við tölum hér um hvað við getum gert næst. Við þurfum að aðstoða kennara og aðra við að leiðbeina ungu fólki, hvernig þeir geta best gert það og haldið utan um þennan hóp. Mig langar að heyra hugleiðingar hv. þingmanns um það.

Herra forseti. Það eru 15 ár síðan samkynja hjónabönd voru leyfð að lögum. Við erum samt ekki komin með jafna stöðu fólks eftir hjúskaparmynstri. Við erum enn á þeim stað að lögin mismuna foreldrum þar sem báðir aðilarnir eru konur. Þó að liðin séu 15 ár er enn ekki búið að klára þetta. Það er enn eitt dæmið um það að hér innan húss hafi verið stigin jákvæð skref en þau hafa aldrei, ég held að ég geti bara sagt aldrei, verið stigin alla leið eins og þyrfti að vera. Hvernig við getum tekið á birtingarmyndum fordóma og ofbeldis í skólakerfinu er náttúrlega stóra spurningin. Þar er gróðrarstía fyrir misbeitingu valds á milli fólks. Það þarf að gera mjög margt til að taka á því. En þar erum við aftur komin að því að ríkisstjórnin, fyrir nokkrum árum, sagðist vera að fara að gera það. Þetta er undarlegt sinnuleysi gagnvart málaflokkum sem ríkisstjórnin segist vilja sinna vel en gerir ekki. Við samþykktum hér 2019 áætlun um aðgerðir gegn ofbeldi í íslensku samfélagi. Þar var talað um kynjafræði, kynfræðslu, námsefni, fræðsluefni fyrir kennara. Þetta var allt þarna. Þetta vantar enn þá. Þar var líka talað um, kannski ekki alveg fullkomlega skýrum orðum, hvernig ætti að taka á viðbragði við kynferðislegri áreitni eða ofbeldi innan skólanna og við sjáum af mótmælum framhaldsskólanema nú síðustu vikur að það hefur 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að hefja þessa umræðu. Ég er sjálf gift konu og þetta mál stendur mér nærri. Mér finnst mjög mikilvægt að við fjöllum um samtvinnun í þessu samhengi, samtvinnun einkenna fólks. Við vitum að jaðarsettir hópar eru líklegri til að lenda í meðferðum sem þessum. Við þekkjum dæmi um að fötluðum einstaklingum, sem eru t.d. með þroskahömlun, eða einhverfu hinsegin fólki er ekki trúað þegar það kemur út úr skápnum, reynt er að þröngva því aftur inn í skápinn, bæði af aðstandendum og kerfinu sjálfu, það eru dæmi um það. Það er mikilvægt að við horfum til þessa, horfum til uppruna fólks, horfum til stöðu fólks að öðru leyti. Fæstir eru bara hinsegin fólk, heldur tilheyra mörgum hópum í senn. Það er því mjög mikilvægt að við hugsum um þá hópa og fjöllum um þá og mikilvægt að þessi lög taki utan um alla þessa hópa, að við getum tryggt að allt hinsegin fólk, sama hvert það er, sé varið fyrir þessum hræðilegu meðferðum. Sjálfsvígstíðni hinsegin fólks er há og sjálfsskaði og sjálfsskaðandi hugsanir ungs hinsegin fólks mælast mun hærri en jafnaldra þeirra. Við verðum að tryggja að fólk sé varið fyrir þessum hræðilegu meðferðum. Við verðum að tryggja, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á áðan, að við séum búin að byggja brúna. Ef þetta bakslag heldur áfram, ef þróunin sem við sjáum núna heldur áfram, þarf fólk að vera varið. Þó að samfélag okkar sé komið lengra en mörg samfélög í kringum okkur þá vantar svo mikið upp á löggjöfina. Ég þekki það sjálf, ég er enn skráð faðir barnsins míns í kerfinu en það er eitt af því sem þarf að breyta. Það er mikilvægt að við horfum til þess að löggjöfin okkar sé í takti við þá samfélagsvitund sem er þó enn til staðar, þann samfélagsstuðning sem við þó höfum enn þá, að löggjöfin svari því. Við sjáum í löndunum í kringum okkur, þar sem löggjöfin er komin mun lengra, að samfélagið er orðið eftir á. Við búum svo vel að samfélagið hefur stigið ótrúlega róttæk skref í vitundarvakningu á undanförnum árum og jafnvel áratugum og löggjöfin þarf að fylgja því eftir, að við séum búin að byggja brúna.

Frú forseti. Mig langaði bara rétt að loka umræðunni og þakka kærlega fyrir þá umræðu sem hér hefur orðið. Mig langar að nefna það sem hv. þm. Inga Björk Margrétar Bjarnadóttir kom inn á með samtvinnunina. Þetta er gríðarlega mikilvæg ábending og ég mun óska eftir því að allsherjar- og menntamálanefnd taki þetta til sérstakrar umfjöllunar í meðferð málsins. Auðvitað skiptir þetta öllu máli. Rétt eins og kom fram í máli hv. þingmanns, og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi líka, eru enn þessir vankantar á framkvæmd laga um jafnan rétt í hjónabandi. Það verður að segjast eins og er að það vekur svo mikla ánægju, það verður svo mikil gleði, þegar lagasetning verður til þess að bæta svo um munar réttindi hóps sem lengi hefur beðið eftir slíkum réttindum. Þessi 80% eða 90% sem eru kláruð í upphafi skyggja á og það verður til þess að þau skref sem upp á vantar í lokin eru ekki stigin nema sérstaklega sé bent á það. Ég þakka kærlega fyrir það. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Þetta mál er tiltölulega einfalt í mikilvægi sínu og mikilvægt í einfaldleika sínum, ef svo má segja. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt, og ég ætla að leyfa mér að vænta þess, að þetta verði klárað þannig að við lokum á þessa glufu. Hafi þetta verið mikilvægt fyrir tæpu ári, þegar ég var að vinna þetta mál, þá er það því miður mun mikilvægara núna. Ég ætla að láta það verða lokaorðin.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um félagafrelsi á vinnumarkaði. Þetta er 24. mál á þskj. 24. Ásamt þeim sem hér stendur standa að frumvarpinu allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins utan ráðherra og hæstv. forseta Alþingis. Í 74. gr. stjórnarskrárinnar er öllum tryggt félagafrelsi. Allir eiga rétt til að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, þ.m.t. stjórnmálafélög og stéttarfélög, án þess að sækja um leyfi til þess. Það er tekið skýrt fram í þessari grein stjórnarskrárinnar að engan megi skylda til aðildar að félagi en þó megi með lögum kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmætu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Þrátt fyrir þessi skýru ákvæði 74. gr. stjórnarskrárinnar er félagafrelsi í raun ekki virt á íslenskum vinnumarkaði. Almenn löggjöf takmarkar rétt manna til þess að velja sér félag eða standa utan félags og þar er gengið lengra en í öðrum nágrannaríkjum okkar. Þegar mannréttindakafli stjórnarskrárinnar var lögfestur árið 1995 var mikilvægt nýmæli samþykkt í 2. mgr. 74. gr. Þar er, eins og ég gat um áðan, beinlínis kveðið á um rétt manna til að standa utan félags. Litlar eða engar breytingar hafa hins vegar verið gerðar á vinnumarkaðslöggjöfinni frá þeim tíma til að tryggja að þetta ákvæði nái fram að ganga og úrskurðir dómstóla virðast ekki hafa tekið mið af þeim breytingum sem voru gerðar á stjórnarskránni árið 1995. Það er augljóst, frú forseti, að í mínum huga er vinnumarkaðslöggjöfin barn síns tíma og í mörgu úrelt. Hún þrengir að félagafrelsi. Því er illa hægt að halda því fram að launafólk hafi raunverulegt frelsi til að ákveða hvort það standi utan stéttarfélags eða ekki. Þrátt fyrir að launamanni sé heimilt, samkvæmt orðanna hljóðan, að standa utan stéttarfélags hefur lagaumgjörðin með öðrum hætti í raun orðið til þess að valfrelsið er að nafninu til en ekki á borði. Dæmi um þetta eru lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna þar sem kveðið er á um skyldu ófélagsbundinna starfsmanna til greiðslu iðgjalds stéttarfélags sem hann ætti, eins og þar segir, að tilheyra. Á almennum vinnumarkaði eru lögin hins vegar óskýr um það hvort slík greiðsluskylda sé fyrir hendi eða ekki. Af orðalagi 2. mgr. 6. gr. starfskjaralaga má ráða að slík skylda sé einungis fyrir hendi þegar sérstaklega er kveðið á um hana í kjarasamningum. Það er því augljóst í mínum huga og flutningsmanna að það verður að breyta lögunum þannig að launafólk utan stéttarfélags sé ekki þvingað til að greiða iðgjald til félags sem það á enga aðild að. Um leið sé það tryggt og komið í veg fyrir að aðilar vinnumarkaðarins, þ.e. atvinnurekendur og verkalýðsfélög, taki sér það vald að leggja slíka skyldu á launafólk í kjarasamningum án þess að það hafi nokkuð um það að segja. Það er hægt samkvæmt gildandi lögum, þó að líklega sé aðeins eitt dæmi um að slík skylda sé fyrir hendi og það er í kjarasamningum sjómanna, fari ég rétt með. Meginmarkmið frumvarpsins er sem sagt að tryggja rétt launamanna til að velja sér stéttarfélag, leggja bann við forgangsréttarákvæðum í kjarasamningum, vernda rétt launamanna til að standa utan verkfalla stéttarfélaga sem þeir tilheyra ekki og afnema og koma í veg fyrir greiðsluskyldu ófélagsbundinna launamanna þar sem þess er krafist í lögum, svo sem varðandi opinbera starfsmenn, eða í kjarasamningum ef mönnum dettur svo í hug. Í einfaldleika sínum getum við sagt að með frumvarpi þessu, nái það fram að ganga, sé Alþingi að tryggja að íslenskt launafólk búi við sömu réttindi og launafólk í nágrannalöndum okkar. Að þessu leyti er frumvarpið ekki róttækara en það. Við erum að tryggja íslensku launafólki sömu réttindi og launafólk hefur í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og öðrum þeim löndum sem við viljum gjarnan bera okkur saman við. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir okkur í þessum sal að horfast í augu við það að þrátt fyrir að félagafrelsið njóti í raun ríkari verndar samkvæmt íslensku stjórnarskránni en gengur og gerist í öðrum löndum þá hefur almenn löggjöf gert það að verkum að réttur manna til þess að velja sér félag eða standa utan félags er mun takmarkaðri en í öðrum löndum. Stjórnarskráin tryggir þessi réttindi í orði en laga- og dómaframkvæmd önnur hefur komið í veg fyrir að réttindin séu á borði. Ólíkt öðrum vestrænum ríkjum hefur vinnumarkaðslöggjöfin hér á landi ekki tekið fullnægjandi breytingum til að tryggja félagafrelsi á íslenskum vinnumarkaði. Eins og ég vék að áðan urðu allir helstu lagabálkar vinnumarkaðslöggjafarinnar að lögum áður en mannréttindakafli stjórnarskrárinnar var lögfestur hér árið 1995. Litlar breytingar hafa orðið á þessari löggjöf á undanförnum 27 árum og túlkun dómstóla virðist vera með þeim hætti að hún hefur verið óbreytt þrátt fyrir þau nýmæli sem tekin voru upp í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar árið 1995. Það er þess vegna sem ég segi að gildandi vinnumarkaðslöggjöf gangi gegn þeim stjórnarskrárvörðu réttindum sem öllum Íslendingum eiga að vera tryggð, ekki síst íslensku launafólki á vinnumarkaði. Við skulum aðeins fara yfir hvað þetta gæti þýtt. Nái þetta frumvarp fram að ganga breytist hugsanlega ýmislegt. Við núverandi lagaramma eru utanfélagsmenn bundnir af ákvörðun stéttarfélags um vinnustöðvun, þ.e. verkfall og verkbann, og þeim er skylt að leggja niður störf í boði þess stéttarfélags þrátt fyrir að þeir eigi ekki aðild að félaginu og hafi ekki greitt til félagsins og vilji ekki vera í félaginu. Utanfélagsmanni er sem sagt meinað að vinna af félagi sem hann er ekki í, án þess meira að segja að honum sé bætt það eins og félagsmönnum. Honum er ekki bætt það, hvorki úr verkfallssjóðum né með atvinnuleysisbótum. Það má segja að réttindi utanfélagsmanna við núverandi lagaumhverfi séu enn takmarkaðri en ef hreinlega væri kveðið á um skylduaðild að stéttarfélögum í lögum. Þá væri a.m.k. tryggð sú þjónusta og þau réttindi sem í félagsaðildinni felast, þar sem utanfélagsmaðurinn nýtur nú minni réttinda og þjónustu stéttarfélaga en ber sömu skyldur og fullgildur félagsmaður. Við núverandi löggjöf er því gengið verulega á félaga- og í rauninni atvinnufrelsi fólks. Á Íslandi er nokkuð sem kallast forgangsréttarákvæði í kjarasamningum. Slík ákvæði ganga gegn félagafrelsi launamanna enda má leggja þau að jöfnu við skylduaðild að stéttarfélagi þar sem fólk er í raun útilokað frá tilteknum störfum gangi það ekki í viðkomandi stéttarfélag sem hefur forgang samkvæmt kjarasamningum sem eru varðir með lögum. Nánast öll vestræn lönd hafa bannað slíkt ákvæði með vísan til félagafrelsis launamanna. Þá hefur Mannréttindadómstóll Evrópu fjallað um forgangsréttarákvæði í máli Sørensen og Rasmussen gegn Danmörku frá 11. janúar 2006. Af dómnum má draga þá ályktun að bæði forgangsréttarákvæði og ákvæði um skylduaðild brjóti gegn 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem við höfum skrifað undir og gefið fyrirheit um að uppfylla þær skyldur sem þar eru lagðar á okkur. Það er auðvitað svo að samkvæmt lögum um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa - nú ætla ég aðeins að fara í annað, ég er að fara aðeins á undan mér. Vandinn við forgangsréttarákvæði er auðvitað sá að þegar kemur að því að ráða þá skal sá sem er félagi í stéttarfélagi njóta forgangs. Þegar þær aðstæður kunna að skapast að segja þurfi upp starfsmönnum þá skal fyrst segja upp þeim sem er ófélagsbundinn en síðan þeim sem er félagi í verkalýðsfélagi. Þetta þýðir auðvitað að til að verja rétt sinn er launamanni nauðugur sá kostur að ganga í verkalýðsfélagið, bara til að verja sitt starf, vegna þess að vinnuveitanda, launagreiðandanum, er ekki heimilt samkvæmt gildandi lögum að beita mati við það og fara eftir hæfni og dugnaði starfsmanns þegar kemur að uppsögn. Slíkt er ekki heimilt. Réttarstaða þess sem ákveður, af ýmsum ástæðum, að standa utan stéttarfélags, m.a. vegna þess að hann kann að vera ósáttur við það hvernig stéttarfélagið vinnur, kann að vera ósáttur við þá pólitík sem rekin er innan stéttarfélagsins, kann að vera sannfærður um að stefna forystu viðkomandi stéttarfélags gangi gegn hagsmunum hans - þá er honum samt nauðugur sá kostur, til að verja sitt starf og standa jafnfætis öðrum, að ganga til liðs við félagið. Því hefur verið haldið fram að nái þetta frumvarp fram að ganga þá muni það veikja verkalýðshreyfinguna. Ég hafna því. Ég hafna því, ekki bara vegna þess að ég hef meiri trú en svo á verkalýðshreyfingunni heldur vegna þess að ég er sannfærður um að þetta geti styrkt starfsemi verkalýðsfélaga. Af hverju? Jú, vegna þess að verkalýðsfélögin hafa alveg sérstaka hagsmuni af því að sannfæra launafólk um að hagsmunum þess sé best borgið með því að ganga til liðs við viðkomandi stéttarfélög. Þau munu leggja sig í líma við að gæta hagsmuna viðkomandi. Forysta verkalýðshreyfingarinnar mun skynja það að íslenskt launafólk mun fá meiri áhuga á réttindum sínum og kjörum og meiri áhuga á starfsemi verkalýðshreyfingarinnar en nú er, hættir að vera jafn afskiptalaust og það er, mun telja sér skylt, vegna þess að það tók sjálfstæða ákvörðun um að tilheyra félaginu, að taka þátt í því að velja sér forystu. En eins og við vitum öll þá er þátttaka í atkvæðagreiðslum þegar kemur að verkalýðsfélögum, forystu í verkalýðsfélögum, því miður mjög takmörkuð hér á Íslandi. Þetta mun styrkja félögin. Það er eitthvað óeðlilegt við að það sé inni í - og ég ætla ekki að lýsa því sem reykfylltu bakherbergi þegar Samtök atvinnulífsins og verkalýðshreyfingin setjast niður og ganga frá kjarasamningum, að þau geri það með þeim hætti að þau svipti, í skjóli laga sem hafa verið samþykkt hér, úreltrar vinnumarkaðslöggjafar, íslenskt launafólk raunverulegu félagafrelsi eins og gert er. Ekki hrundi verkalýðshreyfingin eða samtök launafólks í Danmörku þegar lögunum var breytt í kjölfar niðurstöðu Mannréttindadómstóls Evrópu. Þeim lögum var breytt 2007. Forgangsréttarákvæði var afnumið og komið á raunverulegu félagafrelsi á dönskum vinnumarkaði. Ég hygg að leiðtogar danskra verkalýðsfélaga muni ekki taka undir það að þau standi veikari en íslenskir kollegar þeirra hér. Ég ætla líka að minna á að Evrópunefnd um félagsleg réttindi hefur ítrekað bent á að forgangsréttarákvæði eins og þau eru viðhöfð hér á landi gangi gegn mannréttindasáttmála Evrópu. Okkar hlutverk hér í þessari virðulegu stofnun er auðvitað að gera allt sem í okkar valdi stendur til að það sem stendur í stjórnarskránni nái fram að ganga, að það sé ekki afnumið með einhverjum hætti með einhverri lagasetningu hér, að félagafrelsi sé virt. En við höfum líka þær skyldur, vegna þess að við höfum heitið því í samstarfi við aðrar þjóðir, að virða þá alþjóðamannréttindasáttmála sem við höfum skrifað undir. Þegar það liggur fyrir og dönsk stjórnvöld hafa verið dæmd fyrir sama brot og við erum að fremja þá eigum við að hlusta og við eigum að taka mark á því og við eigum að breyta lögum. Frú forseti. Ég lít þannig á að íslenska ríkinu, íslenska löggjafanum, beri svo rík skylda til að gæta að mannréttindum borgaranna að ekki verði undan því komist að grípa til aðgerða, þegar löggjöf gengur gegn þeim réttindum, með lagabreytingum eins og hér er lagt til. Það er nefnilega þannig að þrátt fyrir að bæði jákvætt og neikvætt félagafrelsi sé kirfilega tryggt í stjórnarskránni, eins og ég vék að, hefur vinnumarkaðslöggjöfin ekki endurspeglað það frelsi. Markmið þessa frumvarps og markmið okkar sem stöndum að baki því er að tryggja slíka vernd og standa vörð um félagafrelsi íslensks launafólks, hvort heldur er á almennum vinnumarkaði eða hjá hinu opinbera. Það er nauðsynlegt að bregðast við með skýrum hætti og taka afstöðu gegn því fyrirkomulagi sem tíðkast hefur og tryggja landsmönnum öllum raunverulegt félagafrelsi og koma þannig í veg fyrir að launafólk sé svipt grundvallarréttindum sínum. Ég vil taka það fram að hér er lagt til að lögin taki til allra stéttarfélaga og vinnuveitenda á íslenskum vinnumarkaði, almennum og hinum opinbera. Á hinn bóginn kann að vera nauðsynlegt að ráðast í sérstaka lagasetningu á þeim sviðum þar sem félagafrelsi er heldur ekki tryggt. Það á t.d. við um skylduaðild að lífeyrissjóðum, þ.e. að svipta íslenskt launafólk þeim rétti að velja sér eigin lífeyrissjóð. Það er risamál sem verður að taka fyrir hér af mikilli yfirvegun. En það má t.d. líka benda á skylduaðild að Lögmannafélagi Íslands. Ég vitnaði hér í upphafi til þess að í 74. gr. stjórnarskrárinnar er sagt að það megi þó skylda menn til að vera aðilar að ákveðnu félagi ef almannahagsmunir krefjast en þau rök eiga ekki við þegar kemur að skylduaðild að Lögmannafélagi Íslands. Ég hef ekki séð nein slík rök. Það skal tekið fram að þetta frumvarp nær ekki til þeirra laga en það kann að vera að það sé skynsamlegt, annaðhvort í framtíðinni eða jafnvel í vinnu þeirrar nefndar sem fær málið til umfjöllunar, að skoða það sérstaklega. Frú forseti. Í hnotskurn: Við erum að berjast fyrir því, flutningsmenn, og við erum að vonast til þess að þingheimur sláist í lið með okkur, að tryggja íslensku launafólki sömu réttindi og launafólk nýtur í öðrum löndum sem við berum okkur saman við og á ég þá ekki síst við frændþjóðir okkar á Norðurlöndum - svo einfalt er það, þetta er ekki róttækara en það. Frú forseti. Að lokinni þessari umræðu óska ég eftir að frumvarpið gangi til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Nú þegar geisa átök í verkalýðshreyfingunni ætla Sjálfstæðismenn aldeilis að ganga á lagið. Hvílík tímasetning, segi ég nú bara. Í síðustu viku mæltu þingmenn flokksins fyrir frumvarpi um að skerða réttindi starfsmanna á opinbera vinnumarkaðnum og draga úr starfsöryggi þeirra en í dag mæla þingmenn flokksins fyrir talsvert róttækari breytingum. Nú vilja þau fara að naga fæturna undan verkalýðshreyfingunni í heild sinni og höggva að rótum þess sem gerir hreyfinguna jafn sterka á Íslandi og raun ber vitni. Höfum í huga að stéttarfélagsaðild er hvergi meiri meðal OECD-ríkja en hér. Hér á Íslandi hefur stéttarfélagsaðild haldist mjög stöðug meðan hún hefur hrunið víða annars staðar, hrunið m.a. vegna þess að hægri menn og hægri stjórnir hafa notað hvert það tækifæri sem gefst  Nú er það þannig að 92% launamanna eiga aðild að verkalýðsfélögum og það er óumdeilt að þessa miklu félagsaðild má einmitt rekja til þeirra þátta sem við ræðum hér í dag; til greiðsluskyldunnar, til stéttarfélaga og til forgangsréttarákvæða í kjarasamningum. Þessi mikla stéttarfélagsaðild hefur styrkt rétt launafólks, styrkt samningsstöðu þess gagnvart atvinnurekendum og gagnvart stjórnvöldum. Verkalýðshreyfingar hvarvetna í heiminum sáröfunda okkur af þessu en nú vilja Sjálfstæðismenn gera atlögu að einmitt þessu, kippa grundvellinum undan þessari miklu félagsaðild. Förum yfir nokkur atriði. Á vef Ríkisútvarpsins fyrir nokkrum dögum birtist frétt um þetta frumvarp með fyrirsögninni „Segir óásættanlegt að fólk sé þvingað í stéttarfélag“ og á Vísi.is í dag: „Sjálfstæðisflokkurinn vill afnema skylduaðild að verkalýðsfélögum“. Við skulum bara hafa það alveg á hreinu að það er enginn skyldaður til að vera í stéttarfélagi á Íslandi. Í lögum um stéttarfélög og vinnudeilur frá 1938 er beinlínis gert ráð fyrir að launamenn geti staðið utan stéttarfélaga. Það er réttur fólks og það er mælt sérstaklega fyrir um það í lögum ASÍ að ekkert aðildarfélaga sambandsins megi hafa ákvæði um félagsskyldu í samþykktum sínum. Og hafi stéttarfélög slík ákvæði þá víkja þau fyrir ákvæðum laga ASÍ og hafa ekkert gildi. Í lögum um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda er hins vegar, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason fór yfir, mælt fyrir um greiðsluskyldu, að atvinnurekendum beri að halda eftir iðgjaldi af launum starfsmanns til stéttarfélags samkvæmt þeim reglum sem kjarasamningar greina. Þetta er ekkert sérlega óskýrt. Þetta gjald, sem hefur að gera með réttindi á vinnumarkaði, er í raun greiðsla fyrir þjónustuna sem felst í því að verkalýðsfélög annast gerð kjarasamninga sem gilda svo fyrir alla, óháð því hvort fólk er í stéttarfélagi eða ekki. Munum þetta. Kjarasamningar kveða á um lágmarkskjör, lágmarksréttindi sem allt launafólk nýtur góðs af að séu tryggð. Í ljósi þess að við erum með starfskjaralög sem gera þessa kjarasamninga að lágmarksrétti er þá nokkuð nema eðlilegt að fólkið sem nýtur einmitt þessarar þjónustu, nýtur góðs af þeim rétti sem er samið um, greiði fyrir hann? Greiðsluskyldunni fylgir engin aðildarskylda. Ófélagslegbundnir starfsmenn verða líka að greiða gjöld í félögin enda er verið að greiða fyrir samningsvinnuna sem allir njóta góðs af. Gjaldið veitir ekki réttindi eða skyldur í viðkomandi stéttarfélagi umfram þau réttindi og þær skyldur sem felast í kjarasamningunum sjálfum. Í greinargerð þessa frumvarps og í flutningsræðu hv. þingmanns er vikið sérstaklega að félagafrelsisákvæði stjórnarskrár og því haldið fram að núverandi fyrirkomulag rími illa við þetta ákvæði. Í greinargerðinni segir: „Þrátt fyrir að Ísland skipi sér framarlega í hóp þjóða hvað snertir stjórnarskrárvernd félagafrelsis skortir verulega á að ákvæðum 74. gr. stjórnarskrárinnar sé fylgt í reynd.“ Ég myndi kannski skilja þessar röksemdir ef stjórnarskrá Íslands mælti fyrir um algjört og skilyrðislaust neikvætt félagafrelsi. En svo er ekki. Þegar mannréttindakafli stjórnarskrárinnar var smíðaður á tíunda áratugnum náðist sátt um að draga sérstaklega fram mikilvægi stéttarfélaga og stjórnmálafélaga í einmitt þessu samhengi. Þá kom inn þetta ákvæði, sem stendur enn, um að engan megi skylda til aðildar að félagi en með lögum megi kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Í lögskýringargögnum er áréttað sérstaklega að með samþykkt frumvarpsins sé í engu hróflað við núverandi réttarstöðu á vinnumarkaði að því er varðar forgangsréttarákvæði, greiðslu félagsgjalda og önnur réttindaákvæði. Í ljósi þessa er það auðvitað kolrangt að vinnumarkaðslöggjöfin á Íslandi gangi einhvern veginn í berhögg við þetta stjórnarskrárákvæði. Stjórnarskrárákvæðið var beinlínis smíðað með það fyrir augum að svo væri ekki. Hhöfum þetta bara alveg á hreinu. Virðulegi forseti. Við erum að tala hérna um fyrirkomulag, mjög gott fyrirkomulag sem breið sátt náðist um á sínum tíma, bæði sátt meðal stjórnmálaflokka og sátt milli atvinnurekenda og launafólks. Dómstólar hafa í sinni túlkun á íslenskri vinnumarkaðslöggjöf, með hliðsjón af stjórnarskrá og með hliðsjón af Mannréttindasáttmála Evrópu, ekki séð ástæðu til að raska þessu fyrirkomulagi. Flutningsmenn sjálfir viðurkenna í greinargerð, og í ræðu hv. þingmanns hér áðan, að túlkun dómstóla á íslenskri vinnumarkaðslöggjöf virðist hafa haldist óbreytt þrátt fyrir framangreindar stjórnarskrárbreytingar. Einmitt. Ég held það sé líka ágætt að halda því til haga að Mannréttindadómstóll Evrópu hefur aldrei slegið því föstu að greiðsluskyldan feli í sér brot gegn félagafrelsi. Það hafa hvorki íslenskir dómstólar né Mannréttindadómstóll Evrópu gert. Við erum sem sagt að tala um fyrirkomulag sem á sér mjög sterkar rætur, hefur reynst vel, skilað okkur metaðild að stéttarfélögum og fyrir vikið gríðarlega sterkri stöðu launafólks. Þingmenn Sjálfstæðisflokksins vilja kollvarpa þessu fyrirkomulagi. Hér eru þingmenn Sjálfstæðisflokksins ekki að tala máli íhaldsstefnu og varfærnar breytingar heldur eru hv. þingmenn, Óli Björn Kárason og félagar, í hlutverki róttæklinga. Þau vilja róttækar og afgerandi breytingar strax. Frú forseti. Svo vilja flutningsmenn leggja bann við forgangsréttarákvæðum í kjarasamningum. Hér erum við að tala um þegar samið er um það í kjarasamningum að félagsmenn þess félags sem gerir kjarasamning skuli hafa forgang að störfum hjá viðsemjanda félagssamningsins. Þetta vilja þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem sagt banna. Nú eru þetta allt í einu talsmenn boða og banna, gott og vel, banna félögum á vinnumarkaði að semja með ákveðnum hætti. Tölum aðeins um forgangsréttarákvæði  Alþjóðavinnumálastofnunin hefur lagt ríka áherslu á að forgangsréttarákvæði séu heimil, stangist ekki á við félagafrelsi að því tilskildu að um þau hafi verið samið í frjálsum samningum. Það kemur mjög skýrt fram í samþykktum stofnunarinnar. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur líka lagt blessun sína yfir forgangsréttarákvæði kjarasamninga svo fremi sem þeim sé ekki beitt afturvirkt gagnvart starfsmönnum sem réðu sig til starfa áður en samningur um forgangsrétt félags tók gildi. Í greinargerð frumvarpsins sem hér er til umræðu er vísað til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Sørensen og Rasmussen gegn Danmörku frá 2006 og hv. þm. Óli Björn Kárason varði drjúgum hluta ræðu sinnar í að tala um þessi mál í þessu danska samhengi. En sá dómur fjallar ekki um forgangsréttarákvæði af því tagi sem við erum með hér á Íslandi, hann fjallar um útilokunarákvæði svokölluð, „closed shop“-ákvæði, aðildarskyldu. Þetta er ekki það sama og þau forgangsréttarákvæði sem við erum hér að tala um. Frú forseti. Það sem flutningsmenn eru auðvitað líka að gera með þessu frumvarpi er að þau eru að rúlla fram rauða dregnum fyrir gul stéttarfélög, auðsveip félög sem eru stofnuð til höfuðs almennum verkalýðsfélögum og þjóna sem vopn í höndum atvinnurekenda, grafa þannig undan baráttu allra hinna. Þetta er klassísk leið atvinnurekanda á Íslandi og annars staðar til að sundra og brjóta niður baráttu launafólks. Hér hygla þingmenn Sjálfstæðisflokksins þessum aðferðum og það í nafni frelsis og mannréttinda. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég vil kannski bara hrósa hv. þm. Óla Birni Kárasyni. Það er að einhverju leyti aðdáunarvert hvað hann er einlægur í sinni frjálshyggju og sínum Thatcherisma. 

Frú forseti. Það er ekkert voðalega oft sem við höfum tækifæri í þessum sal til að takast á um einhver grundvallaratriði. Mér finnst ánægjulegt að eiga orðastað við hv. þm. Jóhann Pál Jóhannsson um þetta. Ég átti ekki von á öðru en að grundvallarágreiningur væri á milli mín og hans. Ég fagna því hins vegar að hv. þingmaður fellur ekki í þá forarpytti sem við öll föllum stundum í með upphrópunum og gífuryrðum. Ég el því þá von í brjósti að við getum a.m.k. átt ágætt samtal, bæði hér í dag og síðar þegar við fjöllum um þetta mál. Hv. þingmaður var að vísu í hæðnistón að gera því skóna að allt í einu vildu þingmenn Sjálfstæðisflokksins, og þá sérstaklega ég, boða boð og bönn, þ.e. þegar kæmi að forgangsréttarákvæðum, að banna þau. Já, það er stundum þannig að við erum talsmenn þess að leggja bann við mismunun en það er verið að mismuna fólki eftir því hvort það stendur utan félags eða hefur ákveðið að vera félagi í ákveðnu félagi. Það særir réttlætiskennd mína þegar mismunun á sér stað á grundvelli þess hvort viðkomandi launamaður hefur tekið ákvörðun um að tilheyra ákveðnu stéttarfélagi eða ekki. Ég hafna því að hægt sé að verja það út frá mannréttindum og þeim skyldum sem við höfum gagnvart íslensku launafólki, gagnvart íslenskum almenningi og gagnvart alþjóðlegum skuldbindingum okkar, að það sé bara í lagi að beita hér mismunun og það sé óeðlilegt og gert tortryggilegt að lagt sé bann við mismunun á grundvelli félagsaðildar eða ekki.

Virðulegi forseti. Hér er talað um mismunun. Hv. þingmaður er ofboðslega upptekinn af einni mjög afmarkaðri gerð frelsis sem er þetta neikvæða félagafrelsi, frelsið til að standa utan tiltekinna félaga, og telur að að hér sé einhvers konar stórkostleg mismunun að eiga sér stað í íslensku samfélagi gagnvart þeim sem ekki tilheyra félögunum. Ég hef reyndar bent á að þetta frelsi til að standa utan félaga er nú þegar tryggt í íslenskum lögum. Gott og vel. Hv. þingmaður telur að í greiðsluskyldunni og forgangsréttarákvæðum felist de facto einhver mismunun og brot gegn neikvæðu félagafrelsi. Mér finnst það langsótt túlkun. Þetta er ekki mismunun af því tagi sem ég hef gríðarlegar áhyggjur af. Ég hef aldrei hitt manneskju sem kvelst sérstaklega undan því að neikvætt félagafrelsi, í þeim skilningi sem við ræðum hér í dag, sé ekki virt. Ég hef miklu meiri áhyggjur af ýmsu öðru ófrelsi í íslensku samfélagi og ýmissi annars konar mismunun sem á sér stað. Nú er það t.d. þannig að samkvæmt íslenskum lögum á fólk með fötlun rétt á þjónustu þar sem það kýs að búa og þar sem það á lögheimili. Það frelsi er ekki virt í reynd. Þar er verið að mismuna fólki meðan tugir bíða eftir NPA-þjónustu. Ég nefni þetta bara til að undirstrika að frelsi og jafnrétti er margs konar og sú meinta frelsisskerðing sem hér er til umræðu 

Frú forseti. Það eru akkúrat forgangsréttarákvæðin sem gera það ákvæði stjórnarskrárinnar að tryggja fólki rétt til að standa utan félags, stofna félag eða vera í félagi í raun merkingarlaust á íslenskum vinnumarkaði. Það er greinilegt að mismunun er til staðar en hv. þingmaður telur að það sé eitthvert smáatriði og sé eitthvað sem ekki eigi að hafa áhyggjur af vegna þess að hann hefur ekki heyrt neinn kvarta undan því. Ég skal þá koma því til leiðar að hann heyri það, hann mun örugglega fá einhverjar kvartanir frá fólki. En látum það liggja á milli hluta. Hér var líka minnst á greiðsluskylduna - og nota bene, ég gleymdi að taka það fram áðan að enginn þingmaður Sjálfstæðisflokksins hefur haldið því fram að það sé skylduaðild að íslenskum verkalýðsfélögum. Það eru bara fyrirsagnir einhverra fjölmiðla og hv. þingmaður veit að stundum endurspegla fyrirsagnir ekki alltaf efni málsins. Það er engin skylduaðild og ég rakti það mjög vel. En greiðsluskyldan - ég vil spyrja hv. þingmann aðeins út í greiðsluskylduna, hún skiptir auðvitað líka máli. Hér er lögð greiðsluskylda á fólk sem stendur utan félags. Það er eitt. En það nýtur engra réttinda. Það greiðir jafn hátt gjald og þeir sem eru í félaginu en það nýtur engra þeirra réttinda sem félagsmenn njóta. Ef um þjónustugjald er að ræða - og það geta verið rök fyrir því að skylda eigi íslenskt launafólk til að greiða verkalýðsfélagi sem annast kjarasamninga eitthvert lágmarksþjónustugjald - þá getur það ekki verið jafnhátt og félagsgjaldið. Er hv. þingmaður tilbúinn í það? 

Virðulegur forseti. Iðgjöldin sem við ræðum hér fjármagna kjarnahlutverk stéttarfélaga, fjármagna vinnu við gerð kjarasamninga. Það er ekki rétt að aðrir en þeir sem tilheyra stéttarfélögunum njóti ekki þeirra réttinda sem í þessu felast og njóti ekki ábatans af þessu. Það er einmitt þannig að þessir kjarasamningar eru lágmarkskjör fyrir alla á vinnumarkaði, óháð félagsaðild. Hingað til hefur ekki verið litið á þessi iðgjöld sem brot gegn neikvæðu félagafrelsi. Hingað til hefur ekki verið litið sem svo á það í dómaframkvæmd að í þessum reglum felist einhver ólögmæt mismunun. Það er bara þetta sem ég var að reyna að koma að hér áðan. Ég tók það líka fram og get svo sem komið inn á það aftur að ég held að það sé alls konar annars konar frelsi sem við ættum að leggja meiri áherslu á í þessum sal að tryggja fólki en þetta ofboðslega afmarkaða neikvæða félagafrelsi í þessum tiltekna skilningi. Gjaldið sem við erum hér að ræða hefur stundum verið kallað vinnuréttargjald. Eins og hv. þingmaður nefndi er kannski frekar hægt að líta á þetta sem þjónustugjald en félagsgjald. Allir launamenn njóta góðs af kjarasamningunum sem eru gerðir vegna þess að það er óheimilt að greiða lægri laun en kjarasamningar kveða á um. Aðild að félagi og greiðsluskylda eru ekki það sama, enda er þarna verið að greiða fyrir veitta þjónustu og fólk nýtur ábatans af þessu, hvort sem það tilheyrir félagi eða ekki.

Frú forseti. Þetta var merkileg ræða hjá hv. þingmanni. Hann færði næstum því rök fyrir því að hann vildi taka aftur upp skylduaðild að stéttarfélögum. Það var svona efnislega það sem hann fór yfir í ræðu sinni. Svo reyndi hann með mjög veikum hætti að færa fyrir því rök að þau skrýtnu ákvæði væri að finna í lögum að það sé í raun ekki skylduaðild að félögum á Íslandi þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrárinnar. Mig langar til að nefna tvennt í þessu sambandi. Hv. þingmaður nefnir að það sé engin skylduaðild að stéttarfélagi en lítur svo á að greiðsluskylda fyrir einstakling utan félags sé ekkert tiltökumál, hann hafi ekki heyrt neinn kvarta yfir því. En það er nú þannig, frú forseti, að þetta geta verið upphæðir sem nema allt að 1% af launum einstaklings. Finnst hv. þingmanni það ekki vera neitt tiltökumál? Hvernig getur það verið að hv. þingmaður skauti fram hjá því að sá sem stendur utan stéttarfélags en ber að greiða iðgjald, hefur ekkert val um það, til stéttarfélags eins og í verkfallssjóð - sá einstaklingur fær ekki notið þeirra réttinda. Hvernig samrýmist það réttlætis- og sanngirnishugmyndum hv. þingmanns? Sá einstaklingur fær engrar þjónustu notið. Ef hv. þingmaður er eingöngu að tala um eitthvert tiltekið gjald við samningsgerð, hvernig stendur á því, frú forseti, að verkalýðsfélög liggja á milljarðasjóðum? Er iðgjaldið sem lagt er á þessa félagsmenn utan stéttarfélaga þá mögulega aðeins of hátt? Getur það verið, frú forseti?

Virðulegur forseti. Ég er bara ósammála hv. þingmanni í grundvallaratriðum. Ég tel að það fyrirkomulag sem við búum við í þessum efnum sé sanngjarnt og eðlilegt. Það hefur margstaðist fyrir Félagsdómi. Ekkert í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu gefur tilefni til að ætla að forgangsréttarákvæðin og greiðsluskyldan, sem hér er til umfjöllunar, standist ekki. Það stjórnarskrárákvæði sem hér hefur verið rætt um var samið sérstaklega með það fyrir augum að hægt væri að tryggja þetta fyrirkomulag til frambúðar. Þetta er fyrirkomulag sem breið sátt hefur ríkt um milli atvinnurekenda og launafólks og ég vara við afleiðingum þess ef Sjálfstæðismenn vilja fara að kollvarpa því án þess að það liggi skýrt fyrir hvað á nákvæmlega að koma í staðinn.

Frú forseti. Hv. þingmanni verður tíðrætt um Mannréttindadómstól Evrópu og vitnar hér í mál í Danmörku, Sørensen og Rasmussen, og segir að það atriði sé annars konar forgangsákvæði. Það væri þá bara ágætt að fá aðeins nánari útskýringu á því þegar haft er í huga til hvers þetta leiðir. Forgangsákvæði eða greiðsluskylda þýðir, eins og færð eru rök fyrir í greinargerð, að í reynd er um skylduaðild að ræða. Það er það sem við erum að tala gegn hér. Ef hann gæti aðeins nánar reifað það hvernig það kemur ekki fram að það tiltekna forgangsákvæði, eða það sem er kallað á ensku „closed shop agreement“, ef hann er að vísa til mála í Bretlandi, sé í raun ekki ákveðin tegund af forgangsákvæði sem er mismunun, sem mismunar og sem tekur fyrir að einstaklingur geti haft samningsfrelsi eða samið um kaup og kjör. Það væri ágætt að heyra. Ég vil líka draga það aftur fram, frú forseti, að þó að við séum hér að ræða um ákveðin grundvallaratriði þá skil ég ekki hvernig þau tilteknu atriði sem verið er að festa í sessi í íslenskum rétti, félagafrelsi, getur verið að höggva að rótum stéttarfélaga. Hv. þingmaður færir rök fyrir mikilvægi þessara félaga og segjum þá bara eins og er: Já, þessi félög hafa hlutverki að gegna og þau eru mikilvæg. Geta þau þá ekki bara staðið á eigin fótum? Þarf að þvinga fólk með slíkri mismunun sem fram kemur í löggjöf til að þau geti sinnt þessu hlutverki sínu í þágu félagsmanna? Hv. þingmaður sagði í seinna andsvari sínu að frelsið væri margs konar. Nei, það er ekki rétt. Frelsi gegn mismunun og banni er bara mjög ákveðið. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Í fyrsta lagi gerir hann að umtalsefni dóminn í máli Sørensen og Rasmussen gegn Danmörku sem fór fyrir Mannréttindadómstól Evrópu og er frá 2006. Hér er því til að svara að þar var deilt um það sem hægt er að kalla útilokunarákvæði, „closed shop agreement“, og aðildarskyldu. Forgangsréttarákvæðin á Íslandi eru hins vegar bundin við það að hæfir félagsmenn bjóðist. Hér er það líka þannig að stéttarfélögum er skylt að veita þeim starfsmönnum sem atvinnurekandi ætlar að ráða í þjónustu sína eingöngu - þetta skiptir máli í þessu samhengi. Ég vil benda á skrif um þetta í Lögmannablaðinu þar sem Björg Thorarensen, prófessor í stjórnskipunarrétti og núverandi dómari við Hæstarétt, og Elín Blöndal fara yfir þennan dóm. Hvorug þeirra telur ástæðu til að ætla sérstaklega að hann hafi nokkra þýðingu hér á Íslandi. Ég vil líka minna á að Félagsdómur fjallaði sérstaklega um þetta og tók afstöðu til þess hvort þessi tiltekni dómur Mannréttindadómstólsins hefði einhverja þýðingu á Íslandi. Þetta var gert í máli nr. 7/2006 ef hv. þingmaður vill fletta því upp. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Ekki verður talið að neinar breytingar varðandi túlkun í þessum efnum hafi orðið með greindum dómi Mannréttindadómstóls Evrópu frá 11. janúar 2006, enda reyndi þar á þýðingu aðildarskyldu og atvik því ekki hliðstæð.“ Þetta var afstaða Félagsdóms í þessu máli. Það er því í raun viðtekið sjónarmið í íslenskri réttarframkvæmd að forgangsréttarákvæði í frjálsum kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins standist lög, standist stjórnarskrá og séu í samræmi við skyldur Íslands gagnvart samþykktum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins þar sem fjallað er um félagafrelsi á vinnumarkaði. Í frumvarpinu er lagt til að fella niður skylduaðild, eða ekki skylduaðild eins og hér hefur verið nefnt, en einnig að bannað verði að setja inn í ráðningarsamninga að vinnuveitandi geti bannað launþega að starfa hjá einum eða fleiri vinnuveitendum. Ég held að við séum öll sammála um að það geti verið til bóta en ég veit ekki til þess að vinnuveitandi hafi með nokkrum hætti heimild til að þvinga fólk til að vinna eingöngu hjá honum sjálfum. Ég held að það geti bara varðað við lög. Vinnuveitandi hefur í sjálfu sér ekki umráðarétt yfir launþega nema á þeim tíma sem hann er búinn að selja vinnu sína til viðkomandi vinnuveitenda. Það er því ekkert um það að ræða að vinnuveitandi geti sett þetta inn í samninga. Þeir eru bara ógildir ef svo er. Hv. þingmaður nefndi breytingar á stjórnarskránni frá árinu 1995 þar sem var verið að styrkja stöðu mannréttinda í stjórnarskránni. Það liggur fyrir álit stjórnarskrárnefndar frá þeim tíma um þetta atriði. Með leyfi forseta ætla ég að fá að lesa það. Þetta er smákafli og þar stendur: „Meginregla 12. gr. er sú að menn eiga rétt á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi. Enn fremur megi engan skylda til aðildar að félagi en þó megi víkja frá því ef það réttlætist af þeim aðstæðum sem greinin kveður á um. Í orðalagi fyrri málsliðar 2. mgr. felst að engan megi skylda til aðildar að félagi með lögum eða hvers kyns stjórnvaldsákvörðunum. Er því ekki verið að kveða á um það sem menn eru skyldaðir til að gera á grundvelli frjálsra samninga, þar á meðal kjarasamninga. Hvað varðar stéttarfélög og aðild að þeim er bent á að í núgildandi löggjöf eru launþegar ekki skyldaðir til þess að vera í stéttarfélagi. Í lögum um stéttarfélög og vinnudeilur, nr. 80/1938, er þvert á móti beinlínis gert ráð fyrir að launþegar geti verið utan stéttarfélaga. Því er í 2. mgr. 12. gr. ekki vikið að þeim aðstæðum er eiga við um stéttarfélög og þar af leiðandi ekki lagðar til með málsgreininni breytingar á reglum varðandi aðild manna að þeim. Sérstök ástæða er til að nefna að svonefnd forgangsréttarákvæði, þegar í kjarasamningum er samið um að félagsmenn viðkomandi stéttarfélags skuli hafa forgang til vinnu á félagssvæði þess, leiða ekki af sér félagsskyldu af þeim toga sem fyrri málsliður 2. mgr. tekur til. Þá verður heldur ekki litið svo á að umsamin skylda launþega til að greiða gjöld til stéttarfélaga sé félagsskylda af þeim meiði sem ákvæði þetta nær til. Í ljósi þessa lítur nefndin svo á að með samþykkt frumvarpsins sé í engu verið að hrófla við núverandi réttarstöðu á vinnumarkaði að því er varðar forgangsréttarákvæði, greiðslu félagsgjalda eða önnur réttindaákvæði.“ Svo mörg voru þau orð. Virðulegi forseti. Áður en ég held áfram langar mig nú bara að grípa inn í þetta út frá þeirri reynslu sem ég hef og segja frá því hvaðan ég kem. Ég var formaður stéttarfélags í 21 ár. Ég sat í miðstjórn ASÍ í 14 ár. Þetta kemur fram á alþingisvefnum ef einhver hefur lesið það sem um mig er skrifað þar. Ég var formaður Landssambands verslunarmanna í sex ár, sat í stjórn landssambandsins í 20 ár og var m.a. mikið í erlendum samskiptum. Og þegar því er haldið fram hér að staða íslenskra launamanna sé verri en launþega á öðrum Norðurlöndum þá er það bara hin mesta firra. Í Svíþjóð er staðan þannig að ef vinnuveitandi neitar að ræða við stéttarfélag þá verður bara enginn kjarasamningur og þá er launþeginn algerlega óvarinn. Eftir að þessi dómur var kveðinn upp í Danmörku hefur þátttaka í félögum hrunið þar. Í Bandaríkjunum, við vitum um ástandið þar, eru kannski 10% í stéttarfélögum. Hér erum við með 90% þátttöku í stéttarfélögum. Ef við skoðum þetta bara þá bjuggu forverar mínir innan verkalýðshreyfingarinnar til þessa gulrót. Það skiptir máli að vera í stéttarfélagi vegna þess að við greiðsluna á þjónustugjaldinu, eða félagsgjaldinu eða vinnuréttargjaldinu eða hvað sem við viljum kalla þetta, urðu til aukin framlög sem launþegahreyfingin samdi um við atvinnurekendur. Það var 1% framlag í sjúkrasjóð, það var samið um orlofsheimilasjóði, það var samið um starfsmenntasjóði, það var samið um starfsendurhæfingarsjóði sem reka m.a. VIRK. Við erum öfunduð alls staðar af þessu fyrirkomulagi, að við það að ganga í stéttarfélag öðlist launþeginn réttindi sem eru kjarasamningsbundin. Það er gulrótin sem íslenska verkalýðshreyfingin bjó til á sínum tíma og hefur gert það að verkum að það skiptir máli fyrir fólkið sem er á vinnumarkaði að greiða þetta tiltekna þjónustugjald, eða félagsgjald eða hvaðeina sem við viljum kalla þetta. Það er bara þannig að verkalýðshreyfingin annars staðar á Norðurlöndunum, hvort sem það er í Finnlandi, Svíþjóð eða Danmörku, öfundar íslenska verkalýðshreyfingu fyrir þá stöðu sem hér er, að við skulum vera með þátttöku upp á rúmlega 90% í stéttarfélögum. Hér hefur verið nefnt að kjarasamningur er lágmarksréttur og það er bannað að greiða lægra en kjarasamningar segja fyrir um. Þetta kerfi hefur verið útbúið þannig að búa verður til kjarasamning utan um öll störf eða setja störfin undir kjarasamning. Hvað þýðir það? Það þýðir að launþeginn er þá varinn af þeim kjarasamningi sem hann tilheyrir. Og hver ver samninginn? Það er viðkomandi stéttarfélag. Það ber ábyrgð á því að atvinnurekendur sjái til þess að fólk njóti þeirra réttinda sem í kjarasamningnum felast. Það er skylda stéttarfélaganna að viðhalda síðan þeim kjarasamningi. Mig langar að nefna dæmi um skyldu stéttarfélaga. Ég upplifði það sem formaður stéttarfélags að þurfa að takast á við atvinnurekanda sem neitaði að borga rétt laun. Ég þurfti að fara í mál vegna launa viðkomandi starfsmanns. Ég vann málið en stéttarfélagið varð fyrir milljóna skaða af því að málskostnaður var dæmdur miklu lægri en sá lögfræðilegi kostnaður sem varð til í málaferlunum. Stéttarfélaginu bar skylda til að fylgja eftir öllum þeim réttindum sem í kjarasamningnum fólust. Það er því ekki bara verið að henda einhverjum, eins og hér er nefnt, milljörðum inn í stéttarfélögin. Það er ekki þannig. Það sem er verið að setja inn í stéttarfélögin er þetta félagsgjald sem er verið að tala um, eða þjónustugjald eða vinnuréttargjald eða hvað sem við viljum kalla þetta. Það sem er að öðru leyti inni í stéttarfélögunum er sjúkrasjóðurinn, er starfsmenntasjóðurinn, er orlofsheimilasjóðurinn. Þetta er allt eign félagsmannanna. Í stéttarfélögunum erum við að tala um samtryggingu. Sjúkrasjóðirnir hjálpa til, eins og lífeyrissjóðirnir, við að styðja við fólk sem á t.d. lítinn veikindarétt á vinnumarkaði, hefur ekki öðlast mikinn veikindarétt. Það getur fengið veikindarétt í gegnum stéttarfélagið sitt. Svo eru aðrir sem verða sjaldan veikir, þeir þurfa ekkert að nýta þetta. Það er samtrygging í stéttarfélögunum sem félagslega sinnað fólk vill viðhalda. Hér er líka talað um frelsi til að greiða í þann lífeyrissjóð sem við viljum en þar með erum við að fara að taka samtrygginguna út úr kerfinu.  Ég verð að segja að þegar ég sá þennan lista yfir þá sem leggja fram þetta frumvarp, þennan hóp þingmanna sem leggur fram þetta frumvarp, einhverjir af þeim hafa tekið þátt í starfi atvinnurekendasamtaka sem hafa verið hluti af heildarsamtökum á vinnumarkaði - að það sé verið að leggja til að það eigi að slátra verkalýðshreyfingunni, ég bara næ ekki utan um þetta. Hefur það verið kannað hjá Samtökum atvinnulífsins eða Félagi atvinnurekenda hvaða skoðanir þeir hafa á þessu? Vilja Samtök atvinnulífsins t.d. hafa sundraða verkalýðshreyfingu? 

Kemur í ljós í umsögnum.

Er það virkilega þannig? Ég held að verkalýðshreyfingin vilji ekki hafa sundraða atvinnurekendur. Það er bara eðlilegt að það sé skipulag á markaðnum, á því hvernig hlutirnir eru unnir. Við verðum að átta okkur á því að með því að hafa skipulag á markaði er verið að búa til rétt fólks og verja þennan rétt fólks. Ég hélt nú einu sinni í bjartsýni að við værum alltaf að búa til aukin réttindi en ég sé núna að við verðum að verja réttindi vegna þess að til er fólk sem er tilbúið til að grafa undan þeim réttindum sem búið er að ná á íslenskum vinnumarkaði. Það er bara þannig. Ég lít þannig á að þetta sé aðför að launþegahreyfingunni á Íslandi, svokölluð gul stéttarfélög. Það nægir bara að nefna hvað gerðist þegar PLAY var stofnað. Það nægir að nefna það. Hvað gerðist? Þeir ætluðu sjálfir að stofna stéttarfélag. Þeir ætluðu að semja sjálfir um kjör, fólkið á gólfinu kom ekkert að því að semja samninginn, þeir ætluðu bara að búa hann til sjálfir. Er það þannig sem við viljum hafa þetta? Nei, ekki ég. Þess vegna ætlum við hv. þingmaður, því að við sitjum báðir í velferðarnefnd þar sem þetta kemur væntanlega til umræðu í framhaldinu, að takast á um þessar breytingar og ég mun að sjálfsögðu berjast hart gegn þeim breytingum. Ég þekki það ekki, hafandi starfað í 21 ár innan launþegahreyfingarinnar, að forgangsréttarákvæði hafi einhvern tímann verið nýtt, aldrei,  Ég hef verið fylgjandi því að það kæmu fram þingmannafrumvörp til að auka lýðræðislega virkni hér á Alþingi en ég mun berjast með kjafti og klóm gegn þessu frumvarpi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir merkilega ræðu og innsýn inn í það hver afstaða launþegahreyfingarinnar eða stéttarfélaganna verður til þessa frumvarps. Við sjáum til hvort þetta eigi líka við um þingflokk Viðreisnar. Mig langar að staldra aðeins við það sem hv. þingmaður talar um sem gulrótina, það sé svo mikilvægt fyrir stéttarfélögin að hafa búið til góða þjónustu fyrir sína félagsmenn og það sé kjarninn í íslenskri verkalýðshreyfingu. Það kann vel að vera, ég er bara sammála þingmanninum um það. En hvernig má það þá vera að það þurfi að taka gjald af þeim sem kjósa að standa utan félagsins, kjósa að vera ekki þátttakendur í þeim félagsskap af einhverjum ástæðum eða kjósa að njóta ekki þeirrar þjónustu sem það ágæta stéttarfélag í því tilviki veitir? Af hverju þarf að skylda hann með lögum ef starfsemi stéttarfélaga er að skila svona miklum árangri? Hvernig fær það staðist? Hvernig fær það staðist, frú forseti, að halda því fram að þetta frumvarp, sem er að undirstrika mikilvægi félagafrelsis á íslenskum vinnumarkaði, sé aðför að stéttarfélögum? Frú forseti. Það væri miklu nær að segja að forgangsréttarákvæði á íslenskum vinnumarkaði og greiðsluskylda inn í stéttarfélög, þvert á vilja tiltekins launamanns, sé aðför að íslensku launafólki sem kýs að nýta sér félagafrelsi stjórnarskrárinnar. Ég vil fá að heyra þingmanninn aðeins fjalla um það hvort mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar, um félagafrelsi, hafi ekki örlítið meiri þýðingu en að það sé bara allt í lagi að leggja slíka greiðsluskyldu á um 10% launþega. Það eru 10% launþega ef það er rétt sem hv. þingmaður segir að 90% séu í stéttarfélagi. Hvað með þessi 10%?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég veit ekki hvað gerist ef þessi lög verða tekin úr gildi, lög nr. 55/1980, ef þau verða afnumin og þeim hent á haugana. Ég veit ekkert hvað gerist, hvort eftirsókn eftir því að vera í stéttarfélagi verði sú sama eða ekki, ég bara veit það ekki. Einhverra hluta vegna var ákveðið að gera þetta með þessum hætti, að atvinnurekendur myndu halda eftir þessum gjöldum til stéttarfélagsins til þess að viðhalda þeim kjarasamningi sem viðkomandi er að vinna eftir. Þannig var það, þannig urðu þessar þríhliða viðræður á Íslandi á milli atvinnurekenda og launþega og stjórnvalda. Við bjuggum til þetta samtalskerfi sem hefur virkað svo vel á Íslandi en er ekki til staðar í Evrópu. Það er til á Norðurlöndunum en það er ekki til staðar í Evrópu. Ég veit ekki hvað aðrir þingmenn Viðreisnar gera, ég kem ekki inn á þing til að vera bundinn á bás. Ég kem inn á þing til að standa með minni sannfæringu. Ég vonast auðvitað til þess að þingmenn aðrir í Viðreisn muni fylgja mér í þessu en ég kem ekki hér til þess að lýsa skoðunum annarra. Ég kem hér upp í pontu til að lýsa mínum skoðunum. En, eins og ég segi, það er engin félagsaðild, þú getur farið í hvaða klúbb sem þú vilt, þú getur verið í Lions, þú getur verið í hverju sem er. Þú borgar bara þjónustugjald til þess stéttarfélags sem viðheldur kjarasamningi. Þannig er það bara. Stéttarfélagið hefur skyldur til að viðhalda kjarasamningi.

Frú forseti. Ég held að það sé ástæða til að taka undir með hv. þingmanni, við vitum ekki hvað gerist ef lög um starfskjör launafólks verða felld úr gildi, enda er ekki verið að leggja til að þau falli úr gildi heldur er verið að leggja til breytingu á tiltekinni grein sem kemur í veg fyrir, hjá launamanni sem kýs að standa utan félags, að hluti launa hans verði tekinn af honum gegn hans vilja. Það er verið að koma í veg fyrir það óréttlæti og þá mismunun þannig að hv. þingmaður getur alveg verið rólegur með það. Annað sem kom fram í ræðu hv. þingmanns er að hann kannaðist ekki við, þegar hann var í forystu fyrir sínu stéttarfélagi, að forgangsréttarákvæði hefði verið beitt. En var það ekki svo, frú forseti, að í máli Sleipnis gegn Samtökum atvinnulífsins frá 2002 reyndi einmitt á forgangsréttarákvæði? Kannast hv. þingmaður við það eða er hann að halda því fram hér að þetta hafi ekki þýðingu, hann kannist ekki við að þessu hafi verið beitt?

Herra forseti. Ég hélt því aldrei fram að ég kannaðist ekki við að þessu hefði verið beitt. Ég beitti því aldrei í mínu starfi sem formaður stéttarfélags, þ.e. að nýta þetta forgangsréttarákvæði. Jú, ég kannast við Sleipnismálið. En það sem ég er að halda hér fram er að það er skylda stéttarfélagsins að sjá til þess að kjarasamningurinn sé virkur, það er skylda stéttarfélagsins til að sjá til þess að sá launþegi sem vinnur samkvæmt kjarasamningnum njóti allra þeirra réttinda sem í honum felast. Þá skyldu ber stéttarfélagið, hvort sem viðkomandi starfsmaður er félagsmaður eða ekki. Fyrir það greiðir launþeginn þetta þjónustugjald, félagsgjald, vinnuréttargjald eða hvað við viljum kalla það. Þannig virkar þetta í praxís.

Frú forseti. Ég ber mikla virðingu fyrir skoðunum hv. þm. Guðbjarts Einarssonar og þeim störfum sem hann vann fyrir íslenskt launafólk. Ég hlusta mjög á það sem hann segir. Ég er hins vegar ósammála honum og við eigum örugglega eftir að takast á og eiga góðar samræður í velferðarnefnd þegar þetta mál verður þar til umfjöllunar. Ég verð hins vegar að fá að leiðrétta hv. þingmann þegar talað er um það að veita íslensku launafólki valfrelsi um það í hvaða lífeyrissjóð það greiðir. Það er rangt hjá hv. þingmanni að halda því fram, líkt og hann gerði í ræðu sinni, að verið væri að afnema samtrygginguna vegna þess að hann finnur ekki harðari varðmann um samtryggingu lífeyrissjóða heldur en þann sem hér stendur. Það er grundvallarmál að við stöndum vörð um samtryggingarhluta lífeyrissjóðakerfisins en það hefur ekkert með það að gera hvort launamaður hafi frelsi til að velja í hvaða sjóð hann greiðir samtryggingariðgjaldið og eftir atvikum launagreiðandinn samhliða. Menn verða að gera greinarmun þar á. Það skiptir máli vegna þess að það er ein helsta vörn framtíðarskattgreiðenda að hér sé öflugt samtryggingarkerfi lífeyrissjóða og öflugt lífeyrissjóðakerfi, líka með séreignarsparnaði. Ef það molnar sundur er hætta á því að tvennt gerist: Bolmagn ríkisins, hins opinbera, til að standa undir þeirri þjónustu sem við erum sammála um að ríkið skuli veita, svo sem heilbrigðisþjónustu, menntakerfi og löggæslu, verður minna, og skattbyrði framtíðarkynslóða, barna okkar og barnabarna, verður þyngri.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Nei, við erum ekki sammála alltaf, enda er ég ekki í Sjálfstæðisflokknum en þannig er það nú. Við erum þá sammála um að við viljum viðhalda þessari samtryggingu, það sé ekki verið að stofna persónubundna lífeyrissjóði úti um allar trissur eins og hefur verið gert. Við erum búnir að setja lög um að framlag í lífeyrissjóð verði að lágmarki 15,5%. Við bárum gæfu til að klára það mál á síðasta þingi, þökk sé samstöðu stjórnarinnar og Viðreisnar í því máli. Lífeyrissjóðirnir urðu ekki til af sjálfu sér. Þeir urðu til í gegnum kjarasamninga eins og svo margt annað í íslensku velferðarkerfi sem fólk nýtur góðs af í dag og finnst svo sjálfsagt. Það hefur orðið til í gegnum kjarasamninga vegna krafna íslenskrar verkalýðshreyfingar. Þannig er það bara. Velferðarkerfið okkar íslenska var að mestu leyti byggt upp vegna krafna launþegahreyfingarinnar í kjarasamningum. En gott og vel. Við verðum þá bandamenn í því að lífeyriskerfið íslenska verði ekki brotið niður og að við viðhöldum þeirri samtryggingu sem þarf að vera til staðar í kerfinu vegna þess að við viljum tryggja þá sem verst standa hvað réttindi varðar, hvort sem það er hjá hinu opinbera, stjórnvöldum, sveitarfélögum eða á vinnumarkaði. Við sjáum íslenskt fólk lenda í slysum og verða fyrir örorku og hafa lítinn rétt. Þá skiptir samtryggingin máli.

Frú forseti. Eitt sem ég hefði haldið að hv. þingmaður ætti að fagna, og er í þessu frumvarpi, er að tryggja þeim launamönnum sem af einhverjum ástæðum hafa ákveðið að standa utan stéttarfélags einhver ákveðin réttindi. Lágmarksréttindi sem þeir hafa ekki í dag vegna þess að viðkomandi stéttarfélag getur neitað að taka við greiðslu í sjúkrasjóði. Þar af leiðandi á viðkomandi engan rétt á greiðslu úr sjúkrasjóði en sú skylda er síðan lögð á launagreiðanda. Ég vek athygli hv. þingmanns á þessu. Okkur hins vegar greinir á. Ég hygg að rót þessa ágreinings sé sú að ég hef meiri trú á íslenskri verkalýðshreyfingu heldur en hv. þingmaður. Ég hef þá trú að starf hennar muni eflast þegar fólk tekur af fúsum og frjálsum vilja jákvæða afstöðu til þess að tilheyra verkalýðsfélagi og það sé ólíklegra með því fyrirkomulagi að við sjáum þá sundrungu sem átt hefur sér stað í íslenskri verkalýðshreyfingu á undanförnum vikum, mánuðum og árum.

Virðulegi forseti. Ég hef trú á íslenskri verkalýðshreyfingu. Ég ætla ekki að gera að umtalsefni þær erjur sem eru í verkalýðshreyfingunni þessa dagana. Þær verða að hafa sinn gang. Ég vil bara minna á það að stéttarfélög voru stofnuð um tiltekna atvinnugrein á tilteknu svæði. Stéttarfélög höfðu samningsumboð á tilteknu svæði. Stéttarfélag sem ég var í forsvari fyrir hafði samningsumboð fyrir verslunar- og skrifstofufólk á Suðurnesjum, hvergi annars staðar, en það voru ákveðnir atvinnurekendur sem leyfðu sér að henda ákveðnum hluta af launamönnum inn í annað stéttarfélag til að koma í veg fyrir að þeir væru að vinna í verkföllum. Þeir settu þá kannski bara í VR og þá var ekki hægt að nýta þá í verkfall á Suðurnesjum af því að þeir voru rangt settir í stéttarfélag. Hvað gerist ef komið er fullt af gulum stéttarfélögum inn á vinnumarkaðinn sem gerir það að verkum að það verður aldrei hægt að grípa til vinnustöðvunar? 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem kom mér reyndar mjög á óvart því að hv. þingmaður talar hér um að þetta frumvarp sé til þess gert að sundra verkalýðshreyfingunni, þetta sé aðför að launþegum. Ég les mig í gegnum greinarnar sem ég að sjálfsögðu var búin að lesa áður því að ég er einn af flutningsmönnum þessa frumvarps. Ég skil ekki hvernig hv. þingmaður getur komist að þeirri niðurstöðu að það að launamaðurinn hafi frelsi til að velja sér sitt stéttarfélag sé einhver leið til að sundra verkalýðshreyfingunni. Ég bið hv. þingmann um að útskýra fyrir mér hvað hann á við í þeim efnum. Síðan ég kom á þing hef ég iðulega heyrt samflokksmenn hv. þingmanns, þingmenn Viðreisnar, ráðast að okkur frjálslyndu öflunum í Sjálfstæðisflokknum fyrir það að við stöndum ekki fyrir frelsismálum. Hér kemur eitt skýrt frelsismál, félagafrelsi, sem er varið í stjórnarskrá. Við viljum tryggja að það verði raunverulegt á vinnumarkaði. Þá kemur hv. þm. Viðreisnar hingað upp og segir að við séum að gera aðför að launþegum. Hv. þingmaður, ég skil ekkert hvert verið er að fara með þessari orðræðu. Ég tek undir það sem hefur komið fram hérna. Það ætti einmitt að vera ávinningur fyrir stéttarfélögin að þau væru að tryggja sér félagsmenn. Það verður kannski raunveruleg samkeppni milli verkalýðsfélaganna um það hvaða félög standa sig best. Til hvaða verkalýðsfélags vil ég greiða? Þess vegna kom mér verulega á óvart setningin sem hv. þingmaður fór með áðan um að vinnuveitendur hefðu hent hluta af launamönnum í önnur stéttarfélög. Það voru vinnuveitendur sem voru að færa fólk á milli. Er ekki þess vegna mikilvægt að tryggja raunverulegt frelsi einstaklinganna til að velja sér stéttarfélag? Ættum við ekki að geta sameinast um þá grunnhugsun sem stjórnarskráin okkar m.a. byggist á?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar andsvar. Kemur hér þingmaður Viðreisnar og talar gegn frelsi þeirra sjálfstæðismanna sem hafa komið upp 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið en verð að viðurkenna að mér finnst nákvæmlega þessi orðræða sýna hversu galið þetta fyrirkomulag er. Verkalýðsfélagið átti sína félagsmenn. Það bara á þá. Þó að þú getir farið í annað stéttarfélag greiðirðu samt þjónustugjaldið, í einhverja orlofssjóði og sjúkrasjóði, og eitthvað sem þú hefur ekkert með að gera. Þú greiðir það samt. Hversu galið er það? Hvernig er félagafrelsi tryggt með þessu? Það er nefnilega engan veginn tryggt. Hversu hættulegt kann það að vera að einstaklingur hafi raunverulegt val um það að ganga úr stéttarfélagi eða velja annað stéttarfélag? Virðulegur forseti. Þessi orðræða sem heyrist hér samræmist engan veginn minni frelsishugsjón og þó er það hugsjón sem ég taldi mig eiga sameiginlega með mörgum í þingflokki Viðreisnar.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekkert að láta kveða niður þær frelsishugmyndir sem ég hef um íslenskt samfélag. Þær eru mýmargar. En hversu galið er það að stéttarfélög sjái um kjarasamninga? Hversu galið er það að stéttarfélög sjái um að verja rétt launþeganna? Hversu galið er það að stéttarfélög tryggi að atvinnurekandi standi við gerða samninga? Er eitthvað galið við það að stéttarfélög sinni þeirri skyldu sinni að bera ábyrgð á því að viðkomandi launþegi fái það sem honum ber samkvæmt kjarasamningum? Er það galið? Ef það er galið ætla ég ekki að vera þessi frelsismaður sem þingmaður vill að ég sé. Ég vil halda því velferðarkerfi sem búið er að búa til, að mestu leyti vegna þess að íslensk verkalýðshreyfing hefur staðið vörð um hagsmuni fólks í þessu landi.

Virðulegi forseti. Frelsi og sjálfstæði þjóðarinnar, frjálst framtak, frjáls verslun og frelsi einstaklinganna er kjarni sjálfstæðisstefnunnar, kjarni þess sem við sjálfstæðismenn stöndum fyrir. Í stjórnarskrá Íslands, nánar tiltekið í 74. gr., er kveðið á um vernd félagafrelsis. Einnig er vert að benda á vernd félagafrelsis í 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Meginefni þess frumvarps sem við ræðum hér í dag er að tryggja rétt launamanna til að velja sér stéttarfélag, leggja bann við forgangsréttarákvæðum í kjarasamningum, vernda rétt launamanna til að standa utan verkfalla stéttarfélaga sem þeir tilheyra ekki og afnema greiðsluskyldu ófélagsbundinna launamanna. Við flöggum því að það sé félagafrelsi í landinu í dag en því miður er það ekki svo í raun. Ákvæði um félagafrelsi var sett í stjórnarskrá Íslands árið 1995 og maður skyldi ætla að það þýddi að launamenn hefðu raunverulegt val um það að vera í stéttarfélagi eða ekki, en svo er ekki í raun. Í flestum stéttarfélögum er svokallað forgangsréttarákvæði sem í raun má leggja að jöfnu við aðild að stéttarfélagi. Þar er kveðið á um að félagsmenn viðkomandi stéttarfélags ganga fyrir um störf, þ.e. ganga fram fyrir starfsmenn sem eru utan stéttarfélags. Ef til fjöldauppsagna kemur er það skylda atvinnurekanda að segja fyrst upp fólki sem stendur utan stéttarfélaga. Ef þetta frumvarp nær fram að ganga verður óheimilt að synja umsækjanda um starf á grundvelli aðildar hans að stéttarfélagi og eins verður óheimilt að segja viðkomandi fyrst upp ef til uppsagna kemur, sömuleiðis á grundvelli stéttarfélagsaðildar. Það má einnig nefna að forgangsréttarákvæði eru ekki við lýði á Norðurlöndum, m.a. vegna dóma Mannréttindadómstóls Evrópu. Efast má um að þessi forgangsréttarákvæði standist stjórnarskrá Íslands. Ef starfsmaður kýs að standa utan stéttarfélags, eða kýs að eiga aðild að stéttarfélagi sem ekki hefur gert kjarasamning um forgangsrétt til starfa, stendur hann frammi fyrir því ef atvinnurekandi þarf að fækka starfsfólki, eins og áður sagði, að missa fyrstur vinnu sína og lífsviðurværi eða ganga í stéttarfélag, og það verður þá að vera rétt stéttarfélag. Á vinnumarkaði þar sem slíkar þvinganir viðgangast er ekki unnt að líta svo á að frelsi ríki til að velja sér stéttarfélag. Ég vil fá að nefna dæmi um hvernig þetta getur raungerst í raunheimum. Atvinnurekendur greiða 1% iðgjald í sjúkrasjóði stéttarfélaga af heildarlaunum starfsmanna. 1% í hverjum mánuði, alla starfsævi. Sjúkrasjóðum er ætlað að taka við þegar veikindarétti lýkur hjá atvinnurekanda. Ef starfsmaður kýs hins vegar að standa utan stéttarfélags, sem er hans réttur, neita stéttarfélög að taka við sjúkrasjóðsiðgjaldi frá atvinnurekanda. Það þýðir að starfsmanni er neitað um mikilvæga sjúkratryggingu. Frelsi til að standa utan stéttarfélags er því varla til staðar. Í þessu frumvarpi er einmitt tekið á þessu. Verið er að bæta stöðu launafólks í landinu, stöðu þeirra sem kjósa að standa utan stéttarfélags. Með frumvarpinu, ef það verður samþykkt óbreytt, verður sett inn að hafi stéttarfélag tekið við greiðslu atvinnurekanda í sjúkrasjóð félagsins fyrir hönd starfsmanns á starfsmaðurinn ávallt rétt á greiðslu úr sjóðnum óháð félagsaðild sinni. Ég vil koma aftur að forgangsréttarákvæðum, en þau tíðkast ekki á vinnumarkaði í öðrum ríkjum, að minnsta kosti ekki á Norðurlöndum. Þar hafa slík ákvæði verið talin brjóta gegn félagafrelsi. Þá hefur Evrópunefnd um félagsleg réttindi margítrekað að forgangsréttarákvæði á íslenskum vinnumarkaði feli í sér brot á 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 5. gr. félagsmálasáttmála Evrópu. Þá er það séríslenskt fyrirkomulag að vinnuveitendur skrá fólk í stéttarfélög, innheimta félagsgjöld og skila þeim til stéttarfélaga. Erlendis er þetta ekki svo. Atvinnurekendur koma ekkert að þessari ákvörðun launþega. Erlendis gengur fólk einfaldlega í stéttarfélög og það án allrar vitundar atvinnurekenda. Fólk velur sér það stéttarfélag sem það vill vera í og telur að samræmist hagsmunum sínum. Ég endurtek: Án þess að blanda atvinnurekanda nokkuð í það. Mig langar sömuleiðis að fá að nefna að hér hefur verið rætt um aðför að launþegum. Ég vil benda fólki á að hafa trú á fólki og launþegum í þessu landi. Gefum fólki völd, færum ákvarðanatöku og þar með völdin til launþega. Leyfum fólki að ráða því sjálft hvar það vill vera. Hér er ekki undir nokkrum kringumstæðum gerð tilraun til að veikja verkalýðsfélögin. Því miður er það svo að í dag og á síðustu misserum hefur ekki verið öflug virkni í verkalýðsfélögum hér á landi. Það eru margir í verkalýðsfélögum, yfir 90% launþega, en það er því miður ekki mikil virkni. Við sjáum það sérstaklega þegar formenn þessara félaga eru kjörnir. Þá taka 10–12% þeirra sem eru í stéttarfélaginu þátt í kosningunni, sem hlýtur að vera lítið. Ég lít svo á að með þessu frumvarpi sé einmitt hleypt lífi í verkalýðsfélögin. Það er verið að efla þátttöku fólks. Það er verið að efla fólk til virkni með því að það þurfi að ákveða í hvaða félagi það vilji vera. Ég vil að lokum ítreka það að lög eiga að vernda frelsi, jafnrétti og önnur grundvallarréttindi fólks.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við mikið frelsismál og ég ætla kannski að fjalla einmitt um það, hugsjónina að baki málinu. Hér hefur mikið verið rætt um málið, bæði efnislega og að formi til. Þetta hafa verið áhugaverðar og góðar umræður. Oft er farið strax í það að þetta sé aðför að verkalýðsfélögunum og að þetta mál sé fyrir hönd atvinnurekenda og ég veit ekki hvað og hvað hefur komið fram. Í sjálfu sér er þetta mjög einfalt mál. Það er verið að gefa launþegum aukið frelsi til að hafa eitthvað um það að segja hvert þeirra félagsgjald fer og í hvaða félög þeir eru skráðir. Það er verið að gefa þeim aukið frelsi til að ákveða hvort þeir vilji vera í stéttarfélagi eða ekki. Þegar við erum með svona forgangsréttarákvæði í dag þá er þátttaka góð, eðli málsins samkvæmt. Ég tel að það þurfi ekki að gerast að þátttaka minnki þó að við breytum þessu, alls ekki. Þá þurfum við líka að ræða hvort hátt skráningarhlutfall, en við erum með um 92% skráningu í stéttarfélög, er betra heldur en það er í Danmörku, sem kemur næst á eftir okkur með 65% skráningu, þar sem félagsmenn eru miklu virkari. Hvort er betra, aðeins lægri tala af virkum félagsmönnum eða há tala af óvirkum félagsmönnum, fyrir íslenskan vinnumarkað og íslenska launþega? Ég held að við þurfum að horfa á þetta frá þessu sjónarhorni. Ef við gefum fólki aukið val, aukið frelsi, fylgir því sú ábyrgð að ákveða, númer eitt: Vil ég vera í stéttarfélagi eða ekki? Og númer tvö: Hvaða stéttarfélag sinnir mínum hagsmunum best? Hvaða félag kemur best út fyrir mig sem einstakling að starfa í ef ég ákveð yfir höfuð að það sé betra fyrir mig að starfa í félagi? Með þessu vali og þessari ábyrgð sem við setjum á félagsmenn búum við til aukna samkeppni stéttarfélaga um félagsmenn. Þessi aukna samkeppni, hvað gerir hún? Hún lyftir félagsstarfinu upp á tærnar til að standa betur vörð um hagsmuni sinna félagsmanna, vera í betri tengslum við þá og gera þá virkari. Ég held að það sé hagur íslenskra stéttarfélaga og íslensks vinnumarkaðar að þeir sem taki þátt í honum sýni aukna virkni, taki meiri ábyrgð og liggi yfir því hvort þeir eru í félagi og þá í hvaða félagi, og að félögin þurfi bara að hafa svolítið fyrir því. Það er þannig að ef þú hefur ekki fyrir hlutunum vilja þeir drabbast niður. Þú verður að leggja svolítið á þig til að þetta gangi upp. Ég held að það muni efla félögin alveg gríðarlega að fá þessa samkeppni og hvetji þau áfram til góðra verka. Ég held að það sé grundvallaratriði í þessu máli. Með auknu frelsi fer fólk að sýna meiri ábyrgð í því hvernig það ráðstafar sínum réttindum og það býr til samkeppni sem lyftir félögunum upp á tærnar. Ég held að þetta sé algjört grundvallaratriði sem við þurfum að hafa í huga þegar við ræðum þetta. Við sjáum það í dag að þátttaka í almennum kosningum innan stéttarfélaga er mjög lítil, og þátttaka almennra félagsmanna er mjög lítil. Ég held að það geti líka verið hluti af þeim vandamálum sem við sjáum í verkalýðshreyfingunni á Íslandi í dag. Það er viss umboðsvandi forystunnar. Þegar svona fáir taka þátt í kosningum og í starfinu myndast þessi umboðsvandi sem kannski auðveldar þessar deilur sem við sjáum, því miður, innan launþegahreyfingarinnar í dag. Ég trúi því að hér séum við með gott mál sem eykur frelsi fólks og ábyrgð þess um leið, sem gerir það að verkum að þátttaka verður öflugri og samkeppni eykst. Ég legg til að við sameinumst um það með íslenskri launþegahreyfingu að þetta mál klárist, og þá munum við uppskera betri árangur fyrir íslenska launþega. Það verður gaman að sjá hvort þessi samkeppni hefur áhrif á starfsemi félaga, hvort virkni eykst og hvort þátttaka í félögunum og skráning í þau dregst saman eða ekki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu hér. Ég er að velta fyrir mér stöðu erlends launafólks á íslenskum vinnumarkaði. Margir koma frá löndum þar sem vinnuréttur er ekkert sérlega í hávegum hafður. Það þekkir kannski illa til stéttarfélaga. Í mörgum þessara ríkja eru stéttarfélög spillt, þau eru talin tilheyra mafíunni og fólk vill kannski ekki hafa neitt saman við stéttarfélög að sælda. Ég þekki bara úr mínu fyrra starfi að margir aðilar, sem ætluðu að verða ríkir á ferðaþjónustunni, voru ekkert að kynna viðkomandi launþegum eða þessu erlenda vinnuafli sinn rétt. Fólk var bara grunlaust um það á hvaða kjörum það ætti að vinna. Ef það raungerist, sem lagt er til í þessu frumvarpi, að t.d. á Suðurnesjum, þaðan sem við erum báðir, verði stofnuð tuttugu stéttarfélög, eða að vinnuveitendur sjái til þess að búið verði til stéttarfélag innan fyrirtækisins, hvernig sér þá hv. þingmaður fyrir sér að þessir hópar verði varðir gegn einbeittum brotavilja margra sem sækja fólk erlendis frá og ráða til vinnu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Ég held að þarna sé ein af stóru grundvallarbreytingunum í þessu máli og árangurinn af þessu máli verður sá að allir hópar verða miklu betur varðir í þessu vegna þess að ef erlent vinnuafl er skráð sjálfkrafa í eitthvert stéttarfélag í dag þarf stéttarfélagið ekki að hafa mikið fyrir því að fá greiðslur frá viðkomandi starfsmanni eða leggja sig fram við að upplýsa viðkomandi um réttindi sín og þjónusta hann. En um leið og erlenda vinnuaflið sem hv. þingmaður vísar til þarf að velja hvort það vilji vera í stéttarfélagi eða ekki fer það og kynnir sér hver munurinn er hér á landi og hvernig þetta er. Þá erum við komin með hvata fyrir stéttarfélögin til að vera í samskiptum við launafólk í landinu, til að kynna það að þau séu með sérstakt prógramm fyrir erlent vinnuafl og til að sinna þeirri samkeppni að fá erlent vinnuafl til að skrá sig og telja því trú um að réttindum fólks sé betur borgið innan stéttarfélags. Eins og hv. þingmaður kom inn á er það ekki alls staðar reglan, það er oft tortryggni gagnvart þessu og líka gagnvart stjórnvöldum. Ég held að erlent vinnuafl myndi virða það ef það fær að ráða því hvort það tekur þátt í slíkum samtökum eða ekki og hvort það treystir þeim eða ekki. Það er akkúrat stéttarfélaganna að sannfæra viðkomandi hvers vegna það er rétt. Þá þurfa þau að sýna þessu erlenda vinnuafli aukna athygli til að fá það til liðs við sig.

Virðulegur forseti. Ég þekki það nú bærilega að snertingar stéttarfélaga við erlent vinnuafl í landinu eru æði margar, m.a. borga mörg stéttarfélög íslenskukennslu fyrir erlent vinnuafl, því að kostnaðarlausu. Þannig er það bara. Stéttarfélög hafa lagt sig í líma við að standa með og styðja við erlent vinnuafl. 

Virðulegi forseti. Mér þykir miður að hv. þingmaður Viðreisnar hefur ekki nógu mikla trú á því að stéttarfélögin geti áfram viðhaldið þessu trausti sem hann lýsti hér úr sínum góðu störfum og að hann trúi ekki heldur að markaðurinn muni veita aðhald. Það er áhyggjuefni, myndi ég halda. En ég hef fulla trú á stéttarfélögunum og þau hafa gert vel. Flest þeirra hafa gert vel, og auðvitað er það misjafnt eftir stéttarfélögum. Með þessu aukna frelsi, ég get alveg lýst því yfir, er kominn markaður um félagsmenn sem stéttarfélög þurfa að keppa um. Það hlýtur að veita stéttarfélögum aukið aðhald og hvetja þau til að gera enn betur í þessu eftirliti, þessum tengingum og því að bjóða upp á íslenskukennslu og annað nám og þjónustu. Ég sé ekki að þessi breyting ógni þeim góðu verkum sem stéttarfélögin hafa sinnt hingað til heldur að hún hvetji þau til dáða og til þess að gera enn þá betur til að tryggja það að launþegarnir treysti þeim og vilji vera innan þeirra vébanda. Um það snýst þetta, að fólkið fái þetta frelsi. Ég get ekki séð, af því að við vorum að tala um erlent vinnuafl í fyrra andsvari, að erlent vinnuafl, sem er nýkomið til landsins og ekki búið að átta sig á íslenskum vinnumarkaði, vilji ganga strax inn í eitthvert kerfi sem það vantreystir. Fólk verður að fá að taka ákvörðun um það hvenær það treystir íslenskum verkalýðsfélögum nóg til að ganga um borð. Við eigum ekki að þvinga fólk í þau. Við eigum að hafa frelsi og þá eykst ábyrgðin.

Frú forseti. Ég ætla aðeins koma inn í þessa umræðu, bara stuttlega. Það er kannski rétt líka að rifja aðeins upp meginefni þessa frumvarps. Það felur sem sagt í sér að óheimilt verður að skrá einstakling í stéttarfélag án hans samþykkis og vinnuveitanda verður óheimilt að draga iðgjald stéttarfélags af launum ófélagsbundins starfsmanns. Síðan verða forgangsréttarákvæði bönnuð, vinnuveitanda verður óheimilt að veita fólki forgang um ráðningu í störf á grundvelli félagsaðildar og vinnuveitanda verður óheimilt að veita fólki forgang við uppsagnir á grundvelli félagsaðildar. Síðan gengur frumvarpið út á að það sé tryggt að launamenn njóti sjúkra- og slysatryggingar og einungis meðlimir þess stéttarfélags sem boðar til verkfalls skuli bundnir af verkfallinu. Þetta er meginefni frumvarpsins og rétt að rifja það aðeins upp í þessari umræðu. Ég er þeirrar skoðunar að þetta frumvarp sé réttarbót fyrir launþega og að í því sé að finna mikilvægar breytingar, ekki síst þær að styrkja stoðirnar undir félagafrelsið sem kveðið er á um í 74. gr. stjórnarskrárinnar. Skýrt er tekið fram þar að engan megi skylda til aðildar að félagi en þó megi með lögum kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmætu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Það er nú einu sinni þannig að þrátt fyrir þessi skýru ákvæði stjórnarskrárinnar er félagafrelsi í raun ekki virt á íslenskum vinnumarkaði og almenn löggjöf takmarkar rétt manna til að velja sér félag eða standa utan félags. Þar er gengið mun lengra en þekkist í nágrannalöndum okkar. Það er alls ekki, frú forseti, verið að afnema þann ávinning sem fæst af þátttöku í stéttarfélögum. Það er mjög mikilvægt að hafa þetta í huga. Sú skoðun hefur komið fram hjá hv. þm. Guðbrandi Einarssyni og hann nefndi þetta hér í þessari umræðu. Hér er þvert á móti verið að færa launafólki ákveðin völd, ef svo má að orði komast, þannig að það fái að ráða því sjálft hvert það greiðir sitt gjald og þannig velja sér stéttarfélag þar sem viðkomandi telur sig fá mestan ávinning af greiðslu félagsgjaldanna. Það er tvennt sem mig langaði að koma inn á sérstaklega í þessari umræðu. Annað er forgangsréttarákvæðið. Það er nú þannig að íslenskir dómstólar hafa komist að þeirri niðurstöðu að forgangsréttarákvæðið sé lögmætt en með þessu frumvarpi er hins vegar verið að kveða á um að það sé ólögmætt þannig að hér er um grundvallarbreytingu að ræða. Forgangsréttarákvæði virkar bæði við ráðningu og við brottrekstur starfsmanna þegar fækka á starfsmönnum. Þá er atvinnurekanda skylt að segja upp þeim starfsmönnum sem ekki eru í því stéttarfélagi sem nýtur forgangs, algerlega óháð öllu öðru, eins og bara frammistöðu í starfi og ýmsum þáttum sem lúta að því. Hér er því að mínum dómi um ósanngjarna leið að ræða þegar þarf kannski að draga saman seglin í rekstri og segja upp starfsmönnum. Það kemur upp sú staða að starfsmanni eru í raun og veru settir afarkostir, annaðhvort gangi hann í stéttarfélagið sem nýtur forgangsréttar eða hann missir vinnuna. Á þessu viljum við taka í þessu frumvarpi og ég held að það hljóti allir að taka undir að þetta sé sanngirnismál og eðlilegt að ekki sé verið að refsa launþegum með þeim hætti sem í raun og veru felst í þessu. Það ber líka að hafa í huga að lögin taka einnig fyrir að atvinnurekendur neiti að ráða eða segja upp launamanni á þeim grundvelli að hann sé í stéttarfélagi sem atvinnurekandanum líkar ekki. Við þekkjum það úr verkalýðsmálum að þessar aðstæður hafa komið upp. Það sem lýtur nánar að forgangsréttarákvæðin er það að Evrópunefnd um félagsleg réttindi hefur komist að þeirri niðurstöðu að forgangsréttarákvæði brjóti gegn félagafrelsinu og félagsmálasáttmálanum sem Ísland er aðili að og var nefnt í framsöguræðu. Nefndin hefur ítrekað ályktað að íslenska ríkið uppfylli ekki skyldur sínar samkvæmt 5. gr. félagsmálasáttmálans með því að láta forgangsréttarákvæði viðgangast. Það er nú einu sinni þannig að það má finna mörg dæmi um mál þar sem einstaklingar hafa ekki viljað vera í ákveðnu stéttarfélagi og lent í vandræðum hjá vinnuveitanda þess vegna. Mig langaði síðan aðeins að koma hér inn á sjúkrasjóð eða sjúkratryggingar launamanna sem eru náttúrlega ákaflega mikilvægur hluti. Samkvæmt núgildandi lögum er atvinnurekanda skylt að greiða að lágmarki 1% af útborguðu kaupi verkafólks í sjúkrasjóð viðkomandi stéttarfélags. Ef launamaður er hins vegar ekki í stéttarfélagi getur stéttarfélag neitað að taka við greiðslu frá honum sem er í raun framkvæmdin í dag. Í þeim tilvikum er atvinnurekendum ekki skylt að tryggja starfsmann fyrir slysum eða veikindum. Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga. Þó stendur ekkert í vegi fyrir því að stéttarfélagið taki við greiðslu vegna ófélagsbundins starfsmanns en hins vegar hvílir engin skylda á stéttarfélaginu að greiða ófélagsbundna starfsmanninum úr sjúkrasjóðnum en með þessu frumvarpi er atvinnurekendum skylt að tryggja launamenn í öllum tilvikum þannig að hér er um verulega réttarbót að ræða. Einnig þegar starfsmaður stendur utan félaga og stéttarfélagið neitar að taka við greiðslu úr sjúkrasjóði fyrir hans hönd þá er atvinnurekanda skylt að tryggja starfsmanninn á annan hátt vegna veikinda eða slysa sem vara lengur en veikindaréttur hans samkvæmt kjarasamningi nær. Hér er alveg klárlega, frú forseti, um réttarbót að ræða og ég held að það sé rétt að koma kannski aðeins, þegar ég fer að ljúka máli mínu, inn á þessa sjúkrasjóði af því að ég er að ræða hér um þá réttarbót sem þetta frumvarp felur í sér þegar lýtur að sjúkratryggingum launamála. Nú hafa nokkur stór stéttarfélög þurft að grípa til skerðingar á úthlutun úr sjúkrasjóðum síðustu misseri - við þekkjum þessa umræðu, hún hefur verið í fjölmiðlum - enda hefur umsóknum um sjúkradagpeninga fjölgað mikið og þessi fjölgun umsókna hefur gjarnan verið rakin til mikils álags og streitu í samfélaginu. Það er nú eitt mál sem er lýðheilsumál sem við þurfum að taka á, hið mikla vinnuálag sem er á mörgum stéttum hér í dag. Ég nefni heilbrigðisstéttirnar sem dæmi. Stéttarfélög sum hver hafa stytt þetta hámark, þetta greiðslutímabil sjúkradagpeninga úr sjúkrasjóði, og lækkað úr níu mánuðum í sjö. Þar er klárlega um skerðingu á réttindum að ræða. Hér erum við að horfa á frumvarp sem er hins vegar að bæta þessa réttarstöðu. Það hefur orðið gríðarleg aukning á útgreiðslu úr þessum sjóðum á síðustu árum og þá helst í sjúkdómaflokkum og þegar kemur að geð- og stoðkerfissjúkdómum. Þessi mikla aukning hefur orðið til þess að fjárhagsleg staða sjóðanna hefur versnað mikið. Að sjálfsögðu þarf að bregðast við því og t.d. geta félög sameinað sjúkrasjóði og styrkt þannig rekstrargrundvöll þeirra og gert þeim kleift að takast á við sveiflur í innra og ytri ytra umhverfi. Við sjáum t.d. að sjúkrasjóður sem er rekinn fyrir 10.000 manns hefur ýmsa kosti umfram sjóð sem er rekinn fyrir 1.000 félagsmenn tiltekins félags. Þannig að ég vil hvetja verkalýðshreyfinguna til að skoða það alvarlega hvort það sé ekki hægt að sameina þessa sjúkrasjóði með einhverjum hætti. Eins geta samanlögð framlög margra félaga auðveldað starfsmannahald og boðið upp á fjölbreyttari þjónustu en ella. Aðeins í lokin um rekstrargrundvöll stéttarfélaganna. Hann er ákaflega misjafn og við þekkjum það. Hér hafa verið vangaveltur um það hvort afnám þessarar greiðsluskyldu utanfélagsmanna kippi rekstrargrundvellinum undan stéttarfélögunum. Um það má segja að það hefur sýnt sig að þessi fullyrðing er ekki rétt. Greiðsluskylda utanfélagsmanna er almennt ekki til staðar á almennum vinnumarkaði, enda engin bein lagaskylda þess efnis. Engu að síður er það þekkt að rekstrargrundvöllurinn er misjafn. Það kannski byggist á samsetningu og fjölda félagsmanna, eðlilega, t.d. hversu stór hluti félagsmanna vinnur við störf þar sem er mikil þörf sjúkrabóta, t.d. sjúkraþjálfunar og margs konar aðgerða og hjálpartækja vegna t.d. slits og annað slíks sem tengist starfinu. Hér er t.d. átt við að mikill munur er á verkamannafélögum þar sem stór hluti félagsmanna vinnur í t.d. fiskvinnslu, í bónuskerfi o.s.frv. borið saman við félög þar sem stór hluti fólks vinnur skrifstofuvinnu eða afgreiðslustörf, svo að við séum kannski að stilla upp þessum tveimur andstæðum. Í sumum stéttarfélögum innan Starfsgreinasambandsins fer yfir 90% af árlegri innkomu sjúkrasjóðs í greiðslur vegna þessara liða. Einnig má benda á að það er feiknarlegur munur á rekstrarkostnaði stéttarfélaga sem eru með alla félagsmenn sína staðsetta í Reykjavík, þar sem öll heilbrigðisþjónusta er, eða þeirra sem eru með hluta eða alla sína félagsmenn búsetta úti á landi. Þannig að það eru ýmsir þættir sem koma inn í þetta þegar rætt er um rekstrargrundvöll stéttarfélaga. Vandamálið við greiðsluskyldu utanfélagsmanna er á opinberum vinnumarkaði þar sem utanfélagsmönnum er skylt samkvæmt lögum að greiða sama gjald og félagsmenn til þeirra félaga sem þeir ættu að vera í, eins og sagt er. Að lokum vil ég segja það, frú forseti, að hér áðan var rætt um erlenda starfsmenn og hv. þm. Guðbrandur Einarsson viðraði sínar áhyggjur af því að þetta frumvarp gæti haft slæm áhrif á erlent verkafólk sem skiptir að sjálfsögðu máli fyrir okkur. Ég er þeirrar skoðunar og við flutningsmenn að þær breytingar sem kveðið er á um í þessu frumvarpi muni bara auka hvata stéttarfélaganna til að kynna erlendum starfsmönnum sín réttindi, sem er ákaflega mikilvægt vegna þess að það eru mörg dæmi um að erlendir starfsmenn þekki ekki sín réttindi. Þar hafa verkalýðsfélögin brugðist, frú forseti. Það er bara þannig. Það er þannig að í dag hafa þau að mínum dómi ekki hvata til þess því að þessir erlendu starfsmenn munu hvort eð er greiða í félagið, það er bara þannig, óháð því hvort þeir þekki sín réttindi eða ekki. Að því leytinu til held ég að þetta sé gott mál fyrir erlent starfsfólk. En ég sé að tíminn er búinn og vona að þetta frumvarp fái málefnalega 

Virðulegi forseti. Það er fagnaðarefni að fá tækifæri hér á þinginu til þess að ræða um grundvallarréttindi eins og þau sem við ræðum hér um. Sjálft félagafrelsið er hér undir, réttindi sem tryggð eru í stjórnarskrá og eru, hygg ég, viss grundvallarmannréttindi í huga allra þingmanna, rétturinn til að koma saman og stofna með sér félag og er hin hliðin á því þá rétturinn til að standa utan félags. Það er nú ekki síst sá þáttur málsins, þ.e. félagafrelsisins, sem í þessu máli er verið að leggja áherslu á og af ríku tilefni. Eins og rakið er í greinargerð með málinu þá hefur íslenskur vinnuréttur lítið þróast um langt skeið, sérstaklega hvað þetta atriði varðar. Allt annars konar álitamál hafa verið efst á baugi í umræðu um vinnumarkaðsréttinn á Íslandi undanfarinn áratug eða tvo. Þar hefur gengið á ýmsu, getum við sagt. Við höfum m.a. gert atlögu að því að færa okkur nær norræna módelinu. Lagt var af stað af góðum hug til þess að bæta umgjörðina á íslenskum vinnumarkaði á sínum tíma í breiðri samstöðu, a.m.k. til að byrja með, undir merkjum SALEK en það fjaraði nú fljótt undan góða skapinu í tengslum við þá vinnu og allar tilraunir til þess að gera umbætur á íslenska vinnumarkaðslíkaninu undir þeim merkjum runnu út í sandinn. Það er of langt mál að fara út í það hér hverjar ástæðurnar fyrir því eru, eflaust myndu menn svara því með ólíkum hætti hver fyrir sig. Ég get sagt fyrir mitt leyti að mér finnst einfaldlega vera svo djúpt á því að hægt sé að sameina vinnumarkaðsaðilana um þau meginmarkmið sem þar var verið að horfa til, nefnilega að leiða fram svigrúmið til launahækkana fyrir hverja kjaralotu og láta síðan lotuna snúast um hvernig ætti að skipta því sama svigrúmi. En af hverju er ég að rekja þetta? Jú, m.a. vegna þess að í tengslum við þróun vinnumarkaðslöggjafar og rammans utan um vinnumarkaðinn þá hafa slík atriði kannski verið efst á baugi og réttur einstaklingsins hefur dálítið fallið í skuggann af þessu. Hér er tekið á dagskrá mál sem hefur lengi verið í umræðunni. Það hafa verið skrifaðar lærðar ritgerðir um félagafrelsið og neikvætt félagafrelsi og við lagadeildir háskóla er hægt að lesa sér til um hvernig rétturinn hefur þróast í öðrum löndum og hvernig Mannréttindadómstóllinn hefur tekið á þessum efnum. Eins og rakið er stuttlega í þessari greinargerð þá hefur rétturinn einmitt verið að þróast. Þannig hafa til að mynda forgangsréttarákvæði kjarasamninga smám saman verið að víkja fyrir rétti einstaklingsins til að velja sér félag. Það er í sjálfu sér rakið ágætlega hér hvernig það sem áður þótti eðlilegt á Norðurlöndunum hefur smám saman með tíma þurft að víkja, hérna er ég aftur að vísa til forgangsréttarákvæða. Á sama tíma hefur lítið hreyfst í þessum efnum á Íslandi og lítið verið látið á þetta reyna. Dómafordæmin sem við höfum haft, t.d. frá 2002, eru úr Félagsdómi sem sætir ekki áfrýjun, er ekki æðsti dómstóll í landinu nema á þessu takmarkaða sviði þegar á reynir í tilteknu réttarsambandi. Í því efni verð ég að segja að það hangir dálítið á þunnum þræði þegar jafn stórt álitamál og við erum að ræða hér hangir á tilvísun í nefndarálit Alþingis um að það hafi ekki verið ætlunin að raska stöðu á vinnumarkaði með setningu félagafrelsisákvæðis í stjórnarskrá. Því er orðið löngu tímabært að taka þessa umræðu hér í þinginu og á margan hátt sérstakt, þegar maður hugsar til þess að undanfarinn rúman áratug hefur farið talsvert púður í þinginu og utan þings í að ræða um þörfina fyrir breytingar á stjórnarskránni og hversu mikilvægt væri að við gerðum umbætur í þágu fólksins í landinu, að þættir á borð við þennan hafi ekki komist á dagskrá. Og hvers vegna skyldi það nú vera? Ég held að ein skýringin sé sú að þetta fyrirkomulag sem hefur tíðkast hérna lengi henti kannski ágætlega þeim sem véla um málin, þ.e. Samtökum atvinnulífsins fyrst og fremst og síðan einstaka launþegahreyfingum, eftir atvikum heildarsamtökum þeirra. Þar hefur kannski bara verið ákveðið að reyna að takast á um aðra þætti en þá sem snerta hvern og einn og einbeita sér að heildarhagsmunum, stóru myndinni, sem er ekkert óskiljanlegt. Út af fyrir sig getur maður vel skilið að þegar um er að ræða breiðu línurnar, stóru myndina, þá þurfi menn að reyna að fækka ágreiningsefnunum og það sé erfitt fyrir annan hvorn aðilann. Í þessu tilviki hefði maður kannski haldið að það yrði erfiðara fyrir launþegahreyfinguna að setja málið á dagskrá en atvinnurekendur en hvorugur hefur kannski haft beina þörf fyrir að taka málið upp og velta fyrir sér hvort þurfi að breyta umgjörðinni. Þess vegna mun ekkert gerast fyrr en annaðhvort einhverjir einstaklingar krefjast þess að fá rétt sinn viðurkenndan og finna einhvern flöt á því að bera það undir dómstóla eða að við einfaldlega ræðum málið á þinginu og spyrjum okkur þessara grundvallarspurninga sem eru settar á dagskrá hér í þessu skjali: Er þetta mikilvægur réttur sem við viljum standa vörð um? Er hægt að réttlæta það að sá réttur sé takmarkaður með einhverjum hætti? Þurfa þær takmarkanir, ef svo er, að vera jafn víðtækar og við erum að horfa upp á í framkvæmd á Íslandi sem m.a. birtist okkur í því að utanfélagsmenn sem t.d. hefur verið greitt iðgjald fyrir í sjúkrasjóði standa óbættir hjá garði? Finnst einhverjum þingmanni þetta eðlilegt? Finnst einhverjum sem er kjörinn hingað inn á þing af fólkinu í landinu að það sé hægt að standa hér og verja slíkt fyrirkomulag? Trúa menn því að það sé eingöngu hægt að verja hlutverk launþegahreyfingarinnar, stéttarfélaganna í landinu, með því að svipta fólk fyrst þessum grundvallarrétti að velja sér stéttarfélag? Er það forsenda þess að við getum haldið úti og stundað það aðhaldshlutverk sem sannarlega þarf að sinna? Aðhaldi þarf að sinna til þess að halda aftur af atvinnurekendum eftir atvikum. Í því sambandi ætla ég að leyfa mér að halda því á lofti að þrátt fyrir allt þá held ég að okkur hafi um margt tekist ótrúlega vel að skapa hér farsælt samfélag í ágætis jafnvægi þegar á heildina er litið, en það er verið að færa fórnir að óþörfu. Þess vegna tek ég undir með framsögumanni málsins þegar hann leggur áherslu á að hlutverk stéttarfélaganna geti styrkst, umboð þeirra orðið skýrara, samband milli launþega og þeirra sem tala fyrir þá sterkara en á við í dag. Þetta má maður alveg leyfa sér að hugsa um þegar við heyrum talsmenn stéttarfélaganna lýsa því yfir að þeir tali fyrir hönd svo og svo marga félagsmanna sem oft og tíðum taka ekki þátt í atkvæðagreiðslum í félögum nema kannski upp á örfá prósent, innan við 10% höfum við séð dæmi um, og gleymum því ekki að ef þeir láta ekki skrá sig í félagið þá geta þeir orðið af mikilvægum atvinnuréttindum. Það er einfaldlega ekkert eðlilegt við það í nútímasamfélagi og með hliðsjón af því hvernig réttarþróun hefur verið í öðrum löndum að við sitjum hjá og gerum ekkert í því þegar verið er að þrengja jafn bersýnilega að þessum sjálfsagða rétti fólks að fá að velja sér stéttarfélag eins og raun ber vitni. Þegar við horfum upp á þetta þá öskrar á mann að það þarf að hreyfa við þessu máli. Ég ætla ekki að fara hér út í mjög tæknileg atriði. Málið er að mínu mati afskaplega vel undirbúið. Það hefur verið mælt fyrir því og góð grein gerð fyrir helstu atriðum. Þetta byrjar bara á þessum grundvallarrétti sem er rétturinn til að standa utan félags. Það kunna að vera rök fyrir því að enginn eigi að fá frítt far með vinnu stéttarfélaganna, launþegahreyfingarinnar. Ég hef skilning á því sjónarmiði. Það getur þýtt að allir verði að leggja eitthvað af mörkum þannig að menn njóti ekki góðs af vinnu sem margir hafa lagt af mörkum til að tryggja að geti átt sér stað og fái bara frítt far með því. En það þýðir ekki að það sé hægt að svipta þá réttinum til að velja sér félag eða að það sé hægt að þvinga utanfélagsmenn til að greiða inn í alls konar réttindasjóði sem þeir síðan eftir atvikum fá ekki einu sinni notið góðs af, eða að atvinnurekandi sé neyddur til að greiða fyrir þeirra hönd. Því finnst mér þetta vera afskaplega tímabært mál. Mér finnst það varða grundvallaratriði í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Mér finnst það kalla fram þá stöðnun sem hefur orðið á íslenskum vinnumarkaði um allt of langt skeið og það er sérstaklega fróðlegt að sjá hvernig þau atriði sem sett eru hér á dagskrá hafa verið tekin fyrir með skipulögðum hætti í öðrum löndum, þeim vikið til hliðar og færð nær því sem hér er lagt til. Þannig trúi ég því að við getum fullnægt hvoru tveggja í senn, þ.e. við getum vel virt þessi grundvallarréttindi og á sama tíma séð til þess að stéttarfélögin verði í góðum færum til að halda áfram að sinna sínu mikilvæga hlutverki, og eins og ég hef áður komið inn á er hægt að færa fyrir því góð rök að samband stéttarfélaganna og launþega sem vilja fylgja þeim að máli verði eftir þessar breytingar miklu sterkara en á við í dag. Þess vegna fagna ég því að þetta mál sé komið fram á þessum tímapunkti vetrar og mun fylgjast með framgangi þess hér í þinginu. Ég ætla að láta það vera mín lokaorð að við mættum oftar ræða um stórmál eins og þetta og stundum verja minni tíma í mál sem eru miklu léttvægari í stóra samhengi hlutanna.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hingað í þingsal og taka þátt í umræðu um þetta þingmannamál. Ég stóð í þeirri trú að hér væri þingflokkur Sjálfstæðisflokksins aðallega bara að hnykla vöðvana svolítið í aðdraganda landsfundar, en það er óneitanlega meiri þungi sem þetta fær þegar formaður Sjálfstæðisflokksins kemur hingað líka og tekur undir ýmis þau sjónarmið sem eru reifuð í greinargerðinni. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Er hann fylgjandi þeim breytingum sem eru lagðar til í þessu frumvarpi? Jafnvel þótt þetta tiltekna þingmannafrumvarp verði kannski ekki að lögum, hyggst ráðherra beita sér fyrir breytingum í þessa áttina og leita stuðnings við slíkar breytingar í ríkisstjórn? Ef svo er, telur hæstv. ráðherra að þessi boðskapur og þær breytingar sem er verið að tala fyrir séu gott veganesti inn í komandi kjaraviðræður og er þetta allt saman til þess fallið að skapa frið og viðhalda stöðugleika á vinnumarkaði?

Virðulegur forseti. Já, ég get mjög afdráttarlaust svarað því að ég er fylgjandi þeim áherslum sem er að finna í þessu frumvarpi. Í ríkisstjórn mun ég hins vegar virða valdmörk ráðherra og ekki leggja til einhverjar verulegar breytingar sem heyra undir málefnasvið annarra ráðherra. Það er einfaldlega ekki á mínu sviði að koma með breytingartillögur sem varða vinnumarkaðinn og myndi það, eins og allir skilja, alltaf þurfa að eiga sér einhvern aðdraganda og samtal milli stjórnarflokkanna. Það breytir því ekki að þetta er eindregið mín skoðun og ætti engum að koma á óvart að ég sé sammála því sem fram kemur hjá þingflokki Sjálfstæðisflokksins. En varðandi það hvort málið sé gott innlegg í stöðuna á vinnumarkaði þá segi ég: Það er aldrei rangur tími til að koma með gott mál. Ég spyr mig að því hvort verið sé að gefa í skyn að það sé eitthvað til sem heitir hagsmunir stéttarfélaganna sem eru æðri réttindum launþeganna sjálfra, að við séum með þá stöðu í samfélaginu að við getum ekki virt grundvallarmannréttindi vegna þess að hagsmunir stéttarfélaganna séu þeim æðri? Þetta tvennt ætti auðvitað alltaf að fara saman. Það sem hentar launþegunum í landinu á að vera málstaður stéttarfélaganna. Þetta er ekki þannig að við séum, með því að færa og tryggja rétt launþeganna, að grafa undan heildarsamtökum þeirra. Þetta bara gengur ekki upp í mínum huga. Það getur ekki verið að mál sem er gott fyrir launafólk í landinu sé í einhverri grundvallarandstöðu við heildarsamtök þeirra. Ef svo væri þá hafa þau orðið viðskila við sína félagsmenn í mínum huga og eru hrædd við þá. Þá er eitthvað mikið að.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Nú er það tiltölulega óumdeilt í þeim fræðiskrifum sem liggja fyrir að það er tvennt öðru fremur sem hefur lagt grundvöll að sterkri verkalýðshreyfingu á Íslandi og þessari metþátttöku, metfélagsaðild sem við búum að og það er annars vegar þessi greiðsluskylda sem hér er til umræðu og hins vegar forgangsréttarákvæðið. Þetta er eitthvað sem ég hygg að flestir sem hafa ritað um þessi mál og rannsakað séu á einu máli um. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Telur hann að það sé ekkert samhengi milli þessarar metþátttöku í stéttarfélögum annars vegar, sem á sér m.a. rætur í þessu fyrirkomulagi sem við erum að ræða hér í dag, og hins vegar þeirrar kaupmáttaraukningar sem við höfum séð á undanförnum árum? Getur ekki einmitt verið að það sé tiltölulega skýrt orsakasamband þarna á milli, að launafólk á Íslandi hafi það býsna gott vegna þess að við erum með sterka verkalýðshreyfingu sem byggir á þessari metaðild sem grundvallast einmitt á þessu fyrirkomulagi sem svo breið sátt er um, en þingmenn og nú formaður Sjálfstæðisflokksins og sjálfur hæstv. fjármálaráðherra vilja kollvarpa?

Virðulegur forseti. Fyrst vil ég leyfa mér að efast um þessa hugtakanotkun, metþátttöku félagsmanna, vegna þess að hún er í reynd þvinguð, eins og málið gengur út á. Spurt er hvort það sé ekki í raun samhengi milli kaupmáttaraukningar og ríkrar aðildar að stéttarfélögum. Það kann að vera, ég myndi alveg geta tekið undir að öflug launþegahreyfing skipti máli og geti unnið mikið gagn fyrir sína félagsmenn. En veltum þessu aðeins fyrir okkur í nákvæmlega þessu samhengi: Ef það er svona augljóst að samstaðan um stéttarfélögin muni skila launþegunum miklum ávinningi, getum við ekki bara leyft launþeganum að átta sig á því og taka sínar eigin ákvarðanir eða viljum við að samfélaginu sé stýrt þannig að við, vitringarnir á Alþingi, vitum betur og tryggjum fólkinu aðild að stéttarfélögum þrátt fyrir að þau skilji ekki að það er þeim fyrir bestu - vegna þess að við höfum komist að því hvað fólki er fyrir bestu. Þetta snýst nefnilega um grundvallaratriði eins og þetta: Er fólki treystandi til að taka ákvarðanir um sitt eigið líf eða þurfa atvinnurekendur og launþegahreyfingin, eftir atvikum alþingismenn, að taka fram fyrir hendurnar á fólki og segja þeim hvað þeim sé fyrir bestu? Þess vegna er kjarnaatriði í þessu máli að það snýst um frelsi, snýst um trúna á það að ef maður virkjar fólk til þátttöku um ákvarðanir sem varða þeirra eigið líf þá muni fyrst vakna líf í samfélaginu og framfarir verða, en ekki þegar við tökum þann rétt af fólki. Þótt færa megi rök fyrir því að stéttarfélögin í landinu og vinnumarkaðurinn hafi með samstarfi launþegahreyfingar og atvinnurekenda unnið mikið gagn þá bara dugar það ekki. 

Virðulegur forseti. Ég verð nú byrja á því að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að gefa sér tíma til að koma hingað til samtals við okkur. Ég er ekki vanur því að ráðherrar mæti hér síðla dags til samræðna við okkur í stjórnarandstöðu um tiltekið mál og tel það vera virðingarvert að ráðherra geri slíkt. Mig langar kannski bara að nefna að ég þekki þennan ráðherra að því að hafa viljað eiga samtal við forsvarsmenn verkalýðshreyfingarinnar í aðdraganda kjarasamninga og átti m.a. slík samtöl við hann á sínum tíma þegar ég var á þeim vettvangi. Hér er verið að ræða stóru myndina, heildarhagsmuni. Hverjir eru þeir? Geta heildarhagsmunir verið fólgnir í því að hafa einhvern stöðugleika á vinnumarkaði? Hér hefur svokallað SALEK verið nefnt sem fólst í því að skoða möguleikana á því að gera kjarasamninga á svipaðan hátt og gert er á Norðurlöndunum, sem felst þá í að reikna út samkeppnishæfni þjóðarinnar á hverjum tíma fyrir sig. Við vorum og erum Evrópumeistarar í launabreytingum en erum sannarlega ekki Evrópumeistarar í kaupmáttaraukningu. Því voru margir verkalýðsforkólfar á sínum tíma tilbúnir til viðræðu um breytingar á slíku fyrirkomulagi. Því miður eru þeir verkalýðsforkólfar farnir í önnur störf og þeir sem stjórna hreyfingunni núna eru ekki tilbúnir í slíkar viðræður, alla vega ekki á þessum tímapunkti. Ég velti fyrir mér: Getur verið, af því að SALEK var sett til hliðar, að það sé ástæðan fyrir því að þetta frumvarp er lagt fram?

Virðulegur forseti. Hér í upphafi andsvars þá velti hv. þingmaður því fyrir sér hvort það færi betur á því að huga kannski frekar að heildarhagsmunum og stöðugleika á vinnumarkaði. Ég ætla að leyfa mér að svara með því að nefna dæmi. Ef ég myndi labba héðan út úr þinghúsinu og hitta einhvern mann á förnum vegi sem myndi vinda sér að mér og segja: Bjarni, hvers vegna ertu ekki tilbúinn til að leggja neitt á þig til að tryggja þessi grundvallarréttindi mín að fá að standa utan félags eða ganga í hvaða félag sem er? Þá myndi ég ekki treysta mér til að segja við viðkomandi: Ja, það gat ég ekki gert. Ég var ekki tilbúinn til að gera neitt til að standa vörð um þennan grundvallarrétt þinn vegna þess að við þurftum að horfa á heildarhagsmunina, stöðugleikann á vinnumarkaði eða eitthvað slíkt. Það finnst mér bara ekki tæk rök inn í þessa umræðu. Við erum að tala um grundvallarmannréttindi og með þessum rökstuðningi þá gætum við alltaf slegið því á frest: Það er ekki rétti tíminn, það myndi skapa óþarfa spennu í viðræðum aðila vinnumarkaðarins eða eitthvað slíkt. Eins og ég rakti hérna áðan þá hentar það í sjálfu sér atvinnurekendum ágætlega að viðhalda þessu fyrirkomulagi. Þess vegna er ekki líklegt að neitt frumkvæði komi úr þeirri átt. Við heyrum það hér í þingsal, sem kemur svo sem ekkert á óvart, og höfum séð það á fyrstu viðbrögðum að það hentar greinilega ekki launþegahreyfingunni að fá svona mál á dagskrá eða ekki geta þau a.m.k. tekið undir mikilvægi málsins. Því mun ekkert gerast fyrr en einhver stígur fram og segir: Mér finnst hér vera á ferðinni mjög mikilvægt mál sem verður að leggja fram á þinginu og mæla fyrir til þess að lögum verði breytt. Annars gerist ekki neitt og á meðan standa þessi mikilvægu réttindi í skugganum af heildarhagsmununum, eins og ég horfi á málið.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Telur hann að félagafrelsi sé ekki virt á Íslandi þrátt fyrir að fólk sé skikkað til að greiða ákveðið þjónustugjald til þess félags sem ver og viðheldur kjarasamningi? Er það skerðing á félagafrelsi að þurfa að greiða slíkt gjald? Ég velti því fyrir mér. Mig langar líka að kasta upp: Það er 361 kjarasamningur gildi á Íslandi. Telur hæstv. ráðherra að það gæti verið til bóta að fjölga stéttarfélögum og fjölga þá kjarasamningum á sama tíma og samtök atvinnulífsins leggja á það ofuráherslu að við fækkum kjarasamningum, að við búum til stærri og sterkari heildir til að verja og viðhalda þeim vinnumarkaði og þeim samningum sem í gildi eru?

Virðulegi forseti. Svarið mitt við fyrri spurningunni er að ég tel að neikvæða félagafrelsið sé í raun og veru fótum troðið á vinnumarkaði. Það er nú það sem málið snýst um. Mér finnst dæmin sem eru rakin í þessu þingmáli vera til vitnis um að það er gert með margvíslegum hætti. Verst af öllu finnst mér þegar menn eru þvingaðir til þess, ýmist atvinnurekendur eða utanfélagsmenn, að láta klípa af launum sínum eða atvinnurekandi látinn borga hlutfall launa í sjóði sem viðkomandi launþegi nýtur einskis réttar vegna. Það er verst af öllu. Það er auðvitað þannig að jafnvel þótt greitt hafi verið í sjúkrasjóð fær sá sem ekki er félagi - ef tekið hefur verið við greiðslunni þá nýtur hann ekki réttar. Og fleiri eru dæmin. Mér finnst þetta grundvallarmál og ég leyfi mér bara að vísa til greinargerðarinnar þar sem rakin eru dæmi um það hvernig slíkum tilvikum hefur verið vikið til hliðar í dómaframkvæmd í nágrannalöndum okkar. Ef við tökum t.d. bara forgangsréttarákvæði eitt til umfjöllunar er það staðreynd að því hefur verið ýtt út í hverju landinu á fætur öðru og rakin eru dæmi um það í málinu. Varðandi það hvort þetta muni leiða til þess að stéttarfélögum muni fjölga þá held ég einmitt öfugt. Ég held að stéttarfélög með tilgang sem geta höfðað til launþega muni sópa til sín félagsmönnum. Það gæti vel leitt til þess að stéttarfélögum fækki og það verði ekki þörf fyrir 300 samninga, það sé í raun og veru alveg kolröng nálgun að gera ráð fyrir því að launþegum fari að fjölga stéttarfélögum og þau lifi áfram og fjölgi upp í 500. 

Frú forseti. Þetta mál sem við fjöllum hér um snýst í grunninn eða jafnvel eingöngu um frelsi. Frelsi er líka frelsi þó að það geti verið kallað neikvætt frelsi eins og hér um ræðir. Kannski má minna á að þegar mannréttindakafla stjórnarskrárinnar var breytt 1995 var sérstaklega hnykkt á þessu neikvæða frelsi. Það var sérstaklega skrifað út að það mætti ekki þvinga nokkurn mann til að vera aðili að félagi. Svo að það sé alveg á hreinu er enginn að halda því fram að slík skylda sé til staðar eins og t.d. gagnvart stéttarfélögum, en hún er það í raun, de facto, sem maður segir á lögfræðísku, eða í reynd. Er það, með öðrum atriðum, sem veldur því að í raun er verið að þvinga aðila til aðildar að félagi. Þetta allt saman hefur komið fram hér í dag og kannski óþarfi fyrir mig að endurtaka það. Ég vil fá að taka undir með félögum mínum í þingflokki Sjálfstæðisflokksins og fæ að gera þeirra orð í þessari pontu í dag að mínum. Mér finnst umræðan heilt yfir hafa verið mjög góð og tek undir þau sjónarmið að það er oft gaman að tala svona um hugmyndafræðileg mál. Það var eitt sem kom fram í umræðunni fyrr í dag sem ég hef aðeins verið hugsi yfir. Það var þegar einn hv. þingmaður komst svo að orði eða velti því fyrir sér hvort þessi staða væri eitthvert sérstakt vandamál hér á landi eða hvort þetta væri eitthvert sérstakt vandamál í íslensku samfélagi. Ég get ekkert fullyrt um svarið, ekki frekar en hv. þingmaður, og það er kannski ekki aðalatriðið. Ég býst við því að vel geti verið skoðanaágreiningur þar og allir gætu haft sitthvað að segja um það. En ég velti því fyrir mér hvort það er góður mælikvarði almennt þegar við hugsum um löggjöf okkar. Ég veit ekki, það er kannski of dramatískt, en er það góður mælikvarði þegar maður hugsar um hegningarlög? Setjum við eitthvað í hegningarlög út af því að eitthvað sé mikið vandamál í samfélaginu? Svarið við því er nei. Hvað með frelsismálin almennt? Finnst okkur þau aðeins þess virði ef einhvers konar helsi er vandamál í samfélaginu? Einhverjir hér inni veit ég að mundu segja já. Ég mundi hiklaust segja nei, því að það á að snúast, finnst mér, um annað. Það á að snúast um prinsipp, algjörlega burtséð frá því hvort þetta er vandamál, og í raun algjörlega burtséð frá því hversu margir græða eða græða ekki á vandamálinu eða ekki-vandamálinu. Ég heyrði að því var kastað fram í umræðunni í dag að einhver hluti launafólks, um 8–10% ef ég skildi það rétt, stæði fyrir utan stéttarfélög. Mér þykir það stór hluti þó að ekki væri annað. En mér þætti líka nóg ef það væri bara einn. Mér þætti samt þess virði að við stæðum hér og værum að velta fyrir okkur prinsippi, velta því upp hvort við værum að fylgja eftir af alvöru mjög skýru lagaákvæði stjórnarskrárinnar þó að í raun væri ekkert vandamál í samfélaginu og þó að jafnvel væri bara um einn aðila að ræða sem vildi ekki vera í einhvers konar félagi. Það fyrir mína parta ætti að vera nóg. Ég sem einn flutningsmanna ásamt félögum mínum í þingflokki Sjálfstæðisflokksins er hér fyrst og fremst út af því prinsippi sem félagafrelsi er. Frú forseti. Að lokum langar mig að nefna að mér þótti leiðinlegt að sjá í fjölmiðlum að ýjað var að því að tímasetning þingflokks Sjálfstæðisflokksins gæti varla verið tilviljun. Allir hér inni vita að það getur ekki verið eitthvert upphlaup einhvers staðar á einhverjum degi og viku seinna sé mælt fyrir frumvarpi um það. Allir hér inni vita að það gengur ekki upp. Það er algerlega kýrskýrt að þetta mál er búið að vera mjög lengi í vinnslu. Það er mjög skýr afstaða, prinsippafstaða, þingflokks Sjálfstæðisflokksins sem veldur því að það er lagt fram. Að ýjað sé að því að einhverjar annarlegar hvatir liggi að baki til að undirstrika það að upplausn og vandamál séu í verkalýðshreyfingunni stenst enga skoðun í praktískum tímakonseptum. Ég held að verkalýðshreyfingin akkúrat núna, því miður, þurfi enga aðstoð frá þingflokki Sjálfstæðisflokksins til að undirstrika að þar mætti gjarnan halda betur á spöðunum fyrir samfélagið. Ég held að þá hafi ég komið inn á nokkur af þeim atriðum sem mig langaði að hnykkja á. Að öðru leyti tek ég undir með félögum mínum í þingflokki Sjálfstæðisflokksins um þetta mikilvæga prinsippmál.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu og þakka henni sérstaklega fyrir að bregðast við orðum sem komu fram í ræðu hjá mér áðan. Þá velti ég því upp hvort þessi meinta skerðing á neikvæðu félagafrelsi, þegar kemur að stéttarfélagsaðild og greiðsluskyldu til stéttarfélaga, væri endilega eitthvert sérstakt vandamál á Íslandi og hvort fólk upplifði nauðung og skerðingu á sínum réttindum. Það getur vel verið að það hljómi eins og einhvers konar léttúð gagnvart grundvallarréttindum fólks að tala svona. En það sem ég vildi undirstrika með þessu, og þess vegna notaði ég sem dæmi réttindi fatlaðra sem hafa verið tryggð með lögum, er að flest þau réttindi sem okkur eru tryggð í stjórnarskránni eru ekki alveg svört og hvít. Þetta er ekki fortakslaust allt saman. Það er alltaf einhver umgjörð kringum þau og einhverjir fyrirvarar gerðir við þau. Tökum t.d. eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Það er margstaðfest að það kemur ekki í veg fyrir að teknir séu skattar af fólki. Þetta er það sem vakti fyrir mér frekar en að gera lítið úr þessum rétti. Ég vil líka minna á það, og mér finnst Sjálfstæðismenn skauta pínulítið fram hjá því í umræðunni, að sérstakur fyrirvari er innbyggður í ákvæði stjórnarskrárinnar um hið neikvæða félagafrelsi. Það er einmitt vegna þeirra hagsmuna sem við viljum verja, og hefur verið sátt um að verja, á vinnumarkaði þegar kemur að þessari greiðsluskyldu. Ég er ekki með þetta fyrir framan mig, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir andsvarið. Nú er ég ekki heldur með ákvæðið beint fyrir framan mig, en það er samt nokkuð skýrt að engan megi þvinga í félag eða til að gerast aðili að félagi. Nú man ég ekki nákvæmlega hvernig þetta er orðað. Síðan segir „nema almannahagsmunir krefjist þess“ eða „til þess að geta starfað“ eða eitthvað slíkt. Hins vegar er það nokkuð ljóst að stéttarfélög geta starfað þrátt fyrir þessi atriði sem um er að ræða og gera þessa aðild í raun að de facto skyldu, það myndi geta átt sér stað eins og Norðurlöndin funkera. Ef Norðurlöndunum tekst að gera þetta með þessum hætti þá ætti okkur að takast það líka. Það hefur verið talað um það í samhengi við þetta neikvæða félagafrelsi að þessi undanþága frá því sé í raun að það sé ekki hægt að segja sig úr samfélaginu. Þú getur ekki sleppt því að borga skatta. Þú getur ekki sleppt því að taka þátt í því sem samfélagið skilgreinir sem algerlega nauðsynlegt. Hér erum við þá að segja að þetta sé eitt af þeim atriðum sem hægt er að finna annan flöt á en að skylda alla til að greiða í stéttarfélag sem býður upp á alls konar eitthvað annað en bara t.d. varðandi kjarasamningsgerð eða annað og það sé ósanngjarnt að kveða á um skyldu um slíkt.

Virðulegi forseti. Svo að því sé haldið til haga, þá hljómar stjórnarskrárákvæðið svona: „Engan má skylda til aðildar að félagi. Með lögum má þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.“ Hér er orðið almannahagsmunir mjög mikilvægt. Það sem núverandi fyrirkomulag hefur tryggt er þessi metaðild að stéttarfélögum. Það eru ákveðin almannagæði sem felast í þessari metaðild sem verkalýðshreyfingar annars staðar, m.a. annars staðar á Norðurlöndunum, öfunda okkur af. Eins og hér hefur komið fram í dag var þetta stjórnarskrárákvæði sérstaklega smíðað með það fyrir augum að raska ekki sátt á vinnumarkaði um það hvernig þessum hlutum er hagað hér á landi. Mér finnst það stórpólitísk tíðindi að Sjálfstæðismenn vilji kollvarpa þessari sátt og þessu fyrirkomulagi sem hefur reynst okkur svo ofboðslega vel.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir sitt seinna andsvar. Það er mjög skemmtilegt að fabúlera um hálærða lögfræði. Það er bara mjög gaman að því. Það hefur hins vegar reynt á hvað telst vera þessi nauðsynlega starfsemi. Það er eitt frægt mál sem fór fyrir Mannréttindadómstól Evrópu varðandi leigubíla, mál Bifreiðastjórafélagsins Frama, þar sem þessum rökum var haldið fram. Því var hafnað. Það er í raun þessi rauði þráður sem gengur út á hvort aðildin sé nauðsynleg til að apparatið sem slíkt fúnkeri. Við höldum því fram að miðað við hvernig útfærslan er á því í dag sé ekki svo.

Virðulegur forseti. Ég er búinn að fylgjast aðeins með umræðunum hér í dag og það hefur verið mjög fróðlegt að heyra hvað þingmenn hafa til málanna að leggja. Ég ætla ekki að fara djúpt ofan í einstaka liði þessa máls heldur tala kannski með almennari hætti vegna þess að þetta er auðvitað í grunninn umræða um félagafrelsi, stjórnarskrárvarin réttindi eru þarna undir, grundvallarmannréttindi. Mig langar svolítið að fagna því að þetta mál komi fram. Ég ætla ekki að slá það út af borðinu sem eitthvert tæki auðvaldsins til að klekkja á alþýðunni og ég ætla heldur ekkert að fara í hina áttina. Ég ofureinfaldlega fagna því að hér sé verið að kalla eftir djúpri umræðu um mannréttindi, um félagafrelsi. Oft hefur verið tekist á um það í samfélaginu hvernig best væri að haga þessu og eins og fram hefur komið hefur reynt á ákveðna þætti þess fyrir dómstólum og þar fram eftir götunum. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að mál eins og félagafrelsi og bara frelsi okkar almennt, réttindi og skyldur okkar almennt, eigi sífellt að vera í deiglunni. Ég vil því fagna því að þetta mál hafi komið fram og vona að það komist lengra í meðförum þingsins. Ég vona að hv. flutningsmenn sem tilheyra Sjálfstæðisflokknum geti kippt í einhverja spotta um að þetta tiltekna þingmannamál fái kannski aðeins meiri framgang heldur en þingmannamál almennt hér í þinginu. Kannski þekkja þeir einhvern sem gæti þar haft hönd í bagga. Ég myndi gjarnan vilja fá málið inn í nefnd, fá umsagnir og annað til að móta mér aðeins betri skoðun á því. Á sama tíma og ég vil hlusta eftir því sem flutningsmenn segja þá langar mig svo sannarlega að halda því til haga sem hv. þm. Guðbrandur Einarsson, samflokksmaður minn, hefur nefnt hér, að það er ótrúlega auðvelt að rata ofan í einhverja pytti sem í raun og veru grafa undan réttindum vinnandi fólks. Ég hygg að það sé ekki markmiðið með frumvarpinu en það er a.m.k. eitthvað sem verður að vera undir lagatæknilega þegar farið er í gegnum málið í heild sinni. Auðvitað eru einhverjar innbyggðar takmarkanir á því hvort menn megi ganga í félög eða standa utan félaga. Má ég ganga í hvaða félag sem er? Nei, ég get það ekki. Það eru alls konar takmarkanir á því, lögmætar takmarkanir. Hv. þm. Hildur Sverrisdóttir fór ágætlega yfir sumt af því sem hefur komið til álita hvað það varðar. Ég ætlaði svo sem að nefna líka, af því að ég var að vísa til þess sem hv. þm. Guðbrandur Einarsson sagði, að við búum við þannig kerfi að ákveðin grundvallarréttindi eru algerlega tryggð. Menn njóta alltaf ákveðinna grundvallarréttinda. Hv. þingmaður talaði um þetta sem nokkurs konar þjónustugjald sem greitt væri fyrir þau réttindi, kysu menn að standa utan við. Svo verðum við líka að taka það með inn í myndina að orðræðan um stéttarfélög, stéttarfélagsbaráttu og kjarasamningsgerð - og það er hollt að hafa það í huga núna þegar við erum að fara inn í kjarasamningana - dettur oft ofan í þá gryfju að það er annaðhvort hið alvonda auðvald eða hið þrautpínda verkafólk. Þannig einhvern veginn nálgast menn umræðuna. Ég myndi halda að þegar við ræddum þetta væri einhvers konar samlegð í því að hagsmunir launafólks og hagsmunir atvinnurekenda færu alltaf saman. Það hlýtur að fléttast inn í þessa umræðu þegar við erum að velta fyrir okkur hvernig þessum réttindum er best fyrir komið. Það sem ég á við með því er að þú rekur ekki fyrirtæki eða atvinnulíf án þess að hafa starfsfólk og ef þú ert með starfsfólkið þitt óánægt og ef réttindi þess eru ekki tryggð þá ertu að grafa undan atvinnugreininni. Ég hygg að hv. þm. Guðrún Hafsteinsdóttir þekki þetta alveg ágætlega úr sínum störfum öllum. Þetta leggur síðan aftur heilmikla ábyrgð á herðar þeim sem reka fyrirtæki, þ.e. að þeir komi málum sínum, réttindum og skyldum, kaupum og kjörum, þannig fyrir að fólk sem vinnur hjá fyrirtækjunum, vinnur í atvinnulífinu, þiggur laun sjái sig raunverulega sem þátttakendur í því verkefni sem það er að reka fyrirtæki. Þar dettum við síðan aftur í að margt af því sem hefur áunnist hefur einmitt gert það vegna þess að á árum áður höfðu menn sem stóðu í verkalýðsbaráttu mikla framsýni og tryggðu ákveðin réttindi, auðvitað með samningum, sem okkur þykja algjörlega sjálfsögð í dag. Ég myndi halda að við þyrftum að hafa í huga í þessu öllu að jafnvel þótt góður hugur sé á bak við þingmál sem þetta má það auðvitað ekki verða til þess að þau réttindi sem menn hafa áunnið sér í gegnum tíðina glatist eða að staða þeirra sem eru í verkalýðsfélögum verði lakari á eftir. Ég hef verið að hlusta hér á þingmenn segja ýmislegt um þetta, til að mynda það sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason talaði um áðan í um margt alveg ágætri ræðu. Þar fór hann ofan í það - og ég vona að ég sé ekki að fara frjálslega með það sem hann sagði - að verkalýðsfélögin væru á margan hátt veikari núna vegna þess að þar væri ákveðinn lýðræðishalli sem síðan myndaði ákveðinn umboðsvanda, þ.e. að fáir tækju þátt í því að kjósa forystuna í verkalýðsfélögunum. Ég vil meina að það geti að hluta til verið vegna þess sem ég sagði áðan, að mikið af þeim réttindum sem alltaf er verið að tala um þykja sjálfsögð í dag. Ef þau væru það ekki þá væri þátttakan væntanlega virkari. Það eru þá auðvitað tvær hliðar á þessum peningi. Það sem hv. þm. Guðbrandur Einarsson benti líka á hér áðan og ég vil lýsa mig sammála, vegna þess að eitthvað var verið að skjóta á hv. þingmann fyrir að það væri einkennilegt að þingmaður úr Viðreisn væri að halda á lofti slíkum sjónarmiðum - rétt eins og menn geti ekki haft áherslumun í okkar flokki eins og þeim flokki sem hv. flutningsmenn koma úr en þar hefur meira að segja verið talað um stétt með stétt og allt þar fram eftir götunum - en þá verða menn auðvitað að taka tillit til þess úr hvaða átt menn koma. Þekking hv. þingmanns á verkalýðsbaráttu út frá hagsmunum launamannsins er auðvitað miklu dýpri og meiri heldur en til að mynda mín. Það þýðir hins vegar ekki að við getum ekki verið saman í flokki og sammælst um að vera ósammála um ákveðna þætti. Þetta hygg ég að allir Sjálfstæðismenn hljóti að geta tekið vel undir. Síðan langaði mig aðeins að nefna það líka í þessu öllu, af því að ég nefndi þennan lýðræðishalla sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason nefndi í sinni ræðu, að það að einhverjir taki ekki þátt með virkum hætti í að kjósa forystu gerir umboð forystunnar í raun og veru ekki minna ef löglega er stofnað til allra kosninga. Einu sinni var nú talað um umboðsmann ógreiddra atkvæða, ef menn muna eftir því. Þetta er svolítið angi af sama meiði. Þótt það séu fáir sem taka þátt í því að kjósa verkalýðsforystuna þá er umboð hennar engu að síður mjög skýrt. Hitt er síðan annað mál að þessi lýðræðishalli í verkalýðshreyfingunni, og nú ætla ég að leyfa mér að tala frjálslega, hefur leitt til þess að sjónarmið hafa orðið ofan á í sumum félögum sem mér finnst ekki samræmast á neinn hátt þeirri stöðu sem við erum í í nútímanum heldur vera miklu meira aftan úr grárri forneskju þar sem einmitt er verið að gera það sem ég nefndi hér áðan, að tala um hið illa auðvald og hina þrautpíndu stétt vinnandi fólks eins og þarna sé og þurfi alltaf að vera einhver óumræðileg og óendanleg gjá á milli. Það er auðvitað ekki þannig. Ég hygg að flestir atvinnurekendur - flestir, ekki allir - vilji gera starfsfólkinu sínu vel. En það verður auðvitað ekki treyst á það eitt og sér. Það þarf að vera öflugt regluverk utan um verkalýðsfélög, jafnvel með þeim hætti sem fyrirkomulagið okkar býður upp á í dag. Ég vil a.m.k. lýsa því yfir að ég er meira en til í að lesa vel þær umsagnir sem komu um málið til að geta myndað mér dýpri skoðun á því. Ég hef svo sannarlega, eins og ég nefndi í upphafi, mikla samúð með því ef menn vilja leggja fram mál sem tryggir betur félagafrelsi, sem í orði kveðnu er bundið í stjórnarskrá þótt vissulega sé hægt að takmarka það með þeim hætti sem menn hafa verið að rekja. Svo ætlaði ég líka aðeins að fá að nefna, og ég vona að mér hafi misheyrst þegar ég var að hlusta á þetta á hlaupum, það sem kom fram hjá hv. þm. Birgi Þórarinssyni um það þegar væri verið að svína á erlendu verkafólki, sem er auðvitað mikil svívirða og allt of mörg dæmi um á vinnumarkaði og er eitt af því sem sterk verkalýðshreyfing getur haldið í lágmarki. Þá nefndi hann það einhvern veginn þannig, og ég vona að mér hafi misheyrst eða ég hafi misskilið, að þar sé um að kenna því að verkalýðshreyfingin hafi brugðist í því að kynna fólkinu þann rétt sem það hefur. Þarna finnst mér hringlað verulega í ábyrgðarkeðjunni því að það er auðvitað á ábyrgð þeirra sem ráða fólk í vinnu að svína ekki á fólki. Þar fyrst og síðast liggur ábyrgðin þótt verkalýðshreyfingin hafi að sjálfsögðu einhverja leiðbeiningarskyldu í því. En við getum ekki fært ábyrgðina á því að verið sé að svína á rétti erlends verkafólks yfir á upplýsingagjöf verkalýðsfélaganna frekar en að taka það beint til þeirra atvinnurekanda sem hegða sér með svo svívirðilegum hætti. Svo vildi ég nefna líka að þegar ég hlustaði á orðaskipti hv. þingmanna Óla Björns Kárasonar og Guðbrands Einarsson um lífeyrissjóðina var ég algerlega sammála þeim um að það er auðvitað ekkert í vinnu okkar hér í þinginu sem á að grafa undan því samtryggingarkerfi sem við höfum komið okkur upp með lífeyrissjóðunum. Mér fannst það fín skoðanaskipti hjá þeim. Þeir fóru einhvern veginn í þetta eins og þeir væru ósammála en þeir eru augljóslega sammála um ákveðin grundvallarviðmið. Ég fagna því að þetta mál sé komið fram. Ég fagna því að við ætlum að ræða um þessi grundvallarréttindi sem eru félagafrelsi. Ég ætla ekki að lýsa því fortakslaust yfir að ég styðji þetta mál frá a til ö en mér finnst að við eigum ekki að nálgast það þannig að við tölum um það sem einhverja aðför að verkalýðsbaráttu eða í hina áttina, að það hljóti að leysa allan vanda. Það er ekki svo. Það eru auðvitað tvær hliðar á þessu. Hafi flutningsmenn þökk fyrir og ég þakka þeim þingmönnum sem tóku þátt í þeirri umræðu sem hér var í dag. Mér hefur fundist hún býsna góð.

Herra forseti. Þetta var upplýsandi ræða hjá hv. þm. Sigmari Guðmundssyni og mjög athyglisvert að heyra hvernig hann rökstuddi það hvernig þingflokkur Viðreisnar hefur mismunandi sýn á þetta mál. Ræða hans var að mörgu leyti ágæt, hann fagnaði því að málið væri komið fram og fagnaði umræðunni og hann er spenntur að sjá hvað kemur út úr nefndarstarfinu. Þetta er allt hið besta mál. En ég sakna þess að heyra um sannfæringu og pólitíska skoðun hv. þingmanns á efnisatriðum þessa frumvarps. Er hann sammála því að það eigi að vera forgangsréttarákvæði í gildi á íslenskum vinnumarkaði? Telur hann að það sé allt í lagi að hafa það og það hafi í sjálfu sér engin áhrif á félagafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar, honum finnist þetta bara allt í lagi? Er hann með þessu eða er hann á móti þessu? Hver er hans pólitíska sýn og skoðun á þessu grundvallaratriði? Telur þingmaðurinn að það sé allt í lagi, vegna launþega sem kýs að standa utan stéttarfélags, að það sé engu að síðu, gegn hans vilja, klipið af launum hans og sett í sjóð þriðja aðila eða stéttarfélags og án þess að hann hafi nokkuð um það að segja eða njóti þeirrar þjónustu eða réttinda í þeim tilvikum sem það kann að skapa, af hans eigin launum? Þetta eru grundvallaratriði. Ég fagna því ef hv. þingmaður er tilbúinn að lýsa sinni pólitísku sýn, sinni hugmyndafræði um þessi grundvallarsjónarmið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þetta og hann var að rukka mig um mína pólitísku sýn á þessu. Ég stend við það sem ég sagði. Ég ætla ekki að halda því fram að ég sé sá maður í þessum þingsal sem hafi dýpsta þekkingu á fínni blæbrigðum efnisatriða þessa frumvarps. Ég er ekki einu sinni búinn að lesa það í þaula. Ég fagna hins vegar þeirri grundvallarumræðu sem er að eiga sér stað hér um félagafrelsið. Varðandi það sem kom fram um sjúkrasjóðina þá er ég þeirrar skoðunar að flutningsmenn málsins hafi býsna margt fyrir sér í því sem þeir hafa verið að nefna, að þarna geti verið skakkt gefið. Það get ég svo sannarlega tekið undir. Hitt er síðan annað mál sem mér finnst flutningsmenn málsins skauta kannski svolítið hjá í viðleitni sinni til að byggja undir þá skoðun sína að félagafrelsi sé fótum troðið á íslenskum atvinnumarkaði, þ.e. að myndin er ekki svona rosalega svart/hvít. Það eru ákveðnir kostir sem felast í fyrirkomulaginu sem við búum við í dag. Það er ekkert hægt að horfa fram hjá því. Það eru ákveðnir og mjög miklir kostir við það. Ég er ekki til í að kollvarpa því í einu vetfangi en ég er svo sannarlega tilbúinn til að hlusta á þær röksemdir sem koma fram í stóru myndinni í þessu máli. Ég er satt best að segja frekar hallur undir þá skoðun að félagafrelsi með þeim hætti sem lagt er til í þessu frumvarpi eigi að vera við lýði frekar en hin leiðin sem við höfum í dag. Það eru hins vegar kostir sem fylgja því fyrirkomulagi sem við höfum, það gerir a.m.k. það að verkum að allir njóta ákveðinna réttinda og atvinnurekendur geta ekki með neinum hætti farið fram hjá því.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir heiðarlegt svar og ég ætla að leyfa mér að segja að ef hv. þm. Sigmar Guðmundsson hefði spurt hæstv. ráðherra þessarar spurningar sem ég spurði hér áðan og fengið það svar sem hv. þingmaður gaf, þá hefði hann mögulega sagt: Þetta er eitthvað það framsóknarlegasta svar sem ég hef heyrt. En það verður að virða það við hv. þingmann, herra forseti, að við erum hér að ræða um efnisatriði málsins og það er spennandi að fara með málið áfram og velta því upp og kafa á dýptina. Ég held að það skipti máli að við tökum fram í þessari 1. umr. málsins að þetta er ákveðið grundvallarmál og skiptir máli. Því er rétt að hver og einn þingmaður þurfi á einhverjum stigum málsins hér í þinginu, komi þetta mál til endanlegrar afgreiðslu, að horfa inn á við og gera upp við sig hver pólitísk sýn hans er. Þess vegna var þetta svona ljómandi gott framsóknarlegt svar hjá hv. þingmanni. Á þessu stigi málsins þá förum við með málið í nefnd og sjáum hvað kemur út úr því.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni bæði fyrir andsvarið og skensið og tek til mín sneiðina, en vil þó halda því vel og skilmerkilega til haga, vegna þess að það virðist hv. þingmaður ekki gera, að það er kannski pínulítill munur á því að standa hér í 1. umr. um þingmannamál eða að vera hæstv. ráðherra í stól að tala um mál sem er til meðferðar hjá ríkisstjórninni og hann er að taka ákvörðun um, á þeim tíma sem verið er að spyrja um hvernig málum eigi að vera fyrir komið. Ég hélt að markmiðið með því að eiga samtal í þessum sal væri að skiptast á skoðunum, taka á móti rökum, jafnvel að skipta um skoðun, það væri partur af þessu. Ef hv. þingmaður vill endilega að ég komi fortakslaust með algjöra yfirlýsingu um að ég styðji þetta mál algerlega eins og þingmenn leggja fram þá er ég ekki tilbúinn til að lýsa því yfir en ég er mjög velviljaður mörgu af því sem þarna kemur fram. Það er ég að reyna að draga hér fram. Finnist þingmanninum þetta vera framsóknarlegt svar þá skal ég bara algjörlega taka það á mig að vera Framsóknarmaður í þessu máli. Það er ekki leiðum að líkjast í því en ætla þó að halda því til haga að það hlýtur að vera munur á því að vera í 1. umr. um þingmannamál eða að vera ráðherra í ríkisstjórn og vera að taka ákvarðanir, meira að segja þær að það eigi að henda fólki inn í lokaðar fangabúðir eins og hv. þingmaður virðist nú vera hlynntur að einhverju leyti. Það er a.m.k. mjög auðvelt að ætlast til þess að ráðamenn sem fara með það vald og taka slíkar ákvarðanir geti gefið svör um pólitíska sýn sína í því. Það á kannski eitthvað annað við um rétt þingmanna til þess að reyna að mynda sér skoðun hér í þinginu við 1. umr. þingmannamáls.

Herra forseti. Ég hef haft einstaka ánægju af því að taka þátt í þessari umræðu í dag. Ég ætla ekki að eigna mér heiðurinn af því en mér hefur fundist umræðan hér vera málefnaleg og ég hef notið þess að fá að skiptast á skoðunum við þá þingmenn sem eru mér ósammála í algjörum grundvallaratriðum, vegna þess að þeir hafa gert það með þeim hætti að þeir vilja nálgast málið út frá rökræðunni. Ég kann að meta það og fyrir það vil ég þakka. Eitt að lokum, herra forseti. Eins og ég sagði í framsöguræðu minni fyrr í dag þá er þetta mál ekki byltingarkennt. Þetta er ekki róttækt mál á neinn hátt nema menn líti á það sem sérstaka róttækni, og þá skal ég róttæklingur kallast og heita hér eftir, að reyna og vilja berjast fyrir því að félagafrelsið sé hér virt, ekki bara í orði heldur á borði á íslenskum vinnumarkaði, bæði á almennum vinnumarkaði og hinum opinbera. Ég skal kallast róttæklingur og róttækur ef það er barátta fyrir því að tryggja að íslenskt launafólk njóti sömu réttinda og launafólk í þeim löndum sem við berum okkur saman við og tökum okkur oft til fyrirmyndar, Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Ef það er róttækni að segja: Ég vil að íslenskt launafólk njóti sömu réttinda og félagar þess í Danmörku, Noregi og Svíþjóð þá er ég róttæklingur, en í grunninn er ég varðmaður stjórnarskrárinnar og þeirra mannréttinda sem okkur öllum eru tryggð. Í grunninn er ég varðmaður mannréttindasáttmála Evrópu sem við Íslendingar höfum undirgengist að virða og tryggja þau réttindi sem þar eru. Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna. Ég hef fengið að njóta hennar og ég vona og veit að ég og hv. þm. Guðbrandur Einarsson eigum eftir að ræða þetta ítarlega og rökræða í hv. velferðarnefnd þegar nefndin tekur til við málið.

Virðulegi forseti. Ég má til með að koma aðeins inn í þessa umræðu en aðallega vil ég óska flutningsmanni og samferðafólki hans í umræðunni til hamingju með ánægjuna yfir því að málið skuli fá svona mikla pólitíska umræðu í þingsal. Þess má geta hér í hliðarsölum eru fleiri á því máli að það sé gaman að ræða pólitík í hörgul. Ég get ekki sagt að ég sé einn þeirra sem hoppa hæð sína yfir þessum tillögum heldur lít ég svo á að stéttarfélög tryggi réttindi launafólks og ef maður er ekki í félagi þá sé kannski ekki sama vörnin uppi fyrir réttindum manns. Einstaklingar sem standa utan félaga mega sín ansi lítils sem einstaklingar gegn atvinnurekandanum og ég get einhvern veginn ekki séð að þetta frumvarp dragi úr þeim aðstöðumun. Hafandi sagt það þá veit ég að við erum auðvitað bara í 1. umr. Nú gengur málið til þinglegrar meðferðar og verður rætt í velferðarnefnd eins og fram hefur komið. Það verður mjög áhugavert að sjá innkomnar athugasemdir við frumvarpið af því að ég geri mér grein fyrir því að það muni koma ansi margar athugasemdir miðað við umræðuna sem verið hefur hér inni. En mig langar þó að spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um þá fullyrðingu að félagafrelsið sé hugsað til þess að verja verkafólk, ekki til að koma í veg fyrir að það geti verið í verkalýðsfélögum.

Forseti. Félagafrelsið er til að tryggja hagsmuni allra, alls almennings. Frelsi til að stofna félag, standa utan félags eða ganga í félag. Það eru hagsmunir íslensks launafólks að fá að ráða því sjálft í hvaða félagi það er, hvort það stendur utan félags eða tekur sig saman og stofnar verkalýðsfélag, launþegasamtök sem berjast fyrir þeim hagsmunum sem viðkomandi telur að þurfi að leggja sérstaka áherslu á. Ef við á annað borð meinum eitthvað með því að hér skuli ríkja félagafrelsi, að hér sé réttur til að standa utan félags, stofna félag eða vera í félagi þá verðum við að tryggja íslensku launafólki á almennum vinnumarkaði og hjá hinu opinbera þann rétt að taka ákvörðun um hvernig það telur sínum hagsmunum best borgið. Ég veit og er sannfærður um það, að ef við gerum þessi þessar breytingar verður íslenskur vinnumarkaður heilbrigðari. Það mun reyna á forystumenn verkalýðshreyfingarinnar ef þessar breytingar verða gerðar, ég geri mér grein fyrir því. Það verða gerðar auknar kröfur til þeirra. Verkalýðsfélögin munu örugglega gera meiri kröfur til sjálfs sín vegna þess að það skiptir þau máli að standa sig í stykkinu. En þetta mun líka reyna á atvinnulífið, á atvinnurekendur, vegna þess að það er afskaplega þægilegt fyrir íslenska atvinnurekendur að hafa fyrirkomulagið eins og það er. Það er ódýrara, þægilegra og minna vesen. Ég er ekkert viss um, hv. þingmaður, að allir séu hoppandi kátir yfir þessu frumvarpi í Borgartúni.

Virðulegi forseti. Nei, það kann að vera að ekki séu allir hoppandi kátir í Borgartúni yfir þessu frumvarpi, en öðruvísi mér áður brá að hv. þingmaður er allt í einu orðinn fulltrúi róttæklinganna ég væntanlega íhaldsins í þessu samhengi. En það er þá bara eitthvað til að skemmta sér yfir. Af því að hv. þingmaður nefnir þetta með atvinnurekendurna þá er staðan í kerfinu sem við búum yfir hérlendis einstök og eftir henni tekið. Hún er öfundsverð, við berum af með þessa miklu þátttöku. Ég veit að það hefur verið til umræðu í dag að það sé svo og svo mikið að marka það, en engu að síður er hún yfir 90% eins og ég held að hv. þm. Guðbrandur Einarsson hafi komið inn á. Þetta þykir besta umgjörðin af því að hér er meiri þátttaka í stéttarfélagi en víðast hvar annars staðar. Ég fer ekki ofan af því, virðulegi forseti, að ég er enn þá þeirrar skoðunar - en ítreka það að ég hlakka til að sjá og fylgjast með umfjöllun í velferðarnefnd - að stéttarfélagið og þá aðild mín að því, tryggi mér réttindi og verji mig á markaðnum. Hefur hv. þingmaður ekki áhyggjur af því að við töpum þessari einstöku stöðu hérlendis, nái þetta frumvarp fram að ganga?

Herra forseti. Einfalda svarið við síðustu spurningu hv. þingmanns er: Nei. Ég hef ekki áhyggjur af því. Ég hef þvert á móti fulla trú á því að nái þetta frumvarp fram að ganga þá muni íslensk launþegasamtök eflast og ég er þeirrar skoðunar að íslensk verkalýðshreyfing sé gríðarlega mikilvæg. Tilgangur þessa frumvarps er ekki að grafa undan verkalýðshreyfingunni, alls ekki, vegna þess að ég er sannfærður um að þegar við raunverulega viðurkennum og virðum í verki félagafrelsi, virðum réttinn til að taka ákvörðun um að vera í félagi eða standa utan félags, þá muni það efla félagið. Það eiga að vera hagsmunir félagsins að laða til sín og sannfæra erlent verkafólk sem hingað kemur að ganga í félagið eða unga manninn sem er að stíga sín fyrstu skref á vinnumarkaði: Komdu í VR vegna þess að við gætum þinna hagsmuna. Hann mun líka gera kröfur til félagsins og mæta á fundi hjá félaginu og hann, þessi ungi maður, mun alveg örugglega taka þátt í því að velja forystu félagsins vegna þess að hann áttar sig á því að hagsmunir hans eru fólgnir í öflugu verkalýðsfélagi með skýra stefnu í samræmi við hans hagsmuni, hagsmuni sem hann hefur tekið þátt í að móta með stefnu félagsins og með því að kjósa forystu. Hann mun jafnvel, þegar sá tími rennur upp, bjóða sig fram og taka við forystuhlutverki í viðkomandi verkalýðsfélagi sem blómstrar vegna þess að þar er frjáls aðild í raun. Herra forseti. Í lokin þakka ég kærlega fyrir þessa umræðu. Ég hlakka til að fá að takast á við þetta verkefni í velferðarnefnd og vonast til að þetta frumvarp verði afgreitt úr nefndinni, alveg örugglega í einhverjum ágreiningi og það væri bara gaman, 

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996. Með mér að frumvarpinu standa þingmenn Samfylkingarinnar auk hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar og Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur úr þingflokki Pírata og Guðbrands Einarssonar úr þingflokki Viðreisnar. Með frumvarpinu leggjum við til að heimildir stjórnvalda til að víkja frá auglýsingaskyldu starfsmannaréttar verði þrengdar umtalsvert og þannig hnykkt á því að flutningur embættismanna skv. 36. gr. sé undantekning frá almennri meginreglu og að um slíka ákvörðun gildi réttmætisregla stjórnsýsluréttarins sem kveður á um að allar ákvarðanir og athafnir stjórnvalda skuli byggjast á málefnalegum sjónarmiðum. Við leggjum til að tilteknir embættismannaflokkar verði undanþegnir gildissviði 36. gr. laganna og að óheimilt verði að skipa í embætti ráðuneytisstjóra með flutningi samkvæmt þessu ákvæði. Þessi breyting er í samræmi við það svigrúm sem löggjafinn hefur til að undanskilja ákveðna hópa embættismanna frá flutningsheimild sem á sér stoð í 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrár, sbr. 5. mgr. sömu greinar. Áður en ég fjalla nánar um og rökstyð þær breytingar sem við leggjum hér til þá vil ég fara aðeins yfir bakgrunn þessa máls og þau lagalegu og pólitísku sjónarmið sem liggja þessu þingmáli til grundvallar. Meginreglan um auglýsingaskyldu við skipun í opinberar stöður var lögfest árið 1954. Í greinargerð frumvarps til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem lögfræðingurinn Gunnar Thoroddsen og forystumaður í Sjálfstæðisflokknum mælti fyrir hér á Alþingi og varð að lögum nr. 38/1954 segir orðrétt: „Er það réttlætismál og jafnræðis, að öllum þeim sem hugur leikur á tilteknu opinberu starfi, sé veittur þess kostur að sækja um það. Ríkinu ætti þá einnig að vera meiri trygging fyrir því, að hæfir menn veljist í þjónustu þess.“ Að baki þessari reglu búa þannig grundvallarsjónarmið um að jafnræðis sé gætt þegar kemur að ráðstöfun á takmörkuðum fjölda sérhæfðra starfa hjá hinu opinbera, sbr. m.a. álit umboðsmanns Alþingis í málum nr. 5864/2009 og 6137/2010, en auk þess hefur verið litið á auglýsingaskylduna sem mikilvæga vörn gegn klíkuráðningum og mikilvæga vörn gegn geðþóttastjórnsýslu og leið til að auka gagnsæi og traust gagnvart handhöfum opinbers valds. Með auglýsingu starfa er tryggt að allir þeir sem áhuga hafa geti sótt um starf og verið metnir á grundvelli hæfni sinnar, menntunar, verðleika og eftir atvikum framtíðarsýn sinni á rekstur og verkefni þess embættis eða þeirrar stofnunar sem um er að ræða. Það var skerpt sérstaklega á þessum reglum með nýjum lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, og hefur umboðsmaður Alþingis ályktað, með vísan til forsögu ákvæðisins og lögskýringargagna, að túlka verði hvers kyns undanþágur frá meginreglunni um auglýsingaskyldu þröngt, sbr. m.a. álit umboðsmanns Alþingis í málum nr. 5519/2008 og F109/2022. Á undanförnum árum hefur færst í aukana að veitingarvaldshafar víki sér undan auglýsingaskyldunni, jafnvel við skipun og setningu í æðstu faglegu embætti stjórnkerfisins. Í umfjöllun sem birtist á vef umboðsmanns Alþingis hinn 28. apríl 2021 kemur fram að þrátt fyrir skýr ákvæði laga og skýran vilja löggjafans til að tryggja jafnræði og gagnsæi í ráðningarmálum fari veitingarvaldshafar ítrekað fram hjá auglýsingaskyldunni. Þá hafi „ítrekaðar ábendingar umboðsmanns um að tiltekin framkvæmd sé ekki í samræmi við lög og reglur á þessu sviði í ýmsum tilvikum aðeins leitt til þess að fundin er önnur leið til þess að haga málum á skjön við reglurnar í stað þess að laga framkvæmdina að þeim“. Nú er svo komið, virðulegi forseti, að sjö af tólf núverandi ráðuneytisstjórum voru fluttir í embætti ráðuneytisstjóra án þess að staðan væri auglýst í upphafi og frá því að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við árið 2017 hafa sex af þeim níu sem enn eru ráðuneytisstjórar tekið við embætti án þess að faglegt umsóknarferli færi fram í upphafi. Herra forseti. Nú skulum við horfa á hlutina í stærra samhengi. Nú er það þannig að í evrópsku stjórnskipulagi og í ríkjum sem byggja á þessari frjálslyndu lýðræðishefð er alla jafna gerður skýr greinarmunur á pólitískri yfirstjórn annars vegar og æðstu stjórn embættismannakerfisins hins vegar. Þeir sem tilheyra hinni pólitísku forystu eru valdir af ráðherra án auglýsingar og sérstakra hæfnisskilyrða en aðrir starfsmenn skulu eingöngu skipaðir eða ráðnir á grundvelli verðleika, svo sem starfsreynslu, menntunar eða annarrar skilgreindrar hæfni. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi er fyrirkomulagið þannig að ráðherrar og sérstakir aðstoðarráðherrar fara með pólitíska forystu í ráðuneytum en auk þess ráða ráðherrar sér pólitíska ráðgjafa sem ekki hafa boðvald gagnvart embættismönnum og starfsmönnum. Í Danmörku hafa ráðherrar sérstakan embættismann sér til ráðgjafar en á Íslandi fylgja ráðherrum aðstoðarmenn sem hafa sams konar stöðu og pólitískir ráðgjafar í Svíþjóð og Noregi. Við þekkjum þetta fyrirkomulag vel hér. Skilin milli embættismanna annars vegar og stjórnmálamanna hins vegar hafa hins vegar löngum verið óljósari á Íslandi en í nágrannalöndunum. Þetta er rakið mjög vel í Sögu Stjórnarráðs Íslands 1964–2004, þetta er í VII. kafla fyrsta bindis. Í þeim kafla kemur fram að eftir að Íslendingar fengu heimastjórn árið 1904 hafi reynst takmarkaður áhugi fyrir því hjá Alþingi og ráðamönnum að skilja embættismannakerfið frá hinu pólitíska valdi. Rík hefð sé fyrir fyrirgreiðslustjórnmálum á Íslandi þar sem ráðningar pólitískra samherja séu áberandi. Með setningu laga um Stjórnarráð Íslands, nr. 73/1969, var ráðherra fengin heimild til að kveðja mann utan ráðuneytis sér til aðstoðar enda hyrfi hann þá úr starfi um leið og ráðherra. Með þessari heimild sköpuðust forsendur til að styrkja pólitíska forystu ráðuneytanna en engu að síður tíðkaðist áfram, eins og rakið er í þessari bók, að skipað væri í æðstu embætti ráðuneyta á pólitískum forsendum. Um þetta er reyndar fjallað sérstaklega í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið. Þar er bent á að þótt starfsmenn séu ráðnir á pólitískum forsendum þá hverfi þeir ekki úr starfi um leið og sá pólitíski ráðherra sem réð þá og þetta geti valdið þeim ráðherra sem á eftir kemur vandræðum. Orðrétt segir í sjöunda bindi skýrslunnar, með leyfi forseta: „Einnig geta slíkar stöðuveitingar haft þær afleiðingar að sérfræðiþekking á málefnasviði ráðuneytisins veikist ef margar stöður eru skipaðar starfsmönnum sem ráðnir voru á veikari faglegum forsendum og þá jafnvel fyrst og fremst á pólitískum grundvelli. Slík aðstaða getur haft afdrifaríkar afleiðingar við aðstæður eins og hér á landi, þar sem ráðuneyti eru jafnan fremur fámenn með tilliti til þeirra verkefna sem þau hafa með höndum.“ Rannsóknarnefndin taldi að við umbætur á Stjórnarráði Íslands yrði að horfast í augu við að „ráðherrar virðast margir hverjir hafa talið að þörf væri á að fjölga pólitískum aðstoðarmönnum í ráðuneytum til að annast pólitíska stefnumótun og aðra vinnu af þeim toga“ og rannsóknarnefndin taldi að það þyrfti að taka af skarið um hvort breyta ætti lögum svo heimilt yrði að ráða fleiri pólitíska starfsmenn til að liðsinna ráðherrum. Við þessum ábendingum var brugðist sérstaklega með nýjum heildarlögum um Stjórnarráð Íslands, nr. 115/2011, þar sem mælt er fyrir um að ráðherrar geti ráðið sér aðstoðarmann eða aðstoðarmenn, aðstoðarmenn skuli á hverjum tíma ekki vera fleiri en nemur tveimur fyrir hvern ráðherra en heimilt sé samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnar að ráða þrjá til viðbótar ef þörf krefur. Í sömu lögum er fjallað um ráðuneytisstjóra, hlutverk þeirra og fyrirkomulag við skipun í embætti. Hér erum við að tala um æðstu stjórnendur ráðuneyta að ráðherra undanskildum. Hlutverk ráðuneytisstjóra er yfirstjórn verkefna ráðuneytis og að sjá til þess að starfsemi þess og afgreiðsla mála sé í samræmi við lög og gildandi reglur, skráðar jafnt sem óskráðar. Hér hef ég farið aðeins yfir þennan bakgrunn. Nú er það algjörlega óumdeilt að samkvæmt gildandi lögum, bæði lögum um Stjórnarráðið og lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, tilheyra ráðuneytisstjórar hinu faglega embættismannakerfi. Eins og ég fór yfir hér áðan er gerður mjög skýr greinarmunur í evrópsku stjórnskipulagi og ríkjum sem byggja á frjálslyndu lýðræðisfyrirkomulagi á pólitískri yfirstjórn annars vegar og æðstu stjórn hins faglega embættismannakerfis hins vegar. Ráðuneytisstjórar tilheyra embættismannakerfinu. Það er alveg hægt að hafa þá skoðun að eitthvert annað fyrirkomulag væri betra. Það er alveg hægt að hafa þá skoðun að við ættum frekar að hafa það einhvern veginn eins og í Bandaríkjunum eða á hinum Norðurlöndunum, sem ég fór yfir áðan, en ef pólitískur vilji stendur til þess að breyta núverandi fyrirkomulagi í einhverjum grundvallaratriðum, t.d. að taka upp fyrirkomulag þar sem pólitískt ráðnir aðstoðarráðherrar gegna lykilhlutverki í ráðuneytum eða færa stjórnkerfi Íslands nær því sem tíðkast í Bandaríkjunum, þar sem stór hluti starfsmanna kerfis alríkisins er pólitískt ráðinn, þá er það eitthvað sem verður aðeins gert með lagabreytingu. Þetta er ekki eitthvað sem ráðherrar geta bara ákveðið upp á sitt eindæmi. Þeir geta ekki tekið svoleiðis ákvörðun einhliða og farið að nánast starfa eins og fyrirkomulagið sé með þeim hætti. Ákvörðun sem þessi verður aðeins tekin á Alþingi með lagabreytingum og myndi kalla bæði á breytingar á stjórnarráðslögunum og á starfsmannalögunum. Í núgildandi lögum um Stjórnarráð Íslands er mælt fyrir um að ráðuneytisstjórar skuli skipaðir að undangengnu mati hæfnisnefndar. Það eru sérstakar málsmeðferðarreglur um þetta í 18. og 19. gr. laganna. Í 21. gr. sömu laga kemur fram að um heimildir ráðherra til að flytja embættismenn á milli embætta innan Stjórnarráðs Íslands fari samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og öðrum lögum eftir því sem við á. Við flutningsmenn teljum þó að það verði ekki séð að löggjafinn hafi ætlað þessum ákvæðum að þjóna ráðamönnum sem einhver almenn hjáleið fram hjá auglýsingaskyldunni og hinu lögbundna hæfnismati, sem er mælt fyrir um í 18. og 19. gr. stjórnarráðslaganna. Það er tekið skýrt fram í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 115/2011, tekið mjög skýrt fram í þessum lögskýringargögnum, að það verði að viðhafa samræmi við skipun ráðuneytisstjóra og skrifstofustjóra þeirra. Í greinargerðinni, í athugasemdum um þessi tilteknu ákvæði, segir, með leyfi forseta: „Með auglýsingu starfa er tryggt að allir þeir sem áhuga hafa geti sótt um og keppt um starf innan Stjórnarráðs Íslands á grundvelli hæfni sinnar, menntunar og annarra verðleika. Ávallt ber að ráða hæfasta umsækjandann til starfans. Mikilvægt er að menn geti treyst því að faglega sé staðið að skipun embættismanna og ráðningu starfsmanna í Stjórnarráðinu. Hæfnisnefndir við skipun æðstu embættismanna gegna mikilvægu hlutverki í því sambandi. Þarna voru sem sagt lögfest ákveðin ákvæði til að tryggja að ráðuneytisstjórar væru skipaðir með þessum hætti, að undangengnu faglegu hæfnismati. Það er skoðun okkar sem flytjum þetta mál að það sé gríðarlega mikilvægt að ráðuneytisstjórar séu, bæði í ásýnd og reynd, óháðir stjórnmálamönnum, stjórnmálaflokkum og flokkspólitískum hagsmunum. Í ljósi hins veigamikla hlutverks sem ráðuneytisstjórar gegna í stjórnkerfinu, sem æðstu faglegu stjórnendur ráðuneyta, er lagt til í frumvarpi þessu að við 36. gr. starfsmannalaga bætist málsgrein um að ákvæðið gildi ekki þegar skipað er í embætti ráðuneytisstjóra. Þetta er grundvallarbreyting sem er ætlað að stöðva þá þróun sem umboðsmaður Alþingis rakti í fyrra, í tilvitnaðri umfjöllun, þar sem ítrekað er verið að skipa í æðstu faglegu embætti stjórnkerfisins á skjön við auglýsingaskyldu. Herra forseti. Með frumvarpi þessu er einnig mælt fyrir um að dómarar, embættismenn við dómstóla og dómstólasýsluna og embættismenn sem starfa á vegum Alþingis og eftirlitsstofnana þess, þá erum við að tala um skrifstofustjóra Alþingis, umboðsmann Alþingis og ríkisendurskoðanda, verði með öllu undanskildir ákvæði 36. gr. starfsmannalaga. Þannig verði tekinn af allur vafi um að ákvæðið heimilar ekki flutning milli hinna þriggja valdþátta ríkisins. Það skiptir máli. Þannig verður tekinn af allur vafi um að ákvæðið heimilar ekki flutning milli þessara þriggja valdþátta heldur tekur aðeins til flutnings embættismanna á vegum framkvæmdarvaldsins sem ég hygg að sé í mjög góðu samræmi við það stjórnarskrárákvæði sem ég nefndi hér áðan og í raun liggur til grundvallar þessari heimild í 36. gr. starfsmannalaga. Með þessari breytingu er m.a. brugðist við því hættulega fordæmi sem var sett 27. janúar á þessu ári, ef ég man rétt, þegar þáverandi ríkisendurskoðandi var fluttur yfir til nýs menningar- og viðskiptaráðuneytis og skipaður þar ráðuneytisstjóri með vísan til 36. gr. Við sem mælum fyrir þessu frumvarpi teljum að slík beiting ákvæðisins skjóti skökku við og ógni jafnvel sjálfstæði þeirra eftirlitsstofnana sem starfa á vegum Alþingis, eftirlitsstofnana sem hafa m.a. þann starfa að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu fyrir hönd Alþingis. Sjálfstæði dómara er tryggt með lögum, sbr. 59. og 70. gr. stjórnarskrárinnar, 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 43. gr. laga um dómstóla svo að dómarar njóta nú þegar ríkrar verndar gagnvart handhöfum framkvæmdarvalds og ég held að öllum hljóti að vera ljóst að flutningsheimildir 36. gr. starfsmannalaga nái ekki til þeirra. Vegna þessarar óhefluðu beitingar sem við höfum horft upp á á 36. gr. starfsmannalaga - ég er ekki viss um að neinum hérna inni hafi dottið í hug að henni yrði einhvern tímann beitt til að sjanghæja umboðsmann Alþingis eða ríkisendurskoðanda og færa yfir á vettvang framkvæmdarvaldsins - í ljósi þessarar reynslu, þessarar óhefluðu beitingar á þessari grein, teljum við ábyrgt og skynsamlegt að eyða öllum vafa um þetta líka og kveða á um það með mjög afdráttarlausum hætti að 36. gr. nái heldur ekki til hæstaréttardómara, skrifstofustjóra Hæstaréttar, landsréttardómara, skrifstofustjóra Landsréttar, héraðsdómara og framkvæmdastjóra dómstólasýslunnar. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ólafur Jóhannesson, lagaprófessor og fyrrum forsætisráðherra, skrifaði í riti sínu Stjórnarfarsréttur árið 1950: „Sjaldan er meiri hætta á misbeiting valds og hlutdrægni heldur en einmitt við stöðuveitingar. Nú á tímum er hið raunverulega veitingarvald oftast nær í höndum pólitískra ráðherra, sem freistast oft til að misnota það til framdráttar flokksmönnum sínum.“ Hér held ég að þessi merki forystumaður Framsóknarflokksins hafi hitt naglann á höfuðið. Með frumvarpinu sem ég hef nú mælt fyrir eru lagðar til ákveðnar breytingar, varfærnislegar breytingar sem taka að hluta til á þessum freistnivanda. Þetta eru breytingar sem eru þá í mínum huga til þess fallnar að auka traust landsmanna gagnvart stjórnkerfinu og setja veitingarvaldshöfum ákveðnar skorður þegar kemur að skipun í embætti. Ég legg til að frumvarpið gangi til velferðarnefndar og treysti því að málið fái þar vandaða umfjöllun.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framlagningu málsins sem ég styð. Ég er sammála því sem kom fram í máli hv. þingmanns að með framkvæmd þessara laga hefur komið upp ákveðinn vafi, mig langar að nota það orð, um þá stefnu sem við erum með á Íslandi um hvernig við högum skipun embættismanna og annað slíkt, eitthvað sem er að mínu mati rétt að taka af. Það er sannarlega meginregla, grundvallarregla í okkar kerfi að ráðningar séu almennt á faglegum forsendum, að öll þau sem hafa áhuga á möguleika á embætti hafi tækifæri til að sækja um og annað slíkt. Þetta eru undantekningar sem á að beita mjög þröngt, eins og öðrum undantekningum með lögum. Það er ætlast til að þeim sé beitt í undantekningartilfellum. Þessu hefur hins vegar ekki alveg verið beitt þannig og þess vegna sé ég nauðsynina á því sem þingmaðurinn leggur til. Mig langar kannski að spyrja hv. þingmann um hvað honum finnst um þessar tvær mismunandi leiðir. Í sumum ríkjum eru t.d. ráðuneytisstjórar einfaldlega pólitískt skipaðir og mig langaði bara að spyrja hv. þingmann um afstöðu hans til þessara ólíku leiða, annars vegar þessara ópólitísku ráðninga sem eiga að skapa einhvers konar faglegt jafnvægi við ráðherra og síðan pólitískrar skipunar sem gerir það að verkum að þegar nýr ráðherra tekur við embætti þá þarf hann kannski ekki að vinna með fólki sem hann treystir sér ekki til í nánu samstarfi eins og er á milli ráðherra og ráðuneytisstjóra. Því myndi ég kannski vilja fá persónulega, pólitíska afstöðu þingmannsins til þessa.

Virðulegi forseti. Nú er ég svolítið hræddur um að ég gefi framsóknarlegt svar eins og hefur stundum verið veitt í þessum stól. Ég held að það séu kostir og gallar sem fylgja báðum leiðum. En á meðan ákveðin sátt ríkir, og ég hef aldrei séð þingmál um eitthvað annað en að viðhalda því fyrirkomulagi sem við búum við í þessum efnum, þá held ég að sé gríðarlega mikilvægt að fylgja þeim lögum, reglum, prinsippum og sjónarmiðum sem búa að baki þegar skipað er í æðstu faglegu embætti embættismannakerfisins. Eins og hv. þingmaður fór hér yfir þá hefur verið gengið ansi langt í því að toga og teygja þessi ákvæði. Ég held t.d. að það gleymist stundum að ráðherrar eru auðvitað bundnir af skráðum og óskráðum reglum stjórnsýsluréttar. Þegar verið er að fara fram hjá svona meginreglu um auglýsingaskyldu þá verður að fara fram einhvers konar mat, verður að rannsaka sérstaklega hvaða kostir eru í boði og ráðherrar hljóta áfram að vera bundnir af þeim reglum að hæfasti einstaklingur skuli fá starfið. Þegar ekkert umsóknarferli á sér stað er auðvitað ofboðslega erfitt að sýna fram á það. Vandinn er náttúrlega líka að þegar verið er að fara fram hjá auglýsingaskyldunni þá er enginn með lögvarða hagsmuni til að leita réttar síns og fá úr því skorið hvort farið hafi verið rétt að. Það eru þess vegna svo margir vankantar á þessu eins og þetta er gert núna þar sem við erum með ákveðið fyrirkomulag þar sem er gert ráð fyrir faglegum ráðningum þegar kemur að æðstu faglegu embættum stjórnsýslunnar, 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir einstaklega framsóknarlegt svar. Ég heyrði ekki alveg alla framsöguræðu þingmannsins en það sem einmitt hefur vakið upp ákveðnar áhyggjur varðandi þessi undanþáguákvæði er hversu mikið þeim er beitt og hversu víðtækar undanþágurnar eru í framkvæmd. Það gerir það að verkum að hætta skapast á ákveðinni keðjuverkun í stjórnsýslunni sem leiðir til þess að einstaklingur nær upp í æðstu embætti án þess í rauninni að fara nokkurn tíma í gegnum þetta ferli sem lögin og kerfið gera ráð fyrir til að tryggja faglega ráðningu í stöður. Mér finnst svolítið leitt að þetta mál og umræðan skuli hafa náð svona langt fram á kvöld og það séu svona fáir eftir í salnum. Mér finnst þetta áhugaverð umræða og hefði gjarnan viljað sjá og heyra afstöðu fleiri þingmanna til hennar, því þetta er í rauninni ákveðin prinsippumræða sem við eigum hérna sem hefur verið vakin á síðustu misserum. Ég held að almenningur deili áhyggjum hv. þingmanns af beitingu þessara ákvæða og því fyrirkomulagi sem við erum í raun komin með hérna í dag. Ég er kannski ekki með frekari spurningar til hv. þingmanns þar sem ég fengi kannski álíka framsóknarlegt svar við frekari spurningum í þessa áttina. En ég styð þetta mál og væri til í að sjá þessa umræðu tekna lengra hér á þinginu, undir hvaða dagskrárlið sem það væri.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir sitt ágæta frumvarp. Ég hef mikinn áhuga á starfsmannalögum og hvernig við höfum haldið utan um þennan ramma í gegnum árin. Það sem ég hef áhuga á er að ég held að allar okkar ákvarðanir í gegnum tíðina séu bæði gerðar af góðum hug og vilja til að gera það sem er rétt og skynsamlegt, en líka af dálitlum ótta til varnar spillingu eða einhverju slíku. Mögulega höfum við þá endað uppi með kerfi sem hefur líka sína galla, sem voru kannski ekki endilega fyrirséðir eða þóttu bara veigaminni, og ég ætla engan veginn að gerast dómari í því. Í heild er þetta umræða sem ég held að við ættum að taka alvarlega. Frumvarpið er viðleitni til þess og ég fagna því. Mig langar að halda svolítinn ræðustúf um alls konar varðandi starfsmannalögin. Ég ætla að hemja mig og skal halda mig við þetta frumvarp. Mig langar að spyrja hv. þingmann í mínu fyrra andsvari varðandi það að engar undanþágur séu frá frumvarpinu eins og ég skil það, að það verði í öllum tilfellum að auglýsa. Ég er sammála því prinsippi, bara svo það sé algjörlega skýrt. Ég held að það fari betur á því að þetta sé auglýst. Mig langar að fá að spyrja um það sem gerist í mannheimum því t.d. lenti háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra í því að búa til ráðuneyti en það var ekki orðið til og því gat hún ekki auglýst. Er eitthvað í frumvarpinu sem gerir ráð fyrir svigrúmi í mannheimum til að bregðast við ófyrirsjáanlegum aðstæðum?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sitt andsvar. Fyrst ber að nefna að í þessu frumvarpi er ekki verið að raska með neinum hætti 21. gr., sem mig minnir að hafi verið vísað til við setningu ráðuneytisstjóra í ráðuneyti hæstv. ráðherra Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur. Í raun fjallar þetta frumvarp einvörðungu um 36. gr. Varðandi hvort það séu engar undanþágur þá snúa þær breytingar sem hér eru lagðar til í raun að því að taka tiltekna embættismannaflokka út fyrir sviga. 36. gr. er þessi flutningsheimild sem er undanþága frá meginreglunni um auglýsingaskyldu í 7. gr. starfsmannalaga. Það sem frumvarpið snýst um er í raun ekki róttækara en svo að þarna er verið að taka ákveðna embættismannaflokka og segja: Nei, 36. gr. getur ekki tekið til þeirra. Það eru þeir embættismenn sem heyra til löggjafarvaldsins og dómsvaldsins. Eins og ég fór yfir þá tel ég að það sé í góðu samræmi við stjórnarskrárákvæðið um flutning starfsmanna, en í því ákvæði er einmitt tekið sérstaklega fram að löggjafinn geti undanskilið ákveðna embættismannaflokka. Í öðru lagi þá felst í þessu frumvarpi ákveðin breyting er varðar ráðuneytisstjóra. Það verður í raun áfram hægt að færa ráðuneytisstjóra niður en það verður ekki hægt að skipa í embætti ráðuneytisstjóra á grundvelli 36. gr. heldur verður að fylgja þeim málsmeðferðarreglum sem koma fram í 18. og 19. gr. stjórnarráðslaganna.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ef ég held aðeins áfram varðandi þessa pælingu áðan, að við séum oft með góðan hug og viljum taka skynsamlegar ákvarðanir og búa til skynsamlegan ramma sem verður síðan kannski örlítið flókinn og gerir kannski ekki mest gagn, þá langar mig t.d. að nefna að það þarf að vera opinbert hverjir sækja um opinberar stöður. Það er augljóst hvers vegna það þarf auðvitað að vera fyrir opnum dyrum hverjir sækja um þessar stöður, en á móti kemur að þá er t.d. fullt af fólki á einkamarkaðnum sem veigrar sér við að sækja um því það getur mögulega haft miklu meiri afleiðingar fyrir það fólk heldur en fólk hjá hinu opinbera sem fær kannski miklu meiri stuðning til þess. Annað er að krafan um hlutleysi og hæfi veldur því mögulega að Georg Bjarnfreðarson fái allar stöður því það er búið að taka út úr kerfinu að treysta bara á einhvern X-faktor eða eitthvað slíkt. Aftur, þá er alveg fullkomlega skiljanlegt hvers vegna þessar reglur eru settar en þær valda því kannski að við erum fullmikið búin að strauja út ákveðna þætti sem var ekki stefnt að í upphafi. Ástæðan fyrir þessum inngangi er að ég ætla að vera algjörlega heiðarleg með að ég fæ örlítið í magann við að lesa hvernig það er orðað í greinargerð frumvarpsins að það sé brýnt að ráðuneytisstjórar séu bæði í ásýnd og reynd óháðir stjórnmálamönnum, stjórnmálaflokkum og flokkspólitískum hagsmunum. Eftir að hafa starfað í íslenskum stjórnmálum á einn hátt eða annan í áratug þá sýnist sitt hverjum um hverjir séu augljóslega einhvers konar hagsmunaaðilar flokka eða skoðana og öðrum finnst eitthvað allt annað. Mín spurning er einfaldlega, og ítreka að mér finnst örlítið óþægilegt þegar eitthvað er í ásýnd ekki á einhvern ákveðinn hátt: Hvernig hafa flutningsmenn frumvarpsins hugsað sér að þetta myndi líta út í framkvæmd?

Virðulegi forseti. Mér finnst aðeins verið að snúa út úr. Það er frekar augljóst af orðalagi greinargerðarinnar að hér er verið að vísa til ásýndar skipunarinnar sjálfrar og þess ferlis sem þar fer fram. Það er ekki verið að útiloka það að einhver geti orðið ráðuneytisstjóri sem hefur einhvern tímann tekið þátt í starfi stjórnmálaflokks. Ég held að það sé ansi langsótt að túlka þessi orð þannig þegar öll umfjöllun í greinargerðinni snýst um það ferli sem á sér stað þegar verið er að ráða fólk og skipa í opinber embætti. Annars vil ég taka undir með hv. þingmanni að það togast auðvitað á sjónarmið þegar rætt er um lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og skipanir almennt í opinbera kerfinu. Annars vegar togast á sjónarmið um réttindi fólks, að fólk geti treyst því að verið sé að beita veitingarvaldi með heiðarlegum og sanngjörnum hætti, og hins vegar um svigrúm, skilvirkni o.s.frv., m.a. þegar kemur að því að setja upp ný ráðuneyti og annað slíkt. Ég hygg að þetta frumvarp feli í sér mjög gott jafnvægi milli þessara sjónarmiða. Það er ekki verið að leggja til að 36. gr. falli brott eða neitt slíkt. Það er heldur ekki verið að leggja einhverjar sérstakar kvaðir á veitingarvaldshafa við beitingu 36. gr. almennt, heldur er einvörðungu verið að taka ákveðna embættismannaflokka út fyrir sviga og ákveða að þar sé við hæfi að auglýsingaskyldan sé algerlega fortakslaus.