Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Ég er nú einn af þessum nýju þm. hér á Alþ. og er þess vegna ekki kunnugur þeim vinnubrögðum, sem viðhöfð eru hér. En ég verð að segja það, að mig furðar dálítið á þeirri meðferð, sem höfð er á því máli, sem nú liggur fyrir á þskj. 19, þ. e. a. s., að það skuli eiga að afgreiða það frá þinginu með þáltill., sem ekki hefur einu sinni verið vísað til n. Þetta mál er þó svo umfangsmikið, að ef að framkvæmdum yrði í samræmi við það, sem till. virðist ætlast til, þá mundi það hafa í för með sér útgjöld, sem að vísu er ekki hægt að segja með nokkurri vissu, hvað mundu verða mikil, en þó virðist það liggja í augum uppi, að þau mundu skipta hundruðum milljóna kr. Og til marks um það, að aðalflm. þessarar till. lítur þannig á, að þetta sé ekkert smámál, vil ég lesa hér ummæli, sem hann hafði í Ed., þegar þar var til meðferðar frv. um raforkusjóð. Hann hafði um það þau ummæli, að það væri aðeins lítill partur úr frv., og ég skildi það þannig, að með því ætti hann við það, að sú fjárhæð, sem þar er gert ráð fyrir að leggja til í þessu skyni og nota til raforkuframkvæmda í landinu, væri ekki nema lítill hluti þess fjár, sem þyrfti til þess að koma nauðsynlegustu raforkubyggingum í framkvæmd. Hér var þó um 10 millj. kr. fjárhæð að ræða. Ég held líka, að mönnum blandist ekki hugur um það, ef það ætti að framkvæma þá hugmynd, sem í þáltill. felst, þá mundi það kosta hundruð millj. kr. Þess vegna furðar mig á því, að slíkt mál skuli eiga að afgreiða hér frá þinginu á þann hátt, sem hér er. Það á ekki einu sinni að athuga málið í n. Að öðru leyti vildi ég leyfa mér að gera nokkrar aths. við þáltill. eins og hún liggur hér fyrir. Það hefur komið mjög fram á Alþ., bæði nú og áður, að þm. virðast hafa mikinn áhuga á því að virkja fallvötn landsins og leiða þá orku sem víðast um landið, og er ekki nema gott eitt við því að segja, því að fólkinu í dreifbýlinu er mikil þörf á því að fá raforkuna til þeirra hluta, sem hér er talað um. Ég er líka síður en svo á móti þessari hugmynd, en ég held, að þetta yrði ekki framkvæmt á þann hátt, sem talað er um í till. Eins og ég gat um áðan, þá mundi það kosta of fjár að virkja fallvötn landsins og leiða orkuna til þeirra staða, sem talað er um, út um allar byggðir landsins, eins og byggðin er nú. Það fyrsta, sem þarf að gera í þessum efnum, er það að athuga möguleika á því að færa byggðina saman, á þann hátt yrði þetta ódýrara og auðveldara. Ég vildi þess vegna leyfa mér að bera hér fram nokkrar brtt. við þá till., sem hér liggur fyrir á þskj. 19. Fyrsta brtt. er á þá leið, að í 1. málsgr. till. komi ,,í sveitum landsins“ í stað „dreifbýli“. - Þetta er að vísu orðabreyt. en táknar það, að till. beri ekki með sér, að það eigi að veita raforkunni til innstu dala og yztu annesja. Í öðru lagi í sömu málsgr., að niður falli orðin „er hefjast svo fljótt sem unnt er að fá efni til þeirra“. Þetta er í samræmi við það, sem ég sagði áðan, að það er ekkert vit í að hefja framkvæmdir á þessum grundvelli. Ég held, að það sé ekki tímabært að ákveða, hvenar framkvæmdir skuli hefjast, og legg því til, að þessi orð falli niður. Í þriðja lagi í 2. málsgr. till., að á eftir orðunum „rafmagnseftirlit ríkisins“ komi: og Búnaðarfélag Íslands. Þetta er í samræmi við það, sem ég sagði áðan, að nauðsynlegt væri að rannsaka, hvort ekki mætti færa byggðina saman. Í fjórða lagi, að í stað orðsins „landsmanna“ komi: allra landsmanna. Þetta er einnig í samræmi við það, að gert verði ráð fyrir, að landsmenn færi sig saman með byggðina. Ég vil leyfa mér að leggja þessar brtt. hér fram og þykist þegar hafa gert grein fyrir því, hvað felst í þeim, sem sagt það, að það verði sem bezt tryggt, að landsmenn allir geti orðið aðnjótandi þeirra miklu lífsþæginda, sem rafmagnið veitir. Mér virðist nauðsynlegur undirbúningur betur tryggður, ef þessar brtt. verða samþ. Ég vil því mælast til þess, að þessar brtt. verði samþ.

Forseti (GSv) Mér hafa borizt skrifl. brtt., sem nú hefur verið lýst, og vil ég leita afbrigða fyrir þeim.



Mér skildist á hv. síðasta ræðumanni, 7. landsk., að till. sú, sem hér liggur fyrir til umr., bindi Alþ. um stórkostleg fjárútlát, að hann telur hundruð millj. kr. En ég hygg, að það sé ljóst, að þáltill. bindur Alþ. ekki að öðru leyti heldur en því að kjósa 5 manna mþn. til þess að athuga, á hvern hátt megi afla fjár til þess að koma því verki í framkvæmd, sem um ræðir í till. Og enn fremur að greiða kostnað, sem af slíku nefndarstarfi leiðir, úr ríkissjóði. - Síðari hluti till. er um það, að rannsaka skuli virkjunarskilyrði fallvatna í landinu, og mun það vera algengt, að slíkur kostnaður sé afgreiddur frá Alþ. í tillöguformi, enda hafa farið fram umr. um þessa þáltill. að réttri venju. Hygg ég, að ekki þurfi fyrir hönd okkar flm. að taka fleira fram viðvíkjandi þeim þætti í ræðu hv. þm., sem sneri að brtt. Það er að sjálfsögðu á valdi hv. þm., hvort þeir samþykkja brtt. eða fella þær. Ég held, að það sé ekki neitt í þessum brtt., sem varðar efnishlið málsins, og skal ég því ekki hafa þessi orð fleiri.



Herra forseti. - Hér liggur fyrir til umr. till. til þál. um undirbúning á víðtækum rafveituframkvæmdum í þessu landi. Satt að segja er það eðlilegt, að í sambandi við þáltill. þessa fari fram almennar umr. um viðhorfið til sveita almennt og hvers konar pólitík það er, sem við höfum rekið undanfarið, og hvort ekki sé hægt að vinna skipulegar en gert hefur verið. Fyrir 15 árum var byrjað að vinna að málum sveitanna með nýbýlasjóði o. fl., en það kom brátt í ljós, að það dugði ekki til að halda fólkinu í sveitinni. Sveitirnar tæmdust samt. Og enn var haldið áfram að framkvæma fyrir sveitirnar. Nýbýli voru reist, vegir voru lagðir um héruðin, sími var lagður inn á heimilin. Bændum var og hjálpað á ýmsan veg við byggingu skepnuhúsa og annars, er þeir nauðsynlega þurftu við búskapinn. En það fór enn á sömu leið. Fólkið fór úr sveitinni í kaupstaðina, og mörg nýbýli stóðu auð og ónotuð eftir. Þetta er veruleiki, sem við verðum að horfast í augu við, og það einmitt nú, þegar um þetta stórmál sveitarinnar, rafveitumálið, er að ræða. Það er sem sagt engin vissa fyrir því, að fólkið flýi ekki sveitirnar, þó að það fái þangað bæði þægindi og rafmagn. Þetta kemur til af einu, sem mönnum hefur sézt yfir eða þeir ekki viljað viðurkenna, að fólkið vill búa í þéttbýli. Með það fyrir augum hefði þurft að haga framkvæmdum til sveita seinustu árin, því að það er staðreynd, sem ekki verður gengið fram hjá, að fólkið vill búa í þéttbýli og það vill fá félagsskap. Það er engin tilviljun, að fólkið í Mývatnssveit skuli ekki flytja úr sveitinni, heldur una þar vel hag sínum, því að sú sveit er þéttbýlli en almennt gerist til sveita. Því er það, þegar landbúnaðarmál eru rædd, þá verður fyrst og fremst að sjá um það, að þessari grundvallarþörf sveitanna sé fullnægt, og við getum séð um það með því að hjálpa fólkinu til að færa byggðina saman. Satt að segja er ég hissa á, að það skuli ekki hafa farið fram neinar heildarrannsóknir á því, hvernig byggingum í sveit verði bezt fyrir komið með tilliti til þessarar grundvallarþarfar sveitafólksins. En það gengur svo til hjá okkur, að við erum að veita fé til húsabygginga svo að segja í blindni án nokkurs skipulags. Svo er það einnig á öðrum sviðum. T. d. fer höfn og síldarbræðslustöð ekki saman hjá okkur. Við samþykkjum höfn á Skagaströnd, en kemur ekki til hugar að setja þar síldarbræðslustöð. Þannig er það tilviljun, sem ræður, hvað ofan á verður, og ötulir þm., er hafa vinnuþörf í einu kjördæmi til hliðsjónar. Ég var oft að hugsa um það, þegar frv. um síldarbræðslustöðvar var til umr., hvort það hefði nú ekki verið betra að láta fara fram rannsókn, hvar þeim væri bezt fyrir komið miðað við hagsmuni alþjóðar, en ekki láta þær detta niður hér og hvar af handahófi. Ég veit nú, hvað sem hv. þm. kunna að segja um þetta eða hugsa, að þeir viðurkenna þetta undir niðri með sjálfum sér, að það hefði jafnvel verið betra frá upphafi að færa til fólkið, þó að það sé viðkvæmt mál að vísu, þá væri því það áreiðanlegra betra, að slíkt hefði verið gert. Þegar verið er að ræða um að veita rafmagni inn á hvern einasta bæ, þá verður jafnframt að reikna út þróun næstu 100 ára, hvert fólksstraumurinn muni liggja, og haga framkvæmdum í samræmi við hann. Það væri svo sem ekkert skemmtilegt til afspurnar um forsjálni manna að sjá býlin standa auð, er stundir líða fram, með dýrum vegum, síma og öðrum þægindum, af því að löggjafinn hafði ekki vit á því að hjálpa fólkinu til að flytja sig saman, þar sem því vegnaði bezt, - þar sem því fannst skemmtilegast og þægilegast að lifa. Ég held því, að það sé ekki úr vegi, að þetta atriði sé rætt í sambandi við þáltill. þessa, og ég sé ekki, að brtt. hv. l. landsk. dragi neitt úr tilgangi flm. með þáltill., nema hann gangi út frá eilífu ástandi í sveitunum, sem nú er. Ég held því, að nokkrar umr. um þetta mál séu heppilegar. Af ýmsu hefur mátt ráða, eins og ég hef þegar drepið á, að menn vildu færa byggðir sínar saman, en með þáltill. þessari er gert ráð fyrir og miðað við, að viðhalda eigi afskekktum býlum í landinu. Vil ég því eindregið mælast til þess, að brtt. hv. 7. landsk. verði samþ.



Þetta mál er eitt af stærstu velferðarmálum þjóðarinnar. Ég hélt satt að segja, að það væri nægilega stórt til þess, að allir flokkar gætu orðið sammála um að vinna að framgangi þess af einlægni og án þess að blanda inn í það alóskyldum gömlum deilumálum. En nú sé ég af ræðu hv. 1. flm., að svo er ekki, því að hann reyndi að flækja þetta mál innan um öll önnur möguleg mál, svo sem Gismondisamninginn, heildsalana í Rvík, ævisögu Ásgeirs Ásgeirssonar, klofninginn í Framsfl., Svein í Völundi o. fl., sem allt varð að hrærigraut hjá honum, sem svo oft áður. Hvað er það svo, sem leggja á mesta áherzlu á í fjáröflunarskyni máli þessu til framdráttar? Það fyrst og fremst að bæta við stríðsgróðaskattinn. Ég verð að segja, að mér finnst það vægast sagt vera lítið hugsað. Það verður þá að minnsta kosti í fyrsta lagi að gera ráð fyrir því, að stríðið haldi áfram nægilega lengi til þess að afla nauðsynlegra tekna, úr því að á því er byggt, að svo fjárfrekt verk verði framkvæmt. Í öðru lagi virðast flm. hafa lokuð augu fyrir því, að Alþ. hefur þegar tekið um 90% af öllum tekjum fyrir ofan ákveðið tekjumark, þ. e. 200 þús. kr. Það á þá líklega að taka af þessum 10%, sem eftir eru. Ef allt yrði tekið, þætti mér líklegt, að fáir mundu verða til þess að vinna fyrir tóman þegnskap. Auk þess yrði með þessu gengið á hluta bæjar- og sveitarfélaga um tekjuöflun enn meir en verið hefur, og þykir þó mörgum nóg að gert, hversu tekjustofnar þeirra hafa verið rýrðir með stríðsgróðaskattslöggjöfinni. Þessi þáltill. er því að mínu viti frámunalega illa undirbúin, enda líkindi til, að hugur hafi ekki fylgt máli, því að svo miklu málþófi gat hv. 1. flm. (JJ) haldið uppi fram eftir nóttu í gærkvöld, að meðflm. hans að þáltill. þoldu ekki við og gengu út. Um þann lið till., sem að rannsóknum lýtur, þá er það ekki rétt, hjá hv. þm. Snæf. (BjBj), að það sé einungis um smáupphæðir að ræða. Í sambandi við það skal ég upplýsa, að gert er ráð fyrir, að rannsókn á Dynjanda einum kosti 50 þús. kr. Hvað mundu þá allar aðrar rannsóknir kosta ? Það getur verið, að atkvæðakapphlaupið sé orðið svo mikið, að alveg sama sé um afgreiðslu mála á þessu þingi, en sú stefna í fjármálum þjóðarinnar er of hættuleg til þess, að henni sé haldið áfram og hún lofuð og prísuð á alla lund. Ég mun samt greiða atkv. mitt með þessari till. eigi að síður, þrátt fyrir ágalla, sem á henni eru. Hún er þó spor í áttina, sem stefnt er að í rafmagnsmálum okkar, að lýsa með því og verma hvern bæ í landinu. En ég vil vona, að þeir hv. þm., sem að loknum kosningum í haust koma til að eiga sæti hér á Alþ., beri gæfu til að sameinast betur um þetta velferðarmál þjóðarinnar heldur en raun ber vitni um, ef marka á nokkuð eininguna af umr. þeim, er nú hafa farið fram um þetta mál á Alþ.



Ég álít, að þeir menn hafi nokkuð til síns máls, er segja, að eðlilegt sé, að þessi þáltill. fari til n. og athugunar þar, en mér þykir rétt að geta þess, af hverju ég þó greiddi atkv. gegn því. Mál þetta kom fyrst fyrir í fyrrinótt, og af því hve langt er nú liðið á þetta þing, er ekki nema um tvennt að gera í þessu máli. Annaðhvort er að afgreiða málið til n. og stöðva þar með framgang þess á þessu þingi eða afgreiða það án nefndar. Nú er það um þetta þing að segja, að það mun fá eins og önnur þing, er setið hafa, æðimisjafna dóma. En um það er þó hægt að segja, að það hefur tekið fastari tökum á rafmagnsmálum sveitanna en gert hefur verið á undanförnum þingum, því að í dag hefur það afgreitt sem lög stofnun 10 millj. kr. sjóðs og auk þess tryggt sjóðnum drjúgar tekjur árlega eftirleiðis. Þetta er því mjög stórt spor, er stigið hefur verið í þessu máli á yfirstandandi þingi. Það er og vitað, að framkvæmd eða notkun þess fjár, er þar er og verður í sjóði, getur ekki orðið fyrr en heildarlöggjöf er samin, þar sem mörkuð er stefna í framkvæmdum þessara mála. Einn aðalþátturinn í þessari till. er sá, að hafin sé þegar rannsókn í þessu máli og undirbúningur rafveituframkvæmda sé gerður. Einmitt sá þáttur þáltill. er eðlilegt framhald af stofnun rafveitusjóðsins og því rétt, að till. nái fram að ganga nú, svo að hafizt verði handa í þessu máli. Þessi aðstaða getur að mínum dómi réttlætt það, að frá þeirri sjálfsögðu reglu sé nú vikið, að málið fái athugun í n., áður en það er afgreitt frá þinginu. Og hvað sem annars er um efni og orðalag till. að öðru leyti að segja, þá finnst mér þetta atriði í henni,; sem fjallar um athugun á málinu, svo' þýðingarmikið og aðkallandi, að ég mæli eindregið með því, að till sé afgr. nú. Að því leyti sem efni till. lýtur að tekjuöflun, þá er það mál út af fyrir sig og á að taka fyrir á öðrum vettvangi. Meðmæli mín og stuðningur við till. mótast af því efni hennar, sem ræðir um undirbúning og tillögur um framkvæmd rafmagnsmálanna. Brtt. hafa komið fram við þáltill., orðalagsbrtt., er hafa enga afgerandi þýðingu, og brtt., er felur í sér stórt og mikið verkefni, að hið opinbera beiti sér fyrir rannsókn á byggðum þessa lands. Fyrir flm. vakir það að leggja niður hið afskekkta byggða ból í landinu. Í tilefni af þessu vil ég láta það koma fram sem mína skoðun, að ég er andvígur þeirri stefnu, að farið sé að vinna að því að leggja niður byggð á þeim svæðum, þó að afskekkt séu, þar sem vel er lífvænlegt þrátt fyrir strjálbýlið. Stefna mín er sú, að með býlafjölgun í sveitunum, sem er eitt af mikilsverðustu viðfangsefnum þjóðarinnar, eigi að keppa að því að fylla í eyðurnar og gera byggðina samfellda með þeim hætti. Trú mín á framtíð íslenzku þjóðarinnar og hið nýja landnám í sveitunum, er við það tengd, að landnámið verði í aðalatriðum framkvæmt með þeim hætti. Ég vænti þess, að framtíðin sé ekki að leggja neitt af landi okkar í auðn, heldur að starfsorka þjóðarinnar fari í það að fylla í eyðurnar. Menn tala um það, sem hér er stefnt að, að hagnýta raforkuna, og verður þá að athuga það og gera sér það ljóst, að það tekur marga áratugi eða meira að fullnægja þörfum sveitanna að þessu leyti. En menn mega ekki láta sér vaxa það í augum eða láta sér blöskra það fjármagn, sem þarf til þeirra hluta. Ég geri ráð fyrir, að mörgum hafi hrosið hugur við þeim framkvæmdum, er þjóðin réðst í, er byrjað var á vegaframkvæmdum hér á landi, brúargerðum og símalagningum, og að jafnvel hinir bjartsýnustu menn hafi þá ekki gert sér vonir um svo góðan árangur af þeim framkvæmdum sem raun ber vitni um. Ég hygg því, að sú barátta fyrir verklegum framkvæmdum, er allt til þessa hefur verið háð í landinu, hafi náð það góðum árangri, að sízt af öllu ætti að fæla okkur frá því að horfast í augu við það verkefni, sem fram undan er í máli þessu, og að þjóðin beiti bolmagni sínu til þess að hrinda því í framkvæmd og að sú hugsjón geti rætzt, að rafmagn lýsi og vermi hvern bæ á landinu.



Ég álít, að það skipti engu, hvort þetta ákvæði er í þáltill. eða ekki, og greiði því ekki atkv. Brtt. 208,3 felld með 21:12 atkv. - 208,4 felld með 22:8 atkv. - 208,5 felld með 30:7 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: SÁÓ, StgrA, ÁkJ, BrB, EOl, ÍslH, SigfS. nei: SB, SEH, Sh, SkG, SvbH, ÞÞ, ÁÁ, BSt, BÁ, BjBj, BFB, EÁrna, EystJ, GG, GJ, GTh, HermJ, IngJ, IngP, JJós, JPálm, JJ, JörB, MJ, PHall, PHerm, PÞ, PHann, PO, GSv. SK, StJSt, EE, FJ, ÓTh, PZ greiddu ekki atkv. 6 þm. (BBen, EmJ, GÞ, HG, HelgJ, JakM) fjarstaddir. 8 þm. gerðu grein fyrir atkv. sínu á þessa leið:



Ég efast um, að rafmagnseftirlit ríkisins sé sérstaklega fært um það, sem í þessum staflið brtt. greinir, og segi því nei.



Ég er síður en svo á móti því, að rannsakaðir séu möguleikarnir fyrir þéttbýlismyndun í sveitunum, og tel nauðsyn á að gera það. En með tilliti til þess, sem hv. þm. V.-Húnv. sagði hér áðan, og skírskotun til þess segi ég nei.



Þar sem það er kunnugt, að strjálbýlið gefur þjóðfélaginu flesta og bezta möguleika til þess að ala upp hrausta kynslóð, vil ég ekki vera með þessu og segi því nei.



Hverjum augum sem menn líta á samfærslu byggðanna í sveitum, er ljóst, að mörg fleiri atriði koma þar til greina en rafveitur, og tel ég því rafmagnseftirlit ríkisins ekki sérstakan höfuðaðila, sem eigi að vinna að því að rannsaka það mál, og segi því nei.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Ég tel, að ef þetta, sem í þáltill. er greint, á að fara sæmilega úr hendi, þá verði að haga framkvæmdum á rannsókn þessa máls með öðrum hætti heldur en tekið er fram í þessari þáltill., ef ætti að taka hana bókstaflega. Ég tel því engu skipta, hvort smábreyt. verða á henni gerðar eða ekki, og greiði því ekki atkv.



Ég tel, að það sé nauðsyn á því, að sú athugun fari fram, sem hér er talað um í þessari þáltill. En með því að áður er búið að fella, að Búnaðarfélag Íslands hafi hér hönd í bagga með, sá aðili, sem sérstaklega gæti haft þá athugun með höndum, þá greiði ég ekki atkv.

Sigfús Sigurhjartarson : Þar sem ég tel rétt, að rafmagnseftirlit ríkisins eigi ekki að gera athugun á samfærslu byggðanna, en ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að rafmagnseftirlit ríkisins geti fengið till. Búnaðarfélags Íslands um málið, segi ég já.



Með skírskotun til grg. hv. 11. landsk. þm. (GTh) segi ég nei. Till., svo breytt, samþ. með 43 shlj. atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÁkJ, ÁÁ, BSt, BÁ, BjBj, BFB, BrB, EÁrna, EOl, EE, EystJ, FJ, GG, GJ, GTh, HermJ, IngJ, IngP, ÍslH, JJós, JPálm, JJ, JörB, MJ, ÓTh, PHall, PHerm, PZ, PÞ, PHann, PO, SigfS, SB, SEH, SK, SÞ, SÁÓ, SkG, StJSt, StgrA, SvbH, ÞÞ, GSv. 6 þm. (BBen, EmJ, GÞ, HG, HelgJ, JakM ) fjarstaddir. 3 þm. gerðu grein fyrir atkv. sínu á þessa leið :



Þó að felldar hafi verið þær brtt., sem ég hef leyft mér að bera fram við þessa þáltill., þá er ég eftir sem áður samþykkur henni að því leyti, sem hún getur verið undirbúningur undir það mál, sem um er að ræða, og segi því já.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Í trausti þess, að sú ríkisstj., sem fer með völd, þegar þetta mál verður tekið til framkvæmda, geri það, sem gera þarf til þess, að þetta mál komi að því gagni, sem til er ætlazt, segi ég já.



Þó að ég treysti ekki núverandi ríkisstjórn til þess að leysa af hendi neitt af því, sem í þessari þáltill. felst, vona ég, að hún verði svo stutt við völd, að þáltill. verði samt sem áður framkvæmd, og segi því já.

Frsm. minni hl. (Finnur Jónsson) : Meiri hl. fjvn. afgreiddi mál þetta þannig, að hann ritaði ríkisstj. og óskaði eftir því, að sett yrði löggjöf um drykkjumannahæli. En yfirleitt mun n. hafa verið á því, að nauðsyn bæri til þess, að slíkt yrði framkvæmt sem allra fyrst. En minni hl. n. hefur lagt fram nál. á þskj: 165 og óskað eftir því, að þetta mál verði afgr. á þessu þingi. Og síðan það nál. var gefið út, hef ég átt tal við landlækni, og telur hann óþarft að setja löggjöf um þetta efni, m. a. af því, að ýmsar stofnanir, eins og t. d. landsspítalinn, eru reknar án sérstakrar löggjafar. Landlæknir tjáði sig fúsan til þess að leggja till. um drykkjumannahæli fyrir ríkisstj. nú þegar. Og þær till. mundu vera þannig, að ekki þyrfti að ráðast í neinar nýbyggingar, en hús mundu vera til til þess að láta hælið byrja að starfa nú þegar. Hann taldi hælisins mikla þörf og lét þau orð falla, að fyrir löngu hefði átt að vera búið að setja slíka stofnun á fót. Ég vil geta þess, að landlæknir hefur staðfest þessi ummæli í bréfi til hv. 1. landsk. þm. Og þar sem svo brýna nauðsyn ber til að stofna þetta hæli sem raun ber vitni og gera má ráð fyrir því, að þingvilji sé fyrir því, að það verði sett á stofn, og ekki er eftir ummælum landlæknis þörf á að leggja í nýbyggingar að svo stöddu, til þess að hælið geti tekið til starfa, þá vænti ég þess, að hv. alþm. greiði atkv. með þáltill. með þeirri breyt., sem ég ásamt hv. 2. landsk. þm. hef lagt fram á þskj. 165, og að þáltill. verði vísað til 2. umr.



Herra forseti. Ég lít svo á, að þetta sé mjög þarft mál. En ég tel, að það sé ekki það vel undirbúið enn, að það sé rétt nú að ráðast í það. Og ég tel, að aukaþing eins og þetta þing, sem ekki hefur fjárl. til meðferðar, enda þótt það með þáltill. hafi samþ. ýmis útgjöld, eigi ekki að afgr. þetta mál. Ég vil þess vegna leyfa mér að leggja fram sérstaka rökst. dagskrá, sem hljóðar svo (með leyfi hæstv. forseta) : „Þar sem mál þetta hefur eigi hlotið nægilegan undirbúning, en fjárlagaþing kemur hins vegar saman síðar á þessu ári, þykir Alþ. rétt að fresta afgreiðslu þess að sinni og tekur fyrir næsta mál á dagskrá:



Herra forseti. Það var aðeins þessi rökst. dagskrá, sem varð þess valdandi, að ég kvaddi mér hljóðs. Ég hélt, að hv. þm. væri mál þetta svo ljóst, að ekki þyrfti að verja töngum tíma til framsögu. En í tilefni af þessari rökst. dagskrá hv. 1. þm. N.-M. vil ég fyrst minna hv. þm. á það, að hæstv. Alþ. hefur nú haft þetta mál til meðferðar hvorki meira né minna en 6 sinnum á síðustu árum, og þetta er í 7. skiptið, sem það er lagt fyrir þingið. Saga málsins er þessi: Árið 1935 flutti frú Guðrún heitin Lárusdóttir þáltill. í Ed. á þessa leið : „Efri deild Alþingis ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa stofnun drykkjumannahælis og löggjöf þar að lútandi.“ Þessi þáltill. var samþ. fyrir 7 árum með 12 shlj. atkv. Síðan hefur ekkert til málsins spurzt. Ríkisstj. framkvæmdi ekki þennan undirbúning, sem henni var falið að láta gera. Á næsta þingi lagði Guðrún Lárusdóttir enn fram till. í málinu og hafði þá sjálf samið frv. til l. um stofnun drykkjumannahælis, þar sem ríkisstj. hafði vanrækt málið. Þessu frv. var vísað til 2. umr. með 13 shlj. atkv. og til allshn. deildarinnar. Síðan hefur ekkert til þess spurzt, -- það hvílir þar enn. En Guðrún Lárusdóttir var ekki af baki dottin, því að á fyrra þinginu 1937 bar hún fram frv. um drykkjumannahæli. Því var enn vísað til allshn., og þar fékk það að hvíla sig. Og enn er haldið áfram. Sami hv. þm., frú Guðrún Lárusdóttir, ber fram á síðara þingi 1937 enn nýtt frv. um málið, og nú kemst það svo langt, að allshn., sem fær það til meðferðar, skilar nál., og er þar lagt til, að málið sé afgreitt með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá: „Með því að deildin telur réttara, eins og nú er, að reisa ekki eða stofna heilsuhæli handa drykkjumönnum, heldur taka upp í fjárlög fjárveitingu, sem sé til ráðstöfunar fyrir heilbrigðisstjórnina í þeim tilgangi að hjálpa slíkum mönnum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þessi till. var samþ. Á næsta þingi ber frú Guðrún Lárusdóttir enn fram till. um að ákveða í fjárl. 30 þús. kr. fjárveitingu til þessara þarfa, en þá gerist það undarlega fyrirbrigði, að till. fellur. Síðan hefur verið hljótt um málið. Svo á síðasta þingi flytja 4 þm. þáltill., sem er að efni til nákvæmlega eins og sú, sem hér liggur fyrir, nema hvað upphæðin er önnur, sem hér er farið fram á. Þm., sem fluttu þessa till., voru: Pétur Ottesen, Ingvar Pálmason, Finnur Jónsson og Þorsteinn Briem. Þessi till. fór eins og margar aðrar til allshn. og kom þaðan aldrei aftur. Ég vildi, áður en ég fer lengra út í þetta, spyrja, hvort hv. þm. finnist ekki mál til komið að ráða þessu máli til lykta og hætta þessum sífellda leik að drepa málinu á dreif með því að gera um það lauslegar ályktanir. Ef einhverjir skyldu efast um það, að hér sé nauðsynjamál á ferðinni, vil ég lofa hv. þm. að heyra álit, sem ég hef í höndum frá tveimur mönnum, þ. e. lögreglustjóranum í Rvík og landlækni, og vil með leyfi hæstv. forseta lesa bréf þeirra. Lögreglustjórinn segir svo: „Þér hafið, herra alþingismaður, óskað eftir áliti mínu á nauðsyn drykkjumannahælis í Reykjavík. Í nóv. og des. s. l. gerði ég mér sérstakt far um að kynnast af eigin reynd ástandinu á veitingastöðum hér í bænum. Heimsótti ég sérstaklega þá staði, þar sem ofdrykkjumenn og ofdrykkjukonur halda sig áberandi mest. Líf og líðan þessa fólks er í alla staði hin hörmulegasta: Aumingjar þessir, sem eru sjúkir á sál og líkama, láta skeika að sköpuðu um allan þrifnað. Ganga þeir því oft óafvitandi með kynsjúkdóma tímunum saman, auk annarra algengra óþrifnaðarsjúkdóma. Vinnu stunda þeir og sjaldnast, nema þá helzt til áfengiskaupa eða til greiðslu á áföllnum ölvunarsektum, þegar margra mánaða letigarðsvist bíður þeirra ella. Sumir þessara manna hafa á síðast liðnum sjö mánuðum lent allt að því 34 sinnum í varðhaldi lögreglunnar, og hefur þó áfengisverzlunin verið lokuð. Flestir liggja þessir aumingjar uppi á skyldmennum sínum, konum eða foreldrum, og er mér óhætt að segja, að þeir gerspilla lífi þessa fólks, sem er svo ógæfusamt að vera tengt þessum ræflum. Ættingjar þessara manna og kvenna hafa oftsinnis komið til mín og ýmist grátbeðið um eða krafizt verndar sér til handa gegn þessum aumingjum, sem koma heim, hvenær sem er nætur, brjótandi allt og bramlandi. Margir ættingjanna veigra sér þó skiljanlega við því að kalla á lögregluna til þess að láta hana fangelsa náinn ættingja, föður, son og jafnvel dóttur eða eiginkonu. Drykkjuræflar þessir hafa jafnan eld með höndum til þess að kveikja í vindlingum, og stafar því af þeim stórhætta, enda hafa þeir þegar valdið fleiri íkviknunum og jafnvel eldsvoðum. Í einu tilfelli minnist ég þess, að vanfær kona var á einu þessara ógæfusömu heimila, og gat hún alls ekki fengið nægan svefnfrið þann tíma, þegar hún helzt þurfti hans með. Barn hennar fæddist lasburða og fyrir tímann og dó skömmu seinna. Síðast liðinn vetur, er ég athugaði veitingahúsin, rakst ég flest kvöld á aumingja þann, er með drykkjuskap sínum olli hinu hörmulega bifreiðaslysi hinn 5. þ. m.“ Ég vil taka það fram, að það, sem lögreglustjóri talar hér um, er það dauðaslys, er hér varð í sumar, eins og hv. þm. vita, þar sem drukkinn maður ók á gamlan mann, sem beið bana af því. Lögreglustjóri heldur áfram : „Var hann þá jafnan dauðadrukkinn eða algerlega sljór af neyzlu svonefnds hristings og annars óþverra. Þessi maður, ásamt að minnsta kosti 25–30 öðrum ölæðissjúklingum hér í bæ, átti fyrir löngu að vera kominn á þar til gerðan spítala, þar sem mjög líklega hefði mátt bjarga heilsu hans á tiltölulega mjög skömmum tíma. Nú hefur þessi aumingi orðið manni að bana, og líf hans er varla mikils virði. Þjóðfélag vort ber hér mesta sökina. Áfengi fyrir milljónir króna er veitt til þessara vesalinga, en hið opinbera hefur algerlega brugðizt þeirri skyldu sinni að sjá þessum andlegu og oft líkamlegu aumingjum fyrir sjúkrahúsvist, þá er þeir eru komnir í helgreipar ofdrykkjunnar. Þjóðin má ekki láta það viðgangast einum degi lengur, að dauðsjúkt fólk í hópum sé látið eyðileggja líf heilla fjölskyldna og einstaklinga og jafnvel verða borgurum að bana. Borgarar þessa bæjar geta hvorki verið öruggir um líf sitt né velferð heimila sinna, fyrr en þessum vorkunnar verðu aumingjum hefur verið komið fyrir þar, sem þeir eiga heima, en það er ekki í varðhaldi lögreglunnar, heldur á fullkomnu drykkjamannahæli.“ Þetta er umsjón lögreglustjóra. Ég skal taka það fram, að ég hef einnig átt tal við sakadómara og hann hefur sagt mér alveg nákvæmlega sömu söguna. Hann sagði, að hér í bæ væru 30 menn, sem þyrftu að vera á hæli, og hann sagði, - ég vona, að það hneyksli ekki hv. þm., þótt ég hafi það eftir: „Þessir menn gera heimili sín að helvíti.“ Ég vil nú lesa bréf landlæknis : „Ég staðfesti hér með samkvæmt beiðni samtal mitt við yður um nauðsyn drykkjumannahælis, sem ég tel, að fyrir löngu hefði átt að vera sett á stofn. Ég hef og, eins og ýmsum áhugamönnum um þetta mál, og þar á meðal í hópi þingmanna, er kunnugt, stungið upp á þeirri tilhögun í framkvæmd þess, að ekki þurfi þegar í stað að ráðast í nýb3ygingar. Erfiðleikar um byggingarframkvæmdir þyrftu því ekki að verða því til hindrunar, að rekstur inn gæti hafizt mjög fljótlega. Fremur mundi standa á hæfu starfsfólki, eftir því sem ástatt er í þeim efnum við aðrar ríkisstofnanir. Fyrir því þykir mér koma til álita, hvort ekki ætti að fela áhugafólki, þ. e. bindindissamtökunum, umráð og rekstur fyrirhugaðs drykkjumannahælis með hæfilegum styrk úr ríkissjóði og undir fullnægjandi opinberu eftirliti. Mætti ef til vill svo vera um fleiri stofnanir, sem reknar eru beinlínis af ríkinu. Sérstök lög um stofnun drykkjumannahælis eru að mínu áliti algerlega óþörf, enda ýmsar hliðstæðar stofnanir komnar upp og reknar án sérstakra laga, þ. á m. landsspítalinn. Hið eina, sem þörf er á, er, að ríkisstj. sé heimilað nægilegt fé til framkvæmdanna. Annað mál er það, sem ég hef fyrir löngu vakið máls á, að nauðsynlegt er að endurskoða löggjöfina um sviptingu lögræðis, með sérstöku tilliti til vistunar drykkjumanna, annarra eiturlyfjaneytenda og geðveiks fólks á viðeigandi hælum. Að lokum vil ég geta þess, að ungur læknir, vandaður maður og áhugasamur um þessi mál, hefur nú dvalið erlendis í æðimörg ár við framhaldsnám í geðveiki og í samráði við mig, gefið sérstakan gaum meðferð drykkjumanna og þess háttar vandræðafólks og rekstri hæla fyrir það. Því miður kemst hann ekki heim að svo stöddu vegna hernámsins. Hins vegar mundi ekki þurfa að standa á þeirri læknisþjónustu við fyrirhugað drykkjumannahæli, er una mætti við til bráðabirgða.“ Ég ætla nú, að hv. þm. megi sjá, að það er full þörf fyrir drykkjumannahæli, og ætla, að þeim muni einnig vera það ljóst, að það sé ekki sæmandi fyrir þingið að hrekja þetta mál, eins og hingað til hefur verið gert, með sífelldum drætti. Ég tel ekki ástæðu til að fara út í það, hvernig rétt sé að haga fyrirkomulagi þessa hælis. Ég vil geta þess, að ég tel ekki rétt, að það verði sem fangelsisvist. Mér er þó tjóst, að vel megi til þess koma, að menn verði dæmdir á hælið, og skal ég aftur vitna í orð sakadómara. Hann segir: „Það er gott og blessað, að Alþ. leggi til hegningarlöggjöf, sem sé samboðin nútímaþjóðum, en það vantar bara allt til þess að fullnægja þeirri löggjöf, eins og það, að ekki skuli vera til drykkjumannahæli, svo að hægt sé að ráðstafa mönnum, þegar þess er þörf. Ég tel, að þegar svo er ástatt, eins og lýst er í bréfi lögreglustjóra, ætti að vera til heimild, sem leyfi, að menn séu dæmdir til hælisvistar. Ég vil taka það. fram, að ekki ber að skoða það sem refsivist. Ofdrykkjumaðurinn er sjúklingur, en ekki glæpamaður, þó að þannig hátti, að almenningi sé hætta búin af honum og ofdrykkjan geti teitt til verka, sem eru refsiverð. Það þarf fyrst og fremst að fara með þessa menn sem sjúklinga. Viðvíkjandi því, hvar þetta hæli eigi að vera, álít ég, að það eigi að vera í sveit og ekki komi annað til mála en búrekstur sé í sambandi við það, því að þessir menn þurfa, jafnframt því, sem þeir eru undir: læknishendi, að hafa tækifæri til að vinna. Ég held, að það sé tvennt, sem þarf að gera fyrir þessa menn jafnhliða hælisvistinni, ef þeir eiga að hafa von um bata. Að hælisvist 1okinni þurfa þeir að fá góðan félagsskap. Þeir þurfa að vera með mönnum, sem hafa góð áhrif á þá, og fjarri þeim, sem draga þá út í vinnautn á ný, og þeir þurfa að fá að vinna. Ég tel till. landlæknis um að hafa samvinnu við bindindisfélögin í landinu geta orðið til þess, að þegar hælisvist er lokið, væri hægt að koma þessum mönnum í ný sambönd, sem gætu orðið til þess, að þeir gætu horfið til nytsamlegra starfa, þegar þeir hafa fengið lækningu á hælinu. Ég vil ekki eyða miklum tíma í þetta að svo stöddu, en vona, að þm. skilji, að hér er um nauðsynjamál að ræða, sem þarf skjótra aðgerða, og að ekki er ástæða til að fresta málinu. Ég tel sjálfsagt, að keypt væri eign, þar sem hægt væri að byrja, þótt í smáum stíl væri, og að heilbrigðisstjórnin setji um það reglugerð, en ég sé ekki betur en með því að skjóta málinu á frest sé því þar með drepið á dreif um óákveðinn tíma.



Það er alveg rétt,. sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að mál þetta hefur oft verið til umr. hér í þinginu, og raunverulega á það fylgi, eins og rétt er samkv. eðli þess. En þegar það kom til fjvn., kom það í ljós, að meðal áhugamanna í n., og þeir eru margir, voru mismunandi skoðanir á málinu, þannig að það kom fram, að þrátt fyrir þennan langa tíma er það algerlega óundirbúið. Það er svo óundirbúið, að áhugamenn kalla þetta drykkjumannahæli. Þetta nafn er ákaflega vanhugsað. Setjum okkur í spor þeirra manna, sem væru sendir á hæli með þessu nafni. Segjum, að það fréttist, að Eiríkur Einarsson og Jónas Jónsson hefðu verið sendir á drykkjumannahælið í Sólheimum. Það sýnir bara það undirbúningsleysi, sem er í meðferð þessa máls, að geta hugsað sér heitið drykkjumannahæli í opinberum skjölum. Þetta sýnir, hve skammt málið er komið. Það er rétt, að það á að líta á þetta eins og sjúkrahús, og það má ekki heldur vera eitt sér, heldur deild af öðru stærra sjúkrahúsi, einmitt til þess, að það skoðist sem sjúkrahús. Ég ætla ekki að tala meira um þetta núna. Ég tel, að það eigi að fá betri undirbúning, enda er ekki langur tími til næsta þings. Ég álít, að það eigi að afgreiða málið með meiri velvild en kemur fram í dagskrá hv. 1. þm. N.-M., og vil bera fram þá munnlegu ósk, að málinu sé vísað til stjórnarinnar, svo að hún geti áttað sig á því og lagt það fram með þeim upplýsingum, sem fást.



Það er alveg rétt hjá hv. þm. S.-Þ., að í fjvn. sátu og sitja menn, sem eru mjög velviljaðir og miklir áhugamenn um þetta mál, og þarf ekki annað en minna á það, að formaður hennar er hv. þm. Borgf., sem allra manna mest hefur fyrr og síðar barizt fyrir slíkum málum hér á þingi. Mér hefur aldrei komið til hugar, að till., sem borin er fram af fjvn., sé borin fram af illvilja. Hitt vissi ég, að það er af því, að fjvn. og form. hafa þá skoðun, að n. ætti ekki að afgreiða mál, sem hafa útgjöld í för með sér. Til sönnunar því, að þetta sé á rökum reist, þarf ég ekki annað en minna á það, að hv. þm. Borgf. flutti á síðasta þingi þáltill., sem var svo hljóðandi : „Alþingi ályktar að heimila ríkisstj. að verja á þessu ári allt að 150 þús. kr. til stofnunar drykkjumannahælis, í viðbót við þá sjóði, sem fyrir hendi eru og ætlaðir eru til stofnunar slíks hælis.“ Svo að ég veit, að hv. þm. Borgf. er sami áhugamaðurinn um þetta mál, að hann er enn sama sinnis og áður, að í raun og veru megi afgreiða málið með einfaldri þáltill., en af þeim orsökum, sem ég hef nefnt, hefur hann ekki talið fært, að málið færi gegnum þingið að þessu sinni. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. S.-Þ. sagði, að málið væri illa undirbúið, og sannaði það eða vildi sanna með því, að enn væri notað nafnið drykkjumannahæli, og svo ímyndaði hann sér, að einhverjum dytti í hug að senda hann sjálfan og jafnvel einhverja aðra góða þm. þangað. Hér er algerlega málum blandað. Ég get skilið, að svo væri ástatt um þm., að þeir þyrftu að fara á stofnun, þar sem þeir fengju læknisaðgerðir, en þeir þyrftu ekki á drykkjumannahæli. Taugaveiklaðir menn þurfa að fara á hæli, en alls ekki drykkjumannahæli. Það er víðast svo úti um heim, að slík hæli eru ekki í beinu sambandi við spítala. Öðru máli ar að gegna um taugaveiklunarspítala. Drykkjumannahæli eru yfirleitt ein sér og úti í sveit. Ég vil vona, að hv. þm. meti þau gildu rök, sem fram hafa komið í þessu máli, og vona, að þeir sjái nauðsyn þess, að því sé ekki frestað. Ég tortryggi menn ekki um góðan vilja, en þrátt fyrir þann góða vilja hefur málið flækzt frá þingi til þings í 7 ár. Ég vil ekki trúa, að það sé af illvilja, að þm. þyki þægilegra að velta því af sér til næsta þings. Ég held, að það sé rétt að treysta ríkisstj. og landlækni til þess að búa svo um þessa stofnun, að hún verði viðunandi, og legg eindregið á móti því, að málið verði afgreitt til stj. á þann hátt, sem fjvn. leggur til, en óska, að till. verði samþ. eins og hún liggur fyrir, þannig að það megi hefjast handa, þegar ríkisstj. sér möguleika til þess.



Ég skal ekki hafa mörg orð um þessa till. og get vísað til fyrri afstöðu minnar til þessa máls. Að því er snertir afgreiðslu þessa máls í fjvn., vil ég láta nægja þá skýringu, sem hv. þm. Ísaf. og hv. þm. S. Þ. hafa gefið. Að gefnu tilefni vil ég láta þess getið hér, að ég álít, að til framgangs þessa máls sé sú leið öruggust, sem fjvn. leggur til, að farin verði. Því að það er ekki nóg að afgreiða mál í þingi, heldur verður að afgreiða það þannig, að líkur séu til, að það komist í framkvæmd, sem. ver ið er að stefna að. En til þess að ná þessu marki, álít ég langsamlega hyggilegast, að þeir, er þetta mál snertir, láti undirbúa það, - því að það er ekki undirbúið, það verðum við að viðurkenna -, til næsta þings, og þá ætla ég, að það sé nokkurn veginn öruggt um það með þeirri aðstöðu, sem skapazt hefur, að málið nái fram að ganga og þannig verði frá því gengið, að það komist í framkvæmd, og það er vitanlega aðalatriðið. Nú finnst mér það renna sem stoð undir það, að málinu sé með þetta fyrir augum vísað til ríkisstj., að það hefur verið undirbúið og lagður grundvöllur undir það einmitt af öðrum aðilanum, sem stjórnin benti á, sem er landlæknir. Auk þess er bent á í bréfi fjvn., að einnig beri að leita um það til þeirra manna, sem með lögreglumál fara, hvernig beri að setja slíka stofnun á laggirnar. Ég held þess vegna, að sá góði vilji, sem virðist vera í þinginu nú, nái langsamlega bezt tilgangi sínum með því að láta undirbúa málið til afgreiðslu á næsta þingi og haga því svo, að málið sé komið í þann farveg fyrir áramót, að hægt sé að hefja framkvæmdir eftir því, sem föng eru til. Því er það, að mér finnst, að sá góði vilji og áhugi, sem menn hafa viljað sýna þessu máli, nái bezt tilgangi sínum með því að viðhafa þessa afgreiðslu, og þætti mér vænst um, að við gætum sameinazt um það hér á þessu þingi að ganga þannig frá þessu nú, og tek ég því undir það, sem hv. þm. S.-Þ. lagði til, að vísa því til ríkisstj. til frekari fyrirgreiðslu, en ég er algerlega andvígur till. hv. 1. þm. N.-M., sem felur ekkert annað í sér en að vísa málinu frá, en það er allt annað en að undirbúa það til næsta Alþ.



Herra forseti. - Ég heyri það, að hv. þm. Borgf. hefur skipt um skoðun síðan hann flutti þáltill. um þetta á síðasta þingi. Ég vantreysti hæstv. ríkisstj. að vísu ekkert sérstaklega í þessu máli. En ég veit, að hún hefur í ákaflega mörg horn að líta. Og ég vitna til þess, að árið 1935 var ríkisstj. beinlínis falin framkvæmd í þessu máli. Sú ríkisstj. var, eins og ég ætla, að þessi ríkisstj. sé, málinu hlynnt. Eigi að síður varð ekkert úr framkvæmd. Það er þetta, sem kemur mér til þess að óttast um það, að sú afgreiðsla málsins, sem hér hefur verið lögð fyrir, að vísa málinu til ríkisstj., kunni að fresta framkvæmdum í því óhóflega lengi. Þess vegna óska ég, að efnislega verði gengið frá þessu máli hér nú með því að ganga til atkv. um þáltill. sjálfa, en það fellt að vísa málinu til ríkisstj., af því að ég hygg, að það, að vísa málinu þangað, þýði ekkert annað en töf í málinu.



Ég vil gjarnan, að þessu máli sé sinnt, og hvað afgreiðslu þess snertir, vil ég mega vænta þess, að málið verði undirbúið eftir því, sem föng eru á, fyrir næsta þing, og segi því já.



Af því að ég treysti hæstv. ríkisstj. ekki til þess að sinna þessu máli neitt, en við getum tekið það upp á næsta þingi, segi ég já.



Ég hafði hugsað mér að greiða atkv. með rökst. dagskránni frá hv. 1. þm. M.-M., en ég þykist nú sjá, að hún muni ekki undir atkv. koma, og segi því já.



Þar sem ég tel, að sú ríkisstj., sem nú fer með völd, hafi hvorki aðstöðu, getu né vilja til að gera neitt að gagni í þessu máli né öðrum, segi ég nei.



Með tilvísun til þess, sem hv. 1. þm. N.-M. sagði, segi ég já.