Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svohljóðandi bréf: „1. apríl 1982. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum mun ég ekki geta sótt þingfundi á næstunni. Leyfi ég mér því með tilvísun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varaþm. Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Guðmundur Gíslason kaupfélagsstjóri, Stöðvarfirði, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. 1. þm. Austurl. Tómas Árnason.“ Guðmundur Gíslason hefur setið áður á Alþingi og býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, hefur þann tilgang einan að tryggja að almenningur fái betri vitneskju um athafnir stjórnvalda, útgáfu brbl. Ég tel fráleitt að samþykkja ekki svo einfalt frv. sem hér er um að ræða. Að skjóta sér undan að taka afstöðu til þess með því að vísa málinu til ríkisstj. tel ég fráleitt. Ég segi nei.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um aukningu hlutafjár í Kísiliðjunni hf., en í því segir svo m.a. í 1. gr.: „ Ríkisstj. er heimilt að yfirtaka kröfur að jafnvirði allt að 1.3 millj. bandaríkjadollara í íslenskum krónum á hendur Kísiliðjunni hf. og leggja þá fjárhæð fram til aukningar hlutafjár ríkissjóðs í Kísiliðjunni hf.“ Gert er ráð fyrir að aukning hlutafjár ríkissjóðs verði með þeim hætti að hann taki að sér að greiða fjögur lán sem nú hvíla á fyrirtækinu, og eru lánin talin upp í grg. með frv. Samtals eru þau að upphæð 1 290 460 bandaríkjadalir eða um 13 millj. ísl. kr. Annar aðaleigandi Kísiliðjunnar hf„ Manville, mun yfirtaka lán að upphæð 262 500 bandaríkjadala, sem Manville, áður John Manville, veitti Kísiliðjunni fyrir nokkrum árum. Samhliða þessu verða gerðir nýir samningar milli Kísiliðjunnar hf. og Manville um söluþóknun og greiðslu fyrir tækniþekkingu. Í samningi um söluþóknun er kveðið á um 25% gjald, en í reynd hefur gjald þetta verið mun lægra frá byrjun og er áformað að semja um 12% gjaldtöku af þessu tagi og hugsanlega verða fleiri breytingar gerðar á sölusamningi. Í tæknisamningi, sem gengið var frá á sínum tíma, er kveðið á um að Kísiliðjan greiði Manville 6% tækniþjónustugjald, en í reynd hefur þetta gjald numið 2% um alllangt skeið og er ætlunin að fastsetja þá upphæð, 2%, í nýjum samningi. Þessar breytingar á samningum við starfsaðilann eru tvímælalaust til bóta að mínu mati. Ráðstafanir þær, sem ég hef hér greint frá, hafa það að markmiði að treysta rekstrargrundvöll Kísiliðjunnar hf. Fulltrúar iðnrn. og Manville hafa átt viðræður um málefni fyrirtækisins og varð niðurstaða þeirra í samræmi við það sem frv. þetta gerir ráð fyrir, en við undirbúning þess var haft náið samráð við fjmrn. og frv. hér lagt fram sem stjfrv. Rétt þykir að rekja í stuttu máli hvers vegna þessi hlutafjáraukning er talin nauðsynleg. Nú eru 15 ár liðin frá stofnun Kísiliðjunnar. Ef litið er til rekstrarafkomu fyrirtækisins þetta tímabil má skipta því í þrennt: Í fyrsta lagi árin 1966–1972, en það tímabil var Kísiliðjunni erfitt. Vinnsla á kísilgúr var algjör nýjung hér á landi og byggðist á aðferðum sem áttu sér ekki hliðstæðu annars staðar í heiminum. Þessi ár voru erfið meðan verið var að ná tökum á framleiðslutækni sem þurfti til að vinna kísilgúr af botni Mývatns og beita gufuorku við framleiðsluna. Í öðru lagi eru það árin 1973–1978, en á þeim árum var nettóhagnaður hjá fyrirtækinu öll árin. Á árinu 1977 varð verulegt eignatjón hjá Kísiliðjunni af völdum náttúruhamfara. Má þar sérstaklega nefna að á því ári eyðilögðust hráefnisþrær fyrirtækisins. Á árinu 1978 var byggð ný hráefnisþró sem kom í stað þriggja eldri þróa sem eyðilagst höfðu. Kísiliðjan varð sjálf að standa straum af fjármögnun á byggingu nýju þróarinnar, þar sem engar tryggingabætur fengust út á eldri þrærnar. Heildarkostnaður við byggingu nýju þróarinnar var 1300 þús. bandaríkjadala og var það fjármagnað með erlendu láni að upphæð 1 millj. dala og 300 þús. dalir voru greiddir með eigin fé fyrirtækisins. Í þriðja lagi eru það árin 1979–1980 og raunar allt fram undir þennan dag. Á þessum árum fór að halla undan fæti í fjárhagsstöðu fyrirtækisins. Aðalástæður þess voru í fyrsta lagi að á árinu 1979 gat fyrirtækið ekki framleitt á fullum afköstum vegna gufuskorts, en gufuöflun fyrir Kísiliðjuna hafði farið úr skorðum vegna eldsumbrota. Úr því var bætt á árinu 1980 með borun tveggja nýrra hola til gufuvinnslu í Bjarnarflagi og tókst að leysa þau vandamál fyrir fyrirtækið með þeim að gerðum. Í öðru lagi gætti á árinu 1980 nokkurs sölusamdráttar í Evrópu sem rekja má til almenns samdráttar í efnahagslífi þar og raunar víðar. Varð sölusamdrátturinn um 15% frá því sem ráð hafði verið fyrir gert í söluáætlunum, þ.e. 22 þús. tonn. Í þriðja lagi ber að nefna að fjárfestingar vegna mengunarvarna að kröfu heilbrigðisyfirvalda voru miklar. Sett voru upp hreinsitæki fyrir útblástursloft frá gufuþurrkurum og ýmsar úrbætur voru gerðar til að draga úr mengun í andrúmslofti hið innra vegna starfsmanna. Á verðlagi 1. mars 1982 kostuðu þessar framkvæmdir rúmar 8 millj. kr. Auk þess leiddu þær til aukins rekstrarkostnaðar, þ.e. aukinnar raforkunotkunar og dýrari umbúða. Þessar fjárfestingar og lántökur, sem þeim fylgdu, urðu til að auka mjög greiðslubyrði fyrirtækisins. Var það því illa í stakk búið til að mæta þeim sölusamdrætti, sem ég gat um, og þeirri þróun gengismála er varð í heiminum á liðnu ári, 1981. Afurðir Kísiliðjunnar eru nær allar seldar til Evrópu, en skuldir fyrirtækisins eru aftur á móti í bandaríkjadollurum. Sterk staða dollarans gagnvart Evrópumyntum hefur því orðið til að veikja fjárhagsstöðu Kísiliðjunnar að undanförnu. Markaðshorfur fyrir kísilgúr eru nú taldar nokkuð góðar, þannig að fyrirtækið getur nú framleitt með fullum afköstum. Útlit er fyrir hallalausan rekstur með þeim aðgerðum sem frv. þetta felur í sér, sbr. töflu 1 sem fylgir frv. Þær tillögur um aukið hlutafé, sem ráð er fyrir gert í frv., leiða til nokkurra breytinga á eignarhlutdeild í Kísiliðjunni. Það er rétt að fram komi að samstarfsaðilinn, Manville, var ekki fús til að auka sína hlutafjáreign á móti ríkinu, og breytingarnar á hlutföllum hlutafjár og eignarhlutföllum stafa af því, að ríkissjóður eykur sitt framlag meira en nemur framlagi samstarfsaðilans, en núverandi eignarhlutdeild er þannig að ríkissjóður á 51.6%, Manville á 47.8% og sveitarfélög á Norðurlandi eystra eiga 0.6% hlutafjár. Ef frv. hlýtur samþykki hér á hv. Alþingi verður eignarhlutdeild í fyrirtækinu þannig samkv. áætluðum tölum, sem gætu þó breyst lítillega við endanlegt uppgjör, að ríkissjóður ætti 63%, Manville 36.5% og sveitarfélög á Norðurlandi eystra 0.5%. Herra forseti. Ég vænti að frv. þessu verði vel tekið, þó að ástæðurnar fyrir flutningi þess séu vissulega ekki eins og æskilegt hefði verið, en ég vænti þess, að frv. fái afgreiðslu á þessu þingi. Kísiliðjan hf. við Mývatn er að mörgu leyti merkilegt fyrirtæki þótt staðsetning þess í næsta nágrenni Mývatns hafi verið og sé eðlilega umdeild. Þeim mun meiri ástæða er til að leggja áherslu á traustar mengunarvarnir hið ytra sem innra og góða umgengni af hálfu forráðamanna verksmiðjunnar. Kísiliðjan stendur undir blómlegum byggðakjarna í Mývatnssveit og skapar umtalsverðar gjaldeyristekjur. Með þeim aðgerðum, sem hér er lagt til að gerðar verði, styrkist fjárhagsleg staða fyrirtækisins og Kísiliðjan verður betur í stakk búin að ljúka þeim aðgerðum til mengunarvarna, sem ólokið er, og bæta starfsumhverfi á vinnusvæði sínu. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. iðnn. þessarar deildar.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að fagna þeim ákvæðum sem fram koma í þessu frv. til laga um aukningu hlutafjár í Kísiliðjunni hf. sem stuðla að því að bæta rekstrarafkomu þess fyrirtækis. Eins og fram kom í máli hæstv. iðnrh. hefur Kísiliðjan verið lyftistöng fyrir héraðið og fyrir sveitarfélög í Norðurlandskjördæmi eystra og í sínu næsta nágrenni, aukið þar mjög á fjölbreytni atvinnulífsins og skapað auknar tekjur sveitarfélaganna. Eins og mönnum er kunnugt var rekstrarafkoma þessa fyrirtækis mjög léleg á síðasta ári. Eins og fram kemur í grg. með frv. stafar það bæði af óhagstæðri þróun gengismála fyrir þessa starfsemi svo og hversu markaðsmál voru erfið. Nú horfir betur og er batnandi útlit hvað varðar markaðshorfurnar. Eftir að þær ráðstafanir, sem hér er gert ráð fyrir, hafa náð fram að ganga virðist samkv. töflu 1, sem fylgir frv., að tapinu, sem var á síðasta ári, og áætluðu tapi á yfirstandandi ári verði snúið í hagnað. Ætti fyrirtækið að verða gert upp með nokkrum rekstrarafgangi ef af þessu verður. En mig langaði aðeins að spyrja hæstv. iðnrh. um eitt atriði sem fram kemur í athugasemdunum við frv. Þar er gert ráð fyrir að nýir samningar verði gerðir milli Kísiliðjunnar og Manville um söluþóknun. Sveitarfélög í Norðurlandskjördæmi eystra, þ. á m. Húsavík, hafa haft nokkrar tekjur af hagnaði Manville, sem stafar af söluþóknun þess fyrirtækis vegna sölu á framleiðsluvörum Kísiliðjunnar hf. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðh. hvort þessar fyrirhuguðu breytingar á samningnum sem hér er getið um, muni leiða til þess, að breytingar verði á þeim tekjum sem sveitarfélög hafa haft af hagnaði Manville.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í tilefni þessa frv. Ég vil í sjálfu sér ekki neita því, að þær ráðagerðir séu eðlilegar sem hér eru uppi, þ.e. að auka hlutdeild ríkissjóðs í þessu fyrirtæki. Það er augljóst að þarna hafa verið rekstrarörðugleikar. Hins vegar fyndist mér æskilegra að slík aukning hlutafjár gerðist undir öðrum kringumstæðum. Ég vil ekki neita því, að það er frekar óbragð að því með tilliti til þess, að samstarfsaðilar okkar sjá sér, að því er virðist, ekki fært að auka hlutafjárframlög til jafns við okkur. Hins vegar ætla ég ekki að fara að leggja stein í götu þessa frv. Ég stend ekki hér upp til þess. Það, sem ég vil fyrst og fremst að hæstv. ráðh. tjái sig um í ríkari mæli en hann gerði hér í ræðustól, er þátttaka sveitarfélaganna í þessum rekstri með tilliti til hlutafjár, ekki síst í ljósi þeirra ráðagerða sem uppi eru um nýjan iðjurekstur sem þingið mun koma til með að fjalla um næstu daga. Þar er gert ráð fyrir verulegri þátttöku heimaaðila, og þá finnst mér heldur leiðinlegt að sjá það hér, að hlutfall heimaaðila skuli fara lækkandi. Ég vildi æskja þess, að nú þegar yrði athugað við heimamenn hvort þeir vildu ekki í þessu sambandi leggja sitt af mörkum. Ég vildi aðeins víkja þeirri spurningu að hæstv. iðnrh.



Herra forseti. Það var út af þessari síðustu athugasemd sem ég vildi bæta ofurlítilli spurningu við til hæstv. iðnrh. Hún er í þá veru, hvort hann gæti upplýst hversu mikil arðgreiðsla hefur farið fram til sveitarfélaganna í nágrenni Kísiliðjunnar við Mývatn og hver hagur það hefur verið fyrir þau að vera hluthafar í þessu fyrirtæki. Og þá vildi ég kannske mega bæta við þeirri spurningu, hvort hann teldi eðlilegt að hlutafé þeirra væri aukið eða að lögð væri á það áhersla, þar sem augljóst er að hér er einvörðungu verið að auka hlutafé til þess að bæta rekstrarstöðu, til að vinna upp á mótrekstrarhalla síðustu ára. Mér þykir mikilvægt að fram komi í þessari umr. hvert sé mat iðnrh. í þessum efnum og hvort það er almenn skoðun eða skoðun fleiri manna en hv. síðasta ræðumanns, að leita eigi eftir því við sveitarfélögin, að þau taki á sig aukið hlutafé í þessari verksmiðju - sem að sjálfsögðu er greitt af þeirra tekjustofnum, greitt af þeirra skatttekjum - til að standa undir hallarekstri á þessu fyrirtæki.



Herra forseti. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðh. hefur það fyrirtæki, sem hér er til umr., mikla sérstöðu í mörgu tilliti. Bæði er það að kísilgúr hefur ekki verið unninn annars staðar í heiminum með þessum aðferðum og auk þess hefur þessi verksmiðja átt við sérstæðan umhverfisvanda að etja vegna eldsumbrota að undanförnu eins og kunnugt er. Það hefur gengið á ýmsu um rekstur Kísiliðjunnar. Upphaflega átti hún í erfiðleikum vegna þess, hve sérstaða hennar var mikil, tæknilegum erfiðleikum, eins og kom fram hjá hæstv. ráðh., og nú upp á síðkastið vegna eldsumbrota. Því miður verður að bæta því við, að Kísiliðjan við Mývatn hefur líka átt við að etja öfugþróun í stjórnarfari undanfarin ár. Það er rétt, sem kom fram hjá hæstv. ráðh., að gengismálin í heiminum hafa haft mikil áhrif á rekstrarafkomu Kísiliðjunnar að undanförnu og sennilega ekki eins mikil á neitt fyrirtæki í landinu. á hinn bóginn fór hækkun dollarans á almennum gjaldeyrismarkaði saman við gengisstefnu íslenskra stjórnvalda, sem var mjög öndverð öllu atvinnulífi á Íslandi, ekki bara útflutningsatvinnuvegunum, heldur einnig samkeppnisiðnaðinum, þar sem þeir, sem kepptu við innfluttar vörur, urðu oft og tíðum að horfast í augu við mjög mikla hækkun á innlendum kostnaði samfara því sem útlendar vörur hækkuðu ekki í verði. Ég hef ekki farið nákvæmlega ofan í það dæmi, hvernig afkoma Kísiliðjunnar hefði verið á s.l. ári ef skaplega hefði verið á málum haldið að þessu leyti, en ég vil benda á að á borðum þm. er annað frv. um aðra verksmiðju sem hefur farið illa út úr stefnu stjórnvalda, auk þess sem þar hafa komið líka önnur atriði til. Í vetur spurði ég hæstv. ráðh. um afkomu fleiri iðnfyrirtækja sem eru í eigu ríkisins. Hvert einasta þeirra tapaði stórfé á s.l. ári. Svar hans var að þetta tap mundi verða unnið upp með því að ganga á eignir fyrirtækjanna eða með aukinni skuldasöfnun. Í fersku minni er okkur þm. að Sementsverksmiðjan þurfti sérstakt lán á s.l. ári til þess að geta náð endum saman vegna rekstrartaps. Ég vil þrátt fyrir þetta láta í ljós ánægju mína yfir því, að hæstv. ríkisstj. virðist reiðubúin til að hlaupa undir bagga með þessu fyrirtæki, Kísiliðjunni hf. Ég lít svo til sem þm. Norðurl. e., að þetta fyrirtæki hafi þrátt fyrir allt verið mjög mikil lyftistöng fyrir ákveðnar byggðir þess kjördæmis og raunar ein af stoðunum undir gjaldeyrisöflun þjóðarinnar. Því miður hugnast mér ekki að reka fyrirtæki með þeim hætti sem hér er gert, en þrátt fyrir það vil ég lýsa þeirri skoðun minni, að það sé rétt stefna að koma nú til liðs við þetta fyrirtæki og reyna til þrautar hvort ekki sé hægt að sigrast á þeim erfiðleikum sem að mörgu leyti eru þessu fyrirtæki óviðráðanlegir og stafa af fyrrgreindum ástæðum.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir undirtektir við þetta frv. Ég skal reyna að svara þeim fsp. sem fram hafa verið bornar, að svo miklu leyti sem ég get það án gagnaöflunar. Varðandi það, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. vék að um söluþóknun til sveitarfélaga, samkv. samningi þar að lútandi, var spurning hans á þá leið, hvort breyting yrði á tekjum sveitarfélaganna vegna fyrirhugaðra breytinga á þessari þóknun. Ég nefndi það, að þarna hefði í reynd verið um að ræða, a.m.k. um alllangt skeið, þá prósentutölu eða viðmiðun sem gert er ráð fyrir að verði nú bundin í samningi, þannig að ég tel að ekki sé um nema breytingu að ræða samkv. þessu. Það eru engar ráðagerðir uppi þar að lútandi, a.m.k. er mér ekki kunnugt um þær. Hitt er svo annað mál, að það er full ástæða til þess að fara yfir þetta svið, tekjur og tekjudreifingu af stærri iðnfyrirtækjum í landinu. Iðnrn. hefur verið að afla gagna og vitneskju hjá starfandi fyrirtækjum hér og erlendis um tilhögun þeirra mála, en það er ekkert sem tengist þessu fyrirtæki eða þessum breytingum sérstaklega. Í öðru lagi var spurt hér um hlut heimaaðila. Ég hygg að það hafi verið hv. 3. þm. Vesturl. sem einnig vék að því máli. Það hafa ekki mér vitanlega komið fram óskir af hálfu sveitarfélaga á Norðurl. e. um að auka hlutdeild sína. Lækkun á þeirra hlutdeild - 0.1% ef frv. þetta yrði að lögum - stafar einvörðungu af tilfærslu í eignarhlutdeild og auknu hlutafé ef ekki kæmi aukin hlutur sveitarfélaganna þar á móti. Ég mundi fagna því ef sveitarfélög á Norðurlandi eystra sæju sér fært og vildu leggja fram aukið hlutafé í Kísiliðjunni hf. Ég tel hins vegar eðlilegt að ríkið sé þar forustuaðili, þar sem það hefur staðið undir rekstri fyrirtækisins sem meirihlutaeigandi frá upphafi. Ég teldi mjög æskilegt að sveitarfélög gætu aukið þar sinn hlut, og ég tel fyllilega eðlilegt að kannað verði hvort vilji sé til þess. En ég hygg að slíkar óskir liggi ekki fyrir og sérstök athugun á vilja sveitarfélaga hafi ekki farið fram í sambandi við þetta. Meginálitamálið í sambandi við þetta frv. var af hálfu þeirra rn. sem um það fjölluðu hvort þessi hlutafjáraukning væri réttmæt og hvort unnt væri og æskilegt að fá samstarfsaðilana til aukinnar þátttöku eða til að leggja fram aukið hlutafé á móti og halda sinni eignarhlutdeild. Nú tel ég það síður en svo spor í öfuga átt að hlutur íslenska ríkisins fari vaxandi í þessu fyrirtæki. Ég vil þó taka fram að það var síður en svo að kapp væri lagt á það af hálfu stjórnvalda að breyta eignarhlutdeildinni frá því sem var. Það var ekki vilji til þess frá fyrirtækinu John Manville, nú Manville, að leggja fram meira hlutafé en sem svaraði þessu eina láni upp á 262 þús. bandaríkjadala. Ástæðurnar, sem þeir færðu fyrir því, voru sérstaklega þær, að fyrirtækið ætti í örðugleikum í sambandi við rekstur annars staðar og hefði önnur fjárfestingaráform ofar á blaði. Auk þess teldu þeir að þær ástæður, sem leitt hefðu til þeirra erfiðleika í rekstri Kísiliðjunnar sem raun ber vitni, væru staðbundnar og þeim nánast óviðkomandi, þar sem er jarðeldurinn í nágrenni Mývatns - sem ekki verður að sjálfsögðu skrifaður á erlenda fremur en innlenda aðila - svo og sú ákvörðun íslenskra stjórnvalda að gera sérstakar kröfur vegna umhverfismála í Mývatnssveit og lýsa Mývatnssveit verndarsvæði. Þetta hafa þeim m.a. fært fram í umræðum um þetta mál og tel ég rétt að það komi hér fram. Um arðgreiðslur af hlutafé til sveitarfélaga vegna rekstrar Kísiliðjunnar hef ég því miður ekki tiltækar upplýsingar, en það er sjálfsagt að afla þeirra, ef óskir eru þar að lútandi, og koma þeim á framfæri við hv. iðnn. Þarna er um umtalsvert fjármagn að ræða með beinum og óbeinum hætti, m.a. vegna hafnargjalda á Húsavík og vegna gjalda sem runnið hafa til Skútustaðahrepps. Ég má segja að eftir að hallaði undan fæti hjá fyrirtækinu hafi komið til sérstakar greiðslur til Skútustaðahrepps til að vega upp á móti minnkandi aðstöðugjaldi. Tengist það öðrum erfiðleikum hjá því sveitarfélagi í sambandi við náttúruhamfarir á svæðinu. Þetta liggur allt fyrir á sínum stað, að ég hygg, og sjálfsagt að veita þær upplýsingar hér á hv. Alþingi þó að ég hafi þær ekki hér meðferðis nú. Varðandi mál hv. 3. þm. Norðurl. e. sé ég ekki ástæðu til að fara að ræða þetta frv. í tengslum við mat manna á efnahagsþróun hérlendis eða erlendis. Það mætti margt um það segja. Aðeins vil ég benda á að það er ekki neitt sérstakt fyrir Ísland að erfiðleikar séu uppi í iðnrekstri, hvað þá í þungaiðnaði, og hægt að færa mjög mörg dæmi því til stuðnings. En ég sé ekki ástæðu til að gera það hér og nú. Ég þakka undirtektir hv. þdm., sem hér hafa tjáð sig um frv., og vona að það verði lögfest á þessu þingi.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. þessarar deildar kom saman til fundar s.l. föstudag og komu þá á fund n. starfsmenn hagdeildar Seðlabanka Íslands. Jafnframt hafði n. samband við hæstv. fjmrh. og kom á framfæri við hann óskum um viðbótarupplýsingar. Upplýsingar frá Seðlabankanum og þær upplýsingar, sem hæstv. fjmrh. ætlaði að láta nefndinni í té, hafa nú borist þeim sem upplýsinganna óskuðu og verður væntanlega vikið að þeim hér í umr. á eftir. Að öðru leyti sjáum við, sem myndum meiri hluta fjh.og viðskn. ekki ástæðu til að fjalla nánar efnislega um málið, nema tilefni gefist til í umr. hér á eftir, en leggjum til að frv. til lánsfjárlaga verði samþykkt eins og það birtist deildinni eftir umfjöllun í hv. Nd.



Herra forseti. Mér skilst, að hæstv. fjmrh. sé á leiðinni, og vildi gjarnan hinkra aðeins eftir honum svo að hann yrði hér viðstaddur. Ég verð ekki langorður, þannig að það er von til að hv. deild geti afgreitt þetta mál fljótlega, þegar hæstv. ráðh. kemur.

Það verða gerðar ráðstafanir til þess að vita hvort hann getur komið.

Herra forseti. Þá hefur hæstv. fjmrh. gengið í salinn. Ég vil gera hér örfáar athugasemdir að lokum við afgreiðslu á frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1982. Eins og hv. dm. muna óskaði ég eftir því, að hv. fjh.og viðskn. þessarar deildar kæmi saman til fundar og ræddi þetta mál nú þegar það kemur aftur til deildarinnar eftir langan tíma í Nd. - en þó þannig að í meginatriðum má segja að sömu annmarkar séu á þessu frv. til lánsfjárlaga og voru þegar það fór frá þessari hv. deild. Ég gerði ásamt fleiri hv. dm. ítarlega grein fyrir þessum annmörkum þá. En ég óskaði eftir þessum fundi til að fá upplýsingar um þrennt í rauninni og ég skal takmarka mál mitt við það: Í fyrsta lagi upplýsingar um stöðu erlendra skulda þjóðarbúsins að þessum lánsfjárlögum samþykktum, hvernig sú staða yrði í árslok 1982. Þessara upplýsinga óskaði ég eftir frá Seðlabankanum. Þær bárust mér í hendur nú fyrir um klukkutíma. Í öðru lagi óskaði ég eftir að fá upplýsingar um hver væri þróun innlána, peningalegs sparnaðar, það sem af er þessu ári, og hver hún hefði verið á s.l. ári til samanburðar. Og í þriðja lagi óskaði ég ýmissa upplýsinga um hvernig forsendur þessara lánsfjárlaga mundu vera og hvort þær mundu standast. Þá vík ég fyrst að erlendum lánum. Hæstv. ráðh. hefur undanfarið látið hafa eftir sér í fjölmiðlum og fram hefur komið eftir honum í Nd., að hann væri í rauninni mjög ánægður með stöðu íslenskra efnahagsmála að þessu leyti, erlendar skuldir væru ekki meiri en þær hefðu verið. Við stjórnarandstæðingar höfum lagt höfuðáherslu á að aukning erlendra skulda væri hrikaleg, á sama tíma sem gífurlegur samdráttur er í fjárfestingu sem unnt væri að gera ráð fyrir að stæði undir þessum lántökum. Fram hefur komið að samdráttur í stóriðju og stórvirkjunum er yfir 40% að magni til frá því í fyrra og 30–40% samdráttur í hitaveituframkvæmdum. Samt sem áður eru lántökur svo gífurlegar sem hér hefur verið tíundað. Ég legg áherslu á að það er þetta atriði sem við gagnrýnum, en ekki erlend .skuldaaukning án tillits til þess hvað fyrir þessa peninga er gert. Hæstv. ráðh. birti hér tölur um það, hver nettó-staða þjóðarbúsins út á við hefði verið undanfarin ár. Hann komst að raun um það að árið 1981 - og það er staðfest af Seðlabankanum - hefði nettó-staða erlendra lána verið í kringum 32% af þjóðarframleiðslu og hefði ekki aukist síðustu 2–3 árin. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að endanleg tala fyrir árið 1981 reyndist þessi vegna hagstæðrar þróunar á gjaldeyrismörkuðunum fyrir okkur vegna hækkunar dollarans. Hins vegar var stefnt í allt annað með lánsfjárlögum 1981. Ef sú þróun á gjaldeyrismörkuðunum hefði ekki orðið sem raun varð á hefði nettó-staða okkar versnað verulega á s.l. ári. En þetta er kannske ekki höfuðatriðið. Hæstv. ráðh. segir í besta tilviki hálfan sannleika með þessu, vegna þess að nú er stefnt í það að þessi staða versni stórkostlega. Og það var það sem ég vildi fá upplýsingar um frá Seðlabanka. Ég er hérna með bréf, dagsett í dag, sem ég fékk fyrir hálftíma. Þar segir að þessi nettó-tala verði 36% að hún versni úr því að vera 32% eða nálægt því í hvorki meira né minna en 36% á þessu ári. Þennan sannleika ætti hæstv. ráðh. að segja þjóðinni, fyrst hann er á annað borð að leggja svo mikla áherslu á að tekist hafi að halda erlendum lánum, nettó-skuld okkar við útlönd, í sama hlutfalli á s.l. ári. Þá er það upplýst af Seðlabankanum nú, að greiðslubyrði erlendra lána eftir samþykkt þessara lánsfjárlaga verði ekki 19% af útflutningstekjum, eins og gert hefur verið ráð fyrir áður, heldur 20%. Þetta er niðurstaðan. En í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstj. er gert ráð fyrir að svo hóflega verði farið í erlendar lántökur að þessi greiðslubyrði fari ekki yfir 15%. Hún er sem sagt komin fjórðungi yfir það sem hæstv. ríkisstj. þóttist ætla að stefna að einungis fyrir tveimur árum. Þess vegna þykir mér með miklum ólíkindum þegar menn eins og hæstv. fjmrh. koma fram fyrir þjóðina - á því ári sem samdráttur er jafngífurlegur í stórframkvæmdum - og segja: Það er allt í lagi hjá okkur, við höfum ekki aukið skuldir þjóðarinnar meira en eðlilegt er. - Staða langra erlendra lána, þeirra skuldbindinga sem eru í rauninni opinberar skuldbindingar þjóðarbúsins, versnar svo að hún fer í 40% af þjóðarframleiðslunni í árslok með samþykkt þessara lánsfjárlaga og hefur aldrei nokkurn tíma verið hærri. Um það má kannske deila, hvort eðlilegt sé að leggja áherslu á nettó-stöðu þjóðarbúsins út á við, þegar verið er að tala um hversu skuldugir við séum eða um löng erlend lán. En um það verður ekki deilt, að löng erlend lán eru tekin að tilstuðlan stjórnvalda á hverjum tíma og í öllum alþjóðaviðskiptum er fyrst og fremst horft á það, hversu skuldug viðkomandi þjóð er í löngum erlendum lánum. Mér er tjáð að þær þjóðir, sem hafa gerst svo skuldugar að þær skuldi 40% af sinni þjóðarframleiðslu í erlendum skuldum, séu sérstaklega litnar hornauga af alþjóðastofnunum. Það er rétt, sem fram hefur komið h já hæstv. ráðh., að enn er ekki svo komið að Íslendingar séu litnir hornauga að þessu leyti. En nú syrtir í álinn. Loðnan er horfin og það er gert ráð fyrir að verulegur samdráttur verði frá því sem áður var áætlað í okkar útflutningstekjum og þjóðarframleiðslu. Þegar það fer saman, að svo ótæpilega er gengið í það að taka erlend lán - og slíkar blikur eru á lofti - og jafnframt er ljóst að við erum verr í stakk búnir en ella vegna samdráttar á sviði stórframkvæmda og orkuframkvæmda, sem spara okkur að sjálfsögðu stórfelldan gjaldeyri, þá er miklu eðlilegra að hæstv. fjmrh. komi opinskátt fram við þjóðina og segi: Því miður verð ég að segja ykkur alveg hreint eins og er, að hér horfir ekki nægilega vel. Þetta hafði hæstv. viðskrh. manndóm í sér til að segja í þessari hv. deild þegar lánsfjárlög voru til umr. í haust. En nóg um það. Allar þær upplýsingar, sem ég aflaði mér um stöðu erlendra lána og greiðslubyrði um áramót að þessum lánsfjárlögum samþykktum benda til þess, að mjög sígi á ógæfuhlið í þessum efnum. Þessar tölur eru miklum mun verri en ég hafði fengið áður uppgefnar án þess að þær væru skuldbindandi af hálfu Seðlabankans. Hér er það alveg skýrt tekið fram, að þessar tölur eru í samræmi við þjóðhagsspá í febrúar s.l., en þá er ekki búið að endurskoða þjóðhagsspána. Nú eru horfur á að þjóðarframleiðslan verði verulega minni en gert var ráð fyrir þá, því miður verð ég að segja. Þetta eru hin verstu ótíðindi, jafnvel verri en stjórnarandstaðan hefur verið að segja frá hér í þingsölum í vetur. En hér er um tölur að ræða sem eru staðfestar af hálfu Seðlabankans. Þá vil ég koma að innlendum sparnaði. Samkvæmt þeim lánsfjárlögum, sem hér eru til afgreiðslu, er ætlunin að stórauka lántökur hins opinbera af innlendu fé. Ég hef margbent á að þessar áætlanir virðast algerlega byggðar á sandi. Hæstv. fjmrh. gerði að vísu spariskírteini ríkissjóðs nokkru aðgengilegri fyrir sparifjáreigendur. Ég veit ekki - og hef ástæðu til að spyrja hæstv. ráðh. um það - hvernig sala spariskírteinanna gengur. En eitt get ég fullyrt og það er að þótt spariskírteinasala ríkissjóðs gangi skár en hún hefði gert að öðrum kosti, þá yrði þar fyrst og fremst um tilflutning á sparnaði að ræða. Í fyrra jukust innlán í bankakerfið mjög mikið, meira en undanfarin ár. En þrátt fyrir þessa innlánsaukningu jókst ekki heildarsparnaður í þjóðfélaginu, heldur minnkaði hann samkvæmt upplýsingum sem fyrir liggja nú frá Seðlabankanum. Sparnaður í atvinnulífinu, sparnaður í opinberum rekstri, sparnaður einstaklinga í öðru formi en peninga minnkaði meir en aukning peningalegs sparnaðar var, þannig að það er langt, langt síðan jafnlítill sparnaður hefur orðið í íslensku þjóðlífi og á s.l. ári. Og beri menn það nú saman við þá glansmynd sem hæstv. ríkisstj. vill að þjóðin horfi á að þessu leyti. Ég hef hér upplýsingar um innlán í bankakerfið fyrstu mánuði ársins í ár og fyrstu mánuði ársins í fyrra. Innlán með vöxtum jukust fyrstu tvo mánuðina í fyrra um 13.3%, en núna aðeins um 9.1%. Heildarútlán í fyrra jukust aðeins um 7.4%, en núna um 8.8%, þannig að það er ljóst hvert stefnir að þessu leyti, og því miður eru allar áætlanir um að stórauka lántökur hins opinbera samkv. lánsfjárlögum við slíkar aðstæður algerlega út í hött. Þriðja atriðið, sem ég talaði um hér síðast og óskaði upplýsinga um, var hvernig forsendur lánsfjárlaganna væntanlegu stæðu. Eins og menn vita er gert ráð fyrir því í frv. til lánsfjárlaga og lánsfjáráætlun, að ekki verði nema 25–26% verðbólga frá ársbyrjun til ársloka á Íslandi í ár. Sú verðbólga er næstum þegar orðin. Hún yrði sem sagt að verða nálægt núlli seinni hluta ársins ef þær forsendur ættu að standast. Ég hef áður gert grein fyrir því, hversu mikill munur er á að afgreiða lánsfjárlög með slíkum hætti eða fjárlög, þar sem í lánsfjárlögum er gengið út frá ákveðinni krónutölu til hinna ýmsu verkefna.

Í fjárlögum líka.

Í fjárlögum er það líka gert, hæstv. fjmrh., en þó einungis að hluta til, þ.e. á sviði framkvæmda, sem orðið hafa illa úti einmitt vegna þess. Raungildi framkvæmda og þess, sem ríkissjóður leggur hverju sinni í framtíðaruppbyggingu, hefur minnkað ár eftir ár einmitt af þeim sökum. Hæstv. ráðh. lét mér í té upplýsingar frá 5. apríl um skýrslu Þjóðhagsstofnunar um verðbólguna á þessu ári, þ.e. hugmyndir um framreikning vísitölunnar eins og hann verður eftir ákvörðun ríkisstj. um niðurgreiðslur. Þar er sagt að niðurstöður séu óbreyttar. Þar er gert ráð fyrir 40% verðbólgu frá upphafi til loka árs, en ekki 25–26% eins og lánsfjáráætlunin segir, og er þá einungis talað um framfærsluvísitöluna, en byggingarvísitalan hækkar um 44% frá upphafi til loka árs samkvæmt þessum áætlunum og 47% frá því í fyrra, þannig að ef ætti að byggja á þessum forsendum hæstv. ráðh. um framkvæmdafé þyrfti framkvæmdafé í lánsfjárlögum fyrir árið 1982 að vera 47% hærra en það var í fyrra til þess að það haldi raungildi sínu. Nú er einungis gert ráð fyrir að það verði um 30% hærra. En því miður er það svo að alveg er ljóst að þessi spá, sem er sjálfsagt gerð af fullum vilja til þess að reyna að láta líta svo út að verðbólgan verði sem allra minnst á þessu ári, hún stenst ekki. Hagstofan gerir ráð fyrir að framfærsluvísitala hækki um 11.7% 1. maí og er þá þegar tekið tillit til niðurgreiðslna í mars og að verðbótavísitala hækki um 10.10% 1. júní. Að sjálfsögðu má laga framfærsluvísitöluna eitthvað til með auknum niðurgreiðslum. Það tekst hins vegar ekki með byggingarvísitölu, og hún er miklu betri mælikvarði á það hvort lánsfjárlög séu raunhæf eða ekki. En samkvæmt þessu er verðbólguhraðinn, ef hann er mældur á þessa niðurgreiddu og nafntoguðu framfærsluvísitölu, 55% nú, ef spá Hagstofunnar rætist. Því miður byggjast lánsfjárlögin, sem eru hér nú til 3. umr., á þessum forsendum, sem í rauninni eru algerlega út í bláinn, eins og margsinnis hefur verið bent á í þessum umr. Herra forseti. Ég skal ekki fjölyrða meira um þessi lánsfjárlög, enda mörg orð búinn að segja út af þeim, og vísa til þeirra nál. sem fyrir liggja í þessum efnum. En ég verð að segja það að lokum, að það er nokkuð langt síðan ég hef orðið vitni að því að hæstv. ráðh. hafi reynt að segja þjóðinni hálfsannleika með jafnaugljósum hætti og gert hefur verið undanfarið í þessum efnum, sérstaklega að því er varðar erlendar lántökur. Og mér er alveg óskiljanlegt hvers vegna menn reyna að fara svo augljóslega öfugt með staðreyndir eins og hæstv. ráðh. hafa gert að þessu leyti.



Herra forseti. Ég vitna að mestu leyti til fyrri ræðu minnar um þetta efni, við 2. umr., þegar þetta mál var hér til meðferðar fyrr í vetur. Ég mun þess vegna ekki víkja að einstökum þáttum í þessari lánsfjárlagagerð, heldur einungis þeirri meginstefnu sem í frv. felst. Sú meginstefna birtist vitaskuld í meiri erlendri skuldasöfnun en nokkru sinni fyrr. Það hefur verið harla einkennilegt að sjá það á síðum Þjóðviljans og í málflutningi hæstv. fjmrh„ hversu lítið þessir aðilar, hæstv. ráðh. og Þjóðviljinn, vildu gera úr þeirri skuldasöfnun sem hér hefur átt sér stað. Ég tel að málflutningur hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar við umfjöllun þessa máls fyrr í vetur hafi tekið meira mið af sannleikanum og verið þjóðhollari, því þó hann fengist til að samþykkja þessi lánsfjárlög varaði hann samt við því, að nú væri heldur hátt stefnt í erlendri skuldasöfnun. Það hefði vissulega verið rismeira ef ráðherrar og Þjóðviljinn hefðu tekið þá stefnu og lagst á sveif með okkur í stjórnarandstöðunni og hv. formanni fjh.- og viðskn. þessarar deildar um það að vara við þessari gífurlegu skuldasöfnun. Einn mælikvarðinn á þessa skuldasöfnun er vitaskuld hvað greiðslubyrðin sé mikil. Ef við lítum yfir liðin ár hefur greiðslubyrðin sem hlutfall af útflutningstekjum yfirleitt verið á bilinu 10–14%. En nú allra seinustu árin hefur sigið mjög á ógæfuhliðina. Á árinu 1981 er þetta um 17% og nú liggja fyrir áætlanir um að á þessu ári verði greiðslubyrði erlendra lána um 20% af útflutningstekjum. Ríkisstj. setti sér að halda sigvið 15%. Ég vil vekja athygli á því, að hér er farið 33% fram úr áætlun og áformum ríkisstj., hvorki meira né minna. Það er þriðjungi meiri þungi í greiðslubyrðinni en gert var ráð fyrir í áætlun ríkisstj. Hversu alvarlegt þetta er held ég að menn sjái best af því, að fjórði hver þorskur, reyndar fjórða hver branda, sem dregin er úr sjó, fjórða hver vinnustund í fiskvinnslu og við fiskveiðar á samkvæmt þessu að fara í það að standa undir erlendum skuldum. Þetta er ógnvekjandi staðreynd og verður aldrei nógu oft endurtekin. Greiðslubyrði af þessu tagi er næsta óþekkt hjá þjóðum sem búa við hliðstæðan efnahag og við. Hún er stórvarasöm. Og ef litið er á það, í hvað þessi lán eiga að fara sem tekin eru núna, hafa líka átt sér stað umskipti á því sviði. Aldrei fyrr hefur það gerst, að jafnhátt hlutfall erlendra lána væri tekið til þess að endurnýja gömul erlend lán. Það er farið að nálgast helming. Hvað gerist þá í framtíðinni, ef sífellt meira verður bundið í endurnýjun lána, og hvar stöndum við ef að kreppir og við höfum ekki sömu tækifæri til þess að fá erlend lán og áður hvort heldur sem er er þjóðarvoði sem ég hlýt enn einu sinni að vara mjög eindregið við. Það hefur komið fram í málflutningi okkar Alþfl.manna, að þessi sigling væri þjóðhættuleg og stefndi sjálfstæði þjóðarinnar í voða. Ég hlýt enn og aftur að ítreka að hér er meira lagt undir en nokkru sinni fyrr. En það, sem verst er af því öllu, er að stærri hluti þessara erlendu lána eru hrein eyðslulán heldur en nokkru sinni fyrr. Eigi að lýsa erlendum lántökum næsta árs í fáeinum orðum er það þannig, að næstum helmingur fer í endurnýjun á gömlum erlendum lánum og þriðjungurinn af því, sem þá er eftir, fer í hrein eyðslulán, fer í lán til að mæta eyðslu með allt öðrum hætti en nokkru sinni hefur tíðkast áður. Hingað til höfum við fylgt þeirri stefnu að nettó-hluti erlendra lána, það sem er umfram það sem fer í endurnýjun, færi fyrst og fremst í orkufrekar iðnaðarframkvæmdir og í beislun fallvatnanna og hitaveituframkvæmdir. En núna er farið 500 millj. kr. fram úr þessari upphæð í erlendum lántökum, umfram það sem fer í endurnýjun erlendra lána. Þetta eru vitaskuld alvarlegustu atriðin í þeirri lánsfjáráætlun sem hér er til umr. Skuldin á hvert mannsbarn verður 45–50 þús. kr. í lok þessa árs, eða 18–20 millj. gkr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Þetta er meiri skuldasöfnun en við höfum nokkurn tíma séð fyrr. Þetta gerist á sama tíma og við erum með viðskiptahalla sem nemur 1000 millj. kr. Ef fram vindur á þessari braut hefur eyðslu liðandi stundar verið ávísað á börn okkar og það er ekki til fyrirmyndar fyrir okkar. Bara viðskiptahallinn á nýliðnu ári svarar til 14–15 þús. árslauna verkamanna í dagvinnu. Þetta er gífurleg fjárhæð, fjárhæð sem við erum að ávísa á framtíðina. Það er af sem áður var, að ríkisstj. tali um jafnvægi í viðskiptum við útlönd. Hún hrósaði sér mikið af því fyrir einu ári, enda eru þessar tölur náttúrlega fyrst og fremst til marks um það, að í þessum efnum ríkir gífurlegt ójafnvægi. Það er nauðsynlegt fyrir okkur sem þjóð og alveg sérstaklega fyrir þm. að horfast í augu við þessar staðreyndir. Það er ljóst að þessi skuldasöfnun getur stefnt sjálfstæði þjóðarinnar í hættu. Það er verið að hnýta skuldabagga til framtíðarinnar, og þeirrar tilhneigingar gætir í sífellt vaxandi mæli að taka lán sem koma ekki til greiðslu fyrr en eftir langan tíma. Eins og ég sagði í upphafi, herra forseti, ætta ég ekki að fara nánar út í einstök atriði, heldur einungis að vara mjög eindregið við þeirri meginstefnu, sem í þessum lánsfjárlögum felst, - þeirri meginstefnu sem er sívaxandi skuldasöfnun erlendis og þýðir það, að landið stendur verr í árslok gagnvart útlöndum en það hefur nokkru sinni gert fyrr.



Herra forseti. Varla er ástæða til að fjölyrða mikið frekar um þetta mál þar sem það er margrætt hér innan veggja þinghússins. Við 3. umr. málsins í Nd. gerði ég grein fyrir nokkrum meginatriðum þess. Vakti ég þar m.a. athygli á því, að nettó-staða þjóðarbúsins út á við, þ.e. erlend lán þegar tekið hefur verið tillit til birgðasöfnunar útflutningsbirgða og gjaldeyriseignar, hefði nánast ekkert breyst undanfarin ár, enda þótt því sé mjög haldið á lofti að erlendar skuldir hafi verulega aukist. Reiknað sem hlutfall af þjóðarframleiðslu hefur þessi prósenta staðið nokkurn veginn í stað, verið um eða innan við 32% í mörg undanfarin ár. Hv. þm. Lárus Jónsson hefur svo aftur dregið núna fram nýjar tölur um spá Seðlabankans um þróun þessara stærða á árinu 1982. Þessa spá hafði ég ekki séð og ekki fengið í hendur, en þar er spáð að þessar stærðir muni hækka verulega á þessu ári. Ekki vil ég andmæla því, að það kunni að vera rétt hjá hv. þm., og er það vissulega áhyggjuefni ef svo reynist. Hins vegar er kannske rétt að vekja athygli á þeim ummælum hans hér áðan, að Seðlabankinn hefði spáð fyrir árið 1981 verulega mikilli hækkun á þessum prósentutölum, en þær spár hefðu að vísu ekki ræst. Auðvitað er spá alltaf spá. Hún er háð mjög mörgum óvissum grunnstærðum. Og þegar um er að ræða að nettó-staða sé hugsanlega að fara versnandi á árinu 1982, sem vel kann að vera að reynist rétt, þá er ekki endilega víst að um sé að ræða verulega aukningu á erlendum lántökum, því um það er alls ekki að ræða í þessu tilviki, eins og flestir gera sér grein fyrir. Erlendar lántökur vaxa ekki milli áranna 1981 og 1982 um þá tölu sem verðbólgunni nemur. Það hefur margoft komið hér fram að erlendar lántökur eru taldar vaxa í kringum 30% milli ára, en sennilega verður verðbólgan milli 35 og 40%, þannig að skýringin á því, að þessi prósentutala kunni að hækka á árinu 1982, er greinilega ekki sú, að erlendar skuldir séu að aukast. Hver er þá skýringin? Skýringin er ósköp einfaldlega sú, að það eru vondar horfur í sjávarútvegsmálum Íslendinga, sérstaklega hvað snertir veiðar á loðnu á þessu ári. Útlit er fyrir að það ár, sem nú er að líða, sé fyrsta árið um margra ára skeið sem engin loðna veiðist eða þá mjög lítil loðna. Og ef svo fer að engin loðna veiðist á þessu ári, sem menn eru farnir verulega að óttast, - ef ekki á að byrja að rannsaka loðnustofninn fyrr en í október byrja veiðarnar varla fyrr en í nóvember, - ef svo fer, þá dragast þjóðartekjur Íslendinga saman, þá eru þær ekki að aukast, þá beinlínis dragast þær saman þrátt fyrir þá miklu fjárfestingu sem er hér á mörgum sviðum, m.a. í orkuiðnaðinum. Þá þarf enginn að vera undrandi á því, að prósentutala, sem er fundin sem hlutfall byggt á þjóðarframleiðslu, hækki. En það er þá staðreynd sem er allt annars eðlis en erlendu skuldirnar og erlendu lántökurnar. Það er staðreynd sem við ráðum greinilega ekki mikið við og verðum bara að horfast í augu við af blákaldri alvöru. Annað það, sem getur haft áhrif á þessa stærð, er ef viðskiptahalli verður verulegur á árinu. En viðskiptahallinn kann einmitt að stafa af nákvæmlega sömu ástæðu, að loðnuafli bregðist í fyrsta skipti í mörg ár og ekkert annað komi í staðinn. Ef aftur á móti þetta breytist þannig að töluverð loðna veiðist á árinu, þá munu þessar prósentutölur að sjálfsögðu breytast í grundvallaratriðum, bæði vegna þess að viðskiptahallinn verður þá minni í árslok og þjóðarframleiðslutalan miklu hærri. Menn sjá sem sagt að þessar tölur, sem við erum að tala hér um í sambandi við nettó-stöðu þjóðarbúsins út á við, þær ráðast greinilega ekki eingöngu af erlendum lántökum og segja kannske ekki endilega ýkjamikið um erlendar lántökur. Þær geta sagt miklu meira um aðrar stærðir þjóðarbúsins og aðrar breytingar innan efnahagskerfisins. Nákvæmlega það sama gildir um greiðslubyrði lána sem reiknuð er í hlutfalli af útflutningstekjum. Þessi prósentutala var um langt skeið á bilinu 13–14%, fór kannske rétt yfir 14% en hefur verið rétt þar í kringum um langt skeið. Nú er þessi prósentutala hins vegar verulega á uppleið eins og kunnugt er. Skýringin á því er augljóslega sú, að við njótum nú lakari kjara við erlendar lántökur okkar en var fyrir nokkrum árum, eins og raunar allir íbúar þessarar jarðar. Vextir hafa hvarvetna hækkað mjög verulega og þar af leiðandi hefur greiðslubyrði af erlendum lánum vaxið að sama skapi. Að greiðslubyrðin geti hugsanlega stefnt í hærri tölur á árinu 1982 en áður var ráð fyrir gert á sér svo auðvitað nákvæmlega sömu skýringu og ég var að nefna áðan, vegna þess að greiðslubyrðin er reiknuð af útflutningstekjum. Skýringin er sem sagt ekki sú, að verið sé að taka svo mikil erlend lán og greiðslubyrðin sé að hækka þess vegna, heldur hitt, að viðmiðunartalan, deilitalan sjálf, útflutningstekjurnar vaxa ekki að því marki sem verið hefur, heldur dragast jafnvel frekar saman vegna stórminnkaðs útflutnings á sjávarafurðum. Allt þetta verðum við auðvitað að hafa í huga þegar við ræðum þetta. Að ræða um greiðslubyrði eða nettó-stöðu á jafnyfirborðslegan hátt og gert var hér af tveimur fyrri ræðumönnum, Lárusi Jónssyni og Kjartani Jóhannssyni, það gegnir auðvitað ekki því hlutverki að upplýsa almenning í landinu um raunverulega stöðu þessara mála. Ég sagði í hv. Nd. og vil ítreka það hér, að um fátt er talað hér á landi af jafnmiklu ábyrgðarleysi og jafnmikilli yfirborðsmennsku og erlendar lántökur og erlendar skuldir. Þar geta menn leyft sér að fimbulfamba með ýmiss konar fullyrðingar án þess að ræða nokkurn tíma málin í botn. Menn tala unvörpum um að ríkissjóður taki mikil erlend lán, þó vitað sé af flestum, sem um þau mál ræða, að ríkissjóður í þess orðs eiginlegu merkingu tekur engin erlend lán. Hann tekur einungis innlend lán. Þau lán, sem tekin eru á vegum ríkisins erlendis, eru fyrst og fremst til fjárfestingar á vegum sjálfstæðra fyrirtækja, sem ríkissjóður á, og eru tekin til fjárfestingar, og þessir aðilar munu síðan standa undir þeim og greiða til baka með arði af þeirri fjárfestingu sem um er að ræða. Auðvitað verður að gera meginmun á því, hvort það er A-hluti ríkissjóðs, sem er að taka lán, eða B-hluti. Við höfum gert ráð fyrir að A-hluti ríkissjóðs taki einungis innlend lán og það í ákaflega litlum mæli, vegna þess að þar er að meginhluta til um rekstur að ræða og a.m.k. um fjárfestingar að ræða sem standa ekki sjálfar undir endurgreiðslu lánanna. Aftur á móti gildir það um B-hluta fyrirtækin, að þeim er ætlað að standa sjálf undir endurgreiðslu lánanna með tekjum af rekstri sínum. Þar af leiðir að þegar t.d. Áburðarverksmiðjan tekur veruleg erlend lán til þess að byggja saltpéturssýruverksmiðju, þá er það auðvitað fásinna og ekkert annað að líkja því við skuldasöfnun ríkissjóðs, að ríkissjóður sé að safna skuldum og taka eyðslulán, eins og stjórnarandstaðan reynir að stilla málum upp og hræra þessu öllu saman. Vissulega má ekki skilja orð mín svo, að ég sé að halda því fram, að erlend lán megi vera miklu meiri en þau eru og erlendar lántökur hinna ýmsu innlendu aðila eigi að vera miklu meiri en þær eru nú. Auðvitað má ekki skilja orð mín á þann veg. Ég tel að erlend lán séu vissulega í hámarki, við þurfum að vara okkur á því að ganga þar of langt. En ég kemst ekki hjá að vekja athygli á því, að úrræði stjórnarandstöðunnar í þessum efnum eru engin, nákvæmlega engin. Hún talar í öðru orðinu um að erlendar lántökur séu allt of miklar, en í hinu orðinu um að þær séu allt of litlar. Glöggt merki þess eru t.d. sífelldar kvartanir stjórnarandstæðinga um að lánsfjáráætlun sé ekki raunhæf, hún sé bara marklaust plagg vegna þess að verðbólgan kunni að verða meiri á árinu en ráðið var fyrir gert þegar lánsfjáráætlun var sett saman. Það eru stöðugar kvartanir frá stjórnarandstöðunni um að dæmið gangi ekki upp, erlendu lántökurnar þurfi því greinilega að vera miklu meiri. Auðvitað er kjarni málsins sá, að ef verðbólga verður meiri á árinu en lánsfjáráætlun gerir ráð fyrir, þá þýðir það ósköp einfaldlega niðurskurð á þeim framkvæmdum sem lánsfjáráætlun gerir ráð fyrir. Þetta er staðreynd sem ríkisstj. og stjórnaraðilarnir eru reiðubúnir að horfast í augu við og taka sem hverri annarri staðreynd sem ekki verði hlaupist burt frá eða komist í kringum. En stjórnarandstaðan stillir málunum á hinn veginn, að það verði að bæta þarna úr, það verði greinilega að hækka lánsfjáráætlunina vegna þess að hún sé allt of lág. Þegar svo aftur kemur að hinum þætti málsins, að afla innlends fjár til þess að draga úr erlendum lántökum, þá er ekki mikillar hjálpar að vænta frá stjórnarandstöðunni. Það eru auðvitað takmarkaðar leiðir til þess að minnka erlendar lántökur með innlendri lánsfjáröflun. En þær leiðir er einmitt ríkisstj. að fara þrátt fyrir harða andstöðu stjórnarandstöðunnar, sem gerir allt sem hún getur til að koma í veg fyrir að innlend lánsfjáröflun verði nægilega mikil. Er þar skýrast dæmi hversu hart stjórnarandstaðan hefur barist gegn því, að fengið verði meira lánsfé frá lífeyrissjóðunum í landinu, en það er kannske það úrræðið, sem helst er tiltæki til þess að draga úr erlendum lántökum, að afla fjár hjá lífeyrissjóðunum í meiri mæli en nú er gert. En það þarf ekki að segja neinum það hér, að báðir stjórnarandstöðuflokkarnir hafa barist af mikilli hörku gegn því að þetta sér gert.  Ég gæti nefnt ýmis dæmi þess, að stjórnarandstaðan hefur uppi bæði tillöguflutning hér í þinginu og málflutning sem bendir eindregið til þess, að hún vilji taka miklu meiri erlend lán en gert er, og stendur á hinn bóginn algjörlega í vegi fyrir því, að unnt sé að afla meira fjár eftir þeim leiðum sem tiltækar eru innanlands svo að erlendar lántökur verði minni. Þess vegna hef ég sagt og segi enn að tal stjórnarandstöðunnar í þessum efnum er yfirborðshjal, hræsni, snakk og ekkert annað, því að hún meinar ekki orð af því sem hún segir þegar hún býsnast hér um erlendar lántökur. Ég tel að ríkisstj. fylgi ákveðnum meginreglum í sambandi við lánsfjáráætlun sem sé afar mikilvægt að sem best samstaða geti tekist um. Við erum að reyna að efla innlenda lánsfjáröflun eftir þeim leiðum, sem tiltækar eru, og mundum gjarnan vilja að stjórnarandstaðan tæki jákvæðari afstöðu til þeirrar viðleitni okkar. Við höfum getað tryggt að ríkissjóður er ekki rekinn með halla og þarf ekki á erlendum lánum að halda fyrir A-hluta ríkissjóðs, og við höfum reynt að takmarka eins og nokkur kostur hefur verið að erlend lán séu tekin í rekstur. Stjórnarandstaðan hefur hins vegar réttilega bent á að nokkur dæmi eru þess, að svo sé gert, og þá verður líka að viðurkenna að svo hefur verið um mörg ár. Það hefur gerst á hverju einasta ári um langt skeið að einhver lán hafa verið tekin vegna rekstrarerfiðleika. Ég minnist þess t.d., að þegar stjórnarskipti urðu sumarið 1978 þurftu nokkur sveitarfélög í landinu, þ. á m. Reykjavíkurborg, að taka erlend lán vegna erfiðrar rekstrarstöðu sinnar. Og það er ekki til fyrirmyndar að sjálfsögðu. Þetta gerist alltaf öðru hverju, að tekin eru erlend lán í slíkum tilgangi. En það er ekki til fyrirmyndar og ætti auðvitað að vera eins lítið um það og hugsast getur. Hv. samflokksþingmaður minn spyr mig hvort ég ætli ekki að fá þetta mál afgreitt fyrir páska. Það er ágæt spurning frá þeirri hlið. Ég vil þó segja það eins og er, að þau mál, sem hér er um að ræða, erlendar lántökur og málflutningur stjórnarandstöðunnar í þeim efnum, er þess eðlis að það er auðvitað ekki hægt að sitja og hlusta á þann málflutning án þess að hafa uppi nokkur svör. Ég vona að allir geri sér grein fyrir því, að það er nauðsynlegt fyrir Alþingi að ræða þessi mál. Og auðvitað skiptir ekki öllu máli hvort lánsfjáráætlun er afgreidd þennan daginn eða hinn. Hitt er auðvitað mikilvægast, að við getum skipst þannig á skoðunum hér í þessum hóp að við vitum hvað við erum að tala um og hvað við erum að samþykkja, og mitt innlegg í þessa umr. er auðvitað lagt fram í því skyni, þannig að ég tek nokkra áhættu í því sambandi og tel alveg óhjákvæmilegt að ræða þessi mál af fullri hreinskilni. Hitt er annað mál, að ég hafði ekki gert ráð fyrir að tala hér mjög lengi og mun senn fara að stytta mitt mál. Ég vil að lokum geta þess, að í þeim skjölum frá Þjóðhagsstofnun, sem lögð hafa verið fram nú meðan umr. var frestað, kemur fram að gert er ráð fyrir að framfærsluvísitala hækki milli ára um 42%. Hins vegar er rétt að upplýsa það, að við höfum gert okkur vonir um að hækkunin milli ára yrði nokkru lægri. Hækkunin á árinu er um 40% samkvæmt þessu plaggi, en við höfum í okkar efnahagsáætlun miðað við 35%, og miðað við það, að frekari ráðstafanir í efnahagsmálum verði gerðar á þessu ári, höfum við auðvitað von um að þessi prósentutala um verðbólgu milli ára verði eitthvað lægri en þarna er gert ráð fyrir. Við gætum hugsað okkur að ef verðbólgan yrði 35% á árinu, þ.e. frá upphafi til loka ársins, þá yrði verðbólgan milli áranna 1981 og 1982 um 37–38%. Það er hins vegar alveg rétt sem stjórnarandstaðan hefur bent á að reiknitala fjárlaga og lánsfjáráætlunar er heldur lægri, 33%. Þá þýðir þessi munur ekkert annað en það, að framkvæmdafé mun draga heldur skemmra en áformað var. Svo einfalt er það mál. Vissulega þýðir það í reynd niðurskurð á erlendum lántökum, vegna þess að á sama tíma á þessi verðbólga sér stað og gengið breytist, en tölurnar eru í íslenskum krónum, þannig að lántakan er í reynd minni en hún er upphaflega ráðgerð. En þetta er í raun og veru sá niðurskurður á lánsfjáráætlun sem stjórnarliðar komu sér saman um þegar þeir afgreiddu málið fyrir áramót, að láta sig hafa það að verðbólga yrði hugsanlega heldur meiri en lánsfjáráætlun og reiknitala hennar gerði ráð fyrir, og þá þýddi það auðvitað í reynd bæði vissan niðurskurð á erlendum lántökum og lækkun á lánsfjármagni til framkvæmda frá því sem upphaflega hafði verið ráð fyrir gert. Ég hélt satt að segja, miðað við allt þetta mikla tal stjórnarandstöðunnar um að draga þurfi úr erlendum lánum, að hún fagnaði því, að slíku aðhaldi skuli vera beitt. En eins og menn heyra af ræðum stjórnarandstæðinga harma þeir það mest að svona skuli fara, og það er í fullu samræmi við það sem ég hef hér bent á, að í raun og veru er allur tillöguflutningur og málflutningur stjórnarandstöðunnar í þessum efnum eitt allsherjar ákall um meiri erlendar lántökur. Þeir flytja hins vegar engar tillögur um minni lántökur og koma ekki með neinar tillögur um hvernig megi auka innlendan sparnað, en spyrna þar hins vegar hart á móti. Þetta tel ég nauðsynlegt að komi hér fram. Óski menn frekari umræðna um þetta mál er ég að sjálfsögðu reiðubúinn að taka þátt í þeim.



Herra forseti. Þetta var skrýtin ræða. Hæstv. ráðh. talaði um að hann vildi gjarnan fá málefnalega umr. um erlenda skuldasöfnun. En það, sem hann hafði fyrst og fremst til málanna að leggja, var skætingur í garð stjórnarandstöðunnar og útúrsnúningur. Ég hef sjaldan orðið fyrir því að hlusta á ráðh. verða eins gjörsamlega rökþrota og þennan hæstv. ráðh. í þessum umr. Kjarninn í hans boðskap var m.a. sá, að það væri stefna stjórnarandstöðunnar að auka erlendar lántökur og sporna gegn innlendri lánsfjáröflun. Hann sagðist ekki kannast við neinar tillögur um að stjórnarandstaðan hefði uppi tilburði um að draga úr erlendum lántökum eða greiða fyrir innlendri lánsfjáröflun. Það er eins og maðurinn sé bæði blindur og heyrnarlaus, því að við höfum ítrekað birt og boðað stefnu okkar í þessum efnum á undanförnu ári. Maðurinn er gjörsamlega rökþrota í þessu máli. Hver er leiðin til þess að auka innlenda lánsfjáröflun? Leiðin er vitaskuld sú að framfylgja raunvaxtastefnu eins og við Alþfl.-menn höfum lagt til. Meðan það er ekki gert mun allt annað reynast hjóm eitt vegna þess að heildarkakan, sem menn hafa þá til ráðstöfunar, vex ekki. Eina ráðið til þess að auka hér möguleika á innlendri lánsfjáröflun, grundvallarforsendan fyrir því að ná árangri í þeim efnum, er auðvitað að framfylgja raunvaxtastefnunni. Og það merkilega er að þessi hæstv. ráðh. fékk aðeins að finna smjörþefinn af því, að þetta er mögulegt, því að það gerðist á fyrra ári um tíma að menn nálguðust það að framfylgja þessari stefnu. Og hvað gerðist þá? Sparnaður í bönkunum jókst og svigrúmið til innlendrar lánsfjáröflunar jókst. Það þýðir ekkert að vera að hjakka og hjakka varðandi einhverjar bindingar í lífeyrissjóðunum. Það fé, sem þar er til ráðstöfunar, er að svo og svo miklu leyti í fjárfestingu, hvort heldur það gerist í gegnum lánsfjáráætlun eða í gegnum lífeyrissjóðina sjálfa. Það er bara spurningin um hvernig kökunni er skipt á hina ýmsu hluta þjóðarbúsins. Það er ekki spurningin um það, hvort menn hafi meira eða minna fé í innlendri lánsfjáröflun, heldur einungis spurningin um það, hvernig því er skipt. Ef menn vilja hafa stærri hluta í innlendri lánsfjáröflun er auðvitað ráðið að sparnaðurinn aukist í landinu, eins og horfur voru á og greinilega gerðist hluta árs í fyrra. Ég vil líka minna á, að við Alþfl.-menn höfum talið nauðsynlegt að draga úr erlendum lántökum, og ég mótmæli því alfarið, að við höfum flutt nokkra einustu tillögu sem feli í sér tilefni til aukinnar erlendrar lántöku. Þvert á móti höfum við flutt tillögur t.d. varðandi stærð skipastólsins um að draga úr innflutningi fiskiskipa, sem mundi hafa stórkostleg áhrif til þess að draga úr erlendri skuldasöfnun. Og þar er tvöföld ástæða til þess að draga úr, vegna þess að það er ekki einasta að menn séu að binda sér byrðar með því að kaupa þessi skip erlendis frá, heldur er líka verið að binda sér viðbótarbyrðar vegna rekstrar þessara skipa, og engar tekjur koma á móti þegar heildarfiskaflinn er takmarkaður. Það liggur því ljóst fyrir, að um grundvallaratriði þessa máls hefur ríkisstj. gjörsamlega yfirsést. Hún hjakkar á hálfhring í kringum lífeyrissjóði og því um líkt, við að búta niður það sem er síminnkandi, í stað þess að taka á þessum málum með raunhæfum hætti. Ætli það væri ekki munur fyrir hæstv. fjmrh. ef hann hefði staðið gegn þessari skriðu skipainnflutnings og þeirri erlendu lántöku sem því fylgir? Ætli það væri ekki munur fyrir hæstv. fjmrh. ef honum hefði tekist að auka hér innlendan sparnað með framkvæmd raunvaxtastefnunnar, eins og við Alþfl.-menn höfum lagt til? Þá horfði hér allt öðruvísi við. Núna er hann að afsaka sig með því, að það séu lakari kjör á lánum í útlöndum en hafi verið áður, eins og við höfum ekki vitað það. Það kemur ekki þessu máli við. Og það er heldur engin afsökun að tala um að hlutfallstalan sé svona há af því að þjóðarframleiðslan sé að dragast saman. Byrðarnar verða þetta þungar m.a. vegna þess að þjóðarframleiðslan er að dragast saman. Það er alveg ljóst. Það er m.a. þess vegna sem fjórði hver þorskur og fjórða hver branda, sem dregin er úr sjó, fjórða hver vinnustund í fiskvinnslu, hverju nafni sem nefnist, fer í það að vega á móti þessari greiðslubyrði. Svo talar hæstv. fjmrh. um að stjórnarandstaðan sé að hræra saman hlutunum. Við fluttum hér tiltölulega mjög hógværar ræður þar sem við vöruðum við þessari skuldasöfnun, lítum á þjóðarbúið sem heild og hvernig það stæði. En hver var það sem fór að hræra? Það var hæstv. ráðh. Hann vildi ekki einu sinni tala um ríkisfjármálin í heild, heldur bara um A-hlutann sér. Og síðan talar ráðh. um að stefnan í þessari lántöku sé sú, að fyrirtæki muni standa undir henni. Þó verður hann að játa það á sig síðar í sömu ræðu, að dæmi séu um að tekin séu erlend lán í rekstur. Og þess eru fjölmörg dæmi. Það þarf ekki einu sinni að rekja þau, svo vel þekkir allur þingheimur hvernig komið er í þeim efnum. En við skulum taka bara einn einfaldan mælikvarða á það, hvernig þessum lántökum er farið núna miðað við það sem áður var. Það, sem fer í endurnýjun á lánum, í það að framlengja gömul lán, var á árinu 1980 35% af innkomnum lánum, löngum erlendum lánum. Á þessu ári er það komið í 45%. Bara á þessum tveim árum hefur þetta hlutfall hækkað úr 35% í 45%. Það er ástæða til að vara mjög eindregið við þessari þróun. Og það er annar mælikvarði sem er mjög lýsandi. Á árinu 1980 var varið 703.5 millj. kr. í virkjanir, stóriðju og hitaveitur. Lántökur erlendis nettó, löng lán, voru þá heldur minni eða 686 millj. kr. Á árinu 1981 helst þetta líka nokkurn veginn í hendur. Það, sem varið er í virkjanir, stóriðju og hitaveitur, er um 1000 millj. kr., og löng erlend lán eru rúmlega 1000 millj. kr. En hvað gerist á þessu ári núna? Það er það sem er alvarlegt. Á þessu ári er varið 825 millj. kr. í virkjanir, stóriðju og hitaveitur, þær framkvæmdir sem geta staðið undir lántökum af þessu tagi. En hvað er tekið að láni til að standa undir þessu? Það er 50% meira. Það eru um 1 300 millj. kr. Það er þessi þróun sem er mjög einkennandi fyrir þau lánsfjárlög sem hér eru til umræðu. Fram að þessu hafa menn fylgt þeirri reglu, að löng erlend lán, nettó-hluti þeirra, stæðist nokkurn veginn á við það sem væri sett í virkjanir, stóriðju og hitaveitur. En núna leyfa menn sér að fara 50% fram úr. Þarna munar 400–500 millj. kr., sem eru hrein eyðslulán, miðað við það sem menn hafa tíðkað á undanförnum árum. Ég verð að segja það, herra forseti, að mér finnst það koma úr hörðustu átt hjá hæstv. ráðh. þegar hann talar um að stjórnarandstaðan fjalli um þessi mál af ábyrgðarleysi og yfirborðsmennsku. Ræða ráðh. sjálfs áðan bar einmitt keim af þessum atriðum, af ábyrgðarleysi og yfirborðsmennsku og tilraun til að villa um með því að tala um A-hluta fjárlaga í staðinn fyrir að tala um þjóðarbúið í heild, með því að slá úr og í. Það er auðvitað áhyggjuefni þegar hæstv. fjmrh. talar um svo alvarlegt mál sem þetta af slíkri sýndarmennsku sem hann gerði hér áðan og kórónar svo allt saman með því að kenna stjórnarandstöðunni um. Þó er ljóst af þeim dæmum, sem ég hef hér rakið af tillöguflutningi okkar Alþfl.-manna, að við höfum einmitt flutt till. sem mundu verða til þess að snúa af þessari braut, að dregið yrði úr erlendum lántökum, að innlend lánsfjáröflun væri aukin. Það væri vissulega ástæða til þess, að farið gæti fram málefnaleg umræða um þessi mál eins og hæstv. ráðh. var að óska eftir. En þá verður hæstv. ráðh. líka að vera reiðubúinn að fjalla um þessi mál á grundvelli staðreyndanna, en ekki bara með útúrsnúningi, skætingi, árásum á stjórnarandstöðuna og kvartandi og kveinandi undan því, að hún standi í vegi fyrir að hægt sé að breyta um stefnu. Sannleikurinn er sá, að stjórnarandstaðan, við Alþfl.-menn höfum flutt hverja tillöguna á fætur annarri sem mundi hafa komið í veg fyrir þessa þróun, sem mundi hafa komið í veg fyrir að við stæðum í þeim sporum sem ríkisstj. hefur nú komið þjóðarbúinu í. Það er auðvitað sannleikurinn í þessu máli. Ég skal nú ekki lengja þessa umr., herra forseti. En ég verð að segja það, að málflutningur af því tagi, sem hæstv. ráðh. hafði hér uppi áðan, er vitanlega fyrir neðan virðingu Alþingis. Þeir, sem sitja í nefndum og hafa farið yfir þessi mál og líta á fáeina einfalda mælikvarða, eins og ég hef hér gert núna, þeir sem eru reiðubúnir að líta á hvaða tillögur hafa verið fluttar um hvernig eigi að halda á málunum með öðrum hætti, þeir flytja ekki mál sitt með þeim hætti sem hæstv. ráðh. gerði. Ég vil að lokum vænta þess, herra forseti, að hæstv. ráðh. sjái nú að sér og athugi sinn gang og treysti sér til að ræða þessi mál á eðlilegum og málefnalegum grundvelli, en ekki með árásum og útúrsnúningi.



Herra forseti. Það er kannske ekki mikil ástæða til að fara mörgum orðum um málflutning hæstv. ráðh. í þessari hv. deild við þessa umr. Hann viðhafði hér þau orð, að við stjórnarandstöðuþingmenn fimbulfambuðum hér um ákveðin mál. Ég vil vísa þessu til föðurhúsanna og tel að hæstv. ráðh. hafi rækilega varpað þarna steini úr glerhúsi. Hæstv. ráðh. fór mörgum orðum um málflutning okkar um erlendar lántökur. Ég kom hér fram með nýjar upplýsingar frá Seðlabankanum um hvert mat Seðlabankans væri á því, hvað samþykkt þess frv., sem við erum nú að fjalla um í þessari hv. deild, mundi þýða. Að sjálfsögðu er útilokað fyrir Alþingi eða Seðlabankann annað en að reyna að gera sér grein fyrir því, hvað samþykkt þessa frv. þýðir. Og þá þarf að sjálfsögðu að reyna að horfa fram í tímann. Hvorki hæstv. ráðh. né einstakir þm. né Alþingi né Seðlabankinn geta metið hvað við erum að gera í þessum efnum nema menn reyni að gera sér grein fyrir því, hvernig þetta horfir, til hvers samþykkt þessa ákveðna frv. leiðir. Ég þarf ekki að endurtaka það, að þær upplýsingar, sem ég kom hér fram með nú um það, eru uggvænlegar. Hæstv. ráðh. sagði að ég hefði með mínum málflutningi raunar andmælt þessu sjálfur. Ég hefði bent á að í fyrra hefði Seðlabankinn gefið út spádóma á þessu sviði og þeir hefðu ekki ræst. Það má náttúrlega lengi halda svo á málum, að benda á að einstakir spádómar í þessum efnum hafi ekki ræst. En það kastar tólfunum þegar menn koma og segja: Spádómurinn rættist ekki, þess vegna er málflutningurinn óábyrgur sem hafður er frammi í dag, en hæla sér svo af því jafnframt, að þessi spádómur hafi ekki ræst vegna eigin verðleika. Sannleikurinn er sá, að hæstv. ríkisstj. vill þakka sér þann utanaðkomandi búhnykk á s.l. ári sem varð til þess, að nettó-staða þjóðarbúsins við útlönd versnaði ekki eins mikið og efni stóðu til. Hæstv. ráðh. hefur, bæði hér á hinu háa Alþingi og eins í fjölmiðlum, beinlínis þakkað sjálfum sér og ríkisstj. það að staðan versnaði ekki á s.l. ári. Það er að sjálfsögðu ekki bæði hægt að þakka sér fyrir slíkan búhnykk og tala svo - eins og hæstv. ráðh. gerði hér áðan - um að það væri ekki á hans færi að koma í veg fyrir, að loðna veiddist ekki, og það væri ekki á hans færi að koma í veg fyrir, að vextir hækkuðu ekki í alþjóðaviðskiptum. Hvorugt þetta er á valdi hæstv. ráðh., það er alveg hárrétt. En þá þarf hann líka að hafa kjark og þor til að skýra rétt frá því, að það væri ekki á hans valdi og það væri ekki af hans völdum sem staðan í þessum efnum versnaði ekki eins og horfur voru á í fyrra. Nú er hins vegar allt annað uppi á teningnum, eins og hæstv. ráðh. viðurkenndi sjálfur. Það eru mjög versnandi horfur um okkar þjóðarbúskap og versnandi horfur um að við höldum okkar útflutningstekjum. Það er einmitt vegna þess að slíkar sveiflur eru hættulegar. Þær eru jafnhættulegar fyrir þjóðarbúið og tekjur okkar sjálfra. Ef tekjur okkar sjálfra minnka höfum við minni möguleika á að standa undir lánum. Hvert og eitt einasta heimili í landinu veit að það er einmitt vegna þess að tekjur þess geta breyst, að menn þurfa að vera varkárir í að taka lán og að það kemur að skuldadögum. Og þegar sveiflur eru í tekjum þjóðarbús, eins og í tekjum heimila, þá er einmitt ástæða til þess að gjalda varhug við því að taka lán. Það er nákvæmlega af þessum ástæðum sem við höfum varað við því hér, stjórnarandstæðingar, hversu mikið hefur sigið á ógæfuhliðina í þessum efnum á undanförnum árum. Og ég vil enn og aftur benda á það, að þetta gerist á því ári sem stóriðja og stórvirkjanir, orkuframkvæmdir rýrna samkv. skýrslu ríkisstj. sjálfrar. Þær dragast saman að magni til um 43.5% og framkvæmdir við hitaveitu um 31.5% að magni til. Og ég vil leggja áherslu á það, að í málflutningi okkar stjórnarandstæðinga hefur þetta tvennt verið borið saman. Það er að sjálfsögðu út af fyrir sig ekki hægt að líta svo á að erlendar lántökur séu af hinu illa, jafnvel þó að þær aukist verulega, ef um er að ræða að þetta fé sé lagt í arðbærar framkvæmdir, við skulum hugsa okkur t.d. til vegamála, sem eru sjálfsagt einar arðbærustu framkvæmdir sem við getum lagt opinbert fé í, eða orkuframkvæmda, svo að dæmi séu tekin. En það er á því ári sem þessar framkvæmdir dragast svona stórkostlega saman, sem við erum að fara langt yfir strikið í erlendum lántökum. Ég vil rifja hér upp það sem stendur um þetta efni í stjórnarsáttmálanum sem er ekki nema rétt um tveggja ára gamall. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Erlendar lántökur verði takmarkaðar eins og kostur er og að því stefnt, að greiðslubyrði af erlendum skuldum fari ekki fram úr u.þ.b. 15% af útflutningstekjum þjóðarinnar á næstu árum.“ Síðan kemur hér varnagli: „Efri mörk erlendrar lántöku verði þó ákveðin nánar með hliðsjón af eðli framkvæmda með tilliti til gjaldeyrissparnaðar og gjaldeyrisöflunar.“ Hér er að sjálfsögðu verið að slá þann varnagla, að þetta gæti kannske farið fram úr 15%, og væri kannske ekkert óeðlilegt við það, ef verið væri að fara í framkvæmdir sem spöruðu gjaldeyri eða öfluðu gjaldeyris. En það, sem er að gerast núna er þveröfugt. Það er verið að draga þessar framkvæmdir stórkostlega saman á sama tíma sem greiðslubyrðin hækkar upp í ekki 16%, ekki 17%, heldur 20% af útflutningstekjum. Það er þetta meginatriði sem við stjórnarandstæðingar höfum bent á og gagnrýnt. Að öðru leyti held ég að ég segi ekki meira um það sem varðaði erlendar lántökur í máli hæstv. fjmrh. Hæstv. ráðh. taldi að við stjórnarandstæðingar værum þversum í þessum efnum og vildum ekki einu sinni auka opinberar lántökur á innlendum fjármagnsmarkaði. Það var engu líkara en að hæstv. ráðh. teldi að það væri bara hægt að finna þarna fé, eitthvert nýtt fjármagn til að draga úr erlendum lántökum, þá væri ráðið einfalt, bara taka meiri lán á innlendum markaði. Það er að sjálfsögðu misskilningur hjá hæstv. ráðh., að það verði til einhverjir peningar með því að taka lán á innlendum markaði. Þeir peningar, sem verða til þar, verða vegna sparnaðar. Ég hef hér reynt að upplýsa hæstv. ráðh. og vonandi fleiri ráðamenn þjóðarinnar um það, að því miður varð niðurstaðan sú, þrátt fyrir það að menn hafa hér hver um annan þveran hælt sér einna helst af því, að stjórnarstefnan hafi leitt til aukins innlends peningalegs sparnaðar á s.l. ári, - þrátt fyrir þetta er heildarsparnaður í þjóðfélaginu minni en hann hefur verið nokkru sinni, a.m.k. um mörg undanfarin ár. Hér hef ég í höndum bréf frá Seðlabanka Íslands sem staðfestir þetta. Það er dagsett 11. mars s.l. Þar segir, með leyfi forseta: „Þjóðhagslegur heildarsparnaður nam 25.6% af vergri þjóðarframleiðslu árið 1980, en 23.5% árið 1981, samkv. bráðabirgðauppgjöri Þjóðhagsstofnunar.“ Innlendur sparnaður, heildarsparnaður minnkaði um 2% miðað við þjóðarframleiðslu á árinu í fyrra. Ástæðan er einfaldlega sú, að sparnaður þjóðarinnar, sparnaður í opinberum rekstri minnkaði, sparnaður í atvinnufyrirtækjunum minnkaði vegna lélegrar afkomu atvinnuveganna, sparnaður hjá venjulegu fólki - í öðru en í peningalegum sparnaði sem jókst nokkuð í fyrra - minnkaði. Og þessi sparnaður minnkaði svo mikið að nam meiru en aukningu á peningalegum sparnaði, sem var nokkur í fyrra. Það varð tilflutningur á sparnaði, en heildarsparnaðurinn minnkaði. Og þegar svo er ástatt, eins og ég benti hæstv. .ráðh. á í umr. áðan, að heildarinnlán í bankakerfið hafa aukist miklu mun minna en í fyrra, þá er útilokað að tala um að það sé einhver lausn á erlendum lántökum að auka lántökur hins opinbera á innlendum lánsfjármarkaði. Þar eru þessir peningar einfaldlega ekki til, nema það eigi þá að taka þá frá öðrum, t.d. húsbyggjendum eða atvinnuvegunum, og draga þá úr fjárfestingu atvinnuveganna. Þróunin hefur verið sú undanfarið, að dregið hefur úr fjárfestingu atvinnuveganna, einkum á þeim sviðum sem æskilegt hefði verið að auka þá fjárfestingu. Ein skýringin á því, að þjóðartekjur okkar hafa ekki aukist undanfarin ár þrátt fyrir gífurlega aflaaukningu og hagsæld til sjávarins, er einmitt sú, að stefnan hefur að þessu leyti verið röng. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að ræða frekar um furðulegan málflutning hæstv. fjmrh. við þessa lokaumr. um lánsfjárlög. Því miður verður að segja sem svo, að þessi lög verða óbrotgjarn minnisvarði um fjármálastjórn núv. ríkisstj., og sá minnisvarði er ekki fagur.



Nú er fram undan ein af stærstu hátíðum ársins, páskahátíðin. Með því að svo virðist sem þetta verði síðasti fundur deildarinnar fyrir páskahátíðina vil ég óska öllum deildarmönnum gleðilegra páska og vænti þess, að við sjáumst öll heil og hress þegar páskaleyfinu lýkur.