Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. v., Ólafur Jóhannesson, beindi til mín nokkrum fsp., sem ég tel mér skylt að svara. Fsp. voru varðandi atvinnumálanefndirnar, og það má segja, að það hafi verið meginuppistaða í þeim, hvaða lagaheimildir væru til þeirra ráðstafana, sem með skipun nefndanna hefðu verið gerðar, bæði varðandi skipun nefndanna, starfshætti og öflun þess fjár, sem þar er um að ræða. Út af fyrir sig mundi ég nú telja, að ekki væri þörf á löggjöf varðandi annað en þá fjárráðstöfun, sem hér kemur til greina. Ríkisstj. er auðvitað heimilt að hafa samstarf við ýmsa aðila í landinu með þeim hætti, sem hverju sinni þykir bezt henta, án þess, að í því sambandi þurfi að setja sérstaka löggjöf. Og ég vil taka það skýrt fram, að ég tel, að það hafi verið misskilningur hjá hv. þm. að telja, að með þessu séu uppteknir óviðurkvæmilegir starfshættir vegna þess, að einstakir ráðh. eigi ekki að sitja í nefndum, sem heyri undir ríkisstj. Hér er í sjálfu sér ekki um það mál að ræða, sem er umdeilanlegt, hvort í fastar lögskipaðar nefndir eigi að skipa einstaka ráðh. eða ekki. Ég er sammála hv. þm. um það, að í slíkt eigi að fara varlega, en þó hafa bæði fyrr og síðar verið mörg dæmi þess, að ráðh. hafi skipað ákveðnar nefndir eða átt þar sæti. En hér er um að ræða sérstakt form fyrir samstarfi ríkisstj., ríkisvaldsins við öfluga aðila almannasamtaka, annars vegar samtök verkalýðs og hins vegar atvinnurekenda eða vinnuveitenda. Og það er auðvitað hagkvæmnisatriði, hvernig því samstarfi er fyrir komið. Ég játa aftur á móti, að að svo miklu leyti, sem þarna verður um að ræða ráðstöfun á ríkisfé, hvort heldur í formi styrkveitinga eða lánveitinga og hvort sem ríkisféð er tekið með sköttum eða fengið að láni, þá þarf til þess lögformlega heimild, og þess vegna þarf löggjöf um þessi efni, bæði um heimild til lántöku, heimild til þess að ráðstafa lánum og heimild til þess að ráðstafa fé til styrkveitinga að svo miklu leyti, sem það verður talið nauðsynlegt. Þess vegna er ég sammála því, sem mér skildist hv. þm. halda fram, að nokkurn lagaramma þarf um þessa starfsemi og þá fyrst og fremst af þeim ástæðum, sem ég hef nú gert grein fyrir, og er það mál í athugun, hversu víðtæk sú löggjöf þurfi að vera og eðlilegt, að þeir aðilar, sem standa að þessu samstarfi, hafi þar tillögurétt um, hvernig löggjöfinni verði fyrir komið. Af því, sem ég hef nú sagt, er það ljóst, um hvort heldur er að ræða ráðstöfun beins ríkisfjár eða lánsöflun til ráðstöfunar, að löggjöf þarf í því skyni. Og þegar hv. þm. spurði, hvaðan þessar 300 millj. ættu að koma, sem um hefði verið rætt, er það víst, að það mál kemur til ákvörðunar Alþingis, áður en yfir lýkur. Ég geri ráð fyrir því, að meginhluta þess fjár þurfi að taka að láni og sennilega meginhlutann af því lánsfé eða allt þurfi að fá erlendis. Nokkurn hluta lánsfjár má þó hugsa sér, að æskilegt sé að taka innanlands, og eins, ef um beinar styrkveitingar er að ræða, þá er ekki hyggilegt að taka það nema í algerri undantekningu af erlendu lánsfé. Hv. þm. spurði svo, hvort frekar ætti að vera um að ræða styrki eða lán. Það kemur glöggt fram í því samkomulagi, sem gert var og gert hefur verið heyrum kunnugt, að fyrst og fremst er ráðgert að veita þessa fyrirgreiðslu í formi lána, að styrkir eiga að vera undantekning. Og það er einnig ráðgert, að um lánskjör verði ákveðið endanlega í hverju einstöku tilfelli. Hins vegar geri ég ráð fyrir, að skynsamlegt þyki, að um þetta verði settar almennar reglur, sem þá sé hægt að hafa til hliðsjónar, en ekki verði bindandi nema eftir þeirri ákvörðun, sem hverju sinni verður tekin um það, hvaða hátt eigi að hafa á um hvert einstakt mál. Enn spurði hv. þm. að því, hvort með ráðstöfun á þessu fé yrði beðið eftir heildaryfirliti eða teknar yrðu jafnóðum ákvarðanir um einstök atriði. Eftir því, sem mál horfa nú, geri ég ráð fyrir, að menn treysti sér til að taka ákvarðanir um einstök atriði, þó að heildaryfirlit hafi enn ekki fengizt, ef allir eru um það sammála og um er að ræða nánast óumdeilanleg mál og ekki hærri fjárhæðir en svo, að litlu munar varðandi heildarráðstöfun fjárins. Hins vegar hygg ég ekki gerlegt að ráðstafa meginhluta fjárins fyrr en heildaryfirlit hafi fengizt. Ég hygg þá, að ég hafi svarað þeim atriðum, sem hv. þm. beindi til mín, þó að ekki sé e. t. v. í þeirri sömu röð eða með sömu sundurliðun eins og hann bar fram, en þetta sé meginefni þess, sem hann spurði mig um. Og skal ég þá ekki fjölyrða um það frekar. Ég skal heldur ekki fara í almennar umr. við þennan hv. þm. um þann vanda, sem nú er við að etja. Þar er um rædd og gamalkunnug mál að ræða, og tjáir ekki stöðugt, að hvor aðili endurtaki sitt. Það verður sízt til skýringar málum. Varðandi það, sem hv. 4. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, sagði, er það einnig svo, að flest af því og raunar allt, sem hann hafði hér á orði, hefur verið margrætt áður og því ástæðulaust fyrir mig að eltast við einstök atriði þess. Ég get þó ekki komizt hjá því að minna á, þegar hv. þm. telur, að nú mundi vera hér mun öðruvísi og miklu betur ástatt, ef meiri stund hefði verið lögð á aukningu togaraflotans að undanförnu, að hann sjálfur, sem óumdeilanlega reyndist ötull útgerðarmaður og hefur mikla þekkingu á þeim málum, beitti sér fyrir því og átti hlut að því, að það fyrirtæki, sem hann réð mestu um og ég hygg, að hann hafi verið framkvæmdastjóri fyrir, hætti útgerð togara vitanlega vegna þess, að hann taldi, að aðrar ráðstafanir kæmu því byggðarlagi, sem hann einkum bar fyrir brjósti, meira að gagni en rekstur togara. Og það er eðlilegt, að meðan miklir athafnamenn og áhugamenn um atvinnuuppbyggingu eins og hv. þm. hafa þessa afstöðu, verði tregt um aukningu togaraútgerðar hér á landi. Það er að vísu nú almenn skoðun, að aukning togara muni ekki eiga sér stað nema fyrir forgöngu ríkisvaldsins. Ég er raunar ekki sjálfur sannfærður um haldgæði þessarar skoðunar, en það er víst, að hún er alþekkt og algeng innan allra flokka. En hvað sem því líður, er það öruggt, að ef menn fást ekki til þess að reka togara eins og raunin varð á á Norðfirði á sínum tíma, þá stoðar lítið að afla þeirra tækja til landsins. Því aðeins, að ábyrgir aðilar fáist til þess að reka þessi atvinnutæki og telji þau henta miðað við nútíma aðstæður, getur verið verjanlegt af ríkisvaldinu að beita sér fyrir öflun þeirra til landsins. Svo er það einnig annað mál, sem ég hygg, að hafi við töluverð rök að styðjast, að það muni vera vafasöm þróun, sem hér hefur átt sér stað einmitt fyrir forgöngu ríkisvaldsins, og ég ber ábyrgð á ekki síður en ýmsir aðrir, að togarar séu keyptir margir í einu, kannske 10–30, og síðan líði mörg ár, stundum áratugir á milli þess, að nýrra skipa sé aflað, a. m. k. svo að nokkru nemi. Í þessari atvinnugrein eins og öðrum hygg ég, að sígandi lukka sé bezt og það sé eðlilegra, að skipanna sé aflað smám saman og þá eftir því, sem eftirspurn og þörf reynist fyrir. Og það var athyglisvert, sem hv. 4. þm. Austf. sagði, að hann vildi ekki ásaka ríkisstj. fyrir að hafa veitt fyrirgreiðslu varðandi eflingu síldveiða á sínum tíma, enda hefði það verið óeðlilegt, ef hv. þm. vildi nú ásaka ríkisstj. fyrir of miklar aðgerðir í þessum efnum, vegna þess að öðru hverju a. m. k. taldi hann ríkisstj. hafa verið of svifaseina í framkvæmdum til eflingar síldariðnaðarins á þeim árum, þegar síldin óð hér mest uppi. En það er ekki hægt samtímis að segja, að ríkisstj. sé ekki ámælisverð fyrir það að hafa greitt fyrir eflingu síldveiða og síldariðnaðar og hins vegar, að samtímis hefði átt að afla nýrra togara til landsins. Með eflingu síldveiðanna á sínum tíma var gert svo stórt átak, að hvorki var mannafli né fé til þess að anna meira en þá var gert. Um hitt má svo deila, eins og ég segi, hvort of mikil áherzla hafi verið lögð á síldveiðar eða ekki. Eftir á geta menn sagt, að betra hefði verið að fara hægar í sakir. Fáir höfðu kjark til þess að standa á því, meðan austurinn var mestur, og raunar engin skilyrði til þess að hindra menn í því að nota þá auðsuppsprettu, sem þá var, enda má það ekki gleymast, eins og ég tók fram í ræðu minni á dögunum, að vissulega hafa mikil verðmæti orðið eftir í landinu af þessum sökum. Eins vildi ég aðeins minna á það, að hæpin er sú kenning hv. 4. þm. Austf., Lúðvíks Jósefssonar, að hér yrði miklu við bjargað með eflingu niðursuðuiðnaðar og niðurlagningu fiskafurða. Ég man nú ekki, hvort hv. þm. var sjálfur með í þeim leiðangri, sem fyrir nokkrum árum var gerður af hans flokksbræðrum austur til Moskvu, þar sem drög voru að því lögð, að Sovétmenn skyldu kaupa af okkur mjög verulegt magn af niðursoðnum eða niðurlögðum fiskafurðum. Ég man það glögglega, að Þjóðviljinn skrifaði þá um það fjálglegar greinar, að þessi starfsemi mundi innan skamms geta orðið svo mikil, að um 200 millj. kr. á ári bættust við okkar útflutning. Því miður hefur raunin orðið öll önnur. Ég hygg, að það sé ekki nema í mesta lagi 1/10 hluti þess, sem þá var látið í veðri vaka, sem Rússar hafi raunverulega fengizt til þess að kaupa, enda eru nú fregnir af því, að þeir eru farnir að selja suma af þeirri vöru, sem þá var talið, að þeir þyrftu að kaupa frá okkur. Þeir eru farnir að selja hana úr landi. Þær miklu vonir, sem þá var af hálfu hv. fylgismanna þm. reynt að vekja hjá mönnum, um að þarna yrði um að ræða mikla lyftistöng fyrir mörg byggðarlög umhverfis landið, þær hafa í raun og veru allar hrunið, og er sannast sagt furðulegt eftir þá reynslu, að hv. þm. skuli enn vera að tala um þetta sem eitt hið allra mesta bjargráð. Flest annað, sem hv. þm. sagði og ég heyrði, hefur verið svo margrætt hér í vetur, að ég skal ekki eyða orðum að því að rekja það frekar að sinni.



Herra forseti. Ég hafði ætlað mér að hefja þessa ræðu á því að tala nokkur orð við hæstv. viðskmrh., en ég sé nú, að hann er ekki viðstaddur. Hann er sjálfsagt önnum kafinn, og ég get vel afsakað það, en þetta eru líka almennar aths. En mér taldist svo til, að hæstv. bankamálaráðh. nefndi hér á föstudaginn ein 7 atriði, sem áttu að sýna yfirburði viðreisnarinnar yfir flestar, ef ekki allar efnahagsmálastefnur í austri og vestri. Og mér finnst það ekki nema sjálfsögð kurteisi að taka því boði, þegar þessi hæstv. ráðh. býður upp á úttekt á stjórnarstefnunni. Ég mun þess vegna gera þessi 7 atriði í ræðu hans að umtalsefni hér með nokkrum orðum. Í fyrsta lagi taldi ráðh., að umfram allt vildi stjórnin halda uppi því, sem hann kallar réttri gengisskráningu. Samkv. skilgreiningu ráðh. á þessu hugtaki er ekki annað sýnna en gengið verði sífellt að vera á fleygiferð, það þurfi að breytast við hverja verðsveiflu erlendis og hverja kostnaðarhækkun innanlands, enda má með sanni segja, að þessi hafi raunin orðið á hjá hæstv. ríkisstj. að undanförnu. Þannig verður ríkisstj. og sérfræðingar hennar eins konar aflesarar af gengismælinum, sem hafa ekki annað hlutverk en að gefa út tilkynningar um, hvað gengið sé þessa og þessa stundina, svona rétt eins og veðurathugunarmennirnir hjá veðurstofunni. Ég held, að þarna sé um talsverðan misskilning hjá hæstv. ráðh. að ræða á hlutverki ríkisstj. og sannarlega áhyggjuefni, að þessi skoðun er almennt ríkjandi hjá öðrum hæstv. ráðh. En ég lít gagnstætt þessu svo á, að það sé ekki hvað sízt hlutverk ríkisstj. að hafa áhrif á það, hvert gengi gjaldmiðilsins er með því að stjórna efnahagsmálunum. Og mér sýnist það vera eitt helzta takmark nágrannaþjóða okkar a. m. k. að standa vörð um gjaldmiðilinn, eins og það er stundum svo hátíðlega orðað. Til þess getur þurft að grípa til margs konar ráðstafana, en fyrst og fremst þarf þó líklega að hafa hemil á verðbólgunni til þess, eins og hæstv. ráðh. komst að orði, að tryggja hallalausan rekstur atvinnuveganna með því að halda samræmi á milli tilkostnaðarins innanlands og verðs á gjaldeyrinum, án þess að til endurtekinna gengisfellinga þurfi að koma. Það getur jafnvel verið, að grípa þurfi til tilfærslna í formi tímabundinna uppbóta frá þeim, sem gengur vel til þess, sem gengur illa. Hæstv. ráðh. fannst það, að mér skildist, hámark allrar heimsku hér á föstudaginn að gera ráð fyrir uppbótum í efnahagsmálakerfinu. Auðvitað vilja allir helzt vera lausir við uppbótakerfið, en jafnvel þeim, sem rækilega hafa afneitað slíku kerfi, hefur þó ekki tekizt að sneiða alveg hjá því. Það eru margs konar uppbætur greiddar á Íslandi í dag, þrátt fyrir stefnuskrárlýsingu ríkisstj. um hið gagnstæða. Ég er ekkert sérstaklega að gagnrýna þetta. Ég er bara að benda á þessa staðreynd. Það er líka margvíslegur tilkostnaður atvinnuveganna, sem að dómi okkar framsóknarmanna er allt of hár, og ég mun e. t. v. nefna nokkur þeirra atriða síðar. Þess vegna sýnist mér nú, að munurinn á stjórnarstefnunni og því, sem við framsóknarmenn viljum, sé í þessu efni aðallega sá, að við teljum, að hafa þurfi stjórn á málunum, en þeir geti látið sér það nægja að skrá gengið. Í öðru lagi taldi hæstv. ráðh. stórfellda hættu á sukki og spillingu, ef breytt væri um stjórnarstefnu. Já, þeir tala mikið um spillinguna, sem hafi verið hér á árum áður, hv. stjórnarsinnar, rétt eins og sú þjóðfélagsmeinsemd hafi gersamlega verið upprætt, að hún hafi horfið eins og dögg fyrir sólu við tilkomu viðreisnarinnar. Meira öfugmæli, held ég þó tæpast, að hægt sé að smíða, þótt menn neyti allrar skáldgáfu sinnar, en það að halda þessu fram. Ég ætla ekki að þreyta þingheim á því að nefna nein dæmi þessarar spillingar og sukks, sem svo sorglega víða blasa við í þjóðfélaginu í dag, til þess er þetta allt saman okkur allt of kunnugt. Enda er það ljóst, að hinir raunsærri menn í stjórnarliðinu vita þetta og viðurkenna og hafa af því áhyggjur. Það er meira að segja ekki svo langt síðan, að talað var um það hér, að heilir bófaflokkar væru starfandi í þjóðfélaginu til þess að svíkja út fé úr saklausum mönnum og stofnunum. Nei, ég held því, að fjarri fari því, að ástandið hafi batnað nokkuð í þessum efnum, síðan hæstv. ríkisstj. tók við völdum, án þess að mér komi til hugar að neita því, að ekki hafi sitthvað verið brallað hér áður fyrr, enda verður það víst seint, sem þessi árátta verður upprætt úr mannkindinni. Þriðja atriðið var hið margrómaða innflutningsfrelsi. Það er auðvitað ákaflega æskilegt, að hægt sé að koma málum þannig fyrir, að allir geti keypt allt, sem hugur þeirra girnist, og geta víst allir, hvaða flokk sem þeir fylla, sameinazt um þá ósk íslenzku þjóðinni til handa, að hún verði sem allra fyrst svo efnum búin, að þetta sé mögulegt. En því miður er ekki þannig ástatt í dag. Það stoðar ákaflega lítið að horfa á varninginn í búðargluggunum, ef flestir hafa engin efni á að kaupa hann. Þá má segja, að það sé einungis þjóðfélagsleg eyðsla að flytja hann inn. Á hitt er einnig að líta, að til þess að byggja hér upp margvíslegan iðnað er nauðsynlegt, að fyrirtækin geti haldið uppi samfelldri starfsemi. Framleiðslan á að þróast ár frá ári, en allt of mikil brögð hafa verið að því hér, að breytingar í iðnaði hafa gerzt í stórum stökkum. Stundum hafa komið góðir sprettir, ný fyrirtæki komizt á legg, vélar keyptar, hús byggð o. s. frv. Nokkru síðar hefur svo innfluttur iðnvarningur, gjarnan niðurgreiddur í heimalandinu, flætt hingað og kippt fótunum undan íslenzkum fyrirtækjum í viðkomandi framleiðslugreinum. Afleiðingin er sú, að fyrirtækin loka, vélarnar grotna niður og fólkið gleymir því, sem það var búið að læra í iðn sinni. Næst, þegar allur gjaldeyrir er upp étinn, ráðamönnum hugkvæmist á ný, að hægt sé að framleiða vöruna innanlands og málshættir eins og „hollt er heima hvað“, „sjálfs er höndin hollust“ o. s. frv. verða vinsælir á nýjan leik, þá þarf að byrja frá grunni með nýjum vélum og óvönum mannskap, vegna þess að gömlu vélarnar eru ónýtar og fólkið búið að gleyma. Svona happa- og glappaaðferð verður að leggja til hliðar, en snúa sér í staðinn að því að koma upp stöðugum iðnrekstri með þjálfuðu starfsliði. Árangurinn mun skjótt koma í ljós í bættum framleiðsluvörum, því að íslenzkt iðnaðarfólk hefur margsinnis sýnt í verki, að það stendur jafnfætis því, sem annars staðar gerist, ef aðstaða þess er sambærileg. En samfelld þróun iðnaðarins má ekki vera háð duttlungum erlendra framleiðenda, sem hvenær sem er geta að öllu óbreyttu kaffært allt íslenzkt framtak í þessu efni. Og hvernig er svo frelsið í framkvæmd núna? Ætli það hafi ekki verið nokkuð raunsæ og rétt lýsing, sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh. á föstudag, þegar hann sagði, að verð á mörgum innfluttum vörum væri eftir gengisbreytinguna og með óbreyttum innflutningstollum orðið svo hátt, að þetta jafngilti í raun réttri innflutningsbanni? Það mætti alveg segja mér, að hæstv. viðskmrh. gæti fengið praktíska tilsögn í efnahagsmálum hjá hæstv. forsrh., jafnvel þótt svo kunni að vera, sem sumir halda fram, að sá fyrrnefndi sé sterkari í teóríunni. Næst voru það svo háu vextirnir. Ég skal nú fara fljótt yfir þá sögu, hún hefur svo oft verið rakin hér. Við fáum ákaflega oft að heyra það hér frá hv. stjórnarsinnum, hversu óskaplega illgjarnir við stjórnarandstæðingar séum í garð sparifjáreigenda. Við viljum umfram allt lækka vextina af sparifé fólksins, og þetta kom nú líka fram í ræðu hv. 12. þm. Reykv. Þá sé nú hugur blessaðrar ríkisstj. eitthvað annar. Þeim finnist vextirnir af sparifé fólksins varla nokkurn tíma nægilega háir. Og það stendur þá vafalaust heldur ekki á þeim, sem spariféð eiga, að virða þetta og þakka, svo sem vert er. Þeir eru líklega ekki lítið ánægðir og þakklátir, þessir menn, sem gátu ekki alls fyrir löngu keypt fyrir sparifé sitt segjum 1000 bandaríska dollara, þegar þeir komast að raun um það, að núna geta þeir fengið hvorki meira né minna en 400 dollara fyrir þetta sama sparifé. Svo er nú háu vöxtunum hinnar hjartagóðu ríkisstj. fyrir að þakka. Nei, ég tel svona málflutning tæplega bjóðandi sparifjáreigendum. Ég er þess fullviss, að mikill meiri hluti þeirra skilur það, að með því að lækka vextina til framleiðsluatvinnuveganna væri hægt að bæta aðstöðu þeirra og stuðla m. a. á þann hátt að því, að hægt væri að komast hjá svo sem eins og einni gengisfellingu. En endurteknar gengisfellingar eru auðvitað þær þyngstu búsifjar, sem á eru lagðar, og koma hvergi harkalegar niður en á þeim, sem trúað hafa innlánsstofnunum fyrir eigum sínum. Hér verður einnig að víkja að þeirri fáránlegu fullyrðingu, að það muni atvinnuvegina svo sem engu, hvort þeir greiða háa vexti eða lága, og að allir vextir í hraðfrystiiðnaðinum séu um 80 millj. kr. Þetta hefur verið að nokkru hrakið hér í umr., m. a. af hv. 4. þm. Austf. um daginn, og ég skal ekki endurtaka neitt af því, sem hann sagði, en aðeins benda á, að vextir hafa áhrif á svo ótal marga liði aðra en beinu lánin, að í fyrsta lagi er alveg út í hött að nefna í þessu sambandi aðeins beina vexti af lánum. Í öðru lagi rifja ég það upp, að endurkeyptir víxlar í Seðlabankanum voru um s. l. áramót 1438 millj. kr., og nálægt þeirri upphæð voru þeir meginhluta ársins a. m. k. Það er áreiðanlega mjög varlega áætlað, já, sjálfsagt langtum of lágt áætlað að telja, að sjávarútvegurinn sé með rúman helming þessarar upphæðar á móti landbúnaði og iðnaði. En segjum það nú bara, að sjávarútvegurinn sé með 800 millj. kr. af þessari upphæð, þá eru vextirnir samt 64 millj. af endurkaupunum einum. Þá er eftir að telja vexti af stofnlánum og rekstrarlánum, og það hljóta allir að sjá það, að í þessari tölu munar verulegri fjárhæð, jafnvel þó að því sé alveg sleppt að taka tillit til þeirra áhrifa, sem háir vextir hafa á verðlagið og þar með kaupgjaldið að öðru leyti. Fimmta atriðið í ræðu hæstv. viðskmrh., sem ég ætla að gera að örstuttu umtalsefni hér, var stefnan í bankamálunum. Hæstv. ráðh. fór enn að gera að umtalsefni, að við framsóknarmenn værum á móti því að mynda gjaldeyrisvarasjóð. Þetta er ekki rétt. Auðvitað óskum við þess eins og allir, að efnahagurinn leyfi slíka sjóðsmyndun. En sjóður, sem myndaður er með lántökum, er ekkert keppikefli fyrir okkur. Það er svo hins vegar rétt, að við höfum stundum varpað fram spurningum, sem ég hef a. m. k. ekki heyrt neitt svar við, um það, hverju það hefði getað breytt um viðskiptajöfnuðinn, ef innlendir atvinnuvegir hefðu búið við betri kjör en reyndin hefur verið á undanförnum, segjum 10 árum. Ég get endurtekið þessar spurningar hér að gefnu tilefni, án þess að ég þurfi að verja til þess allt of löngum tíma. En hvað hefði t. d. blómlegur íslenzkur iðnaður getað sparað mikinn innflutning og þar með komið í veg fyrir miklar greiðslur úr gjaldeyrissjóðnum? Hefði ekki verið hagkvæmara fyrir okkur að verja einhverju af því fé, sem legið hefur óarðbært í erlendum bönkum til þess að gera iðnrekendum kleift að nota þann vélakost, sem til er í landinu, og skapa hundruðum manna atvinnu í stað þess að loka verksmiðjunum og senda fólkið heim, eins og gert hefur verið? Hvað hefðu nýir, vel búnir togarar, og ég efast ekki um, að menn hefðu fengizt á nýja, vel búna togara, ef þeim hefði verið tryggður allur rekstrargrundvöllur, hvað hefðu þeir getað aukið útflutninginn mikið og þar með tekjur gjaldeyrissjóðsins? Verðum við Íslendingar ekki að eiga samkeppnisfær atvinnutæki við aðrar þjóðir til fiskveiða á fjarlægum miðum, ef við eigum að halda okkar hlut? Hversu hefðu hraðfrystihúsin getað skilað miklu meiri gjaldeyri, ef eitthvað af bundna fénu hefði verið notað til að auka hagræðingu þeirra og til þess að sjá til þess, að þau hefðu getað starfað meiri hluta ársins, en ekki kannske allt niður í tvo mánuði, eins og reynslan hefur verið víða um land? Hefði ekki verið skynsamlegra að styðja við bakið á þessum þýðingarmiklu framleiðslufyrirtækjum í stað þess að hafa þau lokuð langtímum saman? Hvað væri hægt að afla mikilla nýrra tekna í gjaldeyrissjóðinn, ef t. d. hefðu verið teknar upp nýjar verkunaraðferðir sjávarafurða? Væri ekki skynsamlegt að aðstoða framkvæmdamenn við að koma slíkum nýjungum á laggirnar? Hefði ekki mátt nota hluta af gjaldeyrisvarasjóðnum í þetta eða gjaldeyrinum, t. d. þann hlutann, sem notaður var til kaupa á allra handanna ónýtu og einskis verðu drasli? Og hefði ekki verið skynsamlegra að nota eitthvað af fjármagni þjóðarinnar á undanförnum góðæristímum til þess að leita nýrra markaða í stað þess að byrja nú eftir dúk og disk á því? Ég held það. Þessum spurningum hef ég áður varpað fram eða einhverjum viðlíka. Ég býst heldur ekki neitt frekar við svari núna. En það er þetta, sem við höfum haft við það að athuga að stofna gjaldeyrisvarasjóð í stað þess að gera ýmislegt annað enn þá nauðsynlegra við fjármagnið, þó að varasjóður geti verið góður, sízt skal ég neita því. Og menn tala um, að það sé ákaflega þakkarvert og mikilsvert, að það hafi verið hægt að halda uppi góðum lífskjörum svo lengi, eftir að verðfall varð. Það er vissulega þakkarvert, en tímann hefði þá líka þurft að nota til þess að komast út úr ógöngunum, en ekki byrja á því að skoða þær, þegar allur forðinn er étinn upp. Þá sagði hæstv. viðskmrh., að án sparifjárbindingarinnar hefðu endurkaup afurðavíxla útflutningsframleiðslunnar ekki verið möguleg. Eins og ég mun sýna fram á síðar í þessari ræðu, voru endurkaupin síður en svo minni hlutfallslega áður en nokkur sparifjárbinding var framkvæmd, og hygg ég, að það sé nægilegt til svars við þessu að benda á þá staðreynd. Þá var í sjötta lagi talað um það, að ef stefna stjórnarandstæðinga hefði verið framkvæmd, mundi vera hér gífurlegt atvinnuleysi. Tala atvinnulausra var um s. l. mánaðamót 5500 manns samkv. skýrslu hæstv. forsrh. á föstudag og hefur sem betur fer aldrei orðið hærri, líklega hvorki fyrr né síðar. Þetta tel ég sýna það, hvað sem öðru líður, að efnahagsmálastefna ríkisstj. er ekki einhlít í þessu efni, svo að ég segi nú ekki meira um það. Nú er sjómannaverkfallinu lokið, og ætti þá samkv. því, sem maður hefur stundum heyrt, að vera bjart umhorfs í atvinnulífinu hér. En hvernig er staðreyndin? Hún er sú, að í Reykjavík einni voru í gær 1250 skráðir atvinnuleysingjar. Enda er það staðreynd, sem ekki verður horft fram hjá, að sjómannaverkfallið átti ekki verulegan þátt í atvinnuleysinu í Reykjavík, hvað sem kann að vera annars staðar á landinu. Ég hygg, að það sé mjög misjafnt. En hér eru það aðrar ástæður, sem meiru valda. Sjöunda og síðasta atriðið, sem ég ætla að gera hér að umtalsefni í þessu sambandi, eru ummæli hæstv. ráðh. um kaupgjaldsmálin. Stefna ríkisstj. var, eins og hv. alþm. allir muna sú, að hún ætlaði engin afskipti að hafa af þeim málum. Ákvarðanir um kaup og kjör skyldu vera samningsatriði milli samtaka vinnuveitenda og launþega. Hefur þá kannske tekizt að lifa eftir þessu boðorði? Þessu þarf ekki að svara. Ég minni aðeins á það, að það eru ekki nema nokkrir dagar, síðan hér voru ákveðin lög um ákvörðun kjara hjá þýðingarmiklum starfstéttum í helzta útflutningsatvinnuvegi okkar, og þessi lög eru ekkert einsdæmi. Það hafa verið sett af og til á öllu viðreisnartímabilinu sams konar lög. Ég hef þá tekið þessi 7 atriði til skoðunar í eins stuttu máli og mér var frekast unnt, en þau áttu að sýna, samkv. því sem hæstv. viðskmrh. sagði, mismuninn á stjórnarstefnunni og því, sem hann taldi, að væri stefna okkar framsóknarmanna. En ég tel, að hér hafi verið sýnt fram á, að í flestum ef ekki öllum tilvikum hefði verið heppilegra að taka meira tillit til ábendinga okkar en gert hefur verið. Ég viðurkenni að sjálfsögðu, að þjóðin hefur átt við meiri efnahagsvanda að glíma undanfarin 2 ár en verið hefur um skeið. Þess vegna væri full ástæða til þess, að menn reyndu að taka höndum saman og leita í sameiningu heppilegra ráða. En ræða eins og sú, sem hæstv. viðskmrh. hélt hér á föstudaginn, er áreiðanlega ekki til slíkra hluta fallinn, þvert á móti. Einstrengingslegar trúarjátningar og fylgisspekt við boðorð, sem sýnt hafa fánýti sitt í verki, leysa áreiðanlega engan vanda. Eitt alvarlegasta áhyggjuefnið í dag að mínum dómi, og er þó við mörg vandamál að glíma, eru ískyggilegar hugleiðingar almennings um brottflutning af landinu, jafnvel til fjarlægra heimsálfa. Þeir, sem þar eiga hlut að máli, eru ekki einungis menn með alþjóðlega menntun eins og læknar, verkfræðingar og tæknimenntaðir menn, sem alltaf hafa sótt nokkuð til annarra landa í atvinnuleit. Nei, hér eru fjölmargir einstaklingar á ferðinni úr öllum atvinnustéttum. Þessu veldur sjálfsagt m. a. það atvinnuleysi, sem verið hefur undanfarna tvo vetur, en áreiðanlega einnig hitt, að hér er að skapast vantrú á það, að íslenzkum ráðamönnum takist að ráða við vandann. Ég beini þessu ekki hér að neinum ákveðnum mönnum eða ákveðnum flokkum og ekki til þess að stofna til deilna um þetta atriði, en ég minni á þetta til umhugsunar fyrir okkur alla og til þess, þá í framhaldi af því, að menn gætu eitthvað sameinazt frekar um heppilegar lausnir á vandamálunum, en héldu ekki í tíma og ótíma áfram að tyggja úreltar kennisetningar hér úr ræðustóli hv. Alþ. Þá má ekki alveg gleyma hv. 12. þm. Reykv., Ólafi Björnssyni. Ég skrifaði hjá mér á föstudaginn nokkur gullkorn úr síðustu ræðu hans til að gera hér að umtalsefni. En þó ætla ég að sleppa því að mestu að þessu sinni, enda hefur því nú að nokkru verið svarað á öðrum vettvangi, og eins og á ég von á því, að aðrir ræðumenn muni gera mál hans að umtalsefni síðar í þessum umr. En það fór svo fyrir þessum hv. þm. núna eins og vant er, að þegar hann veltir fyrir sér spurningunni um það, hvernig brúa eigi bilið milli þess, sem atvinnuvegirnir telja sig geta greitt og hins, sem launafólkið telur sig þurfa að fá, sér hann aðeins eina leið, það er að lækka kaupið. Það virðist alveg vera lokuð bók fyrir þessum gáfaða manni, að með því t. d. að létta byrðum af atvinnuvegunum og gera rekstur þeirra hagkvæmari, auka nýtingu vélakostsins, lækka vextina, breyta lausaskuldum í föst lán, endurskipuleggja tryggingakerfið, koma betra skipulagi á olíuverzlunina, lækka rafmagnsverðið, svo að eitthvað sé nefnt meðal annars af því, sem ASÍ ályktaði að gera þyrfti á þingi sínu í haust, væri hægt að koma málum þannig fyrir, að hægt væri að greiða það kaup, sem fólkið gæti lifað af. Þetta skilningsleysi hv. þm. og samherja hans flestra er ákaflega bagalegt, svo að ekki sé meira sagt, því að það kyndir undir þessari vantrú á landið og atvinnuvegina, sem ég leyfði mér að drepa hér á aðeins áðan. Að öðru leyti flutti hv. 12. þm. Reykv. viðreisnarræðuna, lengri gerðina, og ég skal geyma mér að mestu þar til síðar að gera að umtalsefni ýmislegt, sem þar kom fram, t. d. um frv. okkar framsóknarmanna um atvinnumálastofnun, fjárfestingu og gjaldeyrisnotkun, enda lofaði hv. þm. því, að það frv. skyldi fá skjóta afgreiðslu í fjhn. hv. Ed., þar sem hann er formaður, og það veit ég, að hann stendur við. Annars þarf engum að koma á óvart, þótt tvær stórfelldar gengisfellingar með 12 mánaða millibili gangi auðvitað ekki sporlaust yfir sviðið. Í nóvember 1967 var gengi ísl. kr. fellt, þannig að verð erlends gjaldeyris hækkaði um 33.6%, án þess að nokkrar umtalsverðar ráðstafanir væru gerðar til þess að sjá atvinnufyrirtækjum landsmanna fyrir auknu fjármagni til þess að mæta vaxandi dýrtíð. Sú björgun, sem af gengisfellingunni átti að leiða, jafnvel fyrir útflutningsatvinnuvegina, kom aldrei. Þessi gengislækkun rann því algerlega út í sandinn. Þótt því væri yfirlýst, að hún væri vandlega útreiknuð og Alþ. væri þá látið bíða aðgerðarlaust á aðra viku, meðan sérfræðingar stjórnarinnar reiknuðu upp á brot úr prósentu, hver gengisbreytingin þyrfti að vera til að koma að notum, þá kom hún að litlu sem engu haldi. Þvert á móti má, eins og ég áðan sagði, með fullum rétti segja, að hún hafi gersamlega mistekizt og það svo mjög, að aðeins einu ári síðar og tæplega þó varð enn að höggva í sama knérunninn, lækka gengið og nú enn þá miklu meir en nokkru sinni fyrr. 55% hækkun á erlendum gjaldeyri var að mati sérfræðinganna það minnsta, sem dugað gat. Nú höfðu víst flestir búizt við því, að menn hefðu lært af fyrri mistökum í þessu efni og gerðu jafnframt þær hliðarráðstafanir, sem hlutu að vera alger forsenda heppilegra áhrifa, sem gengisfelling hugsanlega getur haft fyrir vissar tegundir atvinnurekstrar, ef rétt er á haldið. En því miður hefur reyndin orðið önnur enn sem komið er að minnsta kosti. Síðasta gengisbreytingin var framkvæmd um miðjan nóvembermánuð, án þess að nokkrar ráðstafanir væru boðaðar, hvað þá framkvæmdar, þær, sem allir sáu, að nauðsynlegar voru. Því var það, að þegar liðinn var heill mánuður, án þess nokkuð gerðist, þá leyfði ég mér að bera fram fyrirspurn um það til hæstv.forsrh., hvaða ráðstafanir væru fyrirhugaðar til þess að bæta úr rekstrarfjárskorti atvinnufyrirtækja. Ég leyfði mér að benda á það við umr. um þessa fsp. hér í hv. Sþ. hinn 11. des. s. l., að rekstrarfjárskortur hefði lengi á undanförnum veltiárum verið einn versti þrándur í götu fyrirtækja, og vitnaði til nokkurra ályktana frá samtökum atvinnurekenda og aðalfunda, bæði hlutafélaga og samvinnufélaga, því máli til staðfestingar og spurði í framhaldi af því, hvernig ætla mætti, að umhorfs væri nú, eftir að gengið hefði verið lækkað um ca. l00% á einu ári. Það stoðar lítið fyrir íslenzka útgerðarmenn, að verðið sé hátt á fiskinum í sjónum, ef þeir komast ekki út til að veiða. Það hefur lítið gildi fyrir iðnrekendur, að verð innfluttrar útlendrar vöru hækki hér á landi, ef þeir geta ekki sjálfir framleitt vörur til að taka þátt í samkeppninni eða eins og Vísir sagði: „Það hefur ekkert gildi að láta benzín á geyminn, ef rafhlaðan er tóm.“ Hæstv. forsrh. svaraði þessari fsp., sem ég er hér að gera að umtalsefni, og viðurkenndi fyllilega það vandamál, sem fyrir hendi væri í þessu efni. Þegar hann hafði útlistað þær vonir, sem stjórnin bindur við áhrif gengisfellingarinnar, er frá liði, sagði hann orðrétt með leyfi hv. forseta: „Fyrstu áhrif gengisbreytingar á fjárhag margra fyrirtækja eru engu að síður neikvæð, vegna þess að hún hefur í för með sér miklar hækkanir á erlendum vörum, er krefjast aukins rekstrarfjár, ef fyrirtæki eiga að geta notað þau tækifæri til framleiðniaukningar, sem gengisbreytingin skapar.“ Og enn fremur: „óhjákvæmileg er frekari útlánaaukning næstu mánuði, sérstaklega er nauðsynlegt að auka afurðalán til útflutningsframleiðslunnar, en einnig eru ráðgerð sérstök útlán til fyrirtækja, sem orðið hafa fyrir mestum áföllum vegna gengistaps á stuttum vöruskuldum erlendis. Er þess að vænta, að ekki líði á löngu, áður en unnt er að taka frekari ákvörðun til að létta þau miklu fjárhagslánsvandamál, sem íslenzkur atvinnurekstur á nú við að búa.“ Já, það er vissulega hverju orði sannara hjá hæstv. forsrh., að brýna nauðsyn ber til þess að auka afurðalán til útflutningsframleiðslunnar. En þessi nauðsyn er ekki ný. Hún hefur verið fyrir hendi mörg undanfarin ár. Hún skapaðist ekki við gengisfellinguna, en hún óx vitanlega við hana, það er rétt. Samdráttur í endurkaupum afurðavíxla hefur lengi verið staðreynd. Ég hef rifjað það upp hér áður og ætla að gera það einu sinni enn til glöggvunar, að á fjögurra ára tímabilinu 1056–1959 var heildarverðmæti útflutnings að meðaltali 1010 millj. kr. hvert árið, en á sama tíma var mánaðarlegt meðaltal endurkeyptra víxla 560 millj. kr. Sé nú litið á annað fjögurra ára tímabil, 1964–67, eru tilsvarandi tölur þær, að heildarútflutningsverðmætið var 5100 millj. hvert ár, en endurkaupin 960 millj. kr. M. ö. o.: Endurkaupin hafa aðeins tvöfaldazt, meðan útflutningur hefur meira en fimmfaldazt. Það er kannske ekki nema von, að hæstv. viðskmrh. segi hér, að án sparifjárbindingarinnar væru öll endurkaup afurðavíxla ómöguleg, útilokuð, þegar staðreyndin er sú, eins og ég segi, að á meðan framleiðslan hefur fimmfaldazt, hafa afurðalánin aðeins tvöfaldazt, þegar þessi tvö tímabil eru borin saman. Þetta hlutfall versnar enn við gengisfellinguna, það er alveg rétt. Þess vegna hafa áreiðanlega margir fagnað þeirri yfirlýsingu hæstv. forsrh., að úr þessu mundi nú bætt hið bráðasta. En hefur það verið gert? Ekki er mér kunnugt um það. Þvert á móti er mér sagt, að afurðalánin út á landbúnaðarafurðir a. m. k. hafi lækkað að undanförnu miðað við skilaverðið og séu nú í heild einhvers staðar nálægt 48%. Mér skilst, að þessi lækkun stafi af hækkun á ýmsum aukagreinum, sem hafi ekki fengizt tekin til greina og að annað hafi verið fellt niður. Ég sleppi því að fara nánar út í það hér. Þetta þekkja hv. þm. efalaust allir og sumir betur en ég. Sjávarútvegurinn býr hins vegar enn þá við óbreytta prósentu í þessu efni. Við framsóknarmenn höfum allt viðreisnartímabilið leitazt við að fá fram lagfæringar á þessu. Við höfum lagt fram ýmist frv. eða till., sem gera ráð fyrir því, að endurkaupin fari í þá prósentu, sem var, áður en þessi hæstv. ríkisstj. tók við völdum. Það hefur alltaf verið fellt eða ekki afgreitt. Annað hagstjórnartæki, sem oft hefur verið minnzt á, er sparifjárbindingin. Almenn binding sparifjár nemur 30% af innlánsaukningu banka og annarra peningastofnana. Kaup bankanna á ríkisskuldabréfum eða ríkistryggðum skuldabréfum nemur 10% af sama stofni. Ríkisstj. hefur árlega leitað heimildar og fengið til þess að selja spariskírteini fyrir tugi og hundruð millj. með kjörum, sem eru svo langtum betri en bankarnir geta boðið eða hafa leyfi til að bjóða, að þar kemst enginn samanburður að. Þessi skírteini eru t. d. bæði vísitölubundin og undanþegin framtalsskyldu. Ætli þetta hvort tveggja sér ekki harla eftirsóknarvert í augum peningamanna og eðlilegt, að þeir kaupi fremur spariskírteini en leggi peningana á banka, jafnvel þó að vextirnir séu nú háir? Áreiðanlegar upplýsingar eru fyrir hendi um það, að langmestur hluti af því fé, sem varið er til kaupa á þessum skírteinum, er tekinn úr bönkum og sparisjóðum, enda vandséð, hvaðan það fé ætti annars að koma. Til þess að gefa örlitla hugmynd um það, hvaða búsifjar eru lagðar á bankana með sparifjárbindingunni, má geta þess, að í árslok 1959 var skuld viðskiptabankanna við Seðlabankann 993 millj. kr., en inneign þeirra á viðskiptareikningi 72 millj. kr., þannig að á þessum tíma lagði Seðlabankinn þáverandi viðskiptabönkunum til fé, sem nam 920 millj. kr. Og þetta var, þegar krónan var talsvert beysnari og bústnari en hún er núna. En um síðustu áramót var myndin allt önnur. Viðskiptabankarnir áttu við mikla örðugleika að etja á s. l. ári, og afleiðing af því er sú, að þetta hlutfall hefur nokkuð versnað á s. l. ári. Þessir erfiðleikar, ég vil skjóta því að, eru kapítuli út af fyrir sig. Hluti af þessum erfiðleikum bankanna er kominn til af því, hvernig framkvæmd var, bæði lagasetningin um innflutningsgjaldið og síðan gengisfellingin. Þegar hér var boðað beinlínis, að allir peningar mundu falla í verði, allt upp í 50%, eins og reyndin varð á, þá geta menn auðvitað gert sér í hugarlund, hvort það ýtti ekki undir menn, sem áttu peninga, til þess að verja þeim í eitthvað annað, sem ekki mundi þó verðfalla eins og kannske halda gildi sínu. En þrátt fyrir þessa erfiðleika viðskiptabankanna á s. l. ári, áttu þeir meira á bundnum reikningum í Seðlabankanum um s. l. áramót en nemur bæði afurðalánunum og yfirdráttum á viðskiptareikningum. Þrátt fyrir erfiðleikana hefur sem sagt Seðlabankinn ekki enn þá þurft að leggja þeim meira fé en þeir hafa sjálfir lagt til. Þetta höfðum við framsóknarmenn einnig reynt að fá lagfært á mörgum undanförnum þingum. Og nú að þessu sinni liggur fyrir þáltill. frá mér og hv. 5. þm. Austf., Vilhjálmi Hjálmarssyni, um afnám sparifjárbindingar. Þessi till. var lögð fram hér á hv. Alþ. í nóvemberlok, en hún er ekki komin til umr. enn í Sþ. og það er satt að segja orðið næsta tilgangslítið að flytja þáltill. um aðkallandi mál, um eilífðarmálin er sjálfsagt allt í lagi að flytja till. hér, en að fá aðkallandi mál rætt og afgreiða í formi þáltill. er næsta tilgangslítið. Við höfum mátt hlusta á það hér á hv. Alþ. undanfarin ár, að talsmenn viðreisnarinnar hafa haldið því fram, að það væri hagfræðilega rétt að draga úr útlánum, þegar þensluár væru í þjóðfélaginu. Það er alveg víst, að í landi eins og Íslandi, þar sem svo gífurlega stór hluti atvinnurekstrar þarf að starfa fyrir lánsfé, verka lánsfjárhöft og háir vextir mjög neikvætt á allan rekstur. Það kann að eiga við, þar sem fyrirtækin hafa safnað miklu eigin fé og starfa að verulegu leyti fyrir það. Allir hljótum við að verða að viðurkenna, að rekstrarfjárskortur hefur háð öllum atvinnurekstri og fyrirtækin eru rekin af vanefnum. Þannig verður allur atvinnurekstur dýrari og óhagkvæmari en vera þyrfti. Forystumenn fyrirtækja verða að verja tíma og orku í það að verjast áföllum og eyða allt of miklum tíma á biðstofum lánastofnana í von um fyrirgreiðslu, svo að þessi kenning orkar nú tvímælis við okkar aðstæður a. m. k., hvað sem annars staðar kann að vera, eins og ég sagði. En ef hún væri rétt, og það eru enn þá til menn, sem virðast trúa því, hlýtur rökrétt afleiðing af henni að vera sú, að þegar harðnar í ári, eins og nú hefur vissulega gerzt, séu útlánin aukin. Ef það er ekki gert, er ekki hægt að tala um neina stefnu, þá er það bara handahóf. Seðlabankinn hefur nokkuð hlaupið undir bagga hjá viðskiptabönkunum í þrengingum þeirra á s.1. ári. Það er skylt að viðurkenna það. En ég legg bara áherzlu á það, að breytt stefna í útlánamálum má ekki framkvæmast þannig, eins og mikil brögð hafa verið að, að viðskiptabankarnir hafa safnað skuldum á viðskiptareikningum sínum og hafa orðið að borga miklu hærri vexti af slíkum lánum í Seðlabankanum en þeim er heimilt að taka af fjármagninu, þegar þeir endurlána það. Slíkur bankarekstur er vitanlega algjörlega fráleitur til nokkurrar frambúðar. Og m. a. þess vegna og fyrst og fremst kannske þess vegna er hluti þeirrar till., sem ég áðan minntist á, að liggi fyrir hv. Alþ. frá mér og hv. 5. þm. Austf. Hluti hennar fjallar einmitt um það, að Seðlabankanum sé falið að gera samninga við viðskiptabankana til eins árs í senn um þátttöku í útlánum til atvinnulífsins og um það, hvernig aukning innlána skuli skiptast eftir a;vinnugreinum og hvað skuli ganga til að bæta stöðu viðkomandi banka við Seðlabankann, því að skuldir sínar við Seðlabankann verða bankarnir vitanlega að greiða. En atvinnuvegina verður fyrst og fremst að aðstoða til þess að halda áfram starfsemi sinni. Og í till. er enn fremur gert ráð fyrir því, að refsivextir af yfirdrætti bankanna við Seðlabankann verði ekki reiknaðir nema viðkomandi banki brjóti gegn samkomulaginu eða neiti að taka þátt í samningum, sem ganga í framangreinda átt. Þetta held ég, að menn megi til með að hafa í huga, þegar talað er um að auka útlánin. Það er ekki fullnægjandi og það er ekki hægt til frambúðar að gera það á þann hátt, sem gert hefur verið, að bankarnir hafa dregið á reikninga sína hjá Seðlabankanum í meira og minna óleyfi og borgað af því 16% refsivexti og láni svo fjármagnið út til atvinnulífsins með 10%,vöxtum, eins og þeir mega hæst taka. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þessi peningamál að svo stöddu, en ég verð að segja það, áður en ég skil við þau, að mér finnst það hafa gengið grátlega seint að framkvæma þá skynsamlegu áætlun, sem hæstv. forsrh. boðaði í nefndum umr. um fyrirspurnina hér á hv. Alþ. þann 11. des. s.1. En allt um það er auðvitað sjálfsagt að fagna þeirri yfirlýsingu og vona, að hún komi sem allra fyrst til framkvæmda. Ein kenning viðreisnarinnar hefur verið sú, að rétt væri að veita minna fé til opinberra framkvæmda í góðu árferði, vegna þess að ástæðulaust og enda rangt væri fyrir hið opinbera, bæina og ríkið, að keppa við einkaaðilana um vinnuaflið. Þrátt fyrir þessa kenningu hafa stjórnarflokkarnir minnkað á undanförnum árum framlög til verklegra framkvæmda á fjárl., meira að segja breytt gildandi fjárl. á miðju fjárhagsári til lækkunar, svo mikið hefur þótt við liggja. Nú skyldi maður þá ætla, að þegar tímar hafa breytzt, atvinnuleysi gengið í garð og hvergi nærri séð fyrir endann á því ennþá, þá væri farið eftir þessari kenningu og framlög til verklegra framkvæmda hækkuð, en engu slíku er að heilsa í þessum efnum. Þvert á móti eru, eins og hv. þm. er öllum kunnugt, flestir framkvæmdaliðir engu hærri í krónutölu en þeir voru á s. l. ári þrátt fyrir gífurlega dýrtíðaraukningu. Stjórnarandstæðingar reyndu að bæta nokkuð úr þessu, eins og hér hefur nú raunar verið rakið í þessum umr., með till. um 300 millj. kr. framlag til atvinnurekenda, sem að einhverju leyti gat þá komið í stað aukningar á opinberum framkvæmdum, þó að sennilega hefði hvort tveggja þurft til að koma. Þessi till. var felld hér á hv. Alþ. Hún var hins vegar tekin upp eða stefna hennar í janúarmán., og nú kemur í ljós, að það þarf að afla lagaheimildar, til þess að það megi gera. Hvað var nú auðveldara en að afla sér lagaheimildarinnar um leið og fjárl. voru afgreidd? Þarna var um að ræða 300 millj. af þessum 7000 millj., sem Alþ. var að fjalla um hér fyrir jólin. Það var vitanlega einfaldlega af því, að það voru stjórnarandstæðingar, sem báru fram till., að ekki var hægt að samþykkja hana. Allir hlutu að viðurkenna, að hún væri skynsamleg, enda voru hátíðirnar varla afstaðnar, þegar farið var að tala um það, að þetta væri nú einmitt það, sem allra helzt þyrfti, 300 millj. til atvinnuaukningar. Þetta eru náttúrlega ekki heppileg vinnubrögð. Þá langaði mig til þess að víkja nokkrum orðum að atvinnuástandinu hér í Reykjavík, vegna þess að ég er málum einna kunnugastur hér og svo líka vegna þess, að í höfuðborginni er fólkið flest og tala atvinnulausra þegar af þeirri ástæðu hæst á nokkrum einum stað eða í einu byggðarlagi. Strax á s. l. hausti gerðu borgarfulltrúar í Reykjavík sér grein fyrir því, að mikil hætta væri á því, að til stórfellds atvinnuleysis kynni að koma á þessum vetri. Sá ótti stafaði m. a. af því, að talsvert atvinnuleysi var hér einnig vetrarmánuðina í fyrra. Til þess að mæta þessum vágesti sá borgarstjórn það ráð tiltækast í upphafi að skipa 7 manna n. til þess, eins og í samþykktinni segir, að fylgjast með útliti í atvinnumálum borgarinnar og fyrirbyggja með öllum tiltækum ráðum, að til atvinnuleysis kæmi. Þetta var 19. sept. 1968. Nú vil ég strax taka það fram, að þessi n. vann að mörgu leyti ágætt starf, og hún lagði tveimur mánuðum síðar, eða 19. des., fram till. í 10 liðum, sem hver um sig og þó einkum allir saman, hefðu orkað miklu til þess, að vísa vofu atvinnuleysisins frá dyrum reykvískra borgara. Þessi atvinnumálanefnd hafði vitanlega aðeins tillögurétt, en ekkert vald til að framkvæma þá hluti, sem hún kom auga á, að til heilla mundu horfa. Nokkrar af þessum till. snúa að vísu fyrst og fremst að borgarfyrirtækjum og borgarstofnunum og eiga þess vegna ekki erindi inn á hv. Alþ., en flestar eru þó till. þannig vaxnar, að framkvæmd þeirra er undir aðstoð og velvilja ríkisvaldsins komið. Þess vegna hefur framgangur þeirra og hvernig til tekst með þær almennt gildi, og þar af leiðandi álít ég það fullkomlega réttlætanlegt að gera þær hér að umtalsefni með örfáum orðum. Á fundi borgarstjórnar Reykjavíkur í fyrri viku var gefin skýrsla um gang þessara mála af tilefni fyrirspurnar, sem þar kom fram. Fyrsta till. n. var um auknar hitaveituframkvæmdir og kom fram, að 27 millj. kr. lánsfé vantar til að framkvæma verklega áætlun fyrir árið 1969 og þá sérstaklega þær framkvæmdir, sem einkum áttu að stuðla að aukinni atvinnu. Skv. upplýsingum talsmanns meiri hl. hefur atvinnumálanefnd Reykjavíkur farið fram á það við atvinnumálanefnd ríkisins að fá þetta fjármagn að láni af því fé, sem ríkisstj. hefur lofað að útvega til atvinnuaukningar. Þetta svar hefur enn ekki fengizt, ekki einu sinni vilyrði um lán síðar, sem e. t. v. gæti dugað, til að unnt væri að hefja þessar framkvæmdir. Og nú er náttúrlega stóra spurningin sú, hvort þessi lánsbeiðni telst lítil eða stór í þeim skilningi, sem hæstv. forsrh. var að útlista hér áðan að mundi ráða úrslitum um það, hvort lánsbeiðnir til nefndarinnar yrðu afgreiddar strax eða hvort beðið yrði eftir heildarskoðun um land allt. Það verð ég að segja, að ef atvinnumálan. ríkisins tekur þá stefnu að bíða með þessa lánsfjárveitingu og afgreiðslu á þessari umsókn, þangað til úttekt á öllu landinu liggur fyrir, er hætt við því, að þessi hitaveituframkvæmd komi að litlum notum til að útrýma atvinnuleysi í Reykjavík á þessum vetri a. m. k. Önnur till. var um aukna útgerð héðan frá Reykjavík. Hún var í allmörgum liðum, og ég skal ekki tefja tíma hv. þm. að telja það allt upp. Það er skylt að geta þess, að þann hluta till., sem fjallar um aukið rekstrarfjármagn til bátaflotans, er nú þegar byrjað að framkvæma, og eru eins og stendur góðar horfur á því, að um 50 bátar verði gerðir héðan út frá Reykjavík á vetrarvertíð, þar af 26 bátar yfir 192 tonn. Þetta er að vísu allt og lítil útgerð frá svo miklum fiskimannabæ sem Reykjavík ætti að réttu lagi að vera og var, og ástæðurnar til þess, hve útgerð hefur dregizt saman hér í Reykjavík, er algerlega kapítuli út af fyrir sig, sem ég sleppi að ræða hér núna. En samt er þetta hátt hlutfall af þeim bátum, sem hér eru skráðir, því að mér er sagt, að það séu aðeins 5 bátar nú, sem ekki sé útséð um, hvort hefji róðra á þessari vertíð eða ekki. Það hefur verið bent á það, að sjómannaverkfallið hafi tafið og truflað atvinnulífið hér. Sú er líka reyndin, en það verður að hafa það í huga, að af opinberri hálfu hefur lítið, ef nokkuð, verið gert til þess að koma í veg fyrir, að til þess þyrfti að koma eða greiða fyrir lausn þess, eftir að því varð ekki lengur forðað. Þegar gildandi hlutasamningum var breytt með l. og allir samningar jafnframt gefnir lausir, var hættunni vissulega boðið heim, eins og hér var varað við á hv. Alþ. og síðan hefur verið rakið í þessum umr. Hefði nú ekki mátt auka líkurnar á nýjum samningum t. d. á þann hátt að útvega útgerðinni þau rekstrarlán, sem nú er þó búið að gera, áður en til samninganna kom, t. d. fyrir n. k. áramót? Menn sáu það þó, að útgerðin mundi þurfa á nýju fjármagni að halda strax eftir gengisbreytinguna. Það var viðurkennt hér af hæstv. forsrh. 11. des. Hvers vegna var þá ekki reynt að útvega þetta fjármagn einum mánuði fyrr, þannig að það lægi fyrir við samningana, að útgerðin mundi fá slíkt rekstrarfjármagn? Ég held, að það mundi hafa stórlega aukið líkurnar á samningum og breytt andrúmsloftinu verulega til hins betra. Þá var það þetta blessaða fiskverð. Það var mjög lengi verið að velta vöngum yfir því. Ég hygg, að það hljóti að hafa verið heppilegra, að það hefði verið komið fyrr, svo að menn vissu, hvað þeir voru að tala um og að þessi dráttur hvor tveggja hafi verið óþarfur og heldur til bölvunar, svo að ekki sé of mikið sagt. Annar liður þessarar till. atvinnumálanefndar, sem fjallar um útgerð, lýtur að því að gera sjóhæfa 3 togara, sem verksmiðjan Klettur á og liggja hér bundnir við bryggjur. Samkv. áætlun, sem Seðlabankinn hefur látið gera, kostar þessi viðgerð um 27 millj. kr. Um þessa fjárhæð hefur verið sótt til atvinnumálanefndar ríkisins. Þar liggur sú umsókn enn, og um hana á við það sama og ég sagði um umsóknina til atvinnumálanefndar ríkisins um lán til hitaveitunnar, að á miklu veltur, hvort þessar umsóknir fást afgreiddar strax eða hvort þær verða látnar bíða eftir einhverri heildarskoðun, sem enginn veit enn, hvað langan tíma kann að taka. Þriðja ályktunartill. atvinnumálanefndar Reykjavíkur fjallaði um það, að aukið verði lánsfjármagn það, sem húsnæðismálastjórn ríkisins hefur til umráða, því að talið var, að slíkt mundi fljótt bæta atvinnuástandið. Allir hv. þm. vita, að húsnæðismálastjórn hefur verið útvegað lánsfjármagn að upphæð 100 millj. kr. og að nú er farið að úthluta þessu fé. Það er auðvitað góðra gjalda vert, að þetta fjármagn kemur til, en á sitthvað er að líta í þessu sambandi. Í fyrsta lagi það, að byggingarsjóður var búinn að láta þessa fjárhæð og ríflega það í framkvæmdirnar við Breiðholt umfram það, sem samkv. venjulegum lánareglum er lánað út á hverja íbúð skv. hinu almenna veðlánakerfi, eins og margsinnis hefur verið rakið hér. Þess vegna má auðvitað með fullum rétti segja, að hér sé aðeins verið að standa við loforð, sem áður voru gefin. Það þarf vitanlega enga sérsamninga um það milli verkalýðsfélaga og ríkisstj., að lánuð séu venjuleg lán út á íbúðir, jafnvel þótt þær séu byggðar af opinberum aðilum, og mér finnst þær skýringar, sem nú síðar eftir dúk og disk hafa komið fram á því, hvað það raunverulega hafi verið, sem fram fór í júnísamkomulaginu, séu algerlega út í hött. Ég held, að það hafi alltaf legið ljóst fyrir, að það var viðbótarfjármagn, sem ríkisstj. lofaði að útvega verkalýðsfélögunum í þessu skyni. En alveg burtséð frá þessu, sem má kannske segja, að sé matsatriði, leyfi ég mér að láta í ljós þá skoðun, að þessi fjármagnsútvegun skapi ekki aukna atvinnu í verulegum mæli, því miður. Þetta stafar af því, að þessir peningar verða notaðir til lánað er út á í þeim tilfellum, eru yfirleitt fullbúnar eða a. m. k. mjög langt komnar. Eigendur þeirra hafa knúið sig áfram til að komast inn í íbúðirnar og neytt til þess allra ráða, tekið víxla í bönkum, að svo miklu leyti sem það hefur verið mögulegt, stofnað til skulda í verzlunum, algengt er að hluti vinnulauna sé ógreiddur, þegar hér er komið, vinir og vandamenn hafa hlaupið undir baggann o. s. frv. Auðvitað er nauðsynlegt að gera fólki mögulegt að standa í skilum með þessar greiðslur, sem það hefur stofnað til í fullkomlega góðri trú á það, að lánin komi. En ég dreg í efa, að mikil atvinnuaukning sé þessu fjármagni samfara, því miður verð ég að segja. Sízt ber að vanþakka þetta, það vil ég undirstrika. En óneitanlega fylgir óþægilegur böggull skammrifi, þar sem áskilið er, að þessar 100 millj. verði endurgreiddar ársfjórðungslega á árinu af tekjum byggingarsjóðs. Hér sýnist því vera nokkuð skammgóður vermir á ferðinni, þegar þess er gætt, að um 450 millj. kr. mun nú vanta til þess, að kerfið geti staðið við skuldbindingar. Um 400–500 íbúðir bíða nú fokheldar og 80–100 millj. kr. fjárveiting til þeirra mundi vafalaust laga atvinnuástandið verulega. En það, sem hér um ræðir, seinni hluta lán út á fullgerðar íbúðir í mörgum tilfellum, bætir ekki úr atvinnuástandinu að neinu marki. En ég endurtek þó, að gott er, að mörgum íbúðum verður á þennan hátt bjargað undan hamrinum, en yfir fjölmörgum alþýðuheimilum vofir nú sú hætta, að eignir þeirra lendi á nauðungaruppboði, eins og auglýsingar borgarfógetaembættisins eru órækastur vitnisburður um. Til viðbótar því atvinnuleysi, sem þegar er fyrir hendi í byggingariðnaðinum, liggur nú fyrir það, að iðnaðarmönnum, sem vinna við fjögur fjölbýlishús í Breiðholtshverfi, verður sagt upp atvinnu um n. k. mánaðamót vegna fjárskorts þeirra byggingarsamvinnufélaga, sem fyrir þessum byggingum standa. En eins og menn án efa muna, eru málefni byggingarsamvinnufélaga ein þeirra, sem hafa verið í athugun hjá hæstv. ríkisstj. síðan guð má vita hvenær, og frv. frá mér og fleirum um aðstoð við þau var vísað til ríkisstj. á þingi í fyrra. Þar liggur það enn. Þar er alltaf verið að framkvæma heildarendurskoðun á húsnæðismálunum og enginn endir þeirrar endurskoðunar fyrirsjáanlegur. Fjórða till. atvinnumálanefndar Reykjavíkur var um það, að reynt yrði að auka rekstrarfjármagn iðnfyrirtækja, og var bent á ákveðnar aðferðir í því skyni, sem hv. þm. nú þekkja, þar sem þær liggja fyrir á prentuðu þskj. í tillöguformi frá okkur nokkrum þm. Framsfl. Atvinnumálanefnd Reykjavíkur lagði mikla áherzlu á það, að verksmiðjuiðnaðurinn eða verulegur hluti hans a. m. k., en að honum starfa um 5 þús. manns, búi við svo mikla rekstrarfjárörðugleika, að áætla má, að þessi iðnaður dragist að verulegu leyti saman, ef ekki raknar úr um fjáröflun eins og í nál. segir. Nú hefur Seðlabankinn ritað viðskiptabönkunum bréf, þar sem tilkynnt er um nýjar útlánareglur, og m. a. sagt, að Seðlabankinn taki aðeins þátt í lausn vandamála, er varða stærri fyrirtæki, er einstakir viðskiptabankar eigi erfitt með að veita viðhlítandi fyrirgreiðslu, en þess á hinn bóginn vænzt, að viðskiptabankarnir reyni, eftir því sem efni standa til, að leysa úr vandamálum annarra minni fyrirtækja af eigin rammleik. Allar þessar lánveitingar eiga að fara fram eftir ákvörðun Seðlabankans, en þó á ábyrgð viðkomandi viðskiptabanka, sem skuldbundinn er til að sjá um endurgreiðslu lánanna, og rækilega undirstrikað, að hér sé aðeins um tímabundna aðstoð Seðlabankans að ræða, enda sé að jafnaði við það miðað, að jafnmikið fé komi á móti frá viðkomandi viðskiptabanka. Um þessar fyrirætlanir skal ég ekki ræða hér að þessu sinni frekar en orðið er. Þær eru flóknar og þykja erfiðar í framkvæmd, svo að ekki sé meira sagt, en það gefst vafalaust tækifæri til þess að ræða þær betur hér síðar. En ég vil aðeins um þetta segja, að formaður atvinnumálanefndar Reykjavíkur hafði um þetta þau orð um daginn, að fyrirhuguð úrlausn væri að dómi n. ekki nægilega góð og að nefndin mundi halda áfram könnun á möguleikum betra fyrirkomulags á þessu stefnuskrármáli sínu. Um málefni iðnaðarins almennt væri vissulega ástæða að ræða ítarlega. Því neitar auðvitað enginn, að stórfelld gengislækkun, sem iðnaðarfólk tæki á sig bótalaust, það er án nokkurra kauphækkana, eykur að sjálfsögðu afkomumöguleika iðnfyrirtækja. Takmarkið getur þó ekki verið þetta, heldur hitt, að iðnaðarfyrirtækin geti borgað starfsliði sínu mannsæmandi kaup fyrir venjulegan vinnudag. Svo virðist sem ýmsir telji nú, að 100 millj. manns í EFTA-löndunum bíði málþola eftir því, að íslenzkur iðnaðarvarningur flytjist tollfrjáls inn í löndin, albúinn að kaupa hvaðeina, sem við teljum okkur mega án vera. Því miður held ég, að þessu sé ekki þann veg farið. Ég óttast og veit raunar, að íslenzkar iðnaðarvörur eiga harða samkeppni í vændum á mörkuðum þessara háþróuðu iðnaðarþjóða, sem Fríverzlunarbandalagið mynda. Þó vil ég ekki neita því, að íslenzkar útflutningsiðnaðarvörur eða útflutningsiðnaður geti átt framtíð fyrir sér. En í mínum augum hlýtur það að byggjast á fáum vörutegundum, sem við getum sérhæft okkur í með árangri. Allt þyrfti þetta auðvitað að byggjast á nákvæmni og vöruvöndun. Líklega þyrfti helzt að vinna úr innlendum hráefnum. Þó þarf það ekki endilega að vera. Aðrar nágrannaþjóðir okkar hafa sýnt það, að þær geta byggt upp blómlegan iðnað til útflutnings með því að vinna úr innfluttu hráefni. Og ég verð að segja það hér, að mér finnst tíminn hafa verið illa notaður til að kanna þessi mál, þótt ég viðurkenni, að nú seint og um síðir hafi komizt nokkur skriður á það að athuga um lausn þessara mála, þar sem bæði samtök iðnrekenda og iðnaðardeild Sambands ísl. samvinnufélaga hafa nú komið á hjá sér deildum, sem fyrst og fremst eiga að starfa að markaðsleit og sölu varnings þeirra á erlendum mörkuðum. En ég tel, að allt þetta hefði átt að athuga miklu betur, áður en sótt var um inngöngu Íslands í EFTA, en ekki fara nú á elleftu stundu að athuga það, hvort nokkur iðngrein í landinu sé til, sem standist snúning þessum fyrirtækjum, sem nú á að hefja samkeppni við. Og ég minni þá aftur á till., sem liggur fyrir hv. Alþingi frá mér og fleirum um eflingu iðnrekstrar. En 1. liður hennar fjallar um það að leggja fyrir Rannsóknaráð ríkisins að taka til rækilegrar athugunar og rannsóknar í samráði við Iðnaðarmálastofnun Íslands, hvaða iðngreinar geta hérlendis haft jafngóðan eða betri starfsgrundvöll en hliðstæðar iðngreinar hafa í nágrannalöndum Íslands. Þessi till. er ekki ný. Ég veit ekki, hvað hún er gömul. En ég veit það eitt fyrir víst, að 1960 var sams konar till. flutt hér á hv. Alþ. af þáv. þm. Karli Kristjánssyni o. fl. Ég held, að það væri betur ástatt um athugun þessara mála og meiri líkur á því, að við gætum gert heppilega samninga við þau lönd, sem við viljum nú umfram allt tengjast margir hverjir, ef þessi athugun hefði legið fyrir, ef við vissum raunverulega, að við hefðum eitthvað upp úr því að ganga í Fríverzlunarbandalagið, en ekki bara vonuðum það, eins og mér virðist því miður, að sé undirstaðan hjá mörgum þeim, sem hæst og mest beita sér fyrir því, að þessi leið verði farin. Ég skal svo ekki gera að umtalsefni fleiri af till. atvinnumálanefndar Reykjavíkur. Það voru einar 5–6 aðrar. Þær voru meira almenns eðlis, það er í formi áskorana og annað slíkt. Ein þeirra var þó um það að leita samninga við samgmrn. og vegamálayfirvöldin um byggingu brúar yfir Elliðaár og auka atvinnu við byggingarframkvæmdir m. a. með því. Ég held nú, þó að það komi þessu máli kannske ekki mikið við, efnahagsráðstöfunum ríkisstj., þá sé vegagerð yfir Elliðaárnar eitt brýnasta almannavarnamál allra þeirra, sem í Reykjavík búa og dvelja, hv. alþm. ekkert síður en annarra, því að það er vitanlega alveg fráleitt, að samgöngurnar við nesin hérna séu háðar því, að þessi eina hálfónýta brú standist áhlaup vatns og íss, enda munaði minnstu, að illa færi fyrir um það bil 1½ ári - eða var það ekki bara fyrir einu ári? Mig minnir það nú. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Ég hef bent hér á nokkur þeirra atriða, sem við framsóknarmenn teljum, að hafa beri að leiðarljósi, þegar efnahagsmálastefnan er mörkuð. Í meðalárferði og þegar þröngt er í búi, verður stjórnleysi í gjaldeyrismálum og fjárfestingarmálum enn þá tilfinnanlegra en það annars er. Menn taka ekki eins eftir því, þegar nóg er til alls, þó að ýmislegt fari úrskeiðis í stjórnmálabaráttunni. En ég held, að við þurfum að breyta hér til og taka upp ýmislegt af því, sem ég hef hér nefnt og annað, sem liggur fyrir í formi frv. og till. frá okkur framsóknarmönnum, og það er bjargföst skoðun mín og hefur ekki breytzt í þessum umr. enn,sem komið er a. m. k., að ef þessum ráðum hefði verið beitt, þá væri málefnum þjóðarinnar betur borgið en nú er.



Herra forseti. Þessar umr. hófust á því, að hæstv. forsrh. gaf ítarlega og glögga skýrslu um efnahag þjóðarinnar og þá erfiðleika, sem að henni hafa steðjað undanfarið. Skýrsla þessi var gefin samkv. ósk stjórnarandstöðunnar, og fólust í henni nýjustu upplýsingar, sem sérfræðingar þjóðarinnar hafa fram að færa um þessi mál. Kjarni þess, sem fram kom í upplýsingunum og forsrh. lagði áherzlu á, var, að þjóðarframleiðslan hafi á örfáum síðustu árum lækkað um rúmlega 17%, aflabrögð hafi farið stórminnkandi, alveg sérstaklega síldaraflinn, sem var uppistaða í velmegun áranna 1964–1966, og að lokum, að verðlag á íslenzkum afurðum hafi farið lækkandi á alþjóðamörkuðum allt upp að og yfir 50%. Nú hafa borizt þær fréttir, að gengið hafi verið frá nýjum viðskiptasamningum við Sovétríkin, en þau eru eitt af beztu viðskiptalöndum okkar og kaupa íslenzkar afurðir fyrir yfir 500 millj. kr. á ári. Hingað til hafa þessi viðskipti verið talin tryggari en á hinum frjálsa markaði, hvað verðlag snertir, en nú fylgir það fréttinni, að verð á frystum fiski, sem fer til Sovétríkjanna, muni einnig lækka, þó að nokkur hækkun verði á verði síldarafurða, sem því miður er mjög lítið af um þessar mundir. Þetta er tilefni til þess að minna okkur enn þá á þær grundvallarstaðreyndir, sem efnahagsvandræði þjóðarinnar byggjast á. Sovétríkin hafa í vaxandi mæli fylgt þróun verðlags á hinum frjálsu mörkuðum, og getum við að sjálfsögðu ekki deilt um þá stefnu. En afleiðingin er sú hin sama og áður, að nýir samningar eru gerðir fyrir vörusölu upp á ½ milljarð kr. og enn eru að koma fram verðlækkanir, eins og dunið hafa yfir okkur s. l. tvö ár eða svo. Ég minni á þetta atriði enn einu sinni vegna þess, að ég tel það vera höfuðgalla á öllum málflutningi stjórnarandstæðinga, að þeir taka ekki fullt tillit til þessara staðreynda. Þeir segja að vísu hér og þar í ræðum sínum til þess að vera sanngjarnir í eigin augum, að þeir viðurkenni, að þjóðin hafi orðið fyrir miklum áföllum. Síðan halda þeir áfram að tala eins og þessi áföll hafi ekki dunið yfir og kenna ríkisstj. um allt það, sem gengið hefur á móti þjóðinni nú undanfarið. Ég tel, að þessi málflutningur stjórnarandstæðinga sé hættulegur. Þeir reyna að blekkja íslenzku þjóðina með því að tala þannig, að heildarmyndin af málflutningnum gefur til kynna, að ríkisstj. og stjórnarstefnan beri meginábyrgð á því, sem komið hefur fyrir. Ég tel, að stjórnarandstæðingar séu einnig að blekkja sjálfa sig með þessum áróðri. Reynslan sýnir okkur, að stjórnmálamönnum hættir til að trúa sínum eigin áróðri. Og það getur verið, að þessi málflutningur, sem stjórnarandstöðuflokkarnir hafa valið sér - að leggja svo mikla áherzlu á stjórnarstefnuna, en taka svo lítið tillit til afla og verðlags, - reyndist þeim hættulegur, ef þeim yrði að óskum sínum um að taka við stjórn landsins. Ég er hræddur um, að þá mundu þeir skyndilega breyta um tón. Þá mundu þeir skyndilega tala öðruvísi við þjóðina en þeir gera í dag. Við höfum ýmis dæmi fyrir okkur, sem koma fram í hugann, þegar hlustað er á ræður eins og þær, sem fluttar hafa verið bæði í dag og við fyrri hluta þessarar umr. Ef við tökum Framsfl., þá er þetta ekki í fyrsta skipti, sem hann hefur haldið uppi hörðum kröfum um, að ríkisstj. fari frá, þegar Framsfl. hefur verið í andstöðu. Hvernig var það veturinn 1950? Var þá ekki meginkrafa Framsfl., að ríkisstj., sem leyfði sér að flytja frv. um gengislækkun, færi frá? Í það skiptið tókst að koma ríkisstj. frá. En hvað gerðist? Framsfl. tók saman höndum við flokkinn, sem hafði staðið að þeirri ríkisstj. Strax og framsóknarmenn voru komnir í stólana, gerðu þeir það sama, sem þeir höfðu fordæmt nokkrum dögum áður. Þá tóku þeir upp stefnu þeirrar ríkisstj., sem þeir heimtuðu skilyrðislaust að færi frá. Þetta er að vísu 18–19 ára gamalt dæmi, en það er ein af hinum klassísku sögum úr íslenzkum stjórnmálum, sem menn ekki geta gleymt, enda eru sömu menn við völd í þingflokki framsóknarmanna í dag og voru þá. Hvernig er það með Alþb.? Það hefur átt aðild að ríkisstj., fékk hana sumarið 1956, þegar vinstri stjórnin var mynduð. Þá voru líka efnahagsörðugleikar, að vísu ekki líkt því eins miklir og við höfum átt við að glíma nú undanfarin tvö ár. En hvað var það fyrsta, sem þessi nýja ríkisstj. gerði með þátttöku Alþb.? Það voru ráðstafanir til þess, að launþegar skyldu fórna nokkrum vísitölustigum. Það var fyrsta bjargráðið, sem Alþb. kom auga á, þegar það fékk valdaaðstöðu. Og ef menn vildu þreyta þá þm., sem nenna að sitja hér í salnum og hlusta á þessar umr., með löngum upplestrum, þá væri enginn vandi að fletta þingtíðindunum og sýna dæmin úr ræðum Alþb.-þm. frá þessu hausti, þegar þing kom saman, þar sem þeir beinlínis telja alþýðu landsins trú um, að það sé hennar hagsmunamál að gefa eftir hluta af vísitöluuppbótum. En það er annar tónninn í þessum flokki, þegar hann er í algerri stjórnarandstöðu, og í dag fylgir hann ólíkri stefnu þeirri, sem hann greip til, þegar hann komst til valda fyrir fáum árum. Nei, það er varhugavert af stjórnarandstöðunni að gera lítið úr þeim erfiðleikum, sem dunið hafa á þjóðinni vegna aflaleysis og lækkandi afurðaverðs, en gera svo mikið úr því, að stefna ríkisstj. eigi sök á erfiðleikunum. Hv. stjórnarandstæðingar hafa bent á nokkur meginatriði, sem þeir telja, að hafi verið röng í stefnu stjórnarinnar. Það má deila um þessi atriði hvert og eitt. Sum þeirra eru stór stefnuatriði og verður sjálfsagt ekki samkomulag um þau. Önnur eru smærri atriði, eins og að leiðrétta tryggingakerfi bátanna eða jafnvel gera vaxtabreytingar, sem geta ráðizt eftir aðstæðum, eru raunar mál, sem ólíklegt er, að langvarandi ósamkomulag þurfi að vera um. En við skulum athuga tvö meginatriði í málflutningi stjórnarandstæðinga. Þeir halda því fram, að ríkisstj. hafi svikizt um að koma á einhvers konar innflutningshöftum eða stjórn á innflutningnum, eins og þeir orða það. Vegna þess að ekki hafi verið stjórn á innflutningnum, sé ástandið orðið eins alvarlegt í gjaldeyris- og viðskiptamálum og raun ber vitni. Stjórnarflokkarnir hafa haldið fram, að þetta sé alröng túlkun og ástandið í gjaldeyrismálunum mundi án efa vera mjög svipað því, sem það er í dag, ef ekki nákvæmlega eins, þó að hér hefðu verið höft svipuð því, sem við þekkjum svo vel af reynslu. En ef menn vilja taka nokkurt tillit til fenginnar reynslu, verða þeir að viðurkenna, að fullkomin innflutningshöft, sem við höfðum fyrr á árum, dugðu ekki til að tryggja þjóðinni greiðslujöfnuð, þó að við hefðum svo að segja alvaldar n., sem skömmtuðu hvern eyri af gjaldeyri. Þær gátu samt sem áður ekki tryggt greiðslujöfnuð. Þetta tókst ekki á árunum fyrir stríðið, það tókst ekki á árunum eftir stríðið og það tókst ekki á árunum 1950–60. Menn gagnrýna það, að flutt sé inn mikið af óþarfa vöru. Það er nokkuð til í því. Samkvæmt því verzlunarfrelsi, sem ríkt hefur, hefur verið hægt að flytja inn óþarfavöru, ef einhver hefur viljað kaupa hana hér heima. En við skulum ekki gleyma því, að þegar við höfðum fullkomin innflutningshöft og alvaldar n. á þessu sviði, þá var líka fluttur inn óþarfi. Ef þeir menn, sem skemmta sér bezt við að tala um tertubotna, muna nokkur ár aftur í tímann, hljóta þeir að hafa heyrt glerkýr nefndar, því að á haftatímabilinu var nákvæmlega sams konar gagnrýni uppi um allt land. Af hverju erum við að flytja inn ýmiss konar óþarfa, spurðu menn, þegar við höfum takmarkaðan gjaldeyri? Hvernig stendur á því, að n. við Skólavörðustíginn, sem getur ráðið þessu, leyfir, að inn eru fluttar glerkýr og annað slíkt? Á þessu var skýring. Hún var sú, að ríkissjóður þurfti að fá tolltekjur, og það varð þess vegna að flytja inn svo og svo mikið magn af þeirri lúxusvöru, sem var í hæsta tollaflokki og líklegt var talið að fólk mundi kaupa. Þess vegna leyfi ég mér að fullyrða, að jafnvel alvöld n. við Skólavörðustíg hefði ekki forðað íslenzku þjóðinni frá tertubotnunum. Innflutningur á ýmissi óþarfa- og lúxusvöru tíðkaðist, þegar innflutningshöft voru í almætti, og er því ekki við því að búast, að hann legðist alveg niður, þegar innflutningurinn var að verulegu leyti gefinn frjáls. Að mörgu leyti er sömu sögu að segja um stjórn á fjárfestingu. Ríkisstj. hefur verið gagnrýnd mjög fyrir það, að undanfarin ár hafi verið óeðlileg og oft óhagkvæm fjárfesting. Nú skal ég játa það, að þetta er að nokkru leyti rétt. Íslendingar hafa sett fé á óhyggilegan hátt í fyrirtæki, sem hafa gefið slæma raun. En eru nokkrar líkur til þess, að við hefðum forðazt þessi mistök, sem því miður eru alltof algeng hjá okkur, þó að við hefðum haft opinbert fjárfestingareftirlit? Við höfðum þetta eftirlit allt fram undir 1960 að einhverju leyti, þó það færi minnkandi. Reynslan sýndi, að fjárfestingareftirlitið réð ekki heildarmagni fjárfestingar, en gat stundum haft örlítil áhrif á flokkun fjárfestingar. Hins vegar skulum við minnast þess, að það var á þessu fjárfestingarhaftatímabili, sem við byggðum upp svo að segja tvöfalt kerfi frystihúsanna um allt land, sem nú er svo mjög gagnrýnt. Fátt af þessum húsum hefur orðið til á allra síðustu árunum, þegar fjárfestingin hefur verið að miklu meira leyti frjáls. Ég vil minna á það, að meðan fjárfestingin var háð verulegum höftum, þá var reist hin fræga glerverksmiðja, einhver mestu mistök í iðnaðaruppbyggingu, sem hér hafa orðið. Þá voru gerðar framkvæmdir eins og Örfiriseyjarverksmiðja og Hæringur, sem árum saman voru notuð sem tákn um vanhugsaða eða misheppnaða fjárfestingu. Þannig gæti ég lengi talið til sönnunar því, að það eru engar líkur á, að opinbert eftirlit með fjárfestingu hefði forðað okkur frá skyssum eins og t. d. þeim síldarverksmiðjum, sem byggðar voru eftir að síldin var gengin hjá og hafa engin verkefni fengið. Ég skal játa, að við eigum mikið eftir að læra í fjárfestingarmálum. Við verðum að losna við þá pólitísku ásókn, sem virðist vera jafnsterk á banka- og lánastofnanir til þess að koma vissum fyrirtækjum upp og hún var, þegar til n. varð að sækja um leyfi. Ég skal játa, að þær stofnanir, bankar og sjóðir, sem lána fé til fjárfestingar, þurfa að hafa miklu betra eftirlit með þeim fyrirtækjum, sem lánað er til, og gera miklu strangari kröfur um, að þeir, sem fá sparifé landsmanna til uppbyggingar á fyrirtækjum, geti sýnt fram á, að fyrirtækin séu nægilega vel undirbúin, að þeir hafi það eigið fé, sem lofað er o. s. frv. En að ástand þjóðarinnar mundi vera að verulegu leyti betra, þó við hefðum haft fjárfestingareftirlit undanfarin ár, það get ég ekki viðurkennt. Ég tel mikinn misskilning að reyna að telja almenningi trú um, að það séu slíkar ástæður, sem valda vandræðum okkar, en ekki minnkandi afli eða lækkandi verð á afurðum. Þannig mætti telja fleiri af þeim málum, sem stjórnarandstaðan teflir fram, og eru þau, sem á eftir koma, öll minni í vöfum heldur en þau, sem ég hef nefnt, og hafa þar af leiðandi minni þýðingu. Ég tel því auðvelt að sýna fram á, að þau mál, sem stjórnarandstaðan teflir fram og telur ríkisstj. til ávirðingar, hefðu ekki ráðið úrslitum. önnur meðferð þeirra hefði ekki getað hindrað, að þau vandræði skyllu yfir, sem við eigum nú við að glíma. Þetta er kjarni málsins. Af þeim sökum vil ég endurtaka, að ég tel mjög varhugavert fyrir stjórnarandstöðufl. að leggja slíka megináherzlu á það í áróðri sínum að telja þjóðinni trú um, að ríkisstj. beri alla sök á þessum vandræðum, en aðrar utanaðkomandi aðstæður litla sem enga. Í umr. um efnahagsmál undanfarna daga hafa komið fram tvö sjónarmið, sem menn gjarnan staðnæmast við. Einn af ræðumönnum framsóknarmanna hélt því fram, að ráðh. núv. ríkisstj. væru beztu menn, sem vildu vel, en væru svo ófærir til starfa sinna, að þeim hefði misheppnazt stjórn landsins og þeir hafi óviljandi leitt þjóðina út í hinar mestu ógöngur. Þetta er ákaflega furðuleg kenning. Þegar menn, sem halda þessu fram, krefjast, að ríkisstj. fari frá til að geta sjálfir tekið við af henni, þá er ekki hægt að draga aðra ályktun en þeir telji þann mannakost, sem stjórnarandstaðan hefur á þingi, standa ráðh. og forustumönnum stjórnarfl. svo mjög framar að öllu leyti, að það gæti bjargað þjóðinni. Ég efast um, að nokkur hugsandi maður mundi skrifa undir þessa kenningu, ef hann áttaði sig á því, hvert hún leiðir. Annar ræðumaður kom fram, kommúnisti, og hélt fram kenningu, sem er ákaflega kommúnistísk. Hann hélt því fram, að ráðh. vissu mætavel, hvað þeir væru að gera. Þeir væru vísvitandi að flytja 2–3 þús. millj. kr. til í þjóðfélaginu, frá hinum vinnandi launþegum til einhverra annarra. Þarna er verið að taka núverandi efnahagsvandræði íslenzku þjóðarinnar og hnoða þau til, eins og þegar menn búa til mynd úr leir, til þess að láta myndina falla inn í heildarkenningu kommúnismans um þjóðfélagslega þróun. Það eru hinir vondu kapítalistar, sem ráða öllu hér vestan tjalds og eru að beita völdum sínum til þess að kreista blóðið úr saklausri alþýðunni. Þessar kenningar þekkjum við vel. Það vill svo til, að talan, sem þessi ræðumaður nefndi að væri verið að stela frá vinnandi fólki í landinu, 2–3 þús. millj., eru nálægt því að vera sama upphæð sem gjaldeyristekjur okkar af útflutningsframleiðslu hafa lækkað frá beztu árunum, til dæmis frá 1965 og fram til 1968. Það er ekki tilviljun, að maðurinn fær út úr gengislækkunardæminu svipaða tölu og þá, sem Hagtíðindi, er liggja á borðum þm., sýna okkur svart á hvítu, að er það fé, sem við höfum tapað vegna minnkandi sjávarafla og lækkandi verðlags, og þar af leiðandi er það fé, sem vantar inn í ríkisbú okkar. Það er þetta tap, sem veldur vandræðunum. En svona er farið að. Efnahagsvandræði, sem eru augljós og má lesa út úr óvefengjanlegum skýrslum, eru ýmist teygð í þá furðukenningu, að landinu sé stjórnað af skussum, sem vita ekki, hvað þeir eru að gera, eða í þá kommúnistísku kenningu, að landinu sé stjórnað af ræningjum, sem séu að flytja nokkra milljarða til á milli landsmanna. Ég tel, að báðar þessar kenningar séu ómerkar og til þess eins gerðar að draga athygli þjóðarinnar frá staðreyndum málsins. Ég ítreka það, að hv. stjórnarandstæðingar munu iðrast þess að hafa talað þannig. Ef það á fyrir þeim að liggja að taka við stjórn landsins, mun fara eins fyrir þeim og fór fyrir framsóknarmönnum veturinn 1950, þegar þeir voru búnir að koma minnihluta ríkisstj. frá og það fyrsta, sem þeir gerðu, þegar þeir komust í stólana, var að taka upp sömu stefnu og ríkisstj. hafði fyrr. Það er hætt við, að það færi alveg eins fyrir Alþb. og fór fyrir því 1956, þegar það komst til valda. Það varð að byrja á að gera það, sem verkalýðsflokkum er verst við af öllu að þurfa að gera, að taka vísitöluuppbætur af launþegunum. Hv. 11. þm. Reykv. hefur nýlokið langri og mikilli ræðu og kom víða við, en engin ástæða er til að tína margt til úr máli hans. Þó vildi ég drepa á 2–3 atriði. Hann byrjaði á því að ráðast á viðskmrh. og halda því fram, að ráðh. hefði sagt í ræðu sinni um daginn, að viðreisnarstefnan hefði yfirburði yfir allar aðrar efnahagsstefnur í austri og vestri. Mér kemur ræða ráðh. þannig til hugar, að hann hafi í þetta skipti, eins og svo oft fyrr og síðar í ræðum um efnahagsmál, reynt að sýna fram á, að viðreisnarstefnan hafi verið og sé, sama stefna sem fylgt er í aðalatriðum í öllum nágrannalöndum okkar, þar sem efnahagskerfið er nokkurn veginn frjálst. Það er mikill munur á þessu. Ráðh. hefur hvað eftir annað reynt að sýna fram á, að grundvallaratriðin í stefnu núv. ríkisstj. síðan 1960 hafi verið hin sömu sem fylgt er t. d. í nálega öllum löndum Vestur-Evrópu, og er þá sama, hvort það eru lönd, sem sósíaldemókratar hafa stjórnað um áratugi, eða lönd, sem miðflokkar eða hægri flokkar stjórna. Hvað grundvallaratriðin snertir, eru megineinkennin hin sömu, þó að áherzlumunur sé nokkur. Hæstv. ráðh. hefur líka reynt að sýna fram á, hvað eftir annað, að sú stefna, sem stjórnarandstæðingar boða, að krefjast innflutningshafta og fjárfestingarhafta, er stefna, sem aðrar þjóðir fylgdu í lok síðasta heimsófriðar og nokkur ár þar á eftir, en hafa, að ég hygg undantekningarlaust, allar horfið frá. Þess vegna sé það spor aftur á bak að boða íslenzku þjóðinni, að hún eigi að hverfa til þessarar stefnu á nýjan leik. Hv. þm. réðst harkalega á ríkisstj., eins og raunar flokksmenn hans allir gera, fyrir þá verðbólguþróun, sem verið hefur undanfarin ár, og þá staðreynd, að ríkisstj. hefur ekki getað ráðið við verðbólguna. En hafa hv. framsóknarmenn með stefnu sinni undanfarin ár barizt fyrir því, að spyrnt væri fæti gegn verðbólgunni? Hafa þeir ekki, framsóknarmenn, ár eftir ár heimtað hærra búvöruverð, hærri álagningu, frjálsa álagningu? Hafa ekki framsóknarmenn heimtað stóraukin útlán á öllum sviðum? Hafa þeir ekki heimtað hærra kaupgjald við hvert tækifæri? Hafa þeir ekki heimtað stóraukin ríkisútgjöld og hafa þeir ekki heimtað stórauknar framkvæmdir á öllum sviðum? Þetta eru allt góð málefni, ef hægt er að framkvæma þau. En getur nokkur heilvita stjórnmálamaður sagt, að þetta sé barátta gegn verðbólgu? Getur nokkur maður annað en játað, að öll þessi atriði, þegar þau eru tekin saman í heild, séu eins og olía á eld verðbólgunnar? Ef stjórn landsins hefði farið eftir þessum kröfum framsóknarmanna um að hækka verðlag á öllum afurðum, um að hækka laun og álagningu við hvert tækifæri, um að stórauka útlán á öllum sviðum, um að stórauka opinberar framkvæmdir og aðrar framkvæmdir, ef allt þetta hefði verið gert undanfarin ár, þá hefði verðbólgan hér á landi aukizt stórkostlega. Allt eru þetta liðir í því, sem við köllum verðbólgu, þegar afleiðingar þess verða þær, sem verið hefur undanfarið. Það er því furðulegt, að framsóknarmenn skuli leyfa sér að standa upp og ráðast á ríkisstj. fyrir verðbólguþróun undanfarinna ára, þegar það er skjalfast, að þeir hafa sjálfir krafizt aftur og aftur á öllum sviðum ráðstafana, sem hefðu magnað þessa verðbólgu, en ekki dregið úr henni. Þá mátti heyra á verulegum hluta af ræðu hv. 11. þm. Reykv., að honum er hvað mest áhugamál, að gáttir Seðlabankans verði opnaðar til fulls og þaðan streymi stórum meira fé en streymt hefur út í gegnum bankakerfið og út til þjóðarinnar. Slík stefna í peninga- og lánamálum er auðvitað ekki til þess fallin að draga úr verðbólgu. Hún er beinlínis til þess fallin að auka verðbólgu. Og ástæðan til þess, að Seðlabankinn og ríkisstj. hafa ekki veitt miklu meira fé út í efnahagslífið undanfarin ár og allt til þessa dags, er ekki mannvonzka, heldur óttinn við, að stóraukin útlán muni enn auka verðbólguna. Því hefur verið haldið fram af stjórnarfl., að þegar spenna sé mikil í efnahagslífinu, verði að halda fastar um öll þessi atriði, sem ég taldi, en hins vegar sé ástæða til að slaka á, þegar á móti blæs, atvinnan minnkar og framleiðslan minnkar. Þetta hefur ríkisstj. gert og er að gera, enda þótt stjórnarandstæðingum þyki hún ekki gera nóg. Hv. þm. játaði, að Seðlabankinn hefði létt fyrir viðskiptabönkunum. Ríkisstj. hefur aukið eða fengið Seðlabankann til að auka útlán til íbúðabygginga um 100 millj. kr. Ríkisstj. tilkynriti strax samtímis gengislækkuninni breytingar á almannatryggingum, sem þýða það, að nú á næstunni verður byrjað að dæla út í efnahagskerfið upp undir 200 millj. kr. Þar eru 15–20 þúsund launþegar, sem munu fá verulega vernd gegn þeim erfiðleikum, sem þjóðarheildin á við að stríða. Ríkisstj. hefur lofað og er að byrja að undirbúa 300 millj. kr. lánveitingar til atvinnuaukningar, og mætti þannig lengi telja. Þessi stefna er í framkvæmd að svo miklu leyti sem unnt er í dag. Hv. 11. þm. Reykv. var önugur út í Fríverzlunarbandalagið, EFTA, og hafði allt á hornum sér varðandi hugsanlega afstöðu Íslendinga til þess. Ég vil þó minna á, að Alþ. hefur samþ. að kanna, með hvaða kjörum við kynnum að geta gengið í EFTA og ákvörðun um að ganga í þetta bandalag verður ekki tekin fyrr en þær upplýsingar liggja fyrir. Hann talaði um, að íslenzkur iðnaður þyrfti að búa sig undir útflutning, og ég get verið honum sammála um það, að sá undirbúningur hefði mátt vera meiri undanfarin ár. En sá undirbúningur er á vegum iðnrekenda- og samvinnusamtakanna, og er því ekki nema að takmörkuðu leyti við ríkisstj. að sakast um það. En hann talaði um, að nú væri runnin upp ellefta stund iðnaðarins. Það er of djúpt í árinni tekið, vegna þess að gengjum við í EFTA um næstu áramót, þá eru í dag upp undir 11 ár, þangað til við yrðum búnir að létta af þeim tollum, sem við mundum létta af í sambandi við inngöngu í EFTA, ef kröfu ríkisstj. verður framfylgt. Þar er reiknað með því, að við fáum 10 ára aðlögunartímabil varðandi þau tollahlunnindi, sem við mundum þurfa að veita, en það eru þau, sem snerta iðnaðinn. Það er því talað þarna um 10 ára aðlögunartímabil, svo að enn er ekki öll von úti. Hv. þm. sagði, að við þyrftum að vita, hvað við hefðum upp úr þátttöku, en ekki að lifa í voninni einni. Auðvitað eru allir þessu sammála. Það hefur ekki hvarflað að nokkrum manni, að við færum að ganga í þetta bandalag án þess að vita nákvæmlega, hvað við höfum upp úr því og hvað við þurfum að leggja fram á móti. Til þess eru þær athugunarviðræður, sem nú standa yfir, og ég get fullvissað hv. þm. um, að ákvörðun um inngöngu í EFTA, sem raunar verður ekki tekin annars staðar en hér á Alþ., verður ábyggilega ekki tekin án þess að við vitum í fyrsta lagi, hvað við fáum, og það geri okkur hugsanlegu þátttöku hagkvæma. Ég held, að það ætli sér enginn að ganga inn í þetta bandalag, hvað sem það kostar, heldur því aðeins að fyrir því séu yfirgnæfandi líkur og að verulegu leyti vissa, að það muni styrkja okkar hag efnahagslega. Það hefur mikið verið deilt á ríkisstj. fyrir þær gengislækkanir, sem hafa verið óhjákvæmileg afleiðing af stórminnkandi aflabrögðum og lækkandi verðlagi á afurðum nú á nokkrum síðustu árum. Gengislækkanirnar hafa því ekki verið að frumkvæði ríkisstj., heldur óhjákvæmileg viðbrögð við atburðum, sem gerzt hafa og komið hafa utan að frá. Ríkisstj. gerði nokkrar hliðarráðstafanir þegar með gengislækkuninni, og vil ég telja þar til fyrst 200 millj. kr. aukningu á almannatryggingum. Ríkisstj. gerði það lýðum ljóst, sem það vildu vita, að hún hugsaði sér að taka upp viðræður og samstarf við launþegasamtökin og gera hliðarráðstafanir að eins miklu leyti og unnt er í samvinnu við þau. Nú má segja, að það sé einkennilegt, að ríkisstj. ætli að gera hliðarráðstafanir í samvinnu við þessi einu samtök, en við skulum gera okkur ljóst, hver tilgangurinn er. Hann er að reyna að auka líkur á vinnufriði, og möguleikar þjóðarinnar til að hafa fullt gagn af þeim ráðstöfunum, sem nauðsynlegt hefur verið að gera, byggjast að verulegu leyti á að það takist að halda vinnufriði. Þess vegna er þessi stefna ríkisstj. eðlileg. Hv. framsóknarmenn eru duglegir við að flytja till., en þeim hættir til að halda, að þegar þeir eru búnir að setja einhverja hugmynd á blað og fá það prentað í Gutenberg með númeri þskj., þá séu þeir orðnir höfundar að því máli. Í sambandi við till. þeirra með fjárlögum um, að 300 millj. skuli veita til atvinnuaukningar, þá er að sjálfsögðu rétt að benda á, að sú till. er engin sönnun fyrir því, að þeir hafi fundið upp þá hugmynd, að ríkisvaldið geti veitt fé til þess að auka atvinnu. Þó að þeirri till. væri ekki tekið betur á þeim stað, þýðir það ekki, að ríkisstj. hafi þar með hafnað því, að hið opinbera geti lagt fé til atvinnuaukningar. Till. er góðra gjalda verð og vafalaust vel hugsuð, en það var ætlun ríkisstj., eins og þegar hafði verið yfir lýst, að reyna að leysa þessi mál í samvinnu við verkalýðshreyfinguna, og viðræður um það voru að hefjast fyrir hátíðir. Áætlunin um atvinnunefndir og nýjar 300 millj. er til orðin upp úr því samstarfi. Ríkisstj. leggur mikið upp úr því, að þessar ráðstafanir verði gerðar í samstarfi við launþegasamtökin. Það er þess vegna, sem hún gerir þetta eftir viðræður við Alþýðusambandið í jan., en lét hjá líða að samþ. till., sem framsóknarmenn fluttu rétt fyrir jólin. Þetta er fullkomlega eðlileg skýring. Síðasti ræðumaður lét í ljós þá ágætu hugmynd, að Íslendingar ættu að mæta þeim erfiðleikum, sem að steðja, með því að leita sameiginlegra ráða, og ég vil taka mjög undir það. Það er í raun og veru þjóðarharmleikur, þegar slíka erfiðleika ber að garði, að þá skuli magnast sundrung og stéttaátök í landinu, en þjóðin ekki bera gæfu til þess að sameinast í átökum gegn þeim erfiðleikum, sem við er að etja. Að þessu leyti er ég sammála hv. þm. En ef við tökum aftur upp hinn pólitíska þráð, þá er það trú okkar stjórnarsinna, að ríkisstj. hafi með þeim viðræðum, sem hún stofnaði til s. l. haust, rétt út höndina og skapað möguleika fyrir því að mynda pólitíska samstöðu um þessa baráttu. Við lítum svo á, að viðræðurnar hafi leitt í ljós, að samstaða væri ekki fyrir hendi. Stjórnarandstæðingar virtust ekki reiðubúnir að ganga inn í samsteypustjórn til að mæta þessum erfiðleikum, og þeir, sem tóku fyrir flokkana þátt í þessum umr., komu sér þegjandi og með ágætum saman um, að það væri ekki grundvöllur undir því samstarfi, sem þeir ætluðu að tala um. Þetta er veigamikil pólitísk staðreynd, og við lítum þannig á, að það sem á eftir kom, verði að skoðast í ljósi þess, að alvarleg tilraun til þess að skapa sameiningu allra stjórnmálaflokkanna tókst ekki. Eftir að sú tilraun fór út um þúfur, var ekki annað fyrir stjórnarflokkana að gera en að leggja til atlögu við örðugleikana eða hlaupa af hólmi. Stjórnarflokkarnir gerðu það, sem þeir urðu að gera. Þeir lögðu til atlögu við erfiðleikana og hafa síðan gert margar ráðstafanir, sem eru öllum stjórnmálamönnum og stjórnmálaflokkum ógeðfelldar, af því að þær eru erfiðar og hljóta að verða óvinsælar. En það varð að gera þær, og stjórnarflokkarnir tóku á sig þá ábyrgð, sem því fylgir, og verða að standa eða falla með henni. Það er mikið talað um, að útflutningur nokkurra tuga manna til Ástralíu sé slæmt merki um ástandið á Íslandi, og má vel vera, að svo sé. Í þessum efnum hefur aðstaða okkar jafnan verið betri en aðstaða flestra annarra landa, því að það er talið eðlilegt í nágrannalöndum okkar, að eitthvað af fólki fari jafnan í burtu. Hér hefur það jafnan verið talið til stórtíðinda, ef alþýðufólk tekur sig upp og fer til útlanda, en það gegnir öðru máli, ef það eru háskólamenntaðir menn, sem þjóðin hefur eytt mörgum hundruðum þús. kr. í að skóla. Það þykir sjálfsagt, að tugir þeirra fari úr landi. Ég skal ekki draga úr því, að þetta sé óheppileg þróun fyrir okkur, og ég vil láta í ljós von um það, að hún verði ekki langlíf. En ég tel ástæðulaust að draga af þessu þá ályktun, að þjóðin sé að fyllast vantrú. Sérstaklega tel ég ástæðulaust að halda fram, að þetta stafi af sérstakri vantrú á stjórnarflokkunum og leiðtogum þeirra. Ef um einhverja slíka vantrú er að ræða - þjóðin er jafnan gagnrýnin, þegar á móti blæs, það þekkjum við, menn eru hvassyrtir í garð þeirra, sem stjórna, þegar erfiðleika ber að höndum, það þekkjum við líka - en ef um raunverulega vantrú er að ræða á leiðtogum þjóðarinnar, þá vil ég leyfa mér að fullyrða, að trúin á stjórnarandstæðingum og leiðtogum þeirra sé sízt meiri en á aðra. Ef þeir halda það sjálfir, að þeir njóti trausts eða trúar, en stjórnarflokkarnir njóti vantrúar, þá vaða þeir villu og reyk. Ég vil að lokum enn láta í ljós þá von mína, að þótt ekki tækist s. l. haust að skapa sameiginlega afstöðu flokkanna til að ráðast gegn erfiðleikunum, þá muni þjóðinni samt auðnast að yfirvinna sundrungardrauginn og standa í grundvallaratriðum saman um það, sem hún verður nú að gera, sem er að auka framleiðslu, auka útflutning, endurbæta atvinnuvegi og styrkja þannig fjárhag sinn, svo að við komumst yfir erfiðleika þessara ára og getum á ný sótt fram til betri lífskjara og betra lífs.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður, Benedikt Gröndal, minntist hér áðan á þá kenningu hv. 6. þm. Reykv., Magnúsar Kjartanssonar, að ríkisstj. hafi með síðustu gengislækkun verið að flytja 3000 millj. kr. frá verkalýðnum til atvinnurekenda og lagði áherzlu á það, að það vildi svo til, að þetta væri einmitt sú tala, sem þjóðarbúið vantaði, miðað við gósenárin mestu, og skildist mér, að í því ætti að felast, að slík tilfærsla væri eðlileg og óhjákvæmileg. En heldur hæstv. ræðumaður, að verkafólk á Íslandi hafi engri kjaraskerðingu orðið fyrir annarri en þeirri, sem felst í áhrifum af síðustu gengislækkun. Er honum ekki ljóst, að verkafólk var búið að taka á sig stórfelldar kjaraskerðingar, áður en síðasta gengislækkun var framkvæmd, vegna minnkandi atvinnu og hækkaðs vöruverðs? Þó að hv. Alþfl.-þm. hafi e. t. v. ekki orðið var þessara kjaraskerðinga, sem verkafólk hefur tekið á sig auk áhrifanna af síðustu gengislækkun, þá hafa þær því miður ekki farið fram hjá alþýðuheimilunum í landinu. Þegar rætt er um þau efnahagsvandamál, það geigvænlega atvinnuleysi, sem nú er við að etja, eftir að gjaldeyristekjur hafa dregizt saman og við búum nú við eðlilega meðaltalsveiði og meðaltalsafurðaverð, og það kemur óhjákvæmilega upp í huga hvers manns, hve illa var með gjaldeyrinn farið undanfarin ár, þá er það algengasta viðkvæði stuðningsmanna ríkisstj., að það sé auðvelt að vera vitur eftir á. En þá er þess að gæta í fyrsta lagi, að þess sjást enn alls engin merki, að ríkisstj.-flokkarnir hafi öðlazt vizkuna, ekki einu sinni eftir á, þó að það ætti samkvæmt hinu gamla orðtaki ekki aðeins að vera auðvelt, heldur sjálfsagt og lágmarkskrafa til ábyrgra aðila. Ekkert bendir til þess, að stjórnarflokkarnir læri af reynslunni. Ekkert bendir til þess, að þeir dragi lærdóma af árangrinum af gjaldeyrissóuninni, stjórnleysinu í fjárfestingarframkvæmdum undanfarin veltiár, heldur er þeirri stefnu, sem leiddi til ófarnaðarins, til atvinnuleysisins og til hruns veigamikilla þátta atvinnulífsins, haldið áfram í þrjózku og blindni. Í öðru lagi er þess að gæta, að í þeirri afsökun stuðningsmanna stjórnarfl., að það sé auðvelt að vera vitur eftir á, á það að felast, að engir hafi orðið til þess að benda á hættuna í tíma. Engir hafi í vímu hins einstæða gjaldeyrismoksturs af völdum metafla og metverðlags afurðanna bent á, að betur yrði að nýta verðmætin en gert var, betur yrði að tryggja undirstöðuatvinnuvegina en ríkisstj. fékkst til að gera. Þetta er að sjálfsögðu alrangt. Fulltrúar Alþb. hafa ekki aðeins sýnt fram á eftir á, hver eru óhjákvæmileg áhrif stjórnarstefnu sem þeirrar, sem viðreisnarstjórnin hefur einskorðað sig við, en þar sýnir árangurinn sig bezt sjálfur. Atvinnuleysi og hrun framleiðslugreina er órækur vitnisburður um árangur viðreisnarstefnunnar. En einmitt þegar gjaldeyrisausturinn var sem mestur vegna aflahlaupa og verðhækkana á afurðum og fæsta þeirra fyrrverandi stuðningsmanna stjórnarflokkanna, sem nú sjá viðreisnarstefnuna í nýju ljósi, óraði fyrir því, sem nú blasir við, þá varaði Alþb. við því, sem hlyti að gerast, ef stefnu ríkisstj. um stjórnleysi í fjárfestingar-, innflutnings- og verðlagsmálum yrði haldið áfram. Alþb.-menn átöldu sóunina á gjaldeyrinum, ekki aðeins sóunina í erlendar neyzluvörur, sem auðvelt var að framleiða hér á Íslandi, innflutning, sem lagði í rúst hina margvíslegu innlendu framleiðslu og svipti smám saman fjölda fólks atvinnu, sem það hafði haft um árabil, heldur deildi Alþb. einmitt á þeim árum hvað mest á hina stjórnlausu fjárfestingu, þegar gróðahvötin var ein látin um ráðstöfun gjaldeyrisins. Fulltrúar Alþb. deildu ekki aðeins á hina fráleitu sóun í verzlunarhallir og banka, heldur einnig á það stjórnleysi, sem ríkti í fjárfestingunni í sjálfum framleiðsluatvinnugreinunum. Það má t. d. minna á kassagerð Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna. Það er ekki núna fyrst sem við höldum því fram, að fráleitt sé að byggja verksmiðju fyrir milljónir kr. til þess að framleiða vöru, sem unnt er að framleiða í verksmiðju, sem fyrir er og getur annað allri þörf landsmanna fyrir vöruna og meira til. Við deildum á þá ráðstöfun strax og hún var á undirbúningsstigi. Og það var t. d. ekki sérlega vinsælt á þeim árum að finna að fjárfestingu í fiskvinnslustöðvum, en þó gerðum við Alþb.-menn það, þegar okkur var ljóst, að um var að ræða framkvæmdir, sem voru algjörlega brenndar því marki stjórnarstefnunnar að vera skipulagslausar framkvæmdir fyrir almannafé, byggðar á óraunhæfum vonum um einkagróða án alls tillits til hagsmuna þjóðfélagsins eða viðkomandi byggðarlags. Ég skal t. d. rifja upp, hvað ég sagði eitt sinn í þessum ræðustóli, þegar framleiðsla þjóðarinnar og gjaldeyristekjur voru enn stórvaxandi og áttu enn eftir að aukast verulega. Það var löngu áður en að samdrættinum kom. Ég sagði við 2. umr. fjárlaga 2. des. 1965, með leyfi hæstv. forseta: „Og það eru ekki aðeins ónauðsynlegar framkvæmdir einar, skrifstofu- og verzlunarhúsnæði, sem byggt er í stjórnleysi og án nokkurrar heildarskipulagningar. Jafnvel fjárfesting í öðrum greinum, t. d. fiskvinnslustöðvum, er algjörlega skipulagslaus. Ég get tekið sem dæmi, að undanfarin ár hefur risið í Hafnarfirði fjöldi af fiskvinnslustöðvum, frystihúsum og öðru í einum hnapp, án þess að samtímis sé tryggt, að þær fái hráefni, og voru þó fyrir í bænum mjög afkastamiklar nýtízku fiskvinnslustöðvar, sem berjast í bökkum vegna hráefnaskorts. En þetta er einkennið í dag. Stórfelld fjárfesting í verzlunar- og skrifstofuhúsnæði og í öðru lagi algjörlega skipulagslausar þær fjárfestingar einkaaðila, sem þó eru á nauðsynlegri sviðum.“ Síðan þessi orð voru mælt, eru liðin rúm 3 ár, og nú eru ávextir viðreisnarstefnunnar að falla fullþroskaðir til jarðar. Nú er atvinnuleysi í Hafnarfirði meira en nokkru sinni hefur áður þekkzt í sögu bæjarfélagsins. Þar hefur tala atvinnuleysingja náð um 330, en það svarar til þess, að um 7500 manns væru atvinnulausir í öllu landinu, ef atvinnuleysi væri jafnmikið hvarvetna annars staðar. Þótt eitthvað muni draga úr atvinnuleysinu nú, þegar róðrar eru hafnir, þá fer því fjarri, að á því verði ráðin full bót, þar sem ekki munu nema 10 bátar verða gerðir út þaðan í vetur. Þessi tala, sem ég hér nefndi, er síðan á sunnudaginn var, eftir að bátar voru farnir að róa. Þetta geigvænlega atvinnuleysi í Hafnarfirði, hið stórfelldasta, sem um getur, stafar ekki af því, að þar hafi ekki verið notað verulegt fjármagn til fjárfestingar á undanförnum árum, heldur m. a. af því, að við ráðstöfun þess fjármagns hafa ekki verið hafðir í huga heildarhagsmunir verkafólksins í bænum. Fjármagnið hefur ekki verið notað til þess að tryggja atvinnuöryggi bæjarbúa, heldur hafa þar aðrar hvatir ráðið. Í fjárfestingarframkvæmdum í Hafnarfirði hefur stefna stjórnarflokkanna kristallazt í framkvæmd, og birtist þar í einkar skýru ljósi. Sú hefur verið stefna stjórnarflokkanna undanfarin ár að láta fjármagnið sem frjálsast, þannig að þau efnahagslögmál mættu verka sem óheftust, að fjármagnið leitaði í þær atvinnugreinar og þann rekstur, sem hver einstaklingur, sem yfir fjármagni réði, gerði sér í hugarlund, að gæfi honum mestan gróðann. Þess vegna hefur verulegum hluta fjármagnsins verið varið til bankabygginga í bænum. Þar var fyrir viðreisnina einn sparisjóður í litlu og gömlu húsnæði, en nú eru þar tvö bankaútibú í nýju húsnæði og sparisjóðurinn kominn í tugmilljóna króna hús. En togaraflotinn varð á sama tíma aðeins 1/3 hluti þess, sem hann áður var, þegar sparisjóðurinn í sínu gamla húsnæði dugði bæjarbúum vel. Og vegna þess, að fyrir einstaklinga leit reikningsdæmi gróðavonarinnar þannig út, að fiskverkun væri arðvænleg, en útgerð togara og báta til bolfiskveiða hins vegar ekki, þá spruttu upp fiskvinnslustöðvar, frystihús og aðrar verkunarstöðvar eins og gorkúlur á haug, allt byggt meira og minna fyrir fjármagn úr almannasjóðum. Þegar fiskvinnslustöðvunum fjölgaði þannig á ári hverju, en bátum og togurum fækkaði að sama skapi, því að ekkert var gert af hálfu ríkisvaldsins til þess að efla þann rekstur og byggja hann upp, þá kom þar fljótlega, að það varð ekki einu sinni einn bátur að meðaltali á hverja fiskvinnslustöð í bænum. Þetta var viðreisnarstefnan í hnotskurn. Auðvitað varð ríkisvaldið samkvæmt bókvizku erlendra hagfræðikenninga að stuðla að því, að fjármagnið lenti í þeim rekstri, sem álitið var, að gæfi gróða, en flykktist úr útgerð, sem engu skilaði nema tapi. Á almennum borgarafundi, sem verkalýðsfélögin í Hafnarfirði boðuðu til haustið 1967, lýsti ég því, eftir því sem unnt var á þeim 10 mínútum, sem ég hafði þar til umráða, hve stórhættuleg áhrif stefna ríkisstjórnarflokkanna hefði á atvinnulíf þar, atvinnuöryggi almennings í bænum og hversu þessi stefna mundi bitna verr á Hafnfirðingum en flestum landsmönnum öðrum, þar sem Hafnfirðingar byggðu afkomu sína á þeim greinum útgerðar, sem stjórnarstefnan léki verst. Nú eru þessi áhrif komin skýrar í ljós en þá var og atvinnuöryggi bæjarbúa svo komið, að hverjum bæjarbúa er nú ljóst, að engir hafa goldið eins grimmilega afleiðinganna af stefnu stjórnarflokkanna og Hafnfirðingar. Í bókinni Saga Hafnarfjarðar eftir Sigurð Skúlason hefst kaflinn um atvinnulíf með þeim orðum, sem ég nú skal lesa með leyfi hv. forseta: „Frá því um aldamót hafa fiskveiðar ekki einungis verið meginatvinnuvegur Hafnfirðinga, heldur einnig sú starfsemi, sem skapað hefur vöxt bæjarins og verið undirstaða annarra atvinnuvega þar.“ Þessi orð voru rituð árið 1933, og á því tímabili, sem þau greina frá og jafnan síðan, hafa Hafnfirðingar gert sér ljós þau grundvallarsannindi, sem í þeim felast, og aðalkappsmál bæjarbúa, hvar í flokki sem þeir hafa staðið, hefur verið að auka og efla fiskveiðar og fiskvinnslu í bænum, hafi þeir sjálfir fengið að ráða þróuninni. Bæjarbúar hafa fullvel vitað, að um langt skeið a. m. k. er ekkert annað atvinnuöryggi til fyrir þá en blómleg útgerð. Í vitund landsmanna hefur Hafnarfjörður verið öflugur útgerðarstaður, ein höfuðstöð togaraútgerðar á Íslandi, og hafa Hafnfirðingar þó mátt berjast við margs kyns erfiðleika, sem útgerð fylgja að jafnaði, aflabrest og óáran og verðfall á mörkuðum og auk þess brotthlaup umfangsmikilla atvinnurekenda með atvinnutæki sín frá staðnum. Þó hélt Hafnarfjörður jafnan velli sem útgerðarbær, sem tryggði afkomu og atvinnuöryggi bæjarbúa a. m. k. til jafns við önnur bæjarfélög. En nú hefur þeirri ríkisstj. Sjálfstfl. og Alþfl., sem hefur haft það að höfuðmarkmiði að knýja fram óheft umsvif einkagróðans án alls tillits til samfélagslegra þarfa, tekizt á mestu gósenárum, sem Íslendingar hafa lifað um aflabrögð og afurðaverð, að murka svo niður útgerð í bænum, að hún má teljast í algerum rústum og lífsafkomu launþega þar með stefnt í algjöran voða. Í Hafnarfirði hafa um skeið aðeins verið gerðir út tveir togarar, og í vetur á hávertíðinni verða að líkindum ekki gerðir þar út nema 10 bátar, svo að þrátt fyrir lausn sjómannaverkfallsins er fyrirsjáanlegur svo alvarlegur atvinnuskortur, að því ríkisvaldi, sem komið hefur útgerðinni á vonarvöl með fráleitri stefnu sinni, kippt grunninum undan atvinnuöryggi bæjarbúa, hlýtur óhjákvæmilega að vera skylt að gera sérstakar ráðstafanir til þess að reisa atvinnulífið þar úr rústum. Ég lýsti því að nokkru í útvarpsræðu frá Alþ. s. l. haust, hversu málum væri komið í Hafnarfirði, og áttu þó afleiðingar af hruni útgerðarinnar þar eftir að koma enn skýrar í ljós. Ef til vill hafa einhverjir hv. alþm. talið, að ég málaði myndina of dökkum litum, og ég tel því ástæðu til að lesa - með leyfi hv. forseta og með leyfi bæjarstjórans í Hafnarfirði - bréf hans til atvinnumálanefndar Reykjaneskjördæmis, sem dagsett er 25. jan. s. l. Það hljóðar svo: „Í framhaldi af samþykkt bæjarráðs Hafnarfjarðar hinn 23. þ. m., þar sem mér var falið að gera yður grein fyrir þróun þeirri, er orðið hefur í atvinnumálum Hafnfirðinga á undanförnum árum, ástandinu, eins og það er nú, og horfum, en í ályktun bæjarráðs kemur skýrt fram sú skoðun, að mikils þurfi nú með, til þess að mál þessi megi á ný komast í eðlilegt horf. Í þessu efni vil ég sérstaklega benda á allt eftirfarandi: Við atvinnuleysisskráningu að undanförnu hefur tala skráðra verið sem hér segir: 1. desember 30, 1. janúar 38, og nú eru skráðir atvinnulausir 190.“ Þetta var 25. janúar, en í þeirri ályktun, sem ég gat hér áðan frá fundi verkalýðsfélaganna, sem haldinn var á sunnudaginn var, kemur fram, að í Hafnarfirði eru nú atvinnulausir 333 menn. Síðan segir áfram í bréfinu: „Þessar tölur skráðra atvinnuleysingja segja þó hvergi nærri allt, þar sem vitað er, að hvarvetna hefur atvinna dregizt saman, vinnutími stytzt og atvinnutekjur þar af leiðandi lækkað. Á þetta einkum þó við varðandi útgerð og fiskverkun, en á slíkri starfsemi hafa Hafnfirðingar um langan aldur fyrst og fremst byggt afkomu sína, en einnig á þetta við um iðnað, ekki sízt byggingariðnað, svo og þjónustustarfsemi hvers konar. Allmikið er af fiskvinnslustöðvum í bænum, sem byggzt hafa upp á undanförnum áratugum, en sem nú standa ýmist óstarfræktar eða lítt starfræktar sökum skorts á hráefni mikinn hluta ársins. Á þetta rætur sínar að rekja til þess, að fiskveiðifloti sá, sem héðan stundar veiðar til vinnslu í bænum, hefur stórlega gengið saman. Þannig má benda á, að í stað þess að 10 togarar voru gerðir út frá Hafnarfirði um eitt skeið, en Hafnarfjörður hefur jafnan fyrst og fremst verið talinn heppilegur staður fyrir útgerð togara, hefur þeim fækkað af ýmsum ástæðum, m. a. vegna sölu til erlendra aðila vegna rekstrarörðugleika undanfarinna ára, þannig að nú eru starfandi einungis tveir togarar. Sama má næstum segja varðandi vélbátaútgerð í bænum, þ. e. útgerð þeirra báta, sem að jafnaði stunda fiskveiðar með það fyrir augum að skila afla sínum til úrvinnslu í Hafnarfirði. Hins vegar hafa bætzt við flotann nokkur stærri fiskiskip, sem fyrst og fremst eru ætluð til síldveiða og starfa því mestan hluta ársins utanbæjar. Sem afleiðingu þessarar þróunar má benda á, að sumar fiskvinnslustöðvar, þar á meðal frystihús, hafa á síðustu árum neyðzt til þess að hætta störfum, bátar hafa horfið, farizt, brunnið eða eyðilagzt á annan hátt, án þess að fyllt hafi verið í skörðin, og benda má á, að ein stærsta fiskvinnslustöð um langt skeið, Jón Gíslason s. f., hefur lítt eða ekki verið starfrækt síðustu ár. Í stað þess, að þar var útgerð 10 báta, er nú ekki útlit fyrir neina starfrækslu á þessu ári. Þegar er búið að ráðstafa bátum fyrirtækisins á ýmsa vegu, auk þess sem þeir hafa farizt á ýmsan hátt án endurnýjunar. Munu nú fara fram úrslitaathuganir um framtíð þessa fyrirtækis. Naumast er útlit fyrir, að meira en 10 bátar verði gerðir út á komandi vertíð, sem leggja afla upp í Hafnarfirði, en mun færri annan tíma ársins, í stað 35 báta árið 1967. Í beinu sambandi við hrörnun útgerðarinnar kemur svo að sjálfsögðu samdráttur í störfum öllum, er lúta að þjónustu við útgerðina, svo sem í skipaviðgerðum, skipasmíði, verzlun og miklu fleiri störfum. Byggingarvinna, sem hefur verið um árabil allumfangsmikil, hefur dregizt mjög saman, m. a. sökum minnkandi lánveitinga úr húsnæðismálasjóði til Hafnarfjarðar, sem sést af því, að í stað þess að á árinu 1967 voru veitt lán að upphæð 47.114.000 kr., urðu þau á árinu 1968 aðeins 15.867.000 kr., auk þess sem óeðlilegur dráttur hefur orðið á afgreiðslu lána þessara. Af því, sem mjög lauslega er drepið á hér að framan, má sjá, að mjög þarf skjótra úrræða, ef takast á að breyta þeirri óheillaþróun, sem um alllangt skeið hefur átt sér stað í atvinnumálum Hafnfirðinga. Þess skal getið, að þessi þróun í hafnfirzku atvinnulífi hefði þó reynzt enn örlagaríkari, ef eigi hefði komið til framkvæmda við Búrfell og Straumsvík, en allmikið af Hafnfirðingum leituðu sér atvinnu við þessar framkvæmdir, einkum við upphaf framkvæmdanna við Straumsvík. Hefur þessi atvinnumöguleiki verið að dragast saman, eftir því sem líður að lokum byggingarframkvæmda þar og er nú mjög óverulegur. Við ráðningu fastra starfsmanna til framtíðar liggur eigi fyrir nein vissa um hlut Hafnfirðinga til þeirra starfa. Jafnframt því, sem Hafnfirðingar fagna tilkomu atvinnumálanefndarinnar og vænta sér mikils af störfum hennar til stuðnings ýmsum tiltækum aðgerðum til úrbóta, vil ég benda á eftirfarandi, sem líklegt væri til skjótvirkra umbóta í þessu efni: 1. Að takast mætti að efla fiskveiðiflota, gerðan út frá Hafnarfirði, til eflingar fiskiðnaði í bænum. Má í því sambandi sérstaklega benda á nauðsyn þess, að auka mætti á ný verulega við togaraútgerð í Hafnarfirði. Slík útgerð hentar Hafnfirðingum bezt og er líklegust til þess að skapa fiskvinnslustöðvunum samfellda vinnslu mestan hluta ársins. Gæti í þessu efni komið til greina leiga eða kaup á togurum, sem hvorugt mundi geta komið til, nema hið opinbera greiddi sérstaklega fyrir því á einn eða annan hátt. Er kunnugt um nokkurn áhuga í þessu efni, sem mikils væri um vert, að n. gæti stutt til raunhæfra aðgerða. Í þessu efni má benda á, að áhugi er fyrir kaupum á b. v. Gylfa hjá tveimur Hafnfirðingum, og væri vel, ef n. gæti haft áhrif á framgang þess máls. Enn fremur vil ég benda á nauðsyn þess, að stutt yrði að lausn á fjárhagsvandamálum Jóns Gíslasonar s. f., þannig að sú starfsemi mætti hefjast að nýju, en það fyrirtæki var hvað stærsti atvinnuveitandi hér í bæ um árabil. 2. Efling vélbátaflotans einkum með hliðsjón af fiskvinnslu í bænum væri mjög aðkallandi. 3. Aukið fjármagn til byggingariðnaðarins, m. a. til aðkallandi skólabyggingarframkvæmda bæjarsjóðs, væri einnig líklegt til að bæta verulega úr atvinnuþörf, sem er miklu meiri en fram kemur af atvinnuleysisskráningunni. 4. Enn fremur vil ég benda á nauðsyn þess, að unnt yrði sem fyrst að koma til framkvæmda byggingu dráttarbrautar í Hafnarfirði, svo sem ráðgert hefur verið, en frestað að ósk ríkisstj., þar sem fjár var vant til uppbyggingar svo margra dráttarbrauta á sama tíma, sem ráðgerðar höfðu verið. Hér hefur aðeins verið drepið á fátt eitt, en þó fyrst og fremst út frá því sjónarmiði, hvað mætti verða til skjótvirkra úrbóta. Taldi bæjarráð rétt að árétta þessi vandamál bæjarfélagsins við n., þegar við upphaf starfs hennar. Mundi bæjarráð að sjálfsögðu æskja sem bezts samráðs við atvinnumálan. um lausn þess vanda, er við blasir. Læt ég fylgja hér með ábendingar, er bæjarráði hafa borizt frá atvinnumálanefnd, sem starfað hefur hér í bæ að undanförnu. Með fyllstu von um, að n. taki þessi mál til náinnar athugunar, og beztu óskum til hennar um farsæl störf kveðjum vér yður í umboði bæjarráðs Hafnarfjarðar. Bæjarstjórinn í Hafnarfirði. Til atvinnumálanefndar Reykjaneskjördæmis.“ Eins og ljóst er af þessu, eru slæmar horfur í atvinnulífi Hafnfirðinga um þessar mundir, og atvinnulífi þar er á þann veg háttað, að þær atvinnugreinar, sem bæjarbúar byggja afkomu sína á, togaraútgerð og rekstur fiskibáta, sem leggja upp afla sinn til verkunar í fiskvinnslustöðvum, nutu ekki síldargróðans. En þar sem þessar atvinnugreinar guldu hins vegar í ríkum mæli verðbólgustefnunnar, sem mest hefur markað verðlagsmálin undanfarin ár, hlaut að koma að því, að þessar atvinnugreinar hryndu. Samkvæmt þeim hagfræðikenningum, sem hafa verið leiðarljós ríkisstjórnarflokkanna, að gróðahvötin og stundarhagsmunir einstaklinga skyldu vera hreyfiaflið í atvinnulífinu og ráða uppbyggingu þess, voru engin viðbrögð höfð í frammi til þess að koma í veg fyrir, að þeim greinum útgerðar, sem skiptu Hafnfirðinga öllu máli, blæddi út. Þessi stjórnarstefna, að láta fjármagnið leita þangað, sem gróðinn er fyrir, en láta afskiptalaust, að aðrar atvinnugreinar koðni niður, hefur leikið atvinnulífið í Hafnarfirði hrapallega, eins og fram kemur í bréfi bæjarstjórans þar til atvinnumálanefndar, sem ég var hér áðan að lesa. Bæjarfélagið hefur undanfarin ár þurft að kosta milljónum króna til þess að halda sem lengst lífi í þeirri togaraútgerð, sem ríkisvaldið hefur algerlega vanrækt að efla. Hag Hafnfirðinga væri án efa betur komið í dag, ef sú stefna Alþb. hefði ráðið, að sérhverri ríkisstj. beri á hverjum tíma með yfirvegaðri stjórnarstefnu, með stjórn á fjárfestingar-, innflutnings- og verðlagsmálum að tryggja, að einstakar mikilsverðar atvinnugreinar séu ekki látnar brotna niður, þótt í móti blási, þegar einkafjármagnið með gróðasjónarmiðin ein að leiðarljósi vill eðli sínu samkvæmt leita annað. Hagur Hafnfirðinga væri betri í dag, ef sú stefna Alþb. hefði ráðið, að hverri ríkisstj. beri að tryggja stjórn á þróun atvinnulífsins vitandi vits, styðja við þær atvinnugreinar, sem höllum fæti kunna að standa hverju sinni, og tryggja með því atvinnuöryggi alls almennings í hinum einstöku byggðarlögum í landinu. Svo grátt hefur stefna núv. stjórnarflokka leikið undirstöðuatvinnuveg Hafnfirðinga, togaraútgerð og bátaútgerð, að það er sérstök siðferðisleg skylda þeirra að gera nú þegar sérstakar ráðstafanir til þess að efla að nýju þær atvinnugreinar, sem hafa verið að lamast á undanförnum árum. Sérstaklega er í þessu efni rík skylda þeirra þm. Reykjaneskjördæmis, sem styðja stjórnarflokkana og bera sína ábyrgð á þróuninni í undirstöðuatvinnuvegum Hafnfirðinga. Fyrsti togarinn, sem Íslendingar eignuðust, var gerður út frá Hafnarfirði, og það er athyglisverð staðreynd, að einn þeirra manna, sem mestan þátt áttu í því að auka því skipi við atvinnutækin í bænum, var afi hv. núv. 1. þm. Reykn. Matthíasar Á. Mathiesens. Sá hv. þm. hefur alla sína þingmannstíð verið í þingflokki, sem hefur haft ríkisstjórnarforustu, og því haft sérstakt tækifæri til þess að leggja sitt af mörkum, til þess að stjórnarstefnan stuðlaði að eflingu útgerðar í bænum. En á þeim mestu gósenárum, sem þjóðin hefur lifað, hefur togurum í Hafnarfirði hins vegar fækkað um 2/3 hluta. Það er vonandi, að þessum afkomanda eins frumkvöðuls togaraútgerðar í Hafnarfirði og á Íslandi fari nú að renna blóðið til skyldunnar og láti það ekki gerast á þingferli sínum, að sá fornfrægi togarabær Hafnarfjörður hreppi þau örlög að verða aðeins svefnpláss fyrir starfsfólk, sem sækir vinnu sína í Reykjavík, eða til erlends auðhrings í Straumsvík. Hvað sem öðru líður, er hætt við, að þeim gömlu Hafnfirðingum, sem voru brautryðjendur í togaraútgerð og lögðu metnað sinn í umsvifamikinn hafnfirzkan atvinnurekstur, þætti þá lágt lotið. Ég ætla að hafa sem fæst orð um hlut hæstv. fyrrv. sjútvmrh., hæstv. núv. utanrrh., Emils Jónssonar, sem var hæstráðandi í útvegsmálum þjóðarinnar á árum mesta aflahlaups og beztu viðskiptakjara, sem þjóðin hefur lifað. En togaraútgerðin, undirstöðuatvinnuvegur í heimabæ hans í hálfa öld, var á sama tíma látin hrynja saman án nokkurra viðbragða stjórnarvalda til þess að sporna við því. Lengst af þeim tíma, sem hrun togaraútgerðarinnar hefur orðið, áttu Hafnfirðingar tvo Alþfl.-ráðh. í ríkisstj. Það er e. t. v. ekki án samhengis við það, að samhliða því, sem togurum í bænum hefur fækkað um tvo þriðju hluta hefur fulltrúum Alþfl. í bæjarstjórn Hafnarfjarðar fækkað næstum nákvæmlega jafnmikið. Ég hef einskorðað mig svo til alveg við að greina frá áhrifum viðreisnarstefnunnar á atvinnulíf í Hafnarfirði og atvinnuöryggi bæjarbúa þar, m. a. vegna þess, að ég tel, að þar birtist árangurinn af stefnu hins óhefta kapítalisma á íslenzku atvinnulífi í hnotskurn. Örlög undirstöðugreina atvinnulífsins í Hafnarfirði á tímum viðreisnarstjórnarinnar eru lýsingin á því, hvernig stefna skipulagslausrar fjárfestingar, stefna stjórnlauss innflutnings, stefna algjörs frjálsræðis gróðafjármagnsins og stefna frjálsrar álagningar hefur verið að gjöreyðileggja grunninn undir veigamiklum þáttum atvinnulífsins, einmitt þeim þáttum, sem úrslitum valda um atvinnuöryggi Hafnfirðinga og hafa verið undirstaða að öllu atvinnulífi í bænum í meira en hálfa öld. Jafnvel mestu góðæri í sögu þjóðarinnar varðandi aflabrögð og markaðsverð dugðu ekki til þess að vega upp deyðandi áhrif viðreisnarstefnunnar á þessa þætti atvinnulífsins. Þá hef ég ekki síður rætt um Hafnarfjörð sérstaklega til þess að leggja áherzlu á, að hvergi liggur atvinnulífið í eins algjörri rúst og þar, hvergi er afkomuöryggi alþýðuheimila meira ógnað en í þessum 9000 manna bæ, sem hefur verið að missa burtu hvert á fætur öðru þau atvinnutæki, sem ein geta tryggt lífshagsmuni bæjarbúa. Ég hef lagt áherzlu á að lýsa atvinnuástandinu í Hafnarfirði vegna þess, að það er sérstök skylda ríkisvaldsins að gera nú þegar og án alls dráttar sérstakar ráðstafanir til þess að reisa framleiðsluatvinnuvegi Hafnfirðinga úr rústum. Þótt verkafólk í Hafnarfirði þurfi nú og eigi rétt á sérstakri aðstoð til þess að endurreisa atvinnulífið í bænum, þá eru framtíðarhagsmunir þess fyrst og fremst þeir að taka höndum saman við launþega um land allt til þess að tryggja, að þeir fái að búa við aðra stjórnarstefnu en þá, sem steypt hefur grunninum undan afkomuörygginu á síðustu árum. Hafnfirðingar munu án efa draga sína lærdóma af reynslu undanfarinna ára, og er ljóst að sú ein ríkisstj., sem leggur höfuðáherzluna á eflingu allra greina sjávarútvegsins, getur tryggt afkomuöryggi þeirra. Þeir munu því geta tekið undir og talið sérlega tímabær nú orð hv. 7. þm. Reykv., Birgis Kjarans, en hann mælti svo á Alþingi hinn 11. febr. 1960, með leyfi hv. forseta: „Efnahagsstefna er aðeins góð og forsvaranleg, þegar hún er þegnunum nytsamleg og flytur þeim velmegun eða ver þá áföllum. En þegar hún er tekin sjálfkrafa að þrengja kjör þeirra og hefur misst alla hæfni til að fást við úrlausnarefni, er hún orðin úrelt og hefur lokið hlutverki sínu og á skilyrðislaust að víkja fyrir nýrri og betri stefnu, sem er vandanum vaxin.“ Eins og ég gat um í upphafi máls míns, bendir ekkert til þess, að hæstv. ríkisstj. hafi lært af reynslunni undanfarin ár, og þess er því naumast að vænta að sú ríkisstj., sem hefur stritazt við að sitja nokkru lengur en sætt er, taki mark á þessum glöggu ábendingum hv. 7. þm. Reykv., sem eru lýsandi fyrir viðreisnarstefnuna. En víst er, að hagsmunir almennings í landinu, atvinnuöryggi og afkoma hans, er undir því komið, að hæstv. ríkisstj. segi af sér sem allra fyrst og viðreisnarstefnan víki fyrir nýrri og betri stefnu, sem er vandanum vaxin.



Herra forseti. Þessar umr., sem hér fara fram, eru um skýrslu hæstv. forsrh. um efnahagsmál. Nú sé ég, að enginn hæstv. ráðherra er hér í salnum og því raunar til lítils að vera að ræða þessi mál. Ég kemst ekki hjá því að átelja þetta. Mér finnst það siðferðileg skylda a. m. k. hæstv. forsrh. og hæstv. viðskmrh., sem fer með efnahagsmál, að þeir séu hér í fundarsal, þegar mál sem þessi eru til umr. hér á hv. Alþ. Þessir starfshættir Alþ. eru áreiðanlega ekki til þess að auka virðingu þess, heldur hið gagnstæða. Hv. 5. þm. Vesturl., varaformaður Alþfl., varði mjög hæstv. ríkisstj. Hann talaði eftir sömu nótum og hv. 12. þm. Reykv. gerði s. l. föstudag. Niðurstaða hv. þm. varð sú, að aðrar leiðir væru ekki til en að ráðast á kaupmátt launanna. Hann talaði um það, að við framsóknarmenn hefðum gert margar till., sem orðið hefðu til þess að auka verðbólguna, hefðu þær verið samþ. Hins vegar minntist hann ekkert á þær till., sem við framsóknarmenn höfum borið fram, sem hefðu orðið til að draga úr verðbólgunni með því að gera ýmsar ráðstafanir til þess að minnka rekstrarkostnað atvinnuveganna. Á það minntist hv. þm. aftur á móti ekki. Að öðru leyti tel ég ekki ástæðu til þess að ræða um þessa ræðu hv. 5. þm. Vesturl. Hann aðeins strikaði undir það, að stefna hans og Alþfl. væri sama stefna og Sjálfstfl. hefur í þessu máli. Í umr. á hv. Alþ., þegar rætt var um bændafækkunarfrv. Alþfl., þá sagði hv. 9. landsk. þm. m. a., með leyfi forseta, „að bændur væru ráðvillt stétt og jörðin skriði undir fótum þeirra.“ Ástæðurnar fyrir því taldi hann vera, að það vantaði yfirstjórn og hagsýni í landbúnaði. Og enn sagði hv. 9. landsk. þm., með leyfi forseta: „Þegar yfirstjórnin brestur, er hætta á ferðum.“ Þetta er dómur talsmanns Alþfl. hér á hæstv. Alþ. um stjórn hæstv. landbrh. á málum landbúnaðarins. Það er full ástæða að vekja athygli á þessu. Hv. 9. landsk. þm. lýsti ástandinu í landbúnaðinum, eins og það kom honum fyrir sjónir, og niðurstaða hans var sú, að þegar yfirstjórnin brestur, er hætta á ferðum. Hann efaðist ekki um, hvaða ástæða er fyrir því, hvernig komið er. Þetta er hinn uppkveðni dómur þingmanns Alþfl. á störfum hæstv. landbrh. Það er ekki mjög langt, síðan formaður Alþfl., hæstv. viðskmrh., lét það frá sér fara, að við nána ath. á stefnu stjórnarflokkanna beggja hefði komið í ljós, að á þeim væri bókstaflega enginn munur. Þá veit maður það, það er ekki ágreiningur um stefnuna. Stjórnarfl. hafa sama viðhorf um tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu, uppbyggingu atvinnulífsins, afstöðuna til markaðsbandalaga og annarra utanríkismála. Enginn ágreiningur um tilgang og markmið. Það er yfirstjórnin, sem hefur gjörsamlega brugðizt, t. d. í landbúnaðarmálum, að dómi hæstv. 9. landsk. þm. Þessi niðurstaða hlýtur að verða æðimörgum umhugsunarefni. Það er svo komið, að þm. úr stjórnarliðinu kveður upp úr um það hér á hv. Alþ., að ástæðan fyrir því, hvernig komið er, a. m. k. í landbúnaði, sé eingöngu sú, að yfirstjórnin hafi brugðizt. En gildir ekki það sama um aðra þætti þjóðmálanna? Er þessum hv. þm. ekki ljóst, að hann ber ábyrgð á þessari forystu og það er á hans valdi að bægja hættunni frá þjóðinni með því að losa hana við þessa forystu? Mest er ég hissa á því, að hv. 9. landsk. þm. skyldi ekki fyrr gerast leiðsögumaður bænda til að vísa þeim út úr viðreisnarvillunni, eins og skilningur hans er skarpur t. d. á því, hvaða áhrif gengisfelling hafi á peningainnistæður. Hann hefur á hendi stjórn á bankaútibúi í tómstundavinnu með þingstarfinu og stendur því betur að vígi en ég og mínir líkar til að átta sig á því lögmáli, hvaða áhrif gengisfelling hefur á bankainnistæðu, hvort sem hún er eign einstaklings eða félagasamtaka. Í umræðunum um hagtryggingarsjóð landbúnaðarins sagði hv. 9. landsk. þm. m. a. með leyfi forseta: „Varðandi það, að allir sjóðir hafi brunnið upp í óðaverðbólgu undanfarinna ára, skal því að vissu marki ekki andmælt, en þó vil ég benda á það, að þeir sjóðir, sem hafa ávaxtað sig í fasteignum, eins og einmitt er hér gert ráð fyrir, að þessi sjóður geri að nokkru leyti, þeir hafa vissulega aukizt og margfaldazt og dafnað vel, og þurfum við ekki annað en að vísa til atvinnuleysistryggingasjóðs, sem nú er öflugasti sjóður, að ég hygg, hér á landi og hefur gert atvinnuvegunum að minni hyggju og að ég held flestum geysilegt gagn.“ Nú sá ég ekki í þessu frv., að ætlazt væri til, að hagtryggingarsjóður landbúnaðarins, ef stofnaður verður, eigi að tryggja sig gegn gengisfellingum með því að eignast fasteignir eða þau lán, sem lánuð yrðu úr honum, verði vísitölutryggð, og hvorugt mun heldur vera með atvinnuleysistryggingasjóðinn. Því væri mjög æskilegt, ef hv. 9. landsk. þm. skýrði þetta mál frekar, því að allur þorri hv. alþm. mun hafa annan skilning á því, hvernig gengisfelling verkar á bankainnistæðu. Þetta er ef til vill viðreisnarhagfræði, samin af viðskmrh. hæstv. og útfærð af vitringum hans. Í sjálfu sér er þetta í fullu samræmi við það, að leysa eigi greiðsluhallann með því að draga saman framleiðsluna og útrýma atvinnuleysi með sömu ráðum. Þessi viðreisnarhagfræði er þjóðinni dýr orðin, og almenningur er farinn að átta sig á því, að í sjálfu sér er hugsunin sú ein hjá hæstv. ríkisstj. að hanga í ráðherrastólunum, þó að með því séu allar siðferðislegar og lýðræðislegar reglur gjörsamlega brotnar. Það þarf ekki að minna á, hvað stjórnarflokkarnir sögðu, að kosið væri um í síðustu kosningum. Var það ekki fyrst og fremst um verðstöðvunarstefnuna? Var því ekki heitið, að ef stjórnarflokkarnir héldu meirihluta sínum, þá yrði verðbólgan stöðvuð? Raunar var þjóðinni talin trú um það, að verðhækkanir allar hefðu verið stöðvaðar með verðstöðvunarlögunum 1966. Var því ekki heitið, af ef stjórnarflokkarnir héldu meirihluta sínum, þá yrði framtíð þjóðarinnar björt, þá yrði ekkert atvinnuleysi í náinni framtíð, og leiðin til bættra lífskjara var að kjósa stjórnarflokkana? Menn geta nú hugleitt það, hvernig tekizt hefur á þessu tímabili, síðan kosningar fóru fram, miðað við öll fyrirheitin. Verðbólguófreskjan flæðir yfir þjóðina í stað verðstöðvunar. Geigvænlegt atvinnuleysi er orðin óhugnanleg staðreynd í stað atvinnuöryggis, og í stað bættra lífskjara er ríkisstj. með form. Alþfl. í broddi fylkingar að þrýsta daglaunum launafólks og bænda niður í sultarlaun. Þó er það staðreynd, að þrátt fyrir minni afla og óhagstæðara markaðsverð á erlendum mörkuðum eru þjóðartekjur okkar ekki minni bak við hvern einstakling en í nágrannalöndunum, þar sem raungildi launanna er miklu hærra en hér. Hvað veldur? Er ekki kominn tími til, að það sé brotið til mergjar, hvernig á þessu stendur, hvaða ástæður liggi til þess, að atvinnuvegirnir geta ekki borgað þeim, sem við þá vinna, mannsæmandi laun? Ef þjóðartekjurnar eru eins miklar og opinberar skýrslur bera með sér, þá er einhvers staðar maðkur í mysunni og það ekki í smærra lagi. Er það hugsanlegt með þessa staðreynd í huga, að launafólk til sjávar og sveita taki því þegjandi, blátt áfram líði það, að ráðstöfunartekjum þess sé þrýst niður, eins og hæstv. ríkisstj. sýnilega ætlar sér, þegar þessi staðreynd liggur fyrir? Er til of mikils mælzt að fara fram á það við hæstv. viðskmrh., sem nú stjórnar efnahagsmálum þjóðarinnar og hefur gert það á tíunda ár, að hann gefi út nokkurs konar resept um það, hvernig fimm manna fjölskylda getur látið 10–13 þús. kr. mánaðarlaun hrökkva fyrir brýnustu nauðsynjum fjölskyldunnar. Fyrst hann skammtar þessi laun, ber honum í raun og veru skylda til að sýna fram á það svart á hvítu, að þessi laun hrökkvi a. m. k. fyrir því allra brýnasta, og færa þannig rök fyrir því, að þessi skömmtun sé gerð af réttsýni. Geti hann það ekki, þarf hvorki hann né aðrir að halda það, að þjóðin geri sér að góðu svona skömmtun. Slíkt er alveg óhugsandi. Þó að allt launafólk viti, að báðir stjórnarflokkarnir hafi sömu stefnu í þessum málum og þynnsta hnífsblað gangi ekki á milli þeirra, breytir það engu um það, að þjóðin tekur ekki slíkri skömmtun með þögn og þolinmæði, nema fyrir liggi, að byrðunum sé réttlátlega skipt á herðar þjóðfélagsþegnanna. Hæstv. forsrh. sagði, að þjóðarframleiðslan væri nú svipuð á hvern þjóðfélagsþegn og hún var á árunum 1962–63. Hvers vegna þarf þá raungildi launa að vera miklu lægra nú en það var þá? Ber ekki Alþ. að grandskoða allt okkar kerfi, finna það út, hvað verður af miklum hluta þjóðarteknanna, og lagfæra höfuðmeinsemdirnar og lögfesta aftur verðtryggingu launa til að forða þjóðinni frá langvinnum verkföllum og hundruða millj. tjóni fyrir þjóðarheildina, eins og gerðist í sjómannaverkfallinu fyrir skemmstu? Geri ekki Alþ. skyldu sína í þessu efni, ber ríkisstj. fulla ábyrgð á þeim afleiðingum, sem af því kunna að hljótast. Hv. 12. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni s. l. föstudag, að ef framsóknarmenn ekki sýndu fram á það, hvernig ætti að brúa það bil, sem vantaði á það, að atvinnufyrirtæki gætu borgað laun með fullri verðlagsuppbót, yrði krafa okkar um fulla verðlagsuppbót skoðuð sem marklaust hjal. E. t. v. er engum undrunarefni, þó að þm. Sjálfstfl. hafi hvorki vilja né víðsýni til að leita að öðrum leiðum en ráðast á kaupmátt launanna til að halda atvinnuvegunum gangandi, en hins vegar er það líklegra, að sumir kjósendur Alþfl. telji, að nú sé Bleik brugðið, ef fulltrúar þeirra á Alþ. sýna enga viðleitni til þess að lækka kostnaðarliði atvinnuveganna og gera þeim á þann hátt mögulegt að borga mannsæmandi laun. Hvers vegna er það ekki brotið til mergjar, hvað hægt væri að lækka olíuverðið með því móti að hafa eitt dreifingarkerfi í stað þriggja? Hví er ekki allt vátryggingakerfið grandskoðað, svo að hægt sé að létta af atvinnufyrirtækjum með því að samræma og sameina slíkar tryggingar? Og er það útilokað með öllu, að hægt sé að lækka vexti og lengja stofnlán atvinnuveganna? Hefur það verið kannað til fulls, hvort ekki er hægt að lækka sölukostnað á útflutningsvörum okkar eða auka verð þeirra með einhverju móti, t. d. með aukinni vinnslu o. s. frv.? Og fleiri spurningar sækja á hugann í þessu sambandi. Veigamiklar framkvæmdir, sem hafa verið gerðar á vegum hæstv. ríkisstj., hafa verið framkvæmdar þannig, að þær hafa verkað sem beinn verðbólguvaldur. Eitt skýrasta dæmið um það eru Breiðholtsbyggingarnar. Þegar sú starfsemi hófst, var sagt, að tilgangurinn væri tvenns konar: í fyrsta lagi að lækka byggingarkostnað og í öðru lagi, að efnalítið fólk ætti þess kost að festa sér íbúð, þó að það gæti ekki borgað á byggingartímanum nema 20% af kostnaðarverði íbúðanna. Ekki veit ég til, að nokkur viðhlítandi greinargerð hafi verið gerð um raunverulegan kostnað við þessar byggingar. Hins vegar hefur verið sett ákveðið verð á þær íbúðir, sem afhentar hafa verið, og manni hefur skilizt, að það verð væri ekki miðað við það, að um álagningu væri að ræða, heldur hið gagnstæða. En hvernig er svo verðið á þessum íbúðum, miðað við kostnað á sams konar íbúðum byggðum á sama tíma í byggingarsamvinnufélögunum? Breiðholtsbyggingarnar reynast a. m. k. einum þriðja dýrari. Þannig er þessi framkvæmd. Halda menn, að þessi vinnubrögð hafi engin áhrif á verðbólguþróunina í landinu? Þar við bætist, að þessar byggingar í Breiðholti soga til sín mikinn hluta þess fjármagns, sem Húsnæðismálastofnun ríkisins hefur yfir að ráða, þannig að önnur byggingarstarfsemi er meira og minna lömuð af þeirri ástæðu. Það væri full ástæða fyrir Alþ. að kjósa rannsóknarnefnd til þess að kanna það, hvernig hagkvæmast er fyrir þjóðina að ráðstafa þeim fjármunum, sem hún getur ráðstafað til íbúðabygginga ár hvert. Þessi liður útgjalda er orðinn svo geigvænlegur miðað við hið almenna kaupgjald í landinu, að hann er gjörsamlega ofviða flestum, og Breiðholtsbyggingarnar hafa ekki orðið til þess að lækka byggingarkostnaðinn, þvert á móti. Ráðandi öfl í stjórnarflokkunum stefna að því að fækka mjög í frumatvinnuvegum þjóðarinnar, landbúnaði og fiskveiðum, en fjölga að sama skapi í úrvinnslu- og þjónustugreinum, enda heyrist það aldrei úr þessum herbúðum, að svona og svona margir séu gerðir þjóðinni gagnslausir, t. d. í verzlun eða peningastofnunum. Hins vegar er hamrað á því endalaust, að fækka þurfi í fiskveiðum og ég tala nú ekki um í landbúnaði. Almenningur er farinn að átta sig á þessum öfugmælum, skilur það, að í þjónustugreinum vinna nú allt of margir menn. Menn skilja það áreiðanlega ekki, að í því fælist neinn þjóðarvoði, þó að peningalausu bankaútibúi yrði lokað og fækkað í öðrum og þó ekki síður í verzluninni, þar mætti áreiðanlega fækka ekki lítið. Það skilja það allir, nema þá ráðamenn þjóðfélagsins, að framleiðsluna þarf að fullnýta bæði til lands og sjávar og gera þessa framleiðslu sem verðmætasta með sem fullkomnastri vinnslu. Það er þetta, sem þjóðina skiptir fyrst og fremst máli. Það er á þessari framleiðslu, sem þjóðin byggir lífsafkomu sína. Auðvitað reynir ekki hagfræðiprófessorinn, hv. 12. þm. Reykv., að velta því fyrir sér, hvað þá að brjóta það til mergjar, hvort hægt sé að létta einhverju af atvinnuvegunum. Hann trúir á sérréttindi fjármagnsins og lofar frelsið, þ. e. a. s. frelsi þess, sem fjármagninu ræður. Hinir hafa ekkert með frelsi að gera sakir fátæktar. Það er því í fullu samræmi við þetta lífsviðhorf,. sem hv. 12. þm. Reykv. er blindur á báðum augum fyrir öðrum leiðum til að halda framleiðsluatvinnuvegunum gangandi en að lækka kaupmátt launanna. Hann telur aðra leið óhugsandi. Ég hafna slíkum kenningum, og ég er þess fullviss, að landið og miðin í kringum það búa yfir það miklum möguleikum, að til þess þarf ekki að koma, að öllum almenningi í landinu þurfi að skammta sultarlaun, enda verkar slík skömmtun þannig, að hún minnkar viðskipti og athafnir og eykur kreppuna. En þegar forustuna brestur, er hætta á ferðum. Undir það vil ég taka með hv. 9. landsk. þm., og þar mun að finna ástæðuna fyrir því, hvernig komið er. Hæstv. forsrh. upplýsti hér í umr. s. l. föstudag, að verðmætasköpun á hvert mannsbarn væri svipuð nú og 1962–63. Hvers vegna er ekki hægt að gera atvinnuvegunum kleift að borga nú laun, sem hafa sama kaupmátt og þá? 1958 var allur fiskafli landsmanna 505 þús. tonn. En meðaltal á ári síðan, að árinu 1968 meðtöldu, er 741.5 þús. tonn eða 236.5 þús. tonnum meira að meðaltali. Eru viðskiptakjörin verri nú en þau voru á árinu 1958? Ætli menn treysti sér til að halda því fram? Hvaða ástæður liggja þá til þess, að raungildi launa hefur lækkað og það til muna frá því 1958? Við slíku þurfa að fást viðhlítandi svör. Það erum ekki við framsóknarmenn, sem stjórnað höfum þetta tímabil. Það erum ekki við, sem teljum eðlilega eða forsvaranlega leið að lækka kaupmátt launa nú. Við viljum og teljum, að það beri að fara aðrar leiðir til þess að tryggja framleiðslunni starfsskilyrði. Það er hæstv. ríkisstj., sem situr fyrir svörum hér á hv. Alþ. Þess vegna hefði hv. 12. þm. Reykv. átt að beina spurningum sínum fyrst og fremst til hv. ríkisstj. Það er hún, sem á að gefa skýringar á og tæmandi svör við því, hvers vegna framleiðsluatvinnuvegirnir geta ekki borgað hærra kaup, a. m. k. kaup, sem hefur ekki minni kaupmátt en það almenna kaup, sem var á árinu 1958. Ég vil endurtaka það, að það er skylda Alþ. að grandskoða allt okkar kerfi og finna til þess leiðir, að atvinnuvegirnir geti borgað fulla verðlagsuppbót á laun nú. Og það er skylda hæstv. ríkisstj. að hafa allt frumkvæði í því máli. Hvernig skyldu sagnfræðingar framtíðarinnar skrifa um viðreisnartímabilið? Komast þeir hjá því að benda á, að þetta stjórnartímabil sé fyrst og fremst saga mistaka, þar sem frelsi fjármagnsins var leiðandi afl í þjóðfélaginu og alls ráðandi, og form. Alþfl. hafi verið aðaltalsmaður þeirrar stefnu? Verður ekki bent á það, að á þessu tímabili hafi bankahallir sprottið upp eins og gorkúlur og starfsfólki í peningastofnunum fjölgað að sama skapi? Og eftir því sem starfsemin varð meiri, urðu peningarnir minni til að lána út. Verður ekki bent á, að ef innflutningur á þessu tímabili hefði verið 6–7% minni að meðaltali á ári, þá hefði engin skuldaaukning orðið erlendis? En frelsið í innflutningnum leiddi af sér atvinnuleysi, og svo hafi verið gengið langt, að dönsk mold hafi verið flutt inn frá Danmörku í blómapotta fína fólksins, plasthorn frá Austur-Evrópu og postulínskýr úr Austurlöndum, eins og fyrir þá fækkun, er varð á mjólkurkúm landsmanna á umræddu tímabili. Í ársbyrjun 1968 hafi mátt sjá víðs vegar í Reykjavík hálfkláraðar og ónotaðar verzlunar- og skrifstofuhallir, en aftur á móti verið tilfinnanlegur skortur á kennsluhúsnæði á öllum stigum fræðslunnar? Viðreisnarstjórnin hafi lagt á það höfuðáherzlu að fækka í frumatvinnugreinum landsmanna, landbúnaði og fiskveiðum, en lagt áherzlu á að fjölga í þjónustugreinum, að viðskiptahallinn yrði lagaður með minni framleiðslu, t. d. í landbúnaði, og atvinnuleysi útrýmt með sömu ráðum? Að ráð viðreisnarinnar til að komast út úr kreppuástandinu hafi verið að auka samdráttinn, minnka kaupmátt launa í landinu? Ég fór í Iðnó á sunnudaginn var og sá þar „Mann og konu“ eftir Jón Thoroddsen. Þegar ég horfði á lokaatriði þessa sjónleiks, þar sem séra Sigvaldi er einn eftir á leiksviðinu, afhjúpaður og yfirgefinn, meira að segja systir hans, Staðar-Gunna, sem hann hafði þó margt reynt að gera vel við á rysjóttri ævi, var einnig búin að snúa við honum bakinu, þá rann það upp fyrir mér, að ferill séra Sigvalda og hans endalok minntu mig helzt á stjórnartíð viðreisnarinnar. Viðskipti séra Sigvalda við fólkið í Hlíð er smækkuð mynd af okkar þjóðlífi þessi síðustu ár. Ekki vildi séra Sigvaldi láta sín mál ganga til dómsstólanna frekar en hæstv. ríkisstj. þorir nú að láta þjóðina dæma sín verk. Séra Sigvaldi stóð þarna einn og yfirgefinn. En hvernig er það með hæstv. ríkisstj., e. t. v. er hennar Staðar-Gunna enn í kringum hana, en hvað verður það lengi úr þessu? Það síðasta, sem séra Sigvaldi sagði á leiksviðinu, var þetta: „Er nú ekki kominn tími til að biðja guð að hjálpa sér?“ En hvernig er það með hæstv. ríkisstj.? Er ekki líka kominn tími til þess fyrir hana?



Herra forseti. Erfiðleikarnir eru miklir og margvíslegir. Þeir blasa alls staðar við, það sjá allir og viðurkenna. En það er annað, sem allir sjá og flestir viðurkenna í hjarta sínu a. m. k., ef ekki opinberlega, og jafnvel þó að í stjórnarliði hafi verið, og það er það, að núverandi stjórnarstefna er röng í meginatriðum. Hún á alls ekki við í þjóðfélagi okkar, hvað sem kann að reynast annars staðar. Þetta hafa menn lært af sárbiturri reynslunni. Þetta finna húsmæður, sem eru að streitast við að láta launin endast fyrir hinum brýnustu nauðþurftum í óðfluga hækkandi verðlagi. Þetta finnur hver heimilisfaðir, þó að fasta vinnu hafi og föst laun, þegar hann nú á stöðugt erfiðara með að láta þau endast fyrir afborgunum af húsnæðinu eða húsaleigunni eða öðrum skuldbindingum. Og hvað þá um hinn atvinnulausa? Honum birtist þetta sem blákaldur veruleikinn hvern morgun, er hann vaknar ekki til að fara til vinnu sinnar og neyta starfsorku sinnar til aukinnar framleiðslu og hagsældar í þjóðfélaginu, eins og hverjum heilbrigðum manni er eðlilegt, heldur til að sitja auðum höndum, vegna þess að þjóðfélagið, sem á þó svo margt óleyst, finnur ekki verkefni fyrir hann. Hann má streitast við það eitt að draga fram lífið á naumum atvinnuleysisbótum. Atvinnurekendur finna einnig, að stjórnarstefnan er röng. Þeir reyna tæpast að endurlífga atvinnurekstur sinn eftir gengisfellinguna, sem átti þó að vera þeim blóðgjöf. En einmitt vegna endurtekinna gengisfellinga með nákvæmlega sömu úrræðum og áður, sem þá reyndust haldlaus, eiga þeir nú enga bjartsýni, þá bjartsýni, sem nauðsynleg er til að endurlífga atvinnulífið. Nú er það enn erfiðara en nokkru sinni fyrr að fá nauðsynlegt rekstrarfjármagn og þannig fráleitara en áður að koma fyrirtækjum á heilbrigðan rekstrargrundvöll. Þá finna og sjá sjómennirnir þetta vel, þegar skerða verður hlut þeirra stórlega eftir hina stórfelldustu gengisfellingu í þjóðarsögunni. Og hvort munu ekki bændur sjá og finna, að stefnan er röng? Þeir hafa í stórum landshlutum orðið að þola erfitt áferði nú um hríð, en enn meira mun þeim ógna hinar stórfelldu hækkanir á rekstrarvörum sínum, fóðurbæti, olíu og áburði. Nú þurfa þeir t. d. ekki aðeins að þola hækkun vegna gengisfellingar á áburðinum, sem þeir kaupa í vor, heldur kemur einnig á þann sama áburð gengishækkunin á þeim áburði, sem borinn var á í fyrra. Þeir sjá glöggt, að hækkunin á búvöruverðinu, sem af þessu leiðir, ef ekkert verður að gert, verður svo mikil á komandi hausti, að það stórspillir fyrir sölumöguleikum þeirra á afurðunum hér innanlands. Það kemur mjög hastarlega niður á neytendum, ef landbúnaðarvörur hækka mjög mikið, þær eru svo mikilvægur hluti hins daglega lífsviðurværis. Þannig fléttast mjög saman hagsmunir bænda og neytenda, en neytendur eru auðvitað allir landsmenn. Nú geta bændur ekki axlað meira af byrðunum, þeirra hlutur er búinn að vera langminnstur allt of lengi. Varla er enn hægt að skerða hann. Nú standa þeir frammi fyrir þeim vanda, hvernig þeir eigi að reyna að leysa út áburðinn á komandi vori. Mega þeir ekki alveg eiga von á annarri gengisfellingu næsta haust og þá annarri skuldafúlgu á bakið, er taka verður erlendan víxil fyrir áburðarkaupum, eins og gert var síðast, þannig að sagan endurtaki sig nákvæmlega? Það er sama, hversu margar skýrslur eru fluttar, sem eiga að sanna það, að allir erfiðleikarnir stafi frá máttarvöldum, af verðfalli og aflaleysi, menn trúa því ekki, að betur hefði ekki mátt stjórna á veltitímanum. Það er ekki hægt að fá mann með heilbrigða skynsemi til að trúa því, að ekki hefði mátt með skynsamlegum stjórnarháttum nota feng góðæranna betur, þannig að við stæðum nú betur að vígi til að mæta erfiðleikunum, að ekki hefði mátt treysta betur grundvöll atvinnuveganna og leggja grundvöll að fjölbreyttari atvinnuháttum, sem væru minni sveiflum háðir, byggja t, d. upp heilbrigðan, innlendan iðnað í stað þess að leggja hann í rúst. Eða hvað má segja um ástandið í heilbrigðismálum, skólamálum eða vegamálum? Bendir það til þess, að tækifæri góðæranna hafi verið rétt notuð? Ef ég hef skilið rétt skýrslu þá, sem hæstv. forsrh. las hér upp í upphafi þessara umr., þá urðu bæði þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur reiknaðar á hvern landsmann svipaðar árið 1968 og þær voru 1962–63. Nú held ég, að það mætti leita með logandi ljósi meðal allra starfstétta og manna í öllum greinum atvinnulífsins án þess að finna nokkurn einasta atvinnurekanda eða launþega, sem ekki teldi stöðu sína hafa verið erfiðari á s. l. ári en hún var á fyrrnefndu tímabili. Og útlitið nú er uggvænlegra en það var þá. Og hver vildi skipta á útlitinu nú og því, sem var t. d. á vinstristjórnartímum? Þetta finna menn ofurvel. Menn finna sárt til þess, hvernig þjóðin hefur gloprað að miklu leyti úr höndum sér tækifærum góðæranna, tækifærum til að treysta efnahagslegt sjálfstæði sitt og búa í haginn fyrir framtíðina. Og þó er það enn verra, hve þessi mistök, þessi ranga stjórnarstefna, hefur dregið úr bjartsýni fólksins, úr trú þess á mátt sinn og möguleika íslenzku atvinnuveganna, lamað trú þess á framtak einstaklinga og félagsheilda. Þetta trúleysi mun tefja mest fyrir endurreisninni, þegar hún loksins kemur, sem vonandi verður. En langhættulegast er það þó, að stjórnin sjálf virðist vera algjörlega vonlaus og trúlaus á það, að við getum lifað hér mannsæmandi lífi á eigin atvinnurekstri. Það er vegna þessa trúleysis og áberandi undirlægjuháttar við erlend völd, sem stjórninni er vantreyst svo mjög til samningagerða við erlenda aðila, hvort sem verið er að semja við erlenda auðhringa til framkvæmda hér eða athuga tengsl við alþjóðabandalög. Fólkið er hrætt við að treysta þessum trúlausu mönnum fyrir fjöreggi þjóðarinnar, sjálfstæðinu. Framsóknarmenn eru ekki á móti því að leita samvinnu við erlent fjármagn til að byggja upp atvinnutæki hér á landi, þegar það á við og þegar mannsæmandi samningar nást og þegar þeir eru innan þeirra marka, að engin hætta geti talizt á því, að hagsmunir hins erlenda fjármagns taki af okkur ráðin, hvorki í smáu né stóru. Á sama hátt eru framsóknarmenn engir einangrunarsinnar gagnvart samvinnu milli þjóða, en þeir vilja ekki heldur á því sviði hætta því, sem okkur er dýrmætast af öllu, bæði efnahagslegu og menningarlegu sjálfstæði. Við getum í þessu sambandi bæði lært af eigin reynslu og annarra þjóða eða þjóðarbrota. Við fengum sjálfstæði, þó að Danir og ýmsir úrtölumenn innlendir teldu okkur óhæfa til að lifa hér efnahagslega sjálfstæða. Þó komu framfarirnar einmitt með sjálfsforræðinu. Aðrar smáar þjóðir hafa lifað í sambandi við eða undir handarjaðri stærri þjóða, svo sem keltnesku og norrænu þjóðarbrotin á útskögum og eyjum Bretlands. Þeir hafa fengið að kenna á því, hvernig gæði landa þeirra hafa verið nýtt, en arðurinn sogazt inn til miðstöðva stóru heildanna, en þeir staðið fátækir eftir. Þetta er það, sem Walesbúar eru nú að benda á, og þetta hafa Skotar bent á. Í þessum landshlutum byrjar fyrst atvinnuleysi á Bretlandseyjum. Jafnframt hafa þeir tapað hluta af sínu bezta fólki inn til stóru heildanna. Þetta viljum við ekki að gerist hér, hvorki frá landinu í heild né innanlands á milli landshluta. Því viljum við heilbrigða íslenzka stefnu í efnahagsmálum, atvinnu- og viðskiptamálum, og því viljum við jafnvægi á milli byggðanna í landinu. Hæstv. viðskmrh. tekur sér það fyrir hendur í hverri ræðunni á fætur annarri, þegar hann ekki er að kenna kaupmönnum búfræði, að sanna það, að stjórnarstefnan sé hin eina rétta framfarastefna, en stefna stjórnarandstöðunnar og sérstaklega framsóknarmanna úrelt afturhaldsstefna. Ekki skal ég fara að karpa hér um það, hvort telst frekar til framfara eða afturhalds að láta allt reka á reiðanum undir yfirskini frelsis, láta blind stundargróðasjónarmið ráða því, hvernig fjármunum er varið, en ekki skynsamlegt mat á því, hvað er heildinni fyrir beztu, í bráð og lengd, að láta fégjarna spákaupmenn og það, sem þeim tekst með auglýsingaskrumi að fá fólkið til að kaupa, ráða miklu um það, hvernig gjaldeyrinum er varið, í stað þess að meta það eftir beztu manna yfirsýn, hvernig hyggilegast sé að verja honum. Ekki má nefna skynsamlega stjórn hlutanna og taka það fram yfir, sem gagnlegast er. Þá er hrópað: höft, höft,höft. Þegar harðnar á dalnum og ekki er nóg til skiptanna, þá á ekki að velja úr og verja fjármununum og gjaldeyrinum til þess nauðsynlegasta, heldur er skorturinn gerður að skömmtunarstjóra. Þannig á það að vera á öllum sviðum. Ef þetta er hin nýja framfarastefna Alþfl., þá er ekki nema von, að mörgum virðist hann nú vera í meinlegri villu. Þá er heldur ekki von, að ráðh. flokksins sjái það, sem allir aðrir sjá og ég nefndi í upphafi, að stjórn þeirra væri á rangri leið. En ungir menn í forystu Alþfl. hafa þó bent á þetta, fleiri en einn, í greinum í Alþýðublaðinu, og þeir hafa, að ég held, gert um það samþykkt, að frá þessari stefnu verði að víkja. En ekkert stoðar, ráðh. sjá ekki villu síns vegar. Þetta geta þeir ef til vill skilið, sem hafa kynnzt því, þegar menn villast í hríðum og dimmviðri. Fyrir kemur þá, að þeir þekkja ekki alkunn kennileiti, og þeir taka ekki heldur ráðleggingum samferðamannanna, sem vilja benda þeim á rétta leið. Og sagt er, að villa geti orðið svo römm, að menn átti sig ekki á straumi fallvatna og telji, að vatnið renni upp í móti. Á því stigi villunnar virðast mér ráðh. Alþfl. nú vera, svo dimmt virðist orðið á þeim í herleiðingunni. Verður þá skiljanlegt, hvers vegna hæstv. ráðh. leggur sig svo mjög í líma við að sanna, að vatnið renni upp í móti brekkunni, að framfarir séu afturhald og öfugt. En hví er ég að ræða um þetta? Það, sem búið er og gert, verður ekki aftur tekið. Það, sem máli skiptir, er: Hvernig komumst við út úr vandanum? Það gerum við aðeins með aukinni bjartsýni, með nýrri framfaratrú. Hún þarf að skapast með samheldni allra þjóðhollra framfaraafla. Það verða nýir kraftar að koma til, ungir og framsæknir menn verða að taka við af þeim eldri, sem þreyttir eru orðnir af langri stjórnarsetu, og til þessa verður stjórnin að fara frá. Hún er bæði trúlaus sjálf og á enga tiltrú. Það er fyrsta skilyrðið til þess, að hægt sé að vekja bjartsýni hjá fólki, þá bjartsýni, sem nauðsynleg er til þess, að við losnum út úr erfiðleikunum, nauðsynleg til þess, að við getum hafið hér nýja uppbyggingarstefnu, sanna viðreisnarstefnu á rústum þeirrar, sem með háðsmerkjum hefur verið kölluð viðreisn að undanförnu. Við eigum til þessa nógan mátt, nóg efni, unga menn og ótrauða í mörgum flokkum, aðeins ef kraftarnir verða sameinaðir og það þarf að gera með nýjum kosningum. Þess vegna ber hæstv. ráðh. að sýna þá þjóðhollustu og fólkinu þá góðvild, því að ég efast hvorki um að þeir vilja vel né vilja vera þjóðhollir, að segja af sér hið bráðasta.



Herra forseti. Mér þykir stórum miður, en ég sé hvorki hæstv. forsrh. né heldur viðskmrh., því að til þeirra vildi ég beina nokkrum orðum: Skyldi ekki geta verið, að þeir séu hér í alþingishúsinu?

Ég held, að þeir séu ekki í húsinu. Þeir eru held ég annars staðar.

Það var stórum verra, en hér er þó einn ráðh., og ef til vill mætti ég biðja hann að skrifa hjá sér þær fsp., sem mig langar að flytja fram fyrir hæstv. stjórn. Þegar hugsað er og talað um efnahagsmál, er ekki óeðlilegt, að þar á meðal íhugi menn fjárhagsaðstöðu þjóðarinnar gagnvart öðrum löndum, og um það efni eru þessar fsp., sem mig langar að biðja hæstv. ráðh., sem hér er að taka til athugunar og úrlausnar fyrir mig. Það er þá í fyrsta lagi: Hvað námu skuldir þjóðarinnar við önnur lönd mikilli fjárhæð við síðustu áramót, reiknaðar í ísl. kr. með núverandi gengi, í fyrsta lagi föst lán og í öðru lagi lausar skuldir? Og þá er hin spurningin þessi: Hvað er talið, að afborganir og vaxtagreiðslur af föstum erlendum lánum nemi miklu í ísl. peningum árið 1969? Ég get tekið þessa spurningu upp aftur fyrir hæstv. ráðherra: Hvað er talið, að afborganir og vaxtagreiðslur af föstum erlendum lánum nemi miklu í ísl. peningum árið 1969? Nú væri mér ákaflega kært, ef hæstv. ráðherra gæti hlutazt til um, að svör fengjust við þessum spurningum við þessa umræðu, áður en henni lýkur. Ég tel víst, að þessar upplýsingar séu fyrir hendi í stjórnarráðinu eða hjá tölvunni, sem er talin fjölvís, og mætti hafa símasamband við hana, jafnvel þó að nokkuð sé orðið áliðið dags, ef hún verður fyrir valinu, þegar leitað er að aðila til að svara þessu. Hv. S. þm. Vesturl. flutti ræðu hér í dag. Hann virtist vera mjög hrifinn af viðskipta- og efnahagsmálastefnu stjórnarinnar. Ég ætla aðeins að bregða hér upp með örfáum orðum einu dæmi af því, hvernig þessi stefna er í framkvæmd. Ég hef reyndar minnzt á það áður. Árið 1968, sem nú er nýliðið, keyptu Íslendingar vörur af Dönum og Norðmönnum fyrir samtals 1450 millj. kr., en seldu þessum tveimur þjóðum vörur fyrir 235 millj. Mikið af þessum vörum, sem við keyptum frá Dönum og Norðmönnum, voru iðnaðarvörur, sem mjög auðvelt var að framleiða hér á landi. Með þessu háttalagi hefur því hæstv. ríkisstj. verið að flytja vinnulaun, sem nema mörgum hundruðum millj. kr., frá íslenzkum mönnum til útlendinga. Þetta hefur nú verið eitthvað svipað þessu, árin á undan, viðskiptin við þessa granna okkar. En þegar gjaldeyri þrýtur til þess að halda uppi þessum viðskiptaháttum, þá eru stjórnin og hennar menn ekki aldeilis á flæðiskeri staddir. Ó nei. Þeir senda fulltrúa á ráðstefnu suður í löndum, þar sem mættir eru menn frá ýmsum þjóðum. Þeir fara þangað með samskotabauk og biðja annarra þjóða menn auðmjúklega að hjálpa sér nú í vandræðum og skjóta saman peningum, svo að þeir geti haldið uppi áfram því, sem þeir kalla viðskiptafrelsi hér á þessum hólma. Og þegar góðhjartaðir menn í öðrum löndum aumkast yfir þessa vesalinga hér norður frá og láta í það skína –  Hæstv. forsrh. flutti hér í upphafi skýrslu, alllanga og ítarlega skýrslu um efnahagsmálin, sem mér skildist, að væri samin af Efnahagsstofnuninni. Nú er dálítið slæmt, að hæstv. ráðh. skuli ekki vera við. Ég ætlaði að segja það við hann, að vegna þess að hann er góður íslenzkumaður, svo sem faðir hans var, þá ætti hann, áður en hann flytur fleiri skýrslur á Alþingi frá vissum embættismönnum, að lesa þær yfir og þýða þær á íslenzku. Ef hann gerði það, hæstv. ráðh., þá þyrftum við þm. ekki að hlýða á orð af hans vörum eins og t. d. þessi: „Í því umfangi.“ Þetta var eitt af því, sem hann sagði og las upp úr skýrslunni. Nú veit ég vel, að hæstv. forsrh. hefur í mörg horn að líta, og það er þess vegna ekki víst, að hann geti sjálfur þýtt þessi plögg, því að þetta eru langar skýrslur. Það er ekki víst, að hann hefði tíma til þess, þó að hann væri allra manna hæfastur til þess að þýða þetta á okkar tungu. Þá gæti hann trúlega fengið einhvern annan mann, sem væri góður í móðurmálinu, til þess að gera þetta. En þetta er mikið nauðsynjaverk. Þetta er aðeins vinsamleg ábending frá mér til hæstv. forsrh.



Herra forseti. Tilefni til þessarar umr. var skýrsla forsrh. um efnahags- og atvinnumál. Það verður ekki annað sagt en þm. hafi farið mjög vítt og breitt í umr. um þessi mál, og ætla ég þá einnig að fara kannske út fyrir þrengsta hring þessara mála og vil þá í upphafi byrja á því að leiðrétta hér missögn hv. þm. frá því á fundinum, sem var hér aðfaranótt þriðjudagsins í síðustu viku. Það var þá verið að afgreiða mál, sem var samkomulag um að hafa stuttar umr. um og það væri þá hægt að ræða og rífast um málin almennt síðar einmitt undir þeim dagskrárlið, sem nú er, þ. e. a. s. umr. um efnahags- og atvinnumálin. En þessi hv. þm. er 4. þm. Austf., og ég veit, að hann vill ekki láta það standa í þingtíðindunum, að hann hafi farið með rangt mál eða rangar tölur, maður, sem er jafnkunnugur sjávarútvegsmálum eins og hann er, því að ég er sannfærður um það, að vísvitandi hefur hann ekki farið með rangt mál. En hann sagði við þetta tækifæri, að Færeyingar byðu fyrir loðnu 17 aura eða um 2 kr. íslenzkar. Nú hef ég hér í höndunum skeyti frá Hafsbrún í Fuglafirði, sem er verksmiðja, sem hefur keypt af Íslendingum, þar sem þeir segja, að þeir muni kaupa loðnu fyrir 11 aura kg. Þetta sé gert í tilraunaskyni, þar sem þeir hafi aldrei keypt loðnu áður, og einnig í símtali við þá sögðu þeir, að þeir reiknuðu með búkfitu, sem væri við Norður-Noreg, eða 6–7%. Nú er það svo, að það er talsverður munur á þessu, 11 aurum dönskum og 17 aurum. Þess vegna vildi ég, að þessi leiðrétting kæmist inn í þingtíðindin. Ég hef utan fundar sagt þessum hv. þm. einmitt frá þessu, og sagði hann þá: „Ja, þá hafa þeir ekki sagt mér rétt frá.“ En það vil ég segja í framhaldi af þessu, að það var einmitt verið að ákveða loðnuverð um þessar mundir hér, þó að það lægi ekki fyrir þessa nótt, sem ég vitna í, heldur var það nokkru síðar, og hækkaði þá loðnuverðið um 50% til skipta frá því, sem það var í fyrra. Það er alveg rétt, að það er engan veginn jafnhátt því verði, sem Færeyingar bjóðast til að borga í tilraunaskyni, en við vitum það af reynslu undanfarinna ára, að það er 2½–3% fita, sem kemur úr loðnunni, þ. e. a. s. endanlega. Vissulega er búkfitan hærri, en þetta eru staðreyndir. Ég sé einnig ástæðu til þess að leiðrétta það, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði einmitt á þessum sama fundi og var það einmitt umr. um lögfestingu á miðlunartill. Sagði hann, að íslenzkir útgerðarmenn greiddu ekki nema lítinn hluta eftir þær breytingar, sem eru orðnar á skiptakjörum vegna ráðstafana vegna sjávarútvegsins, sem samþ. voru í desember. Það var ekki nema lítill hluti, og ég held, að ég fari rétt með, þegar hann sagði, að það munaði allt að 1/3. Ég lét af þessu tilefni gera fsp. um það, því að það er vissulega sambærilegt, hvað sjómenn á brezkum togurum svo og þýzkum hefðu mikinn hluta af brúttóaflanum, og er með í höndunum skeyti, þar sem segir, að miðað við 10 þús. punda sölu hefur mannskapurinn á togara 35.5% eða 3550 pund. En það skal tekið fram í þessu sambandi, að á brezku togurunum eru ekki nema 20 menn, þeir eru ekki nema 20. En á íslenzku togurunum eru þeir upp í 32. Ég hef einnig hér skeyti frá Cuxhaven, þar sem segir, að mannskapurinn hafi á togurunum um 1/3 af brúttósölunni. Nú er ég hér með uppgjör á sama togaranum bæði fyrir sölu í Þýzkalandi og einnig í Bretlandi. Og er þá miðað við þær breytingar, sem hafa orðið á, eftir að lögin koma til framkvæmda, sem ég minntist á áðan. Ef reiknað er með af brúttósölu, þ. e. a. s. ekki tekið tillit til þess tolls, sem íslenzkir togarar verða að borga, þá er það miðað við söluna í Þýzkalandi mjög álíka eða 32.63%. En sé tekið tillit til 15% tolls í Þýzkalandi, þá er þetta 38.14% til skipverja. Mér sýnist, að þarna þoli þetta samanburð, og til viðbótar vil ég segja það, að ég er hér með sölu einmitt fyrir sama togara í Bretlandi, og eins og ég sagði áðan, var það um 35½%, ef ég reikna með brúttósölu þar, er það 35.23%, sem fer til skipverja, en sé dregið frá, eins og ég sagði áðan, 15% tollur, og því til viðbótar er vissulega útlagður kostnaður eins og löndunarkostnaður, en við skulum sleppa því, þá er þetta 41.4% til skipverja. Þetta sýnir, hvað íslenzk skip, sem að staðaldri sigla með afla sinn til útlanda, greiða eftir þær breytingar, sem nú hafa verið gerðar af Alþingi, og þá er þetta mjög sambærilegt. Ef íslenzkur togari aflar fyrir íslenzkan markað og landar hér heima, þá er greiðslan til skipverja, þegar búið er að taka tillit til greiðslu í stofnfjársjóð og þeirra 17%, sem er vegna hækkunar vegna gengisbreytingarinnar, þá verða það 39.6%. Mér virðist þetta sýna það, að þetta þoli einmitt mjög vel samanburð. Ég er einnig með hér uppgjör yfir 300 rúmlesta bát, sem reiknað er með 3000 lestum af bræðslusíld, og útkoman sýnir það, að þegar tillit er tekið til þeirra breytinga, sem nú hafa verið gerðar, eru kjörin og sá hluti, sem til skipverjanna fer, mjög áþekkur því, sem er í Noregi eftir þeim síðustu upplýsingum, sem ég hef þaðan, eða milli 37 og 38% í báðum tilfellunum. Ég vil einnig taka fram, af því að það er farið að ræða um þetta svo mjög og vegna þess, að blöð stjórnarandstöðunnar og þá sérstaklega Þjóðviljinn hafa rætt um það, að við þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, mundi hlutur sjómanna lækka, og þá var ekki hægt að skilja orð Þjóðviljans á annan hátt en þann, að það væri í krónutölu, að ef tekið er tillit til fæðisins, eftir að reiknaður hefur verið inn í það sá fæðiskostnaður, sem samið var um í samningunum, þá nemur hækkunin 22.2%. Þjóðviljinn ræddi um, að þetta, það tilboð, sem var verið að ræða um á sínum tíma, þýddi 30% kjaraskerðingu, en varð svo eftir nokkra daga að éta það ofan í sig, á slæmri íslenzku, þegar sýnt var fram á, að þeir hefðu ekki tekið tillit til allra aðstæðna í útreikningunum. Þetta er viðvíkjandi síldveiðunum, sem sýnir það, að þegar þessar breytingar hafa verið gerðar, lítur dæmið þannig út. Ég hef hér einnig upplýsingar um, hvernig útkoman er á vélbát, 100 rúml. vélbát, sem aflar fyrir 2 millj. 860 kr. eða 650 lestir, og sýnir útkoman það, að eftir þessar ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, og þá fiskverðshækkun, sem varð núna um áramótin, nemur hækkun til skipverja, þegar tillit er tekið til fæðisins, 19.7%. Mér fannst rétt, að þetta kæmi fram, vegna þess að það er ekki eingöngu við þær umr., sem fram fóru á aðfaranótt þriðjudagsins, heldur einnig í þessum umr. sem komið hefur mjög fram, að þær breytingar, sem gerðar voru af Alþ. nú í haust í sambandi við hlutaskiptin og stofnfjársjóðinn, að það hafi verið orsök sjómannaverkfallsins, og vitna ég þá í orð hv. 3. þm. Norðurl. v., form. Framsfl., Ólafs Jóhannessonar, þar sem hann sagði, að breytingar á hlutaskiptum hefðu verið orsök sjómannaverkfallsins. Það skal ég ekki um segja, hvort það hefur verið alveg grunntónninn í þessu. Það getur vel verið, að hann hafi þar rétt fyrir sér, en því verðum við að gera okkur fyllilega grein fyrir, að þegar um jafnmiklar breytingar er að ræða eins og með þeirri gengisbreytingu, sem gerð var í haust, voru engir möguleikar fyrir því, að sú hækkun, sem varð, færi öll út í fiskverðið, án þess að tillit væri tekið til þeirrar uppbótar, sem áður var greidd. Við vitum, að bæði þessi gengisbreyting og þær gengisbreytingar, sem hafa verið gerðar áður, hafa verið til þess að leysa af hólmi uppbótakerfið, og er það því engin nýlunda. En ég skal svo ekki halda mig meira við þessar umr., sem fram fóru á aðfaranótt þriðjudagsins, en vildi segja almennt nokkur orð í sambandi við atvinnumálin í það minnsta. Það fer ekki á milli mála, að það áfall, sem íslenzka þjóðin hefur orðið fyrir á árunum 1967–1968, hlýtur að koma við alla landsmenn. Við erum öll á sama báti, og þess vegna er alveg ómögulegt fram hjá því að ganga, að þær byrðar, sem af þessu leiðir, hljóta að koma niður á okkur öllum. Í skýrslu hæstv. forsrh., sem hann las, og hans ræðu kom einmitt skýrt fram, hvað áföllin hafa verið mikil á þessum árum, og nægir í því sambandi að benda á, að ef miðað er við útflutningstekjur, þá er þar um helmingslækkun að ræða frá því, sem var á árinu 1966. Það gefur því auga leið, að það eru ekki aðeins þeir, sem næst framleiðslunni standa, sem verða að spenna að sér ólina. Það er útilokað, að við getum farið í nokkurn sjóð, þar sem við getum sótt það, sem á vantar. Ég vil í þessu sambandi einmitt benda sérstaklega á ræðu hv. 12. þm. Reykv., þar sem hann benti á það hér á föstudagskvöldið, að það væri - eða spurði öllu heldur um það, hver væri aðilinn, sem gæti greitt mismuninn á því, sem atvinnuvegirnir geta greitt, og því, sem fólk þarf að fá til þess að geta lifað við sömu kjör eins og hefur verið á síðustu árum. Ég hef ekki heyrt hv. framsóknarmenn svara þessum spurningum. Þó hef ég reynt að fylgjast með þessum umr. mjög nákvæmlega. En það eru gömul og ný sannindi, að það er ekki hægt að skipta upp meira en aflast. Og þegar hlutirnir ganga þannig fyrir sig, og því miður verðum við að ganga út frá því í okkar landi, að atvinnulífið gangi upp og niður, verðum við að sætta okkur við það, sem til skiptanna er. En er nauðsynlegt að fara þannig að, eins og nú er áformað hjá atvinnurekendum, bæði hinu frjálsa framtaki svo og samvinnuhreyfingunni og ríkisvaldinu, að greiða ekki verðlagsuppbót nú 1. marz? Ég held það, að það fylgi því, að við erum Íslendingar, og við erum áreiðanlega öll mjög ánægð með það og gleðjumst oft vegna þess, en það fylgir því einnig að verða að taka á sig þau óþægindi, sem af þessu leiðir, og meðan við höfum ekki tryggari atvinnurekstur en við höfum í dag, þá verðum við að sætta okkur við þau kjör, sem undirstöðuatvinnuvegirnir geta boðið. Ég vil segja það, að vissulega gerðu stjórnarflokkarnir og ekkert síður stjórnarandstaðan sér fulla grein fyrir því, að það var við mikinn vanda að fást í haust, þegar sást fram á það, að mikið aflaleysi var á síldveiðum, aflaleysi 2 ár í röð í vissum landshlutum í sambandi við bolfiskveiðar, og til viðbótar kom verðfall á útflutningsafurðum okkar. Og þær skýrslur, sem jafnt fulltrúar stjórnarandstöðunnar sem og stjórnarflokkarnir fengu, báru það með sér, að ef átti að afnema uppbótakerfið, sem byrjað var á, þurfti að færa á milli 1400–1700 millj. kr., eftir því við hve mikið aflamagn var miðað. Þetta gat að sjálfsögðu ekki farið fram öðruvísi en þetta kæmi víða við og menn fyndu fyrir því. En ég vil benda á þá uppbyggingu, sem hefur orðið á síðustu árum og þá sérstaklega við sjávarsíðuna. Fiskiskipaflotinn hefur margfaldazt. En það má vissulega um það deila, hvort það hafi nákvæmlega verið hin réttu skip, sem hafi verið keypt til landsins á þessum síðustu árum. En einmitt þeir, sem mesta dugnaðinn og áræðið hafa sýnt í sambandi við það, leituðu einmitt eftir stærri skipunum, og núna á líklega svona 5–6 árum hafa skip yfir 100 lestir fjórfaldazt að tölunni til hjá okkur. En það er nú þannig, að ef rekstur á að ganga, þarf til þess bæði vinnuafl og einnig fjármagn. Og það er náttúrlega alveg útilokað, að það sé hægt, að á góðum árum geti fiskiskipin ekki einu sinni greitt niður sín stofnlán. Þess vegna var í fyrra farið inn á það að stofna svokallaðan stofnfjársjóð, sem að mínu viti verður mjög til hagræðis í sambandi við allan rekstur í framtíðinni, ef atvinnuvegirnir ganga eðlilega. Vissulega hafa komið fram margar staðhæfingar og ekki allar rökstuddar í sambandi við þær ráðstafanir, sem hafa verið gerðar í þessum málum, og mér dettur ekki í hug að halda því fram, að það hafi ekki bæði í atvinnumálum, í gjaldeyrismálum og öðrum átt sér stað mistök, sem hefði verið æskilegra, að öðruvísi hefði verið að staðið. En í heild held ég, að við verðum að viðurkenna það, að þannig hefur verið á málum haldið af núv, ríkisstj., að þeir, sem hafa haft áræði og hug og vilja og fjármuni til þess að fara í framkvæmdir, hafa fengið til þess tækifæri, þótt ég viðurkenni það, að í sumum tilfellum hafa orðið mistök. En það hafa alltaf skeð mistök í þessum málum, og ég get aðeins minnzt á nýsköpunarráðið hér forðum, sem allir fjórir þingflokkarnir áttu sæti í. Hvað ætli það hafi verið mörg sett af vélum til þess að prjóna nærföt, sem voru fluttar inn í landið fyrir áeggjan þessara manna, þar sem einmitt skipulagningarpostularnir hafa fyrst og fremst verið? Það voru hvorki meira né minna en 6 sett af svokölluðum „interlockvélum“ til þess að prjóna nærföt fyrir Íslendinga, þótt hvert sett hefði getað annað þörf Íslendinga. Þetta er aðeins dæmi um það, að það er mjög oft, sem mistök eiga sér stað í sambandi við þessi mál. Ég gæti vissulega sagt ýmislegt í sambandi við bæði innflutningsmál og annað, og þótt ég sé ekki sammála hv. 12. þm. Reykv. um allt, sem hann hefur sagt í þeim málum, þá er ég í stefnuatriðunum algerlega sammála um það, að frelsi í innflutningsmálum er einmitt nauðsyn til þess að hlutirnir fái að þróast, þó að það sé vissulega á því sviði hægt að fara út fyrir mörkin eins og einnig í því, ef um höft eða leyfaveitingar er að ræða. Úr því að ég fór nú út í þetta, vil ég aðeins segja það, að í gegnum þau kynni og það starf, sem ég hafði einmitt í þessum málum, þá held ég, að ég verði að segja það, að yfirleitt hafa það verið samvizkusamir og ágætir menn, sem þar hafa starfað samvizkusamlega, en mistök hafa eflaust getað átt sér stað. En ég man lengra en til daga viðskiptaráðsins. Ég man líka eftir því, þegar hv. 1. þm. Norðurl. v. var formaður Innflutnings- og gjaldeyrisskrifstofunnar. Það var í fyrsta skipti, sem ég hitti þann mann, og þá var hann í því sæti, og ég man vel og mun áreiðanlega muna, á meðan ég lifi og held svona sæmilega óbrjálaðri hugsun, þá mun ég muna eftir þeim svörum, sem ég fékk frá þeim hv. þm. Það er því náttúrlega ákaflega auðvelt fyrir hv. framsóknarmenn að segja, að Magnús heitinn Jónsson prófessor hafi borið ábyrgð eða verið höfuðpostulinn í því haftakerfi, sem var 1947. Við munum bara lengra, sem erum komin til vits og ára, og ég gæti haldið langa ræðu um þetta. En þetta er nú kannske að fara út fyrir efnið, en það er þá, eins og ég sagði í upphafi, sama og fleiri þm. hafa gert. Þeir hafa yfirleitt farið langt út fyrir það, sem er til umr. Þingmenn stjórnarflokkanna gerðu sér alveg fyllilega grein fyrir s. l. haust, að vandinn var sá að reyna að tryggja það, að allir hefðu atvinnu. Og það fer ekki á milli mála, að við verðum þannig að búa að undirstöðuatvinnuvegunum, að þeir geti gengið. En vissulega, þegar mikil áföll eiga sér stað eins og hefur orðið á síðustu árum, þá eru ýmsar greinar, sem lamast, vegna þess að fjármagnið brestur og ýmislegt fleira, sem kemur til greina. Ég vil alveg fullyrða það, að það var ekki rétt, sem hv. 11. þm. Reykv., Einar Ágústsson, sagði, að óvissa um rekstrarlán til útgerðarinnar og í sambandi við hana hafi tafið fyrir lausn sjómannaverkfallsins. Það er alveg rangt. Ég var formaður þeirrar n., sem fjallaði um þessi mál við bankana og ríkisvaldið frá því í desember, og það lá alveg ljóst fyrir, að í byrjun janúar mundi verða hækkun á þessu. Einnig var það alveg ljóst, hvert fiskverðið mundi vera, og það var að beiðni fulltrúa sjómanna og útgerðarmanna, að þetta var ekki gefið út fyrr en eftir að verkfallinu lauk. Það vita allir, sem fylgjast með þessum málum, að það var þáttur í því að leysa sjómannaverkfallið, einmitt það atriði, að hluti af fæðinu væri tekinn af óskiptu, og ég fullyrði því og tel mig hafa þekkingu til þess að fullyrða það, að þetta er ekki rétt ályktun hjá þm. En ég sagði áðan, að þm. stjórnarflokkanna og hæstv. ríkisstj. gerðu sér fulla grein fyrir því, að það þyrfti að gera allt, sem mögulegt væri, til þess að atvinnuvegirnir gætu gengið, og hún hafði fullan vilja til þess að greiða úr þeim málum, sem þurfti, til þess að svo gæti orðið. Ég vil nú ekki sérstaklega fara að lýsa skoðun minni um það, hvað hafi raunverulega verið þess valdandi, að sjómannaverkfallið leystist svona seint. En það má kannske segja það, að aðili í samninganefnd skipstjóra, sem er varaþm. Alþb., skrifaði 4 árum seinna undir samning, sem hans félag gerði, 4 árum seinna en samningurinn var gerður. Það bara sýnir, hvernig og með hvaða hug hann hefur gengið til verks bæði þá og nú. Þegar ég bað um orðið var það til þess að reyna að leiðrétta ýmislegt, sem kom fram hér fyrr á Alþingi. En það mætti vissulega æra óstöðugan, ef ætti að leiðrétta allar þær firrur, sem koma fram fyrr og síðar, og ég segi fyrir mig, að ég læt oft undan þeirri freistingu að þegja yfir því, þó að það væri full ástæða til þess að gera það. Og eru það þá ekki margir, sem eru undanskildir af stjórnarandstöðunni, þegar þeir eru í þeim ham. Um atvinnumálin er það að segja, að það er mín skoðun, að það þurfi að fara vandlega ofan í kjaramál til þess að afstýra því, að nýtt verkfall skelli á nú, þegar samningar eru byrjaðir milli Vinnuveitendasambandsins og Alþýðusambandsins. Ég tel og er sammála einum, ja, háttsettum verkalýðsleiðtoga, þegar hann sagði það í mín eyru ekki alls fyrir löngu, að mesta glappaskotið, sem alþýðusamtökin hafa gert, er einmitt það, þegar sett var 50 og 100% álag á dagvinnuna miðað við eftirvinnu, næturvinnu og helgidagavinnu. Ég er með fyrir framan mig rit, sem skýrir frá því, hvernig þessu er háttað í nágrannalöndum okkar, og oft er vitnað í það, hvernig kaupið sé þar og þess háttar. En t. d. í Danmörku er fyrsti eftirvinnutími borgaður með 25%, næsti með 33½% og þar næsti 50% álagi eða að meðaltali 36%. Í Noregi eru tveir fyrstu tímarnir greiddir með 25% álagi og önnur yfirvinna með 50%. Þetta er svipað og var hjá okkur skömmu eftir stríðið. Aftur á móti er helgidagavinna í Noregi reiknuð með 100% álagi. Sama má segja um Svíþjóð. Tveir fyrstu eftirvinnutímarnir eru reiknaðir með 35%, þriðji tíminn 75%, en helgidagavinna 100%. Vissulega er það svo, að síðan 1964 hefur verið stefnt aðeins í þessa átt, og ég held einmitt, að það sé nauðsynlegt að grandskoða þetta nákvæmlega, einmitt þetta kerfi, og á þann hátt stuðla að því, að rauntekjur manna verði meiri, því að þegar syrtir í álinn og allir verða að horfa í hverja krónu, sem þeir láta út, láta þeir að sjálfsögðu síður vinna eftir- og næturvinnu með því álagi, sem er. Ég þykist hafa alveg fullan skilning á þörf þeirra, sem lág laun hafa, og ég verð að segja það, að á mínum yngri árum gagnrýndi ég mjög oft Alþýðusambandið fyrir afstöðu þess gagnvart hálaunamönnum, því að það var mjög oft, sem Alþýðusambandinu var beitt til þess að hækka laun þeirra, sem betur voru settir, bæði múrara og annarra, og gekk í vatnið þeirra vegna. Nei, það fer ekki á milli mála, að við þurfum að vinna sameiginlega að því, að atvinnuvegirnir geti gengið. Ef við horfum aðeins til baka miðað við það, sem hefur skeð á undanförnum árum, þá er það staðreynd, að á meðan vel gekk, var raunverulega meiru skipt upp en eðlilegt var frá atvinnuvegunum. En ég er að vona, að bæði þeir, sem eru vinstri sinnaðir, telja sig sósíalista og vinstri sinnaða, sjái það eftir þau áföll, sem við höfum orðið fyrir núna í atvinnumálum, að þá sé nauðsynlegt, að það séu byggð upp sterk atvinnufyrirtæki, sem séu þess megnug að taka skakkaföllum, sem hætt er við, að verði alltaf í okkar þjóðfélagi. Þeir, sem trúa á ríkisrekstur eins og Alþb.-menn, sem í daglegu tali eru náttúrlega kallaðir kommúnistar, gera sér nú ekki litla rellu út af þessu, því að lausn þeirra er ríkiskapítalismi, þar sem þeir ráða sjálfir, hvað greitt er fyrir vinnuna, og þar eru ekki leyfð verkföll eða sá órói, sem af þeim leiðir. En við erum í lýðfrjálsu landi, og ég vona, að gifta Íslands verði það mikil, að einmitt þau öfl, sem vilja íslenzku þjóðinni bezt, fái að ráða í þeim málum, sem bíða úrlausnar, svo að íslenzka þjóðin geti búið við sæmilegt öryggi í atvinnumálum núna á næstu missirum. Vissulega þarf þjóðin þess með, að það gæti komið góður afli og atvinna gæti orðið sem mest, en ekki að steypa þjóðinni út í nýtt stríð með því að fara að deila um það, hverju á að skipta, því að það er vissulega, eins og ég sagði fyrr, þá erum við gæfusamir og teljum okkur hamingjusama að vera Íslendingar. En því fylgir vissulega sú kvöð, að við verðum að sætta okkur við það að geta ekki alltaf gert það, sem okkur langar til og sem við höfum vissulega getað veitt okkur í mjög ríkum mæli á síðustu árum vegna velgengni atvinnuveganna og vegna þess, að raunverulega hefur verið skipt upp meira en kannske skynsamlegt var, þar sem við eigum að heita að vera í kapítalísku landi, þó að það telji margir, að það sé dálítið blandað sósíalisma. En það er annað mál. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Það er nú svo, að það eru orðnir fáir til þess að hlusta í hv. d. Það er nú það, að stjórnarandstæðingar hafa bæði við þessa umr. og áður haldið mjög langar og miklar ræður, og það er náttúrlega ekki von, að þm. endist til þess að hlusta endalaust, þó að mér finnist, þó að það sé komið aðeins fram yfir 7, að það þyrfti að endurskoða þingsköpin svolítið í þá átt, að það væri spurning, hvort ætti að halda þingfundi áfram, þegar 2–3 aðilar eru orðnir eftir í þinginu. Og þar gæti ég verið sammála hv. 1. þm. Norðurl. v. um það, að það þyrfti endurskoðunar við. En þetta er nú annað mál. - Fundarhlé.



Herra forseti. Þegar ég talaði hér á föstudaginn var, hóf ég mál mitt á því að benda á það, að meginuppistaðan í málflutningi stjórnarandstæðinga hefði í stuttu máli verið sú, að þeir tala um erfiðleika atvinnuveganna og að það hafi verið gerðar ófullnægjandi ráðstafanir þeim til hjálpar og þeir séu ekki aflögufærir. Í öðru lagi var mjög borin fram krafan um það, að greiða yrði áfram fullar vísitölubætur á laun, og svo í þriðja lagi, þar sem þessi krafa var borin fram, en jafnframt tekið fram, að atvinnuvegirnir væru ekki aflögufærir, var sú krafa gerð til ríkisstj., að hún brúaði bilið þarna á milli eða legði fram þá fjármuni, sem til þess þyrfti að greiða vísitöluuppbæturnar, og ef hún sæi slíkt ekki fært, ætti hún að fara frá. Allt það, sem sagt hefur verið hér í dag staðfestir þetta, og í rauninni hafa hv. stjórnarandstæðingar, þó að ýmsar hnútur hafi fallið í minn garð frá þeim, ekki vefengt þetta. Og allur málflutningur þeirra hefur hnigið í nákvæmlega sömu átt. Atvinnuvegirnir eigi í erfiðleikum, það þurfi að greiða fullar vísitöluuppbætur og þá fjármuni, sem til þess þurfi, eigi ríkisstj. að leggja fram. En ég spurði enn fremur: Þar sem ríkisstj. hefur nú ekki aðra möguleika til fjáröflunar en þá að leggja skatta á borgarana í einni eða annarri mynd, þá spurði ég: Hver er sá þriðji aðili fyrir utan atvinnurekendur og launþega, sem hægt er að leggja þessa skatta á? Nú er svo að vísu, að fyrir utan skattana getur ríkið auðvitað tekið lán. En ég trúi því varla, að nokkur maður með óbrjálaða skynsemi haldi því fram, að þegar um er að ræða greiðslu vísitöluuppbóta, eigi að afla fjár til slíks með lántökum. Það getur auðvitað komið til greina, ef um er að ræða fjáröflun til fjárfestingar, enda hafa hv. stjórnarandstæðingar, þó að margt í málflutningi þeirra sé fráleitt, ekki bent á lántökuleiðina. Ég skoraði á þá að svara þessu og sagði, að það mundi verða eftir því tekið, ef þeir annaðhvort veldu þá leiðina að þegja eða svöruðu út í hött. Nú hafa verið ofurlitlir tilburðir, því skal engan veginn neitað, hjá hv. stjórnarandstæðingum að benda á leiðir í þessu sambandi, og á ég þar sérstaklega við hv. 11. þm. Reykv., sem svaraði þessu í stuttu máli og aðrir hv. framsóknarmenn a. m. k. hafa þar að nokkru tekið í sama streng, svo að ég held, að það sé nokkurn veginn fullnægjandi og tæmandi, að ég haldi mig að því í meginatriðum, sem hann sagði um þetta mál. Hann nefndi í fyrsta lagi vextina, að það væri hægt að lækka vexti. Nú breytir það í rauninni engu um það, að einu aðilarnir í þjóðfélaginu, sem færir eru um að taka á sig nokkrar byrðar, í hvaða mynd sem það er, eru annaðhvort atvinnurekendur eða launþegar. Það, sem hér mundi vera um að ræða, ef lækkaðir eru vextir af sparifé og þá um leið útlánsvextir, þá mundi eiga sér stað að því marki tekjutilfærsla á milli sparifjáreigenda og lántakenda. Það er alveg rétt. En hverjir eiga spariféð í landinu? Það er rétt að líta aðeins á þá spurningu. Ætli það gildi ekki nokkurn veginn það sama um sparifjáreignina eins og skiptingu skattbyrðarinnar, að það eru auðvitað atvinnurekendur og launþegar sem eiga spariféð í landinu. Það getur verið, að bótaþegar og annað óstarfandi fólk eigi eitthvert sparifé, en ekki getur það verið nema lítið brot. Nú má gera ráð fyrir því, að hluti atvinnurekenda í sparifé landsmanna sé lítill. Yfirleitt er það svo ekki sízt á tímum sem nú eru, að eigi atvinnurekendur einhverja slíka fjármuni, þá telja þeir ekki af því veita, að þeir noti þá í atvinnurekstri sínum. Og að öðru leyti er það yfirleitt þannig með fjármuni atvinnurekenda, að þeir eru festir. Þeir eru lagðir í atvinnureksturinn. Atvinnurekendur eru notendur sparifjár, en ekki eigendur þess. Niðurstaðan hlýtur því að verða sú, að eigendur sparifjárins í landinu hljóti að vera fyrst og fremst launþegar, þannig að launafólk, sem á eignir umfram það, sem fest er í eigin íbúð, neyzlufjármunum og öðru slíku, ávaxtar fjármuni sína á þennan hátt. Að vísu er ekki hægt að gera ráð fyrir því, að það séu stórar fjárhæðir, sem hver einstakur á, en vegna þess að launþegarnir eru margir, verður það samanlagt að mjög verulegu fé. Á þessu mun ekki hafa verið gerð nein rannsókn, en líklegt er, að mikill meiri hluti þeirra sparifjárinnstæðna, sem eru til, sé þannig til kominn. Það breytir engu um það, að þó að þessi leið væri farin, þá væri þarna um að ræða tekjutilfærslu í þessari mynd frá launþegum og til atvinnurekenda. Hitt er svo annað mál, hvort þetta væri hægt að gera að því marki í fyrsta lagi, að nokkuð mundi um það muna, og í öðru lagi, hvort þetta væri sanngjörn lausn. Nú eru það geysimiklar fjárhæðir, sem um mundi vera að ræða, jafnvel þó að ekki væri greidd nema sú vísitöluhækkun, sem kemur til eftir næstu mánaðamót. Það verður alltaf nokkuð á annan milljarð kr., en allir vextir af sparifé munu varla nema meira en 500–600 millj. kr., svo að jafnvel þótt sú væri hugsun hv. stjórnarandstæðinga, að það eigi að afnema sparifjárvexti með öllu, þá yrði það aldrei nema lítið brot af þeim fjármunum, sem um er að ræða, sem fengizt gæti á þennan hátt. En í öðru lagi mundi þessi leið auðvitað í fyrsta lagi alls ekki vera sanngjörn með tilliti til þeirrar miklu skattlagningar á sparifé, sem óneitanlega hefur átt sér stað með gengisfellingunni, og í öðru lagi, og það er aðalatriðið, er spurningin sú, hvort atvinnurekendur mundu vera betur settir, jafnvel þó að þessi leið væri farin. Atvinnureksturinn kvartar undan því, að það sé ónógt lánsfé, það vanti lánsfé bæði til rekstrar og einnig til stofnlána. Engum lifandi manni dettur í hug, að framboðið af fjármagni mundi aukast við það, að vextir væru lækkaðir. Allar líkur eru auðvitað fyrir hinu gagnstæða. Það er ekki víst, hve mikil áhrif vaxtalækkunin mundi hafa í þá átt að draga úr sparifjármynduninni, en alltaf hlýtur hún að hafa einhver áhrif í þá átt, svo að þetta væri þá keypt því verði fyrir atvinnurekendur, að lánsfjárskorturinn mundi vera enn þá tilfinnanlegri en nú er. En nú einmitt fjallaði meginefni hinnar löngu ræðu hv. 11. þm. Reykv. um það að kvarta yfir því, hvað það vantaði mikið lánsfé til allra mögulegra hluta. Till. hans og hv. flokksbræðra hans í þessu efni hlýtur því að hafa áhrif í þá átt að auka lánsfjárskortinn. Það er kvartað undan svokölluðum lánsfjárhöftum, sem þeir nefna svo. Mér er nú ekki alveg fyllilega ljóst, hvað þeir eiga við, en eðlilegt er að skilja það sem þá staðreynd, sem enginn neitar, að það er ekki hægt að fullnægja öllum eftirspurnum eftir lánum. Við vitum það, og engum er um það kunnugra en hv. þm., hvað langar biðraðir eru að jafnaði á biðstofum bankastjóranna. En ef að till. þeirra væri farið í þessu efni, mundu þessar biðraðir lengjast enn þá. Lánsfjárhöftin hlytu að verða þá enn þá strangari en þau eru nú. Og þar við bætist einnig það, að lækkun vaxta mundi þýða enn meiri þrýsting á bankana og kröfur um lánveitingar en jafnvel er nú. Það verður því að líta þannig á, að þessi till. hv. stjórnarandstæðinga sé æði léttvæg. En þeir þykjast hafa fleiri tromp á hendinni. Tveir eða þrír af hv. ræðumönnum framsóknarmanna hafa nefnt olíugróðann í þessu sambandi og gróðann af tryggingastarfseminni og talið, að það mætti létta verulega að manni skilst á atvinnurekstrinum og gera honum kleift að greiða hærra kaup, ef olíugróðinn og gróðinn af tryggingastarfseminni væri skertur. Nú vill svo til, að fyrirtæki, sem stendur þeim hv. framsóknarmönnum nærri, Samband ísl. samvinnufélaga, rekur mjög umfangsmikla starfsemi á þessum sviðum báðum. Eitt af þrem stóru olíufélögunum hér á landi er sem kunnugt er í nánum tengslum við Samband ísl. samvinnufélaga, og auk þess höfum við Samvinnutryggingar. Nú veit ég ekki, ef þessir hv. þm. bæru þetta undir forstjóra þessara fyrirtækja, hvort þeir mundu verða þeim alveg sammála. Það skal ég ekki segja um. Það er mál innbyrðis þeirra á milli. En ef það er nú rétt, að það sé hægt að ná stórfelldum árangri í þá átt að gera atvinnuvegunum kleift að greiða hærra kaup með því að lækka tryggingakostnað og lækka dreifingarkostnað olíu, þá vil ég spyrja: Hvers vegna fara þessi fyrirtæki þá ekki þessa leið? Ef greiðslan fyrir þessa þjónustu er miklu hærri en þarf að vera, hvers vegna lækka þá ekki þessi fyrirtæki sambandsins verðið á þessari þjónustu og slá þá tvær flugur í einu höggi, bæði þá, að þau mundu þá sennilega á skömmum tíma ná öllum þessum viðskiptum til sín, auk þess að slíkt væri auðvitað, ef þessi möguleiki í rauninni er til, búhnykkur fyrir þjóðarbúið? Það var enn fremur talað um hagræðingu í þessu sambandi. Það er alltaf hægt að slá því fram, að atvinnuvegirnir geti lækkað tilkostnað sinn með aukinni hagræðingu, og að því er unnið. En slíkt hlýtur þó fyrst og fremst að vera verkefni hinna ýmsu fyrirtækja, en ekki ríkisstj., og erfitt mun vera að færa rök að því, að hagræðing hafi strandað á því, að um ónóga opinbera fyrirgreiðslu hafi verið að ræða. Þá var minnzt á rafmagnsverðið, að það mætti lækka það. Ég býst nú yfirleitt ekki við því, að rafmagnsverð sé ákveðið hærra en nauðsynlegt er til þess að sá rekstur standi undir sér, e. t. v. alls ekki það, þannig að þá yrði að reka slík fyrirtæki, sem eru yfirleitt í opinberri eigu, með halla. En þá þarf hið opinbera auðvitað að ná því af skattgreiðendunum á einhvern hátt, svo að þar mundum við eftir sem áður vera í sama farinu. Ég verð því að líta þannig á, að svarið við þessari mikilvægu spurningu, - en hér er beinlínis um að ræða grundvöllinn fyrir öllum málflutningi hv. stjórnarandstæðinga, - hafi verið algerlega út í hött, þannig að þessari spurningu sé ósvarað enn þá, hvert ríkið eigi að sækja þessa peninga, án þess að það sé á kostnað annaðhvort atvinnurekenda eða launþega eða með öðrum orðum, hver sé þessi þriðji aðili, sem þeir ætlast til, að taki byrðarnar á sig. Hann er ófundinn enn, en vera má, - ég sé, að það eru tveir hv. stjórnarandstæðingar, sem eru á mælendaskrá hér á eftir mér, - að hann komi þá í leitirnar, þó að seint sé í þeirra ræðum. Innflutningshöftin hefur töluvert mikið borið á góma. Ég ætla ekki að fara að hefja nýjar umr. um það, hvort innflutningshöftum eigi að beita eða ekki, en vil aðeins undirstrika það, sem ég sagði á föstudaginn, að hvað sem menn hyggja um réttmæti innflutningshafta eða ekki, er aðalatriðið það, að með innflutningshöftum er ekki hægt að lagfæra gjaldeyrisjöfnuðinn. Það hefur bæði reynsla okkar sýnt undanfarin ár, þegar höftunum var beitt, að það var eftir sem áður stöðugur halli á viðskiptajöfnuðinum, og almennar skynsemihugleiðingar hljóta að leiða til sömu niðurstöðu. Og nú vill svo vel til, - ég reyndi að gera grein fyrir þessu í sem stytztu máli hér á föstudaginn, - að hv. 6. landsk. þm., Geir Gunnarsson, sem hér talaði áðan, hefur nú komið mér hér til liðs sennilega alveg óvart af hans hálfu. Hann var líka að gagnrýna, að það hefði verið flutt of mikið inn af óþarfavarningi á undanförnum árum, því að, sagði hann, það hefði verið auðvelt að framleiða þetta allt saman í landinu sjálfu. Jú, mikið rétt. Það var nú einmitt það, sem ég benti á, að ef bannaður yrði innflutningur á óþarfavarningi, hættir fólk ekki að nota hann, heldur flyzt framleiðslan inn í landið. En þá kemur annað til. Eins og við vitum, hefur að undanteknum síðustu mánuðum, þegar meira atvinnuleysis en æskilegt er hefur vissulega gætt, sem betur fer yfirleitt verið svo undanfarna tvo áratugi, að það hefur verið það, sem kölluð er á slæmu máli full atvinna í landinu. Vinnuaflið hefur verið að fullu nýtt. Sama máli hefur gegnt um fjármagnið. Það hefur beinlínis verið fjármagnsskortur. En þar sem annaðhvort hlýtur að vera framleitt fyrir innlendan eða erlendan markað, sjá allir, að þar er enginn þriðji möguleiki til. Ef framleiða á meira en áður fyrir innlenda markaðinn, t. d. fara að framleiða þessar miður nauðsynlegu vörur í landinu sjálfu frekar en að flytja þær inn og ef öll framleiðsluöfl eru í notkun, þá hlýtur það að verða á kostnað útflutningsframleiðslunnar. Það fjármagn og það vinnuafl, sem þarf í þennan nýja iðnað, getur ekki komið annars staðar frá. Þá er bara spurningin: Mundu afköstin í þessum nýja iðnaði, sem framleiðir miður þarfan varning til þess að fullnægja eftirspurninni, geta orðið jafnmikil eins og í þeirri útflutningsframleiðslu, sem fjármagnið og vinnuaflið er dregið frá? Ég tel það með miklum ólíkindum og líkur einmitt fyrir hinu gagnstæða. Afköstin eru yfirleitt miklu meiri í útflutningsframleiðslu okkar en í framleiðslunni fyrir innlendan markað. Þetta er ekki annað en það, sem allir vita. Þegar framleiða á fyrir lítinn innlendan markað hér, er yfirleitt ekki hægt að koma við nútímatækni á sama hátt og slíkt er kleift, þegar um framleiðslu fyrir hinn stóra heimsmarkað er að ræða. Þannig að það að vera sjálfum sér nógur á þann hátt þýðir að vísu fjölbreyttari framleiðslu en áður hefur verið í þjóðfélaginu, en það þýðir minni framleiðsluafköst, minni þjóðartekjur og rýrari lífsafkomu fyrir þjóðina. Þessi hv. þm. talaði mikið um erfitt atvinnuástand í sínum heimabæ, að þar væru 330 manns nú atvinnulausir. Að vísu var það í sjónvarpsfréttunum áðan, að þeir væru ekki nema 280. En það væri samt æskilegt, að það væri minna. Hvað útgerðin hefði grotnað niður, eins og hann talaði um, taldi hann allt ríkisstj. að kenna. Hann fór alveg fram hjá því, hver áhrif það hlýtur að hafa haft í þessu efni, að það er nú einu sinni staðreynd, að afköstin í sjávarútveginum hafa minnkað vegna verðfalls og aflabrests um hvorki meira né minna en helming á s. l. tveimur árum. Enginn hefur vefengt þær tölur, sem hæstv. forsrh. skýrði frá í frumræðu sinni í þessum umr. En eins og hv. 5. þm. Vesturl. sagði réttilega, er í öllum málflutningi stjórnarandstæðinga, þó að þeir neiti ekki svo augljósum staðreyndum, sem þarna er um að ræða, í rauninni alveg farið fram hjá þessu atriði. Það hefur mikið borið á góma hjá hv. stjórnarandstæðingum, að þau átök, sem orðið hafa þegar á vinnumarkaðinum og kunna að vera í vændum, standi í sambandi við gengisbreytinguna og eigi rót sína að rekja til hennar. Að nokkru leyti er það satt. En þetta er þó ekki nema hálfur sannleikurinn og minna en það, því að öllum er ljóst, að hvað sem öðru líður, hvort genginu hefði verið breytt eða ekki, var óhjákvæmilegt, að mjög veruleg tekjutilfærsla hefði orðið að eiga sér stað til sjávarútvegsins í einni eða annarri mynd. Og hvort uppbótaleiðin, sem er nú sú leið, sem virðist vera efst í huga hv. stjórnarandstæðinga og raunhæfasta leiðin af þeim, sem yfirleitt komu til greina, hefði verið farin eða sú leið, sem farin var, hefði engu breytt um það, að það hefðu verið álíka miklir fjármunir, sem hefði orðið að flytja á milli. Tökum t. d. sjómennina. Það hefði auðvitað verið hægt að hækka fiskverð til útgerðar og vinnslustöðva með stórfelldum uppbótum úr ríkissjóði. En ætli þeir hefðu ekki viljað fá sinn hlut af því alveg á sama hátt eins og þegar um gengisbreytingu var að ræða? Þeir mundu þá hugsa sín kjaramál á mjög órökrænan hátt, ef það væri ekki tilfellið. Ef flytja hefði átt 1½ milljarð eða þar um bil frá öðrum þjóðfélagsborgurum til sjávarútvegsins, þá hefði það auðvitað ekki verið mögulegt nema að leggja á mjög stórfellda skatta, fyrst og fremst í mynd hækkaðra tolla eða einhvers þvílíks. Og hefði það ekki leitt til alveg sams konar árekstra við launþegasamtökin eins og þó að genginu hafi verið breytt? Og þegar talað er um verðrýrnun sparifjár vegna gengisbreytingarinnar, er það rétt, að hún hefur átt sér stað. En hefði ekki álíka mikil verðrýrnun sparifjár átt sér stað, ef til hinnar stórkostlegu tekjuöflunar í annarri mynd hefði þurft að koma, sem alltaf hefur verið undirstaða þess að fara uppbótaleiðina? Hv. stjórnarandstæðingar tala stundum um það, þó að það sé að vísu mál, sem hægt væri að ræða við þá á öðrum vettvangi, að það eigi ekki að láta skortinn skammta, eins og þeir kalla það, heldur skynsemina, eins og mig minnir, að það sé orðað í grg. fyrir till. hv. framsóknarmanna um atvinnumálastofnun o. fl. Nú er það að mínu áliti alls ekki út í bláinn og án nokkurrar skynsamlegrar merkingar, þegar verið er að tala um, að skorturinn skammti. Auðvitað er það alltaf skorturinn, sem skammtar. Þau gæði, sem ekki er neinn skortur á, eins og andrúmsloftið, sem við öndum að okkur, þarf ekki að skammta. En allt, sem er takmarkað, hefur í för með sér kostnað og fyrirhöfn að afla, þannig að slík gæði þarf að skammta eftir einhverjum leiðum. Alltaf verður það skorturinn, sem skammtar. En það er víst það, sem þeir hafa í huga, þegar þeir tala um, að það eigi að vera skynsemin, sem skammtar, að það séu settar á fót opinberar nefndir til að annast skömmtunina. Tökum t.d. bílaverzlunina eins og hún er nú og eins og hún var fyrir svona 20 árum. Þá var það opinber nefnd, sem úthlutaði bílunum. Þeir, sem í þeirri n. áttu sæti, - um það er ég sammála hv. 10. landsk.þm. - voru hinir mætustu og ágætustu menn, en þeir úthlutuðu þessu flokksbræðrum sínum, frændum og vinum, en þá, sem þeir ekki þekktu, létu þeir afskipta. Þetta var í rauninni ákaflega mannlegt. Þessir menn hafa aðsetur hér í Reykjavík, og bílstjóri, sem er hér í bænum eða í nágrenni bæjarins og er svo heppinn að vera í frændsemi eða tengdum við einhvern mann, sem um þetta fjallar, eða er góður flokksmaður hans, hefur því aðgang að honum og sannfærir hann sjálfsagt um það, að hann hafi sérstaka þörf fyrir bíl. Aftur á móti ef hann er bílstjóri norður á Raufarhöfn, sem engan þessara manna þekkir, þá verður hann að láta sér nægja að senda hinni háu n. bréf. Þeir vita engin deili á mönnum þar, og bréfið fer beint í bréfakörfuna. Þannig var þetta. Það má kalla það því nafni, að það sé skynsemin sem skammtar, þegar þessi leið er farin. En hinir, sem lenda þarna utan gátta, komast í kynni við skortinn. Nú eru hins vegar engar hömlur á því, að allir geti keypt bíl, sem telja sig hafa ráð á því og vilja fórna fjármunum sínum til þess frekar en annars. Eftir sem áður er það skorturinn, sem skammtar, en með öðru móti. Hv. 5. þm. Norðurl. e. talaði um það, að kaupmáttur launa væri nú minni en 1958. Hann færði ekki nein rök fyrir þessu. Ég efast ekki um, að þetta kunni að vera hans skoðun. En það væri ákaflega gaman að því, og mér væri full forvitni á því að sjá, hvernig slíkt verður rökstutt með tölum, og jafnvel þó að slíkar tölur komi fram, er það algerlega óhugsandi, að þær gætu verið réttar. Rauntekjur þjóðarinnar munu hafa um það bil tvöfaldazt frá 1958 eða aukizt um a. m. k. 50% eða meira frá 1958 til 1966. Á s. l. ári hef ég heyrt farið með þá tölu og vefengi hana ekki, að neyzlan hafi rýrnað um eitthvað 8%. Meira er það nú ekki. Það er sú kjararýrnun, sem almenningur enn þá hefur orðið fyrir. En það vegur auðvitað engan veginn á móti þeirri hækkun raunteknanna, sem orðin var á tímabilinu frá 1958 til 1966. Þetta fær því engan veginn staðizt. En hins vegar er rétt að taka það fram, að allar tölur, sem yfirleitt eru birtar um kaupmátt launa og þess háttar, ber að taka með mjög mikilli varúð. Þó að málefnaleg röksemdafærsla hv. stjórnarandstæðinga, ef því nafni skyldi nefna, virðist vera ákaflega veik og þar stríði allt hvað á móti öðru, þá hefur ekki vantað stór orð og fullyrðingar. En spurningin er sú, hvort þessi stóru orð, öll gífuryrðin um það, að ríkisstj. njóti einskis trausts hjá þjóðinni, hún eigi að fara þegar í stað og fram eftir þeim götunum, hvort það, sem liggur að baki þessum stóru orðum, er ekki fyrst og fremst það, að þeir finna til málefnalegs veikleika síns, af því að þeir vita, að þeir hafa ekki nein úrræði, ekki neinar frambærilegar till., og yfir það er breitt með þessum stóru orðum. Ég fyrir mitt leyti er ekki í vafa um það, að fyrr eða síðar kemur auðvitað að því, að þjóðin kveður upp sinn dóm í þessum málum, þó að það sé ekki stjórnarandstæðinga að ákvarða slíkt. Ég er ekki í neinum vafa um það, að rólegar og málefnalegar rökræður um þessi mál munu opna augu þjóðarinnar fyrir því á sama hátt eins og barnsins, hvað snerti nýju fötin keisarans, að málefnalega séð eru hv. stjórnarandstæðingar ekki í neinu.

Forseti (BF): Forseti vill minna á, að þessi umr. hefur nú staðið í rúmlega 9½ klukkustund, og þar sem forseti hefur áhuga á að reyna að ljúka umr. í kvöld, vill hann leyfa sér að beina þeim tilmælum til þeirra hv. alþm., sem enn eru á mælendaskrá, að þeir noti ræðutíma sinn vel og skynsamlega, þannig að ekki þurfi að koma til skömmtunar á ræðutíma vegna tímaskorts.



Herra forseti. Það hefur oft heyrzt í vetur og raunar undanfarna vetur af vörum stjórnarandstæðinga, að þeir telji, að ráðherrar láti sig oft vanta á þingfundi, og þeir hafi þess vegna þurft eða talið sig þurfa að fresta ræðum sínum eða staðið þegjandi hér í pontunni, á meðan leitað hefur verið að ráðherrum. En þess á milli hafa þeir talið, að allir þeir, sem skipuðu ríkisstj., væru menn, sem ættu fyrir löngu að vera búnir að segja af sér. En mörgum þeirra verður það á, að þeir geta alls ekki flutt ræðu nema hafa ráðh. viðstadda. Ég fyrir mitt leyti ætla að segja hér nokkur orð og verða við tilmælum hæstv. forseta að reyna að vera stuttorður og get flutt mitt mál, þó að enginn ráðh. sé viðstaddur. En hins vegar finnst mér það afar leiðinlegt, sérstaklega fyrir stjórnarandstöðuna, sem hefur svo mjög kvartað undan, hvað ráðh. vanti á fundi og þm. stjórnarliðsins sæki slíka fundi illa, en nú er aðeins mætt hér frá Alþb. 10% af þm., en þá á ég auðvitað við Alþb. eins og það var eftir síðustu kosningar. Og af Framsfl., stærri stjórnarandstöðuflokknum, hafa til skamms tíma verið inni 11%, en nú bættist þeim góður liðsauki, þar sem er hv. 5. þm. Norðurl. v. Hv. stjórnarandstæðingar hafa gert hér efnahagsmálin mjög að umræðuefni eftir skýrslu hæstv. forsrh., og ekki er það nema eðlilegt, að efnahagsmál séu mikið rædd og atvinnumálin. Þeir hafa flutt sitt mál auðvitað með misjöfnum hætti eins og gengur og gerist. Það hafa verið misjafnlega sanngjarnar ræður og margt verið sett út á, sem hefur gerzt í efnahagsmálunum. Mér finnst því ekki úr vegi að minnast stuttlega þess út af þeirri gagnrýni, sem fram hefur komið frá hv. stjórnarandstæðingum, að þeir telja, að það vanti meira skipulag til atvinnuuppbyggingar í landinu, það þurfi að skipuleggja betur, hvernig fjármagni er varið til atvinnuuppbyggingar. Þegar efnahagslögin voru sett 1960 og brotið var blað í efnahagsmálum þjóðarinnar, voru þessir flokkar báðir á móti því, sem þá gerðist og var að gerast, og einn mesti reiknimeistari Framsfl. bæði fyrr og síðar komst að þeirri niðurstöðu, að með setningu efnahagslaganna mundi verða hér mjög mikið atvinnuleysi innan fárra mánaða. Það mundi byrja á því, að öll aukavinna vinnandi manna mundi hverfa, og höfuðpostuli kommúnistanna, sem nú er horfinn af þingi, taldi, að það mundi verða algert atvinnuleysi á þremur mánuðum. Reynslan varð önnur. Hér var atvinna mikil, og það var mikil uppbygging í atvinnulífi landsmanna á þessum árum, og það var gert það mikið, að það varð fljótt skortur á vinnuafli, en það hefur líka sína geigvænlegu hættu, þegar skortur er á vinnuafli. Þá byrja yfirborganir og hver fer að bjóða upp fyrir öðrum. Hvernig vildu stjórnarandstæðingar bregðast við þessari þenslu, hvernig vildu þeir verja þeim ágóða, sem þá var af atvinnulífinu? Vildu þeir safna til mögru áranna á þeim tíma? Ég held ekki. Ég held, að ég sé ekki á nokkurn hátt að skrökva á þessa hv. þm. stjórnarandstöðunnar, þó að ég segi það, að þeir undir öllum kringumstæðum og hvenær sem er, bæði utan þings og innan, vildu alltaf auka á þessa spennu. Þeir hafa öll þessi ár flutt till. um aukin útgjöld úr ríkissjóði. Þeir hafa talið á öllum þessum árum, þegar atvinna var það mikil, að það var skortur á vinnuafli, að ríkisvaldið legði aldrei nóg fjármagn til hinna ýmsu framkvæmda og heimtuðu alltaf meiri framkvæmdir á þessum árum, og ég minnist þess, að þau fáu ár, sem ég hef átt sæti á Alþingi, þá hef ég heyrt þennan söng við afgreiðslu fjárl. og í hvert skipti, sem rætt hefur verið um efnahagsmálin. Hvernig voru viðbrögð stjórnarandstöðunnar, þegar gerðar voru kröfur um hækkað kaupgjald á þessum tíma? Sögðu þeir: Nei, fólkið hefur ágæt lífskjör, við skulum reyna að halda kaupgjaldi í skefjum og geyma aftur til mögru áranna, fyrst það gengur svo vel allt nú? Nei, þeir hafa tekið undir hverja kauphækkun og hverja hækkun, sem hefur orðið í þjóðfélaginu, og alltaf talið, að ríkisstj. á þessum árum hafi verið íhaldssöm að vilja ekki ganga lengra til þess að eyða öllu jafnóðum. Það, sem þó var til, þegar ógæfan dundi yfir og verðfall varð og samdráttur í framleiðslunni, var þó fyrir það, að ríkisstj. hamlaði á móti kröfum stjórnarandstöðunnar, og ástandið væri ólíkt verra í dag, ef núv. þingmeirihl. hefði orðið við þeim kröfum, sem hv. stjórnarandstæðingar hafa alltaf haft uppi á þessum tíma. Fulltrúi Alþb., sem hér talaði í dag, sagði, að það hefði átt að byggja upp iðnað, spara innflutning á vörum og annað eftir þeim götunum. Það átti auðvitað að færa skipabyggingarnar allar inn í landið. Ég segi: Hvar var vinnuaflið til þess að stunda þessi störf á þessum árum? Það var ekki fyrir hendi. Hver starfandi hönd í þessu þjóðfélagi hafði nóga vinnu, og þegar hv. stjórnarandstæðingar voru komnir yfir það, að það yrði atvinnuleysi eftir setningu efnahagslaganna 1960, þá hófu þeir sönginn á því, að það væri verið að þræla þjóðinni út með allt of mikilli vinnu. Hvernig hafa viðbrögð stjórnarandstöðunnar verið í því að auka fjölbreytni atvinnulífsins? Hvernig voru viðbrögð stjórnarandstöðunnar, þegar stærsta atvinnumál, sem hefur borið hér á góma á Alþ. var hér til umr. og afgreiðslu, bygging álverksmiðjunnar í Straumsvík? Hvernig féllu atkv. stjórnarandstöðunnar þá? Væri það ekki til þess að bæta ástandið, ef ríkisstj. hefði farið að ráðum stjórnarandstöðunnar og beðið í allmörg ár enn að hefja stóriðju á Íslandi? Væru þá ekki færri atvinnulausir en nú eru í Hafnarfirði og annars staðar, eins og nefnt var hér áðan, ef við hefðum farið að ráðum stjórnarandstöðunnar? Nei, sem betur fór gerði ríkisstj. það ekki. Fólki var stefnt hér á pallana af málgögnum stjórnarandstöðunnar til þess að mótmæla því að fara út í byggingu álbræðslunnar í Straumsvík og hefja stóriðju á Íslandi. Það mistókst. Þjóðin stóð með stjórninni í þessu máli. Nú vilja hv. stjórnarandstæðingar ekkert á þetta mál minnast. Nei, ég fullyrði það, að ástandið væri mun verra, ef það hefði verið farið að ráðum hv. stjórnarandstöðu, eins og hún hefur túlkað málin hér á Alþ. á undanförnum árum. Það hefur verið geigvænleg hræðsla við erlent fjármagn, sem hefur komið fram í ræðum margra hv. stjórnarandstæðinga. Ég fagna því, að einn þm. Framsfl., hv. 1. þm. Norðurl. e., sagði hér í sinni jómfrúrræðu í dag, að Framsfl. væri ekkert hræddur við það að taka við erlendu fjármagni til skynsamlegrar atvinnuuppbyggingar, og ég fagna því, ef skoðun þessa þm., sem flutti sitt mál hér mjög prúðmannlega, ef hún nú er loks orðin ofan á í Framsfl. Undanfarin tvö ár hafa stjórnarandstæðingar ekki átt nógu sterk orð til þess að lýsa erfiðleikum framleiðsluatvinnuveganna. En með þeim efnahagsaðgerðum, sem gerðar voru í nóvember s. l., voru sumir þeirra fljótir að snúa við blaðinu. Þá var allt talið eftir, sem útgerðin fékk með þeim aðgerðum, sem áður, á meðan hún var í mestum erfiðleikum, var talið, að þyrfti að bæta, og þá var sagt, að nú hefði sjómaðurinn of lítið. Það má alltaf og í það óendanlega reyna að skara eld að glóðum óánægjunnar en við verðum að sætta okkur við það, að góðu árin, sem við lifðum, eru búin í bili. Við höfum orðið fyrir það þungum áföllum, að útflutningsverðmæti þjóðarinnar, sem var rúmir 6 milljarðar kr. á árinu 1966, lækkaði niður í 3.6 milljarða kr. á árinu 1967 miðað við sama gengi. Það hlýtur hver heilvita maður að skilja, hvar sem hann er í flokki, að þjóð, sem verður fyrir jafn þungu áfalli getur ekki lifað við sömu lífskjör og áður var. Hvar eru þeir í þessu þjóðfélagi, sem geta brúað það bil, að þjóðin geti, á meðan hún er að komast yfir þessa erfiðleika, lifað við sömu lífskjör. Hv. 4. þm. Austf. sagði hér við þessar umr. um skýrsluna í efnahagsmálum, að ríkisstj. hefði gert allt fyrir verzlunina, og þar væri sem sagt gróðinn og þar væri fjármagnið. Nú spyr ég fulltrúa hins stjórnarandstöðuflokksins, fulltrúa Framsfl., að því, hvort þeir telji, að samvinnuverzlunin, félagsverzlunin í landinu, sem þarf að byggja sinn rekstur á aðkeyptu vinnuafli, telji sig hafa það of gott nú á undanförnum árum og hafi það enn. Ég hef heyrt annað úr þeim herbúðum, og ég get vel skilið það, að það sé borið sig illa þar. Þess vegna eru þetta ómakleg ummæli frá hv. 4. þm. Austf. Við verðum auðvitað að taka á okkur þessa erfiðleika, þjóðfélagið í heild, og við skulum líka gera okkur það ljóst, að efnahagsstefna, sem ein ríkisstj. markar, er ekki efnahagsstefna, sem hvorki sést á blettur né hrukka, þegar árin líða. Það verður að endurskoða bæði þessa stefnu og aðrar. Það verður að taka tillit til breyttra aðstæðna í þjóðfélaginu. Það verður að taka tillit til þeirra áfalla, sem þjóðin hefur orðið fyrir og enginn maður ræður við. Þetta veit ég, að allir greindari menn úr hópi stjórnarandstæðinga skilja vel og hafa ekki síður skilning á en við úr liði stjórnarinnar. Hv. stjórnarandstæðingar hafa bent á ýmislegt, sem ég skal fúslega játa, að megi betur fara. En við erum aðeins mannlegir menn, sem þurfum auðvitað að læra af reynslunni, bæta það, sem miður fer á hverjum tíma. Það hefur verið mikið talað í þessum umr. um útþensluna í þjónustukerfinu. Vissulega má það til sanns vegar færa. Fulltrúi frá Alþb. og annar frá Framsfl. talaði um það hér í dag, hvað bankarnir væru margir í landinu og útþensluna í bankakerfinu og taldi, að það væri engin þörf fyrir alla þessa banka. Þetta má vel vera rétt. Barðist Framsfl. á móti því að gera Samvinnusparisjóðinn að Samvinnubanka? Ætlar Alþb. að berjast gegn því, að Sparisjóður alþýðu verði gerður að banka, sem nú er verið að fara fram á? Það væri fróðlegt að fá svör við þessu. Það hefur sennilega ekki farið fram hjá neinum Íslendingi, að einn af þeim þm. Framsfl., sem nú lætur mest á sér bera í þingsölum og er sennilega einn mesti hagfræðingur flokksins, var kjörinn í bankaráð Búnaðarbankans fyrir jólin. Og hann taldi hér í ræðu í dag, að það ætti að fækka stórlega starfsfólki bankanna. Ég hefði nú ekki trúað því, að þessi kjarkmikli maður, sem skoraði í gær landbrh. á hólm og endaði ræðu sína á séra Sigvalda, en í því sambandi minnti hann mig sérstaklega á Jón sterka úr Skugga-Sveini, hann mundi láta sig vanta hér í umr. í kvöld, sérstaklega eftir þá gagnrýni, sem hann hefur viðhaft, að menn hlusti ekki á umr. hér í Alþingi. Ég hefði viljað spyrja þennan bankaráðsmann að því, hvað hann hafi lagt til í bankaráði Búnaðarbankans að segja upp mörgum starfsmönnum. Það hefði verið fróðlegt fyrir okkur, þessa illa upplýstu þm., sem ekki eigum nein sæti í bankaráðum, - þótt ýmsir komist þar að, eru þeir þó fleiri, sem ekki eru í bankaráðum - að fá upplýsingar um það, hvað þessir menn, sem telja, að megi þarna færa verulega saman, hvað þeir hafi sjálfir lagt til málanna. Ég hét því hér í byrjun minnar ræðu, að ég skyldi ekki verða langorður. En þó vil ég ekki skilja hér við þessa ræðu án þess að minnast aðeins á það, að með þeim efnahagsaðgerðum, sem voru gerðar í nóvember s. l., tel ég, að stigið hafi verið stórt spor í þá átt að koma útflutningsatvinnuvegunum aftur á réttan grundvöll, og allt byggist nú á því, að við kunnum að haga okkar seglum eftir vindi, þannig að það þurfi ekki að grípa árlega til gengisfellinga. Þess vegna verðum við, meðan ekki kemur meiri afli á land og meðan verðmætið er ekki meira, sem þessi þjóð skapar, verðum við auðvitað að leggja hart að okkur í bili. Ég er ekkert hræddur um það, að þetta ástand eigi ekki eftir að batna verulega. Ég vil ekki flytja ræðu eins og einn þm. Framsfl., sem talaði hér í dag og hefur raunar oftar talað, 5. þm. Norðurl. e., því að í hvert skipti, sem ég heyri hann flytja ræðu, er eins og það sé komið myrkur um miðjan dag. Hann sér ekki annað en allt sé svart framundan og það sé ekki nokkur leið að bjarga neinu. Hann talar sérstaklega um það, hvað bændur landsins séu illa komnir. Hann lýsir bændastéttinni eins og þeir séu einhverjir fátæklingar. Hvenær hefur verið meiri gróska í landbúnaði en þennan síðasta áratug? Hvenær hefur verið ræktað meira á Íslandi en þennan síðasta áratug? Hvenær hefur verið byggt meira og meira keypt af tækjum? Lífsafkoma fólks hefur aldrei verið betri en á þessum áratug, þó að nú hafi sú stétt auðvitað sem aðrar orðið fyrir þungum áföllum. Ég sagði hér áðan, að ég tel, að við þurfum að læra af reynslunni. Við þurfum að haga okkar efnahagsmálum og atvinnuuppbyggingu þannig, að við eigum auðvitað að skipuleggja miklu meir en við höfum gert uppbyggingu bæði fiskiskipaflotans og fiskiðnaðarins, það skal ég fúslega játa. En hver mælti gegn þeirri uppbyggingu, sem hefur átt sér stað í hinum ýmsu greinum? Þá voru allir blindaðir af því, þegar síldin var mest, að alls staðar þyrfti að byggja síldarverksmiðjur. En það er ekki hægt að byggja eða gera alla hluti í einu. Það hefur komið fyrir okkur sem þjóð, hvar sem við erum í stjórnmálaflokki, að líta á stundarhag, líta á það, sem er bezt hverju sinni, en ekki að reyna, eins og haganlegast er, að auka sem mest fjölbreytni útflutningsframleiðslunnar. Og með því að skrá krónuna réttu verði þá ýtum við auðvitað undir það, að atvinnulífið verður með eðlilegum hætti. Nú er hægt fyrir nýjar greinar að hefja útflutning, en undir uppbótaleiðinni hefði slíkt verið ólíkt verra og hefði miklu frekar aukið á vantrú manna að fara út í nýjar greinar, ef sú stefna hefði verið tekin upp. Ég tel, að við eigum að auka útflutning framleiðsluatvinnuveganna eins og þegar er stefnt að að gera og margoft hefur verið rætt. Nú hefur atvinna minnkað það verulega hér í landinu, að nú eru fyrst tök á því að hefja marga þá framleiðslu innanlands, sem ekki voru tök á, meðan barizt var um hverja vinnandi hönd í landinu að fá hana til vinnu. Þessar aðstæður eru allar að breytast. Ríkisstj. og þingmeirihl. hennar hefur fullan skilning á því að laga sig eftir breyttum aðstæðum, og ég efast ekki um það, að allir greindari og sanngjarnari stjórnarandstæðingar vilja vinna og stefna að sama marki.



Herra forseti. Ég skal nú reyna að verða við þeim tilmælum að hafa þetta stutt, enda er satt að segja lítið freistandi að tala yfir hálftómum þingsal. Ég verð þó að viðurkenna það, að annar hv. stjórnarfl., sem er Sjálfstfl., hefur mætt hér með einvala liði í kvöld, og á hann vissulega hrós skilið fyrir það. Og mættum við læra nokkuð af því hinir. En ég minni nú svona á í leiðinni, að það hefur nú ekki alltaf verið svo, þegar umr. hafa farið fram hér á síðkvöldum á hæstv. Alþingi. Það má segja um þá, að batnandi mönnum sé bezt að lifa. Annars hafði ég kvatt mér hljóðs fyrir fundarhlé til þess að gera að umtalsefni og til þess að reyna að svara nokkrum atriðum, sem komu fram í ræðu hv. 5. þm. Vesturl., Benedikts Gröndal. Hann vék talsvert að þeirri ræðu, sem ég flutti hér fyrr við umr., og á þann veg, að mér finnst, að ég verði að svara a. m. k. sumu af því, sem þar kom fram. Ég harma það nú, að hann er einn þeirra 90% Alþfl.m., sem vantar hér í kvöld. En engu að síður verð ég að láta það eftir mér að víkja að þessu örfáum orðum. Hv. þm. má eiga hrós skilið fyrir það, að hann viðurkenndi það þó, að ríkisstj. hefði ekki tekizt að halda verðbólgunni í skefjum. Enda má nú kannske segja, að það hefði verið ofrausn fyrir nokkurn mann að ætla sér að takast það á hendur að afsanna þá kenningu. En sá galli var á hans málflutningi að mínum dómi, að hann vildi umfram allt kenna það okkur framsóknarmönnum, að ekki hefði tekizt að halda verðbólgunni í skefjum. Það mátti skilja það á hans máli, að ef okkar óþörfu till. og ráðleggingar hefðu ekki ævinlega verið að koma fram, þá hefði nú allt leikið í lyndi hjá hæstv. ríkisstj. og verðbólgan hefði verið minni og lítil sem engin. Þessi skemmdarstarfsemi okkar framsóknarmanna skildist mér aðallega hafi átt að vera fólgin í því, að við hefðum sífellt átt að vera að bera fram hér á Alþ. alls konar till. til hækkunar. Ég vil ekki neita því, að við höfum á undanförnum þingum borið fram nokkur frv. og till., sem mundu hafa aukið útgjöld ríkisins, ef samþ. hefðu verið. En hvað margar till., sem við höfum flutt, hafa verið samþ.? Ég held, að verðbólga hæstv. ríkisstj. hafi sáralítið vaxið við þær till. Og þar að auki vil ég benda á það, að það er alveg víst, að a. m. k. Framsfl., og að ég hygg raunar hinn stjórnarandstöðuflokkurinn líka, hafa mjög stillt í hóf kröfugerð sinni, t. d. við samningu fjárlaga. Ég minnist þess, að síðan ég tók sæti hér á hv. Alþ. fyrir um það bil 6 árum, þá hafa brtt. okkar við fjárl. verið mjög fáar og mjög smáar og stundum ekki kannske nema svo sem ein. Ef það er óviðurkvæmileg kröfugerð, þá veit ég ekki, hvernig á að fara að því að lifa eftir kenningum hv. 5. þm. Vesturl. í stjórnarandstöðu. Þá sagði hann í öðru lagi, að ég vildi opna allar gáttir Seðlabankans og ausa út fé í allar áttir. Það hefur aldrei verið með í mínum till. að þurrausa alla sjóði Seðlabankans. En ég hef, það er rétt, eins og fleiri hv. þm. úr öllum flokkum, sagt, að það þyrfti að koma til aukið fjármagn, þegar tilkostnaður atvinnufyrirtækjanna er hækkaður, eins og gert hefur verið. Og ég vitna aftur í það, sem ég sagði í dag, að þegar hæstv. forsrh. svaraði fsp. 11. des., þá var það einmitt inntakið í því svari, að ríkisstj. væri ljóst, að fyrstu áhrif gengislækkunarinnar væru neikvæð og til þess að fyrirtækin gætu notið þess hagræðis, sem stjórnarliðar byndu við gengislækkunina, hlytu þeir að auka útlánin. Svo ég held, að við séum bara sammála í þessu atriði nú orðið, en við höfum ekki alltaf verið það, það skal játað. En ég vil meina, að hér hafi orðið stefnubreyting á hjá ríkisstj., a. m. k. í orði, og að hún hafi fallizt á þau rök, sem við höfum hér verið að flytja. Hv. þm. sagði, að ég hefði haft allt á hornum mér varðandi umsóknina um inngöngu Íslands í Fríverzlunarbandalagið, EFTA. Ekki held ég, að þetta sé alveg rétt frá skýrt hjá honum, að ég hafi haft allt á hornum mér. Hitt er rétt, að ég gagnrýndi það með örfáum orðum, að mér fannst, að undirbúningur að þessari umsókn hefði ekki verið fullnægjandi. Og ég get vel endurtekið það og skal standa við það, hvar sem er, að ég tel það fráleitt, að land sæki um inngöngu í bandalag, sem það veit ekkert enn þá, hvaða hagræði það hefur af. Hv. þm. sagði, að vitanlega mundi ekki vera gengið í Fríverzlunarbandalagið nema að ýtarlega athuguðu máli, en staðreyndin er sú, að það er búið að senda umsókn, og umsókn í venjulegum viðskiptum þýðir það, eða tilboð, að maður sé tilbúinn að ganga inn, ef manni verður veitt viðtaka. Það getur vel verið, að hæstv. viðskmrh. og sendimönnum hans í Genf takist að fá viðunandi samninga við þetta bandalag. Ég vona það, og ég hef ekki neina ástæðu til að ætla kannske, að svo geti ekki orðið. En mér finnst, að ekki hafi verið nægilega vel að þessum málum staðið. Og ég segi það alveg hiklaust, að þó að Framsfl. hafi átt fulltrúa í svonefndri EFTA-nefnd, þá hafi sú skýrsla, sem hún skilaði, verið að mörgu leyti mjög ófullkomin, þar sem það er beinlínis viðurkennt, að öll helztu atriði, sem máli skipta, séu á athugunarstigi eða verði athuguð síðar. Samt er mælt með umsókninni. Þá sagði hv. 5. þm. Vesturl., að gengislækkunin væri ekki gerð að frumkvæði ríkisstj., heldur væri hún viðbrögð hennar. Þarna erum við þó 100% á sama máli. Og þetta er einmitt það, sem ég var að segja hér í dag, að væri grundvallarágreiningsefni okkar framsóknarmanna a. m. k. og stjórnarliða annars vegar sumra, að hlutverk ríkisstj. væri ekki það eitt að skrá gengið, hlutverk ríkisstjórna, ekki bara Íslands, heldur allra ríkisstjórna, ætti að vera það að standa vörð um gengið og reyna að koma í veg fyrir að þurfa sífellt að vera að fella það. Hv. þm. sagði enn fremur, að 300 millj. kr. till. til atvinnuaukningar hefði verið til athugunar hjá hæstv. ríkisstj., að mér skildist löngu áður en till. um það kom fram frá minni hl. fjvn. hér á Alþ. við afgreiðslu fjárl. Það vil ég náttúrlega ekki og get ekkert sagt né upplýst um, hvað hæstv. ríkisstj. hefur til athugunar. Mér heyrist nú, að það sé ærið margt, og a. m. k. er reynslan æði oft sú, að þegar frv. koma fram frá öðrum, þá er venjulega viðkvæðið þetta: Það er alveg ástæðulaust fyrir ykkur að vera að flytja frv. um þetta og þetta atriði. Við erum með þetta í athugun. Og stundum hefur það meira að segja komið á daginn, að frv. hafa skotið hér upp kollinum, mjög skömmum tíma eftir að málinu hefur verið hreyft af öðrum. Hvort sem ríkisstj. hæstv. hefur verið að athuga þetta lengur eða skemur, breytir það alls ekki þeirri staðreynd, að þessi till. um 300 millj. kr. fjárveitingu til atvinnuaukningar var felld með öllum atkvæðum stjórnarliða. Og ástæðan fyrir því, að mér skildist eftir málflutningi hv. 5. þm. Vesturl., var sú, að það væri miklu heppilegra að koma á þessu atvinnuaukningarfé í samvinnu og samráði við samtök atvinnuveganna, bæði launþegasamtökin og vinnuveitendasamtökin. En ég spyr aðeins: Var ekki alveg eins hægt að semja við þessa aðila, þó að búið væri að afla lagaheimildar til þess að veita þessa fjárhæð? Það kom fram í dag í svari hæstv. forsrh. við fsp., sem hér var borin fram á föstudag, að það þyrfti að afla lagaheimildar bæði til þess að úthluta þessu fé og eins til þess að taka það að láni. Og ég segi það, að mér finnst það vera furðuleg vinnubrögð að lofa fyrst og afla svo heimildarinnar á eftir, þegar búið er að bera fram till. um það mán. fyrr að fara aðra leið, þá einu réttu leið, að afla fyrst samþ. Alþ. og ganga tryggilega frá lagahliðinni, áður en farið er að semja og lofa út um land og út um borg. Hv. þm. minntist á það í tilefni af því, sem ég sagði í dag, að menn ættu nú að reyna að taka höndum saman um lausn á þessum vandamálum, að það væri einmitt skoðun hæstv. ríkisstj. og að hún hefði af miklu örlæti, skilst mér, og góðum hug rétt fram hönd til hinna flokkanna um, að allir tækju nú höndum saman um lausn vandans og boðið upp á samstarf. Ég hygg, að það sé út af fyrir sig rétt í þessari frásögn, að hæstv. ríkisstj. hafi átt frumkvæðið að þessum viðræðum. En ég held, að hitt sé jafn víst, að þessar viðræður hafi fyrst og fremst strandað vegna afstöðu a. m. k. annars stjórnarflokksins. Eða er það ekki rétt munað, að á meðan á þessum viðræðum stóð, hafi Alþfl. haldið landsþing eða landsfund og þar hafi verið samþ. yfirlýsing í þá stefnu, að Alþfl. fyrir sitt leyti væri fullkomlega ánægður með það stjórnarsamstarf, sem væri, og hann teldi það ástæðulaust að breyta þar nokkuð til. Mig minnir enn fremur, að hæstv. viðskmrh. hafi orðað þetta einhvern veginn þannig í grein, sem ég las í Alþbl., það mun líklega hafa verið áramótagrein hans, að það eina, sem skildi á milli stefnu Alþfl. og Sjálfstfl. væri framkvæmd á skólamálum og tryggingamálum og ýmsu þvílíku. Ef þetta er rétt munað og ef þessir atburðir hafa skeð, eins og ég hef verið að reyna að lýsa þeim, sérstaklega samþykktin á þinginu í haust, er þá hægt að segja, að af heilindum hafi verið staðið að þessum samstarfsviðræðum af hálfu þessa flokks a. m. k.? Ég get ekki séð, að það sé, og ég get varla ímyndað mér það, að hv. stjórnarliðar, sem hér eru viðstaddir, ætlist til að stjórnarandstæðingar haldi áfram að tala við menn, sem hafa þessa yfirlýstu stefnu um það, að aðrir flokkar komi ekki þarna við sögu. Það hefur verið mjög mikið gert af því að hampa því, að stjórnarandstæðingar hafi engar till. haft fram að færa i þessum viðræðum. Það er nú náttúrlega alls ekki rétt, því að margar ábendingar koma nú fram. Og ýmsar af þessum ábendingum hafa verið fluttar af okkur framsóknarmönnum hér á þingi í formi till. og frv. Hitt er svo annað mál, að ég heyri það hér, að þessar ábendingar þykja lítilmótlegar og léttvægar, og það verður náttúrlega hver að hafa sína skoðun á því, en ég hygg þó, að alveg sé óhætt að fullyrða það, að a. m. k. sumar af þessum ábendingum séu þannig vaxnar, að þær mundu, ef farið væri eftir þeim, hafa stórkostlega minnkað þann vanda, sem við er að stríða, og hefðu getað orðið til þess, að gengislækkunin hefði a. m. k. ekki þurft að vera svona mikil, jafnvel þótt hún hefði kunnað að þurfa að vera einhver, sem ég skal nú ekki fara frekar út í hér. Hv. þm. Benedikt Gröndal talaði um þá vantrú á stjórnina og stjórnmálafl., sem ég gerði lítillega að umtalsefni í minni ræðu. Ég tók það sérstaklega fram, að ég stofnaði ekki til þeirra umr. til að vekja deilur milli flokka, heldur til að minna okkur á það, að við verðum náttúrlega að standa þannig að stjórn landsins, þeir sem til þess eru valdir á hverjum tíma, hvort sem það eru stjórnarandstæðingar eða stjórnarliðar, að fólk hafi einhverja trú á því, að við komumst fram úr erfiðleikunum. En ég var ekki með neinn samanburð á stjórnarliðum og stjórnarsinnum í því efni. Hann fór hins vegar út í þennan samanburð og taldi það, að þar væri nú mikill munur á. Ég segi fyrir mitt leyti og skal látið útrætt um þetta að öðru leyti en því, að ég er algjörlega óhræddur við þennan samanburð, alveg óhræddur við hann. Þá vil ég leiðrétta það, sem ég sagði hér í dag eftir ábendingu hv. 10. landsk. þm., að ekki hafi legið fyrir vilyrði frá hæstv. ríkisstj. um auknar fjárveitingar til rekstrarlána útvegsins, þegar sjómannaverkfallið stóð yfir. Að fengnum þeim upplýsingum, sem hann gaf hér, sem ég veit, að er þessu máli kunnugur, þá hlýt ég að hafa það, sem sannara reynist, að það hafi verið einhvers konar vilyrði fyrir þessu þann 8. jan. Hitt er svo annað mál, að ég get ekki varizt þeirri hugsun, að ég tel, að samhliða gengisfellingunni hefði slíkt vilyrði átt að liggja fyrir, og milli þess, að gengislækkunin var framkvæmd og þeirrar dagsetningar, sem hv. 10. landsk. þm. sagði mér, eru tveir mánuðir. Og ég endurtek það, að ég tel, að fyrr hefði átt að bregða við í þessu efni. En ég rengi ekki upplýsingar hv. 10. landsk. þm., það dettur mér ekki í hug. Ég hef þá haft rangar upplýsingar um þetta atriði. Ég hélt, að þessi loforð hefðu ekki legið fyrir fyrr en um það bil sem sjómannaverkfallið var að nálgast endapunktinn. Hv. 10. landsk. þm. sagði, að ekki væri hægt að skipta meira en aflast. Það tek ég algjörlega undir. Það, sem ég hef reynt að leggja áherzlu á í mínum málflutningi, er það, að það ætti að lækka tilkostnaðinn á því, sem aflað er. Hitt skil ég, að það er ekki hægt að skipta stærri köku en fyrir hendi er á hverjum tíma. Þetta á í raun og veru líka við um það, sem hv. 12. þm. Reykv., hv. forseti, sagði í sinni ræðu, að ég hafi gert að megininntaki þess, sem ég hafi sagt um þessi atvinnumál, það, að stefna hefði átt að því að létta byrðum af atvinnuvegunum, gera rekstur þeirra hagkvæmari og ódýrari, til þess að ekki hefði þurft að fella gengið svona oft og svona mikið þeirra vegna og til þess, að þeir hefðu verið betur í stakk búnir til þess að greiða mannsæmandi kaup, en ég held, að við komumst ekki hjá því að játa þá staðreynd, að af lægsta kaupi, sem nú er greitt samkvæmt samningum, er tæplega hægt að ætla fjölskyldu að lifa því, sem kallað er mannsæmandi lífi. Þess vegna held ég, að þetta sé kjarni málsins. Við verðum þrátt fyrir allt, hversu erfitt sem það kann að vera og hversu miklar fjarstæður, sem það kunna að vera, sem framsóknarmenn hafa lagt til í þeim efnum, verðum allir að leggjast á eitt um það að lækka þennan tilkostnað, því að öðruvísi er ekki hægt að reka þjóðfélag með frjálsum þegnum, sem lifi vel í sínu landi. Það má náttúrlega endalaust rifja upp söguna og deila um það, hverjir hafi átt mestan þátt í þeim mistökum, sem orðið hafa oft og einatt í úthlutun alls konar leyfa, meðan það kerfi var hér ráðandi. Og ég skal ekki fara langt út í það. Það eru vissulega ljótar lýsingar, sem hv. þm., 10. landsk. þm. Sverrir Júlíusson og 12. þm. Reykv. Ólafur Björnsson, hafa gefið á starfsemi þessara nefnda og satt að segja ljótari en svo, að ég byggist við að heyra þær frá þeim a. m. k., því að eftir því sem ég man bezt, þá starfaði annar þeirra a. m. k. talsvert, og þó sennilega báðir, við þessi mál á sínum tíma. Ég segi það alveg hiklaust og hef oft gert það og mun alltaf gera það, að eins og fjárhagsráð var orðið, þegar það var lagt niður, þá var það góð stofnun og skynsamleg stefna, sem það framkvæmdi. Ég mæli því ekki bót, að það sé verið að hundelta menn fyrir að byggja sér bílskúr eða garðspotta einhvers staðar úti í bæ, eins og gert var. Það er alveg rétt. Menn verða náttúrlega að hafa það í huga, að á þeim tíma, sem mest var gert af því, var hér algert neyðarástand. Þá var skortur hér eftir stríðsár og innflutningurinn sáralítill, sem hægt var að fá, jafnvel þó að hægt væri að borga hann. Það vantaði sement, steypustyrktarjárn og timbur, það vantaði allt, og það, sem tekið var til bílskúra og girðinga, var tekið frá íbúðarhúsum, svoleiðis að þessir menn hafa náttúrlega sína afsökun. Engu að síður tel ég, að það hafi verið of langt gengið og mun ekki standa í því, hvorki fyrr né síðar, að mæla því bót út af fyrir sig. En ég sé ekkert athugavert við það, þó að það sé undir vissum kringumstæðum, þegar þannig hagar til í þjóðfélaginu, þá sé það ekki mál þeirra, sem peningana hafa, hvort þeir geta byggt yfir sig villur upp á 5 eða 10 milljónir eða hvað það nú er, sem húsin kosta núna. Þegar fjárhagsráð var lagt niður, var hverjum og einum frjálst að byggja yfir sig 550 teningsmetra húsnæði, hann þurfti engan að því að spyrja. Ef hann hafði fjármagn til þess, gat hann gert það. Og ég endurtek það, að ég sé ekkert athugavert við það, þó að þeir, sem vildu byggja stærra, þyrftu að bera sig saman við ráðamenn í þjóðfélaginu um, hvort þjóðfélagið hefði ráð á því á þeim tíma. Það er svo margt, sem ekki er leyft. Við getum ekki, Reykvíkingar, byggt okkur hús nema fá lóð. Það hefur til skamms tíma verið skortur á lóðum. Það hefur orðið að skammta þær. Við því er ekkert að segja. Eins er það með svo mörg önnur lífsins gæði, að menn geta þurft að bíða eftir því, að þeirra tími komi og að ástæður í þjóðfélaginu séu þannig, að það sé skynsamlegt eða jafnvel verjandi gagnvart öðrum atriðum að leyfa tilteknar framkvæmdir. Það hafa ríkari og stærri þjóðir en við gripið til þess um stundarsakir að stöðva byggingar, t. d. á verzlunarhúsum, iðnaðarhúsum, já og margs konar tegundum húsa. Meira að segja í sjálfri London, þeim stóra stað, var til skamms tíma bann við tilteknum stórbyggingum inni í borginni. Það bann setti íhaldsflokkurinn á, á sínum tíma. Verður hann vafalaust ekki frekar en hv. Sjálfstfl. sakaður um það að vera haftapostuli. En hann sá, að það var skynsamlegt að gera þetta, og hann þorði þá að gera það, þegar þess þurfti með. Auðvitað erum við ekki að tala um það, að hér eigi um aldur og ævi að vera einhver höft, að mönnum eigi að vera bannað helzt allt, sem nokkurs sé virði. En við erum bara að benda á það, að það geti skapazt þær aðstæður í þjóðfélaginu, að það verði að takmarka það, sem mönnum er frjálst að gera. Ég má nú ekki, herra forseti, vera að eyða svona þingtímanum í þetta spjall. Það er vissulega margt hægt að segja um þetta meira, en ég skal nú að mestu sleppa því. Hv. 4. þm. Vestf., Matthías Bjarnason, hélt hér að mörgu leyti að mínum dómi skynsamlega ræðu, og ég vil nú segja þá skynsamlegustu ræðu, sem ég hef heyrt úr stjórnarherbúðunum í lengri tíma. Hann viðurkenndi það, að stefnur gætu ekki staðið af sér hregg og hríðar áratuganna, þær þyrftu endurskoðunar við. Það þyrfti e. t. v. að breyta þeim vegna breyttra aðstæðna. Þetta tel ég vel mælt og skynsamlega. En það var ekki þetta, sem hæstv. viðskmrh. var að túlka hér á föstudaginn. Það var þvert á móti allt annað. Hann undirstrikaði það í einum sjö eða átta atriðum, að það lægi bókstaflega líf við, að engu yrði breytt. Þetta væri sú eina sanna, skynsamlega efnahagsmálastefna, sem allar skynsamar þjóðir færu eftir, og það yrðum við umfram allt að gera líka, hvernig sem hún passaði og hvernig sem hún hefði reynzt. Á þessum málflutningi geri ég mikinn mun. Þessi sami hv. þm. beindi þeirri fyrirspurn til okkar framsóknarmanna, líklega þá til okkar viðstaddra helzt, hvernig aðstaða félagsverzlunarinnar hefði verið á undanförnum árum. Ég er nú ekki mikið kunnugur því og ekki talsmaður félagsverzlunarinnar sem slíkur og hef þar ekki neinar trúnaðarstöður með höndum, sem opni mér leið að öllum reikningum þar. En ég get þó svarað því, að ég hygg, að hún hafi verið ákaflega léleg, ákaflega léleg á undanförnum árum. Og ég minnist þess, að aðalfundir Sambands íslenzkra samvinnufélaga hafa aldrei svo verið haldnir, síðan ég fór að vinna í tengslum við þessa hreyfingu, að það hafi ekki verið kvartað undan því, að rekstrarfjáraðstaðan í bönkunum væri algerlega óviðunandi, það vantaði fjármagn til allra hluta. Ef það er algildur mælikvarði á aðstöðu verzlunarinnar á Íslandi í dag og á undanförnum árum, þá er hún ekki beysin. Það vil ég þó ekki skrifa alveg undir, að samvinnuverzlunin hafi setið alveg við sama borð og allir aðrir í þeim efnum, án þess að ég fari lengra út í það að svo stöddu. Látum það nægja um þetta. Hv. 12. þm. Reykv. taldi, að ég hefði svarað fyrirspurn eða ábendingu frá sér alveg út í hött. Það stæði allt óhaggað, sem hann hefði sagt, jafnt fyrir því, hvort ég hefði nokkuð tekið til máls eða ekki. Það verður náttúrlega hvor okkar að hafa sína skoðun á því, hvort þau atriði, sem ég minntist á, mundu nokkru breyta fyrir atvinnuvegina eða ekki. Ég hef þá skoðun, að þessi atriði, sem ég nefndi, og fleiri slík skipti máli. Ég viðurkenni, að ekkert eitt þeirra er nein patent-lausn á þessum vanda. Ég hef hana ekki. En ég leyfi mér og mun halda áfram að leyfa mér að benda á mörg atriði, sem ég tel, að mundu gera rekstur fyrirtækjanna hagkvæmari, ef framkvæmd yrðu, bæði þau atriði, sem ég mundi eftir að nefna í dag, og þau, sem ég síðar kann að minnast við nánari athugun. Hv. þm. sagði, að það væri ekki hægt að lagfæra gengisstöðuna með innflutningshöftum. Ég reyndi að gera grein fyrir því í dag, að margs konar sparnað á gjaldeyri væri hægt að framkvæma með framleiðslu innlends varnings, og það mun ég standa við. Hv. þm. vildi þá segja, að því meira sem væri framleitt af varningi til innanlandsneyzlu hér, þeim mun minna yrði til að flytja út. Þetta samþykki ég ekki. Ég held, að það sé alveg óhætt að slá því föstu, að margt af því fólki, sem t. d. hér í Reykjavík hafði atvinnu við iðnað, ýmsan léttan iðnað, hafi ekki farið út á sjó til að draga fisk, það hafi ekki farið upp í sveit til að framleiða dilkakjöt til útflutnings eða yfirleitt horfið að öðrum störfum. Margt af þessu fólki er fólk, sem ekkert annað eða mjög lítið annað getur gert og alls ekki unnið að þessum framleiðslugreinum, sem hv. þm. var að gera að umtalsefni sem útflutningsvarningi, kvenfólk, sem vinnur hluta úr dögum, fatlaðir eða menn, sem ekki eru fyllilega heilir heilsu, en geta þó unnið við léttan iðnað, og það er einmitt þetta fólk, sem hvað harðast hefur orðið fyrir barðinu á því, hvernig iðnaðurinn hefur grotnað niður hér á undanförnum árum. Þetta tel ég, að sé hreint þjóðfélagstap að nýta ekki þennan vinnukraft fyrir utan þá fáránlegu vitleysu, ef ég má nota svo stórt orð, að láta iðnaðinn ganga í rykkjum, eins og hér hefur sífellt verið gert, ekki bara undir núv. hv. stjórnarherrum, heldur raunar alla tíð. Það hefur allt of mikið verið gert af því, að það hefur gosið upp iðnaður á einum stað og þá yfirleitt margir í sömu grein, alveg eins og hv. þm. Sverrir Júlíusson var að lýsa með nærfataverksmiðjurnar í dag. Svo fer allt á hausinn, og það vil ég kenna skipulagsleysinu. Ég vil minna hv. 10. landsk. þm. á það, að framsóknarmenn áttu engan fulltrúa í nýsköpunarstjórninni. Og mikið af þessum vörum og tækjum, sem þannig er ástatt með, eins og hv. þm. var að lýsa, var einmitt flutt inn þá. Herra forseti, ég skal verða við þeim tilmælum að stytta mál mitt og láta þessu spjalli lokið. Ég tel, að þessar umræður hafi orðið að ýmsu leyti til gagns. Þó þykir mér náttúrlega nokkuð á skorta, að fundarboðendur skuli ekki sýna sig við umræðurnar.



Herra forseti. Ég skal nú gleðja hv. viðstadda alþm. með því, að ég mun ekki lesa allar þessar bækur, sem ég hef með mér, en ástæðan til þess, að ég fór að biðja um orðið, er atriði, sem fram kom í ræðu hv. 5. þm. Vesturl. í dag, og þess vegna ætla ég að grípa til þessara bóka. En áður en ég vík að því, þá vil ég aðeins víkja lítils háttar að ræðu hv. 4. þm. Vestf„ Matthíasar Bjarnasonar. Hann talaði um þátttöku þm. í þingfundum og fór að vitna í það, hvað margir prósentvís væru hér viðstaddir. Ég veit ekki, hvort þeir sjálfstæðismenn hafa frekar efni á því en við hinir að gera upp í prósentvís þátttöku þm. í þingfundum. Ég held, að það muni ekkert hallast á okkur þar. Og hann t. d. gleymdi alveg að geta eins flokksins, Alþfl., en hann hefði mátt reikna með hans prósentu um þátttöku í þessum fundi, þar er hæstv. forseti einn mættur. Ég minnist þess, að í gær, er hæstv. utanrrh. var að flytja sína skýrslu um utanríkismálin, sem er þó ein hin bezta, sem flutt hefur verið hér á hv. Alþ. af skýrslum ríkisstj., þá sáust varla sjálfstæðismenn í þingsalnum. En sleppum því, við erum nú víst allir breyzkir í því, að menn geta ekki mætt á þingfundum sem skyldi. En út af því sem hv. 4. þm. Vestf. sagði um ríkisútgjöld og till. okkar framsóknarmanna þar um, þá vildi ég benda þessum hv. þm. á það, að ef hann færi og kynnti sér þingsöguna, þá hygg ég, að það séu fá dæmi um stjórnarandstöðu, sem hefur flutt jafnlítið af brtt. við afgreiðslu fjárl. eins og Framsfl. hefur gert. Við höfum þing eftir þing flutt eina till. við afgreiðslu fjárl. til útgjalda, það var að reyna að halda uppi heiðri hæstv. samgmrh., af því að hans eigin samherjar höfðu þvingað hann til að láta af því, sem hann sjálfur hafði heitið. Ég vil líka segja þessum hv. þm. það, að margt af því, sem við höfum talið, að þyrfti að framkvæma og ætti að vera fjárveiting til, hefur verið framkvæmt, en það hefur verið með lánum, sem framtíðin verður að greiða. Þess vegna hefur það ekki orðið til þess að hafa áhrif á það að draga úr vinnuaflsskorti í landinu, nema síður sé, því að það hefur mjög mikið verið framkvæmt fyrir lánsfé á þessum árum. Ég vil líka segja það í sambandi við það, sem hv. þm. sagði, að svo hefði nú vinnuaflið verið notað síðustu árin, að ekki hefði verið hægt að halda uppi iðnaðinum í landinu. En svo vék hann að stóriðjunni, og vinnuaflið var þar til. Það, sem um var deilt í sambandi við álverksmiðjuna, var ekki það, að hér ætti að vera stóriðja á Íslandi, því að enginn flokkur á þar betri sögu en Framsfl. með Áburðar- og Sementsverksmiðju. Það er stóriðja, sem var komið á á hans valdadögum. Það var deilt um samninginn, því að okkar stefna er þannig, að við viljum ekki leyfa erlent fjármagn til þátttöku í íslenzkum atvinnurekstri, nema samningur sé gerður um það, sérstakur samningur í það og það skiptið, og það var deilan um samninginn um álverksmiðjuna, sem stóð hér, en ekki um málið að öðru leyti. Það er líka algjörlega rangt, sem þeir sjálfstæðismenn og stjórnarsinnar hafa viljað halda fram, að við höfum verið andstæðingar Búrfellsvirkjunarinnar. Farið þið í þingtíðindin, og fylgizt þið með atkvæðagreiðslunni, þá áttið þið ykkur á því. Ég vil aðeins segja þetta, en annars ætla ég nú ekki að segja fleira um ræðu þessa hv. þm. og get tekið undir það, að margt var í henni skynsamlegt og á annan veg en við erum vanir að heyra hér. T. d. var hún á allt annan veg en hjá hv. 12. þm. Reykv. Mér datt í hug, þegar þessi hv. þm., sem ég hef hinar mestu mætur á, var að tala, þá datt mér í hug sagan af mönnunum, sem villast. Það er meginregla hjá þeim, sem villast í byl eða myrkri, að þeir lenda alltaf á sama punktinum aftur. Þó að þeir viti það, að þeir eru staddir á þessum stað og telji sig alveg vera örugga með áttina, þá er það meginregla, að þeir koma eftir nokkra gönguferð að punktinum aftur. Og meginefni í ræðu þessa hv. þm. var ekkert annað en það, að það, sem við höfum verið að gera s. l. tíu ár og erum að gera núna, það er það eina rétta og það er ekkert annað til. Mér dettur í hug í þessu sambandi, af því að hv. 12. þm. Reykv. er prófessor í hagfræði, þá dettur mér í hug saga, sem hæstv. viðskmrh. sagði á fundi menntaskólanema og kennaraskólanema vestur á Sögu um daginn. Hann sagði frá því, að af prófessor í hagfræði hafi það frétzt til rektors háskólans, að hann hafi sama prófið ár eftir ár, sama verkefnið nákvæmlega ár eftir ár. Rektorinn kallaði prófessorinn til sín og sagði: „Er það satt, að þér leggið sama prófverkefnið fyrir nemendurna ár eftir ár?“ „Já,“ sagði prófessorinn, „það er alveg rétt.“ „Áttið þér yður ekki á því, að nemendurnir vita svörin?“ „Nei,“ sagði prófessorinn, „í minni fræðigrein er ekki sama svarið við spurningunni í ár, sem það verður næsta ár.“ Hagfræðin er einmitt þannig, hv. 12. þm. Reykv., að það er ekki alltaf sama svarið. Það er ekki hægt að aka með bundið stýri og bundið fyrir augu. Menn verða að átta sig á lífinu. Hagfræði er ekkert annað en lífið sjálft,og þeir, sem kunna að útfæra hagfræði, átta sig á því, að lífið er ekki ein stefna, heldur eitt í dag og annað á morgun. Og þess vegna var það t. d., þegar hv. 12. þm. Reykv. var að tala um, hvar hann ætlaði að fá fé, það var ekkert í því í hans augum, nema auknir skattar og tollar. En hv. samherjar, hæstv. fjmrh., sem hafa setið í ríkisstjórnum, sem hann hefur stutt nú s. l. 10 ár, álíta, það var a. m. k. innihaldið í þeirra ræðum hér ár eftir ár, að það mætti spara í ríkisrekstrinum. Þangað væri hægt að sækja fé til þess að leysa verkefnin. Það væri mögulegt, og þegar þeir tóku við af fyrrverandi ríkisstjórnum, og sérstaklega kenndu þeir það nú allt við Framsókn, þá voru þeir ekki í vafa um það, að það mætti mikið spara frá Framsóknardögunum og finna fé til þess að leysa verkefni. Nú var hv. 12. þm. Reykv. alveg sannfærður um, að það væri engin leið að finna þar nokkra peninga, nokkra fjármuni. Ég get hins vegar sagt hv. 12. þm. Reykv. það, og ég er sannfærður um það og því sannfærðari sem ég kynnist betur ríkisrekstrinum, og ég veit, að hv. þm. Pétur Sigurðsson mun verða mér sammála um það, þegar við verðum búnir að endurskoða ríkisreikninginn saman í nokkur ár, ef það verður, að það er hægt að spara í ríkisrekstrinum. Og það er ekki hægt að komast út úr ríkisfjármálunum nema með samdrætti í ríkiskerfinu þannig, að breyta verður kerfinu frá því, sem það er búið að vera í áratugi. Þetta er staðreynd. Þá er nú víst rétt að koma að efni, sem ég ætlaði sérstaklega að ræða um. Hv. 5. þm. Vesturl. flutti í dag ræðuna, sem hann er að meginmáli til búinn að flytja í tvennum kosningum á Vesturlandi og ég hef hlustað á, á 23 fundum samtals.  Þegar vantraustið fór hér fram á hv. Alþ. 1950, þá vildi svo vel til, að hv. þm. Einar Olgeirsson, sem ég held, að hafi þá verið 2. þm. Reykv., flutti við atkvæðagreiðsluna eða áður en hún fór fram svo hljóðandi brtt. við vantrauststill., og ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa hana, en hún er svona: „Á eftir orðunum „núv. ríkisstj.““ - því að till. var bara vantraust Alþ. á núverandi ríkisstj. - „komi: sökum þess frv. til l. um gengisskráningu, launabreytingar, stóreignaskatt, framleiðslugjöld o. fl., sem nú hefur verið lagt fyrir Alþ., og þeirrar stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar, sem þar kemur fram.“ Þetta var till. hv. 2. þm. Reykv., Einars Olgeirssonar. Og nú skulum við vita, hvernig atkvæðagreiðslan varð um þessa till. Og þá skulum við fá úr því skorið, hvort hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, er að fara með rétt mál eða ekki. Till. var á þskj. 362, brtt. var á þskj. 385. Till. var felld með 18 atkv. gegn 15 að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu eftirtaldir já. Með leyfi hv. forseta ætla ég að lesa atkvæðagreiðsluna: Finnbogi R. Valdimarsson, Finnur Jónsson, Gylfi Þ. Gíslason, Guðmundur Í. Guðmundsson, Haraldur Guðmundsson, Jónas Árnason, Lúðvík Jósefsson, Sigurður Guðnason, Stefán Jóh. Stefánsson, Steingrímur Aðalsteinsson, Áki Jakobsson, Ásmundur Sigurðsson, Brynjólfur Bjarnason, Einar Olgeirsson og Emil Jónsson. En nei sögðu: Eysteinn Jónsson, Gísli Guðmundsson, Halldór Ásgrímsson, Helgi Jónasson, Hermann Jónasson, Jörundur Brynjólfsson, Karl Kristjánsson, Páll Zóphóníasson, Páll Þorsteinsson, Rannveig Þorsteinsdóttir, Skúli Guðmundsson, Vilhjálmur Hjálmarsson, Ásgeir Ásgeirsson, Ásgeir Bjarnason, Bernharð Stefánsson, Steingrímur Steinþórsson, Bjarni Ásgeirsson og Jón Gíslason. Þessir hv. þm., sem allir eru framsóknarmenn, greiddu atkvæði gegn þessu. Og í ræðu, sem Hermann Jónasson, þáverandi þm. Strandamanna, flutti við þessa atkvæðagreiðslu, kemur það fram, að í þingkosningunum haustið 1949 hafi þeir framsóknarmenn lýst því yfir, að það væru ekki til nema tvær leiðir í efnahagsmálum, annaðhvort að fella gengið eða reyna að færa allt niður. Það væri hins vegar krafa þeirra, að jafnhliða gengisbreytingunni yrðu gerðar þær hliðarráðstafanir, sem þeir þá lögðu til, að gerðar yrðu og svo hitt, að ríkisstj. sæti við völd, sem hefði vald til þess að koma gengisbreytingunni í gegn og öðrum efnahagsmálaráðstöfunum og að framkvæma hana. Og þess vegna væri vantraustið fram komið, að þetta væri ekki til staðar. Ríkisstj. hefði enga getu til þess að koma m. a. gengisbreytingunni í gegn, og það væri ábyrgðarleysi að leggja fram frv. til gengisbreytingar - um gengisbreytingu, án þess að það gæti náð fram að ganga eða því væri tryggt fylgi. Og það skorti þær hliðarráðstafanir, sem þeir vildu, að gerðar yrðu. Það er því algjörlega rangt með farið, að Framsfl. hafi fyrst lýst vantrausti á þá ríkisstj. vegna þessa frv., en síðan lýst yfir stuðningi við það og það hafi verið þarna um nokkra stefnubreytingu að ræða. Þetta var ástæðan til þess, að ég fór að biðja um orðið. Ég ætlaði mér ekki að taka þátt í þessum umr. En það er þörf á því, fullkomlega þörf á því, að vekja þetta upp og minna á þetta einmitt nú, þegar stjórnarsinnar eru farnir, ræðumaður eftir ræðumann, að halda því fram, að það verði engin breyting og stefnubreyting Framsóknar sé ekkert annað en að vilja komast í ríkisstjórn. Ég ætla ekki að fara miklu lengra út í langar umr., það ætla ég mér ekki. Það er greinilegt í því, sem fram hefur komið í þessum umr., og er ekkert nýtt að heyra það, að gagnrýni okkar framsóknarmanna sé neikvæð og ósanngjörn og að við höfum ekkert til málanna að leggja til úrlausnar. Hv. 11. þm. Reykv. sýndi fram á það greinilega, og ég held, að ef hv. 12. þm. Reykv. hefði hlustað á ræðu formanns Framsfl. við umr. um gengisbreytinguna í haust, þá hefði hann líka áttað sig á þessu. Ef hann hefði lesið nál. okkar framsóknarmanna í fjvn., þá átti honum að verða það ljóst, að við höfðum till. í málinu fram að færa. En það, sem er haldið fram af hv. stjórnarsinnum, er eftirfarandi: Þið gleymið því alveg, að verðlagið hefur lækkað á útflutningsafurðum okkar, og þið gleymið því líka, að aflinn hefur minnkað. Þess vegna eruð þið ósanngjarnir, þegar þið reynið að kenna ríkisstj. um það, þó að ekki sé allt í lagi. Og þið verðið að gera ykkur grein fyrir því, að það verða verri kjör við þessar aðstæður en áður. Við höfum haldið því fram, framsóknarmenn, að okkur sé það ljóst, að það verði verri kjör nú en í góðæri. En við höfum líka haldið því fram, að það séu takmörk fyrir því, hvað hægt sé að fara fram á mikla kjaraskerðingu, sem þegar er orðin æðimikil. Og ég undirstrika það, sem hv. 11. þm. Reykv. sagði hér áðan, að það er fleira, sem hefur áhrif á rekstur atvinnuveganna en kaupgjaldið eitt. Það ættu og það vita atvinnurekendur, þó að mest sé um hitt talað. Nú skal ég reyna að vera sanngjarn og taka tillit til þess arna. En þá vil ég fá skýringu hjá ykkur stjórnarsinnum. Við deilum ekki um það, að árferðið 1964 var gott, en hvers vegna þurfti þó ríkisstj. þá að veita aðalatvinnuvegunum styrk til þess að þeir gætu starfað? Þá voru góð aflabrögð og gott verðlag. Þá voru viðskiptakjörin betri en þau höfðu nokkurn tíma áður verið. Og ég bið ykkur líka að skýra það fyrir okkur, hvernig stóð á því, að þið urðuð með ríkisstyrkjum, beinum framlögum úr ríkissjóði, að styðja atvinnuvegina 1965 í bezta árferði, sem nokkurn tíma hefur gengið yfir atvinnuvegina á Íslandi? Var þar um að kenna slæmu árferði, slæmum aflabrögðum, lélegu verði? Viðskiptakjör voru miklu betri en nokkru sinni fyrr, og ég bið ykkur að skýra það fyrir okkur, hvernig stóð á því, að þið urðuð árið 1966 að gera hverja ráðstöfunina á fætur annarri vegna atvinnuveganna og fóruð um haustið 1966 út í stórfelldari niðurgreiðslur en nokkru sinni fyrr. Þá hélduð þið því fram, að það yrði að auka svo niðurgreiðslurnar, vegna þess að fólkið í landinu þyldi ekki álagið annars. Það voru þó ólíkt betri kjör en þau eru nú. Árið 1965 voru viðskiptakjörin 131 miðað við 100 og 1960 og 1954 einnig. Þetta eru þau beztu ár, sem nokkurn tíma hafa komið yfir Ísland, beztu ár afla og verðlags, og viðskiptakjörin þau albeztu, sem nokkur þekkir. Samt urðuð þið að gera hverja ráðstöfunina á fætur annarri vegna atvinnuveganna, þó að enginn megi efast um, að stjórnarstefnan hafi verið rétt. Og hvernig hélt það áfram 1967, enda þótt á því ári væri varið á áttunda hundráð millj. kr. af ríkisfé til niðurgreiðslna? Þá urðuð þið að gera gengisfall um haustið til þess að bjarga atvinnuvegunum. Og hverju hélduð þið sjálfir fram, stjórnarsinnar, um þá gengisbreytingu? Þið hélduð því fram, bæði Alþfl. og Sjálfstfl., að það mundi færast nýtt líf og nýtt fjör í atvinnuvegina og það mundi tryggja atvinnu og afkomu þjóðarinnar, gengisbreytingin haustið 1967. Þrátt fyrir þetta urðuð þið að vera með mánaðarfyrirgreiðslur fyrir atvinnuvegina allt árið 1968 og gera stórfelldari gengisbreytingu um haustið en áður hafði þekkzt. Þetta er æskilegt, að þið skýrið fyrir okkur, áður en þið farið að krefjast þess af okkur, að við teljum, að stefnan sé sú eina rétta. Og hvernig stendur á því, ég óska skýringar á því líka, áður en þið bregðið okkur um ósanngirni, hvernig stendur á því, að á þessu tímabili eru búnar að verða milljarða tekjur hjá ríkissjóði umfram fjárlög? Þrátt fyrir það eru nú hærri skuldir, eins og ég drap á áðan, hjá framkvæmdaliðum eins og vegum, höfnum, skólum, rafmagni o. fl. en nokkru sinni fyrr. Þessar skuldir voru óþekktar, t. d. í vegunum, þegar núverandi valdhafar komust til valda, en eru nú um 500 millj. Og hvernig skýrið þið það, að þrátt fyrir meiri gjaldeyristekjur en nokkru sinni fyrr, stendur þjóðin ver út á við en nokkru sinni fyrr? Heildarskuldir og skuldir á hvern einstakling í landinu eru hærri en áður hefur þekkzt. Er ekki ástæða til, að þeir, sem hafa aðra lífsskoðun en þið, dragi í efa, að þessi stefna, sem þið hafið fylgt með litlum árangri, sé sú eina rétta? Og ykkur til bjargræðis hafið þið nú á einu ári hækkað verð á erlendum gjaldeyri yfir 100% og hafið orðið að taka önnur eins áföll á þjóðfélagið eins og þær hækkanir, sem urðu á erlendum skuldum við þessa breytingu. Það er nú svo, að af skipalánunum einum nemur hækkunin við gengisbreytingarnar 1967 og 1968 verðlagi á um 25 150 tonna skipum, eins og samið var um þau í skipasmiðjunni í Garðahreppi haustið 1967 fyrir gengisbreytinguna. Og svo kemur ofan á allt þetta, að atvinnuvegirnir eru á heljarþröminni, og enn þá er verið að setja stoðir við þennan og hinn atvinnureksturinn til þess að halda honum réttum. Atvinnuleysi er nú meira en nokkru sinni fyrr, og ríkisstj. frelsisins, hins frjálsa framtaks, ríkisstj., sem hefur í málgögnum sínum, í ræðu og riti lýst því yfir, að bezta vörnin í atvinnumálum þjóðarinnar væri dugnaður einstaklinganna og hið frjálsa framtak, hún situr nú undir forsæti forsrh. með nefndir til þess að reyna með ríkisaðstoð að koma atvinnuvegunum nokkuð á leið. Mér hefur fundizt, að til þess að allt væri fullkomnað, þá ætti ríkisstj., þegar hún er að láta birta myndir af sjálfri sér og nefndum sínum, að setja yfirskriftina: Lengi lifi hið frjálsa framtak. Þegar við lítum á þetta, ástandið í þjóðmálunum nú og þá möguleika, sem hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsmenn hafa haft á s. l. 10 árum með það í huga, að ríkisstj. hefur haft ráð um eða verið þátttakandi í öllum kjarasamningum síðan 1964 og síðar - hún hefur ráðið meira um niðurstöðuna en flestir aðrir - þá er ástæða til, að við stjórnarandstæðingar spyrjum: Hvernig væri ástandið í þjóðfélaginu, ef illa hefði verið stjórnað? - ef við eigum að trúa því, að núverandi ríkisstj. hafi stjórnað vel.



Herra forseti. Ég fagna því sannarlega, að hv. síðasti ræðumaður býður mig velkominn til starfa við eftirlit opinberra reikninga. Það er ekki aðeins það, að ég viti, að hann verði allur af vilja gerður til þess að segja nýliðanum til um það, hvers konar og hvernig endurskoðun þar eigi að fara fram, heldur veit ég það, að hann verður samkvæmur því, er hann sagði, þegar ég var kjörinn, að nú væri ekki lengur kjörið til þessara starfa eftir getu eða menntun, heldur eftir vigt. Og virðumst við báðir vera þar á sama meiði. Það, sem veldur því, að ég kveð mér hljóðs nú, er ekki aðeins sum orð, sem hér hafa fallið í kvöld, heldur og kannske mín eigin orð fyrir stuttu í sambandi við annað mál, sem hefur reyndar komið hér á dagskrá í kvöld í ræðum sumra hv. þm. hér í þessum umr. En það er það mál, sem var hér til umr. fyrir nokkrum dögum í hv. þingi, þegar verið var að ræða um lausn yfirmannadeilunnar á fiskiskipaflotanum. Ég hafði þau orð þá eitthvað á þá leið í stuttu máli, sem ég flutti hér í hv. deild, að ég mundi þá kannske reyna að koma að ekki aðeins þeim málum heldur og öðru, sem varðaði það mál, m. a. að þeim málum, sem voru bein afleiðing af gengislækkuninni í haust, en það var frv. um sjávarútvegsmálin fyrir jólin, sem auðvitað varð mikill umræðuvaldur í sambandi við það mál, sem ég var hér að minnast á. Mér þótti verst að geta ekki verið við í kvöld, þegar hv. 10. landsk. þm. flutti ræðu sína, en hann mun hafa komið nokkuð inn á þau mál. Nú veit ég það, að þótt við höfum báðir staðið saman að lausn þessa máls, þá höfum við ábyggilega ekki verið alls kostar sammála frekar en ég geri ráð fyrir, að menn úr öðrum flokkum hafi verið algjörlega sammála um, hvaða tökum ætti að grípa það mál til þess að fá lausn á því. Ég geri ráð fyrir því, að það hafi verið sömu skoðanirnar, sem fram hafi komið í öllum flokkum, nema e. t. v. í Alþb., ef það bandalag er hægt að kalla pólitískan flokk lengur, um það, hvernig átti að leysa málið, að það hafi komið upp ágreiningur, sem sagt. Ekki er því að leyna, að í þeim umr., og eins í þeim löngu umr., sem hafa orðið um skýrslu hæstv. forsrh. um efnahagsmálin, þá hefur verið komið inn á þessi mál. Og eins og ég sagði fyrr, bæði vegna þeirra orða minna, að ég mundi fara nokkrum orðum um þetta mál í þessum umr., og eins vegna þeirra orða, sem nú hafa fallið, þá þykir mér hlýða að láta í ljós skoðanir mínar á því, en þó kannske enn frekar að leiðrétta þær stórkostlegu missagnir, sem orðið hafa hjá ræðumönnum í sambandi við þetta mál við þessar umr. og þær fyrri, sem ég hef þegar vitnað til. Ég held, að sá, sem lengst hafi gengið í missögnum og beinum ósannindum í sambandi við ummæli, hafi þó verið hv. 4. þm. Austf. Að vísu stóðu þeir honum ekki mikið að baki hv. 6. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Reykv., en mér þykir rétt, að mínar leiðréttingar komi fram í þingtíðindum á röngu máli þessara manna. Meðal þess, sem var aðalkenning þeirra í sambandi við verkfall yfirmanna, var það, að verkfallið væri bein afleiðing af setningu sjávarútvegslaganna í des. Þetta er auðvitað alrangt, þegar það er haft í huga, að yfirmenn höfðu þegar snemma á síðastliðnu hausti, löngu áður en gengisfellingin var ákveðin, samþ. að segja upp sínum samningum. Og þeir höfðu m. a. mótað ekki aðeins kröfuna um lífeyrissjóð heldur og kröfuna um stórhækkaða kauptryggingu. Þetta skeði löngu áður en nokkur gengislækkun kom til sögunnar og löngu áður en frv. í sambandi við skerðingu hlutaskipta sjómanna kom fram hér á Alþ. Kannske væri þetta eitt nóg til þess að sýna, hvers konar blygðunarlaus óskammfeilni lýsir sér oft á tíðum í málflutningi hv. stjórnarandstæðinga. En eins og ég tók fram, tel ég rétt að draga það fram og láta það vera skráð í þingtíðindum, þessi ósannindi þessara hv. þm. Auðvitað kom fleira fram í sambandi við þessar umr. þessara hv. þm., en kannske væri of mikið að fara að elta ólar við hvert einasta atriði. Eitt atriði var þó tekið fyrir á eftirmiðdagsfundi hér í dag af hæstv. forsrh., er hann minnti hv. 4. þm. Austf. á það, að hann hefði eitt sinn verið framkvæmdastjóri fyrir einu af stærstu togaraútgerðarfélögunum hér á landi. Að vísu varð það togarafélag fyrir miklu og geigvænlegu tjóni í skipamissi, en þeirra glæsilegasta skip seldi þó þessi ágætis framkvæmdastjóri burt úr sínu byggðarlagi á sama tíma sem hann hóf kröfuna um það til ríkisvaldsins og annarra byggðarlaga jafnvel, að þau tækju upp togaraútgerð og rækju hana væntanlega með því tapi, sem hann var að losa sitt byggðarlag við. Við höfum oft heyrt það frá báðum stjórnarandstöðufl. á hv. Alþ., að þeir hafa talið það hinn mesta löst okkar að togaraútgerð hefur dregizt saman hér á Íslandi. En ef þessir sömu herramenn vikju huga sínum til baka til vinstristjórnaráranna tveggja og til þeirra ára, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur setið, þá mundu þeir sjá, að rýrnun togaraflotans varð miklu meiri hlutfallslega á tímabili vinstri stjórnarinnar en nokkurn tíma á tímabili núv. hæstv. ríkisstj., þrátt fyrir þá miklu erfiðleika, sem togaraútgerðin óneitanlega hefur orðið fyrir, auk þeirrar miklu samkeppni, sem hún hefur orðið fyrir af öðrum greinum fiskveiðanna. Og um leið og þessir hv. þm. stjórnarandstöðunnar eru að gagnrýna þennan samdrátt, þá virðist mér, að það sé fyllilega tímabært enn einu sinni að benda þeim á þá stórkostlegu aukningu, sem hefur orðið á fiskiskipastólnum á þessum árum. Eitt af þeim atriðum, sem komu fram hjá hv. 4. þm. Austf. í sambandi við fæðispeninga sjómanna í þessum umr., var, að ákveðinn hluti fiskimanna hér í kringum land fengi ekkert úr hinum svokallaða matar- eða fæðisgreiðslusjóði, en þeir borguðu hins vegar í hann. Þessi hv. þm., sem í þessu máli sínu sem reyndar öllu öðru máli talar ekki aðeins til sinna hv. kjósenda eingöngu, heldur kannske þeirra helzt, sem sitja og hlusta á hann á þingpöllum, eins og þá reyndist vera raunin, virðist ekki hafa athugað það, að þessir hinir sömu fiskimenn, sem eru á skipum, sem ekki er lögskráð á, þeir njóta allra þeirra fríðinda, sem einmitt löggjöfin frá því í des. gerir ráð fyrir í sambandi við eigendur fiskiskipa. Þannig að í þeim tilfellum, þá eru oftast nær eigendur bátanna sjálfir þar um borð, og það er tekið af þeim að vísu sem skipverjum, en þeir fá það til baka sem eigendur skipsins. Þannig að ég mundi telja ákaflega óréttlátt, ef það ætti svo að fara að taka af hinum starfandi sjómönnum, sem eru hreinir launþegar hjá útgerðunum í hinum stærri útgerðarbæjum t. d. eða minnsta kosti á þeim skipum, sem lögskráð er á, ef það ætti að fara að taka af þeim til þess að fara að greiða þessum mönnum líka úr þessum sjóði. Eitt af því, sem var ágreiningsefni í sambandi við þetta mál, var það, að yfirmenn á skipunum hefðu sumir hverjir komizt í það niðurlægingarástand að vera á sama eða líku stigi í kauptryggingu eins og þeir, sem bezt eru settir meðal undirmanna. Að vísu hef ég aldrei skilið þá skoðun sumra yfirmanna að láta það koma fram hjá sér, að þeir, sem hæst komast hjá undirmönnum, skuli aldrei geta komizt í það að hafa sömu kauptryggingu og þeir, sem eru að byrja sem yfirmenn og eiga eftir að ganga allar tröppurnar í þeim stiga, sem fiskimenn hafa. Fyrir utan það hlýtur auðvitað einhvern tíma að þurfa að gera greinarmun á því, hvað er trygging og hvað er kaup, fast kaup. Þegar ég hef talað um tryggingu, þá hefði ég álitið, að verið væri að tala um það, sem verið væri að tryggja ákveðinni persónu eða persónum, þannig að þær gætu annaðhvort haft lifibrauð af, gott eða illt, eftir því hver í hlut á og eftir því hvaða samningum viðkomandi aðilar ná, eða þá að það væru bætur, sem viðkomandi aðilar fengju í slysa- eða veikindatilfellum. Nú hins vegar virðist vera komið út í það hjá sumum aðilum í þessu þjóðfélagi, að þegar talað er um kauptryggingu, þá sé verið að ræða um laun, sem fara ekki aðeins 50% fram úr venjulegu verkamannskaupi, heldur kannske allt að 100%. Þetta tel ég með öllu óréttlátt. Ég tel, að allir búi við sama hlut, þegar undir þeim kringumstæðum er búið, og það þurfi ekki endilega að vera betur búið að yfirmanni en undirmanni. Þetta er eitt af ágreiningsatriðunum í síðustu samningum og eitt af því, sem ég tel, að mjög óþarflega hafi verið dregið fram af útgerðarmönnum í þessum umræddu samningum, eins og svo margt annað, og það vil ég, að komi skýrt fram. Þeir áttu ekki síztan hlutann í því, að þessir samningar töfðust. Eitt af því, sem þeir drógu þar fram, var, að ég vil segja, skekkja mikil, sem hæstv. Alþ. gerði á sínum tíma í samþykkt laga um, að fiskimenn haldi fullum hlut í veikinda- og slysatilfellum lögboðinn lögskráningartíma, sem getur þýtt það fyrir útgerðina, að skipstjóri sé með sína tvo hluti til greiðslu allt að þrjá mánuði, ef hann veikist eða slasast. Þetta er auðvitað eitt af þeim atriðum, sem hafa komið fram í rökræðum á milli undir- og yfirmanna og hljóta að verða að dragast fram, þegar verið er að ræða um það, hvor búi við betri kjör. Þetta eina atriði meðal svo margra annarra, sem yfirmannasamtökin af skiljanlegum ástæðum hafa náð fram á undanförnum árum, eru auðvitað þess eðlis, að það er ekki hægt að draga það fram í slíkum samningum, viðræðum, hvorki opinberum eða einka. En hvað um það, ég vil vegna þessara orða minna auðvitað láta það koma skýrt fram, að það var margt, sem mælti því bót, að þessir menn fengju bætt sín kjör frekar en náðist í samningaumleitunum þeirra og frekar en gert var með því lagafrv., sem hér var samþ. Það auðvitað nær engri átt til lengdar, að við skulum eiga skipstjóra á skipum og vélstjóra, sem eru með 40 til 50 millj. króna verðmæti í höndunum, auk þess mörg mannslíf, sem ekki hafa tryggingu fyrir því, að þeir hafi svona álíka laun og vön skrifstofustúlka í opinberri stofnun, eins og t. d. Samvinnubankanum eða Búnaðarbankanum. Ég tel, að við séum á alrangri leið í þessu efni. Og það er kannske eitt af því, sem ég gagnrýni hæstv. ríkisstj. hvað mest fyrir. Og þau hv. 10%, sem hér eru stödd af stjórnarandstöðunni í kvöld, mega vel vita það, eins og þau sjálfsagt vita, að við getum líka gagnrýnt okkar hæstv. ráðh. og ríkisstj. og m. a. hef ég gert það oft á tíðum vegna þess, að mér hefur fundizt, að bæði hjá þeim og ekki síður hjá öðrum hv. alþm., að ég tali ekki um hv. stjórnarandstöðu, að það er ekki til neitt hjá þessum aðilum, sem héti launamálapólitík, samfelld stefna í launamálum á þessu landi. Sumum hefur virzt, að stefna væri oft á tíðum aðeins sú, að það ætti að halda kaupinu sem lægstu. Það getur verið ákaflega nauðsynlegt undir vissum tilfellum, en undir öðrum tilfellum tel ég líka nauðsynlegt að ganga á móti ákveðnum hópum, þýðingarmiklum hópum, að ég tali ekki um þá, sem búa við verst kjörin á hverjum tíma. Það voru að vísu mörg fleiri gullkorn, sem féllu hjá þessum hv. stjórnarandstæðingum í sambandi við þessa löggjöf. Ég minnist þess sérstaklega, og ég gat nú ekki annað en brosað með sjálfum mér, þegar hv. 4. þm. Austf. fór að hrósa sér af því, að bæði skipstjóri og skipshöfn hefðu komið til sín og beðið sig um það að fá að fara út á sjó, þegar hann var togaraútgerðarmaður, fyrir stórhátíðar. Þetta hljóta að vera alveg sérstakir menn, sem hann hafði í sinni þjónustu, og eiginlega furðulegt, að hann skyldi ekki aðeins selja skipin sín, heldur láta þetta fólk fara frá sér, sem er náttúrlega eitt dæmi um það, hvers konar tvískinnungur er í málflutningi þessara manna í sambandi við þessi mál. Annað, sem er kannske það alvarlegasta í sambandi við þessa ákaflega erfiðu deilu, er það, að hér heyrum við á Alþ„ að hv. forystumenn stjórnarandstöðunnar koma hver eftir annan með engilsveip um sig og lýsa því yfir, ja, við vissum ekkert, hvernig deilan stóð, við fréttum ekkert af henni, það var enginn, sem talaði við okkur. En einn af miðstjórnarmönnum Framsfl. var í samninganefndinni, einn af varaþm. Alþb. einnig, og trúi því hver sem vill, að bæði Lúðvík Jósefsson, Eysteinn Jónsson og Ólafur Jóhannesson hafi ekki rætt við þessa menn, að þeir hafi ekki vitað, hvað var að ske. Enda var mér persónulega fullkunnugt um það, að þeir vissu vel frá degi til dags, hvað þarna var að ske, og þeir gáfu líka þau ráð, sem reyndust þau ráð, sem ekki leiddu til lausnar málsins. Það má segja, að hafi verið að bera í bakkafullan lækinn, þegar hv. 4. þm. Reykv. fór að ræða um þessi mál. Hann virðist vera kominn á það stig, eins og reyndar bæði hv. 6. þm. Reykv. og 4. þm. Austf., að þeir standa á sama stigi og litlir strákar, sem eru að keppast um það, hver geti pissað lengst. Og segja má kannske, að það megi breyta hinu gamla nafni, sem hæstv. forsrh. gaf ákveðnum mönnum, sem hér töluðu mikið á sínum tíma, er hann kallaði þá puntudúkkur, að við séum núna búnir að fá pissudúkkur á hæstv. Alþ. En ég vil leyfa mér að segja það, að ég held, að þegar frá líður og við sjáum þessa atburði, sem stjórnarandstaðan telur beint framhald af efnahagsráðstöfununum á s. l. hausti, að þegar frá líður og horft er á það gífurlega tjón, sem þessi deila olli allri þjóðinni og ekki sízt mönnunum sjálfum, og þegar við horfum á það gífurlega aflamagn, sem þessi glæsilegi floti með glæsilegum skipshöfnum, sem skipa þennan glæsilega flota, getur borið að landi á stuttum tíma öllu þjóðarbúinu til farsældar, þá hljóti allir menn að vera sammála því, að þessi leið var nauðsynleg. Enda var það viðurkennt af þeim aðilum, sem þá áttu í deilunni, að málið væri komið í þann hnút, að það yrði áð leysa það. Og þótt mér persónulega, sem einum af aðilum að þessari deilu á sínum tíma, þótt ég ætti ekki beinan þátt að henni fyrir mitt stéttarfélag, - þótt mér persónulega sé það þvert um geð, að til slíkra ráðstafana þurfi að grípa, þá skal ég alltaf viðurkenna það, að sú aðstaða getur skapazt, að minni hagsmunir verði að víkja fyrir meiri hagsmunum, í þessu tilfelli fyrir hagsmunum heildarinnar. Ég tók það fram í þeim fáu orðum, sem ég hafði hér fyrir mínu máli í sambandi við þetta mál, að það væru þung spor fyrir mig að þurfa að gera þetta. Ég hefði kannske líka þurft að taka þetta fram, og ég tel mig reiðubúinn til þess að gera það hvenær sem er, ef hagsmunir heildarinnar eða miklu stærri hópa eiga í hlut. Út af þeim umr., sem hér hafa farið fram bæði í dag og síðast, þegar umr. hófust um þetta mál, þá þarf ég í sjálfu sér ekki að vera margorður. Enda má segja sem svo, að þeir, sem hófu þessar umr. að áskorun stjórnarandstöðunnar, ættu kannske frekar að vera hér til þess að svara því, sem á þá er borið, og á ég þá við foringja vora, hæstv. ráðh. Hins vegar tek ég alveg undir það, sem sérstaklega flokksbræður mínir hafa sagt hér í þessum umr., að það er auðvitað alveg ástæðulaust að láta ákveðinn hóp og kannske alla hv. þm. stjórnarandstöðunnar vaða hér uppi ekki aðeins þingfund eftir þingfund, heldur ár eftir ár og skora á okkur til umræðna um efnahagsmál eða önnur mál. Eins og kom fram í sambandi við eitt mál hér fyrir stuttu í hæstv. deild, var það tekið fram, að það þyrfti að leysa það mál mjög skjótt og að það hefði verið óskað eftir því við okkur stjórnarþm. að tefja ekki umr. mjög mikið. Þetta hafði líka verið borið fram við hv. stjórnarandstæðinga. Flestir þeirra voru það drenglundaðir, að þeir tóku það til greina, en það voru þó ákveðnar pissudúkkur, sem ekki vildu kannast við, að slíkar málaumleitanir hefðu komið fram við þær. Og þess vegna var málið tafið miklu meira en þurfti. Ég vil taka það fram í sambandi við slíkar umr., að ég get verið reiðubúinn til þess að ræða við hv. stjórnarandstæðinga, hvenær sem er, um bæði efnahagsmálin og önnur þingmál. En ég vil leyfa mér að benda þeim á þá skoðun mína, að það sé ákaflega þýðingarlítið að vera að tyggja upp sömu ræðurnar hvað eftir annað, ergja bæði sjálfan sig, eigin flokksmenn og okkur hina á þeim málflutningi, sem þeir viðhafa. Nú vil ég samt sem áður undanskilja þá hv. þm. Framsfl., sem hér hafa talað í kvöld, vegna þess að ég hef hlustað á mál þeirra. Þeir hafa verið málefnalegir, þeir hafa farið inn á þau málefni, sem þeir voru gagnrýndir fyrir, svarað þeim, hafa bæði verið kurteisir og eins og ég vil endurtaka málefnalegir, kannske meira en bæði ég og aðrir erum. En samt sem áður vil ég halda því fram, að sumar af þessum áskorunum þeirra um umr. um mál séu alls ekki tímabærar, því að ég held, að bæði hv. þm., sem hér talaði á undan mér, og aðrir, og þar á ég kannske sérstaklega við hv. þm., sem talaði fyrir hönd Framsfl. hér á undan honum eða hv. 11. þm. Reykv., þeir hafi ekki enn þá fundið sjálfa sig í Framsfl. Það er auðvitað ákaflega grátlegt til þess að hugsa, að þeir skuli ekki hafa gert það. En þeir finna það kannske eins og við hinir, sem erum kannske, eins og að orði var komizt í ræðu eins manns, í þeirri aðstöðu, að við þurfum að gagnrýna ekki aðeins okkar ráðh. heldur og samþingmenn. Þeir eru kannske komnir í þá aðstöðu ekki síður en við, að þeir þurfa að gagnrýna sína flokksforingja og flokksbræður og það ekki að ástæðulausu. Því að það er rétt, eins og einn hv. þm. lauk máli sínu á hér í kvöld, að þeir eru ekki aðeins málefnasnauðir, heldur eiga þeir ekki, ef sú kenning þeirra er sönn, að stjórnarfl. eigi ekki lengur trúnað þjóðarinnar, þá leyfi ég mér að taka undir orð þess þm., að þeir sjálfir og flokksforusta þeirra eiga ekki trúnað þjóðarinnar í dag.