Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ríkisstj. hefur nýlega lagt fyrir þingið skýrslu um athugun á byggingu alúminíumverksmiðju á Íslandi, sem nú er til umr. á þessum fundi, á þskj. 635. Þessi skýrsla er fram lögð til þess að efna fyrirheit, sem ég hef gefið fyrir hönd ríkisstj. um það, að Alþ. verði látið fylgjast með í einu og öllu því, sem ríkisstj. hefur aðhafzt í þessu máli. Það mætti kannske telja, að ekki væri óeðlilegt, að ég fylgdi þessari skýrslu úr hlaði með nokkurri ræðu. En þegar hliðsjón er höfð af því, hvar störfum þingsins er komið, mun ég ekki gera það að neinu ráði, en vísa efnislega til sjálfrar skýrslunnar. Ég vil vekja athygli á því, að meginmál þessarar skýrslu hafa hv. alþm. haft milli handa frá því í nóvember s.l., en þá voru öllum alþm. afhentar í trúnaði í bili þær skýrslugerðir, ýtarlegar skýrslur og grg. um það, sem gerzt hafði í alúminíummálinu. Síðan fengu þm. viðbótarskýrslur, sem fólu í sér grg. um þær viðræður, sem fram fóru eftir afhendingu þessara skýrslna í Zürich í desember s.l., en þá var haldinn fyrsti sameiginlegi fundur milli þriggja aðila, þ.e.a.s. fulltrúa ríkisstj., fulltrúa Swiss Aluminium og fulltrúa Alþjóðabankans. Skömmu eftir áramótin var svo framhaldsfundur þessara sömu aðila í Washington og nú ekki alls fyrir löngu fóru fram viðræður milli fulltrúa ríkisstj. og fyrirtækisins Swiss Aluminium hér í Reykjavík og fyrri hluti skýrslunnar fram að bls. 12 gerir nánari grein fyrir því, sem gerzt hefur í þessu máli frá því um miðjan nóv. s.l., og að hve miklu leyti málinu hefur þokað áfram í viðræðum milli þessara aðila síðan. Í janúarmánuði tók ég upp viðræður við þingflokkana, stjórnarandstöðuna um þátttöku í þingmannanefnd til þess að undirbúa þetta mál fyrir þingið. Þá stóðu sakir þannig, að Framsfl. hafði gert um það ályktun í þingflokki sínum, að hann vildi athuga, hvort hægt væri að koma á með sómasamlegum kjörum eða góðum kjörum fyrir okkur, að hið erlenda fyrirtæki reisti hér alúminíumverksmiðju og fengi keypta til hennar raforku frá fyrirhugaðri stórvirkjun í Þjórsá. Aftur á móti hafði ég engar yfirlýsingar fengið um þetta beint frá fulltrúum Alþb. á þessum tíma, eftir að þeir fengu skýrslurnar í hendur, - en þessi ályktun Framsfl. var gerð, eftir að þeir höfðu kynnt sér málið í skýrslum, sem fyrir lágu, - en fyrirsvarsmenn flokksins og aðalmálgögn höfðu tekið mjög ákveðna afstöðu gegn málinu, eins og kunnugt er Ég skal ekki rekja þetta frekar, en það var mín skoðun þá, að það mundi ekki greiða fyrir framgangi málsins eða undirbúningi undir þingið, að fulltrúar Alþb., miðað við það, sem ég nú hef sagt, tækju sæti í þessari n., enda þótt þeir óskuðu eftir því og hóf því starfsemi sína þingmannanefnd til undirbúnings málinu skipuð fulltrúum þriggja flokka, þ. e. stjórnarflokkanna tveggja og Framsfl. með tveimur fulltrúum frá hverjum. Fyrsti fundur þessarar n. var haldinn 9. febr., og n. hefur haldið 10 fundi síðan. Hún hefur fjallað allýtarlega um ýmsar greinar þessa máls og sé ég ekki ástæðu til þess á þessu stigi málsins að rekja það frekar. Hins vegar er það svo, að eftir viðræðurnar, sem áttu sér stað hér í Reykjavík síðast, hef ég litið svo á, að nokkur þáttaskil væru í þessu máli, að það væri í raun og veru komið eða mundi komast af þeim umræðugrundvelli, sem það hefur verið á fram til þessa og á það stig, að freistað yrði að gera samninga við Swiss Aluminium um að byggja alúminíumverksmiðju á Íslandi. Ég vil árétta í þessu sambandi, að allt það, sem gerð er grein fyrir í skýrslu þeirri, sem hér liggur fyrir, er algerlega óskuldbindandi fyrir hvorn aðilann sem er, en lýsir því, sem fram hefur komið um viðhorf aðilanna og vilja í þessu máli fram til þess tíma. Þegar á þetta stig málsins var komið eftir síðustu viðræður og að því marki, sem mótast í efni þessarar skýrslu og hv. þm. hafa kynnt sér og þegar þar við bætist, að Framsfl, hafði tjáð sig með ályktun þingflokks síns vilja gera úrslitaathugun á möguleikunum til þess að gera samninga um byggingu alúminíumverksmiðju hér á landi. Alþfl. í miðstjórnaryfirlýsingu lýsti yfir hinu sama í vetur ekki alls fyrir löngu og hliðstæð yfirlýsing var gefin af landsfundi Sjálfstfl. nú nýverið, þá taldi ég einsætt, að miðað við þær niðurstöður, sem nú lægju fyrir, væri verkefni fram undan að freista þess, hvort hægt væri að ná viðunandi samningum. Það, sem fram undan er, er þess vegna að gera sér grein fyrir því og taka upp samningaviðræður við fyrirtækið Swiss Aluminíum. Það mundi verða gert með þeim hætti, að reynt yrði að gera uppkast að samningi um almenna aðstöðu rekstrarfélags hér á landi, sem yrði íslenzkt félag, en Swiss Aluminium ætti, eins og kemur fram í skýrslunni, frv. að raforkusölusamningi við væntanlega stjórn Landsvirkjunar og öðrum sérsamningum, sem væntanlega þarf að gera, bæði í sambandi við aðstöðu, land og höfn og annað slíkt og ef um þetta getur náðst samkomulag milli fulltrúa aðila á sumri komanda, yrðu slík samningsuppköst og samningsfrv. lögð fyrir Alþ, til þess að fjalla um, samþykkja eða synja á næsta hausti. Ég taldi eðlilegt á þessu stigi málsins, að þm. fengju aðstöðu til þess að kynnast nokkru nánar af eigin raun rekstri alúminíumverksmiðju og hafði því í huga, að þeir, sem eru í þmn., færu í slíka kynnisferð, bæði til Noregs, þar sem Swiss Aluminium rekur alúminíumbræðslu í samvinnu við Norðmenn og Norðmenn einir reka alúminíumbræðslur, þar sem nú stendur yfir módelrannsókn í sambandi við ísmyndanir í Þjórsá og einnig heimsæktu aðalstöðvar Swiss Aluminium í Zürich og fengju í því sambandi aðstöðu til þess að kynnast málum þar og rekstri þeirra á alúminíumbræðslum í nágrenni, sem þeir hafa í Suður- Sviss, Frakklandi og Ítalíu. En þegar málið var komið á þetta stig, taldi ég eðlilegt;. að fulltrúar frá Alþb. væru einnig aðilar að slíkri athugun mála og það hefur nú orðið samkomulag milli mín og þingflokks Alþb., að þeir tilnefni tvo menn í þmn. eins og hinir flokkarnir. Þetta mundi þýða það, að þingflokkarnir allir hefðu aðstöðu til þess að fylgjast stig af stigi með samningagerð í þessu máli fram til þess, að þingið kemur saman í haust, hafa aðstöðu til þess að bera sig saman við sína þingflokka og þar af leiðandi standa betur að vígi, en ef slík samningsuppköst, sem eru kannske bæði nokkuð flókin og mikil, lægju aðeins fyrst fyrir þeim á hausti komanda. Ég fagna því, að umr. fara nú fram um þessa skýrslu. Þær munu geta leitt til þess, að hv. þm. fái aðstöðu til þess að tjá sig um málið, enn fremur að koma fram aths. og koma fram með leiðbeiningar, sem kynnu að vera til góðs við áframhaldandi athugun á þessu máli. Eins og ég sagði í öndverðu, ætla ég ekki að eyða tíma þingsins núna til þess að fjalla efnislega meira um málið og verð að láta nægja í því sambandi að vitna til efnis skýrslunnar, en vona að öðru leyti, að þær umr., sem hér eiga eftir að fara fram, geti orðið þessu máli til gagns og þeim, sem fjalla um það hér á eftir, bæði til leiðbeiningar og athugunar.



Herra forseti. Það var s.l. miðvikudag, 5. maí, sem Alþb. barst í hendur sú skýrsla, sem nú er hér til umr. Einmitt þann sama dag voru liðin full 4 ár síðan ríkisstj. skipaði svonefnda stóriðjunefnd, en í þessari skýrslu er frá því greint, að ráðh. iðnaðarmála hafi á þeim tíma skipað sérstaka stóriðjunefnd, 5. maí 1961. Í þessi 4 ár hefur þetta stórmál ekki legið hér formlega fyrir Alþ., heldur hefur málið verið í höndum stóriðjunefndar og í höndum ríkisstj., en aðeins borið hér á góma á Alþ. í umr. utan dagskrár eða í fsp.-tíma, og hafa þá skiljanlega farið hér fram aðeins litlar umr. um málið. Og nú, þegar þessi skýrsla loksins kemur til Alþ., er eins og við vitum, komið að þinglokum, aðeins örfáir dagar eftir af þingtímanum og mörg og stór mál liggja fyrir þinginu, sem eðlilega taka hér talsverðan tíma enn við afgreiðslu, svo að í raun réttri er aðstaða harla lítil nú til þess, að Alþ. geti tekið á þessu máli eins og eðlilegt væri. Hætt er við, að umr. hljóti að markast af því, hve tíminn er orðinn naumur og málið er einnig lagt þannig fyrir Alþ. nú, að ekki er til þess ætlazt, að Alþ. taki neina afstöðu í málinu. Ég tel, að öll meðferð af hendi ríkisstj. og stóriðjunefndar á þessu máli sé næsta furðuleg og vítaverð, því að hér er um slíkt stórmál að ræða, að það er vitanlega eðlilegt, að Alþ. fengi að fylgjast með slíku máli stig af stigi allan tímann, en væri ekki í rauninni haldið meira og minna óvitandi um það, hvað væri að gerast í málinu, allan þennan langa tíma, því að vissulega er það stórmál, þegar um það er rætt að breyta í grundvallaratriðum um stefnu þá, sem ríkt hefur í landinu í atvinnumálum, þar sem ráð er fyrir því gert, að gefa erlendum aðilum aðstöðu til þess að taka þátt og það í mjög ríkum mæli í atvinnurekstri í landinu sjálfu og þar sem gert er ráð fyrir því, að efnt verði hér til fyrirtækis, sem ráðgert er að muni kosta í byrjun um 2.500 millj. kr. og kallar á það, að ráðizt verði í virkjunarframkvæmdir, sem varla munu kosta undir 2.000 millj. kr. Það er ekkert um það að villast, að lengi var það svo, að það var pukrað með þetta mál á bak við Alþ. Fréttir af stóriðjunefnd komu helzt úr erlendum blöðum og svo í einstaka tilfellum hér í innlendum blöðum frá einstökum nm. Engin tilkynning mér vitanlega var gefin út um skipun þessarar n. eða störf hennar lengi vel framan af. Ég tel, að þessi vinnubrögð séu í mesta máta óeðlileg og ólýðræðisleg og óþingræðisleg og því vil ég fyrir hönd Alþb. mótmæla þessum vinnubrögðum, eins og þau hafa fram komið. Og nú er gert ráð fyrir því, eins og fram kom hér í ræðu hæstv. iðnmrh., að að þessu stóra máli verði áfram staðið þannig, að það færist nú af viðræðu- og könnunargrundvelli yfir á samningagerð, án þess að Alþ. hafi tekið nokkra stefnumarkandi afstöðu í málinu. Það mun þó hafa verið ætlunin áður eða um það féllu orð frá hæstv. ríkisstj., þegar þetta mál bar hér á góma fyrir nokkru, að það væri ætlunin, að áður en teknir yrðu upp eiginlegir samningar við hina erlendu aðila varðandi þetta mál, yrði málið lagt fyrir Alþ. og Alþ. tæki sína ákvörðun um stefnu í málinu. Þetta tel ég mjög óeðlilega vinnuaðferð og óheppilega og ekki í samræmi í rauninni við réttar þingræðislegar reglur. Kjarni þessa stóriðjumáls, sem nú er hér rætt um, er í stuttu máli sá, að gert er ráð fyrir því, að erlent auðfélag fái aðstöðu til þess að byggja hér sunnan Hafnarfjarðar alúminíumverksmiðju, sem framleitt getur um 60 þús. tonn af alúminíum á ári og áætlað er að kosti í kringum 2.500 millj. kr. og jafnframt er svo gert ráð fyrir því, að Íslendingar ráðist í stórvirkjun í Þjórsá, sem á að framleiða í kringum 210 þús. kw. og áætla má að muni kosta varla undir 2.000 millj. kr. Mér hefur skilizt, að það séu einkum þrjú atriði, sem þeir menn, sem einkum mæla fyrir þessum framkvæmdum, tefla fram máli sínu til stuðnings. Í fyrsta lagi er því haldið fram, að með því að ráðizt verði á þennan hátt í þessar framkvæmdir, muni Íslendingar geta fengið í sinn hlut ódýrari raforku, en þeir geta fengið með öðrum hætti. Í öðru lagi er því haldið fram, að það verði allmikill beinn gjaldeyrislegur hagnaður fyrir Íslendinga af rekstri alúminíumverksmiðjunnar. Og í þriðja lagi er því haldið fram, að tilkoma alúminíumverksmiðjunnar í landinu muni breikka grundvöllinn undir atvinnulífi landsmanna og skapa aukið öryggi í efnahagsmálum þjóðarinnar. Mér þykir nú rétt að fara nokkrum orðum um þessi atriði hvert um sig, eins og þau koma mér fyrir sjónir, því að satt að segja sýnist mér, að þessar röksemdir verði harla léttvægar, þegar þær eru athugaðar nánar, miðað við þau gögn, sem fyrir okkur liggja og eins og málið hefur helzt verið upplýst. Ég vík þá nokkuð fyrst að fyrstu röksemdinni um það, að eftir þessari leið muni landsmenn sjálfir fá ódýrari raforku, en líkur væru til, að þeir gætu fengið með öðrum hætti. Á það er auðvitað bent, að þetta skapi grundvöll fyrir því, að Íslendingar geti ráðizt í stærri raforkuvirkjanir og það er að sjálfsögðu rétt. Og einnig er á það bent, að stærri raforkuvirkjanir geti framleitt tiltölulega ódýrari orku, en minni virkjanir, og því verður vitanlega ekki neitað. En þetta er vitanlega ekki nóg til þess að tryggja það, að í þessu tilfelli fái Íslendingar ódýrari raforku með þessum hætti, en ef þeir hefðu valið sér aðrar leiðir í þessu máli. Hér er gert ráð fyrir því að selja meiri hlutann af þessari raforku frá hinu mikla raforkuveri Íslendinga, selja meiri hlutann af þeirri raforku, sem þar verður framleidd, til hins erlenda aðila með fyrirframsamningi til 25 ára og í rauninni gengið þannig frá samningum, að hann eigi að hafa möguleika til þess að kaupa þessa orku um 45 ára tímabil. Og þessi fyrirframsamningur á að byggjast á því, að raforkuverðið til þessa stóra kaupanda sé ákveðið fyrir fram, ekki miðað við kostnaðarverð virkjunarinnar, heldur miðað við áætlun, sem fyrir fram er gerð um það, hvað virkjunin muni kosta. Og við þessa útreikninga eiga svo Íslendingar að vera bundnir um langan tíma, við fast raforkuverð. Samkv. útreikningunum er gert ráð fyrir því, að hinum erlenda kaupanda verði seld raforkan á 10.75 aura hverja kwst., en það er miðað við upplýsingar, sem fram koma í þeim áætlunum, sem lagðar hafa verið fram, þ.e. líklega nokkuð undir beinu framleiðslukostnaðarverði, miðað við þær tölur, sem fram eru lagðar, að dómi þeirra manna, sem kunnugastir eru í sambandi við útreikning á slíkum áætlunum sem þessum. Ég hygg, að enginn reyni að halda því fram, að þetta verð sé hærra en svo, að það rétt aðeins standi undir beinu framleiðslukostnaðarverði miðað við það, að allar byggingaráætlanir standist. Nú eru þessir útreikningar miðaðir við verðlag, sem var á árinu 1964 og alveg er fyrirsjáanlegt, að ekki verður byrjað á þessum framkvæmdum í virkjuninni fyrr, en komið er alllangt fram á árið 1965. Á þessu tímabili hefur verðlag hækkað til muna og síðan er gert ráð fyrir því, að byggingarframkvæmdir muni taka kringum 3 ár. Ég dreg stórlega í efa, að það finnist nokkur í hópi alþm., sem leyfi sér að halda því fram, að það sé líklegt, að byggingarkostnaðarverð standi óbreytt allan þennan tíma. Það má þvert á móti telja nokkurn veginn alveg víst, að fenginni reynslu um langan tíma, að byggingarkostnaður hlýtur á þessu tímabili að hækka mjög verulega frá því, sem hann var á árinu 1964. Það er vitanlega erfitt að segja um, hve hann kemur til með að hækka mikið, en það má telja alveg víst, að hann muni hækka. Hverjum dettur t.d. í hug, að það muni ekki verða einhverjar talsverðar kauphækkanir í þeim samningum, sem nú standa fyrir dyrum á milli atvinnurekenda í landinu og launþegasamtaka? Ég hygg, að það búist allir við því. A.m.k. hefur maður séð það beint úr málgögnum ríkisstj. sjálfrar, að þau telja, að hjá slíku verði alls ekki komizt, að það verði að hækka kaupið allverulega. Og annar kostnaður í ýmsum myndum mun að sjálfsögðu fylgja á eftir, eftir því sem reynslan hefur verið. Og hver er svo það, sem býst í rauninni við því, að áætlanir um byggingarkostnað eins og þær, sem hér liggja fyrir, muni standast fullkomlega? Hefur ekki reynslan þvert á móti verið sú, að hliðstæðar byggingaráætlanir hafa allar hrunið í reynd, að byggingarkostnaðurinn hefur í öllum tilfellum farið langt fram úr því, sem áætlað var? Það hefði því vitanlega skipt mjög miklu máli, hefðu samningarnir um raforkuverðið til hins stóra kaupanda í þessu tilfelli verið byggðir á framleiðslukostnaðarverði, miðað við raunverulegan byggingarkostnað mannvirkisins, eins og hann var þegar orðinn, en ekki eins og hann var áætlaður, áður en fyrsta rekustungan var tekin. Og það að vera bundinn við slíkt verð, með föstum samningi langt fram í tímann, er alveg einstætt hér í okkar málum og ég hygg, að svo til enginn aðili, sem verzlar með sín framleiðsluverðmæti, mundi treysta sér hér á Íslandi til þess að gera hér slíka fyrirframsamninga. Ég tel því engan vafa leika á því, - miðað við þá grg., sem fram hefur komið í þessu máli, að það er gert ráð fyrir því að selja meiri hluta raforkunnar eða um 126 þús. kw. af 210 á verði um alllangan tíma, sem er langt undir framleiðslukostnaðarverði, því að þannig er ætlað að ganga frá málunum, - að fari byggingarkostnaðurinn fram úr áætlun, skellur allur sá umframkostnaður á hluta landsmanna sjálfra. Þá er augljóst á þeim áætlunum, sem fram eru lagðar, að það er ekki gert ráð fyrir því í áætlununum, að nein teljandi skakkaföll verði í rekstri þessa mikla raforkuvers, en þó hafa færustu sérfræðingar okkar í virkjunarmálum bent á það, að telja megi alveg víst, miðað við þær forsendur, sem fram eru settar, að um verulegar rekstrartruflanir hljóti að verða að ræða í þessu orkuveri, bæði vegna aurskriðs og ísrennslis og af því verði um lengri eða skemmri tíma að taka til varaaflstöðva, sem einnig er gert ráð fyrir að byggja, en þar sem framleiðslukostnaðurinn á hverju kw. af rafmagni er um það bil fimmfaldur við það, sem ráðgert er að selja hinum stóra kaupanda raforkuna á. Þurfi nú að grípa til varaaflstöðvarinnar þó nokkurn tíma, er augljóst, að þar verður um allþungan bagga að ræða fyrir Íslendinga sjálfa, sem þeir verða að rísa undir í þessu tilfelli. Þá hefur einnig verið á það bent og nú þegar viðurkennt í því frv., sem lagt hefur verið fyrir um Landsvirkjunina, að það muni verða nauðsynlegt að grípa til sérstakra byggingarráðstafana fyrir ofan sjálfa virkjunina til þess að reyna að gera þetta mikla raforkuver öruggara í rekstri, en það annars mundi verða. Upplýsingar hafa hér komið fram um það, að ef ætti að byggja slíkt lón fyrir ofan, sem telja mætti öruggast, mundi það kosta 700 millj. kr. Vorum við upplýstir um það á sameiginlegum fjhn.-fundum nú fyrir nokkrum dögum. En jafnvel þótt ráðstafanir yrðu nú gerðar, sem yrðu ekki eins fullkomnar og dýrar og þetta, er augljóst, að hér er enn óframtalinn í sennilegum stofnkostnaði þessarar virkjunar mjög stór kostnaðarliður, sem hlýtur að skella á okkur fyrr eða síðar á þessu tímabili. Þetta allt bendir að mínum dómi til þess, að það séu mjög litlar líkur til þess, að við munum fá lægra raforkuverð, meðan þessi samningur stendur, heldur en það raforkuverð hefur verið, sem við höfum búið við, enda er beinlínis gert ráð fyrir því í frv., sem fjallar um Landsvirkjunina, að nú eigi að breyta til um stefnuna á verðlagningarmálum á rafmagni frá því, sem verið hefur og það játað, að það eigi að miða verðlagninguna við mun meiri álagningu, en hingað til hefur verið. Og það er einnig undirstrikað í þeim skýrslum, sem hér liggja fyrir, að fram hafi komið hjá þeirri lánastofnun, Alþjóðabankanum, sem mundi lána til þessara framkvæmda, að hann teldi nauðsynlegt, að Íslendingar yrðu við því búnir að geta hreyft til þetta rafmagnsverð og það greinilega til hækkunar. Ég tel því að það bendi þvert á móti allt til þess, að þessi röksemd um það, að Íslendingar muni á næstu árum fá ódýrari raforku í sinn hlut, sé röng, það muni þvert á móti standa þannig, að miklu meiri líkur bendi til þess, að ef semja á á þessum grundvelli, verði Íslendingar að taka á sig hækkun á rafmagnsverði, a.m.k. um allmörg ár, þar til virkjunin hefur verið að verulegu leyti borguð niður. Þá vil ég einnig benda á annað atriði, sem er mjög athyglisvert fyrir okkur Íslendinga, þegar rætt er um að gera slíkan samning sem þennan. Okkur er sagt, að búast megi við því hér á landi eins og í öðrum löndum, að raforkuþörf landsmanna vaxi þannig, að notkunin muni um það bil tvöfaldast á hverjum 10 árum. Miðað við virkjað vatnsafl hér þýðir þetta það, að á næstu 10 árum þyrftu landsmenn sjálfir að fá viðbótarvirkjun, sem nemur 125 þús. kw. og síðan á næstu 10 árum þar á eftir þyrftu þeir að fá viðbótarvirkjun, sem nemur 25 þús. kw. á ári, eða samanlagt á 20 ára tímabili þyrftu Íslendingar eftir þessari reglu að ráðast í nýjar virkjanir, sem nema 375 þús. kw., en út úr stórvirkjuninni í Þjórsá er gert ráð fyrir, að Íslendingar fái í sinn hlut 84 þús. kw. Það er því sýnilegt, að þá verða eftir um 291 þús. kw. á næstu 20 árum, sem Íslendingar verða að leggja sér til með einhverjum hætti úr öðrum fallvötnum eða öðrum virkjunum á þessu tímabili. En þá er búið að ganga þannig frá málum, að við erum búnir að gera samning, sem mun væntanlega standa allt upp í 45 ár og binda með lágmarksverði hagstæðustu framleiðslu raforku, sem við áttum völ á, við erum búnir að selja hana á þessu lága verði til svona langs tíma fram í tímann, og vitanlega verða Íslendingar þá sjálfir að ráðast í óhagstæðari virkjanir á þessu tímabili fyrir sig, fyrir sína eigin notkun og búa á þessu tímabili við mun hærra raforkuverð, en þeir hefðu getað fengið í sinn hlut, hefðu þeir ætlað sjálfum sér þá virkjunina, sem var í rauninni hagstæðust, ef hún þá er það, þessi virkjun. En hún verður það a.m.k. fyrir þann erlenda aðila, sem á að fá þetta á þessu lága verði. Þegar þetta er haft í huga, sýnist mér líka, að allt bendi til þess, að þessar ráðstafanir verði ekki til þess að tryggja landsmönnum sjálfum lægra raforkuverð, en þeir mundu geta fengið eftir öðrum leiðum. Ég tel því, að þessi röksemd sé með öllu röng hjá talsmönnum þessarar stóriðju, a.m.k. eins og að þessum málum er ætlað að standa. En víkjum þá nokkrum orðum að þeim mikla gjaldeyrishagnaði, sem ráðgert er, að landsmenn verði aðnjótandi frá hinni miklu alúminíumverksmiðju. Í skýrslunni er því haldið fram, að hreinar gjaldeyristekjur Íslendinga muni verða á ári frá alúminíumverksmiðjunni á milli 300 og 350 millj. kr., en þó verði ekki nema í kringum 450 Íslendingar í þjónustu fyrirtækisins. Og svo er það reiknað út, að þetta muni þýða það, að Íslendingar hafi á þennan hátt í hreinum gjaldeyri, eins og það er orðað, um 650 þús. kr. á ári út úr hverjum vinnandi manni, sem vinnur í þessu fyrirtæki, en það sé tvöfalt meira, en landsmenn hafa nú út úr því vinnuafli, sem nú vinnur við fiskveiðar og fiskiðnað. Og svo er nokkur sundurliðun, sem fylgir þessu. Frá því er skýrt, að þessar gjaldeyristekjur muni þannig falla til, að fyrir selda raforku muni landsmenn fá um 103 millj. kr., í skattgreiðslu frá alúminíumverksmiðjunni muni landsmenn fá um 50 millj. kr. og fyrir vinnulaun 450 manna muni fást um 150–200 millj. kr. á ári, eða samanlagt 300–350 millj. kr. Nú er hér auðvitað um alveg augljósa blekkingu að ræða. Í fyrsta lagi er auðvitað rangt að telja, að þær 103 millj. kr., sem landsmenn mundu fá fyrir selda raforku, þar sé um nettógjaldeyristekjur að ræða, vegna þess að það kemur auðvitað glöggt fram, að landsmenn verða að borga vegna þeirra lána, sem taka þarf til virkjunarinnar, alveg samsvarandi fjárhæð a.m.k. fyrstu árin öll, þar til orkuverið hefur verið greitt niður. Hér er því ekki um neinar nettógjaldeyristekjur að ræða. Þessi upphæð kemur til með að ganga út og inn í gjaldeyrissjóðnum og á vitanlega engan rétt á sér í þessari tölu, þar sem verið er að tala um hreinar gjaldeyristekjur af þessum viðskiptum. Hér er því um villu að ræða upp á 103 millj. kr. í þessum lið. Þá er um skattana frá verksmiðjunni. E.t.v. verða þeir í kringum 50 millj. kr. Það er að vísu algerlega óvíst, hverjir þeir verða, því að þær reglur, sem minnzt er á hér í skýrslunni, eru þannig, að mér sýnist nú, að skattarnir gætu hæglega flökt allmikið til. En segjum, að skattarnir verði um 50 millj, kr. á ári. Og þá kem ég að launaliðnum, fyrir 450 menn 150–200 millj. kr. á ári. Það þýðir, að það er ráðgert að borga í laun hverjum manni í fyrirtækinu 400–450 þús. kr. á ári. En þó er greinilega fram tekið í skýrslunni, að hér sé ekki um sérfróða menn að ræða. Á bls. 32 í skýrslunni segir: „Hér er auk þess ekki um að ræða faglærða menn nema að litlum hluta, heldur fyrst og fremst ófaglærða menn, sem verksmiðjan mundi þjálfa til sérstakra starfa á svipaðan hátt og hefur átt sér stað í Áburðarverksmiðjunni og Sementsverksmiðjunni.“ Það er líka nokkurn veginn gefið mál. Við eigum ekki marga sérfræðinga í þessari framleiðslugrein. En hins vegar er með því reiknað í þessari tölu, meðan er verið að gylla fyrirtækið hér fyrir landsmönnum, að meðaltalslaun hvers vinnandi Íslendings í þessari verksmiðju verði á milli 400 og 450 þús. kr. Það mætti segja mér, að menn yrðu ekki tilbúnir til þess að gera samning um þetta, þegar farið verður að semja um kaupið. Ef hins vegar miðað yrði við í þessum efnum það, sem er auðvitað miklu líklegra, miðað við almenn launakjör nú í hliðstæðum verksmiðjum og er auðvitað það, sem við getum fyrst og fremst haldið okkur við, að við reiknuðum með því, að meðaltalskaup ófaglærðra manna væri í kringum 200 þús., gera það heldur í hærra lagi, yrði hér ekki um að ræða nema í kringum 90 millj. kr. í launatekjur á ári. Og væri þá þarna um að ræða gjaldeyristekjur upp á um það bil 140 millj. kr. á ári, en það mundi jafngilda, ef mennirnir, sem þarna ynnu, væru 450, um 300 þús. kr. á mann á ári. En til þess að gylla fyrirtækið fyrir landsmönnum í þeim áróðri, sem haldið hefur verið uppi, hefur vitanlega þótt sjálfsagt að reyna að mála það upp um leið, að sjávarútvegur okkar, fiskiðnaður og fiskvinnsla sé ekki nema hálfdrættingur og knapplega það á við slíkt ágætisfyrirtæki sem þetta, þar fáist ekki út úr hverjum vinnandi manni nema í kringum 300 þús. kr. á ári í þjóðarbúið. Þessi tala er algerlega úr lausu lofti gripin, fullyrði ég, vegna þess að það er ekki til nein statistik í landinu fyrir það, hvað raunverulega vinna margir menn sem heils árs menn, sem eingöngu gefa sig að bæði sjávarútvegi og fiskvinnslu í landinu. Hér eru tölur gripnar af handahófi til þess að reyna að fá ákveðið út úr dæminu, eins og í fleiri tilfellum í þessari skýrslu. En til gamans skal ég nefna það, af því að ég hef fyrir mér dæmi um eina tiltekna fiskiðnaðarverksmiðju og nýjar tölur frá henni, hvernig dæmin geta vissulega komið þar út í sjávarútvegi okkar. Þetta tiltekna fyrirtæki greiddi í opinber gjöld og í bein vinnulaun, svo að dæmið sé nú sett upp á sama hátt og gagnvart alúminíumverksmiðjunni, á árinu 20 millj. kr. í opinber gjöld til ríkis, bæjar og í beinar vinnulaunagreiðslur, en auk þess færði þetta fyrirtæki upp í hreinan hagnað 25 millj. kr., eða á sama hátt reiknað var hér um að ræða hagnað upp á 45 millj. kr. nettó fyrir þjóðarbúið. Og þegar búið var að breyta því starfsfólki, sem við þessa verksmiðju vann, í heils árs menn, er hér um knapplega 30 menn að ræða eða meðaltalsútkoma í þessu fyrirtæki jafngildir á þennan hátt ekki 300 þús., heldur 11/2 millj. á mann og ég fullyrði það, að miðað við þær aðstæður, sem við höfum búið við, væri lítill vandi fyrir íslenzka þjóðarbúið, miðað við þau tæki, sem við eigum í dag, eða ef við vildum t.d. taka hráefnið frá útlendingum, að leggja í fyrirtæki, sem þessu mundu skila. Nei, við þurfum ekki að búa til blekkjandi útreikninga í sambandi við alúminíumverksmiðju, til þess að sanna Íslendingum neitt í þeim efnum, að þeir þurfi nú að yfirgefa eða flýja að meira eða minna leyti frá sínum aðalatvinnuvegi, vegna þess að hann sé annars flokks og það sé eitthvað annað, sem geti tekið honum fram hér á landi. En þetta fyrirtæki, sem ég nefni, varð svo auk þessa auðvitað að borga - ég fullyrði margar millj. kr. á einu ári í ríkissjóð gegnum tolla og önnur gjöld í sambandi bæði við rekstrarvörur sínar og í sambandi við framkvæmdir sínar. En alúminíumverksmiðjan á ekki að borga neitt af þessum gjöldum. Hún á að fá bara í stofnkostnaðinum einum saman eftir skýrslunni að dæma eftirgjöf, sem nemur 500 millj, kr., eða 20% af 2.500 millj. Hún á að fá eftirgjöf í tollum og öðru slíku upp á 500 millj. kr. eða það jafngildir öllum hinum margumtalaða skatti fyrirtækisins í 10 ár. Það gætu ýmis önnur fyrirtæki án efa sýnt allgóða afkomu, ef ætti að búa að þeim á hliðstæðan hátt og gert er ráð fyrir í sambandi við alúminíumverksmiðjuna. Og þetta fiskiðnaðarfyrirtæki, sem ég nefndi, mátti búa við það að borga rafmagnsverð nokkuð á aðra kr. kwst., enda er það ekki nema meðalverð það, sem við þurfum að borga fyrir rafmagnið frá rafmagnsveitum ríkisins úti á landi, en ekki 10.75 aurar, eins og gert er ráð fyrir að alúminíumverksmiðjan eigi að borga. Ég held því, að hér sé um algera blekkingu að ræða, þegar því er haldið fram, að alúminíumverksmiðjan sem slík muni færa í þjóðarbú okkar einhverja fjármuni, sem verulegu máli skipti í íslenzkum þjóðarbúskap. Ég held, að þar sé um alveg blekkjandi rökfærslu að ræða. Þá er því haldið fram, að alúminíumverksmiðja í landinu mundi breikka atvinnugrundvöllinn í landinu og gera vanda þjóðarinnar í efnahagsmálum minni, en hann hefur verið. Auðvitað má segja það, að allar nýjar starfsgreinar breikki atvinnugrundvöll okkar. Auðvitað mundi það breikka atvinnugrundvöll okkar, ef við réðumst í það að fullvinna alla þá ull, sem við framleiðum í landinu og flytjum nú út óunna. Auðvitað mundi það breikka atvinnugrundvöll okkar, ef við færum að framleiða í landinu sjálfu svo að segja öll þau veiðarfæri, sem íslenzki fiskveiðiflotinn þarf á að halda. Auðvitað mundi það breikka atvinnugrundvöll okkar, ef við hefðum okkur í það að byggja hér innanlands meginhlutann af fiskiskipastól okkar sjálfir. Og þannig er þessu auðvitað varið með allar nýjar starfsgreinar og nýja starfsþætti. Allir hafa þeir einhverja þýðingu í þjóðarbúskapnum, misjafnlega mikla. En við eigum marga þætti, sem við eigum enn eftir að leysa og er nær okkur að leysa en þennan, sem hér er nú til umr. En það, sem máli skiptir í þessum efnum, er það gífurlega vanmat á íslenzkum atvinnuvegum, sem sífellt gerir hér vart við sig og í vaxandi mæli nú í seinni tíð, þar sem í sífellu er klifað á því, að atvinnuvegir okkar séu ótraustir, óstöðugir, á þá megi ekki byggja, þó að reynslan sýni það, að okkar sjávarútvegur hefur t.d. ekki bilað, þegar litið er á heildina, svo að áratugum skiptir. Það er rétt, að einstakar greinar hans hafa bilað á vissum tímum, en þá hafa að jafnaði aðrar komið til, sem fyllt hafa í skarðið og fyllilega það. Og svo er vantrúin á Íslendinga sjálfa. Því er jafnvel haldið nú fram, að við getum ekki leyst raforkumál okkar með eðlilegum hætti, nema til komi sérstök aðstoð útlendinga eða þá því er haldið fram, að við séum svo fáir, við séum svo smáir og fáir, að við getum ekki verið sjálfstætt ríki, við verðum að hengja okkar doríu aftan í stóru skipin og af því þurfum við að ganga í einhverjar ríkjasamsteypur. Það er þessi hugsunarháttur, sem er í sífellu á ferðinni og er vitanlega mjög eitraður í sambandi við alla framþróun í atvinnulífi okkar. Það er auðvitað engin hending, að aðalefnahagsráðunautar ríkisstj. héldu því mjög á lofti um það leyti, sem fyrstu fréttir bárust frá þeim, sem störfuðu í þessari stóriðjunefnd, - þeir héldu því á lofti, bæði erlendis og hér á landi, að meginástæðan til þess, að Íslendingar yrðu nú að leita annarra úrræða, m.a. með stóriðju, væri sú, að komið hefði í ljós eftir nákvæma athugun, að aðalatvinnuvegir landsmanna, eins og sjávarútvegurinn, gætu ekki aukið afköst sín um meira, en sem næmi 4.5% á ári, en það væri of litið til þess að standa undir eðlilegum hagvexti. Þessar yfirlýsingar liggja greinilega fyrir, bæði frá dr. Jóhannesi Nordal og Jónasi Haralz. Reynslan hefur auðvitað umturnað þessu gersamlega síðan, því að framleiðsluaukningin í sjávarútveginum hefur ekki verið að meðaltali 4.5%, hún hefur verið núna síðustu árin, 3 síðustu árin í röð, yfir 20% á ári, enda hefur reynslan sýnt það, að hagvöxtur okkar hér hin siðari ár hefur verið mun meiri ,en í öðrum nálægum löndum. Ekkert land í Vestur-Evrópu hefur jafnmikinn hagvöxt nú síðustu 3 árin og við hér á landi, - ekkert. Við höfum ekki þurft að leita eftir framkvæmdum sem þessum til þess að breyta þróuninni þar. En jafnhliða því, sem ég tel, að haldið hafi verið fram í sambandi við þessi stóriðjumál, mjög villandi röksemdafærslum og ýmsar tölur hafðar í frammi, sem ekki fá staðizt, þá hefur verið dregin dul á þann vanda, þá hefur verið reynt að dylja fyrir landsmönnum þann mikla vanda, sem mundi fylgja í kjölfar slíkra framkvæmda sem þessara. Þegar t.d. hefur verið minnzt á þann vanda, sem hlyti að koma upp fyrir atvinnuvegi okkar, þegar á sömu þremur árunum á að ráðast í fjárfestingu hér á Suðvesturlandi, sem nemur um 4.500 millj. kr., að það mundi skapa mikinn vanda fyrir atvinnuvegi okkar varðandi vinnuafl, þá koma sérfræðingar þeir, sem ríkisstj. styðst aðallega við í þessum málum og segja: Þessi vandi verður ekki mikill, vegna þess að nú eru árgangarnir, sem inn eru að koma á vinnumarkaðinn, stærri en hinir, sem áður komu inn. Þetta leysist allt af sjálfu sér. - Árgangarnir, sem hafa verið að koma inn á vinnumarkaðinn, hafa vissulega farið stækkandi og munu áfram fara nokkuð stækkandi. En þeir hafa einnig farið stækkandi á undanförnum árum. En reynslan hefur bara sýnt það, að sífellt hefur verið vaxandi vinnuaflsskortur í landinu, þrátt fyrir stækkandi árganga, sem hafa verið að koma inn á vinnumarkaðinn og það er ofureðlilegt. Það er alveg útilokað með öllu, að við getum svo að segja frá ári til árs t.d. tekið á móti um 20% meiri afla, en við gerðum árið á undan, með jafnmörgum höndum. Það er alveg útilokað. Við höfum aðeins leyst það núna í bili með því að stórauka vinnutíma hvers og eins og með því að ganga svo langt í barna- og unglingavinnu, að við verðum allir að játa, að það er okkur til vansæmdar, því að það er ekki aðeins það, að það þurfi að sinna þessum mikla afla, það þarf vitanlega líka að byggja upp verksmiðjur og fyrirtæki, sem eiga að vinna úr þessum afla. Það þarf líka margar hendur til þess að koma þessum afurðum frá sér og það þarf að byggja margs konar verksmiðjur og geymsluhús varðandi alla þessa framleiðslu. Og þannig er þetta einnig í öðrum framleiðslugreinum þjóðarinnar. Það er alveg fyrirsjáanlegt, að ef ekki á að gera einhverjar opinberar ráðstafanir til þess að hefja framkvæmdir í landinu, þá verður á næstu árum vaxandi vinnuaflsskortur. Nú er bent á það í þessari skýrslu, að ráðið eigi að vera það, að ríkisstj. semji sérstaka framkvæmdaáætlun yfir framkvæmdir ríkisins á þessum þremur aðalbyggingarárum þessara mannvirkja og þar eigi að gera ráðstafanir til þess að draga úr framkvæmdum ríkisins, eins og það er orðað. Jú, úr hvaða framkvæmdum ríkisins á þá að draga á þessum tíma? Vitanlega eru það skólabyggingar, sjúkrahúsabyggingar, vegagerð í landinu, hafnargerð. Þetta eru aðalþættirnir í framkvæmdum ríkisins. Það getur þá ekki verið á kostnað annarra, en þessara þátta. Og einn þáttinn enn getur ríkið ráðið miklu um, en það eru almennar íbúðarbyggingar. Á einum stað í skýrslunni er beinlínis vikið að því, að á þessum árum, frá 1965 til 1968, sem ætlað er að byggja þessi mannvirki, muni byggingariðnaður landsmanna sjálfra þurfa að taka við um þúsund mönnum til viðbótar, bara vegna eðlilegra þarfa landsmanna. En orð eru sem sagt látin liggja að því, að það muni verða tök á því að spara nokkurt vinnuafl á þessum lið, svo að hægt sé að hallvika til vinnuafli handa þeim, sem ætla að ráðast í þessar miklu framkvæmdir. Ég tel, að formælendur þessa máls villi um fyrir þjóðinni sem heild varðandi þetta vandamál. Vandamálið er allt annað og miklu meira, en þeir vilja vera láta. Þá er einnig það vandamál, sem hlýtur að koma upp í sambandi við, þessar framkvæmdir, þegar gengið er út frá því að veita hinum erlenda aðila sérstök fríðindi í Íslenzku atvinnulífi, sem aðrar atvinnugreinar landsmanna eiga ekki að verða aðnjótandi. Það er vitanlega alveg útilokað annað, en að þetta muni skapa margvísleg vandamál, því að þetta fyrirtæki ætlar sér vitanlega að keppa við önnur fyrirtæki í landinu um vinnuafl, en önnur fyrirtæki þurfi að borga alla tolla og gjöld til ríkisins og búa við allt aðrar kringumstæður. Þau eiga að borga samkv. lögum allmikið af framleiðslu sinni í alls konar sjóði, sem tilheyra landsmönnum sjálfum, eins og stofnlánasjóði og annað slíkt, en hinn erlendi aðili á að sleppa við þetta allt saman, en eigi að síður nýtur hann réttinda í landinu og getur keppt við þessa innlendu aðila. Hér vitanlega hljóta að rísa upp margvísleg vandamál alveg óhjákvæmilega, sem ekkert þýðir að loka augunum fyrir. Og þó að menn nefni það sem eitthvert töfraorð í þessum efnum, að það megi mynda í kringum verksmiðjuna fríhöfn, þar sem ýmsar atvinnugreinar landsmanna geti fengið að búa við sams konar fríðindi, sérstaklega alls konar framleiðsla, sem tengd yrði alúminíum, þá vitanlega dregur það ekki úr vandanum, heldur hlýtur það að auka vandann, þegar farið er að skapa slíkt misrétti á milli þeirra, sem standa í íslenzkum atvinnurekstri. En hinn vandinn, sem vitanlega hlýtur þó að koma upp og ég tel langalvarlegasta vandann í sambandi við þetta mál, - það vandamál hefur ekki heldur fengið að koma fram fyrir landsmenn á þann hátt, sem eðlilegt hefði verið í sambandi við hlutlausa skýrslu, því að með því að taka upp þá nýju stefnu að leyfa erlendum auðhring að taka þátt í atvinnurekstri í landinu er vitanlega verið að gerbreyta um stefnu í okkar atvinnu– og efnahagsmálum frá því, sem áður hefur verið. Við höfum haldið mjög fast á því í ýmsum greinum, og hjá okkur hafa gilt sérstaklega ströng lagaákvæði, sem miðað hafa að því að koma í veg fyrir það, að útlendingar gætu búið við sömu kjör og landsmenn sjálfir í atvinnurekstri okkar, en um leið og búið er að veita einum aðila þessi réttindi, koma auðvitað aðrir á eftir. Það getur ekki öðruvísi farið, enda er þegar farið að fitja upp á því. Í þessari skýrslu er sagt frá því, að hinn erlendi alúminíumhringur sé þegar kominn í samband við íslenzka iðnrekendur um samstarf þeirra á milli, svo að það er gert ráð fyrir framhaldi og við munum eftir því, að lengi var hér samhliða þessu máli annað um það, að hér yrði efnt til byggingar á olíuhreinsunarstöð, sem útlendingar áttu að eiga mestan hlutann í. Og ég er fyrir mitt leyti ekki í neinum vafa um það, að verði þetta skref stigið, muni erlendir aðilar koma á eftir og ágirnast það af okkar verðmætum, sem ég tel dýrmætast, sem er einmitt aðstaðan til fiskveiða frá landinu og til fiskvinnslu í landinu sjálfu. Erlendir auðhringar hafa leitað fyrir sér í þessum efnum hér í nálægum löndum. Fyrst kom sér þar fyrir í Noregi stórfyrirtækið Findus með erlendu fjármagni og fékk að reisa þar mikla fiskvinnslustöð og naut nokkurra sérréttinda þar í landi. En það kom brátt að því, að einn af stærstu auðhringum veraldarinnar setti sig í samband við þennan auðhring, sem var af minna taginu, þótt hann væri stór á norskan mælikvarða og hinn mikli svissneski auðhringur Nestle eignaðist 80% af hlutafé Findus í Noregi og stofnað var nýtt risafyrirtæki þar. Norðmenn hafa þegar átt í miklum innanlandsvandamálum í sambandi við tilkomu og rekstur þessa fyrirtækis og þetta fyrirtæki hefur ekki aðeins reynt að hagnýta sér aðstöðuna í Norður-Noregi, það hefur einnig komið sér fyrir með sína fiskvinnslu í Kanada og ég efast ekkert um það, að þetta mikla auðfyrirtæki mundi auðvitað leita til langsamlega bezta staðarins í þessum efnum, hingað til Íslands, ef þessi auðhringur teldi, að hér væru möguleikar á að fá aðstöðu. Og þegar fyrsta skrefið hefur verið stigið í þessa átt og ef til dæmis að taka þessi stóri auðhringur leitaði nú hingað og segði við núverandi stjórnarvöld: Eigum við ekki að byggja á Íslandi þrjú eða fjögur risafiskvinnslufyrirtæki? Við eigum nóg fjármagn, við eigum sterka og mikla söluaðstöðu í sambandi við dreifingu á vörunum, við höfum í okkar þjónustu kunnáttumennina, vísindamennina og við erum tilbúnir að byggja þessar fiskvinnslustöðvar, leggja fram allt fjármagnið. Við fáum væntanlega sömu aðstöðu og hið svissneska alúminíumfirma fær. - Ég efast ekkert um, að þessi hringur mundi glaður bjóða í upphafi: Ég skal borga ykkur a.m.k. 5 eða 10% hærra verð fyrir fiskinn, en nokkur gerir á Íslandi nú. - Og hvað mundu þá íslenzk stjórnarvöld gera? Er það eitthvað alvarlegra að taka við góðum peningum frá slíkum aðila sem þessum og þá fyrir fisk, en að taka við peningum frá alúminíumhring fyrir raforku og aðra aðstöðu? Þessir aðilar kunna til verka alveg eins í þessari grein og í sambandi við alúminíumframleiðsluna. Þeir vita, að leiðin er sú: Það þarf að útvega sér rétta og góða umboðsmenn í landinu sjálfu, þeir þurfa að hafa einhverja valdaaðstöðu, það er hægt að bjóða þeim sæti m.a. sem íslenzkum ríkisborgurum í stjórn hins mikla fyrirtækis og það hlýtur að vera hægt að gera vel við þessa aðila í ýmsu formi. Og ég spyr um það: Þegar Íslendingar hafa tekið á þennan hátt upp nýja stefnu í atvinnumálum sínum og þeir stæðu frammi fyrir slíku tilboði sem þessu, sem allar líkur benda til, að gætu komið fram, mundu þá íslenzk stjórnvöld segja: Nei, þetta getum við ekki samþykkt. Það er aðeins hið svissneska alúminíumfirma, sem fær þennan rétt? - Ég treysti því ekki. Ég vil taka annað dæmi, sem ég hygg, að sé einnig mjög nærri því að geta orðið hvenær sem er, þegar þessi stefnubreytinger tekin. Ég vil taka hið brezka auðfyrirtæki Unilever, sem sérstakan áhuga hefur á öllum fiskolíum, eitt hið stærsta í þeirri grein í öllum heiminum. Við framleiðum nú hér yfir 100 þús. tonn af fiskolíum á ári. Við erum þegar orðinn girnilegur staður fyrir þá, sem áhuga hafa á þessari vöru. Ef þessi hringur kæmi og segði við íslenzk stjórnarvöld: Leyfið mér að reisa lýsisherzlustöð á Íslandi, ég hef peningana, ég hef sérfræðingana, ég hef alla aðstöðuna, ég skal borga ykkur a.m.k. 5 eða 10% hærra verð, en þið hafið fengið fyrir þessa vöru hingað til, - hvað verður þá gert? Ég held, að eftir að fyrsta skrefið er stigið, sé hætta á því, að annað og þriðja og fjórða skref verði einnig stigin. Menn fara ekki að gera mikinn mun á því, hvort hinn góði peningur kemur úr þessari átt eða annarri. En ég hygg hins vegar, að það verði litið eftir af íslenzku efnahagslegu sjálfstæði, eftir að tveir eða þrír stórir auðhringar hefðu spannað þannig yfir megingreinar íslenzks atvinnulífs, eins og yrði, ef þetta yrði samþykkt. Ég held, að þá réðum við, úr því sem komið væri, harla litlu. Ég held því, að þegar tekin er slík grundvallarstefnubreyting sem þessi, verði alþm. að átta sig fyllilega á því, hvað raunverulega er verið að samþ. Það þýðir ekki að stilla þessu máli á þann hátt, sem sumir áróðursmenn fyrir málinu hafa gert, að lengi var það svo, að menn töluðu um: Ja, hér er aðeins um 30 þús. tonna verksmiðju að ræða, 250 Íslendingar eiga að vinna í 30 þús. tonna verksmiðju, þetta er svo sem ekkert, skyldi landið fara á höfuðið, þó að við gerðum þetta? En nú er auðvitað komið í ljós, að hér er ekki aðeins um 30 þús. tonna verksmiðju að ræða. Hún er strax komin upp í 60 þús. tonn og í skýrslu þeirri, sem hér liggur fyrir til umr., er frá því skýrt, að fyrirtækið vilji fá sér útmælt land og lóð, ekki fyrir 60 þús. tonna, heldur fyrir 160 þús. tonna verksmiðju. Svo er einnig skýrt frá því, að fyrirtækið geri sig ekki ólíklegt að vilja reisa aðra verksmiðju upp á 60 þús. tonn á Norðurlandi. Það er þegar farið að minnast á þetta í upphafi málsins. Og það er líka byrjað að minnast á hinar greinarnar. Það er ekki langt siðan það birtist í Morgunhlaðinu mjög athyglisverð grein frá dr. Jóhannesi Nordal. Reyndar var greinin þannig, að það var aðalritstjóri blaðsins, Eyjólfur Konráð, sem þar hafði viðtal við dr. Jóhannes Nordal, því að þar virtust áhugamálin mjög falla saman. En efnið var það, að seðlabankastjórinn sagði, að hann teldi, að eitt af því allra nauðsynlegasta, sem nú þyrfti að gerast í íslenzkum fiskkiðnaði, það væri að afla mikils erlends áhættufjármagns í fiskiðnaðinum, það þyrfti að koma hér upp miklu stærri heildum, en nú væru hér fyrir, og hann hefði þegar verið í sambandi við erlenda lánastofnun, sem mundi senda fulltrúa hingað til landsins nú á næstunni til þess að ræða sérstaklega um það að láta af hendi, mikið erlent fjármagn, sem ætti að vera áhættufjármagn, þ.e. hlutafé í vissu formi í íslenzkan fiskiðnað. Auðvitað er enginn vafi á því, hvað á eftir muni koma í þessum efnum. Og það er þetta, sem er kjarni þessa máls. Spurningin er sú: Á með glaprökum að reyna að leiða menn inn á þessa hættulegu braut með því að villa um fyrir þeim, hvað mikið muni vinnast og hvað hér sé um miklu dýrmætari atvinnugreinar að ræða en þær, sem við eigum sjálfir fyrir í landinu? Á með því að draga hulu yfir þau miklu vandamál, sem hér munu fylgja í kjölfarið, að villa mönnum á þennan hátt sýn og lokka þá hér inn á alveg nýja stefnu og raunar nýja þjóðmálaþróun í landinu? Ég efast ekkert um, að það eru til þeir menn í landi okkar, sem líta þannig á, að það sé mesta vandamál, hvað atvinnurekendurnir á Íslandi, t.d. í sjávarútvegi og ýmsum öðrum greinum, séu margir, hvað það sé erfitt að eiga við þá. Maður heyrir því meira að segja fleygt hér stundum, hvað liggi við, að þeir hundrað eða um það bil hundrað hraðfrystihúseigendur, sem eru til í landinu, það sé svo mjótt á milli þeirra og ýmissa annarra ekki góðra kröfugerðarmanna, að þeir stilli sér jafnvel upp í kröfufylkinguna með hinum lægst launuðu gegn sjálfu ríkisvaldinu, það sé ekki allt of gott að eiga við þessa aðila. Og þeir menn eru á þeirri skoðun, að það færi miklu betur á því, að það væru bara tveir, þrír eða fjórir verulega stórir erlendir aðilar með rétta umboðsmenn, sem hefðu með þessi mál að gera. Þá væri kannske hægt að láta þær skila fullum arði, hinar kapitalísku efnahagskenningar, sem er verið að reyna á landsmönnum núna. Þá gæti kannske staðizt í framkvæmd að nota þessar formúlur, þó að þær passi ekki á íslenzkt efnahagslíf eins og það er nú í dag. Það eru efalaust til þeir menn í okkar landi, sem vilja á þennan hátt grundvallarbreytingu í okkar atvinnu- og efnahagslífi. En ég dreg mjög í efa, að það sé meiri hluti landsmanna, sem er á þeirri skoðun. Það held ég, að sé ekki. Ég held, að þeir verði blekktir inn á þessa braut, verði hún ofan á. Ég vil svo að lokum draga fram nokkur meginatriði af því, sem ég hef verið að segja í athugasemdum mínum og krítik á málið, eins og það liggur fyrir, sem þá jafnframt er hin almenna afstaða okkar Alþýðubandalagsmanna í þessum málum. Í fyrsta lagi mótmælum við þeim vinnubrögðum, sem við höfð hafa verið í þessu mikla máli. Við teljum, að það hafi verið lengst af pukrað með þetta mál og upplýsingum hafi verið haldið fyrir Alþ. og að enn eigi raunverulega að starfa að þessu máli á ólýðræðislegan og óþingræðislegan hátt með því að leggja nú út á samningabrautina í svona stóru máli, án þess að Alþ. hafi tekið stefnumarkandi afstöðu í málinu. Í öðru lagi teljum við, að gefnar hafi verið að verulegu leyti rangar upplýsingar í þessu þýðingarmikla máli, bæði viðvíkjandi hugsanlegum fjárhagslegum ávinningi af alúminíumverksmiðjubyggingunni og rekstrinum og eins varðandi virkjunarmálin og varðandi verð á rafmagni. Í þriðja lagi teljum við, að það sé alveg augljóst, að miklar og hættulegar afleiðingar hljóti að verða af fjárfestingu hér suðvestanlands upp á 4.500 millj. kr. á þriggja ára tímabili, eins og nú er ástatt í okkar atvinnu- og efnahagsmálum. Við teljum, að þetta muni leiða af sér truflanir í okkar atvinnulífi og okkar atvinnurekstri yfirleitt og mjög óheppilegar afleiðingar í sambandi við þróun byggðarinnar í landinu. Í fjórða lagi teljum við, að hætturnar af því, að erlent einkafjármagn fái þá aðstöðu, sem hér er ráðgerð í íslenzku atvinnu- og efnahagslífi, séu gífurlega miklar með sérstöku tilliti til þess, sem búast má við um framhaldið. Í fimmta lagi bendum við á, að það er ekkert, sem rekur okkur Íslendinga út í alla þessa áhættu, eins og málin standa nú. Afkoma okkar er tiltölulega góð, framleiðsla þjóðarinnar er vaxandi og mikil og þjóðartekjur okkar eru fyllilega sambærilegar við þjóðartekjur annarra þjóða. Í sjötta lagi teljum við það síður en svo, nokkurn stórhug, að vilja ráðast í þessar framkvæmdir á þessum grundvelli. Þvert á móti teljum við, að verði ráðizt í þessar framkvæmdir á þessum megingrundvelli, sem hér hefur verið markaður og samkv. þeim áætlunum, sem hér liggja fyrir, bendi þetta til uppgjafar hjá forustumönnum þjóðarinnar. Hitt sýndi miklu frekar stórhug landsmanna, að virkja fyrir landsmenn sjálfa og það á myndarlegan hátt, þ.e. að snúa sér að því að efla iðnað landsmanna sjálfra, snúa sér að því að bæta við nýjum starfsgreinum, sem við augljóslega bæði ráðum við og þurfum á að halda í atvinnulífi okkar. Og í sjöunda lagi teljum við, að Alþ. þurfi að taka þetta mál, eins og það er nú komið, föstum tökum, að það þurfi að efna til nýrra rannsókna í þessum málum, nýrra athugana á öllum staðreyndum, þar sem hagsmunir Íslendinga sjálfra eru settir efst, en ekki alltaf miðað við þarfir og óskir og hagsmuni erlendra aðila, þar sem miðað verði við það að leysa okkar raforkumál út frá okkar hagsmunasjónarmiðum og atvinnumál okkar á sama hátt og að alveg sérstaklega verði við það miðað að ljá ekki erlendum gróða- eða auðfélögum fangastað á íslenzku atvinnulífi, þannig að þau geti náð meginþráðunum í sínar hendur, áður en við vitum af, en það álítum við skipta hvað mestu máli að forðast það á allan hátt, að erlendir auðhringar nái hér úrslitaáhrifum í íslenzku atvinnulífi.



Herra forseti. Af skýrslu þeirri, sem útbýtt hefur verið um hið svokallaða stóriðjumál, er ekki hægt að fá nákvæma vitneskju um, hvernig málið stendur, því að mjög margt þarf nánari skýringa við, sem þar er frá greint, en þó einkum í þeim kafla, sem flytur nýjar fréttir hv. þingmönnum, en það er sá kafli skýrslunnar, sem fjallar um, hvernig málin standa núna, en viðhorfið í málinu hefur allmjög breytzt upp á síðkastið. Nú flæða um borðin ný þskj., sem þarf að lesa, svo að engin dæmi munu til annars eins á Alþingi voru og er þá mikið sagt. Búið er að sprengja ríkisprentsmiðjuna og farið að fjölrita, fyrir löngu. Afstöðu þarf að taka jafnt og þétt um flóknustu og örlagaríkustu nýmæli, en þingfundir svo fast pressaðir, að klipið er af flokksfundatímanum. En þar verður þó að ræða stóru málin, a.m.k. verða þeir að ræða þau þar, sem ekki hafa aðstöðu til að fylgjast með þeim fyrir fram, áður en þau eru lögð fram. Af sjálfu leiðir, þegar svona stendur á, að enginn kostur hefur verið að verja tíma í að spyrjast fyrir út af stóriðjuskýrslunni eða kryfja hana til mergjar, svo sem þurft hefði fyrir umr., sem verða í flaustri við þessi skilyrði. Eru þetta allt mjög ámælisverð vinnubrögð og engu um þetta að kenna nema seinagangi hæstv. ríkisstj. Við þessar ástæður tek ég það ráð að minnast á færri atriði, en ella mundi orðið hafa, enda skilst mér takmarkaður tími ætlaður í þessar umr. og vil ég ekki verða til þess, að aðrir komi ekki að því, sem þeim finnst mestu skipta á þessu stigi málanna. Ég mun því reyna að takmarka mál mitt sem mest. Áður, en ég kem að sjálfri skýrslunni og því máli, sem hún fjallar um, finnst mér þó, að ég megi til með að nota þetta tækifæri til að segja örfá orð um stefnur varðandi erlent fjármagn til uppbyggingar í landinu. Almennt er um tvær meginstefnur að ræða, sem hægt er að fylgja í því tilliti, þ.e.a.s. þegar um það er að tefla að fá erlent fjármagn inn í löndin til að byggja upp. Það er fyrst lánaleiðin, en þá leið hefur Ísland farið sem betur fer. Hin leiðin er að veita erlendum aðilum sérleyfi eða frelsi til að eiga og reka fyrirtæki í löndunum. Þetta hafa Íslendingar ekki gert að neinu ráði og stórar ráðagerðir um því líkt hafa ævinlega verið lagðar á hilluna, áður en til framkvæmda hefur komið, þótt þær hafi þó nokkuð oft komið fram. Ég tel, að við eigum að fylgja lántökustefnunni sem hingað til, en vil ekki fremur en fyrr, þar með segja, að ekki komi til mála að gera undantekningu, ef sérstaklega stendur á. En ég vara alvarlega við því að skipta um meginstefnu í þessu efni, sem er þó í vaxandi mæli ráðlagt og ráðgert af ýmsum. Ég bendi í því sambandi á þrálátar ráðagerðir um, að útlendingar setji hér upp olíuhreinsunarstöð í landinu, sem er ekki stærra fyrirtæki en svo, að vel ætti að vera viðráðanlegt Íslendingum sjálfum, en olía og önnur bræðsluefni eru þær vörur, sem einna mesta þýðingu hafa í þjóðarbúskapnum. Ég nefni einnig ýmsar ráðagerðir, sem nú eru farnar að koma fram um erlent hlutafé í fiskiðnaði og ýmsar aðrar atvinnugreinar í landinu. Mér finnst það ekki heldur spá góðu, að meiri hluti stjórnarflokkanna á Alþ. vildi ekki á dögunum krefjast þess, að Íslendingar eigi 75% af hlutafé, til að félag teljist innlent, þegar Norðurlandaþjóðir krefjast þess, að 80% af hlutafé sé innlent, til þess að fyrirtækin teljist raunverulega innlend. Út af þessu hef ég áhyggjur og ég vara við þessu. En þá má spyrja: Hvers vegna ekki breyta um og taka útlendinga inn í atvinnureksturinn á mörgum sviðum? Í fyrsta lagi vegna þess, að erlend fyrirtæki geta ekki jafnazt á við innlend, því að gróðinn og afskriftaféð fer beint út úr landinu. En það er einmitt gróðinn eða afgangurinn og afskriftaféð, sem byggir upp fyrir framtíðina mest í atvinnulífi landsins. Ég bendi á, að jafnvel auðug þjóð eins og Kanadamenn hefur átt í hinum mestu erfiðleikum vegna þess, hve mikið hefur verið þar í landi um erlenda fjárfestingu. Engin trygging er fyrir stöðugum rekstri erlendra fyrirtækja. Þau deila yfirleitt ekki kjörum við landsmenn og hafa gróðasjónarmiðið eitt að leiðarljósi og það er skylt að gera sér fulla grein fyrir þessu. Við höfum líka reynslu fyrir þessu, Íslendingar, af erlendum fyrirtækjum, sem hér hafa rekið togaraútgerðir o.fl., þótt nú sé farið að fyrnast yfir slíkt hjá mörgum. Erlendir aðilar hljóta að verða áhrifaaðilar innanlands, ef rekstur erlendra verður verulegur þáttur í atvinnulífinu og þetta sanna eldri og ný dæmi víðs vegar um lönd allt í kringum okkur. Jafnvel í háþróuðum iðnaðarlöndum Evrópu er „erlenda atvinnurekstrarmálið“ orðið verulegt vandamál, hvað þá í öðrum heimsálfum sumum, þar sem heimafólk er skemmra á veg komið, en erlendir hafa mikinn rekstur með höndum. Ég bendi á, að það að taka inn erlent hlutafé í fyrirtæki yfirleitt í stórum stíl, t.d. í stað þess að taka lán handa Íslendingum sjálfum í fyrirtækin, verður yfirleitt dýrara Íslendingum, en að taka lánin. Og þegar talað er um að kaupa svo hlutabréfin af útlendingunum aftur, ef vel gangi, hvað kostar það? Hvað kostar það? Hvað kostar þá það fjármagn Íslendinga, sem þannig er fengið eftir þeirri leið, í staðinn fyrir eftir lánaleiðinni, sem yfirleitt hefur verið notuð fram að þessu? Og hvernig ættu yfirleitt erlend stórfyrirtæki hér að komast í eigu Íslendinga, eins og sumir þeirra tala um, sem ráðleggja stefnubreytinguna? Menn vitna í Norðmenn í þessu sambandi, en ég hygg, að Norðmenn hafi fyrst og fremst eignazt þau fyrirtæki erlendra, sem tekin voru í bætur af Þjóðverjum. Eða hvernig hugsa menn sér, að erlend fyrirtæki hér kæmust í eigu Íslendinga? Ég hef ekki séð málefnalegar umr. um það, hvernig slíkt ætti eða mætti verða, en meira af bollaleggingum um, að slíkt kynni að geta skeð. Íslendingar eru allra þjóða smæstir og hafa ríkari ástæðu til þess, en nokkur önnur þjóð, að fara varlega, enda hefur verið farið mjög varlega í þessum efnum og vel farnazt og mikið gert samt í landinu. Ég vara alvarlega við því að líta svo á sem atvinnurekstur útlendinga geti yfirleitt jafnazt á við rekstur innlendra að gagnsemi fyrir þjóðarbúið og ég vara við því að ráðgera fullum fetum þátttöku erlendra í hverri starfsgreininni á fætur annarri, eins og hér sé ekki um nokkurt vandamál að ræða, heldur stefnu, sem upp eigi að taka. En slíkar ráðagerðir má heyra nálega daglega, t.d. einhvers staðar úr herbúðum sjálfstæðismanna. Ég legg ríka áherzlu á, að þeirri meginstefnu verði fylgt sem áður, að atvinnurekstur á Íslandi sé í höndum Íslendinga og af þeim rekinn og komi annað til greina, þá sé þar um hreinar undantekningar að ræða samkv. sérstökum samningi hverju sinni og sérstökum lögum hverju sinni og tryggilega um búið, eftir því sem verða má og þá gert til þess að leysa verkefni, sem annars eru óleysanleg, en mjög þýðingarmikil fyrir landsmenn. Sé þess þá og vandlega gætt, að rekstur erlendra aðila verði aldrei nema lítill hluti af atvinnurekstrinum í landinu. Þessi hefur og verið stefna Framsfl. frá fyrstu tíð, að því viðbættu, að slík fyrirtæki njóti ekki hlunninda umfram íslenzka atvinnuvegi og lúti íslenzkum lögum. Síðast, en ekki sízt tek ég þó fram, að flokkurinn hefur ætíð lagt mikla áherzlu á, að staðsetning slíkra fyrirtækja stuðlaði að jafnvægi í byggð landsins, enn fremur, að með þessu móti, ef til kæmi, flyttist í landið verkkunnátta og ný tækni. Framsfl. hefur alltaf fylgt lánastarfsemi varðandi erlent fjármagn, en aldrei lokað fyrir, að samningar ættu að geta komið til greina við erlenda aðila um atvinnurekstur, ef sérstaklega stæði á og þá sem undantekning frá meginreglunni. Þannig hefur þetta verið frá fyrstu tíð í Framsfl. og ég vitna til þess, að á Þingvallafundi framsóknarmanna 1919 var ályktað um þessi efni efnislega á þá lund, að fara skyldi varlega, en ljá þó máls á, ef þannig stæði á, að einn sérleyfissamningur yrði gerður hér í landinu til reynslu. Auðvitað hefur hin varfærnislega afstaða framsóknarmanna eða Framsfl. alltaf verið talin ámælisverð af einhverjum og stefnan óskýr og þá ýmist legið á hálsi fyrir að vilja ekki fyrir fram annaðhvort útiloka allt, sem kæmi til greina af þessu tagi eða fyrir fram gína við öllu skilyrðislaust, opna þá sem sé allar gáttir fyrir útlendingum til að reka hér atvinnu og veita þeim sérréttindi og fríðindi umfram landsmenn sjálfa o.s.frv., o.s.frv. Það vantar ekki álas venjulega í þeirra garð, sem þræða vilja vandrataðar götur í þessum efnum. En engin ástæða er til að kippa sér upp við þetta eða láta leiðast í öfgarnar, þótt stundum sýnist léttara í bili að skeiða á þeim brautum. Ég kem þá að stóriðjumálinu svokallaða, sem hér liggur fyrir skýrsla um. Ríkisstj. hefur árum saman, að því er virðist, bitið sig nokkuð fast í þá hugmynd, að næstu virkjun á Íslandi skyldi og yrði að fylgja alúminíumbræðsla. Út af þessu hefur hún vafið þessi tvö mál saman og hefur það orðið til þess, að virkjunarmálin hafa tafizt til tjóns. Látið hefur verið í veðri vaka, að ekki mundi hægt að virkja hagkvæmt né myndarlega nema fá stóriðju með. Nú liggur á hinn bóginn fyrir, að slíkt er hægt, sem raunar átti að vera ljóst frá upphafi. Búrfellsvirkjun í Þjórsá t.d. fyrsti áfangi hennar, er sízt meiri áfangi í virkjunarmálum landsins, en Sogsvirkjunin á sinni tíð og hæfilega stór áfangi fyrir þarfir Íslendinga sjálfra, en stórmyndarleg framkvæmd. Framsóknarmenn hafa lagt á það megináherzlu, að alúminíumbræðsla, ef til kæmi, gæti stuðlað að því að leysa byggðavandamálið. En það hefur engar undirtektir fengið enn þá að staðsetja slíka verksmiðju annars staðar, en hér í mesta þéttbýlínu, sem mundi auka byggðavandamálið í stað þess að hjálpa til að leysa það. Haldið hefur verið áfram sleitulaust að því marki, eins og annað sjónarmið kæmi ekki til greina og ber raunar allt þann svip, að sú staðsetning hafi verið ákveðin í raun og veru eða málið fest í þeim farvegi, áður en þm. var sýnt dálítið inn fyrir tjöldin í þessum efnum í nóvember í haust. Svo er helzt að sjá t.d., að Norðurland og Dettifossvirkjun hafi verið úrskurðuð frá einhvern tíma snemma í málinu á þeim grundvelli, að Dettifossvirkjun þarfnaðist 60 þús. tonna alúminíumverksmiðju til að fá raforkuverðið nægilega niður, en Svisslendingar þá ekki sagðir vilja reisa nema 30 þús. tonna verksmiðju. En nú um miðjan vetur sveiflaðist málið allt í einu í annan farveg og kemur í ljós, að Svisslendingar geri að skilyrði að reisa 60 þús. tonna verksmiðju og þannig er komið gerbreytt viðhorf í málinu, sem ásamt fleiru gerir eðlilegt og nauðsynlegt, að staðsetningarmálið sé endurskoðað frá grunni. Enn fremur liggur ekki fullnægjandi fyrir um, hvaða aðrir staðir hafa verið úrskurðaðir frá og þá af hverjum eða með hvaða rökum, en er þó að því vikið í skýrslunni, en um þetta þyrfti að upplýsa. Gert er ráð fyrir því í þessari skýrslu, að svissneska fyrirtækið kaupi raforku af Búrfellsvirkjun fyrir 21/2 mill, eins og það er orðað á tæknimáli um einingarverðið í skýrslunni, þ.e.a.s. fyrstu 15 árin, en óljóst fyrir mér, hvernig svo á að breyta verðinu eða hvernig það verður í framkvæmd. Upplýst er í skýrslunum, að Alþjóðabankanum þykir þetta of lágt verð fyrir raforkuna handa raforkuverinu, a.m.k. fyrstu árin. Er því ráðgert að taka hlut af skatttekjum af félaginu og borga í nokkur ár sem eins konar uppbætur á raforkuverðið upp í 3 mill. Samt er ætlað, að raforkuverið borgi engin aðflutningsgjöld og er það í fyrsta sinn, sem raforkuver fær slík hlunnindi á Íslandi. Ráðgert raforkuverð er líka, að því er mér skilst, nálægt 17% lægra, en Norðmenn fá fyrir raforku til alúminíumvera, eftir því sem upplýst er í skýrslunum. Þeir eru sagðir fá 3 mill. Um hagnað fyrir raforkuverið af orkusölusamningi, sem gerður væri núna um fast verð til 15 ára úr orkuveri, sem á að byggja á næstu 7 árum, skilst mér vægast sagt allt vera á huldu, þar sem óðaverðbólga ræður hér ríkjum og allt efnahagskerfið í upplausn, sem verið hefur árum saman. Þar sem svo er ástatt, er engar áætlanir nokkuð að marka og allt á flugsandi byggt. Orkuverið er áætlað í þessum plöggum tæpar 1.700 millj., en hæglega gæti þannig til tekizt, að endanlegt verð yrði 2.500 millj. eða hver veit hvað? Byggingarkostnaður mun t.d. hafa hækkað hér um a.m.k. 40% á 4 síðustu árum. Hvernig yrði þá komið hag orkuversins og þessum málum yfirleitt og þessum viðskiptum og hvernig ætti að leysa slíkt vandamál? Ráðstafanir til að vinna bug á óðadýrtíðinni og koma á heilbrigðri þróun efnahagsmála virðast því alger forsenda þess, að hægt sé að gera samninga af svona tagi. Sjá menn á því, að ekki verður þetta mál slitið úr sambandi við önnur atriði efnahags- og atvinnumála. Fram kemur af skýrslunni, að ekki er gert ráð fyrir því, að alúminíumverið sitji við sama borð og íslenzkir atvinnurekendur varðandi skattgreiðslur og álögur. Það á ekki að vera undir íslenzkum skattalögum. Ómögulegt er að átta sig á því til fulls, hvað í skýrslunni stendur um þetta, nema fá skýringar og útlistanir, t.d. hvernig greiðslur hugsanlega passa við greiðslur samkv. íslenzkum skattalögum í dag, enda verða menn til þess að geta spáð um afkomu fyrirtækisins fram í tímann, svo að það yrði vist í meira lagi örðugt, þótt ýmsir Íslendingar taki sér það nú fyrir hendur. Hitt sést, að talað er um, að skattar, útsvör og álögur fari aldrei yfir 50% af ágóða í 45 ár, sem á að verða hinn raunverulegi samningstími og er það athyglisvert, að nú er fullum fetum farið að tala um hámarksprósentu af ágóða í þessi gjöld, en upphaflega var sagt, að sérreglan ætti að vera og raunar þyrfti að vera fyrir félagið, til þess að Íslendingar þyrftu ekki að reyna að gera upp reikninga félagsins til skatts, því að það væri svo erfitt. Er hér því sú ástæða fyrir sérreglu að falla burt eftir þessum nýjustu fréttum. Lágmarksskattagreiðslur eiga að vera 4–8 millj. á ári. Ekki eiga skattar né álögur á fyrirtækið að hækka í 25 ár, þótt álögur aukist á Íslandi, en fylgja allt öðrum reglum. Eftir því sem ég bezt veit, hafa hliðstæð fyrirtæki í Noregi lotið almennum skattalögum þar, en það verður þá leiðrétt, sé þetta misskilningur. Tollahlunnindi mikil á verksmiðjan að hafa umfram nálega allan íslenzkan atvinnurekstur og munar það ekki neinum smávegis fjárhæðum og verður þarna um mikið misrétti að ræða, nema miklar breytingar verði gerðar á tollalöggjöf Íslendinga. Oft hefur verið sagt, að Íslendingar mundu geta eignazt hlut í alúminíumbræðslum, sem síðar yrðu byggðar og helzt þá talað svo sem bygging þeirrar fyrstu gæti orðið grundvöllur að slíku. Þetta atriði finnst mér nauðsynlegt að ræða nánar, en ég fæ á hinn bóginn ekki séð, að í þessum ráðgerðu viðskiptum við Svisslendingana sé nokkurs staðar að finna þá fjármagnssöfnun Íslendinga, sem geti gefið vonir um, að þeir hefðu fé að leggja út frá þessu í þess konar verksmiðjur síðar að einhverju verulegu eða öllu leyti. Ég segi þetta núna vegna þess, að í sjálfri skýrslu ríkisstj. eru hugleiðingar um framtíðarþátttöku okkar sjálfra síðar í alúminíumbræðslu, en þessi mikilsverði þáttur málanna ekkert ræddur. Ég kem ekki auga á neina brú yfir það úr þessum viðskiptum, en missýnist mér, mun ég verða leiddur í allan sannleika. Í þessu sambandi á einnig við að benda á, að frá því greinir í skýrslu ríkisstj. á bls. 8, að menn hafa gefizt upp við samninga um eignarhlutdeild Íslendinga að loknum samningstímanum, þ.e.a.s. þessum 45 árum, enda þótt sagt sé, að fram hafi komið skýrt, að Svisslendingar teldu æskilegt að tryggja rekstur eða uppgjör, eins og það er orðað, verksmiðjunnar á einhvern hátt í lok tímabilsins. En samningar um þetta hafa strandað, að því er fram kemur og þá helzt ráðgert í skýrslunni, að þetta sé opið og óumsamið. Allt þarf þetta nánari athugunar við, en sýnir hvað með öðru, að ekki er Íslendingum auðgengið inn í atvinnurekstur af þessu tagi og verða menn að hafa alveg opin augun fyrir því, Vantar raunar alveg málefnalegar umr. hér í landinu um þennan þátt þessara mikilsverðu mála. Sjálfsagt er að gefa vandlega gaum bæði að kostum og göllum í þvílíku stórmáli sem þessu og áríðandi, að sem flest komi fram í umr. og málflutningi, svo að mönnum veitist léttara að mynda sér endanlega hleypidómalausa skoðun. Því drep ég m.a. á, að í skýrslu stjórnarinnar er komið inn á það, sem oft hefur verið lögð mikil áherzla á af öðrum, að út frá alúminíumvinnslu hér muni íslenzkir aðilar, íslenzk fyrirtæki, geta komið upp atvinnurekstri á eigin spýtur til að vinna úr alúminíummálminum frá verksmiðjunni. Er sagt, að þegar sé farið að athuga þetta. En ég hef hvergi séð þetta skýrt nánar og ekki heldur í þessari skýrslu, en bara sagt, að hér sé um mjög stórfelldan þátt að ræða í málinu. Ég leyfi mér því að spyrja hæstv. ráðh., sem fjallar um þessi málefni: Hvað kemur aðallega til greina að vinna hér úr alúminíummálmi frá svona verksmiðju? Eiga þær vörur að vera til útflutnings og eru líkur til, að við getum keppt við aðrar þjóðir í slíkum iðnaði? Og af hvaða stærð eða stærðargráðu, eins og sérfræðingar segja stundum í mæltu máli, eru þá þær verksmiðjur, sem til þess þarf að annast slíkan atvinnurekstur? Eru þær verksmiðjur á okkar meðfæri, sem til þess þarf að annast slíkan atvinnurekstur? Eru þær verksmiðjur á okkar meðfæri eða er þá hugsunin, að erlendir ættu þá enn að koma til? Eða er hér átt við að framleiða úr alúminíum fyrir innanlandsmarkað einvörðungu og hvaða iðnaður yrði það þá aðallega? Um þetta vantar upplýsingar, sem þyrftu að koma fram, því að þessi þáttur þarf að skoðast ásamt öðru sem æðistórt atriði í málinu. En ríkisstj. hlýtur að vita talsvert um þetta, það sýna ummælin í skýrslunni, þótt almenn séu. Stórt orkuver og stóriðjufyrirtæki eru miklar framkvæmdir á okkar mælikvarða, sem bezt sést á því að hugsa sér, að hlutfallslega jafnstórar einstakar framkvæmdir kæmu til greina í nálægum, fjölmennari löndum. Ef menn setja upp þetta dæmi fyrir sér, fá menn betri hugmynd um, hve hér eru stórir hlutir á ferðinni, enda telur stóriðjunefndin þetta meðal hinna meiri háttar vandamála og í því sambandi vinnuaflið. Þetta vandamál mundi minnka stórlega, ef staðsett væri þar, sem þessar framkvæmdir gætu hjálpað til að leysa okkar stórfellda byggðavandamál, t.d. við Eyjafjörð. Á hinn bóginn magnast og margfaldast þetta vandamál, ef því er fram haldið endanlega að staðsetja stóriðju þar, sem hún eykur sogkraftinn, sem dregur fólkið úr þremur landshlutum í einn stað. En einmitt sú þróun er eitt helzta áhyggjuefni langflestra hugsandi manna í landinu og það ekkert síður þeirra, sem búsettir eru á mesta þéttbýlissvæðinu. Og skilningur á þessu vandamáli eykst sífellt. Ekki minnkar þessi vandi við það, að í vændum eru taldar á sömu slóðum verulegar framkvæmdir, í Hvalfirði, á vegum Bandaríkjamanna, sem væntanlega taka til sín talsverðan mannafla, ef úr verður, nema hugsunin sé að fresta þeim, eins og að vísu lauslega hefur komið fram hjá mönnum, sem kunnugir eru mörgu því, sem er að gerast. Ráðgert er, að nálægt 900 manns þyrfti við virkjun og verksmiðju, þegar mest væri á framkvæmdatímanum og að þessu dregst svo þjónustulið og viðskiptalið, sem tölu er erfitt á að koma eða á að gizka, hversu fjölmennt yrði. En það er ekkert smávægilegt, sem um er að vera í kringum svona lagað, með beinum eða óbeinum hætti, ef til kemur. Af þessu sjáum við glöggt, að framkvæmdir af þessu tagi verða ekki slitnar úr sambandi við aðra þætti í þjóðarbúskapnum, heldur hafa þessar framkvæmdir þau áhrif, að allar áætlanir um aðrar framkvæmdir í landinu yrði að gera með tilliti til þeirra. Allar áætlanir um aðrar framkvæmdir í landinu yrði um margra ára bil að gera með tilliti til þeirra. Fram hjá þessu verður ekki komizt. Það er því nauðsynlegt og hollt að minna á verkefnin, sem skoða verður í sambandi við þessar stóriðjuáætlanir og aðrar fyrirætlanir í landinu. Íslenzka framleiðsluatvinnuvegi vantar mjög vinnuafl og sem betur fer úir allt og grúir af áætlunum um eflingu þeirra, sem ýmsar komast þó ekki í framkvæmd vegna skorts á vinnuafli, því að það fer í annað. Samt eru íbúðabyggingar á eftir og húsnæðisvandræði fara vaxandi. Vegagerðir, hafnargerðir, skólabyggingar, sjúkrahúsabyggingar og rannsóknarframkvæmdir í þágu sjálfra atvinnuveganna eru langt á eftir þörfinni, svo að í öngþveiti stefnir nálega í sumum greinum. Byrjað er samt að skera framlög til þeirra niður til að draga úr framkvæmdaþenslunni, að sagt er. Og í álitsgerð stóriðjunefndar eru ráðagerðir um, að einmitt opinberar framkvæmdir verði að víkja fyrir stóriðjunni, ef til kemur. Fyrirhuguð staðsetning stóriðju eykur stórkostlega þörfina fyrir nýjar framkvæmdir í öðrum landshlutum, ef ekki á að snarast gersamlega og endanlega. Það er hér í skýrslunni talað um að taka upp hugmyndina um jafnvægissjóð og setja upp framkvæmdasjóð strjálbýlis með hluta af skatttekjum frá alúminíumverinu sem tekjustofn. Allt er betra en ekkert, sem sýnir viðleitni í þessa átt. En hvað dugir það, ef enn verður magnaður vandinn margfalt á móti því, sem þarna á að koma til? Og enginn getur spáð um skatttekjur af verinu, eins og nú er ráðgert um skattreglurnar, nema lágmarkið vitum við, hvað verður. Hér mundi því þurfa allt önnur og meiri átök, en þetta. En þá verða það að vera nýjar framkvæmdir, sem þurfa vinnuafl og aftur vinnuafl og einmitt ekki sízt á meðan verður vinnuaflið fastast togað í þessar stóriðjuframkvæmdir. Annars koma þvílíkar ráðstafanir ekki að gagni til að styðja byggðina í landshlutunum, er mest á ríður, einmitt á þessum sömu árum. Hvað á svo að víkja út úr þessu dæmi? Auðvitað veit ég um fjárfestingarsóunina, sem á sér stað og vinnuaflssóunina, sem verðbólgan hefur í för með sér, hina skipulagslausu handahófs- og verðbólgufjárfestingu, sem sogar til sín fjármuni og vinnuafl. En verður verðbólgufjárfestingin látin víkja? Verður ráðin bót á því ástandi, sem henni veldur, eða tekin upp skynsamleg stjórn á fjárfestingarmálunum? Því miður bendir fátt eða ekkert til þess og allar ráðagerðir vísa í öfuga átt, því er verr. Eða hvað sýnir 20% niðurskurður verklegra framkvæmda hins opinbera og ráðagerðir um framhald af slíku? Og hvað sýnir reynsla þeirra Íslendinga, sem eru að reyna að koma upp nýjum atvinnurekstri eða bæta þann, sem fyrir er? Ég ætlaði með þessum fáu orðum um þetta mikla efni m.a. að reyna að sýna fram á, að þessi stóriðjuplön eða áætlanir er ekki hægt að einangra né unnt að taka afstöðu til þeirra að fullu, nema meta um leið margt annað, æði veigamikið og örlagaríkt, varðandi framkvæmdir og áhugamál einstaklinga og á þjóðarbúinu. Mín ályktunarorð að sinni eru því þessi: Ég tel nauðsynlegt að snúa sér að því með mesta mögulegum hraða að virkja myndarlega, miðað við okkar raforkuþörf og þá m.a. fyrsta áfanga við Búrfell, ef ekkert óvænt kemur fram á lokastigi og þá með stækkunarmöguleikum að sjálfsögðu og svo raforkuver og tengilínur fyrir aðra landshluta eftir þörfum. En stóriðjuáætlanirnar og höfuðþætti í efnahags-, atvinnu- og fjárfestingarmálum tel ég að þurfi að endurskoða frá rótum. Tel ég þau höfuðsjónarmið, sem taka þurfi tillit til, koma fram í ályktun aðalfundar miðstjórnar Framsfl., sem samþykkt var í síðasta mánuði og ég leyfi mér að ljúka máli mínu með því að lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Í tilefni af þeim samningaumleitunum, sem nú standa yfir um alúminíumvinnslu hér á landi, lýsir miðstjórnin því yfir, að slíkt stórmál sé ekki hægt að afgreiða nema sem lið í heildaráætlun í framkvæmda- og efnahagsmálum og ekki tiltök að hefja þær framkvæmdir við þá verðbólguþróun og vinnuaflsskort, sem íslenzkir atvinnuvegir búa nú við. Eins og sakir standa er því ný stefna í efnahags- og atvinnumálum landsins forsenda þess, að unnt sé að ráðast í stóriðju. Hið erlenda fyrirtæki njóti engra hlunninda umfram íslenzka atvinnuvegi og lúti í einu og öllu íslenzkum lögum og raforkusala til þess standi a.m.k. undir stofnkostnaði virkjunar að sínu leyti. Enn fremur hafi íslenzk stjórnarvöld á hverjum tíma íhlutun um skipun stjórnar verksmiðjunnar og meiri hluti stjórnenda séu íslenzkir ríkisborgarar. Miðstjórnin minnir sérstaklega á, að staðsetning alúminíumverksmiðju á mesta þéttbýlissvæði landsins mundi, eins og nú háttar, auka mjög á ójafnvægi í byggð landsins. Að óbreyttum þeim aðstæðum felur miðstjórnin framkvæmdastjórn og þingflokki að beita áhrifum sínum þannig, að verksmiðjan verði staðsett annars staðar.“ Með þessu vil ég ljúka máli mínu, en ályktunarorðin eru þau, að ég tel, að stóriðjuáætlanirnar og höfuðþætti í efnahags-, atvinnu- og fjárfestingarmálum þurfi að endurskoða frá rótum, eins og nú standa sakir.



Herra forseti. Það er alkunna, að fjölmargar þjóðir, sérstaklega smáþjóðir, sem eru að byggja upp atvinnulíf sitt á skömmum tíma, leitast við að ná til sín erlendu fjármagni, fá erlenda aðila til að byggja verksmiðjur eða atvinnufyrirtæki í landinu. Við þekkjum viðhorf Norðmanna í nágrenni okkar allt aftur til aldamóta og síðustu tilraunir þeirra til að auka þessa starfsemi, sem Trygve Lie hefur fengið að verkefni. Við vitum það, að margar þjóðir ganga svo langt í þessum efnum, að þær tryggja svo að segja hverjum, sem koma vill, margvísleg hlunnindi, þ. á m. tollfrelsi og oft algert skattfrelsi, t.d. til 10 ára. Við Íslendingar höfum byggt upp atvinnulíf okkar með mjög miklum þrótti undanfarna áratugi, en höfum þó ekki gripið til þessarar aðferðar. Við höfum fylgt þeirri leiðinni að tryggja okkur erlent lánsfé, en hleypa erlendum aðilum ekki inn í landið frekar. Nú hefur verið mikið um það rætt undanfarið, hvort rétt væri að fylgja þessari stefnu áfram algerlega og undantekningarlaust. Þar eru sjálfsagt margar skoðanir og eru þeir menn til, sem vilja keppa að því takmarkalítið að ná erlendu fjármagni á allan mögulegan hátt inn í landið og hleypa útlendum fyrirtækjum hingað inn og mundu sjálfsagt telja það eðlilegt, að við gerðum það sama og margar aðrar þjóðir hafa gert, að setja löggjöf um slík mál, bjóða upp á viss hlunnindi þeim, sem koma vilja. Aðrir standa gersamlega á móti því að hleypa erlendum fyrirtækjum inn eða taka erlent fjármagn á þennan hátt. Á milli þessara tveggja sjónarmiða eru enn aðrir aðilar og í þeim flokki er Alþfl. Við höfum ekki talið rétt, að sett yrðu nein almenn ákvæði um innflutning á erlendu fjármagni, að það verði sett nein lagaleg skilyrði, sem mætti kalla ramma utan um slíkan innflutning. Hins vegar höfum við ekki talið rétt að útiloka algerlega, að þjóðin geti notað þessa leið til þess að koma upp nýjum atvinnugreinum, en við viljum, að það sé metið hverju sinni og ákvörðun tekin um hvert og eitt tilfelli. M.ö.o.: við teljum rétt að fara mjög varlega inn á þessa leið, að gæta þar ýtrustu varúðar. Nú hefur verið um nokkurt árabil rætt um þann möguleika að koma hér upp erlendum alúminíumverksmiðjum. Hugmyndir um virkjun fallvatnanna eru gamlar og enginn getur neitað því, að ef Einari Benediktssyni og félögum hans hefði tekizt betur, en á horfðist, þeir hefðu komið upp stórvirkjun í Þjórsá og áburðarverksmiðju á árunum um og eftir 1920, hefðum við haft þar stóra atvinnugrein og getur enginn efazt um það, að við mundum vera komin langleiðis með að ná áhrifum útlendinganna alveg þar í okkar hendur, eins og á málum hefur verið haldið hér síðan. Ástæðan til þess, að talað er um alúminíum, er fyrst og fremst sú, að það er orkufrek atvinnugrein og orkuna getum við haft. Mér virðist, að alúminíumiðnaður gæti orðið mjög góð viðbót við íslenzka atvinnuvegi, ný atvinnugrein, sem mætti hafa af margvíslegt gagn. Ég vil vara við því að ota hugmyndinni um nýja atvinnugrein gegn hinum eldri atvinnuvegum og gera úr þessu máli einhvers konar togstreitu, t.d. á milli sjávarútvegs, fiskiðnaðar og landbúnaðar annars vegar og þeirrar hugsanlegu nýju atvinnugreinar. Mér kemur ekki til hugar, að nokkur maður geti á það fallizt að tala um nýjar atvinnugreinar með erlendu fjármagni eða án þess, sem væru látnar ganga út yfir eðlilega þróun og öra þróun í höfuðatvinnuvegum þeim, sem eru fyrir. Og það er því að skemmta skrattanum og skaða sjálfa okkur og enga aðra, ef við fjöllum um það mál á þann hátt að tala um þetta sem togstreitu eða reyna að magna einhvers konar samanburð og kapp á milli atvinnuvega. Við þurfum að nota raforkuna, hana getum við haft. En nú er komin til kastanna kjarnorka og okkur er tjáð, að innan fárra ára verði raforkuver knúin kjarnorku samkeppnisfær við vatnsaflið. Það hefur verið reynt að spyrja ýmsa erlenda sérfræðinga um álit þeirra á því, hve fljótt þetta muni gerast. Og margir þeirra, sumir, sem hér hafa verið á ferð, hafa talað um 4–5 ár. Aðrir tala um nokkru lengri tíma. En þess höfum við orðið vísir, að frændur okkar Norðmenn hafa miklar áhyggjur af þessu vandamáli og hafa einsett sér að virkja nú fljótlega það fossaafl, sem er ónotað og þeir geta við ráðið og reyna að afskrifa orkuverin, ef þess er nokkur kostur, á næstu 20–30 árum. Hugmyndin hjá þeim er sú, að þeir verði að vera við því búnir, að kjarnorkan bjóði betur, raforku ódýrari til iðnaðar, en fallvötnin geta gert, eftir rúmlega 20–30 ár, en þó muni mega hafa mikil not af vatnsorkunni, ef um er að ræða orkuver, sem hafa verið að verulegu leyti skrifuð niður. Þetta sjónarmið verðum við að taka til greina, og það er vert að taka eftir viðhorfum Norðmanna, sem okkur standa næstir. Það getur farið svo, að ef við getum ekki notað vatnsorku okkar til iðnaðar í stórum stíl á næstu 2-3 áratugum, missum við alveg af þeim strætisvagni. Í sambandi við það að hleypa erlendu auðfyrirtæki inn í landið, eru að sjálfsögðu fjölmargar hættur. En Íslendingar eru þjóð, sem hefur mjög sterka þjóðernistilfinningu og mikla árvekni í þeim efnum, eins og sjá má, heyra og lesa hér á hverjum degi og við megum ekki láta minnimáttarkenndina ráða þessum málum, heldur þurfum við að sýna árvekni og skynsemi. Þegar þess er gætt og þess verður einnig gætt, hve mikil áhrif erlendra fyrirtækja hafa verið á stjórnmál, fullveldi og félagsmál í nágrannalöndum okkar, t.d. í Noregi, þá held ég, að áhættan á því sviði sé ekki svo mikil, að það sé ekki rétt að taka hana í einu tilfelli. En hitt vil ég ítreka, að árvekni okkar megum við aldrei tapa á þessu sviði. Ef til vili er ekki rétt að tala um það gagn, sem þjóðin muni hafa af væntanlegu alúminíumveri í krónum og aurum. Ef til vill verður það, sem við höfum bezt upp úr því fyrirtæki, tæknin, að með þessu opnum við braut inn á nýtt svið iðnaðar, eins og við höfum áður gert með verksmiðjum, sem voru stórar á okkar mælikvarða. Og ef við fáum inn í landið tæknikunnáttu og verkkunnáttu á sviðum, þar sem við höfum þá kunnáttu ekki, þá er til mikils að vinna og hinu er rétt að taka eftir, að ég hygg, að engin þjóð nú á dögum, sem hefur lífskjör eins og við eða vonir um lífskjör eins og við Íslendingar, láti sér detta í hug, að hún geti haldið uppi slíkum lífskjörum án þess að hafa iðnað og hraðvaxandi iðnað. Staðsetning verksmiðjunnar er mikið og vandasamt mál og verður að taka þeim rökum, sem kunnáttumenn færa fram í þeim efnum. Virðist svo sem því miður sé ekki um þann möguleika að ræða, að þessi verksmiðja verði byggð norðanlands. Hins vegar hefur ríkisstj. skýrt frá þeirri hugmynd sinni, að hún muni leggja til, að meginið af þeim sköttum, sem þessi verksmiðja muni greiða, verði notað til þess að koma upp atvinnuvegum í dreifbýlinu og má þá vissulega gera ráð fyrir því, að verksmiðjan geti orðið að miklu gagni, því að sjálfsagt yrði hér um að ræða 1.000–1.500 millj. kr. á næstu 15–20 árum. Mér finnst, að þessi hugmynd ætti að geta gengið eins langt og hægt er að ganga, að því er bezt verður séð í dag, til þess að sætta landshlutana um þetta mál. Það er hverju orði sannara, sem hér hefur komið fram, að slíkar framkvæmdir verður að athuga innan ramma efnahagskerfisins alls og má ekki líta á þær einangraðar. Þess vegna er óhjákvæmilegt að gera mun sterkari og víðtækari áætlanir fyrir næstu ár, en hingað til hafa verið gerðar og þarf þá mjög að taka til athugunar, á hvern hátt hægt er að tryggja framkvæmd áætlananna betur, hvort það verður gert með einhvers konar áætlunarráði eða á annan hátt. Framkvæmdaáætlun þarf að sjálfsögðu að gera og um leið áætlun um vinnuafl. En að sjálfsögðu byggjast öll þessi áform fyrst og fremst á því, hve þjóðinni fjölgar ört, og 400–450 manna starfslið við þessa verksmiðju mundi vera rúm 10% af árlegri fólksfjölgun í landinu, eins og nú standa sakir. Ýmsir hagfróðir menn hafa varað við því, að ástandið á vinnumarkaðinum, sem við höfum búið við nú undanfarin ár, sé engan veginn tryggt og það mundi vera mjög óvarlegt af okkur að telja, að hin mikla atvinna, sem við höfum haft, sé árviss, án þess að neitt sé frekar um það hugsað. Það getur veil komið til, að raða þurfi framkvæmdum, láta einhverjar aðrar bíða meðan mestur mannfjöldi yrði við byggingu orkuversins og þessarar verksmiðju, og hygg ég þá, að framkvæmdir eins og skrifstofuhallir og verzlunarbyggingar mættu vera þar efst á borði. Hitt verður að sjálfsögðu að fara mjög varlega í, að draga úr framkvæmdum ríkisins eða láta slíkan tilflutning innan framkvæmdaáætlunar ganga yfir ríkissviðið eitt. Ástandið í þessu landi er miklu nær því að vera þannig, að ríkis- og bæjaframkvæmdir séu á eftir miðað við aðra hluta efnahagslífsins. Það hefur verið gagnrýnt hér, að væntanlega muni alúminíumfyrirtækið fá að flytja inn vélar og tæki tollfrjálst. Ef þetta verður gert, eins og allar horfur eru á, tel ég, að þetta ætti að vera aðeins eitt skref í þeirri þróun, sem þegar er byrjað á, að reyna að draga úr þeirri tollbyrði, sem atvinnufyrirtæki okkar hafa orðið að bera. Það er alveg rétt, sem fram kom hjá hv. 5. þm. Vestf., að íslenzk fyrirtæki mundu una því illa að þurfa að borga háa tolla af vélum og öðru, sem þau flytja til landsins, þegar þetta fyrirtæki fengi að flytja vélar inn tollfrjálst. Hins vegar er þegar stefnt í þá átt, við höfum á þessu þingi lækkað tolla á margvíslegum vélum og afnumið jafnvel á einstaka vélum og nú er gert ráð fyrir því í fyrsta sinn, að orkuverið fái að flytja inn sín tæki tollfrjálst. Ef við lítum á þessa mynd í heild, virðist þegar mega sjá hér stefnu í þá átt að létta þá byrði, sem íslenzk atvinnufyrirtæki hafa mátt bera vegna tolla á vélum, tækjum og öðru því, sem þau þurfa til starfsemi sinnar. Og þegar talað er um, hvernig íslenzk fyrirtæki standist samkeppni við erlend fyrirtæki, t.d. í iðnaði, er rétt að minnast þess, að þau munu vera fá í öðrum löndum, sem þurfa að byrja starfsemi sína með svo háum tollum sem hér hafa tíðkazt um áraraðir. Nokkuð hefur verið rætt um þær skattareglur, sem menn hallast helzt að í sambandi við væntanlegt alúminíumfyrirtæki. Nú er talað um að skattleggja fyrirtækið ekki á venjulegan hátt með því að láta það telja fram til skatts og leggja síðan á það að undangenginni athugun, heldur taka upp sérstakan skatt á hvert tonn af málmi, sem framleiddur yrði eða fluttur út. Þessi skattur yrði að sjálfsögóu að miðast við, hvað menn telja, að mundi koma út úr íslenzkum skattalögum. Það, sem út úr dæminu kæmi, væri svipað, þótt við veldum þessa aðferð. En ástæðan fyrir því, að menn hallast að þessari leið, er ekki aðeins það, sem kom fram hjá hv. 1. þm. Austf:, að það sé mikið og erfitt verk fyrir skattyfirvöld okkar að skoða allan rekstur í svo stóru fyrirtæki. Það er ekki höfuðatriði, heldur hitt, að við verðum að muna eftir því, að við erum að skipta við hring og þessi hringur, eins og svo að segja allir alúminíumhringarnir, sem ráða lögum og lofum í þeirri framleiðslugrein, ræður yfir allri framleiðslukeðjunni, frá því að krýolítið er grafið úr jörðu suður í Frakklandi eða Afríku og þangað til pottar og pönnur koma út úr síðustu verksmiðjunni. Hringurinn mundi því geta ráðið verðinu á hráefninu, sem flutt yrði inn til okkar og hann mundi líka geta ráðið verðinu, sem greitt er fyrir málminn, þegar hann er fluttur héðan burt. Og ég hygg, að Norðmenn, sem hafa af þessu mikla reynslu, hafi gefið Íslendingum þau einlægu ráð að taka upp þetta skattakerfi, ef þess væri nokkur kostur, hafa einmitt bent á það, að reynsla Norðmanna er sú, að það erfiðasta í viðskiptum við erlend félög er einmitt þetta í iðnaði eins og alúminíumframleiðslu, að það er svo erfitt að hafa stjórn á fjárreiðum þeirra, þegar þau eru að skipta við sjálf sig, bæði það, sem flutt er inn og það, sem flutt er aftur út. Þetta er höfuðástæðan, fyrir því, að menn hafa heldur hallazt að þessari leið. Að vísu mundu þá skattarnir ekki breytast, ef skattalögum væri breytt hér innanlands, nema á þeim tímum, sem samið er um endurskoðun, og er það raunar eitt mikilvægasta atriðið í öllum samningunum, sem fram þurfa að fara í sumar og sem rúmust ákvæði um endurskoðun, ekki aðeins á sköttum, heldur á rafmagnsverði og fleiri atriðum. Alþfl. hefur, eins og ég sagði í upphafi máls míns, fylgt þeirri stefnu að leyfa ekki innflutning á erlendu fjármagni almennt, en taka ákvörðun um hvert og eitt tilfelli. Þessi stefna þýðir það, að flokkurinn vill ganga inn á þessa braut af ýtrustu varkárni, en ekki útiloka það, að við getum í einstökum tilfellum haft mikil og góð not af því að beita þessari leið, eins og margar aðrar þjóðir hafa haft. Þess vegna er nú eðlilegt, að haldið sé áfram samningum og ég hygg nú raunar, þó að ávallt megi deila um meðferð mála, að hér hafi ein ríkisstj. lagt spilin á borðið öllu ljósar, en venja er um slík mál hjá öðrum þjóðum, þar sem það mun vera tiltölulega sjaldgæft t.d., að höfuðatriði slíkra samninga séu yfirleitt birt og sumir samningarnir eru alls ekki birtir opinberlega. Ég sé enga aðra leið en þá; að framkvæmdavaldið gangi til samninga, geri samninga og leggi þá síðan fyrir löggjafarsamkomu þjóðarinnar: Það er sú leið, sem yfirleitt er höfð um alla samninga, sem snerta erlenda aðila og verður þingið þá að hagnýta sér hvort tveggja; að framkvæmdavaldið er frá því sprottið og hluti af því í raun og veru og svo hitt, að þingið hefur óumdeilanlega rétt til þess að hafna samningunum eftir á, ef því sýnist svo. Þar að auki hefur ríkisstj. boðið upp á það, að þmn. mætti vera til ráðuneytis og fylgjast nákvæmlega með samningunum í sumar og hygg ég, að varla verði betur um búið sambandið milli þings og stjórnarframkvæmda í máli sem þessu. Ég hygg, að við getum hér stofnað til nýs atvinnuvegar, sem ekki megi undir neinum kringumstæðum og muni ekki ganga út yfir þá atvinnuvegi, sem fyrir eru eða draga á nokkurn hátt úr eðlilegri þróun þeirra. Ég hygg, að við getum haft gagn af því að nota erlent fjármagn á þessu takmarkaða sviði, en að við verðum að fjalla um þau mál öll af ýtrustu varkárni, sérstaklega í samningunum, enda mun ekki aðeins fyrirhugað, að Íslendingar sitji fyrir okkar hönd við það samningaborð, heldur að ráðnir verði lögfræðingar einhvers staðar frá þriðja ríki, sem eru vanari slíkum samningagerðum, en jafnvel þeir, sem mest hafa um þær fjallað hér innanlands. .Ég efast ekkert um, að það verði margvíslegir erfiðleikar á leið okkar í þessu máli. Þau eru fá, málin, sem eru nokkurs virði, þar sem ekki þarf að glíma við meiri eða minni erfiðleika. En það er til mikils að vinna í þess máli. Það er nokkur áhætta, sem um er að ræða. En að vandlega yfirveguðu máli og eins og það lítur út í dag, samningar eru þó ekki lengra komnir, en raun ber vitni, tel ég rétt að taka þá áhættu og treysti því, að vel muni fara og þjóðin muni njóta góðs af þessari framkvæmd, þegar fram líða stundir.



Herra forseti. Skýrslu hæstv. ríkisstj: á þskj. 635, um svonefnda stóriðju, hefur nú veríð útbýtt á Alþ. og er það í sjálfu sér, eins og fram hefur komið í þessum umr., ekki vonum seinna, að Alþ. fái vitneskju um þetta mál og þær samningaumleitanir, sem átt hafa sér stað í því að undanförnu. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða, mál sem er einstakt í þingsögunni, mál sem gæti orðið fordæmi um fleiri samninga við erlenda aðila, en einnig dæmi um það, hvernig ekki ætti að halda á málum í samningum við erlenda aðila og um hvað Íslendingar ættu ekki að semja. Þess vegna verður að vænta þess, að Alþ. gefist meiri tími til að ræða þetta mál, en þau sálsýkisvinnubrögð, sem einkenna þingstörfin núna síðustu dagana, benda til. Því verður ekki trúað með nokkru móti, að frá máli eins og þessu verði gengið, án þess að það sé rætt frá atriði til atriðis og hér koma margir tugir eða hundruð atriða til greina, stórra og smárra, sem verður að ganga vandlega og nákvæmlega frá og því verður ekki trúað, að íslenzk ríkisstj., hver sem hún er, vilji í þessum efnum gera verri samninga fyrir okkar hönd, en ríkisstj. í nágrannalöndum okkar hafa gert fyrir hönd sinna þjóða og því verður ekki heldur trúað, að nokkur ríkisstj. á Íslandi berji svona stórmál í gegn með litlum meiri hl. á Alþ. og gegn mikilli og alvarlegri andstöðu þjóðarinnar. Það verður að treysta því, að allir aðilar, sem að þessu máli vinna, sýni þá sjálfsögðu ábyrgð gagnvart þjóð sinni að ganga frá þessu máli þannig, að sem allra flestir geti orðið sammála um, að það skuli gengið frá því á þann veg, sem gert verður. Ég skal taka það fram strax í upphafi, að ég tel algerlega rangt og hættulegt að vera með hreina fordóma um það, hvort við eigum að hagnýta okkur erlent fjármagn í atvinnurekstri á Íslandi. Ég tel það út af fyrir sig jafnhættulegt og rangt eins og að vera með fyrirframsannfæringu um það, að þetta skuli menn gera, menn skuli nú grípa hvert einasta tækifæri, sem býðst til þess að ná í slíkt fjármagn án tillits til þess, hvaða afleiðingar það hefur í för með sér. Og ég verð því miður að segja, að í áróðri ákveðinna aðila að undanförnu fyrir alúminíummálinu hefur því miður gætt allt of mikið þessarar fyrirframsannfæringar, fyrirframsannfæringar um það, að hér væri á ferðinni gott og sjálfsagt mál og nauðsynlegt mál, löngu áður en þessir aðilar höfðu nokkur tök á því að kynna sér efnislega þær umr., sem að sumu leyti hafa farið fram og að sumu leyti hljóta að vera eftir. Og þannig má ekki ræða slíkt mál sem þetta. Það er alveg augljóst og hlýtur að vera, jafnt stjórnarandstæðingum sem stjórnarsinnum, að efnahagskerfi okkar er svo smávaxið, að við þurfum að hafa meiri gát á í umr. og samningum um svona hluti, en allar nágrannaþjóðir okkar, hvað þá stærri þjóðir, að hér verður fyrst og fremst að kanna burðarþol íslenzkra atvinnuvega í þessu sambandi, hvort það kiknar ekki undan því álagi, sem á það er lagt, þegar í svona stóra hluti er ráðizt innan þessa litla kerfis. Höfuðröksemd talsmanna stóriðju á Íslandi hafa verið þau, að við gætum ráðizt í þessa hluti og ættum að geta, eins og Norðmenn hefðu gert allt síðan nokkru eftir aldamótin. Það er að vísu dálítið ólíku saman að jafna íslenzku og norsku efnahagskerfi. Það er nokkuð annað, hvað íslenzkt efnahagskerfi eða norskt þolir í þessu sambandi. En engu að síður er rétt að hlusta á röksemdir í þessum efnum og athuga gaumgæfilega, hvað Norðmenn hafa gert og hvernig þeir hafa gengið frá þessum málum. Og nú vill svo til, að ég hef hér undir höndum samninga þá, sem Norðmenn hafa gert um alúminíumvinnslu í Noregi við sömu aðila og verið er að semja hér og það er því ástæða til að bera þessa samninga nokkuð saman. -  Í skýrslu hæstv. ríkisstj. um stóriðjumálið á bls. 3 er greint frá því, að hér eigi að stofna hlutafélag erlendra aðila á Íslandi, sem erlendir aðilar eingöngu eigi og að hlutafé þess muni verða allt að 1.250 millj, ísl. kr. Hér er e.t.v. um að ræða meginatriði málsins þegar í upphafi. Það heitir svo í skýrslunni, að þetta hlutafélag eða dótturfélag svissneska félagsins eigi að vera íslenzkt hlutafélag, sem lúti íslenzkum lögum. Þetta er orðaleikur og hártogun. Hér er um erlent hlutafélag að ræða, þó að það lúti íslenzkum lögum. Hvernig gætu menn hugsað sér erlent hlutafélag hér á landi, sem lyti öðrum lögum en íslenzkum? En það þyrfti að vera mögulegt, ef þetta erlenda félag gæti heitið íslenzkt hlutafélag, þegar Íslendingar eiga ekkert hlutafé í því. Hér er komið að atriði, sem strax í upphafi gerir þessa hluti allt aðra, þessa fyrirhuguðu samninga hér á landi allt aðra, en þá samninga, sem Norðmenn hafa gert til þessa. Til þessa hafa Norðmenn ævinlega átt meiri hluta af hlutafé fyrirtækja, sem byggð voru með þátttöku erlends fjármagns. Alúminíumverksmiðjan, sem nú er verið að byggja í Noregi samkv. þeim samningum, sem ég hef hér undir höndum, var í upphafi hugsuð þannig, að Norðmenn ættu helming hlutafjár og erlendir aðilar helming, en Norðmenn hefðu samt sem áður meiri hluta í stjórn félagsins og meiri hl. atkv., þar sem þeirra hlutabréf skyldu verða forgangshlutabréf. Hlutafé í þessari verksmiðju, sem á að verða 60 þús. smál. eins og hér, var ákveðið með samningi 100 millj. norskar kr., eða rúmar 600 millj. ísl. kr. og vekur það strax athygli, hvað látið er að liggja, að hlutafé hér eigi að vera miklu hærra, en í Noregi. Gæti manni e.t.v. dottið í hug, að þetta væri m.a. gert til þess að sýna Íslendingum fram á það, að svona risafyrirtæki hefðu þeir ekkert bolmagn til að eignast nokkurn tíma? Nú var þannig frá þessum samningum gengið í Noregi, sem er einstætt í atvinnusögu Norðmanna, að þegar Norðmenn fengu að kynnast samningunum, fengu þeir ekki trú á því, að þetta fyrirtæki yrði arðbært, því að Svisslendingarnir höfðu náð of hagkvæmum samningum og ætluðu að nota fyrirtækið fyrir mjólkurkú í þágu Swiss Aluminíum. Fresturinn, sem þeir fengu til þess að kaupa hlutabréf, leið því án þess að norskir menn skrifuðu sig fyrir meira en 2.6 millj. norskra kr. af hlutafénu og norski Kreditbankinn fyrir 3 millj. í viðbót. Þetta þýddi það, að samkv, samningnum höfðu Svisslendingarnir rétt á að kaupa öll önnur hlutabréf. Þegar málum var svona komið, hófust miklar deilur um málið í Noregi, sem enduðu með því, að iðnmrh. Noregs, sem frá samningum hafði gengið, Kjell Holler, átti ekki afturkvæmt í ráðherrastól. Við hans sæti tók Trygve Lie, og honum tókst með samningum 2. okt. 1963 að tryggja það, að Norðmenn skyldu þrátt fyrir allt fá að kaupa 20% af hlutabréfum í fyrirtækinu, en fá 21% atkv., sem þýddi samkv. samningum um hlutafélagið, að í öllum meginmálum fyrirtækisins fengu Norðmenn úrslitavald, þar sem 80% atkv. þarf til að ráða niðurstöðu í öllum meginmálum, svo sem breytingu á fyrirtækinu, úthlutun arðs o.s.frv. Og Norðmenn fengu einnig samkv. þessum samningi meiri hluta stjórnar félagsins, sem situr þar í krafti þessa norska úrslitavalds. Hér er gert ráð fyrir í skýrslu hæstv. ríkisstj., að meiri hl. í stjórn fyrirtækis yrðu Íslendingar, en þeir Íslendingar fara ekki með Íslenzkt vald. Og það yrði sjálfsagt sögulega séð fróðlegt að sjá það, hvaða Íslendingar vildu setjast á þessa stóla og rétta upp hendur á þessum fundum í krafti erlendra hlutabréfa. Ég minnist þess ekki að hafa nokkurn tíma heyrt það eða séð í ræðum eða ritum manna um stóriðju á Íslandi, að hún skyldi framkvæmd eða um hana skyldi samið á þann hátt, að erlendir aðilar ættu allt fyrirtækið og stjórnuðu því. Þvert á móti held ég, að allir menn hafi gert ráð fyrir því, að þessari meginreglu Norðmanna yrði fylgt, að Íslendingar ættu a.m.k. helming hlutafjár, með þessari einu undantekningu í Noregi, sem ég hef nú greint frá, sem kostaði iðnmrh. Noregs, sem gekk frá samningunum, embættið. En það, sem kostaði iðnmrh. Noregs embætti og ráðherrastól, virðast íslenzk stjórnarvöld, samkv. skýrslu ríkisstj. til Alþ. um athugun á byggingu alúminíumverksmiðju á Íslandi, ætla að bera á silfurfati fram fyrir hina erlendu aðila og bjóða þeim. Ef svona hefði verið gengið frá málum í norsku samningunum, er alveg óefað, að það hefði kostað alla ríkisstj. þar völdin og stólana. Og ég er á þeirri skoðun, að Íslendingar verði að staldra alvarlega við, áður en þeir gera slíkan samning við erlenda aðila, þeir reisi sem sagt hér og eigi fyrirtækið, en Íslendingar enga hlutdeild í því á neinn hátt. Ef við viljum nota fordæmi Norðmanna um að semja við erlenda aðila, erlenda fjársterka aðila um atvinnufyrirtæki í landi okkar, skulum við líka gæta að því, hvort okkur er ekki hagkvæmt að miða við þá hagkvæmustu samninga, sem Norðmenn hafa gert fyrir sína hönd í slíkum málum. Ég skal ekki fjölyrða meira um þetta atriði, því að fleiri atriði þarf að drepa á. Í skýrslu hæstv. ríkisstj. er rætt um orkukaup alúminíumverksmiðju og orkuverð. Þar sem hér er um að ræða jafnstóra verksmiðju og þá, sem Norðmenn hafa samið um nýlega, er eðlilegt að bera þetta tvennt saman. Samningur Norðmanna um leigu á rafmagni til þessarar verksmiðju hefst með því, að þar er samið um, að alúminíumverksmiðjan fái 130 þús. kw. á ári til sinna nota og er talið, að a.m.k. fyrst um sinn, á fyrstu áföngum verksmiðjunnar, kunni þetta að reynast of litið rafmagn, þannig að í 3. gr. rafmagnssamningsins eru sett sektarákvæði gagnvart alúminíumverksmiðjunni, þar sem hún á að borga ákveðna sekt, 1 kr. norska af kw. á sólarhring, ef hún notar meiri orku en sem svarar sólarhringshlut af þessum 130 þús. kw. Hér er aftur á móti gert ráð fyrir nokkru minni orku til verksmiðjunnar og er að vísu munurinn ekki mjög mikill. En þetta telja Norðmenn sem sagt lágmark, miðað við sína reynslu af málinu og þá fer, eins og hér hefur komið fram í umr., að vandast dálítið málið í sambandi við orkuþörf okkar sjálfra. Ef við af 210 þús. kw. orkuveri eigum að selja stóriðjunni 130 þús. kw., eigum við ekki nema 80 þús. kw. eftir og mundi það samkv. áætlun um orkuþörf okkar sjálfra ekki nægja okkur nema í rúmlega 6 ár; þannig að við yrðum miklu fyrr en ella að grípa til þess að virkja fallvötn, sem samkv. þessari skýrslu eru talin miklu óhagstæðari, en Búrfellsvirkjun. Og þetta er auðvitað atriði, sem verður ekki komizt hjá að athuga og rannsaka mjög gaumgæfilega. Um verðið á raforkunni er það að segja, að það er hér í skýrslu hæstv. ríkisstj. tengt meira og minna skattlagningu fyrirtækisins, þannig að það er gert ráð fyrir, að verði orkan 3 mill á fyrstu vinnslustigum verksmiðjunnar, lækki skattar verksmiðjunnar sem þessu nemi, þannig að þetta tvennt er tengt saman. Og það liggur ljóslega fyrir, hvers vegna þetta er tengt svona saman. Alþjóðabankinn hefur haft hönd í bagga með þessum samningum, fylgzt með þeim nokkuð af sinni hálfu og það kemur greinilega í ljós, að Alþjóðabankinn reiknar með að lána til verksmiðjunnar. Hann vill þess vegna a.m.k., að frá samningum sé gengið þannig, að lánin, sem hann veiti, séu nokkurn veginn tryggð. Þess vegna beinir hann því aftur og aftur til íslenzku samningamannanna, að þeir verði að reikna með hærra verði á raforkunni, en þeir virðast hafa getað hugsað sér að fallast á. Aftur á móti kemur það líka jafngreinilega í ljós, að Alþjóðabankinn er auðvitað ekki að hugsa um heildarútkomu íslenzks þjóðfélags út úr samningunum eins mikið og það lán, sem hann veitir sjálfur og vill fá endurgreitt. Þess vegna skýtur þessi hugmynd upp kollinum, að tengja þetta tvennt saman, annars vegar verðið fyrir raforkuna, sem á að standa undir lánum, afborgunum og vöxtum af lánum til erlendra lánastofnana og hins vegar skattana, sem hefðu átt að renna inn í íslenzkt þjóðfélag fyrir ýmsa aðra þjónustu og fyrir aðra hluti, sem þetta erlenda fyrirtæki hlýtur að njóta hér hjá okkur. Og satt að segja finnst mér það dálítið áberandi í skýrslu hæstv. ríkisstj., hvað Alþjóðabankinn eða fulltrúar frá honum hafa í þessu sambandi staðið sig miklu betur fyrir okkar hönd, en hinir íslenzku samningamenn. Það kemur fram á bls. 26 og sérstaklega 27 og 28, hvað Alþjóðabankinn leggur mikla áherzlu á þetta fjárhagslega öryggi og hann telur, að láta þurfi Svisslendingana standa frammi fyrir því að taka afstöðu til ákveðinna hluta, leggja sig ekki of mikið í líma við að fórna og fórna til að fá þá til að gera samninginn, heldur setja þeim stólinn fyrir dyrnar og sjá, að hverju þeir vilja ganga og að hverju ekki. Vitanlega er ekki þægileg aðstaða fyrir alþjóðastofnun eins og Alþjóðabankann að setja það fram á mjög áberandi hátt, hvað hann vanmeti kunnáttu og getu okkar Íslendinga til að standa í svona samningum, en ég tel; að hann geri það þó eins skýrt og verður með því að áskilja sér rétt til að hafa sína fulltrúa við frekari framhaldsviðræður um málið. Samkv. skýrslu ríkisstj. er ráðgert, að þessi samningur standi í 45 ár. Ég skal ekki fara mjög ýtarlega út í það, hvað þetta gæti í sambandi við rafmagnsverðið orðið okkur til mikils óhagræðis, hér hefur verið rætt um það af öðrum. Á hitt vil ég benda, að í norsku samningunum er Swiss Aluminium gerð grein fyrir því, að rafmagnsverð muni hækka í Noregi eins og aðrir þættir efnahagslífsins og fallast samningamenn Swiss Aluminium á það, að þeir muni ekki geta búizt við því að fá fast verð á rafmagni í Noregi lengur, en til 5 ára. Síðan megi gera ráð fyrir lágmarksverðhækkun 2% á þessu verði á ári næstu árin, sem þýðir um 22% hækkun á 10 árum. Hins vegar hafa þeir látið í Ijós ósk um það, að slíkar hækkanir verði ekki látnar dynja yfir þá eins og flóðalda, heldur reynt að jafna þeim út yfir öll árin. Í sambandi við skatta fyrirtækisins má einnig minnast á það, að eftir þessari skýrslu hér frá hæstv. ríkisstj. er auðséð, að það á að reikna með 33% skatti sem hámarksskatti á alúminíumverksmiðjuna og honum breytt yfir í magnskatt. Í Noregi hins vegar hefur þetta svissneska fyrirtæki undirritað samning um að borga þar 54% skatt af tekjum; skattskyldum tekjum, áður en arður er dreginn frá þeim tekjum. Og þá hefur jafnframt verið um það samið, að þessi hringur, sem hefur ráð á öllu verðlagi á öllum framleiðslustigum í alúminíumframleiðslunni, skuli ekki geta notað þarna tilfæringar með verðlagi og hráefni eða á þeim framleiðsluvörum, sem framleiddar eru í Noregi, til þess að lækka tekjur sínar, heldur skuli norska verksmiðjan fá hráefni til alúminíumframleiðslunnar á heimsmarkaðsverði og óheimilt sé að selja framleiðsluvörur undir heimsmarkaðsverði nema með sérstöku samþykki iðnmrn. í Noregi hverju sinni, ef sérstaklega standi á. Og svissneski hringurinn hefur ekki samkv. þessum samningum Norðmanna söluumboð fyrir norsku verksmiðjuna nema í 15 ár, aðeins 15 ár. Eftir þann tíma eru Norðmenn frjálsir að því að taka söluna í sínar eigin hendur eða útvega sér annað söluumboðsfirma. Og að sjálfsögðu hafa þeir þar að auki allt eftirlit með bókhaldi og rekstri fyrirtækisins, þar sem þeir ;sitja í stjórn þess og þetta er norskt fyrirtæki, þótt svo óhönduglega hafi tekizt til með hlutaféð í þessu tilfelli eins og ég hef áður greint frá. Þá kemur næst í skýrslu hæstv. ríkisstj. að aðflutningsgjöldum og öðrum greiðslum og er þá skemmst af því að segja, að hér á alúminíumverksmiðjan að fá mikil fríðindi, því að það er gert ráð fyrir því, að hún verði undanþegin öllum aðflutningsgjöldum og tollum af byggingarvörum o.s.frv. Í norsku samningunum hins vegar er það tekið fram hvað eftir annað, að verksmiðjan þar nýtur engra sérréttinda í þessum efnum. Þar er gert ráð fyrir að jafnaði 15% tolli á þeim vörum, sem þarf til byggingar verksmiðjunnar, að öðru leyti en því, að fram er tekið, að hráefni hennar muni vera tollfrjáls í Noregi og enn fremur er því lýst yfir í samningnum, að norska stjórnin hafi ekki í hyggju að tolla þessi hráefni, en hins vegar á það bent, að í norskum lögum sé heimild fyrir því að leggja toll á hráefni til alúminíumframleiðslu og norska stjórnin geti þess vegna ekki gefið bindandi loforð um, að það verði ekki gert á samningatímanum. Auk þess er um það samið, að alúminíumverksmiðjan kaupi efnivörur í Noregi, þó að þær séu allmiklu dýrar,i en erlend tilboð hljóða upp á, allt að 10%. Þó er veitt undanþága frá þessu ákvæði að því er snertir EFTA-löndin svonefndu, því að Noregur er aðili að þeim og í árslok 1966 verða allir tollar og svona ákvæði um sérfríðindi að falla niður á milli þeirra landa. Hér er því greinilegt, eins og víða annars staðar í þessari skýrslu hæstv. ríkisstj., að svissneska fyrirtækið fær til muna betri aðstöðu á Íslandi eða fengi, ef fylgt yrði þessari skýrslu í samningagerðinni, til muna betri aðstöðu, en í Noregi. Og það kemur líka fram ábending um það í þessari skýrslu frá Alþjóðabankanum, að svo kunni að vera, að við séum að gefa þessu svissneska fyrirtæki, veita því, of góða aðstöðu og það muni hagnast of mikið á samningunum, ef þeir verði gerðir út frá þeim forsendum, sem þessi skýrsla skýrir okkur frá. Af þeim atriðum, sem meginmáli skipta í skýrslu hæstv. ríkisstj., segir þessu næst frá lóð og hafnarmannvirkjum, að íslenzka ríkið muni byggja hafnarmannvirki á verksmiðjustaðnum. Í norsku samningunum er þetta í 10. gr. og þar er um það samið, að verksmiðjan byggi sjálf alla vegi og öll þau mannvirki önnur, sem tilheyra verksmiðjunni, einnig hafnargerðir, en jafnframt um það samið, að Norðmönnum skuli heimil frjáls afnot af þessum mannvirkjum, nema það hindri eða trufli starfsemi verksmiðjunnar verulega. Þetta er því nokkuð á annan veg í norsku samningunum, en þessari skýrslu hæstv, ríkisstj. og enn hallar þetta á ógæfuhliðina fyrir okkur, því að enda þótt tekið sé fram, að alúminíumverksmiðjan skuli greiða hafnargjöld, þá má, ef að líkum lætur, gera ráð fyrir, að þeim verði ekki síður, en rafmagnsverðinu, stillt mjög í hóf, þannig að þau fái seint risið undir byggingarkostnaði þessara hafnarmannvirkja. Og í sambandi við þetta er rétt að vekja athygli á því, að þótt mörg atriði séu hér, sem eru á annan veg, en er í Noregi, eru meginatriðin þó þau, að í Noregi er um norskt fyrirtæki að ræða, sem hagar allri sinni framleiðslu nákvæmlega eins og hvert annað norskt fyrirtæki, sem framleiðir til útflutnings, þannig að allur gjaldeyrir, sem fæst fyrir framleiðsluafurðir fyrirtækisins, kemur inn í norska banka, og norskir bankar ábyrgjast síðan að greiða hráefni, vexti af lánum, tækniaðstoð til hins erlenda fyrirtækis, arð til erlendra hluthafa, þegar og ef um hann verður að ræða og alla aðra hluti. Afgangurinn verður síðan eftir í Noregi. En hér er þetta ekki hugsað á þennan veg eða ómögulegt að skilja það af þeirri skýrslu, sem hér liggur fyrir. Þá er rætt í þessari skýrslu nokkuð, um gjaldeyristekjur af þessari alúminíumverksmiðju og það hefur löngum verið ein aðalröksemd þeirra, sem mæla fastast með alúminíumverksmiðjunni hér, að hún sé svo þýðingarmikil í sambandi við gjaldeyrisöflun okkar og að hún hafi í för með sér ákveðið öryggi fyrir okkur Íslendinga í sambandi við gjaldeyrismál okkar. Hér í skýrslunni segir, að hreinar árlegar gjaldeyristekjur af rekstri 60 þús. tonna verksmiðju séu áætlaðar 300–350 millj. kr. á ári. Ég tel nú einna líklegast, að hér sé um prentvillu að ræða í skýrslunni, að þetta eigi að vera árlegar brúttó-gjaldeyristekjur og það hlýtur eiginlega að vera svo. Það er einhver misskilningur þarna á ferðinni. Skal ég síðar aðeins víkja að því. En segjum, að þetta væri nú samt sem áður rétt, það væri um að ræða 300–350 millj. kr. árlegar gjaldeyristekjur af verksmiðjunni. Er þá í þessum 300–350 millj. kr. falið svo ákaflega mikið öryggi fyrir okkur í sambandi við gjaldeyrismál okkar, gjaldeyrisþarfir okkar? Brúttó-gjaldeyristekjur okkar 1963 munu hafa verið um 6.100 millj. og fara vaxandi. Brúttó-gjaldeyristekjur okkar fyrir útflutningsvörur aðeins 1964 voru tæpar 4.800 millj., en brúttó-gjaldeyristekjurnar munu hafa verið um 6.500 millj. eða þar yfir. Og þó að þessar tölur um gjaldeyristekjur af verksmiðjunni væru nú hreinar, eins og stendur, þá er þetta þó innan við 5%° af brúttó-gjaldeyristekjum okkar, eins og þær eru í dag og fer minnkandi, hlutfallslega minnkandi væntanlega, nema einhver ráðstöfun verði gerð til þess að draga úr gjaldeyrisöflun útflutningsatvinnuvega okkar. Er þá svo ákaflega mikil trygging í þessum 350 millj., þegar dæmið er þannig skoðað í ljósi staðreyndanna? Með sama hraða í þróun útflutningsatvinnuvega okkar og verið hefur síðustu árin, þá verða ekki nema 4–5 ár, þangað til brúttó-gjaldeyristekjur okkar væru komnar í 10–12 þús. millj., eða segjum, að eftir 10 ár verði þær komnar það. Þá sjáum við, hvað þetta er lítill hluti, sem þarna er um að ræða og þó enn þá minni, ef athugað er, að hér mun vera átt við brúttó-gjaldeyristekjur af verksmiðjunni, en ekki hreinar gjaldeyristekjur. Sveifla til eða frá í síldarvertíð getur þýtt einn milljarð í gjaldeyristekjum okkar meira eða minna, svo að þá sjáum við, að hér eru engir stórir hlutir á ferðinni og eru þeir þó enn þá minni en gert ér ráð fyrir í þessari skýrslu. Það er t.d. reiknað með 150–200 millj. kr. á ári í vinnulaun sem hreinum gjaldeyristekjum. Norðmenn skýra frá þessu í skýrslum sínum eins og gert er hér. Þar er einnig gert ráð fyrir, að 450 menn starfi við verksmiðjuna, eftir að hún er tekin til starfa að fullu, eins og gert er ráð fyrir í skýrslu hæstv. ríkisstj., þ.e.a.s. það er gert ráð fyrir þessu af hálfu Svisslendinganna. Norðmenn hafa vefengt þessar tölur, véfengt þessa áætlun. Þeir hafa talið, að lágmark starfandi manna við verksmiðjuna, eftir að hún væri tekin til starfa, yrði 700 manns. Svisslendingar hafa svarað því til, að það væri ekki ólíklegt, að það þyrfti 700 manns, á meðan verið væri að þjálfa starfsliðið. En þegar norskir menn hefðu fengið fulla þjálfun við þessi störf, ætti að vera hægt að koma þeim niður í 450. Norðmenn hafa bent á það, að í tveimur starfandi alúminíumverksmiðjum í Noregi, sem framleiða 125 þús. tonn samtals, eru bundnir 300 norskir menn, beint í verksmiðjunum og óbeint í alls konar þjónustustarfsemi vegna þeirra. En Norðmenn telja sig munu fá í gjaldeyristekjur af 700 mönnum á ári aðeins 14 millj. norskra króna, miðað að vísu við vinnulaun í Noregi eins og þau voru 1961. En þessar 14 millj. norskra króna þýða ekki nema 84 millj. íslenzkra króna og eru fyrir 700 menn, en ekki 450. Samsvarandi hlutfall fyrir 450 menn yrði 54–55 millj. hér í staðinn fyrir 150–200 millj. Nú hefur að vísu kaupgjald í Noregi hækkað frá 1961 eitthvað lítils háttar og gerum ráð fyrir því, að það hafi hækkað það mikið, að fyrir þessa 700 menn, sem þeir telja sig þurfa að binda í verksmiðjunni, fengju þeir sem svaraði 100 millj. ísl. kr. á ári. En þá sjá menn, að allmikill munur er á því og þeim tölum, sem gert er ráð fyrir í þessari áætlun og auðvitað er það ljóst, að brúttótekjur af orkusölunni eru ekki nettógjaldeyristekjur fyrir okkur. Það mundi því ekki fráleitt að gera ráð fyrir því, að hreinar gjaldeyristekjur okkar af 60 þús. tonna alúminíumverksmiðju, miðað við það, að samið væri eins og þessi skýrsla gerir ráð fyrir að gert yrði í megindráttum, yrðu um 150–200 millj. kr. á ári. En Norðmenn hafa líka gert upp hreinar gjaldeyristekjur sínar af 60 þús. tonna alúminíumverksmiðju og þeir hafa gert ýtarlega grein fyrir þessu lið fyrir lið, hvað þeir fá, - ekki í örfáum orðum eins og hér er gert, heldur sundurliðað þetta á pappírunum lið fyrir lið. Og þeir gera ráð fyrir að fá nettó-gjaldeyristekjur fyrir þessa verksmiðju sem svarar 480 millj. ísl. kr. á ári, eða 80 millj. norskar krónur og á 10 árum 800 millj. norskra króna eða 4800 millj. ísl. kr. Segjum, að við fengjum 1.500-2.000 millj. Þá yrði munurinn á norska samningnum og þeim íslenzka, eftir því sem hér liggur fyrir, um 2.860–3.300 millj. kr. óhagkvæmari útkoma fyrir okkur, en fyrir Norðmenn. Á þessum grundvelli getum við auðvitað ekki samið. Um það hljóta allir að vera sammála. En ef menn vilja samt halda áfram að reyna að semja og bæta það, sem hér liggur fyrir þá teldi ég nauðsynlegt, að þeir gerðu sér grein fyrir þessum hlutum, hvernig þeir standa í Noregi, um hvað Norðmenn hafa samið. Ákveðnustu talsmenn erlendrar stóriðju hér geta ekki boðið þjóðinni upp á neina samninga um hana, fyrr en þeir hafa tryggt það, að þeir hafi ekki miklu lakari útkomu að bjóða en norska ríkisstj. hefur boðið sinni þjóð. Þá er einnig í skýrslu hæstv. ríkisstj. rætt allmikið um eitt meginvandamál, ef til framkvæmda kæmi í þessu efni, en það er vinnuaflsskorturinn. Hér er sýnilega ekki gert allt of mikið úr þessu vandamáli. Það er t.d. í sambandi við vinnuaflsþörf við starfrækslu verksmiðjunnar reiknað með því algera lágmarki, sem svissneska fyrirtækið telur nauðsynlegt, eftir að búið er að þjálfa menn í þessum störfum og það er langt fyrir neðan það vinnuafl, sem þarf, á meðan menn eru að læra til þessara starfa og það tekur sinn tíma. Það er ekki aðstaða til að ræða það í sjálfu sér, hvort upplýsingar þær; sem hér liggja fyrir um vinnuaflsþörf við byggingarframkvæmdir bæði orkuversins og verksmiðjunnar, eru einnig í lágmarki eða langt fyrir neðan það, sem raunverulega verður, þegar farið yrði að vinna að þessum framkvæmdum. En þó að þessar tölur hér séu réttar, þá er um svo stóra hluti að ræða, að það er allsendis óvíst, hvort hreinar gjaldeyristekjur okkar yxu nokkuð fyrsta kastið við tilkomu alúminíumverksmiðju. Það gæti alveg eins farið svo, að þær minnkuðu. Pressan á vinnumarkaðinum er slík í dag og verður á næstu árum, að tvö stór fyrirtæki, sem soguðu til sín það vinnuafl, sem hér er um að ræða, mundu valda endanlega mjög miklum og alvarlegum áföllum í útflutningsframleiðslu okkar. Þetta væri tiltölulega auðvelt að leysa, ef hér væri einræðisríki, ef hér væri hægt að leggja niður ákveðin fyrirtæki og taka mannaflann úr þeim og færa yfir. Hér er sem betur fer ekkert slíkt vald til, en það hefur það í för með sér, að vinnuaflið streymir ekki frá einu eða tveimur eða nokkrum fyrirtækjum algerlega, heldur kemur einn maðurinn úr þessari áttinni, annar úr hinni, þannig að öll heildin í þjóðfélaginu, allt framleiðslukerfið, getur starfað með hálfum eða stórminnkuðum afköstum og það getur þýtt miklu stærri hluti gjaldeyrislega séð, en þær milljónir, sem verið er að tala um að alúminíumverksmiðjan muni færa okkur í þjóðarbúið. Það hefur verið haldið uppi í ákveðnum blöðum áróðri um það, að við hefðum ekkert að óttast í þessu sambandi, því að nú kæmust svo margir menn á tvítugsaldur á næstu árum, að hér yrði miklu meira vandamál að sjá þessum mörgu nýju höndum fyrir arðbærum verkefnum. Þetta er að sjálfsögðu marklaust bull, ef ekkert verður annað með það gert, en bara að birta það í blöðum. En ef farið verður að byggja alvarlegar ákvarðanir á þessum og þvílíkum vangaveltum, er þetta miklu verri hlutur og getur dregið miklu alvarlegri dilk á eftir sér. Atvinnuleysi er ekkert vandamál í dag og verður ekki á Íslandi á næstu áratugum. Hér verður hitt sífellt vaxandi vandamál, að okkur vantar fólk til að vinna,og þá gætu, ef við rösum um ráð fram og byrjum á framkvæmdum, sem við hefðum ekki vinnuafl til, blasað við okkur enn ný vandamál, sem við höfum sem betur fer ekki kynnzt og ekki þurft við að stríða hingað til, þ.e.a.s. vandamálið að fara að flytja inn vinnuafl. En í þeim efnum þyrftum við ekki að gera ráð fyrir að fá neitt mannbætandi lið hingað, enda ætti öllum að vera augljóst, að jafnlítil þjóð og við Íslendingar erum, þolir ekki slíkar tilfæringar. Við höfum fengið nokkuð af þessum stóru árgöngum, sem talað er um í áróðrinum fyrir alúminíumverksmiðjunni, til þess að menn verði ekki hræddir um það, að allt fari nú á bólakaf, ef í þetta verði ráðizt, - við höfum fengið nokkra af þessum árgöngum og ástandið er þó þannig í dag, að mér er kunnugt um dæmi þess, að nú er verið að bjóða 14-15 ára drengjum upp í 45 kr. kaup á tímann í þeim fyrirtækjum, sem verst eru á vegi stödd með vinnuafl. Ég skal nefna eitt dæmi því til sönnunar, hvað hér gerist á næstu árum, bara eitt lítið dæmi. Það er ekki langt síðan hæstv. ríkisstj. fékk norskan sérfræðing til að gera áætlun um fjölgun bifreiða á Íslandi fram til 1980 eða svo og þessi sérfræðingur komst að þeirri niðurstöðu, ef ég man rétt, ég þori nú ekki að ábyrgjast, að ég fari rétt með tölur, en sú áætlun er birt í riti Framkvæmdabankans, - úr þjóðarbúskapnum og þar geta menn séð tölurnar, - en mig minnir, að hann hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að bílum á Íslandi mundi fjölga um 65 þús. á þessu tímabili. Menn geta gert sér grein fyrir því á þessu litla dæmi, hvað inn í svona þjónustustarfsemi sogast miklu fleiri menn á næstu árum, en nokkurn tíma hefur gerzt í okkar þjóðarsögu. Hér er aðeins um eina grein að ræða. Á síðustu árum höfum við fengið aðra grein, sem nú þegar hefur tekið til sín 100– 200 manns, nefnilega flugið. Það á eftir að vaxa. Grein eftir grein af þessum þjónustuiðnaði í þjóðfélaginu kallar á nýtt vinnuafl. Við höfum byggt upp fiskiskipaflota og vélaflota bæði í iðnaði og landbúnaði. Þetta er enn þá tiltölulega nýtt. Á næstu árum kallar þetta á enn meira vinnuafl í þjónustu við þessa tækni og ný og aukin tæki frá ári til árs kalla alltaf á meira og meira vinnuafl og útkoman er sú, að það verður sáralítið eða ekkert eftir, sem veldur neinni aukningu á erfiðisvinnumarkaði. Enda er mér nær að halda, að t.d. skráðir sjómenn í dag og 1955 séu nákvæmlega jafnmargir. Og þó að það sé auðvitað út af fyrir sig rétt, að það komast á tvítugsaldur stærri árgangar á næstu 20 árum en voru á s.l. 20 árum, þá er bara þess að gæta, að þessir árgangar fara til starfsemi, sem ekki var til hér á landi fyrir 20 árum. Nýjar atvinnugreinar, aukin kennsla vegna þessara stóru árganga tekur til sín sinn hlut af þeim o.s.frv. Þess vegna má ekki blekkja sig með því að hér sé ekkert vandamál á leiðinni. Hér er kannske eitt höfuðvandamálið á ferðinni. En ég er því miður hræddur um, að sumir menn hér á landi séu svo bjartsýnir á ágæti þess að fá hingað erlent fjármagn og svo ákafir í áróðri sínum fyrir því að berja í gegn, að það skuli leyft hér, að þeir líti alveg yfir allar þessar staðreyndir, að þeir afgreiði þær með einhverjum blekkingavaðli eins og þeim, sem maður hefur lesið um þessa stóru árganga í blöðunum að undanförnu og raunar örlar á hér í þessari skýrslu hæstv. ríkisstj., enda allt frá sama brunni. Ég hef nú rakið nokkur atriði, sem er hægt að bera beinlínis saman í skýrslu hæstv. ríkisstj. um stóriðjuna og í þeim samningum sem Norðmenn hafa gert nú síðast um þessi mál og ég hef undir höndum. En einmitt þeir samningar eru verstu samningarnir, sem Norðmenn hafa gert í þessu efni, svo að hæstv. ríkisstj. er ekki gert rangt til með að bera saman við þá. Og útkoman er öll á eina lund: Norðmenn hafa þrátt fyrir allt gert mun betri samninga heldur, en hér er talað um í skýrslu hæstv. ríkisstj. og beinlínis í ræðu hæstv: iðnmrh. sagt, að þetta væri allt saman það vel á veg komið, nú gætu orðið þáttaskipti; nú mætti fara inn á samningaleiðina með þetta veganesti. En eftir eru enn nokkur atriði, sem ekki er hægt að bera saman í sjálfu sér í skýrslu hæstv. ríkisstj. og samningum norsku ríkisstjórnarinnar, þar sem þessi atriði eru ekki til í skýrslu hæstv. ríkisstj. Það er í fyrsta lagi. 

forseti (BF): Borizt hefur svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 6. maí 1965. Hannibal Valdimarsson, 5. þm. Vestf., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda og mun ekki geta sinnt þingstörfum næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Alþb. í Vestfjarðakjördæmi, Steingrímur Pálsson stöðvarstjóri; taki sæti á Alþ. í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Sigurður Bjarnason, forseti Nd. Til forseta Sþ.“ Steingrímur Pálsson, 1. varamaður Alþb. í Vestfjarðakjördæmi, hefur áður setið á þingi og rannsókn farið fram á kjörbréfi hans. Tekur hann nú sæti á þinginu sem 5. þm. Vestf., og býð ég hann velkominn til starfa á Alþingi.