Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frams.m. (Sigurður Sigurðsson): Efri deild hefir gert nokkrar breytingar á þessu frumv. En í framhaldsnefndaráliti landbúnaðarnefndarinnar er gerð grein fyrir þessum breytingum, svo eg ætla að það sé óþarft að endurtaka það sem þar stendur (þgskj. 642). Þó get eg ekki leitt hjá mér, að minnast á nokkrar breytingar, er máli skifta, og skal eg þá fyrst minnast á breytinguna við 8. gr. Það hafði verið svo ákveðið í frumv., þegar það fór héðan úr deildinni, að girðingarskyldan kæmi þá að eins til greina, er tún og engjar fleiri jarða lægju saman. En efri deild hefir nú bætt inn því ákvæði, að girðingarskyldan skuli einnig ná til þess; er tún og engjar jarða liggja að beitilandi annarar jarðar. Þessi breyting gengur í þá átt, að færa ákvæði 8. gr. nær því sem upphaflega var til ætlast, þegar frumv. var flutt hér inn í deildina. Eg get því eðlilega fallist á þessa breytingu, og skal um leið lýsa yfir því fyrir hönd nefndarinnar, að hún mun sætta sig við orðinn hlut í þessu efni. Önnur veruleg breyting, sem efri deild hefir gert á frumv., er um það, hvert sækja skuli um leyfi þegar um það er að ræða, að girða fyrir veg og setja hlið á fyrir veginum með grind í hliðinu. Girðingalögin ákveða um þetta, eins og kunnugt er, að leita skuli leyfis landsstjórnarinnar, þegar um flutningabrautir, þjóðvegi eða fjallvegi er að ræða, en leyfis sýslunefnda, þegar um hreppsvegi eða sýsluvegi er að ræða. Við umræðurnar í neðri deild voru talavert skiftar skoðanir um þetta atriði. Nokkrir voru á því, að ekki ætti að þurfa að sækja um leyfi til neinna stjórnarvalda, en niðurstaðan varð sú, að frv. var í þessu efni algerlega í samræmi við vegalögin, þegar það fór héðan til efri deildar. Nú hefir efri deild farið meðalveginn í þessu, og ákveðið, að að eins skuli leita leyfis sýslunefnda, þegar um flutningabrautir er að ræða. Efri deild leit svo á, að þetta kæmi mest við sýslunefndunum, þar sem viðhald flutningabrauta er lagt á sýslusjóðina, og væri því ekki áríðandi að láta stjórnina fjalla um þau mál. Nefndin getur sætt sig við greinina, eina og hún er nú orðin í frumv. Þá er í þriðja lagi bætt inn í frumv. grein, sem verður 12. gr., og ræðir um stórgripagirðingar með einum eða tveimur gaddavírsstrengjum. Þar er ákveðið, að eigandi slíkrar stórrgipagirðingar skuli sæta sektum og greiða skaðabætur, ef fénaður meiðist fyrir það að girðingin er í ólagi eða vanhirðu. En nefndin lítur svo á, sem það sé réttur skilningur á greininni, að þessi ákvæði um sektir og skaðabætur eigi einungis við að því er snertir stórgripagirðingar með einum streng eða tveimur. Aðrar breytingar, sem efri deild hefir gert á frumv., skifta ekki máli. Nefndin álítur, að þessar breytingar séu ekki til verulegra bóta, en vill hins vegar ekki eiga í að koma með nýjar brtill., og leggur því til, að frumv. verði samþykt eins og það nú liggur fyrir.



Eg hefi áður tekið fram helztu atriði viðvíkjandi þessu máli og af hverjum ástæðum það er fram komið, og skal eg ekki fjölyrða um það nú. Eg skal geta þess, að efri deild hefir gert þrjár breytingar á frv. frá því sem samþykt var hér í deildinni. Tvær þessara breytinga eru fremur smávægilegar, en að mínu áliti þó til verulegra bóta. Önnur breytingin er í því fólgin, að tiltekinn er viss staður vestan Eyjafjarðar, sem takmarkalínan stefnir frá um nyrðri enda Hríseyjar til landa að austanverðu fjarðarins. Takmarkalínan hefir þannig að eins verið ákveðin nánara heldur en áður var, þar sem þá var ekki tilnefnt annað en norðurendi Hríseyjar. Í öðru lagi hefir verið breytt fyrirsögn frumvarpsins þannig að orðið »herpinót« er notað í stað orðsins »hringnót«. Þessi orðabreyting mun aðallega stafa af því, að annað frv. hefir verið til meðferðar í þinginu viðvíkjandi síldveiði, og var þetta veiðarfæri þar nefnt »herpinót«. Þessi breyting miðar því til þess eins, að veiðarfærið sé nefnt sama nafni í báðum frumv. En svo er aðalbreytingin um það, að heimild til að gera samþyktir um herpinótaveiði nái einnig til insta hluta Skagafjarðar. Að vísu var svipuð tillaga feld hér í deildinni við 2. umr. málsins, en sá var þó munur á, að þar var takmarkalínan ákveðin nokkru norðar á firðinum. Hún er nú ákveðin innan beinnar línu milli syðri enda Þórðarhöfða og Ingveldarstaðarbæjar á Reykjaströnd, og segja kunnugir menn, að það muni um eina mílu frá því sem áður var. Það mun vera mjög lítið um herpinótaveiði á þessu svæði, og til lítilla nota fyrir herpinótaveiðendur, svo að það virðist ekki vera minsta átylla til að álíta, að þetta geti orðið skaðlegt fyrir herpinótaveiði þar. Það hefir farið líkt fyrir háttv. þm. Skagf. í efri deild eins og fyrir mér, að við höfum orðið að slá töluverðu af þeim upphaflegu kröfum, sem kjósendur okkar og þingmálafundir í þessum kjördæmum skoruðu á okkur að flytja fram á þinginu. Eg skal láta þess getið, að háttv. efri deild leitaði í þessu máli álits þess manns, sem líklega hefir bezt vit á því hér á landi, þar sem er Bjarni fiskifræðingur Sæmundsson, og áleit hann það meinlaust sem tilraun, að heimila slíkar samþyktir, sem hér er farið fram á. Einnig hefir verið minst á þetta við gamlan og reyndan skipstjóra einn, sem er mjög fróður í þessum efnum, og álítur hann það sama, að af þessu geti engan verulegan skaða leitt. Þá hafa sumir viljað hafa það á móti þessu máli, að fiskveiðasamþyktir, þær sem áður hafa verið gerðar hér á landi, hafi ýmist verið brotnar eða til beins skaða fyrir veiðiskap alment. En jafnvel þótt sú hefði verið reynslan um sumar samþyktir, þá álít eg að þessi heimild til fiskveiðasamþykta sé alt annars eðlis og ekki sambærileg við aðrar samþyktir. Eg sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið að svo stöddu og treysti því, að menn láti það ekki falla við þessa umræðu, þar sem öllum hlýtur að vera það ljóst, að það hefir verið slegið miklu af inum upphaflegu kröfum og hins vegar vitanlegt, að álít almennings er, að þessi veiðiaðferð hafi haft stórspillandi áhrif á veiðiskapinn, sérstaklega þó á Eyjafirði. Málið fór héðan úr deildinni með talsvert miklum atkvæðamun, og eg sé ekki að þær breytingar, sem efri deild hefir gert, geti orðið þess valdandi, að menn verði nú fráhverfari málinu heldur en áður. Og í efri deild var það afgreitt með mjög miklum atkvæðamun. Eg hefi því beztu von um að það nái fram að ganga í þeirri mynd, sem nú hefir það.



Þótt eg vilji margt gera fyrir háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.), er mér ómögulegt að fylgja honum að málum í þessu, því að eg get enga ástæðu séð til þess að hefta atvinnuveg Íslendinga á þessum svæðum. Ástæður hafa heldur engar verið færðar fram með þessu, því að þetta sem haft er eftir Bjarna Sæmundssyni, hlýtur annað hvort að vera rangt hermt eða misskilið. Ef þetta er öllum skaðlaust, þá er ekki til neins að vera að gera samþyktir um það, og ef skipin hafa engan hag af því að koma á þessi svæði, þá myndu þau alls ekki koma þangað. Það hefir verið upplýst hér í deildinni, að síldin væri sá kynjakind, að verði hún vör við herpinót, þá leggi hún þegar á haf út; en sjái hún þó ekki sé nema sporð á hval, þá leggi hún þegar til lands og upp í fjöru. En ef mönnum ber svo á um eðli þessa fisks, sem hér hefir orðið raun á, þá held eg að sé bezt að lofa síldinni að synda sinn eigin sjó, og leyfa henni að leggja út á haf þegar hún vill það, og upp í fjöru þegar hún vil það. En það er ekki rétt að meina þeim mönnum, sem hringnótaveiði nota, að veiða á neinum sérstökum bletti, en skylda þá til að veiða fyrir utan hann, ef þeir á annað borð vilja veiða á því svæði. Þessir menn, sem hafa stundað hringnótaveiði á þessum stað, hafa gert þeim héraðsmönnum, sem þar búa í kringum fjörðinn, stórmikið gagn, og það meðal annars af því, að þeir hafa gætt landhelginnar fyrir útlendum botnvörpungum. Er því in mesta fásinna og ranglæti að banna þessum mönnum að veiða þar með þeirri veiðiaðferð, sem þeir vilja nota. En ef svo verður, sem mér leikur grunur á, að þetta frumv. fái fram að ganga - eins og reyndar flest þau málin, sem mest eru vanhugsuð - þá hugsa eg, að á þessu þingi eða næsta þingi, gæti menn fengið það samþykt, að menn sem búa við Faxaflóa, fái leyfi til þess að gera samþyktir um veiðiskap þar, svo þeir geti heimtað toll af öllum þeim fiski, sem þar yrði veiddur af mönnum úr öðrum landshlutum. Slík heimildarlög væri sjálfsagt að gefa út, ef þetta frumv. Verður samþykt. Væri það jafnsómasamlegt, að gefa út slik lög og þessi. Því auðvitað er það, að fiskur, sem dreginn er af Norðlendingi, getur ekki líka verið dreginn af t.d. manni, sem á heima á Vesturlandi. Að samþykkja þessi lög er auk þess það sama sem að fara með atvinnugrein Íslendinga eins og hún væri eign útlendinga. Er eg því nú sem fyr algerlega á móti þessu frumv., eins og eg aldrei mun vera með þeim frumv., sem fara í þá átt að hefta atvinnufrelsi Íslendinga sjálfra.

Framsögum. (Stetán Stefánsson) Háttv. þingm. Dal. (B. J.) gerði ekki mikið úr umkvörtunum Eyfirðinga yfir hringnóta veiðiskapnum. Sagði hann, að það hefðu ekki verið nema einn eða tveir bændur, sem hefðu kvartað yfir aflaleysi vegna hringnótaveiðanna. En svo er heldur ekki. Get eg því til sönnunar skírskotað til þingmálafundargerða í Eyjafirði um þetta mál. Treysti eg því, að háttv. þingdeild trúi því betur, en því sem þingmaðurinn kann að segja um það hér í deildinni. Hér er því ekki um einn eða tvo bændur að ræða, heldur undantekningarlaust hvern einasta bónda í þeim héruðum - nema þótt eg geti ef til vili undanskilið, einn einasta mann - sem óska þess, að bönnuð verði herpinótaveiði inni á Eyjafirði. Hér er líka að eins farið fram á að veiðin verði bönnuð 5 ára tíma, en verði hina vegar engin breyting á með netasíldveiðar á þeim tíma, þá leikur enginn vafi á því, að þessi samþykt verður ekki endurnýjuð, og því er ekki á neinn hátt miklu spilt, þótt þetta frumv. fái fram að ganga. Það hefir verið talað um það, hvers vegna menn kærðu sig um að veiða á þessum sviðum. En það er ofboð eðlilegt, að menn vilji veiða þar, því menn vilja auðvitað helzt fara þangað sem styzt er. En þótt því sé nú slept, þá finst mér ekki rétt að gera meira úr lítilli kolaeyðslu; meta hana meira en almennings hag af veiðiskapnum. Háttv. þm. Dal. (B. J.) var að minnast á það að herpinótaveiðimennirnir hefðu gætt landhelginnar fyrir útlendum botnvörpungum. En því höfum við aldrei haft neitt á móti og þessir menn geta gætt hennar alveg eins eftir sem áður, því það er afar stórt svæði, sem þessir menn geta veitt á og gætt landhelginnar, á öllum Eyjafirði fyrir utan Hrísey, og yrði því það svæði enn betur varið en áður. Þessi landhelgisgæzla yrði því að engu leyti verri þótt þetta frumv. fengi fram að ganga. Annars er ekki til neins að vera að tala um þetta frekara eða vera að yrðast altaf um sama hlutinn, einkanlega er það óþarft, þegar engin br.till. hefir komið fram við frumvarpið.



Það hefir verið talað svo margt um veiðiskapinn á Eyjafirði, og hvernig sé að veiða þar í stormi. Veit eg það vel að vel má fiska fyrir innan Hrísey, þó að stormur sé fyrir utan hana, svo ekki megi fiska þar. Eg þekki það vel sem gamall sjómaður, að þótt stormur sé úti á hafi, þá getur þó verið alveg logn inni á firðinum, og þó eg þekki ekki Eyjafjörðinn af eigin reynslu, þá hugsa eg að hann sé í þessu eins og aðrir firðir. Engar sannanir eru enn þá komnar fyrir því að hringnótaveiðin sé akaðleg fyrir síldarveiðina á Eyjafirðinum. Hvað það snertir, sem hann hefir sagt um það þessi gamli skipstjóri, þá held eg að það sé lítið að marka hvað hann segir um hringnótaveiði á Eyjafirði, því eg veit ekki til að hann hafi nokkurn tíma verið við veiðiskap síðan hringnótaveiðiskapurinn byrjaði.  (Pétur Jónsson: Hann er þó á lífi enn þá)  . Já, mér þykir það nú ekkert ósennilegt, og varla hefði hann verið að segja háttv. flutningsmanni um þetta, væri hann ekki lifandi. Og þó hann sé nú á lífi, þá hefi eg þó heyrt að hann kæmi nú aldrei á sjó, heldur héldi sér á þurru landi. Og það sem hann segir það er því bara ímyndun hans, en ekki bygt á neinni reynslu. Hvað það snertir, sem haft er eftir fiskifræðingnum, að síldin flýji út úr firði þegar hún verði vör við herpinót, þá held eg að það sé ekki haft rétt eftir. Það er því víst að þessi lög mundu baka þeim tjón, sem herpinótaveiði stunda, en engin stinnun er framkomin fyrir því að þau myndu verða nokkrum manni að gagni. Það er alveg meinlaust að leyfa herpinótaveiði hvar sem er, og þá ekki síður á. Eyjafirði. Annað mál er það, að banna herpinótaveiði á Skagafirði; það er nokkurn veginn sama hvort hún er bönnuð á Héraðavötnunum eða á Skagafirðinum, hvorugt mundi gera neinn skaða, en þá auðvitað heldur ekkert gagn. Þar er ilt að fiska og heldur ekki er Skagafjörðurinn neitt fiskisæll. Þar væri því meinlaust að banna hringnótaveiði ef hún á annað borð á nokkursstaðar að vera bönnuð. Og ef ekki verði neitt samþykt hér af frumvarpinu annað en það, að Skagfirðingum sé leyft að gera samþyktir um hringnótaveiði hjá sér, stendur mér það á sama, og þá má hv. framsögum. gera sig ánægðan með að koma heim með þennan ræfil af frv., því eg veit að Akureyringar verða á móti því. að samþykt verði gerð um Eyjafjörðinn og þá er eg ánægður. En þó nú að einhverju leyti væri rétt að samþykkja þetta frumvarp, þá er það þó frá einu sjónarmiði ekki rétt, frá þingsins sjónarmiði. Frá þingsins sjónarmiði er ekki rétt að gera svona lög, sem ekki eru bygð á öðru en ímyndun, og því yrðu hégóminn einber. Það ætti að reyna að koma í veg fyrir það að þingið sýndi þá vanhugsun að láta svona lög frá sér fara, sem maður veit að gerir skaða, en engin vissa er fengin fyrir að ger í nokkurt gagn. Þegar þetta frumvarp var hér í deildinni var eg einráðinn í því að greiða atkvæði á móti því, og er eg það enn, því engin bót hefir verið gerð á því í efri deild.



Eg held að menn hér gái ekki að því, þegar þeir eru að ræða um þetta frumvarp, að hér er að eina um örlítið svæði að ræða. Menn tala hér eins og verið sé að hugsa um að hefta einhvern stóreflis útveg þeirra manna, sem stunda herpinótaveiði, og eins og þeir geti hvergi rekið þessa veiði nema á þessum litla polli, fyrir innan Hrísey á Eyjafirði. Þetta er að eins lítið svæði af öllu því svæði fyrir norðan land sem má veiða með herpinót. Auk þess vildi eg benda á að menn hafa ekki sérstaklega botnvörpuskip til þess að veiða síld fyrir innan Hrísey. Eg hugsa að ef hv. þm. færu að gera sig út þangað með botnvörpuskip til slíkra veiða að Eyfirðingar myndu hlægja drjúgan að þeim. Eg held að Eyfirðingar hafi betra vit á síldarveiði en flestir háttv. þm. hér. Og ef það væri hættulegt ákvæði að banna herpinótaveiði, þá mundu Eyfirðingar ekki hafa svona mikinn áhuga á því að fá því framgengt, eins og þeir hafa sýnt, þar sem þeir sjálfir geta veitt síld með herpinótum á mótorbátum. Háttv. þm. Dal. (B.J.) sagði að orð fiskifræðingsins myndu ekki vera rétt hermd. Hann sagði líka á þá leið, að skaðinn af herpinótaveiðinni fyrir Eyfirðinga hlyti að gefa tilsvarandi hagnað fyrir herpinótaeigendur, og þetta taldi hann nóg og réttmætt. En þetta er ekki rétt, þótt akaði og ábati féllist hér í faðma. Það er ekki rétt eða heppilegt, að aðvífandi menn geti komið og hrifsað til sín þá atvinnu, sem um langan tíma hefir verið bjargræðisvegur fyrir heil bygðarlög. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) sagði að það væri engin vissa fengin fyrir því, að herpinótaveiðin væri til skaða þeim sem búa við Eyjafjörð og þessi lög yrðu engum til bóta. Eg er viss um það, að háttv. þm. er þessu máli ekki svo kunnugur, að hann geti neitt fullyrt um það. Það sem hann hefir um það að segja, getur ekki stuðst við næga þekkingu og er því ekki annað en órökstudd staðhæfing. Háttv. þm. hélt því fram að þeir, sem væru þessu máli fylgjandi, ættu að leiða sannanir að, að hvaða gagni þau kæmu. Eg hugsa að þeim sé það ekkert nær að koma með sannanir fyrir sínu máli, heldur en hinum, að koma með sannanir fyrir því gagnstæða. Sönnunin á einmitt að koma fram með reynslunni. Tilgangur þessarar fyrirhuguðu samþyktar er að prófa þetta í 5 ár.

Matthías Ólafsson Háttv. þm. S.- Þing. (P.J.) sagði að eg hefði ekkert vit á því, sem eg væri að fara með. Það er altaf hægt að segja, en það eru engar röksemdir. Þótt eg sé ekki sjónarvottur að veiðinni á Eyjafirði, þá hefi eg talað við menn, sem voru henni mjög kunnugir og hafa þeir sagt það, að þó að ekki sé hægt að veiða fyrir utan Hrísey, þá sé þó fært að veiða fyrir innan hana. Þessu ber líka saman víð reynslu allra sjómanna. Eg er sjálfur gamall sjó maður og þekki þetta vel, að það er hægt að fiska inn á firði, þó það sé ófært fyrir utan fyrir stormi. Eg hefi talað við útgerðarmenn, sem stunda herpinótaveiði og hafa þeir sagt mér að þeir veiði fyrir fleiri þús. kr. á ári að mineta kosti innan við Hrísey. Væri því hlægilegt að fara að svifta þá þessum hagnaði, þegar engin líkindi eru til þess að neinir aðrir hafi neitt gagn af því. Er það hlægilegt a,ð vera að reyna að reisa rönd við nýjum aðferðum af því að þær keppa við þær gömlu. En svona er það alt af. Ef eitthvað nýtt kemur upp, er sjálfsagt að reyna að spyrna á móti því, en það eru að eins skammsýnir menn, sem það gera. Og þetta er skammsýni. Sannfæring háttv. þm. S.-Þing. (P.J.) um það, að þessi lög komi að gagni, er ekki á neinu bygð. Og heldur ekki hefir hann getað sannað það, að herpinótaveiðin hafi skaðleg áhrif á síldarveiðina. Hann veit það, háttv. þm., að síldarveiði hefir oft og mörgum sinnum verið lítil löngu áður en byrjað var að veiða með herpinótum. Og því er engan veginn hægt að sanna, að lítil síldarveiði nú sé að kenna herpinótaveiðinni. Eg man eftir þeim ósköpum, sem á gengu á Ísafirði á móti hvalveiðamönuunum. Menn sögðu þá að þeir myndu alveg gereyðileggja allan fiskiútveg. Nú eru menn steinhættir því að fást um það. Menn eru nú sannfærðir um að það hefir hreint ekkert að segja. Og hugsa eg nú reyndar helzt að þessi óskapagangur hafi ekki verið sprottinn af hræðslu við það, að hvalveiðarnar myndu spilla fyrir öðrum fiskiveiðum, heldur hafi hann eingöngu verið sprottin af öfund, af því að menn gátu ekki sjálfir rekið hvalaveiðar. Og eg játa það, að mönnum hafi verið vorkunn, þó þeim þætti leiðinlegt að sjá útlendingana raka saman fé fyrir augunum á þeim. En hér þarf ekki að ræða um neina slíka öfundsýki, því hér eru það ekki útlendingar sem eiga í hlut, heldur Íslendingar sjálfir. Og þessi 5 ára reynsla gæti orðið nokkuð dýr ef hún yrði til þess að ekkert fiskaðist. Það hefir oft komið fyrir, að ekkert hefði fiskast ef ekki hefði verið hægt að veiða inni á fjörðum. Og teldi eg það mikinn skaða, ef lög þessi yrðu til þess. Eg held því fram ennþá, að það er mjög vafasamt að lög þessi verði að nokkru gagni, en hitt er víst, að það verða að miklu tjóni.



Eg ætla að byrja á því að lýsa því yfir, að það er alveg óþolandi að maður fái ekki dagskrána fyr en 11/2 klukkutíma áður en maður kemur á fund, og er það því ómögulegra, sem fleiri mál eru á dagskrá. Vildi eg því leyfa mér að æskja þess af hæstv. forseta, að hann lagfæri þetta. Annars stóð eg upp til að gera grein fyrir atkv. mínu; eg léði frumv. atkv. mitt eina og það fór út héðan úr deildinni til hv. Ed. Það gerði eg vegna þess, að eg hafði heyrt það haft eftir botnvörpuskipstjórum, að það myndi gera þeim litið mein. Síðan hefi eg sjálfur talað við hlutaðeigendur, og fullyrða þeir að frumv., jafnvel eins og frá því hafði verið gengið hér áður, sé til allmikils baga botnvörpuskipum héðan úr Reykjavík, og þá auðvitað öðrum líka. Sérstaklega kveður þó mikið að þessu eftir þær breytingar, sem hv. Ed. hefir gert á frumv., að því er þessir menn segja. Eg verð að trúa þeim til þess að fara rétt með þetta, en hins vegar hefi eg engan heyrt leggja mikið upp úr hagsmunum þeim, er héraðsbúar þar nyrðra myndu hafa af frumvarpinu, enda hefi eg heyrt mann, sem öðrum fremur er til þess kjörinn að gæta hagsmuna þeirra, segja, að þetta væri nánast fyrir einn hrepp. Eg hefi heyrt þulda langa romsu af skipum héðan, sem öll hafa að meira eða minna leyti bækistöð sína á Akureyri, og mér er sagt að þau myndu verða að hætta við veiðar þar, ef þetta frumv. yrði samþykt. Eg er sérstaklega mótfallinn breytingum hv. Ed. á frumv., og þar sem ekki gefst kostur á að greiða atkv. um þær sérstaklega, þá mun eg greiða atkvæði á móti frumvarpinu, enda nú upplýst sem sagt, að frumvarpið hafi þegar frá upphafi fremur verið kjördæmi mínu til baga.



Eg skal ekki svara þessu mörgum orðum. Einungis vil eg segja það, að það er eins mikil ástæða til þess að banna þessar herpinótaveiðar innan við Hrísey, eins og að banna botnvörpuveiðar innan landhelgi. Því að það er enn ekki fengin nein sönnun fyrir því, að botnvörpungar geri meiri skaða í landhelgi en herpinót á þessu svæði.



Eg vil að eina leyfa mér að gera þá athugasemd, að þetta frumvarp er í fullu samræmi við gildandi lög um fiskiveiðasamþyktir. Munurinn er að eins sá, að hér er um dekkskip að ræða, sem veiðin er stunduð frá - að vísu með opnum bátum. Ef veiðin væri algerlega stunduð af opnum bátum, þá þyrfti ekki þessi lög. Og það væri misrétti að synja Eyfirðingum um lagaheimild til þess að gera slíkar samþyktir, fyrst gildandi lög yfirleitt veita heimild til þess að útiloka viss veiðarfæri á tilteknum svæðum, þegar um opna báta er að ræða. Háttv. 1. þm. Rvk. ( L.H.B.) sagði að það væri ekki rétt gert að útiloka marga frá veiðunum á þessu svæði vegna fárra manna. Eg hygg að réttara væri að snúa þessu við og segja, að það væri ekki rétt að útiloka þá mörgu, sem við fjörðinn búa, frá síldveiðum, vegna þeirra fáu aðkomumanna er þangað kynnu að vilja sækja með veiðarfæri, sem hinir eru fulltrúa um að gerspilli fyrir sér þeirri veiði, sem þeir eru færir um að stunda. Að samþyktin mundi ekki snerta nema einn hrepp, getur hátt þm. ekki hafa heyrt neinn kunnugan mann segja. Það er alt svæðið fyrir innan Hrísey beggja megin fjarðar, sem hlut á að máli. En þeir sem senda héðan botnvörpuskip til veiða á því svæði, eru ekki nema örfáir, og gætu alveg eins vel sent þau á aðra staði. Það er ekki ástæða til þess fyrir löggjafarvaldið, að takameira tillit til þeirra, heldur en íbúa heilla bygðarlaga, að þeir geti notið þeirra gæða, sem náttúran hefir veitt þeim til uppeldis og atvinnu. Annars er ekkert hægt um það að segja, hvort þessi samþykt kemst einu sinni á þegar til kemur, því að á Akureyri eru margir því mótfallnir. Því síður skal eg um hitt dæma, hvort síldargangan inn á fjörðinn ykist, svo að venjuleg netjaveiði gæti aftur komið þar að gagni, þó herpinótaveiðin hætti á þessum stöðum, en kost ættu héraðamenn að eiga á að gera tilraun, ef meiri hluti þeirra trúir á þetta og getur komið samþykt fram.



Eg ætla að eins að gera stutta athugasemd, því að eg vil ekki endurtaka það sem þegar er sagt. En hvað sem sagt er um þekkingu eða vanþekkingu á þessu máli, þá ætti enginn, sem nokkurn tíma hefir hefir séð skepnu úr sjó, að geta verið í efa um það, að þetta bann er til skaða skipum, sem hingað til hafa stundað þarna veiðiskap, og að sönnunarskyldan hvílir á þeim, sem þann skaða vilja vinna. Og mig og aðra vantar enn sönnun fyrir því, að rétt sé að útiloka þessi skip frá veiðinni, af því að þau stunda hana með herpinót. Í raun og veru er þetta líka nokkuð hjákátlegt, því að hvernig stendur á því, ef það er rétt, að síldin hrökkvi undan þessum veiðum út á haf, að hún skuli þá aldrei hrökkva undan þeim inn á fjörð, þegar þau eru á veiðum úti í fjarðarmynninu? Eða þá aldrei komast lengra en í fjarðarmynnið ? Eins og eg sagði, er það alveg ljóst, að með þessu banni er hagnaði spilt fyrir sumum mönnum. Það hefir nú verið borið fyrir, að þeir menn séu fáir. En það er ekki rétt. Þeir eru fjöldi manns. Menn verða að muna eftir því, að það eru ekki einungis eigendur skipanna, heldur og allir þeir sem á skipunum vinna, og ekki einungis þeir, heldur allar fjölskyldur þeirra, og allir sem eitthvað eiga undir atvinnu þeirra. Og ætli þeir slagi ekki nokkuð upp í tölu þeirra manna, sem hafa atvinnu af sjó innan Hríseyjar. Annars er það alveg rangt, að vera að metast um þetta alt saman, því að sjórinn á að vera öllum landamönnum jafn heimill. Og þó að þetta frv. væri engum til ama sérstaklega, þá myndi eg samt vera á móti því, af því að slíkt á ekki að komaat inn í löggjöfina. Og þótt hæstv. ráðh. segi að til séu önnur samskonar lög, þá bætir það ekkert úr skák. Þau lög ætti þá sem fyrst að fella úr gildi, því að þau eru höft á atvinnufrelsi manna, sem eru blátt áfram ósæmileg, og verða ekki varin.

Lárus H. Bjarnason Hæstv. ráðherra sagði að eg gæti ekki haft það eftir kunnugum manni að frumvarpið væri nánast fyrir einn hrepp. Eg ræð honum til þess, að fara til háttv. 2. þm. Eyf. (H. H.) og spyrja hann, því að hann hefi eg heyrt segja þetta. Eg heyri að hæstv. ráðh. segir: »Ósannindi« í lágum hljóðum, en eg er steinhættur að furða mig á því, þó að hann muni ekki það sem hann hefir sagt, eða skifti um skoðanir. Eg veit að þetta er satt og hann má vita, að það er satt og það er mér nóg. Hann sagði líka, hæstv. ráðherra, að þetta væri í samræmi við gildandi lög. Eg ætla ekki að eyða orðum við hann út af þessu, en skal að eins með leyfi hæstv. forseta lesa upp fyrir hann 1. gr. laganna, sem hann líklega átti við, lög frá 19, Júní 1888 um bátfiski á fjörðum. Þar segir svo: »Rétt er að útilykja aðkomandi fiskimenn frá bátfiski, nema síldveiðar sé, á fjörðum, eða tilteknum fjarðasvæðum, Sökum fiskiveiða fjarðarbúa o.s.frv.« 
             . Það er hægt fyrir ráðherra að segja að það hafi ekki verið þessi lög, sem hann átti Við, því að eg verð dauður. þegar hann tekur til mála næst. Hann getur þá vitanlega nefnt önnur lög út í bláinn, en þetta eru einu lögin sem við eiga, og því gat eg þess til að hann mundi hafa átt við þau, en misskilið þau eða mismunað svo sem fyrir kemur. Það stendur fast, sem eg hefi sagt, að þessi lög myndu verða til mikils hnekkis fyrir botnvörpuútgerð héðan og víðar að, en er aftur á móti ósannað að þau verði til nokkurra verulegra nota fyrir héraðið, sem hlut á að máli.



Það er ekki í fyrsta sinni sem þessi háttv. þm. hefir eftir mér orð, sem mér hefir aldrei dottið í hug að tala; hann hefir lengi haft þann sið. Hann hefir jafnvel þessar síðustu vikur verið svo ófeiminn, að hafa eftir mér á prenti í »Reykjavíkinni« slag í slag hitt og þetta, sem eg hefi aldrei talað, og rangfæra svo orð mín og athafnir, að ekki er heil brú í neinu.  (Lárus H. Bjarnason: Framvegis verð eg að fara að hafa votta við)  . Eg segi þetta hér til þess, að ef einhver kynni seinna meir vilja taka mark á þessum skrifum hans, þá skuli menn muna, að eg mótmæli trúverðugleika þeirra í flestöllum greinum. Öðruvísi nenni eg ekki að svara þeirri sagnfræði hans. Eg er ekki svo ókunnugur í Eyjafirði ennþá, að eg viti það ekki, að bæði Arnarness- og Glæsibæjarhreppar liggja að þessu svæði, Eyjafjarðarsýslumegin, og auk þess Svalbarðastrandar- og Grýtubakkahreppur austan megin fjarðarins. Og eg skil ekki, hvað háttv. þm. getur gengið til þess, að hafa aðra eins fjarstæðu eftir mér, eins og þetta, að samþyktin mundi að eina snerta einn, hrepp, nema þessi veiki, sem hann virðist þjást af, þessi ástriða til þess að herma upp á menn og hafa eftir mönnum það sem honum býður við að horfa. Það var algerður misskilningur hjá háttv. þm., að eg ætti við lögin um bátfiski á fjörðum, þegar eg sagði að heimildarlög til samþykta um þetta efni væri í samræmi við gildandi lög. Tilvitnun sú og lagagreinin sem hann las upp kemur þessu máli alls ekkert við, og var fjarri mínum huga. Eg átti auðvitað við hina almennu heimild til fiskiveiðasamþykta, sem gefin er í lögum frá 14. Des. 1877, og sagði, að ef hér væri um opin skip að ræða, þá kæmust þessar samþyktir undir þau lög. Að bera það upp á mig að eg hafi átt við lögin um bátfiski á fjörðum, það er auðvit í samræmi við annað, sem honum þóknast að leggja mér í hug og munn.



Það voru að eins örfá orð. Eg vil minna hæstv. ráðherra á það, að háttv. 2. þm. Eyf. (H. H.) sat í sama stólnum, þegar hann talaði þessi orð við mig, sem ráðherra situr í núna. Háttv. 1. þm. Eyf. hafði snúið snúið sér til mín og eg spurði þá háttv. 2. þm. Eyf. um leið og eg gekk í sæti mitt, sem kunnugan mann, hvort frumvarpið væri Eyfirðingum áhugamál. Hann hristi höfuðið og sagði frumvarpið að eins eða nánast fyrir einn hrepp, og bætti við brosandi »hrepp Stefáns«. Meira sagði hann ekki, ekki eitt einasta orð, en hvað hann hefir hugsað, veit eg ekki. Eg marka lítið heildarmótmæli ráðh., enda siður prokúratora þegar þeir komast í bobba að mótmæla á þann hátt. Mótmæli hann aftur tilteknum sögum mínum, skal eg sanna þær margar »juridiskt«. Það vill svo vel, til að margt er hægt að sanna »rjuridiskt« af því sem eg hefi haft eftir honum, hann veit það jafn vel og eg, hvað »juridisk« sönnun er. Tilvitnun ráðherra til laganna frá 1877 var sáróheppileg. Þau lög eiga, eftir útkomu laganna frá 1888, ekki við síldveiðar, en fyrirliggjandi frumvarp á svo sem kunnugt er að eins við síldveiði.

Ráðherrann (.H. H.): Þetta, sem háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) kemur nú með, að hann hafi spurt mig, og eg svarað honum svona, er alveg »typiskt« dæmi upp á það, hvernig hann fer að því, að hafa eftir. Eg sagði honum, að þetta mundi aðallega vera áhugamál í einum hreppi, Arnarnesshreppi, því að þar hefði komið þingmálafundaráskorun um þetta, út úr því tekst honum að fá það, að lögin mundu snerta þann hrepp einan. En það er nokkuð sitt hvað eins og allir sjá. Eg sé ekki til neins að vera að þrátta um þetta við háttv. þm. frekar. Þarna er komin fram mýflugan, sem sá úlfaldinn hans varð úr.



Eg hefi áður stutt þetta mál, en þá var að eins að ræða um samþyktarheimild fyrir nokkurn hluta Eyjafjarðar. Mér féll illa viðauki Ed. við frumv., og eg skrifaði með fyrirvara undir framhaldsnefndarálitið fyrir þá sök, að eg var þá ekki búinn að afla mér upplýsinga um, hvort hættulegt væri að láta samþyktarheimildina ná til Skagafjarðar. Nú segja skipstjórar mér, að síldveiðaskipin fiski örsjaldan eða aldrei fyrir innan línu, þá sem frumvarpið gerir ráð fyrir að samþyktin nái til, og mun eg því greiða frumv. atkvæði mitt þrátt fyrir breytingu þá er háttv. efri deild hefir gert við það.



Mál þetta er undirbúið af háttv. Ed. Í Nd. hefir nefndin komið fram með nokkrar brtill. við það á þgskj. 637, sem eg hygg að varla þurfi að leiða mikil rök að. En svo sé eg að háttv. 2. þm. S.-MúI. (G. E.) hefir enn komið með brtill. á þgskj. 640. Honum þykir friðunartími rjúpunnar eigi byrja nógu snemma eftir tillögu nefndarinnar, en meiri hluti hennar vill ekki láta friðunartímann byrja fyrr en 1. Febrúar, því að rjúpur koma ekki í sum bygðarlög fyr en eftir 20. Desbr., og það er ekki rétt að bægja mönnum í þeim sveitum með öllu frá rjúpnaveiðum. Nefndin verður því að vera á móti þessari brtill. Annars finn eg ekki ástæðu til þess að lengja umr frekar út af þessu. Hv. Ed. hefir hvort sem er nokkurs konar einkarétt á þessu frumvarpi, því að þar sitja helztu fuglafræðingar þingsina og þangað er að leita vísdómsins og þekkingarinnar í þessu máli.



Eg ætla ekki að láta mikið til min taka í þessu máli, en eg vildi þó minnast fám orðum á rjúpurnar. Það vill nú svo til, að eg býst við að hvergi á landinu sé meira um rjúpu en einmitt í mínu héraði, jafnvel í minni eigin landareign. Eftir frumv. Ed. eiga rjúpurnar að vera alfriðaðar 7. hvert ár. En þessu vill nefndin breyta í 5. hvert ár. Sú fjölgun friðunarára þykir mér um of. Þess vegna vildi eg óska að háttv. nefnd vildi taka aftur tillögu sína um þetta og hallast að minni. Eg hefi kynt mér hverjar ástæður eru til friðunarinnar, og eg veit það vel, að rjúpur geta bæði fallið í harðindum og svo fyrir skotum nokkuð, en það þarf ekki nema eitt gott ár með alllöngu millibili til þess að þeim fjölgi aftur að sama skapi.



Eg get ekki orðið við beiðni háttv, þm. S.- Þing. (P.J.) um að taka aftur þennan 3. lið. Nefndin hefir ekki haft tíma til að athuga þetta, en vera má að þessu mætti breyta Við 3. umr.



Eg á brtill. á þgskj. 640. Eg álít varhugavert að lögbjóða algerða friðun sum árin, því að víða hafa menn töluverða atvinnu af rjúpnaveiðum. Mín tillaga gengur í þá átt, að rjúpan verði friðuð á tímabilinu frá 20. Desember til 20. September. Eg ætla að einna mest sé skotið af rjúpu í Janúar. Þá er farið að harðna að til fulls og rjúpan leitar því niður til sjávar og til bæjanna. Eg held að þetta sé nægilega langur friðunartími, að minata kosti fyrst um sinn. Skyldi það koma í ljós, að rjúpan minkaði eða útlit væri fyrir að hún mundi gereyðast þrátt fyrir þessa framlengingu friðunartímans, teldi eg sjálfsagt að friða hann algerlega um nokkur ár, því það er skylda hvers siðaðs þjóðfélags að gæta þess, að dýrategundum verði ekki útrutt með öllu að nauðsynjarlausu. Að öðru leyti hefi eg ekkert við nefndarálitið að athuga.



Það er alveg ómögulegt fyrir nefndina að verða Við tilmælum háttv. 2. þm. S.- Múl. (G. E.), að friða rjúpuna frá 10. Desember til l0. September. Með því móti yrðu mörg héruð algerlega útilokuð frá rjúpnaveiðum, og það er ótækt, því að víða eru þessar veiðar talsverður atvinnuvegur. Í mörgum héruðum eru rjúpnaveiðar aðallega stundaðar siðari hluta Desembermánaðar, í Janúar og jafnvel fram í Febrúar. Í þeim héruðum mundi ekki verða ið minsta gagn að þessari veiði, ef veiðitíminn væri þannig takmarkaður. En til þess bæta rjúpunni þetta upp, hefir nefndin lagt til að rjúpan skuli vera alfriðuð fimta hvert ár. Nú virðist háttv. þm. S.-Þing. (P.J.) vera illa við það ákvæði, og fer hann fram á að nefndin taki þá tillögu sína aftur; Háttv. framsögum. (B. SV.) hefir lýst yfir því fyrir sitt leyti, að hann geti það ekki En eg hygg þó að hægt mundi að vinna nefndina til þess, ef hún fengi vissu um að friðunartíminn yrði ekki lengri en frá 1. Febrúar til 20. September. Það var þetta, sem vakti aðallega fyrir nefndinni, að gera ekki einstökum héruðum alveg ómögulegt gagnið af þessari veiði.



Fyrir 20 árum síðan, á Alþingi 1893, var lagt fyrir þingið frv. til laga um að leggja jarðirnar Laugarnes, Klepp, Skildinganes og Bústaði undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Var það gert þá, eins og nú er um þetta frumvarp, að tilhlutun bæjarstjórnar Reykjavíkur, sem þótti það æskilegt, að þetta væri gert. Þá á þinginu voru samþykt lög um að leggja Laugarnes og Klepp undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og voru þau staðfest 23. Febrúar 1894. En þingið vildi þá ekki taka Bústaði og Skildinganes með upp í lögin, og mun aðalástæðan hafa verið sú, að Reykjavíkurbær, sem þá var orðinn eigandi að Laugarnesi og Kleppi, hafði ekki eignarrétt yfir Bústöðum og Skildinganesi. Sú ástæða var þá að minsta kosti borin fyrir í þinginu, og hún mun hafa ráðið úrslitum málsins. Reykjavík hefir, sem kunnugt er, stækkað mjög mikið síðan þetta var, fólkinu fjölgað og bygðin færst út til allra hliða. Það virðast því nú vera gildar ástæður til þess að fara fram á að þessar jarðir verði lagðar undir lögsagnarumdæmi bæjarins. Bústaðir liggja við suðaustur horn Reykjavíkurlands milli Elliðaánna og Reykjavíkurlands. Breiðholt, sem er eign Reykjavíkur, er að sunnanverðu. Elliðaárnar eru nú einnig eign Reykjavíkur, og Bústaði hefir kaupstaðurinn og eignast. Jörð þessi er nú í byggingu, en tilætlunin er sú, að þegar núverandi ábúandi deyr eða fer frá jörðinni á annan hátt, þá verði jörðin ekki bygð aftur, heldur verði hún lögð undir kaupstaðinn til afnota, og yrði þá búsið leigt tómthúsmanni. Með tilliti til þessa virðist nú ekkert geta verið því til fyrirstöðu, að þessi jörð verði tekin undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Eg sé ekki að nein ástæða sé til, sem mælir á móti því, sérstaklega þegar þess er gætt, að ábúðin fellur niður þegar ábúandinn, sem nú er á jörðinni, fer burtu: Hreppsfélagið getur þá eigi vænst neinna gjalda af jörðinni. Þetta getur því ekki orðið til neins skaða fyrir það, enda er því áskilin uppbót eða endurgjald, eins og lagafrumvarpið sýnir. Eg get að nokkru leyti sagt ið sama um Skildinganes. Allir vita að sú jörð er á alla vegu innilokuð í landi Reykjavíkurkaupstaðar, nema auðvitað að sunnanverðu, því að þar er Skerjafjörðurinn. Bygging kaupstaðarins færist sí og æ nær mörkum jarðarinnar. Skildinganes er auk þess að hálfu leyti, að minsta kosti, eign Reykjavíkurbúa. Afstaðan segir það sjálf, að þessi jörð eigi að heyra undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, en eg get búist við því, að það spilli fyrir framgangi málsins hér á þinginu, að sýslufélag Kjósarsýslu og Seltjarnarneshreppur hafa komið fram með mótmæli gegn því og amast mjög við því að það gangi fram En eg sé ekki, að sú mótstaða hafi við neitt að styðjast, því að í frumvarpi þessu, eina og í lögunum um Laugarnes og Klepp frá 1894, er svo ákveðið, að viðkomandi hreppur fái fult endurgjald fyrir það sem hann kann að missa af tekjum sínum sínum við þessa breytingu. Þá má taka það fram, að það hefir í öðru mikilsverðu efni töluvert mikla þýðing fyrir Reykjavík að þessi breyting komist á, sérstaklega að því er Skildinganes snertir. Reykjavík hefir með aðstoð og fyrir tilstilli löggjafarvaldeins, ráðist í að byggja höfn að norðanverðu við Seltjarnarnesið, það er að segja þar sem skipulagi Reykjavíkur er og hefir verið um langt skeið. En nú er í ráði, að einnig verði gerð höfn við nesið sunnanvert, einmitt fyrir Skildinganeslandi. Það leggur sig nú sjálft, að það er áríðandi, að bæjarfélagið geti haft hönd í bagga með þessari hafnargerð. Menn segja reyndar að þessi ráðagerð muni nú vera fallin niður, en þá hygg eg, að hún geti vel komið upp aftur þá og þegar, og að rétt sé að taka hana til greina þegar þetta mál er athugað. Eigi þarf að óttast það. að breyting sú, sem frumvarpið v ill lögleiða, muni riða í bág við fyrirætlun þessa um hafnargerð við Skerjafjörð, eins og sumir virðist ætla. Ef það reynist framkvæmanlegt að byggja bátahöfn eða jafnvel botnvörpungahöfn í Skerjafirði, þá mun það alla ekki mæta mótstöðu í Reykjavík eða hjá Reykvíkingum. Og á hinn bóginn hefi eg ekki heldur heyrt, að eigendur Skildinganess setji sig upp á móti frv. af þeirri ástæðu En því verður eigi neitað, að það er harla eðlilegt, að Reykjavíkurbær vilji hafa lögmætan rétt til að hafa afskifti af hafnargerð við Skerjafjörð, sem er að eins steinsnar frá kaupstaðnum. Það er ýmislegt fleira en eg hefi nú talið, sem gerir þessa breytingu æskilega. Eg hefi áður bent á, í hve miklu nágrenni Skildinganes er við Reykjavíkurbæ, og af þeirri ástæðu er það nauðsynlegt, að bærinn sjái um lögreglueftirlit í landi jarðarinnar. Reynslan hefir oft sýnt þá nauðsyn. En það verður eigi hægt að hafa þar lögreglueftirlit af bæjarins hálfu, nema því að eina að jörðin sé lögð undir lögsagnarumdæmið. Þá er það nauðsynlegt að bæjarstjórnin hafi hönd í bagga með. hvernig háttað er skepnueftirliti á jörðinni, og geti gert ráðstafanir til að hefta peningságang þaðan á land bæjarmanna, sem þeir kvarta mjög undan. Eg veit líka til þess, að ábúendur jarðarinnar kvarta undan peningságangi frá bænum. Það mundi verða létt að ráða sæmilega fram úr þessum vandræðum, ef þessi breyting kæmist á, en annars mun það einlægt verða fremur torvelt. Þá getur það og haft nokkra þýðing í þessu máli, að ef Skildinganes legðist undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, þá gæti bæjarstjórnin ráðið vegagerðum um land jarðarinnar, og er það ekki lítilsvert, því að yfir Skildinganesland liggur t.d. aðalvegur bæjarmanna suður á Álftanes, þegar sjóleiðin er farin. Yfirleitt get eg ekki séð, að þær ástæður, sem færðar hafa verið á móti þessu máli, hafi við nein veruleg rök að styðjast, einkum þar sem hreppurinn á að fá fult endurgjald fyrir þann skaða, sem hann álízt verða fyrir við bessa breytingu. Loks skal eg geta þess, að síðan 1894, að jarðirnar Laugarnes og Kleppur voru lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, hafa ekki komið fram neinar kvartanir yfir þeirri ráðstöfun. Í fyrstu var raunar deila um. hvernig reikna skyldi gjaldið, er Reykjavík átti að greiða til Seltjarnarneshrepps. En það var til lykta leitt á þann veg, að fenginn var dómsúrskurður um það, og síðan hefir engin óánægja risið út af því. Að endingu skal eg geta þess, að eg er ekki flytjandi þessa máls, þó að eg sé framsögumaður meiri hluta nefndarinnar. Þingmenn Reykjavíkur eru flutningsmenn þess eftir fyrirlagi bæjarstjórnarinnar.



Við tveir nefndarmennirnir, sem höfum skrifað undir nefndarálit minni hlutans, höfum ekki getað orðið samferða hinum hluta nefndarinnar, að telja þetta svo mikið nauðsynjamál, að rétt sé að samþykkja frv., þar sem fyrir liggja bein mótmæli frá eigendum annarar jarðarinnar og sérstaklega frá öllum hreppsbúum í Seltjarnarneshreppi og sýslunefnd Kjósarsýslu, eins og sjá má í skjali því, sem sent hefir verið til þingsins. Þar segir svo: »Skiftingu þessari eru eigendur jarðarinnar Skildinganess og hreppsbúar. allir mótfallnir«. Og enn fremur: »Sýslunefndin mótmælir því fastlega, að fyr umræddar jarðir verði lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur«. Það er tekið fram í gerðabók sýslunefndarinnar, að mælikvarðinn fyrir endurgreiðalunni, sem farið er fram á í frv. þessu, sé ósanngjarnari en 1893, þegar farið var fram á þetta áður. Það er líka tekið fram, að ekki sé rétt að miða skaðabótagjaldið við núverandi ástand, heldur eigi að miða það við þá framtíðarmöguleika, sem hér geti verið um að ræða. Sýslunefndin bendir á til samanburðar, hvernig farið hafi um Viðey, hvernig ástandið hafi breyzt þar á fáum árum. Það stendur líka svo á, að nú eru einmitt mikil líkindi til að horfurnar breytist að því er snertir Skildinganes. Þegar litið er á sveitarstjórnarlögin frá 10. Nóv. 1905, þá er það augljóst, að þetta sem hér er farið fram á, kemur beinlínis í bág við anda þeirra laga. að minsta kosti. Þar er gert ráð fyrir, að ekki sé gerð nein breyting á hreppamörkum nema eftir beiðni hreppsnefndar og meðmælum sýslunefndar. Mér er svo langt frá því að fyrir liggi beiðni um þessa breytingu, að hreppsnefndin og öll sýslunefndin mótmælir henni fastlega. Þó að það sé auðvitað ekki útilokað, að gera megi breytingu á hreppamörkum án þess að hreppsnefnd og sýslunefnd séu því samþykkar, þá er það á móti anda laganna að gera það beinlínis á móti vilja þeirra. sem hlut eiga að máli. Það er mjög svo ósanngjarnt gagnvart þessu hreppsfélagi, að vera smátt og smátt að klípa úr því og getur komið tilfinnanlega við gjaldþol þess. Það væri miklu nær, ef auka þyrfti land Reykjavíkur, að taka alt Seltjarnarnesið og eyjarnar Engey og Viðey, eða hér um bil allan hreppinn, undir lögsagnarumdæmi bæjarins. Þá væri miklu síður ástæða fyrir hreppsbúana að kvarta, heldur en ef bærinn er smátt og smátt að brytja sér bita úr hreppnum á þennan hátt. Við minni hluta mennirnir álítum það mjög varhugavert að gefa út slík þvingunarlög á móti vilja bæði hreppsnefndar og sýslunefndar. Það er vitanlega öðru máli að gegna um Bústaði en um Skildinganes. Það er vitanlegt, að það er sérstök ástæða. til þess að bærinn er áfram um að ná í Skildinganes. Það stendur sem sé til að gera þar mikið mannvirki, sem að sumu leyti getur orðið bænum í óhag, og tilætlunin er eflaust sú, að hindra þú samkeppni við bæinn, er af mannvirkinu gæti leitt. En að hinu leytinu gæti það orðið til mikils skaða fyrir Seltjarnarneshrepp að missa þá hagsvon, sem bundin er við þetta mikla fyrirtæki í hreppnum. Við minni hluta mennirnir verðum því að leggja eindregið til að frv. verði felt.



Eg tók það einmitt fram áðan, að þessu hefði verið mótmælt af hreppsnefnd og sýslunefnd. En eg get ekki séð, að það eigi að hafa mikið að þýða, úr því að fult endurgjald kemur fyrir. Þess er engin von fyrir hreppinn, að fá nokkrar verulegar tekjur af Bústöðum eftirleiðis, því mér er kunnugt um, að búskapur verður lagður þar niður og býlið gert að tómthúsi. Það getur því að eins verið um Skildinganes að ræða í þessu efni. En eg hygg, að framtíðarmöguleikar þeir, sem þar er verið að hampa, séu alt of vafasamir til þess, að hægt sé að taka tillit til þeirra, eða að rétt sé að gera það. Hér er verið að tala um anda sveitastjórnalaganna og að frv. komi í bága við hann; en þau lög eiga ekki að ráða úrslitum þessa máls, því að þau gilda ekki fyrir Reykjavík, sem er annar málsaðilinn. Eg get ekki séð, að það hafi við nein rök að styðjast, að hreppurinn verði máttvana við þennan missi, því eg hefi margtekið það fram, að hann á að fá fult endurgjald fyrir þennan skaða, sem talað er um, að hann verði fyrir. Hér er sömuleiðis verið að tala um þvingunarlög. En það má kalla öll lög svo. Spurningin á að eins að vera um það, hvort lögin styðjast við réttmætar ástæður og það ætla eg að þessi lög geri. Þetta mál hefir stöðugt verið vakandi í bæjarstjórn Reykjavíkur frá því um aldamótin síðustu, þó ekki hafi því verið komið í framkvæmd fyr en nú. Mig minnir, að það jafnvel fyrir aldamótin hafi verið samþykt af nýju í bæjarstjórninni að sækja um, að Skildinganes yrði lagt undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur eftir að mál þetta hafði fallið á þingi 1893. En eigi skal eg þó fullyrða það. Eg held ekki, að með þessu sé hreppnum sýnd nein kúgun, eða á nokkurn hátt gengið á rétt hans. Og eg hygg eftir þekkingu minni á Seltirningum að mótmæli þeirra byggist meira á kappgirni og þráa, en nákvæmri íhugun málsins.



Þó að hv. framsögum. meiri hlutans hafi svarað mótmælum háttv. framsögum. minni hl. nægilega, þá ætla eg samt að bæta við örfáum orðum. Það er að vísu satt, að komið hafa mótmæli úr þrem áttum og meðal mótmælendanna eru meira að segja mér nákomnir menn. En eg held samt, að mótmælendurnir séu í rauninni að eina 2, því það er vitanlegt, að þó sýslunefndin mótmæli þessu að nafninu, gerir hún það aðallega, ef ekki að eins, fyrir hreppsnefnd Seltirninga. Eins og háttv. framsögum. sagði, var þetta frumv. í rauninni fyrir Alþingi 1893, þó að undanskilja yrði þá Bústaði og Skildinganes til samkomulags. Það er sömuleiðis rétt, sem háttv. framsögum. sagði, að í ráði er, þegar núverandi ábúandi á Bústöðum, sem nú er orðin sjötugur, lætur af búskap, að bærinn leggi alt Bústaðaland undir sig, að undanskildu túninu; og hefir þá Seltjarnarnesheppur engar tekjur af jörðinni. Getur því ekkert verið á móti að leggja að minsta kosti Bústaði undir bæinn. Það stendur eins á um Bústaði og Skildinganes nú, eins og Klepp og Lauganes áður, er þær jarðir voru lagðar undir Reykjavík gegn beinum mótmælum hreppsnefndar og sýslunefndar. En þó er sá mismunur, að þá var að eins hreppnum bættur skaðinn. Nú er það nýmæli tekið upp í frumv., að ekki eingöngu hreppnum sé bættur skaðinn, heldur einnig sýslusjóði. Þetta atriði hefi eg ekki heyrt nefnt, en það er þó mjög mikilsvert, því að sýslunefndin hefir áður sett aðallega það fyrir sig að sýslusjóður var engu bættur. Eg get ekki séð, að Seltjarnarneshreppi sé neinn missir að Skildinganesi, því þar er ekki nema einn búandi og framlag hans til hreppsins verður hreppnum bætt og meira en það. Og eftir því, sem eg veit bezt, eru þær vonir, sem menn hafa gert sér um stórborg þar, Port Reykjavík, að engu orðnar, því gjald það sem félagið átti að hafa borgað 1. júlí, hefir eigi verið borgað enn í dag. Skaðabæturnar á að miða við það sem er, en ekki við það sem menn vona að verði, sérstaklega þegar um svona óábyggilega von er að ræða. Get eg ekki séð annað, en að það sé í rauninni sjálfsagður hlutur fyrir Alþingi, að meta meira hagsmuni Reykjavíkur, en það sem hefir verið fært fram af andstæðingum frumv. sem hagsmunir hrepps og sýslu. Þar að auk hlýtur landssjóði að vera ant um hag Reykjavíkur, ekki sízt eftir að ið mikla mannvirki er komið í kring, sem nú er verið að byrja. Verð eg því hiklaust að greiða atkvæði með frumv. og með öðrum til að gera slíkt ið sama.



Herra forseti ! Þótt eg sé Reykvíkingur get eg samt ekki greitt þessu frumv. atkvæði mitt. Er eg háttv. minni hlutanum samdóma að öllu leyti. Mér finst þessi beiðni bæjarstjórnarinnar vera bygð á ósanngirni. Skal eg geta þess, að fyrir fáum árum var Reykjavík boðið þetta land til kaups fyrir lítið verð, en þá vildi bærinn ekki kaupa það. Það er fyrst nú, þegar á að fara að reisa þarna stórvirki, sem vitanlega verður til stórgróða fyrir hreppinn, sem bænum er orðið þetta svo mikið kappsmál. Á sama hátt má búast við, að ef farið væri að reisa eitthvert stórvirki á einhverjum bæ úti á Nesi, mundi Reykjavík undir eins reyna sölsa það land undir sig. Hér er ekki um annað að ræða, en ágirnd bæjarstjórnarinnar. Væntanlega ætlar Reykjavík ekki að banna þetta fyrirtæki úr því þegar er byrjað á því enda getur það aldrei orðið bænum hættulegur keppinautur. T.d. Hafnarfjörður gæti orðið langtum hættulegri. Mætti búast við að Reykjavík vildi innlima hann í sitt lögsagnarumdæmi. Það er ósanngjarnt að segja, að bæturnar verði að eins að miða við það sem er, þegar fyrirsjáanlegt er að miklar breytingar verða á næstu árum. Um Klepp og Laugarnes stóð alt öðru vís á, svo að ekki er hægt að koma með neinn samanburð þar í milli. Eg álít að tíminn sé nægur til að koma þessu í kring og að það megi gjarnan bíða næsta þings. Er eg sannfærður um að þá líta skaðbæturnar öðru vís út en nú. Og þá á það að verða með fullu samkomulagi beggja aðilja - en ekki ganga fram hjá Seljarnesshreppi.



Hlutaðeigendur hafa snúið sér beint til Alþingis með mótmæli gegn þessu frv. En þeir hafa líka snúið sér til okkar þingmanna kjördæmisins og beðið þess að við legðum eitthvað til þessa máls frá þeirra sjónarmiði. Það er að vísu vitaskuld að þingmenn eru eigi skyldir til að fara eftir tillögum kjósenda sinna. Þeir eiga að fara eftir sinni sannfæring, en ekki hreppapólitík. Mér finst að hér sé úr vöndu að ráða, þar sem um hagsmuni jafn merks sveitarfélags er að ræða. En aftur á móti skiftir miklu máli að Alþingi gæti hagsmuna annars eins staðar og Reykjavík er; því að hagur hennar er mikilvægari en hagur nokkurs annars staðar á landinu. En þrátt fyrir það má ekki þess vegna traðka rétti þess, sem veikari er. Mótmæli gegn þessu hafa að vísu mest komið frá Seltjarnarneshreppi, sem eðlilegt er, þar eð hann má eigi við neinni skerðingu. En það er alls ekki rétt að gjósarsýsla láti þetta mál að eina að nafninu til sin taka. Sýslan er svo lítil, að hana munar um skerðingu, þó ekki sé meiri en þessi, Sem hér er farið fram á í frumv. Að vísu er í 2. gr. sveitarstjórnarlaganna skýlaust heimilað að breyta takmörkum sýslna með lögum; og er þar sjálfsagt haft fyrir augum eitthvað svipað þessu, sem hér er farið fram á. Aftur á móti er í 3. gr. sömu laga talað um að breyta megi sveitartakmörkum án laga, en þá þurfi til þess samþykki sveitastjórna. Finst mér að bezt færi á því að andinn í báðum þessum greinum yrði látinn njóta sín, þannig að valdinu til að breyta takmörkun sýslu yrði ekki beitt, nema með undangengnu samþykki sveitarstjórnar. Ef hér væri einhver stór. hætta á ferðum fyrir Reykjavík, mundi eg ekki víla fyrir mér að ganga á móti hagsmunum kjósenda minna, þó eg fylgi þeim að málum eins langt og eg get. En nú hefir mér skilist svo á orðum háttv. framsögum. meiri hlutans, að sú helzta bættt~sem Reykjavík gæti staðið af þessu, sé sú að höfn kæmi upp við Skerjafjörð, sem gæti kept við höfnina í Reykjavík. Er eg þeirrar skoðunar að ekki megi stofna höfninni í Reykjavík í neina hættu. Gæti það orðið stór hnekkir einnig fyrir landssjóð, þar sem landið hefir lagt til hafnargerðarinnar stórfé og stendur í ábyrgð fyrir miklu fé til hennar þar að auki. En eg hygg að það liggi ekki svo mikið á þessu máli að það geti ekki beðið næsta þings. þangað til ætti að vera hægt að koma sér saman við sveitarstjórn þá, sem í hlut á. Þingið 1915 mundi síður víla fyrir sér að samþykkja frumvarpið, ef málið væri betur undirbúið. Vil eg gjarnan skjóta því til háttv. framsögumanns og annara, hvort ekki væri vert að leita samkomulags við hlutaðeigandi sýslufélag um að leggja allan Seltjarnarneshrepp undir Reykjavík. Skal eg svo eigi fara fleiri orðum um þetta mál í þetta sinn, en ég áliti heppilegast að frumvarpið næði ekki lengra í þetta sinn.



Um þetta, sem háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D) síðast talaði og lagði til málsins, get eg alls ekkert sagt. Af bæjarins hálfu er ekki farið fram á annað en að þessi býli, sem liggja inni í landi bæjarins verði lögð yndir lögsagnarumdæmi hans. Hitt er mér ókunnugt, hvort bæjarstjórnin mundi vilja óska þess að allur Seltjarnarnesshreppur eða allur vesturhluti hans yrði lagður undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, og get því enga tillögu um það gert. Eg heyrði, að háttv. 1. þm. S. Múl. (J.Ól.) var að tala um ósanngirni og ásælni. Get eg ekki séð, við hvað hann hefir átt; en það er auðséð að einhver hefir lagt honum þessi orð í munn. Það hefir verið glöggt og greinilega skýrt frá ástæðunum til þess, að bærinn óskar eftri þessu, og fullar bætur eiga að koma fyrir skerðinguna. Um ágang, ásælni, ósanngirni er eigi að ræða. Síðan um aldamótin hefir þetta mál verið vakandi í bæjarstjórninni, kunnugt bæjarbúum, og kunnugt Seltirningum frá öllum hliðum. Um þetta stóra hafnargerðafélag er það að segja, að ég veit ekki betur en að það sé nú alveg sofnað; getur verið að það vakni aftur. Mér er ennfremur kunnugt um að af því fé, sem átti að vera borgað Skildinganesaeigendum fyrir Júlíbyrjun, er ekki einn eyrir borgaður enn þá. Það hefir verið talað um að inn sterki eigi ekki að níðast á hinum veikari. En hver er sá sterki í þessu máli? Eg get ekki betur séð en að sá, sem háttv. 2. þm. G.K. (Kr. D.) sagði að væri sá veikari, sé einmitt inn sterki í þessu máli, að minsta kosti á þessu þingi. Mér virðist, hvernig sem litið er á málið, að sjálfsagt sé, að láta það komast til 3. umr. Háttvirtir flutningsmenn frumvarpsins munu þá taka til íhugunar, hvort ekki sé rétt að mæta andstæðingum frumv. á miðri leið og láta það ná til Bústaða eingöngu, en taka Skildinganes undan ákvæðum þess. - Enn vil eg til frekari skýringar taka það fram, að þegar eg var í fátækranefnd Reykjavíkur, þá var það fullkunnugt, að þessir bæir voru notaðir af hreppnum eina og nýlenda til þess að skjóta þaðan þurfalingum inni í Reykjavík og var það vitanlega til óhagræðis fyrir bæinn. - Ef jarðirnar nú væru lagðar undir lögsagnarumdæmi hans, þá mundi hann að sjálfsögðu láta gera góðan veg suður að Skildinganesi og bötnuðu þá mikið samgöngur við Álftanes. Mér er þetta sjálfum persónulega ekki kappsmál; eg sit ekki í bæjarstjórninni. Eg er að eins í þingnefndinni, hefi athugað málið þar, og sé ekki ástæðu til annars, en að frumvarpið verði samþykt. Eg veit að þetta mál mun koma fyrir hvert þingið eftir annað, ef það verður ekki samþykt nú, unz það að lokum vinst. Þetta er venja í öllum borgum heimsins, að þær leggja undir sig þá staði, sem nálægir eru, eða umhverfið. Þetta lögmál mun verða að gilda hér líkt og t. d. í Kaupmannahöfn. Það getur sessunautur minn, háttv. þm. Sfjk. (V. G.) borið um, að Kaupmannahöfn gleypti fyrir nokkrum árum alt umhverfi sitt með húð og hári. Eg vona að háttv. deild líti á þetta mál með sanngirni. Ef hreppurinn hefði getað eða viljað fallast á breytinguna, þá hefði ekkert orð þurft að segja um málið. En úr því að samþykki hreppsins ekki hefir getað fengist, þá verður að sýna, að mótstaða hans er á röngum rökum bygð, og það hefi eg leitast við að gera.



Herra forseti! Út af því sem háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) sagði, þá vil eg geta þess, að það er ekki rétt, að Kaupmannahöfn hafi gleypt alt. »Frederiksberg« liggur ekki í lögsagnarumdæmi Kaupmannahafnar og liggur þó Kaupmannahöfn utan um bæinn á alla vegu. Háttv. sami þingm; sagði, að sér væri þetta ekkert kapps mál; því er hann þá að koma fram með þetta? Hann sagði líka, að gengi þetta mál ekki fram nú, þá mundi verða komið fram með það á öllum næstu þingum. Látum svo vera, að það yrði gert; þá mundi málið horfa alt öðruvís við en það nú gerir.



Það var getið um það áðan, að jörðin Kjarni hefði verið lögð undir lögsagnarumdæmi Akureyrar móti vilja hreppsins. Þetta er ekki rétt. Kjarni var alls ekki lagður undir lögsagnarumdæmi Akureyrar. Jörðin var að eins seld Akureyrarkaupstað. Aftur á móti hafa tvær aðrar jarðir úr Hrafnagilshreppi verið lagðar undir lögsagnarumdæmi kaupstaðarins. Það eru jarðirnar Naust og Eyrarland En það var gert með fullum vilja og samþykki hreppsins. Það væri æskilegt, ef hægt væri að koma þessu í kring á sama hátt, að jarðirnar Bústaðir og Skildinganes yrðu lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur með samþykki allra hlutaðeigenda. Ef Reykjavík vill ekki gera þau boð, að það samþykki geti fengist, get eg alls ekki greitt þessu frumvarpi atkvæði. Mér virðist engin sanngirni í að knýja það fram á þennan hátt gegn eindregnum mótmælum hreppsins.



Eg vona að deildin lofi þessu framvarpi að ganga til 3. umræðu, hvað sem hún kynni að ætla sér að gera við það þá. Ef hún gerir það, þá reyni eg að koma því til leiðar við bæjarstjórnina, að hún líti sér nægja að fá Bústaði. Eg vona að deildin verði þessu samþykk, ekki sízt fyrir þá sök, að háttv. 2. þm. G. K. (Kr. D.) er því víst fylgjandi, að málið fái að ganga til 3. umræðu.

Kristinn Daníelsson Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) sagði, að eg væri því fylgjandi, að málið færi til 3. umr. Eg var á leiðinni með rökstudda dagskrá til hæstv. forseta, en lét það þó biða að afhenda hana samkvæmt beiðni þingmannsins. Eg get gert það fyrir þingmanninn, að greiða ekki atkvæði móti því til 3. umræðu; en komist það fram nú við 2. umræðu, þá mun eg koma með mína rökstuddu dagskrá við 3. umræðu.

Herra forseti! Þetta frumv. er þgskj. 200, og er eg flutningsm. þess. Nefndin, sem þetta mál hafði til meðferðar, hefir orðið ásátt um að ráða háttv. deild, til þess að samþykkja það með lítils háttar breytingu. Breytingin er í því fólgin, að takmarka ákvæði frumvarpsins. Það stendur í frumvarpinu, að þegar stefndi í einkamáli sé algerlega sýknaður, þá skuli dæma honum málakostnað að skaðlausu frá hinum. Þetta vill nefndin fella burt, en setja í staðinn, að þá skuli dóma honum málskostnað frá gagnaðilja eftir reikningi, sem dómstóllinn úrskurðar. Sumum í nefndinni þótti ekki rétt að dæma stefnda málskostnað þó að hann væri sýknaður; töldu að hann gæti verið sýknaður vegna ónógra sannana. Nefndin varð þó að síðustu sammála um, að ráða háttv. deild til þess að samþykkja frumvarpið þannig breytt. Eg vildi nú mæla með því, að breytingar þessar yrðu samþyktar, því að frumvarpið er áreiðanlega bót frá núgildandi lögum.



Það getur vel verið, að frumvarpið sé ekki svo þýðingarmikið eins og það nú liggur fyrir. En eg álít athugavert að fara að breyta litlu atriði í réttarfarinu; það væri eflaust ástæða til að endurskoða réttarfarið í heild. En að taka svona litla kafla í einu, það dugar ekki; það verður aldrei annað en kák. Eg skal geta þess, að eg álít að nefndinni hafi skotist yfir eitt atriði. Þegar maður mætir ekki fyrir sáttanefnd, þá er vanalegt að dæma hann í málskostnað. Nefndinni hefir skotist yfir að gera ráð fyrir því, að þetta gæti komið fyrir. Ef frumvarpið verður samþykt nú, þá þyrfti þd að breyta þessu síðar. Annars vil eg geta þess í sambandi við þetta, að það er oft farið í mál að ástaæulitlu út úr lítilræði gegn bláfátækum mönnum, sem ekki geta borgað. Og ef nú ætti að dæma í málakostnað að skaðlausu, þá yrði hann oft margfaldur á við skuldina. Það koma fyrir í tugum og hundruðum slík mál hér í Reykjavík. Málaflutningsmenn hafa komið sér saman um taxta um að flytja ekki mál fyrir undirrétti fyrir minna en 25 krónur. Ef þetta yrði dæmt, þá yrði ef til vill málskostnaðurinn tífaldur á við skuldina. Mér virðist miklu betra að svo stöddu að hafa gamla ákvæðið og hrófla ekkert við lögunum nú.



Eg hefi ritað undir þetta frumv. með fyrirvara. Eg skal ekki tala langt mál; það er óþarfi, því að háttv. þm. Vestm. (J. M.) hefir tekið fram flest af því sem eg vildi segja. Að vísu leggur nefndin til, að frumv. Verði breytt frá því sem háttv. flutningsmaður þess fór fram á. En þó leggur það enn þá óeðlileg höft á dómara. Gerum nú t.d. ráð fyrir, að manni sé stefnt um skuld, sem hann hefir goldið; hann hefir tapað kvittuninni, en getur fært mjög miklar líkur fyrir því, að hann segi satt, að hann hafi goldið. Dómarinn getur ekki dæmt hann sýknan eftir líkum, og hann verður líka eftir frumv. að dæma hann í allan málakostnað. Í staðinn fyrir það, að með núgildandi ákvæðum mundi dómarinn ekki láta hann bera málakostnað, nema að nokkru leyti. Mér finst að þetta veiki það traust, sem maður á að bera til dómarana. Mér virðist að dómarinn eigi ekki að vera skyldur til að dæma menn í málskostnað, ef hann er sannfærður um, að maðurinn sé sýkn, þótt hann máske af sérstökum ástæðum ekki geti fært fullar sannanir fyrir sýknun sinni. Þetta olli því, að eg gat ekki verið málinu fylgjandi.



Herra forseti! Eg hefi nú hlustað á mótbárur, þær sem fram komnar eru hér í deildinni gegn þessu máli. Af þeim virðist mér að eins ein vera nokkurs virði. Það er ástæðan, sem háttv. þm. Vestm. (J. M.) kom með um, að nefndinni hefir skotist yfir að taka fram, hvað gera skyldi við þá menn, sem ekki mæta fyrir sáttanefnd, hvort þá ætti að dæma í málskostnað eða ekki. Það er rétt, að nefndin hefir gleymt þessu atriði, en þetta mætti lagfæra við 3. umr. Hitt get eg ekki fallist á, sem hann sagði um það, er menn fara í mái út úr tveim til þrem krónum. Ef farið er í mál að ástæðulausu, þá vinst málið ekki, og þá er hart að þurfa að greiða málskostnað fyrir þann sem sýknaður er. Það er gömul erfðasynd hjá öllum dómurum þessa lands, að þeir dæma aldrei nógu háan málskostnað. Eg skal segja eitt dæmi því til sönnunar, hvað þetta er hart. Maður í Hafnarfirði stefndi manni. Eg flutti málið fyrir stefnda. Eg gerði þrjár ferðir til Hafnafjarðar, og vann málið. En hvað haldi þið að eg hafi fengið í málskostnað fyrir þrjár ferðir til Hafnafjarðar, hest, vagn og tímaeyðslu? - 10 krónur - tíu krónur. Það er líka nokkuð hart að geta ekki innheimt smáskuldir, vegna þess að maður fær aldrei fullan máiskostnað. Allir þekkja það, að blaðaskuldir eru gersamlega óinnheimtanlegar. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) sagði, að það væri hart að dæma þann mann í málskostnað, sem aliar líkur væri til um, að væri sýkn saka. Eg vil spyrja hann, hvort honum finnist ekki líka hart að sekta sækjanda fyrir líkur, sem engin vissa er fyrir. Stefndi beit það fyrir fram, hvort hann hefir sýknugögn eða ekki. Annars veit hann, að nú eru bókfærð öll viðskifti samkvæmt lögum um leið og þau gerast. Sömuleiðis fær hver maður kvittun um leið og hann borgar, samkvæmt lögum þessum. Hafi maður tapað kvittuninni og ekkert finst bókfært um greiðslu skuldarinnar í bókum verzlunarinnar, þá er ekki til neins að þrjóskast við að borga. Eg vona, að háttv. deild taki vel í þetta mál. Góðir lögfræðingar, eins og háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) og háttv. þm. Borgf. (Kr. J.), sem einnig er háyfirdómari, hafa athugað málið í nefndinni. Og þó að þeim, eins og okkur hinum nefndarmönnunum, hafi skotist yfir að koma með ákvæði um það, hvað gera skuli við menn, sem ekki hafa mætt fyrir sáttanefnd. þá má laga það við 3. umr.

Lárus H Bjarnason: Eg verð strax að gera þá játningu, að eg er ekki eins vel undirbúinn og eg hefði viljað, en það verð eg að segja, að eg verð að taka í sama streng og hv. þm. Vestm. (J. M.), bæði af þeim ástæðum, sem hann nefndi og öðrum. Það er öldungis rétt, að þessi breyting á gildandi tízku, er til þess fallin að gera skuldheimtumönnum auðveldara að ná skuldum sínum, en þetta mál hefir, eins og fleiri, tvær hliðar, og það hjálpar ekki að einblina á þá hliðina, sem veit að skuldheimtumönnum, heldur verður líka að líta á hina, sem veit að skuldunautum, og jafnvel öllum almenningi. Eg lít nú svo á, að í fyrsta lagi sé óþarft að setja lög um þetta, og það af því, að dómstólunum er þar ekki markaður bás að lögum. Þeir geta hækkað málkostnaðinn - mér liggur við að segja eftir vild - og þeir eru mikið hneigðari til þess nú, en fyrir mörgum árum. Í öðru lagi er það óheppilegt, að setja alveg ófrávíkjanlega reglu um slíkt, hvernig sem á stendur. Lífið er svo margbrotið, að fortakslausar reglur eiga ekki við öll tilfelli þess. Þessi ákvæði væru hæfileg fyrir þá sem geta borgað, en vilja það ekki, en þau eru hörð þar sem svo er ástatt að viljinn er meiri en getan. Sérstaklega vil eg benda á þetta í sambandi við það, hversu öll réttargjöld eru hærri nú en áður var. Þau voru hækkuð mikið 1909, og enn fremur hafa allir málfærslumenn í Reykjavík myndað hring og ákveðið gjaldakrá fyrir störf sín með 25 kr. lágmarki fyrir undirrétti og 50 kr. fyrir yfirrétti. Eftir því ætti flutningur á máli út af fjórum krónum að kosta 75 kr. fyrir utan öll réttargjöld, sem í báðum réttum mundu ekki verða ofreiknuð eitthvað á þriðja tug, og eru þá komnar um hundrað krónur í málakostnað. Þetta er óhæfilegt, einkum fyrir þá sem lögsóttir eru fyrir - lítið tilefni. Enn er það, að dómarar verða oft að dæma eftir vissum sönnunarefnum, sem ekki friða samvizku dómarans meira en svo. Eg skal t. d. nefna svo kallaðan partaeið. Úrslit mála geta sem sé stundum oltið á því, að annarhvor málsaðila vinni eið að framburði sinum. Slíkur framburður er af mörgum álitinn fremur óábyggilegt sönnunargagn, en dómarinn er þó eftir atvikum skyldur að dæma eftir því. Löggjöfin hefir á síðustu tímum fjölgað þeim tilfellum, þar sem má og eftir atvikum á að nota þessa aðferð, og á eg þar sérstaklega við lög um verzlunarbækur frá 1909. Í tortryggilegum tilfellum er hart fyrir dómarann að vera bundinn af beinhörðum lagabókstöfum. Ekki mundi þetta frumvarp heldur verða til þess að auka frið í landinu. Miklu -fremur stuðla að því, að mönnum yrði lausara í hendi að beita málsóknum og ýta undir málaflutningsmenn að nota sér deilur manna. Og það er efamál, hvort lög þessi mundu jafnvel - ekki verða til þess, að verka á móti tilgangi sínum að vissu leyti. Eg hygg sem sé, að það hafi meðfram vakað fyrir háttv. flutningsm. og nefndinni, að vinna að því að minka verzlunarskuldir. En ef þær eiga rót sína að rekja til fúsleika lánardrottins að meira eða minna leyti og vilja hans til þess að tryggja sér viðskiftamenn með skuldum, þá mundu lögin ekki draga úr þeirri viðleitni, þar sem lánardrottinn vissi sig enn tryggari en áður Af öllum þessum ástæðum verð eg –þótt - eg hafi ekki haft nógan tíma til að veita þeim vel fyrir mér - að ráða háttv. deild til að fella þetta frumvarp. Að minsta koati eru þessar ástæður mér nógar til þess að vera móti því.



Herra forseti! Mér þykir ilt að frumvarpið skuli sæta mótmælum frá jafn lögfróðum manni og háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.). En eg hugga mig við það, að hann hefir stundum sýnt meiri skarpleika en nú. Hann sagði, að þetta mundi ekki efla friðinn. Sá af nefndarmönnum, sem mesta reynslu hafði í þess konar efnum, áleit að þessi lög mundu fækka málaferlum, enda virðist það auðsætt. Ef einhver veit að hann hefir þann málstað, að málið hlýtur að tapast, þá verður hann fúsari til þess að sættast, en fara í mál, ef hann veit að málskostnaður fellur jafnframt. á hann. Eins og nú er, fara margir í mál, bara til þess að draga á langinn úrslitin, en ef þetta frumvarp yrði að lögum, mundu fleiri í þessstað taka sanngjörnum kröfum málsóknarlaust. Þá sagði háttv. þingmaður að þetta kæmi hart niður á þeim, Sem vilja borga, en geta ekki. En það er þvert á móti. Ráðvandir menn komast ætíð að góðum skilmálum, því að flestir vilja heldur magra sætt, en feitan »process«. Nú fá menn hegningarólina lengda, og hugsa að það kosti ekki nema 5–6 króna tap. Þar sem hann mintist á lög um verzlunarbækur, skal eg taka það fram, að þar er sízt um mikinn kostnað að ræða. Mál sem út af þeim rísa, eru venjulega einföld og geta aðiljar venjulega flutt þau sjálfir án þess að hafa málaflutningsmenn. Geti skuldunautur alis ekki borgað, á hann að lýsa sig gjaldþrota. Eitt þótti mér fáránlegt í ræðu hans og bera vott um úreltan hugsunarhátt. Hann var að tala um það, að ef innheimtan væri gerð auðveldari, þá yrði lánað frekar en ella. Í öllum öðrum siðum löndum er sú stefna ríkjandi, að gera mönnum sem greiðastan aðgang að lánstraustinu, og þá verður um leið að gera innheimtuna auðvelda. Ef hún er kostnaðarsöm og erfið, þá gengur öllum ver að fá sér lán, en hér hefir það alt af verið efst á baugi frá því fyrst, að vér fengum lögin um varnarþing í skuldamálum, að það er eins og menn haldi að það sé böl að menn geti fengið lán. Það ættu þó allir að víta, að það er hagur að hafa lánstraust, en hitt er hvers manna eigin skuld, hvernig hann fer með það. Eg álít og veit, að það miðar til þess- að efla skilvísi, ef mönnum er gerður greiðari aðgangur að innheimtu. Svo er þess að gæta, að hér er ekki eingöngu átt við skuldamál, heldur öll mál yfirleitt, og þegar menn fara í mál, þá hafa þeir að jafnaði hugboð um hvers vænta má, og ef lítil eða engin útsjón er til að vinna málið, þá hika menn sér fremur ef þessi ákvæði yrðu að lögum, svo að þan mundu einmitt efla friðinn í landinu.



Það sem háttv. 1. þm. S.-MúI. (J. Ól.) sagði síðast, á sér ekki stað nema stundum. Það er oft að hvorugur málsaðili er viss um að vinna mál. Og eg segi fyrir mig, að eg er oft í efa um, hvernig dæma skuli bæði um réttarspursmál og sönnunargögn. Þegar nú er álitið, að sá sem tapar málinu hafi haft ástæðu til þess frá sínu sjónarmiði að fara í málið, þá er það venja eins og nú er, að málskostnaður falli niður. Þetta frumv. er bygt á alt öðrum grundvelli - áhættugrundvellinum. Sá sem tapar málinu borgar líka málskostnaðinn.  (Jón Ólafsson: Sá borgar brúsann, sem brýtur hann)  . Nei, sá sem verður undir. En ef gengið er inn á þennan grundvöll, þá er það rangt að láta ekki jafnt ganga yfir báða málsaðilja; það væri jafnvel ástæða til þess að láta þetta ráða meira fyrir stefnda en stefnanda. Eg hygg, að réttast væri að samþykkja ekki þetta frumvarp nú, hvað sem menn kynnu um það að álíta í sjálfu sér; það er eins og til þess að setja nýja og ólíka bót á gamalt fat.



Það er öðru nær en að eg sé spentur fyrir því, að þessi lög verði samþykt. Mér virðist tæplega ástæða til þess að lögbinda þetta, en til samkomulags get eg þó sætt mig við frumv. breytt eftir tillögum nefndarinnar, með því að eg tel að þá sé alveg hættulaust að samþykkja það. Það kemur þá ekki til framkvæmda nema því að eins að stefnandi fái allar kröfur sínar teknar til greina. Þegar þetta er svo ákveðið, hygg eg að lögin geti ekki verið óaðgengileg, því að stefndi þarf eigi að láta málið koma fyrir dómstólana; hann getur sæzt. Geri hann það ekki, þá sætir hann afleiðingunum sem það hefir að láta málið ganga til dóms, og það er að mínu áliti eðlilegt. Athugasemd háttv. þm. Vestm. (J. M.) er eigi á rökum bygð, svo framarlega breytingartillagal: verður samþykt, sem eg tel sjálfsagt að verði; sækjandi, er lætur hjá líða að mæta við lögskipaða sáttatilraun, getur eigi unnið mál sitt, en hlýtur að fá frávísunardóm; hann getur því aldrei komið undir ákvæði frumvarpsins, ef þeim verður breytt samkvæmt breyt.till. Það er áreiðanlegt, að dómstólavenjan hefir í langa hríð verið mjög væg er til málskostnaðar kemur, töluverð tilhneiging til þess að láta málskostnað falla niður, og hafa hann: heldur lágan, þá er hann hefir verið dæmdur. Verður því eigi neitað, að nokkur ástæða er til þess að fá þessu breytt, og til þess miðar frumvarpið; eftir breyt.till. er það þó því að eins lögskylt að dæma fullan málakostnað, að sækjandi vinni mál sitt að fullu og öllu, vinni það »pure«. Þá er ætlast til þess að hann fái fult endurgjald skaða síns. Annars vil eg taka það fram, sem og hefir verið bent á af öðrum, að »praxis« dómstólanna í þessu efni hefir áreiðanlega verið að breytast og færast í réttara horf. Í síðustu 20 árin hefir alt stefnt að því, að þeim, er mál sín vinna til fullnustu, sé dæmdur málskostnaður að fullu eða að mestu leyti. Haldi þessi »praxis« áfram í sömu átt og festist meir og meir, þá verður minni þörf fyrir lagaákvæði eins og þau er í frumvarpinu felast. Eg hefi svo ekki meira að segja um mál þetta. Sem sagt, álít eg það ekki varhugavert, að lögleiða þan ákvæði, er hér er farið fram á, það er að segja frumv. breytt samkvæmt breytingartill. Verður þá með lögum staðfest og styrkt nú »praxis«, er eg gat um. Umr. lokið á nóni, og var þá fundi frestað til kl. 5 síðdegis. Klukkan 5 síðdegis var fundur settur á ný, og byrjað á atkvæðagreiðslu.



Eg þarf ekki að segja margt um þetta frumv. Það er öllum vitanlegt, hve mannskaðar hér á landi eru tíðir og mikil nauðsyn ber að reyna að draga úr þeim sem hægt er. En fyrsta ráðið til þess er að komast fyrir orsökina til þeirra. Í því skyni er þetta frumv. borið fram. Það fer fram á að lögleiða, að nákvæmar skýrslur séu gefnar um alla mannskaða og orsakir til þeirra. Sýslumönnum og hreppstjórum er með því falið þetta starf og skulu þeir rannsaka nákvæmlega, hvað slysunum valdi. Áður höfðu prestar þetta starf með höndum, en skýrslur þeirra voru óábyggilegar - slysatalan mikið minni en í raun og veru átti sér stað. Ef þetta frumv. verður samþykt, eru þar með settar nákvæmar reglur fyrir rannsókn á mannsköðum og má telja víst, að sárfáar slysfarir koma fyrir, sem mönnum verði ekki kunnugt um. Nefndin hefir athugað frv. nákvæmlega og ekki séð ástæðu til að koma með neina breytingu á því, enda er málið vendilega rannsakað áður. Leggur hún því til, að frumv. verði samþykt óbreytt.



Skal fyrst geta þess, að eg ber þetta mál hér fram samkv. óskum, er kom fram á þingmálafundum í kjördæmi mínu. Sérstaklega kom sú ósk frá Öræfingum. Eins og mörgum mun kunnugt, líður varla ár, svo að ekki strandi fleiri eða færri skip á fjörunum í Skaftafellssýslunum báðum. Í Austur-Skaftafellssýslu stranda skipin einkum á fjörunum fyrir austan og Vestan Ingólfshöfða, c: á Breiðamerkursandi og Skeiðarársandi. Í Vestursýslunni munu skip einkanlega stranda á Meðallandssöndum. Það er einkum síðan að útlendingar fóru að stunda botnvörpuveiðar hér við land að vetrarlagi, að strönd hafa verið svo tíð. Úti fyrir strandlengjunni í Skaftafellsýslunum, er oftast fjöldi af útlendum botnvörpungum við veiðar; munu það vera einkum enskir og þýzkir botnvörpungar, eða að minsta kosti eru það þeirra þjóða skip, sem helzt hefir borist þar á. Áður fyrri var það venjan, að in strönduðu skip voru seld á uppboði, samkvæmt hinum íslenzku strandlögum. En í seinni tíð, eða síðasta áratug, hafa skipstjórar tekið upp þá aðferð, að fá einungis aðstoð yfirvaldsins til að fá strandmennina flutta, en hafa ekki viljað láta selja ströndin á uppboði, eða á annan hátt. Stundum getur þetta verið eðlileg ráðstöfun í bili, ef skipið er heilt og von geti verið að það náist út aftur. En þótt skipin hafi komið upp á fjörurnar stráheil, og staðið teinrétt í sandinum um um stund, veit eg engin dæmi til - því miður - að þau hafi náðst út aftur, þótt það hafi verið reynt. Enda er Ægir gamli svo þunghendur þar um slóðir, að hann mun oftast vera búinn að vinna eitthvað slig á skipunum, þegar fram á sumar kemur og tiltækilegt er að ná þeim út. Eins og gefur að skilja hefir enginn neitt á móti því, að strandeigendum sé gefinn nægilegur frestur til að gera tilraunir til að ná út skipum ef viðlit er, og þótt skipin séu seld á uppboði, má gera það með þeim fyrirvara, að salan nái ekki gildi að fullu fyr en eftir 6 mánuði eða svo. Því miður hefi eg ekki í höndum skýrslu um það, hve margir skipsskrokkar liggja á víð og dreif um fjörurnar í Skaftafellssýslunum, óseld og í algerðu greinaleysi. En eg hygg, að þeir séu milli 10 og 20, og geta verið fleiri. Menn kunna nú að hugsa og jafnvel spyrja: Hví er mönnum ant um, að þessir strönduðu skipsskrokkar séu seldir, og hví mega eigendur þeirra, eða umráðamenn, eigi láta þau liggja þar sem þeim þóknast, lofa þeim að brotna niður; og verða að engu með tíð og tíma. - Til þessa má svara því, að fyrst og fremst er það eðlilegt og rétt, að alt fémætt, sem á landi liggur, ætti að verða einhverjum að notum, náttúrlega gegn borgun. Það er ansi hart að sjá upp á það, að sjórinn mölvi skipin í sundur og dreifi kolum og öðru fémætu, sem í þeim er um sandinn og grafi það niður, án þess að nokkur maður hérlendur megi snerta hendi við þessu. Þá er að geta þess, að útlendingarnir eiga ekki það land, þá fjöru, sem skipsskrokkarnir liggja á. Fjörur þær er ströndin liggja á, eiga annaðhvort einstakir menn innlendir eða landssjóður, þær heyra með öðrum orðum til einhverra jarðeigna. Nú finst mér að minsta kosti álitamál, hvort landeigandi eða rekamaður er skyldur til að láta annara eigur liggja á landi sínu, endurgjaldslaust, og án þess að um það sé spurt, svo og svo lengi, árum og áratugum saman, eða jafnvel til eilífðar. Í íslenzkum lögum er ákvæði, sem mér finst dálítið hliðstætt þessu. Það er í lögum um ábúð og úttekt jarða frá 12. Jan. 1884. Þar segir svo í 8. gr. »Rétt er að fráfarandi skilji eftir, þar sem viðtakanda eigi er mein að, í það af búslóð sinni, er hann eigi má burt flytja þegar, en það skal hann hafa burt flutt, fyrir næstu veturnætur. Séu búsmunir eigi fluttir burtu að veturnóttum, skal búandi segja hreppstjóra til, og fer hann með þá sem fé í vanhirðingu«. Þarna er íslenzkum mönnum, íslenzkum bændum bannað að láta eigur sinar liggja lengur en 5 mánuði á annars lóð, en útlendingar mega láta skipbrot sín liggja á rekum landsins um aldur og ævi. Menn kunna nú að spyrja, hvaða skaða gerir það rekamanni, þótt rekald liggi hingað og þangað á rekum hans. En eins má spyrja: Hvaða skaða gerir það ábúanda þótt spítur eða aðrir búsmunir fráfaranda liggi einhversstaðar á aurmel, eða grjótholti í landi jarðarinnar. En lögin hafa viljað setja þá reglu, að enginn þyrfti að líða annara eigur á sinni lóð, en einhvern tiltekinn tíma. Og taka jafnframt fyrir það, að menn geti látið dót sitt vera í greinarleysi hingað og þangað. Og svo getur það komið fyrir að beinn bagi geti hlotist af slíkum reköldum á fjörum. Setjum svo að stórt skip ræki upp í litla bátavör, og hvergi væri annað að flýja, með útræði eða lendingu. Þá á að mega láta hræið liggja þar lon og don, og máske eyðileggja sjósókn í heilli sveit. Eg tek þetta sem dæmi, því þótt varir séu óvíða svo litlar, að eitt skip geti eyðilagt aðgang að þeim, þá geta fleiri rekið upp hvort hjá öðru, og það er einmitt lenzkan hjá þeim, ef þeir sjá land, og í óefni er komið, að reyna að stýra þangað eða þar sem næst, er standað skip er fyrir, því þar halda þeir að landtaka sé betri. En þótt gengið væri að því vísu, að það gerði engum neinn beinan skaða, að skip lægi á fjörum svo og svo lengi, þá er þó hins að gæta, að líta má svo á, að fjörumaður, eða landeigandi, beri nærri siðferðislega ábyrgð á því, að annara eigur, sem í hans landareign eru fari ekki forgöðum, þannig, að þeim sé ruplað eða rænt. Lagaskylda mun að vísu ekki á honum hvíla að þessu leyti. En alt ber að sama brunni: Komi eitthvað fyrir, hendi það að eitthvað hverfi af slíku dóti, hvert mun þá gruninum oftast beint? Mun ekki grunsemdin falla oftast á fjörumann, af því að hann á oftast leið þar um. Og margt getur ilt hlotist af þessu reiðileysi; hvörf og málaferli, eina og dæmin hafa stundum sýnt. Og þó getur verið um hvörf að ræða úr þessum skipaakrokkum, án þess að hérlendir menn séu að því valdir. - Mikilsmetinn maður í öræfum og áreiðanlegur, sagði mér frá atviki, sem sýnir að svo geti verið. Botnvörpungurinn hafði strandað út af Fagurhólsmýri í öæfum, skipstjóri vildi eigi láta selja skipið. Það var heilt og atóð teinrétt í sandinum. Var svo káetum og öllum niðurgöngum í skipið læst með járnslám, og minnir mig að bændur á Fagurhólsmýri væði beðnir að líta við og við eftir skipinu. En svo kemur það fyrir löngu, löngu seinna, að frá Fagurhólsmýri sást að skip sigldi þar upp undir land, og lagði bátur frá skipinu og sást að menn fóru í ið strandaða skip. Var svo farið í fjöru til að athuga strandið. En þá höfðu þessir útlendingar mölvað lása og brotist inn í herbergi skipsins, auðvitað í þeim tilgangi að ná munum þaðan. Eg get þessa til sönnunar því, að ekki er alt af víst að gruni sé rétt stefnt, um hvörf þau er kunna að - verða úr skipum þessum, og þar gjaldi ef til vill margur saklaus af. Og í sjálfu sér er ekki rétt, að líða það að fjármunir liggi hingað og þangað í greinarleysi, sem tálsnara og freisting fyrir almenning. Að öllu þessu athuguðu, held eg að ekki sé óréttmætt, þótt farið sé fram á að eitthvað sé tekið hér í taumana. –Upphaflega var eg að hugsa um að koma með viðauka við strandlögin frá 14. Jan. 1876, í þá átt, að skipaeigendum eða ábyrgðarfélögum væri óheimilað að hafa strönduð skip hér á rekum landsins í greinarleysi lengur en 6 mánuði eða svo. En ef engin ráðstöfun væri gerð að þeim tíma liðnum, skyldu þau annað hvort falla til landssjóðs eða fjörueiganda. En eftir að eg hafði ráðfært mig við lögfræðinga um þetta atriði, og heyrði það hljóð í þeim, að löggjöf á þessu áviði myndi ærið vandasöm, með því að rannsaka þyrfti erlendar reglur eða alþjóðareglur um þetta, hætti eg við það, en tók til ráðs að fela stjórninni málið með þessari þingsályktunartillögu. Treysti eg því að hæstvirt stjórn taki málinu vel, og geri gangskör að því, að óreglu, þeirri er hér um ræðir, létti af. - Eg býst við, að til þess þurfi nýtt lagaboð, og vona eg og óska að hún undirbúi slík lög undir næsta Alþingi, eftir að hún hefir aflað sér þeirra upplýsinga, sem með þarf um málið. Orðlengi svo ekki frekara um þetta mál. Vona að háttvirt deild sýni því þá velvild að samþykkja tillöguna. Hún er engum til meins, en gæti komið í veg fyrir óreglu, sem nú viðgengst.



Það er oft haft í orði að mál vanti nauðsynlegan undirbúning á þinginu. En það verður ekki sagt um þetta frumv. Það styðst við reynslu margra ára. Tilætlunin er, að það komi í stað laga 9. Febr. 1900 um horfelli á skepnum, sem nú í 12 ár hefir átt að framfylgja um land alt. Það hafa komið í ljós verulegir gallar á þessum lögum við reynsluna. Meðal annars er það óheppilegt ákvæði, að þeir menn, sem framkvæma eiga búpeningsskoðanir eftir lögunum frá 1900, eru valdir að eins til eins árs í senn. Og þótt leyfilegt sé að endurkjósa þá, þá eru það fæstir, sem gefa kost á sér til þess, einkum þar sem ekki er fast ákveðin borgun fyrir starfann, heldur fer hún eftir samkomulagi við hreppsnefnd og má ekki fara upp úr 2 krónum á dag. Oft er það því að hreppanefndirnar reyna að spara þessi útgjöld og fá menn fyrir lægra kaup, eða alls ekkert. En þá gefur að skilja, að þá er ekki ætið farið eftir hæfileikum manna. Í þessu frv. er reynt að bæta úr þessu með því, að skoðunarmenn séu valdir til 3. ára í senn og kaup þeirra fastbundið við 2 kr. á dag. Annar galli á lögunum frá 1900 er sá, að ekki er fyrirskipuð nema ein skoðun á ári, og það á útmánuðum. Afleiðingin af þessu getur verið sú, að í óefni sé komið með skepnurnar þegar skoðunin fer fram. Fóðrið hefir kann ske verið alt of lítið í byrjun þegar á haustnóttum. Hér er farið fram á 2 skoðanir á ári. Þegar svo er, þá geta skoðunarmenn verið í ráðum með bændum, hve mikið þeir skuli setja á, og vilji menn ekki fara að ráðum skoðunarmanna, gefst þeim tilefni til að hafa altaf vakandi augu á þeim búendum. Þá er enn þriðji gallinn á, lögum sá, að skoðunarmenn hafa ekki aðra skyldu á hendi, ef þeir álíta að ástandið sé ískyggilegt, en að tilkynna það hreppstjóra í þeim tilgangi, að hann kæri málið fyrir sýslumanni. Í því frumv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir að forðagæzlumenn ráði þeim manni, sem er tæpt staddur, til að fá birgðir handa skepnum einum, og ef fjáreigandi ekki vill hlíta því, annað hvort að útvega forða eða fækka skepnum sínum, svo að því sé borgið sem eftir lifir, þá fyrst skuli hlutaðeigandi kærður. Með öðrum orðum, hann verður ekki kærður fyr en hann hefir sýnt mótþróa, en ekki fyrir hitt, þótt hann í hugsunarleysi hafi stofnað sér í vandræði. Þetta eru þá aðalbreytingarnar á gildandi lögum. Þar að auki eru ýmis önnur atriði, sem nefndinni kom saman um að væru til bóta, og leyfir hún sér einhuga að ráða háttv. deild til að samþykkja frumvarpið með þeim breytingum, sem nefndin hefir komið fram með á þgskj. 617. Fyrsta breyt.-till. nefndarinnar er við 3. gr. Þar er svo ákveðið, að forðagæzlumenn skuli skoða fóðurbirgðir manna, en hér er því bætt við, að þeir skuli einnig skoða húsavíst búpenings, því að það skiftir miklu máli að hún sé í góðu lagi. Önnur breyt.till. við 5. gr. um, að orðin sem hreppssjóður borgar falli burt, stendur í sambandi við fimtu brt. um sérstök ákvæði um forðagæzlubækur. Nefndin áleit að þessar forðagæzlubækur myndu verða til mikils gagns og fróðleiks í búnaðarsögu landsins þegar fram liðu stundir, og væri því afarþýðingarmikið að þær væru vel færðar og vel geymdar, og virtist nefndinni Landsskjalasafnið vera eini rétti staðurinn til að geyma þær. Og í sambandi við það að þær eiga að vera eign landsins, virðist vera rétt að landssjóður borgi þær. Vitaskuld skiftir það ekki miklu máli, hvort það er landssjóður eða hreppssjóður, sem borgar. Þriðja br.till. er orðabreyting um, að sleppa úr 6. gr. orðinu »réttlátan«. Þar er talað um, að forðagæzlumenn eigi að gefa vitnisburð um útlit búpenings, og er komist svo að orði, að hann eigi að vera réttlátur. Nefndin áleit að það væri sjálfsagt, svo að ekki þyrfti að taka það fram. Þá er fjórða breyt.till. orðabreyting, sem stendur í sambandi við að breytt hefir verið um nafn á öðru frumvarpi. Nefndin býst við að þetta frumvarp, eins og það er úr garði gert, muni ekki sæta miklum andmælum, og álítur það í heild einni mikla réttarbót.



Það verður að vísu ekki sagt hið sama um þetta frumvarp eins og um frumvarp það, sem var hér til umræðu næst á undan, um forðagæzlu, að nefndin hafi verið sammála, þar sem einn nefndarmaður hefir skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara og komið fram með brt. Meiri hlutinn áleit samt sem áður að frumvarpið væri þess vert að því væri allur sómi sýndur og greitt fyrir því gegn um þingið. Vitaskuld er þetta mál nýstárlegt í því formi, sem það kemur fram nú, en grundvöllur þess er alla ekki nýstárlegur, því að hann hefir verið alment umhugsunarefni landamanna alt frá því er þetta land bygðist og hafa þeir oft verið mintir á að íhuga þetta mál, og það ekki á sem vægilegastan hátt stundum, eins og uppdrátturinn, sem hangir hérna frammi á lestrarsalnum, ber ljóslega með sér. Það sem helzt hefir valdið hallærum hér á landi, er fyrst og fremst hafísinn með sinum afleiðingum, þá eldgos og öskufall, og svo drepsóttir. Eitt af þessu er nú úr sögunni, það er að segja drepsóttirnar, sem hafa verið mjög átakanleg plága fyrir þetta land. Það er nú svo komið, að við þurfum naumast að óttast slíka plágu, og er það að þakka bættri læknaskipun og breyttum lifnaðarháttum. En enn þá eru hinar plágurnar, sem geta að borið, þegar minst vonum varir, og haft mjög skaðlegar afleiðingar. Eg skal ekki fara langt út í það mál, um það urðu talsverðar umræður í Ed., og ætla eg ekki að neinu leyti að bæta um þær. Eg vil að eins minna á það, að þótt segja megi að menn séu að ýmsu leyti betur búnir gegn afleiðingunum af ísi og eldgosum, þá eru menn að öðru leyti ver við slíku búnir, þar sem menn eru nú orðnir viðkvæmari og gera meiri kröfur til lífsins, eftir því sem framfarirnar hafa aukist og aðbúnaður allur orðið betri. þegar menn eiga til langframa við eitthvað ilt að búa, verða menn ekki eins næmir fyrir þó á móti blási. Eg vil segja, að ef nú kæmi einhver plága í líkingu við þær sem áður hafa komið, þá myndi hún hafa miklu víðtækari afleiðingar, einmitt fyrir þetta, að menn þola minna. Með þessu frumv. er farið fram á það, eftir því orðalagi, sem er í 1. gr. þess, að stofna sjóð til hjálpar í hallæri. Nefndinni þótti þetta ekki nógu skýrt orðað og jafnvel ekki nógu víðtækt. Þessi sjóður ætti ekki einungís að vera til að bæta skaða, sem hlýzt af hallæri, heldur aðallega tryggingarsjóður til að afstýra því. Þess vegna hefir nefndin leyft sér að koma með brtill. við 1. gr. þess efnis, að á eftir orðunum: »til hjálpar í hallæri«, komi: »eða til að afstýra því«. Það er einmitt aðalkjarninn í frumv., að þessi sjóður eigi að vera tryggingarsjóður. Ef spurt væri, hver sé sú mesta breyting eða hvað sé það einkennilegasta í þjóðfélagsskipun vorra tíma í samanburði Við skipulag fyrri alda, og ef því ætti að svara með einu orði, þá hygg eg að það yrði orðið »samvinna«. Ein tegund þessarar samvinnu er einmitt tryggingarsjóðirnir. Þeir eru sú tegund sam v innu, sem hefir látið mjög mikið til sín taka í löggjöf og menningarskipan annara þjóða. Og við hér á hafa veraldar erum ekki alveg ósnortnir af þeirri hreyfingu. Sérstaklega eru það þó persónulegar tryggingar, sem við höfum af að segja. Embættismenn eru skyldir til að tryggja sér og ekkjum sínum ellistyrk og lífeyri, og í seinni tíð hafa verið stofnaðir ýmsir styrktarsjóðir, svo sem styrktarsjóður barnakennara, líftrygging sjómanna, ellistyrktarsjóður og sjúkrasamlög. Alt eru þetta tryggingarsjóðir, sem byggjast á því, að áhættan dreifist á fleiri hendur og lengri tíma. Þetta, sem eg nefndi, eru alt persónutryggingar, en svo höfum við líka eignatryggingar, svo sem vátrygging sveitabæja og samábyrgð fyrir fiskiskip, og það hafa verið gerðar tilraunir til að koma á frekari eignatryggingum þó að þær hafi ekki borið ávöxt. Þetta er eitt af aðaleinkennum seinni tíma. En eg get ekki stilt mig um að minna á það, að þótt við séum skamt komnir á þessari leið, og förum mest eftir útlendum fyrirmyndum, þá þurfum við ekki svo langt að fara, og getum haft fyrirdæmið frá forfeðrum okkar, því að í okkar elztu lögum eru til ákvæði um þessa hluti, bæði eignatrygging á húsum og eignatrygging á skepnum. Í Grágás er bein skipun um það, að ef þrjú helztu húsin, baðstofa, búr og eldhús eða skáli, brenna á einum bæ, þá séu allir hreppabúar skyldir að taka þátt í skaðanum að helmingi. Og sama gilti um það ef drepsótt kom upp í skepnum, aðallega nautpeningi, þá voru hreppsbúar skyldir til að taka þátt í skaðanum. Vitaskuld var félagsskipun á þeirri tíð ekki komin svo langt, að þessi trygging gæti stuðst við þær tvær grundvallarreglur, sem tryggingarsjóðir vorra tíma styðjast við, ekki einungis að áhættan dreifist á fleiri hendur, heldur einnig á lengri tíma, þannig, að ekki þurfi að koma til niðurjöfnun á skaðabótum í hvert skifti, en þar á móti sé stofnað til ábyrgðarsjóðs með föstu árgjaldi og að ef ekki þarf til sjóðsins að tala fleiri ár í röð, þá vaxi hann og sé þess öflugri þegar á þarf að halda. Það er varla hægt annað en furða sig stórkostlega á því, að áminst samábyrgðarlög skyldu vera til hér á landi á þessum tíma, þjóðveldistimanum, þegar ekki er til nokkur vottar þess, að slíkt hafi verið til annarstaðar ! Norðurlöndum og þó víðar sé leitað. Það er furðulegt, að íslendingar skyldu á þeim tíma standa framar öðrum þjóðum að þessu leyti. Og það er átakalegt, þegar það er borið saman við nútímann, þá stóðum við öllum þjóðum framar, en nú stöndum við öllum öðrum þjóðum að baki í þessu efni. Það er ekki gott að gera sér grein fyrir, hvaðan forfeður vorir hafa haft þetta mikla mannvit, þetta mikla félagslyndi og sjálfsafneitun, sem lýsir sér í þessu, og það því síður, þegar litið er til þess, að það var grundvallarregla þeirra tíma, að vera ekki upp á aðra kominn, og að hver væri sjálfum sér nógur. Samt sem áður hafa þeir séð að þetta var þjóðarnauðsyn. Ágreiningurinn í nefndinni var eingöngu um það, hvurt það ætti að vera skyldukvöð að taka þátt í þessum tryggingarsjóð. Þó þeir hlutar á landinu séu til, sem meiri þörf hefði fyrir hallærissjóð en aðrir, þá er þó ekki hægt að segja annað en að áföll geti alstaðar komið fyrir um alt land. Og þess vegna vill meiri hluti nefndarinnar að það sé bundið fastmælum í frv., að þessi skyldukvöð hvíli á mönnum um alt land. Meiri hlutinn heldur líka þessu fram af því, að hann álitur að ekki megi treysta því að menn, sem þessu eru hlyntir, hafi svo mikinn áhuga á því að nokkuð verði úr framkvæmdum, ef alt á að vera komið undir frjálsum samtökum. Meiri hlutanum finst líka svo hóglega farið í sakirnar þar sem í frumv. er farið fram á að karlmaður, sem kominn er yfir tvítugt, borgi 1 kr. og kvenmaður 60 aura, auk þessa tillags úr landssjóði, sem nemi 40 aurum á hvern gjaldskyldan mann. Jafnframt þessu er svo fyrir mælt í frumv., að sveitarstjórnirnar ráði því, hvernig gjöldunum skuli fyrir komið, og þyki sveitarstjórn óráðlegt að heimta gjaldið sem nefskatt af öllum, þá skuli vera heimilt að jafna því niður á menn eftir efnum og ástæðum eða greiða það úr sveitarsjóði. Meiri hlutinn lagði mikla áherzlu á það samræmisins vegna, að þessi skyldukvöð skyldi hvíla á mönnum um land alt, en það getur aftur komið síðar til nánari athugunar, hvernig haganlegast gé að verja fé sjóðsins einstökum héruðum til hagsmuna og þá einkanlega að því er snertir þau hér að, sem til langframa ekki þurfa á neinni hallærishjálp að halda. Allar ákvarðanir um það, hvernig verja megi sjóðnum eða tekjum hana, þurfi ekki að taka til hans fleiri ár í röð, má geyma til seinni tíma. Af þessum ástæðum var það, að þótt meiri hlutinn meti mikils álit minni hl. háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.) og brtill. hans á þgskj. 376, þá gat hann þó ekki fallist á þær, vegna þess að hann áleit að þær myndu koma málinu í ógöngur, ef þær gengju fram. Hvað snertir brtill. nefndarinnar á þgskj. 625, þá eru þær að mestu leyti orðabreytingar, nema ef vera skyldi brtill. undir tölulið 3, við 1. gr., að á eftir orðunum »til hjálpar í hallæri« bætist inn í orðin eða til að afstýra því. Aðrar breytingatillögurnar á þgskj. 625 eru að mestu leyti orðabreytingar, eða til þess að skýra tilgang frumvarpsins. Eg skal svo ekki tala frekara um þetta að sinni.



Eg verð að segja það, að mig stórfurðar á því, hve góðar undirtektir þetta frumv. hefir fengið hjá nefndinni hér í deildinni. Þegar eg sá frumvarpið fyrst, þá sló miklum óhug á mig, því mér virtist það benda til væntanlegs sults og mannfellis. Það er auðséð, að þeir sem eiga þessa hugmynd eða vilja koma henni í framkvæmd, þeir menn eru alveg sannfærðir um það, að á næstu árum muni landið þekjast hordauðum Íslendingum og búfjárræflum. Eg skil ekkert í þeim mönnum, sem ekki hafa meiri trú á framtíð landsins en þetta; að þeir sömu menn skuli þá ekki þegar fara héðan af landi brott og fara til fyrirheitna landsins - Ameríku! Þeir gera það kannske, ef þetta frumvarp verður ekki samþykt. En svo eg víki nú að frumvarpinu, vil eg fyrst minnast á 1. gr. Þar eru taldar upp 3 tegundir hallæra. Fyrst eru hallæri, sem hljótast af hafis, svo þau, sem hljótast af eldgosum og loks þau, sem hljótast af öðrum stórfeldum orsökum. Svona er nú þessi fallega þrenning. Það er auðséð, að þeim sem hafa búið til þetta merkilega frumvarp, hefir ekki fundist nóg að hafa þessi tvö fyrstu hallæri, af hafís og eldgosum, heldur hafa þeir orðið að bæta 3. hallærinu við, af einhverjum öðrum stórfeldum orsökum. Satt að segja er mér ekki vel ljóst, hvað hér er átt við.  (Jón Ólafsson: Landskjálfta t.d.)  . Nú, landskjálfta. Jæja, annara hélt eg að hér væri ef til vill átt við einhver voðaleg jökulhlaup, sem alt mundi drukna í og þá líka máske þetta hallærisfrumvarp.  (Sigurður Sigurðsson: Og 2. þingmaður S.-Múl. líka)  . Eg vona að guð gefi að 1. þingmaður Árnesinga færi líka með, enda þótt eg játi, að »selskabið« sé ekki með bezta móti. En nú skal eg þó gera þeim það til geðs þessum hallæriskrákum, að gera, ráð fyrir ekki einungis að hallærissjóðurinn komist á, heldur og hinu, að yfir dynji hallæri. Setjum svo, að hafís leggist að öllu Norðurlandi, og allar skipaferðir teppist, þá er svo sem ekki öllu borgið með hallærissjóðnum, því enginn étur gull né silfur, þótt í hallærisajóði liggi. Það er hins vegar skylda stjórnarinnar að sjá um að menn deyji ekki úr hungri eða hor, heldur hlaupa undir bagga með mönnum, ef óhöpp ber að. Landssjóðurinn er þannig alveg eins góð hjálparhella eins og hallærissjóðurinn. Eg vil því ráða þeim háttvirtu herrum til þess að fara heim og læra betur, í stað þess að vera hér að krunka um hallæri, sem enginn veit, hvort nokkurn tíma kemur. Frumvarpið er bygt á hallæri, sem áður hefir komið, móðuharðindunum, en engin ástæða er til að ætla að slíkt geti komið fyrir aftur. Nefndin hefir nú ekki séð sér fært að segja hallærið fyrir, hvenær og hvernig það komi, heldur hefir hún aðallega bygt frumvarp sitt á ritgerð Torfa Bjarnasonar í Ólafsdal og móðuharðindunum. En þá er þess að gæta, að móðuharðindin voru fyrir rúmum 130 árum og ástæðurnar voru þá alt öðruvís í landinu en nú. Þá komu líka ýmis önnur óhöpp fyrir, fyrst fjárkláði og svo eldgos. Þótt nú hér kæmi annað hvort hafis eða eldgos, þá dettur mér ekki í hug að halda að hér yrði fellir fyrir því. Ef einhver bjargarakortur yrði, þá væri hægt að bæta úr honum, án þess að hafa þennan sjóð, og það er athugandi, að þessi óhöpp gætu ekki komið yfir alt landið, heldur að eins yfir nokkurn hluta þess. Er nokkur sanngirni í því að leggja svo stóran skatt á Austur- Suður- og Vestur-land, þótt verið geti að hafís komi fyrir nokkrar sveitir Norðurlands. En aðalástæðan á móti þessum nýja ekatti er sú, að skatturinn yrði svo þungur á landsmönnum, og eru þó skattarnir nógu þungir fyrir. Þeir eru ekki svo fáir fyrir skattarnir, þó ekki sé þessum nýja skatti bætt við. Slík gjöld og þetta yrði, eru t. d. ellistyrktarsjóðsgjald og gjaldið í vátryggingarsjóð sjómanna. Þetta eru skattar, sem hafa mikil útgjöld í för með sér, enda þótt lagðir séu á þjóðina í góðu og gagnlegu augnamiði. En þessi skattur er alveg ónauðsynlegur og Við verðum að athuga, að verði frumvarpið að lögum, þá höfum við enn á ný lagt 50 þús. kr. skatt á fátæka þjóð. Því hver tvítugur karlmaður á að greiða 1 kr., en hver tvítugur kvenmaður 60 aura. Þetta gjald verður fátækum heimilum mikil byrði, byrði sem eg vil ekki leggja á heimilin. Það væri sök sér ef menn vissu það fyrir með áreiðanlegri vissu, að hallæri mundi koma yfir landið, en nú þegar þetta er að eins bygt á trú eða von um að hallæri komi, þá er þetta frumvarp óhafandi, og ætti hér í deildinni að fá þau óþrif að það horaðist upp og misti lífið. Þegar um svona skattaálögur er að ræða, held eg að það sé sjálfsagt að bera þær undir kjósendurna. Það má vel vera að svarið verði það sama og oft hefir verið áður þegar um vilja kjósendanna hefir verið að ræða, svarið, að kjósendurnir hafi ekkert vit á því. Það er alveg eins og sumir háttv. þm. áliti það vera heilaga skyldu sína að vera nokkurs konar fjárhaldsmenn þjóðarinnar. - Þeir halda fram, að almenningur hafi hvorki vit né vilja til þess að sjá fótum sínum forráð, og því verði þeir að taka í taumana og finna meðölin, eins og nú þegar hallærissjóðurinn á að vera »general«-meðal gegn hallærunum, sem hann þó aldrei verður, þegar af þeirri ástæðu, að eg er þess fullviss að veikin - hallærið - sem lækna á, muni aldrei koma yfir þjóð vora attur, á þann veg er hallæriskrákurnar halda fram. Eg skal enda ræðu mína með þeim orðum, að þeir, sem vilja hamra þessum skatti í gegn um háttv. deild, eru að leika sér með fé þjóðarinnar, ekki sízt fátæklinganna.



Eg var einn í nefndinni, sem háttv. Nd. fól á hendur að athuga þetta mál og hefi eg síðan starfað í nefndinni með hinum nefndarmönnunum og má segja, að það hafi verið með góðu samkomulagi. En þó hefi eg nú skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara. Vil eg nú leyfa mér að gera nokkra grein fyrir því; hvers vegna eg skrifaði undir nefndarálitið og hvers vegna eg skrifaði undir það með fyrirvara. Undirskrift mín undir nefndarálitið þýðir það, að eg var samdóma hinum nefndarmönnunum um þær smábreytingar á forminu, sem þeir lögðu til að gerðar yrðu á frumvarpinu. Auk þess sem eg var þeim samdóma um tilgang frumvarpsins og margt af því sem hv. framaögum. hefir tekið fram. En fyrirvarinn þýðir það, að eg áskildi mér rétt til þess að koma fram með breyt.till., sem eg nú vildi leyfa mér að mæla með nokkur orð. Breyt.till. mínar eru á þgskj. 675 og stafa þær af því, að eg get með engu móti verið frv. samþykkur í þessu formi. Eg játa frumvarpsins góðu hugsun og góða tilgang, og eg játa möguleikann á því að kynni að þurfa að taka til sjóðsina, þó hallæri yrðu hér ekki í sama mæli og áður. Að því leyti get eg ekki tekið undir ummæli háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), sem taldi það allsendis óhugsandi að hallæri geti komið. Háttv. framsögum. tók það fram, að þetta mál hefði verið rætt all-ítarlega í Ed. Eg var þar viðstaddur við umræður um málið og voru það vist margir aðrir háttv. þm. héðan úr deildinni. Heyrðu menn þar góð rök bæði með málinu og móti. Og eg verð að játa það, að mér fanst málið betur sótt af þeim sem voru með frv., en hinum; fanst mér þeir sem voru á móti því, eiga fremur í vök að verjast en hinir. En eg skal nú ekki lengur lengja umræðurnar með því að vera að fara út í þær röksemdaleiðslur. En eg verð að segja það, að eg get ekki fallist á að leggja slíkt nýtt persónugjald á þjóðina á líkan hátt og háttv. Ed. leggur til. Það er búið að leggja nógu marga nefskatta á þjóðina, þó þeim verði nú ekki fjölgað. Reikni maður út, hvað fátæk hjón yrðu að borga í persónugjald ef þetta gjald bættist Við almennu gjöldin, þá er það fyrst: Kirkjugjald og prestagjald kr. 4,50 Ellistyrktarsjóðsgjald - 2,25 Og svo þetta nýja. gjald - 1,60 Eða samtala kr. 8,35 Bláfátæk hjón yrðu þá að minsta kosti að borga 8 kr. 35 aura, eða, ef kirkjugjöldin yrðu hækkuð úr því sem nú er, sem svo oft á sér stað, þá yrðu það kringum 9 kr. Sömuleiðis er það mjög mikið, sem altaf er verið að bæta við gjöldin í sveitasjóðina. Veit eg að sveitarbyrðarnar eru víða æði þungar og örðugt að rísa undir þeim, þó ekki væri þessu gjaldi bætt við. Veit eg að svo er í aumum sjóplássunum á Suðurlandi, að erfitt er að rísa undir byrðunum, ef eitthvað ábátar. En til þess nú ekki að fella frumvarpið, þá vil eg fara miðlunarveginn og hefi því komið fram með breyt.till. á þgskj. 676. Þær fara fram á það, að að eins landssjóðstillagið verði lögboðið; um héraðstillögin, skuli héraðsstjórnunum það vera í sjálfsvald sett, hve mikið það skuli vera. Þetta er aðalefnið í breyt.till. mínum. Með þessu móti, að héraðastjórnunum er það í sjálfavald sett, hve mikið tillag héraðið skuli greiða í sjóðinn, þá á það að koma í ljós, hvort menn vildu leggja nokkuð til þessa sjóðs, og eins það, hvar þörfin sé talin mest, því eins og háttv. framaögum. tók fram, er í inum ýmsu hlutum landsins mjög misjafnt útlit fyrir að að hallæri komi, þó eg neiti því ekki að það geti komið alstaðar, um alt land. En þó nú þetta sé þannig ákveðið fyrst um sinn til þess að leiða í ljós Vilja almennings í þessu, þá er þó alls ekki loku fyrir það skotið, að því megi breyta síðar. Það mætti t. d. hafa það þannig, að þetta fyrirkomulag, að héruðunum væri í sjálfavald sett, hvort eða hve mikið þau vildu gjalda til sjóðsins, atæði fyrst núna í nokkur ár; og svo væri héruðunum gert það að skyldu. Vil eg benda til skólanna. Fyrst þegar þeir voru stofnaðir, var mönnum það í sjálfsvald sett, hvort þeir vildu láta börn fara í þá, en síðan var mönnum gert það að skyldu. Svona var farið með að koma skólunum á fót og eins mætti fara í þessu efni. Þetta gæti líka orðið til þess að miðla málum milli beggja málsaðila. Eg hygg að mönnum í mörgum tilfellum þyki þetta vera nauðsynjamál, bæði hér og í héruðum landsins. Og hve fúsir menn yrðu á að fylgja því, mundi þá geta komið í ljós með breyt.till. mínum. Sýslunefndirnar myndu fúslega samþykkja þetta gjald, væri almenningur yfirleitt fús á það, en þær myndu aftur gera það mjög nauðugar ef þær vissu að almenningur væri því mótfallinn. Vil eg svo ekki lengja umr. meira um þetta. Eg þarf ekki að útlista brt. mínar á þgskj. 676. Þær eru eins og þær liggja fyrir. 1. gr. er að eins vikið við til þess að hún geti verið í samræmi við efnið í breyt.till. mínum. 2. og 3. gr. segja, hvernig sjóðurinn skuli stofnast, sem er ekki ógreinilegt í frumv. Í 3. gr. er sýslu- og bæjarfélögum það í sjálfsvald sett, hvort þau vilji gjalda þetta gjald til sjóðsins. Ætti það ekki að vera til fyrirstöðu fyrir stofnun sjóðsins, þó þau héruð legðu ekki neitt fram til hana, sem ekki yrðu hans aðnjótandi í neinu. Í 2. grein er ráðið til þess, að miða gjaldið úr landsjóði ekki við aldurstakmark manna, heldur við það, að menn séu gjaldskyldir til ellistyrktarsjóðs. Finst mér vera hagur í því, að miða það við ellistyrktarsjóðsgjaldið, því um það eru alt af til skýrslur, sem ekki eru alls staðar til, um aldur manna. 3. brtill. fer fram á það, að 14. gr. frumv. falli burtu, og er það af því, að fyrsti liður 14. gr. inniheldur ákvæði, sem ekki eru tiltækileg samkv. þessari stefnu, sem brtill. minar fara í, og annar liðurinn er óþarfur, ef brtill. verða samþyktar. Þá er 4. brtill. við 15. gr. að eins orðabreyting, sem eðlilega leiðir af hinum breytingunum, að í staðinn fyrir »skal« sýlsunefnd gera samþykt o.s.frv. komi: getur sýslunefnd gera samþykt o. s. frv. Bið eg svo háttv. deild velvirðingar á till. mínum. Eg vona, að þær verði ekki til þess að spilla þessu góða máli. En að fara að lögleiða nýjan nefskatt á þjóðina, eða leggja ný gjöld á sveitasjóðina að þeim ef til vill nauðugum, það hefi eg ekki viljað láta ganga fram hjá mér, án þess að vara menn við því.



Það hefir verið sagt, að mönnum þætti vænna um börn sín en foreldra, að mönnum þætti vænna um vonirnar, sem er framtíðin, en fortíðina. En ef vonirnar eiga að rætast, verður að hlúa að þeim með fyrirhyggju og gera eitthvað fyrir þær. Þess vegna er ekki unt að neita því, að þetta frumv. er fram komið af einlægri löngun til þess að afstýra því, að óhöpp þau sem oft hafa dunið yfir þetta land, komi fyrir aftur. Ef ekki eru sett nein bjargráð, getur enginn maður, nema þá sá einn, sem ekkert þekkir til sögu þessa lands, annað en móðuharðindin og og fjárkláðann, þrætt fyrir það, að slíkt gæti komið fyrir aftur. Það getur komið að því, að hafis spenni landið heljargreipum, svo að leiði til óárana, fjárfellis og jafnvel manndauða. Hvað stoðar oss þá bættar samgöngur á sjó og landi? Þá koma oss ekki að haldi eimskipafélög né járnbrautir. Háttv. framsögum. hældi forfeðrum vorum á söguöldinni fyrir fyrirhyggju í þessum efnum. Það er satt, en síðan dofnaði þjóðin og flaut sofandi að feigðar ósi. Þjóðin stendur ekki vel að vígi í efnalegu tilliti, þess mega menn ekki ganga duldir. Því er þetta frumv. orð í tíma talað. Ef forfeður vorir hefðu byrjað á slíkum sjóð, þá mundum vér standa betur að vígi nú. Það er satt, sem skáldið kvað: Feðranna dáðleysi er barnanna böl, og bölvun í nútíð er framtíðar kvöl. Það er skylda vor gagnvart eftirkomendum vorum að tryggja þá, eins og oss er unt fyrir hugsanlegum óhöppum. Fyrir hverja erum vér að rækta skóga? Ekki fyrir oss. Nei, en hver góður drengur lætur sér ekki nægja, að sjá að eins fyrir sínum eigin munni og maga, hann hugsar um þá sem eftir hann eiga að byggja landið og hann sér í anda landið bætt og prýtt, og það hlægir mig, er eg hugsa til þess er landið verður fagurt og frítt og skógum vafið, eins og það getur orðið. Eg skal fúslega kannast við það, að það getur orðið erfitt fyrir fátæklinga að greiða þetta gjald, en það þarf ekki að vera endilega nefskattur, enda væri eg tregur til að vera með slíku ákvæði skilyrðislaust. En svo vill til, að ákvæði er í 8. grein frumv. um, að fara megi eftir efnum og ástæðum, ef í harðbakka slær. Það þarf ekki endilega að heimta 1 kr. af fátækum karlmanni eða 60 au. af fátækum kvenmanni, ef sveitafélaginu, sem þau teljast til, þykir það óráðlegt, og verður þá sveitarfélagið að svara fyrir þeirra hönd. Eg vona, að það dragist ekki lengi, að sjóðurinn verði stór, því eg vona, að ekki þurfi mjög bráðlega að skerða hann, og mundi hann þá verða til þess að auka lánstraust landsins, því að hann er ljósastur vottur um, að Ísland er menningarland, eins og vér vonum allir, að það verði, en ekki er enn orðið nema að nafninu. Eg þykist nú vita, að jafnvel í mínu kjördæmi séu sumir ef til vill svo skammsýnir, að þeir verði óánægðir með þetta frumv., því að þar kemur aldrei harðæri; sjórinn er örlátur og flutningar hafa sjaldan tepst. En eg tel það nær að sjá fyrir framtíð landsins, heldur en fara að vilja skammsýnna kjósenda í þessu efni. Áður en eg lýk máli mínu, skal eg taka það fram viðvíkjandi brtill. háttv. 2. þm. G.-g. (gr. D.), að hræddur er eg um það, ef ekki verður lögskyldað að leggja í þennan sjóð alment, að þá muni sumir draga sig í hlé, svo að lögin koma ekki að fullum notum. Eg mun hiklaust greiða atkv. með frumv., þrátt fyrir þær afleiðingar, sem það kann að hafa fyrir mig persónulega.



Eins og frv., sem hér ræðir um, er í garðinn búið, get eg ekki orðið því fylgjandi. Eg játa það að vísu, að tilgangur frumv. - þ. e. að fyrirbyggja neyð í landinu - er góður og sjálfsagður, þar sem hver maður finnur og veit, að sú skyldan hvílir koss öllum, og þá og á hverjum einstökum. Í stjórnarskrá vorri er þetta og viðurkent - sbr. 52. gr. stjórnarskrárinnar frá 5. Janúar 1874 - þar sem ákveðið er, að hver maður, karl eða kona, sem ekki getur séð sér farborða, eigi kröfu til framfæris af almannafé. Þessu ákvæði stjórnarskrárinnar hefir síðan í framkvæmdinni verið ætlast til, að fullnægt væri á þann hátt, að sveitafélögunum er gert það að skyldu, að sjá fyrir þeim er þurfandi eru, hverju innan sinna takmarka, og á þann hátt, sem lögin nákvæmar til taka, en þó svo, að háð er eftirliti sýslunefndanna, og aðgangurinn þá og að sjálfsögðu að sýslufélögunum - eða því þeirra, sem í hlut á, - ef sveitarfélagsins þrýtur, eður og bregst skyldu sinni. En beri hvorttveggja upp á sker, þá er landssjóður að sjálfsögðu, og á að vera. þrautalendingin, þ. e. hann verður þá að hlaupa undir baggann. Að þessu leyti virðist þá vera sæmilega séð fyrir einstaklingunum hér á landi, er neyðin kreppin að. Má því og eigi gleyma - þótt höfð sé þessi tilhögunin hér á landi -, að einstaklingurinn, sem á neyð kemst, hann á og í raun og veru aðganginn að öllum, og þá og að vísu eigi að eins að öllum, sem þjóðernis hans eru, heldur og að öllum, sem á jörðunni eru, þar sem á öllum verum jarðarinnar hvílir að sjálfsögðu einatt og hefir æ hvílt sú skylda, að sjá um, að hvívetna væri svo séð um, að öll neyð, hvar á jörðinni sem er, væri æ fyrirbygð eða þá tafarlaust stöðvuð. En þó að íslenzka þjóðin hafi, sem fyr segir, gert sitt til þess að sjá um að bætt sé hér á landi tafarlaust úr hverri neyð í efnalegu tilliti, sem að höndum ber - um skyldurnar að öðru leyti, þ.e. út fyrir þjóðernið, hefir hún eigi sint, en verið þar smá og óvíðsýn að hugsun og framkvæmdum, eins og þjóðerni önnur og stórveldin sjálf -, þá er þó ekkert á móti því, að til sé sérsjóður - hallærissjóður - er grípa megi til, þá er stærri óhöpp ber að höndum, sem hallæri valda, svo sem t.d. eldgos, jarðskjálftar, hafís eða aðrir stórkostlegir náttúruviðburðir, sem hafa í för með sér almenna neyð. En þótt tilgangur frumv. sé lofsverður, þá get eg þó ekki felt mig við það, né séð þörf á því, að nú sé enn farið að íþyngja almenningi hér á landi með beinum gjöldum, 1 kr. á karlmann, en 60 aur. á kvenmann. Þetta getur orðið all-tilfinnanlegur skattur fyrir fátæk heimili. Ef vér tökum t.d. eitt heimili, þar sem eru gömul hjón, sem orðin eru lúin, og geta ekki séð fyrir sér, en hafa þó einn son heima og tvær dætur - þá verður skatturinn á heimilið þó kr. 3,80 um árið. Þetta eru ærið tilfinnanleg útgjöld fyrir verkmanna- og húsmanna-stéttina o. fl., - og það til viðbótar alþýðu- eða ellistyrktarsjóðsgjaldinu o.fl. o.fl. beinum gjöldum, að meðtöldum útsvörunum, sem alment er kvartað mjög yfir, og eigi óvíða fara síhækkandi. Annars hefði mér fundist, að betur hefði átt við, að þingið hefði sýnt einhverja viðleitni í þá átt, að reyna að létta að einhverju leyti af almenningi beinu gjöldunum, heldur en að fara nú að bæta við þau, sbr. þá og tillögur mínar á aukaþinginu 1912 í þá átt. Mig furðar satt að segja á því, að frumv., sem þetta - sem hleður á almenning nýjum beinum gjöldum - skuli vera flutt inn á þingið, og það að þjóð inni fornspurðri. En hvers er annars að vænta af þinginu, eins og það nú er skipað og hefir verið skipað ? Það eru ekki efnaminni stéttirnar, sem eiga fulltrúa eða málsvara hér á þinginu. Nei, það eru mestmegnis - ef eigi nær eingöngu - embættismennirnir og betur stæðu mennirnir, bændur o.fl., sem þingið skipa. Og þegar þess er gætt, fer það að verða skiljanlegi, hvernig á því stendur, að frumv. sem þetta kemst eigi að eins inn á þingið, heldur fær hér töluverðan byr. Þessa menn, þ. e. þingmennina sjálfa, skiftir það líklega fæsta - og ef til vill engan - nokkru verulegu, hvort beinu gjöldin eru nokkrum krónunum hærri eður eigi, - lánstraustinu þá og þannig hagað, að eigi skiftir, hvort skuldin hjá kaupfélaginu eða kaupmanninum er fáeinum krónunum meiri eða minni. Alt öðru máli er á hinn bóginn að gegna að því er snertir fjöldann allan af landsmönnum, þ.e. húsmenn, sjómenn og verkamenn í kaupstöðum, kauptúnum og sjóþorpum o.s.frv. –sem og efnaminni bændur. Ýmsir þessara manna vita oft eigi að vetrinum, hvernig fá eigi eitthvað til næsta málsins, - eða þá til þess að geta haft hita o.s.frv. En beinu gjöldin verður að greiða, eins og þau eru, - þar getur enginn neitt við sig sparað. Og þrátt fyrir þetta skirrist þingið þó ekki við að demba nýjum gjöldum á alþýðu. Þessu veldur það eitt, að tilfinningin er alt of sljó hjá þinginu að því er bágindi annara snertir, - tilfinningarleysið of mikið og alt yfir gnæfandi, af því að ekkert amar þá að hjá þingmönnunum sjálfum, eða þá þeim þeirra, sem málinu eru fylgjandi. Hitt, þ. e. að landssjóður legði árlega einhverja tiltekna upphæð í sérstakan sjóð, sem gripið yrði svo til þegar halli æri bæri að höndum, feldi eg mig betur við og gæti þá léð frumvarpinu fylgi mitt. Brtill. háttv. 2. þm. G.K. (Kr. D.) bæta frumv. töluvert; verði þær samþyktar - þá yrðu lögin að eins heimildarlög, með því að að væri þá lagt á vald sýslunefnda og bæjarstjórna, hvort leggja skyldi gjaldið á menn í sýslu- eða bæjarfélaginu eður eigi. stofna þar bjargráðasjóð eða láta það ógert. En þar sem þó er eigi loku fyrir það akotið, að gjaldið yrði þó sumstaðar lagt á, þar sem menn eru því þó illa vaxnir, að bætt sé á þá auknum beinum gjöldum, tel eg breytingartillögurnar þó eigi fullnægjandi. Eg vil því skjóta því til nefndarinnar, hvort ekki myndi réttara að koma málinu í það horf, sem eg hefi bent á, þ.e. að landssjóður stofni sér sérstakan hallæris eða bjargráðasjóð til hjálpar í almennum bjargarvandræðum. Menn verða að gæta þess, að málið er enn lítið rætt í blöðunum eða á mannfundum, og má þó ekki minna vera en að almenningur fái að átta sig á málinu áður en að lögum er orðið. Þá tel eg það og galla á lögunum, að eldra fólki, þ.e. fólki, sem orðið er t.d. sextugt, eða jafnv. 55 ára að eins, er hvorki ætlast til að hlíft sé, né heldur ætlast til hins, að það verði þá undanþegið gjaldinu. En gamla fólkinu á að vorkenna og hlífa, er á fyrgreindan aldur - segjum orðið 55 ára - er komið, sbr. og það þá og tíðast orðið ið lasburða eða hálf- ef eigi al-veika og finnur því - sem og , allir -, að eigi á né má ætlast til jafnmikils af því sem öðrum, - enda tíðum alls eigi til neins. Menn kunna nú að vísu að segja, að 8. gr. frumv. ráði bót á að nokkru, þar sem hún hljóðar svo: »Nú þykir sveitarstjórn óráðlegt að heimta sama gjald af öllum, og er þá rétt, að hún jafni hallærisgjaldinu niður á þá, sem gjaldskyldir eru, eftir efnum og ástæðum, eða greiði það úr sveitarsjóði«. En þótt ákvæði þetta bæti að vísu nokkuð úr, þá hafa sveitasjóðir þó víðast svo miklu undir að rísa, að sízt er á þá bætandi, enda hafa fræðslulögin að mun aukið átgjöld þeirra - auk þess sem gjöld þeirra til sýslusjóðanna eru eigi óvíða mjög há. Sannarlega er sú þörfin því miklu brýnust, að létta á einhvern hátt undir með sveitarsjóðunum, þ.e. ætla þeim t. d. hluta af tollgjöldum, sbr. tillögu mína á þinginu 1912. Að því leyti sem gert er þá og ráð fyrir því, að sveitarsjóðirnir nái gjaldinu inn aftur með niðurjöfnun »eftir efnum og ástæðum«, þá er það og mjög varhugavert, eins og öll slík niðurjöfnun yfirleitt. Niðurjöfnunarnefndum og hreppsnefndum er þar fengið vald í hendur, sem einatt má misbeita - vald, sem heita má að hver maður standi alvarnarlaus gegn. Mennirnir ekki eins góðir eina og þeir ættu að vera - fæddir með vísum illra og enda döfullegra þráa, er síðan þroskast í liðnu í stað þess er albælst ættu niður, o.fl. o.fl., þ.e. hefnigirni o.fl. ilt getur því auðveldlega komist þar að og ýmsum verið gert rangt til. Að því er frumvarpið í heild sinni snertir, skal eg eigi fara um það frekari orðum, en ítreka það, að eg vænti þess að nefndin taki það að nýju til rækilegrar íhugunar, og athugi þá og bendingar mínar.



Herra forseti! Eg er einn þeirra sem sæti eiga í nefndinni. Eg hafði í fyrstu tilhneiging til að ganga með háttv. 2. þm. G.-K. og veita honum fylgi að því, að frumvarpinu yrði breytt þannig, að héruðin væri látin ráða, hvort þau tæki á sig þetta gjald. Það virðist svo í fljótu bragði, sem mörg héruð séu þau, sem aldrei þurfi að kvíða hallæri. En þegar eg hugsaði málið betur, fann eg það, að það er varlega fullyrðandi; og svo fann eg, að Það er skylda alls landsins að hlaupa undir bagga, þegar einhver hluti landsins er þjakaður af óárani. Þess vegna varð eg samferða meira hluta nefndarinnar. Eins og það þykir ekkert sældarbrauð að komast á sveitina, þannig er um héruð landsins, ef þau verða bjargþrota, að betra er að þau þiggi hjálp frá landinu, en séu komin upp á náð útlendinga og safnað sé samskotum utanlands til þeirra, eins og komið hefir fyrir. Þetta vegur svo mikið í mínum augum, að eg vil lögbjóða almenna gjaldskyldu til þessa sjóðs. Eg óttast það, að ef héraðunum er heimilað val um þetta, verði mörg þeirra til að hliðra sér hjá gjaldinu. Það má segja, að það sé ekki réttlátt gagnvart þeim héruðum, sem aldrei kynnu að þurfa að nota þennan sjóð, að skylda þau til að gjalda í hann; þetta sé þeim dauður fjársjóður. En sjóðurinn er ekki einskis verður fyrir þá heldur en aðra, því að þegar sýnt er, að landið þarf ekki að verja neinu af sjóðnum til hallærisvarna, þá má heimila, að verja skuli vöxtum eða nokkurum hluta þeirra til þjóðþrifa. Enginn skaði er að eiga sjóðinn; alt af má nota hann. Þótt mitt kjördæmi þurfi héraða sízt að kvíða hallærum, þá er eg samt samþykkur frumvarpinu. Eftir skýrslum Hannesar byskups Finnssonar í Félagsritunum gömlu, hefir fólki jafnan fjölgað í Suður-Múlasýslu, er hallæri hafa gengið. yfir landið alment. því að menn hafa flúið þangað til að leita sér bjargar. En það sæmir ekki nokkurum þingmanni að líta á sitt kjördæmi eitt, heldur á hver þingmaður að hugsa um hag alls landsins. Hér má og benda á biblíusetninguna: »Sá sem þykist standa, gæti að því að hann falli ekki«. Þegar eg hugleiddi framangreind atriði, misti eg tilhneiginguna til að fylgjast með háttv. 2. þingmanni G.-K. og hneigðist að tillögum meira hlutans.



Mér féll ekki vel í geð að heyra háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) tala með svo býsna mikilli léttúð um hallæri. Mér virðist ekki að hallæri hljóti að vera svo fjarlægur hlutur, að um það megi tala með léttúð. Hallæri sprettur af þeim atburðum, sem láta alls ekki að sér hæða. Við getum aldrei verið vissir um að hallæri sé ekki í nánd. Það getur reyndar hugsast, að hallæri í þeim skilningi sem gert er ráð fyrir í þessu frumv., komi ekki fyrir í hálfa eða heila öld, en það er engin vissa fyrir því, að það geti ekki alveg eins orðið á næsta ári eins og eftir hundrað ár. En setjum svo, að hundrað árin næstu liði án þess, og setjum jafnframt svo, að sjóðurinn verði stofnaður eftir þessu frumvarpi nú þegar. Þá mundi hallærinu, ef það kæmi fyrir, verða mætt með heillar aldar taki. Þetta er tilgangur frumvarpsins. Það er ekki að eins tilgangurinn, að allir þeir sem nú eru uppi, fylgist hér að. Það er líka tilgangurinn, að kynslóðirnar fylgist að. Og þegar samvinnan varir ekki að eins í nútíð, heldur líka í framtíð, þá mun sá kraftur fást, sem ekki hefir áður þekst. Háttv. framsögumaður tók þetta skýrt fram í framsögu sinni, og þetta er aðalatriðið í þessu máli. Við eigum að mæta voðanum sameinaðir en ekki sundraðir, við efgum að mæta honum ekki að eins í samtið, heldur líka í framtíð. Þess vegna get eg ekki felt mig við tillögu háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.), sem annars er hlyntur þessu máli, um það, að menn verði látnir sjálfræðir um, hvort þeir verði með eða ekki. Þegar um þetta er að ræða, þá er aðalatriðið að allir fylgist að. Og úr því að því er ekki að heilsa, að allir geri það af fúsum vilja, þá verða sumir að gera það. nauðugur viljugir. Hitt játa eg, að það hefir ekki mikla þýðing í mínum augum, að gjaldið til sjóðsins sé svo hátt, sem ákveðið er í frv. Eg gæti felt mig við að það væri tiltekið talsvert lægra. Eg er heldur ekkert ákafur með því að endilega verði byrjað á sjóðnum á næsta ári. Mér er það ekki svo mikið kappsmál, að eg geti ekki felt mig við að það verði hugsað betur, áður en byrjað er. En því fyr sem byrjað er, því betra er það. Háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.) gerði mikið úr gjöldunum, sem þetta hefði í för með sér. Hann mintist á nefskattana eða persónugjöldin og sagði, að þetta gjald mundi verða tilfinnanleg viðbót við þau. En það er aðgætandi, að þetta gjald mundi að eins verða tilfinnanlegt fyrir þá, sem fátækastir eru, og fyrir þá mundi líka sjóðurinn verða langmest trygging. Þeir finna bezt, hvar skórinn kreppir, ef mikið misæri kæmi. Hann tók líka fram, að ekki væri rétt að íþyngja sveitasjóðunum með þessu. En hverjir mundu hafa gagn af þeirri tryggingu, sem hér er átt við, ef ekki sveitasjóðirnir? Stórar misfellur koma einmitt harðast niður á þeim. Eg er viss um að sveitarþyngsli væru óvíða mikil, ef hallæri hefði aldrei komið fyrir. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) tók í sama strenginn og vildi ekki íþyngja fátæklingunum. En því er nú hagað svo til í frumv., að ekki þarf að láta gjaldið koma niður sem nefskatt, frekara en mönnum sýnist í hverri sveit. Hann hallaðist fremur að því, að landssjóður legði fram fé til sjóðsins. Það er líka tilætlunin, að hann leggi nokkuð í sjóðinn. En það hefir ekki þá þýðingu, að frelsa gjaldþegnana frá útgjöldum. Eins og hér hefir verið tekið fram áður í ræðu, eru það ekki skattarnir sem íþyngja mönnum, heldur gjöldin. Við ákveðum, hvaða gjöld skuli leggja á landssjóðinn, og þau gjöld verða gjaldþegnarnir að greiða, á hvern hátt sem þeir gera það. Hér er um það að ræða, að leggja gjaldið réttlátlega á menn. Ef það þykir ekki réttlátt að leggja það á hvert nef, þá má jafna því niður eftir efnum og ástæðum. Og réttlátari máti er ekki til.



Eg er einn þeirra manna, sem játa, að hugmyndin, sem vakir fyrir formælendum þessa mála, sé fögur. En um það, að hve miklu leyti frumv. þetta sé nauðsynlegt og framkvæmanlegt - þar býst eg við að leiðirnar skilji. Eg verð að líta svo á, að lítil eða engin yfirvofandi hætta sé af því sem kallað er hallæri, sízt almenn hætta, jafnvel þó að eg verði að játa það fyrir fram, að eg hefi ekki á takteinum nákvænna skýringu á hugtakinu, og búist jafnvel við, að sitt vaki fyrir hverjum. Hins vegar skal eg játa, að hallæri getur borið að höndum, en þó sérstaklega í einum ef ekki eingöngu í einum landsfjórðungi, Norðlendingafjórðungi, og þá sérstaklega, ef ekki einvörðungu, vegna ísa. Þó mundi skortur ná á tímum ekki verða neitt til líka við það sem áður átti sér stað, af því að kringumstæður allar eru mjög breyttar frá því sem áður var. Fyrst er nú það, að menn væru nú ólíkt fljótari að segja til þarfa sinna en áður - ekki að eins innanlands, heldur og til útlanda. Síminn hefir gert það að verkum, að menn geta nú undir eins og átlitið verður ískyggilegt, gert land. stjórninni viðvart, og landstjórnin getur strax gert nauðsynlegar ráðstafanir til þess að láta flytja forða frá útlöndum að landinu. Annað er það, að samgöngurnar hafa mjög breyzt til batnaðar frá því sem áður var. Áður höfðu menn ekki önnur fartæki en léleg seglskip. Nú hafa menn gufuskip, og veitir þeim ólíkt hægara en fyrri fartækjunum að sæta færi að skríða inn á hafnirnar - jafnvel um vakir. Þá mun undirrót hallæris oft hafa legið að nokkru leyti í sjálfráðum orsökum, og á eg þar sérstaklega við það, að ekki hafi verið gætt nógu mikillar varúðar um ásetning búfjár. Hallæri á mönnum mun venjulega hafa byrjað með felli á skepnum, en hann mun oftast að meiru eða minna leyti hafa stafað af fyrirhyggjuleysi. Þess konar fyrirhyggjuleysi er ekki jafn-mikið nú og áður var. Löggjöfin er líka breytt frá því sem áður var að mörgu hér að lútandi. Nú er það þannig skylda sýslunefnda, er til vandræða horfir, að hefjast handa til þess að bæta úr skák, og sveitarstjórnirnar eiga góðan bakjarl þar sem landsstjórnin er, því að þó að henni væri ekki beinlinis skylt að veita fulltingi í þessu efni samkvæmt skrifuðum lögum, þá mundi landstjórnin gera það - hver sem hún væri. Loks skal eg geta þess, að beri nú móti von hallæri að höndum, þá höfum vér betri tæki til að taka því en menn höfðu áður, og ekki sízt sá fjórðungurinn - Norðlendingafjórðungur - sem er í langmestri hættu. Vil eg í því sambandi sérstaklega benda til tvennra laga, kornforðabúrslaganna frá 1909 og laganna um heyforðabúr frá 1911. Sérstaklega eru það kornforðabúrin, sem eg hygg að koma mundu að beztum notum, ef hallæri bæri að höndum. Enn vil eg benda á það, að Norðlendingafjórðungur á talsverða tryggingu í gjafasjóði Jóns heitins Sigurðssonar. Frumv. um hagkvæmara fyrirkomulag á skipulagsskrá sjóðsins er nú einmitt gengið eða að eins ógengið í í gegnum þingið. En þó að eg verði að játa, að ekki sé ólíklegt að hallæri geti borið að höndum í Norðlendingafjórðungi, þá verð eg að álíta - ef byggja má spá um framtíð af fortíð - að hinir fjórðungarnir séu ekki í fyrirsjáanlegri hættu. En þó á gjaldið til hallærissjóðsins að verða skyldugjald á alla landsmenn, jafnt þau héruð, sem mega búast við því að hallæri beri þeim aldrei að höndum, nema þá að eitthvað alveg óvenjulegt komi fyrir, og þau héruð, sem mega ekki vera ugglaus um það. Og það verð eg að segja, að það er hart að leggja slíkt skyldugjald á menn í öllum héruðum landsins. Það eru auðvitað fögur orð, að menn skuli bera hver annars byrðar. Og það væri sannarlega gleðilegt ef menn gætu lifað eftir því lögmáli, en þeim mönnum er ekki ætlandi að lifa eftir því, sem eiga nóg með sig og sína. Og því miður eru mörg heimili til víðs vegar á landinu, sem mundu finna mjög til í kr. gjalds á hvern tvítugan karlmann og 60 aura gjalds á hvern tvítugan kvenmann, að því sleptu, að fasta árgjaldið, sem ætlast er til að landssjóður leggi til hallærissjóðsins, mundi verða tekið óbeinlínis úr vasa þjóðarinnar, einungis renna gegn um landssjóð sem miðil. Skattur inn, sem tekinn yrði beint úr vasa þjóðarinnar, mundi nema um 40 þús. kr. árlega, eftir því sem mér skilst áætlun nefndarinnar, enda hefir mér talist svo til, með því að fara lauslega yfir manntalið, að 48–50 þús. menn séu á landinu, sem komnir eru yfir tvítugt. Auk þess mundi það verða 20 þús. kr. sem landssjóður ætti að leggja til. Það má að vísu segja, að framlög þessi yrðu ekki eyðslufé, enda yrði það af framlögum héraðanna, sem ekki yrði brúkað, séreign þeirra. En þó að féð yrði ekki eyðslufé, þá væri það sama sem eytt fyrir þá einstaklinga, sem legðu það fram, því að þeir hefðu engan aðgang að því framar. En auk agnhnúa, þeirra sem eg þegar hefi talið, þá er þó einn enn ótalinn og ekki sá minsti. Málið er ekki nægilega undirbúið. Það hefir t. d. ekki komið til umræðu á einum einasta þingmálafundi, að því er eg veit bezt til. Væri eg viss um að gjaldendum væri ljúft að inna gjaldið af hendi, þá mundi eg ekki vera á móti frumvarpinu. En eg tel það varhugavert og jafnvel óforsvaranlegt, að skella jafntilfinnanlegu gjaldi á þjóðina að henni fornspurðri. Eg segi óforsvaranlegt, þar sem þörfin er ekki brýnni en umræðurnar hafa lýst. Enn er ein hlið á frumv., sem eg , man ekki til að hér hafi verið lýst, og það er, hvaða blæ það mundi kasta á okkur í augum útlendinga. Jú, - eg heyrði einhvern geta þess til, að það mundi auka lánstraust landsins. Eg held þvert á móti að það mundi miklu fremur spilla lánstrausti landsins en auka þau. Mér virðist ekki liggja fjarri að hugsa sér, að útlendingar, sem ekkert þekkja til þessa lands, nema þá nafnið eitt - og það er ekki beint glæsilegt - kynnu að álykta, að hér væri ekki alt með feldu, úr því að rokið væri til þess upp úr þurru og með öllu undirbúningslaust, að stofna hér hallærissjóð. Af því sem nú hefi eg sagt, mundi eg helzt ljá atkvæði mitt rökstuddri dagakrá, eða jafnvel því, að málinu væri visað til stjórnarinnar - eða þá hvoru tveggju, því að það getur vei farið saman. Stjórnin ætti þá að leita undirtekta héraða- og sveitarstjórna undir frumvarpið. En ef dagskráin annað hvort kæmi ekki fram eða félli, þá mundi eg fremur greiða atkvæði með tillögum minni hlutans en meiri hlutans.



Eg get þakkað háttv. þingmönnum undirtektirnar undir þetta mál. Eg get jafnvel þakkað þeim sem andmælum hafa hreyft á móti því, og lýst yfir því að þeir gætu ekki fylgt því, því að þeir hafa aliflestir játað, að hugmyndin væri fögur og tilgangurinn góður. Og út af fyrir sig er mikið fengið með þeirri viðurkenningu. Háttv. 1. þingm. Rvk. ( L. H. B.) tók það fram, að ekki væri þörf á þessu fyrirtæki og að það væri naumast framkvæmanlegt. Það er aðalatriðið, hvort þörfin er fyrir hendi. Hitt getur mönnum varla blandast hugur um, að það er framkvæmanlegt. Hér er um enga frekari örðugleika að ræða en þá, sem oft hafa verið yfirstignir, og hér á ekki að fara aðra leið en þá, sem venjulega er farin með öll ný mál. Menn verða að gæta að því, að álögur á landsmenn eru ekki eingöngu fólgnar í beinum ákvæðum um ný gjöld, heldur einnig í hvers konar óbeinum útgjöldum, sem lögð eru á landssjóðinn. Það er vitaskuld, að í hvert skifti sem útgjöld eru lögð á landssjóð, þá skapast með því nauðsynin á nýjum tekjum. Það væri því stór munur, ef mikil slys bera þjóðinni að höndum, að geta bætt úr því án þess að þurfa að láta landssjóðinn blæða til þess. Það væri í raun og veru enginn útgjaldaléttir, því að landssjóðnum þyrfti að útvega tekjur jafnframt - og það yrðu landsmenn sjálfir að greiða, ef til vill þegar verst gegndi. Sami háttv. þingmaður hélt því fram, að ekki væri mikil hætta á því, að hallæri bæri að höndum. Eg þarf ekki annað en að vitna í söguna til þess að sýna, að við erum engan veginn öruggir. Það sem hefir komið fyrir, getur tekið sig upp aftur, ef engar varnarráðstafanir eru gerðar. Hann vitnaði í það, að hættan væri að ýmsu leyti minni en hún var áður og að ef um nokkurt hallæri gæti verið að ræða, þá næði það aðallega eða jafnvel eingöngu til eina landsfjórðungsins, Norðlendingafjórðungs, vegna hafísa. Það er vitaskuld, að þessi hættan af þremur hefir verið sú, sem aðallega hefir bólað á upp á síðkastið. En það er engan veginn sagt, að ekki geti orðið ný vandræði af öðrum ástæðum. Fólk flykkist saman á vissa staði, þar sem einhver atvinnuvon er í svipinn, en hversu auðveldlega getur það ekki komið fyrir, að atvinnuskortur verði og þar af leiðandi vandræði? Slíkt getur komið fyrir þó að ekki hafi verið samgönguteppu um að kenna, eða öðru slíku. Hann vitnaði til þess, að skortur meðal manna stafaði jafnan af skorti á fóðri handa skepnum, og væri því að kenna óforsjálni manna. Það er vitaskuld, að með frumvarpi því bem samþykt var hér í deildinni fyrir skemstu, er verið að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir slíkan skort. - En ef kemur harður vetur og slæmt sumar á eftir og svo enn aftur vetrarharðindi, eins og oft hefir átt sér stað, getur oft verið örðugt að ákveða, hve margt megi setja á, ef fyrningar eru þá heldur ekki miklar fyrir hendi. Og er oft varla hægt að lóga svo skepnum að menn geti verið alveg öruggir. Þá vitnaði hann til þess, að þá kæmu að haldi forðabúrin og þá sérstaklega kornforðabúrin, samkvæmt lögum þeim sem nýlega hafa verið samþykt. En við því er það að segja, að það hefir ekki verið gert annað en að veita heimild til að gera samþyktir um kornforðabúr. Lögin, sem samþykt voru um þetta efni, ganga ekki lengra. Það er því engin trygging fyrir að kornforðabúr verði stofnuð, þar sem þeirra er mest þörf. Svo kom háttv. þingmaður að því, að ef menn kæmust í vandræði, ættu sýslunefndirnar að bæta úr þeim. Um sýslunefndir er það að sem, að þær hafa ekki annað fé til umráða en það, sem hreppasjóðir eiga að standa þeim skil á, og það verður ekki miklu til leiðar komið með því fé, sem þannig er jafnað niður á sveitarfélögin í hvert skifti, ef ekki er reynt að safna í sjóð á góðu árunum til að gripa til, þegar vondu árin koma. Viðvíkjandi því, að landssjóður hlaupi undir bagga, þá kann það að orka tvímælis, hve langt vald landstjórnarinnar nær í því efni. En hvað sem því líður, þá er samt á þessu hvorutveggja sá mikli galli, að bæði er óvíst að féð sé fyrir hendi og svo hlýtur líka einhvern tíma að koma að skuldadögunum. Einhvern tíma verður að bæta landssjóði upp það fé, sem hann leggur út til þessa, og gæti orðið óþægilegra fyrir menn að þurfa að snara því út í einu eða á skömmum tíma, þegar menn væru nær því búnir, heldur en að safna svona smám saman fyrir fé, sem getur aukist stórkostlega við að ávaxtast. Ef að sú spá manna skyldi rætast, að ekki þyrfti til sjóðsins að taka, þá eykst hann og margfaldast á líkan hátt og frækornið sem falið er í jörðu og ber margfaldan ávöxt þegar upp kemur. Þessi sjóður getur líka borið góðan ávöxt, ekki eingöngu til að aukaat sjálfur, heldur og sem veltufé til arðberandi fyrirtækja. Þá var það eitt, sem háttv. sami þm. hélt fram, að þetta mál væri ekki nægilega undirbúið og væri haldið hér fram að fornspurði þjóðinni. Það er nú svo um hvert mál eftir því hvernig á það er litið; en eg tel það ekki lítilsverðan undirbúning, að sá maður, sem af öllum er viðurkendur að vera einn inn vitrasti, áhugamesti og reyndasti af bændum landsins, Torfi í Ólafsdal, hefir undirbúið það með röksamlegum ritgerðum í Búnaðarritinu. Að um málið hefir ekki verið skrifað mikið í blöðin, mun hafa stafað af því, að menn hafa verið úrræðalitlir. Menn hafa séð þörfina, en engan greiðan veg til að koma málinu í framkvæmd Nú hafa verið fundin ráð til þess og þau ráð álítur nefndin að muni eigi baka mönnum mjög tilfinnanleg útgjöld, því þótt því hafi verið haldið fram, sérstaklega af háttvirtum 2. þingm. G.-K. (Kr. D.), að varla sé gerlegt að bæta við nefskattana, þá ætti hreppsnefndunum ekki að verða skotaskuldir því, að láta þetta gjald koma nokkurn veginn réttlátlega niður, þar sem þeim er veitt heimild til að jafna því niður eftir efnum og ástæðum og þætti mér líklegt að sú leiðin yrði einmitt farin. Síðan mintist háttv. þm. á, að þetta mundi verða til þess að veikja lánstraust landsina í útlöndum. Er það undarleg skoðun, að álíta, að það muni veikja lánstraust landsins, sem einmitt ætti að tryggja það. Ef nokkur hlutur ætti að auka lánstrauat landsins, er það einmitt þetta, að hafa sem beztan viðbúnað við þeirri hættu, sem á undanförnum öldum hefir valdið mestum hnekki í velmegun landsmanna. Þó hallærisbálkurinn sé þéttskipaður í sögu vorri, þá er hér samt engu verið að spá um þetta fyrir framtíðina. Það er nú liðinn fullur aldarfjórðungur frá því er síðast kom hér hallæri. Árin 1882–1887 má telja hallærisár, en síðan ekki, og er það langur góðæriskafli. En þótt hallæri geti komið fyrir, þá er það ekkert sérstakt fyrir þetta land. Í þeim löndum, sem lúta brezkum yfirráðum, kemur iðulega fyrir hallæri, jafnvel þó það ríki þyki fyrirmynd í fjálmálastjórn og margri félagsskipun. En hvað ætli það séu mörg ár, sem sjálf höfuðborg heimsina, Lundúnaborg, er laus við hallæri? Eða Indland, sem lýtur sama konungi og Bretland og er að ýmsu leyti eitt af beztu löndum í heimi. Þetta úrræði, sem háttv. þm. talaði um síðast í ræðu sinni, að fela stjórninni málið til undirbúnings, getur haft sína kosti. En eg ímynda mér, að hún verði heldur úrræðalitil. Enda er það engin trygging fyrir að þingið aðhyllist málið, þó stjórnin undirbúi það. Þess eru mörg dæmi. Í sínu innsta eðli er þetta mál lífsnauðsyn þjóðarinnar, og henni ætti ekki að vera nein vorkunn á að koma sér saman um úrræði til að bæta úr þeirri nauðsyn. Og eg hygg, að þessi stefna geti ekki vakið neina óánægju, sízt hjá þeim sem eitthvað hugsa fram í tímann.



Þeir hv. ræðumenn, sem talað hafa í þessu máli, hafa farið mjög vinsamlegum orðum um tillögur mínar; jafnvel þeir sem hafa verið á móti þeim. Geri eg mér von um, að þær vinni svo hylli deildarinnar, að þær verði samþyktar. Eg ætla að eins að fara nokkrum orðum um það sem ýmsir háttv. þm. hafa sagt. Háttv. þingm. V.-Ísf. talaði um, að við mundum ekki vera taldir meðal menningarþjóða. Þó að þetta komi málinu ekkert við, get eg samt ekki annað en rekið tærnar í þessi ummæli. Ímynda eg mér, að okkur verði aldrei neitað um það, að við séum menningarþjóð, þótt við séum máske eigi komnir langt áleiðis á menningarbrautinni. Eg var búinn að taka það fram, að hallærishættan í landinu væri misjafnlega mikil. Það eru ýmis héruð, sem eru útundan að því leyti. Sérstaklega er hætt við hallæri í Norðlendingafjórðungi, og álít eg því að vel við ætti að hann gengi á undan í þessu efni, og safnaði fé saman í sjóð af frjálsum vilja. Gæti málið engan betri undirbúning fengið, en ef við gætum bent á, að þetta væru menn farnir að gera í Norðlendingafjórðungi. Sunnlendingafjórðungur og aðrir landsfjórðungar gætu þá líka hagað sér eftir því fyrirkomulagi, sem komið væri á fyrir norðan. Þá hefi eg skrifað eitthvað af því upp, sem háttv. þingm. S.-Þing. (P.J.) sagði. Þykir mér verst að hann er nú að ganga út. Get eg tekið undir þá góðu hugsun með honum, er hann vildi að allir fylgdust að, og að nútíð og framtíð tækju saman höndum um þetta mál. Með einhverjum slíkum hug var það, að eg gekk svo langt með nefndinni, sem eg gerði. En þar sem háttv. sami þm. sagði, að ef menn vildu ekki fúsir gangast undir skattinn, hefði hann ekkert á móti, að menn yrðu neyddir til þess, get eg ekki verið honum sammála. Bezt væri að þjóðin væri öll á einu máli um þetta. Og við, sem erum hér verkamenn hennar, ættum að gera sem fæst að henni fornspurðri. Í annan stað finst mér, að háttv. þm. sé þetta ekki svo mikið kappsmál; og finst mér þá, að það kæmi nokkurn veginn í sama stað niður, þótt það biði til næsta ára. Mér finst, að ef mínar tillögur yrðu samþyktar, gæti málið fengið þann undirbúning, sem það þarfnast. Háttv. sami þm. sagði, að þó þessi lög mundu íþyngja sveitasjóðum, þá yrðu þau einnig til að létta undir með þeim. Fæ eg eigi séð, hvernig það má verða. Það eru ellistyrktarsjóðirnir, sem koma sveitarsjóðunum að gagni. Eru þeir þegar farnir að gera það og munu í framtíðinni ef til vill létta af öllum sveitarbyrðum. Þegar hallæri kemur, gengur það ekki eingöngu út yfir fátæklingana, heldur einnig yfir ríkismennina. Við höfum sögur af því, að jafnvel stórríkir menn hafa orðið að kaupa einn málsverð fyrir heilar jarðir. Þá ætla eg að minnast á, það sem háttv. framsögum. sagði, að mér hefði ekki þótt gerlegt að bæta við nefskattana. Eg tók einnig fram, að eg áliti að það bæri ekki að bæta á byrðar sveitasjóðanna. Mér finst svo mörgu gjaldi varpað á sveitasjóðina, sem fremur ætti að vera landssjóðsgjald en sveitargjald. Hv. frsm. sagði, að menn yrðu líka að gæta þess, að þó að þetta. gjald yrði ekki lagt á þennan hátt á einstaklingana, þá yrði það þó lagt á þá öðruvís, sem landasjóðsgjald. En það er alt annað, að landssj. borgi gjaldið, en að það leggist á hv ern einstakling. Ef landssjóður yrði látinn borga gjaldið, yrðu einhver önnur gjöld að þoka fyrir því að einhverju leyti, svo að útgjöld landasjóðs mundu eigi hækka svo mjög við það. Skal eg svo ekki orðlengja meira um þetta mál. Vil eg að endingu leyfa mér að mæla sem bezt með tillögum mínum.



Eg ætla að eins að víkja nokkrum orðum að háttv. framsögum. nefndarinnar. Hann játaði með mér, að eigi væri fyrirsjáanleg nein hallærishætta, sízt utan Norðurlands; þó að hann vitanlega héldi því fram, að hallæri gæti komið fyrir. Viðvíkjandi drepsóttar-hættunni skal eg leyfa mér að benda á, að sú hætta er minni nú en áður. Læknar eru nú langtum fleiri en áður, og lyfjabúðir í hverjum landsfjórðungi og kostnaðurinn við varnir gegn drepsóttum mundi mestmegnis lenda á landssjóðnum. Og þótt »landsins forni fjandi«, hafísinn, leggist að landinu, þá getur ekki stafað eins mikil hætta af honum og áður. Við höfum nú bæði gufuskipaferðir og síma. En þótt svo færi, að hvorugt stoðaði til fulls, þá væri undir öllum kringumstæðum hægt að koma nægum birgðum upp í Borgarnes, og þaðan mætti koma þeim langt áleiðis norður á við, alténd í Húnavatnssýslu. Þá ættu líka kornforðabúrin að geta komið að góðu haldi. Háttv. framsögu maður lét reyndar í ljósi nokkurn vafa á því, að þau mundu verða stofnuð. En eg tel mikla spurningu, hvori eigi að hjálpa því fólki, sem ekki vill hjálpa sér sjálft. Þá sagði háttv. framsögum. að sýslunefndir hefðu ekkert fé til að bæta úr skorti manna ef hallæri kæmi. Vitanlega hafa þær ekki svo miklar tekjur; en þær geta grípið til annara ráða. Þær geta tekið fé til láns. Viðlagasjóður ætti ekki að vera ófús á að lána undir slíkum kringumstæðum.  (Sigurður Sigurðsson: Viðlagasjóður er allur í útlánum)  . Ef hann getur það ekki, þá er að snúa sér að bönkunum.  (Sigurður Sigurðsson: Þeir eru tómir)  . Þeir eru ekki tómir, að minsta kosti ekki eins innantómir og sumir þingmenn. Eg gæti nefnt banka, sem hefir lánað hundruð þúsunda til eins einstaks félags. Þá sagði háttv. þm. að landsstjórnin hefði ekki vald til að hjálpa í hallærisárum, en þetta er ekki rétt. Landstjórnin hefir ekki einasta vald til að hjálpa, heldur ber henni jafnvel skylda til að hjálpa samkv. 4. gr. ráðherraábyrgðarlaganna. Og eg er þess fullviss, að hver sem væri ráðherra, er hallæri bæri að dyrum, þá myndi hann telja það siðferðislega skyldu sína að hlaupa undir bagga. Eg skal í þessu sambandi minna á að landsstjórnin hefir stundum jafnvel verið of ljúf á lán- og styrkveitingar; nægir í því efni að minna á heimildarlaust lán til Vífilsstaðahælisins og styrkinn til að sækja alþjóðafundinn í Buda-Pest. Hversu miklu fremur myndi landsstjórnin þá ekki hlaupa undir bagga ef hallæri stæði fyrir dyrum? Þá vildi háttv. þm. færa frv. til bóta, að með því ykist Landsbankanum veltufé, en úr því get eg ekki gert mikið, þegar af þeirri ástæðu, að landsbankinn yrði að hafa fé þetta, sem ætti að vera nokkurs konar hjálp í viðlögum, á takteinum. Þá hélt háttv. þm. því fram, að málið væri nægilega rætt, þar sem Torfi Bjarnason hefði gefið út ágætis-ritgerðir um þetta efni, en er háttv. þm. viss um að almenningur hafi lesið ritgerðir Torfa? Því miður má telja vist, að almenningur hafi ekki gert það, enda. heyrðist mér háttv. þm. játa því, að menn hefðu hingað til ekki fundið ráð við hallærishættunni. Háttv. þm. sagði, að jafna mætti gjaldinu niður eins og aukaútsvari og þá réðu kjósendur því í rauninni, en þetta er ekki annað en orðaleikur, því að háttv. þm. Veit það eins vel og eg, að það eru sveitastjórnirnar, sem jafna niður, en ekki kjósendur.  (Ólafur Briem: En þeir kjósa sveitastjórnirnar)  . Já, víst kjósa hrepps- og kaupstaðabúar sveitastjórnir, en til fleiri ára í senn og þess verður líklega langt að bíða, að sveitastjórnir verði kosnar með væntanlegt hallæri, einhverntíma í væntanlegri eða óvæntanlegri framtíð, fyrir augum. Eg skildi háttv. þm. ekki vel, þegar hann var að tala um hallæri í Lundúnum og Indlandi í þessu sambandi, en svo mikið skildist mér samt, að hann styddi með því tali okkar mál en ekki sitt, því að mér vitanlega hafa Bretar hvorki stofnað hallærissjóð í Lundúnum né á Indlandi. Þá var háttv. þm. hræddur um að ekki yrði til mikils að vísa málinu til landsstjórnarinnar. Það má vera, en það hefði þó altaf unnist það, að með því móti fengist vissa um skoðun og undirtektir héraðsstjórna um málið, og það eitt út af fyrir sig væri mjög mikilsvert. Það mun sannast, að verði málið barið fram nú, þá verður það ekki vinsælt. Hins vegar mundi málið, jafnfallegt og það er að hugsuninni til, ekki að eins þola nokkra bið, heldur jafnvel batna við það, því að sá er huliðskraftur hvers góðs máls, að því veg fylgi eftir því sem tímar líða. Eg hefi samið rökstudda dagskrá sem eg með leyfi hæstv. forseta les upp: »Með því að frumvarpið stofnar til þungrar skattaálögu á almenning án fyrirsjáanlegra brýnna nauðsynja, enda sjálfgefið að kjósendum gefist kostur á að átta sig rækilega á slíku nýmæli, þá tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá og vísar jafnframt frv. til landsstjórnarinar til frekari undirbúnings og eftirgrenslunar um undirtektir héraðs- og sveitastjórna. Eg vildi að eitthvað þessu líku yrði endir málsins nú á þessu þingi. En falli dagskráin, mun eg fylgja tillögum minni hlutans.