Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það er kunnara en frá þurfi að segja, að á undanförnum þingum hefir það verið viðurkennt af öllum, að nauðsyn bæri til að sjá sveitar- og bæjarfélögum fyrir fleiri tekjustofnum heldur en þau hafa haft. Út af þessu var, eins og menn muna, skipuð milliþn. í jan. 1936, sem samdi frv. um þetta efni. Þetta frv. var svo lagt fyrir þessa hv. d. og samþ. með nokkrum breyt., en síðan limlest í Nd. og varð ekki útrætt þar. Hefir nú verið ýmislegt um þetta rætt og eins og gengur reynt að skella skuldinni á stjórnarflokkana í því efni. En sannleikurinn er sá, að á því þingi klofnuðu allir flokkar um þetta mál í Nd. Á fyrra þingi þessa árs voru líka frv. um þetta efni fyrir þinginu, bæði frá mér og eins frv. frá Jónasi Guðmundssyni, sem þá átti sæti á Alþ. Er ekkert hægt um það að fullyrða, hver niðurstaðan hefði orðið þá, ef þingið hefði ekki verið rofið, en þingrofið har að höndum áður en hægt var að sjá, hvaða afgreiðslu þessi mál mundu fá. Nú er hér borið fram frv., sem gengur að vísu töluvert skemmra, a. m. k. að ýmsu leyti, heldur en þau frv., sem borin hafa verið fram áður. En þetta frv. hefir þó þann kost, að telja má tryggt, að það nái fram að ganga í höfuðatriðum á þessu þingi. Ég skal taka það fram þegar, að eins og sagt er í grg. frv., er þetta frv. borið fram í samráði við atvmrh. og fyrir hans hönd. Þar af leiðandi gefur það að skilja, að ekki gat staðið neitt í frv., sem hæstv. ráðh. ekki vildi fallast á. En ég fyrir mitt leyti hefi áskilið mér rétt til að bera fram brtt. við frv. siðar eða að vera með brtt., sem fram kynnu að koma. Þetta frv. er, eins og menn sjá, í 3 köflum. Í I. kafla er lagt til að bæjar- og sveitarfélögin megi innheimta fasteignaskatt, bæði af húsum, lóðum og lendum. Er um þetta fylgt frv. mþn. frá 1936, þó með þeirri breyt., að hér er gert ráð fyrir, að þetta verði alstaðar heimild, en í frv. mþn. var skatturinn lögboðinn í kaupstöðum. Ennfremur er sú breyt. gerð, að það lágmark, sem gert var ráð fyrir í frv. mþn., er burtu fellt, og þar af leiðandi geta bæjar- og sveitarfélögin haft þennan skatt eins lágan og þau vilja. Ég fyrir mitt leyti skal játa, að ég tel þennan kafla frv. ekki mikils virði, þó að hann geti náttúrlega orðið til hagræðis sérstaklega í þeim kaupstöðum, sem ekki hafa þegar fengið sér heimild til að leggja á fasteignaskatt. En þar, sem fasteignaskattur er fyrir, tel ég ekki mikil líkindi til, að hann verði verulega hækkaður, þó að þetta verði samþ. Það, sem ég tel eiginlega aðalkjarna frv., er 2. kafli, þar sem ræðir um jöfnunarsjóð bæjar- og sveitarfélaga. Ég álít, að þessi kafli muni verða að mestum beinum notum, ef samþ. verður. Það kann að vera, að ýmsum þyki það lítið, sem bæjar- og sveitarfélögin eiga að fá í sinn hlut eftir þessum kafla, en það er, eins og kunnugt er, 700 þús. kr. af því fé, sem innheimtist samkv. „klauflaxinum“. Það verður að undirstrika, að samkv. till., sem gerðar eru í þessum kafla, þá verður þessu fé fyrst og fremst varið til þess að létta undir með þeim bæjar- og sveitarfélögum, sem hafa mestar byrðar af þeim málum, sem má segja, að þau geti sízt ráðið við, en það er framfærslukostnaðurinn, framlag til elli- og örorkutrygginga og svo kennaralaun. Þetta er allt útgjöld, sem löggjöfin hefir lagt bæjar- og sveitarfélögunum á herðar og þau geta sízt við ráðið. Ég er viss um, að þú ekki hefði verið gengið lengra en að afnema hámarkið, sem nefnt er í 73. gr. framfærslulaganna, þá hefði það eitt út af fyrir sig komið mörgum bæjar- og sveitarfélögum í góðar þarfir, hvað þá heldur þegar hér er nú gengið miklu lengra. Þá er 3. kaflinn um eftirlit með bæjar- og sveitarfélögum. Kaflinn fjallar um það, að settur skuli sérstakur maður til þess að annast skýrslusöfnun frá bæjar- og sveitarfélögum, sem að þessu lúta, og annast skiptingu þessa fjár á milli þeirra. Ennfremur er ætlazt til, að þessi maður hafi svo auk þess sérstakt eftirlit með fjárreiðum bæjar- og sveitarfélaga. Og ennfremur það, að ef sveitar- eða bæjarfélag kemst í svo mikil vandræði, að gera þarf sérstakar ráðstafanir til bjargar því, eins og komið hefir fyrir, þá megi að nokkru leyti svipta það fjárforræði um takmarkaðan tíma. Ennfremur eru ákvæði um, að ef bæjar- eða sveitarfélag skuldar ríkissjóði eða er í vanskilum með skuld, sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir, þá megi halda eftir sem svarar skuldinni, af því, sem bæjar- eða sveitarfélaginu ber að fá hjá jöfnunarsjóðnum, til lúkningar henni. Ég skal svo að lokum vekja athygli á bráðabirgðaákvæði, þar sem farið er fram á, að á næsta ári verði jafnaður framfærslukostnaðurinn fyrir árin 1936–1937. Ég legg svo að sjálfsögðu til, að frv. verði, að lokinni umr., vísað til n., en ég er í nokkrum vafa um, til hvaða n. það eigi að fara sökum þess, að málið á samkv. eðli sínu heima í allshn., en alveg samskonar máli hefir þó verið vísað nýlega til fjhn., og leyfi ég mér því að skjóta því til hæstv. forseta og biðja hann um till. viðvíkjandi nefnd.

*Brynjólfur Bjarnason: Ég get tekið það fram, að ég er mjög fylgjandi 1. kafla þessa frv., sem ræðir um fasteignaskatt, svo langt sem það nær. Þm. Kommfl. í Nd. hafa fyrir skömmu lagt fram í Nd. frv. um stighækkandi fasteignaskatt, sem gengur í svipaða átt. Í 3. gr. frv., sem hér er til umr., er gert ráð fyrir, að þessi skattur geti verið mismunandi hár, eftir því hvað hvert bæjar- og sveitarfélag ákveður. Þetta er gott og blessað frá mínu sjónarmiði. En til þess að l. verði ekki misbeitt, þá þarf að ganga betur frá þessu. Það þarf að koma í veg fyrir, að þetta verði til að hækka húsaleiguna. Þess vegna álit ég, að þurfi að tiltaka nánar mismuninn, sem á að gera á verzlunarhúsum og íbúðarhúsum. Þá er það 22. gr., sem ég álít, að geti verið athugaverð, en þar er talað um eftirlit með bæjar- og sveitarfélögum. Þessar aðgerðir, sem þar er gert ráð fyrir, horfa ekki í lýðræðisátt, og þar, sem þetta hefir verið framkvæmt, hefir það valdið úlfúð og vandræðum. Ef bæjar- og sveitarstjórnir standa ekki í stöðu sinni, eiga það að vera kjósendurnir, sem eru hæstiréttur til að dæma þær. - 20. gr. getur líka verið athugaverð. Ákvæði hennar mundu verka þannig, að verst stæðu bæjar- og sveitarfélögin mundu raunverulega ekkert fá úr jöfnunarsjóðnum, heldur mundi þeirra hluti fara allur eða mikill hluti hans upp í skuldir. Annars er ég að öðru leyti samþykkur þessu frv., en ég mun ef til vill síðar bera fram brtt. í samræmi við þessar aths.

*Magnús Guðmundsson: Það eru aðeins örfá orð, aðallega út af því, sem hv. 1. landsk. sagði. Hann kveðst vera ánægður með frv. að undanskildum nokkrum atriðum. Ég hélt, að hans flokkur væri ekki ánægður með þá braut, sem hér er farið inn á, að útvega bæjar- og sveitarfélögum tekjur með tollum, en það verða allar tekjurnar, sem koma inn samkv. þessu frv. Ég segi þetta ekki af því, að ég sjái það ekki, að þetta er nauðsynlegt að gera. Það er langt síðan ég sá það. enda var þessi leið farin í frv. mþn. frá 1936, sem ég átti sæti í ásamt hv. 1. þm. Eyf. Það er nú komið svo, að. skattarnir eru orðnir svo háir, að það er ekki hægt að ná inn nægilegum gjöldum til bæjar- og sveitarfélaganna með beinum álögum. Það er gott, að það skuli vera komin viðurkenning á þessu jafnvel frá kommúnistum. Þessu höfum við sjálfstæðismenn haldið fram í mörg ár. en það var hér á þingi 1936 talin ófær leið af hálfu Alþfl. En nú er komið á daginn, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, er flutt eftir beiðni hæstv. atvmrh., sem eins og kunnugt er tilheyrir Alþfl. Annars vil ég benda á það viðvíkjandi 1. kafla, að það þarf ekki að búast við miklum tekjum af honum, því að við komumst að raun um það, sem störfuðum í mþn., að það var mjög mikil andstaða gegn því að innleiða fasteignaskatt eða hækka hann. En viðvíkjandi því, til hvaða n. þetta eigi að fara, þá finnst mér, eftir þeirri aðferð, sem tekin var upp í byrjun þingsins, að láta frv. um sama efni ganga til fjhn., að þetta ætti að fara líka til þeirrar n., því ef til vill mundi n. vilja taka eitthvað upp úr hinu frv. því ég held ekki, að frv. sé alveg gallalaust. Ég er sannfærður um að það fjármagn, sem til þessa er ætlað, er allt of lítið til þess að það komi að fullum notum. Þetta verða um 400 þús. kr., sem eiga að skiptast milli allra bæjar- og sveitarfélaga. Það eru dæmi til þess, að útsvörin í Rvík einni hafa á einu ári hækkað meira en 400 þús. kr. þar af sést, að upphæð þessi er allt of lág til þess að fullnægja þörfum bæjar- og sveitarfélaga í þessu efni, enda mun hv. 1. þm. Eyf. líta svo á. Hann hefir líka sjáifur sett undir lekann með að afla á annan hátt tekna fyrir það eina bæjarfélag, sem er í hans kjördæmi. Ég er sammála honum um þá leið, er hann fer þar. Og ég ætla að launa honum framkomu hans, er hann beitti sér gegn því hér um árið, að Sauðárkrókur fengi heimild fyrir nýjum tekjum. Ég ætla þannig að hefna mín á honum með því að launa illt með góðu.



Ég ætla að gera aths. við það, sem hv. 9. landsk. sagði, að ég hefði fagnað yfir þeirri tekjuöflunarleið ríkissjóðs, sem þetta frv. byggist á. Hv. 9. landsk. hlýtur að vera það kunnugt, að ég er algerlega andvígur þeirri leið, sem farin er í frv. um bráðabirgðatekjuöflun ríkissjóðs, sem rætt var hér í gær, en það kemur ekki þessu frv. við í sjálfu sér, því ef ekki væri farin sú leið til tekjuöflunar, sem gert er ráð fyrir í því frv., þá yrði bara farin einhver önnur leið til að afla þessara 700 þús. kr. í jöfnunarsjóð, en þó ég sé andvígur tekjuöflunarleiðinni, get ég verið samþykkur stofnun jöfnunarsjóðs og því hlutverki, sem hann á að leysa.



Það eru tvö atriði í frv., sem ég vildi benda á áður en málið fer lengra. Annað er það, hvort ekki væri hægt að fá eftirlitsmanninum meira vald, sérstaklega til að hafa áhrif í þá átt, að bæjar- og sveitarfélög fullnotuðu sína tekjuöflunarmöguleika áður en þau leita til jöfnunarsjóðs. Við höfum heyrt hv. þm. Hafn. lýsa því, hve mjög nauðulega hans bæjarfélag er statt, en þó er það svo, að bæjarstj. þar hefir ekki fundið ástæðu til að nota eins háan útsvarsskala og gildir hér í Rvík. Þegar kemur upp til eignamannanna í Hafnarfirði, eru útsvörin þar ¼ lægri en hér í Rvík, þannig, að ef Hafnarfjörður hefði sama útsvarsskala og Rvík, þá fengi bærinn það, sem hann vantar af tekjum til að standast útgjöld, og það virðist svo sem þannig sé það í fleiri bæjarfélögum. Ef hv. þm. Hafnf. vildi, þá gæti ég nefnt einstaka menn í hans bæjarfélagi, sem hafa þetta lægri útsvör en jafnefnaðir menn í Rvík. Ég tel, að eftirlitsmaður þyrfti að hafa vald til þess að láta bæjar- og sveitarfélög fullnota sína tekjuöflunarmöguleika áður en þau koma til ríkisins. Í öðru lagi vildi ég benda á, að annað frv. sama eðlis og þetta var hér í hv. d. sent til fjhn. Það frv. rýrir tekjur ríkissjóðs og var. því fjármál. Þó hér sé um skylt mál að ræða, þá er hér ekki gengið á tekjur ríkissjóðs á neitt líkan hátt og í hinu. Hér er fyrst og fremst að ræða um sveitarstjórnarmálefni, og því tel ég, að frv. eigi að fara til allshn.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Hv. 1. landsk. taldi vanta ákvæði í frv., er kæmu í veg fyrir það, að af frv. leiddi hækkun húsaleigu. Ég er honum sammála um það, að gott væri að fyrirbyggja slíka hækkun, en ég býst við, að það sé ákaflega erfitt að setja ákvæði um það. Mér skilst, ef fasteignaskattur hvílir á húsum, sem leigð eru, þá hljóti eða a. m. k. sé hætt við því, að skatturinn hafi áhrif á húsaleiguna, en það er sjálfsagt að athuga þetta í n., hvort sem það verður fjhn. eða allshn., sem fær frv. til meðferðar. Þá þótti þessum hv. þm. það ófrelsi, að í 22. gr. væri fjárforræði tekið af þeim sveitarfélögum, sem þyrftu á sérstakri hjálp að halda. Það má til sanns vegar færa, að þetta sé nokkur skerðing á frelsi, og hv. þm. vildi halda því fram, að þetta væri ekki í samræmi við lýðræði, en ég get ekki séð, að þegar bæjarfélag, sem ekki getur sjálft séð sér borgið og ríkisvaldið þarf að hlaupa undir bagga, að þetta sé annað en eðlilegt. Annars gæti farið mjög illa, eins og hugsunarháttur er nú á dögum. Ég hefi heyrt, að í einum hreppi t. d. hafi einn af þurfamönnum hreppsins verið kosinn oddviti.

Óttalegt er að heyra þetta

. Þegar slíkt á sér stað, finnst mér, að full ástæða væri til eftirlits. Hv. 1. landsk. greip fram í á þá leið, að ekki væri athugavert, þó þurfamaður væri oddviti. Ég skal nú játa, að ég er svo gamaldags, að ég kann ekki víð það. Ég get verið sammála hv. 9. landsk. um það, að hér sé um heldur lítið fé að ræða samkv. 2. kafla frv., en ég skil ekki, hvernig hann fær það út, að þetta séu ekki nema 400 þús. kr. Mér skilst, að nýtt fé verði 450 þús. kr., og þó það skerðist eitthvað við það, að manni í stjórnarráðinu verði falið eftirlit með bæjar- og sveitarfélögunum, þá kemur ekki til mála, að sá kostnaður nemi 50 þús. kr. Hv. þm. benti á það, að ég stæði að öðru frv., sem veitti mínu bæjarfélagi miklar tekjur. Hann stendur einnig sjálfur að þessu frv., sem veitir fleiri sveitarfélögum nýjar tekjur, sem nema munu um 80 þús. kr. miðað við yfirstandandi ár.

Eru það nema þrjú bæjarfélög?

. Nei, en mér sýnist, að fleiri till. í líka átt vera að koma fram, sem e. t. v. verða samþ., og það verður að viðurkennast, að þó þessi upphæð mætti vera hærri, þá er hún miklu betri en ekki neitt, og ég vil fullyrða, að stærstu vandræðunum er afstýrt, þó ekki verði annað samþ. en þetta frv., því það eitt að fullur jöfnuður á fátækrakostnaði náist, hefir mikið að segja. Því ef vandræði bæjar- og sveitarfélaga stafa ekki af fátækraframfærinu eða þá einhverjum alveg sérstökum ástæðum, þá er venjulega um sjálfskaparviti að ræða. Ég þakka hv. 9. landsk., að hann ætlar að fara að launa mér illt með góðu og vona, að hann geri það í framtíðinni, ef ég skyldi einhverntíma gera honum eitthvað illt, en ég kannast ekki við að hafa gert það hingað til.

Jú

. Nei. Það er að vísu rétt, að ég var á móti því á framhaldsþinginu 1935, að sérstök l. yrðu sett um vörugjald á Sauðárkróki, þar sem ákveðið var á því sama þingi, að þessi mál yrðu athuguð í heild. Þá stóð til eins og varð, að skipuð yrði n. til að gera till. um nýja tekjustofna fyrir bæjar- og sveitarfélög. Vorum við hv. 9. landsk. skipaðir í þá n. ásamt þriðja manni. Okkar till. komu svo fyrir næsta þing tveim mánuðum síðar, og ef þær hefðu verið samþ., sé ég ekki, að Sauðárkrókur hefði nokkurs misst, þó gildistaka nýrra tekjustofna fyrir þorpið hefðu dregizt í tvo mánuði. Ég sé því ekki annað en að ég hafi gert allt, sem í mínu valdi stóð, til þess að fá lögfest það, sem hv. þm. fór fram á. Út af aths. hv. þm. N.-M. um, að þessi eftirlitsmaður sé látinn sjá um, að bæjar- og sveitarfélög fullnoti tekjumöguleika sína áður en þau leita til ríkisins, skal ég taka það fram, að ég tel, að frv. ætlist til þess. Í 21. gr. frv. er tekið fram, að eftirlitsmaðurinn skuli veita sveitar- og bæjarfélögum aðstoð og ráðleggingar um fjármál þeirra og leiðbeina þeim um framfærslumál og önnur mikilsverð málefni. Þetta er kannske ekki fullnægjandi í þá átt, sem hv. þm. var að tala um, og er að sjálfsögðu rétt, að sú n., sem frv. fær til athugunar, fjalli um þetta atriði.

* Atvmrh. (Haraldar Guðmundsson): Ég get tekið undir það með nokkrum hv. þdm., að tillagið til jöfnunarsjóðs sé mjög skorið við nögl. En til þess að gera hv. þdm. hægara fyrir um athugun á þessu atriði, skal ég upplýsa það, að samkv. gildandi l. ættu 250 þús. kr. að nægja til að jafna fátækraframfærið. Eftir útreikningi hagstofunnar hefir það sýnt sig, að vantað hefir um 100 þús. kr. til þess að jafna samkv. l. fátækraframfærið fyrir árið 1935, og fyrir árið 1936 einnig, eða bæði árin verður þetta samtals 350 þús. kr., sem þyrfti til að jafna fátækraframfærið. Og ef farið verður eftir sömu reglum, sem eru líkar og gert er ráð fyrir í frv., þá svarar þetta tillag til jöfnunarsjóðs til þess, að hægt verður að jafna að fullu fátækraframfærið samkv. lögum, og verður þó eftir um helmingur tillagsins, sem úthlutað verður til jöfnunar á þeim tveimur útgjaldaliðum, ellilaununum og kennaralaununum, sem taka á tillit til samkv. frv. Ég hygg, þó þetta fé sé ekki meira, að þá verði það til verulegrar hjálpar fyrir þau bæjar- og sveitarfélög, sem verst eru stödd, sérstaklega þar, sem örðugleikarnir stafa af atvinnuleysi, því þar hefir fátækraframfærið orðið mest, og yfirleitt er það fátækraframfærið, sem fyrst og fremst hefir valdið bæjar- og sveitarfélögunum örðugleikum. Í þessu frv. er tekið tillit til tveggja annara atriða, ellilaunanna, sem í flestum tilfellum eru sama eðlis og fátækraframfærið, og í öðru lagi kennaralauna. Ég hefði talið eðlilegra, að í stað kennaralauna væri allur barnafræðslukostnaður lagður til grundvallar fyrir styrk úr jöfnunarsjóði, og vænti þess, að n. taki það til athugunar. Í sambandi við það, sem hv. 1. þm. N.-M. sagði, vil ég taka þetta fram: Ég vil beina því til n., sem ég tel eðlilegra að verði allshn., að athuga, hvort ekki sé hægt að setja ákvæði í frv. um, að úthlutun úr jöfnunarsjóði kæmi ekki til greina fyrr en fullnotaðir hafa verið hinir eðlilegu tekjustofnar bæjar- og sveitarfélaga, t. d. einnig notuð sú heimild, sem felst í fyrsta kafla þessa frv., fasteignaskatturinn. Ég tel hann í sjálfu sér miklu eðlilegri tekjustofn heldur en jöfnunarsjóð, og væri því ástæða að nota fasteignaskattinn til fulls áður. Sömuleiðis með hliðsjón af því, sem hv. þm. drap á, tel ég eðlilegt, að viss upphæð væri áður tekin með útsvörum í hlutfalli t. d. við tekju- og eignarskatt, áður en til jöfnunarsjóð kæmi. Ég játa, að erfitt kunni að verða að finna form fyrir þessu, en þetta væru hinsvegar mjög nauðsynleg og eðlileg ákvæði, því 21. gr. nær á engan hátt þessum tilgangi.

*Bjarni Snæbjörnsson: Eins og hv. 9. landsk. tók fram, kemur fyrsti kafli frv. ekki að fullum notum fyrir þau bæjar- og sveitarfélög, sem verst eru stödd. Ef setja á það sem skilyrði fyrir styrk úr jöfnunarsjóði, að fasteignaskattur samkv. fyrsta kafla frv. sé áður fullnotaður, eins og hæstv. atvmrh. hélt fram, þá gæti hér verið dálítið mismunandi, í hvaða bæjarfélagi fasteignin er, t. d. hvort hún er í Hafnarfirði eða í Rvík. Fasteignirnar á þessum tveimur stöðum eru mjög ólíkar. Í Hafnarfirði cr varla nokkurt stórt íbúðarhús; mest eru það lítil einnar fjölskyldu hús, þar sem fátækir verkamenn búa. Í Rvík er aftur á móti mikið af stórum og arðsömum húseignum, bæði íbúðarhúsum, verzlunarhúsum og dýrum skrifstofubyggingum. Ég efast því um, að tiltækilegt væri að leggja háan fasteignaskatt á í Hafnarfirði, vegna þess, hve það yrði þungur baggi fyrir verkamennina, sem með sparnaði og iðjusemi hafa barizt fyrir því að eignast skjól yfir höfuðið. Slíkur skattur yrði ekki annað en nokkurskonar hefnd á þá fátæklinga, sem mestan dugnað hafa sýnt. En það skiptir öðru máli, og ég álít, að vel geti komið til greina að setja slíkan skatt á í Rvík, og þar mundi hann gefa góðar tekjur vegna hinna dýru húseigna og svokölluðu luxusíbúða, en í Hafnarfirði, Vestmannaeyjum og öðrum útgerðarbæjum mundi hann koma að mjög litlum notum. Það hefir verið á það minnzt, að tilagið til jöfnunarsjóðs væri of lítið. Ég er á sama máli. Það, sem koma mundi í hlut Hafnarfjarðar, yrði tæplega nóg til að vega á móti því, sem bænum var íþyngt með nýju sveitarstjórnarlögunum. Það hafa undanfarin ár verið greiddar úr bæjarsjóði um 90 þús. kr. vegna utanbæjar þurfamanna, og af því fengizt verulegur hluti endurgreiddur frá þeim bæjarfélögum, sem bezt eru stæð, eins og t. d. Rvík, og það er sannanlegt, að styrkurinn úr jöfnunarsjóði hrekkur ekki einu sinni til að fylla þetta skarð, hvað þá meira. Hv. 1. þm. N.-M. var að segja, að það væri lægri skali notaður við útsvarsálagningu í Hafnarfirði en í Rvík. Þetta hefi ég nú bara aldrei heyrt, því hefir einmitt verið haldið fram, að útsvör væru há í Hafnarfirði, en ef það er meiningin, að útsvörin í Hafnarfirði séu hærri á lágtekjumönnunum heldur en hátekjumönnunum í hlutfalli við það, sem er hér í Rvík, þá er það merkilegt fyrirbrigði í þessu landi sósíalismans. Ég á bágt með að trúa þessu, en úr því hv. 1. þm. N.-M. heldur þessu fram, og þar sem ég hefi ekki reynt hann að ósannindum ennþá, þá ætla ég að rannsaka þetta seinna. Hitt er annað mál, ef hv. þm. heldur, að hægt væri að bæta upp það, sem Hafnarfjarðarbæ vantar í tekjur, með hækkuðum útsvörum, þá er það misskilningur. Það er óhætt að segja, að frá 1. okt. eru ekki nema 15–16 manns í Hafnarfirði, sem ekki mega vera í sjúkrasamlagi Hafnarfjarðar vegna þess að þeir hafi svo háar tekjur, svo að hann getur af þessu skilið, að það eru ekki margir menn, sem kæmu þarna til greina, og það er ekki um svo mikið fjárframlag að ræða þarna, að ekki sé réttlætanlegt að fá nýja tekjuöflunarleið. Hitt ætla ég að athuga, því að mér finnst það mjög einkennilegt fyrirbrigði, sem hvergi „existerar“ nema í Hafnarfirði, að sósíalistar skuli gleyma hátekjumönnunum.

Það er til víðar

.

*Magnús Jónsson: Það hefir verið uppi till. um að vísa þessu máli til fjhn. og af því að ég á sæti í þeirri n., þá er ef til vill ekki ástæða fyrir mig að tala um frv. að svo komnu, en eins og hv. þdm. er kunnugt um, er ég meðflm. að frv. um svipað efni, og ég gerði það m. a. vegna þess, að með löggjöf síðari ára hafa verið lagðar svo miklar byrðar á stærri kaupstaði landsins, að það virðist alveg óhjákvæmilegt, að sjá um, að þeir fái nokkrar tekjur til þess að standa undir þeim byrðum, aðrar tekjur en þær, sem hægt er að ná með beinni álagningu útsvara. Það getur verið, að Alþingi geti lokað augunum fyrir þessu nokkra stund. en það er ekki hægt mjög lengi. Mér sýnist þetta frv. stefna í svipaða átt og ýms frv. um tekjuauka fyrir bæjar- og sveitarfélög, að sneiða vandlega hjá því, að höfuðstaðurinn njóti nokkurs af þeim tekjum, sem þar er farið fram á handa bæjar- og sveitarfélögum. Ég skal játa, að ég hefi ekki rannsakað þetta mál út í æsar, en mér sýnist ákaflega lítil tekjuvon af þessu frv. fyrir Rvík, sem hefir þó verið mjög íþyngt með margvíslegri löggjöf síðari ár. I. kafli l., fasteignaskatturinn, getur ekki orðið Rvík að verulegu liði þegar af þeirri ástæðu, að þessi skattstofn er nú notaður af hænum, að vísu ekki eins hár og hámarkið leyfir hér, en hann er þó notaður þannig, að ég sé ekki veruleg líkindi til þess, að þetta yrði notað, og ég hygg þess vegna, að þessi I. kafli l. mundi koma að tiltölulega litlu gagni. - Um II. kaflann er mikið erfiðara að segja. Ég skal játa, að þar eru mörg ákvæði, og sú úthlutun, sem fram fer samkv. þeim kafla, svo dulin, að það er ekki gott að segja í fljótu bragði, hvernig það skiptist og hvern hlut Rvík mun bera frá því borði. Hitt finnst mér augljóst, að það, sem segir í 11. gr. l., að hámark 73 gr. framfærslul. fellur ekki niður. Ég sé ekki annað en að það sé tilfærsla, í stað þess að bundið er við 250 þús. kr., á þar að koma 700 þús. kr. til úthlutunar, og það er að vísu talsverð bót, en ég er ekki viss um, að þetta ákvæði þyrfti að vera, því að eftir að farið er að veita 700 þús. kr. samkv. framfærslul., þá mundi hámarksákvæði 73. gr. að sjálfsögðu vera gengið úr móð, ef svo mætti segja. Þetta bætir að vísu nokkuð úr, eins og ég hefi sagt, en það er sá stóri galli á ákvæðum II. kafla að því er Rvík snertir, að úthlutunin er bundin við reglur VIII. kafla framfærslul., því að ég sé ekki betur en að í þeim kafla sé séð á ýmsan hátt nokkuð laglega fyrir því, að Rvík verði a. m. k. mjög seint á biðlista með það að fá nokkuð til jöfnunar fátækraframfæris.

Er nokkurt sérákvæði um Rvík?

. Já, það eru sérákvæði, fyrir það fyrsta um það, hvernig á að reikna út meðalframfærslukostnaðinn. Það hagar þannig til, að Rvík stendur sérstaklega illa að vígi, ekki aðeins miðað við framfærsluna, heldur einnig við fasteignamatið og skattskyldar tekjur, en reynslan er sú, að bæði fasteignamat og skattskyldar tekjur verða hærri í stærri bæjum, þar sem dýrtíðin er yfirleitt meiri, svo að peningarnir hafa þar raunverulega minna gildi en annarsstaðar á landinu. Fasteignamatið er hærra þar, sem fasteignirnar eru seldar fyrir fleiri krónur, og reynslan er sú í öllum löndum, að peningarnir hafa minna gildi í stærri bæjum en þeim smærri. Þess vegna er ekki rétt að miða við það eingöngu, sem byggist á þessu.

Það er meiri frádráttur

. Það er rétt, en sá munur er hverfandi móts við hitt. Þegar reiknað er með þessum tveimur liðum án þess að á hinn bóginn komi á móti jöfnuður á hverjum stað, sem ætti að koma sem liður í reikningsdæmið á móti, þá fæst þarna mynd, sem ekki er rétt. Þannig að reynslan verður sú, að það mun seint koma, að Rvík fái möguleika til úthlutunar samkv. þessum kafla framfærslul. Auk þess eru þau sérákvæði að því er Rvík snertir - ég get þess út af því, sem hæstv. fjmrh. greip fram í -, að Rvík greiðir meðalframfærslukostnað í flokk kaupstaða og fær svo endurgreitt, en aðrir kaupstaðir greiða meðalframfærslukostnað að frádregnum 10%, og það verður til þess að tefja enn fyrir því, að nokkuð komi í hlut Rvíkur. Ég held þess vegna, að Rvík hafi ekki mikla von um tekjuaukningu eftir þessu frv. Annarsvegar er svo 2. liður 11. gr., þar sem talað er um að jafna kostnað bæjar- og sveitarfélaga af elli- og örorkutryggingum og kennaralaunum. Það get ég hugsað, að Rvík komi undir, en þar kemur bráðabirgðaákvæði til þess að séð verði fyrir því í bráðina, að það, sem kynni að verða fram yfir til úthlutunar, á nú að fara í allt aðra hít.

Fyrsta árið

. Það er nú ekki alltaf meiri festa í þessum ákvæðum, og maður vill helzt fyrstu peningana. Ég vildi aðeins geta þessa áður en málið fer í n., til þess að sýna, að með þessu frv. tel ég ekki verið að bæta þörf þeirra, sem ég samkv. mínu umboði hafði náttúrlega fyrst og fremst í huga, þegar ég var meðflm. að hinu frv. - Af því að ég hefi ekki ástæðu til að búast við ósanngirni af hv. þm. í þessu efni, hefði ég viljað vænta þess, að við fyrstu meðferð málsins hefði verið tekið nokkurt tillit til þeirra þarfa, sem reynt var að sjá fyrir í hinu frv.



Mér þykir það ekki undarlegt, þó að hv. 1. þm. Reykv. finnist Rvík fá lítið samkv. þessu frv., þegar tillit er tekið til þess, að hann flytur frv., sem ætlast til þess, að 13% af tekjum ríkissjóðs séu látin ganga til bæjar- og sveitarfélaga og Rvík verði látin fá liðlega helminginn, sá bær, sem sjálfstæðismenn segja, að sé bezt stæður af öllum bæjum á landinu, til þess að geta létt útgjöldin um 1/3 hér um bil. Hitt er svo annað mál, þörf Rvíkur. Af tekjuskattinum, sem greiddur er nú í Rvík og er 1 millj. og nokkur hundruð þús. kr. eru 700 þús. kr. greiddar af 150 mönnum. Ætli sveitarfélögin væru ekki þakklát ef þau hefðu einn af þessum mönnum til þess að geta lagt á? Rvík hefir þá alla. Það er því ekki undarlegt, þó að hv. 1. þm. Reykv. finnist Rvík fá lítið með frv. því, sem hér liggur fyrir, þegar hann flytur frv. hér í þinginu til þess að geta létt útsvörum af þeim, sem bezta hafa getuna til þess að borga hér í Rvík. Það er engin furða, þó að hv. þm. Hafnf. sé undrandi, þegar hann sér, hvaða „skala“ er fylgt í Hafnarfirði við niðurjöfnun útsvara. Ég gerði það að gamni mínu í gær, að ég tók 10 tekjuháa menn í Hafnarfirði, líklega 1/3 af þeim, sem hann telur vera þar og athugaði, hvaða útsvör þeir mundu hafa í Rvík og hvaða útsvör þeir hafa í Hafnarfirði, og útkoman var sú, að þeir hefðu átt að hafa 12800 kr. hærra, ef þeir hefðu verið í Rvík. Ef ég hefði tekið þá flesta, geri ég ráð fyrir, að ég hefði náð í þessar 30000 kr., sem hv. þm. talaði um, að Hafnarfjörður hefði ekki getað lagt á. Ef eftirlitsmaður væri hafður, eins og gert er ráð fyrir í III. kafla l., þá er nauðynlegt, að hann fái aðstöðu til þess að geta gáð að því, að jafnt hreppar og sveitir og kaupstaðir og kauptún noti álagningarmöguleika, sem þau hafa, áður en þau fara að fá af almennu fé styrk, eins og II. kafli frv. ætlast til. - Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð að svo stöddu.

Forseti (EÁrna): Þar sem hv. 1. flm. beindi því til mín, í hvaða n. frv. ætti að fara og það eru dálítið skiptar skoðanir um það, vil ég láta í ljós þá skoðun, að samkv. efni frv. á það að fara til allshn., því að þó að áður fyrr á þessu þingi hafi frv. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga verið vísað til fjhn., þá hygg ég það vera af því, að það frv. greip eingöngu inn í tekjur ríkissjóðs en þetta frv. gerir það ekki. Þetta er aðallega fyrirkomulagsatriði innan bæja og sveita um þessar tekjur, sem við er átt í frv. Annars ætla ég ekki að hafa nein áhrif á það, hvernig menn greiða atkv. í þessu máli, en lýsi aðeins mínu áliti á því.



Herra forseti! Ég þarf ekki að hafa langt mál um þetta, því að flest af því, sem ég annars mundi sagt hafa í þessu máli, hefir hæstv. atvmrh. tekið fram. Þess ber að geta sem gert er, og ég álit, að það séu til í þessu frv. ákvæði, sem ern til bóta, eins og t. d. það, að bæjar- og sveitarfélög fái 1% af brúttóhagnaðarverði seldra afurða. Um þetta hafa verið háværar kröfur, sérstaklega frá Siglufirði, og þetta er sanngjarnt, enda er það í samræmi við ákveðnar óskir manna á þessum stað. Annars er skemmst frá því að segja, að ef þetta frv. yrði samþ. óhreytt, þá held ég, að það sé óhætt að fullyrða, að það yrði til tjóns fyrir þá, sem hlut eiga að máli. Það, sem er fyrst og fremst ófært í þessu, er það, að það er ekki gert ráð fyrir að borga fast verð fyrir síldina við móttöku, heldur aðeins 85%. Hæstv. atvmrh. er búinn að sýna fram á það, hversu hættulegt þetta gæti orðið fyrir verksmiðjurnar sjálfar, en það er líka önnur hlið á málinu, sú, sem að sjómönnum og útgerðarmönnum snýr. Menn reikna yfirleitt með því verði, sem fæst við nóttöku, en ekki með neinni óvissri uppbót, svo að þetta mundi verða til þess, að verksmiðjur einstakra manna þyrftu ekki að bjóða hærra verð í góðum síldarárum en það, sem síldarverksmiðjurnar greiða við móttöku, og af þessu ákvæði mundi þess vegna ekki leiða annað en það, að síldarverðið til sjómanna og útgerðarmanna yrði yfirleift óeðlilega lágt, og verksmiðjur einstakra manna mundu fleyta af því rjómann. Þetta virðist mér aðalatriðið, og þetta er það, sem gerir þetta ákvæði alveg ófært, og til þess að þetta frv. verði ekki beinlínis til tjóns fyrir þá, sem hér eiga hlut að máli, bæði fyrir verksmiðjurnar og eins fyrir þá, sem við verksmiðjurnar skipta, þarf að breyta þessu. Þá er annað, sem er athugavert, og það er skipun verksmiðjustj. Það hefir viljað brenna við, að hrævareldar pólitískra hrossakaupa hafa viljað loga kringum þessar verksmiðjur og þetta er ekki til þess að bæta úr skák. Það, sem fyrst og fremst riður á, þegar um er að ræða stjórn slíkra fyrirtækja, er það, að stj. sé skipuð fyrst og fremst sérfróðum mönnum og svo fulltrúum þeirra, sem eiga hagsmuna að gæta í sambandi við verksmiðjurnar. Það er till. frá Siglfirðingum, að stj. sé skipuð þannig, að 3 séu kosnir af Alþingi, 1 af verkamannafélaginu Þrótti og einn af útgerðarmönnum. Mér finnst þetta tiltölulega skynsamleg till. Ég verð að lýsa mig algerlega andvígan frv. í heild; nema að þessum atriðum, sem ég hefi drepið á, sé breytt, og fleiri atriðum, sem ég ætla ekki að ræða hér, vegna þess að það er búið að fara svo ýtarlega út í það, fyrst og fremst af hæstv. atvmrh. Annars mun flestum finnast framkoma framsóknarmanna í þessu máli ódrengileg. Í þessu máli taka þeir höndum saman við íhaldið á móti samstarfsfl. sínum í ríkisstj., og yfirleitt á móti verkamönnum og sjómönnum, sem þó eiga mestra hagsmuna að gæta í sambandi við þetta mál.

*Jón Baldvinsson: Hv. 9. landsk. segist vera á móti 1. og 2. gr. þessa frv., og það er í samræmi við það, sem Sjálfstfl. hefir verið í þessu máli, því að þetta mál er ekki alveg nýtt á þinginu, - samfylking sjálfstæðismanna og framsóknarmanna í þessu máli er ekki ný. Hún var líka á síðasta þingi, og þá sagði hv. 1. þm. Reykv., að þetta væri hégómamál. Hann sagðist aðeins vera með því af því, að það væri til þess að spilla öllu og gera allt vitlaust. Það gæti ef til vill vakað eitthvað svipað fyrir hv. 9. landsk. með því að allt í frv. væri nógu vitlaust til þess að koma glundroða á allt, og þó að hann taki ekki svo djúpt í árinni, þá hefir hann lýst yfir því, að hann væri á móti 1. og 2. gr. síns eigin frv. Ég man fyrir víst, að hv. 1. þm. Reykv. kallaði frv. um síldarverksmiðjustj. í fyrra hér í d. hégómamál, og var þó sjálfur með því, en seinna í umr. og deilu við hv. 1. þm. Eyf. lýsti hann því yfir, að hann væri mótsnúinn þessu frv. að öðru leyti en því, ef það gæti komið á einhverjum glundroða. það er eiginlega ekki annað að segja við hv. 9. landsk. í þessu máli. Hann gerði ýmsar fyrirspurnir til hæstv. ráðh., sem hann hefir fengið fullnægjandi svar við. Hv. þm. S.-Þ. vildi ég segja það, að þó að ekkert frv. yrði samþ. núna um þetta mál, þá gerði það ekki mikið til, því að þá kæmu aðeins í gildi l. frá 1935, og þau gera ráð fyrir, að 4 menn séu kosnir til 3 ára, en formaður sé skipaður af atvmrh., svo að það er engin brýn nauðsyn að samþ. nein ný f., heldur gætu þau l., sem nú gilda um 3 menn, fallið úr gildi um næstu áramót og jafnframt kæmu svo í gildi l. frá 1935, og yrði stj. þá skipuð samkvæmt því. Ég geri ráð fyrir, að það mundi þykja rétt að gera ráðstafanir til þess að kjósa þessa menn áður en þinginu yrði slitið, ef ekkert frv. yrði samþ., og hæstv. atvmrh. skipaði þá formann síldarbræðslustj. Það má segja, að það sé nýmæli í frv., að það er gert ráð fyrir 5 mönnum, sem allir, séu þingkjörnir, og það er ætlazt til þess að taka þau völd af hæstv. ráðh., sem hann nú hefir til að skipa formanninn. Það er miklu meiri losarabragur á þessu, og það er greinilegt, að þarna hafa verið samkomulagstilraunir á ferðinni, sem endað hafa á því, að orða þetta svo losaralega. að þarna er sett stj., sem enginn veit, hvort getur fengið hæfan mann fyrir formann eða hvort sá maður, sem síldarbræðslustj. skipar, muni hafa nokkurt samband við ríkisstj. við skulum hugsa okkur, að það héldi áfram samfylking í þessu síldarmáli milli framsóknarmanna og sjálfstæðismanna og það væri það sem þeir kalla rauð stjórn við völd, þá gæti farið svo, að kosinn yrði sjálfstæðismaður fyrir tormann, sem þættist ekki þurfa að tala við ríkisstj. um þessi mál, þó að hún beri að vissu leyti ábyrgð á skuldbindingum og rekstri verksmiðjanna. Annað atriði, sem er nýmæli, er aukið vald framkvæmdarstjóra. Það hefir oft verið svo og mun verða í framkvæmdinni, að framkvæmdastjórinn er sá, sem mest ráð hefir um reksturinn. Og er þá mikils um vert, að val þess manns takist vel. Hann þarf ekki aðeins kunnáttu um reksturinn og vit á sölu afurðanna. Hann þarf líka þá lipurð, sem einkennir góða verkstjóra, og að geta hafi vinsamlegt samband við sína verkamenn. Annars getur hann átt margt á hættu. Hann nær ekki þeirri vinnu hjá fólkinu, sem annars mætti vænta, og allt vili fara í ólestri. Það getur tapazt stórfé, ef stirður og klunnalegur verksmiðjustjóri er skipaður yfir verkafólkið með miklu valdi. Ég veit, að hv. þm. sjá, að það tjón lenti ekki aðeins á útgerðarmönnum og sjómönnum, heldur líka á síldarverksmiðjum ríkísins. Hv. þm. S.-Þ. hélt að ráðið væri að hafa framkvæmdastjórana fleiri en einn. Ég held það henti bezt að hafa hann einn. Hann gæti haft ráðunaut eða verkstjóra sér við hlið, einkum ef hann hefði ekki þá þekkingu, sem þarf á vélum eða öðru sem sérstakur vandi er að fást við eða of tímafrekt fyrir einn. Þriðja nýmælið er, að endurbætur og nýbyggingar í verksmiðjunum megi ekki kosta yfir 75 þús. kr. á ári, nema með samþykki Alþingis í hvert sinn. Í rauninni sýnir fátt betur en þetta, hvað hv. flm. frv., hv. þm. S.-Þ. og hv. 9. landsk., eru gersneyddir því að hafa vit á þessum málum.

Gersneyddir hverju?

Þeim hefir aldrei dottið í hug, að verksmiðjurnar væru kannske orðnar á 4. millj. kr. að verðmæti, og að þar séu vélar og áhöld, sem þarf að endurbæta á hverju ári. Þeir hafa ekki hugleitt, að það taki neinn tíma og að það er ekki hægt að útvega t. d. vélarnar sumar nema með 4–5 eða 6 mánaða fyrirvara - mismunandi eftir því, hvernig verzlunarástandið er í þann svipinn. Eins og nú er, ætla ég, að ekki sé hægt að fá svo mikið sem smæstu vélarnar öðruvísi en með margra mánaða fyrirvara. Segjum, að verksmiðjustj. sýni ríkisstj. fram á, að það þurfi að útvega vélar fyrir næsta síldveiðitíma. Jú, það er hægt, en þær kosta 76 þús. kr. Þá þarf að bíða eftir samþykki Alþingis, sem kemur saman í febrúar. Svo er rætt um það fram og aftur á Alþingi, þar sem afgreiðsla þess fléttast saman við afgreiðslu ýmissa annara mála, og í apríl er samþ. að heimila stj. þessa ráðstöfun. Það verður þá kannske komið fram í sept., þegar vélarnar nást, og verksmiðjurnar hafa þurft að standa kyrrar yfir sumarið. Er það tilgangur hv. flutningsmanna? Eða kannske vakir það fyrir þeim, að þá sé jafngott, þó að kallað sé saman aukaþing til að samþ. þetta.

Jú, ætli það mætti ekki?

Já, ætli ekki það? Ég heyri það á hv. 2. flm., að ekki yrði sá kostnaður talinn eftir, og sem flm. hefir hann sjálfsagt sett sín fingraför á frv. Mér detta líka í hug breytingar, sem 9 eða 10 mánuði þarf til. Í öllum verksmiðjum ríkisins er eldþurrkun á síldarmjölinu, og mér er sagt, að það geti valdið því, að eggjahvítuefnin í mjölinu verði lítt uppleysanleg og komi þá ekki að notum við fóðrun. Þessvegna eru umleitanir farnar að berast um það úr markaðslöndunum, að þessu sé breytt og tekin upp gufuþurrkun. Ef það kemst á hjá keppinautum okkar, verður það óumflýjanlegt hér samstundis. Af því leiddi, að miklu meiri fjárhæð en 75 þús. kr. yrði að eyða til breytinga í það horf, sem kaupendur heimta. Okkur yrði nauðugur einn kostur - svo framarlega sem ekki yrði beðið þings og allar verksmiðjur ríkisins fengju að standa óhreyfðar yfir síldartímann - að afnema þetta ákvæði með bráðabirgðalögum, og sæist þá bezt, að það er illu heilli sett í frv. - Ég sé ekki vit í öðru en að ríkisstj. verði að hafa valdið til að ráða fram úr þessu á hverjum tíma, - ekki komi til mála að kalla saman aukaþing í sept., þó að breyta þurfi verksmiðjunum án tafar, eins og ég benti á með dæminu um gufuþurrkunina. Þá er fjórða nýmælið, að ríkissjóður skuli ekki bera ábyrgð á þeim skuldum, sem síldarverksmiðjur ríkisins stofna til eftir 31. des. 1937, nema heimild sé veitt til þess af Alþingi. - Ég veit ekki, hvaða áhrif þetta kynni að hafa á möguleika verksmiðjanna til að útvega sér rekstrarfé. Það gætu orðið slæm áhrif. Ég vil þá skjóta því til hv. flm., hvort þeim þætti ekki ráðlegt að bæta við í frv. beinni lagaheimild handa stjórn ríkisverksmiðjanna til þess að afla sér fjár erlendis. Þannig mætti afla rekstrarfjár fyrir vörur frá verksmiðjunum, ef verksmiðjustj. fengi leyfi til að ráða yfir þeim gjaldeyri, lofa honum upp í kostnaðinn. Ég heyri sagt, að nú sé búið að samþ. í hv. Nd., að útgerðarmenn megi ráðstafa einhverju af sinum gjaldeyri til að kaupa útgerðarvörur erlendis, - og að vissu leyti eyðileggur það gjaldeyrismálin. En ef það á að svipta ríkisverksmiðjurnar möguleikum til að fá lán hér í bönkunum, þá er það ekki hægt án þess að opna einhverja möguleika í staðinn. alveg eins og síldarverksmiðjan í Krossanesi hefir leyfi til að ráðstafa gjaldeyri, þannig að hún fær frjáls yfirráð yfir vörum, sem hún framleiðir, og andvirði þeirra til þess að fá erlenda mynt, eins ætti að mega leyfa ríkisverksmiðjunum það. Það verður að taka til athugunar, ef það er virkilega meining hv. flm. að svipta ríkisverksmiðjurnar þeirri ábyrgð ríkissjóðs, sem þær hafa notið til þessa. Ekki sé ég betur en að dálítið sé rýmkað hér um möguleikana til þess að selja verksmiðjurnar. Það er kannske ekki afarstórt atriði. Það stendur í núgildandi lögum, að til þess þurfi samþykki beggja deilda Alþingis. En samkv. frv. er nóg, að sameinað þing geri ályktun um það. Það þýðir, að þá þarf færri menn til að samþ. - nú þarf 9 í Ed. og 17 í Nd. Þó að ég sé ekki að draga úr því, að það sé fullgild ályktun, sem sameinað Alþingi gerir, álít ég, að betur eigi við, að til þess að sala sé leyfileg, þurfi lög samþ. í báðum deildum. Ég ætla ekki að ræða mikið um það nýmæli, að verksmiðjurnar skuli aðeins greiða 85% af verði síldarinnar við móttöku, því að hæstv. atvmrh. hefir sýnt, að það er ekki hægt að reka þessar verksmiðjur, ef því ákvæði yrði framfylgt, hvernig sem á stendur. Þær sögur og sannanir, sem hv. þm. S.-Þ. ber fyrir sig í þessu efni. eru í raun og veru einskis virði. Sjómenn úr öllum landshlutum koma með síld sína til Siglufjarðar og selja hana þar, ef ekki eru boðin betri kjör annarsstaðar. Og þegar þeir fara af skipunum í september, er gert upp við þá. Kæmi svo til þess, að uppbót yrði borguð á 85% verðið, væri ekki rægt að ná til þeirra. Það þýddi, að fjöldi sjómanna væri snuðaður um hlut sinn - um þann hluta af þessum 15%, sem á að halda eftir, sem verksmiðjustj. þættist geta borgað að reikningskilum sinum loknum. - Hv. þm. S.-Þ. talar um kaupfélögin eins og heilagan hlut og ætti ekki að misnota þau með samanburði við síldarverksmiðjur, því að þar hagar allt öðruvísi til. Þau ná yfir takmarkað svæði. Framan af ári er bændum lánað fyrir nauðsynjum, sem þeir síðan greiða með framleiðsluvörum sínum síðar á árinu, og þeim gerir svo sem ekkert til, þó að fullnaðar-reikningsskil dragist. Þetta eru menn, sem búa nálægt verzlunarstaðnum og kaupfélagsstjórnin þekkir og á stöðugt vissan aðgang að. Sama má segja um sölusamlagið í Vestmannaeyjum. Þar búa allir viðskiptamennirnir á sölustaðnum og alltaf hægt að gera upp við þá, en það á aðeins við lítinn hluta af þeim, sem verzla við síldarverksmiðjur ríkisins. Þá vil ég benda á, að fresturinn, sem bæjarfélög, hreppsfélög, búnaðarfélög og samvinnufélög hafa til að panta síldarmjöl, er lengdur frá 31. ág. til 30 sept. Það er gífurlegur ókostur að þurfa að halda óseldu mjöli svo lengi aðeins til þess að vita, hvort einhverjum þóknast síðar meir að kaupa það innanlands. Í sept. getur legið fyrir boð, sem verður að taka þá strax eða sleppa. Verð getur fallið svo á erlendum markaði, að síldarverksmiðjur ríkisins verði fyrir stórtapi. Ég skil ekki, hvaða vit er í þessu - og skil þó, að hv. flm. hafa bara verið einsýnir í málinu, hugsað sem svo, að það væri gott fyrir bændur að vita sem nákvæmast um heyfeng í sept., áður en þeir ákveða fóðurbætiskaup. En þeir hafa ekki hugsað um verksmiðjurnar, sem þeir eru að semja lögin fyrir. Það er ekki hægt annað en brosa, þegar hv. þm. S.-Þ. talar um ýtrasta sparnað í hvívetna. því að hvort sem menn kalla það last eða lof, verður ekki á móti því borið, að hann eyddi fé, meðan hann var við völd, eins og öllum vill verða, sem eitthvað vilja framkvæma. - Hann sagði líka eitthvað fallegt um, að það ætti að ríkja hlutleysi í verksmiðjustj. og hún yrði að vera ópólitísk.

Þetta var mjög alvarlega meint!

. Vafalaust því að hann leggur til, að stjórnin sé eingöngu kosin pólitískt kosin hlutfallskosningu af öllum flokkum á Alþingi.

Þeir uppvega hver annan. - MG: Og kemur út núll

. Það getur aldrei orðið ópólitískt, sem Alþingi kýs. Pólitíkin, eða öðru nafni þjóðmálin, hljóta að koma verksmiðjustj. við að vísu. En fremur mætti kalla það ópólitíska verksmiðjustjórn, sem t. d. væri þannig kosin, að útgerðarmenn tilnefndu einn manninn, sjómenn annan, en atvmrh. hinn þriðja. Og það vil ég leggja áherzlu á, að það eru miklu meiri líkur til, að sú stjórn yrði starfsfær, ef 3 menn eru í henni, heldur en ef 5 menn, kosnir af Alþingi, ættu að stjórna saman. Þá eru meiri möguleikar til þess, að verksmiðjustjórnin öll sé viðstödd á Siglufirði um síldveiðitímann, en það mundu þessir 5 menn ekki verða. Hv. þm. S.-Þ. sagði, að rifrildið borgaði sig ekki. Alveg rétt. Og ef þetta verður samþ., sé ég ekki annað en verið sé að vekja upp gamalt rifrildi. Hver hefir heyrt um rifrildi síðasta árið í stjórn síldarverksmiðjanna? –Enginn hefir orð á því. Stjórnin virðist hafa verið alveg sammála um sínar framkvæmdir. Gerum ráð fyrir, að henni missýnist í einhverju; það er mannlegt. En þá eru meðlimir hennar of samhentir til að snúa því upp í brigzl hver um annan. Það hefir ekkert gerzt, sem minnir á það, þegar 5 menn voru í stj. og stóðu í rifrildi út á við og rifrildi hver við annan í blöðunum og í málaferlum hver við annan um meiðyrði. Þá töldu Alþfl.-mennirnir í nefndinni hana óstarfhæfa og sögðu sig úr henni. - Nú mundi hafa heyrzt hljóð úr horni, ef nokkur treysti sér til að segja, að verksmiðjustjórnin sé óstarfhæf. Ég veit vel, að sjálfstæðismenn deila á formann hennar. En hann hefir nú gert hreint fyrir sinum dyrum. Hitt hafa þeir aldrei sagt, að stjórnin væri óstarfhæf af því, að mennirnir í henni gætu ekki unnið saman. Það er ástæða til að gruna Sjálfstæðisfl. og Framsfl. um undirmál um verksmiðjustjórnarkosning, ef þetta ákvæði frv. verður samþ. Það er grunur á, að þeir ætli að setja þá menn þar að, sem mestum ágreiningi ollu. Og þar sem frv. ákveður, að stjórnin skuli sjálf skipa sér formann, gæti ég trúað, að það væri í undirmálunum, að sá skyldi verða formaður, sem mestum hefir óheillunum valdið, - því vali væri nú þegar til lykta ráðið. En ég velt, hvers vænta má. Það verður nákvæmlega sama rifrildið og tortryggnin og áður var gagnvart þeim, sem verða í verksmiðjustj., um, að þar sé ekki allt með felldu. Ég sé því ekki betur en að þetta frv. sé að flestu leyti til hins verra, og í stað þess að draga úr hinu pólitíska rifrildi og skapa hlutleysi í verksmiðjunum framvegis, verði það þvert á móti til að auka rifrildið, gera allt pólitískara og innleiða hlutdrægni í stjórn verksmiðjanna, sem ég held ekki sé kvartað um hjá núv. stjórn. Reksturinn hjá þessari stjórn hefir gengið allsæmilega, eftir þeim tölum að dæma, sem hæstv. atvmrh. kom fram með í gær. Ég vil að vísu enga ábyrgð taka á, að tölurnar, sem voru nefndar, séu réttar. En ég álít, þangað til annað reynist, að yfirlitið sé rétt, og þá er afkoma síldarverksmiðjanna sæmileg, þrátt fyrir þetta verð. Hv. þm. S.-Þ. var alltaf að narta í verksmiðjuna á Seyðisfirði, sem hæstv. atvmrh. kom upp, og held ég sannast að segja, að hann hafi gert þetta til þess að geta nefnt verksmiðjuna á Norðfirði, sem hæstv. fjmrh. mun hafa staðið að. Getur verið, að mætti finna dæmi í sögunni, að svo hafi verið farið að áður. Ég vil segja út af samanburðinum á kaupfélögunum og rekstri verksmiðjanna, að sá samanburður stenzt ekki, og skal ég nefna eitt dæmi því til sönnunar. Það er sameiginlegt álit allra kaupfélagsmanna nú, að það geti að vísu látið sig gera að lána í sveit, þar sem hver þekkir annan og kaupfélagsstjórinn veit um möguleika hvers eins til að standa í skilum. En í kaupstöðum yfirleitt sé það óhjákvæmileg nauðsyn að selja gegn staðgreiðslu, vegna þess að ekki er hægt að hafa neina hugmynd um, hvernig viðskiptamennirnir eru. Starfsmenn kaupfélaganna í bæjum þekkja þá ekki. Þeir eru í Reykjavík eitt árið, Hafnarfirði eða Akureyri næsta ár o. s. frv., og geta flutt sig með kaupmanna- og kaupfélagsskuldir, og það borgar sig bókstaflega ekki að eltast við að innheimta þessar skuldir. Þess vegna álíta kaupfélagsmenn í bæjum, að staðgreiðsla sé sjálfsögð. Á sama hátt verður að vera ákveðið verð hjá síldarbræðslum ríkisins, sem eiga mjög erfitt með að ná til þeirra, sem við þær hafa skipt, með eftirreikninga. Mér finnst þess vegna dæmið af kaupfélögunum ekki sanna nokkurn skapaðan hlut af því, sem hv. l. flm. vildi láta það sanna. Það er sýnlegt, að þeir þm., sem að þessu frv. standa, hafa á engan hátt gert sér ljóst, hvílíkt feikna bákn rekstur síldarverksmiðja ríkisins er; það sýna hin ýmsu ákvæði, sem ég hefi bent á og eins hæstv. atvmrh., svo sem um endurbætur verksmiðjanna og hvernig eigi að fá rekstrarfé. Þeir hafa lítið hugsað um það. hvernig hag verksmiðjanna gæti verið borgið, eða þeim mönnum, sem skipta við þær, sem er meginhluti allra útgerðarmanna og sjómanna og stór hluti verkamanna landsins. Ég held, að sú nefnd, sem fær þetta frv. til athugunar, þurfi að taka það til rækilegrar íhugunar og bæta úr þeim stórkostlegu ágöllum, sem hlutu óhjákvæmilega að verða á þessu afkvæmi Framsfl. og Sjálfstfl., þegar það fyrst sá dagsins ljós.



Ég sé nú, að umr. eru farnar að þreyta menn nokkuð og 1. flm. flýr úr deildinni, - sennilega vill hann ekki fá meira af ádeilum og gagnrýni en hann er búinn að fá fyrir þetta afkvæmi sitt. Þó að nú sé búið að gera allýtarlega grein fyrir ókostum þessa frv., þykir mér hlýða að láta koma fram mótmæli gegn ýmsum ákvæðum þess áður en það fer væntanlega í þá nefnd, þar sem ég á sæti, - mótmæli fyrir hönd þeirrar stéttar, sem frv. kemur til með að leika harðast, sem er sjómannastéttin. Um skipun stjórnarinnar má segja það, að það er verið að snúa inn á sömu braut og áður var, þegar allt virtist vera að fara út í blossa og vitleysu, áður en lögunum var breytt 1935, að ég ætla. Það hefir sýnt sig, að það er ekki rétt að skipa stjórn við svona stórfellt fyrirtæki sem ríkisverksmiðjurnar eingöngu eftir pólitískum línum, heldur eigi að velja menn, sem vitað er, að hafa eitthvað til brunns að bera til að stjórna slíkum rekstri og líta eingöngu á hag þeirra manna, sem verksmiðjurnar eru fyrst og fremst stofnaðar til að vernda. Og það er í fyrsta lagi sjómannastéttin og þeir smærri útgerðarmenn, sem ekki áttu annars úrkosta en að fleygja afla sínum í sjóinn, ef mikill afli barst að. En ég get ekki séð, að þeirra réttur sé sérstaklega tryggður með því fyrirkomulagi, sem hér er ætlazt til. Ég er ekki í neinum vafa um það, - þó að sú till. sé ekki heyrð á Alþingi - þá er ekkert fyrirkomulag réttara en að viðkomandi atvmrh. skipaði þessa menn og beri ábyrgð á, hvernig stjórnin fer úr hendi. Það hefir sýnt sig um tveggja ára skeið, að þess háttar skipulag hefir verið það heppilegasta á þeim tíma, sem verksmiðjurnar hafa starfað í landinu. En þrátt fyrir þetta koma nú fram talsmenn þess fyrirkomulags, sem er búið að sýna sig að vera óhafandi. Millistig á þessu er það, sem hér er nefnt, að Alþingi tilnefni þrjá menn, þeir, sem leggja verksmiðjunum til verkefni; sjómenn og útgerðarmenn, nefni sinn manninn hvor. Ég tel alveg fráleita þá till., sem skotið hefir upp, að eitt verkamannafélag á landinu eigi að skipa mann í stjórnina, því að verkamenn t. d. við verksmiðjuna eiga miklu minna undir því, hvernig fyrirkomulag verksmiðjanna er, heldur en þeir, sem afla síldarinnar og færa verksmiðjunum hráefni. Verkamennirnir eru ráðnir fyrir fast kaup. Verðlagið á síldinni hefir tiltölulega lítil áhrif á það. Því meira aflamagn, sem að verksmiðjunum berst, því lengri vinna fyrir verkamennina. Tímakaupið eða mánaðarkaupið er venjulega hið sama árið yfir, hvort mikið eða litið aflast. Að þessu leyti er áhætta verkamanna við verksmiðjurnar nauðalítil, miðað við þá áhættu, sem fiskimaðurinn á undir aflabrögðum og verðlagi. Enda tel ég, að krafan um íhlutunarrétt þeirra um menn í stjórnina eigi ekki rétt á sér. Það er sjómannastéttin, sem vitanlega á að eiga sinn fulltrúa þar. Þá er fasta verðið og áætlunarverðið. Við höfum þegar nokkra reynslu af þessu áætlunarverði. Það var greiddur viss hluti af áætluðu verði hjá síldarverksmiðjunum á sinum tíma, eða fyrsta árið, sem þær störfuðu, og reynslan mun því miður hafa orðið sú, að bætt var lítið við hið útborgaða verð. Með lækkuðu síldarverði 1931, 1933 og 1934 þótti sýnt, að enginn útgerðarmaður fengist til að skipta við verksmiðjurnar upp á það, að draga af því verði, sem þá var talið frekast fært að greiða, og farið inn á þá braut að greiða fastákveðið verð, og ef um áhættu væri að ræða, yrði hún að lenda á verksmiðjunum. Síðan þetta var tekið upp hefir þessari reglu verið fylgt. Og ég leyfi mér að fullyrða, að leitun er á þeim sjómanni, sem ekki vilji hafa þessa skipun á, að þeir viti fyrir víst í byrjun vertíðar, hvað þeir fá fyrir síldina, og svo mun vera um meiri hl. útgerðarmanna líka. Hv. 10. landsk. hefir nú gert mjög ljósa grein fyrir því, hvernig þetta verkar fyrir fjölda sjómanna í mörgum tilfellum. Þeir fá aldrei þessa uppbót í mörgum tilfellum. Ég hefi þá sorglegu sögu að segja frá tímum einkasölunnar, sem ekki greiddi í upphafi nema nokkurn hluta af því, sem átti að greiða fyrir hverja tunnu, að fjöldi manna fékk aldrei uppbótina. Lágu til þess ýmsar ástæður. Í sumum tilfellum lá þetta frosið inni hjá ýmsum útgerðarfélögum, og í öðrum tilfellum voru mennirnir komnir út um borg og bý, og lenti þá í trassaskap að fá þeim þessa peninga.

Hjá einkasölunni? Getur það verið? (!)

. Þarna var sá ágalli hjá henni, sem ég dreg ekki dulur á.

Ég hélt þetta væri fyrirkomulagið, sem þm. vildi helzt hafa

. Já, ég get rætt þetta mál við hv. þm., þegar svo ber undir. Þó að ágallar hafi verið á þessu fyrirtæki, þá hafði það aðra kosti, sem gerði það að verkum, að það átti fullkomlega rétt á sér.

Hverjir voru nú þeir?

. Að því getum við komið seinna. En þetta er einn af ágöllunum, og einmitt slíkan ágalla virðist eiga að innleiða í skipulagið á ríkisverksmiðjunum. En þetta hefir aðra og kannske enn veigameiri þýðingu. því að eins og bent var á áðan, verður sennilega áætlunarverðið, 85%, það verð, sem einkaverksmiðjurnar binda sig við, og taka svo af sinum viðskiptavinum þann mismun, sem kann að felast í uppbótinni hjá ríkisverksmiðjunum. Þetta þýðir, að allir þeir, sem ynnu á skipum þessara manna, sem yrðu að selja í einkaverksmiðjurnar, fengju minna fyrir sinn afla heldur en ella. Hér er hreint og beint verið að hjálpa einkaverksmiðjunum til að taka stærri hlut eða hagnað af viðskiptamönnum en þeir í raun réttri eiga. Þetta held ég, að sé búið að færa nokkurn veginn ríkar sönnur á; og ég verð að segja, að ég í raun og veru trúi ekki, að sjálfstæðismenn í d. gangi inn á þessa braut. Þá er ekki ennþá sýnt, hversu margir fylgismenn hv. flm. munu fylgja honum; reynslan ein sker úr, hve margir vilja fremja svo hróplegt ranglæti gegn þessari stétt, sem í raun og veru heldur ríkisbúskapnum á floti, með starfi sínu og striti, enda rignir nú mótmælum frá sjómönnum og smærri útgerðarmönnum inn í þingið gegn þessu frv. Eina virkilega mótbáran, sem komið hefir fram, er sú, að nokkur hætta sé á, að ætlað verði of hátt verð hjá síldarverksmiðjum ríkísins. Ennþá hefir þetta ekki komið að sök, þó að ekki sé laust við, að verið hafi gerðar illvígar tilraunir til að spenna verðið hærra en rétt væri. En við vitum, af hvaða toga það var spunnið, og ég hefi ekki trú á, að þeir hinir sömu leiki þann leik aftur, því að það mun koma þeim sjálfum í koll. Hinsvegar er ég þeirrar skoðunar, að ríkisverksmiðjurnar eigi að fara svo nærri því rétta um ákvörðun verðsins í byrjun vertíðar sem unnt er. Það hefir verið hent á það líka, að þetta gæti endað með því, að verksmiðjurnar fengju ekki þá síld, sem þyrfti til að vinna úr, og er vissulega vert að líta á það. Viðkomandi því, að verksmiðjurnar láta bændum landsins í té fóðurbæti, ef þeir þurfa með, þá hefi ég út af fyrir sig ekki á móti því, að þeim sé ívilnað í því efni, ef ástæða þykir til. En það á ekki að gera það á kostnað verksmiðjanna og kostnað fiskimanna. því að hver króna, sem hver sekkur er lækkaður frá því verði, sem er á erlendum markaði, er beint tekin af kaupi fiskimannanna. Og ef nokkur á að borga mismuninn, þá er það ríkið sjálft, sem á þar að styrkja bændurna. Hér í frv. er á mjög lævísan hátt reynt að koma inn á þá braut, að verksmiðjunum sé gert að skyldu að afhenda mjöl til bænda fyrir lægra verð en hægt er að selja það á erlendum markaði. Þeirri stefnu vil ég algerlega mótmæla. Ég stikla nú á steinum, enda hafa líka aðrir gert frv. þessu skil, og ég geri ráð fyrir, að það lendi í þeirri nefnd, sem ég á sæti í. En ekki get ég þó gengið framhjá því ákvæði, sem ræðir um að skattskylda verksmiðjurnar með ákveðnu hundraðsgjaldi til þeirra bæjarfélaga, þar sem þær eru. Þessu er ég alveg mótfallinn. Siglufjörður mun nú skattleggja ríkisverksmiðjurnar með hærra hafnargjaldi en nokkursstaðar annarsstaðar tíðkast. Fyrir það að selja ríkisverksmiðjunum afla sinn verða ýmsir menn, sem búsettir eru t. d. á Suðurlandi og Vesturlandi, að borga slíkan skatt og auka þar með við kostnað á útveginn. Þessi skattur er 15 aurar miðað við núverandi verð á síldarmáli, eftir því sem glöggir menn hafa reiknað út. Við skulum segja, að það sé ekki svo tilfinnanlegt nú, meðan verðið er svo hátt sem það var á yfirstandandi ári. En ef verðið lækkar, þá verður það tilfinnanlegra.

1% er alltaf 1%

. Já, en því tilfinnanlegra er að greiða slíkan skatt, ef verðið er lágt. Við munum nú eftir því, hvað Siglufjörður vann til að fá verksmiðjurnar reistar hjá sér. Það var í orði kveðnu látið heita svo, að bærinn gæfi svo og svo mikið af landi, allt til þess að fá reksturinn inn í bæinn. Og hvers nýtur svo bæjarfélagið umfram þau, sem engar verksmiðjur hafa? Ég veit ekki betur en að þann tíma, sem síldveiði er rekin, standi í flestum bæjum tugir og hundruð verkamanna auðum höndum. Hversu mikill fengur það er bæjarfélagi að hafa slíkan rekstur íbúum sinum til lífsviðurværis og til að gera þá færari um að bera gjaldabyrðar í bæjarins þarfir, verður ekki metið um of. Það er því ekki réttlátt að skattleggja þá menn, er skipta við verksmiðjurnar og halda þannig rekstrinum uppi. Þessi stefna leiðir óhjákvæmilega til þess, að þær raddir koma fram að draga úr aukningu á verksmiðjum á þeim stöðum, sem þungar kvaðir eru á þær lagðar, og að verksmiðjunum verði komið þar fyrir, sem líkur eru til, að þessar byrðar verði ekki á þær lagðar. Það er jafnvel farið að bóla á því, að Siglufjörður sé svo dýr fyrir aðkomuskip að hafa þar aðsetur um stundarsakir, að það sé að ýmsu leyti óaðgengilegt fyrir útgerðarmenn að hafa uppsátur þar, og vilja menn því leggja mikið kapp á að koma verksmiðjum upp á öðrum stöðum. En það eitt, að fæla frá verksmiðjunum af þessum sökum, er hættulegt fyrir bæjarfélag eins og Siglufjörð. Að síðustu vil ég segja nokkur orð til hv. l. flm. Ég ætla ekki að frýja honum vits, en ég gruna hann um græsku. Ég hafði ekki búizt við svona tillögu frá honum fyrir tuttugu árum síðan, eins og hann var skapi farinn þá, og ég hygg að hann mundi þá manna fremstur hafa risið upp á móti slíkum ófögnuði og árás í garð einnar stéttar eins og þetta frv. er. En svo má segja um hann sem ýmsa aðra, að menn gerast nú gamlaðir, og hugsunarhátturinn fer þar eftir. En ávextina af þessari afstöðu sinni til hagsmuna sjómannastéttarinnar sker hann náttúrlega upp fyrr eða síðar.

Hver er þessi „hann“? Flm. eru fjórir

. Ég talaði um 1. flm.

Hann er ekki staddur hér

. Það má færa honum orð mín. En hv. 1. þm. Eyf. (BSt) er að ég hygg hnýttur þarna aftan í, hvort honum er ljúft eða leitt þar að vera.

Ætli hann slitni ekki aftan úr?

. Máske hann slitni aftan úr; þá færi betur. - Ég læt þá mínu máli lokið og geymi mér frekari aths. til 2. umr.