Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Flm. (Thor Thors): Það er kunnugt, að í Sþ. eru að jafnaði aðeins tvær n. starfandi: fjvn. og utanríkismálan. Til þeirrar fyrrnefndu er vísað fjárl., fjáraukal. og till. um önnur útgjöld úr ríkissjóði. og er henni ekki ætlað að fjalla um önnur mál. Til utanríkismálan. er vísað utanríkismálum, og fjallar hún ekki um önnur mál en þau. En nú fjölgar stöðugt málum, sem fram eru borin í Sþ., einkum í formi þál. Eru mörg þeirra þess eðlis, að nauðsynlegt er að vísa þeim til n. Ég tel því fulla þörf á því, að til sé sérstök allsþn., er fjalli jafnan um önnur mál en fjármál og utanríkismál, sem fram er borið í Sþ. Þess vegna er þetta frv. fram borið. Geri ég það að till. minni, að því verði vísað til allshn.

* Frsm. (Emil Jónsson): Ég vildi segja fáein orð út af ummælum, sem nokkrir hv. þm. létu falla, þegar frv. var hér til umr. síðast. Yfirleitt er ég ánægður með þær viðtökur, sem frv. fékk. Hv. þm. voru yfirleitt sammála um það, að meginstefna þess væri rétt. Það væri ríkið, sem annast ætti um dreifingu raforkunnar til neytendanna, en það er einmitt sá möguleikinn, sem valinn var af þremur, er fyrir hendi voru. Niðurstaða n. var mjög sniðin eftir þeim árangri, sem fengizt hefir í nágrannalöndunum, eftir að n. hafði íhugað málið vandlega. Þá er annað atriði, sem n. er einhuga um: að þessar raforkuveitur skuli reistar smátt og smátt, þannig að árlega sé tekinn fyrir ákveðinn kafli. Þetta hefir ekki sætt beinni gagnrýni, þó að hv. þm. Borgf. hafi viljað fá strax úr því skorið, hvort ein veita fremur en önnur skyldi lögð á ákveðnum tíma. Væri það óheppiIegt, ef hv. þm. færu almennt að knýja á um að fá úr því skorið, hvaða veitur muni fyrst verða teknar fyrir. Það verður að ákveðast af „tekniskum“ og fjárhagslegum ástæðum. Í sambandi við þessa aðferð hefi ég ef til vill ekki undirstrikað nógu vel, að sá kostnaður, sem ríkissjóður mun hafa af umsjón með þessum málum, verður eins lítill og framast er hægt, þar sem ekki mun fyrst um sinn verða ráðinn sérstakur rafmagnsstjóri fyrir þessi mál. Það kom fram hjá hv. þm. Borgf., að bann ætlaðist til, að vitamálastjóra og starfsmönnum hans yrði áframhaldandi falið að gera till um þessi mál, og ég er honum fyllilega sammála, og eins n., um það, að ekki eigi að ráða nýja starfskrafta, heldur nota þá, sem fyrir eru. Það kann að vera, að þetta komi ekki nægilega skýrt fram í frv., og vildi ég gjarnan styðja brtt., sem gengi út á það að undirstrika þetta betur. Eins og ég gaf í skyn áðan, var svo á þessum málum tekið við fyrra hluta þessarar umr., að það gefur mér ekki tilefni til verulegra aths., og get ég því látið máli mínu lokið.

*Eiríkur Einarsson: Ég tók eftir því í ræðu hv. frsm., að hann taldi ógerlegt að ákveða nokkuð fyrirfram um það, hvar rafvirkjunin skyldi byrja. Það yrði að fara eftir „tekniskum“ og fjárhagslegum atvikum. Ég vildi því spyrja, hvort þau atvik, sem hann telur, að verði að ráða þessu, eigi að miðast við rannsóknir á því, hvar þörfin er mest og hvar það borgi sig bezt að byrja á þessu. Þangað til ég fæ að heyra annað, geng ég út frá því, að byrjað muni verða þar, sem skilyrðin eru talin hentugust. Ég veit, að þetta er almennur skilningur manna í þessu máli, og vil því, að þetta komi skýrt fram.

* Frsm. (Emil Jónsson): Ég skal taka það fram, hafi það ekki komið skýrt fram hjá mér áður, að n. ætlast til, að þær veitur verði teknar fyrst, sem gefa mestar vonir um góða afkomu. Það eitt verður að ráða því, í hvaða röð veiturnar verða teknar. Leiki vafi á um það, hvort einhver veita geti borið sig, er fráleitt að byrja á henni. Þetta er skilyrðislaust álit n., og ég get undirstrikað það fyrir mitt leyti. Í fskj. því, sem málinu fylgir, kemur það skýrt í ljós, hve mikill munur er á veitunum í þessu tilliti og hversu misjafnri notkun gera þarf ráð fyrir, til þess að þær geti borið sig. Til þess að Hafnarfjarðarlínan geti borið sig, þarf notkunin á mann ekki að fara yfir 80 wött, en Eyrarbakkalínan ber sig ekki með minni notkun en 150 wöttum á mann. Sumar fjarlægari línur krefjast jafnvel 400 watta notkunar. Sýnir þetta, hve aðstöðumunurinn er mikill. Það er því nauðsynlegt, að þær línur verði teknar fyrst, sem bezt skilyrði hafa til að bera sig.

* Flm. (Sveinbjörn Högnason): Það er nú svo komið í öllum nágrannalöndunum vegna verzlunarörðugleikanna, að eitt hið erfiðasta viðfangsefni í sambandi við þá er að afla framleiðsluvörunum nægilegs markaðar. Það hafa verið gerðar margvíslegar ráðstafanir til að tryggja sem bezt innanlandsmarkaðina, og með verzlunarsamningum hefir verið reynt að tryggja markaði erlendis. Það, sem þjóðirnar hafa gert í þessum efnum, er að setja svokölluð skipulagslög um afurðasölu, og má telja þau á beztan rekspöl komin að því er snertir landbúnaðarafurðir, því að þar er þörfin hvað mest. Þessi skipulagslög um afurðasölu landbúnaðarins eru komin á í flestum löndum Evrópu og víðar og hafa gert sitt mikla gagn. Þau hafa verið bætt ár frá ári, og enn má segja, að þau séu á þróunarstigi. Þau hafa átt að tryggja þetta tvennt: Í fyrsta lagi að tryggja markaði, og í öðru lagi að tryggja sæmilegt verð fyrir framleiðsluna. En einmitt vegna þessara ráðstafana er svo komið, að það er varla nokkur þjóð, sem getur notað erlenda markaði með sæmilegum árangri, einkum að því er mjólkurafurðir snertir, af því að þeir eru styrktir svo mjög í heimalandinu, en ef um vörur er að ræða, sem eru framleiddar annarsstaðar, hvíla á þeim skattar og tollar. Þessar ráðstafanir hjá okkur um kjötið og mjólkina hafa þegar borið allmikinn árangur, en þó má fullyrða, að enn þarf mikil átök, svo að þær komi að betri notum. Sala mjólkurafurða hér hefir verið allvel tryggð á verðlagssvæði Reykjavíkur og Hafnarfjarðar og eins á Akureyri. Hinsvegar er framleitt allmikið af mjólk annarsstaðar, sem þessar ráðstafanir hafa ekki náð til, eða m. ö. o. er það bara annar þátturinn í þessu máli, sem hefir verið tryggður, nefnilega að skapa markaðinn. En utan verðjöfnunarsvæða hafa ekki verið gerðar neinar ráðstafanir til að bæta verð á afurðunum. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, miðar í þá átt að bæta úr þessum ágalla, að tryggja sæmilegt verð fyrir afurðirnar með því að stofna verðjöfnunar- og styrktarsjóð rjómabúa. Það er að vísu svo, að í sambandi við þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið hér á þingi gegn mæðiveikinni, hefir verið ætlazt til, að styrkja skuli rjómabú á þeim svæðum, sem þar koma til greina, að helmingi stofnkostnaðar. Ég held, að betra sé að taka upp í eina heildarlöggjöf skipulag fyrir þessa framleiðslu, sem hlýtur að aukast á næstu árum meira en hingað til hefir verið, einmitt vegna mæðiveikinnar. Þetta frv. kveður svo á, að teknir skuli tvennir tekjustofnar til þess að tryggja smjörframleiðsluna. Eru það þeir sömu tekjustofnar, sem notaðir eru í öllum nágrannalöndum okkar, sem sé, að lagður sé skattur á smjörlíki og á erlendan fóðurbæti. Ég hefi gert ráð fyrir 10 aur. skatti á hvert kg. smjörlíkis og 4 aur. skatti á hvert kg. erlends fóðurbætis, sem til landsins flyzt. Til samanburðar má geta þess, að á Norðurlöndum eru slíkir skattar fyrir löngu komnir í framkvæmd Í Noregi er lagður 20 aur. skattur á hvert kg. smjörlíkis og 4–6 aur. á hvert kg. fóðurbætis, en í Svíþjóð 30 aur. á smjörlíki og 6–8 aur. á erl. fóðurbæti. Í Danmörku er skatturinn á smjörlíki sá sami og gert er ráð fyrir í þessu frv. Ég hirði ekki a ð telja upp fleiri lönd, þó að lengi mætti halda áfram. Það er fullkomlega réttmætt að taka þessa skattstofna hér, því að þegar mjólkurframleiðslan er að verða hér svo mikil, er ekkert, sem mælir með því, að verið sé að flytja inn erlendan fóðurbæti til að skapa offramleiðslu. Um smjörlíkið er það að segja, að eftir því, sem hægt er að blanda það meira smjöri, er það heilbrigðara til fæðu. Heilbrigðisstj. í flestum menningarlöndum láta sér annt um að bæta þessa vöru, og sérstaklega, að hægt væri að útrýma smjörlíkinu alveg. T. d. var í Hollandi smjörlíkisframleiðslan bönnuð á tímabili. Ég hefi gert lauslega áætlun um það, sem þessir tekjustofnar mundu gefa í tekjur, en það eru eftir því, sem ég kemst næst, um 120 þús. kr. á ári af smjörlíkinu, en af fóðurbætinum nál. 150 þús. kr., ef miðað er við innflutninginn 1935 og 1936. Hagstofan hefir ekki enn gert þetta upp fyrir árið 1937, en allar líkur eru til, að ekki hafi verið flutt minna inn af fóðurbæti þá en áður, nema síður sé, vegna óþurrkanna. M. ö. o. mætti gera ráð fyrir allt að 250 þús. kr. árlega, og með því fé mætti styrkja allverulega mjólkurframleiðslu hér á erfiðustu sölusvæðunum. Ég vil skjóta því hér inn, að í grg. frv. hefi ég gert ráð fyrir 200 þús. kr. tekjum, en hefi síðar fengið nánari upplýsingar, þannig að of lágt er áætlað í frv. Í 2. gr. frv. er kveðið svo á, að þessum tekjum, sem hér yrði um að ræða, skuli varið á fernan hátt: Til að verðuppbæta smjör, sem unnið er í löggiltum rjómabúum; til að verðuppbæta smjör, sem unnið er í löggiltum mjólkurbúum, úr rjóma frá framleiðendum, sem hafa erfiða aðstöðu til að senda mjólk sína óunna til búanna. Það yrði mikill hagnaður að því, að í afskekktum héruðum þurfi ekki að flytja mjólkina óunna til búanna, og á þann hátt væri hægt að koma því við, að undanrenna væri meira notuð til heimilanna. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að styrkja byggingu nýrra rjómabúa á þeim framleiðslusvæðum, sem mjólkurbúin ná ekki til, um allt að helmingi stofnkostnaðar, og í fjórða lagi að styrkja þá þætti mjólkurskipulagsins, sem landbrh. telur sérstaka ástæðu til, en ekki verður gert eftir ákvæðum gildandi mjólkurlaga. Það vaka fyrir mér ýmsar ráðstafanir til að auka söluna, bæði með auglýsingastarfsemi og öðru, og ég álít, að nauðsynlegt sé, að eitthvert fjármagn sé fyrir hendi til slíkrar starfsemi. Ég skal ekki að sinni fara fleiri orðum um þetta. Ég veit, að það er óþarfi, því að þessi mál eru þm. yfirleitt svo kunn. Það er full nauðsyn þess, að þessum endurbótum verði komið á hér eins og í nágrannalöndunum. Ég vil því vona, að hv. þd. taki þessu máli með velvild og vísi því til 2. umr. og fjhn. Ákvæði frv. eru frekar fjárhagsatriði en landbúnaðar, þar sem um nýja tekjustofna er að ræða.



Herra forseti! Ég ætla ekki að fara að hafa á móti því, að þetta frv. fari til 2. umr., heldur vil ég í sambandi við till. þess gera að umtalsefni það vandamál, sem mjólkurframleiðslan og mjólkurverðlagið er. Ég vildi, að við gætum rætt þetta mál alveg rólega. Ég sé á frv., að það er nauðsynlegt að athuga betur, hverjar afleiðingar það getur haft, ef haldið er áfram á þeirri braut, sem frv. bendir til. Grg. þess byrjar á því að viðurkenna, að mjólkurskipulaginu stafi mest hætta af offramleiðslu. Það er nú svo, að mjólkurskipulagið hefir tryggt afkomu bænda og gert mjólkurframleiðslu að betri atvinnuvegi en hún áður var, og það er allt gott um það að segja. En hvað þýðir það, að tryggja atvinnugrein svo, að hún sé örugg og verðið fast? Það þýðir - eins og þetta þjóðfélag er -, að framleiðslan á slíkri vöru eykst, að auðmagnið streymir þangað og framleiðendur verða fleiri. Mjólkurskipulagið hlýtur að auka framleiðsluna. Hinsvegar er ástæðan til, að mjólkurskipulagið var sett, sú, að framleiðslan var of mikil, a. m. k. miðað við kaupgetu fólksins. Ef afleiðing mjólkurskipulagsins er sú, að mjólkurframleiðslan hefir aukizt, þá er það vegna þess, að hún er orðin tiltölulega öruggur atvinnuvegur. Eins og réttilega er tekið fram í upphafi grg., þá stafar mjólkurskipulaginu hætta af þeirri aukningu, sem það hefir sjálft skapað. Þetta er spursmál, sem ekki verður hjá komizt að ræða. Mjólkurskipulagið sjálft felur í sér þá hættu, sem yfir því vofir nú, eftir því, sem slegið er föstu í grg. frv. Jafnframt því, sem það miðar að því að skapa gott og öruggt fyrirkomulag í þessari atvinnugrein hlýtur það að valda aukningu framleiðslunnar, þar sem hún er farin að borga sig. En við þessa auknu framleiðslu komumst við aftur í vandræði, því við vitum ekki, hvað við eigum að gera við það, sem of mikið er framleitt. Þegar skyggnzt er dýpra eftir orsök þessa, þá kemur það í ljós, að hún er það fyrirkomulag, sem við lifum við. Þar ræður raunverulega lögmál frjálsrar samkeppni, og því þýðir ekki að taka eina og eina atvinnugrein út úr og skipuleggja þær. 1 auðvaldsskipulögðu þjóðfélagi er aðeins eitt ráð til að framleiðslan beri sig; það er að auka kaupgetu almennings, svo að fólkið geti eytt meira af þessari vöru, svo að framleiðsluaukning geti alltaf verið mönnum blessun, en setji ekki framleiðendur í kröggur og vandræði. Eini möguleikinn í þessu sambandi er, að sölumöguleikarnir, sem verið er að kvarta yfir að séu ekki nógu miklir fyrir hendi, séu skapaðir og auknir, því það er vitað, að þörf er fyrir hendi hjá fjölda fólks fyrir miklu meiri mjólk en það, sem það nú fær. Einkum er þörf fyrir meiri mjólk hjá fólkinu í kaupstöðunum, en það getur ekki keypt hana. Þar er sú mótsögn milli þarfar og kaupgetu, sem auðvaldsskipulagið felur í sér. Það, sem myndi hjálpa mjólkurframleiðslunni, er það, að kaupgetan væri aukin hjá millistéttunum og verkamönnunum í kauptúnum og kaupstöðum, svo að þeir geti tekið við meiri mjólk en nú. Ég held, að ég hafi það rétt eftir einhverjum sérfræðingi í næringarefnafræði, að eðlileg, almenn mjólkurneyzla væri upp undir einn pott á dag, en svo mikil neyzla mun varla finnast nokkursstaðar eins og nú er háttað þessum málum, þó að nægileg mjólk sé til þess í landinu og þörfin einnig svo mikil í kaupstöðunum. Þess vegna er það ráðið, sem fyrst og fremst hlýtur að koma til greina að auka mjólkurneyzluna með því að auka kaupgetuna hjá almenningi. Þá fyrst er hægt og óhætt að auka framleiðsluna. Kaupgetan verður ekki aukin nema á tvennan hátt. Annarsvegar með því, að hagur þeirra manna, sem kaupa mjólkina, verði almennt betri, eða með því, að mjólkurverðið lækki. Þetta hefir verið rætt hér nokkuð áður og reiknaður út svo að segja „skali“ fyrir, hvað borgi sig að lækka mjólkina mikið hlutfallslega við aukna neyzlu. Og það, sem liggur fyrir, er að koma því vandamáli út í „praksís“. Einnig er áreiðanlega rétt, sem hv. flm. minntist á, að hægt og æskilegt væri að koma betri samvinnu á milli framleiðenda og neytenda með aukinni auglýsingastarfsemi. Eitt mál kemur alltaf upp í sambandi við lækkun mjólkur og hefir verið mikið rætt hér á hv. Alþ. Það er það, að svo framarlega, sem mjólkin verði lækkuð, þá verði ætíð nokkuð margir framleiðendur, sem ekki standast þá lækkun, sem sé að framleiðsluaðferðir eða framleiðsluskilyrði þessara manna séu þannig, að þeim sé ekki mögulegt að lækka mjólkina. Eru það sérstaklega stórbúin í Mosfellssveitinni, sem ekki geta lækkað verðið, en hinsvegar er vitað, að bændur austan fjalls myndu hagnast á því, að mjólkin væri lækkuð til neytendanna. Af hverju stafar nú, að mikill hluti mjólkurframleiðenda þolir ekki lækkun mjólkurinnar. þótt mikill hluti þeirra myndi hafa hag af því? Það liggur í því, að framleiðslukostnaður þessara manna er óhæfilega mikill. Í hinn fjarlægara nágrenni Reykjavíkur liggur þetta mikið í jarðaverðinu; það er allt of hátt. Því tel ég óhjákvæmilegt, fyrr eða síðar, að þetta atriði í framleiðslukostnaðinum verði að breytast. Jarðaverðið verður að lækka á þessum stöðum. Með núverandi skipulagi gengur þetta venjulega fyrir sig með gjaldþroti eða einhverskonar hruni. Á síðasta þingi benti ég á, að einhverjar ráðstafanir yrði að gera í sambandi við þetta vandamál. Nú hafa þær ekki verið gerðar, og menn virðast ekki heldur hafa látið málið ganga sinn eðlilega gang, sem yrði til þess, að mjólkurverð lækkaði, heldur hefir verið kosið að hækka mjólkina og gera þar með ráðstöfun, sem hlýtur að draga úr neyzlunni og gera enn erfiðara fyrir mjólkurframleiðendur sem heild að fá varanlegar kjarabætur. Þessa staðreynd verðum við að horfast í augu við, og einnig verðum við að gera okkur grein fyrir því, að þetta spursmál er ekki leyst með því að hækka mjólkurverðið. Þetta var rætt hér á síðasta þingi, einmitt í sambandi við afstöðu bænda austan fjalls og bænda í Mosfellssveit. Hv. flm. lýsti því réttilega, hver væri ástæður fyrir því, að framleiðsla væri of dýr í Mosfellssveit, og einnig því, að mjólkurskipulagið ætti ekki að hækka mjólkurverðið til neytenda, enda yrði það mörgum framleiðendum til ógagns. Með því þjóðfélagsskipulagi, sem hér er, þýðir ekki að ætla að taka mjólkurframleiðsluna út úr og reyna að gera hana öruggari en aðrar framleiðslugreinar með sérstöku skipulagi; það stefnir alltaf til vandræða. Enda er það það, sem hv. flm. slær föstu í grg., sem hér liggur fyrir. Ég vildi vekja eftirtekt á þessu, ekki til þess að við förum að deila mikið um þetta nú, heldur til þess að viðkomandi n., sem fær það til athugunar, sjái þessa hættu. Hv. flm. vildi fara þá leið úr þeim vandræðum, sem hann viðurkennir, að séu fyrir hendi, ekki að auka markaðinn, heldur að leggja sérstakt gjald á allt smjörlíki, sem framleitt er í landinu, og láta svo það gjald bæta upp smjörframleiðsluna í mjólkurbúunum. Um þetta er það að segja, að smjörlíkisskatturinn er í raun og veru skattur á alla aðilja, bæði bændur og þó einkum fyrir kaupstaðabúa, þar sem smjörlíki myndi hækka í verði við hann, og því er ég þeim hluta frv. andstæður og býst við, að fleiri séu það. En það, sem ég vildi benda hv. flm. á, er það, að við komumst alls ekki út úr vandræðunum á þennan hátt. Hver yrði afleiðingin af því, að svo yrði gengið frá þessu frv., að það yki enn mjólkurframleiðsluna? því meira sem greitt yrði af þannig löguðum bótum, því meira mundi mjólkurframleiðslan aukast og við myndum innan skamms lenda í sömu vandræðunum aftur. Mjólkurskipulagið veldur aukinni mjólkurframleiðslu, og þannig veldur það sjálft þessum vandræðum. Við höldum því áfram að snúast í þessum sama vítahring, svo framarlega sem við þorum ekki að horfast í augu við þá staðreynd, að ef kaupgeta fólksins er ekki aukin, þá verður að koma til samvinna milli neytenda og framleiðenda, þannig, að mjólkurverðið verði lækkað í hlutfalli við aukna neyzlu. Þó að það yrði gott fyrir framleiðendur landsin, sem heild, yrði það til þess, að viss hluti þeirra færi á höfuðið, ef ekki væru þá gerðar einhverjar sérstakar ráðstafanir til að afstýra því. Þetta held ég, að sé hlið á málinu, sem rétt sé að athuga í sambandi við þetta frv. Hinsvegar er ég sammála um, að frv. fari nú til fjhn. og 2. umr.

*Eiríkur Einarsson: Ég tel það góðra gjalda vert, að þetta frv. er fram komið hér á hv. Alþ., til að bæta úr fjárþörf mjólkur- og smjörframleiðenda í landinu. Við fljótan yfirlestur frv. virðist mér þörf á að athuga, hvort ekki megi sum atriði þess betur fara en svo sem í frv. segir. Í a- og b-lið 2. gr. frv. er þetta uppbótarfé einskorðað við smjörframleiðslu. Ég tel viðurhlutamikið að einskorða þetta svo. Þegar tekið er tillit til starfs mjólkurbúanna í landinu, þá kemur það í ljós, að smjörframleiðslan er ekki nema ein af mörgum aðferðum til að skapa afurðir úr mjólkinni; í stærri búunum er líka unnið skyr og ostar í stórum stíl. Ef þetta frv. yrði að lögum eins og það er, svo að þessi uppbót næði aðeins til þeirra bænda, sem láta gera smjör úr rjóma sínum, þá finnst mér þar of þröngur stakkur sniðinn. Vil ég skjóta því til hv-. flm. og þeirrar hv. þingn., sem fær málið til meðferðar, hvori þessi orð mín hafi ekki við nokkur rök að styðjast. Hv. flm. sagði, að þessi uppbót ætti að ganga til þeirra, sem þyrftu að flytja mjólk sína langan veg, og ætti að draga úr þeim kostnaði. Þessir menn sendi rjóma sinn til búanna í stað nýmjólkurinnar og því skuli þeim ívilnað á sérstakan hátt. Ég drep á þennan aðskilnað milli rjómabúanna og þeirra mjólkurbúa, sem fá aðallega rjóma til vinnslu, og svo hinna mjólkurbúanna, sem fá mjólkina að öllu leyti óunna, svo að menn sjái, að þeim er með þessu gert mishátt undir höfði, og gæti komið upp misréttur milli þeirra, ef þetta yrði geri að lagaákvæði. Þá er einnig annað í sambandi við 2. gr. frv. Þessi styrkur á að ganga til að styrkja byggingu nýrra rjómabúa á öðrum svæðum en mjólkurbú eru nú til. Þetta tel ég svo yfirgripsmikið ákvæði, að ekki sé fært að lögfesta það án þess að marka því takmarkaðri bás en gert er í þessu frv. Þetta verður að eiga jafnt við um stofnun rjómabúa og mjólkurbúa, og það er mikilsvert atriði, að þau verði ekki reist nema á heppilegum stöðum, og til þess þarf að vera gott og sterkt skipulag og yfirstjórn á þessum málum. Ríkisvaldið þarf að geta tekið þar í taumana, ef með þarf, en slíkt ákvæði skortir í frv. Stofnun rjómabúa er svo mikilvægt mál, að allt verður að gera til að komizt verði hjá handahófi í því efni. Fyrir mitt leyti er ég ekki óhræddur um, að svo geti farið, að búin, sem fyrir eru, þurfi á svo miklum styrk að halda. Að allt þetta fé verði að ganga til að halda þeim uppi. Væri mér kært, að n. sú, er fær málið til athugunar, rannsakaði, hvort ekki væri með þessu verið að ganga á öryggi þeirra búa, sem þegar hafa verið stofnuð til almennrar mjólkurvinnslu. Ég álít, að ákveða verði í lögunum, að setja skuli nákvæma reglugerð um tilhögun þessarar styrkveitingar. Um skatt þann, sem hv. flm. stingur upp á að verði lagður á til tekjuöflunar þessum sjóði, hefi ég ekki annað að segja en það, að mér virðist hann eiga fullan rétt á sér og vera sanngjarn. Þegar um mjólkurframleiðslu er að ræða innanlands, verðum við að taka tillit til þess, að nóg fóðurefni eru til í landinu sjálfu og því ekki ástæða til að hvetja menn til að kaupa erlendan fóðurbæti. Um hitt atriðið, skattinn á smjörlíkinu, horfir töluvert öðruvísi við, og er bersýnilegt, að það ætti fyrir sér að verða umdeilt mál, sem ég legg ekki dóm á, hve mikinn rétt á á sér. Fljótt á litið virðist manni það gott og blessað, ef litið er á það, að í smjörlíkinu sé um útlend efni að ræða að svo miklu leyti, sem íslenzk vara kemur þar ekki til greina, og þess vegna eigi sú beina framleiðsla í mjólkur- og rjómabúunum sinn sérstaka rétt á sér. En svo kemur önnur örðugri hlið á þessu máli, og hún er sú, að smjörlíkið hefir óneitanlega verið notað hingað til sem ódýr fituvara handa fátækara fólkinu, því að smjörið hefir verið í hærra verði, og þarna verður árekstur, sem kannske mætti komast hjá; og þetta verður ekki vandalaust til úrlausnar, annarsvegar að fátækur almenningur geti fengið sér gott viðsmjör heldur ódýrara en dýrara verði, og hinsvegar að hægt sé að verðbæta íslenzka mjólkurframleiðslu, en viðleitnin til þess að fara góðar leiðir í þessum málum er mikilsverð. Þá vil ég í þessu sambandi minnast á heiti þessa lagafrv., þó að það sé smávægilegt atriði. Það heitir frv. til l. um „verðjöfnunar- og styrktarsjóð rjómabúa“. Mér finnst þetta heiti heldur of þröngt, því að hér er talað um mjólkurbú líka, og fyndist því eðlilegt, að hér væri miðað við styrktarsjóð mjólkur- og rjómabúa; en þetta er ekkert höfuðatriði. Þá vil ég skjóta því hér inn í til viðbótar því, sem ég hefi áður sagt, að í síðasta lið 2. gr. er sagt, að þessum verðjöfnunarsjóði, sem myndist á þennan hátt, sé ætlað að styrkja þá þætti mjólkurskipulagsins, sem landbúnaðarráðh. ætlast til, en ekki eftir ákvæðum núgildandi mjólkurlaga. Ég fel, að þetta ákvæði skapi ekki nægilegt öryggi með tilliti til annara liða 2. gr., og þess vegna þyrfti að setja hömlur nánar en gert er viðvíkjandi hinum ýmsu liðum þessarar greinar, ef hér á ekki að gæta of mikils handahófs.

*Emil Jónsson: Ég myndi ekki hafa eytt mörgum orðum um málið við þessa umr., ef ekki hefði komið fram hjá hv. flm. það sjónarmið, sem mér finnst vera heldur vafasamt, að ég ekki segi meira, og kom það sérstaklega fram í því, að hann vildi vísa málinu til fjhn. til afgreiðslu frekar en landbn. Það er greinilegt, að hann skoðar það frekar sem fjárhagsmál á þann hátt, hvernig þessi skattur mætti nást, frekar en mál landbúnaðarins. Vitanlega ætti þetta að vera fyrst og fremst mál landbúnaðarins og þess vegna að fara til þeirrar n. til afgreiðslu, sem hann á hér í þinginu. Ég finn ástæðu til að benda á þetta, af því að þetta er fyrst og fremst í mesta máta óvenjulegt, og í sambandi við þetta mál eins og það liggur fyrir ekki heldur rétt. Ég skal annars ekki fara langt út í þær hugleiðingar, sem hv. 5. þm. Reykv. var hér með um mjólkurskipulagið almennt, en ég vil undirstrika það, sem segir í upphafi grg. frv., að mestu örðugleikar mjólkurskipulagsins og mjólkurframleiðenda felist nú í þeirri framleiðsluaukningu, sem eigi sér stað á þessari vörutegund. Þetta vildi ég undir engum kringumstæðum orða á þennan hátt, heldur segja. að örðugleikarnir felist í því, að koma út og hafa möguleika til að selja þá mjólkuraukningu, sem fyrir hendi er. Það virðist ekki vera, en þó er á þessu höfuðmunur. Annarsvegar liggur til grundvallar viðleitni til að draga úr framleiðslunni, hinsvegar viðleitnin til þess að koma út þessari vörutegund. Það orkar ekki tvímælis, að mjólk og mjólkurafurðir eru þær hollustu fæðutegundir, sem búnar eru til í þessu landi, og það er líka jafnvíst, að mikill hluti landsmanna hefir minna af þessari fæðutegund en hann þarf, til þess að vel megi teljast. Örðugleikarnir í þessu máli ættu því alls ekki að liggja í því, að halda niðri þessari framleiðslu, heldur þvert á móti að sjá til þess, að hún geti komizt út til þeirra manna, sem þurfa á henni að halda og vantar hana. Ég er á því, a. m. k. að því er snertir annað höfuðatriði frv., sem er skatturinn á smjörlíki, að hann fari í skakka átt. Það má vel vera, að þetta tíðkist hjá Norðmönnum, Svíum og Dönum, og öllum í kringum okkur, en það getur verið jafnvitlaust fyrir því, og þó að einhverjir útlendingar geri þetta eða hitt, þarf það ekki endilega og óvéfengjanlega að vera rétt og við skuldbundnir til að taka það upp eftir þeim. - Það er nú einu sinni svo með smjörlíkið, að það er sú feitmetistegund, sem fátækur almenningur er neyddur til að kaupa, vegna þess að hann hefir ekki efni á að kaupa aðra vöru en þessa. Skatturinn, sem hér er lagt til að verði lagður á smjörlíki, 10 aurar á kg., er mjög verulegur, milli 15 og 20%, eftir því, sem ég veit bezt um verð á þessari vöru. En það hefir líka verið reynd önnur leið í þessu sambandi, sem ég tel miklu betri og skynsamlegri á alla lund, þó að hún kosti líka fé fyrir þá, sem smjörlíki kaupa, og það er íblöndun smjörs í smjörlíki, því að þótt hún feli í sér örlitla verðhækkun, þá gefur hún fyrir þá verðhækkun betri og heilnæmari vöru. En ofan á þá verðhækkun, sem stafar af íblöndun smjörs, á að koma önnur verðhækkun, sem er hreinn skattur á neytendur, án þess að þeir fái neitt í staðinn, og þá held ég, að komið sé út á vafasama braut. Um hitt atriði frv., skattinn á fóðurbæti, vil ég segja það, að ég vakti máls á því í þessari hv. d. fyrir einum 2 árum síðan, þegar rætt var um tekjuöflun til verðjöfnunarsjóðs mjólkurbúa, að það væri órétt í mesta máta, eins og nokkrir hv. þm. fluttu till. um, að skattur væri lagður á útlendan fóðurbæti allra landsmanna til þess að koma þeim að notum, sem á verðjöfnunarsvæðinu byggju og nytu því styrks úr verðjöfnunarsjóði. - Nú hefir þessu verið snúið við. Nú er tekinn skattur af fóðurbæti á þann hátt, að allir landsmenn eiga að greiða hann og hann fyrst og fremst að koma þeim að notum, sem eru fyrir utan verðjöfnunarsvæðið. Mér finnst þetta stefna í rétta átt og bæta úr því misrétti, sem verðjöfnunarsvæðin skapa á milli þeirra, sem á þeim búa, og hinna, sem búa utan þeirra. Í grg. segir, að þessi skattur mundi verða um 200 þús. kr. á ári, og hv. flm. virðist gera ráð fyrir, að hann geti farið upp í 280 þús. kr. á ári, samkv. þeim tölum, sem hann hafði frá hagstofunni frá árunum 1935 og 1936, 120 þús. kr. fyrir smjörlíkið og 160 þús. kr. fyrir fóðurbætinn. Þetta er enginn smáræðis peningur, allt upp undir það eins mikið og allur verðjöfnunarsjóður mjólkurbúanna hér á verðjöfnunarsvæðinu á suðvesturlandi, ef ég man rétt. Og þrátt fyrir það er ekki nokkur stafur um það í frv., hvernig stj. þessa sjóðs eigi að vera. annar en sá, að landbúnaðarráðh. á að setja, eftir eigin geðþótta og án nokkura skilyrða af l. hálfu, reglur um það, hvernig þessu skuli varið. Mér finnst þetta svo losaralega uppsett, að það megi á engan hátt við það una, og þó að ekki væri annað en þetta ákvæði frv., þá væri það nóg til þess að það færi til landbn., því að það er hagsmunamál bændanna, hvernig þessum 280 þús. kr. verði dreift. Ég minnist þess, að það hefir staðið styr um, hvernig skipting verðjöfnunarsjóðs yrði framkvæmd. Í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir neinni yfirstjórn yfir sjóði, sem verður nærri jafnstór og verðjöfnunarsjóðurinn fyrir suðvesturland. Ég er ekki þar með að segja, að landbráðh. geti ekki gert þetta á þann hátt. sem einhverjum - jafnvel mörgum - muni líka, en ég álit mikla tryggingu fyrir því, að framkvæmdin verði góð, ef einhver frekari ákvæði væru sett í frv. því að nú eru þar engin önnur ákvæði en að landbráðh. skuli setja reglugerð um þetta efni. Ég vildi gera það að minni till., að málinu yrði nú vísað til landbn. í stað fjhn., því að mér finnst, að hér sé fyrst og fremst um landbúnaðarmál að ræða, en ekki fjárhagsmál, á hvern hátt þessi skattur yrði píndur út úr þeim mönnum, sem jafnvel sízt hefðu möguleika til að greiða hann. Vandamálið er ekki það, heldur hitt, hvernig vöru sem er möguleiki til að framleiða mikið af í landinu, meira en þegar er gert, verði dreift út til hinna, kannske ennþá fleiri, sem hafa þörf fyrir þessa vöru, en geta ekki keypt hana.

* Flm. (Sveinbjörn Högnason): Vegna þeirra umr.. sem orðið hafa um frv., vil ég taka fram örfá atriði. Hv. 5. þm. Reykv. var að ræða um það, að eftir því, sem framleiðslan væri betur tryggð, eftir því myndi hún aukast. Það má vel vera, en þetta gildir ekki aðeins um framleiðslu almennt, heldur mun það líka vera svo á öllum sviðum, að eftir því, sem afkoma einstaklinganna gerði betur tryggð á þessum og þessum staðnum, því fleiri sæki þangað. M. ö. o., þetta gildir ekki aðeins fyrir framleiðendur, heldur líka fyrir starfs- og verkafólk í landinu. Ef hv. þm. telur það háskalegt fyrir framleiðendur að koma á tryggara verðlagi á vörum sínum og gera það sæmilegt, vegna þess að þá verði meiri erfiðleikar á að fá markað, þá er það jafnháskalegt fyrir verkamenn að fara fram á að hækka kaup sitt á þessum og þessum staðnum, því eftir því verði minni eftirspurn eftir vinnu þeirra og fleiri, sem gangi atvinnulausir. Það er enginn, sem getur um þetta deilt. Hv. þm. segir, og ég er honum sammála um það, að það sé ekki nein bót í því að tryggja markaðinn, heldur verði fyrst og fremst að auka kaupgetu þeirra, sem eiga að kaupa. En ég vil spyrja hv. þm.: Hvað þýðir að tryggja kaupgetuna hjá svo og svo mörgum neytendum, ef ekki er tryggt, að einhverjir verði til að framleiða, m. ö. o., ef framleiðslan verður ekki fyrir hendi? Mér skilst, að það sé óumflýjanleg afleiðing af stöðugt hækkandi kaupi á vissum stöðum í landinn, að sá straumur haldi áfram, sem fyrir er, að menn hverfi frá framleiðslunni og fari þangað, sem kaupið er hærra, og fleiri og fleiri verði atvinnulausir. Jafnvel þó að kaupgetan yrði eitthvað betri, þá stoðaði það lítið, ef ekki væri um leið fenginn nokkuð öruggur grundvöllur undir aðra aðalframleiðslustarfsemi landsmanna. Það er því ekki aðeins mál framleiðenda að koma framleiðslu sinni á nokkurnveginn öruggan grundvöll, heldur engu síður mál verkamannanna, því að því fleiri, sem flosna upp frá framleiðslustarfseminni, því fleiri verða þeir, sem keppa um markað launastarfseminnar í kaupstöðunum. Þess vegna er það í raun og veru eðlilegt, að þetta sé skylt hvorutveggja og rétt sem almenn hugleiðing hjá hv. þm., að eftir því sem verðið verði tryggara og framleiðslustarfsemin traustari, eftir því verði framleiðslan meiri. Þá skal ég geta þess, að enn sem komið er er til markaður fyrir aukna framleiðslu í landinu, og eins og ég benti á í framsöguræðu minni, er ekki um mjólkurafurðir að ræða, sem ekki er hægt að koma út, og ennþá er ótakmarkaður markaður fyrir smjörframleiðslu, þar sem hér eru framleidd 1200 tonn af smjörlíki á ári. Þar af leiðir, að það liggur í hlutarins eðli, að það verður að styrkja þessa framleiðslu og láta hana aukast áður en hinni yrði útrýmt, sem hlýtur að vera takmarkið. Þá vil ég benda á hitt, atvinnuna hjá verkamönnunum; þar er orðið yfirfullt, vegna þess að á öllu landinu ganga hundruð manna atvinnulausir. Á þá hliðina er háskinn ennþá meiri, að útbúa þar öryggi og hækka kaupið, heldur en að hækka framleiðsluna, vegna þess að ennþá er hægt að láta framleiðsluna aukast án þess að það verði örðugleikum háð, en það virðist örðugleikum háð á meðan framleiðslan er ekki á öruggari grundvelli að hafa nóg að gera handa öllum verkamönnum kaupstaðanna. Þetta er staðreynd, sem liggur fyrir og ekki þýðir að skella skollaeyrunum við, því að það er alveg gagnslaust. Þá talaði hv. 5. þm. Reykv. ennfremur um þá mjólkurhækkun, sem orðið hefði á þessu ári, og taldi, að hún væri óþörf. Ég hefi aldrei séð þá menn, sem hafa talað gegn þessari tveggja aura mjólkurhækkun, sem gerð var í haust, gera sér grein fyrir því, að mjólkin er sú eina neyzluvara, sem ekki hefir hækkað í verði þrátt fyrir þessa hækkun, síðan 1934. Þó er hún sú vara, sem stöðugt er verið að stagast á, að hafi hækkað í verði. Vegna skipulagsins hefir verið hægt að láta framleiðendur fá hækkað verð fyrir sínar afurðir, án þess að níðzt hafi verið á neytendum. Þeir, sem þykjast bera hagsmuni verkalýðsins og neytenda sérstaklega fyrir brjósti, virðast sérstaklega þurfa að beina örvum sínum hingað, þar sem gerðar hafa verið góðar og miklar tilraunir með talsverðum árangri til að koma í veg fyrir, að þessi neyzluvara hækkaði í verði samfara hækkuðu kaupgjaldi og hækkun neyzluvara í landinu almennt. Hv. 5. þm. Reykv. og hv. 7. landsk. töluðu um, hve óréttmætt væri að leggja skatt á smjörlíki. Ég held, að það sé nokkuð almennt álitið, frá heilbrigðislegu sjónarmiði, í öllum menningarlöndum, að það sé ekki gert til ógagns fyrir það fólk, sem sérstaklega notar smjörlíki, að reyna að hamla á móti því, að það sé almennt notað. Mér skilst, að það sé almennt álitið, að það sé háskalegt fyrir heilsufar þeirra, sem nota þessa fæðu mikið, og því sé frekar gagn en ógagn gert með því að stuðla að því, að heilbrigðari fæða komi í þessarar stað. Ég hefi heyrt ýmsa halda því fram, að smjörlíkið sé alls ekki ódýrara en smjörið, því að þótt hærra verð sé á kg. af smjörinu, þá er enginn vafi á því, að það er margfalt drýgra að nota það heldur en smjörlíkið; ég hefi þar fyrir mér reynslu æðimargra húsmæðra, sem segja, að þær telji í mörgum tilfellum hagkvæmara að nota smjörið, bara frá fjárhagslegu sjónarmiði. Hv. 9. landsk. talaði um nokkur fyrirkomulagsatriði frv., og get ég verið honum þakklátur fyrir ýmsar aths. í því efni. Ég veit, að hv. þm. hafa tekið eftir því, að hér er í raun og veru ekki um annað að ræða en aðallínurnar, hvað skuli styrkja o. s. frv., en ekki hafa verið sett inn smáfyrirkomulagsatriði, sem þægilegra væri að setja í reglugerð jafnhliða því, sem framkvæmdum miðar áfram. Það mun vera algengt í þessum efnum, að aðallögin, sem samþ. eru af þingunum, séu að mestu leyti heimildarl., en að fyrirkomulagsatriðin séu síðan sett með reglugerð, vegna þess að fyrirkomulagsatriðin verður að laga til í hendi sér, eftir því sem framkvæmdin segir manni til að heppilegt sé, og það er mjög óheppilegt með slíka löggjöf sem afurðasölulöggjöfina, að marka henni í upphafi of þröngan stakk, því að það þarf alltaf að bæta um eftir því, sem framkvæmdin segir til um, að nauðsynlegt sé. Með þá reynslu fyrir augum, sem aðrar þjóðir hafa fengið, og þá reynslu, sem við sjálfir höfum fengið, þar sem við höfum þurft að koma mjólkurl. inn í þingið á hverju ári, þá hefi ég sniðið þetta frv. þannig, að það skuli vera sem mest reglugerðarákvæði, sem að framkvæmdinni lýtur. Hér eru aðeins markaðar þær línur, sem eigi að fylgja í höfuðdráttunum. Það má lengi deila um það, hversu langt þessi sjóður eigi að ná með verkefni sitt, því að þar getur margt komið til greina, en ég held, að með þessum ákvæðum, sem hér eru ákveðin í 2. gr., sé hægt að ná til æðimargra hluta, sem síðar komi í ljós, að nauðsynlegt sé að styrkja. Ég held, að ég fari ekki inn á hin einstöku fyrirkomulagsatriði, sem hv. 9. landsk. talaði um; t. d. að ekkert ákvæði væri um það, hve mörg rjómabú skyldu styrkt og á hvaða stöðum, en ég er honum fyllilega sammála um það, að betur væri farið um sumt í okkar mjólkurbúastarfsemi, ef yfirstjórnin hefði verið meiri en verið hefir. Hv. 7. landsk. virðist aðallega setja fyrir sig skattinn á smjörlíkinu, því að um hinn liðinn, skattinn á fóðurbætinum, og hvernig honum yrði varið, er hann mér sammála og telur hann réttan. Þessi smjörlíkisskattur er honum þyrnir í augum. Hann segir, að hann sé jafnvitlaus, þó að hann sé helmingi hærri hjá Norðmönnum og þrisvar sinnum hærri hjá Svíum og Dönum. Ég hygg samt, að okkur sé óhætt að segja, að þessar þjóðir séu búnar að fá fullt eins mikla reynslu í þessu efni og við með okkar unga skipulag og tiltölulega nýju framleiðslu, og okkur er engin skömm að taka þær til fyrirmyndar, þar sem fengin er viðurkenning á því, með því að aðrar þjóðir hafa tekið þetta upp, að hér séum við á réttri leið. Sérstaklega álit ég, að hv. 7. landsk. ætti ekki að vera þyrnir í augum að taka þessar þjóðir til fyrirmyndar, þar sem löggjöf þessara þjóða allra er sett með tilstyrk eða forgöngu sósíalista, sem hafa farið með landsstjórn undanfarin ár í þessum löndum. Það er því vitað, að menn, sem hafa verið sama sinnis og hann í þjóðmálum, hafa talið þetta heppilega leið, að fenginni miklu meiri reynslu en ennþá er fengin um þessa framleiðslu hér á landi. Þá talaði hv. þm. um, að það vantaði í þetta frv. ákvæði um, hver væri yfirstjórn sjóðsins. Hann segir, að það væri náttúrlega ekki fráleitt að hafa einhverja gr. um það fyrirfram, hvernig hún væri, þegar litið er til þess ágreinings, sem er um stjórn þess verðjöfnunarsjóðs, sem fyrir er. Ég vil þá segja honum, að mér kemur það ókunnuglega fyrir, að ágreiningur sé um úthlutun verðjöfnunarsjóðsins. Ég hefi aldrei heyrt nokkurt mjólkurbú kvarta undan, að þar væri hlutdrægni beitt. Ég veit að vísu, að einstakir óhlutvandir menn bæði utan þings og innan hafa reynt að tortryggja framkvæmdina með ýmsu móti, en til mjólkursölun. hafa aldrei komið kvartanir um hlutdrægni í þessari úthlutun, enda eru skýr ákvæði um það efni, og þeim hefir verið fylgt við úthlutun verðjöfnunarsjóðsins. Hitt er annað mál, að það hefir verið ágreiningur um ýmis fyrirkomulagsatriði laganna, en það hefir jafnan verið fyrir utan verðjöfnunarsjóðinn, og ég álít, að eftir því, sem hér liggur fyrir, sé ekki hægt að tryggja yfirstjórn þessa sjóðs betur en með því, að landbrh. setji um það reglugerð og feli þeim framkvæmdina, sem heppilegast verður álitið, og ég tel, að réttast væri að fela þeim úthlutunina, sem fara með yfirstjórn mjólkurmálanna í landinu. Ég held, að það séu svo ekki fleiri atriði, sem ég þarf að svara, því að ég held, að það hafi verið meir tilfinningamál en málefnaágreiningur hjá hv. 7. landsk., til hvaða n. þetta frv. ætti að fara. Ég held, að sú togstreita sé aðeins vegna þess, að hann á sæti í þeirri n., sem hann vill fá málið til, en ég á sæti í hinni, sem ég vil, að það fari til. En mér hefir skilizt, að hann álíti þetta miklu meira fjárhagsmál og skattamál heldur en landbúnaðarmál, því að hann ræddi þá hlið eingöngu, enda verður því ekki neitað, að frv. byggist fyrst og fremst á að taka sérstakan toll í þágu skipulags, sem enn er ekki komið á hér á landi, en fordæmi er fyrir í svo að segja öllum löndum, þar sem mjólkurskipulagi hefir verið komið á, og það, sem hér er um að ræða, er, hvort við eigum að leggja þennan skatt á til styrktar þessu fyrirkomulagi. Í frv. eru aðeins dregnir höfuðdrættirnir, en ætlazt til, að fyrirkomulagsatriðin verði ákveðin með reglugerð af landbrh. Og þar sem ágreiningurinn er aðallega um tekjuhliðina, þá tel ég réttara, að frv. fari til þeirrar n., sem sérstaklega hefir með þau mál að gera.

*Sigurður Kristjánsson: Ég ætla mér ekki á þessu stigi málsins að segja um það mörg orð, en ég vil taka undir það, að málið þurfi ýtarlegrar athugunar við í n., og ég skal játa, að ég er ekki alveg viss í, hvaða n. ætti helzt að fá það til meðferðar, en held þó helzt, að það ætti að fara til landbn. Þó er þess að gæta, að hér er annarsvegar um það að ræða, að skattleggja neytendur í kaupstöðum, og því sé ekki rétt, að um málið fjalli eingöngu umboðsmenn þeirra, sem skattsins eiga að njóta. Það þurfa þá a. m. k. að vera sérstaklega víðsýnir menn og góðir, sem um það mál eiga að fjalla, ef ekki á að vera litið á málið af hlutdrægni. Ég kvaddi mér hljóðs aðallega vegna þess, að mér virtist í þessu frv. vera blandað saman málum, sem ekki eigi fullkomlega saman. Í fyrsta lagi á þetta í raun og veru algerlega við, hvort sem búið er að stofna verðjöfnunarsjóðinn eða ekki. Mér skilst, að þetta sé ekki tengt við þá verðjöfnunarsjóði, sem nú eru til, heldur eigi það að ná til allra rjóma- og mjólkurbúa á landinu, hvort sem þau koma undir skipulagið eða ekki. Og að því leyti, er skipulagið snertir, þá er í l. um mjólkursöluna ákvæði, sem heimilar verðjöfnun fyrir smjör og rjóma, og að því, er þetta svæði snertir, þarf engu að breyta, nema ef þarf að bæta ákvæðum inn í um tekjustofnana, og þar held ég, að sé þó það ljós að renna upp fyrir hv. flm. og kannske fleirum, að rétt væri að láta verðuppbót koma á rjóma, þó að það hafi einu sinni verið ágreiningsmál. Það hafa verið uppi háværar raddir um, að nauðsynlegt væri að verðuppbæta rjómann vel, til þess að firra mjólkurbúin undanrennunni, sem þau hafa ekkert getað gert við nema að búa til úr henni osta, lítt eða óseljanlega. Mér hefir verið sagt, að á móti þessu hafi verið fastlega staðið og rjóminn sé ekki verðuppbættur enn, á sama tíma sem mjólkursölunefndin er að drukkna í undanrennu. Má vera, af því að ég er þessu máli ekki svo kunnugur, að farið sé að verðuppbæta rjómann, en mjög hefir verið erfitt um það. Því verður ekki neitað, að inn í þetta frv. er blandað tolli á almenna nauðsynjavöru, sem er um örlíki, og um það hefir nokkuð verið rætt hér. Ég ætla ekki að blanda mér mikið inn í það mál, en það er bersýnilegt, að ef stefnt er mjög hátt að því marki, sem hv. flm. sagði, að væri aðaltakmarkið, að útrýma smjörlíki, þá verður það ekki gert á annan hátt en þann, að láta fólkið borða þurrt. Hann hlýtur að skilja, að það er ekki til íslenzkt smjör handa allri alþýðu, og svo er það of dýrt til þess að almenningur geti keypt það, og jafnframt er búið að banna fólki að kaupa íslenzkt smjör. Og ef svo á að gera smjörlíkið svo dýrt, að ekki sé aðgengilegra fyrir alþýðu að kaupa það en íslenzkt smjör, þá er búið að pína fólkið til þess að borða þurrt. Það er hrein rökvilla hjá hv. flm., þegar hann er að tala um, að þessi aðferð hafi verið notuð í öðrum löndum. Það heyrir að vísu undir hv. 7. landsk. að svara þessu, en ég get tekið það fram sem mína skoðun, að þetta er rökvilla, því að annars þyrfti verð á smjöri hér að vera sambærilegt, og hv. flm. hefir ekki upplýst, hvaða verð er á smjöri í Danmörku og Svíþjóð, því að ekki er hægt að vísa mönnum á hlutina nema því aðeins, að þeim sé ekki ofvaxið að kaupa þá. Fyrir skömmu kostaði smjör í Danmörku kr. 1.60 kg., en hér mun það vera allt að 4 kr. Þetta er því ekki sambærilegt. Hv. flm. talaði um, að á sama tíma og verðhækkun hefði orðið á flestum nauðsynjavörum hefði mjólkin ekki hækkað. Hún hefir að sönnu nýlega hækkað upp í 42 aura lítrinn í Reykjavík. Þetta lendir á þeim, sem þurfa að kaupa mjólkina, og það munar um það fyrir þá, sem þurfa að kaupa mikla mjólk, kannske 6–8 lítra á dag. Ég t. d. kaupi mjólk fyrir minnst 3 kr. á dag, og fyrir lágtekjumenn er það ákaflega þungur skattur, en hinsvegar um aðeins tvennt að velja, láta fólkið veslast upp af mjólkurleysi eða þá færa þessa fjárhagsfórn. Ég hygg þó, að ekkert væri um þetta möglað af fólkinu. ef það sýndi sig, að þetta háa verðleiddi til þess, að mönnum væri kleift að reka mjólkurbúskap á jörðum sínum. En það lítur út fyrir, að þessi mál fari mjólkursölunefndinni svo glæsilega úr hendi, að fólki verði ofvaxið að kaupa mjólk, og um leið sé hún borguð svo lágu verði til framleiðenda, að tap verður á búrekstrinum hjá þeim. Ég veit ekki betur en að þeir, sem kaupa mjólkina, verði að horfa upp á, að meira en helmingurinn fari í skipulagið, áður en verðið kemur til bændanna. Þeir munu almennt ekki fá meira en 20 aura af þeim 42 aurum, sem við neytendur verðum að greiða, og það mundum við gera með glöðu geði, ef við vissum, að það kæmi meira að haldi framleiðendunum og leysti þann mikla vanda, að þeir þyrftu ekki að flosna upp af jörðum sínum fyrir of lágt verð. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál, en ég vil mælast til, að það sé athugað vandlega í n., og eftir atvikum finnst mér eðlilegt, að það fari til landbn., og ekki sízt, að það sé athugað vel, hvort eigi að blanda saman þeim búum, sem nú eru á verðjöfnunarsvæðum, og þeim, sem eru þar fyrir utan.



Það er ekki margt, sem ég þarf að segja, vegna þess að ég býst við, að í aðalatriðunum séum við hv. flm. sammála um þær afleiðingar sem mjólkurskipulagið hefir haft. En hann benti á, og það er það, sem ég vildi athuga, að það hagaði líkt til um kaupgjald verkalýðsins eins og sölu mjólkur og markað fyrir hana. Ég vil athuga þetta mál, af því að slíkar hugmyndir verðum við oft varir við. Hann minntist á, að atvinnuleysið stafaði af of háu kaupgjaldi, verkamenn settu of hátt verð á vinnuaflið. Nú vil ég strax taka það fram, að það er nánast sagt óhæfa, að annað eins skuli geta átt sér stað, að í þjóðfélagi, þar sem allir eru sammála um, að vinnuaflið haldi því saman, þar skuli vinnuaflið vera meðhöndlað sem vara, að það skuli ganga kaupum og sölum, sem þýðir ekkert annað en það, að þeir menn, sem eingöngu verða að lifa af slíku vinnuafli, skuli settir sem þrælar. Þetta er óhæfa í einu skipulagi og dæmir skipulagið til dauða, því að þetta er ástand, sem þeir viðkomandi menn, verkamennirnir, geta ekki sætt sig við. En svo maður víki nú hreinlega að því spursmáli, sem hér liggur fyrir, þá stafar atvinnuleysið alls ekki af of háu kaupgjaldi. Atvinnuleysið stafar af allt öðru. Atvinnuleysið stafar af sjálfu auðvaldsskipulaginu með þeim mótsögnum, sem í því eru. Það, að einn maður skuli ekki hafa möguleika til að vinna, stafar af því, að hann hefir engin tæki til þess. Það er af því, að það er lítil stétt manna, sem á öll framleiðslutækin, og verkamenn hafa ekki aðgang að þeim. Síðan notar þessi litla stétt, sem á framleiðslutækin, aðstöðu sína til þess að svipta eignalausa verkamenn möguleikum til þess að geta unnið sjálfir, ráða yfir þeirra lífsskilyrðum, gera þeirra vinnuafl að vöru, sem hún kaupir, þegar henni þóknast, og svo framarlega sem hún telur ekki borga sig að kaupa það, þá gerir hún það ekki. Og fyrir hana borgar sig aldrei að kaupa vinnuafl allrar verkamannastéttarinnar. því hefir líka atvinnuleysið alltaf verið föst fylgja auðvaldsskipulagsins, því að án þess er ekki hægt fyrir auðmannastéttina að halda uppi þeim gróða, sem hún hefir af vinnuafli verkamanna. Þess vegna er atvinnuleysið bein afleiðing auðvaldsskipulagsins sjálfs, afleiðing eignarréttar auðmannanna yfir framleiðslutækjunum og eignaleysis verkamannanna á þeim. Því meir sem auðvaldsskipulagið ætti að geta fullnægt þörfum fólksins, því meira áberandi verður atvinnuleysið og því skelfilegra verður það í þjóðfélaginu og nær hámarki sínu á síðustu tímum, þegar ekki aðeins 1/3 allra verkamanna er atvinnulaus, heldur helmingur allra framleiðslutækja, sem til eru, liggur ónotaður. Þetta er það, sem þarf að athuga í sambandi við þetta mál. Það er óhugsandi fyrir þingið að ætla sér að gera neitt til að bæta úr atvinnuleysinu, meðan þær hugmyndir eru ráðandi, að atvinnuleysið stafi af of háu kaupgjaldi. Ef menn ætla sér að lækna einhverja meinsemd; er það fyrsta skilyrðið, að menn þekki orsakir meinsemdarinnar. Þá fyrst er hugsanlegt að geta gripið fyrir hana. Hv. flm. minntist á, að það væri til lítils, þó að kaupgetan yrði nægileg í kaupstöðunum, ef engir yrðu til að framleiða. Það er með öllu óhugsandi, ef búið væri að afnema atvinnuleysið, að ekki yrðu nógir til að framleiða. Í heiminum er nú það einkennilega ástand, að það eru framleidd öll ósköp af allskonar gæðum, það eru til allsnægtir af öllu, en innan um þessar allsnægtir eru þúsundir og milljónir af mönnum, sem hungrar þrátt fyrir allsnægtirnar og bókstaflega vegna þeirra. Það, sem liggur fyrir í því máli, sem hér er til umr., er ekki það, að ekki séu nógu margir til að framleiða mjólk; það er hitt, sem veldur erfiðleikunum, hvernig eigi að fá nægilegan markað fyrir þá mjólk, sem framleidd er, og sérstaklega að láta aukna neyzlu haldast í hendur við aukna framleiðslu. Þetta er það spursmál, sem alltaf strandar á í auðvaldsskipulaginu, af því að þar er mótsögn milli framleiðslunnar og kaupgetunnar, mótsögn, sem stafar af því, sem ég gat um áðan, að verkamannastéttin er kúguð og nær eignalaus, og hinsvegar örfáir menn, sem ráða yfir framleiðslutækjunum. Hv. flm. minntist líka á, að framleiðslan væri ekki á öruggum grundvelli. Það er rétt, og það er einmitt eitt af einkennum auðvaldsskipulagsins, að framleiðslan er á svo ótryggum grundvelli, og það er vegna þess, að aðalgrundvöllurinn er gróðalöngun ákveðinna eignamanna, og þegar þeim, sem eiga framleiðslutækin, finnst ekki borga sig að reka þau, þá stöðva þeir þau. Hv. flm. kom inn á það í þessu sambandi, að ekki væri nægilegur markaður fyrir vinnuaflið. Það er einmitt mein auðvaldsskipulagsins og það, sem dauðadæmir það, að slíkt ástand skuli geta skapazt, í fyrsta lagi að það skuli þurfa að tala um markað fyrir vinnuaflið og að lifandi manneskjur skuli svo að segja verða að halda uppboð á sjálfum sér, - að innan þessa skipulags skuli ekki aðeins vera farið svo ómannúðlega að að gera vinnuaflið að markaðsvöru, heldur skuli ekki einu sinni vera hægt að nota allt vinnuaflið. Þegar ástandið er þannig í þessu skipulagi, að fjöldi manna fær ekki að nota sitt vinnuafl, þá er ekki nema tvennt að gera: Annarsvegar að skera niður mennina, sem ekki fá að nota sitt vinnuafl, og það er það, sem gert er með fasisma og stríði, eða hinsvegar að skera niður auðvaldsskipulagið, og það er það, sem við viljum gera.

* Flm. (Sveinbjörn Högnason): Ég þarf aðeins að leiðrétta það hjá hv. 5. þm. Reykv., að ég sagði ekki þau orð, að atvinnuleysið stafaði af of háu kaupgjaldi, heldur að það stafaði af misræmi, sem kæmi milli þess, hvað framleiðslan gæti borgað, og þess, sem greitt væri við önnur störf, sem ekki eru framleiðslustörf. Af hverju heldur hv. þm., að menn flýi til þessara staða, þar sem slíka atvinnu er helzt að fá? Af hverju nema því, að þeir fá vinnu sína þar betur borgaða og þeir gera sér von um, að þeirra fjárhagslega afkoma verði þar betri en heima fyrir? Ég þekki fjöldamarga, sem hafa orðið að hverfa úr sveit, þó að þeir hefðu mikla löngun til að vera þar, en töldu, að með því háa kaupgjaldi, sem hefir ríkt, gætu þeir betur bjargað sér heldur en við framleiðsluna. Vitanlega er það ekkert annað, sem skapar atvinnuleysið í okkar þjóðfélagi, heldur en það, að fólkið telur meiri von til að geta lifað sómasamlegu lífi með því að selja vinnu sína heldur en að vinna við framleiðsluna sjálfa og bera ábyrgð á henni. Hv. þm. finnst óhæfa, að vinnuaflið sé meðhöndlað sem vara. En hvar er það ekki gert? Eru bændur ekki að selja vinnuafl sitt, þegar þeir selja þær vörur, sem þeir framleiða með vinnu sinni? Ef við göngum að einhverju starfi og tökum kaup fyrir, þá erum við að selja okkar vinnu. Ég veit ekki betur en þetta gangi yfirleitt yfir hvern mann, sem starfar. Hann getur ekki gefið sitt vinnuafl, og þá er það verðlagt með því að borga vinnuna ákveðnu verði. Hv. þm. segir, að óhugsandi sé, að framleiðslan sé of lítil, ef kaupgetan er nóg. Það er ekki óhugsandi, en það getur ekki orðið án þess að spilling komi. Ef t. d. einhver atvinnurekandi tekur of mikið lánsfé, þá getur hann borgað hátt kaup á tímabili, og þá er kaupgeta fyrir hendi, en síðan hlýtur framleiðslan að hrynja saman, af því að hún er ekki byggð upp á heilbrigðum grundvelli. Þetta lögmál gildir, hvort sem seldar eru afurðir bænda eða verkamanna. og þarf þar hvorugur annan að öfunda.

Verkamenn og bændur eru hvorirtveggja vinnandi stéttir, en hv. þm. gleymir, að til eru líka kapitalistarnir í þjóðfélaginu

. Minn tilgangur er sá, að bæta fyrir þeim, sem lakast eru settir í þjóðfélaginu, og ég hefði búizt við að fá í því efni aðstoð frá hv. þm., sem oft hefir lýst yfir því, að hann vildi einmitt bæta fyrir þeim, sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Að því er snertir hv. 6. þm. Reykv., heyri ég, að ekki er horfinn hinn gamli andi hans í garð bændanna. En sá hugur hans til bændanna, sem fram kemur í afstöðu hans til þessa frv., bendir mér á, að það muni vera gott frv. Annars er það furðulegt, að til skuli geta verið flokkur í okkar þjóðfélagi, sem heldur sig geta sagt við annan aðiljann: Verðið, sem þið fáið, er allt of lágt! - en við hina: Verðið er of hátt! Það er furðulegt til þess að vita, að flokkur þessi lætur ákveðinn mann ganga í mjólkurverðlagsnefnd og krefjast þar hækkunar á mjólkurverðinu og setur svo sama mann í bæjarstj., til þess að mótmæla þar á fundum mjólkurverðhækkun. En á þessu hefir einmitt byggzt pólítísk starfsemi hv. 6. þm. Reykv. og flokks hans. Hv. þm. hélt því fram, að á Norðurlöndum væri miklu lægra verðið á smjöri en hér. Hann veit auðsjáanlega ekki, hvað hann er að segja um þetta mál. Í Noregi var heildsöluverðið í sumar kr. 3.50, en kr. 3.40 hér. Í Danmörku mun smjörverðið hafa verið svipað og hér. En í Danmörku er smjör selt miklu hærra verði á innlenda markaðinum en til útlanda og síðan látin fara fram verðjöfnun. Það er ekki sagt, að menn eigi að borða þurrt. þó að smjörlíkið hverfi. Mín hugsun er einmitt sú, að smjörlíkið ætti að hverfa smátt og smátt. Og margir telja, að það gæti verið til mikillar heilsubótar fyrir þjóðina, ef hún tæki almennt að borða smjör í stað smjörlíkis. Frá fyrstu tíð hafa menn hér á landi ekki borðað þurrt, og eru þó ekki nema nokkrir áratugir síðan farið var að nota smjörlíki. Það er ekki skammlaust, að Íslendingar skuli árlega flytja inn 1200 tonn af feitmeti lélegustu tegundar, þó að þjóðin framleiði sjálf aðallega feitmeti af miklu betri tegund og hollari. Ég held því, að fullyrða megi, að lagasetning eins og þessi sé framleiðendum til hagsbóta, og eins neytendum, þó að vera megi, að frv. megi færa til betra vegar í einhverjum atriðum.