Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Nefndin hefir tekið mál þetta til nokkurrar athugunar, en jeg get þó búist við, að hv. þingdm. þyki till. hennar ekki fyrirferðarmiklar, og er það að vísu eðlilegt, þar sem nefndin hefir fjallað um málið síðan í þingbyrjun. En frv. tók litlum breytingum í hv.Nd. frá niðurstöðu samvinnunefndarinnar, og þar sem sömu mennirnir nú aftur fjalla um málið, er ekki að vænta stórvægilegra eða gagngerðra breytinga frá þeirra hálfu. Á hinn bóginn verð jeg að telja rjettmætt, þó búist hefði verið við því, að þær brtt., sem einstakir hv. þingdm. kynnu að hafa hugsað sjer að bera fram, væru fram komnar, en að þær eru svo fáar, sem raun ber vitni, stafar að líkindum af því, hve skamt er síðan brtt. nefndarinnar var útbýtt. Þetta kemur þó væntanlega ekki að sök, þar sem þeir, er óska að bera fram brtt., geta komið með þær til 3. umr. Nefndin hefir þó komið fram með nokkrar brtt. við frv., sem sumpart snerta ýmislegt, sem verið hafði til meðferðar í samvinnunefndinni, og sumpart hefir nýju verið bætt inn í, t. d. eftirlaunamönnum, sem ekki voru teknir með áður. Nefndin hefir sjerstaklega athugað það, sem hæstv. forsætisráðherra (J. M.) benti á við 1. umr. málsins og hagað till. sínum að nokkru eftir þeim bendingum. Enn fremur hefir nefndin haft hliðsjón af till. frá sambandi starfsmanna ríkisins. Taldi hún eðlilegt og sjálfsagt, að þeir menn ljetu heyra óskir sínar og kröfur, og sjálfsagt, að fult tillit væri tekið til þeirra, að svo miklu leyti sem Alþingi teldi fært og rjettmætt, að minsta kosti í aðalatriðunum. Það, sem nefndin hefir komið sjer saman um, þ. e. a. s. meiri hluti hennar, sjá hv. þingdm. á brtt. hennar á þgskj. 682. Jeg skal að eins geta þess, að allmikill meiri hluti í nefndinni var með þessum brtt., en aftur á móti var ágreiningur í nefndinni um ýms atriði, og í atkvæðagreiðslunni um þau hafa nefndarmenn að sjálfsögðu óbundnar hendur. Fyrsta brtt. nefndarinnar miðar að því, að færa sýslumennina aftur í sama flokk og nefndin hafði upphaflega sett þá. Hjer er að eins um tvær sýslur að ræða, og eru þá ekki nema fjórar eftir, sem eiga að vera í sjerstökum flokki. Það verður nú ekki betur sjeð en að minsta kosti sumar af þessum sýslum hefðu átt að koma í sama launaflokk og aðrar, sem skipað er annarsstaðar, og var þá eðlilegast, að þær fylgdust allar að. Nefndin vill nú ekki beita sjer fyrir að útiloka þessa flokkun algerlega, en vill þó bæta úr þessu með því, að hækka nokkuð laun lægsta flokksins. Önnur brtt. nefndarinnar miðar að því, að bæta inn í frv. ákvæðum um innheimtulaun sýslumanna og bæjarfógeta. Það vakti fyrir nefndinni, að með aukatekjum væri hjer að eins átt við aukatekjur eftir aukatekjulögunum, en í brtt. er átt við aðrar aukatekjur, og þá sjerstaklega innheimtulaun af útflutningsgjaldi, innflutningsgjaldi, vörutolli og þess háttar. Um þetta var þó nokkur ágreiningur í nefndinni, þar sem sumir nefndarmenn vildu láta ákvæðið ná til allrar innheimtu, þar á meðal til ellistyrktarsjóðsgjaldsins. En jeg hygg, að það liggi í augum uppi, að þetta gjald sje ríkissjóði með öllu óviðkomandi. Vænti jeg, að þetta verði athugað nánar síðar. Þriðja brtt. nefndarinnar fjallar um, að færa skipun læknaumdæmanna í sama horf og hún var upprunalega hjá nefndinni. Nefndinni fanst ekki ástæða til þess að víkja frá aðalreglunni og teyma einstök læknahjeruð út úr leið, og kippa þannig burt þeim aðalgrundvelli, sem hún hefir bygt læknaskipunina á. Hún leggur því til, að þessi þrjú læknisdæmi verði aftur færð í samt lag. Nefndin telur enda, að með lögum þessum sjeu kjör lækna yfirleitt svo mikið bætt, að ekki sje ástæða til reipdráttar um einstök læknisdæmi. Fjórða brtt. er að eins orðabreyting. Setningin er óþörf, þar sem ekki er gert ráð fyrir að breyta stöðunni í bráð, eins og ætlað var í stjórnarfrv. Fimta brtt. fer fram á, að laun fyrst bókavarðar við Landsbókasafnið sjeu hækkuð um 500 kr. Nefndin leit svo á, að laun hans væru of lág, í samanburði við laun aðalbókavarðar, en aftur á móti fann nefndin ekki næga ástæðu til þess að leggja til, að laun fyrir starf 2. bókavarðar yrðu einnig hækkuð, en ef til vill kemur fram brtt. í þá átt, og þá sjerstaklega með tilliti til núverandi 2. bókavarðar. Jeg tel alla sanngirni mæla með því, að laun þessa starfsmanns, 2. bókavarðar, verði rífkuð, en jeg segi þetta fyrir eigin reikning. en hefi ekki umboð til að bera neitt fram fyrir hönd nefndarinnar. Aftur á móti er ekki samkomulag í nefndinni um aðstoðarmanninn við skjalasafnið, og stafar það ef til vill að nokkru leyti af því, að sá maður nýtur á annan hátt fjár úr ríkissjóði, en hve rjettmætt er að setja hann hjá fyrir þá sök, skal jeg engan dóm á leggja. Sjötta brtt. nefndarinnar er um það, að taka eftirlaunamenn upp í frv., og er hún sjálfsögð, enda enginn ágreiningur um það, að þeir eigi að njóta sömu dýrtíðaruppbótar og aðrir, og það er óhætt að segja, að þeir hafi að minsta kosti ekki minni þörf fyrir uppbótina heldur en aðrir. Sjöunda og áttunda brtt. nefndarinnar eru viðvíkjandi því, að dýrtíðaruppbótin falli niður 1925, og sje miðuð við 1. október 1914. Að því er kemur til ákvæðisins um það, að uppbótin skuli niður falla 1925, er það álit nefndarinnar, að það í sjálfu sjer sje harla þýðingarlítið atriði. Á hinn bóginn telur nefndin það útlátalítið að taka til greina tilmæli sambands starfsmanna ríkisins um það, að þetta ákvæði sje felt burtu. Frá nefndarinnar sjónarmiði horfir málið þannig við, að Alþingi sem nú má vænta að hjer eftir komi saman á hverju ári, ávalt hafi það í hendi sjer að taka lögin til endurskoðunar og breyta þeim eftir því sem þá og þá horfir við. Aftur á móti varð ekki samkomulag í nefndinni um það að fella burtu ákvæðið um að miða dýrtíðaruppbótina við verðlagið 1. október 1914. Jeg veit ekki, hvernig atkv.háttv. þingdeildarmanna kunna að falla um þetta atriði, en annars var það yfirleitt álit nefndarinnar, að þetta skifti ekki miklu máli. Þó má vænta þess, að þó miðað sje við haustið 1914, nemi uppbótin nálægt 100%, og það er það, sem altaf hefir verið gengið út frá og talið að eigi best við, eins og nú á stendur. Það er líklegt, að sú verði niðurstaðan, þó miðað sje við 1914. En, sem sagt, geta háttv. þingdeildarmenn skorið úr þessu. Þá kem jeg að síðustu brtt. nefndarinnar, en hún ræðir um launauppbót presta. Í frv. er þeim prestum, sem eigi er skylt að búa í kaupstað eða verslunarstað, ætluð hálf dýrtíðaruppbót, en brtt. nefndarinnar gengur í þá átt, að þeir fái 2/3 uppbótar þeirrar, er öðrum embættis- og starfsmönnum er ætluð eftir frv. - Þegar gengið er út frá því, að verðstuðullinn sje 100%, munar þetta ríkissjóð um 40 þús. kr., en þó um svo stóra upphæð sje að ræða, hikar nefndin ekki við að mæla með tillögu sinni, því ekkert rjettlæti mælir með því, að prestar fái ekki launauppbót eftir sömu reglum og aðrir starfsmenn ríkisins - Að vísu má segja, að ódýrara sje að lifa í sveitum en kaupstöðum, en til þess sýnist tekið fult tillit með því að draga frá % af uppbótarupphæðinni. Jeg sje, að komin er fram brtt. um þetta efni frá hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.), þar sem lagt er til, að launauppbót presta, sem búa í sveit og jörð hafa til ábúðar, sje takmörkuð við 1/3 uppbótar annara starfsmanna, og skal jeg ekki fjölyrða um þá till., þar sem háttv. flutnm. (S. F.) hefir enn ekki talað um hana. En það liggur í hlutarins eðli, að þar sem brtt. þessi brýtur bág við tillögur nefndarinnar, mun hún ekki geta greitt henni atkv. Þetta eru þá þær tillögur, sem urðu ofan á í nefndinni, en búast má við, að ýms önnur atriði sjeu í frv. þessu, sem hv.Ed. vill skera úr fyrir sitt leyti. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) benti við 1. umr. þessa máls á ýmisleg atriði í frv., er hann taldi að væri ósamræmi í, og má vel vera, að það sje rjett, enda er það vandaatriði, og jafnan mikið álitamál, hvert hlutfall eigi að vera milli launa hinna ýmsu starfsmanna, og má margt um það mál segja áður en menn geta orðið sammála. Hann benti á laun 1. bókavarðar og aðstoðarmanna í stjórnarráðinu, er hann taldi hafa of lág laun eftir frv., saman borið við fulltrúa í stjórnarráðinu. Nefndin hefir tekið til greina bendingar hans um að hækka laun 1. bókavarðar, en um laun aðstoðarmanna í stjórnarráðinu gerði nefndin, sem slík, enga ályktun, og hafa því nefndarmenn óbundin atkvæði, ef brtt. kæmi fram um það atriði. Þá mintist hæstv. forsætisráðh. (J. M.) á, að ástæða væri til að athuga laun lögreglustjórans á Siglufirði. Nefndin komst ekki að neinu samkomulagi um það atriði. Jeg fyrir mitt leyti álít það ekki rjett, að teknar sjeu aukatekjur þessa manns, án þess að laun hans hækki. - En þetta kemur til af því, að málsgreinarnar hafa skift um sæti í greininni, þannig að aukatekjur hans hverfa, en það var ekki tilætlun stjórnarinnar. Þá gat hæstv. forsætisráðh. (J M.) þess. hvort ekki væri rjett að taka skrifstofustjóra Alþingis upp í frv., en það varð ekki ofan á í nefndinni. Skrifstofustjóri Alþingis er, svo sem kunnugt er, skipaður af forsetum til ákveðins tíma, og taldi nefndin sjálfsagt, að forsetar bættu honum upp laun sín í fullu samræmi við aðrar launabætur. - Að minsta kosti taldi nefndin rjettast, að breyting á þingsköpum færi fram áður en slíkt ákvæði væri sett í launalögin, en endurskoðun þingskapanna fer að sjálfsögðu fram um leið og stjórnarskrárbreytingin verður samþykt. Allir starfsmenn þingsins, hvort heldur þeir skipa þingbekk eða ekki, eru kosnir til ákveðins tíma, og auk þess lausir í starfi sínu, og taldi nefndin ekki rjett að víkja frá þeirri reglu, enda fult samkomulag um það, að draga þetta ekki undan umráðum forseta eða þingsins sjálfs. Þá mintist hæstv. forsætisráðh. (J. M.) á það, hvort nefndin sæi sjer ekki fært að hækka hámark launa + dýrtíðaruppbótar upp úr 9500 kr., og tilmæli komu frá miðstjórn sambands starfsmanna ríkisins um, að það yrði gert. Nefndin sem slík hefir þó ekki sjeð sjer fært að koma með tillögu um að breyta þessu. Hún telur rjett, að sett sje eitthvert hámark, en álitamál er um það, hvort þetta hámark sje rjett. Álít jeg, að sumir nefndarmenn geti sætt sig við að greiða atkvæði með brtt. í þessa átt ef hún kemur fram. Með þessu frv. er bætt svo um laun embættismanna, að ef skýrsla háskólans um brúkun embættismannaheimilis er lögð til grundvallar, hafa þeir 500 kr. auk þess, sem þar er gert ráð fyrir að þeir noti til jafnaðar. Tillögu hæstv. forsætisráðh. (J. M.) um það, að launauppbót presta, sem eigi er skylt að búa í kaupstað eða verslunarstað, skuli vera ákveðin peningaupphæð, eins og ákveðið var í stjórnarfrv., gat nefndin ekki fallist á. Taldi hún rjett, að starfsmenn þessir hefðu hlutfallslega launauppbót við aðra starfsmenn, miðaða við það, hversu dýrt eða ódýrt væri að lifa. Þá urðu umræður í nefndinni um það, hvort heldur embættismaður, er fær laun sín hækkuð eftir frv., ætti að greiða lífeyrisgjald það, er getur um í 8. gr., af öllum launum eftir frv., eða að eins þeirri hækkun, er verður á launum hans. Niðurstaðan varð sú sama og hv.Nd. komst að, að hann skuli að eins greiða gjaldið af hækkuninni. Með því að greiða lífeyrisgjald af öllum tekjunum, hefði sjóðurinn fengið auknar tekjur. En það hefði orðið vafasamur ágóði, þar sem útgjöld hans hefðu þá einnig hækkað, og ekki gott að reikna út, hvort hentugra hefði orðið. Jeg álít, að þetta skifti ekki miklu máli fyrir lífeyrissjóðinn, en tel sanngjarnara gagnvart embættismönnunum, að þeir greiði einungis af tekjuaukanum, þar sem lífeyrisgjald og ekkjutrygging heggur talsvert skarð í tekjur þeirra. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að málaleitun kom fram frá sambandi starfsmanna ríkisins, þess efnis, að verðlagsskráin yrði miðuð við verðlag í Reykjavík, í stað verðlagsins í 4 aðalkaupstöðum landsins. Varð ekki samkomulag í nefndinni að verða við þessari kröfu, en sumir nefndarmenn voru þeirrar skoðunar, að það væri rjettast, og er mjer engin launung á, að jeg var einn meðal þeirra. Jeg álít að eins flóknara að fara að eltast við verðlag úti um land, enda þess varla að vænta, að nokkur verulegur munur verði, og hann síst rjettlátur. Þá hefir samband starfsmanna ríkisins farið fram á, að dýrtíðaruppbót þessa árs verði reiknuð eftir frv. fyrir alt árið, en ekki helming þess, eins og þar er gert ráð fyrir. Má segja margt bæði með og móti þessari málaleitun, en nefndin áleit, að krafa þessi ætti ekki að ná fram að ganga, en dýrtíðaruppbót eftir frv. þessu væri rjett að reikna frá samkomudegi Alþingis í þetta sinni, eða frá 1. júlí. Veit jeg ekki, hvort hv. deildarmenn vilja koma með brtt. í þessa átt. Skal jeg svo gefa öðrum hv.þm. færi á að segja álit sitt á þessu máli.

Sigurjón Friðjónsson Jeg hefi komið fram með brtt. á þgskj. 705, og skal jeg leyfa mjer að fara um hana nokkrum orðum. Prestar til sveita hafa þau hlunnindi fram yfir aðra starfsmenn ríkisins, að þeir eiga kost á að fá bújarðir, sem venjulega eru bestu jarðirnar í hverri sveit. Hafa þeir sumir haft, og hafa enn, jafnframt prestskapnum stórbú, er gefa af sjer allmiklar tekjur. Tekjur af búskap þeirra fara hækkandi með dýrtíðinni, eins og annað, og finst mjer ekki ástæða til, þar sem svo stendur á, að þeir fái sjerlega háa launauppbót. Aðrir prestar hafa ekki gagn af jörðunum, eða að minsta kosti ekki stórbú á þeim, vegna þess, að þeir eru að eðlisfari ekki hneigðir til búskapa; og loks vantar unga presta skilyrði til að geta reist bú á jörðunum, sökum dýrtíðarinnar eða annara orsaka. Sýnist mjer sanngjarnt, að þeir fái fulla launauppbót. Brtt. mín gengur í þá átt, að þeir, sem búskap stunda og hafa gagn af honum, fái 1/3 launauppbótar; en hinir, sem ekki hafa gagn af búskap, hvort sem það er af því, að þeir eru ekki færir um það, eða vegna viljaleysis, fái fulla uppbót, og sje prestum í sjálfsvald sett, hvora leiðina þeir vilja fara.

Magnús Kristjánsson Jeg stóð upp til þess að bera fram fyrirspurn til hv. nefndar út af 1. og 3. brtt. hennar á þgskj. 682, sem mjer skilst þó að hafi ekki mikla þýðingu. Mjer skilst, að skiftingin á launaþóknun sýslna og læknahjeraða sje gerð af handahófi, og sje jeg ekki, að breytingar þær, er nefndin leggur til að gerðar verði, sjeu til bóta. En ef nefndin getur ekki fært frekari rök en hún hefir gert að því, að breyting hennar sje sanngjörn, sje jeg mjer ekki fært að greiða atkvæði með henni. Þetta er ekki stórvægilegt atriði. En jeg vil vita og vera sannfærður um, að breytingin sje til bóta, áður en jeg get greitt henni atkv.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil leyfa mjer að benda hv. nefnd á það að 2. brtt. hennar er óheppilega orðuð, þar sem hún er yfirgripsmeiri en nefndin hefir ætlast til. Yrði brtt.samþ. myndi greinin hljóða svo: „Allar aukatekjur og lögmælt innheimtulaun, sem þessir embættismenn hafa notið hingað til, falla til ríkissjóðs“. Nú er þess að gæta, að sýslumenn og bæjarfógetar hafa haft, lögum samkvæmt, innheimtulaun af öðrum gjöldum en þeim, er renna til ríkissjóðs, svo sem ellistyrktarsjóðsgjöldum, vátryggingargjöldum o. fl. Mun ekki hafa verið tilætlun nefndarinnar, að þessi innheimtulaun fjellu niður, og því síður að þau rynnu í ríkissjóð, enda væri hlægilegt, ef ríkissjóður færi að taka skatt af ellistyrktarsjóði og vátryggingarsjóði. Þarf því að orða brtt. upp aftur, og mætti láta hana koma fram við 3. umr. í nýjum búningi. Þá finst mjer ekki rjett að nema burt innheimtulaun af stimpilgjaldi. Samfara innheimtu stimpilgjaldsins er svo mikil peningaábyrgð, að mjer finst rangt og ósanngjarnt að ætla ekki neitt fyrir vanhöldum. Skal jeg í því sambandi benda á það, að samskonar ákvæði hefir ekki verið sett um frímerkjasölu, og virðast þó sömu ástæður vera fyrir hendi. Jeg hafði ekki ætlað mjer að tala í þessu máli en býst við að hv. nefnd hafi ekki veitt þessu eftirtekt, og vildi því vekja athygli hennar á því.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er að eins örstutt aths. Fjárlögin eru til umræðu í Nd., og býst jeg því ekki við að geta setið á fundi í þessari hv. deild. Jeg vil taka undir það með háttv.þm. Ak. (M. K.), að jeg sje enga ástæðu til að fara að setja Skaftafellssýslu og Barðastrandarsýslu í lægri launaflokk en gert var í hv.Nd. Jeg hefi verið sýslumaður í Skaftafellssýslu í 6 ár, og er því mjög kunnugur þar, og sömuleiðis hefi jeg verið sýslumaður í mörgum öðrum sýslum og get því borið þær saman. Þegar jeg ber þær saman, sje jeg glögt, að ekki nær nokkurri átt að setja Skaftafellssýslu í lægri launaflokk en gert var í Nd. Sú sýsla er mjög erfið yfirferðar og þarf því á ungum starfskröftum að halda. Þar koma iðulega fyrir skipsströnd. - þó þau hafi auðvitað verið minni síðan stríðið hófst - er gera það að verkum, að sýslumaðurinn þarf oft að vera langvistum burt frá skrifstofunni, en þá hrúgast auðvitað saman mikið af málefnum, er þarf afgreiðslu, og kemur því vinnan ójafnt niður. Er jeg fyrir mitt leyti í engum vafa um það, að sýsla þessi á undir öllum kringumstæðum að vera í 1. flokki. Í Barðastrandasýslu hafa aukatekjur verið tiltölulega mjög miklar og finst mjer því ranglæti að setja þá sýslu í lægri launaflokk en hv.Nd. gerði, þegar þeim er kipt burt. Háttv. þm. munu nú ef til vill segja, að frv. þetta sje flutt af stjórnarinnar hálfu og því kynlegt, að jeg skuli tala á móti þeim breytingum, er ganga í þá átt, að færa það nær stjórnarfrv. En því er að svara á þá leið, að þó stjórnin flytji frv., þarf engan veginn svo að vera, að allir ráðherrarnir sjeu sammála um öll smáatriði. Hvað Hornafjarðar- og Síðulæknishjeraði viðvíkur, finst mjer ekki rjett að flytja þau niður í lægri launaflokk, þar sem hvergi mun hafa verið örðugra að fá lækni en þar.  Jeg vildi taka þetta fram strax, þar sem fjárlagaumræður eru nú í Nd., og jeg býst því ekki við að geta verið við umr. í þessari hv. deild, en að sjálfsögðu mun jeg koma og greiða atkvæði um frv.

Eggert Pálsson Það dylst víst engum, hversu vandasamt það er, bæði fyrir stjórnina, þingdeildina, nefndirnar og Alþingi í heild sinni, að ráða þessu máli sem best til lykta. Það má því nær svo að orði kveða, að þing og stjórn standi milli tveggja elda, þar sem annars vegar er á að líta, að gjaldþol landssjóðs er fremur lítið, en hins vegar þörf embættismanna til þess að draga fram lífið nokkurn veginn sæmilega, og ella viðbúið, að þeir hverfi eða verði að hverfa úr stöðum sínum. Það er við því búið, að þegar rekur að því, að bundinn verði endir á málið, verði margir óánægðir bæði þeir, sem fyrst og fremst hugsa um hag landssjóðs, og eins hinir, sem mest bera laun embættismanna fyrir brjóstinu. Það er eðlilegt, þegar um svona mikinn lagabálk er að ræða, að sitt sýnist hverjum, einum sýnist of skamt farið, en öðrum of langt og hafa komið fram raddir um það, að nefndinni hafi verið mislagðar hendur, sjerstaklega það er tekur til sýslumanna og lækna. Um sýslumennina er það að segja, að Ed. nefndinni virtist ekki nema um tvent að velja, annað tveggja að kippa launum þeirra í það horf, sem þau voru í stjórnarfrv. - og gat nefndin í sjálfu sjer engan sjerstakan agnúa sjeð á þeirri flokkun - eða að kippa þeim fáu sýslum, sem eftir voru í lægsta flokki, í annan flokk. Nefndin hefir reynt að fara hjer milliveg, en þó má vera, að hin leiðin sje vinsælli, sú að kippa sýslunum upp. Þá skal jeg snúa mjer að 12 gr., læknunum. Jeg fyrir mitt leyti hefi frá því fyrsta verið óánægður með þá skipun, sem þar er á launakjörum lækna. Ber það til fyrst og fremst, að munurinn á launakjörunum á lægst launuðu og hæst launuðu læknisembættunum, 1000 kr., er alt of mikill, og virðist þar fremur gæta þess, að litið sje á læknastjettina sjálfa, meir en á gagn og velferð þjóðarinnar í heild sinni. Það mun víst enginn neita því, að heppilegast muni að hafa góða lækna, þar sem fjölmennið er mest. En með því fyrirkomulagi, sem nú er á frv., að hafa föstu launin mest þar sem fámennið er mest, liggur það í augum uppi, að góðu læknarnir munu helst sækja þangað, en verri læknarnir vera í fjölmennari hjeruðunum. Það dylst víst engum, að læknir verður talsvert mikið að leggja að sjer með þeim taxta, sem nú gildir, til þess að hafa 1000 kr. í aukatekjur; má um þetta skírskota til skýrslna þeirra, sem læknar gáfu, er reikna skyldi út dýrtíðaruppbót þeirra. Og þó má telja það víst, að ekki hafi þeir fengið allar þær tekjur inn, svo að telja megi, að í þeirra vasa hafi runnið, þótt þeir að sjálfsögðu hafi rjett til þess að reikna sjer þær. Oss er öllum kunnugt um það, hversu oft læknar leiðbeina mönnum og gefa ráð, án þess að taka nokkuð fyrir, eða vitja t. d. rúmfastra sjúklinga, sem lengi liggja, í mörgum ferðum, án þess þeim detti í hug að taka fult fyrir. Jeg er sannfærður um það, að margur læknirinn tekur oft ekki nema þriðjung af því, sem honum ber, fyrir lækningar, og er það auðvitað á hvers eins valdi að gefa sem honum líst, en hitt er ómótmælanlegt, að rjett hefir hann til þess að telja slíkar lækningar með aukatekjum sínum, þegar um er að ræða útreikning á dýrtíðaruppbót hans. Það er því mjög sennilegt, eins og líka skýrslur læknanna sjálfra bentu til, fyrst er dýrtíðaruppbót skyldi reikna, að læknir í góðu hjeraði getur að jafnaði ekki haft meira en 1000 kr. í aukatekjur. En þá liggur það líka í augum uppi, að læknir kýs heldur að vera í vel launuðu hjeraði, þar sem lítið er að gera, en í illa eða miður launuðu hjeraði, þar sem mikið er að gera. Og rekur þá að því, sem jeg sagði áðan, að góðu læknarnir myndu fremur sækjast eftir best launuðu hjeruðunum. Því myndi jeg vilja færa frv. í sama búning sem það var í frá stjórnarinnar hendi. Enda eru nú komnar upplýsingar fram um það, meðal annara frá sjálfum landlækni, að sum þessara hjeraða sjeu óheppilega flokkuð, en því mætti að vísu bæta úr til 3. umr. Jeg skal sneiða hjá fyrirspurnum þeim, sem beint hefir verið til nefndarinnar; geri jeg ráð fyrir því, að hv.frsm. (K. D.) muni sinna þeim. En jeg finn mjer skylt að minnast á eina brtt. nefndarinnar, mest sakir stöðu minnar; á jeg hjer við hækkun dýrtíðaruppbótar til presta. Prestar eru sú stjett, sem bæði á þessu þingi og oftar hafa haft við ramman reip að draga. Menn hafa borið það fyrir, að prestar hefðu ekki þörf á launabótum vegna jarðarnota þeirra, er þeir hafa. Þetta mætti nú til sanns vegar færa, ef prestar gyldu ekki neitt fyrir þessi jarðarafnot. En mönnum gleymist það, að þeir gjalda fyrir ábúðarjarðir sínar eftir mati matsmanna, sem fer fram á lögskipuðum tímum. Þegar til kastanna kemur, hygg jeg, að ekki verði sagt, að mikið kveði að þeim launabótum, sem prestum eru ætluð, og gæti svo farið, að þær yrðu næsta litlar. Byrjunarlaun presta eru nú 1300 kr., en eftir frv. 2000 kr. Setjum nú svo - enda er mjer kunnugt, að víða hagar svo til - að prestur taki í heimatekjum sínum 700 kr., og fær hann þá viðbótina, 600 kr., úr prestlaunasjóði. Næsta ár, 1920, kemur nýtt mat, og er þá ekki ósennilegt, að heimatekjurnar, sem áður voru metnar á 700 kr., verði metnar 1400 kr. Og hver er þá launabótin, sem þeir prestar fá? Hún er = 0. Þeir hafa 600 kr. viðbót úr prestlaunasjóði, eins og áður. Ef nú dýrtíðaruppbótin yrði einnig af skornum skamti til prestanna, þá er það augljóst, að ekki er hætishót bætt úr kjörum prestanna. Það má annars oft heyra talað um presta í þeim tón, eins og væru þeir landssjóðinum ýkjaþung byrði. Það má næstum finna það á þeim mönnum, sem svo tala, eins og þeir haldi, að prestar fái allar tekjur sínar úr landssjóði. Slíkir menn gæta þess ekki, að ýmsar tekjugreinar eru til, sem beinlínis heyra til kirkjunni. Má hjer til nefna nefskattinn, tekjur af kirkjujörðum landsins, eftirgjald prestssetranna o. fl. Þetta alt saman lagt nemur svo miklu, að ekki verður ýkjamikið eftir, sem landssjóður leggur til. Þegar á alt er litið, vænti jeg þess vegna, að mönnum þyki ekki sanngjarnt að fara eins langt niður á við í þessu atriði og hv.Nd. hefir gert, og að mönnum þyki sú leið, sem nefndin hjer leggur til að valin sje, sigurvænlegur millivegur, með því og að munurinn á sveitaprestum og kaupstaðaprestum er ærinn alt um það. Hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) hefir komið fram með brtt. um niðurfelling dýrtíðaruppbótar handa prestum, sem búa. Jeg fyrir mitt leyti hefi ekkert á móti þessari brtt., enda hygg jeg, að þeir mundu fleiri en færri prestarnir, sem vinna vildu til að hætta búskap, og fá þá í staðinn fulla dýrtíðaruppbót. En á hitt er að líta, að hjer virðist munu vera um tvíeggjað vopn að ræða, því að það gefur að skilja, að mjög er hægt að fara í kring um þetta. Prestar myndu geta búið áfram í raun og veru, þótt þeir fengju einhvern annan til þess að skrifa sig fyrir búinu, og þannig fengið fulla dýrtíðaruppbót. Jeg segi ekki að þetta kunni að koma fyrir, en það gæti átt sjer stað. Mjer þykir því efasamt, að þessi leið sje farandi. Loks skal jeg fara nokkrum orðum um brtt. mína á þgskj. 687, sem lýtur að því, að fella niður ritfje tveggja embættismanna, sem sje landlæknis og biskups. Þessir menn eru einir embættismanna, sem skamtað er ritfje. Samkvæmt 5. gr. frv. er ætlast til þess, að ritfje sje goldið embættismönnum, sem skrifstofu hafa, eftir skýrslu þeirra um kostnaðinn. Samkvæmt þessu mega póstmenn, vegamálastjóri, vitamálastjóri o. s. frv. senda stjórnarráðinu skýrslu um skrifstofukostnað sinn, en þessir tveir gamalreyndu embættismenn, biskup og landlæknir, eru teknir út úr. Annaðhvort er þeim ekki trúað til þess að gera þessa skýrslu samviskusamlega, eða menn halda, að 1000 kr. sje nóg í skrifstofukostnað þeirra. Röksemdinni, að þeim væri ekki treystandi, ef fram væri færð, er ekki vert að svara. En síðari röksemdin nær ekki heldur nokkurri átt. Að því er mig minnir, var á dögum Hallgríms biskups sett inn þetta ákvæði um ritfje handa biskupi, og hefir það því gilt um hálangan tíma, að ritfjeð væri 1000 kr. En það er sama að segja um þennan útgjaldalið sem aðra, að hann hlýtur að vera orðinn ónógur sakir dýrtíðar. Jeg sje þess vegna ekki, hvers vegna þessir liðir ættu að standa, auk þess sem það er afkáralegt að taka þessa embættismenn eina út úr. Að svo komnu máli þarf jeg ekki að fara fleiri orðum um frv.

Halldór Steinsson Háttv. formaður nefndarinnar (E. P.) hefir nú skýrt frá skoðun sinni um læknaskipun landsins. Eins og hv. deild er kunnugt, hafði samvinnunefnd beggja deilda aðallega farið eftir till. læknafundarins, en læknafundurinn hafði aðallega skift hjeruðunum eftir mannfjölda. En þegar málið kom til Nd., þá komu einstakir þm. með brtt í þá átt, að færa hjeruðin til milli flokkanna, og var því svo breytt þar að nokkru leyti. En þegar frv. kom til nefndarinnar hjer, fjelst hún á það, að færa frv. í sama búning sem áður, að þessu leyti. Hæstv. forseti hefir nú upplýst það, að erfitt væri að fá lækni í eitt hjerað, sem sje Síðuhjerað. Þetta má vel vera, en hitt er þó víst, að eftir fólksfjölda á það hjerað að vera í 2. flokki. Það má vel vera, að örðugleikar sjeu miklir í þessu hjeraði, en ef líta ætti á það, þá mundu fleiri hjeruð en síðan koma til greina. Þetta er þó ekki svo að skilja, að jeg vilji sjerstaklega spyrna á móti því, að þessari tilfærslu sje breytt. Jeg get ekki verið sammála hv. formanni nefndarinnar (E. P.) um það, að ekki hafi verið tekin rjett stefna í læknamálinu. Segir hann, að stefna sú, sem tekin hafi verið, muni leiða til þess, að bestu læknarnir lendi í fámennustu hjeruðunum. En þetta er rangt. Þótt þessi munur sje á laununum, þá er hins vegar svo mikill munur á praxis, að læknar eru miklu betur settir í lægst launuðu hjeruðunum en í hinum. Það er mikið rjett, að læknafundurinn hafði til athugunar kjör læknanna, og leit svo á, að læknum væri ómögulegt að lifa fyrir lægri laun. Maður, sem hefir 400 til 500 kr. í aukatekjur, getur ekki lifað fyrir minna en 3500 kr. að auki. Er þetta svo ljóst, að jeg þarf ekki að eyða fleiri orðum að því. Jeg skal þá snúa mjer að brtt., sem jeg hefi flutt um það, að dýrtíðaruppbótin verði miðuð við verðlag í Reykjavík, en ekki við verðlag í fjórum höfuðkaupstöðum landsins, eins og frv. nú ætlast til. Í fyrsta lagi er þetta ákvæði mjög ógreinilegt, eins og það er orðað. Því að hverjir eru þessir 4 kaupstaðir landsins? Líklega myndi það svo lagt út, að átt væri við Reykjavík, Ísafjörð, Akureyri og Seyðisfjörð, af því að þeir eru hver í sínum landsfjórðungi. En til eru þó stærri kaupstaðir hjer en Seyðisfjörður. Hafnarfjörður og Vestmannaeyjar eru fólksfleiri staðir en Seyðisfjörður, og það er við búið, að á næstu árum verði fleiri staðir, sem fái kaupstaðarrjettindi; ef á að taka fleiri staði en Reykjavík, þá væri rjettast að nafngreina þá. Annars væri það rjettara, ef miða á við sinn stað í fjórðungi hverjum, að hver starfsmaður ríkisins fengi dýrtíðaruppbót, eftir því, hvernig verðlagið er í fjórðungi þeim, sem hann er búsettur í Austfirðingar eftir Seyðisfirði, Norðlendingar eftir Akureyri o. s. frv., en fyrir því er ekki ráð gert í frv. Jeg játa það, að mismunurinn er ekki mikill, en þar sem allur þorri starfsmanna ríkisins býr á Suðurlandi, þá er rjettast að miða uppbótina við Reykjavík. Auk þessa hefir hagstofustjórinn skýrt mjer frá, að verra sje að reikna vísitöluna með þessu, og að hún verði ekki eins ábyggleg. Þetta er auðskilið. Jeg vænti þess, að hv.þm. sjái, að þessi till. stefnir í rjetta átt, og auk þess er hún ekki um annað en að setja í frv. þær skorður sem það var í um þetta, er það kom frá stjórninni.

Atvinnumálaráðherra (S. J): Það fer að vonum, að till.hv. nefndar raska ekki frv. mjög frá því, sem það var samþykt í hv.Nd., þar sem launanefndir beggja hv. deilda hafa unnið saman að málinu, frá því á öndverðu þinginu. Munurinn er helst á 33. gr. Aðalbrtt. er 9. brtt. nefndarinnar, og vil jeg minnast á hana og í sambandi við hana á brtt.hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) Hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) mintist á það, að hlunnindi þau, er prestarnir hefðu, jörð og bú, væru mikils virði. Það kann nú að vera, að svo megi segja, en óneitanlega virðist það ekki benda til þess, að svo sje, hversu fáir guðfræðingar sækja um brauð, að þeir líti svo á, að hjer sje um mikil hlunnindi að ræða. Jeg sje altaf hjer í bænum fleiri og færri guðfræðikandidata og uppgjafapresta, sem eru við allskonar störf, bæði hjer á þingi og úti um bæ, og bendir það síst á, að þeim þyki álitlegt að taka við starfa í sveitaprestaköllum. Sumir hafa reynsluna fyrir sjer með þessi svo kölluðu hlunnindi, en ýmsir þeirra hafa gefist upp við kjörin, og það mætir menn, fyrir flestra hluta sakir. Jeg verð að líta svo á, að prestastjettin hafi yfirleitt verið þarfasta stjett landsins, og svo sje enn, og jeg tel, að hið lægsta, sem hægt sje að fara fram á með dýrtíðaruppbót þeirra, sje till. nefndarinnar. Ef laun þeirra verða svo eins og frv. og nefndin ráðgerir, mætti segja, að þeir gætu betur fylgt köllun sinni, keypt ný guðfræðirit og gefið sjer betri tíma til prestlegra starfa yfirleitt. Jeg vil benda á það, sem annars liggur í augum uppi, þó þess virðist eigi nægilega gætt nú af sumum hv.þm., að samlíf prestanna við söfnuðinn er mjög mikils virði, og eitt þýðingarmesta atriðið í framkomu þeirra; þeir verða, og eiga að vera, hold af holdi safnaðarins. Það verður affarasælast. Ef prestarnir hættu að búa, en það gæti verið afleiðing af till.hv.l.landsk.varaþm. (S. F.), þá má einnig benda á það, að það er kunnugt, að jarðir, sem ekki eru í fastri ábúð, níðast niður og stórskemmast, lenda jafnvel í örtröð, þótt eitthvað lifi altaf eftir, þegar þær hafa áður verið í góðri rækt. En prestarnir gætu ekki leigt jarðirnar, nema frá ári til árs. Jeg held því, að afleiðingar þeirrar till. sjeu ekki heillavænlegar, frá hvaða hlið sem á málið er litið, ef till. nær fram að ganga.

Magnús Torfason Það lítur út fyrir, að það eigi að spara þingkostnaðinn - ekki lagt í húsið - en hafa frv. fyrir eldsneyti, en það hefir ekki tekist hvað mig snertir. Jeg skil svo 8. gr., að það sje ætlunin, að lögin verki aftur fyrir sig, og er það alveg ný meðferð um slík lög. Það hefir áður verið gert einu sinni, til skaða fyrir embættismennina. Það var þegar Ísafjörður var látinn vera út undan, en það hefndi sín, maðurinn sótti burtu og eftirmaður hans bakaði landssjóði 40–50 þús. kr. útgjöld. Sjerstaklega er þetta tilfinnanlegt fyrir þá embættismenn, er hafa hærri laun; það gerir þetta ákvæði um að laun og uppbót megi ekki nema meiru en 9500 kr. á ári. Þá vil jeg benda á það, að síðast í 3. málsgr. 8. gr. er talað um sýslumenn og bæjarfógeta, en er þá ætlunin, að lögreglustjóri Reykjavíkur sje undanskilinn? Ef svo er ekki, hefði átt að nefna hann. Þá er 11. gr. Í 3. málsgr. hennar er talað um sýslumanninn í Gullbringu- og Kjósarsýslu. og í 4. málsgr. um sýslumanninn í Vestmannaeyjum, en við höfum bæjarfógeta í Hafnarfirði og Vestmannaeyjum. Nú er mjer spurn, er þetta með ásettu ráði gert? Jeg sje ekki, hvers vegna sýslumaðurinn og bæjarfógetinn í Gullbringu- og Kjósarsýslu á ekki að vera í sama flokki og hinir bæjarfógetarnir, og þegar um bæjarfógetann í Vestmannaeyjum er að ræða, þá verðum við að muna það, að hann er jafnframt umboðsmaður landssjóðs í Eyjunum, og það starf eykst með hverju ári. Það er því nauðsynlegt fyrir ríkissjóð að eiga þar völ á góðum manni í embættið. Í 11. gr. er talað um kostnað við starfrækslu þessara embætta, en þar sjest ekki, hvort ætlast er til þess, að þessi flokkur sje dagpeningalaus á ferðalögum. Nú hafa þeir enga dagpeninga, en þessu hagar alt öðruvísi þegar ræða er um menn á föstum launum; því meira sem þeir hafa að gera, því meira verða þeir að vera frá heimilum sínum, og þeim mun meiri verður ferðakostnaður þeirra, og launaafgangur minni. Þetta gat gengið á meðan aukatekjurnar voru, því þá mátti segja, að þær væru nokkurskonar uppbót. Hv. þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) mintist á, að ýmsum starfsmönnum væri ætlað mistalningarfje, og vil jeg í því sambandi minna á, að þessum embættum, einkum þeim stærri, fylgir feikna peningaábyrgð; jeg veit t. d., að á Ísafirði er það um miljón króna, er gengur í gegnum hendur þessa embættismanns á ári. En það er ekki eingöngu peningaábyrgðin, heldur og enn önnur merkilegri ábyrgð, nefnilega það, að tekjurnar sjeu rjett settar. Það er til nokkuð, sem heitir úrskurður stjórnarráðsins. Þessir úrskurðir koma vanalega 2–3 árum eftir að innheimtan fór fram, og þeir dæma oft sýslumenn til að greiða svo nefnd vanheimt gjöld. Þannig var einu sinni sýslumaður eltur í 3 sýslur fyrir 1 - einn - eyri. Á ríkissjóður að greiða þessar skyssur t. d. þegar um útlending er að ræða, sem farinn er úr landi? Í sambandi við sýslumennina eru aðrir starfsmenn, er heita umboðsmenn; mjer skilst, að það eigi ekki að afnema þá. Á þá þóknun til þeirra að greiðast af skrifstofufjenu? Því ekki geta þeir fengið einhvern hluta af innheimtulaunum eða skipagjöldin, eins og verið hefir. Greinin stefnir yfirleitt að því, að gera jöfnuð á embættunum, og má segja, að það sje gott frá almennu sjónarmiði og svari til þeirra skoðana, er nú ríkja mest úti um heiminn. Jeg skal leiða þetta hjá mjer, en jeg vil benda á, að þar sem mikið er um ferðalög og annríki, þarf ungan og duglegan ferðamann, en þegar hann tekur að eldast og þreytast til ferða, þá er það skylda stjórnarinnar að flytja hann í annað hægara embætti. Þá vildi jeg athuga ofurlítið 12. gr. Samkvæmt henni sje jeg ekki annað en að það sje sjálfgefið fyrir landlækni að sækja um Hesteyrar- eða Nauteyralæknishjerað, því hann getur sem landlæknir ekki haft meira en 9500 kr. árslaun, en læknirinn í þessum læknishjeruðum o. fl. hafa 9000 kr. föst laun og auk þess praxis og svo ágætan tíma til margs annars. Jeg segi þetta ekki vegna þess, að jeg ætli að bera fram till. um að lækka laun þessara lækna, því jeg veit vel, hvernig á þessu stendur. Það kemur af læknapólitíkinni, er var flutt hjer 1917, en hvort sú stefna er hyggileg er annað mál. Þá var löggjafarvaldið kúgað til að ganga inn á þá braut, sem það gerði, og er gott dæmi þess uppbótin á aukatekjum læknanna. Það er sagt, að einn læknir hafi gefið upp svo miklar aukatekjur, að dýrtíðaruppbótin af þeim nam 4800 kr., svo hann hafði alls um 15,000 kr. tekjur af læknisstarfinu; auk þess má ske einhver sprúttrecept, sem hann hefir ekki sett á reikninginn, sem jeg skal ekki um segja. Jeg hygg nú, að stjórnarráðið hefði getað sett upp í þá eyðu, sem var í lögunum um þetta, og skoða það í sambandi við aðra dýrtíðaruppbót, að það mætti ekki nema meiru en eitthverju tilteknu, og hefði þá mátt ef þess álitist þörf, setja bráðabirgðalög um það. En jeg átel ekki, þótt svo hafi ekki verið gert. Jeg efa ekki, að stjórnarráðið hafi verið til neytt að gera svo, og það hefði bara gert ilt verra að halda þessu fyrir þeim. Jeg segi þetta hjer vegna þess, að verið er að jafna menn, og það á þann hátt, að sjerstaklega er lagst á fremstu og þýðingarmestu embættin. Þessi stefna er ekki holl fyrir þjóðfjelagið, og er jeg viss um, að hún reynist með tíð og tíma stórskaðleg. Það þarf eitthvað til að keppa um í embættisstjettinni, en með þessu er komið í veg fyrir alla rjettláta kepni. Það má ekki heldur sníða svo laun helstu embættismannanna, að þeir geti ekki komið fram samkvæmt stöðu sinni. Og jeg fyrir mitt leyti er fastur á því, að árangurinn af þessu verður ekki neitt betri, síður en svo, en af læknapólitíkinni 1917. Þá vildi jeg spyrja hæstv. forseta, hvort kostnaðurinn við starfrækslu landlæknisembættisins sje ekki margfalt meiri en hann var áður, fyrir svo sem 5 árum?  Jeg vil líka benda á það, að það er öðru nær en að laun embættismanna hækki í raun og veru, eins og í lögunum er gefið í skyn, þegar aukatekjur eru teknar frá, en þær hafa oft og einatt verið megnið af tekjum þeirra. Jeg sje ekki heldur, hvernig verður hjá því komist að láta þá menn, sem hafa mikla peningaábyrgð, hafa eitthvað fyrir vanhöldum.

Forsætisráðherra (J. M. ) Jeg vil leyfa mjer að minnast nokkuð á þær brtt., sem fram eru komnar, og þá fyrst á þær, sem komnar eru frá háttv. nefnd. Fyrst er þá breytingin á 11. gr., um það, að færa Skaftafells- og Barðastrandarsýslur aftur í 3. flokk. Jeg skal ekkert um það segja, hvort þetta er í raun og veru rjett. Af atriði er þessi breyting varla. En annars finst mjer munurinn orðinn svo lítill, að það taki því tæpast að hafa hann nokkurn, einkum þar sem nefndin vill nú hækka launin um 200 kr. Sparnaðurinn af þessu yrði líka svo lítill, að ekki tekur því hans vegna að halda í skiftingu, sem deila má eins um og þessa hvort rjett sje. Jeg held því, að rjettara væri, úr því sem komið er, að skifta að eins í tvo flokka. Í öðru lagi vil jeg minnast á brtt. á þgskj. 682. Þar vil jeg þó að eins taka það fram, að sú var ætlun bæði stjórnarfrv. og háttv. nefndar, að sýslumenn hefðu engar tekjur af embættum sínum nema föstu launin, en aftur á móti skyldi reikna allan kostnað við embættisrekstur þeirra sjerstaklega. En um allar þessar breytingar yfirleitt, úr einum flokki í annan, verð jeg að segja það, þótt það komi stjórninni ekki beinlínis við, eins og frv. liggur nú fyrir, að jeg tel það að ýmsu leyti varhugavert að breyta mikið þeirri skipun, sem háttv.Nd. hefir gert í þessum efnum, og jeg vil þar, í sambandi við ákvæðin um læknana, sjerstaklega benda á örðugleikana, sem á því hafa verið að fá lækni í Síðu- og Hróarstunguhjeruð. En það ætti að vera merki þess, að ástæða væri til þess að launa þau vel. Annars getur ávalt verið álitamál um slíka hluti og ekki vert að hleypa þeim í eld milli deildanna, enda er hjer lítill munur á upphæðum. Sama er að segja um sýslumennina. Þar hefði jeg helst ráðið háttv. deild til að hrófla ekki við skipun Nd., nema sú skipun yrði þá alment tekin upp, að tvískifta þeim embættum. Þá vil jeg þakka nefndinni fyrir það, að hafa tekið upp till. um eftirlaunin, sem hún gerði. Það er auðsjáanlega langrjettast að binda uppbótina við þá embættismenn, sem launalagafrv. fjallar um. Sömuleiðis verð jeg að telja breytingarnar á 33. gr. rjettmætar, en skal hins vegar ekkert um það segja, hvernig þeim verður tekið í háttv.Nd. Jeg skal svo ekki að öðru leyti tala sjerstaklega um brtt háttv. nefndar, en get verið henni þakklátur fyrir þær yfirleitt, eins og frv. lá fyrir. Þá vil jeg snúa mjer að breytingum einstakra háttv.þm. Fyrst skal jeg þá geta þess, í sambandi við brtt. á þgskj. 687, að í upphafi var það eiginlega hugsunin að setja ekkert ákvæði um skrifstofufje í launafrv. Stefnan var sem sje sú að fastákveða launin fyrir starfið sjálft, en borga rekstur þess aukalega. En það var í ógáti, að till. um skrifstofufje landlæknis var tekin í frv. Það er því í samræmi við frv. í heild sinni, að taka þaðan burtu ritfje biskups og landlæknis, og jeg get því mælt með brtt. með því fororði, að liðirnir verði teknir upp í fjárlögin. Þá er brtt. á þgskj. 705. Þar var sú athugasemd gerð í háttv.Nd., að ekki væri ástæða til að miða við skyldu presta til að búa í kaupstað. En nú lítur kirkjustjórnin svo á, að ýmsir prestar skuli beinlínis búa í verslunarstað eða kaupstað og að ekki sje um það að villast, hverjir það sjeu. Þess vegna ætti það ekki að valda neinum misskilningi, hverjir skuli hafa fulla uppbót og hverjir að eins nokkurn hluta. En samkvæmt brtt. er þessu þannig farið, að það á að vera undir hverjum presti komið sjálfum, hvort hann vill búa eða ekki. Það mætti líka athuga í þessu sambandi, hvort það mundi heppilegra fyrir hið opinbera, að prestar búi sjálfir eða leigi einhverjum og einhverjum. Jeg fyrir mitt leyti tel það ekki of mikla kröfu, þótt þeim, væri gert að skyldu að búa sjálfir, þótt jeg viðurkenni hins vegar, að sumum þeirra væri það örðugt. Mjer fyndist því rjettara að láta haldast orðalag frv. um þessi atriði. Næst er þá brtt. á þgskj. 709. Hún er eflaust til bóta, sjerstaklega af því, að mjög örðugt var að reikna út verðstuðulinn eftir því, sem stóð í frv. í Nd., og hefir hagstofustjóri látið í ljós, að það væri verulegum vandkvæðum bundið. Þar að auki er það ósanngjarnt að ýmsu leyti. Tæplega væri líka sanngjarnt að láta alla kaupstaðina hafa jöfn áhrif, því það er ekki rjett að leggja bæ með 1500 íbúum til jafns við bæ með 15000 íbúum. Þá skal jeg leyfa mjer að svara fyrirspurn háttv.þm. Ísaf. (M. T.). Það er alveg rjett, sem hann sagði um sýslumennina í Hafnarfirði og Vestmannaeyjum, og jeg vona, að það megi eftir ákvörðun hæstv. forseta breyta þessu. Það er og rjett, að embættismaður sá, sem hjer er við átt. heitir í Vestmannaeyjum bæjarfógeti en ekki sýslumaður. En þótt það sje satt, að nöfnin hafi hjer ekki verið alveg rjett, þá leiðir ekki af því, að skipa þurfi viðkomandi mönnum í annan flokk en áður. Sýslumanninn í Gullbringu- og Kjósarsýslu sýnist mjer ekki nauðsynlegt að setja á annan bekk en aðra sýslumenn. Því þótt hann hafi á hendi bæjarstjórastörf fyrir Hafnfirðinga, þá mun það borgað sjerstaklega og er ríkissjóði óviðkomandi. Um lögreglustjóraembættið á Siglufirði þarf jeg ekki að svara háttv.þm. Ísaf. (M. T.) öðru en því, sem jeg hefi þegar tekið fram, að jeg tel rjettast að setja hann að öllu leyti í flokk með sýslumönnum og bæjarfógetum, fyrst horfið er frá því, að hafa hann sem einskonar hreppstjóra, en að eins með hærri launum og virðulegra nafni. Launalögin gera enga breytingu um ferðakostnað eða dagpeninga sýslumanna. Það má ákveða með sjerstökum lögum dagpeninga sýslumanna á ferðalögum, sem nauðsynleg eru, t. d. vegna sakamálsrannsókna. Eins mætti taka tillit til þessa þegar um rekstrarkostnað embættisins er að ræða. En launalögunum kemur þetta ekkert við. Sama er að segja um peningaábyrgð sýslumanna. Það stendur alveg fyrir utan launalögin. Og ekki virðist heldur ástæða til að gera neina breytingu á þeim efnum frá því, sem nú er. Fyrir stríðið þóttu það afskaplega tekjumikil embætti, sem höfðu 10–12 þúsundir í tekjur. Kostnaður við þau embætti getur maður talið að hafi verið 5–6 þúsund, og nettotekjurnar frá 5–6 þús. Þetta voru hálaunuð embætti. Ef maður nú gerir ráð fyrir, að sýslumenn yrðu fyrir halla, þá væru þeir því illa settir. En það er ekki hægt við því að gera, eins og fyrirkomulagið er. Það má náttúrlega segja, að þetta sje dálítið hart. En menn, sem taka við þessum embættum, verða að gangast undir slíka ábyrgð, og hafa altaf gert það hiklaust. Svona löguð ábyrgð er heldur ekkert einsdæmi. Verslunarstjórar og fleiri verða að sæta sömu kostum. Svona hefir það verið frá ómunatíð. Og vert er að taka eftir því, að varla hefir komið fyrir, að embættismaður, sem gætir allrar reglu, hafi tapað nokkru verulegu við þetta. Það get jeg sagt um, því mjer er vel kunnugt um fjárskil embættismanna. Mjer virðist alt of mikið gert úr þessari ábyrgð. Í öðrum löndum er ekki gerð nein veruleg uppbót fyrir mistalning. Það er að vísu eitt, sem sýslumenn hafa haft ástæðu til að kvarta yfir í seinni tíð, og það er yfirskoðunin á vörutollinum. Úrskurðirnir hafa komið mjög seint, jafnvel tveim árum á eftir. En mjer vitanlega hefir þetta ekki komið mjög hart niður á neinum. Jeg geri því lítið úr hættunni af peningaábyrgð sýslumanna, og það með góðri samvisku, því jeg þykist þekkja þetta á við hvern annan. Jeg skal kannast við, að laun fyrir þau embættisstörf, sem hv.þm. Ísaf. (M. T.) taldi ábyrgðarmest, eru tiltölulega lág. Stjórnin sneið tillögur sínar að nokkru leyti eftir því, sem gerst hefir á undanfarandi þingum. Þingmenn hafa viljað borga starfsmönnum ríkisins aðallega með tilliti til þess, sem menn þyrftu til framfærslu fjölskyldum sínum, og ekki tekið í kaupgjaldinu mikið tillit til embættisvirðingar eða ábyrgðar. Það má vel vera, að ekki hafi verið rjett af stjórninni að taka tillit til þessa anda í þinginu. En jeg taldi rjett að sníða tillögur mínar mikið eftir því, hvað væri líklegt til að ná samþykki þingsins. Og jeg vil segja, að laun sýslumanna og bæjarfógeta sjeu sanngjarnlega áætlað í frv., eftir því sem þau laun hafa verið hingað til, ef hæfilegur starfrækslukostnaður verður ákveðinn. Það kann að koma fyrir í einstökum tilfellum, að starfrækslukostnaður, sem ákveðinn hefir verið fyrirfram til 5 ára, reynist of lítill en geti sýslumaður sannað að svo sje, má telja sjálfsagt, að honum yrði sjeð fyrir sjerstakri fjárveitingu. En takmörk þarf að setja fyrir skrifstofukostnaði, því annars kynni hann að vaxa ríkissjóði yfir höfuð. Jeg skal svo ekki lengja umræðurnar meira en búið er.

Magnús Torfason Í tilefni af orðum hæstv. forsætisráðherra (J. M.) vildi jeg gera örfáar athugasemdir. Eins og launalögin eru nú úr garði gerð, myndi enginn óvitlaus maður sækja úr Snæfellsnessýslu í Ísafjarðarsýslu, til dæmis að taka. Vegna dýrtíðarhámarksins yrðu launin jöfn, en Ísafjarðarsýsla svo ólíkt erfiðari og ábyrgðarmeiri. Og það má hæstv. forsætisráðherra (J. M.) vita, að ekkert þrái jeg heitar en að losna við þessa stöðugu peningaábyrgð, sem sífelt vofir yfir manni. Hún liggur þyngra á okkur sýslumönnunum en flestir gera sjer ljóst. Við stærri sýslumannsembættin þarf samskonar bókhald og við bankana; það þarf bæði bókara og gjaldkera, ef full trygging á að vera. Að því, er snertir úrskurði stjórnarráðsins á starfrækslukostnaðinum, má benda á, að komið hefir fyrir, að stjórnarráðið hefir felt ranga úrskurði, enda stundum hopað frá þeim. Það hefir komið fram í því, að stjórnarráðið hefir ekki viljað hleypa úrskurðum sínum til dómstólanna, þegar hlutaðeigendur hafa þverskallast við að hlýða þeim.  Það var sannmæli hjá hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að vörutollsúrskurðirnir geta verið afleitir viðfangs. Ef viðkomandi maður t. d. var farinn af landi burt, sat sýslumaður eftir með skaðann. Auk þess hafa vörutollslögin verið misjafnlega skilin, og úrskurðað öðruvísi eitt árið en annað. Úrskurðum hjer á landi má ekki jafna við úrskurði annarsstaðar. Í Danmörku er það t. d. svo, að ef vafi leikur á því, hvernig beri að skilja eitthvert lagaákvæði, þá gefur viðkomandi ráðuneyti út reglur um það. hvernig beri að skilja það. Svona er það ekki hjerna. Stjórnarráðsúrskurðir koma ekki einu sinni í Stjórnartíðindunum. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) gerði lítið úr vanhöldum sýslumanna, en óviðráðanlegt tap þeirra getur oft numið hundruðum króna, og það þarf geysimikla yfirlegu, ef embættismaðurinn á altaf að geta trygt sig gegn því, að þurfa að borga nokkuð úr eigin vasa. Að því er snertir stimpilmerkin, þá ætlast enginn til, að alt standi heima. Það gildir nákvæmlega sama um þau og frímerkjasölu póstmanna, enda fá þeir 4% af sölunni fyrir vanhöldum. Auk þess hafa þeir það, sem þeir græða á gengismismun. Þessar smáaukatekjur eru sjálfsagðar og ættu að fylgja öllum örðugum embættum. Svo er það að minsta kosti í fyrirmyndarlandi okkar Danmörku. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) gat þess, að laun hæstu embættismanna væru að eins þurftarlaun, og sagði, að stjórninni hefði ekki þótt ráðlegt að fara hærra, vegna andans í ráðstöfunum undanfarandi þinga. En jeg vil halda, að launin sjeu ekki einu sinni svo há, að þau sjeu fullkomlega þurftarlaun. Embættismenn komast venjulega ekki í hærri embættin fyr en á efra aldri, á þeim árum, sem uppeldi barnanna kostar mest. En launin eru ekki miðuð við þann kostnað. Embættismenn eiga ekki að hafa ráð á að manna börn sín eins og þarf. Það má vel vera, að það sje góð regla að gera embættismönnum ókleift að gera börn sín að embættismönnum. Með því væri það trygt, að embættisstjettirnar fengju altaf nýtt blóð frá „kapítalistunum“. Hæstv. forsætisráðh (J. M.) sagði, að svona hefði það verið undanfarið. Jeg veit það vel, að löggjöf síðustu 30 áranna um laun embættismanna hefir ekki verið til neinnar fyrirmyndar. Með ári hverju hafa launakjörin hríðversnað. Að mínu áliti hafa embættismennirnir verið fjarska þolinmóðir. Jeg fæ ekki skilið, að það sje nokkur ástæða til að launa embættismönnum ver fyrir það, þó þeir margir hverjir hafi tapað stórfje á stríðinu. Best er að vera sanngjarn og forðast alt misrjetti. Mjer telst til, að sparnaðurinn af hámarkinu verði ekki meiri en 20–30 þús. kr. Sá sparnaður borgar sig ekki. Jeg er ekki ráðinn í því, en býst þó við að koma með brtt. um þetta við 3. umr.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Jeg hefi ekki tilefni til að halda langa ræðu. Háttv. þm. Ak. (M. K.) vildi fá að vita, af hverju nefndin hefði komið með 1. og 3. brtt. á þgsk. 682. Nefndinni eru þessar till. ekkert kappsmál, en telur þær þó sanngjarnar. Það er sanngjarnt að gera mun á sýslumönnum, því störf þeirra eru misjafnlega margbrotin. Hjer er ekki um neitt stórfje að ræða, en horfir þó heldur til sparnaðar og er í samræmi við þá reglu, að hafa stigmun á launum í sama flokki. Viðvíkjandi læknahjeruðunum þótti nefndinni rjettast að fylgja reglum læknafjelagsins sjálfs; það hefir hvort sem er verið mestu ráðandi um laun lækna. Hygg jeg, að varla þurfi nú að hræðast, að nein læknishjeruð verði óskipuð eftir að þessi lög koma í gildi, hvað sem verið hefir hingað til. Háttv. þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) gerði athugasemd við 2. brtt. nefndarinnar, og játa jeg, að aðfinslur hans hafi verið á rökum bygðar, og tekur nefndin brtt, aftur að þessu sinni. Aðrar till. nefndarinnar hafa ekki mætt teljanlegum mótmælum. Jeg vil því minnast stuttlega á aðrar brtt. Hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) gerir brtt. um, að prestar, sem í sveit búa, hafi 1/3 dýrtíðaruppbótar, en kaupstaðaprestar þó 2/3. Brtt. er af góðum huga gerð, en það er við hana að athuga, að ef hún verður samþykt, geta prestar ráðið því hve mikla dýrtíðaruppbót þeir vilja fá, að eins með því, að fá bú sitt í hendur einhverjum öðrum, að nafninu til. Jeg býst ekki við, að till. yrði til neinna bóta, þó hún sje gerð af góðgirni. Brtt. einstakra þm. getur nefndin ekki mælt með. Út af því, sem tekið er fram í 3. málsgrein. 8. gr., að laun embættismanna skuli talin svo, sem lögin hefðu verið í gildi er þeir fengu fyrst embættið eða samkynja embætti, hefir hæstv. forsætisráðh. (J M.) gert þá athugasemd, að tilgangurinn sje, að lögreglustjóraembætti teljist samkynja sýslumanna- og bæjarfógetaembættum þótt það sje ekki nefnt í málsgreininni, og vil jeg lýsa yfir, að nefndin er honum sammála um þetta. Sama vil jeg, að gefnu tilefni frá póstmeistaranum, taka fram um póstmenn, sem hafa samkynja starf og þeim áður var veitt, þótt þeir fái nú annað nafn í hinum nýju póstlögum, og hefir hæstv. forsætisráðh. (J. M.) látið í ljós við mig, að hann líti einnig svo á, að þeir eigi að fá laun eins og lögin hafi verið í gildi er þeim var veit, starfið.

Sigurjón Friðjónsson Hv. frsm. (K. D.) hefir misskilið till. mína. Mín ætlun hefir aldrei verið að opna dyrnar fyrir prestum til að flytja í kaupstaðina, til að ná í hærri launaviðbót. Tilgangur minn var sá, að tryggja prestum, sem hætta sveitabúskap, fulla launabót, þó þeir sitji kyrrir í sveitinni. Mjer var fyllilega ljóst, að þetta gæti haft þau áhrif, að búandi prestar legðu niður búskapinn, en jeg hygg, að það yrði eingöngu til bóta. Þetta verkaði í þá átt, að búskapurinn væri skilinn frá prestsskapnum, og sá skilnaður hygg jeg að yrði fult eins gagnlegur eins og aðskilnaður ríkis og kirkju. Jeg lít svo á, að breyting hljóti að verða áður en langt um líður á verksviði presta og skipun prestakalla. Prestsstörfunum er sífelt að fækka Barnafræðslan er að miklu leyti farin úr höndum þeirra. Húsvitjanir eru að leggjast niður. En á hinn bóginn er farið fram á að auka laun þeirra. Þetta held jeg að hljóti að leiða til þess, að prestaköllum verði stórfækkað og prestum verði með því móti fengið meira að gera, en búskapurinn þá tekinn af þeim um leið, og launin hækkuð á borð við það, sem er hjá öðrum embættismönnum, sem enn getur ekki heitið að sje.

Halldór Steinsson Ræða hv.þm. Ísaf. (M. T.) var öfgafull, eins og þeim háttv.þm. hættir við, þegar hann hefir sett sjer að hrekja það, sem er óhrekjandi með heilbrigðum rökum. Hann byrjaði á landlækni og hjelt því fram, að laun hans yrðu lakari en annara lækna, enda mundi að því leiða, að hann færi að sækja norður á Hornstrandir. Eftir frv. hefir landlæknir 3500 kr. hærri laun en lægst launaði læknirinn, en 2500 kr. hærri en sá hæsti. Skekkja háttv.þm. Ísaf. (M. T.) liggur í því, að hann gerir engan mun á föstum launum og dýrtíðaruppbót. Hann virðist halda, að dýrtíðin verði eilíf. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) ber fram till. um, að landlækni verði borgað ritfje eftir reikningi. Það er sanngjörn till., sem jeg býst við að verði samþykt, en þá batna líka kjör landlæknis, og verða þau ekki talin annað en sæmileg. Þá sagði háttv.þm. Ísaf. (M. T.) að „miðlungslæknir“ hafi á síðasta ári haft 8000 kr. í aukatekjur. Jeg veit ekki, hvort hann hefir sagt þetta í niðrunarskyni, að læknir sá, sem hann á við, sje ekki nema miðlungslæknir, eða hann hefir átt við, að læknirinn hafi haft miðlungstekjur. En hvor meiningin sem er, þá er hún röng. Læknirinn, sem háttv.þm. (M. T.) á við, hefir altaf verið talinn góður læknir, og tekjur hans voru langhæstu aukatekjur á landinu. Einn læknir gaf jafnvel upp ekki meira en 100 kr. aukatekjur, svo ekki er við 8000 kr. að miða. Jeg get fullyrt, að meðalaukatekjur fara ekki fram úr 1400–1500 kr. En háttv.þm. Ísaf. (M. T.) má sjálfum sjer um kenna, að dýrtíðaruppbót lækna var greidd á síðasta ári af aukatekjum. Hann var einn af fylgismönnum þess fyrirkomulags.

Forsætisráðherra (J. M.) Það eru að eins örfáar athugasemdir. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) mintist sjerstaklega á það í seinni ræðu sinni, hversu lítill munur væri gerður á launum þeirra sýslumanna og bæjarfógeta, sem mesta peningaábyrgð hefðu og mest að gera, og hinna, sem minna hefðu að gera og minni peningaábyrgð. Það er rjett, að lítill munur er gerður. Það er ekki farið hátt með hæstu launin og álitamál, hvort ekki hefði átt að fara hærra. En þetta er ekki stjórninni að kenna. Eftir stjórnarfrv. voru dýrtíðaruppbótinni ekki sett nein takmörk, en hv.Nd. takmarkaði hana við 9500 kr., er gerir það að verkum, að launin verða mjög jöfn meðan dýrtíðin helst. Takmörkun þessi var gerð til þess að takmarka útgjöld ríkissjóðs. Var þessi takmörkun brot á þeirri reglu, sem að öðru leyti var viðurkend í frv., og ef átt hefði að setja nokkra takmörkun, er þessi of lágt sett. Um þetta er jeg því samdóma hv.þm. Ísaf. (M. T.). En hitt get jeg ekki viðurkent, að launin sjeu ekki sanngjarnlega ákveðin í frv., miðað við, hvað ríkissjóður getur borgað. Auðvitað er ekki hægt að segja nákvæmlega um það, hvort landið er ríkt eða fátækt eftir fólkstölu. En ætla má að það sje ekki ríkt, og ef svo er, er hægt að krefjast að það launi eftir megni en ekki fram yfir það. Ómögulegt er að segja annað en frv., eins og það var af stjórnarinnar hálfu lagt fyrir Alþingi, hafi verið tiltölulega sanngjarnt í garð embættismanna og þar gengið eins langt og hægt var. Samanburður launa er altaf álitamál, og þegar tekið er tillit til þess, að sýslumenn og bæjarfógetar hafa eftir skoðun almennings verið álitnir best launaðir hingað til, er ekki að furða, þó mismunur á launum þeirra frá því sem var og verður samkvæmt frv., verði minni en annarsstaðar. Jeg varð að fara frá um stund, svo jeg heyrði ekki þann kafla úr ræðu háttv.þm. Ísaf. (M. T.), sem hv.þm. Snæf. (H. St.) mintist á og snerti læknana, enda kemur ekki sjerstaklega til minna kasta að verja þau ákvæði. Jeg álít nauðsynlegt að borga þeim svo vel, að hægt sje að halda þeim í embættum.  (M. T.: Borga þeim eins og þeir setja upp)  . En hitt, hvernig dýrtíðaruppbót þeirra var ákveðin í fyrra, var hvorki þeim eða stjórninni að kenna. Þeir báðu um, að taxtinn væri hækkaður, og áleit jeg fyrir mitt leyti það heppilegt, en þingið vildi ekki líta við þeirri beiðni og ákvað að þeir skyldu fá dýrtíðaruppbót, er næmi hálfum aukatekjum þeirra. Sjálft þingið ber því ámælið af því, að dýrtíðaruppbót lækna var ekki heppilega ákveðin, og hefði það þó getað sagt sjer sjálft, að svo myndi fara. Stjórnin var auðvitað bundin við lögin eins og þau komu frá þinginu, og tel jeg, að tæplega hafi verið heimild til að breyta þeim með bráðabirgðalögum. Háttv. frsm. (K. D.) var að bera saman bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði og Vestmannaeyjum, en sjerstaklega þó bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði og á Seyðisfirði. Ef til vill hefir bæjarfógetinn í Hafnarfirði fult eins mikið að gera og bæjarfógetinn á Seyðisfirði, en þess er að gæta, að bæjarfógetinn í Hafnarfirði hefir ekki embættisskyldu til að vera borgarstjóri þar, enda hefir hann sjerstök laun frá bænum fyrir það, en bæjarfógetinn á Seyðisfirði er, eins og bæjarfógetinn á Ísafirði, skyldugur til að sinna bæjarmálum kauplaust. Það er þessi mikli munur, að bæjarfógetinn í Hafnarfirði er frá landsins hálfu laus við að skifta sjer af bæjarmálum, en bæjarfógetinn á Seyðisfirði ekki. Á sama hátt fær bæjarfógetinn í Vestmannaeyjum sjerstakt kaup fyrir að veita bæjarmálunum forstöðu. Það er þessi munur, sem rjettlætir það, að bæjarfógetarnir í Hafnarfirði og Vestmannaeyjum eru settir í lægri launaflokk en bæjarfógetinn á Seyðisfirði. Mjer skildist á háttv.þm. Ísaf. (M. T.) að launafrv. hefði ekki verið sanngjarnt í garð embættismanna eins og það kom frá stjórninni.  (M. T.: Jeg sagði, að kæmi fram misrjetti í því)  . Það er alt annað mál, og skal jeg ekki fara út í það. Jeg vissi ekki betur en að embættismenn yfirleitt hafi talið það viðunandi, ef það gengi óbreytt gegnum þingið, og er það sönnun þess, að hæfilegt tillit var tekið til embættismannanna af stjórnarinnar hálfu. Jeg játa það, að betra hefði verið að geta borið sig saman við stjórn sambands starfsmanna ríkisins, þegar frv. var samið. Annarsstaðar hefir slíkur fjelagsskapur mjög mikil áhrif á slík málefni. En sá fjelagsskapur varð ekki til fyr en jeg hafði samið frv. En merkilegt er, að launabæturnar eftir frv. fara mjög í sömu átt og embættismennirnir höfðu hugsað sjer, án þess nokkuð hafi verið hægt að bera saman. Það er altaf hægt að segja, að misrjetti komi fram í frv., en jeg býst við, að enginn geti gert svo öllum líki. Að vísu hefði verið æskilegt að geta borgað hærri laun, en jeg efast um, hvort það er fært.

Magnús Kristjánsson Háttv. frsm. (K D.) gat þess, að hann hefði heldur kosið, að brtt. hefðu legið fyrir frá þm., en fyrirspurnir og bendingar til nefndarinnar. Jeg lít svo á, að það sje kurteisari aðferð að fara fyrst þá leið að bera sig saman við nefndina og vita, hvort samkomulag geti orðið án þess að brtt. komi fram, er oft gefa orðið um of að kappsmáli. Þess vegna kaus jeg heldur að koma fram með bendingar, og get jeg ekki annað sagt en að þær hafi borið góðan árangur, þar sem háttv.frsm. (K. D.) hefir lýst yfir því, að þær verði að nokkru leyti teknar til greina. Það vakti fyrir mjer að flokkun sýslnanna væri af handahófi, og áleit jeg nóg að hafa 2 flokka, en ef hafðir eru fleiri flokkar, kemur varla til mála, að fleiri en 3 sýslur sjeu í 3. flokki, en þær eru Rangárvallasýsla, Dalasýsla og Strandasýsla. Þetta er mitt álit, sem jeg vildi beina til nefndarinnar, og þá einnig um leið, hvort ekki væri vastursminna að hafa að eins 2. flokka. Vegna þess, að bendingar frá mjer hafa borið góðan árangur, skal jeg leyfa mjer að skjóta einni bendingu enn til nefndarinnar. Samkvæmt 8. brtt. hennar er lagt til, að orðin: „frá 1. október 1914“ falli burtu, og er það í sjálfu sjer eðlilegt. En ef ekkert kemur í stað orðanna, finst mjer verða þarna hálfgerð eyða, og fæ jeg ekki sjeð, við hvað á að miða.  (K. D.: Það kemur seinna)  . Það má vel vera, en svo kemur fram brtt.háttv.þm. Snæf. (H. St. ), og þar er lagt til, að í stað „í 4 aðalkaupstöðum landsins“ komi „í Reykjavík“. Verði sú brtt.samþ., þá stendur eftir „1914“, og getur það ekki samrýmst orðalaginu að framan, ef brtt. nefndarinnar verður samþ. Vildi jeg, að nefndin athugaði þetta. En auðvitað fer þetta eftir því, hvað samþykt verður. Skal jeg svo leyfa mjer að benda á, viðvíkjandi 12. gr., að mig furðar á, að aukalæknirinn á Ísafirði skuli hafa verið tekinn upp í launafrv. Starfi þessi hefir aldrei verið skoðaður sem fast embætti. Vil jeg beina til nefndarinnar, hvort hún vill ekki athuga þetta atriði, og mun jeg grenslast eftir áliti hennar um það, hvort hún vilji láta nema þennan lið úr 12. gr. eða ekki. Fari svo, að hún komist að þeirri niðurstöðu, að þessi liður skuli haldast óbreyttur, mun jeg annaðhvort koma fram með brtt. þess efnis, að hann falli burt úr launafrv. og komi í fjárlögin, eða með viðaukatillögu um, að öðrum lækni verði bætt við, sem líkt stendur á með. Skal jeg svo ekki orðlengja frekar um þetta að þessu sinni, þar sem það er ekki vani minn að lengja umr. að óþörfu.

Guðmundur Ólafsson Það hafa þegar orðið fjörugar umræður um þetta mál, og það á milli manna, sem búast má við að hafi vit á því, því það eru tómir embættismenn, sem þekkja betur til málsins en við bændurnir, enda hefir orðið hnotabit á milli þeirra. Jeg ætlaði aðallega að minnast á brtt.hv.þm. Snæf. (H. St.), á þgskj. 709 Samskonar brtt. kom fram í samvinnunefndinni í launamálinu, en fjekk ekki fylgi meiri hluta nefndarinnar, enda finst mjer hljóta að vera sanngjarnara að miða verðlagið við 4 aðalkaupstaði landsins en Reykjavík eina. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) taldi brtt. til bóta, og gat þess sjerstaklega, að útreikningurinn yrði þægilegri. Get jeg hugsað mjer, að það sje rjett, því auðveldara er að afla upplýsinga um verðlag á vörum í einum kaupstað en fjórum, en þar með hygg jeg að kostirnir sjeu taldir, því það hlýtur að gefa gleggra yfirlit yfir verðlag á öllu landinu, að taka 4 kaupstaði í stað eins. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) taldi ósanngjarnt að setja kaupstað með 1500 íbúum á bekk með kaupstað með 15 þús. íbúum við verðlagsútreikninginn, en þess er að gæta, að margir fleiri versla í kaupstöðunum en íbúarnir einir t. d. sveitirnar, og hefir það auðvitað áhrif á verðlagið, enda tók hann fámennasta kaupstaðinn til samanburðar. Mjer þótti það hálfeinkennilegt, að hæstv. forsætisráðh. (J. M.) skyldi mæla helst með þeim brtt. einstakra þm., er ganga lengst móti stjórnarfrv., t. d. brtt.háttv. 1. þm. Rang. (E. P.), en móti brtt.háttv. 1. landsk.varaþm. (S. F.), en hún fór næst því, er stendur í stjórnarfrv. Finst mjer það illa farið að flutningsmönnum frv. skuli þykja það lakast, er kemur frá þeim sjálfum, og því fremur þegar um stjórnarfrv. er að ræða. Nefndin hafði bundið sig við skipun þá á læknahjeruðum er læknafundurinn lagði til að gerð yrði. Hv. Nd. breytti því á þá leið, að hún færði 3 hjeruð upp í hærri launaflokk. Sje jeg ekki, að betri grundvöllur fáist til að byggja á en álit læknafundarins, og því ástæðulaust að flytja þessi hjeruð um set. Frv. þetta er nú búið að ganga á milli beggja deilda. Hafa komið fjölmargar brtt. við það og þær flestar verið taldar til bóta. Líst mjer því ekki á blikuna, og álít jeg að ef til vill hefði verið eins mikil ástæða til að vísa því aftur til stjórnarinnar og frv. um refaeldi, enda býst jeg fastlega við, að lögin þurfi fljótt lagfæringar við.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er að eins lítil leiðbeining út af ræðu hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.). Hann sagði að jeg hefði helst mælt með þeim brtt., er fjarstar hefðu verið stjórnarfrv. Þessum orðum sínum getur háttv.þm. (G. Ó.) ekki fundið stað nema um eina smábreytingu. Öðrum breytingum, sem fóru í þá átt, að gera frv. samkvæmara stjórnarfrv., mælti jeg ekki móti. Jeg mælti með lækkun bráðabirgðauppbótar presta, en úr því að munurinn á sýslumannslaununum í 2. og 3. flokki var færður niður í 200 kr., taldi jeg rjettast að láta skipulag Nd. haldast eða hafa að eins 2 flokka. Annað hefir ekki getað gefið hv.þm. (G. Ó.) tilefni til að segja að jeg væri ósamkvæmur stjórnarfrv. Það var rjett, að jeg taldi rjettast að nema skrifstofukostnaðinn úr frv., en að öðru leyti eru ummæli hans gripin úr lausu lofti.

Magnús Torfason Að eins stutt athugasemd út af orðum hv.þm. Snæf. (H. St.). Hann rjeðst á mig, eins og „plagsiður“ hans er, þegar hann vissi mig dauðan, og brá mjer um öfgar og prócuratorshæfileika, starf sem jeg hefi aldrei fengist við. En ræða hans minti mig á nokkuð, sem smakkast svo vel og kallað er „lummur“. Þessi háttv.þm. (H. St.) hafði það eftir mjer að jeg hefði sagt, að að því gæti rekið, að landlæknir yrði sóttur til Hesteyrarhjeraðs, en jeg sagði, að ástæða væri fyrir landlækni að sækja um hjerað, t. d. Hesteyrarhjerað, með því að hann myndi þá fá betri kjör. En eftir öllu, sem fram hefir komið hjá læknastjettinni til landlæknis, skil jeg þetta svo mætavel. Út af fyrirspurn minni til hæstv. forsætisráðh. (J. M.) skal jeg geta þess, að vel hefði mátt setja bráðabirgðalög með því ákvæði, að útborgun færi ekki fram, nema þingið samþykti. Háttv. þm. Snæf. (H. St.) sagði, að jeg hefði þulið harmagrát eða harmagrút vegna minnar stjettar. Sú stjett hefir nú engan forsvarsmann átt í launanefndum þingsins, en báðir læknar þingsins eiga sæti í þeim nefndum, enda ber frv. þess vott að læknastjettin hefir haft þar talsmenn, þótt það muni raunar rjett, sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sagði, að ekki væri hægt annað en verða við kröfum læknastjettarinnar. Loks skal jeg geta þess, að jeg gleymdi að gera eina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðh. (J. M.) um 33. gr. Þar stendur, að þeir sem laun taki eftir lögum þessum, fái dýrtíðaruppbót eftir þeim. Þá er spurningin um þá menn, sem taka laun eftir eldri lögum og halda embættum sínum. Eftir hverjum reglum eiga þeir að fá uppbót? Vera má, að ætlast sje til, að þeir fái enga uppbót; væru þá lög þessi hrein kúgunarlög.

Guðmundur Ólafsson Það var von, að hæstv. forsætisráðh. (J. M.) færist svo orð, með því að hann heyrði ekki til mín. Hann mintist á sýslumennina, sem jeg hafði ekki minst á, og taldi þar eitt dæmi til, sem rök fyrir mínu máli. Stjórnin fellst þá á það, að hægt sje að breyta frv. til bóta, og styrkir það mitt mál, enda tjáir stjórnin sig nú meðmælta uppbótar til presta, í stað ½, sem er mikið nær því, sem stóð í frv. stjórnarinnar. Sýnir þetta, að orð mín áðan voru ekki gripin úr lausu lofti.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Út af orðum háttv.þm. Ak. (M. K.) skal jeg geta þess, að breytingin á 33. gr., um niðurfelling tímatakmarksins 1. okt. 1914, er gerð eftir ósk sambandsins, enda getur hann sjeð, ef hann les greinina, að það skiftir ekki máli, þótt þessu sje slept, því að haustið 1914 stendur síðar í greininni. Um aukalækni á Akureyri vil jeg skjóta því til formanns nefndarinnar að láta athuga þetta atriði á nefndarfundi.

Frsm. (Guðm. Ólafsson) Frv. þetta er stjórnarfrv., og hefir samvinnunefnd launanefnda athugað það og leggur til, að það sje samþykt. Álit nefndarinnar er á þgskj. 545, og rituðu tveir nefndarmenn undir það með fyrirvara, en þar sem langt er síðan nál. kom fram, og þeir hafa enga brtt. gert, má gera ráð fyrir, að þeir láti sjer frv. lynda, þótt þeir sjeu ekki alls kostar ánægðir. Jeg mæli því með, að frv. verði samþykt.

Halldór Steinsson Frv. þetta er í nánu sambandi við síðasta mál, og leyfi jeg mjer fyrir nefndarinnar hönd að leggja til, að það verði samþ., jafnframt og jeg vísa um það til greinargerðarinnar með stjórnarfrv. og nál.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Eins og háttv. þingdm. sjá, hefir nefndin orðið sammála um að leggja það til, að hv. deild samþykki frv. þetta, sem fer fram á það, að einn af docentunum við háskólann verði gerður að prófessor. Nú sem stendur eru tveir prófessorar við heimspekisdeild háskólans, kennararnir í heimspeki og í ísl. málfræði, en kennarinn í ísl. sagnfræði er eftir núgildandi lögum að eins docent. Breytingin er því fólgin í því, að þessi kennari verði gerður prófessor. Nefndinni þykir einsætt, að sjerstök rækt sje lögð við íslensk fræði við háskóla landsins, og að stuðlað sje að því á allan hátt, að hæfustu og nýtustu menn veljist til þess að halda þeim vísindum uppi. Jeg skal minna á, að allir kennararnir í lögfræði eru prófessorar, en nefndinni virðist enn þá ríkari ástæða til þess, að kennarinn í íslenskum fræðum sje aðalkennari, prófessor, en í nokkurri annari lærdómsgrein. Við aðra háskóla má fá meiri og betri fræðslu í öðrum vísindagreinum en hjer er hægt að veita, en hjá oss ættu íslensk fræði að skipa öndvegi, og á því sviði ætti háskóli vor að taka öllum öðrum háskólum fram, svo að hjer væri hægt að fá betri og fullkomnari fræðslu í þeim en nokkursstaðar annarsstaðar. Nefndin hefir einnig haft það í huga, að núverandi kennari í þessari grein er alls góðs maklegur, og á það fullkomlega skilið, að honum sje þessi sómi sýndur. Hann hefir ritað mikið þjóðinni til sóma og ánægju, og er þess vegna því fremur ástæða til, að háttv. deild samþykki frv. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um málið, en leyfi mjer að mæla með því, að frv. verði samþykt.

Forsætisráðherra (J. M.) Þar sem hv.þm. vilja láta frv. ganga umræðulaust til 2. umr., þá býst jeg við, að það mundi fremur spilla fyrir því að ræða það nú, og þar sem brtt. sú, sem komin er fram, liggur ekki fyrir fyr en þá, þá fresta jeg fyrir mitt leyti umræðum þangað til.

Halldór Steinsson Jeg leyfi mjer að leggja til, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til fjárhagsnefndar.