Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Áður en gengið er til dagskrár skal þess getið að á síðari fundi í dag verða umræður utan dagskrár um verðlagningu á olíu.



Herra forseti. Ég mæli fá orð fyrir fsp. um stefnumörkun í menningarmálum sem ég flyt ásamt hv. 10. landsk. þm. Guðrúnu Helgadóttur og er svohljóðandi til hæstv. menntmrh.: "Hyggst menntmrh. beita sér fyrir vinnu að ákveðinni stefnumörkun í menningarmálum í samráði við helstu áhugaaðila um menningarstefnu?" Tilefni þessarar fsp. er af tvennum toga. Annars vegar fluttum við fyrirspyrjendur fyrir nokkrum árum till. til þál. um stefnumörkun í menningarmálum þar sem sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir gerð almennrar stefnumörkunar í menningarmálum í því skyni að jafnt atvinnu- sem áhugamennska í þessum efnum hafi við ákveðnari viðmiðun að styðjast frá hálfu ríkisvaldsins, ekki síst varðandi einstök menningarleg átök, viss forgangsverkefni sem út undan hafa orðið og aukna tryggingu fyrir eðlilegum skipulegum fjárhagsstuðningi við alhliða menningarstarfsemi. Í því efni þarf að kanna sem best allar mögulegar leiðir, beinar sem óbeinar, til aðstoðar áhugafélögum á hinum ýmsu sviðum listsköpunar. Sömuleiðis hvernig best megi auka stuðning hins opinbera við íslenska menningarstarfsemi með beinum fjárframlögum, niðurfellingu ýmissa tolla og skatta og með öðrum örvandi áhrifum." Af hálfu okkar flm. þá var lögð rík áhersla á að hér ætti ekki að vera um opinbera forsjá að ræða, enn síður valdboð að ofan um menningarstefnu. Grg. okkar var að meginhluta unnin af ágætu kunnáttufólki, Nirði P. Njarðvík rithöfundi, sem þá var í forsvari sinna samtaka, og Helgu Hjörvar, þáverandi framkvæmdastjóra Bandalags ísl. leikfélaga, núverandi skólastjóra Leiklistarskólans. Um þetta mál urðu nokkrar umræður með og móti, en það fékk þó ekki þær undirtektir sem við höfðum vænst. Hitt tilefnið var ádrepa Sigurðar A. Magnússonar rithöfundar á síðasta degi liðins árs við afhendingu styrks til hans úr Rithöfundasjóði Ríkisútvarpsins, ádrepa sem eftir var tekið og, hvort sem menn eru sammála eður ei, ádrepa um stefnuleysi í menningarmálum almennt. Þessi ádrepa ýtti einnig við tillögumönnum. Sjálfsagt þykir því að spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann hyggist beita sér fyrir vinnu að ákveðinni stefnumörkun í þessum málum eður ei.



Herra forseti. Ég hefði auðvitað löngun til að svara þessari spurningu játandi eins og hún er lögð fram. Ég fór að velta því fyrir mér hvar væri t.a.m. að finna mörkun slíkrar stefnu í stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstj. og satt best að segja mundi ég ekki að svo fátæklegt væri þar um að litast eins og raun gefur vitni um því að ég mátti marglesa yfir stefnuyfirlýsinguna áður en ég hnaut um orðið menntun. Það er að finna í aukamálsgrein aftan við það sem sagt er um utanríkismál að ríkisstj. muni leggja áherslu á velferð, jafnræði, öryggi, menntun, félagslegar umbætur og góða heilbrigðisþjónustu. Það var þá ekki loku fyrir það skotið að ég hnaut um orðið menntun í stefnuyfirlýsingu þeirrar ríkisstj. sem ég á sæti í. Af því mega menn marka að heldur hefur verið fátæklegt um að litast í opinberri stefnumótun í menningar- og menntamálum - eða menningarmál skulum við halda okkur við því að hér auðvitað er verið að spyrja um menningarstefnur. Ég er þó ekki þar með að segja að þetta sé allt af hinu illa vegna þess að það sem kannske hefur komið einna mestu óorði á einræðisríkin er hin miðstýrða menningarstefna sem þar hefur verið að finna, og sýnir sig að með þeim hætti blómstrar og dafnar menning aldrei, enda er alveg áreiðanlega ekki átt við það af hálfu fyrirspyrjanda að til neins slíks sé gildrað. Ég býst við því að ég sé ekki fyrsti menntmrh. sem þannig háttar til um að ekki stýri eftir mótaðri og markaðri menningarstefnu. Mér er nær að halda að ég sé sá síðasti af öllum hinum sem þannig háttar til um. A.m.k. er það ekki svo að ég minnist þess að hafa hnotið um það, þegar ég fer að velta málinu fyrir mér, að opinber menningarstefna hafi verið skýrt eða fast mótuð. Ég verð að segja að í örstuttum fyrirspurnatíma gefst auðvitað enginn tími til að fjalla um þessi mikilvægu mál sem vert væri og það væri áreiðanlega ómaksins vert fyrir hið háa Alþingi að setja einhvern tímann á eldhúsdag um svo mikilvæg málefni. Ég mundi fagna því ef menn gætu orðið sammála um það því margt ómerkara er rætt hér löngum stundum. Auðvitað hefur þess orðið vart og um það hefur maður lesið að menn hafa ekki verið á eitt sáttir um með hvaða hætti eða hvort taka bæri upp opinbera stefnu í menningarmálum. Ég held þó að þetta sé svo víðfeðmt svið að að allverulegu leyti mætti marka árangursríka stefnu og móta í þessum mikilvægu efnum og láta ekki kylfu ráða kasti og tilviljanir, eins og allt of oft gefur raun vitni um. Ég minni á hvernig það vill fara úr hendi þegar við erum að fást við stefnumótun, framkvæmd einhverrar ímyndaðrar menningarstefnu sem á sér stað við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni. Ég ætla engum orðum að fara um það, en ég verð að játa að í fyrsta og eina skiptið sem ég hef um þau mál velt varð ég fyrir ákaflega miklum vonbrigðum án þess þó að þar væri stórt lagt undir. Ég held að umræða á hinu háa Alþingi væri ákaflega gagnleg, rækileg umræða um þessi mál, þar sem menn líka gætu komið að því sem vissulega gæti talist varhugavert ef menn ætla að ganga of rækilega til skjalanna um einhverja miðstýrða menningarstefnu. Ég vænti þá og er þess fullviss að þó menn greini hér á um ýmsar pólitískar leiðir, þá dettur mér ekki í lifandi hug að hér sé yfirleitt að finna neinar slíkar skoðanir að á Íslandi bæri að taka upp einhverja miðstýrða menningarstefnu. Þegar ég var að velta fyrir mér svari við þessari spurningu hugsaði ég með mér að ég mundi hafa þær einar signingar yfir svarinu að lýsa mig reiðubúinn til þess að setja á umræður um mótun eða vinna að stefnumörkun í samráði auðvitað við helstu áhugaaðila um menningarstefnu. En ég álít að fram hjá Alþingi mætti allra síst ganga í þeim efnum. Ég hef auðvitað sáraskamma reynslu af setu í embætti menntmrh. og þess vegna get ég orðið til lítillar leiðsagnar yfirleitt ef menn vilja kafa í þessi mál nú og hér. En ég er reiðubúinn til og hef raunar mikinn áhuga á því að leggja fram krafta ráðuneytisins þar sem hlýtur þó að vera að finna ýmsar þær upplýsingar og gögn sem að gagni mættu koma við árangursríkar umræður til að byrja með um stefnumótun í menningarmálum. Ég er tilbúinn til þess að leggja allt slíkt af mörkum. Og ég hefði afskaplega mikinn áhuga á að heyra meira um hugmyndir manna með hvaða hætti við ýttum úr vör að þessu leyti. Ég legg áherslu á að orð eru til alls fyrst og að það er mikils vert að menn setji sig ekki í of þröngar stellingar þegar í upphafi heldur ræði þetta í rúmum ramma áður en menn taka fastari og ákveðnari afstöðu til einstakra þátta því allt er þetta ákaflega viðkvæmt í sjálfu sér. Ég man ekki betur en einhvern tímann væri það orðað svo að best færi á því að láta menninguna í friði með öllu af hálfu opinberra afskipta og mikið kann að vera til í því. En allt að einu getur hið háa Alþingi, t.a.m. við afgreiðslu fjárveitinga, haft úrslitaáhrif á einhverja mikilvægustu þætti í þessu sambandi, hvernig þeim vindur fram. Eins og ég sagði gefst ekki tóm til þess nú að ræða þetta að neinu gagni. Herra forseti. Ég skal stytta mál mitt mjög, en ég var rétt að því kominn að minna á jafnmikilsverða þætti, sem margræddir hafa verið hér á hinu háa Alþingi, og starfslaun og ritlaun rithöfunda, rithöfundasjóðinn. Menn reiddu hátt til höggs á sínum tíma hvernig til hans skyldi aflað fjár, en það er ekki að verða undantekning að hið háa Alþingi brjóti lög sem það setur í slíkum efnum heldur alger regla þegar að því kemur að standa við fjárútvegun í þessu skyni. Ég man ekki tölur til að fara með, en mér er nær að halda að í rithöfundasjóðinn ættu samkvæmt gömlu lögunum að hverfa einar 150 millj. kr., ef ég man það rétt, sem reiknað hafði verið út að ætti að vera af bóksölu, en ég man ekki hvort við höfum úr 1/10 eða 1/20 hluta af slíku að spila á þessu starfsári. Þetta nefndi ég aðeins sem dæmi, en svarið get ég endurtekið, að ég er reiðubúinn til þess að vinna að stefnumörkun, en vil fyrst setja á einhvers konar ráðstefnu, sem við getum líka fengið hið háa Alþingi beinlínis til að taka þátt í, um málefnið áður en lengra verður haldið.



Herra forseti. Ég skal ekki hefja langt mál, en ég taldi mig eiga nokkurn rétt, þar sem ég er meðflytjandi þessarar fsp., að segja hér nokkur orð. Það gleður mig að heyra hvernig hæstv. ráðh. tók undir þessa fsp. og ég hef enga ástæðu til að halda annað en að honum sé nokkur alvara í því sem hann hér sagði. Mér þykir rétt að minna hið háa Alþingi á að ekki hefur öllu verið gleymt í þingsölum á síðustu árum hvað varðar íslenska menningu. Ég vil minna á Þýðingarsjóð Íslands sem hér varð að lögum fyrir líklega þremur, fjórum árum og hefur þegar sýnt ágæti sitt, en það frv. fluttum við hv. þm. Ingólfur Guðnason. Listskreytingasjóður varð lögbundinn í tíð hæstv. fyrrverandi menntmrh. Ingvars Gíslasonar. Kvikmyndasjóður var stórlega bættur í tíð hæstv. þáverandi ráðh. Ragnars Arnalds og ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens setti það að skilyrði fyrir stjórnarsamstarfi að verulega skyldi unnið að smíði Þjóðarbókhlöðu. Þetta er allt gott og blessað, en enn þá er mikið óunnið og ég held að sjaldan hafi verið sótt eins að íslenskri menningu og núna. Ég veit, herra forseti, að ég er kannske að syndga upp á náðina, en ég vil aðeins leggja áherslu á að það er tvennt sem er arðbært á Íslandi og aðeins tvennt. Það er fiskurinn í sjónum og íslensk menning. Annað hefur aldrei verið arðbært á Íslandi. Þetta vil ég biðja hv. alþm. að muna. Það er ekki tilviljun að ekki er hægt að gera við íslenska þjóð hvað sem stórveldum sýnist. Á því er aðeins ein skýring. Við kunnum að lesa og skrifa og gerum það harla vel. Það veit ég að hæstv. ráðh. veit eins vel og ég. Ég er hjartanlega sammála hæstv. ráðh. um að það er mjög nauðsynlegt að efna til málþings um stefnumótun íslenskrar menningar. - Ég treysti því að hæstv. ráðh. láti ekki hv. þm. Garðar Sigurðsson segja sér að það sé bara fiskur sem sé arðbær. - Það þarf nefnilega að efna til málþings nú um íslenska menningu, framtíð hennar og mótun. Ég er alveg sammála því að það þarf ekki að vera nein miðstýrð menning, en ég held að aldrei hafi verið meiri þörf á stefnumótun. Fyrsta skilyrðið er auðvitað að einhver megi vera að því að sinna menningu og fræðslu í staðinn fyrir að eyða öllum tíma sínum í brauðstrit til þess að geta skrimt í þessu þjóðfélagi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh, hinar jákvæðu undirtektir hans. Varðandi umræður um menningarstefnu er það auðvitað einfalt af hálfu okkar flm. þeirrar till. sem ég rakti í upphafi að endurflytja hana í einhverju formi á Alþingi þannig að hér gefist kostur á því að ræða um almenna stefnumörkun í lengri tíma en hér er til umráða í stuttum fyrirspurnatíma. Ég vil líka taka það fram að við drögum ekkert, eins og ég sagði reyndar áðan, úr gildi frjálsrar menningarstarfsemi. Það er hið ótvíræðasta. En eins og hæstv. ráðh. kom reyndar sjálfur inn á: Nauðsynlegur stuðningur og nauðsynleg uppörvun við þessa menningarstarfsemi er nákvæmlega jafnmikilvæg. Ég bendi á að ekki hafa nágrannaþjóðir okkar að ófyrirsynju markað ákveðna rammastefnu í menningarmálum og reynt að fylgja henni eftir, sérstaklega til þess að fjárveitingarvaldið hefði þar visst aðhald og vissa leiðbeiningu um á hvað skyldi leggja áherslu hverju sinni. Ég held að það sé þess vegna ótvírætt að nauðsynlegt er að hafa ákveðinn ramma þar um. Og fyrir hina ýmsu menningaraðila, bæði áhugaaðila og þá aðila sem hafa það beinlínis fyrir atvinnu, er þó enn brýnna að vita hvar þeir standa í þessum málum, enda hafa þeir aðilar mjög knúið á um þessa skipan mála í nálægum löndum og reyndar hér á landi einnig. Hér gefst ekki tími til að rekja ýmis atriði úr þeirri grg. sem fylgdi till. okkar hv. 10. landsk. þm. á sínum tíma, en þar lagði t.d. skólastjóri Leiklistarskólans núna, Helga Hjörvar, áherslu á að með stefnumörkun á þessu sviði væri líklegt að fjármunir, sem til þessara verkefna væri varið, mundu nýtast miklu betur en nú er miðaða við það handahóf sem hæstv. ráðh. kom réttilega inn á að gilti um fjárveitingar í þessum efnum. Ég geri kannske lokaorð Njarðar P. Njarðvík að mínum þar sem hann segir í lok þessarar grg. eftir ítarlegan rökstuðning fyrir nauðsyn stefnumörkunar, ekki forsjá, ekki miðstýringu heldur stefnumarkandi áhersluatriðum, sérstaklega varðandi stuðning hins opinbera. Þar segir hann, með leyfi forseta: "Íslensk menning má ekki verða minningin ein, hún þarf að vera síung, og til þess að svo megi verða þarf að hlúa vel að henni. I raun og veru höfum við ekki efni á öðru sem þjóð en snúa við blaðinu og hefja íslenska menningu til vegs með myndarlegum stuðningi í stað þess að gera hana að hornreku í fjárlögum okkar eins og nú hefur verið of lengi." Ég treysti á hæstv. ráðh. að hann geri þennan dóm um hornreku íslenskrar menningar í fjárlögum okkar sem fyrst að markleysu.



Þetta verður örstutt athugasemd, herra forseti. Ég vil taka undir það sem fram kom hjá hæstv. menntmrh. um að það eru ansi mikil brögð að því, þegar samdir eru stjórnarsáttmálar, að hvergi sé minnst á menningarmál, og það hefur sennilega hent þá stjórn sem nú situr að gefa hæstv. menntmrh. heldur litlar og fáar forskriftir um hvernig hann skuli stýra menningarmálunum. En um það er best að tala sem minnst á þeirri einni eða tveimur mínútum sem ég.hef til umráða. En ég vil taka undir það sem hæstv. menntmrh. sagði, að það væri æskilegt að "setja hér á eldhúsdag" um menningarmál, en það mun merkja á venjulegu mæltu máli að nauðsynlegt sé að ræða menningarmál á Alþingi í nokkuð víðu samhengi. Ég held að ef þessi fsp. verður til þess að hér verður "tekinn" þess háttar eldhúsdagur, að það fari fram þess háttar umræður, þá sé nokkuð unnið við fsp. Hins vegar held ég jafnframt að það sé mjög erfitt mál að ætla sér í einu vetfangi að marka heildstæða menningarstefnu eins og menn tala um. Það er býsna erfitt að gera slíkt, og kannske hefur það aldrei verið gert. En það þýðir reyndar ekki að það sé engin menningarstefna til á Íslandi. Auðvitað hefur hér í áranna rás og svo lengi sem þingið hefur starfað sem löggjafarþing að vissu leyti verið mörkuð menningarstefna. En vafalaust er rétt að það er nokkuð óljóst við hvað miðað er þegar slík stefna er framkvæmd og væri vissulega æskilegt að geta frekar markað hana, sett eins konar rammalög um hvernig við verjum fé úr almannasjóðum til uppbyggingar menningarmálum. Þetta vildi ég segja almennt um þetta, en enginn tími er til þess að gera þessu nein heildstæð skil. En ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram og hæstv. menntmrh. benti reyndar á sjálfur, að það væri æskilegt að hefja hér almennar umræður um menningarmál.



Herra forseti. Svo stendur á að 3. mál á dagskrá þess fundar sem enn stendur er fsp. sem ég bar fram á fyrsta fundi þings eftir að það kom saman að loknu jólahléi. Þetta er fsp. um afstöðu tveggja hæstv. ráðherra í ríkisstj. til hagsmunamála kennara sem mjög eru til umræðu þessa daga og undanfarnar vikur og ég hafði vænst þess að fá svör við þessari fsp. mjög skjótlega eftir að hún var lögð fram eða við fyrstu hentugleika. Nú er kominn annar eða þriðji fyrirspurnatími í Sþ. án þess að svör hafi verið veitt af hæstv. ráðherrum. Hæstv. fjmrh. hefur nú í annað sinn ekki verið viðstaddur á fundi þingsins þegar fsp. hafa verið teknar fyrir, en ég beindi fsp. til hans og til hæstv. menntmrh. Ég ræddi um það í byrjun fundar við hæstv. menntmrh. og raunar við hæstv. forseta líka, hvort ekki væri unnt að taka a.m.k. hluta þessarar fsp. fyrir og helst að leita eftir því að hæstv. fjmrh. kæmi til þingfundar ef kostur væri til þess að veita svör við máli sem ber hvað hæst í þjóðmálum þessa dagana. Það er beðið eftir svörum þessara hæstv. ráðherra varðandi þau efni sem fsp. fjallar um. Hæstv. menntmrh. tók vel undir að leita eftir því við flokksbróður sinn, hæstv. fjmrh., hvort hann gæti ekki komið til þingfundar þrátt fyrir boðaða fjarvist og ég hafði vænst þess að þingfundi yrði ekki slitið áður en á það reyndi. Ég vildi mælast til þess, hæstv. forseti, að á þetta mætti reyna áður en þingfundi lýkur og að hluti fsp., a.m.k. sá hluti sem snýr að hæstv. menntmrh., yrði tekinn hér til umræðu.



Fyrst til að taka er nokkuð óvenjulegt að fsp. sé gerð til tveggja ráðherra, sama fsp. Það er þó heimilt skv. þingsköpum. En það breytir ekki því að sú regla gildir eftir sem áður að taka ekki til umræðu fsp. nema sá ráðherra, sem á að vera fyrir svörum, sé viðstaddur. Þess vegna var þessi umrædda fsp. skv. 3. dagskrárlið ekki tekin til umræðu. Skv. þingvenju og hlutarins eðli er ekki hægt að taka fsp. til ráðherra til umræðu nema ráðherrann sé viðstaddur. Fjmrh. hefur fjarvistarleyfi, svo sem kunngert var í upphafi fundar. Fjmrh. er ekki vanur frekar en aðrir ráðherrar að biðja um fjarvistarleyfi nema það sé af sérstökum og brýnum ástæðum. Svo er nú með fjmrh.



Herra forseti. Ég hef litlu við þetta að bæta sem kom fram hjá hæstv. forseta. Ég mun hafa samband við fjmrh. og ræða það við hann hvernig við fyrst og best getum gert þessum spurningum skil. Ég hef verið tilbúinn til þess að svara mínum hluta fsp. og raunar er það svo með fyrri tvo liðina sem ætlaðir eru fjmrh. að nokkuð fullgild svör við þeim komu fram í bréfi, sem hann skrifaði á sínum tíma til fjölmenns fundar sem við hv. þm. sátum báðir uppi á Sögu, til Kennarasambandsins eða Bandalags kennarafélaganna og eins er það að af því hefði mátt ráða nokkuð í svör við þessum spurningum. Ég mun, herra forseti, leita eftir því við fjmrh. að setið verði fyrir þessum svörum hið allra fyrsta.



Herra forseti. Ég er að sjálfsögðu ekki að fara þess á leit að brugðið verði út frá þingsköpum né venjum í þinginu í sambandi við þetta efni, en ég taldi óhjákvæmilegt að vekja athygli á því hvernig á stæði um þetta mál sem svo lengi hefur verið á dagskránni. Ég þakka fyrir undirtektir um það að hæstv. ráðherrar verði beðnir um - og raunar hefur hæstv. menntmrh. tekið undir það - að standa þinginu skil á svörum við þessari fsp. við allra fyrstu hentugleika. Ég veit ekki hvort hæstv. forseti hefur í huga að það geti orðið síðar á þessum degi, en ég vil mælast til þess að það dragist þá ekki lengur en til upphafs næsta fundar í Sþ. á fimmtudaginn kemur.



Það skal ítrekað að forseti mun leitast við að fá lausn á þessu máli svo fljótt sem kostur er.