Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til l. um sveitarstjórnarkosningar sem hér liggur fyrir á þskj. 90 er samið af nefnd sem þáv. félmrh. skipaði þann 13. júní 1981 til að endurskoða sveitarstjórnarlög, lög um sameiningu sveitarfélaga og sveitarstjórnarkosningar. Eins og fram kemur í aths. með frv. er lagt til að sett verði sérstök lög um sveitarstjórnarkosningar í stað gildandi laga um sama efni, nr. 5 frá 7. mars 1962, þar sem safnað væri saman ákvæðum úr þeim lögum og ákvæðum sveitarstjórnarlaga nr. 58/1961, um sveitarstjórnarkosningar, auk viðbótarákvæða að því leyti sem menn teldu efni til að víkja frá atmennum reglum laga um alþingiskosningar nr. 52/1959. Helstu nýmæli og breytingar frá því sem verið hefur, sem frv. gerir ráð fyrir, eru: Kjördagur verði sá sami í öllum sveitarfélögum, þ.e. síðasta laugardag í aprílmánuði í stað síðasta laugardags í maímánuði eins og nú gildir, þar sem 3/4 hlutar íbúa sveitarfélags búa í þéttbýli, og síðasta laugardags í júnímánuði í dreifbýlishreppum. Þetta er veruleg breyting og hefur verið lögð mikil vinna í það í endurskoðunarnefndinni að samræma sjónarmið sveitarstjórnarmanna í landinu um þetta atriði. M.a. var öllum sveitarstjórnum skrifað bréf um þetta atriði. Niðurstaðan sem hér er fengin, að hafa sama kjördag alls staðar síðasta laugardag í aprílmánuði, er byggð á þeirri úttekt. Kosningaaldur er lækkaður úr 20 árum í 18 ár. Nýkjörin sveitarstjórn taki við störfum 15. næsta mánaðar eftir kjördag, þ.e. u.þ.b. tveim vikum eftir kosningar. Þetta er lagt til til að auðvelda stjórnarskipti. Með þessu gefst hinni nýkjörnu sveitarstjórn nokkurt svigrúm, t.d. til að kjósa oddvita eða ráða sveitarstjóra, og ekki fer þá milli mála að sú skipan á framkvæmdastjórn sveitarfélagsins sem verið hefur helst fram yfir kosningar. Hér er reynt að koma í veg fyrir það óvissuástand sem vissulega skapast þegar kosningar eru kærðar, vegna þess að umboði fráfarandi sveitarstjórnar lýkur um leið og kosningar hafa farið fram. Þá er einnig kveðið á um sérstakar reglur um meðferð sveitarstjórnarmála meðan úrslit kosninga eru í óvissu, þannig að heimild sveitarstjórnar sem situr á þessu óvissutímabili til að inna af hendi greiðslur og gangast undir skuldbindingar er takmörkuð. Kosningar verða ekki úrskurðaðar ógildar nema ætla megi að það sem áfátt er hafi haft áhrif á kosningaúrslit, jafnvel þó frambjóðandi hafi átt í hlut. Þetta ákvæði er sett vegna þess að sú regla felst í 2. mgr. 136. gr. laga nr. 52/1959, um kosningar til Alþingis, að ógilda beri kosningu þm. vegna galla á framboði eða kosningu sem hann sjálfur, umboðsmenn hans eða meðmælendur hafa átt vísvitandi sök á, þótt ekki verði ætlað að misfellurnar hafi haft áhrif á úrslit kosninganna enda séu misfellurnar verulegar. Ekki er talin sama ástæða til þessarar reglu í sveitarstjórnarkosningum og í alþingiskosningum. Sérstök kjörnefnd fari með úrskurðarvald um gildi kosninga í stað sveitarstjórnar áður, þar eð ótryggt sé að hún fái litið hlutdrægnislaust á málavexti. Í þessu sambandi hefur verið rætt um að fela fráfarandi sveitarstjórn, umboðsmanni ríkisins með eða án „meðdómenda“ eða yfirkjörstjórn samkv. 9. gr. laga um alþingiskosningar þetta verkefni, en hér er gerð till. um að umboðsmaður ríkisins nefni þrjá menn til að gegna þessu starfi einungis í þeim tilvikum þegar gildi kosningar er dregið í efa. Með þessu er talið tryggt að þeir sem fara með þetta úrskurðarvald séu fullkomlega óhlutdrægir. Af öðrum breytingum má nefna þá sem fram kemur í 3. mgr. 2. gr. um að ef einungis komi fram einn framboðslisti skuli framboðsfrestur framlengdur um tvo sólarhringa. Þetta ákvæði er sett hér inn vegna þess að reynslan hefur sýnt að það getur komið mönnum á óvart að einungis einn framboðslisti komi fram og vera má að sú niðurstaða að listi verði sjálfkjörinn sé ekki í samræmi við vilja kjósenda í viðkomandi sveitarfélagi. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að eyða miklu máli í að skýra þetta frv. út. Athugasemdir eru nokkuð greinilegar með frv. og vísa ég til þeirra að öðru leyti. Ég vil geta þess að endurskoðunarnefndin taldi eðlilegt að setja þetta frv. fram sem sérstakt frv. um sveitarstjórnarkosningar, enda þótt hún telji raunar sjálfsagt að gera þetta frv. um sveitarstjórnarkosningar að sérstökum kafla sveitarstjórnarlaga. Endurskoðunarnefndin er nú að nálgast lokastig í almennri endurskoðun sveitarstjórnarlaganna í heild og vel má svo fara að áður en lýkur umr. hér á hv. Alþingi um þetta frv. verði komið fram frv. til l. um sveitarstjórnarlög almennt, þannig að það gefist þá ráðrúm til að fella þetta frv. að heildarlöggjöf um sveitarstjórnarmál. En það mun koma í ljós. Eðlilegt þótti þó að leggja þetta mál fram þar sem nefndin hafði frá því gengið og ég vænti þess að það fái eðlilega meðferð í hv. Alþingi. Ég vil, herra forseti, leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Satt best að segja hef ég ekki lesið þetta frv. til l., en svo glöggur ræðumaður sem hæstv. félmrh. vakti strax eftirtekt mína og athygli í einu atriði og ég er að hugsa um að láta duga að nefna það að þessu sinni. Það er 4. gr. laganna. Þar er 1. mgr. um það, að sveitarstjórnarkosningar fari fram síðasta laugardag í apríl. Gætu þær þá lent á t.d. 24. apríl. Það eru nefnilega sjö dagar í vikunni enn þá. Við höfum reynslu af því að kjósa í apríl. Ég verð að segja að í minni heimasveit, Vestmannaeyjum, er það ekki besti mánuður ársins til að standa í kosningum. Gallinn við að kjósa í síðari hluta apríl í Vestmannaeyjum og í öðrum verstöðvum frá Suðausturlandi og alla leið vestur á firði er sá, að þá stendur vertíð yfir. Ég er ekki viss um að allir hv. alþm. geri sér einu sinni grein fyrir því að enn er það fyrirbæri til sem heitir vetrarvertíð og væri synd ef menn gleymdu því almennt. Ég held að hér á Suðurlandi, í sjávarþorpunum á Suðurlandi, Stokkseyri og Eyrarbakka, Þorlákshöfn og Vestmannaeyjum, sé hægt að kjósa í hvaða mánuði ársins sem er nema í apríl, því þá er toppurinn á vetrarvertíðinni og verður það áfram þangað til þorskurinn hefur verið drepinn - ef af því verður - endanlega. Síðari hluti aprílmánaðar er óhæfur kosningatími á vertíðarsvæðinu öllu. Ég ætla að biðja hæstv. félmrh. að íhuga það, þar sem hæstv. ráðh. er nú þm. á hluta þessa vertíðarsvæðis og þekkir hvernig ástandið er í atvinnumálum og hvernig aðstaða fólks er til þess að taka þátt í kosningum. Það vill svo til sem betur fer, að mikill fjöldi manna hefur áhuga á kosningum, ekki aðeins á kosningadaginn heldur nokkru fyrr, og það gildir um fólk úr öllum flokkum að sjálfsögðu, enda er þetta ekki neitt flokkspot hjá mér af neinu tagi. Fólk sem hefur lifandi áhuga á þjóðmálum og félagsmálum og sveitarstjórnarmálum vill kynna sér þessa hluti, fylgjast með þeim og taka þátt í þeirri vinnu sem fer fram í kringum kosningar, en það getur ekki gert það í apríl. Þá vinnur fólk miklu meira en myrkranna á milli. Svo getur farið síðasta laugardag í apríl að fólk hafi varla tækifæri til að kjósa nema með hörmungum. Ég tel að jafnvel þó að sjónarmið sauðkindarinnar sé merkara en fólks í sjávarþorpum, og verður það alltaf því að sauðkindin ræður þessu landi, megi ekki svo langt ganga að velja versta dag sem fyrirfinnst í almanakinu til að kjósa á. Kosningar á Íslandi hafa yfirleitt farið fram síðast í maí og júní, nema þegar mönnum hefur legið of mikið á að hætta að vera saman í ríkisstjórnum og eru farnir að láta kjósa um jólaleytið og raunar hvenær sem er. Það gerir okkur ekkert til á vertíðarsvæðinu. Við getum kosið á Þorláksmessu þess vegna. Það er miklu auðveldara þá og betri dagur. Þarna hefur verið um það að ræða að kjósa til sveitarstjórna í tvennu lagi. Ég er sammála því sjónarmiði að kosið sé í einu lagi. Mér finnst það sjálfsagt mál og hefði átt að breyta því fyrirkomulagi miklu fyrr. En ég vil leyfa mér að benda á að í stað þess að kjósa síðast í apríl verði kosið í maí. Hvernig það rekst á sjónarmið annarra þekki ég ekki nægilega vel, en ég tel að það væri mjög gott að kjósa síðast í maí. Herra forseti. Um þetta frv. sé ég að full ástæða er til að ræða að öðru leyti. Í því sé ég strax ýmsar óþarfar breytingar. Um það ræðum við síðar. En ég vil strax vekja athygli á því sem ég hef gert að umtalsefni. Og ég vona að hv. þdm. muni það, þegar þeir fara að fjalla um þetta mál, að um þetta hefur verið gerð aths. Ég er viss um að ég mæli ekki aðeins fyrir munn kjósenda til sveitarstjórna í mínu kjördæmi, heldur hvarvetna þar sem mikið álag er við fiskvinnu og sjómennsku á vertíðarsvæðinu í apríl.



Herra forseti. Út af aths. hv. 4. þm. Suðurl. vil ég taka það fram, að þetta er óbreytt till. frá nefndinni sem samdi frv. Að sjálfsögðu er það á valdi Alþingis að taka ákvörðun um kjördaginn. Eins og ég tók fram áðan var reynt að ná samkomulagi um ákveðinn kjördag í sveitarstjórnarkosningum í sambandi við breytingu á sveitarstjórnarlögum sem samin var í des. 1981. Í meðförum Alþingis tókst ekki að ná samkomulagi um einn ákveðinn kjördag sem virtist henta öllum. Af þessu tilefni efndi Samband ísl. sveitarfélaga til skoðanakönnunar meðal sveitarstjórna í maímánuði 1982. Í dreifibréfi sambandsins til sveitarstjórnanna kom fram að nefndin teldi að helst kæmi til álita að velja annan laugardag í júní eða annan laugardag í október og var leitað eftir viðhorfum sveitarstjórna um hvorn ofangreindra daga þær teldu heppilegri sem almennan kjördag í sveitarstjórnarkosningum framvegis. Af svörum sveitarstjórnanna virtist ljóst að hvorki getur orðið samstaða milli dreifbýlissveitarfélaga og þéttbýlissveitarfélaga um kjördag í maí né júní og hugmyndin um kosningar að haustinu virtist ekki njóta fylgis. Nefndin gerði þess vegna till. þá sem liggur fyrir í þessu frv. að höfðu samráði við stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga. En eins og ég segi er þetta ekki heilagt mál. Það má breyta þessu og er sjálfsagt að skoða það. En aðalatriðið í mínum huga er það, að með þessum lögum verði það fastmótað að sami kjördagur verði í öllum sveitarfélögum landsins. Það er þungamiðja þessa máls. Ég vænti þess að Alþingi og nefndir þingsins skoði þetta vandlega og reyni að komast að samkomulagi um þetta atriði sem önnur í frv.



Herra forseti. Ég fagna því að þetta frv. er lagt hér fram, tel að það sé margt í því sem sé til bóta. En að sjálfsögðu er það svo að viss atriði vekja umhugsun. Ég vil fyrst víkja að kjördegi. Ég hygg að það sé heppilegast að kjósa fyrsta sunnudag í júní.  Nú er mér ljóst að sveitarstjórnir almennt munu e.t.v. ekki hafa nákvæmlega sömu skoðun á þessu máli og kjósendur. Það sem trúlega hefur haft áhrif á afstöðu sveitarstjórna er það að þær líta svo á að sumarið sé framkvæmdatími sveitarfélagsins og þess vegna sé eðlilegt að ný sveitarstjórn taki við annaðhvort áður en framkvæmdir hefjast eða eftir að þeim er lokið. En samkvæmt sveitarstjórnarlögum er gert ráð fyrir því að fjárhagsáætlun fyrir sveitarfélögin sé samin um áramót og þess vegna á það ekki að koma svo mjög að sök þó að skipt sé um á þessu tímabili. Ég legg eindregið til að menn velji frekar júnímánuð. En það er annað atriði í þessu frv., í 4. gr., sem ég er miklu hræddari við. Það er ákvæðið um að sveitarstjórn eigi ekki að taka við fyrr en 15 dögum eftir að hún hefur verið kosin. Þetta vekur nefnilega mikla umhugsun. Er það sanngjarnt t.d. að fallin sveitarstjórn taki sig til og fari að útdeila lóðum? Er skynsamlegt að ganga þannig frá þessum málum að hún geti tekið ákvarðanir sem vitað sé að eru í algjörri andstöðu við þann meiri hluta sem búið er að kjósa, ákvarðanir sem ekki verða aftur teknar? Ég tel að það sé ekki verjandi að ganga þannig frá þessum málum. Ég tel að það sé sjálfsagður hlutur að kjörin sveitarstjórn taki við öllum bindandi ákvarðanatökum fyrir sveitarfélagið um leið og hún hefur verið kjörin. Mér sýnist að undir sumum kringumstæðum gæti meiri hluti í sveitarfélagi frestað erfiðri ákvarðanatöku, óvinsælli kannske, sem þeir vildu engu að síður framkvæma, og ráðist í hana á þeim tíma þegar þeir væru búnir að tapa meiri hluta, áður en nýr meiri hluti tæki við. Ég vara við því að við göngum hér frá lögum sem gætu haft þessar afleiðingar.



Herra forseti. Ég þarf ekki mörg orð um þetta að hafa. Ég vil aðeins taka undir það sem hér hefur komið fram að því er varðar kjördaginn. Hér hefur verið minnst á sjómenn, hér hefur verið minnst á sveitafólkið, en ég hygg að það sé ekki síður vandamál hjá ýmsu námsfólki sem er fjarverandi. Það er fólkið sem er kannske áhugasamast um sveitarstjórnarmál heima fyrir og því óheppilegt að kjósa á þeim tíma sem það er bundið í skólum. Ég hallast þess vegna að því að það sé mun æskilegri tími að hafa þetta í júní. Ekki mæli ég með sjómannadeginum að sjálfsögðu, en að það sé um eða upp úr miðjum júní sem á ætti að stefna. Annað í þessu sem mér finnst alveg fáránlegt er það sem hv. 5. þm. Vestf. vék hér að. Það er ákvæðið um að nýkjörin sveitarstjórn eigi ekki að taka við fyrr en rúmum hálfum mánuði eftir að hún er kjörin. Hvað mundu menn segja hér á Alþingi ef gamla þingið ætti að vera í hálfan mánuð eftir að nýtt er kjörið?  Það var í raun og veru ekki annað sem ég vildi koma hér á framfæri. Ég tek eindregið undir það að kosningar í apríl eru afar slæmar. Þó að hv. 4. þm. Suðurl. hafi staðið að því að kosið var til Alþingis í apríl núna nýverið, þá er það eigi að síður afskaplega slæmur tími til kosninga, a.m.k. að því er tekur til okkar úti á landsbyggðinni. Ég tel það af og frá ef það á að vera viðtekin regla að kosið verði á þeim árstíma til sveitarstjórna. Og sama á auðvitað við um alþingiskosningar.



Herra forseti. Það eru örfá orð í sambandi við þetta mál sem ég vildi koma á framfæri. Ég hvet þá þingnefnd sem fær þetta mál til meðferðar til að taka frv. til ítarlegrar athugunar, ekki síst 4. gr. þess. Ég segi þetta um leið og ég tek undir varnaðarorð þeirra þm., sem hér hafa tekið til máls, að fenginni reynslu af undirbúningi og framkvæmd síðustu alþingiskosninga, sem fram fóru í lok aprílmánaðar s.l. Það má segja að það hafi í raun verið tilviljun að tókst að kjósa þann dag sem ætlaður var til kosninganna. Dagana næstu á undan var veðrahamur slíkur og ófærð með þeim ódæmum, a.m.k. um norðanvert landið, að það hefði verið frágangssök að kjósa í strjálbýli þá daga. Og þrátt fyrir að veðrið lægði og gerði gott veður kjördaginn urðu gífurlegir erfiðleikar við það að koma fólki á kjörstað og staðreynd er að í ýmsum strjálbýlum sveitarfélögum var kjörsókn lítil. Ég hygg því að það mundi oft þurfa til að koma undantekningarákvæði 4. gr. þess efnis, að heimild yrði notuð til að fresta kjördegi í ýmsum sveitarfélögum vegna veðurs eða vegna ófærðar. Með því er auðvitað ekki náð þeim tilgangi frv. að kosningar til sveitarstjórna skuli fara fram samtímis á öllu landinu. Ég tel ekki ástæðu til að hafa um þessi efni fleiri orð. Ég vitna aðeins til þeirrar reynslu sem engum kemur á óvart sem byggir strjálbýlli hluta landsins eða a.m.k. norðanvert landið. Hæstv. félmrh. hefur greint frá því hér, að fram hafi farið skoðanakönnun sveitarstjórnarmanna í maímánuði 1982 um þetta efni. Ég tel með miklum ólíkindum ef sú skoðanakönnun hefur leitt í ljós einróma niðurstöðu sveitarstjórnarmanna um land allt. Ég geri ekki heldur ráð fyrir að unnt væri að fá einróma niðurstöðu sveitarstjórnarmanna eða annarra um einhvern annan kjördag en þann sem hér er tilgreindur. En þrátt fyrir þetta skulu menn ganga að því með opin augun og með skilningi á þeim aðstæðum sem landsmenn eiga við að búa í hinum erfiðari landshlutum á þessum árstíma að hverju hér er stefnt. Því hvet ég hv. félmn. til að athuga þessi atriði sem og önnur atriði frv. mjög gaumgæfilega.



Herra forseti. Ég tel að mörg atriði í þessu frv. horfi til réttrar áttar, þar á meðal að einn og sami kjördagur skuli gilda til sveitarstjórna á öllu landinu. Það er óeðlileg skipan miðað við nútímahætti og samgöngur að vera að mismuna sveitarfélögum að þessu leyti eins og er samkv. gildandi lögum. Sama gildir um ákvæði 5. gr. varðandi 18 ára kosningarétt og fleiri atriði sem þar koma fram, sem ég er alveg samþykkur. Ég kvaddi mér hljóðs til að blanda mér aðeins í þá umr. sem fram hefur farið um 4. gr. frv., um tíma fyrir sveitarstjórnarkosningar, og vil að sú skoðun mín komi hér fram, sem ég held að sé skoðun margra og hefur raunar komið fram hér í umr., að óheppilegt sé að velja aprílmánuð til sveitarstjórnarkosninga. Maímánuður er af ýmsum ástæðum líka tæplega til þess fallinn. Því valda m.a. annir í sveitum landsins. En ég sé ekki rök sem mæli sérstaklega gegn því að kosið sé til sveitarstjórna í júnímánuði o þá helst nálægt miðjum júní eða um aðra helgi í júní. Ég tel að það sé æskilegur tími til sveitarstjórnarkosninga, og gæti hið sama gilt um alþingiskosningar. Ég man ekki til þess að nein starfsstétt eða samtök hafi helgað sér sérstaklega t.d. annan laugardag í júnímánuði. Þó kann að vera að bændur landsins hafi efnt til einhvers um þá helgi. Ég man samt ekki til þess. Sjómannadaginn höfðu menn í huga. Það er fyrsta helgi í júní og fyrir því er orðin rík hefð sem óæskilegt er að raska. Því tel ég að önnur helgi júnímánaðar, annar laugardagur í júní, sé skynsamlegur tími fyrir sveitarstjórnarkosningar. Það kemur raunar fram í aths. við 4. gr. að nefndin, sem samið hefur þetta frv., telur að helst kæmi til álita að velja annan laugardag í júnímánuði eða annan laugardag í októbermánuði og þar segir í framhaldi: „Og var leitað eftir viðhorfum sveitarstjórna um hvorn ofangreindra daga þær teldu heppilegri sem almennan kjördag í sveitarstjórnarkosningum framvegis. Af svörum sveitarstjórnarmanna virðist ljóst,“ segir áfram í greinargerð, „að hvorki getur orðið samstaða milli dreifbýlissveitarfélaga og þéttbýlissveitarfélaga um kjördag í maí né júní og hugmyndin um kosningar að haustinu virðist ekki njóta fylgis. Nefndin leggur hér til að kosningar fari fram samtímis í öllum sveitarfélögum í aprílmánuði og hefur ástæðu til að ætla að sveitarstjórnarmenn muni geta fellt sig við þá hugmynd sem málamiðlun.“ Þetta er því tillaga nefndarinnar. Hún byggir ekki á þessari skoðanakönnun, að séð verði, og ekki eru færð rök fyrir þeirri staðhæfingu, sem fram kemur í þessari greinargerð, að hvorki geti orðið samstaða milli dreifbýlissveitarfélaga né þéttbýlissveitarfélaga um kjördag í maí né júní. Það er sjálfsagt fyrir þá nefnd sem fær þetta frv. til athugunar að átta sig á hvaða upplýsingar nefndin hefur sem renna stoðum undir þá staðhæfingu eða það viðhorf sem þarna kemur fram í grg. Ég á satt að segja bágt með að sjá rökin þar í mót og vona að niðurstaðan geti orðið sú sem ég hef hér nefnt og nefndin hefur hallast að í upphafi áður en hún efndi til skoðanakönnunar. Ég vil einnig geta þess hér, af því að það er verið að vitna til sveitarstjórna dreifbýlis og þéttbýlis í þessu samhengi, að mál þetta var rætt á fundi samtaka sveitarstjórna á Austurlandi, aðalfundi þess sambands, seint í ágústmánuði s.l. Þar kom fram tillaga varðandi þetta efni einmitt í þá átt, sem ég hef hér rakið, að önnur helgi í júní verði valin til að kjósa til sveitarstjórna. Ég var ekki á fundi þegar tillaga þessi kom til lokaafgreiðslu, en mig minnir að hún hafi hlotið þar samþykki og víðtækan stuðning. En auðvelt er að ganga úr skugga um það. Ég sé ekki ástæðu til að ræða hér og nú önnur atriði þessa frv., en nauðsynlegt er að það verði athugað af kostgæfni af þeirri þingnefnd sem það fær til meðferðar.



Herra forseti. Þó að ég eigi sæti í þeirri nefnd sem á að fá þetta frv. til meðferðar vil ég samt segja nokkur orð hér. Ég held nefnilega að nauðsynlegt sé að ræða þessi mál betur og íhuga hvort ekki er hægt að ná saman um einhvern þann dag til að kjósa á sem allir gætu að athuguðu máli sætt sig nokkuð við. Ég held að það sé alveg rétt, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að það sé spor í rétta átt og raunar sjálfsagt mál að kosið sé alls staðar sama dag. Það eru ýmis vandkvæði á því að kjósa í júnímánuði. Það eru t.d. vandkvæði fyrir strjálbýli. Það er oft og tíðum sem menn eru ekki lausir við fé, eins og hefur verið á undanförnum árum, fyrr en eftir 10. júní og stundum seinna. Ég hygg að það sé miklu erfiðara fyrir strjálbýlið að hafa kosningar í maí og a.m.k. fyrri hluta júní en fyrir þéttbýlið, jafnvel fyrir sjómennina, að hafa kosningar í apríl, því að það er ekki lengi verið að kjósa á þéttbýlisstöðunum, jafnvel þó að menn séu í vinnu. Það ættu allir að geta kosið. En þegar kemur að sumarfríunum er þetta nokkuð erfitt. Það þyrfti því að líta til margra átta í þessu efni. Það er líka óþægilegt að kjósa meðan skólarnir eru, ekkert síður. En ég vil varpa því fram, sem raunar kom fram hjá síðasta ræðumanni, hvort ekki sé heppilegri tími t.d. fyrsti laugardagur í sept., þ.e. áður en skólarnir byrja, eftir að sumarfríin eru búin, á þeim tíma sem er þægilegastur fyrir alla. Ég vil koma fram með þetta sem ábendingu og fá umr. um þetta. Ég vildi að þingflokkarnir t.d. ræddu þetta mál, þar sem ég er í þeirri nefnd sem á að fjalla um þetta. Ég held að það þurfi að verða víðtæk samstaða um svona mál. Í sambandi við 4. gr. kom hv. þm. Ólafur Þórðarson inn á að nýkjörin sveitarstjórn tekur við störfum 15 dögum eftir kosningar. Þetta mál, að nú sitji gamla sveitarstjórnin um tíma eftir að ný er kjörin, held ég að þurfi mjög að endurskoða og hugleiða. Fleira er auðvitað athugunarvert í þessu frv. þó að í heild haldi ég að það sé til bóta. En varðandi þessi tvö atriði eru samt sem áður, eftir að vera búinn að lesa þetta yfir, miklar spurningar - spurningar um það t.d. hvaða dag við eigum að kjósa. Ég held að við hljótum að ná saman um að eðlilegt sé að kosið sé alls staðar á sama tíma. Það er bara spurningin um tímann.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á lögum nr. 51 9. júní 1980, um Húsnæðisstofnun ríkisins. Hér er um að ræða brbl. um breytingu á þessum lögum, fyrst og fremst að því er varðar forkaupsrétt sveitarfélaga. Þessi brbl. voru gefin út 20. apríl 1983 að frumkvæði fyrrv. félmrh. og voru til meðferðar á síðasta Alþingi en urðu ekki útrædd. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta frv. og legg til að að lokinni þessari umr. verði því vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Það frv. sem hér er lagt fram er til staðfestingar á brbl. sem voru gefin út af síðustu ríkisstj. eins og hæstv. félmrh. tók fram. Ég vil í tilefni af þessari umr. spyrja hæstv. félmrh. einnar spurningar. Samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir ákveðnum reglum varðandi útreikning á endursöluverði gamalla íbúða í verkamannabústöðum. Það var einnig um slíkt ákvæði að ræða í fyrri brbl., sem gefin voru út árið 1982, en náðu ekki staðfestingu á síðasta þingi. Þegar lögin voru gefin út kannast ég ekki við að gert hafi verið ráð fyrir því að breytt yrði útreikningi á endursöluverði gamalla íbúða í verkamannabústöðum. Ég vil spyrja hæstv. núv. félmrh. hvort hann telji að í þeirri gerð laganna sem nú gildir felist breyting á útreikningi endursöluverðs gamalla íbúða í verkamannabústöðunum. Í öðru lagi vildi ég spyrja hæstv. ráðh., sem er annað mál en skylt: Hvenær má vænta þess að ráðh. leggi hér fyrir frv. til l. um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins, þ.e. heildarendurskoðun á húsnæðislögunum, sem boðuð hefur verið nokkuð oft af hæstv. ráðh. og ég gerði ráð fyrir að fengi hér rækilega meðferð á hv. Alþingi fyrir áramót?



Herra forseti. Ég vil byrja á að skýra frá því að frv. til l. um Húsnæðisstofnun ríkisins verður líklega lagt fram síðar í dag, eða a.m.k. verður það tilbúið á mánudaginn. Í því frv. er gert ráð fyrir nokkrum breytingum frá því sem er í þessum brbl. sem gefin voru út í sambandi við kaupskylduna. Þar er í aðatatriðum stuðst við þær breytingar sem félmn. Nd. varð sammála um þegar málið var til meðferðar í nefndinni á síðasta þingi en náðu ekki fram að ganga fyrir þinglok. Þetta eru ekki mjög viðamiklar breytingar en gera þó málið einfaldara í meðförum. Að allra dómi sem um hafa fjallað var nauðsynlegt að gera þær. En sem sagt, nýtt frv. mun koma á borðin annaðhvort í dag eða á mánudaginn.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin. Ég skil hann svo að hann telji ekki að sú gerð brbl. um Húsnæðisstofnun ríkisins sem nú er í gildi hafi í för með sér breytingu á útreikningsreglum á endursöluverði gamalla verkamannabústaða. Það stóð ekki til að breyta því á milli brbl., og ég varð ekki var við að hæstv. ráðh. teldi að með nýju brbl., ef svo mætti að orði kveða, hefði orðið breyting á þessu. Ég er að spyrja um þetta vegna þess að reglur um útreikning á endursöluverði verkamannabústaða hafa valdið nokkrum deilum í sumum tilvikum og ég vildi að úr þessum ræðustól yrði spurst fyrir um málið, vegna þess að ég veit að það mun auðvelda ákvarðanir stjórnar verkamannabústaðanna, sem eru að fjalla um endursölu á íbúðum í verkamannabústöðum.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga á þskj. 16. Þetta er 16. mál Nd. Flm. auk mín er hv. þm. Kristín S. Kvaran. Þm. Bandalags jafnaðarmanna hafa lagt fram í hv. Nd. tvö frv. til stjórnarskipunarlaga. Þegar hefur verið mælt fyrir öðru þeirra. Þar var lagt til að efla eftirlitsstörf Alþingis, að þm. skyldu óheimil umboðsstörf í stofnunum framkvæmdavaldsins og að ráðherrar skyldu ekki gegna þingmennsku. Frv. sem nú er mælt fyrir leggur til að felldur verði niður þingrofsréttur forseta og afnuminn verði réttur til útgáfu brbl. Bæði þessi atriði eiga það sameiginlegt að koma í veg fyrir óeðlilega íhlutun ríkisstjórnar í störf þingsins. Sú fyrri afnemur rétt ráðherranna til að senda þjóðkjörið Alþingi heim og hin seinni útilokar að ríkisstj. setji lög að löggjafarsamkundunni fornspurðri. Þingrofsréttur forseta er arfur frá þeim tíma er almenningur þurfti að sækja rétt sinn í hendur erfðakónga og einræðisherra. Ef í odda skarst milli þings og þjóðhöfðingja gátu þeir síðarnefndu rofið þing og þar með ógilt umboð þm. sem þó voru kosnir af þjóðinni. Ákvæði um þingrof hafa aldrei verið í norsku stjórnarskránni og eru alls ekki óhjákvæmilegur þáttur í framkvæmd lýðræðis. Það er raunar augljóst að þetta vald samræmist illa seinni tíma hugmyndum um samskipti þings og stjórnar. Ágreiningsmál, sem kunna að koma upp á milli þessara aðila, verður að leysa með samningum án þess að handhafar framkvæmdavaldsins hóti þm. með svipu þingrofs. Efnahagskerfi þjóðarinnar er flókið og viðkvæmt. Þar er lífsnauðsyn að hægt sé að gera góðar framtíðaráætlanir og spár. Slíkar áætlanir eru komnar undir því trausti sem menn telja sig geta haft á frambúðargildi stjórnvaldsathafna. Sú óvissa um gerðir stjórnvalda sem þingrofsmöguleikanum fylgir er eitur á gróandann í efnahagslífinu. Þessa dagana spyrja menn sig ýmissa spurninga. Menn spyrja sig hvort ágreiningur á vinnumarkaði geti leitt til þingrofs og nýrra kosninga á útmánuðum næsta árs. Einnig spyrja menn sig hvort ný forusta í Sjálfstfl. muni hyggja á landvinninga í stjórnarþátttöku og reyna því að kalla fram kosningar í vor. Hversu hollan telja menn þennan bagga og þessa óvissu vera fyrir framámenn í atvinnulífinu sem eru að reyna að skipuleggja rekstur fyrirtækja sinna í dag? Þau tilefni sem gjarnan eru notuð til að réttlæta þingrof eru engin þess eðlis að ekki megi bregðast við þeim á annan og nútímalegri hátt. Ef stjórnvöldum þykir ástæða til að leita álits kjósenda á mikilvægum málum, sem koma upp á kjörtímabili þings, er unnt að skjóta þeim til þjóðaratkvgr. án þess að til þingrofs þurfi að koma. Það er athyglisvert að velta því fyrir sér fræðasetningarinnar vegna að handhafar forsetavalds geta rofið þing og það er einnig hægt að rjúfa þing sem aldrei hefur komið saman. Í því sambandi er vert að minnast þess ástands sem ríkti á Íslandi sumarið 1983, þegar ríkisstj. synjaði nýkjörnu þingi um að koma saman og tveir handhafar forsetavalds af þremur sátu í ríkisstj. Í skýrslu stjórnarskrárnefndar, sem gefin var út í jan. 1983, er lögð til sú meginbreyting að ekki verði unnt að rjúfa Alþingi nema með samþykki þess sjálfs. Með hliðsjón af framangreindu, um áhrif óstöðugleika í stjórnarathöfnum, kúgunaráhrif þingrofssvipunnar og að auki það ægivald sem ríkisstjórnir hafa yfir þingflokkum sínum, telja flm. þessa frv. að tillögur stjórnarskrárnefndarinnar gangi of skammt. Við teljum að þingrofsréttinn eigi með öllu að afnema. Snúum okkur að brbl. Ýmislegt hefur verið rætt og ritað um að Alþingi hafi glatað að talsverðu leyti frumkvæði í lagasetningu. Orsakir þess eru vafalaust margar, en þessar hafa verið nefndar: 1. Ráðherrar hafa yfirburðaaðstöðu til gagnasöfnunar og tæknilegrar úrvinnslu. Það leiðir til þess að sífellt stærri hluti löggjafarvaldsins er framseldur til ráðuneyta. Þetta gerist bæði með samþykkt þáltill. og ákvæðum í lögum um reglugerðasmíð embættismanna. Um þetta má ýmislegt segja. Þetta á náttúrlega sínar eðlilegu skýringar. Nútímalagabálkar geta verið langir, strangir og erfiðir viðfangs. Það er því kannske eðlilegt að útfærsla þeirra sé í höndum tæknimanna. Á hinn bóginn verður að gæta þess að tilættan löggjafans glatist ekki í meðförum embættismannanna. 2. Það atriði sem kannske hefur verið mönnum enn meiri þyrnir í augum er það, að ríkisstjórnir hafa misnotað meira en aldargamalt ákvæði í stjórnarskrá um setningu brbl. Þetta frv. miðar að því að ná aftur til þingsins hluta frumkvæðisins til lagasetningar með því að afnema rétt framkvæmdavaldsins til setningar brbl. Rétturinn til að setja brbl. á rætur sínar að rekja til þess tíma er þing starfaði aðeins tvo mánuði á ári og það einungis annað hvert ár. Þá var augljóst að stjórnkerfið vann ekki án þessa réttar, enda hafa ákvæði um þetta staðið í stjórnarskrá síðan hún var sett 1874. Auk þess voru samgöngur erfiðar á landinu og sambandsleysi milli manna og landshluta. Þótt ástæður hafi þannig verið ærnar fyrir heimildarákvæði sem þessu voru engu að síður gerðar þær kröfur í stjórnarskránni að brýna nauðsyn þyrfti að bera til setningar brbl. Þær fórnir sem alþýða álfunnar færði til að sækja lýðréttindi sín í hendur valdastéttanna voru lagasmiðunum í fersku minni. Því var þá, fyrir rúmum 100 árum, áskilið að einungis í undantekningartilfellum, þ.e. þegar brýna nauðsyn bæri til, væri þjóðhöfðingjum og ríkisstjórnum leyfilegt að setja lög. Ekki leikur minnsti vafi á því að ríkisstjórnir allra flokka hafa á síðari árum misnotað þennan rétt stórkostlega. Þær hafa böðlast áfram í brbl.- setningu og alls ekki virt hina gömlu varúðarreglu um brýna nauðsyn. Það er raunar komið svo að ríkisstjórnum virðist kærast að setja stórvirk lög um efnahagsmál í þinghléum eða milli þinga. Þannig eru þm. meinuð eðlileg skoðanaskipti um kosti og lesti laganna fyrr en eftir gildistöku þeirra þegar menn standa frammi fyrir þeim sem gerðum hlut. Nú gefst ríkisstjórnum tækifæri til að króa eigin þingflokka af í herbergjum sínum og beygja þá til fylgis án þess að frjáls og eðlileg skoðanamyndun með þátttöku stjórnarandstöðu fái að eiga sér stað. Þannig koma fundir þingflokka ríkisstjórna fyrir luktum dyrum í bakherbergjum í stað þinglegrar meðferðar. Ýmsir hafa sagt þessu atferli til afsökunar að ríkisstjórnir gæti þess gjarnan að tryggja þingmeirihluta fyrir brbl. sínum. Það skiptir ekki máli í þessu sambandi þótt mönnum þyki þingræður ekki hafa stórvægileg áhrif á afgreiðslu mála í þingi. Ber þó þess að gæta að opnar umr. þar að viðstöddum áheyrendum og fulltrúum fjölmiðlanna eiga að segja fólkinu í landinu hvernig pólitískar línur liggi í málum. Mikilvægur þáttur lýðræðis er upplýsing er tryggir að öll sjónarmið fái að koma fram í málinu og með því er tryggður réttur minni hlutans til þess að hafa áhrif. Um það snýst lýðræði. Meiri hlutinn þarf ekkert lýðræði til að ráða. Hann ræður hvort sem er í krafti styrks síns og yfirburðaaðstöðu. Þegar brbl. eru sett er þessi mikilvægi þáttur vanræktur. Nýleg og augljós dæmi um misnotkun brbl.-heimildarinnar eru náttúrlega frá s.l. sumri þegar brbl. voru sett um alls kyns hluti, stóra og smáa, allt frá afnámi lýðréttinda til tollmeðferðar á gráfíkjum. Ef svo stór tilefni gefast að ástæða þykir til að bregðast við með lagasetningu er augljóst að tilefnið er einnig nægilega stórt til að þjóðkjörið Alþingi sé kallað saman. Slíkt er nú hægt að gera með örstuttum fyrirvara án nokkurs kostnaðarauka. Neyðarréttur stjórnvalda er hins vegar ávallt í gildi ef mjög bráða atburði ber að, t.d. styrjöld. Þannig hafa stjórnvöld ráðrúm til að bregðast við á nauðsynlegan hátt ef svo ólíklega vill til að Alþingi næst ekki saman nægilega fljótt. Það er því augljóst að brbl. eru hvorki siðferðilega réttlætanleg né nauðsynleg stjórnkerfisins vegna. Í umr. sem urðu um brbl.-setningu á fyrstu dögum þingsins í haust svaraði hæstv. forsrh. gagnrýninni með því að telja upp fjölda brbl. yfir ákveðið tímabil og segja að hæstv. ríkisstj. væri ekki verri en aðrar. Það var undarlegt að heyra þar notuð til afsökunar fyrir brbl. í sumar nákvæmlega þau rök sem eru sterkust gegn brbl.setningu, þ.e. að hin tíða brbl.-setning um smáa hluti og stóra sýnir að ríkisstj. er ekki treystandi til að fara með þetta vald. Því teljum við að þennan beiska kaleik skuli frá henni taka. Það er vont að hafa svona freistingar fyrir mönnum. Til þess eru freistingarnar að falla fyrir þeim og ýmsir góðir drengir hafa fallið í þær grafir að hagnýta sér þessi réttindi. Hv. þm. Þorsteinn Pálsson, formaður Sjálfstfl., hefur margtekið fram að að sínu mati hafi neyðarástand ríkt á Íslandi í vor og ríkisstj. því neytt neyðarréttar til að gera svo stórkostlega hluti eins og að afnema samningsrétt. Þá er mér spurn: Úr því að ástandið var svona slæmt, var þá ekki ástæða til að kveðja Alþingi saman, Alþingi sem var kosið eftir kosningabaráttu sem snerist að langmestu leyti um efnahagsmál? Það skiptir kannske ekki máli þótt þetta þing hafi verið kosið á grundvelli efnahagsmátaumræðu. Menn telja kannske að Alþingi hafi ekkert vit á efnahagsmátum. Þeir eru kannske sammála ritstjóra Tímans sem skrifaði í sumar með leyfi forseta: „Það gat verið álitamál hvort kalla ætti þing saman í sumar. Ýmis rök mæltu með og önnur ekki. Mikilvægust voru þau að ríkisstj. þyrfti tíma til að undirbúa frekari aðgerðir, t.d. varðandi fjármagnskostnaðinn, og myndi þinghald tefja þennan undirbúning. Betra væri líka að nokkur reynsla væri fengin af aðgerðunum áður en þingið fjallaði um þær. Þessi viðhorf réðu úrslitum.“ Mig langar til að endurtaka næstsíðustu setninguna: „Betra væri líka að nokkur reynsla væri fengin af aðgerðunum áður en þingið fjallaði um þær.“ Svo mörg voru þau orð. Alþingi hefur ekki vit á að fjalla um efnahagsmál. Þess vegna er betra að setja brbl. og leyfa þinginu síðan að skoða árangurinn. Þetta er eins og nokkurs konar tilraunastarfsemi í efnahagsmálum. Þetta eru dæmi um ógöngur sem bestu menn komast í þegar þeir þurfa að réttlæta misbeitingu brbl.-réttarins. Í skýrslu stjórnarskrárnefndar frá jan. 1983 er lögð til breyting á 28. gr. stjskr. um brbl. Í ljós kemur við lestur till. að þar er vald stjórnar til brbl.-setningar ekki þrengt samkvæmt tillögu nefndarinnar, heldur eru lagðar til breytingar á meðferð mála. T.d. er þar kveðið á um að efni brbl. skuli kynnt fyrir þingnefnd áður en lögin eru sett og að lögin skuli lögð fyrir þing í þingbyrjun. Þetta er út af fyrir sig til bóta. Hins vegar hefur þetta ekki áhrif á hinn andlýðræðislega skikk sem er fólginn í beitingu brbl. Fundir þingnefnda eru ekki fyrir opnum tjöldum, fólkið í landinu fær ekki að vera vitni að þeim skoðanaskiptum sem þar fara fram. Svo geta menn spurt sig eftir reynsluna frá síðasta sumri: Fyrir hvaða þingnefnd átti að leggja brbl. í sumar? Tillaga stjórnarskrárnefndar er því tilraun til að mýkja svolítið þessa ósæmilegu aðferð en tekur hins vegar ekki á aðalvandanum, sem er sá að réttur skuli yfirleitt vera til setningar slíkra laga. Með hliðsjón af þeim atriðum sem talin hafa verið upp hér að framan telja flm. þessa frv. tillögu stjórnarskrárnefndar algjörlega ófullnægjandi. Því er hér lagt til að þetta gamla úrelta ákvæði verði fellt úr stjórnarskrá lýðveldisins. Herra forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. allshn. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Þær till. sem þetta frv. til stjórnskipunarlaga gerir ráð fyrir, þ.e. annars vegar afnám þingrofsréttar forseta, í reynd forsrh., og hins vegar að heimild ríkisstj. til útgáfu brbl. milli þinga falli niður, hefur þegar hlotið mikla umfjöllun hjá Alþingi. Á s.l. vori urðu hér langar og ítarlegar umr. um þessi mál í tilefni af þá fram lögðum till. um breytingar á stjórnskipunarlögum, fram lögðu frv. um heildarendurskoðun stjskr. Vegna þess að þessi mál voru svo ítarlega rædd þá þykir mér ekki ástæða til að fara um þetta mörgum orðum, aðeins stuttlega drepa á nokkur aðatatriði. Í fyrsta lagi skal það tekið fram að till. um afnám brbl.-heimildar ríkisstj. mun fyrst hafa verið lögð fram af fulltrúum Alþfl. í stjskrn. þegar stjskr. í heild var þar til endurskoðunar. Það var samkvæmt einróma samþykkt þingflokks Alþfl. Þeirri till. var síðan fylgt eftir hér við afgreiðstu á Alþingi. Sem kunnugt er varð ekki samkomulag um þessa tillögugerð innan stjskrn. né heldur á Alþingi, og eins og vísað hefur verið til þá er niðurstaða í stjskrn. sú að gera eins konar mátamiðlun í þessu efni, þ.e. að ríkisstjórnir skyldu áfram hafa rétt sinn til þess að gefa út brbl., en sá réttur skyldi að nokkru takmarkaður - eða réttur Alþingis varðandi þá umfjöllun heldur aukinn - með því að brbl. skyldu kynnt fyrir þingnefnd, og í öðru lagi að brbl. skyldu lögð fyrir þegar í stað í upphafi þings. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um það að sú till. sem hér liggur fyrir er sú hin sama till. og Alþfl.-menn hafa barist fyrir, að stíga skrefið til fulls og afnema þennan rétt með öllu. Það er því óhætt að lýsa yfir stuðningi okkar Alþfl.-manna við þessa till., enda er hún frá okkur komin. Hitt atriðið, sem varðar þingrofsréttinn, kann frekar að orka tvímælis. Í umfjöllun stjskrn. varð niðurstaðan sú að færa þingrofsréttinn frá forsrh. til Alþingis. Í till. stjskrn. í því efni segir svo, með leyfi forseta: „Forseti getur rofið Alþingi með samþykki þess og skal þá stofna til nýrra kosninga áður en 45 dagar eru liðnir frá því að þing var rofið, enda komi Alþingi saman eigi síðar en fjórum mánuðum eftir að það var rofið. Alþm. haldi umboði sínu til kjördags.“ Þetta er sá texti sem stjskrn. náði samkomulagi um í stað hinnar gömlu 24. gr. stjskr. þar sem þingrofsheimildin var í reynd í höndum forsrh. Til þess hefur verið vitnað að samkvæmt norsku stjskr. er þingrofsréttur enginn. Þinginu er þar lögð sú skylda á herðar að sjá landinu fyrir ríkisstj. og þingið heldur umboði sínu þann tíma sem kjörtímabilið varir, hvað svo sem í kann að skerast. Þessi hugmynd er út af fyrir sig athyglisverð en ég vil af þessu tilefni aðeins vekja athygli á einu atriði sem varð ágreiningsefni milli okkar og BJ í sambandi við endurskoðun stjskr. Eins og menn minnast þá var kjarni málsins, meginatriðið í till. BJ á síðasta þingi að því er varðaði endurskoðun stjskr. að gera miklu róttækari kerfisbreytingu en í þessu felst. Hún var með öðrum orðum sú að breyta stjskr. á þann veg að æðsti handhafi framkvæmdavaldsins, forsrh., skyldi kosinn beinni kosningu milliliðalaust af þjóðinni. Jafnframt var ráð fyrir því gert að við þær kosningar skyldi atkvæðisréttur vera samkvæmt grundvallarreglunni einn maður/eitt atkvæði. Á hinn bóginn var síðan gert ráð fyrir óbreyttri skipan kosninga að því er varðaði löggjafarvaldið. M.ö.o., við kosningar til Alþingis skyldu kjósendur una því enn að misvægi atkvæðisréttar yrði þar viðhaldið. Oft var til þess vitnað í þessum umr. að þetta væri að nokkru leyti samkvæmt fyrirmynd svokallaðs fransks kerfis. Nú var mjög rækilega á það bent í umr. hér á Alþingi á s.l. vori að þessar till. væru ekki í samræmi við þá stjórnskipan sem ríkir hjá Frökkum. Þar er aðalatriðið þetta: Í Frakklandi er æðsti handhafi framkvæmdavaldsins, forseti, kjörinn milliliðalaust beinum kosningum, en hann er kosinn samkvæmt nákvæmlega sömu kosningaaðferð eins og kosið er til löggjafarþingsins. Það er mjög þýðingarmikið atriði vegna þess að stjórnlagafræðinga hefur yfirleitt ekki greint á um það að helsta hættan í sambandi við hið franska fyrirkomulag væri sú, að til kynni að koma verulegur árekstur milli annars vegar löggjafarvaldsins og framkvæmdavaldsins, sem gæti verið lamandi í stjórnarfari. Nú er það svo að til þess að sjá við slíkum hugsanlegum árekstri framkvæmdavalds og löggjafarvalds gerir franska stjskr. ráð fyrir tvennu. Í fyrsta lagi er þingrofsréttinum haldið. Þingrofsréttinum er þar haldið einfaldlega vegna þess að kerfið býður upp á það ástand að til komi algjör árekstur milli handhafa framkvæmdavaldsins og meiri hluta þings, og þá er ráð fyrir því gert að forseti geti gripið til þess að rjúfa þing. Þessi réttur framkvæmdavaldsins er enn áréttaður með 16. gr. frönsku stjskr. sem heimilar forseta að taka sér alræðisvald við vissar kringumstæður og senda þing heim. Ég nefni þetta hér vegna þess að þó þm. BJ hafi a.m.k. ekki enn á þessu þingi flutt upphaflegar till. sínar, sem var meginefnið í kosningabaráttu þeirra fyrir seinustu kosningar, þá veit ég ekki til að þeir hafi fallið frá því. Ef skoða ber till. um afnám þingrofsréttar í ljósi þess að BJ hyggist flytja áfram till. um að kosið skuli með gjörólíkum hætti til þings og framkvæmdavalds, þá skiptir það miklu máli hvort BJ heldur í því samhengi fast við hugmyndina um afnám þingrofsréttar eða ekki. M.ö.o., ég teldi óhyggilegt, ef menn aðhyllast slíkt kerfi, að afnema þingrofsréttinn. Beinlínis varasamt. Hitt er annað mál, að ef við göngum út frá því sem gefnu að í stórum dráttum búum við áfram við þingræði af því tagi sem við höfum búið við lengi, þá gegnir allt öðru máti um afstöðu manna til þingrofsréttar. Þá er vissulega hægt að rökræða það og vissulega sjónarmið bæði með og móti, hvort skynsamlegt væri að fara þarna að ráðum Norðmanna. En eins og ég hef sagt, ef um væri að ræða róttækari breytingu í líkingu við þær till. sem BJ setti fram á s.l. vori, þá teldi ég varasamt að fylgja þeim eftir með afnámi þingrofsréttar.



Herra forseti. Ég þakka umfjöllun og ábendingar frá hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni. Þessi tvö mál í frv, eru flutt saman vegna þess að þau fjalla bæði um skylda hluti, sem sé að koma í veg fyrir íhlutun framkvæmdavalds um störf Alþingis. Varðandi spurningar um beint kjör forsrh. þá hefur BJ nú um sinn unnið að undirbúningi frv. til breytinga á stjórnskipunarlögum um beint kjör forsrh. Á síðasta þingi var flutt um það þáltill. en við hyggjumst nú ganga þarna skrefi lengra og bera fram fullbúið frv. til stjórnarskipunarlaga um fyrirkomulag slíkra kosninga og fyrirkomulag slíks stjórnarfars. Við teljum að þrátt fyrir það sem hv. þm. lýsti um aðstæður í Frakklandi þá eigi afnám þingrofsréttar að gilda við þær aðstæður sem við leggjum til. Franska stjórnarskráin eins og hún er núna ber að ýmsu leyti merki þeirra aðstæðna sem ríktu í Frakklandi þegar hún er skrifuð og þeirra sem ráku fyrir henni harðastan áróður og beittu sér mest fyrir henni. Ég held að þrátt fyrir það að forsetinn í Frakklandi hafi rétt til þingrofs þá þurfi ekki endilega þau rök sem það réttlæta að gilda í okkar tilfelli. Við leggjum hins vegar mjög mikla áherslu á að ef til ágreinings eða illleysanlegra árekstra komi milti framkvæmdavalds og löggjafarvalds þá verði leyst úr þeim málum á þann lýðræðislega hátt sem við þekkjum, með málskoti til þjóðarinnar í almennri þjóðaratkvæðagreiðslu, án þess að til nýrra kosninga þurfi að koma, þar sem ágreiningsmátið sé flutt til fólksins sjálfs.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um afnám laga um samþykktir um lokunartíma sölubúða. Þetta frv. hefur áður verið til umfjöllunar á Alþingi. Á 104. löggjafarþingi var það flutt fyrsta sinni af þm. Vilmundi Gylfasyni, Guðrúnu Helgadóttur og Árna Gunnarssyni og á 105. löggjafarþingi var það enn flutt og flm. voru þá hinir sömu, en auk þess aðrir þm. Alþfl. í Nd. Það var fellt við 2. umr. í mars s.l. Það hafa orðið miklar umr. í þjóðfétaginu um lokunartíma sölubúða á síðustu vikum og flm. hafa talið rétt að freista þess enn að fá samþykki Alþingis fyrir því að lögin um lokunartíma sölubúða verði felld úr gildi svo að samtök kaupmanna og starfsmanna í verslunum fái að veita neytendum þá þjónustu sem best hentar þeim hverju sinni án afskipta stjórnvalda. Þau lög sem hér um ræðir hafa verið í gildi síðan 1936. Það er mismunandi hvernig einstakar sveitarstjórnir hafa nýtt þessar lagaheimildir. En samfélagið hefur vitaskuld tekið miklum breytingum síðan 1936. Í fyrsta lagi verður að gera ráð fyrir að verkalýðsfélögin hafi styrkst og séu nú betur í stakk búin til að gæta hagsmuna umbjóðenda sinna, t.d. gegn óhóflegu vinnuálagi. Þegar af þeirri ástæðu er lagavernd til handa verslunarfólki ekki nauðsynleg í sama skilningi og var 1936. Í öðru lagi hafa hagir heimilanna og hagsmunir neytenda breyst mjög mikið. Það er regla frekar en undantekning að bæði hjón starfi utan heimilis, en þessu var í raun þveröfugt farið þegar lög þessi voru sett á sínum tíma. Þetta þýðir að heimilin hafa tæpast tækifæri til að versla með eðlilegum hætti nema utan hins venjulega vinnutíma. En þær reglur sem hér hafa verið í gildi hafa í raun ætlast til þess að menn svikjust um í vinnunni til að fara í verslanir. Aðstæður allra eru því gjörbreyttar frá því sem var fyrir nærfellt 50 árum, þegar þessi lög eru sett. Stórmarkaðir hafa risið upp, verslunarhættir eru að því leyti gjörbreyttir í hinum stærri sveitarfélögum og smærri kaupmenn hafa að ýmsu leyti átt í vök að verjast á undanförnum árum. Stórmarkaðirnir veita auðvitað mjög mörgum mikla þjónustu, þó að kaupmennirnir á horninu veiti mikilvæga þjónustu í einstökum íbúðahverfum. Það er álit flm. nú, eins og þegar þetta frv. var áður flutt, að ef meira frjálsræði sé fyrir hendi sé líklegt að hinir smærri kaupmenn hafi í rauninni betri og jafnari samkeppnisaðstöðu en við núverandi aðstæður. Það hefur stundum verið tilgreint að starfsfólk í verslunum búi við léleg kjör, og það er vissulega svo. Sumir segja að strangar reglur um lokunartímann séu til að vernda hagsmuni þessa fólks, m.a. að vernda það gegn óhóflegum vinnutíma. Sjálfsagt var mikið til í þessu þegar lögin voru sett, en það er ekki ástæða til að ætla að þessarar verndar sé þörf núna né heldur að gengið yrði á hagsmuni þessa fólks þótt frjálsræði yrði upp tekið að því er lokunartímann varðar. Við þekkjum það að á undanförnum mánuðum hafa þessi mál verið til umfjöllunar í ýmsum sveitarstjórnum og þar hafa verið gerðar samþykktir, t.d. í Reykjavíkurborg, um breytingar í frjálsræðisátt. En efni þessa frv. er hins vegar fyrst og fremst að afnema þau lög sem hér um ræðir og þessar reglugerðir byggjast á, taka þennan beiska kaleik frá sveitarstjórnunum, sem hafa átt erfitt með að ráða fram úr þessum málum, og ætla hagsmunasamtökunum, kaupmönnum og þeim sem að verstunum standa, að semja um með hvaða hætti verslunartíminn yrði ákveðinn. Ég legg til fyrir hönd flm. að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Hér er endurflutt frv. sem flutt var áður á 103. löggjafarþingi af hv. þáv. þm. og núv. ambassador Benedikt Gröndal. Það hlaut ekki afgreiðstu á því þingi, en hins vegar held ég að óhætt sé að segja að það hafi hlotið mjög góðar undirtektir. Í þessu frv. eru þrjú atriði sérstaklega tekin til meðferðar. Ástæðan er sú, að þessir þættir þingmála hafa vaxið mjög mikið á undanförnum árum. En áður en á það er bent er kannske rétt að vekja athygli á því sem ekki er í þessu frv. Það eru ekki gerðar neinar till. um breytingar á meðferð á frv. til laga. Þar mundi málfrelsi, ef menn vilja orða það svo, vera nákvæmlega eins og verið hefur. Og það eru ekki heldur lagðar til neinar breytingar á ákvæðum um skýrslur ráðh., sem hafa gegnt hér vaxandi hlutverki á undanförnum árum. Þær hafa í rauninni gefið tækifæri til þess að fjalla um málin með nýjum hætti, miðað við það sem áður tíðkaðist, og með ítarlegri hætti en áður. En þau atriði sem hér er gert ráð fyrir að breyta eru þessi þrjú. Það er fjallað í fyrsta lagi um till. til þál. Þeim er samkvæmt þessu lagafrv. skipt í tvo flokka. Í fyrri flokknum eru þær þál. sem fjalla um stjórnskipan, utanríkis- eða varnarmál eða staðfestingu framkvæmdaáætlana, t.d. vegáætlunar. Varðandi þessar tegundir þáltill. er gert ráð fyrir sömu meðferð og nú, þ.e. tveimur umr. og nær ótakmörkuðum ræðutíma, en um allar aðrar þáltill. fari einungis fram ein umr. Við þá umr. fái flm. 10 mínútur til framsögu, en að framsögunni lokinni verði till. vísað til n. án frekari umr. Þegar n. hefur afgreitt þessa þáltill. fari hin eiginlega umr. fram og þá fái frsm. n. og flm. fimm mínútur, en síðan sé ræðutími almennt takmarkaður við þrjár mínútur. Jafnframt er gert ráð fyrir að þáltill. verði aðeins leyfðar í Sþ. Það er auðvitað ljóst að með þessum hætti mundi sá heildartími sem þær taka styttast mjög verulega. Þetta var um meðferð á þáltill. Annar þátturinn varðar afgreiðslu fsp. Það er samkvæmt þessu frv. gerð till. um að sú breyting verði gerð, að einungis fyrirspyrjandi og ráðh. sá sem svarar taki til máls. Við þetta styttist vitaskuld sá tími sem þarf til afgreiðslu á hverri fsp. og aðrar fsp. ættu að komast að þeim mun fyrr og fsp. atmennt. Það er óvíst að tími til fsp. í heild styttist, en fleiri fsp. yrði væntanlega svarað. Þriðji þátturinn varðar umr. utan dagskrár. Í núverandi þingsköpum eru engin ákvæði um umr. utan dagskrár. Hér er gerð till. um að sett verði ákvæði í þingsköp um umr. utan dagskrár, en þær eru veigamikill og vitaskuld nauðsynlegur þáttur þingstarfa. Það er gert ráð fyrir að slíkar umr. fari aðeins fram í Sþ. Röksemdin fyrir því er sú, að það geti tæpast talist eðlilegt að önnur deildin ein ræði aðkallandi mál, sem ekki þoli bið, en þau geti ekki talist aðkallandi í hinni deildinni. Þá er ennfremur lagt til að settar verði hömlur á ræðutíma svo að slíkar umr. fari ekki úr böndum eða ryðji öðrum þingstörfum frá. Í framsöguræðu með þessu frv., þegar það var flutt áður af hv. þáv. þm. Benedikt Gröndal gat hann þess að fjöldi þáltill. hefði vaxið mjög ört. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa fáeinar setningar um framsöguræðu hans. Hann segir í framsöguræðu sinni á 103. löggjafarþingi: „Það er fyrst á nokkrum síðustu áratugum sem till. til þál. hafa orðið svo margar sem raun ber vitni nú á okkar dögum og við þekkjum vel af störfum þingsins. Áður fyrr voru slíkar till. sjaldgæfar og yfirleitt fluttar í deildum. Ég get nefnt það sem dæmi, að 1925 voru fluttar 23 þáltill., 1928 35, 1950 eru þær komnar upp í 54, 1960 orðnar 73 og 1976 eru þáltill. 88. Það sem af er þessu þingi er búið að flytja 60 þáltill.“ Þessi ræða er haldin hinn 4. febrúar, og ef ég man rétt, herra forseti, urðu þáltill. um 100 talsins á undanförnum þingum. Af þessu geta menn vitaskuld séð að þáltill. hafa tekið upp sífellt stærri hluta í störfum þingsins og eiginlega verið að eyða tímanum sem á að fara í að fjalla um lagafrv., en það á að vera meginverkefni þingsins. Hitt er ljóst, að þáltill. gegna mjög mikilvægu hlutverki. En það er líka ljóst, að þær þáltill. sem til umfjöllunar eru hér eru í sannteika af tvennum toga. Af þessu tilefni og að því er varðar fyrri flokkinn, sem fjallar um stjórnskipunarmál, utanríkismál og staðfestingu á framkvæmdaáætlunum og annað slíkt, vil ég líka rifja upp hluta úr ræðu hv. þm. Benedikts Gröndals þar sem hann bendir á nokkur atriði sem hafi einmitt verið fjallað um með þáltill. og hafi verið veigamikil stefnumörkun í fólgin. Ég vil þá vitna til þess hluta ræðunnar aftur, með leyfi hæstv. forseta, en Benedikt sagði í þessari ræðu: „Margar stærstu ákvarðanir, sem við tókum einhliða í sjálfstæðisbaráttunni, tókum við með þáltill., t.d. þegar við fluttum konungsvaldið inn í landið í byrjun ófriðarins eða þegar við sögðum upp sambandssáttmálanum við Dani. Flestar meiri háttar ákvarðanir í utanríkismálum, staðfestingar á samningum, eins og inngöngu í Altanshafsbandalagið, sem menn muna, og till. sem sýndu samstöðu okkar allra í landhelgismálinu, þetta er gert með þáltill. Vissar framkvæmdir, eins og t.d. vegaáætlun eða gróðuráætlunin frá 1974, eru staðfestar með þáltill. Till. af þessu tagi fela í sér ákvörðun sem er hafin yfir allan efa, bæði lögleg og gild, hvað sem fróðir menn annars segja um þáltill.“ Það er m.a. með hliðsjón af þessu sem þáltill. er skipt upp í tvo flokka og þeim þáltill. sem eru af þessu tagi gert mun hærra undir höfði. Aðrar þáltill., og langstærstur hluti þeirra sem fluttur er á Alþingi, eru fluttar til að vekja athygli á ákveðnum málum eða jafnvel til þess að vekja athygli á flm. sjálfum. Þær eru auðvitað af allt öðrum toga. Það eru mál sem flm. telur ekki tímabært að setja í lagaform eða hann hefur ekki aðstöðu til eða þá sem hentar ekki að setja í lagaform. Það að vekja athygli á málum er auðvitað gott og gilt og ágætur tilgangur og nauðsynlegt að möguleiki sé á því, en það á ekki að gera jafnmiklar kröfur til þáltill. af slíku tagi, og með því að veita þm. þann mikla rétt sem felst í því að flytja þáltill. af slíku tagi ætti líka að vera viðunandi að sá tími sem fer í umfjöllun um slíkar þáltill. sé verulega styttur og störf þingsins verði þess vegna drýgri. Það má ætla að ef þetta yrði að lögum mundi stór hluti, kannske 2/3 hlutar eða meira, af öllum þáltill. taka eins og 10 mín. af störfum Alþingis, þ.e. aðeins þær 10 mín. sem tæki að mæla fyrir þeim. Þær kæmu þá aldrei til frekari umfjöllunar nema ef þingnefnd hefði afgreitt þær. Varðandi fsp.-formið er það að segja, að 2. gr. þessa lagafrv. fjallar um það. Það er líka svo að fsp. voru ekki margar hér áður fyrr, fyrst eftir að þær komu í þingsköpin. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa upp úr ræðu Benedikts Gröndals á sínum tíma örfáar línur um það, en þær eru þessar: „En fsp. voru fáar langt fram eftir árum. Árið 1925 eru þær fjórar, 1928 eru þær fjórar. Árið 1934, sem var mikið annaþing, fann ég aðeins eina í þingtíðindum. Árið 1950 eru þær ekki nema átta, 1960 ekki nema tíu, og 1961 ellefu. En svo kemur stökk. Árið 1976 eru fsp. allt í einu komnar upp í 54. Og það sem af er þessu þingi - til s.I. laugardags - “ en ræðan er flutt 4. febrúar, „voru komnar fram 60 fsp. Og þá sýndist mér að þriðjungi þeirra væri ósvarað.“ Það er einmitt þetta sem mér hefur þótt einkenna mjög þingstörf seinustu árin einkanlega - ég skal ekki taka þetta þing, en seinustu tvö þing a.m.k. - og það er sá óheyrilegi dráttur sem varð á svörum við fsp. Það hefur tekist betur til á þessu þingi, en fjöldi fsp. er áreiðanlega ekki minni á þessu þingi en áður. En með því að taka þann tíma sem fer í umfjöllun um fsp. má vitaskuld gefa meira rými, þá ættu fleiri fsp. að komast að og fleiri fsp. að verða svarað. Það er augljóst að fsp.-formið er mjög nauðsynlegt fyrir þingið. Það er eiginlega eitt besta form sem þingið hefur til þess að fylgjast með framkvæmdavaldinu og veita framkvæmdavaldinu aðhald. Það er ekki fyrr en á seinni árum sem farið er að halda sérstaka fundi um fsp., en nú upplifum við það að umr. um fsp. eru einn dag vikunnar og stundum standa þær nokkuð tengi þann daginn, en stundum ekki nema skamma hríð. Með þessu móti hefur ekki tekist, a.m.k. ekki á undanförnum árum, að afgreiða nema hluta af þeim fsp. sem fram hafa komið. Þær fsp. sem hafa verið til umfjöllunar hér hafa oft gefið tilefni til eldhúsumr., en það er náttúrlega ekki hægt að gera ráð fyrir að það geti komist að margar fsp., svo unnt sé að svara þeim, ef menn vilja hafa eldhúsumr. af því tagi um fsp. Til að ráða fram úr þessu er gerð till. um að menn fórni þeim rétti til eldhúss sem hefur verið fólgin í fsp., en hefur þó verið takmarkaður með því að takmarka ræðutíma hvers ræðumanns, en fylgi þeirri reglu að það sé fyrirspyrjandi einn og ráðh. sem fjalli um fsp. Þá er rétt að taka fyrir þriðja þáttinn, sem eru umr. utan dagskrár. Og ég vil líka vitna í framsöguræðuna með frv. þegar það var fyrst flutt, en í þeirri ræðu var þannig um þetta fjallað: „Þá kem ég að lokum að því er við köllum umr. „utan dagskrár“ sem er dálítið óheppilegt orðalag, vegna þess að venjulega telja menn að fundur hefjist um teið og hann er settur. Hér þarf forseti að setja fund, afgreiða fundargerð, lesa upp framlögð skjöl og tilkynningar um fjarvistir og annað. Þá fyrst segir hann: Nú verður gengið til dagskrár. Þannig er þetta tilkomið. Þegar hann gefur mönnum orðið áður en gengið er til prentaðrar dagskrár, þá eru það umr. „utan dagskrár“. Þessar umr. gegna miklu hlutverki. Þær voru áður fyrr afar sjaldgæfar, aðeins einu sinni 1925, aldrei 1928, níu sinnum 1934, einu sinni 1950, sjö sinnum 1960 og sex sinnum 1961. Það eru ekki komin út heftin fyrir allra síðustu árin, heldur Benedikt áfram, „en við vitum af eigin reynslu hvað þetta er orðið miklu algengara nú. Það verður að bæta því við, að hér áður fyrr tóku menn til máls utan dagskrár svo til eingöngu til að ræða um vinnubrögð í þinginu. Menn ráku á eftir eigin till., eins og hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson gerði í gær eða fyrradag, en urðu fljótt úr því umr. um hrúta í Húnavatnssýslu og fleiri göfug umtalsefni. En áður fyrr var þetta nálega eingöngu um innanþingsmál. Þó voru til mikilvægar undantekningar, og eitt frægasta atvikið, sem gerst hefur í þessum sal, var utan dagskrár. Það var þegar Tryggvi Þórhallsson strunsaði hér inn 1931, Ásgeir Ásgeirsson gaf honum orðið utan dagskrár, og hann rauf þingið. Kom það öllum á óvart og ætlaði allt vitlaust að verða. Þetta gerðist utan dagskrár og er gott dæmi um það, að slíkt form þarf að vera til.“ Segir í grg. Það mun ljóst vera að form að því tagi sem hér um ræðir, þ.e. möguleikinn til að taka til máls utan dagskrár eða fjalla réttara sagt um brýn viðfangsefni sem ekki þola bið, mun vera til í öllum þjóðþingum. Í breska þinginu, en þeir Bretar eru sérvitrir og gamaldags, líta þeir svo á að það þurfi að flytja till. um að slíta fundi. Þeir telja till. um að slíta fundi svo víðtæka að um hana megi ræða allt milli himins og jarðar. Það er þeirra form á að taka til máls með þeim hætti sem við gerum hér þegar við tökum til máls utan dagskrár. En hér eru engin ákvæði í þingsköpum um umr. utan dagskrár. Þær eru atgerlega á valdi forseta. Og það er auðvitað margt sem veldur því að erfitt er fyrir forseta að hafa hömlur á slíkum umr. Þær hafa oft orðið til þess að ryðja algerlega burt þeim verkefnum sem Alþingi átti að öðrum kosti að vera að fást við þann daginn. Þess vegna er hér fjallað sérstaklega um þetta og gerð tilraun til að setja fram lagagrein sem setji einhverja fasta reglu um hvenær og hvernig skuli með fara varðandi umr. utan dagskrár. Það sem fyrst kemur þá til umfjöllunar er að setja einhverjar reglur um hvað slíkar umr. geti fjallað og í annan stað að það skuli þá vera lagt í vald forseta að heimila eða synja ósk um slíka umr. En það sem er vegvísir í þessum efnum mundi þá hér, eins og hjá öðrum þjóðþingum, vera að um aðkallandi mál væri að ræða, sem ekki þolir bið. Það er gert ráð fyrir að umr. sé utan dagskrár, en líka að ef forseti telji rétt geti hann rofið dagskrá einhvern tíma dags eða kvölds og leyft slíkar umr., sem er reyndar háttur sem upp hefur verið tekinn í vaxandi mæli á undanförnum 1–2 árum. Jafnframt eru ákvæði sem eru samhljóða því sem hér er tíðkað eða í samræmi við hefð um að óska eftir slíkum umr. við forseta og þá tiltekið í þessu frv. að það sé ekki síðar en kl. 11 sama dag og ef málið snertir ráðh. eigi ráðh. að fá um það að vita ekki seinna en kl. 12. Síðasta atriðið, sem ætti að verða til að hindra að umr. utan dagskrár flæði út um allt, er að takmarka tímann í þeim umr. og þá þannig að frsm. og ráðh. fái 10 mínútur hvor í fyrra skiptið og í síðara skiptið fái þeir 5 mínútur hvor, en síðan geti allir þm. tekið til máls og talað þá 3 mínútur hver tvisvar sinnum. Það er auðvitað bundið skilyrði í þessu eins og annars staðar og í samræmi við önnur ákvæði í þingsköpum, að forseti geti engu að síður heimilað mönnum að gera aths. til viðbótar. Það verður að vera á hans valdi. Jafnframt er þá það, sem ég benti á áður, að umr. utan dagskrár séu ekki heimilar í deildum. Það þýðir vitaskuld að út falla þeir fundadagar þegar deildafundir eru sem mögulegir dagar undir umr. utan dagskrár. Þessi eru þá meginatriði frv. Eins og ég gat um og hefur komið fram hér í ræðu minni var það áður flutt á 103. löggjafarþingi og hlaut þá mjög jákvæðar undirtektir, eins og þm. geta kynnt sér með því að fara í þingtíðindi, en það skal tekið fram nú, eins og þegar frv. var flutt hinu fyrsta sinni, að það er auðvitað ekkert fast í hendi um þær tímasetningar sem þarna eru settar fram, 3 mínútur, 10 mínútur, 5 mínútur, vitanlega má öllu því hnika til, heldur er fyrst og fremst hugmyndin að Alþingi fjalli sérstaklega um þessa þrjá þætti í störfum sínum og finni leiðir til að gera þá þætti markvissari, getum við sagt, koma betri skipan á þau mál. Herra forseti. Ég legg svo til að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs um þetta mál vegna þess að það er mikið búið að vera til umr. hér frammi meðal þm. hvað einstakir þm. taka langan ræðutíma og tefja með því störf þingsins, þó ekki sé nema til að mæla fyrir einu máli eða svo. Ég hef að vísu ekki mikla reynslu hér af þingstörfum, en það sem af er þingi hefur mér hreinlega stundum fundist alveg óþolandi hvað langur tími fer í málflutning einstakra ræðumanna. Í öðru lagi kvaddi ég mér hljóðs vegna þessa frv. Hér er talað um að þegar þáltill. er flutt og ef hún fjalli um stjórnskipan, utanríkis- eða varnarmál eða staðfestingu framkvæmdaáætlana, þá skuli fara fram um hana tvær umr. og ræðutími sé ótakmarkaður. Mig langar aðeins að benda á það sem ég heyrði um daginn og sel það ekki dýrara en ég keypti það, að við hæstarétt Bandaríkjanna fái flm. mála, stórra og mikilla mála, aðeins 10 mínútur og þeir verði bara að gera svo vel að ljúka máli sínu á þeim tíma. Ég held að það væri nær að við reyndum að koma máli okkar frá okkur á sem stystum tíma og læra að draga saman í sem fæst orð það sem við ætlum að segja, þannig að það skiljist jafnvel á stuttum tíma eins og ef hann væri aðeins lengri. Ég er ansi hrædd um að það séu ekki margir sem skilji hvort eð er það sem er verið að tala um hér í klukkutíma, jafnvel 11/2 til 2, þegar allflestir eru hvort eð er farnir úr salnum. Það situr enginn hér undir 11/2–2 tíma ræðustagli. Í sambandi við fyrirspurnirnar er ég hins vegar ekki sammála því að það eigi að meina öðrum þm. og ráðherrum að taka til máls en þeim sem bera upp fsp., vegna þess að fsp.-forminu er ætlað, eftir því sem ég kemst næst, að veita aðhald framkvæmdavaldinu og mér finnst að það geti vel komið til greina að fleiri megi taka til máls, en bara að takmarka ræðutímann enn meir, t.d. 2 mínútur á hvern einstakan, eins og nú er um aðra en fyrirspyrjandann. Þá eru það utandagskrárumræður sem mig langar til að tala um líka í sambandi við þetta, vegna þess að mér finnst vanta í þetta. Hv. flm. talaði um að þetta væri einungis till. um hvernig þetta gæti litið út. Ég held að það væri þá kannske ekki úr vegi að rætt væri nánar um það hvort utandagskrárumræður gætu ekki alveg eins farið fram eftir að dagskrá lýkur, þ.e. eftir kl. 4, vegna þess að það mál sem er aðkallandi og brýnt kl. 2 að taka til umr. utan dagskrár ætti ekki síður að vera aðkallandi og brýnt kl. 4. En það hefði þann kost, að ef það væri tekið fyrir kl. 4, að þá vissu allir af því kl. 2 að það ætti að taka málið upp kl. 4. Segjum sem svo að fólk hefði áhuga á því að afla sér upplýsinga um eitthvað varðandi þetta mál. Þá gæti það haft tækifæri til þess í millitíðinni. Ég ætla þá ekki að taka meiri ræðutíma í bili.