Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Frv. þetta til nýrra barnalaga sem hér er mælt fyrir er samið af sifjalaganefnd. Í henni eiga sæti Ármann Snævarr, fyrrv. hæstaréttardómari, sem er formaður nefndarinnar, Baldur Möller, fyrrv. ráðuneytisstjórni, Drífa Pálsdóttir deildarstjóri og Guðrún Erlendsdóttir, forseti Hæstaréttar. Ritari nefndarinnar hefur verið Anna Guðrún Björnsdóttir deildarstjóri. Eftir að sifjalaganefnd hafði lokið við frumgerð að frv. ásamt yfirlitsgreinargerð voru gögn þessi send 14 aðilum til umsagnar. Velflestir þeirra hafa sent nefndinni umsagnir, og það eru: Barnaverndarráð Íslands, Bernskan --- Íslandsdeild OMEP-samtakanna, Dómarafélag Íslands, félagsmálaráðuneytið, Jafnréttisráð, lagadeild Háskóla Íslands, Lögmannafélag Íslands, réttarfarsnefnd, Sálfræðingafélag Íslands, Stéttarfélag íslenskra félagsráðgjafa og Sýslumannafélag Íslands. Umsagnirnar eru í heild jákvæðar um efnisreglur frv. en allmargar athugasemdir komu fram um réttarfarsatriði frá Dómarafélagi Íslands og réttarfarsnefnd, þar á meðal vegna fyrirhugaðs frv. til laga um meðferð einkamála. Margar ábendingar um réttarfarsákvæði hafa verið teknar til greina og ýmsar aðrar, ýmist með breytingum á frumvarpstextanum eða með ummælum í athugasemdum. Í athugasemdum með frv. er þeim breytingum sem í því felast frá núgildandi barnalögum lýst ítarlega. Ein meginbreyting frv. er fólgin í heimild fyrir foreldra til að semja um sameiginlega forsjá barna sinna við skilnað eða slit óvígðar sambúðar og á sama við um foreldra óskilgetinna barna sem ekki hafa verið í samvistum. Önnur meginbreyting frá núgildandi barnalögum felst í flutningi ýmissa mála er varða börn og foreldra þeirra úr dómsmrn. til sýslumanna eins og stefnt er að með lögum um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Má nefna umgengnismál og meðlagsmál ýmiss konar. Í frv. er gert ráð fyrir að ágreiningsmál milli foreldra er varða börn þeirra fari til úrlausnar sýslumanna á frumstigi en með málskotsrétti til ráðuneytisins. Þessi breyting felur í sér að frumúrlausn þessara mála færist heim í hérað. Ætti þetta að leiða til hagræðis fyrir þá sem óska úrlausnar um þessi mál þar sem þeir geta leitað til sýslumanns í sínu umdæmi ef barn býr þar einnig. Sáttaumleitan í slíkum málum verður vafalítið auðveldari og árangursríkari, a.m.k. í þeim málum þar sem aðilar eru búsettir utan höfuðborgarsvæðisins. Fram til þessa hafa mál þeirra iðulega verið rekin skriflega. Sýslumenn eru oft kunnugir högum aðila eða hafa eftir atvikum tök á að kynna sér hagi þeirra af eigin raun. Heimild til málskots til ráðuneytisins tryggir samræmdar niðurstöður í þessum málum og horfir til réttaröryggis. Frá framangreindri meginreglu, um að ágreiningsmál foreldra færist til sýslumanna, er þó eitt frávik þar sem ráð er fyrir gert að forsjármál fari ekki til sýslumanna heldur verði í ríkari mæli en nú er beint til dómstóla til ákvörðunar. Samkvæmt frv. má þó bera forsjármál undir ráðuneytið ef báðir foreldrar æskja þess. Í flestum þeim ríkjum sem búa við svipað réttarkerfi og hér á landi eru forsjármál alfarið falin dómstólum til meðferðar en ég tel rétt að foreldrum sé gefinn kostur á að leita úrlausnar ráðuneytisins ef báðir fara þess á leit enda liggur þar mikil þekking á þessum vandasömu málum og reynslan hefur sýnt að foreldrar kjósa oft fremur að leita til ráðuneytisins en að fara dómstólaleiðina, sem bæði er formfastari, dýrari og seinfarnari. Varðandi umgengnismálin vil ég sérstaklega benda á það nýmæli frv. að meðan forsjármál er til meðferðar getur sýslumaður ákveðið til bráðabirgða skipan umgengnisréttar til handa því foreldri sem barn býr ekki hjá uns forsjármáli er ráðið til lykta. Er hér bætt úr brýnni þörf til að leysa úr málum þegar svo stendur á. Eins og í núgildandi barnalögum er lagt til að einu þvingunarúrræðin til framkvæmdar umgengnisúrskurði verði álagning dagsekta. Eru ákvæði frv. um dagsektir mun ítarlegri en þau sem nú eru í barnalögum auk þess sem upphæð dagsektanna er hækkuð og bundin lánskjaravísitölu. Í frv. er að finna réttarfarsákvæði um dómsmál vegna faðernis barna sem eru mun einfaldari en réttarfarsákvæði núgildandi barnalaga, svo og réttarfarsreglur um meðferð forsjármála fyrir dómstólum en meðferð beggja málaflokkanna hlýtur að sæta afbrigðilegri meðferð einkamála um margt. Þá eru í frv. ítarlegar reglur um meðferð og úrlausn stjórnvalda í málum samkvæmt því og er þeim ætlað að tryggja vandaða málsmeðferð hjá stjórnvöldum, en þær fjalla m.a. um lögsögu í þessum málum, leiðbeiningarskyldu og sáttaumleitan stjórnvalda, rétt aðila til að kynna sér gögn máls og að tjá sig um málið, form og efni úrskurða, stjórnsýslukæru og fleira af því tagi. Helstu nýmæli frv. fyrir utan það sem ég hef rakið eru þau að lagt er til að hugtakið skilgetin börn og óskilgetin verði afnumin í barnalögum og að kveðið verði á um réttarstöðu barna samfellt og án þessara grunnhugtaka. Í frv. er einnig lagt til að lögfest verði sú mikilvæga regla að barn sem getið er við tæknifrjóvgun skuli teljast barn eiginmanns eða sambúðarmanns móðurinnar. Þá er lagt til að gerðar verði breytingar á nokkrum greinum barnalaganna um meðlagsgreiðslur og er þeim ætlað að einfalda og skýra núgildandi ákvæði laganna fremur en breyta þeim að efni til. Þó er þar að finna heimild til að úrskurða um meðlagsgreiðslur með börnum til bráðabirgða gegn Tryggingastofnun ríkisins, þ.e. þar til endanlegum úrskurði á hendur meðlagsskyldu foreldri verður við komið. Þetta á þó einungis við þegar fyrirsjáanlegt er að mál muni dragast á langinn þar sem foreldri sem krafa beinist gegn er búsett erlendis eða sérstökum örðugleikum er bundið að ná til þess. Þá eru í frv. ítarlegri ákvæði um forsjá barna við andlát foreldra og um samninga foreldra um forsjá en í núgildandi barnalögum. Loks hefur frv. að geyma nýmæli um rétt barna til að tjá sig í forsjár- og umgengnismálum. Á þetta skilyrðislaust við börn 12 ára og eldri nema telja megi að slíkt geti haft skaðvænleg áhrif á barn eða sé þýðingarlaust fyrir úrslit málsins. Jafnframt er tekið fram að heimilt sé að ræða við yngri börn ef slíkt þykir réttmætt miðað við aldur þeirra og þroska og á hér ekki síður við sá fyrirvari að þetta skuli ekki gert ef það telst skaðvænlegt fyrir barnið sjálft. Gert er ráð fyrir að viðtöl við börn fari almennt fram á vegum barnaverndarnefnda eða að sérstaklega tilkvaddir kunnáttumenn annist þau eftir nánari ákvörðun stjórnvalds eða dómstóls, en dómari eða handhafi stjórnvalds geta vissulega einnig rætt við barnið. Með þessu er lagt til að lögskrá reglur sem er yfirleitt beitt í lagaframkvæmd og eru mikilvæg grundvallaratriði um rétt og stöðu barna. Þá er einnig í frv. það nýmæli að skipa má barni talsmann til að gæta hagsmuna þess við úrlausn forsjármáls ef sérstök þörf er á því og er þóknun hans greidd úr ríkissjóði. Með talsmanni er t.d. átt við fagmann á sviði sálfræði, barnageðlækninga eða félagsráðgjafar sem hefði það hlutverk að veita barni sem verður bitbein foreldra í sérstaklega erfiðum forsjárdeilum liðsinni sitt þegar úrlausnaraðili telur barninu brýna þörf á stuðningi vegna málarekstursins. Er ráð fyrir gert að heimild þessi verði tiltölulega sjaldan nýtt en einnig kæmi til greina að leita eftir liðsinni barnaverndarnefndar til stuðnings barni, einkum ef umsagnar nefndarinnar í forsjármálinu hefur ekki verið beiðst. Eitt mikilsverðasta nýmæli frv. varðar heimild foreldra til að fara sameiginlega með forsjá barna sinna eins og ég hef áður vikið að. Samkvæmt núgildandi rétti skal forsjá barna skilyrðislaust vera óskipt í höndum annars foreldris eftir skilnað eða samvistarslit en hér er gert ráð fyrir að foreldrar, sem hafa til þess vilja og getu, megi semja um sameiginlega forsjá barna sinna. Tel ég það skynsamlega niðurstöðu að foreldrar geti farið sameiginlega með forsjá barna sinna og jafnframt og ekki síður að barnið sjálft eigi rétt á að njóta forsjár beggja foreldra. Við Íslendingar erum síðastir þjóða á Norðurlöndum til að heimila sameiginlega forsjá. En hún þykir hafa gefið góða raun annars staðar á Norðurlöndum og víðar. Ég legg sérstaka áherslu á að grundvöllurinn að sameiginlegri forsjá í þessum tillögum er samkomulag foreldra. Samkvæmt því verður sameiginleg forsjá einungis heimiluð að ósk beggja foreldra standi til þess. Í því felst það skilyrði að foreldrarnir séu sammála um flest atriði er varða barnið og uppeldi þess. Á það verður lögð áhersla að foreldrum verði leiðbeint um þetta efni áður en samningur um sameiginlega forsjá er staðfestur. Eins og fram kemur í athugasemdum með frv. er lagt til að við gerð samnings um sameiginlega forsjá skuli foreldrum skylt að taka ákvörðun um hjá hvoru þeirra barn skuli eiga lögheimili og þar með að jafnaði að hafa búsetu. Það foreldra sem barn á lögheimili hjá á réttarstöðu einstæðs foreldris til að taka við meðlagsgreiðslum með barni, mæðra- eða feðralaunum og barnabótum og öðrum greiðslum frá hinu opinbera ef því er að skipta. Foreldrar geta síðan samið sín á milli um skiptingu greiðslna þessara ef svo horfir. Það foreldra sem barn á lögheimili hjá á einnig réttarstöðu einstæðs foreldris samkvæmt skattalögum og nýtur enn fremur þeirra hlunninda sem ríki og sveitarfélög bjóða einstæðum foreldrum auk þess sem ég hef áður nefnt. Sýslumenn skulu leiðbeina foreldrum rækilega um skilyrði sameiginlegrar forsjár og réttaráhrif er henni fylgja áður en þeir staðfesta samning foreldra þar að lútandi. Enn fremur mun dómsmrn. gefa út leiðbeiningar um sameiginlega forsjá ef heimild þessi verður lögfest. Ef forsendur fyrir sameiginlegri forsjá bresta getur annað foreldra krafist þess að hún verði felld niður og fer þá um framhald málsins eftir almennum ákvæðum frv. Ég vek sérstaka athygli á að í hugtakinu sameiginleg forsjá í þessu lagafrv. felst hvorki skylda eða ábending um það að börn skuli búa til skiptis á heimili beggja foreldra heldur er þvert á móti gengið út frá því að börn hafi að jafnaði fasta búsetu hjá því foreldranna sem þau eiga lögheimili hjá. Við treystum því að sameiginleg forsjá geti orðið til að höfða til ábyrgðarkenndar beggja foreldra og gera þá báða virka við úrlausn á málefnum er varða velferð barnanna. Þetta ætti og að stuðla að auknum og bættum samskiptum barna og foreldra. Þær raddir hafa heyrst að sameiginleg forsjá kunni að reynast skammgóður vermir og í reynd aðeins frestur á lausn vanda sem verði til lengdar óheppilegur börnum og foreldrum. Víst er að slík mál gætu komið upp en reynslan annars staðar á Norðurlöndum hefur sýnt að sameiginleg forsjá hefur dugað vel og að fátítt er að ágreiningur rísi síðar með foreldrum sem fara með sameiginlega forsjá. Ég vek athygli á að í umsögnum þeim er borist hafa við frv. er hvergi mælt gegn því að sameiginleg forsjá verði lögmælt með þeim hætti er segir í frv. Þvert á móti lýsa flestir umsagnaraðilar sig beinlínis fylgjandi slíkum hugmyndum eða fagna þeim. Herra forseti. Ég hef þá í aðalatriðum gert grein fyrir þeim nýmælum sem í frv. felast og meginuppistöðu þess og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Virðulegi forseti. Ég mun ekki hafa mörg orð um þetta frv. að þessu sinni þar sem mér mun gefast tækifæri til þess innan allshn. að koma nánar að því og fá svör við ýmsum þeim spurningum sem hljóta að vakna þegar stigin eru jafnstór skref í breytingum á forsjármálum barna og lagt er til að gert verði með samþykkt þessa frv. Svo sem fram kom í máli hæstv. dómsmrh. eru helstu breytingar sem finna má í frv. þær að nú er opnað á það að mögulegt sé að semja um sameiginlega forsjá eftir skilnað foreldra. Þá er fyrsta og stærsta atriðið sem taka verður tillit til hverjir hagsmunir barnsins eru. Það eru hagsmunir barnsins að njóta samvista við báða foreldra sína. Ég held að enginn velkist í vafa um það. En jafnframt verður að viðurkenna að aðdragandi skilnaðar og eftirmáli skilnaðar er oft býsna erfiður og ég vil leggja það til að verði þetta skref stigið í áttina að sameiginlegri forsjá þá verði það stigið með mikilli varúð og fagna ég því að í þessu frv. er t.d. gert ráð fyrir því að barn eigi ákveðið lögheimili og búsetu og hafi aðsetur aðallega hjá öðru foreldri þegar svo háttar til. Því miður þykir mér þetta ekki koma nægilega skýrt fram í lagatextanum sjálfum þótt vissulega komi það mjög vel fram í grg. og ekki síður í ræðu hæstv. dómsmrh. hér áðan. Ég tel nefnilega að einn helsti gallinn á sameiginlegri forsjá varði börnin og þarna er ég að vísa til reynslu sumra þeirra sem hafa haft sameiginlega forsjá erlendis þar sem slíkt er leyft í lögum því þar hafa samningar jafnvel gengið út á það að barn sé hálfa viku hjá öðru foreldri sínu og hinn helminginn hjá hinu foreldrinu. Síðan gerist það oftar en ekki að báðir foreldrar stofna fjölskyldur. Þetta leiðir til mikilla vandkvæða í sambandi við alla samninga jafnvel þótt allir séu af vilja gerðir til að láta allt ganga greiðlega fyrir sig og því miður hef ég heyrt um fremur erfið dæmi þess að sameiginleg forsjá hafi gengið illa af þessum völdum og verið sérstaklega slítandi fyrir barnið sjálft þar sem það er eilíflega verkefni foreldra tveggja fjölskyldna og úrlausnarefni þar. Ég heyri það á máli hæstv. dómsrmh. að það er nokkur annar andi í þessu frv. en mér þykir þetta ekki koma nógu skýrt fram í 32. gr., en 3. mgr. greinarinnar hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Foreldrar geta samið svo um að forsjá barns þeirra verði hjá þeim báðum (sameiginleg forsjá) eftir skilnað eða sambúðarslit, eða í höndum annars hvors.`` Ákvæði 4. mgr. 33. gr. á við um samninga samkvæmt þeirri málsgrein. Og 4. mgr. 33. gr. hljóðar svo: ,,Samningur um forsjá barns öðlast gildi við staðfestingu sýslumanns. Sýslumaður skal leiðbeina aðilum um réttaráhrif samnings. Hann getur synjað um staðfestingu samnings, ef hann er andstæður hag og þörfum barnsins.`` Hér er varpað mjög þungri skyldu á herðar sýslumanns og raunar held ég að verði þessi ákvæði frv. að lögum þurfi að leiðbeina afskaplega vel og sýslumaður þurfi jafnvel að hafa aðgang að sérfræðingum í þessum málum og geti gengið í einhvern reynslubrunn um hvernig slík mál hafa gengið fyrir sig annars staðar. Ég held þess vegna að óhjákvæmilegt sé að innan allshn. verði tekið sérstaklega fyrir hvort rétt sé að gera þessa breytingu og þá innan hve þröngs ramma. Ég held nefnilega að svo gott sem þetta kann að vera þegar vel gengur sé um mjög vandasamt mál að ræða. Ég vil einnig minna á það að nú þegar, innan núgildandi laga, sem gera ekki ráð fyrir sameiginlegri forsjá foreldra, hefur það engu að síður gerst í góðu samkomulagi foreldra að í reynd hafi verið sameiginleg forsjá. Ég vil vísa til greinar sem birtist í afmælisblaði Félags einstæðra foreldra fyrir örfáum árum þar sem einstæður faðir, sem í reynd var með sameiginlega forsjá yfir börnum sínum ásamt fyrrverandi eiginkonu sinni, sagði frá reynslu sinni og mælti mjög með því að þessi háttur væri hafður á þegar um mjög gott samkomulag væri að ræða og svo virtist sem jafnvel innan þess lagaramma sem var væri hægt að framkvæma þetta á þennan hátt. Ég vil ekki taka af skarið nú, áður en ég hef fengið öll þau gögn í hendur sem ég tel nauðsynleg, og segja að sameiginleg forsjá sé annaðhvort mjög æskileg eða alls ekki æskileg. Ég tel að þetta sé mikið álitamál og það ítrekar það að hagsmunir barnanna verði ævinlega að vera í fyrirrúmi. Það er sjálfsagt ýmislegt fleira sem ástæða væri til að líta á í umræðu um frv. til barnalaga en ég ætla aðeins að drepa á eitt atriði í viðbót og vík hér að 38. gr. frv. þar sem gert er ráð fyrir dagsektum ef foreldri sem hefur forsjá barns hindrar hitt foreldrið í að njóta umgengnisréttar við barnið. Ég veit það að í hópi þeirra sem hafa haft með slík mál að gera eru skiptar skoðanir á því hvort það sé rétt leið að beita dagsektum og ég vil gera athugasemd við það. Ég held að það þurfi að fara mjög varlega með þennan rétt og fagna því að ekki skuli þó vera gengið lengra en þetta. En þetta eru þau tvö atriði sem ég býst við að taka upp í hv. allshn. og vonast þá til þess að í góðu samkomulagi verði hægt að komast að niðurstöðu sem byggir á bestu fáanlegu upplýsingum.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að leggja fram þetta frv. til barnalaga sem er að vísu ekki alveg nýtt en tvímælalaust vel unnið og hefur verið endurskoðað, enda hið ágætasta fólk til þess valið í sifjalaganefnd. Samning á slíku frv. er vitaskuld mikið vandaverk og þar er komið inn á allmarga þætti í samfélaginu þannig að óhjákvæmilegt er að mínu viti að huga að ýmsum öðrum lagabálkum sem óneitanlega munu tengjast frv. ef að lögum verður. Þá vil ég fyrst af öllu nefna lög um vernd barna og unglinga sem auðvitað er mikilvægt að verði endurskoðuð og lögfest. Við vitum öll að hlutverk barnaverndarnefnda hefur verið allmikið á reiki og sums staðar hafa þær nefndir átt í erfiðleikum með að vinna starf sitt svo að fullnægjandi væri. Enda tekur sú nefnd sem þetta frv. hefur samið það fram á bls. 17 í þskj. 73. Minnist nefndin sérstaklega á nauðsyn þess að lög um vernd barna og unglinga verði endurskoðuð. Síðan segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við samningu frv. þessa hefur verið höfð hliðsjón af frv. til laga um vernd barna og ungmenna, sem flutt var á Alþingi 1990.`` En það frv. hefur ekki orðið að lögum enn þá. Þá er talað um málefni sem bar á góma í fsp. minni í morgun því hér segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sérstök ástæða er til að benda á að umboð nefndarinnar hefur ekki tekið til að semja frv. til laga um tæknifrjóvgun og þau vandamál sifjaréttareðlis sem því tengjast. Athuganir á því máli eru nú hafnar.`` Og einnig segir í athugasemdum við frv. að sifjalaganefnd hafi heldur ekki að svo stöddu endurskoðað ættleiðingarlög, nr. 15/1978. Þá minnist nefndin einnig eins atriðis sem hlýtur að gleðja mitt hjarta. Hér segir að nefndin telji þörf á því að skipa sérstakan umboðsmann barna en eins og kunnugt er hef ég og fleiri ágætir hv. þm., fyrrv. og núv., þrisvar flutt frv. til laga um umboðsmann barna og hef nú gert það að þessu gefna tilefni í fjórða sinn og vænti þess að hv. þm. gefi meiri gaum að því en áður þó að frv. hafi óneitanlega fengið heldur góðar viðtökur öll árin og ágætar umsagnir. En einhvern veginn hefur það verið svo að frv. hefur ekki náð fram að ganga og eftir því sem mér hefur skilist óttuðust menn helst að það frv. mundi skarast við lög um vernd barna og ungmenna. Ég þóttist nú hafa fært að því allgóð rök að svo væri ekki á nokkurn hátt. En það frv. er reyndar á dagskrá hér í dag. Ég á ekki von á að tími gefist til að tala fyrir því í dag en það kemur að því eftir helgina, með leyfi hæstv. forseta. En það er margt athyglisvert í frv. þó að það sé alveg hárrétt hjá báðum ræðumönnum sem um það hafa talað að auðvitað er um flókið frv. að ræða sem þarfnast mjög nákvæmrar athugunar í þeirri nefnd sem fær það til umsagnar þó að töluvert af umsögnum liggi nú þegar fyrir. Þá vil ég enn og aftur vekja athygli á 3. gr. frv. sem bæði ég og einnig hæstv. dómsmrh. bentum á í morgun að við teldum ekki fullnægjandi en hún fjallar einmitt um þau börn sem getin eru við tæknifrjóvgun og hæstv. ráðherra viðurkenndi að það atriði væri ekki nógu skýrt og þarfnaðist kannski sérstakra laga vegna þess m.a. að orðið tæknifrjóvgun er ekki skilgreint og þannig er ekki ljóst hvort það tekur til allra þeirra aðferða sem nútímatækni hefur gefið okkur til þess að kona megi fæða barn. Og að því þarf auðvitað að huga. En hæstv. ráðherra lofaði jafnframt í morgun að hleypa nýju lífi í þá nefnd sem um þau mál er að fjalla sem eru auðvitað allflókin líka. Það sem á e.t.v. eftir að valda mestum umræðum í frv. er sameiginlegt forræði barna. Ég hef alltaf verið því hlynnt að báðir foreldrar eigi og skuli bera ábyrgð á barni sínu hvort sem þeir kjósa að búa saman eða ekki og ég minni hv. þingheim á að ég lagði á það mikla áherslu í mörgum umræðum um breytingu á erfðalögum þar sem oft var rætt um réttindi stjúpbarna annars vegar og sameiginlegra barna hins vegar. Það er kannski mín eðlislæga bjartsýni og trú á mannkindina að ég vil trúa því að hver sá sem verður þess valdandi að nýr einstaklingur fæðist í þennan heim hljóti, nema hann sé til þess ófær af einhverjum ástæðum, að vilja ala önn fyrir barni sínu hvað sem sambúðarformi foreldranna líður. Mér er auðvitað jafnljóst að oft er um tilfinningamál að ræða, og ekki síst við skilnað þegar annar aðilinn er mótfallinn skilnaðinum geta vitanlega komið upp einhverjar erfiðar tilfinningar en löggjafinn hlýtur að gera ráð fyrir, eins og allt þetta frv. gerir, að vernda rétt barnsins. Og barn á rétt á samskiptum við báða foreldra sína. Á því er ekki nokkur vafi. Og löggjafinn á vitanlega að vera þess hvetjandi að ungir menn meti það og skilji og vilji frá fyrstu byrjun bera þá ábyrgð, að komi til barnsfæðingar sé það skylda þeirra að taka á sig þá ábyrgð en karlmenn hafa oftast sloppið betur en móðirin, af eðlilegum ástæðum, þegar barn hefur verið getið án þess að til hjúskapar kæmi. Og þar held ég að hið háa Alþingi sé hreinlega að móta ákveðið siðgæði sem ég held að hljóti að vera æskilegt og þess vegna er ég hlynnt því að taka upp sameiginlegt forræði og mér finnst það í raun og veru sjálfsagt. Ég er alveg sammála hæstv. dómsmrh. um, og ég held að það sé mjög mikilvægt atriði, að barn á líka rétt á að eiga sér samastað í tilverunni. Barn á ekki að búa á mörgum stöðum. Það á að eiga eitt lögheimili, það á að hafa sína hluti í kringum sig á einum stað, það ætti ekki að hindra að barnið gæti verið gestur á heimili hins foreldrisins, en það á ekki að fara á milli mála hvar barnið á heima. Þetta held ég að sé afar mikilvægt því að mér er kunnugt um að þetta vafðist dálítið fyrir þeim nágrönnum okkar áður en þeir settu endanlega sín lög og eftir því sem ég hef reynt að afla mér upplýsinga um var oft ágreiningur um þetta atriði. Fólk lét börnin búa viku hjá hvoru foreldri eða hálfan mánuð hjá hvoru foreldri og það var auðvitað ótækt. Þar með var barninu ætlað að eiga tvo hópa af vinum, í raun og veru tvö heimili og það gengur auðvitað ekki. Og því held ég að nefndin hafi líka haft pata af og stuðst við og sem betur fer tekið mið af því. Hæstv. forseti. Það er mikið búið að tala hér í dag og ég skal ekki lengja fundinn mikið. Það mætti auðvitað hafa um þetta langt mál. Eitt atriði sem þarf líka að líta til er atvik sem bent er á á bls. 39 þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hugsanlegt er að eftir að samningur er gerður um sameiginlega forsjá milli foreldra vegna lögskilnaðar gangi t.d. konan í hjúskap. Stjúpforeldri er ásamt kynforeldri forsjármaður barns skv. 30. gr. frv. Hér er því forsjá í höndum þriggja, kynföður og kynmóður samkvæmt staðfestum samningi um sameiginlega forsjá og svo stjúpforeldris.`` Þetta er auðvitað mál sem þarf að athuga ákaflega vel. En ég trúi því samt enn þá að milli stjúpforeldra og kynforeldra geti verið samband sem sé við hæfi sæmilega siðmenntuðu fólki og þess vegna trúi ég að slíkt geti gengið þó að auðvitað séu alltaf undantekningar og fólk láti óheppilegar tilfinningar trufla það, en þá ítreka ég aftur að það ber að gera fólki skiljanlegt að réttur barnsins á að vera ofar öllu samkvæmt þessum lögum. Hæstv. forseti. Ég skal ekki hafa orð mín miklu fleiri. En ég ítreka það að ég held að það sé alveg nauðsynlegt að nú þegar verði hugað að nýju frv. til laga um vernd barna og unglinga. Það er sá geiri löggjafar okkar sem er í vandræðum með sjálfan sig og þarfnast svo sannarlega endurskipulagningar með tilliti til nýrra þjóðfélagshátta og alls þess annars sem við verðum að bregðast við. Eitt er það sem ég hlýt að minnast á því að allir þegnar þjóðfélagsins eiga rétt á að hið háa Alþingi gleymi þeim ekki. Nú veit ég ekki hvort það þarfnast einhverrar sérstakrar meðferðar, en hér er hvergi minnst á börn sem njóta forræðis samkynhneigðra sem tekið hafa upp á búskap við sér líka. Nú veit ég satt að segja ekki hvort það þarfnaðist einhverra sérstakra ákvæða, en ég vil samt benda á að líka sé hugað að þessum hópi. Við vitum öll að til er að tveir samkynhneigðir einstaklingar ali upp barn saman og ég veit ekki til þess að á móti því sé haft og væri kannski nauðsynlegt eins og um aðra minnihlutahópa að það sé tryggt í lögum að forræði þeirra sé ekki skert vegna fordóma á þessu sviði. Ég vil aðeins kasta þessu fram þótt ég geri mér ekki alveg grein fyrir hvort hætta væri á slíku, en ekki fyndist mér það þó með öllu ótrúlegt. Eins og ég hyggst koma að síðar og ég ætlaði að minnast á í morgun þegar málefni um tæknifrjóvgun voru rædd er það enn svo að einstæð, einhleyp kona fær ekki tæknifrjóvgun. Nú er það svo að fjölmargar konur í þjóðfélagi okkar eru vel menntaðar og á háum launum og eiga góð híbýli og eru fullfærar um að ala upp börn einar og gera það raunar í hundraða tali, en með þeim rökum að barnið eigi rétt á föður hefur því tæknifrjóvgun verið synjað hingað til. Ég bið hv. formann allshn. sem hér situr, hv. 6. þm. Reykv., að taka svona mál til athugunar líka. Þegar verið er að semja vönduð lög og mikinn bálk er auðvitað sjálfsagt að girða fyrir að nokkurt misrétti eigi sér stað. Ég man nú ekki í svipinn eftir fleiri atriðum sem ég ætlaði að tala um en ég vil lýsa ánægju minni með að hér hafa í dag verið á dagskrá ein þrjú mál sem varða réttindi barnanna í þjóðfélaginu og er mál til komið í öllum efnahagsumræðum þessa hausts, því að þegar öllu er á botninn hvolft, hæstv. forseti, hygg ég að eini fjársjóðurinn sem við eigum sem mark er á takandi séu börnin í þessu landi því að þau eru þeir þjóðfélagsþegnar sem taka við því þjóðfélagi sem við höfum búið þeim.

Herra forseti. Hér er flutt frv. til barnalaga og þar eru stigin viss skref í þá átt að dómstólum er ætlað meira hlutverk en áður og úrskurðarréttur ekki jafnsterkur og verið hefur í íslenskri lagagerð. Ég fagna því að við höldum áfram að vinna að þrískiptingu valdsins, jafnt í þessum lögum sem öðrum, að réttur manna til að það séu dómarar sem kveði upp úr fari vaxandi en ekki að það séu handhafar framkvæmdarvaldsins sem ráði með úrskurðum lífi manna. Ég staldra líka við þann milliveg sem hér er farinn og tel að það sé rétt hjá hv. 9. þm. Reykn. að varðandi það að ætla að fela tveimur aðilum forsjá yfir barni sé rétt að fara hægt. Hér er það tekið fram að það þurfi að vera um samkomulag að ræða. Í reynd er verið að fela þremur aðilum forsjá yfir barninu og e.t.v. fjórum með þessu fyrirkomulagi, ef líta ber svo á að hjón hafi forsjá yfir barni sem einu sinni var undir forsjá annars þess aðila sem til hjónabandsins stofnaði og það gerist þá jafnt hvort það er kona eða karl sem giftast á nýjan leik, þá séu orðnir fjórir aðilar sem eigi um það að véla hver verði framgangsmáti mála hjá viðkomandi barni. Auðvitað er gott að segja að það eigi að vera sátt og samlyndi og menn eigi að láta sér semja. Hitt er þó staðreynd að því aðeins kemur til skilnaðar að ekki hefur verið um sátt og samlyndi að ræða. Biblían boðar að enginn geti þjónað tveimur herrum, hvað þá að barn geti þjónað óskum fjögurra aðila og virðist mér að barnið sé sett í mestan vanda ef menn vilja mjög halda þessu til streitu. Ég tek hins vegar undir það, eins og hér er lagt til, að ef þetta er sameiginleg ósk að þannig skuli að málum staðið en á engan hátt til þess þvingað þá get ég fallist á að það verði reynt en vil jafnframt taka undir það sem kom fram hjá 9. þm. Reykn. að í reynd hygg ég að víða sé um þetta verulegur friður milli foreldra þó að skilnaður hafi átt sér stað vegna þess að þetta atriði hefur kannski verið aldrei ástæðuvaldur að skilnaði. Ég held aftur á móti að það sé nokkurt umhugsunarefni hvort við eigum að vera með tvenns konar lög, annars vegar frv. til barnalaga og hins vegar lög um vernd barna og unglinga, vegna þess að í þessu frv. að barnalögum er rætt um skyldur foreldranna til þess að sinna sínum börnum. Svo búa foreldrar við það öryggisleysi að nefnd úti í bæ getur einfaldlega ákveðið að hag barnanna sé betur komið fyrir með því að svipta foreldrana réttinum til þess að uppfylla sínar skyldur. Mér finnst að við Íslendingar höfum eiginlega varla gáð að okkur í þessum efnum. Það má lengi um það deila hvað kærleikurinn vegur mikið í uppeldi og hvað umhirðan vegur stórt. Það er hægt að fullnægja öllum líkamlegum þörfum barns á stofnunum eða af óskyldum aðila þannig að á yfirborðinu verður ekkert séð eða gert sem ekki fullnægir hinum líkamlegu þörfum. En engu að síður getur barn verið betur komið hjá foreldrum sem vissulega mættu gera mun betur í þeim efnum en eiga aftur á móti til þrátt fyrir allt þá hjartahlýju sem gerir það að verkum að barninu líður betur á sálinni þar heldur en á hinum nýja stað. Þær fráfærur, sem verið er að framkvæma í þessu samfélagi, oft á börnum foreldra sem eru að dómi uppalenda og sérfræðinga undirmálsmanneskjur í samfélaginu, tel ég mjög varhugaverðar og nánast óréttlætanlegar. Ég tel að það eigi miklu fremur að beita þeim aðferðum að veita slíkum foreldrum stuðning inn á sitt heimili. Við skulum hugleiða hvort hið kalda sérfræðingavald leysir alltaf úr mannlegum viðfangsefnum á þann hátt sem best getur orðið. Ég held þess vegna að þessi lög, annars vegar frv. til barnalaga og hins vegar frv. til laga um vernd barna og unglinga, skarist í reynd mjög mikið og ég tek undir það sem kom fram hjá hv. 14. þm. Reykv. að þetta kallar á endurskoðun laga um vernd barna og unglinga. Ég hef aftur á móti lýst því að ég tel að þetta frv. sé til bóta miðað við núverandi ástand, en ég ítreka það engu að síður, sem ég sagði hér áðan, að miðað við þá stefnubreytingu, sem orðið hefur hér á landi um aðgreiningu dómsvalds og framkvæmdarvalds frekar en áður var, held ég að við þurfum að stíga þessi skref alls staðar í okkar réttarkerfi og ekkert síður á þessu sviði en öðrum. Menn hafa vissulega haldið því fram að það þurfi að gæta trúnaðar og það er rétt en trúnaður má aldrei birtast á þann veg í samfélaginu að vegna þess að það eigi að gjalda trúnaðar sé ekki hægt að koma við eðlilegri málsvörn aðila til að verja sinn rétt í því tilfelli að mega hafa sitt barn. Ég hef þann tíma sem ég hef verið á Alþingi fengið þó nokkuð mikið af upphringingum manna í þessu samfélagi, manna sem hafa orðið fyrir því að þeir hafa lotið í lægra haldi og ekki fengið yfirráð yfir barni sem þeir vildu hafa yfirráð yfir. Ég hygg að stundum megi segja sem svo að þeim finnist að sami aðilinn hafi í reynd úrskurðað og einnig útbúið þau sönnunargögn fyrir sjálfan sig sem urðu til þess að úrskurður féll á ákveðinn veg. Mér finnst að líka sé mjög til bóta, sem hér er sett fram, að það er hætt að greina á milli þess hvort börn séu óskilgetin eða ekki og það hugtak sé sett til hliðar. Ég vil líka taka undir það, sem kom fram í máli 14. þm. Reykv., að ég tel það alveg fráleitan hlut að sú mismunun sé til staðar að konur sem eru ógiftar eigi ekki rétt á því að eignast barn með gervifrjóvgun. Ég tel að um mikla skekkju í rökrænni hugsun sé að ræða að halda því fram að kona, sem leitar eftir því undir slíkum kringumstæðum, sé á einhvern hátt ófærari um að gegna foreldrahlutverki. Þó að vissulega megi halda því fram að barn eigi rétt á föður þá er heldur ekki hægt að halda því fram með neinum rökum að slíkt barn gæti ekki átt rétt á föður seinna meir. Það getur gerst að aðstæður konunnar breytist og alveg eins má slá því föstu að gift kona sem eignast barn eigi eftir að skilja. Þannig að þarna eru menn í blindgötum að mínu viti og í miklum misskilningi. Ég stóð upp fyrst og fremst til að fagna því að þetta frv. er komið fram sem við erum hér með. Ég tel að það sé til bóta og vænti þess að samstaða verði um að það verði að lögum á þessu þingi.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að mæla fyrir nýju frv. til barnalaga nú því að í því felast margvíslegar réttarbætur, bæði fyrir foreldra og börn. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta frv. núna, en þar sem orðum var beint til mín áðan sem formanns allshn. þá hlýt ég að taka það fram að þetta frv. verður að sjálfsögðu skoðað vel í nefndinni. Hv. alþm. sem hafa talað virðast mjög jákvæðir gagnvart þessu máli og sjá ekki á því mikla galla þótt sumum finnist e.t.v. rétt að fara sér hægt varðandi sameiginlega forsjá. Mér virðist að þetta frv. sé afar vel unnið. Það hefur verið sent víða til umsagnar og eru menn almennt mjög jákvæðir gagnvart þessu úrræði um sameiginlega forsjá. Það er mín persónulega skoðun að þetta úrræði eigi að vera fyrir hendi því það gæti orðið til þess að fækka forsjármálum og gera foreldra og börn betur sátt við að þurfa að ganga í gegnum skilnað sem yfirleitt er öllum aðilum mjög sársaukafullt og þá ekki síst börnunum sem því miður verða oft bitbein í deilum foreldra. Það er rakið mjög vel í athugasemdum með frv. hvað felist í þessu úrræði um sameiginlega forsjá foreldra. Mér þykir reyndar rétt að geta þess að þetta úrræði hefur áður komið fram í frv. hér á hinu háa Alþingi og var þar um að ræða breytingu á barnalögum. Þá var það frv. sent til umsagnar til margra aðila og þar komu fram nokkuð skiptar skoðanir á þessu úrræði. Meðal annars kom fram sú gagnrýni að mönnum fannst ekki nógu vel um hnútana búið varðandi þetta úrræði, t.d. á þann hátt að barnið ætti lögheimili aðeins hjá öðru foreldri og það foreldri, sem væri með barnið búandi hjá sér, hefði sömu stöðu og einstætt foreldri, fengi fullar meðlagsgreiðslur og nyti á allan hátt þeirra bóta hjá hinu opinbera sem einstætt foreldri nýtur. Í þessu frv. hefur einmitt verið komið til móts við þessar ábendingar og þess vegna held ég að það sé ekki tilviljun að margir af þessum sömu aðilum sem skoðuðu málið áður eru núna mun jákvæðari í garð þessa úrræðis heldur en þeir voru. Þær athugasemdir sem koma fram t.d. varðandi þetta úrræði í frv. eru á bls. 19 og þar segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,Við gerð samnings um sameiginlega forsjá skv. 33. gr. frumvarpsins er foreldrum skylt að taka ákvörðun um hjá hvoru þeirra barn skuli eiga lögheimili og þar með að jafnaði hafa búsetu. Það foreldri sem barn á lögheimili hjá hefur réttarstöðu einstæðs foreldris til að taka við meðlagsgreiðslum með barni úr hendi hins foreldrisins eða Tryggingastofnunar ríkisins, mæðra- eða feðralaunum og barnabótum og öðrum greiðslum frá hinu opinbera ef því er að skipta. Foreldrar geta síðan samið sín á milli um skiptingu greiðslna þessara ef svo býður við að horfa, enda er samkomulag foreldra um öll atriði er varða forsjána forsenda sameiginlegrar forsjár. Það foreldri sem barn á lögheimili hjá hefur einnig réttarstöðu einstæðs foreldris samkvæmt skattalögum. Enn fremur nýtur það foreldri þeirra hlunninda sem ríki og sveitarfélag bjóða einstæðum foreldrum auk þess er að framan greinir. Dvelji barn um tíma hjá því foreldri sem það á ekki lögheimili hjá getur það þó notið þessara hlunninda um stundarsakir, t.d. réttinda til dagvistar barns. Sýslumenn skulu leiðbeina foreldrum rækilega um skilyrði sameiginlegrar forsjár og réttaráhrif er henni fylgja áður en þeir staðfesta samning foreldra þar að lútandi og enn fremur mun dómsmálaráðuneytið gefa út leiðbeiningar um sameiginlega forsjá.`` Það eru ekki síst þessar síðustu athugasemdir sem eru mjög mikilvægar að mínu mati því það segir sig sjálft að ef hið háa Alþingi ákveður að afgreiða frv. þetta sem lög er mjög mikilvægt að kynna það fyrir almenningi hvað það felur í sér og um hvaða breytingar er að ræða. Það er ekki síst mikilvægt vegna þess að þeir foreldrar, sem búa við núgildandi kerfi, þ.e. það er bara annað foreldrið sem getur haft forsjána, geta nú samkvæmt þessu frv. gert samning upp á nýtt við hitt kynforeldrið og þau geta þá tekið upp þessa skipan. Þannig að þetta er mjög mikilvægt atriði. Að sjálfsögðu er það sem býr að baki þessu úrræði það að tryggja barni að það fái umönnun beggja foreldra. Þetta er afar mikilvægt og gæti orðið til þess að foreldri sem e.t.v. hefur vanrækt sínar umgengnisskyldur muni frekar sinna þeim og láta sig meira varða að öllu leyti hag barnsins. Það eru margar réttarbætur og mörg nýmæli í þessu frv. sem eru skýrð rækilega í athugasemdum og grg. með frv. Mig langar þó til þess, virðulegi forseti, að nefna hér nokkur atriði. Í sambandi við 3. gr. frv. hafa komið fram athugasemdir, en greinin hljóðar svo: ,,Eiginmaður eða sambúðarmaður, sem samþykkt hefur skriflega og við votta, að tæknifrjóvgun fari fram á eiginkonu eða sambúðarkonu hans, með sæði úr öðrum manni, telst faðir barns, sem þannig er getið.`` Enda þótt það hafi komið fram gagnrýni á þetta ákvæði er rétt að taka það fram að þetta ákvæði er tvímælalaust til bóta. En að sjálfsögðu geta vaknað spurningar um réttarstöðu barna í þessum tilvikum og finnst mér rétt að nefndin skoði það sérstaklega. Varðandi 7. gr. þá er það ákvæði, sem er í lögum, ítrekað að læknir eða ljósmóðir, sem tekur á móti barni, skal þegar skrá á fæðingarskýrslu öll þau atriði er af má ráða um þroska barnsins svo og að spyrja móður um faðerni þess og rita á skýrsluna frásögn hennar þar um. Mér finnst spurning hvort slíkt ákvæði eigi að vera eitthvað ítarlegra þar sem mér finnst það ekki koma nógu skýrt fram að það eru börnin sem eiga líka rétt á því að vera feðruð. Og það hefur stundum gleymst í umræðunni í þessu þjóðfélagi, því miður. Í 10. gr. er ákvæði 3. mgr. athyglisvert. Það hljóðar svo: ,,Nú hefur faðir barns sætt dómi fyrir brot skv. XXII. kafla almennra hegningarlaga gagnvart móður þess, og telja verður að barn sé getið við þessa háttsemi, og skal þá úrskurða barnsföður til að kosta framfærslu barns að öllu leyti.`` Þetta er ákvæði sem, eins og ég sagði áðan, er fyrir hendi í núgildandi lögum en það er spurning hvort hugsunarháttur sem þessi sé e.t.v. orðinn úreltur, þ.e. að sá maður, sem valdur er að því sem nefnt er skírlífisbrot og er þá átt við nauðgun gagnvart konu, skuli kosta framfærslu barns að öllu leyti. Það má velta fyrir sér hvort slíkt geti haft erfið eða sálræn áhrif á konu og barn í slíku tilviki. Í 29. gr. frv. er mjög mikilvægt ákvæði að mínu mati. Í 2. mgr. 29. gr. segir m.a.: ,,Foreldri sem fer eitt með forsjá barn síns er skylt að stuðla að því að barn njóti umgengni við hitt foreldri sitt, nema umgengni sé andstæð hag og þörfum barns að mati lögmælts stjórnvalds.`` Ég tel mjög jákvætt að láta þessa getið skýrt í frv. því að því miður hefur það stundum verið svo að það foreldri, sem fer eitt með forsjá, hefur ekki sinnt umgengnisrétti hins foreldrisins og er það mjög miður vegna þess að það kemur náttúrlega fyrst og fremst niður á barninu sjálfu. Í 31. gr. kemur fram þetta úrræði, sameiginleg forsjá barns og hljóðar 1. mgr. þannig: ,,Nú fara foreldrar sameiginlega með forsjá barns og annað þeirra andast og fer þá eftirlifandi foreldri eitt með forsjána, ásamt maka sínum eða sambúðaraðila, ef því er að skipta.`` --- Og síðan kemur nokkuð athyglisvert ákvæði: --- ,,Fela má maka eða sambúðaraðila hins látna foreldris, sem einnig hefur farið með forsjá barnsins, forsjá þess að kröfu hans, ef það er talið barninu fyrir bestu.`` Það er reyndar athyglisvert og mjög jákvætt að víða í frv. er talað um það hvað sé barni fyrir bestu og greinilegt að það á að vera að leiðarljósi í frv. að gæta hagsmuna barna. 2. mgr. 31. gr. hljóðar svo: ,,Nú hefur annað foreldri farið með forsjá barns og fer þá stjúpforeldri eða sambúðarforeldri, sem einnig hefur farið með forsjána, áfram með forsjá eftir andlát forsjárforeldris. Fela má hinu foreldrinu forsjá barnsins að kröfu þess foreldris, ef það er talið barninu fyrir bestu.`` Í 1. mgr. 33. gr. segir: ,,Foreldrar, sem ekki fara sameiginlega með forsjá barns síns, geta samið um að forsjáin verði sameiginleg.`` --- Svo virðist sem foreldrar geti þannig tekið upp þetta nýja samkomulag ef þetta frv. verður að lögum og er það mjög gott mál. Í 4. mgr. 34. gr. er mjög mikilvægt ákvæði. Þar segir: ,,Veita skal barni, sem náð hefur 12 ára aldri, kost á að tjá sig um forsjármál, nema telja megi að slíkt geti haft skaðvænleg áhrif á barnið eða sé þýðingarlaust fyrir úrslit málsins. Rétt er einnig að ræða við yngra barn, eftir því sem á stendur, miðað við aldur þess og þroska. Dómstóll eða dómsmrn. getur falið sérfróðum manni eða mönnum að kynna sér viðhorf barnsins og gefa skýrslu um það.`` Ég tel þetta ákvæði mjög jákvætt en dreg ekki dul á að þetta er líka vandasamt verk og því er mikilvægt að fá sérfróða aðila til þessa. Eins í 5. mgr. sömu greinar. Þar segir: ,,Skipa má barni talsmann til að gæta hagsmuna þess við úrlausn forsjármáls, ef sérstök þörf er á því, og er þóknun hans greidd úr ríkissjóði.`` Varðandi 35. gr. er e.t.v. spurning um breytt orðalag á 1. mgr. vegna þess að í frv. er gert ráð fyrir því sem meginreglu að dómstólar fjalli um ágreining um forsjá. Þetta er róttæk breyting frá því sem er og e.t.v. rétt að breyta aðeins orðalagi á þann hátt að sýna þá frekar að þetta sé meginregla frekar en undantekning. Í 3. mgr. 37. gr. kemur það skýrt fram að það er sýslumaður sem úrskurðar að kröfu foreldra um inntak umgengnisréttar og hann getur bæði ákvarðað inntak hans, einnig breytt eða fellt úr gildi úrskurðaðan samning foreldra um umgengni ef slík úrlausn þykir barni fyrir bestu. Sérstök atvik geta einnig orðið til þess að mati sýslumanns að umgengni barns við foreldri sé andstæð hag þess og þörfum og þá getur sýslumaður kveðið svo á að umgengnisréttar njóti ekki við. í 38. gr. er kveðið á um dagsektir en hv. þm. Anna Ólafsdóttir Björnsson gerði athugasemdir um það sem þar kemur fram að dagsektir eigi að fara upp í fjárhæð allt að 5 þús. kr. Ég held að rétt sé að hafa einhver réttarfarsúrræði við slík tilvik þó að sjálfsögðu sé mjög erfitt að koma þeim til framkvæmda og það getur líka komið niður á börnum. En mér finnst líka að það megi velta upp þeirri spurningu, hvort á einhvern hátt sé hægt að skylda það foreldri sem sinnir ekki umgengnisrétti, en ég býst við að það verði erfitt í framkvæmd. Þá er einnig athyglisvert ákvæði í 39. gr. þar sem fjallað er um fyrirhugaðan flutning barns úr landi. Þetta hefur stundum verið vandræðamál. En 39. gr. hljóðar svo: ,,Nú hefur forsjármáli eigi verið ráðið til lykta, og getur dómstóll eða dómsmrn., eftir því hvar forsjármál er til úrlausnar, lagt svo fyrir að ósk annars foreldris, að eigi megi að svo vöxnu fara með barnið úr landi. Dómstóll eða dómsmrn. leysa úr málinu með úrskurði. Nú á annað foreldra umgengnisrétt við barn, og má hitt foreldra þá eigi flytjast með barnið úr landi, nema því foreldri, sem umgengnisréttinn á, sé veitt færi á að tjá sig um málið og þar á meðal bera mál undir sýslumann.`` Í athugasemdum með 2. mgr. 39. gr. segir að átt sé við fyrirhugaða dvöl erlendis að sjálfsögðu en ekki skammvinna, svo sem vera mundi t.d. ef farið væri með barn í stutta heimsókn eða sumarleyfisferð. Engu að síður er þetta mjög mikilvægt ákvæði. Virðulegi forseti. Ég veit að það hefur farið talsverður tími í umræður um þetta mál og það verður tími til þess að skoða það betur í nefndinni, þannig að ég skal fara hratt yfir sögu en mig langar þó til þess að benda á 60. gr. frv. þar sem segir í 2. mgr. að dómari geti lagt fyrir aðila eða lögmenn þeirra að afla nánar tilgreindra gagna, svo sem kannana sérfróðra manna um hagi foreldra og barns og virðist gert ráð fyrir því að við framkvæmd þessara mála séu viðhafðar svipaðar aðferðir og er þegar um þessi mál er fjallað fyrir barnaverndarnefndum. Í 61. gr. segir: ,,Dómari getur ákveðið að öðrum málsaðila eða báðum sé óheimilt að vera viðstaddur er viðhorf barns er kannað skv. 34. gr. 4. mgr. Kynna skal aðilum hvað fram hafi komið um afstöðu barns áður en mál er flutt, nema slíkt þyki varhugavert vegna hagsmuna barnsins.`` Það er ákaflega mikilvægt að mínu mati að tryggt verði að börnum gefist kostur á að tjá sig við hlutlausan aðila undir fögur augu og að unnt verði að heita barni trúnaði við slíkar aðstæður. Og í 68. gr. er fjallað um sáttaumleitan þar sem segir að sýslumaður skuli leita sátta með báðum aðilum áður en hann tekur ákvörðun í ágreiningsmáli. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að sáttaumleitan fari fram því að það verður e.t.v. hægt að fækka erfiðum málum á þann hátt en í 2. mgr. segir: ,,Hafi sáttaumleitan í forsjár- eða umgengnismáli farið fram í stofnun um fjölskylduráðgjöf er eigi þörf sáttaumleitana sýslumanns.`` --- Væntanlega er átt við fyrirbæri eins og fjölskylduþjónustu kirkjunnar sem gæti hér komið til eða annað sambærilegt úrræði. Þá er 75. gr. Þar er talað um aðför eða töku barns á heimili. Þar segir í 1. mgr. að þegar ákvörðun er fengin um forsjá barns og sá, sem barn dvelst hjá, neitar að afhenda það réttum forsjáraðila geti forsjáraðili beint til héraðsdómara beiðni um að forsjá hans verði komið á með aðfarargerð. Þetta er að sjálfsögðu ákaflega viðkvæmt og vandmeðfarið úrræði. En þess vegna er tekið fram í 3. mgr. að sýslumaður skuli boða fulltrúa barnaverndarnefndar til að vera viðstaddan, svo og talsmann barnsins, ef skipaður hefur verið, og að sýslumaður geti einnig skipað barninu talsmann ef slíkt hefur ekki verið gert áður. Og í lok þessa ákvæðis segir svo orðrétt: ,,Að svo miklu leyti sem lögreglumenn liðsinna við aðför skulu þeir að jafnaði vera óeinkennisklæddir. Reynt skal að haga framkvæmd aðfarar svo að sem minnst álag verði fyrir barnið.`` Virðulegur forseti. Sú nefnd sem ég á sæti í, allshn., mun skoða þetta mál mjög vandlega og yfirfara þær athugasemdir í umsögnum sem þegar liggja fyrir með þessu frv. og einnig þær athugasemdir sem hv. þm. hafa bent á. Skoðun nefndarinnar mun ekki síst beinast að því að hagsmunir barna verði hafðir í fyrirrúmi.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir breytingu á þinglýsingalögum, nr. 39 frá 10. maí 1978. Þegar frv. til laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði var lagt fram á 111. löggjafarþingi 1988, fylgdi því frv. til breytinga á þinglýsingalögum, nr. 39/1978, og varð það að lögum nr. 85/1989 sem öðlast munu gildi 1. júlí á næsta ári. Í tengslum við aðskilnaðinn verður sú meginbreyting gerð á þessu sviði að eftir 1. júlí 1992 er þinglýsing stjórnsýsluathöfn en ekki dómsathöfn og í lögum nr. 85/1989 er kveðið á um það að sýslumenn verði þinglýsingarstjórar hver í sínu umdæmi og fellur þá niður heitið þinglýsingardómari. Jafnframt kveða þau lög á um breyttar reglur hvað varðar málskot úrlausna í þinglýsingarmálum, sbr. 4. gr. laganna. Er þar horfið frá því fyrirkomulagi gildandi laga að úrlausn í þinglýsingarmáli verði skotið til Hæstaréttar með kæru. Er við það miðað í lögum þessum að þinglýsingarbeiðandi eigi tveggja kosta völ ef hann ekki vill sætta sig við úrlausn þinglýsingarstjóra. Annar kosturinn er sá að kæra úrlausnina til dómsmrn. Hinn kosturinn er að höfða mál fyrir héraðsdómi til ógildingar úrlausninni og er þá hægt að höfða mál strax eða að fengnum úrskurði dómsmrn. Í greinargerð þessa frv., sem nú er mælt fyrir, er nokkuð vikið að samanburði á þeim reglum sem gilda um málskot úrlausna í þinglýsingarmálum í þeim löndum sem búa við líkastar þinglýsingarreglur og þær íslensku. Eru þessar reglur æði misjafnar. Þær reglur sem hér munu gilda eftir 1. júlí 1992, ef lög nr. 85/1989 öðlast gildi óbreytt, þykja hins vegar ekki alls kostar heppilegar. Í fyrsta lagi er fyrirkomulagið óþarflega margbrotið, þ.e. að bæði sé hægt að skjóta málinu til úrskurðar dómsmrn. og höfða mál til ógildingar úrlausninni. Og í öðru lagi er sýnt að það getur reynst mjög tímafrekt að fá endanlega úrlausn um þinglýsingarágreining ef allra þeirra leiða er leitað sem lög nr. 85/1989 koma til með að heimila. Er í því sambandi rétt að hafa í huga að það mun leiða af lögum nr. 85/1989 að dómur héraðsdóms í máli til ógildingar úrlausn þinglýsingarstjóra verður borin undir Hæstarétt með áfrýjun en ekki kæru. Með þessu frv. er stefnt að því að einfalda þær reglur um málskot úrlausna í þinglýsingarmálum sem munu gilda eftir 1. júlí á næsta ári en að öðru leyti er ekki hróflað við ákvæðum gildandi laga eða þeirra laga sem þá taka gildi. Felst meginefni frv. í því að úrlausn þinglýsingarstjóra í þinglýsingarmáli samkvæmt lögunum verður borin undir héraðsdómara í lögsagnarumdæmi þinglýsingarstjóra, en verður ekki skotið til dómsmrn. með stjórnsýslukæru. Svipar þessu fyrirkomulagi um margt til reglna XIV. kafla aðfararlaga, nr. 90/1989, varðandi úrlausn ágreinings sem rís við framkvæmd aðfarar. Úrskurði héraðsdómara verður síðan skotið til Hæstaréttar með kæru samkvæmt almennum reglum um kæru úrlausna í einkamálum. Frv. byggir á þeirri forsendu að eftir þessari leið verði ekki skorið úr um efnisatvik að baki skjali svo sem um eignarréttindi og eignarhöft heldur verði skorið úr ágreiningi um efnisleg réttindi í almennu einkamáli svo sem verið hefur. Lagt er til að lögin öðlist gildi 1. júlí 1992, sama dag og lögin um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði og lög nr. 85/1989, um breytingu á þinglýsingalögum. Ég vil leggja áherslu á það sem að framan sagði að þetta frv. hróflar ekki við öðrum ákvæðum laga nr. 85/1989 en þeim sem varða dómsmeðferð ágreinings um úrlausn þinglýsingarstjóra. Það er heppilegt að fela dómstólum úrlausnarvald um þinglýsingarágreining fremur en stjórnvöldum og þýðingarmikið að úrlausnir fáist skjótt í málum sem þinglýsingarágreining varða. Það fyrirkomulag sem hér er mælt fyrir um er einfaldara í sniðum og skjótvirkara en það sem mundi gilda að óbreyttu. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.