Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Ásmundur Einar Daðason, 3. þm. Norðvest., geti ekki sinnt þingmennsku á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu, Sigurður Páll Jónsson. Sigurður Páll Jónsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný.

Á þingfundi 25. september sl. var 158. máli, veitingastaðir, gististaðir og skemmtanahald, vísað til allsherjar- og menntamálanefndar. Málið átti að fara til atvinnuveganefndar og hefur það verið leiðrétt.

Virðulegi forseti. Ég hef áður sagt í þessum ræðustóli að mér þyki fjárlagafrumvarp ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks landsbyggðarfjandsamlegt. Ég hef fært fyrir því nokkur rök, m.a. nefnt í því sambandi að mér þyki sérstakt að Framsóknarflokkurinn talar mjög mikið um byggðastefnu og hefur ákveðið að flytja heila stofnun með manni og mús út á land, en á sama tíma sker Sjálfstæðisflokkurinn markvisst niður, m.a. í framhaldsskólum landsins og fækkar þar með störfum. Þetta hefur mikil samfélagsleg áhrif þar sem litlu skólarnir úti á landsbyggðinni þurfa að hafa mikið fyrir tilvist sinni. Þeir halda nemendum í heimabyggð, menningarlífið blómstrar, verslun og þjónusta styrkist og störfin, eins og ég sagði áðan, verða til fyrir háskólamenntað fólk. Þetta ætlar Sjálfstæðisflokkurinn núna að skera markvisst niður. Landsbyggðarframhaldsskólarnir hafa líka haft þá sérstöðu að eldri nemendur, sérstaklega konur, hafa fengið námstækifæri aftur sem þær hefðu annars ekki fengið og stór hluti þeirra hefði ekki getað hafið nám, t.d. með því að flytja í burtu eða fara í fjarnám eða eitthvað slíkt. Fyrir utan að það er ekki á allra færi eða vilji til þess. Menntamálaráðherra sækir að landsbyggðarskólunum, hann sker niður fjarnám, hann vísar eldri nemendum inn í símenntunarmiðstöðvar sem eru ekki til þess bærar að taka við öllum eldri nemendum, fyrir utan auðvitað að þetta er miklu kostnaðarsamara. Er undirrótin kannski sú að gera þessa litlu skóla smám saman óstarfhæfa þannig að það þurfi að sameina þá einhverjum stærri eða hreinlega leggja þá af? Er það byggðastefna Sjálfstæðisflokksins? Á sama tíma og ráðherra fjármála segir að ríkissjóður sé að rétta úr kútnum gerir hann þetta. Ég hvet alla þingmenn og sveitarstjórnarfólk, og sérstaklega úr ríkisstjórnarflokkunum, 

Herra forseti. 50% af störfunum í dag verða farin eftir 20 ár. Þetta kemur fram í The Economist, leiðaragrein á síðasta ári þar sem vitnað er í Oxford-skýrslu sama árs um það hvernig tölvur og róbótar eru að taka yfir störf. Núna fyrir helgina var The Economist aftur með leiðaragrein og sérstaka skýrslu um það hvaða afleiðingar þetta mun hafa fyrir samfélag okkar. Þetta þýðir að þeir sem sinna þeim störfum sem ekki hverfa eða verða bætt af róbótum og tölvum muni fá hærri laun. Þeir sem eiga fjármagn til að kaupa róbóta munu líka fá meira fyrir sinn snúð. Aftur á móti mun tímabundið atvinnuleysi rjúka upp. Hve mikið vitum við ekki nákvæmlega en það mun fara töluvert upp og þau störf sem róbótarnir og tölvur keppa um munu ekki fara jafn hratt upp, lækka eða standa í stað. Þetta þýðir að ef hið opinbera, eins og The Economist bendir á, grípur ekki í taumana, þ.e. kemur ekki með rétta stefnu til að bregðast við - ef ég nota bara orðin þar, með leyfi forseta: „Governments themselves might be transformed by new political movements emerging in response to the dissatisfaction generated by technological change: in benign ways, through political reform and realignment, or in uglier fashion.“ Þetta þýðir að ef ekki verður gripið til réttrar stefnu muni jafnvel verða bylting, þ.e. ef þær breytingar sem gerðar verða nú eru ekki réttar. Það sem þeir kalla eftir að verði meðal annars gert er að endurskipuleggja velferðarkerfið.  Ég hvet alla til að kynna sér þennan möguleika. Við þurfum að fara að skoða þennan möguleika strax því að 

Herra forseti. Klukkan rúmlega tíu í morgun varð jarðskjálfti upp á 5,5 stig í Bárðarbungu. Ég velti því fyrir mér í tengslum við slíka atburði sem vel geta magnast hvort fólk á þeim slóðum, og víða reyndar, eigi almennt útvarp með langbylgju. Samkvæmt upplýsingum frá RÚV eru útvarpssendingar hér á landi aðallega á FM-tíðni, en einnig á langbylgju. FM-sendarnir ganga fyrir rafmagni og ef rafmagnið fer fara dísilrafstöðvar í gang við sendana. Ef upp koma þær aðstæður að ekki er hægt koma olíu á sendana verða þeir að sjálfsögðu óvirkir. Endurvarpssendarnir eru eingöngu rafknúnir og eins og áður segir verða þeir óvirkir í rafmagnsleysinu. Þeir geta einnig orðið óvirkir sökum ösku sem getur haft áhrif á starfsemi þeirra. Þetta þýðir að verði rafmagnslaust vegna náttúruhamfara er líklegt að á stórum svæðum verði almenningur að treysta á langbylgjusendingar útvarps til að fylgjast með upplýsingagjöf og fréttum. Ég er ansi hrædd um að fæstir landsmenn eigi slík útvörp. Langflest útvarpstæki sem hér eru í notkun eru með aðeins með FM-bylgju en ekki LW, eða „long wave“. Á heimasíðu RÚV segir, með leyfi forseta: „Óvitlaust er að hafa á heimilinu lítið ferðaútvarp knúið rafhlöðu sem getur tekið á móti langbylgjumerki.“ Ég held að kveða þurfi mun sterkar að orði og upplýsa almenning mun betur, því að ein aðalröksemdin fyrir tilveru RÚV og þeim opinberu útgjöldum sem því fylgja er öryggishlutverkið. Ég hef verulegar áhyggjur af því að ef hér verða meiri háttar náttúruhamfarir geti fólk ekki reitt sig 

Herra forseti. Mig langar að eiga orðastað við formann umhverfis- og samgöngunefndar, hv. þm. Höskuld Þórhallsson, um samgönguáætlun og fjárlögin eins og þau liggja fyrir. Það blasir við mikill niðurskurður á samgönguáætlun í fjárlögum. Samgönguáætlun hljóðaði upp á 23 milljarða en í fjárlögum er einungis ætlaðir 20 milljarðar til samgöngumála heilt yfir. Ef við byrjum á nýframkvæmdum eru einungis áætlaðar 850 milljónir í nýframkvæmdir. Sá peningur mun allur fara í viðhald vegna þess að það vantar eðlilega mikið viðhald á héraðs- og tengivegum vítt og breitt um landið. Það á að skera niður 700 milljónir í vetrarþjónustu og verkefni sem eru ekki samningsbundin eru í algjörri óvissu, framkvæmdir eins og Vestfjarðavegur 60 og Dýrafjarðargöng. Þetta kom fram í máli hæstv. ráðherra um daginn. Ég vil bara minna hv. þm. Höskuld Þórhallsson á, af því hann var í fréttum um daginn og talaði um að fyrri ríkisstjórn hefði komið sérstaklega illa fram við Vestfirðinga í samgöngumálum, að þá voru mestir fjármunir lagðir í Vestfirði, 3–4 milljarðar, fyrir utan jarðgangaframkvæmdir á því kjörtímabili. Innanlandsflugið verður fyrir miklum niðurskurði og flugvellirnir. Ríkisstyrktar leiðir eru í uppnámi, flugvellir eins og á Bíldudal, Gjögri, í Vopnafirði, Þórshöfn og á Höfn. Það er mikill niðurskurður í hafnarframkvæmdum. Menn sögðu í kjördæmaviku að það væri brandari sem var lagt í Hafnabótasjóð í ár. Það eru einungis ætlaðir fjármunir í Bakka og Vestmannaeyjahöfn. Það er auðvitað hneyksli að skera algjörlega niður í samgöngumálum 

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi vil ég leiðrétta það að ég talaði ekki um að síðasta ríkisstjórn hefði komið sérstaklega illa fram við Vestfirðinga.

Ég hlustaði á þig.

Ég bið hv. þingmann að kynna sér þetta betur.

Ég geri það.

Það sem ég nefndi í því útvarpsviðtali var að við þyrftum að gera betur á Vestfjörðum. Við það stend ég. Samgöngunefnd ætlar að gera sér ferð núna á fimmtudaginn og fara þar víðsvegar um, skoða Teigsskóg, Dynjandisheiði, væntanlegar framkvæmdir við Dýrafjarðargöng, almennar vegasamgöngur og allt það sem undir málaflokkinn heyrir til að kynna sér það frá fyrstu hendi. Það sem ég sagði hins vegar í þessu útvarpsviðtali og man mjög vel var að málaflokkurinn hefur í raun og veru verið sveltur frá hruni. Að sjálfsögðu hefur það verið gert með því markmiði að ná fram hallalausum fjárlögum, það er grunnstefnan. Og svo þurfum við að gæta að velferðarmálum þjóðarinnar. Núverandi ríkisstjórn leggur jafn mikla áherslu á það. Ég veit að síðasta ríkisstjórn vildi það, þó að hún af veikum mætti gerði ekki eins mikið og maður vonaðist eða ætlaðist til að hún gerði. Samgönguáætlun fyrir árin 2013–2016 var ekki samþykkt í tíð síðustu ríkisstjórnar og okkur hefur ekki tekist að samþykkja hana enn, því miður, af sömu ástæðu og það tókst ekki á síðasta kjörtímabili vegna þess að áætlað er minna í málaflokkinn en samgönguáætlun gerir ráð fyrir. Það er allt rétt sem hv. þingmaður  Ég hef bent á það og verið mjög hreinskilinn að við verðum að horfast í augu við það að ef við setjum ekki meiri fjármuni í málaflokkinn mun það verða dýrara til langframa.  
            

Virðulegur forseti. Ég naut þeirra forréttinda fyrir nokkrum árum að leiða flutning frumvarps þingmanna úr öllum flokkum um lögfestingu á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það er eftir því tekið að við skulum hafa gengið svo langt að lögfesta sáttmálann líkt og Norðmenn, einir annarra Norðurlandaþjóða, hafa gert og eftir þeirri þverpólitísku samstöðu sem myndaðist á þingi um það mál. Sú ríka samstaða sem verið hefur hér í þinginu um réttindi barna og barnavernd skiptir gríðarlega miklu máli, en forsenda hennar er sú að hagsmunir barnsins séu í forgrunni en þeim sé ekki blandað saman við byggðasjónarmið, atvinnuhagsmuni eða önnur sjónarmið. Ástæða er til þess að minna á þetta hér vegna þess að það veldur áhyggjum ef það fagráðuneyti sem fer með barnavernd í landinu hlustar ekki á ráðleggingar fagaðila eða sjónarmið barnaverndarnefnda um land allt þegar um er að ræða mikilvægar stofnanir í barnavernd. Það bætist svo við að ráðuneytið er að huga að því að flytja Barnaverndarstofu út á land, ekki af faglegum ástæðum heldur af einhverjum allt öðrum ástæðum. Þegar við nú á skömmum tíma höfum fengið tvö dæmi um að í því ráðuneyti sem með málin fer séu önnur sjónarmið en hin faglegu um hagsmuni barnsins í forgrunni er full ástæða til að þingið gæti vel að og fylgi því eftir að þau lög sem það hefur sett, um að hagsmunir barnsins eigi að ráða ákvörðunum í málum en ekki sérhagsmunir, sé fylgt eftir 

Hæstv. forseti. Þann 1. október sl. tók peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands þá ákvörðun að halda stýrivöxtum bankans óbreyttum enn um sinn eins og verið hefur í tvö ár. Á þessum tveimur árum hefur verðbólga bæði verið frekar há og frekar lág, gengið sterkt og ekki sterkt, þensla yfirvofandi og ekki yfirvofandi, en það breytir ekki neinu um það að Seðlabankinn heldur ávallt óbreyttum stýrivöxtum. Það kemur reyndar fram að verðbólga mælist nú 1,8% og hafi verið undir markmiði í átta mánuði og það séu horfur á minni verðbólgu næstu mánuði en spáð var í ágúst, en samt dugar það ekki til. Um leið notar seðlabankastjóri tækifærið til þess að berja á þeim sem eiga að semja um kaup og kjör á Íslandi og varar við að hér verði of miklar kauphækkanir til þeirra sem lægst hafa launin. Hann segir á mbl.is, með leyfi forseta: „Launahækkanir detta ekki af himnum ofan og það að kjarasamningar fari úr böndunum tengist oft spennu á vinnumarkaði,“ Þarna bregst nú seðlabankastjóra heldur betur skammtímaminnið vegna þess að kjararáð ákvað laun hans sjálfs með ákvörðun 29. júní í fyrra þar sem hann fékk kauphækkun rúma 12 mánuði aftur í tímann sem námu um það bil mánaðarlaunum eins verkamanns fyrir hvern mánuð. Það væri svo sem ágætt fyrir þennan ágæta mann, áður en hann byrjar að lesa mönnum pistilinn sem ekki hafa sest að samningaborði, að íhuga aðeins hvað hann segir. Í þessu tilfelli var launahækkunin nánast eins og hún félli af himnum ofan í skaut hans og örfárra annarra ríkisforstjóra. Ég held að þetta sé spennuvaldur. Það er ekki fólk sem fær 2,85% launahækkun sem fer út og eyðir stórfé. Það eru menn sem fá svona launahækkanir 

Forseti. Ég vil fagna því að Ríkisendurskoðun hefur lokið skoðun á fjárhag Þorláksbúðarfélagsins. Á sínum tíma var stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sammála um að taka upp erindi frá almennum borgurum er varðaði fjármögnun og tilurð Þorláksbúðar. Könnun nefndarinnar snerist um atburðarásina eða verkferlana sem leiddu til þess að skyndilega reis á einum helgasta stað þjóðarinnar það sem kallað var tilgátuhús, án þess að vera það og án þess að nokkur bæri fjárhagslega ábyrgð. Upphaf fjármögnunar má rekja til þess að 1 millj. kr. af svokölluðum skúffupeningum ráðherra var úthlutað til verkefnisins og í kjölfarið samþykkti fjárlaganefnd í þrígang fjárveitingu til verkefnisins - af því að verkið var hafið. Framkvæmd skipulagslaga er svo ruglingsleg að húsið reis án tilskilinna lagaheimilda að mati skipulagsstjóra, en á meðan á verkinu stóð taldi enginn sig geta gripið inn í atburðarásina. En eins og fram kemur í skýrslu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar setti þáverandi hæstv. umhverfisráðherra reglugerð í byrjun árs 2013, sem telja má að komi í veg fyrir skipulagsslys af þessum toga í framtíðinni. Ríkisendurskoðun hefur nú upplýst að Þorláksbúðarfélagið er í skuld við kirkjuráð upp á 12,9 millj. kr. Virðulegi forseti. Ég hefði búist við því að Ríkisendurskoðun áminnti fjárveitingavaldið, áminnti Alþingi um að vanda til fjárveitinga. En Ríkisendurskoðun gerði það ekki heldur snerist hún í óþarfa og óskiljanlegar varnir gagnvart þingnefndinni sem fjallaði um málið, svo ekki sé talað um þá óviðurkvæmni að setja í opinbera greinargerð snöpuryrði um almenna borgara þessa lands sem láta aðgerðir okkar á Alþingi sig varða.

Hæstv. forseti. Í framhaldi af nýliðinni kjördæmaviku þar sem rætt var við okkur þingmenn Norðausturkjördæmis um hin ýmsu mál bar eitt mál sérstaklega mikið á góma, þ.e. fyrirhugaður niðurskurður í framhaldsskólum á landinu. Ég kallaði þetta laumufarþega í niðurskurði í fjárlagafrumvarpinu og þess vegna langar mig að eiga orðastað við hv. 5. þm. Norðaust., hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur um þetta mál. Um þennan niðurskurð var rætt við okkur á eiginlega öllum fundum og fram komu miklar áhyggjur. Í okkar kjördæmi eru margir dreifbýlisskólar sem kallast svo. Boðaður er niðurskurður upp á 350–400 nemendaígildi og að allir sem eru 25 ára og eldri geti ekki lengur farið í framhaldsskóla heldur eigi að fara í símenntunarmiðstöðvar, sem ekki fá fjármagn til þess að sinna því verkefni. Þetta þýðir í raun og veru uppsagnir kennara ef þetta gengur eftir og þær hefðu sennilega átt að vera settar fram 1. október vegna þess að fjárhagsárið gildir frá og með næstu áramótum. Síðan, rúsínan í pylsuendanum, berst okkur til eyrna að á fundi í menntamálaráðuneytinu 10. september, þ.e. daginn eftir að fjárlagafrumvarp var rætt hér, hafi verið sýnt kort í menntamálaráðuneytinu til skólameistara af Íslandi og einhverri litadýrð þar inni á, sem voru áform eða hugmyndir ráðuneytisins um sameiningar skóla. Virðulegi forseti. Það er ekki hægt að lýsa því öðruvísi en að í þessum málum sé fjárlagafrumvarpið landsbyggðarfjandsamlegt. Ég verð því miður að nota orðið „árás“ á framhaldsskóla í þessum litlum byggðarlögum vítt og breitt um landið. Þess vegna er það spurning mín til hv. þingmanns, sem er í sama kjördæmi og ég og hlustaði á sömu áhyggjuorðin: Styður hv. þingmaður þann niðurskurð og þau sameiningaráform sem boðuð eru í fjárlagafrumvarpinu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kristjáni Möller fyrirspurnina og þar með tækifærið til þess að ræða málefni framhaldsskólanna. Í kjördæmaviku hittum við þingmenn kjördæmisins fulltrúa fimm smárra framhaldsskóla auk þess að hitta fulltrúa allra sveitarfélaga í kjördæminu og alls staðar bar málefni framhaldsskólans á góma, það er rétt. Það sem stóð upp úr, eftir þær heimsóknir, voru einkum áhyggjur af óljósum sameiningaráformum og hraðari niðurskurði á nemendaígildum en passar við raunveruleikann þótt farið yrði hratt í að koma á þriggja ára námi. Fram kom að skilaboð varðandi styttingu náms væru ekki nægilega skýr að mati einstakra stjórnenda þótt aðrir stjórnendur teldu sig hafa fengið skýr skilaboð þar um. Eins var leiðin gagnvart verknáminu í heild ekki nægilega skýr samkvæmt upplýsingum frá skólameisturum. Það kom líka fram að nokkrir skólar hafa þegar hafið undirbúning og eru alfarið með þriggja ára nám en það eru einmitt þeir skólar sem virðast verða verst úti í niðurskurði á nemendaígildum. Ég trúi í raun ekki öðru en að þar sé um einhvers konar mistök að ræða þegar það verður betur yfirfarið. Þarna er gerð algjörlega óraunhæf krafa um fækkun nemendaígilda á næsta ári, jafnvel þótt menn séu að færa sig yfir í þriggja ára skóla. Ég tek líka öllum sameiningarhugmyndum með miklum fyrirvara því að það þarf ekkert að fjölyrða um það hér að hlutverk þessara framhaldsskóla í litlum byggðarlögum er mjög margþætt og skiptir máli fyrir alla uppbyggingu samfélagsins. Mig langar í lokin að koma að fjarmenntaskólanum þar sem þessir smáu skólar starfa saman á landsvísu, 

Virðulegi forseti. Mig langar í örfáum orðum að tíunda hvað margt hefur áunnist á því 16 mánaða tímabili sem núverandi ríkisstjórn hefur starfað. Hér hefur hafist viðspyrna til góðra verka. Ég vek sérstaklega athygli á því 16 mánaða tímabili sem ríkisstjórnin hefur starfað núna. Mér hefur stundum fundist á þeim tíma sem ég hef setið á Alþingi að 16 mánuðir sumra ríkisstjórna felist við upphaf þeirra og ekki sé mikið um það talað eða rætt á þeim nótum kannski að ekki hafi gefist tími til að vinna verkin. Þá vil ég benda á hvað mörg verk eru hafin hér og batnandi hagur margra, enda höfum við haft að leiðarljósi að ríkisstjórnin vilji bæta hag heimilanna í landinu. Hér er lág verðbólga. Hún hefur ekki verið svo lág um langan tíma. Lág verðbólga orsakar líka það að skuldir heimilanna lækka, þess vegna viljum við halda mjög í það að geta haft hér lága verðbólgu. Við höfum bætt og hækkað barnabætur sem er ekki mikið haldið hér á lofti. Við jukum framlög til elli- og örorkulífeyrisþega og við erum núna í nýju fjárlagafrumvarpi að stórauka framlög til nýsköpunar og vísinda. Við höfum það að markmiði að 3% af landsframleiðslu árið 2016 renni til tækni og vísinda. Ég held að það sé mjög gott fyrir ungu kynslóðina í landinu að þessir málaflokkar séu bættir. Einnig hefur tekist að skapa hér um 5 þús. ný störf  Ég hefði getað haft miklu lengri lestur, virðulegi forseti, en hann verður að koma síðar.

Virðulegi forseti. Ég velti fyrir mér stöðu geðfatlaðra fíkla. Í síðustu viku aðstoðaði ég fjölskyldu og aðstandendur fíkils í miklum vanda. Staðan er grafalvarleg og myrkrið er algjört. Úrræðin eru engin og fjölskylda og vandalausir sátu uppi með vanda sem ómögulegt er að leysa. Vandinn er slíkur að við sem komum að svona málum erum rænd svefni. Í Krýsuvík eru 22 rúm fyrir fíkla í langtímameðferð. Það er langur biðlisti. Það er erfitt að komast að í neyðarvistun á Landspítalanum. Á þessu ári hafa þrír einstaklingar sem hafa beðið eftir meðferð látið lífið áður en að þeim kom. Það er eðlilega ekki hægt að færa til á slíkum biðlistum. Við sem erum að reyna að bera ábyrgð á okkur sjálfum verðum að koma til hjálpar. Við verðum að breyta myrkri í birtu og skapa fólki nýtt líf.

Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni höfum oft verið sökuð um það að vilja leggja íslenskan landbúnað í rúst með því einu að impra á og vilja ræða breytingar á því fyrirkomulagi sem við búum við í dag í landbúnaðarkerfinu og í styrkjakerfinu sem fylgir því. Menn í þessum sal hafa ekki einu sinni verið tilbúnir til að eiga við okkur samtal um breytingar neytendum og bændum hugsanlega til hagsbóta. Allar breytingartillögur frá Samfylkingunni hafa verið úthrópaðar sem voðaverk til eyðileggingar á íslenskum landbúnaði. Menn geta skoðað þingtíðindi, farið í gegnum ræðurnar og séð þess stað í þeim. Eitt af því sem við höfum lagt til er að afnema undanþágur í mjólkuriðnaði. Það gerðum við árið 2004 þegar við stóðum gegn því að sett væri í lög undanþága fyrir mjólkuriðnaðinn frá samkeppnislögum og síðan aftur 2011 þegar hv. þm. Helgi Hjörvar lagði til, með stuðningi þingflokks Samfylkingarinnar, að þessi undanþága mjólkuriðnaðarins frá samkeppnislögum yrði afnumin. Þá stóðum við hér enn og aftur ein gegn meiri hluta þingsins í því máli og fengum hressilega að heyra það. Í gær sáum við hins vegar í Kastljósi mjög vel dregna upp mynd af óbreyttu kerfi í mjólkuriðnaði. Það var ekki falleg mynd. Ég held að við getum öll verið sammála um það. Ég vil því kalla eftir því að menn fari að tala af virðingu hver við annan um hugmyndir þeirra um mögulegar breytingar á þessu kerfi þannig að það verði bændum til hagsbóta og neytendum til hagsbóta. Við óbreytt kerfi verður ekki búið og ég heyri ekki betur en að þingmenn stjórnarliðsins séu hver á fætur öðrum að átta sig á því og séu tilbúnir til samstarfs um að gera á þessu breytingar. Ég segi: Látum efndir fylgja þeim 

Hæstv. forseti. Síðastliðna helgi fór fram fjórðungsþing Vestfirðinga. Í kjölfarið voru þingmönnum sendar ályktanir þingsins. Ein af mörgum ályktunum þingsins var um húsnæðismál. Þar var meðal annars bent á nauðsyn þess að fá úrlausnir í húsnæðismálum á Vestfjörðum, mikilvægi þess að hafa bætt aðgengi að húsnæðislánum og lausnir á þeim vanda sem skapast þegar mikill munur er á byggingarkostnaði og markaðsvirði. Fram hefur komið að algengt sé að byggingarverð verði oft þrisvar sinnum hærra en markaðsvirði eigna á svæðinu, en dæmi eru um allt að sex sinnum hærri kostnað. Virðulegi forseti. Í þessu samhengi er ánægjulegt að minna á þá vinnu sem verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála vann síðastliðinn vetur. Unnið var að lausnum á ofangreindum málum og komið fram með tillögur þess efnis. Jafnframt er afar ánægjulegt að sjá að tillögur verkefnisstjórnarinnar eru komnar í ákveðið vinnuferli og þessa dagana er unnið hörðum höndum við gerð frumvarpa er byggjast á tillögunum. Meðal annars var komið með tillögur að stofnun leigufélaga með lækkun leigukostnaðar í huga, tillögur að bættu húsnæðislánakerfi þar sem allir ættu sama rétt óháð búsetu og tillögur að bættu húsnæðisbótakerfi. Stefnt er að því að leggja fram fyrstu frumvörpin er taka á þessum mikilvægu málum strax á haustþingi. Herra forseti. Það hefur komið á óvart í vinnslu við gerð þessara frumvarp að engin drög eru til að frumvörpum þrátt fyrir að mikil og góð vinna hafi farið fram í þessum málefnum á undanförnum kjörtímabilum. Nóg er til af skýrslum en ekki einu sinni stafkrókur í drögum að frumvarpi. Ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar vill láta verkin tala í málefnum heimilanna. Þess vegna hefur þessi vinna verið sett í fullan gang. Vitað er að allir verða að hafa raunverulegt val varðandi búsetuform og nauðsynlegt er að hafa þak yfir höfuðið sama hvar við búum á landinu.

Virðulegur forseti. Það er eins með mig og marga Íslendinga að ég kaupi mjólkurvörur frá MS án umhugsunar í hverri verslunarferð eins og ég sé í raun og veru í áskrift að þeim vörum. Ég held að ég sé örugglega ekki sá eini sem fylltist miklu og skyndilegu mjólkuróþoli við það að horfa á umfjöllun Kastljóss í gærkvöldi, með fullri virðingu fyrir þeim sem glíma við þann kvilla. Sú umfjöllun og í rauninni úrskurðir samkeppnisyfirvalda að undanförnu og fréttir af umgengni við innflutningskvóta hljóta að vera tilefni til umhugsunar fyrir almenning og okkur sem störfum á þessum vettvangi. Ég hvet þingmenn til að skoða umfjöllun Kastljóss og velta fyrir sér hvort ekki sé kominn tími til þess á vettvangi þingsins að reyna að finna leiðir til að beita sér í þágu virkrar samkeppni í mjólkuriðnaði neytendum til hagsbóta. Í Kastljósi var rifjuð upp saga MS og tilburðir Mjólkursamsölunnar til þess að kæfa alla samkeppni í fæðingu í krafti fákeppnisumhverfis og yfirburðastöðu og í krafti tengsla inn í stjórnsýsluna sem ég held að sé óhjákvæmilegt að ráðherra landbúnaðarmála fjalli um í þinginu og svari spurningum þingmanna þar um. Sem betur fer verður það gert hér í sérstakri umræðu á fimmtudaginn. Til þess að undirstrika þessi tengsl barst okkur þingmönnum í morgun bréf frá einmitt fyrrverandi landbúnaðarráðherra og nú starfsmanni Mjólkursamsölunnar þar sem reynt var að draga upp þá mynd að 

Virðulegi forseti. Umferðin er stórhættuleg og við því þurfum við að bregðast. Vil ég því þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir að koma og ræða þetta mikilvæga mál með okkur hér í dag. Á síðasta ári létust 15 í umferðinni, 177 slösuðust alvarlega og 1.040 slösuðust minni háttar, það eru 1.232 slasaðir eða látnir einstaklingar. Á sama tíma urðu um 12.300 manns fyrir áfalli, þ.e. aðstandendur þessara einstaklinga. Útreikningar sýna að þetta eru 40–50 milljarðar í peningum fyrir utan samfélagslega þáttinn sem slysin kosta. Allir þurfa einhvern tímann að vera þátttakendur í umferðinni og flestir daglega. Umferðin verður því að vera örugg og má ekki valda fólki ótta og taka eins mikið frá okkur og raun ber vitni. Góðu fréttirnar eru þær að hægt er að draga verulega úr þessum áhrifum. Það gerum við með því að hafa fimm stjörnu vegi, fimm stjörnu hegðun og fimm stjörnu ökutæki. Bílaframleiðendur hafa í samkeppni sinni gert flest ökutæki fimm stjörnu. Við stjórnmálamenn getum haft áhrif á að gera vegakerfið fimm stjörnu og það verður að hafa í huga þegar við ákveðum nýframkvæmdir og endurbætur að aðskilja þarf akstursstefnu, laga gatnamót, útrýma einbreiðum brúm og endurbyggja vegi. Því er mikilvægt að hefja sem fyrst stórframkvæmdir á við Suðurlandsveg, Vesturlandsveg ásamt fjölda annarra umferðarmannvirkja, eins og mislæg gatnamót á höfuðborgarsvæðinu. Það er ekki sama hvernig umferðarmannvirki eru byggð. Því er mikilvægt að horft sé til allra staða hvað varðar öryggi umferðarmannvirkja og láta umferðaröryggismál vera rétthærri en umhverfissjónarmið. Því miður höfum við nýleg dæmi um banaslys þar sem ekki mátti raska umhverfinu við veginn og við höfum nýlegar vegaframkvæmdir þar sem umhverfi við veg skapar mikla hættu. Stjórnmálamenn geta einnig haft áhrif á hegðun ökumanna með réttum lögum, réttum aðbúnaði og réttum aðstæðum. Því er mikilvægt að ný umferðarlög fari að líta dagsins ljós. Ég tel þó rétt að þau drög sem voru gerð að nýjum umferðarlögum fyrir nokkrum árum verði endurskoðuð með tilliti til þeirrar þróunar sem hefur orðið í umferðaröryggismálum síðan þá. Lagaumhverfið verður að vera þannig að allir leitist eftir að fara eftir því. Skapa verður aðstæður til að auðvelda aðilum að setja upp afþreyingarbrautir fyrir vélknúin ökutæki til að færa áhættuhegðun inn á slíka staði. Eitt það áhrifaríkasta í umferðaröryggismálum er öflugt og sýnilegt eftirlit lögreglu. Þar höfum við verið að bæta í með tilkomu 500 millj. kr. aukaframlags til lögreglunnar sem fjölgar almennum lögreglumönnum um 44 og fjármagn til aksturs lögreglubifreiða var aukið. Þetta getum við aukið enn meira, okkur að kostnaðarlausu, með því að færa umferðareftirlit Samgöngustofu til lögreglunnar. Við það mundi sýnileiki lögreglunnar margfaldast og samhliða mundu mannafli og fjármunir nýtast mun betur í þágu umferðaröryggis. Það er óumdeilt að réttar aðgerðir í umferðaröryggismálum snerta alla og eru þjóðhagslega hagkvæmar. Mikill og góður árangur hefur náðst í umferðaröryggismálum með auknu umferðareftirliti, tvöföldun Reykjanesbrautar, breyttum reglum varðandi ökunám og ökuréttindi svo dæmi séu nefnd og fyrir það ber að þakka. En betur má ef duga skal. Ég trúi því að góð samvinna þings og framkvæmdarvalds geti skilað okkur fimm stjörnu árangri í umferðaröryggismálum. Forsenda þess er fræðsla og upplýsingagjöf um umferðaröryggismál og almenn vitundarvakning. Við höfum náð góðum árangri varðandi sjóslys og flugslys með markvissum aðgerðum og ekkert bendir til þess að við getum ekki náð sama árangri í umferðinni. Því spyr ég: Hver er stefna og helstu aðgerðir stjórnvalda í umferðaröryggismálum, þá helst varðandi umferðarmannvirki og framkvæmdir, innleiðingu staðla í lög og samspil umferðaröryggis- og umhverfissjónarmiða? Einnig varðandi aukið umferðareftirlit, eins og til dæmis með flutningi umferðareftirlits Samgöngustofu til lögreglunnar, og að lokum hvort hæstv. innanríkisráðherra muni beita sér fyrir aukinni fræðslu og samstarfi framkvæmdarvaldsins og Alþingis í umferðaröryggismálum.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál upp hér á Alþingi enda er það, eins og ég held, veit og vona að við séum öll meðvituð um, afar brýnt mál og mikið stórmál; eitthvað sem við höfum öll mikinn hug á að gera vel í. Kannski er hægt að ramma þetta inn í þremur þáttum. Það kom vel fram í máli hv. þingmanns að við þurfum að einbeita okkur að og fókusera á alþjóðlega línu í því og við þurfum að huga að því hvernig okkur tekst í öllum þeim þáttum. Það er í fyrsta lagi fræðsla, upplýsing til fólks, um þætti er varða umferðaröryggismál. Síðan eru það samgöngurnar sem spila stóran og mikinn þátt, gæði samgangna, viðhald og öryggi, og þessi eftirlitsþáttur sem aðallega er á höndum lögreglunnar. Það er alveg hárrétt, sem kom fram hjá hv. þingmanni hér áðan, að fólk verður, vegfarendur, að geta treyst því að mannvirkin okkar séu örugg og að boðið sé upp á eins mikið öryggi í umferðinni og mögulegt er. Það er líka alveg rétt að við höfum náð miklum árangri á undanförnum árum. Það hefur kannski ekki síst gerst vegna þess að það hefur verið öflugra samstarf og mikið samstarf á milli opinberra aðila og einkaaðila í þessum þáttum. Það má líka geta þess að um mitt ár 2011 fól Umferðarstofa, sem í dag er hluti af Samgöngustofu, Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að meta kostnað þjóðfélagsins vegna umferðarslysa árið 2009. Niðurstaða þeirrar rannsóknar var sú að beinn kostnaður af umferðarslysum það ár, þ.e. kostnaður við sjúkrahús, læknisþjónustu, lögreglu, slökkvilið, tryggingafélög, þar með talið eignatjón, var metinn á bilinu 10,2 til 10,7 milljarðar á verðlagi þess árs. Þannig að við sjáum tölurnar sem við vorum að tala um þá og hversu miklar greiðslur þetta eru. Ef óbeinum kostnaði er bætt við, svo sem framleiðslutap vegna ótímabærra dauðsfalla, greiðslna tryggingafélaga o.s.frv., er kostnaðurinn á bilinu 12,4 til 12,9 milljarðar kr. Það er ágætt að setja þetta í samhengi við hlutina þegar við erum að ræða um aðgerðir sem geta komið í veg fyrir þann mikla harm sem fylgir slíkum slysum. Hv. þingmaður fjallaði um það sem hann kallar: Mikilvægi fimm stjörnu vega. Það er ágætishugtak í kringum það og ákveðin hugmynd. Það má nefna í því samhengi að Vegagerðin hefur um margra ára skeið mótað reglur og leiðbeiningar um hönnun vegamannvirkja sem eru nefndar veghönnunarreglur. Þar er stuðst við erlendar reglur sem lagaðar hafa verið að íslenskum aðstæðum og þar er reynt að tryggja það sem þingmaðurinn nefndi í breidd vega, gerð vegamóta o.s.frv. Hins vegar verðum við líka að horfast í augu við þann veruleika sem ég hef oft nefnt hér, og held að ég verði að nefna aftur í þessu samhengi: Það er auðvitað þannig að íslenska vegakerfið er í dag um 13.000 kílómetrar í heildina. Staðreyndin er sú að á undanförnum árum hefur okkur ekki tekist nægilega vel að viðhalda því kerfi og tryggja fullt öryggi á öllum þeim vegum. Það er eitthvað sem við verðum að horfast í augu við og að mínu mati verðum við að forgangsraða samgöngumálum og vegamálum í samræmi við þá staðreynd. FÍB hefur til dæmis verið að taka út vegi á Íslandi með stuðningi Vegagerðarinnar og þær upplýsingar hafa nýst ágætlega við að kortleggja svokallaða svartbletti og þá staði sem sérstaklega þarfnast viðhalds og umbóta. Þannig erum við að reyna að vinna hlutina markvisst með það fyrir augum að nýta fjármagnið vel. En ég ítreka það sem ég hef áður sagt, og hvet þingheim til að taka höndum saman um það í framtíðinni, að við þurfum að gera betur hvað varðar viðhald kerfisins. Það er kannski það sem er eitt af brýnustu umferðaröryggismálunum í dag, þ.e. að viðhalda því sem við eigum og tryggja að það sé vel gert. Af því að hv. þingmaður minntist líka á mikilvægi fræðslu er það alveg rétt að hegðun ökumanna er talin skipta hvað mestu í því. Í umferðaröryggisáætlun er fjallað um þær aðgerðir sem við höfum gripið til í tengslum við áróður og fræðslu, sérstaklega til ungs fólks. Það verður að segja þá sögu eins og hún er líka og við getum nýtt þá reynslu að við Íslendingar erum af mörgum talin gera sérstaklega vel. Ég bendi á að Samgöngustofa hefur verið að gera ýmsa þætti í upplýsingu og fræðslu til ungs fólks sem hefur verið talið til algjörrar fyrirmyndar og hefur verið þannig að aðrar þjóðir telja sig geta lært af því. Sú fræðsla skiptir miklu máli. Ég vil líka nefna það í lokin, svo get ég svarað betur þegar ég kem aftur upp varðandi einstaka þætti í fræðslunni, að það er mikilvægt sem hv. þingmaður nefndi og spurði sérstaklega um sem er flutningur umferðareftirlits Samgöngustofu til lögreglu. Það hefur auðvitað verið rætt og fór þingmannanefnd yfir það þegar rætt var um skiptingu viðbótarfjármagns til lögreglunnar. Það var mat þeirrar nefndar, og hefur reyndar áður verið mat þeirra sem að því hafa komið, að það gæti farið vel á því að gera það. Við höfum verið 

Virðulegi forseti. Ekki er hægt að ræða umferðaröryggi án þess að nefna viðhald vega. Viðhald á vegum landsins er nú í sögulegu lágmarki sem skapar hættur víða um land. Ekki er tekið á þeim vanda í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2015 sem nú er í meðförum þingsins. Í liðinni kjördæmaviku hafa hv. þingmenn heyrt í sveitarstjórnarmönnum og ég geri ráð fyrir að þeir hafi allir bent á vandann sem við blasir, einkum er varðar umferðaröryggi, ef ekki verður bætt verulega í þann fjárlagalið sem fara á í viðhald vega. Það gerðu sveitarstjórnarmenn í Suðurkjördæmi í það minnsta. Ekki er aðeins bent á slæmt ástand stofnbrauta heldur eru tengivegir víða illa farnir, sumir hverjir eru vegir sem hafa látið verulega á sjá í ár vegna aukins fjölda ferðamanna sem fer þar um. Úr þessu verður að bæta með hærri framlögum til viðhalds vega við afgreiðslu fjárlaga. Sveitarstjórnarmenn ræddu einnig almenningssamgöngur á fundum í Suðurkjördæmi í síðustu viku. Í samgönguáætluninni er rætt um almenningssamgöngur í tengslum við öryggissamgöngur, umhverfislega sjálfbærni og jákvæða byggðaþróun. Nú hefur fjárhæð til verksins verið skorin niður vegna hagræðingarkröfu á Vegagerðina og upphæðin hefur auk þess lækkað vegna þess að endurgreiðsluhlutfall olíugjalds hefur lækkað. Það taka sveitarsjóðirnir á sig. Sveitarstjórnarmenn hafa lagt vinnu í að byggja upp kerfi almenningssamgangna sem byggir á því að þær leiðir sem bera sig halda samgöngum uppi á þeim leiðum sem gera það ekki. Því er það algerlega óásættanlegt að hæstv. innanríkisráðherra hafi ákveðið að kippa einni arðbærri leið út úr kerfinu á Suðurnesjum sem hefur bara verri þjónustu við íbúa þess svæðis í för með sér. Sveitarstjórnarmenn gera þá kröfu að ríkið standi við gerða samninga um almenningssamgöngur og það hljótum við líka að gera, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu því að ég tel að það sé afar brýnt að ræða það. Eins og hv. þingmaður á undan mér sagði held ég að þetta hafi verið eitt af stóru málunum í kjördæmaviku okkar landsbyggðarfólks. Vissulega er gott og göfugt markmið að vegakerfið verði fimm stjörnu, en ég held að því miður sé allt of langt í það öryggi. Ég held að við þurfum líka að horfa aðeins út fyrir rammann. Hér var komið inn á almenningssamgöngur sem því miður hafa ekki alveg náð þeirri fótfestu sem við vildum gjarnan, bæði út frá umhverfis- og öryggissjónarmiðum, en við þurfum líka og Vegagerðin að standa bak við það að auka hér tækifæri til að sveitarfélög geti útbúið hjólreiðastíga, jafnvel á milli heilu sveitarfélaganna. Það er eitt af því sem hefur færst mjög mikið í aukana og er líka eitt af því sem þarf að tryggja öryggi gagnvart. Undirgöng víða komu líka fram í máli sveitarstjórnarmanna þegar við funduðum með þeim, bæði fyrir fé og fólk. Þeim er stórlega ábótavant og jafnvel eru gerðar breytingar á vegum núna án þess að gera ráð fyrir því við litla þétta byggðakjarna þar sem eru til dæmis skólar. Það er gríðarlega alvarlegt að ekki skuli gert ráð fyrir þeim. Af því að við ræðum auðvitað fjárlögin er dapurlegt að ekki skuli vera lagt meira fé til vegamála en nú er gert. Það kom meðal annars fram í gær í fjárlaganefnd að það er 21 einbreið brú á Suðurlandi einu. Þetta er óviðunandi árið 2014 þótt við þurfum að forgangsraða. Mig langar að spyrja ráðherra og málshefjanda líka: Munu þau beita sér fyrir því að sett verði aukið fé 

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka málshefjanda fyrir að taka upp þessa mikilvægu umræðu. Fyrir um 20 árum lentu Finnar í ekki ósvipuðum kröggum og við Íslendingar, það varð hrun og það þurfti að skera niður í mörgum málaflokkum. Sá sem hlaut einhvern mesta niðurskurðinn var sá málaflokkur sem við ræðum hér í dag, vegamálin. Eftir nokkur ár áttuðu Finnar sig á því að það að hafa látið hjá líða að ráðast í umbætur og viðhald á vegakerfinu mundi þýða stóraukin framlög og töluvert meiri kostnað en ef menn hefðu sett aðeins meira í málaflokkinn á þessum tíma. Við þurfum að læra af Finnum, virðulegi forseti. Ég hef hafið umræðu um það í fjölmiðlum að ég hafi miklar áhyggjur af samgöngumálaflokknum. Ég veit reyndar að innanríkisráðherra deilir þeim áhyggjum með mér og mun ásamt formanni umhverfis- og samgöngunefndar berjast fyrir auknum fjármunum til málaflokksins. Það verður samt að líta til þess að á síðasta kjörtímabili var heldur betur skorið við nögl í þessum málaflokki þó að tekist hafi að bjarga einstaka framkvæmdum sem var vel. Hér var komið inn á það líka hvort ráðherra hugnaðist að flytja Samgöngustofu til lögreglu. Þetta er málefni sem við höfum tekið upp í samgöngunefnd. Mér sýnist á öllu að breið samstaða sé um að svo verði gert, enda hafa fjölmargir aðilar fært fyrir því mjög sannfærandi rök. Við skulum fara frá þessari umræðu, nýta okkur hana og sameinast um að gera betur í þessum málaflokki með 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Besta leiðin til að auka umferðaröryggi er með því að aðskilja akstursstefnur á þeim vegarköflum þar sem umferð er mest. Þess vegna ætti það að vera stjórnvöldum kappsmál hverju sinni að reyna eftir fremsta megni að tryggja fjármögnun á þeim leiðum. Þegar við horfum til þess hvaða leiðir þetta eru þá blasir það við: Það er þjóðvegurinn á milli Reykjavíkur og Selfoss og það er akstursleiðin frá Reykjavík upp í Borgarnes og áfram til Akureyrar. Mér finnst og hefur lengi fundist að við ættum með öllum mögulegum ráðum að reyna að tryggja fjármögnun á þessum leiðum. Mér er það gersamlega óskiljanlegt að við skulum ekki vera nú þegar búin að bjóða út í einkaframkvæmd þessa vegarkafla og fjármagna þá með einhvers konar útfærslu á veggjöldum. Mér finnst það sjálfsagt mál vegna þess að það er eina leiðin til að ljúka þessum verkefnum hratt og örugglega. Ef menn meina eitthvað með því að umferðaröryggi skipti máli verða þeir að setja peninga í umferðaröryggi. Það er mín skoðun að umferðaröryggi sé mikilvægasta forsendan þegar kemur að ákvörðunartöku í samgöngum. Það eru auðvitað aðrar forsendur sem skipta þar máli eins og byggðamál o.s.frv. en umferðaröryggi er mikilvægasta forsendan. Ég er mjög ánægður með að við skulum vera að ræða þessi mál hér en mér finnst við ræða þessi mál allt of oft án þess að taka ákvarðanir og án þess að setja peninga þar sem munnurinn á okkur er, svo að maður snari nú yfir ensku orðatiltæki hér í þinginu. En orð eru til alls fyrst. Ég fagna þessari umræðu og hvet stjórnvöld til að beita sér í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og margir aðrir þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir þessa þörfu umræðu. Það er gleðiefni að það virðist vera tiltölulega mikill samhugur, ef ekki alger, um þessi mál, að það þurfi úr þeim að bæta. Auðvitað kostar þetta peninga sem er nokkuð sem við verðum að horfast í augu við og bregðast við. Þótt ég geti í raun og veru lítið annað en tekið undir það sem hér hefur áður verið sagt langar mig að nefna það, svo einhver hafi nefnt það, að hjólreiðar eru vonandi vaxandi ferðamáti á Íslandi. Mér finnst alveg við hæfi að við höfum bak við eyrað að við þurfum að taka tillit til þeirra líka þótt ég geri mér vissulega grein fyrir því að maður hjólar ekki endilega á milli bæjarfélaga. Fólk á landsbyggðinni er kannski háð bílum og ég dreg ekki úr því en vil bara bæta því við að þegar kemur að öryggi hjólreiða almennt skiptir höfuðmáli að til staðar sé hjólamenning. Á Íslandi ríkir ekki hjólamenning í raun. Við notum reiðhjól ekki mikið, það færist þó í vöxt sem betur fer og það er gott af mjög mörgum ástæðum. Þegar við lítum fram á veginn í þeim málaflokki finnst mér að við eigum að halda fókusnum á það að hægt sé að nota hjól sem víðast, ekki bara á höfuðborgarsvæðinu heldur líka í öðrum bæjarfélögum og auðvitað á milli þeirra ef vegalengdin er nógu stutt. Það er ekkert að því. Þá er hægt að nefna sérstaklega að maður gæti viljað einfaldlega neyða alla til að vera með hjálma. Það er skynsamlegt að vera með hjálm, ég dreg ekki úr því, en ef það dregur úr hjólamenningunni getur það haft neikvæð langtímaáhrif á þróun hjólamenningarinnar sjálfrar sem þýðir að bílstjórarnir sem eru ekki vanir því að aka í kringum hjólreiðafólk kunna ekki að bregðast við aðstæðum. Maður sér mikinn mun á þessu þegar maður er í landi þar sem er rík hjólreiðamenning. Þar kann fólk að keyra í kringum hjólreiðafólk, Íslendingar kunna það almennt ekki vegna þess að við höfum ekki þessa menningu. Mér fannst bara einhver þurfa að nefna þetta hérna en að því sögðu tek ég undir orð hv. þm. Vilhjálms Árnasonar að öllu leyti.

Virðulegur forseti. Hér hefur verið nefnt í umræðunni kreppa og framlög til vegagerðar. Í því sambandi er rétt að halda því til haga að aldrei í sögu landsins hefur verið varið meiri fjármunum til vegaframkvæmda en einmitt árin 2008, 2009 og 2010. Sú staðreynd á auðvitað að vera stjórnvöldum leiðarljós um það með hvaða hætti má forgangsraða fjármunum, m.a. til að bæta samgöngur um landið en líka til að auka umferðaröryggi. Við lifðum það hér fyrir nokkrum árum að eiga fyrsta árið þar sem ekkert banaslys varð á sjó. Ekki er langt síðan að það hefði þurft að segja mönnum það tvisvar og jafnvel þrisvar að á Íslandi ætti það eftir að gerast, eins margir menn og fórust á sjó ár eftir ár, áratug eftir áratug og öld eftir öld. Sama markmiði getum við náð í umferðarvörnum. Til þess þurfum við áætlunargerð, aga, eftirfylgni og fjármuni. Árangursríkast er að takast á við svartblettina sem við þekkjum, slysastaðina í umferðinni og verja skipulega fjármunum til að sigrast á þeim og það hefur Vegagerðin gert. En ég held að það sé íhugunarefni fyrir fjárveitingavaldið hvort marka eigi sérstaklega fjármuni til slíkrar áætlunar, áætlunar um útrýmingu svartbletta, þannig að þingið geti sannarlega staðið vörð um það að þeir fjármunir séu fyrir hendi hvernig svo sem árar að öðru leyti í samfélaginu. Þetta var gert í Reykjavík með góðum árangri og má líka ná góðum árangri á þjóðvegum landsins. Hitt er síðan auðvitað það að halda aftur af hraðanum og hafa aga og aðhald eins og kostur er í umferðinni. Það getur sjálfvirknin vissulega í æ ríkari mæli hjálpað okkur við, hlutir eins og hraðamyndavélar, radareftirlit og margvísleg ný tækni sem getur gert okkur kleift að tryggja það að menn fari að lögum á vegum. Í því sambandi er ástæða til að binda vonir við aukinn þunga 

Virðulegi forseti. Mig langaði að koma inn á allt annan vinkil en ég gerði áðan af því að síðasta línan í yfirskrift þessarar umræðu er fræðsla og samstarf framkvæmdarvalds Alþingis í umferðaröryggismálum. Ég nefndi hér sl. vetur, minnir mig, skýrslu frá því 2012 um umferðaröryggismál og vitnaði aðeins í hana er varðaði fræðsluþáttinn. Mig langar aðeins að vitna í hana aftur því að ég efast ekki um að sá áróður hafi skipt miklu máli og þær auglýsingar og annað því um líkt sem við höfum komið í umferð. Auk þess held ég að allir muni eftir auglýsingunum þegar ungt fólk talar í símann og það gerist eitthvað sem þetta unga fólk sem reynt er að höfða til getur tengt sig við. Umferðarstofa var með verkefni á Facebook-síðu sinni sem hét Vertu til. Þar komu framhaldsskólarnir við sögu. Það var mjög áhugavert. Síðan er það grunnskólafræðslan sem mig langar að spyrja um af því að ég hreinlega veit það ekki. Ég vissi að Grundarskóli á Akranesi var eins konar móðurskóli í umferðarfræðslu fyrir alla grunnskólana og þar var vefurinn umferd.is líka undir. Hann hefur ekki verið færður til nútímans, held ég. Mig langar að spyrja: Er það verkefni enn þá í gangi? Líka fræðsluefnið Svo kom það fyrir mig í framhaldsskólunum: Er það verkefni lifandi eða var það bara átak sem var 2009? Síðan langar mig að ræða rétt í lokin, af því að við nefndum undirgöng, hjólreiðastíga og ýmislegt fleira sem hér hefur komið fram, þessi hvíldarsvæði við þjóðvegina fyrir ferðamenn. Eitt af því sem maður rak sig töluvert á í kjördæmavikunni 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni, fyrir að hefja þessa umræðu og taka í raun undir hans orð hér. Þegar kemur að umferðaröryggi er að ýmsu að huga. Vissulega koma umferðarmannvirki upp í hugann og ástand vega vítt og breitt um landið. Öll vitum við að einbreiðar brýr auka hættu á umferðaróhöppum og þær eru enn of margar á þjóðvegum hér á landi, auk þess sem afar bágborið ástand malarvega er staðreynd of víða. Það þekkjum við sem erum mikið á ferðinni um landið. Sá þáttur sem ég hef velt fyrir mér, og hefur raunar komið hér fram, er hvort ekki sé hægt að nýta krafta og kunnáttu umferðareftirlitsmanna meira og betur en nú er gert. Víða má draga úr umferðarhraða og er sýnileiki lögreglu þá mikilvægur þáttur sem aðhald og hvati til ökumanna til að létta á bensínfætinum. Í ljósi frétta frá því í morgun sýnist mér ekki veita af því þar sem stór hluti ökumanna á ákveðnum svæðum ekur klárlega yfir leyfilegum hraða. Nú hefur Umferðareftirlitið yfir fjórum vel búnum eftirlitsbílum að ráða, þrír eru í Reykjavík og einn á Akureyri. Þeir fara um land allt og sinna eftirliti. Sem dæmi fer Akureyrarbíllinn um Austfirði og Norðausturland eina vikuna og þá næstu kannski um Skagafjörð og Húnavatnssýslu. Þessir bílar eru sem sagt alltaf á ferðinni og geta þess vegna sinnt umferðareftirliti og verið góð viðbót við lögreglu á þeim stöðum sem þeir eru á þá og þá stundina. Í dag er það ekki hlutverk þeirra og verksvið. Til þess að það geti orðið þarf að breyta ýmsu varðandi menntun starfsmanna og réttindi. Eftir lauslega könnun skilst mér að grundvöllur sé til að skoða þennan vinkil á málinu. Bílarnir sem eftirlitið hefur til umráða eru vel tækjum búnir og starfsmenn margir hverjir með lögreglumenntun auk þess sem þeir hafa flestir lokið mörgum námskeiðum sem tengjast starfinu og má þar nefna löggilta vigtunarmenn og reglubundin skyndihjálparnámskeið. 
             Ég vil því taka undir spurningu til ráðherra varðandi þessi mál, hvort breytingar séu fyrirhugaðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Það er mjög gaman og áhugavert að sitja hér og hlusta á ólík sjónarmið, en þó virðumst við öll sammála um að það þurfi að bæta umferðaröryggi. Á ferðum okkar í kjördæmavikunni, eins og fram hefur komið, var mikið rætt um samgöngur. Heimamenn víðast hvar hafa miklar áhyggjur. Við hv. þingmenn sem vorum saman í bíl ræddum það hvort gjaldtaka fyrir nýframkvæmdir væri óhugsandi. Eins og hæstv. ráðherra segir erum við með 13 þús. kílómetra vegakerfi og við getum ekki byggt það allt upp nema með einhverjum svona leiðum. Ég held að við þurfum bara að þora að taka þá umræðu, þó að maður vilji auðvitað helst að allt sé ókeypis. Mig langar að koma líka aðeins inn á merkingar. Ég var næstum því farin fram af vegi um daginn þar sem voru T-gatnamót. Þegar ég var að keyra í kjördæmavikunni sagði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon mér frá því að hann hefði verið í bíl sem fór út af við T-gatnamót, gott ef það var ekki einhvers staðar í Aðaldal. En á næstu T-gatnamótum sem við komum að voru alveg ótrúlega góðar merkingar við veginn sem þveraði, allt öðruvísi en á hinum staðnum. Ég velti því fyrir mér hversu mikið merkingar geta gert og af hverju þær eru ekki samræmdar og svolítið púður lagt í það. Mig langar líka að koma aðeins inn á búfénað á vegum úti, aðallega sauðfé. Mér finnst algjörlega nauðsynlegt að merkja þau svæði þar sem sauðfé er að þvælast um vegina og auðvitað ætti að leita allra leiða til að koma í veg fyrir það. Það er mikið tjón sem verður af því. Fólk hefur jafnvel dáið í þannig slysum, þó er eignatjónið algengast. Þetta finnst mér því klárlega eitthvað sem þurfi að skoða. Annað sem hefur einnig verið nefnt hérna eru útskotin. Það er furðulega lítið af útskotum við þjóðveg 1. Þegar maður keyrir á löglegum hraða og hefur safnað á eftir sér bílalest væri ósköp gott að geta farið inn á þessi útskot og 

Virðulegi forseti. Mig langaði að koma aftur í ræðu og nefna það sem margir aðrir hafa nefnt, eða alla vega einhverjir, sem er sú staðreynd að það koma ofboðslega margir ferðamenn til Íslands. Það er í raun miklu meiri umferð hér en við sem þjóð erum vön frá fyrri tímum. Við þurfum því að horfa á þetta í mun stærra samhengi en áður, ekki það að ekki hafi verið brýnt áður að hafa þessi mál í lagi, auðvitað eiga þau að vera í lagi, við erum að tala um mannslíf. Það eru enn þá einbreiðar brýr, sem mér finnst skrýtið. Það eru enn þá einbreið göng, sem mér finnst enn þá furðulegra. Ég man þegar ég fór fyrst í einbreið göng, Strákagöng á Siglufirði, og var hissa á því að slík göng væru enn þá til, en þau eru það vissulega og ég geri ekki lítið úr því að þessu fylgi gríðarlegur kostnaður. Það er það sem mig langar að benda á: Við þurfum að vera reiðubúin að borga. Þetta kostar peninga en bjargar mannslífum. Þegar við notum peninga úr ríkissjóði eigum við, að mínu mati, að spyrja, þ.e. ef ríkissjóður er ekki kominn upp fyrir núllið, erum við reiðubúin til að fá lánað fyrir þessu? Við eigum alltaf að spyrja þeirrar spurningar. Ég spyr vini mína sem vilja fá peninga í alls konar hluti í þjóðfélaginu: Ertu reiðubúinn til að fá þetta lánað á kostnað barna þinna og barnabarna? Það er spurningin. Þegar kemur að mannslífum í framtíðinni þá er svarið tvímælalaust já. Við eigum einfaldlega að borga þetta. Ef það kostar okkur frekari skuldir eða meiri skatta verður að hafa það. Við verðum að hafa kjark til að segja: Þannig verður þetta, það er ekki gaman en um ræðir mannslíf. Þetta kostar peninga og þarf að kosta peninga. Mig langar líka að koma inn á annað, sem hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir nefndi, sem er að ferðamenn kvarta mikið undan því, alla vega við mig, að hér sé illa merkt. Það eru lélegar merkingar á Íslandi miðað við það sem menn venjast erlendis og þetta er sennilega sá þáttur þar sem við græðum mest öryggi fyrir minnst fé, mundi maður halda. Það er frekar einfalt að merkja. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þá málefnalegu og þörfu umræðu sem við höfum átt hér. Margar góðar hugmyndir hafa komið fram en það sem skín í gegn er samstaðan um málaflokkinn. Það var kannski ástæðan fyrir umræðunni, að kalla fram þessa samstöðu. Nú þurfum við að taka þessa samstöðu með okkur inn til fjárlaganefndar og í vinnu þingsins og fylgja henni eftir, sýna að nú þurfum við að forgangsraða í þágu þessa málaflokks. Það er mjög mikilvægt. Einnig hafa komið fram margar hugmyndir um aðrar leiðir í fjármögnun sem er eðlilegt að skoða. Nú eru margar bifreiðar sem borga minna í vörugjöld og annað slíkt - þá er spurning hvort hægt er að fara frekar í einkaframkvæmd með fjármögnun vegtolla. Einnig komu fram hugmyndir sem þurfa ekki að kosta mikið, eins og að auka merkingar. Það þarf kannski ekki að vera mjög kostnaðarsamt en getur skilað góðum árangri. Ég fagna því svo sérstaklega hversu vel var tekið undir þá hugmynd, sem margir hafa teflt fram, að auka umferðareftirlit með því að færa eftirlit Samgöngustofu til lögreglunnar. Þar munum við nýta fjármuni og auka umferðaröryggi töluvert án þess að auka fjármuni. Ég ítreka að nú er það okkar að fylgja þessu eftir, að forgangsraða fjármunum í þágu umferðaröryggis við gerð fjárlaga og fyrir 2. umr. Ég tel það mjög mikilvægt. Þetta er líka heilbrigðismál eins og við komum inn á áðan. Þetta kostar mannslíf, þetta er álag á allt heilbrigðiskerfið og þess vegna er þetta mjög mikilvægt. Ég held að það hjálpi okkur að taka þessa ákvörðun og hjálpi okkur að forgangsraða ef við ræðum þetta nógu oft og fræðumst nógu mikið um þennan alvarlega hlut. Þannig tökum við réttar ákvarðanir.

Virðulegur forseti. Ég vil líkt og aðrir þakka fyrir þessa umræðu og þau sjónarmið sem komið hafa fram. Hér var því haldið fram að í frumvarpi til fjárlaga þessa árs væri fólginn niðurskurður til vegamála en það er ekki rétt. Ef litið er til fjárlaga síðustu ára þá er 850 millj. kr. aukning í því frumvarpi sem nú liggur fyrir og ég sagði það í umræðum á þinginu að ég teldi að því fjármagni væri best ráðstafað til viðhalds. Það þýðir ekki að nóg sé að gert. Það þýðir ekki að við séum búin að ná fullnaðarsigri. En rétt skal vera rétt í því þannig að því sé til haga haldið. Ég vil taka undir með mörgum sem hér hafa nefnt það, í samhengi hlutanna er varðar samgöngur og uppbyggingu samgöngumannvirkja, að ef við ætlum einungis að bíða eftir því að ríkisvaldið lagi það sem laga þarf eða bæti það sem bæta þarf þá mun það taka mjög langan tíma. Ég tel að það sé löngu tímabært, og hef sett í gang vinnu er varðar það og við höfum áður rætt það hér á þingi, að skoða ákveðnar leiðir um samstarf fjárfesta, einkaaðila, lífeyrissjóða og annarra til uppbyggingar á samgöngumannvirkjum. Ég held að almenningur hér á Íslandi, líkt og í öllum nágrannalöndum okkar, sé reiðubúinn í það og ég held að við verðum að skoða það. Ég vil líka nefna það sem kom fram í máli hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar, sem er alveg hárrétt, þegar talað er um ferðamenn. Á nokkrum árum hefur þunginn á vegakerfinu okkar farið úr 300 þús. ferðamönnum á ári og stefnir í að verða meira en milljón á þessu ári. Það gerbreytir stöðunni á vegunum og við þurfum að hafa það í huga. Fyrst og síðast vil ég þó þakka þessa málefnalegu umræðu. Ég held að við séum að gera margt vel í fræðslu, í ákveðnum átaksverkefnum sem við höfum farið í, í eflingu löggæslu o.s.frv. Stærsta verkefnið okkar fram undan er að gera úrbætur á vegakerfinu okkar og tryggja að þær samgöngur sem í boði eru séu öruggar. Ég vona innilega að okkur takist það. Og það er engum einum um að kenna; ég hvet okkur til að nálgast það ekki þannig: þau gerðu/við gerðum. Það hefur verið hart í búi á undanförnum árum, það hefur komið niður á samgöngum 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Markmiðið með frumvarpinu er að stuðla að því að viðskiptavinum vátryggingafélaga verði gert auðveldara að skipta um vátryggingafélag. Frumvarpið er til komið vegna athugunar Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, á aðkomu íslenska ríkisins að endurreisn vátryggingafélagsins Sjóvá–Almennar tryggingar hf. Í kjölfar þeirrar athugunar skuldbatt íslenska ríkið sig til að fara yfir ákvæði laga um vátryggingarsamninga um uppsagnir vátryggingarsamninga í því skyni að stuðla að aukinni samkeppni á vátryggingamarkaði. Skipaður var starfshópur sem fór yfir núverandi ákvæði vátryggingarsamningalaganna og sambærileg ákvæði í Noregi og Danmörku þar sem heimildir til uppsagnar vátryggingarsamninga eru víðtækari en hér á landi. Niðurstaða starfshópsins var sú að rétt væri að leggja til breytingu á lögum um vátryggingarsamninga svo skilvirkara væri fyrir viðskiptavini að segja upp vátryggingarsamningi. Eins og lögin eru í dag geta vátryggingartakar ekki sagt upp vátryggingarsamningi nema við tilteknar aðstæður og það er ekki hægt að segja upp vátryggingarsamningi til að skipta um vátryggingafélag vegna þess til dæmis að betri kjör bjóðast. Verði frumvarpið að lögum verður stuðlað að auknum hreyfanleika viðskiptavina vátryggingafélaga. Helstu breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu eru eftirfarandi: Að vátryggingartaki geti sagt upp vátryggingarsamningi eingöngu í því skyni að flytja vátryggingu til annars félags. Að uppsögnin skuli vera með 30 daga fyrirvara og miðast við næstu mánaðamót þar á eftir. Að taka megi tillit til áhættusveiflna við uppgjör þegar tekið er tillit til þeirra við ákvörðun iðgjalds. Að vátryggingafélag megi ekki taka gjald vegna kostnaðar þess við að vátryggingu er sagt upp á samningstímabili. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á vegalögum, nr. 80/2007, með síðari breytingum. Frumvarpið var að undanskildum ákvæðum 1. og 2. gr. lagt fram á Alþingi í vor á þessu ári en ekki náðist að mæla fyrir því fyrir þingfrestun. Er það því lagt fram að nýju. Frumvarp þetta er í raun og veru þríþætt. Í fyrsta lagi er um að ræða innleiðingu á EES-gerðum í íslenskan rétt. Í öðru lagi er um að ræða breytingartillögur sem stafa af vinnu nefndar um endurskoðun vegalaga og er breyting sem lengi hefur verið beðið eftir. Í þriðja lagi er um að ræða breytingar sem leiða af nýlegri heildarendurskoðun á skipulagi samgöngustofnana hér á landi sem fólu í sér að settar voru á stofn tvær stofnanir eins og við þekkjum, annars vegar Samgöngustofa og hins vegar Vegagerðin. Hvað varðar EES-gerðina, sem við ræðum hér oft, þá er að finna í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 2006 (2006/38/EB), um breytingu á fyrri tilskipunum um álagningu gjalda, þ.e. veggjalda og notkunargjalda og gjalda á þungaflutningabifreiðar fyrir notkun á tilteknum umferðarmannvirkjum, ákvæði um skyldu aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins til að koma á fót árangursríku eftirliti og ákvarða kerfi viðurlaga sem eiga við um brot á þeim ákvæðum landslaga sem samþykkt eru samkvæmt umræddri tilskipun. Því kerfi er ætlað að tryggja að lögaðilar sem standa að slíkri álagningu fari að þeim reglum sem um gjaldheimtuna gilda innan Evrópska efnahagssvæðisins. Hvorug þessara tilskipana hefur verið innleidd í íslenskan rétt enn sem komið er. Nú stendur yfir vinna í innanríkisráðuneytinu til að innleiða ákvæði tilskipananna í reglugerð. Til að uppfylla kröfur um viðurlög er hins vegar nauðsynlegt að í vegalögum sé að finna skýra heimild til að leggja sektir á lögaðila, auk þess sem kveða þarf á um hvaða háttsemi geti varðað slíkum sektum. Heimild sem þessa er eins og áður sagði ekki að finna í núgildandi lögum. Gert er ráð fyrir því að sett sé ákveðið hámark á sektarfjárhæð. Við undirbúning þess hluta frumvarpsins sem snýr að innleiðingu EES-gerðarinnar var haft náið samráð við bæði Samgöngustofu og Vegagerðina. Aðeins einn lögaðili í dag sinnir slíkri gjaldheimtu á Íslandi, en það er Spölur sem sinnir gjaldheimtu í Hvalfjarðargöngum líkt og þingheimur þekkir. Þá er fyrirséð að til slíkrar gjaldheimtu muni koma í Vaðlaheiðargöngum þegar þau verða opnuð. Efni frumvarpsins var kynnt fyrir fulltrúum beggja þessara aðila og fundað með þeim í kjölfarið til að ræða áhrifin. Ekki komu fram athugasemdir við efni frumvarpsins af þeirra hálfu. Virðulegur forseti. Hvað varðar efni annarra greina frumvarpsins þá á tilurð þeirra sem fyrr segir rætur að rekja til tillagna nefndar um endurskoðun vegalaga. Í henni áttu sæti fulltrúar innanríkisráðuneytisins, umhverfis- og auðlindaráðuneytisins, Vegagerðarinnar, Skipulagsstofnunar og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Hlutverk þeirrar nefndar var að fara yfir framkvæmd vegalaga varðandi flokkun vega, en yfirfærsla á tilteknum vegum til sveitarfélaga hefur ekki komist að fullu til framkvæmda þar sem ágreiningur var um með hvaða hætti það skyldi gert. Í frumvarpinu er að lokum að finna ákvæði sem varða heildarendurskoðun á skipulagi samgöngustofnana líkt og ég nefndi áðan. Frá haustinu 2013 hefur staðið yfir vinna í innanríkisráðuneytinu við yfirferð regluverks í tengslum við stofnun Samgöngustofu og Vegagerðarinnar. Markmið verkefnisins er að stuðla að skilvirkum reglum og gagnsæju eftirlitskerfi á sviði samgangna í landinu til hagsbóta og öryggis fyrir borgarana. Að því er varðar vegalögin, virðulegur forseti, var það mat ráðuneytisins að hlutverk Samgöngustofu gagnvart Vegagerðinni og að öðru leyti með tilliti til vegalaganna kæmi ekki nægilega vel fram í gildandi lögum. Er því lögð til breyting á II. kafla laganna sem fjallar um stjórn vegamála. Vegagerðin mun áfram hafa það hlutverk að annast framkvæmd laganna nema á annan hátt sé kveðið í lögunum, en meginefni stofnunarinnar snýr að framkvæmd veghalds, þ.e. byggingu, viðhaldi og rekstri vega, auk þess að skilgreina þjóðvegakerfið sem Vegagerðinni er falið að bera ábyrgð á samkvæmt lögum. Samgöngustofu er hins vegar falið það hlutverk að annast eftirlit með framkvæmd umferðaröryggisstjórnunar vegamannvirkja í samræmi við hlutverk stofnunarinnar samkvæmt lögum sem um hana gilda. Fyrirséð er að eftirlitið muni að mestu fara fram í formi stjórnsýsluúttekta á gæðakerfum í því skyni að tryggja að vegaframkvæmdir séu í samræmi við lög og reglur. Gert er ráð fyrir að úttektirnar fari fram í samræmi við verklagsreglur sem Samgöngustofa setur sér að höfðu samráði við Vegagerðina, sveitarfélög og eftir atvikum aðra veghaldara. Við mótun þessa verklags skal gæta hagkvæmni og einfaldrar og skilvirkrar stjórnsýslu. Þannig leiði eftirlit Samgöngustofu ekki til tvíverknaðar eða sé með öðrum hætti óþarflega íþyngjandi fyrir hina eftirlitsskyldu aðila. Nauðsynlegt var að skerpa á þessu í lögum. Virðulegur forseti. Ég vil hér að lokum nefna örfá atriði til viðbótar sem mér finnst mikilvægt að hafa í huga við þetta frumvarp. Við gildistöku núgildandi vegalaga þann 1. janúar 2008 var gert ráð fyrir að um 1.000 km af tengivegum færðust í flokk héraðsvega og sveitarfélög tækju við viðhaldi þeirra. Af því varð hins vegar ekki. Ástæður þess eru meðal annars þær að núgildandi vegalög voru ekki kostnaðarmetin á þann hátt sem nú er mælt fyrir í tiltölulega nýsamþykktum sveitarstjórnarlögum. Af þeim breytingum sem rekja má til tillagna nefndarinnar, sem ég kom hér inn á áðan um endurskoðun vegalaga, ber helst að nefna þessar: Í fyrsta lagi er lögð til breyting á núgildandi vegalögum sem felst í því að um 230 km af vegum sem nú falla í flokk héraðsvega falli aftur í flokk tengivega. Hér er um að ræða umferðarmeiri héraðsvegi landsins. 10 km viðmið gildandi laga hefur sætt töluverðri gagnrýni af hálfu sveitarfélaganna, m.a. með tilliti til snjómoksturs og þess að minni líkur eru taldar á að til þeirra verði litið við lagningu bundins slitlags ef þeir verði áfram í tölu héraðsvega. Er því lagt til að 10 km viðmiðið sé fært niður í 2 km viðmið. Þá eru einnig lagðar til breytingar á skilgreiningu hugtaksins héraðsvegir og einnig er hlutverk vegaskrár skýrt. Í öðru lagi er lagt til að bætt verði við nýjum málslið við 28. gr. vegalaga sem fjallar um mat á umferðaröryggi mismunandi valkosta við lagningu vega. Ákvæði 28. gr. vegalaga hefur reynst erfitt í framkvæmd og óljóst hvernig best er að útfæra þau fyrirmæli sem þar koma fram. Í frumvarpinu eru því lagðar til breytingar sem ætlað er að skýra það verklag sem skal viðhafa við framkvæmdina. Í starfi umræddrar nefndar kom fram að í flestum tilvikum eru samskipti Vegagerðarinnar góð og án vandkvæða, en þó kæmu upp takmarkatilvik sem betur mætti fara. Nefndin taldi að leysa mætti úr flestum ágreiningsmálum með því að tryggja betur samráð Vegagerðar og skipulagsyfirvalda og yrði Vegagerðinni því gert skylt að setja fram mat á umferðaröryggi mismunandi valkosta við vegalagningu með nægum fyrirvara til að skipulagsnefnd viðkomandi sveitarfélags gæti tekið afstöðu til matsins við mótun aðalskipulagstillögu. Þetta er eitthvað sem mörg sveitarfélög telja mjög mikilvægt. Í þriðja lagi er svo lagt til að ef sameining sveitarfélaga hefur þau áhrif að vegur færist úr flokki stofnvega í flokk sveitarfélagsvega þá skuli Vegagerðin halda við veginum í fimm ár eftir sameiningu meðan sveitarfélag undirbýr viðtöku vegarins. Í fjórða lagi er lagt til að bætt verði við lögin ákvæði til bráðabirgða sem heimili Vegagerðinni að semja við sveitarfélög um yfirfærslu vega frá Vegagerðinni til sveitarfélaga vegna þeirra vega sem færðust úr flokki stofnvega við gildistöku gildandi vegalaga. Hæstv. forseti. Ég hef nú rakið helstu atriði frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. umhverfis- og samgöngunefndar til meðferðar.

Hæstv. forseti. Mig langar að forvitnast hjá hæstv. ráðherra um ákvæði í 5. gr. frumvarpsins, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ráðherra setur í reglugerð nánari fyrirmæli um gjaldtöku af umferð samkvæmt ákvæði þessu, meðal annars um álagningu veggjalda og notkunargjalds og fyrirkomulag innheimtu, sem og um viðurlög við brotum á ákvæðum reglugerðarinnar …“. Heimildin er þannig í lögum í dag að ráðherra getur með reglugerð sett á veggjöld. Ég tel mjög óeðlilegt að sú heimild sé fyrir hendi, að menn geti með geðþóttaákvörðun, hversu vel sem að því er staðið, lagt á veggjöld hvar sem er á landinu. Þau eru ekki víða, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra, en á móti spyr maður: Væri ekki eðlilegast að ákvörðun um gjaldtöku væri lagabundin þó að reglugerðin fjallaði um það hvernig standa ætti að framkvæmd? Nú kann að vera að ég sé að misskilja eitthvað, en ég tel mikilvægt að fá skýrari svör hvað þetta varðar. Í öðru lagi er það 6. gr. Þar er fjallað um að lagt sé mat á umferðaröryggi á mismunandi kostum við vegalagningu. Ég sé enga ástæðu til annars en að styðja það. Í umfjöllun um Vestfjarðaveg 60, í umfjölluninni um Teigsskóg, var þeim rökum Vegagerðarinnar að verið væri að leggja veg til að tryggja umferðaröryggi hafnað í umhverfismati. Ég spyr hvort ekki sé nauðsynlegt að breyta því líka í lögunum um umhverfismat, að heimilt verði að taka tillit til umferðaröryggisþátta við mat á kostum hvað það varðar. Ég kem kannski fleiri spurningum að í seinna andsvari.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spurði hvort þetta væri nýtt. Já, þetta ákvæði 5. gr. er nýtt, en reglugerðin lýtur að nánari fyrirmælum um gjaldtöku. Það er auðvitað þannig að viðkomandi aðilar, í samráði við ríkið í flestum tilvikum, setja ákveðna upphæð er varðar veggjaldið. Þetta eru hins vegar nánari fyrirmæli um það. Svo getum við rætt það - við höfum reyndar rætt það og ég hef nefnt það í þessum sal - að í ýmsum nágrannalöndum okkar, ef við erum að ræða einkaframkvæmdir, er það þannig að hver og ein einkaframkvæmd, hvert og eitt slíkt samstarfsverkefni, kemur til kasta Alþingis á hverjum stað. Ég teldi að ef við ætluðum til dæmis að fara inn í slík verkefni þyrfti að ræða það á hinu háa Alþingi, samþykkja hverja aðgerð fyrir sig og þá með tilvísun í það hver kostnaðurinn af því væri. Hugmyndin er sú með þessu að það séu nánari fyrirmæli, eins og stendur þarna, um fyrirkomulag innheimtunnar sem og viðurlög o.s.frv. Varðandi það sem hv. þingmaður nefndi um umhverfismat, og hann tengdi það meðal annars við Teigsskóg, er ekki talin þörf á því hvað þetta varðar. Ég tek hins vegar undir það með hv. þingmanni, og það var til dæmis rætt í þingmannahópnum þegar við vorum að ræða ákveðnar lausnir er vörðuðu það að fara með vegtengingu í gegnum Teigsskóg, að skerpa þyrfti á lögunum um umhverfismat ef við ætluðum að láta öryggisþáttinn í umferðinni vega eins og umhverfismálin gera í hæstaréttardómnum sem ég geri ráð fyrir að við séum öll farin að þekkja of vel. Ég vona að þetta svari spurningum hv. þingmanns.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég tel mikilvægt - úr því að við höfum hér formann umhverfis- og samgöngunefndar - að þessir þættir verði skoðaðir og það sé skýrt að hver og ein framkvæmd hvað varðar gjaldtöku verði skoðuð sérstaklega. Ég má ekki hugsa til þess að þegar veggjaldið leggst af í Hvalfjarðargöngum árið 2018 verði komið nýtt veggjald á þessa einu leið út úr höfuðborginni eða inn í hana. Hæstv. ráðherra hefur tjáð sig um að Sundabrautin eigi að vera í einkaframkvæmd og maður óttast að þá komi veggjald á þá leið. Þá væri enn og aftur verið að höggva í sama knérunn. Á sama tíma eru stórar rándýrar framkvæmdir í hina áttina, bæði á Reykjanesbrautinni og Suðurlandsveginum, án þess að nein gjaldtaka sé þar. Ég beini því til formanns umhverfis- og samgöngunefndar að skoða þetta með lögin hvað varðar umhverfismat til að tryggja að umferðaröryggi sé lagt til mats í sambandi við samgöngumál. Það er tvennt í viðbót sem mig langar að spyrja um. Í kafla um tilefni og nauðsyn lagasetningar er vitnað í endurskoðun vegalaga. Þar segir, með leyfi forseta: „Nefndin lauk störfum snemma árs 2014 og eru nokkrar tillögur nefndarinnar teknar upp í þetta frumvarp.“ Hvernig var það valið og af hverju voru þær teknar upp núna, hvað er það sem kallaði á að flýta þeim? Hér er rætt um tengivegina og færsluna yfir til sveitarfélaganna; vangaveltur um að þarna hafi verkefni færst til samhliða sameiningu sveitarfélaga. Það er áhyggjuefni, ef við erum að stuðla að sameiningu sveitarfélaga og stækkun svæða, að það þýði að viðkomandi sveitarfélög verði að taka að sér ákveðnar vegaframkvæmdir eða umsjón vega og viðhald. Mig langar að heyra aðeins betur frá ráðherra um þennan þátt. Sá vandi má ekki fylgja sameiningu sveitarfélaga að þá færist 

Virðulegur forseti. Varðandi það sem hv. þingmaður nefnir um sameiningu sveitarfélaga þá var það einmitt markmið, þess vegna voru sveitarfélögin, Samband íslenskra sveitarfélaga, fengin inn í vinnuna. Þetta á alls ekki að valda því að það verði þungbærara, flóknara eða erfiðara fyrir sveitarfélögin. Alls ekki. Þess vegna er gefinn ákveðinn aðlögunartími að málinu auk þess sem kveðið er sérstaklega á, eins og ég nefndi í ræðu minni, um ákveðið samráð og viðræður við sveitarfélögin um þessa þætti. Flest af því sem þarna er lagt til er að mati sveitarfélaganna til mikilla bóta. Það er eitthvað sem ég geri ráð fyrir að hæstv. nefnd muni yfirfæra í sinni vinnu og ræða við sveitarfélögin um, en ekki er talið að það sem hv. þingmaður nefndi verði íþyngjandi. Spurt var um nefndina sem fór yfir endurskoðun vegalaga. Hv. þingmaður spyr: Hvað var tekið inn í þessa lagasetningu og hvað var látið standa út af? Í þessari frumvarpsgerð var reynt að taka allt sem laut að tillögum nefndarinnar um breytingu á lögum inn í þetta. Það á að vera allt þarna inni sem laut að því að breyta lögum og það sem var talið sérstaklega mikilvægt til að tryggja að það mundi gerast hratt og örugglega. Ég skal hins vegar óska eftir því, fyrir hv. þingmann, að honum verði gerð aðgengileg niðurstaða þessarar nefndar og þessi vinna, þá er hægt að fara yfir það. En það var tekið inn í þetta verkefni þar sem þurfti að fara í breytingar á lögum.

Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins sem formaður umhverfis- og samgöngunefndar þakka hæstv. ráðherra fyrir að tala fyrir því máli sem hér er til umræðu. Við munum að sjálfsögðu fara ítarlega yfir allar þær vangaveltur og tillögur sem þar eru. Og til að svara hv. þm. Guðbjarti Hannessyni munum við að sjálfsögðu skoða hluti hvað varðar gjaldtöku og annað. Það hefur verið háttur nefndarinnar að gera slíkt. Ágætissamstaða er um mörg veigamikil mál. Við tökum þessu máli fagnandi.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um umboðsmann skuldara, nr. 100/2010. Hér er verið að leggja fram frumvarpið í annað sinn en það var áður lagt fram á 143. löggjafarþingi án þess að fjallað hafi verið um það efnislega á því þingi. Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um umboðsmann skuldara og var frumvarpið samið í samráði við umboðsmann skuldara. Samtökum fjármálafyrirtækja var einnig gefinn kostur á að koma á framfæri athugasemdum við frumvarpið og var tekið tillit til þeirra eftir því sem unnt var. Við samningu frumvarpsins var höfð hliðsjón af ákvæðum um dagsektir í öðrum lögum og reglugerðum. Samkvæmt lögum um umboðsmann skuldara getur umboðsmaður krafið stjórnvöld, fyrirtæki og samtök um allar þær upplýsingar sem hann telur nauðsynlegar til að hann geti sinnt hlutverki sínu lögum samkvæmt. Samkvæmt gildandi lögum hefur umboðsmaður skuldara ekki úrræði til að knýja upplýsingaskyldan aðila til að afhenda þær upplýsingar sem hann hefur óskað eftir þrátt fyrir ótvíræða lagaskyldu til að afhenda upplýsingarnar. Þykir þó mikilvægt að umboðsmaður skuldara hafi heimild til að beita viðurlögum þegar ekki er orðið við beiðni um upplýsingar. Í frumvarpinu er því lagt til að sé ekki orðið við beiðni umboðsmanns skuldara um upplýsingar samkvæmt lögum um umboðsmann skuldara innan hæfilegs frests geti hann ákveðið að viðkomandi aðili skuli greiða dagsektir þar til umboðsmaður telur að upplýsingaskyldan sé uppfyllt. Þannig er markmið frumvarpsins að gera umboðsmanni skuldara kleift að sinna þeim verkefnum sem grundvallast á upplýsingagjöf frá stjórnvöldum, fyrirtækjum eða samtökum með skilvirkari hætti en áður, skuldurum til hagsbóta. Hins vegar er í ákvæðum frumvarpsins lögð rík áhersla á að umboðsmaður skuldara leitist áfram við að afla upplýsinga í samvinnu við upplýsingaskyldan aðila enda er gengið út frá því að beiting viðurlaga sé ávallt síðasta úrræðið sem gripið er til í þessu sambandi. Þá vil ég líka leggja áherslu á að umboðsmanni skuldara er einungis heimilt að óska eftir upplýsingum sem eru nauðsynlegar til að hann geti sinnt hlutverki sínu lögum samkvæmt. Í frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að gerð verði breyting á 2. mgr. 3. gr. laga um umboðsmann skuldara í þeim tilgangi að gera umboðsmanni skuldara kleift að afla upplýsinga sem almennt varða hagsmuni skuldara og eru nauðsynlegar til þess að umboðsmaður skuldara geti sinnt því hlutverki sem honum er falið með f-lið 2. mgr. 1. laga um umboðsmann skuldara þar sem fram kemur að hann skuli gæta hagsmuna skuldara og veita þeim aðstoð þegar við á. Er því lagt til að orðalagi ákvæðisins verði breytt þannig að ekki fari á milli mála að krafa um samþykki skuldara fyrir vinnslu upplýsinga eigi einungis við um persónuupplýsingar um tiltekinn skuldara en ekki um almennar upplýsingar frá upplýsingaskyldum aðilum sem ekki tengjast tilteknum skuldurum. Í öðru lagi er lagt til að umboðsmanni skuldara verði heimilt að leggja á dagsektir. Í frumvarpinu er lagt til að aðila sem ákvörðun um dagsektir beinist að skuli veittur 14 daga frestur til að koma að skriflegum athugasemdum áður en ákvörðun er tekin. Talið er hæfilegt að fresturinn sé 14 dagar með hliðsjón af því að hafi umboðsmaður skuldara ákveðið að nýta heimild til að leggja á dagsektir eru allar líkur á að óhæfilega langur tími hafi liðið frá því að beiðni um upplýsingar var send án þess að upplýsingarnar hafi verið afhentar eða beiðni um upplýsingar hafi verið hafnað. Enn fremur er lagt til að ákvörðun umboðsmanns skuldara um dagsektir verði tilkynnt bréflega á sannanlegan hátt þeim sem hún beinist að og er eðlilegt að ákvörðunin sé send samdægurs með ábyrgðarpósti. Þá er lagt til að dagsektir falli á hvern dag frá og með fyrsta virka degi frá því að aðila er tilkynnt um ákvörðun þar til upplýsingaskyldu er sinnt og þær falli niður þegar umboðsmaður skuldara telur að upplýsingaskyldan sé uppfyllt. Rétt þykir að mat á því hvort upplýsingaskyldan sé uppfyllt liggi hjá umboðsmanni skuldara en annars er hætt við að álagning dagsekta þjóni ekki tilgangi sínum. Að því er varðar ákvörðun fjárhæða dagsekta er lagt til að þær geti numið frá 10 þús. kr. til 1 millj. kr. fyrir hvern dag. Fjárhæðirnar eru þær sömu og fjárhæðir dagsekta sem Fjármálaeftirlitið hefur heimild til að leggja á eftirlitsskyldan aðila samkvæmt lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Lagt er til að við ákvörðun fjárhæðar dagsekta skuli umboðsmaður skuldara m.a. líta til fjölda starfsmanna viðkomandi aðila og hversu umsvifamikill viðkomandi atvinnurekstur er og er þannig tekið mið af stærð viðkomandi aðila og að dagsektirnar eiga að skipta máli í rekstri hans. Í frumvarpinu er lagt til að sé ákvörðun umboðsmanns skuldara um dagsektir kærð til ráðherra verði ekki heimilt að innheimta dagsektir fyrr en ráðherra hefur úrskurðað í málinu. Gert er ráð fyrir að dagsektir leggist ekki á meðan kæra er til meðferðar hjá ráðherra en staðfesti hann ákvörðun umboðsmanns skuldara er lagt til að dagsektir haldi áfram að leggjast á frá og með fyrsta virka degi frá því að ráðherra úrskurðar í málinu. Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið hefur þetta frumvarp að geyma mikilvægar breytingar á lögum um umboðsmann skuldara. Umboðsmaður skuldara mun fá tæki sem hann getur beitt í þeim tilgangi að sinna lögbundnu hlutverki sínu með skilvirkari hætti og hlýtur það að teljast til hagsbóta fyrir skuldara. Þó er að sjálfsögðu mikilvægt og lögð á það rík áhersla í frumvarpinu að umboðsmaður skuldara muni ávallt reyna eftir fremsta megni að afla upplýsinga í samvinnu við upplýsingaskylda aðila og beita heimild til álagningar dagsekta aðeins sem þrautaúrræði. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég hef litið yfir þetta mál og sömuleiðis sama mál þegar það var lagt fram á síðasta þingi en fann engar umsagnir um það, eðlilega vegna þess að það var aldrei sent til umsagnar. Ég hlakka svolítið til að sjá umsagnirnar vegna þess að ég velti fyrir mér hvað hafi helst valdið því að stofnanir hafi ekki viljað veita tilteknar upplýsingar. Nú kemur fram í frumvarpinu að verið er að skýra ákvæðið sem er til þess gert að vernda friðhelgi einkalífs skuldara gagnvart persónugögnum og það er gott. En þá velti ég fyrir mér á hvaða forsendum almennt stofnunin hafi verið að þrjóskast við, hvort þetta hafi bara verið einhver svona stofnanalegur mótþrói eða hvort stofnanir - og ég meina stofnanir í mjög víðum skilningi - hafi verið að beita fyrir sig einhverjum rökum gegn því að afhenda viðkomandi upplýsingar. Sömuleiðis langaði mig að spyrja bara til að vera alveg viss hvort eitthvað af þeim rökstuðningi, svo hæstv. ráðherra viti, hafi verið vegna þess að stofnanir hafi litið svo á að um væri að ræða persónugögn sem þær mættu ekki láta af hendi.

Virðulegi forseti. Hvað varðar umboðsmann skuldara er það þannig að samstarf við þá sem umboðsmaður skuldara hefur verið að kalla eftir upplýsingum hjá hefur í langflestum tilvikum verið mjög gott. Umboðsmaður skuldara hefur mjög víðtækar heimildir til að kalla eftir upplýsingum til að geta sinnt hlutverki sínu, hefur líka fengið mikla fjármuni til að geta haldið utan um gögn sem snúa að fjárhagslegum málum skjólstæðinga sinna. Hins vegar hefur í einstaka málum verið hafnað að veita upplýsingar en ég kannast ekki við að það sé á grundvelli þess að viðkomandi telji sig vera að vernda persónuupplýsingar þeirra sem umboðsmaður skuldara er að sinna. Það hafa verið athugasemdir sem snúa að því að menn hafa talið að upplýsingabeiðni umboðsmanns skuldara sé of víðtæk. Það er þannig og þess vegna taldi ég mjög mikilvægt að reyna að koma með þetta mál inn í þingið. Ég vil líka fá umsagnirnar, ég tel að það þurfi að vera algjörlega tryggt að umboðsmaður skuldara geti sinnt sínu hlutverki. Nú verður það í höndum velferðarnefndar að fara mjög vel yfir hvernig við erum að ramma þetta af varðandi auknar valdheimildir til umboðsmanns skuldara og líka hugsanlega að skoða þau ákvæði sem eru í lögunum hvaða gögnum umboðsmaður skuldara getur kallað eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Það var skýrt og gott. Ég hlakka líka til að sjá hvernig umræðan verður í nefnd. Ég vil nefna það svona í framhjáhlaupi að mér þætti betra að þeir nefndarfundir væru opnir vegna þess að þá gæti almenningur fylgst betur með. Það varðar kannski ekki þetta mál sérstaklega og ég óska ekki svara frá hæstv. ráðherra við þessu andsvari. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að það er gríðarlega mikilvægt að umboðsmaður skuldara geti sinnt hlutverki sínu, hinu lögbundna hlutverki að gæta hagsmuna skuldara. Það er líka gríðarlega mikilvægt að við gerum þjóðinni grein fyrir því að umboðsmaður skuldara er embætti sem er komið til að vera og í rauninni söknuðum við þessa verkfæris fyrir hrun. Það var búið að gera tilraunir um áraraðir til að taka upp umboðsmann skuldara sem hefði það hlutverk sérstaklega að gæta hagsmuna skuldara og verja þá fyrir ýmsum ákvörðunum sem teknar eru í fjármálalífinu og varðandi skuldsetningu og annað þess háttar. Þess vegna vona ég að öllum sé ljóst að þetta embætti er ekki til skamms tíma. Ég fagna því að hér séu settar skýrar heimildir sem gera embættinu kleift að fylgja málum betur eftir. Það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um eru önnur mál sem voru til umræðu á sínum tíma þar sem menn kvörtuðu yfir því að samningar á lokastigi strönduðu oft á því að menn báðu um fresti, framlengingar og frekari upplýsingar. Hefur þetta breyst, gengur þetta á skilvirkari hátt en áður? Það var líka kvartað yfir því að opinberar stofnanir væru ekki mjög liprar í sambandi við samningagerð. Við vitum að þær eru undanþegnar í sumum tilfellum ef um er að ræða ákveðnar tegundir skulda. Hvernig er staðan á því máli, er búið að liðka fyrir því og koma því í ákveðið form? Eins virtist hafa verið brestur á því að mönnum væri gerð grein fyrir því að skuldir með ábyrgðum kæmu til greiðslu á ábyrgðarmennina þannig að samningar, oft á síðustu stigum, féllu á því að viðkomandi skuldari vildi ekki láta ábyrgðirnar falla á fólk og féll frá samkomulaginu. Það var sagt: Nú eigið þið að borga þetta, fínt, þið ráðið við þetta, en fyrst verðið þið að gera upp skuldina  Það eru ýmis framkvæmdaratriði og mig langar að heyra áhyggjur hæstv. ráðherra eða um stöðu mála í núinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir fyrirspurnina. Ég vil gjarnan líta frekar á þetta sem fyrirspurn en andsvar. Ég er algjörlega sammála þingmanninum um að hlutverk umboðsmanns skuldara þarf að vera til staðar í íslensku samfélagi. Það er ekkert nýtt og tengist ekki bara hruninu að fólk kemst í fjárhagslega örðugleika. Nákvæmlega eins og þingmaðurinn segir var orðið löngu tímabært að koma í gagnið, ekki akkúrat stofnun umboðsmanns skuldara en þeim lögum sem umboðsmaður skuldara fer með sem tengjast t.d. greiðsluaðlöguninni, því að fólk fái stuðning og aðstoð við greiðslu varðandi gjaldþrotaskipti, að haldið væri utan um þessa ráðgjöf. Við vorum með Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna á sínum tíma. Hún hafði engan veginn sambærilegar valdheimildir við þær sem umboðsmaður skuldara hefur í dag. Það má segja að það hafi runnið inn í umboðsmann skuldara og þetta er ákveðin jafnvægislist því að hlutverk umboðsmanns skuldara er að gæta hagsmuna skuldara en hann þarf líka að vinna með fjármálafyrirtækjunum og þeim sem eru með kröfur á skuldara. Þess vegna er mikil áhersla í máli mínu og í greinargerð með frumvarpinu á að það að leggja á dagsektir hlýtur alltaf að vera þrautaúrræði, allt annað er reynt áður en farið er út í það að leggja á dagsektir. Úrræðið þarf samt að vera til staðar, þó að ég telji að það verði mjög sjaldgæft að því verði beitt, vonandi aldrei, það þarf að vera til staðar til þess að umboðsmaður skuldara geti gætt þessara hagsmuna. Hér eru verulegir hagsmunir undir. Við höfum séð það í svörum frá umboðsmanni skuldara að verið er að fella niður kröfur fyrir milljónir, jafnvel tugi milljóna, á einstaklinga. Ég mundi vilja koma 

Hæstv. forseti. Nú fáum við vonandi tækifæri til að ræða þetta betur í nefndinni. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að það þarf auðvitað að gæta hófs í allri framkomu gagnvart aðilum og gæta jafnræðis, hvort sem það eru þeir sem eiga fjármagn eða aðrir. Og ég tek líka undir með hæstv. ráðherra að það er gríðarlega mikilvægt að umboðsmaður skuldara gegni ráðgjafarhlutverki, sé sem sagt leiðbeinandi og fari jafnvel í fjármálafræðslu þegar lengra líður. Þess vegna má ekki skera þessa stofnun illa niður. Við eigum að nota tækifærið. Þeir sem eru lánveitendur í þessu landi fjármagna stofnunina að mestu leyti. Það er tvennt sem mig langar að spyrja um í viðbót. Það hafa komið upp áhyggjuefni hjá einstökum aðilum sem hafa átt kröfur á skuldara. Þegar menn eru komnir í lokasamninga er samningurinn sendur út og þá fá jafnvel þeir sem eiga kröfu á viðkomandi, t.d. verslanir, lista yfir allar skuldir viðkomandi aðila. Þetta tengist kannski því sem hér var rætt áðan, um persónuvernd og trúnaðarupplýsingar. Hafa menn skoðað hvort hægt sé að gera þetta? Sumir hafa sagt: Ég vil ekkert vita um þetta, ég vil bara vita hvað á að fella niður og treysti umboðsmanni. Þetta er ein pæling sem mér finnst við þurfum að taka upp vegna þess að hugmyndin er ekki sú að senda út plögg til kannski 20 aðila um skuldastöðu viðkomandi einstaklings og hvaða skuldir er verið að fella niður. Annað sem ég hef mikið velt fyrir mér er hvort það hafi verið rangt hjá okkur í fyrri ríkisstjórn og við höfum ekki fylgt nægilega vel eftir varðandi sérstöku skuldaaðlögunina. Mig langar aðeins að heyra skoðun hæstv. ráðherra á því þótt ég viti að málið falli ekki undir hana. Sérstök skuldaaðlögun var úrræði sem var sett upp sem hálfgerðir nauðasamningar þar sem allt var lagt undir og var hægt að gera í frjálsum samningum, án þess að fara í greiðsluaðlögun, og ljúka þeim, fara út úr þessu án þess að fara í gjaldþrot. Þetta var tímabundið ákvæði, en var allt of lítið notað að mínu mati vegna þess að bankarnir fundu aðrar leiðir. Hefði verið 

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu mun velferðarnefnd við vinnslu málsins kalla umboðsmann skuldara fyrir sig, geri ég ráð fyrir. Umboðsmaður skuldara hefur nýlega fengið niðurstöður úr könnun sem embættið lét gera hjá þeim sem höfðu notið þjónustu stofnunarinnar. Það sem mér fannst vera einkar áhugavert í þeirri könnun var að þeir sem voru óánægðastir með þjónustu umboðsmanns skuldara voru þeir sem höfðu ekki fengið úrræði, þeir sem hafði verið vísað frá á grundvelli mjög strangra skilyrða í lögunum. Það sem kom líka í ljós að þeir sem hafði verið vísað frá voru meira og minna enn þá í fjárhagserfiðleikum, það hafði ekki leyst nein vandamál hjá þeim að vera vísað í burtu. Fram undan er að fara í gegnum reynslu okkar af löggjöfinni. Hún var unnin að mjög miklu leyti af þinginu, það voru gerðar óvenjulega miklar breytingar á þeim frumvörpum sem þáverandi ráðherra lagði fram. Nú höfum við fengið töluverðan fjölda af úrskurðum frá úrskurðarnefnd greiðsluaðlögunarmála og höfum núna náttúrlega mikla reynslu sem umboðsmaður skuldara hefur safnað í gegnum árin eftir þennan mikla málafjölda. Nú teljum við rétt að fara í gegnum það sem við þurfum að laga í löggjöfinni. Á síðustu mánuðum höfum við t.d. séð í endann á greiðsluaðlögun sem snýr að afmáningu veðkrafna. Þar hefur verið mjög gott samstarf umboðsmanns skuldara og sýslumanna og umboðsmaður skuldara hefur getað unnið þessi mál mjög mikið fyrir sýslumennina þar til kemur að lokapunktinum. Dæmið sem var nefnt hér um opinberar stofnanir er eitt af því sem var gagnrýnt þá og hefur verið gagnrýnt síðan. Ég held að það sé bara eitt af því sem við þurfum að fara yfir, sérstaklega í ljósi þeirrar 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra um breytingu á lögum um umboðsmann skuldara og varðar breytingin upplýsingaskyldu og dagsektir. Ég fagna þessu frumvarpi mjög og tel það mjög tímabært. Staðreyndin er sú að sumar fjármálastofnanir hafa neitað að afhenda embætti umboðsmanns skuldara upplýsingar sem eru nauðsynlegar til að vinna með erfiða skuldastöðu þeirra sem til embættisins leita. Ég tel að það séu flestöllum þung og stór skref að stíga þegar fjárhagsleg staða er orðin mjög erfið og leita þarf aðstoðar eða samninga vegna fjárhagslegra skuldbindinga. Þetta tel ég að sé engum auðvelt. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að meðferð málsins og ferlið taki sem skemmstan tíma, t.d. hjá umboðsmanni skuldara og að umboðsmaður geti fengið skýr og skjót svör frá fjármálastofnunum um skuldastöðu einstaklingsins þannig að embættið hafi sem fyrst í höndum allar þær upplýsingar sem þarf til að vinna úr þeirri stöðu sem komin er upp hjá viðkomandi. Eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra Eyglóar Harðardóttur hefur það viljað vera svo að ýmsar fjármálastofnanir hafa neitað að afhenda upplýsingar um skuldastöðu einstaklinga. Einnig hef ég fengið upplýsingar um það, m.a. hjá embætti umboðsmanns skuldara, að fjármálastofnanir hafa neitað að afhenda gögn sem sýna fram á hver fjárhagsleg staða viðkomandi er eftir að samningsferli hjá embætti umboðsmanns skuldara er lokið. Segjum sem svo að einstaklingur fari í greiðsluaðlögun, ferli hjá umboðsmanni skuldara sem getur tekið á bilinu eitt til þrjú ár, það er mismunandi hvað það getur tekið langan tíma. Hann fer í gegnum ferlið og lýkur því í þeirri trú að hann sé laus sinna mála og geti byrjað nokkurn veginn að nýju eftir að hafa klárað sína samninga. En það hefur verið þannig, eins og þær upplýsingar sem ég hef fengið sýna, að fjármálastofnanir hafa neitað að svara embættinu um hver fjárhagsleg staða viðkomandi er eftir þetta ferli. Í kjölfarið á þeim upplýsingum sem ég fékk í vor sendi ég hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrirspurn þar sem ég spurði hvernig tekið væri á málum einstaklinga, sem farið hafa í gegnum ferli hjá umboðsmanni skuldara, í fjármálastofnunum eftir að ferlinu er lokið. Í svarinu kom fram að einstaklingar sem fara í gegnum þetta ferli séu merktir sem slíkir, þ.e. að þeir hafi þurft á ákveðnum úrræðum að halda, í allt að sjö ár hjá fjármálastofnunum eftir að þeir klára sína samninga. Mér finnst mjög nauðsynlegt að þeir sem fara í gegnum slíkt ferli viti þetta og að embætti umboðsmanns skuldara geti veitt sínum skjólstæðingum þessar upplýsingar þegar til þess er leitað þannig að sá sem stígur skref í þá átt að leita samninga vegna erfiðrar skuldastöðu viti hvað það þýðir til framtíðar, næstu árin. Ég tel að þetta þurfi að skýra mjög vel út fyrir þeim sem til embættisins leita. Þess vegna tel ég þetta frumvarp sem hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eygló Harðardóttir leggur fram vera mjög gott skref í rétta átt því ég tel að það þurfi að vera sem skýrast fyrir alla aðila hvað það þýðir að fara í gegnum t.d. greiðsluaðlögunarferli. Fólk stendur í þeirri trú að það klári sinn þátt á einu til þremur árum en svo virðist ekki vera. Eins og kom fram í andsvari áðan var verið að velta því fyrir sér hvort það gæti verið að fjármálastofnanir neituðu að afhenda þessar upplýsingar vegna persónuverndarsjónarmiða. Auðvitað getur það vel verið en fjármálastofnanir senda nú þegar upplýsingar um skuldastöðu einstaklinga og fleira inn á sameinaðan gagnagrunn er kallast Creditinfo. Þar er meðal annars hægt að sjá upplýsingar um stöðu sem fjármálastofnanir hafa aðgang að. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, en vegna þess að ég talaði um nauðsyn þess að leggja frumvarp í þessa veru fram í störfum þingsins snemma í haust vildi ég ítreka ánægju mína með að frumvarpið skuli vera komið fram og nauðsyn þess fyrir alla aðila.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir ræðu hennar. Þetta er málaflokkur sem hefur verið henni hjartfólginn og hún hefur fylgt vel eftir. Hv. þingmaður var að skýra út matið sem er lagt á það hversu mikið viðkomandi getur greitt eftir að samningar eru gerðir. Það væri gaman að heyra aðeins betur frá hv. þingmanni um það ósamræmi sem hefur gætt á milli þeirra viðmiða sem umboðsmaður skuldara hefur stundum sett og svo bankarnir þegar þeir gera greiðslumat á möguleikum manna til að fá lán þar sem bankarnir hafa verið með hærri tölur en umboðsmaður. Ég hjó eftir í ræðu hv. þingmanns að gerð væri krafa um að menn væru í þessum fjötrum, ef það má orða það þannig, í allt að sjö ár. Ef ég man rétt - nú er ég ekki með lögin um umboðsmann skuldara við höndina - þá var talað um að þetta mundi ganga yfir á tveimur til þremur, fjórum árum. Mig langar að heyra meira frá hv. þingmanni um þessi dæmi sem hún nefnir. Hver var orsökin fyrir því að menn gátu teygt þetta miklu, miklu lengur? Hugmyndin var auðvitað að keyra skuldir fólks niður þannig að það réði við afborganir, jafnvel með mjög þröngum ramma til skamms tíma, og þegar sá tími væri liðinn féllu skuldirnar niður ef menn hefðu staðið við samninginn. Mér finnst mikilvægt að þetta komi betur fram vegna þess að þessi athugasemd kom mér á óvart. Kannski kem ég betur að því í ræðu á eftir en mig langar að heyra líka eitthvað um þá sem hafa hreinlega ekki náð samningum vegna þess að þeir hafa ekki haft greiðslugetu. Þeim hefur nánast verið vísað frá. Ég vil heyra skoðun hv. þingmanns á því máli.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir andsvarið. Ég vil bara viðurkenna það hér og nú að ég þekki ekki nógu vel til þess ósamræmis sem hv. þingmaður bendir á. Ég vil gjarnan kynna mér það ögn betur og get því miður ekki svarað því, en það er rétt sem hv. þingmaður segir að einstaklingum er settur mjög þröngur rammi í t.d. greiðsluaðlögunarferli. Allir vilja líklega standa við samninga sína og leggja sig alla fram við það. Það er rétt að ég fékk staðfestar upplýsingar í svari hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn minni um hvernig fjármálastofnanir héldu utan um skráningu viðskiptasögu einstaklinga er farið hafa t.d. í greiðsluaðlögunarferli. Fram kom að eftir að ferlinu lyki væru einstaklingar merktir sem slíkir með ákveðnum auðkennum í kerfum bankanna í allt að sjö ár. Það er alvarlegt að því leyti að ég tel upplýsingaskylduna ekki næga og tel nauðsynlegt að þegar einstaklingar fara í gegnum svona ferli sé löggjöfin það skýr að þeir geri sér grein fyrir því hvað það þýði eftir að ferlinu er lokið.

Hæstv. forseti. Ég átta mig betur á að þarna er í raun ekki um að ræða að samningurinn hafi ekki klárast heldur að það sé verið að halda viðkomandi á einhverjum válista gagnvart frekari fjármögnun síðar. Ég tek undir það með hv. þingmanni að í sjálfu sér sé mjög alvarlegt ef menn geti ekki hreinsað sig af listanum. Það gildir náttúrlega líka um gjaldþrotin. Þegar við ræðum úrlausnir fyrir fólk sem lendir í áföllum hvað varðar skuldir þá var einmitt breytt ákvæðum um gjaldþrot yfir í það að menn gætu hreinsað af sér skuldir á tveggja ára tímabili, sem átti náttúrlega um leið að vera viðvörun til bankanna um að vera ekki endalaust að lána án þess að leggja mat á það hvaða greiðslugetu menn hefðu í rauninni. Mig langar að heyra afstöðu hv. þingmanns um þá leið. Það sem mér sýnist hafa eyðilagt hana að hluta til er að bankarnir gerðu ekki kröfu um gjaldþrot heldur fóru í árangurslaust fjárnám og þannig gátu þeir haldið við kröfunum miklu lengur en ef farið hefði verið í gjaldþrot. Af svörum að dæma hafa margir nýtt sér að fá hjálp til að fara gjaldþrotaleiðina. Ég man ekki töluna, hún er á þriðja hundrað. Mig langar aðeins að heyra skoðun hv. þingmanns á þessu atriði sérstaklega og líka kannski á sértæku skuldaaðlöguninni sem felst í frjálsum samningum án þess að fara í greiðsluaðlögun og nauðungarúrræði gegnum umboðsmann og þá hvort sá rammi sem settur er utan um það eigi ekki að vera svipaður. Það væri kannski æskilegri leið að mörgu leyti að skuldaaðlögun væri gerð í frjálsum samningum því að það eru dæmi um það í sértækum skuldaaðlögunum að felld hafi verið niður allt að 70–80% af skuldum og fólk hafi komist út úr vandanum án þess að lenda á sérstökum válistum nema hugsanlega hjá einstökum bönkum, ég veit það ekki.

Hæstv. forseti. Þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það að óska eftir gjaldþrotaferli hjá umboðsmanni skuldara hljóta að vera mjög erfið skref sem fólk þarf að stíga. Stundum er staða viðkomandi orðin slík að ekkert annað er uppi á teningunum til að bregðast við. Sett voru lög um að gjaldþrotaferli. Nú man ég ekki hvað það tók mörg ár áður, en samkvæmt þeim lögum sem við erum með núna og fyrrverandi ríkisstjórn kom á, ef ég fer ekki með rangt mál, þá tekur þetta um tvö ár. Það kom jafnframt fram í svari hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn minni að það sama gilti um þá einstaklinga sem færu í gegnum gjaldþrotaferli, þ.e. þótt ferlið tæki tvö ár þá væri viðkomandi á svokölluðum válista fjármálastofnana í allt að sjö ár. Svörin sem ég fékk frá hæstv. ráðherra voru mjög vel unnin. Að vísu var ein fjármálastofnun sem neitaði að svara, taldi sér ekki bera að svara þar sem Alþingi hefði ekki eftirlitsskyldu gagnvart henni þrátt fyrir að ríkið eigi 13% hlutdeild í bankanum. Þá sendi ég framhaldsfyrirspurn á ráðherra sem verður líklega svarað innan skamms, það eru örfáir dagar eftir af þeim tíma, þar sem ég óskaði eftir því að fá svör við hvort fjármálastofnanirnar hefðu sameiginlegan gagnagrunn um einstaklinga og hvort upplýsingar um viðskiptasögur gömlu þrotabúanna hefðu verið færðar yfir í nýju bankana af því að við höfum fengið upplýsingar um að ferlið vari jafnvel lengur en sjö ár. Það verður fróðlegt að fá svör við því.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið vegna þess að ég fæ tækifæri til að fjalla um þetta mál í velferðarnefndinni með hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur og fleirum. Það sem mér finnst skipta miklu máli er að við notum þetta tækifæri, jafnvel þó að frumvarpið eigi að geta farið hratt og vel í gegn getum við gert upp og fengið upplýsingar frá hæstv. ráðherra um ýmsa aðra þætti sem þarf að laga varðandi umboðsmann skuldara. Við getum hugsað til framtíðar, um það hvernig umgjörðin um skuldamálin eigi að vera og hvernig við getum búið þannig í haginn að fólk eigi afturkvæmt til lífsins hvað þetta varðar. Ég verð að taka undir með hv. þingmanni, og það hefur komið oftar fram í umræðunni, að hér er verið að halda svartan lista yfir skuldara í landinu. Það er ekki mjög gegnsætt hvaða reglur gilda um það hvernig haldið er utan þann lista, hversu langan tíma fólk má vera á honum og hvernig því er fylgt eftir að hreinsað sé af honum. Ég held að taka þurfi á þessum málum, ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Við sjáum núna hvað varðar réttindi fólks á alnetinu eða internetinu að það er orðið mögulegt að hreinsa ýmis mál þar út, jafnvel farið að opna á það. En hér er einhver listi á bak við í þessu samfélagi sem getur orðið til þess að þegar fólk leitar til fjármálastofnana eða banka er hann dreginn fram í tölvunni án þess að viðkomandi hafi hugmynd um að hann sé á listanum, af hverju og í hversu langan tíma. Það getur verið af ólíkum ástæðum sem menn lenda á honum. Mér finnst að það þurfi að vera skýrar reglur um það hvenær þú kemst til baka og sjö ár eru gríðarlega langur tími ef menn hafa verið í samningum um greiðsluaðlögun upp á tvö til þrjú ár og staðið þá að fullu uppréttur, það ætti að líða skemmri tími þangað til viðkomandi getur aftur farið að nota fjármálafyrirgreiðslu. Ég hvet hæstv. ráðherra til að koma í tengslum við þessa umræðu með þær hugmyndir sem hafa verið uppi og eflaust fáum við þær frá umboðsmanni skuldara í velferðarnefndinni. Ég held að umboðsmaður veiti gríðarlega mikilvæga þjónustu og við þurfum að bæta hana núna þegar farið er að hægjast örlítið um og menn farnir að átta sig á þeirri reynslu sem þegar er komin á framkvæmdina.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Ég tek undir að það skiptir verulegu máli að velferðarnefnd fari mjög vel yfir þetta mál og líka önnur ákvæði laga sem snúa að umboðsmanni skuldara. Eitt af því sem ég vildi nefna að lokum tengist orðum hv. þm. Guðbjarts Hannessonar um ráðgjöf og fræðslu. Það er alveg rétt að samkvæmt fjárlögum er verið að leggja til verulegan samdrátt hjá umboðsmanni skuldara. Það var niðurskurður í ár og það er verulegur niðurskurður á næsta ári. Það endurspeglar náttúrlega fyrst og fremst fækkun mála, batnandi skuldastöðu heimilanna, og við munum vonandi aldrei sjá viðlíka fjölda af málum og fóru í gegn hjá umboðsmanni skuldara á síðustu árum. Ég held að mikilvægt sé að læra af því að við þurfum ekki aðeins að huga að því úrræði að bjóða upp á ákveðna skuldahreinsun, og síðan hvað það merkir hugsanlega í kerfum fjármálafyrirtækjanna, heldur einnig að því, sem mig minnir að hv. þingmaður hafi nefnt, sem snýr að fjármálameðferð, hvernig við getum hjálpað fólki að ná tökum á fjármálum sínum til framtíðar. Það hefur verið umræða um það í fjölmiðlum þar sem menn hafa bent á að við þurfum jafnvel að kenna hvernig við höldum utan um fjármál okkar, að fjármálalæsi hjá ungu fólki sé alls ekki nægilegt og þegar við erum með fólk sem hefur lent í miklum fjárhagslegum örðugleikum þarf sérstaklega að styðja það til þess að það nái betri tökum á fjármálum sínum til framtíðar litið. Það er hægt. Það eru til fræði um það og ég tel mjög mikilvægt að bæta því inn í þetta ferli þannig af fólk sé ekki sett í greiðsluskjól og skilið þar eftir, jafnvel árum saman, án nokkurs stuðnings. Það eru aðeins kröfur um að fólk eigi að spara ákveðna upphæð en það fær enga aðstoð við að breyta hegðun sinni þegar kemur að fjármálum. Við vitum líka að það eru margvíslegar ástæður fyrir því að fólk lendir í erfiðleikum með fjármál og það þarf að vera hluti af þessu. Ég er sannfærð um að hægt sé að gera þetta án þess að verið sé að tala um verulegan kostnað. Ég er líka sannfærð um að fjármálafyrirtækin hljóti að vera sammála okkur hvað það varðar, þarna eru við að tala um fjárfestingu sem ætti að nýtast öllu í samfélaginu til framtíðar. Við viljum svo sannarlega tryggja að þeir sem hafa fengið þjónustu hjá umboðsmanni skuldara séu ánægðir með þá þjónustu og að þeir þurfi vonandi aldrei aftur að leita aðstoðar með fjármál sín. En ég er ekki viss um að við séum komin þangað með núverandi lagaumhverfi eða það stoðumhverfi sem við erum með og því þarf það að vera hluti af framtíðarumræðunni.