Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf frá Svavari Gestssyni, 2. þm. Reykv.: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sinnt þingstörfum um sinn leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Alþb. í Reykjavík, Guðrún Hallgrímsdóttir verkfræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Garðar Sigurðsson, forseti Nd.“ Guðrún Hallgrímsóttir hefur setið á þingi áður og kjörbréf hennar verið athugað og býð ég hana velkomna til áframhaldandi starfa.



Herra forseti. Á þskj. 226 hef ég leyft mér ásamt þeim hv. þm. Stefáni Jónssyni og Skúla Alexanderssyni að flytja till. til þál., svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fram fara könnun á þeim möguleika að nýta ríkisjarðir í nánd við þéttbýlisstaði með góða heilsugæsluaðstöðu sem dvalarheimili fyrir aldraða eða festa kaup á jörðum í þessu skyni. Dvalarheimilin yrðu byggð upp sem smáar einingar, þar sem búandfólk, sem flytja þarf af bújörðum sínum vegna aldurs eða heilsubrests, gæti haft smábúskap, sameiginlega eða út af fyrir sig undir ákveðinni yfirstjórn og með vissri aðstoð. Reynt yrði að tengja slík heimili svo sem kostur væri við smáiðnað í sveitum einnig.“ Till. þessi var flutt á 100. löggjafarþingi, en varð þá eigi útrædd. Upphafið að tilurð þessarar till. var það, að kona ein, sem hefur lengi og mikið haft afskipti af málefnum aldraðra og ýmiss konar aðstoð og afþreyingu þeim til handa, kom að máli við mig og skaut að mér hugmynd um leið sem hana hafði lengi dreymt um að framkvæma fyrir eldra fólk í sveitum. Skömmu síðar kom aldraður maður inn í þessa mynd með greinargóðu bréfi um vanda hinna öldruðu úti í sveitunum og ýmsum hugmyndum til úrbóta. Orðrétt sagði í bréfinu, með leyfi hæstv. forseta: „Allt of lengi býr fólk á jörðum sínum langt um megn sér af 6tta við það að þurfa að skipta algerlega um umhverfi, verða að flytja á elliheimili í kaupstað eða kaupa sér íbúð, sem gæti hæglega bundið því bagga til framtíðar og skapað því áhyggjur á ævikvöldi, öfugt við það sem sjónvarpsauglýsingin segir frá DAS.“ Og síðar í sama bréfi: „Hvað með nýtingu ríkisjarðanna í þessu efni? Er þeim öllum svo vel ráðstafað? Dæmi þekki ég um hið gagnstæða, en veit raunar um vel setnar og vel hýstar jarðir með fyrirmyndarbúskap. Mætti ekki alveg hugsa sér að ríkið keypti jarðir til þess, sem ég hef verið að minnast á, og geri betur síðar? Varla væri fjármunum ríkisins betur varið ef vel tækist til um framkvæmdina, sem ég efa ekki að yrði ef rétt yrði að því staðið.“ Og að lokum ein tilvitnun enn úr bréfinu, með leyfi hæstv. forseta: „Frumskilyrði tel ég það að vel takist til með ráðsmenn á svona búum, sem gætu gert alla ánægða, skapað þeim vinnutækifæri eins og unnt væri og séð um að búið í heild skilaði arði, þó ekki yrði um neinn ágóða að ræða sem máli skipti, enda ekki meiningin. Ég sé að þú ert með till. um iðnað í sveitum. Gæti það ekki komið þarna til viðbótar búskapnum? Ekki hugsa ég mér neina framleiðslu að ráði á þessum jörðum, enda á slíkt nú víst ekki upp á pallborðið hjá mörgum í dag, þó vel megi segja mér að þetta eigi eftir að breytast.“ Bréfið endar þessi greindi maður með hvatningu til mín um að láta a. m. k. kanna málið og hreyfa því á Alþ. Þetta hef ég gert með þessari till. og hef þó raunar ekki enn gert fyllilega upp við mig endanlegt form og fyrirkomulag, ef einhver hreyfing kæmist á málið. Til þess er ályktunin orðuð svo, að könnun skuli framkvæmd á möguleikum þess fyrirkomulags sem hér er fitjað upp á. Eflaust þykir einhverjum að hér sé, eins og hjá konunni er ég minntist á í upphafi, um draumóra að ræða. En við nánari athugun og umhugsun þessa máls hef ég sannfærst um að verði vel að unnið er hér um möguleika að ræða, - möguleika sem ég efa ekki að yrðu vel þegnir af ýmsum og gæfu þeim þá lífsfyllingu sem við leitum að öll meira og minna. Grg. segir í raun allt annað um þessa till. og því vil ég, með leyfi forseta, lesa hana: Aðstaða aldraðra í þjóðfélaginu til að njóta ævikvöldsins sem best hefur verið mjög til umræðu á undanförnum árum. Þjóðfélagsþróunin hefur orðið þess valdandi, að í raun blasir við æ meiri einangrun þessa fólks, ef ekkert er að gert. Eitt veigamesta atriðið í velferð aldraðra á elliárum þeirra er öruggt athvarf og aðstæður til að starfa svo lengi sem frekast er kostur. Athugun á atvinnumálum aldraðra var samþ. í formi þál. fyrir nokkrum árum, en 1. flm. þeirrar till. þá var Svava Jakobsdóttir. Hægt mun þar miða, því miður, og er þó ærin þörf sem eftir kallar. Fólk með skerta starfsorku hefur engu síðri þörf fyrir að veita henni útrás og öðlast þannig aukna lífsfyllingu en þeir sem við fulla starfsorku búa. Sé grannt skoðað um aðstæður allar er þörfin sennilega enn meiri m. a. í ljósi þess, að þetta fólk vill mörgum öðrum fremur leggja sitt af mörkum, vera hlutgengari þjóðfélagsþegnar með virkni sinni í atvinnulífinu. Eitt með því alvarlegra, sem blasir við okkur varðandi allt of margt fólk, er sú mikla og snögga lífsvenjubreyting og oft algera röskun sem högum þess verður við það t. d. að flytjast inn á elliheimili. Þessi þáltill. beinist að könnun á því, hvernig e. t. v. sé unnt að taka að hluta á þessu vandamáli hjá því fólki, sem verður að þola hér mest umskipti og röskun á öllum högum sínum, þ. e. aldrað fólk í sveitum. Sem betur fer á mikill hluti þess kost á athvarfi heima hjá sér allt til hins síðasta, en hins vegar munu þó dæmin fleiri, ekki síst vegna þeirrar miklu fólksfækkunar sem í sveitum hefur orðið og síður en svo sér nú fyrir endann á. Ríkið á margar ágætar jarðir um land allt, sumar vel hýstar og vel setnar, aðrar annað hvort, enn aðrar eyðijarðir eða því sem næst. Okkur flm. þykir fullkomin ástæða til að kanna möguleika á nýtingu einhverra þessara jarða í því skyni að koma upp litlum dvalarheimilum fyrir aldrað fólk, sem kysi að hafa smábúskap áfram eða stunda einhverja aðra iðju, sem væri þá tengd landbúnaði á einhvern hátt, svo sem fullvinnslu á landbúnaðarafurðum. Við teljum einnig mjög koma til álita kaup á jörðum, er losnuðu úr ábúð og ekki yrðu betur til annars nýttar. Við flm. erum þess fullvissir að þessa könnun eigi að gera sem besta því hér gæti þetta aldraða fólk búið við svipaðar aðstæður og lífsstarf þess hefur við miðast, með að sjálfsögðu þeirri aðstoð sem nauðsynleg kann að reynast, bæði varðandi vissa yfirstjórn (ráðsmann eða forstöðumann), nauðsynlega aðstoð varðandi vélanotkun og ef með þarf einhverja heimilishjálp. Smáar einingar væru hér eðlilegastar, en þó yrði stærð þeirra að fara eftir hagkvæmni varðandi nýtingu jarða og ekki síður fjárhagslegri hagkvæmni. Hugmyndin að þessari till., eins og ég hef komið þegar að, er m. a. komin frá þeim, sem hér ættu gerst að vita, þ. e. frá sveitafólki, sem orðið hefur að fara á dvalarheimili í þéttbýli þvert gegn innsta vilja sínum, aðeins af því að ekki var um annað að ræða, - sveitafólki, sem ekki gat rekið sjálfstæðan, erfiðan búskap lengur, en hafði alla orku og krafta til þess að hafa smábúskap með höndum, fólki, sem situr nú að mestu auðum höndum, en vildi gjarnan leggja hönd á plóginn að einhverri verðmætasköpun í þjóðfélaginu og þá eðlilega helst þeirri sem tengist lífsstarfi þess um langan aldur. Þessi sjónarmið eru hér sett fram í tillöguformi eins og þau komu frá þeim aðilum sem vöktu fyrst máls á þessu. Sú stefna, að dvalarheimili eða íbúðir fyrir aldraða eigi að vera smáar einingar, á nú góðu heilli almennu fylgi að fagna, og sú tilhögun, sem hér er lagt til að könnuð verði, er hin besta í samræmi við þá meginstefnu. Flm. gera sér ljósa ýmsa annmarka hér á og vilja því ítarlega könnun á þessu máli sem fyrsta skref. Þeir vita um þá augljósu einangrunarhættu, sem af slíku fyrirkomulagi stafar, einangrun frá öðrum aldurshópum, sem er mikið vandamál margs aldraðs fólks. En sú einangrun mæðir sannarlega ekki síður á fólki í þéttbýlinu og eflaust mest og verst hér á suðvesturhorninu, á hinum fjölmennu stofnunum, sem þar er að finna. Hins vegar koma möguleikarnir til eðlilegs starfs hér mjög á móti og útilokað er að einangrunin verði svo alger sem hún oft vill verða í mesta þéttbýlinu. Við leggjum mikla áherslu á að heimili þessi verði í nánd þeirra staða sem hafa góða heilsugæsluaðstöðu, en þeim þéttbýlisstöðum fer nú ört. fjölgandi. Hér er um sjálfsagt öryggisatriði að ræða, sem taka verður mið af í könnuninni. Að lokum vilja flm. benda á að ekki síður koma öryrkjar hér til greina, þó tillaga um forkönnun málsins feli það aðeins óbeint í sér. Alþb.-menn fengu samþykkta á s. l. vori till. um eflingu þjónustu- og úrvinnsluiðnaðar í sveitum. Því telja flm. þessarar till. rétt, að í könnun og hugsanlegri framkvæmd þessa máls verði einnig hugað að þessum smáiðnaði og þátttöku aldraðs fólks þar svo sem frekast er kostur. Könnunin mun að sjálfsögðu leiða í ljós kostnað af tilhögun sem þessari, en flm. telja að hann muni síst verða meiri en almennt er um heimili af þessu tagi, og hugsanlegur aukakostnaður muni skila sér til baka, bæði fjárhagslega beint og ekki síður í aukinni lífshamingju þess fólks sem við eigum samfélagslega skuld að gjalda. Að lokum: Ég veit erlendis frá um fyrirkomulag líkt þessu, bæði á vegum opinberra aðila, svo sem sveitarfélaga, og eins hjá einstökum aðilum, m. a. félagasamtökum. Því miður hefur sá, er ætlaði að gefa mér þær upplýsingar þaðan sem hann þekkti best, ekki sent mér neina þá nákvæma og útfærða lýsingu er ég gæti stutt mál mitt með hér. En færi svo að von minni, að till. yrði samþ., þá eru þessar upplýsingar fáanlegar án efa innan tíðar. Þessi ungi námsmaður sagði mér hins vegar á liðnu sumri að ekki væri hann í vafa um að eitthvað þessu líkt ætti framtíð fyrir sér hér. Sjálfur er hann úr sveit og þekkir aðstæður allar og nám hans úti er nátengt vandamálum aldraðra og úrlausn þeirra. Það er von okkar flm. að þeir þrír hvetjandi aðilar, sem eiga bæði hugmynd og kveikju að till. og ýmsar ráðleggingar varðandi hana, muni hafa rétt fyrir sér og hún megi verða að undangenginni góðri könnun að veruleika sem einn liður þeirrar viðleitni að skapa öldruðu fólki hamingju í ellinni með aðstöðu sem hentar því best, umhverfi sem það ann og iðju sem er því meiri lífsnauðsyn en flest annað. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég vildi aðeins láta í ljós stuðning minn við að sú könnun verði gerð, sem till. fjallar um, og vil jafnframt leyfa mér að benda á að ég er ekki allsendis sannfærður um að hún leiði til þess að það verði talið affarasælt að setja upp vistunarheimili fyrir aldrað fólk í sveitum landsins. Það hefur verið gerð tilraun með þetta, eftir því sem mér er lauslega kunnugt um, í Vesturlandskjördæmi, að hafa þar vistheimili fyrir gamalt fólk með tilteknu sniði, eins og flm. till., hv. þm. Helgi Seljan, ræðir um, og eftir því sem mér best skilst hefur það alls ekki gefið góða raun, hvorki rekstur vistheimilisins né heldur frá sjónarmiði þeirra dvalargesta sem þar hafa fengið inni. En ég leyfi mér að benda á annað í þessu sambandi. Þó ekki þurfi endilega að vera að svona vistheimili sé rétt úrlausn, og þau dæmi, sem eru að vísu fá, sem við höfum fyrir okkur í þeim efnum, staðfesta þá hyggju mína, er engu að siður sjálfsagt að nota ýmsar ríkisjarðir og ríkiseignir í svipuðum tilgangi, t. d. til tímabundinnar vistunar eldra fólks og þá einkum og sér í lagi yfir sumartímann. Nú er alveg ljóst að á heimilum, þar sem eldra fólk dvelst, skapast oft sá vandi að heimilisfólkið, sem þarf að sinna hinu gamla fólki, sem e. t. v. er sjúkt, en þó ekki það sjúkt að það þurfi á sjúkrahúsvistun að halda, er ákaflega bundið og á erfitt með að komast frá í orlof eða annað slíkt vegna þessa gamla fólks. Það er léttir, bæði fyrir gamla fólkið og fyrir heimilisfólkið sem sinnir því, ef gamla fólkið getur fengið vistun við sitt hæfi um takmarkaðan tíma, nokkurs konar orlofsdvöl yfir sumarið í eða við sveitir eða í dreifbýlinu, t. a. m. eins og hv. flm. tekur fram. Nú vill svo til að íslenska ríkið hefur aðstöðu til að framkvæma slíkt. Íslenska ríkið á t. d. fjöldann allan af mjög vel búnum heimavistarskólum í dreifbýlinu, þar sem er mjög fullkomin aðstaða til að taka á móti fólki til skammtímavistunar sem þarf ekki á læknishjálp að halda sérstaklega. Ég held að það væri ráð að athuga hvort ekki mætti t. d. í dreifbýlinu nýta heimavistarskóla með fullnægjandi aðstöðu, eldhúsi, sjúkraaðstöðu að nokkru leyti o. s. frv., til þessara þarfa. Ég er sannfærður um að það yrði mjög vinsælt bæði hjá eldra fólkinu, sem hefur ferlivist, og eins hjá aðstandendum þess, sem hafa gamla fólkið heima hjá sér. En ástæðan til þess, að ég bað um orðið, var nokkuð önnur en þessi till. gefur tilefni til. Á síðasta Alþ. flutti hv. þáv. þm. Gunnlaugur Stefánsson fsp., að mig minnir til þáv. fjmrh., þar sem hann óskaði eftir að fá samantekið hvaða jarðeignir ríkisvaldið ætti og hvernig þær jarðeignir væru hagnýttar. Það mun víst vera svo, að ríkið er stærsti jarðeigandi á Íslandi. Margar af þeim jörðum, sem ríkið á, hafa yfir mjög verulegum hlunnindum að ráða, t. d, laxveiðihlunnindum. Þeim, sem hafa kynnt sér eitthvað þau mál, er ljóst að nokkrir einstaklingar hafa komist upp með að leigja þessar jarðir, þ. á m. laxveiðihlunnindin, fyrir lítið fé af ríkissjóði, en endurleigja svo þessi verðmætu hlunnindi fyrir margfalt fé einstaklingum og félögum. Mér er nær að halda að ýmsir nokkuð hátt settir menn í ríkiskerfinu noti sér þá aðstöðu sem þeir hafa í störfum sínum til að fá leigðar fyrir sjálfa sig slíkar ríkisjarðir með hlunnindum eins og laxveiðileyfum og endurleigi þau svo fyrir ógrynni fjár öðrum aðilum. Nú veit ég til þess, að það mun hafa verið búið að undirbúa svar við þessari fsp., sem óhjákvæmilega hlýtur að hafa tekið allmikinn tíma að vinna því að jarðeignir ríkissjóðs eru miklar og margvíslegar og hafa sjálfsagt aldrei verið teknar saman í eitt. Hins vegar vannst ekki tími til að taka fsp. fyrir og svara henni á síðasta Alþ. Ég tek fram, að ég er ekki alveg viss um að fjmrh. sé sá aðili sem stendur þarna í forsvari, það getur verið landbrn. sem fer með umsvif þessara jarða, en þar sem hæstv. fjmrh. er eini ráðh., sem viðstaddur er þessa umr., vil ég óska eftir því við hann, hvort hann mundi ekki vilja láta kanna í stjórnarráðinu hvort þetta svar væri ekki tilbúið síðan í fyrra. Ef svo væri vildi ég gjarnan fá því dreift hér sem skriflegu svari við fsp., þó svo sú fsp. hafi ekki komið fram í ár, heldur í fyrra. Ég vil sem sé nota þetta tækifæri til þess að óska eftir því við hæstv. fjmrh., að hann athugi þetta mál og reyni að verða við bón minni um að þm. fái að sjá þennan lista ef hann er tilbúinn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja í Sþ. þáltill. á þskj. 334 um könnun á áhrifum af ákvæðislaunakerfum. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir könnun á heilsufarslegum og félagslegum áhrifum af ákvæðislaunakerfum (afkastahvetjandi launakerfum) á það fólk, sem tekur laun samkv. þeim. Niðurstöður skulu liggja fyrir eigi síðar en að ári liðnu. Að rannsókn lokinni skal ríkisstj., ef þurfa þykir, beita sér fyrir nauðsynlegum breytingum á vinnuskilyrðum þess verkafólks, er hlut á að máli, í samráði við samtök þess.“ Í grg. eru raktar ástæður fyrir því, að ákvæðislaunakerfi hafa verið tekin upp, og einnig er bent á, að þeim starfshópum fer sífellt fjölgandi er taka laun eftir þeim. Þessi launakerfi eru margvísleg og innbyrðis ólík. Helstu gerðir þeirra eru svokallað „slumpakkorð“, þar sem slegið er á vinnumagn og ágóða síðan skipt á milli verkafólks. Það tíðkast t. d. við síldarsöltun og við útskipun. Þá eru það uppmælingartaxtar, þar sem samkomulag er gert á milli atvinnurekenda og verkafólks um tímaþörf einstakra verkþátta og er þá oft byggt á reynslutölum, þ. á m. frá öðrum þjóðum. Það er athyglisvert, að einatt hefur ekki verið tekið tillit til mismunandi tæknistigs og endurskoðun vegna breyttrar tækni fyrst farið fram eftir á þegar ágallar hafa komið fram. Þessa kerfis gætir helst í rafiðnaði og í byggingariðnaði. Að síðustu nefni ég svokallaða „tímamælda ákvæðisvinnu“. Þar er verkið mikið brotið niður í verkhluta og hver einstakur þeirra er tímamældur upp á 1/100 hluta úr mínútu. Reynt er síðan að meta afköst starfsmannsins og finna þannig svonefnd málsafköst, sem oft eru kölluð afköst 100. Hér er gert ráð fyrir að allir standi jafnt að vígi gagnvart því að ná málsafköstum. Í þessum flokki eru svonefnd bónuskerfi, sem einkennast af því að ekki er beint hlutfall á milli afkasta og launa. Um þessi ákvæðislaunakerfi gildir samningur sá á milli Alþýðusambands Íslands, Vinnuveitendasambandsins og Vinnumálasambandsins sem minnst er á í grg. fyrir till. Helstu starfshópa, sem taka laun eftir þessu kerfi, er að finna í fiskiðnaði og í vaxandi mæli í ýmiss konar verksmiðjuiðnaði. Ég vildi gjarnan staldra hér ögn við og minna menn á þá umbun sem menn hafa fengið fyrir vinnu sína og var fólgin í sannri vinnugleði og stolti yfir vel unnu verki. Listilega hlaðinn veggur eða hornréttur stakkur, hús sem rís, allt er þetta órækur vitnisburður um vel unnið dagsverk og aðrir geta velt fyrir sér og dáðst að. Í frystihúsum hérlendis er helst hægt að kynnast nútímavinnubrögðum í verksmiðjustíl. Þar hverfur vinnuframlag dagsins inn í frystiklefa að kvöldi. Í stað vinnustoltsins er komið eftirlitskerfi og síðan peningaþóknun. Þessi breyting frá gömlum hefðum til nútímaatvinnuhátta hefur yfirleitt verið talin taka u. þ. b. tímabil heillar kynslóðar og þessi breyting hefur ekki alls staðar gengið fyrir sig án átaka. En þrátt fyrir mikla verkfallatíðni hérlendis virðast verkföll ekki hafa verið tengd þessum vandamálum. Orsakirnar hafa fyrst og fremst verið átök um skiptingu afraksturs. En það segir kannske ekki alla sögu um erfiðleika fólks við að lúta nútímavinnuskipulagi, og kannske væri ekki fráleitt að heyra nokkrar lífsreynslusögur verkafólks. Ég held að það sé allt of lítið gert að því að draga slíkar sögur fram. - En jafnhliða átökum um skiptingu afraksturs hefur á seinni tímum verið vakin upp umræða um margvíslega jöfnun lífsskilyrða. Rætt hefur verið um jöfnun eftir búsetu, en ýmiss konar aðstöðumunur hefur þegar verið viðurkenndur, t. d. eftir því hve langt fólk býr frá höfuðborgarsvæðinu, hvort það býr á hitaveitusvæði eða kyndir hús sín með olíu. Konur hafa vaknað til vitundar um margvíslega kúgun sína, bent á misrétti á ýmsum sviðum og barist ótrauðar fyrir jafnrétti kynjanna. Margvíslegar aðrar vitundarhreyfingar fyrir bættum lífsháttum og nýju gildismati hafa sett svip sinn á pólitíska umræðu næstliðinna ára. En misskipting lífsskilyrða á Íslandi liggur e. t. v. ekki hvað síst í misskiptingu vinnuálags. Um það höfum við hrikaleg dæmi. Það er því óhjákvæmilegt að jöfnun vinnuálags, vinnutíma og vinnuskilyrða verði meira en hingað til viðfangsefni pólitískra og efnahagslegra umræðna. Því tel ég eðlilegt að menn velti sérstaklega fyrir sér tengslum milli afkasta fólks og þess sem það skapar með vinnu sinni og svo tekna og annarrar umbunar að hinu leyti. Það er atmennt viðurkennt að sjávarútvegur er undirstaða efnahagslegrar velferðar Íslendinga, en einmitt í sjávarútvegi hefur meira borið á en í öðrum atvinnugreinum að tengd væru saman vinnuafköst og kaupgreiðslur. Á sjónum fer aflahlutur eftir því, hve vel veiðist, og í landi eru kauptekjur eða bónus greiddur eftir afkastamælingum. Í ýmsum öðrum greinum er erfitt að gera sér grein fyrir beinu sambandi á milli verðmætasköpunar og vinnulauna. Raunar er myndin sú, að eftir því sem störf eru fjær því að vera verðmætaskapandi eru þau léttari, vinnutíminn styttri, aðbúnaður betri og laun á hverja tímaeiningu hærri. Ekki virðist þetta sýna mikinn jöfnuð í skipulagi vinnu- og launakerfa okkar, sem ég mun annars ekki gera mjög að umtalsefni, um það hefur töluvert verið rætt í þingsölum þá daga sem ég hef setið hér. Í till. minni legg ég til að könnuð verði heilsufarsleg og félagsleg áhrif ákvæðislaunakerfa á það fólk sem tekur laun samkv. þeim. Nú er það svo, að óhóflega langur vinnudagur hefur lengi einkennt íslenskt atvinnulíf. Því væri sannarlega ástæða til að fagna öllum raunhæfum aðgerðum til styttingar vinnudagsins. Eftir að ákvæðislaunakerfi, sem hér eru einkum höfð í huga, voru tekin upp þótti sannað að afköst hefðu aukist. Ekki hefur nægilega verið gengið úr skugga um hvort afkastaaukningin á rót sína að rekja til aukinnar hagræðingar og bættra vinnubragða ellegar hvort hún stafi af auknu vinnuálagi, þ. e. hraðari og samfelldari hreyfingum. En staðreyndin er að aukin afköst á landsmælikvarða hafa ekki leitt til styttingar vinnutíma á landsmælikvarða, enda þótt efalaust sé hægt að benda á staði þar sem vinnutíminn hefur styst. Það er því full ástæða til að ætla að margfeldi vinnuálags og vinnutíma sé við mörg framleiðslustörf meira en áður en tíðkast fóru svokölluð ákvæðislaunakerfi reist á „fræðilegum“ grunni. Ég veit ekki hvort vinnuálag, áður en þessi kerfi voru tekin í notkun, hafi verið nálægt þolmörkum meðalmanns, en augljóst er að einstaklingar eru misjafnir að heilsufari, þoli og þreki þótt jafngamlir séu, hvað þá þegar einnig er tekið tillit til mismunandi aldurs í vinnuhópi. Ákvæðislaunakerfi taka ekki tillit til þess mismunar sem er á mönnum og er meginstaðreynd í málinu. Ég skal skýra þetta lítillega. Málsafköst, en á þeim byggjast tengslin milli afkasta og launa, eru skilgreind sem þau afköst er æfður verkmaður skilar sem gagnkunnugur er vinnuaðferð,verkfærum og vélum og vinnur með hraða sem unnt er að halda án þess að það skaði heilsu hans. Hér er um afstætt mat að ræða. Alþjóðavinnumálastofnunin hefur gert tilraun til að móta ákveðinn afkastamælikvarða með samanburði við gönguhraða. Afköst 100 samsvara þá 5.8 km á klukkustund. Nú tel ég mig nokkuð þokkalegan göngumann. Auk þess er ég herðabreið og skreflöng. Líklegast gæti ég skilað þessum afköstum á sléttum vegi, enda þótt verulega hefði dregið af mér áður en ég næði austur á Selfoss, tæplega 50 km leið. En ætli ýmsir mér smávaxnari og fínlegri þyrftu ekki að leggja töluvert meira á sig. Skreflengd okkar er engan veginn sambærileg. Úthaldið er ekki það sama. Þegar saman koma einstaklingar með mismunandi getu og eiginleika, sumir í blóma lífsins, en aðrir þegar búnir að skila löngu dagsverki, viljum við að allir fái að njóta sín og allir eigi hlutdeild í gæðum lífsins, einnig þeir sem af einhverjum ástæðum mega sín lítils. En við þurfum einnig að tryggja að gætt sé jafnaðar í því, hvers er krafist af hverjum og einum í vinnu. Í því sambandi eru ákvæðislaunakerfin sérstaklega skoðunarverð vegna þeirrar hættu sem er á því að þau vinni gegn því að tekið sé tillit til mismunandi aðstæðna. Sé lítið á vinnustað sem er einkennandi fyrir ákvæðisvinnu, eins og t. d. frystihús, getur aldursmunurinn verið allt upp í 50 ár, kraftar margra farnir að þverra, sjón að daprast, en aðrir óharðnaðir. Allir eru samt settir undir sama skipulagið og mældir sama máli. Má því segja að vinnuskipulagið leitist við að gera alla jafna. En vegna þess að menn eru alls ekki jafnir verður útkoman hinn mesti ójöfnuður og ranglæti. Því tel ég brýnt að athuguð séu áhrif þessara launakerfa á félagsleg samskipti og heilsu verkafólks. Mér er fyllilega ljóst að starfsfólk almennt er hlynnt þessum kerfum, þetta er einasti möguleiki þess til þess að komast af í velferðarþjóðfélagi okkar á ofanverðri 20. öld. Það lifir enginn á dagvinnutekjum af tímakaupi. En það er ekki hægt að loka augunum fyrir ýmsum annmörkum á framkvæmd þessara launakerfa, sem glöggt kemur fram í ýmsum lífsreynslusögum verkafólks sem ég gat um áðan. Ein slík birtist í Morgunblaðinu 17. apríl s. Í. Sú saga er ljót og henni lauk með brottrekstri viðkomandi starfsmanns, að því er virðist eingöngu fyrir þær sakir að hann vildi fá upplýsingar um vinnukjör sín og félaga sinna og mótmælti mismunun manna innan fyrirtækisins. Hér skal ekki lagður dómur á hvort rétt sé með allt farið, en mér vitanlega hefur frásögnin ekki verið hrakin. En hún er sérstaklega athyglisverð fyrir það, að sagan gerist í einu fullkomnasta frystihúsi landsmanna þar sem aðstaða öll er talin til fyrirmyndar, og reyndar er hún í fullu samræmi við frásagnir fjölmargra starfsmanna annars staðar. Þau eru mýmörg dæmin um það, hvernig samhjálp og samstaða á vinnustað hefur vikið fyrir innbyrðis samkeppni, fyrir metingi, öfund og ríg. Kerfi eins og það sem bónusvinna í frystihúsi byggist á, sem krefst hraða, nákvæmni og flýtni, hlýtur að vera vandmeðfarið og er auðvelt að gera sér í hugarlund þá streitu sem af því getur leitt. Verði einhver einn þáttur útundan tapar fólkið bónus, til einskis var barist. En ljótastur er þó leikurinn þar sem svokallaður refsibónus hefur tíðkast, en þar er um aðgerðir að ræða sem vart eiga sinn líka í nútímaatvinnulífi Íslendinga. Talandi tákn um það andrúmsloft, sem skapast hefur meðal verkafólks, er að sums staðar þar sem honum hefur verið beitt hafa starfsmenn, sem lenda í refsibónus, beðið verkstjóra þess lengstra orða að segja ekki nokkrum lifandi manni frá því að þetta hafi hent þá. Daginn, sem unnið er í refsibónus, hamast viðkomandi starfsmenn sem mest þeir mega, frá þeim er allt talið vendilega, en allt í plati, þeir eru aðeins á tímakaupi. Á einum stað var refsibónus framkvæmdur þannig, að konum tveim, sem refsa átti, var komið fyrir við borð á miðju gólfi svo að allir gætu virt þær fyrir sér. Þær eru ungar bónusdrottningarnar um allt land, og það virðist vera regla hjá iðnaðarmönnum að þeir fara að tínast úr uppmælingunni um fertugt. Eigum við ekki að staldra við og athuga hvert við stefnum? Annars er ekki að vita nema innan örfárra ára verði farið að biðja Þjóðhagsstofnun að reikna út hvort 10 ára stytting á starfsævi vinnandi fólks sé þjóðhagslega hagkvæm. Ég vil geta þess hér, að fjölmörg félög iðnaðarmanna hafa ákveðið að standa að könnun á högum félagsmanna sinna, sem mun ekki hvað síst beinast að atvinnusjúkdómum. Sú könnun, sem ég fer hér fram á, gæti hugsanlega tengst þeirri könnun sem hafin er að frumkvæði iðnaðarmanna. Á þinginu 1976–1977 fluttu hv. fyrrv. þm. Svava Jakobsdóttir og Eðvarð Sigurðsson till. um skipun nefndar til að kanna eðli og útbreiðslu atvinnusjúkdóma. Till. fékk mjög góðar undirtektir, en fékkst ekki afgreidd. Till. sú, sem hér er flutt, gengur í sömu átt, en einskorðar sig við áhrif af svonefndum ákvæðislaunakerfum. Um leið og ég vil eindregið ítreka þörf á skipun þeirrar nefndar bendi ég á síaukna notkun afkastahvetjandi launakerfa, og með tilliti til þess, sem ég nú hef rakið, legg ég til að eftirfarandi verði kannað: Hve stór hluti verkafólks í landinu vinnur eftir ákvæðislaunakerfum og hvaða kerfi og afkastamælikvarðar eru notuð í einstökum greinum? Hver eru heilsufarsleg áhrif ákvæðislaunakerfa með tilliti til slitsjúkdóma, streitu og slysatíðni? Hver eru áhrif ákvæðislaunakerfa á samstarf fólks á vinnustað, á meðalstarfsaldur í viðkomandi grein og skiptingu í aldurshópa svo og á þátttöku yngra og eldra fólks í atvinnulífi? Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Ég legg til að till. minni verði vísað til allshn.



Herra forseti. Á þskj. 240 hef ég leyft mér ásamt þeim hv. þm. Salome Þorkelsdóttur, Davíð Aðalsteinssyni, Karli Steinari Guðnasyni, Stefáni Jónssyni, Jóhönnu Sigurðardóttur, Jóni Helgasyni og Agli Jónssyni að flytja svo hljóðandi þáltill. um geðheilbrigðismál, skipulag og úrbætur: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að taka nú þegar til algerrar endurskoðunar öll geðheilbrigðismál hér á landi með tilliti til þess að byggt verði upp nýtt skipulag þessara mála. Í þessu skyni skipi viðkomandi ráðh. nefnd til undirbúnings málinu þar sem m. a. aðstandendur geðsjúkra eigi fulla aðild. Nefndin skili áliti fyrir árslok 1980. Brýnustu viðfangsefni, sem vinna þarf að ýmist samhliða nefndarstarfinu og í nefndinni sjálfri, eru þessi: 1) Veitt verði fé til lúkningar Geðdeildar Landspítalans á næstu tveimur árum og sá hluti hennar, sem tilbúinn er, tekinn í notkun nú þegar. Fjármagn verði veitt til ráðningar starfsfólks, svo deildin geti sinnt verkefni sínu að fullu. 2) Að aðstaða til skyndihjálpar og neyðarþjónustu verð bætt. 3) Fullkomnari göngudeildarþjónustu verði komið á. 4) Fjölgað verði vernduðum heimilum fyrir geðsjúka. 5) Sérstök áhersla verði lögð á aðstöðu fyrir unglinga með geðræn vandamál (12–16 ára), svo sem lög kveða á um. 6) Í stað fangelsisvistar geðsjúklinga komi viðeigandi umönnun á sjúkrastofnunum. 7) Reglur um sjálfræðissviptingu verði teknar til rækilegrar endurskoðunar. 8) Atvinnumál geðsjúkra verði í heild tekin til athugunar, m. a. með tilliti til verndaðra vinnustaða, nauðsynlegustu iðjuþjálfunar, endurhæfingar, þ. m. t. símenntunar og ráðgjafaraðstoðar til að komast út í atvinnulífið á ný. Kannaðir verði allir möguleikar hins opinbera svo og atvinnurekenda til lausnar þessa vanda. 9) Kannað verði hvort stofna skuli embætti deildarstjóra við heilbrrn., sem fjalli sérstaklega um stýringu og skipulag geðheilbrigðismála. Sér til ráðuneytis hefði deildarstjórinn sérstaka stjórnarnefnd þar sem viðkomandi hagsmunaaðilar ættu fulla aðild. 10) Stóraukin verði almenn fræðsla um vandamál geðsjúklinga og aðstandenda þeirra svo og um eðli geðrænna sjúkdóma. Ráðgjafaþjónusta verði sem allra best tryggð.“ Till. þessi er, eins og sjá má, flutt af þm. allra flokka í samráði við stjórn Geðhjálpar, félags geðsjúklinga, aðstandenda og velunnara. Meginuppistaða grg. og rök fyrir till. eru sett fram af stjórn Geðhjálpar, og kunna flm. því fólki þakkir fyrir það starf. Mjög er brýnt að gaumgæfa geðheilbrigðismál hér á landi. Í 1. gr. heilbrigðislaga frá 5. maí 1978 er kveðið svo á: „Allir landsmenn skulu eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu, sem á hverjum tíma eru tök á að veita, til verndar andlegri, líkamlegri og félagslegri heilbrigði.“ Vissulega er margt vel gert og við stöndum vel að vígi á ýmsum sviðum, en miður annars staðar, og svo er um geðheilbrigðismál. E. t. v. er það vegna þeirrar hulu sem hvílir yfir geðsjúkdómum sökum litillar umræðu og fræðslu um þessa sjúkdóma almennt, og þar af leiðandi er það ekki rætt að geðsjúkdómar þjái fólk, nema þá í flimtingum og glensi manna á meðal, því miður. Geðrænir sjúkdómar eru þó ein algengasta fötlun sem um getur. Samkv. rannsókn, sem gerð hefur verið, þurfa 20% af íbúum hins vestræna heims að leita geðlæknis einhvern tíma á ævinni. Það þýðir að fimmtungur íslensku þjóðarinnar þarf einhvern tíma að leita geðlæknisaðstoðar. Þau vandamál, sem upp koma, eru mismikil og krefjast mismunandi meðferðar. En að hverju á svo þessi hópur að hverfa? Ágætri þjónustu á ýmsum sviðum, en því miður allt of fáum meðferðarplássum og umtalsverðum erfiðleikum þess vegna. Til að fá fullkomna þjónustu samkv. staðli heilbrmrn. eiga Íslendingar að hafa 4.8 „pláss“ eða sjúkrarúm á hverja 1000 íbúa fyrir fólk með geðræn vandamál, en í raun eru þau 1.9 á hverja 1000 íbúa á því herrans ári 1980. Till. þessi er í raun og veru tvíþætt. Hún gerir ráð fyrir skipun nefndar sem hafi það að markmiði að taka öll geðheilbrigðismál til endurskipulagningar og þar sem leyst yrði úr ýmsum vandamálum til frambúðar. Hins vegar er bent á ýmis atriði sem knýja þannig á um úrbætur að á þeim er rétt að vekja sérstaka athygli og fá fram úrbætur svo fljótt sem mögulegt er, helst áður en Alþ. afgreiddi lagafrv. þessa efnis. Skipan í nefnd til endurskoðunar geðheilbrigðismála er mjög nauðsynleg með tilliti til framtíðarstefnu og hagræðingar fyrir alla er hlut eiga að máli. Gildi þess, að aðstandendur eigi fulltrúa í nefndinni, er mikið, - aðstandendur þeir sem bera hita og þunga þess að koma sínum nánustu undir læknishendur og sjá hlutina frá öðru sjónarhorni en þeir sem starfa inni á geðdeildum undir stöðugu álagi sem sífellt rúmleysi, mikil neyð og mjög veikir sjúklingar skapa. Í frekari grg. hér, sem ég ætla aðeins að stikla á helstu atriðunum í og gerð er mjög náin grein fyrir af hálfu stjórnar Geðhjálpar, er komið inn á rökstuðning fyrir hinum einstöku liðum þessarar tillögu. Um fyrsta liðinn er sagt, að þörfin á opnun sjúkrarúma á Geðdeild Landspítalans sé mjög brýn. Kleppsspítalinn getur nú aðeins sinnt neyðarþjónustu, þ. e. tekið við þeim sjúklingum sem veikastir eru. Á Kleppsspítalanum er mjög erfitt að hafa skipulagt biðlistakerfi vegna þessa. Það er ekki hægt að anna fleirum en þeim sem þurfa sjúkrahúsvist strax - bráðatilfellum. Þar af leiðir að þeir sjúklingar, sem geta verið á heimilum með hjálp og fyrir tilstilli aðstandenda sinna, eru látnir bíða uns þeim hefur elnað svo að þeir eru fársjúkir og krefjast bráðainnlagnar og fá ekki þá þjónustu sem þeim ber samkv. heilbrigðislögum. Tilfinningalegt álag aðstandenda er mjög mikið undir þeim kringumstæðum að sjá sinn nánasta veikjast meir og meir og hverfa frá raunveruleikanum, en geta lítið gert sökum aðstöðuleysis. Tilkoma geðdeildarinnar mundi létta til muna þá fordóma sem sérlega aldrað fólk hefur gagnvart því að leita aðstoðar á geðdeild, sem ber nafnið Kleppur. Til viðbótar þessu segir svo síðar í grg.: „Opnun geðdeildar mundi tryggja það að sjúklingar yrðu ekki útskrifaðir of fljótt af geðdeildum, eins og nú vill því miður brenna við, vegna þess að nú er ástand þannig, að einungis er hægt að sinna mjög veikum og margir bíða veikir utan sjúkrahúsa. Þeir, sem útskrifaðir eru rétt þegar sjúkdómsástandið er í rénun, eru ekki í stakk búnir til að takast á við kaldan „hvunndagsheiminn.“ Nú liggja menn oft skemur en þyrfti á geðdeild til þess að hægt sé að rýma fyrir öðrum fársjúkum. Þetta eykur til muna líkur á að bati verði ekki verulega varanlegur og innlagnir og legudagar á geðsjúkrahúsi fleiri en vera þyrfti ef aðstaða væri til að veita lengri legutíma og betri hugsanlega þjónustu strax í upphafi.“ Svo kemur hér að athyglisverðu atriði sem hefur verið vakin rækileg athygli á að undanförnu: „Fangageymslur gista að jafnaði þrír geðsjúkir einstaklingar á nóttu hverri allan ársins hring, sem eru að bíða eftir „plássi“ á geðdeild eða vegna þess að sökum sjúkdómsins geta þeir ekki verið heima hjá sér, en fá ekki „pláss“ á sjúkrahúsi.“ - Það eru upplýsingar Bjarka Elíassonar sem hér eru hafðar til viðmiðunar. Samkv. öllum kenningum nú á dögum er manneskjan andleg, líkamleg og félagsleg heild sem ekki er hægt að skilja að ef mesta möguleg vellíðan á að nást. Síðan er vikið að hinum einstöku atriðum öðrum sem í till. felast. Þar er bent á að neyðarþjónusta sé ekki sem skyldi, t. d. hvergi staður til að leita aðstoðar sérfróðra aðila utan venjulegs vinnutíma og ekki hægt að kalla út sérfróðan mann til aðstoðar á heimilum utan dagvinnutíma. Það er einnig sagt, að Kleppsspítalinn sé eina geðsjúkrahúsið sem beri lagaleg skylda til að taka við veiku fólki hvaðan sem er og hvenær sem er, sjálfræðissviptu og í fylgd lögreglu. Geðsjúkir munu vera eini sjúklingahópurinn er þarf að fara í lögreglufylgd inn á sjúkrahús til meðferðar. Heimilislæknar eru illa í stakk búnir til að geta greint og aðstoðað þá er til þeirra leita með geðræn vandamál. Þó hafa þeir reynt að koma sér upp fræðsluaðstöðu, umræðuhópum með sérfræðingum sér til aðstoðar, en vegna skorts á sérfræðikunnáttu og ráðgjöf verða vandamál, sem borin eru upp hjá heimilislæknum, að skyndilegum stórvanda sem krefst bráðainnlagnar strax. Neyðarþjónusta ætti að verða til í tengslum við göngudeild. Síðan er komið að hlutverki göngudeildarinnar nokkuð. Æskilegt væri að göngudeild væri opin allan sólarhringinn. Nú er opin göngudeild á Kleppsspítalanum til kl. 19.00 og á Geðdeild Landspítalans til kl. 16.30 virka daga. En sjúklingar og þeirra nánustu þurfa að sjálfsögðu oft á hjálp að halda á kvöldin, nóttunni og helga daga. Á göngudeild er nú rekin þjónusta fyrir þá sem hafa legið inni á Kleppsspítala, en án eftirlits með hverjum einstökum, þannig að þangað leita aðeins þeir sem vilja. Það er ekki til starfslið til að hringja út þá sjúklinga, sem ekki mæta, né heldur mannafli til að fara á heimilin og fylgjast með þeim sjúklingum, er ekki sækja göngudeild, en það er oft fyrsta einkenni þess hjá mörgum sjúklingum að þeim sé að elna sóttin. Um vernduðu heimilin fyrir geðsjúka segir svo: „Til eru vernduð heimili og hafa þau gefist vel, en þeim þarf að fjölga í formi „áningarstaða“ milli heimilis og geðdeildar, þannig að sjúklingar aðlagist betur hinu daglega lífi á vernduðum stað. Einnig er þörf á fleiri heimilum fyrir þá er geta ekki verið einir eða búið hjá fjölskyldu sinni, en geta unnið úti og séð um rekstur sameiginlegs heimilis undir eftirliti. Einnig er brýn þörf á að leysa vanda geðsjúkra útigöngumanna með gistiaðstöðu og matargjöf til þeirra er hvergi eiga höfði sínu að halla.“ Um unglingavandamálið í þessu efni segir svo m. a. í grg.: „Innlagningarþjónusta fyrir unglinga á aldrinum 12 16 ára með geðræn vandamál á háu stigi er mjög af skornum skammti, og eru þeir afskiptur hópur. Það er e. t. v. vegna þess að aukin sérhæfni samfélagsins og auknar skyldur unglinganna virðast minnka réttindi þeirra. Þeim finnst þeir útundan og það eykur á þunglyndi þeirra og erfiðleika í félagslegri aðlögun. Ráðgjöf þeim til handa er mjög dreifð og þörfin á fleiri meðferðarheimilum og unglingageðdeild er alltaf að aukast.“ Þá kemur að þeim geðsjúklingum er sæta fangelsisvist. Þar er m. a. sagt: „Stefna verður að því, að geðsjúklingar, er sæta fangelsisvist, séu vistaðir við þau skilyrði, er draga úr sjúkdómseinkennum þeirra, og farið sé að lögum í því efni. Frelsisskerðing er skref sem tekið er til öryggis vegna samborgaranna, en lokamarkið verður að vera að gera fangann að nýtum samborgara, ef mögulegt er.“ Þá er komið að hinum umdeildu reglum um sjálfræðissviptingu. Um það er ekkert sérstakt lagt til í þessari grg., en á það bent að réttur sjúklings er skertur við sjálfræðissviptingu og erfiðleikar aðstandenda, tilfinningalegir og félagslegir, eru miklir. Því hlýtur að teljast sjálfsagt að taka reglurnar til algerrar endurskoðunar í því skyni að finna þeim betra og manneskjulegra form. Í því efni er rétt að líta til reynslu annarra þjóða, þó að engin alhliða aðhæfing dugi í þeim efnum. Atvinnumálum sjúklinga er gerð grein fyrir í nokkrum greinum hér. Ég ætla aðeins að tæpa á því helsta. Atvinnumál geðsjúkra eru í ólestri vegna þeirra erfiðleika sem eru á því að fá atvinnu fyllilega við þeirra hæfi er sjúkir eru. Vöntun er á vernduðum vinnustöðum, þar sem skipuleg iðjuþjálfun fer fram. Flestir þeir geðsjúklingar, er leita fyrir sér um vinnu, eru á umtalsverðum lyfjaskömmtum. Þess vegna vekja þeir athygli samstarfsmanna sinna. Þeir taka oft að sér störf er krefjast hraða og skarprar hugsunar, sem þeir vegna sjúkdóms síns geta illa valdið, og gefast því upp. Það brýtur niður sjálfsvirðingu einstaklings svo að honum finnst hann ævinlega fara halloka. Einn verndaður vinnustaður er rekinn fyrir geðsjúklinga. Er það Bergiðjan í tengslum við Kleppsspítalann. Þar fer fram iðjuþjálfun að einhverju leyti. Þó er mikill fjöldi sjúklinga sem ekki getur nýtt sér þessa aðstöðu vegna þess að fjölda starfsmanna þarf að takmarka við stærð iðnaðarhúsnæðisins. Það er líka bent á það í lokin hvernig stéttarfélögin koma inn í þetta mál, að taka atvinnumál geðsjúkra til endurskoðunar, ekki síður en varðandi hlut vinnuveitenda í þeim efnum eða hlut ríkisvaldsins. Það þarf einnig að auka möguleika geðsjúklinga til símenntunar og fullorðinsfræðslu. Síðan er vikið að níunda liðnum, varðandi það hvernig fara skuli með þessi mál í framtíðinni, og sagt: „Æskileg væri stofnun embættis við heilbrrn. Embættismanni þessum væri ætlað að sjá til þess, að mannréttindi séu ekki brotin á geðsjúklingum og þeir njóti þess, sem þeim ber samkv. lögum, að vera til aðstoðar og leiðbeiningar aðstandendum, að sjá um fræðslu allra þeirra sem um er að ræða: geðsjúkra, aðstandenda, starfsliðs geðsjúkrahúsa, almennings. Hann ætti einnig að vera oddamaður í ráði, skipuðu af öllum hagsmunaaðilum, sem sé til eftirlits, samræmingar og mats á því sem verið er að gera í geðheilbrigðismálum. Komið verði á fót markvissri aðstandendafræðslu í formi námskeiða, svo sem fræðslunámskeið SÁÁ fyrir fjölskyldur. Mjög er brýnt að auka alla fræðslu um geðsjúkdóma meðal almennings og einnig að auka þessa fræðslu til muna í framhaldsskólum, þannig að geðsjúkdómum sé gert þar jafnhátt undir höfði og öðrum kvillum, sem þar er getið.“ Opnun geðdeildarinnar er það mál sem brýnast er að leysa. Í húsi Geðdeildar Landspítalans er nú göngudeild þar sein koma mætti upp aukinni göngudeildarþjónustu og neyðarþjónustu. Einnig mundi það leysa mikinn hluta þess brýna vanda, er skortur sjúkrarúma skapar, og auka mjög möguleika á lausn annarra brýnna vandamála en hér eru talin. En á það verður aldrei lögð of þung áhersla að þessi mál séu öll rædd opinskátt og af fullri reisn, svo sem þeim ber. Að lokum þetta: Það er ekki vandalaust að flytja till. á Alþ. um það viðkvæmnisvandamál sem geðheilbrigðismál eru. Ekki ætlum við flm. okkur þá dul, að í till. þessari sé að finna neina heildarlausn þessara mála. Nær væri að segja að hér væri verið að hreyfa við máli sem of sjaldan fær þá umræðu og athygli sem því er samboðin miðað við eðli og umfang þess. Svo margslungið er það og margbreytilegt, svo einstaklingsbundið með sín mörgu og ólíku sérkenni, að gagnvart fáu standa menn í raun jafnráðvana á lækningasviðinu. Þar við bætist að málið er þess eðlis að það jaðrar enn í dag við feimnismál og því skortir hreinskilni og víðsýni ærið oft í umræðum. Þeir, sem við vandann stríða, en hefðu möguleika á því öðrum fremur að vekja umræður, hefja málið ofar, bera sjaldnast vanda sinn á torg, á hvaða stigi sem er, og allt í einu verða svo umskiptin eða þau gerast smám saman og verða öllu yfirsterkari. Hins vegar leituðum við flm. styrks og aðstoðar hjá aðstandendum, sjúklingum og þeim sem umönnun og hjálp veita, enda er það félagsskapurinn Geðhjálp sem hefur knúið á um þessa tillögugerð, og hjá þeim félagsskap, í lifandi starfi hans, höfum við fengið að kynnast nýjum viðhorfum, nálgast vandann í raun. Það er formaður þess félags, Sigríður Þorsteinsdóttir hjúkrunarkennari, sem borið hefur hitann og þungann af grg. till. Við flm. gleymum í engu tilvist Geðverndarfélagsins og góðum hlut þess á liðnum árum, miklu starfi og óeigingjörnu í hvívetna. Við vonum einmitt að þessi tvö félög, sem að sama marki stefna, efli með sér samvinnu sem allra mest málstaðnum til framdráttar. Við viljum með þessum flutningi leggjast hér á sveif. Það skal skýrt tekið fram, að öll upptalning till. er hvorki tæmandi né einhlít. Aðalatriðið er í okkar huga og þeirra sem standa að till., að málið fái allt rækilega meðferð í n., eins skjóta og unnt er, eins vel studda sérfræðilegum rökum og unnt er og eins vel verði að unnið af þeim sem vandinn snýr að öðrum fremur, sjúklingum sem aðstandendum, í þeirri nefnd og þannig megi áhuginn, skilningurinn og þekkingin haldast í hendur. Ég hef heyrt aðfinnslur ýmissa nú þegar við þessa tillögugerð, hún sé yfirborðskennd, sé ekki studd nægilegum læknisfræðilegum forsendum og rökum, í upptalningu á viðfangsefnum sé fullt af sjálfsögðum hlutum, sem þó eru ekki sjálfsagðari en það, að þeir eru fæstir til í dag nema að hluta. Ég hef heyrt sérfræðilegar aths., sérstaklega um það sem á skorti, um það sem ofsagt er og það sem e. t. v. er verst: efasemdir um að slík mál eigi að ræða hér, það sé sérfróðra aðila einna að fjalla um þau. Ekki dreg ég úr gildi sérfræði en mikils þykir mér um vert að opna þessa umræðu sem mest og ekki síst hér, þar sem löggjöfin er sett, fjármagninu deilt, framkvæmdirnar ákveðnar. Þingnefndir, sérstök nefnd og alþm. almennt munu án efa gera sitt til þess að sérfræðin verði ekki útundan, þó að ég vilji einnig byggja á reynslu þeirra, sem hafa sigrast á vandamáli sínu, og þeirra, sem við hafa búið árum saman sem aðstandendur. Sérfræði er góð, en algild er hún ekki. Og þeir, sem nú gera aths. og kunna að eiga eftir að gera, ættu að athuga einnig hve vanmáttugir þeir eru í raun í mörgu enn, og það viðurkenna þeir bestu og víðsýnustu, sem eru að hjálpa fremur en gera tilraunir og rannsaka í nafni fræðigreinarinnar. Við eigum sem betur fer marga slíka og þeim ber sannarlega að þakka gott starf, en ekki síður hug sinn og hjartalag. Herra forseti. Ég lýk máli mínu með því að óska eftir að umr. þessari verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.