Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Í raun og veru er ekki mikil ástæða til þess að fara mörgum orðum um þetta frv. Jeg geri ráð fyrir, að flestir hv. dm. hafi fylgst með meðferð þess í hv.Nd., og mun þess vegna vera óþarft að útskýra nánar, hvernig ástatt er um málið nú. Eins og kunnugt er, hefir, í stað þess sem áætlaður var dálítill tekjuafgangur í frv. stj., orðið á því sú breyting, að um verulegan tekjuhalla er að ræða, hátt á 7. hundrað þús. krónur. Jeg geri ráð fyrir, að þessi hv. deild muni áður en lýkur geta lagfært frv. frá því, sem það er nú, svo að það að lokum þurfi ekki að fara hjeðan með tekjuhalla. Nú ber ekki að skilja orð mín svo, að jeg búist við, að mikið verði felt niður af því, sem komið er inn útgjaldamegin, heldur vænti jeg þess, að svo langt verði komið þeim tekjuaukafrv., sem fyrir liggja, að hægt verði að jafna þann mismun, sem orðinn er, með væntanlegum auknum tekjum. Auðvitað má búast við, að enn verði samþykt eitthvað af sjerstökum lögum, sem hafa aukin útgjöld í för með sjer, en hversu mikið það verður, er ekki hægt að sjá fyrir. Það væri í sjálfu sjer æskilegast, ef hægt væri að sjá það fyrir, hversu mikilli upphæð útgjaldaauki eftir sjerstökum lögum mundi nema. Það hafa þegar verið teknir hjer upp nokkrir liðir eftir till.hæstv.atvmrh., svo að væntanlega verða það ekki stórar upphæðir, sem þyrfti að bæta við. En það er sjerstaklega 22. gr., sem mjer virðist ekki vera búið að ganga nógu rækilega frá, því að það liggur í loftinu, og er jafnvel komið fram, allmikið af umsóknum um styrki til ýmissa framfarafyrirtækja, sem í aðsigi eru og svo nauðsynleg, að þau verður að styrkja, annaðhvort með beinum styrkjum eða lánveitingum. Jeg skal til dæmis nefna lánveitingu til frystihúsabygginga. Það er fyrirsjáanlegt, að sú upphæð, sem til þess er ætluð, er miklu lægri en svo, að hægt sje með henni að sinna öllum umsóknum, sem fram hafa komið. Auk þess má búast við, að fleiri slíkar umsóknir komi fram. Jeg býst því við, að þessa upphæð verði að hækka, en þá kemur að því, að tekjur viðlagasjóðs eru ekki meiri en svo, að ekki verður hægt að fullnægja nema örlitlum hluta af þeim lánveitingum, sem heimilaðar hafa verið. En jeg álít, að þingið megi ekki samþykkja slíkar lánveitingaheimildir, nema það sjái fyrir því, að hægt sje að veita þær. Slíkt getur haft mjög óþægilegar afleiðingar fyrir þá, sem hugsa til framkvæmdanna. Þegar þeir eru komnir inn í fjárlögin, telja þeir sig örugga og byrja óhræddir á undirbúningi fyrirtækisins. Það verður því að sjá fyrir því, að viðlagasjóður geti á einhvern hátt fengið fje til umráða, fram yfir sínar árlegu tekjur. Á hvern hátt þetta verði gert, skal jeg ekki um segja, en jeg vil benda á, að það er til fje í öðrum sjóðum, sem ekki væri frágangssök að nota í þessu skyni. En umfram alt verður að sjá um, að það á engan hátt brjóti í bága við lög eða rjett. Jeg býst við, að jeg muni síðar eiga tal um þetta við hv.fjvn.Ed. Jeg hefi í raun og veru ekki ástæðu til að fara lengra út í þetta mál, því að það er fyrst við 2. umr., sem hægt er að snúa sjer að nokkrum sjerstökum atriðum.

Jón Baldvinsson Mjer sýndist alt mót ætla að verða á því, að enginn ætlaði að kveðja sjer hljóðs, en sá siður var tekinn upp hjer í fyrra - og kannske áður - að ræða við þetta tækifæri um eitt og annað við stjórnina. Það hefir verið hafður nokkurskonar spurningatími við þessa 1. umr. fjárlaganna. Það á ekki svo illa við, og þó að jeg hafi ekki margar spurningar fram að bera, vil jeg þó koma að því litla, sem jeg hefi, því að það er óþægilegra að koma því við við 3. umr. Þá er búið að ganga frá fjárlögunum, en jeg get hugsað mjer, að ýmislegt, sem hv.þm. kynnu að vilja ræða við hæstv. stj. nú, gæti komið fram í meðferð fjárlaganna. Ef t. d. væri spurt um verklegar framkvæmdir eða þvíumlíkt, gæti svar hæstv. stj. komið fram í fjárveitingum í fjárlögunum. Nú stendur svo sjerstaklega á, að hjer er um að ræða stjórn, sem ekki hefir setið að völdum nema nokkurn hluta undanfarins árs. En það er ekki siður að ræða við þá stjórn á eldhúsdegi, sem frá er farin, nema sjerstakt tilefni gefist til þess. Enda munu hennar verk geymast í minningunni, hvort sem sú minning er góð eða ill. Og viðvíkjandi nýju stjórninni, þá koma aðfinslurnar fram jafnótt og málin verða tekin til meðferðar. En jeg vildi þó koma með fyrirspurnir til stj. viðvíkjandi framkvæmdum, sem sumpart er verið að vinna að og sumpart eru búnar. Í fyrra spurði jeg þáv. stj., hvort hún sæi sjer ekki fært að hraða þá svo bygginga Kleppsspítalans, að hann gæti orðið tilbúinn á síðastl. ári. Svörin, sem jeg fjekk, voru heldur loðin, en gefið var í skyn, að vel gæti byggingin orðið tilbúin þá með haustinu, en eigi að síður er byggingunni ekki lokið, og meira að segja er talsvert eftir af henni ógert enn. Jeg vildi nú beina þeirri fyrirspurn til hæstv.dómsmrh., hvort hann vilji ekki beita sjer fyrir því, að þessari byggingu verði nú lokið á þessu sumri, svo hún verði tilbúin þegar í haust, og það þótt ekki kunni að nægja fjárveiting sú, er nú er veitt í fjárlögum til byggingarinnar. Þá er annað atriði, sem jeg vildi spyrja um, en það heyrir undir hæstv.atvmrh. Eins og kunnugt er, er verið að leggja vegi víðsvegar um landið. Einn þeirra liggur hjeðan og upp á Kjalarnes og á liggja inn í Kjós og þaðan vestur í Borgarfjörð. Hann er því nokkur hluti af braut þeirri, sem á að leggja hjeðan frá Reykjavík og til Norðurlandsins. Þetta ætti því að vera breiður og vandaður vegur, svo að hann gæti orðið til frambúðar. En nú er öllum vitanlegt, að hann er svo mjór, að bifreiðar geta ekki mætst á honum, að minsta kosti ekki nærri alstaðar. Út af þessu vil jeg beina því til hæstv. stjórnar, að hún athugi, þegar um nýjar framkvæmdir er að ræða, að þær sjeu ekki þannig úr garði gerðar í upphafi, að það þurfi að rífa þær niður svo að segja á næsta ári, eða verja ærnu fje til þess að gera þær nothæfar fyrir almenning, eins og sýnilegt er, að gera þarf hvað þennan veg snertir, þar sem hann á að verða hluti úr vegi, sem á að ná svo að segja um alt landið. Jeg sje, að í fjárlagafrv., eins og það kemur frá hv.Nd., er veitt til þessa Kjalarnesvegar allmikil fjárfúlga, og jeg geri ráð fyrir, að sú fjárfúlga eigi að vera til þess að lengja veginn með Esjunni, inn í Kjósina. En jeg vil nú beina því til hæstv. stjórnar að taka það til athugunar, hvort ekki myndi rjettara að nota þetta fje til þess að breikka þennan kafla, sem búinn er, og gera hann vel úr garði, heldur en að halda áfram að leggja þessa mjónu, sem ekki kemur að hálfum notum, því að það væri óneitanlega leiðinlegt, af hverfa yrði að því ráði að fyrirskipa t. d., að fyrri hluta dags megi aðeins fara eftir þessum vegi frá Reykjavík, og svo seinni hluta dagsins verði fyrirskipað, að þá megi aðeins fara til Reykjavíkur eftir veginum, og þetta verði að gera af því, að vegurinn sje svo mjór, að bifreiðar geti ekki mætst á honum. Þetta vil jeg biðja hæstv. stjórn að athuga og fá upplýst hjá vegamálastjóra, hvernig í þessu máli liggur. Jeg er alls ekki að fara fram á að fá svar við þessu í dag, heldur síðar undir umr. um fjárlögin. Jeg viðurkenni fyllilega, að þessi hjeruð, Kjalarnes og Kjós, þurfi að fá veginn áfram, en jeg tel óhæfilegt að hafa hann svo mjóan, að hann sje ekki nothæfur fyrir almenna umferð. Þá væri sýnu nær og ódýrara að veita fje til þess að ryðja veg inn í Kjós, sem aðeins væri til bráðabirgða og væri bílfær á sumrin, svo sem nú hefir verið gert á stöku stað í Árnessýslu. Það er óneitanlega freisting fyrir mig að fara út í fleiri mál en þetta, t. d. landsspítalamálið, en þar sem það hefir komið fram sem sjerstakt mál á þinginu, mun jeg ekki fara út í það nú. Þetta, sem jeg því hefi minst á, er ekki stórvægilegt, sjerstaklega ef stj. skyldi ætla sjer að láta fullgera Kleppsspítalann í sumar, því að þá er það ekki nema vegurinn, sem jeg tel, að athuga þurfi. 

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg get þegar svarað annari fyrirspurn hv. 5. landsk., um Kleppsspítalann. Það er rjett, að viðbótarbygging þessi hefir verið lengi á leiðinni, þar sem á henni var byrjað, eins og hv.þm. gat um, áður en kreppan kom, og svo lá hún niðri um tíma, en nú má búast við, að henni verði lokið í sumar. En fje það, sem nú er til í fjárlögum, mun alls ekki verða nóg til þess að ljúka byggingunni; til þess að fullgera hana mun vanta um 50 þús. kr. En það hefir fjvn.Nd. lagt til, að tekið yrði upp í fjárlögin fyrir 1929, og með því móti er hægt að fullgera spítalann í sumar. En það skiftir miklu máli fyrir menn úti á landi, sökum þess, hve erfitt er að koma sjúklingum hingað að vetrarlagi víðsvegar að af landinu. Til viðbótar þessu skal jeg geta þess, að það var ákveðið af fyrverandi stj., að nýr maður kæmi með þessum nýja spítala, og hefir því verið, ráðinn að spítalanum sá maður, sem við eigum lærðastan á þessum sviðum, maður, sem nýlega hefir hlotið doktorsnafnbót fyrir vísindalega ritgerð í þessum fræðum. Hann kemur einhvern næstu daga til landsins. Verður því ekki lögð síðasta hönd á verkið fyr en báðir læknarnir eru komnir til skrafs og ráðagerðar. Það lítur því vel út fyrir, að hinn nýi spítali geti byrjað með nýjum lækni að hausti, og er ekki nema gott til þess að hugsa, því að þörfin fyrir hann er orðin mjög tilfinnanleg. En þetta verður geysidýr ríkisrekstur, því að gert er ráð fyrir, að 100 sjúklingar geti bætst við þá, sem fyrir eru. Og mjer varð alls ekki fyllilega ljóst, hvern feikna kostnað spítali þessi kemur til með að hafa í för með sjer, fyr en jeg sá allan þann fjölda herbergja á efstu hæð byggingarinnar, sem ætlaður er fyrir þjónustufólk. Um Kjalarnesveginn get jeg ekkert sagt. Hann var bygður í tíð fyrv. stj., og er mjer því ókunnugt um, hvort hann er óeðlilega mjór eða ekki. En hitt hefi jeg heyrt, að sumar bifreiðar hjer væru óeðlilega breiðar, eða með öðrum orðum breiðari en lög leyfa, og má því vera, að vegur þessi sje of mjór fyrir þær. Hefi jeg svo ekkert frekara að segja út af fyrirspurnum þessum að svo komnu, en jeg get búist við, að hægt verði að gefa frekari upplýsingar síðar.

Jón Baldvinsson Jeg skildi svo hæstv.dómsmrh., að byggingu Kleppsspítala yrði lokið í sumar og að hann mundi taka til starfa að hausti. Sætti jeg mig því við þær upplýsingar við þeirri fyrirspurn minni. Og hvað snertir fyrirspurn mína um Kjalarnesveginn, þá get jeg sætt mig við að fá svar við henni síðar undir umræðum fjárlaganna. Og þar sem jeg spurði ekki nema um þetta tvent, hefi jeg ekki þetta mál mitt lengra.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Mjer skildist svo, sem hv. 5. landsk. langaði til að vita eitthvað um, hvað stj. ætlaðist fyrir um landsspítalann. En enda þótt það mál heyri ekki undir mína deild, nema að því leyti, sem til fjárframlaganna kemur, þá vildi jeg samt upplýsa þetta að einhverju leyti. Er það þá fyrst, að jeg veit ekki betur en stj. líti svo á, að það sje sjálfsagður hlutur að fullgera þá aðalbyggingu, sem nú hefir verið reist, og að henni verði lokið snemma á árinu 1930, en til þess að það geti orðið, mun þurfa að leggja fram á þessu ári 150 þús. kr. til viðbótar því, sem veitt er í fjárlögum. Hvort það fje verður að taka að láni, er ekki hægt að segja um að svo komnu, en ef það verður nauðsynlegt, þá tel jeg stjórnina hafa heimild til þess. Það er að sjálfsögðu margt og mikið ógert við spítala þennan, þó að aðalbyggingunni sje lokið. En að svo komnu mun stjórnin ekki telja sjer fært að reisa öll þau hús, sem nauðsynleg eru talin, svo sem starfsmannabústað, geymsluhús o. fl. En þegar þessari aðalbyggingu er lokið, mun sennilega ekki dragast lengi að koma upp þeim byggingum, sem þá vantar. Jeg gat um áðan, að það myndi þurfa 150 þús. kr. á þessu ári umfram það, sem ætlað væri í gildandi fjárlögum. Hvort það, ásamt þeim 150 þús. kr., sem eru í frv. þessu til spítalans, nægir til þess að kaupa nauðsynlega innanstokksmuni, get jeg ekki sagt um að svo stöddu, en þó býst jeg frekar við, að hægt verði að kaupa þá að miklu leyti. Skal jeg svo ekki fara út í mikið fleira að þessu sinni, enda þótt því hafi verið hreyft, að stjórninni bæri skylda til að láta ljúka þessu verki svo að segja í hasti, vegna samninga, sem um það hafa verið gerðir, því að jeg lít svo á, að það verði að fara eftir ástæðum, hve fljótt þetta verk er unnið. Og jeg tel það miklu skynsamlegra að leggja áherslu á að gera bygginguna sem best úr garði heldur en að hugsa um það eitt að flaustra henni af, og þá jafnvel á hroðvirknilegan hátt, aðeins til þess að fullnægja þessum samningi. Jeg vænti nú, að þeir, sem hjer eiga hlut að máli, geri sig ásátta með þessa ráðstöfun, sem jeg hefi nú skýrt frá, því að jeg geri fastlega ráð fyrir, að ekki þurfi að vænta meiri fjárframlaga í bráðina en þeirra, sem jeg hefi hjer nefnt.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg vonaði, að sá hv.þm., er síðast talaði, mundi álíta, að hjer væri vel að verið með framkvæmd þessa máls, þegar jeg reyndi að auka þetta fjárframlag þannig, að það yrði 150 þús. kr. En jeg sje nú, að svo muni ekki vera. Jeg sje, að það muni eiga að leggja áherslu á það að ganga ríkt eftir því, að þessi samningsatriði, sem hjer hefir verið minst á, verði haldin. En jeg er ekki hræddur við það, og jeg vona, að þessi háttv.þm. (IHB) muni eftir nánari athugun komast að raun um það, að ef stj. þætti hentugra að fara varlega í þessar fjárveitingar fjárhagsins vegna, þá sje ekki hægt að halda því fram, að með því geti stj. bakað sjer sjerstaka ábyrgð.

Ekki nema þá ábyrgð, sem loforð hafa skapað

. Hinsvegar er jeg sammála hv. 2. landsk. um það, að það beri að halda þessu verki áfram, en auðvitað skynsamlega og rólega, svo að steinsteypuefnið fái að minsta kosti að harðna, svo sem það þarf, áður en byggingin verður tekin til afnota, en það mun hafa bólað á einhverjum erfiðleikum í þá átt. Jeg get ekki skilið, að það sje útilokað, að sjúkrahúsið megi taka til afnota að einhverju leyti, áður en allar útbyggingar eru fullgerðar, ef aðalbyggingunni sjálfri er fulllokið. Finst mjer mjög undarlegt, ef ekki mætti hafa þar nokkra sjúklinga, heldur en t. d. í Hafnarfirði, þótt eitthvað væri enn ekki fullgert. Annars hefir það verið tekið fram hjer, og vil jeg taka undir það, að best sje að geyma sjer framhaldsumræður um þetta mál þangað til síðar. Jeg vil aðeins geta þess út af fyrirspurn hv. 5. landsk., að jeg álít það heppilegt, að þeir, sem miklar kröfur ætla að gera. fái tækifæri til þess að undirbúa atlöguna.

Hákon Kristófersson Fyrir nokkrum dögum snjeri jeg þeirri málaleitun til hæstv. foseta, að hann vildi ljá mjer lið sitt til þess að dregið yrði fram á dagskrá frv. það um sauðfjárbaðanir, sem jeg hefi borið fram. Nú hefir það legið lengi hjá landbn., og ekki virðist bóla neitt á, að nefndin ætli að fara að skila því frá sjer. Hæstv. forseti gaf mjer það svar, að að þrem dögum liðnum mundi málið koma á dagskrá. En nú eru tvisvar sinnum þrír dagar liðnir síðan; en af því að jeg fylgi ekki þessu máli með neinni frekju, hefi jeg látið mjer líka þetta sæmilega. En jeg vil þó enn einu sinni beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann án frekari dráttar sjái sjer fært að taka málið fyrir, sem sje á næsta fundi.

Forseti (BSv): Þetta mál mun verða tekið á dagskrá á mánudaginn.

Sveinn Ólafsson Jeg hafði kvatt mjer hljóðs rjett áður en frestað var fundi við fyrri hluta þessarar umræðu; en nú er svo langt um liðið, að jeg hefi gleymt flestu af því, sem jeg þá hafði hugsað mjer að svara þeim hv.þm., sem töluðu. Það er svo um þetta mál nú eins og verið hefir, að ágreiningurinn er aðallega um það, hvort eigi að vinda að því bráðan bug að auka strandferðirnar, eða bíða um óákveðinn tíma áður en þörfinni er fullnægt. Mín skoðun er sú, að það hafi þegar verið beðið of lengi með þetta, því að mörg eru nú árin síðan ráðgert var að hafa tvö skin til strandferða, enda voru skipin 2 og stundum 3 frá aldamótum fram undir stríðstíma. Málið horfir talsvert öðruvísi við nú en það gerði fyrst, þegar það kom fram á þingi 1913, þegar lög voru afgreidd um að útvega tvö strandferðaskip og reka þau. Auðvitað hefir þörfin vaxið, en ekki minkað á þessum tíma, og ýmislegt hefir bæst við, sem ekki þurfti þá sjerstaklega um að hugsa og sem knýr til þess að flýta þessu máli. Fyrst og fremst er það, sem tekið hefir verið fram í þessum umr., að fólksflutningar með ströndum landsins eru afarseinfærir og geta ekki orðið hraðfara nema með þessu eina móti, - ekki a. m. k. fyrst um sinn -, að fleiri skip annist flutninginn. Skipafjölgun er líka eina ráðið til þess að hægt verði að leggja niður þá úreltu aðferð við póstflutninga, sem hjer hefir tíðkast og sem bæði er ótrygg og tiltölulega dýr, og koma honum svo fyrir, að ekki þurfi nema á tiltölulega litlum svæðum að halda uppi stöðugum landpóstferðum. Annað, sem rekur nú eftir, er það, að samkepni um fólksflutning með ströndum fram hefir orðið svo mikil af útlendum skipum, að mikill hluti þeirra landsmanna, sem þurfa að ferðast, notar útlendu skipin; en gengur á svig við þetta eina innlenda skip, sem í strandferðum er, og auðvitað fyrir þá sök eina, að skipið er of seint í förum vegna vöruflutninganna. Enn er 3. atriðið, sem ýtir á eftir framkvæmdum hið bráðasta. en það er sú ráðstöfun, sem þarf að gera fyrir 1930 vegna mikilla innlendra fólksflutninga. Það er sem sje vitað nú þegar, að 1930 verður óvenju mikið um ferðir frá fjarlægari landshlutum til Suðurlandsins eða hátíðasvæðisins. - Væntanlega verða þau hátíðahöld einmitt á mesta annatíma ársins; og það er sjerstaklega mikil nauðsyn á því, að allur sá fjöldi manna, sem að vonum sækir hátíðahöldin, þurfi ekki að tefjast um skör fram vegna skipaskorts. En það væri hinsvegar mjög óviðfeldið, ef þessi hátíð yrði haldin á þann veg, að vjer yrðum að sækja til grannþjóðanna farkosti fyrir fólkið. Það ber annars óvenju margt á milli, þegar rætt er um þetta mál; sumt virðast smámunir, sumt er líka að minni hyggju bygt á hreinum og beinum misskilningi. Jeg man eftir því frá fyrri hluta þessarar umræðu, að hv.frsm. meiri hl. samgmn. hjelt því fram, að mjög væri óheppilegt að aðgreina póst- og vöruflutninga. Þetta kom mjer mjög á óvart, vegna þess að hann hefir áður - að því er mig frekast minnir - látið í ljós þá skoðun, að hann teldi ekki, að farþegaflutningar gætu orðið viðunanlega greiðir fyr en vjer hefðum tvö skip, sem gætu skift með sjer verkum þannig, að vöruflutningar væru fráskildir póstflutningi og farþega. Það var annars margt, sem hann setti út á þessa tilhögun, sem minni hl. vildi hafa, og get jeg látið flest af því óumtalað. En sumt af því var þess eðlis, að það má ekki ómótmælt standa. Hann sagði það meðal annars um þetta nýja skip, að það hefði ekki svo mikla þýðingu, að það væri hraðfært, vegna þess að það yrði þá svo dýrt í rekstri, brendi svo miklum kolum, að rekstrarkostnaður yrði ókleifur. Að vísu krefst aukinn hraði meiri kolabrenslu, en það er þó ekki eingöngu undir henni komið, hvort skip er hraðfært eða ekki. Það fer meðal annars eftir því, hvernig skipið er bygt; það getur verið hraðfært, þótt ekki hafi það hlutfallslega stóra vjel eða sje knúið með ákaflega mikilli kolabrenslu. Enda er hraðinn, sem gert er ráð fyrir, 40 sjómílur á vöku, ekkert meiri en álíta verður nauðsynlegt. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að þörfin væri lítil á auknum strandferðum, nema ef vera skyldi á Austfjörðum og nokkrum stöðum á Norðurlandi. Mjer hefir skilist, og því verið haldið fram af hv.frsm. meiri hl., að þess væri víðar þörf, t. d. á Vestfjörðum og Ströndum, að bættar væru strandferðirnar og auknar; að jeg ekki tali um hjer Sunnanlands, þar sem þær eru takmarkaðastar. Að hugsa sjer, að landflutningur t. d. milli Suðurlands og Norðurlands geti fyrst um sinn komið í stað þeirra flutninga, sem verið hafa þar á sjó með ströndum fram, finst mjer fráleit fjarstæða. Það líða mörg ár þangað til hægt verður - og það jafnvel að sumarlagi - að komast landveg hjeðan austur í Þingeyjarsýslur með bifreiðum, að jeg ekki nefni Múlasýslur. Og þó að gert sje ráð fyrir, að þessi Norðurlandsvegur, eins og honum er ætlað að verða, geti orðið bílfær eftir 12–15 ár, þá liggur hann beinustu leið gegnum sýslurnar, sem á leiðinni eru, og kemur nokkrum sveitum að gagni, en meginhluti hjeraðanna og útkjálkar þeirra hafa lítil eða engin not af honum. Bættar strandferðir taka til alls þorra landsmanna að meira eða minna leyti, ef ekki beint, þá óbeint. Og jafnódýrar samgöngubætur og fást með góðu strandferðaskipi er ekki hægt að fá á annan hátt, enda vita allir, að nokkurra kílómetra vegarspotti milli sveita eða um fjöll kostar eins mikið og nýtt strandferðaskip. Hv. frsm. meiri hl. hefir haldið því fram, að árlegur halli á rekstri Esju hafi verið um 2–3 hundr. þús. kr. Það mun satt vera, að rekstrarhallinn hafi sum árin komist upp í 200 þús. kr., en eitt árið man jeg þó fyrir víst, að hallinn var aðeins um 135 þús. kr. En það er engum vafa undirorpið, að aðalástæðan fyrir rekstrarhalla Esju liggur í vöruflutningi þeim, sem skipið hefir orðið að annast. Skipið hefir í flestum ferðum sínum haft meira eða minna af umhleðsluvarningi til eða frá millilandaskipum og tafist á mörgum höfnum vegna ljelegrar afgreiðslu. En það eru þessar tafir, sem fæla farþega frá að ferðast með skipinu, nema þegar ekki verður hjá því komist, og þá helst á milli næstu hafna. En auk þess gefa umhleðsluvörur miklu lægra farmgjald en annar strandflutningur. Ágreiningurinn um það, hvenær ætti að ráðast í byggingu skipsins, hefir klofið samgöngumálanefnd, en nefndin hefir komið sjer saman um það, að þegar bygt yrði, þá ætti að byggja skip á stærð við Esju, en ekki minna. Jeg fyrir mitt leyti álít, að skipið eigi að vera mun minna, enda víst, að til vöruflutninga, sem haldast munu á tilteknum svæðum, mundi nægja talsvert minna skip en Esja. Það hefir líka verið um það deilt, hvernig eigi að haga ferðum þessa skips, ef til kemur. Um það virðist mjer óþarft að deila nú. Úr því verður reynslan að skera, og hún segir best og skjótast til um það, hvernig haganlegast verði almennings vegna að haga ferðum þessum. Að síðustu vil jeg taka það fram, að vegna þess að svo langt hefir liðið milli umr., er margt, sem áður var fram komið, orðið fyrnt fyrir mjer, og tek jeg því ekki fleiri atriði til athugunar. Enda geri jeg ráð fyrir því, að hjer muni að mestu ráðið, hvernig atkv. falla, og fyrir þá skuld sje ástæðulaust að halda uppi löngum umr. Yfirleitt fanst mjer margt í andmælum hv.þdm. við fyrri umr. þessa máls vera af veikum mætti fram borið og aðallega til þess að tefja fyrir málinu, sem líka hefir tekist.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg get ekki látið þetta mál fara svo í gegnum hv. deild við þessa 2. umr., að jeg taki ekki til máls. Það verður ekki sagt, að samgmn. hafi í máli þessu stefnt til austurs eða vesturs, því svo má að orði kveða, að meiri hl. hennar hafi þegar siglt á land, þar sem hann leggur til, að lagt verði meira kapp á að bæta samgöngur á landi en með ströndum fram. Mjer virðist því aðallega vera um það að ræða, hvort meta eigi meira: samgöngubætur á landi eða sjóleiðina, og verður þá ekki hjá því komist að hafa í huga, hvernig staðhættirnir eru og hvernig okkur er í sveit komið um alla aðdrætti. Landið okkar er eyland; það getur því ekki leikið á tveim tungum, að það er sjóleiðin kringum strendur landsins, sem við verðum að leggja aðaláhersluna á að nota til flutninga fólks og farangurs. Sá vegur er öllum opinn og besta lausnin á bættum samgöngum er að auka ferðir með ströndum fram með betra og fullkomnara skipakosti. Við verðum að líta fram í tímann, en ekki láta okkur nægja að tjalda til einnar nætur. Á þessari grundvallarhugsun byggist álit okkar minni hl. Annars eru skoðanir manna mjög á reiki um það, hvað leggja eigi mesta áherslu á í samgöngum. Framfarirnar úti um heim á því sviði eru svo hraðstígar, að nú er sú stefna uppi þar, að skip, járnbrautir og jafnvel bifreiðar muni innan langs tíma verða minna notað til þess að flytja fólk og þungaminni póst á lengri vegalengdum, heldur verði það flugvjelarnar, sem annist slíka flutninga að mestu leyti. Að vísu er þetta enn á byrjunarstigi úti um heiminn, en þó er margt, sem bendir á, að flugvjelar muni, er stundir líða, betur henta til mann- og póstflutninga en önnur farartæki, er nú þekkjast. Og á meðan alt er svona á reiki um, hvað hentast muni í framtíðinni, finst mjer, að ekki eigi að binda sig við ákveðin „plön“ um vegagerð eða þess háttar. Jeg hefi líka upp á síðkastið heyrt marga framsýna menn halda því fram, að það sjeu ekki járnbrautir, sem hjer eigi að verða framtíðarflutningatækin á landi, heldur sjeu það bifreiðarnar, sem samgöngur ýmsra sveita og hjeraða sín á milli verði að byggjast á, en því fylgja aftur betri og fullkomnari segir, þar sem hægt er að koma slíkum flutningstækjum við. En þó að við fáum vegi og bifreiðar, þar sem því verður við komið, er ekki bætt úr samgangnaleysi ýmsra landshluta, t. d. eins og á Vestfjörðum og Austurlandi. Þar eru það skipin, og ekkert annað, sem geta bjargað og bætt úr þeim örðugleikum, sem þessir landshlutar hafa átt og eiga enn við að stríða í samgöngunum. Og þá vaknar spurningin: eigum við að byggja skip, sem nægir okkur í 2–3 ár, eða eigum við að miða byggingu skipsins við það, að það endist okkur í 10–20 ár? Mjer blandast alls ekki hugur um, að skipið eigum við að smíða þannig, að það verði til frambúðar. Hitt er kák, að ætla sjer aðeins að bæta úr brýnustu þörfinni í bili. Við verðum að byggja svo vandað og fullkomið skip, að það nægi okkur um næsta áratug. Sú stefna hefir verið uppi á Alþingi hjá hv.flm. þessa máls að leggja aðaláhersluna á að fá skip, sem annaðist vöruflutninga með ströndum fram, en minni áhersla lögð á, að skipið væri útbúið til fólksflutninga, og hafa þessir menn miðað skoðun sína við það, að Esja fullnægði fólksflutningunum. En við minni hl. lítum svo á, að þó að við höfum eitt skip, sem sjerstaklega er útbúið til þess að annast vöru- og fólksflutninga, þá sje full þörf á öðru skipi af líkri gerð. Enda er öllum kunnugt, að Esja nægir ekki nema að litlu leyti þörfum landsmanna, hvort sem heldur er um að ræða vöru- eða fólksflutninga. Ef litið er til vilja fólksins í þessu efni, þá má benda á, að í allmörgum þingmálafundagerðum, er lagðar hafa verið fram í lestrarsal Alþingis, koma fram eindregnar óskir og áskoranir um það, að bættar verði samgöngur með ströndum landsins. Þetta eru óskir almennings, en vitanlega er það á valdi Alþingis að skera úr, á hvern hátt verði heppilegast úr þessum óskum bætt. Við í minni hl. lítum svo á, að þetta nýja strandferðaskip eigi ekki aðeins að vera eins vel útbúið og Esja, heldur betur. Það á að vera með kælirými og nokkru stærra farmrými en Esja hefir, en þó útbúið svo, að flutt geti það álíka marga farþega og hún. Við höfum leitað álits Nielsens framkvæmdarstjóra og skipstjórans á Esju um þetta mál, og við fleiri menn höfum við átt tal, er allir eru sammála um, að þetta nýja skip eigi að verða sem næst því, er jeg hefi nú lýst og nánar er vikið að í nefndaráliti okkar minni hl. Það er nú orðinn nokkuð langur tími liðinn, síðan jeg hefi haft tækifæri til að ferðast meðfram ströndum landsins. En áður fyr hefi jeg siglt sem skipverji bæði austur og vestur um land og á strandferðaskipi, og er því ekki með öllu ókunnugt um, hvernig til hagar bæði á höfnum og leiðum. Jeg get ekki betur sjeð en að hjá okkur hafi orðið stór afturför, að hafa nú aðeins eitt skip í förum, í staðinn fyrir að áður voru það tvö skip, sem önnuðust strandferðirnar. Þó vil jeg benda á, að nú eru menn komnir á þá skoðun, að heppilegra sje að láta strandferðaskipin ekki skifta um á Akureyri eða Reykjavík, eins og áður var reglan, heldur fari skipið hringferð um landið í gagnstæða átt við hitt. Það hefir verið óspart notað og bent á í sambandi við smíði og rekstur nýs strandferðaskips, að halli hafi orðið á rekstri Esju. Það er rjett, að mikill halli hefir orðið á rekstri hennar, en það er líka álit flestra þeirra, er nokkuð þekkja til slíkra mála, að strandferðir verði aldrei reknar hallalaust. Reynslan hefir sýnt, að hallinn á rekstri Esju hefir verið um 177 þús. kr. að meðaltali á ári síðan hún hóf strandferðir sínar. Þessi rekstrarhalli er með minna móti síðastl. ár, og stafar sennilega að nokkru leyti af vjelabilunum, er komu fyrir. Nielsen framkvæmdarstjóri hefir bent á, að það mundi draga úr rekstrarhalla Esju, ef annað skip kæmi, sem gerði henni kleift að fara hraðar yfir, því að þá mundi fólk taka sjer far með henni meira en verið hefir. En þó að gert sje ráð fyrir, að þetta nýja skip hafi meira farmrými en Esja, þá verður það líka að vera útbúið til þess að flytja fólk, sem ætti þá að draga úr rekstrarhalla þess. Eins og tekið hefir verið fram í þessu sambandi, hafa tillögumenn miðað byggingu skipsins við þær hafnir á landinu, sem lítil eða engin not hafa af ferðum millilandaskipanna, eins og t. d. við Hornafjörð, þar sem stærri skip vilja alls ekki líta við að koma. Sama er og að segja um margar smærri hafnir innan Breiðafjarðar. Þeir, sem til þekkja, vita, að þar er víða skerjótt og vont til siglinga stórum gufuskipum. Ætti því að byggja sjerstakt skip með tilliti til Breiðafjarðar. Þyrfti það að vera grunnskreitt og sjerstaklega útbúið með tilliti til Breiðaflóa eins; slíkur bátur þyrfti ekki að vera stór, enda hefði hann ekki aðra staði að annast. Sama má segja um Hornafjörð, að vegna grunnsævis, storma og staðhátta eru það aðeins smærri skip, sein geta komið honum að notum. Enda er það yfirleitt skoðun manna, að Hornafjörður muni best trygður með litlu skipi, eða fjarðarbáti af líkri gerð og norskur línubátur, sem ekki þyrfti að vera dýr í rekstri, er hafi samband við Austfirði og yrði um leið Austfjarðabátur, en að sjálfsögðu komi svo strandferðaskipin inn á Hornafjörð, þegar þess er einhver kostur. Menn líta yfirleitt svo á, að ekki sje hægt að staðbinda ferðaáætlun neinna skipa við stað eins og Hornafjörð. Þetta er meginþáttur uppistöðunnar í áliti okkar minnihlutamanna. En svo vil jeg benda á, að ef það er ætlunin, að við verðum sjálfum okkur nógir að því leyti að fullnægja flutningaþörfinni með ströndum fram, þá verður ríkið að leggja drjúgan skerf til strandferða. Því að vitanlega myndi hvaða fjelag sem er ekki taka slíkar ferðir að sjer nema fyrir allháan styrk frá ríkinu. Jeg man ekki, hvað Thorefjelagið eða Sameinaða fjelagið höfðu mikinn styrk hjer á árunum til slíkra ferða, og þau þóttust víst ekki ofhaldin af því tillagi, sem þau fengu. Það er lauslega bent á það í nál. okkar minni hl., að við eigum sjálfir að annast flutninga með ströndum fram. Það ætti í raun og veru að vera sjálfstæðismetnaðarmál okkar, að Íslendingar ráði siglingum sínum, ekki aðeins meðfram ströndum landsins, heldur og landa milli. Ef menn telja þessa stefnu rjetta, sem jeg varla efa, þá fæ jeg ekki annað sjeð en að ríkið eitt taki þessi mál að sjer, því ekki er að ætlast til þess af einkafjelögum, að þau ráðist í slíkt hvað strandferðirnar áhrærir. En verði haldið áfram í þessu efni á þann hátt, að ríkið reki strandferðirnar, þá verður að hafa skipin svo fullkomin, að ekki þurfi að kasta þeim sem ónothæfum eftir fáein ár. Þá skal jeg lítilsháttar víkja að því, sem talað hefir verið um kostnaðinn við að smíða þetta skip, sem mjer virðist mörgum hv.þdm. vaxa mjög í augum. Jeg þykist nú vita, að í næstu fjárlögum verði ekki fje aflögum til þess að leggja í þetta, en mjer finst hinsvegar enginn ógerningur að taka lán, svo að hafin væri smíði skipsins, sú upphæð, sem nefnd er í nál. minni hl., 600–700 þús. kr., sem áætlað er, að skipið muni kosta, er höfð eftir Nielsen framkvæmdarstjóra, en er ekki nákvæm, því athuga verður, að þar er miðað við danskar krónur. - Framkvæmdarstjórinn hefir upplýst nú, að skip á borð við Esju, en jafnvel útbúið og með kælirúmi, muni kosta fullbúið um 800 þús. kr. ísl. En aftur á móti lítið flutningaskip, eins og frv. gerir ráð fyrir, segir sami maður, að engin leið sje að hugsa sjer, að það kosti minna en 550–600 þús. kr. íslenskar. Þá er spurningin: eigum við að smíða lítið flutningaskip, sem kostar upp undir 600 þús. kr., eða eigum við að leggja áherslu á stærra og fullkomnara skip, sem kostar 200 þús. kr. meira? Jeg fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um, að við eigum að leggja kapp á að eignast fullkomnara skipið. - Jeg er nú búinn að gleyma mörgu af því, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði hjer á dögunum, en hann virtist koma fram sem sá fróði maður um byggingu og rekstur strandferðaskips. Hann benti á, að kælirúmið tæki svo mikið rúm frá öðrum flutningi. Það er alveg rjett, en kælirúm slíks skips verður að telja nauðsynlegt, en þó má benda á það, að slíkt rúm má nota fyrir almennar vörur, ef engar kældar vörur eru með. Nú er uppi sú stefna, að okkur sje fyrir öllu að koma vörum okkar nýjum og frystum til þeirra, sem neyta þeirra, og gildir sama um kjöt, fisk, síld eða hvað sem er, að þessu verður að koma frystu milli hafnanna. Það hefir verið bent á, að það sje mikill hagur fyrir bændur, sem nærri frystihúsum búa, að geta geymt þar vörur sínar. En þó er það ekki bændum nóg; þeir þurfa að koma vörunum á markað, ekki aðeins hingað eða til annara hafna, þar sem hægt er að selja þær, heldur og til útlanda. Verða strandferðaskipin að annast þann flutning með ströndum fram í beinu sambandi við ferðir millilandaskipanna. Esja hefir nú aðeins rúm fyrir flutning, sem nemur 180 smálestum, og sjá allir, að það getur aðeins fáum að haldi komið. En væru þau tvö, strandferðaskipin, yrði þó að nokkru bætt úr flutningaþörfinni og fleiri mönnum auðsótt að koma framleiðsluvörum sínum nýjum á markaðinn. Þá talaði sami háttv.þm. um hraða skipsins, og er það rjett, að hann stendur í hlutfalli við stærð vjelarinnar og styrkleika, en þó líka við byggingarlag skipsins og lengd þess. Nielsen framkvæmdarstjóri gerir ráð fyrir 100 hestafla stærri vjel í þessu nýja skipi en Esja hefir nú, til þess að líkur ganghraði náist vegna kælirúmsins. Þá gerði hv.þm. alt of mikið úr kolarúminu. Skip, sem fara með ströndum fram, þurfa ekki að hafa mikil kol meðferðis; þau geta haft forðabúr hjer og þar á góðum höfnum, t. d. Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði, og tekið kolin þar jafnótt og þeirra er þörf. Hv. þm. þurfti heldur ekki að tala mikið um Hornafjörð. Jeg er honum sammála um, að ekki sje hægt að binda skipið við að koma þangað í hverri ferð. Því veldur, hve miklum vandkvæðum er bundið að komast þar inn. Þar ræður ekki sjerstaklega stærð skipa, heldur miklu fremur, hvernig veðri er háttað í hvert skifti. En krafan um strandferðaskip er heldur ekki komin frá Hornafirði einum. Hún er landskrafa. Öll hin afskektari hjeruð þarfnast bættra strandferða. Þá gerir hv.þm. mikið úr því, að hægt sje að senda nýtt kjöt með bílum. Þetta getur tekist sumarmánuðina í sumum landshlutum. En mjer líst í meira lagi illa á það, að hægt sje að treysta bílferðum t. d. yfir Holtavörðuheiði, þegar komið er fram á haust. Reynslan er sú, að vegurinn hjeðan austur yfir fjall hefir margan vetur verið með öllu ófær bílum, og eru þó minni snjóþyngsli sunnanlands en norðan. Þá telur hv.þm. það víst, að fargjöld verði lægri á bílum en skipum. Hann sagði, minnir mig, að hægt yrði að komast úr Skagafirði til Borgarness fyrir 30 kr. En nú er líka hægt að komast úr Skagafirði með Esju til Reykjavíkur fyrir 32 kr. Er þá lítill munurinn. Ennfremur eru líkur til þess, að hægt verði að lækka fargjöld skipanna, en naumast er að búast við því sama um bílana. Auk þess ætla jeg, að sú muni raun á, að fólk kjósi heldur að ferðast með skipum en bílum, þegar strandferðirnar eru orðnar svo tíðar og svo vel að farþegunum búið, að við sje unandi. Jeg er raunar búinn að svara því, sem hv.þm. sagði um það, að fólk vildi heldur síma en samgöngur á sjó. Það er rjett, að almenningi, einkum í afskektum sveitum, er mikil þörf á síma, enda hefir Alþingi gert mikið til að bæta úr þeirri þörf. En því aðeins verða full not símans, að samgöngubæturnar verði honum samferða. - Mönnum er t. d. lítið gagn að því, þó að þeir með aðstoð símans geti náð góðum vörukaupum á fjarlægum stöðum, ef samgöngutækin vantar til þess að flytja þær til þeirra. Hv. þm. hefir það eftir framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins, að rekstrarhalli strandferðanna mundi aukast, ef nýtt skip yrði bygt. Mjer þykir þetta undarlegt, því að framkvæmdarstjórinn hefir látið alt annað uppi við mig, og hefi jeg í höndum brjef frá honum um þetta efni, sem jeg skal lofa hv.þm. að sjá, ef hann vill. Þá segir hv.þm., að fólk hliðri sjer hjá að ferðast með Esju og kjósi heldur önnur skip. Þetta mun vera rjett eins og nú er ástatt. En hver er ástæðan? Sú, að Esja fer alt of hægt yfir. En það er vegna þess, hversu marga viðkomustaði hún hefir í hverri ferð. En þetta mundi breytast. Nú kemur hún á 40–50 hafnir í hverri ferð. En væri annað strandferðaskip til, mundi hún koma á smáhafnirnar til skiftis og miklu færri í hverri ferð. Þá mundi fólk ekki síður kjósa að ferðast með okkar eigin strandferðaskipi en hraðferðaskipunum erlendu, sem koma þó ekki nema á aðalhafnirnar. Og jeg er þess fullviss, að hv.þm. mælir ekki með því, að erlend gróðafjelög sitji fyrir öllum hagnaði af fólksflutningunum. Hann benti rjettilega á það í ræðu sinni, að venjulega væri hvert rúm skipað á Esju milli Reykjavíkur og Breiðafjarðar. En af hverju er þetta? Af því, að þá leið fer hún á nógu skömmum tíma. Þá vildi hv.þm. gera lítið úr markaðinum fyrir kælivörur og möguleikum til að auka hann. Jeg vil ekki segja, að hann tali hjer á móti betri vitund. En hitt er mjer kunnugt, að í hjeraði hans, Ísafjarðarsýslu, eru sæmilegar samgöngur, og því lítil þörf að ljetta undir með mönnum þar að flytja vörur til markaðar á þann hátt, sem, hjer er gert ráð fyrir. Jeg held því, að hjer sje, vægast sagt, um nærsýni að ræða hjá hv.þm. En við Reykvíkingar höfum ástæður til að líta jafnt á hag allra landsmanna í þessu efni. Vera má, að jeg sje of bjartsýnn á framtíðina. En jeg hefi örugga trú á því, að mikið megi auka markaðinn fyrir kælivörur í kaupstöðum landsins, og sömuleiðis erlendis. En til þess þarf kæliskip, sem komi á sem flestar hafnir. Orð hv.þm. gefa mjer tilefni til að minnast á flóabátana, enda er þess full þörf. Það er alkunna, að flóabátafyrirkomulag okkar nú er alveg óþolandi. Það er aðeins vandræðaráðstöfun, til að bæta úr brýnustu nauðsyn. Það er ekki nægilegt, að bátarnir flytji vörur, heldur þarf að vera sæmilega sjeð fyrir kosti farþega. Þeir verða að vera búnir nauðsynlegustu þægindum, jafnvel þó að ekki sje að ræða um lengri ferðir en innan fjarða. Hitt er með öllu óþolandi og menningarþjóð ósamboðið, að farþegar hafi ekki einu sinni skjól fyrir stormi og regni, enda hættulegt heilsu manna og lífi. - Þeir bátar, sem nú eru notaðir, eiga að hverfa úr sögunni, en aðrir að koma í þeirra stað, svo úr garði gerðir, að fólki sje boðlegt að ferðast með þeim. Og þeir eiga að taka króka af strandferðaskipunum, losa þau algerlega við tafsamar viðkomur á afskektum smáhöfnum. Jeg held, að mikið sje leggjandi í sölur til þess að koma strandferðunum í gott horf. Eins og æðakerfi líkamans er samgöngutæki fyrir blóðrásina, svo eru og samgöngurnar æðakerfi landsins. Jeg hefi hingað til beint máli mínu til málsvara Íhaldsflokksins hjer í hv. deild. Satt að segja get jeg alls ekki skilið afstöðu þess flokks í þessu máli bæði nú og fyr. Nú skal jeg aðeins víkja að hv. 2. þm. Rang. Hann hefir skrifað undir nál. með fyrirvara. Jeg er nú hálfhræddur um, að sá hv.þm. líti fullmikið á nauðsyn hjeraðanna austanfjalls, t. d. Flóans og Holtanna. Í rauninni er honum ekki láandi, þó að hann vilji hag síns hjeraðs. En það eru fleiri hjeruð en Rangárvalla- og Árnessýslur, sem þurfa góðar samgöngur. Jeg get sagt honum það, að við jafnaðarmenn viðurkennum fyllilega samgönguþörf suðurláglendisins og munum styðja það, að úr henni verði bætt á þann hátt, sem við sjálfir ráðum við og hjeruðunum má að gagni verða, þó að við viljum láta þetta mál ganga á undan. Að lokum vil jeg geta þess, að jeg er maður með svo miklu sjálfstæðisblóði, að jeg skil, hvílík hætta sjálfstæði okkar er búin, ef við höfum ekki ráð á okkar eigin siglingum. Við megum minnast styrjaldaráranna. Hvernig hefði þá farið, ef við hefðum ekki haft skip? Styrjöld getur gosið upp áður en okkur varir, miklu ægilegri hinni síðustu, með víðtækara hafnbanni. Hvað myndu þýða þá norsk og dönsk skip? Gæti þeir sín því vel, sem þetta mál vilja feigt.

Gunnar Sigurðsson * Jeg stend upp til þess að gera grein fyrir, hvers vegna jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara. Hitt ætla jeg mjer ekki, að fara að verja frsm. meiri hl. nefndarinnar. Það mun hann sjálfur gera. Mína aðstöðu ber ekki að skilja svo, að jeg sje á móti góðum samgöngum á sjó; síður en svo. En nú er svo komið, að þær mega heita í sæmilegu lagi, enda mikið fyrir þær gert af hálfu ríkisins. En á landi eru hvergi samgöngur með tískusniði. Þess vegna á að byrja á því að bæta þær, svo að hægt sje að una við, áður en lengra er farið í því að fjölga strandferðum. Þá er fjárhagshliðin. Ber ekki eingöngu að líta á stofnkostnað strandferðaskipsins, heldur og rekstrarkostnaðinn, því að hann mun verða tilfinnanlegri, er stundir líða. Jeg ætla, að á því leiki lítill vafi, að landflutningar, hvort sem þeir fara fram á bílum eða járnbrautum, muni verða ódýrari en skipaflutningar. Þetta hefir reynst svo, og er þó ekki tekið tillit til hallans á rekstri skipanna, þegar flutningskostnaður er reiknaður. Samgöngur á landi eru beinlínis skilyrði þess, að hægt sje að reka hjer landbúnað. Mjer er það vel kunnugt, og þýðir ekki að dylja það, að landbúnaður borgar sig ekki hjer á landi sem stendur. Hann er rekinn með framlagi frá öðrum atvinnuvegum. En því vil jeg halda fram, að sje ekki hægt að fá landbúnaðinn til að bera sig af eigin ramleik, þá eigi að leggja hann niður. Það getur verið, að þessi orð mín hneyksli einhverja. En þó að jeg tali hjer sem fulltrúi sveitanna, ætla jeg að standa við þau. Við verðum að líta á ástandið eins og það er. Íslenskur landbúnaður er í flestum atriðum 1000 árum á eftir tímanum. Hann vantar samgöngur. Hann vantar lánsstofnanir. Hann vantar vjelar. Við skulum hugsa okkur þá miklu landbúnaðarþjóð Dani. Hvernig mundi fara fyrir þeim, þó að ekki væri nema eitt af þessu þrennu frá þeim tekið? Jú, landbúnaður þeirra mundi leggjast í kalda kol. Hv. þdm. mega ekki skilja orð mín svo, að jeg sje sjerlega svartsýnn á framtíðarmöguleika íslensks landbúnaðar. Þvert á móti. En hjer dugir ekkert kák, engir smástyrkir og vetlingatök. Segjum, að hingað kæmi erlendur auðmaður. Jeg er ekki að óska þess, en nefni það sem dæmi. Gerum ráð fyrir, að hann væri svo auðugur, að hann gæti keypt alt suðurláglendið og gerði það. Hverjar umbætur mundi hann fyrst framkvæma? Jeg er alveg sannfærður um það, að hann mundi byrja á því að leggja veg austur frá Reykjavík. Afstöðu minni ræður engin hreppapólitík. En hjer er um mesta undirlendi landsins að ræða. Heill alþjóðar krefst þess, að byrjað sje á að sjá því fyrir góðum samgöngum. Jeg segi ekki, að jeg vilji útiloka endurbætur strandferðanna eftir á. En á þessu á að byrja. Og því held jeg fram sem áður, að flutningar sjeu dýrari á sjó en landi. Meiri hl. nefndarinnar hefir sýnt það með tölum í nál. Og svo má ekki gleyma flugvjelunum. Trú mín er sú, að þær muni, áður en langt líður, koma að miklum notum til að bæta samgöngurnar til hinna afskektari hjeraða. Jeg þarf litlu að svara háttv. 4. þm. Reykv., og hefi þegar gert það að mestu leyti. Hann gaf í skyn, að jeg mundi aðallega líta á hag Holtanna í þessu máli. Það er ekki rjett. En jeg tel óhjákvæmilegt að koma einhversstaðar upp nýtísku samgöngum á landi. Nú er naumast hægt að komast frá Reykjavík upp í Mosfellssveit án þess að Stranda á leiðinni, og er slíkt óviðunandi ástand. Aðalinntak máls míns get jeg markað í fáum orðum: Samgöngur á sjó eru þegar komnar í sæmilega gott lag. Hinsvegar getum við varla í náinni framtíð lagt í svo mikinn kostnað, sem þarf til þess að fá óaðfinnanlegar samgöngur inn í hvern fjörð og hverja vík. Nú krefst nauðsynin þess fyrst og fremst, áð einhversstaðar sje hafist handa um viðunandi samgöngur á landi. *Hjer vantar kafla í ræðuna. P. O

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Meiri hl. samgmn. getur í raun og veru verið mjög ánægður með þær umr., sem fram hafa farið, því að andmælendur hafa ekki hreyft við aðalniðurstöðu álits okkar, þeirri, að annað sje nauðsynlegra til umbóta á samgöngumálunum en nýtt strandferðaskip. Til þess að fylgja röðinni, hefði jeg fyrst átt að svara hæstv.dómsmrh. Hann er nú ekki viðstaddur, og ætla jeg því að bíða með svar til hans og sjá, hvort hann birtist ekki í deildinni síðar. Jeg ætla þá að snúa mjer að háttv. 1. þm. S.-M. og háttv. 4. þm. Reykv., og ætti það þó ekki að vera nauðsynlegt, þar sem þeir hafa, eins og jeg tók fram, ekki reynt að hnekkja aðalniðurstöðu okkar meirihlutamannanna. En jeg get ekki slept að benda á það, að þessir 2 hv.þm. eru sín á milli ósammála. Það er auðheyrt, að þeim kemur alls ekki saman um, hvað eigi að gera. En meiri hl. nefndarinnar er það tvent ljóst, fyrst og fremst það, að samgöngubæturnar á landi, svo og símalagningar og hafnarbætur, eiga að ganga fyrir aukning á strandferðunum, og í öðru lagi það, að ríkið hefir ekki efni á að gera hvorttveggja: Byggja skip og bera rekstrarhalla þess og leggja jafnframt í mikinn kostnað til samgöngubóta á landi. Háttv. 1. þm. S.-M. telur aukning strandferðanna nauðsynlega til farþega- og póstflutninga og heldur, að fjölgun þeirra muni spara póstferðir á landi. En svo undarlega ber við, að hann leggur ekki til að byggja skip til að starfrækja mann- og póstflutninga. Nei, hann vill fá vöruflutningaskip. Hv. 4. þm. Reykv. segir aftur á móti, að ekki sje enn sem komið er hægt að ákveða, hvernig póstflutningi verði best fyrir komið og alls ekki fyr en athugað sje, að hve miklu leyti hægt sje að nota flugvjelar til þessa. Rökrjett ályktun af orðum beggja þessara hv.þm. er einmitt niðurstaða meiri hl. nefndarinnar: Að fresta málinu. Jeg sje, að hæstv.dómsmrh. er kominn inn í deildina og ætla jeg því um sinn að snúa mjer að honum. - Hann hjelt því fram með sinni venjulegu góðgirni, að jeg væri á móti málinu, af því að N.-Ísafjarðarsýsla hefði góðar samgöngur. Allir kunnugir menn vita, að hjer er málum blandað. Ekkert hjerað hefir að tiltölu við stærð og mannfjölda fengið eins lítið framlag til samgöngubóta frá hinu opinbera og einmitt N.-Ísafjarðarsýsla. Undanfarið hefir hún ekki fengið frá ríkinu nema sem svarar 4 kr. á hvern íbúa til póst-, mann- og vöruflutninga. En þetta er aukaatriði, sem ekki kemur málinu við. Hæstv. dómsmrh. var að tala um þröngsýni Íhaldsflokksins. Jeg held, að allir hljóti að viðurkenna, að ekki hefir verið um meiri verklegar framkvæmdir að ræða en einmitt meðan Íhaldsflokkurinn fór með völd. Jeg ætla ekki að rekja þetta, það er öllum kunnugt; og heldur ekki að þakka það. Það er nú svo, að það er ekki stjórnarflokkurinn, sem fyrst og fremst hefir veg og vanda af þingstörfunum, heldur meiri hl. þingsins, hver sem hann er. Nú sem stendur er það Framsókn og jafnaðarmenn. Jeg vona, að núv. stj. takist jafngiftusamlega og fyrv. stj. Jeg veit þó, að til þess þarf kraftaverk, en vonandi eru tímar kraftaverkanna ekki liðnir, svo vera má, að þetta geti rætst. Hæstv. ráðh. sagði, að lestaflutningarnir væru skrælingjamerki. Jeg vil benda honum til Noregs; þar er líka löng strandlengja, en þó eru tekjur af rekstri strandferða þar margfalt meiri, vegna fjölda landsmannanna þar. Þó fara mannflutningar þar í landi fram í lestum skipanna, jafnvel á 6–7 daga ferðalögum. Skip, sem hafa farþegarúm fyrir 80–90 manns, flytja á vissum tíma árs, þegar fólk ferðast mest í atvinnuleit, 300–400 manns. Því að þótt fólksfjöldinn og þar af leiðandi tekjurnar sjeu miklar, er ekki hægt að byggja svo stór skip, að þörfinni sje fullnægt, þegar hún er mest, enda yrði þá að selja farið svo dýrt, að fólk leitaði sjer flutnings á annan hátt. Og hjer hjá okkur er geta fólks yfirleitt lítil til að greiða há fargjöld, og við verðum að una því vegna fátæktar okkar, að aðbúnaður sje ekki sem ákjósanlegastur. Við verðum að sníða okkur stakkinn eftir vextinum og megum ekki fara of geist; þarfirnar eru svo margar, að ef ein er uppfylt til fulls, situr fjöldi annara á hakanum. Þá mintist hæstv.dómsmrh. á matvælaflutning í kælirúmi. Öll nefndin er sammála um, að næsta skip, sem bygt verður, verði útbúið með kælirúmi. En hitt er annað mál, að margir í nefndinni líta svo á, að flutningur fiskjar hafna á milli innanlands verði mjög lítill. Það hagar svo til, t. d. á Húnaflóa, og reyndar á öllu Norðurlandi, að þar eru fiskiveiðar á mörgum stöðum stundaðar fram á haust, og á Austfjörðum er nóg af fiski, svo að ekki þarf að flytja hann að annarsstaðar frá. Að vísu er fiskur fluttur til Húnaflóa frá Vestfjörðum fyrri part árs, en hann helst óskemdur í lest, svo að af þeirri ástæðu þarf ekki skip með kælirúmsútbúnaði, enda mundi kæliflutningur hleypa verðinu á þessari vöru svo fram, að það mundi draga mjög úr neyslunni. Nefndin er sammála um, að fyrirkomulag það, sem stjfrv. gerir ráð fyrir, sje ekki heppilegt. Hefir háttv. 4. þm. Reykv. fært frekari rök fyrir því en jeg áður gerði, svo að jeg þykist ekki þurfa að endurtaka það, sem við höfum sagt þar um. Hæstv. dómsmrh. segir, að þetta skip eigi að koma á allar minni hafnir og taka vörur til flutnings. Ef það á að koma á allar hafnirnar í hverri ferð, þá er jeg sannfærður um það, að viðkomur skipanna á smærri höfnunum verða lítið betri en nú, því að skipið tekur ekki 40–50 hafnir kringum land á skemri tíma en mánuði. Og þar eð skipið verður svo hægfara, fer það varla meira en 10 ferðir á ári, svo að það getur ekki sint að neinum mun pósti og fólksflutningum; það gæti ef til vill tekið farþega til stærri hafna í leið fyrir stærri og fljótfærari skip, en lítið mundi að þessu gert. Hann mintist á, hvað flutningurinn væri erfiður. Þetta er rjett; hann er bæði dýr og erfiður, og verður það ávalt. Hæstv. ráðh. gat þess í þessu sambandi, að það gæti kostað 5 kr. að flytja sementstunnuna frá Reykjavík til sunnanverðs Snæfellsness. En við þetta bætist svo, að þessir menn verða að flytja vörurnar á landi og leggja á sig mikinn kostnað við landflutninginn, því að landflutningarnir eru dýrari en flutningar á sjó. Og þess vegna finst mjer rjettara að koma vegunum í betra horf, enda stendur svo á, að bændum á Norður- og Suðurlandi er meiri styrkur að því. Hæstv. dómsmrh. sagði, að þetta væri þjóðernismál. Það má segla svo um alt, sem er til styrktar mentalífi og atvinnnvegum landsmanna. En ef hæstv. ráðh. hefði sagt, að þetta væri alþjóðarmál, er það ekki rjett. Ef svo væri, væri leiðin til að hrinda því fram sú sama og farin var, þegar Eimskipafjelagið var stofnað, og þess ætti að mega vænta, að þeir sem kvarta um samgönguleysi, vildu eitthvað leggja fram. t. d. sem hlutafje. Hæstv. ráðh. sagðist hafa augastað á einhverjum 400 þús. kr. í þessu augnamiði, sem væru handbærar og fengjust með góðum kjörum. Ef þessi upphæð fæst með góðum kjörum, má nota hana til þarfari og brýnni framkvæmda, eins og jeg hefi margsýnt fram á. Hæstv. ráðh. verður að sætta sig við, að jafnvel flokksmenn hans geta ekki orðið honum samferða í fyrirkomulagsatriðum málsins. Hv. 1. þm. S.-M. sagði, að það þyrfti auknar strandferðir til fólksflutninga fyrir 1930, því að þá mundi fjöldi fólks utan af landi vilja komast hingað til Suðurlands. Mjer finst nú, að það sje ekki nóg ástæða til að byggja nýtt strandferðaskip, þó að nægur farþegaflutningur fáist á einhverju einstöku tímabili eins einasta árs, enda er alls ekki ráð fyrir því gert í frv., að skipið verði aðallega mannflutningaskip. Þvert á móti heldur hann og hæstv. stj. fast við það, að skipið verði nær eingöngu vöruflutningaskip. Það er með engu móti hægt að hrekja það, að mikil bót er ráðin á mannflutningunum með bílveg milli Norður- og Suðurlands, enda hefir enginn rengt það. Auk þess fer fólk með bíl fremur en skipum, að öðru jöfnu. Háttv. 4. þm. Reykv. reyndi að vísu að hrekja þetta, en færði engin rök fram. Í nál. okkar er gerður samanburður á mannflutningum með bíl og skipum. Ferðirnar með bílunum eru ódýrari, og þar við bætist svo, að styttri tími fer í ferðalagið og þar af leiðandi minna vinnutap. En þó er ótalið, að þeir, sem ferðast með strandferðaskipunum, fá styrk úr ríkissjóði til að ferðast ódýrar, en ef þeir ferðast með bílunum, er ekki gert ráð fyrir, að þær ferðir sjeu styrktar með árlegu framlagi úr ríkissjóði. Vegirnir eru að vísu lagðir, en þeir eru óhjákvæmilegir til þess að fært sje hjeraða á milli. Og er ekki gott að geta bætt samgöngurnar án þess að leggja fram meira fje úr ríkissjóði en nú er gert? Hv. 1. þm. S.-M. sagði með rjettu, að tekjuhalli á Esju hefði eitt árið verið 135 þús. kr. En hann gætti þess ekki, að þá byrjaði Esja ekki strandferðir fyr en í maí og hjelt aðeins út þangað til í desember.

Byrjaði ekki þá, heldur í mars

. Það var fyrsta árið.

Það var ekki fyrsta árið

. A. m. k. er meðalhalli skipsins 137 þús. kr., eins og hv. 4. þm. Reykv. tók fram. Í reikningum Esju eru ekki bókfærðir vextir af þeim 900 þús. kr., er hún kostaði, og svo er sáralítið gert fyrir sliti skips og vjelar og „klössun“ skipsins, sem verður fram að fara fjórða hvert ár. Raunverulegur halli er því 80–90 þús. kr. hærri en reikningarnir sýna. Mjer skildist á hv.þm. síðast í ræðu hans, að ekki þyrfti að tala um fyrirkomulag strandferðanna, þótt frv. væri samþ. Til þess væri nógur tími, þegar skipið væri fengið. En það er nú álit flestra, og að minsta kosti samgmn., að rjettara sje að vita, hvað með skipið eigi að gera, áður en lagt er út í þann kostnað að byggja það. Jeg held, að hv.þm. sje mjer sammála í þessu efni, þó að honum hafi gleymst þetta í hitanum. Hv. þm. sagði, að nefndin væri ekki sammála um fyrirkomulagið. Þetta er ekki rjett. Það er ágreiningur um það, hvort ráðast eigi strax í framkvæmdirnar eða fresta þeim. Auk þess eru það ýms smávægileg atriði, sem hver hefir sína skoðun um, eins og gengur. Hv. 4. þm. Reykv. álítur, að tvö fólksflutningaskip myndu auka fólksflutningana. Jeg er á sömu skoðun, en því aðeins yrði það, að skipin verði rekin eins og nál. bendir til. Við búumst við því, að nokkur farþegaflutningur fáist, sem nú rennur til annara skipa. Ennfremur má gera ráð fyrir nokkrum vöruflutningi með þessu skipi. En það er rjett að athuga, að þeim vöruflutningi, sem er hagkvæmastur Esju, verður skift milli skipanna. Eins og menn vita, hafa fargjöldin á Esju farið lækkandi ár frá ári; í fyrstu voru þau aðaltekjuliður skipsins, en flutningsgjöldin hafa gefið meiri tekjur síðustu árin. Þetta er eðlilegt. Þegar Esja hóf göngu sína, voru færri fólksflutningaskip í förum milli landa og kringum landið en nú eru. Því virðast þeir, sem eingöngu líta á fortíðina, villast bagalega, þegar þeir tala um samgöngur. Þeir gæta þess ekki, að fyrr og nú er ekki sambærilegt í þeim efnum. Nú eru beinar ferðir, mest danskra skipa, milli Norður- og Suðurlands, þegar flest fólk þarf að ferðast í atvinnuleit. Og þessi fólksflutningur dönsku skipanna verður ekki af þeim tekinn nema með beinum ferðum innlendra skipa, og þá helst millilandaskipanna. Fólk sætir bestu og beinustu ferðunum, þegar það er í atvinnuleit; það er annað með skemtiferðafólk, en flestir ferðast þó til að leita sjer atvinnu. Og þar sem Eimskipafjelagið getur annast þetta, er það ekki rjett, að við förum að byggja nýtt skip og reka það með stórtapi, til þess eins að taka þessar fáu ferðir, sem alþjóðarfjelag landsmanna getur og ætti að annast. Hv. 4. þm. Reykv. sagði um starfrækslu flóabátsins, að hún væri vandræðamál. Og það er að mörgu leyti satt. Einkum er það fjárhagslegt vandræðamál fyrir viðkomandi hjeruð, En jeg er sannfærður um, að því verður ekki kipt í lag, fyrr en ríkissjóður fær margfaldar tekjur á við það, sem nú er. Jeg þekki víðar til en við Ísafjarðardjúp og veit, að fólkið ferðast æðioft með lakari farkosti en flóabátarnir eru, ef fargjaldið er lægra bar en með flóabátunum. Því er nú svo háttað, að fólk lítur meira á kostnaðarhliðina en þægindin og öryggið. Því miður er það oftast greiðslugetan, sem þessu veldur. Háttv. þm. (SÁÓ) vildi halda því fram, að jeg væri málsvari Íhaldsflokksins í þessu máli. Þetta mál hefir, mjer vitanlega, aldrei verið rætt á flokksfundi Íhaldsflokksins að þessu sinni. En jeg get hugsað, að vegna fjárhags ríkissjóðs vilji margir flokksmanna minna fresta því og fella frv. Jeg tala hjer einungis fyrir meiri hl. nefndarinnar og fyrir sjálfan mig. Hv. 4. þm. Reykv. kannaðist við, að þetta skip gæti ekki fullnægt þörf Hornfirðinga, fyrir strandferðum. Því sama hefi jeg haldið fram. Vitanlega getur það ekki að neinn leyti bætt úr örf Norður-Ísfirðinga. Ekki getur það komið í stað bátsins, sem nú gengur milli Borgarness og Reykjavíkur. - Þetta skip gagnar ekki Faxaflóanum. ekki suðausturströndinni ekki Eyjafirði. Allir Eyfirðingar eru sammála um, að meiri nauðsyn sje á að fá flóabát til að halda uppi samgöngum um Eyjafjörð og við nærliggjandi hjeruð. Þetta bendir á það, sem jeg hefi haldið fram, að fyrst þurfi að koma lagi á samgöngurnar innan hjeraðanna, svo að innanhjeraðsmenn geti haft vöruskifti og sparað sjer svo kaup á aðfluttum vörum. Háttv. 1. þm. S.-M. sagði, að ekki þyrfti að eyða mörgum orðum um þetta frv., því forlög þess væru þegar ákveðin. Jeg get trúað því, en samt tel jeg ekki óþarft að skýra þetta mál, sem vissulega er stórt fjárhagsmál, áður en lagt er út í framkvæmdir. En mjer virðist nokkur vafi vera á því, á hvern hátt málið verður leyst. Hæstv. stjórn leggur til, að keypt verði skip, sem aðallega sje ætlað til vöruflutninga. Minni hl. samgmn. er þar á annari skoðun. Nú vil jeg spyrja: Ætlar minni hl. samgmn. að beygja sig fyrir skoðun stjórnarinnar, til þess að málið nái fram að ganga? Eða ætlar hæstv. stjórn að falla frá því, sem hún álítur hagkvæmast, til þess að koma því fram? Þetta er mjer forvitni á að vita. Að sjálfsögðu verður að taka tillit til þess, hvora leiðina á að fara. Jeg sje ekki betur en hæstv. stj. og minni hl. nefndarinnar greini þarna á um aðalatriði. En meiri og minni hl. samgmn. greinir aðeins á um það eitt, hvort byggja skal skipið nú strax eða láta aðrar nauðsynlegri framkvæmdir sitja fyrir.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi lagt það á mig að hlýða á hina löngu ræðu hv.frsm. meiri hl. samgmn. En það ræður af líkum, að enn meira hefir hann þó þurft að leggja á sig sjálfur. Það hefði verið miklu brotaminna fyrir hann að fara í Alþt. 1927 og lesa þar ræður þær, er fluttar voru þá af hálfu andstæðinga málsins. Hann hefði líka getað haft aðra aðferð. Hann hefði getað farið í Alþt. frá 1926 og lesið upp ræður þær, sem þá voru fluttar móti máli þessu? Þetta er í þriðja skifti, sem málið kemur fyrir þingið, og ekkert nýtt hefir komið fram í því. Það er aðeins verið að vefa sama vefinn og ofinn hefir verið áður. Málið liggur ljóst fyrir; það er búið að þrautræða það. Það er óþarfi að eyða mörgum orðum og tíma í að ræða það nú. Hv. þm. hljóta að hafa gert sjer grein fyrir, hvernig þeir ætla að greiða atkv. um það. Það hefir verið rætt á Alþingi, rætt í blöðum, rætt á fundum um alt land. Hv. frsm. meiri hl. var að hrósa sigri yfir því, að það hefði ekki verið hrakið, sem hann sagði. En það er búið að hrekja það í fyrra og hrekja það í hitteðfyrra. Okkur, sem að þessu máli stöndum, dettur ekki í hug að fara að eyða starfsþreki okkar, tíma eða prentsvertu til að endurtaka það, sem þá var sagt.

Frsm. minni hl. (Hannes Jónsson) Jeg get verið fáorður. Þeir hv.þm., sem talað hafa á undan mjer, eru nú búnir að tala flesta út úr salnum, svo það er yfir tómum sætum að tala. Jeg ætla samt að víkja fáum orðum að hv.frsm. meiri hl. samgmn. Hann virtist leggja aðaláhersluna á það að sanna, að mannflutningar Esju hafi borgað sig illa. Þar er jeg á annari skoðun, og svo er einnig um framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins. En það, að dregið hefir úr tekjunum af þeim, stafar af öðru. Framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins hefir tjáð mjer, að það, sem mest hafi dregið úr fólksflutningum Esju, sje það, að skipinu var hleypt inn á fleiri hafnir en stóðu á áætlun. Varð það óvinsælt, og tók svo fólk smámsaman að gera ráð fyrir því, að skipið kæmi við á öðrum höfnum en þeim, sem í áætlun stóðu, og niðurstaðan varð, að það fjekk sjer far með öðrum skipum, sem trygðu betur fljótar ferðir. - Tekjur skipsins voru fyrst í stað meiri af fólksflutningunum en vöruflutningi, og ennþá eru nettótekjurnar meiri af þeirri grein en vöruflutningnum. Skipið verður að dvelja 3–4 tíma á hverri höfn til að losa vörur, en fólkið er hægt að flytja um borð og frá borði á hálftíma. Útgerð skipsins kostar 1000–200 kr. á sólarhring, og er það því mikið fje, sem tafir skipsins á höfn kosta. Jeg vil benda á, að það, sem fyrir mjer vakir með nýja skipinu, er þó ekki aðallega nauðsyn á bættum fólksflutningum. En jeg vil, að skipið nái í fólksflutninginn, til þess að rekstur þess verði hagkvæmari. En vöruflutningarnir skifta mestu máli hvað þörf snertir. Í framtíðinni er það sjálfsagt, að vjer tökum alla mannflutninga með ströndum fram í vorar hendur. Erlendum skipum á ekki að vera leyfilegt að taka þá að sjer að neinu leyti. Þetta er svo alstaðar annarsstaðar en hjer á landi. Því viljum við leggja kapp á að útbúa nýja skipið svo, að það geti tekið fólksflutning að sjer á sínum tíma. Rekstur skipsins verður þá einnig hagkvæmari og meiri líkur fyrir, að skipið geti borið sig. Ef Íslendingar hugsa sjer að annast sjálfir allan fólksflutning með ströndum fram, þá er það því aðeins hægt, að svipað fyrirkomulag sje haft og það, sem nefndin leggur til. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að svo mikið lægi nú fyrir, sem gera þyrfti, að ómögulegt væri að ráðast í byggingu skipsins nú. En það hygg jeg, að mörg ár líði þangað til ekki er hægt að finna neitt, sem þörf sje að framkvæma, og mundi því verða að bíða lengi eftir nýju strandferðaskipi, ef farið væri að hans ráðum. Afstaða hv. 2. þm. Rang. til þessa frv. minnir mig á bónda einn í Borgarfirði. Þegar verið var að hrósa náttúrufegurðinni í kringum hann, svaraði hann, að þar væri fallegt, þegar vel veiddist. Eins fer honum; honum líkar vel, þegar vel gengur að krækja í peninga ríkissjóðs handa kjördæmi hans. Ef sjeð er fyrir þörfum Rangvellinga, lætur hann sjer fátt um finnast, þótt önnur hjeruð líði tjón af samgönguleysi. Þau hverfa fyrir ljómanum, sem stafar af gæðum þeim, sem ríkissjóður á að draga úr skauti Suðurlandsundirlendisins. En það munu allir sjá, að ekki gengur að hugsa einungis um samgöngubætur handa einstökum hjeruðum, heldur verður í því efni að hugsa um þarfir alls landsins jafnt, og þótt það kosti fje, má það ekki undir höfuð leggjast. Ef hægt er að fá lán til að byggja strandferðaskip fyrir, þá er sjálfsagt að gera það. En hinsvegar viljum við ekki leggja kapp á að byggja það í ár, ef lán fæst ekki og það verður til að setja tekjuhalla á fjárlögin. En nú hefir verið bent á það, að líklegt væri, að lán fengist, og er þá sjálfsagt að taka það og framkvæma verkið svo fljótt sem ástæður virðast til. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að ef setja ætti kælirúm í Esju, þá yrði að taka til þess afturlestina; yrði þá ekki hægt að sigla skipinu, því það mundi steypast á annan endann. En hv.þm. hefði getað snarað sjer þessa lýsingu, því það liggur alls ekki fyrir að tala, um að setja kælirúm í Esju, og hefir engum dottið í hug. Hjer er verið að tala um nýtt skip, og trúi jeg því illa, að framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins sje svo þunnur, að hann hugsi sjer að koma upp skipi, sem altaf sje á öðrum endanum! Hann hefir hugsað sjer fyrirkomulagið og vafalaust sjeð um, að þar rekist ekki hvað á annað, og mun hvorki jeg nje frsm. meiri hl. geta með rökum bent á skekkjur í útreikningum hans. Jeg vil enn taka það fram, sem jeg hefi áður sagt, til að undirstrika orð hv.frsm. meiri hl., að nefndin er óklofin um fyrirkomulag skipsins. Það hlýtur að reka að því von bráðar, að kröfur komi um svipað fyrirkomulag og við leggjum til, að tekið sje upp strax. Ef við bindum okkur við þetta, þá rís ekki spurning um það, hvað sitja skuli fyrir, því við getum gert hvorttveggja, ef lán fæst. Jeg hefi áður minst á frv., sem jeg ber fram hjer í þingi og á að verða til þess að gera það mögulegt að ráðast í slíkar framkvæmdir. Hvernig sem með þetta strandferðamál fer, þá vona jeg, að það mál nál fram að ganga og að næsta þing megi leiða þetta til lykta á hagkvæman hátt. Jeg sje ekki ástæðu til að fara frekar út í einstök atriði þessa máls. Það er búið að ræða það mikið, og jeg býst við, að flestir hv.þm. sjeu búnir að ráða það við sig, hvernig þeir greiði atkvæði.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg get verið stuttorður, þó jeg geti ekki látið umr. líða svo, að jeg ekki svari hv.frsm. minni hl. samgmn. Hjá honum kom það merkilega vel fram, að nefndin er öll sammála um nauðsyn þessa máls. Ágreiningurinn er einungis um það, hvort ráðast skuli í framkvæmdirnar strax eða síðar. Við erum ósammála um það, hvað brýn nauðsyn kallar að. Jeg skal ekki fara að hrekja hjer öll atriðin í ræðu hans, en grípa aðeins á stærstu kýlunum. Í sambandi við þetta mál mintist hann á flugferðir. Þar til vil jeg svara, að flugferðir verða sennilega fyrst og fremst fyrir póstflutning og þá farþega, sem hafa efni á að greiða há fargjöld. En nauðsyn góðra strandferða verður jafnmikil eftir sem áður. Hann mintist á ástandið í Noregi. Jeg hefi að vísu ekki kynst því, og skal því ekki rengja hann, en hitt veit jeg, að skipum þar eru settar strangar reglur um, hvað marga farþega þau mega flytja flest. Þykir mjer merkilegt, ef það er liðið, að þau flytji farþega hundruðum saman fram yfir það, sem leyft er. Er það einkennilegt, ef ástandið í Noregi er svo ilt, að þess þurfi með, og eiga þó Norðmenn skipakost nægan. Þungamiðjan í andmælunum gegn þessu máli er það, að ætlast er til, að ríkið kaupi og reki skipið. Þetta kom best fram í ræðu hv.frsm. meiri hl., þegar hann var að tala um, að best væri að láta fjelagsskap stofna til skipakaupa og reka strandferðirnar. Þarna lá hundurinn grafinn. Það er andstaðan gegn ríkisrekstri, sem er á bak við. En reynslan hefir sýnt, bæði hjer og annarsstaðar, að það er nauðsyn, að ríkið hafi hönd í bagga með samgöngunum, svo fólki sje ekki ofþyngt með óþarflega háum flutningsgjöldum. Hv. þm. telur enga þörf fyrir flutninga á nýjum fiski. Jeg er alveg hissa á, að hann skuli halda þessu fram. Hann má þó vita, að til dæmis Reykjavík, sem að mestu leyti lifir á fiski, er vissan tíma ársins fisklaus og tæki með miklum fögnuði við fiski, hvaðan af landinu sem væri. Við Breiðafjörð er á haustin gnægð fiskjar, en menn geta ekki komið honum frá sjer án þess að eiga á hættu, að hann skemmist. Sama er að segja um Ísafjörð. Ekki tekur betra við, þegar háttv.þm. fer að tala um bílveg. Hann sjer bara einn bílveg, - frá Borgarfjarðarundirlendinu norður yfir Miðfjörð til Skagafjarðar. Jeg er alls ekki að tala á móti slíkum vegi. Um vissan tíma ársins kæmi hann að miklum notum fyrir nokkur hjeruð. En hv.þm. gleymir öllum þeim landshlutum, sem ekki gætu notið þessa eina vegar. Hvernig líst honum á bílveg til dæmis um Vestfjarðakjálkann og Austfirði, leiðina frá Vík í Mýrdal og austur um? Ætli það væri álitlegt að leggja bílveg þar? Það er sannarlega ekki nóg, þó að bílvegur yrði lagður úr Borgarfirði eitthvað norður. Margir mundu kvarta um samgönguleysi fyrir því. Þá mintist hv.þm. á fargjöldin. Jeg vil benda honum á, að því, sem haldið hefir verið fram um fargjöldin, hefir verið slegið fram ekki nægilega rökstuddu. Nú kostar far til Sauðárkróks 32 kr. á 2. farrými Esju. En þess ber að gæta, að með skipunum fær fólk að hafa með sjer flutning, sem nemur 50 kg. og meira. En í bílunum getur það ekki haft nema eina smátösku. Jeg býst við, að bílferðir yrðu ekki fyrir verkalýðinn, sem er í atvinnuleit. Bílferðir yrðu helst fyrir fólk, sem er að skemta sjer, eða þá í einhverjum nauðsynjaerindum og hefði um leið ráð á að greiða fyrir slíkan farkost. En fólk, sem er í atvinnuleit, mun lengi verða að búa við strandferðaskipin sem heppilegustu flutningatækin. Hv. þm. vill telja mönnum trú um, að Esja missi af flutningi með hraðferðunum. Jeg hefi átt tal um þetta við framkvæmdarstjóra skipsins, og hann álítur, að ferðirnar skapi flutning. Eftir því sem ferðirnar sjeu tíðari, aukist flutningur að sama skapi. Það er líka alveg órökstutt, að flutningur muni minka. Hv. þm. vildi meina, að samgöngur væru nú svo góðar, að ekki væri þörf á strandferðaskipi. En þrátt fyrir þær samgöngur, sem Eimskipafjelag Íslands heldur uppi, og þær, sem dönsk og norsk fjelög hafa hjer við land, finnur fólkið mjög til þess, að samgöngur eru ónógar. Það er vaknaður sterkur áhugi fyrir því, að við getum ferðast á okkar eigin skipum. Það er miklu meiri trygging fyrir okkur að eiga okkar eigin skip til slíkra ferða. Hugsum oss til dæmis, að styrjöld geisaði í Norðurálfunni. Margir spá, að þess muni ekki langt að bíða. Ætli við fáum þá norsk og dönsk skip til strandferða hjer. Hv. þm. mintist á flóabátana. Jeg skal ekki fara langt út í það mál. Hv. þm. viðurkendi, að ver væri ástatt um flóabátana en skyldi. Hann talaði um, að fólkið notaði allar mögulegar ferðir. Já, fólk notar allar mögulegar ferðir, af því að farkostir eru ekki nógir. Úr því ber ríkinu að leysa, til þess að fólk þurfi ekki að nota opna báta til langra og erfiðra ferðalaga, sem slys geta hlotist af. Í vetur fór bátur til Vestmannaeyja með hjer um bil 20 menn, sem flestir voru farþegar, og það var guðsmildi, að þeir ekki týndu allir lífinu. Að síðustu spurði hv.þm. mig og meðnefndarmann minn, hvað við mundum gera, ef stjórnin vildi ekki fallast á okkar tillögu. Jeg hefi enga löngun til að upplýsa hv.þm. um, hvernig jeg greiði atkvæði. En verði tillaga okkar feld, er það mín skoðun, að betra en ekki sje þó að hafa skip eins og frv. hæstv. stjórnar gerir ráð fyrir, þó það fullnægi ekki þeim kröfum, sem jeg geri til slíks skips.

Gunnar Sigurðsson * Jeg ætla í mjög stuttu máli að svara hv.þm. V.-Húnv. Hv. þm. sagði gömlu fyndnisöguna, sem höfð er eftir bónda úr sveit, að „þar væri fallegt, þegar vel veiddist“. Mjer duttu í hug ummæli, sem lærður prófessor á að hafa haft um ritgerð, sem hann var að dæma: „Það, sem er gott, er ekki nýtt, og það, sem er nýtt, er ekki gott“. En jeg verð að segja hv.þm., að mjer finst óviðeigandi að vera að blanda náttúrufegurðinni þar austur frá inn í það, hvort þörf sje á bættum samgöngum eða ekki. Aðalatriðið í þessu máli er það, að hjer er um að ræða langstærsta undirlendið á landinu og þar á að byrja á nýtísku samgöngum. Jeg mundi telja þetta jafnsjálfsagt, hvar sem jeg væri á landinu, svo að óþarfi er að bera mjer á brýn hreppapólitík. Hv. þm. sagði, að mjer bæri ekki saman við frsm. meiri hl. um flutningsgjöldin að austan. Hann mun þar eiga við ummæli mín á nefndarfundi. Þær tölur, sem standa í nál. okkar, hefi jeg skrifað undir, og þær eru rjettar. En hitt sagði jeg, að það er ekkert fast skipulag komið á flutninginn að austan, og þess vegna er hann dýrari en hann þyrfti að vera. *Hjer vantar kafla í ræðuna. P. O

Sveinn Ólafsson Það er samviskusök að lengja mikið umræðurnar úr þessu. Jeg mun því að miklu leyti láta það niður falla að andmæla þeim, sem talað hafa á móti frv., en jeg kemst þó ekki hjá því að minna á ýmislegt, sem ekki hefir komið fram í þessum umræðum, þó að það hafi komið fram á þinginu í fyrra. Það er eitt atriði, sem mælir mjög með byggingu nýs strandferðaskips. Hjer hefir í 4–5 ár aðeins verið eitt skip í förum. Það má teljast happ mikið, að því skuli aldrei hafa hlekst á. Það hefir að vísu haldið kyrru fyrir veðurhörðustu mánuði ársins, og hefir það að ýmsu leyti komið sjer illa, en það hefir sem sagt aldrei heltst úr ferðum. Því verður ekki neitað, að það er mjög ótryggilega um búið að hafa ekki nema eitt skip á að byggja. Allir sjá, hversu illa, það hlýtur að koma við landsbúa, ef þessu eina skipi skyldi hlekkjast á. Um lengri eða skemri tíma mundu niður falla póstgöngur og flutningar ýmsir, en af því hlytust mikil óþægindi og jafnvel beint tjón. Að öðrum bræði er mikil áhersla, lögð á það, að kostnaður við byggingu skipsins yrði svo mikill, að ekki væri viðlit að leggja út í slíkt. Þegar litið er á álit minni hl. nefndarinnar og till. hans um byggingu skips á stærð við Esju, verður þetta líklegra, en því er haldið fram, bæði af minni hl. nefndarinnar og öðrum, að áætlun sú, sem áður hefir verið gerð um byggingarkostnað minna skips, mundi vera of lág. Jeg skal þess vegna leyfa mjer að lesa upp úr brjefi frá Emil Nielsen framkvæmdarstjóra skýrslu um það, hvað hann taldi árið 1926, að 500 tn. skip með kælirúmi og útbúnaði eins og frv. greinir mundi kosta, en síðan hefir sá kostnaður þó lækkað. Hann taldi þá, að slíkt skip mundi kosta 489700 kr., og hann tekur það fram berum orðum, að kæliútbúnaðurinn einn kosti 15 þús. danskar kr., eða 17700 íslenskar. Þetta er langt fyrir neðan þá áætlun, sem nú er gerð. En hjer er að vísu um minna skip að ræða. Jeg skal ekkert hafa á móti því, að skipið verði haft nokkru stærra en upphaflega var ætlast til, en jeg álít hentugra að hafa lítið skip. Sumpart er það ódýrara, og auk þess er það miklu hagkvæmara fyrir þær hafnir, sem torsóttar eru vegna þrengsla eða grynninga. Þá er og nauðsynlegt að greina vöruflutninga frá póst- og mannflutningum, eins og gert er annarsstaðar, og fyrir mörgum áratugum hjá frændum okkar Norðmönnum. - Mjer fanst jeg verða að taka þetta fram, til þess að það kæmi ljóslega fram í umr. Jeg hefði gjarnan viljað svara þeim, sem hafa lagt á móti frv., nokkrum orðum. Það kom fram ýmislegt í þeirra ræðum, sem orkar tvímælis, að rjett sje. En jeg ætla aðeins að drepa á það helsta. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að mikill meiri hl. landsmanna nyti ekki góðs af auknum strandferðum, heldur miklu fremur af auknum samgöngum á landi. Nú búa 65% landsmanna í kaupstöðum og sjávarþorpum og auk þess fjölda margir í námunda við þau. Allir þessir menn hljóta á einhvern hátt að hafa gagn af auknum strandferðum, og hinir fara ekki heldur á mis við þær. Fullyrðingar hans um þetta eru því alveg þýðingarlausar og ekki til annars en að varpa sandi í augu manna. Út af einni af ástæðunum, sem jeg færði fram fyrir því, að byggingu skipsins skyldi lokið fyrir 1930, sagði hv.frsm. meiri hl., að fólkið mundi allra helst kjósa bíla. Það getur verið, að það kjósi helst bíla. En það er ekki nóg. Hvernig ætlar hv.þm. að flytja fólk í bílum vestan af Vestfjarðakjálka eða austan af Austfjörðum 1930? Þá sagði hv.þm. nokkuð, sem mjer þótti mjög einkennilegt. Hann færði það fram sem mikilsverða ástæðu sínum málstað til stuðnings, að þeir, sem ferðast á sjó, sjeu styrktir til þeirra ferða, því að rekstrarhalli skipanna ætti í raun og veru að greiðast af þeim. En eru þeir, sem ferðast á landi, þá ekki líka styrktir? Kosta þá vegirnir ekkert? Ef nokkurt vit er í því að tala um styrk til þeirra, sem ferðast á sjó, verður um leið að minnast á styrk vegna veganna á landi. Jeg nefni þetta til þess að sýna, hvað menn gera sjer títt um að draga inn í umr. um þetta mál það, sem alls ekki kemur því við og er jafnvel hrein og bein fjarstæða. Eina setningu hjá hv.frsm. minni hl. ætla jeg að leyfa mjer að leiðrjetta. Hann sagði, að skip eins og Esja kostaði 1–2 þús. kr. á dag. Þetta er mjög ónákvæmlega til tekið og getur vilt skilning manna. Fyrir 3 árum lá fyrir nákvæm skýrsla um þetta, og samkv. henni var kostnaðurinn við rekstur Esju 1250 kr. á sólarhring. Hann hefir lækkað síðan og er nú sennilega hjer um bil 10–11 hundr. kr. Jeg hefi að vísu ekki spurst nákvæmlega fyrir um þetta á síðasta ári, en veit, að þetta lætur mjög nærri. Það var rjettilega tekið fram af hv.frsm. - og jeg hefi tekið það fram áður -, að rekstrarhalli Esju er bein afleiðing af vöruflutningum og umhleðslu á smáhöfnum. Fyrir þá skuld er nauðsynlegt að hafa ódýrt skip til að annast þá flutninga. Þeir eru ætíð kostnaðarsamir og borga sig aldrei, þrátt fyrir þann ¼ af farmgjaldi millilandaskipanna, sem strandskipin fá. Jeg skal taka það fram að lokum, að jeg mun greiða atkvæði með frv. stjórnarinnar á þskj. 15. Jeg sje enga bragarbót fengna með till.hv. minni hl. nefndarinnar. Þó tel jeg miklu nær sanni að ganga að því en að láta sitja við það sem er.