Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. Einar Árnason): Jeg þarf ekki fyrir hönd nefndarinnar að tala lengi um þetta mál að svo komnu. Brtt. þær, sem nefndin flytur, eru hvorki margar nje stórvægilegar. Fyrsta brtt. nefndarinnar er um aðstoðarlækninn á Ísafirði, sem, eins og hv. deild rekur sjálfsagt minni til, hefir verið hjer áður til umræðu. Þá var borin fram brtt. um að afnema þetta embætti, en aðrir andmæltu því og sögðu, að þetta væri lögfest starf, sem ekki yrði lagt niður án þess að maðurinn, er því gegndi, fengi eftir sem áður sína þóknun. Nefndin gat þó ekki fallist á þessar skoðanir og ber því fram þessa brtt., sem fer fram á, að þessum aðstoðarlækni sjeu greidd laun eftir hinum upphaflegu lögum, eða 800 kr., er með dýrtíðaruppbót verður 1280 kr. á ári. Nefndin byggir þessa till. sína aðallega á því, að embætti þetta sje óþarft, og eftir þeirri reglu, að láta ríkissjóð aldrei greiða fje til ónauðsynlegra starfa. 2. brtt. er aðeins örlítil athugasemd, sem skýrir sig sjálf, enda er hún í samræmi við þá athugasemd, er stendur við liðinn um símalagningar. Þá er brtt. um lendingarbót í Bás, sem byggist á því, að við nánari upplýsingar hefir nefndin fengið vitneskju um, að hjer sje aðallega um vegabót að ræða; það þarf sem sje að ryðja veg yfir stórgrýtisurð til þess að komast að og frá lendingunni. Af þessum ástæðum vill nefndin færa þennan lið undir þá grein fjárlaganna, sem fjallar um vegalagningar, og telur það nánast heyra til sýsluvegum. Hún leggur því til, að helmingur kostnaðar sje greiddur úr ríkissjóði. Nefndin hefir ekki getað fallist á að greiða Árna Th. Pjeturssyni 500 kr. á ári hverju, þangað til stjórnin getur útvegað honum hið gamla starf hans eða annað álíka; hún kýs heldur að hafa upphæðina í eitt skifti fyrir öll 1200 kr. Þá leyfir nefndin sjer að bera fram brtt. um styrk til hljóðfæraskólans, sem stofnaður var hjer í Reykjavík á síðastliðnu hausti. Hann sótti um 5000 kr. styrk, en nefndin treysti sjer ekki til að fara svo langt. Hún hefir sett 1200 kr. Það er að vísu alllítið, en mun þó nægja upp í húsaleigu að minsta kosti. Í þessu sambandi finst mjer rjett að geta gjafasjóðs Guðjóns heitins Sigurðssonar, sem ætlaður var til styrktar hljóðfærasveitinni í bænum. Nú hefir það komið í ljós, að það er ómögulegt fyrir skólann að fá styrk úr þessum sjóði, vegna þess, að skipulagsskrá hans leyfir það ekki. Mjer finst því ekki úr vegi, að skipulagsskráin sje athuguð og breytt í það horf, að skólinn geti notið styrks úr sjóðnum. Nefndin hefir borið fram litla brtt. við liðinn um fjárveitinguna, sem ætluð er Þórarni fiðluleikara Guðmundssyni til að veita utanbæjarpiltum ókeypis tilsögn í fiðluspili. Sú brtt. fer fram á, að kennaraefni gangi fyrir öðrum umsækjendum um tilsögn í fiðluleik. Það er nú svo, að söngur er kendur við ýmsa barnaskóla úti um land, og væri því kennaraefnum hagkvæmt að geta fengið þarna ofurlitla undirstöðumentun. Í sambandi við þetta vil jeg minnast á brtt. frá hv. 2. þm. G K. (BK), þar sem hann vill orða brtt. nefndarinnar lítið eitt öðruvísi, sem sje, að kennaraefni skuli sitja fyrir, er hann tekur nýja nemendur. Þetta liggur í raun og veru í brtt. nefndarinnar, enda ætlast hún ekki til þess, að þeir, sem þegar eru byrjaðir á náminu og ætla að halda áfram, væru látnir víkja. Annars getur vel verið, að þessi brtt. sje skýrari en brtt. nefndarinnar. Báðar segja í raun og veru það sama, og nefndin amast ekkert við þessari brtt.hv.þm. Þá er brtt. um launaupphæð ullarmatsmanna og kjötmatsmanna. Það er aðeins leiðrjetting: hafði verið reiknað skakt út, og þarf jeg ekkert um það frekara að segja. Viðvíkjandi byggingu Siglufjarðarbryggju vill nefndin, að landsstjórnin hafi verkfræðilegt eftirlit með því, að verkið sje vel af hendi leyst. Það er gert til varúðar, þar sem svo mörg hafnarvirki hjer hafa reynst ótraust. Þá er ein brtt. eftir, á þskj. 535,IV, um sjúkrastyrk til Elínar Sigurðardóttur, 1000 kr. Þessi kona er í fjáraukalögunum með styrk í þessu skyni, og lítur nefndin svo á, að ef Alþingi vill hjálpa þessari konu í veikindum hennar, þá megi það ekki kippa að sjer hendinni of fljótt. Það er engin von á því, að hún geti náð verulega góðum bata úr þessu, en þó er von um nokkurn bata, ef hún getur átt þolanlega daga. Um 20 ár hefir hún verið berklaveik, en starfað þó af og til að póstafgreiðslu og barnakenslu af mesta dugnaði. Nú er hún sem stendur á Franska spítalanum, og þar er árskostnaðurinn alveg geysilegur. Er það nú ósk hennar að geta komist af spítalanum, enda segja læknar, að hún megi það, ef hún getur fengið samastað, þar sem hún geti átt þolanlega daga og þurfi lítið á sig að reyna fyrst um sinn. Nefndin mælir eindregið með, að styrkurinn verði veittur henni, svo að hún geti fengið sæmilegt húsnæði úti í bænum. Nú held jeg, að jeg hafi minst á þær brtt., sem mestu máli skifta, en jeg sje ekki ástæðu til að fara út í brtt. einstakra þingmanna, fyr en þeir hafa fært rök fyrir þeim og gefið mjer ástæðu til að minnast á þær.

Forsætisráðherra (SE): Jeg ætla fyrst að leyfa mjer að minnast á II. brtt. á þskj. 519, frá fjvn. Jeg hygg, að þó að sú brtt. yrði ekki samþykt, þá ætti aðstoðarlæknirinn samt heimtingu á 800 kr. Annars er sama um þetta mál að segja nú og jeg tók fram við 2. umr. að jeg tel illa farið með þennan mann, sem hefir notið styrks þessa í fjárlögum um mörg ár og hefir enga ástæðu haft til að ætla, að hann yrði sviftur honum. Jeg get fallist á viðbótina frá hv.fjvn. um spítalann á Ísafirði. Þá er brtt. frá mjer á sama þskj., III. liður, til að styrkja lækni til augnlækninganáms erlendis, 2000 kr., eftir tillögum landlæknis. Ástæðan fyrir þessari brtt. er sú, að ótrygt þykir að hafa aðeins einn augnlækni í landinu. Bæði er það, að augnlæknir sá, sem nú er, þarf að fara í ferðalög um land alt á ári hverju, og er þá enginn hjer, sem gegnt gæti störfum hans, hvað sem fyrir kæmi, og svo getur altaf komið fyrir, að þessi eini maður veikist, og er þá vont að vera læknislaus. Þetta ástand er óverjandi, og það því fremur, sem fleiri en einn og fleiri en tveir ágætis læknar munu fúsir að nema þessa sjerfræðigrein, ef þeir fá til þess nokkurn styrk. En vitanlega mun stjórnin gæta þess, að einungis sjerlega vel hæfur maður kæmi til greina. V. liður 1 á sama þskj. heyrir að vísu ekki sjerstaklega undir mitt embætti. En af því, að jeg er kunnugur í Vík, þá vil jeg lýsa ánægju minni á því, að till. þessi er fram komin. „Bás“ er þrautalending þeirra Víkverja, en eins og hv.frsm. (EÁ) tók rjettilega fram, þá er illmögulegt að komast að lendingunni sakir grjóts og urðar, og því nálega ógerningur að koma varningi þaðan. Er því sjálfsagt að samþykkja þessa till.

Björn Kristjánsson Það eru nokkrar brtt. á þskj. 535, sem jeg vildi segja fáein orð um. Fyrst er till. um að veita Þorgrími lækni Þórðarsyni í Keflavík styrk til að halda aðstoðarlækni yfir vertíðina, 400 krónur. Þessi maður hefir nú starfað sem læknir í 39 ár, og er því orðinn lúinn, enda þótt hann sje heill heilsu. Íbúar í læknishjeraði hans eru að jafnaði um 2600, en á vertíðinni streymir þangað fjöldi fólks, og mun sanni nær, að þá sjeu þar eigi færri en 4000. Auk þess koma þar oft skip, einkum fiskiskip, sem læknir þarf að líta eftir. Þessi læknir hefir sagt mjer, að síðastliðin 7 ár hafi hann haft aðstoðarlækni yfir vertíðina fyrst, en nú mun hann hafa aðstoðarlækni að staðaldri. Þykir mjer því sanngjarnt, að hann fái hjeðan af svo sem 400 kr. árlegan styrk, að vísu gæti hann sagt af sjer, en ekki yrði ríkissjóði það kostnaðarminna. Háttv. fjvn.Nd. lagði til, að hann fengi þennan styrk, en það var felt í þeirri hv. deild, en ekki man jeg með hve miklum atkvæðamun. Vænti jeg þess, að þessi hv. deild sýni þessum embættismanni þá kurteisi, því það er ekki nema kurteisi að styrkja hann að þessu leyti þennan tíma, sem hann kann að sitja í embætti enn þá. Þá er till. mín og háttv. 6. landsk. (IHB) um að veita Sesselju Ólafsdóttur ljósmóður 2000 kr. í viðurkenningarskyni í eitt skifti fyrir öll. Hún hefir sótt um eftirlaun, en vegna þess að ekki virðist kleift að innleiða þá venju, að ljósmæður fái eftirlaun, þá fórum við þessa leið. Þessi kona hefir gegnt ljósmóðurstarfi í 37 ár og jafnan með ötulleik og samviskusemi. Um 17 ár var hún á Vatnsleysuströndinni, og mun sennilega hafa verið skipuð þar, en síðan í Reykjavík. Votta þeir læknarnir Þórður Thoroddsen, landlæknir og Jón Hj. Sigurðsson hjeraðslæknir hjer í bænum uni starfsemi hennar og bera henni allir hið besta orð. Þess má og geta, að auk ljósmóðurstarfsins hefir hún af mikilli alúð lagt stund á hjúkrun, og segir Jón Hj. Sigurðsson, að sjer sje sjerstaklega minnisstætt, hversu mikla ósjerhlífni hún hafi sýnt haustið 1918, þegar „spánska pestin“ geisaði hjer og hún stóð ein uppi af öllum ljósmæðrum bæjarins. Og þar sem þessi kona hefir eigi síður unnið hjá efnalitlu fólki en efnuðu, þá má nærri geta, að hún hefir oft ekki borið mikil laun úr býtum. Nú er hún hálfsjötug að aldri og útslitin. Vænti jeg því þess, að háttv. deild taki vel þessari málaleitun, og það því fremur, sem fyrir nokkrum árum var veitt svipuð upphæð í sama skyni. Um aths. við styrkinn til Þórarins Guðmundssonar þarf jeg ekki að fjölyrða. enda hefir háttv. flsm. (EÁ) fallist á hana. Það er vitanlega ekki tilætlunin, að hann hætti að kenna þeim, sem hann nú kennir. Annars get jeg gefið þær upplýsingar um núverandi nemendur hans, að einn þeirra er af kennaraskólanum, annar af samvinnuskólanum og hinir hafa flestir komið hingað til bæjarins í því skyni einu að læra hjá honum Segir Þórarinn, að sumir þeirra hafi ágæta hæfileika og sjeu miklu næmari en alment gerist. Þá vil jeg minnast á eina brtt.háttv.fjvn., þá að veita Árna Theódór Pjeturssyni 1200 kr. í eitt skifti fyrir öll, í stað 500 kr. árlega, nema honum sje veitt svipað embætti, eins og nú stendur í frv. Eins og menn muna, var mál þetta til meðferðar á síðasta þingi og hefir stjórnin látið rannsaka það. Hefir ekkert það sannast í málinu, sem gæfi ástæðu til að svifta mann þennan kennaraembætti því, sem hann hefir gegnt í um 30 ár. Er og auðsætt, að háttv.Nd. hefir litið svo á mál þetta, að hann hefði ekki það til saka unnið, að ástæða væri til að svifta hann lífsstöðu sinni. Annars hefir það komið í ljós, að sumum mönnum er yfirleitt ljett um að svifta menn lífsstöðu þeirra, án þess að þeim, væn nokkuð rjettmætt til saka fundið. Hefir slíkt ágerst í þjóðfjelagi voru í seinni tíð. Jeg mæli eindregið á móti þessari till., enda býst jeg við því, að liður þessi verði tekinn upp í Nd. aftur eins og sú hv. deild skildi við hann, ef hann verður feldur burtu hjer. Jeg veit, að langar ræður gagna lítið, en vænti þess, að þessi háttv. deild sýni sanngirni í máli þessu.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg á eina brtt. á þskj. 519,1, sem jeg vildi segja nokkur orð um. Jeg þykist vita, að öllum háttv. deildarmönnum sje kunnugt um það, að eitt af mörgu, er þeim fjelögum Árna Magnússyni prófessor og Páli lögmanni Vídalín var falið að inna af hendi, þá er þeir ferðuðust um landið til að semja jarðabókina miklu, var að taka manntal um land alt. Þeir framkvæmdu manntal þetta árið 1703. Var það síðan sent út til Kaupmannahafnar og lá þar um langan tíma í Leyndarskjalasafninu og Ríkisskjalasafninu. Eldri fræðimönnum á 18. öld var kunnugt um manntal þetta og þeir hafa notað það, en síðan gleymdist það um hríð og er stutt síðan menn fóru að gefa því gaum aftur. En á síðustu árum hafa ættfræðingar og ýmsir áhugamenn í þeim efnum aðrir skrifað upp kafla úr því, sem þeim hafa mjög að haldi komið við rannsóknir sínar. Í fyrra haust var manntal þetta ljeð hingað heim og er nú geymt í hagstofunni. Þetta manntal er alveg einsdæmi, og á engin þjóð í heimi þess líka. Það er alveg fullkomin skrá yfir hvert mannsbarn á landinu með nafni, föðurnafni, aldri, stöðu á heimilinu, hvort viðkomandi er húsbóndi, húsmóðir, barn þeirra, hjú eða niðursetningur o. s. frv. Enn fremur er víða tilgreint framtal hjá hverjum bónda. Það er því auðsætt, hverja þýðingu manntal þetta hefir, eigi aðeins fyrir ættfræðina, heldur og fyrir sögu landsins í heild, og sjerstaklega fyrir hagfræðina. Fyrst nú safn þetta er komið heim, þá er okkur ekki vansalaust að reyna ekki að koma því út, láta prenta það. Auðvitað þyrftu, ef vel væri, að fylgja leiðbeiningar og athugasemdir sjerfróðra manna, en bæði yrði það mjög dýrt, og svo er það ekki beinlínis nauðsynlegt fyrst um sinn. Þegar manntalið er komið út, geta sagnfræðingar komið með allar sínar athugasemdir. Eftir manntali þessu má tengja ótal ættliði saman á marga vegu, þá, er menn áður voru í vafa um eða vissu ekkert um, því að manntalið er hreinasta gullnáma fyrir ættfræðina. En eins og áður var sagt, þá er ekki síður mikils vert fyrir hagfræðina, og yfirleitt sögu landsins, að fá manntalið gefið út. Má þar meðal annars sjá, hversu mikið fje hver sveit lagði til ómagaframfæris í þá daga, og það var oft meira en lítið. Sem sagt. safn þetta er hið dýrmætasta, hvernig sem á það er litið. Hjer er farið fram á litla fjárupphæð til að byrja með, en auðvitað verður að halda áfram fjárveitingum til útgáfunnar, ef byrjað verður á því. Mun ríkissjóði ljettara að styrkja þessa útgáfu smátt og smátt heldur en með stórum fjárframlögum í einu. Jeg gæti lýst nauðsyn þessa máls og hversu mikla þýðingu það hefir enn betur en hjer er gert. Jeg læt þetta samt nægja og vænti þess, að háttv. deildarmenn skilji, hvert gildi manntalið getur komið til að hafa, ef því verður komið út, og ljái styrk þessum hið besta fylgi. Þá er önnur brtt., sem jeg ætlaði að minnast stuttlega á. Undir lið VIII á þskj. 519 er brtt. frá háttv. 2. þm. Rang. (GGuðf). Mjer er að vísu ekki ljúft að mæla með auknum lánsheimildum, en þetta lán, sem hjer ræðir um, er óhjákvæmilegt að veita, verði nokkur tök á því. Holtavegurinn má heita ófær með öllu og hefir verið það í 2–3 ár, svo að það er blátt áfram brýn nauðsyn að endurbyggja hann hið allra fyrsta. Nú stendur svo á, að sýslumaður þeirra Rangæinga hefir leitað fyrir sjer um lán handa sýslunni í þessu skyni, en báðir bankarnir hjer hafa neitað, hvort sem um getuleysi þeirra eða vantraust þeirra á sýslunni er að ræða. Liggja fyrir skrifleg skilríki um neitunina frá báðum bönkunum. Því er eigi annað sýnna en að landssjóður hljóti að hlaupa undir bagga með þessari sýslu, eins og hann hefir oft gert með Árnessýslu.



Jeg hefi litlu við það að bæta, sem hv. 2. þm. G.-K. (BK) hefir tekið fram um þá brtt. okkar að veita Sesselju Ólafsdóttur ljósmóður 2000 kr. í viðurkenningarskyni fyrir mikið og vel unnið starf. Mjer er ekki kunnugt um það, hvort hún hefir verið skipuð ljósmóðir hjer, en hitt veit jeg, að alt, sem hún hefir unnið að þessu starfi, hefir hún unnið með ósjerplægni og samviskusemi. Jeg ímynda mjer, að henni hefði veist auðvelt að fá yfirsetukvennaumdæmi, ef henni hefði verið það hugleikið; en hún kaus að vera hjer í bænum, til þess að geta betur komið börnum sínum til menta. Hún bjó við mikla ómegð og hefir verið ekkja í fjöldamörg ár; og enn fremur hefir hún átt við sjúkdóma að stríða. Yngsta dóttir hennar hefir verið brjóstveik um 5–6 ára skeið, og hefir frú Sesselja, ásamt þeim börnum sínum, sem þess voru umkomin, kostað dvöl þessarar veiku stúlku, bæði í Danmörku og í Sviss, í þeirri von, að henni mætti auðnast bati. Er mjer kunnugt um, að frú Sesselja hefir hleypt sjer í skuldir af þessum ástæðum. Þá vænti jeg þess, að háttv. deild minnist ummæla læknanna um þessa mætu konu. Hjeraðslæknirinn í Reykjavík, Jón Hj. Sigurðsson, segir t. d. að hún hafi að mjög miklu leyti starfað meðal efnalítils fólks. Má því nærri geta, hvort hún muni ekki oft hafa starfað án endurgjalds. Ekki mun hún heldur hafa gengið ríkt eftir kaupi. Og þó að ánægjulegt sje að meðtaka góð orð og þakklæti fyrir vel unnið starf, þá verður slíkt altaf ljett í vasa. Af þeim ástæðum, sem jeg hefi nú tekið fram, varð jeg vel við þeirri beiðni að gerast meðflm. þessarar till. og vil ljá henni mín bestu meðmæli, og vænti þess, að fleiri háttv. deildarmenn taki í sama streng. Þessi kona hefir unnið til viðurkenningar, bæði af hálfu bæjarstjórnar Reykjavíkur og Alþingis. En jeg býst við, að bæjarstjórnin verði sein til að launa það, sem vel er gert af frjálsum vilja, og vænti því, að hið háa Alþingi taki henni fram og sýni þessari merkiskonu verðskuldaða viðurkenningu í eitt skifti fyrir öll.

Jón Magnússon Á þessari öld hefir verið rætt og ritað mikið hjer á landi um fræðslumál og unnið að því að koma þeim í það lag, er menn hugðu best. Hafa framkvæmdir í þessu efni verið miklar. Rjett eftir aldamótin, eða árið 1901, sótti Guðmundur Finnbogason, er þá hafði nýlega lokið embættisprófi í heimspeki, um styrk úr landssjóði til þess að kynna sjer uppeldis- og mentamál erlendis, í því skyni að afla sjer svo víðtækrar þekkingar og svo margra upplýsinga, að á þeim mætti byggja skynsamlegar tillögur um nauðsynlegar endurbætur á uppeldi og mentun hinnar uppvaxandi kynslóðar“. Alþingi tók þessu erindi fegins hendi og veitti Guðmundi Finnbogasyni í þessu skyni 2000 kr. hvort árið 1902 og 1903, eftir tillögu fjárlaganefndar neðri deildar, „að því tilskildu, að hann á eftir leggi fram árangurinn af rannsóknum sínum og komi fram með ákveðnar tillögur um það fyrirkomulag á uppeldis- og mentamálum vorum, sem hann telur heppilegast“. Í fjárlögunum fyrir árin 1904–1905 voru hinum sama manni svo veittar 2200 kr. hvort árið. „til að kynna sjer alþýðufræðslu og mentunarástand hjer á landi“. Árangurinn af þessum rannsóknum utanlands og innan - að því er barnafræðsluna snertir - kom svo fram með ástæðum og athugasemdum, sem Guðmundur Finnbogason sendi þáverandi ráðherra. Hannesi Hafstein, veturinn 1904 -1905. Frumvarp þetta. breytt að vísu, en þó ekki verulega í aðalatriðum, lagði ráðherra fyrir þingið 1905, eftir að hafa borið það undir ýmsa menn í nánd við Reykjavík, sem fengist höfðu við alþýðufræðslu, þar á meðal kennarana við Flensborgarskólann í Hafnarfirði. Á því þingi sætti frumvarpið mikilli rannsókn og athugun í efri deild, og samdi nefndin þar mjög ítarlegt nefndarálit. Eins og tekið er fram í áliti hennar, voru helstu nýmæli frumvarpsins þessi: Að heimta að börn 10 ára að aldri sjeu læs og skrifandi, og um leið að hækka nokkuð kröfur þær, er gerðar voru til fræðslu barna á fermingaraldri í þágildandi lögum, að veita fræðslunni aðhald og eftirlit með því að lögbjóða árleg próf fyrir börn á 10–14 ára aldri, að setja skilyrði fyrir styrkveitingu úr landssjóði til barnafræðslu, þar sem meðal annars væri ákveðið lágmark launa barnakennara, að fela sjerstökum skólanefndum að sjá um og hafa eftirlit með barnafræðslu í hverjum hreppi og kaupstað um alt land, að leggja yfirumsjónina með barnafræðslunni í hendur stjórnarráðsins, er hefði sjer til aðstoðar umsjónarmann, og að koma á almennri skólaskyldu um alt land, bæði til sveita og í kaupstöðum, fyrir börn á 10–14 ára aldri. Nefndin í Ed. og deildin sjálf fjelst á öll þessi nýmæli, nema hið síðasta. Var það talið skilyrði fyrir því að lögbjóða skólaskyldu, að unt sje um leið alstaðar að vísa á góða skóla, sæmilega úr garði gerða að kenslukröftum, húsrými og öllum útbúnaði, er geti tekið á móti öllum börnum á skólaaldri og veitt þeim fræðslu nógu langan tíma á hverju ári. - Þetta var þá talið eiga langt í land. Nefnd Ed. kvað því ekki kominn tíma til að lögbjóða almenna skólaskyldu, síst til sveita, þar sem heimafræðslan væri þá enn, og yrði óefað um langan aldur, helsti grundvöllur alþýðumentunarinnar. Því var ákvæðið um skólaskylduna felt burtu, en í þess stað sett ákvæði um fræðslusamþyktir í hjeruðum. Neðri deild fjelst á þessa breytingu á frumvarpinu, ekki af því, að því er virðist, að skólaskylduákvæðið í frumvarpinu væri ekki í sjálfu sjer talið rjett, heldur af hinu, að ekki væri sem stæði hægt að fá nóg af góðum kennurum, með því að ekki væri til neinn almennilegur kennaraskóli. Frumvarpið var svo felt í Nd. með rökstuddri dagskrá, og þess jafnframt óskað, að stjórnin legði málið fyrir næsta þing. En þingið veitti þá 2500 kr. á ári til umsjónar með fræðslumálum landsins. Var núverandi fræðslumálastjóri, þá skólastjóri við Flensborgarskólann, Jón Þórarinsson, fenginn til aðstoðar stjórninni við umsjónarstarf þetta. Ráðherra, sem þá var enn Hannes Hafstein, lagði málið aftur fyrir Alþingi 1907, svo að segja óbreytt frá því, er það hafði verið lagt fyrir þingið 1905. Hafði milli þinga verið leitað álits hjeraðsfunda og sýslunefnda um málið. Þetta álit reyndist mjög á reiki og lítið á því að byggja, eins og ljóslega var sýnt fram á á þinginu. En nefndin í Nd. og deildin sjálf felst nú í einu hljóði á frumvarp stjórnarinnar, felst alveg á grundvöll þann, er frumvarpið er bygt á. Um það farast nefndinni þannig orð: „Frumv. stjórnarinnar er bygt á þeirri grundvallarsetningu, að þjóðfjelaginu sje skylt að sjá um, að hvert einasta barn þjóðarinnar eigi kost á að njóta þeirrar mentunar, sem nauðsynleg er talin hverjum manni. Í frumv. eru ákveðnar kröfur um kunnáttu barna, sem eru fullra 14 ára. En jafnframt því að gera þessar kröfur til einstaklinganna skyldar frv. þjóðfjelagið - sveitarsjóðina og landssjóð með vissum skilyrðum - til þess að styðja að því með fjárframlögum, að foreldrar og framfærendur barnanna geti fullnægt fræðslukröfunum“. „Ekkert getur, að voru áliti“. segir nefndin enn fremur, „verið sjálfsagðara nje sanngjarnara“. Ed. segist að vísu, eða nefndin þar, ekki hafa breytt áliti sínu frá 1905, en gengur þó í rauninni mjög langt til þess að mæta stjórninni og Nd. í aðaldeilumálinu, skólaskylda eða fræðslusamþyktir. Hún viðurkennir, að heimafræðslunni hafi hnignað, hefir ótrú auðsjáanlega á farkenslu og telur „hið mesta óráð að lögbjóða skólaskyldu annarsstaðar en þar, sem vísa má börnunum á sæmilegan fastan skóla, er veiti þeim að minsta kosti 6 mánaða frðslu á ári,“ Nefndin þessi lagði það til, til samkomulags, að lögleiða skólaskyldu í kaupstöðum og þeim kauptúnum, er væru sjerstök hreppsfjelög, og enn fremur, með ákveðnum skilyrðum, í þorpum og hverfum, sem ekki sjeu sjerstök hreppsfjelög. Á þessum grundvelli, sem í rauninni var viðurkenning og að miklu framkvæmd á grundvelli stjórnarfrv., urðu svo sættir og frv. samþykt. Á hinu sama þingi (1907) var stofnaður sjerstakur kennaraskóli í Reykjavík. Stjórnin bar fram málið um stofnun sjerstaks kennaraskóla, jafnframt barnafræðslufrumvarpinu 1905 og 1907, með því, að Hannes Hafstein var þeirrar skoðunar, og reyndar flestir, er um þessi mál fjölluðu, að ekki væri von um verulegar bætur á barnafræðslunni, nema aldir væru upp sæmilega mentaðir barnakennarar, sem flestir og sem fyrst, og að þessi tvö frumvörp yrðu því að fylgjast að og verða að lögum jafnhliða. Fyrir Alþingi 1911 var af þáverandi ráðherra lagt fram frv. um breyting á barnafræðslunni, í þá átt að draga úr henni, en leggja meiri áherslu á ungmennafræðslu, með ungmennaskóla að minsta kosti í hverri sýslu. Frumvarp, er kom fram í Ed. um þetta, var felt þar með rökstuddri dagskrá. Síðan var í nokkur ár kyrt um barnafræðslulögin á þingi, eða þangað til 1917. Neðri deild Alþingis 1917 skoraði á stjórnina að rannsaka uppeldismál og fræðslumál landsins, og fal stjórnin fræðslumálastjóra að rannsaka og athuga þetta mál í samráði við kennendur kennaraskólans. Það, sem Nd. meðal annars óskar spurt um, er það, „hvort eigi muni rjettara að láta skólaskyldu koma á menn 16–20 ára, en láta svo forelda og hjeruð sjá fyrir því, að börn hafi tilskilda þekkingu undir staðfestinguna, en landið kosti ekki annað við þá kenslu en eftirlit með prófum.“ Fræðslumálastjóri sendi fyrirspurnir um málið til allra skólanefnda, fræðslunefnda, presta, prófasta, kennara, margra prófdómenda og einstakra manna. Yfirgnæfandi meiri hluti þeirra manna er svöruðu (ca. 350), þeirra manna er helst höfðu fengist við fræðslumálin, fóru í þá átt, að ekki beri að breyta þeirri skipun, sem nú er um skólaskyldu á barnsaldri. En það kom í ljós við þessa eftirgrenslan, að mjög mikið skorti á, að barnafræðslan væri í því lagi, sem vera þurfti; sjerstaklega er þetta víða kent bágbornum hag barnakennara, og þá jafnframt eða þar af leiðandi óhæfum kennurum. Jeg var þá kenslumálaráðherra, og var mjer ljóst, að hjer var bent á galla, er bráðnauðsynlegt var úr að bæta. Launakjör kennara voru svo bágborin, víðast hvar, að engi von var til þess, að hæfir menn veldust í barnakennarastöðu, og þótt einhver nýtur maður kynni að leggja þetta fyrir sig um stund, þá mundi hann hverfa frá, ef hann ætti annars kost. Jeg tók því upp frumvarp um laun kennara, er kennarafjelag landsins hafði samið og sent Alþingi 1917, og lagði fyrir Alþingi 1918. Voru kröfur kennarafjelagsins fyrir kennaranna hönd mjög hóflegar. Frumvarp þetta náði þó ekki fram að ganga á því þingi, en jeg lagði það aftur fyrir þingið 1919, og var það þá samþykt án verulegra breytinga. Alþingi viðurkendi þá, að hæfir barnakennarar væri aðalskilyrðið fyrir sæmilegri barnakenslu hjer sem annarsstaðar og að óhugsandi væri að fá hæfa menn til þess að gera barnakenslu að lífsstarfi sínu, nema þeir hefðu viðunanleg launakjör. Alþingi hið sama ár, eða sjerstaklega Nd., krafðist enn frekari rannsóknar og athugunar á fræðslumálum landsins, og kvaddi ríkisstjórnin sjer til aðstoðar í þessum efnum þá prófessorana Guðmund Finnbogason og Sigurð Sivertsen. Þeir luku þessari rannsókn og komu fram með tillögur sínar, hinar síðustu um áramót 1921–1922, og hafa þær verið lagðar fyrir þingið flestar. Af skýrslu þessara manna sjest það, að það er svo langt frá því, að þeir, sem mest ætti að mega treysta á í þessu efni, vilji láta opinbera skyldukenslu á barnsaldri falla niður, þá sem nú er, að mikill hluti þeirra telur rjett, að hún byrjaði á enn yngra aldri. Þegar fræðslulögin, sem nú eru í gildi, voru á ferðinni í þinginu, þá var það, eins og áður er sagt, heimafræðslan, sem einstökum mönnum var svo hughaldið um. Þegar um aldamótin var það játað af þeim mönnum sjálfum, sem mest vildu á henni byggja, að heimafræðslunni væri víða orðið mjög ábótavant. Síðan hefir orðið sú breyting á högum þjóðarinnar, að það er hið mesta óvit að byggja barnafræðsluna á heimakenslu aðallega. Og þegar það er sagt, að barnakenslan sje svo ljeleg í skólunum, börnin læri ekkert, þá (er það yfirleitt rangt. Hin íslenska þjóð stendur eflaust ekki að baki annara mentaðra þjóða í bóklegum fræðum. Öðru máli gegnir máske um verklega kunnáttu. Á þinginu í fyrra var til meðferðar frumvarp um barnafræðsluna, bygt á rannsóknum þeirra prófessoranna Guðmundar Finnbogasonar og Sigurðar Sivertsens, og hafði jeg lagt það frv. fram. Það gerði mjög litlar breytingar á barnafræðslunni, gerði hana aðeins lítið eitt fyllri. Þessu frv. var ekki sint, en í stað þess samþykt frv., er dró heldur úr barnafræðslunni. Jeg var þá farinn af þinginu. Breytingin var að vísu ekki mikil í sjálfri sjer, en hún var að minni skoðun skaðleg. Hún markaði afturför, í stað þess að þangað til hafði barnafræðslunni þokað fram á veg. Þrátt fyrir það, þótt þetta óhapp vildi til í fyrra, þá hygg jeg nú, að óhætt sje að byggja á því, að skólafræðsla barna til fermingaraldurs sje komin á svo fastan fót, að henni verði ekki haggað, þrátt fyrir mjög vanhugsaðar árásir á hana. Og þetta verður enn fremur að hafa fyrir augum, er vjer erum að íhuga það, hvað ríkissjóður getur lagt af mörkum til mentamála, að ríkið getur ekki varpað af sjer þeirri byrði, er það hefir tekið á sig vegna barnafræðslunnar, heldur mun sú byrði fremur þyngjast. Það þýðir eflaust ekki hjeðan af að fara fram á það, að sveitarfjelögin skuli bera þessa byrði aðallega, eins og tíðkast Í öðrum löndum. Þá koma sjerskólarnir, sem eru og hafa verið ríkisskólar. Þeir verða það eflaust áfram allir eða sama sem allir: Háskólinn, hinn almenni mentaskóli, gagnfræðaskólinn á Akureyri, kennaraskólinn, stýrimannaskólinn, vjelstjóraskólinn, búnaðarskólarnir, daufdumbraskólinn og Eiðaskólinn. Enn má nefna yfirsetukvennaskólann. Þessum skólum verður ríkið eflaust að halda uppi, bæta og gera fullkomnari, eftir því sem efni leyfa. Þó held jeg, að vel mætti komast af með einn búnaðarskóla, en gera hann því betur úr garði. Búnaðarhættir eru ekki svo ólíkir hjer á landi, að ekki megi þess vegna hafa einn skóla, og samgöngur eru svo, að Norðlendingar og Austfirðingar gætu vel sótt skólann á Hvanneyri. Aftur á móti býst jeg við, að ekki verði komist hjá því að gera kvennaskólann í Reykjavík að ríkisskóla. Hann er hvort sem er kostaður svo að segja eingöngu af ríkinu. Hvernig fara ætti með Blönduósskólann, það skal jeg ekki um tala. Jeg ætla heldur ekki að tala verulega um húsmæðrafræðsluna. Jeg hefi ekki vel vit á því máli. Yfirleitt hygg jeg, að mentun karla og kvenna eigi að vera sú sama og fengin að mestu í samskólum; auðvitað þarf að vera einhver skóli eða einhverjir skólar fyrir konur sjerstaklega, en ekki nema fáir, mjög fáir. Meðan konur búa aðallega til mat og vinna fleira sjerstaklega að heimastörfum, þurfa þær að hafa tækifæri til að kynna sjer það, en það er mjög mikið efamál, hvort ríkið á að sjá fyrir því, nema að litlu leyti. Þá hygg jeg rjettast væri, að ríkið sæi um fræðslu í verslun, í einu bæði fyrir kaupmenn og samvinnumenn eða kaupfjelög, líklega helst í sambandi við háskólann. Þá geri jeg ráð fyrir því, að ríkið þurfi að sinna meir en gert hefir verið verklegri kenslu, annari en hinni sjerstöku kvennafræðslu. Eins og á er vikið, hygg jeg, að ríkissjóður komist ekki undan því að sjá um þá fræðslu, er að framan er um getið, og þá kem jeg loks að efninu, því að þetta, er jeg hefi sagt, er í rauninni ekki annað en formáli, og skal jeg þá reyna að hafa því færri orð um aðalefni máls míns sem formálinn var lengri. En af því, er á eftir fer, mun það sjást, hvers vegna mjer varð svo skrafdrjúgt um barnafræðsluna. Það kom nefnilega til af því, að unglingafræðslan, eða hin almenna framhaldsfræðsla eftir barnafræðsluna, hefir svo sem kept við barnafræðsluna. Fyrir mínum augum er þá þetta aðalatriðið, eins og nú víkur við: Að hve miklu leyti getur ríkið tekið að sjer unglingafræðsluna? Það var minst á það, að 1911 bar þáverandi ráðherra, Björn Jónsson, fram frumvarp um það að skifta á unglingafræðslu og barnafræðslu, þannig, að ríkið sæi sjerstaklega um unglingafræðsluna, en heimilin um barnafræðsluna. Þessi sama stefna hefir hvað eftir annað gægst upp með höfuðið á síðari árum, en jeg ætla samt ekki að orðlengja um þessa baráttu, ef svo mætti kalla, milli barnafræðslu og unglingafræðslu, því að jeg tel barnafræðsluna, þrátt fyrir víxlsporið í fyrra, komna á fastan fót. Það, sem þá er um að ræða, er það, hvort og hvernig eigi að hafa unglingafræðslu eða ungmenna í viðbót við barnafræðsluna, með öðrum orðum framhaldsfræðslu. Að gera unglingafræðsluna að skyldunámi fyrir þá, sem ekki fara í sjerskóla, t. a. m. í 2–4 ár eftir 14 ára aldur, sem virðist hafa vakað fyrir sumum, það held jeg að varla sje fært, að minsta kosti ekki fyrst um sinn. Eflaust á að vera kostur á almennri framhaldsmentun fyrir þá, sem ekki ganga í sjerskóla. En það er eins og um svo margt annað hjá oss, það verður ekki gert alt í einu. Mentamálanefndin, þeir prófessorarnir Guðmundur Finnbogason og Sigurður Sívertsen gerðu ráð fyrir framhaldsfræðslu, að lokinni barnafræðslu, í kvöldskólum, framhaldsbekkjum barnaskóla, í tveggja ára unglingaskóla og í gagnfræðaskólunum tveim, í Reykjavík og á Akureyri. Nefndin ætlast til, að ríkið borgi að miklu leyti framhaldskensluna í kvöldskólum og framhaldsbekkjum barnaskóla. þ. e. í sama hlutfalli og barnafræðsluna. Gagnfræðaskólarnir eru algerlega ríkisskólar, en hina eiginlegu ungmennaskóla vill nefndin hafa 4 fyrir utan Eiðaskóla, einn fyrir Norðurland, annan fyrir Vestfirði og Strandasýslu, hinn þriðja fyrir Dalasýslu, Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu, Mýra- og Borgarfjarðarsýslu og Gullbringu- og Kjósarsýslu, og hinn fjórða fyrir hinn hluta Suðurlands. Gert var ráð fyrir, að skólinn væri stofnaður þegar helmingur stofnkostnaðar væri fenginn með samskotum í hverju ungmennaskólahjeraði. Síðan greiddi ríkið 3/4 rekstrarkostnaðar. - Jeg lagði ekki fram á þinginu í fyrra frv. það, er nefndin hafði samið um ungmennaskólana, af því mjer virtist gerðar hjer of miklar kröfur til ríkissjóðs. En nú virðist mjer sem hyggilegra hefði verið að gera einhverja svipaða áætlun um þetta, sem nefndin lagði til. Hjer eru á ferðinni kröfur, sem ekki er auðvelt yfir að sjá, hverjar afleiðingar hafa. Þegar jeg var að koma af stað Eiðaskólanum, hugsaði jeg mjer eitthvað svipaða skipun á unglingafræðslunni, þannig að komið væri upp álíka skóla og Eiðaskóla í hverjum fjórðungi, eða þá máske 5, eins og nefndin, og að ríkið greiddi allan kostnaðinn við þessa skóla, en aðra framhaldsfræðslu önnuðust kaupstaðir og sveitir á eigin kostnað eða einstakir menn. Eins og áður er sagt, hjelt jeg, að búnaðarskóli á Hólum mætti falla niður, og í staðinn mætti þá koma ungmennaskóli. Ef skóli yrði settur á Suðurlandsundirlendinu, þá finst mjer, að Flensborgarskólanum þyrfti að breyta að minsta kosti. Hvernig sem annars kann að verða litið á ungmennafræðsluna, þá finst mjer, að þingið verði að gera sjer einhverja grein fyrir, hvað það ræðst í, ef það tekur hana sjer á herðar. Hjer virðist mjer vera að opnast vegur til þess, að ríkið taki að sjer unglingaskóla í hverri sýslu, því að það þarf enginn að segja mjer, að ekki komi síðar kröfur um fje úr ríkissjóði til starfrækslu. Þetta ríður alveg í bága við fyrirætlanir um hjeraðsskóla. þ. e. skóla fyrir stærri hjeruð en eina sýslu. Jeg væri ekki að amast við þessum styrk út af fyrir sig, ef jeg ekki teldi, að hjer fylgdu á eftir kröfur í sömu átt, sem ómögulegt verður að neita. Auk þess virðist það dálítið undarlegt að veita mikið fje til þessa sýsluskóla, en verða að neita sjer um nauðsynleg hús handa Eiðaskóla, skóla sjálfs ríkisins, að jeg ekki tali um ýms önnur bráðnauðsynleg ríkisfyrirtæki. Dixi et liberavi animam meam. En af því jeg veit, að það þýðir ekkert að halda brtt. áfram, þá tek jeg hana aftur.

Guðmundur Guðfinnsson Jeg skal leyfa mjer að minnast lítilsháttar á fáeinar brtt. Það er þá fyrst á þskj. 519. II.1, frá fjvn., um aðstoðarlækninn á Ísafirði. Jeg hefi leitað mjer upplýsinga um það, að laun hans hafa upphaflega verið miðuð við 1/2 laun hjeraðslækna. Nú munu þau ekki nema svo miklu, þar sem laun hjeraðslæknisins eru nú 2500 kr., auk dýrtíðaruppbótar. Jeg verð því ekki með brtt.fjvn., tel það ekki sæmilegt. En í frv. mun vera miðað við hjer um bil 1/2 laun, og er það rjettara. Þá er það brtt., sem jeg á á sama þskj., 519,VI., 2500 kr. til að byggja unglingaskóla í Vík. Þessi unglingaskóli er búinn að starfa í mörg ár með ágætum kenslukröftum og hefir haft húsnæði í barnaskóla kauptúnsins; en nú hefir orðið að tvískifta börnunum í barnaskólanum, svo að unglingaskólinn fær þar ekki lengur inni, og nú verður unglingaskólinn að leggjast niður. Er hugmyndin að byggja við barnaskólahúsið. - Háttv. þm. V.-Sk. (LH) hefir gert ráð fyrir því við mig, að þessi upphæð yrði 1/3 kostnaðar, og hefi jeg flutt þessa brtt. fyrir beiðni hans, jafnframt þeirri ástæðu, að jeg tel þetta mjög nauðsynlegt. Þá er það brtt. VIII.l, á þskj. 519, 7000 kr. lán til Holtavegarins. Hæstv. atvrh. (KIJ) hefir mælt svo vel með þessu láni, að jeg hefi þar engu við að bæta. Þá er það 2. liður sömu brtt., 3000 kr. lán til ábúandans að Hlíðarenda, til að byggja. Jeg bar samskonar brtt. fram í fyrra, og get vísað til umsagnar minnar um hana þá. Þetta býli, sem er frægur staður, er endastöð fyrir marga ferðamenn, þá er fara inn á Þórsmörk. Umferð er mjög mikil, svo erfitt er um gistingu. Húsakynni eru lítil á Hlíðarenda; verður oft að búa um menn í lítilli stofu á flatsæng. Bóndinn á sjálfur jörðina, og myndi hann væntanlega geta veitt þá tryggingu fyrir láninu, er stjórnin tekur gilda. Jeg fór fram á styrk í fyrra, en nú lán, og vona jeg, að ríkissjóður sje eigi svo tæpt staddur, að honum sje um megn að verða við svona lítilli beiðni. Þá hefi jeg á þskj. 335,11. farið fram á það, að Austur-Eyjafjallahreppi væru veittar 200 kr. til læknisvitjunar. Háttv. þm. Snæf. (HSt) hefir borið fram samskonar brtt., og vorum við einnig með þær við 2. umr. fjárlaganna, en þá tókum við þær aftur. Ástæðan til þess var sú, að háttv.fjvn. hafði góð orð um að athuga þær til 3. umr. ásamt fleirum styrkveitingum af sama tægi, sem þegar eru komnar inn í fjárlagafrv. Nú hefir nefndin ekki gert það, og verðum við því að líta svo á, að hún sje samþykk þessum till. okkar. Við 2. umr. lagði háttv.fjvn. til, að fje til Sláturfjelags Suðurlands væri felt niður, vegna þess, að henni þótti málið ekki nægilega undirbúið. Nú hefi jeg ásamt 2 öðrum háttv.þm. flutt brtt. um, að þessir liðir yrðu teknir upp aftur, og er gert ráð fyrir, að það sje trygt, að nægur undirbúningur verði framkvæmdur, þar sem það er því skilyrði bundið, að „landsstjórnin hafi eftirlit með því, að fengin verði nægileg sjerfróð aðstoð við undirbúning og framkvæmd fyrirtækisins.“ Jeg vona, að allir sjái, að hjer er um nauðsynjamál að ræða, og samþykki því þessa brtt.

Jónas Jónsson Jeg á hjer nokkrar smávægilegar brtt., ýmist einn eða með fleirum. Steindór Björnsson, efnisvörður landssímans, hefir sótt um styrk til þingsins, til að bæta erfið kjör sín. En háttv.fjvn. hefir ekki sjeð það fært að taka upp þessa styrkbeiðni á þann hátt að breyta launalögunum, en mundi frekar vera tilleiðanleg að bæta úr, þar sem sjerstaklega stendur á, Till. fjvn. um símafólkið voru nú feldar í Ed„ en þær till. voru ekki feldar af því, að laun fólksins yfirleitt væru svo há, heldur vegna þess fordæmis, sem gefið væri með þessu. En deildin hefir nú samþykt að bæta öllu starfsfólkinu upp; þess vegna hefi jeg komið með þessa till., að jeg býst við, að háttv. deildarmönnum þyki eigi minni ástæða til að bæta úr þörfinni þar, sem hún er brýnust. Steindór Björnsson hefir um allmörg ár verið í þjónustu landsins sem kennari og efnisvörður landssímans. Hann hefir 8 börn í ómegð og eina gamla vandamanneskju, eða 12 manna heimili, að nauðsynlegri þjónustustúlku meðtalinni. Tekjur hans eru 350 kr. á mánuði og afkoman svo, að ekkert liggur fyrir nema sveitin. Það mætti segja, að styrkur til þessa manns væri fordæmi, en jeg þekki þó engan annan mann í þjónustu landsins nærri svo báglega staddan. Styrkur þessi mundi bjarga manninum frá því að gefast upp. Jeg hefði ekki komið með þessa brtt., hefði ekki verið gengið svo langt með að bæta upp laun símafólksins. Vera má, að einhverjum þyki hjer ekki vera farin rjett leið, að miða styrkhæðina við fjölskylduna, en jeg álít það að mörgu leyti vera það heppilegasta. Þá á mentamálanefnd hjer brtt. um að hækka styrkinn til Þjóðvinafjelagsins úr 6000 kr. upp í 10000 kr. Þjóðvinafjelagið hafði skrifað Alþingi snemma í vetur og beðið um aukinn styrk til útgáfu alþýðlegra fræðibóka. Ráðgert er að gefa út flokk bóka af sömu stærð, líkt og enska útgáfan „The Home Universal Library“. Oddur Björnsson byrjaði að gefa út Bókasafn alþýðu fyrir mörgum árum. Hann varð að hætta vegna fjeleysis, en gaf þó út nokkrar ágætar bækur. Þetta er hugmynd Sigurðar Nordals en bæði hann og Páll Eggert Ólason hafa komist að þeirri niðurstöðu, að heppilegast væri, að Þjóðvinafjelagið hefði þessa útgáfu með höndum. Þessi útgáfa ætti að vera ódýr og komast inn á hvert heimili. Álíta þeir, að rjettast væri að hækka tillagið úr 5 kr. upp í 10 kr. og áskrifendur fái það, sem út er gefið árlega, fyrir það verð. Nú eru um 1600 fjelagar Þjóðvinafjelagsins, en mætti telja víst, að þeir yrðu bráðlega 2000 eða yfir. Nöfn nefndarmanna. Páll Eggert Ólason forseti, Guðmundur landlæknir Björnson, Magnús skólastjóri Helgason, Sigurður Nordal prófessor, eru næg sönnun þess, að ekki yrðu gefnar út ljelegar bækur. Þeir eru allir alkunnir smekkmenn. Nd. hækkaði styrkinn um 5000 kr. En forstöðunefndin álítur, að mest fje muni þurfa 2–3 fyrstu árin, meðan bókaútgáfan er að komast af stað og bækurnar að komast í veltuna. Fjvn. Ed. treystist ekki að hækka þetta, en mentamálanefnd vill hækka það í 10 þús. kr., þannig, að til þessarar bókaútgáfu megi verja 9000 kr. En 1000 kr. styrk hefir fjelagið haft. Það er að vísu þakkarvert að fá 5000 kr. til þessa, en þar sem þetta nær svo að segja til hvers einasta heimilis, þá hygg jeg, að enginn þm. þurfi að bera kinnroða fyrir kjósendum sínum, þótt hann samþykki þessa hækkun. Þá get jeg tekið undir með háttv. 2. þm. Rang. (GGuðf) um fjárframlag til Sláturfjelagsins, til sútunarverksmiðju. Að nefndin lagði til við 2. umr., að þessir liðir fjellu niður, var af því, að bæði var hún að reyna að koma jöfnuði á tekjur og gjöld fjárlaganna, og eins hitt, að henni þótti þetta mál naumast nógu vel undirbúið. En í fjvn átti það engan beinan andstæðing. Nú eru báðir liðirnir, styrkurinn og ábyrgðin, lækkaðir, og það aðalatriði sett inn, að landsstjórnin hafi eftirlit með undirbúningi og framkvæmd verksins. Annað fyrirtæki þessu líkt hefir verið stofnað og landið veitt því lán og ábyrgð, en ábyrgðin mun ekki hafa verið notuð. Það er Álafoss. Hann var stækkaður, en þó mun undirbúningur hafa verið ónógur, svo vinnan varð ekki eins vönduð og þurft hefði að vera. Einnig var fleiru áfátt. T. d. skoðaði erlendur verkfræðingur vjelarnar í vetur, og áleit hann sumar þeirra farnar að skemmast, vegna þess að þær stóðu á trjególfi, en það var ekki nógu stöðugt. Till. þessar miðast því við það, að undirbúningurinn geti orðið sem bestur. Ef brtt. þessar ná fram að ganga, þá munum við koma með brtt. við fjáraukalögin, um að veita dálitla upphæð til þess, að þetta verði rannsakað á þessu ári af hæfum manni. Enda höfum við lækkað aðalfjárveitinguna um 10 þúsund kr. Jeg hefi tekið fram áður, að jeg álít, að annað stórmál ætti þó að ganga á undan þessu, en það er ullariðnaðurinn, að stofnaðar verði verksmiðjur til að vinna fataefni á landsmenn. Jeg álít, að ríkið og þjóðin í fjelagi ætti að stofna ullarverksmiðju eða endurreisa Álafoss. Verður máske tækifæri til að minnast nánar á það síðar. Í sjálfu sjer hefir þessi sútunarverksmiðjustofnun engri andstöðu mætt, enda nauðsynjamál. Er líka mikill munur að veita svona sterku fjelagi styrk til fyrirtækja heldur en einstökum mönnum, sem máske brestur fje til að halda slíkri stofnun uppi. Um upphæðina til Árna Theodórs er það að segja, að frá mínu sjónarmiði skiftir ekki miklu máli. hvort upphæðin er 500 kr. á ári eða 1200 kr. í eitt skifti fyrir öll. En það er annað, sem hjer skiftir máli. Þetta atriði kom fyrir mentamálanefnd, og var nefndin skift um það. Annar hlutinn hjelt því fram, að eftir þeim skýrslum, sem lágu fyrir um þetta mál, væri hjer um hættulegt fordæmi að ræða, ef veita ætti þeim mönnum viðurkenningu úr ríkissjóði, sem reynst hefðu ófærir að gegna stöðu sinni. Af því að jeg býst við mótmælum gegn þessari tillögu, þá vil jeg geta þess strax, að sá breyskleiki, sem Árni Theodór Pjetursson er sakaður fyrir, er vínnautn. Er sá ljóður mjög slæmur á þjónum hins opinbera, ekki síst þeim, sem eiga að vera leiðtogar æskulýðsins. Jeg get því ekki greitt atkvæði mitt með því, að sá maður, sem missir starf sitt fyrir vanrækslu, sje settur á eftirlaun. En þar sem maður þessi er gamall og hefir unnið lengi, þá get jeg þó greitt atkvæði með því, að hann fái dálitla upphæð einu sinni. Þá er það aðstoðarlæknirinn á Ísafirði. Því máli er svo varið, að fyrir 16 árum voru samþykt lög hjer á Alþingi, að stofna skyldi 2 aðstoðarlæknisembætti, annað á Akureyri, hitt á Ísafirði. Þetta embætti hefir lagst niður á Akureyri, enda þótt mikið sje að gera þar, bæði sjúkrahús og ferðalög. Aukalæknarnir þar hafa engin laun úr landssjóði. Á Ísafirði er nú breytt frá því, sem áður var. Læknir er kominn í Bolungarvík og á Ísafirði er nú mjög góður læknir, auk þess sem kona hans er líka læknir. Frumástæðan er því fallin niður. En þar við bætist, að læknir þessi þykir ekki hafa staðið svo vel í stöðu sinni sem vera ætti. Enda er heldur engin þörf fyrir hann. En auk þess hefir hann fengið dóm fyrir vínsölu, sem vera mun einsdæmi. Það var reiknað út eftir dómsskjölunum, sem fyrir lágu, að hann hefði á einu ári látið úti vínseðla fyrir sem svarar 20 tunnum áfengis. Nú er spurning, hvort nokkur læknir þurfi svona mikið áfengi til lækninga. Jeg held það varla. Að minsta kosti þurfa sumir þeirra lækna hjer, sem lækna einna mest, ekki nema fáa potta á ári. Þegar nú þetta embætti er óþarft og læknirinn hefir brotið landslög og skapað sjer með því tekjur, þá get jeg ekki verið með því að greiða atkvæði með launum til þvílíks manns. Í sambandi við þetta vil jeg geta um eitt atriði, sem jeg reyndar hefði átt að taka fram við 2. umr. En það skýrir betur afstöðu mína til þessa máls. Það var að Einar Kvaran rithöfundur var tekinn úr 15. gr. og settur í 18. gr., og mun jeg ekki síst bera ábyrgð á þeirri hækkun. Eru laun hans hækkuð með því, sem vitanlega var sjálfsagt. Jeg lít nefnilega svo á, að þeir fáu menn af hverri kynslóð, sem gnæfa hátt upp úr fjöldanum, eins og Einar Kvaran gerir, eigi að vera launaðir svo, að þeir geti átt sæmilega daga. Þessir menn, sem eru tiltölulega fáir, eiga oftast við verri aðstöðu að búa en vera ætti, til þess að þeir geti sint sinni köllun. Það er lítil hagsýni í því að láta 5–10 afburða gáfumenn búa við sult og seyru, en eyða fje í óhófi í hversdagsmenn, suma alóþarfa þjóðfjelaginu. Læknirinn á Ísafirði mun vera meðalgreindur maður, ekki þar fram yfir, og þjóðfjelaginu ber engin skylda til að kosta hann og á ekkert sjerstaklega við hann að virða. Við þá menn á þjóðin að spara, en veita ríflega til hinna, sem unnið hafa þjóðinni sæmd og gagn. Brtt. með Einar H. Kvaran gengur of stutt, það er hennar galli. Jeg hefði farið nokkrum orðum um brtt.háttv. 4. landsk.þm., ef hann hefði ekki tekið hana aftur. Það stendur svo á um þetta mál, að mikill áhugi er fyrir skólabyggingu í Þingeyjarsýslu; samskot hafin í því skyni og dugandi maður vinnur að stofnun skólans. Og úr því að landið leggur fje til vita og brimbrjóts í Bolungarvík o. fl., þá hygg jeg, að ekki verði hjá því komist, að landið styrki líka andlega vita og brimbrjóta.

Karl Einarsson Jeg á hjer brtt. á þskj. 519, sem jeg vona að hv. deild álíti meinlausa. Hún er um að veita stjórninni heimild til að ábyrgjast alt að 80 þús. kr. lán til Vestmannaeyjakaupstaðar, til aukningar rafveitunni þar. Þetta er endurveiting; hefir staðið í fjárlögunum tvívegis áður. Það gefur að skilja, að rafstöð á erfiðara uppdráttar í Vestmannaeyjum en víða annarsstaðar, því að Vestmannaeyingar hafa ekki vatn handa sjer að drekka, hvað þá til að reka með rafstöð. Þá á jeg aðra brtt. á þskj. 535. Eins og kunnugt er, sóttu starfsmenn ríkisins í Reykjavík um 25% launauppbót vegna dýrtíðar, og þá sjerstaklega vegna hinnar háu húsaleigu. En Nd. fanst ekki hægt að veita þessa uppbót, ekki vegna þess, að hún væri ekki sanngjörn, heldur vegna hins, að raddir komu utan af landi um, að líkt væri ástatt, og ef hefði átt að veita öllum þá uppbót, hefði þetta orðið svo mikil fúlga, að ríkissjóður hefði ekki mátt við því, eins og fjárhagur hans er nú. Þá myndaðist hjer í Reykjavík fjelagsskapur, sem nefnist Byggingarfjelag starfsmanna ríkisins. Þetta fjelag hefir nú sótt um 25 þús. króna styrk til þess að koma upp hentugum íbúðum fyrir sig, þó þannig, að hann fari ekki fram úr 15% af öllum byggingarkostnaðinum. Líka fór fjelag þetta fram á, að ríkisstjórninni væri heimilt að ábyrgjast lán fyrir því, sem á vantaði byggingarkostnað, gegn 2. veðrjetti í húsunum. Fjelagsmenn segja í skjali, sem þeir sendu, að þeir sjeu svo illa staddir, að þeir geti ekki lagt neitt af mörkum. enda er það skiljanlegt, þegar litið er á, hvernig farið hefir verið með embættismenn þessa lands síðan 1916. Laun þeirra hafa verið svo lág, að ómögulegt hefir verið fyrir þá, sem ekki höfðu annað en launin að lifa af, annað en eta upp eignir sínar, ef nokkrar væru, eða þá safna skuldum. Hjer er um tilraun að ræða til sjálfshjálpar þeirra til að koma upp húsum, sem áætlað er, að kosti 167 þús. kr. nú. Þegar styrkurinn er dreginn frá, eru eftir 140 þús.; af því ætti að mega fá 70 þús. gegn 1. veðrjetti, en þá er ætlast til, að stjórninni sje heimilt að veita 70 þús. krónur gegn 2. veðrjetti, þó svo, að það, sem hvílir á 1. og 2. veðrjetti, auk styrksins, fari ekki fram úr virðingarverði samkvæmt fasteignamati. Jeg vona nú, að hv.þm. sjeu svo víðsýnir, að þeir samþykki brtt. þessar. Þetta er fyrst og fremst góður styrkur fyrir hlutaðeigandi menn og í öðru lagi tilraun, hvort ekki sje hægt að koma upp ódýrari húsum. Þetta er auk þess ekki svo stórvægileg upphæð fyrir ríkissjóðinn, að ekki sje vert að reyna.



Jeg stend hjer ásamt tveim háttv. þm. sem meðflytjandi brtt. á þskj. 519, umað veita Skúla V. Guðjónssyni lækni 1800 kr. styrk til þess að nema heilbrigðisfræði erlendis. Eins og kunnugt er, sótti þessi ungi læknir í byrjun þingsins um 5000 kr. styrk til þess að halda áfram sjernámi í heilbrigðisfræði í tvö ár, annaðhvort við háskólann í Edinborg eða við háskóla í Ameríku. Í skjali því, er hann sendi með umsókn sinni, færir hann ýms rök fyrir nauðsyn þessarar fræðigreinar, sem telja má góð og gild, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa upp lítið eitt úr skjali þessu. Í upphafi máls síns segir hann svo: „Heilbrigðisfræði (Hygiæne) er tiltölulega ung sjerfræðigrein læknisfræðinnar. Talin er hún mjög mikilsverð og ágrip af henni heyrir til venjulegrar læknamentunar. Hún verður æ merkilegri fyrir þá sök, að læknisfræðin hneigist nú mjög í þá átt að bæta heilbrigðishagi manni og fyrirbyggja sjúkdóma, en ekki einungis að því að lækna veika menn, því að „at ósi skal á stemma“. Aðalþættir þessa sjerfags eru: Skólaheilbrigðisfræði, sóttvarna- og farsóttafræði (Epidemiologia), verkfræðileg heilbrigðisfræði, matvælaheilbrigðisfræði og loks alt, sem lýtur að almennum heilbrigðisráðstöfunum.“ Enn segir hann í niðurlagi röksemdafærslu sinnar: „Jeg hefi ákveðið, ef þess er nokkur kostur og svo fljótt, sem auðið er, að nema þetta sjerfag sem allrabest og vandlegast. Og til þess að fá tryggingu fyrir því, að mjer takist það, vil jeg helst ná prófi í því. Þar sem þetta nám tekur tvö ár að minsta kosti, verður það dýrt og illkleift fjelausum manni eins og jeg er. Fyrir því sæki jeg um þennan styrk. Þegar jeg ákveð að leggja út í þetta nám, hugsa jeg á þessa leið: Sem allra fullkomnasta mentun og lærdóm í þessari sjergrein vil jeg fá. Þegar því er lokið, koma dagar og koma ráð. Og hina almennu læknismentun mína hefi jeg þó og ætti altaf að vera borgið. Þetta er enginn gróðavegur, sem jeg held út á, og því fremur þarfnast jeg fjárins. En jeg treysti því fastlega, að geti jeg gert þetta, geti jeg orðið þjóð minni þarfari en ella.“ Enn fremur má geta þess, að læknadeild háskólans mælir eindregið með þessari styrkbeiðni og manninum sjálfum. Hún hefir með brjefi, dagsettu 14. mars þ. á., undirskrifuðu af Guðmundi Hannessyni prófessor, látið þessa getið: „1. að það væri mjög æskilegt að völ væri á sjermentuðum lækni í þessari grein, og að staðgóð þekking á henni myndi koma að góðum notum, hvort heldur sem umsækjandinn verður síðar hjeraðslæknir eða starfar á annan hátt í landsins þarfir. 2. að Skúli V. Guðjónsson sé efnilegur læknir og líkindi til, að styrkur, sem honum yrði veittur, komi að tilætluðum notum. Deildin er því á einu máli um að gefa umsókn hans bestu meðmæli.“ Enn fremur hefir landlæknir mælt hið besta með honum. Segir hann meðal annars: „- vil jeg vekja athygli á því, að þeir læknar, sem vilja verða hjeraðslæknar (eða landlæknar), þurfa í raun og veru allir meiri mentun í heilsufræðum en heimtuð er undir alment læknapróf.“ Þá má einnig geta þess, að Læknafjelag Reykjavíkur telur sig samdóma tillögu læknadeildarinnar. Þá hafa og nokkrir læknar utan af landi látið í ljós álit sitt á manninum og málefninu. Ingólfur Gíslason hjeraðslæknir segir í símskeyti 14. mars þ. á.: „Hefi kynst yður sem duglegum námsmanni og mjög álitlegu læknisefni. Mæli eindregið með því, að þjer fáið styrk til Hygiæne-náms.“ Jónas Kristjánsson hjeraðslæknir á Sauðárkróki símar, að hann sje samþykkur meðmælum læknadeildarinnar um styrk úr ríkissjóði til framhaldsnáms Skúla V. Guðjónssonar. Og loks mælir Þórhallur Jóhannesson læknir á Þórshöfn mjög eindregið með styrkbeiðni hans og telur vöntun heilsufræðings í landinu mjög bagalega. Að jeg stend með þessari brtt. sprettur af því, að jeg álít tilfinnanlegan skort á sjerfræðingi í heilsufræði hjer í þessum bæ og um land alt. Að vísu hefir núverandi landlæknir unnið heilbrigðismálunum hjer í bæ og úti um land mikið gagn; en jeg leyfi mjer þó að benda háttv. deild á, að síst væri vanþörf á að tryggja sjer það, að þessi ungi læknir fái tækifæri til þess að búa sig með sjerfræðinámi undir það að verða fær um að vinna að umbótum heilbrigðismálanna hjer á landi. Fátt ætti að vera landsmönnum kærara en heilsuvörn og heilsubót einstaklinganna og heildarinnar. Persónulega þekki jeg Skúla V. Guðjónsson lítið. Jeg veit, að hann er ættaður norðan úr Skagafirði. Þar á hann fátæka foreldra, sem ekki geta styrkt hann til þessarar utanfarar, en styrkbeiðandi mun vera - eins og fleiri námsmenn, þegar þeir hafa lokið embættisprófi - nokkuð skuldugur, og því erfitt fyrir hann að fá meira lán til framhaldsnáms. Styrkbeiðandi sýndi þegar á stúdentsárum sínum ákveðna löngun til að vinna að almennum heilbrigðismálum. Eins og jeg þegar hefi tekið fram, hefir þessi ungi læknir eindregin meðmæli læknadeildar háskólans, Læknafjelags Reykjavíkur, landlæknis og nokkurra hjeraðslækna utan af landi, sem hann hefir unnið hjá. Nú vill hann vinna að þessu þjóðþarfa starfi og velur sjer það sem sjernám, í stað þess að leggja stund á einhverja aðra sjerfræðigrein, t. d. augnlækningar, sem óefað er miklu arðvænlegra sjernám. Þetta sannfærir mig og væntanlega fleiri um það, að Skúli Guðjónsson sje ákveðinn og ötull maður, sem gæti orðið rjettur maður á rjettum stað í þarfir heilbrigðisfræðinnar, bæði í ræðu, riti og framkvæmd. Þess vegna leyfi jeg mjer að vænta þess, að styrkur sá honum til handa, sem fram á er farið á þskj. 519, 1800 kr. hvort árið í 2 ár, verði samþyktur með yfirgnæfandi meiri hluta hjer í þessari háttv. deild. Styrkur þessi er nú 1400 kr. lægri en styrkbeiðandi fór fram á í upphafi. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar; jeg hygg það hafi stafað af misskilningi, að styrkur þessi var feldur með jöfnum atkvæðum hjer í þessari háttv. deild við 2. umræðu, og því hefi jeg leyft mjer að koma fram með þessar upplýsingar.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Það þykir hlýða að mæla nokkur orð með brtt. sínum. Jeg á hjer eina brtt. á þskj. 535, þess efnis, að Lárusi Bjarnasyni. kennara við gagnfræðaskólann á Akureyri, verði veittur 1500 kr. styrkur til þess að semja kenslubók í eðlisfræði og efnafræði handa gagnfræðaskólum. Jeg talaði nokkuð fyrir þessari brtt. við 2. umr. fjárlaganna, en jeg mun þá hafa gleymt að taka það fram, að umsókn þessari fylgdu meðmæli frá dr. Ólafi Dan Daníelssyni, sem er mjög vel hæfur til að dæma um þessi efni. Einnig hafa þeir Þorkell Þorkelsson, forstöðumaður löggildingaskrifstofunnar, og Sigurður Guðmundsson, skólameistari á Akureyri, mikinn áhuga á þessu máli og hafa heitið honum stuðningi. Jeg bar brtt. þessa fram við 2. umr. fjárlaganna í öðru formi en nú, en af því að hv.fjvn. vildi ekki sinna henni þannig, þótti mjer rjett að breyta henni, og ber hana því fram nú 1000 kr. lægri en áður. Vænti jeg því, að háttv. nefnd vilji nú sinna henni, þótt jeg treysti mjer ekki til að tala eins hjartnæmlega fyrir henni eins og sumir háttv.þm. hafa gert fyrir till. sínum. Þá vil jeg minnast á nokkrar aðrar brtt., er hjer liggja fyrir, en mjer þykir illa farið, að hæstv. Stjórn skuli ekki vera hjer viðstödd. Skal jeg þá fyrst nefna till. frá hæstv. fjrh. (KIJ), á þskj. 519, um 1000 kr. til að gefa út manntalið frá 1703. Um brtt. þessa hefi jeg aðeins gott að segja. Mjer er sönn ánægja að greiða henni atkvæði. Þá vil jeg aðeins minnast á viðaukatillöguna, sem nefndin flytur og ætlast er til, að bætt sje aftan við fjárveitinguna til Ísafjarðarspítalans. Jeg mun greiða henni atkvæði mitt, því jeg tel hana til bóta, þótt jeg annars telji það varhugavert, að fjárveitingar sjeu gefnar mjög á vald stjórnarinnar. Annars verð jeg að játa, að jeg á bágt með að greiða atkvæði með miklum fjárveitingum til byggingar spítala á þessu þingi, þegar búið er að ákveða, að Kleppur verði bygður og til þess varið eflaust 300 þús. kr. Þetta þykir nú kanske ekki vera „kollegielt“, en jeg tala hjer sem þingmaður, en ekki sem læknir. Það mun líka vera full ástæða til að vera varkár í fjárveitingum nú, því að ekki mun von mikils hvalreka fyrir ríkissjóð þann tíma, sem eftir er þessa þings, þar sem kunnugt er orðið, að fjvn.Nd. mun ætla að sitja á vörutollslögunum, sem þó voru afgreidd hjeðan með miklum atkvæðamun. Var þar þó um mikinn tekjuauka að ræða, sem ekki mundi hafa orðið minni en 300-400 þús. kr. Enn fremur hefir háttv.Nd. ekki þótt ástæða til að senda þessari deild frv. um framlengingu útflutningsgjaldsins, og jeg hefi jafnvel heyrt pata af því, að sumum hjer í deildinni þyki maklegt, að það fari sömu leiðina og vörutollsfrumvarpið. Hafa líka engu síður komið mótmæli utan af landi gegn þeim lögum en öðrum sköttum til ríkissjóðs. Þá get jeg verið með till.hæstv. dómsmálaráðherra (SE) um styrkinn handa lækni til augnlækninganáms erlendis, því að það gæti vel borgað sig fyrir þjóðfjelagið að stuðla að því, að augnlæknar yrðu fleiri en einn, því að þá myndi koma samkepni þeirra á milli, og auk þess síður hætta á, að landið yrði augnlæknislaust. Um styrkveitinguna til Skúla V. Guðjónssonar þarf jeg ekkert að tala. Jeg greiddi henni atkvæði við 2. umr. fjárlaganna, án þess þó að jeg ætli að fara að veita honum landlæknisembættið. Enda er það nú ekki á mínu valdi, og svo er heldur ekki víst, að þetta embætti sje svo laust, sem margir hyggja, þó mikið hafi verið um það talað nú í seinni tíð, því vel má vera, að það sannist hjer hið fornkveðna, að þeir lifa lengst, sem með orðum eru vegnir. Þá vil jeg minnast á ræðu hv. 5. landsk.þm. (JJ), þar sem hann talaði fyrir hönd nefndarinnar um 10 þús. kr. fjárveitingu til Þjóðvinafjelagsins. Háttv. þm. vildi láta heita svo, sem hjer væri verið að koma í framkvæmd hugmynd Sigurðar prófessors Nordals, sem hann hefir oft minst á hjer í deildinni. En þó jeg hafi ekki nýlega lesið ritgerð prófessorsins, veit jeg að þetta er alveg rangt. Jeg skal láta þess getið, að jeg ber mikla virðingu fyrir Sigurði Nordal fyrir glæsilegar gáfur hans og listfengi. En jeg hefi þó ekki haft miklar mætur á tillögum hans um útgáfu í stórum stíl á þýddum bókum. Hugmynd prófessorsins var sú, að slík bókaútgáfa ætti að miklu leyti að bæta úr alþýðuskólaþörfinni. Á þetta atriði var lögð mest áherslan hjá honum. Staðhæfingin um, að svo gæti orðið, vakti vitanlega töluverð mótmæli, og meðal þeirra, sem mótmæltu, var hinn ágæti skólamaður sjera Magnús Helgason, forstöðumaður kennaraskólans. Þýðingar þessar, í eins stórum stíl og gert var ráð fyrir, gætu tæplega orðið heilladrjúgar fyrir frumlegar bókmentir í landinu, og ætti þannig að hella heimsbókmentunum í þýðingum yfir þjóðina, þá sjá allir, hverjar afleiðingar það myndi hafa. Jeg get þessa hjer, af því að í þessari háttv. deild hefir verið talað um þessa tillögu prófessorsins sem svo einkar viturlega og sjálfsagða. Svo viturleg hefir hún þótt, að talað hefir verið um að verja allmiklu af því fje, sem ríkissjóði áskotnaðist fyrir leyfilega og óleyfilega áfengissölu í landinu, til þess að koma þessari hugmynd í framkvæmd. Annars var sú tillaga vitanlega mjög loftkend, eins og tillaga prófessorsins. En nú sje jeg, að tillögur þessar eru komnar niður á jörðina, þar sem ekki er farið fram á meira en 9 þús. kr. til slíkrar bókaútgáfu. Jeg er því fús á að greiða brtt. þessari atkv. mitt, því jeg sje ekkert eftir, þó bætt sje við þessum 3 þús. kr. eftir till. nefndarinnar. Þá eru tvær brtt. frá hv.þm. Vestm. (KE); hin fyrri um að veita Byggingarfjelagi starfsmanna ríkisins 15% byggingarkostnaðar, en hin síðari um ábyrgð fyrir 70 þús. kr. láni til sama fjelags. Mjer heyrðist hæstv. atvrh. (KIJ) mæla með síðari till., en ekki hinni fyrri. Því er nú svo varið fyrir mjer, að jeg hefi ekki heyrt þetta Byggingarfjelag starfsmanna ríkisins nefnt fyr en jeg sá það á þessu blaði. Það má vera, að fjelag þetta sje búið að afkasta miklu, og sitji því ekki á mjer að vera að mæla á móti því, og skal jeg heldur ekki gera það að því er snertir síðari tillöguna. En hinni fyrri verð jeg aftur að mæla á móti, því jeg sje enga ástæðu til að fara að gefa fjelagi þessu 15% af öllum byggingarkostnaði þess, því að jeg tel minni ástæðu til að byrja hjer í Reykjavík en annarsstaðar á landinu. Við höfum vitanlega heyrt, að það væri mjög mikil dýrtíð hjer í Reykjavík. En það er nú svo, að hver einn veit það best, er skeður í hans eigin heimkynni. Reykvíkingar vita vel, að skórinn kreppir að hjá þeim, en lítið um aðra: og jeg veit ekki betur en að t. d. í kauptúni því, sem jeg á heima í, sje fult eins dýrt að lifa og hjer í Reykjavík. Jeg get því alls ekki verið með þessari tillögu. meðan ekkert er farið að hugsa um embættismannabústaði úti um land. En sjái ríkissjóður sjer aftur á móti fært að leggja fje fram til þeirra, þá væri öðru máli að gegna, því að þær kröfur, um byggingu embættisbústaða úti um land. eru ekki komnar fram fyrst í gær. Skal jeg ekki tala um fleiri tillögur, sem hjer liggja fyrir, en mun sýna með atkvæði mínu afstöðu mína til þeirra.



Mjer þykir leitt, hafi jeg komist svo óljóst að orði í ummælum mínum um styrkbeiðni Skúla V. Guðjónssonar læknis, að draga hefði mátt af þeim þá ályktun, að jeg ætlaði mjer jafnvel að tilnefna hann í landlæknisembættið, annað hvort nú þegar eða þegar það losnaði. Jeg tilfærði aðeins ummæli landlæknis sjálfs, 14. mars þ. á., þar sem hann segist fallast á tillögur læknadeildar háskólans og meðmæli hennar með þessari styrkbeiðni. Þau ummæli landlæknis eru á þessa leið: „Jeg get í alla staði fallist á tillögur og meðmæli læknadeildar háskólans. Og í því sambandi vil jeg vekja athygli á því, að þeir læknar, sem vilja verða hjeraðslæknar (eða landlæknar), þurfa í raun og veru allir meiri mentun í heilsufræðum en heimtuð er undir alment læknapróf .“ Það er í tilefni af ummælum hv. 2. þm. S.-M. (SHK), að jeg geri þessa aths., þar eð jeg hefi ekki með einu orði, hvorki nú nje fyr, vegið að núverandi landlækni.

Karl Einarsson Jeg hygg, að það sje misskilningur hjá hv. 2. þm. S.-M. (SHK), að hæstv. fjrh. (KIJ) hafi aðeins mælt með síðari lið brtt. minnar um styrk til Byggingarfjelags starfsmanna ríkisins. Hann mun hafa mælt einmitt með fyrri liðnum, en lítið minst á hinn. Enda er sjerstaklega þörf á að samþykkja fyrri liðinn, og hefir alt of lítið verið gert að því að sjá embættismönnum fyrir viðunandi húsnæði. En vegna dýrtíðarinnar hafa embættismenn í Reykjavík, og enda öðrum kaupstöðum, orðið sjerstaklega illa úti í þessum efnum.

Björn Kristjánsson Í ræðu háttv. 5. landsk.þm. (JJ) kom fram, að Árni Th. Pjetursson mundi hafa verið sjerlega hneigður til víns. Jeg verð að skírskota til vottorða frá foreldrum flestra barna, sem hann hefir kent, og er menn lesa þau, getur engum blandast hugur um, að hjer hefir alls ekki um verulegan drykkjumann verið að ræða, enda er augljóst, að hann hefði ekki verið kennari í ca. 30 ár, þar sem hreppsbúar rjeðu sjálfir, hver var í því embætti, ef svo hefði verið. Það eitt er nóg sönnun. Og enda þótt hann kunni að hafa skvett í sig í ferðalögum, þá var hann aldrei drukkinn heima fyrir og ekki kom fyrir, að kensla fjelli niður af þeim sökum. Vottorð bílstjórans, sem hann hefir útvegað, sannar því lítið í máli þessu, nema þá helst það, að maður þessi hefir verið lagður í einelti öðrum fremur. Jeg tel rjettast að láta sitja við það, sem hv.Nd. hefir gert í þessu atriði, enda hefir hæstv. stjórn mælt með því.

Frsm. (Einar Árnason) Samgöngumálanefnd þessarar hv. deildar hefir beðið mig að skýra í örfáum orðum frá störfum sínum og till. viðvíkjandi samgöngum á sjó á þessu ári. Í gildandi fjárlögum er ætlast til, að 200 þús. kr. gangi til strandferða, en 100 þús. kr. til bátaferða. Fyrri liðurinn er áætlunarliður, enda gerir nefndin engar till. um hann, nema hvað hún hefir gefið útgerðarstjóra Esju nokkrar bendingar um, hvernig hún óskaði, að fyrstu ferðum skipsins væri hagað. Aftur á móti leggur hún áherslu á það, að bátastyrkinn fái einkum helstu flóabátarnir, svo sem báturinn á Ísafjarðardjúpi, Breiðafjarðarbáturinn, Borgarnesbáturinn og svo Skaftfellingur. Ætlast nefndin til, að 100 þús. kr. nægi til þessara báta, ásamt nokkrum smáupphæðum til minni báta. Smærri styrkir til báta telur hún rjett, að settir sjeu í fjárlög framvegis. Nefndin hefir haft til álita tillögur samgmn. Nd., og ganga till.Ed.-nefndarinnar í svipaða átt, aðeins hefir hún breytt örlítið sunnan- og austanlands. En þar sem þessar till. liggja ekki undir úrskurð þingsins, þá hefir nefndin afgreitt þær til stjórnarinnar. Þá sný jeg mjer að brtt. við frv. Aðeins tvær brtt.fjvn. hafa mætt andmælum. Önnur er um aðstoðarlækninn á Ísafirði, og get jeg slept að tala um hann, þar sem hv. 5. landsk.þm. (JJ) hefir svarað þeim aths., sem komið hafa við brtt. nefndarinnar í því efni. Þá er hin, sem er um styrkinn til Árna Th. Pjeturssonar. Mjer er óljúft að fara langt út í það efni. Skal jeg aðeins taka það fram um svona mál yfirleitt, að jeg tel illa farið, ef einstakir menn, sem telja sig beitta misrjetti af veitingarvaldinu, þurfa ekki annað en hlaupa til Alþingis. Komist þessi venja á, er ekki gott að vita hvar staðar verður numið, og strangt tekið heyrir það ekki undir þingið að úrskurða um slík mál. Fjvn. álítur því rjettast, að þingið skifti sjer sem allra minst af svona málum, og er því mótfallin, að maður þessi sje tekinn á eftirlaun, sem máske haldast alla æfi hans. Hafi þessi maður verið rangindum beittur, þá liggur beinast við, að dómstólarnir rjetti hlut hans. Þá eru nokkrar brtt. einstakra þm. Fyrst eru brtt. á þskj. 519. Nefndin hefir óbundnar hendur, bæði um brtt.hæstv. fjrh. (KIJ) og eins brtt.hæstv.forsrh. (SE) um styrk til augnlækninganáms. Þá er brtt. frá 3 hv.þm. um utanfararstyrk, 1800 kr., til Skúla læknis Guðjónssonar. Við 2. umr. lagði meiri hl. nefndarinnar til, að honum væru veittar 2000 kr., og er hann því þessari styrkveitingu að sjálfsögðu hlyntur enn, og væntir þess, að þessi brtt. verði samþ., enda mun það hafa stafað af ókunnugleika eða tilviljun, að till. nefndarinnar var feld við 2. umr. Nefndin treystir sjer ekki til að mæla með brtt.hv. 2. þm. Rang. (GGuðf), um styrk til unglingaskólans í Vík. Tók hún upp 15000 kr. fjárveitingu til að styrkja barnaskólabyggingar utan kaupstaða, og treystir nefndin sjer ekki til að fara lengra með skólabyggingarstyrk. Frá sama hv.þm. (GGuðf) er brtt. um að veita stjórninni heimild til að lána 7000 kr. til þess að endurbyggja Holtaveginn. Nefndin er þessu meðmælt, enda ekki sjáanlegt, að hægt sje að komast hjá því, ef nokkurt fje er fyrir hendi. Aftur á móti getur nefndin ekki mælt með því að veita ábúandanum á Hlíðarenda í Fljótshlíð lán til húsabygginga, jafnvel þó að þessi fornhelgi staður ætti þá skilið, að honum væri sýndur sómi. Þessi lánsheimild væri gagnslaus, þar sem ekkert fje verður fyrir hendi til útlána. Meiri hluti nefndarinnar er meðmæltur 80 þús. kr. lánsábyrgð til rafmagnsveitunnar í Vestmannaeyjum. Telur það sjálfsagt, þar sem hjer er aðeins um endurveitingu að ræða, sem hefir staðið áður í fjárlögum. Þá koma brtt. á þskj. 535. Hin fyrsta er um læknisvitjanastyrk, sem talað var hjer um við 2. umr. frv. Eins og þá stóð á, gat nefndin ekki fallist á þennan styrk og tók til athugunar, hvort ekki mætti fella niður eitthvað af samskonar styrkveitingum, sem komið var inn í frv. En sökum naumleika tímans sá nefndin sjer ekki fært að gera upp á milli styrkveitinganna, enda brast hana kunnugleika á ýmsum stöðum. Lætur hún brtt. þessar því afskiftalausar, enda þótt telja megi ver farið, að þær væru samþyktar, því við það hækkar upphæðin, sem veitt verður í þessu skyni, frá því sem nú er. Þá er brtt.hv. 2. þm. G.-K. (BK) um styrk handa Þorgrími lækni Þórðarsyni í Keflavík, til að halda aðstoðarlækni, 400 kr. Nefndin getur ekki mælt með þessari brtt., enda þótt hlutaðeigandi læknir sje orðinn þungfær til að gegna störfum sínum. Henni finst varhugavert að ganga þessa braut, og ef þetta verður veitt, þá verður erfitt að neita öðrum um samskonar styrk, sem líkt stendur á um. Hv. flm. (BK) sagði, að það væri ekki nema kurteisi að veita þennan styrk. Vitanlega ræðir hjer ekki um háa upphæð, en það er fordæmið, sem nefndin vill ekki skapa. Jeg get ekki varist að bera þetta saman við það, að prestar taka sjer oft aðstoðarpresta og launa þeim þá altaf sjálfir. Það ætti því að vera sama regla með læknana. Sje hjer um svo mikil læknisstörf að ræða, að einn maður komist ekki yfir þau, þá ætti að vera lífvænlegt þar suður frá fyrir 2 lækna. Nefndin hefir óbundin atkvæði um brtt.háttv. 5. landsk þm. (JJ) við liðinn um uppbót til símamanna. Þá er brtt. frá hv. 2. þm. S.-M. (SHK) um að hækka styrk til útgáfu alþýðukenslubóka, og getur nefndin fallist á þá tillögu. Þá er brtt. frá háttv. mentmn. um að hækka styrk til Þjóðvinafjelagsins upp í 10 þús. kr. Um þessa brtt. hefir nefndin óbundin atkvæði og sömuleiðis um aðra brtt. frá þrem háttv.þm., um að veita Sláturfjelagi Suðurlands lán til sútunarverksmiðju. Kem jeg þá að brtt. þeirra háttv. 2. þm. G.-K. (BK) og háttv. 6. landsk.þm. (IHB), um að veita Sesselju Ólafsdóttur 2000 kr. viðurkenningarstyrk. Meiri hluti nefndarinnar getur ekki aðhylst þessa brtt. Ekki svo að skilja, að hann neiti því, að kona þessi sje alls góðs makleg. En meiri hl. veit, að það eru svo margir, sem leyst hafa af hendi mikilvægt æfistarf, en ríkissjóður verður aldrei megnugur að veita makleg laun öllum. Fjvn. veit heldur ekki til þess, að hún sje á flæðiskeri stödd efnalega; henni er kunnugt um, að þessi kona er í tengdum við efnað fólk, og er þess vegna ástæða til að ætla, að henni sjeu nokkurn veginn trygðir góðir dagar í elli. Þá er næst að athuga 2 brtt.háttv.þm. Vestm. (KE), og get jeg rætt um þær báðar í einu lagi. Fjvn. setur sig ekki beint á móti brtt., en ástæða er til að geta þess, að um það leyti, er nefndin var að ljúka till. sínum til 3. umr. við fjárlögin, fjekk hún heimsókn frá fulltrúum Byggingarfjelags starfsmanna ríkisins, sem fóru fram á, að nefndin tæki upp í frv. styrk og lánsheimild til fjelagsins. Nefndin sá sjer ekki fært að verða við þessum tilmælum á síðustu stundu, þar sem henni virtist málið ekki vel undirbúið, og því tæpast tímabært að flytja það nú í þinginu. Hins vegar viðurkennir nefndin fúslega, að húsaleigan hjer í Reykjavík er þungur skattur, og að full þörf er á því, að gera eitthvað til þess að ljetta þá byrði, en hvort þetta er heppilegasta leiðin, er annað mál. Það er fyrst og fremst hætt við því, að þessar byggingar verði dýrar, ef á að fara að ráðast í þetta meðan byggingarefni og vinna er í eins háu verði og nú er. Í öðru lagi geta það ekki orðið nema sárfáir menn af öllum starfsmannafjöldanum, sem þessa geta notið fyrst um sinn. Áhrifanna af þessu færi ekki að gæta fyr en eftir 10–20 ár. Enn fremur er hugsanlegt, að húsaleiga á næstu árum muni alment lækka, svo að íbúðir þessar yrðu of dýrar til þess, að mennirnir gætu borið leiguna, og væri þá ver farið en heima setið. Í stuttu máli: Fyrirtækið er nýtt, lítið undirbúið og flestum ókunnugt. Það er því fullkomin ástæða til að rasa ekki fyrir ráð fram. Þá kem jeg að síðustu brtt., þ. e. heimild fyrir landsstjórnina að ábyrgjast alt að 80000 kr. fyrir Vestmannaeyjakaupstað til aukningar rafmagnsveitunnar þar, og hefir nefndin óbundnar hendur um atkvæðagreiðsluna. Þessi heimild hefir staðið í fjárlögunum áður, og er því endurveiting. Meiri hluti nefndarinnar telur rjett að samþykkja þessa tillögu. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að segja meira fyrir hönd fjvn. um brtt. þessar, en vil að lokum taka undir ummæli háttv. 2. þm. S.-M. (SHK), að jeg tel það illa farið, ef háttv.Nd. ætlar að setja fótinn fyrir vörutollsfrumvarpið, sem þessi deild afgreiddi, því að ríkissjóði mun ekki veita af þeim auknu tekjum, sem það frv. hefði veitt honum. Sama er að segja um útflutningsgjaldsfrumvarpið, sem legið hefir í Nd. frá því í þingbyrjun og enn er ekki komið fram. En ef til vill má vænta þess bráðlega.

Frsm. (Jón Magnússon) Jeg hefi ekki neinu að bæta við það, sem stendur í nál. en vil aðeins leyfa mjer að skjóta því til hæstv.forsrh. (SE). hvort það sje ekki vilji hans að gera þær ráðstafanir, sem talað er um í nál. Eins og þar stendur, er talið heppilegt, að búin sjeu til eyðublöð, til þess að umsækjendur sæju, hvaða upplýsingar þeir þyrftu að gefa til þess, að beiðni þeirra yrði tekin til greina. Við eigum að meta svo mikils ríkisborgararjettinn, að ekki sje hlaupið í að veita hann fleirum en heppilegt þykir, að fái hann. Það væri ákjósanlegt, að ríkisstjórnin rannsakaði hag hvers manns áður en gengið væri með það til löggjafarþingsins. Annars er þetta mál ekki stórvægilegt, en það væri æskilegt, að auglýsingarnar kæmu út sem fyrst.

Forsætisráðherra (SE): Jeg álít rjett, að málið gangi fyrst í gegnum hendurnar á stjórninni, til þess að hún geti undirbúið það og fengið nægilegar upplýsingar í hverju einstöku falli. Mun jeg verða fúslega við þessum tilmælum.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg hefi fátt um þetta að segja. Fjvn. hefir orðið ásátt um að taka eftirlaunaupphæðina til Einars Þorkelssonar út af fjárlögunum og bera svo fram sjerstakt frv. um lífeyri handa honum, og hefir hún gert þetta í samráði við háttv.fjvn.Nd. Að öðru leyti vísa jeg í greinargerðina fyrir frv. og vænti þess, að deildin leyfi því að ganga óbreyttu áfram.

Frsm. (Jónas Jónsson) Nefndin hefir gert smábreytingar á þáltill., eins og sjest á þskj. 507, og með þeim breytingum er hún einhuga í því að mæla með, að tillagan nái fram að ganga. Annars eru breytingamar aðallega fólgnar í því, að fella niður nokkur orð, sem sumir í nefndinni vildu síður hafa þar. Sjálf þingsályktunartillagan hefir að geyma áskorun til stjórnarinnar um að búa málið sem allra best undir og hefja framkvæmdir undir eins og kringumstæðurnar leyfa.