Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og ég sagði um daginn, hafði ég útbúið brtt. við frv. Ég hafði gert ráð fyrir, að fjhn. mundi skila áliti, og þar sem n. hefur ekki skilað neinum till., leyfi ég mér að leggja fram skrifl. brtt. Þessar till. eru miðaðar við, að fé verði heimilað til að greiða almennt fyrir gistihúsabyggingu.



Eins og formaður hefur skýrt frá, var rætt um þetta mál í n. Formaður er ekki mættur, svo að ég býst ekki við, að nein skýrsla komi frá honum. Það náðist ekki samkomulag í fjhn. um þær till., sem komu fram. Þess vegna mun ég leggja fram hér till. Í fyrsta lagi legg ég til, að í stað þess að frv. fjallar eingöngu um gistihúsbyggingu í Reykjavík yrði það um gistihúsbyggingar almennt. Yrði aukin heimild ríkisstj. með þessu frv., til þess að hún hefði nægilegt fé til umráða til að hefjast handa um gistihúsbyggingar um landið yfirleitt. Ég álít, að það sé verið að skipuleggja nýjan atvinnuveg á okkar landi, sem ætti að gera einn af okkar aðalatvinnuvegum, þ. e. með móttöku ferðamanna og ferðalögum um landið, þar sem svo hagar til, að náttúrufegurð er svo mikil hér á landi og annað, sem ferðamenn hafa gaman af að sjá. Ætti því að vera hægt að auka ferðamannastrauminn svo, að hann yrði verulegur liður í atvinnulífi okkar. En eins og stendur vantar tilfinnanlega byggingar hjá okkur, landið er lítt byggt, og þó miklu minna þegar núverandi kynslóð tók við. Er enn miklu Grettistaki að lyfta, ef koma á upp þeim byggingum, sem þarf til þess að fullnægja kröfum þeim, sem þjóðin sjálf gerir og ferðamenn þar að auki. Mér virðist hentugt tækifæri að gefa ríkisstj. víðtækari heimild en hér er farið fram á. Ég held hverjum manni sé ljóst, sem um þetta mál hugsar, að tiltölulega fljótt á eftir gistihúsi í Reykjavík þyrftu að koma gistihús mjög víða um landið, til þess að fullnægja þeim kröfum, sem þarf að gera á þessu sviði. Hins vegar er gefið, að við þyrftum að leggja fyrirfram okkar plan, hvernig byggja skuli, hvar skuli byggja og hverjir reka gistihúsin. Hér hefur allmikið verið rætt, að heppilegt væri, ef meira framlag fengist frá hálfu einstaklinga og stofnana, en ríkissjóður þyrfti ekki að bera alla ábyrgð á þessu. Er ekki nema sjálfsagt að reyna, hve mikið einstaklingar treysta sér til að leggja fram sjálfir. Þetta er eitt af þeim sviðum, þar sem einkareksturinn er á margan hátt mjög eðlilegur. Hins vegar fer vel á, eins og víða annars staðar, að ríkisstj. grípi inn í og skipuleggi, svo framarlega sem það sýnir sig, að einstaklingar eða félög hafa ekki bolmagn til eða áhuga fyrir því. Ég hef hugsað mér að bera fram brtt. við þetta frv., að sett verði sérstök nefnd, kosin hlutfallskosningu í Alþ., sem athugaði þetta mál og undirbyggi till. um það, hvar gistihús skyldi setja á landinu, um byggingu þeirra og rekstrarfyrirkomulag, áætlað heildarkerfi, sem komið verði upp í sambandi við þennan atvinnurekstur. En ríkisstj. verði heimilað að verja allt að 10 milljónum króna til þess. Ætti nefnd þessi að ganga frá till. sínum mjög fljótt, svo að sem fyrst mætti hefjast handa. Síðar yrði reynt, hvort einstaklingar fást til að framkvæma að meira eða minna leyti þær till., sem n. hefur gert. Mál þetta hefur nú verið á döfinni, og ættu menn að geta fljótt ráðið við sig, hvort þeir vildu leggja fé fram og gefa sig þá fram við ríkisstj., sem gæti bráðlega farið að nota tímann til að reyna að ná samkomulagi við þá. Og ef það kæmi í ljós, að einstaklingar eða félög vildu ekki leggja í þetta, þyrfti að heimila ríkisstj. að gangast fyrir stofnun hlutafélags til þess að koma upp gistihúsum og reka þau. Mér finnst eðlilegt, að þetta sé bundið við hlutafjárstofnun, vegna þess að undir öllum kringumstæðum er nauðsynlegt, að ríkið tryggi svo mikið framlag á móti. Það er ekki ástæða til, að þeir einstaklingar, sem eiga fé, skorist algerlega undan þessu, engin ástæða að sleppa þeim með það. Og í samþykktum, sem liggja til grundvallar til myndunar ríkisstj., er gert ráð fyrir, að ef menn, sem eiga peninga, eru of tregir, þá megi grípa til þeirra aðferða, að knýja menn til að leggja fé fram. Ég álít, að það hlutafé, sem ríkið legði fram, ætti ekki að fara fram úr 1/3, þannig að ef gengið er út frá 30 milljónum, legði ríkissjóður fram 10 millj. Er það sama hlutfall og gert er ráð fyrir hér í Reykjavík, 5 millj. gegn 10 millj. annars staðar frá. Nú er það skiljanlega eins hentugt fyrir ríkið, að ekki eigi eitt og sama hlutafélag öll gistihúsin. T. d. ætti að vera mögulegt að fá Reykjavík til að vera með sem stór hluthafi í byggingu síns gistihúss, sem eðlilegt væri, að yrði það fyrsta. Þess vegna geri ég í mínum brtt. ráð fyrir, að hægt verði að hafa þessi hlutafélög fleiri, og ríkissjóður gæti skipt sínu framlagi niður á þau, sem væri þó ekki meira en 1/3 hluti. Enn fremur hef ég gert ráð fyrir, að þessi hlutafélög sjálf reki þessi gistihús. Mér finnst eðlilegast, að eigendurnir sjálfir annist reksturinn. Það mundi líka tryggja það, ekki sízt þegar gistihúsakerfið væri komið upp eins og það á að vera í landinu, að fyrirkomulagið yrði sem hagfelldast og tengsl væru á milli gistihúsanna. Slíkt gæti orðið, þó að um fleiri en eitt hlutafélag væri að ræða, og allt kerfið gæti í mörgum greinum orðið rekið eins og eitt stórt fyrirtæki, innkaup og annað slíkt. Og við vitum, hve mikla þýðingu það hefur, að skipulag og samræming í þessum efnum sé sem allra bezt. Vel er líklegt, að úti um sveitir, þar sem allar aðstæður eru heppilegar fyrir gistihúsrekstur, mundu sýslufélög gerast hluthafar, eða ýmsar stofnanir, sem þar starfa, eða jafnvel svo og svo margir bændur, sem þar búa. Mundi þetta jafnvel geta skapað nokkra keppni milli landshluta um að koma sem fyrst upp gistihúsum hjá sér. Við þekkjum það líka, að í hvert skipti sem talað er um að gera eitthvað hér í Reykjavík, finnst mönnum úti á landi þeir vera afskiptir. En ef við gefum þeim undir fótinn, að hægt sé að undirbúa málið hjá þeim líka, ef þeir að sínu leyti leggja sig fram, þá mundi það ýta undir um framkvæmdir hið fyrsta. Við vitum, að fjármagn er allmikið til í sveitum, því að svo mikið er til í sparisjóðum og liggur þar rentulaust. Einni undantekningu hef ég gengið út frá í mínum till., að ríkið mætti koma upp eingöngu fyrir eigin reikning gistihúsi á Þingvöllum af því fé, sem ríkisstj. er heimilt að taka að láni. Það þarf ekki að skýra fyrir hv. þm., að hvaða leyti sá staður hefur sérstöðu. - Þetta eru höfuðbrtt., sem ég fór fram á, að ræddar væru í fjhn. Mitt álit er, að þær mundu bæta lögin og veita frv. betra fylgi á þingi, enda eðlilegt, þar sem málinu er markaður meiri heildarsvipur með því að kveða nokkuð á um rekstrarfyrirkomulagið. Það ætti líka að mega komast nokkuð hjá mistökum í vali staða fyrir gistihús með því, að nefnd, sem kosin er af þingflokkum, hefði gert sínar till. Annars er hætt við, að eftir að byggt hefur verið gistihús í Reykjavík, mundi á næstu árum rigna niður frv. um byggingu gistihúsa, því að hver einasti þm. mundi koma fram með sitt kjördæmi, öll halarófan, eins og í vegamálunum, og telja sitt kjördæmi tilvalið fyrir gistihúsrekstur. Af þessu mundi leiða endalaust rifrildi, sem tefur framgang málsins. Við þekkjum líka annað, að það er oft hægt að fá mest gert í stórum málum rétt fyrir kosningar, ef nægilegt er fé og stórhugur í mönnum. Viðvíkjandi eignarnámsheimild, sem allmikið hefur verið rætt um, verð ég að segja, að ég er mótfallinn að ákveða einhvern sérstakan stað í Reykjavík fyrir gistihús, sem eignarnámsheimild sé bundin við. Ég er ekki á móti stefnu n. í brtt., sem fram hafa komið. En ég álít það hlutverk n., sem yrði kosin, að gera út um þetta, en betra að losna við slíkt úr almennum umr. á þingi. Ég held yfirleitt, að það sé síður en svo hætta á, að þess háttar lagafyrirmæli verði misnotuð, jafnvel þó að þau veiti allvíðtæka heimild. Það hefur nú borið á góma í sambandi við þetta mál og önnur viðvíkjandi stórbyggingum í Reykjavík, að spursmál væri, hvort við reistum okkur ekki hurðarás um öxl með stórbyggingum og verðum svo í vandræðum með vinnuafl og annað. Ég vil leggja áherzlu á, að stórbyggingar, auk íbúðarhúsa, er eitt af því nauðsynlegasta, sem við þurfum að framkvæma í okkar landi. Við stöndum það illa að vígi, að við höfum svo að segja ekkert af stórbyggingum, þeim byggingum, sem einkenna hverja einustu stórborg Evrópu og eru sumar hverjar margra alda gamlar og hafa mótað menningarlíf viðkomandi þjóðar. Það er mikil nauðsyn, að sú kynslóð, sem býr við eins góða afkomu og við, leggi sérstaka áherzlu á að umskapa sitt umhverfi að því er þetta snertir, til þess að skapa þá aðstöðu, að félagslíf og menningarlíf geti staðið fyllilega jafnfætis öðrum þjóðum. Sá ótti, að við séum að ráðast í allt of mikið, held ég að sé alveg ástæðulaus. Við höfum reynt, að bókstaflega hver einasta stórbygging, sem við höfum reist, hefur verið orðin of lítil eftir 5–10 ár. Ef ráðizt er í stórt, er undir eins sagt, að við séum að sigla okkur á hausinn, en stuttu eftir viðurkennum við, að við hefðum átt að ráðast í meira. Og að þessar opinberu byggingar eigi að draga frá byggingu íbúðarhúsa, álít ég alls ekki. Við eigum samt að geta haft fullan kraft á okkar íbúðarhúsum að því er snertir vinnuafl og tæki, þó að við byggjum stórbyggingar hér á Íslandi. Það er allt annað, sem getur valdið erfiðleikum, og það er spursmálið um fjármagn. Þegar við vorum að ræða um sementsverksmiðju á Íslandi, var ein af röksemdunum, að svo lítið af sementi væri notað, 26 þúsund tonn á ári, en nú er notkunin orðin yfir 40 þúsund tonn. Óhætt er að reikna í ár, að við munum flytja inn um 50 þús. tonn. Það, sem við þurfum að gera til þess að vinnuaflið nægi, er að breyta tækninni. Hún er á handverksstigi, þó að við séum að koma á stóriðju víða annars staðar. Við getum áorkað tvöfalt eða þrefalt í byggingum, ef við bara höfum almennilegt skipulag. Þannig finnst mér engin ástæða til að álíta, að þjóðin kollsigli sig með því að ráðast í stórar byggingar nú, - hún eigi einnig að geta tryggt framkvæmd íbúðarhúsabygginga í mjög stórum stíl. Eina vandamálið er það fjárhagslega. Ef tækni og skipulag er betra, held ég, að mótbáran um skort á vinnuafli muni ekki standast. Eftir því sem ég bezt veit er sement fáanlegt, og af tækjum erum við að fá meira og meira, og held ég, að hægt hefði verið að fá enn meira af þeim, ef í það hefði verið ráðizt. Það hefði verið óskandi, að þessar brtt. hefði mátt ræða í fjhn., en það var lítill tími, en það mundi hafa flýtt fyrir afgreiðslu hér, ef náðst hefði samkomulag um till., eftir að þær hefðu verið ræddar verulega. Ég er reiðubúinn að ræða þær ýtarlegar utan deildarinnar líka, ef kostur er á því. Ég held till. eindregið fram. Og ef meiningin er hjá forseta að ljúka umr. nú, verð ég að biðja um afbrigði. Annars þætti mér heppilegast að geta rætt þær í n., þó að vísu hafi verið fellt með jöfnum atkv. að taka þær fyrir á fundi nú rétt fyrir matartímann.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Mér finnst kenna í þessu máli einhvers misskilnings, sem ég get ekki gert mér grein fyrir, að öllu leyti, en þó að nokkru. Mér virðast blandast saman tvö alveg óskyld mál. Annað er lausn gistihúsmálsins í Reykjavík, en hitt lausn gistihúsmálanna almennt. Hér er borið fram af hálfu ríkisstj, frv. um gistihús í Reykjavík. Það mál er vandlega undirbúið, rætt við Reykjavíkurbæ og við Eimskipafélag Íslands, og hafa báðir þessir aðilar lýst sig fúsa til samstarfs um lausn málsins. Nú bera þessir hv. þm. hér fram till., bæði hv. 2. þm. S.-M., sem hefur verið á móti málinu frá upphafi, því að hann lagði til, að gistihúsbyggingarmálið fyrir Reykjavík yrði fellt, - og mér skilst hv. 2. þm. Reykv. sé með brtt. til að blanda þessu vel undirbúna gistihúsmáli í Reykjavík við algerlega óundirbúið mál annað, sem er lausn gistihúsamála almennt úti um landið. Ég vildi fyrir mitt leyti mælast til þess, að þessum málum yrði haldið nokkuð aðgreindum, og sé ekkert til fyrirstöðu, að hægt sé að gera það. Ég viðurkenni náttúrlega fúslega, eins og allir, að það er ekki leyst sú almenna þörf fyrir gistihúsbyggingar úti um landið, þó að þetta sé samþ. Það er leyst í höfuðstaðnum með því frv., sem liggur fyrir. Og ég sé ekki annað en það að blanda óskyldu máli inn í geti aðeins orðið til skaða fyrir framgang málsins að því er snertir Reykjavík. Hv. 2. þm. Reykv. segir, að þessar till. muni bæta lögin. Ég sé ekki annað en þær mundu stórspilla þeim að því leyti að drepa málinu öllu á dreif. Hann sagði, að stórum þægilegra væri að fá stór mál afgr. rétt fyrir kosningar. Það kann nú að vera. En þá er líka spurning, hvort málinu sé ekki spillt með því að afgr. það flausturslega í kosningafáti. Ég fyrir mitt leyti vil aðeins taka fram, að ég vil halda við frv. eins og það liggur fyrir og óska eftir, að því verði breytt sem minnst fram yfir það, sem samkomulag hefur orðið við allshn. Enda þótt það samkomulag að sumu leyti orki tvímælis, vil ég það til vinna til þess að málið nái fram að ganga. Ég skoða ekki brtt., sem samkomulag hefur orðið um við allshn., sem ákvarðandi um staðinn, heldur eingöngu þannig, að þennan stað eigum við kost á að taka eignarnámi, en ekki aðra. En ef samkomulag verður um að byggja annars staðar, skoða ég, að ríkisstj. hafi alveg jafnóbundnar hendur. Brtt., sem lagðar hafa verið fram skriflegar af hv. 2. þm. S.-M., eyðileggja frv. alveg gersamlega, því að þar er því slegið föstu, að sama upphæð og áður var ætluð til gistihúsbyggingar í Reykjavík einni skuli nú renna til margra gistihúsa á landinu. Ég tel bezt farið að afgr. frv. eins og allshn. hefur gengið frá því.



Ég verð að segja, að ég er undrandi yfir, hvað einstakir hv. þm. hafa ruðzt fram með brtt. við frv., sem sýnilega verður til þess, að allar stærri brtt. eyða málinu. Það hefði verið hreinlegra af þm. að ganga þá beint á móti málinu. Um þessar brtt. læt ég mér nægja að vísa til þess, sem hæstv. samgmrh. hefur sagt. En út af brtt. frá allshn. vil ég geta þess, að n. kom sér saman um þær brtt., sem fyrir liggja, til samkomulags við hæstv. samgmrh. Hefði ég miklu fremur kosið 5. gr. óbreytta, en lét til leiðast til samkomulags við meðnm. mína, til þess að fá málinu borgið í þingdeild. Ég vil aðeins leyfa mér að geta þess út af því, sem fram kom í ræðu hv. 2. þm. Reykv. um afgreiðslu þessa máls í fjhn. þessarar d. í morgun, nefnilega að það var fellt á fundi með 2:2 atkv. að gera nokkrar frekari till. um frv., að ég álít, að þess vegna komi ekki til mála að vísa málinu til fjhn. aftur í því skyni, að n. gangi inn á brtt. við málið í heild sinni. Einstakir þm. bæði í fjhn. og öðrum n. hafa óbundnar hendur um að gera brtt., enda hafa nú komið fram brtt. frá 2 þm. í fjhn. - Ég skal ekki hafa þessi orð mín öllu lengri, en vil aðeins minnast á, að hér er um stórmerkilegt mál að ræða. Bygging nýtízku gistihúss er nauðsynleg. Það eru að verða vandkvæði fyrir hið unga íslenzka lýðveldi, ef ekki rætist úr. Hér hafa þeir aðilar bundizt samtökum, sem líklegastir eru til að hrinda þessum málum í framkvæmd, nefnilega ríkið, Reykjavíkurbær og Eimskipafélagið. Ég teldi illa farið, ef máli þessu yrði eytt, svo að ekkert yrði úr framkvæmdum, eða að brtt. yrðu samþ. og málinu með því drepið á dreif. Ég vænti, að það samkomulag milli allshn. og samgmrh. geti borgið málinu.

Forseti (BG) : Hv. 2. þm. Reykv. lýsti brtt., sem hann lagði fram skriflega, og leita þarf því afbrigða.

Frsm. (Gunnar Thoroddsen) : Frv. þetta fer fram á að lögfesta við heimspekideild Háskóla Íslands dósentsembætti í íslenzku nútímamáli og hagnýtri íslenzkukennslu. Það þarf litlu við að bæta grg. um rök fyrir þessu máli. Árið 1941 kom fram ósk um það, að sérstakur fastur kennari yrði við heimspekideildina í þessum fræðum. Þáverandi kennslumálaráðh. féllst á þetta, og 1. ágúst 1941 setti hann Björn Guðfinnsson lektor í þessum fræðum við heimspekideildina. Síðan hefur þessi lektor starfað þar, og hefur hann varið fyrir heimspekideildinni ýtarlega og ágæta doktorsritgerð um íslenzka málfræði. Í erindisbréfi voru honum ákveðin dósentskjör. Það þykir nú sjálfsagt að hafa þetta starf ekki lengur ólögákveðið, eins og verið hefur síðustu fimm árin, og fer frv. því fram á lögfestingu embættisins. Hér er nálega um enga breyt. á útgjöldum að ræða, þar sem lektorinn hefur öll þessi ár haft dósentslaun.



Herra forseti. Í þessu máli liggja fyrir margar og margvíslegar brtt. Ég tel það mjög óheppilegt, ef afgreiðsla þessa máls verður meir undir tilviljun komin en undir nákvæmri athugun og yfirvegun. Mér þykir ekki ólíklegt, að þeim hv. þm., sem ekki þekkja til, þyki nokkrum vanda bundið, hvernig bezt sé að afgr. málið eftir því sem það liggur nú fyrir hv. deild. Þessu valda m. a. hinar margvíslegu brtt., sem stefna svo að segja sín í hverja áttina. Ég verð að játa, að málið heiman úr héraði er ekki svo undirbúið sem skyldi, hvorki af hreppsnefndum né sýslunefnd. Skv. lögum er til þess ætlazt, að viðkomandi sýslunefnd gefi upplýsingar og tillögur um hreppaskiptingu, en ekki er til þess ætlazt, að hv. Alþ. láti slík mál til sín taka, fyrr en málið hafi verið athugað vel og gaumgæfilega. Ég hygg, að þetta mál sé óljóst, enda sýnir það bezt, hversu margar brtt. eru fram komnar. Brtt. eru gleggsti vottur þess, hversu undirbúningi málsins er áfátt. Verði Sandvíkurhreppi skipt í tvennt, eins og óskir standa til, en er þó engan veginn ágreiningslaust, er það svo, að sá hluti, sem heyrir til Sandvíkurhreppi, er orðinn svo lítill, að erfitt verður fyrir hreppsfélagið að hafa á hendi fjármál og stjórn sveitarinnar. Og ekki bætir það úr skák, er allmikill hluti bænda vill ekki skiptinguna. Samt sem áður ber að taka tillit til meiri hluta bænda og framkvæma skiptinguna. Að þessu leyti get ég ekki verið sammála hv. 2. þm. N.-M., sem vill ekki skiptinguna. Ég held það verði æskilegast að verða við óskum hreppsbúa. Þá kem ég að öðrum óskum, hvað bezt sé að taka frá öðrum sveitarfélögum og leggja undir Selfosshreppinn nýja. Hvað snertir Ölfushrepp, hygg ég, að sanngjörn sé brtt. hv. 2. þm. Eyf., þar sem lagt er til, að í Selfosshreppi verði Hellisland upp að þjóðveginum ásamt Fossnesi. Virðist sanngjarnt, að þessi breyt. verði gerð. Það er skiljanlegt, að Ölfushreppi sé lítið um skiptin, sérstaklega þar sem honum hefur áður verið skipt. Var það, þegar Hveragerði varð sérstakt hreppsfélag. En öll aðstaða virðist mæla með þessari skiptingu, og yrði það ekki gert nú, mundi það þó framkvæmt, áður en langt um líður. Viðvíkjandi næstu jörð held ég, að það hafi lítið að segja og ekki ástæða til að auka neitt á gremju eða óvild, og sé því heppilegt að skerða hreppinn ekki meira. Er það ekki brýn nauðsyn. Það er alltaf nokkurs virði að gera ekki meiri ágreining en nauðsyn ber til. - Þá er líka skv. frv. gert ráð fyrir að skerða Hraungerðishrepp, þ. e. a. s. að taka af honum landspilduna við Mjólkurbú Flóamanna með þeim húsum, sem þar eru. Það fólk, sem býr í grennd við Mjólkurbúið, þarf í rauninni ekki að hafa mikið við Selfoss að sælda. Þar skilst mér, að málið sé einna verst undirbúið. Er þar ekkert samkomulag milli hreppsfélaganna. Sýslunefnd hefur ekki fullnægt skyldu sinni. Oddvitar hreppanna hafa talazt við tvisvar um málið árangurslaust. Það er meira en landspildan, sem tekin er af hreppsfélaginu, því að hann missir einnig 1/3 af tekjum sínum með þessari breytingu. Ekki hefur verið athugað, hvernig hægt er að bæta hreppnum þetta upp og hvort hann má blátt áfram við því. Nú er í ráði að leggja rafmagn í kauptúnið. Auðvitað þarf það ekki að standa neitt í vegi, að þetta fólk geti fengið raforku til afnota. Ég veit, að hv. þm. dettur ekki í hug að breyta hreppamörkum, þótt rafleiðsla sé lögð. Hvert sveitarfélag tekur þátt í þeim kostnaði. Engin vandkvæði ættu að verða á því, þótt Hraungerðishreppur yrði í félagi með öðrum sveitarfélögum um kostnað, sem hlýzt af raflögninni. Það er því engin ástæða í þessu máli. Viðvíkjandi öðrum framkvæmdum í byggðarlaginu segir það sig sjálft, að þær verða unnar ásamt nauðsynlegum framkvæmdum, - þótt Hraungerðishreppur sé einn eða aðrir eigi þar í hlut einnig. Ég hef heyrt því fleygt, að þar sem byggðin hefur færzt austur, væri eðlilegt að breyta hreppamörkunum. Þetta eru vægast sagt léleg rök. Er það þá meiningin að breyta hreppamörkunum eftir því, sem byggðin þéttist? Ég tel varhugavert að ganga inn á þessa braut. Við trúum því, að byggðin eigi eftir að þéttast, og er það þá meiningin að búta gömlu hreppana í sundur? Mér finnst það fjarri lagi, og að því leyti er löggjöfin um þetta orðin úrelt, þar sem heimilt er að skipta hreppnum, þegar byggðin þéttist, ef tiltekin tala fólks óskar þess. Þess vegna tel ég þetta óréttmætt og í alla staði óheppilegt. Hér er einmitt þannig ástatt, og um það er ágreiningur, sem ekki er að undra. Því finnst mér fjarri öllu lagi að gera þessa breyt. nú, betra að bíða seinni tíma, þar til málið hefur verið betur athugað. Með þessum fyrirhuguðu breyt. yrði Sandvíkurhreppur ærið smár, og gæti því vel komið til mála að sameina Hraungerðishrepp og Sandvíkurhrepp í eitt hreppsfélag. En áður en slíkt yrði gert, er betra að rasa ekki um ráð fram og athuga og sjá, hvað bezt er að gera. Alþingi hefur þá skyldu, þegar um slík mál sem þessi er að ræða, að ákveða, hvað skuli vera, en Alþingi á ekki að úrskurða um atriði, sem hreppsfélög greinir á um, ef málið er ekki vel undirbúið, og ég fullyrði, að þetta mál er ekki undirbúið sem skyldi, og sýslunefndin hefur skorazt undan sinni skyldu. Þetta atriði, sem ég hef nú minnzt á, sýnist mér veigamikið. Hv. 11. landsk. flytur brtt. þess efnis, að allt Laugardælaland verði lagt undir Selfosshrepp. Ég hygg, að hv. þm. hafi ekki gert sér nægilega góða grein fyrir þessu máli, því að það stendur mikill ágreiningur um nokkurn hluta Laugardælalands, sem leggja á undir Selfosshrepp, hvað þá heldur, ef farið væri fram á allt Laugardælaland. Ég held, ef honum væru mál þessi kunnug, að hann hefði ekki gert sér leik að því að henda þessari sprengikúlu inn í málið. Ég geri ráð fyrir, að í rauninni óski hann ekki eftir, að blásið sé á meiri eld í þessu máli, en brtt. hans stefnir einmitt í þá áttina. Þess vegna vil ég vinsamlega skora á flm. að taka brtt. sína aftur. Þá hefur hv. 2. þm. Rang. borið fram brtt., er mælir svo, að Mjólkurbú Flóamanna skuli undanþegið útsvarsskyldu. Mér skilst, að hv. þm. óttist, að Mjólkurbúinu kunni að vera íþyngt um of, ef útsvar verður leyft. Þetta hefur tilheyrt Hraungerðishreppi, og engin kvörtun hefur komið, að fólkinu hafi verið íþyngt með ósanngjörnum og háum sköttum. Ég vil taka þessa brtt. þannig, að ef breytingin kemst á, megi búast við, að Mjólkurbúinu verði íþyngt um of. Ég vil ekki spá neinu um það, sem framtíðin kann að geyma í skauti sínu. Hvað sem því líður, hygg ég, að bezt sé að gera ekki þessa breytingu og hafa Mjólkurbúið innan þess hrepps. sem það er nú. og eiga ekki neitt á hættu, hvað þessa breyt. snertir. Ég vil því mega vænta þess, að hv. 2. þm. Rang. (IngJ) haldi brtt. sinni ekki fram, bæði vegna þess að sveitarfélagið er ekki við því búið, að svona mikið rót verði á því allt í einu, og í öðru lagi vil ég benda hv. þm. á það, að það kann að vera nokkuð varasamt að ákvarða fyrir þessa stofnun slíka breyt. sem hér um ræðir, því að hætt er við, að slíkt dragi þann dilk á eftir sér, að komið yrði fram með slíkar til fyrir sams konar eða svipaðar stofnanir, og efast ég um, að það væri svo æskilegt að hleypa slíkri skriðu af stað. Nú vitum við, að þessi félagsskapur og annar sambærilegur honum nýtur sérstakra ívilnana í skattalöggjöfinni, og ef ætti að fara að framkvæma þetta þannig, að undanþiggja þessar stofnanir þeim gjöldum, sem sveitarfélögin þurfa venjulega á að halda, þá tel ég, að slíkt gæti orðið til þess, að heildarlöggjöfin um þessi efni yrði upp tekin og henni breytt í það horf sem okkur væri hvorki hagfellt né æskilegt, því að við getum ekkert vitað um það, ef slík mál eru tekin upp og farið að vinna að þeim, hverjar afleiðingar slíkt kunni að hafa hér á Alþ., en meðan ekkert sérstakt ýtir undir að gera breytingar á þeim, þá býst ég við, að sanngjarnir menn kæri sig ekki um að stuðla að slíkum breyt. á þessari lagasetningu. Þess vegna er það einmitt von mín, að hv. þm. vilji stuðla að því að gera ekki breyt. hvað áhrærir hreppamörkin að austanverðu og haldi brtt. sinni ekki fram að þessu sinni. Við frekari athugun á þessu máli og öðrum gæti komið til greina heppilegri lausn á þessu atriði en með þeirri lagasetningu, sem hann flytur nú till. um. Ég vænti að hv. þm. stuðli að því, að sú ein breyt. verði gerð þarna, að ekki þurfi að óttast neinar breyt. hvað áhrærir skattalöggjöfina fyrir þessar stofnanir nú á næstunni, a. m. k. ekki í þetta sinn. Þá flytur hv. 11. landsk. og hv. 4. þm. Reykv. brtt. um það, að eftir gildistöku l. hafi hin nýja hreppsn. heimild til eignartöku. Ég held, að það sé mjög varhugavert að hafa þarna eða annars staðar svo skýlausa eignarnámsheimild, að þar séu engin takmörk sett, þannig að enginn geti verið óhultur um eignir sínar. Álít ég mjög óheppilegt að innleiða slíkt. Niðurstaða mín gagnvart þessu máli er þó sú, að ég tel - eins og allir málavextir eru og málið liggur fyrir -, að langsamlega æskilegasta lausnin og sú mildasta gagnvart því fólki, sem hér á hlut að máli sé að fallast á brtt. hv. 2. þm. Eyf. Ég sé af þeim, að hann hefur ætlað að reyna að koma fram höfuðatriðunum samkv. óskum þeirra, sem búa við Selfoss, en jafnframt farið svo vægilega í sakirnar gagnvart grannahreppunum, að menn geta nokkurn veginn látið sér lynda. Ef mönnum þykir nauðsyn til síðar meir að gera frekari umbætur á þessu máli, má svo taka það upp að nýju og leysa á þann sanngjarnasta hátt sem unnt er. Ég sé að hv. 2. þm. Eyf. hefur borið fram brtt. við brtt. sínar á þskj. 562, sem er eiginlega leiðrétting, en þó eigi að síður nauðsynleg. Með slíkri afgreiðslu á málinu eins og hv. 2. þm. Eyf. leggur til, er séð fyrir þörfum kauptúnsins góða stund og nágrannahreppunum sýnd sanngirni, eftir því sem unnt er. Það atriði sem hann skágengur og miklu varðar fyrir Hraungerðishrepp, er látið óútkljáð í bili, og fer betur á, að það verði látið bíða eftir því, að athugað verði nánar um skiptingu Sandvíkurhrepps hins forna og Hraungerðishrepps, og tel ég gerræði, ef breyt. á Hraungerðishreppi verður gerð svona skyndilega, að málinu ekki betur undirbúnu af hálfu Alþ. en það nú liggur fyrir. Ég vil því vænta þess, að hv. d. samþ. brtt. 2. þm. Eyf. og málið verði frá henni afgr. í þeim búningi.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Herra forseti. Mér virðast þau vandræði, sem skapazt hafa út af því þorpi, sem hefur vaxið þarna upp á þrem hreppatakmörkum, verði á engan hátt leyst nema með löggjöf, og ef hv. Alþ. skýtur sér undan því að leysa þessi vandræði, verða þau óleyst um ófyrirsjáanlegan tíma. - Í þorpi, sem rís upp á þrem hreppatakmörkum, er - eins og hv. 11. landsk. (STh) benti á - ekki hægt að koma við nauðsynlegum heilbrigðisráðstöfunum, sem alls staðar í þéttbýli er þörf á, svo sem vatnsveitu, skolpleiðslu o. fl. þess háttar, enn fremur er vissa fyrir því, að þorpið rís þarna upp, án þess að á því verði nokkurt skipulag. Þess vegna er það ábyrgðarhluti fyrir hv. Alþ. að skjóta sér undan því að kveða upp úrskurð í þessu máli. Mér finnst, að hv. 1. þm. Árn. ætti frekar að leggjast með því, að hv. Alþ. kveði upp úskurð í málinu, en að vera með þann undandrátt, sem fram hefur komið hér í ræðum hans. Vitanlega er hv. þm. leyfilegt að hafa sína skoðun, en þar sem hér mun hafa hlaupið nokkur hreppapólitík í þetta mál, og það svo mikil, að ekki virðist nein leið að fá það afgr. í héraði, þá er komið til kasta hv. Alþ. að gera skyldu sína í því. Það hefur hvað eftir annað í komið í ljós viðvíkjandi sveitaþorpum, sem eiga þó flest að mestöllu leyti afkomu sína undir sjávarútvegi, að þeim hefur upphaflega verið skammtað of lítið landrými. Hvað mundi þá verða um þorp uppi í landi, sem þarf miklu meira á landrými að halda en sjávarþorp, sem eiga afkomu sína undir sjávarútveginum? Það má vel vera, að rétt sé að vísa að einhverju leyti til vissra stjórnarl. um hreppaskiptingar, en þeim verður ekki við komið hér, því að til þess að ákvæði sveitarstjórnarlaga um hreppaskiptingu geti komizt í framkvæmd, þarf samþ. hreppsn. og sýslun., en hér er hins vegar engu slíku til að dreifa. Eftirlitsmaður sveitarstjórnarmálefna hefur leitað eftir því við sýslunefnd Árnessýslu og viðkomandi hreppsyfirvöld að ná samkomulagi um þetta mál, en í því hefur ekki orðið. Enn fremur hefur hv. félmn. boðið hreppsyfirvöldunum á fund hjá sér og haft tal af sýslumanni Árnessýslu, en niðurstaðan hefur orðið sú sama, að ekki hefur verið unnt að komast að viðunandi samkomulagi um málið. Ef við eigum því ekki að þurfa að horfa upp á, að þarna rísi upp skipulagslaust þéttbýli og án nauðsynlegra heilbrigðisráðstafana, getur hv. Alþ. ekki skotið sér undan því að afgreiða löggjöf um þetta. Nú þegar liggja fyrir ýmsar brtt. við frv., og stefna sumar þeirra í þá átt að gera þetta þorp, sem er að vaxa upp í einni blómlegustu sveit sunnanlands, svo landlaust, að íbúar þess hafi enga möguleika á að hverfa til moldarinnar í frístundum sínum, og það undarlega skeður, að það eru einmitt þm. sveitanna, sem bera fram slíkar till., að frátalinni till. hv. 2. þm. N.-M. (PZ), sem stefnir í gagnstæða átt og virðist geta orðið til mikilla bóta, ef samþ. yrði. Ég hef þó haft um þessa till. þau ummæli við umr. í hv. d. áður, að ef til vill væri heppilegt að sameina það, sem eftir verður af Sandvíkurhr., Hraungerðishreppi, en nú hefur sýslumaður Árnessýslu upplýst, að a. m. k. verulegur hluti af íbúum Sandvíkurhr. muni heldur kjósa að tilheyra hinum nýja Selfosshr., og virðist því réttara að samþ. brtt. hv. 2. þm. N.-M. eins og hún liggur fyrir frekar en að sameina það Hraungerðishr., sem eftir verður af Sandvíkurhr. Þá langar mig til að spyrja hv. form. heilbr.-og félmn. að því, hvort það sé ekki rétt, að hér liggi fyrir yfirlýsing og undirskriftir frá meiri hluta þeirra manna úr Hraungerðishreppi eða jafnvel flestöllum, sem búa í grennd við Mjólkurbú Flóamanna, um að þeir óski eindregið eftir því að sameinast Selfossbyggðinni. Enn fremur vildi ég spyrja hv. form. nefndarinnar, hvort ekki sé rétt, að Mjólkurbú Flóamanna sé samvinnufélag, og hvort það sé ekki útsvarsskylt. Ég skal geta þess í sambandi við afgreiðslu þessa máls, að samkomulag hefur orðið um að skipta Hveragerði úr Ölfushreppi. Þau skipti urðu nauðungarskipti fyrir Hveragerðishrepp. Ákvæði laganna eru þannig, að Alþingi hefur ekki leyfi til að skipta hreppum nema með samþykki sveitanna. Íbúar Hveragerðis töldu sér svo mikinn ávinning í að koma á skipulagi hjá sér og ýmsum hreinlætis- og heilsuatriðum, að þeir kusu heldur þennan nauðungarkost en að vera áfram í sveitarfélaginu. Nú liggur ekki fyrir, að Selfossi sé veittur þessi nauðungarkostur, vegna þess að ekkert samkomulag fæst í héraði hjá sveitarstjórnum og sýslunefnd. Mér var mjög nauðugt að skilja Hveragerði eftir landlaust, en ég gat ekki skorazt undan eindregnum tilmælum þeirra: Þar sem svo er ástatt eins og hér, að ekki er hægt einu sinni að gefa Selfossi slíka úrkosti og Hveragerði, en þörfin hins vegar mikil, þá ætti Alþingi að sjá sóma sinn í því að samþ. þetta frv. Það verður ekki gengið á rétt neins sveitarfélags með því. Ég tel þó, að það mundi verða mildasta lausnin á þessum deilum að samþ. brtt. frá hv. þm. Ak. og hv. 2. þm. Eyf. um að fella orðið „Árbæ“ burt. Ég tel að bezt verði séð fyrir þessu máli með því, að Alþ. samþ. frv.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti. Hér hefur verið talað um milda lausn á málinu. Ég vil spyrja: Handa hverjum? Það er ekki deilt um það, að Selfossbúar þurfa hreinlætisaðgerðir og skólamál í gott stand. En allir þeir 82 menn, sem búa í Hraungerðishreppi, hafa óskað eftir því að vera með Selfosshreppi. Er þetta því ekki mild aðferð gagnvart þeim. Þeir greiða 17 þús. kr. útsvar, og það vill ekki Hraungerðishreppur missa. Þeir hafa undanfarna vetur sett börn sín í skóla á Selfossi, en ekki til Skeggjastaða. Hér er því um að ræða, hvort menn vilja meta meira eindregnar óskir þessara 82 manna, sem óska að sameinast Selfosshreppi, eða óskir hinna íbúa Hraungerðishrepps, sem ekki vilja missa 17000 kr. útsvör frá íbúunum í Hraungerðishreppshluta Selfossbyggðarinnar. Hvað snertir sneiðina af Ölfushreppi, þá er það að segja, að þar eru 12 hús og 71 maður. Allir þessir menn vinna í Selfossbyggð, og þótt Ölfushreppur hafi lagt á þá útsvar, þá hafa þeir haldið eftir 1/3 sem hluta heimilisútsvars. Það liggur opið fyrir, hvað Ölfushreppur og Hraungerðishreppur tapa miklu, ef þessir menn sameinast Selfossi. Ég held, að þótt núna væri skotizt undan að gera upp á milli Hraungerðishrepps og Selfoss, þá verði enn erfiðara að gera það seinna. Því sjái Hraungerðishreppur eftir 17 þús. kr. nú, mun hann sjá enn meira eftir þeim seinna, enda yrðu þau þá fleiri, eftir því sem byggðin ykist. Ég tel tvímælalaust, að það ætti að láta þetta fólk úr 3 hreppum fara saman í einn hrepp. Ég lít svo á, að greinilegt sé, að þar sem fámennir hreppar eru, þá eru þeir getulausir. Það hefur líka þegar komið á daginn, er Sandvíkurhreppsbúar senda börn sín í skóla í Selfossi og vilja fá að gera það áfram, þótt hreppnum verði skipt. Hæstv. ráðh. bar hér fram fyrirspurnir til form. nefndarinnar. Hann er ekki hér í deildinni, og skal ég því svara honum, ef hann vill. Mjólkurbúið í Flóanum er samvinnufélag, það vita allir, það á eignir og borgar því útsvar af þeim. Hvar það er borgað, skiptir ekki svo miklu máli. Samvinnufélög borga skatta eins og aðrir af eignum sínum og tekjum. Ég sé ekki annað en bráðnauðsynlegt sé, að þetta frv. verði samþ., ég sé ekki heldur, að það sé nauðsynlegt að taka tillit til þeirra manna í hreppunum, sem hafa mælt gegn frv. Það má geta þess, að þorp, sem á að byggjast upp á landbúnaði, þarf að hafa allmikið landrými innan sinna takmarka. Ég er ekki viss um, að ég hafi gert rétt í því að láta Árbæ vera í Ölfushreppi, ég var að milda frv. En Árbær er eign manna, sem búa á Selfossi. Ef sú eignarnámsheimild á þskj. 455 verður samþ., þá á Árbærinn allur að verða í Selfosshreppi. Verði hún ekki samþ., skiptir það minna máli. Ég álít, að ekki eigi að skipta Sandvíkurhreppi. Það segir sig sjálft um svona stórt þorp, sem lætur sig dreyma um að bora eftir heftu vatni og koma á hitavatnsleiðslu um þorpið, ætlar að leggja vatnsleiðslur, skolpræsi og rafmagn, að þar þarf heildin að taka. lán og standa saman, vera eitt hreppsfélag.