Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að í dag verða tvær utandagskrárumræður. Hin fyrri verður um kl. 3 og er um kjarasamninga og efnahagsmál. Málshefjandi er hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson. Forsætisráðherra verður til andsvara. Hin síðari fer fram strax að lokinni hinni fyrri, um kl. 3.30 síðdegis, og er um samninga um opinber verkefni. Málshefjandi er hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir. Forsætisráðherra verður til andsvara. Umræðurnar fara fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund hvor.

Herra forseti. Ég kem upp til að ræða mjög brýnt hagsmunamál í kjördæmi mínu, sem eru samgöngur til Vestmannaeyja. Samkvæmt þeim fréttum sem við fengum á liðnu sumri setti samgönguráðherra stefnuna á að ráðist yrði í Bakkafjöruhöfn og öðrum hugmyndum var vísað frá að sinni. Um það urðu í sjálfu sér ekki miklar deilur þó sitt sýnist vissulega hverjum um það og væri hægt að flytja um það langa ræðu. Nú hefur það aftur á móti gerst á þessu ári að Vestmanneyingar telja sig hafa loforð frá hæstv. fjármálaráðherra um að rannsóknum vegna jarðgangagerðar verði lokið á næstunni. Ég fagna því vegna þess að það er margt í þessum rannsóknum sem er nauðsynlegt að liggi fyrir. Sjálfur hef ég alltaf talið að menn ættu ekki fyrir fram að sópa hugmyndinni um jarðgöng til Eyja út af borðinu heldur kanna þar alla kosti. Mér þykir samt allmikil óvissa vera komin upp í þessu máli og velti því fyrir mér hvort ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir, sem ekki geta komið sér saman um efnahagsmál, geti heldur ekki komið sér saman um hin smærri framkvæmdamál eins og samgöngur til einstakra kauptúna. Þótt vissulega sé þarna um stórvirki að ræða þá er mjög mikilvægt að menn séu samstiga. Fulltrúar Ægisdyra voru fyrir nokkrum dögum boðaðir á fund samgöngunefndar til að gera grein fyrir þeim rannsóknum sem hér þarf að gera en lásu þau skilaboð í beinu framhaldi í blöðum að málið væri svo sem ekki á dagskrá og hlutu þar af leiðandi að spyrja sig að því til hvers þeir hefðu verið að gera sér bæjarferð. Mig langar til að spyrja formann samgöngunefndar, hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur, hver stefna samgöngunefndar og stjórnarflokkanna er í þessu máli.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bjarna Harðarsyni fyrir þessa fyrirspurn. Ástæðan fyrir því að málið var til umfjöllunar í samgöngunefnd nú nýverið er sú að samgöngunefnd hefur í anda breytinga á þingsköpum ákveðið að taka upp ný og breytt vinnubrögð, hafa frumkvæði að því að fá inn til sín kynningar á stórum málum, og sú sem hér stendur er áhugamanneskja um jarðgangagerð eins og fleiri í hv. samgöngunefnd. Við höfum nýlega fengið kynningu á Sundagöngum, Sundabraut, og því var næsta skref að fá kynningu á samgöngum til Eyja og Eyjagöngum. Stefnan hefur verið mörkuð og hún liggur fyrir varðandi samgöngur til Eyja. Hún tekur mið af því að bæta samgöngurnar þannig að byggt verði upp við Bakka og skipaferðirnar, með Herjólfi, verði bættar. Varðandi yfirlýsingu fjármálaráðherra, sem hv. þingmaður spurði um, þá get ég í sjálfu sér ekki tjáð mig um það en stefna ríkisstjórnarinnar og samgönguráðherra liggur fyrir í þeim efnum. Eins og ég sagði við blaðamanninn sem hafði samband við mig eftir þennan fund þá var þessi kynning fyrst og fremst haldin til að upplýsa nefndarmenn um stöðu málsins og af hálfu formanns samgöngunefndar stendur svo sem ekki til að aðhafast meira í málinu. Hvort menn taka síðan ákvarðanir um það að fara í einhverjar frekari rannsóknir skal ég ekkert segja um á þessari stundu, sjálfsagt að gera það ef menn telja fjármunum í það verkefni vel varið. En fyrir mitt leyti stendur ekki til að taka málið upp eða ræða það frekar í samgöngunefnd.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að undirbúningur að bættum samgöngum við Vestmannaeyjar með þrjá valkosti - nýjan Herjólf til Þorlákshafnar, göng milli lands og Eyja eða Bakkafjörudæmið með nýju skipi - var ekki faglega unninn. Eingöngu var unnið faglega við rannsóknir á Bakkafjöru, annað slugsaðist. Hitt liggur fyrir að ríkisstjórnin tók ákvörðun um það strax í upphafi ferils síns að byggja höfn á Bakkafjöru, Landeyjahöfn, og að því er unnið. Fyrri hluti útboðs er kominn út og von á seinni hlutanum. Engu að síður stendur óklárt að ljúka þeim rannsóknarþætti sem átti eftir að gera á möguleikum jarðganga milli lands og Eyja svo að eitthvert vit, eitthvað heildstætt, væri í þeim rannsóknum. Nú liggja fyrir tilboð í þeim efnum sem hljóða alls upp á verkferli upp á 65 millj. kr. Áhugamenn um þetta mál munu fylgja því mjög fast eftir að því verði lokið, ekki síst í ljósi þess að forustumenn allra stjórnmálaflokka, nema Frjálslynda flokksins og Vinstri grænna, lofuðu því fyrir síðustu kosningar í Suðurkjördæmi að beita sér mjög einarðlega fyrir því að þessum rannsóknum yrði lokið. Það er fullt svigrúm til þess í rannsóknarfjármagni sem liggur fyrir í landinu. Koma dagar, koma ráð og þeir sem hafa unnið mest í þessu vita að með hverjum deginum styttist í að göng komi milli lands og Eyja. En næsta skref í þessu, samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar, er Landeyjahöfn með nýju skipi og það er verulega mikil bót miðað við það sem nú er, 20 mínútna siglingaleið.

Herra forseti. Ég vil rétt blanda mér í þessa umræðu. Ég tel að sú kynning sem fór fram í samgöngunefnd á því verkefni sem hér er til umræðu hafi verið afskaplega góð og tímabær. Ég held að ég geti fullyrt að bæði fyrir mig og mjög marga aðra nefndarmenn var hún afar upplýsandi og mikið af nýjum upplýsingum komu fram sem við a.m.k. höfðum ekki á reiðum höndum áður en fulltrúar Ægisdyra komu og kynntu okkur stöðu þessa verkefnis. Það er auðvitað alveg ljóst að samgöngur milli lands og Eyja eru gríðarlega mikilvægar fyrir byggðarlagið og um er að ræða þjóðveg sem við eigum að sjálfsögðu að tryggja að ásættanleg þjónusta sé á. Það kom líka fram að áætlaður kostnaður af hálfu þeirra aðila sem hafa verið að fjalla um þetta verk er afskaplega mismunandi, menn tala um 20 milljarða eða þar um bil og alveg upp í 100 milljarða. Það er ljóst að ekki er hægt að taka ákvörðun um að ráðast í verkefni á grundvelli svo óljósra upplýsinga eða hugmynda um kostnað við þessar samgöngubætur. Það kom líka fram í máli, ég skildi það a.m.k. þannig, fulltrúa Ægisdyra að þeir teldu þá ákvörðun sem þegar hefði verið tekin um framkvæmdir við Bakka vera næstbesta kostinn frá síum bæjardyrum séð og vildu að sjálfsögðu að við það yrði haldið. Ég tel hins vegar mjög eðlilegt að menn haldi áfram rannsóknum á þessu mikilvæga verkefni því það kom fram í máli þeirra sérfræðinga sem komu á fund nefndarinnar að mjög margt má rannsaka og þarf að rannsaka betur áður en menn taka nokkrar vitrænar ákvarðanir um framhald. Ég held að fjármunum væri út af fyrir sig vel varið í að rannsaka betur jarðfræði, eldfjallahræringar og annað slíkt á þessari leið áður en menn taka frekari ákvörðun. En ég tek undir það með formanni nefndarinnar að kannski er ekki komið að því að taka ákvörðun um jarðgöng til Eyja hér og nú.

Virðulegi forseti. Ég held að það sýni vott af ákveðnu sjálfstæði og vönduð vinnubrögð að þingnefnd skuli taka þetta mál upp, kynna það, fara yfir það og kynna sjónarmiðin, kynna fleirum þá umræðu sem fram hefur farið. Það er afar mikilvægt að nefndir vinni á þennan hátt og fyrir það ber að þakka formanninum. Það breytir ekki hinu að það er geysilega mikilvægt að samgöngur við Eyjar verði bættar og það liggur mikið á. Þetta er lykilatriði fyrir þróun þessa samfélags. Eins og staðan er nú gera áætlanir ráð fyrir að árið 2010 verði tekin í notkun ferja sem gengur milli Heimaeyjar og Bakka. Það er lausn sem er skref fram á við frá því sem nú er en ég get einnig tekið undir að ekkert er endanlegt í þessari veröld eða í þessum efnum. Ef framtíðin leiðir í ljós að gangagerð er möguleg er það að sjálfsögðu besti kosturinn. Um það velkist enginn í vafa. En ef menn ætla að ganga til þeirra verka að bæta samgöngur til Eyja í nánustu framtíð þá er það þessi leið sem er hvað best í augnablikinu. Hvort hægt verður að ganga lengra þegar fram líða stundir mun tíminn leiða í ljós og það munu þá rannsóknir einnig leiða í ljós. Þetta er staðan núna og ég held að það sé afar mikilvægt að menn sameinist um að fara þessa leið. Það er líka mikilvægt að halda áfram að bæta samgöngur því það er algert lykilatriði fyrir samfélög úti á landi að þau fái að þróast, dafna og eflast eins og nokkur er kostur.

Herra forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur verið um þetta mál en ég verð þó að játa að ég er í rauninni litlu nær um stöðu þess. Mér þykir í rauninni það hafa verið staðfest sem mér bauð í grun, að lítil samstaða er um þetta mál. Mér þykir svolítið merkilegt, hafi ég skilið ræðu hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur rétt, ef það er stefna samgöngunefndar að ekkert skuli aðhafst í þeim rannsóknum sem ræddar voru á síðasta fundi samgöngunefndar með Ægisdyramönnum því á sama tíma liggur fyrir loforð fjármálaráðherra um að leggja fé til þeirra rannsókna. Þarna er því nokkuð augljóst að hægri höndin veit ekki hvað sú vinstri gjörir. Það er ekki gott við stjórnun mála og það er óþægileg staða sem Vestmannaeyingar eru settir í. Það er rétt sem komið hefur fram að kostnaðarhugmyndir um jarðgöng eru mjög mismunandi. Ef það kæmi í ljós eftir þessar rannsóknir að þetta væri mun ódýrara en talið hefur verið, eru menn þá að tala um að setja frestinn eða framkvæmdirnar við Bakkafjöru aftar í forgangsröðina eða jafnvel að slá þær af? Þetta þarf allt að liggja fyrir. Það þarf að liggja fyrir hvað stjórnvöld ætlast fyrir með því að klára þessar rannsóknir. Ég fagna því vissulega að það skuli ráðist í þær en ég held að stefnan þurfi að vera miklu skýrari og ég held að það þurfi að vera miklu ljósara hvort þetta er yfirleitt eitthvað sem menn eru að ræða eða hvort það er verið að stunda þessar rannsóknir bara til þess að 

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem farið hefur fram um samgöngur til Vestmannaeyja. Stefnan í þessu máli er algjörlega skýr, hún hefur komið fram í samgöngunefnd Alþingis og hún hefur komið fram hér í þessum sal. Hún hefur komið fram í mínu máli og hún hefur komið fram í máli samgönguráðherra og ríkisstjórnarinnar allrar. Stefnan er sú að byggja upp Bakkafjöru og tryggja þannig samgöngur til Eyja að sinni. Það sem lýtur að framtíðinni, jarðgangagerð og hugsanlega áframhaldandi rannsóknum á jarðgöngum til Eyja bíður betri tíma. Þannig er staðan. Ég vil líka minna á það, herra forseti, að það liggur fyrir einróma samþykkt bæjarstjórnar Vestmannaeyja um það að byggja upp Bakkafjöru og tryggja þannig viðunandi samgöngur til Eyja. Það er ekki lítið. Ég held að við í þessum sal ættum að sameinast um að tryggja þessar samgöngur núna fyrst það er þverpólitísk samstaða allra sem að málinu koma, bæjarstjórnarinnar, samgöngunefndar, ríkisstjórnarinnar og fagráðherrans um að einbeita sér að Bakkafjöru og við ættum ekki að rugla umræðuna að sinni með öðrum valkostum. Hvað framtíðin ber síðan í skauti sér varðandi frekari jarðgangagerð verður bara að koma í ljós. En að lokum vil ég segja það, herra forseti, í þessari umræðu: Stefnan er alveg skýr og hún hefur margoft komið fram hér í sölum Alþingis.

Hæstv. forseti. Ég ætla hér að brydda upp á öðru máli og ég beini fyrirspurn til hv. varaformanns Samfylkingarinnar, hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar. Það var um þarsíðustu helgi sem hæstv. menntamálaráðherra lýsti því yfir að það þyrfti að hækka laun kennara. Það liðu nokkrir dagar. Þá kom fjármálaráðherra og lýsti því yfir að hér væri um verkefni að ræða sem væri á hans borði og hann færi með málið en ekki hæstv. menntamálaráðherra og má þá segja að hann hafi snuprað hæstv. menntamálaráðherra með þeim orðum. En nú velta menn því fyrir sér, og ekki síst kennarar, hver stefna Samfylkingarinnar sé í þessum málum. Það hefur ekkert heyrst frá Samfylkingunni. Í stefnuskrá Samfylkingarinnar fyrir síðustu kosningar sagði m.a. að bæta ætti launakjör hefðbundinna kvennastétta. Nú er Samfylkingin komin í ríkisstjórn, eins og hún hlýtur alltaf að hafa reiknað með að gera, og þá er mjög áhugavert að heyra hvað hún er að vinna í málinu, komin með mikil völd. Ég velti því samt fyrir mér hvort það sama sé kannski upp á teningnum í sambandi við launakjör kennara og í sambandi við samninga á vinnumarkaði almennt en hvað þá varðar hefur ekkert heyrst í Samfylkingunni. Það fer sögum af því að á flokksráðsfundi Samfylkingarinnar sem haldinn var ekki alls fyrir löngu hafi fulltrúar Samfylkingarinnar í verkalýðshreyfingunni gengið af fundi vegna þess að Samfylkingin hefur ekkert beitt sér í sambandi við það að reyna að ná samningum á vinnumarkaði. En sérstaklega, hæstv. forseti, var ég að spyrja um kennarana að þessu sinni.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og varaformanni Framsóknarflokksins kærlega fyrir fyrirspurnina. Til að taka af öll tvímæli get ég sagt að ég styð að sjálfsögðu að kennarar landsins fái hærri laun. Það er bara bjargföst skoðun mín að við þurfum að gera betur þegar kemur að launamálum þeirrar stéttar og reyndar fleiri. Máli mínu til stuðnings er auðvelt að vísa í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar því þar stendur, með leyfi forseta: „Endurmeta ber sérstaklega kjör kvenna hjá hinu opinbera, einkum þeirra stétta þar sem konur eru í miklum meiri hluta.“ Þetta á að sjálfsögðu við kennara að mínu mati. Ef við förum aðeins lengra í stjórnarsáttmálann, þá stendur þar einnig, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir áframhaldandi fjárfestingu í rannsóknum og menntakerfi þjóðarinnar.“ Það er því alveg ljóst að það er pólitískur vilji innan ríkisstjórnarinnar að mæta þessum áhersluatriðum sem auðvitað sjást í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar. Ég tel að það sé löngu komið að þessum stéttum, hinum svokölluðu umönnunarstéttum og velferðarstéttum. Þetta er grundvöllurinn að velferðar- og menntakerfi okkar og það verður mjög fróðlegt að sjá hvernig komandi kjarasamningar fara í því efni. Ég vil líka minna á það að þegar hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir var borgarstjóri þá var myndarlega komið á móts við ýmsa hópa í borginni sem vinna í umönnunarstéttum og sýndu menn þar pólitískan kjark í þeim efnum. Ég hef lengi kallað eftir meiri og fleiri peningum í menntakerfið. Ég tel að við þurfum að bæta þar í því það er auðvitað það skynsamlegasta sem við getum gert, þ.e. að verja meiri peningum í menntakerfið. Að því leyti er ég fullkomlega sammála varaformanni Sjálfstæðisflokksins um að það eigi að hækka laun kennara. Að menn hafi gengið út af flokksráðsfundi Samfylkingarinnar kannast ég ekki við. En ég veit að Samfylkingin hefur gott samstarf við verkalýðshreyfingu innan sinna raða, það er sérstakt verkalýðsmálsráð sem er að störfum innan flokksins sem er nýtekið til starfa þannig að samstarfið við verkalýðshreyfinguna er með ágætum og það fólk sem starfar innan flokksins á þeim vettvangi.

Hæstv. forseti. Fyrirspurnin er: Hver var afstaða Samfylkingarinnar til hækkunar launa kennara vegna ummæla hæstv. menntamálaráðherra? Það er nú þannig að kjarasamningar og samkomulag er í höndum annarra en Alþingis, eða menntamálaráðherra og fjármálaráðherra fer með það vald. Ég hef hins vegar skoðun á kjarasamningum kennara sem og annarra stétta. Ég held að grundvallaratriðið til þess að hækka laun kennara sé í fyrsta lagi að gjörbylta þeim forsendum sem eru að baki kennarasamningum og hætta að meta sérfræðiþekkingu þessara stétta í mínútum og sekúndum og fara að meta sérfræðiþekkinguna eins og aðra sérfræðiþekkingu í þessu landi, en ekki í mínútum og sekúndum. Ég held líka að þeir sem fara með umboðið og fara með kjarasamningana ættu að skoða það sem við höfum kallað sjálfstæði skólanna til þess að fara með sín mál innan sinna stofnana. Það skiptir máli. Í þriðja lagi liggur fyrir Alþingi frumvarp um aukna menntun, aukna kennaramenntun á öllum skólastigum. Það mun að sjálfsögðu, hæstv. forseti, kalla á launabreytingar hjá kennurum. Ég vil taka undir með hv. varaformanni Samfylkingarinnar, Ágústi Ólafi Ágústssyni: Kennaramenntunin skiptir máli. Menntun þjóðarinnar skiptir máli. Kennarastéttin á að vera vel launuð og það á að meta sérfræðimenntun hennar til jafns á við sérfræðimenntun annarra stétta í landinu.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson þakka hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur kærlega fyrir að taka þetta mál upp og gefa okkur þar með þetta góða tækifæri til þess að ræða um stefnu Samfylkingarinnar hvað varðar kjör og aðbúnað kennara. Hún las upp úr stefnu Samfylkingarinnar fyrir síðustu kosningar. Eins hv. þingmaður heyrði líka á máli hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar, þá hefur þessi stefna einmitt ratað inn í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, ríkisstjórnar Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokksins. Það var ekki erfitt að ná því í gegn vegna þess að þar var viljinn nákvæmlega sá hinn sami. Ég fagna því mjög orðum hæstv. ráðherra Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, vegna þess að hún var akkúrat að lýsa stefnu ríkisstjórnarinnar hvað varðar það að við þurfum að hækka laun kennara og hinna hefðbundnu kvennastétta í landinu þótt fyrr hefði verið. Það er bara þannig, virðulegi forseti, eins og hæstv. ráðherra komst að orði, að hinar hefðbundnu kvennastéttir og umönnunarstéttir hafa dregist aftur úr í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar, þeirri sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir átti sæti í, ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Á þessu ætlar núverandi ríkisstjórn að taka með því að hvetja til þess að laun þessara stétta verði hækkuð. Ég fagna því verulega, virðulegi forseti, og veit að stefnan og hugurinn liggur til þess. Auðvitað grípum við ekki beint inn í það ferli sem í gangi er en hugur ríkisstjórnarinnar er algjörlega skýr. Virðulegi forseti. Ég vil líka draga það betur fram sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson nefndi að þegar Samfylkingin hefur haft til þess tækifæri þá höfum við sýnt það í verki að við fylgjum því að kjör þessara stétta hækki. Hann nefndi hér hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur sem sýndi það í verki þegar Samfylkingin fór með völdin í 

Hæstv. forseti. Ég vil nú þakka þær yfirlýsingar sem hér hafa komið fram af hálfu hv. þingmanna Samfylkingarinnar. Það er alveg einkennilegt að ég hafi þurft að kalla þetta fram hér á hv. Alþingi, að þetta skuli aldrei hafa getað komið fram í umræðunni þar sem samfylkingarþingmenn og ráðherrar hafa verið ansi duglegir að tjá sig í fjölmiðlum um ýmis mál. Þá hefur einhverra hluta vegna alveg verið ómögulegt að heyra eða að átta sig á því að þetta væri þeirra stefna í sambandi við kjaramál kennara, fyrr en núna á þessum degi og auðvitað lýsi ég ánægju með það. En það versta við þetta mál er að það er ekki hægt að líta svo á að þessi orð hafi mikið gildi og í raun má segja að þau falli að verulegu leyti dauð niður miðað við þau orð sem hæstv. fjármálaráðherra hafði hér uppi á hv. Alþingi bara fyrir nokkrum dögum en þá sagði hann um orð hæstv. menntamálaráðherra: Hins vegar er ekki hægt að líta svo á að sjónarmið menntamálaráðherra séu sjónarmið ríkisstjórnarinnar varðandi kjarasamninga sem nú standa fyrir dyrum. Það er hlutverk fjármálaráðherrans að sinna því fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Svo mörg voru þau orð. En ég ætla bara rétt að vona það að miðað við hin digurbarkalegu orð og yfirlýsingar sem hér hafa verið viðhafðar af hálfu samfylkingarmanna þá láti þeir þessi orð ekki bara falla hér í þingsal heldur vinni að framgangi málsins við það borð þar sem stórar ákvarðanir verða teknar á næstunni í sambandi við kjaramál kennara.

Herra forseti.

Já, Árni er gamall kennari.

Já, Árni er gamall kennari. Það er ekki rétt að nota orðið umönnunarstétt um kennara. Kennarar eru ekki umönnunarstétt. En ég ætla að ljúka aðeins frekari þátttöku í umræðum um jarðgangamál. Færustu sérfræðingar Háskóla Íslands, Verkfræðistofnunar og Jarðvísindastofnunar háskólans, hafa lýst því yfir að ef sá lokasprettur sem er búið að skipuleggja í lokarannsóknum, forrannsóknum, gengur þokkalega þá sé hægt að gera jarðgöng milli lands og Eyja með ódýrari hætti, þ.e. svipað eins og Hvalfjörður eða Héðinsfjörður. Kannski með 20% álagi sem þýðir einhvers staðar um eða innan við 20 milljarða. Ef rökin leiða það í ljós þá eru jarðgöng milli lands og Eyja viðskipti, fyrst og fremst viðskipti. Þau eru sjálfbær og á tveggja, þriggja áratuga tímabili er hægt að færa kostnað á ári úr milljarði í mínus, í milljarði í plús. Þetta er mergurinn málsins og þetta er hagkvæmast fyrir ríkissjóð en til þess þarf að ljúka þessum rannsóknum. 3.400 Vestmannaeyingar, af 4.000 skráðum Vestmannaeyingum, skrifuðu undir áskorun síðastliðið ár um að ljúka þessum forrannsóknum. Allir forustumenn, eins og ég gat um áðan, lofuðu því að fylgja því eftir. Það næst aldrei sátt í þessu máli nema þessu sé lokið og það er eðlilegt að ljúka þessu. Rannsóknir eru ekki eins og árgangur af víni. Rannsóknum þarf að ljúka skipulega og af metnaði og það kostar ekki meira en þetta að ljúka þeim vegna þess að tilboðin liggja fyrir. Þetta byggist ekki á spádómum heldur staðreyndum. Ég vil undirstrika það 

Hæstv. forseti. Auðvitað er samgönguáætlun í gildi, það liggur fyrir. Það sem vakti athygli mína í þessari umræðu voru orð hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar: Besta leiðin í augnablikinu, sagði hv. þingmaður. Það er eiginlega vítaverð hugsun. Við verðum alltaf að finna bestu leiðina horft til framtíðar. Það sem liggur auðvitað fyrir í þessu máli varðandi samgöngur til Vestmannaeyja er að Eyjamenn trúðu því að þeir ættu ríkisstjórn sem vildi standa með þeim. Alls höfðu 3.400 þeirra skorað á ríkisstjórnina að bera rækilega saman kostina jarðgöng og Bakkafjöruhöfn og taka síðan ákvörðun. Þeir veltu nýjum Herjólfi fyrir sér í þessu sambandi, það var slegið af. Nú vantar 65 milljónir til að klára vísindin í kringum jarðgangagerð. Ægisdyr voru með mjög gott erindi í samgöngunefnd. Þeir tala enn um jarðgöng frá 20 milljörðum upp í 100, það fari eftir berglaginu og því öllu saman. Deilurnar halda því miður áfram. Það er mikilvægt fyrir þetta byggðarlag að ákvörðun liggi fyrir og samstaða náist um málið. Ég tel auðvitað að búið sé að slá jarðgangagerðina af, hún er of dýr fyrir samtíðina og menn stefna á Bakkafjöruhöfn við þessar aðstæður. Menn í Vestmannaeyjum þurfa þá að ná sátt um það og einnig stjórnvöld. Samgönguráðherra Samfylkingarinnar sló jarðgöngin af á fyrstu dögum sínum í samgönguráðuneytinu. Það er mikilvægt fyrir byggðarlag eins og Vestmannaeyjar að menn komist að niðurstöðu, ákvörðun liggi fyrir og að ekki sé verið að deila um þessa kosti.

Virðulegi forseti. Ég hafði eiginlega kvatt mér hljóðs til að tala um kennaramálið en umræðan þróast þannig að maður fer úr einu í annað. Mig langaði að bregðast aðeins við því sem fram kom hjá síðasta ræðumanni og mér þykir reyndar miður að framsóknarmenn hér á þingi skuli hafa þann tilgang einan að reyna að sundra þeirri samstöðu sem smám saman er að myndast varðandi samgöngur til Eyja. Mér þykir það afar miður og vil segja við hv. þm. Guðna Ágústsson  Staðreyndin er sú að það liggur á að bæta samgöngur til Eyja og þar má ekki setja allt á bið eins og var þegar hv. þingmaður átti sæti í ríkisstjórn. Nú eru breyttir tímar. Nú ætla menn að ráðast í framkvæmdir og verkefni og stefnan hefur verið mótuð. Það er alveg eins með þessar samgöngur og annað að menn byrja kannski á því að leggja veginn, síðan er hann malbikaður og smám saman bættur. Nú verður þetta gert, ráðist verður í að byggja upp á Bakka en það útilokar ekki að í framtíðinni muni menn finna enn betri leið og eðlilegt er að vinna að því. Ég verð að segja við hv. þingmann: Þó að hann sé kominn í stjórnarandstöðu er afar mikilvægt að við reynum að ná hér samstöðu en ekki að efna til umræðu til þess eins að sundra því sem náðst hefur saman eftir mikla baráttu og langan tíma. 
            

Virðulegi forseti. Það er mikilvægt þegar menn ræða kjarasamninga og kjaramál að hafa í huga að mikil verðbólga er á Íslandi um þessar mundir. Verðbólga á síðasta ári var um 8%. Hún mældist aðeins 5,9% vegna þess að ríkisstjórnin þáverandi greip til þess ráðs að greiða niður verðbólguna með því að lækka virðisaukaskatt á matvælum. Það er mikilvægast við þessar aðstæður að lækka útgjaldahlið heimilanna. Það verður best gert með því að ná niður verðbólgunni. Það þarf að ná henni niður, koma á jafnvægi í efnahagsmálum og lækka vexti á Íslandi. Það er besta og mesta kjarabótin fyrir alla launþega á Íslandi. Það er ekki heppilegt við þessar aðstæður að ráðherrar og þingmenn stjórnarliðsins fari í kapphlaup um að tilgreina einhverjar stéttir sem eigi að fá meiri kauphækkanir en aðrar. Verkalýðshreyfingin ræður ekki við það í sínum röðum að gera kjarasamninga sem taka ákveðnar stéttir út úr og færa þeim meiri kauphækkanir, það eiga menn að vita. Menn eiga ekki að gera kjarasamninga torvelda með því að setja verkalýðshreyfinguna í þá stöðu. Leiðin til að bæta kjör elli- og örorkulífeyrisþega og lágtekjufólks umfram það sem felst í almennum kjarasamningum er í gegnum ríkissjóð, í gegnum skattkerfið. Besta leiðin er sú sem komið hefur fram hjá Alþýðusambandi Íslands um sérstakan persónuafslátt fyrir þá sem hafa lágar tekjur. Hún er best og hún er ódýrust og hún hjálpar mest til þess að ná niður verðbólgunni sem allir hagnast mest á.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til skipulagslaga. Skipulagsmál eru mjög þýðingarmikill málaflokkur á sviði umhverfismála sem verður sífellt umfangsmeiri með vaxandi byggð og aukinni atvinnustarfsemi. Við gerð skipulags eru teknar ákvarðanir um framtíðarnotkun lands, hvers konar framkvæmdum sé verið að stefna að og hvernig þær falla að landnotkun. Áhrif skipulags og þróun umhverfisins eru í æ ríkara mæli skoðuð samhliða mótun skipulags og þannig verður skipulagsgerð stöðugt mikilvægara tæki til umhverfisverndar og til að treysta sjálfbæra þróun í sessi. Þar sem skipulag er í eðli sínu langtímastefnumörkun hentar það einnig mjög vel sem tæki til umhverfisverndar. Það er grundvallaratriði að vandað sé til verka við gerð skipulags og leitað sé eftir sjónarmiðum þeirra sem skipulagið snertir. Ekki síst er mikilvægt að skipulagsyfirvöld taki ákvarðanir sem eru í sem mestri sátt við íbúa og aðra hagsmunaaðila. Við ákvörðun um skipulag þarf því oft að taka tillit til andstæðra sjónarmiða og mikilvægt er að þau séu íhuguð gaumgæfilega og að fundinn sé farvegur sátta. Í frumvarpi þessu er að finna ýmis nýmæli og breytingar á skipulagsþætti gildandi skipulags- og byggingarlaga. Áhersla er lögð á aukna kynningu og samráð við gerð skipulagsáætlana bæði gagnvart almenningi og opinberum aðilum. Þannig er þátttaka almennings og samráðsaðila við gerð skipulags aukin. Með því er ætlunin að vanda gerð skipulags og tryggja að þessir aðilar hafi tækifæri til að koma athugasemdum sínum á framfæri við sveitarfélögin þannig að þau geti tekið upplýsta ákvörðun við afgreiðslu skipulagsáætlana. Þetta kemur m.a. fram í markmiðsákvæðum frumvarpsins þar sem kveðið er á um að tryggja skuli samráð við almenning við gerð skipulagsáætlana. Þá er mælt fyrir um lýsingu skipulagsverkefnis þar sem gera á grein fyrir áherslum við gerð skipulags, forsendum þess og fyrirliggjandi stefnu og hvernig samráði og kynningu verði háttað gagnvart íbúum og hagsmunaaðilum. Gert er ráð fyrir að vinna við gerð svæðis-, aðal- og deiliskipulags hefjist með lýsingu á skipulagsverkefninu. Með því er lögð áhersla á að vinna við gerð skipulags sé unnin á gagnsæjan og aðgengilegan hátt allt frá upphafi. Í gildandi lögum er ekki að finna skýran farveg fyrir ríkisvaldið til að setja fram almenna stefnumörkun í skipulagsmálum sem markar stefnu um skipulagsákvarðanir sem varða almannahagsmuni og sem geta leyst úr ágreiningsmálum, t.d. á milli ríkis og einstakra sveitarfélaga um skipulagsmál sem teljast varða þjóðarhagsmuni. Eins og í gildandi skipulags- og byggingarlögum verður höfuðábyrgð og forræði á skipulagsgerð hjá sveitarfélögunum samkvæmt frumvarpi þessu. Hins vegar er í frumvarpinu viðurkennd þörf á því að ríkisvaldið leggi til heildstæða sýn í skipulagsmálum sem varðar almannahagsmuni í svokallaðri landsskipulagsáætlun. Landsskipulagsáætlun er ætlað að vera tæki til að samræma og samþætta stefnu í ólíkum málaflokkum hvað varðar landnotkun þegar þess gerist þörf. Eðli landsskipulagsáætlunar getur verið tvíþætt, annars vegar að hún feli í sér stefnumörkun um landnotkun sem varðar almannahagsmuni og er hún þá bindandi fyrir sveitarfélög. Hins vegar felur hún í sér leiðbeiningar fyrir sveitarfélög þegar þau vinna skipulagsáætlanir sínar og er henni þá ætlað að styðja við þetta mikilvæga verkefni sveitarfélaganna. Dæmi um landsskipulagsáætlun sem felur í sér stefnumótun um landnotkun sem varðar almannahagsmuni er grunngerð á landsvísu eins og samgöngukerfi, orkuöflunar- og dreifikerfi, náttúruvernd, útivist og önnur landnotkun á svæðum sem varðar þjóðarhagsmuni eins og miðhálendi Íslands. Þannig yrði landsskipulagsáætlun fyrir miðhálendi Íslands, svo dæmi sé tekið, stefnumörkun ríkisvaldsins um frekari uppbyggingu á því svæði eins og orkunýtingu, vegaframkvæmdir og náttúruvernd. Jafnframt yrði í þeirri landsskipulagsáætlun sett fram heildstæð áætlun um verndun svæða á miðhálendi Íslands sem samkomulag væri um að ekki eigi að nýta til framkvæmda heldur á að nýta það til verndunar sem ósnortnum til upplifunar og útivistar í framtíðinni. Lagt er til að landsskipulagsáætlun verði lögð fram á Alþingi sem tillaga til þingsályktunar eftir víðtækt samráðsferli í stjórnkerfinu og við Samband íslenskra sveitarfélaga en sambandið er að sjálfsögðu lykilaðili í þessu samráðsferli. Verði frumvarpið að lögum er gert ráð fyrir að fyrsta landsskipulagsáætlunin verði lögð fram á Alþingi árið 2010 og fjalli þá um stefnumörkun á miðhálendi Íslands. Skipulagsstofnun er ætlað það hlutverk að sinna eftirliti með skipulagsákvörðunum sveitarfélaga og tryggja að samræmi sé milli skipulagsáætlana þeirra við stefnu ríkisins varðandi landnotkun og byggðaþróun. Lagt er til að samvinnunefnd miðhálendisins sem fer með skipulagsmál á miðhálendi Íslands verði lögð niður. Við gildistöku frumvarpsins, verði það að lögum, eiga öll sveitarfélög í landinu að hafa lokið við gerð aðalskipulags í sínu sveitarfélagi en í gildandi lögum er kveðið á um að að liðnum tíu árum frá gildistöku þeirra - þ.e. þau tóku gildi 1997 og 1. janúar 2008 er nú liðinn - skulu öll sveitarfélög hafa gert aðalskipulag. Við gildistöku frumvarpsins verður því lokið því mikilvæga hlutverki samvinnunefndarinnar að samræma aðalskipulag sem liggur að miðhálendinu við svæðisskipulag miðhálendisins. Fyrstu landsskipulagsáætluninni er þannig ætlað að taka yfir stefnumótandi þætti svæðisskipulags miðhálendisins. Með vísan til framangreindra breytinga á skipan mála er því ekki talin þörf á að samvinnunefnd miðhálendisins haldi áfram störfum þar sem lagt er til að verkefni hennar verði færð til ríkisvaldsins og viðkomandi sveitarfélaga. Áhersla er lögð á að skipulagsgerð sé skilvirk og jafnframt sveigjanleg svo sem varðandi breytingar á skipulagsáætlunum og afgreiðslu þeirra. Þannig er m.a. lagt til að Skipulagsstofnun verði falið það hlutverk að staðfesta svæðisaðalskipulagstillögur í stað umhverfisráðherra. Þó er gert ráð fyrir staðfestingu ráðherra í ákveðnum tilvikum. Með þessari breytingu er ætlunin að einfalda stjórnsýslu þessara mála þannig að eitt stjórnvald komi að staðfestingu skipulagstillagna í stað tveggja áður og mun það auka skilvirkni við afgreiðslu mála. Skipulagsstofnun mun hafa sama hlutverk og ráðherra varðandi yfirferð skipulagstillagna og m.a. gæta þess að þær séu í samræmi við lög svo sem samþykkta landsskipulagsáætlun. Þá er lagt til að lögfest verði svokallað rammaskipulag en slíkt skipulag er heildstæð áætlun um uppbyggingu og skipulag ákveðinna hluta aðalskipulags og gefur fyrirheit um hvernig það verður útfært í deiliskipulagi og veitir þar með íbúum sveitarfélagsins betri upplýsingar um fyrirhugaða framtíðarnotkun lands. Jafnframt er lögð áhersla á að skýra hlutverk skipulagsáætlana á mismunandi skipulagsstigum og samspil þeirra og að komið sé í veg fyrir skörun einstakra skipulagsáætlana til að tryggja skilvirkni við gerð þeirra. Þannig er lagt til að skýr greinarmunur sé á svæðisskipulagi annars vegar og aðalskipulagi hins vegar. Í svæðisskipulagi skal þannig einungis fjalla um sameiginleg hagsmunamál þeirra sveitarfélaga sem standa að því en ekki almennt um staðbundnar ákvarðanir um landnotkun. Ekki er gerð krafa um að svæðisskipulagið taki til alls lands viðkomandi sveitarfélaga heldur getur svæðisskipulagið tekið til heilla landshluta eða ákveðinna þátta landnotkunar sem nær til fleiri en eins sveitarfélags. Jafnframt er lögð áhersla á að tryggja betur að skipulagsákvarðanir eigi þátt í að stuðla að sjálfbærri þróun um leið og þær séu betur fallnar til að stuðla að öðrum markmiðum frumvarpsins. Í frumvarpinu er sérstaklega kveðið á um svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins og lagt til að starfrækja skuli svæðisskipulagsnefnd höfuðborgarsvæðisins sem fer með breytingar og framfylgd þessa skipulags. Í frumvarpinu er skilgreint með skýrum hætti til hvers konar ákvarðana deiliskipulag skuli taka eins og varðandi útlit mannvirkja og form þeirra. Þar sem hér er um stefnumótandi þætti að ræða er lagt til að kveðið sé á um slíka þætti í deiliskipulagi en það sé ekki hluti af umfjöllun um veitingu leyfa vegna mannvirkjagerðar eins og nú gildir. Í ljósi framkvæmdarinnar er talið nauðsynlegt að fyrir hendi sé úrræði til að tryggja eftirfylgni á stöðvun framkvæmda í þeim tilvikum þar sem framkvæmdir eru ekki í samræmi við lög. Skipulagsstofnun er fengið slíkt hlutverk í frumvarpinu en stofnunin hefur að ákveðnu leyti gegnt eftirlitshlutverki með framkvæmdaleyfisskyldum framkvæmdum með því að vera í samskiptum við einstakar sveitarstjórnir og benda á atriði sem oft þarf að lagfæra eftir ábendingar sem stofnuninni hafa borist. Hér er lagt til að stofnunin geti fylgt slíkum ábendingum eftir ef þörf er á. Virðulegi forseti. Ég hef í stuttu máli rakið meginefni frumvarpsins. Eins og fram kemur í frumvarpinu sjálfu og greinargerð með því og athugasemdum hefur þetta mál ásamt öðrum frumvörpum sem ég mæli fyrir í dag verið lengi í vinnslu. Vinnsla við þessi mál hófst árið 2002 og var sett af stað af þáverandi hæstv. umhverfisráðherra. Síðan eru liðin um það bil sex ár. Mælt var fyrir frumvörpunum, fyrst á 133. löggjafarþingi rétt fyrir kosningar síðasta vor en þau fóru ekki lengra þá. Ég tók við þessum málum í vor og sumar í ráðuneyti umhverfismála. Ég fór þá yfir það mjög vandlega hvort ég vildi gera þau að mínum af því að það er hægara sagt en gert að taka við svona viðamikilli, flókinni og mikilvægri frumvarpsvinnu sem staðið hefur í mörg ár og í raun í tíð þriggja fyrrverandi umhverfisráðherra. Eftir vandlega yfirvegun og skoðun hef ég sannfærst um að þetta séu góð mál. Hér séu á ferðinni mál sem stuðla að betri stjórnsýslu í landinu, betri þjónustu við neytendur, að betur sé haldið utan um skipulagsþáttinn. Við ögum og bætum með þeim vinnubrögð hvort sem það á við um skipulag, mannvirki eða byggingar eins og rætt verður síðar í dag. Ég hef einnig lagt mig fram á síðustu mánuðum um að eiga áfram náið samráð við þá sem málin varða helst. Ég átti fund með stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga í haust. Ég hef rætt við marga sveitarstjórnarmenn. Farið hefur verið mjög vandlega yfir þessi mál í þingflokkum stjórnarflokkanna, svo dæmi sé tekið, en vissulega er það svo að hér eru viðamikil mál á ferðinni sem þarfnast að sjálfsögðu mikillar og góðrar umfjöllunar í hv. umhverfisnefnd. Ég trúi því og treysti að það verði gert og að umræðan fari fram á yfirstandandi þingi. Ég hlakka til að taka þátt í henni.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hæstv. umhverfisráðherra um að þetta eru geysilega stór mál sem við fjöllum um í dag. Þetta eru grundvallarmál og þau hljóta að fá mikla vinnslu í nefndum þingsins. Það er tvennt sem ég tel að sé sérstaklega áhugavert að skoðað sé í þinginu. Það er varðandi meiri kynningu og samráð varðandi skipulagsmál í sveitarfélögunum. Við sjáum æ fleiri deilur spretta upp um skipulagsmál þannig að ég held að það sé mjög gott að efla samráðið þannig að íbúarnir viti hvað er í gangi og að ekki sé komið aftan að þeim. Hitt stóra málið sem er í frumvarpinu er landsskipulagsáætlunin. Fram kom í ræðu hæstv. ráðherra að sveitarfélögin fara með skipulagsmál. Það er þessi almenna grundvallarregla sem gilt hefur um langt skeið í samfélaginu. Það kom líka fram, og ég er sammála ráðherra, að þörf er á að ríkið leggi inn landsskipulag með einhverri heildstæðri sýn en ég átta mig á að sveitarfélögin eru frekar treg að gefa mikið eftir af valdi sínu. Ég tel því ástæðu til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji - miðað við að málið er nú búið að fá mikla vinnslu og skoðun í mörg ár eins og hér var rakið - hvort ráðherra á von á því að málið fari í gegn á þessu þingi af því að þetta eru grundvallaratriði. Hvað á ríkið að ganga langt í að koma skipulagi á, t.d. á hinni ósnortnu náttúru á miðhálendinu sem er okkur svo mikilvæg? Eru forsvarsmenn sveitarfélaga tilbúnir til að gefa eftir vald sem margir hverjir telja sig hafa? Er hæstv. ráðherra bjartsýn á að samstaða takist um málið eða ekki? Alla vega tel ég mjög mikilvægt að ríkið hafi svigrúm til að leggja til samþætta, heildstæða línu 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Já, hér er margt lagt til sem er til bóta svo sem að lýsa því sem er í undirbúningi, skipulagsáætlunum og líka svokölluðu rammaskipulagi. Allt stuðlar það að því að borgararnir geti betur kynnt sér það sem fram á að fara. Eins stuðlar það að því að við sitjum ekki uppi með ákvarðanir eða séum í þeirri stöðu að fólk almennt geri sér ekki grein fyrir því hvað í bígerð er, hvaða hús eigi að reisa eða annað slíkt fyrr en framkvæmdir hefjast, eins og stundum vill brenna við. Hvað varðar landsskipulagsáætlunina er ég algerlega sammála hv. þm. Siv Friðleifsdóttur um að hún er mikið þjóðþrifamál. Þess vegna er hún lögð til í þessu frumvarpi. Landsskipulag er samræmingartæki. Ríkið býr til og stendur að mörgum áætlunum sem lagðar eru fram á þingi í þingsályktunartillögu. Samgönguáætlun er eitt slíkt dæmi. Náttúruverndaráætlun er annað slíkt dæmi. Það verður að vera þannig að meginlínurnar um landnýtingu og skipulag séu lagðar með allt landið undir, með almanna- og þjóðarhagsmuni í fókus og það á landsskipulagsáætlunin að gera. Mér er hins vegar fullkunnugt um að ekki eru allir sveitarstjórnarmenn, núverandi og fyrrverandi, sannfærðir um gildi þess og m.a. þess vegna lagði ég mig mjög fram um það í haust að eiga í viðræðum við fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga. Ég á ekki endilega von á því að allir séu sáttir. Ég held hins vegar að með góðri umræðu hér og með því að fara vandlega ofan í saumana á málinu geti fulltrúar sveitarfélaganna séð að það eru líka hagsmunir þeirra að hafa landsskipulag 

Virðulegur forseti. Þegar verið er að vinna aðalskipulag og deiliskipulag er mjög mikilvægt að mínu mati, og ég heyri að hæstv. ráðherra hugsar það á svipuðum nótum og ég, að auka samráð við íbúa og endurspeglast það í frumvarpinu. Upp á síðkastið hefur maður séð - og ég get nefnt sem dæmi mjög heitt skipulagsmál á Seltjarnarnesi þar sem verktaka er falið að skipuleggja stórt svæði. Hann skipuleggur það eins og honum finnst hann lesa út úr aðalskipulaginu sem er allt annað en íbúarnir lesa. Það þarf að taka á þessu. Hitt málið sem ég held að sé kannski enn þá þyngra í vinnslu í þinginu er um skipulagsþátt sveitarfélaga og svo landsskipulagið. Maður veltir fyrir sér hvað landsskipulagið eigi að ná langt niður, hversu nákvæmt það eigi að vera. Það er auðvitað alveg rétt með heildaráætlanir, það er alveg upplagt að þær séu inni í landsskipulagi. En maður veltir fyrir sér eins og í máli sem ég hef verið að skoða um nokkurt skeið - og ég veit að hæstv. ráðherra er að skoða líka - varðandi samgöngumál á hálendinu. Varðar þetta hinar stærri línur sem fara inn í landsskipulagið eða munum við fara ofan í vegi og slóða? Mótorhjólamenn hafa verið að velta því mikið fyrir sér. Hvað fer þetta langt niður? Hvenær kemur að því að sveitarfélögin þurfa að grípa inn í og telja að þetta sé komið inn á þeirra valdsvið? Ég held að mjög mikilvægt sé að umhverfisnefnd fari vel yfir málið. Ég er þó sammála í megindráttum því sem segir í frumvarpinu, að þörf er á landsskipulagi. Það er bara spurning um hvað það á að ná langt inn í einstök smáatriði. Ég held að frumvarpið sé mjög til bóta, virðulegi forseti.

Frú forseti. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni um að tillögur í frumvarpinu eru mjög til bóta.  Önnur stórmál eiga þar líka undir. Ferlið þarf að ræða, þetta er áætlun sem á að nýta og er í raun lifandi stjórntæki alveg eins og aðrar áætlanir sem unnið er með frá ríkisvaldinu. Þetta er samræmingartæki og ég held að það sé mjög mikilvægt. Það eru sameiginlegir hagsmunir bæði sveitarfélaga og ríkisins að hafa þessi mál á hreinu og í góðu samstarfi. Það þarf að vera skýrt í hugum íbúa landsins hvar sem þeir búa á hverju sé von þegar er verið að ræða um hagsmuni sem varða alla. Sveitarfélögin hafa haft skipulagsvaldið frá 1997. Það eru tíu ár síðan þau fengu skipulagsvaldið, ef ég man það rétt. Stundum er talað eins og þannig hafi það alltaf verið en svo er ekki. 
             Ég vil að lokum í andsvari við hv. þingmann segja að ég er mjög bjartsýn á að vel gangi að ræða þessi mál. Þetta hefur hlotið mikinn undirbúning, mjög mikla kynningu. Þing mun standa alveg fram á haust þannig að það er góður tími fyrir umhverfisnefndina og þá sem í henni sitja til að leggjast yfir málið.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. umhverfisráðherra sem mælti fyrir frumvarpi til nýrra skipulagslaga fyrir framsögu hennar og þær upplýsingar sem komu fram í máli hennar umfram það sem lesa má í frumvarpinu sjálfu og greinargerð með því. Það er auðvitað satt og rétt sem þegar hefur komið fram að hér er um gríðarlega stórt mál að ræða, gríðarlega mikilvægan málaflokk sem snertir, vil ég leyfa mér að segja, alla landsmenn með einum eða öðrum hætti svo það sé nú sagt á þann hátt. Skipulagsmálin koma við nánast alla. Þau varða fjölþætta starfsemi, atvinnustarfsemi í landinu, þau varða að sjálfsögðu uppbyggingu sveitarfélaganna, uppbyggingu íbúðahverfa og atvinnusvæða. Þau varða meðferð á landi, landnotkun, landi sem er í sjálfu sér auðlind. Þau varða þéttbýlissvæði, dreifbýlissvæði, hálendið o.s.frv. Þau ná til landsins alls og reyndar út í sjó. Hér er því mælt fyrir afskaplega þýðingarmiklu máli eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra. Ég vil láta þess getið og taka þar með undir með ráðherra að þetta er mál sem hefur verið lengi í vinnslu og má segja að hæstv. núverandi umhverfisráðherra sé sennilega fjórði umhverfisráðherrann sem kemur að því. Þetta fer að verða eins í umhverfisráðuneytinu og í borgarstjórn Reykjavíkur. Það er skipt um svona eins og hendi sé veifað.

Hvað var oft skipt um borgarstjóra á síðasta kjörtímabili 2002–2006?

Það er ekki endilega víst  Það vill svo til að ég tók sæti í þeirri nefnd sem var á sínum tíma skipuð af hæstv. þáverandi umhverfisráðherra, Siv Friðleifsdóttur, til að semja frumvarp til skipulagslaga. Ég var tilnefndur af hálfu Reykjavíkurborgar og var þá formaður skipulagsnefndar í Reykjavík. Tveir fulltrúar komu af sveitarstjórnarstiginu inn í þessa nefnd. Efnisatriði þess máls sem hér er til umfjöllunar er mér því nokkuð vel kunnugt og frumvarpið í sjálfu sér, enda þótt nú sé nokkuð um liðið síðan nefndin skilaði af sér tillögum til þáverandi ráðherra og hafa a.m.k. tveir ráðherrar tekið þá vinnu til skoðunar á sínum vegum og vafalaust gert á því einhverjar breytingar. Ég geri mér ekki að fullu grein fyrir því hvaða breytingar hafa orðið á frumvarpinu frá því að mælt var fyrir því síðast og svo þar áður, hvaða breytingar urðu frá því að nefndin skilaði af sér. Það eru hins vegar upplýsingar sem hægt er að kalla fram í meðförum nefndarinnar við yfirferð, að fá upplýsingar og yfirlit yfir það hvaða breytingum það hefur tekið í vinnslunni og getur verið áhugavert að kynna sér það og þau sjónarmið sem þar hafa komið fram. Ég ætla að segja það strax í upphafi að ég tel að það frumvarp sem hér er lagt fram horfi mjög til bóta í skipulagsmálunum og setji nýja og betri umgjörð utan um skipulagsmálin í heild sinni. Það er afstaða sem við munum láta koma fram, fulltrúar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í umhverfisnefnd, þegar málið kemur þangað til umfjöllunar. Það breytir að sjálfsögðu ekki því að það er fullt af atriðum í svona umfangsmiklu máli sem huga þarf að og við höfum auðvitað ýmsar skoðanir á tilteknum atriðum sem við mundum gjarnan vilja sjá fyrirkomið með öðrum hætti. Svo er augljóst að það mun þurfa að leita umsagna um frumvarpið mjög víða í samfélaginu og að sjálfsögðu þarf að taka afstöðu til og fara yfir þær athugasemdir og sjónarmið sem kunna að koma fram í því ferli. Vitaskuld verður maður að hafa allan þann fyrirvara sem eðlilegt er hvað varðar þá afstöðu endanlega þegar málið er til meðferðar. Ég vil líka ítreka það að hér er um svo mikilvægt mál að ræða og flókið að eðlilegt er að þingið taki góðan tíma til að fjalla um það. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að málið hefði fengið vandlega umfjöllun í þingflokkum stjórnarflokkanna. Það er vafalaust rétt. Það á hins vegar ekki við um þingflokka stjórnarandstöðunnar sem eru að sjálfsögðu að sjá málið fyrst núna þegar það kemur inn í þessum búningi en ég tel mig hafa vissu fyrir því að umhverfisnefnd muni taka góðan tíma og fara vandlega yfir frumvarpið. Það er engin sérstök ástæða til að tefja það í sjálfu sér en hins vegar heldur engin ástæða til að hrapa að því að ljúka málinu í nefnd, því að það er það viðamikið og miklir hagsmunir í húfi fyrir marga aðila. Það skiptir mestu máli fyrir alla að vandað sé til verka og sérstaklega þegar um svona mál er að ræða og þar sem mér býður í grun að það sé almennt nokkuð góð samstaða um að stíga þau meginskref sem frumvarpið gerir ráð fyrir, þá er þeim mun meiri ástæða til að reyna að leita að sem allra breiðustu samstöðu um endanlega útkomu. Ég vil nefna nokkur atriði í þessu sambandi. Ég er mjög ánægður með þá áherslu sem er í frumvarpinu á þætti eins og sjálfbæra þróun. Það er beinlínis sett inn í markmiðsgrein frumvarpsins í 1. gr. „að þróun byggðar og landnotkunar á landinu öllu verði í samræmi við skipulagsáætlanir þar sem efnahagslegar, félagslegar og menningarlegar þarfir landsmanna, heilbrigði þeirra og öryggi er haft að leiðarljósi“, eins og þar segir, með leyfi forseta. Þetta er að sjálfsögðu fyrst og fremst tilvísun í hina almennu stefnumörkun hugmyndafræði um sjálfbæra þróun og ég tel mjög jákvætt að því sé haldið vel til haga þarna og þetta er reyndar gegnumgangandi stef í öllu frumvarpinu. Hér var minnst á að frumvarpið gerði ráð fyrir aukinni og betri kynningu og meira samráði. Við þekkjum það öll sem höfum fengist við sveitarstjórnarmál og skipulagsmál í sveitarfélögum að þetta er málaflokkur sem fær æ aukið vægi í öllu starfi á sveitarstjórnarstigi og almenningur lætur sig skipulagsmálin sífellt miklu meira varða og er meðvitaðri um rétt sinn líka til þess að hafa áhrif á þróun og til þess að hafa áhrif á sitt nánasta umhverfi og skipulag. Það er í sjálfu sér jákvætt. Það þarf líka að tryggja að allir ferlar séu skýrir og öllum sé ljóst hvaða rétt þeir hafa og hvernig þeir geta komið að skipulagsmálum. Vanda á gerð skipulagsins, m.a. með lýsingu á skipulagsverkefnum fyrir fram. Þetta tel ég líka mjög til bóta vegna þess að það á þá að vera öllum ljóst í upphafi þegar ráðist er í skipulagsvinnu til hvers er ætlast af henni og hvert hún á að leiða og hver markmiðin eru. Það er mjög mikilvægt. Það hefur margoft komið í ljós að skort hefur á að það sé alveg skýrt hvert menn eru að fara og hver tilgangurinn er með skipulagsvinnu, hvort sem það er deiliskipulag eða skipulag á stærri skala. Ég ætla líka að fagna því, og vísa þá til þess af því að ég held að það hafi komið aðeins fram í ræðu ráðherrans, ef ég hef tekið rétt eftir, sem lýtur að heimildum manna til að vinna skipulag. Við höfum margoft orðið vitni að því vítt og breitt um landið að aðilar, sem eru ýmist landeigendur eða framkvæmdaaðilar, koma með tilbúið unnið skipulag og leggja það fyrir sveitarstjórnina og segja: Viljið þið ekki bara samþykkja þetta sisvona? Ef sveitarstjórnin er með eitthvert múður og vill ekki gera nákvæmlega eins og framkvæmdaaðilar segja, þá fær maður að heyra það að lagðar hafi verið svo og svo margar milljónir í verkefnið og allt sé bara í uppnámi ef það nái ekki fram að ganga o.s.frv. Og ef á að fara að hlusta mikið á íbúana þá sé það ekki nógu gott. Hér er í raun tekið á þessu. Það er m.a. gert í 38. gr. þar sem ákvæðunum er breytt varðandi heimildir þriðja aðila til að vinna deiliskipulag. Það þarf að gerast með samþykki sveitarstjórnar og þannig að það liggi jafnframt fyrir lýsing á því skipulagsverki fyrir fram. Þetta tel ég mjög til bóta og bæta réttarstöðu alls almennings þannig að hann standi ekki frammi fyrir einhvern veginn gerðum hlut og styrkir stöðu sveitarstjórnanna í þessu samhengi. Við 1. umr. er gert ráð fyrir að menn fari almennt yfir sviðið og ekki er tími til að fara djúpt í einstök efnisatriði. Ég get þó ekki látið hjá líða að nefna nokkur atriði sem mér finnst mikilvægt að fara betur yfir í frumvarpinu. Í fyrsta lagi er það landsskipulagið sem hér hefur þegar verið vakið máls á. Ég tel mjög mikilvægt að við reynum að ná sátt um það hvernig landsskipulagshugsunin verður á endanum í lögunum. Ég get alveg staðfest það sem hæstv. umhverfisráðherra segir að auðvitað eru ekki allir ánægðir með þær formúleringar og þá hugsun sem er í sambandi við landsskipulagið. Ég er sjálfur almennt þeirrar skoðunar að skynsamlegt sé að vera með einhverja heildarstefnumörkun í þessu sambandi en ég vil að minnsta kosti skoða betur hvort það á beinlínis að vera skipulagsáætlun í þeim skilningi sem skipulagslögin gera ráð fyrir, eins og að því er varðar svæðisskipulagsáætlun, deiliskipulagsáætlun, aðalskipulagsáætlun, eða hvort hér á að vera um stefnumótun að ræða, þ.e. landsskipulagsstefnu sem er þá t.d. höfð til hliðsjónar og menn mega ekki beinlínis fara í bága við. En það er mjög flókið mál og vandmeðfarið, eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir vakti máls á í andsvari, hvað svona landsskipulagsstefna á að ná langt niður, því að í raun getur hún, ef hún er mjög ákveðin í formúleringum sínum, haft áhrif alveg niður á deiliskipulagsstig. Svo maður tali bara íslensku í þessu samhengi, þá er alveg augljóst hvaða mál koma hér upp í hugann þar sem getur orðið ágreiningur eða hagsmunir geta skollið saman milli sveitarstjórnar og hins opinbera. Hér má t.d. nefna væntanlega flugvöll í Vatnsmýri þar sem samgönguráðherra getur komið með samgönguáætlun sem segir eitt á meðan sveitarstjórnin sem fer með skipulagsvaldið segir annað. Við getum tekið hálendið þar sem náttúruverndaráætlun getur sagt eitt, orkunýtingaráætlun getur sagt annað og svo kemur kannski sveitarfélagið og hefur einhverja allt aðra skoðun. Þarna stöndum við frammi fyrir því að taka ákvörðun um það hvað á að ráða í svona ágreiningsmálum. Á ríkið að taka af skarið? Ég hef verið þeirrar skoðunar og er þeirrar skoðunar enn að ef svo ríkir almannahagsmunir eru í húfi að ríkið verði að grípa inn, þá eigi það að gerast að með lagasetningu en skipulagsvaldið eigi að vera hjá sveitarfélögunum. Við vitum að alltaf er hægt að beita lagasetningu þegar svo ríkir almannahagsmunir eru í veði að það er óhjákvæmilegt og þá er það gert með þeirri umræðu sem það kallar á og það er eðlileg málsmeðferð að mínum dómi. En hér er alla vega ljóst að það þarf að fara betur yfir þetta og athuga hvort hægt er að finna þarna einhverjar lendingar sem góð sátt getur orðið um. Ég fagna ákvæðinu um rammaskipulag. Það hefur skort á það að mínum dómi í skipulagslögin að það hefði einhvers konar umfjöllun. Ég ætla líka að nefna hérna atriði eins og skipulagsgjaldið sem gert er ráð fyrir að sé innheimt og renni í ríkissjóð. Ég mundi vilja að það yrði skoðað betur í nefndinni hvort það sé rétt fyrirkomulag að skipulagsgjaldið renni í ríkissjóð eða hvort það renni beinlínis til þess að standa straum af þeirri skipulagsvinnu sem sveitarfélögin inna af hendi. Í dag er það þannig að sveitarfélögin geta fengið hluta af skipulagsgjaldinu til sín með tvennum hætti en það er spurning hvort þetta á að vera beinlínis markaður tekjustofn til að standa straum af skipulagsvinnu sveitarfélaganna. Það er hlutur sem ég mundi vilja láta skoða betur. Ég get ekki látið hjá líða að nefna úrskurðarnefndina, af því að ég sé að forstjóri Skipulagsstofnunar situr hér í hliðarsal og átti sæti með mér í þessari nefnd, en ég held að ég hafi sagt á hverjum einasta nefndarfundi í nefndinni: Að lokum legg ég til að úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála verði lögð niður. En ákvæði um hana eru nú samt sem áður í þessu frumvarpi. Úrskurðarnefndir og kærunefndir af þessum toga eru mér mjög mikill þyrnir í augum. Ég held að úrskurðar- og kærunefndir af ýmsum toga séu á sjöunda tuginn hjá ríkinu um þessar mundir. Hér var sem sagt ekki farin sú leið að gera breytingu á þessu en ég mun að sjálfsögðu taka það mál, skemmtiefni, til umfjöllunar í nefndinni. Loks, af því að tíminn er að renna út, frú forseti, ætla ég að nefna, og ég get komið að því betur á eftir í umræðunni um frumvarp um mannvirki, að ég hef verulegar efasemdir eins og ég hafði í nefndinni á því að skipta skipulags- og byggingarlögunum upp í tvennt. Ég hefði viljað sjá skipulags- og mannvirkjalög sem einn lagabálk og þess vegna Skipulagsstofnun, Byggingarstofnun og brunamálin í  Virðulegi forseti. Í heildina litið líst okkur prýðilega á 

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til skipulagslaga sem lagt hefur verið fram á Alþingi og ég vil byrja á því að þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir framlögn þessa máls. Eins og fram hefur komið í umræðunni hefur þetta átt langan aðdraganda og mikil undirbúningsvinna hefur farið fram allt frá árinu 2002, hér er verk sem hefur verið vandað til. Það sem ég vil sérstaklega þakka hæstv. ráðherra fyrir eru lokaorð hennar varðandi vinnutilhögun þessa verkefnis, sem er gríðarlega mikið, þetta er víðfeðmur og stór lagabálkur sem við ætlum að standi til langrar framtíðar. Það kom sérstaklega fram hjá ráðherra að hún væri tilbúin að fara eftir öllum þeim góðu ráðum sem hv. umhverfisnefnd kynni að koma fram með sem mættu verða til þess að bæta þessa lagasetningu. Mér finnst það vera kostur fyrir okkur sem eigum eftir að vinna með málið að það sé lagt fram með þeim huga að það verði farið yfir athugasemdir okkar og tekið tillit til þeirra. Við kunnum svo að verða sammála um að einhverjar af þeim verði teknar inn í þetta verk. Ég vil líka leggja áherslu á það eins og nú þegar hefur komið fram í umræðunni að umhverfisnefnd þarf að fá góðan tíma og gott næði til þess að fara yfir þetta frumvarp en ég legg samt sem áður áherslu á að það verði í samfellu þannig að það verði ekki tekin einhver törn í málinu og svo liggi það niðri og síðan þurfi að dusta rykið af gömlum gögnum heldur verði það unnið í samfellu og þess vegna sumartíminn notaður sérstaklega í þetta mál ef þurfa þykir. Auðvitað kemur margt jákvætt fram í frumvarpinu og við þurfum að skýra enn frekar í lagasetningunni þau atriði sem okkur finnst vera til bóta. Síðan eru ákveðnir þættir, bæði varðandi skipulagslögin og mannvirkjalögin, lög til brunavarna sem við þurfum að ræða í svolítilli samfellu. Þó að við séum að ræða þetta fyrsta frumvarp hæstv. ráðherra núna eru hin frumvörpin þó nokkuð tengd og við munum ræða þau síðar í dag. Ég vil samt fara örfáum orðum um það sem gert er ráð fyrir í lagasetningu þessara þriggja frumvarpa sem er að hér verði til Skipulagsstofnun annars vegar og hins vegar Byggingarstofnun með samruna Brunamálastofnunar og þarna verði tiltekin verkefni færð á milli. Það er atriði sem við þurfum að fara vel yfir í nefndinni hvort ekki sé hyggilegra að hafa þetta eina ríkisstofnun, það séu faglegir þættir sem hreinlega geri það að verkum að það verði skilvirkari vinnubrögð. Þau atriði sem við þurfum að ná fram með þessari lagasetningu eru skilvirkni, einföldun og það eru ákveðin gæði. Þetta er verkefni sem við þurfum að hafa að leiðarljósi við þessa vinnu og þá hygg ég að við þurfum að skoða einmitt þetta. Þetta er ekki nema kannski 40–50 manna stofnun, ef sameiginleg stofnun yrði, og það er ekki í raun stór stofnun, hún ætti að vera hagkvæmari í rekstri hvað varðar bókhald og alla umsýslu og umgerð á einum stað þannig að þetta er atriði sem ég vil að við skoðum virkilega vel. Það eru fleiri atriði sem mig langar að nefna hér eins og reyndar hefur verið gert fyrr í umræðunni varðandi landsskipulagsáætlanirnar, sem eru nýmæli í þessum lögum. Við þurfum að fara nákvæmlega yfir það hvaða rétt þær hafa gagnvart sveitarfélögum og hvaða rétt gagnvart öðrum skipulagsáætlunum með aðkomu sveitarfélaga. Það hefur verið rætt hér um miðhálendið og að sú nefnd sem hefur unnið að skipulagsmálum miðhálendisins verði lögð niður. Þá þarf kannski aðeins að fara yfir ýmsa þætti sem varða þau sveitarfélög sem eiga land á miðhálendinu, t.d. þætti sem snúa að landnotum, þá á ég við beitarrétt, umferð búfjár o.s.frv. Síðan þarf það náttúrlega að fingra saman við samgönguáætlun, byggðaáætlun, sem vissulega er skipulagsáætlun í sjálfu sér, og náttúruverndaráætlanirnar. Þarna þurfum við að ná ákveðinni samfellu og samhengi þannig að þetta geti runnið saman og að við náum sátt um þessi mál. Það hefur komið fram hér fyrr að þetta verk hófst 2002 og það hefur verið leitað umsagnar fjölmargra aðila og að sjálfsögðu sveitarfélaganna en samt sem áður - og þess vegna þurfum við einmitt að leggja mikla vinnu í það - eru ákveðnar óánægjuraddir gagnvart þessu og því er ég að ræða þessa þrjá lagabálka svolítið saman, það gefur okkur enn frekari ástæðu til þess að gefa þessu rúman og góðan tíma. Það hafa komið fram ábendingar sem ég get ekki haft skoðun á hér á þessari stundu sem varða það hvort þessi lög standist lög eins og EES-samninga. Við þurfum að sjálfsögðu að skoða það vel og fara yfir og hafa slík mál á hreinu. Það er eðlilegt eins og við aðra lagasetningu á Alþingi að hún standist alþjóðleg lög, það segir sig sjálft. Bara til að nefna örfá atriði var lagt fram frumvarp um frístundabyggð á Alþingi í gær og í því fólst að gerður yrði ákveðinn lagarammi um þá landnotkun. Ég ætla ekki að fara út í það frumvarp í sjálfu sér en það er afskaplega tengt þessum málum og í 7. lið 2. gr. skipulagslaganna er einmitt farið inn á frístundabyggð og ég hygg að hv. umhverfisnefnd ætti að fá það frumvarp til umsagnar og fara yfir það í samhengi við þau lög sem við erum hér að vinna þannig að við náum örugglega samfellu þar. Þar kunna að vera einhver atriði sem við vildum kannski hafa áhrif á hvað það varðar. 48. gr. frumvarpsins er um skiptingu landa og lóða, sem heyrir í raun líka til þessarar frístundabyggðar, og þar þarf aðeins að íhuga betur til hvers það land er nýtt. Ef um það er að ræða að skipta bújörðum, sem er algengt, að það er verið að búa til smábýli og annað þess háttar, þá þarf að skoða það. Það má a.m.k. ætla að það fylgi öðrum lögmálum en þegar er verið að taka land gjörsamlega úr landbúnaðarnotkun og í frístundabyggð og allt önnur not en landbúnaðarnot. Frú forseti. Ég hef nú yfir þau atriði sem mér finnst að við þurfum að skoða hvað þetta frumvarp varðar. Ég lít svo á að við framlagningu þess af hæstv. umhverfisráðherra séum við að stíga nýtt skref varðandi lagasetningu um skipulagsmál og ég horfi björtum augum til framtíðar með að fá tækifæri til að vinna að framgangi þessa frumvarps.

Hæstv. forseti. Nú hafa kjarasamningar á almennum vinnumarkaði verið lausir í einn og hálfan mánuð. Í ummælum forustumanna Starfsgreinasambandsins sem telur 52 þúsund félagsmenn má greina von til þess að kjarasamningar gætu verið í sjónmáli á næstu dögum. Nú virðist einnig að önnur heildarsamtök launamanna séu að vinna með viðsemjendum Samtaka atvinnulífsins að sameiginlegri lausn á kjaradeilunni. Forustumenn ASÍ meta það svo að samflot sé komið á að nýju eins og nú standa mál. Síðasta aðkoma ríkisstjórnarinnar var að neita að ræða lækkun á skattbyrði láglaunafólks sem olli því að samflot var þá lagt til hliðar. Frá því í haust hefur verið ljóst að nást yrðu verulegar kjarabætur sérstaklega fyrir þá sem lægst hafa launin ella yrði ekki komið á kjarasamningum. Þess vegna var svo snemma leitað eftir vilja ríkisstjórnarinnar meðal annars í skattamálum sem sérstaklega kemur láglaunafólkinu til góða í hækkuðum rauntekjum. Ég spyr því: Hvað hyggst ríkisstjórnin gera til að stuðla nú að því að nýir kjarasamningar geti náðst? Háir stýrivextir áfram eru staðreynd að því er virðist og verðbólgan er ekki til að auðvelda gerð almennra kjarasamninga og nú hafa aðilar vinnumarkaðarins vaxandi áhyggjur af því að hér verði hraður samdráttur meðal annars á byggingarmarkaði. Í kjölfar hruns á verðbréfamörkuðum þar sem úrvalsvísitalan hefur lækkað um tæplega 4.000 stig frá því í miðjum október síðastliðnum virðast bankarnir nánast hættir að veita ný lán til atvinnulífsins og mjög mikið dregur úr lánum til húsnæðiskaupa. Erlendis frá berast fréttir af umfjöllun um að Ísland stefni í afar harða lendingu og jafnvel hrun fyrirtækja og fjármálalífsins. Talað er um að gengishrun íslensku krónunnar sé á næsta leiti. Í Noregi er fjallað um að Kaupþing bjóði yfir 6% vexti til að fá sem mest af innlánum inn í bankann og að öll lán til bankans séu með 6% skuldatryggingarálagi. Danska viðskiptablaðið Børsen varar mjög við því ástandi sem nú er á Íslandi, eignatengslin séu mikil milli íslenskra stórfyrirtækja sem geti leitt til þess að þeir sem lenda í verulegum erfiðleikum dragi önnur fyrirtæki með sér í fallinu. Vilhjálmur Egilsson sagði í dag að lítið væri um ný verkefni fram undan og hvetur til þess að ný verkefni verði undirbúin fljótt af ríkinu, ríkissjóður sé fjárhagslega sterkur og verði að koma inn til aukinna verkefna eins og nú horfir í atvinnumálum á komandi hausti því þannig megi ef til vill koma í veg fyrir mikið og vaxandi atvinnuleysi. Ég spyr þess vegna: Hvað segir hæstv. forsætisráðherra við þessu? Einnig spyr ég hvað líði endurskoðun á mótvægisaðgerðunum sem hæstv. forsætisráðherra boðaði. Er þorskkvótinn svo heilagur hjá ríkisstjórninni að ekki megi endurskoða þá röngu ákvörðun? Atvinnurekendur telja að ný stórverkefni verði að undirbúa, meðal annars á Bakka við Húsavík, í Helguvík og jafnvel stækkun álversins í Straumsvík. Einnig hafa verið nefnd að undanförnu önnur verkefni. Ég spyr ríkisstjórnina: Getur ríkisstjórnin náð saman um iðnaðarkosti miðað við það hvernig ráðherrar hafa þar talað? Hvað segir hæstv. forsætisráðherra um það sem ég hef hér dregið fram? Ætlar ríkið að lækka skatta á atvinnulífið eða nær ríkisstjórnin saman um ný álver eða aðra iðnaðarkosti? Hvað með nýjar virkjanir, hæstv. forsætisráðherra? Það var vond ákvörðun ríkisstjórnarinnar að hafna skattalækkun á láglaunafólk, eldri borgara og öryrkja sem ASÍ lagði til á liðnu hausti. Sú aðgerð hefði haft jákvæð áhrif til lækkunar á verðbólgunni. Við þingmenn Frjálslynda flokksins lögðum fram mál á hv. Alþingi á síðasta hausti um sérstakan persónuafslátt fyrir lágtekjufólk og töldum að þar værum við með gott innlegg til að stuðla að lausn mála. Nú getur hæstv. forsætisráðherra ekki látið lengur eins og allt sé í stakasta lagi. Hvað mun ríkisstjórnin aðhafast næstu daga til að kjarasamningar náist? Mun til dæmis verða skoðað hvað hægt sé að gera með niðurgreiðslu á húshitunarkostnaði úti á landsbyggðinni þar sem hitunarkostnaður er mjög hár eins og í dreifbýli? Mun verða skoðað hvar eigi að taka á flutningskostnaðinum og hvernig verður það þá gert? Hefur ríkisstjórnin slíkt í hyggju? Og hvað með skattafrádrátt handa því fólki sem kemur til með að þurfa að sækja atvinnu um langan veg samanber málið sem við ræddum í Alþingi fyrir örskömmu síðan, þingmenn Frjálslynda flokksins? Hyggst ríkisstjórnin aðhafast í málunum?

Virðulegi forseti. Efnahags-, atvinnu- og kjaramál eru að sjálfsögðu stöðugt viðfangsefni á vettvangi ríkisstjórnarinnar sem og á Alþingi. Þau mál eru sérstaklega viðkvæm og vandmeðfarin þegar stutt er í kjarasamninga eins og vonir standa til að sé núna þessa dagana. Samningsaðilar á vinnumarkaðinum virðast vera langt komnir, að minnsta kosti sá hluti þeirra sem hefur staðið í viðræðum upp á síðkastið og allir hljóta að vona að þær viðræður megi leiða til farsælla lykta. Ríkisstjórnin, eins og ég hef margsagt úr þessum ræðustól og víðar, mun ekki skorast undan því að ræða við aðila vinnumarkaðarins um það með hvaða hætti hún geti komið að málum og lagt gott til. Þetta hefur legið fyrir í langan tíma og ég á von á því að á allra næstu dögum munum við ræða við samningsaðilana um það með hvaða hætti ríkisstjórnin og Alþingi, ef lagabreytinga er þörf, getur komið að þessum málum. Það vill þannig til að efnahagsstaðan á Íslandi er býsna sterk og hefur verið. Ég ætla ekki að rifja upp allt sem sagt hefur verið úr þessum ræðustól um það efni. Hv. þm. Guðni Ágústsson sagði hér í gær réttilega að staða ríkissjóðs væri gríðarlega sterk og lífeyrissjóðakerfið sömuleiðis. Þetta viðurkenna allir sanngjarnir menn innan lands jafnt sem utan sem um þessi mál fjalla og hafa einhvern áhuga á því að leiða sannleikann í ljós. Hins vegar hafa efnahagsmálin að undanförnu markast af því að það hefur skapast óeðlilegt ástand á lánamörkuðum í útlöndum. Það hefur myndast lánsfjárskortur á alþjóðafjármálamörkuðum sem vitaskuld hefur haft sitt að segja á Íslandi og kemur fram í því að íslensku bankarnir eiga ekki jafngreiðan aðgang að ódýru lánsfé og þeir áður áttu. Þess vegna hafa þeir verið að grípa til varúðarráðstafana í sambandi við útlán og það mun segja til sín fyrr en varir. Þessar aðstæður voru ófyrirséðar fyrir nokkrum vikum og mánuðum síðan. En við þurfum að sjálfsögðu að bregðast við þeim eins og allir aðrir af skynsemi en höfum til þess sem ríki að ýmsu leyti betri aðstæður en margir aðrir vegna þeirra aðstæðna sem ég gat um varðandi sterka stöðu ríkissjóðs og fleira. Þannig standa þessi mál í augnablikinu hvað þessa þætti varðar. Hv. þingmaður spurði um margt. Hann spurði meðal annars um væntanlegar framkvæmdir og um mótvægisaðgerðir og fleira í þeim dúr. Þess er ekki langt að minnast að ríkisstjórnin var gagnrýnd fyrir það hér við fjárlagaafgreiðslu að það væri verið að auka opinber fjárútlát og fjárveitingar til framkvæmda. Nú er að koma á daginn alveg eins og við spáðum í aðdraganda fjárlagagerðar og fyrir jólin að það gæti farið svo að það yrði full þörf á þeim opinberu framkvæmdum ekki síst í vegamálum sem var verið að bæta inn í fjárlagafrumvarpið. Og það er nákvæmlega það sem er að gerast. Það má vel vera að það þurfi að gera enn betur og enn meira í þeim efnum þegar líða tekur á árið. Við útilokum ekki að svo kunni að fara ef það hægist um of á hjólum efnahagslífsins í landinu. Varðandi mótvægisaðgerðir voru þær að sjálfsögðu hugsaðar til að koma til móts við þær byggðir og þá aðila í landinu sem yrðu fyrir búsifjum vegna þriðjungsskerðingar þorskaflamarksins. Enn hafa þær ráðstafanir ekki skilað sér að neinu marki í skráðu atvinnuleysi í landinu þannig að það er ekki farið á það að reyna með hvaða hætti sú skerðing birtist í atvinnuleysistölunum en við höfum undirbúið mótvægisaðgerðirnar. Þær eru að fara að skila sér og þær munu koma til framkvæmda að miklu leyti á þessu ári. En við höfum jafnframt sagt að við séum undir það búin í ríkisstjórninni að endurskoða þær, fara yfir þær sem búið er að ákveða með það fyrir augum að athuga hvort ætti kannski að bæta einhvers staðar í. Málið er ekki komið það langt að um slíkt hafi verið teknar ákvarðanir. En ég legg áherslu á að í aðdraganda kjarasamninga verði allir að tala varlegar en hitt.

Frú forseti. Sinnuleysi ríkisstjórnarinnar í kjaramálum hefur ekki farið fram hjá nokkrum manni. Með því er ekki verið að segja að ríkisstjórn eigi á hverjum tíma ætíð að rjúka til og þaðan af síður að samþykkja það sem öðrum hvorum samningsaðilanum dettur í hug. En það hlýtur að teljast mikið ábyrgðarleysi við þær aðstæður, miklu efnahagslegu óvissu og stöðu í atvinnumálum eins og hún blasir við að ríkisstjórnin missi þessi mál í raun frá sér og sé ekki með í því að reyna að tryggja farsæla niðurstöðu sem geti hvort tveggja í senn bætt kjör lakast settu hópanna í samfélaginu en um leið verið liður í því að ná tökum á efnahagsástandinu og ná niður verðbólgu. Ég hlýt því í leiðinni einnig að mótmæla því að menn séu að gera það að kröfu í þessum kjarasamningum að setja stóriðjustefnuna á meiri ferð en nokkru sinni fyrr. Ég hélt að það ætti í grunninn að vera aðalviðfangsefni aðila vinnumarkaðarins að semja um kaup en ekki aðra hluti. En ríkisstjórnin sjálf hlýtur að hafa einhverjar meiningar um það hvernig til dæmis hún vill sjá launastrúktúrinn í samfélaginu þróast. Hefur ríkisstjórnin enga skoðun á því hvað þurfi að gera til að bæta kjör umönnunar- og uppeldisstétta þannig að hægt sé að manna þau störf eða ætlar hún bara að hafa algerlega gagnstæðar skoðanir á því, eins og menntamálaráðherra og fjármálaráðherra hafa á launum kennara? Ég er algerlega sammála menntamálaráðherra að það þarf að bæta kjör kennara. Það þarf líka að bæta kjör umönnunarstéttanna þar sem fólkið er að flýja í burtu. Hvað segir Samfylkingin í þessum efnum? Er hún sátt við sinnuleysi og doða forsvarsmanna ríkisstjórnarinnar, forsætisráðherra og fjármálaráðherra? Skrifar hún upp á það að ríkisstjórnin skili auðu í sambandi við launakjör þessara hópa sem ég hef nefnt? Það væri fróðlegt að fá að heyra það hvort til dæmis Samfylkingin sé sammála hæstv. 

Virðulegur forseti. Það er öllum nokkur vandi á höndum að taka þátt í þessari umræðu í dag um kjaramál og efnahagsmál vegna þess að kjaraviðræður eru á lokaspretti hjá aðilum vinnumarkaðarins og líklegt að vonandi fljótlega og jafnvel um helgina muni þeim takast að ljúka þessum viðræðum. Þá er flest sem bendir til þess að leitað verði til ríkisstjórnarinnar um það með hvaða hætti hún ætli að koma að þessum málum. Það er auðvitað mál sem við hljótum að ræða bæði við verkalýðshreyfinguna og Samtök atvinnulífsins hvernig verði best gert. Ég vil mótmæla því harðlega sem fram kom í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að ríkisstjórnin hefði sýnt sinnuleysi í þessum málum. Það hefur hún alls ekki gert. Það má svo sem færa rök 

Hæstv. forseti. Óðum rýrnar auraforðinn, endurvakin liðin saga. Verðbólgan er aftur orðin eins og hún var í gamla daga. Þannig orti jafnaðarmaðurinn Kristján Bersi Ólafsson á dögunum um ríkisstjórn sem hann sjálfsagt styður. Verðbólgan er stóra vandamálið í dag. Það verður mjög hættulegt fyrir íslenskt launafólk ef hér hefjast víxlhækkanir á verðlagi og launum. Verðbólgudraugurinn er stærsta vandamál ríkisstjórnarinnar og hún hefur ekki tekið á honum. Hún hefur ekkert aðhafst í efnahagsmálum og þess vegna eru allir kjarasamningar sem eru á borðinu í mikilli óvissu. Það er ábyrgðarlaust, eins og hér hefur verið hjá stjórnarliðum og jafnvel hæstv. ráðherrum, að ganga fram við þessar aðstæður í íslensku samfélagi og bjóða einni stétt kauphækkun í dag og annarri á morgun. Stóra málið og eina málið sem ríkisstjórnin glímir við er verðbólgan, þar verður hún að vakna. Það er ískyggilegt ástand sem nú vofir yfir Íslandi og kemur að utan. Illa er spáð fyrir íslensku efnahagskerfi. Ef það skellur á okkur fer illa fyrir þjóðinni um sinn. Ég man efnahagsástandið 1991–1995 þegar íhaldið og kratarnir voru í stjórn. Ég man atvinnuleysið, ég man gjaldþrotin. Ég á mér bara einn draum, að ríkisstjórnin vakni og takist á með atvinnulífið við hlið á sér, Seðlabankann og allt það viðdráttarlið sem til er í landinu að reyna að vinna bug á þeim vanda sem steðjar að íslensku atvinnu- og efnahagslífi. Við þurfum að ná snertilendingu, við þurfum að ná verðbólgunni 

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem fram kom í ræðu síðasta hv. þm. Guðna Ágústssonar. Verðbólgan er sá vandi sem ríkisstjórnin á fyrst og fremst að vera að glíma við. Verðbólgan var á síðasta ári 5,9% eftir að þáverandi ríkisstjórn hafði greitt hana niður með lækkun virðisaukaskatts af matvælum um 2%, þannig að í raun var verðbólga á síðasta ári um 8%. Við höfum ekki séð svona tölur síðan eftir 1990. Nú er fyrir okkur spáð, eins og t.d. hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, að hér geti orðið hörð lending, að gengið geti fallið mjög mikið á mjög skömmum tíma. Við erum á þeirri bjargbrún um þessar mundir að gengið riðar til falls. Þá mun verðbólgan fara upp og verða ekki bara 5,9% eða 8%, hún fer vel yfir 10%. Það er verkefni ríkisstjórnarinnar að haga efnahagsmálum á þann veg að það gerist ekki. Það er mikilvægasta framlag hverrar ríkisstjórnar til kjarasamninga að ná niður þessum kostnaði sem er orðinn stærsti útgjaldaliður í hverri fjölskyldu, fjármagnskostnaðurinn, verðtrygging og vextir. Vextir hafa verið háir hér í fjögur ár en engu að síður er verðbólgan há. Það er vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki gripið til þeirra aðgerða sem þarf til að koma á jafnvægi í íslensku efnahagslífi. Það á að vera framlag ríkisstjórnarinnar að koma verðbólgunni niður fyrir 5% strax. Það er verkefnið, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Full ástæða er, eins og frummælandi, upphafsmaður umræðunnar, vakti athygli á, til að taka vísbendingar um hættu á samdrætti í hagkerfinu alvarlega. Fyrir hagkerfi eins og okkar sem reisir sig á tiltölulega fáum stoðum er það mjög alvarlegt mál þegar á sama tíma og skera þarf niður í sjávarútveginum sæki lausafjárkreppa að fjármálageiranum. Þegar síðan við bætist að við erum með háa vexti og gengið er að gefa eftir þá eru býsna mörg óveðursský að hrannast upp. Það er einmitt á þeim tíma sem við stöndum frammi fyrir því að samningar eru lausir á vinnumarkaði. Þeir samningar sem nú er verið að vinna að eru því gerðir við afar viðkvæmar aðstæður og það var skynsamlegt hjá ríkisstjórninni að láta á það reyna með hvaða hætti samningar tækjust á vinnumarkaði áður en kemur að aðild hennar. Þeir sem eru að kalla eftir svörum um það með hvaða hætti ríkisstjórnin ætlar að koma að málum hafa fengið skýr svör um að þær aðgerðir muni miða að því að stuðla að efnahagslegu jafnvægi. Það er stóra verkefnið sem við stöndum nú frammi fyrir og það er ljóst af þeim fréttum sem berast af þeim samningum sem nú standa yfir að þeir aðilar sem þar eru að semja skynja mikilvægi þess að menn fari ekki fram úr sér með væntingar við gerð samninganna. Verkefnið sem blasir við okkur núna er að ná niður vöxtum, skapa hér skilyrði til þess að lækka stýrivexti Seðlabankans án þess að verðbólgan fari aftur af stað. Það er gríðarlega mikið hagsmunamál fyrir alla í landinu, bæði atvinnulífið og einstaklingana. Þær aðgerðir sem ríkisstjórnin mun grípa til í tengslum við þessi mál munu að sjálfsögðu miða að þessu markmiði en það hjálpar 

Frú forseti. Samtök atvinnulífsins hafa í tilboði sínu til Starfsgreinasambandsins lagt línurnar fyrir ríkisstjórn Íslands. Númer eitt: Launastefna ríkisins má ekki vera frábrugðin því sem þeir nú bjóða, sem er samningur til þriggja ára og 4% hækkun launa á þessu ári. Samkvæmt þessari dagskipun má enginn hækka meira, enginn, ekki heldur þær stéttir sem hafa setið eftir og eru í stórum stíl að flýja umönnunarstörf í leikskólum, skólum og í heilbrigðisþjónustu, stéttir sem upp til hópa eru skipaðar konum sem hafa fengið nóg af ómanneskjulegu álagi og skítakaupi. Afsakið orðbragðið, frú forseti. Númer tvö í dagskipuninni er þetta: Ríkið á að greiða fyrir byggingu þriggja álvera með tilheyrandi náttúruspjöllum, álver á Bakka, álver í Helguvík og stækkun í Straumsvík.  Auglýst var eftir afstöðu Samfylkingarinnar í útvarpinu í morgun til kjaramála kennara. Ég auglýsi hér eftir afstöðu Samfylkingarinnar til dagskipunar Samtaka atvinnulífsins. Ætlar Samfylkingin að svíkja kosningaloforðin um bætt kjör þessara hópa? Voru þau bara orðin tóm rétt eins og Fagra Ísland?

Hæstv. forseti. Það er ekkert óeðlilegt við það að spurst sé fyrir um gang kjarasamninga og aðkomu ríkisstjórnarinnar við lausn eða samkomulag í þeim efnum enda hefur það jafnan verið hlutverk ríkisstjórnar að landa slíkum samningum og gefa yfirlýsingar um aðgerðir af hálfu ríkisvaldsins þegar aðilar vinnumarkaðarins takast á um kaup og kjör. Ég gagnrýni því í sjálfu sér ekki spurningarnar og umræðuna um það sem hér hefur verið borið fram og flutt en það þarf ekki að koma neinum á óvart þótt hæstv. forsætisráðherra og aðrir talsmenn ríkisstjórnarinnar haldi spilunum að sér meðan kröfurnar eru óútkljáðar og myndin enn óskýr af því hvers sé krafist af hálfu ríkisvaldsins. Kjörin á vinnumarkaðnum haldast líka óhjákvæmilega í hendur við stöðu efnahagsmála eins og hér hefur verið rakið og öllum er ljóst að ýmsar blikur eru á lofti í fjármálum og efnahagsmálum sem stafa kannski af utanaðkomandi áhrifum, enda gerir stjórnarandstaðan, að mér skilst, kröfu til þess að ríkisstjórnin bregðist við á þeim vettvangi ef marka má málflutninginn hér á Alþingi fyrr og nú. Hér eru með öðrum orðum gerðar kröfur um að bæði sé haldið og sleppt. Aðilar vinnumarkaðarins hafa sýnt stillingu og ábyrgð í kröfum og samningaviðræðum og nú hillir undir niðurstöður og eru það vissulega fagnaðartíðindi, ekki síst ef stefnan virðist sú að bæta fyrst og fremst hag þeirra launastétta sem lægstar hafa tekjurnar. Sú stefna fellur í góðan jarðveg og ég heyri ekki betur en að fullur skilningur og stuðningur sé við þá 

Hæstv. forseti. Það finna allir að kuldakast er í efnahagsmálum. Það er rétt sem hv. þm. Bjarni Benediktsson sagði hér áðan að upp hrannast svört óveðursský sem skapa þrönga stöðu við gerð kjarasamninga. En á sama tíma hefur ekki farið mikið fyrir aðgerðum ríkisstjórnarinnar til þess að hafa jákvæð áhrif á gang mála. Það er mikilvægt í þessu sambandi að samningsaðilar nái saman um hófsama samninga sem framlag til þess að við náum heilu og höldnu út úr ólgusjó efnahagsmálanna. Ég fagna þeirri áherslu sem nú er unnið eftir í samningsgerðinni, að þeir beri mest úr býtum sem lökust kjörin hafa. Ríkisstjórnin hefur sagt pass í samskiptum við aðila vinnumarkaðarins nú síðustu vikurnar. Það hefur komið fram mikil óánægja með slælega framgöngu ríkisstjórnarinnar í þeim efnum. Ríkisstjórnin verður að koma að samráði við samningsaðila og vera tilbúin til að taka þátt í endanlegri lausn málsins. Það er mjög mikið mál og ég fagna út af fyrir sig yfirlýsingum hæstv. forsætisráðherra þar um hér áðan. Þar hlýtur ríkisstjórnin að líta til sömu forsendna og áherslna og samningsaðilarnir vinna að, þ.e. að bæta stöðu þeirra sem lökust kjörin hafa, láglaunafólks, barnafólks og annarra aðila. Samningsaðilarnir vinna nú af fullum heilindum að gerð kjarasamninga og því ber að sjálfsögðu að fagna og lýsa ánægju með þá ábyrgð sem þeir sýna í samningsgerðinni. En aðgerðarleysi ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálunum er hins vegar ekki til þess að auðvelda gerð kjarasamninga. Útlitið er ekki gott í þeim efnum og það eru fjölmargir sem kalla eftir aðgerðum. Það bólar ekkert á því að ríkisstjórnin vilji standa við stjórnarsáttmálann um að ná hér fram á ný efnahagslegum stöðugleika, það eru engir tilburðir í þá veru. Ég vil að lokum taka undir með hæstv. forsætisráðherra að menn þurfi að tala varlega en vil í því sambandi beina því til forustumanna stjórnarflokkanna að reyna að hafa þá aga á sínu fólki. Hér fór fram umræða fyrr í dag þar sem hver stjórnarþingmaðurinn á eftir öðrum kom upp til þess að mæla fyrir því að kjör tiltekins hóps launafólks verði bætt. 

Hæstv. forseti. Ég átti nú kannski ekki von á mjög greinargóðum útskýringum frá hæstv. forsætisráðherra um það í hvaða vegferð hann vildi leggja. Ég átti þó frekar von á því að svör hans yrðu nokkuð skýrari en þau voru. Ég hefði t.d. viljað heyra hjá hæstv. forsætisráðherra hvað hann og ríkisstjórnin hygðust fyrir hvað varðar stefnu í vaxtamálum, barnabótum, kjörum aldraðra. Þetta eru allt málefni sem tengjast kjarasamningunum en hafa einnig, ef ég man rétt, tengst málatilbúnaði ríkisstjórnarinnar. Engin svör komu heldur við því sem ég spurði um, sem skiptir fólk á landsbyggðinni vissulega mjög miklu máli, sem er húshitunarkostnaður og flutningskostnaður. Þá lít ég sérstaklega til þess að landsbyggðin og landsbyggðarfólkið verður fyrir alveg sérstökum kjaraskerðingum vegna niðurskurðar á þorskaflanum, það bitnar á þeim svæðum sérstaklega. Ég tek hins vegar undir þá stefnu sem virðist vera í kjarasamningunum að ná fram sérkjarabót fyrir láglaunafólk. Við höfum mælt sérstaklega fyrir því í Frjálslynda flokknum í umræðum hér á Alþingi í haust, bæði í sambandi við gerð fjárlaga og einnig þegar við mæltum fyrir tillögum okkar í skattamálum, sérstökum persónuafslætti sem kæmi láglaunafólki sérstaklega til góða. Það er auðvitað niðurstaðan að hér eru menn í viðkvæmri stöðu og segja ákaflega lítið. Ég vildi samt mælast til þess við hæstv. forsætisráðherra að hann talaði örlítið skýrar í lokaræðu sinni.

Virðulegi forseti. Við stöndum frammi fyrir því á næstu dögum vonandi að leiða kjarasamninga til lykta. Ríkisstjórnin mun hafa, geri ég ráð fyrir, aðkomu að því þegar samningsaðilar eru tilbúnir að leita til okkar. Hvert innihald aðgerða ríkisstjórnarinnar verður nákvæmlega hvorki get ég né vil segja neitt ákveðið um á þessu stigi og það er ekki eðlilegt að ætlast til þess. Auðvitað koma lagabreytingar og önnur efnisatriði til umfjöllunar hér á Alþingi þegar þar að kemur. Hið jákvæða við samningana er, eins og sagt hefur verið frá í fjölmiðlum, að nú á að gera sérstakt átak til að lyfta þeim lægst launuðu og bæta kjör þeirra, einkum þeirra sem ekki hafa notið þess launaskriðs sem verið hefur á hinum almenna vinnumarkaði undanfarin ár á samningstíma yfirstandandi samninga. Það er alveg ótrúlega jákvæð niðurstaða, ef hún næst, að geta náð slíku fram í góðu samkomulagi milli aðila vinnumarkaðarins án þess að þeir sem meira hafa borið úr býtum mögli sérstaklega yfir því. Hún er mjög til eftirbreytni þegar síðan kemur að samningum við opinbera starfsmenn. Þingmaðurinn spurði: Hvað með aldraða og öryrkja og þá hópa? Það er ekki langt síðan að ríkisstjórnin kynnti sérstakar aðgerðir í þágu þessara hópa og frumvarp kemur inn í þingið á næstu dögum þar sem því verður fylgt eftir sem breyta þarf í almannatryggingalögum vegna þess. Þessi mál eru því öll í vinnslu. Hv. þm. Guðni Ágústsson á sér draum. Hann er sá að ríkisstjórnin vakni. Maður sem á sér draum er sjálfur sofandi en ríkisstjórnin er vakandi.

Hæstv. forseti. Upp á síðkastið hefur talsvert borið á því í fréttum að fjallað er um vinnubrögð kjörinna fulltrúa, um það hvernig fulltrúar fólksins rækja vald sitt og skyldur sinar. Mikið er talað um umboð og umboðsleysi, leynimakk, sukk og jafnvel spillingu og óábyrga meðferð skattpeninga borgaranna. Stjórnmálamönnum er mikið í mun að láta verkin tala eins og við vitum. Auðvitað stendur ekki á mér að hafa skilning á því. En í þeim efnum verða menn þó sjá fótum sínum forráð og gæta þess að halda sig innan ramma hófsemdar og velsæmis en ekki síst laga og reglna. Þess hefur gætt í auknum mæli í seinni tíð að stjórnmálamenn sem komast í valdastöður, t.d. þeir sem setjast á ráðherrabekki hér, sjáist ekki fyrir og taki í verkum sínum að beita aðferðum sem hingað til hafa frekar tilheyrt viðskiptalífinu og einkamarkaðnum en opinberri stjórnsýslu. Þannig eru ráðherrar farnir að leysa með samningum ýmis þau úrlausnarefni sem hingað til hafa verið viðfangsefni hefðbundinna stjórnvaldsákvarðana eða átt undir reglur sem stjórnvöld hafa sett á grundvelli laga. Stundum gera menn þetta bara sisvona út í bláinn án þess að samningar eða fjárútlát þeim tengd eigi sér stoð í lögum. Svo leita menn fjárheimildanna eftir á í fjárlögum eða í fjáraukalögum en stundum er um að ræða verkefni sem fyrirmæli eru um í lögum. Með öðrum orðum, lögbundin verkefni sem ráðherrar hefðu hvort er eð þurft að rækja án allra samninga þar um. Þótt ýmislegt sé á reiki hjá blessuðum ráðherrunum varðandi þetta verklag þeirra þá er eitt sem þeir klikka aldrei á. Þeir kalla ævinlega til fjölmiðla.

Ekki iðnaðarráðherra.

Ekki iðnaðarráðherra, segir hæstv. iðnaðarráðherra. Við eigum eftir að sjá það þegar lengra líður á valdatímann. En undirritun samninganna, yfirlýsinganna og fyrirheitanna er ævinlega mynduð í bak og fyrir. Það eru sendar út fréttatilkynningar og helst boðið upp á léttar veitingar á eftir. Hæstv. forseti. Þetta hét í mínu ungdæmi að slá sig til riddara og það hafa ráðherrarnir verið einstaklega duglegir við, ekki síst í aðdraganda kosninga til Alþingis, eins og kemur fram í skýrslu á þingskjali 593 sem dreift var hér í þingsal í gær og ég hvet menn til lesa. Þetta er yfirlit yfir kosningavíxlana sem hæstv. fyrrverandi ríkisstjórn skildi eftir sig þegar hún fór frá á vordögum. Hér kemur í ljós að ráðherrar þessarar fráfarandi ríkisstjórnar undirrituðu samninga um verkefni sem útheimtu fjárútlát upp á 14 milljarða kr. á síðustu vikum valdatíma síns. Sumt af þeim verkefnum er örugglega bundið í lög og þar af leiðandi er fullkomlega ónauðsynlegt að gera um þau einhverja samninga. Nánari yfirferð yfir þá skýrslu verður að bíða betri tíma. Hæstv. forseti. Umboðsmaður Alþingis gerir þessi breyttu vinnubrögð ráðherranna að umræðuefni í nýjustu skýrslu sinni til okkar og rædd var hér á haustþingi. Samkvæmt áliti umboðsmanns fer þessi þróun í vinnubrögðum ekki alltaf saman við gildandi reglur um meðferð mála í stjórnsýslunni. Í áliti umboðsmanns er lýst áhyggjum af þeim samningum sem engin skýr lagafyrirmæli eru um og einnig af samningum um verkefni sem lög gera hvort eð er ráð fyrir að stjórnvaldið framkvæmi. Þá kemur einnig fram í áliti umboðsmanns að samningar sem stjórnvöld gera við borgarana, t.d. í þeim tilfellum þar sem lög mæla skýrt fyrir um bótaferli, svo dæmi sé nefnt, virðast ráðamenn eiga það til að semja sig frá þeim lagafyrirmælum. Ef einstaklingarnir sem í hlut eiga fara ekki í mál við ríkið til að heimta sinn rétt þá sleppa stjórnvöld með skrekkinn og samninginn upp á vasann. Hæstv. forseti. Rammafjárlögin sem hér hafa verið innleidd kunna að ýta undir sið af þessu tagi. Einstaka ákvarðanir um fjárútlát eru þá iðulega í höndum ráðherranna en ekki hjá Alþingi. Ráðherrarnir hafa samkvæmt rammafjárlögum meira svigrúm en um leið er aðkoma Alþingis skert. Í skýrslu sinni getur umboðsmaður um það hvernig stjórnvöld fela í æ ríkari mæli verktökum eða fyrirtækjum úti í bæ að sinna lögboðnum verkefnum og reifa þau álitamál er varða réttarstöðu borgaranna gagnvart slíkum samningum. Hún breytist um leið og einkaaðilar eru farnir að taka stjórnvaldsákvarðanir eða hvernig beita á stjórnsýslu og upplýsingalögum og hvað verður um bótaskyldu eða þagnarskyldu og aðra slíka þætti. Samningar af þessu tagi eru orðnir býsna algengir t.d. í heilbrigðisþjónustunni. Umboðsmaður Alþingis bendir á í þessu sambandi að samningar séu leið viðskiptalífsins og hins frjálsa markaðar þar sem byggt er á því að samningar hafi að geyma sameiginlega niðurstöðu tveggja eða fleiri aðila þar sem jafnræði ríkir á milli samningsaðila. Þar sem menn hafa val um meginþætti samningsins, þar sem samkeppnissjónarmið og aðhald markaðarins yrði virt. Það vilji hins vegar gleymast í samningum ráðherranna að verkefni hins opinbera hvíli almennt á allt öðrum réttargrundvelli en einkarekstur byggir á. Hæstv. forseti. Ég spyr hæstv. 

Virðulegi forseti. Í skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2006 segir m.a. með leyfi forseta: „Það er grundvallarregla í íslenskri stjórnsýslu að ákvarðanir og athafnir stjórnvalda verða að eiga sér stoð í lögum og vera í samræmi við lög.“ Það á nú ekki að þurfa að taka það fram hér á hinu háa Alþingi en að sjálfsögðu starfa ráðherrar og ríkisstjórnir á grundvelli laga og sækja vald sitt til þeirra og þess sem Alþingi hefur ákveðið í þeim efnum. Það er alls ekki nýtt að ríkið geri samninga vegna opinberra verkefna. Það má vísa til þess að í innkaupastefnu ríkisins frá árinu 2002 segir að eðlileg krafa til ríkisstofnana sé að skoðað sé reglulega og skipulega hvort verkefni séu leyst með hagkvæmari hætti innan stofnunar eða með því að kaupa þjónustuna á almennum markaði. Það má jafnframt geta þess að svokölluð útvistunarstefna ríkisins var samþykkt af ríkisstjórninni 6. júní árið 2006 að tillögu fjármálaráðherra. Þar segir í formála, með leyfi forseta: „Viðhorf til rekstrar hins opinbera hafa breyst á undanförnum árum hérlendis sem erlendis. Lengi var litið svo á að aðeins ríkið gæti annast tiltekin verkefni á þeirri forsendu að það eitt byggi yfir nægjanlegri þekkingu og mannafla og nauðsynlegu skipulagi til að stýra verkefnunum. Nú hefur það sýnt sig að samkeppni og einkarekstur eiga erindi á ýmsum sviðum sem áður voru alfarið í höndum hins opinbera.“ Enn fremur er þar vitnað í nýlega úttekt OECD á rekstri og stjórnsýslu um 20 Evrópuríkja þar sem fram kemur að Ísland er ekki mjög framarlega í útvistun verkefna. Norðmenn, Finnar, Svíar og Bretar verja t.d. hærra hlutfalli opinberra útgjalda með þessum hætti en Íslendingar. En útvistun af þessu tagi er að sjálfsögðu gerð á grundvelli samninga milli verkkaupans, sem er ríkið, og verksalans, sem er þá sá sem veitir þjónustuna. Umboðsmaður Alþingis gerir í skýrslu sinni ekki athugasemdir við hefðbundna einkaréttarlega samninga af hálfu ríkisins enda er ljóst að opinberir aðilar þurfa vegna starfsemi sinnar á hverjum tíma að afla nauðsynlegra rekstrarvara, kaupa þjónustu eða verk og semja um not af aðstöðu. Hins vegar bendir umboðsmaður Alþingis á 30. gr. fjárreiðulaga en þar er einmitt að finna eina helstu lagastoðina fyrir þjónustusamningum ríkisins - veitir ekki heimild til að framselja til einkaaðila vald til að taka ákvarðanir um réttindi manna og skyldur. Það er vissulega hárrétt. Umboðsmaður Alþingis nefnir dæmi um að þótt ríkið geti samið við einkaaðila eða félagasamtök um að reka tiltekna þjónustu, t.d. fyrir aldraða, sjúka eða heimilislausa, geti ekki í falist því framsal ákvörðunar um hvort viðkomandi eigi rétt á slíkri þjónustu. Það er auðvitað lykilatriði. Eins og fram kemur í skýrslu umboðsmanns Alþingis hefur verið úr því skorið með dómum Hæstaréttar að samningar sem ríkið gerir án þess að fullnægjandi fjárheimild hafi verið samþykkt af Alþingi, séu ekki skuldbindandi fyrir ríkið. Samningur af því tagi fjalli þá í reynd aðeins um að ráðherrar leggi tillögu um heimildina eða um fjárveitingu fyrir Alþingi. Telji ráðherra hins vegar rétt að gera samning áður en heimildar er aflað á Alþingi t.d. vegna þess hve málefnið er brýnt er að sjálfsögðu rétt að mínu mati að gera fyrirvara í samningnum um samþykki Alþingis. Það er það sem yfirleitt er gert, eins og hv. þingmönnum er mætavel kunnugt. Eins og ég gat um er ekki ástæða til að breyta vinnulagi varðandi flesta þá samninga sem ríkið gerir enda er umboðsmaður Alþingis ekki að fjalla um þá. Hins vegar er þessi kafli í skýrslu umboðsmanns Alþingis áminning til stjórnvalda og allra þeirra sem fara með opinbert vald um að samningaleiðin á ekki alltaf við. Ég vænti þess því að ráðuneyti og ríkisstofnanir muni kynna sér vel þá leiðsögn sem er að finna í umræddum kafla í skýrslu umboðsmanns Alþingis. Þar segir að þótt samningaleiðin sé oft ákjósanleg þá á hún ekki alltaf við, annaðhvort alls ekki eða þá ekki nema skýr lagaheimild sé fyrir hendi.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að segja að kaflinn í ársskýrslu umboðsmanns Alþingis sem fjallar um þetta mál sem við ræðum hér, vakti mig mjög til umhugsunar. Hann er á blaðsíðu 23–30 í skýrslunni. Við sem höfum verið í pólitíkinni um nokkurt skeið höfum auðvitað mörg hver gert samninga og staðið að þeim, gengið inn í þann menningarheim sem þar er og kannski ekki spurt okkur ákveðinna grundvallarspurninga á sama tíma. Þegar maður les hugleiðingar umboðsmanns Alþingis fer maður að líta málið svolítið öðrum augum, t.d. þegar hann dregur fram ýmis álitamál í sambandi við samninga. Hann dregur fram álitamál eins og þetta: Er eðlilegt að ríkisvaldið geri samninga við grasrótarsamtök eða einkaaðila um ýmis verkefni sem má færa rök fyrir að séu lögbundin verkefni? Svo ræðst það jafnvel af samningnum hvernig þjónustan er sem viðkomandi fær þótt hennar sé getið í lögum. Réttarstaða borgarans verður því óljós. Hann dregur líka fram að réttarstaðan verður óljós fyrir eftirlitsstofnanir og það er erfitt fyrir umboðsmann sjálfan að hafa eftirlit með því að þjónustan sé veitt á réttlátum grundvelli. Ég verð því að segja að vangaveltur umboðsmanns eru fyllilega þess virði að við förum betur yfir þetta. Ég heyri á hæstv. forsætisráðherra að hann tekur undir það að vissu leyti. Það er ekki eðlilegt hvernig þessi mál hafa þróast. 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessu og vísa til þess að fyrir ári, á fundi fjárlaganefndar þann 23. janúar árið 2007, var til umræðu verklag við ákvörðun styrkveitinga og skuldbindandi samninga. Í kjölfarið var ákveðið að Ríkisendurskoðun tæki saman yfirlit um umfang skuldbindandi samninga og styrkja, verklag við ákvörðun og eftirlit með þeim. Ríkisendurskoðun skilaði þeirri skýrslu í mars 2007 en hún fjallaði um skuldbindandi samninga ráðuneyta og styrkveitingar ríkissjóðs frá árinu 2006 og fram á 2007. Í greinargerð skýrslunnar kom m.a. fram að á þeim tíma höfðu samtals verið gerðir 195 samningar upp á um 94 milljarða kr. sem náðu allt til ársins 2010. Á árinu 2010 var um að ræða 10,2 milljarða kr. Að öðru leyti fjallaði Ríkisendurskoðun ekki, virðulegi forseti, um hvernig ætti að breyta þessu né hvort þetta teldist eðlilegt. Hins vegar kemur fram, virðulegi forseti, í 30. gr. laga um fjárreiður ríkisins að einstökum ráðherrum er heimilt, með samþykki fjármálaráðherra, að gera verksamninga og samninga um rekstrarverkefni. Einnig er fjallað um hvernig skuli skilgreina umrædda samninga. Við fjölluðum um þessi mál í fjárlaganefnd á haustdögum. Þar var þverpólitísk samstaða um að við mundum skoða málið betur. Ég tek undir það sem hæstv. forsætisráðherra segir, að auðvitað þarf að fylgja þessari skýrslu eftir. Fjárlaganefnd kom á starfshópi sem hv. þm. Kristján Þór Júlíusson leiðir og ég á von á að starfshópurinn skili til fjárlaganefndar niðurstöðu á vormánuðum 

Virðulegi forseti. Við erum að ræða um samninga um opinber verkefni út frá út frá þeirri úttekt sem umboðsmaður Alþingis gerði, um athugasemdir sem hann hafði við það að setja. Það er í sjálfu sér gott og blessað en sú umræða fór fram hér fyrr á þessu þingi. Þá gerði ég sérstakar athugasemdir og gerði ummæli umboðsmanns að umtalsefni. Varðandi samninga sem hið opinbera gerir þá er þar um eðlilega leið viðskiptalífsins að ræða. Í sjálfu sér er ekkert út á þá að setja ef eðlileg lagaheimild er fyrir hendi, m.a. fullnægjandi heimildir í fjárlögum og ef um er að ræða að hagkvæmara sé fyrir ríkisvaldið að gera samninga sem eru einkaréttarlegs eðlis en að láta þá framkvæma það sem eru sérstaklega ráðnir af ríkinu til þess að sinna verkefni, með þeim kostnaði sem því fylgir. Þetta er spurning um hagkvæmni en það þarf að gæta þess, eins og umboðsmaður benti á, að það sé lagaheimild fyrir hendi og að ekki sé útvistað verkefnum þar sem lög mæla sérstaklega fyrir um að stjórnvöld ráði málum til lykta. Þá eru líka atriði sem þarf, og ég tek undir með hv. þm. Siv Friðleifsdóttur. Að sjálfsögðu vakti þetta mann til umhugsunar, þær athugasemdir og sjónarmið sem umboðsmaður benti á varðandi það að ríkisvaldið hefði oft og tíðum gengið fullhratt um gleðinnar dyr. Það full ástæða til þess að vekja athygli á þessu, eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur gert, og mikilvægt að ríkisstjórnin gæti þess að halda sig innan ramma lagaheimilda. En það er sjálfsagt fara þá leið að gera samninga þegar það er hagkvæmt fyrir 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu. Ég er þeirrar skoðunar að full þörf sé á henni. Ég held að það sé óþarflega einfalt, eins og hæstv. forsætisráðherra afgreiddi málið, að vitna í að það eigi að fara að lögum og þar með sé málið afgreitt. Við vitum vel að á þessu hefur verið stórfelldur misbrestur. Hér er á ferðinni sú viðleitni eða ásælni framkvæmdarvaldsins sem birtist okkur í ýmsum myndum, m.a. að túlka heimildir sínar rúmt, fara frjálslega með það umboð sem framkvæmdarvaldið hefur frá Alþingi, t.d. í gegnum heimildargreinar. Svo eru pólitísk markmið að baki sem lýsa sér í áhuga tiltekinna stjórnmálaafla á að úthýsa og einkavæða eins og frekast er kostur og ganga stundum það langt að það er beinlínis í ósamræmi við lög og reglur í hinni opinberu stjórnsýslu. Um það höfum við mörg dæmi. Enginn hefur þorað að nefna hér Grímseyjarferju eða byggingu tónlistarhúss á grundvelli heimildargreina. Enginn hefur nefnt framsal á vatnsréttindum í neðri hluta Þjórsár án nokkurrar stoðar í lögum. Það er ekki einu sinni í skýrslunni um samningana af því að ráðuneytin hafa sjálfsagt ekki talið sig afhenda neitt. Ella hefði sá samningur átt að koma hér inn, gerður rétt fyrir kosningar. Kosningavíxlarnir eru hluti af þessu og sú hefð sem komist hefur á að túlka heimildir 6. gr. fjárlaga þannig að menn megi gera svo til hvað sem er. Ef minni háttar heimild er komin inn til að ráðstafa eignum upp í eitthvert verkefni telst Alþingi búið að framselja vald til að skuldbinda hið opinbera jafnvel um tugi milljarða. Auðvitað er það ótæk stjórnsýsla og á ekki að reyna að mæla slíku bót. Ég held að þetta eigi að gefa okkur tilefni til að fara ofan í saumana á aðferðafræði og vinnubrögðum í þessum efnum. 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þá þörfu umræðu sem málshefjandi vekur athygli á. Það getur oft verið mjög skynsamlegt og hagkvæmt að útvista opinberum verkefnum, fá samkeppni, samanburð og eftirlit með opinberum rekstri. Það getur verið jákvætt. Hins vegar þarf að gæta vel að því hvernig það er gert. Hv. málshefjandi sagði í ræðu sinni að menn kölluðu iðulega til sín blaðamenn og fleiri þegar þeir skrifuðu undir samninga. Ég man ekki eftir slíkum fundi þegar Byrgið fékk fjárveitingar og heldur ekki þegar Grímseyjarferjan fékk fjárveitingar. En það er sennilega vegna þess að þar voru ekki gerðir samningar. Það er kannski vandamálið. Það mætti gjarnan oftar gera samninga, að mínu mati, en ekki. Ég hef reyndar flutt frumvarp um breytingu á fjárreiðulögum, um að alltaf skuli gera samninga þegar aðili fær tvö ár í röð fjárveitingar úr ríkissjóði. Alþingi gengur svo sem á undan með þetta fordæmi. Við erum með vegalög, með ráðstöfun símapeninganna, samgönguáætlun o.s.frv., með iðnaðarmálagjald og búvörugjald þar sem búið er að ráðstafa peningum um alla framtíð úr ríkissjóði. Ég held að menn ættu að skoða alla þessa þætti og athuga hvort við eigum ekki að gæta að stjórnarskránni sem segir að ekki megi ráðstafa neinum peningum úr ríkissjóði nema með fjárlögum eða fjáraukalögum. Fjáraukalög eiga að sjálfsögðu bara að mæta óvæntum atburðum sem koma upp, sem menn gátu ekki séð fyrir þegar fjárlög voru sett. Hið sama gildir um nýja lagasetningu Alþingis sem felur í sér fjárútlát en þá er Alþingi sjálft í reynd búið að samþykkja fjáraukalögin. Ég held að þessi umræða sé mjög brýn og mikilvægt að menn taki á því og komi á meiri aga í kerfinu, að gerðir verði 

Frú forseti. Það málefni sem hér er til umræðu snertir nokkuð það starf sem ég hef kynnst í fjárlaganefnd. Auðvitað er mikilvægt að koma betra skikki á ýmsa liði í því. Ég vil þó leggja áherslu á að meðalhófs sé gætt því ríkisvaldið og þeir sem fara með framkvæmdarvaldið í landinu þurfa líka að hafa möguleika til að bregðast við ófyrirséðum aðstæðum. Við sjáum það af þessari skýrslu, sem ég þakka fyrir, að mörg af þessum verkefnum eru þannig til komin að þeim fylgja ófyrirséð útgjöld sem erfitt hefði verið að fresta til næstu fjárlagagerðar. Þar þarf framkvæmdarvaldið að geta gripið inn í. En við sjáum líka tilhneigingu, og ég hygg að saga þess teygi sig ansi langt aftur í íslenskri stjórnsýslu, að síðasta ár fyrir kosningar að gætir þess nokkuð að samningar af þessu tagi séu fleiri en í venjulegu árferði. Ég velti fyrir mér hvort þar sé ekki þörf á sérstökum reglum. Umboð ríkisstjórnar til að gera svona samninga á kosningavori er ákveðnum vafa undirorpið þar sem viðkomandi ríkisstjórn getur ekki reiknað með því að hún vinni með þeim þingmeirihluta sem vinnur næstu fjárlagagerð. Það er ákveðið pólitískt tómarúm í þeim loforðum sem þá eru gefin og 

Frú forseti. Ég tel að ákaflega þörf umræða hafi farið fram í dag um ábendingar í skýrslu umboðsmanns Alþingis. Þegar skýrslan var lögð fram kallaði ég eftir meiri umræðu um málið, mér fannst á þeim tíma að fáir hv. þingmenn tækju almennan þátt í umræðum um ábendingar umboðsmanns. Eins og hæstv. forsætisráðherra gat um er margt í þessari skýrslu sem ber að taka mið af og ábendingarnar mjög gagnlegar. Stjórnsýsla okkar þarf auðvitað alltaf að vera í endurskoðun. Opinber stjórnsýsla er þess eðlis að við þurfum að taka mið af breytingum í samfélaginu. Hún þarf að taka mið af því. Eins og hæstv. forsætisráðherra sagði, þurfa ráðherrarnir að sjálfsögðu að starfa í anda laganna. En það er ekki það sem umboðsmaður gagnrýnir í skýrslu sinni. Þeir samningar sem vísað hefur verið til og hafa verið ræddir hafa verið undirritaðir með fyrirvara um samþykki Alþingis, sem ég tel fullkomlega eðlilegt. Ég verð að segja að ég skildi ekki alveg hvað hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir var að fara þegar hún talaði um fjölmiðla og þingmenn. Ég hélt að það væri nú eðli okkar starfs að vilja vera í kastljósi fjölmiðla og vekja athygli á þeim verkum sem við vinnum og sérstaklega á góðum verkum. Mér finnst fullkomlega eðlilegt, hvort sem það eru ráðherrar, sveitarstjórnarmenn eða framkvæmdastjórar, að fjölmiðlar séu kallaðir til þegar samningar eru undirritaðir. Við hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir stóðum í mörg ár sameiginlega að meiri hluta í borgarstjórn Reykjavíkur sem lét ekkert tækifæri ónotað til að kalla til fjölmiðla þegar skrifað var undir góða samninga. Ég skil ekki alveg hvernig það kemur þessu máli við. Aðalatriði málsins er að hér eru ábendingar frá umboðsmanni Alþingis sem ber að taka alvarlega og nota til að bæta stjórnsýsluna.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir að vekja máls á því málefni sem við erum að ræða og vekja máls á athugasemdum umboðsmanns Alþingis. Það er auðvitað svo og hefur lengi verið, þó að vissulega megi telja til, eigum við ekki að segja bara ósiðar, að menn fara um héruð og lofa hinu og þessu fyrir kosningar. Fræg er sagan af manninum sem fór um og sagði: „Skrifaðu flugvöll“ og svo framvegis. En þetta er vissulega nokkuð sem menn mega taka til athugunar. Ég held að það sé rétt að reyna að setja því frekari skorður að það sé gefið mikið af loforðum af ráðherrum rétt fyrir alþingiskosningar. Það er held ég ekki góð latína að fara þannig að. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt varðandi aðfinnslur umboðsmanns Alþingis og þau varnaðarorð sem hann er í raun að beina til okkar og ríkisstjórnarinnar, að fara að málum með gát í þessum efnum. Ég veit til þess líka, eins og hv. þm. Gunnar Svavarsson, formaður fjárlaganefndar, sagði hér, að þessi mál eru til umfjöllunar í fjárlaganefnd og verða þar væntanlega tekin til umfjöllunar á næstunni fyrr en seinna og því ber að fagna. Það eru ærin tilefni til þess að taka málið þar til skoðunar. Hér var nefnd Grímseyjarferja og hér voru nefnd málefni sem snúa að ákvörðun um tónlistarhúsið í Reykjavík sem hvort tveggja komu inn í gegnum 6. gr. heimildir á sínum tíma ef ég man rétt. Fleira mætti svo sem til telja. Ég tel því fulla ástæðu fyrir okkur í fjárlaganefndinni að fara yfir þessi mál í góðu tómi og væntanlega verður það gert og ég fagna því.

Hæstv. forseti. Ég hef að sjálfsögðu fullan skilning á því að stjórnmálamenn hafi þörf fyrir að vekja athygli á þeim góðu verkum sem þeir margir hverjir koma í verk. En ég hef enga samúð með þeirri hégómagirnd ráðamanna að kalla ævinlega til fjölmiðla þegar þeir eru að framfylgja lögum, eins og kom fram í játningu - ég vil segja játningu - hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur hér áðan. Ég verð að segja að mér fannst sú ræða nokkuð áhrifamikil þegar hún viðurkenndi það sem fyrrverandi ráðherra að hún hefði í hugsunarleysi farið inn í einhvern kúltúr sem væri búið að innleiða af stjórnarherrunum. Auðvitað eru forsætisráðherrar þessara ríkisstjórna sem við höfum haft hér undanfarin ár og fjármálaráðherrar kannski fyrst og fremst ábyrgir fyrir þessum kúltúr, fyrir þessum sið. Þessi siður hefur verið innleiddur og umboðsmaður gerir athugasemd við hann og segir að þetta sé viðskiptavæðing, að þetta séu aðferðir viðskiptalífsins og ég er sammála umboðsmanni í því. Ég tel þess vegna að það sé nauðsynlegt að við höfum ákveðinn vara á og ég tel að hv. formaður fjárlaganefndar hafi sagt mér og okkur hér að fjárlaganefnd ætli sér að skoða þessi mál og að fjárlaganefnd sé sama sinnis og ég hvað þetta varðar að hér séu menn kannski komnir út á hálan ís og út á brautir sem séu komnar út fyrir öll mörk svona eðlilegra stjórnsýsluhátta enda segir umboðsmaður Alþingis í skýrslunni sinni að þetta heyri ekki undir vandaða stjórnsýslu. Við þurfum að tryggja ákveðna þætti sem umboðsmaður Alþingis getur um, til dæmis réttaröryggi borgaranna og það er ekki verið að gera það með því móti eða þeim sið sem hér hefur verið innleiddur. Auðvitað kemur það af sjálfu sér að það á að fara að lögum og mér þykir það óþarfi af hæstv. forsætisráðherra að taka það fram eða vitna akkúrat í þá setningu í skýrslu umboðsmanns. Það skiptir hins vegar verulegu máli að vönduð vinnubrögð 

Virðulegi forseti. Það er ekkert athugavert við það að ríkið geri samninga, til dæmis um útvistun verkefna eða um það hvernig fjárveitingum skuli hagað til tiltekinnar starfsemi svo fremi að lagaheimildir séu í lagi fyrir slíku og þær séu fyrir hendi. Það er ekki viðskiptavæðing starfsemi ríkisins. Má ég nefna dæmi? Það er einn samningur í skýrslunni sem var útbýtt í gær sem heyrir undir forsætisráðuneytið og var gerður í fyrra. Það er samningur sem ég ritaði undir með fyrirvara um samþykki Alþingis varðandi fjárveitingar til Vesturfarasetursins á Hofsósi. Þar er ekki um að ræða einhvern samning um viðskipti. Þar er um að ræða framlag til menningarstarfsemi og uppbyggingar á næstu árum. En þar er málið þess eðlis að viðkomandi aðilar verða að hafa fast land undir fótum um það hvað þeir geta gert í framtíðinni. Þess vegna er samningur til nokkurra ára auðvitað rétta leiðin í því máli og ekkert við hann að athuga enda eru fjárveitingarnar háðar því að þær verði samþykktar hér á Alþingi og allir samningsaðilar gera sér að sjálfsögðu grein fyrir því. Hins vegar er það líka þannig, og inn á það var komið áðan, að það má vel vera að þingið eigi að taka upp önnur vinnubrögð varðandi þessar svokölluðu heimildir í 6. gr. fjárlaga. Það má vel vera að það eigi að skerpa á þeim vinnubrögðum sem viðhöfð eru í kringum þær, á orðalagi greinanna, gera þær nákvæmari og svo framvegis eða þessara atriða sem fara inn í 6. greinina. En aðalatriðið er þó það að þingmenn sem samþykkja slíkar heimildir í 6. gr. viti hvað þeir eru að samþykkja og láti það ekki um sig spyrjast eftir á að þeir hafi samþykkt eitthvað sem þeir vissu ekki hvað var eða vissu ekki hvað þýddi. Því miður hafa verið brögð að því.

Virðulegur forseti. Ég heyri að forseti hefur flutt mig suður yfir Hringbrautina en við kjósum nú að vera hér norðan megin sem fyrr. Ég vil þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir að hafa lagt fram það mikilvæga og umfangsmikla mál sem hér er til umfjöllunar og fyrir þá grein sem hún hefur gert fyrir því. Eins og fram hefur komið í umræðunni hefur verið unnið vel og lengi að undirbúningi málsins og að því hafa komið fjölmargir aðilar á undanförnum árum. Ég vil sem formaður umhverfisnefndar færa þeim öllum þakkir fyrir þeirra starf að því að vanda sem allra best undirbúninginn að því flókna og mikilvæga viðfangsefni sem skipulagsmálin eru. Ég held að það verði til þess að greiða fyrir störfunum hér í þinginu og heyri það strax á umræðunni hversu vel hefur verið staðið að undirbúningnum og vandað til verka. Eins og fram hefur komið er undirbúningsferlið að framlagningu málsins hér í þinginu orðið nærri sex ára og hefur það verið unnið í tíð fjögurra umhverfisráðherra þriggja stjórnmálaflokka þannig að allnokkra umfjöllun hefur það hlotið. Málið var sýnt á síðasta þingi, sem kallað er, aðfaranótt 1. mars hygg ég að það hafi verið, en hlaut í sjálfu sér enga þinglega meðferð í þeim skilningi. Það var kynnt á næturfundi og sent út til umsagnar en engir gestir kallaðir fyrir nefndina eða nein vinna þess háttar sem þá fór fram eftir því sem ég best veit. Hér hefur aðeins verið til umræðu sú vinna sem fram undan er í þinginu og held ég að engum blandist hugur um það sem þekkir til byggingar- og skipulagsmála að það verður talsverður starfi. Margir hafa hagsmuna að gæta í þessum málaflokki og margir hafa sjónarmið fram að færa sem umhverfisnefnd mun þurfa að taka til umfjöllunar, hlýða á og vinna úr. Ég þekki illa til byggingar- og skipulagsmála ef það starf má vinna fyrr en sumarleyfi þingsins skellur á. Ég skal þó ekki segja um það, nokkrir þingdagar hafa bæst við í september við breytingarnar sem forseti Alþingis hefur beitt sér fyrir á starfsháttum þingsins. Kannski það mætti hjálpa okkur við að ljúka málinu en þó held ég að það skipti mestu máli að vandað sé til afgreiðslu þess, þó að það þurfi þá að koma aftur fram á öðru þingi. Ef það hlýtur góða úrvinnslu á þessu þingi verður hægt að afgreiða það greiðlega þá. Ég held líka að þær umræður sem við heyrðum hér strax í byrjun frá fulltrúum nokkurra stjórnmálaflokka lýsi það jákvæðum undirtektum við meginatriði málsins að það veki vonir um að nokkur samstaða sé um margt af því sem í frumvarpinu er. Við vitum það þó hér í þessum sal að í jafnstórpólitískum málum og skipulagsmálum geta deiluefni og álitamál svo sannarlega tafið fyrir vinnslu mála og við hljótum að koma aðeins að því í umræðum. Ég held að það sé að mörgu leyti heppilegur tími að innleiða nýja og endurskoðaða löggjöf í skipulagsmálunum einmitt núna. Eftir lögunum sem hér á að leysa af hólmi, lög nr. 73/1997, eiga öll sveitarfélög að hafa lokið því að skipuleggja sitt land á þessu ári. Það eru út af fyrir sig ágætistímamót til að endurskoða löggjöfina sem við höfum notað síðasta áratug. Í málaflokki sem hefur verið í jafnmikilli þróun og gerjun og skipulagsmálin hafa verið er orðið fullt tilefni til þess. Ég held að þau fjölmörgu deilumál sem við höfum séð, og jafnvel vaxandi fjöldi deilumála og átakamála í skipulagsmálum, gefi fullt tilefni til þess að gangast fyrir nýrri lagasetningu. Þá er ekki síst ástæða til að fagna þeirri auknu áherslu sem ráðherrann boðar á samráð við íbúa og samráð í ferlinu. Það er alveg ljóst að deilur um framkvæmdir sem varða skipulagsmál koma allt of seint upp í ferlinu. Við fáum upp deilur um stórframkvæmdir þegar búið er að vinna mikla vinnu í málinu, þegar búið er að kosta til bæði fé og fyrirhöfn, þá fyrst erum við að fá fram andstöðu sem aftur rekur málin á byrjunarreit og gerir jafnvel að engu bæði mikla vinnu og fé sem kostað hefur verið til. Ég held að það blasi við hverjum manni að fullt tilefni sé til að leita leiða til að standa betur að kynningu strax í upphafi ferils og tryggja að kynningin fari fram áður en hannað hefur verið eða útfærðar hugmyndir. Samráð við íbúa og lýðræðisleg umfjöllun um skipulagsmál felst ekki í því að stilla íbúunum frammi fyrir orðnum hlut og láta þá segja af eða á. Slíkt starf þarf að hefjast miklu fyrr og því er ástæða til að fagna þeim þáttum í frumvarpinu sem leggja áherslu á aukið samráð við íbúa. Það er sannarlega þörf á því. Ég fagna líka þeirri áherslu sem lögð er á það að flytja form og útlit bygginga yfir í skipulagsþátt málsins. Ég held að mikið af þeim deilum sem risið hafa í kringum þennan málaflokk hafi m.a. stafað af því að við höfum gert allt of lítið af því í skipulagi og gengið allt of skammt í því að gera fyrirframkröfur um útlit og form þess sem rísa skal. Þannig höfum við því miður fengið inn í götumyndir slys, slæma hönnun, léleg hús, sem aftur hefur skapað andstöðu við endurnýjun og uppbyggingu í eldri hverfum. Fólk hefur talið sig hafa vítin til að varast, sem hefur verið ýmislegt það sem byggt hefur verið inn í gamlar götumyndir hér í gegnum árin og einkanlega hin síðustu ár. Þessu vörnum við fyrst og fremst með því að setja skilmálana fyrir fram, setja leikreglurnar fyrir fram, þannig að þeim sem fyrir slíkum framkvæmdum ætla að standa eða endurnýjunum sé algjörlega ljóst frá upphafi hvaða kröfur eru til þeirra gerðar um form og útlit og að um það hafi farið fram lýðræðisleg umfjöllun í þeirri grennd sem þar er. Ég held það geti líka orðið til bóta í málaflokknum og til þess að greiða fyrir þeirri nauðsynlegu endurnýjun í byggð og borgarmynd, eða bæjarmynd eftir atvikum, sem sannarlega þarf að verða í nútímasamfélagi sem er alltaf að þróast og breytast. Ég held þó að öllum sé ljóst að stærsta nýmælið í frumvarpinu er landsskipulagið, landsskipulagsáætlunin, sem jafnframt hlýtur að verða langstærsta álitamálið og kannski það sem flestir mundu hafa einhverja fyrirvara við. Þar rekast jú á sjónarmið um sjálfsforræði sveitarfélaga, sem hefur verið mjög sterkt í skipulagsmálum á Íslandi, og síðan sú einfalda skynsemdarhugmynd að við höfum eina megináætlun um skipulag landsins alls því að hér býr jú ein þjóð með eina tungu, sögu og menningu. Sveitarfélögin hafa haft algjört forræði í skipulagsmálunum og þegar það berst í tal að Alþingi samþykki stefnu fyrir landið allt í skipulagsmálum vakna hjá mér, sem hef verið í borgarstjórn Reykjavíkur, eins og hjá fleiri fyrrverandi sveitarstjórnarmönnum, áhyggjur af því hvort þingið ætli nú að seilast í að skipuleggja Vatnsmýrina í Reykjavík þvert á vilja borgarbúa. Við þekkjum öll það heita deilumál sem flugvöllurinn í Vatnsmýrinni hefur verið en staðsetning megininnanlandsflugvalla eða alþjóðaflugvalla er jú eitt af þeim stóru skipulagsmálum sem skiptar skoðanir eru um hvort eigi að vera á forræði landstjórnarinnar eða á forræði einstakra sveitarfélaga. Á móti hefur maður auðvitað skoðun á ýmsum öðrum stórframkvæmdum, ýmissi annarri starfsemi sem kann að fara fram í öðrum sveitarfélögum en manns eigin, en maður telur samt að varði ásýnd landsins alls, ímynd þess, geti haft áhrif á þróun samfélagsins alls, og telur að þó að maður búi ekki í því sveitarfélagi eigi maður engu að síður sem landsmaður og Íslendingur að hafa áhrif á það. Að Alþingi, sem maður hefur kosið, hljóti að eiga að hafa eitthvað um það skipulag að segja. Auðvitað eiga bæði þessi sjónarmið, sjónarmið heimamanna og sjónarmið landsmanna, rétt á sér og hér er verkefnið að innleiða landsskipulagsáætlun. Það er í raun og veru ótrúlegt að árið 2008 séum við ekki þegar með slíka áætlun. Það er augljóslega skynsamlegt að hafa eina sæmilega heildstæða áætlun um skipulag landsins, en gera það með þeim hætti að við virðum sjálfsákvörðunarrétt fólks heima í sveitarfélögunum og sjálfsforræði þeirra með samráðsferli sem kannski felur í sér með einhverjum hætti einhvers konar gagnkvæmt neitunarvald þegar öllu er á botninn hvolft. Það verður eitt af viðkvæmustu umfjöllunarefnunum í þessu, hversu langt getur ríkið gengið í því að hlutast til um stærri skipulagsmál út um landið og hversu langt á sjálfsforræði sveitarfélaganna í þessu að ná? Fleiri mál sem snúa að sveitarfélögunum eru hér álitamál. Það þarfnast t.d. sérstakrar skoðunar með hvaða hætti við ætlum að úrskurða um það þegar deilur rísa milli sveitarfélaga um skipulagsmál, landamæramál ef svo má segja. Ég held að flestir séu á einu máli um að langfarsælast sé að þau sveitarfélög sem í hlut eiga í slíkum deilum ráði fram úr þeim sjálf og að við höfum lagarammann þannig að sem allra best sé tryggt að það séu fyrst og fremst þau sveitarfélög sem í hlut eiga sem sjálf verði að taka á slíkum vandkvæðum. En vissulega þurfa að vera einhver úrræði til staðar ef þau eiga þess ekki kost. Ég hlakka til að fá þessi stóru mál til umfjöllunar í umhverfisnefnd og vænti góðs samstarfs við nefndarmenn um vinnslu málsins.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til skipulagslaga sem tengist frumvarpi til laga um mannvirki og frumvarpi til laga um breytingu á lögum um brunavarnir. Ég tek þátt í þessari umræðu bæði af því að ég hef sérstakan áhuga á þessu máli en ég er líka að hlaupa í skarðið fyrir Höskuld Þórhallsson, hv. þm. Framsóknarflokksins, sem eignaðist son í morgun. Ég kem hér í hans stað en þetta mál mun fara til umhverfisnefndar þar sem hann er fulltrúi okkar. Það hefur verið unnið að þessu máli mjög lengi. Það kemur fram á bls. 23 í athugasemdum við lagafrumvarpið að á sínum tíma, þegar sú er hér stendur var í umhverfisráðuneytinu, voru skipaðar tvær nefndir til að endurskoða skipulags- og byggingarlög, annars vegar skipulagsþáttinn og hins vegar byggingarþáttinn. Það voru ákveðin sjónarmið sem þeirri nefnd var ætlað að taka mið af og þau sjónarmið voru að skilgreina ætti með skýrari hætti mismunandi hlutverk skipulagsáætlana til að koma í veg fyrir skörun þeirra, að tryggja eðlilegt samspil og samráð milli skipulagsstiga og auka skilvirkni og sveigjanleika í skipulagsgerð og jafnframt að auka samráð og kynningu við gerð skipulagsáætlana, bæði gagnvart almenningi og opinberum aðilum. Einnig fjallaði nefndin um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og um þörf á skipulagsákvæðum til almennrar stefnumörkunar á landsvísu. Þá átti hún að fara yfir hlutverk samvinnunefndar miðhálendisins og hvernig fara skyldi með skipulagsákvarðanir á miðhálendinu. Þetta var verkefni nefndarinnar. Í störfum sínum leitaðist nefndin við að kljúfa sem gleggst á milli þeirra ákvæða sem annars vegar var talið að ættu að vera í skipulagslögum og hins vegar í lögum um mannvirki. Þetta byggðist fyrst og fremst á því að framkvæmd mannvirkjalaga er talin tæknilegs eðlis en skipulagslög eru í eðli sínu bundin mótun stefnu um landnotkun, þ.e. þau eru pólitísks eðlis og það er mikill munur þar á. Hér kemur líka fram að í júní 2006 voru frumvörpin send 159 aðilum, þar á meðal öllum sveitarfélögum landsins, þannig að það er búið að skoða málið mjög lengi. Síðan er forsagan rakin og ég tel ástæðu til að gera forsöguna að umtalsefni. Ný skipulags- og byggingarlög voru samþykkt árið 1997 og þá komu ýmis nýmæli og þau eru tilgreind hér. Tekið er fram að sveitarstjórnir fari með skipulagsmál sveitarfélaga og að í skipulags- og byggingarlögum sé líka gert ráð fyrir fyrir skipulagsgerð á svæðisstigi, þrátt fyrir að ekki sé til staðar samsvarandi stjórnsýslustig, á Íslandi er bara annars vegar ríkið og hins vegar sveitarfélögin en ekki eitthvert stjórnsýslustig þar á milli eins og er víða á Norðurlöndunum. Þannig gætu sveitarfélög unnið að svæðisskipulagi með öðrum sveitarfélögum og jafnframt fór sérstök samvinnunefnd með svæðisskipulagsmál á miðhálendinu. Á þessum tíma var ábyrgð á framkvæmd skipulagsgerða færð að verulegu leyti frá ríki til sveitarfélaga, skipulagsstjórn ríkisins var lögð af og Skipulagsstofnun ætlað hlutverk vegna áætlana um landnotkun á landsvísu. Skilgreindar voru þrjár tegundir skipulagsáætlana, þ.e. svæðisskipulag, aðalskipulag og deiliskipulag. Þetta var árið 1997. Síðan var skipuð sérstök skipulagsnefnd fyrir miðhálendið, þannig að miðhálendið hefur lotið öðrum lögmálum varðandi skipulag en sveitarfélögin og önnur landsvæði almennt. Á bls. 26 er umboði samvinnunefndar miðhálendisins lýst en þar stendur, með leyfi forseta: „Þar starfar viðvarandi sérstök samvinnunefnd sem fer með gerð svæðisskipulags fyrir miðhálendið og gegnir þar bæði hlutverki samvinnunefndar og sveitarstjórnar ef borið er saman við gerð svæðisskipulags á láglendi.“ Þar er því önnur stjórnsýsla en á láglendi og það er vert að halda því til haga. Í núverandi frumvarpi eru nýmæli. Í fyrsta lagi skýrari fyrirmæli um samráð og kynningu í gerð skipulagsáætlana gagnvart almenningi og opinberum aðilum. Reyna á að auka aðkomu almennings, sem er afar jákvætt og mjög brýnt eins og hér hefur komið fram. Einnig er lagt til að Skipulagsstofnun sé falið það hlutverk að staðfesta svæðis- og aðalskipulagstillögur í stað umhverfisráðherra. Hingað til hefur ráðherra staðfest þessar tillögur en núna færist það hlutverk til Skipulagsstofnunar. Talið er að þetta muni einfalda stjórnsýslu og leiða til hagræðingar. Lagt er til að „lögfest verði svokallað rammaskipulag en slíkt skipulag er heildstæð áætlun um uppbyggingu og skipulag ákveðinna hluta aðalskipulags og gefur fyrirheit um hvernig það verður útfært í deiliskipulagi sem veitir íbúum sveitarfélagsins betri upplýsingar um fyrirhugaða framtíðarnotkun lands“. Mér finnst þetta vera til bóta. Síðan er stóra málið, sem er kannski fjórða nýmælið, og það er að í gildandi lögum er ekki fyrir hendi skýr farvegur fyrir ríkisvaldið til að setja fram almenna skipulagsstefnu sem markar stefnu um skipulagsákvarðanir sem varða almannahagsmuni og geta leyst úr ágreiningsmálum, t.d. á milli ríkis og einstakra sveitarfélaga, um skipulagsmál sem talin eru varða þjóðarhagsmuni. Hér kemur fram að með hinni svokölluðu landsskipulagsáætlun er viðurkennd þörf á að ríkisvaldið leggi til heildstæða sýn í skipulagsmálum og sú sýn, sú landsskipulagsáætlun, verði lögð til grundvallar við skipulagsgerð sveitarfélaga. Ef menn fletta upp á bls. 5 í frumvarpinu og lesa 10. gr. sem fjallar einmitt um landsskipulagsáætlun, þá kemur fram að hún eigi að útfærast í samræmi við þarfir um samræmda stefnu opinberra aðila um landnotkun með tilliti til efnahagslegra, félagslegra og umhverfislegra sjónarmiða. Þetta eru auðvitað sjónarmið sem geta stangast á en þau geta líka farið saman, þannig að þetta er allt mjög vandmeðfarið. Fram kemur að endurskoða eigi þessa skipulagsáætlun á fjögurra ára fresti, en hún er sett til tólf ára í senn, þannig að ætla má að vinna við endurskoðun á landsskipulagsáætlun verði viðvarandi. Svo segir í síðustu setningu 10. gr., virðulegur forseti: „Landsskipulagsáætlun sem felur í sér stefnu um landnotkun er bindandi við gerð skipulags samkvæmt lögum þessum og skulu sveitarfélög endurskoða staðfest skipulag sitt í samræmi við áætlunina við næstu endurskoðun aðalskipulags sveitarfélagsins en þó eigi síðar en innan fjögurra ára frá samþykkt hennar.“ Hér er verið að skýra eins og algjörlega klippt út úr pappa að þessi landsskipulagsáætlun er leiðandi, hún ræður. Síðan verða sveitarfélögin að aðlaga sig að henni en ekki öfugt. Það er mjög brýnt að allir átti sig á að við erum að innleiða hér nýtt skipulagsstig sem ég vona að þokkaleg sátt verði um þó að ég sjái alveg að það geti orðið uppspretta deilna. Við hljótum að verða að taka tillit til almennra áætlana sem við gerum í landinu, við erum með samgönguáætlun og náttúruverndaráætlun og við eigum örugglega eftir að setja alls kyns fleiri áætlanir, rammaáætlun um nýtingu orku og jarðvarma o.s.frv. Menn verða að sjá þessa hluti í heildarsamhengi en ekki í kökusneiðahugsun og landsskipulagsáætlunin snýr að þessu. Í 11. gr. segir að ráðherra ákveði áherslur landsskipulagsáætlunar hverju sinni í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og felur Skipulagsstofnun að vinna drög að landsskipulagsáætlun. Það kemur líka fram, virðulegur forseti, neðar í 11. gr., að umhverfisráðherra á að taka drög Skipulagsstofnunar að landsskipulagsáætlun til skoðunar og ganga frá tillögu að landsskipulagsáætlun að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og hlutaðeigandi ráðuneyti og jafnframt skuli leita umsagnar hlutaðeigandi sveitarfélaga ef landsskipulagsáætlun varðar þau sérstaklega. Ég tel að í 11. gr. sé falið mjög mikið samráð við sveitarfélögin, það er ekki verið að koma aftan að þeim á nokkurn hátt, það er haft samráð við sveitarfélögin. Það er bæði verið að vinna áherslurnar í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga, sem eru regnhlífarsamtök fyrir sveitarfélögin, og óskað umsagna frá hlutaðeigandi sveitarfélögum, þ.e. ef landsskipulagsáætlun nær til þeirra. Í frumvarpinu er því boðið upp á mjög mikið samráðsferli. Landsskipulagsáætlunina á að leggja fyrir Alþingi 2010. Það kemur fram í bráðabirgðaákvæði að umhverfisráðherra skuli leggja fyrir Alþingi 2010 tillögu til þingsályktunar um landsskipulagsáætlun sem ætlað er að fjalla um stefnumörkun á miðhálendi Íslands. Það er pólitískt val að taka miðhálendið út fyrst, af því að landsskipulagsáætlun getur almennt náð til alls landsins eða svæða, og þarna er miðhálendið valið sem er gott mál. Helstu deilumálin snúa kannski að miðhálendinu og það er almennt talið viðkvæmasta svæðið. Og væntanlega er áætlunin lögð hér fyrir til að þingið geti þá breytt henni, ég túlka það a.m.k. þannig að hún komi hér til umfjöllunar og það hlýtur að vera þannig. Þetta er árið 2010 og ég velti því svolítið fyrir mér, virðulegur forseti, af því að nú er þetta mál að koma hér inn árið 2008 og ég veit ekki hvort næst að klára það í sumar - ég hef takmarkaða trú á því af því að þetta er svo flókið mál - þannig að ég sé fram á að þetta ferli tefjist talsvert, ég veit ekki hve lengi, og því finnst mér frekar ólíklegt að þingsályktunartillagan komi inn 2010, þannig að það frestast eitthvað. En þegar hún kemur inn þá tel ég frekar hæpið að hún fljúgi hér í gegn á mjög stuttum tíma, ég ímynda mér að það taki talsverðan tíma að vinna hana hér í þinginu líka. Ég hef því áhuga á að heyra hvaða ferli hæstv. umhverfisráðherra sér fyrir sér, af því að það er heldur ekki gott þegar verið er að vinna slík mál að það taki langan tíma. Það er tilhneiging hjá stjórnsýslunni að lama eiginlega allt á meðan og þá er erfitt að taka ákvarðanir jafnvel um brýn mál sem fara þarf í. Ég nefni þetta vegna þess að ég veit að það er í gangi vinna í umhverfisráðuneytinu og ég nefni hér eitt lítið mál sem er stórt fyrir suma en lítið fyrir aðra og það eru vega- og slóðamál á hálendinu sem hagsmunasamtök eins og mótorhjólamenn og Ferðaklúbburinn 4x4 hafa verið að vinna í og menn vonast til að klárist mjög bráðlega svo hægt sé að ákveða hvar megi keyra og hvar ekki og er mikið umhverfismál að greiða úr því. Það væri ekki gott ef slíkar ákvarðanir tefðust kannski til 2014, 2015, að mínu mati. Það er ekki umhverfinu í hag. Því væri áhugavert að heyra hvað hæstv. ráðherra segir um tímasetningar í vinnslu þessa máls. Hér er líka tilgreint að setja eigi svæðisskipulag fyrir höfuðborgarsvæðið. Það er skylt en ekki heimilt, og það er föst nefnd, svæðisskipulagsnefnd höfuðborgarsvæðisins, sem á að halda utan um það. Ég ætla að nýta þær örfáu mínútur sem ég á eftir, virðulegur forseti, til að lýsa í fáum dráttum skipulagsmálum í sveitarfélögum og hvað við sjáum miklar deilur um þau og hversu brýnt það er að auka samráð við almenning, sem er mjög flókið mál í framkvæmd. Við höfum upplifað það ítrekað í sveitarfélagi á höfuðborgarsvæðinu, Seltjarnarnesi, að þar hafa spunnist miklar deilur um skipulagsmál og það má segja að það sé bæði óeðlilegt og eðlilegt. Það er kannski eðlilegt að það geti orðið uppspretta átaka að skipuleggja sveitarfélag sem er sprungið, þ.e. þegar ekkert land er eftir til að byggja á nema land sem fólki þykir það mikilvægt frá náttúrunnar hendi að það vill ekki að byggt sé á því, og þá er ég aðallega að tala um vestursvæði Seltjarnarness, útivistarsvæðið í kringum Gróttu og Nesstofu. Á sama tíma leggur sveitarfélagið ofurkapp á að fjölga íbúum langt út fyrir eðlileg mörk að mínu mati og margra annarra. Þá skapast deilur um hvað á að byggja mikið og hvernig og tilhneiging hefur verið til að byggja hátt og of mikið að margra mati. Nýjasta dæmið um það er svæðið austan við Gróttu, norðan við Nesstofu, þar sem fyrirtækið Þyrping hf. hefur keypt land og virðist hafa fengið það verkefni hjá sveitarfélaginu að skipuleggja það, sjá um deiliskipulagstillögu eins og skipulagsnefndin þar sé hálflömuð og hafi litlar skoðanir á málinu o.s.frv., alla vega miðað við hvernig þar er rætt. Þetta hefur orðið uppspretta mikilla deilna. Það er alveg skýrt í aðalskipulaginu að byggð sem þar á að koma á að vera í samræmi við byggð sem fyrir er, sem eru einbýlishús, raðhús, parhús og lág hús, á meðan verið er að teikna 11 blokkir upp á þrjár, fjórar hæðir, þannig að þetta gengur ekki upp. Í skipulaginu stendur að byggingarhlutfall megi vera allt að 0,8, sem er allt of hátt, en það stendur bara „allt að“ svo það má líka vera lægra og núna er hlutfallið í kringum 0,3 á svæðinu. Það er allt of lítið samráð í svona ferli, þannig að ég fagna því að leggja á meiri 

Herra forseti. Bara örstutt til að bregðast við einu atriði einkum og sér í lagi því sem kom fram í máli hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur. Það varðar umfjöllunina um landsskipulagið. Ég get ekki tekið fyllilega undir það með þingmanninum að það sé eðlilegt að landsskipulagsáætlunin sé með þeim hætti rétthærri öðrum skipulagsáætlunum eins og frumvarpið gerir ráð fyrir, í því ljósi að sveitarfélögin fara með skipulagsvaldið. Það er hin almenna regla. Við erum líka bundin af Evrópusáttmála um sjálfstæði sveitarfélaga og ég tel að með því að koma þessu fyrir eins og frumvarpið gerir ráð fyrir sé mjög freklega verið að ganga inn á sjálfsforræði sveitarfélaganna eins og því er lýst í Evrópusáttmálanum og eins og við höfum gjarnan viljað að sveitarfélögin fái aukið vægi og aukið vald til sín. Ég tel að að þessu leyti sé verið að taka skref til baka en það breytir ekki því að ég er sammála því að það þurfi að vera einhvers konar stefna og einhvers konar tæki af hálfu ríkisins að vissu leyti. Þess vegna hef ég verið þeirrar skoðunar að það væri skynsamlegra að hér væri rætt um einhvers konar landsskipulagsstefnu sem gæti orðið samnefnari, sem gæti verið þannig útfærð að sveitarfélög þyrftu að hafa hana til hliðsjónar eins og var reyndar orðalagið í frumvarpinu sem nefndin setti frá sér, að hafa hana til hliðsjónar frekar en að hún væri bindandi um landnotkun. Við sjáum alveg fyrir okkur að það er mjög auðvelt að fara alveg niður í smáatriði með þannig orðalagi, jafnvel einstaka vegi í samgönguáætlun, vegáætlun, sem er þá orðið bindandi fyrir sveitarfélög að leggja með tilteknum hætti. Þetta er alla vega atriði sem þarf að fara mjög rækilega yfir að mínum dómi af hálfu umhverfisnefndar og fá hin ýmsu sjónarmið þar upp á borðið.

Virðulegur forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að þetta er atriði sem þarf að skoða sérstaklega með sjálfstæði sveitarfélaga í huga. Þegar ég les upp lagaákvæðið eins og það hljómar dreg ég þetta alveg sérstaklega fram, af því að ég tel að þetta þurfi að skoða sérstaklega. Ég er að draga það fram að samkvæmt frumvarpinu er sveitarfélögum skylt að fara eftir landsskipulagi. Ég heyri að hv. þingmaður dregur fram að það megi alveg efast um að það sé rétt leið, og það er rétt að alveg má efast um það en þetta þarf nefndin að skoða. Ég ætla ekki að kveða upp úr um það hér og nú að kveða eigi svona skýrt á um þetta atriði. Það er bara spurning hvað hafa þarf hlutina skýra til að þeir fari að virka eins og við ætlumst til. Ef það verður almenn stefna að landsskipulagið verði svona og sveitarfélögin skuli hafa það til hliðsjónar, hvað þýðir það? Geta þau þá farið á skjön við landsskipulagið? Hver sker úr um það? Þetta er eitthvað sem ég held að umhverfisnefnd verði að skoða alveg sérstaklega. Þetta hefur verið þannig að sveitarfélögin hafa hið almenna skipulagsvald, þó ekki alveg sjálf á miðhálendinu, þar hefur það verið samvinnunefndin, það hefur verið miklu meira samráð þar og nefndin hefur að vissu leyti miðað við hvernig textinn liggur í frumvarpinu, unnið sem sveitarstjórn með fulltrúum frá aðliggjandi sveitarfélögum. Ég tel að þetta sé viðkvæmasta atriðið sem við ræðum í þessu frumvarpi, a.m.k. miðað við breytingarnar að öðru leyti í frumvarpinu. Ég tel að nefndin þurfi að íhuga mjög vel hvað sé eðlilegt að ganga langt. Í frumvarpinu er gengið mjög langt af því að sveitarfélögunum er gert skylt að fara eftir landsskipulaginu, en það má líka færa rök fyrir því að einhvers staðar þurfi að draga línuna skýrt 

Herra forseti. Ég er almennt þeirrar skoðunar að landsskipulagið eigi að vera stefnumótun hins opinbera og því má ekki gleyma að skipulagsáætlanir eins og aðalskipulag sveitarfélags eru háðar staðfestingu ráðherra, þannig að ríkisvaldið hefur aðkomu að þeim málum. Ef ráðuneytið eða ráðherra væri þeirrar skoðunar að aðalskipulagsáætlun sveitarfélags, eða svæðisskipulag ef svo ber undir, fari í bága við landsskipulagsstefnuna þannig að það sé ósamrýmanlegt og gangi ekki upp, þá getur ráðherra væntanlega synjað skipulaginu staðfestingar. Ég tel að ríkisvaldið hafi prýðilega aðkomu að þessum málum og í raun tæki til þess að beita, a.m.k. getur það haldið því fram og fært fyrir því rök væntanlega að skipulagsáætlunin sé í andstöðu við landsskipulagsstefnu og þar af leiðandi þurfi að gera einhverjar breytingar á því. Ég held að það væri mjög slæmt ef við setjum ákvæðið inn þannig að landsskipulagsáætlunin sé rétthæst og síðan verði að fara hér í þá vinnu að breyta aðalskipulagi eða svæðis- og aðalskipulagi einstakra sveitarfélaga til þess að þau elti einhvern veginn uppi landsskipulagsáætlun eins og hún kann að vera á hverjum tíma. Ég vek athygli á að við getum verið með margar áætlanir, bæði svæðisbundnar eins og miðhálendið sem hér er talað um, þetta geta líka verið geiraáætlanir, samgönguáætlun, skógræktaráætlun, orkunýtingaráætlun o.s.frv. Þetta getur því orðið mjög flókið mál að mínum dómi og ég er ekki viss um að það sé til bóta að fara þá leið. Hins vegar er ég reiðubúinn til þess að fara í umræðu um málið á vettvangi umhverfisnefndar og hlusta á öll þau sjónarmið sem þar koma fram og hugsanlega skipta um skoðun ef ég sannfærist.

Virðulegur forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvert hv. þingmaður er að fara. Mér finnst allt í einu eins og hann sé nánast að mæla á móti frumvarpinu, sé á móti ákvæðinu um landsskipulagsáætlun, ég er alla vega er farin að skilja hv. þingmann þannig. Skipulagsstofnun á að fá það hlutverk að staðfesta svæðis- og aðalskipulag samkvæmt frumvarpinu í stað umhverfisráðherra eins og nú er, þó að það standi hérna reyndar að ráðherrann geti staðfest í ákveðnum tilvikum. Ráðherrann mun ekki hafa þá innkomu sem hann hefur í dag með staðfestingu á skipulagi. Ég held að það væri nánast óbærilega erfitt fyrir ráðherra á hverjum tíma að vera í þeirri stöðu að taka ákvörðun, ef hann væri að staðfesta skipulagið eins og hann gerir í dag, að taka ákvörðun frá skipulagi til skipulags um hvort eitthvað fari í bága við almenna stefnumótun í landinu. Ég held að það væri geysilega erfitt og ég sé ekki alveg hvernig hægt er að ætlast til að ráðherrann sé í því hlutverki, þetta geta verið mál sem eru þess eðlis. Þá er miklu betra að hafa það klárt í lögunum hvort við ætlum að ganga alla leið, þ.e. að landsskipulagið sé þess eðlis að sveitarfélögin verði að fara eftir því, eða að hafa landsskipulagið sem stefnumótun, þ.e. að æskilegt væri að sveitarfélögin gerðu hitt og þetta en það væri ekki skylda. Ég held að þingið verði að taka þann kaleik að gera þar upp á milli. Samkvæmt frumvarpinu er ríkisstjórnin, þ.e. Sjálfstæðisflokkurinn og Samfylkingin, búin að gera það upp við sig að ganga alla leið í þessu. Ég er ekki að segja að það sé rétt, ég tel að það verði að skoða það í umhverfisnefnd. Ég er heldur ekki að segja að það sé rangt, ég vil ekki kveða upp úr um það á þessu stigi en ég tel alla vega nauðsynlegt að að gera þessar áætlanir og að þær hafi einhvers konar vægi.

Virðulegi forseti. Málið sem hér liggur fyrir er búið að vera lengi í vinnslu og hér hafa allnokkrir sveitarstjórnarmenn tekið til máls við þessa umræðu, fyrrverandi og núverandi, og eiga sjálfsagt eftir að bæta í eftir því sem líður á umræðuna. Fyrst af öllu þakka ég hæstv. umhverfisráðherra hennar framlagningu á frumvarpinu og mjög málefnalega og góða yfirferð um það. Sömuleiðis tek ég undir þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. þm. Helga Hjörvar, formanni umhverfisnefndar, þegar hann gerði grein fyrir afstöðu sinni og sýn til frumvarpsins. Ljóst er að nefndarinnar bíður töluvert mikil vinna við að samræma mjög ólík sjónarmið sem upp eiga eftir að koma í vinnslu hennar á frumvarpinu. Það er hárrétt sem fram hefur komið í umræðunni að þetta er sá málaflokkur mest er ræddur innan sveitarfélaganna, þar eru skiptar skoðanir á hverju einasta máli, liggur við, sem upp kemur. Það er því alveg ljóst í mínum huga að hér er ýmislegt sem á eftir að kosta mikla vinnu og hörð orðaskipti innan nefndar sem og í samskiptum hennar við ýmsa hagsmunaaðila sem telja sig hafa margs að gæta svo að frumvarpið verði að þeim lögum sem fólk vill sjá. Í öllum megindráttum er ég mjög ánægður með vinnuna sem hér liggur fyrir og hef átt aðkomu að henni á fyrri stigum, m.a. í ágætu samstarfi við hv. þm. Árna Þór Sigurðsson. Það eru ýmis atriði sem ástæða er til að fagna og létta á stjórnsýslu varðandi meðferð mála í sveitarstjórn. Hér er átt við heimildir skipulagsnefndar til að taka á þáttum eða ákvörðunum sem nefndakerfi sveitarfélaganna og sveitarstjórnir hafa hingað til ekki haft heimild til að framvísa til skipulagsnefndar. Þær heimildir koma nú hér inn og ég fagna því sérstaklega. Það mun létta verulega vinnslu mála og stytta tímann sem mál eru í bið eftir afgreiðslu. Sömuleiðis eru skýrð nokkur ákvæði varðandi starfsmenn þessa málaflokks hjá sveitarfélögum þótt ég leyfi mér að efast um tilgang eða gagnsemi þess að mæla fyrir um í lögum og setja fram ákveðnar menntunarkröfur til tiltekinna starfsmanna sveitarfélaga eins og fram kemur í 7. gr. frumvarpsins. Ég tel óþarft að negla slíka skilyrðingu um menntun inn í lagatexta. Ég held að menn séu farnir að ganga dálítið langt þegar settar eru slíkar kröfur inn í texta frá hinu háa Alþingi. Ég fagna líka ákvæðum varðandi svæðisskipulagið sem verið er að gera. Verið er að festa það meira í formi og gera það þannig úr garði að það hefur lengri líftíma en svo að sveitarfélögin setji fulltrúa sína til verka yfir ákveðið verkefni sem gleymist svo. Enn fremur er sú breyting gerð að því er lýtur að höfuðborgarsvæðinu, að þar er felld niður heimild og sveitarfélögin skylduð til að taka upp samstarf. Ég tel það mjög til gagns að sveitarfélögin, ekki síst á þessu svæði, skuli skylduð til að eiga samstarf um skipulagsmál. Það er gott mál og ætti í rauninni ekki að þurfa taka fram en engu að síður er það hér inni og ég lýsi mig fylgjandi því. Ég set spurningarmerki við að búa til tvær stofnanir á þessu sviði og tengi það þeirri umræðu sem hér á eftir að fara fram um frumvarp til mannvirkjalaga. Ég hef ákveðinn fyrirvara á því dæmi og tel að þessum málum væri betur komið í einni stofnun. Ég hef líka fyrirvara á kostnaðarmatinu sem fylgir frumvarpinu og unnið er af fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Miðað við innihaldið og þær skyldur sem lagðar eru á nýja stofnun inn á sveitarfélög o.s.frv., dreg ég í efa að það matið varðandi kostnað standist. Ég hef ekki neinn útreikning á reiðum höndum en reynsla mín segir að kostnaðarmatið sé ekki það nákvæmt að hægt sé að ætlast til að það standist að það muni kosta okkur eitt ársverk að koma t.d. svokallaðri landsskipulagsáætlun til framkvæmda. Sömuleiðis er bara eitt ársverk á fjögurra ára fresti sem áætlað er að kosti 2 milljónir við endurskoðun þess o.s.frv. Ef ég hef skilið textann rétt í frumvarpinu kallar það á miklu meiri vinnu en svo. Önnur atriði í frumvarpinu sem lúta að tímaramma skipulagsáætlana, eins og aðalskipulagi og deiliskipulagi, hefði ég gjarnan viljað sjá með öðrum hætti. Þar eru þó lagðar inn breytingar til bóta sem geta stytt vinnu ef t.d. eru ákvæði í forsögn í aðalskipulagi sem kalla ekki á að menn þurfi að hafa langa auglýsingafresti í deiliskipulaginu. Þegar maður lítur yfir ferlið allt er gríðarlega langur tími ætlaður til að breyta aðalskipulagi eða deiliskipulagi og ekki er óeðlilegt þó að uppi sé krafa um að reyna að stytta tímann eins og hægt er. Ég tel raunar að með frumvarpinu, eins og það liggur fyrir nú, sé betri grunnur en áður til þess að ræða tímastyttingu á formlegu auglýsingaferli. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir þeirri nýbreytni að sveitarstjórnin búi til og kynni fyrir íbúum og hagsmunaaðilum lýsingu á skipulagsverkefninu áður en það fer í formlegt ferli. Þar ætti því að vera komin ástæða til að stytta auglýsingafresti og umsagnarfresti á síðari stigum. Ég tel að sumt í þeim efnum - þegar ég var að leggja þetta saman var ég kominn niður í 30–40 vikur varðandi tiltekinn frest áður en málið var komið til enda. Það er að mínu mati allt of langur tími sem þarf að líða áður en málið er afgreitt miðað við stöðuna í atvinnuháttum og tækni í dag. Stóra málið í frumvarpinu er hins vegar það sem hér hefur verið rætt og lýtur að landsskipulagi. Ég lýsi því yfir hér og nú að ég er algjörlega andvígur ákvæðinu eins og það liggur fyrir í texta frumvarpsins. Ég er þeirrar skoðunar, svo ég byrji nú á jákvæðum nótum, að það væri og er afskaplega æskilegt að ríkisvaldið geri sér og hafi einhverja mynd af því hvernig búsetu í landinu eigi að vera háttað. Það væri gott þótt ekki væri nema að fyrir lægi sýn ríkisvaldsins til grunngerðar samfélagsins, helstu þátta í samgöngum, veitum, skógrækt o.s.frv., en einnig með tilliti til þess hvernig við viljum byggja þetta land. Það er gott. Vandinn liggur hins vegar í því að það verður ekki gert með þeim hætti sem hér er lagt til, þ.e. að ríkisvaldið geti algjörlega tekið fram fyrir sjálfstjórn sveitarfélaga, stjórn fólks í héraði. Það gerir það með þingsályktun að tillögu ráðherra sem skyldar sveitarstjórnir og almenning í landinu til að fara að þeirri tillögu sem hér yrði samþykkt. Í því felst gríðarleg skuldbinding og til muna meiri en hægt er að sætta sig við. Ástæða þess hversu hart ég bregst við kann að vera sú að mér er ekki ljóst af lestri frumvarpsins og greinargerðarinnar hvaða forsendur eigi að leggja til grundvallar þessari landsskipulagsáætlun. Ef ég ætti t.d. að taka skýringar við frumvarpið í 10. gr. á bls. 35 í frumvarpinu þá finnst mér mjög rúmt og langt til seilst í þeim heimildum sem ríkið á að hafa við þetta landsskipulag sitt sem sveitarstjórnirnar og sveitarfélögin eiga að vera bundin af. Landsskipulagsáætlun getur tekið á breytingum á búsetu í þéttbýli og dreifbýli. Ríkið á að hafa umsagnarrétt um búgarða eða frístundabyggð o.s.frv. Ég er ekki þeirrar skoðunar að við eigum að vísa og ávísa þessu valdi algjörlega frá héruðunum, sveitarstjórnunum eða almenningi í landinu hingað inn. Ég get alveg játað að mér þykir nóg til seilst þegar við horfum upp á hið svokallaða þjóðlendumál sem hefur í mörg ár verið í vinnslu og tryggir ríkisvaldinu gríðarlegt umboð yfir landi svo að við þurfum þá ekki að ganga enn lengra og takmarka svigrúm eða umboð fólks í héraði að fara með sín mál. Eins og þessu ferli er lýst í frumvarpinu og greinargerðinni þykir mér landsskipulagsáætlunin vera sett fram með þeim hætti að hún fari ekki í almenna kynningu fyrr en búið er að vinna upp tillögu að henni. Mér finnst það skjóta nokkuð skökku við ef maður ber það saman við þann anda sem annars kemur fram í frumvarpinu, þ.e. að efla samráð við íbúa af hálfu sveitarstjórnanna sem ég fagna mjög. Það er mjög gott og vel lagt upp í frumvarpinu hvernig því samráði á að vera háttað. Þá hljótum við að gera sömu kröfu til ríkisvaldsins um kynningu og samráð á tillögum þess í sama anda og gert er varðandi aðalskipulag, svæðisskipulag og deiliskipulag. Hér er einnig atriði sem ég vil nefna og ber að hafa í huga að sá sem hér talar átti sæti í stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga. Ég ætla ekki að halla með neinum hætti á þá ágætu stofnun. Í 11. gr. frumvarpsins er kveðið á um að ráðherra ákveði áherslur landsskipulagsáætlunar hverju sinni í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og á þeim grunni séu drögin að landsskipulagsáætlun unnin. Samband íslenskra sveitarfélaga eða stjórn þess hefur ekkert umboð sveitarstjórna í landinu til að vinna að þessum málum. Raunar er málum svo komið að sveitarfélög landsins þurfa ekki að vera aðilar eða fulltrúar í Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Að mínu mati getur það því ekki gengið að semja áætlun sem á að hafa svo sterka stöðu án samvinnu við einhvern samráðsvettvang sveitarfélaga í landinu sem hefur umboð til að vinna með þeirra mál. Um getur verið að ræða hvert og eitt sveitarfélag, einhverjar samkundur, samtök eða stofnun sem þau hafa veitt umboð til að vinna að framgangi mála sem þessara. Ég íreka því þá skoðun mína, virðulegi forseti, að í öllum meginatriðum er ég afskaplega ánægður með frumvarpið sem hér liggur fyrir og tel það til stórra bóta í þeim vandasama og viðamikla málaflokki sem skipulagsmál eru. En þennan fyrirvara hef ég á frumvarpinu og ítreka hann og kveð mjög sterkt að orði í því efni.

Virðulegi forseti. Mér finnst athyglisvert að heyra sjónarmið hv. þingmanns um stöðu og umboð stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Mér finnst frumvarpið vera eðlilegt út frá því sem stjórnvöld hafa gengið í samskiptum ríkis og sveitarfélaga á undanförnum áratug. Það hefur allt byggst á samráði við stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga og ákvæði í frumvarpinu eru í samræmi við það sem áður hefur verið í öðrum lögum. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni í grundvallaratriðum hvað það varðar að stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga er í raun ekki umboðsaðili sveitarstjórna og hún hefur teygt sig býsna langt í að vera málsvari sveitarfélaga án umboðs. Því miður hefur mér fundist að sú stjórn hafi í æ ríkari mæli verið hagsmunagæsluaðili fyrir stærstu sveitarfélög landsins. Hagsmunir smærri sveitarfélaga, margra hverra, hafa ekki átt eins hátt upp á pallborðið þar og vert væri. Þetta hefur líka leitt til þess að í stað þess að færa vald og ákvarðanir til sveitarfélaga hefur ríkið leitast við að færa hlutina til stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga og það hefur í raun og veru verið að þróast á undanförnum áratug sem þriðja stjórnsýslustigið án nokkurs umboðs. Stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga setur t.d. fjóra menn inn í ráðgjafarnefnd Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Hvaða umboð hefur stjórnin til þess, virðulegi forseti?

Virðulegi forseti. Þannig háttar til að þegar við eigum orðastað, ég og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, þá lendum við oft í umræðum um sveitarstjórnarmál. Til þess að svara orðum hans hér - í ljósi orðaskipta okkar fyrir tveimur dögum ítreka ég að ég hef engan áhuga á að gera hann sérstaklega dapran - þá tel ég að stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga hafi ekki unnið með hagsmuni stærri sveitarfélaga í huga eða forgang og ekki heldur hagsmuni smærri sveitarfélaganna. Þetta er eilífðarumræða og verður innan samtaka þegar fulltrúar þeirra sem aðild eiga að samtökunum eru allt frá því að vera með 50 íbúa á bak við sig upp í 110–120 þús. íbúa. Þarna verður eilíf togstreita og átakapunktur. Í mínum huga er allmikill munur á því að stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga sé samnefnari sveitarfélaga í landinu og geti átt kost á því að tilnefna fulltrúa í sameiginlegar stjórnir ríkis og sveitarfélaga. Það er eitt og ég geri ekki miklar athugasemdir við það. Ég get alveg tekið undir þau sjónarmið sem koma fram að ákveðin hætta er á því að þetta fari að virka þyngra og sterkara en á að vera. En grundvallarmunur er á slíku verki, að skipa fulltrúa til verka í sameiginlegum verkefnum, eða hinu að fela frjálsum samtökum eins og Sambandi íslenskra sveitarfélaga ákvörðunarvald í málefnum þar sem sjálfsforræði sveitarfélaga er í mínum huga 100% og á að vera óhreyft. Að mínu mati hafa samtök eins og Samband íslenskra sveitarfélaga þar ekkert forræði yfir málum sveitarfélaga.

Virðulegi forseti. Sjálfsforræði sveitarfélaganna er kjarni málsins. Það eru þau sem eiga á endanum að hafa mest um það að segja sem að þeim lýtur. Það hefur einmitt verið að þróast í aðrar áttir á undanförnum áratug, sérstaklega eftir að sameiningarátakið hófst fyrir 15 árum eða svo. Full ástæða er til að vara við þeirri þróun. Hún getur leitt til þess að Samband íslenskra sveitarfélaga klofni í tvennt. Vaxandi þungi er í þeirri umræðu frá ýmsum sveitarstjórnarmönnum sem telja það skynsamlegra en að búa við það fyrirkomulag sem nú er. Fyrirkomulagið er þannig að kjósandinn velur sveitarstjórnarmenn, svo koma sveitarstjórnarmennirnir í hverri sveitarstjórn og velja sér einhvern fulltrúa á þing Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þegar þangað er komið velja þeir sem þar eru einhverja menn í stjórn. Svo kemur stjórnin saman og hún velur menn í allt það sem skiptir mestu máli og lýtur að samskiptum við ríkið eða útdeilingu peninga svo sem jöfnunarsjóðinn. Þar liggja völdin. Þetta er samvinnuhreyfingin í fjórða veldi, menn eru komnir svo langt frá kjósandanum að það sést ekki til hans. Þetta er hið afleidda lýðræði sem er bæði afleitt og afleitt.

Virðulegi forseti. Ég geri hv. þm. Kristin H. Gunnarsson stundum dapran en verð að segja að hann gerir mig ætíð glaðan þegar hann kemur hingað upp. Sumt af því sem hann missir út úr sér vekur mér hlátur. Sú ræða sem hann flutti hér er dæmi um það. Að bendla þetta verklag sveitarfélaganna í landinu við svartnættið. Það er töluverð sleggja sem leggur málin upp með þeim hætti. Ég skal alveg virða þá skoðun en það er langan veg frá því að ég sé sammála þessu sjónarmiði. Það er alls ekki svo. Hinn kosturinn á móti þessu fyrirkomulagi hlýtur þá að vera sá að kjósa með einhverjum hætti til stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Það er önnur umræða og við skulum alveg taka hana. Þá spyr maður hvernig fara eigi að því. Verður þá ekki að fara að semja um atkvæðavægi við kosninguna o.s.frv.? Ég tel að það þurfi ekkert að vera betri kostur. Ég tel það fyrirkomulag sem sveitarfélögin hafa mótað varðandi Samband íslenskra sveitarfélaga gott. Ég tel að hlutverk Sambands íslenskra sveitarfélaga í því efni sem við ræðum hér, frumvarpi til nýrra skipulagslaga, eigi fyrst og fremst að vera að búa til eitthvert umhverfi fyrir sveitarfélögin í landinu til að þau geti nálgast þetta sameiginlega verkefni með ríkisvaldinu ef sú yrði niðurstaðan að frumvarpið með ákvæðum um landsskipulagsáætlun verði samþykkt.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. umhverfisráðherra, Þórunni Sveinbjarnardóttur, fyrir að leggja þetta frumvarp fram og gera grein fyrir því ferli sem það hefur verið í frá árinu 2002. Engum blöðum er um það að fletta að frumvarpið er af hinu góða fyrir margra hluta sakir og mun einfalda og skýra ýmsa þætti sem fram til þessa hafa verið frekar óskýrir. Ég fagna því sem fram kemur í frumvarpinu um svæðaskipulag, aðalskipulag, rammaskipulag og deiliskipulag. Ég hefði kosið að samhliða aðalskipulagi hefði sveitarfélögum einfaldlega verið gert skylt að leggja fram rammaskipulag. Það mundi að mínu mati auðvelda næstu ferð úr rammaskipulagi í deiliskipulag og spara tíma sem er dýrmætur. Það yrði ekki síður ljóst mun fyrr í ferlinu með hvaða hætti deiliskipulagið kemur til með að líta út. Oftar en ekki veldur aðalskipulag minni óróa, ef við getum orðað það svo, en sjálft deiliskipulagið sem síðar kemur. Ég hefði kosið að rammaskipulag fylgdi aðalskipulagi og sveitarfélögum væri almennt gert skylt að láta það fylgja. Við þekkjum öll sem starfað höfum í sveitarstjórnarmálum með hvaða hætti skipulagsmál geta snúið öllu á hvolf í sérhverju sveitarfélagi. Það er klárlega vegna þess að kynning og samráð við íbúa hefur ekki verið nógu snemma í ferlinu og þegar komið er að lokahnykknum áttar fólk sig fyrst á því hvert stefnir. Fólk er líka betur meðvitað um rétt sinn og betur meðvitað um umhverfi sitt og nánasta svæði. Það sem nefnt er í frumvarpinu í sambandi við samráð og kynningar er mjög af hinu góða. En ég vil taka undir með hv. 1. þm. Norðaust. að með því að sveitarfélögum er skylt að gera skipulagsáætlanir, eins og fram kemur í frumvarpinu, ætti að vera hægt að stytta ferlið a.m.k. hvað varðar deiliskipulagið og hugsanlega væri líka hægt að stytta ferlið í tengslum við aðalskipulag. Þessir hlutir taka oft og tíðum allt of langan tíma og með skyldum á hendur sveitarfélögum um kynningu í upphafi og samráð snemma í ferli tel ég að við ættum að geta stytt ferlið. Það er öllum til góðs. Ég hefði kosið að hæstv. ráðherra hefði talað fyrir þessum frumvörpum öllum í einu, því að öll eru þau nátengd og snerta sömu þættina, að mestu leyti sveitarfélögin, þannig að hægt hefði verið að taka þau öll saman. Ég hefði líka kosið að ein stofnun væri yfir skipulags-, mannvirkja- og byggingarlögum. Þar sem Brunamálastofnun er lögð niður yrði þetta sett undir einn hatt og yrði þá frekar deildaskipt. Þetta eru svo nátengd verkefni að það væri a.m.k. í anda þess flokks sem ég stend fyrir að reyna að fá báknið burt þó að okkur hafi kannski ekki tekist það sem skyldi. En ég hefði kosið að þarna hefðum við sameinað þessar stofnanir  Ég vil jafnframt taka undir orð hv. þm. Kristjáns Þórs Júlíussonar um menntunarkröfur skipulagsfulltrúa í 7. gr. Það sætir furðu hversu nákvæmar kröfur eru gerðar til skipulagsfulltrúa á meðan forstjóri Skipulagsstofnunar þarf eingöngu að hafa háskólamenntun á sviði skipulagsmála og gæti það verið frekar teygjanlegt ef út í það er farið. En starfsmaður sveitarfélags er nákvæmlega tilgreindur í 7. gr. Mig langar að geyma mér landsskipulagsáætlun og taka fyrir svæðisskipulag. Í 22. gr. á bls. 10 er talað um að svæðisskipulag sé næstæðsta skipulagsstig. Landsskipulagsáætlun er hið æðsta miðað við frumvarpið, síðan kemur svæðisskipulagið, þar á eftir aðalskipulag o.s.frv. Það skýtur því skökku við í mínum huga að meðan þetta er röðunin er eingöngu gerð krafa um að svæðisskipulag sé á höfuðborgarsvæðinu. Ég tel að ekki sé hægt að setja í lög að eitt skipulag sé öðru æðra ef sum landsvæði þurfa ekki að taka mið af svæðisskipulagi. Það er hægt að horfa til þess að Vesturlandið frá - við getum tekið Borgarfjörðinn allan ásamt Akranesi og öðru slíku, það er hægt að taka svæðisskipulag fyrir Vesturland, það er hægt fyrir Vestfirði, það má skoða hversu langt og hversu mörg sveitarfélög eiga að koma að svæðisskipulagi. En ég held að jafnræðisreglan sé einfaldlega brotin hvað varðar 22. gr. ef sum sveitarfélög þurfa að hlíta svæðisskipulagi en önnur ekki þannig að ég vek athygli á því misræmi sem mér þykir vera í þessu. Ég vil jafnframt láta þess getið, hæstv. forseti, að ég hef átt mjög gagnlegan og góðan fund með hæstv. umhverfisráðherra og aðstoðarmanni hennar og var farið þar yfir ýmis mál. Ég verð að segja hæstv. umhverfisráðherra til hróss að hún er lipur í samskiptum á slíkum fundum og reiðubúin til að skoða alla þætti mála. Síðan kemur, hæstv. forseti, það sem maður veltir fyrir sér varðandi Skipulagsstofnunina sem er eftirlitsaðili, leiðbeinandi, kemur að landsskipulagsáætlun, kemur næstum því að öllum ferlum, hvernig hún samhliða er eftirlitsaðili og sá aðili sem á að greiða úr ágreiningsmálum. Mér finnst vanta inn í frumvarpið svokallað kæruferli ágreiningsmála sem hægt er að finna í frumvarpi mannvirkjalaga frá hæstv. umhverfisráðherra. Ef sveitarstjórnir eru ósáttar við Skipulagsstofnun eða einstaka aðila sem kært hafa er þá kæruferli ágreiningsmála úr höndum Skipulagsstofnunar og í höndum hæstv. umhverfisráðherra? Það þarf að skoða. Mig langar að nefna hér sérstaka og skondna nefnd í mínum huga, nefnd sem heitir úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála. Það er mjög skýrt með hvaða hætti sú nefnd á að starfa. Það er hins vegar jafnljóst að sú nefnd starfar ekki, hefur ekki starfað og mun væntanlega ekki starfa samkvæmt þeim lögum sem hér liggja fyrir. Mér er kunnugt um að mál sem kært var til þeirrar ágætu nefndar í maí liggur enn fyrir hjá henni og hefur ekki verið svarað. Þegar ég var sveitarstjórnarmaður þurfti sveitarfélag mitt, sem þá var og er, Mosfellsbær, oft að bíða vikum og mánuðum saman eftir úrskurði frá þessari ágætu nefnd. Eins og allir vita er það stjórnvaldsákvörðun sveitarfélags sem kæra má til nefndarinnar og þá tekur við biðferli sem ég held að sé með öllu óásættanlegt fyrir öll sveitarfélög í landinu. Eigi þessi nefnd að starfa eins og greinir frá í X. kafla verður annað tveggja að fjölga í henni eða hafa fleiri nefndir. Það þarf með einhverjum hætti að auðvelda þessari nefnd eða þessum nefndum að starfa. Ég veit að það er andsnúið því sem ég talaði um, að sameina Skipulagsstofnun og Byggingarstofnun í eitt, að ætla að fjölga nefndum. En það er alveg ljóst í mínum huga að þessi nefnd hefur ekki getað sinnt þeim málum sem til hennar hafa verið send og væntanlega mun henni ekki vegna betur í framtíðinni þó ég ætli kannski ekki að dæma hana til dauða. Þá kemur að því sem er með öllu nýtt í frumvarpinu, margumræddri landsskipulagsáætlun. Ljóst er að það sem stendur í III. kafla um landsskipulag mun kannski verða hvað torveldast í þeirri vinnu sem fram undan er. Ég lít svo á að það þurfi að gera mun betur eigi sveitarfélög að geta sætt sig við landsskipulagsáætlun og þar með inngrip ríkisins með einum eða öðrum hætti. Hugmyndafræði að baki landsskipulaginu þarf þá að vera miklu klárari og ljósari. Það þarf að vera afmarkaðra til hvaða þátta landsskipulagsáætlun tekur. Þetta verður stóra málið að mínu mati í frumvarpinu vegna þess að öll „stór mál“, sem geta verið stór í einu sveitarfélagi en lítil í öðru, geta hugsanlega komið inn í landsskipulagið. Við erum að tala um þjóðgarða, sem flestir eru sjálfsagt sammála um, við erum að tala um virkjanir, við erum að tala um alls kyns stóriðju, við erum að tala um alls kyns verksmiðjur og slíkt sem eru stórmál í allri pólitískri umræðu. Þetta þarf að rekja enn frekar ætli menn sér að halda inni í landsskipulagsáætlun nákvæmari og skýrari hugmyndafræði sem að baki liggur. Hæstv. forseti. Að mestu leyti fagna ég frumvarpinu. Ég tel að endurskoðun þeirra þriggja frumvarpa sem hér liggja fyrir frá hæstv. umhverfisráðherra sé þarft og gott innlegg í umræðuna. Fyrir það vil ég þakka.

Virðulegi forseti. Þetta var afar athyglisverð ræða. Hún lýsti hinu mikla og góða samkomulagi á stjórnarheimilinu. Byrjað var á því að ausa lofi yfir ráðherrann í alla staði við samráð og undirbúning og annað slíkt sem væri með miklum ágætum. Hv. þingmaður fór svo í gegnum frumvarpið lið fyrir lið og henti því út af borðinu. Það var of flókið, of margar stofnanir og gerðar of miklar kröfur til byggingarfulltrúa og of litlar til forstjóra. Mér heyrðist jafnræðisreglan í einhverju uppnámi. Það vantaði kæruferli ágreiningsmála. Úrskurðarnefnd var með öllu óásættanleg þótt hún vildi samt ekki dæma hana til dauða. Landsskipulagsáætlun taldi hún mjög torvelda og vantaði frekari hugmyndafræði til að menn gætu sætt sig við þetta yfir höfuð. Ég spyr, virðulegi forseti, styður þingmaðurinn þetta stjórnarfrumvarp eða er Sjálfstæðisflokkurinn á móti því? Ég gat ekki heyrt af ræðu hv. þingmanns að nokkuð væri eftir í frumvarpinu sem hún styddi. Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um hvort hv. þingmaður sé, eins og hv. þm. Kristján Þór Júlíusson, í bullandi stjórnarandstöðu í þessu stjórnarfrumvarpi.

Hæstv. forseti. Það er makalaust með þennan ágæta hv. 10. þm. Norðvesturkjördæmis hvernig honum tekst alltaf að vera ósammála flestum á þinginu og setja mál sitt fram með þeim hætti. Við erum að fara yfir frumvarp sem á eftir að fá mikla og væntanlega góða umræðu í umhverfisnefnd. Ég fór yfir og rakti það sem ég taldi að betur mætti fara. Ég tel, hæstv. forseti, að það sé hlutverk mitt sem alþingismanns að skoða hvað ég tel í lagi og það sem ég tel að geti betur farið. Til þess held ég að ég hafi verið hingað kjörin en ekki til að segja já og amen við einu og öllu sem lagt er fram né heldur að vera andvíg öllu. Ég get fullyrt, hæstv. forseti, að þetta frumvarp mun fá góða umfjöllun í umhverfisnefnd. Þótt ég eigi ekki sæti í nefndinni mun ég beita mér ásamt félögum mínum í Sjálfstæðisflokknum til að lagfæra ýmislegt sem við teljum að í því megi færa til bóta þannig að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson geti verið sáttari þegar frumvarpið kemur til 2. umr. Mér finnst þó skemmtilegra að menn hafi rétt eftir mér. Í þessu máli er hvergi minnst á byggingarfulltrúa heldur skipulagsfulltrúa. Ég gerði athugasemdir við það að litlar kröfur væru gerðar um menntun forstjórans en miklar kröfur um skipulagsfulltrúann. En við getum rætt byggingarfulltrúann í næsta frumvarpi, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson.

Virðulegi forseti. Það er einhver misskilningur hjá hv. þingmanni að halda að ég sé ósammála flestum í þinginu. Ég hef ekki sett fram neina skoðun á þessu frumvarpi og ekkert um það sagt. Ég hef ekki lýst mig sammála eða ósammála neinum sem hér hefur tekið til máls. Það sem ég vakti athygli á er að hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir, sem er stjórnarliði og frumvarpið lagt fram í hennar umboði og með hennar samþykki, hefur tætt þetta stjórnarfrumvarp niður lið fyrir lið. Ég hlýt því að spyrja: Hvað líður stuðningi hv. þingmanns við þetta mál? Er flokkurinn, hún eða fleiri þingmenn Sjálfstæðisflokksins, svo andvígir málinu að gera þurfi grein fyrir því í mörgum liðum hversu ómögulegt þetta frumvarp er? Mér finnst þá eitthverju vera áfátt í undirbúningi málsins. Stjórnarflokkarnir hafa undirbúið þetta mál sín í milli og ganga frá ágreiningsmálum og jafna þau áður en frumvarpið er flutt. Hér segir hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir í raun hið gagnstæða, að það hafi ekki verið gert. Ég átta mig því eiginlega ekki á því hvernig stjórnarsamstarfið gengur fyrir sig. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að mér finnst þetta mjög einkennileg vinna. Það væri, held ég, til bóta ef þingmaðurinn útskýrði hvað hún á við með því að landsskipulagsáætlun þurfi að hafa skýrari hugmyndafræði. Ég er engu nær um afstöðu þingmannsins eða gagnrýni á frumvarpið eftir þau orð annað en að mér er ljóst að þingmaðurinn er ósammála frumvarpinu í þessu stóra og veigamikla atriði.

Hæstv. forseti. Það er með ólíkindum að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson skuli vera ósáttur við að þingmenn fari hér lið fyrir lið yfir mál sem er jafnmikilvægt og frumvarp til skipulagslaga. Hann ákveður að túlka þá yfirferð með þeim hætti að ég sé á móti frumvarpinu og veltir því fyrir sér hvernig samkomulagið á stjórnarheimilinu sé. Ég bendi, hæstv. forseti, á að þingmenn Sjálfstæðisflokksins og þingmenn Samfylkingarinnar í stjórnarliðinu hafa farið yfir þetta frumvarp. Þeim, ásamt öðrum þingmönnum, ber síðan að fara enn frekar yfir frumvarpið. Ég styð marga þætti þessa frumvarps en ég geld varhuga við landsskipulagsáætlun vegna þess að ég tel hana, eins og hún er sett fram, of bindandi fyrir sveitarfélögin. Ég tel mér skylt og rétt sem þingmanni að fara yfir þau atriði sem ég tel betur mega fara. Ég hef einnig gert það í samtölum við hæstv. umhverfisráðherra og tel það fráleitt að túlka orð mín svo ég sé andsnúin þessu frumvarpi eða stjórnarliðar almennt. Við viljum hins vegar að vel sé vandað til verka. Það má gera betur og það þarf að fara betur yfir málið. Ég benti á það í ræðu minni og mun halda áfram að gera þar til ég er tiltölulega sátt við það frumvarp sem á endanum verður samþykkt á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmönnum sem hér hafa talað. Hér er til umfjöllunar stórt og viðamikið frumvarp um skipulagsmál. Eitt stærsta málið sem sveitarstjórnir vinna að er gerð aðalskipulags. Það er tæki sem sveitarstjórnir vinna með og þar kemur fram stefna þeirra varðandi landnotkun til margra ára. Sveitarfélög leggja mikla vinnu í gerð aðalskipulags. Það skiptir máli fyrir sveitarfélög að vanda til þess verks. Í aðalskipulagsvinnu þarf að horfa til margra þátta varðandi byggðaþróun, framtíðarsamgöngur og þjónustuþörf íbúa auk fjölda annarra þátta. Aðalskipulagi er ætlað að vera sveitarstjórnarmönnum og embættismönnum stjórntæki og gefa íbúum og hagsmunaaðilum yfirsýn yfir landnotkun og stefnu til næstu framtíðar. Flest sveitarfélög vinna nú að endurskoðun aðalskipulags. Meira og betra samráð við almenning varðandi skipulagsmál er til bóta og jákvætt. Í 9. gr. er fjallað um svæðisskipulagsnefndir og talin ástæða til að festa þær frekar í sessi. Það tel ég mjög gott, að tryggja nægjanlegt samráð á milli sveitarfélaga varðandi skipulag á svæðum þar sem sveitarfélagamörk koma saman svo samfella í skipulagsmálum sé tryggð eins og hægt er. Ég tel að þetta atriði sé eitt af fjölmörgum í frumvarpinu sem er til bóta. En hvað varðar 10. gr. um landsskipulag hef ég nokkrar efasemdir. Ég tel ekki gott að sveitarfélögin skuli endurskoða aðalskipulag sveitarfélagsins í samræmi við landsskipulag, eins og segir í frumvarpinu. Þessi grein þarf endurskoðunar við eins og margoft hefur komið hér fram í umræðunni í dag. Þarna er að mínu mati of langt gengið á sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna. Eins og ég sagði í upphafi leggja sveitarfélögin mikla vinnu í gerð aðalskipulags og hjá sveitarfélögunum liggur fyrir mikil þekking og reynsla í skipulagsmálum sem ekki má vanmeta. Ég tel fulla ástæðu til að umhverfisnefnd skoði þessa grein vel með tilliti til sjálfstæðis sveitarfélaga. Ég heyri ekki annað í umræðunni en að þetta stóra atriði frumvarpsins verði tekið til rækilegrar skoðunar í nefndinni. Í frumvarpi til laga um mannvirki sem verður á dagskrá á eftir, sem ég verð að fá að nefna, virðulegi forseti, er talað um mannvirki sem Byggingarstofnun veiti byggingarleyfi fyrir. Meðal þeirra mannvirkja eru upptalin mannvirki á flugvallarsvæði Keflavíkurflugvallar. Í því frumvarpi er talað um að leitað skuli umsagnar skipulagsnefndar Keflavíkurflugvallar vegna þeirra mannvirkja. Í skýringum með mannvirkjafrumvarpinu er talað um að í frumvarpi til skipulagslaga sé lagt til að umhverfisráðherra fari með yfirstjórn skipulagsmála á flugvallarsvæði Keflavíkurflugvallar. Hins vegar get ég ekki séð, svo óyggjandi sé, að um þessa skipan mála sé fjallað í skipulagsfrumvarpinu sem hér liggur fyrir. Í 8. gr. þess er fjallað um að utanríkisráðherra skipi skipulagsnefnd fyrir varnar- og öryggissvæðin en ekkert fjallað um hinn þáttinn. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. umhverfisráðherra hvernig þessum málum verður komið fyrir. Verður sérstök skipulagsnefnd fyrir flugvallarsvæðið og þá hvernig verður skipað í hana? Það skiptir miklu máli að sveitarfélögin sem liggja að flugvallarsvæðinu, þ.e. Garður, Sandgerði og Reykjanesbær, komi að skipulagsmálum svæðisins, m.a. til að tryggja þá skipulagsheild sem ég nefndi áðan. Mér finnst þetta mál nokkuð óskýrt en auðvitað getur verið mjög einföld skýring á þessu. Þess vegna þætti mér gott ef hæstv. umhverfisráðherra gæti skýrt þetta mál þannig að ljóst sé hvernig þessum málum verði háttað í framtíðinni.

Frú forseti. Mig langar í lok 1. umr. frumvarps til skipulagslaga að þakka hv. þingmönnum fyrir afar efnismikla, góða og málefnalega umræðu í dag. Ég vil rétt í lokin tæpa á nokkrum atriðum og koma inn á það sem helst hefur vakið athygli mína í umræðunni. Ég vil fyrst svara spurningu hv. þm. Bjarkar Guðjónsdóttur um skipulagið á flugvellinum á varnarsvæðinu. Það er nýbúið að fjalla um þessi mál í ríkisstjórn og það er í raun sérstakt skipulagssvæði án þess að ég fari nákvæmlega út í það en það er auðvitað með þátttöku þeirra þriggja sveitarfélaga sem eiga land þarna og sérstakri útfærslu á því. Ég geri mér grein fyrir því að það er ekki fullkomið samræmi hér á milli og það er nokkuð sem umhverfisnefndin verður að taka til greina en það mun væntanlega leysast af sjálfu sér þegar hitt málið er komið alla leið inn á hið háa Alþingi. Til að svara helstu spurningum sem komið hafa fram í máli þingmanna langar mig að fara yfir eftirfarandi atriði. Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir benti á að það skyti skökku við að svæðisskipulag væri einvörðungu skylda á höfuðborgarsvæðinu samkvæmt 22. gr. frumvarpsins. Ég tel að þetta sé algerlega réttmæt ábending og alveg þess virði að skoða hvort menn vilji setja niður svæðin, fjórðungana t.d. með þessum hætti um landið og gera þá svæðisskipulagsskylda. Það eru auðvitað rökin sem hafa verið fyrir bæði hefðinni og reynslunni sem komið hefur á svæðisskipulagið á höfuðborgarsvæðinu, að menn vilji almennt halda í það þó það hafi kannski ekki alveg virkað eins og flestir vildu þá vilja menn almennt halda í það og það er ekki útilokað að svipað samstarf eða sambærilegt samstarf milli sveitarfélaga annars staðar á landinu leiði af sér skilvirkari og betri vinnu og betri heildarsýn á skipulagsmálin. En það mun hv. umhverfisnefnd að sjálfsögðu taka til umfjöllunar og væntanlega fá umsagnir um. Hér var rætt um að það yrðu gerðar strangari kröfur skipulagsfulltrúa en forstjóra Skipulagsstofnunar. Því er til að svara að greinin eins og hún er í frumvarpinu er tekin beint upp úr reglugerð þannig að eftir því er starfað og þá verðum við að nálgast málið með öðrum hætti ef þingmenn vilja almennt minnka þessar kröfur sem ég tel að fæstir vilji í raun af því að við viljum hafa faglegar kröfur í lagi til að gæta alls öryggis og góðrar vinnu. Hvað varðar úrskurðarnefndina þá er helsti vandi skipulags- og byggingarmála að hún hefur ekki fengið þær fjárveitingar á fjárlögum og í afgreiðslum á hinu háa Alþingi í gegnum árin sem hún hefði þurft að fá í ljósi þess málafjölda sem hjá henni hefur verið til afgreiðslu. Það gerðist reyndar við afgreiðslu fjárlaga við þetta ár að hv. fjárlaganefnd bætti í til úrskurðarnefndarinnar og það er vel en það er einfaldlega þannig að þetta er kostnaðarsamur og viðamikill prósess. Auðvitað er von okkar að með þessum breytingum, með lagabreytingum sem hér eru lagðar til verði minna um kærur á þeim þætti vegna þess að það á að setja kynninguna og samráðið fyrr inn í ferlið en nú er gert og þar af leiðandi ætti ferlið að verða betra og minna umdeilt. Það er auðvitað hugsunin á bak við það. En ég tek undir að það er auðvitað ekki viðunandi fyrir hinn almenna borgara eða aðra í landinu að þurfa að bíða mánuðum saman eftir svari frá úrskurðarnefndinni. Hér hefur einnig verið rætt um hvort ekki sé best að slengja saman Skipulagsstofnun og nýrri byggingarstofnun í eina stofnun enda sé um nátengd verkefni að ræða. Það má vel vera að það sé gott en ég tel hins vegar að sameining slíkra stofnana megi ekki verða bara sameiningarinnar vegna. Litlar ríkisstofnanir eru oft mjög, ekki bara vel reknar heldur líka snarar í snúningum og vinna vel og í því felast líka ákveðin gæði. Það má svo sem líta á það að kannski væri eitthvað fengið með því að búa til eina stofnun en ég tel að undirbyggja þurfi umræðuna um eina stofnun betri rökum en fram hafa komið í dag. Ég ætla kannski ekki að gera mikið við umræðu sem var á milli tveggja hv. þingmanna um umboðsleysi Sambands ísl. sveitarfélaga. En hefðin er auðvitað sú að mikil og náin samskipti eru á milli ríkisvaldsins og sambandsins. Sú sem hér stendur gerir sér fulla grein fyrir því að sambandið er frjáls félagasamtök en í stórum málum og miklum hagsmunamálum fyrir sveitarfélögin í landinu hefur sambandið og forsvarsmenn þess komið fram og talað fyrir hönd sveitarfélaganna. Þess vegna skiptir það auðvitað mjög miklu að ég sem umhverfisráðherra og aðrir ráðherrar í ríkisstjórn Íslands gæti að því að virða sveitarfélagastigið og nýta sér þau samskipti sem hægt er að hafa við sambandið og kannski einfalda svolítið samræðuna á milli ríkisins og sveitarfélaganna. Það þarf líka að vera þannig og það er líka í anda þess sáttmála sem gerður var á milli ríkisstjórnarinnar og sambandsins árið 2006, hygg ég, um mjög náið samráð. Í þeim anda höfum við unnið í umhverfisráðuneytinu og hyggjumst vinna áfram en ég vil hins vegar taka fram að í 11. gr. frumvarpsins kemur fram vegna umræðunnar um landskipulagsáætlun, að einnig eigi að hafa samráð við þau sveitarfélög sem um sé fjallað í landskipulagsáætlun þannig að það er alls ekki þannig að það eigi bara að tala við sambandið í Borgartúninu og engan annan. Það stendur ekki til og stendur ekki í frumvarpinu. Hvað varðar landskipulagsáætlunina þá gerði ég mér fulla grein fyrir því að það atriði yrði pólitískt hið umdeilda atriði á hinu háa Alþingi og kemur kannski ekki neinum á óvart miðað við það lagaumhverfi sem við búum við. Ég lít hins vegar svo á að hagsmunir landsins alls og þjóðarinnar og hagsmunir sveitarfélaganna fari saman. Ég lít ekki svo á að hér sé um andstæða hagsmuni að ræða þegar verið er að ræða um málefni sem varða þjóðina alla, verið er að ræða almannahagsmuni og finna lausn á þeim hvort sem það er verndun náttúrusvæða á miðhálendi Íslands eða hvar eigi að ganga svo frá að við ætlum að taka frá land til ákveðinnar landnotkunar, frístundabyggðar, orkuöflunar, þjóðgarða og annars slíks, þetta eru mál sem varða alla. Og við höfum orðið þess vör í miklum deilum ekki síst í miklum deilum um umhverfisverndarmál og um umhverfismál á liðnum árum, jafnvel áratugum, að það eru ekki mörkin á milli sveitarfélaga sem ráða afstöðu fólks eða stýra afstöðu fólks öllu heldur. Það er líka ákveðinn réttur sem við höfum sem borgarar landsins til að hafa áhrif á þessar heildarlínur og þess vegna er lagt til að þingsályktunartillaga um landskipulagsáætlun komi inn á hið háa Alþingi. Hér var gerð athugasemd við að hún færi ekki í kynningarferli eins og aðrar skipulagsáætlanir. Það er meðal annars vegna þess að hún á að hljóta afgreiðslu á löggjafarsamkomunni þar sem saman eru komnir fulltrúar af öllu landinu, fulltrúar allrar þjóðarinnar. Þess vegna kemur þingsályktunartillaga um landskipulagsáætlun inn á hið háa Alþingi en er ekki afgreidd með öðrum hætti eins og lagt er til í þessu frumvarpi. Það er auðvitað rétt að það þarf að skilgreina, það þarf að afmarka og það þarf að skýra og í þá vinnu þarf að fara. Ég lít svo á, hafandi setið í stjórnarandstöðu í tvö kjörtímabil, að það sé m.a. það umræðuefni sem þurfi að taka í hv. umhverfisnefnd að það sé ekki alltaf besta leiðin að koma inn með fyrir fram gefna niðurstöðu frá hendi framkvæmdarvaldsins. Hér eru lagðar ákveðnar skýrar línur um miðhálendið í frumvarpinu. Það er auðvitað til umfjöllunar í umhverfisnefndinni og nokkuð sem hv. þingmenn þurfa að fara í gegnum. En ég lít svo á að við hljótum að skynja mikilvægi þess að það sem varðar alla þjóðina, ásýnd landsins alls, ímynd þess eins og hv. þm. Helgi Hjörvar orðaði það, hlýtur að vera verkefni löggjafans og allra hér, það sem varðar alla þjóðina. Sveitarfélögin eru hluti af heild og það hlýtur að vera þannig að við eigum að geta haft einhverja leiðbeinandi heildarsýn, áætlun sem er auðvitað endurskoðuð eins og aðrar áætlanir sem koma fyrir hið háa Alþingi og lagt hana fyrir og afgreitt hana hér. Ég vona auðvitað að þingmenn allir sem einn verði komnir á mína skoðun þegar kemur að afgreiðslu þessa máls á hinu háa Alþingi. Ég lít svo á að hagsmunirnir liggi þannig og rökin hneigist þannig að þetta sé mál sem við eigum að geta náð saman um þvert á stjórnmálaflokka. Hv. varaformaður umhverfisnefndar, Kjartan Ólafsson, ræddi mikilvægi þess að vinnan við þetta frumvarp og þau frumvörp sem hér eru til umfjöllunar færi fram í samfellu og fram á sumarið. Við munum auðvitað gera okkar til þess í umhverfisráðuneytinu að aðstoða og koma með upplýsingar og annað það sem getur gert það að verkum að vinnan gangi vel í umhverfisnefndinni og þetta eru vissulega bálkar, mikilvægir og miklir lagabálkar sem eiga auðvitað líka að standa lengi, eins og sagt hefur verið, og það þarf að vanda til vinnunnar. Ég er ekki að segja að ég geri mér gríðarlegar vonir um að þessi frumvörp verði afgreidd á yfirstandandi löggjafarþingi en ég held hins vegar að við getum komist býsna langt með þau með góðri og massífri vinnu í umhverfisnefndinni því þetta eru mjög vel undirbúin mál. Þau hafa verið um árabil í undirbúningi, víðtæku samráðsferli. Það eru auðvitað ásteytingarsteinar og ágreiningsmál sem þarf að ná eins víðtækri sátt um og hægt er og ég geri mér vonir um að það muni takast, ef ekki á þessu löggjafarþingi þá á því næsta. Við getum því haldið áfram ótrauð þessari vinnu og bætt umhverfi skipulagsmála fyrir sveitarfélögin, fyrir fólkið í landinu, með hagsmuni allra að leiðarljósi.

Forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir svör hennar og skýringar eftir þá miklu umræðu sem farið hefur fram í dag um þennan lagabálk. Það er aðeins eitt atriði sem mig langar að heyra frekar um og það varðar einmitt landsskipulagsáætlunina, þingsályktunartillöguna. Ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt, fannst mér eins og það væri nefnt að slík áætlun færi ekki til umsagnar heldur kæmi beint fyrir hið háa Alþingi. Nú er það svo með áætlanir eins og samgönguáætlun, náttúruverndaráætlun og byggðaáætlun að þær fara meira og minna til umsagnar. Þegar þær koma inn til þingsins fara þær til viðkomandi nefnda og í þessu tilfelli umhverfisnefndar og sú nefnd mundi þá senda þingsályktunartillöguna til umfjöllunar. Ég bendi bara á að þetta mun verða heilmikið umfjöllunarferli.

Frú forseti. Já, það er rétt að árétta það að vissulega er þetta mjög langt og mikið umfjöllunarferli. Ég var að bregðast við orðum hv. þm. Kristjáns Þórs Júlíussonar um að landsskipulagsáætlun færi ekki í kynningarferli líkt og aðrar skipulagsáætlanir. Það var auðvitað alveg rétt ábending, en ástæðan er sú að hún á að takast hér inn sem þingmál og auðvitað með viðeigandi umsagnar- og umfjöllunarferli.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um mannvirki. Vorið 2002 ákvað umhverfisráðuneytið að ráðast í heildarendurskoðun skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997. Í þessu skyni voru skipaðar tvær nefndir eins og áður hefur komið fram við umræðu um frumvarpið sem var rætt hér á undan í dag. Nefndirnar skiluðu tillögum sínum vorið 2006 í formi tveggja frumvarpa og það frumvarp sem ég mæli nú hér fyrir er annað þeirra. Í nefnd um endurskoðun byggingarhlutans, þ.e. frumvarp um mannvirki, sátu fulltrúar umhverfisráðuneytis, forsætisráðuneytis, Samtaka iðnaðarins, Samtaka íslenskra sveitarfélaga og Brunamálastofnunar. Nefndin hafði samráð við fjölmarga aðila við gerð frumvarpsins, þar með talinn sérstakan ráðgjafarhóp sem skipaður var helstu hagsmunaaðilum á sviði mannvirkjamála. Sumarið 2006 fór fram af hálfu ráðuneytisins víðtæk kynning á framangreindum frumvörpum og voru þau send 159 aðilum, þar á meðal öllum sveitarfélögum landsins. Jafnframt kynnti ráðuneytið frumvörpin í fjölmiðlum og á heimasíðu sinni og var almenningi gefinn kostur á að gera athugasemdir við efni þeirra. Ráðuneytið fór vandlega yfir þær tæplega 70 skriflegu athugasemdir sem því bárust og voru gerðar breytingar á frumvörpunum m.a. vegna þeirra. Frumvarpið var lagt fram á 133. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Það var mælt fyrir því 2. mars á síðasta ári, ef ég man rétt. En eins og ég hef áður greint frá í umræðu um frumvarp til skipulagslaga voru þessi mál til nákvæmrar skoðunar í ráðuneytinu eftir að ég kom þangað og haft víðtækara samráð m.a. við Samband íslenskra sveitarfélaga fram á haustið þegar þau voru síðan lögð fram aftur. Í frumvarpi til nýrra laga um mannvirki er lögð til ný skipan stjórnsýslu mannvirkjamála en þó byggt á þeim grunni sem fyrir er. Lögð hefur verið á það áhersla að líta heildstætt á alla löggjöf þar sem fjallað er um öryggi og heilnæmi mannvirkja með það að markmiði að gera stjórnsýslu mannvirkjamála sem skilvirkasta, auka faglega yfirsýn í málaflokknum og tryggja samræmt byggingareftirlit um land allt. Lagt er til að sett verði á fót ný stofnun, Byggingarstofnun, sem hafi yfir að ráða faglegri hæfni til að hafa með höndum yfirstjórn byggingareftirlits í landinu með það að meginmarkmiði að auka öryggi mannvirkja og gæði. Ef og þegar þetta frumvarp verður að lögum mun Brunamálastofnun verða lögð niður eða réttara sagt verkefni hennar færð undir Byggingarstofnun og ábyrgð á framkvæmd byggingarmála færð frá Skipulagsstofnun til Byggingarstofnunar. Í frumvarpinu er lagt til að eftirlit með framkvæmd laga nr. 146/1996, um öryggi raforkuvirkja, neysluveitna og raffanga, færist frá Neytendastofu til Byggingarstofnunar. Enn fremur er lagt til að eftirlit með lyftum færist frá Vinnueftirlitinu til Byggingarstofnunar og að aðgengismál verði í höndum Byggingarstofnunar. Þetta er að sjálfsögðu gert til þess að einfalda stjórnsýsluna og hafa allt eftirlit með öryggi og heilnæmi, eins og það er orðað, mannvirkja á einni hendi og samræmt og eins á landinu öllu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að meginþungi byggingareftirlits í landinu verði áfram í höndum sveitarfélaganna en örfá mannvirki verða þó háð byggingarleyfi og byggingareftirliti Byggingarstofnunar, svo sem virkjanir, mannvirki á hafi og mannvirki á flugvallarsvæði Keflavíkurflugvallar og varnarsvæðum utan Keflavíkurflugvallar. Gert er ráð fyrir þeirri breytingu að byggingarnefndir verði ekki lengur lögbundnar, þ.e. skylda samkvæmt lögum að hafa byggingarnefndir í sveitarfélögum. Sveitarstjórnir ráða byggingarfulltrúa sem síðan munu sinna útgáfu byggingarleyfa og framkvæmd eftirlits. Í eðli sínu eru byggingarmál tæknileg og þess vegna eðlilegt að framkvæmd þeirra sé almennt í höndum aðila með sérfræðiþekkingu á því sviði. Ákvarðanir um landnotkun og fyrirkomulag byggðar verða hins vegar áfram í höndum sveitarstjórna og skipulagsnefnda á grundvelli skipulagslaga. Þar sem lagt er til að skipulags- og byggingarlögum verði skipt í tvenn lög er nauðsynlegt að settar verði skýrar línur um mörk þessara laga. Gert er ráð fyrir að í lögum um mannvirki verði ákvæði er varða tæknilega gerð mannvirkja, sérstaklega varðandi öryggi, heilnæmi og aðgengi. Ákvæði er varða útlit mannvirkja og staðsetningu tilheyri hins vegar skipulagslögum. Gert er ráð fyrir að allt byggingareftirlit verði framkvæmt af faggiltum aðila í samræmi við ákvæði skoðunarhandbóka sem Byggingarstofnun býr til. Þetta þýðir að annaðhvort er byggingareftirlit, og þá aðallega yfirferð hönnunargagna og framkvæmd úttekta, framkvæmt af faggiltum skoðunarstofum eða af byggingarfulltrúum sem þá þurfa að hafa fengið faggildingu til að annast slíkt eftirlit. Sama gildir um það beina eftirlit sem Byggingarstofnun mun hafa með höndum. Henni verður annaðhvort heimilt að fela það faggiltum skoðunarstofum eða að annast það sjálf og þarf þá að afla sér faggildingar. Í frumvarpinu eru tiltekin þau hæfnisskilyrði sem aðilar þurfa að uppfylla til að geta öðlast faggildingu og er gert ráð fyrir að þau sé misströng eftir umfangi mannvirkjagerðarinnar. Í frumvarpinu er lagt til að fleiri mannvirki en áður verði háð byggingarleyfi. Hér er einkum um að ræða virkjanir, fráveitumannvirki og dreifi- og flutningskerfi hitaveitna, vatnsveitna og fjarskipta auk mannvirkja á hafi utan sveitarfélagamarka. Í flestum tilfellum eru þessi mannvirki háð framkvæmdarleyfi samkvæmt gildandi lögum en verða samkvæmt frumvarpinu háð byggingarleyfi í staðinn. Áfram er gert ráð fyrir að tiltekin mannvirki falli utan gildissviðs laganna, svo sem hafnir, varnargarðar og samgöngumannvirki. Þessi mannvirki og eftirlit með þeim falla undir aðra löggjöf, svo sem vegalög og siglingalög, og því eru þau undanþegin ákvæðum þessa frumvarps. Í frumvarpinu er lögð á það áhersla að skýra hlutverk og ábyrgð eiganda mannvirkis, hönnuða, byggingarstjóra og iðnmeistara betur en gert er í gildandi lögum. Tekið er fram að hin endanlega ábyrgð sé eigandans en hann ráði til sín fagaðila sem sjái um afmarkaða þætti mannvirkjagerðarinnar og beri ábyrgð gagnvart eiganda. Þeir sjái um innra eftirlit eigandans og bæti gæðastjórnunarkerfum við undirbúning og stjórnun framkvæmda. Í frumvarpinu er leitast við að tryggja öguð vinnubrögð þeirra sem að mannvirkjagerðinni koma með því að gera kröfu um að þeir hafi gæðastjórnunarkerfi varðandi þá þætti rekstrar sem snúa að lögum og reglugerðum um mannvirkjagerð. Á þetta bæði við um hönnuði, byggingarstjóra og iðnmeistara. Vonast er til þess að þessi ákvæði leiði til bættra vinnubragða við mannvirkjagerð og verði þar með til hagsbóta fyrir neytendur í landinu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að Byggingarstofnun rannsaki sérstaklega tjón á mannvirkjum sem valda manntjóni eða alvarlegri hættu, svo sem af völdum veðurs, jarðskjálfta, flóða eða annarrar náttúruvár, eða ef mannvirki t.d. hrynja eða skemmast illa af óþekktum ástæðum. Hugsunin að baki því ákvæði frumvarpsins er að finna orsakir slíkra tjóna, læra af mistökum sem kunna að hafa átt sér stað við hönnun eða gerð þeirra. Einnig gætu slíkar rannsóknir leitt í ljós að breyta þurfi reglum um hönnun og byggingu mannvirkja. Nokkuð hefur skort á að slíkar rannsóknir fari fram með skipulögðum og markvissum hætti hér á landi. Þessu til viðbótar skal Byggingarstofnun samkvæmt ákvæðum frumvarpsins árlega gefa út skýrslu um stöðu og þróun mannvirkjagerðar í landinu í því skyni að auka yfirsýn yfir þennan víðfeðma og flókna málaflokk. Frú forseti. Lagt er til að gjald með nýju heiti, byggingaröryggisgjald, muni fjármagna starfsemi Byggingarstofnunar. Ekki er um nýtt gjald að ræða heldur hefur ákvæði um svokallað brunavarnagjald, sem innheimt hefur verið á grundvelli laga um brunavarnir, verið fært inn í frumvarp til laga um mannvirki. Skattstofn gjaldsins er óbreyttur og er það innheimt áfram af vátryggingarfjárhæð brunatrygginga fasteigna og lausafjár svo og samsettra vátrygginga sem fela í sér brunatryggingu. Hér er hins vegar lagt til að gjaldið verði hækkað úr 0,045 prómillum í 0,07 prómill. Hingað til hefur brunavarnagjald verið einungis ætlað að standa undir rekstri Brunamálastofnunar vegna yfirumsjónar með brunavörnum en hér er lagt til að byggingaröryggisgjaldið renni til Byggingarstofnunar og standi þannig undir kostnaði við yfirumsjón byggingaröryggismála almennt. Með því að leggja slíkt gjald á brunatryggingar er gjaldtökunni dreift á mörg ár, þ.e. allan líftíma mannvirkisins, í stað þess að innheimta hærra gjald einu sinni í upphafi mannvirkjagerðar. Eigendur mannvirkja eiga að njóta góðs af yfireftirliti og umsjón Byggingarstofnunar allan líftíma mannvirkisins og því mæla góð rök með því að þessi leið verði valin. Í frumvarpinu er lögð til breyting á lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum. Breytingin er fólgin í því að árlegt gjald af brunatryggðum húseignum, sem er helsti tekjustofn ofanflóðasjóðs, lækkar úr 0,3 prómillum í 0,22 prómill. Fjárþörf ofanflóðasjóðs er mætt þrátt fyrir þá lækkun sem hér er lögð til en framkvæmdartími hefur lengst frá því sem upphaflega var gert ráð fyrir. Þessi lækkun mun vega upp á móti hækkun brunavarnagjaldsins, sem í frumvarpinu er nefnt byggingaröryggisgjald eins og áður segir. Gjaldtaka af brunatryggingum húseigna lækkar því þegar á heildina er litið. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið í stuttu máli meginefni frumvarps til laga um mannvirki og ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfisnefndar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir framsögu sem hún hafði með frumvarpi til laga um mannvirki. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um frumvarpið því að eins og fram kom í máli ráðherrans er þetta mál tengt því sem við vorum að ræða áðan. Nú er verið að gera þá meginbreytingu að skipulags- og byggingarlögum sem nú eru í gildi - þau tóku gildi fyrir tíu árum - er skipt í tvo lagabálka, skipulagslög annars vegar og mannvirkjalög hins vegar, verði frumvörpin samþykkt eins og þau eru hér lögð upp. Ég vil fyrst nefna eitt atriði sem kannski hefði mátt nefna líka í umræðunni um frumvarp til skipulagslaga og það er kostnaðarmat lagafrumvarpa almennt. Í samstarfssamningi ríkis og sveitarfélaga er kveðið á um að lagafrumvörpum skuli fylgja kostnaðarmat þar sem lagt er mat á kostnað sveitarfélaga, verði viðkomandi frumvarp samþykkt. Ég sakna þess að ekki skuli fylgja kostnaðarmat með frumvarpinu og það ég hef áður tekið upp í þessum ræðustól. Frumvörp hafa komið hér fram án þess að kostnaðaráhrif séu metin. Ekki er lítil ástæða til þess að geta þess eða nefna það þegar um er að ræða frumvörp á þessu sviði þar sem bersýnilegt er að þau snerta sveitarfélögin mjög. Vafalítið munu þau hafa í för með sér áhrif á sveitarfélögin, hugsanlega til kostnaðarauka, það þori ég ekki að fullyrða. Ástæða hefði verið til að eitthvert mat hefði legið fyrir og fylgt frumvarpinu eins og kveðið er á um í samstarfssamningi ríkis og sveitarfélaga. Ég spyr hæstv. ráðherra því hvort henni sé kunnugt um hvort einhver slík vinna hafi farið fram eða hvort reynt hafi verið að nálgast það með einhverjum hætti? Það er rétt sem hæstv. ráðherra segir að auðvitað eru mörg tæknileg atriði í frumvarpinu um mannvirki. Engu að síður eru hér nokkrar pólitískar prinsippspurningar á ferðinni eftir sem áður. Þó að ég ætli ekki að fara í tæknileg atriði í þessari umræðu vil ég aðeins nefna nokkrar spurningar sem vakna í tengslum við málið. Í fyrsta lagi er það auðvitað ákvörðunin um að skipta skipulags- og byggingarlögum upp í tvo lagabálka. Ég vil geta þess að strax árið 2002 þegar ég tók sæti í nefndinni sem vann fyrstu tillögu að breyttum skipulagslögum, gerði ég grein fyrir afstöðu minni og Sambands ísl. sveitarfélaga gagnvart umhverfisráðuneytinu, að við værum andvíg því að þessum lögum yrði skipt í tvennt. Hæstv. ráðherra hefur rakið það ágætlega og fært rök fyrir því að byggingarlögin séu tæknilegs eðlis á meðan skipulagslögin eru meira pólitísks eðlis og þess vegna séu rök fyrir því að skipta þeim upp. Rökin á móti eru hins vegar þau að málin eru mjög samtengd og samtvinnuð. Úti í sveitarfélögunum þar sem verið er að vinna með skipulags- og byggingarmálin frá degi til dags eru þau algjörlega samtvinnuð og víðast hvar í stjórnsýslu sveitarfélaganna eru þau einnig á sömu hendi. Meira að segja er sérstaklega getið um það í frumvarpi til mannvirkjalaga að heimilt sé að reka þau sameiginlega, að heimilt sé að fela byggingarfulltrúum að fara einnig með hlutverk skipulagsfulltrúa. Að vísu sýnist mér það ekki vera á hinn veginn, að fela megi skipulagsfulltrúum að vera byggingarfulltrúar og má spyrja sig að því af hverju það er. Það er arfleifð úr gömlu lögunum, held ég, að heimilt sé að fela byggingarfulltrúum að fara jafnframt með hlutverk skipulagsfulltrúa. Tíðkast hefur í mörgum sveitarfélögum mjög lengi að skipulagsnefndir og byggingarnefndir hafa verið ein og sama nefndin. Það hafa verið rökin fyrir því að eðlilegt sé að líta til þess - ekki síst vegna þess að þar er verið að praktísera lögin frá degi til dags. Ég bendi á að eðlilegt sé að fara enn á ný yfir þetta og heyra betur rökin með og á móti í umsögnum þeirra sem fá málið til umfjöllunar og síðan innan umhverfisnefndar. Ég velti líka fyrir mér ákvörðuninni sem hér er tekin um að leggja niður byggingarnefndirnar. Að vísu tek ég eftir því að í framsöguræðu ráðherrans hefur hún aðeins dregið úr hvað þetta snertir í orðalagi frá því sem er í greinargerð með frumvarpinu. Í greinargerð með frumvarpinu er beinlínis sagt að leggja eigi niður byggingarnefndirnar en hæstv. ráðherra sagði í framsöguræðu sinni að ekki væri lengur skylt að setja á laggirnar byggingarnefndir. Mér finnst rétt að draga það fram og taka framsöguræðu ráðherrans með inn í nefndarvinnuna. Mér segir svo hugur að þetta sé hugsanlega í samhengi við að í 40. gr. sveitarstjórnarlaga er sérstakt ákvæði sem heimilar sveitarstjórnum að setja á laggirnar nefndir um hvert það mál sem sveitarfélögin fást við og sem þær kjósa. Á vegum sveitarfélaganna starfa ýmsar lögbundnar nefndir. Það eru nefndir sem sveitarfélögum ber skylda til að setja á laggirnar samkvæmt lögum, og/eða nefndir sem ekki eru lögskipaðar heldur eru þær skipaðar einfaldlega vegna þess að sveitarfélagið hefur sjálft ákveðið að setja þær á laggirnar. Mér sýnist því að sveitarstjórnarlögin mundu eftir sem áður heimila sveitarfélögum að setja á laggirnar byggingarnefnd til þess að fjalla um byggingarmál. Munurinn á þessu yrði engu að síður sá að þær hefðu ekki lögformlega stöðu til að fjalla um mál. Væntanlega væri ekki hægt að kæra ákvarðanir eða áfrýja ákvörðunum byggingarfulltrúa til byggingarnefnda eins og er gert í dag sem er mjög mikilvægt tæki fyrir íbúann, þann sem leitar til byggingarfulltrúa. Ef byggingarfulltrúi synjar umsókn um byggingarleyfi er nú heimild til þess að skjóta til byggingarnefndar og jafnvel áfram til sveitarstjórna. Ég fæ ekki séð að í þessu frumvarpi séu slíkar kæruleiðir sem ég held að sé mjög mikilvægt að fara yfir hvernig á að bera sig að. Hér er bara um að ræða þennan almenna rétt sem hver einstaklingur sem leitar til stjórnvalds verður að hafa til þess að fá málum sínum framgengt þannig að hann sé ekki bundinn því að ef byggingarfulltrúi segir nei þá verði hann að fara alla leið til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Þetta tel ég vera galla og þess vegna velti ég upp þeirri spurningu hvort rétt sé að leggja niður byggingarnefndirnar. Ég ætla líka að velta upp spurningunni um hvort Byggingarstofnun eigi að gefa út byggingarleyfi. Ég hef miklar efasemdir um að taka eigi ákveðna gerð af byggingarleyfum frá sveitarstjórnum og fela sérstakri ríkisstofnun, Byggingarstofnun. Þetta er einfaldlega hlutur sem ég áskil mér rétt til að fara betur yfir á vettvangi nefndarinnar og leita frekari röksemda fyrir og reyna að átta mig á afleiðingum þessa ef einhver byggingarstofnun væri staðsett í Reykjavík, væntanlega. Vegna þess að hæstv. byggðamálaráðherra er staddur hér verður hún kannski staðsett einhvers staðar annars staðar, það verður fróðlegt að heyra um það. Maður veltir fyrir sér hvort gefa eigi út byggingarleyfi hér í Reykjavík fyrir hvaða mannvirki sem er sem heyra undir Byggingarstofnun hvar sem er á landinu með það óhagræði sem það hefur bersýnilega í för með sér. Ég set spurningarmerki við þetta atriði. Varðandi Byggingarstofnun var aðeins rætt um skipulagslögin, að verið væri að setja á fót nýja stofnun, þetta væru tvær litlar stofnanir. Nú er þetta í raun þannig að verið er að taka byggingarmálin frá Skipulagsstofnun og færa þau ásamt Brunamálastofnun og verkefnum hennar saman í eina stofnun, Byggingarstofnun. Ég tel það fullkomlega eðlilegt að við veltum fyrir okkur hvort skynsamlegra kunni að vera að reka þetta í einni stofnun, eins og komið hefur verið inn á í umræðunni. Ég tek reyndar undir það með hæstv. umhverfisráðherra að ekki má nálgast umræðuna út frá því hvort sameina eigi stofnanir sameiningarinnar vegna, vegna þess að menn séu frekar hlynntir einni stofnun en tveimur. Sú umræða verður auðvitað að vera á faglegum forsendum, hvort þessi mál falli vel saman í einni stofnun eða ekki. Ég minni á það sem ég sagði áðan, að á vettvangi eru þessi mál algerlega nátengd og byggingarleyfi og mannvirki byggja á skipulagi. Það verður engin bygging eða mannvirki heimiluð nema á grundvelli skipulags þannig að málin eru svo nátengd að frá mínum bæjardyrum séð eru full fagleg og efnisleg rök fyrir því að þau heyri undir eina stofnun. Það er eðlilegt að nefndin fari þá yfir röksemdirnar betur og fái til sín sérfræðinga sem fjalla um þessi mál frá degi til dags. Við heyrum þá röksemdir þeirra fyrir því að hafa málin með þeim hætti sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Í 4. gr. er m.a. fjallað um hlutverk sveitarstjórnanna. Þar er sagt að sveitarstjórn beri ábyrgð á að stjórnsýsla og framkvæmd eftirlits byggingarfulltrúa sé í samræmi við ákvæði laga þessara, það er eðlilegt. Þegar sagt er um leið að sveitarstjórnir beri ábyrgð á því að stjórnsýslan og framkvæmd eftirlits byggingarfulltrúa séu í samræmi við ákvæði þessara laga finnst mér þeim mun meiri ástæða til að sveitarstjórnin geti og eigi að hafa sérstaka byggingarnefnd sem hefur það hlutverk. Ég sé ekki fyrir mér að sveitarstjórnin sjálf, t.d. borgarstjórnin í Reykjavík, fari yfir einstakar byggingarleyfisafgreiðslur  Ég nefndi einnig að Byggingarstofnun sé falið að gefa út byggingarleyfi. Ég held að mjög sterk rök séu fyrir því að skoða eigi það ákvæði frumvarpsins betur hvort skynsamlegt sé að taka ákveðna tegund mannvirkja úr hendi sveitarfélaganna og setja í sérstaka stofnun. Ég hef ekki sannfæringu fyrir því að það sé skynsamlegt og vil halda því áfram inni í umræðunni. Ég ætla ekki að halda langa ræðu um þetta mál, frú forseti, en ég ætla að nefna 50. gr. sem fjallar um gjaldtökuheimildir. Þar er sveitarstjórnum veitt heimild til að setja gjaldskrá fyrir veitta þjónustu. Eins og venjan er um gjaldtökuheimildir opinberra stofnana er sérstaklega tekið fram að gjaldið megi ekki nema hærri upphæð en þeim kostnaði sem er af þjónustunni í heild sinni. Ég þekki svo mörg dæmi um að kostnaður sveitarfélaganna, byggingarfulltrúaembættanna, er gríðarlega mikill við yfirferð á teikningum og uppdráttum og sérteikningum o.s.frv. sem koma skipti eftir skipti til meðhöndlunar hjá þessum embættum. Ég held því að aðeins þurfi að fara yfir hvort hægt sé að skýra eitthvað betur hvaða gjaldtökuheimildir eru raunverulega til staðar. Skýra þarf hvort hér sé bara um eitthvert eitt almennt gjald að ræða sem allir borga eða hvort hugsanlega eigi að hafa heimildir til að taka viðbótargjald fyrir þann sem kemur með umsókn sína aftur og aftur af því að hún er svo illa unnin að starfsmenn stofnunarinnar þurfa margsinnis að fara yfir sömu umsókn og leggja mikla vinnu í hana. Þetta eru bara örfá atriði, frú forseti, sem ég vildi nefna í sambandi við frumvarpið. Eins og hér hefur komið fram er málið tæknilegs eðlis og þarf að fara rækilega yfir það í nefndinni. Það hangir að sjálfsögðu með skipulagslögum, óhjákvæmilegt er að þau fylgist að í umfjöllun nefndarinnar. Þau þurfa að fylgjast að við afgreiðslu hér á hv. Alþingi þar sem þau leysa væntanlega af hólmi ein lög.

Frú forseti. Við erum þegar tekur að líða á þennan ágæta dag að ræða frumvarp til laga um mannvirki. Þau eru sýnu efnismeiri, víðtækari og viðameiri en sá lagabálkur sem við vorum að ræða áðan, skipulagslögin. Það er ekki síður mikilvægt að þessi lög sem við erum að fjalla um verði heilsteypt. Kannski sökum þess hversu stór og viðamikill þessi lagabálkur er þá eru efnisatriði þau sem ég kem inn á minni. Ég hef ekki öðlast þá miklu reynslu eins og hv. þm. Árni Þór Sigurðsson að vera búinn að sitja hátt í áratug í nefnd er undirbjó þessa lagabálka og þekkir þess vegna forsöguna og hverja grein eins og fingurna á sér. Það er gott að hafa slíkan mann í umhverfisnefnd og margt af því sem hv. þingmaður sagði áðan, margt, allflest get ég tekið undir. Ég er sammála honum um mjög margt og þess vegna get ég stytt mál mitt hvað það varðar. Málið er sem sé viðamikið og það er flókið. Það er alls ekki einfalt að koma svona lagabálk saman. Það er í eðli sínu flókið, ekki að það sé verið að flækja það endilega í þessu frumvarpi. Ég hef sagt það fyrr í dag um skipulagslögin að það sé mín skoðun að fara eigi ítarlega í saumana á því hvort ekki sé rétt að hafa þetta innan einnar stofnunar, skipulags- og byggingarmálin, og ætla ekkert að fara fleiri orðum um það. Mikilvægi þessa lagabálks varðar viðhald og rekstur bygginga. Við þekkjum þá sögu á Íslandi að undangengna áratugi höfum við verið að fjárfesta gríðarlega mikið í nýbyggingum. Viðhaldskostnaður hefur ekki verið í takt við þær miklu nýframkvæmdir vegna þess að við erum með ungar byggingar í landinu. En nú næstu árin og næstu áratugina mun þetta dæmi snúast við þannig að viðhaldskostnaður mun fara að verða meiri en jafnvel nýframkvæmdir og þess vegna er og hefur alla tíð verið gríðarlega mikilvægt að vandað sé til bygginga. Það getum við sagt að sé okkar sjálfbæra þróun að viðhald og rekstur bygginga sé þannig að kostnaðurinn verði sem lægstur og þar skiptir máli auðvitað eftirlitsþátturinn. Við höfum heyrt um og vitum um dæmi þess að það hafi ekki verið vandað nóg til nýbygginga hér á landi. Ég held að þessi lög muni bæta þar um. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson kom aðeins inn á byggingarfulltrúana um það nýmæli sem hér er lagt til um að þeir verði lagðir niður. Ég get fullkomlega, eins og ég sagði áðan, tekið undir hans afstöðu hvað það varðar og það mun hv. umhverfisnefnd skoða enn frekar. Mig langar aðeins að spyrja hæstv. umhverfisráðherra um 2. gr. frumvarpsins. Reyndar kemur það inn á fleiri greinar eins og 8. gr. Það er um gildissviðið, hvaða framkvæmdir þetta taki yfir og eins um byggingarleyfin. Mig langaði að hafa spurninguna þess eðlis hvort eðlilegt sé að tengja saman gildissviðið og byggingarleyfisskyldar framkvæmdir við þær framkvæmdir sem borga fasteignagjöld. Það er ekki tekið á því neitt. Nú þekkjum við það að fasteignagjöld eða lög um fasteignagjöld fara ekki alveg saman við það sem þarna er verið að tala um. Mig langar aðeins að fá að vita hvort það hefði verið í umræðunni eða til skoðunar við þessa lagasmíð og sjáum hvort það sé raunhæft að gera það. Síðan kemur fram í 13. gr. gildistími byggingarleyfa. Ég ætla örskot að fara inn í greinina. Þar segir, með leyfi frú forseta: „Byggingarleyfi fellur úr gildi hafi byggingarframkvæmdir ekki hafist innan 12 mánaða frá útgáfu þess. Í reglugerð skal kveða nánar á um hvenær talið er að byggingarframkvæmdir séu hafnar.“ Þarna finnst mér annars vegar lögin segja þetta 12 mánaða tímabil en svo gefur aftur reglugerðin færi á að túlka þetta með sínum hætti. Þetta finnst mér vera atriði við yfirlestur þessa frumvarps sem ég hjó eftir og vildi ég spyrja um það. Mig langar jafnframt að spyrja hæstv. umhverfisráðherra hvort það sé ekki í takt og stefna núverandi ríkisstjórnar að þær nýjar stofnanir sem verða búnar til - sem ég vænti og vona að verði ein eins og fram hefur komið í mínum ræðum - hvort það væri ekki eðlilegt að slík stofnun verði einhvers staðar utan höfuðborgarsvæðisins.

Frú forseti. Hvað varðar spurningu hv. þm. Kjartans Ólafssonar um 2. gr. frumvarpsins, um það hvort sú hugmynd hafi verið rædd að tengja fasteignagjöldin við þessa skilgreiningu þá skilst mér að það hafi ekki verið gert og það hafi ekki verið til umræðu í þessu langa ferli. Hvað varðar 13. gr. þá verður einfaldlega að gæta þess að samræmi sé á milli lagabókstafsins og reglugerðarinnar. Ég vil vara hv. þingmenn við því að fara mjög langt á undan sér í umræðunni um eina nýja stofnun. Hér er ekki verið að leggja það til í þeim frumvörpum sem við höfum verið að ræða, frumvarpi til skipulagslaga og frumvarpi til laga um mannvirki heldur það að sundurgreina og skýrt skilgreina þá stjórnsýslu sem hér er á ferðinni og gera hana í raun skýrari og gegnsærri en hún hefur verið auk þess, sem er atriði sem má ekki gleymast í þessari umfjöllun, að hér er verið að lyfta, bæta og efla byggingarhlutann, eftirlitshlutann með mannvirkjum og nýbyggingum hér á landi og þar hefur vantað upp á á síðustu árum og áratugum. Við þurfum að bæta þann hluta og við teljum að við gerum það best með þessum hætti.

Frú forseti. Ég get verið hjartanlega sammála hæstv. umhverfisráðherra varðandi byggingareftirlit. Þar þurfum við að bæta okkur og það er ætlan frumvarpsins. Ég er sannfærður um að við náum því að vinna þar gott verk og nauðsynlegt verk eins og ég benti á í minni stuttu ræðu, þ.e. að viðhald og rekstur bygginganna er það sem skiptir máli fyrir framtíðina. Að öðru leyti var ég sammála hæstv. umhverfisráðherra.

Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið er hér til umfjöllunar síðara frumvarpið af tveimur sem leysa eiga af hólmi lög nr. 73/1997 og það frumvarpið sem fremur er tæknilegs eðlis eða meira tæknilegs eðlis en pólitísks og eðlilegt þess vegna að umræða um það verði nokkru skemmri og hafi nokkuð verið reifað í hinni fyrri umræðunni. Ég held þó að það megi klárlega segja um það frumvarp um mannvirki sem hér fyrir liggur að í því felast verulegar framfarir í byggingareftirliti og ýmsar nýjungar á því sviði sem vissulega sé þörf á og sú þróun sem við höfum fylgst með í byggingariðnaði á undanförnum árum gefur fullt tilefni til að endurskoða og efla alhliða byggingareftirlit en fram til þessa höfum við sem kunnugt er lagt mikla áherslu á eldvarnarþáttinn en kannski síður á ýmsa aðra þætti í byggingareftirliti. Hér er það auðvitað eins og með fyrra frumvarpið að það skarast að nokkru við hlutverk og valdmörk ríkis og sveitarfélaga enda sveitarfélögin á sínum tíma stofnuð beinlínis um brunavarnir og fátækraframfærslu og í þeim skilningi einhvers konar tryggingafélög síns tíma. Þess vegna er rík hefð fyrir því að þau mál liggi heima í héraði og þær efasemdir sem hér hefur verið hreyft um að leggja af byggingarnefndirnar eru þess vegna eðlilega fram komnar. En ég tel að sú áhersla sem hæstv. ráðherra lagði á það í sinni framsögu um að eftir sem áður væri það heimilt mæti nú þeim sjónarmiðum að nokkru. Á sínum tíma átti ég sem formaður stjórnkerfisnefndar Reykjavíkurborgar frumkvæði að því að hér voru sameinaðar í eina nefnd byggingarnefnd og skipulagsnefnd. Það var eftir að rannsókn leiddi í ljós að íbúunum var vísað á milli nefndanna í tíma og ótíma jafnvel ítrekað þannig að það að tvískipta því var til verulegs trafala fyrir þá sem njóta áttu þjónustunnar. Það var þess vegna til einföldunar gert og hefur síðan verið. En ég tek undir með hv þingmanni Árna Þór Sigurðssyni að það væri þó ákjósanlegt að það væri ekki aðeins heimilt að starfrækja slíkar nefndir heldur mikilvægt að við tryggjum að það séu áfrýjunarleiðir heima í héraði vegna þess að eins og hér kom fram hjá hæstv. ráðherra þá hefur málafjöldi verið óhóflegur hjá úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála. Fjárveitingar þar eru af skornum skammti og þess vegna er brýnt, og líka bara út frá almennum sjónarmiðum, að sem allra flestum ágreiningsmálum megi ráða til lykta heima í héraði og að þar hafi menn leiðir til þess og úrræði til þess en sem fæst þurfi að koma til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála þó að auðvitað verði það eftir sem áður talsverður málafjöldi sem það gerir. Ég held líka að það megi ráða af umræðunni hér að menn hljóta að skoða það hvort mannvirkjastofnunin eigi að vera sérstök stofnun. Ég vek þó athygli á því að það er ekki ný stofnun í sjálfu sér því að við höfum Brunamálastofnunina fyrir og það er í raun og veru bara útvíkkun á hennar verksviði og meiri samhæfing í eftirliti með byggingum almennt sem þeirri stofnun væri falið þannig að við erum ekki að búa bara til hreinlega nýja ríkisstofnun með þessu. En það er sjálfsagt að skoða hvort það væri ávinningur að því að hafa skipulags- og byggingarmálin í einni stofnun eins og þau eru víða rekin í einni og sömu nefndinni og í einu og sama embættinu hjá sveitarfélögunum. En ég tek undir með hæstv. ráðherra að ég tel að hingað til hafi í umræðunni ekki komið fram þau efnisrök fyrir því að hafa þetta eina og sömu stofnunina sem duga til þess að gera þær breytingar á málinu. En það getur auðvitað ýmislegt komið fram við umfjöllun nefndarinnar. Þá vil ég í þriðja lagi nefna byggingaröryggisgjaldið. Það felur í sér nokkuð hærri gjaldtöku en það nú er og við erum sömuleiðis að sjá ný störf verða til í eftirliti. Það er mikilvægt að Alþingi fari vel yfir þá þörf sem hér er verið að mæta, hversu mikil hún er og hvaða kostnaður því verði samfara og veiti það aðhald með stjórnsýslunni í aukinni eða nýrri gjaldtöku sem eðlilegt er að þingið veiti. Þess utan verða fjölmörg mál sem umhverfisnefndin þarf að skoða sérstaklega. En ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að gera vel grein fyrir málinu hér og hlakka til að fást við það í góðri samvinnu við aðra nefndarmenn í umhverfisnefnd.

Hæstv. forseti. Ég vil nýta þetta andsvar til þess að svara spurningum sem komu frá hv. þm. Helga Hjörvar og hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni, þeim síðarnefnda um kostnaðarmat fyrir sveitarfélögin. Það mun hafa farið fram og komið í ljós að af þessu breytta fyrirkomulagi væri ekki kostnaðarauki fyrir sveitarfélögin í landinu. Hvað varðar áfrýjunarleiðir í héraði þá hefur komið fram við umræðu og undirbúning þessa máls sú ábending að þær þyrfti að skoða betur. Áfrýjunarleiðin í frumvarpinu er til úrskurðarnefndarinnar og með einhverjum hætti, ef ég man rétt, beint til Byggingarstofnunar sem er eftirlitsaðili í málinu. Ég legg það í hendur hv. umhverfisnefndar og formanns hennar, hv. þm. Helga Hjörvars, að skoða það mál nákvæmlega við umfjöllunina í nefndinni.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um mannvirki sem hæstv. umhverfisráðherra hefur lagt fram. Eins og fram hefur komið í umræðunni eru þau frumvörp sem hér eru til umræðu nátengd. Mig langar að gera að umtalsefni nokkrar greinar þessa frumvarps. Í fyrsta lagi 7. gr., um byggingarfulltrúa. Byggingarfulltrúi er ráðinn af sveitarstjórn en þó að hún beri ábyrgð á því að ráða hann hefur hún, eins og ég get lesið út úr þessari grein, afar litla íhlutun í störf hans almennt. Þá er komið að því hver sé réttarstaða byggingarfulltrúans sem starfsmanns sveitarfélagsins án þess að sveitarfélagið hafi yfir höfuð íhlutunarrétt í störf hans á einn eða annan hátt. Mér fannst hæstv. umhverfisráðherra svara ágætlega spurningum um áfrýjunarleiðir sem hugsanlega þarf að skoða heima í héraði vegna þess að samkvæmt þessu og samkvæmt stöðu byggingarfulltrúa eru allar ákvarðanir hans stjórnvaldsákvarðanir og ekki bundnar samþykki eða ákvörðun sveitarstjórna. Þetta er bara stjórnvaldsákvörðun og samkvæmt henni er ákvörðun hans ein og sér, miðað við þetta, beint áfrýjunarferli til úrskurðarnefndarinnar margfrægu og því þarf með einhverjum hætti að hafa þessar áfrýjunarleiðir klárari heima í héraði. Ég tel einnig að bæði í 9. gr. og 10. gr. þurfi að skerpa dálítið betur á hlutverki hvors um sig, Byggingarstofnunar annars vegar og byggingarfulltrúa hins vegar, um það hvor er að gefa út leyfi og fyrir hvað, því að þar stendur „byggingarfulltrúi eða eftir atvikum Byggingarstofnun“. Þetta er orðað með þessum hætti í báðum greinunum og ég tel að það þurfi að vera skýrara hvað átt er við um hvora stofnun fyrir sig. Ég ætla einnig að vekja athygli á 16. gr. þar sem talað er um framkvæmd eftirlits með mannvirkjum. Ég verð reyndar, hæstv. forseti, að fá að koma því að að orðið „mannvirki“ er fyrir mér eiginlega hálfgerður tungubrjótur vegna þess að mér finnst bara vont að líta á venjulegt hús heima í minni sveit sem mannvirki - ég hefði kannski kosið að þetta væru mannvirkja- og byggingarlög - og þó að vissulega megi heimfæra orðið mannvirki á hvað sem er, þá er það svolítill tungubrjótur. Í 16. gr. stendur, með leyfi forseta: „Eftirlit með mannvirkjum skal framkvæmt í samræmi við ákvæði skoðunarhandbóka sem Byggingarstofnun býr til á grundvelli ákvæða laga þessara og reglugerða …“ Hins vegar er nú komið upp ágreiningsmál um túlkun. Í skoðunarhandbókinni er Byggingarstofnun úrskurðaraðili og jafnframt stendur að álit Byggingarstofnunar og eftir atvikum ráðherra sé bindandi fyrir aðila máls. Hugsanlega þyrfti að skoða þetta frekar og beini ég þá tilmælum mínum til hv. formanns umhverfisnefndar að skoða það. Síðan tel ég að gera megi athugasemd við 17. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Byggingarstofnun getur tekið til athugunar að eigin frumkvæði eða samkvæmt ábendingu hvort afgreiðsla byggingarfulltrúa hafi farið í bága við lög.“ Þarna hefur Byggingarstofnun, sem er stjórnsýslustig ríkisins, íhlutun í annað stjórnsýslustig, sem er sveitarfélagið, og getur samkvæmt 17. gr. eins og greint er frá í greinargerðinni, farið hér inn og án andmælaréttar af hálfu byggingarfulltrúa eða sveitarstjórnar. Ég bendi á þessa grein og bið um að kannað sé hvort það standist. Ég vil jafnframt þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir þetta frumvarp. Fyrir mig er það að mörgu leyti allt of tæknilegt, ég hef hvorki þekkingu né færni til að taka á kannski flestöllum þáttum málsins. Hins vegar er ljóst að þetta er sett fram til að efla faglegt eftirlit og það er af hinu góða og því ber að fagna. Ég geri hins vegar athugasemdir við þær greinar sem ég hef nefnt hér og vísa því til hv. umhverfisnefndar að skoða þær frekar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um brunavarnir. Í frumvarpinu eru í fyrsta lagi lagðar til breytingar sem nauðsynlegt er að gera á lögum um brunavarnir vegna þeirra breytinga sem lagðar eru til á löggjöf um byggingarmálefni í frumvarpi til laga um mannvirki. Einnig eru lagðar til nokkrar breytingar til viðbótar sem æskilegt er talið að gerðar verði á lögum um brunavarnir í ljósi reynslu þeirra sex ára sem lögin hafa verið í gildi. Í frumvarpi til laga um mannvirki eru, eins og ég lýsti í framsöguræðu minni um það, lagðar til margháttaðar breytingar á stjórnsýslu byggingarmála. Er lagt til að hin nýja stofnun, Byggingarstofnun, taki við því hlutverki sem Brunamálastofnun hefur sinnt á grundvelli laga um brunavarnir. Í frumvarpi því sem ég mæli hér fyrir er gert ráð fyrir að öll ákvæði sem verið hafa í lögum um brunavarnir varðandi hlutverk Brunamálastofnunar færist undir lög um mannvirki og undir Byggingarstofnun. Enn fremur er lagt til að brunamálaráð verði lagt niður. Í frumvarpi til laga um mannvirki er lagt til að Byggingarstofnun leiti í störfum sínum samráðs við hina ýmsu aðila, þar með talið Samband íslenskra sveitarfélaga. Ekki er hins vegar gert ráð fyrir að sérstakt fagráð starfi að baki stofnunarinnar heldur leiti stofnunin þeirrar ráðgjafar sem hún þarfnast hverju sinni eftir aðstæðum. Útvíkkun á hlutverki stofnunarinnar kallar á samráð við mun fleiri aðila en þá sem setið hafa í brunamálaráði. Eðlilegt er að stofnunin skipuleggi sjálf einhvers konar samráðsvettvang, mismunandi eftir málefnum og málaflokkum sem undir stofnunina heyra. Ekki er talin þörf á að binda slíkt samráð eða fyrirkomulag þess í lög umfram það sem gert er í frumvarpi til laga um mannvirki. Auk þessa er lagt til að skólaráð Brunamálaskólans verði lagt niður í núverandi mynd en í stað þess verði skipað sérstakt fagráð sem hafi það hlutverk að vera Byggingarstofnun til ráðgjafar um fagleg málefni Brunamálaskólans. Gert er ráð fyrir að sömu aðilar tilnefni í fagráð Brunamálaskólans og skólaráð, þ.e. Samband íslenskra sveitarfélaga og Landssamband slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna auk þess sem formaður er skipaður af ráðherra án tilnefningar. Gert er ráð fyrir að lög um brunavarnir haldi gildi sínu sem sjálfstæð lög og að mestu óbreytt fyrir utan þær breytingar á yfirstjórn málaflokksins sem hér eru raktar, enda hafa þau í aðalatriðum reynst vel frá því að þau voru sett árið 2000. Meðal annarra breytinga má nefna að lagt er til að björgun á fastklemmdu fólki úr mannvirkjum og farartækjum verði eitt af lögbundnum hlutverkum slökkviliða. Í meira en áratug hafa langflest slökkvilið landsins sinnt þessu verkefni án lagaskyldu. Björgun fólks úr farartækjum, t.d. eftir umferðarslys, krefst sérhæfðs búnaðar og þjálfunar þeirra sem búnaðinn nota. Þegar beita þarf slíkum tækjum er nauðsynlegt að slökkvilið sé á staðnum vegna eldhættu við farartækið. Hefur því skapast sú hefð að slökkvilið sinni þessu verkefni og er kennsla í meðferð búnaðarins hluti af námsefni Brunamálaskólans. Búnaðurinn nýtist einnig við björgun fólks úr mannvirkjum. Var ákveðið, að höfðu samráði við dómsmála- og samgönguráðuneytið, að lögbinda þetta hlutverk við slökkvilið landsins. Með því að gera verkefnið lögbundið er tryggt að þessi þjónusta sé fyrir hendi á öllu landinu og hún uppfylli tilteknar lágmarkskröfur. Önnur breyting sem lögð er til er að ákvæðum um slysatryggingu slökkviliðsmanna verði breytt og kveðið á um að þeir njóti sambærilegs réttar til bóta og aðrar starfsstéttir sem sinna hættulegum störfum, svo sem lögreglumenn og sjómenn. Virðulegur forseti. Ég hef í stuttu máli rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfisnefndar.

Virðulegi forseti. Við ræðum um frumvarp til laga um breytingu á lögum um brunavarnir sem er að mörgu leyti gott frumvarp. En í því er eitt atriði sem ég vil sérstaklega gera athugasemdir við. Ég hef áður gert ráðherra og þeim sem komu að þessari vinnu grein fyrir athugasemdum mínum þar að lútandi. Það snýr að nokkrum greinum frumvarpsins þar sem talað er um björgun á fastklemmdu fólki úr mannvirkjum og farartækjum með sérhæfðum björgunarbúnaði. Við höfum í mörg ár búið við ákveðið skipulag björgunarmála á Íslandi og þar hafa slökkvilið landsins klárlega stórt hlutverk. Í gangi hefur verið ákveðin verkaskipting milli þessara aðila þegar unnið er í hinum mismunandi verkefnum og ég vildi koma því að en í greinargerð með þessu frumvarpi er talað um að í langan tíma hafi flest slökkvilið landsins sinnt þessu verkefni án lagaskyldu, þ.e. björgun á fastklemmdu fólki úr mannvirkjum og farartækjum. En það er það ekki alls kostar rétt. Það hefur þróast með þeim hætti að björgun á fastklemmdu fólki úr farartækjum hefur í flestum tilfellum verið verkefni slökkviliða landsins. Þó eru undantekningar á því en ég er sammála því að binda í lög að þetta verði lögbundið verkefni þessara aðila. Ég tel það eðlilegt að þegar er að ræða umferðarslys eða flugslys eða önnur slys með farartækjum þar sem þau skemmast það mikið að fólk er fast í þeim og þarf að beita klippivinnu, þá sé það lögbundið hlutverk slökkviliða að sjá um það verkefni. Þetta hefur þróunin verið, eins og ég segi. Þetta hefur á flestum stöðum verið á könnu slökkviliða. Sums staðar hafa björgunarsveitir reyndar séð um þetta og kaup á búnaði. En víða úti á landi er það sama fólkið sem sinnir þessum störfum á hinum fámennari stöðum þótt á höfuðborgarsvæðinu og svona fjölmennari stöðum komi hópur fólks að verkefninu. Þegar kemur að vinnu við björgun úr mannvirkjum, svokallaðri rústabjörgun, er um allt annan búnað, allt aðra tækni og allt aðra þjálfun að ræða en almennt er miðað við þegar fólk er klippt úr flökum. Oft þarf líka að vera að leita að fólki í rústum. Það liggur ekki fyrir hvar sá er sem leitað er að þegar bygging er hrunin eða löskuð eftir snjóflóð eða aurflóð eða byggingar hafa laskast af öðrum ástæðum eða hrunið. Það er mjög sérhæfð tækni sem og viðkvæm sem þarf til þess að leita í rústum. Það krefst mikillar þjálfunar og til þess er notaður sérhæfður búnaður, sérstakar rústamyndavélar og hlerunar- eða hlustunarbúnaður sem notaður er til að finna merki frá fólki o.s.frv. Mér er ekki kunnugt um og reyndar er ég klár á því að það er ekkert slökkvilið í landinu sem á þennan búnað eða hefur hann til umráða. Síðan kemur til alls konar búnaður til björgunar á fólki og vinnu við að ná því úr rústum sem er að hluta til til hjá slökkviliðunum en að hluta alls ekki. Sá þáttur björgunarstarfa hefur fyrst og fremst legið hjá björgunarsveitum slysavarnarfélagsins Landsbjargar sem hafa á sínum vegum sérstaka rústabjörgunarhópa og hafa með þeim hópum búið til það sem við köllum rústabjörgunarsveit félagsins sem t.d. hefur verið send til verkefna á vegum íslenska ríkisins á alþjóðavettvangi. Ég tek þetta upp hér þar sem ég tel algjörlega óhæft að lögbinda þetta hlutverk hjá slökkviliðunum. Það hefur vissulega verið ákveðið samstarf á milli Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins og rústasveitar slysavarnarfélagsins Landsbjargar en það hefur fyrst og fremst falist í að þeir hafa mannað ákveðnar stöður bráðatækna til að vera til staðar til að veita fyrstu hjálp og hlúa að björgunarmönnum og hugsanlega þeim fórnarlömbum sem finnast. Einnig hefur verið lánaður búnaður frá Slökkviliði höfuðborgarsvæðisins að til að fara í þessi útköll og við þær æfingar sem um er að ræða. Slysavarnarfélagið hefur komið sér upp mikilli og góðri aðstöðu til þjálfunar og æfinga á Gufuskálum á Snæfellsnesi til að æfa þennan þátt björgunarstarfa. Ég held að vandfundin sé, þótt víðar væri leitað og þá í þeim löndum sem við helst berum okkur saman við, betri aðstaða en við höfum á Gufuskálum. Aðstaðan er svo góð að það er ekki langt síðan að Belgar fengu teikningar frá félaginu til að þjálfa og æfa sína rústabjörgunarsveit og koma upp æfingaraðstöðu í Belgíu. Þeir kalla sína björgunarstöð Gufuskála. Félagið og félagar þess vinna sín störf í sjálfboðavinnu en af fullum aga og fagmennsku og uppfylla fyllilega allar þær kröfur sem á alþjóðavísu eru settar til slíkra sveita. Því er ekki að neita að mjög sterkar hugmyndir hafa verið uppi, sérstaklega hjá Slökkviliði höfuðborgarsvæðisins, um að efla þennan þátt í sínu starfi, eins og það hefur reyndar gert í björgunarmálum á mjög breiðum vettvangi. Það getur verið af hinu góða og í mörgum tilfellum er það svo. En það verður að gæta að því að við höfum ákveðna verkaskiptingu á þessum hlutum og það er ekki sjálfsagt að þau verkefni gangi á milli aðila. Við verðum að huga að því ef við ætlum ekki að fara út í það í framtíðinni að manna þetta björgunarstarf okkar algjörlega með atvinnumönnum, sem ég tel reyndar ómögulegt í þessu landi, þá verður að hafa í huga þau verkefni og þær skyldur sem hvíla á björgunarsamtökum og rýra ekki þeirra starfsgrundvöll. Ég sagt það, virðulegi forseti, að mér er ekki kunnugt um að nokkur önnur slökkvilið á landinu en þau sem eru staðsett í næsta nágrenni við Gufuskálar hafi nokkru sinni nýtt sér þá aðstöðu sem er á Gufuskálum til þjálfunar og æfinga fyrir mannskap sinn á þessum vettvangi þrátt fyrir að það hafi staðið til boða í nokkur ár. Að þessu sögðu þá tel ég að ná þurfi samkomulagi á milli aðila og að þær greinar sem innihalda þann texta að það skuli vera lögbundið hlutverk slökkviliða að bjarga fastklemmdu fólki úr mannvirkjum verði teknar úr þessum lögum og þetta verkefni verði eftir sem áður á ábyrgð björgunarsveita. Það hefur a.m.k. enginn komið fram með þá gagnrýni að þær séu ekki til þess bærar að sinna þessu og aðrir geti gert það betur. Á meðan að svo er tel ég verkefninu sé best fyrir komið á þeim bæ og við ættum ekki að rýra starfsgrundvöll þessara sveita. Við ættum að horfa til þess að byggja frekar í framtíðinni upp þetta sjálfboðaliðastarf. Það er ómetanlegt fyrir þessa þjóð að geta gengið að svo breiðum hópi karla og kvenna sem skipa sér í þessar stöður. Í seinni tíð höfum við orðið vör við mikilvægi þess að hafa þetta fólk í góðri þjálfun og hafa það til staðar, einmitt á undanförnum vikum og mánuðum og kannski einmitt í verkefnum sem tengjast rústabjörgun. Þetta eru náskyld verkefni, öll þessi óveðursútköll og björgun mannvirkja og verðmæta sem þeim tengist eru náskyld því að bjarga fólki úr rústum. Þetta er að mörgu leyti sami búnaðurinn og sama þjálfunin og unnið við byggingar og tæki sem eru löskuð og þarf að gæta allrar varúðar. Við höfum séð á prenti hugmyndir frá forsvarsmönnum slökkviliða í landinu, um að sameina slökkviliðin frá Borgarfirði og austur í Rangárvallasýslu. Þar er talað um björgunarlið Suðvesturlands. Þá eru Suðurnesin innifalin. Þetta geta verið ágætar hugmyndir og er sjálfsagt að ræða allar hugmyndir en það verður að gæta að því starfi sem fyrir hendi er og að því að kippa ekki starfsgrundvellinum undan þeim sveitum sem gegna þegar mikilvægu hlutverki. Það verður að segjast að samstarfsáhugi forsvarsmanna Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins hefur verið ákaflega takmarkaður þegar kemur að samstarfi við björgunarsveitir á svæðinu. Vil ég t.d. nefna í því sambandi að þrátt fyrir ítrekaðar hugmyndir af hálfu undirritaðs og fleiri til forsvarsmanna slökkviliðsins í gegnum árin hefur Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins ekki séð ástæðu til að þjálfa varalið sem gæti komið þeim til aðstoðar á hættustundu, þegar um stórbruna er að ræða eða aðra vá sem þeir sinna, til að vera þeim til aðstoðar, geta gengið í þau verk sem þarf að sinna og hafa hlotið þá þjálfun sem til þarf. Það segir sína sögu þegar menn sjá ekki ástæðu til þess, sérstaklega í ljósi þess að upp hafa komið atvik þegar Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins hefur þurft á björgunarsveitunum að halda. Nefna mætti stórbruna eins og Hringrásarbrunann, sinuelda sem hafa komið upp tíðum á vorin. Þá eru kallaðar út björgunarsveitir til þess að aðstoða. Þá kemur það fólk í sínum göllum og skóm, engan veginn búið til að eiga við þau verkefni en ganga í þau samt til að gera sitt besta. Virðulegi forseti. Ég ítreka að ég geri mér vonir um að umhverfisnefnd taki þetta til sérstakrar skoðunar þegar um þetta verður fjallað. Ég geri mér vonir um að fullt tillit verði tekið til þeirra sem hér er talað um að færa verkefni frá þannig að um þetta náist sem víðtækust sátt.

Frú forseti. Mig langar til að bregðast við ræðu hv. þm. Jóns Gunnarssonar. Þannig er að það er með engum hætti verið að leggja til í þessu frumvarpi að taka verkefni frá einhverjum. Hér er einungis verið að skýra björgun á fastklemmdu fólki þegar slökkvilið er annars vegar, ekki lagt til að draga úr, minnka eða gera lítið úr hlutverki björgunarsveita í björgunaraðgerðum, rústabjörgun eða öðru. Þetta er mál sem hefur í þessu samhengi beðið úrlausnar um nokkra hríð. En ég get tekið undir það með hv. þingmanni að það getur þurft að skýra málið betur í frumvarpstextanum þannig að enginn sé í vafa um hvað er á ferðinni. En ekkert er fjær mér, frú forseti, en að taka verkefni frá björgunarsveitum eða koma málum þannig fyrir að það dragi úr starfi eða þrótti björgunarsveita í landinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir þessi orð. Ég er þess alveg fullviss að við munum á sátt í þessu máli. Í fljótu bragði verð ég þó að segja það að ég get ekki séð að sú sátt muni felast í því að þetta verði lögbundið hlutverk slökkviliða. Samstarf þeirra slökkviliða, sem hafa einhverja getu að gagni, og björgunarsveita hefur ekki verið mjög mikið. Það hafa kannski ekki verið mörg verkefni, eins og ég talaði um áðan, sem hafa skarast. En að því leyti tel ég að björgunarsveitirnar vilji hafa skýrt í framtíðinni að þessi verkþáttur sem þær hafa búið sig upp í og þjálfað sig í á undanförnum árum, og hafa náð mjög góðum árangri með, hafa á mjög sterkri sveit að skipa, verði á þeirra ábyrgð. Þannig yrði um hnútana búið að þau sinni þessu hlutverki áfram eins og hingað til hefur verið. Björgunarsveitirnar starfa í flestum sínum verkefnum undir stjórn lögreglu og á ábyrgð lögreglu og eru kallaðar í verkefni á vegum lögreglu og þannig tel ég að þessu væri best fyrirkomið í framtíðinni.

Frú forseti. Ég vil fara aðeins yfir þá ræðu sem hv. þm. Jón Gunnarsson flutti áðan varðandi björgunarmálin. Ég get verið honum sammála um það verkefni umhverfisnefndar að fara nákvæmlega yfir þennan þátt frumvarpsins. Ég vil ekki gera lítið úr því ómetanlega sem björgunarsveitirnar í landinu vinna fyrir þessa þjóð. Það er öllum kunnugt. Ég er sannfærður um að bæði í hv. umhverfisnefnd og á Alþingi eru störf björgunarsveitanna mikils metin. Ég hef í dag, í umræðu um mannvirkjafrumvarpið og skipulagsmálin, lagt áherslu á að við værum að horfa fram á eina stofnun, eina stofnun sem tæki þetta allt yfir. Nú langar mig að spyrja hv. þm. Jón Gunnarsson: Er ekki hægt að samræma og ná meiri samhæfingu vinnuafls, þekkingar og tæknibúnaðar? Þá langar mig að spyrja nákvæmar og skýra það sem ég á við. Á Selfossi er verið að byggja upp björgunarmiðstöð þar sem slökkvilið, björgunarsveitin og sjúkraflutningar eru til húsa í sama húsi og vinna saman. Er það ekki einmitt þetta sem við þurfum að huga að? Að samhæfa kraftana og ná sem bestri nýtingu úr þeirri fjárfestingu, þekkingu og mannafla sem við erum með?

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. Kjartani Ólafssyni að samstarf er lykillinn að árangri á þessum vettvangi eins og öðrum. Á undanförnum árum hafa verið stigin mjög mikilvæg skref í samstarfi viðbragðsaðila í landinu. Nægir þar að nefna sameiginlega neyðarsímsvörun, 112, sem skilað hefur alveg gríðarlega miklum árangri og hraðari og skipulagðri boðun viðbragðsaðila á slysstað. Við höfum komið okkur saman um, sem er nánast alveg einstakt í heiminum, samræmingarstöð á sviði almannavarna og allra stærri aðgerða í landinu í Skógarhlíð. Þar starfa þessir aðilar allir saman að stjórnun og skipulagi þeirra verkefna sem verið er að leysa hverju sinni og svo má lengi telja. Ég kom inn á það áðan að t.d. í rústabjörguninni, sem hér var sérstaklega til umfjöllunar, er samstarf á milli björgunarsveita og Slysavarnafélagsins Landsbjargar, rústahópanna og slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins. Ákveðnir aðilar hafa verið hluti að þessari rústabjörgunarsveit en þeir hafa fyrst og fremst haft það verkefni að vera bráðaliðar. Þeir sinna björgunarfólki sem slasast eða fólki sem verið er að leita að og bjarga. Það er þetta sem málið snýst um. Þegar verið er að lögfesta verkefnið sem hefur kannski legið lögfest fram að þessu, hvort það hefur þá verið undir lögreglu eða björgunarsveitunum, þá óttast ég að þeir sem eiga að fá verkefnið samkvæmt lögum muni fara að sinna þessum verkefnum meira sjálfir. Þetta verði þá til þess að draga úr starfsemi björgunarsveitanna, það er það sem ég hræðist.

Virðulegur forseti. Það er langt liðið á daginn svo að ég ætla ekki að hafa langt mál um þá tillögu sem hér liggur fyrir. Hún lætur nú lítið yfir sér en varðar nokkuð stórt mál. Þessa þingsályktunartillögu, um lagningu raflína í jörð, flyt ég ásamt öllum þingmönnum í umhverfisnefnd, þingmönnum allra flokka og áheyrnarfulltrúa einnig. Það eru hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins í umhverfisnefnd, þau Guðfinna S. Bjarnadóttir, Kjartan Ólafsson, Illugi Gunnarsson og Ólöf Nordal, þingmennirnir Árni Þór Sigurðsson og Kolbrún Halldórsdóttir frá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, hv. þm. Framsóknarflokksins Höskuldur Þórhallsson, og Kristinn H. Gunnarsson sem er áheyrnarfulltrúi í nefndinni og situr fyrir Frjálslynda flokkinn, sem kunnugt er, auk mín og Katrínar Júlíusdóttur frá Samfylkingu og formanns fjárlaganefndar, hv. þm. Gunnars Svavarssonar, sem er sérlegur áhugamaður um efnið. Eins og menn vita hafa á undanförnum árum verið vaxandi deilur um ýmsar stórframkvæmdir og þá ekki síst um virkjunarframkvæmdir víðs vegar um landið. Stór hluti þeirra deilna snýst um neikvæð umhverfisáhrif og hluti þeirra hefur sannarlega verið línulagningar og ekki síst þau sjónrænu áhrif sem þær hafa haft víða á ósnortin víðerni. Þær hafa auðvitað líka haft áhrif á landeignir manna, landvernd og þróun byggðar í einstökum sveitarfélögum og þar fram eftir götunum. Sú tillaga sem hér er flutt miðar að því að sett verði niður nefnd á vegum þriggja ráðuneyta, iðnaðar-, umhverfis- og fjármálaráðuneytis, með fulltrúum frá umhverfisnefnd Alþingis og iðnaðarnefnd, með fulltrúum frá Samorku og náttúruverndarsamtökum og frá Sambandi ísl. sveitarfélaga til að gera um það langtímaáætlun hvernig koma megi þeim raflínum, sem við nú höfum í lofti, í jörð. Eins verður rætt hvaða kröfur eigi að gera um lagningu nýrra lína vegna þess að fyrir liggur að nýjar línu munu fyrst og fremst rísa í tengslum við iðnaðar- eða atvinnustarfsemi. Þær munu ekki vera settar upp til að þjóna heimilunum. Við höfum þegar reist allar þær línur sem við þurfum fyrir hið almenna atvinnulíf og heimilin í landinu. Það er vaxandi krafa um að ný starfsemi þurfi að velja bestu umhverfislausnir sem völ er á. Eðlilegt er að við skoðum með hvaða hætti sé hægt að standa bæði að löggjöfinni og gjaldtökunni þannig að ný verkefni sem kalla á nýjar línulagnir þurfi einfaldlega að kosta bestu umhverfislausnir sem eru auðvitað lagning raflína í jörð í þeim tilfellum sem nýjar línur eru lagðar. Það verður þá líka hvati til þess að orkan verði nýtt á hverjum tíma sem næst upptökum sínum. Það er jafnframt í samræmi við kröfur sem heimamenn víða hafa verið að gera í vaxandi mæli, þ.e. kröfur um að orkan sé nýtt heima í héraði en ekki flutt með miklum línulögnum á milli héraða og jafnvel heilu landshlutanna. Þá liggur það fyrir að við þurfum á næstu árum að fara í verulegar endurnýjanir á þeim línum sem fyrir eru. Þær loftlínur sem við höfum í rafmagni spanna nú um 3.000 kílómetra og skiptast aðallega í þrjá flokka: Við erum með lægstu spennuna, 33 og 66 kílóvolt, úti í hinum dreifðu byggðum sem sannarlega er mikill ávinningur af að setja í jörð, m.a. vegna þess að þannig losna menn við vandamál sem fylgja ísingum og því að línur leggist niður og brotni og bili í illviðrum sem gerist annað veifið á Íslandi. Það er sannarlega hagkvæmt að leggja þessar línur í jörð við þær aðstæður sem við höfum í dag. Það er iðulega gert við endurnýjun en þessar línur spanna um 1.000 kílómetra af þessum 3.000. Síðan erum við með 132 kílóvolta spennu sem eru rúmlega 1.000 km af línum í landinu. Lengi vel var talið mun dýrara að leggja það kerfi í jörð en vera með það í lofti en reynslan sýnir annað. Menn hafa reynslu af því að leggja bæði í lofti og jörðu eins og frá Nesjavöllum fyrir tíu árum síðan þegar við í stjórn Orkuveitu Reykjavíkur réðumst í að reisa raforkuverið á Nesjavöllum. Þá lögðu menn helming línunnar til Reykjavíkur í jörðu en hinn helminginn í lofti. Fyrir tíu árum kom í ljós að kostnaðarmunur á þessum tveimur leiðum var ekki nema rétt liðlega 40% sem var miklu minna en menn héldu áður en farið var í verkefnið. Með hverju árinu sem líður minnkar kostnaðarmunurinn á þessum tveimur leiðum. Framleiðsla á jarðstrengjum hefur aukist og verð lækkað og eftir því sem tæknin þróast fáum við betri lausnir þar rétt eins og áður varðandi símann. Menn þekkja þá sögu að fyrir 100 árum síðan riðu bændur til Reykjavíkur til þess að mótmæla línulögnum með síma um sveitir landsins og vildu fá þráðlaus fjarskipti - íslenskir bændur framsýnir með eindæmum - en lagt var í loftlínum um landið allt eins og menn þekkja. Það var auðvitað ákveðinn vitnisburður um framfarir og framþróun en nú, 100 árum síðar, er allt saman komið í jörð og fjarskiptalagnir í lofti heyra meira og minna sögunni til. Við flutningsmenn gerum ráð fyrir að nær öllum raflínum verði komið fyrir með þeim hætti undir miðja þessa öld. Það er verkefni sem tekur okkur klárlega áratugi og það er þannig um 750 kílómetra eða rétt liðlega fjórðung af þeim raflínum sem eru í landinu og eru á hárri spennu, 200 kílóvoltum og þar yfir. Það er enn sem komið er ekki hagkvæmt að leggja þær í jörðu en þar hefur kostnaðarmunur minnkað stórum á undanförnum árum og við hljótum að sjá fram á að með tækniþróun verði það góður kostur. Nefndinni var falið að huga að undirbúningi fyrir það m.a. með því að athuga lagnaleiðir fyrir það kerfi. Eins var henni falið að kanna hvaða áhrif það hefur á heildarhönnun kerfisins að það pólitíska stefnumið verði sett að við setjum allar raflínur í jörð nema í algerum undantekningartilfellum. Þau eru þar sem meiri umhverfisfórn felst í því að fara með línurnar í jörð en að spenna þær í loftið. Auðvitað eru til mjög sérstæðar, einstakar jarðmyndanir sem krefjast þess eða náttúra sem þarf að vernda. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta sjálfsagða framfaramál, virðulegur forseti. Ég vil greiða fyrir því að málið komist til nefndar í framhaldinu, fái þar afgreiðslu, að ríkisstjórnin geti sett af stað nefnd sem geri skipulagsáætlun um - af því að við höfum verið að ræða skipulagsáætlanir í allan dag - með hvaða hætti við komum öllum þeim raflínum, sem í lofti eru í dag, í jörð á næstu árum og áratugum.