Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti: Háttvirtu þingbræður! Vjer höfum nú lokið störfum vorum í þetta sinn. Það er víst, að þetta þing mun lengi í minnum haft. Nú eru liðin rjett 990 ár síðan þetta land fekk fyrst stjórnskipunarlög og var gert fullvalda ríki. Síðan hefir margt gerst, sem ekki skal rifjað upp nú. En á þessu þingi hefir verið lögð síðasta hönd á það verk, að semja nýja fullveldisskrá. Vil jeg því biðja yður að standa upp og óska henni langs aldurs. En yður öllum óska jeg góðrar heimkomu og að vjer megum aftur heilir hittast.

Sigurður Jónsson Jeg finn ástæðu til þess fyrir hönd deildarinnar að þakka hæstv. forseta röggsamlega, hyggilega og nærgætnislega stjórn á þessu þingi. Þingmenn tóku undir þetta með því að standa upp.

Forseti: Jeg þakka fyrir mína hönd, og sömuleiðis þakka jeg hv.þm. fyrir ágæta samvinnu. Er þá störfum deildarinnar lokið í þetta sinn, og segi jeg þar með þessum síðasta fundi deildarinnar slitið.

Karl Einarsson Jeg stend upp að eins af því, að jeg á brtt. á þgskj. 185, en hafði annars hugsað mjer að láta málið afskiftalaust, að öðru en því, að greiða atkv. með því. Jeg tel víst, að þessi hv. deild hafi ekki skift um skoðun frá því málið var hjet síðast til meðferðar, og muni því vilja setja það aftur í sama horf og það var þá, og ber jeg því fram till. í þá átt. Að vísu heyrði jeg einhvern segja í háttv.Nd., að við hefðum hjer látið hringla í okkur. En ef litið er á atkvæðagreiðslur þeirrar hv. deildar sjálfrar, þá virðast þessi ummæli koma úr hörðustu átt. En bæði í þessari till. og þeirri till., sem jeg veit að háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.) ætlar að bera hjer fram, um einn þm. fyrir Hafnarfjörð, virðist mjer felast svo mikil sanngirni, að sjálfsagt sje að samþykkja þær.

Björn Kristjánsson Það kann að þykja undarlegt, að jeg kem nú með till. um, að Hafnarfjörður fái sjerstakan þingmann. Hv. samþingismaður minn (E. Þ.) flutti till. í Nd. í morgun, en hún var feld þar. Þess vegna flyt jeg hana hjer nú. Jeg efast ekki um, að Hafnarfjörður eigi sanngirniskröfu til að hafa sjerstakan þingmann. Hann er þriðji kaupstaður í röðinni að fólksfjölda; það er einnig ósk bæjarbúa, að þeir fái hann. Jeg efast ekki um, að háttv. deild sjái sanngirni kröfunnar. Jeg vil alls ekki, að till. spilli fyrir þingmannafjölguninni í Reykjavík. Jeg vona, að hv. deild verði mjer samdóma, þar sem það er kunnugt, að kaupstaður, eins og til dæmis Seyðisfjörður, er hefir helmingi færri íbúa en Hafnarfjörður, hefir sjerstakan þm. Kaupstaðir hlíta alt öðrum sveitarstjórnarlögum og hafa miklu margbrotnari atvinnugreinar en sveitir. Jeg skýt því undir sanngirni deildarinnar, hvort hún vilji taka kröfuna til greina eða ekki.

Sigurður Eggerz Háttv. deild er kunn afstaða mín í málinu. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) gat þess, er hann lagði frv. fram í háttv.Nd., að jeg hefði að eins verið samþykkur, að þm. í Reykjavík væri fjölgað um 2, og atkvgr. mín hjer í deildinni, er málið var tekið til meðferðar, sýndi þá hina sömu afstöðu mína. Háttv. Nd. samþykti, að þm. skyldu vera 4. Fjölgunin upp í 5 hefir mætt mikilli mótspyrnu í þeirri hv. deild, og samkvæmt frv., eins og það nú kemur í annað sinn frá Nd., er tala þm. 4. Það ætti ekki að setja málið í hættu með því að hækka töluna aftur upp í 5. Mín skoðun er sú, að fyrir ekki stærra land en okkar sje óþarfi að hafa fleiri en 42 þm. Ísland mun eftir mannfjölda hafa tiltölul. miklu fleiri þm. en aðrar þjóðir. Sjálfsagt er aftur að endurskoða kjördæmaskipunina og koma þar að eins miklu rjettlæti og unt er. Annars fæ jeg ekki sjeð, að hægt sje að samþykkja brtt. um fjölgun þingmanna í Reykjavík upp í 5, því eins og hún er orðuð, er hún beint stjórnarskrárbrot. Stjórnarskráin er helgur gripur, sem þingið má ekki vera of nærgöngult við. 26. gr. í nýju stjórnarskránni og 16. og 17. gr. í þeirri gömlu, það er að segja núgildandi, eru nálega samhljóða. Þar stendur: Í neðri deild eiga sæti 26. þm., en 14 í efri deild. Tölum þessum má breyta með lögum.“ Og enn fremur: „Þeir þm. eiga allir sæti í efri deild, sem kosnir eru hlutbundnum kosningum, og auk þeirra 8 þm., er sameinað Alþingi kýs úr flokki þingmanna, sem kosnir eru óhlutbundnum kosningum. Hinir eiga sæti í Nd.“ Það er tekið fram, að það má breyta tölu þingmannanna í báðum deildum, en sje henni breytt í Ed., þá verður að breyta tölu landskjörinna þm., því það er engin heimild til að breyta tölunni 8 í síðasta liðnum. Jeg vakti ekki eftirtekt á þessu, er samskonar brtt. var samþykt hjer, er málið var síðast í deildinni, en alt fer nú fram í svo miklu flaustri, svo að jeg veitti þessu ekki eftirtekt fyr en eftir þá umr., en þá leiddi jeg strax athygli ýmsra þm. að þessu. Því miður er enginn úr stjórninni hjer viðstaddur, en jeg skil ekki í, að nokkur ráðherra taki að sjer að flytja lagafrumvarp fyrir konung og beiðast staðfestingar á því, þegar um ótvírætt stjórnarskrárbrot er að ræða.

Forseti: Ef það væri rjett, sem háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) sagði, þá bæri mjer að vísa málinu frá. En jeg hefi litið yfir 17. gr., og þar stendur í 1. lið: „Í neðri deild eiga sæti 26 þingmenn, en 14 í efri deild. Tölum þessum má breyta með lögum.“ Það leiðir af sjálfu sjer, að sje þessum tölum breytt, þá verður einnig að breyta þeim í seinni liðnum. Það er augljóst, að fyrri liðurinn getur ekki notið sín nema breytt sje í báðum liðum. Jeg get ekki sjeð, að ástæða sje til að vísa málinu frá.

Jóhannes Jóhannesson Jeg ætla ekki að vefengja rjettlætiskröfu Hafnarfjarðar til þess að fá sjerstakan þm. En jeg strika undir það með hv. 2. landsk.þm. (S. E.), að það geti stofnað frv. í hættu, verði till. haldið til streitu. Ef brtt.háttv.þm. Vestm. (K. E. ) gengur í gegn, eins og jeg býst við, þá þarf málið bráðlega að koma í Sþ. Jeg vona, að hv. 2. þm. G.-K. (B. K.) taki till. sína aftur; ella neyðir hann mig til að greiða atkvæði á móti henni, af ástæðu þeirri, er jeg gat um.

Sigurður Eggerz Jeg get alls ekki fallist á skilning hæstv. forseta á 17. gr. stjórnarskrárinnar. Það má breyta tölu þingmanna í báðum deildum, 26 og 14, en það er engin heimild til að breyta tölu þeirra þingmanna, er kjósa á úr sameinuðu þingi upp í efri deild. Hún er föst tala, sem stjórnarskráin heimilar ekki að breyta. Hins vegar er það ekki afleiðing af því, að breyta má þingmannafjölda í Ed. og Nd., að þessari tölu þurfi að breyta, því í efri deild má fjölga án þess, með því að fjölga landskjörnum þingmönnum, en í neðri deild má fjölga kjördæmakosnum þm. Jeg efast um, að nokkur dómstóll mundi leggja annan skilning en jeg hefi gert í málið, og þó háttv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) telji nú, að tillagan sje í samræmi við stjórnarskrána, þá efast jeg um, að hann kæmist að sömu niðurstöðu, ef hann hefði nægan tíma til að athuga málið. Jeg hefi fundið skyldu mína til að brýna þetta fyrir hv. deild, því leitt væri að enda þingið með stjórnarskrárbroti.

Forseti: Jeg hefi þegar felt minn úrskurð, að þetta fari ekki í bág við stjórnarskrána. En ef hv.þm. (S. E.) óskar þess, skal jeg láta deildina skera úr.

Sigurður Eggerz Jeg leyfi mjer að óska þess, að leitað verði atkvæða um þetta atriði.

Björn Kristjánsson Hvað mikinn greiða sem jeg vildi gera hv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.), þá get jeg ekki tekið till. aftur. Jeg ætla að fá úrskurð deildarinnar og sjá, hve sanngjörn hún er í þessu máli, og ef hún fellir hana, þá sjest síðar, hvaða byr hún fær. Annars þekki jeg ekki þær pólitísku línur, sem hjer liggja bak við.

Halldór Steinsson Mjer finst skylt að gera grein fyrir, af hverju atkvæði mitt fellur nú öðruvísi en áður í þessu máli. Jeg var þá með því, að Reykjavík fengi 3 þm. til viðbótar. Það var samþykt hjer í deildinni, en fjell í Nd. með 13 móti 12 atkv. Nú er það ljóst, að ef þessi deild færi að breyta þessu á ný, þá mundi það leiða til þess, að neðri deild feldi frv. Jeg greiði því atkv. á móti till.hv.þm. Vestm. (K. E.), tel betra fyrir Reykjavík að fá nú 2 þingmenn til viðbótar en engan, betri hálfan rjett en engan.

Guðjón Guðlaugsson Það stendur líkt á fyrir mjer og hv.þm. Snæf. (H. St.). Enda þótt jeg greiddi ekki atkv. í málinu áður, þá var jeg heldur með en móti. Jeg get ekki neitað því, að ástæður hv.þm. Snæf. (H. St.) eru á rökum bygðar. En það er hætta á, að það að samþykkja till. geti orðið henni til falls. Einnig finst mjer óþarfi að gera þetta á síðustu stundu að svo miklu kappsmáli gagnvart hv.Nd. Annars skal það tekið fram, að jeg tel Reykjavík hafa fullan rjett til 3 þingmanna í viðbót og Hafnarfjörð einnig rjett til 1 þm„ og er jeg því með till.hv. 2. þm. G.-K. (B. K.) á þgskj. 188. En það er ekki hægt að mótmæla því, eins og nú er komið málum, að varhugavert er að samþykkja till. Jeg get ekki álitið það rjett, eins og hv. 2. þm. G.-K. (B. K.) sagði, að hann ætlaði með þessu að sjá sanngirni deildarinnar. Mjer finst það ekki sanngirni að samþykkja slíkt ákvæði á síðasta fundi, að eins með einni umr. hjer og annari í Sþ. Hvaða ástæða er fyrir því, að þessi brtt. hefir ekki komið fram fyr, og fyrir því, að hún þyrfti að geymast til síðustu stundar, þegar Hafnarfjörður hafði þó gert rjettmæta kröfu til að fá sjerstakan þm.? Mjer finst það ástæðulaust að vera að koma með slíka till. nú, þegar till. liggur fyrir Sþ. um áskorun til stjórnarinnar að endurskoða alla kjördæmaskipun landsins fyrir næsta þing. Í sambandi við þetta má segja það sama um Reykjavík. Það er mjög varhugavert, að aukaþing sje að rugla kjördæmaskipuninni með því að smeygja inn einum og einum þingmanni. En þegar öll kjördæmaskipunin er tekin í einu lagi, þá er ekki víst, að fjölga þurfi þingmönnum. Jeg get vel hugsað mjer, að nóg sje víða að færa til mörkin, t. d. að við það, að Hafnarfjörður fær 1 þm., þurfi ekki nema 1. þm. fyrir Gullbringu- og Kjósarsýslu, eða t. d. að Kjósarsýsla verði lögð við Borgarfjarðarsýslu. Þetta er ástæðan fyrir því, að jeg get ekki einu sinni verið með brtt. á þgskj. 185, og því síður með brtt. á þgskj. 188.

Sigurður Jónsson Afstaða mín er lík afstöðu háttv. síðasta ræðumanns (G. G.). En annars voru það ummæli háttv. sessunauts míns (B. K.), sem komu mjer til að standa upp. Hann sagði, að af undirtektum þingdm. nú mætti marka afstöðu þeirra til málsins síðar meir. Þessum skilningi mótmæli jeg algerlega fyrir mitt leyti.

Karl Einarsson Stjórnarskrárnefnd hjer stóð næst að koma með till. á þgskj. 185, en þótt jeg yrði til þess, þá sje jeg mjer nú ekki annað fært en að taka hana aftur, með því að jeg hefi orðið þess var, að ýmsir hv. þingdm. hjer hafa farið að dæmi Nd. og snúist.

Björn Kristjánsson Jeg tek sömuleiðis mína brtt. aftur.

Jóhannes Jóhannesson Jeg hefi ekki borið mig saman við stjórnarskrárnefnd um þessa till., og á mitt eindæmi vil jeg ekki taka brtt. á þgskj. 185 upp aftur. Það gæti farið svo, eins og hv.þm. Snæf. (H. St.) tók fram, að viðbótin yrði til þess að fella frv. í Sþ. Hins vegar get jeg ekki verið samþykkur hv. sama þm. (H. St.) um það, að hjer sje um stífni að ræða frá hálfu hv.Ed. Frv. var lagt fyrir þingið af stjórninni og þar gert ráð fyrir 6 þingmönnum. Þessu breytti Nd. og færði töluna niður í 4. Ed. vildi til samkomulags færa töluna aftur upp í 5, og það fór svo, að nú voru 12 atkv. með því í Nd., en með upphaflegu tölunni voru að eins 6 atkv. Það væri því engin áreitni frá Ed., þótt hún setti nú inn töluna 5. En samt þori jeg ekki á mitt eindæmi að taka upp brtt.hv.þm. Vestm (K. E.).

Forseti: Jeg gef hjer með 5 mínútna fundarhlje, til þess að stjórnarskrárnefnd gefist kostur á að athuga það, hvort hún vill taka upp brtt. á þgskj. 185.

Jóhannes Jóhannesson Stjórnarskrárnefnd hefir nú athugað málið og lýsir yfir því, að hún tekur ekki upp aftur brtt. á þgskj. 185.

Einar Árnason Mig langar til að segja örfá orð út af 3. lið þingsál.till., því þar sem talað er um starfsmenn Búnaðarfjelags og búnaðarsambanda sýnist mjer einum manni hafa verið gleymt, sem sje garðyrkjustjóra landsins. En sá maður, sem því starfi gegnir, hefir áður starfað lengi í þjónustu Búnaðarfjelagsins, og virðist því óviðkunnanlegt, að hann fengi ekki dýrtíðaruppbót á sama grundvelli og núverandi starfsmenn þess. Jeg vildi því mega leyfa mjer að bera nú fram skriflega brtt. um þetta, þar sem tími hefir ekki unnist til að láta prenta hana. Með henni er upphæðin jafnframt hækkuð um 2 þús. kr., með tilliti til uppbótar garðyrkjustjórans. Afhendi jeg nú forseta till. þess og vænti þess, að deildin leyfi henni fyrst að koma til atkvæða og samþykki hana síðan.