Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. iðnn. (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nál. iðnn. um frv. til laga um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins. Nál. er svohljóðandi: ,,Nefndin hefur fjallað um frumvarpið og fékk á sinn fund til viðræðna um það Árna Þ. Árnason, skrifstofustjóra í iðnaðarráðuneytinu, Jón B. Jónasson, skrifstofustjóra í sjávarútvegsráðuneytinu, Halldór Þ. Kristjánsson, skrifstofustjóra í iðnaðarráðuneytinu, Guðmund Eiríksson, þjóðréttarfræðing í utanríkisráðuneytinu, Guðmund Pálmason frá Orkustofnun og Jón Arnalds borgardómara. Eftir ítarlega umfjöllun um málið og viðræður við fyrrgreinda menn mælir nefndin með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem gerðar eru tillögur um á sérstöku þingskjali. Flestar breytingarnar miða að því að gera ákvæði frumvarpsins skýrari en meginefnisbreytingin er sú að hugtakið ,,auðlind`` í merkingu frumvarpsins er bundið við allar lífrænar og ólífrænar auðlindir hafsbotnsins aðrar en lifandi verur. Nefndin vill þó leggja áherslu á að hún telur nauðsynlegt að hugað verði að sérstöku frumvarpi er fjalli um réttindi til rannsókna og hagnýtingar á sjávargróðri og verum sem lifandi eru á, í og undir hafsbotninum eða í tengslum við hann.`` Undir þetta rita allir nefndarmenn í hv. iðnn., þar af með fyrirvara Friðrik Sophusson og Birgir Ísl. Gunnarsson.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Eins og fram kemur á nál. á þskj. 873 höfum við tveir nefndarmenn, hv. þm. Friðrik Sophusson og ég, ritað undir nál. með fyrirvara. Þykir mér rétt að gera grein fyrir þeim fyrirvara. Ég vil þó áður láta þess getið að hér er um mjög merka löggjöf að ræða. Ég sé ástæðu til að þakka hv. 2. þm. Austurl. fyrir hans forgöngu í þessu máli. Hann er 1. flm. að frv. og hefur verið formaður nefndarinnar og leitt starfið, en nefndin hefur unnið mjög ítarlega í þessu máli, haldið um það marga fundi og fengið hina færustu sérfræðinga á sinn fund. Þetta mál er búið að vera hér fyrir þinginu nokkrum sinnum. Til skýringar á fyrirvörum okkar þykir mér rétt að rifja upp að á árinu 1983 var frv., samhljóða því sem er á þskj. 144, flutt í Ed. Þá skilaði allshn. Ed. samhljóða nál. sem er birt sem fskj. með þessu frv. Ég sé ástæðu til að lesa það upp, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur rætt málið ítarlega og komist að raun um að hér sé um að ræða svo þýðingarmikið og vandmeðfarið mál að ógerlegt sé að afgreiða það efnislega án frekari athugunar. Ljóst er að í nánustu framtíð eru hafsbotnsréttindi Íslands á Reykjaneshrygg, neðansjávarhásléttunni sem kennd er við Rokkinn, og á Jan Mayen svæðinu fyrst og fremst tengd yfirborði hafsbotnsins. Samkvæmt 77. gr. hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna eigum við réttindi til þeirra lífvera sem á þessum hafsvæðum finnast og botnlægar eru. Yfirborð hafsbotnsins er einnig ótvíræð eign strandríkisins. Nefndin telur þess vegna að allri lagasetningu um hafsbotn þann, sem er utan 200 mílna efnahagslögsögunnar en tilheyrir Íslandi samkvæmt 76. gr., sbr. 83. gr. hafréttarsáttmálans, eigi að haga þannig að einkaréttur okkar sé sem best tryggður og allar veiðar útlendinga við botninn bannaðar. Hins vegar sé rétt að örva íslenska fiskimenn til að hagnýta þessi íslensku mið og bægja útlendingum af þeim í samræmi við alþjóðalög. Með hliðsjón af framansögðu telur nefndin eðlilegt að þau málefni, sem varða yfirborð landgrunnsins utan 200 mílnanna á Reykjaneshrygg, Jan Mayen svæðinu og Rockall-hásléttu, falli undir sjútvrn. en leggur áherslu á að skynsamleg skipan þessara mála verði fundin sem skjótast og málið lagt fyrir næsta þing. Því leggur hún til að því verði nú vísað til ríkisstjórnarinnar til skjótrar en ítarlegrar athugunar hæfustu sérfræðinga þar sem framangreind sjónarmið sitji í fyrirrúmi.`` Undir þetta rita allir nefndarmenn en frsm. nefndarinnar var hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson. Þetta var árið 1983. Síðan hefur ekkert gerst í þessu máli af hálfu þeirra ríkisstjórna sem setið hafa. Ástæðan er sú að þarna er um að ræða vissan ágreining. Þetta mál snertir tvö ráðuneyti, þ.e. iðnrn. og sjútvrn. og ráðuneytin hafa þess vegna ekki getað gripið á þessu máli. Því kemur nú til kasta þingsins að skera úr. Niðurstaða hv. iðnn. varð sú að þrengja frv., þ.e. taka af öll tvímæli um að það taki aðeins til ólífrænna og lífrænna auðlinda á og í hafsbotninum en ekki til lifandi vera svo sem fiska, krabbadýra og annarra slíkra sem eðli málsins samkvæmt mundu þá heyra undir sjútvrn. Fyrirvari okkar, minn og hv. þm. Friðriks Sophussonar, er sá að við hefðum talið æskilegra að víkka frv. út þannig að það tæki bæði til ólífrænna og lífrænna auðlinda og efna, svo og til fiska og lifandi vera. Ég vil aðeins geta þessa hér, en við viljum á engan hátt leggja stein í götu þessa máls. Við styðjum það auðvitað heils hugar og teljum það mjög brýnt að slík lög séu sett, þó takmörkuð séu. Við teljum hins vegar mjög nauðsynlegt, eins og fram kemur í nál., að nú verði unnið að sérstöku frv. sem fjalli um réttindi til rannsókna og hagnýtingar á sjávargróðri og verum sem lifandi eru á, í og undir hafsbotninum eða í tengslum við hann.

Frsm. iðnn. (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Ég þakka hv. 2. þm. Reykv. fyrir orð hans og stuðning við þetta mál og öllum nefndarmönnum. Eins og fram kom er þetta mjög þýðingarmikil löggjöf sem hér er verið að setja. Vegna fyrirvara sem hv. 2. þm. Reykv. kynnti hér vil ég að það komi fram af minni hálfu að ég tel mjög æskilegt og raunar brýnt að löggjöf af þeim toga sem hér um ræðir verði undirbúin og sett af Alþingi. Það er því enginn ágreiningur í raun okkar á milli um það og ég held að það sé hugur annarra í iðnn. eins og kemur fram í nefndaráliti.

Birgir Ísl. Gunnarsson (frh.) : Virðulegi forseti. Þegar fundi var slitið og umræðu frestað á miðvikudaginn var hafði ég ekki lokið ræðu minni um það frv. sem hér liggur fyrir, þ.e. frv. til laga um grunnskóla. Mér þykir rétt, samhengisins vegna, að stikla með örfáum orðum á því helsta sem ég hafði sagt áður en ég lauk máli mínu þá. Ég rifjaði upp að í grg. með þessu frv. er m.a. vitnað til frv. og þáltill. þingmanna Sjálfstfl. á undanförnum þingum. Þær tillögur byggjast m.a. á niðurstöðu samstarfsnefndar ráðuneyta um fjölskyldumál sem skipuð var af þáverandi hæstv. forsrh. Þorsteini Pálssyni og var liður í að framkvæma nokkuð ítarlegan kafla í þáv. stjórnarsáttmála um fjölskyldumál. Helstu atriðin í tillögum sjálfstæðismanna hér á þingi hafa verið eftirfarandi: Skólaskylda sex ára barna, lenging daglegrar skólavistar barna, almenn heimild til forskóla fyrir fimm ára börn, nákvæmari ákvæði um einkaskóla, aukin samvinna foreldra og skóla, níu mánaða skóli hjá öllum og samfelldur skóladagur. Ég vakti athygli á því að frá því að frv. okkar sjálfstæðismanna hafa verið lögð fram, og reyndar frá því að meginundirbúningur þessa grunnskólafrv. fór fram, hefur orðið sú meginbreyting að með lögum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hefur sveitarfélögum verið falið að fara með málefni grunnskólans í ríkari mæli en áður var. Því vanti í þetta frv. nánari ákvæði um samstarf við sveitarfélögin og að í sumum greinum eru völdin tekin af sveitarfélögunum. Hæstv. menntmrh. hefur lagt áherslu á að valddreifing sé einkenni þessa nýja grunnskólafrv. Athugun á frumvarpstextanum leiðir nokkuð annað í ljós. Það gætir þvert á móti aukinnar miðstýringar og forræðistilhneigingar gagnvart sveitarfélögunum. Ýmis atriði sem eðlilega ættu að vera á þeirra valdi eða jafnvel skólanna sjálfra eru flutt í menntmrn. eða útibú þess. Þegar rætt er um valddreifingu af hálfu hæstv. ráðherra er fyrst og fremst átt við að ákveðin verkefni eru færð úr ráðuneytinu og til fræðsluskrifstofanna en þær verða nú útibú menntmrn. Hér er því miklu frekar um að ræða breytt verklag innan ráðuneytis en valddreifingu innan grunnskólakerfisins. Ein aðalbreyting frv. frá því sem nú gildir er að kveða á um fræðslu og skólaskyldu sex ára barna með því að staðfesta að grunnskóli verði tíu ára skóli. Þetta er í samræmi við fyrri frv. sjálfstæðismanna hér á þingi. Hins vegar vantar nánari skilgreiningu og í raun hefði þurft í tengslum við þessa breytingu að endurskipuleggja grunnskólanámið. Í því efni hljótum við Íslendingar að horfa til annarra þjóða sem útskrifa sína stúdenta mun yngri en við og er enginn vafi á því að við þurfum að líta sterklega til þess að nýta betur þann tíma sem nemendur eru í grunnskóla. Ég hafði, að þessum almennu athugasemdum loknum, farið yfir nokkra kafla frv., þ.e. I. kafla, um markmið og skólaskyldu, II. kafla, um stjórn grunnskólans, og III. kafla, um skólahúsnæði, og var kominn að því að ræða um IV. kaflann sem er starfslið grunnskóla. Í því sambandi vaknar m.a. sú spurning af hverju menntmrn. þurfi að staðfesta ráðningu kennara, námsráðgjafa og skólasafnvarða. Ég tel að skólarnir eigi sjálfir að fá þetta hlutverk þannig að valddreifingunni sé fylgt eftir til enda. Í grg. með frv. er þess getið að fræðslustjórar eigi að fá það verkefni að staðfesta ráðningu. Það skiptir auðvitað ekki aðalmáli hvort fræðslustjórar fá það verkefni eða ráðuneytið sjálft vegna þess að nú verða fræðslustjóraskrifstofurnar útibú frá ráðuneytinu. Aðalatriðið er í mínum huga að fylgja valddreifingunni eftir með því að flytja þetta verkefni alfarið yfir til skólastjóranna. Í 33. gr. frv. kemur fram að fræðslustjóri auglýsir stöðu skólastjórnenda. Mér finnst það út af fyrir sig í lagi, en síðan segir að hann eigi einnig að auglýsa stöður kennara, námsráðgjafa og skólasafnvarða. Maður spyr auðvitað sjálfan sig: Hvers vegna eiga ekki skólastjórar að auglýsa stöður kennara og annarra starfsmanna? Það væri raunveruleg valddreifing, en það er ekki mikil valddreifing að færa ákvarðanir frá einni skrifstofu til annarrar innan ráðuneytisins sjálfs. Í 38. gr. er ljóst að vald skólastjóra er nokkuð skert. Þar segir: ,,Fyrir hverja bekkjardeild eða sambærilegan námshóp í grunnskóla skal skólastjóri velja umsjónarkennara í samráði við kennararáð eða kennarafund.`` Mér finnst vafamál að lögbinda sérákvæði um þetta verkstjórnaratriði skólastjóranna öðru fremur. Þegar ég segi það geri ég auðvitað ráð fyrir því að skólastjórar hafi gott og eðlilegt samstarf við sína kennara og aðra samstarfsmenn. En ég dreg það í efa að lögbinding ákvæðis af þessu tagi sé til bóta. Í V. kafla frv. er talað um starfstíma grunnskóla, námsefni og kennsluskipan. Í 41. gr. er ákvæði um að reglulegur starfstími grunnskólans skuli vera níu mánuðir. Þetta er nánar útskýrt í grg. á bls. 28 í frv. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Gert er ráð fyrir níu mánaða reglulegum starfstíma grunnskólanemenda frá 1. sept. til 31. maí. Í gildandi lögum er reglulegur starfstími grunnskóla hins vegar mismunandi eftir skólahverfum eða 7--9 mánuðir.`` Tafla sem fylgir sýnir hvernig starfstími hefur skipst á nemendur og kemur í ljós að níu mánuði hafa skólaárið 1988--1989 haft 77,04% nemenda, átta og hálfan mánuð 13,51%, átta mánuði 9,31% og styttra en átta mánuði 0,14%. ,,Stefnt er að því að jafna þennan mun og er það í samræmi við þróun á síðustu árum eins og ofangreind tafla sýnir.`` Þetta segir í grg. Ég styð mjög eindregið þetta ákvæði. Að vísu er í greininni heimild til tímabundinnar undanþágu frá framangreindum ákvæðum. Aðstæður geta auðvitað verið mismunandi á einstökum stöðum en ég vek athygli á að þetta er í samræmi við þáltill. sem þingmenn Sjálfstfl. fluttu á síðasta þingi. Henni var þá vísað til ríkisstjórnarinnar. Í 42. gr. er fjallað um námsskrá. Maður veltir því auðvitað fyrir sér þegar maður sér jafnítarleg ákvæði og hér eru hversu mikið eigi að festa í lög af ákvæðum af þessu tagi, hvort það sé nægjanleg sveigja í löggjöfinni til þess að mæta kröfum mismunandi tíma. Kennslumálanefnd Háskóla Íslands fjallaði um þetta mál sérstaklega, gerði reyndar ýmsar athugasemdir við frv., en hún tók þetta atriði sérstaklega fyrir. Ég vil leyfa mér að vitna í álit hennar en þar segir, með leyfi forseta: ,,Kennslumálanefnd gerði á sínum tíma athugasemd við upptalningu á efnisatriðum aðalnámsskrár í frv. frá 1987. Þó að nokkuð hafi miðað í rétta átt í stafliðum a--i í 41. gr. hins nýja frv.`` --- það er 42. gr. samkvæmt frv. nú --- ,,vill kennslumálanefnd endurtaka fyrri ummæli sín um langar upptalningar. Bæði er að með þessari framsetningu er lítill sem enginn greinarmunur gerður á veigamiklum meginverkefnum og harla smáum aukaatriðum og auk þess er þekkingin og færnin sem skólinn veitir brotin upp í óþarflega smáar einingar þannig að fram kemur óheppileg og villandi mynd. Til þess að skýra betur hvað átt er við höfum við sett saman eftirfarandi hugmynd um texta þessarar málsgreinar.`` Það er miðhluti 42. gr. og hún hljóðar svo samkvæmt tillögu kennslumálanefndarinnar: ,,Menntamálaráðuneytið setur grunnskólum aðalnámsskrá þar sem m.a. skal kveðið nánar á um uppeldishlutverk skólans og meginstefnu varðandi kennslufræði og kennsluskipan. Þar skulu og sett ákvæði um eftirfarandi meginverkefni grunnskóla: a. Þjálfun í notkun móðurmálsins í ræðu og riti og fræðslu um íslenskar bókmenntir. Auk þess sem móðurmál er sérstök kennslugrein má gera ráð fyrir þjálfun í því í tengslum við aðrar kennslugreinar eftir því sem við getur átt. b. Undirstöðukennsla í stærðfræði. c. Þjálfun verkkunnáttu, fagurskyns og líkamsræktar með almennu verknámi, kennslu í heimilisfræðum, tónmennt, myndmennt, handíðum, skrift, tölvunotkun og íþróttum að meðtöldu sundi og hjálp í viðlögum. d. Fræðslu um mannlegt samfélag og umhverfi í fortíð og nútíð, um Íslandssögu, mannkynssögu og samfélagshætti, landafræði, kristinfræði, siðfræði og um önnur helstu trúarbrögð. e. Fræðslu um efnisheiminn, um frumatriði í líffræði, umhverfisfræði, eðlisfræði og efnafræði sem og um áhrif áfengis og annarra ávana- og fíkniefna, sbr. lög nr. 23/1983. f. Kennslu í erlendum tungumálum, einkum ensku og einu Norðurlandamáli samkvæmt nánari ákvörðun. Í efstu bekkjum grunnskóla skulu nemendum standa til boða ýmsar verklegar og bóklegar valgreinar, sömuleiðis skal kynna þeim atvinnulíf, námsmöguleika að loknum grunnskóla og annað sem áhrif getur haft á starfsval.`` Ég segi það sem mína skoðun að mér finnst að þessi tillaga kennslumálanefndarinnar sé mun betri en sú tillaga sem fram kemur í frv. Það vekur athygli að í 42. gr. fara út úr frv. miðað við núgildandi lög ákveðin hugtök sem kennslumálanefndin setur inn í sína tillögu. Ég nefni hugtök eins og Íslandssaga, landafræði og mannkynssaga. Þau er ekki að finna í þessari tillögu sem hér liggur fyrir nú og það vekur auðvitað athygli. Maður hlýtur að staldra við þessa breytingu, einmitt í ljósi þess ágreinings sem varð í íslenska skólakerfinu um þessar námsgreinar, ekki síst Íslandssögu, fyrir örfáum árum síðan. Spurning er hvort ekki eigi að hafa það alveg kristaltært í lögunum að Íslandssaga eigi að vera meðal námsgreina. Nú er þetta mjög þynnt út í frv., en í upptalningu, í g-lið, segir hvað eigi að vera í aðalnámsskrá: ,,Mannlegt samfélag, samfélagshættir, umheimur og umhverfi nær og fjær í fortíð og nútíð, einkum með hliðsjón af Íslandi.`` Mér finnst þetta orðalag dálítið moðsuðukennt, svo ekki sé meira sagt, og hefði fellt mig mun betur við það orðalag sem kennslumálanefnd Háskóla Íslands leggur til og tel nauðsynlegt að athuga það sérstaklega í nefndinni. Í 44. gr. frv. er fjallað um daglegan og vikulegan starfstíma nemenda. Í því sambandi vil ég vitna til frv. á þskj. 27 sem hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir er 1. flm. að, en ég ásamt hv. þm. Þorsteini Pálssyni erum meðflm. Það er nokkur munur á þessum frv. Á þskj. 27 segir: ,,Vikulegur kennslutími á hvern nemanda í grunnskóla skal vera sem næst þessi:`` og síðan kemur upptalning á mínútum, en í frv. hæstv. ráðherra segir að vikulegur kennslutími á hvern nemanda í grunnskóla skuli ,,að lágmarki`` vera þessi. Þetta þarf auðvitað að athugast betur. Ég skal ekki kveða upp úr með það hvort orðalagið sé æskilegra á þessu stigi, það kann vel að vera að það sé skynsamlegra að setja ákveðið lágmark í þessu en ég vek þó athygli á að hugmyndir kennarasamtakanna eru nær þeim tillögum sem fram koma í frv. á þskj. 27. Í 46. gr. frv. er breyting frá gildandi lögum. Þar er fjallað um nemendur í bekkjardeildum og segir í frv.: ,,Að jafnaði skal við það miðað að nemendur í hverri bekkjardeild í grunnskóla séu ekki fleiri en 24 að meðaltali, eftir að frá hafa verið taldir sérbekkir fyrir nemendur sem ekki stunda nám í almennum bekkjum grunnskóla,,, og síðar stendur: ,,Í 1.--3. bekk skulu nemendur í einstökum bekkjardeildum þó ekki vera fleiri en 22.`` Um þetta er nánar fjallað í grg. með frv. á bls. 29. Þar segir: ,,Meðaltal nemenda í bekk verði 24 í stað 28. Í raun er verið að staðfesta þá þróun sem orðið hefur. Meðalfjöldi nemenda í bekk hefur lækkað og er 22--24 nemendur í stærri skólum. Meðaltal er lægra í fámennum skólum. Í gildandi lögum er ákvæði um að nemendafjöldi í bekkjardeild fari ekki yfir 30. Sú tala gildir áfram um efri bekki grunnskóla en gert ráð fyrir því að í 1.--3. bekk (6, 7 og 8 ára börn) fari nemendafjöldi einstakra bekkja aldrei yfir 22. Eðlilegt er að í skólabyrjun þar sem grunnur er lagður að skólagöngu séu færri nemendur í bekk en þegar ofar dregur. Hvort tveggja er að nemendur þurfa meiri einstaklingsaðstoð og mikilvægt að tryggja sem best grundvallarfærni svo sem í lestri.`` Maður spyr auðvitað sjálfan sig hvort ástæða sé til að binda ákvæði af þessu tagi í lögum. Ákvæði samsvarandi þessu er í núgildandi grunnskólalögum. Það eru auðvitað mjög mismunandi aðstæður í hinum einstöku byggðarlögum og í hinum einstöku skólum. Miðað við það vald sem nú er búið að færa sveitarfélögunum, a.m.k. í orði kveðnu, í löggjöf um grunnskólana, þá spyr maður sjálfan sig að því hvort ekki sé rétt að fela skólunum þetta vald, hvort það sé nú ekki hin eiginlega valddreifing að fela skólunum vald af þessu tagi. Ég held að slík ófrávíkjanleg ákvæði séu vart framkvæmanleg í reynd og því haldlítil en þau geta leitt af sér ómæld vandkvæði. Ég held að það sé skynsamlegra að það sé ákveðin viðmiðunartala en síðan megi taka tillit til aðstæðna og þarfa á hverjum stað hverju sinni varðandi nemendafjölda í einstökum bekkjardeildum. Ég vek athygli á að Danir og Svíar höfðu lengi ákvæði af þessu tagi í sinni grunnskólalöggjöf en nú hafa þeir afnumið þessi ákvæði, tekið þetta út úr sínum grunnskólalögum, Danir frá og með 1. jan. sl. og Svíar hafa ákveðið að fella þetta úr sinni löggjöf frá og með 1. jan. 1991, þegar ný grunnskólalöggjöf tekur gildi þar í landi. Þess vegna er spurning hvort við eigum ekki að fara sömu leið og þessar nágrannaþjóðir okkar að þessu leyti. Í VI. kafla er fjallað um réttindi og skyldur nemenda og kennara. Ég hef ekki mörg orð um það. Ég gerði að umtalsefni hér á miðvikudaginn orðið ,,aðstoðarskólastjóri`` í staðinn fyrir yfirkennara og vakti þá athygli á umsögn heimspekideildar Háskólans um þetta orð. Heimspekideild Háskólans hefur líka rætt í sinni umsögn um orðið ,,nemendavernd``. Ég ætla ekki að lesa þá umsögn, en þar segir þó, ég gríp niður í hana: ,,Þessi klausa er dæmi um hæfni embættismanna þeirra sem sömdu frv. til að negla saman lagagrein. Hver á að vernda nemendur gegn hverju? Eru þessi svið sem upp eru talin þess eðlis að það þurfi að vernda nemendur sérstaklega fyrir þeim? Hver á að sitja í þessu ráði, nemendur, kennarar, aðrir? Á bak við þetta er einhver leyndardómur sem embættismennirnir einir vita um. Þessir sem semja frv. eiga svo að framfylgja lögunum og semja reglurnar sem þeir setja ákvæði í lög um.`` Mér finnst þetta orð satt að segja alveg hræðilegt, nemendaverndarráð, og maður hlýtur auðvitað að spyrja fyrir hverju á að vernda nemendur og ég held að við þurfum endilega að reyna að finna betra orð í því sambandi. Í VII. kafla er fjallað um kennsluráðgjöf og sálfræðiþjónustu og ég hef engar athugasemdir þar að gera. Í VIII. kafla er fjallað um námsmat. Nokkuð ítarleg greinargerð er um þennan kafla og þessa grein í umsögn Háskóla Íslands, þ.e. heimspekideildar Háskólans. Ég vek athygli á þeirri greinargerð. Ég ætla ekki að lesa hana, hún er alllöng, og geri í sjálfu sér ekki orð hennar alveg að mínum. Hún er nokkuð stórorð á köflum um það hvernig námsmati er hagað og hver þróunin hefur verið í þeim efnum að undanförnu. Ég tel þó að það þurfi að skoða mjög rækilega þennan kafla og endurskoða í sumum atriðum orðalag á kaflanum um námsmat. Í IX. kafla er fjallað um skólaþróun. Þar er m.a. ákvæði um skólaþróunarsjóð sem ég held að sé mikilvægur sjóður og nauðsynlegt að þar sé fjármagn hverju sinni til að vinna að skólaþróun. Ég er því fylgjandi því sem þar segir. Í XII. kafla er fjallað um einkaskóla. Án þess að ætla frekar en hæstv. ráðherra að fara að taka upp almenna umræðu um einkaskóla hér í þessari umræðu um grunnskólafrv. vil ég vekja athygli á því að í frv. á þskj. 27 sem hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir er 1. flm. að er mun skýrara orðalag um einkaskóla. Þar segir í 5. gr. frv.: ,,Heimilt er menntmrn. að löggilda grunnskóla eða hluta grunnskóla, sbr. 3. gr., eða forskóla, sbr. 74. gr., sem reknir eru af einstökum mönnum eða stofnunum ef þeir starfa samkvæmt reglugerð eða skipulagsskrá er það staðfestir enda hlíti slíkir skólar sama eftirliti og reglum og aðrir grunnskólar. Kennarar við skóla þessa skulu fullnægja öllum skilyrðum um rétt til kennslu í grunnskóla. Börn, sem þessa einkaskóla sækja, hafa undanþágu skv. 7. gr. en forstöðumaður skal fyrir upphaf hvers skólaárs senda hlutaðeigandi skólanefnd skrá um nemendur og tilkynna henni allar breytingar á nemendaskrá jafnóðum og þær verða. Ríki eða sveitarfélag getur samið við einkaaðila um rekstur grunnskóla, sbr. 1. gr. Setja skal í reglugerð ákvæði um það hversu opinberum stuðningi við einkaskóla skuli háttað.`` Hér er kveðið miklu skýrar að orði um einkaskóla en í frv. eins og það lítur út hér. Ég vek athygli á að í 2. mgr. 72. gr. frv. segir: ,,Einkaskólar eiga ekki kröfu til styrks af almannafé. Skólagjöld eru háð samþykki menntmrn.`` Mér finnst að þessar tvær setningar fari ekki saman. Með þessu fær ráðherra þetta algjörlega á sitt vald. Hann getur neitað skóla um styrk af almannafé og eftir að hafa gert það knúið upp skólagjöldin og neitað svo um leyfi þar sem skólagjöldin séu of há. Þetta er raunverulega það sem gerðist þegar deilan um miðskólann kom upp hér á síðasta vori eða sl. sumri. Fyrst var skólanum synjað um ríkisstyrk í samræmi við það sem aðrir einkaskólar hafa haft og síðan, þegar það varð til þess að skólagjöld þurftu að hækka verulega frá því sem áætlað hafði verið og forráðamenn skólans höfðu ákveðið, var þeim synjað um það, m.a. á þeim grundvelli að þetta væru allt of há skólagjöld og þar með væri verið að stefna að stéttaskiptingu og ég veit ekki hvað og hvað, eins og menn þekkja úr þessari umræðu. Ég hefði talið að eins og þetta er orðað í frv. á þskj. 27 sé mun skýrar að orði kveðið um þetta, ja, ég vil segja viðkvæma deilumál, um einkaskóla eða sérstaklega nýja skóla á því sviði, þó að ég haldi að flestir séu mjög sáttir við þá einkaskóla sem starfa nú þegar. Ég nefni t.d. skóla Ísaks Jónssonar og skóla kaþólska safnaðarins og Tjarnarskólann. Virðulegi forseti. Ég hef nú farið yfir einstaka kafla frv., þ.e. þá kafla sem ég taldi sérstaklega ástæðu til að gera að umtalsefni. Það er enginn vafi á því að frv. fylgir mikill kostnaðarauki. Hæstv. ráðherra gerði það að umtalsefni í sinni ræðu hér á dögunum. Þessi kostnaðarauki er auðvitað fyrst og fremst í skólabyggingum og það má vissulega til sanns vegar færa að ef sú viðbót við skólabyggingar, sem mun koma á næstunni, fer gagngert í það að koma þessari grunnskólalöggjöf í framkvæmd, þá er það ekkert mikið meira mál en verið hefur á undanförnum árum. Ef ég man rétt voru á síðasta ári um 300 millj. kr. á fjárlögum ríkisins til grunnskólabygginga. Sveitarfélögin lögðu á móti helming þannig að eytt var um 600 millj. kr. í landinu til grunnskóla, þannig að segja má að e.t.v. sé ekki of í lagt að ætla sér að ná þessu á 10 árum. Skólaskrifstofa Reykjavíkur hefur slegið á hvað þetta mundi kosta fyrir Reykjavíkurborg og það kemur upp á um 2,3 milljarða.  Engu að síður er hér náttúrlega um gríðarlega mikla fjármuni að ræða. Við gerum okkur auðvitað grein fyrir að við erum að móta stefnu til frambúðar. Sveitarfélögin eiga að borga þetta samkvæmt núgildandi lögum og það kallar því auðvitað á miklu nánara samráð við sveitarfélögin áður en löggjöf af þessu tagi er sett. Í bráðabirgðaákvæðinu er fjallað um framkvæmdaáætlun sem er bundin í hinum ýmsu greinum en að því er snertir þetta atriði sem snertir skólabyggingar er talað um 10 ára aðlögunartíma. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa miklu fleiri orð um þetta. Ég býst við að þingmenn, a.m.k. þeir sem óska og alla vega nefndarmenn, fái í hendur nokkuð merkilegar almennar athugasemdir sem fram koma í umsögn kennslumálanefndar Háskóla Íslands um þetta frv. almennt og um grunnskólann og ég freistast til að vitna aðeins í það. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Eitt af því sem Háskóli Íslands ber fyrir brjósti, e.t.v. umfram aðra aðila í menntamálum, er það að íslenskt skólakerfi standist sem best samanburð við önnur lönd í kringum okkur. Háskólinn starfar sjálfur í stöðugum samanburði við erlenda háskóla bæði vegna nemenda sem fara á milli vegna náms erlendis sem margir háskólakennarar eiga að baki og síðan vegna hvers kyns alþjóðlegra samskipta sem eru snar þáttur í störfum háskólakennara. Þannig má segja að endastöð skólakerfisins sé stöðugt undir smásjá samanburðar og þá um leið áfangarnir á leið nemenda. Hér við bætist sem aukageta að margir háskólakennarar hafa kynnst grunnskólum annarra landa sem foreldrar. Ekki þarf að fjölyrða um nauðsyn þess að íslenskir skólar veiti nemendum þekkingu og færni er sé í sem bestu samræmi við kröfur tímans og búi þá undir líf og starf í samfélagi framtíðarinnar ekki síður en skólar í nágrannalöndum. Hér er ekki aðeins um að ræða þá þekkingu og þau almennu viðhorf sem skólinn miðlar nemendum sínum, heldur er einnig mikilvægt að huga t.d. að þeim vinnubrögðum sem skólinn temur nemendum. Þegar íslenskir grunnskólar eru bornir saman við erlenda stingur í augu að hérlendir skólar eru yfirleitt ekki einsetnir og skóladagur ekki samfelldur. Þetta einfalda atriði hefur margvísleg áhrif á skólastarfið allt eins og þeir vita sem hafa átt börn í erlendum skólum. Til að mynda hamlar þetta því að nemendur læri sjálfstæð og skipuleg vinnubrögð, svo sem ritgerðasmíð og heimildaöflun með aðstoð bókasafna og annarra gagna sem þurfa þó auðvitað að vera tiltæk, og sem meira er, þetta kemur í veg fyrir að nemendur læri að líta á skólann sem vinnustað sem vekur heilbrigða starfsgleði. Lengi býr að fyrstu gerð og því eru margir háskólakennarar á því að sýnilegur munur sé á íslenskum háskólastúdentum og erlendum sem rekja megi til atriða eins og þessa í starfsháttum og starfsskilyrðum grunnskóla. M.a. kynni hið mikla fráhvarf nemenda á fyrstu árum háskólanáms að eiga að einhverju leyti rætur að rekja til slíkra atriða. Þá er það mál margra að nemendur íslenskra skóla fái ekki nægilega þjálfun í að tjá sig í ræðu og riti, einkum um fræðileg efni. Þetta veldur talsverðum erfiðleikum á háskólastigi og er að margra mati eitt gleggsta dæmið um svið þar sem við stöndum greinilega að baki ýmsum öðrum þjóðum í kringum okkur. Ekki er nægilegt að framhaldsskólarnir bæti sinn hlut í þessu efni heldur þarf að byrja markvissa þjálfun í tjáningu strax í fyrstu bekkjum grunnskóla eins og gert er víða erlendis. Ekki er heldur fullnægjandi að einskorða þetta við móðurmál sem kennslugrein, heldur þarf einnig að tengja tjáningarþjálfun við aðrar kennslugreinar grunnskólans. Að þessu hnígur hugmynd kennslumálanefndar hér á undan um a-lið upptalningar í 41. [nú 42. gr.] frv.`` sem ég reyndar gat um og rakti hér nokkuð áðan. ,,Í lögum um framhaldsskóla var í nokkrum atriðum reynt að laða fram og virkja þann heilbrigða metnað sem vafalítið býr með íslenskum almenningi í þá átt að skólakerfi okkar sé sem best. Sveitarfélög og skólanefndir eiga samkvæmt lögunum að verða farvegur þessa metnaðar. Í grunnskólafrv. virðist þessi hugsun hins vegar ekki hafa komist að. Þar er sveitarfélögum og skólanefndum fyrst og fremst ætlað að vera farvegur fyrir undanþágur og þær undanþágur eru allar niður á við. Þannig virðist alls ekki gert ráð fyrir að upp geti komið vilji sveitarfélaga til að gera betur í skólahaldi á einhverjum sviðum en frv. tiltekur. Hér er ekki úr vegi að leiða hugann að hlutverki menntunar fyrir einstakling og samfélag í nútíð og framtíð. Flestum mun ljóst að menntun einstaklingsins hefur jákvæð áhrif á lífskjör hans í víðasta skilningi, hvað sem líður því mati á menntun sem birtist í efnislegum lífskjörum í þröngri merkingu, og þessi tengsl menntunar og lífskjara munu væntanlega verða enn gleggri í vestrænu samfélagi framtíðarinnar en þau eru nú. En það er ekki aðeins menntun hvers einstaklings um sig sem segir til sín í lífskjörum hans, heldur líka menntun allra hinna. T.d. ræður almennt menntunarstig hverrar þjóðar um sig miklu um lífskjör hennar. Af þessu leiðir að því hljóta að vera takmörk sett í ábyrgu þjóðfélagi að hyggilegt sé að slaka á kröfunni um almenna og vandaða menntun öllum til handa.`` Þetta er sem sagt úr álitsgerð kennslumálanefndar Háskóla Íslands og undir þetta ritar Þorsteinn Vilhjálmsson sem er formaður þessarar nefndar. Mér finnst þetta vera mjög athyglisverð orð sem rétt sé að hafa í huga þegar þetta frv. er skoðað. Ég gat þess áðan að hæstv. ráðherra hefði boðað valddreifingu í þessu frv. en því miður virðist mér að hún sé meira í orði en á borði, verkefni færð frá einu skrifborði til annars innan menntmrn., og þá tel ég auðvitað fræðsluskrifstofurnar til ráðuneytisins eins og skipulag er nú á þeim málum. Í Danmörku hafa nýlega verið sett lög um grunnskóla. Þau lög tóku gildi 1. jan. á þessu ári. Ég held að þingnefndin, og síðan væntanlega hæstv. ráðherra og ráðuneytið, ætti að kynna sér þessa löggjöf nokkuð ítarlega því þar er um raunverulega valddreifingu að ræða sem Danirnir fara inn á í sinni nýju grunnskólalöggjöf og satt að segja virðast vera mjög djarfir, að mínu mati, í því að færa beint vald yfir til skólanna sjálfra, gefa skólunum mikið vald til að ráða sitt starfsfólk, og gefa sveitarfélögunum einnig mikið vald. Afskipti menntamálaráðuneytisins danska eða skólamálaráðuneytisins verða satt að segja hverfandi lítil af skólastarfi, einungis að gefa út heildarreglur og viðmiðunarreglur, vera úrskurðaraðili í launa- og ráðningarmálum, en launa- og ráðningarmál eru öll færð yfir til sveitarfélaganna og yfir til skólanna. Og ýmsar fleiri mjög merkar nýjungar eru í þessum lögum sem ég ætla nú ekki að orðlengja um frekar, en þar sýnist mér að um raunverulega valddreifingu sé að ræða. Síðan fá sveitarfélögin ákveðið framlag frá ríkinu sem miðast við hvern nemanda og annast svo öll fjármál skólanna sjálf og stjórna þeim að öllu leyti. Ég held að þarna sé um að ræða löggjöf sem við ættum að skoða mjög rækilega og athuga hvort þarna er ekki farvegur til þess að um raunverulega valddreifingu geti orðið að ræða í okkar grunnskólum. Að svo mæltu læt ég máli mínu lokið, herra forseti.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegur forseti. Ég mun fyrst fara nokkrum orðum um frv. almennt og síðan í einstakar greinar eins og þær horfa við nú. Í athugasemdum um frv. er gerð grein fyrir nokkrum helstu meginbreytingum þess, og vil ég þá fyrst nefna þá valddreifingu sem felst í frv. Nú verð ég að viðurkenna að þegar maður les frv. frá grein til greinar er stjórnunarkerfið allt nokkuð flókið og ekki auðskilið svona við fyrstu sýn og í rauninni hefði verið æskilegt að einhvers konar skipurit fylgdi frv. þannig að þingmenn hefðu betri tök á að átta sig á hvernig þessari valddreifingu er í raun háttað og hvernig hvað grípur inn í annað, og vil ég fara fram á það við hæstv. menntmrh. að slíkt skipurit sé útbúið ef mögulegt er. Þó verð ég að segja að ég er ekki sannfærð um að allt í frv. sé í valddreifingarátt, sums staðar sé einungis um tilfærslu að ræða og jafnvel sé hlutur menntmrn. aukinn. Um þetta vil ég þó ekki fullyrða fyrr en ég hef áttað mig betur á þessu stjórnunarkerfi en mun samt koma að því atriði eins og það er í einstökum greinum. Heildarmarkmið frv. eru út af fyrir sig gleðiefni, þ.e. lenging skóladags, einsetinn og heildstæður skóli, eins og það heitir, bætt aðstaða í skólahúsnæði og aukin hlutdeild foreldra í starfi skólans svo að eitthvað sé nefnt. Um þetta gildir það sama og um stjórnunina að ég mun koma nánar að því við hverja grein. Það vakti athygli mína þegar hæstv. menntmrh. mælti fyrir frv. fyrir tveimur dögum að hann sagði að frv. hefði farið frá menntmrn. og verið lagt fyrir ríkisstjórnina 12. okt. sl. Það hefur sem sagt tekið afar langan tíma fyrir þetta frv. að finna sér leið aftur út úr ríkisstjórninni. Ég skal svo sem ekki segja af hverju þetta stafar, en það setur að manni grun um að annaðhvort hafi áhugi ekki verið nægur eða menn hiki vegna þess aukna kostnaðar sem mun leiða af þessu frv. og hvort tveggja væri vondar fréttir ef sannar væru. Nú er það að vísu svo að það fylgir ekki kostnaðarmat með þessu frv. en ef maður ber þetta saman við frv. sem hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir og Ragnhildur Helgadóttir hafa lagt fram getur maður gert sér einhverja grein fyrir þessum kostnaðarauka. Þó vil ég vekja athygli á því að varðandi skólabyggingar segir í frv. að því markmiði sem frv. setur sér sé hægt að ná með álíka framlögum og nú eru til skólabygginga og verð ég að segja eins og er að ekki þykir mér metnaðurinn nógur í því að það nægi sem lagt er fram í dag og það sýnir skort á þeim skilningi að hér sé um algjört forgangsverkefni að ræða, vegna barnanna sjálfra sem stunda nám nú og eiga eftir að stunda næstu árin, vegna foreldra þeirra, fjölskyldunnar allrar og þjóðfélagsins í heild. Mér finnst að margar blikur hafi verið á lofti undanfarið sem segja okkur það að ekki sé eftir neinu að bíða að gera verulega bragarbót í íslenskum skólum og koma með miklu ákveðnari hætti til móts við breytt þjóðfélag og breyttar kröfur og því sé tíu ára áætlun ekki endilega það sem væri besti kostur nú. En ég kem aftur að þessu síðar. Strax í 1. gr. frv. er eitt nýmæli, þ.e. að nú er það lögfest sem í rauninni hefur viðgengist að stórum hluta til í framkvæmd, að skólaskylda taki til sex ára barna líka. Þetta er í samræmi við tillögu sem bæði var gerð í frv. Kvennalistans og Sjálfstfl. um grunnskóla og er ánægjulegt að sjá það hér, svo sjálfsagt sem það er, því að með því að lögfesta það ætti aukinn jöfnuður barna í landinu að vera tryggður. Í 2. gr. þar sem hlutverk grunnskólans er skilgreint í nokkrum orðum eru engar sérstakar breytingar, enda eru þarna á ferðinni nokkur opin og almenn markmið og ekki ástæða til að staldra við þau að svo stöddu. Það er miklu frekar í framkvæmdinni og þá í námsskrá sem betur er hægt að átta sig á inntaki þessarar greinar. Í 3. gr. er sú breyting að skólinn er gerður að tíu ára skóla í staðinn fyrir níu ára skóla og er það auðvitað í samræmi við 1. gr., en auk þess er þar að finna ákvæði um að stefnt skuli að því að grunnskóli sé heildstæður og einsetinn. Vegna orða hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar um ýmis orð í þessu frv. sem betur mættu fara, og er ég honum algjörlega sammála um flest, bendi ég einmitt á þetta orð, heildstæður. Ég hef orðið vör við að fólk skilur ekki þetta orð. Sjálf skildi ég það ekki og þurfti að fá skýringu á því fyrst. Nú fyrir nokkru var þetta frv. til umfjöllunar á nokkuð stórum fundi sem ég var stödd á og þar skildu einungis kennarar þetta orð. Aðrir þurftu útskýringar við. En hvað sem líður orðanotkun og orðasmíð er höfuðinntak þessarar setningar allra góðra gjalda vert, þ.e. þetta markmið um einsetinn heildstæðan skóla og að nemendur séu ekki fleiri en að jafnaði 650. Auðvitað má deila um tölur af þessu tagi en í frv. Kvennalistans um breytingu á lögum um grunnskóla var gert ráð fyrir færri nemendum, bæði í þessum svokölluðu heildstæðu skólum en ekki síður í þeim skólum þar sem einungis væru yngri bekkir. Þar hafði Kvennalistinn gert ráð fyrir að nemendafjöldi skóla færi ekki yfir 300 og þar sem seinna í frv. eru ákvæði um skólahúsnæði þar sem talað er um vistlegan vinnustað og heimilislegan og ýmislegt af því tagi er sjálfsagt að huga að því hvort þessi tala er e.t.v. fullhá, en eflaust er það nú raunsætt mat að sem fyrsti áfangi sé þessi tala haldbær. Í 4. gr. er kveðið skýrar á en áður um skólasel. Tillögur um skólasel fluttu einmitt kvennalistakonur hér á þingi fyrir nokkrum árum. Nú hefur þeim verið komið á nokkuð víða, en ekki veit ég til þess að gerð hafi verið nein sérstök úttekt á því hversu víða og hver reynslan hefur verið af þeim. Vonandi liggja einhverjar slíkar upplýsingar fyrir í menntmrn. fyrst ástæða þykir til að setja þetta með skýrari hætti í lög. Ég lýsi reyndar þeirri skoðun minni að það hljóti að vera æskilegri kostur fyrir nemendur en að fara að heiman of ungir. Einnig er tekið fram í þessari grein að óheimilt sé að börn yngri en 10 ára dvelji í heimavist og það hlýtur líka að vera til bóta. Í 5., 6. og 7. gr. er komið inn á atriði sem nefnt er í umsögn kennslumálanefndar Háskóla Íslands þar sem það er orðað eitthvað á þann veg að sveitarfélögum og skólanefndum sé fyrst og fremst ætlað að fjalla um undanþágur. Ég veit nú ekki alveg hvort ég tek undir þau ummæli. Þó virðist til bóta í þessum greinum að það kemur nú í hlut skólastjóra fremur en fræðslustjóra að taka ákvarðanir varðandi skólasókn barna og mér finnst það skynsamleg ákvörðun þar sem hann hlýtur í flestum tilfellum að vera kunnugri viðkomandi barni og aðstæðum þess og því færari um að taka slíka ákvörðun, þ.e. síðan er hægt að skjóta málinu til fræðslustjóra en reynt er að leysa það heima í héraði fyrst. Þá komum við að II. kafla frv. þar sem fjallað er um stjórn grunnskóla. Í 9. gr. er kveðið á um grunnskólaráð og það er einmitt þegar kemur að þessu grunnskólaráði sem maður staldrar við og leiðir hugann að valddreifingu og líka hvernig vald grunnskólaráðs og fræðsluráða skarist. Nú er það vel skiljanlegt eftir að starfsemi grunnskólanna er komin að því marki sem nú er til sveitarfélaganna að menntmrn. vilji hafa einhver ráð til þess að halda heildarsýn og geta fylgst með því að ekki sé slakað á kröfum í hinum ýmsu skólum og virðist það eiga að vera verkefni þessa grunnskólaráðs. Ég vildi gjarnan spyrja hæstv. ráðherra að því hvernig háttað verði samstarfi grunnskólaráðs og fræðsluráða og hvernig starfssviðin skarist. Í greininni er líka kveðið á um það hvernig ráðið skuli skipað. Það verður nú sjálfsagt athugað betur í nefndinni en þarna er í fyrsta skipti af mörgum í frv. talað um fulltrúa foreldrafélaga eða samtaka þeirra. Foreldrum er nú ætlaður miklu stærri þáttur í stjórnum skólanna og þarna kemur það fyrir í fyrsta sinn. Það vaknar sú spurning, þegar einum fulltrúa foreldrafélaga eða samtaka þeirra, og þá væntanlega alls landsins, er ætlað að sitja í þessu grunnskólaráði, hvernig staðið verði að vali þessa fulltrúa og mun ég reyndar koma nánar að því síðar. Í 11. og 12. gr. er fjallað um fræðsluráð og starfssvið þess og í 12. gr. segir einmitt, með leyfi forseta: ,,Fræðsluráð markar stefnu um málefni grunnskóla í hlutaðeigandi fræðsluumdæmi í samvinnu við fræðslustjóra.`` En í 9. gr. segir um grunnskólaráð: ,,Verkefni þess eru m.a. að hafa yfirlit yfir lög og reglur sem varða grunnskóla, gefa ráð um lagfæringar á þeim og samræmi á milli þeirra. Grunnskólaráð fylgist með framkvæmd grunnskólalaga og aðalnámsskrár, veitir ráðgjöf og mótar stefnu um samræmi í starfi þeirra sem vinna að skólamálum.`` Mér sýnist samkvæmt þessu að starfssvið fræðsluráðsins sé í dálítið lausu lofti miðað við þessa 9. gr. Menntmrn. ræður svo fræðslustjóra. Í 14. gr., þar sem segir að fræðslustjóri sé fulltrúi menntmrn. gagnvart skólamálum í umdæmi sínu, segir líka: ,,Hann er framkvæmdastjóri fræðsluráðs, sé svo um samið.`` Nú er vel skiljanlegt að ekki sé hægt að skylda sveitarfélög til að ráða sér framkvæmdastjóra fræðsluráða sem menntmrh. ræður, en þessi spurning hlýtur að vakna: Hvernig verður framkvæmdin ef fræðsluráð ákveður að ráða annan mann til framkvæmdastjórastarfa en fræðslustjóra og hver verða þá skilin milli fræðslustjóra og framkvæmdastjóra? Í umsögnum sem bárust um grunnskólafrv. eins og það var lagt fram hér til kynningar í fyrra minnist ég að hafa séð athugasemdir um einmitt þetta og fleira sem varðar ráðningu starfsfólks þar sem lagt var til að það væru sveitarfélög og menntmrn. sem stæðu að ráðningu. Ég er hér með ekki að taka afstöðu til þess hvort það væri hin rétta lausn, en það hvarflar vissulega að manni að þarna gæti komið til verulegra erfiðleika og árekstra. Við 15. gr. staldra ég ekki í bili, en í 16. gr. er nýmæli, þ.e. um stærð skólahverfa, sem er í samræmi við frv. sem flutt var af þingmönnum úr öllum þingflokkum í fyrra og virðist helst miðast við Reykjavík, eðlilega þar sem það er langstærsta núverandi skólahverfið og sjálfsagt að skipta því upp. Hins vegar má spyrja sem svo hvort viðmiðunin sé hugsanlega of há, hvort ekki væri til bóta að önnur stór bæjarfélög, þó að minni séu en Reykjavík, skipti upp í skólahverfi. Ég vil t.d. minna á Akureyri sem, þó ekki sé nema landfræðilega séð, virðist mjög eðlilegt að væri skipt upp. ( Menntmrh.: Þeim er skipt hér í Kópavoginum.) Já, nægir þetta til þess?  Í 17. gr. þar sem kveðið er á um kosningu skólanefnda vil ég bara vekja athygli á vissu ósamræmi í orðalagi. Í 2. mgr. segir að skólanefnd skuli kosin til fjögurra ára í senn af hlutaðeigandi sveitarstjórn eða sveitarstjórnum og í 3. mgr. segir svo: ,,Í sveitarfélagi þar sem skólahverfi eru tvö eða fleiri skulu fulltrúar í skólanefnd vera kosnir úr hópi íbúa í viðkomandi skólahverfi.`` Þarna þyrfti e.t.v. að hnykkja betur á hver það er sem kýs, sem ég býst nú við að eigi að vera viðkomandi sveitarstjórnir, en það má e.t.v. skilja þessa málsgrein með öðrum hætti. Þá má líka velta þessu fyrir sér um leið: Ef og þegar Reykjavík verður skipt upp í nokkur skólahverfi og allar skólanefndir skulu, eftir því sem ég skil þetta, kosnar af viðkomandi sveitarstjórn, þá fer kannski lítið fyrir valddreifingu þegar vilji kjósenda hefur yddast upp í nokkra fulltrúa í sveitarstjórn sem síðan getur valið í margar skólanefndir. Í niðurlagi 18. gr. segir að foreldrafélög eða samtök foreldra í skólahverfinu kjósi úr sínum hópi einn fulltrúa er starfi með skólanefnd o.s.frv. Þarna vaknar enn sú spurning hvernig eigi að standa að vali þessara fulltrúa. Að vísu eru sterk rök fyrir því sem kvennalistakonur hafa lengi lagt til og hafa áhuga á, þ.e. að skipting Reykjavíkur í hverfi sem hafi talsvert sjálfdæmi væri æskileg, og þessi foreldrafélög sem nú er ætlað að starfi við sem flesta skóla eru svo sannarlega enn ein rök fyrir slíkri skiptingu, ekki bara hvað varðar skólahverfi heldur í miklu fleiri efnum. Í 19. gr. er kveðið á um eftirlitsskyldu skólanefndar með því að öll skólaskyld börn í skólahverfinu njóti lögboðinnar fræðslu og hún fylgist og stuðlar að því að jafnan sé fyrir hendi fullnægjandi húsnæði og annar aðbúnaður. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. menntmrh. hvernig sé ætlað að fylgjast með því að skólanefndir uppfylli þessar skyldur. Það hlýtur að vera mikilvægt að fylgjast með því frá ári til árs, ekki síst með tilliti til þessarar 10 ára áætlunar um uppbyggingu skólahúsnæðis, að unnið sé að því jafnt og þétt öll árin. Í 20. gr. má finna merki um ýmislegt það sem ég gerði að umtalsefni hér í byrjun, þ.e. nokkuð flókið stjórnkerfi og hvernig það allt skarast. Í 21. gr. er svo sagt: ,,Starfsmönnum skóla er skylt að efla sem mest samstarf skóla og heimila, m.a. með því kennarar miðli fræðslu um skólamál til foreldra og veiti upplýsingar um starfið í skólanum.`` Mér er ekki ljóst hvernig á að framfylgja þessu eða hvort uppi eru einhverjar áætlanir um skipulag eða fyrirkomulag þessara upplýsinga og fræðslu sem kennarar eiga að miðla foreldrum og hvernig starfsmenn skólans eiga að uppfylla þá skyldu að efla sem mest samstarf skóla og heimila. Þarna eru tilgreindir ýmsir möguleikar á því að stofna foreldrasamtök og skólastjórar eða almennir kennarafundir geta óskað eftir stofnun slíkra samtaka, en vert er að velta því fyrir sér hvort þetta nægir og hvort ástæða sé e.t.v. til þess að jafnvel lögfesta að slík samtök verði að starfa við skóla. Það verður vissulega að koma til nokkur hugarfarsbreyting á Íslandi ef foreldrar eiga að sinna starfi skóla eins mikið og hér er kveðið á um og ég vil taka það fram að mér finnst það afskaplega jákvætt að að því skuli stefnt að auka þetta samstarf og auka ábyrgð og áhuga foreldra. Ástæðan fyrir því að foreldrar hafa e.t.v. ekki sinnt skólamálum sem skyldi er kannski m.a. sú að skólinn hefur, sérstaklega með tilliti til yngri barna, ekki verið svo stór hluti af lífi barnanna og því ekki sama ástæða til þessa samstarfs milli skóla og foreldra eins og verður ef viðvera barna í skólum lengist því það segir sig sjálft að með aukinni viðveru barna í skólanum verður hlutur skólans snarari þáttur í uppeldi barnanna og því eðlilegt að foreldrarnir séu í nánari tengslum við skólana en nú er. Annað kann líka að hafa valdið þessu áhuga- og jafnvel afskiptaleysi margra foreldra um skóla og það er einfaldlega vinnutími foreldra og lítill tími afgangs til þess að sinna hlutum eins og skólastarfi. Ég vil leyfa mér að vitna hér aðeins í skýrslu eða bækling sem vinnuhópur um tengsl heimila og skóla tók saman og er um samfelldan skóladag, tengsl heimila og skóla. Í könnun sem gerð var meðal foreldra um ýmsa þætti sem varða þetta, var m.a. spurt, með leyfi forseta: ,,Óska foreldrar eftir meiri þátttöku í skólastarfinu, t.d. kennslu? Svör við þessari spurningu eru mjög samhljóða niðurstöðum úr könnuninni meðal foreldra. Ekki er almennur áhugi á þátttöku í skólastarfi og bein þátttaka, t.d. í kennslu, er ekki talin nauðsynleg til að halda góðum tengslum heimila og skóla. Ástæðan fyrir því hve tregir foreldrar eru til beinnar þátttöku í innra starfi skóla virðist þó fyrst og fremst vera tímaskortur.`` Og örlítið seinna í þessum bæklingi er líka spurt, með leyfi forseta: ,,Eru foreldrar almennt tilbúnir að leggja fram þá vinnu og tíma sem aukið samstarf krefst?`` Og svarið við þessu er: ,,Langoftast er tekið fram að vinna foreldra komi í veg fyrir að þeir leggi fram tíma í aukna samvinnu. Tími er peningar og peningar eru sama og lífsgæði, segir á einum stað í svörunum. Einnig er getið um að heimilisástæður geti valdið vandkvæðum í samvinnu við skóla.`` Þetta hlýtur að vera íhugunarefni varðandi framkvæmd þessara grunnskólalaga, ef frv. ef verður að lögum, hvernig á að gera foreldrum kleift að rækja þessar skyldur. Í fyrsta lagi að sjá til þess að viðkomandi foreldrafélög séu stofnuð, séu fyrir hendi, og í öðru lagi má varpa fram hugmyndum eins og þeim að atvinnuveitendum sé hreinlega skylt að gefa foreldrum nauðsynleg frí frá vinnu til þess að sinna þessum mikilvæga þætti í uppeldi og lífi barna sinna, að þetta sé nokkurs konar þegnskylduvinna með sama hætti og er um ýmsa starfsemi í þjóðfélaginu, t.d. þegar fólk er kallað í vinnu í kringum kosningar og í kjörnefndum og annað slíkt. Þetta er vissulega mjög mikilvægur þáttur og það verður að reyna að sjá til þess að hægt sé að uppfylla hann. Í 22. gr. er fjallað um nemendaráð sem nemendum grunnskóla er heimilt að stofna og að fulltrúi nemenda eða nemendaráðs eigi rétt til setu á fundum skólastjóra og kennararáðs. Nú vil ég vekja athygli á því að foreldrar mega ekki sitja fundi kennararáðs samkvæmt þessu frv. en nemendum er heimilt að gera það. Samkvæmt frv. mega nemendur á öllum aldri eiga setu í nemendaráði og ég vil spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann telji að heppilegt sé að nemendur í skóla sitji fundi þar sem oft eru tekin fyrir mjög viðkvæm mál, bæði hvað varðar einstaka kennara og einstaka nemendur. Það væri alveg hrapallegt ef kennarar, nemendur og foreldrar gætu ekki treyst því að með þeirra mál væri farið í fullum trúnaði.  Næst staldra ég við 25. gr. þar sem er að finna lýsingu á því hvernig skólahúsnæði skuli úr garði gert svo að fullnægjandi sé og er þar vissulega að finna marga góða hluti. Í frv. Kvennalistans var kveðið fastar að orði varðandi aðstöðu til annarra starfa og hvíldar utan kennslustunda og raunar gert ráð fyrir að skólinn gæti verið athvarf eða verustaður nemenda utan skólatíma líka. Nú veit ég ekki hvort þetta er orðhengilsháttur en ég held að full ástæða sé til þess að gera ráð fyrir að nemendur geti dvalið í skólahúsnæðinu lengur en sem nemur þeim tíma sem varið er til kennslustunda. Hér er líka talað um aðstöu til að neyta matar. Þetta er auðvitað afskaplega teygjanlegt því að aðstaða til að neyta matar getur í rauninni verið hvar sem er nema betur sé skilgreint. Hér á Alþingi urðu nýlega miklar umræður um skólamáltíðir eða hvernig því yrði best fyrir komið að nemendur gætu neytt málsverða eða nestis í skólanum og ég ætla ekki að fara að endurtaka hér allt það sem sagt er um nauðsyn þess að séð yrði fyrir því að börn fengju næga og góða næringu í skólanum. Ég spyr því hæstv. menntmrh. að því, ef hann heyrir mál mitt, hvað átt sé við með aðstöðu til að neyta matar og hvernig hugsuð sé nánari útfærsla á því og hvort uppi séu áform um að koma á skólamáltíðum, hvort sem þær væru í formi heitra máltíða eða léttari matar. Í 2. mgr. greinarinnar segir svo, með leyfi forseta: ,,Við gerð heimavistarskóla skal kappkostað að þeir minni sem mest á venjuleg heimili`` o.s.frv. Ef nemendum er ætlað að dvelja í skólanum er auðvitað höfuðnauðsyn á að þeim líði þar vel og umhverfi þeirra minni meira á heimili en stofnun en ég held að ástæða væri til þess að eitthvert slíkt ákvæði eða einhver slík tilmæli væri einnig að finna í 1. mgr. því að með lengingu skóladags eykst auðvitað líka þörf barna sem ekki eru í heimavist fyrir það að skólinn sé vistlegur og heimilislegur. Í 26. gr. er kveðið á um hvernig staðið skuli að hönnun skólabygginga og framkvæmd annarri og nú virðast fleiri eiga að koma þar við sögu og er það til bóta. Að vísu mætti hugsa sér að orðalag yrði örlítið nákvæmara þar sem segir að tillöguuppdrættir að gerð skólamannvirkja skuli kynntir opinberlega í viðkomandi skólahverfi. Auðvitað verður nánar kveðið á um í reglugerð hvernig staðið skuli að því en spurning er hvort ekki mætti tryggja það að a.m.k. foreldrafélög kynntu sér tillögur og það ætti ekkert að koma í veg fyrir að líka væri hægt að kynna þær öðrum í skólakerfinu en nú býst ég við að þetta sé frekar spurning um orðalag sem verði útskýrt nánar í reglugerð. En þarna skal leita eftir samþykki menntmrn. og enn kemur það við sögu. Í 29. gr., þar sem segir að sveitarstjórn sé heimilt að ráðstafa skólahúsnæði eða hluta þess til æskulýðsstarfsemi, íþróttastarfsemi og almennrar félagsstarfsemi í þágu íbúa byggðarlagsins, finnst mér e.t.v. einu orði ofaukið. Það verður náttúrlega að tryggja það að skólinn sé fyrst og fremst fyrir nemendur og þeirra starf, bæði lögbundið og tómstundastarf og ég sé ekki ástæðu til að nefna þarna sérstaklega íþróttastarfsemi. Íþróttastarfsemi er svo sannarlega hluti af æskulýðsstarfsemi en þar sem íþróttafélög hafa mjög víða verið frek til fjörsins og eiga eins og ...  að segja: ,,hluta þess til æskulýðsstarfsemi og almennrar félagsstarfsemi``, þetta gefur íþróttastarfsemi of mikið vægi finnst mér. Það er margs konar starfsemi sem fer fram í sveitarfélögum sem ætti þá að eiga sama rétt til afnota af skólanum. Mér finnst ekki ástæða til að taka eitt atriði út úr með þessum hætti. Almenn félagsstarfsemi og æskulýðsstarfsemi ætti að nægja. Í IV. kafla, sem fjallar um starfslið grunnskóla, er fyrst rætt um skólastjóra. Nú skal hann ráðinn eins og annað starfsfólk. Er það auðvitað í samræmi við þá stefnu sem nú er uppi í þjóðfélaginu um að afnema æviráðningar að mestu. En það er annað sem hefur verið áberandi í lagasetningu ýmissa stofnana undanfarið og það eru einmitt tímabundnar ráðningar yfirmanna. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh. að því hvort það hafi einhvern tímann komið til álita að setja einhver tímatakmörk á ráðningartíma skólastjóra. Það fer ekki á milli mála að skólastjóri setur auðvitað sitt mark á starfsemi skóla. Það ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að skólastjórar gætu flust á milli skóla en að þeir væru ekki of lengi á sama stað. Þeir gætu annaðhvort horfið aftur inn í kennaralið skólans og komið þá til álita seinna aftur sem skólastjórar eða átt jafnan kost á við aðra að sækja um skólastjórastöðu í öðrum skólum. Það væri þeim eflaust viss hvatning því oft er það nú svo að menn takast á við starf af mestum áhuga á fyrstu árum starfsins. Þar með er ég alls ekki að segja að allir slaki svo á með tímanum að ekkert gagn sé að þeim, langt í frá, en vegna þess að of löng dvöl skólastjóra í embætti getur auðvitað drepið ýmislegt í skólastarfinu í dróma finnst mér það vel þess virði að íhuga hvort einhverjar reglur mætti setja um tímatakmörk í sama skóla. Í 31. gr. staldra ég líka við þetta orð ,,aðstoðarskólastjóri`` líkt og hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson. Hann hefur þegar gert því svo góð skil að ég ætla ekki að ræða meira um það en held að ágæt skilgreining á starfinu sé alveg nógu lýsandi og því sé allt í lagi að viðhalda orðinu ,,yfirkennari``. Í 32. gr. er kveðið svo á að skólastjóri skuli ráða kennara, námsráðgjafa og skólasafnverði í samráði við skólanefnd o.s.frv. Þá vaknar sú spurning hvort menntmrn., sem nú skal staðfesta ráðningu kennara, hafi tök á því að fylgjast nógu vel með eða sjá til þess að fylgst sé nógu vel með því að kennarar séu eftir því sem við verður komið með full réttindi og uppfylli önnur skilyrði eða hvort þetta geti hugsanlega opnað leið fyrir skólastjóra til þess að ráða kennara sem eru þeim þóknanlegir. Dæmi þekkjast um að slíkt hefur viðgengist og spurning hvort það verði jafnvel auðveldara með þessu móti. Ég fer hratt yfir næstu greinar, staldra næst við 36. gr. Það er ekki spurning að það er til mikilla bóta að nú þurfi einungis tíu ára kennsluferil að baki til að njóta þeirra réttinda að kennsluskylda minnki við tiltekinn aldur. Þarf ekki að taka það fram að þetta ákvæði er auðvitað sérstaklega gott fyrir konur sem, eins og kunnugt er, hefja oft sinn starfsferil seint eða að hann er rofinn þannig að þær hafa oft miklu styttri starfsaldur að baki en karlar. Því á þetta örugglega eftir að nýtast mörgum konum vel. Eins er til bóta í 39. gr. að nú skuli það heita námsleyfi í stað orlofs því orlof hefur í hugum okkar þá merkingu að þá séu menn í fríi. Í V. kafla er fjallað um starfstíma grunnskóla, námsefni og kennsluskipan. Þar er til bóta að lögfest skuli að reglulegur starfstími grunnskólanemenda skuli vera níu mánuðir á hverju skólaári, það voru eins og kunnugt er sjö til níu mánuðir áður. Samkvæmt töflu sem er að finna á bls. 28 er augljóst að nemendum var nokkuð mismunað hvað lengd starfstíma snerti. Þetta er fortakslaust skref í jöfnunarátt, þ.e. að aðstaða um allt land verði svipuð. Í 2. málsgr. 41. gr. er sagt: ,,Með hliðsjón af atvinnuháttum og aðstæðum í einstökum skólahverfum getur fræðslustjóri veitt tímabundna undanþágu frá framangreindum ákvæðum. Æski skólanefnd að hluta námsskyldu barna sé fullnægt með sumarskóla`` o.s.frv. Þarna finnst mér e.t.v. ástæða til að kveða nánar eða fastar að orði um afskipti menntmrn. vegna þess að þarna álít ég að menntmrn. gæti oft verið betri umsagnaraðili eða ákvörðunaraðili en t.d. skólanefndin sem mundi e.t.v. taka aðstæður sveitarfélagsins og atvinnuhætti þar fram yfir þarfir nemenda og rétt. 42. gr. er vissulega mjög viðamikil og verður að athugast vel í nefnd og þá með hliðsjón af aðalnámsskránni og ýmsum umsögnum sem um þetta hafa komið. Hún er í rauninni of viðamikil til að gera henni full skil hér. Margt fannst mér til bóta sem var að finna í áliti kennslumálanefndar Háskólans, eins og fram kom reyndar í máli hv. 2. þm. Reykv. áðan. Mér þykir heldur til baga hvað tjáning er mikið tengd íslensku og íslenskunámi. Hún ætti að tengjast öðrum námsgreinum líka. En ég vil líka vekja athygli á því að hér, þar sem segir ,,þjálfun í íslensku í öllum námsgreinum og leikræna og listræna tjáningu``, þá finnst mér athyglisvert að hér er orðið ,,leikræn`` sett inn í án þess að nokkurs staðar sé gert ráð fyrir að kennarar með menntun til að sinna þessari kennslu séu starfandi við grunnskóla. Tónmenntakennarar skulu kenna tónmennt og myndmenntakennarar kenna myndmennt en leikrænni tjáningu er talið að almennir kennarar eða e.t.v. íslenskukennarar geti sinnt. Þetta er fag sem líka þarf sérþekkingu þó að vissulega gæti bæði íslenskukennarar og aðrir kennarar nýtt sér það að einhverju marki. Hér er m.a. starfandi rándýr skóli sem tekur fjögur ár sem menntar fólk í þessu fagi. Er fráleitt að ætla að aðrir geti tekið það að sér án einhverrar sérmenntunar. Með sama hætti væri eiginlega hægt að halda því fram að allir sem kunna að lesa geti sem best kennt börnum að lesa. Ég er hrædd um að kennurum mundi ekki líka ef t.d. leikarar tækju að sér opinberlega lestrarkennslu.

Forseti vill minna á skóla Gunnars Eyjólfssonar.

Ég er nú að tala um börn hérna, ég er ekki að tala um talskóla heldur er ég einmitt að tala um lestrarkennslu. Ég veit ekki til að umræddur talskóli kenni lestur. Það er athyglisvert að á sama tíma og bæði í aðalnámsskrá og markmiðslýsingum og raunar alls staðar kemur fram krafa um aukið vægi list- og verkmenntagreina í skólum hefur menntun þeirra sem eiga að kenna þessar greinar veikst. Er hún núna komin að mjög miklu leyti inn í Kennaraháskóla Íslands. Ég leyfi mér að efast um að þar sé í rauninni fullnægt þeim kröfum sem gera verður til slíkra kennara. Mér er alveg ljóst að það gekk erfiðlega hér áður að fá fólk sem stundaði nám t.d. í tónlistarskóla eða myndlistarskóla til þess að taka að sér slíka kennslu. Orsökin er auðvitað fyrst og fremst slæm launakjör og sú aðstaða sem þessum greinum er búin innan skólanna. Það að taka þessa menntun inn í Kennaraháskólann hefur eflaust gert það að verkum að fleiri kennarar koma til starfa í þessum greinum en ég held að þurfi að huga að eflingu menntunar kennara í þessum greinum, bæði innan Kennaraháskólans og utan ef unnt á að vera að mæta þessum auknu kröfum eða uppfylla einhvern tímann þær óskir sem svo greinilega koma fram, bæði frá kennurum og skólafólki ýmiss konar og foreldrum um aukningu í þessum greinum. Ég ætla ekki að fjalla frekar um þessa grein en vonast til að hún verði tekin til mjög vandlegrar skoðunar í menntmn. Nd. en get þó ekki að því gert að staldra aðeins við síðustu málsgrein 42. gr., þar sem segir: ,,Þess skal gætt að námsbækur og önnur námsgögn sem skólar nota samrýmist gildandi lögum og aðalnámsskrá.`` Ég held að það sé um þessa málsgrein eins og margar aðrar að markmiðið er fagurt og gott en óralangt frá að staðið sé við eða það markmið hafi náðst. Það verður að stórefla Námsgagnastofnun, gerð kennsluefnis og útgáfu ef á að vera hægt að nálgast þetta markmið. Í rauninni er slíkt ófremdarástand í þessum efnum að ekki verður við unað. Sjálfsagt þekkja allir sem eiga börn á skólaaldri það pappírsflóð sem tröllríður heimilum, eða réttara sagt börnum, en berst inn á heimilin. Nú er það auðvitað svo að það er alltaf ástæða til að auka fjölbreytni með ýmsum hætti og útbúa alls konar verkefni fyrir börnin. Ekki er hægt að vænta þess að nokkur bók sé svo góð að ekki komi til einhver verkefni utan hennar, en það virðist svo að svo til allt námsefni barna sé á einhverjum ljósrituðum lausblöðum. Þetta er allsendis óviðunandi. Oft er þetta mjög ljótt og óhrjálegt, börnin týna þessu, þau eru að losa þetta úr möppum til þess að rýma fyrir öðru, þetta rifnar o.s.frv. Þau venjast því ekki að hafa bækur milli handanna sem skyldi, fallegar bækur, vel úr garði gerðar. Þarna verður að gera stórátak og það fyrr en síðar. Í 43. gr. er kveðið á um ,,tómstunda- og félagsstarf á vegum skólans, bæði sem lið í daglegu starfi og utan venjulegs skólatíma.`` Svo mörg voru þau orð. Í rauninni er engin skilgreining á því hvað þarna er við átt eða hvernig staðið skuli að því þar sem segir ,,bæði sem lið í daglegu starfi og utan venjulegs skólatíma``. Það tómstunda- og félagsstarf sem nú er í skólum er í lágmarki víðast hvar, því miður. Núna háttar svo til að kostnaður við félagsstörf skal greiðast af sveitarfélagi, hlutaðeigandi sveitarfélagi. Og spurningin hlýtur þá að vakna: Verður þetta eitthvert forgangsverkefni eða kemur það til með að sitja á hakanum? Í fyrsta lagi langar mig til að leggja það til strax að þarna verði ekki einungis sagt ,,tómstunda- og félagsstarf`` heldur verði sagt ,,tómstunda-, menningar- og félagsstarf``, jafnvel ,,menningar-, tómstunda- og félagsstarf.`` Það eru þegar dæmi þess að ekki fást greiðslur frá sveitarfélagi fyrir félagsstörf í skólum. Og það vekur strax ugg um að það kunni að verða erfiðleikum bundið að halda uppi jafnvel því starfi sem verið hefur hingað til. Varðandi 43. gr. langar mig til að minna á eitt frv. og eina þáltill. sem undirrituð hefur lagt fram. Þáltill. var reyndar samþykkt. Hún var um tónmenntakennslu í grunnskólum og miðaði að því að efla og auka þá tónmenntakennslu, en ekki síður eins og segir hér, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntmrh. að skipa nefnd til að athuga og koma með tillögur að samvinnu og samþættingu tónmenntakennslu í grunnskólum og tónlistarskólum landsins með það fyrir augum að efla og auka tónmenntakennslu í grunnskólum, að koma á samvinnu milli grunnskóla og tónlistarskóla, að það nám í tónlist sem nemendur stunda utan lögboðins grunnskólanáms geti í auknum mæli flust inn í húsnæði grunnskólanna, að samnýta húsnæði og kennara til að draga úr kostnaði og gera tónlistarnám aðgengilegra fyrir nemendur. Nefndin ljúki störfum fyrir upphaf næsta þings.`` Þessi þáltill. var samþykkt. Nú langar mig til þess að spyrja hæstv. menntmrh. hvað líði framkvæmd þessarar tillögu.

Það er unnið á grundvelli hennar í ráðuneytinu.

Ég sé engin merki þess hér í frv. nema þessi setning, að nemendum sé ,,gefinn kostur á að taka þátt í tómstunda- og félagsstarfi á vegum skólans, bæði sem lið í daglegu starfi og utan venjulegs skólatíma`` innifeli framkvæmd þessarar tillögu. Ef svo er hefur það farið fram hjá mér og er ég vissulega tilbúin að taka þá ábendingum í þá átt hér á eftir. Þessi tillaga var, eins og fram kom í grg., einungis hugsuð sem byrjunarskref og að eðlilegt væri að byrja á tónlistinni vegna þess að kennslumálum í tónlist og tónmennt er hvað best fyrir komið af þessum greinum. Æskilegt væri auðvitað að sérskólar af ýmsu tagi og starfsemi gæti flust inn í skólana í ríkari mæli en nú er. Þess vegna hefði ég gjarnan viljað sjá einhverja nánari útfærslu á þessari 43. gr. En hér er líka frv. sem flutt hefur verið tvö þing í röð. Að því frv., sem ég er 1. flm. að, standa þingmenn úr öllum þingflokkum. Frv. hefur fengið mjög góðar undirtektir, m.a. hjá hæstv. menntmrh. sjálfum. Það liggur nú í menntmn. neðri deildar og bíður þar afgreiðslu. Komið hefur fram viljayfirlýsing í nefndinni þess efnis að ástæða sé til að samþykkja þetta frv. Ég tek fram að það er ekki formlegt enn þá en virðist vera áhugi á því. Það frv. gerir ráð fyrir því að við 43. gr. laganna bætist þrjár nýjar málsgr. svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Í öllum skólum á grunnskólastigi skal nemendum gefinn kostur á að kynnast menningarstarfsemi af ýmsu tagi, svo sem með því að sækja leiksýningar og tónleika, heimsækja listasöfn, þjóðminja- og byggðasöfn, eða að slík menningarstarfsemi sé kynnt í skólunum. Skólastjórum og kennurum er skylt að gangast fyrir því að listamenn og fræðimenn heimsæki skóla til að kynna nemendum íslenska menningu, sögu og arfleifð. Nám skv. 6. og 7. mgr. skal fara fram á skólatíma og vera nemendum að kostnaðarlausu. Til þess skal varið minnst sem samsvarar einum kennsludegi í mánuði. Nánari reglur um nám skv. 6. og 7. gr. skal setja í reglugerð.`` Í grg. fylgja svo mjög margar hugmyndir um hvernig þessu mætti koma fyrir. Ég er þeirrar skoðunar að þennan þátt vanti sárlega í skólakerfið og sé höfuðnauðsyn að honum sé sinnt betur. Vegna þess, eins og stendur í grg. með frv., með leyfi forseta: ,,Íslenskt samfélag hefur tekið stakkaskiptum á nokkrum áratugum, vonandi til hins betra, en er enn í örri breytingu og svo mun verða áfram. En þessar breytingar hafa jafnframt haft ýmislegt það í för með sér sem veikir stoðir sjálfstæðis okkar. Áður erfðist reynsla, menning og tunga frá einni kynslóð til annarrar með ,,eðlilegum`` hætti í starfi og leik. Nú hafa þessi tengsl rofnað vegna breyttra samfélagshátta. Staða heimilis og fjölskyldu hefur veikst og aðrir þættir í uppeldi nýrra kynslóða orðið að sama skapi mikilvægari.`` Þarna er því í rauninni í nokkrum orðum lýst hvers vegna sé þörf fyrir starfsemi af þessu tagi innan skólanna. Langar mig til þess að vitna örlítið nánar í grg., virðulegur forseti. Þar segir einnig: ,,Við eigum sameiginlega tungu, arfleifð og sögu, þ.e. sameiginlega menningu. Meðan svo er eigum við okkur tilverurétt sem sjálfstæð eining í samfélagi þjóða. En komi of djúpir brestir í þessar stoðir sjálfstæðis okkar glötum við þeim rétti því þá mun okkur skorta rök fyrir nauðsyn þess að halda uppi, með ærnum tilkostnaði og fyrirhöfn, svo litlu og á margan hátt óhagkvæmu þjóðfélagi hér á hjara veraldar. Því ber okkur að styrkja þessar stoðir sjálfstæðis okkar eftir mætti, jafnframt því sem við opnum gáttir til allra átta, kynnumst og tileinkum okkur það besta úr reynslu og menningu annarra þjóða. Þessu markmiði má ná eftir tveimur leiðum og þær höfum við báðar farið. Það er annars vegar skóla- og menntakerfi, hins vegar stofnanir og starfsemi af ýmsu tagi tengt listum og varðveislu íslenskrar menningar þar sem jafnframt eru ástunduð vísindi, rannsóknir og nýsköpun. Ýmislegt má betur fara í skólum og menningarstarfsemi í landinu, en það er ekki viðfangsefni þessa frumvarps, heldur hvernig tengja megi betur þessar tvær leiðir, þ.e. reyna að tryggja að leiðir liggi saman að einu marki.`` Ég held að þörfin fyrir þessa starfsemi vaxi, mér liggur við að segja með hverjum degi. Það stefnir allt í stóraukin samskipti Íslands við aðrar þjóðir og jafnvel eru horfur á því að efnahagskerfi okkar og atvinnuvegir tengist með einhverjum hætti stærri samfélögum. Þá fer fljótt að bresta rök fyrir því að búa í þessu landi. Þá verða einungis tilfinningaleg og menningarleg rök sem duga til að viðhalda þessu þjóðfélagi þegar það verður upp á teningnum að það verði þægilegra og e.t.v. auðveldara og gefi meira af sér að búa annars staðar og því fylgi ekkert nema óþægindin ein að búa hér á landi ef ekki eru fyrir því, eins og ég segi, sterk tilfinningaleg og menningarleg rök. Þau eru á hröðu undanhaldi á Íslandi og ef við viljum að hér haldi áfram að búa þjóð sem talar íslensku verðum við að snúa vörn í sókn með einhverjum hætti. Þetta frv. hér bendir á eina leið til þess. Ég vil beina því til hæstv. menntmrh. hvort hann vilji ekki taka þetta frv. til alvarlegrar íhugunar. Það olli mér satt að segja nokkrum vonbrigðum, vegna þess hve vel hann tók undir það hér á hinu háa Alþingi, að hann skyldi nefna það hér í upptalningu á frv. og till. sem hefðu verið höfð til hliðsjónar við samningu þessara frumvarpsdraga. Þá erum við komin að 44. gr. Þar er kveðið á um vikulegan kennslutíma á hvern nemanda og hvert lágmark hans skuli vera. Í fyrsta lagi vil ég taka fram að bæði í frv. Kvennalistans og í frv. sjálfstæðismanna er gert ráð fyrir lengri tíma á viku hverri en hér er. Þetta er að vísu ...  Aukningin er fyrst og fremst í yngstu bekkjardeildunum. Á móti er líka lágmark lækkað hjá þrem efstu bekkjardeildunum. Þar er í núgildandi grunnskólalögum kveðið á um 1440--1480 mínútur á viku en hér er kveðið á um lágmarkið 1400 mínútur. Og eins og málum er háttað hefur maður auðvitað vissar efasemdir um að það verði farið yfir þetta lágmark í bili. Ef maður lítur nánar á þessa töflu hér í 44. gr. þá virðist manni að þarna séu einungis um millifærslu á stundum að ræða en ekki fjölgun í heild. Að það sé tekið af efstu bekkjardeildunum og fært niður til þeirra yngstu. 1000 mínútur á viku munu gera 25 kennslustundir. Það er náttúrlega ekki meira en hálfs dags skóli. Svoleiðis að nokkuð þykir manni skorta á stórhug í þessum efnum. Þetta þýðir að hægt er að ljúka af viðveru hvers nemanda á tímabilinu kl. 8--12 eða 1--5 svo ekki þarf að gera skólann einsetinn til að standa undir þessu lágmrki. Síðan að loknum þessum þremur árum er ætlað að ná hærra á næstu sjö. Í lok tíu ára tímabilsins sem þessi áætlun tekur yfir verði vikulegur stundafjöldi allra nemenda 35 stundir. En tíu ár eru langur tími og mörg verða börnin horfin út úr grunnskólunum áður en þetta kemst til framkvæmda. Ég vil ekki hverfa frá 44. gr. án þess að minna aftur, enn og aftur á þá áherslu sem allir leggja á aukningu þeirra greina sem nú standa svo höllum fæti, þ.e. list- og verkmenntagreinarnar. Og hvaðan á sú aukning að koma, t.d. í efstu bekkjunum? Á e.t.v. að draga úr þeirri kennslu í efstu bekkjunum? Ég vil minna á skýrslu sem unnin var á vegum menntmrn., að minni beiðni og fleiri, um stöðu list- og verkmenntagreina, heimilisfræði og íþróttakennslu í skólum landsins og menntun kennara í þessum greinum sem var lögð fram hér í lok síðasta þings. Þar kom glögglega fram að einmitt þessar greinar eru í algjörum ólestri. Það heyrir til undantekninga að þar náist að framfylgja núgildandi lögum, hvað þá ef á að auka vægi þeirra. Það vantaði kennara, það vantaði húsnæði og greinilegt á umsögnum margra í þeirri skýrslu að virðing þessara greina var ekki mikil innan skólakerfisins og þær liðu e.t.v. stórlega fyrir það líka. Í 45. gr. hefur verið gerð sú breyting að orðið ,,nemenda`` hefur verið sett inn í greinina, þ.e. ,,Í grunnskóla skal jólaleyfi nemenda vera frá og með 21. des. til og með 3. jan.`` Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvort skilja megi þetta þann veg að kennarar fái ekki þetta sama jólaleyfi og hvort nýta megi kennara til vinnu í jólaleyfi. Þegar eru víst einhver brögð að því að þegar kennarar hafa sótt námskeið í jólaleyfi, t.d. námskeið í starfsleikni, þá hafi verið nokkrum erfiðleikum bundið að fá greitt fyrir það sérstaklega. Leikur manni forvitni á að vita hvort hér er í rauninni verið að setja í lög að kennarar skuli vinna í jólaleyfum nemenda. Í 46. gr. er kveðið á um meðaltal í bekkjum. Nú hefur meðaltal í bekkjum farið lækkandi en nokkuð þykja okkur þær meðaltalstölur sem hér eru lagðar til háar. Til samanburðar má geta þess að í frv. Kvennalistans var talað um að meðaltali 18--20 nemendur í bekk og 14--16 í yngstu bekkjardeildunum. Það er sérstaklega þar sem verður að gæta vandlega að nemendafjölda. En auðvitað er samhengi milli markmiðsins ,,einsetinn skóli`` og stærð bekkjardeilda og e.t.v. er ekki hægt að ná báðum markmiðum í einu. Það kann að vera ástæðan fyrir þeim meðaltalstölum sem hér eru nefndar. En mig langar til að varpa því hér fram til íhugunar hvort ekki þurfi líka að tiltaka einhverja meðalstærð eða meðalrými sem hver nemandi skuli hafa. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja að skólahúsnæði er auðvitað afskaplega misnýtt, misgamalt. Enn eru í notkun skólar sem byggðir voru fyrir tugum ára. Og skólastofur eru afskaplega mismunandi að stærð, þannig að það getur munað allt upp í 20--30 fermetrum á stofum milli skóla. Ég vil varpa því hér fram hvort ekki sé ástæða til að setja líka einhver ákvæði um meðalrými fyrir hvern nemanda en ekki bara meðalfjölda í bekkjardeildum. Ég hleyp nú hraðar yfir sögu næstu greinar. Í 49. gr. er mjög jákvætt að tengja atvinnulífið skólanum með þeim hætti sem þarna er og að heimilt sé að meta þátttöku nemenda í atvinnulífi til jafns við nám í tilteknum greinum. 50. gr. þarfnast auðvitað skoðunar. Hún er, eins og ýmsar aðrar greinar, að mörgu leyti meira markmiðsgrein en raunveruleiki, þ.e. hvort hægt hefur verið að framfylgja því að allir fái kennslu við sitt hæfi og tekið sé sérstakt tillit til nemenda og þeirra erfiðleika sem þeir kunna að eiga við að etja af ýmsum ástæðum. Nú er það svo að framlög til sérkennslu í skólum hafa verið minnkuð og því erum við sjálfsagt enn fjær markinu en við vorum með það að ná að uppfylla þessar kröfur að allir nemendur eigi sama rétt. Það er mjög jákvætt að nú skuli vera kveðið á um það í lögum að námsráðgjafar skuli starfa við grunnskóla og fræðsluskrifstofur. Sömuleiðis eru nemendaverndarráðin af hinu góða, þó að við viljum enn einu sinni taka undir gagnrýni á orð eða orðsmíð. Hér segir að setja skuli reglur um nemendaverndarráð en það hefði vissulega verið forvitnilegt að vita eða fá á því nánari útskýringu hvaða mál nemendaverndarráðið léti til sín taka og með hvaða hætti. Í 53. gr. er kveðið á um að nemandi megi ekki stunda vinnu utan skólans valdi hún því að hann geti ekki rækt námið sem skyldi. Jákvætt nýmæli í þessu er að það liggur nú í valdi skólastjóra og kennara að dæma um hvort nemandi verði upptekinn við vinnu utan skóla. En um hitt spyr maður hvort þessu hafi verið og sé framfylgt með einhverjum hætti. Hér var lögð fram tillaga af hv. fyrrv. þm. Kristínu Halldórsdóttur um könnun á launavinnu framhaldsskólanema. Ekki þótti ástæða til að samþykkja þá tillögu hér á hinu háa Alþingi þó að allir virtust sammála um að það væri stórkostlegt vandamál í framhaldsskólum landsins hve uppteknir nemendur væru við vinnu. Var ekki laust við að gætti í máli margra þingmanna þessarar vinnudýrkunar sem virðist vera svo rík hjá Íslendingum, að það væri merki um dugnað og sjálfsbjargarviðleitni að eyða miklu, miklu lengri tíma í vinnu en nám. Ég veit að ég þarf ekki að spyrja hvort slík könnun hafi farið fram í grunnskólum en vissulega væri forvitnilegt að fá einhverjar gleggri hugmyndir um hversu víðtækt vandamál þetta er hjá grunnskólanemendum. Ég hef heyrt það á ýmsum sem starfa við skóla að þess gæti verulega í efstu bekkjardeildum grunnskóla að nemendur stundi talsverða vinnu með námi og oft þannig að það hamli störfum þeirra í skólanum. Ég ætla rétt að staldra við 55. gr. bara til þess að minna á það sem ég sagði í upphafi um mjög flókið kerfi. Ef maður les 55. gr. í gegn þá þarfnast þau orð mín ekki skýringa. Þarna er afskaplega flókið ferli sem þarf að fara fram áður en niðurstaða fæst. Í 57. gr., þar sem talað er um ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu, er sagt, með leyfi foreldra --- með leyfi forseta, meina ég auðvitað, ekki foreldra.

Forseti er foreldri líka.

Já, forseti er foreldri líka svo að þetta á kannski vel við. ,,Eftir ósk foreldra, kennara og heilsugæslu skóla skal hún``, þ.e. ráðgjafar- og sálfræðiþjónustan, ,,annast athugun á nemendum sem annaðhvort eiga í sálrænum, tilfinningalegum, félagslegum og öðrum skyldum erfiðleikum, eða nýtast ekki hæfileikar sínir í námi og starfi.`` Nú held ég að þessi þjónusta hafi fyrst og fremst verið fyrir börn sem eiga við einhverja erfiðleika að etja og ekki ætla ég að draga úr nauðsyn hennar eða lasta hana. Hitt veit ég ekki hvort það eru mikil brögð að því að fylgst sé með því hvort þörfum annarra nemenda sé sinnt sem skyldi og þessi setning hérna ,,eða nýtast ekki hæfileikar sínir í námi og starfi`` hvort hún hefur eitthvert gildi eins og nú háttar eða hvort hún er þarna meira til skrauts. Okkur hættir til að líta svo á að með þá sem standa sig vel eða alla vega sæmilega sé allt í lagi og sinnum e.t.v. ekki sem skyldi þörfum þeirra. Ég vil varpa því fram hér hvort ekki væri hægt að gera t.d. á hverju ári einhvers konar athugun í hverjum skóla eða hver ráðgjafar- og sálfræðiþjónusta gæti framkvæmt athugun á hverju ári með úrtaki úr skólum. Einhver fjöldi barnanna væri rannsakaður og skoðaður einmitt með tilliti til þess hvort hæfileikar þeirra, miklir eða litlir, nýtast. Í 58. gr. er núna gert ráð fyrir að heimilt sé að reka kennslugagnamiðstöð við allar fræðsluskrifstofur og er auðvitað gleðilegt að sjá þetta komið í frv. Varðandi námsmatið teljum við kvennalistakonur að það sé mjög til bóta að hætt sé við þessi svokölluðu samræmdu próf, þ.e. ekki sé lengur tiltekið í hvaða námsgreinum skuli vera samræmd próf. Skólafólk þekkir það vel og foreldrar líka að þegar líður að lokum námsins fá þau fög sem unglingarnir eiga að fara í samræmd próf í forgang og mikilvægi þeirra eykst og liggur við að öll önnur fög verði einhvers konar hliðarstarf sem ekki er áríðandi að sinna. Það hlýtur því að vera mjög til bóta og jafna vægi greina að til standi að breyta þessu. Í 68. gr. er talað um að árlega skuli veitt fé á fjárlögum í þróunarsjóð grunnskóla. Væri fróðlegt að fá að vita hversu miklu hefur verið úthlutað til hans og úr honum og hvort hann hefur þegar skilað árangri því að sjóður af þessu tagi hlýtur auðvitað að vera af hinu góða. Í 72. gr. er talað um einkaskóla. Ég verð að taka undir þau orð hæstv. menntmrh. sem hann viðhafði hér þegar hann mælti fyrir frv., að afstaða til einkaskóla getur ekki markast af einföldu jái eða neii. Það er flóknara mál en svo að það verði afgreitt með svo léttum hætti. Hér í Reykjavík er m.a. starfandi einkaskóli sem margir þekkja sem er skóli Ísaks Jónssonar. Hann er vissulega mjög jákvætt dæmi um einkaskóla að mínu mati. Ég hef átt því láni að fagna að fjögur barna minna hafa gengið í þann skóla. Mér hefur fundist þau fá svo góða og æskilega byrjun á sinni skólagöngu þar að stundum hefur hvarflað að mér hvort ekki væri ástæða til að gera nokkra könnun á því hvað veldur að svo vel tekst til í þeim skóla. Ég held að þar væri mjög margt til eftirbreytni fyrir aðra. Fleira ætla ég ekki að segja í bili um einstakar greinar en mun víkja að ákvæðum til bráðabirgða að lokum. Eins og ég sagði hér áðan finnst mér markið ekki sett nógu hátt með tíu ára áætlun. Ég vil minna á að við höfum áður séð hér á Alþingi, það var að vísu fyrir minn tíma, en hér var gerð mjög merk tíu ára áætlun um uppbyggingu dagvistunarstofnana. Hún skilaði því miður ekki því sem til var ætlast. Ég er ekki að hafa uppi neinar hrakspár um þessa áætlun en mér finnst að þarna hefði átt að ríkja meiri metnaður, meiri hugur og þessu hefði átt að hraða meira en þarna er kveðið á um. Eins og nú er ætlunin að haga þessu segir hér: ,,Að fimm árum liðnum frá gildistöku laga þessara skal menntmrh. gera Alþingi grein fyrir framkvæmd og undirbúningi þeirra bráðabirgðaákvæða sem hér eru talin.`` Mér finnst að þarna ætti að gera þá kröfu til hæstv. ráðherra að hann skilaði slíkri greinargerð árlega. Það er allt of seint að gera það eftir fimm ár því að ef þá kemur í ljós að ekki hefur verið staðið við uppbyggingu eins og skyldi eru harla litlar líkur á að hægt sé að gera á fimm árum það sem átti að gera á tíu árum. Sérstaklega ef ekki á að auka fjárframlög til þessara mála eða reyna að ná þessum markmiðum sem mest með því fé sem hér er til reiðu. Ég get ekki stillt mig um að gerast örlítið persónuleg í tali mínu um þessa tímaáætlun sem hér er, ekki vegna þess að ég sé svo sérstök heldur einmitt vegna þess hvað ég er dæmigerð. Árið 2000, þegar þessi lög verða komin til fullra framkvæmda ef áætlun stenst, stendur svo á að yngsta barn mitt hefur þá lokið grunnskólanámi, ef guð lofar. Þá munu verða liðin 30 ár frá því að fyrsta barn mitt hóf nám í grunnskóla. Þá mun ég hafa átt börn í grunnskóla á Íslandi í 30 ár samfellt. Allan þennan tíma hefur verið höfð uppi hávær krafa um einsetinn skóla, um lengdan skóladag, að þörfum foreldra og barna og breytts þjóðfélags yrði mætt með einhverjum hætti og ekki síst með bót í skólamálum. 30 ár eru langur tími. Það er langur tími í ævi einnar manneskju og það er mjög langur tími í ævi barna. Á þeim tíma vaxa þau, verða unglingar og að lokum fullorðnar manneskjur. Er það því von að mér finnist, nú þegar ég stend hér, að þessu hafi miðað allt of, allt of hægt. Það hefur engin bót orðið á þeim árum sem ég hef haft reynslu af skólakerfinu sem foreldri og enn líða mörg ár þangað til það verður komið í viðunandi horf. Hæstv. menntmrh., þetta er of langur tími. Og það er svo margt í okkar þjóðfélagi sem vekur athygli okkar á því að ekki verður lengur unað við þetta ástand. Við sjáum þess merki alls staðar í kringum okkur og við vitum það öll að það er skammarlega búið að börnum í okkar þjóðfélagi. Foreldrum er ekki gert kleift að sinna þeim sökum þess hvað vinnudagurinn er langur og erfiður, skólarnir hafa ekki mætt þessu, þjóðfélagið hefur ekki mætt þessu með styttingu vinnutímans eða sveigjanleika eða hærri launum eða nokkrum sköpuðum hlut. Skólarnir gera það ekki, dagvistanir gera það ekki. Hvað á þetta að dragast lengi? Við getum ekki beðið svona lengi, við höfum ekki efni á því. Við höfum ekki efni á því að stórum hluta íslenskra barna líði illa sökum vanrækslu, líkamlegrar og andlegrar vanrækslu og fyrst og fremst auðvitað tilfinningalegrar vanrækslu. Við höfum ekki efni á því. Og það er ekki of dýrt að kippa því í lag. Ég hef fyllstu samúð með hæstv. menntmrh. sem augljóslega mátti bíða svo lengi eftir frv. sínu inni í ríkisstjórn en ég brýni hann til þess að hann reyni að tosa ríkisstjórnina með sér. Ég trúi ekki öðru en að hann vilji standa betur að málum og hann vilji ná skjótari úrbótum. Mér hefur heyrst það á tali hans hér og ég hvet hann til þess að reyna að ná fram skjótari úrbótum í skólamálum. Ekki skal skorta stuðning annarra ef hann getur hjálpað. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að nefna að lokum. Fyrst og fremst vil ég ítreka hvort ekki sé hægt að fá einhvers konar skipurit eða yfirlit yfir stjórnkerfi skólanna. Í öðru lagi langar mig til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki hafi komið til álita að auka fjárhagslegt sjálfstæði skólanna, þ.e. tryggja þeim fjárframlög en gefa þeim frjálsar hendur með ráðstöfun fjárins. Nú veit ég ekki hvort hæstv. ráðherra heyrði orð mín.  betur næsta ár. Auk þess held ég að það væri til svo mikilla bóta að færa aukna ábyrgð inn í skólana sjálfa. Ég vil í því sambandi minna á það sem ég sagði í upphafi að ég hef vissar efasemdir um valddreifingu í þessu frv. eða hvort það er í valddreifingarátt. Satt að segja átta ég mig ekki alveg á því en sýnist að sú valddreifing sem boðuð er, ef einhver er, í þessu frv. sé afskaplega tímafrek og þar af leiðandi auðvitað fjárfrek. Það virðist sem miklum tíma skuli varið í fundi og samráð af ýmsu tagi. Eflaust er margt af því nauðsynlegt en mér finnst oft áberandi í störfum okkar Íslendinga að við höfum einhverja ofurtrú á fundum og ráðstefnum. Stundum dettur mér jafnvel í hug að fundir og ráðstefnur séu einhvers konar ventlar þar sem fólk getur tappað af, en þeir séu ekki alltaf árangursríkir að sama skapi. Valddreifing er ekki endilega að allir hafi samráð um allt, upp og niður allan píramídann, út og suður allt kerfið. Valddreifing er ekki síður fólgin í því að hver og einn sé gerður ábyrgur fyrir sínu starfi, sínu verki. Þetta gildir auðvitað í þessu tilfelli um hvern skóla fyrir sig og jafnvel hvern einstakling. Stór skref í átt til valddreifingar eins og aukið fjárhagslegt sjálfstæði sem gæfi skólunum miklu meira svigrúm til þess að nýta sína fjármuni eins og þeir vildu, svo framarlega sem þeir uppfylltu einhverjar tilsettar kröfur, væri að mínu viti miklu stærra skref í valddreifingarátt en stigið er með þessu frv. Að svo mæltu læt ég máli mínu lokið um þetta frv. að þessu sinni. Ég vil enda á því að segja aftur, eins og ég sagði í upphafi, að margt jákvætt er hér að finna. Markmiðin eru góð og gild, en við ætlum okkur of langan tíma, hæstv. ráðherra.

Pétur Bjarnason Herra forseti. Fyrir setningu grunnskólalaga 1974 hafði farið fram gífurlega mikil vinna í undirbúning og kynningu. Fundir voru haldnir með skólamönnum um land allt og leitað álits hjá fjöldamörgum aðilum. Þau lög sem síðan hafa gilt að mestu óbreytt til síðustu áramóta voru að flestu leyti góð lög og hafa gefist vel. Eitt og annað kemur þó upp þegar farið er að vinna eftir nýjum lögum sem þarfnast endurskoðunar. Svo var og um þessi. Þó nokkrar tilraunir hafa verið gerðar til þess að setja upp ný grunnskólalög en ekki orðið árangur af þeim. Þetta frv. er í veigamiklum atriðum árangur af þeim tilraunum þar sem farið hefur verið yfir allar brtt. og það tekið inn í frv. sem talið er gott. Þetta er því í meginatriðum gott frv. sem gera þarf að lögum hið fyrsta. Vafalaust hafa breytingum verið gerð skil í framsöguræðu menntmrh. sem ég gat ekki hlýtt á fremur en aðrar ræður í fyrsta hluta 1. umr. Ég kom hér inn í lok ræðu hv. 2. þm. Reykv. og heyrði mál hv. 18. þm. Reykv. sem flutti hér langt mál. Af þeim sökum verður það kannski helst við mál hans sem ég mun gera nokkrar athugasemdir. Mér þótti það skína í gegnum málflutning hv. þm. að í rauninni var margt sem mér virtist hann taka undir og frekar sneru athugasemdirnar að orðalagsbreytingum og smávægilegum atriðum. Það tel ég sýna að hér er margt gott á ferðinni sem þarf að fá framgang. Skoðanir þessara tveggja þingmanna á anda laganna fóru ekki saman. Mér heyrðist í lok ræðu hv. 2. þm. Reykv. að kostnaðarauki af þessum lögum væri visst áhyggjuefni, hv. 18. þm. Reykv. taldi aftur á móti of skammt farið. Ég held að við endurskoðun laga sé það brýnt að saman fari bókstafur laganna og möguleikar á því að standa við þann bókstaf eins framarlega og unnt er, en slá þá varnagla ella og orða hlutina sem skýrast. Þar sem hv. 18. þm. Reykv. sagði að lítill metnaður fylgdi þessu frv. þá held ég að metnaður sem fæli í sér útgjöld sem útilokað væri að framkvæma væri markleysa og mundi ekki ná þeim tilgangi sem með lagasetningunni er stefnt að. Þess vegna er aðlögun sú sem gert er ráð fyrir í þessum lögum mjög eðlileg, mismunandi löng eftir ýmsum ákvæðum en hlýtur að vera nauðsynleg til þess að ná megi fram þeim miklu breytingum sem hérna er á margan hátt stefnt að. Hv. þm. gat þess að 30 ár væri langur tími í lífi þjóðar og það er alveg rétt. 30 ár er auðvitað tími sem ekki rúmast í lífi eins barns. Þá dettur manni í hug bóndinn gamli sem rak lömbin sín á fjall. Hann var að reka þau á fjall í þrítugasta sinn og furðaði sig á því hvernig stæði á því að þau ætluðu aldrei að rata þetta þó þau færu alltaf sama veginn. Þetta er kannski það sem við sem höfum starfað við uppeldi barna megum svolítið passa okkur á, að við gerum ekki viðhorf sögunnar að okkar því þá erum við farin að staðna æðimikið. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að það eru alltaf ný börn. Ég ætla aðeins að staldra við þessi tímamörk, 30 ár, af því að þingmaðurinn sagði að árið 2000 væru börn hennar búin að vera í skóla í 30 ár. Það vill svo til að á þessu ári eru nákvæmlega 30 ár síðan ég hóf kennaranám þannig að ég hef 30 ára viðmiðun líka til þess að velta fyrir mér. Ég staldraði aðeins við og leit til baka þegar ég heyrði þessi orð og þessi tímamörk sérstaklega sett. Það kann að vera að þriggja, fimm og tíu ára aðlögunartími sé langur tími fyrir þann sem er að útskrifa síðasta barnið sitt úr skóla. En við skulum ekki gleyma því að skólinn í dag er langt frá því að vera óhæfur þannig að ekki er víst að öllu sé tapað. Á þessu tíu ára bili sem fram undan er með þessu frumvarpi mun mjög verulega stefna í rétta átt. Þegar ég lít til baka um þessi 30 ár frá því að ég hóf kennaranám, þá er ekki vafi í mínum huga að margt hefur áunnist og margt hefur breyst. Þegar ég hóf kennslu var aðbúnaður skólabarna, t.d. í Reykjavík þar sem ég hóf mitt starf, verulega lakari en hann er nú. Þá ætla ég ekki að tala um hvernig hann var þegar ég flutti síðan út á land og bar saman eða ber saman núna það sem nú er þar og það sem þá var. Á þessu 30 ára tímabili, þessum langa tíma, hefur heilmikið áunnist. Þess vegna held ég að þó ákveðin tímamörk séu sett þarna til þess að ná fram þessum markmiðum, þá sé það nauðsyn, ill nauðsyn. Tíu ár eru kannski langur tími en hann er þó skemmri en 30 og hann er ekki svo langur tími í lífi þjóðar að við getum látið það ógert að samþykkja breytingar sem eru til bóta, jafnvel þó að taki frá þremur og upp í tíu ár að koma þeim á. Hér var aðeins getið um orðið heildstæður skóli. Það er nú svo með málfar í skólakerfinu að þar hefur margt slæmt komið inn og ég get alveg tekið undir það. En þetta orð er langt frá því að vera nýtt og ég held að þarna sé um að ræða viðleitni til að finna orð fyrir hugtakið sem í þessu felst. Við gætum líka orðað það þannig að þetta væri skóli frá forskóla upp í níunda bekk eða frá fyrsta og upp í tíunda bekk en það er óþjálla. Ég held að hérna sé frekar jákvæð viðleitni til að búa til nýtt orð sem stenst nokkurn veginn skoðun. En auðvitað þarf að kynna þessi orð. Þau eru þegar orðin þjál í skólakerfinu og hafa verið það um margra ára skeið. Ég vona að einmitt með þessum lögum og vaxandi foreldrasamstarfi og vaxandi kynningu á málefnum skólans muni annmarkar eins og þessi með ýmis orð sem eru kannski frosin í skólakerfinu, notuð af skólafólki og virka sem einhvers konar furðuverk fyrir hina, þá muni þau ná kynningu, ná fótfestu og verða góð og gild íslenska svo framarlega sem þau falla að málinu eins og þetta orð gerir vissulega. Mig langar aðeins að fara nokkrum orðum um einstakar greinar, alls ekki allar, heldur að drepa á fáein atriði sem mér finnst rétt að komi fram hér í umræðunni. Tíu ára skóli í stað níu áður. Með því er verið að koma til móts við gildandi fyrirkomulag þar sem þorri forskólabarna nýtur nú skólagöngu og einnig í vaxandi mæli í dreifbýli. Þetta hefur batnað ár frá ári og ég held að það sé einmitt tímabært núna að gera hlut forskólabarna jafnan öðrum skólanemendum með þessu móti. Það er til bóta að takmarka nemendafjölda við 650. Menn hafa staldrað svolítið við þessa tölu. Fyrri ræðumaður ræddi um aðra tölu við skóla með færri nemendum. Þá get ég komið með annað orð sem hefur líka verið notað í skólakerfinu lengi og menn þekkja lítið. Það er ,,hliðstæða``, þ.e. með þremur bekkjardeildum í hverjum árgangi. Miðað er við að sé skólinn heildstæður þá séu að jafnaði þrjár bekkjardeildir í hverjum árgangi hans. Með sama hætti mundi skóli sem væri með skemmri tíma vera fámennari. Hv. 18. þm. Reykv. ræddi nokkuð um grunnskólaráð og tengsl þess við fræðsluráð. Nú er það svo að fræðsluráð hefur sitt ákveðna hlutverk samkvæmt þessum lögum, raunar hið sama og var í fyrri lögum. Það er að mestu bundið við sitt eigið skólahérað, sitt eigið umdæmi og störf þess varða málefni sem þar eru. Ég get vel tekið undir orð þingmannsins um fundi og ráðstefnur og gagn þeirra og gildi. Það er vafalaust afar misjafnt hversu mikið fæst út úr því skrafi sem þar á sér stað. Ég held að allt velti á því varðandi skipan þessa grunnskólaráðs hvernig reglur því verði settar. E.t.v. getur grunnskólaráð náð tilgangi sínum með því að vera eins konar samráðs- eða ráðgjafaraðili í einstökum málum sem varða þá landið allt en ekki einstök fræðsluumdæmi, því að þar ættu fræðsluráðin að vera. Almennt talað er ég ekki mjög hlynntur fjölmennum ráðum sem koma saman, tala langt mál og e.t.v. flækja málin frekar en greiða þau. En ég held að þarna velti fyrst og fremst á því hvernig til tekst um þær reglur sem setja skal um grunnskólaráðið. Í 4. gr. er talað um að óheimilt sé að láta börn yngri en tíu ára dvelja í heimavist nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi að mati fræðslustjóra. Hér er verið að koma til móts við álit nefndar eða starfshóps um samskipti heimila og skóla og ég held að þetta sé til bóta. Þó er rétt að hafa í huga að aðstæður á einstöku stað á landinu eru mjög sérstakar þar sem ekki verður komið við að stofna útibú og í rauninni ekki heldur hægt að senda börnin í heimavist svo ung sem þarna er talað um. Þá nefni ég t.d. eyjarnar í Djúpi og Breiðafjarðareyjar og vafalaust fleiri svæði á landinu. Það væri kannski til bóta að þarna væri viðbót: ,,Verði hvorugum kosti við komið skal fræðslustjóri hlutast til um lausn.`` Vík ég þá aðeins að 16. gr. Í 16. gr. er kveðið á um að sveitarfélög sem reki tvo eða fleiri grunnskóla skuli skiptast í fleiri skólahverfi og fleiri skólanefndir fari með málefni þeirra. Ég held einmitt að reynslan, sérstaklega héðan úr Reykjavík, hafi sýnt fram á að það er nauðsynlegt og æskilegt að þeir sem ráða málefnum síns hverfisskóla séu kunnugir staðháttum og starfsemi skólans. Þar eru einmitt foreldrar úr því hverfi og e.t.v. fulltrúar skólanna líka mun betur til þess fallnir. Við höfum svo fjölmörg dæmi fyrir okkur að um það þarf ekki að fjölyrða mikið. Þannig að þetta held ég að sé til verulega mikilla bóta. Í 19. gr. er sérstaklega hnykkt á um það að jafnan sé fyrir hendi fullnægjandi húsnæði og annar aðbúnaður, þar með taldar skólalóðir. Þarna er kveðið sterkar á en var í fyrri lögum. Það er fullkomin ástæða til þess því að skólalóðir víðs vegar út um land, sérstaklega við smærri skóla, eru ófullnægjandi og þar vantar gífurlega mikið á að yfirleitt sé áhugi fyrir að bæta um. Þarna held ég að sé mjög nauðsynlegt að kveðið sé svolítið sterkar að og það er gert hér. Hv. 18. þm. Reykv. spurði aðeins um 19. gr., hvernig skólanefnd ætti að sjá um að skólaskyld börn í skólahverfi njóti lögboðinnar fræðslu. Það er svo kveðið á í þessum lögum að fræðsluráð og fræðslustjóri í umboði menntmrn. eigi að sjá um þetta. Á því er í mínum huga enginn vafi hvar slíkt á að gerast. Hins vegar vil ég taka undir varnagla þingmannsins við þeirri grein, sem er reyndar óbreytt frá fyrri lögum, 22. gr. um setu nemenda á fundum skólastjóra og kennararáðs. Ég tel að þetta væri rétt að athuga betur. Þrátt fyrir ákvæði þessara laga veit ég ekki til að þetta sé almennt stundað og kann þó að vera, einkum í skólum með elstu bekki. Það er allt annað mál hvort þeir sitja á kennarafundum. En ég tek undir orð þingmannsins að á fundum skólastjóra og kennararáðs er fjallað um viðkvæm innri mál skóla, um kennara og ýmislegt sem ég held að nemendur eigi ekki endilega að hafa rétt til þess að fylgjast með hverju sinni. Í sambandi við 21. gr. nefndi hv. 18. þm. Reykv. þá hugmynd að lögfesta foreldrafélög. Það tel ég fráleitt því svo erfitt sem er að fá foreldrafélög til starfa held ég að það yrði enn þá erfiðara með lögþvingunum og væri ekki til neins. Það væru þá kannski félög sem væru stofnuð löglega og hefðu heiti en ekkert annað. Ef foreldrar sjálfir í hverju skólahverfi hafa ekki áhuga á að starfa með skólanum þá er fátt sem getur knúið þá til þess. Ég tel að það sem kemur fram í greininni, ,,starfsmönnum skóla er skylt að efla sem mest``, sé það næsta sem við komumst því að virkja foreldra. Að vísu þarf ekki alls staðar að gera það því víða eru foreldrar mjög virkir í starfi skóla, en hitt er þó því miður til. Það er ánægjulegt í 25. gr. að framkvæmdaáætlanir skuli miðast við einsetinn skóla. Reyndar er það víða þannig að það þarf ekki svo mjög mikið að breytast til þess að skóli verði einsetinn. Víða er það svo, þó annars staðar vanti verulega á húsnæði. En það hefur oft verið rætt um samfelldan skóla ekki síður en einsetinn. Ég fullyrði að í næstum öllum skólum er hægt að koma við samfelldri kennslu. Þar tala ég af reynslu af skólastjórn í stórum skóla þar sem var húsnæðisskortur en það er einungis um skipulagsmál að ræða sem hægt er að leysa nú þegar ef áhugi er fyrir hendi. Þar væri hægt að stíga stórt skref í rétta átt einmitt hér á höfuðborgarsvæðinu og hefur reyndar verið stigið þó nokkuð í þá áttina. Þá vil ég sömuleiðis lýsa ánægju minni með það að ákvæði skuli vera komið inn um að skólastjórar og fulltrúar kennara hvers skóla skuli vera með í ráðum við hönnun skólahúsnæðis. Við höfum fyrir okkur gífurlega mörg sorgleg mistök við hönnun skólabygginga um allt land þar sem arkitektar hafa, að því er virðist, verið með tilraunastarfsemi til þess að kanna ýmsar hugmyndir sem þeir hafa fengið og sjá hvort þær gengju upp. Því miður hefur reynslan oft orðið sú að þær hafa alls ekki gengið upp. Og eftir stendur þetta minnismerki um þessar tilraunir þeirra. Sveitarstjórnir hafa oft á tíðum orðið að blæða stórum fjárupphæðum og fengið skóla í staðinn sem var langt frá að uppfylla þeirra þarfir. Hér kom fram athugasemd um íþróttastarfsemi. Þetta held ég að sé greinilegt að getur ekki komið frá öðrum en fulltrúa Reykjavíkur vegna þess að æskulýðsstarfsemi og almenn félagsstarfsemi nær engan veginn yfir íþróttastarfsemi t.d. fullorðinna. Það sem ég held að sé nauðsynlegt að gera sér grein fyrir er að skóli, einkum og sér í lagi út um byggðir landsins, er miðstöð byggðarinnar, er hjarta samfélagsins. Þar sem íþróttasalir eru komnir við skóla fer fram blómleg starfsemi meginhlutann af sólarhringnum. Og einmitt íþróttastarfsemi fullorðinna, sem ég held að megi alls ekki draga út úr þessu, er af hinu góða og mjög æskileg. Ég vil undirstrika það að þessari athugasemd þingmannsins er ég ekki sammála og get ekki tekið undir. Varðandi valddreifingu sem felst í því að breyta ráðningarmálum þá er mikilvægt og gott atriði að hér skuli vera komið inn ,,ráðning`` í stað ,,setningar`` og ,,skipunar`` og ég heyri almennt hjá skólamönnum að þeir taka undir heilum hug. Það er af hinu góða. Ég geri ekki athugasemdir við það hvort aðstoðarskólastjóri heitir svo eða yfirkennari. Hins vegar var gerð tilraun fyrir fáeinum árum til að skilgreina starf yfirkennara og setja honum erindisbréf. Þar þyrfti að gera betur. Verkaskipting milli skólastjóra og yfirkennara er alls ekki nógu skýr. Út af fyrir sig held ég að aðstoðarskólastjóri sé meira í takt við það sem hefur gerst í framhaldsskólanum svo það er ekki óeðlileg breyting. En jafnhliða þessu þyrfti að huga að því í framhaldinu að skýra betur verkaskiptingu þessara tveggja starfsmanna skólans. Í 32. gr. segir svo: ,,Skólastjóri ræður kennara, námsráðgjafa og skólasafnverði í samráði við skólanefnd,,, síðan kemur seinna: ,,Menntmrn. staðfestir ráðningar kennara, námsráðgjafa og skólasafnvarða`` og menntmrn. ræður skólastjóra. Hérna er svolítið ósamræmi sem ég vil vekja athygli menntmrh. á í frv. sjálfu og í skýringum þar sem í athugasemdum er sagt frá því sem skýringu á þessari grein að ráðning stjórnenda yrði í höndum fræðslustjóra í umboði menntmrn. Þarna þætti mér eðlilegt að í stað ,,menntmrn.`` yrði sett í greinina: fræðslustjóri ræður skólastjóra í umboði menntmrn. Það er í samræmi við þær skýringar sem eru gefnar og í samræmi við þá framkvæmd sem fyrirhuguð er í þessum efnum. Í 33. gr. er ráðningum flýtt fram til 1. maí frá 1. júlí sem nú er. Það ákvæði er til mikilla bóta. Það hefur löngum staðið skólastarfi fyrir þrifum, var reyndar fyrir nokkrum árum flýtt frá 1. ágúst, reyndar 1. sept. upphaflega. Það er nauðsynlegt að hver skóli viti að vori nokkurn veginn hvaða starfsliði hann hefur á að skipa ef kennaramál þróast með þeim hætti, sem við vonum, að við fáum starfslið fyrir skólann eins og lög standa til. Það er reyndar ekki hægt að segja það um mitt umdæmi sem nær ekki einu sinni að uppfylla það að hálfu, en annars staðar hefur þetta batnað og ég vona að það sé fyrirboði þess að svo muni verða í næstu framtíð. Árganga- og fagstjórn er þegar orðið staðreynd og er farin að skila árangri og á eftir að skila enn betri árangri. Sérstakri ánægju vil ég lýsa yfir með 41. gr. Ég held að það sé einmitt ástæða til að undirstrika það að nokkuð hefur verið óttast að þeir sem koma úr dreifbýlinu væru á móti ákvæði um það að reglulegur starfstími grunnskóla skuli vera níu mánuðir. Og vissulega heyrir maður enn þá andóf gegn þessu í sveitunum. Það fer þó minnkandi og ber margt til. Börn eru ekki jafnalgildur vinnukraftur í sveitum eins og áður var. Helstu rök sem færð eru fram eru kannski sauðburðurinn á vorin en þetta hefur þá verið leyst með því að gera undanþágur að einhverju leyti þar sem aðstæður eru þannig en það eru færri og færri staðir sem á því þurfa að halda. Ég held að þetta sé eitt af þýðingarmeiri atriðunum í þessu frv., að við förum að samræma skólahald á Íslandi hvar sem er á landinu og búum ekki við það eins og verið hefur um áratuga skeið að þeir nemendur sem koma úr þéttbýlinu fái á annað ár og jafnvel meiri skólagöngu á sínum grunnskólatíma en þeir sem búa aftur í dreifðustu byggðunum. Þetta er eitt af meginatriðum sem ég held að skipti máli þarna. Þá vildi ég aðeins víkja nokkrum orðum að 42. gr. og athugasemd sem kom frá hv. 18. þm. Reykv. um orð sem þarna er inni, um leikræna og listræna tjáningu. Ég vil vekja sérstaka athygli þingmannsins á að það er þó nýtt að fá þetta inn í frv. Og þar er þó skref í þessa átt að mínu mati. Ég get ekki búist við því að neinar horfur séu á því á næstunni að við fáum leikara inn í skólana til þess að sinna leikrænni og listrænni tjáningu. Ég get heldur ekki séð að það sé nauðsynlegt vegna þess að leikræn og listræn tjáning er notuð til annars en að fullmennta leikara. Hún hefur verið notuð um árabil í kennaranámi, á námskeiðum Kennaraháskólans og er núna talin ómissandi og nauðsynlegur þáttur í kennslu, bæði yngri barna og ekki síður þeirra eldri. Ég ætla ekki að vanmeta leikara og það nám sem þeir hafa að baki og kannski ekki síst það sem þeir skila út í dreifbýlið með því að halda námskeið. Þeir kynna sína grein með því að kenna þetta einmitt kennurum til þess að þeir geti nýtt þetta. Ég vil ekki vanmeta það eða vanþakka því það er okkur mikils virði. Og ég tel að það að hafa fengið leikræna og listræna tjáningu inn í grunnskólafrumvarpið sé mjög veigamikið spor í rétta átt. Ég vildi geta um þetta því að það komu fram athugasemdir um það áðan. Hins vegar vildi ég beina um það spurningu til ráðherra hvernig standi á því að út hefur fallið --- eða það er að finna annars staðar og mér hafi sést yfir það --- það sem var í fyrri lögum um ávana- og fíkniefni. Í þeim lögum sem tóku gildi um áramót er vísað til neðanmálsgreinar. Það er f-liður, fræðsla um áhrif af neyslu áfengis og annarra ávana- og fíkniefna. Þar er vísað til neðanmálsgreinar þar sem segir að þetta sé vegna laga nr. 23/1983 og kemur þess vegna inn í lögin um síðustu áramót. Ég vildi að þetta væri athugað. Ég tel að þarna sé um svo þýðingarmikið atriði að ræða að það megi ekki falla út. Hafi það verið vegna vangár eða annars þá vildi ég mælast til að úr því yrði bætt eða þá skýrt fyrir mér hvar þetta væri annars staðar. Reyndar tel ég að þetta eigi ekki að vera með öðru, þetta eigi að vera ákveðið og sérstaklega svo þýðingarmikið sem þetta er og svo mikill þáttur sem þetta er í samfélagi okkar og mikil nauðsyn að vinna gegn þessu. Skólarnir mega ekki bregðast sínu hlutverki í því. Ég get ekki fallist á að markmið 44. gr. séu metnaðarlítil, að gera þetta á þennan hátt. Þetta hlýtur að taka tíma, svo miklum fjármunum sem þarf til að kosta. En ég er líka þeirrar skoðunar að þeim fjármunum þurfum við að kosta til. Það er alveg rétt sem bent var á að í 7. bekk, sem var 6. áður, er þetta óbreytt og í 8., 9. og 10. bekk er þetta lágmarkið, það er alveg rétt. Hins vegar mundi maður ætla að þegar aukningin hefur orðið fyrir neðan, sem er meiri en þessu nemur, hljóti að hafa náðst þó nokkur jöfnuður á. Og það er reyndar svo með nemendur í eldri bekkjum að þá er komið býsna margt annað sem þeir eru að starfa. Þetta er fólk sem er í tónlistarnámi, þetta er fólk sem stundar íþróttir, þetta er fólk sem stundar félagsstörf og það er oft feikilega mikið vinnuálag á fólki einmitt á þessum aldri. Ég er því ekki viss um að þessi jöfnun og aukning sé slæm. Það er alveg rétt að 25 stundir er kannski ekki það sem við stefnum að enn þá en það er líka stefnt að því að auka það með tímanum. Talað er um jólaleyfi nemenda í 45. gr. Ég held að ekki sé verið að setja lög um að skikka kennara til að vinna í leyfum þó e.t.v. væri ástæða til þess, ég veit það ekki, heldur sé fyrst og fremst verið að setja inn í lögin að nemendurnir eru það sem þessi lög snúast um frekar en kennarar. Hins vegar er það svo í núgildandi kjarasamningum kennara að þeir vinna allmargir úti á landi í átta mánaða skóla. Þeim er gert skylt, ef þess er krafist, að mæta níu mánuði til vinnu. Þeim er óvíða gert að gera þetta þó það sé vaxandi að skólastjórar þessara skóla noti sér að einhverju leyti þessa heimild fyrir og eftir skóla. Það sem hefur leitt síðan af því er að kennarar sjá sér einfaldlega hag í því að skólatími verði lengdur. Það hefur tekið langan tíma að þetta ákvæði í kjarasamningunum komist til framkvæmda. Það er smátt og smátt að vinna á og það verður til þess að auðvelda ákvæðin sem áður var getið um, níu mánaða skóla, sem ég held að við ættum að stefna að. Reyndar hafa fræðslustjórar unnið markvisst að því undanfarin ár eins og sést á þeirri töflu sem vísað var til áður. Við eigum ekki að sætta okkur við neitt minna en að þetta verði lögleitt um allt land, að sami skólatími verði alls staðar. Síðan er svo annað mál hvort sérstakar aðstæður geta gefið tilefni til undanþágu. Þá verða líka að vera gild rök fyrir því og þær munu ekki verða svo margar. Þá vil ég vekja athygli á a-lið í 47. gr. Þar segir að nemendur í bekkjardeild verði ekki fleiri en hér segir: 10 nemendur ef aldursflokkar eru fimm til sjö. Í fyrri lögum var það svo að ef skólinn samanstóð af fjórum nemendum þá var það mat bæði kennarans sem starfaði þar og fræðslustjóra að hann gæti sinnt þeim í einu lagi í einni deild. Ef einn nemandinn var hugsanlega 8 ára, annar 10, þriðji 11 og fjórði 12, þá sögðu lögin að skylt væri að kenna þeim í tveimur deildum með fullri stundaskrá. Þetta er ekki hagkvæmt, þetta er ekki nauðsynlegt. Og það er ekki gengið á rétt barna þó að þarna sé lagað til í lögunum. Þess vegna er það, eins og ég gat um í upphafi, að margt í þessum lögum tekur mið af langri reynslu og hvernig framkvæmdin hefur verið. Þá er jafnan reynt í tillögum og umsögnum þeirra sem fjallað hafa um málið, þetta er byggt á býsna mörgum álitum sem komið hafa, þá er jafnan reynt að gæta þess við hagræðingu að réttur nemandans sé ekki fyrir borð borinn. Ég held að þau ákvæði sem eru um nemendur séu yfirleitt til bóta. Það getur vel verið að það hefði mátt fara neðar og hafa enn þá færri nemendur í bekk en hér er einmitt gerður greinarmunur á því hvort við erum að tala um eldri bekki í grunnskóla eða yngri bekki. Og það held ég að sé til bóta. Það hefur löngum verið svo að yngri bekkir grunnskóla hafa verið taldir heldur ómerkilegri bekkir. Almenningur hefur því miður oft litið svo á. Hins vegar höfum við sem störfum við skólana litið svo á að þýðingarmesta kennslan væri á fyrstu tveimur til þremur skólaárunum. Ég held að það sé orðinn almennur skilningur flestra nú að þar mæði hvað mest á hæfileikum, reynslu og getu kennarans. Ýmis ákvæði sem eru að koma inn í skólann eru hérna fest, eins og námsráðgjafi. Þróunarsjóður er þegar tekinn til starfa, farinn að úthluta til margra merkra verkefna og ég held að þetta sé mjög til bóta. Ég vil sérstaklega fagna því að heimilt er að reka kennslugagnamiðstöð og veita þar sérfræðilega ráðgjöf og þjónustu. Þetta er einmitt í samræmi við skýrslu nefndar sem skipuð var af Birgi Ísl. Gunnarsyni 1988, ef ég man rétt, og skilaði áliti í maí 1989. Hún lagði til að kennslugagnamiðstöðvum yrði komið upp við allar fræðsluskrifstofur utan Reykjavíkur þar sem reiknað var með að Námsgagnastofnun og kennslumiðstöð hennar mundi sinna því hlutverki. Þessu er mikil ástæða til að fagna sérstaklega. Mig furðar nokkuð á þeirri pólitísku andstöðu sem hefur verið við grunnskólafrumvörp á þingi. Þá er ég ekki bara að ræða um þetta eina grunnskólafrv. heldur að í hvert skipti sem reynt hefur verið að koma fram með frv. til breytinga, og þá bóta oftast nær, á grunnskólalögum hefur það ævinlega mætt andstöðu og það gerir það hér líka núna. Eins og ég gat um þá gat ég ekki séð annað en að hv. 18. þm. Reykv. tæki undir velflest það sem er í þessu frv. Enda held ég að mjög margt sem þarna kemur fram sé í góðum takti við það sem Kvennalistinn hefur verið að berjast fyrir, þ.e. að fá betri skóla fyrir landsmenn. Þetta var minn skilningur á flestu því sem hún sagði þó að minni háttar agnúar væru. Og það tek ég undir, það eru auðvitað agnúar á þessu. En ég tel þá vera minni háttar. Ég sé ekkert í þessu frv. núna sem réttlæti það að menn fari að hnotabítast pólitískt um það, jafnvel þó þeir hafi ekki meiri áhuga á þessu frv. en svo að það eru örfáir hér í salnum. Ég held það sé ekki áhugi á grunnskólamálum sem veldur þessu andófi heldur eitthvert pólitískt metnaðarmál. Og ég verð að segja það, hafandi starfað við skóla í 30 ár, að mér finnst það ansi mikil léttúð af alþingismönnum að leyfa sér þetta. Að leyfa sér að hindra framgang bóta og breytinga á lögum um grunnskólann sem er þýðingarmesta stofnun okkar þjóðfélags. Þetta vil ég endilega að komi skýrt fram vegna þess, og ég endurtek, mér þykir þetta léttúð og mér þykir ámælisvert að þetta skuli vera gert. Þetta er ekki í fyrsta skipti núna heldur í hvert skipti sem þetta hefur komið fram. Það er ekki við einn flokk að sakast, þetta eru þingmenn í heild. Svona á ekki að vinna á þingi að mínu mati. Það á ekki að vinna þannig að kæfa vegna pólitískra hagsmuna mál sem geta og þurfa að ná framgangi. Mál sem varða þjóðfélag okkar og grunninn að því. Mér finnst ekki rétt á málum haldið hér. Mér finnst um þá agnúa sem eru á þessu frv. að þeir séu smávægilegir. Þá má sníða af í nefnd með mjög lítilli fyrirhöfn. Fyrst og fremst er þetta frv. aðlögun að sjálfri framkvæmdinni, að því sem orðið hefur og því sem við viljum gera. Og ég tek undir það sem við viljum gera í þessu. Ég vil líka ítreka það aftur að hér er ekki um að ræða frv. sem menntmrh. er að smíða og henda inn í þingið. Hér er um að ræða frv. sem byggt er á öllum þeim tilraunum sem gerðar hafa verið frá 1974, á allri þeirri framkvæmd sem hefur verið á lögunum síðan. Það er verið að draga saman reynslu þessara ára til úrbóta og það er verið að draga saman þær tillögur sem gerðar hafa verið af öllum þingflokkum hér á Alþingi til þess að gera eitt gott frv. Þess vegna vona ég að þetta frv. fái góðan byr og fái gott brautargengi hér í þinginu og vona að það verði að lögum hið fyrsta.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þær ítarlegu og málefnalegu umræður sem hafa farið fram um þetta grunnskólafrv. Það er svo fjölda margt sem hefur komið fram í þessum umræðum að það tæki allt of langan tíma ef ég færi að fara yfir hvert einasta atriði. Ég get tekið það fram að ég er sammála ýmsum athugasemdum sem fram hafa komið frá einstökum þingmönnum. Ég vil þó leggja alveg sérstaka áherslu á það sem hv. 2. þm. Vestf. var að segja hér áðan að þetta frv. er auðvitað tilraun til að finna samnefnara. Við undirbúning frv. hefur verið ráðgast við fjöldann allan af samtökum. Þetta er í raun og veru ekki skrifað af menntmrh. heldur hef ég lagt áherslu á það við undirbúning frv. að reyna að finna samnefnara. Ég held að það sé grundvallaratriði í sambandi við alla skólastefnu hér á landi að það finnist samstaða um skólann. Það má ekki efna til stríðs um skólann eins og stundum hefur gerst á árum áður vegna þess að það spillir því mikilvæga starfi sem þar er unnið. Þess vegna er ákaflega mikilvægt að finna breiða samstöðu um íslenska skólastefnu. Ég tel að þetta frv. sé ágæt tilraun í þá átt. Varðandi einstakar athugasemdir og spurningar ætla ég að segja þetta, og fer mjög hratt yfir sögu, herra forseti. Fyrst í sambandi við grunnskólaráð og fræðsluráð. Hér er í raun og veru um að ræða svo að segja sama stjórnkerfi og í framhaldsskólalögunum. Í framhaldsskólalögunum er gert ráð fyrir því að þar sé til samstarfsnefnd framhaldsskólanna. Hún er undir forsæti menntmrh. eða staðgengils hans og í henni eru skólameistarar allra framhaldsskóla í landinu. Grunnskólaráðið mun vinna mjög svipað og þessi samstarfsnefnd hefur gert. Af henni er að vísu ekki mjög löng reynsla en þó nokkuð á annað ár. Hvert er vald grunnskólaráðs? Svarið er: Ekkert. Vald grunnskólaráðs er í raun og veru bara fortöluvald. Grunnskólaráð er ráðgefandi aðili. Eins og fram kemur er það samstarfsvettvangur til að hafa yfirlit og til að fylgjast með. Dæmi um mál sem ég mundi leita til grunnskólaráðs með er sú umræða sem hér var sl. sumar um einkaskóla. Ég mundi bera slíkt mál undir slíka stofnun. Og ég held að fyrir menntmrh., hver sem hann er, sé það gagnlegt að geta borið sig saman við slíkt viðurkennt, faglegt tæki sem grunnskólaráðið ætti að vera. Fræðsluráðið hefur hina svæðisbundnu yfirsýn en grunnskólaráðið á að hafa landsyfirsýn. Auðvitað skarast verkefni fræðsluráðanna og grunnskólaráðsins oft. En óhjákvæmilegt er að þarna sé um að ræða tvenns konar stofnanir. Það mætti hugsa sér að grunnskólaráðið væri sett saman úr fræðsluráðum þannig að fræðsluráðin tilnefndu inn í grunnskólaráðið. Það er hins vegar gallað, m.a. vegna þess að þá nást ekki örugglega sjónarmið allra. Ef meiri hlutarnir í fræðsluráðunum kjósa er mjög líklegt að það yrðu upp til hópa kennararnir sem kæmu inn í grunnskólaráðið. Þá mundi vanta foreldrana, vanta fulltrúa Námsgagnastofnunar o.s.frv. Hv. 18. þm. Reykv. spurði sérstaklega um foreldrafélögin, hvort nógu sterkt væri að orði kveðið í 21. gr. Ég get sagt fyrir mig að ég væri út af fyrir sig tilbúinn til að ganga býsna langt í því að kveða sterkt að orði í þessum efnum. Ég held að það sé ekki ráðlegt að festa þetta mikið nánar. En ég vek athygli á að annars staðar í frv. er kennurunum gert að skyldu að gefa foreldrum kost á að fylgjast með því sem gert er í skólunum.

Ég spurði einmitt að því hvernig þeir ættu að uppfylla þá skyldu.

Það eiga þeir auðvitað að gera með því að þeir eru umsjónarkennarar. Þeir eiga að kalla til funda með foreldrum, ræða við foreldra o.s.frv. Auðvitað er þetta frv. til rammalaga og það er ekki skrifað niður í einstökum atriðum hvernig menn eiga að taka á hlutunum. Ég er alveg sammála athugasemdum hv. 18. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Vestf. í sambandi við 2. málsgr. 22. gr., varðandi fulltrúa nemenda eða nemendaráðs í kennararáði. Ég tel að greinina þurfi að laga í meðferð nefndar. Þetta eru bersýnilega mistök og yfirsjón eins og það liggur fyrir hér. Það var annars athyglisvert að fylgjast með ræðu hv. 2. þm. Reykv. og hv. 18. þm. Reykv. Hv. 2. þm. Reykv. vildi helst festa sem allra minnst af skyldum m.a. vegna þess að þær væru á sveitarfélögunum. En hv. 18. þm. Reykv. vildi ganga ívið lengra í að festa skyldur m.a. á sveitarfélögunum en gert er ráð fyrir í þessu frv. Tíu ára markmiðið er t.d. fyrst og fremst spurning um samvinnu við sveitarfélögin. Það var dálítið fróðlegt að fylgjast með ræðum þeirra tveggja sem ég hlustaði á með athygli, t.d. að því er varðar 25. gr. frv. í sambandi við búnað o.fl. Þar sagði hv. 2. þm. Reykv.: ,,Þetta eru ansi strangar kröfur``, en hv. 18. þm. Reykv. sagði aftur á móti að kannski væri ekki nægilega skýrt og þétt að orði kveðið í greininni auk þess sem markmiðunum væri náð allt of hægt. Út af fyrir sig get ég alveg tekið undir það og maður vildi ná þessu mikið, mikið fyrr. En þarna rekst þetta dálítið á kostnað eins og menn þekkja og ég kem aðeins nánar að hér á eftir. Sama var að segja um mismunandi viðhorf þessara tveggja samþingsmanna minna hér úr þessu kjördæmi varðandi 32. gr., um ráðningu, og hvort það væri nóg að menntmrn. ætti bara að staðfesta ráðningar kennara, námsráðgjafa og skólasafnvarða. Hvort hætt væri við því að menn færu samkvæmt þessum reglum jafnvel að ráða, ef ég skildi þingmanninn rétt, t.d. réttindalaust fólk af einhverjum ástæðum fram hjá kerfinu. Ég tel satt að segja að ákvæðin séu svo skýr um að það eigi að virða lögin um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum kennara að ekki eigi að þurfa að óttast þetta. Hv. 18. þm. Reykv. ræddi mikið um 44. gr. varðandi lágmarks vikulegan kennslutíma á hvern nemanda í grunnskóla. Ég verð að segja alveg eins og er að ég tel að þetta sé ein allra merkasta grein frv. vegna þess að hún kveður á um lágmark. Hún kveður á um lágmark og menn sjá kannski á bls. 29 í grg. frv. hvað í raun og veru verið er að leggja hér til. Í grunnskólalögum í dag er gert ráð fyrir því t.d. að 3. bekkur hafi 24 tíma á viku. En í gildandi lögum er þetta ekki lágmarksákvæði heldur viðmiðunarákvæði, það eru 24 tímar á viku. Í viðmiðunarstundaskrá, eins og hún er núna orðin eftir niðurskurð aftur og aftur er þetta komið niður í 22 tíma. Í frv. er gert ráð fyrir að þessi botn, þetta lágmark, verði 25 stundir og síðan verði sett markið á 35 stundir á nokkurra ára bili. Með þessu orðalagi um lágmark er verið að tryggja börnunum þennan rétt, foreldrunum þennan rétt og það er líka í raun og veru verið að styðja skólana og menntmrn. Þegar kemur að því að skipta þurfi takmörkuðum fjármunum ríkisins er hægt fyrir ráðuneytið að verja sig með þessu ákvæði, þegar það er orðið lágmarksákvæði frekar en að vera almennt viðmiðunarákvæði. Og ég er viss um að á undanförnum árum hefði svona ákvæði hjálpað menntmrn. til þess að verja skólana fyrir þeirri almennu sparnaðarbylgju, að ég segi ekki köstum, sem stjórnvöld fá oft --- að vísu af ýmsum ástæðum og oftast eðlilegum og óhjákvæmilegum. Þetta er auðvitað ekki aðeins millifærsla eins og ég kem hér að á eftir varðandi kostnaðinn. Hvar eiga list- og verkmenntagreinar að koma í efstu bekkjunum þegar þar verður aukið við? Svarið er þetta: Við lengjum skólatímann strax í haust. Við lengjum skólatímann strax í haust í 1., 2. og 3. bekk. Þessi tími verður notaður fyrir lista- og verkmenntagreinar að svo miklu leyti sem mögulegt er. Fyrst og fremst erum við þar hömluð af kennaraskorti. Ég geri síðan ráð fyrir því að núna alveg á næstu vikum, næstu einum eða tveimur mánuðum verði gefin út ný viðmiðunarstundaskrá. Hún einkennist fyrst og fremst af því að hún er sveigjanlegri en gildandi viðmiðunarstundaskrá. Við munum leggja á það áherslu að list- og verkmenntagreinar, heimilisfræði og slíkar greinar fái aukið svigrúm, jafnvel á kostnað bóklegu greinanna af því að þjóðfélagið hefur breyst, eins og hv. 18. þm. Reykv. hefur oft minnt á í ræðum sínum hér í þessari virðulegu deild. Varðandi önnur einstök atriði vil ég geta þess í sambandi við kennsluráðgjöf og sálfræðiþjónustu og sérkennsluna sérstaklega, sem hv. 18. þm. Reykv. kom aðeins að hér áðan, að við erum núna með í gangi úttekt á sérkennslunni. Við byrjuðum þá úttekt í fyrra, allsherjar úttekt á allri sérkennslu í landinu. Ég bind miklar vonir við að niðurstöður þeirrar könnunar verði góður leiðarvísir um það hvernig á þeim málum á að halda í framtíðinni. Jafnframt erum við að undirbúa setningu nýrrar reglugerðar um ráðgjafar- og sálfræðiþjónustuna sem ég held að sé mjög mikilvægt að endurmeta frá því sem er í gildandi reglugerð. Í gærkvöldi sat ég félagsfund hjá Sálfræðingafélagi Íslands þar sem farið var yfir þessi mál og þar sem mjög margt fróðlegt kom fram. Það er bersýnilega óhjákvæmilegt að á þessum málum verði tekið á ný og þess vegna verður reglugerðin endurskoðuð. Í 68. gr. frv. er fjallað um þróunarsjóð grunnskóla. Hann fékk í fyrra 4,5 millj. kr. Hann fær í ár 9 millj. kr. Þessu hefur öllu verið úthlutað til líklega 30--40 verkefna í fyrra og álíka margra í ár í skólum allt í kringum landið. Eins og hv. þm. Pétur Bjarnason, sem þekkir þessi mál mjög vel sem starfandi fræðslustjóri á Vestfjörðum, gat um áðan þá hafa þessir fjármunir, þó litlir séu í raun og veru, þegar haft veruleg áhrif á innra starf skólanna og ýtt þar undir áhuga á þróunarstarfi. Það er út af fyrir sig athyglisvert að þeir hv. þm. Reykv. sem hér hafa talað tala um að hér sé að einhverju leyti of skammt gengið í valddreifingarátt. Það er ánægjulegt að það sjónarmið skuli vera uppi, þá er í raun og veru samstaða um það. Ég bendi hins vegar á að ekki er full samstaða um það að ganga mikið lengra að sinni. M.a. ekki gagnvart hagsmunasamtökunum, þ.e. stéttarsamtökum uppeldisstéttanna sem við þurfum auðvitað að taka tillit til. Ég held að skynsamlegt sé að stíga skref í þessa átt, ákveðin skref en ekki allt of róttæk á allt of stuttum tíma. Ég held t.d. að það að fara að setja hvern einasta skóla á föst fjárlög og láta hvern einasta skóla um ráðningar síns fólks geti út af fyrir sig gengið í mjög mörgum skólum, en sumir skólarnir eru svo fjarska veikir, bæði að því er varðar uppeldislega forustu og félagslegar aðstæður að ég held að það væri vafasamt að ganga mikið lengra í bili. En stefnan er út af fyrir sig sett hér á það að auka valddreifingu í skólunum og mér heyrist að allir séu sammála um það. Satt best að segja fannst mér á þeim ræðum sem hér voru fluttar að í meginatriðum sé fólk sátt við þetta frv. sem hugsanlegan samnefnara fyrir þau viðhorf sem fólk hefur í málefnum grunnskólans þó hitt sé auðvitað rétt að við hefðum sum viljað hafa þetta töluvert öðruvísi og sennilega öll. Ég vil aðeins víkja að kostnaði að lokum, herra forseti, sem leiðir af samþykkt þessa frv. Það eru fjórir þættir sem þar skipta máli. Í fyrsta lagi er kostnaður vegna tíu ára skólaskyldu sem felur í sér að forskóli verður reiknaður á sama hátt og aðrar bekkjardeildir og síðan fjölgum við kennslustundum í 2. og 3. bekk. Þessi kostnaður, þ.e. við sex ára bekkinn og 2. og 3. bekk, er alls um 100 millj. kr. á ári. Í bráðabirgðaákvæði í frv. er gert ráð fyrir því að fjölgun kennslustunda komi til framkvæmda á næstu þremur árum frá gildistöku laganna. Og í fjárlögum þessa árs er sérstök fjárveiting að upphæð 40 millj. kr. til aukinnar kennslu yngri barna, þannig að raunverulegur kostnaðarauki miðað við fjárlög er alls 60 millj. kr. af þessum þætti. Í öðru lagi er kostnaður vegna fjölgunar bekkjardeilda í 1.--3. bekk, en við ætlum að fækka hámarkinu í 1.--3. bekk. Sá kostnaður er talinn verða 70 millj. kr. á ári. Bekkjardeildum fjölgar vegna þess ákvæðis að hámarksfjöldi nemenda í hverri bekkjardeild verði lækkaður úr 30 í 22 nemendur. Það mun eingöngu hafa áhrif í stærstu sveitarfélögunum. Gert er ráð fyrir því í frv. að þessi kostnaður upp á 70 millj. kr. alls komi til framkvæmda á fimm árum. Í þriðja lagi eru stöður námsráðgjafa. Ef miðað er við eina stöðu námsráðgjafa á hverja 650 nemendur, eins og menntmrn. áætlar, þá verða stöðugildi þeirra rúmlega 60 talsins. Kostnaður við það er 75 millj. kr. á ári og við gerum einnig ráð fyrir því að þetta komi til framkvæmda á fimm árum. Í fjórða lagi eru svo ýmsir smærri kostnaðarliðir svo sem rýmkun kennsluafsláttar, níu mánaða starfstími allra grunnskóla, heimild til rekstrar sumarskóla, aukin skólaþróun o.fl. Þeir fela í sér kostnaðarauka sem má áætla að sé á bilinu 50--55 millj. kr. á ári. Heildarkostnaður, rekstrarkostnaður af þessum breytingum er því á ári 300 millj. kr. Þar af eru þegar í fjárlögum ársins 1990 40 millj. kr., kostnaðarauki er því 260 millj. kr. frá gildandi fjárlögum. Við gerum ráð fyrir því að þessi kostnaðarauki komi inn í jöfnum áföngum, þ.e. vegna skólaársins 1990--1991 34 millj. kr., skólaársins þar á eftir 73 millj. kr., skólaársins þar á eftir 73 millj. kr., fjórða skólaárið 40 millj. kr. og fimmta skólaárið 40 millj. kr. þegar allur þessi kostnaður er kominn inn. Þá er auðvitað, eins og fram hefur komið, eftir að reikna þann kostnað sem sveitarfélögin munu leggja í vegna stofnkostnaðar. Það verður örugglega mismunandi. Og eins og hér var bent á hlýtur ráðuneytið að leggja á það áherslu að vinna það verk varðandi einsetningu í samvinnu við sveitarfélögin. Það getur ekki gerst öðruvísi af því að þau bera alla hina fjárhagslegu ábyrgð. Herra forseti. Ég vil endurtaka þakkir mínar til þeirra hv. þm. sem hér hafa talað og flutt ágætar ræður og málefnalegar. Þetta hefur verið góð umræða fyrir þá sem hér hafa verið í salnum, hinir hafa misst af miklu. Það er þá bara verst fyrir þá. Ég vænti þess að málið fái góða meðferð í hv. menntmn.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. menntmrh. þau svör sem hann veitti hér við spurningum þó vissulega hafi hann ekki svarað nærri öllum þeim spurningum sem ég lagði fyrir hann. Vonandi fást svör við þeim á seinni stigum í meðförum þessa máls. En ég get ekki stillt mig um að minnast aðeins á orð hv. þm. Péturs Bjarnasonar. Nú háttaði svo til þegar hann flutti mál sitt að sú sem hér stendur var eini þingmaðurinn í salnum. Að auki voru hér staddir hæstv. menntmrh. og virðulegur forseti. Hann fjölyrti nokkuð um að grunnskólalög væru gerð að pólitísku bitbeini og atyrti menn fyrir það háttalag. Í máli mínu tel ég að ég hafi aftur og aftur lýst yfir ánægju minni með þetta frv. að mjög mörgu leyti.  Einn smámisskilning langar mig til þess að leiðrétta í máli hv. þm. Það var þegar hann virtist hafa skilið orð mín svo að sérmenntað fólk ætti að annast kennslu í leikrænni tjáningu í skólunum. Það er alls ekki með það að markmiði að mennta alla nemendur sem leikara fremur en það er markmið tónmenntakennslu að gera alla að tónlistarfólki eða myndlistarkennsla að gera alla að myndlistarmönnum. En þetta er nú einu sinni sérfag eins og svo margt annað og mundi auðvitað nýtast nemendum í öðrum námsgreinum. Ekki hef ég á móti því að hinir almennu kennarar læri eitthvað til þessara hluta en ég álít að grunninn þurfi fagfólk að leggja.  en ég spyr um framkvæmd þess. Þar sem þetta er ekki námsgrein sem er tilgreind sérstaklega þá hefur mér vitanlega aldrei verið ráðið sérmenntað fólk til þessara starfa. Ég veit reyndar ekki hvort það stendur til því það er vissulega svo að sérstaklega íslenskukennarar hafa mjög oft haft það á orði að þeir séu fullfærir til þessarar kennslu. Ég er fyrst og fremst að vekja athygli á því að þeir eins og aðrir geta vissulega sinnt hluta af þessari kennslu og tileinkað sér eitthvað af þessu fagi. En ef þarna á að vera um alvarlega og markvissa kennslu að ræða þá verður auðvitað að koma til sérmenntað fólk í þessu eins og öðrum greinum.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um Skákskóla Íslands. Það er í raun og veru fylgifrv. með frv. um launasjóð stórmeistara sem þegar hefur verið vísað til hv. menntmn. til meðferðar. Í frv. er gert ráð fyrir því að á vegum Skáksambands Íslands og í samvinnu við ráðuneytið starfi skóli sem nefnist Skákskóli Íslands. Skólastjórn skólans verði skipuð þremur mönnum sem verði tilnefndir af Félagi stórmeistara, Skáksambandinu og af menntmrn. Þá er gert ráð fyrir því í 6. gr. að skólinn skiptist í almenna deild og framhaldsdeild. Og í 8. gr. segir að menntmrh. sé heimilt að semja við önnur félagasamtök eða einkaaðila um rekstur skákskóla samkvæmt lögum þessum. Frv. hefur m.a. þann tilgang að hér verði starfræktur viðurkenndur skákskóli þar sem unnt verði að gera ráð fyrir að stórmeistarar sem fá laun frá ríkinu inni af höndum tiltekna vinnuskyldu. Hér er um að ræða mikilvægt mál sem lengi hefur verið í undirbúningi í menntmrn. og birtist nú í frumvarpsformi. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um mannanöfn. Má segja að það hafi verið lengi í undirbúningi. En lokaverkið að undirbúningi frv. vann nefnd sem ég skipaði 2. okt. 1989. Í henni áttu sæti dr. Guðrún Kvaran orðabókarritstjóri, formaður, dr. Ármann Snævarr, fyrrv. hæstaréttardómari, Hallgrímur Snorrason hagstofustjóri og Svavar Sigmundsson dósent. Þá starfaði Skúli Guðmundsson, skrifstofustjóri Þjóðskrár, með nefndinni. Áður hafði fyrrv. menntmrh. falið þeim Ármanni Snævarr og Hallgrími Snorrasyni að endurskoða gildandi mannanafnalög en því verki höfðu þeir ekki að fullu lokið. Þessi mál komu til ítarlegrar meðferðar á Alþingi 1971. Þá var lagt fram frv. til laga sem var samið af nefnd sem var skipuð af menntmrh. 1967. Urðu miklar umræður um það frv. hér á hinu virðulega Alþingi. Má segja að frv. hafi dagað uppi og var vísað til ríkisstjórnarinnar í seinni lotunni sem gerð var að því hér á hv. Alþingi. Það frv. sem hér birtist byggist á þeirri reynslu sem fengin er frá því að gildandi lög um mannanöfn frá 27. júní 1925 voru sett. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því að forræði þessa málaflokks flytjist frá menntmrh. til dómsmrh. ef frv. þetta verður að lögum. Þetta frv. byggist að talsverðu leyti á mannanafnafrv. frá 1971 en í ýmsum greinum er þó vikið frá því í veigamiklum atriðum. Þar má sérstaklega nefna að ekki er gert ráð fyrir að heimilt verði að taka upp ný ættarnöfn. Á hinn bóginn er í þessu frv. komið talsvert til móts við óskir um heimildir til notkunar ættarnafna á íslenskum börnum erlendra ríkisborgara sem búsettir eru hér á landi. Gert er ráð fyrir að ættarnöfn geti gengið jafnt í kvenlegg sem í karllegg og menn geti kennt sig jafnt til föður eða móður. Þá skal tekið fram að í frv. er enn fremur lagt til, eins og ég gat um áðan, að dómsmrn. fari framvegis með mál sem snerta mannanöfn en ekki menntmrn. eins og nú háttar. Þetta frv. er mikið styttra en frv. frá 1971. Það stafar af því að færri ákvæði eru um ættarnöfn en voru í fyrra frv. og af því að ekki þykir nauðsynlegt að hafa ítarleg ákvæði í lögum um skráningu nafna á þjóðskrá enda er nú komin fastari skipan á þau mál en þegar fyrra frv. var samið og flutt hér á hv. Alþingi. Hér geri ég næst, herra forseti, grein fyrir helstu tillögum frv. I. kafli frv. fjallar um eiginnöfn. Þar er í upphafi haldið þeirri meginstefnu sem fram kemur í gildandi lögum, og einnig er í frv. frá 1971, að barni skuli gefið eitt eiginnafn eða tvö. Nafnið skal vera íslenskt, hafa unnið sér hefð í málinu og falla að íslensku málkerfi. Kveðið er á um skyldu til nafngjafar og mælt fyrir um að gefa skuli barni nafn innan hálfs árs frá fæðingu. Þá eru ákvæði um nafngjafir við skírn eða með tilkynningu til presta, forstöðumanna skráðra trúfélaga eða Þjóðskrár og um eftirlit þessara aðila með nafngjöfum. Þetta eftirlit byggist á þrennu fyrst og fremst, þ.e. skrá um heimil nöfn sem mannanafnanefnd skal semja, á eftirliti presta, forstöðumanna skráðra trúfélaga og Þjóðskrár og málskoti til mannanafnanefndar í álitamálum um nafngjafir og loks á þeirri skyldu Þjóðskrár að taka ekki nafn til skráningar nema það sé á mannanafnaskrá eða samþykkt af mannanafnanefnd. Í gildandi lögum eru fyrirmæli um útgáfu skrár um þau mannanöfn sem bönnuð eru. Slík skrá hefur aldrei verið gefin út og eðli málsins samkvæmt er vandséð að slík skrá verði nokkurn tímann samin svo raunhæft sé. Í þessu frv., eins og í frv. frá 1971, er kveðið á um að samin verði skrá um þau eiginnöfn sem heimil teljast. Er þessi skrá talin ein helsta undirstaða þess að unnt verði að framfylgja lögunum auk þess sem hún verði öllum almenningi til leiðbeiningar við nafngjafir. Er lagt til að prestar, forstöðumenn skráðra trúfélaga og starfsfólk Þjóðskrár skuli ekki samþykkja nöfn, sem ekki eru á skránni, heldur skuli óskum um slíkar nafngjafir skotið til úrlausnar mannanafnanefndar. Skráin á því ekki að standa í vegi fyrir því að ný nöfn séu tekin upp auk þess sem hún hlýtur að breytast eftir því sem starfsemi mannanafnanefndar miðar. Rétt er að nefna eitt álitamál sérstaklega í tengslum við ákvæði I. kafla um eiginnöfn. Sem fyrr segir er lagt til í 2. gr. að eiginnöfn skuli vera íslensk, hafa unnið sér hefð í málinu og falla að íslensku málkerfi. Í 8. gr. er þó gert ráð fyrir að þessar skorður gildi ekki um nöfn erlendra barna fæddra hér á landi, þ.e. ef foreldrar skilgetins barns eða móðir óskilgetins barns hafa erlent ríkisfang. Í sömu grein er enn fremur lagt til að ákvæði 2. gr. gildi ekki að fullu um íslensk börn ef annað foreldra er erlendur ríkisborgari eða hafi verið það. Samkvæmt þessari tillögu yrði heimilt að gefa börnum af slíkum blönduðum uppruna tvö nöfn, annað íslenskt en hitt erlent. Þegar hefur verið vikið að því að í tilvikum sem þessum eru óskir um þess háttar nafngjafir mjög algengar. Enginn vafi er á að verði þær bannaðar munu lögin verða ákaflega erfið í framkvæmd. Hér er úr vöndu að ráða. Með því að veita til þess heimild í lögum að barni, sem á annað foreldrið íslenskt en hitt erlent, megi gefa erlent eiginnafn auk íslensks, er að nokkru grafið undan meginstefnu laganna. Auk þess verða réttindi slíkra foreldra til nafngjafa ríkari en réttindi alíslenskra foreldra og því kynni að mega halda því fram að í þessu fælist mismunun. Á móti vegur að það sýnist sanngjart að mörgu leyti að barn af blönduðum uppruna fái, auk íslensks eiginnafns, að bera annað nafn sem er gjaldgengt í heimalandi hins erlenda foreldris þess. Hér er yfirleitt um mikið tilfinningamál að ræða og takmörk laganna að þessu leyti eru oft túlkuð sem skerðing á persónulegum réttindum manna og kunna að varða við mannréttindasáttmála Evrópu sem Ísland er aðili að. Að mati þeirra sem fjallað hafa um þessi mál á okkar vegum í menntmrn. vega þó þyngst þau rök að verði þessi heimild ekki veitt er hætt við að lögin verði óframkvæmanleg að þessu leyti. Þannig yrði sífellt reynt að sniðganga þau, t.d. með því að gefa börnum nöfn erlendis, en á því hefur nokkuð borið að undanförnu. II. kafli frv. fjallar um kenninöfn. Á sama hátt og í frv. frá 1971 tekur hugtakið kenninafn í þessu frv. til hvers konar kenningar samkvæmt lögunum, þ.e. er menn kenna sig til eiginnafns föður eða móður í eignarfalli að viðbættu son eða dóttir og til ættarnafns. Sem fyrr segir er gert ráð fyrir að menn geti kennt sig jafnt til föður eða móður og að jafnt sé heimilt að láta ættarnöfn ganga í kvenlegg sem karllegg. Hins vegar er lagt til að mönnum sé aðeins heimilt að bera eitt kenninafn. Í þessu sambandi skal bent á að svo virðist sem vaxandi tilhneigingar gæti til þess að menn vilji bera tvö kenninöfn. Dæmi um þetta er að konur, sem giftast mönnum er bera ættarnafn, óska stundum eftir því að taka upp ættarnafn eiginmannsins án þess að fella niður eigið kenninafn, hvort sem það er ættarnafn eða hefðbundið föður- eða móðurnafn. Sú nefnd sem samdi þetta frv. er andvíg því að þetta verði heimilað, bæði vegna þess að hér er ekki um íslenska málvenju að ræða og vegna hins að með þessu sýnist hætta á að hér geti sótt í sama far og í nágrannalöndum og leitt til ásóknar til tvöfaldra eftirnafna með bandstriki. Loks má geta þess að dæmi eru um að foreldrar vilji kenna börn sín til eiginnafna beggja og færa gjarnan fram jafnréttisrök í því sambandi. Þetta samrýmist hins vegar ekki íslenskri nafnvenju og þykir rétt að það verði látið nægja að menn geti valið um til hvors foreldranna barn sé kennt. Tillögur frv. um ættarnöfn eru um sumt svipaðar tillögum frv. frá 1971 en um sumt ólíkar. Á sama hátt og í frv. frá 1971 er nú gert ráð fyrir að hér á landi haldist tvöfalt kerfi kenninafna, þ.e. hið gamla kerfi föður- og móðurnafna og kerfi ættarnafna. Ekki þykir raunhæft að leggja niður ættarnöfn, sem ekki teljast lögleg í skilningi laga nr. 54/1925, og að þau verði afnumin. Telja má að í því fælist í mörgum tilvikum veruleg skerðing á mannréttindum þar sem slík ættarnöfn yrðu vafalaust talin hafa unnið sér hefð fyrir afskiptaleysi stjórnvalda. Því er gert ráð fyrir að þeir menn, sem nú bera ættarnöfn skv. þjóðskrá, megi bera þau áfram og sama gildi um niðja þeirra hvort heldur er í karllegg eða kvenlegg. Ólíkt því sem var í frv. frá 1971 er í þessu frv. ekki gert ráð fyrir að heimilt verði að taka upp ný ættarnöfn. Hér gætir þeirrar skoðunar að æskilegt sé að varðveita hið gamla kenninafnakerfi og því sé ekki æskilegt að veita heimildir til upptöku nýrra ættarnafna. Þetta er og í samræmi við afgreiðslu Alþingis á frv. 1971. Einn nefndarmanna sem undirbjó þetta frv., Ármann Snævarr, hefur þó tekið fram að hann hefði kosið að ganga lengra í þessum efnum og gera ráð fyrir að unnt væri að taka upp ný ættarnöfn með þeim hætti og þeirri gerð er greinir í II. kafla frv. 1971. Hann bendir í því sambandi á að ella fælist mismunun í því tvöfalda kerfi kenninafna sem gert er ráð fyrir í tillögum nefndarinnar. Að einu leyti gengur þetta frv. nokkru lengra en hið fyrra hvað varðar ættarnöfn. Hér er um það að ræða að gert er ráð fyrir að barn erlends manns og íslenskrar konu megi bera ættarnafn föður síns. Með þessu er í reynd opnað fyrir notkun erlendra ættarnafna, a.m.k. miðað við það sem gert er ráð fyrir í gildandi lögum. Hins vegar felst í þessu viðurkenning á þeirri framkvæmd sem verið hefur, þ.e. að ekki hefur verið talið unnt að standa gegn notkun ættarnafna af þessu tagi. Er meðal annars talið vafasamt að bann við að börn erlends manns fái að bera ættarnafn hans fái staðist gagnvart mannréttindasáttmála Evrópu. Í frv. er til mótvægis þessu ákvæði í 11. gr. Þar er tekið fram að auk þess að kenna sig til ættarnafns föður megi barn erlends manns og íslenskrar konu kenna sig til móður sinnar eða hafa ættarnafn hennar ef til er. Þá er og heimilt samkvæmt sömu grein að barnið beri íslenskt kenninafn sem lagað er að hinu erlenda eiginnafni föðurins, enda hafi mannanafnanefnd samþykkt það. Auk þess, sem hér hefur verið rakið, er gert ráð fyrir því í frv. að manni sé ekki skylt að bera ættarnafn þótt hann hafi til þess rétt. Jafnframt er heimilað að menn felli niður ættarnöfn, sem þeir hafa borið, eða taki upp ættarnafn sem þeir hafa rétt til. Lagt er til að þó sé að öllu jöfnu einungis unnt að gera slíka nafnbreytingu einu sinni á ævi hvers manns. III. kafli frv. fjallar svo um mannanafnanefnd, skipan hennar og verkefni. Hlutverk nefndarinnar samkvæmt frv. er mjög áþekkt því sem gert var ráð fyrir í frv. frá 1971. Mannanafnanefnd er nefnd sérfræðinga samkvæmt frv. og er því lagt til að tveir nefndarmenn verði skipaðir eftir tilnefningu heimspekideildar Háskólans en einn eftir tilnefningu lagadeildar. Ætlast er til þess að mannanafnanefnd gegni í aðalatriðum þríþættu hlutverki, þ.e. að semja skrá um þau eiginnöfn sem heimil teljast samkvæmt lögunum, að fella úrskurði og vera til ráðuneytis um nafngjafir. Af þessu leiðir að nefndin verður að starfa með reglubundnum hætti árið um kring og hafa fastan skrifstofutíma þannig að jafnan megi leita til hennar með skömmum fyrirvara. Óhjákvæmilegt er að nefndin hafi starfsmann og er gert ráð fyrir að hún hafi á að skipa sérfræðingi í hálfu starfi. Ætla má að hlutverk starfsmannsins verði að annast samskipti við þá sem fara með framkvæmd laganna og við almenning og að undirbúa úrskurði nefndarinnar. Þá gæti hann einnig tekið þátt í samningu mannanafnaskrár en það verkefni hlýtur þó að koma mest til kasta nefndarinnar. Í upphafi þarf mikið átak til að koma saman mannanafnaskránni en jafnframt er sýnt að samning slíkrar skrár er stöðugt verkefni þar sem skráin verður sífellt í mótun og endurskoðun. Um skipan nefndarinnar, verkefni og kostnað af starfsemi hennar er fjallað ítarlega í athugasemd með 17. og 18. gr. frv. Í IV. kafla frv. eru ýmis ákvæði um skráningu og notkun nafna. M.a. er kveðið á um gildistöku nafnbreytinga, um samræmingu í skráningu nafna á þjóðskrá og nafnnotkun manna. Til þess er ætlast að í skiptum við opinbera aðila, í lögskiptum og við samningsgerð riti menn ævinlega nafn sitt eins og það er skráð í þjóðskrá. Flest ákvæði þessa kafla voru í frv. frá 1971 og um sum gilda hliðstæðar reglur í norrænum mannanafnalögum. V. kafli frv. geymir ákvæði til að hindra misnotkun nafns annars manns, ákvæði um viðurlög, heimild til setningar reglugerðar um gildistöku laganna og kynningu. Í ákvæðum þessa kafla felst m.a. að mál er snerta mannanöfn flytjast frá menntmrh. til dómsmrh. Loks eru í frv. tvö ákvæði til bráðabirgða. Hið fyrra lýtur að tafarlausri skipan mannanafnanefndar svo ekki verði dráttur á því að hún hefji störf og hið síðara segir til um hvernig fara skuli með álitamál um nafngjafir þar til mannanafnaskrá hefur verið gefin út. Að lokinni þessari framsögu, herra forseti, legg ég til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Herra forseti. Með lögum nr. 67/1988, um bann gegn viðskiptum við Suður-Afríku og Namibíu, var bannað að flytja til Íslands vörur sem upprunnar voru í Suður-Afríku og Namibíu og að flytja frá Íslandi vörur til Suður-Afríku eða Namibíu, eða gera samning um útflutning vara frá Íslandi þegar ljóst mætti vera að endanlegur áfangastaður varanna væri Suður-Afríka eða Namibía. Með setningu laganna var mótmælt aðskilnaðarstefnu stjórnvalda í Suður-Afríku og höfðu sams konar lög verið sett annars staðar á Norðurlöndum. Með sjálfstæði Namibíu hefur kynþáttaaðskilnaður verið afnuminn þar í landi og er forsendan fyrir viðskiptabanni gagnvart Namibíu brostin. Leggur ríkisstjórnin því til að lögum nr. 67/1988 verði breytt þannig að þau gildi ekki gagnvart Namibíu. Þó þykir rétt vegna ástands í Valvis Bay að láta lögin ná áfram til svæða sem lúta yfirráðum Namibíu, sbr. 2. gr. frv. Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frv. þessu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Herra forseti. Norðurlönd hafa um langt skeið haft með sér víðtæka samvinnu í skattamálum. Frá árinu 1972 hefur verið í gildi aðstoðarsamningur milli Íslands, Danmerkur, Finnlands, Noregs og Svíþjóðar um aðstoð í skattamálum. Á árinu 1983 var gerður tvísköttunarsamningur milli sömu landa og aftur í endurskoðaðri mynd á árinu 1987. Þá gerðu þessi lönd, auk Færeyja, með sér tvísköttunarsamning 12. sept. 1989 sem tók gildi 1. jan. 1990. Reynslan af þessum samningum hefur verið góð og hafa þeir stuðlað að greiðari viðskiptum milli landanna, t.d. vegna tilflutnings fólks og fjármagns þeirra á milli. Eins og að framan er rakið hefur aðstoðarsamningur í skattamálum verið í gildi milli fimm Norðurlandanna frá árinu 1972. Á árinu 1988 óskuðu Færeyingar og Grænlendingar eftir því að gerast aðilar að aðstoðarsamningnum. Embættismannanefndir landanna hafa unnið að því máli á nokkrum fundum og náðu samkomulagi á síðasta ári. Aðstoðarsamningurinn milli Danmerkur, Finnlands, Færeyja, Grænlands, Íslands, Noregs og Svíþjóðar var síðan undirritaður í Kaupmannahöfn hinn 7. des. 1989 og er þess vænst að samningurinn verði fullgiltur af aðildarríkjunum á fyrri hluta þessa árs, þannig að hann geti tekið gildi fyrir mitt ár. Eins og fram kemur í grg. er aðalbreytingin frá gildandi samningi sú að nýi alþjóðasamningurinn nær einnig til Grænlands og Færeyja. Af öðrum breytingum má nefna breyttar reglur um fyrningu, sbr. 14. gr. samningsins, og nýjar reglur um samtímis skattrannsókn tveggja eða fleiri ríkja þar sem aðildarríkin hafa sameiginlega eða samtengda hagsmuni, sbr. 12. gr. samningsins. Samningurinn gerir, eins og gildandi samningur, ráð fyrir gagnkvæmri aðstoð við rannsókn skattamála, skiptum á upplýsingum og aðstoð við innheimtu skatta. Auk þess er gert ráð fyrir að aðstoðað verði við birtingu ýmissa skjala og skipst á eyðublöðum í sambandi við skattamál. Samningurinn tekur m.a. til tekjuskatta og eignarskatta bæði til ríkissjóðs og sveitarfélaga, erfða- og gjafaskatta, skatta af vélknúnum ökutækjum, virðisaukaskatts, söluskatts og almannatryggingagjalda. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Það frv. sem ég mæli hér fyrir um breytingu á lögum um Háskóla Íslands hefur þegar sætt meðferð í hv. efri deild og var þar samþykkt samhljóða óbreytt eins og það kom frá ríkisstjórninni. Frv. gerir ráð fyrir breytingum á stjórnkerfi Háskólans. Tilgangurinn er í fyrsta lagi sá að auka valddreifingu og sjálfstæði rekstrareininga innan Háskólans. Í öðru lagi miða tillögurnar að því að starfsmenn Háskólans, hvort sem þeir sinna fyrst og fremst kennslu og rannsóknum eða stjórnsýslustörfum, vinni saman að stefnumótun og framkvæmd málefna Háskólans. Í þriðja lagi er lögð áhersla á að eðlilegri verkaskiptingu og sérhæfingu verði komið á innan hinnar sameiginlegu stjórnsýslu þannig að skyld verkefni falli undir sömu stjórnunareiningu. Í fjórða lagi miða tillögurnar að því að treysta sjálfstæði Háskólans með lýðræðislegu stjórnskipulagi. Þar sem frv. þetta var afgreitt samhljóða í hv. efri deild og um það virðist vera rík samstaða á hinu virðulega Alþingi tel ég ástæðulaust, herra forseti, að fara frekari orðum um málið hér í síðari deild og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um Þjóðleikhús. Þetta frv. er að stofni til samið af nefnd sem ég skipaði og starfaði undir forustu Stefáns Baldurssonar leikstjóra. Nefndin skilaði til mín heildaráliti bæði varðandi Þjóðleikhúsið sem slíkt og sömuleiðis skilaði hún drögum að frv. til laga fyrir Íslenska dansflokkinn, tillögum að reglum um Listdansskólann og auk þess grg. um stöðu Óperunnar á Íslandi. Í nefndinni áttu sæti auk Stefáns Baldurssonar Guðrún Þ. Stephensen leikari, Kristinn Hallsson, starfsmaður í menntmrn., Nanna Ólafsdóttir dansari, Sveinn Einarsson dagskrárstjóri, Þórhallur Sigurðsson leikari og Þórhildur Þorleifsdóttir alþm. Við meðferð málsins í ríkisstjórninni tók frv. nokkrum breytingum og er gerð grein fyrir þeim ítarlega í athugasemdum við lagafrv. þetta. Um einstök efnisatriði frv. er það að segja að það leggur megináherslu á rekstrarlegt sjálfstæði Þjóðleikhússins og listrænt sjálfstæði í senn til þess að stuðla að aukinni bæði listrænni og fjárhagslegri ábyrgð þeirra sem í Þjóðleikhúsinu starfa. Gert er ráð fyrir því í 3. gr. frv., til að undirstrika það að Þjóðleikhúsið er eign íslensku þjóðarinnar allrar, og lögð áhersla á að farið verði í leikferðir sem víðast um landið árlega auk hinnar almennu starfsemi sem Þjóðleikhúsið heldur uppi á þeim stað þar sem það er með starfsemi sína í meginatriðum. Í 5. gr. er að finna nokkrar breytingar frá því sem er í gildandi lögum. Þar er gert ráð fyrir því að þjóðleikhússtjóri verði ráðinn til fjögurra ára en að heimilt verði að endurráða hann tvisvar til tveggja ára í senn ef meiri hluti þjóðleikhúsráðs mælir með því. Í 6. gr. er kveðið á um frekara hlutverk þjóðleikhússtjóra og segir þar að hann sé stjórnandi leikhússins og hafi forustu um að móta listræna stefnu þess. Þjóðleikhússtjóri stýrir leikhúsinu samkvæmt samþykktri starfs- og fjárhagsáætlun og ber ábyrgð á rekstri þess, bæði listrænum og fjárhagslegum en um fjárhagslega framkvæmd er fjármálastjóri honum til aðstoðar en leiklistarráðunautur að því er tekur til listrænnar starfsemi. Í 7. gr. er fjallað um þjóðleikhúsráð og samkvæmt frv. verður veruleg breyting á skipan þess. Það er gert ráð fyrir því að í þjóðleikhúsráði sitji fimm fulltrúar. Þrjá þeirra skal starfsfólk leikhússins, bæði fastráðið og lausráðið, kjósa leynilegri kosningu á fundi sem sérstaklega er boðaður samkvæmt reglum sem menntmrn. setur. Fjórði fulltrúinn er kosinn af Leiklistarsambandi Íslands en sá fimmti skipaður af menntmrh. Þjóðleikhúsráð á að kjósa til tveggja ára í senn en þó er heimilt að endurkjósa það tvisvar sinnum þannig að sami aðili sitji í allt að sex ár samfellt. Ráðið kýs sér sjálft formann. Meginhlutverk þjóðleikhúsráðs er að bera ábyrgð á hinu listræna starfi í Þjóðleikhúsinu ásamt þjóðleikhússtjóra. Til þess hins vegar að fjalla um fjármálin kemur til sögunnar sérstök nefnd og ný. En í 8. gr. segir: ,,Þjóðleikhússtjóra og þjóðleikhúsráði til ráðuneytis er sérstök nefnd, þjóðleikhúsnefnd, sem í sitja þrír fulltrúar. Hún er skipuð til tveggja ára í senn. Er einn skipaður af menntmrh., annar af fjmrh. en þriðji fulltrúinn er starfandi formaður þjóðleikhúsráðs og er hann formaður hópsins. Þjóðleikhúsnefnd skal hafa eftirlit með rekstri leikhússins og fjármálum. Hún fylgist með fjármálum leikhússins og er tengiliður við fjárveitingarvaldið í því skyni að tryggja leikhúsinu nægilegt rekstrarfé hverju sinni.`` Í 9. gr. er tekið fram að við Þjóðleikhúsið skuli starfa fjármálastjóri sem menntmrn. ræður til fjögurra ára í senn. Í 10. gr. er talað um að við Þjóðleikhúsið starfi framkvæmdastjóri sem hafi með höndum skipulagsstarf innan leikhússins, yfirumsjón með vinnuhagræðingu hinna ýmsu deilda og fylgist með innkaupum þeirra, raðar niður æfingum o.s.frv. Í 11. gr. er kveðið á um það að þjóðleikhússtjóri hafi með að gera mannaráðningar í húsinu að því er varðar leikara, leikstjóra, leikmyndateiknara, höfunda og aðra listamenn leikhússins, eins og þar greinir. Í 13. gr. er lögð á það áhersla að Þjóðleikhúsið eigi að hafa sérstakt samstarf við leikfélög áhugamanna, láta þeim í té gestaleikara, leikstjóra og aðra leikhússtarfsmenn eftir því sem unnt er. Með þessum hætti er lögð á það áhersla að tengja Þjóðleikhúsið sem höfuðleikhús þjóðarinnar við þá leikstarfsemi áhugaleikfélaga sem fram fer allt í kringum landið. Einnig tel ég sjálfsagt að hv. menntmn., sem fjalla mun um málið, ræði það sérstaklega með hvaða hætti er unnt að tengja Þjóðleikhúsið og starfsemi þess við hina fjölmörgu atvinnuleikhópa sem hafa orðið til á síðustu árum. Segja má að ein meginbreyting frv. felist í 16. gr. þess. Þar segir: ,,Kostnaður af rekstri Þjóðleikhússins skal greiddur úr ríkissjóði, eftir því sem ákveðið er í fjárlögum og eigið aflafé þess hrekkur ekki til. Þegar fjárlög hafa verið afgreidd skal gera samning milli ríkisins og Þjóðleikhússins um greiðslur innan ársins. Þjóðleikhúsið ber þá alla ábyrgð á greiðslum fyrir einstaka rekstrarþætti hvort sem um er að ræða laun eða annan rekstrarkostnað.`` Hér er um að ræða grundvallaratriði. Þjóðleikhúsið verður sett á föst fjárlög. Það verður að bera ábyrgð á sínum fjárhagslega rekstri innan þess ramma sem Alþingi ákveður hverju sinni í fjárlögum fyrir íslenska ríkið. Eins og ég sagði áðan, virðulegur forseti, þá gerði nefndin sem fjallaði um þetta mál fyrir mig á sínum tíma einnig tillögur að lögum fyrir Íslenska dansflokkinn og tillögur um starfsreglur varðandi Listdansskólann sérstaklega og einnig sendi hún frá sér tillögu að lögum um Íslensku óperuna. En svo lengi sem þau ákvæði eru ekki orðin að lögum er það alveg skýrt að Þjóðleikhúsið mun þegar þetta frv. hefur verið samþykkt eftir sem áður bera sömu ábyrgð að því er varðar listdans, ballett og óperur og það gerir samkvæmt gildandi lögum þar til ný lög hafa verið sett um Íslenska dansflokkinn og óperustarfsemi hér á landi. Ég tel ekki ástæðu til á þessu stigi málsins, herra forseti, að fara frekari orðum um frv. þetta. Það er liður í átaki til allsherjaruppbyggingar og eflingar Þjóðleikhússins sem í gangi er á vegum hæstv. ríkisstjórnar og hefur verið dálítið rætt hér í þingsölum að undanförnu og einnig pínulítið í fjölmiðlum. Ég tel því ástæðulaust að eyða frekari orðum að málinu að sinni og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd hæstv. samgrh. fyrir frv. til laga um breytingu á sjómannalögum en frv. hefur þegar sætt meðferð í hv. efri deild. 81. gr. sjómannalaganna hljóðar nú svo: ,,Ef skipverji rís upp á móti skipstjóra eða þeim manni sem er í skipstjóra stað eða skorast undan hlýðni við þá en beitir þó eigi ofbeldi eða ógnar með því sætir hann sektum eða varðhaldi ef sakir eru miklar. Hið sama gildir ef skipverji óhlýðnast réttmætum fyrirmælum hvers þess yfirmanns sem segja má honum fyrir verkum.`` Þetta ákvæði byggðist fyrst og fremst á ríkjandi viðhorfi í íslensku þjóðfélagi til að tryggja öryggi sjófarenda svo sem unnt væri. Árið 1960 fullgilti Ísland alþjóðasamþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um afnám nauðungarvinnu. Það er talið að þetta ákvæði sjómannalaga stangist á við aðild Íslands að þessari alþjóðasamþykkt. Nefndin sem fjallaði um málið í efri deild, hv. samgn., lagði til að frv. yrði samþykkt með samhljóða atkvæðum og svo var einnig gert í deildinni. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Forseti (Árni Gunnarsson) Forseti vill taka fram að hér er á ferðinni samkomulagsmál og litlar líkur á því að mikil umræða verði um málið.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um lögheimili sem flutt var á þskj. 135 og afgreitt hefur verið frá hv. Ed. og liggur hér fyrir á þskj. 870. Frv. er samið af nefnd sem skipuð var árið 1985 að ósk Hagstofu Íslands og Sambands ísl. sveitarfélaga. Nú eru liðnir nær þrír áratugir frá setningu gildandi lögheimilislaga. Á þessum tíma hafa þjóðfélagshættir tekið töluverðum breytingum, ekki síst sambýlis- og búsetuhættir. Ýmsum lögum sem tengjast eða styðjast við lögheimilislög hefur og verið breytt og því nauðsynlegt að lögheimilislögin séu endurskoðuð. Loks er talin þörf á endurskoðun laganna vegna ýmissa norrænna samninga, einkum á sviði almannatrygginga, skattamála og almannaskráningar. Helsta markmiðið með endurskoðun lögheimilislaga er að skapa meiri festu í skilgreiningu og ákvörðun lögheimilis en verið hefur. Er stefnt að því að það verði meginreglan að menn hafi lögheimili þar sem þeir hafa fasta búsetu. Hugtakið ,,föst búseta`` er því þungamiðja í frv. og er lögð áherslu á að skilgreina það hugtak með ótvíræðum hætti. Í þessu felst mikilvæg breyting frá gildandi lögum en ákvæði þeirra hafa nú á síðari árum þótt gefa færi á hentisemi og hringlanda við ákvörðun lögheimilis. Ekki síst hefur á því borið að menn hafa talið sig geta átt formlega lögheimili á einum stað en búið annars staðar. Þannig hefur reynst æ örðugra fyrir sveitarfélögin og Þjóðskrá að ákvarða lögheimili manna. Nauðsynlegt er að skapa meiri festu um ákvörðun lögheimilis en verið hefur. Þetta er ákaflega brýnt vegna þess hve lögheimilisskráning skiptir miklu um framkvæmd ýmissa laga, sérstaklega skattalaga ,og vegna hins hve opinberir aðilar og ýmsir aðrir eru orðnir háðir heimilisföngum í þjóðskrá um útsendingu mikilvægra gagna og fjármuna. Á síðustu árum hefur ýmsum lögum verið breytt sem skipta máli við framkvæmd lögheimilislaga. Hér má einkum nefna ákvæði laga um tekjuskatt og eignarskatt er snerta skiptingu skatttekna milli sveitarfélaga. Jafnframt hafa verið gerðar breytingar á hjúskaparlögum og sett barnalög sem m.a. kveða á um forsjá barna. Nauðsynlegt er að samræmi sé á milli allra þessara laga og lögheimilislaga, bæði hvað snertir efni og framkvæmd. Lög annarra Norðurlandaþjóða um lögheimili og fasta búsetu og breytingar þeirra laga skipta máli fyrir Íslendinga vegna ýmissa norrænna samninga þar sem lögheimili er lagt til grundvallar ýmsum réttindum og skyldum. Á undanförnum árum hafa lögheimilislög grannþjóðanna verið endurskoðuð. Svonefnd svefnstaðaregla er nú alls staðar notuð sem meginregla við ákvörðun fastrar búsetu og þar með lögheimilis. Jafnframt hefur verið lögð áhersla á að ekki sé greint á milli raunverulegrar búsetu og lögheimilis. Í því sambandi má benda á að þó að lagareglur Norðurlandaþjóða um fasta búsetu og lögheimili séu keimlíkar eru undantekningarákvæði þeirra mismörg og mismikilvæg. Ekki er vafi á að í gildandi lögum um lögheimili hér á landi eru einna flest og veigamest undantekningarákvæði og eru þau hvað örðugust í framkvæmd. Í þessu frv. er m.a. tekið mið af löggjöf annarra Norðurlandaþjóða og leitast við að fá fram frekari samræmingu við hana en nú er, m.a. með því að fækka undantekningum frá meginreglunni. Á þingi Norðurlandaráðs 1986 var samþykkt tillaga sem Íslendingar beittu sér fyrir um endurskoðun norræna samningsins um almannaskráningu frá 1968. Nýr samningur var undirritaður í Reykjavík 8. maí 1989 og tekur væntanlega gildi á þessu ári er allar þjóðirnar hafa fullgilt hann. Samningurinn er prentaður sem fskj. með frv. þessu. Nýi samningurinn felur í sér ýmsar breytingar frá gildandi samningi er lúta að því að skerpa og skýra ýmis ákvæði hans og koma í veg fyrir misræmi milli þjóða og sveitarfélaga í túlkun og framkvæmd hans. Helstu breytingar sem frv. gerir ráð fyrir frá gildandi löggjöf eru eftirfarandi: 1. Frv. gerir ráð fyrir breytingu á skilgreiningu lögheimilis. Í gildandi lögum segir að maður eigi lögheimili þar sem heimili hans er og síðan er skilgreint hvað átt er við með hugtakinu heimili. Í frv. er lagt til að maður eigi lögheimili þar sem hann hefur fasta búsetu og síðan er skilgreint hvað felst í hugtakinu ,,föst búseta.`` Fasta búsetu má skilgreina með ákveðnari hætti en heimili. Í frv. er gert ráð fyrir að upp verði tekin svefnstaðareglan svonefnda, en í því felst að maður teljist hafa fasta búsetu þar sem svefnstaður hans er þegar hann er ekki fjarverandi um stundarsakir. Þessi ákvæði eru m.a. sniðin eftir sambærilegum ákvæðum í löggjöf annarra Norðurlandaþjóða. 2. Þá er í frv. lagt til að áfram verði miðað við sem meginreglu að kvöð um lögheimili hér á landi vakni við sex mánaða dvöl. Jafnframt er tekið upp það nýmæli að mönnum verði heimilt að telja sig hér með lögheimili ef þeir dveljast í landinu þrjá mánuði eða lengur vegna atvinnu eða náms. Þetta ákvæði tryggir betra samræmi en nú er milli lögheimilislaga og laga um tilkynningar aðsetursskipta. Hins vegar er gert ráð fyrir að niður falli sú kvöð sem nú er í lögheimilislögum að allir sem stunda hér atvinnu eigi lögheimili hér á landi. Meginatriðið er varðar skráningu útlendinga sem koma hingað til vinnu um mjög skamman tíma er ekki að þeir séu skráðir í þjóðskrá heldur að unnt sé að úthluta þeim kennitölu vegna þarfa skattayfirvalda, tryggingakerfisins og launagreiðenda. Af þessum sökum hóf Hagstofan haustið 1987 að færa sérstaka skrá yfir aðila sem nauðsynlegt er að úthlutað sé kennitölu en eiga eðli málsins samkvæmt ekki að færast á þjóðskrá eða fyrirtækjaskrá. Þetta þykir mun heppilegra fyrirkomulag en núgildandi kvöð um lögheimilisskráningu og þjónar svipuðum tilgangi. 3. Í þriðja lagi má nefna að í gildandi lögum er kveðið á um að eigi maður samtímis heimili í fleiri en einu sveitarfélagi skuli hann eiga lögheimili þar sem aðalatvinna hans er. Í frv. er lagt til að í tilvikum sem þessu sé fyrst beitt meginreglu frv. um lengd dvalar á hverjum stað, en dugi hún ekki ráðist lögheimili af þeim stað þar sem viðkomandi stundar aðalvinnu sína. 4. Þá gerir frv. ráð fyrir mikilvægri breytingu á ákvörðun um lögheimili á dvalarheimilum aldraðra. Í gildandi lögum er kveðið á um að menn geti ekki átt lögheimili á elliheimilum eða í sérhönnuðum heimilum og íbúðum aldraðra eða öryrkja byggðum í tengslum við þjónustumiðstöð aldraðra eða heilsugæslustöð nema sveitarstjórn heimili undantekningu frá þessu. Þetta gildir jafnt þó viðkomandi eigi húsnæðið sem hann býr í. Í frv. er lagt til að þessi ákvæði verði felld niður þannig að aldraðir og öryrkjar geti á sama hátt og aðrir átt lögheimili þar sem þeir hafa fasta búsetu, hvort sem þeir búa á dvalarheimilum aldraðra eða í sérstökum íbúðum fyrir aldraða og öryrkja. 5. Í frv. felast nokkrar breytingar á ákvæðum um lögheimili námsmanna. Í gildandi lögum eru sérstök ákvæði sem heimila námsmönnum erlendis að telja lögheimili sitt í því sveitarfélagi þar sem þeir áttu lögheimili er þeir fóru af landi brott eða hjá skyldfólki sínu. Í frv. er gert ráð fyrir að þetta ákvæði haldist í meginatriðum en með nokkrum breytingum. Helsta breytingin er sú að lagt er til að þetta ákvæði gildi ekki ef menn eru skráðir með fasta búsetu erlendis. Þetta er m.a. í samræmi við samning Norðurlanda um almannaskráningu. Í þessu sambandi verður að hafa í huga að þeir sem fara til náms á Norðurlöndum hafa alls staðar nema í Danmörku getað valið um hvort þeir væru skráðir þar eða ekki. Á þessu hefur nú orðið sú breyting að til að tryggja samræmi í almannaskráningu hafa Norðurlandaþjóðirnar orðið ásáttar um að ef menn dveljast lengur en sex mánuði í hverju landi skuli þeir skráðir með búsetu í því landi. Grundvöllur þess er sá að tryggingalöggjöf er svipuð á öllum Norðurlöndunum en tilgangur þessa ákvæðis er að koma í veg fyrir að menn geti ýmist verið skráðir í fleiri en einu landi eða hvergi. Í þessu sambandi skal þess getið að við meðferð málsins í Ed. kom fram að ákvæði 9. gr. frv., um að þeir námsmenn sem skráðir eru með fasta búsetu erlendis geti ekki samtímis átt lögheimili hér á landi, kynni að hafa áhrif á skattlagningu námsmanna á hinum Norðurlöndunum. Þetta atriði er nú til athugunar í fjmrn. og hefur fjmrh. lýst því yfir að komi í ljós að þessi breyting skerði rétt námsmanna samkvæmt skattalögum muni hann leggja fram á Alþingi frv. til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt sem tryggi að þessi breyting lögheimilislaga hafi ekki áhrif á skattalega meðferð námsmanna á hinum Norðurlöndunum. Ég vil lýsa ánægju minni með viðbrögð fjmrh. í þessu efni og legg áherslu á að naumast er skynsamlegt að skattlagning tiltekins þjóðfélagshóps sé háð undantekningarákvæðum lögheimilislaga eins og hér gæti verið um að ræða. En sé svo, sýnist það eðlilegt að við þessu sé brugðist með setningu skýrra ákvæða í skattalög fremur en að ekki megi hrófla við lögheimilislögum. 6. Þá er í frv. lagt til að heimilt verði að setja reglugerð um skráningu lögheimilis í ákveðnum íbúðum. Eins og nú háttar er lögheimili manna í þéttbýli yfirleitt skráð sem heimilisfang í tilteknu húsi við tiltekna götu. Undanfarin missiri hafa Hagstofunni borist óskir frá nokkrum sveitarfélögum um návæmari skráningu heimilisfanga í þjóðskrá, þ.e. í tiltekna íbúð ef um fjölbýlishús er að ræða. Þetta eykur festu í lögheimilisskráningu og gerir sveitarstjórnum kleift að fylgjast betur en ella með því hverjir búa raunverulega í sveitarfélaginu. Þá eykur þetta mjög á öryggi við útburð mikilvægra póstsendinga. Hagstofan er mjög meðmælt þessu, ekki síst vegna þess að með skráningu sem þessari mundi þjóðskrá þjóna hagsýslugerð mun betur en nú er. Ef hægt er að telja menn til heimilis í ákveðnum íbúðum verður unnt að hætta að taka manntöl eins og þau hafa tíðkast til þessa. Þær upplýsingar um heimili og fjölskyldu sem hingað til hefur verið aflað með manntölum yrði þá hægt að vinna árlega úr þjóðskrá. Í þessu fælist verulegur sparnaður því að hefðbundin manntöl eru ákaflega kostnaðarsöm. Þess má geta að Danir fóru inn á þessa braut fyrir nokkrum árum og byggja nú mannfjölda- og fjölskylduupplýsingar sínar eingöngu á þjóðskrá í stað manntals áður. Þetta þykir hafa gefið mjög góða raun. Ljóst er að þessi breyting krefst talsverðs undirbúnings og er nauðsynlegt að hún verði gerð í samráði við sveitarstjórnir og samtök þeirra, við Fasteignamat ríkisins, skipulagsyfirvöld, Hagstofuna og aðra er málið varðar. Af þessum sökum þykir rétt að leggja til að ráðherra verði veitt heimild í reglugerð til þess að kveða á um skráningu lögheimilis í tilteknum íbúðum. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið helstu breytingar sem felast í frv. Í ýmsum efnum er gert ráð fyrir að gildandi ákvæði haldist óbreytt og á nokkrum stöðum er um að ræða breytingar á orðalagi fremur en á efni laganna. Loks er í frv. lagt til að niður falli nokkur ákvæði sem ýmist eru ekki talin eiga við lengur eða ekki hefur reynt á um langt skeið. Meðal þeirra ákvæða sem gert er ráð fyrir að haldist óbreytt í meginatriðum má nefna ákvæði um lögheimili hjóna. Lagt er til að grundvallarreglan verði hin sama og nú er, að hjón eigi sama lögheimili. Á hinn bóginn er ekki talin átæða til að hjón sem slitið hafa samvistum haldi sama lögheimili og er því gert ráð fyrir að fellt verði niður það ákvæði að hjón verði að hafa skilið að lögum eða búið hvort í sínu lagi tvö ár eða lengur til að þau megi hafa sitt lögheimilið hvort. Í sambandi við þá grundvallarreglu að hjón eigi sama lögheimili má benda á að áratugum saman hefur löggjöf um réttindi hjóna byggst á samvistun þeirra. Væri hjónum heimilað að hafa sitt lögheimili hvort án þess að slíta samvistir yrði meginregla íslenskrar löggjafar um form hjúskapar brotin. Þá yrði t.d. að breyta almannatryggingalöggjöf, lögum um stofnun og slit hjúskapar, barnalögum og lögum um tekjuskatt og eignarskatt og lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Í frv. er ekki gert ráð fyrir breytingu á meginreglu um lögheimili barna þess efnis að barn eigi sama lögheimili og foreldrar þess eða forsjármaður. Ákvæði um lögheimili barna hafa þó verið skert nokkuð og samræmd barnalögum. Um lögheimili alþingismanna og ráðherra gilda sem kunnugt er sérstök ákvæði sem ætlað er að tryggja að þeir þurfi ekki að flytja lögheimili sitt þó þeir hafi bækistöð á höfuðborgarsvæðinu vegna þingmennsku sinnar eða annarra opinberra trúnaðarstarfa. Í frv. er ekki gert ráð fyrir efnislegri breytingu á þessu ákvæði en orðalagi er breytt til samræmis við skilgreiningu og orðalag frv. Ástæða er og til að geta um ákvæði núgildandi laga um dómsúrskurði til að skera úr ágreiningi um lögheimili. Í frv. er gert ráð fyrir að þessi ákvæði haldist óbreytt þar til lokið er þeirri endurskoðun réttarfarslöggjafarinnar sem nú er unnið að í framhaldi af samþykkt laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Í frv. eins og það var lagt fram sl. haust var gert ráð fyrir að ný lögheimilislög tækju gildi 1. júlí á þessu ári. Var þá gengið út frá því að lögin yrðu útrædd á haustþinginu þannig að nægur tími gæfist til undirbúnings og kynningar frá því að lögin væru samþykkt og þar til þau öðluðust gildi. Málið hefur hins vegar tafist og því þótti rétt við afgreiðslu málsins í Ed. að seinka gildistöku laganna til 1. jan. 1991. Virðulegi forseti. Ég vil leggja áherslu á að brýnt er að breyta lögheimilislögunum þannig að þeim megi beita með markvissari og afdráttarlausari hætti en nú er. Meginatriði þessa máls er að jafnan fari saman föst búseta og lögheimili. Búseta manna er grundvallaratriði í margvíslegri löggjöf og má þar ekki síst minna á skattalög og kosningalög. Af því leiðir að óhjákvæmilegt er að lögheimilislög séu þannig úr garði gerð að föst búseta manns liggi ævinlega til grundvallar lögheimilisskráningu hans og að sem minnstur vafi leiki á því hvar telja skuli að lögheimili manns standi. Frv. sem hér er mælt fyrir nær að mínum dómi þeim tilgangi að skapa meiri festu í ákvörðun lögheimilis en verið hefur. Ég vil sérstaklega benda á að frv. hefur verið vandlega undirbúið og hefur nefndin sem samdi það haft samráð við ýmsa aðila sem málið varðar. Virðulegi forseti. Ég legg til að endingu að þessu máli verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Guðrún Helgadóttir Hæstv. forseti. Ég stend aðeins upp til að þakka hæstv. félmrh. fyrir að þetta frv. skuli nú fram komið. Á þingi Norðurlandaráðs 1986 var samþykkt tillaga sem ég var 1. flm. að um að samræmdar yrðu reglur um almannaskráningu á Norðurlöndum þar sem það var mjög óþægilegt fyrir marga að mjög mismunandi skilningur var lagður í það hvort menn skyldu skoðast innflytjendur eða hvort menn mættu vera með tímabundna búsetu á öðrum Norðurlöndum. Nefnd sú sem skipuð var þegar tillagan hafði verið samþykkt hefur unnið mjög gott og merkilegt starf að mínu mati og ber að þakka Hallgrími Snorrasyni hagstofustjóra fyrir mikla vinnu sem hann lagði á sig í þeirri nefnd. Ég fylgdist nokkuð vel með því svo að ég tel mig geta fullyrt að hann gerði það mjög vel og skilmerkilega. Þar var við dálitla erfiðleika að etja varðandi Dani sem hafa verið mjög kröfuharðir um að menn skrái sig sem innflytjendur hversu stutt í raun veru sem þeir ætla að vera í landinu og kannast menn við flutningsvottorð sem menn verða að hafa með sér til þess að komast inn í danskt samfélag. Ég tel að hér hafi verið unnið skynsamlega. Vissulega eru lög hinna ýmsu Norðurlanda nokkuð mismunandi enn þá en þó hefur mjög verið unnið að því að samræma lögin og hér held ég að sé stigið spor í rétta átt. Ég þakka því hæstv. ráðherra fyrir að leggja þetta frv. fram og vona að það nái afgreiðslu á þessu þingi. Um önnur atriði get ég verið sammála og vildi aðeins vekja athygli á því að með þessu er stigið verulegt skref til samræmingar varðandi Norðurlöndin.