Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Orsökin til þessa frv. er frv. á þgskj. 336, sem bjargráðanefnd fekk til meðferðar. Þótti henni full þörf á að breyta töluverðu um þessar verðlagsnefndir, og hefir þess vegna lagt til frv. á þgskj. 410. það er aðgætandi, að þótt verksvið þessara verðlagsnefnda hafi verið töluvert hingað til, þá er orðin sú breyting á verslun landsins, að verksvið hennar hlýtur að verða töluvert minna en áður. Bjargráðanefndin fekk þær upplýsingar, að verðlagsnefnd sú, sem setið hefir hjer að störfum, hafi gert töluvert, en hitt duldist henni ekki, að verk hennar hafa borið lítinn árangur, í samanburði við peninga þá, sem gengið hafa til að launa henni. Þessi verðlagsnefnd mun hafa kveðið upp 10 úrskurði um verðlag á vörum, en þessir úrskurðir hafa flestir verið numdir úr gildi, svo að jeg held, að nú standi ekki nema tveir þrír af þeim. Það, sem nefndin átti erfiðast með, var að laga útsöluverð kaupmanna. Þar átti hún við mikla erfiðleika að stríða, enda varð árangur hennar tiltölulega lítill, þegar litið er á verðlag á þeim vörum. Hins vegar upplýstist það, að nefndin hefði með samtali sínu við kaupmenn getað þokað nokkru til um verðlag á útlendum vörum, þótt ekki kæmi til úrskurðar hennar. Bjargráðanefnd leit svo á, að þó að nefnd þessi hafi haft töluvert starf með höndum, þá hafi árangurinn af starfi hennar ekki orðið að sama skapi. En nú víkur talsvert öðruvísi við, því að með þessum nýja viskiftasamningi, sem gerður er við Bandamenn, er sú breyting á orðin, að stjórnin hefir tekið í sínar hendur öll innkaup á útlendum vörum, og getur því sett verð á þær. Að þessu leyti er því verkefni verðlagsnefndar horfið að mestu, og þá um leið ástæðan til þess að hafa hana í þjónustu landsins. Hvað verðlag hennar á innlendum vörum snertir, þá hefir það ekki borið þann árangur, sem hefði mátt vænta, og er það að segja, að á því eru allmikil vandkvæði. Verðið fer, eins og kunnugt er, allmikið eftir eftirspurn og framboði á vörum, og því óhægt fyrir nefndina áð ráða miklu um það. Af þessu hefði mátt ætla, að bjargráðanefnd hefði verið á sama máli og við flm. þessa frv., og jeg verð að segja það að þótt jeg gengi inn á þessa braut, þá hefi jeg ekki sjeð brýna þörf á að hafa verðlagsnefnd og allra síst verðlagsnefnd, sem alt landið kostaði, en hitt get jeg þó fallist á, sem fram kom í nefndinni, að nema ekki þessi lög úr gildi án þess, að nokkuð kæmi í staðinn. Því þótti rjett að koma fram með frv. á þgskj. 410, þó þannig breytt, að skipun á verðlagsnefnd fer fram eftir till. hlutaðeigandi bæjarstjórnar. Nefndinni þótti ekki rjett að banna algerlega að setja verðlagsnefndir þar, sem það var vilji hlutaðeigandi kaupstaðar að fá nefnd skipaða til þess að ákveða verð á vörum, með því að þótt gæti nauðsyn á því. En auðvitað er það, að þetta er einkum sett með tilliti til Reykjavíkur, og enda líkast, að þar verði helst þörf á slíkri nefnd. Maður getur t. a. m. hugsað sjer, að brauðgerðarmenn vildu setja svo hátt verð á brauðið, sem almenningur þó lifir mestmegnis af hjer í kaupstöðunum, og af því geti það verið rjett, að bæjarstjórn hafi heimild til að snúa sjer til landsstjórnarinnar um skipun á slíkri nefnd; hjer er því sá mikli munur á þessu frv., ef það verður samþ., og hinu fyrra frv., að stjórnin skipar þá nefndirnar eftir ósk og till. bæjarstjórna, en þar sem þetta frv. er, eins og það nú kemur orðað frá nefndinni, bundið við óskir um skipun frá kaupstöðunum, þótti nefndinni rjett, að bæirnir kostuðu þessar verðlagsnefndir. Þetta frv., sem nefndin hefir komið með, er að eins heimildarlög fyrir landsstjórnina til að skipa þessar nefndir, þegar bæjarstjórnum, í hinum einstöku kaupstöðum, þykir þörf á því. Að frv. þetta geti haft svo mikinn kostnað og útgjöld í för með sjer, þykir ekki ástæða til að ætla; finst nefndinni það ekki líklegt, þegar tekið er tillit til þess að nefndirnar verða kostaðar úr bæjarsjóði; hjer er því farið bil beggja og reynt að gera báðum til hæfis. Það var upphaflega meiningin, að verkefni slíkra nefnda yrði að líta eftir verði bæði á útlendum og innlendum vörum, en eftir umr. hjer í þessari hv. deild í gær virðist svo sem deildin vilji kasta þeirri áhyggju upp á stjórnina, og hefir stjórnin látið sjer það vel líka, þar sem hún greiddi atkv. á móti þeirri till., að veita stjórninni heimild til að ákveða verð í heildsölu, hefir sjálfsagt talið sig hafa heimild til þess án nýrra heimilda. Vona jeg, að allir sjái, að þetta frv. hefir mikið við að styðjast, og að engum þyki hjer órjettur ger, því að hjer er stjórninni að eins veitt heimild til að koma í veg fyrir það, að seljendur í kaupstöðunum beiti ósanngirni. Að þetta nái mikið til sveitanna þarf ekki að óttast, vegna þess, að rannsókn á starfi verðlagsnefndar hefir sýnt það, að hún getur mjög litlu um það ráðið; vona jeg því, að hv. deild samþ. þetta frv., en ef það verður felt, þá mun jeg halda mjer við hið upphaflega frv. Hvað því viðvíkur, að rjettara væri að víkka nokkuð verksvið nefndanna, þannig að verðlagsnefndin hjer yrði t. d. ekki eingöngu bundin við Reykjavík, heldur gæti verksvið hennar með reglugerðarákvæði náð til umhverfis bæjanna, eða nærliggjandi sveita, þá lætur nefndin ekkert álit uppi um það að sinni.

Frsm. (Sigurður Stefánsson); Hæstv. atvinnumálaráðherra fann það helst að frv., að það myndi ekki geta náð til hinna einstöku kauptúna úti um land. Hæstv. atvinnumálaráðh. sagði, að það væri mismunandi staðhættir og fleira, sem gæti orsakað verðmun, og það er líka rjett. En það er einmitt gallinn, að þegar ein verðlagsnefnd setur sama verðið um alt land, þá getur það, þó það sje rjettlátt á einum staðnum, orðið ósanngjarnt á öðrum, vegna mismunandi staðhátta og fleira, t. d. vegna mismunandi kostnaðar við framleiðslu á vörunni, því að það kostar mismunandi mikið, og getur því ekki verið sanngjarnt að hafa sama verð um alt land. Hvað það snertir, að hafa eina verðlagsnefnd, þá hygg jeg, að það muni álit flestra, að hún verði fremur gagnslítil, enda er það vitanlegt, að sú rannsókn, sem fram hefir farið um störf þessarar nefndar, hefir ekki sýnt, að hún hafi ráðið nokkru verulegu um verð á vörum úti um land, einmitt vegna þeirra erfiðleika, sem á því hljóta að vera, og þó að hæstv. atvinnumálaráðh. segði, að með nákvæmu eftirliti mætti „kontrollera“ það, þá er það vandkvæðum bundið og ekki mögulegt að koma því á, þó að ein verðlagsnefnd sitji hjer í Reykjavík. - Hins vegar ber enginn brigður á það, að hvað útsöluverð á útlendum vörum snertir, þá er nú minna fyrir hana að gera en verið hefir, og á því byggist þetta frv. Jeg hygg því, að þessar athugasemdir hæstv. atvinnumálaráðherra, þótt þær sjeu rjettar frá hans sjónarmiði, muni ekki nægja til þess að halda í þá allsherjarverðlagsnefnd, sem sett hefir verið, nje heldur til þess, að þetta frv. nái ekki fram að ganga.

Jörundur Brynjólfsson Enda þótt ræða hv.þm. Borgf. (P.O.) um daginn gæfi nóg tilefni til þess, að henni væri svarað nokkru, þá ætla jeg nú ekki út í þau atriði að þessu sinni, því að það heyrir til 5. málinu á dagskránni. Jeg hefi skrifað undir nefndarálitið með þeim ummælum, að jeg ljeti mig litlu skifta, hvort málið næði fram að ganga eða ekki. Jeg hefi eiginlega ekki getað sjeð, að nokkuð væri unnið við þessa breytingu, sem gerð er á því. En jeg tel þetta frv. þó má ske betra, eða heimildina, sem það veitir til afskifta af verðlagi, heldur en að afnema lögin alveg, og engin heimild sje til þess, að hindra óhæfilega framfærslu á verði á nauðsynjavörum.

Hákon Kristófersson Jeg get verið sammála hæstv. atvinnumálaráðh. um það, að eftir því, sem mjer skilst, er það tilætlunin eftir frv., að valdsvið verðlagsnefnda nái að eins til þeirra bæja, sem hafa bæjarrjettindi, en ekki til smærri kaupstaða úti um land. Þegar verðlagsnefndin var upphaflega skipuð, var ætlast til, að valdsvið hennar næði yfir alt landið. Jeg vil á engan hátt draga það í efa, að starfi nefndarinnar hafi verið þann veg háttað, að hún hafi ætlað að gera sitt hið besta. En annaðhvort hefir verkið verið erfitt eða skortur á afskiftasemi hennar, því að mjer er ekki kunnugt um, að hún hafi neitt skift sjer af vöruverði úti um land, allra síst á þann hátt, að þau afskifti hennar hafi á nokkurn hátt verið til bóta. Hæstv. atvinnumálaráðh. benti á, að nefndin hefði haft áhrif á vöruverð kaupmanna. Verið getur, að hún hafi haft einhver slík áhrif hjer í Reykjavík, en mjer er ekki kunnugt, að hún hafi þokað niður vöruverði hjá kaupmönnum úti um land. Og svo hygg jeg, að einnig megi segja um verð hjer í Reykjavík. Þetta mun því vera tilgáta hæstv. atvinnumálaráðh. Framsm. (S. St.) benti og á, að nefndin hefði kveðið upp 10 úrskurði og að eins 3 af þeim væru enn í gildi. Ef það er rjett, sem hv.þm. Borgf. (P. O.) sagði, að starf nefndarinnar hefði kostað 9.000 kr., þá hefir hver núgildandi úrskurða kostað 3.000 kr. þeir verði því að vera mikils virði, ef þeir eiga ekki að vera of dýru verði keyptir. Jeg verð að halda því fram, að verðlagsnefndir sjeu ekki að eins nauðsynlegar í bæjarfjelögum, heldur og í sveitarfjelögum og kauptúnum. En fram hjá þeim gengur frv. Framsm (S. St.) gat þess að vísu, að verksvið nefndarinnar ætti að vera að hafa eftirlit með smásöluverði kaupmanna, en mjer skilst, að eftir frv. nái valdsvið þeirra ekki út fyrir þá bæi, sem þær eru skipaðar i. Hann sagði og, að engin þörf væri að hafa slíkar nefndir í sveitum. En mjer virðist auðsætt, að ef þeirra er þörf þar sem verslun er rekin í stærri stíl, þá sje sú nauðsyn engu síður brýn á þeim stöðum, sem verslunin er minni. Hæstv. atvinnumálaráðh. gat þess, að nefndin hefði haft áhrif á vöruverðið. Það getur verið rjett, þó að mjer sje ekki kunnugt um það, að hún hafi einhverju um þokað í svo smáum stíl, að þess hefir ekki gætt, og er því ekki teljandi. Ef reynsla undanfarinna ára sýnir, að áhrifa verðlagsnefndarinnar hafi eigi gætt og að vörubjóðendur hafi sett verðið á vörurnar eftir vild sinni, þá er ekki hægt að vænta þess, að þetta verði neitt öðruvísi í framtíðinni. Mjer virðist þetta gefa fremur góðar vonir en áreiðanlega vissu, sem hægt sje að treysta. Samkvæmt þessum skoðunum mínum get jeg ekki verið með frv., nema því að eins, að 1. gr. verði víðtækari, nái út fyrir þá staði, sem þar er bent á. Jeg óttast, að vöruverðið geti orðið of hátt víðar en hjer í Reykjavík. En mjer er kunnugt um, að hjer gengur það sumstaðar fram úr hófi, þrátt fyrir vald dýrtíðarnefndarinnar. En jeg get því miður eigi nefnt þess dæmi, vegna persónulegra ástæðna. En ef valds verðlagsnefndar gætir ekki og hún hefir engin áhrif á vöruverðið, þá virðist, að verðlagsnefndin sje að eins nafnið eitt, og framkvæmdir hennar sjeu fáum sýnilegar.

Benedikt Sveinsson Jeg hefi verið einn í tölu þeirra manna, sem ekki hafa haft trú á, að verðlagsnefndin gæti gert verulegt gagn í þessu landi, eins og ástatt er. Jeg hefi verið eitt misseri í verðlagsnefnd og er töluvert kunnur störfum hennar og þeim erfiðleikum, sem hún á í höggi við. Enn fremur er mjer ljósara en áður það gagn, sem nefndin hefir gert, en mjer er einnig ljóst, að ýmsar hömlur eru á því, að nefndin geti afrekað svo mikið sem skyldi. Það er alkunnugt lögmál, að framboð og fölun ræður verðlagi á vörum alstaðar í heiminum, þar sem frjáls viðskifti eiga sjer stað. Nú hafa víða í löndum verið settar ýmsar reglur um verðlag, síðan ófriðurinn hófst, og gengur misjafnlega að framfylgja þeim. Hjer í landi verður mjög erfitt að fá menn til þess að hlýðnast hámarksverði þeirrar vöru, sem lítið er framleitt af, en eftirspurn mikil. Menn fara þá sínu fram, og eftirliti verður oft ekki komið við. Verðið hefir verið mjög breytilegt, og farið síhækkandi, og þess vegna hefir verið oft erfitt að ákveða verð á t. d. erlendri vöru, sem seld er í stórsölu. Á hinn bóginn hefir ástandið verið svo, að þó að verðlagsnefndin hafi viljað hafa hönd í bagga með stórsölu, þá hafa stórsalarnir verið búnir að selja vöruna þegar á skipsfjöl, áður en nefndin gat tekið í taumana, og þess vegna hefir orðið erfitt að leggja hömlur á verðhækkun. Hins vegar hefir verið auðveldara að sjá um verð hjá smásölum, einkum þegar langur tími hefir liðið milli skipaferða. Og það hefir verðlagsnefndin gert; hún hefir haft stöðugt eftirlit með verðlagi smásalanna og komist að þeirri niðurstöðu, að þeir hafi farið heldur hóflega í sakirnar. Þeir hafa oftast hækkað vöruna um nærfelt 10%, og má sú hækkun naumast minni vera, til þess að standast kostnaðinn og hafa eitthvað upp úr þessum atvinnurekstri. Ef sumir kaupmenn hafa selt vöruna hærra verði, hefir verðlagsnefndin talað við þá og fengið þá til þess að setja niður verðið. Það er líka miklum erfiðleikum bundið að ákveða verðlag á innlendri vöru. Þegar framboðið er lítið, svo sem á feitmeti, svo að varan fæst naumast, þó að neytendur sækist eftir henni, þá er ekki hægt við að gera, þó að framleiðendur selji dýrara en verðlagsnefnd ákveður. Ef nefndin ætti að geta beitt sjer til fulls um verðlag á erlendri vöru, þyrfti að banna sölu á vörunni þangað til nefndin hefði ákveðið verðið. Um frv. það, sem hjer liggur fyrir, er það að segja, að jeg hefi litla trú á, að það verði að nokkurum notum. Þó að það sje satt, að verðlag á innlendri vöru sje mismunandi á ýmsum stöðum, þá hygg jeg erfitt að framfylgja heimildum þeim um verðlag, sem frv. gerir ráð fyrir, svo að nokkru gagni komi. Það væri alveg þýðingarlaust að setja verð á vöru, nema sama verðið gildi yfir stórt svæði. Til hvers væri að leggja verð á t. d. kjöt í Reykjavík, ef hámarksverðið yrði hærra í Hafnarfirði og fram á Seltjarnarnesi, og ef til vill ekkert hámarksverð suður með sjó? Þar, sem minna er aflað af vöru en neytendur þurfa á að halda, gæti verðlag nefndarinnar ekki komið að nokkurum notum. Varan mundi óðara hverfa þangað, sem hámarkið væri hærra, eða ekkert hámark væri á henni. Menn mættu þá að ósekju kaupa vöruna og selja utan kaupstaðanna svo háu verði sem vildi, og sjá allir, hversu algagnslaust hámarksverðið hlyti þá að verða. Jeg hygg þess vegna, að svo þýðingarlítil sem verðlagsnefndin er nú, þá muni hún þó verða enn þá þýðingarminni, ef þetta frv. verður samþykt.  (B. K.: Þetta er að eins heimild)  . Til hvers er að samþykkja heimild fyrir 4-5 bæjarfjelög til þess að gera það, sem er helber hjegómi? Slíkt er að eins sjálfsblekking. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) benti á það, að þar sem nú væri gerður viðskiftasamningur við Breta, og landsstjórnin tæki vöruskiftin í sínar hendur, þá gæti hún ráðið verðlagi á þeirri vöru. Þetta er rjett. En þess ber jafnframt að gæta, að margar vörutegundir ganga ekki í gegnum hendur landsstjórnarinnar. En í gær var samþykt frv. þess efnis, að stjórninni skuli heimilt að hafa eftirlit með öllum vörum, sem flyttust til landsins. Það er ætlast til, að stjórnin láti innflutningsnefnd annast um þetta eftirlit, og þar á meðal með vöruverðinu. Sýnist það ekki ófyndið, þar sem meiri hluta nefndarinnar skipa stórkaupmenn, og þá vonandi, að það sje sæmilega trygt, að hagur þeirrar stjettar sje ekki fyrir borð borinn. Mjer dettur samt í hug, hvort það mundi vera úr vegi, að stjórnin hefði óháða verðlagsnefnd sjer til aðstoðar til þess að ákveða vöruverðið. Nú væri betur búið í hendur nefndarinnar en áður var, þar sem stjórnin hefir tögl og hagldir á allri innfluttri vöru. Hygg jeg, að alþýðu manna mundi þykja tryggara, að óháð verðlagsnefnd hefði hönd í bagga um verðið, heldur en að eiga það undir nefnd, þar sem stórkaupmennirnir ráða mestu. Mjer hefir skilist, að meginmótspyrnan gegn verðlagsnefndinni hafi verið sú, að hún hefði kostað landið 9.000 kr. Og á hinn bóginn heyrðist það altaf kveða við, að nefndin geri ekki annað en að hirða kaup sitt. þetta er þó rangt, því að nefndin tekur ekki kaup fyrir annað en það, sem hún hefir unnið. Síðustu 5 mánuðina hefir þessi kostnaður ekki farið fram úr 500 kr. samtals. Þessi nefnd tekur ekki kaup fyrir það eitt „að vera til,“ eins og sumar milliþinganefndir hafa gert, t. d. fánanefndin. Hygg jeg vafasamt, að stjórnin fái ódýrari aðstoð í þessu efni annarsstaðar. Þá gæti og komið til mála að afnema kaup nefndarinnar, því að starf hennar mun ekki verða svo umsvifamikið, að hún þurfi að vinna nema endrum og sinnum. Hitt virðist mjer varhugavert, að afnema nefndina með öllu, og væri ekki ólíklegt, að blöðin kynnu að fjargviðrast út af því við stjórnina á eftir, því að „góður er hver genginn.“ Hún hefir einatt verið skömmuð fyrir ýmislegt, sem hún hefir gert eða ógert látið. Dettur mjer í hug, að svo gæti farið, að bráðlega yrði þá skorað á stjórnina að skipa nýja verðlagsnefnd með bráðabirgðalögum. Annars læt jeg mjer þetta í ljettu rúmi liggja. En jeg býst við, að eigi mælist það vel fyrir, að stjórnin og almenningur eigi alt verðlag undir stórsalanefnd.

Pjetur Ottesen Jeg sje á nefndaráliti bjargráðanefndar, að hún hefir komist að sömu niðurstöðu og jeg komst að í framsöguræðu minni á dögunum, um að störf verðlagsnefndar hafi borið lítinn sem engan árangur. En hún hefir fært þessa niðurstöðu sína í svo mildilegan og áferðarfallegan búning; en það skín þó út úr öllu, að ekkert hefir upp úr starfi nefndarinnar hafst. Nefndarálitið byrjar á því að segja frá, að nefndin hafi felt 10 úrskurði á árinu 1917, til 19. júní þ. á., og eru að eins tveir þeirra nú í gildi. Mjer er ekki kunnugt um, hvaða úrskurðir það eru; sennilega eru það úrskurðir um hangikjöt og kæfu og beitutöku á Breiðafirði. Jeg spurði hv.þm. Snæf. (H. St.) að því, hvort nokkurt gagn hefði orðið að úrskurðinum um beitutökuna, og kvað hann nei við því. Við sama tón kveður hvaðanæfa þar, sem verðlagsnefnd hefir eitthvað slett sjer fram í. En þó að þetta sje þann veg vaxið, þá dettur mjer ekki í hug að efa, að nefndin hafi ef til vill töluvert aðhafst. En jeg staðhæfi, að öll hennar störf hafi að mestu verið unnin fyrir gýg. Jeg veit að vísu, að hægt er að þylja hjer upp langar romsur af tölum og benda á stóra skjalabunka um rannsókn á vöruverði, en árangurinn af öllu því braski hefir orðið einn og sami, bara fálm út í loftið. Þetta er skriffinskunnar öld, sem vjer lifum á, enda mun verðlagsnefndin vera í þessu efni skilgetið barn sinnar aldar. Þá skal jeg snúa mjer að því, sem hv.frsm. (S. St.) sagði viðvíkjandi þessu frv., sem hjer liggur fyrir. Jeg skil nú . ekki hvernig á því stendur, eftir þessa niðurstöðu, sem hv. bjargráðanefnd hefir komist að um árangurinn af starfi verðlagsnefndarinnar, að hún skuli vera að burðast með þetta frv. Og síst skil jeg í því, að hv.frsm. (S. St.), sem er meðflutningsmaður minn að frv. um afnám verðlagsnefndar, skuli hafa gengið inn á þetta. Hv. bjargráðanefnd viðurkennir, að verð á aðfluttum vörum sje alt komið í hendur stjórnarinnar, fyrst og fremst af því, að landsverslunin kaupir upp á eigin spýtur meginið af öllum nauðsynjavörum, er til landsins flytjast, og auk þess ganga reikningar yfir allar aðrar vörur, sem fluttar eru til landsins, gegnum hendur innflutningsnefndar. Það er því hægt um vik fyrir stjórnina að fá nákvæmar upplýsingar um innkaupsverðið, og getur hún því, að fengnum þeim upplýsingum, ákveðið hæfilega álagningu. Eins get jeg ekki skilið það, að stjórnin geti ekki með aðstoð þeirra nefnda, sem hún hefir í kring um sig, haft eins gott eftirlit með útsöluverði smákaupmanna og verðlagsnefnd hafði, og gripið í taumana, ef henni þykir þörf. Jeg skil ekki annað en að það sje ósköp hægt við að jafnast. En nú eru tómir stórsalar í innflutningsnefndinni, segir hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), en það er ekki rjett, því þar á sæti formaður Búnaðarfjelags Íslands. Auk þess geri jeg ráð fyrir, að stjórnarráðið hafi valið þá menn eina í þessa nefnd, sem treysta megi til þess að gera skyldu sína, og þá eins í þessu efni sem öðru. Það hlyti líka að koma bráðlega í ljós, ef þessir menn gerðu sig bera í rangindum, og væri það, frá þeirra sjónarmiði sjeð, hið mesta glapræði að reyna til að beita hlutdrægni, því ef það kæmist upp, mundi það leiða til þess, að þeir krossfestu bæði sig og sína stjettarbræður. Jeg held því, að það sje óhætt að segja það, að alt verksvið verðlagsnefndar sje horfið, hvað aðfluttar vörur snertir, enda tók hv. framsm. (S. St.) það fram, að það væri ekki af því, að hann álíti verulegt gagn að þeim verðlagsnefndum, sem í þessu frv. er gefin heimild til að stofna. En hvað er það þá, mjer er spurn, sem hefir komið honum til þess að gerast meðflutningsm. þessa frv.? Það er svo sem sýnt, hvað á að verða starfssvið þessa verðlagsnefndarbróður, eða hvað maður á að kalla það. Útlenda varan heyrir ekki lengur undir verksvið verðlagsnefndarinnar, og þó þessi verðlagsnefndarbróðir verði fullburða hjer, sem jeg tel nú ólíklegt að verði, þá á hann ekkert erindi á þau mið. Það er þá innlenda varan, sem á að beina þessu skeyti að. Jeg tók greinilega fram, við framsögu mína í þessu máli, að afskifti þau, sem verðlagsnefndin hefir haft af innlendum afurðum, bentu alls ekki til þess, að halda ætti þeirri nefnd eða neinni slíkri við lýði, til þess að þræða þær brautir, sem hún fór. Og jeg verð að telja það mjög óráðlegt, og það styður þegar fengin reynsla í því efni, að setja verðlagsnefndir til höfuðs innlendri framleiðslu. Það þarf þá að vera góð trygging fyrir því, og það mikið betri trygging en sett er í þessu frv., - að því sje ekki beitt þannig, að tjón geti af hlotist, og það einmitt fyrir þá kaupstaðina, sem þetta á að koma að haldi. Aukning og efling innlendrar framleiðslu er, eins og nú er komið með aðföng öll til landsins, lífsskilyrði þessarar þjóðar. En ef framleiðendur eiga verðlagsnefndarbrandinn reiddan yfir höfði sjer, þann, sem brugðið var að smjörversluninni 1917, já, þá getur farið svo, að ekki sje við góðu að búast. Þó að mjer blandist svo sem ekki hugur um það, að forlög hámarksverðs á innlendum framleiðsluvörum, verði þau sömu hjer eftir sem hingað til, að hámarksverðið verði að litlu eða engu haft, þá getur hver heilvita maður sjeð, að það er ekki hvöt fyrir framleiðendur til að leggja sig í líma með framleiðsluna, þegar þeir mega ekki um frjálst höfuð strjúka með afurðirnar og verða að versla í pukri, ef framleiðslan á að borga sig. Það eru ekki allir, sem mundu sætta sig við það, að verða að versla þannig huldu höfði með það, sem þeir með erfiðismunum og áhættu hafa framleitt í sveita síns andlitis. Afleiðingin mundi verða sú, að margir þeirra mundu draga sig í hlje með framleiðsluna og alls ekki kæra sig um það, að verða settir í neitt verðlagsnefndarskrúfstykki. Afleiðingin af því er öllum auðsæ. Og mjer þykir það satt að segja skjóta nokkuð skökku við, ef þingið getur ekki fallist á það nú að þoka úr veginum þeim lagaákvæðum, sem hætta getur stafað af í þessa átt. Og mjer finst það brjóta í bág við þá hugsun og þann anda, sem undantekningarlaust hefir komið fram hjá þingmönnum, nauðsynina á því, að framleiða sem allra mest í landinu sjálfu, þó að hins vegar hafi verið nokkuð skiftar skoðanir um aðferðina til þess. það getur því blátt áfram stafað hætta af því fyrir þjóðarbúskapinn í heild sinni, að fá slíka heimild sem þessa í hendur einstökum bæjarfjelögum, sem fá þetta verðlagsnefndarstarf aftur í hendur mönnum, sem ef til vill hlaupa eftir órökstuddum sleggjudómum óhlutvandra og gerræðisfullra manna, sem blöðin kunna að leyfa rúm í dálkum sínum. Greinum, sem með fullum sanni má slíkt um segja, hefir öðru hvoru skotið upp í blöðunum, og er það ilt að leggja fjöregg landsins, framleiðsluna, á slíkar metaskálar. Framleiðendur þessa lands, bæði til sjávar og sveita, hafa heldur ekki gefið neitt tilefni til þess að vera með þetta verðlagsnefndarfargan. Þeir hafa alls ekki gert neina tilraun til þess að selja vörur sínar fram yfir það, sem nauðsynlegt var. En eðlilega hefir innlenda varan hækkað mjög í verði, sökum þess hve framleiðslukostnaðurinn hefir aukist gífurlega. Háttv. framsm. (S. St.) mintist á brauðgerðarhúsin, að gott væri, og má ske nauðsynlegt, að geta haft hönd í bagga með þeim. Jú, það getur nú verið svo. En hvað sýnir undangengin reynsla á því sviði? Verðlagsnefndin hásæla hefir engan úrskurð felt yfir brauðsölunum. Nei, alls engan; en að vera að halda því fram, að verðlagsnefnd hafi unnið svo og svo mikið gagn með því, að fara bónarveg að mönnum, bæði brauðsölum og kaupmönnum, er blátt áfram broslegt. Það er bara til að segja eitthvað. Enda er hætt við, að það hefði ekki hrifið mikið, þar sem mönnum var kunnugt um, að verðlagsnefndin stóð magnlaus að baki þeim. Jeg mintist á það í framsöguræðu minni um þetta mál, að hámarksverð verðlagsnefndar hefði orðið til þess að hækka vöruverð á ýmsum öðrum stöðum á landinu. Smjörverð hækkaði að mun á Vestur- og Norðurlandi og blautfisksverð á Ísafirði og Vestmannaeyjum og víðar. Svona er það, það er alt á sömu bókina lært. Hæstv. atvinnumálaráðherra er nú farinn af fundi, og skal jeg því ekki fara inn á ræðu hans. Hann var eitthvað að tala um góð áhrif af starfi verðlagsnefndar, en jeg verð að segja það, að jeg get ekki almennilega gert mjer grein fyrir því, af hvaða sjónarhæð hann getur komist að þeirri niðurstöðu. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) þarf jeg ekki að svara; ræða hans gaf ekki tilefni til þess. Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) talaði sanngjarnlega um þetta mál. Hann sagði, að verðlagsnefndina hefði brostið heimild til þess að geta orðið að verulegu liði. Jeg man eftir því, er hann talaði um verðlagsnefndina á síðasta þingi, að þá tók hann dýpra í árinni og sagði, að verðlagsnefndin hefði verið til ills eins, en engu góðu til leiðar komið. Vil jeg leyfa mjer, að fengnu leyfi hæstv. forseta, að lesa upp nokkur orð, er hann viðhafði um verðlagsnefndina í fyrra. Þar kemur fram svo góð og hárrjett lýsing á starfsemi verðlagsnefndar, og góð vísa er aldrei of oft kveðin. Þar segir hann: „Afskifti verðlagsnefndar af smjörverðinu hafa ekki orðið að neinum notum. Smjörverðið hefir þvert á móti hækkað fyrir bragðið. Enda er það eðlilegt, þar sem hámarksverðið hefir haft þau áhrif, að smjörframleiðsla hefir stórum minkað. Afskifti hennar af smjörverðinu mega því teljast verri en gagnslaus. Jeg vil því styðja tillögu þá, sem fram er komin. Heppilegra hefði kann ske verið, að hún hefði komið fram í öðru formi, og jafnvel mælt svo fyrir, að verðlagsnefndin skyldi afnumin með öllu. Enginn efi er á, að hámarksverðið hefði sömu afleiðingar að sumri og það hefir nú, og því þarf að afnema það. Satt að segja virðist mjer verðlagsnefndin ekki hafa orðið til neins gagns. Hún hefir ekkert skift sjer af verði á útlendri vöru.“ Þannig mæltist hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) í fyrra, og þá skaut hann því líka fram, til bjargráðanefndar, hvort ekki væri hægt að losna við eitthvað af hinum mörgu nefndum, og segir: „Rjettast væri að hverfa frá öllu þessu nefndabraski, sem átt hefir að bæta úr styrjaldarvandræðunum. Þær hafa drjúgum aukið óáran í landinu, valdið óþarfa útgjöldum úr landssjóði og auknum álögum á landsmenn. Það er því eitt, sem bjargráðanefndin ætti að athuga, hvort ekki væri hægt að losna við eitthvað af óþörfum nefndum.“ Þetta er vel og skörulega sagt, eins og vænta mátti af þessum hv.þm. Nú virðist hann vera dálítið linari í þessu máli, þó hann reyndar, bæði beinlínis og óbeinlínis, viðurkenni enn gagnsleysi og skaðlegar afleiðingar þessarar vandræðanefndar. Hann er nú sem sje einn af nefndarmönnum, en það var hann ekki á síðasta þingi. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni, en jeg lít svo á, að það eigi alls ekki að samþykkja þetta frv., heldur stíga sporið til fulls og afnema verðlagsnefndina með öllu. Það eru nóg skakkaföllin á hærri og lægri stöðum, þó ekki sje verið að halda í verðlagsnefndina, til þess að bæta við syndaregistrið.

Jörundur Brynjólfsson Hv. þm. fer að verða vorkunn að hlýða svona lengi á þessar umræður, en hv.þm. Borgf. (P. O.) hefir endurtekið svo mikið af fullyrðingum sínum, er hann hafði við í framsöguræðu sinni, að mjer finst jeg ekki geta látið hjá líða að veita þær upplýsingar, sem skýra málið frekar. Það er hægt að gera athugasemdir við sitthvað í ræðu hv.þm. Borgf. (P. O.), sem sýna honum, að hann stendur ekki á eins föstum fótum og hann hyggur. Jeg mun leitast við að sýna það með tölum, þó honum sje illa við þær, við hversu mikil rök staðhæfingar hans hafa að styðjast, um að enginn árangur hafi orðið af starfi nefndarinnar, hvað verðlag snertir. Hitt get jeg tekið undir, að starf þessarar nefndar hefði mátt vera betra og fullkomnara. Það hefði verið æskilegt. En þá ber og þess að gæta, að verðlagsnefndina hefir skort lagaákvæði, til þess að geta beitt sjer, og úr því hefir ekki verið bætt, en það er ekki sök nefndarinnar. Bæði er stjórninni kunnugt um það, sem áfátt er í þeim efnum, og svo skýrði jeg bjargráðanefnd frá því í þingbyrjun, hversu það væri ókleift, með þeim lagaákvæðum, sem til eru um þetta atriði, að hafa hemil á útsöluverði stórkaupmanna, Hv. þm. Borgf. (P. O.) sagði um daginn, að sjer vitanlega hefði verðlagsnefndin ekki gert neitt að gagni. Jeg hefi aldrei hugsað mjer, og veit ekki til þess, að hann sje það vitrari öðrum mönnum, að hann þekki alt til hlítar án þess að þurfa að afla sjer fróðleiks um málin. Honum hafa staðið til boða skjöl og skilríki verðlagsnefndar, og hefði honum verið innan handar að kynna sjer þau. Annars verð jeg einnig að upplýsa það, að mjer til leiðinda hafa meðnefndarmenn mínir ekki kynt sjer skjölin um starfsemi nefndarinnar eins ítarlega og þurfti, enda þótt jeg ámálgaði það iðulega við þá, en það leiðir af sjálfu sjer, að ekki er unt að kveða upp rjettlátan dóm um þetta atriði, nema því að eins að hafa kynt sjer þau skjöl og skilriki, sem fyrir liggja. Hv. framsm. (S. St.) drap á, að afskifti verðlagsnefndar af útlendri vöru hefðu ekki gert allra minsta gagn. Því mótmæli jeg, því að jeg get sannað það með rökum, að kaupmenn lögðu misjafnt á vörur landssjóðs fram að árinu 1917, en fyrir milligöngu og tillögur verðlagsnefndar var ákveðin viss % (10%), sem þeim skyldi heimilt að leggja á vöruna, sem Þeir fengju frá landssjóði. Það kom þá líka í ljós, að kaupmenn úti um land hefðu gert meira en góðu hófi gegndi að því að leggja á ýmsar vörur, og má nefna, að í Ólafsvík var sykur t. d. seldur hærra verði en annarsstaðar, og sömuleiðis var smjörlíki í Hafnarfirði selt þar nokkru hærra verði en á öðrum stöðum. Verðlagsnefnd greip þar í taumana og færði verðið niður að miklum mun, 15-20 au. hvert kg. Hv. þm. Borgf. (P. O.) gat um, að ákvæðið um beitutekju á Breiðafirði hefði engan árangur borið, og bar fyrir þessu hv.þm. Snæf. (H. St). Mjer er kunnugt, að það átti að fimmfalda þá upphæð, sem áður hafði verið tekin fyrir beitu, en eftir að verðlagsnefndin skarst í leikinn kom engin kvörtun, svo að jeg verð að álíta, að verk hennar hafi komið að tilætluðum notum. Eftir því, sem kom fram hjá hv. framsm. (S. St.), þá hafði þetta tvent vakað fyrir honum, fyrst, að verðlagsnefndin, sem ekki er rjett, hafi engin áhrif haft á útlendu vöruna, í öðru lagi, að ekki ætti við, að hún beitti áhrifum sínum gegn innlendri framleiðslu, og svo loks, að verðlagsnefndin hefði kostað landið um 10 þús. kr. frá byrjun. Nú skal jeg lítillega minnast á, hvort verðlagsnefnd hafi ekki haft áhrif á verð á innlendum vörum; hitt er annað mál, hvort rjett sje að takmarka verð á innlendum vörum. Jeg skal þá geta þess fyrst, að hjer í Reykjavík 1917 ætluðu brauðgerðarmenn að færa brauðverðið fram. Verðlagsnefnd hefir aldrei sett hámarksverð á brauð, en hins vegar hefir hún haft áhrif á það og gætt þess, að það yrði ekki alt of hátt. Á síðasta hausti ætluðu mjólkurframleiðendur að setja mjólkurverðið upp í 50 aura, en verðlagsnefndin kom því þá til leiðar, að hún hækkaði ekki nema í 48 aura. Á þessu hefir almenningur í Rvík grætt um 16 þús. kr. yfir veturinn. Nú á síðastliðnu vori ætlaði mjólkurfjelagið að hækka mjólkina upp í 56 aura lítrann, en verðlagsnefndin fjekk því áorkað, að ekki var farið hærra en í 52 aura. Sje nú gert ráð fyrir, að hjer í bænum sjeu seldir 3.750 lítrar á dag, þá nemur mismunurinn 150 kr. á dag, eða 1.500 kr. á mánuði. Það, sem almenningur í Reykjavík greiðir nú minna fyrir mjólk, beint fyrir afskifti verðlagsnefndar, á 6 dögum (um 900 kr.), er hjer um bil sama upphæðin og nefndin hefir kostað frá nýári til þessa dags. Þess skal getið, viðvíkjandi fiskverðinu, að verðlagsnefndin skarst þar í leikinn. Fisksalar seldu fiskinn á 16-20 aura pundið, en selja hann nú á um 12- 16 aura. Þetta er nú að vísu ekki mikill árangur, en samt nemur það 6.000 kr. á mánuði, ef nægilega mikill fiskur berst að, til að fullnægja þörfum bæjarmanna. Gerum nú ráð fyrir, að fiskþörf bæjarins sje að meðaltali fullnægt að hálfu; þá nemur verðmunurinn 30- 40.000 kr. á ári. Svona mætti halda áfram lengur.  (P. O.: Það er best að gera það)  . - Háttv. þm. Borgf. (P. O.) baðst undan miklu af tölum, og skal jeg því hlífa honum við þeim. En í þessu sambandi eru tölurnar sjálfsagðar, því þær eru það eina, sem ekki er hægt að hrekja. Hitt er alt annað mál, sem virðist vera skoðun hv.þm. Borgf. (P. O.), að innlendum mönnum eigi að vera heimilt að setja það verð, sem þeim sýnist, á þá vöru, sem þeir hafa til sölu, hvort sem þeir eru framleiðendur eða milliliðir. Það þykir nú heppilegast að hafa tvo stórsala, til að ákveða, hve mikið þeir megi leggja á þá vöru, sem þeir flytja inn í landið. Jeg hjelt nú satt að segja, að stórsalarnir hefðu ekki unnið sjer það traust á þessum síðustu tímum, að þeir fengju sjálfir að skamta sjer verðið á þeirri vöru, sem fer í gegnum hendur þeirra. En viðvíkjandi því, að ekki eigi að hafa nein afskifti af verðlagi á innlendri vöru, þá er jeg þar á annari skoðun. Jeg skal viðurkenna, að það getur verið skoðunarmál, og mönnum er auðvitað heimilt að hafa hverja rjettmæta skoðun sem er. En skoðunin verður því að eins rjettmæt, að hún sje bygð á þekkingu og reynslu. Mjer þótti leitt, hve háttv.þm. Borgf. (P. O.) staðhæfði mikið við framsögu frv. síns hjer á dögunum, og því leiðara þótti mjer, að hann skyldi endurtaka mikið af þessum staðhæfingum aftur nú. Jeg kann því ávalt illa, er menn fara með staðlausa stafi. Þó háttv.þm. (P. O.) segði, að hann vissi ekki betur, þá er það engin afsökun, því að hann átti kost á að vita alt betur, ef hann hefði viljað bera sig eftir þeirri vitneskju. Og hann hefði meira að segja ekki þurft að bera sig eftir neinni fræðslu, til að komast hjá sumum rangfærslunum, ef hann hefði að eins fylgst með því, sem birt hefir verið í blöðunum. Hv. þm. (P. O.) talaði um það, að hámarksverð á eggjum og kartöflum væri brotið. En veit hann þá ekki, að ekkert hámarksverð er til á þessum vörutegundum. Þegar háttv.þm. (P. O.) veit ekki um það af gerðum nefndarinnar, sem birt er opinberlega í Lögbirtingablaðinu, þá er ekki von, að hann viti mikið um innri starfsemi nefndarinnar, sem hvergi er birt. Svo hvað það snertir gæti jeg látið ummæli hans um nefndina í ljettu rúmi liggja. Háttv. þm. (P. O.) mintist á afskifti nefndarinnar af mjólkurverðinu. Haustið 1916 ákvað nefndin hámarksverð á. mjólk, en framleiðendur voru ekki ánægðir með það. Án þess að hafa nokkrar vífilengjur fluttu þeir enga mjólk til bæjarins. Jeg skal nú engum getum að því leiða, hvað jeg hefði gert þá, ef jeg hefði verið í sporum framleiðenda. En jeg held, að jeg hefði ekki sett bæinn í mjólkursvelti fyr en eitthvað hefði verið reynt til samkomulags. En framleiðendur voru nú ekkert að skirrast við það að grípa til þessa úrræðis, og ljetu sig litlu skifta, hvað af því gæti leitt að öll börn og sjúklingar væru alt í einu svift þeirri fæðunni, sem þau máttu síst án vera. Þetta eitt sýnir, hvort óþarft er að hafa afskifti af sölu á innlendri vöru. Það sýnir, að þeir menn eru til meðal framleiðenda þessa lands, sem geta, og hika ekki við, ef því er að skifta að nota neyð annara til að knýja fram sínar eigin hagsmunakröfur. Stjórnarráðið kipti þessu í lag. Framleiðendur fengu ekki kröfum sínum fullnægt til fulls. Þeir hefðu sett verðið enn þá. hærra, ef stjórnin og verðlagsnefndin hefði ekki haldið því í skefjum; reynslan er fyllilega búin að sýna það, að framleiðendur gera margir hverjir meiri kröfur en nauðsynlegt er. Þá mintist hv.þm. (P. O.) á, að afskifti verðlagsnefndar af smjörverðinu hefðu verið óheppileg. En þar til er því að svara, að í fyrrasumar var verð á smjöri hærra hjer en í nokkru nálægu landi. Ef bændur hefðu því flutt smjör sitt út, þá hefðu þeir fengið minna fyrir það en þeir fengu eftir hámarksverðinu hjer. Að vísu hefir eitthvað verið farið í kringum hámarksverðið, meðan það stóð, en verðið varð þó aldrei eins hátt eins og síðar. Strax og hámarksverðið var afnumið, var smjörverðið fært upp um 30 aura pundið. Áður en mánuður var liðinn, var það orðið 50 aurum hærra, og nú er smjörverðið komið í kr. 3,50 pundið. Þegar nefndin setti hámarksverð á smjörið, fór hún eftir tillögum einhvers mesta smjörframleiðandans á Suðurlandsundirlendinu. Hún studdist því við reynslu og ráðleggingar góðs manns, sem óhætt virtist að leggja mikið upp úr.  (P. O.: Hver var hann?)  . Hann er búsettur hjerna fyrir austan fjallið.  (P. O.: Jeg veit það, fyrst hann er smjörframleiðandi á Suðurlandsundirlendinu. En hver var hann?)  . Mjer er svo sem sama, þótt jeg nefni nafn hans, fyrst hv.þm. (P. O.) virðist bera brigður á orð mín. Hann heitir Eggert Benediktsson. Svo verður hv.þm. sjálfur að hafa fyrir að finna heimilið. Hann er sæmilega vel þektur maður, og verður varla gert lítið úr reynslu hans í þessum efnum. Jeg held jeg sje nú búinn að sýna fram á, að ummæli hv.þm. Borgf. (P. O.) hafi ekki við mikið að styðjast. Að verðlagsnefndin hafi ekki haft mikil áhrif á verðlag í landinu þýðir ekki að halda fram, og að því fje, sem hefir verið til hennar kostað, hafi ekki verið vel varið, verð jeg að mótmæla. Það er hverfandi lítið í samanburði við þann árangur, sem orðið hefir af starfi hennar. Hv. þm. Borgf. (P. O.) vill, að þetta land sé öðruvísi en öll önnur lönd í því, að leyfa einstökum mönnum að taka allan þann gróða, sem þeir geta náð í á þessum vandræðatímum, hvernig sem hann er fenginn. Það yrði ofan á, ef verðlagsnefndarlögin væru alveg numin úr gildi. Þess vegna vildi jeg helst, að eldri lögin væru látin gilda áfram óbreytt, eða að minsta kosti sje haldið fulltryggu eftirliti með verðlagi á vörum eftir sem áður. - Að framleiðslan geti orðið nokkru minni fyrir afskifti verðlagsnefndar nær ekki neinni átt. Að hún hafi engu góðu til leiðar komið fer auðvitað eftir því hvernig á það er litið. Hún hefir ef til vill ekki komið neinu góðu til leiðar fyrir þá menn, sem vilja taka sjer meiri gróða en góðu hófi gegnir, en hún hefir komið góðu til leiðar fyrir hina, sem fyrir hennar aðgerðir hafa fríast við að borga of mikið fyrir nauðsynjar sínar, og hún hefir líka komið góðu til leiðar fyrir hina, með því að leggja hemil á framferði þeirra og láta ekki koma í ljós, hve ágengir þeir eru. Að hafa engin takmörk á verði á innlendum vörum nær ekki nokkurri átt. Hv. þm. Borgf. (P. O.) hefir ekki í huga þá menn, sem enga framleiðslu hafa og verða að kaupa alt af öðrum.  (P. O.: Þeir kunna að setja upp fyrir verk sín)  . - Vinnulýðurinn hefir ekki verið einráður um sín laun, hvorki hásetinn á fiskiskipinu nje daglaunamaðurinn á eyrinni. Og ef litið er á kaupgjaldið, þá er það ekki í neinu hlutfalli við það verð, sem orðið er á vörunum. Það væri þá mest gustukin að láta þetta hlutfall verða enn argara en það er, með því að láta framleiðendur og kaupmenn leika lausum hala með verðlag á öllum vörum. Jeg get varla ímyndað mjer, að þingið geri bændum neinn greiða með því að afnema nú verðlagsnefndina, og jeg er þess fullviss, að það mundi gert í óþökk margra, - allra þeirra, sem sjá út fyrir túnfótinn sinn. Það var margt fleira í ræðu þessa hv.þm. (P. O.), sem hefði mátt gera athugasemdir við, en jeg get ekki farið út í það alt saman. Jeg get að lokum ekki alveg slept ræðu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Hann sagði, að orð hv.þm. Borgf. (P. O.) væru töluð út úr hjörtum flestra deildarmanna. Jeg veit ekki hvort hann á þar við öll orð hv.þm. eða að eins nokkuð af þeim, hvort það er það, sem hann sagði um starfsemi verðlagsnefndarinnar, eða eitthvað annað. Ef hann hefir átt við það, sem hv.þm. (P. O.) sagði um nefndina, þá hefir hann verið nokkuð skjótur í ályktunum sínum, því hann hefir áreiðanlega ekki kynt sjer, á hverjum rökum þau voru bygð. En ef til vill voru það einhver önnur orð, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) fundust töluð út úr hjörtum deildarmanna. Jeg þarf ekki að leggja mig niður við að svara þeirri skoðun hv.þm. Borgf. (P. O.) á okkur nefndarmönnunum, að fyrst við fengjum aura fyrir að vera í nefndinni, þá væri okkur sama um, hvort nokkur árangur sæist af starfi hennar eða ekki.  (P. O: Hve nær sagði jeg það?)  Það kom fram óbeinlínis, þegar sagt var, að nefndin hefði ekki orðið að neinu liði, en samt vildu nefndarmennirnir fyrir hvern mun sitja í henni áfram. Slíkar aðdróttanir í okkar garð, frá hv þm. (P. O.), tel jeg ærið ómaklegar. Hann þekkir okkur alls ekki að neinu slíku.

Gísli Sveinsson það væri synd að tala lengi yfir svona fáum mönnum, liggur mjer við að segja, þar sem svo margir þingmenn eru bundnir á öðrum fundum og geta því ekki hlýtt á umræðurnar. En jeg get ekki annað en sagt nokkur orð, fyrst hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) gerði mjer þann heiður, að minnast á mig, út af ummælum, sem jeg hafði haft endur fyrir löngu hjer í deildinni. Enda var það auðheyrt, að hann var undir það búinn að tala núna, og hefir hann nú ljett á hjarta sínu. Hv. þm. (B. J.) ljet svo um mælt, að hann vissi ekki, hvað það hefði verið í ræðuhv. þm. Borgf. (P.O.), sem jeg hefði átt við, þegar jeg sagði, að orð hans væru vafalaust töluð fyrir munn allmargra manna hjer í deildinni. Með þessu átti jeg ekki við nein einstök atriði, heldur alt, sem hv.þm. Borgf. (P. O.) sagði að því sinni. það kom til af því, að mjer er allvel kunnugt um, hvern hug þingmenn yfirleitt bera gagnvart þeim nefndum, sem settar hafa verið á laggirnar á síðustu tímum, en sjerstaklega þó gagnvart þessari nefnd, sem hjer um ræðir. það sanna og ummæli hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) á þinginu í fyrra. Hann kvað þá mjög hart að orði um verðlagsnefndina. En nú getur hann að sjálfsögðu miklu frekar mælt henni bót, þar sem hann er sjálfur kominn í hana. Víst er um það, að ekki er líklegt, að menn geti verið sjerlega hrifnir af starfi verðlagsnefndarinnar, þegar litið er á það, sem hún hefir komið í framkvæmd, með hliðsjón af því, að hvaða haldi það hefir komið. Og manni hlýtur að verða það ósjálfrátt á að bera saman kostnaðinn og árangurinn, þegar meta á nauðsyn og gagn einhverrar starfsemi. Jeg dreg það ekki í efa, að verðlagsnefndin hafi haft ýmislegt fyrir stafni. En flestir af þeim athöfnum hafa ekki verið til mikilla nytja, því allflestar ákvarðanir, sem nefndin hefir tekið, hafa verið úr gildi numdar nærri jafnharðan, af henni sjálfri eða öðrum, ef þær hafa þá ekki verið svo bandvitlausar, að þær hafi þegar fallið um sjálfar sig í framkvæmdinni, eins og t. d. kæfu- og hangikjötsreglugerðin þjóðkunna. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) vildi reyna að sýna fram á, að verðlagsnefndin hefði komið að einhverjum notum víðs vegar um landið. Það er nú mjög vafasamt. En hjer í Reykjavík hefði mátt vænta, að áhrifa hennar gætti einna mest. En hjer jafnvel orkar tvímælis, hvort starf hennar hafi orðið til bóta eða skaðsemdar. Hún hefir einkum lagst á mjólkurverðið og fiskverðið, og það hefir orðið ofan á, að verðhækkun hefir á yfirborðinu orðið eitthvað minni en framleiðendur ljetu í veðri vaka, að þeir ætluðust til, í hvert sinn sem þeir þóttust þurfa að færa verðið upp. En ávalt hefir þó nefndin orðið að beygja frá kröfum sínum, sjerstaklega með mjólkurverðið, því að framleiðendur gátu hætt að framleiða mjólk eða flytja hana til bæjarins, ef þeir fengju ekki að setja yfirleitt það verð á hana, sem þeir þóttust þurfa. Þá mintist háttv.þm. (J. B.) á afskifti nefndarinnar af smjörverðinu. Það er nú ábyggilega víst, að hámarksverðsákvörðun nefndarinnar varð ekki smjörneytendum hvarvetna til hagsmuna, því að hún varð blátt áfram til þess að hækka verð á smjöri víða á landinu. Smjörverðið var t. d. töluvert lægra á Norðurlandi, þegar nefndin setti hámarksverðið, en þegar frjettist um það norður, hækkað verðið þar brátt. Því fór þess vegna fjarri, að hámarksverðið yrði smjörneytendum að gagni á öllu landinu, heldur í hæsta lagi að eins á nokkrum hluta þess. Þetta, sem jeg hefi nú látið uppi, bendir til þess, að full ástæða sje til að athuga, hvort ekki sje rjett að breyta fyrirkomulaginu í það horf, sem háttv. bjargráðanefnd leggur til, það er að segja, ef menn hugsa nokkuð um að endurbæta verðlagsnefndarfyrirkomulagið, í stað þess að leggja nefndina alveg niður. Jeg, fyrir mitt leyti, er ekkert á móti því, að heimild sje til að skipa nefnd eða nefndir, í einhverri mynd, til þess að ákveða verðlag á vörum á ýmsum stöðum, ef þörf gerist. Að vísu er nú á leiðinni frv., sem þegar hefir verið samþ. við 2. umr. hjer í deildinni, þar sem svo er ákveðið, að landsstjórninni skuli heimilt að ákveða, hve mikið skuli lagt á vöru, sem flutt er til landsins. Með þessu er það lagt í hendur landsstjórnarinnar að hafa eftirlit með útsöluveri á aðfluttum vörum. Ef sveitar- eða bæjarfjelög orka ekki þrátt fyrir þetta að halda verði útlendrar vöru hæfilegu, innan sinna takmarka, þá þurfa stjórnendur þeirra að geta snúið sjer til einhverra, sem hafa vald til að kveða á um hámarksverð. Og hvert ættu sveitar- og bæjarstjórnir að snúa sjer í þessu efni, ef ekki til stjórnarvaldanna, eða þeirra nefnda, sem þau setja, hvar sem þeirra væri óskað eða þörf er fyrir þær. Nú er það ætlun hv. bjargráðanefndar, að að eins megi skipa verðlagsnefnd eftir tillögum bæjarstjórna. En jeg vildi skjóta inn í greinina „og sveitarstjórna“, því að það getur hæglega komið fyrir, að slíkrar nefndar verði engu síður þörf í sveit eða kauptúni, sem ekki hefir kaupstaðarrjettindi. Nú getur vel svo farið, að ein sveit vilji láta ákveða hámarksverð á vöru, sem önnur sveit er mótfallin hámarksverði á. Það mælir á móti því, að hafa eitt og sama hámarksverð fyrir landið alt, og þá um leið að ein og sama verðlagsnefnd sje fyrir alt landið. Það á ekki við að hafa sama verð á innlendri vöru, hvar sem er á landinu, og því síður á það við um verð á útlendri vöru. Það nær ekki nokkurri átt, að hún sje seld sama verði austur í Hornafirði, eða norður á Langanesi, eins og þar sem hún er fyrst lögð á land úr millilandaskipunum, segjum hjer í Reykjavík. Það þýðir ekkert að tala um þá meginreglu, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hefir verið að tala um, að varan sje seld sama verði hvar sem er á landinu. Hitt, að verðið hljóti að vera misjafnt, hefir ávalt verið og mun ávalt verða meginreglan, enda er það ekki nema eðlileg afleiðing staðháttanna og í samræmi við allar heilbrigðar verslunarmeginreglur. - þá er nær að fylgja tillögum háttv. bjargráðanefndar, og jeg get fallist á, að það sje betra en að nema verðlagsnefndarlögin algerlega úr gildi. Jeg skal ekkert blanda mjer inn í orðræður háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) og háttv.þm. Borgf. (P. O.). En jeg verð að segja, að mjer finst það nokkuð völt staðhæfing hjá háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.), að hann mundi ekki hafa gert sig sekan í sama glapræði og t. d. aðrir mjólkurframleiðendur hafa gert, ef hann hefði verið í þeirra tölu. Jeg get viðurkent það, að mjer, sem ýmsum öðrum, þótti áminst aðferð mjólkurframleiðenda ekki sem best viðeigandi, en það er dálítið annað en að vera að hrósa sjer fyrir það, að maður hefði breytt öðruvísi, ef veri hefði í þeirra sporum. - Einnig gat háttv.þm. (J. B.) þess, að verðlagsnefndin hefði bygt hámarksverð sitt á smjöri á tillögum þekts manns úr bændastjett, sem hann nefndi. En jeg hefi heyrt, að sá hinn sami maður hafi borið af sjer, að hann ætti nokkurn þátt í því hámarksverði, sem ákveðið var, sínar tillögur hefðu verið á annan veg. Enda var hvergi eins mikil óánægja með smjörverðið eins og fyrir austan fjall, þar sem hv.þm. taldi þennan mann eiga heima. Jeg skal nú ekki segja meira. Jeg stóð í rauninni upp aðallega til þess, að skjóta því til nefndarinnar, sem jeg hefi tekið fram, hvort ekki mundi rjettast að heimila verðlagsnefndir víðar en í kaupstöðunum, ef heimild á að gefa.

Pjetur Ottesen Það er nú ekki að ástæðulausu, að jeg kveð mjer hljóðs, eftir þennan reiðilestur háttv. verðlagsnefndarmanns (J. B.), því í þetta sinn var það verðlagsnefndarmaðurinn, sem talaði, en ekki þingmaðurinn. Jeg spurði mikinn viðbúnað í þeim herbúðum, þegar það heyrðist, að við ætluðum að flytja á þessu þingi frumv. til laga um afnám verðlagsnefndarinnar. Mjer kom því ekki á óvart að heyra þessa varnarræðu. En af því að jeg hafði haldið, að það lægi ekki alveg á lausu gullið og gæðin, sem þessi hv. nefnd, að dómi þessa skjaldsveins hennar hjer í deildinni, hefir ausið yfir innbyggjendur þessa lands, með sínu starfi, þá finst mjer ástæða til að athuga dálítið þessa varnarræðu. Jeg skal að mestu taka atriðin í þeirri röð, sem þau komu fram. Jeg vil þá taka það fram fyrst, að það er einhver sá rjettasti mælikvarði á það, hve þessir úrskurðir verðlagsnefndarinnar hafi verið haldgóðir og bygðir á rjettlátum grundvelli, að þeir hafa oltið um sjálfa sig, hafi þeir ekki verið teknir strax aftur eða skornir niður.  (J. B.: Það er ekki rjett)  . Tveir munu standa enn, þeir sem lúta að hangikjötinu og beitutekjunni á Breiðafirði!! Vitanlega sýnir þetta ljósast og best, hvað alt starf verðlagsnefndarinnar hefir alt verið frámunalega fljótfærnislegt og bandvitlaust. Jeg tók það fram, að verið gæti, að verðlagsnefnd hefði ekki haft það vald, er hún þurfti til nauðsynlegra framkvæmda í þá átt, að ákveða álagningu á vörur hjá kaupmönnum, og hefði þá nefndin átt að bera sig upp undan því við þingið, ef hún þættist þurfa að fá aukið vald sitt. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að hún hefði borið sig upp undan þessu við stjórnina og bjargráðanefndirnar. þetta hefir þá verið á þessu þingi. Nú hafa þær ekki viljað sinna þessari málaleitun. Þekki jeg að vísu ekki ástæðurnar til þess, en vart mun það hafa verið að ástæðulausu. En það leynir sjer ekki, að verðlagsnefndarmennirnir hafa verið nokkuð lengi að átta sig á þessu valdaleysi sínu, því að á síðasta þingi kom engin umkvörtun fram út af þessu. En satt að segja skal það vera óátalið af mjer, þó bjargráðanefnd og landsstjórn hafi ekki viljað stuðla neitt til þess, og leggja meiri völd upp í hendur þessarar nefndar, eins og hún hefir farið að ráði sínu, þá tók háttv.þm. (J. B.) það fram, að kaupmenn hafi lagt misjafnt á vörur landsverslunarinnar og að verðlagsnefnd hefði bætt úr því. Mintist hann á sykurinn í Stykkishólmi og smjörlíkið í Hafnarfirði. Getur verið, að þeir úrskurðir verðlagsnefndar hafi haft þýðingu í svipinn, er þeir voru kveðnir upp, kanske dægur langt, en það eru þá víst þeir einu, því flest mun nú fram dregið, en sömu hafa verið forlög þessara úrskurða sem annara. Að lögreglan hafi verið sett til höfuðs mönnum, af völdum verðlagsnefndar, hefi jeg ekki heyrt. Jeg hygg og, að það hafi ekki haft mikla þýðingu heldur, þó verðlagsnefnd hafi farið bónarveg að kaupmönnum. Það hefir auðvitað gefið nefndinni tilefni til að auka skriffinskuna og bæta við skjalabunkana, sem hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) er ekki lítið dríldinn yfir. En að nokkurt gagn hafi af slíku hlotist, geta verðlagsnefndarmennirnir náttúrlega talið sjer trú um, með útreikningi á óyggjandi tölum! En það er nú lítið gefandi fyrir slíkt. Þá kvað hv.þm. (J. B.) störf nefndarinnar hafa borið mestan og bestan árangur á árinu 1917. það er engin furða, því að á því ári var hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) einmitt skipaður í verðlagsnefnd. Hverjum þykir sinn fugl fagur, og er því skiljanlegt, að hv.þm. (J. B.) áliti nefndina hafa unnið mikið og þarft verk það ár. En ill var þín fyrsta ganga, má því með sanni segja um starf nefndarinnar á því herrans ári, því að fyrsta verkið var hið eftirminnilega hámarksverð á smjöri, sem enginn einasti maður mun nú mæla bót, nema verðlagsnefndarmennirnir, ef það er þá nokkur af þeim, sem dirfist að gera það, nema hv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Hv. þm. (J. B.) bar einn sæmdarbónda austanfjalls fyrir þessari ráðstöfun, en nú hefir því verið lýst hjer í hv. deild í dag, að sá maður beri það af sjer, en það mun nú lítið þýða, því hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) mun vilja álíta sig hæstarjett í því, sem öðru, er verðlagsnefndinni við kemur. Starf verðlagsnefndar á árinu hefði þurft að vera gott, til þess að það hefði bætt fyrir þessa einu synd, en það er nú eitthvað annað en svo sje, því þar býður hver syndin annari heim. Þá er að minnast á brauðgerðarhúsin. Verðlagsnefnd hefir ekki kveðið upp neinn úrskurð um verð á brauðum. Það hefir oft komið fram í blöðunum, að hitt eða þetta væri selt óhæfilega háu verði. En að verðlagsnefndin hlaupi eftir öllu blaðagaspri að óreyndu, er mjög óheppilegt og fjarstætt. Blaðadómar eru oft og tíðum hinir herfilegustu sleggjudómar. Nefndin hefir sem sagt ekki sett neitt hámarksverð á brauð, en háttv.þm. (J. B.) segir, að nefndin hafi haldið verðinu í skefjum með því að ógna eigendum brauðgerðarhúsa með hámarksverði. Jeg legg nú lítið upp úr þessu.  (J. B.: Hví kynnir hv.þm. (P.O.) sjer ekki plögg málsins?)  . Þó að hv.þm. (J. B.) sje að benda á plöggin, þá er harla lítið á þeim að græða; það er ekkert nema ímynduð áhrif, því nefndin getur enga samninga sýnt við bakarana; þeir eru engir til. Mjer er það mál fullkunnugt. Þá gat hv.þm. (J. B.) um hámarksverðið á mjólk haustið 1916. Eins og jeg hefi áður tekið fram í framsöguræðu minni, er það stjórninni að þakka, að það mál komst í viðunanlegt horf. Verðlagsnefnd hafði ákveðið ósanngjarnlega lágt hámarksverð á mjólkinni og beitt framleiðendur ósanngirni, og þegar svo er af stað farið, þá er það mannlegur breyskleiki, þó að þeir, sem þannig eru leiknir, sýni stífni á móti. Stjórnin miðlaði málum, og er það ekki verðlagsnefnd að þakka, þó ekki hlytist stórtjón af þessum úrskurði hennar fyrir bæinn. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefir á viðeigandi og hæfilegan hátt svarað því, þar sem hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) var að tala um það í þessu sambandi, hvað hann mundi hafa gert eða ógert látið. Jeg get því slept því. En það er náttúrlega altaf hægt að hrósa sjer af þeim mannkostum, sem ekki koma í ljós, af því það reynir ekki á það. Þá vík jeg að fiskverðinu. Háttv. þm. (J. B.) kvað hámarksverðið á fiski hafa haft mjög mikla þýðingu fyrir Reykjavík. En þess ber að gæta, að mjög auðvelt var að ná sama árangri með því, að bæjarstjórn hefði haft hönd í bagga með fisksölunni. En þetta hámarksverð varð til þess að hækka verð á blautum fiski víðs vegar um land. Þessi hv.þm. (J. B.) lætur sig það litlu skifta, þó að þrengt sje kosti manna úti um land, er enga framleiðslu hafa, eða þeirrar stjettar, sem hann er talsmaður fyrir hjer í bæ. Sjóndeildarhringur hans er þá ekki víðari en það, að hann nær ekki út fyrir Reykjavík. Og þegar þessi hv.þm. (J. B.) er að brigsla mönnum um, að þeir hafi asklok fyrir himin og sjái ekki út fyrir túnfótinn, þá heggur hann þó sannarlega nokkuð nærri sjálfum sjer. Hv. þm. (J. B.) hjelt því fram, að í innflutningsnefndinni væru eingöngu stórsalar, og væri hún því illa fallin til að hafa eftirlit með vöruverði. Jeg veit nú ekki betur en að formaður Búnaðarfjelagsins sje í nefndinni, og er hann ekki stórsali, svo sem kunnugt er. Sje hann stórsali, þá hefir hann orðið það í dag. Jeg tek mjer það ekki nærri, þótt hv.þm. (J. B.) telji mig hafa farið með eintómar staðhæfingar og fullyrðingar í garð verðlagsnefndar. Það hefir verið margsýnt fram á það, að verðlagsnefnd hefir unnið minna gagn en ekki neitt. þær tölur og tilfæringar, sem hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hefir hjer á lofti, eru ímyndanir einar, en styðjast ekki við neitt raunverulegt. Staðhæfingarnar eru því þeim megin. Jeg álít, að óþarfi hafi verið að setja hámarksverð á kartöflur síðastl. haust. En það mun hafa verið sett af þeirri ástæðu, eða því mun nú haldið fram, að einstaka kaupmenn hjer í bæ höfðu keypt eitthvað af kartöflum, og hafa menn óttast, að þeir myndu ætla sjer óhæfilegan hagnað af þeim. En hvernig fór? Bæjarstjórnin ljet taka kartöflurnar eignamámi, sennilega eftir tillögum verðlagsnefndar, eða sumra úr henni, sem eins og kunnugt er eru nokkuð nákomnir bæjarstjórninni. Það fór fram mat á kartöflunum og aftur mat. Endirinn varð svo sá, að frostið tók helminginn af kartöflunum. Þetta hefir því ekki verið lítill búhnykkur fyrir bæjarfjelagið! Það er ekki svo að skilja, að jeg kenni verðlagsnefndinni um þetta beinlínis, en þetta á þó rót sína að rekja til þess, að farið var að setja hámarksverð á þessa vöru, og það sýnir áþreifanlega, að það er ekki ætíð hagræði að slíkum ráðstöfunum. Jeg geri ráð fyrir, að hinn töluvísi hv. 1. þm. Reykv. (J.B.) gæti búið til nokkuð háar tölur úr þessu, ef það væri tekjumegin hjá verðlagsnefndinni. Um eggin er það að segja, að hámarksverðið á þeim varð að eins til þess að hækka verðið; vitanlega valt það fljótt úr sögunni, eins og annað. Hv.þm. (J.B.) vildi gera sjer mat úr því, að jeg vissi ekki að þetta hámarksverð væri afnumið. Jú, jeg veit það vel, að það valt strax um sjálft sig, eins og fleira af því tægi, valt eins og taðköggull ofan snarbrekku; eg sömu leið á verðlagsnefndin að fara. Viðvíkjandi smjörinu mintist hv.þm. (J. B.) á það, að verð á því hafi verið hærra en annarsstaðar á þessum tímum. Jeg skal ekki um það segja. En hv.þm. (J. B.) getur hafa flaskað á því, hafi hann miðað við smjörverð í Danmörku, að þar var smjör selt undir verði, ríkið borgaði þriðjung eða fjórðung verðsins. Menn hafa oft getið þess, hve ódýrt smjör væri í Danmörku, og man jeg ,eftir, að þessu var slegið fram af hæstv. forsætisráðherra á síðasta þingi; kvað hann smjör kosta þar kr. 1,70 pundið. En þá var því slegið fram úr annari átt, hvers vegna landsverslunin væri að flytja inn hálfóætt smjörlíki frá Ameríku fyrir kr. 1,50 pundið. Getur verið, að þetta hafi orðið til þess, að eitthvað kom hingað af dönsku smjöri, en jeg hygg, að menn hafi orðið fyrir töluverðum vonbrigðum, og verðið hafi orðið allmikið hærra í reyndinni en sagt var. Þá mintist hv.þm. (J. B.) á það, að bændur og aðrir framleiðendur vildu ganga of langt í því, að spenna upp verð á vörum sínum og beita menn ósanngirni í viðskiftum. Jeg verð að mótmæla þessu kröftulega, og tel þau ummæli öldungis ósæmileg, og það eins, þó til þeirra sje gripið til að bera blak af vitleysum verðlagsnefndar. Og hafi eitthvað bólað á því hjer í nágrenni við Reykjavík, þá mun það hafa verið af því, að þeim hafi verið sýnd ósanngirni að fyrra bragði, af völdum verðlagsnefndar. Að bærinn hafi grætt 16.000 kr. á afskiftum verðlagsnefndar af mjólkurverðinu á síðastl. hausti, finst mjer hæpið að þakka verðlagsnefnd. Hv. þm. (J. B.) tekur það traustataki, held jeg fyllilega. Jeg hefi átt tal við einn mjólkurframleiðanda um þetta atriði. Kvað hann smærri mjólkurframleiðendur hafa farið fram á það við stjórn mjólkurfjelagsins, að verðið yrði hækkað, þar sem þeir stæðu höllum fæti að framleiða mjólkina með öðru móti. En þetta hafi mætt mótspyrnu í fjelagsskap mjólkurframleiðenda, og niðurstaðan varð sú í fjelaginu, að verðið skyldi ekki hækkað. Það er því með hreinasta bessaleyfi gert að tileinka verðlagsnefnd þessa niðurstöðu, sem varð með mjólkurverðið. Svona er það með þessar tölur, þessar óyggjandi tölur, sem háttv.þm. (J. B.) er að flagga með. - Mjólkurframleiðendur áttu þó tal við verðlagsnefnd um þessar mundir, og kvað sögumaður minn formann verðlagsnefndar hafa sagt, að þýðingarlaust væri að setja hámarksverð á mjólk, því það mundi alls ekki verða farið eftir því.  (J. B.: Finst hv.þm. (P. O.) samkomulagsleiðin ekki rjett?)  . Hún er þýðingarlaus, þegar ekki þarf til samninga að koma; því hjer var um samkomulag milli mjólkurframleiðenda að ræða, en ekkert samkomulag milli mjólkurframleiðenda og verðlagsnefndar. Jeg hefi þá tekið til athugunar ýms af þeim atriðum, er hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) mintist á og nokkru máli skifta í þessu sambandi. Að öðru leyti get jeg leitt hjá mjer að svara ræðu hans frekar; persónulegar slettur hans til mín virði jeg ekki svars.

Hákon Kristófersson Jeg hygg, að hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hafi misskilið nokkuð af orðum þeim, er jeg sagði í gær. Hv. þm. (E. A.) fór þannig með mín orð, að jeg hefði sagt, að þeir þm., sem búsettir eru í Reykjavík, þyrftu engu að sleppa niður af störfum sínum. Þetta voru ekki mín orð, en jeg sagði einungis allra helst ef þeir ekki þyrftu að fella niður önnur störf, og það hygg jeg vera, í flestum tilfellum. Hefði hv.þm. (E. A.) því eins getað sparað sjer sumt af ummælum sínum. Einnig er það staðleysa, að jeg hafi haldið því fram, að þeir þm., sem eru búsettir í Reykjavík, væru síður vel vinnandi en þm. utan af landi. Síður en svo. Það er t. d. alkunna um hv. 2. þm. Árn. (E. A.), hvílíkur afkasta- og vinnumaður hann er. En hitt er annað mál, að þeir standa ólíku betur að vígi að sinna þingstörfum heldur en þm. utan af landi, og þeir eru betur haldnir með 8 kr. í dagpeninga heldur en hinir með 10 kr. Um það er óþarfi að fara mörgum orðum; það segir sig sjálft. Þá sagði hv.þm. (E. A.), að jeg myndi ekki geta leitt rök að því eða líkur, að hann hefði ekki getað unnið sjer neitt til gagns og þarfa á þessum tíma, hefði hann ekki orðið að sinna þingstörfum. Jeg fór alls ekki inn á það svið, og hefði hv.þm. (E. A.) því getað sparað sjer þau ummæli, er hann viðhafði í sambandi við þetta. En því hefir þó verið haldið fram, að kennarar þyrftu sumartímann til þess að búa sig undir kensluna næsta vetur, og ef þeir gætu ekki sint því sakir anna, kæmi það ef til vill niður á nemendum þeirra. - Eftir því mundu það verða lærisveinar hv.þm. (E. A.), er yrðu fyrir halla af þingsetu hans, en hann ekki. Jeg verð að taka undir með hv.þm.N.-Ísf. (S. St), að besta dýrtíðaruppbótin til þingmanna utan af landi hefði verið að fresta þinginu fyrir löngu. En aðalmótstaðan gegn því mun hafa komið frá þingmönnum í Reykjavík, og getur verið, að það sje af þeirri ástæðu, að þeir sjeu þeim mun glöggskygnari en aðrir þm. Mæli jeg þetta þó ekki til hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), enda telst hann ekki lengur til Reykjavíkurþingmanna. En hv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði við mig í „privat“samtali í vor, að ef þinginu yrði frestað, myndi hann krefjast þingfararkaups síns eins og það sæti. Sú krafa hefði þó að minsta kosti ekki stuðst við neina sanngirni, hefði hann getað aflað sjer tekna á annan hátt! Það eitt lá í orðum mínum, að þm. þeir, sem búsettir væru í bænum, gætu jafnt annast um störf sín sem fyr, þó að þingið sæti, en ekki hitt, að þeir ynnu þingstörf sín ver en aðrir. það var útúrsnúningur, og er leitt til þess að vita, að hv. 2. þm. Árn. (E. A.) skuli vera búinn þeim eiginlegleika að fara rangt með orð annara og snúa út úr þeim, eins og svo oft hefir sýnt sig. Það má geta þess í þessu sambandi, að engum þm. utan af landi kom til hugar, að þingið sæti lengur en 5-6 vikur. En nú hefir það þegar setið í 11 vikur, og enginn veit, hve langt muni til þingloka. Af þessu leiðir, að þm. utan af landi verða enn ver úti heldur en hefðu þeir vitað þetta fyrirfram. Jeg hygg, að jeg hafi ekki fleira að segja að þessu sinni. Jeg ann hv. 2. þm. Árn. (E. A.) þeirrar sæmdar, sem hann hefir aflað sjer með því að snúa út úr orðum mínum, og mun ekki mæla til hans fleiri orðum, nema hann gefi mjer sjerstakt tilefni til þess.

Sveinn Ólafsson Jeg þykist vita, ef hv. þingdm. vantar ekki of marga á fund, að frv. muni sigla beggja skauta byr út úr deildinni, og mun því gagnslítið deila um það. Samt vildi jeg lýsa yfir því, að þótt jeg greiði atkv. gegn frv. í heild sinni, þá er það ekki af því, að jeg álíti ekki brýna þörf á einhverri launaviðbót til sumra starfsmanna landsins. En jeg á ekki kost á að greiða atkv. með uppbót til þessarar manna, án þess að jeg verði um leið neyddur til að leggja lið hinu mesta misrjetti, sem fram hefir komið á síðustu þingum í þessu launabóta- og dýrtíðarmáli. Jeg er því samþykkur að veita læknum í útkjálkahjeruðum uppbót. Sömuleiðis eiga prestar, og þó einkanlega bændurnir, að fá einhverja frekari uppbót, póstmenn og ýmsir aðrir starfsmenn, sem við sultarkjör sitja. En þegar ekki er hægt að samþykkja þetta án afarkosta, sem jeg tel vera, þá hlýt jeg að setja mig móti öllu málinu, enda er frv. þetta það skrípi, sem ekki á stuðning skilið, eins og áður hefir nógsamlega verið tekið fram. Þetta er þá greinargerð fyrir afstöðu minni og atkv., og vildi jeg um leið mælast til þess, að hæstv. forseti láti fara fram nafnakall um frv. Loks vil jeg víkja örfáum orðum að hv. 2. þm. Árn. (E. A.). Jeg veit ekki, nema hann hafi „skuldskrifað“ mig fyrir þeim 115 kr., er við deildum hjer um við 2. umr. og hann staðhæfði að væri raunveruleg uppbót þess manns, sem fengi laun sín nú hækkuð úr 3.500 kr. í 4.000 kr., en í stað þess að fá dýrtíðaruppbót af 3.500 kr., eins og áður, fengi uppbót eftir minni till. af 4.000 kr. Jeg þarf nú tæplega að endurtaka það, að þetta er allsendis rangt. Dýrtíðaruppbót eftir lögum nr. 59, 26. okt. 1917, er 525 kr. af 3.500 kr. og 350 kr. af 4.000 kr. Þess vegna verður hinn sami munur, ef till. mín hefði fram gengið, 325 kr., en ekki 115 kr. En hitt er annað mál, að með því að breyta dæminu og gera ráð fyrir, að hlutaðeigandi maður ætti börn, jafnvel 6 börn, eins og hv.þm. (E. A.) gerði, þá gæti uppbótin orðið minni og maðurinn jafnvel tapað á henni. Þetta þurfti jeg ekki að láta segja mjer; það lá í augum uppi, og var þó alt að einu vinningur meiri en 115 kr., þótt kaupþegi hefði 2 börn. Þetta var því að eins gert til þess að breiða yfir skekkjuna hjá hv.þm. (E. A.), og er þessi barnareikningur því algerlega fyrir utan efnið, alveg úti á þekju. Mætti segja, að hv.þm. (E. A.) hefði „barnað fyrir mjer söguna“, ekki einu sinni, heldur 6 sinnum, og það er sitthvað en að hnekkja hárrjettum reikningi.

Jörundur Brynjólfsson Jeg þarf ekki að fjölyrða um málið að þessu sinni. Jeg vildi að eins drepa á nokkur atriði, er komu fram í ræðu hv.frsm. (M. Ó.) í gær, sem jeg er ekki samþykkur og get ekki leitt hjá mjer að minnast á. Hv. frsm. (M. Ó.) gat þess, að nefndin hefði reynt að fara svo skamt, sem hún hefði frekast getað. Af þeirri ástæðu hafi nefndin ekki getað fylgt till. minni um launabætur póstmanna. En þar finst mjer sparsemin koma ómaklega niður. Póstmenn hafa allra starfsmanna landsins minst laun, en mikla vinnu, og munu fáir eiga skilið að fá uppbót betur en þeir. Þótti mjer því vænt um, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) skýrði það frekar, er jeg hafði sagt um þetta atriði. Hv. frsm. (M. Ó.) sagði, að ef póstmönnum fyndist staða sín ekki lífvænleg, þá gætu þeir skift um stöðu og leitað annarar atvinnu, er væri betur launuð. þessu er fyrst til að svara, að hið opinbera hefir ekki leyfi til skapa mönnum þau kjör, að þeir geti ekki lifað við þau, heldur verði að hröklast frá starfi sínu. í annan stað er þess að gæta, að þar sem þeir bera svo mikla peningaábyrgð, þá er ábyrgðarhluti að skamta þeim svo lág laun, að þeir geti ekki dregið fram lífið. Dæmi eru til þess, að menn hafa gripið til þeirra ráða, sem ekki eru viðfeldin og þeir hefðu ekki gripið til, ef þeim hefði verið launað sæmilega. Það skýtur og allskökku við, er hv.frsm. (M. Ó.) ljet um mælt, er till. um uppbót til símamanna var til umr. Hann kvað þá nauðsynlegt að launa símamenn svo vel, að þeir þyrftu ekki að stökkva frá starfi sínu. Menn kæmu óvanir að símanum, en þegar þeir væru orðnir vanir starfinu, þá hrökluðust þeir oft og einatt í burt vegna þess, að þeim nægðu ekki laun sín. Þetta er alveg rjett. En það nær engu síður til póstmanna en til símamanna. Allflestir bestu póstafgreiðslumennirnir hafa sagt starfa sínum lausum; þeir hafa ekki treyst sjer til að lifa við þau kjör, sem þeim hafa verið boðin. Og nú alveg nýlega hafa nokkrir menn farið frá pósthúsinu. Jeg er á því, að menn verði fyrst í stað, að minsta kosti hjer í bænum, varir við þá breytingu, sem verður á afgreiðslu póstsins. Maður sá, sem haft hefir þann starfa að bera út póstinn hjer í bænum, hefir nú sagt þeim starfa lausum, og býst jeg við, að erfitt verði að fá mann í hans stað. Jeg þarf nú ekki frekar að leiða rök að nauðsyn þeirri, sem á er þessu máli. Jeg gerði það í gær, og hefir enginn mótmælt því, er jeg þá sagði. En til frekari árjettingar skal jeg geta þess, að póstafgreiðslumenn, t. d. á brjefhirðingarstöðum úti um land, verða víst fegnir að losna við þann starfa, því að þóknunin, sem þeir fá, mun naumast hrökkva fyrir kaffi og veitingum handa póstinum. Jeg skal nú nefna af handahófi nokkra staði, t. d. Egilsstaði. Svo er nú ástatt að vísu, að bóndinn þar mun standa sig vel, þótt hann hafi engan ágóða af póstafgreiðslunni, enda er það vitanlegt, að hann fær minna en ekki neitt fyrir verkið, og er því ekkert undarlegt, þótt hann vilji gjarnan losna við þesskonar starf, enda hefir hann æskt þess. Á brjefhirðingarstaðnum í Skriðdal hefir hlutaðeigandi maður afsagt að hafa brjefhirðinguna á hendi. Annar hefir nú verið fenginn til þess, og frábiður hann sjer slíkan bagga. Svipað mun vera ástandið hjer nærlendis, svo sem t. d. á Lágafelli. Svo að þetta nær lengra en að eins til póstafgreiðslumanna í Reykjavík eða kaupstöðunum, því að það er úti um alt land. Það sýnist því ekki að nauðsynjalausu, að farið er fram á einhverjar bætur til póstmanna. Nú hafa komið fram við till. mína 2 brtt. Er önnur þeirra á þgskj. 436, og vill hún breyta þannig, að í stað 15.000 kr. komi 8.000 kr. Bót kynni nú að vera í þessu; því neita jeg ekki. En þó vil jeg mælast til þess, að hv. deild fallist ekki á þessa brtt., því að það er of lítil hækkun. Verði þessi till. samþykt, hækkar þóknun til póstmanna, svo lág sem hún var áður, um ein 13%. En líti maður á hækkanir til annara embættismanna, þá nema þær þetta frá 14-70%. Og þar sem það er ómótmælt, að þessir starfsmenn, póstmennirnir, eru lægst launaðastir allra, þá kann jeg ekki við, að þeir fái lægstu uppbótina. Mjer hefði þótt eðlilegra, að þeir hefðu verið settir ofarlega í hækkanastiganum. Enn er komin fram önnur brtt., frá hv.þm. S.-Þ. (P. J.), um að í stað 15.000 komi 10.000 kr. Hún er að vísu nokkru nær, en þó nemur hækkunin þar ekki nema um 16%. Brtt. mín fer fram á að hækka þóknun póstmanna um 25%, og get jeg ekki annað en álitið hana svo sanngjarna, sem verða má. En ef hv. þingdm. geta þó ekki fallist á hana, þá vona jeg, að þeir samþ. þó fremur till.hv.þm. S.-Þ. (P. J.), en ekki till.hv.þm. Stranda. (M. P.), sem vill lækka uppbótina meira.

Magnús Pjetursson Jeg skaut fram í gærkveldi brtt.,er jeg sá, að málið myndi ekki lúkast þá, til þess að bæta úr kjörum póstmannanna. Jeg segi „bæta úr“ vegna þess, að jeg er sannfærður um, að brtt.hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) nær ekki fram að ganga, en ef svo væri, að meiri hl. þm. vildi samþykkja hana, þá geta þeir það eins fyrir því, þótt þessi brtt. sje fram komin. En að jeg fór svo langt niður, eða niður í 8.000 kr., er af því, að jeg byggi till. á nokkuð öðrum grundvelli en hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) byggir sína. Hv. þm. (J. B.) ætlast sem sje til, að uppbótin verði 25% og nái til allra starfsmanna póstmálanna. En jeg geri ráð fyrir, að hún nái ekki til allra, heldur einungis til þeirra, er helst þurfa.  (J. B.: Það geri jeg líka)  . Og ef gengið er út frá því, þá álít jeg, að 8.000 kr. muni hjálpa mikið. Jeg geri ekki ráð fyrir, að póstafgreiðslumenn þeir, er fengu ef til vill alt að 30% launahækkun á síðasta þingi, ætlist aftur til launabótar á þessu þingi. Eins verð jeg að segja, að jeg hafði ekki gert ráð fyrir því, að brjefhirðingarmenn, sem aldrei hafa fengið borgun, svo neinu nemi, fyrir það starf, yrðu þessarar uppbótar aðnjótandi. Og ef bæta ætti þeim upp svo, að það gætu talist nokkur borgun, þyrfti að ætla þeim miklu meira en 25%. Hvaða borgun getur það t. d. heitið, þótt brjefhirðingarmaður, sem hefir 20 kr. þóknun, fengi 25%, eða 5 kr. í viðbót, og hefði þá alls 25 kr.? Menn leysa þetta starf alment af hendi eins og smáskyldustarf, sem ekki taki að krefjast fullrar borgunar fyrir, og sje jeg ekki, að mögulegt sje fyrir þingið að kippa þessu í lag, því að enginn vafi er á því, að ef nú á að byrja að launa þessum mönnum svo, að sæmilegt sje, þá þýðir ekki að nefna 15 þús., heldur mætti þá sennilega fara upp undir 100 þús. kr. hækkun til póstmálanna. Jeg læt mjer nú í ljettu rúmi liggja, hvort till. mín eða hv.þm. S.-Þ. (P. J.) verður samþykt. það er sama hvor er, og við vissum ekki hvor af öðrum er við bárum þær fram. Jeg býst sem sagt við, að önnurhvor þeirra verði samþykt. En þetta vil jeg leggja áherslu á, að ef till.hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) verður ekki samþ., þá sjái póstmeistari um, að uppbótin komi niður þar, sem hennar er mest þörf, en ekki hjá öllum póstmönnum yfirleitt Úr því að jeg stóð upp, þá vildi jeg minnast á það, sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) var að tala til mín í gær. Jeg tók nú ekki vel eftir því, sem hann sagði, en hann var víst eitthvað að fetta fingur út í það, að jeg hafði á móti þeirri stefnu hans í launamálum. Það hefir verið misskilningur hans, sem kom fram í því, að hann vildi láta launa embættismenn landsins þannig, að ætlast væri til, að þeir hefðu einnig aðra atvinnu - naumast vísvitandi misskilningur, heldur misskilningur bygður á skilningsleysi - að jeg vildi banna mönnum þeim, er starfsþrek og starfslöngun hafa, að fást við störf utan síns embættis. Það var ekki meining mín, heldur hitt, að jeg vildi ekki binda menn með lögum til þess að leita sjer aukastarfa. En jeg kalla menn bundna til þess með lögum, ef þeim eru svo illa launuð störf sín í landsins þarfir, að þeir neyðist til að leita sjer aukaatvinnu til að geta lifað. Enn fremur var sami hv.þm. (Sv. Ó.) að nefna dæmi þess, að ýmsir þarfir og þjóðnýtir menn hefðu afkastað miklu utan embættis síns. Nefndi hann til Hallgrím Pjetursson. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir þá hugmynd, að hann hafi með kveðskap sínum verið að reka atvinnu til þess að geta lifað. Kann ske hann ímyndi sjer, að hann hafi verið að skrifa undan prentsmiðjunni! Svo verð jeg nú að segja það, að þótt t. d. prestar gefi út guðfræðibækur og prjedikanir og yrki sálma, þá er það að, mínu viti, ekki utan starfssviðs þeirra, heldur í því. Hefi jeg svo ekki ástæðu til að segja fleira, en vildi að eins drepa á þetta skilningsleysi hv.þm. (Sv. Ó.).

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg var búinn að biðja um orðið í gær, en satt að segja hefði jeg vel getað slept að segja nokkuð. Það var að eins örlítil athugasemd, út af ræðu hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), sem jeg vildi gera, en hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) hefir nú svarað því, svo að jeg gæti slept því. En jeg vil þá að eins geta þess, að jeg dreg það mjög í efa, að svo sje, sem hv.þm. (S. St.) sagði, að hann hafi aldrei setið á þingi, þar sem minni samvinna hafi verið milli þings og stjórnar en nú. Jeg hygg nú reyndar, að hann þurfi ekki að leita langt aftur í tímann til þess að minnast þings, sem hann hefir setið á, þar sem samvinnan var langtum minni, - jafnvel frá hans sjónarhóli sjeð. Annars varð jeg ekki var við, að hv.þm. (S. St.) segði nokkuð málinu til upplýsingar, en mjer virtist hann að eins nota tækifærið til þess að taka stjórnina til meðferðar, eða öllu heldur til bænar. Jeg býst við, að það sje rjettara að segja, að hv.þm. (S. St.) hafi viljað taka stjórnina til bænar; hann er stöðugt að taka stjórnina til bænar, eins og prestum er títt, og einatt er gert, til þess að hjálpa þeim til að skilja við, sem örðugt er um það.

Pjetur Jónsson Jeg ætlaði að mæla nokkur orð með brtt. minni, en hv.þm. Stranda. (M. P.) hefir nú mælt með sinni brtt. á þann hátt, að það getur átt við mína, af því þær eru sömu stefnu, og get jeg því skírskotað til þess, er hann sagði. Að eins vil jeg geta þess, að ef athuguð er hækkunin í launatill. fjárveitinganefndar af hundraði hverju, þá er sú uppbót þetta 15-20% á launum flestra embættismanna, sumstaðar minna, en sumstaðar að vísu nokkuð meira. En ef maður tekur laun póstmanna, þá eru þeim áætlaðar í fjárlögunum nú ca. 45 þús. kr., og er þá viðbótin eftir till. minni rúmlega 20% til jafnaðar. En það er nú ekki ætlun mín, að þessu fje skuli úthluta „procentvis“, heldur eftir ástæðum. Jeg hefi ekki gert ráð fyrir því, að farið yrði að skifta sjer af brjefhirðingum, sem eru mest í höndum presta og bænda úti um land, en auðvitað er á valdi póstmeistara að gera það, ef honum sýnist svo, í einstökum tilfellum.

Jörundur Brynjólfsson Að eins stutt athugasemd. Brtt. mín ber það með sjer, að jeg ætlast til, að fjenu verði úthlutað eftir þörfum, en ekki hundraðstölu, enda tók jeg það fram, að póstmeistara væri trúandi til að skifta því rjettlátlega. Væri fjenu skift eftir hundraðstölu, þyrfti ekki að ræða um rjettláta skiftingu. En viðvíkjandi því, sem hv.þm. S.-Þ. (P. J.) sagði, þá er hækkunin eftir till. hans ekki 20%, heldur liðug 16%.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg finn, fyrir hönd bjargráðanefndar, ekki ástæðu til að blanda mjer inn í þær miklu deilur, er risið hafa milli hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) og hv.þm. Borgf. (P. O.). Hygg jeg, að málið hafi ekkert grætt á þeim. Jeg mun því að eins drepa á athugasemdir þær, sem gerðar hafa verið við frv. Hv. þm. Barð. (H. K.) þótti vanta í frv. heimild til stjórnarinnar til þess að veita sveitarfjelögum sama rjett sem kaupstöðum til þess að skipa hjá sjer verðlagsnefndir. Nefndin hafði þetta atriði til athugunar, og voru sumir nefndarmenn þessu fylgjandi í fyrstu. En við nánari íhugun komst nefndin að þeirri niðurstöðu, að þetta myndi ekki tiltækilegt. Ef þörf væri á því að skipa verðlagsnefndir víðar en í kaupstöðum, sem ekki er við að búast, yrði verðlagið ef til vill svo sundurlaust og margvíslegt, að komið gæti upp ágreiningur milli þessara nefnda, og yrði þá jafnvel nauðsynlegt að setja yfirverðlagsnefnd. Nefndin áleit þetta svo vandamikið, að það myndi ekki koma að gagni. Hún mun þó samt taka þetta atriði til rækilegrar íhugunar til 3. umr. Jeg get bent á eitt dæmi þess, hvernig farið getur, verði verðlagsnefndir settar í sveitum. Menn þyrftu ef til vill ekki að fara lengra en austur fyrir fjall, til þess að finna annað hámarksverð á ýmsum vörum, t. d. smjöri, heldur en hjer í Reykjavík. Báðar verðlagsnefndirnar gætu haft nokkuð til síns máls, og þyrfti því yfirverðlagsnefnd að skera úr málinu. Verðlag á útlendum vörum er nú úr sögunni. Verð á útlendum vörum er mjög breytilegt, og því erfitt fyrir verðlagsnefnd að ákveða hámarksverð á þeim. það gæti orðið of hátt aðra vikuna og of lágt hina, enda hefir stjórnin og landsverslunin tekið að sjer alt eftirlit á þessum vörum. Menn verða að gæta þess, að frv. fer einungis fram á heimild fyrir stjórnina til þess að setja verðlagsnefndir eftir tillögum bæjarstjórna. Menn verða að bera það traust til bæjarstjórnanna, að þær misbeiti ekki þessum tillögurjetti og noti hann ekki nema nauður reki til. Til þess er ætlast, að verksvið þessara nefnda sje að eins í bæjunum, en að ákveða verðlag í sveitum yrði ofurefli hverrar nefndar. Þar ræður framboð og eftirspurn verði, og myndu menn því á allan hátt fara í kring um hámarksverðið. En þó að nefndin sæi þessi tormerki á að skipa verðlagsnefndir víðs vegar um landið, þótti henni ekki rjett að svifta kaupstaðina - og þá helst Reykjavík - öllum möguleikum til þess að koma slíkri nefnd á fót hjá sjer. Það er kunnugt, að kaupmenn í Reykjavík hafa keypt smjör af fram leiðendum fyrir það verð, sem þeim samdi um. En svo hafa þeir leyft sjer að hækka verðið allmikið. Einmitt svona verslunaraðferð ætti verðlagsnefnd að geta komið í veg fyrir. Hún gæti ákveðið verð á innlendum vörum, er kaupmenn kaupa og leggja óhæfilega mikið á. Þetta hefir verðlagsnefnd þegar gert í mörgum tilfellum. Svo er t. d. um fiskverðið, sem getið hefir verið um í hv. deild. Jeg hygg, að verðlagsnefnd hafi unnið þar þarft verk. Bæjarstjórn hefði ef til vill getað framkvæmt hið sama, en ekki hefði það verið umsvifalaust fyrir hana að gera það, sem verðlagsnefnd framkvæmdi með einum úrskurði. Það er kunnugt, hvernig kartöflur voru seldar hjer í hænum í fyrrahaust. Framleiðendur, sem aðallega munu hafa verið Akurnesingar, seldu þær verði, sem menn verða að álíta sanngjarnt, en kaupmenn keyptu þær af þeim og ætluðu sjer óhæfilegan gróða.  (M. Ó.: Hvað kallar hv.þm. (S. St.) sanngjarnt verð?)  Jeg hygg, að þessar kartöflur hafi verið seldar á 25 kr. tunnan, en kaupmenn vildu selja hana aftur á 35-40 kr. og jafnvel meira. Hvort sem verðlagsnefnd tekur í taumana eða ekki, er svona framfærsla úr hófi. Þetta gæti verðlagsnefnd komið í veg fyrir, og gæti hún því komið að gagni, þó að verksvið hennar sje ekki víðtækara en hjer er farið fram á. Jeg hefi heyrt hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) og hv.þm. Borgf. (P. O.) deila um brauðgerðarhúsin, og skal jeg engan dóm leggja á það, hvor þar hafi á rjettara að standa. En komið gæti það fyrir, að þau legðu ofmikið á vöru sína, og væri þá nauðsyn á verðlagsnefnd, til þess að grípa í taumana. Þegar bjargráðanefnd leit á alt þetta, þótti henni viðurhlutamikið að afnema alveg verðlagsnefndirnar, þó að hún yrði á hinn bóginn að taka undir með hv.þm. Borgf. (P. O.), að verk verðlagsnefndar hingað til hafi verið tiltölulega lítið og þýðingarlaust fyrir landið í heild sinni. Þetta frv. fer að eins fram á heimild fyrir stjórnina, og jeg verð að játa það, að svo langt gæti ósanngirni stjettarbræðra minna, bændanna, gengið, að nauðsynlegt sje að gripa í taumana. Jeg fæ ekki sjeð, að þetta fyrirkomulag sje neinn slagbrandur yfir höfði framleiðenda. Það er eðlilegt, að hver skari eld að sinni köku, en þá er nauðsynlegt, að gætt sje sanngirni, eins og nú stendur á. Það er farið að bóla á ágengni í þessum efnum hjer, sem annarsstaðar. Slíkar nefndir hafa verið skipaðar í öðrum löndum, og ætla jeg löggjafarvaldi þeirra þjóða ekki þá vanhyggju, að þær sjeu settar að þarflausu, nje heldur að svo ólíkt hagi til hjá okkur, að þeirra sje síður þörf hjer. Hv. deild ræður hvað hún gerir við frv. Vilji nefndin ekki sinna því, mun jeg halda mjer við það frv., er jeg var upphaflega meðflutningsm. að. Nefndinni er frv. ekkert kappsmál, en hún áleit þetta sanngjarna miðlunarleið í þessu máli.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, innibindur það ekki beint í sjer, eftir því sem jeg skil það, að ekki skuli vera ein verðlagsnefnd fyrir alt landið, enda virðist mjer, að hún þó hafi haft talsverð áhrif á vöruverð yfir höfuð, og hygg jeg, að mjög viðsjárvert geti verið að afnema, að ein verðlagsnefnd sje fyrir alt landið. Það getur komið til þess, að meira samræmi þurfi í verðlagið en ein verðlagsnefnd, hver í sínum kaupstað, gæti komið á. Það, sem jeg held að ekki sje í þessu frv. og vanti í það, er það, að verksvið nefndanna geti einnig náð til kauptúna, sem eru mörg og miklu fleiri heldur en kaupstaðirnir, og ef því verður ekki bætt inn í frv. áður en það fer hjeðan úr deildinni, virðist mjer mjög mikið vanta, því að þar hygg jeg einmitt mesta þörf á verðlagsnefndum. Þar sem hv. framsm. (S. St.) tók fram, að hann hjeldi ekki að mikil þörf mundi vera á því, að ákveða verðlag á útlendum vörum, þá vil jeg þó benda á, að það getur verið svo mikill munur á flutningskostnaði og fleiru, að það getur þurft að taka tillit til þess. Um innlendar vörur hygg jeg, með því að verðlagið er, eins og kunnugt er, mjög misjafnt, að nauðsynlegt sje að hafa verðlagsnefnd, og þá helst eina verðlagsnefnd fyrir alt landið. Þó að reynslan hafi sýnt, að nokkuð megi fara í kring um það, þá mun þó, með nákvæmu eftirliti, vera lagðar talsverðar hömlur á, að það fari fram úr hófi. Þetta tvent finst mjer viðsjárvert að fella niður, að ein verðlagsnefnd sje fyrir alt landið, og að því leyti, sem kynni að verða að skipa sjerstakar verðlagsnefndir fyrir kaupstaðina, þyrfti verksvið þeirra einnig að ná til hinna einstöku kauptúna.