Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Steingrímur Jónsson (framsögum.): Þess var getið í gær á fundi, að útbýtt hefði verið misprentuðu skjali í þessu máli; er misprentunin í því fólgin, að ein breytingartillagan hefur fallið burtu. Vil jeg biðja þingmenn, að eyðileggja þetta skjal og hafa hið rjetta, sem nú er útbýtt. Nefndarálitið ber það með sjer, að nefndin vill láta samþykkja frumvarpið, þó með allmiklum breytingum. Að vísu er málið lítið undirbúið, og auk þess virðist nefndinni, að betur ætti við, að stjórnin undirbyggi frumvörp þessu lík eða um þetta efni. En þar sem nefndin hefur fengið upplýsingar um, að vatnsból eru bæði ónóg og ill á Sauðárkróki, og telja má fullsannað, að þetta hafi orðið til þess, að megn taugaveiki hafi orðið landlæg í kauptúninu og síðan breiðzt út um nágrannasveitirnar, vill nefndin leggja til, að háttvirt deild samþykki frumvarpið. Því að mjög brýna nauðsyn ber til, að úr þessum vandræðum sje bætt, enda hefur hjeraðslæknirinn á Sauðárkróki gerzt hvatamaður að því, að komið væri upp vatnsveitu, og er verkið þegar komið svo langt á leið, að vatn er nú komið í öll helztu húsin. Hefur landlæknir, sem fyrir fáum dögum skoðaði vatnsveituna, skýrt mjer frá, að hún sje í bezta lagi og vatnið ágætt. Nefndin lítur svo á, að þetta hafi verið rösklega gert af Sauðárkróksbúum, og að löggjafarvaldið eigi því að veita þeim nauðsynlegan stuðning. Ræður hún því háttv. deild til, að samþykkja frumvarpið með breytingum, er geri það sem mest samhljóða lögum nr. 84, 22. nóv. 1907 um vatnsveitu í Reykjavík. Bæjarstjórn Reykjavíkur samdi framvarpið eftir útlendri fyrirmynd, og hafa lögin gefizt mjög vel. Um breytingartillögur nefndarinnar get jeg verið stuttorður. Við höfum breytt orðinu kaupstaður í kauptún, því það er rjettara. Önnur breytingartillaga vor er byggð á því, að það sje óþarft, að þetta ákvæði standi í lögunum, þar eð vatnsveitunni er tryggt nægilegt vatn, en hinsvegar hugsanlegt, að þetta ákvæði gæti gert einhverjum illa vært á lóð sinni. Nefndin lítur einnig svo á, að það sje ekki einungis óþarft, heldur óhæfilegt, að leggja bann fyrir not annars vatns. Það virðist vera nóg, að gefa hreppsnefnd heimild til að leggja á vatnsskatt, og leggjum við því til að fella burtu þessi orð, í samræmi við vatnsveitulög Reykjavíkur. Eptir frv. er skattálögurjetturinn ótakmarkaður eptir þörfum vatnsveitunnar. Það virðist þó ekki rjett, að leyfa hreppsnefndinni að leggja eins háan skatt á og henni virðist, og gæti það leitt til þess, að fasteignir lækkuðu í verði. Það verður því að setja takmark fyrir hámarkinu eins og gert er í vatnsveitulögum Reykjavíkur; telur nefndin rjett, að hafa það hið sama og þar, nfl. 5 pro mille. - Áætlað er, að vatnsveitan kosti 14.000 kr., og er full vissa fyrir því, að kostnaðurinn fer ekki langt fram úr áætluninni. Líklega ekki nema svo sem nemur afföllum, 61/2°/0, á 14.000 kr. veðdeildarláni hreppsins. Verður þá kostnaðurinn tæpar 15.000 kr. 5% ársvextir af þessari upphæð eru 750 kr. Húsaskattsvirðingar eru um 200 þús. kr., nokkuð hækkandi að líkindum á næstu árum. Skatturinn verður ef til vill ekki fullkomlega nægilegur fyrst um sinn. En það, sem ávantar, verður svo lítið, að því má vel jafna á hreppsbúa með auka-útsvörim. Ræður því nefndin deildinni til, að samþykkja þetta hámark fyrir skattálögunni. Samkv. frumvarpinu á vatnsskatturinn að hafa forgöngurjett fyrir öllum öðrum kvöðum á húseignunum. Þetta álítur nefndin óþarft. Nóg að veita lögtaksrjett. Þá ber nefndin fram nokkrar viðaukatillögur til þess að gera frumvarpið fullkomnara. Þannig ætlumst vjer til, að baðhús, verksmiðjur og aðrir, sem brúka meira vatn en til venjulegra heimilisþarfa, greiði aukagjald. Einnig er það sjálfsagt, að skip, sem taka vatn í vatnsleiðslunni, greiði hreppnum, en ekki einstökum mönnum, gjald fyrir það. Í frumvarpið vanta ákvæði um, að hreppsnefndin skuli leggja vatnsæðar, svo að hver húseigandi nái til þeirra. Er þetta skilyrði fyrir því, að lagður verði vatnsskattur á húseign. Er þetta ákvæði tekið úr Reykjavíkurlögunum og einnig ákvæði 5. gr. um, að hreppsnefndin hafi rjett til, að löggilda menn til þess að leggja vatnsæðar inn í húsin. Álítur nefndin, að löggilding sje nauðsynleg til að tryggja það, að vel sje gengið frá verkinu. Ákvæðið í 6. grein telur nefndin alveg nauðsynlegt til að girða fyrir trassaskap og skemmdir á vatnsæðum; loks er 7. gr. með ákvæði um hegningu fyrir skemmdir á vatnsæðum bæjarins; er það samhljóða ákvæði í vatnsveitulögum Reykjavíkur. Verði því frumvarp þetta samþykkt með áorðnum breytingum, fer það í mjög líka átt og áðurgreind vatnsveitulög höfuðstaðarins, og hættan fyrir fjárhag hreppsins er engin, sem jeg tel mest um vert. Að svo mæltu, ætla jeg ekki að fjöyrða meira um frumvarpið.

Framsögum. (Guðlaugur Guðmundsson) Eg finn ekki ástæðu til, að halda langa ræðu um þetta mál. Eins og sjá má af nefndarálitinu telur nefndin ekki von um neinn árangur af frv. og getur því ekki lagt til að frv. gangi fram. Að svo komnu máli er ekki útlit fyrir að þing eða stjórn leggi út í tóbaksiðnað eða tóbakseinkarétt, meðan fjárhagur landssjóðs er svo erfiður, auk þess sem það er talið tvísýnt að það borgi sig, og ekki víst að það verði drýgra en tollarnir. Hvað því viðvíkur að safna skýrslum um þetta mál, verð eg að álita, að það sé ekki tímabært. Er eg hræddur um, að þær skýrslur verði orðnar of gamlar þegar á þeim þarf að halda. Eg finn ástæðu til að taka það fram, að milliþinganefndin hefir gert sér far um að upplýsa málið sem bezt, og útvega sem ábyggilegastar skýrslur. Það sést á athugasemdum nefndarinnar, að hún hefir ekki verið samdóma um, hversu haganlegt þetta einkaleyfi væri, en hún hefir talið sér skylt að halda í þá átt sem þingið 1911 benti á, því að það var það sem sló fastri hugmyndinni um einkaleyflð en ekki milliþinganefndin.

Ráðherrann (H. H.) Það var alveg rétt sem háttv. framsögum. (G. G.) sagði, nefndin áleit ekki hægt að útvega landssjóði bráðar tekjur með tóbakseinkasölu, en það sá hún að var nauðsynlegt að rannsaka hvernig ástatt væri í þeim löndum þar sem tóbakseinkasala er fremst á dagskrá, t. d. Sviss, Svíþjóð og Þýzkalandi. Yfirleitt er það stefna tímans að nota einmitt þessa vörutegund til einkasölu. Nú sem stendur er ekki unt að segja, hvort þessi aðferð mundi verða arðvænlegri fyrir oss Íslendinga en tolla-aðferðin. Til þess þurfa menn að vita ýmislegt um notkun tóbaks. Það kostar ekki mikið að útvega þær skýrslur, og eg skil ekki að þær gætu orðið úreltar á nokkrum árum eins og nefndin gefur í skyn, því að það nægir ef þær ákveða hlutföllin á tóbaksinnflutningnum. Eg álit þess vegna heppilegra að þingið leyfði að skýrslunum væri safnað, því að það er einasti vegurinn til þess, að skera úr vafanum ef aftur kemur fram spurningin um að nota þessa aðferð.

Framsögum. (Pétur Jónsson) Það er víst af því að eg er landkrabbi, að eg hefi gleymt að eg er framsögum. í þessu máli. Eg hefi annars enga framsögu að flytja. Þetta er að einföld samþyktarheimild fyrir sýslunefndir til að eyða sel úr veiðiám og eru í frv. settar allar venjulegar tryggingar. Þetta frv. er fram komið samkvæmt ósk búenda, er veiðirétt eiga í Ölfusá, og er helzt miðað við það svæði. Það er ekki hægt að benda á neina hættu, er stafað geti af þessu, en álíta má að selir geri meiri skaða en gagn. Eg vil því leyfa mér að mæla með að frv. verði samþykt eins og það liggur fyrir.

Matthías Ólafsson Eg hefi engu við það að bæta, sem eg sagði við 1. umr. Eg tók það þá fram, að á Sólbakka væri aðal hafskipabryggjan, og þar hefir nú um tíma verið rekin all mikil verzlun í leyfisleysi. Bréfhirðingin er þar líka, og er þó leitt, að hún sé utan kauptúnsins. Atvinnurekstur er mikill á Sólbakka og meiri en á Flateyri sjálfri. En auk þessa þykir mér eigi ólíklegt, að þetta mundi flýta fyrir því, að Flateyri fengi kaupstaðarréttindi.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Það hefir gengið svo vært og rótt fyrir mér og hv. deild, að liggja á þessum eggjum, að eg vona að héðan af verði þeim ungað út.

Flutningsm. (Stefán Stefánsson) Eg gat þess við 1. umræðu, að nokkur orð vöntuðu inn í frv. því til skýringar, þessa litlu viðaukatill. höfum við þm. Eyf. leyft okkur að flytja á þgskj. 107. Því auðvitað er það meining frumv. að prestsmatan af Grundartorfu falli til kirkjunnar, á meðau svo er að auknar sóknartekjur hennar nema ekki mötu-upphæðinni. Eg hygg því, að þeir, sem annars eru hlyntir frv, muni fallast á þessa sjálfsögðu viðbót, sem að eins er til skýringar. Um 2. gr. frv er það að segja, að hún er ekki annað en bein afleiðing af 1. gr., sem sé sú, að prestarnir til Grundarþinga og Akureyrar, fái þann tekjumissi sem af þessu leiðir, endurgreiddan úr prestlaunasjóði. Annars er þetta mál svo einfalt og óbrotið, að eg sé ekki þörf á að fara fleiri orðum um það að sinni.

Jón Magnússon Eg verð nú að taka í líkan streng og hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) hefir áður gert. Eg hefi ekki heyrt ástæður fyrir því, hvers vegna landsstjórnin ætti að fara að gefa kirkjubóndanum á Grund peninga, og það er ekkert annað en þetta, sem hér er farið fram á. Þetta er ítak sem landið á í Grund, og sem bóndinn þar gæti leyst sig frá, hvenær sem vildi, fyrir svo sem 3 þús. kr., eða vel það. Eg veit það vel, að maðurinn, sem hér á í hlut, er margs góðs maklegur. Hann hefir gert þessa kirkju mikla og glæsilega, bæði af því að hann munaði ekki mikið um það, hann er ríkur maður, og svo hefir hann ef til vill, eins og fleiri slíkir menn sumpart viljað gefa þetta fyrir sálu sinni, og mér finst vafamál hvort þingið spillir ekki fyrir þeim tilgangi hans með því, að samþ. þetta frv., og láta hann þannig taka út laun sín hérna megin. Eins og eg var á móti afnámi Péturs- og Maríulamba, eins verð eg að vera á móti þessu frv., því að það er alveg samskonar viðhaldsskylda, sem hér er farið fram á að losa þá við, sem hún hvílir á.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg talaði á móti þessu máli við 1. umr., og þóttist hafa til þess góð og gild rök, og það gleður mig, að hv.þm. Vestm. (J. M.) er mér samdóma. Það er spurning mín til háttv. flutningsm., bæði nú og í fyrra, hvers vegna eigi að vera að fara þessa krókaleið, fyrst í prestlaunasjóð og svo í landssjóð. Því ekki að fara beint í landssjóð og biðja um þessa gjöf handa manninum, því að það er rétt hjá hv.þm. Vestm. (J. M.), að þetta er gjöf og ekkert annað. Eg skal líka geta þess, að þótt kirkjan sé vegleg og góður maður eigi í hlut, þá eru þó verk eins og það sem hann hefir gert engin einsdæmi. Ásgeir heitinn á Þingeyrum reisti kirkju, sem víst var bæði dýrara og örðugra verk, en þessi, og bað aldrei um einn eyri til endurgjalds fyrir það.

Lárus H. Bjarnason Eg vildi gera þá fyrirspurn til hv. flutn.m. (St. St.), hvort hann geti gefið mér sæmilega ábyggilegt svar um það, hve marga dilka það mundi draga á eftir sér, ef svona ætti að fara með bændakirkjur landsins yfir höfuð. Þær eru ekki svo fáar, og eg væri ánægður, ef hann svaraði svona hér um bil upp á þúsund.

Flutningsm. (Stefán Stefánsson) Það er talað um að hér sé verið að fara krókaleiðir, en eg sé ekki að það skifti neinu máli hvor leiðin farin er. Okkur fanst nú þetta jafnvel minni krókaleið, þar sem prestar fá laun sín úr prestlaunasjóði hvort sem er.  (Jón Ólafsson: Nei, þetta er að dylja það, sem verið er að gera)  Það er ósatt. Eg skal játa það, að það væri enn einfaldara, að ákveða upphæðina á fjárlögunum, en það fékst ekki á síðasta þingi, enda man eg ekki betur en hv. þingmanni S. Múl. (J. Ó.) þætti það líka krókaleið. Sem sagt verða að líkindum allar leiðir í samskonar málum, krókaleiðir. Um Þingeyrarkirkju er mér ókunnugt, en eg hygg að slík verk sem hér er um að ræða séu góðra gjalda verð, Þessir menn hafa viljað reisa söfnuðunum kirkjur, drottni til dýrðar og fólkinu til ánægju, en ekki, bæði forsjóninni og fólkinu til hneykslis. Annars held eg sé rétt að geta þess, hvað Magnúsi á Grund hefir flogið í hug, fari svo að þessari litlu ósk hans verði neitað. Honum hefir þá dottið í hug að bjóða söfnuðinum að taka við kirkjunni. En hvernig fer þá, ef söfnuðurinn neitar boðinu, af því að hann hann vill ekki leggja þann kostnað á sig að halda kirkjunni við. Þá hefir honum dottið í hug að bjóða biskupi að taka við henni fyrir landsins hönd, án nokkurs verulegs endurgjalds, en þá mundi ganga sem svarar prestsmötunni, til viðhalds kirkjunni í framtíðinni.  (Jón Olafsson: Þá yrði hann að gefa Grundartorfuna um leið)  Þetta geta þeir sagt sem ekki eiga hana, og geta því ekki gefið hana. Þá hefir hann út úr þessu varpað því fram, að komið gæti til mála að leggja Grundarkirkju niður, til þess að hinar kirkjurnar í grendinni, sem eru fremur hrörlegar, og minna þurfa sér til viðhalds, geti hangið sem lengst uppi. Loks hefir hann hreyft því, að ef alt um þrjóti, þá væri máske gerandi fyrir sig að slá upp litlum kirkjuhjalli, svipuðum og þar var áður, en nota núverandi kirkju til einhvers þess, sem gæfi arð húsinu til viðhalds. Það sjá allir hve óhafandi þetta er, og hve mikið fé þá tapast, þar sem hins vegar er fyrirsjáanlegt að Grundarkirkja mundi eftir fá ár koma að fullum notum, þegar sóknirnar sameinast og hún fær frá sóknararmönnum nógar tekjur. Hér er aðeins farið fram á að þetta fé leggist til viðhalds kirkjunni, en alls eigi hitt, að maðurinn, sem hér er um að ræða, fái neina gjöf eða endurgreiðslu á framlögðum þúsundum. Hv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) spurði hve marga dilka þetta mundi draga á eftir sér. Eg held alls engan, því að þetta er alveg einstakt fordæmi. Eg þekki engan, sem hefir gert neitt þessu líkt. Og þó svo væri að til væri fleiri slíkir, væri það þá frágangssök, að hið opinbera legði eitthvað fram þegar þeir ættu í hlut? Nei, meðan vér höfum kirkju- og kennilýð í þessu landi, þá álít eg það alveg ósæmilegt, að kasta frá sér án minstu viðurkenningar, slíkri fyrirmyndar starfsemi, sem eingöngu er unnin þeim málum til vegs og sóma.

Pétur Jónsson Eg er með þessu frv., en ekki af því, að eg áliti rétt að gefa nokkuð eftir af eignum landssjóðs. Eg var á móti afnámi Péturs- og Maríulamba, en hér er ekki um neina slíka eftirgjöf að ræða, heldur að eins um það, að veita Grundarkirkju þennan styrk um nokkurra ára bil. Það hefir verið tekið fram, hvað vakti fyrir Magnúsi á Grund, þegar hann bygði þessa kirkju Það var ekki aðalatriðið að hann vildi gefa fyrir sálu sinni, og sýna þá rausn, sem honum er títt; hann vildi sameina fólkið í þessu fjölmenna bygðarlagi, en ekki að það væri á dreif hingað og þangað í smáum kirkjusóknum. Hann vildi vekja það til meira andlegs samlífs, meira kirkjulífs, auðvitað en einnig til annars andlegs lífs. Þetta veit eg, og eg hefi heyrt á honum að hann var ekki viss um, hvort þetta væri nóg, að byggja eina kirkju, því að ýmsir eru fastheldnir við gömlu kirkjurnar, þótt að því komi um síðir, að þær verði lagðar niður. Hann hefir því, til þess að fullkomna verk sitt enn þá betur, ráðist í að byggja samkomu- og skólahús. Eg hefi nú sagt frá því, hvað þessi maður hefir lagt í sölurnar fyrir hugsjón sína, og sé eg ekki betur, en að hér sé lítið í húfi, þótt þetta nái fram að ganga. Talað hefir verið um, að þetta mundi draga þá dilka á eftir sér, að fleiri mundu fá svona þóknun eftir á; menn t. d. eins og Ásgeir heitinn á Þingeyrum, ættu eigi síður skilið að fá viðurkenningu. En eg verð að segja að eg vildi helzt hafa sem flesta slíka dilka, helst sem flesta sæmdarmenn, sem ekki horfa í að verja fé sínu til góðra hugsjóna og almenningsnota.

Benedikt Sveinsson Mér þykir undarlegt að heyra svo margar raddir um það, að veita eigi mönnum verðlaun fyrir að reisa stórar kirkjur. Eg veit ekki betur en að þingið hafi síðustu árin hallast að fríkirkjuhugmyndinni, og kemur það þá kynlega við ef þingið á að fara að verðlauna menn fyrir kirkjusmíð. Finst mér og, að margt liggi nær, heldur en að Alþingi sé að ala upp í mönnum þessa leiðu ástríðu að reisa sem stærstar kirkjur, sem virðist fara í vöxt seinni árin og er að verða þjóðplága. Þess hafa verið dæmi, að hrapað hefir verið að því, að reisa stór kirkjubákn í fátækum sveitum og sjó þorpum, og hafa sum aldrei orðið full ger, heldur hafa hrófin staðið hálf gerð, varla „fokheld“, og aldrei verið lokið við smiðina. Stormurinn hefir orðið fyrri að feykja þeim af grundvelli. - Þingið ætti sízt að ala á því, að menn sýni dugnað sinn í því, að austroka svo fé sínu. Enda er margt annað þarfara, sem verja mætti fé til, almenningi til heilla, svo sem sjúkraskýli og skólar.  (Pétur Jónsson: Já og þessi maður hefir líka reist skóla)  Já og fyrir það ætti hann fremur verðlaun skilið. Hvers vegna er ekki fremur farið fram á það? Hitt álít eg, að ekki þurfi verðlauna við.

Jón Ólafsson Herra forseti! Þegar Grundarbóndinn keypti sitt óðal, þá hlaut hann að vita, að hverju hann gekk, og að hann losnaði ekki við kvöðina, nema hann losnaði við jörðina. Kirkjan fylgir Grundartorfunni. Þess vegna var ástæðulaust fyrir háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) að reyna að gera gys að því, þótt eg mintist svo á Grundartorfuna, sem eg gerði. Og eg tek undir það, að ef veita ætti verðlaun fyrir hverja timburkirkju, sem reist er á landi hér, þá er eg hræddur um að það kunni að draga óþægilega dilka á eftir sér, og mönnum á ekki að haldast það uppi, þegar þeir hafa reist kirkjur, sem eru ómagar, að demba þá þeim ómögum á landssjóð. Ef þeir vilja láta þá ómaga lifa, þá verða þeir að leggja á borð með þeim, gera eins og eg sagði, gefa með þeim óðalið, sem kirkjan fylgir.

Flutningsm. (Stefán Stefánsson) Það voru að eins örfá orð viðvíkjandi því sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagði. Hann er alt af að tala um endurgjald; en hér er ekki um neitt slíkt að ræða, heldur aðeins að þetta litla gjald, sem á að ganga til prestanna, gangi í þess stað til að borga lítinn part af viðhaldi kirkjunnar um fáein ár. Mörg verða árin að líkindum ekki, því sóknin mun stækka svo, áður langir tímar líða, að kirkjan hafi innan skamms nægilegar tekjur upp í hinn árlega kostnað. Þess hefir verið getið að frekar væri verðlaunavert að byggja skóla, sjúkraskýli eða því líkt. En það fer eftir því hvernig á er litið. Eg álít það samskonar og jafn þakkavert er menn leggja á sig kostnað til almennings þarfa hvort sem það er til þessa eða hins fyrirtækis, sem annars þykir varða almennnings heill. Og þetta var ekki neitt skylduverk sem Magnús inti af hendi. Hann gat látið kirkjuskriflið standa, en honum þótti það ekki sæmilegt guðshús. Eg lít svo á, að þetta sem farið er fram á, séu svo hóglát tilmæli, að næstum sé minkun fyrir þingið, ef það sinnir þeim að engu.

Guðlaugur Guðmundsson Eg vildi að eins minnast á eitt atriði í þessu máli, sem að mínu áliti er aðalatriðið í því. Samkvæmt prestakallalögunum nýju á að gera Eyjafjörð allan að einu prestakalli með því að sameina Grundarþing og Saurbæjarþing. En skilyrðið fyrir því er að kirkjunum sé fækkað. Þær eru nú sjö í Eyjafirði og einn prestur getur ekki þjónað svo mörgum kirkjum. Það þyrfti að fækka þeim niður í 3 eða 4. En skilyrðið fyrir því að hægt væri að fækka kirkjunum var aftur að ein þeirra væri stækkuð að mun. Þetta var það sem vakti fyrir Magnúsi er hann bygði kirkjuna upp, að gera það mögulegt að leggja saman sóknirnar og ryðja þannig brautina fyrir sameining prestakallanna. Þingið verður líka að líta á það, að þegar prestaköllin verða sameinuð þá sparar landssjóður ein prestalaun á ári. Væri Grundarkirkja sama skriflið nú og áður, þá væri miklu örðugra að koma fram sameining prestakallanna, en það væri prestalaunasjóði meira tjón en þó þetta gjald sé gefið eftir í nokkur ár. Eg veit að í héraðinu er talsverð mótspyrna móti sameiningunni, en þó held eg að hún nái fram að ganga ef næstu sóknir við Grundarsókn verða lagðar við hana, en til þess það gæti orðið, var nauðsynlegt að byggja þessa kirkju á Grund; að öðrum kosti var sameining sóknanna ómöguleg, og fari svo að hin veglega kirkja á Grund verði tekin til annarar notkunar og í hennar stað bygt venjulegt hjallskrifli til guðsþjónustunnar, þá er útséð um sameininguna, og það kostar landssjóð (prestalaunasjóð) einum presti fleira á ári, eða 1.300 - 1.700 kr. á ári.

Flutn.m. (Eggert Pálsson): Það er óþarft að fara mörgum orðum um frv. þetta, því það er ekki nýr gestur hér á þingi. Og vitanlega eru sömu ástæður fyrir því og meðmæli með því nú og áður, staðhættir eru þeir sömu í sveitum þeim er farið er fram á að gerðar séu að sérstöku læknishéraði og áður hafa verið, og yfir höfuð allar kringumstæður óbreyttar. En þó mun viðkunnanlegra að fara nokkrum orðum um frv. Frá mínu sjónarmiði horfir málið svo við, að eigi nokkurt svæði skilið að verða gert að sérstöku læknishéraði, þá sé það þetta. Það nær yfir 4 hreppa og liggur milli tveggja ófærra vatna, Þverá á aðra hlið og Jökulsár á Sólheimasandi á hina. Íbúatalan á þessu svæði mun vera 15-16 hundruð, svo að mörg læknishéruð á landinu eru þannig miklu mannfærri en þetta hérað kæmi til að verða. En aðalástæðan til þess að farið er fram á þetta, er þó ekki mannfjöldinn heldur sú, hversu erfitt er að ná í lækni fyrir menn er þarna búa, vegna þessara ófæra beggja megin, er eg mintist á. Að vísu hafa verið samþykt lög um brú á Jökulsá þegar fé verður til þess veitt á fjárlögunum, en það á sennilega langt í land, að kringumstæður landssjóðs þyki svo góðar að verkið komist í framkvæmd. Sömuleiðis hefir verið ákveðið að setja upp dragferju á Þverá, en enn þá hefir ekkert úr því orðið, með því að landsverkfræðingur telur það svo miklum erfiðleikum bundið og óvíst hvort að notum geti komið. Þörfin á lækni er því söm og áður á þessu svæði. Eg skal svo eigi fjölyrða meir um frv. en láta mér nægja að leggja til að því verði vísað til nefndar þeirrar sem hefir samskonar mál til meðferðar.

Áður til dagskrár væri gengið lýsti forseti yfir því, að tilmæli hefðu komið fram um það frá síldveiðinefndinni, að við hana yrði bætt 2 mönnum, Bjarna Jónssyni og Einari Jónssyni; samþykti deildin það í einu hljóði. Enn fremur frá vátryggingarnefnd, að bætt yrði við Guðl. Guðmundssyni og Jóni Magnússyni.

Framsögum. (Lárus H. Bjarna- son): Við 1. umr. þessa frv. leitaðist eg við að gera grein fyrir því, hver afbrigði það fæli í sér frá lögunum 1903, og er því eigi þörf að fara framar út í það. Nefndin er sammála um það, að frv. sé gott, og þær breytingar, sem hún hefir lagt til að gera á því, eru mestmegnis orðabreytingar eða leiðréttingar á prentvillum. Orðabreytingar eru 1., 2., 3. og 6. br.till. á þgskj. 75, 4. br.till. er leiðrétting á prentvillu. 5. br.till. er um að skeyta við 5. gr. þessum viðauka: „Sama sekt liggur við vanrækslu útgerðarmanns, þó að ekki hafi orðið af tjóni.“ Þessa ákvæðis er er ekki stranglega þörf, en er tekið upp til þess að taka af allan vafa. Við fyrirsögnina er lagt til að skeytt verði inn „opnum“ eftir „og“. Kemur það til af því, að í 1. gr. frv. er greint á milli þilskipa og annara skipa. En þilskip eru öll þau skip, sem þiljur eru í, hvort heldur eru seglskip eða vélaskip. Þessar breytingar eru allar óverulegar, og ræður nefndin deildinni til að samþykkja frv. með téðum breytingum.

Jón Magnússon Það er að eins örstutt athugasemd, sem eiginlega kemur ekki málinu við á þessu stigi. Eg ætla að víkja lítið eitt að því, sem hv. flutnm. (L. H. B.) sagði við 1. umr. málsins, að frv. þetta væri nauðsynlegt vegna þess að útbúnaður á íslenzkum skipum væri yfirleitt verri en þeim útlendu skipum, sem stunduðu veiðar hér við land og gat hann þá helzt franskra og norskra skipa til samanburðar. Þessi orð sín bygði hv.þm. á skýrslu frá landlækni, er hann nefndi þá. Eg verð nú að segja, að þar sem eg þekki til, bæði hér við Faxaflóa og áður á Eyjafirði, eiga þessi orð hv.þm. als ekki við. Það þori eg að fullyrða. Eg segi þetta ekki til þess að mæla á móti frv., heldur af því að það er rétt. Eg skal nefna til dæmis, að þegar Englendingar seldu kúttera sína, þá fóru beztu skipin hingað til lands, en hín lökustu til Noregs. Hv. þm. talaði þá og, sínu máli til stuðnings, um % muninn á tölu þeirra manna, er druknuðu hér og í Noregi - og bygði hann það á sömu skýrslunni. En það er ekki réttur samanburður. Ef á að fara að bera manntjónið á vetrarvertíðarskipum okkar saman við manntjónið á skipum annara þjóða, þá er réttast að bera það saman við druknanirnar á frönsku skútunum, og % talan verður hér um bil sú sama. Þó skal eg geta þess, að t. d. í vetur, að af 24 þilskipum hér við Faxaflóa, hefir aðeins farist 1 skip, auk skipsins, sem varð fyrir ásiglingunni í vetur, en af frönskum skipum hafa á sama tíma farist 8-11 þeirra með allri skipshöfn. Nokkuð getur þetta auðvitað stafað af því, að Frakkar leggja fyr út en við. Og mér er vel kunnugt um það, að margir útgerðarmenn hér leggja sem mesta stund á það að gera skip sín sem bezt út. Þess vegna held eg að þessi ummæli hv. flutnm. séu ekki rétt. En - eins og eg tók fram - þá er þetta að eins athugasemd, sem í raun og veru kemur málinu ekki víð, en eg kunni betur við að láta þessa getið, vegna ummæla hv. flutnm. Hvað frv. sjálft snertir, þá hefi eg aðeins örfáar athugasemdir við það að gera. Mér virðast yfirleitt br.till. nefndarinnar vera öllu lakari en sjálft frv. í frv. er talað um, að skoðunargerðin skuli fara fram á þeim stað, sem skipin eru gerð út frá. En eftir núgildandi lögum fer hún fram á þeim stað, sem skipin leggja út frá. Eg held að ákvæði gildandi laga séu öllu gleggri og heppilegri. Eg skal taka til dæmis, að flest skip, sem gerð eru út á Seltjarnarnesi leggja út héðan úr Reykjavík. Gæti það því orðið talsvert óhagræði að fara flytja skipin út á Seltjarnarnes til að skoða þau þar. Þá vildi eg spyrja nefndina að því, hvers vegna hún er að amast við því, að Gullbringu- og Kjósarsýsla fái sérstaka skoðunarmenn. Það gæti orðið allmikill kostnaður af því, ef t. d. skip, sem gerð eru út í Keflavík, þyrftu að sækja skoðunarmenn sína hingað til Reykjavíkur. - Þá vil eg og skjóta því til nefndarinnar, hvort það sé ekki nokkuð strangt ákvæði, að skipin skuli altaf vera skoðuð svona. Það virðist vera óþarfur kostnaðarauki og fyrirhöfn, ef er t. d. að ræða um nýtt botnvörpuskip frá útlöndum, eða skip sem nýkomin eru úr skoðun þaðan. Botnvörpungar frá Englandi, koma hingað venjulega með mikið af ís og yrði það þeim talsvert kostnaðarsamt og óþægilegt að þurfa að flytja hann í land. Eg held því að þetta ákvæði sé helzt til strangt - réttara aðeins að heimila skoðun á skipinu tómu, ef þörf þykir. Þessu vildi eg aðeins skjóta fram nefndinni til athugunar, og eins geta þess að eg álít það algerlega ástæðulaust að gera Gullbringu- og Kjósarsýslu nokkuð lægra undir höfði, að því er skoðun skipa þar snertir, en öðrum sýslum landsins.

Ráðherrann (H. H.) Það eru að eins örfá orð. Eg vildi leyfa mér að beina þeirri spurningu til nefndarinnar, hvort hún hefir borið þetta frv. saman við skyld frumvörp, sem liggja fyrir Ed., frv. um eftirlit með þilskipum og frv. um öryggi skipa. Tilgangurinn er sá sami í þessum frv., en á nefndarálitinu verður það ekki séð, hvort nefndin hefir nokkuð tekið þau til greina.

Framsögum. (Lárus H. Bjarnason) Eg vil þakka háttv.þm. Vestm. (J. M.) fyrir þær athugasemdir hans við frv., sem voru á rökum bygðar. Þær voru vitanlega sprotnar af hlýleik til frv. Hann skildi mig svo sem eg hefði sagt við 1. umr. frv., að litbúnaður skipa við Faxaflóa væri lakari en útbúnaður erlendra skipa. Eg hefði ef til vill getað sagt það með nokkrum rökum, en svo var nú samt ekki. Hitt sagði eg - og hafði það eftir skýrslu landlknis - að útbúnaður á skipum hér við land væri yfirleitt verri en erlendis. Og þessi lög eru ekki eingöngu ætluð fyrir skip, sem gerð eru út hér við Faxaflóa, heldur fyrir öll íslenzk skip hér við land. Það var líka skoðun skoðunarmanns þess, er eg hafði tal af, að útbúnaður á íslenzkum skipum væri yfirleitt verri en erlendum, sérstaklega frönskum. Það sannar líka ósköp lítið mál hv.þm., þótt einhverntíma, fyrir mörgum árum hafi verið keyptir hér til lands, beztu kútterar Englendinga. Þeir geta verið orðnir fúnir og ónýtir nú. Eg er ekki viðbúinn að svara því, sem hann sagði um mannskaðamuninn, hvort það sé rétt hermt. Hann rökstuddi það heldur ekki neitt - sló því bara fram - en landlæknir rökstuddi sitt mál í skýrslunni, er eg hefi umgetið. En hvað sem um það er, þá getum við allir verið sammála um það, að manntjónið hér við land er alt of mikið. Raunar er það talsvert af náttúrunnar völdum, en það er full ástæða til að ætla, án tillits til alls flokksfylgis, að það hafi miklu ráðið um mörg slys, að ekki hefir verið gætt eins útbúnaðs skip- anna og mátti. Þegar eg nú hefi svarað hinum almennu athugasemdum hv.þm., skal eg víkja að hinum sérstöku athugasemdum við frv. sjálft. Hv. þm. áleit heppilegra að skoðun skipanna færi fram á þeim stað, sem þau legðu út frá. Þetta virtist nefndinni einmitt mikið lakara, vegna þess, að fremur væri hægt að fara í kringum slíkt ákvæði - eins og líka eru dæmi til að gert hefir verið. í frv. er ákveðinn fastur staður - í kringum það verður ekki farið - en eftir núgildandi lögum er hægt að flytja skipin af einum stað á annan, þar sem ef til vill skoðunarmenn eru óprúttnari. Eg verð því að halda fast við tillögur nefndarinnar í þessu atriði. Þá spurði hv.þm. að því, hvers vegna væri gerð undantekning með Gullbringusýslu, þannig að hún fengi ekki sérstaka skoðunarmenn. Það er ekki rétt að hún fái ekki skoðunarmenn. Hún á að hafa sérstaka menn til að skoða báta en þilskip þaðan er skoðunarmönnum úr Reykjavík ætlað að skoða, vegna þess, að líkindi eru til að hér sé einmitt völ flestra og beztra skoðunarmanna. Það er náttúrinni, en ekki nefndinni að kenna, að Gullbringusýsla liggur næst Reykjavík, svo að hægast er fyrir skoðunarmenn að ná þangað. Við vildum helzt, að öll skip væru skoðuð í Reykjavík, en því verður nú ekki komið svo fyrir og þá er að sætta sig við það sem til næst. Þá þótti hv.þm. það ókostur á frv., að þar er tekið fram, að skoðun skyldi fara fram á öllum skipum tómum. Hann vildi aðeins heimila það, að skipin yrðu tæmd, ef skoðunarmenn krefðust þess. En skoðunarmaðurinn, sem eg átti tal við taldi hitt heppilegra, vegna þess hætt væri við, að skoðunarmenn ef til vill kveinkuðu sér við að krefjast þess, að skipin yrðu tæmd, ef ekki væri til hrein lagafyrirskipun um að svo skyldi vera. Viðvíkjandi fyrirspurn hæstv. ráðherra (H. H.), þá skal eg geta þess, að við höfum athugað frv. það, sem hann talaði um sérstaklega, en eg er hræddur um, að hæstv. ráðherra hafi ekki athugað það eins vel, því að annars mundi hann hafa séð, að það kemur þessu máli ekki við, enda haggar það í engu við núgildandi skipaskoðunarlögum, sem frv. vort á að koma í staðinn fyrir. Þá þykist eg hafa svarað athugasemdum þeim við frv., sem fram hafa komið. Eg er hv.þm. Vestm. (J. M.) þakklátur fyrir þær og nefndin mun athuga þær til 3. umr. og gera brtill. þar að lútandi, ef henni virðist þörf á.

Jón Magnússon Það er eðlilegt, að hv. 1. þm. Rvk. (L. B. H.) gæti ekki sagt mikið um manntjónsmuninn á frönsku skútunum og íslenzku skipunum. Það stendur ekkert um það í skýrslu landlæknis. Eg hefi átt tal við hann og hefir hann sagt mér, að hann hafl ekki getað komið þeim samanburði að, vegna þess að honum hafi ekki borist upplýsingar þar að lútandi fyr en skýrslan var komin á prent. Eg gat ekki sannfærst af ræðu háttv.þm. um það, að rétt væri að gera undantekningu með Gullbringusýslu, að því er skoðunarmenn snertir. Það er mjög mikil útgerð í sýslunni og það virðist nokkuð hart að heimta það af skipum úr Hafnarfirði að þau sigli af ágætis höfn inn í miklu lakari höfn, til þess að skoðun fari þar fram. Þessi sýsla gæti líka ósköp vel, þótt hún hefði skoðunarmenn út af fyrir sig, valið þá úr Reykjavík, þar sem mest er völ á þeim svo að eg get ekki séð að röksemdir hv.þm. í þessu efni séu mikils virði. Það gæti líka verið skoðað sem lítilsvirðingarmerki á þessari sýslu, ef hún yrði tekin undan. Ekki get eg heldur kannast við að það sé rétt hjá háttv.þm. að heppilegra sé að skipin séu skoðuð þar sem þau eigi heima. Það gti orðið talsverð óþægindi og kostnaðarauki að því, t. d. ef skipið liggur hér í Rvk, en er gert út frá alt öðrum stað af landinu. Líka vil eg geta þess, að ákvæðið er nokkuð óglögt. Skipið getur átt heima t. d. í Gullbringusýslu, þótt það sé gert út hér. Hvar á þá skoðunin að fara fram? Eg vildi, sem sagt, helzt að þetta ákvæði félli burtu. Þessar athugasemdir mínar eru, eins og hv.þm. tók fram, als ekki af því sprotnar, að eg vilji málinu illa. Þvert á móti. Eg vil einmitt að frv. gangi fljótt fram, og helzt áður en lokið er öðru máli, sem liggur fyrir háttv.Ed. - ekki samt frv. um öryggi skipa heldur annað frv., sem fer mikið lengra en þetta hér. Mér er ekki kunnugt um, hvernig því líður - hefi ekki spurst fyrir um það. Loks skal eg geta þess, að þótt eg sé ekki kunnugur útgerðinni á Vestfjörðum, þekki eg talsvert til á Eyjafirði, en á þeim stöðvum er - auk Reykjavíkur - mesta skipaútgerð á landinu. Eg hefi því fullan rétt til að segja, að útbúnaður á íslenzkum þilskipum er fult eins góður og á erlendum - og eg byggi það ekki aðeins á mínum eigin dómi. Eg hefi spurst fyrir það hjá manni, sem hlýtur að vera því mjög kunnugur og eg efast ekki um að hefir gott vit á þessu máli. Það er kaupmaður Geir Zoëga. Hann hefir sagt mér, að íslenzk þilskip standi erlendum skipum að engu leyti að baki. En þar með er ekki sagt, að betra eftirlit, en verið hefir, sé óþarft. Einmitt þegar þess er gætt, að hér er sjór mikið verri og veðurhættan meiri en annarsstaðar. Þess vegna er það bráðnauðsynlegt að gera fyrirskipanir sem tryggja það, að allur útbúnaður sé sem bestur.

Guðlaugur Guðmundsson Eg skal ekki blanda mér í þessa deilu um hvort útbúnaður íslenzkra fiskiskipa sé yfirleitt verri en hjá öðrum þjóðum. Mér er óhætt að fullyrða, að þau skip, sem gerð eru út frá Eyjafirði, séu mun betur út búin heldur en þau skip, sem koma frá Noregi og Frakklandi og ganga fyrir Norðurlandi. Eg skal taka það fram, að eg á hér við seglskip. Eg hefi átt kost á að sjá íshafsskip Norðmanna, sem haldið er út til selveiða og annara veiða norður í höfum, og er útbúnaður á þeim mun betri heldur en á öðrum útlendum skipum, sem haldið er út hér við land, og verð eg að álíta, að útbúnaður íslenzkra skipa á Eyjafirði sé litlu eða engu lakari. Enda skal eg taka það fram, að mannskaðar hafa í seinni tíð verið miklu minni fyrir Norðurlandi heldur en fyrir Suðurlandi. Hættan þar, sérstaklega fyrir hákarlaskipin, er aðallega fólgin í því, að þau rekast á hafísjaka á siglingu í hríð eða myrkri, svo að gat komi á þau og þau sökkvi. Það er álit kunnugra manna að skip, sem algarlega hafa horfið og ekkert rekið af, hafi farist á þennan hátt. Eg held þess vegna hvað Eyjafjörð snertir, að útbúnaður skipa þar sé í góðu lagi, skoðunarmennirnir leysi verk sitt samvizkusamlega af hendi. En eg stóð nú eiginlega ekki upp til að ræða um þetta, heldur til að spyrjast fyrir um eitt atriði í frumv. í 4. gr. er ákveðin þreföld borgun móti því sem nú tíðkast fyrir skoðun skipa. Mér er ekki ljós ástæðan til þessa. Nú fær hver skoðunarmaður 3 kr. fyrir skoðun þilskips, og getur sú borgun verið heldur lág, þegar um gufuskip er að ræða, en hins vegar finst mér 10 kr. til hvers skoðunarmanns vera æði há borgun, sérstaklega fyrir skoðun einþiljaðra hákarlaskipa og minni þilskipa, og tilfinnanlegur skattur á, útgerðarmönnum. Eg tel þessa borgun ekki of háa, þegar um er að ræða skoðun á gufskipum með vélum og miklum útbúnaði, en óhæfilega háa fyrir skoðun smærri seglskipa. Eg vil því skjóta því til hinnar hv. nefndar, hvort ekki sé gerlegt að breyta þessu og hafa gjaldið mismunandi hátt, eftir stærð skipanna og eftir því hvort það eru gufuskip eða seglskip sem skoðuð eru.

Framsm. (Lárus H. Bjarnason) Hv. þm. Vestm. (J. M.) tók það upp aftur, að skip mundu jafnaðarlega vera vel útbúin hér. En hversu vel sem skipin kunna að vera útbúin, má ekki láta skoðun falla niður. Það verður að ganga úr skugga um að svo sé, og gæta hagamuna þeirra, sem á skipunum eru og eiga líf sitt að miklu leyti undir því að þau séu vel útbúin. Hér er ekki verið að bregða neinni sérstakri útgerð um vondan útbúnað. Hann færði þá ástæðu fyrir, að hann vildi ekki láta skoðunarmenn hér skoða skip í Hafnarfirði og Gullbringu- og Kjósasýslu, að þeim þyrfti að greiða ferðakostnað. Eg hefi talað við annan skoðunarmanninn hér, og sagðist hann ekki ætlast til neins sérstaks ferðakostnaðar. Fyrst skoðunarmenn láta sér lynda að fá enga ferðapeninga, þá vænti eg þess, að hv.þm. Vestm. (J. M.) geri sig ánægðan með það fyrir þeirra hönd. Honum fanst það nokkurskonar lítilsvirðing fyrir Gullbringu- og Kjósarsýslu, að skip þaðan væru skoðuð af skoðunarmönnunum hér. Það var alls ekki meining okkar flutningsmannanna, að kasta neinni rýrð á þetta kjördæmi, en vér litum svo á, að hér mundi vera beztur kostur hæfra skoðunarmanna, og að æskilegt væri að skoðarmenn hér gætu náð til að skoða sem flest skip á landinu. Við vildum ekki gera sjómönnunum lægra undir höfði heldur enn þorskinum, sem er skoðaður af völdum vel launuðum mönnum af landssjóði. Eg er hv.þm. Ak. (G. G.) þakklátur fyrir uppástunguna, þó hjá honum kenni nokkuð líks bragðs og hjá háttv.þm. Vestm. (J. M.), of mikils tillits til útgerðarmanna. Hv. þm. þótti skoðunargjaldið of hátt. Þetta er ekki svo mikið gjald, þegar litið er til þess, að skipin eru skoðuð að eins einu sinni á ári. Nú er líka ætlast til þess, að skoðunin verði miklu ítarlegri heldur en hingað til hefir verið, meiri tími og meiri þekking heimtuð af skoðunarmönnum og þess vegna sjálfsagt að greiða þeim hærra kaup. Til þessa hafa skip verið skoðuð úti á sjó, oft og tíðum með meiri eða minni varningi innanborðs, ekki skoðuð að neðan og ekki farið niður í þau. Með þessu frv. er ætlast til að skipin séu grandskoðuð tóm, dregin á land ef þurfa þykir, rifnar upp fóðurþiljur að innan ef eitthvað þykir grunsamt og grandskoðuð að utan frá skjólborði til kjalar. Auk þess er stjórninni heimilað að setja enn nákvæmari reglur um skoðunina. Þetta er alt öðru vísi skoðun, heldur en þessi kattarskoðun sem tíðkast hefir hingað til.  (Guðlaugur Guðmundsson: Þekkist ekki á Akureyri)  . Það getur vel verið að skip séu jafnan vel og samviskusamlega skoðuð á Akureyri, en það á sér - því miður - ekki stað alstaðar. Annars mætti ef til vill eins og hv.þm. Ak. (G. G.) sagði, hafa skoðunargjaldið mismunandi og miða það við stærð skipanna. Væri æskilegt að þm. kæmu sem fyrst fram með brt. sínar, ef þeir vilja breyta einhverju í frv., svo nefndin hafi tíma til athugana til 3. umr. og svara þeim.

Ráðherrann (H. H.) Hv. framsm. (L. H. B.) lýsti því yfir að hann hefði borið þetta frumv. undir nefnd í Ed., sem hefir til meðferðar frv. til laga um eftirlit með þilskipum, sem notuð eru til fiskiveiða og vöruflutninga, en sagði þó, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, væri óviðkomandi þeim frumvörpum, sem eru á ferðinni í Ed. Þetta hygg eg að sé ekki á sem beztum rökum bygt. Ýmislegt í frv. um öryggi skipa er alveg um sama efni og hér er um að ræða, og ættu þessi frv. helzt að renna saman í eitt. Það virðist hafa verið óþarft, að vera að keppast við að koma þessu máli á dagskrá hér, áður en frv. kom frá Ed. Það getur meira að segja orðið hættulegt fyrir framgang góðs máls, að verið sé að streitast við það í báðum deildum í senn. Úr því sem komið er, væri æskilegt að nefndirnar í báðum deildum rynnu saman.

Framsm. (Lárus H. Bjarnason) Það er ánægjulegt að heyra hæstv. ráðherra (H. H.) og hv.þm. Vestm. (J. M.) segja að þeir vilji þessu frv. vel. Annars eru aðfinningar þær, sem hafa komið við frv. smámunir einir, eins og háttv.þm. Vestm. (J. M.) hefir kannast við. Fyrir mér er þetta ekkert kappsmál, eg get engan hagnað haft af því að frv. nái fram að ganga. En það leikur grunur á því að betur megi skoða heldur en hingað til hefir verið gert, og að slæm skoðun valdi því að margur á nú um sárt að binda.