Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það mál, sem hér er lagt fyrir hæstv. Alþ., felur í sér breytingu á einni gr., 14. gr., skólakostnaðarlaga, nr. 49 frá 1967. Þegar þau lög voru sett, var þar tekið upp ákvæði um í hæsta lagi þriggja ára greiðslutímabil á framlögum ríkisins til skólamannvirkja, sem byggð eru í sameiningu af ríki og sveitarfélögum. Ég þarf ekki að rekja það, að í sjálfu sér hefur það mikla kosti, að byggingartími slíkra mannvirkja geti orðið sem skemmstur, að þau komi í fullt gagn sem fyrst, eftir að byggingarframkvæmdir hefjast. Áður en lögin um skólakostnað frá 1967 gengu í gildi, hafði verið í lögum 5 ára regla um framlög ríkis til slíkra skólabygginga, en í reynd hafði ríkisframlagið oftast nær dreifzt á 8 ár, svo að hér er um gífurlega styttingu framkvæmdartíma að ræða. Raunin varð sú þegar á fyrsta ári, að þetta skref, sem menn hugðu stíga með setningu ákvæðisins í 14. gr. skólakostnaðarlaga, var of stórt. Þegar á árinu 1968 voru gefin út brbl., nr. 90, þar sem kveðið var á um 4 ára greiðslutímabils framlög á árinu 1969. Síðan hefur raunin orðið sú, að þessari 4 ára reglu hefur ætíð verið fylgt í reynd, þrátt fyrir ákvæðið í 14. gr. skólakostnaðarl., svo að ákvæðið þar um þriggja ára greiðslutímabil hefur verið frá upphafi dauður bókstafur. Eins og ég sagði, væri ýmislegt unnið við það að geta framfylgt þessu 3 ára ákvæði. En að fenginni reynslu virðist mér, að það sé borin von, að svo geti orðið, fyrr en þá svo væri komið, að fyrir lægi umfangsmikil áætlun um skólabyggingar, sem tæki yfir landið allt, svo að séð væri, í hvaða röð framkvæmdir kæmu samkvæmt slíkri 3 ára reglu. Því hefur það orðið niðurstaðan, að það séu heilbrigðust vinnubrögð að nema úr gildi það ákvæði, sem óframkvæmanlegt hefur reynzt, og laga þetta ákvæði skólakostnaðarlaganna að því, er reynzt hefur geta og vilji Alþ. um fjárveitingar. Einnig er í frv. þessu um aðra breytingu að ræða á þeirri málsgr. 14. gr., sem frv. tekur til, sem sé að þar er skýrt tekið fram, að undanþegin þessari 4 ára reglu eru framlög til undirbúnings byggingarframkvæmda, þau framlög, sem þarf til sérfræðilegs undirbúnings, áður en raunverulegar byggingarframkvæmdir gefa hafizt. Í 2. gr. er ákvæði til bráðabirgða. Þar er kveðið svo á, að fjárveitingum til skólamannvirkja, sem eftir framkvæmd gildandi laga, þ.e.a.s. samkvæmt þeirri 4 ára reglu, sem stuðzt hefur verið við í framkvæmd, áttu að hljóta lokaframlag á fjárl. 1973, megi skipta á árin 1973 og 1974. Þetta þýðir, að fjárveiting dreifist hvað nokkrar skólabyggingar varðar á 5 ár. Þetta ákvæði stafar af alveg sérstökum ástæðum. Við undirbúning fjárl. fyrir árið 1973 kom í ljós, að á lokastigi framkvæmda eru óvenjumargar stórar og fjárfrekar skólabyggingar, og hefði þar átt að fylgja 4 ára framkvæmdartíma, hefðu einhverjar af þeim byggingum orðið algjörlega útundan. Niðurstaðan varð, að æskilegast væri, að við þessi skilyrði, sem nú ríkja, yrði veitt heimild til að dreifa fjárveitingu til nokkurra skóla á 5 ár. En þetta bráðabirgðaákvæði á aðeins við árið í ár og hið næsta. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Út af þessu frv., sem hér liggur fyrir til 1. umr., vil ég lýsa því yfir, að ég er samþykkur þessu frv. og að verulegu leyti þeim meginskýringum, sem hæstv. menntmrh, var að lýsa rétt áðan. En ég vil taka það fram, að í reynd, eins og hæstv. menntmrh. sagði, hafa framlög til skólabygginga, frá því að hin nýju skólakostnaðarlög voru sett, verið 4 ár, en þó með ákveðnum undantekningum, sem hann tók ekki fram. Á þessu tímabili hefur verið haldið við það að greiða hlutdeild ríkissjóðs í öllum minni byggingum og íbúðarhúsnæði kennara og skólastjóra á 3 árum. Það var oft talað um það, hvað ríkissjóður væri seinn að greiða framlög sín, á meðan 5 ára ákvæðið var í lögum, og þá var þessum skólakostnaðarlögum breytt í þetta horf, að ríkissjóður greiddi framlag sitt á 3 árum. Margir voru ekki bjartsýnir á að taka upp þetta ákvæði á þeim tíma. En þó held ég, að reynslan hafi sýnt, að velflest sveitarfélög hafa þurft lengri tíma til að standa undir sínum hluta af kostnaðinum, en þá er undanskilin Reykjavík og nokkur önnur fjölmennustu byggðarlög landsins, sem hafa komið með sitt framlag á 3 árum og í sumum tilfelfum jafnvel á skemmri tíma, svo að það má segja, að með þessum lögum hafi verið þrengd verulega greiðsluskylda ríkissjóðs. Ég sé enga ástæðu til að hafa í gildi lög, sem ekki hefur verið eða verður farið eftir, eða nú er þetta frv. flutt um það, að ríkissjóður inni af hendi greiðslu á 4 árum. En þá kom upp í mínum huga miklar efasemdir um það, að ríkissjóður standi við að greiða framlag sitt á 4 árum. Af framkvæmdaliðum ríkisins til verklegra framkvæmda, hygg ég, að langstærsti liðurinn sé einmitt framlög til skólabygginga skyldunámsins, og það hefur komið í ljós, að 1971 hækkaði þetta framlag um 39% frá árinu á undan og 1972 hækkaði þetta framlag um 37%. En við undirbúning fjárl. fyrir árið 1973 var lögð á það mjög mikil pressa af ríkisstj. og þá, svo sem eðlilegt er, sérstaklega af hæstv. fjmrh., við fjvn. og þá menn, sem voru í undirnefnd um skólamál, að koma úthlutun þannig fyrir, að framlög til skólabygginga hækkuðu ekki verulega frá því, sem var í fjárlagafrv., eins og það var lagt fyrir Alþ. á fyrsta degi þings á s.l. hausti. Ég hygg, að það verði ekki sagt annað en að fjvn. og þá auðvitað um leið þessi undirnefnd fjvn. hafi lagt sig alla fram um það að taka fullt tillit til þessarar óskar hæstv. ríkisstj., og þá á ég ekki síður við okkur fulltrúa stjórnarandstöðunnar í þessari n. En því er við að bæta, að ríkisstj. hafði ákveðið að skera niður framkvæmdir til skólabygginga á s.l. ári með heimild í brbl., sem hún gaf út í júlímánuði á s.l. ári um tímabundnar efnahagsráðstafanir, og samkvæmt þeim lögum ákvað ríkisstj. að skera niður framkvæmdir til byggingar skóla á s.l. ári um 53 millj. kr. Þessar 53 millj. kr. voru svo aftur bættar upp með því, að það var tekið fullt tillit til þess niðurskurðar við fjárlagaafgreiðsluna við skiptingu á framlögum til skólabygginga, og þar með má segja, að hafi verið réttur hlutur þeirra skóla eða þeirra framkvæmda, sem skornar voru niður á s.l. ári. Eins og ég sagði áðan, lögðum við okkur alla fram um að verða við þessum óskum, og útkoman varð sú, að í stað 39% hækkunar og 37% hækkunar varð í reynd 7.5% hækkun við afgreiðslu fjárlaga til þessa mikilvæga framkvæmdaliðs. Það hefði einhvern tíma þótt í frásögur færandi, þegar haldið var fram af fulltrúum þáv. stjórnarandstöðu, sem nú eru fulltrúar stjórnarinnar, að framlög til verklegra framkvæmda væru engan veginn nógu há, og þegar þau hækkuðu um 39%, var það ekki talið nægja á einn eða annan veg, því að það væri auðvitað algjört lágmark, að framlög til verklegra framkvæmda fylgdu byggingarvísitölunni á hverjum tíma, og sumir, sem áhugasamastir voru um framkvæmdir, vildu láta þau fylgja hlutfallslegri hækkun fjárlaga. Við, sem þá studdum ríkisstj., töldum slíkt fráleitt og höfum ekki skipt um skoðun enn þá, þó að við séum komnir í stjórnarandstöðu, að mjög fáránlegt sé að halda slíku fram. Hinu höfum við haldið fram, að ef við hefðum átt að halda í horfinu um þessar framkvæmdir, var það í raun og veru lágmark, að fylgt væri hækkun á byggingarvísitölunni. En þrátt fyrir það og með tilliti til þeirra erfiðleika, sem fram undan voru í efnahagsmálum, þegar fjárl. voru afgreidd, sættum við okkur í stjórnarandstöðunni við það, að þessar hækkanir yrðu aðeins 7.5% miðað við fjárl. ársins 1972, þegar aftur var veitt það, sem niður var skorið til þessara framkvæmda á s.l. ári. En við endanlega afgreiðslu fjárl. kom babb í bátinn. Þegar búið var að þrengja að eins og hægt var og taka fullt tillit til aðstæðna, þá er tekið sig til og flutt ein saklaus till. um það að heimila ríkisstj. niðurskurð um allt að 15% á öllum verklegum framkvæmdum, rekstrarkostnaði og ýmsu fleira. Verð ég að segja, að slík till. hafi í raun og veru komið í bakið á Alþ., og mér er kunnugt um það, að ríkisstj. var byrjuð á því að framkvæma þennan niðurskurð sinn, áður en gosið hófst í Vestmannaeyjum, svo að það sem slíkt hafði ekki áhrif á þetta. Ég vil því leyfa mér í framhaldi af því, sem ég hef nú sagt, spyrja hæstv. menntmrh. að því, á hvern hátt hann og ríkisstj. ætli sér að framkvæma þennan niðurskurð í sambandi við framlög til skólabygginga á þessu ári. Ætlar hann að skera niður fjárveitingar til skólabygginga allra jafnt um 15%, eða hefur verið gerð áætlun um að skera framlög til ákveðinna skólabygginga niður um hærri hlutfallstölu en þetta og aðrar ekki? Ég vil í því sambandi benda honum og hv. þm. á það, að eftir að nýju skólakostnaðarlögin tóku gildi, hafa verið gerðir samningar við fjölmörg sveitarfélög varðandi byggingu skólamannvirkja og þau aftur gert verktakasamninga, sem við höfðum byggt á í sambandi við framlög til þessara ákveðnu skólamannvirkja á þessu ári, 1973. Ef þessi niðurskurður kemur jafnt niður á alla eða 15% á hvert einasta skólamannvirki í landinu, þá raskar það eðlilega gerð þessara samninga og getur skapað undir mörgum kringumstæðum skaðabótaskyldu. Ef aftur á að fara í það að skera niður að mestu leyti, framlög til ákveðinna skóla, sem ekki eru komnir nema lítillega eða ekki á stað, þá auðvitað þýðir það, að framlög til ákveðinna skóla eru að verulegu leyti þurrkuð út. Þetta vildi ég mjög gjarnan fá að heyra, hver væri afstaða hæstv. menntmrh. til þessa niðurskurðar og á hvern hátt hann og hæstv. ríkisstj. ætla að framkvæma þennan niðurskurð. Ef við lítum svo á, að 15% niðurskurður eigi að jafnaði að vera gildandi í sambandi við þessi framlög, þá mun vera um að ræða nálægt 70% niðurskurð á þessum árum, bara til þessarar einu tegundar verklegra framkvæmda í landinu. Og þá vil ég einnig spyrja hæstv. menntmrh. að því, hvort honum hrjósi þá ekki hugur við að velta 70 millj. á undan sér, ef hann og ríkisstj. ætla að standa við að greiða framlög ríkissjóðs á 4 árum, eftir að þetta frv. er orðið að lögum. Ákvæðið til bráðabirgða að skipta lokaframlagi til skólabygginga á tvö ár, árin 1973 og 1974, hefur í för með sér, að þungi til þessara framkvæmda fer mjög vaxandi einmitt á árinu 1974, ekki eingöngu hvað snertir lokaáfanga, sem skipt er á 2 ár, heldur einnig fé til þeirra framkvæmda, sem búið er að veita til fjármagn eitt ár eða fleiri, því að það vex þá og þessi tala hækkar mjög mikið í sambandi við fjárlög ársins 1974. Hefur hæstv. ríkisstj. gert sér grein fyrir þeim breytingum, sem þá hafa orðið í sambandi við fjármál og fjárhagsgetu, og er hún sannfærð um það, að þetta frv., sem hún leggur mér fram um að inna af hendi greiðslur til þessara framkvæmda á 4 árum, gangi nægjanlega langt? Ég efast stórkostlega um það. Ég held, að allt bendi til þess, í sambandi við fjárlög ársins 1974, að ríkisstj. geti ekki velt stórfelldum greiðslum yfir á þau einu fjárlög, eins og ástand og horfur í efnahagsmálum eru nú í landinu. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri, en ég vænti þess, að hæstv. menntmrh. gefi upplýsingar um það, sem ég hef spurt hér um og gert að umræðuefni.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Vestf. spyrst fyrst og fremst fyrir um það, hvernig fyrirhuguð sé framkvæmd á heimi!d ríkisstj. til 15% lækkunar fjárframlaga til ólögbundinna fjárveitinga, að því er til skólabygginga tekur, og spyr, hvort tekinn verði sá kostur að skera þar niður hverja og eina framkvæmd um 15% eða hvort annar háttur verði hafður á. Í heimildinni, sem ríkisstj. fór fram á, felst í rauninni svar við fyrirspurninni um fyrirætlun hennar í þessu efni. Hefði það verið ætlun ríkisstj. að láta niðurskurðinn taka jafnt til allra fjárveitinga, hefði verið hægurinn hjá að taka strax fram, að sú væri ætlunin. En það er síður en svo ætlun ríkisstj., jafnt að því er tekur til fjárframlaga til skólabygginga og annarra fjárframlaga, sem undir þessa heimild ná, að ganga þar svo að segja blindandi til verks. Þegar niðurskurður var ákveðinn á tilteknum framkvæmdum á s.l. sumri, var einmitt hafður sá háttur á, að fjmrh. og önnur rn. fóru í sameiningu yfir útgjaldaliðina, og síðan var eftir þá athugun ákveðið, hvar unnt væri að spara með minnstum skaða. Sami háttur verður nú hafður á. Sú 53 millj. kr. lækkun, sem gerð var á síðasta ári á framlögum til skólabygginga, var gerð þannig, að ég hef ekki orðið var við, að neinir aðilar telji, að hún hafi orðið til verulegs tjóns eða trafala, því að eins og hv. þm. veit, hefur ætíð verið um það að ræða á þessu kostnaðarsviði, að verulegur hluti fjárveifinga hefur geymzt frá ári til árs, vegna þess að ekki hafa verið aðstæður til að nota fjárveitingar til fulls. Á svipaðan hátt verður farið að nú. Það er rétt hjá hv. þm., að þegar þessi háttur er hafður á ár eftir ár, safnast fyrir þörf, sem kemur fram í fjárveitingum á næstu árum á eftir. Að sjálfsögðu hafa síðustu atburðir áhrif á fjárhagsgetu íslenzka ríkisins á þessu sviði eins og öðrum. En ég efast um, að hv. þm. ætlist til þess, að ég gefi á þessari stundu skýr svör um, hvernig þær aðstæður koma fram á fjárlagafrv. fyrir árið 1974, þó að ekki sé farið lengra fram í tímann.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans. Hann sagði, að hann hefði ekki orðið var við, að niðurskurður sá, sem hefði verið ákveðinn á s.l. ári til skólabygginga, hefði orðið til verulegs trafala. Ég vil segja honum það, að ég held, að við fjvn.-menn höfum orðið fullkomlega varir við það við skiptingu á fjárframlögum til skólabygginga, að það munaði allmikið um það, þegar var verið að skipta, að það var verið að bæta upp 53 millj., sem skornar voru niður á síðasta ári. Og þessar 53 millj., sem var verið að endurveita til þeirra sömu skóla, gengu auðvitað út yfir framlög til annarra skóla, sem ella hefðu fengið meira, svo að að því leyti til verður auðvitað niðurskurður alltaf til trafala. Og ég hygg, að samstarfsmenn mínir í n. hafi alveg örugglega orðið fyrir þessum áhrifum og fundið fyrir þeim. Hæstv. ráðh. taldi, að ég gæti varla búizt við því að fá svör við, hvernig eigi að standa að fjárlagagerð fyrir árið 1914, eftir þá atburði, sem gerzt hafa nú síðustu daga. Ég átti engan veginn við það, að hvorki hann eða ríkisstj. í heild né nokkur maður færi að gefa Alþ. í dag skýrslu um það, á hvern hátt og hve mikið þeir atburðir hafi í för með sér. En við skulum sleppa alveg þessum atburðum og líta á málið eins og það var áður ákveðið, fyrir þessa atburði. Þá var ákveðið að skera niður um 70 millj. kr., eins og hæstv. ráðh. staðfesti, að jafnaði um 15%, og það þýðir, að velt er á undan sér yfir á næsta ár framlögum til þessa málaflokks og mundi mjög íþyngja í fjárl., þó að þessir síðustu atburðir hefði aldrei komið fyrir. Það var það, sem ég var að tala um og spyrja um: Telur ekki hæstv. ráðh., að þetta frv., sem hann var að mæla hér fyrir, gangi of skammt í þessum efnum, þó að þessir atburðir hefðu aldrei komið til, að það verði of þungt fyrir ríkið að standa við þessi lög? Eins og hann gat réttilega um, hafa skólakostnaðarlögunum, sem eru í gildi, ekki verið fylgt sem skyldi. Að undanskildu einu ári, sem Alþ. gaf heimild fyrir með ákvæði til bráðabirgða, hefur þeim ekki verið fylgt. En eigum við að hafa þann hátt á, þegar verið er að leiðrétta þetta, að leiðrétta það þá ekki að öllu leyti, þannig að það verði staðið við lögin? Ég hygg, að það eigi að vera ákaflega ofarlega í huga ríkisstj. og Alþ. að setja lög, sem ætlazt er til, að almenningur standi við, og setja einnig lög, sem Alþ. á að fjalla um framkvæmd á, sem einnig er staðið við. Það er það, sem ég átti við með þessu. Hitt er svo önnur saga, og það er fjölskyldumál hæstv. ríkisstj. einnar, en ekki stjórnarandstöðu, að í þingræðislandi hefur verið sá háttur hafður á, að Alþ. sjálft eða menn, sem Alþ. kýs til þess, hefur gert till. um skiptin;u á fjármagni, sem fer í hina einstöku liði. Hins vegar er það auðvitað eðlilegt, að ríkisstj. marki heildarstefnuna og ákveði heildarupphæðina í þetta eða hitt og ráði þar mestu um, eins og alltaf hefur verið. En það hefur verið sú regla gildandi í fjvn. hjá öllum nm. að taka því sem staðreynd, hvaða upphæðir eru til skipta hverju sinni, og reyna að skipta því fjármagni án tillits til þess, hvort þm. eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Þetta hefur verið ríkjandi og þetta hefur verið regla, sem bæði núv. og fyrrv. stjórnarandstaða hefur skilið og staðið við, og þess vegna höfum við unnið saman í sátt og samlyndi að skiptingu á því fé. En þegar ríkisstj. læðir inn niðurskurðartill. sinni eða heimild til niðurskurðar við 3. umr. fjárl., að lækka fjárveitingar til greiðslu rekstrarkostnaðar rn., ríkisstofnana, styrkja og verklegra framkvæmda á árinu 1973, sem ekki er bundið af lögum, um allt að 15% að jafnaði, þá skeður það, þegar fjárlög koma hér til 3. og síðustu umr., að eina till., sem við í minni hl. fjvn. flytjum, er ekki tölulegs eðlis, heldur sú, að þessi skipting komi endanlega til ákvörðunar fjvn. Alveg eins og hennar hlutverk hefur verið að skipta þessu fjármagni, þá töldum við eðlilegt í þessu þingræðislandi, að sama n. á Alþ. fjallaði um þennan niðurskurð. En hvað gerist hér við lokaafgreiðslu fjárl.? Ríkisstjórnarliðið allt var með hendur á lofti til að fella þessa till. Það vildi endilega klípa af þessum framkvæmdum eitt og vera eitt um það mál, en stjórnarandstöðunni kæmi það ekkert við. Þetta var hugur ríkisstj. í þessu máli, og þetta var sú samvinna, sem ríkisstj. vildi viðhafa við Alþ. í sambandi við þessi mál. Hún handjárnaði stjórnarliðið á þennan hátt. Og nú verður fylgzt vel með því, hæstv. menntmrh. og aðrir hæstv. ráðh., hvernig niðurskurðurinn kemur niður. Verður þessi niðurskurður framkvæmdur með svipuðum hætti og var á s.l. ári, að ganga fyrst og fremst á rétt strjálbýlisins, eins og gert var þá? Og nú verður fylgzt með þm. strjálbýlisins, sem tóku sér þetta vald eða létu ríkisstj. segja sér að gefa sér þetta vald, hvernig þeir ætla að framkvæma þennan niðurskurð. Það er ábyggilegt, að þm., sem hafa mest talað um lágar fjárveitingar úti um hinar dreifðu byggðir landsins á undanförnum árum, hafa nú tekið á sig allmikla ábyrgð með þessari handauppréttingu sinni. Og þeir verða vafalaust að svara fyrir sig, þegar þar að kemur. Og því skal ég heita hæstv. ríkisstj., að ég skal gera allt, sem ég get, til þess að fylgjast með og hafa augun opin fyrir því, á hvern hátt eigi að skera niður framkvæmdirnar, því að það var ekki gert af neinu réttlæti á s.l. ári. Ef það sama á að gilda í sambandi við þennan niðurskurð, verður einhvern tíma talað við þessa hv. herra.



Herra forseti. Hafi hv. þm. eitthvað sérstakt upp á það að klaga, hvernig staðið var á síðasta ári á niðurskurði framkvæmda af hálfu míns rn., væri mér þökk á því, ef hann vildi koma á framfæri við mig vitneskju um, hvað hann telur, að þar hafi farið úrskeiðis. Því fylgir vissulega ábyrgð fyrir þingmeirihl, og fyrir ríkisstj. að fá slíka heimild sem veitt var við fjárlagaafgreiðsluna fyrir jólin. Ég held, að okkur öllum, sem skipum núv. meiri hl. á Alþ., sé þessi ábyrgð ljós, og ég veit ekki til, að tilefni hafi gefizt til aðdróttana um, að til standi að misnota þá heimild, sem þar er fengin, eða beita því valdi, sem í henni felst, á annan hátt en eðlilegt má telja eftir því hvernig á stendur um hvern málaflokk og hverja framkvæmd. Ítrekaðri spurningu hv. þm. um afstöðu mína til þess, hvort lögfesting fjögurra ára reglu um framlög til skólabygginga sé raunhæf, vil ég svara því, að miðað við óbreyttar aðstæður tel ég, að hún sé raunhæf. Það hefur verið raunhæft allar götur síðan 1968 að fylgja þeirri reglu, þangað til nú á árunum 1973 og 1974. Þá er í fyrsta skipti og eina skipti á þessu tímabili vikið frá henni og framlögum dreift á 5 ár. Það er að sjálfsögðu rétt athugað hjá hv. þm., sem er langreyndur í störfum í fjvn. og maður glöggur á meðferð fjármuna, að þetta er að sjálfsögðu nokkru erfiðara, þegar á sér stað frestun framlags með niðurskurði eins og þeim, sem framkvæmdur var á síðasta ári, og þeim, sem nú er fyrirhugaður. En að öllu eðlilegu sé ég enga ástæðu til að vantreysta því, að við fjögurra ára reglu verði unnt að standa hér eftir eins og hingað til.



Herra forseti. Það væri vissulega freistandi við þessa umr. um frv. til l. um breyt. á l. um skólakostnað að fara út í stefnu ríkisstj. almennt í fjárveitingum til verklegra framkvæmda og í því sambandi að benda á, hvað stefna ríkisstj. í þessum efnum kemur sér illa fyrir landsbyggðina og hvað það er í raun og veru rangt að stefna þannig að stórfelldum niðurskurði á verklegum framkvæmdum úti um land, þegar við er að glíma verðbólguvanda, sem þaðan er alls ekki runninn, heldur auðvitað miklu fremur úr þéttbýlinu, þar sem þrýstingur á öllum sviðum er langtum meiri en úti á landsbyggðinni. Það væri freistandi að ræða um þetta og benda á í þessu sambandi, að það er ekki bara niðurskurðurinn, sem hæstv. ríkisstj. hefur beitt í þessum efnum, heldur hefur hún líka látið undir höfuð leggjast að koma fram með og afgreiða hér á hv. Alþ. frv. um ýmsa þætti verklegra framkvæmda, sem eru mjög mikilvægir, eins og t.d. hafnarframkvæmdir og framkvæmdir í heilbrigðismálum. Allir hv. þm. vita, að hæstv. ríkisstj. hefur sýnt frv. um þessi efni hvað eftir annað á hv. Alþ., en síðan hafa þau dagað uppi eða ekki verið afgreidd, og víða um land er beðið með framkvæmdir eftir þessum lögum. Eitt mál vildi ég aðeins minna á hér t.d., sem hreinlega strandar vegna þessa vinnulags hjá hæstv. ríkisstj., og það er svo mikilvæg framkvæmd sem sjúkrahúsbygging á Akureyri. Ég hefði gjarnan viljað, ef hæstv. heilbrmrh, gæti svarað því hér núna, - ég geri ekki kröfu til þess, að hann geri það, ef það er á einhvern hátt óþægilegt fyrir hann, - en ég hefði gjarnan viljað, að hann hefði getað upplýst okkur í þessari hv. d. um það, hvort meiningin sé að afgreiða frv. um heilbrigðismál, sem felur í sér verulega breytingu á hluttöku ríkissjóðs í kostnaði við sjúkrahúsbyggingar og þá auðvitað úti um land. Ég hefði gjarnan viljað spyrja hann að því, hvort hann gæti upplýst okkur um þetta.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Aðeins örfá orð út af þessari fsp. um frv. um heilbrigðismál. Það frv. var lagt fram á síðasta þingi til kynningar. Síðan og í sambandi við það var því dreift mjög víða út um landið, og bárust við það ákaflega margar aths. og voru mjög skiptar skoðanir um ýmis atriði í því. Það er unnið úr þessum efnivið á vegum rn. nú í vetur, og frv, er í prentun í þeirri gerð, sem ég vænti, að það verði lagt fram. Ég geri ráð fyrir, að það geti orðið innan mjög skamms tíma. Að sjálfsögðu geri ég mér vonir um, að þetta frv. verði afgreitt á þessu þingi, en það er að sjálfsögðu undir því komið, hverjar undirtektir og hvern skilning það fær hjá hv. alþm.



Herra forseti. Hæstv menntmrh. sagði hér síðast, að hann vildi gjarnan, að ég gerði aths. mínar til sín varðandi niðurskurð. Ég skal gjarnan verða við því og ekki fara út í það hér, því að ég fékk aðeins að gera hér stutta aths. En ég vil þó aðeins segja það, að af þeim 174 millj., sem skornar voru niður til verklegra framkvæmda, má segja, að liðlega 40 millj. séu til verkefna, sem ekki er hægt að staðsetja í ákveðnu kjördæmi að öðru leyti en því, að þau verkefni eru hér í Reykjavík, en eru fyrir alla landsmenn. En það sem er hægt að staðsetja eftir kjördæmum, þá er mjög eftirtektarvert, að í Reykjavík voru skornar niður framkvæmdir upp á 17.5 millj. kr., á Vesturl. 16 millj., Vestf. 21.3 millj. kr., Norðurl. v. 13.9 millj. kr., Norðurl. e. 21.7 millj. kr., Austf. 20 millj. kr. og Suðurl. 12 millj. kr. Ef hæstv. menntmrh. athugar um leið íbúafjöldann og heildarfjárveitinar til þessara kjördæma, mun hann fljótt sjá af sinni glöggskyggni, að hér er ákaflega hallað á fámennustu byggðirnar í landinu. Það er þetta, sem ég átti við, og svo hitt að síðustu: Hvernig stóð á því, að hæstv. ríkisstj. og stjórnarliðið vildi alls ekki, að stjórnarandstaðan eða fulltrúar hennar fengju að koma nálægt því eða fengju að sjá þann niðurskurð, sem á að framkvæma á árinu 1973? Við hvað var stjórnarliðið feimið, eða var það svona taugaveiklað við afgreiðslu fjárl. fyrir jólin?



Herra forseti. Það er út af síðustu orðum hv, síðasta ræðumanns og reyndar því, sem fram kom fyrr í ræðu hans, að það mætti ætla, að hér hefði verið um einstæðan atburð að ræða, að þessi háttur hefði verið hafður á, að það hefði verið samþ. í fjárl. - eða jafnvel eftir að fjárl. hafa verið afgreidd - heimild til ríkisstj. til þess að skera niður verklegar framkvæmdir, að ég vildi aðeins segja örfá orð. Ég vil út af fyrir sig ekki mæla þessari starfsaðferð neina bót. En hitt er staðreynd, sem hv. þm. þekkir eins vel og ég, að þetta hefur æ ofan í æ átt sér stað í þingsögunni. Hann getur t.d. farið alla leið aftur til 1933. Í fjárl., sem samþ. voru á árinu 1933 fyrir árið 1934, hygg ég, að hafi verið veitt sú stærsta heimild til niðurskurðar á ólögbundnum fjárveitingum, sem átt hefur sér stað í þingsögunni. En þá var, ef ég man rétt, heimilað að skera niður um 30 eða 33% allar slíkar fjárveitingar. Ég minnist þess glöggt, að þetta átti sér stað oftar en einu sinni í tíð fyrrv. hæstv. ríkisstj., og a.m.k. örugglega einu sinni, eftir að fjárlög höfðu verið afgreidd, voru samþykkt lög, sem heimiluðu niðurskurð. Ég minnist þess ekki, að þá hafi verið gert ráð fyrir því, að haft yrði sérstakt samráð við stjórnarandstöðuna um þessi efni. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram, að hér er ekki um nein ný vinnubrögð að tefla. Hér er fylgt fordæmum, sem e.t.v. eru ekki góð. En ég veit, að hv. þm. kannast við þessi dæmi. Ég hygg, að það hafi verið haft samráð við undirnefnd fjvn. um þessi mál, án þess að ég sé þess þó umkominn að fullyrða um það. En mér hefur skilizt, að það hafi verið gert og mér þykir ekki ólíklegt, að þeim starfsháttum verði fylgt nú á þessu ári.



Herra forseti. Megininntak þess frv., sem hér kemur til meðferðar hv. d., er það, að Fóstruskóli Íslands, sem rekinn hefur verið af Barnavinafélaginu Sumargjöf síðan 1946 með stuðningi ríkisins og Reykjavíkurborgar, verði gerður að ríkisskóla og skólaskipan færð í það horf, sem talið er, að þarfir þjóðfélagsins fyrir það sérmenntaða fólk, sem frá skólanum kemur, krefjast. Þar á meðal er ráð fyrir því gert, að tekið sé fram í l., að skólinn sé jafnt fyrir karla sem konur, og því hefur orðið að ráði að breyta nafni hans úr Fóstruskóla. N., sem frv, samdi, vildi nefna hann Fóstrunarskóla. Því var breytt í Fósturskóla í meðförum í menntmrn., og það nafn er enn á stofnuninni, eftir að frv. hefur hlotið afgreiðslu frá Ed. Hlutverk þessa skóla er skilgreint svo í frv., að hann eigi að mennta til uppeldisstarfa fólk, sem rækir uppeldishlutverk á hvers konar uppeldisstofnunum, sem annast börn allt frá fæðingu til 7 ára aldurs, t.a.m. á vöggustofum, dagheimilum, vistheimilum, leikskólum og forskólabekkjum. Er kveðið á um það, að skólinn veiti nemendum sínum ekki aðeins fræðilega þekkingu, heldur sjái hann einnig um starfsþjálfun nemenda, og því er kveðið á um, að að því skuli stefnt, að starfa skuli í tengslum við Fósturskólann og undir hans yfirstjórn æfinga- og tilraunastofnun, þar sem nemendum Fósturskólans séu búin skilyrði til að hljóta starfsþjálfun í umönnun og uppeldi barna á því aldursskeiði, sem um er að ræða, þ.e.a.s. fram til 7 ára aldurs. Kveðið er á um það í 6. gr., að Fósturskólinn hafi náið samband við Kennaraháskóla Íslands og nánar verði ákveðið í reglugerð, hvernig því sambandi skuli háttað. Gert er ráð fyrir, að við skólann starfi skólanefnd þriggja manna af hálfu stjórnvalda, einn tilnefndur af menntmrn., annar samkv. tilnefningu Fóstrufélags Íslands og þriðji samkv. tilnefningu Barnavinafélagsins Sumargjafar eða Reykjavíkurborgar, ef sá háttur breytist, að Barnavinafélagið Sumargjöf færi ekki lengur með stjórn stofnana í Reykjavík, sem annast um börn innan 7 ára aldurs. Þá skal starfa við skólann skólaráð skipað skólastjóra, tveimur kennurum og tveim fulltrúum nemenda. Gert er ráð fyrir, að inntökuskilyrði verði öllu strangari en tíðkazt hefur. Til að hljóta skólavist kemur í fyrsta lagi til greina, að væntanlegir nemendur hafi lokið stúdentsprófi eða kennaraprófi. Í öðru lagi skulu þeir hafa lokið gagnfræðanámi að viðbættu tveggja ára námi í framhaldsdeild gagnfræðaskóla eða tveggja ára námi í öðrum skólum, sem metnir eru og veita hliðstæða framhaldsmenntun, svo sem verzlunarskóla, lýðháskóla eða húsmæðraskóla. Í þriðja lagi skal heimilt að veita umsækjendum skólavist, þó að þeir fullnægi ekki menntunarkröfunum, sem settar eru í tölul. á undan, með hliðsjón af hæfniprófum eða öðrum tiltækum matsaðferðum á skilyrðum nemenda til að tileinka sér kennsluna, sem í boði er, og að nokkru með tilliti til starfsreynslu á stofnunum, sem skólinn menntar starfslið til. Nemandi skal eigi tekinn til náms yngri en 18 ára, og heimildarákvæði er um að kveða svo á í reglugerð, að nemendur skuli allir ganga undir hæfni- eða persónuleikapróf, og lýtur það að því, að aðsókn að Fóstruskólanum hefur a.m.k. hin síðari ár verið meiri en hægt hefur verið að anna. Kveðið er á um, að námstími í skólanum skuli vera 3 ár, og er það ekki mikil breyting frá því, sem tíðkazt hefur síðustu árin. Í upphafi var Fóstruskóli Sumargjafar tveggja ára skóli, en 1966 hófst starfsemi undirbúningsdeildar, þar sem átti sér stað nokkurt bóklegt nám og 7 mánaða verklegt nám, svo að segja má, að undanfarin ár hafi hér verið þriggja ára skólaganga. Síðan eru í frv. ýmis ákvæði um starf skólans og hversu með skuli fara breytinguna frá Fóstruskóla Sumargjafar til Fósturskóla, sem sé að öllu ríkisstofnun. Rökin til þess að gera Fóstruskólann að ríkisskóla eru fyrst og fremst þau, að þar sem svo var ástatt, þegar fóstrumenntun var hafin, að þörfin á starfsliði var að mjög miklu leyti bundin við Reykjavík, er nú orðin sú breyting á, að þörfin á sérmenntuðu fólki til umönnunar barna og uppeldis á uppeldisstofnunum sniðnum fyrir aldursskeiðið undir 7 ára aldri er til staðar um land allt á hinum fjölmennari stöðum. Þar að auki hefur aðsókn að skólanum á undanförnum árum verið sízt minni utan af landsbyggðinni heldur en af þéttbýlissvæðinu hér í Reykjavík og nágrenni. Þá er ekki síðri röksemd fyrir nauðsyninni á að gera Fóstruskólann að ríkisskóla og að efla hann, að fyrir hv. Alþ. liggur frv. um framlag ríkisins til rekstrar og stofnunar dagvistunarstofnana fyrir börn innan 7 ára aldurs, og eigi það frv. að ná tilgangi sínum, er, jafnframt því sem framfög ríkisins til þessara stofnana verði aukin, þörf á að efla þann skóla, sem á að sjá þessum uppeldisstofnunum fyrir hæfu og vel menntuðu starfsliði. Ég vil leyfa mér að leggja til, herra forseti, að frv. verði eftir þessa umr, vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Efni þessa frv. er í stuttu máli það, að stofna skuli sjóð, sem nefnist Húsafriðunarsjóður, í þeim tilgangi að styrkja friðun, viðhald og endurbætur húsa og annarra mannvirkja, sem hafa menningarsögulegt eða listrænt gildi. Frv. gerir ráð fyrir því, að sjóðnum sé aflað tekna með sérstöku framlagi ríkissjóðs, sem miðist við að vera sem svarar 20 kr. á hvert mannsbarn í landinu eða um það bil 4 millj. kr. á ári, eins og íbúatölu landsins er nú háttað. Þá er gert ráð fyrir því, að sveitarfélögin í landinu leggi sjóðnum jafnháa upphæð eða 20 kr. á íbúa, þannig að tekjur sjóðsins ættu að geta orðið um 8 millj. kr. á ári. Lagt er til, að sjóðsstjórnina skipi þrír menn og sé þjóðminjavörður formaður, en með í stjórn séu fulltrúi Sambands ísl. sveitarfélaga og fulltrúi, sem ráðh. skipar án tilnefningar. Ef frv. þetta næði fram að ganga, væri stigið stórt spor fram á við í afar mikilvægu menningarmáli. Það mundi gerbreyta allri aðstöðu að því er varðar raunhæfar aðgerðir í húsafriðunarmálum, og slíkra aðgerða er mikil þörf. Við getum ekki lokað augunum fyrir þessari miklu þörf. Við skulum vera þess minnug, að á sviði byggingaverndar bíða mikil verkefni, og það er ekki seinna vænna að taka þessi mál til alvarlegrar umræðu. Ég vil leyfa mér að halda því fram, að næstum að segja í hverri sveit og hverjum kaupstað og þorpi í landinu sé að finna byggingarsöguleg verðmæti, sem gætu orðið skjótri eyðingu að bráð, ef ekki er að gert í tæka tíð. Því er ekki að leyna, að margt hefur farið forgörðum í þessu tilliti, sem mikil eftirsjá er að og verður aldrei bætt. Hirðuleysi um verndun og viðhald byggingarverðmæta á síðustu áratugum er of algengt, til þess að hægt sé að láta það liggja í þagnargildi. Óneitanlega hefur skilningsleysi á gildi byggingaverndar verið útbreitt hér á landi og valdið bætanlegum skaða. Það er ekki einasta, að sögufræg hús og mannvirki hafa verið látin drabbast niður og eyðileggjast, heldur hefur viðhald og umgengni um ýmis húsahverfi verið með þeim hætti, að vansæmd er að. Ég hygg t.d., að óvíða sé að finna slíka vanhirðu á timburhúsum sem hér á landi. Það virðist næstum jaðra við hatur og fyrirlitningu, hvernig farið hefur verið með þessi hús. Sama er að segja um gömlu sveitabæina. Þeir hafa horfið svo gersamlega, að heita má, að ómögulegt sé að finna óbrenglað dæmi um híbýlakost alþýðufólks á Íslandi, eins og hann var langt fram á þessa öld. Rústir og húsleifar eru þó sem betur fer víða til og góðir möguleikar til þess í ýmsum tilfellum að byggja upp bæi og útihús, eins og dæmi raunar sanna. Og af því að ég er borinn og barnfæddur í sjóþorpi, eins og þau gerðust fyrir 40–50 árum, verður mér hugsað til þess, hvernig þjóðlífsbreytingar allra síðustu áratuga hafa gereytt handaverkum frumbyggja þessara þorpa, svo að menn á mínu reki, sem rekast af og til til bernskustöðvanna, kannast ekki við sig. Ég er ekki að segja út af fyrir sig, að það sé mikill skaði að því. En það er menningarlegur skaði og svik við söguna, að ekki skuli í hverju þorpi vera a.m.k. eitt lifandi dæmi um algengustu híbýli fólks og vinnustaði manna á fyrri hluta aldarinnar, þegar þessi þorp voru að byggjast og vaxa. Auðvitað dettur engum manni í hug, að hægt sé að vekja fortíðina upp frá dauðum. Það kemur vitaskuld ekki til mála að endurreisa heilar sveitir og sjóþorp í sinni gömlu og horfnu mynd. En það er menningarlegur skaði að því, hversu miskunnarlaus og hatursfull umskiptin hafa orðið frá fortíð til nútíðar. En hitt er jafnvís að þrátt fyrir áberandi vanmat margra á þessum málum og ófagra sögu að mörgu leyfi, hefur jafnframt verið unnið mikilsvert starf í landinu á sviði húsafriðunar og byggingaverndar. Þess mega menn gjarnan vera minnugir. Hér er um svo merkilegt menningarstarf að ræða, að ástæða er til að geta þess og meta að verðleikum. Hér er um brautryðjendastarf að ræða og af þeim sökum ærið merkilegt. Hörður Ágústsson listmálari, sem gerþekkir sögu íslenzkrar byggingarlistar frá landnámstíð og er einn í hópi fremstu sérfræðinga okkar um húsafriðunarmál, hefur bent á það, að Matthías heitinn Þórðarson þjóðminjavörður, sem margir minnast, muni fyrstur Íslendinga hafa gert sér grein fyrir varðveizlugildi húsa og látið að sér kveða í þeim málum. Hann beitti sér m.a. fyrir viðgerð á Bessastaðakirkju árið 1921, á Hóladómkirkju 1924. Hann vann að því að Víðimýrarkirkja var byggð upp 1936. Hann stuðlaði að friðun Keldnabæjar á Rangárvöllum 1937, sem er alveg einstakur í sinni röð, og keypti fyrir þjóðminjasafnið bænahúsið í Gröf á Höfðaströnd, sem síðan var gert upp sem nýtt væri. Eftirmaður hans í starfi þjóðminjavarðar, dr. Kristján Eldjárn, hélt myndarlega upp merki fyrirrennara síns í húsafriðunarmálum. Í hans tíð var unnið að friðun og endurbyggingu margra merkra húsa og mannvirkja, sem margir telja, að séu þjóðardýrgripir. Þar skal m.a. minnzt á vöruskemmuna á Hofsósi, sem ýmsir telja, að sé elzta uppistandandi hús á Íslandi, byggt 1735. Það má nefna Laufásbæ við Eyjafjörð, bænhús á Núpsstað, Saurbæjarkirkju í Eyjafirði og klukknaportið á Möðruvöllum í Eyjafirði, sem því miður hefur nú stórlaskazt í ofviðri, Viðeyjarkirkju og hús Bjarna riddara í Hafnarfirði, sem nú er unnið að að endurgera, og Kirkjuhvammskirkju, Krýsuvíkurkirkju, Gömlubúð á Eskifirði, og fleira mætti nefna. Núverandi þjóðminjavörður, Þór Magnússon, sem gegnt hefur embætti síðustu 4 ár, er mikill áhugamaður um byggingaverndarmál, og undir hans forsjá er unnið að friðun og varðveizlu og endurbyggingu gamalla húsa víða um land. Þess má sérstaklega geta, að ýmsir söfnuðir hafa látið gera við kirkjur sínar undir umsjá þjóðminjavarðar, og hefur Alþ. þá lagt fram fé að nokkru til þess. Má í því sambandi nefna Búrfellskirkju í Grímsnesi, Hvammskirkju í Norðurárdal, Kirkjuvogskirkju í Höfnum og Auðkúlukirkju. Ýmsar húsaleifar hafa verið friðaðar á undanförnum árum, t.d. fjárborgir á Reykjanesskaga, verbúðir og sjóhús á Gufuskálum, Breiðuvík og Selatöngum. Þess er líka að geta, að nokkur hús í landinu hafa verið viðgerð og endurnýjuð svo, að þau eru í fullu notagildi og auka hugblæ umhverfis síns af þeim sökum. Má þar nefna forsetasetrið á Bessastöðum, húsið Höfða hér í Reykjavík, Landshöfðingjahús við Skálholtsstíg hér í Reykjavík og „Húsið“ á Eyrarbakka. Sigurhæðir á Akureyri, hús Matthíasar Jochumssonar, varðveitir Matthíasarfélagið þar í bæ, og Zontaklúbbur Akureyrar hefur staðið fyrir endurnýjun Nonnahúss við Aðalstræti. Alþingi hefur um nokkurra ára skeið lagt fé til varðveizlu þessum sögufrægu og fallegu húsum. Þess er líka að geta, að minjasafnið á Akureyri beitti sér fyrir því, að Svalbarðskirkja var flutt til Akureyrar, og nú hefur kirkjan verið sett upp á gamla kirkjugrunninum við Aðalstræti á Akureyri og verið endurnýjuð að öllu og endurbyggð og tekin til notkunar sem ný kirkja væri. Þórður Tómasson safnvörður í Skógum undir Eyjafjöllum hefur endurbyggt skemmu og baðstofu í byggðasafninu í Skógum. Og fleiri dæmi um framtak í byggingaverndarmálum úti um byggðlandsins mætti vafalaust nefna. Reykjavíkurborg hefur staðið mjög myndarlega að byggingavernd, fyrst og fremst með stofnun Árbæjarsafnins 1957. Þá er þess að geta, að Reykjavíkurborg stóð fyrir því, að sérfræðingar framkvæmdu húsakönnun á borgarlandinu með tilliti til varðveizlugildis húsa. Sams konar könnun hefur Akureyrarbær látið gera í sambandi við gerð aðalskipulags þar. Í þjóðminjalögum frá 1969 er ítarlegur kafli um húsafriðun. Samkv. l. starfar sérstök húsafriðunarnefnd, sem er ráðgefandi um byggingaverndarmál. Húsafriðunarnefnd hefur nú starfað um það bil 3 ár og látið frá sér fara ýmsar till. um friðun húsa. Af till. hennar hafa tvær verið teknar til greina, svo að mér sé kunnugt, að svo komnu máli, þ.e.a.s. friðun vöruskemmu í Ólafsvík og „Norska húss“ í Stykkishólmi, og er unnið að viðgerð hins síðarnefnda. Aðrar till. n., sem flm, er kunnugt um varðandi friðun húsa, eru þessar: Friðun Alþingishúss. Dómkirkjunnar í Reykjavík, Menntaskólans (með Íþöku) í Reykjavík, stjórnarráðshúss, safnahúss í Reykjavík, Bernhöftstorfunnar í Reykjavík, „Hússins“ á Eyrarbakka og Hegningarhússins við Skólavörðustíg. Hér hafa verið nefnd allmörg dæmi um jákvætt byggingaverndarstarf. Ég vil endurtaka það, að mér finnst skylt, að við metum þetta starf að verðleikum. Þetta starf getur einnig orðið okkur leiðarljós um jákvæðar aðgerðir í byggingaverndarmálum í framtíðinni. En umfram allt minnir þetta okkur á, að við eigum fram undan mikið óunnið starf á sviði byggingaverndar. Það minnir okkur á, að verkefnin á þessu sviði eru nær óþrjótandi. Merkir einstaklingar, embættismenn og menningarfélög hafa unnið af áhuga og góðum smekk að byggingaverndarmálum í um það bil hálfa öld. Þetta sýnist okkur langur tími, og vissulega liggur merkilegt starf að baki. Samt sem áður er hér um brautryðjendastarf að ræða og ber keim að því. Brautryðjendur eru oft eins og rödd hrópandans í eyðimörkinni. Þeir eru brennandi í andanum og baráttufúsir, þeir ryðja mörgum steini úr vegi og varða leiðina, en þeir verða líka fyrir margs konar mótlæti, og þar er skilningsleysið verst. Ég held, að það sé ekki efamál, að almennt hefur ríkt skilningsleysi og tómlæti í sambandi við húsafriðunarmál hér á landi. Þjóðin hefur ekki haft almennan skilning eða smekk fyrir varðveizlugildi gamalla húsa og annarra mannvirkja. Ég minntist áðan á umgengnina um timburhúsin. Þau hafa drabbazt niður vegna vanrækslu á viðhaldi. Hér er oft um að ræða vel viðuð og rúmgóð hús, auk þess sem þau eru hlýleg og falleg og fara vel í umhverfi sínu. Ég minntist líka á sveitabæina. Dæmi um venjulega sveitabæi eru varla til. Að vísu hefur tekizt að varðveita nokkur stórbýli, svo sem Glaumbæ í Skagafirði, Grenjaðarstað og Burstafell, en sveitabæir, sem stór hluti núlifandi manna fæddist og ólst upp í, eru minningin ein. Ég held, að svona snögg umskipti séu óeðlileg. Það hlýtur að vera saknaðarefni, að ekki sé sagt menningarsögulegt vandræðamál, þegar þjóð, sem vill vera og er menningarþjóð, heggur svo hlífðarlaust á tengslin við fortíðina. Íslendingar telja sig með réttu í hópi menningarþjóða og hafa jafnvel stært sig að söguást sinni og þjóðmenningaráhuga. Íslendingar telja sér áræðanlega skylt að rækja sögu sína og fara vel með menningararf sinn, enda er það talin lítilmótleg þjóð, sem vanrækir slíkt. En þá hljóta menn að spyrja: Hvað er þjóðarsaga, og hver er menningararfur þjóðar? Þeirri spurningu treysti ég mér ekki til að svara, svo að viðhlítandi sé, enda brestur mig til þess þekkingu. Hins vegar er ég á þeirri skoðun, að Íslendingum hafi hætt til að hafa nokkuð einhæfan skilning á þessum atriðum. Íslenzk bókmenning og önnur orðlist á sér langan aldur og hefur löngum verið talinn blómi íslenzkrar menningar og aðalframlag Íslendinga til heimsmenningarinnar, eins og menn segja svo spaklega. Sjálfsagt er mikið til í þessu. Hitt er annað mál, að þessi skoðun er nokkuð yfirborðskennd. Hún hefur m.a. viðhaldið allt of einhæfum skilningi Íslendinga á menningarsögu og í hverju menningararfur þjóðar sé fólginn. Sá misskilningur er ærið útbreiddur, að menningararfur íslenzku þjóðarinnar sé allur á bókum og í orðsins list, þ. á m. í hvers kyns þjóðsögum og alþýðukveðskap. Aðrir þættir þjóðmenningarinnar hafa verið vanmetnir. Orðlist hefur verið hafin til skýjanna, og gáfur og hæfileikar manna hafa mjög verið vegnir og metnir á vog mennta og skáldskapar. Haft er eftir merkum Íslendingi, að tungan ein tengi þjóðina við fortíðina. Þessi orð endurspegla betur en flest annað viðhorf Íslendinga til þjóðmenningararfs síns. Það er auðvitað rétt, að tungan tengir okkur fortíðinni. En það er ekki rétt, að tungan ein tengi okkur við fortíðina. Tungan og bókmenntirnar eru ekki okkar eini menningararfur. Að þessu leyti gildir hið sama um okkur sem aðrar þjóðir. Menningararfur Íslendinga er fjölhreytt safn hvers kyns andlegrar iðju og verkmenntar í 1100 ár. Við erum ekki í neinum vafa um það, að íslenzk bókmenntasaga sé órjúfandi heild, að í íslenzkum bókmenntum sé samhengi, sem spannar fortíð og nútíð. En þannig mun það einnig vera um aðra þætti íslenzks menningararfs. Í sögu íslenzkrar byggingarlistar t.d. er án efa svipað samhengi og í bókmenntasögunni. Hins vegar hafa færri fjallað um sögu byggingarlistarinnar en bókmenntanna, og víst er, að almenn þekking og áhugi á sögu byggingarlistar er minni yfirleitt en á bókmenntunum. Ekki vil ég ráða til þess, að dregið verði úr áhuga almennings og fræðimanna á bókmenntum og bókmenntasögu. En að skaðlausu mætti auka áhuga landsmanna á sögu innlendrar byggingarlistar og efla skilning fólks á menningargildi hennar. Ég held a.m.k., að það ætti að vera tiltölulega auðvelt verk að fá alla hugsandi menn til að viðurkenna, að hús og híbýli og hvers kyns mannvirki eru snar þáttur í mannlegu samfélagi. Engum getur dulizt, að hús og önnur mannvirki eru óhjákvæmilegur hluti mannlegs umhverfis. Eins og ljóð og sögur eru hugsmíðar, eru húsin ávöxtur mannlegrar hugsunar og handverka. Einhver komst svo að orði nýlega, að eins mætti lesa hús og lesa ljóð. Auðvitað er þetta hverju orði sannara. Hús geta vissulega vakið stemmingu eða sagt sögur. Og víst er, að við Íslendingar eigum mörg hús, sem vekja hughrif og segja mikla sögu. Slík hús eru hluti af menningararfi þjóðarinnar, og við hljótum að fara vel með allan okkar menningararf, hvort heldur hann er fólginn í skáldskap eða húsagerð. Ég vil að lokum, herra forseti, geta þess, að nú þegar hefur verið mynduð alþjóðleg byggingaverndarhreyfing á vegum Evrópuráðsins. Þessi hreyfing hefur raunar verið í undirbúningi nokkuð lengi og er nú tekin til starfa og hefur í undirbúningi mjög víðtækar aðgerðir í sambandi við kynningu og upplýsingamiðlun um viðhald og verndun fornra og sögufrægra mannvirkja. Það er fyrirhugað, að sérstök byggingaverndarherferð verði skipulögð í öllum aðildarlöndum Evrópuráðsins næstu 3 ár, þ.e.a.s. árin 1973, 1974 og 1975. Ætlunin er, að aðalstarfsemi þessarar hreyfingar verði á árinu 1975, enda mun það verða nefnt byggingaverndarárið 1975, sbr. náttúruverndarárið 1970. Ég tel ekki áhorfsmál, að þessi hreyfing nái til Íslands. Við erum aðilar að Evrópuráðinu, og ég tel það skyldu okkar að taka þátt í þeirri víðtæku menningarsamvinnu, sem Evrópuráðið stendur fyrir á ýmsum sviðum. Ég vil svo að lokum, herra forseti, leggja til, að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa ánægju minni með vel samda og í sjálfu sér merkilega ræðu, sem hv. flm. flutti. Það er því miður allt of sjaldgæft, að heyrist hér í þingsölum, að lögð hafi verið mikil vinna í ræður og þær séu jafnvandaðar og þessi ræða var. Ég tek vissulega undir flest það, sem hann sagði, og sérstaklega er ég sammála honum um, að fátt getur stuðlað betur að varðveizlu sögu og minja en vernd byggða og einstakra bygginga. Það er svo, að fæst er skemmtilegra og áþreifanlegra, þegar ferðazt er, hvort sem er innanlands eða erlendis, en að komast í snertingu og tengsl við gamlar byggingar og gömul byggingarsvæði, sem eru lifandi leifar fyrri tíma. Enda þótt við Íslendingar höfum ætið borið virðingu fyrir sögu okkar og fortíð, hefur því miður verið svo hér á landi, að lítill skilningur hefur ríkt um vernd bygginga. Eins og fram kom í síðustu ræðu, hefur verið unnið hér gott starf, brautryðjendastarf, eins og það er nefnt, af vissum aðilum hér á landi til þess að vernda byggð og byggingar. En þetta starf hefur því miður mætt meira og minna skilningsleysi og tómlæti, eins og hv. flm. orðaði það, og ekki sízt hefur það skilningsleysi og tómlæti verið ríkjandi hjá stjórnvöldum í þessu landi. Því miður er of mikið um þau viðbrögð, sem fram komu hér fyrr í þinginu, þegar þessi mál bar á góma, sams konar viðbrögð og komu fram hér í þinginu, þegar sagt var, að það skyldi rifa hús, gömul og merkileg, og þau væru jafnvel til vansa og óprýði fyrir okkur. Það hefur verið viss vakning hér á landi, vakning, sem hefur notið áhrifa erlendis frá, um varðveizlu gamalla bygginga hér á landi, og þessi vakning hefur einkum átt sér stað meðal ungs fólks, og er það góðs viti. Ungt fólk hefur í vaxandi mæli sýnt áhuga á því að varðveita slíkar gamlar og merkilegar byggingar, og við eigum ekki að kæfa niður þessa vakningu, við eigum ekki að stöðva þessi viðleitni, heldur einmitt að örva hana og taka undir hana. Að þessu leyti er þetta frv., sem hér er borið fram, jákvætt og þess virði, að það sé samþ., a.m.k. efnislega. Ég hef hins vegar haldið, að það hefði verið eðlilegra, þegar stofnaður er húsfriðunarsjóður, að sá sjóður yrði tengdur þeim lögum, sem fyrir eru, þ.e.a.s. þjóðminjalögum, en þar er einn kafli, sem fjallar sérstaklega um friðun húsa og annarra mannvirkja. Í þeim kafla eru nokkur ákvæði, sem lúta að því, hvernig með skuli fara friðuð hús og hvernig kostnaður skuli greiddur af viðgerð, endurbótum eða viðhaldi slíkra húsa. Því finnst mér koma vel til greina, þegar frv. er tekið til athugunar í n., að þá sé athugað, hvort ekki sé hægt að tengja það beint inn í þau lög, sem fyrir eru, án þess að það breyti nokkuð þeim tilgangi, sem í þessu frv. felst. Í öðru lagi, og það snertir þessa aths. mína líka, er eðlilegt að tengja þetta frv. inn í núgildandi lög, þegar haft er í huga, að mjög getur komið upp ágreiningur um túlkun á menningarsögulegu og listrænu gildi. Þetta byggist á mismunandi mati, eru afstæð hugtök. En búið er að semja lög, sem gilda um friðun húsa. Þar eru gefnar skýringar á því, hvað felst í þessum orðum, menningarsögulegur og listrænn, og gengið út frá vissum forsendum, og því finnst mér eðlilegt, þegar þetta frv. er tekið til athugunar að það verði tengt beint inn í núgildandi lög. Í því sambandi mætti og athuga um skipan þeirrar stjórnar, sem á að fara með húsafriðunarsjóðinn, hvort slíkt ætti að fella undir verksvið húsafriðunarnefndar, sem nú er til, og fjölga eða fækka í n. Það er ekki neitt aðalatriði, en er til athugunar líka. Ef raunverulegur áhugi er fyrir því hjá hv. þm., flm, og öðrum, að stuðla að húsafriðun og vernd gamalla sögulegra bygginga, og ég efast reyndar ekki um, að þessi áhugi er fyrir hendi, þá beini ég athygli hv. þm. að því máli, sem efst hefur verið á baugi hér að undanförnu, þegar slík varðveizlumál ber á góma. Þar á ég við Bernhöftstorfumálið. Hv. 3. þm. Norðurl. e., síðasti ræðumaður, játaði, að hann hefði sérstakar tilfinningar gagnvart vissum, gömlum byggingum í sinni heimabyggð, af því að hann væri þar borinn og barnfæddur. Og nú skal ég gera þá játningu líka sem borinn og barnfæddur Reykvíkingur, að ég hef vissar tilfinningar til ákveðinna hverfa hér í bænum og ákveðinna gamalla bygginga, og ég held, að það sé svo um fleiri Reykvíkinga, hvort sem þeir eru bornir og barnfæddir, og reyndar um alla Íslendinga, að þeir bera vissar tilfinningar til gömlu byggðarinnar hér í Reykjavík og ekki sízt einmitt til byggðarinnar í miðbæjarkvosinni. Hefur svokölluð Bernhöftstorfa sett mjög sterkan svip á þetta hverfi núna um áratugaskeið og reyndar um lengri tíma. Þessum byggingum eru tengdar ákveðnar minningar. Um þær ríkir ákveðið andrúmsloft og þetta er að vissu leyti helgur staður hér í höfuðborginni. Það er mat manna, mjög margra, að þessar byggingar skuli varðveita, og stafar það ekki eingöngu af þessum tilfinningasjónarmiðum, sem ég er að ræða, heldur líka af þeirri bláköldu staðreynd, að þarna eru á ferðinni byggingar, sem bera í sér mjög merkilegt sögulegt gildi, eru nánast einustu leifarnar af ákveðnu byggingarstigi hér á landi. Þessar byggingar eru í eigu ríkissjóðs og undir stjórn núv. ríkisstj. Því miður hefur það verið svo, að þó að húsafriðunarn. hér í borg hafi lagt fram mjög ákveðnar till. um, að friða skyldi þessa byggð, Bernhöftstorfuna, þá hefur hæstv. ríkisstj. heykzt á því að staðfesta þessa friðun, og enn þá liggur það mál óafgreitt hjá hæstv. ríkisstj. Úf frá þeim orðum, sem féllu áðan í ræðu hv. þm., er náttúrlega ekki hægt að segja annað en að það sé einbert hneyksli, að þetta mál skuli ekki hafa fengið afgreiðslu, og þá vitna ég til þeirra raka, sem hér hafa komið fram í ágætri síðustu ræðu. Á meðan staðfesting á þessari sjálfögðu friðun hefur ekki fengið afgreiðslu hafa þessi hús því miður drabbazt niður, og þau eru, eins og þau líta út í dag, til nokkurrar óprýði. En það er hægur vandinn að bæta þarna úr. Ríkisstj. gæti að sjálfsögðu, úr því að hún tekur ekki þá sjálfsögðu ákvörðun, sem ég var að vitna til áðan, sýnt þau eðlilegu viðbrögð að halda þó við þessum húsum í hjarta borgarinnar, því að ekki er hægt að kenna um, að þar sé um dýrt viðhald að ræða. En jafnvel þó að hæstv. ríkisstj. horfi í þá peninga og telji sig ekki vilja eða geta lagfært þessi hús, þá vek ég athygli á því, að áhugasamtök hér í borg hafa skrifað hæstv. ríkisstj. og beinlínis boðist til að lagfæra þessi hús og setja þau í sómasamlegt ástand. Ég er þá að vitna til bréfs frá stjórn Arkitektafélaes, Íslands, sem dags. er 9. ágúst 1972 og ég vil leyfa mér - og með leyfi hæstv. forseta - að lesa. Það er stutt bréf og hljóðar á þessa leið: „Stjórn Arkitektafélags Íslands vill hér með fara þess á leit við hæstv. ríkisstj., að hún veiti henni og þeim aðilum öðrum, sem áhuga hafa á varðveizlu Bernhöftstorfu, leyfi til þess að hreinsa til umhverfis húsin, lagfæra þau og mála að utan ríkissjóði að kostnaðarlausu. Leyfið mundi fela í sér frestun á aðgerðum öðrum, svo sem flutningi húsanna eða niðurrifi, en fæli ekki að öðru leyti í sér neina skuldbindingu fyrir ríkisstj. Arkitektafélag Íslands hefur haft verndun torfunnar á stefnuskrá sinni undanfarin 21/2 ár, m.a. efnt til almennrar samkeppni um, á hvern hátt torfan gæti haft almennu hlutverki að gegna í miðbænum um ókomin ár. Rökstuðning fyrir afstöðu félagsins má sjá í bréfi til borgarráðs, dags. 7. ágúst 1972, en afrit af því bréfi fylgir hér með. Með ósk um vinsamlega afgreiðslu. Stjórn Arkitektafélags Íslands.“ Þá er líka frá því að segja, sem flestum er kunnugt, að hér hafa verið stofnuð samtök áhugamanna um verndun þessara bygginga, og ég geri ráð fyrir því, að það sé efst á baugi hjá þessum samtökum einmitt að fá að ráðast strax í lagfæringu á húsunum ríkissjóði að kostnaðarlausu. Með hliðsjón af þessu og þeim áhuga, sem fram kemur í flutningi þessa frv., sem hér liggur fyrir, heiti ég á hv. þm. að stuðla nú að því með öllum ráðum, að úr verði bætt hvað snertir þessi hús, sem ég hef gert að umtalsefni. Þetta er ekki einkamál neinna áhugasamtaka, þetta er ekki einkamál okkar Reykvíkinga, þetta hlýtur að vera áhugamál allra Íslendinga, og þetta er stórkostlega þýðingarmikið í þeirri viðleitni að efla vernd bygginga og byggða hér á landi. Það er rétt, sem síðasti ræðumaður sagði, að skilningsleysi og tómlæti hefur verið ríkjandi í þessu máli, og það er þörf á mikilli vakningu. Og ég er sannfærður um, að í undirtektum við háværustu kröfum um verndun á gömlum byggingum sé ekki betur gert heldur en einmitt að taka nú til hendinni gagnvart Bernhöftstorfunni og byggðinni þar í kring. Ég vil svo ljúka þessum orðum mínum með því að minna á, að ég ásamt þrem öðrum hv. þm. hef leyft mér að bera hér fram í þinginu þáltill., sem stuðlar að því að varðveita Bernhöftstorfuna, og um leið og ég lýsi yfir fullum stuðningi við efni þessa frv., heiti ég á hv. flm. frv. að beita nú áhrifum sínum til þess, að sú till. fái afgreiðslu og nái fram að ganga hér í þinginu.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 9. landsk. þm. fyrir góðar undirtektir við hetta frv. Hann kom með vissar ábendingar, sem ég tel mjög réttmætar og er sjálfsagt að athuga, þegar kemur til n. En það vill svo til, að við sitjum báðir í þeirri n., sem ég vona, að þessu máli verði vísað til, menntmn. Hann bendir á það réttilega, að hugsanlegt sé að fella ákvæðin, sem þetta frv. hefur að geyma, inn í þjóðminjalög. Mér finnst þetta vel koma til greina og er fús til að ræða það í n., og einnig get ég hugsað mér að vera til viðtals um að breyta eitthvað um þann hátt á stjórn húsafriðunarsjóðs, sem við flm. höfum látið okkur koma til hugar. En þegar við nefnum þessa þrjá tilteknu aðila sem stjórn húsafriðunarsjóðs, gerum við það með tilliti til þess, að það eru bæði ríkissjóður og sveitarfélögin, sem mundu leggja sjóðnum til fé, og má segja, að sjálfkjörinn formaður sé þjóðminjavörður, sem er réttur yfirmaður þessara mála í landinu. Í sambandi við önnur atriði, sem hv. þm. nefndi, eins og Bernhöftstorfuna, þá get ég ósköp vel sagt það sem mína skoðun, að ég tel friðun hennar alveg sjálfsagða og endurbyggingu húsanna jafnsjálfsagða. Fyrir mér er það algerlega fráleitt að reisa þarna stórbyggingu, og einkum held ég, að það sé óheppilegt að reisa þarna byggingu fyrir stjórnarráðsskrifstofur, því að ég held, að það sé engan veginn heppilegur staður fyrir slíka starfsemi. Þarna er of þröngt í kring m.a., og yrði a.m.k. ákaflega dýrt að ætla að koma þar fyrir eðlilegum bílastæðum og öðru, sem þarf að vera í umhverfi slíkra húsa, þannig að það þarf ekkert að brýna mig persónulega á því. Hins vegar er mér ljóst, að þetta er mikið deilumál, og ég vil nú leggja til og mælast til þess, að Bernhöftstorfumálið og deilurnar um það verði ekki til þess að yfirskyggja allt þetta mál og yfirskyggja svo margt annað, sem við þurfum að gera í byggingaverndarmálum. Ég vil nefna það enn, sem ég nefndi hér áðan, að nú er almenn vakning í heiminum, einkum í Evrópu, að því er varðar byggingaverndarstarfsemina, og beinlínis búið að móta ákveðna hreyfingu, sem þegar er tekin til starfa og ætlar að starfa næstu 3 árin. Ég vona, að Íslendingar taki þátt í þessari starfsemi og það verði mynduð byggingaverndarhreyfing í tengslum við byggingaverndarhreyfingu Evrópu, þannig að við á næstu árum sjáum verulegan árangur í þessum málum. Það er alveg rétt, að eins og ég raunar tók mjög skýrt fram í minni fyrri ræðu, þá er skilningsleysið verst í þessu máli eins og svo mörgum öðrum menningarmálum, sem við erum að ræða hér á landi. Því miður er ríkjandi mikið skilningsleysi í þeim efnum, eins og sést á því, að margir hv. þm. stinga af út úr þingsalnum, þegar farið er að ræða um þessi mál, og menn verða að ræða svo mikilvæg mál sem þessi fyrir nærri tómum stólum. Hins vegar held ég, að það sé möguleiki á því að vekja fólk í þessu sambandi, og það þurfum við að gera. Það er sannarlega þörf á vakningu í þessu efni, almennri vakningu, sem nær til allra landsmanna og er ekki eingöngu bundin við eitthvert tiltekið svið, sem kannske er meira og minna uppblásið í æsingaskyni og af fullmikilli tilfinningasemi. Þar með er ég ekki að segja, að í því, sem gert hefur verið til þess að vernda Bernhöftstorfuna, hafi verið neitt ofgert. Það dettur mér ekki í hug að halda. Ég tel sjálfsagt, að þau hús verði friðuð og þau verði endurbyggð og ekki komi til greina að byggja þar neina stórbyggingu, og mun gera það, sem í mínu valdi stendur, til þess að koma í veg fyrir það. Aðrir verða svo að tala fyrir sig. En ég vil þakka þeim þm., sem ræddi þetta mál áðan af góðum skilningi, og ég vona, að við fáum tækifæri til þess að ræða þetta mál frekar í þeirri n., sem við báðir sitjum í.