Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Ég kann ekki við annað en fylgja þessu frv. úr hlaði hér í hv. d. með nokkrum orðum. Annars býst ég við, að hv. þdm. sé kunnugt um efni frv. og hver rök liggja til grundvallar fyrir flutningi þess. Það er flutt í því skyni, að hægt verði að greiða nokkur erlend lán, sem falla í gjalddaga á næstu tveimur árum. Ríkisstj. telur rétt að færa þessi lán inn í landið, ef þess er nokkur kostur, og ég hygg, að eins og nú horfir við um fjárráð hér á landi, þá ættu ekki að vera erfiðleikar á öflun nægilegs lánsfjár hérlendis. Frv. þetta var til athugunar í fjhn. Nd. og hlaut þar einróma meðmæli um, að það mætti ná fram að ganga, og vænti ég, að svo verði einnig hér í þessari hv. deild.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Þetta mál er borið fram af ríkisstj. og var vísað til sjútvn. 11. október. N. tók málið strax til athugunar og komst, eftir að hún hafði athugað það gaumgæfilega, að þeirri niðurstöðu, að ekki væri fært að samþ. það nema með stórkostlegum breytingum. Stríðstryggingafélag íslenzkra skipshafna var stofnað 1939. Félagið hafði í upphafi fengið 600 þús. króna áhættufé. Tók ríkissjóður ábyrgð á 360 þús. krónum og þrjú slysatryggingafélög á 180 þús. kr. Útgerðarmenn, sem tryggja hjá félaginu, greiða 60 þús., og er ekki annað af áhættufénu innborgað. Þessi félagsskapur frá 1939 starfaði án reglugerðar fyrst um sinn, en lög um starfrækslu voru sett 12. febr. 1940 og reglugerð 1. marz sama ár. Í þeim l. segir, að tekjuafgang skuli leggja í varasjóð, unz hann er orðinn 50% af áhættufénu. En hvernig tekjuafgangi skal verja, þegar varasjóður hefur náð þessari tilteknu upphæð, á að ákveða með reglugerð, og sömuleiðis, hvernig skipta skuli eignum félagsins við félagsslit milli áhættufjáreigenda og tryggingartaka. Reglugerðin frá 1940 gengur lengra í að tryggja varasjóðinn en lögin virðast ætlast til. En nauðsynlegt var að tryggja sem bezt fjárhag félagsins, enda þótt hætta væri á, að það gerði hag áhættufjáreigenda betri, þegar eignum félagsins yrði skipt, en tryggingartaka. Reglugerðin, sem nú gildir, er frá 1941, og gengur hún lengra í þessa átt og raskur nokkuð hlutföllum, sem lögin þó virðast heimila. Þegar skipt hefur verið varasjóði eftir reglum, sem settar eru fram í 6. gr. l., skal því fé, sem afgangs kann að vera, skipt milli iðngjaldsgreiðenda, sem eiga að fá 75%, og áhættufjáreigenda og fá þeir 25%. Sjútvn. boðaði á fund sinn stjórn stríðsslysatryggingafélagsins og fleiri aðila og varð samkomulag um, að rétt væri og heppilegt að komast að samkomulagi um, að starfsemi félagsins yrði ekki hætt, þótt hætt yrði við að tryggja fyrir stríðsslysum, heldur snúa sér að öðru starfi að stríðinu loknu. Út af þessum umræðum var farið að hugsa um, hvað tiltækilegt væri að breyta lögum félagsins miðað við það samkomulag, en það er sett fram á þskj. 470. Aðal brtt. eru þær, að nú hefur félagið tvenns konar hlutverk: að tryggja fyrir stríðsslysum og safna sjóðum, og skal, þegar núverandi aðalhlutverki er lokið, nota sjóði þess sem fjárhagsgrundvöll almennra endurtrygginga í landinu, einkum til hagsbóta fyrir sjávarútveginn. 2. og 3. gr. miða að þessu og jafnframt ákvæði 4. gr. um það, hvernig fé því, sem þegar hefur safnazt, skuli skipt. Þá er varasjóður, sem myndazt hefur eftir 31. desember 1943. Rómverskir III: almennur endurtryggingasjóður og að síðustu bónussjóður. Skulu engir, sem taka þátt í félagsskapnum ábyrgjast skuldbindingar þess umfram áhættufé og sjóði, sem áður eru nefndir, og tekjuafgang, sem félagið hefur í sínum vörzlum á hverjum tíma. Um 6. gr. var enginn ágreiningur í n. Rétt þótti, að í stjórn félagsins ættu sæti fimm menn í stað þriggja, sem nú eru í henni, og er svo frá gengið, að ríkisstj. hafi alltaf meiri hluta þeirra, enda er ríkið stærsti áhættufjáreigandinn. Þá þótti rétt að ákveða með lögum hámarksgreiðslu á bónusfé, svo sem segir í 8. gr. á þskj. 470. Það varð nokkur ágreiningur um 11. gr., eins og hún er nú í lögunum, um það, hvernig skilja beri þann rétt, sem útgerðarmenn og erfingjar hafa til stríðsslysatryggingagjalds, ef skip farast af óþekktum ástæðum. Þetta er því í samræmi við óskir félaganna, sem vildu hafa örugg fyrirmæli um það í l., að ef einhverjir aðilar gerðu samning, annaðhvort um hærri tryggingar eða öðruvísi tryggingar, væri það tilkynnt, svo að félögin gætu aftur tryggt sig gegn þeirri hækkuðu tryggingu, sem þau yrðu að greiða til viðkomandi tryggingartaka. N. hefur síðan athugað þetta nánar og finnst ekki nægilega vel um þetta búið, en mun eftir að hún hefur rætt um það við viðkomandi aðila, bera fram brtt. við 3. umr. N. hefur lagt sig fram um að ganga svo frá þessu ákvæði, að það þyrfti ekki að vera neinn ágreiningur milli aðila, og mér er óhætt að fullyrða, að hver gr. á þskj. 470 var gaumgæfilega rædd, bæði milli n. sjálfrar og einnig við aðila. Ég vil benda á það í sambandi við lið nr. 16, að það vakti fyrir n., að unnt væri að tryggja aðstandendum sem hæsta mögulega vexti. Síðan álitið var gefið út og brtt. n., höfum við átt dálitlar umr. um þetta við stjórn félagsins, og hefur hún tjáð oss, að hún sé ekki ánægð með 17. gr. eins og hún er sett fram, og mun n. taka það til athugunar milli 2. og 3. umr. og reyna að komast að fullu samkomulagi, svo að ekki valdi misskilningi. Það kom til mála að breyta þessu þannig, að ef ekki næðust lífrentukaup byggð á minnst 4% rentufæti, skyldi Tryggingastofnun ríkisins kaupa á 4% ársrentu. Ég hef rætt dálítið um þetta við hv. 3. landsk. (HG), sem er forstjóri fyrir Tryggingastofnun ríkisins, og er sammála honum um, að ekki sé eðlilegt að blanda saman í l. óskyldum stofnunum, en hins vegar finnst mér líka dálítið erfitt að skuldbinda þetta félag til þess að kaupa sjálft lífrentuna, vegna þess að það mun ekki í framtíðinni hafa neitt með lífrentukaup að gera, og þess vegna væri æskilegt, ef hægt væri að leysa þetta mál þannig, að allir gætu vel við unað, og vænti ég, að það megi takast, áður en næsta umr. fer fram, og mun n. þá bera fram brtt. þessu viðvíkjandi. Ég vil taka það fram, að það, sem vakir fyrir n., er að reyna að tryggja sem bezt kjörin fyrir þá, sem eiga að nota lífrentuna, en undanfarið hefur lífrentan verið keypt á mjög lágum vöxtum, líklega 2½–3%, og er erfitt að sætta sig við, að það skuli vera þannig, aðeins vegna þess að lífrentan er keypt á þeim tíma, sem erfitt er að forrenta peninga. Ég vil leyfa mér að benda á, að ef þetta frv., eins og það liggur fyrir hér, nær fram að ganga, lítur n. svo á, að málinu sé stefnt inn á þá braut að auka þjóðarauðinn með því að halda fénu óskiptu til ákveðinna starfa, í stað þess að skipta því upp á milli ótal atvinnugreina, og að þoka þjóðinni áfram að því takmarki að verða sér sem fyrst nóg um allar endurtryggingar og tryggingastarfsemi í landinu. Að n. sérstaklega óskaði að binda þetta við útveginn, kom af því, að þetta fé mest allt og raunverulega allt er komið frá útveginum og hann á fyrst og fremst að hafa hag af því í framtíðinni, að þessi skoðun er komin upp. Ég vil í þessu sambandi sérstaklega benda á erfiðleikana á því að halda niðri endurtryggingagjöldum. fyrir íslenzk skip í útlöndum, og það er vegna þess, að hér í landinu er ekki nein stofnun, sem gæti tekið að sér endurtryggingar. Gerði n. sér vonir um, að þegar það er komið fram, sem hér um ræðir, yrðu stórbættar horfur um endurtryggingu skipa í framtíðinni, með því að hægt yrði að láta þetta félag taka a. m. k. töluverðan hluta af þessum störfum. Ég vil að síðustu þakka þeim aðilum, sem hafa sýnt sjútvn. velvilja í þessu máli, svo sem ríkisstj. og öllum tryggingastofnununum og einnig þeim útgerðarmönnum, sem við leituðum til og sýndu fullan skilning á málinu. Þá vil ég taka það fram, að það var fullt samkomulag um málið, eins og ég gat um í upphafi, að öðru leyti en um þessi tvö smáatriði, sem við lögðum fyrir næstu umr., og vænti ég, að málið fái skjóta afgreiðslu, svo það dagi ekki uppi á þessu þingi.

Frsm. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Allshn. hefur haft þetta frv. til athugunar, en það fer í þá átt, að ríkið kaupi sérstaka jarðbora og láti þá í té bæjar- og sveitarfélögum til þess að bora eftir heitu vatni, þó með þeim hætti, að ríkið annist reksturinn, en bæjar- og sveitarfélögin skulu standa straum af verkinu, þó þannig, að ríkið greiði helming kostnaðar við boranirnar, eftir því sem veitt verður til þess í fjárl. í hvert skipti. Allshn. þótti sanngjarnt, að ríkið greiddi fyrir bæjar- og sveitarfélögum við slíkar rannsóknir, og var því sammála um meginefni frv., en meiri hl. þótti ástæða til þess að gera tvær breyt. á frv. Önnur breyt. er um það, að bæjar- og sveitarfélög skuli geta fengið styrk frá ríkinu, þótt ekki sé notaður sá bor, sem ríkið á. Það virðist óréttmætt að takmarka réttinn til þess að fá styrk við það, að tæki ríkisins séu notuð. Hins vegar þótti okkur rétt að binda það því skilyrði, að ríkið hefði nægilegt eftirlit með borununum og að ekki skyldi ráðizt í þær nema í samráði við rannsóknaráð ríkisins. Þegar slíkt eftirlit er fyrir hendi, þá virðist það aukaatriði, hver sé eigandi borsins. Þykir okkur því sanngjarnt, að ríkið standi undir helmingi kostnaðar við boranirnar, hvort sem það á tækin eða ekki. Þetta er meginbreyt. á frv., og fer fyrri brtt. meiri hl. allshn. í þá átt. Hin brtt. miðar að því, að það verði ekki einungis þær boranir, sem verða gerðar hér eftir, er njóta skuli styrks, heldur skuli hann einnig ná til þeirra rannsókna, sem þegar hafa verið gerðar, ef ráðunautar ríkisins telja þær á viti byggðar. Þær rannsóknir, sem þegar hafa verið gerðar, eru brautryðjendastarf, og það er alltaf áhættumeira, vegna þess að þá þurfa menn að þreifa sig áfram til þess að vita, hvað ber árangur, og þannig öðlast þeir þá þekkingu, sem síðar getur orðið undirstaða undir starfi eftirkomendanna. Okkur virðist því full sanngirni mæla með því, að ríkið taki ekki síður þátt í kostnaðinum við þær rannsóknir, sem búið er að gera, en hinar, sem eftir eru, vegna þess að reynslan, sem fengizt hefur við hinar fyrri, gerir þær síðari léttari og hagkvæmari. Við leggjum líka til, að einungis þær fyrri rannsóknir verði styrktar, sem hafa verið skynsamlega af hendi leystar að dómi verkfræðinga. Ég veit, að það kemur fram mótbára gegn þessu með þeim forsendum, að hér eigi að fara að greiða styrki aftur í tímann og þótt styrkurinn sé ef til vill sanngjarn, þá muni það leiða til ófæru, ef lagt verður út á þessa braut: Ég skal ekki rekja það að sinni, en ég vil benda á, að hér er um mjög takmarkaðar rannsóknir að ræða, sem gæti komið til mála, að fengju að njóta styrks. Um sanngirnina verður ekki deilt né hitt, að það, sem gert hefur verið, hafi greitt mjög fyrir frekari rannsóknum. Það má líkja þessum rannsóknum, sem þegar hafa verið gerðar, við t. d. jarðabótastyrk, því að þótt hann sé ekki látinn verka langt aftur fyrir sig, þá þykir þó sjálfsagt, er nýjar reglur um úthlutun hans eru settar, að veita styrk eftir þeim út á þær jarðabætur, sem áður hafa verið gerðar, hafi ekki verið búið að veita styrk út á þær áður. Og þar sem nú stendur svo á, að allar þær jarðhitarannsóknir, sem hér hafa farið fram, eru með svipuðum hætti og aðrar jarðboranir, þá virðist mér, hvernig sem á þetta er litið, að full sanngirni mæli með því, að þetta nái til fyrri rannsókna. Ég vil því mæla með því, að frv. nái fram að ganga með þeim breytingum, sem ég hef lagt til. En að öðrum kosti verð ég á móti því.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. gat um, þá er meiri hluti allshn. með þessu frv. En það, sem okkur greinir á um, er það, hvort þetta frv. eigi að ná til jarðborana, sem fram hafa farið fyrir gildistöku laganna. Meiri hl. er með þessu, en við erum á móti þessu. Við viðurkennum, að þau bæjarfélög, sem þegar hafa hafizt handa, eigi rétt á styrk, því að brautryðjendastarfið er löngum erfitt. En okkur virðist, að hér sé um nokkuð mikilvægt princip að ræða, sem Alþingi getur ekki gengið fram hjá. Því að ef hér væri tekinn upp sá háttur að láta slík framlög sem þetta ná aftur fyrir sig, þá mundi erfitt að ákveða, hve langt skyldi farið á þeirri leið. Við getum tekið dæmi um framlag til hafnarmannvirkja. Ég held, að engum hafi dottið í hug, er þau lög voru samþ., að láta þau gilda aftur fyrir sig eða ná til þeirra hafnarbóta, sem þegar höfðu átt sér stað. Mjög líkt stendur á um byggingar skóla- og sjúkrahúsa, og svo mætti lengur telja. Eðlilega fengi ríkissjóður ekki risið undir því, ef þessi aðferð væri upp tekin. Það, sem vakir fyrir mér, þegar ég er á móti þessu atriði, er einungis, að ég vil ekki skapa þetta fordæmi. Um hitt, hverjir eiga borana, virðist mér ekki skipta miklu máli. Þó sýnist mér eðlilegra, að styrkurinn nái einungis til þeirra tækja, sem ríkið á.



Ég ætla ekki að vera margorður, þar eð hv. 9. landsk. féllst á, að ef farið væri að með sanngirni, þá ætti ríkissjóður að styðja gerðar framkvæmdir í þessum málum. Ég er ekki hræddur við fordæmið m. a. af því, að þeim framkvæmdum, sem hér um ræðir, er ekki lokið. Hér verður höfð hin sama meginregla og gildir um þær jarðboranir, sem veitt er til, ef ekki er búið að taka þær út. Um hina till. er þm. mér samþykkur, svo að hún mun ekki verða frv. til falls, og vænti ég því, að deildarmenn fallist á báðar till.



Það virðist lítið, sem okkur hv. 6. þm. Reykv. ber á milli. Hann telur, að um þetta gildi nokkuð sérstakt, þar eð rannsóknir standi yfir enn þá, en er ekki lokið. En ég ætla. að svipað standi á um flest mannvirki, sem til greina gæti komið. T. d. er lendingar- og hafnargerðum aldrei lokið. Svo er það um höfnina hér í Reykjavík, að henni er ekki lokið enn þá, og mun þannig vera um flestar hafnir á landinu. Eru því röksemdir hv. frsm. í þessu ekki góðar. En ég tel illa farið, ef þessi till. stofnar frv. í hættu.



Ég vildi taka það fram, áður en þetta frv. fer lengra, að mér virðist b-liður 2. gr. þess nokkuð athugaverður, um að ríkissjóður greiði helming á við bæjarfélög. Það má segja um kaupstaði, sem hafa jarðhita í nágrenni, að þeir hafi betri aðstöðu en þorp, sem ekkert slíkt hafa. Með þessu er verið að styrkja þá, sem hafa bezta aðstöðuna, og get ég ekki verið því samþykkur.

Frsm. (Bjarni Benediktsson) : Þm. Str. vildi mæla á móti þessu frv. Nefndin var með því að styrkja þetta, ef jafnt gengi yfir alla. Um hitt, að hér væri um misrétti að ræða, þá virðist mér, að það sé misskilningur hjá þm. Str., þar eð styrkurinn á einungis að vera til rannsókna, en til framkvæmda kemur síðar. T. d. hafa Hafnarfjörður og Akureyri lagt fram fé til að athuga möguleika, en um framkvæmdir er ekki að ræða enn þá, enda munu þær verða fjárfrekar. Ég vænti, að þm. Str. sjái, að þetta hefur verið fljóthugsað og hann sé frv. samþykkur.



Það, sem þm. sagði, er í aðalatriðum villandi, því að í b-lið 2. gr. stendur, að ríkið skuli styrkja boranirnar. Þegar sérfróðir menn hafa rannsakað og sagt um, hvar gerlegt er að ráðast í boranir, þá vil ég, að ríkið gangi ekki lengra í þessu máli. Það var t. d. álitið, þegar Reykjavík keypti jarðhitasvæðin á Reykjum á 150 þús., að jarðhitinn væri þess virði. Það má líka benda á stað eins og Krýsuvík, þar sem um er að ræða eitthvert stórkostlegasta gróðafyrirtæki, sem hér þekkist, og þessu fylgir engin áhætta fyrir bæina. Þess vegna er það rangt að styrkja þessa staði, sem hafa svo góða möguleika. Sama máli gegnir um Húsavík, enda þótt þar sé það ekki nærtækt. Hafnarfjörður fékk Krýsuvíkurland á 35 þús. kr., og með þeim möguleikum, sem þar eru að skapast, þá tel ég ekki réttlátt, að ríkið taki þátt í þeim framkvæmdum. Í einstökum tilfellum getur þetta verið verjandi, en yfirleitt tel ég, að svo sé ekki, og mun ég því greiða atkv. á móti frv.

Frsm. (Bjarni Benediktsson) : Hv. 9. landsk. sagði, að ég hefði fallizt á, að hér mundi hættulegt fordæmi skapast. Ég er tvisvar eða þrisvar sinnum búinn að taka fram, að ég teldi þetta fordæmi ekki hættulegt, svo að hér var óþarfi að hafa rangt eftir, ef vilji var til að hafa rétt eftir. Hér er ekki um hættulegt fordæmi að ræða, því að þetta hefur verið gert áður. Eins og hv. þm. Barð. tók fram, hefur þetta verið gert í sambandi við hafnarbætur, sem hv. 9. landsk. þm. gerði sér tíðræddast um. Í því tilfelli er því búið að skapa fordæmi, og því hníga öll rök að því, að brtt. sé sanngjörn. Varðandi andmæli hv. þm. Str. gegn frv. vil ég benda á, að því fer mjög fjarri, að það sé rétt, sem hann sagði, að það væri fyrir fram hægt að reikna út, hvort borun á einhverjum stað borgi sig eða ekki. Við skulum vona, að þeir tímar komi, að hægt verði að rannsaka þetta fyrir fram, en enn þá er það ekki hægt. T. d. hefur einn maður hér í bæ honum nákominn ráðizt í jarðborun ekki alls fjarri bænum, þar sem ytri skilyrði sýndust fyrir fram benda til, að heitt vatn yrði fyrir hendi og þetta yrði arðbært, en enn þá hefur þessi maður og hans nákomni vinur ekki haft af þessu nema tjón þrátt fyrir eigin athugun og rannsókn sérfróðra manna. Hitt er annað mál, að það getur verið, að það borgi sig að kaupa jarðir vegna jarðhita. Hann segir með réttu, að Krýsuvík sé góð eign, og það getur verið, að hitaveita þaðan og til Hafnarfjarðar borgi sig. En það gæti verið, að það borgaði sig betur að verja miklu fé til að leita að jarðhita nær Hafnarfirði, t. d. úti á Álftanesi, ef það gæti orðið til þess að spara sér alla þá löngu leiðslu frá Krýsuvík. En það breytir engu, að Krýsuvík er verðmæt eign. En þessar rannsóknir eru að mestu eða öllu leyti út í óvissuna, jafnvel þótt á mjög miklu jarðhitasvæði sé, og þær eru alls ekki hluti af framkvæmd verksins, heldur rannsókn á því, hvort fært sé að ráðast í framkvæmd hitaveitu síðar. Þetta liggur í augum uppi fyrir alla, sem það vilja sjá og hugleiða. Þessar boranir eru því alltaf meira og minna út í bláinn, og er því eðlilegt, að þær séu styrktar vegna þeirrar óvissu, sem þeim er samfara, þó að það verði hins vegar að játa, að sú óvissa er nú orðin miklu minni, eftir það brautryðjendastarf og frumrannsóknir, sem gerðar hafa verið og kostað hafa hlutfallslega meira en síðari rannsóknir mundu gera, og því fullkomin ástæða til að styrkja slíkar frumrannsóknir enn meira en síðari rannsóknir. Varðandi það, sem hv. þm. Str. sagði, að ekki ætti að styrkja nema það, sem ekki borgaði sig, þá er það skýring á því, hvers vegna öll stjórnmálastefna hans hefur leitt til þvílíks hruns og eyðileggingar, sem raun ber vitni. Hann hefur aldrei stutt að því, að góð mál næðu fram að ganga, sem gætu orðið til þess, að landslýðurinn lifði á því, en hann hefur viljað styrkja það, sem vonlaust var, að gæti staðið undir sér. Því hefur hann viljað halda við. Það var ákaflega gott að fá þessa játningu, að ekki megi greiða fyrir, að það, sem blómlegt er, dafni enn betur. Hann vill ekkert styrkja nema það, sem verður endalaust að halda við á styrkjum og styrkja því meira, því lengur sem það á að hjara.



Herra forseti. Það var aðeins aths. við eitt eða tvö orð, sem fram hafa komið, sem ég gjarnan vildi koma að. Ég lagði áherzlu á það, að ef brtt. á þskj. 247 yrði samþ., þá mundi skapast hættulegt fordæmi um að láta l. verka aftur fyrir sig, þegar greiddir væru styrkir úr ríkissjóði. Hv. þm. Barð. hefur talið sig finna fordæmi fyrir, að þetta hafi verið gert á Alþingi nýlega og ég hafi m. a. veitt slíku fylgi mitt. Hv. 6. þm. Reykv. hefur nú tekið þetta upp sem aðalröksemd sína fyrir till. á þskj. 247. Ég vil segja hv. þm. Barð., að hér er um algeran misskilning að ræða. Þar hefur ekki verið gefið fordæmi á einn eða annan hátt. Í sambandi við afgr. hafnarl. og styrk til hafnargerða hefur lengi verið fylgt föstum reglum um hlutfall milli framlags frá ríkinu annars vegar og hafnarsjóðs hins vegar. Þetta hafði gilt lengi, þegar veittur var sá styrkur, sem hann ræddi um, sem sé til Húsavíkurhafnar. Þegar sá styrkur var veittur, þá var, eftir því sem ég man bezt, mannvirki, sem höfnin hafði látið gera. tekið sem framlag af hendi hafnarsjóðs. Þetta hefur verið gert víðar en í Húsavík, t. d. var það gert í Keflavík, þegar hafnarl. þar voru samþ. Þetta er því algerlega ósambærilegt, sem hv. þm. Barð. fer hér með og afsannar ekkert það, sem ég lagði megináherzluna á, að þegar tekin er upp ný regla, að styrkja bæjar- eða sveitarfélög til mannvirkjagerðar eftir ákveðnu hlutfalli úr ríkissjóði, þá sé hættulegt að láta það verka aftur fyrir sig, því að þá eru engin takmörk fyrir, hvar það getur lent. Mér virðist því ekki hægt að leggja út í slíka löggjöf. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að hv. þm. Str. Þegar þetta frv. var athugað í allshn., voru allir sammála um, að frv. ætti að ná fram að ganga. Var enginn ágreiningur um það í n., og fulltrúi Framsfl. lagði ekki síður áherzlu á það en við hinir, að hér væri gott mál og því nauðsynlegt að tryggja því framgang í þinginu. Hv. þm. Str. virðist nú hafa snúizt gegn einu meginatriði frv., sem sé því, að ríkissjóður styrki jarðboranir að hálfu leyti. Byggir hann það á því, að jarðboranir hjá nokkrum sveitarfélögum hér á landi hafa reynzt það arðvænlegar, að ástæðulaust sé að styrkja þær. Í því sambandi nefndi hann tvö eða þrjú sveitarfélög, Hafnarfjörð, Húsavík og eitthvert það þriðja. Ég vil benda honum á, að í frv. eru ákvæði um, að kostnaður við boranir, sem framkvæmdar eru af bæjar- og sveitarfélögum, á að greiðast að hálfu úr ríkissjóði, eftir því sem fé er veitt til þess í fjárl. Og ef svo skyldi standa á einhvers staðar, að talið væri stórkostlegt gróðafyrirtæki að koma þar upp hitaveitu, þá er þeim, sem vilja ekki veita styrk til slíks fyrirtækis, í lófa lagið að greiða atkv. móti slíkri fjárveitingu og spyrna við framgangi hennar. Það er því með öllu tilefnislaust hjá hv. þm. Str., þegar hann vill bregða fæti fyrir frv., vegna þess að hann telur, að örfá sveitarfélög muni hagnast stórkostlega á að koma upp hjá sér hitaveitu, því að það er mjög ósanngjarnt að láta öll önnur bæjarfélög gjalda þess, að sérstakar ástæður kunna að vera fyrir hendi á örfáum stöðum. Ég held, að það sé svo ekki fleira, sem ég þarf að taka fram hér. Ég vildi aðeins undirstrika það, sem ég áður sagði, að allshn. var sammála um, að þetta mál væri svo gott, að nauðsynlegt væri að greiða fyrir, að það næði fram að ganga. Ég vænti því þess, að þær tilraunir, sem gerðar hafa verið til að bregða fæti fyrir málið með beinni andstöðu eða með því að bera fram háskasamlegar brtt., takist ekki, en frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir frá n.



Herra forseti. Þetta er aðeins stutt aths. Það hafa komið þau rök hér með þessu máli frá þeim, sem síðast talaði, að allshn. hefði verið sammála um þetta mál. Þetta eru hæpin rök út af fyrir sig, ef það er þá hægt að kalla það rök, því að það mun sennilega sýna sig eftir þetta þing og hefur sýnt sig eftir mörg þing, að þau mál, sem n. hafa verið sammála um, hvort sem það hefur verið allshn. eða einhverjar aðrar n., hafa stundum ekki verið nægilega athuguð, og það mun að mínu áliti sýna sig, að þetta ákvæði, b-liður 2. gr., hefur hvorki af n. né öðrum verið nægilega athugað. Þá er það, sem hv. þm. Barð. sagði um þetta mál. Hann sagði, að það sé nauðsynlegt að styrkja bæjarfélög til að spara gjaldeyri, sem ég hafi þann tíma, sem ég var ráðh., lagt mikla áherzlu á að spara. Það er fyrst og fremst um það að segja, að það á ekki að þurfa að vera verðlaunaatriði frá hálfu ríkissjóðs til bæjarfélaga, þó að þau noti sér þær auðlindir, sem hagur er fyrir þau sjálf að nota, og á mörgum sviðum yrði að grípa til styrkja, ef þess þyrfti sérstaklega með. Í því sambandi má benda á, að vitanlega er það skoðun margra manna, að spara mætti gjaldeyri með því að byggja meira af gróðurhúsum en gert hefur verið. Það er meira að segja skoðun margra sérfróðra manna, að með því að bora eftir jarðhita og byggja meira af gróðurhúsum mætti spara stórkostlega innflutning, frá því sem verið hefur, en ekki er gert ráð fyrir slíkum styrk í frv., vegna þess að það er talið líklegt, að þeir, sem græða á að nota jarðhita, muni gera það, þó að styrkir komi ekki til. Þessi regla hv. þm., að styrkja hvað, sem er, ef það sparar gjaldeyri, mundi því draga ærið stóran dilk á eftir sér. Það kom fram hjá hv. 6. þm. Reykv., sem mælti með að gera þetta ákvæði í b-lið 2. gr. að almennri reglu, að það væri fyrst og fremst, að því er manni skildist, að styrkja þá, sem hefðu jarðhita nálægt sér, og þar, sem það væri gróðafyrirtæki að nota jarðhita. Ég fæ satt að segja ekki skilið þessa reglu án tillits til þess, sem hann síðar sló fram, sem ég skal koma að. Ég benti á, að fyrir Reykjavík var það beinlínis gróðafyrirtæki að nota jarðhitann á Reykjum. En jafnvel þó að hann hefði ekki orðið nægilegur til að hita upp bæinn, hvaða ástæða hefði verið þrátt fyrir það til að styrkja hann, og hvaða ástæða er til að styrkja Hafnarfjörð til að bora eftir heitu vatni, þegar það er vitanlegt, að það er gróðafyrirtæki fyrir þessa bæi að bora eftir heitu vatni og nota það, hvort sem hægt er að hita upp bæina með því eða ekki? Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að ég hefði í minni stjórnartíð aðallega viljað styrkja það, sem aldrei hefði getað borið sig. Ég býst við, að hann hafi þar átt við landbúnaðinn með þessari venjulegu vináttu við hann. Hann sagði, að þessi stefna hefði leitt hrun yfir þjóðina. Hv. þm. hefði ekki átt að minnast á þetta, því að það er öllum kunnugt, hver það var, sem raunverulega leiddi hrunið yfir þjóðina árið 1942. Og nú er svo komið, að hann vill láta styrkja hitaveitu Reykjavíkur, það fyrirtæki, sem fyrir óstjórn og óforsjálni hans, þó að öll skilyrði væru til þess, að hún yrði stórkostlegt gróðafyrirtæki, hefur orðið þannig, að mestar líkur eru til þess, að það setji bæjarfélagið á höfuðið fyrir óforsjálni hans. Og að því leyti er till. um að styrkja hitaveitu Reykjavíkur till. um að styrkja fyrirtæki, sem getur ekki staðið undir sér sjálft vegna óstjórnar og óforsjálni. Ég held, að þeir þm., sem komu á óstjórninni 1942, ættu sem sjaldnast að minnast á það hrun, sem þeir stofnuðu til og er nú svo nálægt, að segja má, að við séum komnir fram á fossbrúnina. Hitt er annað mál, að svo getur staðið á, að það sé áhættusamt að láta framkvæma borun. Það er t. d. ekki eðlilegt, að Akureyri vilji leggja í þá áhættu að bora í stórum stíl. Og þá er það atriði, sem þingið verður að gera upp við sig í hvert sinn, hvort það vill, að ríkið taki þátt í þeirri áhættu, og hvort svo mikil von sé um árangur, að gerlegt sé fyrir ríkið að leggja í það. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, en ég vil ráðleggja hv. 6. þm. Reykv. að fara ekki að innleiða hér umr. um óstjórn, hvorki hjá ríkinu né Reykjavíkurbæ, því að það er sami aðilinn, sem þar á sökina, svo að ekki verður um villzt.



Það er bert af ummælum hv. þm. Str., að það er ekki af umhyggju fyrir réttlætinu, heldur af fjandskap við Rvík og öll þorp á landinu, þar sem von er um hitaveitu, að hann leggst gegn þessari brtt. Hann gat ekki stillt sig um að kasta kápunni og sýna sinn rétta mann. En það er ekki til neins að ræða mál við þá, sem eru fjandmenn þeirra frá upphafi. Hv. þm. talaði um, að ég hefði sagzt vilja styrkja hvað, sem væri, ef það aðeins sparaði gjaldeyri. Ég sagði það ekki. Ég sagði, að rétt væri að styrkja jafnmikilvægt mál og það, sem hér hefur verið unnið, þar sem aflazt hefur sú reynsla, sem án efa mun spara margar þúsundir króna í framtíðinni. Er þetta ekki í samræmi við þá stefnu, sem hann sjálfur hefur stutt? Hefur hann ekki ásamt öðrum þm., já, jafnvel ásamt mér, verið að styrkja þá, sem unnið hafa að jarðabótum, vegna þeirrar afkomu, sem betri ræktun tryggir landbúnaðinum? Hér stangast á rök hv. þm. Str. Og þetta er gert á öðrum sviðum. Ég veit ekki betur en verið sé að styrkja sjávarútveginn, vegna þess að það er viðurkennt, að hann er ein aðalundirstaðan undir tekjum ríkissjóðs, - hann launar styrkinn fyrr eða síðar. Það, sem hér er um að ræða, er að styrkja framkvæmdir, sem mega verða þjóðarheildinni til góðs, og munu, þegar til lengdar lætur, spara alþjóð stórkostlegt fé í erlendum gjaldeyri. Mér finnst það mikið atriði að meta það brautryðjendastarf, sem Rvíkurbær hefur unnið starf, sem síðar mun spara ríkissjóði fé, af því að hér er fengin mikilvæg reynsla. En kannske vill hv. þm. Str. gefa Rvíkurbæ einkarétt til framkvæmda við boranir um land allt vegna þeirrar reynslu, sem hér er fengin? Ekki býst ég þó við, að hann mundi veita því stuðning sinn. Viðvíkjandi því, sem hv. 9. landsk. þm. sagði, þá vil ég benda honum á, að Alþ. er alltaf að semja l., sem verka aftur fyrir sig, t. d. skattal. Ég er ekki að mæla með því, en úr því að þetta er viðtekinn háttur, hvar á þá að draga línuna? Hér er farið með skattaálagningar svo langt aftur í tímann, að vafasamt er, hvort hæstiréttur mundi ekki dæma það brot á stjórnarskránni.

Frsm. (Bjarni Benediktsson) : Hv. þm. Str. er nú hlaupinn af þ. eftir að vera búinn að sletta úr klaufunum, svo sem honum er títt. Þetta er ekkert nýtt. Það, sem hann hefur að segja, það er hans harmagrátur yfir því að hafa þurft að hrökklast frá stjórn árið 1942. Hann kemur naumast fram í ræðu eða riti svo, að það sé ekki uppistaðan í máli hans, að þó að Íslands óhamingja hafi oft verið mikil, þá hafi hún aldrei verið meiri en þegar hann hrökklaðist frá völdum. Hv. þm. var með ráðleggingar til mín um, að ég ætti ekki að vera að tala um óstjórn hjá öðrum, því að ég hefði ekki sýnt svo mikil hyggindi í mínu starfi. Honum mun aldrei verða hrósað fyrir hyggindi í stjórn. Honum verður við brugðið fyrir taumlaust sjálfsálit og frekju, - en af hyggindum hefur hann ekkert til að miðla öðrum. En úr því að hv. þm. minntist á hitaveituna, þá er sjálfsagt að segja, hvers vegna dráttur varð á því, að hægt yrði að byrja á verkinu. Bærinn hafði ekki mikið fé, þó að hann væri ekki gjaldþrota, eins og við lá, að ríkið væri orðið undir stjórn hv. þm. Str. En bæði var það, að flokksmenn hans í stjórn Rvíkur þóttust lengi ekki gera annað þarfara starf en vinna á móti hitaveitunni, og eins hitt, - sem var enn verra, að eftir að hann var orðinn ráðandi í stjórn landsins, þá misbeitti hann valdi sínu svo herfilega, að hann tafði fyrir því, að Rvík gæti fengið nauðsynleg tæki til að gera boranir á Reykjum eða gert aðrar ráðstafanir, sem þurfti að gera, áður en hafizt yrði handa. Ef hann hefði þá hagað sér sem hyggnum og heiðarlegum manni sæmdi, svo að hægt hefði verið að ráðast í þetta verk, sem hann segir nú, að sé upplagt gróðafyrirtæki, - ef hann hefði greitt fyrir því með því að láta falla niður andstöðu sína þá, - þá hefði hitaveitan verið komin á, áður en ófriðurinn hófst. Það var þessi hv. þm., sem réð því, að neitað var um leyfi til þess að kaupa nauðsynleg borunartæki í Svíþjóð. Það var það, sem var því valdandi, að hitaveitan tafðist árum saman. Syndabyrði hans er vissulega stór og ekki á hana aukandi, og ekki þarf heldur að auka á þá lítilsvirðingu og fyrirlitningu, sem alþjóð hefur á hegðun hans, þar sem hann með dæmafárri skammsýni, illgirni og lítilmennsku stjórnaði fjármálum ríkisins sem forsrh. með þeim endemum, að ríkinu lá við gjaldþroti. Því var á síðasta tíma fyrir stríðsbyrjun 1939 ómögulegt að fá lán erlendis til þess að koma upp neinu fyrirtæki, hvað mikið gróðafyrirtæki sem það var. Það var viðurkennt, að hitaveitan væri gott fyrirtæki, og hefði ekki verið vandi að fá lán handa henni, ef landinu hefði verið stjórnað af skynsömum manni, en þar sem fjármálin voru eins og komið var undir hans stjórn, var talið ótækt að lána fé til fyrirtækja hér á landi, og varð Rvíkurbær að súpa seyðið af því. Þetta voru nú öll þau hyggindi, sem hv. þm. Str. telur sig hafa svo mikið af, - enda skortur á hyggindum að fara að rifja þetta upp nú. Og ástæðan fyrir því, að hann fær svo litlar undirtektir undir harmasöng sinn, er sú, að það er munað. Og þetta er ekkert eins dæmi. Ég held, að allur hans stjórnarferill hafi verið með þeim endemum, að ekki verði við jafnazt. Þessi hv. þm., sem nú ásakar okkur, var búinn að hleypa öllu í strand 1939, svo að atvinnuvegirnir lágu í rústum og fólkið í landinu hafði ekkert til að bíta og brenna. Þessi hv. þm. kom skríðandi á maganum til höfuðandstæðinga sinna og bað okkur að bjarga sér úr foraðinu. Það var vissulega ekki af virðingu fyrir honum, að við hlupum þá undir bagga. Það var þjóðarnauðsyn. Hann hefði séð sjálfum sér borgið, en hann gat ekki séð þjóðinni borgið, og því varð Sjálfstfl. að hlaupa undir bagga. Og það tókst vonum betur. Hitt var rétt, sem hann sagði, að það hefði valdið vissum truflunum á stjórn þjóðarinnar, er hann lét af stjórn 1942. Margra ára rangindi voru þá afnumin. En Framsfl., í stað þess að búa sig undir að vinna að málefnum þjóðarinnar með Sjálfstfl., hleypti öllu í glundroða. Það tókst vel, en það er ekki til að hæla sér af, heldur ætti hv. þm. að hafa vit á að þegja um þann kafla í sögu sinni.



Það hefur verið sagt af athugulum manni, sem þekkir hv. 6. þm. Reykv., að hann mundi ef til vill vera fær um að halda uppi kennslu í lögfræði, þegar ofstækið og skapsmunirnir hlypu ekki með hann í gönur, þá sjaldan svo stæði á. Kenningar hans í lögfræði eru frægar að endemum og bornar fram af skapsmunum, sem hann ræður ekkert við. Það er fróðlegt fyrir þm. að hlusta á hann, þegar ofstopinn og bræðin hlaupa með hann út á villigötur, - en það er daglegt brauð. Út af því, sem deilt er um, í 2. gr. frv., hvort gera eigi að almennri reglu að styrkja bæjar- og sveitarfélög, ef þörf þykir að gera boranir, án tillits til aðstæðna, eða hvort gera skuli ákvarðanir um það jafnóðum, eftir því sem ástæður standa til, - út af þessu verður þessi hv. þm. dökkur í framan, eins og jafnan þegar hann fær þessi köst, og tekur að ófrægja mig. Hann segir, að það sé óþarfi að bæta á þá fyrirlitningu, sem þjóðin hafi á mér, og að ég hafi stjórnað af oflátungshætti og ranglæti. Þetta er orðbragð borgarstjórans í Rvík, þegar hann fær reiðiköstin, hvort heldur er á Alþ. eða á skrifstofu sinni. Heldur hann, að þau verði málstað hans til bóta - eða staðfesti bara þau orð, sem hinn athuguli maður mælti, að ef til vill gæti hann kennt lög, en ekki stjórnað skapi sínu eða orðum? Þessi hv. þm. veður um hér með þeim vinnubrögðum, sem enginn tekur hátíðlega og eru ekki til að auka virðingu hans. Sá, sem er ekki fær um að stjórna skapi sínu, er ekki heldur fær um að stjórna öðrum. Það m. a. sýnir, hvaða vit er í því, sem hann segir, þegar þessi hv. þm. talar um það í einu orðinu, að ég hafi „velzt úr völdum“ og sé einangraður maður á þingi, en í hinu orðinu kennir hann mér um, að mér hafi tekizt í heilt ár að koma í veg fyrir samvinnu á þingi. Fyrst er þess að geta, að þegar ég lét af völdum, þá sagðist ég ekki vilja bera ábyrgð á þeim vinnubrögðum, sem Sjálfstfl. tók upp, því að ég taldi, að með þeim væri stefnt í ógöngur. Þeir hafa ekki linnt látum í heilt ár að deila á mig fyrir, að ég skyldi hafa sagt af mér. Ég á í einu orðinu að vera einangraður, en í hinu að hafa staðið í vegi fyrir samvinnu, af því að ég vildi ekki vinna með Sjálfstfl. Þetta er því allt sundurgrafið af eintómum mótsögnum, og læt ég mér það í léttu rúmi liggja, því að á þeim átta árum, sem ég var ráðherra, hef ég oft mætt mönnum, sem létu út úr sér orð, sem þeir vildu sízt sagt hafa, þegar kastið var runnið af þeim. Ég ætla ekki að misnota leyfi hæstv. forseta til þess að bera af mér skröksögurnar um afstöðu mína til hitaveitumálsins hér í Rvík., sem alltaf er staglazt á til þess að veita flóði annarra eins svívirðinga, með afsökun hæstv. forseta, og dónalegra orða yfir d. og hv. 6. þm. Reykv. lét sér um munn fara. Það vita allir, að þessi skröksaga var borin út, ekki vegna þess, að innflutnings- og gjaldeyrisn. vildi, að efnið væri keypt í Þýzkalandi, en ekki í Svíþjóð, heldur vegna þess að Sjálfstæðisfl. gerði þetta að pólitísku hagsmunamáli sínu, svo að það er orðið að orðtaki um land allt, hvort það eigi að gera þetta mál eða hitt að „hitaveitumáli“. Það var ekki einu sinni látið spyrjast í bæjarstjórn, að menn hefðu farið utan til að leita láns, - það var gert að launmáli. Sjálfstæðisfl. reyndi að gera þetta að uppsláttarmáli fyrir sig. Það var þessi meðferð málsins, sem olli töfinni á framkvæmdunum, en ekki afstaða innflutningsn. En þetta verður ekki rakið hér. Það væri að misnota þann rétt, sem ég hef fengið til að gera stutta athugasemd. Það verður gert síðar. Viðvíkjandi stjórn landsins þá tíð, sem ég var forsrh., þá er það vitað mál, að sú stjórn, sem nú er við völdin og tók við, eftir að Sjálfstfl. hafði ráðið miklu um fjármál ríkisins, getur borið um, hvernig ástatt var fjárhag ríkisins. T. d. voru lausaskuldir svo miklar, að varla var hægt að standa í skilum frá degi til dags. Þann tíma, sem ég var forsrh., var lögð megináherzla á að byggja upp atvinnuvegina í landinu. Og Íslendingar hafa aldrei verið betur undir það búnir að selja útflutningsvörur sínar sér til hagnaðar en í þessu stríði. Ástandið 1939, þegar hv. þm. segir, að við höfum komið ,.skríðandi á maganum“ til að biðja Sjálfstfl. um hjálp, er mönnum kunnugra en svo, að nokkur taki orð hans trúanleg. Við báðum ekki um samstarf við Sjálfstfl. Við settum honum kosti um það, hvort hann vildi samstarf eða ekki eða hvort ganga skyldi til kosninga. Það varð til þess, að flokkurinn næstum því klofnaði, því að hann kemur sér aldrei saman um neitt. En hv að um það - og hvaða vonir, sem Framsfl. hefur gert sér um frið í landinu, þá er saga Sjálfstfl. í ríkisstj. næstu ár á eftir og allt, sem utan um það er, þannig, að þegar allt eða flest er gleymt í þessu sambandi, mun þátttöku þessa flokks í stj. verða minnzt og hún vera fræg að endemum. Því ætti hv. þm. ekki að minnast á, hvernig Sjálfstfl. kom í ríkisstj. né hvernig það samstarf var.



Herra forseti. - Þetta litla frv. er borið fram af allshn. Hér er um að ræða konu af íslenzkum ættum, sem er ráðgert, að fái á ný íslenzkan borgararétt, er hún missti við að giftast erlendum manni, sem hún nú er skilin við. Þetta var til athugunar á síðasta þingi, en þá var því slegið á frest, vegna þess að það lá enn ekki fyrir formleg umsókn frá konunni sjálfri, en hún liggur nú fyrir í skeyti frá íslenzku sendisveitinni í Kaupmannahöfn, og þykir því sjálfsagt að taka nú málið upp að nýju. Er þess óskað, að það fái greiðan framgang.