Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 27. nóv. 1973. Þorvaldur Garðar Kristjánsson, ritari þingflokks sjálfstæðismanna, 5. þm. Vestf., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni Jóhanns Hafsteins, 1. þm. Reykv., sem þarf að fara til útlanda í erindagerðum, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. 1. um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður hans, Birgir Kjaran, taki á meðan sæti hans á Alþ.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Gils Guðmundsson, forseti Nd.“ Birgir Kjaran hefur áður setið þing á þessu kjörtímabili og kjörbréf hans verið samþ., og býð ég hann velkominn til starfa.

Fyrirspyrjandi (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti Ég hef leyft mér hér að beina til hæstv. sjútvrh. fsp. í 4 liðum um afkomu hinna nýrri skuttogara af minni gerð: „1. Hvaða athuganir hafa átt sér stað um afkomu hinna nýju skuttogara á yfirstandandi ári? 2. Má gera ráð fyrir, að meiri hluti þeirra geti staðið í skilum með greiðslur af vöxtum og afborgunum? 3. Er einhver aðili, sem fylgist skipulega með þeim göllum eða bilunum, sem koma á fyrsta ári? 4. Hvað má gera ráð fyrir miklu meðalaflamagni og verðmæti á ári hjá 500 brt. skuttogara ?“ Umr. um afkomu hinna nýju skuttogara hafa orðið nokkrar manna á meðal og einnig í blöðum, og er nauðsynlegt, tel ég, að fá fram, hvernig þessi mál standa í dag, þó að ár sé ekki liðið síðan þeir fyrstu komu. Einhver athugun mun hafa átt sér stað, en hún hefur ekki verið birt opinberlega og kannske ekki mögulegt að birta allt opinberlega, en þess verður að vænta, að einhverju megi segja frá í því efni. Einnig hafa miklar umr. átt sér stað um ýmsar bilanir eða galla, sem fram hafa komið í skipunum, og var reyndar vitað, að þegar svona skyndilega yrði í kaup slíks fjölda skipa ráðist, þá hlyti eitthvað að misfarast. Spurningin er því: Er fylgst skipulega með og það skráð til þess að fyrirbyggja, að sömu mistök eigi sér ekki stað aftur og aftur? Síðan er fróðlegt að vita, hvert aflamagn þessara skipa kann að vera eftir reynslu liðinna mánuða, og þess vegna er 4. liður settur hér fram. Það er mál þeirra, sem við reksturinn fást og eiga að sjá um peningagreiðslur þessara togara, að það sé erfitt að hafa nokkuð eftir í heftinu, m. a. vegna þess, að hátt í 50% fer beint í áhöfn á þessum skipum, 10+10% fara beint í vexti og afborganir, 8–10% lenda í veiðarfærakostnaði og mega þá lítil afföll verða. Síðan er olía að nálgast 10%, fer sennilega yfir það. Þá hafa menn í allar aðrar þarfir um 10%, og segja mér kunnugir menn, að þetta sé vonlaus barátta. Ég fyrir mitt leyti tel dæmið horfa þannig við í dag, að 10+10% í vexti og afborganir séu of há tala. Við verðum að horfast í augu við það, að ríkissjóður verði að hlaupa undir hagga til að létta stofnkostnað skipanna. Þetta þykir kannske hart sagt þegar í stað með ný skip. En það er röng stefna frá mínu sjónarmiði að draga þessa hjálp, ef nauðsynleg er, um of, þannig að rekstur þessara skipa, sérstaklega úti um land, lendi í vandræðum. Það er ekki heldur lausn að tengja þessi skip einhliða við afkomu frystihúsanna, því að þótt sum geti lagt nokkuð af mörkum, er það hvergi nærri mögulegt hjá öllum frystihúsunum. Ég tel heilbrigt og eðlilegt, að útgerð þessara togara fái þann möguleika, að þeir geti skilað heilbrigðum rekstri og staðið í skilum. 20% kvöðin er mjög há, og það var reyndar talið fyrir fram af fjölda manna, sem í þessa útgerð réðust, að þetta yrði þeim um megn. En ég vænti þess, að nokkuð muni koma í ljós í svari hæstv. ráðh. varðandi þessa þætti.



Herra forseti. Spurt er um, eins og hefur þegar komið fram, í fyrsta lagi, hvaða athuganir hafi átt sér stað um afkomu hinna nýju skuttogara á yfirstandandi ári. Það hefur verið fylgst með afla skipanna og leitað eftir upplýsingum hjá útgerðarfélögum um afkomuna. Það er ljóst á þeim tiltölulega litlu upplýsingum, sem liggja fyrir, að afkoman er mjög misjöfn, eins og vill verða, en þar sem rekstur flestra skipanna hefur aðeins staðið yfir stuttan tíma, jafnvel nokkra mánuði, er vitanlega ekki hægt að segja með neinni vissu um það, hvernig útkoman verður. En það verður sem sagt fylgst með þessu og er verið að leita eftir frekari upplýsingum frá eigendum skipanna. Í öðru lagi er svo spurt: Má gera ráð fyrir, að meiri hluti þeirra geti staðið í skilum með greiðslur á vöxtum og afborgunum? Þessu verður að svara neitandi. Það verður að telja nokkurn veginn augljóst, að meiri hluti skipanna getur ekki staðið undir greiðslum á afborgunum og vöxtum, ekki a. m. k. á þessu ári, þó að líkur bendi að vísu til þess, að næsta ár ætti að verða þeim hagstæðara. Í þriðja lagi er spurt. Er einhver aðili, sem fylgist skipulega með þeim göllum eða bilunum, sem fram hafa komið á fyrsta ári? Ekki er mér kunnugt um, að það sé neinn sameiginlegur aðili, sem það geri. Hér er um rekstur einstakra útgerðarfélaga að ræða. Sum þeirra, eins og t. d. þeir, sem stóðu að kaupum á japönskum togurum, þar sem voru keyptir 10 togarar frá einum aðila, hafa myndað með sér sérstakt félag og hafa samvinnu sín á milli um marga hluti, einnig varðandi þá galla, sem fram hafa komið. Annars hygg ég, að það megi segja um þessa skuttogara af minni gerð, að þeir hafi reynst sérstaklega vel samkv. þeim upplýsingum, sem sjútvrn. hefur fengið, og bilanir hafi verið óvenjulitlar, miðað við það, sem vill verða á nýjum skipum. Í fjórða lagi er svo spurst: Hvað má gera ráð fyrir miklu meðalaflamagni og verðmæti á ári hjá 500 brúttótonna skuttogara? Það virðist vera, að meðalafli þessara skipa muni verða á milli 3 og 4 þúsund tonn á ári. Aflaverðmætið er að sjálfsögðu nokkuð mismunandi eftir því, að hve miklu leyti er siglt á erlendan markað, en það mun þá vera í kringum 50–65 millj. kr. á skip og jafnvel yfir það í einstaka tilfellum. Til enn frekari upplýsingar vil ég lesa hér, eftir því sem tími vinnst, upp úr bréfum frá Landssambandi ísl. útvegsmanna og Félagi ísl. botnvörpuskipaeigenda, en til þeirra var leitað, ef þeir gætu gefið svör um þennan rekstur í sambandi við þessa fsp. Í svari Landssambands ísl. útvegsmanna kemur þetta m. a. fram: „Vér höfum móttekið heiðrað bréf hins háa rn., dags. 6. nóv. s. l., þar sem óskað er eftir áliti voru á afkomu hinna nýju skuttogara. Umsögn vor mun miðast við afkomu þeirra skipa, sem eru minni en 500 rúmlestir, en Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda mun gefa umsögn um afkomu stærri skipa. Vér höfum safnað upplýsingum um afla skipanna og aflaverðmæti, og fylgir það yfirlit hjálagt. Meðalafli skipanna er að meðaltali um 9 lestir á úthaldsdag og meðalskiptaverðmæti kr. 156 þús. á úthaldsdag. Þetta merkir, að ársafli muni verða að meðaltali um 3000 lestir á skip og meðalverðmæti að meðtöldum stofufjársjóði og með hliðsjón af gildandi fiskverði um 65 millj. kr. Þrátt fyrir þennan mikla afla er afkoma útgerðar skipanna mjög slæm. Vér höfum safnað bráðabirgðauppgjörum um mokstur margra skipanna til 1. okt. s. l., og eru niðurstöður þeirra mjög óhagstæðar. Ef miðað er við ársrekstur, má ætla, að beint rekstrartap að meðtöldum afskriftum nemi 15–18 millj. kr. á skip. Eru þá afskriftir reiknaðar með sama hætti og hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunarinnar reiknar í mati sínu á afkomu fiskveiðanna, þ. e. 71/2% afskrift af vátryggingarverði, en það jafngildir um helmingsafskrift miðað við lögleyfðar afskriftir til skatts.“ Þessar afskriftir munu vera langalgengastar í kringum 12 millj. kr. á skip af þessari tegund, og er þá sýnilegt, að þetta meðaltal, sem Landssamband ísl. útvegsmanna miðar við, getur verið 3–6 millj. kr., sem er beinn rekstrarhalli fyrir utan afskriftir, ef þetta reynist verða útkoman. En okkur sýnist af þeim upplýsingum, sem við höfum fengið, að afkoman sé allmiklu betri hjá mörgum skipanna a. m. k. Í svari frá Félagi ísl. botnvörpuskipaeigenda segir: „Landssambandi ísl. útvegsmanna hefur borist bréf hins háa rn., dags. 6. þ. m., þar sem óskað er eftir áliti þess á afkomu hinna nýju skuttogara á yfirstandandi ári. L. Í. Ú. óskaði þess, að vér létum í ljás álit vort um þetta efni varðandi skuttogara af stærri gerð. Eins og hinu háa rn. er kunnugt, eru komnir til landsins 6 nýir og nýlegir skuttogarar af stærri gerð og auk þess botnvörpungurinn Sólbakur, sem er 461 brt. að stærð og telst til hinna minni skuttogara, en er þó í félagi voru, þar sem skipverjar á honum starfa með sömu kjörum og skipverjar á öðrum skuttogurum í félagi voru. 3 ofangreindra skuttogara hafa svo nýlega hafið veiðar, að erfitt er að gera sér grein fyrir afkomuhorfum þeirra. Þeir eru Bjarni Benediktsson, Júní og Snorri Sturluson. Þessir togarar eru um 940 brt. hver og eru taldir kosta um 200 millj. hver, og er líklegt, að vátryggingarverð þeirra verði hið sama. Þá eru eftir auk b. v. Sólbaks Karlefni 5 ára gamall, vátryggingarverð 120 millj. kr., Ögri og Vigri, ný skip, sem hafin var útgerð á á síðari hluta ársins 1972, en útgerð b. v. Karlsefnis og Sólbaks hófst fyrr á því ári. Vátryggingarverð Vigra og Ögra er 160 millj. kr. hvors um sig. Þessi fjögur skip hafa því verið gerð út allt þetta ár að fráteknu verkfalli, sem stóð frá 22. jan. til 26. mars. Loks eru nýkomin til landsins tvö skip, Sléttbakur og Svalbakur, eign Útgerðarfélags Akureyringa, sem enn er ekki hafin útgerð á. Þegar fyrrgreind heiðni hins háa rn. barst, snerum við oss strax til eigenda fyrrgreindra fjögurra togara, Karlsefnis, Sólbaks, Vigra og Ögra, eða þeirra, sem höfðu verið reknir mest allt árið, og háðum um yfirlit yfir afkomu þeirra miðað við 1. okt., s. l. Það sýndist raunar ljóst og hefur ásannast, að frestur var svo stuttur, að ekki var auðið að vinna þetta verk innan hans.“ Ég veit ekki, hvort ástæða er til að lesa hér miklu meira en þetta. En það, sem hefur komið í ljós, er, að það liggja ekki fyrir fullnægjandi upplýsingar um rekstrarafkomu þessara skipa, þar sem þau hafa mörg hver ekki verið rekin í nokkra mánuði á árinu. Það er hins vegar fylgst með afkomu skipanna, og hægt verður eflaust að gefa frekari upplýsingar um afkomuhorfur þeirra síðar, en eins og sakir standa, er ekki hægt að veita frekari upplýsingar en hér koma fram.

Fyrirspyrjandi (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. sjútvrh. fyrir upplýsingarnar. Þær bera með sér, eins og hefur komið fram í blöðum og umr. manna á milli, að reksturinn hefur gengið misjafnlega og því miður heldur þunglega, svo að hægt sé að standa í skilum, og þeim þætti um, að þessi skip hafi möguleika á að standa í skilum, svaraði hann afdráttarlaust neitandi varðandi vexti og afborganir, og það er auðvitað illt. Þetta yfirlit sýnir tap, að meðtöldum afskriftum, upp á 15–18 millj., og er þá aðeins tekið 71/2% í það af vátryggingarverði, sem er lágt. Ef að líkum lætur, miðað við þessar upplýsingar, er þegar um beint tap á rekstri hvers skips að ræða, sem nemur nokkrum millj., og vita allir hv. alþm., að vissir staðir úti á landi hafa ekkert bolmagn til þess að mæta þessu tapi. Þegar útgerðin er að nokkru á bæjarsjóði eða með hjálp bæjarfélagsins og í sumum tilfellum eins konar almenningshlutafélag, þá verður þetta útgerðarform og rekstur þessara skipa strax í vandræðum, og má ekki til þess koma. Þess vegna vil ég undirstrika það, þó að það sé nokkuð erfitt að segja það strax, að við verðum að gera okkur grein fyrir því, að ríkissjóður er til neyddur að hjálpa um fjármagn fljótlega, því að það er óhæfa, að þessi skip, svo afkastamikil sem þau eru, afla 3–4 þús. tonn á ári, fari að liggja bundin við bryggju. Framleiðsluverðmæti þeirra er það mikið, að þegar allt er komið um kring, þá verður að hjálpa þeim, svo að reksturinn geti gengið. Það er líka óhæfa, að það eigi að draga það að halda skipunum við, það eigi að draga það að borga þjónustu, því að þá stöðvast allt um leið. Og enn meiri óhæfa er það, ef skipshöfnin fær ekki gerð upp laun sín reglulega, þá er allt um hvolf þegar í stað. Ég vil þess vegna vekja athygli á því, að nauðsynlegt er að fylgjast mjög náið með því, hvernig framvinda þessara mála verður, og þessi skip lendi ekki í óviðráðanlegum rekstrarörðugleikum.

Fyrirspyrjandi (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Raforkumál Vestfjarða hafa verið nokkuð í sviðsljósinu, því miður, vil ég segja, nú í haust. Þar hafa orðið alvarlegar bilanir og orðið dráttur á viðgerð, sem valdið hefur orkuskorti. Þetta er raunar ekki í fyrsta sinn, sem slíkar bilanir hafa átt sér stað, og fyrr hefur það tekið nokkurn tíma að fá nauðsynlegar viðgerðir. Raforkukerfi Vestfjarða er í raun og veru ákaflega veikt. Aðalorkuframleiðslan, orkustöðin, er á miðju svæðinu, Mjólká. Þaðan liggur síðan strengur nokkuð út með Arnarfirðinum og greinist síðan í tvær áttir, þ. e. í suður og norður, og liggur yfir fjöll og firði. Á þessu svæði eru bilanir nokkuð tíðar, eins og ég sagði áðan. Við síðustu bilun kom í ljós, að varastöðvar á svæðinu norðan Arnarfjarðar eru ekki nægilegar til að fullnægja því álagi, sem þar er, og var því nauðsynlegt að skammta rafmagn á toppunum, þ. e. a. s. um hádegið og að kvöldi til, sem að sjálfsögðu var ákaflega erfitt fyrir frystihúsin á þessu svæði og þeirra mikilvægu framleiðslu. Mér sýnist ljóst, að þarna þurfi að bæta úr. Það er tvennt, sem kemur til greina. Það er í fyrsta lagi og að því verður vitanlega að stefna að styrkja þetta kerfi með nýjum og öðrum dreifilínum, en til bráðabirgða er nauðsynlegt að staðsetja þarna dísilstöðvar, sem geta séð fyrir því álagi, sem svæðið krefst. Þetta ástand hefur valdið íbúum svæðisins verulegum áhyggjum, og því hef ég leyft mér að leggja fram á þskj. 117 fsp. til raforkuráðh. um ráðstafanir til þess að fyrirbyggja raforkuskort á Vestfjörðum.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson spyr, hvaða ráðstafanir séu ráðgerðar til þess að koma í veg fyrir rafmagnsskort á Vestfjörðum í vetur. Samkv. vitneskju, sem Rafmagnsveitur ríkisins hafa látið mér í té, er afl í vatnsorkuverum á Vestfjörðum samtals 3960 kw., og afl í dísilorkuverum 3037 kw., eða samtals 6997 kw. Vatnsaflsstöðvarnar eru í þremur orkuverum, en varmaaflsstöðvarnar í 8 orkuverum, sem dreifð eru um svæðið. Mesta álag á Vestfjörðum veturinn 1972–1973 var 5600–5700 kw., og er áætlað, að mesta álag 1973–1974 verði rúmlega 6000 kw. Vélaafl umfram áætlaða mestu aflþörf á vetri komanda er því 700–800 kw. Verður því ekki séð, að um aflsskort verði að ræða á Vestfjörðum í vetur, nema til komi meiri háttar bilanir á orkuverum eða aðalorkuflutningslínum. Það virðist því ekki ástæða til að gera neinar sérstakar ráðstafanir innan Vestfjarðasvæðisins fyrir þennan vetur. Hins vegar er ljóst, að nauðsynlegt er að gera ráð fyrir auknu afli veturinn 1974–1975, og í því sambandi hafa Rafmagnsveitur ríkisins í fjárfestingartillögu sinni lagt til, að keypt verði 600 kw., dísilvél til Vestfjarða, og ef af því verður, mundi sú vél væntanlega geta komið í notkun fyrir mitt ár 1974. Þá hafa Rafmagnsveiturnar gert ráðstafanir til að eignast a. m. k. eina færanlega dísilrafstöð til þess að verða betur viðbúnar, þegar bilanir á línum eða orkuverum ber að höndum. Enn fremur hafa nýlega verið fest kaup á færanlegri gastúrbínu, 1150 kw., í sama skyni, en í vetur verður henni valinn staður á samtengisvæðinu á Austfjörðum vegna væntanlegrar loðnuvertíðar og meðan beðið er eftir Lagarfossvirkjun. Svo sem þingheimi er kunnugt, er nú unnið að mikilli stækkun Mjólkárstöðvarinnar í Arnarfirði. Er gert ráð fyrir því, að sú stækkun, sem nemur 5.6 megawöttum, verði tekin í notkun á árinu 1975, og verður þá vel séð fyrir raforkuöflun um Vestfirði í bráð.

Fyrirspyrjandi (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. svörin. Hins vegar get ég ekki tjáð mig sammála þeirri niðurstöðu Rafmagnsveitna ríkisins, að raforkumál Vestfjarða séu raunar í besta lagi. Það kom fram ein setning hjá hæstv. ráðh., sem er mikilvæg. Hann sagði: „nema til komi meiri háttar bilanir“. Og það er einmitt við þetta, sem við höfum átt að stríða, ekki einu sinni og ekki tvisvar, heldur æðioft. Ég geri mér grein fyrir því, að þrátt fyrir stóraukna raforkunotkun og þörf á Vestfjörðum má fullnægja henni nú með keyrslu dísilstöðva til viðbótar þeim vatnsaflsstöðvum, sem þar eru til staðar. En það er einmitt þegar slíkar bilanir verða, sem nú hafa orðið æðitíðar, sem í ljós kemur, að varaafl er hvergi nærri fullnægjandi. Ég vil einnig leggja áherslu á, að það er villandi að líta á aflstöðvar Vestfjarða í einu lagi, eins og Rafmagnsveiturnar gera í svari sínu. Nauðsynlegt er að greina þetta í tvennt. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef, eru dísilstöðvar á norðurhluta svæðisins, þ. e. a. s. sem tengdar eru þeirri línu, sem liggur frá Arnarfirðinum norður, með 1907 kw. aflgetu, en vatnsaflsstöðvar hins vegar 1560 kw. Við síðustu bilun var mjög dregið á vatnsforða vatnsaflsstöðvanna á norðurhluta svæðisins, sem von er, og er það þá mjög háð veðráttu, hver orkuframleiðslugeta þeirra verður á þessum vetri. Ég leyfi mér því að fullyrða, að þarna sé teflt á tæpasta vaðið, og tel raunar ekki annað forsvaranlegt en þegar sé bætt við dísilstöðvum á þessu svæði, ekki bara á einum stað, heldur er nauðsynlegt að bæta við bæði á norðurhluta svæðisins og á suðurhluta svæðisins, því að eins og ég sagði áðan er nauðsynlegt að líta á þetta í tvennu lagi. Ég vil vekja athygli á því, að framleiðsla Vestfjarða hefur stóraukist upp á síðkastið. Þar eru nú framleiddar um 27–28% af frystum sjávarafurðum allra landsmanna. Þetta er því ekki aðeins stórkostlegt mál og mikilvægt fyrir Vestfirðina sem slíka, heldur fyrir landið í heild. Það má ekki draga úr þessari framleiðslu, okkur veitir ekki af henni, og það á ekki að þurfa eldgos til þess að grípa til nauðsynlegra ráðstafana.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að draga í efa réttmæti þeirrar niðurstöðu, sem hæstv. ráðh. gerði hér grein fyrir af hálfu yfirstjórnar Rafmagnsveitna ríkisins varðandi aflskort á Vestfjörðum. Ég held, að það þurfi engar bilanir að eiga sér stað, til þess að raforkuskortur á þeim stað sé staðreynd. Það er þegar vöntun þar á rafmagni, hefur verið um nokkurn tíma og fer að sjálfsögðu mjög vaxandi, þannig að ég held, að það sé full ástæða til þess, að það komi hér fram, að það er mjög í efa dregið, a. m. k. af minni hálfu, að þessar niðurstöður yfirstjórnar Rafmagnsveitna ríkisins fái við rök að styðjast, að því er það varðar, að það sé ekki raforkuskortur á Vestfjörðum. Ég vil þess vegna beina því sérstaklega til hæstv. ráðh., að hann kanni þetta frekar og gangi úr skugga um, hvort þessar fullyrðingar yfirstjórnar Rafmagnsveitnanna hafa við rök að styðjast.

Fyrirspyrjandi (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Hún er oft undarleg, pólitíkin á Íslandi. Undanfarna daga hefur allt ætlað af göflunum að ganga vegna lesturs sænskrar barnasögu í útvarpinu, og ekki er annað að heyra en örlög íslenskra stjórnmála og pólitísk framtíð barna okkar verði ráðin af flutningi þessarar barnasögu. Nú skal ég viðurkenna, að í fyrstu stóð ég í þeirri trú, að allt væri það meira og minna í gamni, sem um þennan sögulestur var sagt. En ég er löngu búinn að átta mig á því og hygg, að flestir séu búnir að átta sig á því, að formælendum og andmælendum þessarar sögu er enginn húmor í huga. Alvaran í hinni pólitísku umr. hefur náð hámarki, og allt sprettur þetta af því, að blessaða stúlkan, sem les söguna, skorti skotsilfur í utanreisu. Í dagvaxandi undrun minni get ég ekki fundið aðra skýringu á þessari barnasöguumr. en þetta sé ein ósvikin sönnun þess, að skammdegið ráði meiru í íslenskri þjóðfélagsgerð en sagnfræðingar hafa gert sér grein fyrir, a. m. k. eru svona historíur árvissir atburðir á haustdögum. Ég get ekki stillt mig um að minnast á þessar séríslensku þjóðfélagsumr. til samanburðar þeim atburði og umr, um hann, sem ég hef leyft mér að bera fram þessa fsp. um, sem hér er nú á dagskrá. Dagana 8. og 13. sept., s. l. fundust í Kleifarvatni allmörg og forvitnileg móttökutæki. Morgunblaðið sagði rétt sæmilega frá þessum atburði, sennilega vegna þess að tækin voru talin rússnesk. En Þjóðviljinn sló þessu upp í grín og hélt fram þeirri kenningu, að líklega hefðu Bandaríkjamenn kastað tækjunum í vatnið til að draga athyglina frá Watergate. Önnur blöð sögðu frá þessum atburði með sama jafnaðargeðinu og aflafréttum og veðurfari. Meira var ekki gert úr þessum tíðindum, sem meðal annarra þjóða hefðu áreiðanlega þótt gefa tilefni til alvarlegra ályktana um stórtæka njósnastarfsemi. Nú má vel vera, að það eigi að taka því með jafnaðargeði, þegar erlend móttökutæki finnast af tilviljun í miklu mæli í Kleifarvatni á Íslandi, og ég skal játa, að það hefur ekki haldið fyrir mér vöku. E. t. v. eigum við að láta okkur það í léttu rúmi liggja, enda þótt hér á landi séu stundaðar umfangsmiklar njósnir af erlendum aðilum. Ég hef hins vegar verið þeirrar skoðunar, að ástæðulaust sé, að málið liggi í kyrrþey eða það gleymist í skúffum dómsmrn. Ef allt er svo undursaklaust á Íslandi sem menn vilja vera láta og Íslendingar telja sjálfum sér trú um, hvað er þá eðlilegra en að upplýsa það, sem fram hefur komið við rannsókn þessa máls? Það ætti vart að meiða neinn, ef tilurð þessara tækja er hvort sem er öll af hinu ómerkilegra taginu. Það ætti a. m. k. að vera lágmarkskrafa okkar Íslendinga að fá að fylgjast með því, hverjir njósna og hverjir ekki, ég tala nú ekki um, ef ætlast er til, að við sættum okkur við, að hér séu starfræktar alþjóðlegar njósnastöðvar. Í þessu sambandi er auðvitað hægt að varpa fram ótal spurningum: Hvers lensk eru þessi tæki? Hvert voru þau seld af framleiðendunum? Til hvers eru þau brúkleg? Voru þau búin að liggja lengi í vatninu? Var þeim hent þar vegna þess, að notandinn var hættur að nota þau, eða var hann að endurnýja tæki sín og fá sér önnur betri og nýrri? Er líklegt, að slík tæki séu í fórum innlendra einstaklinga eða á vegum erlendra sendiráða? Hafa erlendir sendiráðsmenn verið spurðir að því eða eru þeir reiðubúnir til þess að veita umbeðnar upplýsingar um þessi tæki? Hefur verið leitað hinna erlendu framleiðenda og þeir spurðir, hvert tækin hafi verið send? Og áfram mætti spyrja: Hafa innlendir aðilar ekki möguleika á því að miða slík fjarskiptatæki út, ef þau eru í notkun hér á landi? Hversu langt draga slík tæki, og hverjir hafa möguleika á að koma svo stórkostlegum tækjum inn í landið án leyfis? Eða fékkst ekki leyfi fyrir þessum tækjum? Þetta eru spurningar, ,sem vakna við slíka atburði. Nú má það vel vera, að í samræmi við tíðarandann eigi að meta málið í öfugu hlutfalli við mikilvægi þess og ég ætti frekar að bera fram till. um að rannsaka skotsilfrið, sem þeir hafa til ráðstöfunar hjá útvarpinu. En ef talað er í fullri alvöru, þá er óneitanlega forvitnilegt að fá svör við þeim fjölmörgu spurningum, sem vakna vegna tækjafundarins í Kleifarvatni, og það á að vera metnaður okkar Íslendinga að fá svör við þeim og skýra opinberlega frá niðurstöðum þeirrar rannsóknar. Herra forseti. Fsp. mín er því þessi: Hvað líður þessari rannsókn?



Herra forseti. Á þskj. 123,3. lið, er borin fram fsp. um rannsókn vegna móttökutækja, sem fundust í Kleifarvatni fyrri hluta septembermánaðar s. l. Er tilkynnt hafði verið um þennan tækjafund til lögreglunnar, fór fram lögreglurannsókn um þetta efni við bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði, og voru teknar skýrslur af allmörgum aðilum, sem tekið höfðu þátt í fundi tækjanna og flutningi. En svo sem fram hefur komið í blaðafrásögnum, voru það menn að æfingum í svonefndum froskmannabúningum, sem fundu tækin á allmiklu dýpi í Kleifarvatni. Enn fremur sendi bæjarfógetaembættið tækin til skoðunar hjá Landssíma Íslands og fékk skýrslu sérfræðinga Landssímans um tækin. Ekki kom fram við rannsóknina, með hverjum hætti tækin hefðu komist á þennan stað, er þau fundust, né heldur hverjir hefðu haft þau undir höndum. Skýrslur þessar voru sendar saksóknara ríkisins og bæjarfógetanum í Hafnarfirði, en voru þaðan sendar dómsmrn., sem síðan sendi þær til skoðunar í utanrrn., og eru þær þar enn í athugun. Segja má, að tilefni þess, að rn. hafa fengið skýrslurnar til skoðunar, séu blaðaskrif, þar sem fram hafa komið grunsemdir um það eða látið að því liggja, að tækin hafi komið úr vörslu erlends sendiráðs. Minna má á í þessu sambandi, að starfsmenn erlendra sendiráða verða samkv. alþjóðlegum reglum ekki kallaðir fyrir rétt í því ríki, þar sem þeir eru starfandi. Eins og ég áðan sagði, voru tækin send til sérfræðinga Landssímans til skoðunar, og hafa þeir látið í té álitsgerð um þau, sem ég hef undir höndum. Þar kemur fram, að ætla megi, að flest tækin séu af rússneskri gerð, en þó einstök tæki frá Vestur-Evrópu. Um eitt þeirra tækja mun vera Upplýst frá framleiðanda, að það hafi verið selt til Rússlands frá framleiðandanum. Letur hefur verið máð af ýmsum tækjunum, en þau eru ýmist viðtæki fyrir ýmis tíðnisvið, örbylgjumóttökutæki eða segulbandstæki. Póstur og sími hefur ekki fjallað um innflutning tækjanna. Það er rétt að taka fram, að það hefur til þessa ekkert verið leitt í ljós, sem tengir þetta neinu tilteknu sendiráði. Eins og sagt hefur verið, eru skýrslur þessar enn til skoðunar hjá dómsmálayfirvöldum og utanrrn., og tel ég ekki ástæðu til að ræða málið frekar, eins og það nú liggur fyrir.



Herra forseti. )Ég þakka hæstv. dómsmrh. svarið. Að vísu verð ég að taka fram, að mér finnst þetta svar vera nokkuð ófullnægjandi, kannske ekki svarið sjálft, heldur það, hvernig rannsóknin sjálf hefur farið fram. A. m. k. er ekki að heyra í svarinu, hverjir hafi verið spurðir né heldur hvort eftir því hafi verið gengið, að slík tæki hafi verið í notkun hjá einhverjum sérstökum sendiráðum. Á hinn bóginn kemur fram í svarinu sú athyglisverða staðreynd, að eitt tækjanna hafi verið framleitt í Vestur-Evrópu, hin hafi verið rússnesk, að mér skilst, og samkv. upplýsingum frá hinum vestur-evrópska framleiðanda hafi þetta tæki verið selt til Rússlands. Auðvitað gefur það auga leið, að böndin berast þá að þeim vinum okkar í sovéska sendiráðinu, og ef þeir vildu losa sig við þá margfrægu Rússagrýlu, væri ekkert eðlilegra og sjálfsagðra en þeir gæfu sig fram fyrir hinum íslensku rannsóknaraðilum og upplýstu þetta atriði öllu nánar. Enn fremur kemur fram í svarinu, að letur á tækjunum hafi verið máð af þeim, og verður að halda því fram, að það atriði ásamt mörgu fleira sé með dularfyllsta hætti, svo að ekki sé meira sagt. Nú ég skal ekki vera hér með neinar getgátur í þessu sambandi. Ég hefði hins vegar haldið og vil leyfa mér að fullyrða, að málið sé ekki endanlega rannsakað á þessu stig málsins og þess sé þörf, að það sé skoðað miklu frekar. Ég held, að það sé metnaður okkar Íslendinga, ef við viljum láta taka okkur alvarlega, að það sé krufið til mergjar og niðurstöður þeirrar rannsóknar séu birtar opinherlega, og ég treysti hæstv. dómsmrh. til þess, að það verði gert.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir fsp., sem var sett fram af varamanni mínum, meðan hann sat hér á þingi, en hann býr í Keflavík, og þeir Suðurnesjamenn hafa oft á tíðum haft áhuga á því að fá úrbætur á símamálum sínum, sem hafa verið í langan tíma mjög erfið. Þetta er gamalt og nýtt mál, og er svo komið, að oft tekur mjög langan tíma að ná sambendi á milli svæða á Suðurnesjum og til annarra svæða. Margsinnis hafa menn ályktað um úrbætur í þessu efni, en það gengur seinlega að fá það fram, og ég veit, að það er áhugamál allra þarna á Suðurnesjum að ýta við þessu, ef unnt er að flýta framkvæmdum. Ég veit, að það hefur verið tilgangur þm. að fá þetta upplýst og vita nánar, hvernig þessum málum er háttað í dag. Fsp. er stutt. Hún er þannig: „Hafa verið gerðar einhverjar ráðstafanir til að bæta símakerfið á Suðurnesjum, einkum með tilliti til landssímaafgreiðslu til Reykjavíkur og út á land.?

Félmrh. (Björn Jónsson) : Herra forseti. Fsp. hv. 5. þm. Reykn. er um það, hvort hafi verið gerðar einhverjar ráðstafanir til að bæta símakerfið á Suðurnesjum, einkum með tilliti til landssímaafgreiðslu til Reykjavíkur út á land. Ég hef leitað upplýsinga pósts- og símamálastjórnarinnar varðandi þessa fsp., og eru svör hennar á þessa leið: „Með tilvísun til fsp. á þskj. 127 um ráðstafanir til að bæta símakerfið á Suðurnesjum, skal hér með upplýst eftirfarandi: 1. Í okt. s. l. var bætt við tveim raflínum milli Keflavíkur og Reykjavíkur og enn fremur bætt við 4 raflínum milli Grindavíkur og Keflavíkur. Eru þar með fullnýttir þeir möguleikar, sem nú eru fyrir hendi í Keflavík og Reykjavík, að því er snertir sjálfvirku langlínustöðvarnar. Stækkun þessarar stöðvar verður fyrirsjáanlega ekki komin í notkun fyrr en í byrjun ársins 1975. 2. Vegna línuskorts í sjálfvirka kerfinu hefur verið ráðgert að tengja handvirka skiptiborðið í Keflavík í samband við venjuleg númer í Reykjavík og þar með létta á sjálfvirku línunum. Enn fremur er hugsanlegt að veita einstökum símnotendum hliðstæða aðstöðu. 3. Verið er að stækka sjálfvirku símstöðina í Keflavík um 1000 númer, og mun því verki verða lokið í byrjun næsta árs. 4. Símakerfið í Grindavík hefur vaxið svo ört, að nauðsynlegt er að panta nýja stöð. Tilboð í þessa stöð hefur nýlega borist og er að upphæð 13 millj. kr. fob., en tollar og söluskattur nema 7 millj. kr. Afgreiðslutími er 13 mánuðir. 5. Efnið, sem losnar í Grindavík, verður notað til stækkunar á símstöðinni í Sandgerði og öðrum stöðvum á þessu svæði. 6. Hinn mikli skortur á langlínum alls staðar í landinu stafar af of naumum fjárhag og niðurskurði í framkvæmdum miðað við tillögur stofnunarinnar.“ Við þetta svar hef ég að svo komnu ekki miklu að bæta. Ég get vísað hv. þm. í gögn, sem honum ættu að vera tiltæk sem einum af nm. í hv. fjvn., þar sem fyrir liggja till. samgrn. og póst- og símamálastjórnarinnar um framkvæmdir á næsta ári, og vil ég vona, að þau mál fái það jákvæða afgreiðslu í hv. fjvn. og á hv. Alþ. og verulegt átak verði gert í þessum efnum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að það er mikill línuskortur í landinu, og ég veit, að það er ekkert ofsagt um það, sem hv. þm. sagði um ástandið á Suðurnesjum. En þannig er það víða um landið og stafar, eins og póst- og símamálastjórnin tekur fram, af því, að ekki hafa verið leyfðar þær fjárfestingar, sem nauðsynlegar hafa verið. Sjálfur þekki ég það, að tekið getur allt að 1½ klst. að ná sambandi frá Akureyri til Reykjavíkur, og kannske má nefna hliðstæð dæmi á Suðurnesjum. En ég vil fullyrða, að gert verður það, sem í valdi samgrn. og póst- og símamálastjórnarinnar stendur, til að bæta þetta ástand, en það hlýtur þó alltaf að takmarkast af þeirri fjárhagslega getu, sem fjárveitingavaldið markar fjárfestingu og framkvæmdum hjá stofnuninni.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. fyrir upplýsingarnar. Eins og hann drap á, hafði þetta borist að hluta til fjvn., og vandamálið er jafnan hið sama, það er að fá nægilegt fjármagn, svo að hægt sé að fullnægja eftirspurn. En einmitt á Suðurnesjum og raunar líka í Mosfellssveit hefur skapast óvenjulega mikil eftirspurn eftir nýjum númerum vegna áhrifanna frá Vestmannaeyjagosinu og mikilla íbúðarbygginga, og m. a. bara í Mosfellssveit eru yfir 300 íbúðir, sem reiknað er með, að verði teknar í notkun á næsta ári, og mun það kerfi, sem þar er, gersamlega springa. Það tekur 13 mánuði að útvega stöðinni í Grindavík ný tæki, þannig að það þarf langan aðdraganda að þessu og nauðsynlegt er að gera víðtæka áætlun um þörfina og hvar þörfin er mest. Ég vil undirstrika það, sem kom fram í orðum hæstv. ráðh., að þetta mál er þannig vaxið, vegna erfiðleikanna að ná víða á landinu sambandi við Reykjavík, að það er nauðsynlegt að taka hér stórt á og leysa úr þeim vandræðum, sem koma fram víða á landinu. En þau hafa verið sérstaklega mikil á Suðurnesjum í mörg ár.

Fyrirspyrjandi (Lárus Jónsson) : Herra forseti. Ég hef á þskj. 130 leyft mér að óska upplýsinga hæstv. fjmrh. um fjármál hafnarsjóða. Á þskj. er fsp. í 5 liðum, og fjalla spurningarnar um skiptingu á endurlánum til hafnarsjóða á 40 millj. kr., sem heimilað var að veita til þeirra samkv. fjárlögum yfirstandandi árs til þess að létta greiðslubyrði þeirra, sem verst eru settir. Spurt er einnig um, með hvaða kjörum ríkissjóður hafi aflað þess fjár, og jafnframt, með hvaða kjörum hann hefur endurlánað þessa upphæð til hafnarsjóðanna. Þá er spurt, hvort ráðh. telji hér um fullnægjandi aðstoð að ræða, hvort viðkomandi hafnarsjóðir hafi sumir fengið synjun á ríkisábyrgð til þess að notfæra sér þessa fyrirgreiðslu og hvort tekið hafi verið tillit til lausaskulda hafnarsjóðanna við úthlutun lánanna. Eins og hv. þm. er kunnugt, skipaði ráðh. hafnamála í fyrrv. ríkisstj. n. til að endurskoða lög um hafnir. N. skilaði áliti á árinu 1972, og lagði núv. ríkisstj. fram frv. til hafnalaga á fyrsta þingi eftir stjórnarskipti, sem var svo til óbreytt eins og hafnalaganefnd hafði frá því gengið. Þótt meginstefnu frv. væri vel tekið hér á hv. Alþ., hlaut frv. ekki samþykki fyrr en á yfirstandandi ári, eftir að fjárlagagerð lauk. Aukin þátttaka ríkissjóðs í kostnaði við nýbyggingar hafna samkv. lögunum hefur því enn ekki komið til framkvæmda. Í l. er svofellt ákvæði til bráðabirgða: „Gera skal sérstakar ráðstafanir til að létta greiðslubyrði þeirra hafnarsjóða af lánum, sem verst eru settir, og skal þá miða við lánin, eins og þau eru, er lög þessi taka gildi. Við fjárlagagerð fyrir árið 1974 skal samgrn. gera Alþ. sénstaka grein fyrir fjárþörf í þessu efni. „Í grg. með hafnalagafrv. var rækilega rökstutt, hversu brýn nauðsyn væri á þessu ákvæði, og lýsti þáv. hafnamrh. þessari nauðsyn með litríkum orðum í framsögu sinni fyrir frv. Hann gat þess m. a., að skuldir hafnarsjóða væru allt að 5 þús. kr. á hvert mannsbarn í sumum byggðarlögum. Orðrétt segir svo í grg. frv. um þetta efni: „Eins og áður hefur komið fram í þessari grg., er greiðslubyrði fjölmargra hafnarsjóða af lánum til hafnarframkvæmda óhæfilega þung. Gerir n. till. um, að þessari byrði verði létt, eftir því sem eðlilegt getur talist, af þeim hafnarsjóðum, sem verst eru settir. Miðar n. við, að ríkissjóður yfirtaki að fullu hluta af skuldum þessara hafnarsjóða eftir reglum, sem samgrn. gerir til um til fjvn. og Alþ.“ Þegar sýnt var, að frv. mundi ekki verða að lögum fyrir síðustu áramót, var horfið að því ráði að veita á heimildagrein fjárlaga ríkisstj. heimild til að útvega 40 millj. kr., er veita skyldi hafnarsjóðum í þessu skyni. Hér var hins vegar um lánafyrirgreiðslu að ræða, en ekki að ríkissjóður yfirtæki að fullu hluta af skuldum hafnarsjóðanna, eins og hafnalagan. hafði stefnt að með ákvæðum til bráðabirgða. Einnig er á það að líta, að ekkert virðist benda til þess, að hæstv. ríkisstj. ætli að framfylgja þessu lagaboði á fjárlögum ársins 1974, þ. e. a. e. að lagt verði fram óafturkræft framlag úr ríkissjóði til að létta þessa miklu byrði einstakra fiskihafna. Þetta gerist samtímis því, sem veita á hundruð millj. kr. í framkvæmdir við 3 hafnir á landinu. Spurningar mínar til hæstv. fjmrh. eru fram bornar til þess að fá úr því skorið, hvort hér sé um algera stefnubreytingu að ræða frá því, sem gert var ráð fyrir í hafnal., sem sett voru á síðasta þingi, og til glöggvunar fyrir þingheim á því, hversu raunhæfar þær ráðstafanir eru, sem gerðar voru á yfirstandandi ári til þess að létta geigvænlegar greiðslubyrðar hafnarsjóða í landinu.

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Enda þótt mér sýnist, að fsp. á þskj. 130 orki nokkuð tvímælis, hvort eigi að beina henni til mín eða samgrh., þá hef ég orðið við því að svara henni, eins og hún liggur fyrir. Í fyrsta lagi er spurt: „Hvernig skiptast á milli einstakra hafnarsjóða og kjördæma endurlán fjármagns, sem ríkisstj. tók að láni samkv. 6. gr. fjárlaga 1973, að upphæð 40 millj.?“ Þessu vil ég svara þannig: Vesturlandskjördæmi: Akraneshöfn 1½ millj., Ólafsvíkurhöfn 0.5 millj., Stykkishólmshöfn 1 millj. Vesturlandskjördæmi 3 millj. Norðurlandskjördæmi eystra: Dalvík 0.5 millj., Grímsey 11/2 millj., Ólafsfjörður 11/2 millj., Raufarhöfn 0.5 millj., Þórshöfn 3 millj. Norðurlandskjördæmi eystra 7 millj. Vestfjarðakjördæmi: Bíldudalur 1 millj., Bolungarvík 71/2 millj., Flateyri 1 millj., Hólmavík 0,5 millj., Patreksfjörður 1,5 millj., Súðavík 1 millj., Suðureyri 1,5 millj., Þingeyri 0,5 millj., eða samtals Vestfjarðakjördæmi 141/2 millj. Austurlandskjördæmi: Neskaupsstaður 4 millj., Vopnafjörður 4 millj. Austurlandskjördæmi 8 millj. Suðurlandskjördæmi: Eyrarbakki 1.5 millj., Stokkseyri 1 millj. Suðurlandskjördæmi 2.5 millj. Reykjaneskjördæmi: Sandgerði 11/2 millj. Reykjaneskjördæmi 1.5 millj. kr. Norðurlandskjördæmi vestra: Hofsós 0.5 millj., Sauðárkrókur 2 millj., Skagaströnd 1 millj. Samtals Norðurlandskjördæmi vestra 3.5 millj. kr. Þetta er að segja um skiptinguna á lánunum, og svo er spurt áfram: „Með hvaða kjörum og til hve langs tíma, er þetta lán tekið? Lánið er tekið til 15 ára. Endurlán eru afborgunarlaus 2 fyrstu árin, en greiðast síðan á 13 árum með jöfnum afborgunum. Vextir eru 111/2% á ári, en breytilegir. Endurlánað er með sömu kjörum. Um 3. töluliðinn, að því er varðar, hvort ráðh. telji fullnægjandi að létta greiðslubyrði umræddra hafnarsjóða með slíkum lánum í stað óafturkræfra framlaga, er því til að svara, að það kom greinilega fram hjá hv. fyrirspyrjanda, að ekki væri mikið fyrir ríkissjóð að bæta á sig 40 millj. kr., eins og venja er til, þegar rætt er um einstök málefni. En ég vil segja það, að ég tel ekki verjandi að veita styrki til þeirra aðila, sem ekki hafa greitt af lánum sínum vegna hafnagerða, á sama tíma, sem sveitarfélög, sem stunda ábyrga fjármálapólitík, hafa greitt af sínum lánum eftir ítrustu getu og hafa staðið í skilum. Ég tel, að með þessu hafi þessum sveitarfélögum verið veitt veruleg aðstoð, og vonandi nægir það þeim til þess að komast yfir örðugan hjalla. Þá er fjórða atriðið: „Er það rétt, að sumir hafnarsjóðirnir hafi ekki getað tekið þessi lán vegna synjunar á ríkisábyrgð í því skyni?“ Þeirri spurningu, hvort rétt sé, að sumir hafnarsjóðir hafi ekki tekið lánið vegna synjunar ríkisábyrgðar í því skyni, er því til að svara, að lánin eru veitt án ríkisábyrgðar. Heildarlánið er á ábyrgð ríkissjóðs, eins og Hafnabótasjóður er. Það er við þessa aðferð að athuga, að strangt tekið ber Hafnabótasjóði, sem annast þessar lánafyrirgreiðslur, að lána út gegn ríkisábyrgð eingöngu. Hins vegar hefur þessi aðferð verið notuð með hliðsjón af heimild sjóðsins til þess að veita styrki. Í 5. tölulið er spurt: „Var tekið tillit til lausaskulda?“ - Vil ég svara því til, þar að allur undirbúningur að þessari aðgerð var í höndum samgrn. og undirnefndar fjvn. og mér var ekki kunnugt um vinnubrögðin, en tel, að það hafi verið gert.

Fyrirspyrjandi (Lárus Jónsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin. Í svörum hans kom fram, að hér væri, eins og ég gat um í inngangsorðum mínum að þessari fsp., um að ræða breytta stefnu hæstv. ríkisstj., frá því að sett voru ný hafnalög á síðasta Alþ., þ. e. a. s. að á nokkrum mánuðum hefur hæstv. ríkisstj. breytt um stefnu í þessum efnum. Og það er alveg glöggt af svörum hæstv. ráðh., að hæstv. ríkisstj. ætlar ekki að fara að lögum og ekki að virða Alþ. þess að fara að till. þess í þessum efnum. Í því bráðabirðaákvæði, sem ég las upp áðan, er það alveg skýrt, að ætlunin var frá upphafi, að þessum stöðum, sem verst eru settir í þessum efnum, yrði komið til aðstoðar með óafturkræfum framlögum frá ríkissjóði. Það má náttúrlega lengi segja, að það sé ekki hægt að bæta meiru á ríkissjóð, og það er óendanlegt umræðuefni, sem ég skal ekki fara út í hér. En það liggur alveg skýrt fyrir, hvað Alþ. vildi í þessum efnum. Og það, sem hæstv. ráðh. minntist á, að ekki væri verjandi að hjálpa þeim, sem væru í vanskilum, hjá Ríkisábyrgðasjóði væntanlega, en taka ekki þá, sem hefðu reynt að standa í skilum, þarna er ekki um nein rök að ræða, vegna þess að það má auðvitað meta vanda hafnarsjóðanna alveg án tillits til þess, hvort þeir hafa reynt að standa í skilum með súrum sveita eða hvort þeir eru í vanskilum. Það þarf ekkert að koma inn í myndina. Fyrst og fremst er um það að ræða, að sé um drápsklyfjar á viðkomandi hafnarsjóði að ræða, hvort sem hann hefur staðið í skilum eða ekki, þá var það vilji Alþ., að það yrði komið með sérstökum hætti til aðstoðar í þessum efnum. En það hefur sem sagt ekki verið gert, og vita þá hv. alþm. það.



Herra forseti. Í sambandi við þessa fsp. varðandi framkvæmd þess bráðabirgðaákvæðis, sem var afgr. með síðustu fjárlögum, þ. e. a. s. fjárlögum yfirstandandi árs, þá var það, eins og kunnugt er, tekið inn vegna þess, að vitað var, að fjölmargir hafnarsjóðir áttu við mikla erfiðleika að stríða í sambandi við greiðslur á áhvílandi lánum. Það var einnig gert ráð fyrir því í þessu bráðabirgðaákvæði, að fjvn. yrði höfð með í ráðum, þegar gengið yrði frá þessu máli. Hér var um 40 millj. kr. upphæð að ræða, sem átti að nota til þess að létta undir með þeim hafnarsjóðum, sem ættu við mesta erfiðleika að etja. Það var líka ýmislegt annað, sem átti að taka til athugunar í sambandi við afgreiðslu málsins og þess vegna þurfti að leita ýmissa upplýsinga, og m. a. var það, að það átti að gera sér grein fyrir því, hvað ýmis sveitarfélög hefðu lagt af mörkum í sambandi við uppbyggingu hafnanna. Það kom í ljós, eftir að búið var að kanna málið, að það var ákaflega mismunandi, sem sveitarsjóðirnir höfðu staðið að uppbyggingu hafna á hinum ýmsu stöðum. Í sumum tilfellum höfðu sveitarsjóðirnir ekki lagt fram neinar fjárhæðir til hafnarframkvæmda, en á öðrum stöðum var um verulegar upphæðir að ræða. Allt þetta hlaut fjvn. að meta sérstaklega, ef til þess átti að koma að veita þetta sem styrktarfé. Það var ekki nóg, að höfnin væri í vanskilum, ef það kom svo í ljós, að það væri m. a. vegna þess, að íbúar byggðarlagsins hefðu ekki lagt á sig sambærilega byrði við það, sem gert var í öðrum sveitarfélögum. Þegar till. komu um ráðstöfun á fjárupphæðum og upplýsingar um það aftur á móti frá hafnamálaskrifstofunni, hvernig verja skyldi þessu fé, þá var allt annað, sem kom þá í ljós, heldur en gert er ráð fyrir varðandi framkvæmd þessa bráðabirgðaákvæðis. Það var sýnilegt, að meginhlutinn af þessu fjármagni átti að fara til framkvæmda við hafnir án tillits til þess, hvernig þessi mál að öðru leyti stæðu. Ég skal ekki orðleng,ja frekar um málið, tími minn er búinn, en ég tel, að það þurfi ýmislegt að athuga frekar í sambandi við þetta mál og það sé augljóst, að það verður að halda áfram í 2–3 ár enn þá að veita verulega upphæð í fjárlögum til þess að standa við bakið á þeim hafnarsjóðum, sem erfiðast eiga.



Herra forseti. Út af því, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði áðan, nægir mér í raun og veru að vísa til þess, sem hv. 2. þm. Vesturl. sagði, að það, sem nauðsyn bar til að gera, var að athuga þetta mál mjög gaumgæfilega, áður en það væri afgreitt. Ég hafði ekki afskipti af undirbúningi málsins, nema ég tók það fram, þegar lánið var útvegað, sem var snemma sumars, - mun hafa verið í júnímánuði, sem fyrirheit fékkst um þessa lánsútvegun, - að þetta yrði eingöngu að nota í sambandi við eldri skuldir, en ekki til framkvæmda. Hins vegar vil ég taka það fram, eins og kom líka fram hjá hv. 2. þm. Vesturl., að þessi aðferð lokar engri leið til þess að veita þeim höfnum styrk, sem á styrk þurfa að halda. Þegar verður farið að borga af þessu láni og endurgreiða þetta, verður hægt að meta þær hafnir, sem í mestum erfiðleikum eiga. Hafnabótasjóður hefur þá möguleika til að styrkja og ríkissjóður getur þá hlaupið undir bagga í því tilfelli, ef þess er talin þörf. Þess vegna er engri leið lokað til styrktar, heldur er málinu komið fyrir á þann hátt, að leyst er úr brýnustu þörfum þeirra hafna, sem njóta þessa fjár, og síðar meir er hægt að ákveða það, hvort um beinan styrk þarf að vera að ræða.



Herra forseti. Ég lagði hér fyrir nokkrum dögum fram fsp. til hæstv. heilbrrh. um málefni Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Svör hæstv. heilbrrh. hafa vakið óskipta athygli þeirra manna, sem standa að nýbyggingu Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Hann vísaði í rauninni til þess, að heilbrrn. hefði gert allar sínar till. í þessu máli, og sagði orðrétt: „Þarna hefur ekki staðið á neinum leyfum frá heilbr.- og trmrn. Frumgögnum vegna viðbyggingar við Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri var skilað inn til fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar 9. ágúst s. l.“ Hann sagði enn fremur orðrétt: „Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur enn ekki afgreitt málið, svo að byggingin er ekki enn komin á framkvæmdastig. Þrátt fyrir þetta heimilaði fjárlaga- og hagsýslustofnunin í samráði við framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins, að framkvæmdir við grunn hæfust um síðustu helgi, og var þá tekið fullt tillit til þeirra óska heimamanna, að framkvæmd þessarar nýju byggingar yrði tengd við 100 ára afmæli sjúkrahússins, sem var hinn 11. nóv.“ Þá mun hafa verið leyft að taka fyrstu skóflustunguna að þessari byggingu. Samkv. þessu skil ég það svo, að enn þá sé ekki veitt frá réttum yfirvöldum leyfi til þess að gera frekar í þessu mikla máli. Hæstv. heilbrh. sagði einnig orðrétt: „Ýmsir telja raunsærra að gera ráð fyrir, að sjúkrahúsið verði ekki fullbyggt fyrr en 1984 eða 1985.“ En samkv. áætlun heilbrrn. ætti þetta að gerast fyrir 1980. Af þessum sökum hafa menn gerst ókyrrir og óttast, að leggjast ætti á þetta mál af fjármálavaldinu. Í orðum hæstv. heilbrrh. fólst, að við værum að fara í geitarhús að leita ullar með því að spyrja hann um þetta mál, heldur ættum við að spyrja hæstv. fjmrh. Ég vil því spyrja hæstv. fjmrh. þeirrar spurningar, sem er á þskj. 130 og ég þarf ekki að lesa hér upp.

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Út af fyrir sig er það ekki nema ánægjulegt fyrir mig, að hv. 5. þm. Norðurl. e. skuli telja það heppilegra að spyrja mig en aðra ráðherra, jafnvel þótt um efni sé að ræða, sem snýr ekki að mér. Ég verð að segja eins og er, að vafalaust hefur þessi fsp. verið send í ráðuneytið, en mér var hún ekki ljós, fyrr en ég sá hana á borðinu hér áðan. Hins vegar vil ég segja nokkur orð um það, sem spurt er um á þskj. 130 Þar segir svo: „1) Hvers vegna hefur fjmrn. ekki veitt endanlegt framkvæmdaleyfi til nýbyggingar Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri fyrr í haust, svo sem heimaaðilar hafa óskað eftir og heilbr.-rn. hefur lagt til?“ Eins og kom fram í ræðu hv. 5. þm. Norðurl. e., kom þetta mál í hendur byggingardeildar Innkaupastofnunar ríkisins í ágústmánuði s. l. Ég held, að það þurfi engan að undra, þó það taki þá menn, sem þar vinna, einhvern tíma að vinna verk, sem er gert ráð fyrir, að muni kosta á annan milljarð. Ég get ekki séð, að neinn aðili þurfi að vera hissa á því, þó að það taki 1–2 mánuði að vinna á þann veg. Mér var kunnugt um það, að þeir í byggingardeildinni unnu af fullu kappi að því að reyna að undirbúa þetta mál, þannig að hægt væri að hefja jarðvinnslu í sambandi við 100 ára afmæli sjúkrahússins, og það var gert. Ýmislegt er þar norður frá, sem á eftir að vinna að undirbúningi, áður en fullur framkvæmdahraði getur átt sér stað. Þá spyr hv. þm.: „Verður veitt nægilegt fjármagn á fjárl. næsta árs til þess að standa við framkvæmdaáætlun heilbrrn. á því ári?“ Ef fjmrn. ætti að samþ. allar till., sem koma frá rn. yfirleitt, þá yrði ekki um að ræða fjárlög upp á 27 milljarða, heldur sennilega 54. Ég held þess vegna, að hv. þm. verði að gera sér grein fyrir því, að auðvitað leggja öll rn. málin fyrir eins og þau liggja fyrir, en þau gera hins vegar ekki ráð fyrir því, að þau verði framkvæmd með þeim hraða, sem þar er gert ráð fyrir. Ég get hins vegar fullyrt, að svo mikið fjármagn verður til þessa máls á næsta ári og næstu árum, að um eðlilegan uppbyggingarhraða verður að ræða. Hitt er það, hvort það verða 200–300 millj. til þess að vinna úr við þetta sjúkrahús á ári. Dreg ég í efa, að Akureyringum væri nokkur greiði gerður með að ætlast til þess, að það sé unnið fyrir yfir 200 millj. kr. við sjúkrahúsið á einu ári. Held ég, að það sé ekki raunhæft og ekki heppilegt. Ég þori ekki að slá því föstu, hvenær þetta verk verður búið, en ég held, að a. m. k. ef sá andi svífur yfir vötnum í framkvæmdahraða og yfirleitt í framkvæmdum á næstu árum, eins og gerir hjá núv. ríkisstj., þá verði haldið áfram uppbyggingu þessa sjúkrahúss, þangað til því verki verður lokið, og það verður gert með skynsamlegum hraða.

Fyrirspyrjandi (Lárus Jónsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin, þó að þau hafi verið afslöpp að ýmsu leyti í sambandi við þessar spurningar, og vera má, að þær hafi verið klaufalega orðaðar að sumu leyti. Ég vil þó aðeins segja í sambandi við það, að hann bendir á, að ég seilist til þess að spyrja hann um það, sem aðrir ráðh. ættu frekar að svara, að þá kom til nokkurra orðahnippinga hér á milli okkar hæstv. heilbrrh, út af þessu máli í fsp.-tíma, þegar hann var ekki við hér. Mér var ómögulegt að skilja annað á þeim hæstv. ráðh. en að ég ætti að spyrja þann, sem réði fjármálum ríkisins, að ýmsu því, sem ég var þá að spyrja hann, þannig að það fer að verða vandi fyrir hv. þm., ef ráðh. vísa hver á annan, þegar verið er að ræða mál þeirra hér á hv. Alþ. Ég vil taka undir þau orð hæstv. fjmrh., að auðvitað verður að vinna að þessu verki á skynsamlegan hátt og eðlilegan. En ég vil enn ítreka það, hvað hér er brýn þörf. Á Akureyri er sjúkrahús, sem hefur búið við sama húsakost um 20 ár. Starfsemi þessa sjúkrahúss hefur gerbreyst, eins og auðvitað öll heilbrigðisþjónusta í landinu, á svo löngum tíma. Það hefur verið bætt við tækjakosti, það hefur verið komið á stofn nýjum deildum, og það hefur verið reynt að vinna eins og mögulegt er innan veggja þessarar gömlu byggingar og þröngu. En nú er svo komið, ekki síst vegna þess að vöxtur í þessum efnum hefur verið mjög mikill á allra síðustu árum, að stefnir í hreint öngþveiti, og ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh., hvor á sínu sviði, fjármála og heilbrigðismála, geri sér grein fyrir því, hvað hér er mikil vá fyrir dyrum og hve mikil nauðsyn er á því a. m. k. að hraða fyrstu áföngum þessarar byggingar. Ég er ekki með þessum fsp. hér á hv. Alþ. að reyna að koma þessum ágætu mönnum í klípu hér í pólitískum tilgangi, heldur að reyna að vekja athygli þeirra og hv. þm. á því, hvað hér er um mikið mál að ræða og hvað verður að reyna að stíga vel í ístaðið, a. m. k. á næstu árum, til þess að leysa brýnan vanda, sem steðjar að Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri.

Fyrirspyrjandi (Stefán Gunnlaugsson) : Herra forseti. Olíuskorturinn í heiminum og gífurlegar verðhækkanir á olíu undanfarið eru mörgum mikið áhyggjuefni. Menn velta því nú mikið fyrir sér, hvernig megi leysa þennan vanda, ekki hvað síst hér á Vesturlöndum. Í skrifum um þessi mál hefur komið fram, m. a. í breska vikuritinu „The Economist“ 10. nóv., s. l., að hugsanlegt sé, að Vestur-Evrópuþjóðir kunni að geta leyst olíuskort sinn, ef rétt sé á málum haldið, fyrir árið 1980 og verða óháðar olíuinnflutningi annars staðar frá úr heiminum, þar sem ýmislegt bendi til. að nægjanlegar olíubirgðir séu í iðrum jarðar í hafsbotni úti fyrir ströndum Vestur-Evrópulanda. Í því sambandi er tekið fram, að þessi hafsvæði nái m. a. frá meginlandi Evrópu allt til hafsvæðanna fyrir ströndum Íslands, um þetta sé að vísu engin óyggjandi vissa, eins og sakir standi, en bergmálsdýptarmælingar og bráðabirgðakannanir hafi gefið til kynna, að svo geti verið. Því er fróðlegt að fá upplýsingar um, hvernig olíuleitarmál standa hjá okkur, og hef ég því lagt fram svofelldar fsp. til hæstv. orkurh.: „Hvers konar rannsóknir og leit eftir olíu í jarðlögum í hafsbotni úti fyrir ströndum Íslands hafa farið fram á undanförnum árum, og hvaða aðilar hafa að því staðið? Eru nú fyrirliggjandi umsóknir eða fsp. frá erlendum aðilum um leyfi til olíuleitar í hafsbotni umhverfis Ísland, og ef svo er, þá frá hverjum? Hafa verið teknar ákvarðanir um frekari olíuleit eða veitingu leyfa til slíkrar leitar eða rannsókna við Ísland, og ef svo er, hvers eðlis eru þær ákvarðanir?“

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Hv. þm. Stefán Gunnlaugsson spyr í fyrsta lagi, hvers konar rannsóknir og leit eftir olíu í jarðlögum og hafsbotni úti fyrir ströndum Íslands hafi farið fram á undanförnum árum og hvaða aðilar hafi að því staðið.“ Árið 1970 og 1971 spurðust nokkrir aðilar fyrir um það, hvort ríkisstj. Íslands mundi leyfa leit að olíu og gasi á hafsbotninum á landgrunni Íslands. Í febr. 1971 veittu íslensk stjórnvöld Shell-olíufélaginu í Hollandi leyfi til takmarkaðrar rannsóknar á landgrunninu með því skilyrði, að niðurstöður yrðu sendar íslenskum stjórnvöldum og að íslenskur vísindamaður væri um borð í skipinu, meðan á rannsókn stæði, og fylgdist með öllu. Niðurstöður urðu þær, að ekki fundust nein þau setlög, sem gætu gefið vísbendingu um olíu eða gas. Á árunum 1971–1972 fóru fram á vegum landgrunnsnefndar margháttaðar rannsóknir og mælingar á íslenska landgrunninu í samvinnu við bandaríska landmælingastofnun. Niðurstöður voru á sömu leið, þ. e. að ekki væru á sjálfu landgrunninu nein þau setlög, sem hefðu ollu og gas að geyma. En þegar hér er rætt um landgrunn, er átt við hina gömlu skilgreiningu þess. Í öðru lagi spyr hv. þm., hvort nú liggi fyrir umsóknir eða fsp. frá erlendum aðilum um leyfi til olíuleitar í hafsbotni umhverfis Ísland, og ef svo sé, þá frá hverjum. Um þetta er það að segja, eð um mánaðamótin ágúst-sept. s. l. var statt hér í Reykjavíkurhöfn sovéska rannsóknarskipið Kurasjoff. Við það tækifæri hélt formaður rannsóknarleiðangursins blaðamannafund um borð í skipi sinu. Greindi hann frá því, að leiðangursmenn teldu sig hafa fundið mjög þykk setlög norðaustur af Íslandi. Voru að þeirra áliti mjög mikil líkindi á því, að setlög þessi hefðu að geyma olíu og gas. Svæði það, sem leiðangurinn rannsakaði, lá á 67° n. br. og 9.4° v.l. Töldu vísindamennirnir, að á þessu svæði væru setlög, sem væru allt að 3 km að þykkt, og væru veruleg líkindi fyrir því, að olíu og gas væri að finna á svæði, sem takmarkaðist frá 66° 40'n. br. að 67° 20' og frá 8° v. l. að 11°. Á því svæði, sem vísindamennirnir rannsökuðu helst, töldu þeir sig hafa fundið gastegundina bútan í sýnishorni af botni, en það benti til þess, að þar væri jarðgas að finna. Þessar niðurstöður komu mönnum hérlendis nokkuð á óvart. Að vísu var vitað, að í setlagakvosinni milli Íslands og Jan Mayens væri um þykk setlög að ræða, en ekki var talið, að þau væru nema um 1000 metra þykk. Svæði það, sem hér um ræðir, er rúma 200 km eða um 110 sjómílur norðaustur af Langanesi, og þar er dýpið 800–900 metrar. Eftir að skýrslur um þennan fund voru birtar í fjölmiðlum, bæði hérlendis og erlendis, beindist athygli áhugamanna á þessu sviði mjög að Íslandi. Formlegar umsóknir um olíuleit á hafsbotninum umhverfis landið hafa engar borist enn sem komið er. Hins vegar hafa ýmsir aðilar beint fsp. hingað og raunar komið hingað til þess að fá frekari vitneskju um málið. Þessir aðilar eru tveir frá Bandaríkjunum, tveir frá Noregi, einn frá Bretlandi og tveir frá Kanada. Svo virðist sem þessi fyrirtæki hafi mestan áhuga á frumathugunum fremur en beinum aðgerðum vegna vinnslu, enda er dýpi á þessu svæði það mikið, að líklegt er talið, að með núv. tækniþekkingu muni ekki gerlegt að vinna olíu á þessum slóðum. Það kann hins vegar að breytast mjög skjótt, eins og ástatt er nú í orkumálum í heiminum. Í þriðja lagi spyr hv. þm., hvort teknar hafi verið ákvarðanir um frekari olíuleit eða veitingu leyfa til slíkrar leitar eða rannsókna við Ísland, og ef svo sé, hvers eðlis þær ákvarðanir séu. Ríkisstj. hefur hvorki tekið neinar ákvarðanir um frekari olíuleit né veitingu leyfa til slíkrar leitar og hefur ekki enn markað stefnu í þessum málum, m. a. vegna þess, að skýrsla frá sovéska leiðangrinum hefur ekki borist enn þá, en búist er við henni innan skamms. Hér gæti verið um mál að ræða, sem yrðu erfið viðfangs, og vegna þess að Norðmenn hafa þegar aflað sér mikillar reynslu á þessu sviði, orðaði ég það við norska iðnrh. á fundi iðnrh. Norðurlanda í Stokkhólmi 25. okt. s. l., hvort ríkisstj. Íslands mætti snúa sér til norsku ríkisstj. um aðstoð í þessum málum. Var þeirri málaleitan mjög vel tekið, og nú hefur rn. þegar skrifað norska iðnrn. um þessi mál og farið formlega fram á það að fá hingað til lands tvo sérfræðinga frá norsku olíuskrifstofunni til skrafs og ráðagerða við viðkomandi aðila hérlendis. Þess er því ekki að vænta, að teknar verði neinar frekari ákvarðanir um olíuleit eða veitingu leyfa til leitar eða rannsókna hérlendis í nánustu framtíð. Þessi mál þurfa öll gaumgæfilegrar athugunar við, og þar munum við tvímælalaust, eins og ég gat um áðan, geta haft sérstakt gagn af reynslu Norðmanna. Sagði iðnrh. þeirra mér, að hann teldi, að Norðmenn hefðu samið af sér í viðskiptum við erlenda auðhringi með því að afsala sér meirihlutayfirráðum yfir verulegum hlutum olíusvæðanna við Noreg. Kvaðst hann þegar í stað geta lagt mér þau ráð að tryggja meirihlutayfirráð Íslendinga og óskoruð völd, ef olía fyndist, en gera engan samning ella. Hér kunna því að blasa við vandamál, sem verða mjög mikilvæg, og það, sem úrslitum ræður, er að marka rétta stefnu þegar í upphafi.

Fyrirspyrjandi (Stefán Gunnlaugsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans. Þótt við Íslendingar höfum næga olíu fyrir okkur, eins og sakir standa, hefur olíukreppan í heiminum vissulega bitnað á íslendingum í sívaxandi mæli í verðhækkunum á olíu og bensíni undanfarið og gerir það áreiðanleg áfram í vaxandi mæli, ef svo heldur fram sem nú horfir í þessum efnum. Það ástand, sem nú ríkir í orku- og eldsneytismálum í heiminum, hlýtur að reka á eftir því, að gangskör verði að því gerð að kanna til hlítar, hvort olíu sé að finna í botni í hafinu umhverfis Ísland og hvort hagkvæmt reynist að ná henni á því dýpi, sem hana er að finna. Ég vona, að hæstv. ríkisstj. sinni þessum málum á þann veg, sem best kemur þjóðinni í bráð og lengd. Í því sambandi skiptir að sjálfsögðu miklu máli, við hvaða aðila haft er samráð um þessi efni erlendis og hvaða aðilar það eru, sem verða fengnir til aðstoðar og ráðleggingar í þessum efnum. Það liggur í hlutarins eðli, að til slíkra verður að leita, því að hér á landi er ekki sú sérfræðiþekking og tækni, sem þarf til þess að rannsaka þessi mál svo sem nauðsynlegt er. Og ég fagna því alveg sérstaklega, sem hér hefur komið fram hjá hæstv. ráðh., að hann hyggst hafa náið samráð við Norðmenn um þessi mál.



Herra forseti. Mér sýnist, að það mætti koma fram í sambandi við þessa fsp. í fyrsta lagi, hvað líði landgrunnsrannsóknum þeim, sem Alþ. hefur veitt sérstaka fjárveitingu til og farið hafa fram undir umsjón Rannsóknaráðs ríkisins, en þeim er lokið að því leyti, að það er búið að fara yfir allt landgrunnið með þeim tækjum, sem við höfum til ráðstöfunar. Það er verið að vinna úr þeim upplýsingum, en þegar er ljóst, að þar er ekkert, sem bendir til. að olíu sé að finna á landgrunninu sjálfu. Og að sjálfsögðu eru það einnig mikilvægar upplýsingar. Ég vil einnig geta þess, að hinir rússnesku vísindamenn hafa verið í nánu sambandi við Rannsóknaráð, og við höfum fengið upplýsingar um þennan fund þeirra oftar en einu sinni, bæði í fyrra og aftur nú. Við höfum fengið kort af því svæði, þar sem þeir hafa fundið þessi lög, og eins og kom fram hjá hæstv. ráðh., hefur þeim verið skrifað, og það er væntanleg skýrsla frá þeim mjög fljótlega. Hins vegar er þetta á svo miklu dýpi og gengur að öllum líkindum undir þá hellu, sem einkennir okkar landgrunn, að með núverandi tækni eru að mínu mati ákaflega litlar líkur til. að þetta verði nýtt í náinni framtíð.

Fyrirspyrjandi (Heimir Hannesson) : Herra forseti. Ferðamál eru nú mjög á dagskrá í þessu landi og verða vafalaust í þinginu á næstunni. Í framhaldi af því hef ég leyft mér að leggja fram nokkrar fsp. til hæstv. samgrh. um þau mál. Þær eru: „1. Hvað líður framhaldsathugunum á vegum Sameinuðu þjóðanna um þróun íslenskra ferðamála ? 2. Hafa ráðstafanir verið gerðar til að tryggja fé til þeirra, og hver yrði hlutur Íslands í því sambandi? 3. Hafa verið gerðar ráðstafanir af opinberri hálfu til að leysa hreinlætisvandamál á fjölförnum ferðamannastöðum? 4. Hafa ráðstafanir verið gerðar til að kynna alþjóðlegum fjármálastofnunum umræddar áætlanir og hugsanlega þörf á lánveitingum vegna framkvæmda í ferðamálum?“ Áður en hæstv. ráðh. svarar þessum fsp., vil ég leyfa mér að hafa örfá orð um stöðu þessara mála í dag og framtíðarviðhorf. Segjum, að íslensk ferðamál séu nú að ýmsu leyti á nokkrum tímamótum vegna nýrra viðhorfa, þannig að ekki verði hjá því komist að hefja stefnumörkun sem fyrst í málefnum þessa tiltölulega nýja atvinnuvegar, og á það bæði við lagasetningu, mikilvæg framkvæmdaatriði og ráðstöfun og öflun á fjármagni. Við búum enn við ferðamálalöggjöf, sem þarfnast brýnnar endurskoðunar með tilliti til þessara nýju viðhorfa, og segja má, að íslensk ferðamál hafi þróast á þann veg, er þau hafa gert, þrátt fyrir gildandi löggjöf, en ekki vegna hennar. Nú hefur hæstv. ráðh. lagt fram nýtt frv. að ferðamannalöggjöf, og verður það vafalaust rætt nánar hér í þingsölum, og skal ég ekki ræða það nánar. Það er alkunna, að fáar atvinnugreinar í heiminum hafa vaxið jafnört á síðustu árum og margvísleg ferðaþjónusta. Orsakirnar eru margvíslegar, m. a. aukinn frítími, bylting í samgöngum og batnandi lífskjör, og þar að auki sívaxandi alþjóðleg samvinna á mörgum sviðum. Alþjóðlegar fjármálastofnanir hafa látið sig þetta miklu skipta, sérstaklega á síðari árum, og þó einkum Alþjóðabankinn og stofnanir hans, og hafa þær ýmist lánað eða lagt fram í ýmsu formi mikið fjármagn til margra þátta ferðamála. M. a. er svo langt gengið, að vegamál hafa verið einn þáttur í slíkri lánastarfsemi. Býr þar að baki sú skoðun, að fátt sé líklegra til að skapa gjaldeyrissnauðum löndum með einhæfa atvinnuvegi vaxandi gjaldeyristekjur, og ekki síður sú staðreynd, sem okkur hættir stundum að taka of oft sem sjálfgefna, að þróun ferðamála færir menn og þjóðir nær hvort öðru, þar sem oft skapast tengsl og vinátta og aukinn skilningur á milli þjóða og einstaklinga. Hvað er líklegra en slík samskipti til að stuðla að þeim friði og skilningi í heiminum, sem allir eru sammála um að vinna að? En víkjum þá örlítið að stöðunni hjá okkur sjálfum. Hjá okkur tengjast ferðamál á einn eða annan hátt við flest svið í þjóðlífi okkar og e. t. v. í ríkari mæli en við gerum okkur sjálf ljóst daglega. Ég vil nefna aðeins örfá grundvallaratriði, sem hafa ber í huga. Hinir beinu viðskiptahagsmunir eru fjölþættari en í nokkurri annarri atvinnugrein. Hin óbeinu áhrif eru margvísleg, m. a. þau, að samkv. alþjóðlegum rannsóknum eru margfeldisáhrif þess fjár, er ferðamaðurinn skilur eftir, sjöföld í efnahagskerfinu miðað við aðrar atvinnugreinar. Frá sjónarmiði byggðastefnu er ferðamannaþróun æskileg, m. a. vegna fjármagnsdreifingar og valddreifingar. En þar er þó ekki sama, hvernig á er haldið. Loks mega menn ekki gleyma því, að þróun ferðamála er í rauninni forsenda þess, að við Íslendingar getum rekið og stjórnað sjálfir okkar eigin samgöngukerfi, og er það fyrst og fremst átt við flugmálin. Þetta var hluti af kostunum. En vissulega getur líka verið viss hætta á ferðum, ef - og ég segi aftur: ef við kunnum ekki að sýna hófsemi og varkárni, þar sem það á við. Ég á hér við þá hættu, sem fólgin er í því, að ört vaxandi ferðamannastraumur geri umhverfisvandamál okkar alvarlegri en þau nú eru. Þetta er margfalt stærra vandamál en svo, að hægt sé að ræða það hér. En ég vil leggja áherslu á tvennt. Að sjálfsögðu eigum við aldrei að stiga neitt skref í þessum málum nema skoða umhverfisog náttúruverndarmálin rækilega. En það er um leið bjargföst skoðun mín, að í þessum málum sem öðrum sé stefnumarkandi skipulag líklegra til árangurs en skipulagsleysi mótað af einangrunarhugmyndum. Ég held, að við varðveitum aldrei óspillta náttúru þessa lands með því að girða hana af. Meginmarkmiðið hlýtur því að vera að tryggja eðlilega þróun þess atvinnuvegar með það í huga að styrkja grundvöll þjóðarbúsins, auka valddreifingu og virka byggðastefnu, um leið og við tökum fulli tillit til umhverfisverndar og þeirrar framtíðarstefnu að varðveita landið og kosti þess, jafnt til hags og ánægju fyrir landsmenn sjálfa og þá gesti, er vilja sækja okkur heim. Ég treysti því, að hæstv. samgrh., ríkisstj. og Alþ. muni hafa þar góða forustu og sú stefnumörkum verði tekin, er hér hefur verið reynt að lýsa.

Félmrh. (Björn Jónsson) : Herra forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. e. spyr í fyrsta lagi, hvað líði framhaldsathugunum á vegum Sameinuðu þjóðanna um þróun íslenskra ferðamála. Um það vil ég segja þetta, að eins og kunnugt er veitti Þróunarsjóður Sameinuðu þjóðanna árið 1971 fjárhagslega aðstoð til gerðar ferðamálaáætlunar fyrir Ísland, og nemur aðstoðin 140 þús. Bandaríkjadölum. Fyrri hluti þessarar áætlunargerðar var unnin af bandarísku fyrirtæki, Checchy & Co., á s. l. ári og þessu ári, og skilaði það skýrslu sinni til Sameinuðu þjóðanna og ríkisstj. í sumar. Með skýrslunni er m, a. stefnt að því að lengja ferðamannatímabilið á Íslandi, og eru fjórar leiðir eða þróunarsvið valin til sérstakrar athugunar í skýrslunni. Það eru skíðasvæði, vötn, ár og sjór til fiskveiða, ráðstefnu - og fundaaðstaða og jarðhiti til heilsuræktar. Niðurstöður bandaríska fyrirtækisins varðandi aukningu erlendra ferðamanna til Íslands eru þær, að hæfilegt sé að stefna að 12% aukningu fram til 1980, 8% eftir það fram til 1990. Með þessu móti mundu ferðamálin öðlast aðeins aukinn hlut í þjóðarbúskapnum, en jafnframt væri unnt að halda ferðamannastraumnum innan æskilegra marka með tilliti til landverndar og þarfa okkar sjálfra. Bandaríska fyrirtækið bendir á, að verði hins vegar ekkert að gert í ferðamálum, muni aukning erlendra ferðamanna stöðvast af sjálfu sér strax á árinu 1976. Sú aukning, sem hefur orðið í ár, aðeins 6–7%, bendir til þess, að þessi fullyrðing sé á rökum reist. Bandaríska fyrirtækið leggur til, að á næstu árum verði lagt í ákveðnar framkvæmdir, sem jafnframt því að laða erlenda ferðamenn komi að fullum notum fyrir landsmenn sjálfa. Það er ekki ástæða til þess hér að rekja, í hverju þessar framkvæmdir eru fólgnar, en heildarkostnaður við þær er áætlaður rúmlega 2 milljarðar kr. Ríkisstj. hefur ekki tekið ákvörðun um, hvort eða að hve miklu leyti ráðist verði í þessar framkvæmdir, en samþ. fyrir sitt leyti, að síðari hluti áætlunargerðarinnar fari fram, en í henni verður m. a. kannaður rekstrargrundvöllur fyrir þessar framkvæmdir og annað, sem máli skiptir í því sambandi. Þessum áætlunum mun verða lokið á árinu 1975, og þá, en ekki fyrr, mun ákvörðun verða tekin um það, hvort ráðist verði í þessar framkvæmdir. Í öðru lagi er spurt: „Hafa ráðstafanir verið gerðar til að tryggja fé til þeirra, og hver yrði hlutur íslands í því sambandi?“ Áætlað er, að greiðslur til erlends fyrirtækis, sem vinni að áætlanagerðinni, þ. e. a. s. þeirri síðari, nemi 135 þús. Bandaríkjadölum. Þar af eru 55 þús. dalir óafturkræft framlag Þróunarsjóðs Sameinuðu þjóðanna, en 40 þús. framlag frá ríkissjóði. Auk þess mun ríkissjóður þurfa að greiða innlendan kostnað við áætlunargerðina, en hann er einkum fólginn í ferðalögum innanlands, vélritunarþjónustu og kostnaðinum við íslenska starfsmenn. Áætla má, að hann verði á bilinu 2–4 millj. kr. Á fjárl. 1974 verða teknar inn í þessu skyni 5 millj. kr. Í þriðja lagi er spurt: „Hafa verið gerðar ráðstafanir af opinberri hálfu til að leysa hreinlætisvandamál á fjölförnum ferðamannastöðum?“ Samgrn. hefur nú um nokkurra ára skeið haft fjárveitingu á fjárl. til að bæta salernisaðstöðu á fjölförnum ferðamannastöðum. Enda þótt þessi fjárhæð hafi verið lág og raunar allt of lág, hefur þó töluvert miðað í þá átt að koma þessum málum í betra horf. Ríkissjóður stuðlaði á sínum tíma að byggingu snyrtiskálans á Laugarvatni, sem er við tjaldstæðið þar, og var m. a. greitt fyrir þeim framkvæmdum með lánum úr Ferðamálasjóði. Ríkissjóður keypti á s. l. ári veitingaskálann við Gullfoss, en þar hafði þá verið hætt veitingarekstri, og salernisaðstaða, sem þá var þar fyrir hendi, var algerlega óhæf. Á þessu ári fengust svo 2 millj. kr. í fjárl. til þess að koma upp snyrtiaðstöðu við Gullfoss. Var hluti af því fé notaður til þess að koma upp snyrtiaðstöðu í gamla veitingaskálanum, og er óhætt að segja, að sú aðstaða hafi verið skammlaus í sumar, þó engan veginn til frambúðar, og hefur samgrn. farið fram á að fá 10 millj. kr. framlag á fjárl. ársins 1974 til þess að byggja nýjan snyrtiskála við Gullfoss. Í fjórða lagi er spurt: „Hafa ráðstafanir verið gerðar til að kynna alþjóðlegum fjármálastofnunum umræddar áætlanir og hugsanlega þörf á lánveitingu vegna framkvæmda á ferðamálum?“ Þessari spurningu get ég raunar ekki svarað nema neitandi. Það hefur ekki farið fram nein formleg könnun á þessu né fjármálastofnunum verið kynntar með formlegum hætti þessar áætlanir, m. a. vegna þess, að ákvörðun hefur ekki enn verið tekin. Hins vegar hefur verið um algerlega óformlegar kynningar að ræða í því sambandi.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að benda á það, sem raunar kom fram af því, sem hæstv. ráðh. sagði, að það, sem stundum er kallað áætlun um ferðamál á Íslandi og gert er af ameríska fyrirtækinu, sem hann greindi frá, er ekki heildaráætlun um ferðamál á Íslandi, heldur eingöngu áætlun um einstaka þætti. Þar er eingöngu fjallað um einstaka þætti og fyrst og fremst miðað við erlenda ferðamenn og ráðstafanir til þess að fá þá til landsins. Frá mínu sjónarmiði getur ekki komið til greina að ákvarða verkefnaröðun í ferðamálum, fyrr en allir þættir þessara mála hafa verið skoðaðir og þeim raðað upp og þeir bornir saman, þ. á m. aðstaða og möguleikar víðs vegar um landið til þess að koma upp ferðaþjónustu fyrir innlent ferðafólk og erlent. Ég tel, að gætilega og hóflega verði að fara í að fjölga erlendum ferðamönnum, en vinna sem allra mest að því, að Íslendingar geti ferðast um sitt eigið land og dreift sér um það. Ég vil fara þess á leit við hæstv. samgrh., að hann beiti sér fyrir heildarathugun ferðamálanna á þann veg, að sem flest sjónarmið komi þar til, ekki bara þeir þættir, sem amerísku fyrirtækin skoðuðu, heldur einnig t. d. byggðasjónarmið, umhverfissjónarmið og hin mikla nauðsyn þess að dreifa ferðalögunum um landið. Ég skora sem sé á hæstv. ráðh. að beita sér fyrir því, að ferðamálaáætlun verði gerð, þar sem stefnan verði mörkuð, eftir að allir þættir hafa verið raktir. Ég vænti þess og treysti því, að engar meiri háttar ákvarðanir verði teknar í þessum málum án samþykkis Alþ., og án þess að hæstv. ráðh. hafi undirbúið það á þessa lund og að erlendar lántökur verði alls ekki undirbúnar í einstaka þætti þessara mála, fyrr en stefnan hefur verið mótuð af ríkisstj. og Alþ. um það, hvað eigi að sitja fyrir. Við erum, eins og hér hefur komið fram í umr., mjög sennilega stödd á vegamótum í þessum málum og afar þýðingarmikið, hvað verður tekið fram fyrir. Ég bendi aðeins á það, hvernig farið gæti, ef þetta væri ekki skoðað vel í heild. Í þessari áætlun um einstaka þætti er gert ráð fyrir 2200 millj. kr. fjárfestingu, en þar af eru 2000 millj., í Reykjavík og næsta nágrenni, en aðeins 200 millj. úti um land. Sjá allir, að það þarf að taka þessi mál mjög myndarlegum tökum, og ég treysti samgrh. mjög vel til að gangast fyrir því.

Fyrirspyrjandi (Heimir Hannesson) : Herra forseti. Ég vil þakka samgrh. fyrir greinargóð svör og vil fara um þau örfáum orðum. Í þessari frumskýrslu um fjögur þróunarsvið, sem fyrir liggur, held ég, að sé mjög margt athyglisvert, þó að vissulega megi um margt deila. Ég vil taka undir hluta af því, sem hv. þm. Eysteinn Jónsson sagði. Ég er honum fyllilega sammála um, að við eigum engar þær meiri háttar framkvæmdir að gera í ferðamálum, sem koma ekki heim og saman við okkar eigin hagsmuni, hagsmuni Íslendinga sjálfra. En ég er hins vegar honum ósammála um þá skýrslu, sem hefur verið gerð og ég lít á sem bráðabirgðaskýrslu, en tek undir það, að þar eru vissulega ýmsir hlutir, sem geta komið þjóðinni til góða jafnt sem erlendum ferðamönnum. Ég held, að þessi fjögur svið, sem þarna eru rædd, séu öll athyglisverð, en vissulega verður að kanna þau mun betur. Margar forsendur skortir, m. a. í sambandi við lax- og silungsveiði í ám og vötnum. Þá skortir fullkomnari rannsóknir á fiskeldi víða um land. Það er sjálfsagt að halda þessu áfram og kanna möguleika á ákveðnum framkvæmdum og staðarvali þeirra. Ég fagna því, að ríkisstj. hefur tekið ákvörðun um að kanna þetta mál nánar, þótt að sjálfsögðu hafi engar endanlegar ákvarðanir verið teknar um neitt fyrir framtíðina. Ég get þó ekki hjá því komist, eins og hv. þm. Eysteinn Jónsson, að gagnrýna mjög harðlega þær áætlanir, sem fyrir liggja, að því leyti, að af fjárfestingaráætlunum upp á 2250 millj. kr. er gert ráð fyrir svo að segja öllu - eða yfir 90% af fjárfestingunni - í eða við þéttbýlissvæðið við Faxaflóa. Ég gagnrýni það mjög harðlega, en vilja jafnframt leggja þann skilning í það, að hér er um að ræða sérfræðilegar till., sem á eftir að skoða betur, á eftir fylgir pólitískt mat, og ég treysti mjög vel hæstv. samgrh. og ríkisstj. í heild til að draga þar af réttar ályktanir. Mér finnst ekki óeðlilegt, - ef vikið er að þessum till. aftur, sem hafa verið gerðar mikið til opinberar, þó að þeim hafi e. t. v. ekki verið dreift hér á Alþ. nema að hluta, - að ráðstefnuuppbyggingin verði mikið til í tengslum við höfuðstaðinn. En ef af hinum miklu framkvæmdum verður í sambandi þá miðstöð, þar sem á að stunda skíðaiðkanir að vetrarlagi og heilsuræktaraðstöðu árið um kring, auk fjölmargs annars, þá á að setja þá miðstöð á stofn annars staðar á landinu, ekki eingöngu af byggðasjónarmiðum, heldur einnig af hreinum hagkvæmnissjónarmiðum. Mér dettur ekki í hug að koma fram með neinar till. að þessu sinni til hæstv. ráðh., en ég treysti því, að hann og ríkisstj. muni taka fullt tillit til þess byggðasjónarmiðs, ef af verður. Í sambandi við atriði nr. 2, um hreinlætisástandið, þá þarf ekki að fara um það mörgum orðum. Það er hreint ófremdarástand, og er það því miður ekki í samræmi við nýsamþykkt náttúruverndarlög. En ég vil leggja áherslu á það, að vandamálið er fyrst og fremst til vegna þess, að nánast engar ráðstafanir hafa verið gerðar eða mjög ófullnægjandi. Það er auðvelt að kippa þessu í lag, ef skilningur er fyrir bendi, og annað er ekki mannsæmandi, ekki endilega vegna erlenda ferðafólksins, heldur fyrst og fremst okkar sjálfra vegna. Að því er varðar kynningu gagnvart alþjóðlegum fjármálastofnunum, þá er það rétt hjá hv. þm. Eysteini Jónssyni, að á þessu stigi er ekki tímabært að leggja fram neinar ákveðnar till., einfaldlega vegna þess, að þær eru ekki fyrir hendi. En ég held, að það mundi ekki saka og það mundi flýta fyrir þróun þessa máls, ef alþjóðlegum fjármálastofnunum væri gerð grein almennt fyrir hug og framtíðarfyrirætlunum Íslendinga í þessum málum. Þetta mál er búið að vera á dagskrá síðan 1968, og báknið er víst nægilega þungt til þess, að ekki veiti af a. m. k. að halda þessu máli í gangi.



Herra forseti. Það er ekki aðstaða til að ræða þetta mál núna, en hins vegar ætti hún að gefast sæmilega í sambandi við það frv. um ferðamál, sem ríkisstj. hefur lagt fram og liggur nú fyrir hv. Ed. En ég vil strax taka það fram til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að ég lít ekki á þessa undirbúningsskýrslu hins bandaríska fyrirtækis sem neina heildaráætlun um ferðamál á Íslandi, allra síst heildaráætlun, sem stjórnvöld hafi lagt blessun sína yfir. Vafalaust mun mönnum þykja sem ýmislegt sé þar við að athuga og jafnvel litið á málið dálítið frá einni hlið. Það er þó ekki fullkomlega rétt hjá hv. 1. þm. Austf., að þessi áætlun sé eingöngu fyrir erlenda ferðamenn. Að nokkru leyti er það í áætluninni, að gert er ráð fyrir mikilli fjárfestingu hér í Reykjavík, einmitt vegna þess, að það er gert ráð fyrir, að það þurfi innlenda markaðinn til þess að standa undir þeirri fjárfestingu, sem um er að ræða, eins og t. d. varðandi skíðasvæði og annað því um líkt, og bent er á, að væri það annars staðar á landinu, þá þyrfti það að verða á heimsmælikvarða í samkeppni við bestu skíðaaðstöðu, sem þekkist, og þar er af miklu og góðu að taka, og svipað er að segja um heilsuræktina. Engu að síður er það mín skoðun, að það beri að skoða málið alveg sérstaklega út frá þessu sjónarmiði, út frá byggðasjónarmiði, og ég tel vafalaust, að það verði gert, þegar þessar skýrslur hafa verið fullgerðar og hægt er að hafa þær allar og fullgerðar til hliðsjónar við þá heildaráætlun, sem við hljótum að gera og hv. 1. þm. Austf. ræddi um. Það er sem sagt kannske höfuðgagnrýnin á það, sem fyrir liggur frá þessu bandaríska fyrirtæki, eins og ég sagði, að fjárfestingin sé of mikil í Reykjavík. En þetta er að sumu leyti eðlilegt, ekki síst þegar hagkvæmnisástæður eru skoðaðar, þó að þær beri auðvitað engan veginn einar að vera ráðandi. Sannleikurinn er sá, að í okkar ferðamálum er mergurinn málsins sá, að ekki er nægilegt gistirými og aðstöðurými hér á Reykjavíkursvæðinu, en það vill nú svo til, að okkar samgöngum við erlendar þjóðir er þannig háttað, að útlendir ferðamenn, sem koma hingað, koma hér á Reykjavíkursvæðið og fara héðan, og hér verður þess vegna að vera einhver aðstaða í einhvern stuttan tíma, a. m. k. 1–2 nætur, fyrir hvern þann erlendan ferðamann, sem til landsins kemur og dvelst hér eitthvað að marki. En að sjálfsögðu, þegar heildarskýrsla frá Sameinuðu þjóðunum liggur fyrir, tel ég fyrst vera tíma kominn til þess að nota hana sem hjálpargagn við heildaráætlun um ferðamál á Íslandi.



Herra forseti. Ég held, að hv. þm. og hæstv. ráðh. hafi misskilið mig. Ég sagði, að þessi áætlun sem bandaríska fyrirtækið hefur gert, væri fyrst og fremst miðuð við erlenda ferðamenn og ráðstafanir til að fá þá til landsins, og ég held, að það geti ekki orðið um það deilt. Hitt sagði ég aldrei, að þessar framkvæmdir, sem þar eru ráðgerðar, gætu ekki komið Íslendingum til nota einnig. En ég held, að það fari ekkert á milli mála, að grundvöllurinn að henni er þessi. Frá mínu sjónarmiði liggur mest á að gera heildaráætlun um þessi mál, en ekki hitt, að vinna svo mjög úr þeim hugmyndum, sem þarna eru, fyrr en menn þá eru á því, að þær eigi að koma fljótlega til, en það gæti orðið um eitthvað af þeim. Mest liggur á því að gera heildaráætlun og láta sitja fyrir framkvæmdir víðs vegar um landið í sambandi við ferðamálefnin. Það er sannfæring mín, að þær þyrftu að sitja fyrir, opna beri landið meira en gert hefur verið, búa beri betur í haginn fyrir ferðamenn víðs vegar um landið, og þá getur þetta líka orðið mjög þýðingarmikið mál í sambandi við framkvæmd skynsamlegrar byggðastefnu. Ég álít, að það eigi ekki að fara með þessi mál fyrir alþjóðafjármálastofnanir, fyrr en við vitum sjálfir, hvað við viljum láta sitja fyrir. Annars eigum við það á hættu, að þær hafi of mikil áhrif á það, hvað hér verður látið sitja fyrir, og þess eru mjög mörg dæmi, að þannig hefur einmitt farið, ef menn fara of snemma á stúfana að hinar og aðrar fjármálastofnanir erlendar segja: Ég skal lána í þetta, en ekki í hitt o. s. frv. - Ég held, að það sé betra, að menn viti, hvað þeir vilja, áður en farið er að leggja fyrir slíkar stofnanir beiðnir um lán. Það er mín reynsla, og það mun sýna sig, að það er skynsamlegt.

Fyrirspyrjandi (Heimir Hannesson) : Herra forseti. Það eru tvær viðbótarfsp. til hæstv. samgrh., sem hljóða þannig: „1. Hversu miklu opinberu fé er áætlað að ráðstafa til landkynningarstarfsemi Ferðaskrifstofu ríkisins á næsta ári? 2. Hversu há er sú upphæð, er lögð hefur verið fram af íslenskri hálfu til að standa straum af kostnaði við norrænar kynningarskrifstofur í Bandaríkjunum og Þýskalandi á undanförnum þremur árum, og hversu miklu fé er áætlað að ráðstafa í því sambandi á næsta ári?“ Ég mun ekki hafa um það fleiri orð að þessu sinni, fyrr en hæstv. ráðh. hefur skýrt málið.



Herra forseti. Í fyrsta lagi er spurt, hversu miklu opinberu fé sé áætlað að ráðstafa til landkynningarstarfsemi Ferðaskrifstofu ríkisins á næsta ári. Svar mitt er það, að samkv. fjárlagafrv. 1974 eru það 8 millj. 270 þús. kr. Í öðru lagi er spurt, hversu há sé sú upphæð, sem lögð hefur verið fram af íslenskri hálfu til að standa straum af kostnaði við norrænar kynningarskrifstofur í Bandaríkjunum og Þýskalandi á undanförnum þremur árum og hversu miklu fé sé áætlað að ráðstafa í því sambandi á næsta ári. Svar mitt er þetta, að árið 1970 var þessi upphæð 603 580 kr. 70 aurar, árið 1971 var þessi upphæð 1 743 962 kr., árið 1972 var upphæðin 3 763 453 kr. og árið 1973 5 millj. kr., en þar af til Bandaríkjanna 4.4 millj. kr. Á árinu 1974 er áætlað, að til þessarar starfsemi fari 5.3 millj. kr., eða um 64% af landkynningarfénu í heild, þar af 4.7 millj. kr. til Bandaríkjanna. Fé til þessarar sameiginlegu landkynningarskrifstofu í Bandaríkjunum fer fyrst og fremst til norrænnar kynningarskrifstofu, sem Norðurlönd hafa þar sameiginlega, þar sem Íslendingar hafa starfsmann, en nokkurt framlag einnig til kynningarskrifstofu í Los Angeles. Á meginlandi Evrópu tökum við þátt í kynningarskrifstofum í 4 borgum: Hamborg, München og Róm ásamt Dönum og Zürich ásamt Dönum og Svíum. Í sérstakri athugun er nú, hvort eða að hve miklu leyti þessari þátttöku okkar verður haldið áfram.

Fyrirspyrjandi (Heimir Hannesson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir greinargóð svör. Ég skal ekki ræða starfsemi Ferðaskrifstofu ríkisins á þessu stigi málsins, ég held, að það sé ekki tímabært að fara út í það. Það verður vafalaust gert í sambandi við það lagafrv., sem liggur fyrir þingi um ferðamál. Þó vil ég aðeins vekja athygli á því, að það er lítið samræmi í því að halda uppi lögum um Ferðaskrifstofu ríkisins og ætla henni að standa undir landkynningu og öðrum málefnum án þess að ætla henni nægilegt fé í þeim efnum. Geri ég ráð fyrir, að þau mál eigi eftir að skýrast á næstunni, og mun ekki fara út í það núna. Ég get hins vegar ekki annað sagt eftir þær upplýsingar, sem hæstv. ráðh. hefur hér veitt, að það sé í meira lagi vafasamur ávinningur og umdeilanleg ráðstöfun á opinberu fé að hafa núna á þremur árum ráðstafað, að því er mér telst til, yfir 12 millj. kr. í starfsemi á vegum norrænna aðila, þar sem ekki er um að ræða neina vöru, sem verið er að selja. Ég held, að það hefði verið nær, að þetta fé hefði runnið til Ferðaskrifstofu ríkisins eða hreinlega til íslensku flugfélaganna, sem hafa háð barða baráttu á þessum sömu mörkuðum. Ég skal við öll möguleg tækifæri lýsa yfir stuðningi mínum við norræna samvinnu og norrænt samstarf, en í þessum málum verða menn að átta sig á því, að við okkar ágætu frændur á Norðurlöndum eigum við í samkeppni í flugmálum og þar með ferðamálum, þann að þar liggja okkar leiðir alls ekki saman. Ég vil þess vegna halda því fram, að þessi opinbera ráðstöfun á svo miklum upphæðum og enn hærri upphæð fyrir árið 1974 sé hrein mistök og mjög óeðlileg eyðsla á opinberu fé.

Félmrh. (Björn Jónsson) : Herra forseti. Ég hefði kannske getað sagt það strax, sem ég ætla að segja nú, að ég er að ýmsu leyti sammála hv. 3. þm. Norðurl. e. um það, hvernig landkynningarfé hefur verið varið. Það þarfnast að mínu viti endurskoðunar. Það er einmitt þess vegna, sem ég hef nú nýlega m. a. sett þrjá hæfa menn í það að athuga alla starfsemi og rekstur Ferðaskrifstofunnar og gera till. um framtíðarskipan þeirra mála. Ég hef enn fremur núna, í tilefni af því, að forstjóri Ferðaskrifstofunnar mun taka þátt í fundi norrænnar samstarfsnefndar um ferðamál, lagt fyrir hann í sambandi við þá ferð að kynna það, að þessi mál væru í endurskoðun og kæmi til greina, að við mundum að einhverju verulegu leyti draga okkur, a, m. k. að hluta, út úr þeirri starfsemi, án þess þó að við vildum slíta þau bönd, sem binda okkur saman í sambandi við það, sem er algerlega á vegum allra Norðurlandaþjóðanna. Þetta er m. a. mín hugsun í sambandi við það, sem hv. fyrirspyrjandi kom inn á, að á þeim skrifstofum, sem við rekum í Evrópu, höfum við ekki starfsfólk, ég held hvergi. Það er enginn vafi á því, að okkar landkynningarstarfsemi væri betur rekin einmitt í samráði og sambandi við skrifstofur og rekstur flugfélaganna heldur en þessar skrifstofur, sem við rekum annars vegar með Dönum og hins vegar með Svíum.



Herra forseti. Ég mun hvorki hafa inngang né eftirmála í sambandi við þessar fsp., sem hér liggja fyrir til hæstv. utanrrh., en þær eru eftirfarandi : „1. Hvað liður þeirri endurskoðun á starfsemi utanríkisþjónustunnar, er málefnasamningur ríkisstj. kveður á um? 2. Hefur verið leitað álits forsvarsmanna útflutningsaðila í sambandi við þá endurskoðun?“



Herra forseti. Það verður stutt svar hjá mér að þessu sinni við þeim fsp., sem hv. 3. þm. Norðurl. e. hefur flutt hér, en svarið er svona: Endurskoðun á skipulagi utanríkisþjónustunnar hefur verið til athugunar, og ættu skýrslur um þá athugun að liggja fyrir, áður en langt um líður. Á sínum tíma samdi ég við dr. Ólaf Ragnar Grímsson um að kynna sér starfsemi utanríkisþjónustunnar með sérstakri hliðsjón af viðskipta- og markaðsmálum og gera till. í því efni. Hvað snertir skipulag utanríkisþjónustunnar að öðru leyti, hef ég óskað eftir till. sendiherra Íslands erlendis, og hafa svör sumra þeirra þegar borist. Einnig hef ég óskað eftir því sérstaklega við einn starfsmann utanrrn., Pétur Eggerz sendiherra, að hann láti mér í té till. varðandi endurskipulagningu utanríkisþjónustunnar og staðsetningu sendiráða. Hvað snertir síðari spurninguna get ég sagt, að samráð hefur verið haft við ýmsa aðila útflutningsins. Eins og ég sagði, ættu skýrslur um endurskoðunina að liggja fyrir, áður en langt um líður, og verður þá unnið úr þeim og hægt að gefa hv. Alþ. frekari skýrslu um þessa athugun.



Herra forseti. Ég held, að þeir, sem áður kunna að hafa efast um gagnsemi utanríkisþjónustunnar, hafi sannfærst um gildi hennar í eitt skipti fyrir öll í þeirri miklu og víðtæku starfsemi og átökum, sem fram hafa farið í sambandi við landhelgismálið, og er vonandi, að ekki þurfi meiri háttar milliríkjadeilur til, að menn átti sig á því og skilji mikilvægi virkrar utanríkisþjónustu fyrir Íslendinga. En það er auðvitað ekki sama, hvernig á málunum er haldið. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans í sambandi við þessi mál og fagna því, að þau mál eru nú að skýrast og líkur eru á því, að nýjar till. komi fram um breytingu þar á. Í sambandi við hugsanlega endurskipulagningu, vil ég aðeins vekja athygli á örfáum atriðum. Ég held, að það sé alveg óhjákvæmilegt og nauðsynlegt að tengja okkar utanríkisþjónustu meira við sölu- og markaðsmál. Við erum fámennir, Íslendingar, og höfum ekki efni á öðru en að hæfir menn reyni að sameina sín störf og sameina störf í þágu þjóðarinnar á sem flestum stöðum og fyrir sem flesta aðila í þágu þjóðarheildarinnar. Vissulega er það þegar gert að nokkru leyti, en sjálfsagt nokkuð mismunandi, hvernig á því er haldið. Þetta þarf að sjálfsögðu að gera í samráði við útflytjendur, og ég fagna því, að hæstv. ráðh. upplýsti, að það væri þegar gert. Það er t. d. spurning, úr því að þessi ferðamál og landkynningarmál voru á dagskrá hér áðan, hvort það væri ekki hugmynd, að sameina þetta að einhverju leyti til þess að spara kostnað. Svíar hafa t. d. gert það. Þeir hafa lagt niður hluta af sínum kynningarskrifstofum og komið verkefni þeirra inn í deildir í sinni utanríkisþjónustu. Hollendingar, Danir og Finnar tengja þetta mjög saman og með góðum árangri. Ég vil í þessu sambandi minna sérstaklega á, að hjá íslenskum útflytjendum, bæði á sviði iðnaðar og lagmetis, eru verulegir erfiðleikar þessa mánuðina vegna sölutregðu, miðað við það verð, sem verksmiðjurnar þurfa að fá. Þessir erfiðleikar eiga áreiðanlega eftir að koma nánar í ljós. Það væri alveg áreiðanleg gagnlegt, ef utanríkisþjónustan væri á hverjum tíma undir það búin og hefði þannig starfsliði á að skipa, að hún gæti komið þar til hjálpar á slíkum erfiðleika tímum og það helst fyrirvaralítið. Í framhaldi af þessu vil ég vekja athygli á því, að ég held, að það sé nauðsynlegt að breyta um aðsetursstaði, með tilliti til nýrrar þróunar í heiminum, bæði í sambandi við stjórnmál og markaðsmál. Í Japan er t. d. ört vaxandi markaður fyrir íslenskar útflutningsvörur, svo að ekki sé talað um tengslin við Kína, sem þarf að rækja, bæði stjórnmálalega og viðskiptalega. Utanríkisþjónustan hefur nýlega sent ambassador sinn í fyrsta sinn til Kína. Ég veit ekki, hvort rn. hefur falið honum að kanna markaðsmál. Ef svo hefur ekki verið, þá harma ég það og vona, að það verði gert í næstu ferð. Ég vil að lokum varpa fram fsp. til ráðh. eða hugmynd, m. a. vegna þess, hversu framtíð þessa lands er yfirleitt tengd þróun og gangi utanríkisviðskipta, hvort ekki kæmi til mála, að einn maður með ambassadorstitil með aðsetri hér í Reykjavík ynni beinlínis að slíkum útflutningsmálum í samráði við útflutningssamtök á hverjum tíma, fyrir utan þau störf, sem hann að öðru leyti kynni að starfa að. Ég held, að að þessu gæti orðið mikið gagn, kannske ekki á skammtímaplani, en með langtímasjónarmið í huga. Ég held, að það sé fyrir löngu kominn tími til þess að sameina okkar raunverulegu hagsmunamál í okkar utanríkisþjónustu. Við höfum þar mikið af mjög góðum og hæfum mönnum, en við þurfum að tengja viðskiptamálin enn nánar við þessa ágætu starfskrafta en fram að þessu hefur verið gert. Að öðru leyti skal ég ekki segja meira um þetta á þessu stigi málsins.



Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem síðasti ræðumaður sagði, að nýta utanríkisþjónustuna betur í sambandi við viðskiptalegan erindrekstur. En ég vil líka bæta einu við, sem mér finnst, að megi koma fram. Það má ekki gleyma menningarhliðinni. Ég hugsa til þess með skelfingu, ef í utanríkisþjónustunni væru bara viðskiptafulltrúar og að sjálfsögðu nokkrir lögfræðingar, en kúltúrinn vantaði. Ég mælist til þess, að við endurskoðunina á þessu verði kúltúrnum ekki gleymt.