Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ágúst Flygenring Jeg vildi með örfáum orðum gera stutta grein fyrir frv. þessu, vegna þess að jeg býst við, að flestum þingm. í hinni háttv. deild sje það ókunnugt (Stefán Stefánsson. Já, nokkuð). Þegar Hafnarfjörður varð kaupstaðurr var landið eign þriggja aðila, síðan hefur Hafnarfjörður keypt land það, er J P. T. Bryde átti. Er það verðmætast þessara landeigna, enda er mest þjettbýlið þar. Land þetta liggur að sjó frá Fiskaklett suður að Læk. Á því svæði er helzta bryggjan og aðalviðskiftalífið verður þar framvegis vegna hafskipabryggjunnar, sem þar er verið að byggja. Næst verðmesta landsspildan er sú, sem kirkjan á innan endimarka kaupstaðarins. Það er landið, sem hjer er um að ræða. Að vísu óræktað alt; því þeir tveir grasblettir, sem eiga að heita grasi vaxnir á þessu landi, nefnilega Hamarskot og Undirhamar, eru báðir undanskildir í kaupinu. Aðallega er landið hraun og holt, sem notað er til beitar af ýmsum næstliggjandi sveitum. Jeg skal játa, að kaupstaðurinn þarf ekki nauðsynlega að kaupa land þetta, og við mikið af því hefur hann ekkert að gera, en hins vegar er ýmislegt í sambandi við afnotin af því, sem gerir það að verkum, að kaupstaðnum er hentugt að hafa óskertan umráðarjett yfir landinu. Auk allrar beitar fyrir skepnur bæjarins má t. d. nefna afnot vatnsafls til raflýsingar, vatnsveitu o. fl. Það af landi þessu, sem er bygt, er bygt með órjúfanlegum samningum, erfðafestu, svo að það er eins og það væri selt. Það er þess vegna auðvelt, að meta svona. land. Jeg man ekki betur en eftir skýrslu þeirri, er prófasturinn í Görðum gaf bæjarstjórn Hafnarfjarðar, þá nemi leiga af því 1.600-1.700 kr. Fiskiverkunarsvæði eru mjög lítil í landi þessu fyrir utan þau, sem þegar eru seld á erfðafestu; að eins smáskikar eftir, sem kunna að vera ólofaðir. Ekki er hægt að segja um það, hvað land þetta muni mikið byggjast, en eftir því, sem bygzt hefur síðustu árin, þá lítur ekki út fyrir, að það verði mjög mikið fyrst um sinn, enda hefur bygðin færzt í mótsetta átt, nefnilega á landi kaupstaðarins. Það mun láta nærri, að sannvirði landsins sje í kring um 40.000 kr., og eru þá eftir frumv. greiddar 12.000 kr. fyrir það aukna verðmæti, sem álíta má að í landinu liggi við það, að bygðin vaxi. Er þetta verð ákveðið af seljandanum sjálfum, beneficiarius í Görðum með samþykki og ráði biskups. Það hefur verið fundið að því, að það hafi ekki verið talað um málið við stjórnarráðið, en þetta er ekki að öllu leyti rjett. Strax sem þetta var rætt, fór prófasturinn í Görðum til ráðherra og spurði hann að, hvort stjórnarráðið vildi ekki selja land þetta, samkv. lögum um sölu kirkjujarða, en ráðherra vísaði málinu frá sjer og áleit stjórninni ekki beint koma það við; sagði víst á þá leið, að prófastur með ráði biskups gæti eins vel undirbúið það til þings, og hefur þess vegna sú leið verið farin. Fram á lestrarsalnum hjer liggur uppdráttur yfir land þetta, sem sýnir stærð þess og lögun, svo og gefur uppdrátturinn fullkomna upplýsingu um það, hvernig því er háttað; hvað af því er hraun og hvað melar o. s. frv. Jeg verð að álíta, að það sje jafn-rjett, að selja land þetta eins og aðrar þjóð- eða kirknaeignir, sem fyrst verða að einhverjum verulegum notum, þegar þær hafa skift um eigendur. Hjer er að ræða um landsspildu úr Garðalandi, sem ábúandi ekki getur að neinu hagnýtt sjer, nema að því, er snertir afgjöldin af bygðurn lóðum. Jeg gat um það áðan, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar vildi af ýmsum ástæðum fá umráð yfir landinu. Eins og nú háttar, byggist landið alla vega og með alskonar lóðarstærðum, og sjá allir, að slíkt er mjög óhentugt fyrir kaupstaðinn, viðvíkjandi götum og öðru skipulagi. Þess vegna er mjög æskilegt fyrir bæjarstjórnina að fá vald yfir landinu, hvað þetta áhrærir. Í landi þessu er ennfremur vatn til neyzlu og lækur sá, er notaður er til að raflýsa bæinn m. m. Þetta o. fl. hefur þá þýðingu, að bænum er nauðsynlegt, að kaupa landið, þótt enginn beinn hagur sje að því, enda er það líka ærin upphæð, að gefa 12000 kr. fyrir arðlaust land, sem ekki gefur neitt af sjer fyr en máske einhvern tíma í framtíðinni, eða ef til vill aldrei. Jeg lít svo á, að úr því að prófasturinn í Görðum og biskup hafa fjallað um málið fyrir kirkjunnar hönd, þá ætti því að vera vel borgið frá kirkjunnar eða landssjóðs sjónarmiði, og þar af leiðandi engin ástæða til að tefja málið. Öll töf á málinu yrði því einungis til að baka bæjarstjórn Hafnarfjarðar og kirkjunni óþægindi, og þótt farið yrði að virða landið, þá tel jeg ekki hægt eða forsvaranlegt, að virða það hærra, en það er boðið fyrir af umráðamanni þess nú.

Jens Pálsson Jeg vildi að eins segja örfá orð um mál þetta. Jeg hygg, að það sje ekki ofmælt, að háttv. 3. kgk. þm. sje allra mann kunnugastur máli þessu, og þar sem hann hefur gefið hinni háttv. þingdeild svo ljósa og skýra lýsingu á landinu, hef jeg engu við það að bæta. Það hefur verið um það talað, að mál þetta hafi ekki komið stjórnarráðsveginn hingað, og vildi jeg þar um gefa skýrslu sem annar aðili með tillögurjetti. Jeg fór sjálfur til ráðherra og skýrði honum frá málinu og ljet jafnframt í ljós þá ósk mína, að ef stjórnarráðið áliti rjett og tiltækilegt að selja eignina, þá áliti jeg, að heppilegast væri, að stjórnarfrumvarp kæmi um það, en ráðherra leit svo á, að málið væri ekki þess eðlis. Jeg sneri mjer ekki um þetta til skrifstofustjóra eða landritara, heldur beina leið til ráðherra og að vísu munnlega. Þótt kirkjujarðir að lögum heyri undir hreppstjóra, þá heyra prestssetrin undir biskup, og hjer ræðir um hluta af prestsetri; það sem því háttv. 4. kgk. talaði um lög um sölu kirkjujarða í þessu sambandi, þá á það ekki við þetta mál, einmitt af því, að hjer ræðir um hluta af prestssetri, er presturinn hefur allan afnotarjett af. Hvað verðmæti landsins líður, þá er hægt að ganga úr skugga um það eftir leigusamningum af lóðum; en síðan jeg varð prestur í Görðum, hef jeg gert alla samninga í 3 eintökum, en eldri en um mína tíð eru víst að eins 2 samningar. Jeg hef altaf fylgt þessari reglu um 3 eintök og hefur leigutaki 1, presturinn í Görðum 1 og yfirstjórn kirkjunnar, - framan af stiftsyfirvöld og nú stjórnarráðið 1, og ætti því að vera hægt að sjá hjer hjá kirkjustjórninni, hversu miklu leigurnar nema, en það mun vera nálega 1700 kr., og ef það þætti máli skifta, mætti nálgast samningana heiman frá Görðum til að sjá það með vissu. En samkvæmt reynslu er ekki hægt að ná inn þessum 1.700 kr. með minni kostnaði en 100 kr. Land það, sem ekki er bygt, liggur svo, að það er ekki tiltök að nota það nema með afarmiklum girðingarkostnaði. Að þessu leyti álít jeg 52.000 kr. vera full hátt verð. Annars var talsvert tog milli mín og bæjarstjórnarinnar; hún vildi fá landið fyrir minna verð en þetta. En einhverja tillögu vildi jeg gera um málið. Jeg hafði í huga, hve mikil not gætu verið af landinu, og áleit þess langt að bíða, að land þetta gæti gefið af sjer það sem svarar rentum af 52.000 kr. En það var eitt atriði, sem kom ekki skýrt fram í ræðu háttv. 3. kgk. - Fyrir sunnan þetta umrædda land er sjerstök jörð, Jófríðarstaðir. Land þeirra er mikið bygt nú.  (Steingr. Jónsson: Er það prívat eign?)  , Já. Líklegt þykir mjer, að bærinn geti fengið kost á að ná í þá jörð í hálfa; að því gætu legið eðlileg drög, ef kappkostað væri. Þar fyrir sunnan er Hamarsland, þar eru 5 tún, sem nú gefa góðan arð. Það land liggur frá „Hamrinum“, sem tekur við sunnan við lóð J. P. Thorsteinsson & Co., og nær alt suður að Hvaleyrarlandi. Í þessu landi eru 2 býli, það er Flensborg og Óseyri, en þau eiga að eins tún sín, enga útjörð. Hamar er jörð með talsverðu landi, er liggur að höfninni í Hafnarfirði. Þessa jörð á dánarbú Þorsteins kaupmanns Egilssonar, og vill selja, enda hefur boðið Hafnarfjarðarkaupstað kaup á því. Af Hvaleyrarlandi, sem er víðáttumikið, og liggur einnig að höfninni, á sama dánarbú helminginn, og er mjer kunnugt, að erfingjarnir muni vilja selja það, ef þeir fengju það viðunanlega borgað. Og Hafnarfjörður stæði bezt að vígi til að kaupa það og nota. Þetta, sem jeg hjer hef sagt, styður það, sem 3. kgk. tók fram, að Hafnarfjörður gæti áreiðanlega fengið aðrar landsspildur keyptar. Og fari svo, að Hafnarfjörður eignist Hamars- Hvaleyrar- og Jófríðararstaðaland, þá vil jeg ekki eiga að verja suðurjaðarinn á Garðalandi. Jeg vildi að eins sýna fram á, að það er ekki út í bláinn, að hann benti á, að nóg land væri til, sem Hafnarfjörður gæti fengið keypt. Ennfremur vil jeg taka það fram, að Akurgerðislóðina gömlu átti fyr meir Garðakirkja. Var Akurgerði sölsað undan kirkjunni með málaferlunum alkunnu milli Garðaprests og Knutzons stórkaupmanns. Mál þeirra gengu til hæstarjettar, en kirkjan tapaði málinu. Síðan gáfu nýjar ástæður (skilríki) ástæðu til að fitja málið upp aftur. En þá rjeðu málspartar málaferlum þessum til lykta með sætt, og hlaut Knutzon allmikla skák af kauptúnslóðinni. Þessi skák eða blettur, svo nefnd Akurgerðislóð, er verulegur hluti kaupstaðarstæðisins. Út frá henni ganga bryggjur frá tveim stærstu verzlunarhúsunum í bænum og bæjarbryggjan, sem nú er verið að byggja, og upp frá bryggju þessari er nóg óbygð lóð fyr hús þau, er bærinn kann að vilja reisa í sambandi við bryggjuna. Þessa Akurgerðislóð alla hefur bærinn fyrir 2 eða 3 árum keypt. - Hann er þess vegna, er á alt er litið, ekki í neinum vandræðum um landeign. Þegar jeg legg það til, að þessi kaup verði gerð, þá lít jeg als ekki á hagsmuni Hafnarfjarðar, heldur miklu fremur á hagsmuni prestalaunasjóðsins; það er honum fyrir beztu, að landinu sje ekki haldið í svo háu verði, að það gangi ekki út. En hættulegt að láta kaupin bíða, þar sem nóg annað land er fyrir hendi. - Hef jeg nú skýrt frá afstöðu minni í þessu máli.

Ráðherra (H. H.) Það hefur verið skýrt frá því í Nd., og jeg heyri það einnig sagt hjer, að ástæðan fyrir því, að þetta mál kom ekki fyrir þingið sem stjórnarfrumv., hafi verið sú, að hlutaðeigendur hafi leitað til fyrv. ráðherra og hann hafi neitað að taka við því. - Nú hefur hv. fyrv. ráðherra falið mjer að geta þess hjer, að þetta væri ekki alskostar rjett hermt. Hann segist hafa verið spurður, hvort stjórnarráðið gæti ekki framkvæmt söluna eftir lögunum um sölu kirkjujarða, og hann hafi gefið það svar, að málið yrði að ganga til alþingis og afgreiðast þaðan með sjerstökum lögum. En hinsvegar væri rjett, að leita fyrst til biskups áður en frekara væri gert í málinu. Þaðan hefði svo átt að senda það til stjórnarráðsins til frekari aðgerða, en það hefur ekki verið gert. Óneitanlega væri það viðfeldnara, að stjórnin undirbyggi slík mál sem þetta, og hefði verið viðkunnanlegra, að virðingargerð hefði legið fyrir þinginu, áður en það tekur ákvörðun um það. En úr því má bæta með því, að hnýta því við lögin, að salan verði ekki framkvæmd fyr, en farið hefur fram virðing á landsspildunni.

Jens Pálsson Jeg man vel er jeg átti tal við fyrv. ráðherra um þetta mál. Jeg fór fram á það við hann, hvort ekki væri hægt, að selja land þetta sem kirkjujörð; en hann sannfærði mig um, að það væri ómögulegt. Þá ljet jeg þá ósk mína í ljósi, að það kæmi fram sem stjórnarfrumv., en hann mæltist undan því. Sýslumaðurinn í Hafnarfirði hefur og verið hjá fyrv. ráðherra í sömu erindum, en hreyft málinu að eins munnlega eins og jeg.

Ráðherra (H. H.) Það er mjög æskilegt, að málaleitanir eins og þessi sjeu skriflegar. Sje svo eigi, er oft hætt við, að málin verði óljós og óþarfa misskilningur slæðist inn. Jeg þykjist vita, að hæstv. fyrv. ráðherra hafi hugsað, að mál þetta gengi frá bæjarstjórn Hafnarfjarðar og prófastinum til biskups og frá biskapi til stjórnarráðsins. Mundi það hafa verið hin rjetta leið.

Sigurður Eggerz Jeg hef tekið það fram áður í umræðum þessa máls, að fyrirvari minn snerti aðallega þingsályktunartillögu nefndarinnar, er hjer liggur fyrir til umræðu. Mjer virtist hún ekki nægilega glögg mynd af vilja nefndarinnar í þessu máli. Í 2. lið tillögunnar, eins og hún upphaflega var orðuð, virtist mjer liggja ofmikið aðhald að stjórninni um, að koma með tillögur um ráðstafanir til útrýmingar fjárkláðanum fyrir næsta þing, því meining nefndarinnar var, að það yrði því að eins gert, að skoðunin leiddi í ljós, að virkileg nauðsyn væri til þess. Nú hefur nefndin breytt 2. lið till. á þann hátt, að jeg er honum nú samþykkur og fellur því fyrirvari minn burt um þetta atriði. 1. lið þingsályktunartillögunnar virðist mjer aftur á móti ofaukið. Ekki af því, að jeg sje því mótfallinn, að stjórnin beiti lögunum frá 8. nóv. 1901, heldur af því mjer virðist óviðfeldið, að skora á stjórnina í þingsályktunartillögu, að beita gildandi lögum. Tel nægilegt, að henni væri gefin bending um það í nefndarálitinu og framsögunui. Þetta gæti að einu leyti haft rjetta þýðingu, Ef stjórninni t. d. bærust bráðlega fregnir um það, að fjárkláða hefði orðið vart svo og svo víða um land alt, og hún þaraf leiðandi væri fastráðin í að leggja fyrir næsta alþing tillögur um 2 útrýmingarbaðanir, þá virðist mjer hart, að hún væri bundin við að beita lögunum frá 1901, því í, því tilfelli væri væntanlega rjettast, að bíða þangað til, að algerð útrýmingartilraun færi fram.

Þórarinn Jónsson Þegar frumvarpið var síðast til umræðu hjer í deildinni, kom það fram í ræðu hins hæstv. ráðherra, að tími sá, er ætlaður var stjórnarráðinu til að athuga kláðaskoðunarskýrslurnar og annað, er að málinu liti, væri alt of stuttur, svo að ómögulegt yrði fyrir stjórnina, að undirbúa málið fyrir þing 1913. Til þessarar mótbáru er það að segja, að stjórnin er ekki ein um verkið, þar sem hún hefur dýralækninn sjer við hönd, svo eigi þarf að berja því við, að ekki sje nægilegur starfskraftur til. Enda ætti dýralækninum að vera það verk sjerlega ljúft samkvæmt stöðu sinni, og mundi því kostgæfa það af alhug. Þetta þarf því ekki að óttast. Þá vildi jeg drepa á það, að nefndin vill, að stjórnin fyrirskipi böð samkvæmt lögum nr. 40, 8. nóv. 1901. Það hefur verið í nefndinni talið mjög mikilsvert atriði, að framfylgja þessum lögum, þar sem reynslan hefur sýnt það, að þar sem kláðinn hefur komið magnaðastur upp, t. d. í Árnessýslu - og þar var alt fje baðað - hefur hann að mesta leyti horfið með því að ráðast á hjeraðið alt, og þessi reynsla mundi verða söm annarstaðar. Og algerlega hið sama hefur sýnt sig út um land, þar sem kláði hefur komið upp, og baðað hefur verið samkvæmt fyrirskipun stjórnarráðsins og dýralæknis að eins hið sjúka fje, að kláðinn hefur batnað þar, en fært sig til, komið upp annarstaðar, af því hjeruðin hafa ekki verið tekin öll fyrir í einu. Hefði það verið gert jafnóðum, er það skoðun mín, að kláðinn væri nú horfinn, eða mundi innan skams hverfa. Hvað kostnaðinn snertir, er það heldur ekki svo fráfælandi. Því nú liggur mikið fyrir af baðlyfjum, mikið af tóbaki, víðsvegar um landið, sem liggur undir stórskemdum, ef sumt af því er ekki orðið ónýtt. - Ef nú kláði kæmi upp til muna í einhverju hjeraði, sýndist ekki ótiltækilegt, að koma þessum baðlyfjum þangað, rannsaka hvað at þeim mætti nota, og baða svo úr því, sem brúklegt væri. Kostnaðurinn fyrir landssjóð yrði því ekki tilfinnanlegur, en hins vegar lítt afsakanlegt fyrir landsstjórnina, að gæta þess eigi betur, hvernig þessi baðlyf hafa verið geymd, ef mikið af þeim skyldi vera orðið ónýtt.

Sigurður Eggerz Jeg vil að eins geta þess, að jeg er ekki á móti því, að lögum nr. 40, 8. nóv. 1901, væri beitt eftir atvikum. En meining mín var sú, að jeg áleit enga ástæðu til þess að vera að skora á stjórnina, að beita lögum, sem sjálfsagt er að hún beiti, þar eð það er skylda hennar að fylgja lögunum. Jeg áleit hins vegar, að nægilegt hefði verið að benda á það í nefndarálitinu.

Jósef Björnsson Jeg vil segja að eins nokkur orð, er snerta athugasemdir þær, er þm. V.-Sk. gerði. Hann taldi það einskonar vantraustsyfirlýsing til stjórnarinnar, að samþykkja 1. lið þingályktunartillögunnar. En jeg mótmæli þessu. Því lög nr. 40, 8. nóv. 1901, eru heimildarlög, og það er ekki svo að skilja, að þau skyldi stjórnina til þess að beita þeim; hún getur þvert á móti látið vera að beita þeim, og af því að hún getur það, þá er að eins eðlilegt, að hún geri það eftir atvikum, er henni svo sýnist. Stjórnin hefur tvo aðila að ráðgast við í þessu máli, dýralækni og þingið. Þingið ráðleggur stjórninni, að beita þessum lögum á þessum vetri, er í hönd fer, hvort sem hinn ráðanauturinn, dýralæknirinn, felst á það eða ekki. Það er því engin ástæða til að skoða þetta á annan veg, en sem bendingu frá þinginu.

Stefán Stefánsson Jeg vildi að eins strika undir það, sem háttv.þm. Skgf. sagði, að hjer er eigi um annað að ræða en heimildarlög; og noti stjórnin ekki lögin, þá er það skylda þingsins, að hvetja hana til að framfylgja lögunum. Já, jeg vil bæta því við, að ef þingið nú feldi þessa tillögu, þá lægi í því, að þingið vildi eigi að stjórnin framfylgdi lögunum  (Sigurður Eggerz: Það er að eins formspursmál)  . Nei, það er meira en formspursmál. Það var upplýst af háttv.l.þm. Húnv., að miklar birgðir af tóbaki liggi fyrir í Húnavatnssýslu, og að þær liggi undir skemdum. Í Strandasýslu eru einnig miklar tóbaksbirgðir og eigi betur geymdar. Sessunautur minn skýtur því að mjer, að á Hólmavík muni vera geymd um 300 pd. Það hafa komið úr Húnavatnssýslu eindregnar áskoranir um það. að beita lögunum, eins og jeg gat um við 2. umr. þessa máls. Og er þá nokkurt vit í því, að láta tóbakið liggja þar ónotað og skemmast, og láta kláðann berast þar út um sýsluna og líklegast út fyrir sýsluna, hver veit hve víða? Jeg ljet þess getið við 2. umr. þessa máls. að jeg væri sannfærður um, að landið mundi vera laust við kláðann að mestu eða öllu leyti, ef stjórnin hefði notað sjer heimild þá, sem lög nr. 40, 8. nóv. 1901, veita henni, að því, er snertir útrýmingarbaðanir á grunuðu svæðunum. En þetta hefur stjórnin eigi gert sem skyldi, enda mun aðalráðunautur hennar í þessum efnum, dýralæknirinn í Reykjavík, eigi hafa ýtt svo mjög undir hana. Þegar Myklestad gerði útrýmingaratlöguna að fjárkláðanum um árið, var herra dýralæknirinn mótfallinn þeirri aðferð, sem Myklestad beitti, og taldi hana kák eitt, sem með engu móti gæti leitt til útrýmingar kláðanum. En nú sýndi það sig, að Myklestad tókst að útrýma kláðanum á stórum svæðum, og að mestu leyti um land alt, svo kláðinn hefur að eins stungið sjer niður hjer og hvar, og í sumum sýslum hefur hans aldrei orðið vart síðan útrýmingartilraunin var gerð. Hefði ötullega verið að því gengið, að taka fyrir kverkar kláðanum hvar sem á honum bólaði, mundi sögu hans lokið hjer á landi, og fullyrðingar dýralæknisnis jafnframt að engu orðið, og er engin furða, þó honum taki það sárt; þegar litið er á aðgerðir stjórnarinnar í málinu hin síðustu árin, sem mun vera samkvæmt tillögum dýralæknisins, þá dettur manni ósjálfrátt í hug, að honum muni það eigi mjög um geð, að kláðans verði sem víðast vart, svo spádómar hans rætist og fullyrðingar hans reynist rjettar; en fjarri sje mjer, að halda því fram, að þetta hugboð sje rjett; það væri ósæmileg aðdróttun að þessum sæmdarmanni. Jeg hef orðið þess var, að hann er mjög mótfallinn skoðunum nefndarinnar, og þykir svo sem nefndin hafi í áliti sínu rangfært orð hans. Sje svo, er það eigi viljandi gert. En skoðun vora á málinu erum vjer reiðubúnir til að verja hvar sem er, og þætti ekkert fyrir því, að hann tæki ofan í okkur opinberlega, eins og hann kvað hafa haft við orð, því þá gefst oss tækifæri til að bera hönd fyrir höfuð okkar, enda má þá telja víst, að fleira komi fram um þetta mál, en hjer hefur verið minst á. Jeg læt þessa getið, af því jeg sje, að dýralæknirinn er hjer viðstaddur. Jeg vonast eftir, að öll þingsályktunartillagan verði samþykt og sjerstaklega 1. liður hennar verði eigi feldur af þeim ástæðum, sem jeg nefndi í upphafi þessa máls.

Sigurður Sigurðsson Ein af aðalmótbárunum gegn þessu frv. við 1. umr. þess hér í deildinni, var sú, að lækkun ráðherraeftirlauna, sem farið er fram á í því, komi að eins niður á þeim, sem verði ráðherrar úr embættisleysu. Þessa skoðun sína bygðu mótmælendur frumv. á niðurlagi 1. gr. Auk þess er það skoðun lögfræðinganna, að embættismenn, er verði ráðherrar, eigi rétt til eftirlauna samkv. hinum almennu eftirlaunalögum og að eftirlaunin miðist þá við ráðherralaunin. Fyrir mitt leyti efast eg nú um, að þessi skilningur sé réttur. Það er útaf fyrir sig enginn galli á frv. þó að eftirlaun þeirra, sem yrðu ráðherrar og ekki hafa verið embættismenn áður, séu ekki hærri en þetta - einar 1.000 kr. Og eg á bágt með að skilja þessa umhyggjusemi sumra embættismanna í deildinni fyrir þeim, sem kunna að verða ráðherrar og ekki hafa verið áður í embætti. Hitt er óneitanlega stór ókostur, ef þessi niðurfærsla á ráðherraeftirlaununum sem frv. ráðgerir, ekki geta náð til þeirra, sem eru embættismenn áður en þeir verða ráðherrar. En mér er ekki ljóst, hvernig þeim skilningi verður komið að í sambandi við frv. Skilningur minn í þessu máli er sá, að eftir að frv. þetta er orðið að lögum, þá séu ráðherraeftirlaunin að eins 1.000 kr. og að það gildi gagnvart öllum, með þeim undantekningum, sem getur um í 1. gr. Eftir almennum lögfræðisskýringum er ekki hægt að svifta embættismann, sem verður ráðherra, eftirlaunarétti þeim, sem hann hefir unnið til áður en hann verður ráðherra. En eftir frv. er hverjum óheimilt, sem verður ráðherra, að reikna sér eftirlaun fyrir þann tíma, sem hann gegnir þeirri stöðu, eftir hinum almennu eftirlaunalögum. Og mér heyrðist og skildist ekki betur en að hv. framsm. (L. H. B.) héldi fram sama skilningi við 2. umr. frv. Sé það ekki rétt hjá mér, þá leiðréttir hann það. Sé það réttur skilningur, að ráðherrastöðuna beri í þessu sambandi að skoða sem embætti, með rétti til eftirlauna, ófrávíkjanlegum samkvæmt eftirlaunalögunum - en það er 1/5 af embættistekjunum og 20 kr. fyrir hvert þjónustu- ár -, þá skilst mér eigi betur en að sá réttur gildi þá alveg eins gagnvart þeim, sem yrðu ráðherrar úr embættisleysu. Hafi embættismaður, sem verður ráðherra þennan rétt, þá gildir það vitanlega alla, sem komast í þá stöðu, hvort sem þeir hafa áður verið í embætti eða ekki. Við það að verða ráðherra, er þá maðurinn orðinn embættismaður, þótt hann hafi ekki verið það áður og á þá sama rétt til eftirlauna og allir aðrir embættismenn. Þetta er alveg rökrétt útfærsla á þeim skilningi, að embættismaðurinn, sem verður ráðherra, eigi rétt til þess að reikna eftirlaun sín eftir launaupphæð þeirri, sem fylgir ráðherrastöðunni. Eg býst við nú að lögfræðingarnir vilji ekki skrifa undir þetta. Afleiðingin af því er þá sú, að skoða verður ráðherrastöðuna sérstaka í sinni röð, og að ákvæði eftirlaunalaganna um það, hvernig beri að reikna út eftirlaun embættismanna, gildi ekki um ráðherra, sem slíka. Mér virðist og ákvæði 2. gr. stjórnarskr. benda á þetta. Þar segir að eins: “Landssjóður greiðir laun og eftirlaun ráðherrans.“ En í 3. gr. laga 17. okt. 1903 um aðra skipun á æðstu umboðsstjórn Íslands segir, að eftirlaun ráðherra skuli ákveðin samkv. hinum alm. eftirlaunalögum. En þess er að gæta, að sú grein á að vera úr lögum numin með þessu frv., sem hér liggur fyrir. Eg get því ekki séð, að þessi aðal aðfinsla gegn frv., sem eg gat um í byrjun, hafi við minstu rök að styðjast. Eg hefi heyrt menn vera að stinga saman nefjum um það, sín á milli, að þetta frv. eigi að vera tilraun til þess að útiloka samkeppni embættislausra manna um ráðherrastöðuna. Ekki vil eg væna okkur flutningsmenn frv. þessa, að svo hafi verið í garðinn búið, - en hins vil eg geta til, að ólærðir menn yfir höfuð muni ekki sækja það fast að verða ráðherrar og sízt menn úr framleiðslustéttum landsins. Hingað til hafa ekki farið neinar sögur af því, að þeir gengju með ráðherra í maganum. Þeir, sem að undanförnu og fram að þessu hafa verið haldnir af þeim sjúkleik eru embættismennimir - og þá fyrst og fremst lögfræðingarnir og svo nokkrir aðrir, lærðir, en embættislausir náungar. Við 2. umr. þessa máls, sagði háttv.þm. Sfjk. (V. G.) að það væri rangt að afnema eftirlaun embættismanna, þar sem nú væri alstaðar verið að gera ráðstafanir til þess, að allir menn fengju eftirlaun. En hér er ólíku saman að jafna. Eftirlaun embættismanna eru ranglát og skapa misrétti milli stétta landsins. Og það er af þessari ástæðu, að almenningur er óánægður með þau og vill fá þau afnumin, eða breytt. Eftirlaun embættismanna eru öll tekin úr hinum almenna sjóði þjóðarinnar - landssjóði - og þau eru veitt, svo að segja, undantekningarlaust öllum embættismönnum, hvort sem þeir hafa verið lengur eða skemur í embætti og hvort sem þeir hafa staðið vel eða illa í stöðu sinni. Ellistyrktar sjóðir almennings, þar sem unnið er að koma þeim á fót, en þar á móti bygðir á framlögum þeirra manna, er góðs eiga af þeim að njóta. Eg skal raunar kannast við að þeir einnig njóta styrks, þessir sjóðir, af fjárhirzlu ríkisins og er það ekki nema sanngjarnt og réttmætt í alla staði. Það hefir verið sagt, að verði eftirlaun embættismanna afnumin, þá þurfi um leið að hækka laun þeirra, til þess að þeir geti lagt eitthvað upp til elliáranna. Um það geta verið skiftar skoðanir. Eg skal reyndar kannast við það, að t. d. laun lægstlaunuðu kennaranna við mentaskólann muni vera of lág, en eg hygg samt, að yfirleitt líti almenningur svo á, að laun embættismanna séu sæmilega há. Hv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) benti líka fyrir skömmu hér í deildinni á vangann á sér og hv.þm. Sfjk. (V. G.) sem vott þess að þeir hafi nóg að bita og brenna. Og eg held að það mætti benda á vangann á fleirum embættismönnum því til sönnunar, að þeir hafi nóg fyrir sig að leggja. Það er auðvitað ekki nema tilhlýðilegt og verðugt, að þeir líti sómasamlega út, hvað hold og ham snertir. En þegar menn gerast framsettir af ofáti svo engu er líkara en konum komnum á steypirinn, þá er mér nóg boðið, og því heldur sem margir hér á landi hafa ekki einu sinni til hnífs eða skeiðar sem kallað er. Og meðan svo er ástatt þá virðist mér ástæðu-laust að hækka laun embættismanna.

Bjarni Jónsson Eg vildi að eins leyfa mér að gera stutta fyrirspurn til hv.þm. Sfjk. (V. G.). Hann sagði við 2. umr. þessa máls, að stjórnarskráin hefði verið brotin á seinasta þingi með fjárveitingu til embættis nokkurs sem veitt var af þinginu ákveðnum manni. Eg vil gefa honum tækifæri til þess að leiðrétta þessi orð sín nú. Það er fyrirgefanlegt, þar sem hann er danskur embættismaður, þótt hann þekki ekki til embætta hér á landi.

Valtýr Guðmundsson Þótt að það sé ekki tíðkanlegt, að fyrirspurnir séu bornar fram á þingi á þennan hátt þá skal eg samt verða við tilmælum háttv.þm. Dal. (B. J.) og svara fyrirspurn hans nokkrum orðum. Eins og honum mun kunnugt, þá eru í hverju því landi, sem þingbundna konungsstjórn hafa, þrjú völd, sem eru aðskilin hvort frá öðru. Það er löggjafarvaldið, umboðsvaldið og dómsvaldið. Þessari reglu er einnig fylgt í okkar stjórnarskrá. Þar er ákveðið, að löggjafarvaldið skuli vera hjá konungi og alþingi í sameiningu, umboðsvaldið hjá konungi einum og dómsvaldið hjá dómstólunum. Undir umboðsvaldið heyrir meðal annars að skipa menn í allar opinberar stöður. Alþingi hefir því ekkert vald til að gera slíkt. Því er það, þegar þingið fer að skipa í slík embætti og gefa reglu um þau, þá er það skýlaust brot á meginreglunni í vorri stjórnarskrá. Þar sem nú seinasta þing tók upp á því að skipa ákveðinn mann í opinbera og afar þýðingarmikla stöðu - aðallega gagnvart útlöndum - þá reið á því að stjórnin eða umboðsvaldið hefði eftirlit með því. En alþingi hefir ekki aðeins tekið valdið af stjórninni til þess að skipa mann í stöðuna, heldur einnig eftirlitið, með því að skipa honum að fara eftir erindisbréfi, sem gefið var út af stjórn, er als ekki sat að völdum. Þetta er skýlaust brot á stjórnarskránni og eg er hissa á því að nokkur stjórn skuli hafa látið bjóða sér slíkt - hafi ekki neitað að hlýta þessu.  (Bjarni Jónsson: Hvaða grein stjórnarskrárinnar er brotin?)  . 1. gr. ef háttv.þm. vil lesa hana og í sambandi við hana 2. og 3. gr. og eg álít hverja stjórn hafa haft heimild til þess að neita slíkum fjárlögum staðfestingar. Annars er þetta aukaatriði, sem ekki kemur því máli við, sem nú er á dagskrá og skal eg því ekki fara fleirum orðum um það.

Bjarni Jónsson Eg vil leyfa mér að taka það fram, að eg er alveg sömu skoðunar í þessu eftirlaunamáli og eg var á þinginu 1909, þegar eg ásamt öðrum hv.þm. bar fram frv. um afnám eftirlauna ráðherra og eg held fast við það, að það er ekkert stjórnarskrárbrot, þótt öll eftirlaun verði tekin af honum. Í stjórnarskránni stendur að eins að laun og eftirlaun ráðh. skuli goldin úr landssjóði og það, að eftirlaunalögin hafa alls ekki náð til ráðherra sést á því, að þingið sá sig knúð til þegar það vildi veita ráðherra eftirlaun, að setja inn í lögin frá 1903 um æðstu umboðsstjórn á Íslandi, sérstaka gr., sem ákvað að eftirlaun ráðh. skyldu vera reiknuð eftir hinum almennu eftirlaunalögum. Þess vegna þarf ekki annað en fella þessa gr. laganna frá 1903 burtu til þess að taka öll eftirlaun af ráðh. Það er því jafnhlægilegt að vera að tala hér um stjórnarskrárbrot og þegar hv.þm. Sfjk. (V- G.) var að tala um stjórnarskrárbrot á seinasta þingi. Hann nefndi það dæmi, að ákveðinn maður hefði af þinginu verið útnefndur viðskiftaráðunautur. Veit hv.þm., sem setið hefir á mörgum þingum, að það er mjög algengt að þingið bindi fjárveitingar við nöfn, bæði mentaskólakennurum o. fl. Eg efast alls ekki um það. En svona er það, þegar eitthvað er gert, sem þessum háu herrum mislíkar þá er hrópað upp um stjórnarskrárbrot og aðrar firrur. Þessi sundurliðun þessa útienda manns á löggjafarvaldi, umboðsvaldi og dómsvaldi var alveg rétt, en hún kemur þessu máli alls ekkert við. Að lokum skal eg lýsa yfir því, að eg greiði þessu frv. atkvæði mitt og hverju öðru er í sömu átt fer. Réttast þykir mér að taka öll eftirlaun af embættismönnum og láta þá sjá um sig eins og aðra menn. Fáist enginn í embætti þá er ekki annað fyrir en að hækka launin. En fyrst held eg að sé bezt að sjá til. Eg býst við að margir mundu sækja þótt þeir ættu víst að fá engin eftirlaun og við þyrftum ekki að fara að leita út fyrir landsteinana að dönskum embættismönnum. Annars skal eg ekki lengja meir umræðurnar, en vænti þess að þetta frv. verði samþykt.

Valtýr Guðmundsson Út af þeirri athugasemd hv.þm. Dal. (B. J.) að fást myndu nógu margir menn til að sækja um ráðherraembættið, þó engin væru eftirlaun, vildi eg leyfa mér að segja fáein orð Eg get nú hugsað mér að þeir menn fyndust, en hvort það væri hagur fyrir landið, er annað mál. Það eru til dæmi þess, að menn hafa sótt um embætti og fengið, þó þeir væru gersamlega óhæfir til að gegna stöðunni, og má því til sönnunar benda á viðskiftaráðunautsstöðuna.  (Bjarni Jónsson: Það er líka öllum vitanlegt, að kennarinn í Íslandssögu við Kaupmannahafnarháskóla er alveg ófær um að gegna þeirri stöðu.)  Hann hefir hvað eftir annað kallað mig útlending. Eg vildi nú leyfa mér að gera þá fyrirspum til hæstv. ráðh. (H. H.), hvort það sé samkvæmt erindisbréfi hans, að hann sitji hér uppi á Íslandi, eða hvort hann eigi ekki að láta vita hvar hann er að hitta, þegar hann er erlendis. 

Ráðherrann: Fyrirspurnin kemur ekki við því máli, sem er til umr. og get eg því ekki svarað henni nú. En mér skal vera ánægja að svara henni ef fyrirspyrjandi kemur með hana í réttu formi.

Flutn.m (Jón Ólafsson): Herra forseti! Hér liggur fyrir sú br.till., að í stað orðanna: „í Suður-Múlasýslu“ komi: “ Austurlandi“. - Að mínu áliti er þetta mjög óheppileg br.till. Að vísu skal eg játa að nú sem stendur gerir þetta ákvæði hvorki til né frá, en í framtíðinni gæti það orðið hættulegt, því að þá er ekki útilokað að bæði útibúin lendi á sama stað, t. d. ef bankastj. væri nú Seyðfirðingar, en það má ekki verða. Engum dettur í hug að útbúið verði haft norðar en á Seyðisfirði, og að sjálfsögðu ætti það að vera fyrir sunnan hann. Að þessu athuguðu vona eg að háttv. deild sjái það, að meiningarlaust væri að samþykkja þessa br.till. Aðrar br.till eru ekki fram komnar, svo að eg vona að frv. fái sama byr og síðast.

Jón Jónsson Rvk : Eg hefl átt þátt í br.till. þeirri, sem hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) gat um áðan, en eftir nánari upplýsingar, sem eg hefi fengið um málið, fell eg frá henni fyrir mitt leyti og mun greiða atkv. með frv.

Bjarni Jónsson Eg get ekki verið jafn fljótur í snúningunum og hv.þm. (J. J.), sem var meðhjálpari minn við þessa br.till., eða þá eg hans. Eg get ekki séð neina ástæðu til þess, að takmarka þetta nánar en við einhvern stað í landsfjórðunginum En hitt er rétt, að fela bankastjórninni það, að setja þetta væntanlega útbú þar sem hún álitur heppilegast. Hún má bezt vita hvar þægast er að koma því fyrir og gróðavænlegast, og jafnvel þótt bankastjórnin væri frá Seyðisfirði, þá mundi eg ekki óttast það, því að hvaðan sem bankastjórnin er af landinu, þá verður að ætla henni að hafa vit á þessu fyrir bankans hönd. Það er rétt sem rétt er, að nefna bara Austfirði, því að þótt háttv.þm. S -Múl. (J. Ó.) segi það ómáttulegt, að útbúið yrði sett norðar en í Seyðisfjörð, þá skal eg þó benda á þann máttuleika, að það það gæti orðið sett þar. Þær breytingar gætu orðið, að öllum þætti jafn sjálfsagt að hafa það einmitt þar. T. d. gæti verið risið þar upp „lotterí“ sem kallað er, eða t. d. snjóflóð fallin á Eskifjörð og Reyðarfjörð.  (Jón Olafsson: Þau koma nú ekki þar, heldur einmitt á Seyðisfirði)  . Það getur verið, en alt þess konar verður bankastjórninni kunnugt um, og þingið á ekki að fara að binda hendur hennar, hvorki við Seyðisfjörð né SuðurMúlasýslu, heldur láta henni vera frjálst að velja um staði. - Eg verð því að halda fram br.till. og greiða henni atkv. mitt.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Eg skal svara þessu stuttlega. Hræðsla hv.þm. við snjóflóð á Eskifirði og Reyðarfirði er á engu öðru bygð, en hinu auðuga ímyndunarafli hans. Þau koma þar aldrei, svo að menn viti, síðan landið bygðist, heldur einmitt á Seyðisfirði. Hitt, að það sé sama hvort til er tekin Suður-Múlasýsla eða alt Austurland, nær engri átt. Það er einmitt ástæðan til frumvarpsins, að koma í veg fyrir það, að útbúin verði höfð bæði á sama stað, með því að það væri að bera í bakkafullan lækinn, að hafa þau tvö á ekki stærra svæði, en þá gæti notið þeirra, og sem þegar er að miklu leyti uppurið, sem von er á, en hin sýslan aftur á móti ónumið land í þessum skilningi. Hver einasti kunnugur maður veit líka að það er satt, sem eg sagði, að verði útbúið ekki haft á Seyðisfirði, þá er ekki að tala um að hafa það norðar, ekki að tala um Loðmundarfjörð, Víkur, Borgarfjörð, Vopnafjörð né Strandir. Aftur á móti liggur beinast við að setja það annað hvort á Eskifjörð eða Reyðarfjörð, þar liggur það bezt við fyrir allan suðurhluta Austfirðingafjórðungs.

Bjarni Jónsson Eg vil að eins gera þá athugasemd, að ef hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) hyggur að hann hafi sannfært mig með þessum rökum, eða aðra, þá er það hans auðuga ímyndunarafli að kenna. Aðalatriðið er að taka burt það ákvæði, sem segir að útbúið skuli vera á Seyðisfirði, en það er líka nóg, og það vil eg láta eftir höfundi frumvarpsins, en ekki hitt, að skipa þá í staðinn að það skuli vera í Suður-Múlasýslu, því á bankastjórnin að ráða, og eg vil að þess sé gætt, að hún hafi óbundnar hendur. Það hefir hún ekki nú, og ekki heldur eftir till. hans, en hún hefir það eftir minni till. Þetta er svo einfalt mál, að ekki þýðir að reyna að flækja það.

Tryggvi Bjarnason Eg hefi leyft mér, ásamt 2 öðrum hv. þingm., að koma fram með brt. á þskj. 158 við þetta frv. Eg tók fram við 2. umr. ástæðumar fyrir því, að eg er mótfallinn 1. gr. frv. Til viðbótar við það, sem eg sagði þá, skal eg taka það fram, að mér skilst að ef stjórn kennarafélagsins álítur svo brýna nauðsyn til að efla sjóðinn, þá hefði hún getað bent flutningsmönnunum á, að taka í frv. ákvæði um, að hækka skyldi hundraðsgjald það, sem kennarar leggja í sjóðinn af launum sínum. Það mætti búast við, að þá gengi betur að fá þessa fjárveitingu í gegn. En eg býst við að þessi tilmæli séu komin frá einstökum mönnum, en ekki frá kennarafélaginu í heild sinni. Eg benti á það við 2. umr. að sjóðurinn mundi innan skamms ná lágmarki sínu, 20.000 kr., og þá mundi sá styrkur, sem kennarar eða ekkjur og börn dáinna kennara gætu fengið úr sjóðnum líka fara hækkandi. En eg verð að telja það óviðeigandi, að þingið fari nú að samþykkja nýja fjárveitingu úr landssjóði, meðan ekki er séð fyrir því að bæta fjárhaginn, því enginn veit hvernig þeim frv., sem nú liggja fyrir skattamálanefndinni, reiðir af. Eg gat þess einnig við 2. umr., að barnakennarar ættu heimtingu á styrk úr ellistyrktarsjóðnum. Hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.) sagði að eg þyrfti ekki að óttast að þeir fengju styrk af þeim sjóði, fyrst til væri sérstakur styrktarsjóður barnakennara. En því er þar til að svara, að bæjarstjórnum og hreppsnefndum er bæði rétt og skylt að veita þeim í styrk úr ellistyrktarsjóði, sem öðrum; í lögum um þann sjóð er engin undantekning til, sem réttlæti það, að neita þeim um styrk úr þeim sjóði, ef svo er ástatt fyrir þeim, sem lögin ákveða um styrkþega. Þeir borga í ellistyrktarsjóðinn alveg eins og aðrir, og eiga því heimtingu á að fá styrk úr honum eins og aðrir, sem til sjóðsins borga. Eg tel þá ekki síður en aðra vel að þeim styrk |komna. Það stendur enn óhrakið, sem eg sagði við 2. umr., svo eg sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa br.till.

Jón Jónsson Rvk. Herra forseti! Eg hefi látið það í ljósi í samtali bæði við háttv.þm., sem seinast talaði og aðra, að eg teldi það varhugavert að fara fram á auknar fjárframlögur úr landssjóði að svo stöddu. En eg álít þó að undantekningar megi eiga sér stað, og einmitt hér tel eg brýna ástæðu til undantekningar. Mér finst það varhugavert, að samþykja þessa br.till., sem hér hefir komið fram, af því að eg get ekki séð að sjóðurinn sé fær um að líkna neitt ekkjum og börnum látinna kennara, neina þessi styrkhækkun komi til. Mér finst það verulega ranglátt, ef kennari, sem af skornum launum hefir goldið í sjóðinn í mörg ár, deyr eftir langt og þarft æfistarf, að ekkja hans geti ekki gert sér von um að njóta styrks af því fé, sem hann hefir lagt í sjóðinn. Eg held, yfirleitt, að alþýðukennarastéttinni hér á landi hafi ekki verið gert eins hátt undir höfði hingað til og vert er. Það var bent á við 2. umr. hversu þýðingarmikið starf það er, sem þessi stétt hefir á hendi, og háttv. flutn.m. (L. H. B.) vitnaði til ummæla mikils metins útlendings þar að lútandi. En við þurfum ekki að sækja það til útlanda, við þurfum ekki annað en að gripa í eigin barm. Eg veit, hvað eg á þeim manni að þakka, sem fyrstur beindi göngu minni inn á lærdóms- og mentabrautina og vakti hjá mér löngunina til að verða nýtur maður föðurlandi mínu. Mér er ánægja að geta vottað honum hér opinberlega þakkir fyrir það sem hann hefir unnið, og það því fremur, sem hann hefir of litla viðurkenningu hlotið fyrir sitt góða starf, að minni skoðun. Þessi maður er Sigurður Sigurðsson, fyrrum barnakennari við Mýrarhúsaskóla á Seltjarnarnesi. Það hefir margur orðið betri og nýtari maður fyrir áhrif góðs kennara. Þetta eitt með öðru gerir það að verkum, að eg vil reyna af fremsta megni að verða við kröfum kennarastéttarinnar um að bæta hag hennar. Þar til liggja ýms rök, sem tekin hafa verið fram við fyrri umr. En eg skal nú ekki orðlengja þetta meira, því eg hefi tekið mér það fyrir stefnu að lengja ekki umræður um skör fram á þessu þingi.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg vil aðeins segja, að mig furðar ekki eins mikið á neinu, sem fram hefir komið í þessu máli, eins og þessari br.till., sem fer fram á að svifta barnakennara styrk af landssjóði.  (Sigurður Sigurðsson: Þeir hafa styrk úr landssjóði)  . Mér finst ef nokkur stétt í landinu ætti heimtingu á sómasamlegum eftirlaunum, þá sé það barnakennarastéttin. Eg skal ekki fjölyrða um þetta, en aðeins endurtaka það, að eg er öldungis hlessa á því að þingmenn koma fram með slíka brt.

Pétur Jónsson Eg get ekki séð eftir því, þó styrkur sá, sem veittur er til barnakennara sé hækkaður upp í 2.500 kr. En mér þykir það einkennilegt að aðeins er farið fram á að hækkaður sé styrkurinn úr landssjóði, en ekki jafnframt hækkað framlag kennaranna. Fyrst þessi sjóður er til, ætti kennarastéttin að gera eitthvað til að auka tekjur hans, því bæði eru tillög hennar svo lág og líka landssjóðsstyrkurinn, að sjóðurinn mun seint ná tilgangi sínum nema kennarastéttin leggi meira á sig honum til eflingar. Ef frv. hefði farið fram á það, að jafnframt því sem landssjóðsstyrkurinn yrði hækkaður, hækkuðu og framlög kennarastéttarinnar, þá hefði eg hiklaust greitt því atkvæði. En eg get ekki greitt því atkvæði eins og það liggur fyrir. Eg þarf ekki að hlusta á neina fyrirlestra um það, hve mikils virði mentunin er; það hefi eg svo oft heyrt áður. Það er enginn að vanvirða kennarastéttina eða starf hennar, þó hann geti ekki verið með í að samþykkja þetta frumv. Eðlilegast er að tekjuaukinn komi frá báðum málsaðilum, eftir því sem sjóðnum er fyrir komið.

Bjarni Jónsson Það kann rétt að vera að ekki sé þörf á að halda fyrirlestur hér í deildinni um það, hvers virði mentun er í þessu landi. Eg hefi gert mig sekan í því áður og hv.þm., sem niður settist, hefir gert sig sekan í að læra ekki neitt af því. Eina mótbáran móti frv. er sú, að ekki sé vert að auka útgjöld landssjóðs nú, þegar hann sé svo fátækur. Það er líklegt, að landssjóður sé svo fátækur nú, þegar nýbúið er að gera landið að lepp og leigja nafn þess fyrir margar þúsundir króna. Það mætti láta eitt hvað af þeim tekjum, sem af þessu fást, ganga til kennarastyrktarsjóðsins. Nú rekur hvert tekjufrv. annað hér í þinginu, svo að öll sanngirni mælir með því að svo fátæk stétt sem kennarastéttin er, verði látin leggja sem minst til þessa sjóðs. Það væri að vísu ekki frágangssök að hækka dálítið hundraðsgjaldið, sem kennarar greiða til sjóðsins, en þó ekki svo að þeir leggi meira fram en landssjóður. Ef eg væri í sporum flutningsm. brt., þá mundi eg taka till. aftur, og reyna að fá málið tekið út af dagskrá til að koma að breytingum í þá átt. Eftir þeirra eigin hugsunargangi er sú leið réttari.

Framsögum. (Lárus H. Bjarnason) Það er raunar búið að taka fram flest það, sem eg vildi fram tekið hafa. Út af því, sem hv. flutnm. breytingartillögunnar sagði, vil eg þó geta nokkurra atriða. Hann sagði við 2. umr., að launakjör barnakennara væru í rauninni viðunanleg. Eg skal endurtaka það sem eg tók fram þá, að þau geta verið nægileg til að draga fram nægjusamt líf meðan starfskraftarnir eru óþrotnir. En þegar kraftarnir þrjóta hafa þeir heldur ekki neitt. Það er úr þessu vandkvæði sem frv. á að bæta. En úr því verður ekki bætt nema landssjóður leggi til drjúgan skerf, því laun kennaranna eru svo lítil að þeir eru ekki aflögufærir um hærra gjald en þeir nú inna af hendi. Hann sagði að þeir gætu fengið styrk úr ellistyrktarsjóði. Því hefi eg aldrei neitað. En meðan til er sérstakur styrktarsjóður barnakennara, er hætt við að kennurum, sem kynnu að sækja um styrk, yrði vísað á sinn eigin sjóð og aðrir látnir ganga fyrir, því þörfin er mikil, en ellistyrktarsjóðurinn fátækur og ekki hægt að veita öllum styrk, sem hann verðskulda. Að styrkja styrktarsjóð barnakennara miðar þannig óbeinlínis til að veita öðrum styrk úr ellistyrktarsjóði, um leið og það miðar til að létta á fátækrasjóði, því að kennarar, sem ekki gætu fengið styrk af kennarastyrktarsjóði, mundu lenda á hinum almenna fátækrasjóði. Eg skil ekki að þingmenn hafi ástæðu til að leggja á móti frv., síst sveitaþm. Ekki er gerandi ráð fyrir því, að þeir þoli ekki að sjá hækka í annara aski, þegar af því, að ekki lækkar þar fyrir í þeirra aski. Það er heldur ekki svo mikið, sem hér er farið fram á, 1.500 kr. skift niður á alla gjaldendur í landinu, getur ekki orðið tilfinnanlegur skattur. Hvernig sem eg velti þessu fyrir mér, get eg ekki séð neina ástæðu til að vera á móti frv. Eg vona því að 1. gr. fái að standa, ekki síður nú en við 2. umr. Það, sem hefir verið framborið fyrir niðurfellingu greinarinnar, er ekki haldgott.

Flutn.m. (Matthías Ólafsson): Herra forseti! Þetta er að vísu lítið mál, en þó engu að síður þess vert, að það nái fram að ganga. Eg skal, með leyfi hæstv. forseta lesa grein þá í fátækralögunum, sem hér er farið framá að breytt verði (77. gr). „Ef þurfalingur fer eftir lknisráði á sjúkrahús - annað en holdsveikraspítala - þá kostar framfærslusveit hans dvöl hans þar, lyf og læknishjálp, alt að 200 kr. á ári. Það, sem fram yfir er 200 kr., greiðist úr landssjóði, þó aldrei nema fyrir tvo þurfalinga í einu úr sama sveitarfélagi eða bæjarfélagi“. Hér er nú farið fram á það, að feld séu aftan af þessari gr. orðin: „Þó aldrei nema fyrir tvo þurfalinga í einu úr sama sveitarfélagi eða bæjarfélagi“. Með öðrum orðum farið fram á það, að að því stærra böl, því þyngri byrði, sem sveitarfélagið hefir að bera, þess meiri þátt taki landssjóður í því, að létta undir með því. Það er undarlegt, að setja það inn í lögin, að hann skuli einmitt hætta að styrkja sveitafélögin, ef þau eiga verulega bágt, og það er óneitanlega gert með þessari gr. eins og hún er nú. Þetta frumv. er sérstaklega fram komið fyrir ósk Auðkúluhrepps vestra. Þessi hreppur á nú 2 sjúklinga á Kleppsspítala, og auk þess eina 4 á sjúkraskýlum vestra. Þessi hreppur er mjög illa stæður, enda mun það sjaldgæft, að eitt sveitarfélag ekki stærra, þurfi að kosta jafnmarga sjúklinga, og þó mun enn vera einn sjúklingur, sem þeim hefir orðið ókleyft að koma á sjúkrahús, sökum fjárskorts. Mismunur er mikill á efnahag manna þarna um slóðir, sárfáir menn mjög vel stæðir, hitt alt fátæklingar. Svo hefir það bæzt ofan á, að helzta stórbýlið þar í sveit, Lokinhamrar, sem margir kannast við, er nú lagt í eyði, svo að þaðan gelst ekkert til sveitarþarfa. Eg vona nú að þetta eina dæmi nægi til þess, að hv.þm. sjái hve sanngjarnt það er, að nema umrætt ákvæði úr lögum. Það ætti einmitt að vera svo, að því fleiri sjúklinga sem sveitarfélag þyrfti að kosta, því fremur væri því hjálpað.

Guðlaugur Guðmundsson Eg sé nú ekki svo mikið athugavert við þetta frv. í sjálfu sér. Og þessi 77. gr. fátækralaganna hefir líka verið undirorpin töluvert misjöfnum skilningi, sérstaklega í sambandi við 63. gr. sömu laga, og væri þá sjálfsagt, ef farið væri að breyta gr., að lagfæra þá um leið þetta sem um hefir verið þráttað. Greinin hefir verið skilin svo, að af sjúkrahússkostnaði þurfalinga eigi dvalarsveitin eigi kröfu til frekara endurgjalds frá framfærslusveitinni en 2/3 hluta. Þetta hefir leitt til þess, að þau sveitarfélög, sem komið hafa sér upp sjúkraskýlum, verða að leggja á sig skatt öðrum framar til annara sveitarfélaga. Ástæðurnar fyrir því, að dvalarsveitin fær ekki meira en þetta, eru mjög ljósar í áliti milliþinganefndarinnar. Þær eru tvær; önnur sú, að sjá við því, að menn séu teknir á framfæri að óþörfu - sveitarfélögin hafa sem sé stundum þótt slæm með það, að koma fólki á sveitina, ?: af sér og á framfærslusveitina, þegar að því er komið, að það sveitfestist. Hin ástæðan var sú, að koma í veg fyrir að veittur yrði sveitarstyrkur um skör fram, að sýna sparsemi við þá, sera komnir eru á sveitina, og hér við mætti bæta þeirri þriðju ástæðunni, að það vakti fyrir mönnum, að gera sveitirnar allar á landinu, ef svo mætti segja, að eins konar innbyrðis ábyrgðarfélagi. Þetta eru nú ástæðurnar til þess, að dvalarsveitin var ekki látin eiga heimtingu á meiru en þessu, en þessar ástæður ná alls ekki til sjúkrahússkostnaðarins. Sú fyrsta vegna þess, að lögin gera ekki ráð fyrir að sjúklingurinn sé lagður inn á sjúkrahúsið nema eftir skipun læknis, og komi sú skipun til, þá er sveitarstj. ekki ábyrgðarlaust að neita. Hún ræður hér engu um, heldur er hún skyldug að hlýða. Hin önnur ástæðan nær ekki heldur til hér, því að öll sjúkrahús hafa fasta taxta, svo að sveitarstjórnin hefir ekki vald yfir því, hve miklu hún eyðir til sjúklingsins, heldur verður hún að borga, samkvæmt reikningi. Það er því ranglátt að láta þessa takmörkun á endurgreiðslunni líka ná til sjúkrahússkostnaðarins, og þetta hefði þurft að lagfæra um leið og 77. gr. er breytt, því að annars er hætt við að stjórnarráðið og aðrir skilji hið nýja ákvæði eins og hið eldra, þ. e. a. s. með takmörkun af 63. gr. Væri ekki orðið svo áliðið þingtímans sem er, þá mundi eg því leggja til að setja nefnd í málið, en eins og nú stendur á, vil eg skjóta því til hv. flutningsm. (M. Ó.), hvort ekki vri rétt að koma með brtill. til 2. umr. í þá átt er eg nú hefi talað um. Hér er ekki um svo stórar breytingar að ræða, að endilega sé þörf á nefnd.

Matthías Ólafsson Herra forseti! Það væri auðvitað æskilegast að öll eftirlaun mynduðust á þann hátt, að menn, sem sitja í embættum, borguðu í sjóð sér til framfæris á elliárunum. En hvað kennarastéttinni viðvíkur, þá getur þetta ekki komið til mála, því hún getur ekki lagt neitt að ráði af mörkum, svo illa sem henni er launað. Maður getur gert ráð fyrir að kennararnir hafi einhverjar andlegar nautnir, að þeir þurfi að kaupa bækur til að fullkomnast í starfi sínu. En launin eru svo lág að þau fullnægja ekki þessum þörfum. Kennari, sem hefir 12 kr. kaup á viku, þarf að borga af því 7 kr. fyrir fæði og húsnæði, hefir eftir 25 vikna kenslutíma 125 kr. umfram fæði og húsnæði. Af þessum 125 kr. þarf hann svo að borga öll önnur útgjöld sín, og geta þá allir getið nærri að ekki er mikið eftir til bókakaupa. Kjör barnakennaranna hér á landi eru svo bágborin, að það er sannarlega mesta nauðsyn að gera eitthvað til að bæta þau. Eg mun því óhikað greiða atkvæði með þessu frv.