Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Skýrslu um utanríkismál hefur verið útbýtt hér á hv. Alþ. þm. til þæginda, en ég mun nú flytja Alþ. þessa skýrslu. Í málefnasamningi ríkisstj. er tekið fram, að á Alþ. verði flutt skýrsla um utanríkismál á hverju þingi og þannig gefið tækifæri til almennra umræðna um þessi mál. Þótt skammt sé liðið á þingtímann, tel ég rétt að gera Alþ. nú þegar grein fyrir því sem efst er á baugi í utanríkismálum og helzt varðar Ísland. Síðar á þessu þingi verður gefin önnur skýrsla um framvindu utanríkismála. Þar sem þetta er fyrsta yfirlitsskýrsla mín til Alþ. sem utanrrh., tel ég ástæðu til að rekja stefnuyfirlýsingu ríkisstj. um utanríkismál: „Í utanríkismálum hafa stjórnarflokkarnir komið sér saman um eftirtalin meginatriði: Stefna Íslands í alþjóðamálum verði sjálfstæðari og einbeittari en hún hefur verið um skeið og sé jafnan við það miðuð að tryggja efnahagslegt og stjórnarfarslegt fullveldi landsins. Haft skal fullt samráð við utanríkismálanefnd Alþingis um öll meiri háttar utanríkismál og um mótun utanríkismálastefnu landsins. Á hverju Alþingi skal gefin skýrsla um utanríkismál, og fari þar fram almennar umræður um þau. Hafa skal sérstaklega náin tengsl við Norðurlandaþjóðirnar. Innan Sameinuðu þjóðanna og annars staðar á alþjóðavettvangi ber Íslandi að styrkja fátækar þjóðir til sjálfsbjargar og jafnréttis við efnaðar þjóðir. Ríkisstjórnin beitir sér fyrir jöfnum rétti allra þjóða og mun því greiða atkvæði með því, að stjórn Kínverska alþýðulýðveldisins fái sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Enn fremur mun hún styðja það, að bæði þýzku ríkin fái aðild að Sameinuðu þjóðunum, ef það mál kemur á dagskrá. Ríkisstjórnin leggur áherzlu á frelsi og sjálfsákvörðunarrétt allra þjóða og fordæmir því hvarvetna valdbeitingu stórvelda gegn smáþjóðum. Ríkisstjórnin telur, að vinna beri að því að draga úr viðsjám í heiminum og stuðla að sáttum og friði með auknum kynnum milli þjóða og almennri afvopnun, og telur, að friði milli þjóða væri bezt borgið án hernaðarbandalaga. Ágreiningur er milli stjórnarflokkanna um afstöðuna til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Að óbreyttum aðstæðum skal þó núgildandi skipan haldast, en ríkisstjórnin mun kappkosta að fylgjast sem bezt með þróun þeirra mála og endurmeta jafnan stöðu Íslands í samræmi við breyttar aðstæður. Ríkisstjórnin er samþykk því, að boðað verði til sérstakrar öryggisráðstefnu Evrópu. Varnarsamningurinn við Bandaríkin skal tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum. Skal að því stefnt, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu. Ísland gengur ekki í Efnahagsbandalag Evrópu, en mun leita sérstakra samninga við bandalagið um gagnkvæm réttindi í tolla- og viðskiptamálum. Utanríkisþjónusta skal endurskipulögð og staðsetning sendiráða endurskoðuð.“ Mun ég nú taka fyrir hina ýmsu þætti utanríkismála og þá fyrst málefni Sameinuðu þjóðanna. Tuttugasta og sjötta Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna var sett hinn 21. sept. s. l. Ég sótti þingið í upphafi og veitti íslenzku sendinefndinni á þinginu forstöðu fyrstu tvær vikurnar. Hinn 21. sept. flutti ég við hinar almennu umræður þingsins ræðu, þar sem mest áherzla var lögð á að kynna málstað Íslands í landhelgismálinu og ákvörðun ríkisstj. um að færa út fiskveiðitakmörkin í 50 sjómílur. Ég lagði áherzlu á, að þessi ákvörðun væri í samræmi við þá þróun, sem ætti sér stað í lögsögu strandríkja yfir fiskveiðum. Sú skoðun ætti vaxandi fylgi að fagna, að fiskimið undan ströndum séu óaðskiljanlegur hluti af auðlindum strandríkis, sem það eigi að hafa sérréttindi til að nytja. Stærð þessa svæðis ætti að miðast við aðstæður hjá hinum ýmsu ríkjum, en á Íslandi ætti lögsagan eðli sínu samkvæmt að miðast við endimörk landgrunnsins. Sem rök fyrir þessari skoðun rakti ég að sjálfsögðu mikilvægi fiskveiða fyrir efnahagslega afkomu íslenzku þjóðarinnar og þær áhyggjur, sem Íslendingar hafa af því, að allt virðist benda til þess, að hátæknivæddum fiskiskipum útlendinga verði í vaxandi mæli beint á Íslandsmið. Öll rök Íslendinga í landhelgismálinu eru öllum hv. alþm. vitanlega svo kunn, að þau skulu ekki frekar rakin hér. Í desember 1968 var sett á laggirnar hafsbotnsnefnd Sameinuðu þjóðanna, sem fengið var það verkefni að undirbúa tillögur varðandi alþjóðahafsbotnssvæðið, þ. e. svæðið utan lögsögu hinna einstöku ríkja. Málin þróuðust þannig í nefndinni, að nauðsynlegt var talið að halda þriðju hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna og skyldi sú ráðstefna fjalla einnig um önnur mál varðandi réttarreglur á hafinu og þá fyrst og fremst víðáttu lögsögu strandríkis. Var nefnd þessi stækkuð á síðasta Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, og eiga nú sæti í nefndinni fulltrúar 86 ríkja. Þessi nefnd til undirbúnings að hafréttarráðstefnunni, sem ráðgert er að halda 1973, hefur mætt til funda í Genf fyrst í marz og síðan í júlí og ágúst s. l. Hefur nefndin gengið frá skýrslu til Allsherjarþingsins. Mun skýrslan koma til umræðu í 1. nefnd þingsins í byrjun desember n. k. Verkefni hafsbotnsnefndarinnar er mjög flókið og mikið starf fram undan til undirbúnings hafréttarráðstefnunni. Má því draga í efa, hvort unnt verður að efna til ráðstefnunnar á árinu 1973. Mun ég síðar í þessari skýrslu skýra frá athöfnum ríkisstj. í landhelgismálinu á öðrum vettvangi og hvernig það mál horfir nú við. Í ræðu minni á Allsherjarþinginu vék ég einnig í stuttu máli að nokkrum alþjóðamálum og lýsti t. d. yfir eindregnum stuðningi íslenzku ríkisstj. við, að Alþýðulýðveldið Kína tæki sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Þetta mál hefur undanfarin ár verið eitt af bitrustu deilumálum Allsherjarþingsins. Var það, eins og kunnugt er, til lykta leitt með atkvæðagreiðslu á Allsherjarþinginu 25. okt. s. l., þar sem samþykkt var, að Alþýðulýðveldið skyldi taka sæti Kína. Ég tel það mjög vel farið, að Ísland breytti afstöðu sinni til þessa máls á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, og mátti það ekki seinna vera. Réttur málstaður hefur vissulega unnið þar sigur, því að tómt mál var að tala um Sameinuðu þjóðirnar sem alheimssamtök, meðan fjölmennasta ríki veraldar, sem telur fimmtung alls mannkyns, var haldið fyrir utan samtökin. Í þessu sambandi má geta þess, að skömmu eftir að Pekingstjórnin varð aðili að Sameinuðu þjóðunum, ræddi sendiherra Kína í Kaupmannahöfn við sendiherra okkar þar og hét stuðningi stjórnar sinnar við málstað Íslands í landhelgismálinu. Vonast ég til að geta, áður en langt um liður, skýrt frá því, að tekið hafi verið upp stjórnmálasamband milli Kína og Íslands. Í þessu sambandi er rétt að greina frá því, að nú rétt áðan barst bréf frá sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn, þar sem hann skýrir frá öðrum fundi sendiherranna, og frá því, að þar hafi sendiherra Alþýðulýðveldisins Kína beðið sendiherra Íslands að tilkynna ríkisstj. sinni, að kínverska stjórnin væri fús til þess, að stjórnmálasamband yrði tekið upp milli ríkjanna. Hin almenna umræða Allsherjarþingsins, þar sem flestir utanríkisráðherrar aðildarríkjanna fluttu ræðu, stóð fram undir miðjan október. Að henni lokinni var Kínamálið tekið fyrir, eins og áður segir. Af framangreindum ástæðum svo og því, að nokkur tími leið frá lokaatkvæðagreiðslu Kínamálsins, þar til fulltrúar Alþýðulýðveldisins tóku til starfa á Allsherjarþinginu, hefur gefizt mjög lítill tími enn sem komið er til afgreiðslu annarra dagskrármála, en um þau er nú að sjálfsögðu fjallað í hinum ýmsu nefndum þingsins. Það er því naumast tímabært að ræða að nokkru marki störf þingsins frekar að sinni, og mun ég aðeins lauslega minnast á nokkur þau mál, sem þar verða tekin fyrir. Ástandið fyrir botni Miðjarðarhafsins kemur væntanlega til kasta Allsherjarþingsins eins og á fyrri þingum. Því miður hefur ekki miðað í samkomulagsátt upp á síðkastið. Tilraunir til málamiðlunar, bæði á vegum Sameinuðu þjóðanna með milligöngu Gunnars Jarring og fyrir tilstilli stórveldanna, hafa ekki borið árangur, og síðast nú í hádegisfréttum var greint frá því, að Bandaríkjamenn hygðust hætta tilraunum til málamiðlunar vegna þeirra ummæla Sadats Egyptalandsforseta, að hann hefði enga trú á því, að málamiðlun Bandaríkjanna bæri nokkurn árangur. Síðan í ágúst 1970 hefur að vísu verið vopnahlé með deiluaðilum, en það er mjög ótryggt og upp úr getur soðið hvenær sem er. Kynþáttavandamálið í Suður-Afríku, Namibíu, Ródesíu og portúgölsku nýlendunum í Afríku hefur um árabil gefið tilefni til hatrammra deilna á þingi Sameinuðu þjóðanna. Þrátt fyrir fjölda ályktana Sameinuðu þjóðanna, m. a. um refsiaðgerðir gagnvart þeim löndum, sem standa fyrir kúgun þjóða í Afríku, hefur lítið áunnizt í þá átt að rétta hlut þessara undirokuðu þjóða. Ísland hefur ríka samúð með baráttu þessara þjóða fyrir mannréttindum og hefur á yfirstandandi Allsherjarþingi sýnt það í verki á ýmsan hátt og m. a. gerzt meðflytjandi að tillögu í sérstöku pólitísku nefndinni, ásamt Norðurlöndunum og 35 öðrum ríkjum, um almenna fordæmingu apartheid-stefnunnar. Horfur í deilum Indlands og Pakistan eru vissulega mjög uggvænlegar, og nýjustu fréttir greina, að til einhverra átaka hafi þegar komið þar. Telja má víst, að Allsherjarþingið muni leitast við að miðla þar málum og ber að vona, að það takist. Hörmungum fólksins í Austur-Pakistan og flóttafólks, sem flúið hefur þaðan til Indlands, er vart hægt með orðum að lýsa, og hafa þær vakið samvizku þjóðanna til hjálpar, sem að vísu nær skammt til að lina þjáningar þessa fólks. Ríkisstj. hefur fyrir skömmu ákveðið að leggja fram 1 millj. kr. til hjálparstarfseminnar til viðbótar 500 þús. kr., sem fyrrv. ríkisstj. hafði lagt fram í sama skyni. Mikið fé hefur og safnazt á vegum Rauða kross Íslands og þjóðkirkjunnar. Neyðarástandið í Austur-Pakistan nú og í Biafra á síðustu árum, auk síendurtekinna hörmunga af völdum náttúruhamfara, hefur ljóslega sýnt þörfina á samræmdum aðgerðum Sameinuðu þjóðanna til aðstoðar. Verður því á yfirstandandi Allsherjarþingi lögð áherzla á að auka hlut Sameinuðu þjóðanna við að skipuleggja og samræma alþjóðlega aðstoð í neyðartilfellum og jafnvel koma á fót sérstakri skrifstofu til að annast yfirstjórn þessara mála. Fjárhagslegir erfiðleikar Sameinuðu þjóðanna eru tröllauknir og stöðugt vaxandi. Ástæðan er fyrst og fremst sú, að nokkur aðildarríki hafa ávallt neitað að greiða sinn skerf til vissra sameiginlegra útgjalda, sem þau hafa talið stofnað til á ólöglegan hátt. Ástandið er svo slæmt, að stundum kemur fyrir, að ekki er til fé í sjóðnum til greiðslu á launum starfsfólks. Augljóst er, að slíkt ástand er óþolandi og vart samboðið alheimssamtökunum. Nú er raunar ný blika á lofti í sambandi við fjármál samtakanna. Bandaríkin, sem standa undir um það bil þriðjungi af öllum kostnaði við Sameinuðu þjóðirnar, hafa nú til athugunar að draga úr framlagi sínu. Á sú afstaða vafalaust rætur sínar að rekja til afgreiðslu Kínamálsins á Allsherjarþinginu. Ber að vona, að til þessa komi ekki og Bandaríkin muni af örlæti sínu halda áfram að axla sínar byrðar, enda mundi samdráttur á framlagi þeirra fyrirsjáanlega valda slíkum erfiðleikum, að mjög óvíst er, hvort samtökin fengju þar undir risið. Eftirtekt vekur, að Ísland greiðir nú þrátt fyrir fólksfæðina hér hærra framlag en yfir 40 þjóðir aðrar, sem flestar eru miklu fjölmennari en við og margar hafa milljónir íbúa. Bendir þetta til að athugandi og aðkallandi sé að endurskoða frá grunni reglur um framlög hinna ýmsu aðildarríkja. Þótt ég hafi aðeins minnzt á örfá þeirra mála, sem fjallað er um á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, læt ég hér staðar numið. Að lokum vildi ég þó aðeins minnast á og ítreka stuðning Íslands við Max Jakobson sem næsta framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, er U Thant lætur af störfum, sem nú mun afráðið. Það skiptir miklu máli, að hæfur maður veljist til þessa starfs, og allar umsagnir um Jakobson benda til þess, að hann sé mjög vel til þess fallinn. Horfur á, að hann verði kjörinn, eru taldar góðar. Ég vík þá að nokkrum viðfangsefnum Atlantshafsbandalagsins og sérstaklega þeim málum, sem snerta vandamál Evrópu og samskipti austurs og vesturs Af tíðindum á þeim vettvangi ber tvímælalaust hæst samkomulag fjórveldanna um Berlín, sem undirritað var 3. sept. s. l. Viðræður fjórveldanna, Bandaríkjanna, Bretlands, Frakklands og Sovétríkjanna, um fyrirkomulag mála í Berlín stóðu í nálægt hálft annað ár. Höfðu Þjóðverjar lýst því yfir við gerð griðasáttmálanna við Sovétríkin og Pólland á síðasta ári, að þeir yrðu ekki staðfestir, fyrr en samkomulag yrði um Berlínarmálið. Atlantshafsbandalagið hefur einnig margsinnis lýst yfir því, að víðunandi lausn á vandamálum Berlínar væri skilyrði fyrir því, að hægt yrði að hefja marghliða viðræður um öryggismál Evrópu. Er því ljóst, hvílíkur Gordíonshnútur hér hefur verið leystur, og vekur samkomulagið vonir um, að það geti orðið til þess að draga enn verulega úr spennu milli austurs og vesturs. Þýzku ríkin tvö hafa tekið upp samningaviðræður sín á milli um framkvæmd samkomulagsins, og standa vonir til, að jákvæð niðurstaða fáíst í þeim viðræðum fljótlega. Er því full ástæða til að ætla, að ráðherrafundur Atlantshafsbandalagsins í næsta mánuði meti þann árangur, sem náðst hefur, þannig, að mögulegt sé að taka upp marghliða viðræður til undirbúnings að ráðstefnu um öryggismál Evrópu. Á vegum Atlantshafsbandalagsins hefur þegar farið fram ítarlegur undirbúningur undir slíkar viðræður. Er ljóst, að árangur viðræðnanna grundvallast á virðingu fyrir þeim reglum, sem ráða eiga samskiptum þjóða. Bent hefur verið á, að á ráðstefnu um öryggismál Evrópu væri æskilegt að ræða samvinnu á sviði efnahags, tækni, vísinda, menningar og umhverfismála, svo og aukið ferðafrelsi fólks og frjálsari skipti á hugmyndum og upplýsingum. Ríkisstjórn Sovétríkjanna hefur ekki alls fyrir löngu ítrekað við íslenzku ríkisstj. - og þá jafnframt við önnur viðkomandi ríki - tillögur um að hefja sem fyrst viðræður til undirbúnings að ráðstefnu um öryggismál Evrópu. Í svari mínu við þessum tillögum ítrekaði ég jákvætt viðhorf ríkisstj. til öryggismálaráðstefnu og lýsti þeirri von, að ráðherrafundur Atlantshafsbandalagsins í næsta mánuði kæmist að þeirri niðurstöðu, að tímabært væri að láta til skarar skríða í þessu máli. Álít ég að þar væri um mjög mikilvægt skref að ræða til friðvænlegra ástands í Evrópu. Ég vil ljúka þessum orðum um öryggismálaráðstefnu með því að minnast á frumkvæði Finna í þessu sambandi. Sýnist mér, að hið mikla starf, sem þeir hafa lagt af mörkum til framdráttar málinu, geri það eðlilegt og sjálfsagt, að ráðstefnan verði haldin í Helsinki. Á ráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins, sem haldinn var hér í Reykjavík sumarið 1968, var gefin út yfirlýsing um, að Atlantshafsbandalagið og Varsjárbandalagið athuguðu möguleika á samningum um að draga saman herafla bandalaganna. Þessi yfirlýsing hefur síðan verið margítrekuð. Þar til s. l. vor, er Brezhnev, forsætisráðherra Sovétríkjanna, lýsti áhuga á takmörkun vopnabúnaðar, fékk þetta tilboð ekki hljómgrunn í Varsjárbandalagsríkjunum. Þessu svari var því tekið mjög fegins hendi, og undirbúningur að viðræðum um gagnkvæman samdrátt herafla bandalaganna hefur síðan verið eitt af höfuðviðfangsefnum Atlantshafsbandalagsríkjanna. Ráðherrafundur NATO í Lissabon í júní s. l. samþykkti að kanna til hlítar möguleika á samningum um þessi mál, og var í því augnamiði ákveðið að halda sérstakan fund varautanríkisráðherra eða annarra háttsettra embættismanna. Þessi fundur var haldinn í Brüssel 5. og 6. okt. s. l. Var þar afráðið, að Manlio Brosio, sem nýlega lét af störfum sem framkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins, yrði fulltrúi NATO-ríkjanna í undirbúningsviðræðum um þessi mál við Sovétríkin og, önnur Varsjárbandalagsríki. Nýjustu fréttir herma, að nú geti hann fljótlega hafið þessar viðræður. Mikið er undir því komið, að vel takist til um þessar fyrirhuguðu viðræður, og fylgja Brosio áreiðanlega beztu óskir allra friðelskandi manna um raunhæfan árangur. Ég vil drepa á enn eina jákvæða þróun í samskiptum austurs og vesturs. Á ég þar við viðræður Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um takmörkun kjarnorkuvopna. Þessar viðræður hófust á ný fyrir nokkrum dögum í Vínarborg, og lýstu báðir aðilar yfir nokkurri bjartsýni um árangur. Eftir því sem næst verður komizt, er fyrir hendi einlægur vilji þessara þjóða til samkomulags um að stemma stigu við hinu geigvænlega kapphlaupi um framleiðslu og fullkomnun kjarnorkuvopna. Þessir samningar eru tvímælalaust flóknir og erfiðir, en vonandi bera þessi stórveldi gæfu til að leiða þá giftusamlega til lykta. Stefnubreyting Bandaríkjastjórnar gagnvart Kína og vaxandi starfsemi Kínverja á sviði utanríkismála er vafalaust með því merkasta, sem gerzt hefur í þróun alþjóðamála á þessu ári, og gefur fulla ástæðu til bjartsýni um, að samskipti þessara þjóða geti komizt í eðlilegt horf. Eðlilegt er því, að miklar vonir séu tengdar við fyrirhugaða ferð Nixons, forseta Bandaríkjanna, til Kína. Allir þeir þættir í samskiptum austurs og vesturs, sem ég hef í örstuttu máli rakið hér, ættu, ef vel tekst til að stuðla að friðvænlegra ástandi í heiminum. Tel ég því ekki óeðlilegt að draga þá ályktun af þessu, að friðarhorfur í okkar hluta heims séu betri en oft áður. Það er von allra hugsandi manna, að sú sýn sé ekki blekking ein, heldur byggð á raunverulegum vilja forystumanna allra þjóða til bættrar sambúðar. Fyrrv. ríkisstj. hóf, eins og kunnugt er, seint á árinu 1970 könnunarviðræður við Efnahagsbandalag Evrópu um viðskiptatengsl vegna væntanlegrar inngöngu nýrra þjóða í bandalagið. Þrjú af aðildarríkjum Fríverzlunarbandalags Evrópu (EFTA), Bretland, Danmörk og Noregur, höfðu þá leitað eftir fullri aðild að Efnahagsbandalaginu, og allar hinar EFTA-þjóðirnar hófu könnunarviðræður víð bandalagið í þeim tilgangi að tryggja viðskiptahagsmuni sína við þær breyttu aðstæður, sem sköpuðust við stækkun Efnahagsbandalagsins. Síðan hafa þessi mál þróazt þannig, að aðildarviðræður ofangreindra þriggja ríkja eru nú á lokastigi og flest vandamálanna hafa verið leyst. Fiskveiðilögsagan er viðkvæmasta málið, sem enn er óútkljáð í samningaviðræðunum. Á það einkum við Noreg, Bretland og Írland, sem einnig hefur sótt um aðild. Hvað Dani snertir eru einnig þar fyrir hendi nokkur vandamál, að því er tekur til fiskveiða við Færeyjar og Grænland. Stefna Efnahagsbandalagsins í fiskimálum miðast við þrönga fiskveiðilögsögu og ákvæði um, að aðildarríkjunum sé heimilt að stunda fiskveiðar hvert inni í landhelgi annars. Bandalagið hefur að vissu marki viðurkennt sérstök vandamál umsækjendalandanna varðandi fiskveiðar og gert tillögur um sérréttindi strandríkja til veiða í eigin landhelgi, sem yrðu á tilteknum tíma rýrð á þann hátt, að önnur aðildarríki fengju smám saman aukinn rétt til fiskveiða innan landhelgi þeirra. Umsækjendalöndin hafa nú nýlega eindregið hafnað þessari tillögu Efnahagsbandalagsins. Ógerlegt er á þessu stigi að segja fyrir um, hvort þessi ágreiningur geti komið í veg fyrir samninga þessara ríkja, þá einkum Noregs, við Efnahagsbandalagið um aðild, en þar sem mikið er í húfi, verður án efa lögð rík áherzla á málamiðlun. Eftir könnunarviðræður Efnahagsbandalagsins við þau EFTA-ríki, sem ekki sækja um aðild, þ. e. Austurríki, Finnland, Ísland, Portúgal, Svíþjóð og Sviss, lét framkvæmdastjórn bandalagsins frá sér fara skýrslu um niðurstöður viðræðnanna. Í þessari skýrslu er viðurkennt það sjónarmið, að Ísland hafi sérstöðu og þyrfti hugsanlegur samningur við Ísland ekki aðeins að ná til iðnaðarvara, heldur líka til sjávarafurða. Hins vegar er í skýrslunni talið erfitt að samþykkja fríverzlun fyrir íslenzkar sjávarafurðir, en gefið í skyn, að til greina komi veruleg tollalækkun á ísfiski og semja mætti sérstaklega um tollfrelsi og lágmarksverð á freðfiski á svipaðan hátt og gert var innan EFTA. Eins og er, er tollfrjáls innflutningur til Efnahagsbandalagsríkjanna á nýrri og frystri síld, saltfiski og skreið. Í skýrslunni er jafnframt gert ráð fyrir sama aðlögunartíma fyrir Ísland og í EFTA-samningunum, þ. e. til 1. jan. 1980. Athugasemdir eru ekki gerðar við það, að innflutningshöft á olíum og benzíni haldi áfram eins og nú er, og engar tillögur eru gerðar varðandi atvinnurekstrarréttindi bandalagsríkjanna á Íslandi. Á grundvelli áðurnefndrar skýrslu framkvæmdastjórnarinnar hefur ráð bandalagsins undanfarið unnið að því að ganga frá drögum að samningsumboði vegna fyrirhugaðra samninga við þau EFTA-ríki, sem ekki sækja um aðild, um framtíðarsamband þeirra við hið stækkaða bandalag. Ráðherraráð bandalagsins tók afstöðu til þessa samningsumboðs á fundi 8. þ. m., en endanleg ákvörðun mun ekki verða tekin fyrr en 29. þ. m. Drög samningsumboðsins hafa að vísu enn ekki verið birt, en vitað er, að í því eru ákvæði um tengsl milli tilboðs Efnahagsbandalagsins um tollaívilnanir á sjávarafurðum og réttinda bandalagsþjóðanna til fiskveiða á Íslandsmiðum. Ég tel mjög miður, að þessum málum skuli blandað saman í samningsumboðinu. Fer tæpast á milli mála, að það er í þeim tilgangi gert að hafa áhrif á Íslendinga til undanhalds í landhelgismálinu, stærsta hagsmunamáli þjóðarinnar. Ríkisstj. hefur lýst yfir því, að hún muni leita samninga við Efnahagsbandalagið um gagnkvæm réttindi í tolla- og viðskiptamálum, og mun því stefna að því að ná fríverzlunarsamkomulagi við bandalagið fyrir bæði iðnaðarvörur og sjávarafurðir. Ég skal ekki draga úr mikilvægi þess að ná samningum við stækkað efnahagsbandalag um viðskipti til að tryggja samkeppnisfæran útflutning okkar til þessara landa og viðhalda eðlilegum og hefðbundnum viðskiptum við þessar nágrannaþjóðir. Ég vil hins vegar minna á, að við kaupum miklum mun meira af þessum löndum en við seljum þeim, og við munum ekki sætta okkur við neina nauðungarsamninga né gera landhelgi Íslands að verzlunarvöru. Á ráðherrafundi EFTA-ríkjanna fyrr í þessum mánuði tilkynnti Bretland úrsögn sína úr EFTA miðað við 1. jan. 1973. Brezka stjórnin gerir þannig greinilega ráð fyrir aðild að Efnahagsbandalaginu frá sama tíma í kjölfar atkvæðagreiðslu í brezka þinginu í lok októbermánaðar s. l., er ótvíræður vilji þingsins um „inngöngu í Evrópu“, eins og þar er komizt að orði, kom fram. Norðmenn og Danir hafa enn ekki tilkynnt úrsögn, en það verður fyrirsjáanlega gert fljótlega, ef ákveðið verður um aðild þeirra að Efnahagsbandalaginu. Sú spurning vaknar því óhjákvæmilega, hver verði örlög EFTA, ef þessir þrír máttarstólpar samtakanna fara úr þeim. Rætt hefur verið um það í EFTA-ráðinu að undanförnu án þess, að endanlegar niðurstöður hafi fengizt, á hvern hátt EFTA yrði leyst upp og hvaða skipan gæti orðið á viðskiptasamstarfi þeirra ríkja, sem eftir yrðu, bæði innbyrðis og við stækkað Efnahagsbandalag. Hver svo sem sú niðurstaða verður, er ljóst, að það samstarf verður aldrei nema svipur hjá sjón. Náið samstarf við Norðurlandaþjóðirnar er ein af þeim máttarstoðum í skiptum Íslands við umheiminn, sem ríkisstj. mun leitast við að treysta. Svipað stjórnarfar í þessum löndum og lífsviðhorf almennt gerir eðlilega samvinnu þeirra í fjölmörgum málum, svo sem félags-, menningar- og utanríkismálum. Á fundi utanríkisráðherra Norðurlanda í Kaupmannahöfn 6. og 7. sept. s. l., sem ég sat, var skipzt á skoðunum og afstaðan samræmd til ýmissa heimsmála og þá einkum dagskrármála Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna. Samstaða Norðurlandanna í Sameinuðu þjóðunum og í ýmsum öðrum alþjóðastofnunum gerir áhrif þeirra á framgang mála miklum mun virkari og hlut þeirra stærri. Norðurlöndin eru tvímælalaust í fararbroddi þeirra þjóða á alþjóðavettvangi, sem beita sér fyrir jafnrétti og mannréttindum, og Íslandi þykir gott að vera í slíkum félagsskap. Það var mér óskipt ánægja á ráðherrafundinum í Kaupmannahöfn að geta slegizt í hóp þeirra í Kínamálinu, en þar hafði Ísland áður verið utan gátta. Það er trú mín, að sóma Íslands sé vel borgið með auknu samstarfi við Norðurlöndin á sviði alþjóðamála. Eins og alls staðar, þar sem ég hef hitt að máli málsmetandi menn á ferðum mínum erlendis, skýrði ég á ráðherrafundinum í Kaupmannahöfn stefnu og rök Íslands í landhelgismálinu. Á ég ekki von á því, að þessar þjóðir snúist gegn okkur í þessu lífshagsmunamáli, og frekar á ég von á, að þær stuðli að farsælli lausn þess. Hinn 1. júlí s. l. tók gildi breyting á samstarfssamningi Norðurlanda frá 1962. Kveða þessar breytingar á um nýjar starfsreglur Norðurlandaráðs. Þar er að vísu ekki um grundvallarbreytingu að ræða, en hinar nýju reglur eiga að hafa þann tilgang að greiða fyrir afgreiðslu mála þar. Veigamikið atriði í breytingunni er ákvæðið um að setja á stofn norræna ráðherranefnd, er hefur frumkvæðisrétt og er ákvörðunarhæf í vissum málum, en ríkisstj. hvers lands hefur að vísu neitunarvald. Nefnd embættismanna hefur unnið að setningu starfsreglna fyrir ráðherranefndina, og er það verk langt komið. Sjálf ráðherranefndin hefur þegar komið tvisvar saman til funda í september og október s. l., og sat hæstv. forsrh. fundina fyrir Íslands hönd. Hið nýjasta á vettvangi Norðurlandasamvinnu er samningur landanna á sviði menningarmála, sem fullgiltur var af Íslands hálfu í þessum mánuði. Hefur hann nú verið fullgiltur af öllum löndunum og kemur til framkvæmda um næstu áramót. Samningurinn er mjög yfirgripsmikill og ítarlegur. Fjallar hann um norrænt samstarf á sviði menntunar, vísindarannsókna og annarrar menningarstarfsemi. Annar Norðurlandasamningur, einnig mjög ítarlegur, um samgöngu- og fjarskiptamál er í undirbúningi. Gerð hafa verið drög að þessum samningi, sem nú eru til athugunar hjá viðkomandi rn. Hér hefur aðeins verið stiklað á því stærsta varðandi hina víðtæku samvinnu Norðurlandanna. Auk þess skal nefnt, að embættismannanefndir eru starfandi á ýmsum sviðum til athugana á sérstökum verkefnum varðandi samstarf landanna. Um störf Norðurlandaráðs er ástæðulaust að ræða hér, þar sem það er Alþ. sjálft, sem þar á hlut að máli. Þessu næst vil ég víkja með nokkrum orðum að varnarmálum Íslands. Eftir nær óslitna dvöl erlends herliðs á Íslandi í um 30 ár virðist mér það ekki óeðlileg ósk lítillar og vopnlausrar þjóðar, sem nýlega fékk fullveldi, að lifa ein í landi sínu. Ég efast ekki um, að þjóðerniskennd Íslendinga er enn það sterk, að þeir sætta sig ekki við varanlega setu erlends herliðs í landinu. Af þessum sökum hefur ríkisstj. í málefnasamningnum ályktað, eins og áður greinir, að varnarsamningurinn við Bandaríkin skuli tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi brott frá Íslandi í áföngum. Skal að því stefnt, að brottför varnarliðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu. Í málefnasamningnum er einnig sagt skýrum stöfum, að Ísland verði að óbreyttum aðstæðum áfram í NATO. Sú ákvörðun leiðir augljóslega af sér ýmsar skuldbindingar, sem óhjákvæmilegt er að standa við, og verður það gert. Ríkisstj. telur hins vegar ekki, að þátttaka Íslands í Atlantshafsbandalaginu skuldbindi okkur til að hafa erlendar hersveitir hér á friðartímum. Þessu til vitnis eru fjölmargar yfirlýsingar stjórnmálamanna þeirra flokka, sem stóðu að inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið. Vil ég, með leyfi forseta, tilgreina eina slíka umsögn þess manns, sem var utanrrh. Íslands, er Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið árið 1949. Dr. Bjarni Benediktsson., fyrrv. forsrh., viðhafði eftirfarandi orð í ræðu, sem hann hélt við setningu ráðherrafundar Atlantshafsbandalagsins í Reykjavík 24. júní 1968: „Varðandi land mitt er það að vísu svo, að við höfum sérstakan varnarsamning innan Atlantshafsbandalagsins við Bandaríkin, en það fer alveg eftir mati okkar sjálfra á heimsástandi, þegar þar að kemur, hversu lengi bandarískt lið dvelur á Íslandi.“ Aðild Íslands að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin eru því óumdeilanlega tvö aðskilin mál og varnarsamningurinn því fyrst og fremst málefni milli Íslands og Bandaríkjanna. Í þessu sambandi vil ég enn undirstrika það, sem ég hef oft sagt áður, að ég álít það ekki endilega okkar skyldu að sanna það, að ástand heimsmála sé þannig, að hér þurfi ekki að vera varnarlið. Upphaflega var ekki um það samið, að hér skyldi vera her. Árið 1951 sýndu NATO-þjóðirnar okkur fram á, að hér þyrfti að vera her vegna atburðanna í Kóreu og ástandsins í heiminum yfirleitt, og þáverandi stjórnvöld féllust á þetta. Alveg á sama hátt tel ég það nú vera bandalagsþjóðanna að sannfæra okkur um það, að hér sé enn nauðsyn varnarliðs, það á að vera undantekningin, hitt reglan. Hitt er ljóst, eins og áður segir, að það eru Íslendingar sjálfir, sem endanlega ákvörðun taka. Mér er ljóst, að hér er um vandmeðfarið mál að ræða. Mun ég því leitast við að kanna allar málsástæður varðandi varnir landsins og hlutverk varnarstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli. Í þessari könnun ætlast ég til, að fullt tillit verði fyrst og fremst tekið til okkar eigin öryggis, en einnig öryggis þeirra þjóða, sem við viljum hafa samstöðu með. Enginn óeðlilegur hraði verður viðhafður í þessum vinnubrögðum, og hefur það verið ásetningur ríkisstj. að rasa ekki um ráð fram og nota fyrstu 6 til 8 mánuðina til þessara athugana. Starf þetta er að vísu hafið, en óvíst er, hvort þessi áætlun stenzt. Við munum kanna málin m. a. með viðræðum við alla, sem hlut eiga að máli, og síðan óska eftir endurskoðun á varnarsamningnum í samræmi við ákvæði hans. Jafnframt fyrrgreindri könnun verður að fara fram athugun á efnahagslegum áhrifum umræddra breytinga og á því, hvaða ráðstafanir þyrfti að gera af því tilefni. Einnig þessi athugun er nú hafin. Stefnuyfirlýsingu ríkisstj. í varnarmálum ber ekki með neinu móti að skoða sem óvináttuvott í garð Bandaríkjanna. Samskipti við þá vinaþjóð hafa verið góð, og munum við kappkosta, að þau góðu samskipti megi haldast. Tilefnið er ekki heldur neinir sérstakir árekstrar umfram það, sem óhjákvæmilega hlýtur að leiða af dvöl erlends herliðs. Engin áform eru því uppi um það, að herlið frá öðrum bandalagsríkjum leysi bandaríska herliðið hér af hólmi. Það er einlæg von mín, að í fyrirhuguðum viðræðum við Bandaríkin um endurskoðun varnarsamningsins takist að finna lausn, sem báðir aðilar geti við unað og sem tryggi jafnframt öryggi Íslands, og það er rétt, að ég bæti því hér við, þar sem talað er um herlið frá öðrum bandalagsríkjum, sem hugsanlega gætu leyst bandaríska herliðið af hólmi að gefnu tilefni, að engin slík tilmæli hafa borizt. Þetta segi ég vegna skrifa blaða í dag. Mér er ekki grunlaust um, að heldur lítill skilningur sé hér á landi á starfsemi Evrópuráðsins. Það fer þó ekki á milli mála, að sú starfsemi er hin víðtækasta og í mörgu hin merkasta og vert að gefa henni fullan gaum. Ég hef því ákveðið að sækja næsta ráðherrafund Evrópuráðsins, sem haldinn verður upp úr miðjum næsta mánuði. Evrópuráðið hefur frá því fyrsta mjög helgað sig mannréttindamálum og innan vébanda þess er starfandi mannréttindanefnd og mannréttindadómstóll. Er Ísland eitt af 11 aðildarríkjum Evrópuráðsins, sem viðurkennir dómsvald mannréttindadómstólsins. Fjölþætt starfsemi á sviði menningarmála, skólamála, vísindamála, félagsmála, heilbrigðismála og fleiri málaflokka og til samræmingar á löggjöf aðildarríkjanna fer fram á vegum Evrópuráðsins. Hefur Ísland haft margvíslegt gagn af sérfræðingastörfum á ofangreindum sviðum, þótt ekki hafi verið nema að takmörkuðu leyti unnt að taka virkan þátt í þeim. Viðreisnarsjóður Evrópuráðsins, en Ísland er stofnaðili að honum, hefur veitt hagstæð lán, og hefur Ísland fengið úr sjóðnum um 4,5 millj. dollara til Vestfjarða- og Norðurlandsáætlana. Evrópuráðið hefur tekið landhelgismálin og hafsbotnsmálin til sérstakrar meðferðar. Gagnlegar umræður hafa farið þar fram um þau mál og fulltrúar okkar þá notað tækifærið til að kynna málstað Íslands. Uppi hafa verið raddir um, að með stækkun Efnahagsbandalags Evrópu yrði minni þörf fyrir þing Evrópuráðsins, þar sem þing Efnahagsbandalagsins gæti yfirtekið hlutverk Evrópuráðsþingsins. Hlutlausu þjóðirnar og Ísland hafa lagzt á móti slíkum hugmyndum og talið hlutverk Evrópuráðsþingsins jafnvel mikilvægara en áður til samræmingar á sjónarmiðum Efnahagsbandalagsríkjanna og þeirra ríkja, sem standa fyrir utan það. Þetta sjónarmið var ráðandi á þingi Evrópuráðsins í síðasta mánuði. Það er einnig álit margra, að Evrópuráðið geti haft hlutverki að gegna til að bæta sambúð austurs og vesturs. Eru uppi ráðagerðir þar að lútandi með aukinni samvinnu við Austur-Evrópuríkin, einkum á sviði vísinda og tækni. Þá vil ég skýra frá athöfnum ríkisstj. í landhelgismálinu og hvernig það mál horfir nú við. Áherzla hefur verið lögð á að kynna málstað og stefnu Íslendinga í málinu. Hef ég þegar minnzt á ræðu mína á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og störf undirbúningsnefndar hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, en margvísleg önnur kynning hefur farið fram, eins og allir hv. alþm. þekkja. Mun ríkisstj. ekkert tækifæri láta ónotað til að vinna að framgangi þessa mikla máls á erlendum vettvangi. Sérstök vandamál eru fyrir hendi vegna samninga þeirra, er gerðir voru við Breta og Þjóðverja árið 1961. Varðandi það efni segir í málefnasamningi ríkisstj., að landhelgissamningunum við Breta og Vestur-Þjóðverja verði sagt upp og ákvörðun tekin um útfærslu fiskveiðilandhelgi í 50 sjómílur frá grunnlínum og komi sú útfærsla til framkvæmda eigi síðar en 1. sept. 1972. Ég hef áður skýrt frá því, að í ágústmánuði s. l. átti ég viðræður í London og Bonn við stjórnvöld þar um þessi mál. Í framhaldi af þeim viðræðum voru ríkisstjórnum Bretlands og Sambandslýðveldisins Þýzkalands sendar orðsendingar dags. 31. ágúst s. l., þar sem sjónarmið ríkisstj. voru áréttuð. Var þar sagt, að ríkisstj. teldi, að samningarnir frá 1961 hefðu náð tilgangi sínum og ættu ákvæði þeirra því ekki lengur við. Jafnframt var tekið fram, að ríkisstj. Íslands vildi ræða þau vandamál sem af útfærslunni hlytust fyrir togaraútgerð þessara landa. Í svari Breta og Þjóðverja var því haldið fram, að einhliða útfærsla fiskveiðitakmarkanna væri ólögleg að þjóðarétti og því mótmælt, að samningar frá 1961 eigi ekki lengur við. Hins vegar voru aðilar sammála um, að frekari viðræður færu fram til að reyna að finna hagfellda lausn á þeim vandamálum, sem um er að ræða. Byrjunarviðræður fóru fram í London dagana 3. og 4. nóv. og í Bonn 8. og 9. nóv. Í fyrrgreindum byrjunarviðræðum héldu talsmenn Breta og Þjóðverja fast við fyrri málflutning sinn, að einhliða útfærsla sé ólögleg að alþjóðarétti, en auk þess hafi þeir í höndum löglegan samning, sem íslenzk ríkisstj. hafi gert við þá, sem tvímælalaust eigi við tilvik það, sem hér um teflir. En það, sem þó hefur áunnizt, er það, að þessar þjóðir viðurkenndu í samningaviðræðunum sérstöðu Íslendinga og að taka yrði tillit til hennar. Deilan stendur hins vegar um, hvernig það skuli gert. Þessar þjóðir vilja taka tillit til sérstöðu Íslendinga á þann hátt, að dregið verði úr veiðum annarra þjóða á Íslandsmiðum, þannig að Íslendingar fái í reynd meira í sinn hlut, en við teljum eðlilegast, að Ísland fái óskoraða fiskveiðilögsögu yfir landgrunninu öllu í samræmi við ákvæði landgrunnslaganna, en 50 mílna áfanga þess nú, eigi siðar en 1. sept. n. k. Upp úr þessum viðræðum slitnaði ekki, heldur var ákveðið, að næstu fundir skyldu haldnir í Reykjavík í janúarbyrjun 1972. Þar ætla þessar þjóðir að gera nánari grein fyrir þeim hugmyndum, sem þær hafa um það, hvernig þessum málum megi fyrir koma, og enda þótt fullvíst megi telja, að sú tilhögun verði ekki í samræmi við hugmyndir okkar Íslendinga, er það þó alla vega ljóst, að nokkur samkomulagsvilji er fyrir hendi og að sérstaða okkar er viðurkennd, þannig að enn má vona, að samkomulag geti náðst. Eins og allar aðrar þjóðir höfum við Íslendingar í vaxandi mæli áhyggjur af mengun lofts, láðs og lagar. Við höfum tekið þátt í mjög mörgum fundum og ráðstefnum um þessi mál víðs vegar um heiminn. Það munum við áfram gera og leggja okkar skerf eftir fremsta megni til raunhæfra aðgerða gegn þessum mikla skaðvaldi og helzta óvini lífs á jörðu. Sérstaklega vil ég geta hér um fundina, sem haldnir voru í Noregi í s. l. mánuði, en niðurstöður þeirra voru hinar merkustu, eins og hæstv. forsrh. greindi hv. Alþ. frá fyrir skemmstu. Ber að vona, að fleiri þjóðir sjái sér fært að fylgja því fordæmi, sem þar var gefið. Fyrrv. ríkisstj. hafði hafið undirbúning að nýju skipulagi varðandi launakjör sendiráðsstarfsmanna, og verður því verki áfram haldið. Um staðsetningu sendiráða hafa þegar nokkrar umræður farið fram í utanrmn. Alþ., og verður þeim að sjálfsögðu áfram haldið með endurskipulagningu fyrir augum. Það verður þó að segjast eins og er, að það er ekki auðvelt að leggja niður þau sendiráð, sem þegar hafa starfað. Kemur þar ýmislegt til og ekki hvað sízt tillit til viðkomandi þjóðar. Hafa fleiri en Íslendingar fengið að reyna þetta. Málið þarfnast því mikillar athugunar, með því og að stofnun nýrra sendiráða er mjög fjárfrek. Á þessari stundu er auðvitað allt í óvissu um framtíð skrifstofu okkar í Genf, þar sem örlög fríverzlunarbandalagsins eru óviss. Má vera, að þar skapist einhverjir möguleikar til breytinga án kostnaðarauka, en þrátt fyrir nokkur vandkvæði ber þó á fleira að líta. Sérstaklega þarf að mínum dómi að athuga vandlega vaxandi starfsemi íslenzkra sendiráða á sviði viðskiptamála og stefna að því að haga staðsetningu þeirra með hliðsjón af henni. Samstarf við utanrmn. Alþ. ber að hafa náið. Fyrirkomulag þess hefur þegar verið rætt í nefndinni, og þar hafa komið fram nokkrar ábendingar frá einstökum nm. um nánari tilhögun. Sýnist mér augljóst og sjálfsagt að taka óskir nm. til greina. Leyfi ég mér að enda þessa fyrstu skýrslu mína um utanríkismál til Alþ. með einlægri ósk um gott samstarf víð hv. utanrmn. og þingheim allan á sviði þessa mikilvæga málaflokks.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að þakka hv. utanrrh. skýrslu hans um utanríkismál og fagna því, að hann heldur uppi þeirri venju, sem fyrrv. utanrrh. kom á í þeim efnum. Um það leyti, er þing Sameinuðu þjóðanna hófst s. l. haust, vakti aðalritari þeirra, U Thant, athygli á og lýsti áhyggjum sínum yfir þeim andstæðum, að jafnframt því sem sjálfstæðar þjóðir yrðu hver annarri háðar í vaxandi mæli, réðu oft þjóðernissinnuð öfl því, að þær legðu á herskáan hátt meiri og meiri einhliða áherzlu á kapphlaup sín á milli og það skildi þær að. Aðalritarinn varaði við, að það væri hættuleg ímyndun að halda eins og málum væri komið í heiminum nú, að unnt væri að skapa lífinu öryggi án þess að byggja á alþjóðahyggju. Við Íslendingar höfum ávallt verið þjóðernissinnaðir og eigum áfram að vera það á þann veg að vernda og efla þjóðlega menningu okkar og arf. Við erum þeirrar skoðunar, að íslenzk menning og þjóðlegur arfur hafi gildi fyrir þá, sem á Íslandi búa, og skapi þeim skilyrði til heillaríks lífsstarfs. Við vonum enn fremur, að það geti haft gildi fyrir heimsmenninguna eins og sagan hefur raunar sýnt, að sjálfstæð þjóð eins og Íslendingar hafi frelsi til að lifa sínu lífi, þroska með sér sérkenni og eiginleika og tjá sig í samskiptum við aðrar þjóðir án þess, að allir séu steyptir í sama mót. Þótt sjálfstæðum þjóðum hafi fjölgað mjög á síðustu áratugum einkum eftir heimsstyrjöldina síðustu, ef fara má eftir tölu aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna í þeim efnum, þá dylst okkur ekki, að örlög sjálfstæðis slíkra ríkja eru samtvinnaðri en nokkru sinni áður. Þess vegna eru Sameinuðu þjóðirnar til og þess vegna eru til bandalög og samningar þjóða á milli á mismunandi sviðum mannlegra samskipta. Við teljum okkur vera að vernda sjálfstæði okkar með slíku samstarfi, en gerum okkur um leið grein fyrir, að sú viðurkenning liggur að baki, að við erum ekki einir í heiminum, að réttindum sjálfstæðrar þjóðar fylgja skyldur við aðrar þjóðir - ekki aðeins næstu granna, heldur og fjarlægari þjóðir. Vandamál okkar og annarra þjóða er fólgið í því að samræma heilbrigða þjóðernisstefnu raunsærri alþjóðahyggju. Okkur reynir ekki á um það hér á Alþingi Íslendinga, að Íslendingar hljóta að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi, þótt við séum ekki sammála um, hve víðtækt það skuli vera. Okkur greinir ekki á um, að við eigum að vera þátttakendur í Sameinuðu þjóðunum og hafa nána samvinnu við aðrar Norðurlandaþjóðir t. d. með þátttöku okkar í Norðurlandaráði. Að vísu voru Íslendingar ekki á eitt sáttir, með hvaða hætti þeir ættu að gerast þátttakendur í Sameinuðu þjóðunum. Íslendingum stóð til boða að gerast stofnaðilar Sameinuðu þjóðanna, ef þeir á síðustu dögum stríðsins vildu segja Þjóðverjum og Japönum stríð á hendur. Það tóku fulltrúar lýðræðisflokkanna ekki í mál og töldu fyrir neðan virðingu Íslendinga, en málsvarar forvera Alþb., Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksins, töldu þó ekkert athugavert við það fyrir Íslendinga að segja öðrum þjóðum, komnum að fótum fram, stríð á hendur. Síðar urðu Íslendingar með eðlilegum hætti þátttakendur í Sameinuðu þjóðunum, en því miður kom fljótt í ljós, að Sameinuðu þjóðunum var um megn að vernda frelsi og sjálfstæði þjóða, m. a. vegna þess, að Sovétríkin beittu neitunarvaldi sínu þar óspart. Þegar kommúnistar undir forustu Stalíns innlimuðu í lok heimsstyrjaldarinnar hvert ríkið á fætur öðru í Sovétríkin eða gerðu þau að leppríkjum með aðstoð lítillar, en einbeittrar, fimmtu herdeildar kommúnista í löndunum sjálfum að sínu leyti eins og nazistar undir forustu Hitlers höfðu áður gert fyrir heimsstyrjöldina, virtist sem hinn ægilegi hildarleikur hefði verið háður til einskis. Ein spurning varð áleitin: Höfðu vestræn lýðræðisríki ekkert lært af aðdraganda seinni heimsstyrjaldarinnar eða eftirmála hennar? Það var ekki vonum fyrr, að vestræn lýðræðisríki áttuðu sig eftir fall Tékkóslóvakíu og stofnuðu til varnarbandalags Atlantshafsríkjanna 30. marz 1949. Íslendingar hafa síðan tekið þátt í því bandalagi. Þótt mikil átök hafi í upphafi verið um þá þátttöku, þá var hún samþ. hér á Alþ. með 37 atkv. gegn 13, en tveir sátu hjá, og létu þingmenn ofbeldistilraunir og óeirðir ekki á sig fá. Alþ. áttaði sig á, að frumskylda hverrar þeirrar þjóðar, sem vill vera sjálfstæð, er að tryggja öryggi sitt og landamæri fyrir ofbeldisöflum. Þegar Ísland varð fullvalda ríki 1918, var það að vísu trú manna, að ævarandi hlutleysi yrði landinu sú vörn, sem tryggði því sjálfstæði. Reynsla annarra þjóða af aðdraganda og upphafi annarrar heimsstyrjaldarinnar og loks eigin reynsla 10. maí 1940, þegar Bretar stigu hér á land, varð til þess, að Íslendingar gerðu sér ljóst, að hlutleysisyfirlýsing var og er gjörsamlega þýðingarlaus, enda sögðum við skilið við hlutleysisstefnuna, þegar við sömdum við Bandaríkjamenn 1941 um að leysa Breta af hólmi og sjá um varnir landsins, meðan á styrjöldinni stóð. Um það var þá enginn ágreiningur. Upplýst er, að í upphafi seinni heimsstyrjaldarinnar höfðu báðir styrjaldaraðilar gert áætlanir um innrás á Íslandi, og það var ekki okkur Íslendingum að þakka, að sá aðilinn varð fyrri til, sem landsmenn vildu heldur. Þátttaka Íslands í Atlantshafsbandalaginu er til þess fallin, að við ráðum sjálf einhverju um framtíð okkar og þess heimshluta, sem við búum í. Ekki fer heldur á milli mála, að Atlantshafsbandalagið hefur náð tilgangi sínum að því leyti, að friður hefur ríkt í Evrópu frá stofnun þess og landvinningar kommúnista hafa verið stöðvaðir í þessum hluta heims. Með tilvísun til þess, sem hér hefur verið sagt um gildi þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu, vekur það óhug og ugg, að í málefnasamningi ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar skuli þessu lýst yfir: „Ágreiningur er milli stjórnarflokkanna um afstöðuna til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu.“ Þótt áfram segi í málefnasamningnum: „Að óbreyttum aðstæðum skal þó núgildandi skipan haldast,“ leiðir það aðeins í ljós með mjög veikum orðum hina óákveðnu stefnu núverandi stjórnar gagnvart varnarbandalagi Atlantshafsríkjanna og skapar hvorki traust inn á við né út á við, enda er enn haldið áfram og sagt í málefnasamningnum án þess, að punktur sé settur á milli: „ . . . en ríkisstjórnin mun kappkosta að fylgjast sem bezt með þróun þeirra mála og endurmeta jafnan stöðu Íslands í samræmi við breyttar aðstæður.“ Að gefnu tilefni þessa orðalags er fullkomin ástæða til þess að spyrja hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh.: Er með þessu orðalagi verið að gefa í skyn, að Ísland muni nota fyrstu átyllu, sem gefst, að segja sig úr Atlantshafsbandalaginu? Hvaða breyttar aðstæður yrðu þess valdandi, að Ísland ætti að ganga úr varnarbandalagi Atlantshafsþjóðanna að dómi hæstv. ríkisstj.? Það er vissulega nauðsynlegt, að ríkisstj. geri nánar grein fyrir, í hverju ágreiningurinn milli stjórnarflokkanna um afstöðuna til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu er fólgin og hver afstaða hvers stjórnarflokkanna og hvers ráðherra fyrir sig er varðandi aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Hefur innan ríkisstj. eða meðal stjórnarflokkanna verið rætt um, að Ísland segi sig úr varnarsamtökum Atlantshafsríkjanna að fullnægðum ákveðnum skilyrðum? Svo veikt og óákveðið sem orðalagið er í málefnasamningi ríkisstj. um aðild að Atlantshafsbandalaginu, þá tekur fyrst í hnúkana, þegar málefnasamningur ríkisstj. fjallar um varnarsamninginn við Bandaríkin. A. m. k. er túlkun hæstv. utanrrh. og annarra stjórnarsinna ekki til þess fallin að skýra þetta ákvæði. Varnarsamningurinn skal tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar, en hvort heldur endurskoðun eða uppsögn kemur til, skal varnarliðið hverfa frá Íslandi í áföngum og stefnt að því, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu. Hæstv. utanrrh. segir í viðtali við Vísi 15. júlí, daginn eftir myndun stjórnarinnar: „Það er yfirlýst stefna ríkisstj., að varnarliðssamningurinn skuli tekinn til endurskoðunar og uppsagnar og brottflutningi hersins verði lokið á fjórum árum.“ Og enn fremur sagði utanrrh. í sama viðtali: „Ég skil ekki, hvernig menn geta túlkað þetta á annan veg en herinn verði látinn fara.“ En í viðtali við Tímann 17. júlí er hæstv. utanrrh. búinn að fá bakþanka og segir: „Næstu mánuði mun landhelgismálið taka mestan hluta af okkar tíma. Við munum, eftir því sem tök eru á, kynna okkur öll atriði varðandi varnarliðið og dvöl þess hér og síðan að slíkri könnun lokinni, könnun, sem hlýtur eðli máls samkvæmt að taka alllangan tíma, taka upp viðræður við Bandaríkjastjórn um endurskoðun varnarsamningsins frá 1951 með brottför liðsins í áföngum í huga, eins og í málefnasamningi stjórnarflokkanna segir.“ Samkvæmt seinna viðtalinu hefur hæstv. utanrrh. aðeins brottför varnarliðsins í huga, og vil ég sízt gagnrýna það, að hann dregur í land frá fyrra viðtalinu. Hinn 31. okt. s. l. fluttu hæstv. utanrrh. og hæstv. 2. þm. Reykn., Jón Skaftason, ræður á fundi framsóknarmanna í Keflavík. Eftir hæstv. utanrrh. er þetta haft í Tímanum: „Ráðherrann minnti á, að stefnumark ríkisstjórnarinnar væri það, að hún vildi að varnarliðið hyrfi úr landi í áföngum og ósk hennar væri sú, að það gæti átt sér stað á kjörtímabilinu. Hún vildi þó áður en nokkuð væri gert láta fara fram mjög rækilega könnun á þessum málum öllum.“ Eftir háttv. 2. þm. Reykn., Jóni Skaftasyni, er þetta haft í Tímanum: „Hann minnti á að deilt væri um ákvæði málefnasamningsins um brottför varnarliðsins. Sumir vildu túlka ákvæðið þannig að það þýddi að varnarliðið skyldi hverfa burtu á kjörtímabilinu, hvernig sem málin þróuðust í heiminum og hvernig sem endurskoðuninni lyktaði. Aðrir teldu að hér væri aðeins um stefnuyfirlýsingu að ræða og að endanleg niðurstaða um veru varnarliðsins hér hlyti að ákvarðast fyrst þegar niðurstöður endurskoðunar varnarsamningsins lægju fyrir auk þess, sem atburðir út í heimi gætu haft áhrif á niðurstöðurnar, líkt og gerðist 1956, er Rússar réðust inn í Ungverjaland og vinstri stjórnin, sem þá var, dró til baka uppsögn varnarsamningsins. Jón sagði, að hann áliti síðari skýringuna þá réttu. Hann kvaðst telja fráleitt, að á þessari stundu væri fortakslaust hægt að fullyrða, að varnarliðið skyldi fara úr landinu fyrir lok kjörtímabilsins.“ Nú mætti álíta, að skoðanamunur væri fólginn í orðum hæstv. utanrrh. og háttv. 2. þm. Reykn., og því var hæstv. utanrrh. spurður á fundi Varðbergs tveim eða þremur dögum síðar, hvora skýringu háttv. þm. Jón Skaftasonar hann aðhylltist, og hæstv. utanrrh. svarar: „Það má vel vera, að það sé misjöfn túlkun á málefnasamningnum og mismunandi langanir. Mín skoðun er sú, að ákvörðunin verði ekki tekin fyrr en að aflokinni könnun. Ef það eru tvær línur, er ég á þeirri síðari.“ En stjórn Sambands ungra framsóknarmanna tekur þetta svar hæstv. utanrrh. ekki gott og gilt eða lætur eins og það hafi aldrei verið gefið, og gerir þetta að tilefni til ályktunar og ofanígjafar við flokksbróður sinn, 2. þm. Reykn., sem birtist í Tímanum 7. nóv. s. l., þar sem segir m. a.: „Í tilefni af ummælum Jóns Skaftasonar á fundi í Keflavík s. l. sunnudag, sem birtust í Tímanum s. l. þriðjudag, telur stjórn SUF nauðsynlegt að leggja áherzlu á eftirfarandi . . .“, og meðal annars segir þar: „Í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar er skýrt tekið fram, að markmið endurskoðunar varnarsamningsins eigi að vera brottför varnarliðsins í áföngum og stefna eigi að því, að sú brottför eigi sér stað á kjörtímabilinu, þ. e. á fjórum árum ... Það er nauðsynlegt, þegar stjórnarandstaðan gerir harða hríð að þessum atriðum í stefnu Framsóknarflokksins og ríkisstjórnarinnar og ræðst sérstaklega á varaformann flokksins, Einar Ágústsson, utanrrh., að allir framsóknarmenn, einkum og sér í lagi þm., haldi fast við stefnu flokksins og standi ótrauðir með málefnasamningi ríkisstjórnarinnar.“ Enn fremur er 2. þm. Reykn. brigzlað um aðdróttanir, ódrengilega málsmeðferð og fyrir að hlaupast undan merkjum. En hann svarar ungliðum sínum fullum hálsi og telur ályktun SUF fyrst og fremst árás á utanrrh. Ég hef rakið þessi orðaskipti til að sýna, að aðstandendur núverandi hæstv. ríkisstj. innan sama stuðningsflokks skilja málefnasamninginn á mismunandi hátt. Og nú í dag hefur það komið í ljós með birtingu Þjóðviljans á frásögn frá landsfundi Alþb., að ágreiningurinn er raunverulega innan ríkisstj. sjálfrar, en þar segir svo um ræðu, er hæstv. viðskrh., Lúðvík Jósepsson, hefur haldið á landsfundi Alþbl., með leyfi forseta: Brynjólfur Bjarnason lagði nokkrar spurningar fyrir Lúðvík Jósepsson um herstöðvamálið á landsfundinum á laugardaginn. Svaraði Lúðvík síðan spurningunum og í máli hans kom m. a. fram eftirfarandi: - Ég get ekki fullyrt að það sé rétt haft eftir utanrrh. að fyrst skuli fara fram rækileg athugun á aðstöðu hersins hér á landi og síðan eigi að taka ákvörðun um brottför hans eða áframhaldandi dvöl hér, sagði Lúðvík. En hér er haldið fram algerlega rangri túlkun málefnasáttmálans. Í málefnasamningnum er fjallað um endurskoðun herverndarsamningsins, en þar er átt við endurskoðun sem miðar að því að herinn eigi að fara úr landinu í áföngum á kjörtímabilinu. Orðalagið í málefnasáttmálanum bendir enn fremur til þess að leiði endurskoðunin ekki til brottflutnings hersins skuli „herverndarsamningnum“ sagt upp.“ Svo mörg voru þau orð, og geta menn borið þessa túlkun hæstv. viðskrh. saman við túlkun hæstv. utanrrh. nú síðast í skýrslu hans um utanríkismál. Það, sem hér hefur verið rakið, sýnir, að málefnasamningur núverandi ríkisstj. er óljós samkvæmt orðanna hljóðan og túlkaður með mjög mismunandi hætti. Það er því eðlilegt, að Alþ. fái ótvíræða skýringu á því, hvað í málefnasamningnum felst. Er búið að taka ákvörðun um, að varnarliðið fari innan fjögurra ára, eða verður ákvörðun um áframhaldandi dvöl varnarliðsins tekin síðar? Er fastmælum bundið með stjórnarflokkunum, að varnarliðið skuli fara, á hverju sem gengur eða alla vega að óbreyttum aðstæðum? Hver er skoðun hvers stjórnarflokksins um sig? Hver er skoðun hvers ráðherra um sig? Og er ekki ástæða til að spyrja: Hver er skoðun hvers þm. um sig? Alþ. og þjóðin öll á kröfu á að fá þetta upplýst. Óljóst orðalag í málefnasamningnum og mismunandi skýringar stjórnarsinna hafa ekki aukið veg og virðingu hæstv. ríkisstj. innanlands eða utan. Íslendingar hafa sett ofan, sjálfsvirðingu þeirra er misboðið og hætt er við, að traust það, sem þeir hafa áunnið sér út á við með öruggri og sjálfri sér samkvæmri utanríkisstefnu, glatist. Til að bæta gráu ofan á svart hefur svo hæstv. ríkisstj. ákveðið þá meðferð þessara mikilvægu mála, sem á sér fáar eða engar hliðstæður í íslenzkri stjórnmálasögu. Hinn 21. okt. s. l. birtist svo hljóðandi frétt í Þjóðviljanum: „Það kom fram á fundi Alþb. í fyrrakvöld að sett hefði verið á laggirnar ráðherranefnd til að fjalla um herstöðvamálið og fyrirhugaða brottvísun hersins. Í nefndinni eiga sæti ráðherrarnir Einar Ágústsson, utanrrh., Magnús Torfi Ólafsson, menntmrh., og Magnús Kjartansson, iðnrh.“ Það var ekki að ófyrirsynju, að formaður Sjálfstfl. kvaddi sér hljóðs í Nd. utan dagskrár 25. okt. s. l. og spurðist fyrir um, hvort um breytingu á verkaskiptingu ráðherra væri að ræða og hvers vegna meðutanríkisráðherrarnir hefðu verið settir. Þótt fyrri spurningu væri svarað neitandi og hinni með tilvísun til hagkvæmni og fordæma í öðrum málum innanlands og utan, þá sýnist vera hér meira á ferðinni. Það kom t. d. fram á fundi Stúdentafélags Suðurlands austur á Selfossi s. l. föstudag, að ritstjóri Þjóðviljans upplýsti, að þessi ráðherranefnd héldi reglulega vikulega fundi. Engum blöðum er um það að fletta, að verkefni með utanríkisráðherranna í augum kommúnista er ekki það að kanna, hvort þörf sé varna, heldur að tryggja, að enginn bilbugur verði á því, að varnarliðið verði látið fara innan fjögurra ára. Meðráðherrarnir eiga að halda um hönd utanrrh. til að tryggja það. Þess vegna er skipun ráðherranefndarinnar aðvörun til Íslendinga og bandalagsþjóða þeirra. Skipun ráðherranefndar í utanríkismálum á sér enga hliðstæðu, þó að þremur ráðherrum hafi verið falið að ræða við aðila vinnumarkaðarins um kjarasamninga eða iðnrh. og, fjmrh. fjalli sérstaklega um málefni Slippstöðvarinnar á Akureyri. Samkvæmt starfsskiptingu þeirra heyra málefni Slippstöðvarinnar undir þá báða, en utanríkis- og varnarmál heyra hvorki undir iðnrh. og heilbr.- og trmrh. né menntmrh. Þvert á móti falla öll mál varnarliðsins og Keflavíkurflugvallar undantekningarlaust undir utanrrh. og hann einan. Skipun slíkrar ráðherranefndar er því breyting á verkaskiptingu ráðherra í framkvæmd. Átelja verður harðlega hæstv. forsrh. fyrir að gera flokksbróður sínum, hæstv. utanrrh., slíka vanvirðu og sýna honum slíkt vantraust eingöngu til þess að láta undan kommúnistum í Alþb. Eitt með öðru sýnir skipun meðutanríkisráðherranna, hverjir marka stefnuna og ráða ferðinni í ríkisstj. Íslands. Á það hefur réttilega verið bent, og undir það vil ég sérstaklega taka, að Íslendingar gerðu strax við stofnun Atlantshafsbandalagsins greinarmun á þátttöku í því og á dvöl varnarliðsins hér á landi á friðartímum. Það er góðs viti, að hæstv. utanrrh. vitnar í þeim efnum til þess, er dr. Bjarni heitinn Benediktsson sagði á ráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins í Reykjavík 1968, en það fer alveg eftir mati okkar sjálfra og heimsástandi, þegar þar að kemur, hversu lengi bandarískt lið dvelur á Íslandi. Óskandi væri, að núv. hæstv. utanrrh. fylgdi hinni öruggu stefnumörkun Bjarna heitins Benediktssonar sem mest og bezt í utanríkis- og varnarmálum. En því miður hefur hæstv. utanrrh. ekki tekizt að halda þeirri reisn í meðferð utanríkismála, sem áður tíðkaðist, og ekki, þegar hann í skýrslu sinni segir orðrétt, með leyfi forseta: „Alveg á sama hátt tel ég það nú vera bandalagsþjóðanna að sannfæra okkur um það, að hér sé enn nauðsyn varnarliðs.“ Það er að vísu gott og gilt, að utanrrh. lýsir sig reiðubúinn að hlýða á rök bandalagsþjóða okkar og e. t. v. láta sannfærast af þeim, en væri þá ekki réttara að kynna sér þessi rök, áður en slegið er föstu, að stefna beri að því, að varnarliðið fari innan fjögurra ára. Málefnasamningur ríkisstj. lýsir ákvörðun, en málsvarar hennar lofa athugun á eftir. Það liggur ljóst fyrir, að við Íslendingar verðum að gera okkur sjálfstæða grein fyrir nauðsyn varna á Íslandi og nauðsyn dvalar erlends varnarliðs á hverjum tíma. Auðvitað er það eðlileg ósk okkar að komast hjá því, ef mögulegt er, að hafa erlent varnarlið hér á landi, alveg eins og aðrar lýðfrjálsar þjóðir reyna að komast af með sem lægst útgjöld til varnarmála og sem stytzta herskyldu ungmenna sinna. Það er því ekki úr vegi að rifja það upp, hvaða rök hnigu að því, að varnarsamningurinn við Bandaríkin var staðfestur hér á Alþ. 1951 ágreiningslaust af öllum þm. lýðræðisflokkanna. Þm. Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksins, greiddu einir atkvæði gegn samningnum. Hver var þá ástæðan til þess, að alþm. töldu nauðsynlegt að hafa erlent varnarlið í landinu, þótt þeir hefðu tveim árum áður tekið fram, að þeir vildu ekki skuldbinda okkur til að hafa erlendan her á friðartímum. Eins og menn muna, var það Kóreustyrjöldin ásamt óvissum horfum hér í álfu vegna Berlínarvandamálsins. Ef Kóreustyrjöldin stofnaði heimsfriðnum í hættu fyrir 20 árum, hvaða hætta er friði ekki búin nú, þegar litið er á ástandið fyrir botni Miðjarðarhafsins og í Indlandi og Pakistan. Árið 1956 við myndun vinstri stjórnar var ákveðið að segja upp varnarsamningnum með það fyrir augum að láta varnarliðið fara. Frá því var horfið vegna innrásar Sovétríkjanna í Ungverjaland, þegar uppreisnin varð þar. Sátu kommúnistar áfram í ríkisstj. í tvö ár eftir það og létu varnarmálin þá kyrr liggja, þótt varnarsamningurinn væri í fullu gildi. Spurningin er nú sú: Ef uppreisnin í Ungverjalandi, sem Sovétríkin börðu niður í blóðbaði, skapaði okkur hættu, er þá skynsamlegt aðeins þremur árum eftir samsvarandi atburði í Tékkóslóvakíu og einu ári eftir blóðug verkföll í Póllandi að hafa Ísland varnarlaust. Við skulum einnig hafa í huga, að flotastyrkur Sovétríkjanna á Norðaustur-Atlantshafi og hernaðarmáttur er nú einnig mun meiri en var fyrir 15 til 20 árum og ólíku er saman að jafna umsvifum flug- og skipaflota þeirra og athafnasemi þeirra í nágrenni Íslands nú og þá. Þessar staðreyndir, sem hér hafa verið nefndar, benda eindregið til þess, að tími sé enn ekki kominn til þess, að óhætt sé eða skynsamlegt að hafa Ísland varnarlaust. Um leið og við höldum vöku okkar um varnir, skulum við einnig fylgjast vel með og fagna þeirri þróun mála, sem til friðar horfir, og stuðla að slíkri þróun eftir megni, þó að framlag okkar í þeim efnum hljóti eðli málsins samkvæmt að vera takmarkað og m. a. ekki sízt í því fólgið í bili að ljá land undir varnarstöð. Sem betur fer, sjáum við ýmis greinileg merki nú um friðvænlegri horfur í heiminum en verið hafa um langt skeið. Þannig vonum við, að styrjöldin í Víetnam sé á lokastigi, og við gerum okkur einnig miklar vonir um árangur af sáttaumleitunum á vegum Vesturveldanna, þ. á m. Brandts kanslara, en slíkar samningaumleitanir bera ekki árangur, nema þær byggist á órofa samstöðu og hernaðarlegum styrk innan Atlantshafsbandalagsins. Þótt griðasáttmáli Vestur-Þjóðverja annars vegar og Rússa og Pólverja hins vegar, en sá griðasáttmáli er enn ekki staðfestur og verður ekki, fyrr en samkomulag hefur náðst um Berlín milli Austur- og Vestur-Þjóðverja, og þótt samkomulag fjórveldanna um Vestur-Berlín séu merkir áfangar á langri leið allt frá stríðslokum, þá eiga Vestur-Þjóðverjar og Austur-Þjóðverjar eftir að semja sín á milli. Við skulum gera okkur grein fyrir, að þessir samningar eru ekki sársaukalausir fyrir Þjóðverja eða Vesturveldin, sem hingað til hafa farið fram á sameiningu Þýzkalands í kjölfar frjálsra kosninga, sem Sovétríkin og einræðisherrar Austur-Þýzkalands hafa komið í veg fyrir. Nú verður í raun að viðurkenna skiptingu þýzku ríkjanna og sætta sig við áframhaldandi frelsisskerðingu Austur-Þjóðverja. Þótt einnig sé reynt í svokölluðum SALT-viðræðum stórveldanna með undirbúningi að öryggismálaráðstefnu Evrópu og með tillögum Atlantshafsbandalagsríkjanna um gagnkvæma og samhliða afvopnun að fikra sig nær eðlilegra friðarástandi en þjóðir í Evrópu hafa búið við frá stríðslokum, þá er enn langt í land, og öllu máli getur skipt, að Atlantshafsbandalagsríkin standi vel saman, meðan á þessum friðarumleitunum stendur. Lýðræðisríki standa að vísu verr að vígi en einræðisríki í slíkum friðarumleitunum. Borgarar í lýðræðisríkjum setja sér sjálfir markmið að keppa að, og þau geta jafnvel verið jafnmismunandi og mennirnir eru margir. Valdhafar í lýðræðisríkjum eru bundnir vilja kjósendanna, og kjósendur geta haft takmarkaðan skilning á nauðsyn þess að greiða skatta eða leggja á sig önnur óþægindi til þess að kosta varnir, til að koma í veg fyrir styrjöld, sem þeir vona, að aldrei verði. Valdhafar í einræðisríkjunum setja sjálfir þegnum sín m takmark að keppa að. Þeir þurfa ekki að spyrja þegnana, hve miklum hluta þjóðarteknanna skuli verja til vígbúnaðar, hve herskyldan skuli vera löng eða hvort og hvernig herstyrk skuli beitt. Einræðisríkin geta leynt þeim tilgangi, sem bak við kann að búa, og haldið spilum sínum að sér, en lýðræðisríkin verða að leggja spilin á borðið. Hér er oft ójafn leikur, eins og sagan sýnir, og miklu máli skiptir, að lýðræðisríkin haldi samstöðu og samvinnu, ef þau vilja halda sjálfstæð sínu. Sagt hefur verið, að það særði þjóðerniskennd okkar Íslendinga að hafa erlent varnarlið í landinu, en særi það ekki frekar sanna þjóðerniskennd að láta reka á reiðanum, vera aðgerðarlaus og auðhreppt bráð hver þess, er hingað vildi seilast til áhrifa eða beita okkur beinum eða óbeinum þvingunum? Sagt hefur verið, að Noregur og Danmörk vildu ekki erlent herlið í landi sínu, en þessi lönd telja sig í bili ekki þurfa þess, þar sem þau leggja sjálf töluvert fram í varnarmála. Í Noregi nema t. d. útgjöld til hermála skv. fjárlagafrv. næsta árs 3300 millj. norskra króna eða tæpum 12% af heildarútgjöldum. Í Noregi er eins árs herskylda, og í norska hernum eru 30–35 þús. manns auk 80 þús. manna heimavarnarliðs. Vestur-Þjóðverjar, sem fremstir ganga nú í friða umleitunum sínum, hafa sjálfir verulegan herstyrk, en telja engu að síður nauðsynlegt, að önnur Atlantshaf bandalagsríki hafi varnarlið í Þýzkalandi og hafa mótmælt kröftuglega, þegar raddir hafa t. d. komið fram Bandaríkjunum og Kanada um, að fækka bæri í varnarliði þessara ríkja, sem dvelur í Vestur-Þýzkalandi. Nóbelsfriðarverðlaunahafinn Brandt telur friðarumleitunum sínum nauðsynlegt, að þjóðir Atlantshafsbandalagsríkjanna dragi ekki einhliða úr herstyrk sínum og varnarmætti, heldur eingöngu, ef takast mætti að koma á gagnkvæmri samhliða afvopnun Varsjár- og Atlantshafsbandalagsríkjanna. Eigum við Íslendingar að skerast úr leik og spilla fyrir þeim friðarumleitunum, sem okkur eru eigi síður mikilvægar en öðrum þjóðum heims? Þar sem öryggismálin eru svo mikilvæg sem raun ber vitni, höfum við tíu sjálfstæðismenn flutt till. til þál. á þskj. nr. 47 um fyrirkomulag viðræðna um öryggismál Íslands. Án þess að ég geri þessa till. að frekara umtalsefni en fram hefur þegar komið í orðum mínum hér áður, vil ég þó leggja áherzlu á það, sem stendur í greinargerð till. Tillöguflutning þennan ber að skoða sem tilraun af Sjálfstfl. hálfu til að firra því tjóni, sem skipan sú á þessum málum, sem boðuð hefur verið, hlýtur að valda. Því ber að líta á hana sem tilboð af Sjálfstfl. hálfu um að taka þátt í samstarfi við utanrrh. um endurskoðun varnarsamningsins og heilbrigða skipan varnarmála Íslands framvegis. Við sjálfstæðismenn teljum ekki óeðlilegt, að varnarsamningur við Bandaríkin sé endurskoðaður með það fyrir augum, að skipan öryggismála Íslands og þátttöku í störfum Atlantshafsbandalagsins sé sem bezt fyrir komið á hverjum tíma. Við teljum sennilegt, að 45–50 alþm. séu fylgjandi aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, og við teljum nauðsynlegt, að það komi í ljós og þeir hafi samstarf sín á milli um, hvernig slíkri aðild yrði bezt hagað. Ef þessar umræður um utanríkismál og þær, sem á eftir fara um varnarmál, ná ekki þeim tilgangi, kann að vera nauðsynlegt með frekari tillöguflutningi hér á Alþ. að leiða í ljós afstöðu flokka og manna til öryggismála landsins og meðferðar þeirra. Herra forseti. Ég hef með vilja leitt hjá mér í þessari umræðu um skýrslu hæstv. utanrrh. að ræða meðferð landhelgismálsins, enda hefur það áður sérstaklega verið til umræðu hér á þessu þingi, og er slíkum umræðum um þáltill. sjálfstæðismanna raunar enn ekki lokið, áður en till. fer til n. En áður en ég lýk máli mínu, vil ég víkja nokkrum orðum að þeim breytingum, sem nú eiga sér stað varðandi viðskiptabandalög þjóða á milli, enda munu þau hafa áhrif hér á landi, eins og fram kemur í skýrslu hæstv. utanrrh. Þetta sá fyrrv. ríkisstj. fyrir og lagði því áherzlu á, að Íslendingar gerðust þátttakendur í EFTA. Rifja verður upp, að núv. stuðningsflokkar ríkisstj. höfðu allfjölbreytta afstöðu til þessa máls. Sjálfur forystuflokkurinn, Framsókn, sat hjá, og ef ég man rétt, urðu þá til hjá núv. hæstv. forsrh. hin fleygu orð „já, já“ og „nei, nei“. Alþýðubandalagsmenn greiddu atkvæði á móti og töldu ganga landráðum næst og afsali á fullveldi að ganga í EFTA, enda væri það eingöngu byrjun á sérsamningum við Efnahagsbandalagið. Stofnendur flokks frjálslyndra og vinstri manna, hygg ég, að hafi þá greitt aftur á móti atkvæði með stjórnarflokkunum um að leita inngöngu í EFTA. Ekkert orð er um það í málefnasamningi núv. hæstv. stjórnar eða skýrslu utanrrh., að okkur beri að segja okkur úr EFTA, heldur er áfram gengin sú braut, sem mörkuð var af fyrrv. hæstv. ríkisstj., að sækjast eftir sérsamningum við Efnahagsbandalagið í framhaldi af aðild að EFTA, og þetta á sér stað undir forystu hæstv. viðskrh., sem áður greiddi atkvæði gegn EFTA, og taldi, ef ég man rétt, það undanfara þess, að stórveldin gleyptu Ísland á viðskiptasviðinu. Svona fer um stóru orðin fyrrv. stjórnarandstæðinga og núv. stjórnarherra. Stækkun Efnahagsbandalagsins í 250 millj. manna viðskiptabandalag getur vissulega haft víðtækar afleiðingar - ekki eingöngu á viðskiptasviðinu, heldur og í utanríkismálum almennt. Auk hinna þriggja nær jafnstóru viðskiptadeilda Bandaríkjanna, Efnahagsbandalagsríkjanna og Austur-Evrópuríkjanna má búast við áframhaldandi umsvifum Japans og vaxandi áhrifum Kína, Indlands og - þegar tímar líða - hinna vanþróuðu ríkja. Mikilvægt er, að þessar stóru viðskiptadeildir einangrist ekki hver frá annarri og útiloki heldur ekki þau lönd, sem utan við standa. Íslandi er auðvitað nauðsynlegt að leita áfram viðskiptatengsla við slíkar viðskiptadeildir, en auk þess ber Íslandi að leggja sérstaka áherzlu á að tengjast sjálft vináttu- og viðskiptatengslum við þróunarlöndin og styðja þau til réttinda og sjálfsbjargar, svo að bilið milli þjóða heims minnki, en breikki ekki. Íslendingum er vandi á höndum að stýra fleyi sínu í því umróti og á þeim breytingatímum, sem í hönd fara, þegar hvort tveggja í senn verður að tryggja, stjórnarfarslegt og efnahagslegt sjálfstæði og öryggi lands og þjóðar. Það verður ekki gert með því að einangra sig, heldur með samstarfi innan Sameinuðu þjóðanna, meðal Norðurlanda, í Atlantshafsbandalaginu, í Evrópuráðinu og í þeim viðskiptabandalögum, sem við tökum þátt í. Við gerum okkur þó grein fyrir, að enn sem komið er, hvað sem síðar verður, hafa slík samtök takmarkað gildi á mismunandi sviðum og haga verður þátttöku í þeim og binda vonir sínar við starfsemi þeirra í samræmi við það. Miklu máli skiptir, að við sem lítil þjóð komum fram með reisn án þess oflátungsháttar, sem stafar af minnimáttarkennd, og að við mörkum stefnu, sem er sjálfri sér samkvæm, svo að okkur takist að vinna okkur traust og álit og samræma heilbrigða þjóðernisstefnu og raunsæja alþjóðahyggju. Því miður hefur núv. hæstv. ríkisstj. stigið alvarleg víxlspor í utanríkismálum, en engu að síður ber ég að lokum fram þá ósk þjóðinni til handa, að núv. hæstv. ríkisstj. muni í þessum efnum sjá að sér, en falla ella sem allra fyrst.



Herra forseti. Utanríkismál lýðveldisins eru beint framhald af fullveldisbaráttunni. Hlutverk okkar á sviði utanríkismála er að varðveita frelsi þjóðarinnar og gæta hagsmuna hennar í hvívetna gagnvart öðrum ríkjum. Meðferð utanríkismála verður því jafnan prófsteinn á það, hvort Íslendingar standa undir sjálfstæði sínu eða ekki. Samskipti á milli þjóða á okkar tímum eru mikið völundarhús, þar sem litlum þjóðum getur verið erfitt að rata, ef ekki er að gáð. Þegar þjóðir móta utanríkisstefnu sína, koma mörg sjónarmið til greina. Þá verður að gæta að hugsjónum og vilja viðkomandi þjóða í alþjóðamálum, en það verður líka að gæta að hagsmunum þeirra og fjöldamörgu öðru, sem þar liggur á milli. Við höfum orðið þess áskynja, síðan við tókum utanríkismálin í eigin hendur fyrir aðeins þremur áratugum, að aðrar þjóðir geta mælt fagurlega í okkar garð, en þegar kemur að framkvæmd málanna, eru það hagsmunir þeirra, sem jafnan ráða stefnunni. Við höfum orðið vör við þetta, t. d. þegar við þurftum að semja við frændur okkar og vini á Norðurlöndum um lendingarrétt fyrir flugvélar. Og við verðum áþreifanlega vör við þetta þessa dagana, þegar við ræðum við nágrannaþjóðir okkar um landhelgismálið. Þá koma hagsmunir þeirra fram. En við skulum líta í eigin barm. Erum við ekki nákvæmlega eins? Hæstv. utanrrh. sagði okkur í ræðu sinni, að við værum nú meðflm. að till. um það að fordæma apartheid-stefnuna í Suður-Afríku, og Íslendingar hafa raunar greitt atkvæði gegn þeirri stefnu við hvert tækifæri í mörg ár. Þegar við fáum tækifæri til að kaupa ódýra ávexti eða aðra vöru þar sunnan að, þá höfum við gleymt öllum okkar áhyggjum af apartheid-stefnunni. Við erum svo að segja allir Íslendingar harðir andstæðingar þeirrar nýlendustefnu og nýlendukúgunar, sem Portúgalar framfylgja í Afríku. En mér skilst, að við séum stimamjúkir, þegar við göngum til Portúgala og biðjum þá um að kaupa af okkur saltfisk. Við fordæmdum upp til hópa innrás Sovétríkjanna í Tékkóslóvakíu, en ekki man ég eftir einni einustu rödd, sem lagði til, að við hættum viðskiptum eða menningarlegum samskiptum við Sovétríkin fyrir því. Ég dreg þetta fram til að benda á, að það er vandasamt að móta utanríkisstefnu einnar þjóðar. Það verður að gerast að vel athuguðu máli, þar sem tekið hefur verið tillit bæði til þess, sem menn helzt vilja, þegar þeir geta talað opinskátt án þess að bera ábyrgð, og svo hins, sem menn gera, þegar þeir hafa grandskoðað hagsmuni þjóðarinnar og bera ábyrgð á stefnunni. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð, vakti sú utanríkisstefna, sem hún boðaði, meiri athygli hér á landi og erlendis en nokkurt annað atriði í málefnasamningi hennar. Þetta var ekki að ástæðulausu, því að í þessari stefnuyfirlýsingu eru mörg stór og vanhugsuð orð. Ég leyfi mér að halda því fram, að þessi stefna hafi verið mótuð af þremur flokkum, sem höfðu verið lengi í stjórnarandstöðu og voru því miklu frekar í anda ábyrgðarlausir stjórnarandstæðingar en þeir, sem bera ábyrgð á gerðum þjóðar og viðskiptum hennar við aðra. Það var margt vanhugsað í þessari stefnuyfirlýsingu, enda hefur komið í ljós, að núv. ríkisstj. var ekki undir það búin að framkvæma það, sem fólst í stóru orðunum, í neinu máli á sviði utanríkismála nema einna helzt í landhelgismálinu, enda vitum við öll, að að því hafði verið langur aðdragandi og fulltrúar allra flokka höfðu tekið þátt í margra mánaða - ef ekki ára - undirbúningi. Það hefur og komið í ljós, að hæstv. utanrrh. hefur við framkvæmd þessarar stefnu á mörgum sviðum reynt að fara gætilega. Það er sýnilegt, að hann hefur gert sér ljóst, hversu mikill munur er á því að gefa yfirlýsingar í ábyrgðarlausri stjórnarandstöðu eða eiga að framkvæma þær á ábyrgan hátt, svo að hagsmunum þjóðarinnar sé nægilega vel borgið. Í skýrslu sinni fjallaði utanrrh. um marga þætti utanríkismálanna, sem von er, og hefði þó mátt nefna ýmsa fleiri til viðbótar. Ég vil byrja, þar sem hann endaði, og nefna utanríkisþjónustuna - ekki sízt af því, að einmitt nú er allmikið um hana rætt og deilt. Eins og hæstv. ráðh. skýrði frá, hefur verið fjallað um það í utanrmn., hvaða breytingar þurfi að gera á kjörum þeirra, sem í utanríkisþjónustunni starfa, og hvaða breytingar kunna að vera æskilegar á staðsetningu sendiráða. Það er ekki nýtt hér á Íslandi, að utanríkisþjónusta sé gagnrýnd. Í þá tíð, þegar við höfðum eitt sendiráð erlendis, var hafinn upp þvílíkur rógur hér heima um þetta sendiráð og starfsemi þess, að við sjálft lá, að Sveinn Björnsson gæfist upp og færi heim. Það er ekki nýtt, að menn tortryggi utanríkisþjónustuna, og það er heldur ekki einstakt fyrir okkur Íslendinga. Að vissu marki er þetta eðlilegt. En það er nauðsynlegt fyrir þá fámennu sveit manna, sem við höfum valið til þess að fara með umboð okkar hjá öðrum þjóðum, að þeim sé sýnt traust og þeim séu skapaðar þær aðstæður, sem þeir geta starfað við. Utanríkisþjónustan kostar Íslendinga nú ekki nema rétt innan við 1% af ríkisútgjöldum, sem er ekki mikið fyrir svo litla þjóð, er hefur færzt það í fang að halda uppi sjálfstæðum samskiptum við allan umheiminn. Það er því ekki ástæða til þess fyrir okkur að kvarta um það, að utanríkisþjónustan sem heild sé of dýr, enda þótt rétt sé framvegis, eins og gert hefur verið hingað til, að fara jafnan varlega, hvað kostnað snertir í þeirri starfsemi. Um fólkið, sem vinnur í utanríkisþjónustunni, vil ég segja, að ég tel nauðsynlegt að búa eins vel að því og hægt er. Við vitum, að þeir menn, sem við sendum utan, starfa fyrir mun lægra kaup en aðrir sendimenn í sömu borgum. En ýmislegt getum við fyrir þá gert, sem okkur ber skylda til að gera. Ég tel t. d., að við verðum að tryggja þeim fullkomnar sjúkratryggingar, eins og þær eru beztar hér heima á Íslandi, þegar við vitum, að í mörgum borgum erlendis getur sjúkdómur í fjölskyldu sendimanns orðið til þess að gera hann gjaldþrota á skömmum tíma. Ég tel líka, að við verðum að tryggja, að það fólk, sem við sendum í utanríkisþjónustuna, geti alið börn sín upp á íslenzkan hátt. Margra ára fjarvera má ekki dæma börn íslenzkra sendiráðsstarfsmanna til að verða útlendingar. Þessi orð læt ég falla til að hvetja til þess, að á þessum málum verið tekið af skilningi og ekki af óeðlilegri nízku. Margt mætti athuga og mörgu mætti breyta í sambandi við starfsemi utanríkisþjónustunnar, það skal ég játa, og eðlilegt er að hafa mjög náið eftirlit með starfi hennar og útgjöldum, enda hefur það eftirlit á síðustu misserum verið aukið til muna. Varðandi staðsetningu sendiráða hefur ríkisstj. tilkynnt, að hún vilji endurskoða það mál. Þó virðist eins og í flestum öðrum liðum utanríkismála, að ríkisstj. sé sammála um að varpa þessu fram, en hafi ekki gert sér nokkra grein fyrir málinu og hafi ekki um það neinar fastar hugmyndir. Ég vil spá því, að það reynist, eins og raunar kom fram hjá hæstv. utanrrh., erfitt að leggja niður flest þau sendiráð, sem við höfum nú, og að við munum hugsa okkur um tvisvar við hvert nýtt sendiráð, sem við bætum við. Af því að þetta mál er komið á dagskrá, hafa nokkrir þm. Alþfl. leyft sér að flytja till. þess efnis, að Íslendingar setji upp sendiráð í Kanada. Ég vil nefna þessa till. til þess, að hún komi til umræðu í sambandi við þetta mál. Höfuðorsök þess, að við flytjum þetta mál nú, er ekki hin gömlu tengsl okkar við Kanada og það, hve margir menn af íslenzku bergi brotnir búa þar, heldur fyrst og fremst tvær ástæður, sem hafa komið til á allra síðustu árum. Önnur er sú, að við höfum tekið upp náið samstarf við Kanadamenn í sambandi við fiskmarkað í Bandaríkjunum og þetta samstarf á e. t. v. verulegan þátt í því, að fiskverð hefur haldizt svo hátt eða hækkað svo ört sem raun ber vitni. Hin ástæðan er sú, að við höfum tekið upp náið samstarf við Kanadamenn í sambandi við landhelgismálið. Þar að auki mundi sendiráð í Kanada geta tekið að sér svo sem hálfa Suður-Ameríku á móti sendiráðinu í Washington. Þar með gæti utanríkisþjónustan sinnt löndunum frá Mexíkó og suður úr miklu betur en hægt hefur verið til þessa. Landhelgismálið knýr mjög á um það, að sambandi við þessi ríki sé sinnt meir en ástæða var til áður. Fyrir utan þessa hugmynd, sem við höfum varpað fram um Kanada, skilst mér, að einna helzt kæmi til greina að staðsetja nýtt sendiráð í Austurlöndum fjær. Ég vil fagna því, sem hæstv. ráðh. skýrði frá, að stjórnmálasamband muni nú verða tekið upp við stjórnina í Peking og minna á, að Alþfl. lýsti yfir því á s. l. sumri, að hann væri hlynntur því, að leitað væri eftir slíku sambandi. Mér skilst, að sérfróðir menn telji í þessu sambandi mjög vel geta komið til greina, ef við teljum okkur hafa ráð á einu sendiráði enn, að setja það niður í Tókíó fyrir viðskiptin við Japan og önnur lönd á þessu svæði. Skal ég svo láta útrætt um utanríkisþjónustuna með þeim orðum, að Alþ. beri skylda til að gefa henni gaum og standa vel að baki þeim mönnum, sem við sendum utan til þessara mikilvægu starfa. Ég vil fagna því, sem fram kom hjá hæstv. utanrrh., að hann lítur á norræna samvinnu sem einn af máttarstólpum í viðskiptum okkar við umheiminn. Ég gleðst yfir því, að hann virðist vera ánægður með fyrsta fund sinn með utanríkisráðherrum hinna Norðurlandanna og gerir sér vonir um, að þau muni, hvað sem á dynur, frekar veita okkur hjálp en verða í vegi okkar í landhelgismálinu. Ég tel, að það sé ekki aðeins vegna marglofaðrar frændsemi eða menningarviðskipta, að við eigum að halla okkur mjög að norrænu samstarfi. Við skulum gera okkur ljóst, að Ísland hefur undanfarna áratugi verið í þeirri stöðu, að risaveldin í austri og vestri hafa á okkur og landi okkar megináhuga og þau munu vafalaust halda áfram að veita okkur óeðlilega mikla athygli miðað við þann fjölda fólks, sem býr í þessu landi. Ég tel því, að náin tengsl við Norðurlönd muni verða nauðsynlegt mótvægi fyrir okkur gegn ásókn, vinsamlegri og óvinsamlegri, af hálfu hinna stóru ríkja. Ég tel, að t. d. á sviði utanríkismála munum við geta gengið að heiðarlegum og hlutlausum upplýsingum um hvað eina með því að leita til frænda okkar á Norðurlöndum. Þetta höfum við raunar gert mörg undanfarin ár, og þessu munum við halda áfram. Ég vil enn fremur geta þess, að ég tel, að við mundum varla geta haldið þátttöku okkar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sómasamlega, ef við nytum ekki norrænnar samvinnu. Við höfum ekki í New York nógu marga menn til að sitja í öllum nefndum Allsherjarþings, nema þessar fáu vikur, sem þm. eru þar á haustin. Það er aðeins vegna þess, að hinir Norðurlandafulltrúarnir vaka yfir þessum nefndum og ýmsu öðru fyrir okkur og láta okkur vita, ef í vændum eru atkvæðagreiðslur, að við höfum getað gegnt skyldum okkur sómasamlega. Þegar smáþjóðir eru taldar óhæfar til þess að fara með atkvæði á Allsherjarþinginu, eins og oft heyrist nú á dögum, þá er það nefnt sem röksemd á móti, að 200 þús. manna þjóð, Íslendingar, hafi allt frá stofnun Sameinuðu þjóðanna - eða skömmu þar á eftir - rækt hlutverk sitt óaðfinnanlega sem aðili að bandalaginu. Hæstv. ráðh. ræddi ítarlega um hin ýmsu málefni, sem nú liggja fyrir Sameinuðu þjóðunum, og skal ég ekki fara ítarlega út í þau mál. Ég vil aðeins taka mjög undir það, að hann skuli ætla að halda áfram þeirri stefnu, sem raunar hefur verið ríkjandi lengi, að Íslendingar styðji í hvívetna ófrjálsar þjóðir og stuðli að fullveldi þeirra, að þeir vinni gegn hvers konar nýlendukúgun og styðji hvers konar viðleitni til þess að hjálpa vanþróuðu þjóðunum til betri lífskjara en þær njóta nú. Hér hefur mikið verið rætt um Atlantshafsbandalagið, enda varði hv. síðasti ræðumaður meginhluta ræðu sinnar til að fjalla um viðskipti okkar við það. Í sambandi við þátttöku Íslands í bandalaginu vil ég undirstrika, að það kerfi varnarbandalaga, sem verið hefur í Evrópu undanfarið 21 ár, Atlantshafsbandalagið í Norður-, Vestur- og Suður-Evrópu, en Varsjárbandalagið í Mið- og Austur-Evrópu, hefur tryggt frið á þessu svæði - á sama tíma og ófriður hefur logað í flestum öðrum heimsálfum. Þetta kerfi bandalaga hefur skapað í Evrópu valdajafnvægi, sem er undirstaða þess, að svo friðsamlegt hefur þrátt fyrir allt verið í álfunni sem raun ber vitni. Enda þótt það sé vinsælt að ráðast að þessum bandalögum, gagnrýna þau, gera lítið úr starfi þeirra og eigna þeim hinar verstu hvatir, vil ég biðja menn að meta það á raunsæjan hátt, hver árangur hefur orðið af starfi þeirra. Nú er mikið reynt til þess að koma á annars konar víðtæku samkomulagi um öryggismál Evrópu. Ég tel, að það væri fásinna fyrir þjóðir Evrópu að kasta þessum tveimur bandalögum á glæ, áður en þær hafa fundið eitthvað annað til að koma í staðinn fyrir þau einhverja aðra skipan öryggismála, sem getur tryggt okkur það sama og þetta kerfi hefur þrátt fyrir allt tryggt, sem er friður í álfunni í meira en 20 ár. Hæstv. utanrrh. fagnaði mjög þeim árangri, sem hefur náðst í samkomulagsviðleitni í Berlínarmálinu. Ég get tekið undir hvert orð hans í því sambandi. Hann fagnaði því, að hugmyndin um ráðstefnu um öryggismál Evrópu á nú vaxandi fylgi að fagna. Ég minni á orð hæstv. ráðh. þess efnis, að nú hafi loks tekizt samband á milli bandalaganna tveggja um að ræða um að draga úr herafla sínum á öllum sviðum, og þessu ber líka að fagna. Loks tek ég undir orð ráðh. um, að SALT-viðræðurnar um takmörkun kjarnorkuvopna, sem nú standa yfir í Vínarborg og hafa verið þar og í Helsinki til skiptis, gefi vonir um það, að hætta af notkun kjarnorkuvopna fari minnkandi. Hæstv. ráðh. dregur af öllu þessu þá ályktun um samskipti austurs og vesturs í Evrópu, að friðarhorfur séu nú betri en oft áður, og hann telur það von allra hugsandi manna, að sú sýn sé ekki blekking ein, heldur byggð á raunverulegum vilja forystumanna allra þjóða til bættrar sambúðar. Ég tel þessa ályktun ráðh. ekki aðeins eðlilega, heldur mjög mannlega, og ég vil eins og hann vona, að hún reynist rétt. Í sambandi við þær umræður, sem hér hafa farið fram um varnarmál okkar Íslendinga og dvöl varnarliðsins í landinu, mundi ég telja, að ef allt þetta, sem er að gerast í Evrópu, leiðir til jákvæðs árangurs eins og menn vonast eftir, muni það skapa nýjan grundvöll til þess að ræða um þörf fyrir varnarlið á Íslandi. Í fyrsta lagi eru þessar viðræður allar í gangi, en engar þeirra nema e. t. v. Berlínarviðræðurnar hafa leitt til niðurstöðu enn þá. Í öðru lagi hafa gerzt ýmis tíðindi á þessu svæði, sem hæstv. utanrrh. ekki nefnir í skýrslu sinni. Þar á ég við þá þróun, sem orðið hefur á Norður-Atlantshafi og það vígbúnaðarkapphlaup, sem þar er í fullum gangi. Ég tel, að þessi þróun varpi skugga á þann árangur, sem er að nást á meginlandinu í viðleitninni til að koma málum þar í friðvænlegra horf. Ég er ekki einn um þá skoðun, ef marka má fregnir um skoðanir margra annarra. Ég tel það einn helzta gallann á skýrslu hæstv. ráðh. um utanríkismál að - hann skuli ekki sjá ástæðu til þess að nefna einu orði þessa þróun mála á hafinu rétt út af ströndum okkar. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að fyrir rúmlega áratug virðast Sovétríkin hafa tekið ákvörðun um að hefja stórfellda uppbyggingu á herskipaflota - raunar samtímis því, sem haldið var áfram stórfelldri uppbyggingu á kaupskipaflota, fiskiflota og flota rannsóknaskipa. Þetta er í sjálfu sér ekki óeðlilegt. Við þessu mátti búast. Á síðustu öld var keisaradæmið í Rússlandi orðið mikið flotaveldi og lagði á það áherzlu að byggja upp flota sinn. Hlaut að koma að því, að jafnvoldugt ríki og Sovétríkin kæmi sér upp flota til þess að auka áhrif sín á heimshöfunum. Undanfarin 300–400 ár hafa Engilsaxar verið alls ráðandi á heimshöfunum, fyrst Bretar og síðan á dögum síðari heimsstyrjaldarinnar Bandaríkjamenn. Þessi yfirráð hafa mótað heimsmálin meira en nokkuð annað á þessu tímabili, og þau hafa alveg sérstaklega haft úrslitaáhrif á örlög okkar Íslendinga. Tyrkjarán og annar slíkur ófögnuður lagðist ekki niður fyrr en brezki flotinn varð það voldugur á Norður-Atlantshafi, að hann gat hindrað slíkt og hafði hagsmuni af að hindra það, til þess að fiskveiðar gætu gengið stórvandræðalaust. Þá er skemmst frá að segja, að örlög okkar á Napóleonstímanum sýndu okkur betur en nokkuð annað, hver raunveruleg staða okkar var. Það var einu sinni sagt í þessum sal, - ég held, að það hafi verið Guðmundur landlæknir, sem sagði það - að Íslendingar hefðu í marga mannsaldra lifað í skjóli brezka flotans. Það hlýtur því óhjákvæmilega að varða okkur miklu - og við verðum að gera okkur grein fyrir hvað er að gerast - þegar nýtt ríki kemur til sögunnar og sendir það mikinn flotastyrk inn á þetta haf, að enn verður ekki séð fyrir endann á því, hverjir muni verða taldir ráða hafinu. Þetta eru breytingar, sem hljóta að hafa áhrif á stöðu okkar. Við hljótum að fylgjast með þessu og gera okkur grein fyrir því, hvort þetta gefur okkur tilefni til að breyta stefnu okkar í utanríkismálum á einn eða annan hátt eða ekki. Það eina, sem er óafsakanlegt, er að láta sem maður sjái ekki slíka þróun. Á árunum eftir 1960 fóru Sovétríkin að efna til flotaæfinga undan ströndum Noregs og færðu sig smám saman með hverju árinu sem leið sunnar í hafið. Árið 1963–64 voru þessar æfingar teknar að ná til hafsins á milli Íslands og Færeyja og fóru með hverju ári vaxandi. Árið 1968 kom í fyrsta skipti í sögunni rússneskt herskip og sigldi umhverfis Ísland á þann hátt, að það var greinilega að láta bera sem allra mest á sér. Hér var ekki um hernaðaraðgerðir að ræða, heldur var eitt af stórveldum heimsins að auka áhrif sín með því að láta vita af tilvist sinni. Þetta skip var að segja við okkur: Sjáið þið til, hérna erum við! Skömmu síðar, þegar spurzt var fyrir um, hvort sovézk herskip mættu koma hér inn og taka olíu, þá neitaði Emil Jónsson, þáv. utanrrh., að vísu um olíu, en af íslenzkri gestrisni sagði hann: Komið inn og fáið ykkur kaffi! Rétt á eftir komu hingað tvö sovézk skip í fyrstu opinbera heimsókn sína til Íslands. Það er almennt álitið, að þessi uppbygging sovézka flotans sé meiri háttar aðgerð til að breyta nú gangi heimsmálanna. Þetta hefur ekki aðeins gerzt hér á Norður-Atlantshafi. Þetta hefur gerzt á Miðjarðarhafi og alveg sérstaklega á Indlandshafi. Þegar brezki flotinn hvarf brott af Persaflóa og svæðinu þar í kring, þar sem hann hafði verið alls ráðandi í margra mannsaldra, liðu ekki mörg ár, þar til sovézk skip voru komin þar í staðinn. Ég vil taka fram, að ég er ekki með því að tala um þennan vopnabúnað að reyna að vekja hræðslu. Þessu er ekki sérstaklega beint gegn Íslandi eða öðrum smáríkjum í kringum okkur, það er ég sannfærður um. Þetta er hluti af valdatogstreitu stórvelda, sem nær um allan heim, en við erum hluti af þessum heimi. Þess vegna verðum við að gera okkur grein fyrir þessum atburðum. Ég las það nýlega í grein, sem skrifuð var af þremur sérfræðingum við norsku utanríkismálastofnunina í Osló, en sú stofnun er algjörlega óviðkomandi norskum yfirvöldum, að þeir teldu, að þessi flotauppbygging gjörbreytti allri stöðu Norðmanna. Þeir töldu, að Sovétríkin væru að reyna að skapa eins konar varnarlínu á hafinu, ekki norður af Múrmansk, heldur á milli Skotlands, Færeyja og Íslands. Þeir töldu, að hér væri ekki um að ræða aðgerðir, sem væri beint gegn íbúum á Íslandi, í Færeyjum, á Grænlandi eða í Noregi, heldur hluta af stórkostlegri áhrifatogstreitu. Eins og sú þróun, sem hæstv. utanrrh. lýsti í öryggismálum á meginlandi Evrópu, hefur verið jákvæð undanfarin ár og gefið ríkar vonir um bætt og betra ástand þar, þá hefur þessi þróun á hafinu óneitanlega gengið í öfuga átt. Sjást þegar merki þess, að önnur stórveldi, sem lengi hafa talið sig ráða ríkjum á þessu hafi, hvort sem þau eiga nokkurn rétt á því eða ekki, eru farin að mæta þessari þróun með því að hefja stórfelldar herskipasmíðar. Þessi atriði verðum við að gera okkur ljós, þegar við íhugum, hvort það er ástæða til að gjörbreyta um stefnu í sambandi við varnar- og öryggismál okkar Íslendinga. Það hefur þegar verið rætt allmikið um meðferð ríkisstj. á varnarmálunum, og er óþarfi fyrir mig að endurtaka það. Er hverjum manni ljóst, sem nokkuð hlustar eftir umræðum um þessi mál að alvarlegur ágreiningur er innan ríkisstj. og miklu meiri togstreita með þeim öflum, sem standa bak við ríkisstj., en nokkurn tíma kemur upp á yfirborðið eða hefur gert það enn þá. Það er ljóst, að stefnan er veik og óljós, af því að fyrst er birt stefnan og svo á að koma til 6–8 mánaða athugun á málinu án þess, að það sé ljóst, hvort niðurstöður athugunarinnar munu nokkru breyta eða ekki. Í sambandi við það, sem hæstv. utanrrh. sagði um athugun á varnarmálunum, verð ég að segja nokkur orð. Hefur oft verið um það spurt, hvernig þessi athugun fari fram og hverjir annist hana. Við því hafa engin svör fengizt, nema okkur sé ætlað að taka það sem svar, er Þjóðviljinn upplýsti okkur um hina furðulegu ráðherranefnd, sem situr vikulega og fjallar um þetta mál innan ríkisstj. Að vísu er ýmislegt í ummælum hæstv. utanrrh. í skýrslu hans, sem rétt er að vekja athygli á. Hann segir, að hann telji það nú hlutverk bandalagsþjóða okkar í Atlantshafsbandalaginu að sannfæra okkur um, að hér sé enn nauðsyn varnarliðs. Það er von, að menn spyrji í þessu sambandi: Er ætlun utanrrh. og ríkisstj. að óska eftir því frá ráði Atlantshafsbandalagsins, að það láti í ljósi álit á þessu máli? Við þessu væri mjög fróðlegt að fá svar. Hæstv. ráðh. sagði einnig: Við munum kanna málin m. a. með viðræðum við alla þá, sem hlut eiga að máli. Það væri fróðlegt að vita, hverjir „allir þeir“ eru. Við vitum, að það er ætlunin að ræða við Bandaríkjamenn, en er ætlunin að ræða við fleiri þjóðir og þá hverjar og hvenær? Ég hef áður bent á þá hugmynd, að það gæti verið skynsamlegt fyrir Íslendinga að koma á sérstökum viðræðum um öryggis- og utanríkismál við Norðmenn og Dani til þess að fjalla sérstaklega um það svæði nyrsta hluta Atlantshafsins, sem okkur skiptir mestu máli, þannig að þar væru aðilar, sem talað geta fyrir Grænland, Færeyjar, Noreg og Ísland, en stórveldin þyrftu ekki að vera þátttakendur þar. Ef það á að ræða við alla, sem hlut eiga að máli, finnst mér sú hugmynd vera vel þess virði að athuga hana einnig. Í sambandi við þær hörðu deilur, sem komið hafa upp um athugun á öryggismálum, sem nú er sagt, að standi yfir, hefur Alþfl. leyft sér að flytja þáltill. á þskj. 62. Þar er lagt til, að utanríkismálanefnd verði falið að gera ítarlega athugun á öryggismálum Íslands. Þar er tilgreint í átta liðum, hvaða höfuðviðfangsefni ætlazt er til af okkar hálfu, að nefndin athugi. Þó eru þessi átta viðfangsefni í raun og veru heill málaflokkur hvert um sig. Okkur finnst, að það sé búið að binda varnarmálin í slíkan hnút bæði með skipan þeirra innan ríkisstj. og með deilum á milli stjórnar og stjórnarandstöðu, að það verði á einhvern hátt að finna á því lausn. Finnst okkur ekki óeðlilegt, að Alþ. geri sjálfstæða athugun á þessu máli. Hún yrði gerð í utanrmn., sem er samkvæmt landslögum og skipulagi Alþ. réttur aðili til að fjalla um þetta mál. Það er ekki hægt að kvarta um, að þar eigi ekki allir þingflokkar aðild. Það er beinlínis hugmyndin með þessari till. að gera athugun, sem væri til birtingar og til upplýsingar fyrir þjóðina. Það hefur því miður verið svo, síðan varnarliðið kom hingað, að yfir því hefur hvílt óeðlilega mikil leynd. Ég hygg, að þetta stafi ekki af því, að þar sé neitt óeðlilegt að gerast, heldur stafi þetta af því, að árekstrar, sem voru algengir her á árunum 1953–1959, leiddu til þess, að bæði íslenzk yfirvöld og yfirmenn varnarliðsins töldu það því betra, því minna, sem var um varnarliðið talað, og því minna, sem Íslendingar hefðu af því að segja. Hvað árekstra snertir og önnur sambúðarvandamál, sem minnkað hafa til stórra muna á s. l. áratug, þá er þetta ekki óeðlileg stefna, en hún hefur leitt til þess, að Íslendingar vita nú sáralítið um það, af hverju varnarliðið er hér á landi, hvert hlutverk þess er eða hvernig það gegnir því hlutverki. Það sjást yfirleitt varla skrif um varnarliðið í blöðum, nema þegar pólitískar deilur eru komnar í gang, en þá valda deilurnar því venjulega, að upplýsingar, sem fram koma, fara fyrir ofan garð og neðan, því að menn mæna á deiluatriðin. Því er mjög rík ástæða til að láta óháða athugun á vegum Alþ. fara fram, þar sem alþm. geta spurt um það, sem þeir vilja fá að vita. Leitað verði til þeirra, sem geta svarað og eiga að svara slíkum spurningum, svörin verði dregin fram í dagsljósið og síðan verði gerð um þetta skýrsla, sem yrði opinbert mál og gerði öllum almenningi betur kleift að átta sig á málinu og taka afstöðu til þess. Það er varhugavert fyrir okkur að láta umræður um öryggis- og varnarmálin eingöngu byggjast á tilfinningum okkar og þjóðerniskennd, því að varnarmálin eru svo alvarlegs eðlis, að við verðum oft að gripa til ýmissa ráðstafana, sem stríða gegn því, er við helzt vildum búa við. Ég vil því gera mér vonir um, að hv. alþm. og hæstv. ríkisstj. íhugi þessa tillögu okkar gaumgæfilega. Ég vona, að þeir komist að þeirri niðurstöðu, að það væri eðlilegt og gagnlegt, að slík skoðun færi fram. Ég geri mér ekki í hugarlund, að slík athugun geti á nokkurn hátt komið í staðinn fyrir þá rannsókn málsins, sem hæstv. ríkisstj. vill láta gera fyrir sig. Til þess er ekki hægt að ætlast, en það er heldur ekki hægt að ætlast til þess, að Alþ. reyni ekki sjálft að gera sér grein fyrir málum eins og þessum, heldur bíði og taki aðeins við því, sem að þinginu er rétt, þegar búið er að ákveða niðurstöður málsins. Hæstv. utanrrh. fjallaði að lokum um landhelgismálið í skýrslu, sinni, og sé ég ekki ástæðu til að fara ítarlega út í það, vegna þess að um það hafa verið sérstakar umræður á Alþ. Það eina, sem er nýtt í skýrslu hæstv. ráðh. um landhelgismálið, er, að hann skýrir frá undirtektum þeim, sem við höfum fengið í viðræðum við Breta og Þjóðverja. Það er sýnilegt, að þær hafa orðið til þess, að hæstv. ráðh. telur, að nokkur samkomulagsvilji sé fyrir hendi og sérstaða okkar sé viðurkennd, þannig að enn megi vona, að samkomulag geti náðst. Þetta er nýtt í ræðu hæstv. ráðh., og ég vil fagna þessu. Ég vænti þess, að það verði kannað til þrautar í þessum viðræðum, hvort unnt er að ná samkomulagi, því að sannarlega ber okkur skylda til þess að ná friðsamlega þeim markmiðum í utanríkismálum, sem við setjum okkur, ef þess er kostur, og forðast deilur við aðrar þjóðir eins og hægt er, innan þeirra marka, að við höldum fast við stefnu okkar. Eins og fram kemur í skýrslu hæstv. utanrrh., eru utanríkismál okkar fjölþætt og koma víða við. Það sannast hér eins og oft endranær, að vandamálin geta verið jafnmörg hjá lítilli þjóð og stórri. Þau geta oft verið torleystari hjá lítilli þjóð en stórri. Ég vil enda á því, sem ég byrjaði á, að benda á algjöra sérstöðu utanríkismálanna. Þau eru framhald af frelsisbaráttu okkar, og það getur verið eins erfitt að varðveita frelsið og að öðlast það. Hætturnar eru ekki eins augljósar nú á dögum og þær voru þá, þegar við áttum við eina herraþjóð að stríða. Nú geta þær leynzt hvar sem er og sótt að okkur svo til hvenær sem er. En ef við sýnum alúð í meðferð utanríkismála og utanríkisþjónustu okkar, ef við ástundum eins mikil samráð og framast er hægt, þá vil ég vænta þess, að okkur takist í framtíðinni eins og hingað til að halda svo á utanríkismálum, að virðing okkar vaxi af og við öðlumst traust annarra þjóða í heiminum.



Herra forseti. Eins og hæstv. utanrrh. gerði grein fyrir í ræðu sinni, er því heitið í málefnasamningi núv. hæstv. ríkisstj., að stefna Íslands í alþjóðamálum verði sjálfstæðari og einbeittari en hún hefur verið um skeið eins og í samningnum segir. Síðan eru í samningnum tilgreind nokkur atriði, sum næsta veigamikil, þar sem ákveðið er að breyta um stefnu frá því, sem tíðkaðist í tíð fyrrv. stjórnarvalda. Við Alþýðubandalagsmenn teljum fyrirheit málefnasamningsins um breytta stefnu í utanríkismálum einhver mikilvægustu atriði þessa samnings og framkvæmd þeirra skipta afar miklu máli. Á þetta vil ég leggja þunga áherslu - ekki vegna þess að hæstv. utanrrh. geri sér ekki mikilvægi stefnubreytingarinnar fyllilega ljóst, heldur af hinu, að í daglegu þrasi og þrefi okkar, sem fáumst við stjórnmál hér á Íslandi, um innanlandsmál hættir of mörgum til að láta ógert að mestu að fjalla um utanríkismálin sem skyldi. Við rökræðum þau allt of sjaldan. Við gefum okkur of sjaldan tóm til þess að skiptast á skoðunum um þennan afar mikilvæga málaflokk. Sú var tíðin - a. m. k. nokkuð framan af í tíð fyrrv. hæstv. ríkisstj., þeirrar ríkisstj., sem gjarnan er kennd við viðreisn, að stjórnarvöld létu sér nánast ekki til hugar koma að gera að fyrra bragði grein fyrir utanríkismálum hér á háttv. Alþ. Þá voru slík mál aldrei rædd hér í þingsölunum, nema því aðeins að stjórnarandstæðingar og þá fyrst og fremst við Alþýðubandalagsmenn vektum máls á þeim eða einstökum þáttum þeirra. Vel man ég þá tíð - hún er ekki ýkja langt undan, þegar ekki tjóaði mikið að bera fram fyrirspurnir um utanríkismál og rökræður um þau við ráðherra máttu heita útilokaðar. Fyrirspurnum var yfirleitt ekki svarað nema þá út í hött og rökræður, ja, drottinn minn dýri, að dómi þeirra, sem þá fóru með húsbóndavaldið í stjórnarráðinu, kom íslenzk utanríkisstefna Alþingi Íslendinga ekki nokkurn skapaðan hlut við. Þannig var komið þessum málum og meðferð þeirra, að utanrmn. Alþ. hafði ekki aðeins verið gerð óvirk, heldur hreinlega lögð niður í reynd. Þetta er bláköld staðreynd, sem allir viðurkenna, og flestir, sem létu slíkt löglaust og siðlaust athæfi viðgangast, blygðast sín fyrir það nú. Þessir niðurlægingartímar yfirstjórnar íslenzkra utanríkismála eru liðnir, og aðrir slíkir koma vonandi aldrei aftur. Um leið og ég læt þessi fáu orð nægja um langa en ljóta sögu - sögu, sem heyrir fortíðinni til, þá þykir mér skylt að geta þess, að fyrrv. utanrrh., Emil Jónsson, og fyrrv. form. utanrmn., Sigurður Bjarnason, áttu góðan hlut að því fyrir nokkrum árum, að þessu vansæmdarskeiði lauk. Þar var að vísu ekki um að ræða breytta og bætta utanríkisstefnu - því fór fjarri, en það voru tekin upp ný og að öllu leyti betri vinnubrögð í sambandi við meðferð utanríkismála og afstöðunni til Alþ. var breytt. Utanrmn. var lífguð við. Hún tók að nýju að fjalla um utanríkismál og fyrrv. utanrrh., Emil Jónsson, féllst á að taka upp þann góða sið, raunar þann sjálfsagða sið, að flytja Alþ. skýrslu um utanríkismál einu sinni á ári og efna þar með til nokkurrar umræðu um þessi mikilvægu mál. Ég fagna því, að hæstv. núv. utanrrh. hefur þegar efnt til slíkrar skýrslugerðar og umræðna um þennan stóra málaflokk. Auk þess hefur hæstv. ráðh. nú boðað aðra slíka skýrslu um framvindu utanríkismála, sem flutt verður á síðari hluta þessa þings. Þetta tel ég verulega framför og vil mega vænta þess, að slík skýrslugerð til Alþ. tvisvar á ári gæti orðið að reglu, enda gæfist þá jafnframt nokkurt tóm til að rökræða utanríkismálin í því sambandi og af því tilefni. Einnig fagna ég því, að hæstv. utanrrh. hefur látið í ljósi, bæði í ræðu sinni hér í dag og eins á fundi í utanrmn., að hann vilji hafa sem bezt samband við utanrmn. Alþ. Ég tel mjög mikilvægt. að sú n. sé jafnan virk og starfsöm, og það alveg án tillits til þess, hvaða flokkar fara með völd hverju sinni. Hæstv. utanrrh. hefur þegar gert fyrir því ljósa grein. að hvaða leyti og á hvern hátt er tekið að vinna að framkvæmd ýmissa fyrirheita núv. ríkisstj. um breytta utanríkisstefnu og breytt vinnubrögð á alþjóðavettvangi. Stefnan í landhelgismálinu hefur verið kynnt við hvert tækifæri, sem til þess hefur gefizt, og málstaður okkar túlkaður skilmerkilega. Er þar vinnubrögðum öllum mjög á annan og betri veg háttað en í tíð fyrrv. ríkisstj., þegar á stjórnarherrunum lá herfjötur í þessu efni og stækkun landhelginnar var þeim árum saman algert feimnismál. Svo afdráttarlaust hefur þetta stórmál okkar nú verið vakið af Þyrnirósarsvefni, bæði í kosningunum síðustu og nú eftir kosningar og stjórnarmyndun, að það má heita orðið sameiginlegt viðhorf Íslendinga allra, að við verðum að færa fiskveiðilögsögu okkar út með einhliða ákvörðun þegar á næsta ári. Og fyrrv. stjórnarflokkar báðir, Sjálfstfl. og Alþfl., þessir flokkar tveir, sem í vor þorðu ekkert að gera í málinu annað en kjósa nýja nefnd og bíða eftir hafréttarráðstefnu, eru nú góðu heilli komnir vel á veg með að hafa sig upp úr þessum vesaldómi og vilja nú láta slag standa og ákveða einhliða stækkun fiskveiðilögsögunnar alveg eins og við hinir. Það er svo ósköp mannlegt, þótt hv. stjórnarandstæðingar eigi dálítið erfitt með að fallast á okkar sjónarmið alveg krókalaust. Ég heyri það á ýmsum, að þeim þyki það dálítið hláleg breyting, sem orðið hefur á stefnu þessara tveggja flokka, Sjálfstfl. og Alþfl., í fiskveiðilögsögumálinu frá því í vor, og það eru sumir, sem liggja þeim á hálsi fyrir yfirboð. En ég tel miklu fremur ástæðu til að fagna þeirri breytingu, sem þarna hefur á orðið. Þeim mönnum, sem í vor sáu hvarvetna torfærur og hættur í sambandi við einhliða útfærslu, finnst, að nú sé fátt auðveldara en stækka landhelgina, stjórnarsinnarnir núv. séu þar bara helzt til smátækir. Ég segi ekki annað en það, að batnandi mönnum er bezt að lifa, og enda þótt eitthvað kunni að vera hæft í því, að hvorug afstaðan, hvorki hin fyrri né jafnvel hin síðari, beri vott um sérlega mikla skarpskyggni, hvorki sú afstaða að telja í vor flestar eða allar bjargir bannaðar að sinni né hin að láta nú eins og ekkert sé auðveldara en færa út landhelgina að vild, þá tel ég síðari afstöðuna ólíkt mannborlegri og geðfelldari en hina fyrri. Um breytta afstöðu Íslands til aðildar Kína að Sameinuðu þjóðunum tel ég þarflaust að fara mörgum orðum, svo sjálfsagt mál sem þar var á ferðinni að allra ofstækislausra manna dómi. Í því máli kom það ljóslega fram og á það er vert að benda, að breytt stefna í utanríkismálum forðaði okkur Íslendingum frá því að verða að líkindum eina Evrópulandið, sem beinlínis auglýsti sig sem sérstakt og algert leppríki Bandaríkjanna í þessu máli. Þess í stað urðum við í hópi þeirra ríkja, sem loksins tryggðu það, að Kína fengi sæti sitt hjá Sameinuðu þjóðunum. Þegar núv. hv. stjórnarandstæðingar sáu, hver tíðindi voru að gerast í Kínamálinu, gripu þeir og þá sérstaklega sjálfstæðismenn í það hálmstrá að segja: Kína á ekki að fá aðild að Sameinuðu þjóðunum á kostnað Formósu. Við skulum stuðla að því, sögðu þessir ágætu menn, að tvö kínversk ríki geti átt aðild að Sameinuðu þjóðunum. Ég held, að það sé varla réttmætt að bera leiðtogum stjórnarandstöðunnar þann þekkingarskort á brýn, að þeir hafi trúað þessari sögu sinni um kínversku ríkin tvö. Þeir hljóta að vita, eins og allir sæmilega upplýstir menn, að það eina, sem stjórnendur Formósu og stjórnendur Kínverska alþýðulýðveldisins hafa verið hjartanlega sammála um núna einmitt í 20–30 ár, er þetta, að það er aðeins til eitt kínverskt ríki og Formósa er hluti þess. Einhvers staðar hef ég m. a. s. lesið, að meðal þjóðernissinnanna á Formósu - þeirra, sem þar ráða ríkjum, flokkist það undir landráð að halda einhverri annarri skoðun fram um þetta efni. Það hefðu því allir mátt sjá, sem vildu, að það væri ekki á færi okkar Íslendinga að skipta Kínaveldi í tvennt. Það lá við, að mér yrði dálítið óglatt af að hlýða á málflutning hv. sjálfstæðismanna, þegar þeir fóru um það býsna mörgum orðum hér um daginn, hversu ljótt það væri af núv. stjórnarvöldum að láta dvergríkið Ísland standa að því að reka smáríkið Formósu úr Sameinuðu þjóðunum. Þeir, sem vilja vita hið rétta, geta víða fengið upplýsingar um Formósustjórn, uppruna hennar og eðli. Ég vitna hér mjög stuttlega til einkar fróðlegrar greinar í New York Times, sem þar birtist ekki alls fyrir löngu. Þar segir: „Stjórnendur Formósu eru ekki úr röðum þeirrar þjóðar, sem þar býr og hefur búið og er um 13 millj. manna. Stjórnendurnir eru innrásarher frá Kína, rúmlega 2 millj. að tölu. Þessi her flúði til Formósu, þegar hann hafði beðið lokaósigur í borgarastyrjöldinni kínversku, og hefur síðan drottnað yfir Formósubúum eða Taiwanbúum með tilstyrk Bandaríkjamanna. Hér er um algera einræðisstjórn að ræða. Ekkert bendir til þess, að Taiwanbúar yndu kínversku þjóðernissinnastjórninni stundinni lengur, ef þeir hefðu bolmagn til að reka hana af höndum sér.“ Þetta segir hið virta blað, New York Times, og ég hygg, að það fari hér með rétt mál. Læt ég svo útrætt um þetta. Þá vil ég víkja nokkuð að því ákvæði málefnasamnings ríkisstj., sem valdið hefur hvað mestu fjaðrafoki í röðum stjórnarandstæðinga og framkallað sérstaklega í málgögnum sjálfstæðismanna kynstur af ósköp lágkúrulegum málflutningi, svo lágkúrulegum, að annað eins hefur varla sézt á prenti, síðan kalda stríðið var í algleymingi. Hér á ég að sjálfsögðu við þau skrif og að nokkru leyti þau ræðuhöld, sem farið hafa fram af hálfu sjálfstæðismanna um ákvæðið um endurskoðun varnarsamningsins svonefnda við Bandaríki Norður-Ameríku með það fyrir augum eins og í málefnasamningi ríkisstj. segir, að herliðið hverfi héðan á brott í áföngum á kjörtímabilinu. Ég vil leggja á það áherzlu, að ákvæði málefnasamningsins um herinn er að mínu áliti og okkar Alþýðubandalagsmanna eitt af mikilvægustu atriðum samningsins. Þar er að vísu ekki alls kostar um það orðalag að ræða, sem við hefðum kosið, en þó náðist með stjórnarflokkunum samkomulag um algerlega nýja og stefnumarkandi ákvörðun í þessum efnum. Ég vænti þess fastlega, að vel takist til um framkvæmd þessa stórmáls, því að ég tel fullvíst, að stjórnarflokkarnir láti ekki fáryrði og brigzl stjórnarandstæðinga á sig fá, og ég hygg, að ofstækisskrif bæði Morgunblaðsins og Vísis hafi þau áhrif fyrst og fremst að þjappa stjórnarflokkunum þéttar saman, sameina þá og að baki þeim alla þá Íslendinga, hvaða flokk, sem þeir fylla, sem ekki vilja una þrásetu erlends hers í landi sínu um langa framtíð. Þess eru nú ýmis merki, að andstæðingar varanlegrar hersetu á Íslandi eru að fylkja liði. Þeir eru að vinna að því og munu vinna að því í sameiningu, hvar sem þeir að öðru leyti standa í stjórnmálaflokkum, að herða á kröfunni um brottför hersins. Það er ljóst, að meðal hinnar ungu kynslóðar í landinu er sú skoðun mjög útbreidd, að herinn eigi að víkja. Þessa viðhorfs gætir í sívaxandi mæli meðal æskufólks í núverandi stjórnarandstöðuflokk.um báðum. Og þetta er raunar ríkjandi skoðun í röðum ungra Alþýðuflokksmanna, sem á þingi sínu fyrir nokkrum dögum gerðu afdráttarlausa samþykkt í þessu máli. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „25. þing SUJ ítrekar þá fyrri afstöðu SUJ, að bandaríska herliðið eigi að hverfa af landi brott.“ Og síðar í þessari ályktun segir, að fundurinn, þ. e. þingfundur sambandsins, skori jafnframt á ríkisstj. „að hvika ekki frá þeirri stefnu, sem hún boðaði í málefnasamningi sínum“ - þ. e. stefnunni í sambandi við herstöðvarnar. Þetta var úr samþykktum 25. þings Sambands ungra jafnaðarmanna, sem var haldið í Hafnarfirði fyrir nokkrum dögum. Varaformaður Alþfl., hv. 8. landsk. þm., hefur vafalaust lesið ályktanir þessa þings og kynnt sér þessa skeleggu ályktun. Annað glöggt dæmi vil ég nefna. Eftir nokkra daga minnast háskólastúdentar að vanda fullveldis Íslands. Þeir hafa í ár helgað 1. des. herstöðvamálinu og krefjast brottfarar hersins. Stúdentar, sem aðhyllast stefnu Sjálfstfl., hafa löngum verið áhrifaríkir innan háskólans og stundum borið sigurorð af sameiginlegum lista allra hinna, sem tilheyra öllum hinum flokkunum. Í haust vildu þeir ungu sjálfstæðismenn eða Vökumenn, sem svo nefna sig í háskólanum, sem tryggastir eru Sjálfstfl. og stefnu hans í herstöðvamálinu, fyrir hvern mun koma í veg fyrir, að 1. des. yrði baráttudagur fyrir brottför hersins. Þeir vildu fá landskunnan gáfumann til að tala 1. des., og umræðuefnið átti að vera framtíðarlandið. En stúdentar höfnuðu þessu svo rækilega, að listi hinna ungu sjálfstæðismanna fékk innan við þriðjung atkvæða, sem greidd voru í sambandi við þetta mál. Verulegur meiri hluti stúdenta tók undir með þeim, sem sögðu: Ísland, framtíðarlandið, á ekki að vera hernumið, og þess vegna helga stúdentar 1. des. kröfunni um brottför hersins. Þetta eru aðeins tvö dæmi þess, hvernig unga kynslóðin lítur á herstöðvamálið nú. Meiri hluti hennar, ég held, að mér sé óhætt að segja yfirgnæfandi meiri hluti, hefur hafnað áróðri Morgunblaðsins og annarra þeirra nátttrölla, sem enn lifa í andrúmslofti kalda stríðsins. Ég ætla ekki að hafa ýkja mörg orð um málflutning þeirra hv. sjálfstæðismanna í tilefni af ákvæðum stjórnarsamningsins um herstöðvarnar. En óhemjuskapur þeirra, málflutningur allur og svikabrigzl í tilefni af viðræðunefnd þriggja ráðh. um þennan ákveðna þátt stjórnarsamningsins er á þann veg, að ekki verður um þagað í rökræðum um þessi mál hér á Alþ. Það er alkunna, að málgögn Sjálfstfl., Morgunblaðið og Vísir, hafa ekki linnt látum við að brigzla framsóknarmönnum og þá alveg sérstaklega hæstv. utanrrh. um svik við málstað lýðræðisins, um tilræði við sjálfstæði þjóðarinnar með því að fela kommúnistum öryggismálin eins og það er gjarnan orðað í þessum hv. málgögnum. Og þá er það gjarnan svo, að heitið kommúnisti á jafnt við a. m. k. stundum um fulltrúa SF eins og um okkur Alþýðubandalagsmenn. Þessi móðursýkiskenndu hróp hafa svo bergmálað nokkuð hér inni í þingsölunum, þótt ögn lágværari hafi að vísu verið. Við heyrðum dálítið bergmál hér hjá hv. 2. þm. Reykv. í dag. Og það er komin fram hér á Alþ. þáltill. tíu hv. sjálfstæðisþingmanna, hið dæmalausasta plagg, þar sem þeir bjóðast til þess að aðstoða hæstv. utanrrh. í viðræðum og samningagerð við Bandaríkin um herliðið, en að vísu gegn því - aðeins gegn því, að svo sem tveimur af þremur stjórnarflokkanna verði algerlega vikið til hliðar og þeir skuli vera útilokaðir frá allri meðferð þessara mikilvægu mála, ekki aðeins í ríkisstj., heldur einnig innan utanrmn. Alþ. Eins og ég sagði, þá talaði hér áðan af töluverðum þunga hv. 2. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, varaformaður Sjálfstfl. og 1. flm. þessarar dæmalausu þáltill., sem ég nefndi og er á þskj. 47. Hún er að vísu ekki beinlínis hér til umræðu, og ég mun því ekki fara um hana mikið fleiri orðum. Hv. 2. þm. Reykv. mun vera einhver stærsti hluthafinn í hlutafélagi því, sem Árvakur heitir og er eigandi þess fróma dagblaðs, Morgunblaðsins. Það sá á ræðu hv. þm., að hann kann að nota blaðið sitt, því að kjarni ræðunnar var útdráttur úr eða þverskurður af málflutningi blaðsins um þessi mál málflutningi þess um herstöðvamálið og önnur utanríkismál heldur lágkúrulegum málflutningi. Hið sögulega yfirlit hv. 2. þm. Reykv. um herstöðvamálið og lofgerð hans um Atlantshafsbandalagið var hvort tveggja dálítið brokkgengt, svo að ég hafi ekki um það sterkari orð. Það var a. m. k. ekki vitnisburður um það, að hv. þm. hefði tileinkað sér þann þáttinn í sagnfræðihæfileikum Ara fróða, sem lýsti sér í þeim orðum, sem eftir Ara eru höfð, að hafa heldur það, sem sannara reynist. Um stefnu núv. ríkisstj. í utanríkismálum sagði hv. 2. þm. Reykv.: „Íslendingar hafa sett ofan, sjálfsvirðingu þeirra er misboðið . . .“ Ja, mikil ósköp eru að heyra. Þetta segir talsmaður aðalflokks fyrrv. ríkisstj., að því er virðist án þess að roðna - flokks, sem hefur þá fortíð í sambandi við meðferð utanríkismála, sem hinn svonefndi Sjálfstfl. hefur. Og hver var svo ástæðan fyrir því að dómi hv. 2. þm. Reykv., að sjálfsvirðingu Íslendinga hafi verið misboðið? Jú, hún var vitanlega sú, að kommúnistum hefur verið hleypt til valda eins og það er gjarnan orðað á síðum Morgunblaðsins. Hvað er það af hálfu málsvara og talsmanna Sjálfstfl., sem verið er að segja og verið er að dylgja um með þessum dæmalausa málflutningi? Það er verið að drótta því að fulltrúum tveggja ríkisstjórnarflokkanna, að því er virðist, að þeir sitji á svikráðum við land sitt og séu þess albúnir að ofurselja það erlendu valdi. Um það er dylgjað, að við Alþýðubandalagsmenn a. m. k. og spilltir menn í röðum SF séum að undirbúa komu Rússa, við róum að því öllum árum, þessir vondu menn, að losna við bandaríska herinn til þess, að Rússar geti komið og lagt landið okkar undir sig. Því miður hefur þessi áróður, þessi ofstækisáróður einhver áhrif á hrekklausar sálir - sálir, sem enn trúa Morgunblaðinu sínu, sem enn trúa þm. sínum í Sjálfstfl. En þessar landráðadylgjur eru ljótur leikur, og þær eru ekki samboðnar ýmsum þeim mönnum, sem iðka þennan leik. Leikurinn er sérstaklega ljótur, vegna þess að það er talað og skrifað um þessi mál algerlega gegn betri vitund. Tilgangurinn er látinn helga meðalið, sá tilgangur að reyna að ala á tortryggni milli stjórnarflokkanna og spilla stjórnarsamstarfinu. Ég staðhæfi, að forustumenn Sjálfstfl. og alþm. hans yfirleitt trúa því ekki sjálfir, að við Alþýðubandalagsmenn sitjum á svikráðum við þjóð okkar og gegnum því hlutverki að opna hér allar lokur fyrir Rússum. Sjálfir trúa þeir því ekki. Þeir ætla bara öðrum að trúa því. Forustumenn sjálfstæðismanna trúa því áreiðanlega ekki sjálfir, að hæstv. núv. menntmrh. sé handbendi Rússa, en þeir dylgja um það sumir hverjir í málgögnum sínum a. m. k. og vilja, að hrekklausar sálir trúi því og óttist þennan voðamann. Nei, þessi málatilbúnaður og þessi málflutningur þeirra hv. sjálfstæðismanna er vissulega neðan þeirra marka, sem þeir ættu sjálfra sín vegna að telja við hæfi. Ég skal rökstyðja lítið eitt þá staðhæfingu mína, að þeir hv. sjálfstæðismenn trúi ekki meira en svo eigin sögum um illar og óþjóðlegar hvatir manna í a. m. k. tveimur af stjórnarflokkunum. Það mætti vissulega ætla, að hinar frelsiselskandi lýðræðishetjur í Sjálfstfl. gætu sízt af öllu hugsað sér að samneyta svo bersyndugum mönnum sem þessir eru að þeirra dómi, að ekki sé nú talað um þau ósköp að vinna með slíkum mönnum í ríkisstj. Það væri ótrúlegt, að þeir gætu hugsað til slíks, ef þeir tryðu sjálfir einu orði af því, sem þeir ætla öðrum að trúa. En skyldi þeim nú hafa getað komið það til hugar að samneyta bersyndugum? Man nokkur eftir því, hvernig Morgunblaðið og ágætir Morgunblaðsmenn biðu dag eftir dag að loknum kosningum í sumar með öndina í hálsinum og veltu yfir því vöngum með margvíslegu móti, hvort ekki væri nú nokkur leið að fá SF til að blása nýjum lífsanda í viðreisnarstjórnina. Og ég held, að ég ljóstri í sjálfu sér ekki upp neinu leyndarmáli, þótt ég segi, að það kunni að hafa flogið í hug einum og öðrum málsmetandi sjálfstæðismanni, hvort ekki kæmi nú e. t. v. sá flötur upp, að þeir gætu myndað ríkisstj. með Alþb. Grunur minn er sá, að hvorki Alþb. né SF hefðu í sumar eftir kosningar þurft að veifa nema svo sem litla fingri til þess, að sjálfstæðiskempurnar kæmu hlaupandi og það jafnvel með bænarorð sálmsins góðkunna í huga, ef ekki á vörum: „Ég fell í auðmýkt flatur niður . . .“ Og hefði farið á þennan veg, þá held ég, að það væri ekki nein hætta á því og ekki neinar líkur til þess, að okkur í Alþb. og í SF hefði verið brigzlað um sérlega óþjóðholla starfsemi - öðrum eins ágætismönnum. Í málefnasamningi hæstv. núv. ríkisstj. er því hreinskilnislega lýst yfir, að ágreiningur sé milli stjórnarflokkanna um afstöðuna til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu og skuli núgildandi skipan haldast að óbreyttum aðstæðum. Skoðun okkar Alþýðubandalagsmanna á aðild Íslands að NATO er að sjálfsögðu óbreytt frá því, sem hún hefur verið. Ég hef stundum áður við umræður um utanríkismál hér á hv. Alþ. lýst þeirri skoðun minni, að hernaðarbandalögin tvö í Evrópu séu tæki stórveldanna, tæki Rússa og Bandaríkjamanna, til að festa í sessi og tryggja sem mest áhrifasvæði þessara tveggja sterku ríkja, en baráttan um skiptingu heimsins í áhrifasvæði hefur verið uppistaða og undirrót flestra átaka í alþjóðamálum um meira en tveggja áratuga skeið. Ég er þessarar skoðunar, enda þótt hv. 8. landsk. þm. reyndi að skýra þessi mál á töluvert annan veg. Við Alþýðubandalagsmenn teljum eins og áður, að það sé algerlega órökrétt og raunar fáránlegt, að vopnlaus friðarþjóð eins og við Íslendingar séum í hernaðarbandalagi, og við munum halda áfram að vinna þeirri skoðun fylgi, að rétt sé og sjálfsagt að hverfa úr slíkum samtökum. Hins vegar munum við að sjálfsögðu virða það ákvæði stjórnarsamningsins eins og önnur ákvæði hans, sem okkur eru meira að skapi, að Íslendingar verði í Atlantshafsbandalaginu enn um sinn og uppfylli þær samningsbundnar skyldur sínar, sem beinlínis leiða af þessu. Hins vegar hefur því verið margsinnis lýst yfir og var m. a. skilmerkilega yfir lýst við inngöngu okkar í Atlantshafsbandalagið og það ítrekað margoft síðan, eins og m. a. hefur komið fram hér í dag í ræðu hæstv. utanrrh., að aðild að Atlantshafsbandalagi þyrfti ekki að leiða til hersetu, enda var sagt á sínum tíma, að ekki kæmi til mála, að útlendur her fengi að hafa aðsetur á Íslandi á friðartímum. Að síðustu vil ég segja þetta. Hæstv. utanrrh. hefur nú flutt Alþ. fyrstu skýrslu sína um utanríkismál, eftir að hann hefur gegnt þessu virðulega og vandasama embætti um rúmlega fjögurra mánaða skeið. Ég hygg það flestra sanngjarnra manna mál, að hæstv. ráðh. hafi þegar unnið gott og verðmætt starf í þágu þjóðar sinnar og sé verður fyllsta trausts. Við Íslendingar höfum þegar góðu heilli að ýmsu leyti tekið upp sjálfstæðari og einbeittari utanríkisstefnu en áður, eins og í stjórnarsamningnum er heitið. Ég óska hæstv. utanrrh. farsældar og góðs árangurs í þýðingarmiklum störfum hans, og ég er þess fullviss, að hann mun kosta kapps um góða samvinnu við Alþ. og við utanrmn. þess.



Herra forseti. Hér er nú til umræðu skýrsla hæstv. utanrrh. Sannast sagna var henni dreift í gær, en mér var ókunnugt um, að hún yrði tekin hér á dagskrá í dag, þannig að ég er ekki jafn vel undirbúinn til þess að fjalla um þetta mál og ég hefði kosið, en ég skal þó reyna að draga fram nokkur meginatriði þess, hvernig skýrslan og helztu utanríkismál blasa við SF. Fyrst skal þess getið, að hæstv. utanrrh. á lof skilið fyrir skynsamlega greinargerð. Þar gætir víðsýni, og það er augljóst, að hér er á ferðinni ný umbótastefna í utanríkismálum, enda kemur það heim við þau orð í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. um utanríkismál að stefna Íslands í alþjóðamálum verði sjálfstæðari og einbeittari en hún hefur verið um skeið. Þetta hefur strax borið árangur, m. a. í afstöðunni til aðildar Kína að Sameinuðu þjóðunum og einnig í ýmsum þeim málum hjá Sameinuðu þjóðunum, þar sem Íslendingum finnst þeir vera skyldugir til að taka afstöðu með undirokuðum þjóðum í ýmsum meginmálum. Ég vil því lýsa yfir algerri samstöðu minni við þá víðsýni, sem birtist í þessari skýrslu, ekki sízt vegna þess að þessi skýrsla mun marka nokkur tímamót í utanríkismálum Íslendinga að því leyti, að hún er ekki borin uppi af hugsjónum kalda stríðsins, heldur er af víðsýni reynt að fjalla um öryggismál þjóðarinnar á öðrum grundvelli - á þeim grundvelli, að hernaðarbandalög hljóta alltaf í sjálfu sér að vera óæskileg. Í þessari skýrslu er fjallað m. a. um Sameinuðu þjóðirnar, landhelgismálið, EFTA, Evrópuráðið og Norðurlönd og síðast en ekki sízt um varnarmálin. Þar sem umræður hér á þingi hafa nær eingöngu beinzt að varnarmálunum, tel ég rétt að hafa það líka svo. Þá vil ég hefja mál mitt á því að vekja athygli á ræðu hv. 8. landsk. þm. um utanríkismál. Sannast sagna var ræða hans ákaflega skemmtileg, því að hann fjallaði mikið um þann vanda að móta utanríkisstefnu þjóðar. Stór og vanhugsuð orð í stefnuskrá stjórnarinnar áttu að bera vott um ábyrgðarleysi, og einhvers staðar hef ég úr þeirri átt heyrt áður talað um, að flokkur eigi að vera ábyrgur. Þá minntist hv. þm. á það, að það væri ekki nýtt, að utanríkisþjónustan væri gagnrýnd, kostnaður væri lítill við utanríkisþjónustuna og rétt væri að styðja við bakið á starfsmönnum í utanríkisþjónustunni. M. ö. o., það á helzt að vera alger „status quo“. Mér var engan veginn ljóst, hvað vakti eiginlega fyrir hv. þm. nema það eitt, að engrar breytingar væri þörf í utanríkismálum Íslendinga. Og þá náttúrlega blasir við ástæðan fyrir því, hvers vegna til eru tveir jafnaðarmannaflokkar á Íslandi. Varðandi ræðu hv. 2. þm. Reykv., Geirs Hallgrímssonar, vil ég einnig segja nokkur orð. Fyrst vil ég segja það, að hv. þm. varð jafnvel klökkur, þegar hann fór að tala um þjóðerniskennd og lýðræðisríki. En sannleikurinn er sá, að þessi hv. þm. afneitar með öllu, að átt geti sér stað breytingar í alþjóðapólitík. Hann eyddi máli sínu ákaflega mikið í það að vitna í Tímann, og má segja, að það sé dálítil nýjung, þegar sá hv. þm. metur Tímann sem fullgilda heimild, og það verður að segjast, að þm. hafi heldur dvalizt við aukaatriðin. Í umræðum um varnarmálin vil ég leyfa mér að reyna að bægja burt því moldviðri, sem einkum sjálfstæðismenn hafa þyrlað upp í sambandi við þessi mál. Ég vil benda á, að í grg. með l. um varnarsamninginn frá 1951 standa þessi orð, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna sérstöðu Íslendinga var það hins vegar viðurkennt, að Ísland hefði engan her og ætlaði ekki að stofna her og að ekki kæmi til mála að erlendur her eða herstöðvar yrðu á Íslandi á friðartímum.“ Ég endurtek: „.... að ekki kæmi til mála að erlendur her eða herstöðvar yrðu á Íslandi á friðartímum.“ Nú þurfa menn að gera sér ljóst, hvenær eru friðartímar og hvenær eru ekki friðartímar. Nú er ljóst, að allir flokkar, allir þm., vilja auðvitað tryggja öryggi þjóðarinnar. Spurningin er sú, á hvern hátt öryggi Íslands er bezt borgið. Sjálfstfl. og Alþfl. telja, að því sé bezt borgið með því að hafa varnarlið hér, en stjórnarflokkarnir telja, að það sé eðlilegast að líta á það sem svo, að nú séu friðartímar og það sé ástæðulaust að hafa her lengur í landinu. Þetta er skoðanamunur. Þetta er skoðanaágreiningur. En þess verður að krefjast af öllum flokkum, að menn reyni að ræða málin á nokkurn veginn málefnalegan hátt. Því fer víðs fjarri, að Sjálfstfl. hafi gert það. Sjálfstfl. stundar móðursýkiskenndan áróður í sambandi við þessi mál. Í fyrsta lagi hefur formaður Sjálfstfl. skrifað grein í Moggatetrið, sem heitir: Gæti þetta gerzt hér á landi?, og rakið svo sögur frá Ungverjalandi og Tékkóslóvakíu. Enn fremur eru myndaseríur - reyndar stórkostlegar - um rússneska flota og skip hér í Norður-Atlantshafi og á allan hátt reynt að reka einhvers konar hræðslupólitík. Og ef ég man rétt, þá minnir mig, að Morgunblaðið hafi nýverið einmitt verið að rekja þessi mál og bent á skip, sem væru hér á hafi úti, en hefði þó fengið þær upplýsingar hjá bandaríska sendiráðinu, að þetta væru líklega ensk skip, en þá bætti Mogginn við: Víst voru þau rauð. Ég vil bara mælast til þess í sambandi við umræður um þessi viðkvæmu mál að það sé rætt um þetta á málefnalegum grundvelli. Og í sambandi við hinar miklu flotahreyfingar Rússa hér í Norður-Atlantshafi, eins og bent hefur verið á, vaknar sú spurning, hvort þessar siglingar Rússa stafi ekki einmitt af því, að hér er einhvers konar varnarstöð. Og ég vil benda á annað. Það er vafamál, hvort öryggi Íslands sé borgið með því að hafa 2 þús. manns á Keflavíkurflugvelli, hvort nokkurt skjól sé af slíku liði, ef til átaka stórvelda kemur. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé vitanlega ekkert öryggi fólgið í því. Ef eitthvert öryggi á að vera, þyrfti að hafa hér minnst 100 þús. manns, og það hygg ég að muni nú ekki vaka fyrir stjórnarandstöðunni. Þegar varnarsamningurinn var gerður, voru að sjálfsögðu vissar aðstæður fyrir hendi í veröldinni. En þessar aðstæður hafa breytzt ekki sízt varðandi vopnabúnað allan og stríðsrekstur. Það segir sig sjálft, að ef til átaka kæmi milli stórveldanna, þá eru vopn og sprengjur orðnar svo geigvænlegar, að það er hreint aðhlátursefni að hafa hér 1, 2 eða 3 þús. manns á Keflavíkurflugvelli til varnar. Ég hygg, að öryggi Íslands verði ekki tryggt með örfáum mönnum á Keflavíkurflugvelli og þess vegna væri kannske ráð, ef sjálfstæðismenn vildu fjölga þeim upp í 100 þús. eða 200 þús., þá gætum við farið að ræða um það, hvort öryggi væri fólgið í því. Það er dálítið ánægjulegt, að hér skuli enn vera á Íslandi menn, sem tala í anda Dulles gamla. Hann var tákn fyrir stefnu kalda stríðsins, og þegar hann talaði um kommúnista, þá varð hann málóða og tók engum skynsamlegum rökum. Það er eitt í þessu, sem ég vil benda sérstaklega á, og það er það, að hér er ekki verið að veitast að bandarísku þjóðinni á nokkurn hátt. Bandaríkjamenn eru miklir vinir Íslendinga, og við höfum ekki reynt annað en gott af Bandaríkjamönnum. Það er reginmisskilningur, að í þessu felist á nokkurn hátt, að það sé verið að búa svo um hnútana að hrekja Bandaríkjamenn á brott til þess, að Rússar síðar ættu auðveldara með að setjast hér að. Þetta er reginmisskilningur. Og ég vil taka það fram og endurtek það, að þetta er ekki óvináttubragð við Bandaríkjamenn, vegna þess að ég tel, að fáar þjóðir hafi reynzt Íslendingum jafn vel og einmitt Bandaríkjamenn. Vinnubrögð Sjálfstfl. í sambandi við þessi mál koma sérstaklega fram í sambandi við till. þá til þál., sem Geir Hallgrímsson minntist hér á. Það eru tíu þm. Sjálfstfl. - hvorki meira né minna - er bera þessa till. til þál. fram, og lestarstrákurinn er Geir Hallgrímsson og taglhnýtingurinn er formaður Sjálfstfl., Jóhann Hafstein, og má þá segja, að fylkingin sé frið. Þar er beinlínis gert ráð fyrir því að ganga fram hjá utanrmn., en samt tala menn um það meginatriði, að það eigi að vera náin tengsl milli utanrmn. og utanrrh. og Alþ. Hér á samkvæmt þessari till. að hverfa aftur til þess skeiðs, þegar, að mér skilst, utanríkismál voru einkamál ríkisstj. og lítið leitað til utanrmn., og ég tel, að það væri brot á öllum lýðræðisreglum, ef svona meginmál eins og varnarmálin væru rekin þannig, að utanrmn. væri þar sett utangarðs. Það væri náttúrlega fráleitt, en þetta er gömul hugsun og vinnubrögð, sem hafa tíðkazt hér, að mér skilst, á hinu glæsiþrungna viðreisnarskeiði Sjálfstfl. og Alþfl. Ég vil ekki tefja tímann lengur, því að ég þykist vita, að nú muni sjálfstæðismenn óðfúsir í pontuna, en að öðru leyti vil ég bara lýsa yfir því, að SF óska utanrrh. farsældar í þessu erfiða starfi og vænta þess, að framhaldið verði á sama hátt og hann hefur þegar starfað.



Herra forseti. Þegar nú hv. 3. landsk. þm., Bjarni Guðnason, hefur lokið máli sínu, get ég lofað honum því, að ég skal ekki verða langorður í svari mínu til hans. Ég tel ekki þörf á að segja eitt einasta orð um þessa ræðu, sem hv. þm. flutti.

Það er mér sérstök ánægja.

Við höfum hér til umræðu núna skýrslu hæstv. utanrrh., sem hann flutti í dag og afhenti í gær, sem er þakkarvert. Þetta hefur áður verið gert, er tekinn var upp sá siður, eins og fram hefur komið í ræðum hv. þm., að flytja skýrslu um utanríkismálin og ræða þau á þinginu, og ítarlegum skýrslum hefur verið útbýtt áður af fyrrv. hæstv. utanrrh. En það liggur við, að það megi teljast háð í málefnasamningi stjórnarflokkanna um utanríkismálin, þegar þeir orða það þannig, að stefna Íslands í alþjóðamálum eigi að verða sjálfstæðari og einbeittari, því að einn aðaltilgangurinn af hálfu okkar sjálfstæðismanna í þessum umræðum er að fá að vita, hver sé skoðun stjórnarflokkanna. Hvað meinar hæstv. utanrrh.? Meinar hann það, sem hann sagði fyrir nokkrum dögum, eða meinar hann það, sem hann sagði síðar? Hver er skoðun hæstv. forsrh:? Við þurfum ekki í sjálfu sér að spyrja, hver sé skoðun Alþb. Hver er skoðun Alþýðubandalagsráðherranna? Ég hef sagt það hér áður, að mér er engan veginn ljóst, hver er afstaða ráðh. SF í þeim málum, sem langmest hefur verið talað um hér í dag og vakið hafa mesta athygli í sambandi við utanríkismálastefnuna, þ. e. í sambandi við veru okkar í Atlantshafsbandalaginu. Vilja þeir, að við höldum áfram samstarfi við hinar vestrænu lýðræðisþjóðir eða ekki? Ég hef ekki vænt hæstv. menntmrh. um það, en í blöðunum hefur verið vitnað til þess, sem ekki er óeðlilegt, að hann hafi um langt skeið verið ritstjóri Þjóðviljans og þá skrifað mjög frjálslega um það, að við ættum ekki að vera í þessu varnarbandalagi vestrænna lýðræðisþjóða. En hafi hæstv. ráðh. skipt um skoðun í því sambandi, þá tel ég það vera mjög mikils virði og góðra gjalda vert. Það hefur verið bent réttilega á það, að það er komið víða við í skýrslu utanrrh., en varnarmálin taka að vísu ekki nema um það bil tvær blaðsíður. En það er sama. Ég ætla að leyfa mér að fara nokkrum orðum um það, sem sagt er einmitt um varnarmálin. Hæstv. ráðh. vitnar þar að sjálfsögðu í stjórnarsamninginn, en vitnar einnig m. a. í dr. Bjarna heitinn Benediktsson um það, sem hann sagði hér á ráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins í Reykjavík 24. júní 1968, þar sem hann segir, og vil ég endurtaka það, með leyfi hæstv. forseta: „Varðandi land mitt er það að vísu svo, að við höfum sérstakan varnarsamning innan Atlantshafsbandalagsins við Bandaríkin, en það fer alveg eftir mati okkar sjálfra á heimsástandi, þegar þar að kemur, hversu lengi bandarískt lið dvelur á Íslandi.“ Þessu skilst mér, að hæstv. ráðh. sé að mestu leyti sammála, nema hvað hann vill láta bandalagsþjóðirnar sannfæra okkur um, að það sé þörf á varnarliði. Það er út af fyrir sig gott að vilja leita álits þeirra og meta svo aðstöðuna, en eins og réttilega hefur verið bent á, hefur nú orðið misbrestur á því. En það hefur verið lögð mikil áherzla á, að hér væri alveg um tvennt að ræða. Og í skýrslu hæstv. utanrrh. segir: „Aðild Íslands að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin eru því óumdeilanlega“ - þetta er í framhaldi af orðum dr. Bjarna Benediktssonar „tvö aðskilin mál . . .“ Þetta hefur dr. Bjarni Benediktsson aldrei sagt. Það vill svo til, að það er margar tilvitnanir hægt að finna í ræður og skrif dr. Bjarna Benediktssonar um utanríkismál. Hann ræddi þau m. a. mjög ítarlega hér á Alþ. í febrúarmánuði 1967, þegar Einar Olgeirsson var flm. að frv. til l. um, að Bandaríkjaher færi héðan og við segðum upp varnarsamningnum. Það er stefnumál hans, sem hefur verið tekið upp núna, skilst manni, að sumu leyti, en þá segir Bjarni Benediktsson, fyrrv. forsrh., einmitt þessi orð, með leyfi hæstv. forseta, og þessi orð er að finna í þingtíðindunum: „Það er út af fyrir sig rétt, þetta eru tvö mál“ -- þ. e. Atlantshafsbandalagið og varnarsamningurinn við Bandaríkin - „að nokkru leyti sitt hvort málið, en eins og hann einnig tók fram“, - og þá á hann við Einar Olgeirsson - „verða þau að skoðast í samhengi. Ekki verður hjá því komizt, að svo sé gert.“ En mál, sem verður að skoða í samhengi og ekki verður komizt hjá að skoða í samhengi, eru ekki tvö aðskilin mál, eins og segir í skýrslu hæstv. utanrrh. Menn þurfa að átta sig betur á þessu. Það er rétt, að við gengum fyrst í Atlantshafsbandalagið og gerðum síðan varnarsamninginn, en auðvitað verður að skoða þetta í samhengi hvað við annað, eins og dr. Bjarni Benediktsson sagði. Dr. Bjarni Benediktsson hefur nokkuð blandazt inn í þessar umr., m. a. með tilvitnunum í ræðu hans hér á fundi ráðherra Atlantshafsbandalagsins. En hvað var það, sem Bjarni Benediktsson sagði, þegar NATO var stofnað? Og hver var fyrirvarinn, sem hafður var, þ. e. að það skyldi ekki vera her á friðartímum. Það er látið nægja að vitna í það, af því að það er einföld túlkun, en það felst í sjálfu sér nokkuð meira í því. Dr. Bjarni Benediktsson sagði í ræðu, sem birtist í Morgunblaðinu 10. júlí 1966 og var haldin á ráðstefnu um varnarmál, sem haldin var þá hér í bænum, með leyfi hæstv. forseta: „Eins varð hér mikill ágreiningur um það, hvort Ísland skyldi gerast aðili Atlantshafssamningsins. Það var þó samþykkt með u. þ. b. 3/4 hluta atkv. á Alþ. eftir harðar umræður og uppþot utan við Alþingishúsið. Allir voru sammála um, að full aðild Íslands að slíku varnarbandalagi kom ekki til greina. Þess vegna voru hafðir fyrirvarar við inngöngu Íslands í bandalagið. Samkomulag um efni og orðalag þeirra hafði tekizt í undirbúningsumræðum, og lýsti ég, sem þá var utanrrh. Íslands, þeim svo við undirskrift samningsins í Washington“ - og þá kemur það, sem hæstv. þáv. utanrrh. sagði þá: „Íslendingar eru vopnlausir og hafa verið vopnlausir síðan á dögum víkinganna, forfeðra okkar. Við höfum engan her og getum ekki haft. Ísland hefur aldrei farið með hernaði gegn nokkru landi, og sem vopnlaust land hvorki getum við né munum segja nokkurri þjóð stríð á hendur, svo sem við lýstum yfir, er við gerðumst ein af Sameinuðu þjóðunum. Staðreynd er, að við getum alls ekki varið okkur gegn neinni erlendri, vopnaðri árás. Við vorum þess vegna í vafa um, hvort við gætum gerzt aðilar þessa varnarbandalags, en svo getur staðið á, að Ísland hafi úrslitaþýðingu um öryggi landanna við Norður-Atlantshaf. Í síðasta stríði tók Bretland að sér varnir Íslands, og síðan gerðum við samning við stjórn Bandaríkjanna um hervarnir Íslands meðan á stríðinu stóð. Aðild okkar að Norður-Atlantshafssamningnum sýnir, að bæði sjálfra okkar vegna og annarra viljum við svipaða skipan og þá á vörnum landsins, ef ný styrjöld brýzt út, sem við vonum og biðjum, að ekki verði.“ Þar með lýkur þessari tilvitnun. En þáv. utanrrh. segir til skýringar á henni áfram svo: „Í þessum fyrirvörum fólst m. a., að varnarlið skyldi því aðeins staðsett í landinu að ný styrjöld brytist út, þ. e. a. s. ekki á friðartímum. Með árásinni á Suður-Kóreu og viðbrögðum Sameinuðu þjóðanna gegn henni breyttust viðhorfin gersamlega.“ Þá breyttust viðhorfin gersamlega, segir þessi þáv. utanrrh., af því að það brauzt út styrjöld í Suður-Kóreu. „Íslendingar töldu ekki lengur öruggt að hafa land sitt varnarlaust og gerðu varnarsamninginn milli Íslands og Bandaríkjanna, sem var undirritaður hinn 5. maí 1951 og síðar staðfestur af miklum meirihluta á Alþ. Síðan hefur verið bandarískt varnarlið í landinu á vegum Atlantshafsbandalagsins. Raunar var meirihluti Alþ. á árinu 1956 þeirrar skoðunar, að kalda stríðinu hefði létt svo, að óhætt mundi að láta varnarliðið hverfa af landi brott. Atburðirnir í Ungverjalandi þá um haustið eyddu hins vegar öllum slíkum ráðagerðum. Ætíð öðru hvoru vaknar þó sú spurning, einnig í hugum þeirra, sem fylgjandi eru aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, hvort svo friðvænlegt sé orðið, að óhætt sé, að varnarliðið hverfi héðan á brott.“ Þetta eru orð þáv. utanrrh. í framhaldi af því, sem hann sagði við undirskrift samningsins um Atlantshafsbandalagið. Við sjáum þarna í þessum fáu orðum tvö atriði. Fyrst breyttist viðhorfið vegna Kóreustríðsins, og þá eru nær allir sammála hér á Alþ. um það að gera varnarsamninginn við Bandaríkin. Svo situr hér vinstri stjórn, sem svo er kölluð, frá 1956 til ársloka 1958. Stuðningsflokkar þeirrar stjórnar höfðu verið á þeirri skoðun í marzmánuði 1956, að aðstæður væru það breyttar, að það væri rétt að láta varnarliðið fara, og báru fram ályktun um það hér á Alþ. Sú ríkisstjórn var mynduð um mitt sumar eftir kosningar. Eitt af aðalkosningamálunum var m. a. að láta varnarliðið fara, því að aðstæður væru svo breyttar. Strax í nóvember sama ár meta þessir menn aftur, að aðstæður séu svo breyttar, að nú sé rétt að endurnýja samninginn við Bandaríkin um það, að herinn skuli vera áfram. Þannig hefur staðið síðan, og það voru gefnar út um það sérstakar yfirlýsingar. Þetta var 1956. Síðan hafa dunið yfir þau ósköp, sem öllum er kunnugt um í Tékkóslóvakíu. Síðari hluta sumars 1968 fara herir Sovétríkjanna inn í Tékkóslóvakíu með halarófu á eftir sér af herjum nokkurra ríkja úr Varsjárbandalaginu. Aðstæður verða nú svipaðar, nema annað og meira en þetta hefur gerzt, og það var vikið að því hér af ræðumönnum áður. Það hefur geisað styrjöld í Víetnam, í Asíu, í Kambódíu, við Miðjarðarhafsbotna - ja, það er eins konar púðurtunna við Miðjarðarhafsbotna. Það er sagt, að stríð sé byrjað í Pakistan. Í Afríku hafa stöðugt verið hinar og þessar deilur. Er þá nokkuð óeðlilegt, þó að slíkt eins og þetta geti haft áhrif á það, hvað menn telja friðartíma? Því að það er auðvitað réttilega á það bent - og það gerði Bjarni Benediktsson einmitt á þessari varnarmálaráðstefnu og Benedikt Gröndal, hv. 8. landsk. þm., vék einnig að því nú, hvað aðstæðurnar eru mikið breyttar. Hér í kringum og yfir landinu eru sífellt á ferðinni skip, kafbátar og flugvélar, og ég man eftir því, að á þessari ráðstefnu túlkar Bjarni Benediktsson í þessari tilvitnuðu ræðu sinni, sem ég hef líka hér fyrir framan mig, þetta þannig, að í raun og veru sé lítill munur á því, hvort við erum staðsett suður í miðri Evrópu eða þar sem við erum. Við erum í miðri þjóðbraut, og atburðirnir hljóta þess vegna að verða metnir með allt aðrar kringumstæður í huga en áður, þegar heimurinn leit vissulega allt öðruvísi út. Nú var sagt hér áðan, að stjórnarflokkarnir allir teldu, að það séu slíkir friðartímar nú, að það væri bezt, að varnarliðið væri hér ekki. Ég veit ekki, hvort hæstv. utanrrh. er á þessari skoðun. Hann hefur ekki tjáð sig þannig. Hann hefur sagt: Ég mun hefja viðræður við Bandaríkin og fulltrúa þeirra og þjóðir Atlantshafsbandalagsins, og að þeim viðræðum loknum mun ég meta það, hvort þörf er á varnarliði hér eða ekki, að vandlega athuguðu máli. Þetta tekur kannske 6–8 mánuði. Sú tímaáætlun getur reynzt röng hjá mér, en þegar ég hef grandskoðað málin, mun ég taka mínar ákvarðanir. Mér þætti mjög vænt um, að þjóðin fengi að vita þetta og fá þetta staðfest. Ég tel þetta mjög mikilsverða yfirlýsingu hjá hæstv. utanrrh. og vil fá það staðfest af þeim öðrum ráðh., sem eru sama sinnis. Það væri mjög mikilvægt, að almenningur vissi, hvað er í huga þeirra, eins og þar stendur - þessara banamanna okkar, sem felldu okkur svo glæsilega við kosningarnar. Þjóðin vill auðvitað vita þetta vegna þess, að það var ekki kosið um þetta í kosningunum. Hún vill vita, hvernig menn standa núna að þessum málum. Það var einkennilegt að lesa Morgunblaðið í morgun, því að þar kemur fram og reyndar í hinum blöðunum líka, bæði Tímanum og Þjóðviljanum, stjórnarblöðunum - í fyrirsögnum m. a., að Pakistanar segja, að Indverjar hafi byrjað stríð, að hersveitir við Súez búist við nýju stríði og að fjölmennt lið sæki langt inn í Kambódíu. Í þessum heimi búum við í dag. Ég skal ekki meta sannleiksgildi einnar fréttar meira en annarrar. Ég segi aðeins, að þessar fréttir eru teknar úr heimsfréttunum frá hinum og þessum fréttastofum og einnig teknar upp í hin stjórnarblöðin. Það er náttúrlega ekki eðlilegt, að Íslendingar né aðrir séu rólegir, þegar jafnmikillar óvissu gætir um stefnu hæstv. ríkisstj. í utanríkismálum og raun ber vitni. Það er tvennt, sem verður að athuga hvað í sambandi við annað, eins og ég sagði áðan, Atlantshafsbandalagið og varnarliðið hér á Íslandi. Þá eru nokkrar spurningar, sem ég varpa fram. Þær hafa reyndar þegar komið fram: Hvernig er afstaða núv. ríkisstj. til Atlantshafsbandalagsins? Í hverju er ágreiningurinn fólginn? Hverjir eru með því að vera í Atlantshafsbandalaginu, í þessu varnarbandalagi vestrænna lýðræðisþjóða? Hvaða stjórnarflokkar og hvaða einstakir ráðherrar telja það fáránlegt? Sumir hafa látið hafa það eftir sér, og það heyrðist í ræðustólnum hér áðan. Þetta er mikils virði að fá að vita. Hitt tel ég miklu minna atriði, miklu minna ágreiningsmál og alveg eðlilegt, að varnarsamningurinn sé endurskoðaður og metin afstaða okkar til að hafa varnarlið og hversu fjölmennt það á að vera á hverjum tíma, enda hefur það verið gert. Það er aðeins það, sem við höfum gagnrýnt sjálfstæðismenn, að við teljum ekki líklegt- og það held ég varla, að okkur verði álasað fyrir - að þeir menn, sem telja fáránlegt að vera í Atlantshafsbandalaginu, vilji leggja hönd á plóginn að semja um, að á vegum Atlantshafsbandalagsins skuli vera varnarlið á Íslandi. Ég hélt, að þeir sjálfir mundu alls ekki gera kröfu til þess, og við héldum það ekki. En fáist ekki skorið úr okkar málum með þeim tillöguflutningi, sem við þegar höfum staðið að hér á þingi, þá tek ég undir það með hv. 2. þm. Reykv., að við munum auðvitað reyna til hlítar enn frekar að fá málin skýrð, þannig að þjóðin fái rétta mynd af því, sem er að gerast innan stjórnarherbúðanna, og af því, hvernig líklegt er, að staðið verði að varnarmálunum. Enn einu sinni er ástæða til að undirstrika það, að það hefur auðvitað aldrei verið skoðun okkar sjálfstæðismanna, að það sé eftirsóknarvert - og ég skil ekki, að það geti verið nokkrum manni keppikefli - að hér sé varnarlið. En við sjálfstæðismenn höfum viljað meta kringumstæðurnar. Ég ætla að leyfa mér að vitna svolítið betur í ummæli okkar fyrri foringja og vissulega örugga leiðtoga í utanríkismálum, Bjarna Benediktssonar, í þeirri þingræðu, sem ég vitnaði í áðan, en þar segir hann, með leyfi hæstv. forseta: „Einmitt þess vegna er varnarsamningurinn gerður með þeim tímafrestum og einhliða uppsagnarrétti, rétti, sem Íslendingar fengu settan inn í samninginn og var algerð forsenda fyrir samningsgerðinni, vegna þess að við gerðum okkur ljóst, að ekki er hægt að sjá nema skammt fram í tímann. Þetta verður að metast af þeim, sem ábyrgð bera á stjórn landsins á hverjum tíma, eftir því sem þeirra sannfæring og þekking segir til um hverju sinni, að auðvitað of skjótar og of tíðar breytingar á þessu séu óhyggilegar og raunar óframkvæmanlegar. Aðstaðan er að ýmsu leyti orðið mjög breytt frá því, sem áður var. Ég held, að það séu engar ýkjur, þó að við segjum, að Ísland sé nú ámóta sett og það væri suður í Mið-Evrópu. Það er svo mikil umferð af alls konar farartækjum, í lofti, á hafinu og í hafinu umhverfis landið, að ef menn kynna sér það, er það svipaðast eins og maður væti staddur í fjölmennum umferðarstað í stórborg, ef svo má segja. Við komumst þess vegna ekki hjá því, að meðan hættuástand er í heiminum, og það er ótvírætt, að svo er enn þá, þá eru það fjörráð við íslenzku þjóðina að skilja landið eftir varnarlaust.“ Þetta var mat þessa manns á þessum tíma, en það er kunnugt, að í tíð fyrrv. stjórnar var leitað álits náttúrlega bæði aðila í Atlantshafshandalaginu og auk þess ýmissa sérfræðinga til að fá eitthvert hlutlægara mat en beinlínis mat embættismanna eða ráðherra Atlantshafsþjóðanna á aðstöðunni og þörfinni á varnarliðinu hér á landi. Ég legg, eins og ég sagði áðan, megináherzlu á það, að ég treysti alveg hæstv. utanrrh. til þess að kanna það mál vandlega. Till. okkar sjálfstæðismanna er ekki undarlegri en það, að við höfum boðið það fram af okkar hálfu, að ekki skuli standa á okkur, ef óskað er eftir samráði við okkur í þeim viðræðum, sem munu fara fram um þessi alvarlegu mál. Nú er það vitað og hefur komið fram í blöðum, að Rogers, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, er væntanlegur gestur hér til Íslands næstu daga, og tel ég það mjög gott. Auðvitað verða það fyrst og fremst ríkisstj. og utanrrh., sem hafa tækifæri til þess að heyra álit þessa manns, og það hefur hæstv. utanrrh. líka gert, eins og hann skýrði okkur frá, þegar hann dvaldist í New York. Hverjir hafa nú viðtal við utanríkisráðherra Bandaríkjanna, er hann kemur hér? Þegar við vorum í ríkisstj., þá var stjórnarandstaðan kvödd til þess að sitja á sérstökum fundum til viðræðna við þáverandi utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Ég vil leyfa mér að vona, að einhver svipuð vinnubrögð verði höfð núna. Það er einmitt í samræmi við þann vilja að vilja taka þátt í að styrkja aðstöðu landsins og skilja rétt, hvernig aðstaðan er, og það er megintilefni till., sem við flytjum, en er ekki beint á dagskrá í dag. Fyrir utan þau mörgu mál sem ég nefndi áðan, sem sýna, hvernig ástandið er nú í heiminum, vil ég aðeins minnast á það, að ég get tekið undir það með hv. 8. landsk. þm., að það vantar nokkuð á í skýrslu hæstv. utanrrh. að vekja athygli hv. þm. á þeim breytingum, sem orðið hafa á norðurslóðum, einmitt í sambandi við vaxandi herstyrk stórveldanna, risaveldisins sovézka sérstaklega. Það er rétt, sem fram hefur komið, að þegar við gerðum varnarsamninginn árið 1951, var þessi Norður-Atlantshafsfloti Sovétríkjanna ekki til; það voru bara nokkrir bátar. Hann er allur orðinn til síðan, og hann er stærsta flotadeild Sovétríkjanna nú. Þeir hafa sínar stóru flotadeildir í Kyrrahafinu, Karabíska hafinu, Miðjarðarhafinu og Norður-Atlantshafi og kannske á öllum öðrum heimsins höfum, en eitt er víst, að hann var bara ekki til þessi floti þá. Hingað kom á s. l. ári varnarmálaráðherra Noregs, Tidemand. Hann hélt hér ræðu, sem var gerð almenningi kunn. Hann sagði m. a., að ástandið í dag gæfi ekki tilefni til neinna rólegheita, hvað snerti varnir landa okkar, Noregs og Íslands, það væri því miður staðreynd, að vígbúnaðarkapphlaupið væri nú harðara en nokkru sinni og hraðinn ykist ár frá ári. Ég er ekki að hafa þetta eftir til þess að beyg setji að mönnum né til þess að draga úr því, sem réttilega hefur verið sagt, að margt hefur áunnizt, eða við trúum því eða viljum trúa því, að ýmislegt hafi áunnizt m. a. s. fyrir tilstuðlan Atlantshafsbandalagsins, í því að koma á meiri kyrrð í Evrópu en ella hefði verið. Varnarmálaráðherra Noregs segir, með leyfi hæstv. forseta, að hvað snerti öryggismál Íslands og Noregs, hafi það verið eðlilegt fyrir okkur að tengja þau öryggismálum þjóðanna umhverfis Atlantshafið, og hann segir enn fremur, að á vopnamerki norsku flugsveitarinnar, sem hér var á Íslandi á stríðsárunum, hafi verið skrifað: Tryg havet. Það hefur eins mikið gildi nú. Það er jafnaugljóst, að Ísland og Noregur nú eru algjörlega háð hernaðarlegu samstarfi við Vesturlönd. Vegna legu sinnar eru þau mjög mikilvæg, sameiginlegum vörnum bandalagsins. Norski ráðherrann segir einnig hérna - og mér er ókunnugt um það að öðru leyti en því, að ég hef getað séð á opinberum skýrslum það, sem ég sagði áðan um styrk Norður-Atlantshafsflotans, sem kallast svo - að á síðustu tíu árum hafi Sovétríkin lagt æ meiri áherzlu á uppbyggingu flota síns, eins og eftirfarandi orð frá sovézkri hlið gefa til kynna: Í fyrsta skipti í sögu okkar er sjóher okkar orðinn langdræg árásarleg varnareining. Aldrei áður hefur máttur hans verið jafnmikill, aldrei hefur hann verið jafn vel við því búinn að reka til haka árásaraðila á sjó. Ásamt eldflaugavopnum okkar er flotinn nú mikilvægasta verkefni yfirstjórnarinnar. Það var eitthvað sagt lauslega frá því í blöðum, að ég og Morgunblaðið værum að fjargviðrast eitthvað yfir þessum flotastyrk Sovétríkjanna. Sitthvað mun hafa verið haft eftir mér og Morgunblaðinu um þennan styrk flotans. Ég sá það í blaði, sem einhver af sendimönnum okkar, sem fór til Rússlands í viðskiptasamninga, kom með og var á enskri tungu, að Jóhann Hafstein og Morgunblaðið væru að fjargviðrast yfir stærð þessa flota. Það væri eins og hvorki hann né Morgunblaðið vissu neitt um það, að ekki væri til eins friðelskandi þjóð í heiminum og Sovétríkin. Ég get vel óskað þess, að þessi ummæli væru sönn, en þegar ég hef í huga, að þessi ríki hafa þó innlimað og lagt undir sig Austur-Evrópu að meira eða minna leyti, annaðhvort með beinni innlimun eða með því að gera smáríki eftir smáríki að leppríkjum með því, að þar voru menn, sem fengust til að draga lokur frá hurðum. Ég veit, að þessum hv. þm., Gils Guðmundssyni, sem hér talaði áðan, er ekki illt í huga og að hann vill ekki svíkja land sitt. Ég efast um, að hv. þm. Gils Guðmundsson geri sér grein fyrir því, þegar hann talar um utanríkismál, hverra erinda hann gengur. Það eru nefnilega margir meðreiðarsveinar, sem vilja vel, en þeir gera sér ekki grein fyrir því, að þeir eru bara verkfæri í höndum annarra manna og annarra afla í heiminum. Það kemur kannske sú tíð, að þeir átta sig á því. Það er einn maður hér í þingsölunum, sem þekkir svolítið félaga í Alþb. Það er formaður þingflokks Framsfl., hv. 4. þm. Reykv. Hann hefur lýst því í Alþingistíðindum á bls. 460, hvernig þeir voru árið 1963. Þórarinn Þórarinsson, sem er núv. form. utanrmn., segir: „Stefna Alþb. hefur verið hin sama og stefna kommúnistaflokka í öðrum vestrænum löndum. Hún hefur í samræmi við stefnu annarra kommúnistaflokka beinzt að því megintakmarki að fjarlægja Ísland sem mest frá öllu samstarfi við vestrænar þjóðir, en þessa einangrun hefur síðan átt að nota til að koma á sem nánustum skiptum við kommúnistalöndin. Þetta hefur ekki verið sagt opinberlega, heldur reynt að breiða yfir þetta skikkju hlutleysisins. Til þess að fela sem dyggilegast nafn og númer hafa ýmsir óflokksbundnir meðreiðarsveinar, eins og Alfreð Gíslason, Gils Guðmundsson og Ragnar Arnalds, verið notaðir til að túlka þessa stefnu, en sjálfir forustumenn kommúnista hafðir í felum, eins og hefur gætt í þessum umr. Þetta eru algeng vinnubrögð kommúnista, þar sem þeim þykir ekki sigurvænlegt að koma hreint til dyra.“ Hv. þm. Gils Guðmundsson í utanrmn. ætti að fara í tíma til formanns n. og læra svolítið af vinnubrögðum kommúnistanna, áður en hann heldur sína næstu ræðu um utanríkismálin. Ég hef að mestu leyti bundið mig við varnarmálin og á kannske eitthvað eftir enn um þau, en eins og réttilega hefur verið bent á, var ræða hæstv. utanrrh. um ýmis önnur mál, sem athyglisverð eru. Hann gerði grein fyrir landhelgismálinu og þeim aðalsjónarmiðum, sem hann hefði haldið þar fram. Þar segir hann m. a. mjög réttilega á bls. 2, með leyfi hæstv. forseta: „Ég lagði áherzlu á, að þessi ákvörðun“ - þ. e. að stækka landhelgina - „væri í samræmi við þá þróun, sem ætti sér stað í lögsögu strandríkja yfir fiskveiðum. Sú skoðun ætti vaxandi fylgi að fagna, að fiskimið undan ströndum séu óaðskiljanlegur hluti af auðlindum strandríkis, sem það eigi að hafa sérréttindi til að nytja. Stærð þessa svæðis ætti að miðast við aðstæður hjá hinum ýmsu ríkjum, en á Íslandi ætti lögsagan eðli sínu samkvæmt að miðast við endimörk landgrunnsins.“ Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þessi ummæli, og þetta er í sjálfu sér ekki nýtt, heldur er það í samræmi við allar fyrri yfirlýsingar, sem gefnar hafa verið af fyrri ríkisstj. á erlendum vettvangi, og í samræmi við það, sem fram kemur í I. um vísindalega verndun fiskimiðanna, landgrunnslögunum. sem svo hafa verið nefnd, frá 1948. En það er algerlega nýtt, sem kom hér fram í umr. um landhelgismálið, þó að ég megi ekki blanda því inn í málin nú, en það var gert hér nokkuð áðan, þ. e. að við þættumst vera menn til þess að miða landhelgina eða fiskveiðilögsöguna við 400 m jafndýpislínu, en hefðum ekki verið til í það í vor. Þetta var sagt hér áðan, en þetta er þó í gildandi landhelgissamþykkt, þáltill., og ég hef sagt það hér í umr. um landhelgismálið, að ef við hefðum verið í stjórn áfram, þá hefðum við lagt þetta fyrir þingið núna, eins og ákveðið var í þessari samþykkt Alþ., og kosið n. til að undirbúa frv. til l. um landhelgi Íslands, þar sem fiskveiðilögsaga Íslands hefði verið við þetta miðuð. Það er ósatt, að við höfum sagt, að landhelgin skyldi ekki færð út fyrr en eftir hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna 1973. Ég geri ráð fyrir, að það sé misminni og ranghermi þess sem fór með það. Við nefndum alveg sérstök tilvik, og þau eru fyrst og fremst tvö. Það getur orðið það mikil ásókn á fiskimiðin, að við viljum færa út fyrir 1. sept. 1972. Þetta vita allir, sem þá sátu á þingi, og við sögðum í öðru lagi, að sú aðstaða gæti skapazt við nánari kynni af afstöðu annarra þjóða til sérréttinda strandríkisins og þróun þjóðaréttarins, að við teldum æskilegt að flytja út mörkin fyrir hafréttarráðstefnuna. Þessi tvö tilvik hafa verið rædd oftar en einu sinni í landhelgisnefndinni, sem nú starfar hæstv. ríkisstj. til ráðuneytis og við stjórnarandstæðingar eigum sæti í, og það fer ekkert á milli mála og hefur ekkert verið vefengt af stjórnarsinnum, ráðherrum í þessari nefnd, að þetta er rétt. Mig langar aðeins til að benda á, af því að ég vitnaði í blöðin hér um ástandið, eins og það væri nú, að í skýrslunni, sem hæstv. utanrrh. afhendir okkur í gær og lesin er í dag, segir hann þessi athyglisverðu orð m. a.: „Ástandið fyrir botni Miðjarðarhafsins kemur væntanlega til kasta Allsherjarþingsins eins og á fyrri þingum. Því miður hefur ekki miðað í samkomulagsátt upp á síðkastið. Tilraunir til málamiðlunar, bæði á vegum Sameinuðu þjóðanna með milligöngu Gunnars Jarring og fyrir tilstilli stórveldanna, hafa ekki borið árangur ... Síðan í ágúst 1970 hefur að vísu verið vopnahlé með deiluaðilum, en það er mjög ótryggt og upp úr getur soðið hvenær sem er.“ Enn fremur segir hann: „Horfur í deilum Indlands og Pakistan eru vissulega mjög uggvænlegar . . .“ Þegar hæstv. utanrrh. víkur að fjárhagserfiðleikum Sameinuðu þjóðanna og segir, að þeir séu tröllauknir og fari stöðugt vaxandi, þá bætir hann m. a. við: „Ástæðan er fyrst og fremst sú, að nokkur aðildarríki hafa ávallt neitað að greiða sinn skerf til vissra, sameiginlegra útgjalda . . .“ Ég vildi gjarnan biðja hæstv. utanrrh. að gefa okkur í þessum umr. nánari skilgreiningu á því, hvaða ríki hér er átt við, sem ekki hafa greitt sitt framlag til Sameinuðu þjóðanna. Jafnframt er það ánægjulegt fyrir okkur Íslendinga, svo fámennir sem við erum, að vita það, að það eru fjöldamargar þjóðir í Sameinuðu þjóðunum, sem greiða minni framlög en við til þessarar stofnunar, sem við teljum og viljum, að sé friðarstofnun alls heimsins. Það er vikið að ráðstefnu um öryggismál Evrópu, sem núv. ríkisstj. hefur tjáð sig samþykka, að haldin væri, og fyrrv. ríkisstj. hafði einnig gert á undan henni. Við áttum m. a. viðræður við sendimann frá Finnlandi, sem gekk erinda þess á meðal þjóða að koma á þessari öryggismálaráðstefnu. Heldur núv. ríkisstj., að afstaða hennar í utanríkismálunum, sem mótast af því að taka einhliða vafasamar ákvarðanir, sem lesa má út úr eitt eða annað, án vandlegrar undangenginnar rannsóknar, sé líkleg til að styrkja þessi áform, þar sem lögð hefur verið megináherzla á það í þessum viðræðum, sem þarna hafa farið fram, að aðildarríki Atlandshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins gerðu gagnkvæmt samkomulag um að draga úr herafla sínum og sameiginlega væri unnið að því að koma á öryggismálaráðstefnu. Það kemur einnig fram í skýrslu ráðh. á bls. 7 að megináherzla er lögð á gagnkvæman samdrátt herafla landanna. Við getum vel hugsað okkur, að eitthvert ríki - við skulum segja Noregur t. d. - hefði gengið úr Atlantshafsbandalaginu eitthvað um svipað leyti og núv. ríkisstj. var mynduð. Telja menn, að það mundi hafa verið líklegt til að styrkja Atlantshafsbandalagið í viðræðum við Varsjárbandalagið í þeirri viðleitni, sem nú er uppi til að koma á þessari öryggismálaráðstefnu? Auðvitað hefðum við ekki verið hrifnir af því, að Noregur hefði gengið úr Atlantshafsbandalaginu. Ég held, að mér sé alveg óhætt að segja það, að á sínum tíma hafi það haft áhrif á okkur, þegar bæði Noregur og Danmörk voru í Atlantshafsbandalaginu, og haft áhrif á þá fyrirsvarsmenn okkar, sem undirbjuggu þetta mál og fóru af hálfu allra lýðræðisflokkanna þriggja til Bandaríkjanna, eins og kunnugt er. Ég held, að það hafi verið Emil Jónsson, Eysteinn Jónsson og Bjarni Benediktsson, og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að það hafi haft áhrif á þessa þm. eins og okkur hina þm., að einmitt Norðurlöndin, strandríkin, höfðu ákveðið að vera í Atlantshafsbandalaginu. En við þurfum að gera okkur grein fyrir því, að alveg eins og ákvarðanir þeirra hljóta eðli málsins samkvæmt að hafa áhrif á okkur, þá hefur það mikil áhrif á Norðurlöndin frá þessu sjónarmiði, hvað við gerum, þegar við erum að taka okkar ákvarðanir í sambandi við Atlantshafsbandalagið. Ég sé hérna, að hæstv. utanrrh. telur ekki óeðlilegt að draga þá ályktun, að friðarhorfur í okkar hluta heims séu betri en oft áður. Af því að ég fór að vitna til ýmissa annarra, sem draga það í efa, þá vil ég á engan hátt vera að leggja dóm á þetta honum til lasts, heldur get ég vel tekið undir það, sem sagt var áðan af öðrum hv. þm., að það sé aðeins mannlegt og eðlilegt að líta svo á, en hér þarf vissulega að skoða málið frá mörgum sjónarmiðum og vandlega, eins og ráðagerðir eru, að ég hygg, uppi um. Einn þm. minntist aðeins lauslega á þann þáttinn, sem snertir efnahagsmálin og viðræður okkar á því sviði við þjóðir Evrópu í Efnahagsbandalaginu og EFTA, og það kemur sérstaklega fram í skýrslu hæstv. ráðh., að á það hefur verið lögð áherzla. Þar segir svo um það: „Drög samningsumboðsins hafa að vísu enn ekki verið birt, en vitað er, að í því eru ákvæði um tengsl milli tilboðs Efnahagsbandalagsins um tollaívilnanir á sjávarafurðum og réttinda bandalagsþjóðanna til fiskveiða á Íslandsmiðum.“ Ég vil af þessu tilefni taka það fram, að það hefur aldrei mér vitanlega í viðræðum við ríki Efnahagsbandalagsins nokkurn tíma af hálfu Íslendinga verið gefið neitt vilyrði um rétt bandalagsþjóðanna til fiskiveiða á Íslandsmiðum, og reikna ég alveg með því, að afstaðan sé óbreytt að þessu leyti. Hins vegar var mér tjáð það í dag, að núv. hæstv. viðskrh. vildi halda áfram svokallaðri EFTA-nefnd, sem breytist þá eitthvað vegna þessara breyttu viðhorfa, þar sem nú er verið að ræða við Efnahagsbandalagsríkin og hefur verið boðaður fundur í slíkri n. á föstudaginn kemur og þangað hefur viðskrh. einnig boðað fulltrúa frá stjórnarandstöðuflokkunum, og mun ég ræða um það við minn flokk á morgun að tilnefna fulltrúa í þá n., og ég tel vel ráðið, að svo hafi verið gert. En hæstv. utanrrh. ítrekaði það líka, að við munum aldrei, eins og hann orðaði það, sætta okkur við neina nauðungarsamninga né gera landhelgi Íslands að verzlunarvöru, og undir þetta geta, held ég, allir alþm. heils hugar tekið. Þá ætla ég ekki alveg að ganga fram hjá Evrópuráðinu, og það tel ég vel gert í skýrslu utanrrh. og eðlilegt að víkja að því. Hann segir um það sennilega alveg réttilega, að honum sé ekki grunlaust um, að heldur lítill skilningur sé hér á landi á starfsemi Evrópuráðsins. Það má vera, að það sé, en þá kannske vegna þess, að við Íslendingar höfum tæplega sjálfir staðið nógu vel að Evrópuráðinu og þátttöku í þeim margvíslegu málum, sem Evrópuráðið hefur fjallað um. Það getur vel verið, að kannske allsherjarfundir og Allsherjarþing Evrópuráðsins sem ráðgefandi samkoma séu hreint ekki merkilegasti þátturinn í starfsemi þessa ráðs, en það eru ráðherrafundir, eins og kunnugt er, og það eru ýmiss konar sérstofnanir, þ. e. samvinna á sviði menningarmála, mannúðarmála, vísindamála og ekki sízt það, sem hér er sérstaklega vikið að, að Evrópuráðið, eins og þar segir, hefur frá því fyrsta mjög helgað sig mannréttindamálum, og innan vébanda þess er starfandi mannréttindanefnd og mannréttindadómstóll, og er Ísland eitt af 11 aðildarríkjum Evrópuráðsins, sem viðurkennir dómsvald mannréttindadómstólsins. Já, þetta er hér sagt, að við séum bara 11 af aðildarríkjunum, sem viðurkennum dómsvald mannréttindadómstólsins, en ég tel það okkur til sóma, og ég tel einmitt, að það sé mjög æskilegt, að utanrrh. sæki ráðherrafundi Evrópuráðsins og við eflum samstöðu okkar á því sviði, ekki sízt á sviði þessara mála, sem varða réttargæzluna í þjóðfélaginu með hinum ýmsu þjóðum. Það er svo, að það hefur verið mjög náin samvinna milli Norðurlandanna um langan aldur á sviði réttargæzlu og mannréttinda í lögum, rétti og stjórnarskrám, og sú samvinna hefur færzt út á síðari árum við aukna samvinnu milli ríkjanna í Evrópuráðinu. Annað hvert ár eru haldnir dómsmálaráðherrafundir Evrópuríkjanna og þessi og önnur mál rædd þar, og þar hefur sérstaklega verið til þess tekið, að Norðurlöndin virðast vera langt á undan öllum öðrum ríkjasamtökum eða ríkjum í Evrópu með samvinnu einmitt á sviði þessara mála, sem eru jafnmikilvæg og raun ber vitni, og þess vegna fagna ég því, að að þessu er vikið - og engin vanþörf á því - í skýrslu hæstv. utanrrh. Um landhelgismálið skal ég ekki fara neinum orðum nú vegna þess, eins og aðrir hafa sagt hér, að það hefur verið rætt sérstaklega. Ég vil svo aðeins ljúka máli mínu með því að ítreka það, sem ég hef reyndar áður gert, að ég bíð hæstv. utanrrh. að misskilja ekki þá till., sem við sjálfstæðismenn flytjum og vitnað hefur verið til í þessum málum og er á þskj. 47. Hún þarf ekki að vera neitt furðuverk í augum neins háttv. þm., þó að svo hafi verið tekið til orða áður, en það er einmitt í sambandi við hana, sem ég mundi mjög gjarnan vilja spyrja spurninga, sem kannske hefur þegar verið varpað fram. 1) Liggur það fyrir, með hvaða hætti ríkisstj. hyggst haga endurskoðun varnarsamningsins milli Íslands og Bandaríkjanna á grundvelli Norður-Atlantshafssamningsins og hverjir verða fulltrúar ríkisstj. í þeim samningaviðræðum? Þetta er nú einföld spurning, sem ætti að vera auðvelt að svara. Mér þætti mjög vænt um, ef svör við henni kæmu fram. 2) Telur utanrrh. ekki líklegt, að valdið geti tortryggni, að hann hefur fallizt á að hafa einkum samráð við tvo ráðh. í ríkisstj. í sérstakri ráðherranefnd um öryggis- og varnarmál, en þessir tveir ráðh. hafa jafnan beitt sér gegn samstarfi við vestrænar lýðræðisþjóðir innan Atlantshafsbandalagsins og krafizt þess, að Ísland segi sig úr bandalaginu? Ég verð að hafa fyrirvara um annan þennan hæstv. ráðh. Það virtist koma fram hér áðan hjá honum og mátti skilja það á þá leið, að hann væri annars sinnis en áður fyrr, og væri það vel. Og loks: Af hvaða tilefni verður til slík ráðherranefnd um varnarmálin, sem upphaflega var sagt frá í Þjóðviljanum? Mér er ekki kunnugt um neitt fordæmi slíkrar ráðherranefndar. Ég þekki það ekki. Utanrrh. sagði, að hann gæti nefnt mörg dæmi, sem væru svipuð þessu hjá erlendum þjóðum. Það væri gott, að hann gerði það. Hann bætir þá úr fáfræði okkar hinna. Hér á landi veit ég ekki um neitt sambærilegt við þetta, því að það er algjörlega ósambærilegt, þó að ráðh. á milli funda taki það að sér sérstaklega að vinna að einhverjum málum, sem eru þess eðlis, að þau heyra sameiginlega undir fleira en eitt rn. Hér er sett á laggirnar sérstök ráðherranefnd. Við vitum að vísu ekki, hvernig hún var sett á laggirnar. Mættum við fá að heyra það? Var það fyrir stjórnarmyndun eða var það eftir stjórnarmyndun? Var það á stjórnarfundi? Er til samþykkt um það í ríkisstj.? Og af hvaða tilefni er hún sett á laggirnar? Ég geri ekki ráð fyrir því, að hæstv. utanrrh. þyki spurningar eins og þessar neitt annað en eðlilegar, en þær eru m. a. til þess fallnar að skýra svolítið betur afstöðuna hér á þingi. Margt skýrist auðvitað betur, þegar mál eins og þessi eru rædd í n., ef þau fara til n., sem verður að gera ráð fyrir, en eins og ég segi, þá er flutningur þál. okkar á þskj. 47 í samræmi við höfuðmarkmið okkar, og einmitt þess vegna fögnum við því, að slík skýrsla, sem gefur tilefni til umræðna, er lögð fram af hæstv. ráðh., því að höfuðtilgangur okkar er sá, að a. m. k. hér á Alþ. sé hægt að ræða þessi mál fordómalaust fyrir opnum tjöldum og frammi fyrir alþjóð að sjálfsögðu. Ég hygg, að málið sé þannig vaxið í dag, að meginþorri almennings óski eftir og telji til góðs, hvort sem menn eru nú með eða á móti, að a. m. k. þjóðin viti, að hverju stefnir, og ekki sé farið dult með eða menn þurfi lengur að vera að deila um það, hvað felist í sjálfum stjórnarsamningnum, t. d. um varnar- og öryggismál landsins.



Herra forseti. Ég var rétt að koma til þings og er hér ekki með neina sérstaklega undirbúna ræðu, en get þó ekki stillt mig um að blanda mér ofurlítið í þessar umræður. Háttv. þm. Jóhann Hafstein sagði hér áðan, að hann vonaði, að sú till., sem hér hefur allmikið verið rædd, þ. e. till. sjálfstæðismanna til þál. um fyrirkomulag viðræðna um öryggismál, ylli ekki neinum misskilningi. Það er ekki nokkur minnsta hætta á því, að þessi till. valdi misskilningi. Það er alveg ljóst, hvað fyrir flutningsmönnum vakir, og það verð ég að segja, að ég furða mig á því að lesa þau nöfn, sem eru meðal nafna flm. þessarar till. Ég efast um það, að þess séu mörg dæmi í sögu okkar, að jafnmargir ágætir og margrómaðir lýðræðissinnar hafi sameinazt um jafnólýðræðislegt mál. Ég get ekki stillt mig um að vekja til að mynda athygli á einu atriði. Í grg. með till. segir svo, með leyfi hæstv. forseta, þar sem talað er um tvo ráðh., sem eigi að ráðgast svolítið við utanrrh. í sambandi við varnarsamninginn svonefnda: „Ekki er vitað annað en að þessir tveir ráðherrar hafi alla tíð verið andstæðingar aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Slík ráðstöfun hlýtur mjög að skaða málstað landsins í viðræðum við Atlantshafsbandalagið og Bandaríkjastjórn um varnarmálin, en er einnig til þess fallin að skaða mjög orðstír landsins á erlendum vettvangi, nú er sízt skyldi, þar sem nauðsyn ber til að vinna fylgi málstað okkar í landhelgismálinu.“ Ég spyr: Ef ástæða er til þess, að Alþ. fordæmi þessa ráðstöfun og komi því til leiðar, að þessum tveimur ráðh. verði vikið úr þessari n., er þá ekki enn þá meiri ástæða til þess vegna hagsmuna okkar í landhelgismálinu, að Alþ. samþykki ályktun um það að víkja núv. hæstv. sjútvrh. úr embætti? Ég spyr: Er það ekki fyrir neðan virðingu Alþ. að ganga svo langt að taka jafnvel til umr. till. þess efnis, að Alþ. geri örgustu ofstækisskrif Morgunblaðsins að ályktun sinni? Ég sé ekki betur en að í samræmi við þann málflutning, sem við höfum heyrt hér af hálfu sjálfstæðismanna, þá gæti það alveg eins komið til mála að flytja till. um það, að núv. hæstv. sjútvrh. verði vikið úr embætti vegna þess, að hann er kallaður kommúnisti í Morgunblaðinu. Nú skal ég segja ykkur sögu. Það vill svo til, að Morgunblaðið er ekki lesið um allan heim; það er t. d. ekki lesið í Boston. Ég var í Boston á merkum fundi nú ekki alls fyrir löngu, þar sem saman voru komnir forystumenn stjórnmála þeirra ríkja, sem einu nafni nefnast Nýja-England; það eru sex ríki. Þessi fundur var haldinn til að knýja á um kröfuna um útfærslu fiskveiðilögsögunnar útí fyrir ströndum Nýja-Englands. Það hefur nú reyndar borið þann árangur núna nýlega, að Sargent, ríkisstjóri í Massachusetts, hefur undirskrifað lög þess efnis, að fiskimálastjóra ríkisins sé heimilt að setja ákveðnar reglur um þetta. Svo er annað mál, hvað alríkisstjórnin segir við því. Á þessum fundi flutti ég ávarp fyrir hönd sjútvrh. Íslendinga, og ég skal játa það, að ég gat ekki stillt mig um að láta þess getið í leiðinni, svona rétt til að villa ekki á mér heimildir, hver ég væri pólitískt hér. Ég væri t. d. töluvert til vinstri miðað við þá skilgreiningu, sem maður sæi í blöðum þar í Bandaríkjunum, að ríkisstjórnin væri, þ. e. „left of center“. Sumir okkar væru töluvert meira til vinstri en það, og sá ráðh., sem ég væri fulltrúi fyrir, og okkar flokkur berðist fyrir því t. d., að herinn færi af Keflavíkurflugvelli, og til þess hefðum við okkar eigin ástæður. Og ég lét þess getið líka, að við værum kallaðir kommúnistar af ýmsum ágætum mönnum hér uppi, þ. á m. af einum mætum flokksforingja, fyrrv. forsrh., Jóhanni Hafstein að nafni. Þessu fólki þarna varð bara ekkert bilt við þetta. Þegar ég síðar hvatti til þess, að við Íslendingar og þeir í Nýja-Englandi stæðum saman um kröfur okkar í landhelgismálum, þá fékk það vægast sagt mjög góðar undirtektir, og ég efast um, að það hefði fengið nokkuð betri undirtektir, þó að mér hefði veitzt sá sómi að geta sagt, að ég talaði þarna fyrir hönd hins sómakæra borgarstjóra í Reykjavík. Þetta er til marks um það, að það sálarlíf, sem hér er túlkað af hálfu Sjálfstfl., er ekki ríkjandi, guði sé lof, í veröldinni allri, og Morgunblaðið, eins og ég sagði, er ekki lesið í Boston. En það er annað þýðingarmikið atriði, sem ég vildi víkja að, mjög þýðingarmikið atriði. Háttv. 8. landsk. þm. gerði hér að umtalsefni aukinn flotastyrk Rússa á Norðaustur-Atlantshafi og aukið hernaðarbrambolt þeirra hér í námunda við okkur. Reyndar skaut hann fram sögulegri fullyrðingu, allathyglisverðri. Ég tók ekki eftir, hvaða ár hann nefndi, en hann tiltók árið, þegar fyrsta rússneska herskipið sigldi allt í kringum Ísland. Þetta fór fram hjá mér, þetta merkisár, en það heyrði ég, að hann tiltók alveg sérstaklega. Við höfum sjálfsagt allir tekið eftir þessum fullyrðingum um aukinn flotastyrk Rússa, enda hafa þeir verið þarna með æfingar. Ýmsir mætir menn fullyrða jafnvel, hvað þeir hafi mikið af skipum og hvað margir kafbátar séu á ferðinni o. s. frv. Að mínum dómi eru þetta ekki neinar sannanir, vegna þess að þeir, sem þetta fullyrða, eru venjulega þeir, sem mestra hagsmuna hafa að gæta í sambandi við aukið hernaðarbrölt og styrjaldarótta, aðmírálar og aðrir slíkir. Bezt gæti ég trúað því, að það væri ákveðið svona öðru hverju í flotamálaráðuneyti Bandaríkjanna, hvað okkur skuli talin trú um hverju sinni varðandi tölu rússneskra kafbáta og herskipa kringum landið. En það er annað mál. Hitt er staðreynd að sjálfsögðu, að það hefur borið æ meira á þessum æfingum Rússa. Þess vegna tel ég, að það komi mjög svo til mála, að við Íslendingar felum sendinefnd okkar hjá Sameinuðu þjóðunum að beita sér fyrir tillögu þess efnis, að tiltekið svæði hér á Norðaustur-Atlantshafi, sem allra stærst svæði, sem Ísland væri á, yrði friðlýst. Þarna myndum við fara að dæmi Ceylon-manna og Tanzaníu-manna, sem fluttu núna á þingi Sameinuðu þjóðanna tillögu um friðlýsingu Indlandshafs. Þetta kann að virðast óraunhæf tillaga, en margt það, sem virtist óraunhæft í fyrra og hitteðfyrra, er raunhæft í dag, svo örar eru breytingarnar. Í allsherjarnefnd Sameinuðu þjóðanna var samþykkt að taka þessa tillögu fyrir, og ég aflaði mér upplýsinga um viðhorf ýmissa fulltrúa til hennar, og það er ekki annað sýnna en hún verði samþykkt á þessu þingi, - sem sé tillaga um friðlýsingu alls Indlandshafsins, sem er allmiklu stærra en það svæði, sem ég var að nefna rétt áðan. Hvað felst í þessari friðlýsingu? Ég held, að það sé rétt, að ég lesi hér upp kafla úr grg. frá Amerasinghe, aðalfulltrúa Ceylon hjá Sameinuðu þjóðunum, en hann er reyndar sá maður, sem talinn er ásamt Jakobson hinum finnska líklegastur til að verða framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, m. ö. o. þessi maður, sem flytur þessa tillögu, kynni eftir fáeinar vikur að vera orðinn framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna. Ég ætla að lesa hér kafla úr þeirri grg., sem hann lét fylgja þessari tillögu, þegar hún var lögð fram í allsherjarnefnd: „Kjarninn í tillögu Ceylon er, að gervallur útsær Indlandshafs verði lýstur friðhelgur gagnvart vígvélum, hvort heldur er til sóknar eða varnar, og einungis megi nýta hann í friðsamlegum tilgangi. Herskip og önnur skip, er hafa vígbúnað um borð, fái að vísu að sigla yfir hafið,“ - þannig að stórveldin Rússar og Bandaríkjamenn, þessi tvö stórveldi, sem líkleg eru til að berjast gegn þessari tillögu, gætu a. m. k. ekki sagt, að þarna sé verið að skerða siglingafrelsið. Þessi herskip og önnur skip, er hafa vígbúnað um borð, fá að vísu að sigla yfir hafið - „en ekki hafa þar neina töf á, nema um sé að ræða neyðartilfelli,“ - þ. e. slys eða eitthvað slíkt um borð í skipunum eða sjávarháska. „Hið sama á við um kafbáta, siglingar þeirra í og á Indlandshafi verði bannaðar, nema sannað sé, að förin sé farin í friðsamlegum tilgangi. Flotaæfingar, njósnir á sjó og tilraunir með vopn verði með öllu óleyfilegar.“ Þetta mundi ég telja, að ætti að vera inntakið í okkar tillögu, sem við mundum náttúrlega skilgreina nánar á ýmsan hátt. Ég ætla svo ekki að lengja frekar mál mitt um þetta, að þessu sinni, en ég skýt því til þess mæta manns, 8. landsk. þm., -- sem hugleiðir alþjóðamál mikið og er nú fulltrúi fyrir kannske skynsamlegri stefnu stjórnarandstöðunnar en sú stefna er, sem hér hefur verið túlkuð af hálfu sjálfstæðismanna, - hvort hann teldi ekki líkur á því, að við gætum nokkrir hér sameinazt um að fá það samþykkt hér á Alþ., að sendinefnd okkar hjá Sameinuðu þjóðunum verði falið að beita sér fyrir þessu. Það er að sjálfsögðu orðið of seint á þessu Allsherjarþingi að fá þetta í gegn, en það er hægt að fá þetta í gegn á næsta Allsherjarþingi. Menn segja að sjálfsögðu, að það sé hægt að setja reglur, en þær verði brotnar og þeir, sem þarna eiga hluta að máli, annars vegar Bandaríkjamenn og hins vegar Rússar, mundu ekki virða þetta. Það er þannig um öll lög og allar reglur, að þær eru brotnar. En hér yrði a. m. k. um siðferðilega yfirlýsingu, óumdeilanlega siðferðilega afstöðu að ræða, af hálfu Sameinuðu þjóðanna og okkar, sem yrði ómetanlegt framlag til friðar í heiminum. Ég vil enda með því að bæta því við, að áðurnefndur Amerasinghe, fulltrúi Ceylon, og ég ræddum þetta mál, og hann sagði, að þetta væri einmitt það, sem fyrir þeim vekti, að sem flestir færu að dæmi þeirra, gerðu hreint fyrir sínum dyrum, og einn góðan veðurdag, sagði hann, verðum við búnir að friðlýsa þennan hnött okkar.



Herra forseti. Því er ekki að neita, að umræður um utanríkis- og öryggismál okkar Íslendinga mótast mjög af þungum ásökunum hvers í annars garð. Málflutningur manna er of oft fólginn í órökstuddum fullyrðingum, og kjarni hvers málstaðar jaðrar við öfgar og brigzl. Ásakanir og aðdróttanir ganga á víxl, og öryggismál og þó einkum varnarmál eru ekki rædd í þeim anda, að leitt geti til samkomulags. Tilgangurinn virðist ekki vera sá, að deilur skuli jafnaðar. Ræða hv. 4. þm. Reykn. hér fyrr í dag er ljós vottur þessa málflutnings, en í þeirri ræðu var að finna ummæli um málflutning sjálfstæðismanna, sem ræðumaður lýsti sem óhemjuskap, svikabrigzlum, lágkúrulegum málflutningi, ofstækisskrifum, nátttröllaáróðri og móðursýkishrópum. Ungt fólk, sem afskipti hefur af stjórnmálum, verður gjarnan fyrir áhrifum af slíkum málflutningi, ánetjast fyrrnefndum rökum og gleymir sjálft að leggja eigið mat á reynslu og staðreyndir. Þó væri í sjálfu sér ekki óeðlilegt, að ný kynslóð, sem ekki hefur mótazt af styrjöldum og spennu, gæti metið ástandið hlutlaust, svo fremi skynsemi ráði í stað hleypidóma og að því tilskildu, að annarleg sjónarmið séu ekki höfð að leiðarljósi. Ég mun ekki setjast sjálfur í dómarasæti, telja mig þess umkominni að sjá einn í réttu ljósi samhengi skoðana og stefnu, hafna rökum eða lítilsvirða fullyrðingar. Ég skal játa, að forsendur mínar í umræðum um öryggismál eru sjálfstæði þjóðarinnar, frelsi og lýðræði, andúð á ofbeldi og yfirgangi erlendis frá. Ég tel reyndar, að það sjónarmið sé efst í huga allra sannra Íslendinga án tillits til stjórnmálaskoðana, og ágreiningur okkar stafar ekki af óheilum hvötum, heldur af því, að okkur greinir á um, á hvern hátt öryggi okkar sé bezt varðveitt. Fyrir fram vil ég engan dæma eða saka um landráð, svik við framangreindar hugsjónir, undirlægjuhátt eða falska þjóðhollustu. Ég geng út frá því, að öllum Íslendingum, hvar í flokki sem þeir standa, gangi gott til að íslenzkir hagsmunir, sjálfstæði þjóðar, vaki fyrir okkur öllum. Mér dettur ekki í hug eitt andartak að halda því fram, að menn séu mismunandi miklir íslendingar, eftir því hvar í flokki þeir standa, að þeir, þrátt fyrir ýmsar stjórnmálaskoðanir, sem eru andstæðar Sjálfstfl. t. d., vilji leiða yfir þessa þjóð yfirráð annarra þjóða, ófrelsi eða sviptingu mannréttinda. En ég fer þá sömuleiðis fram á, að stjórnmálaandstæðingar þess flokks, sem ég styð, láti af slíkum ásökunum, saki sjálfstæðismenn ekki um undirlægjuhátt eða landsölu, enda þótt þeir, þ. e. sjálfstæðismenn, eins og á stendur, séu fylgjandi samstarfi við aðrar þjóðir um hervernd landsins. Við getum hins vegar játað, að mismunandi stjórnmálaskoðanir hafi áhrif á afstöðu okkar til öryggismála eða varnarmála. Skilningur eða öllu frekar túlkun okkar á gildi og hlutverki hinna ýmsu stjórnmálakenninga ræður mestu í mati okkar á því, hvernig sjálfstæði þjóðarinnar verður bezt varðveitt, hvernig öryggi okkar verður bezt tryggt. Um leið og þessi sjónarmið eru skiljanleg, er hér um að ræða annarleg áhrif á það sjálfstæða mat, sem verður að fara fram, þegar um öryggismál eigin þjóðar er að ræða. Öryggi landsins, sjálfstæði þjóðarinnar, hlýtur að eiga sér forsendur, hafa sjálfstætt gildi án tillits til þeirra stjórnmálaskoðana, sem ráða ferðinni í þjóðfélaginu hverju sinni. Öryggið og sjálfstæðið er jafnmikils virði án tillits til þeirra stjórnmálaskoðana og án tillits til þess, hvort hér situr viðreisnarstjórn eða vinstri stjórn. En menn kunna þá að spyrja, hvað erum við þá að vernda? Í hverju felst öryggi okkar? Og til hvers að verja sig gegn vondum kommúnistum, ef þeir geta tekið völdin innan frá? Hvers virði er sjálfstæði þjóðar, sjálfstæði einstaklings, þegar það síðarnefnda er einskis virt? Ég spyr ekki vegna þess, að ég hafi ekki sjálfur svör á reiðum höndum, heldur vegna þess, að slíkar spurningar koma upp í huga hvers þess, sem ann sjálfstæði þjóðar, en lýðræði og mannréttindum um leið. Stjórnmálabarátta Íslendinga sjálfra í formi flokkadrátta er eitt, sjálfstæðisbarátta þeirra út á við er annað. Ég tel sjálfan mig lýðræðissinnaðan og tek þátt í stjórnmálum með þær skoðanir að leiðarljósi. Ég berst gegn einræði og ofbeldi, og ég hef andstyggð á kommúnisma jafnt sem fasisma. En ég get ekkert við því sagt, ef slíkar kenningar verða ofan á meðal þjóðarinnar með lýðræðislegum hætti, ef þjóðin kýs yfir sig slíkt stjórnarfar, þá ræður hennar vilji. Barátta Íslendinga fyrir öryggi og sjálfstæði heldur áfram án tillits til stjórnmálaástandsins innanlands gegn erlendri íhlutun, gegn utanaðkomandi yfirráðum. Ég veit ekki, hvort ljóst er, hvert ég er að fara með þessum orðum mínum, en ég vildi hafa þennan formála að máli mínu til þess að leggja áherzlu á, að öryggismál eiga í rauninni að vera hafin yfir allt dægurþras, og til þess að vekja athygli á, að öryggi Íslands er ekki ógnað um aldur og ævi úr einni og sömu áttinni. Nýjar hættur geta steðjað að. M. ö. o., öryggismál Íslands á ekki að ræða út frá því eina sjónarmiði, að hætta stafi frá Sovétríkjunum og menn komist að þeirri niðurstöðu, að sé sú ógnun ekki lengur fyrir hendi, þá sé öryggi þjóðarinnar borgið, þá muni friður ríkja um alla eilífð. Bandarískt varnarlið á Íslandi er aðeins einn þáttur í öryggismálum, og er engan veginn kjarni þessara mála. Sjálfstæð þjóð getur aldrei orðið varnarlaus, hvort sem herforingjar, stjórnmálamenn eða aðrir spekingar telja ástand í heimsmálum friðvænlegt á einhverju tilteknu augnabliki. Hvernig við viljum haga þessum vörnum er því afleiðing en ekki orsök þeirrar forsendu, að öryggi Íslands verði tryggt með einum eða öðrum hætti um alla framtíð. Íslendingar hafa valið þann kost að hafa samstöðu með öðrum vestrænum þjóðum um öryggismál sín. Það hefur verið gert með þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og þeirri skyldu, sem við höfum tekið á okkur með því aðleyfa varnarstöð hér á landi. Í þessum umræðum tel ég nauðsynlegt að gera greinarmun annars vegar á aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu við stofnun þess og forsendum þeirrar aðildar og á hinn bóginn áframhaldandi aðild og tilvist bandaríska varnarliðsins hér á landi nú. Þennan greinarmun, þetta sjónarmið mitt, vil ég leyfa mér að útskýra nokkru nánar. Allir þeir, sem hirða um skynsemi og staðreyndir, munu viðurkenna, að sögulegar staðreyndir sanna, að forsenda stofnunar Atlantshafsbandalagsins var ógnunin af yfirgangi Sovétríkjanna og tilgangur bandalagsins var sá að verja frelsi og sjálfstæði þeirra ríkja, sem eftir stóðu í Vestur-Evrópu. Þessi ríki vildu ekki kalla yfir sig ógnarstjórn kommúnismans, og ég vil leyfa mér að vitna til nál. meiri hl. varnarsamningsnefndar Alþ. frá árinu 1951, þar sem segir m. a.: „Að aflokinni síðustu heimsstyrjöld vonaði og þráði meginhluti mannkynsins, að koma mundi langvarandi friðartímabil. Í trausti þess og því til styrktar voru samtök Sameinuðu þjóðanna stofnuð. Þjóðir Bandaríkjanna og Bretlands sýndu og trú sína um frið í verki. Þær tóku þegar að afvopnast, og herstyrkur þessara stórvelda varð bráðlega aðeins rúmlega tíundi hluti af því, er þær höfðu haft í stríðslok. En Sovét-Rússland hegðaði sér á aðra lund. Þar voru 4 milljónir manna áfram hafðar undir vopnum, eða helmingi meiri her en samanlagt var um þær mundir í Bretlandi og Bandaríkjunum. Og samtímis gerði Sovét-Rússland Rúmeníu, Pólland, Ungverjaland og Tékkóslóvakíu að leppríkjum sínum og studdi þar að hervæðingu, sem, bráðlega varð raunverulega hluti af her Rússlands og undir þess stjórn. Þannig myndaðist hin geigvænlega austurblökk, grá fyrir járnum og ógnandi, það varð upphaf hinna ótryggu tíma.“ Ég vil ekki rekja þessa ívitnun lengur. Hún er til stuðnings þeirri forsendu, sem ég var að gera grein fyrir, sem olli stofnun Atlantshafsbandalagsins. Á þessum árum héldu íslenzkir sósíalistar uppi vörnum fyrir Sovétríkin og framferði þeirra, bæði í heimalandi þeirra sem og í leppríkjunum, og viðurkenndu ekki þá ógnarstjórn og þá kúgun, sem Sovétríkin beittu hinar undirokuðu þjóðir. Þessi afstaða íslenzkra sósíalista hefur smám saman tekið breytingum á seinni árum og liggja ýmsar orsakir eflaust til þess. Ræða Krúsjeffs, atburðirnir í Ungverjalandi og Tékkóslóvakíu, breyttar baráttuaðferðir og að einhverju leyti nýtt fólk í hópi þessa stjórnmálaflokks. Látum það liggja milli hluta, en staðreyndin er hins vegar sú, að vinstri sósíalistar, Alþb.-menn, arftakar gömlu kommúnistanna hafa afdráttarlaust fordæmt framkvæmd kommúnismans í Sovét og undirokun og frelsissviptingu Austur-Evrópuþjóðanna. Með þessari fordæmingu hafa þeir auðvitað viðurkennt þau rök og þann málflutning, sem þeir höfnuðu 1949 og 1951, en sem réð afstöðu okkar til aðildarinnar að Atlantshafsbandalaginu. Ég get ekki betur séð né aðrar ályktanir dregið, ef núv. Alþb. fordæmir ofbeldisstefnu Sovétríkjanna og lýsir andúð sinni á framkvæmd sósíalismans þar, en að sá flokkur hljóti um leið að viðurkenna nú um síðir réttmæti stofnunar Atlantshafsbandalagsins og aðildar okkar að því. Þeir geta verið á móti þeirri þjóðfélagsskipan, sem við höfum búið við, en þeir hafa vissulega fallizt á með þessum fordæmingum sínum og afneitunum, að drottnun Sovétríkjanna var ekki eftirsóknarverð fyrir Evrópu og Ísland. Það hefur sagan sýnt og sannað. Við skulum því láta af karpi um stofnun bandalagsins og upphaflega þátttöku okkar í því og ganga út frá þeirri staðreynd, að aðild okkar að NATO hafi átt fyllsta rétt á sér, a. m. k. í huga þeirra, sem ekki vildu og vilja kalla yfir sig kommúnisma Rússanna. Við skulum þessu næst snúa okkur að þeirri spurningu, hvort áframhaldandi aðild eða þá öllu heldur áframhaldandi dvöl bandaríska varnarliðsins sé æskileg eða nauðsynleg nú í dag fullum 20 árum síðar. Fyrir þá, sem vilja horfast í augu við staðreyndir, fyrir þá, sem í einlægni trúa á samstarf lýðræðisþjóðanna og nauðsyn Atlantshafsbandalagsins, fyrir alla þá er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir eftirfarandi: Stofnun og tilgangur Atlantshafsbandalagsins mótaðist á sínum tíma af hræðslunni við kommúnista. Sú forsenda þarf ekki að vera eilíf. Aðstæður geta breytzt. Eins og fyrr segir, er verndun og öryggi Íslands ekki einskorðað við vonda Rússa. Við teljum okkur lýðræðisþjóð, og við viljum vernda þau mannréttindi, sem þeim hugsjónum fylgja. En lýðræðinu stendur ógn og hætta af fleira en kommúnismanum, og kommúnisminn getur reynzt vera í öðrum búningi en í gervi rússneska bjarnarins. Það er kapítuli út af fyrir sig. En ofbeldi og einræði á sér víðar stað, og víða má benda á brotalamir. Nærtækast er að minnast á einræðið í Grikklandi, nýlendustefnu Portúgala, jafnvel framkomu Breta í þorskastríðinu, athæfi Bandaríkjamanna í Víetnam o. s. frv. Sovétríkin verða vonandi ekki ævarandi fjötruð niður af ægivaldi kommúnismans, og við skulum vera minnug þess, að við erum ekki andsnúin þjóðinni, heldur stjórninni og stjórnarfyrirkomulaginu í Sovét. Grikkir eru ekki verra fólk, enda þótt þeir hafi fengið yfir sig breytt stjórnarfar. Jafnvel í Bandaríkjunum geta komizt til valda öfl eða menn, sem breytt geta stjórnmálum eða stjórnarfari þar í landi í þá átt, að á því munum við hafa fulla andúð. M. ö. o., aðstæður geta breytzt og eru alltaf að breytast; allt er slíkum breytingum undirorpið. Af þessum sökum er augljóst, að við Íslendingar verðum að vera vakandi og reiðubúnir til endurskoðunar, ef við viljum vera hugsjónum okkar og sjálfstæði trúir. Ungt fólk stendur frammi fyrir breyttum tímum frá því, sem var, þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað. Atburðir síðustu styrjaldar eru sögulegir bautasteinar, Frelsistilraunir Tékka og Ungverja og Slóvaka eru löngu liðnar í hugum þess, og jafnvel þótt það muni þessa atburði, þá er atburðarásin svo hröð, að stuttur tími varpar daufu ljósi á þessa mynd, slævir áhrif slíkra atburða. Ungt fólk er ekki alið upp við spennu kalda stríðsins, heldur í skugganum af vetnissprengjum, það þráir frið og hefur óbeit á hernaðarbandalögum, skilur það eitt, að vopn tákni stríð og manndráp og gengur í lið með þeim stjórnmálahreyfingum, sem í orði kveðnu hafna slíkum vopnabandalögum. Ungt fólk er fjölfrótt um svívirðilega stríðsglæpi Bandaríkjamanna í Suðaustur-Asíu á sama tíma og Sovétleiðtogar ferðast með friðarbros um heiminn, taka þátt í því að draga úr spennu í Evrópu og sýna á sér það andlit, sem gerir það nánast hlægilegt að halda því fram, að fyrir þeim vaki annað en friður og sættir. Ég læt hins vegar skynsemi og dómgreind hvers og eins um það að dæma, hvort skoða beri sovézka kommúnistaleiðtoga sem boðbera friðarins, en vissulega hefur þessi atburðarás haft sín áhrif á ungt fólk hér á landi sem annars staðar. Á sama tíma hafa íslenzkir sósíalistar tekið upp breyttar baráttuaðferðir. Þeir fyllast vandlætingu, ef þeir eru kallaðir kommúnistar, og biðla til lýðræðisins og nytsamra sakleysingja með réttlátum ákafa. Þau öfl, sem Þórarinn Þórarinsson kallar kommúnistana í ríkisstj. og Hannibal Valdimarsson kallar ólýðræðislegan flokk, eru orðin í augum allt of margra málsvarar „sjálfstæðisbaráttu“, hversu ankannalegt sem það kann nú að virðast í ljósi sögunnar. Allt þetta, þróun þessara mála, atburðarásin, áróðurinn, vekur upp andstöðu við Atlantshafsbandalagið og varnarsamstarf okkar, sem er á misskilningi byggð, og fær ungt fólk jafnvel til að vera í andstöðu við lífsskoðanir sínar. Þetta er háskaleg þróun og erfið öllum þeim, sem unna lýðræði og skilja hlutverk okkar í varnarbandalagi vestrænna þjóða. Þurfum við virkilega byltingu eða uppreisn í Austur-Evrópu á 5 eða 10 ára fresti til að minna á eðli kommúnismans, og þurfum við spennu og kalt stríð til þess, að fólk átti sig á málstað okkar og hlutverki varna hér á landi? Það er vissulega kaldhæðni örlaganna, ef Atlantshafsbandalagið er orðin ímynd hernaðar og íhlutunar, ef áróður andstæðinga þess hefur brenglað svo frelsishug okkar, að málsvarar marxisma og einræðis eru orðnir fánaberar frjálsræðis og frelsis. En hvað segja nú andstæðingar Atlantshafsbandalagsins í dag? Hver eru rök þeirra fyrir því, að hér skuli ekki vera varnarstöð? Þeir segja: Í dag eru breyttir tímar. Við eigum ekki að taka þátt í hernaðarbandalagi og taka þannig þátt í vígbúnaðarkapphlaupi. Við eigum og viljum ekki hafa her á friðartímum. Við eigum að stuðla að friði og losa okkur við hernám Bandaríkjamanna. Við skulum virða þessi rök fyrir okkur nánar, og fyrst er það þá hernaðarbandalagið. Vissulega er NATO hernaðarbandalag, og þegar af þeirri ástæðu er ekki unnt að koma auga á, hvernig við getum fullnægt skyldum okkar í bandalaginu með öðrum hætti en þeim, sem hingað til hefur verið á hafður. En hernaðarbandalag getur haft tvö markmið, annað til árásar, en hitt til varna. Atlantshafsbandalagið var í upphafi stofnað sem varnarbandalag, og sagan hefur sannað, að annað vakti ekki fyrir bandalagsþjóðum. Ein af röksemdunum gegn varnarliðinu er einmitt sú, að hér sé um svo afskaplega fámennt lið að ræða, að það geti engum vörnum við komið, ef á annað borð sé á landið ráðizt. Þetta er alveg rétt, en undirstrikar einmitt það hlutverk, sem varnarliðinu er ætlað, þ. e. að hefja ekki árásir, heldur að fyrirbyggja árásir með eftirliti og aðstöðu. Í grg. meiri hl. varnarsamningsnefndarinnar frá 1951 á Alþ. var tekið fram m. a. eftirfarandi, hvað þetta atriði snertir: „Um samning þann, er hér liggur fyrir fyrir Alþ. til staðfestingar, má það sama segja og um Atlantshafssáttmálann yfirleitt. Hvort tveggja er einungis gert til varnar. Það eru höfuðatriði málsins, sem aldrei má gleyma og sérstaklega ber að undirstrika. Með varnarsamningnum er alls ekki samið um neinn þann viðbúnað, sem til þess væri ætlaður að gera héðan hernaðarárásir á önnur lönd. Var þetta sérstaklega fram tekið í yfirlýsingu ríkisstj., sem birt var samtímis samningnum. Engri þjóð á að stafa árásarhætta af þeim viðbúnaði, sem hefur verið gerður og gera á.“ En hefur þetta varnar- eða hernaðarbandalag brugðizt þessu hlutverki sínu? Hefur ríkt styrjaldarástand í Evrópu? Er blika ófriðar á lofti, þar sem NATO hefur látið til sín taka? Nei, þvert á móti hefur friður haldizt í þessari heimsálfu allt frá stofnun bandalagsins, og með góðum og gildum rökum má halda því fram, að sú þíða, sem nú virðist vera að byrja að segja til sín sérstaklega í Þýzkalandsmálunum, eigi sér skýringu einmitt í hinni einörðu og ótvíræðu samstöðu lýðræðisríkjanna, því valdajafnvægi, sem bandalagið hefur skapað. Varnarbandalag þessara þjóða, hvort sem því er viðhaldið í sjálfu sér í skjóli vopna eða ekki, hefur stuðlað að friði og friðvænlegra ástandi en menn þekkja áður í þessum heimshluta. Að þessu leyti má auðveldlega halda því fram, að Íslendingar hafi jafnvel með þátttöku í hernaðarbandalagi stuðlað að friði. Við höfum ekki talið það æskilegt í sjálfu sér, að erlent lið skyldi dvelja hér á landi, en reynslan hefur sýnt okkur, að vert hefur verið að færa þá fórn. Sú fórn var og er þátttaka okkar í vörnum frjálsra þjóða, skjaldborgin um sjálfstæði þeirra. Enginn getur spáð um, hvernig þróun sögunnar hefði ella orðið, en má ekki halda því fram, að Atlantshafsbandalagið hafi í raun tryggt sjálfstæði okkar, og sú fórn, sú sjálfstæðisskerðing, var ekki meiri en svo, að þegar sósíalistar, andstæðingar þessa bandalags komast til valda á Íslandi, þá telja þeir það einfaldan og eðlilegan hlut að vísa hinu erlenda stórveldi úr landi með einu pennastriki. Þrátt fyrir hrakspár og margtuggðar yfirlýsingar kommúnista fyrri ára og núv. forystumanna Alþb. um, að Bandaríkjamenn hygðust aldrei fara héðan, þá var ástandið ekki verra en svo, mannvonzkuleg heimsveldisstefna Bandaríkjanna er ekki meiri en það, að ég hef engan mann heyrt bera brigður á, að brottför varnarliðsins hefði ekki sinn eðlilega gang, ef þess væri óskað af íslenzkum stjórnvöldum. Og Bandaríkjamenn sjálfir hafa gefið opinbera yfirlýsingu um, að þeir mundu þegar í stað hverfa úr landi, þegar þess verður óskað. Eitt af því auvirðilegasta í röksemdafærslunni gegn dvöl varnarliðsins er sú staðhæfing, að dvöl varnarliðsins auki hættuna á því, að á okkur verði ráðizt, ef til styrjaldar kæmi. Það má vera, að til séu þeir Íslendingar, sem telja sig fullsæmda af því að sitja hér hlutlausir og óáreittir, ef til styrjaldar kemur, meðan vinaþjóðir okkar berjast fyrir lífi sínu. En ég er ekki þannig skapi farinn, og svo held ég að sé um flesta Íslendinga. Þeir eru áreiðanlega menn til að axla þá byrði, sem ábyrgri samstöðu og frelsisbaráttu er samfara. Þess vegna skil ég ekki þann hugsunarhátt og hafna afdráttarlaust þeim rökum, að við Íslendingar eigum að taka þátt í varnarbandalagi án þess að leggja neitt af mörkum sjálfir og að við getum uppfyllt skyldur okkar án þess, að hér sé hlekkur í varnarkeðjunni. Samt ætlumst við engu síður til aðstoðar annarra, ef til átaka kemur. Ég held, að þessu sjónarmiði verði ekki gerð betri skil en með eftirfarandi tilvitnun í Bjarna heitinn Benediktsson, sem rituð var af sama tilefni: „Sá, sem ekki vill sjálfur einhverju fórna, er ekki þess virði, að honum sé hjálpað.“ Þá er því haldið fram, að landið sé hernumið, talað um hernámsandstæðinga, að létta þurfi af þjóðinni þessu óskaplega hernámi Bandaríkjamanna. Annaðhvort er hér um að ræða hugtakarugling ellegar viljandi misnotkun á þessu orði. Hernám er ástand, sem þvingað er upp á þjóð nauðuga viljuga með valdi og ofbeldi. Slíkt er ekki til staðar hér, eins og núv. ríkisstj. hefur raunar sannað með yfirlýsingum, sem fela í sér einhliða ákvarðanir okkar um brottflutning varnarliðsins. Í framhaldi af atburðunum í Tékkóslóvakíu 1968 sagði m. a. núv. form. Alþb., að árás Rússa inn í landið, þ. e. Tékkóslóvakíu, væri staðfesting á því, að smáar þjóðir ættu ekki að taka þátt í hernaðarbandalögum. Stórveldin væru búin að skipta heiminum á milli sín. Við hefðum ekkert að óttast af hálfu Rússa. Við værum ekki á þeirra yfirráðasvæði. Það má vera, að hann og hans líkar hafi sætt sig við, að þjóðir í Austur-Evrópu verði um aldur og ævi undir oki Sovétríkjanna, en ég a. m. k. geri mér vonir um, að sú stund renni upp, að þær öðlist frelsi á nýjan leik, losni undan yfirráðum Sovétríkjanna. Að því leyti viðurkenni ég engin áhrifasvæði, hvorki austan megin né vestan. En um hitt spyr ég nú: Er við því að búast, að Bandaríkin hverfi héðan þegjandi og hljóðalaust af þessu áhrifasvæði sínu, ég tala nú ekki um, þegar vondir kommúnistar uppi á Íslandi krefjast þess, eða hvað er nú orðið um kenningar Brezhnevs og Ragnars Arnalds, og hver var að tala um hernám? Í varnarbandalagi vestrænna þjóða hafa Bandaríkjamenn axlað þyngstu byrðarnar. Þeir stóðu í fylkingarbrjósti í baráttunni gegn nasistunum. Þeir komu fyrstir til hjálpar uppgefnum þjóðum að styrjöldinni lokinni, og þeir gengu fram fyrir skjöldu til að mæta útþenslustefnu kommúnista, en um leið og við metum hlutverk þeirra í styrjöldinni og baráttu þeirra gegn kommúnistunum, þá lýsum við yfir vonbrigðum okkar yfir framgangi þeirra í Víetnam, sem mjög hefur dregið úr trú hins frjálsa heims á forystuhlutverki Bandaríkjanna. Í Víetnam hefur tilgangurinn því miður of oft helgað meðalið, og þar eins og víðar hefur ósveigjanleg andstaða gegn kommúnistum aflað þeim bandamanna, sem eru engu betri. Herforingjastjórnin í Grikklandi og gervilýðræðið í Suður-Víetnam eru áþreifanleg og átakanleg dæmi. En þessir atburðir mega þó ekki draga úr baráttuþreki eða kjarki þeirra manna, sem á annað borð vilja standa vörð um lýðræði og frelsi. Þátttaka Grikklands í Atlantshafsbandalaginu dregur ekki úr tilgangi bandalagsins. Styrjaldaraðgerðir Bandaríkjamanna í Víetnam fella ekki dóm yfir stjórnskipulagi í Bandaríkjunum og friðarhjal Rússa afsannar ekki ógnarstjórn þeirra í Austur-Evrópu. Batnandi og friðvænlegra ástand í heimsmálunum dregur ekki úr mikilvægi varna og öryggis hér á landi. Vissulega særir það þjóðerniskennd okkar allra, að hér skuli dveljast erlent varnarlið, og sú staðreynd er öllu viðkvæmari, þar sem það lið kemur frá einu mesta stórveldi heims, en ég held þó, að þjóðerniskennd okkar yrði ekki betur borgið, enda þótt annarra þjóða menn væru hér í staðinn, og fagna ber þeim ummælum bæði forsrh. og utanrrh., að þeir vilji enga fremur en Bandaríkjamenn, ef nauðsyn krefst þess á annað borð, að við hér þurfum á erlendum varnarliðsmönnum að halda. Þær yfirlýsingar stangast sannarlega á við brigzlyrði, sem úr röðum annarra stjórnarflokka hafa komið í garð þessa vesturheimska stórveldis. Alþb. hefur hlutleysi á stefnuskrá sinni. En hver er reynsla smáþjóða af hlutleysi? Hlutleysi þýðir varnarleysi. Og hvaða sjálfstæð þjóð er varnarlaus í dag, og hverjir eru helztu boðberar hlutleysisins? Eru málsvarar Alþb. í raun hlutlausir, án áhrifa frá öðrum, einlægir í afstöðu sinni? Þessir menn fordæma hernaðarbandalög og valdajafnvægið, telja sér misboðið, þegar heiminum er skipt upp í blokkir austurs og vesturs. Látum vera, hvort slíkt ástand er heppilegt. Því hafa reyndar verið gerð skil hér á undan. En hitt er víst, að valdajafnvægi er ríkjandi, hvort sem okkur líkar betur eða verr, og við erum lóð á þeirri vogarskál. Fari svo, að varnarliðinu sé vísað úr landi, er þá ekki hitt jafnaugljóst, að þetta valdajafnvægi raskast, og hverjum verður það til góðs, nema þeirri blokkinni, sem við tilheyrum ekki? Og hver vill stofna til slíks óvinafagnaðar? Alþb. Og af hverju? Þá hafa það verið rök í málflutningi þeirra manna, sem aðhyllast það, að við göngum úr Atlantshafsbandalaginu og vísum hernum úr landi, að þátttaka okkar í bandalaginu hafi verið bundin því, að ekki skyldi vera her hér á friðartímum. Því er haldið fram, að forystumenn Sjálfstfl. hafi margtekið fram, að hér skyldi ekki vera her á friðartímum og þeir hafi brugðizt þessu loforði og nú sé orðið svo friðvænlegt í heiminum, að ekki þurfi lengur á her að halda. Eins og hv. 1. þm. Reykv. benti á hér fyrr í dag, þá vill svo til, að á forsíðu Morgunblaðsins eru þrjár fyrirsagnir, stórfréttir, sem segja frá því, að Indverjar hafi hafið stríð samkvæmt frásögn Pakistana, hersveitir í Súez séu viðbúnar nýju stríði og fjölmennt lið sæki langt inn í Kambódíu. Telst þetta friðvænlegt ástand í heiminum, og hvað er friður, og hvað er friðvænlegt ástand? Ég vil leyfa mér í tilefni af þessum rökum þessara ágætu manna að vitna hér til ummæla Bjarna heitins Benediktssonar einmitt um þetta atriði, sem hann viðhafði í ræðu 14. apríl 1957, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir: „Það er að vísu satt, að þegar við gerðumst aðili að Atlantshafsbandalaginu 1949, þá höfðum við þann fyrirvara á, að við vildum ekki hafa erlendar herstöðvar hér á friðartímum, heldur ætluðum við okkur einungis að veita erlendum aðilum svipaða aðstöðu hér, ef til ófriðar kæmi, eins og gert var í síðustu styrjöld. En síðan eru viðhorfin gersamlega breytt. Nú er það komið í ljós, eins og í orðum „Hvítu bókarinnar“ brezku bezt lýsir sér, að styrjöld hlýtur að hafa í för með sér slíka gereyðileggingu, að tiltölulega lítils virði er að vera að tala um, hvað eigi að gera, eftir að styrjöldin hefur brotizt út. Alla áherzlu verður að leggja á það, sem á allt annað hlýtur að skyggja, að leggja sitt fram til þess, meðan hið geigvænlega ástand ríkir, sem nú er fyrir höndum, að koma í veg fyrir að nokkur þori að leggja til nýrrar árásar. Það er ekki einungis, að styrjöldin sjálf sé orðin miklu hættulegri og með hörmulegri afleiðingum en nokkru sinni áður, heldur er nú, gagnstætt því sem áður var, nærri undirbúningslaust hægt að hefja styrjöld. En þegar við vorum að semja um inngöngu í Atlantshafshandalagið 1949, var því haldið fram og með rökum, að hægt væri að sjá með nokkurra vikna fyrirvara, hvort styrjöld væri í aðsigi eða ekki. Herflutningar og hin og þessi atvik til undirbúnings gæfu til kynna, að verið væri að efna til styrjaldar. Þetta var alveg rétt. Bæði 1914 og 1939 mátti næstu vikurnar á undan sjá, að þá var verið að efna til styrjaldar. Það gat fram hjá engum farið. En nú er orðin á þessu breyting. Eftir að hin nýju ógurlegu vopn komu til sögunnar, flugvélarnar, sem hægt er að senda frá flugvöllum innan úr miðjum löndum, eldflaugar, sem hægt er að skjóta frá eldflaugastæðum, sem eru fyrir hendi þegar í dag, þá er hægt að hefja styrjöld svo að segja gersamlega fyrirvaralaust. Þess vegna er sá fyrirvari“ - segir hér í ræðu Bjarna Benediktssonar - „Þess vegna er sá fyrirvari, sem um var talað 1949 og við þá í góðri trú gerðum ráð fyrir, nú gjörsamlega úr sögunni.“ Þessi tilvitnun afgreiðir að mínu viti mjög skilmerkilega þau rök, sem fram eru borin nú um það, að það eigi að vísa varnarliðinu úr landi, vegna þess að það sé svo friðvænlegt í heiminum. Nú er talað um endurskoðun varnarsamningsins, og í ræðu utanrrh. er gefið í skyn, að sjálfstæðismenn hafi eitthvað við það að athuga, en það er alrangt. Sjálfstfl. hefur margoft lýst því yfir, að endurskoðun væri eðlileg og sjálfsögð og í rauninni hefur skipan varnarmála verið sífellt til endurskoðunar og aðlögunar. Þannig má benda á þær breytingar, sem átt hafa sér stað, þegar nú er komið sjóherlið í stað flughers, og þannig má benda á, að samkvæmt nýjustu upplýsingum munu vera rétt rúmlega 120 menn undir vopnum á Keflavíkurflugvelli. En endurskoðun verður ávallt að fara fram út frá þeirri grundvallarforsendu, að Íslendingar vilja áfram hafa samstöðu með vestrænum bandalagsþjóðum og gegna skyldum sínum í Atlantshafsbandalaginu. Á þetta sjónarmið hefur Sjálfstfl. lagt áherzlu, og því hefur hann fordæmt, að málefnasamningurinn bar með sér, að ákvörðun um brottför varnarliðsins var þegar gerð og án tillits til þeirrar endurskoðunar, sem boðuð er. Sjálfstfl. fordæmir sömuleiðis, að þeir menn skulu hafðir með í ráðum, sem fyrir fram eru á móti þeirri samstöðu, sem er forsenda allrar athugunar og endurskoðunar, eins og kom hér fram m. a. hjá hv. 4. þm. Reykn. fyrr í dag, þar sem hann sagði, að þátttaka okkar í Atlantshafsbandalaginu væri bæði órökrétt og fáránleg. Til hvers á að hafa slíka menn með í endurskoðun á varnarmálum eða öryggismálum, ef sú grundvallarforsenda er höfð í huga, sem ég hef gefið mer? Af þessu tilefni vil ég minna á þær yfirlýsingar, sem utanrrh. og hv. 2. þm. Reykn., Jón Skaftason, hafa viðhaft og gefið um túlkun sína á málefnasamningnum, hvað þetta varðar, á fundum nú fyrir skömmu bæði m. a. í Keflavík og í félaginu Varðbergi. Þar var utanrrh. spurður ítrekað um þetta atriði, og þar gaf hann ótvíræða yfirlýsingu um, að skilja bæri samninginn svo, að engin ákvörðun hefði verið tekin um brottför varnarliðsins og verði ekki tekin fyrr en að endurskoðun lokinni. Þetta er að sjálfsögðu grundvallaratriði og afar mikilvægt í öllum umræðum um þetta mál. og ég skora á utanrrh. og reyndar 2. þm. Reykn. sömuleiðis að staðfesta þessi ummæli sín hér í þessari umr., svo að ekki fari milli mála, hver skilningur þeirra sé á þessu atriði.

Ég vil leyfa mér að spyrja hv. þm., hvort hann eigi mikið eftir.

Eina mínútu. Ég hef sjálfur talið, að endurskoðun varnarsamningsins væri ekki aðeins eðlileg, heldur sömuleiðis nauðsynleg. Ég hef verið þeirrar skoðunar, að það ætti að vera á valdi okkar sjálfra að meta, hvort hér ætti að hafa varnarlið í þessu formi eða öðru. Því er lífsspursmál til þess að við séum færir um að taka slíkar ákvarðanir, að við höfum þekkingu og vitneskju til að bera. Endurskoðun getur leitt í ljós, að varnir séu ekki nægjanlegar og endurskoðun getur falið í sér, að við þurfum að vera viðbúnir því, að til annarra aðgerða eða varna þurfi að grípa, ef Bandaríkjamenn sjálfir tækju þá ákvörðun, t. d. að kalla heim sitt lið. Ef sú endurskoðun, sem nú fer fram, verður gerð með fullu samstarfi við nágrannaþjóðir okkar og leiðir í ljós, að við getum án erlends varnarliðs verið, þá skal ég fyrstur manna fagna þeirri niðurstöðu. Ef öryggi Íslands og vestrænna vinaþjóða er jafn vel eða betur tryggt með einhverjum öðrum hætti, þá ber vissulega að kanna þann möguleika. Afstaða mín eða annarra þeirra, sem stutt hafa þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu, ræðst ekki af því, hvort hér sé bandarísk varnarstöð eða ekki, heldur af hinu, hvernig verður áfram hægt að standa vörð um öryggi og sjálfstæði þeirra þjóða, sem í bandalaginu eru. Mál þetta snýst ekki um tilvist erlends hers á Íslandi, heldur um það, hvort og hvernig við getum bezt stuðlað að lýðræði þjóða og frelsi í þessum hverfula heimi.



Herra forseti. Ég verð að segja, að mér þótti nokkuð gaman að hlýða á mál háttv. 4. þm. Reykn. hér í dag. Ef til vill vegna þess að í ræðu hans voru stuttir kaflar, sem ég hafði ekki heyrt áður, en meginefnið kannaðist ég við, m. a. frá framboðsfundum okkar í Reykjaneskjördæmi í vor. Eitt af því, sem ég hafði ekki heyrt áður, voru hugleiðingar þm. um það, að sjálfstæðismenn hefðu nánast beðið eftir hentugu tækifæri til að falla í auðmýkt að fótum Alþb. í von um að komast með þeim í stjórn. Þetta er mikill misskilningur, svo að ekki sé meira sagt. Þetta tækifæri gafst reyndar aldrei, því að áður var Alþb. víst búið að koma Framsókn til við sig. Það reyndist víst auðvelt eins og stundum áður, og þeim Alþýðubandalagsmönnum verður ekkert óglatt í sænginni, að því er virðist, þrátt fyrir smávægilegan ágreining, sem stundum vill verða svona í byrjun. Það er hins vegar skiljanlegt, að hv. þm. verði óglatt af að sitja undir umræðum um varnarmál, og þarfnast það varla frekari skýringar. Um ræðu hv. 3. landsk. þm. er ekkert að segja, og tek ég þar undir með hv. 1. þm. Reykv. Við erum jafnnær um stefnu SF eftir sem áður. Þó mátti skilja, að það væri skoðun þeirra, að í tvö þúsund manna varnarliði væri ekkert skjól. Hins vegar væri athugandi, hvað út úr dæminu kæmi, ef fjölgað væri í liðinu í 100 þús. manns. Þetta vekur spurningu um það, hvort slíkar bollaleggingar séu á dagskrá hjá hinum stuðningsflokkum ríkisstj. Þá vil ég þakka hæstv. utanrrh. skýrslu hans um utanríkismál sem hér er til umr. Mér þykir hún að ýmsu leyti athyglisverð, ekki sízt kaflinn um varnarmálin, sem ég er ekki í nokkrum vafa um, að hæstv. utanrrh. hefur samið án íhlutunar annarra ráðh. Ég vil fara hér nokkrum orðum um þennan kafla skýrslunnar, þó að það hafi þegar verið gert í umræðum í dag af nokkrum hv. þm. Hæstv. utanrrh. tók svo til orða, að sér virtist það ekki óeðlileg ósk lítillar vopnlausrar þjóðar, sem nýlega fékk fullveldi, að fá að lifa ein í landi sínu eftir nær óslitna dvöl erlends herliðs á Íslandi í um 30 ár. Auðvitað er það ósk allra Íslendinga, að þeir geti lifað í landi sínu einir, án verndar erlends herliðs og án ótta við það, að reynt kynni að verða með hervaldi að koma hér á þjóðskipulagi, sem er andstætt hugsun mikils meiri hl. íslenzku þjóðarinnar, án ótta við það, að við með því að afþakka dvöl varnarliðs í landi okkar veikjum varnarmátt hinna vestrænu þjóða, sem við höfum til þessa skipað okkur á bekk með. En það, að við höfum sætt okkur við dvöl erlends varnarliðs í landinu svo lengi, er ekkert einkamál okkar Íslendinga, eins og reyndar hæstv. utanrrh. viðurkennir, þegar hann segir í skýrslu sinni, að hann álíti það ekki endilega okkar skyldu að sanna það, að ástand heimsmála sé þannig, að hér þurfi ekki að vera varnarlið, það sé nú bandalagsþjóðanna að sannfæra okkur um það, að hér sé enn nauðsyn varnarliðs, á sama hátt og NATO-þjóðirnar sýndu okkur fram á árið 1951, að hér þyrfti að vera her vegna atburðanna í Kóreu og ástandsins í heiminum yfirleitt. Hér var einnig vitnað í ræðu Bjarna heitins Benediktssonar frá 1968, þar sem hann sagði, að það færi alveg eftir mati okkar sjálfra á heimsástandi, þegar þar að kemur, hversu lengi bandarískt lið dvelur á Íslandi. Þessi umsögn er enn í fullu gildi. Spurningin er hins vegar, af hvaða ástæðum eða hvernig ákvörðun um áframhaldandi dvöl eða brottför varnarliðsins er tekin. Í málefnasamningi stjórnarflokkanna segir, að varnarsamningurinn við Bandaríkin skuli tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum. Skuli að því stefnt, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu. Þetta ákvæði málefnasamningsins, sem stjórnarsinnar vitna orðið í eins og Kínverjar í Rauða kverið, hefur valdið áhyggjum lýðræðissinnaðra manna hér heima og á Vesturlöndum. Það hefur valdið áhyggjum vegna þess, að augljóst er, hverjir hafa haldið um pennann, þegar þessi orð voru skrifuð. Það sést m.a. af því, sem skrifað var í blað Alþb., 5. tölublað 1971, að loknum kosningum, en áður en núv. hæstv. ríkisstj. var mynduð. Þar segir, að það, sem vinstri stjórn þurfi m. a. að gera, sé að reka varnarliðið úr landi og Ísland segi sig úr NATO. Engum kom í sjálfu sér á óvart, að orð sem þessi kæmu úr þessari átt. Það, sem kom á óvart, var það, hve Framsfl. hefur látið teyma sig til þess eins, að því er virðist, að komast í stjórn. Það hefur m. a. s. verið upplýst, að í ráðherranefndina frægu, sem fara á með viðræðurnar af okkar hálfu við Bandaríkjamenn og NATO-þjóðirnar, var skipað, áður en gengið hafði verið frá skipan í ráðherraembættin, eflaust að kröfu Alþýðubandalagsmanna, sem hafa gert sér ljóst, að utanríkisráðherraembættið mundi ekki falla í þeirra hlut. Það út af fyrir sig gerir þó hlut hv. utanrrh. sýnu betri, að hann skyldi ekki sjálfur hafa skipað þessa nefnd. Mismunandi túlkun stjórnarliða á þessu atriði málefnasamningsins hefur ekki farið fram hjá neinum. Allir vita, hvað Alþýðubandalagsmenn vilja í þessu máli. Hv. 4. þm. Reykn. hefði viljað dálítið annað orðalag, eins og hann komst að orði í dag. Það er einnig ljóst, hvað einstakir hópar innan hinna stjórnarflokkanna vilja, og þar er sýnilega hart deilt um stefnuna. Þetta ákvæði málefnasamningsins er enn eitt dæmið um hin fljótfærnislegu vinnubrögð hæstv. ríkisstj. Fyrst er ákvörðun tekin um, hvað gera skuli, síðan er farið að kanna, hvort unnt sé að koma málinu fram. Í þessu tilfelli er ákvörðun tekin af mönnum, sem lýsa því svo yfir á eftir, að þeir hafi nánast ekkert vit á utanríkismálum, öllu því viðvíkjandi hafi verið haldið leyndu fyrir þeim í stjórnartíð fyrri ríkisstj. Samt telja þeir sig þess umkomna að gefa yfirlýsingar eins og þessa, og það að óathuguðu máli. Ræða hæstv. utanrrh. hér í dag vekur hins vegar vonir um það, að hér verði ekki rasað um ráð fram., eins og fyrri yfirlýsingar, bæði hans og annarra, hafa gefið tilefni til að halda. Hann sagði í skýrslu sinni, að fullt tillit yrði fyrst og fremst tekið til okkar eigin öryggis, en einnig öryggis þeirra þjóða, sem við viljum hafa samstöðu með. Þá yrði einnig kannað, hvaða efnahagsleg áhrif mundi leiða af brottför varnarliðsins. Ef þessi vinnubrögð verða við höfð og ákvarðanir síðan teknar í samræmi við niðurstöður athugana, þá nýtur hæstv. utanrrh. stuðnings sjálfstæðismanna. Sjálfstæðismenn hafa líka með þáltill. þeirri, sem lögð hefur verið fram á þskj. nr. 47, boðið fram stuðning í fyrirhuguðum viðræðum um öryggismál Íslands. Sú till. er ekki vantraust á hæstv. utanrrh., eins og hann hefur látið orð falla um. Annars er það athyglisvert, hve hæstv. ráðh. eru fjarska viðkvæmir fyrir því, sem við sjálfstæðismenn segjum hér í þinginu og fyrir þeim till., sem við flytjum. Þeir telja, að annaðhvort sé þar um að ræða vantraust á þá eða viðkomandi mála sé getið í málefnasamningnum og því verði þeim komið í framkvæmd af ríkisstj. Þessi till. okkar sjálfstæðismanna er þvert á móti stuðningur við hæstv. utanrrh., og okkur sýnist þar ekki af veita, þar sem hann hefur sér við hlið menn, sem eru með fyrir fram mótaðar skoðanir á þessum málum, eindregnir andstæðingar þess, að við fylkjum okkur með vestrænum lýðræðisþjóðum, eindregnir andstæðingar þess, að þetta mál sé nokkuð kannað, og þá eru þeir um leið á öndverðum meiði við hæstv. utanrrh. Við lítum svo á, að Framsfl. og Alþfl. og ef til vill SF vilji skipa sér í raðir lýðræðissinna. Að lokum vil ég segja það, að ef hæstv. utanrrh. vinnur að þessu máli í samræmi við það, sem hann hefur sagt hér í dag, þá er von til þess, að skynsamlega verði á málum haldið.



Herra forseti. Mér þykir nú rétt að víkja að nokkrum atriðum, sem fram hafa komið í ræðum hv. þm. í tilefni af þeirri skýrslu um utanríkismál, sem hér hefur verið flutt. Ég vík fyrst og fremst að máli stjórnarandstæðinga. Ég ætla að leyfa mér að taka ræður þeirra eftir röð og gera þannig ekki upp á milli manna. Fyrstur talaði hér hv. 2. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, alllangt mál að vísu mestmegnis um eitt atriði skýrslunnar. Hann leiddi hjá sér yfirleitt flest önnur atriði en þau, sem snerta varnarmálin. Hv. þm. vildi átelja hæstv. forsrh. fyrir að lítillækka utanrrh., eins og hann komst að orði, svo mjög með skipun þeirrar nefndar, sem hér hefur verið kölluð ráðherranefnd í varnarmálum. Ég vil leyfa mér að þakka hv. 2. þm. Reykv. umhyggju hans í minn garð. Ég vissi það löngum, að þar átti ég hauk í horni, sem hann var, og hefur það enn komið á daginn. Hv. þm. spurði, hvort verkaskipting innan ríkisstj. væri óbreytt þrátt fyrir þessa verktilhögun. Ég hef áður hér utan dagskrár á háttv. Alþ. svarað þessari fsp. og þá frá hv. 1. þm. Reykv. Nú spyr enn fremur hv. 2. þm. Reykv., og ég skal svara því. Hv. 10. þm. Reykv. boðar fsp. um þetta frá sér. Njáll lét segja sér það þrisvar sinnum, að Gunnar hefði kveðið í haugnum, og ég skal ekki telja það eftir mér að upplýsa hv. sjálfstæðismenn um þetta a. m. k. þrisvar sinnum og oftar, ef þarf, að verkaskipting í þessu máli er óbreytt. Utanríkismál heyra eftir sem áður undir utanrrh. Þannig að engin breyting hefur orðið á þeirri verkaskiptingu, sem tiltekin er í reglugerð um stjórnarráðið og þeirri verkaskiptingu, sem tilkynnt var, þegar ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar tók við völdum. Hv. þm. Geir Hallgrímsson spurði, hvort búið væri að taka ákvörðun um, að varnarliðið ætti að fara innan fjögurra ára, og hvort sú ákvörðun væri sem sé þegar tekin, hvernig sem niðurstaða þeirrar könnunar, sem fyrirhuguð er og boðuð hefur verið, mundi verða. Nei, það er ekki búið. Það er sjálfsagt að upplýsa þetta einu sinni enn. Endurskoðun hefur verið ákveðin í því augnamiði, að herinn geti farið í áföngum. Uppsögn varnarsamningsins fer aðeins fram eftir þá könnun, sem yfir stendur, og á grundvelli hennar, og hún verður höfð til hliðsjónar þeirri ákvörðun, eins og ég hef margsinnis tekið fram, síðast í skýrslunni hér í dag. Ég hef sagt það áður og vil gjarnan staðfesta það enn, að það verður Alþ„ sem tekur þá ákvörðun, og varnarliðið mun ekki fara, nema meiri hl. Alþ. eða meiri hl. þjóðarinnar vilji það. Háttv. þm. taldi, að Íslendingar ættu að gera sér sjálfstæða grein fyrir þörf á veru varnarliðsins hér. Ég skil það svo, að þessi ummæli hans hafi hnigið að því, að ég sagði í minni skýrslu eitthvað á þá leið, að ég teldi, að það ætti að vera skylda NATO-bandalagsþjóðanna að sannfæra okkur um það, að hér væri áfram þörf á varnarliði, vegna þess að í upphaflegu samningunum hefði ekki verið gert ráð fyrir því, að hér væri varnarlið, og þegar það kom 1951, þá var sú ákvörðun tekin vegna þess, að þáv. stjórnvöld féllust á, að hér þyrfti að vera her. En ég bætti því við, held ég, í skýrslunni, og það mun hv. þm. og aðrir geta sannfært sig um, að vitanlega yrði þessi ákvörðun okkar eigin. Það erum við, það eru Íslendingar, sem taka ákvörðun um það, hvort hér verður varnarlið eða ekki. Ég hygg, að ég þurfi ekki að hafa um það fleiri orð því til sönnunar. Það er þegar búið að vitna svo mikið í Bjarna heitinn Benediktsson, að þess ætti ekki frekar að vera þörf, en þau ummæli, sem ég hafði eftir honum í skýrslu minni, taka af allan vafa um hans álit á þessu, og þetta hygg ég, að sé samdóma álit allra, þ. á m. bandalagsþjóða okkar í NATO og Bandaríkjamanna, og af viðtali, sem fréttamaður frá sjónvarpinu átti við Jósef Luns, framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins, fyrir um það bil viku og hefur þegar verið birt í útvarpinu hér, þá er það alveg ljóst og kemur alveg ljóst fram af máli hans, að þannig er þessu máli farið. Það eru Íslendingar sjálfir, sem taka ákvörðun um veru varnarliðsins hér. Annars verð ég að segja það, að ég átti ákaflega erfitt með að skilja þennan hv. 2. þm. Reykv., þegar hann ræddi þessi mál, þ. e. hvað hann vildi. Er það skoðun hv. 2. þm. Reykv., að herinn megi aldrei fara? Þessi hv. þm. viðurkenndi það í ræðu sinni, að hér væri betra útlit, friðvænlegra útlit en verið hefði um langt skeið. Samt var á honum að heyra, að hann væri algjörlega andvígur þeirri athugun, sem hér er ráðgerð. Bæði hv. 9. landsk. þm. og hv. 1. þm. Reykv. lýstu því hér afdráttarlaust yfir, að það væri þeirra ósk, að herinn gæti farið. Þeir vonuðust eftir því, að út úr þeirri athugun, sem fyrir dyrum stendur, gæti komið það, að við þyrftum ekki að hafa hér her. Ég vona, að hv. 2. þm. Reykv. sé á sömu skoðun, að honum hafi bara láðst að segja þetta, eða þá, að ég hafi ekki tekið eftir því, hafi hann sagt það. En það álít ég nokkurs virði, að einnig hann sé þeirrar skoðunar. Þá taldi hv. þm. mjög mikið ósamræmi vera í mínum málflutningi um varnarliðið og fyrirhugaða könnun. Hann las hér upp úr mörgum blöðum því til stuðnings. Flest af því, held ég, að hafi komið í Morgunblaðinu áður, enda er það kannske ekki nema eðlilegt, að honum sé það málgagn tiltækast. En af þessu tilefni vil ég taka það fram hér, sem ég hef raunar áður gert, að ég þarf síður en svo að kvarta undan samvinnu við blöð og aðra fjölmiðla. Síðan ég kom í stjórnarráðið hefur sú samvinna yfirleitt undantekningarlaust verið góð við öll þessi málgögn og fréttastofur. Það hefur aðeins einu sinni komið fram misskilningur eða mishermi í því, sem eftir mér hefur verið haft í sambandi við varnarmálin, og ég hef áður leiðrétt það, en ég nota tækifærið enn til þess að leiðrétta það. Ég leiðrétti það t. d. í viðtali, sem einn af ritstjórum Morgunblaðsins átti við mig og birt var í því blaði. Þar var þessi leiðrétting tekin til greina. Þetta mishermi eða missögn er í viðtali við dagblaðið Vísir sem hlaðið átti við mig í síma 15. júlí s. l. Þar var ég spurður um túlkun á stjórnarsamningnum um þessi atriði, og það féllu niður orðin, „að stefnt skyldi að brottflutningi varnarliðsins.“ Þau féllu niður. Ég vil ekki kenna blaðamanni Vísis um þetta. Ég hygg, að hann hafi alls ekki vísvitandi viljað rangfæra ummælin. Það má vel vera, að mér hafi láðst að segja þetta. En ég vitnaði í stjórnarsáttmálann, og þetta stendur þar, þannig að það ætti ekki að þurfa að fara í neinar grafgötur um það. Ég vil nú vona, að hv. 2. þm. Reykv. vilji eins og Morgunblaðið taka þessa leiðréttingu til greina og að hann geri ekki þennan smávægilega misskilning eða orðalagsmun að uppistöðu í fleiri þingræðum. Þá sagði hv. þm., að Danir og Norðmenn vildu ekki taka við erlendu herliði, minntist á það að gefnu tilefni, líklega af einhverju, sem ég kann að hafa sagt einhvers staðar um það atriði. Þetta er auðvitað staðreynd, sem enginn hv. þm. kemst hjá að viðurkenna. Norðmenn og Danir vilja ekki taka við erlendu herliði. Hv. þm. nefndi háar tölur um herkostnað þessara þjóða og benti á, að þeir hefðu eigið herlið. Þessar tölur rengi ég ekki, en það mætti spyrja: Hvers vegna vilja þessar þjóðir heldur verja eigin fjármunum til slíks kostnaðar en leyfa erlendan her? Það má kannske svara því með einhverjum tilvitnunum í það, að þeir vilji leggja sitt af mörkum, eins og menn hafa talað hér hetjulega um ýmsir. Við skulum segja að það sé rétt, en þá má til viðbótar spyrja: Hvers vegna vilja þeir þá ekki erlendan her til viðbótar sínu liði, ef það yrði nú sannað, sem ýmsum hefur komið til hugar, að erlendar hersveitir gætu gert alveg sama gagn fyrir Atlantshafsbandalagið, þó að þær væru í Noregi eða jafnvel Danmörku, eins og þær gætu gert hér? Ég veit þetta ekki, en hlýtur þetta ekki að stafa af því, að þessar þjóðir telja, að dvöl erlends herliðs í landi þeirra sé óheppileg af einhverjum ástæðum; annað getur tæpast komið til greina. Jafnvel þó að þeir vilji leggja sitt af mörkum, eins og sumir hafa talað um hér, og ég skal ekkert draga í efa, þá ættu þeir þó að vera fúsir til að taka við varnarliði til að verja sjálfa sig frá öðrum, ef það kæmu ekki einhverjar aðrar ástæður til, þegar upplýst er, eða við skulum segja, ef upplýst væri, að þær sveitir gætu gert sama gagn þar og þær eru taldar gera hér á landi. Eða kannske getur hv. 2. þm. Reykv. tilgreint einhverjar enn aðrar ástæður fyrir þessari skilyrðislausu neitun Norðmanna og Dana við því að taka við erlendum hersveitum fyrir Atlantshafsbandalagið, ef Íslendingar skyldu nú gera alvöru úr því að afþakka dvöl erlends varnarliðs. Þá minntist hv. þm. á afstöðu - ég sé, að hv. 10. þm. Reykv. er að búa sig undir að spyrja enn um eitthvað –okkar til EFTA og taldi, að þar hefði m. a. komið fram óákveðni framsóknarmanna í þeirri afstöðu. Það er alveg rétt, að við sátum hjá við þá atkvæðagreiðslu. Eins og margsinnis hefur verið tekið fram og mjög rækilega var undirstrikað á sínum tíma og hv. þm. hlýtur að muna, þó að hann sæti ekki hér þá nema endrum og eins, var það vegna þess, að við vildum búa Ísland betur undir aðildina að EFTA en við vorum búnir að gera þá - og reyndar vantar nokkuð upp á það enn. Það mætti kannske í framhaldi af þessu spyrja um það, hver hagur okkar af EFTA-aðildinni hafi verið. Ég er ekki viss um, að hann hafi verið ýkja mikill, en hv. þm. vildi nú sanna það, að nú væru allir ánægðir með aðildina að EFTA með því, að það væru ekki uppi raddir um að segja sig úr EFTA. Ég held, að slík úrsögn sé ekki tímabær eða mikil þörf á henni, þar sem ljóst er, að EFTA er að leysast upp. Það er rakið m. a. í þeirri skýrslu, sem ég flutti hér áðan. Það mætti þá í framhaldi af því spyrja, hvaða gagn er okkur að aðild okkar að EFTA í þeim samningum, sem nú er reynt að fá við Efnahagsbandalag Evrópu. Verða það EFTA-þjóðirnar, sem koma okkur til bjargar til að ná sæmilegum kjörum í Efnahagsbandalaginu? Það er þá líklega það eina, sem við gætum vonazt eftir af hagnaði úr þessu bandalagi. Ég er ósköp hræddur um, a. m. k. eins og er, að það sé ekki líklegt, að t. d. Bretar hjálpi okkur verulega til þess að fá góð samningskjör við Efnahagsbandalagið. Þó má vel vona það aftur á móti, að Danir og Norðmenn muni mjög líklega stuðla að því eftir getu, að Íslendingar fái viðhlítandi samninga við Efnahagsbandalag Evrópu. Það var a. m. k. samþykkt á ráðherrafundi þessara landa í septembermánuði s. l., að Norðurlöndin særust í fóstbræðralag til að hjálpa hvert öðru til þess að fá beztu hugsanlega samninga við Efnahagsbandalag Evrópu. En mér dettur ekki í hug eitt andartak, að Norðurlöndin mundu ekki alveg eins fús til að hjálpa okkur til að ná þessum góðu samningum, þó að við hefðum ekki verið aðilar að EFTA. Það eru allt aðrar ástæður, sem valda því, en þær, að við vorum um þetta skamma skeið félagar í Fríverzlunarsamtökum Evrópu, held ég. Ein meginuppistaða málflutnings hv. 2. þm. Reykv. hér áðan er þó ótalin, en það er till. hv. þm. Sjálfstfl. um fyrirkomulag viðræðna um öryggismál Íslands, sem er á þskj. 47. Það virðist svo sem hv. sjálfstæðismönnum sé jafnan mjög mikið í mun, þegar þeir eru í stjórnarandstöðu að gera till. um það, að með þessi mál verði farið af þeim sjálfum, þó að þjóðin hafi raunar tekið af þeim það umboð, sem þeir höfðu a. m. k. um skeið, til þess að fara með stjórn landsins. 1956 stóð alveg eins á. Þá var hv. Sjálfstfl. utan ríkisstj., kunni þá eins og nú fremur illa við sig, vildi þá eins og nú hafa áhrif á sem allra flest mál og gerði till. á Alþ. þá eins og nú um það að kjósa menn til þess að semja um endurskoðun varnarsamningsins. Þessi till. var þó að því leyti frábrugðin till. hv. sjálfstæðismanna nú, að hún gerði ráð fyrir því, að það ætti að kjósa með hlutfallskosningu í Sþ. fimm menn til þess undir forystu utanrrh. að semja af Íslands hálfu um endurskoðun á varnarsamningnum við Bandaríkin, eins og tillgr. hljóðar. Þeir voru sem sé ekki enn þá komnir á bragðið með það, að það væri hægt að taka hluta af réttkjörnum þm. og setja þá til hliðar eins og þeir telja nú, að liggi beint við. Þáv. utanrrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, hefur fengið hinn bezta vitnisburð hjá hv. þm. Sjálfstfl. og málgögnum þeirra nú í seinni tíð. Ég ætla að leyfa mér að rifja það upp, hver viðbrögð hans voru við þessari till., sem sjálfstæðismenn báru fram þá. Hann segir: „Ef þessi till. yrði samþ. og nefndin kosin, þá yrði hún þannig skipuð, að í henni ættu sæti tveir framsóknarmenn, tveir sjálfstæðismenn og hlutkesti réði um það, hvort fimmti maðurinn yrði frá Alþb. eða Alþfl. Nefndin mundi því verða þannig, að stjórnarandstaðan hefði þar tvo fulltrúa, en hlutkesti réði, hvor af tveimur stjórnarflokkunum ætti þar mann. Ég get ekki við slíkri till. tekið, og ég treysti mér ekki til að setjast að samningaborðum við Bandaríkjamennina með nefnd, sem þannig væri til komin. Ég vil minna á það, að á undanförnum árum, þegar um þessi mál hefur verið samið við Bandaríkjamenn, var ekki sá háttur á hafður, að Alþ. kysi í samninganefnd. Árin 1946, 1949, 1951 og 1954 var samið við Bandaríkjamenn um þessi mál. Það var aldrei og af engum farið fram á það, að Alþ. skyldi kjósa þá nefnd, sem um þá samninga fjallaði. Hér er því verið að brjóta út af venju, sem hefur myndazt og verið fylgt í öll þau skipti, sem við höfum um þessi mál samið, og ég tel slíkt ekki heppilegt og ekki rétt.“ Síðar segir, með leyfi hæstv. forseta, í þessari ræðu: „Ég leyfi mér því að leggja til, að þessi tillaga verði afgreidd með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá: „Með því að það hefur verið venja og þótt eðlilegt, að tilnefning nefnda sem þessarar væri í höndum ríkisstj., sér Alþ. ekki ástæðu til frekari afskipta af málinu og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Hv. 1. flm. till. var ekki í neinum vafa um það, að ríkisstj. gæti ráðið því, hvernig þessi nefnd væri skipuð að sínum hluta, því að hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ég verð að lýsa því, að það er auðvitað algert innanheimilismál hjá hæstv. ríkisstj., hvernig hún mundi láta kjósa þá þrjá fulltrúa, sem hún ætti þinglegan rétt til, ef till. væri samþ., og ætti ekki að þurfa minna ráðlegginga þar við og enn síður atkvæðis.“ En svo segir síðar í ræðunni, með leyfi forseta: „En það er ljóst af þessu, að hæstv. utanrrh. var gaman í huga, þegar hann færði þetta sem átyllu á móti till. Hitt mætti í raun og veru segja og er frekar frambærilegt, sem kemur fram í sjálfri hinni rökstuddu dagskrá, að venjan sé, að ríkisstjórnirnar tilnefni slíkar samninganefndir, og ég get fallizt á þau rök, svo langt sem þau ná.“ Svona fór nú um sjóferð þá 1956, að þrátt fyrir mikla löngun sjálfstæðismanna til að komast með í samningaviðræður við Bandaríkjamenn, þrátt fyrir forustu hins ágæta Guðmundar Í. Guðmundssonar í utanrrn., þá náði þetta ekki fram að ganga. Og ég verð að segja það núna, að ég get ekki, svo að ég noti orðalag fyrirrennara míns, tekið við slíkri till. Ég tel, að það sé, eins og hér hefur komið fram, ekki traustvekjandi fyrir mig að vera talinn svo veikur á svellinu, að Alþ. þurfi að gera sérstakar ráðstafanir til þess, að mér fipist nú ekki í þeim samningaviðræðum við erlenda þjóð, sem ríkisstj. Íslands hefur falið mér. Ég hef ekkert á móti því, að þessi till. fái þinglega meðferð. Mín vegna má hún gjarnan fara til utanrmn. og skoðast þar, en hún verður ekki samþ. með mínu atkv. Í grg. þessarar till. segir: „Allt frá því, að Ísland gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu, hefur verið leitazt við að hafa sem nánast samráð milli lýðræðisflokkanna um framkvæmd varnarmála . . .“ Þetta er ekki rétt, þ. e. ef Framsfl. er kallaður lýðræðisflokkur, sem mér heyrist nú stundum vera, þó að það kunni nú kannske að breytast eitthvað, en það hefur verið fram undir þetta. Ég veit ekki betur en fyrir nokkrum árum hafi sú breyting verið gerð á svokallaðri varnarmálanefnd, að þeir framsóknarmenn, sem þar áttu sæti, hafi verið reknir úr nefndinni og aðrir menn settir inn. Og síðan hafa í tíð utanrrh. Alþfl. engir framsóknarmenn nálægt þeim málum komið, þannig að ég tel, að þessi tilvitnuðu orð hér séu ekki rétt. Þá segir í 2. mgr.: „Eðli málsins samkvæmt er útilokað, að þeir, sem andvígir eru áframhaldandi aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, taki þátt í viðræðum við það og Bandaríkjamenn um varnarmál Íslands. Þeir hafa sjálfir lýst yfir því, að um þau mál hafi Íslendingar ekkert að ræða við Atlantshafsbandalagið, því að þeir eigi þegar að slíta öll tengsl við það og hverfa úr samtökunum.“ Þetta er heldur ekki rétt. Í málefnasamningi ríkisstj. stendur skýrum stöfum, að Ísland undir forustu þessarar ríkisstj. ætli sér að vera áfram aðili að NATO. Þess vegna er það ekki rétt, að það eigi þegar að slíta öll tengsl við NATO og hverfa úr samtökunum. Upplýst hefur verið, segir hér í 4. mgr., að ríkisstj. hefur ákveðið að setja tvo ráðh. við hlið utanrrh. til að fjalla um endurskoðun varnarsamningsins. Þetta er heldur ekki rétt, og satt að segja fer nú að verða lítið eftir af rökstuðningi hv. sjálfstæðismanna fyrir þeirri till., sem hér um ræðir, þegar þessar þrjár mgr., sem eru nú 60% af grg., eru á misskilningi byggðar og röngum rökum reistar. Annars er þessi till. ekki hér til umr., en með því að ýmsir ræðumanna, flestir ræðumanna frá Sjálfstfl., hafa vikið að henni, þá þótti mér rétt að fara um hana nokkrum orðum. Hún kemur væntanlega á dagskrá hv. Alþ. innan tíðar og verður þá rædd. Hún fer vafalaust til utanrmn., þar gefst hv. þm. kostur á að skoða hana, og þess vegna skal ég ekki eyða meira af tíma hv. Alþ. í að ræða hana. Ég vil þá leyfa mér að víkja með nokkrum orðum að máli hv. 8. landsk. þm., Benedikts Gröndals. Ég vil nú í upphafi leyfa mér að þakka honum fyrir málefnalega ræðu, því að hann ræddi flest ef ekki öll þau atriði, sem skýrsla um utanríkismál fjallar um. Ég er að vísu ekki alveg sammála öllu, sem hann sagði, en það voru að mínum dómi skoðanir, sem fyllilega eiga rétt á sér, sem hann setti fram og voru settar fram á þann hátt, að það er ástæðulaust að amast við því, nema síður sé. Hv. þm. sagði, að við hefðum tekið mikið upp í okkur í málefnasamningi ríkisstj. varðandi utanríkismálin. En svo þegar til ætti að taka, yrði heldur lítið úr framkvæmdunum. Ég get ekki alveg fallizt á þetta. Það er auðvitað matsatriði, hvað menn gera kröfu til, að slíkur samningur, sem ætlazt er til, að gildi til fjögurra ára, komi fljótt til framkvæmda í einstökum atriðum, en við höfum þó, hvað snertir utanríkismál, þegar breytt ýmsu frá því, sem áður var. Það hefur nokkuð verið nefnt. Við höfum breytt um málflutning í landhelgismálinu, aukið hann mikið, eins og hér hefur komið fram. Við gerbreyttum afstöðu til Kínamálsins. Við höfum lítillega, ég skal ekki gera allt of mikið úr því þó, breytt afstöðu okkar hjá Sameinuðu þjóðunum til Afríkuþjóðanna og við höfum byrjað endurskoðun á varnarsamningnum. Þessi atriði hafa þegar ýmist verið framkvæmd eða komið til framkvæmdar að einhverju eða öllu leyti, svo að ég kannast ekki við það, að tíminn hafi verið mjög illa notaður þá fjóra mánuði, sem þessi ríkisstj. hefur setið að völdum, á sviði utanríkismálanna. Hitt er auðvitað satt, og ég skal sízt mæla gegn því, að mjög margt er ógert, mjög margt. Ég vil þakka hv. þm. fyrir hlýleg orð í garð starfsmanna utanríkisþjónustunnar. Það er vissulega allt rétt, sem hann sagði um það, að þeir menn vinna oft vanþakklátt verk og ber meira á gagnrýni, þegar eitthvað mistekst, en hrósi, þegar vel er unnið. Ég skal mjög taka undir það. Það er alveg rétt, sem hann sagði, að utanríkisþjónusta Íslands er ekki ákaflega dýr, þegar borið er saman við það, sem aðrar þjóðir verja í þessu skyni; ég get alveg fallizt á það. Og það kemur mjög vel til skoðunar, hvort ekki eigi einmitt að verja eitthvað meira fjármagni til utanríkisþjónustu okkar og til kynningar á málstað Íslands erlendis, ekki sízt þegar hin þýðingarmestu mál eru til meðferðar, eins og nú. Alþfl.-þm. nokkrir hafa flutt till. um að stofnsetja sendiráð í Kanada og vilja rökstyðja það með nánu samstarfi um fiskverðið og nánu samstarfi í landhelgismálinu. Allt er þetta rétt. Auk þess eigum við mikil tengsl við Kanada fyrir þær sakir, að þar muni vera fjölmennust Íslendingabyggð utan Íslands, og margt fleira kemur þar til greina. Þess vegna er Kanadaþjóðin vissulega alls góðs makleg af okkar hálfu. Engu að síður finnst mér, að fyrir hagsmunum okkar í Kanada sé mjög vel séð, bæði fyrir það, að við höfum tvö sendiráð í Norður-Ameríku fyrir, hjá Sameinuðu þjóðunum og í Washington, við höfum mjög mikið af duglegum konsúlum í Kanada, flesta af íslenzkum ættum, sem spara hvorki fé né fyrirhöfn til þess að halda uppi merki Íslands, og kanadíska þjóðin er okkur mjög vilhöll í alla staði, þannig að ég tel það a. m. k. koma mjög til athugunar, hvort við verjum ekki því fjármagni, sem þarf til nýs sendiráðs, betur með því að hafa það annars staðar staðsett, eins og t. a. m. hv. 8. landsk. vék að, þ. e. að stofna til sendiráðs í fjarlægari Austurlöndum nú, þegar stjórnmálasamböndum okkar þar fer fjölgandi. Að mínu mati kemur það fyllilega til greina að taka í þjónustu Íslands viðskiptafulltrúa, einn eða fleiri, sem t. d. ferðuðust á milli og reyndu að auka útbreiðslu á útflutningsvörum Íslendinga. Það vekur eftirtekt mína í tillöguflutningi Alþfl.-manna, að þeir gera ekki till. um það að leggja neitt sendiráð niður. Þeir segja að vísu, að þeir leggi ekki til að bæta sendiráði við, en það eigi að leggja eitthvað niður, en ég fann það ekki í till., hvað það væri, sem við áttum að leggja niður, og ég hygg, að það muni verða nokkuð erfitt fyrir okkur að loka þeim sendiráðum, sem starfandi eru, án þess að ég vilji fullyrða neitt um, að það sé ómögulegt. Ég tek mjög undir það, sem hér var sagt af hv. 8. landsk. þm., að við eigum að auka samstarfið við Norðurlöndin, og það er vissulega alveg rétt, sem hann sagði um störf okkar á þingi Sameinuðu þjóðanna. Þar værum við áreiðanlega mjög illa settir, ef við nytum ekki samstarfs við sendinefndir og ambassadora Norðurlandaþjóðanna, sem, þótt þær séu ekki stórveldi á heimsmælikvarða, hafa auðvitað margfalt starfslið á við okkur til þess að fylgjast þar með í öllum málum og hafa ávallt verið reiðubúnir til þess að miðla okkur af þeirri þekkingu og leiðbeina okkur í hvívetna. Hv. þm. kvartaði undan því, að í mína skýrslu hefði vantað upplýsingar um þróun og flotauppbyggingu Rússa á norðurhöfum. Það er vissulega alveg rétt hjá honum, að ég vék ekkert að því í skýrslunni, hvorki flotauppbyggingu Rússa né hervæðingu nokkurs annars ríkis. Ég gerði það nú ekki samt, af því að mér dytti það í hug, að ég gæti þagað yfir slíkum hlut eða þagað það í hel, að Rússar hefðu aukið flotauppbyggingu sína. Það er vitanlega staðreynd, sem okkur öllum er ljós, og hefur líka verið rækilega kynnt fyrir hv. landsmönnum öllum, sérstaklega upp á síðkastið, þannig að ég held, að það fari ekki á milli mála, að hún er fyrir hendi og hún veldur ýmsum bandalagsríkjum okkar í NATO áhyggjum. Það er ástæðulaust að loka augunum fyrir því. Auðvitað verður þetta eitt af því, sem skoða verður í sambandi við varnarmálin, og ég dreg ekkert úr því, að það sé þörf á því að minna á það hér. Ég amast ekkert við því. En sem sé, ég gerði það ekki í þessari skýrslu, og það má vafalaust nefna fjölda dæma um heimsviðburði, sem ekkert er vikið að þar. Þá spurði hv. þm. Benedikt Gröndal að því, hvernig sú athugun færi fram á varnarmálunum, sem nú stendur yfir, og spurði: Ætlum við að spyrja um álit Atlantshafsbandalagsins á vörnunum hér? Ég segi hiklaust já við því, við ætlum að gera það. Ég hef þegar komið á framfæri fsp. þess efnis til höfuðstöðvanna í Brüssel. Ég hef ekki fengið enn þá svar við því, en ég tel víst, að ég fái það. Það segir í skýrslunni, sem ég flutti í dag, að við munum ræða við alla þá, sem hlut eiga að máli. Það er spurt: Hverjir eru þeir? Það eru í fyrsta lagi Bandaríkjamenn, sem eru beinir aðilar að varnarsamningnum, og auk þess NATO, Atlantshafsbandalagið, en samkv. ákvæðum varnarsamningsins við Bandaríkin á að setja fram beiðni þangað um endurskoðun samningsins. Það kemur fyllilega til greina að ræða þessi mál við Dani og Norðmenn; ekki hef ég á móti því. Ég hef ekki ákveðið nein samtöl sérstaklega um varnarmál Íslands við Norðmenn og Dani frekar en við ýmsar aðrar bandalagsþjóðir okkar í NATO. En allt er þetta til athugunar. Þá sagði hv. 8. landsk. þm., að allt of mikil og óeðlileg leynd hefði hvílt yfir varnarmálunum nú um langt skeið. En þetta er vissulega rétt. Og í Alþýðublaðinu þann 5. nóv. s. l. segir svo, með leyfi forseta: „Leggur þingflokkur Alþfl. til, að utanrmn. Alþ. annist athugunina á varnarmálunum, ráði sér starfslið, afli sér ýtarlegra gagna bæði innan lands og utan og gefi svo Alþ. og þjóðinni nákvæma skýrslu um þessar athuganir. Með þessu vill Alþfl. láta opna þetta mál því þjóðin á vissulega heimtingu á að fá allar upplýsingar um málsatvik í svo þýðingarmiklu máli, en ekki aðeins þær upplýsingar einar, sem ráðh. ríkisstj. telja sér hagkvæmt af hendi að láta. Hingað til hefur Alþ. látið sér nægja í sambandi við meðferð utanríkismála að bíða þar til ríkisstj. leggur fram sínar hugmyndir í málunum. - Þessu vill Alþfl. nú breyta. Það er gömul siðvenja í lýðræðisríkjum að þingnefndir annist sjálfstæða rannsókn stórmála. Á Alþ. Íslendinga er til slík nefnd um utanríkismál og hér er um svo þýðingarmikil mál að ræða þar sem varnarmálin eru að full ástæða er til þess að sú nefnd, sem um utanríkismál fjallar á Alþ., taki þau til sjálfstæðrar rannsóknar. Að lokinni slíkri rannsókn á að upplýsa öll atriði hennar fyrir bæði þingi og þjóð og á grundvelli þeirra ýtarlegu upplýsinga á svo að taka afstöðu til málsins. Þetta er í senn eðlileg og skynsamleg málsmeðferð.“ Þetta kann allt rétt að vera. En finnst mönnum það ekki nokkuð seint séð hjá mönnum, sem hafa í 15 ár samfleytt farið með utanríkismál þjóðarinnar, þar með talin varnarmál að sjá ekki ástæðu til þess fyrr en nú, fjórum mánuðum eftir að þeir eru komnir út úr stjórnarráðinu og vita ekki eins mikið um allt, sem þar fer fram og áður var, að breyta þurfi þessari málsmeðferð. Ég hef ekkert á móti því að breyta þeirri tilhögun, sem Alþfl. og viðreisnarstjórnin höfðu á meðferð utanríkismála gagnvart Alþ., síður en svo. Og það má segja, að það sé betra seint en aldrei, að Alþfl. sér það, að það hefur ranglega verið að þessum málum staðið öll þessi ár. Það hefur verið haldið yfir þeim óeðlilegri leynd. Ég get sagt það sama um þessa till. og till. sjálfstæðismanna, að mér finnst sjálfsagt, að hún fái þinglega meðferð. Hún fer til utanrmn., og ef utanrmn. og Alþ. finnst ástæða til þess, að þessi athugun fari fram á tveim stöðum núna í staðinn fyrir að hafa í mörg ár aldrei farið fram, þá náttúrlega er það Alþ. að ákveða það. Ekki hef ég neina aðstöðu til þess að banna þm. að samþykkja slíka till. Ég tók eftir því, að hv. 8. landsk. talaði um þessa athugun jafnframt þeirri athugun, sem ríkisstj. væri að framkvæma á þessum málum. Ég hélt satt að segja, að það mundi vera hægt að leysa þessi mál þannig að gefa utanrmn. skýrslur um það, sem gerðist, jafnóðum og það kemur í ljós, en ég sem sé legg ekki dóm á það hér, skal láta það bíða. En ég vek náttúrlega athygli á því, að þeir, sem mest óttast afskipti Alþb.manna af varnarmálum, eiga sjálfsagt erfitt með að samþykkja þessa till., eða ég geri ráð fyrir því, að það færi svolítið fyrir hjartað á hv. sjálfstæðismönnum að samþykkja það, að kommúnistarnir í utanrmn. eigi að standa að þessari athugun, sem fram fer á vörnum Íslands. Ætli það ekki? En ef þeim þykir þeir eitthvað betri, Alþb.-menn í utanrmn. en Alþb.-menn í ríkisstj., þá má kannske réttlæta þetta eins og svo margt. Þessi till. kemur hér til umr. síðar, og ég skal ekki vera að þreyta hv. þm. á lengri ræðum um hana. Ég ætla þá að leyfa mér að fara fáeinum orðum um það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði hér um utanríkismálin, en ég vil taka það fram, eins og ég sagði um ræðu hv. 8. landsk. þm., að ræða hv. 1. þm. Reykv. var málefnaleg og vék að þeirri skýrslu, sem hér var til umr. Ég hef skrifað hér nokkur atriði. Ég er nú áreiðanlega búinn að gleyma ýmsu, sem þarna kom fram í ræðunni, og verð ég að biðja velvirðingar á því, ef einhverju gleymist að svara. En ég hef skrifað hér t. d. eina spurningu eftir hv. 1. þm. Reykv.: Hvað meina framsóknarmenn í sambandi við veru okkar í NATO? Og um leið vil ég víkja að ræðu hv. 11. landsk. þm., sem einnig kom inn á þetta. Það er mjög ljóst, hvað framsóknarmenn vilja í sambandi við Atlantshafsbandalagið. Það liggur fyrir í flokksþingssamþykktum flokksins eins lengi og ég man eftir mér sem framsóknarmanni í starfi. Framsfl. vill, að Ísland verði áfram aðili að NATO. Eins og segir í málefnasamningi ríkisstj., þá vill Framsfl., að Ísland sé áfram aðili að NATO. Og ég get upplýst, hvaðan ákvæðin um endurskoðun varnarsamningsins eru komin inn í stjórnarsamninginn. Það er að vísu svo, að það er sameiginleg skoðun þeirra flokka, sem að honum standa, stjórnarsamningnum, en í flokksþingssamþykktum framsóknarmanna mörg undanfarin þing hefur verið lýst þeirri skoðun, að framsóknarmenn vildu, að varnarliðið færi af landinu í áföngum, þannig að það er alveg hægt að upplýsa hv. 11. landsk. þm. um það, hvaðan þessi ákvæði stjórnarsáttmálans eru komin. Þau eru m. a. komin úr flokksþingsályktun Framsfl. mörg undanfarin ár. Hv. 1. þm. Reykv. sá ástæðu til þess að taka það alveg sérstaklega fram, að Bjarni heitinn Benediktsson hefði aldrei sagt, að aðild Íslands að NATO og varnarsamningurinn væru tvö aðskilin mál. Það hef ég aldrei haft eftir Bjarna Benediktssyni. Það hef ég frá mér sjálfum sem mína skoðun, og ég hygg, að skýrslan sýni það alveg ljóst, að tilvitnuninni er lokið, áður en þau orð koma. En af þessu tilefni mætti ég kannske leyfa mér að spyrja hv. 1. þm. Reykv.: Er það hans skoðun, að við getum ekki verið í NATO án þess að hafa her? Ég spyr, af því að hann lagði ríka áherzlu á það, að þessi mál yrðu að skoðast í samhengi. Hvað þýðir það? Þýðir það þetta, sem ég var að spyrja um, eða þýðir það eitthvað annað? Ef það þýðir það að mati hv. sjálfstæðismanna, að það sé það sama að vera í NATO og hafa her, þá get ég vel skilið það, að þeir berjist fyrir því að hafa hér her. En ég held bara, að þetta sé ekki svona. Ég held, að það liggi alveg ljóst fyrir, að þetta eru tvö aðskilin mál og það er vel hægt að standa við upphaflegar skuldbindingar Íslands í NATO án þess að hafa hér her. Og bara til þess að staðfesta þetta með einni tilvitnun, þá var ég að hugsa um að vitna hér í varnarsamninginn frá 1951, því að þar segir: „Hvor ríkisstj. getur, hvenær sem er, að undanfarinni tilkynningu til hinnar ríkisstj., farið þess á leit við ráð Norður-Atlantshafsbandalagsins, að það endurskoði, hvort lengur þurfi á að halda framangreindri aðstöðu, og geri till. til beggja ríkisstj. um það, hvort samningur þessi skuli gilda áfram. Ef slík málaleitan um endurskoðun leiðir ekki til þess, að ríkisstj. verði ásáttar innan sex mánaða, frá því að málaleitunin var borin fram, getur hvor ríkisstj., hvenær sem er eftir það, sagt samningnum upp, og skal hann þá falla úr gildi 12 mánuðum síðar. Hvenær sem atburðir þeir verða, sem 5. og 6. gr. Norður-Atlantshafssamningsins tekur til, skal aðstaða sú, sem veitt er með samningi þessum, látin í té á sama hátt. Meðan aðstaðan er eigi notuð til hernaðarþarfa, mun Ísland annaðhvort sjálft sjá um nauðsynlegt viðhald á mannvirkjum og útbúnaði eða heimila Bandaríkjunum að annast það.“ Þetta finnst mér taka af öll tvímæli um það, að þarna sé um tvö aðskilin mál að ræða og það sé hægt að standa við skuldbindingar gagnvart NATO, þó að hér sé ekki her, og það sé enn í gildi, sem sagt var, að við viljum ekki hafa hér her á friðartímum. Ég vil í tilefni af því, að hv. 1. þm. Reykv. vék örlítið að heimsókn utanrrh. Bandaríkjanna, William Rogers, nota þetta tækifæri til þess að taka það fram, að heimsókn hans er ekki upphaf þeirra viðræðna um endurskoðun varnarsamningsins, sem boðaðar hafa verið. Hér er um venjulega kurteisisheimsókn og vináttuheimsókn að ræða. Ráðherrann er á leið sinni til ráðherrafundar Atlantshafsbandalagsins í Brüssel og ætlar að gera okkur þann heiður að koma hér við og stoppa hér svo sem sólarhring. Meiri tíma hefur hann nú ekki aflögu, og ég geri alveg ráð fyrir því, að þessi mál beri eitthvað á góma í samtölum við ráðherrann, en það er ekki tilefni hingaðkomu hans, að byrja eigi á viðræðum um endurskoðun varnarsamningsins. Ég mun sjá til þess, að hv. stjórnarandstaða, formenn flokkanna eða einhverjir slíkir, utanrmn.-menn t. d., fái tækifæri til að hitta ráðherrann í þeirri stuttu heimsókn, sem hann ráðgerir hingað til lands, og segi það í tilefni af orðum hv. 1. þm. Reykv. Í skýrslu minni um utanríkismál hef ég tekið upp örstutt yfirlit eða útdrátt úr málflutningi þeim, sem ég hélt uppi á þingi Sameinuðu þjóðanna um landhelgismálið. Ég endurtek það af því tilefni, sem hér hefur verið um það sagt, að ég hef talið mér það skylt að flytja það mál þannig á erlendum vettvangi, að við værum enn þá ákveðnir í því að framkvæma landgrunnslögin frá 1948 og afla Íslendingum yfirráða yfir landgrunninu öllu. Jafnframt hef ég ævinlega tekið fram, að um 50 mílna áfanga væri að ræða að þessu sinni. Það kann vel að vera, að hv. núv. stjórnarandstaða hefði lagt fram á yfirstandandi þingi frv., sem gengi í sömu átt og till. þeirra, er nú liggur fyrir, en vissa fyrir því er engin. Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að í vor gerðu þessir tveir flokkar alltaf ráð fyrir því að geta breytt tillöguflutningi sínum í landhelgismálinu, ef annað tveggja - og ég tala nú ekki um hvort tveggja gerðist, þ. e. að ásókn útlendinga ykist á miðin eða við fengjum nánari vitneskju um afstöðu annarra ríkja, sem gerði það að verkum, að við mundum breyta okkar málflutningi eða taka ákveðnar til orða en gert er í þeirri till., sem samþ. var á síðasta hv. Alþ. Nú hygg ég, að það sé staðreynd, að ásókn útlendinga á Íslandsmið hafi fremur minnkað en aukizt síðan þessi orð voru látin falla hér í þingsölunum. Ég veit ekki betur en það hafi dregið talsvert úr ásókn útlendinga á Íslandsmið. Ég get ekkert sagt um það, af hverju það er, en sú hygg ég, að staðreyndin sé samkv. þeim tölum, sem Landhelgisgæzlan birtir reglulega um sókn erlendra togara á Íslandsmið. Ég man ekki þessar tölur til fulls, en mig minnir, að þegar hér var mest talað um landhelgismál þá hafi verið talað um 120–130 útlend skip, en nú séu þau 80–90. Ég held, að þetta sé rétt, þannig að þessi ástæða hefði þá væntanlega ekki orðið til þess, að hv. stjórnmálaflokkar, sem ég áðan gat um, hefðu séð ástæðu til þess að gera ákveðnari samþykktir í landhelgismálinu. Hin ástæðan, þ. e. að við vissum meira um afstöðu annarra ríkja, er vissulega líka til athugunar. Nú vitum við svolítið meira. Nú vitum við það, að til viðbótar við þau 30 - skulum við segja - ríki, sem taka þátt í undirbúningsráðstefnunni í Genf undir hafréttarráðstefnuna 1973 og eru fylgjandi stærri lögsögu en 12 mílum og flest mun stærri lögsögu, þá eru 41 Afríkuríki a. m. k. að yfirvega það, sennilega og vonandi um það bil að ákveða það, að hafa samstöðu um miklu víðari landhelgi en þá, sem við erum að fara fram á. Til viðbótar vitum við það, að Kína, sem hefur öðlazt atkvæðisrétt hjá Sameinuðu þjóðunum, er eindregið fylgjandi 200 mílna landhelgi, og Kína telur sig - ekki skal ég um það segja - hafa einhver áhrif á afstöðu enn annarra ríkja. Hvernig skyldu þessar upplýsingar hafa orkað á hv. Alþfl.-menn og sjálfstæðismenn? Skyldu þær ekki hafa leitt til þess, að þeir hefðu farið af stað með landhelgisákvörðun, sem væri a. m. k. 50 mílur, sennilega landgrunnið allt og 400 metra dýpi og kannske eitthvað meira, 200 mílur. Ég veit það ekki. En ég hef séð það í dagblaðinu Vísi, að þessar fréttir eru fremur taldar rökstyðja það, að við hefðum alveg mátt bíða með einhliða útfærslu. Það hefði ekkert legið á. Tíminn vinnur með okkur, eins og Vísir segir, og okkur liggur ekki svo mikið á. Það sýnir sú breyting á afstöðu þessara ríkja, sem hér var gerð grein fyrir og Vísir hefur margsinnis gert grein fyrir. Ég skal ekkert um það segja, hvort þetta hefði orðið svo, hvort raunin hefði orðið sú hjá þingflokki þeim, sem þetta blað styður. En þetta er niðurstaða þess leiðarahöfundar, sem skrifar í Vísi. Hv. 1. þm. Reykv. spurði: Mundi það auka líkur á öryggismálaráðstefnu Evrópu, ef Noregur gengi úr NATO? Tvímælalaust ekki. Það mundi heldur ekki auka líkur á öryggismálaráðstefnu Evrópu, að Ísland gengi úr NATO. Við ætlum ekki að ganga úr NATO. Þess vegna höfum við góða von um það, að þessi öryggismálaráðstefna fari fram, og þær fréttir, sem berast frá Brüssel, frá höfuðstöðvum NATO-ríkjanna, benda eindregið til þess, að ráðherrafundurinn núna eftir nokkra daga muni leggja það til og komast að þeirri niðurstöðu, að þessa ráðstefnu eigi að halda. Þeir vita vel í höfuðstöðvum Atlantshafsbandalagsríkjanna um málefnasamning ríkisstj., því að þó að Morgunblaðið kunni ekki að vera lesið um allan heim, eins og hér var sagt áðan, þá hefur þessi samningur áreiðanlega borizt þangað. Þeir vita vel um hann, og hann hefur ekki hrætt þá svo upp úr skónum, að þeir þori ekki að efna til öryggismálaráðstefnu Evrópu, svo mikið er víst. Annars kemur það í ljós eftir nokkra daga. Ég vil svo taka það fram bara til áréttingar, að ég held nú, að hv. 1. þm. Reykv. hafi ekki misskilið þetta, en hann talaði um, að réttur bandalagsþjóða Efnahagsbandalags Evrópu til fiskveiða á Íslandsmiðum hafi aldrei verið samningsatriði. Það meinti ég heldur ekki. Það, sem ég meinti, og ég hygg, að átt sé við - þetta er að vísu orðalag, sem er upp úr þessu umboði, eftir því sem ég veit bezt, samningsumboði, er, að fyrirhuguð sé útfærsla fiskveiðilögsögunnar hér við land, og ég endurtek bara það, sem segir í skýrslu minni og hv. þm. réttilega - sem betur fer - tekur alveg undir, þ. e. að fiskveiðilögsagan hér er ekki samningsatriði, hvorki við Efnahagsbandalag Evrópu né aðra. Þá hygg ég nú, að ég hafi minnzt á flest það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði. Hann spurði að vísu hér í lokin: Hverjir verða fulltrúar Íslands í þeim samningaviðræðum, sem fyrirhugaðar eru við Bandaríkjamenn? Ég, hef ekki endanlega útnefnt neina nefnd til þess, en ég mun verða þar fyrst og fremst sjálfur með þá starfsmenn utanrrn., sem ég hef tiltæka og sem ég treysti bezt til þess að aðstoða mig í þeim samningaviðræðum. Ég hef ekki gert það upp, hvaða menn það verða. Hv. þm. taldi, að það hefði skapazt mikil tortryggni út af tveimur ráðh. erlendis. Ég hef ekki orðið var við það í þeim samtölum, sem ég hef átt við erlenda menn um fyrirkomulag varnarmála á Íslandi, að þeir telji það óeðlilegt, að samstarfsflokkar í ríkisstj. þurfi eitthvað að ræðast við um þau mál, sem þar eru til meðferðar. Ég hef heldur ekki orðið var við þá skoðun erlendis, sem mjög gætir hér, að tveir ráðh. úr samstarfsflokkunum séu hættulegri en fjórir. Það virðast sjálfstæðismenn telja, að hljóti að vera svo, að það sé miklu hættulegra að tala við tvo ráðh. en tala við fjóra. Það er allt í lagi, þeir passa þá hvor annan. En það hef ég ekki orðið var við erlendis. Af hvaða tilefni verður slík ráðherranefnd til og hvenær? Ég hef áður skýrt frá því, að það var ákveðið, áður en þessi stjórn var mynduð og áður en það var ákveðið, hverjir færu með hvaða málaflokka, að utanríkismálin skyldu rædd af þremur ráðh., einum úr hverjum flokki, og það er til vinnuhagræðingar, eins og ég hef margsinnis sagt, bæði hér og annars staðar. Ég tek svo að endingu mjög undir það með hv. 1. þm. Reykv., að það er sjálfsagt að ræða fordómalaust um varnarmálin og ræða þau á opnum grundvelli, eins og hann orðaði það. Ég hygg, að ég skilji það svona nokkurn veginn, hvað við er átt, en verði það gert, sem ég vona, þá eru það ný vinnubrögð í ríkisstj., ný vinnubrögð á Alþ., ef varnarmál eru rædd fordómalaust, því að það hefur ekki verið gert hér.  Hv. 9. landsk. þm. hélt hér langa ræðu og að mörgu leyti ágæta. Niðurstaða hans varð sú, að ef könnun sýndi það, að við þyldum það að vera án hers, þá skyldum við endilega láta hann fara. Þetta er mjög góð niðurstaða hjá hv. 9. landsk. þm. Ég óska honum til hamingju með hana, hún kom á óvart.  Hv. 11. landsk. þm. vildi gera, að mér skildist, fremur lítið úr þeim ummælum hv. 3. landsk. þm., að það væri ekki mikið skjól í varnarliðinu, þessum mönnum, sem hér eru, og hv. 9. landsk. þm. sagði, að þetta væri ekki árásarlið, heldur varnarlið. Það mun vera rétt. En vegna þess að hv. 3. landsk. þm. er ekki hér viðstaddur, þá ætla ég að leyfa mér að leiða til vitnis og staðfestingar á því, sem hv. a. landsk. hér sagði, vitni, sem hv. 11. landsk. þm. áreiðanlega tekur gilt. En það er Morgunblaðið í dag. Þar er grein, sem Morgunblaðið segir, að sé úr Neue Züriche Zeitung, óháðu blaði, sem gefið er út í hlutlausu landi og er á meðal virtustu dagblaða heims. Hvað hefur nú þetta blað að segja um haldið í varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli? Ég ætla, með leyfi forseta, að leyfa mér að lesa það: „Í stað þeirra 6000 manna, sem gert hafði verið ráð fyrir, hafa Bandaríkin varla haft meira en helming þessa fjölda á Íslandi og nær eingöngu í flugbækistöðinni í Keflavík í grennd við Reykjavík. Fyrir utan nokkrar flutninga- og könnunarflugvélar eru þarna einungis nokkrar flugvélar úr 57. orrustuflugsveit Bandaríkjanna og starfsfólk fyrir ratsjár- og könnunarstöðvar þeirra og fáeinir starfsmenn flotans. Með þessu liði er ekki einu sinni unnt að hafa eftirlit með landi, sem er tvisvar og hálfu sinnum stærra en Sviss, hvað þá heldur verja það. Við þetta bætist, að íslenzka vegakerfið er í mjög slæmu ástandi, þannig að herflutningar á landi gætu aðeins gengið mjög hægt. Vegna þoku og ísingar eru íslenzkir flugvellir lokaðir dögum saman, sem gerir ókleift að efla herliðið í Keflavík í skyndingu með öruggum hætti.“ Þegar hv. 3. landsk. þm. fær nú Morgunblaðið og Neue Züriche leitung í lið með sér, þá fara kannske hv. þm. hér sumir að taka mark á því. En þessi ummæli blaðsins finnst mér gefa ástæðu til þess að ætla, að það sé, eins og ég hef leyft mér að vona, hægt að gera upp á milli varnarhlutverks og aðvörunarhlutverks varnarstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli og það sé þess vegna hægt að gera það, sem ríkisstj. hefur ásett sér, þ. e. að standa við skuldbindingar sínar í NATO og það, að varnarliðið geti farið.



Herra forseti. Það var aðeins eitt atriði í ræðu hæstv. utanrrh., sem ég sá ástæðu til þess að ræða nokkuð. Að vísu kom fleira fram í ræðu hans síðar, sem ástæða væri til að ræða nánar, m. a. þau orð hans, að einhver orð hér í sölum Alþingis Íslendinga hefðu valdið því, að ásókn á Íslandsmið hefði minnkað. Ég veit ekki, hver þau orð eru. Vera má, að það séu orð hæstv. núv. ráðh., en ég efa það mjög. En þau orð hans, sem hann lét falla um landhelgismálið, - ég vil þó samt sem áður taka fram, að ég er ekki hingað kominn til þess að ræða það að þessu sinni, enda held ég, að bæði þeir sjálfstæðismenn, sem hér hafa talað í dag, og reyndar aðrir stjórnarandstæðingar, hafi forðazt það, vegna þess að það mál er enn til umr. undir öðrum dagskrárlið, - en það voru einmitt þau orð hæstv. ráðh., að hann gat þess, að til viðbótar þeim 30 þeirra ríkja, sem taka þátt í ráðstefnunni í Genf, sem honum er kunnugt um að muni styðja okkar mál þar, þá sé von í um það bil 40 Afríkuríkjum. Auk þess má reikna með Stóra-Kína, sem hæstv. utanrrh. hefur nú komið inn í Sameinuðu þjóðirnar, og mun líklega hafa í för með sér, að þó nokkuð margir fylgifiskar, eins og t. d. Albanía, muni styðja afstöðu Kína til okkar í sambandi við landhelgismálið og reyndar fleiri mál, eins og hann hefur orð Maos um að gert verði. Ég fæ þá ekki séð annað en það liggi á borðinu fyrir okkur á væntanlegri hafréttarráðstefnu, að við Íslendingar náum fram því, sem við höfum alltaf haldið fram, sem við sjálfstæðismenn og Alþfl.-menn héldum alltaf fram í tíð fyrrv. ríkisstj., að tíminn ynni þar með okkur, og á ég þá að sjálfsögðu ekki við dagblaðið Tímann, en þann tíma og þá þróun, sem er að verða í alþjóðamálum á þessu sviði. Sú þróun, sem hefur orðið vegna yfirtöku ákveðinna ríkja á hafsbotninum m. a. og þeirrar nýtingar, sem þegar er hafin á honum, og sú skoðun okkar, að lífið í sjónum fyrir ofan hafsbotninn sé þá þessara sömu ríkja og þá okkar ekki sízt, sem eigum allt okkar undir þeirri strönd, sem undan okkar landi er, þessi skoðun er að sigra. Því spyr ég, - enda virðist mér á þessum umr., sem farið hafa fram um landhelgismálið að undanförnu, að lítið hafi komið fram annað en gerræðislegar fullyrðingar, og jafnvel á margan hátt mætti hafa stærri orð um þær fullyrðingar, sem fram hafa komið frá núv. stjórnarliði um hinn brezk-vesturþýzka samning, sem gerður var 1961: Hvaða ástæða er þá til þess að segja þessum samningi upp? Ef við færum út, jafnvel á morgun, ef okkur finnst ástæða til eigum við verndunina vísa, við eigum vísan meiri hluta á væntanlegri hafréttarráðstefnu. Hæstv. utanrrh., hæstv. sjútvrh. og hinir ráðherrarnir eru búnir að tryggja okkur 40 svarta frá Afríku, þeir eru búnir að tryggja okkur Kína og fylgiríki, auk allra hinna, sem við áttum fyrir. Ég spyr: Af hverju þá ekki að fylgja þeirri eðlilegu þróun, sem á að vera í samskiptum ríkja, þegar milliríkjasamningar eru gerðir? Ég tek það fram aftur, að ekki var ætlan mín að ræða hér sérstaklega um landhelgismálið, þótt full ástæða væri til, vegna þess að á það er minnzt í umræddri skýrslu hæstv. utanrrh. og þá kannske sérstaklega vegna þeirra stórkostlegu blekkinga, sem annar þeirra ráðh., sem með þetta mál virðist fara, og oft og tíðum frekar en hæstv. utanrrh., hefur beitt, en þar á ég við hæstv. sjútvrh. Hann hefur leyft sér það, ekki aðeins hér í þingsölum, heldur og í fjölmiðlum, að tala um og benda á í einu orðinu nauðsyn samstöðu meðal þm. og þjóðarinnar, en svo reynir hann að spilla í öðru orðinu þessari sömu samstöðu með orðum, sem hann lætur falla í þá átt, að ákveðnar tillögur, sem löngu voru komnar hér fram á Alþ. og eru yfirlýst stefna bæði Alþfl. og Sjálfstfl. hér á Alþ., verði einmitt til þess að kljúfa landshluta. Auðvitað ber að mótmæla þessu harðlega, og auk þess þeim fullyrðingum hans og blekkingum, að þótt mörk fiskveiðilögsögu séu miðuð við jafndýpislínu, þá sé ekki hægt að verja þá línu. Þetta lýsir auðvitað alveg sérstakri fáfræði þessa ráðh. á þessum málum og vitandi vits segi ég það hér hiklaust, að hann er að reyna að blekkja þjóðina, og þetta eru kannske flestir sjómenn til vitnis um. En að sjálfsögðu skulum við allir viðurkenna það, að sama er, hvort um er að ræða 50 mílna eða 70 mílna línu eða jafndýpislínu, í dag höfum við Íslendingar engan möguleika á því að verja þá línu á þann hátt, sem við þurfum gagnvart lögum og dómstólum, ef við tökum skip í þeirri væntanlegri fiskveiðilandhelgi, einfaldlega vegna þess, að það vantar svo miklu meira til og á ég þar t. d. við staðsetningarkerfi. Eins og ég hef þegar tekið fram, ætlaði ég ekki að ræða um þetta, en það var að gefnu tilefni í ræðu hæstv. utanrrh., sem ég vil skýrt taka fram, eins og ég hef áður tekið fram opinberlega, að ég tel bæði góðan og gegnan dreng, og ég tel það enn, þótt hann hafi lent í tröllafélagsskap upp á síðkastið. Auðvitað er hægt að æra alla góða drengi, ef þeir lenda í þannig félagsskap, og mér sýnist á öllu, að á nokkurn hátt hafi hann ærður verið, vegna þeirra fáránlegu spurninga, sem hæstv. utanrrh. leyfir sér að leggja hér fyrir einn af ræðumönnum Sjálfstfl., sem hér talaði í dag, og þar á ég við þessa spurningu: Af hverju vilja Norðmenn og Danir ekki hafa erlent herlið í sínu landi? Og fleira var það, sem hann lagði út af. Hann vitnaði að vísu í þýdda grein í Morgunblaðinu í dag, ákveðið atriði í henni. Vissulega hefði hann átt að lesa þá grein alla í ræðu sinni og benda á það, sem þar kemur fram, m. a. um þann stóraukna flota- og herstyrk, sérstaklega flotastyrkinn á Norður-Atlantshafinu, sem Rússar hafa komið upp á síðustu árum, og þann geysilega vígbúnað, sem þeir hafa haft á þeim landsvæðum, sem þeir ráða yfir í norðvesturhluta Rússlands, á Kólaskaganum, á landamærum Finnlands, við landamæri Noregs og fyrir norðan landamæri Svíþjóðar. Þetta eru staðreyndir, sem ekki verður gengið fram hjá og allir vita um, og þeir hafa sjálfir hælzt um, sérstaklega af flotastyrk sínum. Ef hæstv. utanrrh. hefur engar viðræður átt við fulltrúa Danmerkur eða Noregs um þessi varnarmál okkar, sem eru auðvitað ekkert annað en hlekkur í varnarkeðju Norður-Atlantshafsbandalagsríkjanna, og hann hefur ekki enn þá ákveðið neinar slíkar viðræður, eins og kom fram í ræðu hans, þá get ég leyft mér að skýra honum frá því, að ég hef átt viðræður við ýmsa hina ágætustu menn, sérstaklega frá Noregi, sem hafa ekki aðeins þungar áhyggjur út af þeirri ákvörðun, sem þegar hefur verið tekin af hæstv. ríkisstj. og í málefnasamningi hennar, - og menn hreinlega krossa sig í bak og fyrir, þegar þeir lesa hann, - heldur benda þeir m. a. á það, og það er sameiginlegt álit þeirra, sem hlut eiga að máli, - og þar á ég við okkar vinaþjóðir og samstarfsþjóðir í Atlantshafsbandalaginu í Evrópu, Vestur-Evrópuþjóðirnar, - þeir benda á það réttilega, að þessum síaukna og stórvaxandi flotastyrk Rússa og þeim æfingum, sem sá floti hefur hér á Norður-Atlantshafi og suður um Atlantshaf, er bent m. a. gegn flutningaleiðum til Vestur-Evrópu, en þær leiðir liggja nú fram með suðurströnd Afríku. Þar hef ég t. d. í huga yfir 50% af öllum olíuflutningi til Vestur-Evrópu, sem þýðir það, ef stöðvaður yrði, að alla framleiðslu, alla þessa getu væri hægt að stöðva á örfáum klukkustundum með þeim flotastyrk, sem Rússar hafa yfir að ráða. Sama gildir auðvitað um flutningaleiðina til Bandaríkjanna. Þessar þjóðir leggja ekki að meginefni til upp úr því, að hér á Íslandi sé sú varnarstöð, sem sumir eru að tala um, eða að hér sé herstyrkur til þess að berjast við eitthvert óvinalið, sem réðist inn í landið, heldur það eftirlit, sem hægt er að hafa með þessum flota, sem enn þá er talinn vera í höndum þeirra manna, sem mundu nota hann gagnvart þeim þjóðum, sem mynduðu þetta bandalag á sínum tíma til þess að forðast það, að upp á okkur og aðrar þjóðir yrði þröngvað þjóðskipulagi og skoðunum, sem við ekki vildum. Hvað með herstöðvar NATO í Noregi og í Danmörku í stað þess að hafa þær hér á Íslandi? Ég geri ráð fyrir því, ég veit það, þótt hæstv. utanrrh. hafi þá verið í skóla, þá veit ég líka, að á þeim tíma hafði hann ákveðnar pólitískar skoðanir og að hann hefur að sjálfsögðu myndað sér skoðanir á málefnum Finnlands á þeim tíma, þegar Rússar réðust inn í það. Gerir hann sér grein fyrir því í dag, hvað mundi gerast, ef önnur NATO-ríki, - nú er Noregur eitt af NATO-ríkjunum, - ef önnur ríki en Noregur settu upp slíkar stöðvar eða kæmu her inn í Noreg? Þegar eru komnar að landamærum Finnlands beinar brautir, þeir vegir, sem kvartað er yfir í dag, að séu ekki á Íslandi, þegar á að verja það land, en hefði kannske komið, ef ríkisstj. hefði ekki gripið til sinna ráðstafana 1956. Það er tiltölulega auðvelt að halda þeirri vegarlagningu áfram. Sá er ótti Norðmanna, Dana og Svía, að ef til slíks kæmi, að NATO setti upp sérstakar herstöðvar á vegum annarra en þeirra, sem í landinu búa, þá mundu Rússar þegar taka Finnland og setja sínar herstöðvar niður við landamæri Finnlands að austanverðu, sem þýddi það, að aðeins yrðu nokkrar mílur á milli þessara stöðva, sem enn frekar mundi auka á þá spennu, sem er í heiminum í dag. Hvernig sem við lítum á dvöl varnarliðsins hér á Íslandi, og að sjálfsögðu viljum við allir vera lausir við að það sé hér, skulum við ekki gleyma því, að við erum líka skuldbundnir í okkar samningum, við erum skuldbundnir öðrum þjóðum. Sérstaklega á ég þá við skoðanir vinaþjóða okkar á Norðurlöndum í þessu efni, og ég vil taka fullt tillit til þeirra skoðana, sem þar koma fram. Það, sem ég hef hér sagt, er auðvitað aðeins byggt á mínum eigin viðtölum við menn af Norðurlöndum og reyndar frá NATO líka, en eins og ég tók fram áðan, hefur hæstv. utanrrh. ekki enn þá séð ástæðu til þess að ræða við þá um þessi mál eða hyggst enn gera það. Ég vildi aðeins undirstrika þetta atriði og vil aftur undirstrika, að það er mikill ótti um það í þessum ríkjum, að ef til þess þyrfti að grípa, að NATO setti upp fleiri stöðvar, t. d. í Norður-Noregi, en þeir hafa og reknar eru af Norðmönnum, þá grípi Sovétmenn til þessara gagnaðgerða. Það var aðeins þetta atriði, sem ég vildi sérstaklega draga fram og láta koma fram í þessum umræðum. Ég vil þar utan þakka hæstv. ráðh. fyrir hans greinargóðu skýrslu og fyrir sumt af því, sem þar hefur verið drepið á sérstaklega og reyndar hefur verið gert í ræðum manna hér í kvöld, eins og t. d. hv. þm. Benedikt Gröndal gerði, er hann drap á starfsaðstöðu okkar manna í utanríkisþjónustunni. Þjóðin hefur stundum gert grín að því og reyndar alþm. líka, að utanríkisþjónustan væri nokkurs konar dvalarheimili fyrir aldraða stjórnmálamenn. Það má á margan hátt taka undir þetta, en hins vegar skulum við ekki gleyma því, að margir þeirra, sem á þann veg hafa verið sendir til starfa á vegum utanríkisþjónustunnar, hafa verið sendir af sérstökum ástæðum og vegna sérstakra mála og hafa unnið þar mikið og gott gagn í sínu starfi. Hinu skal ég ekki leyna, að mér er þetta frekar ógeðfellt, þótt þar eigi í hlut margir mínir ágætu vinir, sem hafa staðið sig með afbrigðum vel í þessari þjónustu. En því meir ber því að fagna, að nú upp á síðkastið hafa valizt til starfa í þessari þjónustu hinir ágætustu menn ungir að árum, og okkur ber að styðja að slíkri þróun og ég mundi styðja það heils hugar, ef hæstv. utanrrh. og reyndar ríkisstj. í heild tækist að búa betur að þeim og stuðla að slíkri þróun í framtíðinni. Ég álít, að það mundi verða íslenzkri þjóð til heilla.



Herra forseti. Hér hafa í dag farið fram fróðlegar umr. um stefnu ríkisstj. í utanríkismálum. Þó hafa þær ekki haft inni að halda allan þann fróðleik, sem við hefði e. t. v. mátt búast. Við erum mörg, sem enn þá spyrjum, hver sé afstaðan til ýmissa viðkvæmustu þátta utanríkismála okkar. Það er margt óljóst í þessum málum og hefur ekki skýrzt í því, sem hér hefur verið rakið af hálfu ríkisstj. í dag. Þess vegna langar mig til þess að lesa hér dálítið, sem mér finnst varpa ljósi á afstöðu hæstv. ríkisstj. með því, með samþykki hæstv. forseta, að lesa upp úr Þjóðviljanum. Blaðið Þjóðviljinn í dag er einstaklega fróðlegt. Það flytur ýmis atriði úr stjórnmálayfirlýsingu landsfundar Alþb. og viss ummæli hæstv. sjútvrh., sem leiða hugann að því, að það er eitt öðru fremur, sem einkennir afstöðu fulltrúa Alþb. í utanríkismálum. Það er nefnilega nú sem fyrr, eins og fram kom í dag í tilvitnun í orð hv. þm. Þórarins Þórarinssonar, aðalatriðið í þeirra afstöðu að slíta sem mest þeir mega tengsl við okkur vinveittar vestrænar þjóðir. Þessu til stuðnings vil ég minna á, að fyrir nokkrum dögum fór hér fram á Alþ. umr. um landhelgismálið, og það var mjög greinilegt, að mikill munur var á því, hvað það var, sem hæstv. forsrh. taldi aðalatriðið í landhelgismálinu, og hvað það var, sem hæstv. sjútvrh. taldi aðalatriðið í landhelgismálinu. Hæstv. forsrh. sagði: Aðalatriðið er samstaðan um útfærslu landhelginnar. Þessu erum við í Sjálfstfl. hjartanlega sammála. Hæstv. sjútvrh. sagði: Aðalatriðið er uppsögn samninganna við Breta og Vestur-Þjóðverja. Þetta hefur hann aftur sagt í ræðu hér á Alþ. Annar ráðh. segir: Aðalatriðið er samstaða um útfærslu landhelginnar. Hinn ráðh. segir: Aðalatriðið er uppsögn samningsins við Breta og Vestur-Þjóðverja, - uppsögn samningsins, sem felur í sér ákvæði um það, að við höldum áfram að færa út okkar landhelgi. Það er aðalatriðið að segja þeim samningi upp, segir hæstv. sjútvrh. Þetta er um afstöðu hæstv. sjútvrh. til landhelgismálsins, um það, sem hann telur aðalatriði. Í Þjóðviljanum gefur að líta, hvað það er, sem er aðalatriðið í augum þessa sama hæstv. ráðh. í varnarmálunum. Það er birt tilvitnun í orð hæstv. ráðh., sem raunar var vitnað til í dag, en í rauninni er þessi litla grein svo merkileg, að ég ætla, meðleyfi hæstv. forseta, að lesa hana ásamt fyrirsögn. Fyrirsögnin er þessi: „Herinn fer, ef við störfum vel. Við Alþb.-menn störfum vel“. Í greininni segir svo: „Ég get ekki fullyrt, að það sé rétt haft eftir utanrrh., að fyrst skuli fara fram rækileg athugun á aðstöðu hersins hér á landi og síðan eigi að taka ákvörðun um brottför hans eða áframhaldandi dvöl hans,“ sagði Lúðvík, „en hér er haldið fram algjörlega rangri túlkun málefnasáttmálans.“ Maður hefði nú saknað þess, ef eitthvað hefði um liðið án þess að kæmi fram kenning um túlkun á þessum sáttmála. Svo haldið sé áfram: „Í málefnasamningnum er fjallað um endurskoðun herverndarsamningsins, en þar er átt við endurskoðun, sem miðar að því, að herinn eigi að fara úr landi í áföngum á kjörtímabilinu. Orðalagið í málefnasáttmálanum bendir enn fremur til þess, að leiði endurskoðunin ekki til brottflutnings hersins, skuli herverndarsamningnum sagt upp.“ Ég veit ekki, hvort hæstv. utanrrh. er sammála þessu. Hérna er þessu blákalt haldið fram, þetta hefur ekki komið fram hér í umræðum í dag og ég tel fulla ástæðu til að vekja athygli á þessum skilningi viss hluta af ríkisstj. á þessum þætti málefnasamningsins. Ef ég má halda áfram tilvitnunum í hæstv. ráðh., - það er kannske fullmikið lagt á hv. þm., þeir eiga nú svo oft kost á því að hlusta á langar ræður af vörum þessa hv. þm. sjálfs. En hann heldur áfram, segir blaðið: „Á því er enginn vafi, að ef við eigum að ná fullum sigri í þessu máli, sem er eitt erfiðasta málefni ríkisstj., verðum við að leggja af mörkum mikla vinnu, það verður að glæða þjóðernisskilning á mikilvægi málsins.“ Ég vil taka fram, að þessu er ég hjartanlega sammála. Það er mjög mikilvægt að glæða þjóðernisskilning Íslendinga á því að varðveita öryggi þessa lands, og mér finnst, að við öll, hvort sem við erum nú í Alþb. eða í öðrum flokkum, eigum að vinna að því að efla þjóðernisskilning á mikilvægi þessa máls, á mikilvægi þess að varðveita öryggi og sjálfstæði Íslands. Svo enn sé vikið að þessari grein og ummælum hæstv. sjútvrh., þá segir hann: „Það sést á Morgunblaðinu og málflutningi íhaldsaflanna, að þau telja sig vera í sókn og telja, að með sama framferði verði undan látið í herstöðvarmálinu, og Morgunblaðinu gæti orðið að ósk sinni, ef ekki verður starfað sleitulaust til þess að vekja skilning á nauðsyn þess, að herinn hverfi úr landinu. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að Framsfl. hefur gengið til móts við okkur í þessu máli.“ Ég vil mega skjóta hér inn í: Hvernig? og beina þeirri spurningu til hæstv. ráðh., sem með þessi mál fer eða á að fara. Greinin heldur áfram: „En til þess að framsóknarmenn, segir hæstv. ráðh., standi ákveðið við ákvæði málefnasáttmálans um brottför hersins, verða þeir, framsóknarmennirnir, að finna sterkan þjóðarvilja að baki kröfunni um brottvísun hersins. Lúðvík kvaðst telja, að Einar Ágústsson utanrrh. hefði einlægan vilja í þessu máli.“ Svo mörg voru þau orð, svona var þessi grein, með tilvitnunum í orð Lúðvíks Jósepssonar, hæstv. sjútvrh. Mér finnst hún varpa talsverðu ljósi á það, hvernig hluti ríkisstj., og að því er virðist allráðamikill hluti ríkisstj., lítur á þau mál, sem alltaf er verið að ræða um hér á Alþ. fram og aftur, hvernig skilja beri. Í sambandi við þetta mál langaði mig til að minnast á eitt, sem hér hefur mjög komið til umræðu, till. okkar sjálfstæðismanna um nefnd til að fjalla um varnarsamninginn, um nefnd fulltrúa lýðræðisflokkanna, sem þingflokkar Alþ. skuli kjósa í því skyni. Með tilliti til ræðu hæstv. utanrrh. hér áðan verður ekki annað séð en að hann þarfnist þeirrar hjálpar, sem fram er boðin í þessari till. Ég vil vona það, að á þeim tíma, sem líður þangað til þessi till. kemur á dagskrá, hafi hann ráðrúm til þess að endurskoða afstöðu sína og átti sig á, hvað hér er um að ræða. Þetta er tilboð um hjálp honum til handa af heilum hug fram borið. Mér er annað en hlátur í hug og meira að segja get ég ekki varizt þeirri hugsun, að ræða hæstv. utanrrh. hér áðan hafi verið beinlínis hryggileg. Hér minnist hæstv. utanrrh. á það hvað eftir annað, að með till. sjálfstæðismanna sé verið að leggja til að fara inn á algjörlega nýja braut í störfum Alþ., að því er varðar varnarmálin. Það er ekki nýtt í sölum Alþ., að lýðræðisflokkarnir fjalli um þessi mál, varnarmálin, um varnarsamninginn, um afstöðuna til NATO, sem við erum aðilar að, til þess að vernda lýðræðið í landinu. Það, sem er nýtt í þessu máli, er það, að til skuli kvaddir til að fjalla um þessi mál boðberar þeirra afla, sem varnarsamningurinn og aðildin að NATO er til þess að verjast. Sú fullyrðing hv. þm. Jónasar Árnasonar hér í dag, að þessi till. væri ólýðræðisleg, hljómaði mjög undarlega í mínum eyrum. Menn sjá stundum dálítið einkennilega fleti á lýðræðinu og má segja, að svo hafi verið um hv. þm. í þetta sinn. Hér er um að ræða samning um það, að þjóðir þessa hluta heims, sem við byggjum, sameinist til varnar gegn þeim öflum, sem ógnuðu lýðræði og öryggi í heiminum, þegar þessi samningur var gerður, - og hvernig í ósköpunum má það vera, að nú sé ástæða til þess að ráðgast um það við boðbera heimskommúnismans hvernig eigi að verjast yfirgangi þess afls? Mér finnst þetta undarlegt lýðræði. Það liggur alveg ljóst fyrir, að þessir menn vilja hvorki hafa neitt með Atlantshafsbandalag né varnarsamning að gera. Um hvað ætla þeir þá að ræða í sambandi við varnarmálin? Þessi afstaða liggur fyrir. Einhvern veginn sýnist mér, að þessi notkun á reglum lýðræðis mundi fremur verða til þess að grafa undan því en styrkja það. Árið 1951, þegar varnarsamningurinn var gerður, lá fyrir um það samþykki allra þm. lýðræðisflokkanna, 43 að tölu, að rétt væri að hafa ekki samband um þessi mál við fulltrúa Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins. Þá voru þessir sömu lýðræðisflokkar sammála um það, að varnarleysi Íslands stefndi, eins og þá var ástatt í alþjóðamálum, bæði landinu sjálfu og friðsömum nágrönnum þess í óbærilega hættu. Allir þm. lýðræðisflokkanna voru sammála um gerð varnarsamningsins, en ríkisstj. lýsti því yfir, að hún hefði ekki talið rétt að hafa samráð við þm. Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins um öryggismál Íslands. Núna hafa vissir af þessum sömu lýðræðisflokkum allt aðra skoðun á þessu máli, núna finnst þeim rétt að kveðja fulltrúa kommúnistanna í heiminum til ráðuneytis um það, hvernig eigi að verjast hugsanlegum ágangi heimskommúnismans. Ég held, að við verðum að gera okkur grein fyrir því, að aðalatriði þessa máls er það, hvorum megin við viljum standa í afstöðunni til valdabaráttunnar í heiminum. Viljum við standa áfram eins og við höfum gert með þeim vestrænu lýðræðisþjóðum, sem búa við svipaða menningu og svipaðar lífsskoðanir og við gerum, eða viljum við opna okkar land og skapa möguleika á því, að e. t. v. renni af stað sú skriða, sem þó tókst að stöðva, þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað? Þetta finnst mér vera aðalatriði málsins og afstaðan til varnarmálanna og Atlantshafsbandalagsins snúast um þetta.



Herra forseti. Ég þarf að gera örfáar athugasemdir við atriði, sem til mín hefur verið beint og ég sé ástæðu til að ræða frekar en í fyrri ræðu minni í dag. Hv. 5. þm. Vesturl., Jónas Árnason, beindi til mín mjög nýstárlegri og athyglisverðri spurningu. Hann skýrði okkur frá því, að nú lægi fyrir Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York tillaga, sem Ceylonbúar hefðu flutt, um að friðlýsa Indlandshaf allt. Hv. þm. spurði, hvort ég væri reiðubúinn til að standa að því, að flutt yrði tillaga af sama tagi um stór svæði af hafinu umhverfis Ísland, þ. e. verulegan hluta af Norður-Atlantshafi. Svar mitt er, að mér væri mikil ánægja að ræða þetta við hann. Þetta er nýstárleg hugmynd, sem ég hef ekki haft ástæðu til að hugleiða áður, og er fyllsta ástæða til að athuga hana og íhuga. Hins verður þó að geta, að mér virðist við fyrstu sýn sem hér á Norður-Atlantshafi mundu fylgja slíkri friðlýsingu ýmsir annmarkar, sem ekki eru fyrir hendi á Indlandshafi. Gerir þetta málið þar af leiðandi ólíklegra til að ná fram, þó það þýði ekki, að ekki megi hreyfa slíkri hugmynd. Indlandshaf er stórt, en við það allt er ekki eitt einasta teljandi flotaveldi og lítið um flotastarfsemi þar, sérstaklega eftir að Bretar hafa dregið sig að verulegu leyti í hlé á þessu hafi. Á Atlantshafi er þessu allt öðruvísi farið. Þar er miklu meira um hernaðarlegar siglingar, og alveg sérstaklega er sá munurinn, að á Atlantshafi er aragrúi af kafbátum, bæði frá stórveldinu í austri og stórveldinu í vestri, sem flytja flugskeyti með kjarnorkuvopnum. Þetta gerir miklu ríkari ástæðuna fyrir því, að hreinsa þurfi hafið af þessum ófögnuði, en það mundi engu að síður gera málið erfiðara í framkvæmd. Nú vitum við það, að allar alvarlegar tillögur um afvopnun eru tilgangslitlar, nema þeim fylgi ráðstafanir til að fylgjast með því, hvernig þeim er framfylgt. Það er enginn vandi að fá gerðar samþykktir um að banna kjarnorkuvopn, en það er mikill vandi að fá stórveldin til að samþykkja ráðstafanir til að fylgjast með framkvæmd þess. Ætti að hafa eftirlit með því, að slíkri friðlýsingu á Norður-Atlantshafi væri vandlega framfylgt, yrðu Sameinuðu þjóðirnar væntanlega að halda uppi slíku eftirliti. Ef hafa ætti eftirlit með Noregshafi, Íslands- og Grænlandshafi og hafinu sunnan við Ísland, hvar ætti þá að staðsetja það eftirlit? Óhjákvæmilegt yrði að staðsetja það á Íslandi. Ef ætti að framkvæma slíka friðlýsingu af alvöru, þá er ég hræddur um, að hún mundi leiða til þess, að hér yrði miklu meira alþjóðlegt eftirlitslið, með allan þann flug- og herbúnað, sem til þess þarf, en það lið, sem hér er í dag. En ég vil ítreka, að mér þykir vænt um, að þessu var beint til mín, en ekki valdameiri aðila hér í deildinni. Mér væri mikil ánægja að ræða þetta nánar við hv. þm. og kanna, hvort grundvöllur er fyrir því að flytja þetta mál, því að orð eru til alls fyrst, þó að oft reynist langt frá fyrsta orði til framkvæmda á sviði utanríkismála. Hér hefur mikið verið rætt um það, hvers vegna Danir og Norðmenn vilja ekki erlendan her. Því hefur verið kastað fram, að þeir hafi meira bein í nefinu en við, þeir trúi eins og við, að ekki sé gott og samrýmanlegt frelsi þjóðarinnar að hafa slíkan her til lengdar, og þeim hafi tekizt að framfylgja stefnunni en okkur ekki. Þetta mál er engan veginn einfalt. Auðvitað er meginmunurinn sá, að þeir hafa sín eigin varnarkerfi og verja til þeirra miklum fjármunum. En það er margt annað, sem þarna kemur til greina. Sú hugmynd, að sveitir, sem eru á Íslandi, geti gert jafnmikið gagn, ef þær væru í Noregi eða Danmörku, er hreinn misskilningur, því um allt önnur varnarverkefni er að ræða hér en þar. Hv. 10. þm. Reykv. benti á það, sem kallað er norrænt jafnvægi og er orðið eitt elzta og kunnasta slagorð í utanríkispólitík á Norðurlöndum. Það byggist á því, að Norðurlöndin að vestanverðu, Noregur, Danmörk og Ísland, hafa á vissan hátt reynt að draga úr hernaðaraðgerðum á landsvæðum sínum, sem kynnu að ögra Sovétríkjunum eða hvetja þau til að leggja þyngri byrðar á Finna. Þetta er mikilvægt atriði, og Finnar sjálfir skilja manna bezt, hvaða þýðingu það hefur fyrir þá. Norðmenn fara svo nákvæmlega út í þetta, að þar er útlendum flugvélum, sem til Noregs koma, bannað að fljúga austur fyrir vissa lengdargráðu. Þegar Norðmenn halda heræfingar, sem þeir gera öðru hverju og bjóða oft til þeirra herjum bandamanna sinna, þá láta þeir slíkar æfingar aldrei fara fram í Finnmörku, vegna þess að það hérað liggur að Sovétríkjunum. Þetta er vísvitandi stefna, sem er skýrust í Noregi, enda er Noregur það landið, sem á landamæri að Sovétríkjunum. Þó eru í Noregi miklar birgðastöðvar Atlantshafsbandalagsins. Þar eru aðalstöðvar norðurvarna þess með fjöldanum öllum af erlendum herforingjum og brezkum yfirmanni í stöðvum norðan við Osló. Til viðbótar má benda á varðandi Dani, að þeir framfylgja þessari stefnu í Danmörku sjálfri, og samkvæmt lögum er Grænland hluti af Danmörku, en þessi stefna gildir ekki um Grænland. Ef hér væri eingöngu um að ræða viljastyrk til að verjast erlendu varnarliði, þá hlyti sama regla að gilda í Danmörku sjálfri og í Grænlandi, en því fer víðs fjarri. Hitt er annað mál, að Danir vilja sem allra minnst tala um Grænland í þessum efnum. Hér hefur verið nokkuð rætt um, hvaða vörn sé raunverulega í varnarliðinu. Ég verð að segja, að ég undrast, að menn skuli tala um það í alvöru á Alþingi Íslendinga, að þetta 3000 manna lið eitt gæti varið Ísland fyrir árás. Þetta hélt ég, að engum manni hefði dottið í hug. Mér skilst, að þetta lið vinni aðallega að tvenns konar hlutverkum suður á Reykjanesi. Það var sagt hér áðan og lesið upp úr þýzku blaði, að hér væri 57. orrustuflugsveit Bandaríkjanna og radarkerfi. Hér mun nú aðeins vera hluti af þessari orrustusveit. Bandarískir blaðamenn, sem hér hafa verið, segja mér, að þessi sveit hafi til afnota orrustuflugvélar, sem eru svo úreltar, að þær eru ekki í notkun neins staðar í heiminum nema hér, og hafa ekki verið framleiddar síðan 1958. Af þessu sjá menn, að það er ekki vænzt hernaðarátaka, enda munu þessar flugvélar rétt geta náð í rússnesku könnunarflugvélarnar og tekið af þeim myndir. Það er allt og sumt, sem gerist. Þar að auki fer fram víðtækt eftirlitsflug frá Keflavíkurflugvelli og um hafið hér í kring og mig grunar, en gaman væri að fá um það umsagnir manna, sem betur vita, að það sé þetta eftirlit, sem talið er skipta langmestu máli í dag. Hvernig á þetta varnarlið að verja Ísland? Það er einfaldlega með því, að Ísland er hlekkur í varnarkeðju Atlantshafsbandalagsins. Þessi varnarkeðja byggist ekki á því, að á hverjum fermetra þessara ríkja sé svo öflugur hervörður, að þangað komist enginn. Varnarmátturinn byggist á því, að árás á eitt af þessum ríkjum þýði árás á þau öll og að kerfið sem heild sé þannig, að ef einhver hygði á atlögu gegn því, mundi það fljótlega sjást. Varðandi okkur Íslendinga mundi ábyggilega gefast tími til að gera frekari ráðstafanir, ef til slíkra ótíðinda drægi. Menn mega því ekki líta á varnarmáttinn hvað varnarliðið eitt og einangrað snertir, heldur verður að líta á kerfið í heild. Mér hefur heyrzt á tali hæstv. utanrrh., að hann vilji á einhvern hátt viðhalda því aðvörunarhlutverki, sem hér er gegnt. Ef það er hægt, þannig að hlekkurinn verði óbrotinn og keðjan ekki talin veikari en hún var fyrir, geri ég ráð fyrir, að það teljist umræðugrundvöllur um lausn þessa máls. Það er langt síðan allir varnarliðsmenn, sem beinlínis voru hér til þess að hleypa úr byssum sínum á hugsanlega innrásarmenn, voru sendir heim. Allt slíkt lið fór héðan 1960–1961, þegar stórbreyting var gerð á varnarliðinu. Í þessu sambandi vil ég benda á atriði, sem sjaldan hefur komið fram opinberlega. Síðasta ríkisstj. dró úr fjölda varnarliðsmanna og dró úr starfseminni á Keflavíkurflugvelli til stórra muna, þannig að fjöldi varnarliðsmanna mun hafa minnkað um allt að því helming á þessu tímabili. Þetta er ekki alveg þýðingarlaust fyrir þá, sem fyrst og fremst líta á varnarmálin út frá þjóðernislegum tilfinningum og óttast þau áhrif, sem dvöl varnarliðsins getur haft á íslenzkt líf og íslenzka menningu. Hæstv. utanrrh. kvartaði undan því, að ég hefði talað um hin stóru orð í stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar í utanríkismálum, en sagt, að framkvæmdir væru litlar. Ég held, að ég hafi hagað orðum mínum þannig, að ríkisstj. hafi reynzt illa undir það búin að efna stóru orðin. Það hefur komið í ljós í varnarliðsmálunum og í mörgum fleiri málum, sem heyra undir utanríkismál, að ríkisstj. hefur litlar tiltækar hugmyndir um það, hvað hún ætlar að gera. Það var ekki ætlun mín að kveða upp yfir henni endanlegan dóm eftir fjóra mánuði, heldur skal ég fallast á, að það sé ástæða til þess að bíða, þangað til stjórnin er öll, áður en slíkur dómur verður upp kveðinn. Hæstv. ráðh. gerði nokkuð úr því, að ég hefði viðurkennt, að of mikil leynd hefði verið yfir varnarmálunum um langt skeið. Ég vissi það fyrir, þegar ég sagði þessi orð, að þessi svör mundu koma, að við hefðum séð það seint, að þarna hefði ekki verið rétt á málum haldið. Í þessu sambandi vil ég minna á, að sú leynd, sem hefur verið yfir varnarliðinu og starfsemi þess, er ekki ný. Hún er miklu eldri en síðasta ríkisstj. Ég vil jafnframt benda á það, að skortur á samstarfi utanrrh. við Alþ. og utanrmn. er heldur ekki nýlegt fyrirbrigði, heldur má rekja það allar götur aftur til þess, þegar varnarliðið kom hingað 1951. Á þeim árum, fyrst eftir að varnarliðið kom, sat hér ríkisstj., sem í voru Framsfl. og Sjálfstfl., en Alþfl. var þá í hópi lýðræðisflokkanna. Mig minnir, að þá hafi fyrirrennarar Alþb., a. m. k. á einhverju skeiði, fengið menn í utanrmn. Þá þótti vera svo mikil hætta á ferðum, ef þeir kæmust í þessi mál, að ákveðið var í samráði við Framsfl. að láta utanrmn. kjósa þriggja manna undirnefnd til þess að sneiða fram hjá hættunni. Þessi undirnefnd starfaði mörg ár þannig, að í henni voru sjálfstæðismaður, framsóknarmaður og Alþýðuflokksmaður. Þarna byrjaði þetta, þegar Sjálfstfl. fór með utanríkismál. Þessu kerfi var síðan haldið dyggilega áfram, þegar breyting varð í utanrrn. og Framsfl. tók við stjórn þess. Það varð engin breyting á. Nú kunna menn að furða sig á þessu, þegar ég rifja það upp, og fordæma það. En ég vil biðja menn að vera ekki of stranga í dómum, heldur íhuga, hvernig almennt ástand og viðhorf voru á þeim árum, þegar kalda stríðið geisaði. Þetta var einn angi af því. Tortryggnin var svona mikil. Það tók okkur eins og aðra langan tíma að losna úr þessum viðjum. En ég vil biðja menn að minnast þess líka, að það var Alþfl.-maður, Emil Jónsson, sem endanlega hætti þessu kerfi, er hann var utanrrh., tók upp samstarf við utanrmn. Varð það fljótlega jafngott og það er í dag. Emil byrjaði á því, sem hæstv. utanrrh. heldur áfram með ágætum í dag, að flytja Alþ. ítarlega skýrslu um utanríkismál og láta fram fara umræður á eftir. Hér er um að ræða arf frá liðinni tíð, og ég sé enga ástæðu til þess að draga dul á, hvernig þessi mál voru. Það eru ekki sinnaskipti hjá Alþfl.-mönnum í þessu máli frekar en öðrum. Við erum jafnfegnir því og allir aðrir, að þessi mál skuli hafa breytzt svo til hins betra, að menn úr öllum flokkum geti um þessi mál rætt og að utanrmn. geti starfað eðlilega í samvinnu við utanrrh. Við höfum flutt till. okkar um, að Alþ. og nefndir taki upp sérstaka rannsókn á varnarmálum að gefnu tilefni. Meðferð varnarmálanna er komin í þvílíkan hnút, að við teljum slíka athugun fyllilega réttlætanlega og gerum okkur vonir um, að hún gæti orðið til að greiða fyrir málinu og sérstaklega til að gefa alþýðu manna í landinu betri kost á því en hingað til að kynna sér ýmislegt varðandi varnarmálin. Ég sé ástæðu til þess að þakka hæstv. utanrrh. fyrir það, hversu vel hann tók undir þá till., sem Alþfl. hefur flutt um þetta. Mér skildist, að hann væri ekki á móti efni till. Ef Alþ. vildi, gæti það samþykkt till. Hann sagði ekki um þessa till. eins og aðra till., að hún fengi ekki hans atkvæði, svo að ég geri mér von um, að hæstv. ráðh. gæti hugsað sér að greiða okkar till. atkvæði. Ég vil aðeins segja við hann, að það mundi hjálpa til, ef slíkur áhrifamaður léti í ljós við flokksmenn sína og raunar aðra stjórnarflokka, að hann væri fylgjandi því, að þessi till. næði fram að ganga. Hér hefur aðeins verið lítillega fjallað um landhelgismálið, vegna þess að það hefur verið rætt við önnur tækifæri, og ég skal ekki halda þeim umr. áfram. En ég vil aðeins að lokum nefna örlítið atvik. Þegar sendiherra Kínverska alþýðulýðveldisins gekk á fund Sigurðar Bjarnasonar ambassadors í Kaupmannahöfn og þakkaði fyrir hjálpina í New York, þá tilkynnti hann, að Kínverjar mundu styðja okkur í landhelgismálinu. Samkv. frásögninni tilkynntu Kínverjar, að þeir vildu styðja okkur í útfærslu í 50–70 mílur. Nú eru Kínverjar greindir menn og sjálfsagt úrvalslið, sem þeir hafa í utanrrn., svo að ég efast ekki um, að þeir hafi kynnt sér málflutning Íslendinga, áður en þeir sögðu þetta. En þeir hafa þá, jafnklókir og þeir eru, skilið málflutning okkar, sem fram hefur farið undir forystu núv. ríkisstj., á þann hátt, að það væru 50–70 mílur, sem fyrir okkur vekti. Ég vil aðeins benda á, að það er ekki einskis virði að fá vitneskju um, að þeir hafi skilið kynningu landhelgismálsins á þennan hátt. Ég vil að lokum benda á, að þetta gefur í skyn, að kynning málsins erlendis ætti ekki að þurfa að standa í vegi fyrir því, að hæstv. ríkisstj. skapaði þjóðareiningu með því að sýna samkomulagsvilja gagnvart till. stjórnarandstöðunnar í þessu eina atriði, ekki sízt þegar a. m. k. við í Alþfl. höfum lýst yfir, að við erum reiðubúnir til að leggja öll önnur deiluatriði í landhelgismálinu á hilluna, ef þetta fengist fram.



Herra forseti. Ég hafði nú ekki ætlað mér að taka mikinn þátt í þessum umr. Þær eru þegar orðnar alllangar, og mér fannst satt að segja ekki vera verulega mikil ástæða til þess, eins og þær höfðu farið hér fram. En nú í nokkrum síðustu ræðum, einkum af hálfu fulltrúa sjálfstæðismanna, hefur verið vikið sérstaklega að mér nokkrum atriðum og málið augljóslega rætt á nokkuð sérstökum grundvelli, svo að mér þykir ástæða til þess að segja um það nokkur orð. Skiljanlega hefur mestur hluti tímans í sambandi við þessar umr. farið í umr. um hin svonefndu herverndarmál, um hersetumálin öll og um það ákvæði í stjórnarsamningnum, að herverndarsamningurinn við Bandaríkin skuli tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar með það fyrir augum, að herinn verði látinn fara úr landinu. Það þurfti í rauninni engum að koma það neitt á óvart, að það mundi verða þetta atriði, sem tæki hér einna mestan tíma, með hliðsjón af því, hvernig stjórnarandstaðan hefur brugðizt við þessu atriði í stjórnarsáttmálanum í blöðum sínum að undanförnu. Það getur auðvitað heldur ekki farið fram hjá neinum, sem hlýtt hefur á þessar umr., og í rauninni heldur ekki fram hjá neinum, sem lesið hefur það, sem Sjálfstfl. hefur sent frá sér í blöðum sínum um þetta mál að einn megintilgangur hans með því, sem hann segir og skrifar varðandi þetta mál, er sá að reyna með öllu hugsanlegu móti að leita eftir því, hvort ekki sé nú hægt að koma stjórnarflokkunum í hár saman út af afstöðunni til þessara mála, af því að þeir sjálfstæðismenn vita, að afstaða stjórnarflokkanna til þessara mála hefur á undanförnum árum ekki verið fullkomlega eins og er auðvitað ekki enn þá. Þá snýst leikurinn um það: Er nú ekki hægt að koma þeim saman út af þessu máli? Og svo koma hinar furðulegustu spurningar: Hvað meina þeir, hvað segir þessi, hver á að semja, hvernig á að fara að þessu? Og þeir halda, að þeir hafi slíka menn hér við að tala af hálfu ríkisstj., að þeir snúist í kringum þá vegna allra þessara fávíslegu spurninga. Ein aðferðin er sú að tala mikið um lýðræðisflokka. Auðvitað er þá jöfnum höndum hvíslað að Framsfl. og sagt með öllum mögulegum ráðum: Þú ert þó alltaf lýðræðisflokkur, en hinir ekki. Já, ég held, að maður þekki þessa aðferð, hún er ekkert ný. Það hefur svo sem ekki verið haft mikið á orði stundum eða tíðkaðist ekki fyrir stuttu síðan, að verið væri að eyða miklum tíma í að halda því fram við framsóknarmenn, að þeir væru miklir lýðræðissinnar og í einhverjum sérflokki, - þá voru þeir nú stundum verstir allra í stjórnarandstöðunni. En hvað um það, nú er sjálfsagt að reyna þetta. Það er jafnvel talað hér í þessum umr. um ólíka afstöðu ríkisstj.-flokkanna til landhelgismálsins. Og hér eru haldnar ræður um það, að aldeilis hafi verið munur að heyra, að forsrh. hafi sagt hér í umr. um landhelgismálið, að hann legði aðaláherzlu á samstöðu allra flokka í málinu, en sjútvrh., sem kom í ræðustól var nú aldeilis ekki á þeim buxunum. Hann vildi bara segja upp samningunum við Breta og Þjóðverja. Af svona málflutningi gætu menn dregið þá ályktun, að ég hafi tekið fram eitthvað allt annað en það, að ég legði áherzlu á, að samstaða gæti skapazt um málið, þó að ég marg-, margundirstrikaði það í mínu máli og það hefði komið hér fram hvað eftir annað í frásögnum af mínum ræðum í blöðum, að ég teldi, að það skipti meira máli en nokkuð annað varðandi það, hvort við næðum fullum sigri í málinu, að full samstaða tækist um afgreiðslu þessa máls á milli allra flokka á Alþ. En samt er þessu haldið fram. Og svo er sagt, að ég hins vegar hamri bara á því að segja upp samningunum við Breta og Þjóðverja og af því ættu menn að skilja, að Framsókn legði enga áherzlu á þetta. Þetta er bara afstaða Lúðvíks Jósepssonar og annarra þeirra, eins og hér er sagt, sem aðeins vilja slíta tengslin við vinaþjóðir okkar í Vestur-Evrópu. Já, það er ekkert nýtt, að þessu sé haldið fram af forustumönnum Sjálfstfl. Það er ekki aðeins í þessari lotu landhelgismálsins. Það var líka gert á árinu 1958, þá var reynt að telja ekki aðeins landsmönnum heldur einnig útlendingum trú um það, að afstaða mín í landhelgismálinu miðaðist eingöngu við það að sýna Bretum óvináttu, af því að þeir væru NATO-þjóð. Svona lágt lögðust menn þá og leggjast enn, að þeir halda því fram, að sú afstaða, sem ég hef í landhelgismálinu, miðist eingöngu við þetta. Aðrir og þeir sjálfstæðismenn hafa auðvitað hreina samvizku í þessu máli, þó að afstaða þeirra hafi verið sú, að þeir vissu ekkert hvað þeir vildu í málinu allt fram yfir kosningar og þorðu enga fasta tillögu að gera í landhelgismálinu, ekkert annað en setja málið í nefnd. En sem sagt, öllu skal tjaldað að sjálfsögðu, þegar um það er að ræða, að Sjálfstfl. berst um í örvæntingu utan ríkisstj. og verður að gera allt til þess að reyna að komast þangað inn aftur. Og þá er vitanlega ósköp eðlilegt, að Sjálfstfl. vilji í þessari baráttu sinni tala mikið um afstöðu ríkisstj.flokkanna til þess stóra máls að láta herinn víkja úr landinu, af því að hann veit, að núv. stjórnarflokkar hafa ekki haft fullkomlega sams konar afstöðu til þess máls á undanförnum árum. Og hið sama er svo auðvitað um að ræða í sambandi við afstöðuna til NATO. Þeir vita mætavel, og það kemur skýrt fram í stjórnarsáttmálanum sjálfum, að stjórnarflokkarnir hafa ekki sömu afstöðu til þess máls. Þeir vita, að við Alþb.mennirnir erum t. d. algerlega andvígir því, að Ísland sé í hernaðarbandalaginu NATO, og við munum halda áfram að reyna að opna augu landsmanna fyrir því, að það væri heilladrýgst að okkar dómi, að Ísland, herlaust land, stæði utan allra hernaðarbandalaga. En hitt liggur líka jafnljóst fyrir, að Framsfl. er á þeirri skoðun, að við eigum að vera áfram, a. m. k. miðað við óbreyttar aðstæður, í NATO og við vitum, að samningslega erum við þar bundnir og við höfum sætt okkur við það að taka þátt í ríkisstj. miðað við þessar aðstæður. En það er í rauninni algerlega óþarft fyrir þá sjálfstæðismenn að eyða hér löngum tíma í að ræða það, hvað vakir fyrir ríkisstj. í sambandi við hinn svonefnda varnarsamning við Bandaríkin. Þar þurfa sjálfstæðismennirnir ekkert annað að gera en fara í stjórnarsáttmálann og lesa hann. Og svo verða þeir auðvitað að sýna miðlungsdómgreind og skilja mælt mál. Í þessum samningi á milli stjórnarflokkanna segir: „Varnarsamningurinn við Bandaríkin skal tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum.“ Markmiðið er alveg augljóst. Um það þarf ekki að vera neinn misskilningur. Og síðan er bætt við: „Skal að því stefnt, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu.“ Allar vangaveltur fram og til baka og allur orðhengilsháttur um það, að þessi hafi sagt þetta eða látið skína í þetta á þessum eða hinum staðnum breytir hér engu um.  Það er svo líka athyglisvert í þessum umr. að mínum dómi, að heldur lítið er rætt um það af hálfu þessara manna, sem tala hér einkum um nauðsyn þess að hafa þetta herlið áfram í landinu, það er heldur lítið rætt um það, hver vandkvæði það eru fyrir litla þjóð eins og okkur að hafa erlendan her í sínu landi. Menn hljóta þó að hafa veitt því athygli að undanförnu, að í öllum þessum hræðsluköstum, sem gripið hafa þá sjálfstæðismenn í sambandi við þá tilhugsun, að herinn yrði látinn fara, eru þeir farnir að tala mikið um, að það yrði mikið áfall fyrir marga efnahagslega, að herinn færi. Það er alveg rétt, að það er ein hættan, sem vofir yfir lítilli þjóð, sem býr við erlenda hersetu, að þjóðin verði háð hinu erlenda herliði á marga vegu. Það eru m. a. ýmsir drjúgir peningamenn, sem verða til þess að koma auga á það, að hægt væri að græða á hernum, og þeir verða síðan áróðursmenn fyrir því að halda hersetunni áfram. Þetta hefur gerzt í mörgum löndum, og á þessu hefur borið hjá okkur líka. Og ekki aðeins það. Ýmsir menn, sem eru orðnir vanir því að vinna hjá hernum, hafa kannske komizt upp á ýmsa góða hluti þar og vilja halda því áfram, en verða fyrir vikið háðir hinum erlendu aðilum. Þetta er vitanlega hættulegt fyrir efnahagslegt sjálfstæði einnar þjóðar. Og ef herinn gerist allumsvifamikill, eins og hann hefur gerzt stundum hjá okkur á síðustu tímum, þá geta þessi áhrif orðið stórkostlega hættuleg fyrir raunverulegt sjálfstæði þjóðarinnar. Nei, að mínum dómi er athyglisvert í þessu máli, að Sjálfstfl. skuli hafa tekið þessu stefnuskrármáli ríkisstj. á þá lund, sem hann hefur gert. Hann óskapast út í það, að fram skuli eiga að fara endurskoðun á þessum samningi með það fyrir augum, að herinn fari úr landi á næstu fjórum árum. Og þegar talsmenn Sjálfstfl. fara svo að ræða um hætturnar af því, að herinn verði látinn fara, viðurkenna þeir þessa gömlu yfirlýsingu sína, að hún hafi verið gefin á sínum tíma, - það væri ekki ætlunin, að hér væri her á friðartímum. Og auðvitað verða þeir í orði að játa það, að á friðartímum ætlist þeir ekki til þess, að hér sé erlendur her, af því að þeir vilja ekki verða sannir að því, að sú sé orðin skoðun þeirra, að á Íslandi eigi um alla framtíð að vera erlendur her. En hver er svo sönnun þeirra fyrir því, að það ástand sé ríkjandi í heiminum nú, að þörf sé á því að hafa þetta herlið hér? Þá eru dregin fram dæmi eins og það, að verið sé að berjast austur í Pakistan og það sé stríð í Víetnam og átök séu hér og þar í heiminum. Getur nú nokkur maður tekið dæmi eins og þessi nema sá, sem raunverulega heldur því þá fram, að hér þurfi að vera erlendur her um alla framtíð? Því miður má búast við því, að það verði svo langt fram sem við sjáum, held ég, hætta á því, að einhvers staðar verði skærur eða óeirðir, eins og þarna hafa verið nefndar, en vitanlega geta þær ekki haft nein sérstök áhrif á það, að við þurfum að hafa þetta lið suður á Keflavíkurflugvelli. Í þessum umr. hefur óneitanlega komið fram ein mjög athyglisverð till. að mínum dómi, og það er sú till., sem kom fram hjá hv. þm. Jónasi Árnasyni um það, að við ættum að beita okkur fyrir því, m. a. á þingi Sameinuðu þjóðanna, að fá þá miklu samkomu til þess að samþykkja það að friðlýsa stórt hafsvæði hér í Norður-Atlantshafi í kringum Ísland, friðlýsa það svæði, banna þar allar hernaðarlegar æfingar stórveldanna, jafnt Sovétríkjanna sem NATO og annarra aðila. Það væri ekki lítils virði fyrir okkur Íslendinga að fá slíka alþjóðlega viðurkenningu og samþykkt, sem okkur snertir. Og má maður ekki vona, að þeir, sem eru mestu stuðningsmenn NATO, sem þeir kalla friðarbandalag, geti verið með því að beita sér fyrir slíkri friðlýsingu? Eða eru þeir kannske hræddir um, að hernaðarsérfræðingarnir í NATO yrðu á móti því, þeir vildu hafa frjálsan völl fyrir sig hérna í kring? Ég held, að þessa till. eigum við virkilega að skoða og það væri sannarlega þess virði, að við flyttum hana á þingi Sameinuðu þjóðanna og reyndum á þann hátt að losa okkur við það hernaðarbauk, sem hér kann að fara fram í æfingaformi enn í kringum okkur. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að fara að ræða hér sérstaklega um landhelgismálið, þó að nokkurt tilefni hafi verið gefið til þess. Allítarlegar umr. um það mál hafa farið fram á Alþ. og þeim er ekki lokið. Þær eiga eftir að fara hér fram næstu daga undir þeim dagskrárlið, en ég vil aðeins segja í sambandi við það, sem hér hefur komið fram varðandi málið, að auðvitað er enginn vafi á því, að eitt það þýðingarmesta, sem við Íslendingar þurfum að gera í þeirri stöðu, sem við höfum nú í landhelgismálinu, er að segja samningunum við Breta og Vestur-Þjóðverja upp, því að þeir eru núna þeirra aðalhaldreipi. Það þýðir ekkert að reyna að loka augunum fyrir þessu. Þeir draga enga dul á þetta sjálfir, að það sé þessi samningur, sem helzt geti orðið þeim til varnar. Og að mínum dómi er það aðeins dæmi um það, hvað hættuleg áhrif geta orðið af öllu þessu hernaðarbauki okkar, þessu samstarfi okkar, vopnlausra manna, í hernaðarbandalaginu NATO. Þeir, sem annars eru einlægir fylgjendur þess, að við Íslendingar getum náð rétti okkar á fiskimiðunum og getum stækkað okkar fiskveiðilandhelgi, geta varla tekið þá afstöðu í málinu, sem þeir vita, að er þó nauðsynlegt að taka landhelgismálsins vegna, af því að þeir eru farnir að ruglast svo í ríminu út af hernaðarbandalagsþátttöku sinni. Auðvitað vitum við, að Bretar og Vestur-Þjóðverjar eru núna hörðustu andstæðingar okkar í landhelgismálinu. Af ýmsum eðlilegum ástæðum eru þeir það. Þó að við Íslendingar séum með Bretum í NATO, megum við vitanlega ekki láta það verða til þess að draga úr okkur kjarkinn í sambandi við landhelgismálið. Það má ekki trufla dómgreind okkar í því máli. Og ég trúi því nú ekki, að það verði heldur þannig í reynd, að það verði nema örfáir áróðursmenn Sjálfstfl., sem halda því fram, að afstaða mín t. d. í landhelgismálinu sé sú sem hún er aðeins vegna fjandskapar míns við NATO. Ég er á móti hernaðarbandalaginu NATO, það er alveg rétt. Ég er á þeirri skoðun, að bezt væri fyrir Evrópu, að bæði þessi stóru hernaðarbandalög, Varsjárbandalagið og Atlantshafsbandalagið, yrðu lögð niður. Ég álít, að við Íslendingar eigum að skipa okkur í hina fjölmennu sveit þjóða, sem telja sig óháðar, sem ekki vilja skipa sér í aðra hvora blokkina, í blokk Bandaríkjanna eða blokk Sovétríkjanna. Og satt að segja fannst mér það heldur nöturlegt að hlusta á það, að hv. 12. þm. Reykv. skyldi segja það hér í ræðu á Alþ., að afstaðan til NATO snerist í rauninni aðeins um það, með hvorum aðilanum í valdabaráttunni í heiminum við værum, hvort við værum með Bandaríkjunum í valdabaráttu þeirra eða með Rússum í valdabaráttu þeirra, sem sagt, það virtist ekki vera neinn vafi á því, að hv. 12. þm. Reykv. ætlaði að skipa sér í aðra þessa sveit, sem sagt í valdabaráttublokk Bandaríkjanna. Ég álít, að þetta sé hin versta afstaða. Við Íslendingar eigum einmitt að taka þá afstöðu í heimsmálunum að skipa okkur í hóp hinna óháðu ríkja, ekki ánetjast valdablokkum stórveldanna. Og það er enginn vafi á því, að sá tími er nú að koma, að þessar stóru valdablokkir stórveldanna setja ofan á alþjóðavettvangi og valdaaðstaða einmitt hinna óháðu ríkja verður meiri, mun hafa meiri áhrif á stjórnmálin í heiminum. Og það verður m. a. þannig í okkar stóra landhelgismáli, að það verður einmitt fyrir áhrif þessa stóra hóps, hins óháða hóps, sem mest mun styðja okkar málstað, en ekki áhrif frá valdablokkum stórveldanna, að þetta mál verður leitt til lykta. Ég þarf svo ekki að eyða hér lengri tíma til að ræða þessi mál. Ég tel, að sú stefna, sem hér hefur verið túlkuð af hálfu ríkisstj. almennt séð í utanríkismálum, sé skýr og ákveðin og enginn þurfi neitt að efast um, að hverju þar er unnið. Og ég álít, að allar tilraunir sjálfstæðismanna til þess að valda óeiningu um þessi mál í liði ríkisstj. séu dæmdar til að mistakast.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir það að hafa svarað tveim spurninga minna. Ég hafði að vísu vænzt þess, að hann svaraði þeim fleirum, eins og ég mun síðar rekja. Hann svaraði fyrst fsp. minni varðandi ráðherranefndina og taldi, að engin breyting hefði orðið á verkaskiptingu ráðh. þrátt fyrir skipun hennar. Nú háttar svo til, að utanrrh. hefur nokkra sérstöðu í varnarmálum og að því er snertir ráðherravald á Keflavíkurflugvelli. Undir utanrrh. falla sem sagt öll mál annarra ráðh., þegar um Keflavíkurflugvöll er að ræða. Hann hefur þess vegna dómsmálaráðherravald, atvinnumálaráðherravald, samgöngumálaráðherravald á Keflavíkurflugvelli og að því er snertir varnarliðið. Það er þess vegna e. t. v. rétt, að það hefur ekki verið gefin út breyting á tilkynningu um verkaskiptingu ráðh., eftir að hin svokallaða ráðherranefnd var skipuð. En í reynd er það svo, að hér eftir fjalla þrír ráðh. um varnarmálin, sem utanrrh. á einn um að fjalla. Hin spurningin var um það, hvort búið væri að taka ákvörðun um brottför varnarliðsins, og mér þykir vænt um það, að hæstv. utanrrh. svaraði, að ekki væri búið að taka ákvörðun um brottför varnarliðsins, sú ákvörðun mundi ekki verða tekin fyrr en að lokinni ítarlegri könnun, sú könnun yrði lögð fyrir Alþ. og Alþ. mundi fjalla um málið. Ég skal þess vegna ekki elta ólar við hæstv. utanrrh. um það, hvort Vísir hafi ekki að öllu leyti farið rétt með ummæli hans í viðtali hans og þess dagblaðs, og ég skal heldur ekki elta ólar við hæstv. utanrrh. um það, hvort misræmi hafi verið á milli yfirlýsinga hans á fundi framsóknarmanna í Keflavík og fundi Varðbergs hér í Reykjavík með örfárra daga millibili. Aðalatriðið er, að þetta er svar hæstv. utanrrh., það er ekki búið að taka ákvörðun um brottför varnarliðsins. Sú ákvörðun verður ekki tekin fyrr en að aflokinni ítarlegri könnun, og sú könnun verður lögð fyrir Alþingi. Þessari yfirlýsingu ber að vísu ekki saman við yfirlýsingu stjórnar Sambands ungra framsóknarmanna, og þess vegna situr hæstv. utanrrh. undir sömu snuprum og hv. 2. þm. Reykn., Jón Skaftason, fékk frá þeim samtökum ungra framsóknarmanna, eins og birtist í Tímanum. En það er aukaatriði út af fyrir sig. Meginatriðið er, að hæstv. utanrrh. og hæstv. viðsk.- og sjútvrh. ber engan veginn saman, eins og hv. þm. heyrðu hér áðan af ræðu hæstv. viðskrh. Og hæstv. viðskrh. hélt sig við það, sem hann sagði í Þjóðviljanum eða Þjóðviljinn hefur eftir honum í dag. Hæstv. viðskrh. var að vísu hálfhvumpinn við öllum þessum spurningum og fsp. frá þm. og taldi slíkar fsp. algeran óþarfa, og hann lýsti því yfir meira að segja, að hann hefði alls ekki ætlað sér að svara þessum fsp. Það er sú virðing, sem hann sýnir Alþ. og þingbræðrum. En það er á öðrum vettvangi, sem hann taldi sér skylt að svara. Það var á landsfundi Alþb., og það var auðvitað vegna þess, að fyrirspyrjandinn var enginn annar en Brynjólfur Bjarnason. Það er e. t. v. von, að þessum hæstv. ráðh. standi nokkur stuggur af þessum gamla þingbróður sínum, Brynjólfi Bjarnasyni, en ég man ekki betur en það hafi verið einmitt þessi ágæti fyrrv. þm., sem lýsti því yfir einu sinni í þessum sölum, að það mætti gjarnan skjóta eins mikið og vildi hér á Íslandi, ef það væri eingöngu í þágu sigurs sósíalismans í heiminum. Þá skilur maður kannske betur alvöruna í því hjali og í því ábyrgðarlausa tali, þegar fulltrúar Alþb. koma hér og tala um, að við eigum auðvitað ekki að taka þátt í varnarbandalögum. Í þessu skrifi Þjóðviljans, sem eftir hæstv. viðskrh. er haft, stendur, með leyfi forseta: „Ég get ekki fullyrt, að það sé rétt haft eftir utanrrh., að fyrst skuli fara fram rækileg athugun á aðstöðu hersins hér á landi og síðan eigi að taka ákvörðun um brottför hans eða áframhaldandi dvöl hans hér,“ sagði Lúðvík. Þetta getum við þm. fullyrt, að er alveg rétt eftir hæstv. utanrrh. haft. Þjóðviljinn heldur áfram að vítna til viðskrh., Lúðvíks Jósepssonar: „En hér er haldið fram algerlega rangri túlkun málefnasáttmálans.“ Sem sagt, hæstv. viðskrh. segir hæstv. utanrrh. túlka málefnasamning stjórnarinnar algerlega ranglega. Þetta finnst mér alvarlegar ásakanir fyrir hæstv. utanrrh. að sitja undir og alvarlegar ásakanir af hálfu hæstv. viðskrh. að saka ráðherrabróður sinn um. Hæstv. utanrrh. vék svo nokkuð að því, sem ég hafði um viðskiptabandalög að segja og afstöðu Framsfl. til EFTA. Hann afsakaði Framsfl. fyrir það að hafa setið hjá í atkvgr. um inngöngu Íslands í EFTA-viðskiptabandalagið og sagði, að svo væri nú hagur Íslendinga af EFTA-aðildinni eftir allt saman sennilega ekki ýkjamikill, - og hvað kæmi í staðinn og hvaða lönd hjálpuðu okkur í EFTA? Ég vil þá vitna til hæstv. viðskrh. og þess, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði hér á þingi í dag, að hæstv. viðskrh. finnst svo mikilvægt, hvað kemur í staðinn fyrir EFTA og hvernig við eigum að snúast við því, að EFTA verður e. t. v. ekki eins stórt og sterkt viðskiptabandalag eftir stækkun Efnahagsbandalagsins og áður, að hann hefur óskað eftir því, að EFTA-nefndin, sem starfandi var hér með fulltrúum frá öllum stjórnmálaflokkunum, héldi áfram störfum til þess að kanna, hvernig bregðast ætti við hinum breyttu viðhorfum. Ef EFTA-aðildin er einskis virði, um hvað á þá að tala? Þá hefur hæstv. utanrrh. og reyndar ýmsir aðrir ræðumenn hér í dag fjallað nokkuð um þáltill. okkar sjálfstæðismanna um fyrirkomulag viðræðna um öryggismál Íslands. Þar er því haldið fram, að hún sé ólýðræðisleg, af því að hún geri ráð fyrir því, að hluti alþm. hafi ekki fulltrúa í þeirri nefnd eða hafi ekki fulltrúa í þeim viðræðum, sem þar er gert ráð fyrir, að fari fram. Menn verða að athuga það, að forsenda fyrir þessari till. okkar sjálfstæðismanna um fyrirkomulag viðræðna um öryggismál Íslands er sú, að við styðjum áframhaldandi þátttöku Íslendinga í og aðild að Atlantshafsbandalaginu. Forsendan er áframhaldandi stuðningur við varnarbandalag Atlantshafsþjóðanna, og það er gengið út frá því, að það skipti fyrst og fremst þá máli, sem styðja áframhaldandi þátttöku okkar í því bandalagi, hvernig fer um fyrirætlanir, hvernig þeirri aðild skuli háttað og hvernig vörnum skuli háttað á grundvelli þeirrar þátttöku. Það er í raun gert ráð fyrir því, að þeir menn, eins og t. d. fulltrúar Alþb. hér á þingi, sem líta á þátttöku í Atlantshafsbandalaginu því sem næst sem landráð, hafi engan áhuga á því að fjalla um, hvernig þátttöku okkar sé varið. Og það kemur mér satt að segja á óvart að heyra þann áhuga þeirra einstakra að þessu leyti. En þó eru það aðallega aðrir stjórnarsinnar en Alþb.-þm., sem hafa haft þetta við till. okkar að athuga. En spyrja má, þegar sagt er, að þessi till. sé ólýðræðisleg, hvort t. d. landhelgisnefndin í Genf hafi verið ólýðræðisleg, vegna þess að þar voru aðeins fulltrúar stjórnarflokkanna, eða viðræðunefndirnar í London og Bonn, vegna þess að þar voru aðeins fulltrúar tveggja þingflokka. Er þriggja manna nefnd kosin í Sþ. ólýðræðisleg, af því að allir stjórnmálaflokkar eða þingflokkar hafa ekki fulltrúa í henni? Auðvitað getur Alþingi Íslendinga ákveðið að skipa eða kjósa nefnd eða viðræðunefnd eða fulltrúa til viðræðna með þeim hætti, sem Alþ. sjálft ákveður, og það, sem sker úr, hvort um lýðræðislega aðferð er að ræða, er það, sem Alþ. ákveður, og ef Alþ. ákveður, að þetta skuli vera fyrirkomulagið, þá verður að ganga út frá því, að það sé gert með meiri hluta atkv. hér á Alþ. Þá hefur hæstv. utanrrh. sérstaklega kallað sér til vitnis og varnar í sambandi við andsvar við till. okkar sjálfstæðismanna hæstv. fyrrv. utanrrh., Guðmund Í. Guðmundsson, og vitnað til þess, sem hann hafi sagt hér 1956. Ég vissi ekki, að hæstv. utanrrh. teldi þann fyrirrennara sinn slíka fyrirmynd. Og víst er um það, að þegar rætt var um samninga við Bandaríkjamenn 1946 og 1949, 1951 og 1954, þá voru í þeim viðræðum fulltrúar þeirra flokka, sem aðhylltust, að ráðstafanir væru gerðar til varna á Íslandi. Það er haft eftir þessum fyrrv. utanrrh., að venjan hafi verið sú, að ríkisstj. skipaði slíka nefnd. Það má vel vera, en ég hygg, að það sé ekkert á móti því, að Alþ. geri það, og það, sem einu sinni hefur verið, þarf ekki ávallt að standa, og það verður í það minnsta að synja breytinganna með rökum af ákveðnum ástæðum. Helzta ástæðan fannst mér koma fram hjá hæstv. utanrrh., þegar hann sagði, að ekki væri traustvekjandi fyrir hann að vera ekki sterkari á svellinu en svo í samningaviðræðunum við gagnaðila, að Alþ. þyrfti að gera sérstakar ráðstafanir til þess að afla honum aðstoðarmanna. Ég tel þetta hins vegar mjög mikinn misskilning hjá hæstv. utanrrh. og bið hann um að endurskoða þessa afstöðu sína, sérstaklega með tilliti til þess, að hann telur það ekkert vantraust á sig, að tveir ráðh. séu sérstaklega settir honum sinn til hvorrar handar til að fjalla um varnarmálin almennt. Hann spurði að vísu, í gamni skildist mér þó, hvort það væri nokkuð betra, að fjórir ráðh. fjölluðu um þessi mál en tveir. En ég vil þá, svo að gamninu sé haldið áfram. spyrja, hvort það sé ekki verra að vera einn á móti tveimur heldur en ef væru kannske þrír á móti fjórum, að ég tali nú ekki um að vera í meiri hl. og vera einn af fjórum á móti þrem. En opinberlega hefur verið frá því skýrt, að atkvgr. hafi farið fram í ríkisstj. um það, hvort leyfa skyldi tilteknar framkvæmdir af hálfu varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, og það hafi verið samþykkt í ríkisstj. með 4:3 atkv. Þetta er nú kannske hreinskilnislega sagt ástæðan til þess í raun og veru, að þrátt fyrir allt teljum við þessi mál betur komin í höndum fyrst og fremst hæstv. utanrrh. og í öðru lagi í höndum allrar ríkisstj. fremur en sérstök slík ráðherranefnd sé skipuð. Og víst er um það, að þrátt fyrir það, að hæstv. utanrrh. hefur verið inntur eftir þeim fordæmum, sem eru fyrir slíkri ráðherranefndarskipun og hann taldi vera fyrir hendi, þegar 1. þm. Reykv. spurðist fyrir um þetta utan dagskrár hér á Alþ., þrátt fyrir það, að hann hafi spurt um, hver þessi fordæmi væru, þá höfum við ekki fengið að heyra þau. Það má vel vera, að ekki hafi nægilegt samstarf og samvinna verið höfð við framsóknarmenn á því tímabili, sem þeir voru utan ríkisstj. og í stjórnarandstöðu, um varnarmálin. Ég er ekki nægilega kunnugur því, og get því ekkert um það sagt. En hæstv. utanrrh. sagði, að framsóknarmenn eða fulltrúar þeirra hefðu verið reknir úr varnarmálanefnd, og þá er spurningin, - af hverju? Ég hygg, að fyrirmyndar hæstv. utanrrh. sé nú helzt að leita hjá þeim, sem hann vitnaði til, fyrrv. utanrrh. Guðmundi Í. Guðmundssyni, en bið um leiðréttingu, ef ég hef þann mann fyrir rangri sök. Ég er ekki hugsanalesari, en mér er ekki grunlaust, að það hafi flogið í hug hæstv. utanrrh. að hafa sama háttinn á, þegar hann tók við störfum, þótt hann hafi hugsað sig betur um og talið rétt að halda fulltrúum lýðræðisflokkanna í varnarmálanefnd. Og ef það er svo voðalegt að gera till. hér á Alþ. um að tilnefna fulltrúa flokka, sem styðja áframhaldandi aðild að Atlantshafsbandalaginu, og ganga þannig fram hjá væntanlega fulltrúum Alþb., af því að við höfum ekkert heyrt um afstöðu Frjálslyndra og vinstri manna enn þá til Atlantshafsbandalagsins, ef það er svo voðaleg synd, þá spyr ég, drýgir ekki hæstv. utanrrh. synd, ef hann býður ekki fulltrúum allra þingflokka aðild í varnarmálanefndinni? Ég tel rétt að geta hér nokkurra till., sem fram hafa komið. Ég vil fyrst nefna þá ábendingu, sem fram hefur komið frá hv. 8. landsk. þm. um það, að æskilegt væri, að við Íslendingar hefðum samráð og samband við þær þjóðir, sem eiga lönd að Norðaustur-Atlantshafi, Norðmenn og Dani, að því er mér skildist sérstaklega, til þess að ráðgast um það við þær, hvernig við gætum bezt komið fyrir vörnum á þessu svæði og gert sameiginlegar ráðstafanir e. t. v. Ég held, að þetta sé athyglisverð till. og vil taka undir þessa ábendingu hv. 8. landsk. þm. Í þessu sambandi tel ég rétt að geta þess, að á fundi þingmannasambands Atlantshafsríkjanna í Ottawa í haust bar það á góma, að sérstök undirnefnd yrði skipuð af þingmannasambandinu til þess að kanna varnarstöðu bandalagsríkjanna á Norðaustur-Atlantshafi. Það var boðað, að slík nefnd mundi heimsækja Ísland, og beðið um að kanna, hvort hún mundi ekki vera velkomin hingað, en um leið var boðið, að við Íslendingar ættum aðild að slíkri nefnd. Ég hef aðeins lauslega nefnt þetta við hæstv. utanrrh. ásamt með formanni þingmannasendinefndarinnar, hv. 4. þm. Vestf., og vonast til þess, að þessi ábending verði einnig tekin til vinsamlegrar athugunar. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla sérstaklega frekar um till. okkar sjálfstæðismanna, sem raunar er ekki á dagskrá undir þessum dagskrárlið, en tel rétt að benda á, að hún fer í engu í bága við till. þm. Alþfl. á þskj. 62, sem fjallar um athugun á öryggismálum Íslands. Það er e. t. v. rétt, áður en ég lýk máli mínu, að víkja nokkuð frekar að ræðu hæstv. viðskrh., en hann drap nokkuð á gildi varnarbandalaga og Atlantshafsbandalagsins sérstaklega annars vegar og hins vegar á gildi varnarliðs hér á landi. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé mjög gagnlegt, að hér fari fram umr. um þessi efni, og ég gerði tilraun til þess í minni fyrri ræðu í þessum umr. að fjalla um málin á þessum grundvelli. Er nauðsyn fyrir Íslendinga að taka þátt í varnarbandalagi Atlantshafsríkjanna? Ég svaraði þeirri spurningu með því að rifja upp aðdraganda þeirrar bandalagsstofnunar og skal ekki ítreka þá sögu. Þær forsendur, sem voru fyrir stofnuninni, eru enn við lýði og sú staðreynd blasir við, að vegna starfs þessa varnarbandalags er e. t. v. ekki eingöngu búinn að vera friður í okkar heimshluta þau 21 ár, sem bandalagið hefur starfað, heldur eru nú ýmis teikn, sem benda til þess, að lengra náist í þeirri viðleitni að koma á friðvænlegra ástandi í Evrópu en verið hefur allt frá stríðslokum. Ég hygg, að þessar staðreyndir sanni gildi þátttöku okkar í þessu bandalagi. Að því er dvöl varnarliðsins snertir vil ég aðeins geta þess um leið og ekki skorast undan að svara utanrrh., - en hygg þó, að ég verði að fá að ná í handrit af ræðu minni frá því í dag, til þess að geta svarað þeirri spurningu,- þar sem hann spurði mig, hvort ég væri þeirrar skoðunar, að herinn mætti aldrei fara. Ég sagði mjög greinilega í ræðu minni á þessa leið, með leyfi forseta: „Auðvitað er það eðlileg ósk okkar að komast hjá því, ef mögulegt er, að hafa erlent varnarlið hér á landi, alveg eins og aðrar lýðfrjálsar þjóðir reyna að komast af með sem lægst útgjöld til varnarmála og sem stytzta herskyldu ungmenna sinna.“ Ég tel sjálfsagt að ganga út frá því sem forsendu, að helzt viljum við vera án þess að hafa varnarlið hér á landi, en ég tel það hins vegar litla kvöð fyrir Íslendinga að hafa varnarlið hér á landi til þess að tryggja öryggi og frelsi sitt. Og það er svo lítil kvöð miðað við það, sem aðrar þjóðir verða að leggja á sig til þess að tryggja öryggi og frelsi sitt, að við Íslendingar metum þá lítils frelsi okkar og öryggi, ef við erum ekki reiðubúnir að taka þá kvöð á okkur. Ég reyndi í minni fyrri ræðu að rifja upp forsendurnar fyrir því, af hverju við hefðum óskað eftir varnarliði hingað til lands 1951 og af hverju vinstri stjórnin 1956 hætti við að óska eftir brottför þess, og líkti ástandinu nú við þær forsendur, sem lágu fyrir þessum báðum ákvörðunum. Ég komst að þeirri niðurstöðu, sem ekki hefur verið mótmælt hér, að hafi þessar ákvarðanir verið réttar, annars vegar 1951 að gera varnarsamninginn við Bandaríkin og hins vegar rétt sú ákvörðun vinstri stjórnar 1956 að hætta við að óska eftir brottför varnarliðsins, þá bentu öll ummerki í heiminum í dag til þess, að óráðlegt væri að óska eftir brottför varnarliðsins nú, að ég tali nú ekki um að tímasetja það og segja, að það skuli gert innan fjögurra ára. Þessi bjargfasta skoðun mín þýðir hins vegar ekki, að ég telji ekki sjálfsagt á hverjum tíma að hyggja að þessum málum, taka þau til endurskoðunar og fylgjast með öllum aðstæðum í þeim efnum, sem okkur snerta og geta haft áhrif á forsendur fyrir áframhaldandi dvöl varnarliðsins, fylgjast með öllum breytingum í heiminum og átta sig á því, hvort við þurfum að óska eftir meiri vörnum okkar landi og þjóð til handa eða hvort óhætt sé að draga úr þeim. Mér þykir leitt, að því er snertir umr. um varnarmálin og þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu, að umr. gátu ekki bundizt meira við þessi atriði, sem ég tel sjálfsagt að ræða hér á Alþingi Íslendinga, sem ég tel sjálfsagt, að séu ávallt til meðferðar, þannig einnig að við getum gefið þjóð okkar kost á að fylgjast með skoðunum okkar í þessum efnum og stefnumörkun. Og þá vil ég að lokum lýsa vonbrigðum mínum yfir því, að hér hefur ýmsum spurningum ekki verið svarað. Það hefur að vísu komið fram, að ágreiningur er á milli stjórnarflokkanna um afstöðuna til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu, en ekki í hverju sá ágreiningur er fólginn, nema að því leyti, sem skýrt er, að Alþb. vill ekki þátttöku í bandalaginu, en Framsfl. vill áfram taka þátt í bandalaginu. Við höfum ekki fengið nein svör af hálfu formælenda SF við því, hver afstaða þeirra er til áframhaldandi þátttöku í Atlantshafsbandalaginu. Því hefur ekki heldur verið svarað, hvort það hefur borið á góma innan ríkisstj. eða t. d. við samningu málefnasamningsins, hvort um það hafi verið rætt að segja Ísland úr varnarsamtökum Atlantshafsríkjanna að fullnægðum ákveðnum skilyrðum, en þessi spurning er borin fram af fullu tilefni af því orðalagi, sem er að þessu leyti í málefnasamningnum. Þá hefur það komið fram, að ágreiningur er milli hæstv. utanrrh. og hæstv. viðskrh., væntanlega fyrir hönd þessara flokka, um túlkun á málefnasamningnum, eins og ég gat um þegar í upphafi þessarar ræðu minnar, en hins vegar hefur ekki komið hér fram í umr., hver skoðun hvers stjórnarflokksins um sig væri að þessu leyti eða hver væri skoðun hvers ráðh. fyrir sig. Ég hlýt að vekja athygli á því, sem hér vantar á, að fullar skýringar hafi verið gefnar í svo mikilvægu máli sem hér hefur verið til umr., og ég tel ástæðu til að spyrja þessara spurninga áfram, þar til svar fæst, því að það er ekki eingöngu Alþingi Íslendinga, sem á kröfu til þess, að afstaða þm. sé heyrinkunn, heldur og þjóðin öll.



Herra forseti. Ég verð nú að biðja hv. 2. þm. Reykv. velvirðingar á því, að ég hef ekki numið allar hans mikilvægu spurningar í ræðu hans í dag, þannig að eitthvað hefur orðið út undan hjá mér í svörum. Kannske er hægt að bæta úr því, því að umr. er engan veginn lokið. Og umr. eiga vafalaust eftir að verða um þessi mál, m. a. fyrir tilstilli þessa hv. þm. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. með karpi við hv. 2. þm. Reykv. um það, sem hann býr sér til að sé ágreiningur innan ríkisstj. um skilning á málefnasamningi hennar. Ef hann getur ekki skilið það, sem hér hefur verið sagt um það, þá er trúlega ekki á mínu valdi að sannfæra hann eða leiða hann í sannleika um þetta atriði. En það, sem ég sagði og ég hygg, að allir séu sammála um, er það, að endurskoðun hefur verið ákveðin í því augnamiði, að herinn fari í áföngum, en uppsögn fer ekki fram fyrr en eftir þá könnun, sem yfir stendur, og á grundvelli hennar. Ég hef ekki heyrt nein mótmæli við þessu frá neinum ráðh. eða neinum stuðningsmanni stjórnarflokkanna, og þess vegna held ég, að hv. 2. þm. Reykv. ætti að geta tekið þetta gott og gilt. En það var ekki til þess að karpa um þessi atriði, sem ég kvaddi mér hljóðs aftur, og ég skal reyna að hafa þessa ræðu ekki langa og gefa ekki tilefni til þess að lengja umr. að neinu marki. En áður en ég vík að því atriði, sem var ástæða til þess, að ég stóð upp alveg sérstaklega, þá vil ég þó leyfa mér að víkja örfáum orðum að þeim ræðum, sem haldnar hafa verið síðan ég talaði hér síðast. Hv. 12. þm. Reykv. tók mjög undir það, sem hún hafði eftir hæstv. viðskrh., að ástæða væri til að glæða þjóðernisskilning á mikilvægi varnarmálanna. Ég fagna því, að hv. 12. þm. Reykv. hefur þessa skoðun og vill að þessi mál verði athuguð meira og meira rædd en þau hafa verið undanfarið. Það eru mismunandi skoðanir á varnarmálum, það er vissulega alveg rétt, og umr., sem hafa farið fram um þau hingað til, hafa fyrst og fremst verið með tvennu móti. Annars vegar þannig, að hér þyrfti að vera her og það þyrfti ekkert að athuga það. Hins vegar úr hinni áttinni, að hér mætti ekki vera her, hann yrði að fara á morgun og það þyrfti heldur ekkert að athuga það. Þriðja leiðin, ef svo mætti segja, er sú, sem mikill meiri hluti Íslendinga áreiðanlega vill, og það er sú leið, sem þessi ríkisstj. er að reyna að fara, það er að athuga það, hvort hér eigi að vera her. Og fleiri ríkisstj. hafa athugað það, segir hv. 1. þm. Reykv. Það kann vel að vera, að aðrar ríkisstj. hafi eitthvað kannað þetta, en það hefur farið ákaflega lítið fyrir því, að almenningur hafi fengið að vita um þær niðurstöður eða um þær kannanir, ákaflega lítið. Hv. 2. þm. Reykv. (GH) talaði um það sem röksemdafærslu fyrir till. sjálfstæðismanna um meðferð öryggismála, að það væri alveg sjálfsagt að skipa þá nefnd, eins og þar er gerð grein fyrir, vegna þess að það væri verið að tala um að skipa nefnd manna, sem allir væru sammála, og það væri, að manni skildist, fullkomnasta tegund lýðræðis, sem hann gæti hugsað sér. Á þá að taka upp þau vinnubrögð hér á Alþ. að skipa aldrei í nefndir um einstök mál aðra en þá, sem eru sammála fyrir fram um niðurstöður? Það hygg ég, að kæmi sér ekki vel fyrir hv. núv. stjórnarandstæðinga, að þau vinnubrögð yrðu tekin upp hér á Alþ., og satt að segja trúi ég því ekki, að hv. 2. þm. Reykv. vilji í raun og veru gerast talsmaður þess, að það eigi ekki að vera í nefndum kosnum af Alþ. aðrir en þeir, sem fyrir fram er vitað, að eru sammála um niðurstöður. Þetta verkar ekki sannfærandi á mig.  Hann minntist á, hv. 2. þm. Reykv., að framsóknarmenn hefðu að sönnu verið reknir úr varnarmálanefnd, hann gat nú ekki neitað því, en kom því að, að það hefði verið ráðh. Alþfl., sem það gerði. Það er algert heimilismál hjá þeim sjálfstæðismönnum og Alþfl.-mönnum, hver réð þeirri tilhögun, og það er sjálfsagt alveg rétt munað hjá hv. 2. þm. Reykv., að hæstv. þáv. utanrrh. hét Guðmundur Í. Guðmundsson og var úr Alþfl., enda er það ekkert atriði í mínum huga, hvað sá maður hét, sem þetta gerði. Hitt er staðreynd, að fyrrv. ríkisstj. gerði þetta, og á sama tíma sem fyrir liggur, að það var gert, þá þýðir vitanlega ekki að halda því fram á þskj. nú, að fullt samráð hafi ævinlega verið haft milli svokallaðra lýðræðisflokka um framkvæmd varnarmála, það fær ekki staðizt og stenzt ekki. Ég hef engan rekið úr varnarmálanefnd. Það er alveg rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði. Hann er ekki huglesari og það get ég virt honum til betri vegar að vera ekki. Það er ég ekki heldur. En verkin sýna, að þeir menn, sem voru í varnarmálanefnd, eru þar enn, þ. á m. sá maður, sem sérstaklega var settur í varnarmálanefnd sem fulltrúi Sjálfstfl. þar. Vegna þess að Alþfl. fór með þessi mál þá þótti eðlilegt, af því að það var samstarf í ríkisstj. milli Alþfl. og Sjálfstfl., að Sjálfstfl. hefði sérstakan fulltrúa í þeirri nefnd og þannig er það í samstarfi, að menn verða að tala saman. Ég er ekki að lasta þetta, að Sjálfstfl. setti þarna mann, ég tel það sjálfsagt. En þessi var ástæðan. Hv. 12. þm. Reykv. talaði um, að hér væri ekki farið inn á nýja braut með að kjósa þá nefnd, sem sjálfstæðisþingmenn leggja til. Ég vitna til þess, sem ég áðan sagði, að það er farið inn á nýja braut með þessu. 1956 var sams konar till. fyrir Alþ. Þá rakti þáv. utanrrh. það, að í þau skipti, sem samið var við Bandaríkjamenn, 1946, 1949, 1951 og 1954 hafi ekki verið kosin sérstök nefnd til þess að fjalla um þau mál með þeim hætti, sem þá var lagt til, sama hætti og nú er lagt til að mestu leyti. Og þáv. 1. flm. að þessari till. játaði þetta. Árið 1956 var þessi nefnd ekki kosin, og þess vegna er það í fullu gildi, sem ég sagði áðan, að það er verið að fara. hér inn á nýjar brautir, því verður ekki á móti mælt. Ég skal svo reyna, eins og ég sagði, að stytta þetta eins og ég mögulega get til þess að tefja ekki tímann meira en þarf, en það, sem ég ætlaði að leiðrétta hér og varð til þess, að ég kvaddi mér hljóðs á ný, er það, sem hv. 2. þm. Reykv. hafði eftir dálki einum í Morgunblaðinu, sem satt að segja er nú þekktari fyrir annað en áreiðanleik, um það, að farið hefði fram atkvgr. í ríkisstj. um tiltekin varnarmál. Þessi frásögn Morgunblaðsins er algerlega röng. Í ríkisstj. hefur engin atkvgr. farið fram um þau mál, sem þar voru tilgreind, tilteknar framkvæmdir varnarliðsins hér. Þær upplýsingar, sem Morgunblaðið birti um það og af því tilefni, eru algerlega úr lausu lofti gripnar. Svo er um fleira, sem í því blaði birtist um þessi mál, og ég vil taka hv. alþm., og sérstaklega jafngrandvörum alþm. eins og ég þekki hv. 2. þm. Reykv. að að vera, vara fyrir því að trúa að órannsökuðu máli því, sem þarna segir.



Herra forseti. Það hefur nú þynnzt á ráðherrabekkjum. Alveg sérstaklega finnst mér þó óviðunandi, að haldið sé áfram ræðum um skýrslu utanrrh. um utanríkismálin og varnarmálin, án þess að forsrh. sé viðstaddur, og einkum vegna þess, að hér hefur borið mjög mikið á milli í skilningi einstakra ráðh. á því, hvað felist í stjórnarsamningnum, og ég verð að leita eftir úrskurði hæstv. forsrh. um það, hvor þessara aðila skilur stjórnarsamninginn rétt. Meðan hæstv. forsrh. er ekki við, tel ég ekki viðkunnanlegt, að þessum umr. sé haldið áfram.

Forseti (EystJ): Ég vil beina því til hv. þm., að hér á dagskránni næst á eftir er þáltill. um öryggismál Íslands, og 12. mál er einnig till. um öryggismál Íslands, þannig að á næstunni hefur hann fleiri en eitt tækifæri til þess að ræða þessi efni sérstaklega við hæstv. forsrh. Og ég sé því ekki ástæðu til þess að úrskurða, að umr. skuli hætt eða frestað. Nú hafði hv. þm. kvatt sér hljóðs, og hv. 1. þm. Reykv. hefur því orðið. Ég vil aðeins bæta því við, að ég tel vel fyrir séð, ef hæstv. utanrrh. er hér við umr., og vona, að hv. þm. fallist á það.



Herra forseti. Ég harma, að það skuli vera eitt af fyrstu verkum núv. hæstv. forseta Sþ. að verða ekki við tilmælum um það, að umr. sé frestað til þess að hæstv. forsrh. geti verið hér við, þegar rædd er skýrsla utanrrh. Íslands um utanríkismál landsins. Og ég tel í raun og veru, að það komi ekkert málinu við, hvort umr. eiga að fara fram um önnur mál. og hér dugar heldur ekki, að hæstv. utanrrh. sé við, því að ég vil fá að vita frá hæstv. forsrh., hvort hæstv. utanrrh. skilur stjórnarsamninginn rétt eða viðskrh., því að hvor um sig hefur gefið alveg gagnstæðar upplýsingar um það, hvað í þessum samningi felst, og ég skal þá byrja aðeins að víkja að því. Hæstv. utanrrh. hefur sagt og endurtekur það nú, að uppsögn fari aðeins fram eftir endurskoðun og á grundvelli endurskoðunar. Hæstv. viðskrh. hefur sagt, og það stendur eftir honum í blöðum í dag, að uppsögnin fari fram alveg óháð því, hver niðurstaða endurskoðunar verði. Hér þurfa þm. og þjóðin að fá að vita, hvor er að fara með rétt mál. Hæstv. viðskrh. sagði, að svo ákaflega auðvelt væri að skilja samninginn, stjórnarsáttmálann, aðeins að lesa stjórnarsáttmálann og sýna miðlungsgreind. Ja, hvorn þessara hæstv. ráðh. skortir miðlungsgreindina? Formaður Alþb. sagði í sjónvarpinu í kvöld, - það var rætt þar við hann eftir þing Alþb., og hann er þó formaður eins af stjórnarflokkunum, - hann sagði, að staðið yrði við það meginákvæði stjórnarsáttmálans, að herinn hverfi úr landi á næstu fjórum árum. Þetta var rétt áður en fundur byrjaði hér. Hér hafa þess vegna mjög stangazt á umsagnir ráðh., eins og fyrri daginn frá því að ríkisstj. var mynduð, um það, hvað felist í sjálfum stjórnarsáttmálanum. Og einn af hv. þm. Framsfl., Jón Skaftason, hefur gefið ákveðna skýringu á stjórnarsáttmálanum, - að það fari auðvitað eftir niðurstöðum endurskoðunar, hvort varnarliðið verði látið hverfa hér úr landi eða ekki. Hæstv. utanrrh. sagði annað á fundinum í Keflavík, en hann sagði það sama og þessi þm. Framsfl. á Varðbergsfundi, og hann endurtók það hér. Svo fær þessi hv. þm. Framsfl. skömm í hattinn frá flokkssamtökum ungra framsóknarmanna fyrir að bregðast ríkisstj. með því að leggja þennan skilning í stjórnarsáttmálann! Hæstv. utanrrh. spurði mig áðan, hvort ég áliti, að við gætum ekki verið í NATO án þess að hafa her. Í skýrslu hans sjálfs stendur eftirfarandi eftir dr. Bjarna Benediktssyni, - hann las það upp og ég les það upp: „Varðandi land mitt er það að vísu svo, að við höfum sérstakan varnarsamning innan Atlantshafsbandalagsins við Bandaríkin, en það fer alveg eftir mati okkar sjálfra á heimsástandi, þegar þar að kemur, hversu lengi bandarískt lið dvelur á Íslandi.“ Form. Sjálfstfl. hefði ekki sagt þetta nema þetta hefði verið skoðun okkar sjálfstæðismanna, eins og vænta má, en til þess að árétta það vil ég gera grein fyrir því, að 1956 fluttum við till. í varnarmálunum, rökst. dagskrá í nál., sem hófst þannig: „Svo sem fram kemur í sjálfum varnarsamningnum, hefur það ætíð verið tilætlun Alþ. og ríkisstj.,“ - það vorum við sjálfstæðismenn, - „að erlent varnarlið dveldi ekki lengur hér á landi en nauðsynlegt væri vegna öryggis landsins, og þar með friðsamra nágranna þess, að endanlegu mati íslenzkra stjórnvalda. Alþingi áréttar þennan vilja sinn og lýsir yfir því, að það telur rétt, að hafinn sé nauðsynlegur undirbúningur þess, að svo megi verða.“ Þetta náði náttúrlega ekki fram að ganga þá, en ég taldi þá, einmitt eftir að þingi lauk, á fundi í Varðarfélaginu og sú ræða var birt í Morgunblaðinu, þá taldi ég upp nokkrar aðalástæðurnar og gerði grein fyrir sjónarmiðum okkar sjálfstæðismanna í varnarmálunum, og það var það fyrsta, að veigamiklar ákvarðanir um öryggismál þjóðarinnar væru ekki teknar nema að vel undirbúnu og rannsökuðu máli. Því miður henti það 1956, að frá þessu var brugðið, og við gagnrýndum það. Og þetta er enn þá verra núna. Þetta er enn þá verra núna, því að það hefur verið hrapað að ákvörðunum í þessum málum. Við töldum þá einnig, að þess ætti vandlega að freista og reyna að ná samstöðu lýðræðisflokkanna um þær ákvarðanir, sem teknar væru í varnarmálunum. Hæstv. viðskrh. talar hér sem umboðsmaður kommúnismans, eins og hann hefur talað fyrr og síðar í varnar- og utanríkismálum þjóðarinnar. Það er skiljanlegt, að beri á milli hans og hæstv. utanrrh. Hann talar ekkert öðruvísi en hann hefur alltaf talað, og það er eðlilegt, að hann leggi þess vegna sinn skilning sem slíkur í þann stjórnarsamning, málefnasamning ríkisstj., sem Framsfl. hefur því miður látið henda sig að ganga frá svo loðnum, að hann getur ekki skýrt hann sjálfur fyrir þjóðinni, og þjóðin er kvíðin yfir því, hvað raunverulega felst í þessum samningi. Og í þriðja lagi er þetta, sem ég sagði þá, og lögð er megináherzla á, að erlendur her dvelji ekki lengur í landinu en nauðsyn krefur vegna öryggis þess, eins og fram kemur í sjálfum varnarsamningnum. En í 7. gr. varnarsamningsins segir, að áður en ákvörðun um uppsögn varnarsamningsins sé tekin, fari fram endurskoðun hans í samræmi við 7. gr. samningsins, og fyrst þegar niðurstöður þeirrar endurskoðunar liggja fyrir, séu ákvarðanir teknar um uppsögn. Þetta var okkar skoðun þá, mín skoðun þá og mín skoðun í dag, svo að það þarf ekki að spyrja mig slíkra spurninga. En hvar stendur það í stjórnarsamningnum, að segja eigi varnarsamningnum upp samkv. ákvæðum hans sjálfs? Það er fyrst núna, sem talað er um það. Það er hægt að endurskoða varnarmálin og hefur margsinnis verið gert og fengin álitsgerð frá Atlantshafsráðinu, það er fengin álitsgerð frá erlendum sérfræðingum, og ríkisstj. hefur sjálf reynt að endurmeta, hvaða ástæða væri til varnar hér. En endurskoðun samkv. 7. gr. varnarsamningsins er alveg sérstök, og ef það er slík endurskoðun, sem átti að fara fram samkv. stjórnarsamningnum, þá bar að taka það fram í stjórnarsamningnum. Þegar kommúnistar báru fram till. sína um endurskoðun varnarsamningsins hér fyrr á árum, tóku þeir það fram, að endurskoða ætti samninginn samkv. 7. gr. Sú endurskoðun er alveg fyrir fram ákveðin, hvernig vera skuli. En um þetta segir ekkert í stjórnarsamningnum. Og það hefur heldur ekkert verið talað um það, ekki fyrr en maður heyrir óljóst talað um það hér í umr. í kvöld af hæstv. utanrrh. - hann hefur sagt sjálfur, að hann mundi taka upp viðræður við Bandaríkin og kannske einhverjar aðrar þjóðir. Ef endurskoða á samkv. samningnum, á að biðja Atlantshafsráðið um álitsgerð um stöðuna í varnarmálum, ef önnur hvor þjóðin vill, Bandaríkin eða Ísland. Og ef ekki verður samkomulag um breytingar á 6 mán. fyrirvara, þá getur hvor sem vill sagt samningnum upp með 12 mán. fyrirvara. En um þetta form endurskoðunarinnar hefur ekki verið rætt, og það er ekki vikið að því í stjórnarsamningnum. Það er fyrst núna, sem það kemur fram. og ég held, að hæstv. utanrrh. hafi sagt, að hann hafi gert ráðstafanir til þess að fá álitsgerð frá ráði Atlantshafsbandalagsins. Blað hæstv. utanrrh. eða flokks hans, Tíminn, skrifar um Atlantshafsbandalagið 20 ára 3. apríl 1969 með svofelldum fyrirsögnum, með leyfi hæstv. forseta: „NATO er alþjóðleg stofnun, en ræður ekki gerðum aðildarríkjanna. Hvert ríki stjórnar sínum utanríkismálum að eigin geðþótta. Á undanförnum árum hefur samstarf á sviði stjórnmála farið vaxandi. Nokkrar upplýsingar um, hvernig NATO starfar.“ Þetta er mjög athyglisverð grein í blaðinu um, hvernig NATO starfar, og eins og oft hefur verið skrifað af mikilli athygli um þessi mál í Tímanum og einmitt fyrst og fremst af formanni þingflokks Framsfl. og ritstjóra blaðsins, Þórarni Þórarinssyni, fyrr og síðar. En í þessari grein segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnmálasamstarf bandalagsríkjanna hvílir ekki aðeins á því, að ríkisstj. þeirra allra hafi fullkomnar upplýsingar um þau mál, sem til umr. eru, heldur einnig á stöðugum viðræðum, áður en ákvarðanir eru teknar og þær framkvæmdar. Upplýsingarnar einar nægja ekki - skoðanaskipti ríkjanna skipta miklu máli, áður en einstakar ríkisstjórnir fullmóta stefnu sína.“ Við sjálfstæðismenn höfum einmitt gagnrýnt þennan einkennilega hátt á þessu máli og fleirum, en alveg sérstaklega í þessum málum, vegna þess hve alvarlegt það út af fyrir sig er að taka ákvarðanir áður en málin eru athuguð og rannsökuð, sem verður að teljast skynsamra manna háttur í almennum málum, hver sem þau eru. Kvartað hefur verið undan því, að það sé ekki rétt, segir hæstv. utanrrh., að samráð hafi verið haft við framsóknarmenn um varnarmálin, og tilnefndi varnarmálanefnd. Nú er það svo, að varnarmálanefnd er auðvitað ekki ráðanefnd á þessu sviði. Hún er skipuð embættismönnum frá viðkomandi ríkisstj. og hefur svo verið skipuð einnig fulltrúum, einum fulltrúa, - ég held, að það séu nú ekki fleiri, - tilnefndum af stjórnmálaflokki til þess að fylla upp nefndina. Og hún er ekki sá aðili, sem ákveður neitt um varnarmálin, þessi nefnd. Það getur vel verið, að hún stjórni einhverri sölu á setuliðseignum, bílum og öðru slíku, en ég held, að öllum þm. sé ljóst, að það er ekki spurning um það, hvort flokksmaður einhvers flokks sé í þessari nefnd, hvort samráð sé haft við flokkinn. En ég tel, að samráð hafi að jafnaði verið haft við ráðamenn Framsfl. í varnarmálunum. Vel má vera, að þeim finnist það ekki hafa verið nægjanlegt, og ég skal ekki þræta við þá um það. Ég harma þá það, ef okkur hefur láðst að hafa eins mikið samstarf við þá og þeir töldu æskilegt, en ekki minnist ég nú neins ágangs eða óska um það efni af þeirra hálfu, að fá að fylgjast með þessum málum, sem ekki hefur verið orðið við. Og ég vitnaði alveg sérstaklega til þess í dag, að þegar utanrrh. Bandaríkjanna var hér á ferð - auðvitað ekki í kurteisisheimsókn eins og hæstv. utanrrh. Bandaríkjanna er væntanlegur í núna - fyrir nokkrum árum, ég held, að það hafi verið 1964, þá var gerð alveg sérstök gangskör að því, að fulltrúar Framsfl., ráðamenn Framsfl., fengju aðstöðu til þess að fylgjast með umr., sem þá fóru fram á milli ráðherranna íslenzku og þessa erlenda ráðherra, og gerðu þeir fsp. og aths. um þau veigamiklu mál sem þá voru á döfinni. Oft hafa þessi mál auðvitað verið rædd á milli fulltrúa lýðræðisflokkanna óformlega síðar, þó að kannske mætti hafa verið betur og öruggar frá því gengið og hefði mátt vera oftar. En við létum okkur aldrei hugkvæmast að hafa sérstakt samráð við kommúnistana, og við höfum aldrei dregið neina dul á það, að við gerum það ekki og teljum ekki við hæfi. Í þessum umr. kemur fram, að Framsfl. vill, að Ísland sé áfram í NATO. Ekki er um það deilt, utanrrh. áréttar það. Viðskrh. segir á sama fundi: Ég vil alls ekki, að landið sé í NATO. Og þeir hafa haft um þetta háðuleg orð, það sé hreinasta fávizka og brjálæði allt að því, að Ísland sé aðili að NATO, sem þeir kalla þá hernaðarbandalag. En hvernig lítur svona stjórn út út á við, þegar ráðh. lýsa yfir þessu sitt á hvað í ekki veigaminni málum en þessi eru, hvar við stöndum í varnarmálum landsins? Ja, ég sé, að umboðsmaður kommúnismans í ríkisstj. brosir. Hann vill hafa þetta svona, að einn segi annað og hinir segi hitt, og gutlar svona áfram. Hann er laginn við að láta misskilja sig, ef því er að skipta, og láta skilja sig á annan veg en aðra ráðh., þegar hinu er að skipta. En það er ekki með slíkri sæmd og reisn, sem íslenzk ríkisstj. á að sitja við völd og hegða sér gagnvart þjóðinni, alþm. eða út á við. Við höfum lagt á það megináherzlu, og hv. 2. þm. Reykv. vék að því, að reyna að fá hreinsað loftið hér og vita, hvað menn meina, og það er enn mörgum spurningum ósvarað. Og hæstv. forseti hefur neitað mér um það að fresta þessum umr. til þess að geta fengið úrskurð þess manns í ríkisstj., sem ber höfuðábyrgðina, hæstv. forsrh. Ég spurði um það m. a., af hvaða tilefni hefði verið skipuð hin sérstaka ráðherranefnd um varnarmálin. Ég fékk ekkert svar við því. Ég heyrði hér áður á fundi um önnur mál, að þetta hefði verið af hagkvæmnisástæðum, eins og tíðkaðist. Nú er ég búinn að reka það ofan í ráðh., þetta er auðvitað ekki neitt tíðkanlegt. Þetta er alveg einstakt fyrirbrigði, að svona nefnd er skipuð, alveg einstakt fyrirbrigði. Og nú spyr ég enn einnar spurningar. Vissi Framsfl., þm. Framsfl., um þennan samning um að skipa þessa nefnd, áður en gengið var til stjórnarmyndunarinnar? Vissi hann um það? Það væri gott að fá það upplýst, því að væntanlega verður maður að ætla, að þm. flokkanna, sem standa að ríkisstj., hafi staðið að samningsgerðinni, að málefnasamningnum, - en var gerður annar samningur um meðferð utanríkismálanna og varnarmálanna, sem þm. Framsfl. a. m. k. vissu ekki um? Þetta er ein spurningin, sem enn er ósvarað. Og ég, get þá líka spurt Jón Skaftason sérstaklega, hv. 2. þm. Reykn.  Nei, maður freistast til þess að horfa svolítið aftur í tímann til þess að reyna að leita skýringar á slíku. Hæstv. viðskrh. hefur nefnilega verið áður í vinstri stjórn, og þá var ákveðið, eins og margsinnis hefur verið sagt, að varnarliðið skyldi látið fara. Það var gert við stjórnarmyndunina. Nokkrum mánuðum seinna, í nóv., var samþ., að varnarliðið skyldi vera, og gefin var um það opinber yfirlýsing. Viðræður fóru fram á milli fulltrúa íslenzku ríkisstj. og Bandaríkjastjórnar og síðan var gefin út yfirlýsing um það í des. 1956. „Viðræðurnar hafa leitt til samkomulags um, að vegna ástands þess, er skapazt hefur í alþjóðamálum undanfarið, og áframhaldandi hættu, sem steðjar að öryggi Íslands og Norður-Atlantshafsríkjanna, sé þörf varnarliðs á Íslandi samkv. ákvæðum varnarsamningsins. Á þessum grundvelli, að það hafi skapazt sú aðstaða í alþjóðamálum og hætta, þá hverfur ríkisstj. frá því að láta varnarliðið fara.“ Eftir því sem hæstv. viðskrh. hefur lýst hér í kvöld, vildi hann samt sem áður láta varnarliðið fara og ganga úr NATO, ef slíkar niðurstöður yrðu af samningi í dag. Þeir sátu nú þá, þessir höfðingjar, í ríkisstj. áfram og létu ekki að gert. Síðan kemur það fram, kom fram í opinberum málgögnum í skrifum Lúðvíks Jósepssonar þá, núv. hæstv. viðskrh., að þeir höfðu látið lítið á sér bera þangað til árið 1957, en þá byrja þeir að óska eftir því fyrst, að gerð sé grein fyrir því á opinberum vettvangi, hverjir hefðu svikið í varnarmálunum. Svo er skrifað bréf í nóv. 1957 og þar segir þessi núv. hæstv. viðskrh., að nú vilji þeir fara að tala um varnarmálin í ríkisstj. Það er ekki að sjá, að þessu bréfi hafi verið anzað. Þá er skrifað annað bréf 27. nóv., eftir því sem þessi hæstv. ráðh. segir sjálfur frá. Því er heldur ekki svarað. Svo fara fulltrúar Alþb. að krefjast þess, að farið verði að tala um málið í ríkisstj. Og þá er því neitað. Svo er enn einu sinni skrifað bréf til samráðh. í nóv. 1958 og þá er sagt, eins og það er orðað, - þetta er skrifað af Alþb.-mönnum, líklega undirskrifað af Lúðvík Jósepssyni, - „við teldum, að úr því yrði nú að fást skorið, hvort samstarfsflokkar okkar í ríkisstj. hugsuðu sér að standa við þetta atriði stjórnarsáttmálans eða ekki.“ Og svo er bætt við: „Við þessu bréfi barst aldrei neitt svar“, segir Lúðvík í sinni grein. Nú getur vel verið, að slíkir menn, sem hafa orðið fyrir slíkum hrekkjum, að þeir fengu ekki einu sinni að tala um málið á ríkisstj.-fundinum og það var aldrei svarað bréfum þeirra til samráðh., og þó hafði þessi stjórn lýst því yfir, að allt skyldi unnið fyrir opnum tjöldum, þeir hafi viljað tryggja sig einhvern veginn, þegar þessi stjórn var mynduð. Þess vegna spyr ég og spyr enn að því, sem ekki hefur verið svarað: Af hvaða tilefni var sérstaka ráðherranefndin sett á laggirnar? Voru færð einhver sérstök rök fyrir því af einhverjum ráðh. og var þetta talið nauðsynlegt af einhverjum sérstökum ástæðum, fyrri sögu málsins eða afstöðu ráðh., eða ekki? Það er ósköp gott að koma og segja eins og hæstv. utanrrh., og mér þykir vænt um það og virði það við hann, að hann ætli sér einn að tala við Bandaríkjamenn og hafa með sér starfsmenn í utanrrn., og hann hefur sagt annars staðar, sem haft hefur verið a. m. k. eftir honum á opinberum vettvangi, að við þær viðræður verði ekki aðrir en hann einn og hans menn. Svo segir hæstv. forsrh. skömmu seinna á opinberum vettvangi: - meðan ég stjórna, eiga allir að vita allt. M. ö. o.: þá verða allir ráðh., alveg eins þeir ráðh., sem við vitum, að eru kommúnistar í þessari ríkisstj., að vita það, sem kannske eru þýðingarmikil leyndarmál í sambandi við öryggismál landsins og veru okkar í Atlantshafsbandalaginu. Og spurningin verður þá um það, hvernig litið er á okkur í Atlantshafsbandalaginu og hvaða upplýsingar jafnvel hæstv. utanrrh. fær með þessum hætti um eins alvarleg mál og öryggismálin eru. Það hljóta auðvitað að berast til utanrrn. á hverjum tíma mjög þýðingarmiklar upplýsingar um hluti, sem þurfa að fara leynt, vegna þess hvernig þetta bandalag er; hernaðarbandalag eins og sagt hefur verið, en fyrst og fremst til varnar. Og það er orðið til til þess að hefta framgang kommúnismans, og Atlantshafsbandalagið náði sannarlega tilgangi sínum að hefta framgang og ofbeldi kommúnismans í Austur-Evrópu. Það gerði það, og það hefur margsinnis verið viðurkennt af framsóknarmönnum, fyrirsvarsmönnum þeirra fyrr og síðar, og þess vegna vilja þeir vera áfram í bandalaginu, geri ég ráð fyrir. Það verður að álíta það. Samt sem áður hefur ekki verið tekið meira en svo vel í tillöguflutning okkar sjálfstæðismanna. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð miklu fleiri, úr því að maður fær ekki tækifæri til þess að leiða forsrh. sem vitni hér í kvöld og á að gera það á öðrum vettvangi. Það verður væntanlega ekki fundið að því þá, þegar þar að kemur. En því verða menn að gera sér grein fyrir, og það má hæstv. forseti líka vita, að málinu er auðvitað ekki lokið, og það er jafnvel hægt að hafa málið til meðferðar undir öðrum lið heldur en þeirri till., sem við þegar höfum flutt, og undir eins og fundi lýkur hér í kvöld, þá munum við sjálfstæðismenn vitanlega athuga frekari aðgerðir í þessu máli í þeim höfuðtilgangi, sem við höfum haft, að málin séu rædd opinberlega og þjóðin fái að vita, hvað hæstv. ríkisstj. meinar í varnar- og öryggismálum landsins.



Herra forseti. Ég kemst ekki hjá því, af því að hæstv. utanrrh. svaraði mér því, að hann sæi ekki muninn á svörum sínum og hæstv. viðskrh. við spurningum mínum, að spyrja hann, hvort það sé rétt eftir honum haft, að fyrst skuli fara fram rækileg athugun á aðstöðu hersins hér á landi og síðan eigi að taka ákvörðunina um brottför hans eða áframhaldandi dvöl hans hér. Er þetta rétt eftir ráðh. haft eða ekki?



Herra forseti. Ég verð að gera það fyrir vin minn, hv. 2. þm. Reykv., að fara með það í þriðja sinn, sem ég sagði hér um endurskoðun samningsins. Endurskoðun hefur verið ákveðin í því augnamiði, að herinn geti farið í áföngum. Uppsögn fer aðeins fram eftir könnun þá, sem yfir stendur og á grundvelli hennar.