Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forsætisráðherra (JM): Jeg leyfi mjer hjer með að leggja fyrir háttv. deild: Frv. til laga um að Landhelgissjóður Íslands skuli taka til starfa. Á 32. fundi deildarinnar, föstudaginn 13. mars, mælti

Flm. (Jón Baldvinsson) Frv. þetta er borið fram fyrir brýna nauðsyn, sem skapast hefir af atvinnuháttum á þeim tveim stöðum, sem frv. fjallar um. Og þörf á einhverri löggjöf, er gangi í þessa átt, er því meiri sem það er fullkunnugt, að helgidagalöggjöf vor er mjög ófullkomin, og það svo, að hún gerir í raun og veru nauðalítið gagn í framkvæmdinni. Jeg minnist nú frv., sem borið var fram fyrir nokkrum árum, um takmörkun vinnu á ísl. botnvörpuskipum. Þau lög eru nú ein hinna fáu um vinnuskipulag, sem til eru hjer á landi. Frv. var nýmæli þá, og nýmælum hefir jafnan verið hætt við andspyrnu. Það skorti og ekki þá, og ljet margur sem í húfi væri hagur vor allur, ef það næði fram að ganga. Reynslan hefir nú sýnt, að það hefir orðið ekki einungis sjómönnum vorum til gagns, heldur og útgerðinni ekki síður. Þetta frv. fjallar að vísu um dálítið annað, en það er þó skyld hugsun, sem að baki liggur, sú, að banna það, sem nú hefir við gengist, að menn vinni að uppskipun nætur og daga. Það þarf engum orðum að því að eyða, að hverjum manni er það eðlilegast, að vinna á daginn. Hitt, að vinna nótt eftir nótt, hvernig sem á veðrum stendur, hefir ill áhrif á heilsu manna. Jeg get tilfært mörg dæmi hjer úr Reykjavík um slíkt, og þeir eru ekki allfáir, sem vitað verður um, að hafa dáið af afleiðingum þess. Einhver kann að segja, að ekki sje hægt við þessu að gera. En ráðið er, að láta ekki vinna á nóttunni. Hverjum manni er líf og heilsa dýrmætust, og þó í fljótu bragði kunni að virðast svo sem einhver skaðaðist, þá verður að líta meira á hitt, að vernda fjör manna og heilsu. Þá er og líklegt, að sú mótbára komi fram, að skip fái síður afgreiðslu og bið þeirra baki oft stórtjón. Sú mótbára er ekki mikils virði. Jeg man eftir deilu, sem átti sjer stað fyrir nokkrum árum um kaupgjald fyrir eftirvinnu. Samkomulag náðist ekki, og var sá kostur upp tekinn, að láta enga eftirvinnu vinna. Höguðu togaramir þá svo til, að þeir komu inn að morgni. Jeg held því hiklaust, að svo mætti haga til, að engin liði tjón af, þótt settar væru þær reglur, sem frv. fer fram á. Þá kann einhver að segja, að verkamenn mundu skaðast, því þeir fái hærra kaup á nóttunni. Satt kann það að vera, að einhverjir sjeu þeir til meðal verkamanna, sem halda vilja þessari vinnu, en yfirgnæfandi meirihluti vill það ekki. Og nær er mjer að halda, að þeir einir verkamanna vilji hana, sem skoða Morgunblaðið sem málgagn sitt, og þeir eru ekki margir. Þetta mál hefir oft verið til umræðu í fjelagi verkamanna, bæði hjer og í Hafnarfirði, og hafa ályktanir fjelaganna altaf verið eindregið á þá leið, að leggja bæri niður næturvinnu. Og frammi á lestrarsal Alþingis liggur tillaga úr Hafnarfirði um hið sama. Í þessu frv. er farið mjög hóflega. Bann frá kl. 10 e. h. til kl. 6 f. h. Erlendis er ekki hreyft við vinnu frá kl. 6 e. h. til morguns, þar sein skipulag er gott. En þótt ekki væri lengra farið, þótti samt ekki rjett, að ekki mætti veita undanþágur, ef brýna nauðsyn bæri til (sbr. 2. gr. frv.), og er þess getið í greinargerð fyrir frv. og tekin fram þau atriði, sem sjálfsagt væri að veita undanþágu um. En þar er um enga almenna undanþágu að ræða, því þá væru lögin einskisvirði. - Jeg legg það til, að málinu verði vísað til allshn.

Ágúst Flygenring Jeg býst við því, að flestir sjeu sammála um það, að æskilegt væri að afnema næturvinnu, ef hægt væri að koma þessu í kring að stórskaðlausu. En þessari atvinnugrein, sjávarútgerðinni, er þannig háttað, að jeg sje ekki, að það sje fært. Þá dylst mjer heldur ekki, að hv.flm. gerir of mikið úr því heilsutjóni, sem samfara sje þessari næturvinnu, frekar en annari. Kunna Ísl. sjómenn frá því að segja, að vinna verður um nætur, og eru þeir ekki öðrum óhraustari. Þá er og þess að gæta, að venjulega er því svo fyrir komið, að unnið er í flokkum um nætur, svo menn ekki þurfi að vinna samfleytt alla nóttina. Háttv. flm. játaði, að af frv. kynni að leiða eitthvert óbeint tjón, en jeg get fullyrt, að það mundi verða beinn fjárhagslegur skaði. Það mundi leiða af slíkri lagasetning stórt fjárhagslegt tjón, og það af þeirri ástæðu, að til þess að hægt sje að afgreiða skip, svo fljótt sem nauðsynlegt er, verður að vinna nótt og dag. Þetta veit hv; 2. þm. Reykv. í Hafnarfirði er t. d. ekki nema ein bryggja, sem aðeins má leggja við 2–3 skipum. Þegar nú á það er litið, að þaðan ganga 12–13 togarar, og einnig hitt, að þar verður að setja á land kol öll og salt, sem oft tekur ærinn tíma, alt við þá sömu bryggju. Þá er það sýnt, að Hafnarfjörður hefir enganvegin svo stóra lendingarstaði, að viðlit sje að vinna að afgreiðslu skipa, einungis að deginum. Svo mundi og reynast í Reykjavík. það yrði til þess, að skip yrðu oft að bíða 2–3 daga, eða jafnvel lengur, og er auðsætt, hvílíkt tjón myndi af því leiða, einmitt um aflasælasta tímann. Þá er að líta á undanþágurnar. Ef þær ættu að svara til þeirra þarfa, sem á þeim yrði, mundu þær verða svo tíðar, að lögin hefðu enga þýðingu. Meðan ekki eru til nægilegir lendingarstaðir, er ómögulegt að koma þessu við, og fiskiveiðarnar eru þannig löguð atvinnugrein, að vinnan getur aldrei orðið eins reglubundin eins og við önnur störf. Frv. mundi því ekkert gagn gera, verða dauður bókstafur, eins og helgidagalöggjöfin er orðin að miklu leyti. Sje það svo, að verkamenn óski ekki eftir þessari vinnu, þá hlýt jeg að segja, að atvinnurekendur gera það ekki heldur, þó þeir neyðist til, og er það skiljanlegt, ef þess er gætt, að þeir þurfa að borga slíka vinnu alt að helmingi hærra verði. Það eru kringumstæðurnar, sem knýja menn til þess að haga þessu á þennan hátt, og á meðan þær breytast ekki til hins betra, virðist ekki geta verið um svona löggjöf að tala.

Flm. (Jón Baldvinsson) Hjer ber nú ekki eins mikið á milli og háttv. síðasti ræðumaður gaf í skyn. Við erum sammála um, að æskilegt væri að breyta til í þá átt, sem frv. bendir, en munurinn er sá, að hann færði þær ástæður aðallega fram, sem mæla á móti því, að það sje hægt. Hann leit svo á sem hætta sú, er heilsu manna væri búin af þessari vinnu, væri orðum aukin og tók sjómanninn sem dæmi. En það er úrvalið af mönnum, sem er á sjónum, og er menn taka að gerast slitnir og þreyttir, fara þeir á land, til þess að hafa ofan af fyrir sjer með þessari vinnu. En þá eru margir orðnir illa undir næturvinnu búnir. Hann sagði einnig, að tíðast væri unnið í flokkum og skifst á. En þetta er ekki rjett. Algengast er, að sömu mennirnir vinni alla nóttina, og dregur það margan til, að kaupið er hærra, þótt sá hinn sami í raun og veru vilji, að þessu sje breytt og dagvinna komi í stað næturvinnu. Þá kvað háttv. síðasti ræðumaður lendingarstaði ekki næga til þess að haga mætti vinnu á þennan hátt, án þess, að tafir hlytust af. Þar til er því að svara, að hjer er höfnin stærri en áður hefir verið, og í Hafnarfirði er verið að búa til lendingarstað, eða bryggju. Þessi lög myndu ekki öðlast gildi fyr en á næsta hausti, og er þess þá að vænta, að skortur lendingarstaða yrði ekki til baga. Önnur mótmæli komu ekki fram gegn frv. Hitt voru aðeins hugleiðingar um, að næturvinna væri neyðarúrræði. Jeg held, að af frv. þessu leiddi engan skaða beint, og óbeinn skaði, sem verða kynni, ynnist upp af því gagni, sem þetta yrði verkamönnum.

Það eru verkamenn, sem skaðast sjálfir!

.

Flm. (Jón Baldvinsson) Frv. þetta er ekki nýr gestur hjer á Alþingi. Það hefir nokkrum sinnum áður komið fram, en ekki hlotið afgreiðslu. Síldveiðarnar eru einkennilegur atvinnurekstur. Þau árin, sem mikið aflast, er hann stórhættulegur, og eins þau árin, sem lítið aflast. Það er aðeins, ef hinn gullni meðalvegur fæst, að þær fara sæmilega úr hendi. Þessvegna er það algengt, að síldarútgerðarmenn fá hvergi peningalán til atvinnurekstrarins, vegna þess, hve mikil áhætta fylgir honum. Stundum eru útgerðarmenn miljónamæringar, en svo ef til vill öreigar næsta ár. Menn þykjast nú að vísu sjá, að ekki þurfi jafnmikil áhætta að fylgja síldveiðunum og verið hefir undanfarin ár. það hafi ekki vantað annað en nauðsynlegt skipulag á sölu síldarinnar; þar sje leiðin út úr ógöngunum, og síldveiðaútgerðarmenn hafa oft fundið til þessa, og hv.þm. munu eflaust muna eftir erindum, er borist hafa frá þeim um þetta efni. Það eru áreiðanlega ekki fáir af síldarútgerðarmönnum, sem hníga að því, að ríkið ætti að hafa síldarsöluna á hendi. Sem stendur er salan svo dreifð, að ekkert eftirlit er hægt að hafa með því, að síldin sje ekki boðin út á óhentugum tíma og fyrir of lágt verð. Þessu þýðir ekki að mótmæla; það gildir bæði um fisk og síld, og þó sjerstaklega um síldina. Við sjáum líka, að atvinnurekendur hafa sameinast til þess að gæta hagsmuna sinna og stundum myndað „hringa“ í því skyni. Hjer á það aftur að vera ríkið sjálft, sem tekur síldarsöluna í sínar hendur og bannar algerlega öllum öðrum að flytja út síld og selja. Síðan fiskiveiðalögin voru sett, hafa menn búist við því, að síldarútvegurinn mundi gefast betur en áður fyrir þjóðina. Hinir mörgu útlendingar mundu hverfa eða verða ekki hættulegir í samkepni. En þeir, sem stunda helst þá atvinnu hjer við land, Norðmenn, eru ekki í vandræðum með að finna ýmsar leiðir og koma því svo fyrir, að þeir hafi sömu landsnytjar við atvinnuna og Íslendingar. Jeg þarf ekki að rekja þetta; menn munu sjá, að lítið hefir batnað í þessu efni. Atvinnuvegurinn er jafnstopull sem áður, en úr þessu má bæta með því, að ríkið taki síldarsöluna í sínar hendur. Þetta er ekkert misrjetti nje móðgun við útlenda menn, er hjer stunda síldveiðar, því að hið sama á að ganga yfir alla, að ríkið geti stjórnað útboði og sölu eftir sinni vild. Ef slíkt skipulag hefði verið komið á á s.l. sumri, hefði að minsta kosti hinir smærri útgerðarmenn fengið miklu hærra verð fyrir síld sína, því að þá hefði hún verið geymd, þangað til verð hækkaði. Að vísu er líklegt, að ríkið muni vilja tryggja sig með því að selja einhvern hluta síldarinnar fyrirfram, en þó aldrei nema nokkurn hluta veiðinnar. Hinsvegar hefði reynslan sýnt s.l. ár, að stórmikið fje hefði græðst á seinustu síldinni, vegna hins háa verðs, og af því hefðu allir notið, ef ríkið hefði haft söluna. Og því er enginn efi á því, að almenningur, sem síldaratvinnu stundaði s.l. ár, hefði haft miklu meira í aðra hönd, ef ríkið hefði haft einkasölu. Hv. þdm. er mál þetta kunnugt frá síðasta þingi. Þá var því að vísu tekið ómjúklega og felt við 2. umr. Jeg læt mjer í ljettu rúmi liggja, þótt þm. taki nú fyrir að fella frv. þetta. Hefir mótstaða hv.þm. sannfært mig um það, að mál þetta sje gott og muni hafast fram að lokum. Lýk jeg svo hjer með máli mínu, og legg til, að frv. verði vísað til sjútvn., að þessari umr. lokinni.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg ber þetta frv. fram aftur nú, af því að jeg heyrði á þessum viturlegu umræðum um varalögregluna, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) mundi gefa gerðardómi betri undirtektir nú en áður. Og allir vita, hversu mikið er farið eftir tillögum hans um atvinnumál í landinu, þar sem hann telur sig daglaunamannaþingmann. Jeg álít verkföll og verkbönn svo mikið tjón, bæði fyrir þjóðina og þá menn sjálfa, er að slíku standa, að sjálfsagt sje að reyna að stemma stigu fyrir því. Þó vil jeg ekki fara þá sömu leið sem hv. 2. þm. Reykv., að taka öll ráð af vinnuveitendum, heldur, að samningar geti tekist með aðilum. Það er ekkert eðlilegra, en að oft kunni svo að fara, að verkamenn búi við of lágt kaup og vinnuveitendur eigi bágt með að greiða svo hátt kaup sem verkamenn þurfa að fá. Rísi deilur út af þessu, verður að koma á samkomulagi, svo að hvorki verði þjóð nje þeim sjálfum tjón að. Hið beittasta vopn verkamanna í slíkum deilum hefir verið það, að leggja niður vinnu, en hjá vinnuveitendum að vísa mönnum úr vinnu. Hvorttveggja er tilraun til kúgunar. Frv. þetta fer fram á, að til sjeu samninganefndir beggja málsaðila, er reyni að jafna slíkar deilur. Treysti jeg því, að svo fari, þá er slíkar nefndir talast við, að báðir megi vel við una. En fari svo, að samkomulag náist eigi að heldur, skal leitað til stjórnarinnar um það, að koma samningum á. Eitt frv. er komið fram hjer á Alþingi um það, að hafa sjerstakan samningamann í slíkum deilumálum. Jeg hefi ekkert á móti því, að slíkt standi í lögum, en oft getur slíkt fyrirkomulag reynst erfitt hjer í landi. Hvernig ætti t. d. að fara að á Ísafirði eða á Akureyri, ef ekki næðist til samningamanns í Reykjavík? Jeg veit vel, að missmíði eru á frv., en jeg ætlast til þess, að það verði lagað í nefnd. Í það vantar ýms ákvæði, sem þurfa þar að vera, enda hafa komið fram brtt. við það, svo að nefndin hefir úr nokkru að moða, þar sem hún þarf og að útvega sjer skýrslur um það, á hvern hátt þessum málum verði best hagað. Jeg get orðið öðrum hv.þm. sammála, er vildu bæði hafa samninganefndir og samningamann. Annars hefi jeg hugsað, að tryggast væri í þessum efnum að hafa stigin þrjú, svo að ekki þurfi að hlíta fyrsta dómi, er fellur, heldur væri nýr dómur skipaður nýjum mönnum og trygging fyrir því, að komist yrði svo nærri sanngirni, að samkomulag kæmist á. Þetta, sem jeg nú hefi frá skýrt, er það, sem fyrir mjer vakir í þessu máli, og jeg álít, að þetta sje mikið nauðsynjamál, sem öllum málsaðilum er jafnnauðsynlegt að vel rætist úr. Það er nauðsynlegt, sjeð frá sjónarmiði þjóðarinnar allrar í heild, því að það er augljóst, hversu stórskaðleg áhrif á hag allrar þjóðarinnar það getur haft, ef stórir atvinnuvegir bíða hnekki eða teppast um hríð, vegna þess, að eigi er skorið úr slíkum þrætumálum; t. d. ef stórútgerð stöðvast eða hættir, eða ef siglingar allar stöðvast, vegna þess að vinna liggur niðri við höfnina. Og eins og þetta er nauðsynlegt, er og aðferðin, sem hjer er farið fram á að notuð verði, haldkvæm báðum aðilum. Þannig er það fyrir atvinnurekendurna, að þeim er það enginn skaði, að fá málið lagt í gerðardóm, ef þá verður skorið úr þrætunni og vinna hefst aftur. Jafnvel þótt þeir hefðu verið óbilgjarnir í kröfum sínum og verði dæmdir til að greiða hærra verkkaup en þeir vildu, er þeim það ekki skaði, móts við vinnuteppuna. Og það er víst, að jafnan mun verða teflt á fremsta hlunn í því, að þjappa sem mest að málstað atvinnurekenda, enda sýnir reynslan það, að slíkir úrskurðir leiða jafnan til kauphækkunar. Mun það því verða regla í gerðardómum, að þrýsta meira að kröfum vinnuveitenda en verkamanna. Þá kemur þetta eigi síður að haldi verkamönnum, því að þó þeir taki aftur upp vinnu, að loknu verkfalli, og máske með hækkuðum launum, er þeim þó stórt fjárhagslegt tjón að vinnuleysinu. Því er þeim það stór hagur, að sem skjótast verði ráðið fram úr þessum málum. Hitt er víst, að eins og skapferli og hugarfari manna alment er farið, þá verður ætíð farið eins langt og hægt er í þá átt, að hækka verkkaupið. Það hefir ætið verið regla áður, sem hjer er tilfærð í frv., að til þess að vinna falli eigi niður á meðan á samningum stendur, er sett ákvæði um, að vinnu skuli haldið áfram fyrir það kaup, sem áður var, áður en deilan hófst, en þó stendur mjer alveg á sama, þó að í þess stað kæmi, að vinna skyldi fyrir það kaup, sem ákveðið verður af gerðardóminum. - (Niðurlag ræðunnar vantar frá skrifaranum).

Jón Baldvinsson Jeg veit raunar ekki, af hvaða ástæðum háttv.þm. Dala. álítur, að jeg muni nú taka betur í frv. hans en jeg hefi áður gert. Jeg er sömu skoðunar nú sem fyr, að jeg álít óheppilegt að hafa lögþvingaðan gerðardóm í þessum málum, og verkamenn álíta sig engu bættari með slíkum gerðardómi. Hjer hafa gerðardómar aldrei verið, þótt þeir hafi tíðkast sumstaðar erlendis, en jeg veit, að þeir hafa reynst þar illa. Það sem jeg meðal annars hefi á móti þeim er það, að jeg sje ekki, hvernig hægt verði að þvinga aðila til þess að hlíta gerðardómi, ef þeir vilja ekki. Þeir gætu að vísu haldið við þann kauptaxta, sem dæmdur yrði, en að greiða úr þrætunni á annan hátt, getur gerðardómur ekki. Hvernig á t. d. gerðardómur að þröngva verkamönnum til vinnu, jafnvel þótt kaup hafi hækkað eitthvað, ef þeir eru enn óánægðir og vilja ekki vinna? Eins sje jeg heldur ekki, hvernig gerðardómurinn mundi geta þröngvað útgerðarfjelögum til þess að láta halda skipum sínum úti, ef þeir teldu sig hafa tjón af því og vildu heldur leggja þeim upp? Þeir gætu sagt sem svo: Það er ekki vegna kaupsins, sem við stöðvum, heldur vegna hins, að það borgar sig ekki lengur að gera út. Og þá sje jeg ekki, hvernig háttv.þm. Dala. (BJ) ætlar að fara að því, að neyða þá til þess að halda útgerðinni áfram. Gerðardómurinn getur það ekki. Og ekki held jeg, að þessi málamiðlun, sem frv. talar um, hafi mikla þýðingu, er báðir málsaðilar vita fyrirfram, að þrætan getur farið til dómstólanna, og þegar þeir vita, að um úrslitadóm verður að ræða hjá gerðardóminum, mun vart jafnmikið kapp á það lagt, frá beggja hálfu, að miðla málum. Þá munu báðir aðilar sjaldnast geta verið jafnánægðir með dómsúrslitin, þótt hlíta verði þeim. Þá sagði háttv.þm. Dala., að á fremsta hlunn mundi teflt í því, að þrýsta að atvinnurekendum og að vinnu skyldi halda áfram. En jeg hefi þegar bent á það, að þetta er ekki hægt; ef verkamenn vilja ekki vinna, er ekki hægt að neyða þá til þess. Sem sagt er þetta frv. háttv.þm. Dala. að mínum dómi eigi til þess fallið, að verða að lögum, en það er annað frv., sem einnig er hjer til umr. í dag, frv. háttv.þm. Str. (TrÞ), um sáttasemjara í þessum málum, og jeg verð að halda, að það frv. geti að góðu gagni orðið, ef það verður samþ. Ef til væri maður, sem hefði það starf með höndum, að leiða saman aðila á vissum stigum kaupdeilumálanna til samninga, mundi oftar ganga saman með þeim og viðunanlegir samningar nást, en það mun miklu síður nást með frv. háttv.þm. Dala., er menn geta átt von á, að dómstólarnir láti þessi mál til sín taka. Þessvegna mun jeg fremur verða með því frv., sem nú kemur síðar til umræðu í dag, um sáttasemjarann, en að öðru leyti er afstaða mín til þessara mála óbreytt frá því sem var áður, á fyrri þingum, í þessu máli. Háttv. þm. Dala. var með einhverjar slettur til mín. Hann kallaði mig daglaunaþingmann, en jeg skil ekki, sannast að segja, hvað hv.þm. (BJ) meinar með þessu. En ef hann, með þessum orðum sínum, vill aðgreina mig frá bitlinga-þingmönnum, þá er jeg honum þakklátur fyrir.

Bjarni Jónsson Jeg vil svara þessum síðustu orðum háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) því, að jeg átti eigi við daglaun hans sem þingmanns, er jeg nefndi hann daglaunamanna-þingmann. Fyrir þingstörf sín á þessi háttv.þm. ekki kaup skilið, og er hann bitlinga-þingmaður í þeim efnum sem öðrum. Jeg sje engin stór vandkvæði á því, að fá menn til þess að hlíta gerðardómi, og til þess eru ákvæðin um dagsektir, sem við eru lagðar, ef eigi er farið eftir dóminum. En dugi ekki nein ráð til þessa, mun háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) engin skotaskuld úr því verða, að finna önnur betri, sem duga munu. Hann fann nóg ráð til þess, að ríkið tæki alla síld, hvort sem menn vildu eða eigi. Hvort átti ríkið sjálft að róa skipunum eða hafði háttv.þm. ráð til að neyða menn til að veiða síldina, þótt þeir eigi vildu? Það er annars margt skrítið hjá þessum háttv.þm. (JBald); hann sagði, að jeg væri að ala á stjettaskiftingu í landinu, er jeg talaði um alþýðu manna, í þeirri einu algengu og rjettu merkingu þess orðs. Þær eru æði grautarlegar, röksemdir þessa háttv.þm. (JBald). Þar er alt einn grautur, sem enginn hendir reiður á. Hann taldi síður mundu ganga saman samninga, ef von væri þess, að til dómstólanna mætti fara með þessi mál; en það er einmitt þvert á móti; menn vita eigi fyrirfram, hvernig dómar falla, og munu því flestir heldur kjósa að ráða úrslitunum sjálfir með samningum en bíða óvissra dómsúrslita. Þetta sjá allir, og þarf eigi að skýra þetta fyrir öðrum en þeim, sem öllu rugla í graut, eins og háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) gerir.