Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir helgina fóru fram umr. í þessari hv. deild almennt um stjórnmálaástandið, ástand efnahagsmála, afkomu atvinnuveganna og þróun peningamálanna í landinu. Umr. þessar áttu sér stað vegna frv. þess, sem ríkisstj. flutti, eftir að breytt hafði verið gengisskráningu íslensku krónunnar sem afleiðing af því efnahagsástandi, sem hér hefur verið um nokkurt skeið. Ég sé ekki ástæðu til þess, að hefja umr. á breiðum grundvelli í sambandi við efnahagsmálin. En hér liggur fyrir til umr. frv. til l. um hækkun söluskatts, en það hefur fallið í minn hlut í þeirri ríkisstj., sem nýlega hefur tekið við, að gæta ríkissjóðs og reyna að haga þannig málum, að hann beri ekki skarðan hlut frá borði og útkoma hans verði með þeim hætti, að til hagsbóta geti orðið efnahagsástandi og efnahagslífi þjóðarinnar. En það hefur einnig verið ljóst, að afkoma ríkissjóðs hefur farið mjög versnandi á síðustu mánuðum, m.a. sem afleiðing af því ástandi, sem ríkt hefur. Vandamál ríkissjóðs það sem eftir er þessa árs er um það bil 3 milljarðar, og verði ekkert að gert, má gera ráð fyrir því, að hallarekstur yrði á ríkissjóði, sem næmi 1 milljarði. Til þess að fyrirbyggja, að svo verði, mun ríkisstj. nú á næstu vikum gera till. þar um og freista þess að fyrirbyggja, að til hallarekstrar þurfi að koma, og gera ýmsar ráðstafanir þar að lútandi. En það fer ekki hjá því, að ríkissjóði verði að afla aukinna tekna, ef þetta dæmi á að geta gengið upp eins og æskilegt er. Fyrir því er það frv. flutt, sem hér er til umr., um hækkun á söluskatti. Í frv. er lagt til, að söluskatturinn verði hækkaður um 2% stig, úr 11% í 13%. En eins og fram kemur í aths. við frv., er 1% viðlagagjald, 1% gjald til að draga úr áhrifum olíuverðhækkana og 4% söluskattsauki einnig lagt á sama gjaldstofu og söluskattur. Til athugunar kom að bæta hækkun þeirri, sem hér um ræðir, við söluskattsaukann, en frá því var horfið. Að ráði varð að leggja til hækkun á söluskattinum sem slíkum. Réð þar tvennt: Í fyrsta lagi er söluskattsaukinn tengdur sérstökum kjarasamningum, og mun eigi við honum hróflað án undangenginna viðræðna við aðila vinnumarkaðarins. Og í öðru lagi eiga sveitarfélögin enga hlutdeild í tekjum af söluskattsauka, en fá hins vegar 8% af hinum almennu söluskattstekjum í sinn hlut. Fjárhag sveitarfélaganna er einnig nú svo komið, að full þörf er á að taka þar af nokkurt mið, þegar hreyft er við tekjustofnum ríkisins. Sennilega hefur þm. aldrei verið eins ljós þörf ríkissjóðs fyrir auknar tekjur og nú. Allir þingflokkar hafa að undanförnu tekið þátt í tilraunum til stjórnarmyndunar. Skýrslur hafa legið frammi um ástand og horfur efnahagsmála og afkomuhorfur ríkissjóðs. Þingmönnum má því vera ljóst, að brýnna aðgerða er þörf til að afla ríkissjóði tekna og það tekna, er til skila koma í ríkissjóð á þessu ári. Undanfarna viku hefur skuld ríkissjóðs á aðalviðskiptareikningi við Seðlabankann aukist mjög og nam mest tæpum 3 milljörðum kr. Að hluta til má skýra þessa erfiðu stöðu með miklum framlögum ríkissjóðs til ríkisfyrirtækja umfram það, sem ætlað var í fjárlögum. Niðurstaða launasamninga við starfsmenn ríkisins lá ekki fyrir fyrr en í maí–júní, en laun varð að greiða samkvæmt þeim frá áramótum. Loks hafa þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar þóttu til að halda efnahagslífinu í skefjum nú í sumar, þ.e.a.s. viðnámslögin, haft gífurleg útgjöld fyrir ríkissjóð í för með sér. Hefur jafnan verið á það treyst, að nú á haustmánuðunum yrðu gerðar ráðstafanir til þess að rétta nokkuð af þennan halla. Sú hækkun, sem hér um ræðir á söluskatti, gefur ríkissjóði um það bil 140 millj. kr. tekjur á mánuði. Eindagi söluskatts er 25. dagur næsta mánaðar eftir að neytandinn er krafinn um skattinn, svo að ljóst er, að í ár mun þessi hækkun ekki öll skila sér í ríkissjóð nema fyrir tvo mánuði, fáist frv. samþykkt. Tekjur ríkissjóðs á þessu ári af hækkuninni verða því tæpar 300 millj. eða milli 260 og 300 millj. kr. Eins og frv. nú liggur fyrir í þessari hv. deild, var á því gerð breyting í hv. Ed., þannig, að gert er ráð fyrir því, að þessi söluskattshækkun taki ekki gildi fyrr en 1. okt. n.k. eða eftir að ráðstafanir hafa verið gerðar í sambandi við efnahagsmálin, sem nú eru til meðferðar hjá hæstv. ríkisstj. Það er ekki ætlun mín að gefa á þessu stigi máls yfirlit yfir fjármál ríkisins. En eins og ég sagði áðan, hafa þm. undir höndum ítarleg gögn um ástand fjármála. Þá er og tiltölulega stutt í framlagningu fjárlagafrv. fyrir árið 1975, og mun þá gerð ítarleg grein fyrir stefnu þeirri í opinberum fjármálum, sem lögð verður til grundvallar rekstri ríkissjóðs á næsta ári. Ég vil svo, herra forseti, að lokinni þessari umr. leggja til, að málinu verði vísað til hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. „Leggðu á hærri skatta, Matthías,“ er haft eftir fyrrv. hæstv. fjmrh., að hann hafi sagt, þegar hann afhent núv. hæstv. fjmrh. lyklana að ríkisfjárhirslunum. Þessi eggjun af hálfu Framsfl. vakti mjög athygli manna. Ekki ætti hitt síður að vekja athygli, að bað er greinilegt, að hæstv. fjmrh., Matthías, bregst alldrengilega við. Það er sýnilegt, að hann ætlar sér að hækka skattana allrösklega, ef dæma má út frá því, sem hann sagði í þeim fáu orðum, sem hann lét fylgja sem grg. með því frv., sem hér er nú til umr. Hæstv. fjmrh. sagði, að vandamál ríkissjóðs nú fjárhagslega séð næmu 3 milljörðum kr. Hins vegar sagði hann, að tekjur af þessu frv. mundu ekki verða meira en upp á 300 millj. En hann sagði, að eins og menn mættu sjá, færi það ekki á milli mála, að ríkissjóður þyrfti að fá miklu meiri tekjur. Og það gefur auga leið, ef málið er þannig, að ríkissjóð vantar nú í dag 3 milljarða til þess að ná endum saman. En ég tók líka eftir því, að hæstv. fjmrh. vitnaði til þess, að þm. hefðu nú í sínum höndum allmiklar upplýsingar um fjárhagslega stöðu ríkissjóðs og því þyrfti hann nú ekki að koma hér með langt skýringarmál í sambandi við þetta frv. Já, þessu er nefnilega svona farið, að við erum með þessar upplýsingar í höndunum, en það virðist eitthvað fara á milli mála, hvernig við lesum margir hverjir úr þessum skýrslum og hvernig hæstv. núv. fjmrh. les úr þeim. Ég veit ekki annað betur en að það liggi alveg ljóst fyrir, að í þeirri skýrslu, sem núv. hæstv. forsrh., Geir Hallgrímsson, beitti sér fyrir að tekin yrði saman og gerð var af sérfræðingum og dagsett þann 12. júlí í sumar, kom skýrt fram, að staða ríkissjóðs væri þannig, að reikna mætti með því, að á þessu ári þá færu tekjur jafnmikið fram úr áætlun fjárlaga og gjöld eða sem næmi í kringum 5 300 millj. kr. Og í þessari skýrslu segir berum orðum í framhaldi af þessu, orðrétt á þessa leið: „Í þessu felst, að búist er við, að jöfnuður verði nokkurn veginn á þessum reikningi. Jöfnuður lánahreyfinga er áætlaður sá sami og á fjárlögum.“ Það er vitanlega allt annað mál að ætla að flækja inn í þetta dæmi til þess að villa um fyrir mönnum, að það vanti fé í Vegasjóð til þess að standa við allar þær framkvæmdir, sem þar höfðu vorið ráðgerðar. Enn hefur engin formleg ákvörðun, svo að okkur sé kunnugt um, verið tekin um, hvað eigi að vinna mikið samkv. þeirri áætlun. Einnig er það í sambandi við ýmsa aðra sjóði eða önnur fyrirtæki, sem eru tengd ríkinu beint eða óbeint. Hér er auðvitað um það að ræða, hvernig fjárhagur ríkissjóðs er. Enda er hér verið að flytja frv. til fjáröflunar fyrir ríkissjóð. Það hefði vitanlega verið miklu nær, ef menn eru raunverulega að afla fjár til Vegasjóðs, að snúa þessu frv. við og segja, að þessi tekjuöflun skuli renna í Vegasjóð. Það er allt annað. Nei, hér er um það að ræða, að það er verið að auka við tekjustofna ríkissjóðs, þannig að tekjur ríkissjóðs á ársgrundvelli munu hækka miðað við það verðlag, sem verður helst miðað við í dag, um rétt um það bil 2000 millj. kr. á ársgrundvelli. Þetta bætist ofan á það, að búið er að ákveða tiltekna lækkun á gengi íslenskrar krónu eða sem nemur um 17%, og það mun færa ríkissjóði nettótekjuauka einhvers staðar á milli 1500 og 2000 millj. kr. Það er því ekki langt frá því, að hér hafi verið gerðar ráðstafanir með hækkun á söluskatti og með gengislækkun, sem færa munu ríkissjóði árlegar hreinar tekjur, sem nema í kringum 4 milljarða kr. En þrátt fyrir þetta var helst að skilja á hinum nýja fjmrh., að þetta væri rétt aðeins byrjunin hjá honum, því að hann ætlaði að sigla eftir þessari ábendingu fyrirrennara síns, að hann skyldi leggja á sem mesta skatta. Það er alveg augljóst mál, að það var ekki þörf á því að hækka söluskattinn eins og hér er lagt til vegna stöðu ríkissjóðs nú. Röksemdir eins og þær, að staða ríkissjóðs hafi síðustu mánuðina versnað á reikningi í Seðlabankanum, slíkt segir vitanlega ekki nokkurn skapaðan hlut. Við verðum að leggja meiri trúnað á hitt, þegar sérfræðingar ríkisins, sem hafa unnið að því árum saman að gera áætlanir um tekjur og gjöld ríkissjóðs, hafa nýlega farið ofan í dæmið og gefið út sitt álit og komist að þessari niðurstöðu, sem ég hef minnst á, þ.e.a.s. að það megi búast við því, að ríkissjóður komi réttur út á þessu ári, En það er rétt, að þessi niðurstaða sérfræðinganna var við það miðuð, að það legðust ekki nýir útgjaldabaggar á ríkissjóð frá 1. sept. á þessu ári að telja umfram það, sem ákveðið hafði verið áður. En það er hugsanlegt, að þeim aukaniðurgreiðslum á búvöruverði, sem ákveðnar voru í vor, verði haldið áfram að meira eða minna leyti og þar verði því um aukaútgjöld hjá ríkinu að ræða. En ef á að afla tekna til þess að standa undir einhverjum tilteknum útgjöldum, á að skýra frá því, að slík ákvörðun hafi verið tekin. Hefur ákvörðun verið tekin um að halda áfram þessum bráðabirgðaniðurgreiðslum út árið? Sé svo, þá er þarna um aukaútgjöld að ræða hjá ríkissjóði, sem mun nema á milli 700 og 800 millj. kr. samkvæmt þeim upplýsingum, sem fyrir liggja. Ég veit ekki annað betur en það sé verið að ræða um að fella þessar aukaniðurgreiðslur niður að meira eða minna leyti. En upplýsingar hafa sem sagt engar komið fram hér á hv. Alþingi um það, hvernig með þessi mál verði farið. Ég álít, að það sé mjög óhyggilegt að fara í þessa hækkun á söluskatti, eins og nú standa sakir. Það er enginn vafi á því, að það eru fjárhagslegar aðgerðir, sem nú eiga sér stað í sambandi við gengislækkun og einnig á öðrum sviðum. Hér er rætt um mjög verulega hækkun á bensínskatti og um allverulega hækkun á rafmagnsverði til þess að bæta afkomu ríkisrafveitnanna. Ég álít, að það sé vægast sagt ógætilegt að ætla að bæta við þetta hækkun á söluskattinum og koma honum þannig upp í 19%. Auðvitað vitum við, að þessi hækkun á söluskattinum er hugsuð þannig, að afleiðingarnar af hækkuninni, þ.e.a.s. hækkað vöruverð, eigi ekki að mælast út í kaupgjaldið, menn eigi að bera þetta bótalaust, því að það er enginn vafi á því, að það hefði ekki verið gerð hér till. um að hækka söluskattinn, ef afleiðingarnar af hækkuninni hefðu átt að koma út í verðlagið og mælast inn í kaupgjaldið. Hér er því verið að bæta einum liðnum við í þessum efnum enn, sem gæti kannske orðið nægilegur til þess að hleypa hér öllu af stað og koma upp ófriði hér á vinnumarkaði. Hér hafa ekki komið fram neinar upplýsingar um það, hvaða aðrar greiðslur geta komið til greina að eigi að bætast á ríkissjóð á seinni hluta ársins. Það hefur nokkuð verið rætt um bætur til láglaunafólks, og þær gætu auðvitað haft einhver aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, þó að það muni ekki vera mikið, og í framhaldi af því yrði sennilega um að ræða hækkun á bótum almannatrygginga og þar yrði um aukin útgjöld að ræða. En hér hafa ekki verið gefnar neinar upplýsingar um, hvað eigi að gera í þessum efnum, hvaða útgjöld hér komi til greina. Verður vitanlega að fordæma slík vinnubrögð, að koma með skattlagningu, fjáröflun til einhverra alveg óþekkjanlegra hluta, til einhvers þess, sem við vitum ekki hvað er. Ég vil í þessu sambandi geta þess, að þegar við Alþb. menn tókum þátt í viðræðum um myndun vinstri stjórnar, bar þetta mál á góma. Fyrrv. fjmrh. lagði á það áherslu, að söluskatturinn yrði hækkaður. En afstaða okkar var sú, að við töldum, að það ætti ekki að hækka söluskattinn, og við bentum á, að það væri engin sjáanleg þörf á því miðað við stöðu ríkissjóðs. Það var alveg augljóst, að ríkissjóður mundi hagnast drjúgan vegna gengislækkunar, og þegar gengislækkunin er gerð á þeim grundvelli, að hún eigi ekki að hafa áhrif á hið almenna kaupgjald, þá er augljóst mál, að hagur ríkissjóðs af slíkri gengislækkun er mjög mikill. Það er því afstaða okkar Alþb: manna til þessa frv., að við erum því andvígir. Við teljum, að það sé ekki þörf á þessari tekjuöflun. Það hafa ekki verið færð hér fram nein rök fyrir því, að það sé réttmætt að fara í þessa viðbótartekjuöflun. Hún er nánast hlægileg að mínum dómi, þegar hún er rökstudd með því, að hún eigi að færa ríkissjóði á þessu ári 300 millj. kr., en hins vegar sé fjárhagsvandamál ríkissjóðs upp á 3 milljarða. Þegar hér er nú um það að tefla, að útvega ríkissjóði tekjur á þessu ári upp á 300 millj. kr., gat þá t.d. Sjálfstfl. ekki komið til hugar, að það væri hægt að spara á útgjöldum ríkissjóðs á þessu ári sem næmi 300 millj. kr. Hvar eru till. þeirra frá því í vetur, þegar þeir töluðu um, að það mætti færa niður ríkisútgjöldin um 3 milljarða? Treysta þeir sér ekki nú til þess að færa útgjöld ríkissjóðs niður um 300 millj. kr., það sem eftir er af þessu ári? Ég er ekki í neinum vafa um, að það er tiltölulega létt verk að gera það, án þess að það saki mjög mikið, því að það yrði aðallega um það að ræða að draga úr hraða nokkurra framkvæmda á vegum ríkissjóðs, þar sem þegar hefur verið unnið allmikið eða þar sem svo stendur á, að undirbúningur er ekki nægilegur til þess að ráðast í þær framkvæmdir, sem ráð hafði verið gert fyrir að vinna. Það er enginn vafi á því, að það væri hægt að spara á þessu tímabili sem næmi 300 millj. kr., ef vilji væri fyrir hendi. En þeim, sem sigla eftir þessum áttavita: Leggðu á sem mesta skatta, dettur auðvitað ekki í hug að líta eftir slíkum möguleikum. Það er býsna fróðlegt að sjá, að Sjálfstfl. er kominn inn á þessa línu, að leggja á sem mesta skatta, þrátt fyrir allt það, sem hann hafði sagt um þessi mál áður. Það verður fróðlegt að sjá, hvernig Sjálfstfl. stendur að því, þegar kemur að því að hækka eitthvað skattana á ýmsum atvinnurekstri í landinu, á ýmsum þeim, sem græða sannarlega í landinu, þá verður gaman að sjá till. Það liggur fyrir, að mikill hluti af okkar atvinnurekstri sé gjörsamlega skattfrjáls varðandi tekjuskatt, vegna þess að hann hefur svo rúmar afskriftarreglur. Hann hefur leyfi til þess að draga það mikið frá sínum framtöldu tekjum í afskriftir, að hann borgar yfirleitt sáralítinn tekjuskatt. En það verður fróðlegt að sjá till. Sjálfstfl. í þessum efnum í auknu sköttunum, þegar kemur að þessum þætti málanna. Kannski verður líka fróðlegt að sjá, hver verður afstaða Framsfl., hvort hann styður þessa reglu í gegnum þykkt og þunnt, meiri skatta, meiri skatta. Ég verð að segja það, að ég lýsi undrun minni yfir þeirri stefnu, sem Framsfl. virðist hafa tekið upp varðandi þessi mál öll, því að það fer vitanlega ekki fram hjá þeim framsóknarmönnum, að ráðstafanir til sífelldra verðlagshækkana, sem ekki eiga að reiknast inn í kaupgjald, eru ekki síður árásir á bændur landsins en á verkamenn. Það er verið að rýra kjör bænda ekki síður en hinna. Og maður á erfitt með að trúa því, að þeir, sem kalla sig fulltrúa bændastéttarinnar, geti verið ánægðir með kauplækkun hjá bændum, ef hún verði líka hjá öðrum. Auðvitað miða ráðstafanir af þessu tagi, sem miða að því að skerða hin almennu launakjör, líka að því að skerða launakjör bændanna í landinu. Það er enginn vafi á því, að Framsfl. verður að svara fyrir það á sínum stað og sínum tíma, ef það er orðin pólitík hans í þessum efnum, að það beri að lækka þessi launakjör með því að hækka í sífellu skatta og álögur, án þess að afleiðingarnar af slíku komi út í verðlagið eða út í kaupgjaldið. Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. verulega að þessu sinni. Ég vil aðeins benda á, að það hafa ekki komið fram nein fullnægjandi rök fyrir því að fara í þessa viðbótartekjuöflun fyrir ríkissjóð, því að það verður auðvitað að líta á þetta sem tekjuöflun til frambúðar. Það fer enginn í það að hækka söluskatt aðeins fyrir örfáa mánuði. Það hafa ekki verið færð hér fram nein fullnægjandi rök fyrir því að bæta þessu við aðrar verðlagshækkanir, sem hér eiga yfir að ganga, og því ber vitanlega að fella þetta frv. En þetta frv. fer nú til n. og verður athugað þar, og þá gefst auðvitað hér aðstaða til þess að ræða málið frekar, þegar það kemur aftur úr nefnd.



Herra forseti. Það hefur komið fyrir áður, að ég og hv. 2. þm. Austf. höfum haft misjafnar skoðanir á tekjuöflun vegna ríkisins, og við því er í sjálfu sér ekki neitt að segja. Það er líka misjafnt, hvað menn meta það, hvort meta á meira samneyslu eða einkaneyslu í landinu, og ég held, að það hafi einmitt verið stefna fyrrv. ríkisstj. að meta samneysluna allmikið og þess vegna hafi hún tekið myndarlega á mörgum þýðingarmiklum verkefnum þjóðarinnar, sem munu lengi í minnum höfð. Ég held, að ég muni því ekki biðja neinn afsökunar á þeirri skattheimtu, sem ég hef gert. Hins vegar verð ég að játa það á mig, að tekjuskattur á Íslandi er nú lægri en hann hefur verið sennilega allt að því frá upphafi vega, og ég stóð fyrir að lækka hann svo. Jafnhliða voru á s.l. vetri lækkuð aðflutningsgjöld á þeim vörum, sem til landsins voru fluttar, svo að ekki þyrfti að undrast, þótt eitthvað þyrfti að aðhafast í aðra átt í tekjuöflun. Ég verð líka að segja það, að ég taldi, að ekki væri ástæða til að ætla, að tekjur færu svo fram úr áætlun á s.l. sumri, að hægt væri að standa við þær niðurgreiðslur, sem þá voru ákveðnar. Hins vegar er það alveg rétt, eins og hv. 2. þm. Austf. tók fram í ræðu sinni hér áðan, að tekjur hafa reynst það miklar fram til þessa, að einmitt í skýrslu þeirri, sem sérfræðingarnir gerðu fyrir hæstv. núv. forsrh., kom það fram, sem hann réttilega las upp, að gert væri ráð fyrir, að tekjur og gjöld ríkisins mundu standast á, miðað við það, að niðurgreiðslur, sem auknar voru í sumar, yrðu felldar niður 1. sept. Það var miðað við, að það ástand, sem var fyrir þann tíma, yrði ekki látið vara lengur. Það er því á misskilningi byggt að halda, að um 3 milljarða kr. rekstrarhalla sé að ræða á ríkissjóði á þessu ári. Það kæmi þá eitthvað nýtt upp, sem ekki er séð fyrir nú. Það, sem ég hins vegar rengdi í sambandi við þetta og taldi óvarlegt, en gekk þó inn á, var að meta það, að ríkissjóður mundi klára sig með sín útgjöld til áramóta, ef ekki væri bætt á útgjöldin og niðurgreiðslurnar væru felldar niður 1. sept. Þetta er rétt fram tekið. Hins vegar óttaðist ég það og óttast enn, að afturkippurinn í útflutningi og þar af leiðandi tekjum af aðflutningsgjöldum og að einhverju leyti söluskatti mundi verða það mikill eftir þær aðgerðir, sem nú væru gerðar í efnahagsmálum, að þess vegna mundi draga meira úr tekjunum en reiknað var með. Um þetta má að sjálfsögðu alltaf deila, og fyrir því get ég ekki frekar en aðrir fært rök. Hins vegar var það, sem lagt var til grundvallar í umr. um stjórnarmyndun, þegar rætt var bæði á vinstri og hægri kant, að upp væru tekin ný útgjöld, þ.e. að niðurgreiðslunum yrði ekki hætt 1. sept., eins og gert var ráð fyrir í nál. því, sem hv. 2. þm. Austf. las hér upp áðan, og fleiri útgjöld kæmu þar til, m.a. aðgerðir í efnahagsmálum, sem tengdar væru þeim aðgerðum, sem nú þegar er búið að gera að nokkru leyti, eins og gengisbreyting og kostnaður, sem leiddi af gengisbreytingunni sjálfri. Ég hélt því fram í umr. á báðum stöðum, að þetta væri ekki hægt að gera nema afla ríkissjóði nýrra tekna, og taldi, að tvö söluskattsstigin mundu nægja til þess. Vona ég, að hv. 2. þm. Austf. muni, að ég hélt þessu fram. Enn fremur hélt ég því fram, að í fjárl. 1975 yrði að halda áfram að lækka aðflutningsgjöldin og því yrði ekki hægt að mæta nema með þeirri leið, sem við töldum á s.l. vetri, að raun bæri bæri vitni um, að afla nýrra tekna vegna þeirra breytinga, sem yrðu á kerfinu innbyrðis. Ég benti auk þess á það vandamál, sem væri bæði í sambandi við vegagerðina og Rafmagnsveitur ríkisins, vegna þess að ekki tókst að fá fram þá tekjuöflun á s.l. ári, sem þörf var á til þess að halda uppi eðlilegum framkvæmdum. Það var ekki hægt að halda uppi þeim framkvæmdum, sem vegáætlunin gerði ráð fyrir, vegna þeirrar hækkunar, sem á hefði orðið, en eðlilegum framkvæmdum yrði að halda uppi í vegagerð, eins og gert hefur verið, og til þess mun Vegagerðina skorta fjármagn á þessu ári. Þetta vildi ég, að kæmi hér fram nú við þessa umr. Hér er í raun og veru um það að ræða að mæta með tekjuöflun verkefnum, sem ekki var gert ráð fyrir í þeirri skýrslu, sem hér var gerð, og þarf enginn að því að brosa, því að þetta eru staðreyndir einar. Hinu vil ég svo bæta við, að ég vona, að hv. 2. landsk. hafi fylgst það vel með umr. í fyrri lotunni, að hann hafi einnig vitað þetta. En við munum það, við hv. 2. þm. Austf., að við ásamt hv. 5. þm. Vestf. og hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni sátum sérstakan fund einmitt til þess að ræða um áhrif gengisbreytingar á tekjuöflun og útgjöld ríkissjóðs, þá þætti, sem við áttum við að etja. Hitt vil ég svo segja í sambandi við útgjöld nú síðustu mánuðina, að það hefur jafnan verið svo með reynsluna af viðskiptum ríkissjóðs við Seðlabankann, að þau hafa verið einna erfiðust í júní, júlí og ágúst. m.a. er engin tekjuskattsinnheimta í júlímánuði, og í ágúst varð hún að þessu sinni mjög takmörkuð vegna þess, hve skattstofurnar voru seinar á ferðinni með álagninguna. Staðan um síðustu mánaðamót hygg ég, að hafi ekki verið verri en vant er, þannig að ég hygg, að þær spár, sem sérfræðingarnir spáðu um afkomu ríkissjóðs á árinu, fái staðist, þegar fram hjá þessum sérstöku verkefnum, sem hér er raunverulega verið að fjalla um, er lítið, því að hér er verið að fjalla um að afla tekna til þess að mæta útgjaldaþörf, sem ekki var reiknað með í þessari skýrslu og er hins vegar ákveðið, að farið verði í. Það er auðvitað ekki endalaust hægt að bæta á ríkissjóð útgjöldum, án þess að tekna verði aflað. Ég endurtek, að það er engum í hag, hvorki mér, hv. 2. þm. Austf. né öðrum hv. þm., að bæta á ríkissjóð útgjöldum, án þess að tekna sé aflað til að koma þar á móti. Og allir viljum við koma áfram þeim verkefnum, sem við höfum áhuga á, og ég hygg, að svo verði einnig, þegar fram líða stundir. Ég held, að verkefnin á Íslandi séu svo mörg, nauðsynleg og stór, að það verði erfitt að fá þingheim til að skera þau við trog, eða a.m.k. ætla ég að bíða þeirrar stundar, áður en ég fullyrði, að svo verði gert.



Herra forseti. Áður en ég kem að efnisatriðum þess frv., sem hér liggur fyrir, kemst ég ekki hjá því að fara nokkrum orðum um formsatriði, er varða afgreiðslu þessa máls og raunar annarra stjfrv., sem nú er verið að ýta með miklum hraða í gegnum þetta aukaþing. Ég verð að rifja það upp fyrir mönnum, að í 2. gr. stjórnarskrárinnar er gert ráð fyrir þrískiptingu valdsins á Íslandi, í íslenska lýðveldinu, milli löggjafarvalds, framkvæmdavalds og dómsvalds, eins og tíðkast í öllum ríkjum, sem hafa svipað stjórnarfyrirkomulag og við höfum. Með því að hér er þingbundin stjórn, er ráðh. ætlað, raunar skylt að sitja á Alþ., hvort sem þeir eru kjörnir þm. eða ekki. En eins og sjá má af bæði stjórnarskránni og þingsköpum, eru alveg sérstök ákvæði um ráðh. og þeir lúta alveg sérstökum lögum í störfum þingsins. Þeir hafa margvísleg sérréttindi, sem ekki eru í sjálfu sér óeðlileg, því að þeim er ætlað að vera hér til þess að flytja mál ríkisstj., útskýra mál ríkisstj. og verja mál ríkisstj. Hins vegar liggur í hlutarins eðli, að ef þessi skipting á valdinu á að þýða nokkurn skapaðan hlut, hlýtur Alþ. að starfa á vissan hátt sjálfstætt frá ríkisstj., og kjarninn í starfi Alþ. hvað snertir athugun og rannsókn mála er nefndarstörfin. Það er alveg rétt, að það er í raun og veru ekkert í lögum nema þetta almenna ákvæði stjórnarskrárinnar, sem bannar, að ráðh. gegni venjulegum störfum hér á Alþ. Það er ekkert, sem bannar, að ráðh. sé forseti á Alþ. En engum manni hefur dottið í hug hingað til mér vitanlega að gera það. Það er heldur enginn lagabókstafur nema þetta stjórnarskrárákvæði, sem segir, að ráðherrar skuli ekki vera í þn. En þegar menn athuga, að þn. eiga að rannsaka og kanna einmitt sérstaklega, en ekki síst frumvörp ríkisstj., eiga að leita álits annarra aðila og athuga þessi mál, þá sést, að það er algerlega gagnstætt grundvallarhugsun stjórnkerfisins, að ráðh. eigi sæti í nefndum, enda hygg ég, að það standi í fræðibókum, að það sé í sjálfu sér ekkert, sem banni það, að ráðh. sitji í n. á Alþ., en það hafi ekki tíðkast. Að vísu eru undantekningar frá því. Það hafa komið fyrir einstaka tilfelli, og þetta er ekki óalgengt varðandi utanrmn. Engu að síður er það regla, að ekki hefur tíðkast, að ráðh. sitji í þn., og það er algerlega óviðeigandi og raunverulega brýtur í bága við grundvallarhugsjón okkar stjórnkerfis. Nú hefur það gerst á þessu skamma sumarþingi, að þessari reglu hefur verið kastað út og gleymt. Núv. ríkisstj. virðist ekki hafa nokkra tilfinningu fyrir þessari skiptingu valdsins, og hún hefur starfað síðan hún tók til valda án þess að sinna því á nokkurn hátt, þótt það hafi verið gagnrýnt, að það er ekki viðeigandi og það er ekki í samræmi við anda íslensks stjórnarfars, að ráðh. sitji í þingnefndum. Ég vil leyfa mér að fullyrða, að það sé algert einsdæmi í sögu Alþ., að forsrh. landsins sitji sem formaður í þn., sem á að fjalla um stjfrv. um stórfelldar álögur á þjóðina og það sé hann, sem eigi að stjórna meðferð n. á þessu frv. Auðvitað var hann fljótur að því. Það var ekki mikið verið að leita út fyrir þingsalina eða spyrja stéttir eða hagsmunahópa um þetta frv. Það var afgreitt fljótt og vel. En ég hygg, að þetta hafi aldrei komið fyrir áður. Ég hygg, að það hafi aldrei komið fyrir áður, að stjfrv. sé vísað til afgreiðslu til n., þar sem sitja 4 ráðh. af 7 nm., m.ö.o. ríkisstj. sjálf hefur hreinan meiri hl. í n. Það, að fjmrh. landsins leggi til við Alþ. að vísa frv. um stórfelldar skattaálögur á þjóðina til n., þar sem hann á sjálfur sæti með þremur meðráðh. sínum og þeir eru í meiri hl., hefur aldrei áður komið fyrir í þingsögunni, og í sannleika sagt er þetta þinghneyksli. Það heitir svo, að hér á Íslandi eigi að vera þingbundin ríkisstj., en ég fæ ekki betur séð á þessu sumarþingi en hér sitji stjórnbundið þing. Alþingi Íslendinga hefur sætt mikilli gagnrýni á undanförnum árum og áratugum fyrir það, að völd þess og áhrif fari minnkandi, og er sagt, að við séum að verða afgreiðslustofnun eða gúmmístimpill. Ég hef aldrei viljað viðurkenna þetta. En það er ekki hægt að komast hjá því að viðurkenna, að núv. ríkisstj. hefur á örfáum dögum gert þessar ásakanir að sannleika. Ég skil ekki af hverju. Í þessari nýju ríkisstj. eiga sæti tveir af lærðustu prófessorum þjóðarinnar í stjórnlagafræðum og a.m.k. tveir lögfræðingar að auki. Þingsköpin eru gömul og gera ráð fyrir ýmsum möguleikum. Segir t.d. í 15. gr. um nefndir, með leyfi hæstv. forseta: „Nú þykir nauðsynlegt vegna vinnubragða að hafa mannaskipti í nefndum, lengur eða skemur, og skal vinnunefndin (þ.e. sérstök nefnd, sem er til á þessu þingi) þá hlutast til um. að mannaskiptin komist á, þó svo, að viðkomandi fastanefndir samþykki.“ Það er sennilega innan við klukkustundarverk að breyta um nm. samkv. þessu ákvæði. Mér þykja þm. stjórnarflokkanna, þeir fáu, sem hafa fyrir því að mæta á fundum á þessu þingi, vera að gera sér þetta furðulega að góðu, ef þeir sætta sig við, að svona sé með þá farið. Ég vil því vegna virðingar Alþingis krefjast þess, að ráðh. núv. ríkisstj. víki á stundinni úr öllum þn., sem þeir eru starfandi í. Það er ekki nema klukkustundarverk að setja aðra þm. í þessar n., og það er nóg af stjþm., sem ekki eru það uppteknir, að þeir geti ekki gegnt þessum störfum með sóma. Herra forseti. Ég skal láta útrætt um þetta formsatriði. Það er að vissu leyti formsatriði. En það er mikið á bak við þetta, virðing Alþingis og það, hvort það á að vera afgreiðslustofnun og gúmmístimpill eða sjálfstæð stofnun, sem fer með eitt af þremur valdssviðum íslenska lýðveldisins. Í þeim umr., sem hér hafa farið fram um söluskattinn, hefur komið í ljós, að þessari nýju ríkisstj. er margt sérstaklega vel gefið. Hún virðist t.d. hafa tvo fjmrh., sem báðir eru búnir að tala í þessum umr., og það er eins og hvítt og svart, hvað þeir segja. Þeir eru aðeins sammála um eitt: Það þarf í flýti að leggja á þjóðina tvö söluskattsstig, sem eru álögur upp á rúmlega 1800 millj. kr. á ársgrundvelli og munu leggjast af fullum þunga á verðlag í landinu, án þess að ætlunin sé, að launþegum sé að nokkru leyti bætt. Annar fjmrh. telur, að ástand ríkissjóðs sé svo hroðalegt, að það verði að gera tafarlausar björgunarráðstafanir og ná inn 300 millj. kr. fyrir áramót til þess að bjarga þessum milljónum, sem hann telur, að vanti í sjóðinn. Hinn ráðh. segir, að þetta sé bölvuð vitleysa, ríkissjóður sé ekkert illa staddur, það sé bara vegna sumarleyfa, sem hann er illa staddur hjá Seðlabankanum í augnablikinu. Hinn ráðh., sá seinni, sem gaf hollráðin, þegar þeir skiptust á skrifstofum, telur, að það sé ekki vegna lélegrar afkomu, sem þurfi að leggja þetta á, heldur bara af því að ríkissjóður sé að taka á sig ný verkefni. Hverjum eigum við að trúa? Hver er stefna og skoðun þessarar ríkisstj.? Hæstv. ríkisstj. hefur ekki setið að völdum viku enn þá. Hún er langt komin með að koma tveimur stórmálum gegnum Alþ. á þessum tíma, m.a. fyrir umburðarlyndi stjórnarandstöðunnar, sem ekki hefur séð ástæðu til að tefja framgang þessara mála, enda augljóst, að mikill meiri hl. styður núv. ríkisstj. og á því rétt á því að fá vilja sinn fram. Í sambandi við þá gengislækkun, sem þegar hefur verið gerð, er það að segja, að valdíð til gengislækkunar flutti Alþ. sjálft til annarra aðila, og er því ekkert óeðlilegt, að ráðstafanir í sambandi við gengislækkun fái tiltölulega skjóta afgreiðslu, raunar nauðsynlegt, að svo sé, úr því að gengið hefur verið lækkað. En mér er tjáð af kunnugum mönnum, að þegar litið er á heildarvöruútflutning og þjónustuútflutning Íslendinga, muni þessi gengisbreyting flytja um 9 milljarða kr. Nú er þetta að vísu heildartala, og í henni felast fjöldamargir liðir á fjöldamörgum stöðum, sem koma bæði inn og út á reikningunum, eins og orða má. En það eru lægstu áætlanir þeirra manna, sem ég vil trúa og kunnugir eru, að beinar álögur á allan almenning í landinu í sambandi við þessa gengislækkun séu yfir 4 milljarða, og sumir áætla nokkru hærra. Söluskatturinn mun, að því er nú er áætlað, gefa um 900 millj. á hvert prósentustig. Ríkissjóður fær það að vísu ekki allt, 8% eða 70 millj. renna til sveitarfélaganna. En álögurnar á þjóðina eru hinar sömu, svo að þarna er verið á ársgrundvelli að leggja á þjóðina a.m.k. um 800 millj. kr. Við skulum láta landbúnaðarafurðahækkunina um 20% eiga sig. Það kom fyrir hjúin maddömu Framsókn og Mr. Íhald, eins og stundum vill verða, að þau áttu lausaleikskrakka, áður en til hjónabandsins kom. Þessi lausaleikskrakki var hækkun á landbúnaðarafurðum um rúmlega 20%, sem var lögð á neytendur bótalaust. En við erum umburðarlyndir í þeim efnum, Íslendingar. Við skulum ekki einu sinni telja þetta með, við skulum láta bensínhækkunina bíða og við skulum láta raforkuskattinn bíða, því að eftir því sem best er hægt að frétta í baksölum Alþ., mun varla vera orðið samkomulag í stjórnarherbúðunum um þetta. Tökum bara þessi tvö stóru atriði, gengislækkunina og söluskattinn. Það eru álögur, sem nema a.m.k. 6–7 milljörðum kr. á einni viku. Núv. ríkisstj. hefur ekki setið viku enn þá, en hún hefur lagt nýjar álögur á þjóðina, sem nema a.m.k. 1 milljarði á dag. - Einn milljarður á dag, Matthías. Ég held, að það verði ekki hjá því komist, að þetta sé - ja, ég vil ekki segja glæsilegt met, en a.m.k. öruggt Íslandsmet, og er þó töluvert langt til jafnað. Það hefur engin ríkisstj. nokkru sinni byrjað feril sinn á sambærilegan hátt, að reka aukaþing áfram með slíku óðagoti, að jafnvel virðing þingsins er tröðkuð undir fótum, og vinna svo það afrek að leggja sem svarar a.m.k. milljarði nýjar álögur á þjóðina á hverjum degi. Ég vona, að þeir fylgi góðu fordæmi og hvíli sig sjöunda daginn. Hæstv. ríkisstj. hefur í stjórnarsáttmála sínum, ef sáttmála skyldi kalla, lofað ýmsu, sem muni einhvern tíma koma á móti þessum álögum og létta þær fyrir launþega almannatrygginga og fyrir annað láglaunafólk í landinu. Þar er bent á ýmsar hugmyndir með mjög almennu orðalagi, en ekkert hneppt fast. Hitt eru að verða staðreyndir, að álögurnar koma og þær koma fljótt, og þær eru eins þungar og við var að búast af hreinni íhaldsstjórn. Það var ekkert nýtt að heyra hæstv. samgrh. hér áðan, hann er gamall og góður kunningi, en það er öllu nýstárlegra að heyra hinn fjmrh., sem Sjálfstfl. leggur til, tala um þessi mál. Fyrir nokkrum mánuðum mælti hann fyrir allmikið unnu og ítarlegu skattafrv., sem flokkur hans flutti hér, og ég hygg, að það hafi verið skoðun manna, að það frv. mundi svipta ríkissjóð 3–4 milljarða kr. tekjum, ef það hefði verið samþ. eins og það var. Hann taldi það vera nokkru minna, en 1–2 milljarðar voru lágmarkstölur. Þá sagði hann, að með samræmdri stefnu í efnahagsmálum, hagræðingu í ríkisrekstri hefði auðveldlega verið hægt að brúa þetta bil með sparnaði á vissum sviðum og minni framkvæmdahraða, - auðveldlega hægt. Við skulum sjá, hvað það er auðvelt núna og hvort Sjálfstfl. vill standa við ekki aðeins þessa yfirlýsingu, heldur fjölda margar aðrar, sem hann hefur sjálfur gefið. Fyrir síðustu jól var lagt fyrir Alþ. frv. um tollskrá, sem hafði í för með sér allmikla lækkun á tollum, og þáv. ríkisstj. vildi fá 1% hækkun á söluskatti. Aðaltalsmaður Sjálfstfl., sem var fyrrv. fjmrh. þess flokks, kallaði þetta 1% söluskatts „tuddabragð“, ef þeir hafa það rétt eftir í þingtíðindunum, sem ég vona, að þeir geri. Og hann sagði: „Að í 30 milljarða fjárl. skuli það skipta sköpum, að hæstv. fjmrh. fái 1% söluskatt, það er auðvitað allt of fjarstætt til að leggja við því eyra.“ Þetta var skoðun Sjálfstfl. á söluskattsmálum fyrir örfáum mánuðum. Sá fyrrv. ráðh. sagði: „Ég vil fá að sjá fjárlagadæmið allt, áður en ég tek nokkra afstöðu til svona mála.“ Meginafstaða okkar Alþfl.-manna er sú, að við neitum ekki, - við viðurkennum, að það er við margvíslegan og mjög mikinn vanda að etja í efnahagsmálum Íslendinga. Það höfum við alltaf sagt og segjum enn. En við neitum því að samþykkja álögur eftir álögur, sem nú koma frá hæstv. ríkisstj., án þess að fá að sjá heildarmyndina í öðru en almennum orðum og loforðum, og við teljum alveg fráleitt, að það sé hægt að samþykkja allt það, sem hér hefur komið fram. Við samþykktum ekki aðgerðir varðandi gengislækkun og við getum ekki samþykkt þennan söluskatt. Það hafa ekki verið færð þau rök fram, sem réttlæta þessar aðgerðir, og hvorki við hér á Alþ. né þjóðin höfum fengið að sjá neina tæmandi heildarmynd af því, hvað ríkisstj. ætlar sér að gera í efnahagsmálum, enda efast ég stórlega um, að hún hafi nokkra hugmynd um það sjálf, því að það virtist hafa farið allur tíminn hjá þeim í að semja um eitthvað annað en það, hvernig leysa eigi efnahagsmál í einstökum atriðum.



Herra forseti. Það er enginn vafi á því, að núv. hæstv. fjmrh. ætlar sér að taka gott „start“ í því að fara eftir þeim heilræðum, sem fyrirrennari hans leiðbeindi honum um, þegar hann tók við starfi, og ef svo heldur fram sem horfir, þá mun honum a.m.k. miklu sæmra heitið skattamálaráðh. en fjmrh. Það fer ekki hjá því, þegar til umr. er frv. eins og það, sem hér er nú rætt, um hækkun á söluskatti vegna slæmrar stöðu ríkissjóðs, þá verði manni hugsað til þess, sem átti sér stað á Alþ. fyrir nokkrum mánuðum, þegar verið var að ræða ekki einhliða hækkun söluskatts, heldur breytingu á skattkerfinu, þ.e.a.s. annars vegar hækkun á söluskatti og hins vegar lækkun á hinum beinu sköttum á almenning í landinu. Það er vissulega fróðlegt að fletta upp í þeim umr. sem þá átti sér stað, og margir af hv. þm. þáv. stjórnarandstöðuflokks, Sjálfstfl., tóku þátt í, bæði með löngum og mörgum ræðum. Þar var að sjálfsögðu hæstv. núv. félmrh., sem talsmaður þingflokks Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu, núv. hv. 1. þm. Sunnl., hið sunnlenska goð þeirra sjálfstæðismanna, og núv. hæstv. fjmrh., ekki má gleyma honum. Það er vissulega fróðlegt að rifja upp, þótt ekki væri nema örfá orð í sambandi við það, sem þessir hv. og nú sumir hverjir hæstv. þm. sögðu á þessum tíma. Það eru margar bls. ræður hvers og eins þessara hv. þm., sem þeir fluttu, þegar þetta mál var til umr. hér á Alþ. Núv. hæstv. félmrh., sem hafði a.m.k. í fyrstu orð fyrir þeim stjórnarandstæðingum í Sjálfstfl., talaði langt mál, að vísu merkilegt víða, vildi fá margar upplýsingar. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að bað væri stórvafasamt, hvort nokkur ástæða væri til þess að að hækka söluskatt neitt til þess að koma á móti tekjuþörf ríkissjóðs vegna lækkunar á beinum sköttum, sem átti að breyta með samkomulagi við verkalýðshreyfinguna. Hann segir á einum stað í sinni ræðu, með leyfi hæstv. forseta: „Ég vil aðeins á þessu stigi halda því fram, að tekjur af aðflutningsgjöldum, af áfengis- og tóbaksverslun, af núgildandi 11% söluskatti, af launaskatti, af tekjuskatti félaga og eignarskatti og öðrum tekjum, umfram fjárlög muni nálgast 3 milljarða, eftir því sem fyrir liggur nú.“ Það er ekkert lítið. Hann segir áfram: „Virðist það raunar vera árátta hjá þessari ríkisstj., að hún má aldrei heyra niðurskurð á útgjöldum ríkisins nefndan. Ef koma einhver ófyrirséð útgjöld, þarf að hækka skattana, þá þarf að ná inn nýjum tekjum. En það virðist ekki hvarfla að hæstv. ríkisstj., að af 30 milljarða kr. fjárl. sé hægt að spara einn einasta eyri.“ Þetta voru orð núv. hæstv. félmrh. Hann víkur síðan að nokkrum leiðum, sem hann telur, að eigi að fara til þess að snúast við þessum vanda. Og fyrsta leiðin hjá honum er að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Önnur leiðin, „sem vissulega kemur til athugunar,“ segir núv. hæstv. félmrh. „áður en farið er að samþykkja stórfelldar nýjar skattaálögur, er matið á, hversu miklar tekjur verða umfram fjárlög svo sem ég rakti hér nokkuð hér áðan.“ Auðvitað á þetta við enn í dag, og það ætti síst að standa á forustuflokknum í núv. ríkisstj., Sjálfstfl., að fletta upp skýrum dæmum og upplýsingum um það, hver staða ríkissjóðs er í dag. Hæstv. núv. félmrh. lýkur þessari ræðu sinni í þetta skiptið með því að segja, að tekjuskatturinn eigi að lækka meira en frv. gerði ráð fyrir og söluskatturinn hækka miklu minna en þá var ætlað. Menn muna, að þá vildi Sjálfstfl. samþykkja allt að 2 stiga hækkun á söluskatti. Nú var, eins og menn muna, niðurstaðan sú, að það varð 4 stiga hækkun, sem samþ. var, þannig að hafi verið nóg 2 stiga hækkun söluskatts á þessum tíma, þá hefðu átt að nægja til þess, sem nú er, þau 4 stig, sem samþ. voru á þinginu í vetur. Eins og ég sagði áðan voru fleiri en hæstv. félmrh. úr hópi þeirra sjálfstæðismanna, sem töluðu við þessar umr. Hv. 1. þm. Sunnl., Ingólfur Jónsson, talaði langt mál, þegar þetta var hér á dagskrá, eins og að líkum lætur. Ég get ómögulega stillt mig um að vitna í örfá orð úr ræðu þessa hv. þm., sem hann viðhafði, þegar þessi mál voru rædd hér í vetur. Í löngu máli greindi hann frá nokkurs konar úttekt, sem hann hafði gert á þessu dæmi til þess að glöggva sig á því, hvað þyrfti í raun og veru að vera góður við þáv. ríkisstj. til þess að samþykkja fyrir hana og henni mundi nægja. Og hann lýkur þessari úttekt með því að segja: „Ég er sannfærður um það, að þegar farið er ofan í þetta dæmi, mun mörgum sýnast, að tekjuaukningin verði meiri,“ - heldur en 9 milljarðar, eins og hann var þá búinn að nefna, - „jafnvel 10–11 milljarðar. En mér þótti vissara að vera í neðri kantinum,“ bætir hann svo við. 10–11 milljarða átti þetta að gefa ríkissjóði þá að mati þeirra sjálfstæðismanna s.l. vetur, 4 stiga hækkun á söluskatti.  „Það er því nægilegt að samþykkja 2% söluskattshækkun til þess að ná þeim tekjum, sem þarf vegna breytinga á skattakerfinu. Enn eru 2% á ferðinni. Og hann bætir við eins og hæstv. félmrh.: „Það kemur vissulega til álita, hvort þörf er að samþykkja nokkra söluskattshækkun.“ Þannig var staða ríkissjóðs þá að mati þeirra hv. sjálfstæðismanna. Að lokum ætla ég að víkja örfáum orðum að núv. hæstv. fjmrh. Það var ekki síður margt merkilegt, sem kom fram í ræðu hans við þessar umr. Hæstv. núv. fjmrh. komst að þeirri niðurstöðu, að með þeim breytingum, sem þá átti að gera í sambandi við söluskatt, væri þáv. hæstv. ríkisstj. að ná til sín a.m.k. 1200 millj. kr. meira en nokkur þörf var á við þær aðstæður, sem þá voru að hans mati. En athyglisverðust eru þó orð í niðurlagi þeirrar ræðu, sem núv. hæstv. fjmrh. hélt á þessum tíma, en hann segir þá: „Það getur hver litið í eigin barm, hvað það snertir. Þegar einstaklingurinn telur, að hann hafi í sínum áætlunum ofmetið tekjur sínar, hvað gerir hann þá?“ spyr hann. Og hann svarar sér sjálfur auðvitað: „Þá gerir hann till. til sjálfs sín um sparnað í ákveðnum tilvikum, til þess að láta enda ná saman. Þannig á að fara að í þessu dæmi, og í stað þess að samþykkja vaxandi skattbyrði, í stað þess að halda áfram þeirri eyðslustefnu, sem núv. ríkisstj. hefur haft á stefnuskrá sinni allt frá upphafi, þá leggjum við sjálfstæðismenn til, að lítið verði í eigin barm og við skoðum, hvar eigi að líta á okkar eigið dæmi og ráðast á ríkisbáknið, sem hefur þanist út meira en nokkru sinni fyrr.“ Þetta eru lokaorð í ræðu núv. hæstv. fjmrh., þegar til umr. var hér á Alþ. í vetur frv. um skattkerfisbreytingu. Ég held, að augljóst sé af því, sem hér hefur verið sagt, að snögg sinnaskipti hafi átt sér stað hjá þessum hv. þingmönnum frá því, sem var fyrir nokkrum mánuðum. En þeir um það. Það er þeirra mál. Hæstv. fjmrh., þ.e.a.s. hinn raunverulegi í núv. ríkisstj., greindi frá því í ræðu sinni áðan, að staða ríkissjóðs væri nú um tæplega 3 milljarðar, sem hún væri neikvæð.

Vandi ríkissjóðs.

Vandi ríkissjóðs, leiðréttir hann, og alltaf vil ég hafa það, sem sannara reynist. Vandi ríkissjóðs nú er því sem næst 3 milljarðar. Þeim, sem hlýddu á hæstv. samgrh. hér áðan og bera það saman við orð hæstv. fjmrh., hlýtur að vera ljóst, að það er ekki sama mat þessara tveggja hæstv. ráðh. á stöðu ríkissjóðs, eins og hún blasir við í dag. Annar hæstv. ráðh., fjmrh., segir vandamálið upp á 3 milljarða. Fyrrv. hæstv. fjmrh., núv. samgrh., segir, að staðan nú hjá ríkissjóði sé ekkert verri en verið hafi á svipuðum tíma á undanförnum árum. Og það vill svo til. af því að hæstv. samgrh. vitnar í fund, sem haldinn var einmitt í hans rn., að í þeim viðræðum, sem fram fóru fyrir stuttu, þegar rætt var um myndun vinstri stjórnar, voru lagðar fram upplýsingar, - upplýsingar um hvað? Jú, upplýsingar um stöðu ríkissjóðs að mati fjmrn., að mati þáv. fjmrh. sjálfs. Og hverjar voru þær? Jú, þar var gert ráð fyrir því í eigin upplýsingum þáv. fjmrh., að hallarekstur á ríkissjóði mundi vera um 400 millj. 11. ágúst s.l. Sé þessi staða nú komin upp í 3 milljarða, þá hefur eitthvað farið úrskeiðis á þeim dögum, sem síðan eru liðnir, og kannske þá fyrst og fremst hjá hinum nýju valdhöfum. Í þessu dæmi þáv. hæstv. fjmrh. var gert ráð fyrir niðurgreiðslum um 400 millj., þ.e.a.s. helmingnum af því, sem nú er. Þar var einnig gert ráð fyrir því, að fjölskyldubætur hækkuðu um 200 millj. frá því, sem þá var. Og það var einnig gert ráð fyrir því, að 5 vísitölustiga hækkun lífeyristrygginga og tiltekinna launa kæmi inn í þetta dæmi, sem næmi 100 millj. kr., og útgjaldahækkun vegna gengisbreytingar var þá áætluð 200 millj. Samtals eru í þessum upplýsingum þáv. fjmrh. sjálfs 900 millj. Síðan kemur tekjuaukning vegna gengisbreytingarinnar, sem Framsfl. talaði þá um, 15%, en er nú orðin 17%. Þá var gengishagnaður áætlaður 500 millj., sem viðurkennt hefur verið, að var allt of lágt áætlað. Það væri a.m.k. 650–700 millj. kr. gengishagnaður, sem hefði komið til ríkissjóðs með 15% gengisfellingu, hvað þá 17%, þannig að hefði þetta dæmi verði tekið á þeirri stundu, sem þessar upplýsingar voru fengnar frá fjmrh. sjálfum, 11. ágúst s.l., þá hefði að réttu ríkissjóður staðið á sléttu miðað við það, að helmingur af niðurgreiðslunum hefði verið látinn halda áfram og tilteknar bætur, fjölskyldubætur og lífeyristryggingar, hefðu líka verið auknar. Þetta er sú hryggðarmynd, sem núv. stjórnarlið dregur upp af stöðu ríkissjóðs í dag. Þetta er staðreynd, sem ég vænti, að fyrrv. hæstv. fjmrh. neiti ekki að hafa tekið þátt í að láta í té upplýsingar um. Séu þessar upplýsingar, sem ég hef ekki ástæðu til að ætla annað en séu réttar, þá er hér um vísvitandi blekkingar að ræða af hálfu þess forustuflokks í ríkisstj., sem nú ræður ríkjum. Það er enginn vafi á því, að ég a.m.k. ætla ekki fyrrv. hæstv. fjmrh. það, að hann hafi gert minna úr þessu en efni stóðu til. Hann var ekki þekktur að slíku í sinni fjmrh.- tíð, að gera minna úr erfiðleikum ríkissjóðs heldur en efni stóðu til á hverjum tíma. Ég segi því: Ég trúi því, að þessar upplýsingar fyrrv. fjmrh. séu réttar, og hvað sem nú er sagt af núv. hæstv. fjmrh. og hverjum sem er úr stjórnarliði núv. ríkisstj. umfram það, sem hefur komið fram í þessum upplýsingum núv. hæstv. samgrh., það er rangt, það er verið að ýkja og það stórlega. Í þessu er verið að draga inn í dæmið bæði vandamál Vegasjóðs, vandamál stofnana eins og Pósts og síma og Rafmagnsveitna ríkisins og fleiri slíkra stofnana. Afmarkað ríkissjóðsdæmið stendur eftir þessum upplýsingum svo til á sléttu. Það er því óþarfi að vera að koma fram nú á Alþ. af hendi núv. valdhafa með 2% hækkun á söluskatti til þess að bæta stöðu ríkissjóðs, því að hann er ekki í þeim vanda, sem þeir sjálfir lýsa og básúna út. Enda er vitað mál og þarf ekki að segja neinum, sem fylgist með, að aukning á tekjum af söluskattsstofni vegna gengisfellingarinnar verður mun meiri en hér er gert ráð fyrir. Auk þess er enginn vafi á því, að tekjur af aðflutningsgjöldum koma til með að stórhækka á komandi mánuðum. Þetta virðast núv. valdhafar ekki vilja líta á. Ég er undrandi yfir því, hversu hæstv. ráðh. Framsfl. og þá kannske ekki síst fyrrv. hæstv. fjmrh., þegjandi og svo til hljóðalaust undir þessum útúrsnúningi forustuflokksins í ríkisstj. að því er varðar ríkisfjármálin. Mér þykir það með eindæmum, auk þess sem ráðh. gera þetta, að hv. 4. þm. Reykv., formaður þingflokks Framsfl., skuli steinþegja, þegar hans samstarfsflokkur í ríkisstj. hagræðir á svona herfilegan hátt staðreyndum í málinu. Af framansögðu þarf vart að taka það fram, að við í SF greiðum atkv. á móti þessu frv. Við teljum það óþarft, eins og mál standa í dag. Það er þegar búið að koma með álögur af hendi hæstv. ríkisstj. langt umfram það, sem þörf var á til þess að bjarga þeim viðurkennda efnahagsvanda, sem allflestir hafa viðurkennt, að var fyrir höndum. Við munum því greiða atkv. á móti því. Ég ætla að síðustu að spyrja hæstv. ráðh. Sjálfstfl., sem hér eru í þingsal, að því, hvort þeir séu sammála því áliti hæstv. samgrh., að tekjuskattur á Íslandi sé nú lægri en hann hefur nokkurn tíma verið frá upphafi vega. Er þetta sameiginlegt álit hæstv. ríkisstj.? Eru hæstv. ráðh. eða óbreyttir þm. Sjálfstfl. sammála þessari túlkun núv. hæstv. samgrh. um skattamál á Íslandi?



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mjög þessar umr., en get þó ekki orða bundist og vildi mega segja við hv. 5. þm. Vestf., að þeim mun fleiri mínútum sem hann eyðir í að lesa upp ræður þm. Sjálfstfl., þeim mun betra. Hann mætti vissulega vera heima og lesa þingtíðindin, sjá, hvað þar hefur verið sagt, og allt það, sem hann las upp, gæti hann að mínum dómi haft sér til fyrirmyndar í sambandi við sinn málflutning. Í ræðu hv. 2. landsk. þm., Benedikts Gröndals, kom fram, að núv. ríkisstj. hefði lagt á þjóðina þunga pinkla á ekki fleiri dögum en ríkisstj. hefur setið. Við erum að fjalla um þrjú frumvörp, og það er ekki úr vegi, að hv. 2. þm. Austf. skoði um leið með hvaða hætti þessi frv. hafa verið lögð fram. Hv. 2. landsk. þm., Benedikt Gröndal, vildi gjarnan láta líta svo út, að þær álögur, sem vissulega felast í þessum frv., séu fluttar af núv. ríkisstj. og vegna ákvarðana hennar. Ég vil þá fyrst vekja athygli á því, að frv. það, sem þessi hv. d. fjallar um, þ.e.a.s. um verðjöfnunargjald á raforku, er flutt af hæstv. fyrrv. iðnrh., Magnúsi Kjartanssyni, og er að mínum dómi hans mat á stöðu Rafmagnsveitna ríkisins, hverjar svo sem orsakirnar eru til þess, að þetta frv. þarf að flytja. Það er hins vegar okkar skoðun, þingflokka ríkisstj., að þetta frv. þurfi að samþykkja, það sé staðreynd, að Rafmagnsveitur ríkisins þurfi á þessu fjármagni að halda. Tel ég mig hafa vísað þessu frv. og þeim pinklum, sem því fylgja, lagðir á þjóðina, til annarrar ríkisstj. en þeirrar, sem nú situr. Ef við tökum frv. um bensíngjaldið, þá er það líka flutt fyrir valdatöku núv. ríkisstj. og sýnir okkur, hvernig Vegasjóður er kominn í sambandi við þær framkvæmdir, sem hafa verið fyrirhugaðar á þessu ári. Ég held, að það séu engar ýkjur, að Vegasjóður þurfi á þessu fjármagni að halda og miklu, miklu stærri upphæð, ef vegáætlunin ætti að standast, ef hægt væri að framkvæma það, sem gert var ráð fyrir í vegáætlun. Það er hins vegar ljóst mál, að það tekst ekki. Verðbólgan hefur séð fyrir því. Það aukna bensíngjald, sem það frv., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir, mun ekki bæta nema örlitið upp það, sem tapast hefur vegna þeirrar verðbólgu, sem hefur verið í landinu og m.a. hv. 5. þm. Vestf. hefur svo dyggilega stutt. Þá komum við að því frv., sem hér er til umr. og hefur verið það frv., sem á míg hefur mest verið deilt fyrir. Ég flyt þetta frv. sem mitt fyrsta frv. Ég hefði gjarnan viljað vera laus við það. En sá arfur, sem við er tekið, m.a. vegna stjórnarstefnu hv. 2. þm. Austf., er með þeim hætti, að þessara tekna verður að afla til þess m.a. að mæta þeim vanda, sem ríkissjóður stendur frammi fyrir. Vel má vera, að ég hafi mismælt mig, ég held þó ekki, en ég tók skýrt fram, að vandi ríkissjóðs mundi verða langt í 3 milljarða, ekki halli ríkissjóðs, heldur vandi ríkissjóðs, ef ekkert væri að gert. Þar skilur á milli beins halla ríkissjóðs og þeirra greiðslna, sem ríkissjóður hefur orðið að taka á sig fyrir ýmsar ríkisstofnanir, sem hafa ekki getað staðið við skuldbindingar sínar, vegna þess að við höfum lifað í landi, þar sem verðbólgumet hafa verið slegin. Verðbólgan á árinu 1974 mun sennilega verða milli 40 og 50%. Halda menn, að hægt sé að standa frammi fyrir fjárhagsáætlunum, sem gerðar eru á árinu 1973, reiknandi þá kannske með 20–30% verðbólgu, halda áfram framkvæmdum og þær komi hvergi niður? Jú, það er ríkissjóður, sem þarna verður að hlaupa undir baggann, og það er eitt af vandamálunum, sem við er að glíma og við var tekið í s.l. viku. Ég vonast nú til þess, að hv. þm. Benedikt Gröndal geri sér grein fyrir því, að það er ekki illmennska núv. fjmrh. eða núv. ríkisstj., sem kemur fram í frv. þeim, sem hér eru til umr., hann gerir sér miklu fremur grein fyrir því, að hér er vandamál, sem við verðum að glíma við og við sjálfstæðismenn höfum tekið að okkur að reyna að leysa með því stjórnarsamstarfi, sem stofnað var til í s.l. viku. En þá spyr ég: Er þetta alveg nýtt fyrir hv. þm.? Ég fullyrði, að svo er ekki. Það mætti segja mér, að í þeim stjórnarmyndunartilraunum, sem fram fóru, áður en Sjálfstfl. og Framsfl. hófu stjórnarmyndunartilraun sína, hafi þessi mál öll verið tekin til meðferðar og þeim aðilum, sem þar tóku þátt í, gerð grein fyrir því, hvernig staða t.d. Rafmagnsveitna ríkisins væri, hvernig staða Vegasjóðs væri og hvernig staða ríkissjóðs væri, einfaldlega vegna þess, að það er öllum ljóst, að efnahagsástand íslensku þjóðarinnar er óglæsilegt og hefur verið. Það mætti líka segja mér, að allir þeir menn, sem í þessum umr. tóku þátt, hafi verið meira og minna búnir að samþykkja að standa að þessum frumvörpum, ef þeir tækju þátt í myndun ríkisstj. Þá sýnir þetta okkur enn betur þau látalæti, sem hér hafa verið höfð í frammi af fulltrúum stjórnarandstöðunnar. Það var vikið að því hér áðan af hv. 2. þm. Austf., að það hlyti að vera auðvelt fyrir ríkisstj. fyrir sjálfstæðismennina í ríkisstj., að spara sem næmi þeim tekjum, sem ríkissjóður fær miðað við hækkaðan söluskatt. Það er rétt aths. hans, að það er sjálfsagt að spara, og hluta þess vanda, sem ríkissjóður á við að glíma, verðum við að leysa einmitt með því að draga úr framkvæmdum. Hitt er svo annað mál, að það er svo langt liðið á þetta ár, að það er mjög erfitt að koma við sparnaði á framkvæmdum, sem þegar hafa átt sér stað jafnvel og þegar er byrjað á. En það verður að sjálfsögðu eitt af því, sem núv. ríkisstj. hefur til athugunar og skoðunar til lausnar vanda ríkissjóðs, að dregið verði úr útgjöldum. Varðandi orð hv. 2. landsk. þm., Benedikts Gröndals, um setu ráðh. í nefndum Alþ., þá verð ég að segja, að það kom mér spánskt fyrir sjónir, að slíkar aths. skyldu gerðar undir þessum kringumstæðum. Ég minnist þess ekki, að þessi hv. þm. risi hér upp á s.l. þingi, þegar ráðh. þá var kosinn í n., - ekki eins og er í dag, að þeir ráðh., sem sitja í þn., voru kosnir í þær sem þm. Ég er ekki með þessari aths. minni að hafna hugmynd hv. 2. landsk. þm., Benedikts Gröndal. En þegar menn rísa upp og hugsa sér að vekja nú athygli á því, hvernig ríkisstj. fari með Alþ., þá verða menn að vera sjálfum sér samkvæmir. Þeir verða þá alla þá tíð, sem hlutirnir hafa gerst með svipuðum hætti, að hafa staðið hér upp til að gagnrýna. Ég vek athygli á því, að á síðasta þingi var kosinn ráðh. í þn. Ég skal ekki fullyrða, að það hafi ekki áður skeð á Alþ., þegar slíkar kringumstæður hafa verið fyrir hendi sem nú, að ráðh. hafi setið í þn. til þingloka. Það er sjálfsagt að skoða þessi mál, og ef sá ágæti maður, skrifstofustjóri Alþingis, segði okkur, að venja hafi verið, að ráðh. vikju úr þn., um leið og þeir hefðu tekið sæti í ríkisstj., þá er auðvitað sjálfsagt að gera það. En ég held, að sú venja hafi verið, að þm., sem orðið hafa ráðh., sætu í n., þar til þingi því væri lokið. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um þetta frv. Ég vonast til þess, að sú n., sem þetta frv. fær, geti fengið allar þær upplýsingar, sem óskað er eftir, og geti metið málið sem slíkt, og þeir þm., sem í n. sitja, geti byggt afstöðu sína á þeim upplýsingum, sem þeir fá með tilliti til málsins.



Herra forseti. Mig langar til þess að segja örfá orð um það frv., sem nú er verið að ræða, áður en það fer til n. Frv. þetta hefur að geyma nýjar skattaálögur, sem á ársgrundvelli munu nema um 1800–2000 millj. kr., og ætlunin er að leggja þá auknu skattbyrði á þjóðfélagsþegnanna á tímum, þar sem að mínu viti verður að fara mjög gætilega í alla nýja skattlagningu vegna þeirrar hættu, sem vissulega er til staðar á, að komið geti upp meiri háttar órói á vinnumarkaðinum. En að sjálfsögðu erum við allir hv. þm. væntanlega sammála um, að slíkt væri, miðað við þær aðstæður, sem fyrir hendi eru, ákaflega óæskilegt fyrir hagsmuni Íslendinga. Ég verð að segja, að miðað við þær upplýsingar, sem hér hafa komið fram af hálfu tveggja hæstv. ráðh., þá er ég á þessari stundu ekki nægilega sannfærður um, að þörf sé á þessari skattlagningu, og vil því nota þetta tækifæri til þess að fara þess ákveðið á leit við þá n., sem frv. þetta fær til athugunar, að hún geri meiri og betri grein fyrir þörfinni á þessum nýju skattaálögum, en gert var t.d. í nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. Ed. Ég tel, að þm. hafi þá skyldu gagnvart umbjóðendum sínum og raunar þjóðinni allri að ganga fyrst úr skugga um, að þær forsendur séu réttar, sem slík skattlagning byggist á. Ég verð að segja, að það fannst mér dálítið skrýtið, að ég gat ekki skilið það öðruvísi en að hæstv. núv. samgrh., en fyrrv. fjmrh. héldi því fram rétt áðan, að ef ekki kæmu til neinar nýjar útgjaldaálögur á ríkissjóð á þessu ári, mundi hann geta bjargast. En núv. hæstv. fjmrh. hélt því hins vegar fram, að vandi ríkissjóðs, eins og ég held, að hann hafi orðað það, á þessu ári næmi nálægt 3 milljörðum kr. Mér finnst, að hér beri það mikið á milli yfirlýsinga frá hæstv. fyrrv. fjmrh. og hæstv. núv. fjmrh., að við þm. eigum kröfu á því að fá betri upplýsingar um, hver sé hin raunverulega staða ríkissjóðs í dag, svo að við þurfum ekki að ganga að því gruflandi, hvort við séum að samþykkja nýjar og stórfelldar skattaálögur. sem e.t.v. er ekki þörf fyrir. Ég tel ekki eðlilegt á þessum tíma, þegar lítið er vitað um þá almennu stefnu í meginatriðum, sem hæstv. ríkisstj. ætlar að fylgja í efnahagsmálum og þá ekki síst í skattamálum og peningamálum, að fara að samþykkja nú stórfellda hækkun á söluskatti, sem að sjálfsögðu verður til frambúðar, gildir ekki aðeins fyrir þetta ár, heldur mun væntanlega gilda áfram, því að reynslan hefur verið sú á Íslandi, hvaða ríkisstjórnir sem setið hafa, að álagðir skattar hafa næstum aldrei verið lagðir niður. Mér finnst ástæða til þess, að þetta komi fram hjá mér nú þegar, áður en þetta mál fer til athugunar í n. Ég vil undirstrika það og geri raunar kröfu til þess, ef á að reikna með atkv. mínu til stuðnings við þessa söluskattshækkun, að þá fái ég betri upplýsingar um þörf ríkissjóðs fyrir þessar nýju tekjur. Ég vil líka nota þetta tækifæri til þess að lýsa því yfir, af því að hér hafa tveir ræðumenn minnt á, að hæstv. fyrrv. fjmrh. hafi hvatt núv. fjmrh. til þess að leggja á sem mest af nýjum sköttum, að til þess hefur hann ekki umboð frá mér sem þm. í Framsfl. Hann hefur sennilega gefið þessa yfirlýsingu fyrir sjálfs sín hönd. En ég segi fyrir mig, að ég mun meta í framtíðinni þær nýju skattaálögur, sem hæstv. ríkisstj. kann að leggja fyrir þingið, með hliðsjón af því, hvort þörfin fyrir þá nýju skatta sé það brýn, að hún vegi meira í mínum huga heldur en það, sem ég tel, að eigi að vera númer eitt á stefnuskrá þessarar hæstv. ríkisstj., en það er baráttan gegn dýrtíðinni. Ég mun því aðeins fylgja nýjum skattaálögum, að í mínum huga sé ljóst, að þörfin fyrir nýju tekjurnar sé svo mikil, að það sé réttlætanlegt að leggja á nýja skatta, jafnvel þótt þeir kunni að auka eitthvað á dýrtíðina, sem er að mínu viti langmesta vandamál, sem Íslendingar nú búa við og hafa búið við í mörg ár. - Ég tel rétt, að þetta komi fram nú þegar, áður en málið fer til nefndar.



Herra forseti. Ég skil síðasta hv. ræðumann, hv. 4. þm. Reykn., mætavel, að honum þyki þær upplýsingar, sem hér hafa komið fram frá hálfu hæstv. ríkisstj. varðandi þessa tekjuöflun ríkissjóðs, heldur veigalitlar og hann vilji gjarnan hafa einhvern fyrirvara á um afstöðu sína til þessa máls. Það hefur auðvitað ekki farið fram hjá neinum, að hér er um að ræða frv., sem gerir ráð fyrir tiltekinni tekjuöflun fyrir ríkissjóð, og þær einu upplýsingar, sem hafa komið fram, sem í rauninni er eitthvað hægt að styðjast við, eru frá fyrrv. fjmrh. varðandi stöðu ríkissjóðs og að hvaða leyti hann þurfi á auknum tekjum að halda. Hefur komið fram, að sú úttekt, sem sérfræðingar gerðu 12. júlí í sumar, gerði ráð fyrir, að jöfnuður yrði á tekjum og gjöldum ríkissjóðs á árinu. Nokkru síðar bætti fyrrv. fjmrh. við þessa skýrslu nýrri athugun sinni og sérfræðinga sinna í fjmrn. Hann bætti við viðbótarupplýsingum 11. ágúst eða fyrir rétt rúmum hálfum mánuði, og þar staðfesti fjmrh. og sérfræðingar hans, að fyrri úttekt væri rétt og það þyrfti aðeins að athuga um ný útgjöld, sem kynnu að verða lögð á ríkissjóð á þeim mánuðum, sem eftir eru af árinu, og athuga þá um leið þær nýju tekjur, sem ríkissjóður ætti von á í fylgd efnahagsráðstafana. Það er rétt, sem kom fram í þessum umr. frá hv. 5. þm. Vestf., allar þær tölur, sem hann nefndi í þessum efnum, voru réttar, því að við höfðum blöðin beint frá fyrrv. fjmrh., þar sem hann gerði grein fyrir þessu. Þar komst fyrrv. fjmrh. að þessari niðurstöðu, að með því að gera ráð fyrir, að áfram yrði haldið út árið helmingnum af þeim aukaniðurgreiðslum, sem ákveðnar voru í maí s.l., með því að gera ráð fyrir að auka fjölskyldubætur á þessu ári um 200 millj. kr., sem jafngildir 600 millj. á ársgrundvelli, með því að gera ráð fyrir 5% hækkun á bótum almannatrygginganna til bótaþega og með því einnig að reikna með 200 millj. kr. auknum útgjöldum ríkissjóðs það sem eftir væri af þessu ári vegna gengisbreytingarinnar, þá komst hann að þeirri niðurstöðu, að þá gæti orðið um að ræða halla hjá ríkissjóði á árinu upp á 400 millj. kr. Hann hafði reiknað í þessu dæmi með því, að brúttótekjurnar, sem ríkissjóður hefði af 15% gengislækkun, næmu 500 millj. kr. En það er alveg fullupplýst nú, að þessar tekjur ríkissjóðs verða miklu meiri og auðvitað einnig meiri þegar gengislækkunin hefur orðið meir en þarna var reiknað með. Þessar upplýsingar sérfræðinganna, sem liggja fyrir frá því í júlí og síðan frá miðjum ágúst, benda til þess, að fjárhagsvandi ríkissjóðs, miðað við þau útgjöld, sem okkur er kunnugt um, að eigi að eiga sér stað það, sem eftir er af árinu, sé nálega enginn. Núv. hæstv. fjmrh. hefur ekki borið sig að því að reyna að hnekkja þessu á nokkurn hátt. Hann bara snýst í kringum hlutina, segir ekki eitt einasta orð um þetta, en segir: Vandamál ríkissjóðs alls er upp á 3 milljarða. - Hvað kemur það þessu máli við? Hér er verið að ræða um tekjur ríkissjóðs og afla ríkissjóði tekna. Við höfum hér frumvörp varðandi önnur vandamál. sem fyrir liggja. Við vitum, að það eru ákveðin vandamál hjá ríkisrafveitunum, og það hefur verið lagt hér fram frv. um að auka tekjur ríkisrafveitnanna. Það er alveg sjálfstætt frv., eins og vera ber, og það er ekki ágreiningur um það, að ég ætla. Við Alþb.- menn höfum lýst yfir fylgi okkar við það frv. í öllum meginatriðum, og er því alveg ástæðulaust að blanda því inn í þetta, enda hefur aldrei heyrst, að það eigi að hækka söluskatt vegna afkomu ríkisrafveitnanna. Slíkt er bara út í bláinn. Þannig er bara verið að vefja fyrir mönnum, það er verið að flækja fyrir mönnum sannindi málsins. Það liggur líka hér fyrir annað frv., um tekjur Vegasjóðs, og það er auðvitað býsna fróðlegt að íhuga það mál. Fyrr á þessu ári vildi fyrrv. ríkisstj. hækka bensínskattinn um 4 kr. á lítra vegna þarfa Vegasjóðs. En hver var þá afstaða núv. hæstv. fjmrh. og hans flokks? Þeir stóðu gegn þessari tekjuöflun í Vegasjóð. En það var alveg augljóst, að Vegasjóður þurfti á auknum tekjum að halda. En þeir stöðvuðu afgreiðslu þess máls á sínum tíma og drógu þetta auðvitað fram eftir öllu ári.  Þarna er á ferðinni sérstök till. um auknar tekjur fyrir Vegasjóð, og það á ekki að blanda því á neinn hátt saman við frv. um almennar tekjur ríkissjóðs, þ.e.a.s. um söluskattstekjur ríkissjóðs. Ég tel, að þetta mál komi þannig fyrir þingíð, að það sé alveg augljóst mál, að núv. hæstv. fjmrh. grauti hér öllu saman, hann hræri saman í sínum huga afkomu Vegasjóðs, Rafmagnsveitna ríkisins og ótal annarra sjóða og ríkissjóðs og reynir að rökstyðja frv.-flutning sinn með þessu. Þetta er vitanlega alveg út í hött. Svona er ekki hægt að standa að málum. Ef hæstv. ráðh. ætlar sér að standa á þennan hátt að málum, fer einn þm. frá honum í þessari umr., annar í þeirri næstu og þeir hrynja allir af honum. Menn styðja hann ekki til þess að vinna að framgangi mála á þennan hátt. Það er miklu nær fyrir hæstv. fjmrh., að gera hér skilmerkilega grein fyrir því, hver er fjárhagsstaða ríkissjóðs. Er ástæða til þess að auka tekjur ríkissjóðs? Eins og hér hefur verið bent á, hefur Sjálfstfl. haldið því fram alveg fram til hins síðasta, að tekjur ríkissjóðs væru allt of miklar og ætti að draga úr þeim. En hann stendur nú að því að auka við tekjur ríkissjóðs á ársgrundvelli um í kringum 4 milljarða. 2 milljarðar koma inn af söluskattshækkuninni og aðrir 2 milljarðar koma inn vegna hinnar almennu dýrtíðaraukningar, sem verður með gengislækkuninni. En um leið og gengislækkunin er framkvæmd, hækkar söluskattsgrundvöllurinn almennt, og þá hækka innflutningsgjöldin líka af sjálfu sér. Svo segir hæstv. fjmrh. nú, að hann hefði viljað vera laus við að flytja þetta frv. Ég held, að hann ætti þá bara að verða við þessari ósk sinni og hætta við þetta frv. En hann segir, að ástæðan til þess, að hann neyðist út í þetta, sé sá arfur, sem ég skilji eftir mig varðandi ríkissjóð. Þorði hann ekki að segja, að þetta væri sá arfur, sem Framsókn hefði skilið eftir sig? Eða má kannske ekki segja það núna Nei. En rétt er nú, að hæstv. ráðh. athugi það, að honum ber skylda til þess að gera hér á skilmerkilegan hátt grein fyrir því, af hverju er verið að fara fram á auknar tekjur fyrir ríkissjóð. Aðra fjárþörf fyrir ýmsa sjóði og ýmsar framkvæmdir í landinu ber að taka sérstaklega fyrir og gera það þá upp um leið, hversu þær framkvæmdir eiga að fá mikið fé miðað við núverandi aðstæður, hvað á að ráðast þar í mikið og þá hvað þessi vandi er stór í raun og veru. Ósköp var líka ömurlegt að heyra hæstv. fjmrh. bera sig undan þeim vanda, að það væri erfitt að spara hjá ríkissjóði, þegar væri svona áliðið á árið. Þótt hann gæti fyrir nokkrum mánuðum hugsað sér að spara hjá ríkinu um 3 milljarða, var ósköp erfitt að spara um nokkrar krónur nú, þó að talsvert lifi nú eftir af árinu. Ég þarf svo ekki að endurtaka það í raun og veru, að það er auðvitað alveg út í bláinn sagt hjá honum að halda því fram, að við, sem tókum þátt í því að reyna að mynda hér nýja vinstri stjórn, mundum hafa samþykkt þetta eða hitt, sem hann er hér að geta sér til um. Það liggur fyrir, hver var afstaða okkar í þeim viðræðum til hækkunar á söluskatti. Það liggur skjalfest fyrir, að við vorum á móti þessari hækkun og léðum aldrei máls á hækkun söluskattsins. En það er rétt, að það komu fram till. um það. Svo hefur sem sagt reynslan sýnt, að það stóð ekki á Sjálfstfl. að hlaupa inn á þessa till. um hækkun á söluskattinum. Ég skal ekki lengja þessar umr. frekar. Málið fer nú í n. og verður athugað bar. En ég legg áherslu á það fyrir mitt leyti, að það séu gefnar hér skilmerkilegar upplýsingar um þörfina á því að auka við tekjur ríkissjóðs, eins og hér er lagt til, þannig að þar verði ekkert undan dregið og ekki reynt að fela það í einhverjum óljósum fullyrðingum, eins og hér hefur verið gert.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Fyrst í tilefni af því, sem hæstv. fjmrh. sagði og vildi ráðleggja mér vinnubrögð, þá er ég vissulega þakklátur fyrir það. En heldur hefði ég kosið, að þessi ráðlegging hefði komið fram fyrr í dag, þannig að ég hefði getað nýtt þann tíma, sem farið hefur í það hjá stjórnarliðinu að semja um það, sem hér á að fara fram í dag eða á morgun, hátt í 2 klukkutíma í dag, og þá hefði ég vissulega þegið þá ábendingu að kynna mér frekar, hvað hv. þm. Sjálfstfl. hefðu sagt um ýmis mál hér á undanförnum vikum eða mánuðum. Ég heyrði það ekki í ræðu hæstv. fjmrh., þegar hann talaði hér á eftir már, að hann viki einu orði að því að rengja þær upplýsingar, sem ég var hér með um stöðu ríkissjóðs og eru skjalfestar á blaði frá hans fyrirrennara, hæstv. núv. samgrh. Ég heyrði ekki, að hann ýjaði að því einu orði, að þær væru rangar, og ég vil eindregið krefjast þess, að það verði hér af hálfu ríkisstj. og þá hæstv. fjmrh. sagt til um það, hvort þessar upplýsingar fyrrv. hæstv. fjmrh. séu rangar eða ekki, því að það er vissulega alvarlegt mál, ef eftirmaður hans í ráðherrastól getur sagt á Alþ., að hér hafi verið gefnar rangar upplýsingar um svo mikilvægt mál sem stöðu ríkissjóðs. Ég vil því eindregið mælast til þess af hæstv. fjmrh., að hann gefi til kynna, hvort hann vilji láta í það skina, að hans fyrirrennari hafi farið með rangt mál í þessum efnum. Ef hann gerir það ekki, þá lít ég svo á, að hér séu réttar upplýsinga.r á ferðinni og þetta frv. sé því óþarft, eins og hv. þm. Frsmsfl. úr Reykjaneskjördæmi gaf mönnum til kynna að álykta í því, sem hann sagði hér áðan. Og ég er viss um, að það verða fleiri hv. stjórnarliðar, sem láta þetta sjónarmið ráða, ef á að halda áfram á þeirri braut, sem núv. hæstv. ríkisstj. virðist hafa markað sér í skattlagningu. En ég endurtek það, að ég vil eindregið mælast til þess af hæstv. fjmrh., að hann geri grein fyrir því, hvort hann telur, að hér hafi verið um villandi upplýsingar að ræða af hálfu fyrrv. hæstv. fjmrh. um stöðu ríkissjóðs á þessum tiltekna tíma.



Herra forseti. Á þskj. 3 er frv. til l. um breyt. á l. um happdrættislán til að fullgera Djúpveg og koma þannig hringvegi um Vestfirði. En eins og kunnugt er, hefur þjóðin hælt sér mjög af því á þessu ári að hafa komið hringvegi á í kringum landið með opnun vegar á Skeiðarársandi, Hér er þó spotti eftir, sem þarf einnig að tengja, svo að hring verði hægt að fara, og þetta frv. er flutt í því skyni að reyna að leggja því máli lið. Ég gerði í hv. Ed. grein fyrir ástæðunni til þess, að frv. er flutt, en það var vegna þess, að lög, sem samþ. voru á síðasta Alþ., voru fyrst og fremst það seint á ferðinni, að þau gerðu ráð fyrir útgáfu happdrættisskuldabréfanna, áður en gildistaka þeirra hafði verið staðfest, í öðru lagi gerðu þau ráð fyrir því að gefa öll happdrættisskuldabréfin út í einu lagi og í þriðja lagi, að vextir voru bundnir og þeir voru taldir það lágir, að litlar líkur væru til, að bréfin mundu seljast. Hins vegar er gert ráð fyrir því í þessu frv., að það verði heildarfjárhæðin, sem þar er ákveðin, en fjmrn. geti ákveðið, hve stór hluti sé gefinn út hverju sinni, og enn fremur að vöxtum sé þannig háttað, að þeir séu í samræmi við gildandi vexti á hverjum tíma miðað við önnur kjör, sem láninu fylgja. Til þess að koma í veg fyrir, að tjón hlytist af, þannig að verk þetta stöðvaðist vegna þessara formgalla, sem á l. voru, var ákveðið að láta halda verkinu áfram og fjármagna það með fé úr ríkissjóði, enda kæmu síðar möguleikar til að afla fjár með happdrættislánum þessum. Hér er fyrst og fremst treyst á það, að Vestfirðingar leggi málinu lið; en þeim er mikið áhugamál, að það nái fram að ganga. Hins vegar er í frv. því, sem liggur fyrir hv. d., gert ráð fyrir almennri heimild til að gefa út happdrættisskuldabréf vegna vegagerðar í landinu, og munu þá verða teknir fyrir vissir áfangar í hvert sinn, sem til slíkrar útgáfu kemur, m.a. til þess að glæða þann áhuga, sem fyrir slíkum vega- eða samgöngubótum er sem nauðsyn ber til að hraða. Þegar ég ræddi um það mál hér, nefndi ég m.a. Vestur- og Norðurlandsveginn auk þess að halda áfram með Suðurlandsveginn austur, en hér er um fjölfarna vegi að ræða, sem brýna nauðsyn ber til að útvega fjármagn til framkvæmda á. Ég treysti því, að þetta litla frv. fái skjótan framgang hér í hv. d. og nái fram að ganga og einnig hitt frv., sem á að vera meira framtíðarmál vegagerðar í landinu í heild. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta, en legg til, herra forseti, að að umr. lokinni verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég mun ekki orðlengja mjög um þetta mál. Hæstv. samgrh. hefur reifað meginatriði þess, hvers vegna þetta breytingafrv. er fram komið á þessu þingi, sem eins og hann gat um var nánast fyrir leiðinleg mistök í málatilbúnaði og afgreiðslu á síðasta hv. Alþ. Ég kveð mér hljóðs fyrst og fremst til þess í fáeinum orðum að láta í ljós ánægju mína og þakklæti fyrir það, hve þetta mál hefur átt góðum skilningi og stuðningi að mæta hjá hlutaðeigandi aðilum, ég vil segja bæði innan þings og utan, reyndar að frátalinni smátöf í Ed. Alþingis vegna afstöðu tveggja hv. þm., flokksbræðra minna raunar, sem ég hygg, að hafi stafað af ókunnugleika þeirra í málinu frá upphafi. Ég vil þakka hæstv. fyrrv. fjmrh. og núv. samgrh. fyrir hans skjótu fyrirgreiðslu um 25 millj. kr. bráðabirgðalán þrátt fyrir fjárhagsþrengingar ríkissjóðs undanfarna mánuði til að halda áfram vinnu í Djúpvegi, sem ella hefði stöðvast í byrjun ágústmánaðar sökum fjárskorts. Réttum mánuði áður, þ.e. viku af júlí, var ég stödd inni í Hestfirði, þar sem aðalframkvæmdir við veginn hafa farið fram á þessu sumri, og sá þar að verki dugandi verkstjóra með fullan vinnuflokk og stórvirkar vinnuvélar, sem yfir vofði vinnustöðvun um mitt sumar í einmunatíð af fyrrgreindum fjárhagsástæðum. Sú vinnustöðvun hefði gert að engu ákveðnar vonir Djúpmanna og raunar allra Vestfirðinga um, að hringvegi um Vestfirði yrði lokið á þessu ári eða í síðasta lagi á næsta sumri. Þegar undirbúið var lokaátak í hringvegi um landið með vegalagningu og brúargerð yfir Skeiðarársand sem þjóðhátíðargjöf til íslensku þjóðarinnar, var gengið út frá tengingu Djúpvegar sem hluta í þeirri glæstu mynd, hluta af hinni veglegu afmælisgjöf til þjóðarinnar. Þegar svo um miðjan júlímánuð s.l. kom að opnun Skeiðarárvegarins í hástemmdum hátíðarræðum, á sama tíma og horft var fram á stöðvun á ófullgerðum Djúpvegi, þótti mörgum Vestfirðingum sem hreinlega hefði gleymst í bili a.m.k. sá hluti Íslands, sem er norðan Bitru- og Gilsfjarðar. Það hefði óneitanlega orðið heldur léleg efnd á þjóðhátíðarheitinu um hringveg í kringum landið, ef stöðvun á þessum hluta hans, Djúpveginum, á sjálfu þjóðhátíðarsumrinu hefði leitt til þess, að hann yrði raunverulega ekki opnaður fyrr en á árinu 1976. Við Vestfirðingar teljum því, að krafa okkar um áframhaldandi framkvæmdir við Djúpveg í sumar hafi verið réttmæt og sjálfsögð. Það, hve vel og skjótt var brugðist við þeirri kröfu, ber að þakka. Á Vestfjörðum hafa vissulega verið unnin stórvirki í vegalagningu á undanförnum áratugum, þótt margt sé enn ógert á því sviði, ekki hvað síst með tilliti til þess, að auknar og bættar samgöngur eru ein aðalforsenda þess, að viðunandi lausn fáist á því neyðarástandi í læknaþjónustu og heilbrigðismálum, sem fólk í byggðum Vestfjarða hefur átt við að búa á undanförnum áratugum og hefur vafalaust átt sinn þátt í uggvænlegri fólksfækkun í þessum landshluta fram til skamms tíma. Tenging Djúpvegar verður merkur áfangi í framþróun þessara mála, sem og í atvinnulegu og félagslegu tilliti, um það þarf engum blöðum að fletta. Við skulum setja okkur í spor manns, sem staddur er á Ísafirði og þarf að komast á bílnum sínu m inn í Ögur eða inn í Reykjanes. Það gæti verið bóndi innan úr Djúpi, læknir í lækniserindum, vörubílstjóri með farm af byggingarvörum eða ferðamaður úr Reykjavík. Þegar Djúpvegur verður fær, þarf þessi maður að fara 104 km leið inn í Ögur og um 140 km inn í Reykjanes. Í dag verður hann að aka sem leið liggur löngu leiðina, sem við köllum, suður um þrjá hæstu fjallvegi Vestfjarða, Breiðadalsheiði, Hrafnseyrarheiði, Dynjandisheiði, í Vatnsfjörð á Barðaströnd og þaðan inn með Breiðafirðinum kringum ótal firði og nes á mjög svo misjöfnum vegum, að ekki sé meira sagt, í Þorskafjörð, yfir Þorskafjarðarheiði og út með Djúpinu að sunnanverðu í Reykjanes og Ögur. Þessi leið er um 370 km og tekur um 8 tíma akstur. Jafnvel þótt þessi leið, sem ég talaði um, sé í senn tilkomumikil og fögur og hafi þannig sitt gildi fyrir forvitinn ferðamann og náttúruskoðanda, þá er óhagræðið augljóst frá almenningssjónarmiði og meira en tími til kominn, að úr sé bætt. Má í því sambandi benda á, að þessi vegur, Djúpvegurinn, hefur nú verið á döfinni í 28 ár eða frá því að leiðin yfir Þorskafjarðarheiði var opnuð árið 1946. Næstu ár þar á eftir var lögð áhersla á að tengja verstöðvarnar utanvert við Djúpið Ísafjarðarkaupstað, en Óshlíðarvegur til Bolungarvíkur var opnaður 1949 og vegurinn inn í Súðavík árið eftir. Síðan var haldið út með Djúpinu norðanverðu, út Langadalsströnd. Nú síðasta áratuginn hefur vegurinn mjakast hægt og sígandi út með Djúpinu að sunnan, og nú mun vart ógerður lengri en 10–15 km langur spotti, þ. á m. raunar tvær brýr yfir ár í botni Hestfjarðar og Seyðisfjarðar, til þess að endarnir nái - saman utan og innan frá. Þessi síðasti kafli vegarins liggur um mjög strjálbýlar sveitir. Í Inn-Djúpinu eru aðeins 4 fámennir sveitahreppar, svo að sjálfsagt verður arðsemi Djúpvegarins minni en sumir mundu vilja telja eðlilegt eða æskilegt. En ég bið guð að hjálpa okkar byggðastefnu í reynd, ef við ætlum endalaust að miða við höfðatölu íbúa við framkvæmd hennar og fjármögnun. Herra forseti. Ég hef þessi orð ekki fleiri, en ég vænti þess, að þetta góða mál, þótt það láti ekki mikið yfir sér, þurfi ekki að hrekjast á milli fleiri þinga, en fái fullnaðarafgreiðslu á því aukaþingi, sem nú situr, þannig að unnt verði að hefja sem fyrst sölu þeirra happdrættisskuldabréfa að upphæð 80 millj. kr., sem frv. gerir ráð fyrir. Ég er sannfærð um, að Vestfirðingar munu ekki liggja á liði sínu við að veita þessu máli framgang.