Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg vil leyfa mjer að segja örfá orð um frumvarpið. Efni þess er eigi annað en að undanþiggja þær vörur vörutolli, sem endursendar eru til Íslands frá útlöndum. Mjer finst þetta svo einfalt og sjálfsagt, að engin þörf sje á að setja nefnd í málið. Það má telja víst, að þetta frumvarp sje sprottið af því, að þá er vörutollslögin voru samin, hefir gleymst að setja þar ákvæði um þetta efni í samræmi við 14. gr. tolllaganna. Hjer er því ekki um neitt nýmæli að ræða. Jeg vænti þess, að frv. fái að fara gegnum deildina nefndarlaust.



Eins og kunnugt er, lá þetta mál hjer fyrir deildinni í fyrra, og fjekk þá misjafnar undirtektir og var að lokum felt. En jeg álít þetta mál heyra til þeirra mála, er hafa við svo sanngjörn rök að styðjast, að þó því sje bægt frá sanngjörnum framgangi í eitt skifti, þá hafi það svo mikið rjettmæti sjer fólgið, að það rísi óðara upp aftur. Það er nú komið til þessarar deildar aftur, og jeg vona, að hún skilji betur við það en í fyrra. Þar sem þessu máli er haldið svo fast fram, er það auðsætt, að það er eftir margítrekaðri ósk bæjarbúa. Jeg sje ekki, hví hefta á framgang málsins, eða verða ekki við ósk bæjarbúa í þessu efni. Hjer er ekki farið fram á annað en þá eðlilegu kröfu, að bæjarbúar kjósi sjálfir borgarstjóra sinn. Það sýnist horfa undarlega. við, að samtímis því, að ráðhert er að fjölga kjósendum bæði í þessu bæjarfjelagi og öðrum hjeruðum landsins, að þá skuli þeim sömu mönnum ekki gefinn kostur á að neyta þess rjettar í sem allra flestum tilfellum. Hingað til hefir bæjarstjórnin kosið borgarstjóra, en eftir frv. eiga allir atkvæðisbærir menn að gjöra það. Það er undarlegt, ef allir bæjarbúar hafa ekki vit á að kjósa í þetta embætti eins vel og nokkrir menn. Sje svo, að sú staðhæfing sje á rökum bygð, að kosningin fari betur úr hendi hjá bæjarstjórninni, sem samanstendur einungis af 15 mönnum, heldur en ef allir atkvæðisbærir bæjarmenn kjósa, þá sje jeg ekki betur, en að það sje vantraust á heilbrigðri hugsun bæjarbúa. Því var haldið fram í fyrra, að frv. gæti leitt til þess, að góður maður fengist. ekki til að taka að sjer þetta embætti, og að bæjarskjórnin stæði betur að vígi að ná í vel hæfan mann, eða leita fyrir sjer, heldur en allur bærinn. En sú litla reynsla, sem fengist hefir síðan í fyrra, bendir ekki til, að skortur verði á hæfum mönnum til að taka stöðuna að sjer. Jeg verð að halda því fram, að það sje „partiska“, ef deildin hindrar framgang þessa máls. Jeg vona að engum komi í hug, að jeg styðji mál þetta af persónulegum hvötum, heldur gengur mjer það eitt til, að jeg vil að vilji almennings fái að ráða í þessu máli, eins og hann líka ætti að ráða í sem allra flestum málum. Ef að menn vilja í alvöru halda því fram, að bæjarstjórnin sje í öllum tilfellum færari til að velja mann í stöðu þessa, væri það sama sem að segja, að kjósendur í Reykjavík hefðu ekki vitsmuni á við þá 15, sem í bæjarstjórn sitja, til að kjósa sjer borgarstjóra. Ýmsir hjer í deild töluðu móti málinu í fyrra, og þó jeg vilji unna þeim sannmælis og allrar sanngirni - og það vil jeg - þá er það sannast að segja, að jeg man ekki eftir, að nokkrar svo veigamiklar mótbárur væru bornar hjer fram, að þær á nokkurn veg rjettlættu þá meðferð, sem málið varð fyrir í þessari deild. Því var varpað fram, að borgarstjórakosningin mundi verða meira af handahófi og vilji einstakra manna ráða fremur úrslitum hennar, ef allir kjósendur tækju þátt í kosningu borgarstjóra en ef bæjarstjórnin ein kysi hann. Jeg held, að eins vel mætti snúa þessu við og segja, að meiri hætta sje á, að vilji einstaks manns eigi hægra með, að ná tökum á einum 15 manns en á öllum kjósendum Reykjavíkurbæjar. Jeg vona, að hv. deild sýni það rjettlætisverk að lofa þessu máli nú að ganga fram fyrirstöðulaust. Reyndar býst jeg við að einhver hv. dm. muni hreyfa mótmælum, og ætla jeg því ekki að fjölyrða meir um málið að sinni, en bíða þess, að jeg hafi heyrt mótbárur koma fram gegn því.

Steingrímur Jónsson : Það sem kom mjer til að standa upp, var ásökun sú, sem hv. þm. Barðstr. (H. Kr.) bar á deild þessa, eða meiri hluta hennar, sú ásökun, að hann hefði felt mál þetta í fyrra af einhverjum partiskum ástæðum. Jeg held að hv. þm. (H. Kr.) hafi ekki athugað það, að þessi ásökun blint út í loftið hafi ekki átt vel við. Jeg er þess fullviss, að þeir, sem atkvæði greiddu móti málinu í fyrra, hafa gjört það af alveg eins hreinum hvötum, og eftir alveg eins vandlega hugsun eins og hv. þm. (H. Kr.) greiddi atkv. með því, en auðvitað má deila um það, hvort þeir hafa haft jafngott vit á því sem hv. þm. (H. Kr.) En víst var nægur tími til að átta sig hjer á málinu í fyrra, þar sem nefnd var skipuð í því. Hv. flutningsm. (H. Kr.) færði þá ástæðu fyrir málinu, að þetta væri vilji meiri hluta bæjarbúa. Jeg get ekki fallist á að full rök hafi verið færð fyrir því.  (Jósef Björnsson: Það var sannað)  . Getur verið að það sje sannað nú, þá var það ekki. En þótt þetta sje vilji meiri hluta kjósenda, þá hefir það ekki áhrif á sannfæringu mína. Jeg fæ ekki betur sjeð en að breyting sú, sem hjer er farið fram á, komi í bág við fyrirkomulagið, eins og það er nú. Borgarstjórinn á að vera verkamaður bæjarstjórnarinnar, og á að framkvæma það, sem hún leggur fyrir hann. Það virðist því langeðlilegast, að bæjarstjórnin sjálf velji þennan framkvæmdarstjóra sinn. Önnur ástæða gegn frv. tel jeg sje sú, að það liggur í augum uppi, að með því að gjöra frv. þetta að lögum, er borgarstjórakosningin gjörð pólitísk; en það vona jeg að hv. flutnm. (H. Kr.) telji óheppilegt, og vilji ekki stuðla til þess að svo fari. Þetta, sem jeg nú hefi tekið fram, gjörir það að verkum, að jeg álít frv. óheppilegt og að það eigi ekki að fá framgang.

Jósef Björnsson Hv. 3. kgk. (Stgr. J.) kvað vafasamt, hvort það væri vilji kjósenda hjer í bæ, að fá breytingu þá á kosning borgarstjóra, sem frv. gjörir ráð fyrir. Jeg aftur á móti tel það ekki vafasamt. Fyrir síðasta þingi lá eindregin áskorun til þingsins frá þingmálafundi um að breyting þessi kæmist á, og í öðru lagi lá fyrir samþykkt bæjarstjórnar um, að hennar vilji væri, að allir kjósendur bæjarins kysu borgarstjóra. Þannig hefir málið verið samþykt beinlínis af kjósendum á þingmálafundi og óbeinlínis fyrir milligöngu bæjarstjórnarinnar. Fæ jeg ekki sjeð, hvað meira þurfi til þess að taka af vafa um það, hver sje vilji bæjarbúa í málinu. Nú er það tekið upp af nýju á þessu þingi, og ber það vott um, að þetta hefir ekki verið augnabliksósk bæjarbúa, heldur eindreginn staðfastur vilji þeirra, og get jeg ekki gert lítið úr honum. Þá hjelt hv. 3. kgk. (Stgr. J.) því fram, að með þessari, breytingu yrði borgarstjórakosningin gjörð pólitísk. Jeg skal ekki þrátta við hv. þm. (Stgr. J.) um það; sennilega má þar segja margt með og mót. En sje svo, að bæjarstjórnarkosningin sje í heild sinni ekki pólitísk, heldur sjeu hagsmunir bæjarins eingöngu hafðir fyrir augum við hana, þá er ólíklegt, að öðru vísi fari með borgarstjórakosninguna, sem hinir sömu kjósendur eiga að kjósa eftir frv. þessu. En stjórnist bæjarstjórnarkosningarnar meira eða minna af pólitík, þá sje jeg ekki betur en að lítil trygging sje fyrir því, að pólitík geti ekki komist að við borgarstjóravalið, þótt bæjarstjórnin ein kjósi hann. Mjer virðist ósk sú, sem liggur til grundvallar fyrir frv. þessu, vera svo eðlileg, að jeg tel það beinlínis óeðlilegt, að þingið setji sig á móti henni.

Hákon Kristófersson Hv. 2. þm. Skagf£ (J. B.) hefir að mestu svarað hv. 3. kgk. (Stgr. J.) svo að jeg get verið mjög stuttorður að þessu sinni. Hv. 3. kgk. (Stgr. J.) þótti jeg hafa tekið of sterklega til orða, þar sem jeg sagði, að það mundu hafa verið partiskar ástæður, sem orðið hefðu málinu að falli í fyrra. Ummæli mín studdust við það, að því var slegið fram hjer í deildinni í fyrra, að hjer væri aðeins að ræða um vilja einstakra manna og að frv. væri komið fram fyrir undirróður þeirra, en þetta væri enginn raunverulegur vilji bæjarbúa. (Steingrímur Jónsson: Þetta mun ekki hafa komið fram í deildinni). Umræðurnar sýna að svo var, ef þær hafa verið rjett skrifaðar. Hv. þm. (Stgr. J.) sagði, að pólitík ætti ekki að komast að við borgarstjórakosningu. Satt er það, að æskilegast væri, að slíkt kæmi ekki fyrir. En mundi það vera staðleysa að segja, að reynt hafi verið að hafa slík áhrif undir því fyrirkomulagi, sem nú er? Jeg fæ ekki heldur sjeð, að pólitík geti fremur smeygt sjer inn, þótt allir kjósendur kjósi borgarstjórann, en þótt bæjarstjórnin sje ein um það. Við þá kosningu mundu þó að líkindum heildarhagsmunir bæjarins verða þyngstir á metunum, hverjir sem kjósa, og ráða meiru en vilji einstakra manna. Meðal annars, sem á síðasta þingi var talið máli þessu til foráttu, var það, að enginn mundi fást til að verða borgarstjóri, ef hann ætti kosningu sína undir öllum kjósendum. Reynslan hefir víst sýnt það, að borgarstjórastaðan þykir allgirnileg, og ekki hægt að sýna með miklum rökum, að svo mundi ekki verða framvegis, þótt breytingin kæmist á, og ætti sá ótti því ekki að þurfa að vera þrepskjöldur á vegi frv. á þessu þingi. Eigi fæ jeg heldur sjeð, að það varpi minstu rýrð á bæjarstjórnina, þótt borgarstjóravalið sje tekið frá henni og fengið öllum kjósendum. Það er gjört af því að okkur finst eðlilegast að allir fái að njóta kosningarrjettar síns, en ekki af neinu vantrausti á bæjarstjórninni. Þótt nú svona færi, að reynslan sýndi, að einhverntíma yrði misferli á borgarstjórakosningu almennings, þá er það engin sönnun þess, að breytingin hafi verið til verra; fyrst þyrfti að sýna það og sanna, að hún hefði ekki getað mishepnast í höndum þessara 15 bæjarstjórnarmanna. Það eru jafnvel meiri líkindi til, að borgarstjóræfni og fylgifiskar þess gætu haft áhrif á bæjarstjórnina heldur en á fjöldann; það er þó altaf hægra að vinna sjer atkvæðafylgi 7–8 manna en að afla þess hjá hundruðum manna, svo að frá því sjónarmiði er frv. beinlínis til bóta.

Steingrímur Jónsson Hv. 2. þm. Skagf. (J. B). sagði að það hefði verið fullsannað í fyrra, að það væri eindreginn vilji meiri hluta kjósenda hjer í bæ, að fá að kjósa borgarstjóra sinn. Jeg verð enn að halda því fram, að þetta sje ekki allskostar rjett, og að jeg hafi á rjettara að standa, að það hafi ekki verið fullsannað og sje ekki fullsannað enn. Þess er að gæta, að fleiri mega taka þátt í kosningu borgarstjóra en alþingiskjósendur einir. Nú lá fyrir þinginu í fyrra aðeins áskorun frá þingmálafundi, en mál þetta er þannig varið, að allir atkvæðisbærir menn við borgarstjórakosningu hefðu átt að fá kost á að greiða atkvæði um það, en svo hefir ekki verið, og þar af leiðandi hefir þingið ekki vissu fyrir, hver sje vilji meiri hluta þessara manna í málinu. Líkt er að segja um bæjarstjórnina. Þegar málið var þar til umræðu, þá voru ekki nema 10 bæjarfulltrúar á fundi, og af þeim greiddu ekki nema 7 atkvæði með breytingunni, eða ekki fullur helmingur bæjarstjórnarinnar. Svona stóð málið í fyrra, og í ár veit jeg ekki til, að leitað hafi verið álits bæjarbúa um það, nema á fámennum þingmálafundi. Með þessu vildi jeg leiðrjetta fullyrðing hv. 2. þm. Skagf. (J, B.).

Jósef Björnsson : Jeg skal ekki þrátta við hv. 3. kgk. (Stgr. J.) um það, hvort fullsannað sje eða ekki, hver sje vilji bæjarbúa í máli þessu; það þýðir ekki að svo stöddu, en jeg vona að málið komist svo langt, að hægt verði að kynna sjer það og fleira áður en lýkur. En frv. þetta fer ekki einungis fram á það, að borgarstjóri sje kosinn af öllum kosningarbærum bæjarbúum; í því er einnig annað, sem jeg get trúað að hafi talsverða þýðingu. Það hefir líka ákvæði um það, að bæjarstjórnin skuli kjósa sjer fundarstjóra, en borgarstjóri sje ekki sjálfkjörinn fundarstjóri, eins og nú er. Slíkt fyrirkomulag hlýtur að vera óheppilegt; borgarstjóri er framkvæmdarstjóri bæjarstjórnar og hlýtur því iðulega að þurfa að taka til máls, til að gjöra grein fyrir gjörðum sínum. Það virðist því miklu heppilegra, að hann sje ekki sjálfkjörinn fundarstjóri á bæjarstjórnarfundum. Þetta atriði tel jeg svo þýðingarmikið, að hvað sem borgarstjórakosningunni líður, þá ætti hv. d. að lofa málinu að ganga til 2. umr. þess vegna. Er þá hægt fyrir mótstöðumenn frv. að átta sig á málinu í heild sinni, og nota það úr frv., sem þess þætti vert, að notað væri, en koma breytingartillögum fram um að fella í burt hitt, sem þeim þykir þörf á að burt sje numið. Að svo stöddu gjöri jeg það þó eigi að tillögu minni, að nefnd sje sett í málið.

Flutningsm. (Magnús Pjeturss.): Jeg vil fyrst og fremst biðja háttvirta deild að taka ekki hart á því, þó að frumvarp þetta komi svo seint fram, því að til þess liggja sjerstakar ástæður, eins og jeg mun koma seinna að. Svo er mál með vexti, að í dal nokkrum upp frá Kollafirði er bleikjuholt. Þessi bleykja hefir reynst að vera ágætur postulínsleir. Fyrir nokkrum árum var því holt þetta selt sjerstaklega, en nú í vor var fyrst gjörð veruleg gangskör að því að rannsaka námu þessa. Komu fjórir Englendingar í því skyni og mældu út járnbrautarstæði og því um líkt. Að vísu komu þeir svo snemma, að þeir gátu ekki með vissu sagt, hvort náman væri nógu stór til þess að það borgaði sig að vinna hana, en það verður rannsakað til fulls í sumar. Nú er þó málinu komið svo langt, að. nokkrir Skotar og Englendingar og einn eða fleiri Íslendingar eru í aðsigi með að stofna hlutafjelag, til þess að vinna þessa. postulínsnámu. En nú með síðustu skipum bárust brjef hingað þess efnis, að ekkert yrði úr stofnun hlutafjelagsins, nema. löggiltur yrði verslunarstaður þar sem leirnum yrði komið á skip. Þegar jeg frjetti að þetta gæti orðið þröskuldur í vegi þess,. að náman yrði unnin, að minsta kosti. fyrst um sinn og jafnvel fyrir fult og alt,. þá kom jeg fram með frumvarp þetta; þó það væri orðið of seint, í því trausti að. háttv. deild tæki þessar ástæður til greina og leyfði frv. fram að ganga. Vona jeg að háttv. deildarmenn verði mjer samdóma um að greiða fyrir því, að. þess háttar atvinnurekstur geti komist á, en tefji ekki fyrir því eða spilli á nokkurn hátt.

Framsögum. (Steingrímur Jónsson) : Jeg hefi litlu við það að bæta, sem segir í nefndarálitinu og jeg hef þegar tekið fram við 2. umræðu. Síðan málið var síðast til umræðu hjer í deildinni, hefi jeg snúið mjer til stjórnarráðsins til þess að grenslast eftir um frumvarp það, sem getið er um í athugasemdunum við stjórnarfrumvarpið. En í stjórnarráðinu vissu menn ekkert um frumvarp þetta og er líklegast, að það sje privateign landritara. En hann er nú ekki í bænum, svo að mjer hepnaðist ekki að komast yfir frumvarpið. Nefndinni sýnist þó eigi nein ástæða til þess að skjóta málinu á frest fyrir það. Jeg vil við þetta tækifæri að eins minnast á tvö atriði, sem jeg tel óheppileg í stjórnarfrumvarpinu. Fyrst er það, að þessi lagabreyting er ekkert annað en kákbreyting, nær altof skamt og er að sumu leyti ósanngjörn. Það er ekki sanngjarnt að leggja það á vald stefnanda, að hann megi nema burt þann rjett, sem allir hafa nú til þess að mál sje höfðað í þeirri þinghá, sem þeir eiga heima í. Þetta getur komið hart niður. Ef stefnandinn er illviljaður getur hann einmitt valið dómþinghá þá, sem sýslumaðurinn er búsettur i, ef hann heldur að hinum stefnda sje það kostnaðarsamara, en hins vegar stefnt honum í hans eigin þinghá, ef hann telur stefnda það óhagkvæmara. Þetta er óeðlilegt og óheppilegt, því að löggjöfin á eigi síður að gæta rjettar hins stefnda en stefnandans. Hitt atriðið er það, að það virðist dálítið óheppilegt að ákveða, að varnarþingið megi jafnan vera í dómþinghá dómarans, þar sem það er hvergi ákveðið í lögum, hvar dómarinn skuli sitja. Enda er það kunnugt, að það kemur oft fyrir, að sýslumenn flytja búferlum innan um¬dæmis síns, en sumir sitja ytst út við tak¬mörk þess. Það er óheppilegt að láta til¬viljan eina ráða í slíkum efnum, og vill því nefndin ráða háttv. deild frá að samþykkja frumvarpið.



Jeg ljet þetta mál afskiftalaust við 2. umr., því að jeg hafði þá ekki athugað frv. svo rækilega sem skyldi. Fanst það í fljótu bragði ekki skifta miklu máli, þar sem á undan eru gengin lögin 10. nóv. 1905 um varnarþing í skuldamálum. Þau mál eru vitanlega flest, og helst gat verið ástæða að losa um varnarþingsrjettinn í þeim, ef það mætti stuðla að því, að auka skilvísi. Þegar jeg sá nefndarálitið, bjóst jeg við að málið yrði felt frá 3. umr., en ráðherra mælti þá svo röggsamlega með stj.frv., að mjer fanst rjettara að athuga það betur og greiddi atkvæði með að málið gengi til 3. umr. Síðan hef jeg leitast við að íhuga það nánar, og hefi jeg komist við það til þeirrar niðurstöðu, að rjettara sje, að fella frv. Annars vegar tel jeg það geta verið varhugavert og hins vegar ekki mikla rjettarbót. Til þess, að það sjeu varhugavert, tel jeg fyrst það, að margir eru hræddir um að málaferli mundu aukast, ef frv. yrði að lögum, enda er það vitanlega tilgangur frv., að gjöra mönnum hægra fyrir að höfða mál. En þá mundi líka óþörfum málshöfðunum fjölga, og er þá vandsjeð, hvort meira á að vega hægðaraukinn að höfða nauðsynleg mál, eða hitt, að leggja höft á óþörf hjegómamál. Þetta síðara dregur að minsta kosti úr mjer að vilja samþykkja frv. Annað, sem mjer þykir varhugavert, er sambandið við lögin 10/11 1905, þar sem frv. opnar fyrir skuldheimtumenn 3. leiðina til að stefna fyrir skuldir. Ef frv. yrði að lögum, mundi verða þrenskonar stefnuaðferð í skuldamálum. Það mætti ýmist stefna þar sem skuldin er stofnuð, eða að heimili sýslumanns eða loks samkvæmt fyrirmælum hinna gömlu laga. Stefnandinn getur því farið með hinn stefnda, ef svo mætti segja, hvert á land sem hann vill. Hið þriðja varhugaverða er það, að vitnamál eru undanskilin, en í öllum fjölda mála þarf vitni að leiða, og þótt jeg játi, að kostnaður geti sparast báðum málsaðiljum ef sýslumaður þarf ekki að ferðast, þá kemur kostnaðurinn þó af ferð hans til vitnaprófs. Og afleiðingin af frv. þessu gæti orðið sú, að menn færu að snúa sjer til manna, sem byggju í nágrenni við sýslumann, til þess að fá þá til þess að taka mál að sjer til flutnings. Ef þeir menn svo færu að taka borgun fyrir starf sitt, þá gæti það haft aukin málaferli í för með sjer og þessir menn ýtt undir menn til málsýfinga, og mundi það ekki verða vinsælt. Og þetta tel jeg hið fjórða, að lögin mundu verða óþokkasæl. En ef til vill ætti eigi að setja það fyrir sig, ef lögin á annað borð væru rjettarbót. En þar kem jeg að hinu öðru aðalatriði, að auk þess sem þau eru varhugaverð, tel jeg þau ekki mikla rjettarbót. Fyrir skuldamálum er áður sjeð, og þau eru flest, en um önnur mál vafasamt, hvort meira skal meta að greiða fyrir þörfum eða fyrirbyggja óþörf. Og úr því að hjer er ekki um mikla rjettarbót að ræða, finst mjer rjettara að fresta að samþykkja frumvarpið, svo að þjóðin viti, að það stendur til að breyta afgamalli venju, einkum þar sem þau að mörgu leyti eru varhugaverð. Það getur verið, að engin sú mótbára, er jeg hefi flutt gegn frumvarpinu, sje ein ærin til að fella það, en allar eru þær til samans svo þungar, að mjer virðist rjett að samþykkja frumvarpið eigi að þessu sinni, rjettara að bíða með þá rjettarbót, sem í þessu á að felast þangað til ný skipun yrði gjörð á um hæfilega stórar dómþinghár.



Jeg greiddi atkvæði á móti frumvarpinu við síðustu umr., af því jeg taldi enga rjettarbót að því. Flest þeirra mála, sem frumvarp þetta mundi ná til, ef það yrði að lögum, eru mjög vafasöm, og því verða vitnaleiðslur að fara fram, og þá koma þessi lög ekki að neinu haldi. Dómarinn verður þá eftir sem áður að takast ferð á hendur til að yfirheyra vitnin. Jeg álít, að stjórnin eigi hægast með að laga frumvarpið og treysti henni best til þess. Hvorki þessi deild nje neðri deild fær lagfært það, svo að við megi una, allra síst á aukaþingi.

Ráðherra (Hannes Hafstein) : Jeg gat ekki verið hjer í deildinni í fundarbyrjun, þá er málið kom til umræðu, en kom inn í lok ræðu háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.). Jeg hugði, að málinu væri borgið, því að jeg gjörði ráð fyrir, að þeir sem einu sinni hefðu verið með málinu, mundu styðja það áfram. Það var eitt atriði, sem jeg tók eftir í ræðu háttv. frsm. (Stgr. J.) og hann taldi mótmæli gegn frumvarpinu, en sem jeg tel fremur meðmæli með því. Hann sagði, að í návist sýslumanna væru ýmsir menn færir til að flytja mál, sem myndi leiða til meiri málaferla en er títt með núverandi fyrirkomulagi. Jeg tel þetta einn mesta kost frumvarpsins. Mönnum veitir þá hægra að reka rjettar síns en nú. Menn treystast ekki til að flytja málin sjálfir, og verða því að fá misjafnlega hæfa menn langar leiðir að heim í hrepp sinn til að flytja málið og við það vex kostnaðurinn mjög. Háttv. sami þingmaður sagði, að þetta væri að eins rjettarbót fyrir sækjanda, en ekki verjanda. Þetta er misskilningur. Þar sem menn nú eru að mestu hættir sjálfir að flytja mál, þarf verjandinn að jafnaði einnig að fá sjer málfærslumann, til þess að koma vörnum fyrir sig, og er þá hægðarauki fyrir hann ef málinu er stefnt til þess staðar, þar sem unt er að fá færa menn til málaflutnings, án. þess að þeir þurfi að takast ferðalög ár hendur. Það er getgáta ein, að frumvarpið auki málaferli, ef það verður að lögum. Og ef svo væri, þá mætti af því leiða þá ályktun, að margur verði nú að liggja undir órjetti án þess að geta notið aðstoðar dómstólanna, af því að svo miklir erfiðleikar eru á nú því að ná rjetti sínum. En til þesshygg jeg að dómarar sjeu kostaðir í landinu, að þeir verði notaðir, og það er ekki jafnrjetti fyrir lögum, að þeir, sem ekki eru nógu fátækir til þess að fá gjafsókn,. en hins vegar ekki hafa efni á að borga dýrum og langt að fengnum málfærslumanni auk ferðakostnaðar dómara, verður að fara á mis við rjettarverndina, og gjöra sjer alt að góðu. Jeg sje ekki annað en bót sje að þessu frumvarpi, - þótt það sje ekki fullkomin bót, og jeg efast ekki um, að bæta megi það hjer í deildinni, enda má bæta við það, sem nú er gjört, á næstu þingum. Jeg treysti því fastlega, að þeir sem studdu málið við seinustu umræðu, styðji það. einnig nú.

Karl Einarsson : Jeg get ekki verið hæstv. ráðherra sammála um að það sje til bóta að ýmsir í námunda við sýslumenn gjörist til þess að flytja mál, nema það væru lögfræðingar. Jeg veit fáa staði, þar sem þeir geta lifað af slíku, nema þar sem þeir geta það nú þegar. En nú vill svo til, að þau mál, sem frumvarpið nær til, eru: þannig vaxin, að vitnaleiðslur verða að fara fram í þeim og þá koma þau ekki að haldi. Jeg álít því rjettast, að stjórnin fái málið aftur til meðferðar, og fjölyrði jeg ekki meira um það.



Mjer þykir leitt,. að hæstv. ráðherra var ekki inni, er jeg talaði, því að jeg gjörði grein fyrir, hví jeg greiddi ekki atkvæði um málið við síðustu umræðu, og það var af því, að einmitt orð hæstv. ráðherra gáfu tilefni til að jeg vildi íhuga málið betur. Það má líta á málið á tvo vegu. Það getur knúð menn til að gjöra málaflutning að atvinnu. Það getur verið til bóta frá sjónarmiði ráðherra. En það getur líka orðið til þess, að menn verði æstir til óþarfra málaferla. Það hefir heyrst, að málaferli hafa sumstaðar aukist, er menn, sem fengust við flutning mála, komu þangað. Þeir hafa þannig gjört meira en að bæta úr því, að menn lægju undir rjetti sínum. Jeg veit sem sáttasemjari, að það hafa verið miklu fleiri mál af þeim, sem jeg hefi fjallað um, sem mjer hefir þótt ástæða til að færu lengra en til sáttanefndar. Það var ekki rjett hjá hæstvirtum ráðherra, að jeg hefði talað um að frumvarpið væri að eins til bóta fyrir sækjanda. Um það talaði jeg ekkert. Það er auðsjeð, að kostnaðarsparnaður við málsreksturinn getur orðið hagur fyrir báða málsaðilja. Jeg tók það fram, að yfirleitt þykir mjer svo margt athugavert við þetta frumvarp, að fyrir það alt samanlagt finst mjer rjett, að landsmenn fái að vita, hvað til stendur í þessu efni, áður en hrapað er að breytingum. Það er ekki öll nótt úti enn, þótt frumvarpið nái eigi fram að ganga á þessu þingi.

Ráðherra (Hannes Hafstein) : Háttv. þm. Vestm. (K. E.) gekk svo langt, að hann fullyrti, að engin bót væri að þessu frumvarpi, því að þau mál, sem kæmu fyrir, væru nálega ætíð vitnaleiðslumál, en vitnaleiðsla yrði að fara fram, þar sem vitnin ættu heima. Jeg veit vel, að þetta er mikill agnúi, þótt fjarri fari því, að vitnaleiðsla sje í hverju máli; en sami agnúi mundi koma fram, þótt lengra væri gengið, og lögsagnar umdæmin skilyrðislaust gjörð að einni dómþinghá eða skift í stórar dómþinghár, svo að mótbáran á ekki stjerstaklega við þetta frumvarp. Það er sem sje auðsætt, að það er ódýrara að gjalda einum dómara ferðakostnað en fjölda vitna fyrir sömu vegalengd.  (Karl Einarsson: Þau fá enga borgun)  . Veit jeg vel. Þau fá enga borgun, af því það þykir forsvaranlegt að láta þetta vera borgarakvöð, þegar vitnunum er ekki stefnt út fyrir hrepp sinn. En ef lögunum væri breytt þannig, að lögsagnarumdæmin væru, einnig að því er vitnaleiðslu snertir, gjörð að einni dómþinghá, með þingstað á heimili dómara, þá gæti þetta ekki gengið; þá yrði að ákveða vitnum, sem þurfa að takast ferð á hendur, bæði ferðakostnað og dagpeninga, eins og í öðrum löndum. Hjer yrði því um það að velja, að bæta við þeim nýja málskostnaði, borgun til vitna, eða að gjöra undantekningu um vitnamálin, annaðhvort eins og hjer er gjört í þessu frv., að láta vitnaleiðslur fara fram við hreppsþing eða heimaþing vitnis, eða þá gefa vitnastefnda kost á að velja um, hvort hann vill gjöra svo, eða borga vitnunum ferðakostnað og töf. Þessi mótbára háttv, þingmanns skýtur þannig yfir markið, og á alls ekki sjerstaklega við þetta litla frumvarp, heldur alla stækkun dómþingháa. Jeg vissi ekki, að háttv. 2. þm. G: K. (K. D.) hefði breytt skoðun sinni síðan seinasta umræða fór fram. Sú ástæða, að menn leiðist fremur til málaferla en áður, ef frumvarpið verður að lögum, verður alls ekki notuð. Ef ætti að synda fyrir öll málaferli, væri best að hafa enga dómara. Þá væri girt fyrir að málum yrði skotið til dómstólanna.

Flutningsm. (Guðm. Ólafsson) : Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þessa tillögu; það er svo augljóst að hverju hún stefnir. Tilgangur hennar er sá, að gjöra söfnuðunum hægra fyrir að kjósa presta sína en nú er. Í prestkosningalögum þeim, sem nú eru í gildi, er, eins og kunnugt er, ekki nema einn kjörstaður í hverju prestakalli, en í fjölda þeirra eru 3–4 sóknir, eða þaðan af fleiri. Það er því töluverðum erfiðleikum bundið sumstaðar fyrir menn að nota kosningarrjett sinn, enda eru þess eigi fá dæmi, að kjörfundir hafi verið illa sóttir. Kæmist sú breyting á, sem tillagan fer fram á, þá má vænta þess, að kjörfundir yrðu betur sóttir og vilji kjósenda kæmi betur í ljós. Sjálfsagt þyrfti um leið að breyta fyrirkomulaginu, sem nú er um kjörstjórnir, þannig að undirkjörstjórn yrði skipuð i hverri sókn, og ein yfirkjörstjórn í hverju prestakalli, er hjeraðsprófasturinn ætti forsæti í. Um leið þyrfti og að breyta til með kjörseðlana, svo að þeir yrðu með sömu gjörð og kjörseðlar við alþingiskosningar. Jeg hefi minst á breytingu þessa við biskupinn, og telur hann hana muni verða til bóta. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið, en vona að háttv. deild taki tillögunni vel, og leyfi henni fram að ganga.



Jeg flyt þessa tillögu á þing að vilja margra manna á Austurlandi. Jeg tel það sjálfsagt, að tillagan muni verða samþykt. Þó vil jeg láta fylgja henni fáein orð. Eins og kunnugt er, þá er svo ákveðið í Landsbankalögunum, að stofna skuli útibú frá bankanum, eða einkabanka, á Akureyri, Ísafirði og á Austurlandi. Landsbankinn hefir þegar fyrir alllöngu stofnað útibúin á Akureyri og á Ísafirði, en hvergi á Austurlandi. Ástæður fyrir þessu veit jeg ógjörla, því að jeg er málinu lítt kunnugur. En líklegast tel jeg, að þær sjeu annað hvort þær að landsbankastjórnin hafi ekki álitið þörf á útibúi austanlands, eða að það mundi ekki borga sig, eða þá í þriðja lagi, að hún hafi ekki þótst geta það. Má og vera, að allar þessar þrjár ástæður til samans hafi verið þess valdandi, að Austurland hefir enn ekki fengið neitt útibú frá Landsbankanum. Jeg ætla nú að athuga ofurlítið allar þessar ástæður, hverja fyrir sig. Enginn, sem til þekkir, mun efast um, að peninga sje þörf á Austurlandi. Kunnugir vita, að peningaekla hefir verið þar mikil. Það er eftirtektavert, að á síðasta áratug hefir fólki fjölgað drjúgum í landinu, en þó mismunandi mjög, og svo undarlega ber við, að þrátt fyrir alla fjölgunina hefir því fækkað á Austurlandi. Einhverjar orsakir hljóta að vera til þessa. Og mun þá ekki peningaeklan vera ein þeirra? Sökum hennar hafa allar framkvæmdir þar orðið minni og erfiðari. Verslunin hefir orðið óhagfeldari, og örðugt verið að fá peninga til að greiða með verkmannakaup; en það aftur orðið til að draga úr framkvæmdum, bæði á sjó og landi. Margt mælir með því að það mundi borga sig vel, að stofna útibú á Austurlandi. Jökuldalur og Fljótsdalshjerað eru bestu landbúnaðarsveitir, og svo er um fleiri sveitir þar. Þar eystra eru fiskisælir firðir og fiskimið ágæt fyrir landi, og hafnir einhverjar hinar bestu á landinu. Það er því óhætt að segja, að góð sjeu skilyrðin fyrir atvinnurekstri á Austurlandi. Það ætti því að vera óhætt að leggja þar fram fje til atvinnufyrirtækja, og ólíklegt, að það rentaði sig ekki þar, alveg eins og annarsstaðar í landinu. Það er því naumast af því, að ekki sje þörf á útibúi á Austurlandi, nje af því, að ólíklegt sje að það mundi borga sig, að Landsbankinn hefir ekki þegar stofnað þar útibú. En þá er það eftir, að hann hafi ekki getað það; hafi ekki haft handbært fje til þess. Um það skal jeg ekkert fullyrða. En hitt veit jeg, að nú hafa verið góð ár á Austurlandi og brýn þörf peningastofnunar; sömuleiðis verð jeg að halda því fram, að það sje bein skylda Landsbankans að stofna sem fyrst hið lögmælta útibú þar, og að einhver ráð verði að finna til að bæta úr örðugleikum þeim, sem á því kunna að vera. Og á það mætti benda, að væri alt það sparisjóðsfje, sem Íslandsbanki. geymir - með vafasömum rjetti, lagt til Landsbankans, þá mundi honum allhægt að stofna öflugt útibú á Austfjörðum. Jeg þykist nú hafa sýnt fram á, að Austfirðingum sje þörf á útibúi frá Landsbankanum, að það muni borga sig, að honum beri að stofna það, og jafnvel, að hann geti það, ef hann nyti stuðnings til þess. Vona jeg því, að háttv. deild samþykki tillöguna og stjórnin og bankastjórnin taki hana til greina.

Flutningsm. (Hákon Kristófersson) : Jeg ætla ekki að fara mörgum orðum um málið á þessu stigi þess, því jeg hygg að þess gjörist engin þörf. Jeg hefi orðið þess var, að það er vilji meiri hluta deildarinnar, að skipa nefnd í málið. Jeg álít því mikið umtal óþarft um tillöguna að þessu sinni, en vil leyfa mjer að leggja það til, að 3 manna nefnd verði skipuð í málið.

Steingr. Jónsson: Jeg get vel fallist á að nefnd verði skipuð til að athuga þetta mál, því að jeg vonast til að sú nefnd muni breyta þeirri tillögu, sem hjer liggur fyrir, ef hún slær þá ekki alveg striki yfir hana. Jeg verð að játa, að jeg var hálf-forviða þegar jeg sá þessa tillögu. Mjer datt fyrst í hug, hvort meiningin með henni mundi vera sú, að búa til snöru, búa til leggjabrjót handa hinum tilvonandi ráðherra. Það er farið fram á að hinn væntanlegi ráðherra - þessi ráðherra, sem enn er eigi útnefndur - eigi að vinna það stórvirki á næstu 6 mánuðum, að afneita öll eftirlaun. Það er auðsjeð, að slíkt er með engu móti hægt að gjöra á svo stuttum tíma. Til þess að nokkur stjórn geti gjört slíkt, þarf mjög mikinn undirbúning. Það þarf að rannsaka launakjör, ekki einungis allra embættismanna þjóðfjelagsins, heldur og allra starfsmanna þess. Við verðum að gæta þess, að þeir, sem kallaðir eru embættismenn, eru að eins fáir af öllum starfsmönnum þjóðfjelagsins, sem ávalt er verið að fjölga. Sá ráðherra, sem vjer fáum, er auðvitað mjög vel fær maður, en það er ofætlun fyrir hvern ráðherra sem er, að gjöra þetta á svo skömmum tíma, sem hjer er um að ræða. Jeg fjell nú fljótt frá þeirri skoðun, að tilgangurinn hjá háttv. flutningsmanni væri sá, sem jeg gat um áðan. En hver er þá tilgangurinn með tillögunni? Jeg fæ ekki sjeð, að hann geti verið annar en sá, að gjöra að gamni sínu, gjöra dálítinn smell. Ef nokkur alvara fylgdi þessari tillögu, þá ætti að skora á stjórnina að skipa milliþinganefnd til þess að athuga launakjör og starfsvið allra embættismanna landsins. Mætti þá jafnframt taka til athugunar, hvort rjett væri að afnema eftirlaun embættismannanna; hvort það yrði til sparnaðar fyrir landssjóðinn. Jeg fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um hver niðurstaðan af slíkri raunsókn yrði. Jeg er sannfærður um að hún yrði sú, að rjett yrði talið að veita eftirlaun öllum hinum þýðingarmeiri starfsmönnum þjóðfjelagsins. Þjóðfjelagið þarf að hafa vissu fyrir því, að kjör starfsmanna þess sjeu svo góð, að þeir geti unnið verk sín vel. Og jeg er sannfærður um, að sú efnahagstrygging, sem eftirlaunin skapa, stuðlar mjög að því. Af þeim ástæðum, sem jeg nú hefi tekið fram, vil jeg leyfa mjer að skjóta því til nefndar þeirrar, sem jeg býst við að skipuð verði í þetta mál, hvort hún vilji ekki breyta tillögunni í þá átt, að farið sje fram á að skipuð verði milliþinganefnd til að athuga þetta mál, og að sú nefnd leggi síðan tillögur sinar fyrir Alþingi, en það Alþingi gæti að sjálfsögðu ekki orðið þingið 1915.

Flutningsm. (Hákon Kristófersson) : Mjer kom það mjög á óvart, að svo miklar umræður þyrftu að vera um málið að þessu sinni, sem raun er á orðin, og jeg held að það sje ekki rangt álitið hjá mjer, að sá háttv. ræðumaður, sem síðast talaði, (Stgr. J.) hefði getað sparað sjer það, sem hann sagði, þangað til málið kom frá nefndinni aftur. Mjer þykir vænt um að háttv. 3. kgk. áttaði sig fljótlega á því, að tilgangur minn með þessari tillögu var ekki sá, að leggja snöru fyrir hinn tilvonandi ráðherra; en jeg get ekki neitað því, að mjer þykir dálítið undarlegt, að honum skyldi vera jafnsárt um það, sem honum virtist vera. Sami háttv. ræðumaður leit á þetta mál fremur sem gaman en alvöru, en jeg get fullvissað hann um, að þetta er fullkomið alvörumál, og það mun sýna sig, að það sigrar að lokum, hversu hátt sem embættismennirnir æpa um að það sje rangt, að taka eftirlaunin af þeim. Sú skoðun mun hverfa, að það sje rjett að veita einni stjett þjóðfjelagsins þan hlunnindi, sem aðrir njóta ekki. Að það sje rjett að endurskoða launalöggjöfina og koma á meiri jöfnuði í launakjörum, skal jeg ekki mótmæla. Líka talaði sami háttv. ræðumaður um, að það væri ofraun fyrir stjórnina að; undirbúa þetta mál fyrir næsta þing. Það má vel vera, að þetta sje rjett. En jeg álít að það sje hlutverk þeirrar nefndar, er skipuð verður, að laga ályktunina, ef þess sýnist þörf, þangað til hún kemur til umræðu aftur. En ef milliþinganefnd er skipuð í málið, þá er mjer spurn, hvort hjer er um svo mikið verk að ræða, að ekki sje hægt að ljúka starfinu fyrir næsta þing, ef jafngóðir menn verða skipaðir í þá nefnd eins og venja er að skipa í slíkar nefndir. Annars álít jeg rjett að geyma frekari umræður um þetta mál, þar til það kemur frá nefndinni aftur, og ætla jeg því ekki að fjölyrða frekar um það að sinni.