Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þau ákvæði, sem hér á landi gilda um ábyrgð manna á prentuðu máli, eru orðin ærið gömul, eða hundrað ára, og þar með nokkru eldri en sjálf fyrirmælin í stjórnarskránni um prentfrelsi. Þessi fyrirmæli eru um sumt nokkuð flókin, um hverjir beri ábyrgð á því prentaða máli, og veita mönnum allrúma heimild til þess að nafngreina sig ekki, þó að út séu gefin prentuð rit. Viðhorf manna í þessu hafa að ýmsu leyti breytzt á þeim 100 árum frá því að þessi ákvæði voru sett, og ég hef því efnt til endurskoðunar á þessum fyrirmælum í heild, fengið til þess ágætan mann, en við þá athugun, sem þegar hefur átt sér stað, hefur orðið ljóst, að málið er flóknara og vandasamara, eins og oft vill verða, heldur en menn í fljótu bragði gera sér grein fyrir, og um þetta eru uppi margar kenningar og athuganir hjá þeim lærðu mönnum úti í heimi, sem mest hafa kynnt sér þessi efni og skoðað reynslu í mörgum löndum. Það var því álit okkar, að athuguðu máli, að það væri ekki rétt að hraða svo þessari heildarendurskoðun, að hún kæmist fyrir þetta þing, heldur athuga málið betur og í rólegheitum. En þó töldum við, að það væri eln breyting, sem ekki yrði hjá komizt að lögleiða strax, og það væri, að sá, sem gefur út rit, væri skyldugur til þess að nafngreina sig á ritinu. Hingað til hefur það nægt, að vitað væri, hver prentaði ritið, en ástæðan til þess að við töldum rétt, að það lægi öllum ljóst fyrir, hver væri útgefandi rits, er sú, að á síðustu mánuðum hefur hafizt hér útgáfa sérstakra tímarita, sem sérstaklega fjalla um ýmiss konar glæpamálefni, og það hefur vakið athygli manna, að útgefendur þessara rita, a.m.k. sumra, hafa hliðrað sér hjá að láta nafns síns getið við útgáfuna. Það er talið, að minnsta krafan, sem hægt væri að gera til þeirra, sem að slíku standa og taka af þessu fé og ágóða, væri það, að menn vissu, hvaða heiðursmenn þar eru á ferð. Og til þess að láta þá vitneskju liggja ljósa fyrir er þetta litla frv. samið og nú lagt fram. Ég vona, að enginn telji, að með því sé um of takmarkað prentfrelsið í landinu, heldur einungis fengin sjálfsögð leiðrétting á ákvæðum, sem við nú orðið hljótum að játa, að eru orðin úrelt. Ég játa hins vegar, að með þessu frv. er ekki komið í veg fyrir útgáfu þessara rita, sem ýmsir, sérstaklega uppeldisfróðir menn, telja mjög varhugaverð. Það er mjög hæpið í fyrsta lagi, hvað hægt er að gera með löggjöf til þess að halda frá mönnum óheppilegu lestrarefni. Reynslan er nú sú, að bönn duga lítið í slíkum efnum, og þá einnig hætta á því, ef bönn eru sett, að þau verði viðtækari en menn ætlast til í fyrstu og valdhafar ef til vill misnoti þau. Ég er því ekki mjög trúaður á almenn bönn í þessu efni, en vil þó geta þess, að ég tel eðlilegt, bæði að þetta atriði verði nánar skoðað við þá framhaldsendurskoðun prentfrelsisákvæðanna, sem ég gat um, en þó sérstaklega í sambandi við endurskoðun hegningarlaganna, að þar verði íhugað, hvort tiltækilegt sé að setja strangari reglur um slíka útgáfu heldur en nú er, og mun ég vekja sérstaka athygli þeirra manna, sem um það fjalla, á því atriði. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um málið, en legg til, að það að lokinni þessari umr. fari til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Um hin almennu hegningarlög gildir það framar flestum öðrum lögum, að hin mesta nauðsyn er á, að vel sé til þeirra vandað og þau séu í sem beztu samræmi við þjóðfélagshætti og réttarmeðvitund almennings á hverjum tíma. Hegningarlög þau, sem við eigum nú við að búa, eru frá 1940 og því tiltölulega ung, enda verður ekki talið, að þau séu enn orðin úrelt í neinum höfuðatriðum eða samsvari ekki í öllu verulegu kröfum tímans. Með núgildandi hegningarlögum voru gerðar margar og mikilvægar breytingar frá því, sem áður gilti, enda leystu þau af hólmi hegningarlög frá 1869, sem voru, eins og við var að búast, orðin úrelt í mörgum greinum og voru miðuð við aðrar stefnur og sjónarmið í refsimálum en síðar hafa rutt sér til rúms. Á þeim tíma, sem liðinn er síðan hegningarlögin frá 1940 komu í gildi, hefur fengizt allmikil reynsla, sérstaklega í dómframkvæmd, um einstök atriði laganna, m.a. um nýmæli þau, er í þeim fólust. Á þessum tíma hefur einnig farið fram endurskoðun hegningarlaga í ýmsum löndum, þar á meðal á Norðurlöndunum þremur, Danmörku, Noregi og Svíþjóð, þar sem fastar nefndir refsilagafræðinga hafa á undanförnum árum unnið að endurskoðun hegningarlaga. Hefur það leitt til þess, að ýmsir kaflar hegningarlaga þeirra landa hafa nú verið færðir í nýtt horf. Ég hef talið, að tímabært væri einnig hér á landi að taka hegningarlögin til endurskoðunar og gera á þeim þær endurbætur, sem teljast mega nauðsynlegar eða heppilegar, miðað við þá reynslu, sem þegar er fengin af þeim, og með hliðsjón af þeim nýjungum í refsimálefnum, sem á síðustu tímum hafa rutt sér til rúms erlendis og til bóta þykja horfa. Af þessum sökum skipaði ég árið 1952 n. þriggja manna til að vinna að þessum málum, þá hæstaréttardómarana Jónatan Hallvarðsson og Þórð Eyjólfsson og Ármann Snævarr prófessor í refsirétti við háskólann. Hafa þeir síðan jafnframt öðrum störfum sínum unnið að endurskoðuninni og samið frv. það, sem hér liggur fyrir. Kemur það í stað VI. kafla hegningarlaganna, um skilorðsbundna refsidóma, og 30. gr. laganna, um heimild dómsmrh. til að fresta ákæru eða láta saksókn niður falla með tilteknum skilyrðum. Raska þessi ákvæði frv. ekki að neinu leyti öðrum fyrirmælum hegningarlaganna, og eru þau svo sjálfstæð, að leiða má þau í lög, þó að endurskoðun laganna að öðru leyti sé ekki lokið. Það kom til álita, hvort bíða ætti með þetta frv., þangað til allri endurskoðun laganna væri lokið, en bæði mér og nefndarmönnum sýndist það einsætt, að með því væri skapaður alveg óþarfur dráttur. Þetta frv. er alveg sjálfstæð heild, þó að það fjalli um sérstakan kafla hegningarlaganna, og ef menn á annað borð telja, að í því felist réttarbætur frá því, sem nú er, þá er vinningur við að fá þær sem fyrst. En greinilegt er, að endurskoðun hegningarlaga er svo vandasamt verk, að það hlýtur að taka alllangan tíma, jafnvel mörg ár. Ég ætla því, að það sé fyrir allar sakir heppilegra að leggja jafnóðum fram þá einstöku kafla, sem lokið er við endurskoðun á, heldur en að geyma allt til einnar meðferðar, enda eru meiri líkur til þess, ef þetta er tekið í slíkum hlutum, að þá átti almenningur sín betur á málinu, geri sér frekar grein fyrir, í hverju breytingarnar eru fólgnar, og eins fari hér á Alþingi, að menn fái frekar yfirlit um það, hvað er að gerast, hverjar brtt. eru. En vitað er, að ef lagður er fram svo stór lagabálkur og torlesinn sem hegningarlög í heild, þá er öllum almenningi og raunar þingmönnum ofætlun að setja sig inn í það, svo að nokkru nemi. Ég efast því ekki um, að það er til bóta að hafa þennan hátt á, að n. komi frá sér jafnóðum þeim hlutum verksins, sem hún lýkur, og síðan séu þeir lagðir fyrir Alþ. eftir þá athugun, sem dómsmrn. hverju sinni telur heppilegt að fram fari. og þá breytingar gerðar á af því og síðan Alþ., eftir því sem samkomulag verður um. Í athugasemdum við þetta frv. er gerð ýtarleg grein fyrir efni þess. Ég mun því láta mér nægja að skýra í stuttu máli frá höfuðstefnu þess og hinum helztu breytingum, sem það hefði í för með sér. Skilorðsbundnir refsidómar og heimild til að fella saksókn niður með skilyrðum fór ekki að ryðja sér til rúms í Norðurálfunni fyrr en síðast á 19. öld og þó aðallega á þessari öld. Alls staðar, þar sem slík ákvæði hafa verið leidd í lög, mun það vera einróma álit manna, að hér sé um að ræða heppilega aðferð til að draga úr afbrotum, sérstaklega unglinga, en einnig eldri manna, sem leiðzt hafa til að fremja afbrot fremur af tilviljun en af því, að þeir séu afbrotamenn í eðli sinn. Skilorðsbundinn dómur veitir þeim tækifæri til að samlaga sig á ný þjóðfélaginu og getur bjargað þeim frá þeirri vanvirðu, sem því fylgir í augum þeirra sjálfra og annarra manna að sæta refsivist í varðhaldi eða fangelsi. Það er vitað, að hér á landi eins og annars staðar sleppur mikill hluti þeirra manna, sem skilorðsdóm hljóta, við refsingu, með því að þeir halda skilorðið og hverfa út af afbrotabrautinni, og er það mikill hagur, bæði fyrir þá og þjófélagið í heild. Mikið er og undir því komið, að eftirlitsmenn eða umsjónarmenn þeir, sem skilorðsdæmdum mönnum eru settir, styðji þá, hvetji og aðstoði á skilorðstímanum til að snúa aftur inn á réttar brautir. Ákvæðin í 3. gr. frv., sem verður 56. gr. laganna, koma í stað 30. gr. núgildandi hegningarlaga. Ræðir þar um heimild dómsmrh. til að fresta ákæru skilorðsbundið. Helztu breytingar hér eru þær, að heimildin til að láta ákæru eða saksókn falla niður með skilyrðum er talsvert rýmkuð frá því, sem nú gildir. Samkv. 30. gr. er nú aðeins heimilt að láta saksókn falla niður skilorðsbundið, þegar í hlut eiga unglingar á aldrinum 15–18 ára, en samkv. frv. tekur þetta til unglinga 15–21 árs. Einnig er heimilað í frv. að viðhafa þessa aðferð um eldri menn, þegar ekki er um stórfelld brot að ræða og ætla má, að aðrar ráðstafanir en refsing séu vænlegri til að koma viðkomandi sakborningi á réttan kjöl, aftur og gera hann löghlýðinn þjóðfélagsþegn. Að því er tekur til skilorðsbundinna dóma, þá eru aðalbreytingarnar frá núgildandi rétti í 4. gr. frv., sem verður 57. gr. laganna. Samkv. núgildandi hegningarlögum er skilorðsdómur í því fólginn, eins og kunnugt er, að dómari kveður upp refsidóm með tiltekinni refsingu, en ákveður jafnframt, að fullnustu refsingarinnar skuli frestað um tiltekinn tíma og að refsingin skuli niður falla, ef skilorð er haldið. Þessi heimild er látin haldast í frv., en jafnframt er dómara veitt heimild til að kveða upp skilorðsdóm með öðrum hætti, þ.e. að frestað er að tiltaka nokkra refsingu í dómi. Verður aðila þá engin refsing dæmd, ef hann heldur skilorðið út skilorðstímann. Ef hann hins vegar rýfur skilorðið, er heimilt að taka málið upp að nýju og dæma þá refsingu. Þessi aðferð hefur verið mjög tíðkuð í Englandi, og hefur hún í ýmsum tilfeilum þótt gefast betur en sá háttur, sem nú er í okkar lögum, að dæma refsingu, en fresta fullnustu hennar. Þá eru og í 4. gr. frv. talin tæmandi upp þau skilyrði, sem setja má aðila í skilorðsdómi, en í núgildandi lögum er gert ráð fyrir, að aðila séu sett tiltekin skilyrði, án þess að þau séu sérstaklega greind í lögunum. Það fer vitanlega eftir aðstæðum sakbornings og öðrum atvikum, hvaða skilyrði sett eru hverju sinni, og er gert ráð fyrir í frv., að breyta megi um skilyrði á skilorðstímanum, eftir því sem við þykir eiga og hegðun sakbornings gefur tilefni til. Það nýmæli er í 8. gr. frv., að maður, sem dæmdur er skilorðsbundnum dómi, verður ekki sviptur réttindum samkv. 3. málsgr. 68. gr. hegningarlaganna, þ.e. kosningarrétti og kjörgengi. Markmiðið með skilorðsbundnum dómum er fyrst og fremst að veita sakborningi tækifæri til að gerast hæfur þjóðfélagsborgari að nýju, og er þá ekki rétt, að þjóðfélagið geri honum erfiðara fyrir um það með því að svipta hann réttindum. Ég hef þá drepið á, í hverju aðalefni frv. er fólgið. En aðrar breytingar, sem það hefur í för með sér, miða flestar að því, að sakborningur sæti viðeigandi umsjón á skilorðstímanum og honum verði sett þau skilyrði ein, sem á hverjum tíma má ætla að helzt komi að notum. Læt ég að öðru leyti nægja að vísa til hinnar rækilegu grg., sem frv. fylgir. En ég tel, að hinir ágætu menn, sem frv. sömdu, hafi unnið þar mjög gott verk, þó að auðvitað geti sitt sýnzt hverjum um einstakar breytingar og tillögur í þessu máli eins og öðrum. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni og til hv. allshn.



Herra forseti. Ég veit ekki, hversu margir hv. þm. hafa lagt í það tíma að kynna sér það frv., sem hér liggur fyrir og hæstv. dómsmrh. hefur nú mælt fyrir hér við 1. umr. Þetta er að sjálfsögðu mál sérfræðinga, sem að mörgu leyti er torskilið fyrir almenna leikmenn að skilja að fullu og öllu. En þó er það svo, að þetta mál greip mig svo, að ég hef marglesið þetta frv., sem hér var útbýtt, ekki einungis frv. sjálft, heldur og þá miklu og merkilegu grg., sem því fylgir. Mér fannst rétt strax við þessa umr. að láta í ljós skoðun mína á þessu máli, þakklæti til hæstv. dómsmrh. fyrir þá vinnu, sem hann hefur lagt í þetta merka mál. og til þeirra manna, sem hafa unnið að því. Ég tel engum vafa bundið, að þetta sé eitt af þeim merkustu málum, sem Alþ. fjallar um fyrr og síðar. Það, sem er einna merkast, að mér finnst í þessu frv., er heimildin samkv. 3. gr. til þess að fresta um tiltekinn tíma ákæru til refsingar út af því, sem þar er fram tekið, enn fremur heimild til þess að fresta ákvörðun um refsingu samkv. 4. gr., sem er ákaflega merkilegt atriði og nýmæli í okkar refsilöggjöf, að mér skilst, í þriðja lagi ákvæðið í 4. gr. um að fresta fullnustu refsingar og svo enn ákvæði í 4. gr. um eftirlit og umsjá með afbrotamönnum, sem getur haft alveg stórkostlega þýðingu fyrir þjóðfélagið. Öll þessi ákvæði þessa frv., sem þó er ekki nema í 9 greinum, eru svo merkileg, að ég tel, að þeir menn, sem þar hafa unnið að, eigi mjög miklar þakkir skilið fyrir þeirra verk. Það verk, sem hér hefur verið unnið, ásamt þeim fjöldamörgu náðunum, sem hafa verið framkvæmdar á undanförnum árum, er bein viðurkenning á því frá mínu sjónarmiði, að rétt sé að milda viðurlög frá því, sem nú er í hegningarlöggjöfinni. Og það er einmitt þess vegna, auk þess sem ég vildi skýra afstöðu mína til málsins, að ég tók hér til máls við þessa 1. umr. Samkv. athugasemdunum og því, sem hæstv. dómsmrh. lýsti hér, hafa verið skipaðir þrír ágætir menn til þess að endurskoða öll hegningarlögin. Ég er hæstv. ráðherra alveg sammála um, að rétt sé sú aðferð, sem hér er beitt, að láta fara frá sér hvern kafla, jafnóðum og endurskoðun hans var lokið. Og ég sé ekki annað en að það sé gengið þannig frá þessum kafla, að það sé engin ástæða til þess að fresta framkvæmd hans og að þjóðfélagið megi þegar njóta þeirra umbóta, sem þar koma fram. En með því að hvorki í ræðu hæstv. ráðh. né í athugasemdum um frv. hefur komið fram, á hvaða braut eða eftir hvaða reglum endurskoðunin skuli fara fram eða hvaða stefna skuli þar vera mörkuð, önnur en það, sem hæstv. ráðh. þó minntist á, að samrýma þetta við umbætur annarra landa, þá vildi ég beina því til þeirrar hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, hvort ekki sé rétt og eðlilegt að láta það koma fram í nál., hvaða stefnu Alþ. vill marka í þessum málum í þeim köflum, sem eru enn óendurskoðaðir. Það gæti m.a. hjálpað bæði hæstv. ráðh. og þeim ágætu mönnum, sem fara með þetta mál, til að komast að þeirri niðurstöðu, sem Alþ. síðar gæti fallizt á óbreytta. Ég tel, að í höfuðatriðum ætti að fara inn á þær brautir að forðast sem mest fangelsisdómana, en dæma heldur til varðhalds, sem eru miklu mildari dómar, þegar um er að ræða aðila, sem þjóðinni eru hættulegir, en annars til vistar á vinnuheimilum, sem þannig væri fyrir komið, að þau eyðilegðu ekki viðkomandi aðila, gerðu þá ekki að lakari mönnum, eins og vitanlegt er að fangelsin hafa raunverulega gert, og helzt að dómunum yrði hagað þannig, að aðili finni, að hann sé að bæta fyrir brot sitt og að hann sé ekki gerður að lakari þegni en hann var, áður en hann tók dóminn út. Ég vildi hafa látið þetta koma fram á fyrsta stigi málsins og heyra, hvort það þætti ekki æskilegt, að einmitt kæmi fram í nál. einhver slík stefnuyfirlýsing hjá Alþ. í sambandi við þetta merkilega mál. Ég vil svo að endingu endurtaka þakklæti mitt til hæstv. ráðh. og þeirra manna, sem hafa unnið að þessu máli, fyrir það merkilega frv., sem hér hefur verið lagt fram, og vænta þess, að það nái samþykki Alþingis.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Barð. fyrir þær mjög vinsamlegu undirtektir, sem hann veitti þessu frv., því fremur, sem ég veit, að hann hefur einmitt mikið hugsað um þessi mál og kynnt sér þau öðrum þingmönnum fremur, m. a. lagt mikla vinnu í að skoða heimili fyrir ýmiss konar vandræðafólk erlendis. Það ætti að vera óþarfi, en ég vil þó taka það fram aftur, að þakklæti fyrir frv. á fyrst og fremst að beina til þeirra þriggja ágætu manna, sem það hafa samið, en að vísu hafa haft samráð við mig um nokkur atriði. Verkið er fyrst og fremst þeirra. Ég hafði fengið þá til þess að vinna það. Ég vil taka það fram, að það er auðvitað mjög æskilegt, ef hv. n. telur sér fært að setja sig inn í endurskoðun hegningarlaganna í heild og gefa um það leiðbeiningar. Slíkt kann þó að vera erfitt fyrir fram. Og sem betur fer, þá hygg ég, að við séum allir nokkuð sammála því, að í þessum málum eigi að hafa eins mikla linkind og hægt er, og teljum, að harðar refsingar stoði tiltölulega lítið. Þau ár, sem ég hef verið dómsmrh., hef ég kynnzt mörgum af þeim ógæfusömu mönnum, sem lent hafa í afbrotum. Sannleikurinn er sá um yfirgnæfandi meiri hluta þeirra, að það er, eins og sagt hefur verið, meira af tilviljun en illsku hugarfarsins, að þeir hafa lent í afbrotum. Það verður að segja það eins og er, að langoftast er orsök afbrotanna vínneyzla. Það er undantekning hér á landi að minni reynslu, ef ofnotkun áfengis á ekki verulegan þátt í afbrotum, og jafnvel þeir, sem hvað eftir annað lenda í afbrotum og eru því auðsjáanlega veikari fyrir en aðrir, halda sér oftast nær utan afbrota, meðan þeir geta haldið sér frá neyzlu áfengis, en þegar þeir taka til hennar, þá er oftast nær skammt til afbrotanna. Þetta eru sannindi, sem ekki verða umflúin, og kemur því ekkert við, hvaða reglur menn vilja hafa um veitingar áfengis í landinu. Staðreynd er það, að ákaflega mikið samband er hér á milli neyzlu áfengis og afbrota, vegna þess að eiginlegt afbrotaeðli virðist vera í svo ákaflega fáum mönnum hér, sem betur fer. Þess er líka að geta, að mörg af þeim afbrotum, sem hafa með réttu vakið einna mestan óhug manna hér, ofbeldisárásir og annað slíkt, eru framin af mönnum, sem sýnast vera mestu hæglætis- og heiðursmenn í daglegu lífi, en gera þetta í ölæði, og það hefur algerlega nægt til að koma þeim á rétta braut að halda þeim frá drykkjuskap. Það má deila um, hvaða gagn refsingar hafi á slíka menn. Oft er það þannig, að þegar þeir eru með sjálfum sér og eru komnir til sjálfs sín, þá er meðvitundin um það óhapp, sem þeir hafa gert, bezta áminningin um það, að þeir forðist að gera það aftur. Vegna hinnar almennu réttarvörzlu er auðvitað ekki hægt að sleppa slíkum mönnum nema að mjög vel athuguðu máli frá refsingum. Víða annars staðar mundu slíkir menn verða settir á sérstakt vinnuhæli og annað slíkt, eins og hv. þm. Barð. gat um. Hér á landi er þetta nokkuð öðruvísi. Við höfum ekki slík margs konar hæli og getum illa komið þeim upp sökum okkar fæðar, en það er enginn vafi á því, að það starf, sem fangahjálpin hefur unnið undir forustu Oscars Clausens um að koma slíkum mönnum fyrir á góðum heimilum úti um land og fylgjast þar náið með þeim, er í mörgum tilfellum betra en að setja þá í hegningarhús eða refsivíst. Hitt er svo annað mál, að okkar refsivist er ákaflega mild, fangelsið á Litla-Hrauni er ákaflega mildilega rekin stofnun. En þó er það svo, að það er sannfæring mín, að það á að reyna í raun og veru öll úrræði við menn, áður en þeir eru settir á slíka stofnun, vegna þess að í sárafáum tilfellum verður hún til mikillar betrunar.



Herra forseti. Þetta litla frv. er nánast flutt að tilhlutun fjvn. Hún beindi því til menntmrn. á s. l. vetri, að íhugað yrði að koma á nýrri innheimtuaðferð við afnotagjöld útvarpsins, - innheimtuaðferð, sem hún telur að mundi geta sparað stórfé. Við athugun ráðuneytisins kom tvennt í ljós. Annað var það, að að l. óbreyttum var ekki hægt að taka upp þá breytingu á innheimtunni, sem fjvn. lagði til, og í öðru lagi, að forráðamenn útvarpsins, útvarpsstjóri sjálfur, a. m. k. að nokkru, og hans aðstoðarmenn um innheimtuna, mjög eindregið ráða frá þessari nýju aðferð og telja betra að halda því fyrirkomulagi óbreyttu, sem nú er. Þó skilst mér, að viðurkennt sé af öllum, að einhverjum sparnaði mundi verða hægt að ná með því að breyta um aðferðina. Og hvernig sem menn líta á þau rök, sem þarna hafa verið færð með og á móti, er enginn efi á því, að betra er að hafa um þetta frjálsar hendur en að vera bundinn við ákveðna aðferð, enda þá verra að semja við aðila um innheimtuna, ef útvarpið hefur hana ekki sjálft með höndum. og því taldi ég undir öllum kringumstæðum rétt að flytja þetta frv. Svo er hægt að athuga það nánar, bæði af þeirri þn., sem fær málið til meðferðar, og af forráðamönnum útvarpsins, hvort eigi að breyta hér til eða ekki, þegar búið er að fá lagaheimildina til breytingarinnar, ef hún verður talin ráðleg. Ég legg til, að málið gangi til 2. umr. að þessari umr. lokinni, og sýnist eðlilegast, að málið fari til fjhn. Þetta er í raun og veru ekkert annað en fjármál, og af þeim n., sem hér starfa, finnst mér eðlilegast, að fjhn. taki það til íhugunar.



Herra forseti. Með frv. því á þskj. 14, sem hér er til umr., er sú kvöð lögð á ríkissjóðinn, ef að l. verður, að leggja þegar fram nægilegt fé til að reisa og reka vistheimili fyrir stúlkur, sem eru á glapstigum, eða leggja til á annan hátt hentugt húsnæði til þessarar starfsemi. Jafnframt er ríkissjóði heimilað að starfrækja vinnuheimili fyrir öryrkja og gamalmenni í sambandi við vistheimili stúlknanna, ef húsrúm og aðrar ástæður leyfa. Áður en ég ræði hinar einstöku greinar frv., vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um þá nauðsyn, sem óhjákvæmilega hlýtur að knýja fram byggingu og rekstur slíks heimilis, ef fyrirbyggja skal þá hættu, sem því er samfara fyrir þjóðfélagið í heild að láta þessi mál afskiptalaus eða skjóta raunhæfum aðgerðum á frest um óákveðinn tíma. Eins og kunnugt er, samþ. Alþ. árið 1947 allmikinn lagabálk um vernd barna og unglinga, en í 37. gr. þeirra l. er svo fyrir mælt, að koma skuli upp tveimur heimilum fyrir unglinga, sem lent hafa á glapstigum, öðru fyrir drengi, en hinu fyrir stúlkur, þegar fé er til þess veitt á fjárl. Eftir að þessi l. voru samþ., var húsameistara ríkisins falið að athuga, hvað slík heimili mundu kosta, ef byggja ætti upp öll hús frá grunni. Mun hann þá hafa gert bráðabirgðauppdrætti að heimilunum, sem ég hef síðar fengið tækifæri til þess að athuga, og áætlaði, að hvort um sig mundi kosta um 5 millj. kr., og var þá miðað við heimili, sem tækju um 30 vistmenn. Mér er samt ekki fullkomlega ljóst á þessu stigi, hvort hér hefur verið gert ráð fyrir öllu því, sem með þarf í slíku heimili, eða fyrir hve marga menn aðra en vistmennina hvort heimili var ætlað, sem kemur til af því, að það hefur ekki verið ákveðið enn að nota þá uppdrætti, sem hér lágu fyrir, einmitt vegna þess, hversu mikið fé þyrfti til að koma slíku heimili upp. Hins vegar voru árið 1952 veittar 150 þús. kr. til rekstrar slíks heimilis og aðrar 150 þús. kr. til byggingar. Má geta nærri, að með þeim upphæðum varð ekki komizt langt í því að leysa þann vanda, sem hér var á höndum, eða með að uppfylla fyrirmæli l. Þetta sama ár skipaði svo þáverandi menntmrh. mig sem formann í þriggja manna framkvæmdanefnd til þess að koma upp heimili fyrir afvegaleidda unglinga, og fékk n. til umráða fyrrnefnda upphæð, alls 300 þús. kr. Í samráði við barnaverndarráð og barnaverndarnefndir var ákveðið að hefjast handa um byggingu á heimili fyrir drengi, sem þá þótti svo aðkallandi, að ógerlegt þótti að láta það dragast öllu lengur að gera jákvæðar aðgerðir í málinu. Það var þá m. a. vitað, að ákveðinn hópur drengja stundaði gripdeildir og dró með sér enn yngri drengi, jafnvel hrein börn að vizku og aldri, til þess að kenna þeim, auk þess sem þeir ollu skemmdum, sem námu tugþúsundum. Var á engan hátt unnt að loka augunum fyrir þessu ástandi og gera róttæka tilraun til úrbóta. Ríkisstj. og Alþ. hafa síðan sýnt þessum málum mikinn skilning og látið í té á þessu tímabili 1.6 millj. kr. til heimilisins, en þrátt fyrir það er langt frá því, að drengjaheimilið sé komið í það horf sem það verður að komast í, ef nokkur möguleiki á að vera á því að reka heimilið með sæmilegum árangri. Til þess að hv. þm. geti fengið nokkurn veginn glögga mynd af því, sem þar er eftir að gera og ekki er unnt að fresta nema mjög takmarkaðan tíma, þykir mér rétt að lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta, afrit af bréfi, er framkvæmdanefndin sendi hæstv. menntmrh. 16. f. m. vegna undirbúnings fjárl., svo að ljóst lægi fyrir, hver þörfin væri fyrir fjárframlag á næsta ári, en kafli bréfsins hljóðar svo: „Eins og nú standa sakir, eru herbergi til í Breiðuvík fyrir 15 vistdrengi, ef gert er ráð fyrir, að þrír drengir búi í hverju herbergi. Þar eru enn fremur 2 lítil herbergi fyrir kennara, 3 herbergi fyrir bústjóra og 3 lítil herbergi fyrir þjónustufólk. Nú hefur reynslan sýnt, að óhjákvæmilegt er að hafa a. m. k. 2 kennara, ef taka á 15 drengi á heimilið, og eru þá engin herbergi fyrir hinn nýja kennara að dvelja í, nema því aðeins að taka eitt herbergið, sem drengirnir hafa, handa kennaranum, og fækka drengjunum niður í 10, sem er algerlega óviðunandi. Auk þess er aðeins ein borðstofa sameiginleg fyrir heimilið og enginn staður annar, þar sem drengirnir eða heimilisfólkið getur safnazt saman til þess að dvelja í. Skólastofan er raunverulega allt of lítil fyrir 15 drengi, og engin smíðastofa er til, er hægt sé að kenna í. Það er alveg óhjákvæmilegt að byggja á næsta ári bústað fyrir kennara ásamt smíðastofu, svo að hægt sé að starfrækja heimilið með 15 drengjum sem lágmark. Eigi hins vegar að útbúa heimili fyrir 30 drengi, eins og hugsað var í upphafi, þarf að tvöfalda húsakostinn á staðnum, og mun það ekki kosta minna en 1½ millj. kr. Til þess að geta starfrækt heimilið í framtíðinni og draga úr rekstrarhalla, þarf að auka stórkostlega búið, byggja peningshús og brjóta landið, og er áætlun um fjárfestingu á næstu ári byggð á því, að hluti af þessu verði framkvæmdur nú þegar. Þá er óhjákvæmilegt í framtíðinni að bæta aðstöðu til útgerðar á staðnum, og er erfitt að segja um, hve mikið fé þarf í allar þessar framkvæmdir, fyrr en fyrir liggur heildarskipulag, áætlanir og teikningar hér að lútandi, en telja má, að fyrir minna en 4–5 millj. kr. verði þessar framkvæmdir ekki allar gerðar. Hvað snertir kostnaðaráætlun fyrir rekstur og byggingar fyrir vistheimili fyrir telpur, þá fer það sjálfsagt eftir því, hvort byggja á stofnun upp að öllu leyti frá grunni eða hvort notazt verður við byggingu, sem þegar væri til, svo sem eitthvað af skólum landsins. Mundi þá sú stofnun komast af með um 500 þús. kr. á næsta ári, en að öðrum kosti má gera ráð fyrir, að stofnunin þyrfti 6–8 millj. kr. til þess að byggja upp allar nauðsynlegar byggingar, er rúmað gætu 30–40 stúlkur með tilsvarandi starfsliði.“ Þessar upplýsingar voru sendar til hæstv. menntmrh., sem hann mun hafa einnig sent til hæstv. fjmrh., en niðurstaðan er þó samt sem áður sú samkvæmt fjárlagafrv., sem fyrir liggur, að aðeins hafa verið teknar upp 150 þús. kr. til rekstrar, þrátt fyrir það þótt sýnt hafi verið, að áætlunin um að reka heimilið eins og það er nú nemur ekki minna en 300 þús., og aðeins 400 þús. kr. til fjárfestingar, þó að hefði þurft þá upphæð, sem ég þegar hef greint, svo að það er sýnilegt, að ekkert af því fé, sem tekið er inn á fjárl. nú, getur farið til þess að fullnægja ákvæðum l. frá 1947 um byggingu eða rekstur stúlknaheimilis. Mér þykir rétt í sambandi við þetta mál að upplýsa, að síðan drengjaheimilið í Breiðuvík tók til starfa, þótt í svo smáum stíl sé sem ég hef lýst, hefur dregið stórkostlega, sem betur fer, úr afbrotum drengja á þessu tímabili, sem kemur m. a. til af því, að þegar þeir vita, að til er staður, þar sem hægt er að senda þá á, virðist sem þeir hugsi sig frekar um að fremja ekki afbrotin eins og ef ekkert heimili er til þess að taka við þeim. Af þessu, sem ég þegar hef sagt, er ljóst, að sú upphæð, sem hæstv. fjmrh. hefur ætlað til þessarar starfsemi á næsta ári, þ. e. 150 þús. kr. til rekstrar og 400 þús. kr. til fjárfestingar, er engan veginn nægileg til þess að fullnægja þörfinni um rekstur og fjárfestingu fyrir drengjaheimilið, hvað þá heldur fyrir bæði heimilin. Verður því að verða hér allmikil hækkun á framlaginu, þótt frv. það, sem hér um ræðir, verði ekki samþ. Þetta sýnir þá einnig, að engir möguleikar eru fyrir hendi að koma upp eða starfrækja heimili fyrir stúlkur með því einu fé, sem lagt er til í fjárlfrv. að veitt verði til þessara mála. Þegar ég á annað borð hafði tekið að mér fyrir beiðni hæstv. ríkisstj. að hafa forustu um uppbyggingu þessara mála, neyddist ég að sjálfsögðu til þess að kynna mér ástand þeirra miklu meir en annars. Ég þurfti ekki nema að skyggnast örlítið inn í veruleikann til þess að fullvissa mig um af eigin sjón og heyrn, hversu aðkallandi það er að koma upp vistheimili fyrir stúlkur, og ég hygg, að ef mér hefðu verið þau sannindi ljós, þegar hafizt var handa um að byrja á drengjaheimilinu, þá hefði ég beitt mér meira fyrir því en ég gerði, að heimilið fyrir stúlkur yrði látið ganga fyrir. Svo ríka tel ég þörfina fyrir þessa stofnun. Við að fletta nokkrum blöðum í bók lögreglunnar í Reykjavík komst ég að raun um, að ekki færri en 92 stúlkur á aldrinum 12–22 ára hafa verið á villigötum, og þær hafa allar byrjað þetta líf á aldrinum 12–14 ára. Skýrslurnar sýna einnig, að eftir því sem þær eltust, eftir því urðu þær sólgnari í að draga með sér út á þessa sömu braut börnin, sem enn voru aðeins 12 ára að aldri og vissu raunverulega ekki fyrr en of seint, í hvaða voða þau höfðu verið ginnt. Ég ætla mér ekki að lýsa hér öllum þeim harmleik, sem fram kemur í réttarhöldunum yfir þessum óhamingjusömu börnum og aðstandendum þeirra, en hann hefur sannfært mig um, svo að ekki verður um villzt, að hér er um svo stórkostlegt þjóðarböl að ræða, að það væri mikill misskilningur að horfa í nauðsynlegt framlag til þess að bæta úr því. Mér þætti ekki óeðlilegt. að einhver hv. þm. spyrði, hvort yfirleitt sé unnt að bæta úr þessum málum með því að koma upp og starfrækja vistheimili fyrir stúlkur, sem á annað borð eru komnar inn á þessa braut, hvort ekki sé hér um að ræða glataða möguleika fyrir þessa unglinga til þess að lifa lífinu á sama hátt og annað fólk og hvort öll þessi fyrirhöfn og allt þetta umstang sé ekki unnið fyrir gig. Ekki einasta vegna þess, að ég gat búizt við slíkum spurningum, heldur og vegna þess, að ég hef margsinnis spurt mig sjálfan að þessu sama, hef ég gert mér allmikið far um að kynnast árangri annarra þjóða af sams konar starfsemi, og m. a. notaði ég allar mínar frístundir í sumar, er ég var á Norðurlandaráðstefnunni í Noregi, til þess að kynna mér málið þar í landi og árangur þann, sem þar hefur fengizt. Þá hef ég einnig kynnt mér þetta bæði í Englandi og Danmörku, og í öllum þessum löndum hefur náðst mikill árangur, en mestur þó þar, sem skilningurinn á mannlegu eðli og kjörum unglinganna hefur verið mestur og þar sem unglingarnir jafnframt hafa mætt mestum kærleika og mestri umönnun. Hafa þau heimili, þar sem slíkur andi hefur ríkt, ekki einasta getað gert stúlkur þessar svo að segja undantekningarlaust að prýðilegustu borgurum, sem mjög eru eftirsóttir síðar til margvíslegra starfa fyrir þjóðfélagið og sumra allábyrgðarmikilla starfa, heldur hefur þeim einnig tekizt að tengja hugi þeirra svo við þessar stofnanir, að þær hafa talið það mesta lán sitt að hafa komizt þangað á réttu augnabliki lífsins og gleyma aldrei þeirri kjölfestu, sem þær fengu þar og reyndist þeim síðar happadrjúg í lífsbaráttunni. - Læt ég þessi orð mín nægja almennt um málið, en skal hins vegar ræða nokkuð hinar einstöku greinar frv. 1. gr. frv. mælir svo fyrir um, að þegar skuli hefja undirbúning að stofnun og rekstri vistheimilis fyrir stúlkur samkvæmt lögum um vernd barna og unglinga frá 1947 og ríkissjóði sé skylt að leggja fram nauðsynlegt fé í sambandi við stofnun og rekstur heimilisins. Einmitt vegna þessa fyrirvara, sem er í lögunum frá 1947, að þetta skuli gert, þegar fé er til þess veitt á fjárlögum, er óhjákvæmilegt að fá þetta ákvæði þegar lögfest, ef bæta á úr því ástandi, sem nú ríkir og ég hef þegar lýst. - Þá er einnig í 1. gr. vísað til ákvæða 2. málsgr. 37. gr. l. frá 1947, en sú málsgr. kveður á um það, hvaða aðilar aðrir skuli einnig bera kostnað af rekstri slíkra heimila, og er ekki ástæða til að raska því með nýjum ákvæðum. Þessi 1. gr. frv. er að efni til þannig, að þó að hinar aðrar gr. þess yrðu felldar, en hún ein samþykkt, þá yrði samt sem áður höfuðtilgangi frv. náð, þ. e., að þegar skyldi hafizt handa um að koma heimilinu upp og starfrækja það. En einmitt vegna þess, hversu stórar fjárfúlgur ríkissjóður yrði þá að leggja fram á skömmum tíma til þess að fullnægja fyrirmælum greinarinnar, og eins vegna hins, að nauðsynlegt er að koma þessum málum í framkvæmd hið allra skjótasta, hefur mér þótt rétt að ákveða í 2. gr. frv., að ríkisstj. skuli leita samkomulags við viðkomandi aðila um að taka fyrir vinnuheimili ákveðinn héraðsskóla, sem ekki eru líkindi til að verði starfræktur í framtíðinni sem skóli. Hefur skóli þessi mikið og gott húsnæði og er fyrir margra hluta sakir vel til þess fallinn að starfrækja þar slíkt heimili, þar er nægur jarðhiti, sundlaug, kennslustofur, borðstofur og eldhús og heimavistarskilyrði ágæt. Samgöngur við skólann eru ágætar, bæði frá sjó og landi, og þó er hann allmikið úr alfaraleið. Allt mælir þetta með því, að þessi staður sé tekinn fyrir slíka starfsemi, þegar sýnilegt er, að aðsókn að skólanum hefur minnkað það mikið, að engin líkindi eru til, að hann verði framvegis starfræktur sem slíkur. Í greininni er einnig ákvæði, sem heimilar eignarnám á þeim hluta eignanna, sem ríkissjóður er ekki þegar eigandi að, ef ekki skyldu takast samningar um afhendingu skólans. Þá er einnig í þeirri gr. ákvæði um það, að héraði sé gefinn kostur á því að starfrækja elli- og örorkuheimili í stofnuninni, eftir því sem húsnæði og aðrar aðstæður leyfa, en því er þetta ákvæði sett inn, að það er eitt af vandamálum sveitanna að hafa ekki yfir að ráða slíkum heimilum og verða því oft að senda þessa aðila til bæjanna, þar sem þeim er engan veginn betur borgið, nema síður sé, enda oftast miklu kostnaðarsamara. Hins vegar væri ekki nægilegt húsrúm einnig fyrir slíka starfsemi í þeim húsakynnum, sem fyrir eru í skólanum. Eitt af því allra nauðsynlegasta í sambandi við rekstur heimila fyrir afvegaleidda unglinga er að hafa nægileg verkefni fyrir þá og þá helzt verkefni, sem henta einnig sem þáttur í uppeldi þeirra. Á heimili stúlknanna kemur þá frekast til greina allt, sem lýtur að húsverkum og hússtjórn. Rekstur elli- og örorkuheimilis í sambandi við stofnunina er því tilvalið verkefni fyrir stúlkurnar. Auk þess sem það mundi skapa margvíslegri störf fyrir telpurnar, þá mundi það jafnframt brjóta þann brodd, sem þeim kynni að finnast að fælist í því að vera vistaðar á heimili, þegar vitað er, að verkefnið er annað og meira en einungis að einangra þær frá þeim stöðum, sem sýnilegt er að þær hafa ekki haft gæfu af að vera á. Og því er það, að í 3. gr. er tekið upp ákvæði, sem heimilar ríkissjóði að starfrækja slíka stofnun í sambandi við vistheimilið, ef héraðið sjálft óskar ekki eftir að gera það. Mér þykir rétt að benda á, að þessi starfsemi öll, sem er hér ætlazt til að komið verði á fót, er sannarlega engu ómerkari eða minna virði fyrir þjóðfélagið en hin almenna kennsla í héraðsskólum og því engu minni sómi fyrir viðkomandi hérað að veita henni móttöku og sýna henni fulla samúð. Í 4. gr. frv. er ákvæði um það, að vinnuheimili, sem ríkissjóður kynni að vilja reka samkvæmt 3. gr., skuli eiga allan sama rétt til fjárhagslegrar aðstoðar úr erfðafjársjóði og aðrir þeir aðilar, sem um ræðir í 2. gr. þeirra laga. En þau lög voru sett hér á Alþ. 1952 og þar gert ráð fyrir, að erfðafjárskatturinn rynni allur í sérstakan sjóð, en í 2. gr. þeirra l. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Því fé, sem rennur í erfðafjársjóð samkvæmt 1. gr., skal varið til lána og styrkveitinga til þess að koma upp vinnuheimilum, vinnustofum og vinnutækjum fyrir öryrkja og gamalmenni, í því skyni að starfsgeta þeirra komi að sem fyllstum notum. Er heimilt að veita sveitarfélögum og öðrum félögum og einstökum mönnum lán úr styrktarsjóðum í þessu skyni, en þó fari samanlagðar upphæðir lána og styrkja eigi fram úr 2/3 stofnkostnaðar vinnuheimilis, vinnustofu og vinnutækja.“ Mundi það að sjálfsögðu létta undir starfrækslu stofnunarinnar og sjálfsagt að gera hér engan mun á, þótt ríkissjóður sé rekstraraðili. Ég vil svo að endingu aðeins taka þetta fram: Samkvæmt 1. gr. frv. veltur einungis á því, hvort hv. þingmenn telja þau rök, sem færð hafa verið fram fyrir þessu máli, nægilega sterk til þess, að ríkissjóður taki þegar á sig þá byrði, sem samþykkt hennar hefur í för með sér. Ég persónulega þykist þess fullviss, að þegar nefnd sú, sem fær málið til meðferðar, hefur kynnt sér ástandið í þessum málum á sama hátt og ég hef gert og aðrir þeir, sem aðstöðu hafa haft til þess, þá muni hún komast að raun um, að það verði ríkissjóði og þjóðinni enn dýrara á öllum sviðum að gera ekki neitt til úrbóta í málinu. Ég er því í raun og veru ekki hræddur um, að sá hluti frv. falli hér á hv. Alþ. Hvort hin önnur ákvæði frv. ná fram að ganga eða ekki, veltur eingöngu á því, hvort hv. þm. kjósa heldur að leggja byrðina af byggingu allra nýrra húsa á ríkissjóðinn eða nota byggingar, sem þegar eru fyrir hendi og sýnilegt er að ekki verða notaðar til þess, sem þær í upphafi voru ætlaðar til, beinlínis vegna breyttra aðstæðna í landinu. Hér reynir raunverulega aðeins á almennt fjármálalegt hyggjuvit hv. þm. í sambandi við breytt viðhorf í þjóðfélaginu, sem ávallt og ævinlega eru fyrir hendi. - Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta mál frekar á þessu stigi. Ég legg til, að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég vildi einungis taka fram, að hv. þm. Barð. hafði haft samband við mig um þetta mál, áður en frv. var flutt, og er ég honum mjög þakklátur fyrir framtak hans í þessu efni. Ef hann hefði ekki hafizt handa um þessa tillögu, hefði ríkisstj. að sjálfsögðu ekki komizt hjá því að taka málið upp, svo aðkallandi sem það er orðið. En ég taldi einmitt eðlilegt, að hann, sem er í stjórnarnefnd drengjaheimilisins í Breiðuvík og hefur manna mest kynnt sér þetta efni, hefði forustu um það hér á Alþingi. Ég kom lítillega á þetta drengjaheimili í Breiðuvík í vor, og þó að ég ætti þess kost að dvelja þar mjög skamma stund og á óvenjulegum tíma sólarhrings, þá sannfærðist ég um, að þar er verið að gera mjög merkilegt og gott starf, og er viss um, að í rétta átt horfir. Eins er enginn efi á því, að það er aðkallandi að koma upp slíkri stofnun sem hv. þm. leggur til í þessu frv. Hitt er svo sjálfsagt, að einstök atriði frv. verði betur athuguð hér á Alþingi. Það þarf ekki að horfa fram hjá því, að það verður vafalaust deilumál, hvort eigi að taka þennan héraðsskóla í þessu skyni eða ekki. Ég hef ekki sjálfur tekið neina afstöðu til þess enn þá. Við, ég og hv. þm., höfum rætt það mál. En ef menn treysta sér ekki til þess að taka hann í þessu skyni, þá verður að gera tvennt, bæði að ákveða, til hvers þær miklu byggingar, sem þar eru, eigi að nota með skynsamlegu móti, og ákveða það í sameiningu af ríkisstj. og forráðamönnum skólans í héraði, og svo að finna annan stað, sem sé þá heppilegri til þeirrar starfrækslu, sem þetta frv. fjallar um. Ég tel, að það muni ekki sízt verða verkefni þeirrar n., sem frv. fær, að ráða fram úr þessu eftir athugun málsins og viðræður við alla þá aðila, sem hér eiga um að fjalla. En þetta vildi ég taka fram nú þegar, um leið og ég þakka hv. þm. fyrir bæði hans dugnað í sambandi við drengjaheimilið og að hafa hafizt handa um undirbúning þess máls, sem hann nú flytur.



Herra forseti. Mér virðist þetta mál og frv., sem liggur hér fyrir á þskj. 14, vera hið athyglisverðasta í alla staði, og ég veit, að hv. flm. hefur lagt mikla vinnu í að athuga, hvaða ráðstafanir eru líklegar til að koma að beztu gagni til að leysa þann vanda, sem samkv. frv. er ætlazt til að ríkisstj. fari nú að hefjast handa um að fást við. Ég vil taka undir það, sem hæstv. dómsmrh. sagði hér í lok ræðu sinnar áðan, að það, hversu skjótan framgang eða hversu skjótra aðgerða má vænta í þessu efni, hlýtur að sjálfsögðu mjög að fara eftir því, hvort ákvæði 2. gr. frv. gætu komið til framkvæmda, þannig að það húsnæði, sem þar væri, Reykjaskólans í Hrútafirði, yrði leigt til þessarar starfsemi. Um það, hvort það er fært eða ekki, hef ég alls ekki myndað mér neina skoðun enn. En mér finnst sjálfsagt, að það sé tekið til athugunar, því að augljóst er, að einmitt kostnaðurinn við að byggja slíkt hæli sem hér um ræðir, ef það er reist frá grunni, hlýtur að tefja aðrar framkvæmdir. En það nýmæli í frv., sem sérstaklega olli því, að ég kvaddi mér nú hljóðs, er ákvæði 3. gr. um, að heimilt skuli vera ríkisstjórninni að stofna og reka vinnuheimili fyrir öryrkja og gamalmenni í sambandi við vistheimilið. Mér finnst þessi hugmynd út af fyrir sig mjög athyglisverð, hvort hægt væri að koma því þannig fyrir, að þær stúlkur, sem gert er ráð fyrir að lögin taki til, gætu annazt venjuleg störf á slíku heimili, umgengjust þar þá aðallega dvalargesti eins og öryrkja og gamalmenni. Þetta mál hefur tvær hliðar og þarf vel að athugast. Það hefur verið mikið um þetta mál rætt, en mér er ekki kunnugt um að nokkurs staðar hafi þetta tvennt verið sameinað undir einu þaki, vistheimili fyrir hálfgerðar vandræðastúlkur og dvalarheimili fyrir gamalmenni og öryrkja, svo að hugmyndin er ný fyrir mig og að vissu leyti talsvert lokkandi, ef svo mætti segja, - fullkomlega athugandi, hvort þetta væri gerlegt. Og ég vil fullyrða það, að ef þetta þætti fært, þá er með því haldið inn á nýjar brautir, og tel ég sjálfsagt að athuga vel og vandlega frá báðum hliðum, hvort þessi leið er fær. Sé það svo, er hér um athyglisvert mál að ræða, sem vert er að gefa hinn allra fyllsta gaum. Að því er snertir ákvæði 4. gr. um, að ríkissjóður skuli eiga rétt til fjárhagsaðstoðar úr erfðafjársjóði, ef slíkt hæli sem þar um ræðir yrði stofnað, þá er í sjálfu sér kannske óþarft að setja þetta ákvæði inn í frv., vegna þess að í raun og veru hefur ríkisstj. nú úrslitavald um að ákveða um lánveitingar í þessu efni. En það skaðar þá ekki, þó að þetta standi þarna. En í því sambandi þykir mér rétt að skýra frá því, að það er augljóst, að geta sjóðsins til slíkra fyrirtækja sem þessara er hverfandi lítil. Ég ætla, að af tekjum ársins 1953, erfðafé til erfðafjársjóðsins, hafi verið komnar til Tryggingastofnunarinnar eitthvað rösklega 300 þús. kr., en reikningsskilum fyrir árið 1953 er ekki að fullu lokið enn til sjóðsins. Mér þykir því ótrúlegt, að sjóðurinn hafi meira fé, þó að tekjur ársins 1954 séu reiknaðar með, heldur en eitthvað milli 800 þús. og 1 millj. kr. Og það liggur í augum uppi, að ef af því er tekið lánsframlag til svo stórra fyrirtækja sem hér um ræðir, sem reikna kannske í stofnkostnað 5–8 millj. kr., þá verður afar lítið eftir eða ekkert, sem gæti orðið til aðstoðar sveitarfélögum, sem vildu koma upp t. d. gamalmennahælum eða öryrkjavinnustofum í smærri stíl. Sjóðurinn er ekki svo mikils megnugur, að hann geti gert hvort tveggja að veita sveitar- og bæjarfélögum tiltölulega smá lán til ekki stórra aðgerða og jafnframt lagt mikið af sínu fé til stofnunar stórra og dýrra vistheimila, sem gera má ráð fyrir að hér sé um að ræða. Þetta þótti mér rétt að benda á strax í upphafi, þannig að menn geri sér grein fyrir getu sjóðsins til stuðnings í þessu efni.



Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. dómsmrh. og hv. 4. þm. Reykv. fyrir undirtektirnar undir þetta frv. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að ég hef verið í fullu samráði við ríkisstj. um undirbúning málsins. Við höfum rætt þetta allýtarlega. Ég er honum einnig mjög þakklátur fyrir alla þá samúð, sem hann hefur sýnt þessu máli frá þeim tíma, er við byrjuðum að vinna saman að því. Eins og ég tók fram áðan, þá er það út af fyrir sig ekkert keppikefli fyrir mig eða fyrir framkvæmdanefndina, hvort Reykjaskóli er tekinn undir þessa starfsemi eða ekki, að öðru leyti en því, að það mundi flýta fyrir framkvæmdunum. Hitt er aðalatriðið, hvort 1. gr. frv. verður samþykkt og það atriði kemur til framkvæmda að koma heimilinu upp, með hvaða hætti sem það verður. Ég skal í sambandi við þetta leyfa mér að benda á, að okkur hafa verið boðin ýmis húsakynni hér og þar á landinu, sem sjálfsagt væri hægt að reka slíka stofnun í til bráðabirgða, en ég teldi ekki heppilegt, að farin væri sú leið, og til þess að finna skjóta lausn á þessu máli hefur mér dottið í hug einmitt þessi leið, sem ég hygg að ætti að geta orðið samkomulag um, ef vilji væri fyrir hendi. Mér skilst, að það, sem aðallega hefur staðið í veginum fyrir því, að viðkomandi aðilar hafi viljað semja um þetta mál, sé andúðin á slíkri stofnun. Þeir hafa ekki viljað hafa slíka stofnun í sinu héraði. En slíkt er ákaflega mikill misskilningur. Bæði hefur það sýnt sig á þeim tíma, sem liðinn er síðan drengjaheimilið var sett upp í Rauðasandshreppi, að þar hefur samúð með heimilinu vaxið, en ekki minnkað, auk þess sem þetta er þannig í öðrum löndum, þar sem ég hef komið, að þar eru þessi heimili innan um miklu þéttbýlli sveitir en hér um ræðir, og virðist ekki vera um neina árekstra að ræða. Og ég hygg, að ef menn færu að athuga það nákvæmlega, þá mundi sá þröskuldur raunverulega hverfa. Eins og ég gat um áðan, þá tel ég, að það sé engu minni sómi fyrir hvert hérað að veita viðtöku slíkri stofnun sem hér um ræðir heldur en almennum héraðsskóla. En það, sem aðallega hvatti mig til þess að standa hér upp aftur, var sú fyrirspurn frá hv. 4. þm. Reykv., hvort hægt mundi vera yfirleitt að starfrækja saman tvö verkefni eins og elli- og örorkuheimili og stúlknaheimili og að þetta hafi hvergi verið gert, eins og hv. 4. þm. Reykv. réttilega gat um. Ég ræddi þetta atriði m. a. mjög mikið við heilsudirektörinn norska í sumar, og hann var mjög hrifinn af þessari hugmynd, sagði, eins og satt er, að það hefði ekki verið gert í Noregi. En það hefur þó verið gert annað þar, og það er að starfrækja í sambandi við svona stúlknaheimili, sem er staðsett fyrir utan Osló, barnaheimili, þar sem börn eru vistuð frá því er þau eru ársgömul og allt að 12–14 ára.  Hvað snertir ummæli hv. þm. um erfðafjársjóðinn, þá er það sjóður, sem vex árlega, öruggar tekjur minnst 300 þús. kr. á ári, kannske upp í sex, og í framtíðinni hygg ég að þetta verði ein af styrkustu stoðunum undir þessum rekstri. Þó að það sé enn þá veik stoð í dag þá er það einn af þeim sjóðum, sem fara ört vaxandi, og það er þá ástæða til að ræða um það á þeim tíma. - Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða málið frekar.