Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég skal reyna í sem stytztu máli að gera nokkra grein fyrir frv. því, sem hér liggur fyrir til umr. á þskj. 84, um skipun prestakalla og prófastsdæma og um kristnisjóð. Undanfarna öld hefur þrívegis farið fram allsherjarendurskoðun á skipun prestakalla. Árið 1880 var brauðum fækkað úr 181 í 141. Ástæður voru þá annars eðlis en síðar. Prestar tóku þó ekki laun úr landssjóði, heldur höfðu tekjur sínar af brauðunum eingöngu. Sum brauðin voru mjög fátæk og afkoma presta þar afleiðandi léleg. Var þá tekið það ráð til þess að drýgja tekjur presta að skipta þeim tekjum, sem féllu til frá 181 brauði, niður á 141. Önnur allsherjarendurskoðun á prestakallaskipun fór fram árið 1907, en það ár var framkvæmd allmikil lagasetning um kirkjumál almennt. Prestaköllum var þá fækkað í 106, en jafnframt var tekið upp það fyrirkomulag að greiða prestum laun úr ríkissjóði. Síðan fjölgaði prestaköllum aftur smám saman, fyrst og fremst í Reykjavík, og árið 1950 eru þau orðin 115, þar af 5 ný í Reykjavík. Þriðja endurskoðunin var framkvæmd af n., sem kirkjumrh. skipaði í maí 1951. Lagafrv. það, sem n. þessi samdi, var samþ. með mjög litlum breytingum, og var niðurstaðan sú, að bætt var við einu prestakalli, þeim fjölgað úr 115 í 116. Jafnframt voru sett í lög ákvæði á þá leið, að í Reykjavík skuli jafnan vera svo margir prestar, að sem næst 5000 manns komi á hvern að meðaltali, en í kaupstöðum utan Reykjavíkur skuli prestar vera svo margir, að sem næst 4000 manns komi á hvern. Samkv. þessu hefur prestsembættum í Reykjavíkurprófastsdæmi nú verið fjölgað í 18. Þá eru auk þess tveir prestar á Akureyri, tveir í Vestmannaeyjum, og um s.l. áramót var fjölmennasta prestakalli landsins, Hafnarfjarðarprestakalli, skipt í tvö köll. Þá hafa einnig síðan á árinu 1952 verið ráðnir nokkrir prestar á vegum þjóðkirkjunnar, sem gegna ekki tilteknum köllum. Er hér um að ræða æskulýðsfulltrúa, prest, er gegnir forfallaþjónustu, prest, sem gegnir þjónustu meðal Íslendinga í Kaupmannahöfn og annars staðar á Norðurlöndum, og sjúkrahúsaprest í Reykjavík. Um frv. það, sem hér liggur fyrir, vil ég almennt vísa til grg., sem því fylgir, og til skýringa víð einstakar greinar þess, en þó vil ég að svo stöddu taka fram eftirfarandi varðandi nokkur einstök atriði málsins: Núgildandi lög um skipun prestakalla, nr. 31 frá 4. febr. 1952, fela ekki í sér miklar breytingar frá því ástandi, sem var áður en þau voru sett. Í frv., sem hér liggur fyrir, er því í raun og veru um að ræða endurskoðun á skipulagi, sem verið hefur lítið breytt í marga áratugi. Meginstefna frv. er að samræma skipulag íslenzku þjóðkirkjunnar við þjóðfélagsástand það, sem nú er fyrir hendi, þannig að tryggt verði hvort tveggja, að allir landsmenn geti notið þjónustu kirkjunnar og starfskraftar og menntun presta nýtist sem bezt. Við þær skipulagsbreytingar, sem lagt er til að gerðar verði, sparast allmikið fé árlega, sem nú er bundið í mjög fámennum prestaköllum. En ég bið menn um að veita því athygli, að það er ekki ætlunin að skerða starfsfé hinnar íslenzku þjóðkirkju sem því nemur, heldur er lagt til, að það verði notað á sem hagkvæmastan hátt. Er ætlazt til, að það renni til kristnisjóðs, sem um ræðir í II. kafla frv., og tekjur kristnisjóðs geta væntanlega orðið um 4–5 millj. kr. á ári, og kemur sá sjóður í stað prestakallasjóðs, sem stofnaður var árið 1933 og hefur haft sem tekjur helming prestslauna í þeim prestaköllum, sem prestlaus hafa verið á hverjum tíma, en tekjur þessar hafa undanfarið verið rúmlega 1 millj. kr. á ári. Er þannig um að ræða mjög verulega hækkun á starfsfé því, sem kirkjuráð og kirkjuþing fá til ráðstöfunar, enda eru kristnisjóði ætluð margvísleg og veigamikil hlutverk, sem ég skal koma að síðar. Um einstök atriði frv. að öðru leyti vil ég fara nokkrum orðum, og það er rétt, að ég byrji aftast á tveimur gr., 28. og 29. gr., en í aths. við þessar gr., minnir mig, að segi, að þær þarfnist ekki skýringa við. Það er nú réttara samt að láta fylgja þessum gr. nokkra skýringu. Í 28. gr. segir: „Í lögum þessum merkir orðið kirkjustjórn kirkjumálaráðherra og biskup.“ Orðið kirkjustjórn kemur nokkuð víða fyrir í þessum l. og í allmörgum l. varðandi kirkjumál, og ég rak mig fljótt á það, eftir að ég tók við embætti kirkjumrh., og fannst nokkuð óljóst, hvað meint væri með þessu hugtaki: kirkjustjórn. Þess vegna taldi ég rétt að setja þessa lagagr. hér, að í l. þessum merkir orðið kirkjustjórn kirkjumrh. og biskup. En í þessu felst samkv. skýringum lærðra manna, lögfræðinga, t.d. Einars Arnórssonar, á kirkjurétti, og ég held það valdi engum ágreiningi, heldur hafi viðurkenningu frá þjóðkirkjunni, að ef ágreiningur verður á milli ráðh. og biskups, ráði ráðh. En það byggist á því, að framkvæmdavaldið er í höndum forseta Íslands, þjóðhöfðingjans, samkv. stjórnarskránni og ekki talinn þess vegna efi á því, að ef þarna yrði ágreiningur, væri það sá, sem fer með framkvæmdavaldið fyrir hönd forsetans, eða ráðh., sem skæri úr. Í 29. gr. segir, að guðfræðingar megi ekki sækja um prestsembætti innan þjóðkirkjunnar, fyrr en þeir hafa gegnt aðstoðarþjónustu samkv. 1. tölulið 25. gr. í minnst 6 mánuði. Þetta er nýmæli, og það er sett þarna inn eftir eindregnum tilmælum biskups. Það er þannig, að með þessu móti mundu guðfræðingar nýútskrifaðir ekki geta sótt um prestsembætti innan þjóðkirkjunnar, fyrr en þeir hefðu sýnt með minnst 6 mánaða þjónustu, sem þeim er gefið rúm til nánar í þessum l., að þeir hafi vilja og áhuga á því að vinna fyrir hönd kirkjunnar. Ég hygg, að eitthvað í þá átt muni hafa vakað fyrir biskupi, að sumir guðfræðingar settust að í Reykjavík eða nágrenni og tækju upp önnur störf og biðu þess án nokkurra tengsla við þjóðkirkjuna að sækja um embætti, og þetta telji hann ekki heppilega þróun og vilji þess vegna bæta úr með þessu ákvæði, sem þarna er sett inn að hans ráði. Ég skal svo víkja að aðalefni málsins, sem kemur að sjálfsögðu fram í 1. kaflanum, um skipun prestakalla og prófastsdæma, og 1. gr. Núgildandi lög um skipun prestakalla og prófastsdæma með breytingum hafa ákvæði um, að prófastsdæmi skuli vera 21 og prestaköll utan Reykjavíkur 109 og prestaköll í Reykjavík 18. Af 18 prestaköllum í Reykjavíkurprófastsdæmi er þó aðeins búið að skipa í 15 enn þá. En með lagafrv. því, sem hér liggur fyrir, er lagt til, að prófastsdæmum verði fækkað úr 21 í 15, en prestaköllum utan Reykjavíkur úr 109 í 89, þ.e.a.s. um 20. Þó ber hér að hafa í huga, að fækkunin er ekki svo mikil vegna ákvæða í 6.–11. gr., en þar er nokkur fjölgun á prestsembættum, sem ekki eru bundin við sérstök prestaköll. Samkv. 6. gr. er biskupi heimilt með samþykki ráðh. að ráða prestvígðan mann til sérstakra starfa í Skálholti. Það er nýmæli, og ef það yrði gert, mundi þar bætast við eitt prestsembætti. Í 7. gr. er biskupi heimilað að ráða tvo prestvígða menn til þess að gegna prestsþjónustu um stundarsakir í þeim prestaköllum, þar sem prestur er veikur eða prestakall er prestlaust af öðrum ástæðum, og skulu þeir taldir þjónandi prestar þjóðkirkjunnar. Hér er fjölgað um einn frá því, sem áður var. Hafa þeir stundum verið kallaðir farandprestar, en koma í forföllum, ýmiss konar forföllum annarra presta. Í 8. gr. eru ákvæði um æskulýðsfulltrúa, en í 2. mgr. þeirrar gr. er sagt: „Þá er og heimilt að ráða tvo aðstoðaræskulýðsfulltrúa til starfa með æskulýðsfulltrúa þjóðkirkjunnar.“ Þarna er fjölgað um tvo. Síðan er í 11. gr. heimilað að ráða prestvígðan mann til þess að annast og skipuleggja kristilegt starf meðal íslenzkra sjómanna og annarra þeirra, sem dvelja langtímum saman fjarri heimilum sinum á vertíðum. Þetta eru 5–6 prestsembætti, þannig að það eru í raun og veru ekki nema 15–16, sem um er fækkað. Þá vil ég vekja athygli á því, sem ég minntist á áðan, að þrátt fyrir fækkunina er ekki ætlunin að skerða starfsfé þjóðkirkjunnar. Það kemur bæði fram í því, sem ég nú hef greint, að prestafækkunin er í raun og veru ekki jafnmikil og ætla mætti eftir 1. gr., og einnig í hinu, að það er lagt til, að beinn sparnaður, sem hlýzt af fækkun prestakallanna, renni til kristnisjóðs. En um kristnisjóð fjallar II. kafli þessa frv. Hann er saminn, eins og segir í grg., með hliðsjón af ályktun 4. kirkjuþings, sem háð var í Reykjavík 25. okt. til 6. nóv. 1964. Síðan hefur málið verið til athugunar í kirkjumrn., og milli okkar biskups hafa oft farið fram viðræður um þennan kristnisjóð, hvernig hann skyldi upp byggður og hvaða verkefni hann skyldi hafa. Hefur verið mjög gott samstarf á milli okkar í því sambandi, og nú þótti eðlilegast að tengja ákvæði um kristnisjóð við sjálft prestakallafrv., eins og gert er í II. kafla. En um hlutverk kristnisjóðs segir í 25. gr., og vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að vitna til þess, að það sé í fyrsta lagi að launa aðstoðarþjónustu presta og guðfræðinga í viðlendum og fjölmennum prestaköllum. Biskup gerir ráðstöfun um þessa þjónustu í samráði við hlutaðeigandi sóknarpresta og héraðsprófasta. Í öðru lagi að launa starfsmenn, sem ráðnir eru til sérstakra verkefna í þágu þjóðkirkjunnar í heild samkv. ákvörðun kirkjuþings. Slíkir starfsmenn skulu ráðnir af biskupi með samþykki kirkjuráðs. Í þriðja lagi að styrkja söfnuði, er ráða vilja starfsmenn til starfa á sínum vegum á sviði æskulýðsmála, líknarmála eða til að gegna öðrum mikilvægum verkefnum. Í fjórða lagi að veita fátækum söfnuðum starfsskilyrði, einkum á þeim stöðum, sem prestaköll hafa verið sameinuð og kirkjuleg þjónusta er sérstökum erfiðleikum háð. Í fimmta lagi að kosta búferlaflutning guðfræðinga, sem settir eru til þjónustu samkv. 1. tölulið. Í sjötta lagi að styrkja námsmenn til undirbúnings undir prestsstarf og önnur kirkjuleg störf. Í sjöunda lagi að styðja hverskonar starfsemi kirkjunnar til eflingar kristinni trú og siðgæði með þjóðinni, svo sem útgáfu á hjálpargögnum við safnaðarstarfið og kristilegu fræðsluefni, enn fremur félög og stofnanir, sem vinna að mikilvægum verkefnum á kirkjunnar vegum. En í grg. um kristnisjóðstill., sem lágu fyrir kirkjuþingi 1964, sagði m. a., að ein aðalforsendan fyrir slíkri sjóðsmyndun væri sú, að hann mundi veita kirkjunni nokkurt aukið svigrúm til starfa. Hann yrði vísir að dálitlum sjálfstæðum fjárráðum, er kirkjuþing bæri ábyrgð á og hefði ráðstöfunarrétt yfir og gæti notað til þess að örva og styrkja ný átök í kirkjulegri starfsemi, svo og til þess að launa menn til nauðsynlegra starfa í þágu þjóðkirkjunnar án þess að eiga um það undir löggjafarvaldið að sækja hverju sinni. Þetta mundi styrkja stöðu kirkjuþings og veita því allmiklu traustari fótfestu. Fjárráð sjóðsins yrðu að sönnu ekki svo mikil, að hann gæti lyft grettistökum, en þó væri honum samkv. till. þessari séð fyrir tekjum, er mættu nýtast til mikils góðs, ef vel væri á haldið. Munar þar mest um það opinbera framlag, sem gert er ráð fyrir, en þar er aðeins um fé að ræða, sem kirkjunni ber hvort eð er, og eru því ekki gerðar með þessu auknar kröfur til ríkissjóðs. Þessar aths., sem ég nú las, eiga við nokkuð aðra fjáröflun heldur en nú er, og ég tel, að sjóðnum sé með þessu frv. séð fyrir góðum tekjum. Og skoðun mín hefur verið sú, að með þessu móti, að endurskoða prestakallaskipun og prófastsdæma og taka í lög ákvæði um kristnisjóð, svo sem hér er lagt til, eigi það að verða verulega til þess að styrkja þjóðkirkjuna, gera hana lífrænni í þjóðfélaginu og gefa henni aukna möguleika fram yfir það, sem hún hefur áður haft, til þess að sinna sínu mikilvæga hlutverki. Ég vil svo að lokum fara nokkrum orðum um undirbúning þessa máls, en hann hófst með því, að kirkjumrh. skipaði hinn 23. apríl 1965 5 manna n. til þess að endurskoða skipun prestakalla og prófastsdæma, og n. var afmarkað starfssvið með erindisbréfi, sem ég vil leyfa mér að vitna til, en þar segir: „Verkefni n. er að athuga, hvort þörf er á að breyta þeirri prestakallaskipun, sem nú er ákveðin með lögum, og ef hún telur slíka þörf fyrir hendi, að gera rökstuddar og sundurliðaðar till. um nauðsynlegar breytingar. N. skal hafa í huga þau meginsjónarmið, að starf hinnar íslenzku þjóðkirkju nái til landsmanna allra, þannig að enginn maður verði afskiptur, að því er varðar kirkjulega þjónustu, og að hver einstakur prestur og prófastur þjóðkirkjunnar hafi nægilegt starfssvið í samræmi við menntun og starfsorku, að svo miklu leyti sem aðstæður leyfa á hverjum stað. N. skal gera till. um skipun prófastsdæma, er nauðsynlegar kunna að verða í sambandi við till., er n. kann að gera um breytingar á skipun prestakalla.“ Svo er gerð grein fyrir því í grg., sem ég þarf ekki að rekja nema að litlu leyti, að þessi n. hóf starfsemi sína um sumarið 1965 og lauk störfum í marzmánuði 1966. Hún var þannig skipuð: Ásgeir Pétursson sýslumaður var formaður hennar, séra Ingólfur Ástmarsson biskupsritari ritari, Ólafur Björnsson fulltrúi dóms- og kirkjumrn., Páll Kolka fyrrv. héraðslæknir og séra Sigurður Einarsson í Holti. N. var sem sagt skipuð lærðum og leikum, og ég vil nota tækifærið til að láta í ljós þakkir mínar til þessarar n. fyrir mjög rækileg og vel unnin störf, og kemur það fram í margvíslegum grg., sem n. hefur sent kirkjumrn., fyrir utan það, sem ráða má af grg. þessa frv. En hún ferðaðist um landið, átti viðræður við presta og prófasta og kynnti sér aðstæður sem allra bezt. Þegar nál. lá fyrir, lét ég senda það þm., auk þess öllum prestum og að sjálfsögðu biskupi, sem fylgzt hafði með framgangi málsins, þar sem biskupsritari var í n. Biskup hafði svo forgöngu um, að málið var lagt fyrir prestastefnu á s.l. vori, og fjallaði hún um málið, gerði nokkrar brtt. við till. n. Síðan fjallaði kirkjuráð um málið og gerði einnig nokkrar breytingar á till. n. Það var svo ætlun mín að leggja sjálfur málið fyrir kirkjuþing í haust, en biskup gerði það fyrir mína hönd, þar sem ég var á sjúkrahúsi, meðan kirkjuþing hélt fundi sína hér. Þetta mál hefur þess vegna sætt ýtarlegri meðferð, svo sem af þessu má ráða. Nú voru dálítið sundurleitar till. prestastefnu, kirkjuráðs, kirkjuþings og n., og áður en endanlega væri hægt að leggja málið fyrir Alþ., þurfti að ráða fram úr ýmsum ágreiningsefnum, og kom það þá í minn hlut sem kirkjumrh. með aðstoð minna embættismanna í kirkjumrn. að skera þar á nokkra hnúta. Nú er ekki alveg víst, að þar hafi alls staðar tekizt sem allra bezt til. Ég hafði þó einnig fullt samráð um það við biskup, og ég held, að það ætti ekki að þurfa að valda neinum verulegum ágreiningi. En að sjálfsögðu er rétt, að n. sú, sem fær þetta mál til meðferðar, geri aths. og till., ef henni sýnist, að í þessu efni kunni eitthvað að hafa missézt, og vildi ég biðja hana að hafa þá um það samráð við rn. og mig, eftir því sem hún telur ástæðu til. En miðað við þessa meðferð málsins vildi ég að lokum mega mælast til þess, að þetta frv. gæti gengið eftir atvikum nokkuð skjótt fram á þingi. Ég tel, miðað við það, sem ég nú hef sagt, að það sé engin þörf á því að senda þetta mál til umsagnar, þar sem allir þeir aðilar, sem ég nú hef tilgreint, hafa um málið fjallað. Ég get náttúrlega ekkert sagt um viðhorf þm. til málsins, en ég legg megináherzlu á, miðað við undirbúning málsins, að málið hljóti afgreiðslu á þessu þingi. Þegar ég tala um nokkuð skjóta afgreiðslu, á ég ekki við, að það liggi neitt bráðan á, en málið fái mjög eðlilegan gang og afgreiðslu, áður en þessu þingi lýkur. Það er trú mín og von, eftir því sem ég hef bezt getað kynnt mér þessi mál, að sú breyt., sem hér er lögð til, eigi að verða til eflingar þjóðkirkjunni og til góðs, og þess vegna væri mikils vert að mínum dómi, að Alþ. það, sem nú fær þetta mál til meðferðar, gæti afgreitt það sem lög frá þinginu, áður en því lýkur. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Þetta frv. fjallar enn um nokkrar ákvarðanir og breytingar á aðstöðu þess evangelísk-lúterska trúarflokks á Íslandi og þeirra sérréttinda, sem hann nýtur í þjóðfélaginu. Það var svo áður fyrr, eins og hæstv. dómsmrh. lýsti hér áðan, að hin lúterska kirkja átti að sjá um það sjálf að kosta sína presta, og það var svo tekið upp síðar, að þessir prestar skyldu vera launaðir af því opinbera. Um leið og slíkt kemur til, að farið er að gera þá að opinberum starfsmönnum, er eðlilegt, að það sé reynt að koma við smám saman á því sviði eins og öðrum þeirri hagræðingu, sem nauðsyn er að koma á við þann rekstur, sem það opinbera hefur eitthvað með að gera. Að svo miklu leyti sem hin evangelísk-lúterska kirkja kærir sig um að vera þjóðkirkja, á hún náttúrlega að heyra undir sömu lögmál og aðrir hvað slíkt snertir. Nú er það svo hér, að það virðist eiga að verða eins konar „prinsip“, eins konar höfuðregla, að um leið og prestum sé fækkað og þó ekki sérstaklega mikið, því að gömlu ákvæðin eru látin haldast um einn prest á 5000 manns í Reykjavík, og sýnist manni þó, að þar væri hægt að koma nokkurri hagræðingu við, virðist það eiga að verða ein höfuðregla að það skuli hlaða upp nýjum embættum, eftir því sem sýnt væri, að hægt væri hins vegar að spara presta í sambandi við prestaköll úti um land. Í 6.–11. gr. eru ákvæði um að ráða allmarga nýja menn til starfa. Það virðist auðsjáanlega liggja þarna til grundvallar, að það megi ekkert spara á þessu sviði og það séu engin önnur andleg störf hjá íslenzku þjóðinni, sem biði eftir því, að menn geti fengið að starfa þar og hægt sé að ráða góða menn til þess að vinna fyrir íslenzka menningu, það megi ekki horfa í að henda út peningum í áróðursstörf fyrir evangelísk-lúterska trúarflokkinn, þó að mönnum sé neitað um alveg nauðsynleg störf á öðrum sviðum. Í hvert skipti sem minnst er á hér, að það þurfi t.d. að fjölga prófessorum til að kenna íslenzk fræði við háskólann, kemur upp, að því hafi þjóð, sem hefur 28 milljarða kr. tekjur á ári, ekki efni á. Það er þing eftir þing drepin hver till. um slíkt, rétt eins og íslenzkri sögu, íslenzkri menningarsögu, íslenzkum bókmenntum væri sýnd svo mikil rækt af hálfu háskólans, að þar væri ekki neinn möguleiki á eða nein þörf á að bæta við mönnum til þess að starfa. Ég held, að þegar við erum að taka ákvarðanir um að stofna ný embætti, verðum við að athuga þetta frá því sjónarmiði, hvort við hefðum ekki nægilegt að gera við slík embætti á öðrum sviðum þjóðfélagsins. Við skulum muna eftir einu, að það var sú tíð, að okkar prestastétt varð að sjá svo að segja um alla þessa hluti. Við stöndum í mikilli þakkarskuld við þá prestastétt, sem var hér áður fyrr, vegna þess andlega starfs, sem þeir unnu. Þá voru þeir hinir einu menntuðu menn. Aftur á móti er það nú svo, að á öllum sviðum, þar sem andlegt starf er unnið, er verið að halda áfram að vinna það starf, sem þessir menn unnu einu sinni. Við skulum þess vegna taka tillit til þess, að þegar við erum að gera ráðstafanir þarna, erum við að gera það vegna þjóðfélagsrekstrarins í heild, og þá verðum við að ákveða, hvernig okkur finnst réttast að verja slíku fé. Í 6. gr. er ákveðið að ráða prestvígðan mann til sérstakra starfa í Skálholti. Hvað á þetta eiginlega að þýða? Fyrst er Skálholt gefið íslenzku þjóðkirkjunni, tekið burt frá annarri starfsemi, án þess að þjóðkirkjan hafi nokkra hugmynd um, hvað hún ætlar við það að gera, og stendur uppí í hreinustu vandræðum með það. Og það var rétt eins og Skálholt væri einhver eign, sem Íslendingar væru í slíkum vandræðum með, eins og einhver þurfalingur, sem við þyrftum að gefa með, að það var bætt við 1 millj. kr., sem var gefið á ári. Ætli það væri ekki tími til kominn, að það væri farið að rannsaka dálítið, hvernig öllu því fé er varið eða hvernig stendur með Skálholtssöfnunina alla saman og þá menn, sem ráðnir voru til þess að safna fyrir Skálholt, og hvernig stendur með bókasafnskaupin og það allt saman og til hvaða nota kemur þetta? Þarf kannske fyrst að leggja í heilmikla söfnun, slíta hér út úr þinginu heila og stóra og góða jörð, fá meðlag með henni, starta söfnun hjá þjóðinni og skella svo kannske einhverju bókasafni og loka niðri í Skálholti og fara svo að ráða einhverja menn til þess að lesa það? Hvað á þessi prestvígði maður í Skálholti að gera? Á kannske að ráða heilan söfnuð á eftir, jafnóðum og prestsembættin yrðu spöruð? Ég verð að segja, að ég kann ekki við þetta prjál í þessu. Ég veit ekki betur en það séu prestar þarna hjá, sem geti gegnt slíkum störfum. Við hefðum nóg að gera við að ráða menn í Skálholt eða annars staðar til þess að vinna ýmislegt að íslenzkum fræðum, og við fáum ekki peninga til þess, ef við biðjum um það. En hér aftur á móti í 6. gr. er það prestvígður maður. Ég býst við, að ef þeir, sem taka próf í íslenzkudeildinni við háskólann, færu allir saman í prestaskólann á eftir, gætu þeir kannske fengið nóg að starfa á vegum kirkjunnar, en á vegum íslenzku þjóðarinnar, fyrir hennar menningu, nei, þar má ekki koma við, þar hefur ekki verið aukið í fjöldamörg ár. Ég hef sagt það hér einu sinni fyrr, og ég segi það enn, að við þurfum eins mikið að rækja okkar heiðni eins og okkar kristni, hvað snertir okkar rannsóknir á okkar þjóðfélagssögu og öðru slíku, og mættum gjarnan verja meiri peningum til þess. Hvort þessi maður sem á að vera í Skálholti, á eitthvað sérstaklega kannske að rækja sögu Skálholts, - ég er hræddur um, að hann mætti þá kannske eins vera kaþólskur eins og lúterskur, ef það ætti að vera full óhlutdrægni í því, því að það eru nú ekki sérstaklega fagrar minningarnar, sem tengdar eru við Skálholt hvað snertir framkomu þeirra lútersku, a. m. k. ekki fyrir 400 árum. Svo er í 7. gr. ákveðið að ráða tvo prestvígða menn, þ. e. bæta við einum farandpresti. Það er kannske ekki sérstaklega mikið athugavert út af fyrir sig við það, ef það er álitið ákaflega þýðingarmikið. En þó verð ég að segja það, að ég kann ekki við, að þarna sé verið í sífellu að auka við, meðan verið er að spara á öllum mögulegum öðrum sviðum. Svo er í 8. gr. rætt um æskulýðsfulltrúa, það á endilega að vera prestvígður maður líka, og tvo aðstoðaræskulýðsfulltrúa. Mér sýnist það margumtalaða Parkinsonslögmál vera farið að verða nokkuð aðgangsfrekt á því kirkjulega sviði, ef það á að hlaða svona utan á, í hvert skipti sem einhver af þessum málum koma hér fyrir okkur. Mér þótti satt að segja alveg nóg um, þegar komið var með kirkjuþingið hér á árunum og því hleypt hér í gegn, illu heilli, liggur mér við að segja. En það er auðséð, að þar koma menn helzt saman bara til þess að gera nýjar kröfur á hendur Alþ. og reyna að telja fólkinu í landinu trú um, að það eigi eitthvað skylt við kristni. Ég held satt að segja, að það væri á mörgum öðrum sviðum, sem okkur væri þörf á að aðstoða og hafa samband við æskulýðinn núna, heldur en einmitt á þessu sviði. Ég er hræddur um, að það væri t.d. dálítið heiðarlegra af þeirri kristnu kirkju, að hún hefði t.d. beitt sér fyrir því, að við skulum segja staður eins og Lídó hefði þó fengið að haldast sem áfengislaus skemmtistaður fyrir unglinga heldur en hann væri tekinn undir drykkjuskap. Ég held, að það væri nær að reyna að stuðla að því, að almennar, skikkanlegar skemmtanir gætu fengið að vera hjá æskulýðnum, heldur en loka fyrir honum þeim húsum, þar sem hann getur fengið að skemmta sér á sæmilegan hátt, og ekkert skilið eftir handa honum nema krárnar, drykkjukrár, til þess að fara á meira eða minna í banni laganna. Ég held, að það hefði verið nær en að fara svona að, að kristna kirkjan hefði reynt að beita sér fyrir því, að komið hefði verið upp almennilegum stofnunum, þar sem æskulýðurinn gat skemmt sér. Ég þykist vita, að meira að segja ýmsir prestar hér í höfuðstaðnum hafa opin augu fyrir þessu. En það, sem vegur meira, þegar farið er að tala um þetta, er að hlaða upp þessum starfsmannafjölda í kringum biskup landsins. Svo á að ráða prestvígða menn til sérstakrar sjúkrahúsaþjónustu í Reykjavík. Ég verð að segja, að ég er hræddur um, að ýmsir af sjúklingunum, sem hér liggja, frábiðji sér það ónæði, sem þeir verða fyrir af prestum þannig. Það er nú einu sinni svo, að ef það eru mjög trúaðir menn, sem liggja í þessum sjúkrahúsum, vilja þeir gjarnan hafa samband við sinn eigin prest, og það er ákaflega eðlilegt. Menn vilja undir erfiðum kringumstæðum helzt hafa samband við þá, sem þeir þannig umgangast. En að það sé einhver sérstakur maður, sem þannig á að standa í þessu, ég held, að það sé ekki viðkunnanlegt. Það er alveg sama, hve ágætur maður það er út af fyrir sig. En þetta virðist gert til þess að vilja alls staðar troða inn áróðursmönnum fyrir þann evangelísk-lúterska trúarflokk. Þá er ákveðið í 10. gr., sem raunar hefur verið áður rætt um hjá okkur í sambandi við fjárveitingar á fjárl., að setja upp eins konar heiðingjatrúboð í Höfn. Það er eins og íslenzka kirkjan álíti það sérstaklega nauðsynlegt að fara að stunda trúboð á meðal Íslendinga suður í Kaupmannahöfn. Vissulega hafa íslenzkir stúdentar kannske oft fengið orð fyrir að vera ekki sérstaklega trúræknir þar syðra, en ég held, að prestvígður maður snúi þeim þá ekki mikið til annarrar trúar, og ég held, að svo framarlega sem þeir þurfa á prestþjónustu að halda, hafi þeir alltaf aðgang að þeirri evangelísk-lútersku kirkju í Danmörku og hún sé ekki svo hættuleg, að það sé ekki alveg hægt að treysta þeim mönnum, sem þar eru. Ég sé satt að segja ekki, af hverju við eigum að setja fé í þetta. Ég man ekki, hvað það er, eru það ekki einar 350 þús., sem eru á fjárl. núna í þetta? En hvenær sem við minnumst t.d. á að bæta við, þótt ekki væri nema einu prófessorsembætti, er alltaf talað um, að það sé allt of mikið gagnvart íslenzkri menningu. Svo er í 11. gr. ákvæði um að ráða prestvígðan mann til þess að annast og skipuleggja kristilegt starf á meðal íslenzkra sjómanna. Ég veit nú ekki, hvort sjómenn hafa sérstaklega beðið um þetta, og ég held, að það væri öllu heppilegra að reyna að hafa verbúðirnar á mörgum stöðum dálítið betur úr garði gerðar eða gefa þeim aðgang að dálítið betri og skemmtilegar reknum skemmtistöðum í landi, þegar þeir koma, heldur en ætla sérstaklega að fara að láta einhvern prestvígðan mann lesa yfir þeim, þegar þeir koma dauðþreyttir af sjónum. Ég held, að það sé eins og að skvetta vatni á gæs. Ég held, að það þýði ekki neitt að vera með þess háttar. Mér finnst slíkt vera tóm sýndarmennska, á meðan verið er að takmarka og gera í raun og veru allt of lítið að því að skapa þeim betri aðbúnað í landi, þegar farið hefur verið fram á slíkt. Þeir hafa t.d. í sínum samþykktum, eins og síldarsjómennirnir í haust á Eskifirði, bent á sérstakar fyrirmyndir um félagsheimili og annað slíkt, sem þeir óskuðu eftir að fá, og ég held, að það ætti að verða við slíkum kröfum þeirra. Ég man ekki eftir, að þeir hafi sérstaklega óskað eftir presti. Þess vegna álít ég, að þó að ég vilji síður en svo á nokkurn hátt hindra þann evangelísk-lúterska söfnuð í að agitera fyrir sinni trúarskoðun á Íslandi hjá hverjum sem er, þá geta menn bara tekið þetta upp hjá sjálfum sér. Það verða aðrir menn að gera, sem hafa sínar skoðanir, að reyna að útbreiða þær, og það geta þeir, sem eru það áhugasamir í þeim evangelísk-lúterska söfnuði hér á Íslandi, ef þeir vilja útbreiða hann, - þeir geta unnið að því sjálfir án þess að fá nokkurt fé fyrir það. Það er svo, hverjar skoðanir sem eru, hvort það eru stjórnmálaskoðanir, trúarskoðanir eða annað slíkt, að þeir menn, sem hafa áhuga á að útbreiða þær, vinna að því, og það á ekki sérstaklega að fara að launa menn af ríkisins hálfu til þess að vinna þannig. Þeir menn, sem hafa þarna sérstakan áhuga, geta gert það sjálfir. En ég held ekki, að við eigum að fara að koma upp, eins og t.d. er gengið út frá í þessum greinum, einum 10 nýjum embættum eða svo, meðan verið er að skera við nögl sér öll þau embætti, sem varða íslenzka menningu. Ég vil minna á, að það er verið af hálfu manna, sem áhuga hafa á íslenzkum fræðum, varðveizlu íslenzkra arfsagna og slíks, að berjast fyrir því að fá öðru hverju að ráða menn til þess að fara t.d. um landið til þess að safna þjóðsögum þeim, sem enn kunna að vera lifandi, til þess að taka upp á segulband frásagnarþætti þá, sem enn kynnu að lifa, taka upp rímnakveðskap eða annað slíkt. Við vitum, að þjóðhættirnir eru að breytast svo hjá okkur, að margt af þessu gamla, sem sjálfsagt þótti fyrir nokkrum áratugum, er nú að deyja út, og það eru oft og tíðum síðustu forvöð að varðveita þetta. Allt þetta er skorið við nögl sér. Það er varla hægt að fá menn ráðna til þess að vinna að þessum hlutum. Þarna þyrftum við þó, einmitt okkar kynslóð, nú þegar að vinna verulega vel. Ég mundi ekki vera að telja eftir hitt og þetta til þjóðkirkjunnar, ef það væri verið að ausa út peningum í það, sem þyrfti á öðrum sviðum. En ef kirkjan á að hafa einhver forréttindi fram yfir alla íslenzka menningarstarfsemi annars, finnst mér frekjan vera farin að verða fullmikil. Það er vitanlegt líka viðvíkjandi okkar skáldum og rithöfundum, að við gerum ekki neitt svipað því eins vel við hvorki þá né aðra okkar listamenn eins og okkar þjóðkirkju, og hefur það samt, eins og nú er komið, tiltölulega miklu meira gildi í okkar þjóðfélagi. Þá er í II. kafla þessa frv. gert ráð fyrir að stofna sjóð, sem á að heita kristnisjóður. Manni dettur alltaf í hug, þegar maður sér svona nafn, að þetta eigi raunverulega að vera einhver sjóður til þess að kristna þjóðina. Og ég hélt, að það þyrfti kannske ekki um þjóð, sem telst vera kristin. Það hefur að vísu stundum verið sagt af mönnum, sem kunna að komast vel að orði, að það hafi kannske verið hér biskupar, sem hafi getað afkristnað heil sólkerfi. En ég held, að það sé samt ómögulegt að segja, að íslenzk þjóð hafi nú beint verið afkristnuð, a. m. k. sé hún á okkar öld nokkuð jafnkristin, hvort sem menn vilja telja hana mjög kristna eða lítt kristna. Hve mikið af því menn vilja telja hið ytra og hve mikið menn vilja telja hið innra, skal ég ekki meta. En hér á sem sagt að stofna kristnisjóð. Í staðinn fyrir þann sjóð, sem maður stundum les nú um, að menn eigi að safna í á hæðum, á nú að stofna hér sjóð, sem mölur og ryð og verðbólga fær grandað, og sú kristna kirkja vill sem sé reyna að fara að safna í slíkan sjóð. Það er eitt atriði í 24. gr., sem mér finnst dálítið athugavert og varhugavert í slíku sambandi fyrir Alþ. að samþykkja. Það er um árleg framlög úr ríkissjóði, er samsvari opinberum kostnaði af þeim prestaköllum, sem lögð eru niður samkv. lögum þessum og við síðari breytingar á prestaköllum landsins. Skal miðað við full prestslaun með 6 ára aldurshækkun, eins og þau eru á hverjum tíma, svo og við áætlaðan opinberan kostnað af prestssetrinu. M. ö. o.: fyrir utan þau nýju embætti, sem evangelísk-lúterska kirkjan á að fá og biskup hennar að ráðstafa, á að ákveða, að í kristnisjóð skuli leggja allt það, sem sparist nú við niðurlagningu prestakalla, og allt, sem kunni að sparast síðar meir í sambandi við slíkar breytingar. Sem sé, við eigum nú á Alþ. á þessu ári að taka þær ákvarðanir, að þær breytingar, sem síðar kunna að verða gerðar á þessum prestaköllum, skuli allar saman verða til þess að auka þennan kristnisjóð. Segjum t.d., hvernig færi svo, ef því ákvæði stjórnarskrárinnar væri framfylgt, að hér yrði jafnrétti á Íslandi fyrir alla menn án tillits til trúar eða trúleysis, þannig að menn væru ekki lengur skuldbundnir til þess að greiða á einn eða annan hátt til þess, sem þeir ekki sérstaklega kæra sig um að styðja. Segjum, að það yrði sú breyting á, að ríki og kirkja yrðu aðskilin, prestaköllin lögð niður þar með sem embættisbákn ríkisins. Hvað mundi svona lagagrein þýða? Það er gaman að vita. Mundi það þýða, að það sem sparast fyrir ríkissjóð á því að leggja niður öll prestaköll landsins, vegna þess að sá evangelísk-lúterski söfnuður tekur þaðan í frá að sér að launa sjálfur sína starfsmenn, eins og aðrir kristnir söfnuðir á Íslandi gera, - mundi það þýða, að þá yrði öll sú fúlga, sem við það sparaðist, að leggjast í þennan kristnisjóð, sem færi þá ekki aðeins til þess að halda uppi því sérstaka starfsbákni, sem sá evangelísk-lúterski söfnuður á Íslandi kærði sig um að viðhalda, og væri þá ekki lengur hægt að tala um nein sérréttindi þess safnaðar fram yfir kaþólska eða baptista eða sjöunda dags heilaga eða hvað þeir nú allir heita, hvítasunnusöfnuður og annað slíkt, af því að allir kristnir söfnuðir væru þá jafnréttháir, að svo miklu leyti sem íslenzka ríkið vildi að einhverju leyti styðja að almennri kristni í landinu? Ég held, að það sé fulllangt gengið að fara að setja inn í lög svona ákvæði, að við allar síðari breytingar á prestaköllunum skuli þetta gilda. Ég held, að svona hlutir séu raunverulega vitleysa, þeir geti ekki gilt. En þeir geta gefið viðkomandi aðila, því að þetta mundi skoðast eins og hálfgerður samningur víð þennan söfnuð, rétt til þess að fara kannske í mál við ríkið og heimta skaðabætur.  Mér dettur einmitt í hug í því sambandi viss hlutur, sem ég hef verið að berjast hér fyrir í ein 10–15 ár. Það er að breyta lögunum um áburðarverksmiðjuna. Svo framarlega sem þeim lögum yrði breytt þannig, 13. gr., að það ákvæði félli niður, sem þar er um hlutafélagið, og við hefðum þann hugsunarhátt, sem hæstv. forsrh. lét í té: þetta getur gilt, þar til þessu væri breytt, og um leið og við breyttum þessu, væri þetta sem sé brott fallið, og eftir því sem mér skildist nú á hans frammískoti, féllu raunverulega líka niður allar kröfur, sem viðkomandi aðilar gætu gert, sem sé í þessu tilfelli eigendur hlutafjár áburðarverksmiðjunnar. Ég hef alltaf gengið út frá, að þeir gætu ef til vill farið í mál, en trúað því, að lög Alþingis mundu reynast þarna sterkari. Og eins held ég að mundi vera viðvíkjandi þessu, að ef menn glæptust á að samþ. þetta núna og við felldum þetta burt eftir nokkur ár, mundi sem sé ekki skapast neinn kröfuréttur af hálfu þess evangelísk-lúterska safnaðar þess vegna. En ég held, að það sé samt út frá þeirri reynslu, sem ég hef haft í sambandi við áburðarverksmiðjuna, klókara að fella þetta nú þegar og breyta þessu núna og láta þetta ekki koma til framkvæmda. Hins vegar ef það er meiningin, að hæstv. ríkisstj. líti svo á, að það eigi að fara að verða „prinsip“, eigi að fara að verða höfuðregla, að um leið og sparað sé á einhverju sviði rekstrarins, hvort heldur er í opinberu lífi eða í þjóðfélaginu almennt, skuli endilega sjá um, að viðkomandi fyrirtæki verði að greiða jafnmikil laun eftir sem áður, þá vil ég samt benda hæstv. ríkisstj. á, að þetta getur verið dálitið varasamt frá hennar sjónarmiði, þó að ýmsir kunni kannske að vilja taka þetta upp. Við skulum hugsa okkur t.d. atvinnurekanda, sem finnur upp á þeim fjanda, sem nú er mikið verið að hefja áróður fyrir honum í, að hann skuli fara að hagræða einhverju í sinni verksmiðju, og hann hagræðir og hagræðir og gerir þetta miklum mun skynsamlegra hjá sér og sparar heilmikinn mannfjölda. Ef þessir verkamenn, sem þar með losnuðu, ættu svo að fara að eins og nú á að fara að viðvíkjandi starfsmönnunum hjá þjóðkirkjunni, ættu sem sé allir verkamennirnir að vera ráðnir áfram hjá viðkomandi atvinnufyrirtæki og sjá um, að þeir hefðu hin sömu laun og annað slíkt, þó að það væri í raun og veru miklu minna að gera. Ég held, að við eigum að láta það gilda þarna hjá kirkjunni, ef við getum hagrætt þessum hlutum betur og komizt af t.d. með færri presta og annað slíkt, þá eigum við að gera það og ekki taka þarna upp þá höfuðreglu, að við skulum þá endilega eyða því fé, sem þannig sparast, í hluti, sem a. m. k. áður var ekki talin nein sérstök þörf fyrir, og auðsjáanlega er engin sérstök þörf fyrir meginið af þeim nýju embættum, sem þarna á að skapa eftir 6.–11. gr. Hér er það meira að segja svo eftir 24. gr. og 25. gr., að þar á að bæta við heilmörgu nýju. Hæstv. ráðh. orðaði þetta þannig, að það ætti ekki að skerða starfssvið hinnar íslenzku þjóðkirkju. Íslenzka þjóðkirkjan verður að heyra þarna undir sömu lögmál og aðrir aðilar. Á meðan ekki er svo, að við getum varið nægu fé til þess að vinna að alls konar andlegum störfum og menningarstörfum hjá okkur, verðum við að gera svo vel að spara jafnt við hana og aðra og reyna þá að sjá um, að því fé, sem þannig sparast, verði varið vel á öðrum menningarlegum sviðum. Hæstv. ráðh. las upp, - ég held, að það hafi verið í grg., - að það væri svo, að þetta væri fé sem kirkjunni bæri hvort eð er. Það get ég ekki séð. Ég held, að sá evangelísk-lúterski söfnuður eigi ekki neinar sérstakar kröfur þannig á fé af hálfu ríkisins. Ef þeir hafa einu sinni undirgengizt það að vera þjóðkirkja, verða þeir að hlíta þeim ráðstöfunum, sem Alþ. og ríkisstj. gera. Þeir eiga engar sérstakar kröfur í því efni. Kirkjan, ekki sízt með þeirri sérstöku áróðursaðstöðu, sem henni er gefin í þjóðfélaginu, öllum þeim aðgangi, sem hún hefur að útvarpi og öllu slíku, hefur alveg nægilega aðstöðu til þess að geta safnað sér fé sjálf, og maður sér það greinilega, ekki sízt þegar kirkjur eru vígðar, að það vantar sannarlega ekki áhuga hjá þeim lútersku söfnuðum á Íslandi til að gefa, þannig að áhugamenn í þessum söfnuði alveg eins og í öðrum sérstökum skoðanaheildum á Íslandi geta vissulega safnað sjálfir fyrir þeirri starfsemi, sem þeir vilja rækja. Þeir eiga ekki að koma til ríkisins með það allt saman, a. m. k. sízt af öllu á meðan ríkið er að skera við nögl sér það, sem það gefur til sinnar eigin menningarstarfsemi. Og á meðan t.d. aðrir kristnir söfnuðir á Íslandi kosta sjálfir sína presta og annað slíkt og sitt starfsfólk og byggja sín eigin hús án styrktar frá ríkinu, held ég, að við eigum ekki að láta þann evangelísk-lúterska söfnuð vera neitt að auka þannig á sín sérréttindi eða sitt starfsmannabákn. Ég verð að segja það, að mér geðjast ekki að því, hvernig þróunin er að verða í þessum málum hér hjá okkur. Mér finnst, eftir mínum hugmyndum um kristindóm, að kristin kirkja hefði, án þess að ég vilji nokkuð fara að fyrirskrifa henni, enda býst ég ekki við, að hún taki mikið tillit til slíkra ráðlegginga, - mér finnst, að ef kristin kirkja hefði ætlað að reyna að halda sér nokkurn veginn á því stigi, sem kirkjur nútímans þurfa að vera, ef þær eiga ekki að verða eins og nátttröll, hefði hún þurft að skipta sér miklu meira af okkar nútímaþjóðfélagi og þeim þjóðfélagshræringum og þeim vandamálum, sem vilja koma hjá því þjóðfélagi. Og vissulega er það til, að ýmsir menn innan hennar geri það, og það er lofsvert. En það hefur verið skelfilega lítið um það í þessu þjóðfélagi. Mér sýnist, að í æ ríkari mæli gangi starfsemi og áróður forustumanna hennar út á það að skapa prjál út á við, eins og sumar kirkjubyggingarnar, það sé fyrst og fremst lagt upp úr því að sýnast, en ekki lagt upp úr því að vera. Það sé fyrst og fremst lagt upp úr því að sýna eitthvert veldi, að gnæfa yfir alla aðra, rétt eins og ætlazt er til, að Hallgrímskirkja eigi að gera út úr öllu samræmi og gnæfa yfir öllu hér í Reykjavík eins og óskapnaður. En að sama skapi er ég hræddur um, að minnki áhuginn fyrir bræðralagi og boðskapnum um það, sem er þó innsti kjarninn í kenningum kristninnar. Ég veit ekki, hvað Lúther mundi segja, ef hann liti á þessa hluti, sem eru að gerast hérna í kringum okkur núna í þessu. Og ekki ætla ég að fara að reyna að taka mér orð hans í munn, þau mundu líklega ekki fara vel. Hann var, eins og kunnugt er, fyrir utan að hafa átt manna mestan þátt í því að skapa það nýja þýzka mál, einhver stórorðasti skammakjaftur, sem nokkurn tíma hefur uppi verið, og stundum jafnvel sóðalegasti. En ég er hræddur um, að hann mundi stundum lýsa okkar evangelísk-lútersku kirkju með hennar prjáli ekki á ósvipaðan hátt og hann átti til með að lýsa þeirri kaþólsku á sínum tíma, og voru það ekki fögur orð. Ég held, að þessar í þeim skilningi kaþólsku tilhneigingar, sem eru farnar að koma fram í mjög ríkum mæli í evangelísk-lútersku kirkjunni á Íslandi, þyrftu vissulega enn nokkurrar endurskoðunar við. Ég held, að kirkjunnar menn mættu fara að lesa sín gömlu fræði og athuga, hvort þeir eru ekki farnir að leggja nokkuð mikið upp úr sýndarmennskunni í sambandi við starfið. Ég held, að við ættum alvarlega að kippa að okkur hendinni í þessum efnum. Það hefur verið svo undanfarið, að þegar hér hefur verið lagt eitthvað fram, eitthvert frv., hvað vitlaust sem það hefur verið, t.d. um Skálholt, einhverjar till. í sambandi við fjárl., ef þetta er í sambandi við kirkjuna, er eins og enginn maður þori að minnast á þetta eða gagnrýna það. Það er lítið á þetta sem eitthvað heilagt. Og þetta er alveg ófært, því að í skjóli þessa er evangelísk-lúterska kirkjan alltaf að færa sig upp á skaftið og það er í sífellu verið að auka þar á, um leið og skorið er niður eða takmarkað að auka við aðra. Síðan á vafalaust að segja: Þeir menn, sem ekki eru með þessu, eru fjandmenn kirkju og kristindóms o.s.frv. Þætti mér samt gaman að sjá kristindóminn, þá kristnu breytni í sambandi við svo og svo mikið af því, sem yfirvöld kirkjunnar framkvæma í þessum efnum. Ég held, að við verðum alvarlega að athuga þetta frv., sem hér liggur fyrir. Ég held, að ég hafi ekki lagt neinn stein í götu þess, þegar ákvæðin um kirkjuþing voru samþ. hér fyrir eitthvað 8 árum. Ég sé næstum því eftir því að hafa ekki talað á móti því. Mér sýnist, að um leið og ríkið tók þá ákvörðun að fara að kosta þetta kirkjuþing, sé þarna í sífellu bara verið að koma saman til þess að gera auknar kröfur á hendur ríkinu. Mér finnst nú, að með þeim gífurlega grundvelli, sem kristindómurinn vissulega hefur hér á Íslandi, ætti að vera hægt fyrir þessar stofnanir að safna sjálfar, eins og ég gat um áðan, til sinna starfa. Við látum fjöldann allan af starfi, sem þjóðfélagið alveg nauðsynlega þarf að vinna, vera verkefni að meira eða minna leyti alls konar velgerðarfélaga, og ætlumst til þess, að áhugamenn, þeir sem vilja eitthvað vinna, t.d. fyrir vanþroska börn, vangefna og allt mögulegt slíkt, við ætlumst til þess, að það sé safnað inn og safnað inn, og svo að segja hvern einasta sunnudag eru áhugafélög að vinna að ýmsu slíku. Mér sýnist, að kirkjan með öllum sínum stóru steinbáknum ætti sannarlega að hafa nóga aðstöðu. Ég man ekki betur en í ýmsum kirkjum erlendis tíðkist það t.d. að hafa söfnunarbauka, og allur sá fjöldi, sem í kirkjurnar kemur, geti þá gefið í þessa hauka til þess að safna þannig inn fyrir þá kristnu starfsemi í landinu. Ég held, að það eigi ekki fyrst og fremst að láta kirkjuþing verða þannig eins konar kröfuþing á hendur ríkinu, heldur geti það og ætti jafnvel að fara að kosta sig sjálft, þá geti það skipulagt sjálft slikt söfnunarstarf, sem þarf fyrir ýmsa þá starfsemi, sem þeir evangelísk-lútersku söfnuðir álíta sér nauðsynlegt að rækja. Ég er þess vegna á því, að þetta frv. hæstv. ríkisstj. þurfi mjög ýtarlegrar endurskoðunar við. Hvort henni verður við komið, skal ég ekki segja um. Það er vafalaust hægt að þyrla upp ýmiss konar moldviðri í kringum svona hluti og gera erfiðara að ræða þetta, rétt eins og hvert annað mál, sem snertir áhuga og afskipti ríkisins á því andlega sviði. En mér þætti vænt um ef t.d. þeir menn, sem stjórna Háskóla Íslands, sýndu dálítið svipaðan áhuga um að fá fjölgað þeim starfsmönnum, sem Háskóli Íslands hefur, eða t.d. Handritastofnunin, Landsbókasafnið eða aðrir slíkir aðilar. Mér þætti vænt um að sjá, ef þeir hefðu eitthvað svipaðan áhuga og biskup landsins hefur. Það er bókstaflega svo, að það er eins og enginn af þeim opinberu embættismönnum, sem starfa að einhverju leyti á því andlega sviði, hafi neinn svipaðan áhuga á því að fjölga starfsfólki, sem kringum hann er, og biskupinn. Þetta má vissulega segja honum til hróss, sem forstöðumanni þessa safnaðar. En eitthvað dálítið finnst mér, að ein ríkisstj. eigi þó að hafa aðhald í þessum efnum. Ég veit, að það kann oft að vera erfitt, ef herra biskupinn er mjög aðgangsfrekur í slíkum efnum, að standast slíkt. Þó að vald slíkra manna sé ekki lengur eins og eitt sinn var, er það vissulega dálítið eðlilegt, að ýmsir menn með þeim áróðri, sem rekinn er, vilji ógjarnan komast í þá aðstöðu að vera álitnir sem sérstaklega íhaldssamir gagnvart kristinni kirkju. En mér finnst, að ríkisstj. þurfi að iðka nokkurt aðhald í þessum efnum og að sama leyti hafa frumkvæði á öðrum sviðum. Mér finnst, að þegar ein ríkisstjórn fellst á að fara að fjölga t.d. ákveðnum embættum, - og ég kalla það fjölgun, þó að lögð séu niður prestsembætti, ef farið er að fjölga öðrum embættum í staðinn, - ætti hún að segja t.d. við háskólann: Vantar ykkur ekki fleiri prófessora? Viljið þið ekki fá fleiri prófessora? Er virkilega unnið að öllum þeim rannsóknum, sem þarf í sambandi við íslenzka sögu, íslenzkar bókmenntir, íslenzka tungu, og er ekki þörf á að auka afskipti ríkisins, framlög þess á þessum sviðum? Af því að þetta frv. fer til n., sem ég á sæti í, mun ég fyrir mitt leyti gera nokkrar brtt. við þetta, og ég vildi satt að segja, að það væri hægt að ræða þetta mál, rétt eins og hverja aðra hagræðingu í íslenzkum ríkisbúskap, og það væri ekki gert að reglu í íslenzka ríkinu, að ef hægt væri að fækka embættum á einhverju sviði, skyldi taka upp endilega óþörf embætti í staðinn.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki að fara að rökræða við hv. 3. þm. Reykv. almennt um þetta mál, en það var eitt atriði, sem ég vil nota tækifærið til að koma á framfæri, og það er, að hv. þm. fann að því og taldi til hneykslis, að stofnað hefði verið embætti prests á vegum þjóðkirkjunnar suður í Kaupmannahöfn, og vildi skýra það svo, að honum væri ætlað það aðalstarf að reka kristilegan áróður meðal stúdenta þar.

Ég sagði heiðingjatrúboð.

Hvernig sem hv. þm. orðaði það, vildi hann gera lítið úr þessu starfi og nánast gera það hlægilegt. Þannig stendur á, að ég hef nú á nokkurra vikna fresti komið til Kaupmannahafnar og svo að segja ætíð, ekki undantekningarlaust, en oftast nær, bæði þegar ég kom og fór, rekizt á þann mann, sem hér er um að ræða, séra Jónas Gíslason, úti á flugvelli, þar sem hann ýmist hefur verið að taka á móti sjúkum mönnum, sem hafa komið með flugvélum, eða fylgja sjúkum mönnum heim á leið, sem höfðu verið á spítölum þar. Það þekkja allir, sem kunnugir eru í Kaupmannahöfn, að þangað leitar mikill fjöldi af fársjúku fólki, margir, sem aldrei hafa áður komið á þennan stað, sem er fjölmennur og stór, lítt viðráðanlegur í þeirra augum. Að sjálfsögðu hefur af hálfu sendiráðsins hingað til verið reynt að greiða fyrir þessu fólki, sumt af því á kunningja þarna, sem hafa tekið á móti því og reynt að hjálpa því, en sannast að segja hafa sendiráðsmenn ekki haft tíma til að sinna þessu fólki eins og skyldi. Og þótt ekki væri annað en sú fyrirgreiðsla, sem séra Jónas Gíslason veitir þessu fólki, er hún ekki þess eðlis, að til aðhláturs sé vekjandi hér á Alþingi. Ég þori að fullyrða, að með þessu vinnur hann ómetanlegt mannúðarstarf, sem reynslan sé búin að sýna, að mjög rík þörf hafi verið fyrir. Ég hef einmitt vegna þess, sem ég hef séð til hans í þessum ferðum, spurt nánar eftir hans störfum, ekki hann sjálfan, heldur aðra, og þeir hafa sagt, að hann sé vakinn og sofinn, fyrst og fremst til að greiða fyrir og aðstoða þetta fólk. Hv. þm. vildi að vísu lítið gera úr þörf fyrir sérstakan sjúkrahúsprest hér í Reykjavík. Ég játa, að um það má deila, vegna þess að hér geta menn náð til þeirra presta, sem þeir geta talað við. Í Kaupmannahöfn eru Íslendingar yfirleitt einstæðingar, skilja ekki mál þarlends fólks, og fyrir utan móttöku og aðstoð utan sjúkrahúss er það einnig ómetanlegt starf, kærleiksstarf, að presturinn, sem þarna er settur, heimsækir þetta fólk og reynir að veita því alla þá fyrirgreiðslu, sem hann getur. Vegna þess að ég hef kynnt mér þetta mál alveg sérstaklega og séð sumt af því með eigin augum, vil ég ekki, að ummæli hv. þm. standi athugasemdalaust að þessu leyti.



Herra forseti. Með þessu frv., sem hér er til umr., er gert ráð fyrir allróttækri breyt. á skipun prestakalla í landinu, einni þeirri róttækustu, sem gerð hefur verið. Ég vil þakka hæstv. kirkjumrh. þá tillitssemi við okkur þm. að senda okkur strax í sumar þetta frv. í því formi, sem prestakallanefndin gekk frá því. Síðan hefur frv. að vísu tekið nokkrum breyt. Ég álít, að það sé til fyrirmyndar hjá þessum hæstv. ráðh., að hann hefur sent þm. a. m, k. nokkrum sinnum mál til athugunar, sem honum hefur borið að bera fram hér á Alþingi. Þetta álít ég, að sé til fyrirmyndar, og fleiri ráðh. mættu iðka þetta. Það er nú vafalaust ýmislegt til bóta frá gildandi lögum í þessu frv., en ég hygg að annað í því geti frekar orkað tvímælis. Ég sé, að með frv. er gert ráð fyrir að fækka prestaköllum um 20. Þessi prestaköll eru öll í sveitum landsins. Nú hefur að vísu ekki tekizt á undanförnum árum að fá presta í öll þessi köll, og hafa því sum þeirra engan prest haft í lengri eða skemmri tíma. Ég hygg, að slíkt ástand hafi ekki verið því fólki að skapi, sem skipað hefur þá söfnuði, þar sem svona hefur verið ástatt. Ég verð að segja það, að mér hefði þótt nógu langt gengið í fækkun prestakalla, a. m. k. í bili, að leggja þau prestaköll niður, þar sem ómögulegt hefur verið að fá prest um lengri tíma, og að það hefði vel mátt láta þau prestaköll standa óbreytt, þar sem prestar hafa setið rólegir í embættum og jafnan tekizt að fá nýja, þegar köllin hafa losnað. Þegar ég segi þetta, hef ég í huga það, sem næst mér er og ég hef helzt kynni af. Ég sé, að frv. gerir ráð fyrir, að það eigi að leggja niður 2 prestaköll í Árnessýslu, 1 í Rangárvallasýslu og 1 í Vestur-Skaftafellssýslu. Ég man ekki eftir því, að þessi köll hafi verið nokkurn tíma prestslaus, nema Þingvellir, sem voru það um alllangt skeið, og ég hefði ekki talið óeðlilegt, þar sem svo stóð á, að prestakallanefndin vildi leggja niður embætti á þeim stöðum, en þar sem prestsþjónustan er og hefur verið fyrir hendi, yrði leitað álits safnaðarmanna um þá ráðagerð, en það hygg ég, að hafi ekki verið gert. Ég veit a. m. k. ekki til þess, að það hafi verið kannað í þeim prestaköllum, hvort fólkið gæti sætt sig við það að missa prestinn sinn eða sameinast öðru prestakalli. Embætti, sem staðið hafa í margar aldir og menn eru enn fúsir til að þjóna, eiga samkv. þessu frv. að leggjast niður og fólkið á að missa embættismann, sem flestum hefur fundizt nokkurt hald og traust í að hafa og í flestum tilfellum er eini vel menntaði maðurinn í byggðarlaginu, a. m. k. sem almenningur telur sig geta leitað til um ýmiss konar hjálp, sem menntaður maður hefur tök á að leysa fram yfir þá, sem hafa ekki notið langrar skólagöngu. Það hefði varla mátt minna vera en spyrja fólkið um álit þess, og ef það hefði ekki viljað missa prestinn sinn, hefði allt fengið að vera óbreytt. Við Íslendingar höfum alltaf þolað illa valdboð, og mér er ekki grunlaust um, að svo sé enn. Ég held líka, að sveitafólkið telji þessa ráðstöfun, ef samþykkt verður, heldur litla tillitssemi víð sig og valdboð, sem illt verði að þola. Sannleikurinn er sá, að góður sveitaprestur hefur alltaf yfrið nóg að starfa, þó að söfnuður hans sé ekki fjölmennur. Hann er oftast eða mjög oft a. m. k. leiðandi maður í menningar- og félagsmálum. Ýmsir okkar mestu skörungar á þeim sviðum hafa verið sveitaprestar. Það hafa líka margir prestar látið stjórnmál til sín taka og verið á þeim vettvangi hinir mikilhæfustu forustumenn, án þess að embættisfærsla þeirra eða sálgæzlustörf biðu af því nokkurn hnekki, svo að mér sé kunnugt um. Ég álit það misráðið og raunar illa gert gagnvart dreifbýlisfólkinu að fækka þeim, sem vilja og geta veitt því andlega forustu, en engir hafa til þess betri aðstöðu en prestar, því að þeir hafa fjölbreytta menntun, eru yfirleitt miklir áhugamenn um fegrun mannlífsins og vilja efla trú og siðgæðisþroska fólksins, en slíks er alltaf og alls staðar mikil þörf. Ég er þeirrar skoðunar, að það beinlínis borgi sig fjárhagslega, þó að ekki væri litið á málið frá öðru en því sjónarmiði, - það borgi sig beinlínis fjárhagslega að efla á meðal þjóðarinnar sterka siðgæðisvitund og trú á guð. Þannig muni þjóðinni farnast bezt á öllum sviðum. Það sé því beinlínis skylda alþm. og ríkisstj. að efla kirkju landsins, því að sé kirkjan sterk og hafi hún mörgum dugandi og áhugasömum mönnum á að skipa, getur hún bjargað mörgum frá óláni, sem þjóðfélagið annars verður að taka á sínar herðar eða standa undir á einn eða annan hátt. Nú má segja, að sú hætta sé minni í dreifbýlinu en í borgum og bæjum og því sé m. a. enn minni ástæða til að halda uppi öflugu kirkjulegu starfi, þar sem fólkið er fátt. En í flestum löndum er það svo, að dreifbýlið er talið veita borgunum nýtt og heilbrigt blóð, þegar bæjarmenningin er að úrkynjast, og í það horf vill alls staðar sækja, þar sem mikið fjölmenni er saman komið. Við Íslendingar þurfum að treysta bönd borgarbúanna sem allra mest og sterkast við dreifbýlið í landi okkar og styrkja þá, sem eru í dreifbýlinu, til að halda velli. Einn þátturinn í því gæti verið sá að leyfa dreifbýlinu að halda sínum embættismönnum og vera ekki með smásálarskap. Ég álít það smásálarskap, ef þessi prestafækkun er gerð af einhverjum sparnaðarástæðum, en svo á nú kannske ekki að vera, það heitir ekki þannig í frv., því að það á að leggja í sjóð þau laun, sem hefðu annars runnið til presta í þessum prestaköllum, og ég álít, að það eigi alls ekki að vera að reikna, hver fjöldi þeirra eigi að vera, eftir einhverri höfðatölu íbúanna á hverjum stað, eins og ég hygg að m. a. hafi verið lagt nokkuð til grundvallar, þegar þetta frv. var í smíðum. Ég álít, að kirkjumálin séu vanrækt hér á Íslandi og of lítið sé til þeirra veitt. Það eru núna á fjárlagafrv. um 43 millj. kr., sem fara til kirkjumála. Það er ekki 1% af heildarupphæð fjárlaganna, það sem fer til kirkjumála, ef ég kann að reikna rétt. Ég sé, að það er tvisvar sinnum hærri fjárupphæð, sem þarf að nota til þess að innheimta tolla og skatta í landinu, en það, sem nú fer til eflingar trúar og siðgæðis, svo að aðeins eitt dæmi sé tekið. Það er tímanna tákn, að um leið og ráðstafanir eru gerðar í þá átt að fækka prestum úti um landsbyggðina, eru stofnuð þar víða önnur embætti og stofnanir, - þar á ég við bankaútibúin, sem þjóta nú upp hvarvetna um landið. Ekki ætla ég að hafa á móti þeim, og ég tel, að sú þjónusta, sem þau halda uppi og þau veita, sé nauðsynleg og hennar sé veruleg þörf. En dansinn kringum gullkálfinn er talsvert dýr og ekki talinn eftir, en þjónusta við íslenzku þjóðkirkjuna er af mörgum a. m. k. talin eftir, og hennar starfsmönnum á nú að fækka verulega úti um byggðir landsins. Bankastjórum, bankaráðsmönnum, gjaldkerum, riturum og fulltrúum, ef ég kann þá að nefna öll þessi embætti, fjölgar stöðugt. Gróði bankanna eykst á ári hverju. Þetta er mikil gróska, og færi betur, að hún yrði þjóðinni til hamingju. Sama er að segja um sölu áfengis. Útsölustöðum fjölgar úti um landið til þæginda fyrir viðskiptavinina, sölustjórum fjölgar og öðrum starfsmönnum og viðskiptin aukast, en að sama skapi eykst líka óhamingja margra manna, glæpum fjölgar, siðleysi vex, slys margfaldast. Ofurlítil ölmusa er lögð fram af áfengisgróðanum til styrktar bindindisstarfi og til hjálpar áfengissjúklingum, með eftirtölum af margra hálfu, þó að vitað sé, að líklega kemur jafnlítið fé þjóðinni hvergi að meira gagni en á þessu svíði. Mörgum hugsandi mönnum ofbýður rótleysi og friðleysi þeirrar kynslóðar, sem nú býr í landinu og hefur betri veraldleg skilyrði en nokkur önnur áður til að lifa hamingjusömu lífi. Fólkið þráir frið og öryggi. Kirkjan getur hjálpað til að ná þessum gæðum, ef hún fær að beita sér, en hún getur ekkert eða a. m. k. mjög takmarkað, ef hún er svipt starfskröftum eða ef starfsmönnum hennar er fækkað og fjármunir skornir mjög við nögl. Það er gott og sjálfsagt, að stofnuð séu hvers konar mannúðar- og líknarfélög, og það er sjálfsagt að styðja slíka starfsemi. En það, sem þó varðar mestu, er að rækta í æsku landsins það hugarfar, þann sálar- og siðgæðisþroska, sem leitt getur kynslóðirnar fram hjá refilstigum óhollra nautna og ódyggða. Menn getur greint á í trúmálum og haft misjafna persónulega afstöðu til einstakra starfsmanna kirkjunnar, svo sem eðlilegt er, og þannig erum við sjálfsagt allir gerðir. En slík viðhorf eru einnig margvísleg til annarra stofnana og starfsmanna, þótt að menningar- og líknarmálum vinni. Mín skoðun er sú, að það væri mjög skynsamlegt að efla hina 1000 ára gömlu menningarstofnum, kirkju landsins, til að hafa forustuhlutverk, eins og henni er skylt, til að vekja þjóðina til hærra siðgæðis og vernda æskuna fyrir glapstigum og ginningum, sem eru samfara bættum efnahag og auknum tómstundum, sem æskan hefur nú. Eftir því sem starf kirkjunnar og prestanna verður meira metið af valdhöfunum og almenningi, þeim mun fleiri dugandi og gáfaðir menn munu mennta sig til þess að vinna þeirri stofnun gagn. Þjóðin þarf að eiga margs konar sérfræðinga fyrir ráðgjafa á hinum ýmsu sviðum. Þessum sérfræðingum og ráðunautum er alltaf verið að fjölga. Hér þarf ekki síður presta til þess að leiða kynslóðirnar fram hjá forarpyttum spillingar og lasta. Ég hygg, að hver einasti guðfræðilega menntaður maður muni hafa sterkan áhuga á því að vinna slíkt verk, og ég tel, að íslenzka þjóðin eigi ekki að spara til þess nokkrar millj. kr., að slíkt verk sé unnið. Mér dettur ekki í hug, að kirkjan sé, hafi verið eða verði gallalaus, og þjónar hennar verða auðvitað alltaf háðir því að gera ýmislegar skyssur eins og aðrir menn. En hvar er sú stofnun nú í okkar þjóðfélagi, sem við getum betur treyst til varðstöðu um heilbrigða samfélagshætti manna og til að leiða fólk til hollra lífsnautna? Ég verð að játa það, að ég veit ekki af slíkri stofnun. Ég þekki ekki aðra stofnun henni fremri til þeirra hluta. Ég vil því eindregið hvetja þá n., sem þetta frv. fær til athugunar, að íhuga vel, hvort sú stefna muni henta þjóðinni, sem í frv. felst, þ.e.a.s. sá þátturinn í frv., sem er um það að fækka starfsmönnum kirkjunnar, og hvort það er ekki nóg afhroð, sem dreifbýlið verður að gjalda nú á tímum hinna miklu breytinga í þjóðlífinu, þótt það verði ekki einnig að láta af hendi sína fáu andlegu leiðtoga, prestana, með lagaboði frá Alþ. Mér dettur ekki í hug að hafa á móti því, að ýmsar skynsamlegar breytingar séu gerðar á skipan kirkjumála og prestakalla. En ég er viss um það, að ef starfsmönnum fækkar í kirkjunni, minnkar það, sem gert verður. Það kemur engin kraftblökk í stað þeirra presta, sem hverfa frá starfi, eins og gerðist á síldarbátunum, og þar var hægt að fækka mönnum vegna kraftblakkarinnar. En það gerist ekki í kirkjunni. Tækninni verður sáralítið beitt við kirkjuleg störf, þó að ég hafi nú að vísu heyrt einstaka mann minnast á það og halda því fram, að það sé vel hægt að nota hljómplötur og grammófón við ýmsar kirkjulegar athafnir og spara þannig fé og mannafla.  Hugmyndin um kristnisjóð er ágæt, ef honum verða fundnir fleiri tekjustofnar en þeir, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég tel, að það mætti skattleggja gróða bankanna kirkjunni til eflingar eða kristnisjóði til eflingar. Það er ekki nema réttmætt, að af dansinum kringum gullkálfinn drjúpi nokkur fengur til kirkjunnar. Í eitt af þeim prestaköllum, sem við Sunnlendingar eigum nú að missa, kom ungur prestur fyrir 1–2 árum. Þá man ég eftir því, að það var rætt um það af ýmsum háttsettum aðilum, að réttast væri að láta kallið standa óveitt, þar til prestakallaskipuninni yrði breytt. Þessu undi fólkið ekki, sem þar býr, og heimtaði sinn prest. Það fékk ungan, efnilegan mann, áhugasaman um sitt starf, og þó að hann sé ekki í fjölmennu prestakalli, veit ég ekki betur en hann sé alltaf að starfi, stöðugt að starfi. Hann syngur messur í sínum kirkjum, eins og honum ber að gera. Hann talar huggunarorð til þeirra, sem eru deyjandi, og hinna, sem sakna ástvina sinna. En þar fyrir utan kennir hann æskunni og býr unga fólkið undir lífið. Þetta er mikið starf, og þetta er göfugt starf, sem sveitafólkið vill ekki missa. Þó að kirkjusóknin sé á ýmsum stöðum talin vera dræm, er það nú svo, að til kirkjunnar leita flestir, þegar á reynir, og þangað eiga flestir rammar taugar. Það liggja rammar taugar milli flestra Íslendinga og kirkjunnar. Það má vitanlega deila um þá stofnun eins og aðrar stofnanir. Hún er eins og aðrar stofnanir, sem menn hafa komið upp, vitanlega ekki gallalaus og verður aldrei. En við komum heldur aldrei upp neinni stofnun, sem verður gallalaus. Mér þykir heldur ótrúlegt, að fólkið, sem ég var að segja frá, í þessu prestakalli, sem fékk þennan ágæta prest hlaðinn af orku og áhuga, sætti sig vel við það að láta taka hann af sér, þegar hann er nýtekinn til starfa þarna. Það er svo sem enginn dreifbýlisvinátta í þessu frv., þó að ég sé ekki að halda því fram, að það sé byggt upp á neinum fjandskap við dreifbýlið. Ég er ekki að halda því fram. En það kemur ekki heldur fram í því nein sérstök dreifbýlisvinátta. Það kemur fram í því sama stefnan gagnvart prestastéttinni og víða hefur kveðið við á síðustu árum úr viðreisnarherbúðunum gagnvart bændum, þar sem það er talið eitt snjallasta úrræðið til þjóðþrifa að fækka bændum. Bændastéttin og prestastéttin hafa löngum verið samferða og lifað saman súrt og sætt í þessu landi. Nú er stefnan sú að smáeyða þessum stéttum. Ég á erfitt með það að ljá slíkri stefnu lið mitt og mun ekki ljá þeim þætti í þessu frv. lið, sem fjallar um það að fækka prestum. Margt annað í þessu frv. er gott og gagnlegt, og ég get tekið undir hugmyndina um kristnisjóð, þann þáttinn, verið honum samþykkur og fleiru í frv. En ég mun ekki geta stutt það, að prestum dreifbýlisins verði fækkað. Ég tel, að það þurfi að auka starf kirkjunnar, bæði í borg og sveit. Ég tel, að þjóðin hafi efni á því að gera þetta og það muni borga sig, jafnvel fjárhagslega. Ég tek það fram, að það muni borga sig fjárhagslega og gera þjóðina sterkari, bæði andlega, siðferðilega og fjárhagslega.



Herra forseti. Ég hef ekki hugsað mér að ræða þetta frv. efnislega að þessu sinni, þar sem það mun koma væntanlega í n., þar sem ég á sæti. En ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. kirkjumrh. um tvö atriði viðvíkjandi þessu frv. Í fyrsta lagi vil ég spyrja um það, sem stendur í 9. gr. frv. um prestvígða menn, sem á að ráða til sjúkrahúsþjónustu í Reykjavík: Hvað er hugsað, að þeir verði margir? Ég sé ekki neitt á það minnzt í frv. eða grg. þess. Ætli það eigi að vera einn fyrir hvert sjúkrahús, eða hvað má gera ráð fyrir, að þeir verði margir? Og jafnframt vil ég spyrja: Hefur það ekki komið til greina við undirbúning þessa frv., fyrst þarf að skipa sjúkrahúspresta, að þess þurfi við einhver önnur sjúkrahús á landinu en í Reykjavík? Mér skilst, að þessir sjúkrahúsprestar eigi að verða til fulltingis þeim mönnum, sem eru að hafa vistaskipti. Þurfa þeir ekki einhverja aðstoð, sem líkt stendur á um og eru annars staðar á landinu? Það eru allstór sjúkrahús utan Reykjavíkur og mikið um sjúklinga á vissum stöðum, en þar er kannske ekki nema einn og í hæsta lagi tveir prestar. Hér í Reykjavík eru aftur á móti 15 prestar, sem aldrei munu hafa látið á sér standa að koma í sjúkrahúsin, þegar sjúklingar hafa beðið um það. Hefur ekki þetta frv. haft inni að halda einhver ákvæði um sjúkrahús utan Reykjavíkur á einhverju stigi undirbúningsins? Nú skilst mér, að þetta frv. sé í fyrsta lagi undirbúið af mþn., síðan hafi það verið sent sýnódus, kirkjuráði, kirkjuþingi, prestum og próföstum. Datt engum manni í hug á öllum þessum ferli, að það þyrfti nú líklega að sjá eitthvað fyrir þeim, sem eru á sjúkrahúsum annars staðar en í Reykjavík? Hitt atriðið, sem ég vildi spyrja hæstv. ráðh. að og hv. síðasti ræðumaður drap á, er: Hefur þetta frv. ekki verið sent söfnuðum til umsagnar, t.d. söfnuðum þeirra prestakalla, sem nú á að leggja niður? Hafa þeir ekkert verið spurðir að því, hvort þeir kærðu sig um það að leggja prestakallið niður og sameina það öðrum? Það hefur verið sent þessum aðilum, sem ég nefndi áðan, sýnódus og kirkjuráði og kirkjuþingi og prestum og próföstum, en hefur það alls ekki verið sent til umsagnar söfnuðum, sem áttu að missa prestinn sinn? Þarf nú ekkert að spyrja þá aðila að þessum hlutum? Það hefur borið á því á Alþ. fyrr, að það hefur ekki átt að virða mikils sjálfa söfnuðina. Það er búið að reyna það, held ég, á þremur þingum, ef ég man rétt, að afnema kosningarrétt manna til að kjósa sér presta. Ég held, að það sé loksins búið að koma þeirri hugmynd rækilega fyrir kattarnef, og ég er ánægður yfir því að hafa átt minn litla hlut að því. En á þá líka að ganga fram hjá fólkinu sjálfu hvað snertir þetta atriði? Nú skal ég taka það fram, að ég tel það ekkert óeðlilegt, þó að það séu sums staðar sameinuð prestaköll. Það er ekkert óeðlilegt. En ég vil ógjarnan, að það sé gert, án þess að fólkið, sem á að búa við þetta, fái eitthvað að segja um það. Það væri a. m. k. kurteisi, og kurteisi kostar ekki neitt. Ég skal ekki ræða fleira, þó að það væri ástæða til, í þessu frv., en mér þætti vænt um, ef hæstv. ráðh. gæti svarað þessum tveimur atriðum.



Herra forseti. Ég á eins og hv. síðasti ræðumaður sæti í þeirri n., sem fær þetta mál til meðferðar, og gefast mér því nóg tækifæri til þess að koma fram aths. mínum, ef einhverjar verða, víð málið, og get ég þess vegna sparað mér það að verða langorður um frv. nú víð 1. umr. Eins og sjá má af fyrirsögn frv., er það tvíþætt. Annars vegar fjallar það um skipun prestakalla og prófastsdæma og hins vegar um kristnisjóð. Það má vel vera, að ýmsum fari eins og hv. 2. þm. Sunnl., að þeim finnist nokkuð róttækar þær breytingar, sem lagt er til í frv., að gerðar verði á skipun prestakalla. Eins og segir í aths., er lagt til, að sameinuð verði 20 prestaköll úti í strjálbýlinu öðrum prestaköllum, og það má vera, að ýmsum þyki hér um róttæka breytingu að ræða. Ég er samt sem áður nokkuð á öðru máli um þetta, því að sannleikurinn er sá, að um þau prestaköll, sem lagt er til í frv. að verði sameinuð öðrum, er flest þannig ástatt, að þau hafa verið prestslaus í lengri eða skemmri tíma og engar líkur eru til þess, að nokkur sæki um þessi prestaköll. Sem sagt, að nokkru leyti er þessi breyting þegar komin á, að því er þessi prestaköll snertir. Það er að vísu lagt til líka, að nokkur prestaköll verði sameinuð öðrum, þar sem prestur situr enn. En því miður verð ég að segja það, að ég hef það á tilfinningunni, að þegar þessir prestar, sem enn sitja í þessum brauðum, hætta sínum störfum þar, kunni svo að fara, að enginn fáist til þess að sækja um þessi prestaköll allflest. En þetta gefst okkur í menntmn. tóm til þess að íhuga, og getum við að sjálfsögðu flutt okkar brtt. við frv. Ég held fyrir mitt leyti, að frv. gangi jafnvel skemmra en það hefði átt að gera í þessum efnum, og ég get alls ekki tekið undir það með hv. 2. þm. Sunnl., að hér sé um einhvern fjandskap við bændastéttina að ræða. Að vísu viðurkenni ég, að það er mikils virði fyrir dreifbýlið að hafa presta og það sem flesta. En breytingin í þjóðlífi okkar hefur nú verið í þessa áttina, að það, sem lagt er til með þessu frv., er í rauninni ekki miklu meira en það að staðfesta þá reynslu, sem þegar er orðin. Ég fagna mjög ákvæðum frv. um kristnisjóð. Ég hef orðið nokkuð var við þann misskilning, að ýmsir hafa skilið það svo, að með fækkun þessara prestakalla væri verið að spara fé við íslenzku kirkjuna. En þetta er misskilningur. Það fé, sem sparast við það að fækka prestaköllunum, á allt að renna í kristnisjóð. Hæstv. kirkjumrh. upplýsti í sinni framsöguræðu, að tekjur kristnisjóðs mundu verða þegar í upphafi nær 4–5 millj. kr. Þetta er að sjálfsögðu ekki há upphæð á okkar tímum, en það er samt mikilsvert fyrir kirkjuna að fá þetta fé til umráða, og ég efast ekkert um það, að með stofnun kristnisjóðs muni starfsemi kirkjunnar öll aukast, og þessu fé er vissulega vel varið. Hv. 3. þm. Reykv. hélt hér alllanga ræðu áðan og talaði stundum á sínum hæstu tónum, eins og honum er nú gjarnt að gera, þegar málefni kirkjunnar ber á góma. Ég ætla ekki að fara að hnotabítast við þennan hv. þm. neitt að ráði, a. m. k. ekki nú. En ég tel það algeran misskilning hjá honum, þegar hann er að halda því fram, að of miklu fé sé varið til íslenzku kirkjunnar. Það er, eins og hv. 2. þm. Sunnl. benti á, ekki meira en það, að það er innan við 1% af útgjöldum ríkissjóðs, og hvernig er hægt að telja slíkt eftir, að þeirri upphæð sé varið til kirkjumála í landinu? Þessi hv. þm. hélt því fram, að í hvert skipti, sem ætti að fækka prestum, væri hlaðið upp nýjum embættum innan kirkjunnar, og hann hafði mjög á móti öllum þeim embættum, sem talin eru upp í frv. og ætlað er að stofna við kirkjuna. Hann sagði, þessi hv. þm., að þegar væri minnzt á það, að fjölga ætti starfsmönnum eða fræðimönnum við háskólann, væri eins og að höggva í harðan stein. Þetta er ekki alls kostar rétt hjá þessum hv. þm. Ég held, að starfsmönnum háskólans fjölgi á hverju einasta ári, og við stóðum að því í fyrravetur, ég og þessi hv. þm., að flytja brtt. - eða menntmn. gerði það - að flytja brtt. við frv. um Háskóla Íslands, sem þá lá fyrir þinginu, að fjölga mönnum víð háskólann meira en það frv. gerði þó ráð fyrir, og við fengum þetta í gegn. Þess vegna er ekki alls kostar rétt, þegar þessi hv. þm. heldur því fram, að það sé ætíð eins og að höggva í harðan stein, þegar minnzt er á það hér á Alþ. að styrkja og efla Háskóla Íslands. Vissulega þurfum við að efla hann sem bezt, og ég held, að það sé rétt, að hv. Alþingi hefur á því máli skilning. Þessi hv. þm., 3. þm. Reykv., hafði yfirleitt á móti öllum þeim embættum, sem nefnd eru í 6.–11. gr. frv. Hæstv. forsrh. hefur nú svarað einni af aths. hans mjög rækilega. Það var í sambandi við þann prest, sem ráðinn hefur verið til starfa meðal Íslendinga í Kaupmannahöfn, og skal ég ekki gera það frekar að umræðuefni. Hv. þm. talaði um æskulýðsstarfsemi kirkjunnar og gerði lítið úr henni og taldi mjög óþarft, að stofnað væri embætti æskulýðsfulltrúa. Ég hygg, að ef þessi hv. þm. kærir sig nokkuð um að fylgjast með störfum íslenzkrar kirkju, hljóti hann að komast að raun um það, að eitt hið bezta starf, sem kirkjan einmitt vinnur í dag, er á meðal unga fólksins í landinu. Þetta er ósköp eðlilegt. Þarna er starfsvettvangurinn mestur og mikilvægastur, og að fara að telja það svo eftir, að lagt sé til að efla þessa starfsemi, er þannig, að það er ekki hægt annað en áminna þennan hv. þm. fyrir að halda fram slíkum skoðunum. Hann minntist einnig á starf sjúkrahúsprestsins. Það er að vísu alveg rétt, að það munu vera skiptar skoðanir um starf slíks manns. Og það mátti heyra einnig á ræðu hv. 3. þm. Vestf., að hann gerir ekki mikið úr þessu starfi. Jú, það geta verið skiptar skoðanir um þetta, ég skal viðurkenna það. En það eru ýmsir menn í þessu landi, sem eru á annarri skoðun en þessir hv. þm. Ég hef það fyrir satt, að mikilsvirtir læknar hér í höfuðborginni, sem gegna áhrifamiklum störfum víð sjúkrahúsin hér, telji þetta starf mjög svo mikilvægt og gagnlegt. Það er vitaskuld um þetta starf eins og öll önnur störf, að nytsemi þess er mjög undir því komin, hverjir menn fara með þau, hvaða menn ráðast í þau. Án alls efa er hér um mjög vandasamt starf að ræða og mjög svo mikilvægt, að í þetta starf ráðist hæfur eða hæfir menn, - menn, sem hafa hlotið þá menntun, sem þetta starf krefst, og allan þann undirbúning undir það, sem nauðsynlegur er. En ég er alveg viss um, að þetta starf getur haft mjög mikið gildi einmitt, þegar það er komið í það horf, að þarna er fastráðinn maður eða fastráðnir menn, sem vinna í samstarfi og í samráði víð sjúkrahúslæknana. Og það er eins og ég sagði, þetta er skoðun ýmissa lækna, að þetta starf sé mjög mikilvægt, enda hefur það aldrei verið dregið í efa, að sálusorgun, sem svo er nefnd, er mjög mikils virði, bæði heilbrigðum og sjúkum, og þá ekki sízt þeim sjúku. Ég held því, að það sé alveg ástæðulaust fyrir hv. 3. þm Reykv. og hv. 3. þm. Vestf. að vera að reyna að gera lítið úr þessu starfi og jafnvel tala um það í kersknistón. Það má segja sama um starf sjómannaprests. Við vitum það t.d., að norska kirkjan starfar ákaflega mikið meðal sjómanna, bæði heima í sinu heimalandi og víðs vegar úti um heim. Þetta starf er þar talið mjög mikilvægt, og norska kirkjan er í mjög miklum metum einmitt fyrir þetta sjómannastarf sitt. Er ekki eðlilegt, að einmitt við Íslendingar, sem þurfum svo margt að sækja til sjómannastéttarinnar og lifum svo mjög á þeirra starfi, að íslenzka kirkjan taki þátt í því að sinna þörfum þeirra í þessu efni. Ég held það. Það er í raun og veru ekki miklu meira, sem ég vil segja nú víð þessa umr. Ég er fylgjandi frv. að mestu leyti a. m. k., og ég fagna alveg sérstaklega þeim kafla þess, sem fjallar um stofnun kristnisjóðsins.