Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Umr. verður hagað þannig, að fyrst flytur fjmrh., Gunnar Thoroddsen, framsöguræðu um fjárlagafrv., og er ræðutími hans ekki takmarkaður, síðan hafa Alþb., Alþfl. og Framsfl. til umráða 30 mín. hver, og að endingu hefur fjmrh. rétt til stundarfjórðungs svarræðu. Ræðumenn, auk fjmrh., verða Lúðvík Jósefsson, 5. þm. Austf., af hálfu Alþb., Gylfi Þ. Gíslason menntmrh. af hálfu Alþfl. og Eysteinn Jónsson, 1. þm. Austf., af hálfu Framsfl. - Nú tekur hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, til máls.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Afkoma ríkissjóðs á árinu 1962 varð í meginatriðum eins og nú skal greina: Tekjur ríkissjóðs voru áætlaðar í fjárl. 1752 millj. Þær urðu 2062 millj. og fóru þannig 310 millj. fram úr áætlun. Valda þar mestu um aðflutningsgjöld af innfluttum vörum, en það eru verðtollur, vörumagnstollur, innflutningsgjald, innflutningssöluskattur og bifreiðagjald. Þessi aðflutningsgjöld urðu samtals 214 millj. hærri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Stafar þetta af því að innflutningur til landsins varð miklu meiri en reiknað var með, þegar fjárlög voru samin. Tekju- og eignarskattur varð 24 millj. umfram fjárlög og tekjur af ríkisstofnunum 11 millj. umfram. Útgjöld ríkissjóðs voru áætluð í fjárl. 1749 millj., þegar talin eru saman rekstrargjöld 7.–19. gr. fjárl. 1633 millj. og útgjöld 20. gr. 111 millj. Útgjöld reyndust samkv. þessum fjárlagaliðum 1871 millj. kr. eða 122 millj. hærri en fjárlög ráðgerðu. Rekstrargjöld urðu 1756 millj. og gjöld samkv. 20. gr. 11.5 millj. Orsakir þess, að útgjöld urðu 122 millj. hærri en fjárlög ráðgerðu, eru einkum þrjár. Í fyrsta lagi urðu niðurgreiðslur á vöruverði innanlands og uppbætur á útfluttar landbúnaðarvörur samtals 378 millj. eða 78 millj. umfram fjárlög. Þegar fjárl. voru samin, stóð yfir rækileg athugun fyrirkomulags á niðurgreiðslum, og gerðu menn sér vonir um, að unnt yrði að lækka þessi útgjöld verulega, en það reyndist ekki fært. Í öðru lagi var í fjárlögum reiknað með 4% launahækkun frá 1. júní 1962, eins og stéttarfélög höfðu þá samið um. En vegna frekari almennra kauphækkana fengu ríkisstarfsmenn 7% launahækkun til viðbótar. Kostnaður við þær launahækkanir, sem fjárl. höfðu ekki gert ráð fyrir, hefur numið yfir 20 millj. kr. í þriðja lagi urðu framlög til samgöngumála, þ.e. vega, brúa, flugvalla og samgangna á sjó, rúmlega 20 millj. yfir áætlun. Nokkrir útgjaldaliðir urðu undir áætlun, svo sem vaxtagreiðslur ríkissjóðs. Lausaskuldir voru engar í árslok 1962 annað árið í röð. Auk tekna og gjalda samkv. fjárlagaliðum eru ýmsar útborganir og innborganir hjá ríkissjóði, sem hafa áhrif á greiðslujöfnuðinn. Það eru hreyfingar á geymslufé, aukið rekstrarfé ríkisstofnana, veitt lán, fyrirframgreiðslur o. fl. Þegar öll þessi atriði voru uppgerð, varð greiðsluafgangur ríkissjóðs á árinu 1962 162 millj. kr. Ég hef áður getið um það, að ríkisbókhaldið og Seðlabankinn hafa notað nokkuð mismunandi reglur við að reikna út greiðslujöfnuð ríkissjóðs. Að þessu sinni verður útkoman næstum sú sama, hvor aðferðin sem höfð er, munar aðeins 51 þús. Er greint frá þessu á bls. 34 í hinum prentaða ríkisreikningi, sem hv. þm. hafa fengið í hendur. 38.7 millj. kr. af greiðsluafganginum var varið til þess að greiða gamla skuld ríkissjóðs við Seðlabankann vegna smíði 10 togara. Eins og ástatt hefur verið í efnahagsmálum þjóðarinnar á þessu ári, miklar framkvæmdir, blómlegt atvinnulíf, en skortur á vinnuafli, þótti ríkisstj. ekki rétt né fært að verja greiðsluafgangi ríkissjóðs til aukinna framkvæmda nú. Fyrir rösklega 30 árum voru sett um jöfnunarsjóð ríkisins. Samkv. þeim lögum skal leggja í þann sjóð tekjuafgang ríkissjóðs, þegar hann fer fram úr tiltekinni upphæð. Fé úr þessum sjóði má aðeins nota til þess að lækka skuldir ríkisins, mæta tekjuhalla ríkissjóðs, ef svo ber undir, en fyrst og fremst skal nota fé sjóðsins til þess að auka atvinnu og framkvæmdir, þegar atvinnubrestur verður og afturkippur í framkvæmdum. Í rúm 30 ár höfðu lög þessi aldrei verið framkvæmd, en þau standa enn í góðu gildi, og þau rök, sem lágu til setningar þeirra, eru jafngild nú í dag og þá. Ríkisstj. taldi rétt að láta þessi merku lög koma til framkvæmda og ákvað því að leggja í jöfnunarsjóð ríkisins 100 millj. kr. af greiðsluafgangi ríkissjóðs á árinu 1962. Sá afgangur, sem eftir verður að gerðum þessum tveimur ráðstöfunum, stendur inni í ríkissjóði sem rekstrarfé. Í sambandi við þetta yfirlit um meginatriði ríkisreiknings fyrir 1962 þykir rétt að víkja nokkuð að ríkisskuldunum. Skrá um skuldirnar í árslok 1962 er að finna á bls. 9 og 10 í ríkisreikningnum. Við þá skýrslu vil ég bæta upplýsingum um breytingar, sem orðið hafa á ríkisskuldunum á þessu ári fram til dagsins í dag. Öll innlend lán ríkissjóðs eru föst, umsamin lán, lausaskuldir eru engar og hafa ekki verið um tvenn undanfarin áramót. Hin föstu innlendu lán voru í árslok 1962 203.2 millj. kr. og lækkuðu um 3 millj. á árinu. Stærstu skuldaliðirnir eru þessir: 1) Skuld við Seðlabankann vegna gullframlags til Alþjóðabankans 54.8 millj. 2) Lán vegna kaupa á 10 togurum árin 1948–1949 38.7 millj. 3) Happdrættislán ríkissjóðs frá 1948 27.8 millj. 4) Skuld vegna lánadeildar smáíbúða, sem ríkissjóður tók að sér gagnvart Seðlabankanum, 21.1 millj. 5) Lán til byggingar landsspítalans 11 millj. 6) Lán til byggingar kennaraskólans 7.9 millj. Þessir voru stærstu skuldaliðirnir um s.l. áramót. Á yfirstandandi ári hafa ný byggingarlán verið tekin vegna landsspítala, kennaraskóla og lögreglustöðvar í Reykjavík til þess að hraða þessum byggingum. En togaralánið, 38.7 millj., var borgað upp, og umsamdar afborganir hafa lækkað föstu lánin, og hafa því innlendar skuldir ríkissjóðs lækkað um 36 millj. frá áramótum. Þetta voru innlendu skuldirnar. Erlendar skuldir voru um áramótin einnig aðeins fastar, umsamdar skuldir, þar sem erlendar lausaskuldir voru greiddar upp 1951. Hinar erlendu ríkisskuldir voru um síðustu áramót 691.6 millj. kr. Tekið var nýtt lán hjá Alþjóðabankanum til hitaveituframkvæmda í Reykjavík, 86.1 millj. En þrátt fyrir þá lántöku hækkuðu erlendar ríkisskuldir aðeins um 49.5 millj., því að hinar föstu afborganir komu þar til frádráttar. Þessi erlendu lán hafa gengið til eftirtalinna framkvæmda, - hér er ekki talin upphafleg lánsfjárhæð, heldur eftirstöðvar um síðustu áramót: Sogs- og Laxárvirkjanir 137 millj., raforkusjóður 116 millj., hitaveitan í Reykjavík 86 millj., fiskiðnaður 82 millj., togarakaup 1949–1950 70 millj., búnaðarsjóðirnir 59 millj., áburðarverksmiðja 57 millj., fiskveiðasjóður 39 millj., hafnir 32 millj., sementsverksmiðja 13 millj. Á árinu 1963 lækka ýmis þessara lána vegna umsaminna afborgana, en við bætist brezka framkvæmdalánið, 240 millj. kr. Af því láni var ráðstafað í samráði við fjvn. Alþ. til raforkumála 1.20 millj., til fiskiðnaðar 50 millj., til hafna 50 millj, og til iðnaðar 10 millj. Þessi erlendu ríkislán, sem eins og ég gat um voru um síðustu áramót 691.6 millj. kr. og hafa hækkað á þessu ári vegna brezka framkvæmdalánsins, eru ekki tekin vegna þarfa ríkissjóðsins sjálfs, heldur hefur hann endurlánað þau öll til annarra. Ríkissjóður þarf því ekki að standa straum af þessum erlendu lánum. Þess vegna er ekki heldur gert ráð fyrir vöxtum né afborgunum af þeim í fjárlfrv., eins og sjá má af grg. frv. við 7. gr. Þar eru sundurliðaðir vextir og afborganir af þeim innlendu lánum, sem ríkissjóður stendur straum af, en engin slík lán erlend hvíla nú á ríkissjóði. Í opinberum skýrslum eru ríkisskuldirnar greindar sundur og flokkaðar með ýmsum hætti. Aðalflokkarnir eru oftast þessir: 1) Innlend lán, sem þá greinast í föst lán og laus lán. 2) Erlend lán, sem greinast einnig í föst og laus lán. 3) Geymt fé, sem greinist annars vegar í ónotaðar fjárveitingar samkv. fjárl., sem geymdar eru, og hins vegar annað fé, sem ríkissjóður innheimtir og afhendir sjóðum eða stofnunum til ráðstöfunar. Heildarupphæð ríkisskulda, talin með þessum hætti, var í árslok 1962 1061 millj. Flokkun ríkisskuldanna er nú í athugun í sambandi við undirbúning nýrrar löggjafar um bókhald ríkisins. Geymt fé eða geymslufé á 20. gr. ríkisreiknings er tvenns konar, eins og ég gat um. Annars vegar ónotaðar fjárveitingar, sem hafa verið færðar til gjalda á ýmsum greinum rekstrarreiknings og eru því færðar sem inngreiðslur á eignahreyfingum á móti. Þegar þessar fjárveitingar eru notaðar, eru þær svo færðar meðal útgreiðslna á eignarhreyfingum, en ekki færðar til gjalda á rekstrarreikningi. Gjaldfærslan er m.ö.o: miðuð við fjárveitingarárið, en ekki notkunarárið. Notkun geymdra fjárveitinga og viðbót við geymdar fjárveitingar sést hins vegar á eignahreyfingum. Hinn liður geymds fjár á eignahreyfingum er svo innborgað eða innheimt fé fyrir aðra aðila en ríkissjóð. Þetta fé er rekstrarreikningi óviðkomandi, en hefur áhrif á eignahreyfingar ríkissjóðs, þar sem hið innheimta fé fyrir aðra aðila er sjaldan sama upphæð árlega og það, sem ríkissjóður greiðir viðkomandi aðilum. Þannig eykst ýmist eða minnkar sjóður innheimts fjár fyrir aðra hjá ríkissjóði. Þessar geymdu fjárhæðir nema oft háum upphæðum. Til þess að eyða að mestu áhrifum þessa innheimtufjár á sjóðseignir ríkissjóðs og greiðslujöfnuð hefur á þessu ári verið tekin upp sú aðferð að leggja innheimtuféð inn á sérstakan reikning í Seðlabanka Íslands, sem ekki er talinn með sjóðseign ríkissjóðs. Meðal stærstu innheimtuliðanna, sem þannig er nú farið með, eru aflatryggingasjóður, útflutningsgjald, jöfnunarsjóður sveitarfélaga, vegasjóður, brúasjóður, byggingarsjóður, tollstöðvagjald o. fl. Þegar Alþingi hefur í fjárlagaræðum verið gerð grein fyrir skuldum ríkissjóðs, hafa fjmrh. um áratugi tekið eingöngu þær skuldir, sem ríkissjóður stendur straum af, enda skipta þær meginmáli í sambandi við útgjöld ríkisins og afgreiðslu fjárl. í því sambandi eru þó ekki talin ríkislán, sem eru endurlánuð öðrum, né geymslufé. Lán þau, sem ríkissjóður stendur straum af, þ.e. greiðir vexti og afborganir af, voru um síðustu áramót 183.2 millj. kr. Nú í dag eru þau 147.6 millj. og hafa því lækkað í ár um 36 millj. Þegar ríkissjóður hefur milligöngu um lántökur erlendis, er það oft og tíðum hreint formsatriði, hvort ríkissjóður er sjálfur lántakandi eða ekki. Má nefna til skýringar hitaveitulánið hjá Alþjóðabankanum á s.l. ári. Við þá lántöku koma þrjár aðferðir til greina: 1) Að Reykjavíkurborg væri sjálf lántakandi gagnvart Alþjóðabankanum, en fengi ríkisábyrgð á láninu. 2) Að íslenzkur banki tæki lánið og endurlánaði það Reykjavíkurborg. 3) Að ríkissjóður væri lántakandi og endurlánaði féð til hitaveitunnar. Þar sem Alþjóðabankinn óskaði helzt eftir þriðju leiðinni, var hún farin. Það form er efnislega mjög skylt því, ef hinn raunverulegi lántakandi, þ.e.a.s. Reykjavík, hefði tekið lánið með ríkisábyrgð. En þar sem ríkissjóður er lántakandinn að formi til gagnvart lánveitanda, eru slík lán talin til ríkisskulda, en hins vegar ekki þau lán, sem ríkisábyrgð er veitt á. Það er sjálfsagt og eðlilegt, að ríkissjóður greiði fyrir skynsamlegum erlendum lántökum. Í þessu efni veltur á miklu, að hvort tveggja fari saman, að íslenzka ríkið hafi áunnið sér traust hjá erlendum fjármálastofnunum, og hins vegar, að sú stofnun, það fyrirtæki eða mannvirki, sem fjár skal aflað til, sé álitlegt og æskilegt í framfarasókn þjóðarinnar. En um leið kemur það til álita, hvort efnahagsástandið innanlands sé á hverjum tíma með þeim hætti, að rétt sé eða verjandi að taka veruleg erlend lán. Framkvæmdaáætlun Íslendinga gerir ráð fyrir stórum, erlendum lántökum, en vegna hinnar miklu þenslu, sem nú er hér á landi, og skorts á vinnuafli verður að fara mjög varlega í það að svo stöddu að taka erlend framkvæmdalán. Þá þarf að gæta þess vandlega, að greiðslubyrðin gagnvart útlöndum verði ekki of þung miðað við gjaldeyristekjur og framleiðslu þjóðarinnar. Þar getur það ráðið úrslitum, að lánstími sé langur og vöxtum í hóf stillt. Þegar viðreisnin hófst, var eitt af vandamálunum það, hversu mikið hafði verið tekið af erlendum lánum til stutts tíma. Það var ljóst, að greiðslubyrði vaxta og afborgana til útlanda yrði þung og vaxandi á næstu árum. Er rétt að gefa hér yfirlit um greiðslubyrðina gagnvart útlöndum árin 1958–1963. Allar tölur eru þar reiknaðar með núv. gengi, til þess að samanburðurinn verði gleggri. Eru þá taldar greiðslur vaxta og afborgana af öllum erlendum lánum, bæði opinberum og einkaaðila, og enn fremur getið um hundraðshluta þeirra af gjaldeyristekjum þjóðarinnar á því ári. Árið í ár er áætlað af Seðlabankanum. Greiðslubyrði vaxta og afborgana gagnvart útlöndum er sem hér segir: Árið 1958 222 millj., sem er 5.5% af gjaldeyristekjum þá. Árið 1959 358 millj., sem er 8.7% af gjaldeyristekjum. 1960 425 millj., sem er 9.9% af gjaldeyristekjum. 1961 504 millj., sem er 10.9% af gjaldeyristekjum. Árið 1962 571 millj., sem er 10.8% af gjaldeyristekjum. Og árið 1963 496 millj., sem er 9.1% af gjaldeyristekjum. Eins og ég gat um, mátti gera ráð fyrir því, að greiðslubyrðin færi vaxandi á næstu árum eftir stjórnarskiptin, en greiðslubyrðin er nú byrjuð að minnka aftur á þessu ári frá því, sem var í fyrra. Varðandi horfur um afkomu ríkissjóðs í ár vil ég taka þetta fram: Í fjárl. fyrir 1963 eru tekjur ríkissjóðs áætlaðar 2198 millj. kr. Þegar 9 mánuðir voru liðnir af árinu, 30. sept. s.l., voru tekjurnar orðnar 1689 millj. eða nær 77% af áætlun fjárl. Rekstrarútgjöld eru áætluð í fjárlögum 2052 millj., en voru 30. sept. orðin 1505 millj. eða um 73% áætlaðra rekstrargjalda. Það er venja, að bæði tekjur og gjöld séu hlutfallslega hærri 3 síðustu mánuði ársins en aðra mánuði. Það er því ljóst, að bæði tekjur og gjöld munu fara fram úr áætlun. Um tekjurnar stafar þetta einkum af því, að innflutningur hefur reynzt meiri það sem af er þessu ári en ráðgert var, þegar gengið var frá tekjuáætlun fjárlaga í fyrra. Verða því tekjur af aðflutningsgjöldum meiri en áætlað var. Einnig munu tekjur af tekjuskatti og eignarskatti svo og af ríkisstofnunum fara nokkuð fram úr áætlun. Umframgreiðslur á gjaldahlið verða einkum á launaliðum sökum kauphækkana þeirra, sem ríkisstarfsmenn fengu frá 1. júlí. Enn fremur hækka ýmsir rekstrarliðir vegna almennra launahækkana, sem orðið hafa á þessu ári. Greiðsluafgangur mun verða hjá ríkissjóði í ár, en um upphæð hans verður ekki hægt að fullyrða að svo stöddu. Samkv. fjárlfrv. fyrir 1964, sem hér liggur nú fyrir til 1. umr., eru tekjur áætlaðar alls 2539.7 millj. kr. Sú áætlun er 341.6 millj. hærri en í gildandi fjárl. Rekstrarútgjöld samkv. frv. eru áætluð 2381.5 millj, eða 329.2 millj. hærri. Og önnur útgjöld, þ.e. samkv. 20. gr., afborganir lána og til eignaaukningar, eru áætluð 147.3 millj. og er það 10.2 millj. hærra en í ár. Greiðsluafgangur samkv. frv. er áætlaður 10.8 millj. á móti 8.7 í gildandi fjárlögum. Sú tekjuhækkun, sem hér er gert ráð fyrir, byggist á óbreyttum öllum tolla- og skattastigum. Engar hækkanir á þeim né nýjar álögur eru hér að verki. Ástæðurnar til þessarar tekjuhækkunar eru meiri innflutningur en fjárl. 1963 reiknuðu með, meiri velta og hærri tekjur almennings á árinu 1963 en 1962. Tekju- og eignarskatturinn var í ár áætlaður 165 millj., en í frv. 210 millj., hækkar um 45 millj. Þessi hækkaða áætlun er gerð þrátt fyrir það, að fyrir þetta þing verður lagt frv. um lækkun á tekjuskattsstiganum. Sú lækkun felur það í sér, að hinar skattfrjálsu tekjur hækki um 30% til samræmis við breytingar á launum og verðlagi, sem orðið hafa síðan skattstiginn var ákveðinn 1960. Sú lækkun, sem þá var gerð á tekjuskattinum, var byggð á þeirri stefnu stjórnarinnar að gera almennar launatekjur skattfrjálsar. Skattfrjálsar fyrir einstakling eru nú 50 þús., en verða eftir hinu nýja frv. um 65 þús., fyrir hjón 70 þús. nú, verða um 90 þús., og fyrir hvert barn 10 þús., verða um 13 þús. Hjón með tvö börn hafa nú 70 þús. kr. skattfrjálsar. Þau mundu samkv. hinni væntanlegu breytingu hafa skattfrjálsar 115–120 þús. kr. Aðflutningsgjöldin eiga að skila í ríkissjóð allmiklu hærri fjárhæð nú en fjárl. fyrir 1963 gera ráð fyrir, þrátt fyrir þær margvíslegu tollalækkanir, sem urðu samkv. nýju tollskránni frá síðasta þingi. Áætlað er í frv., að aðflutningsgjöldin skili 1366 millj., og er það byggt á innflutningi, sem þjóðhags- og framkvæmdaáætlunin gerir ráð fyrir, svo og reynslu þeirri, sem fengin er á þessu ári. Þessi upphæð er 176 millj. hærri en í fjárlögum nú. Á s.l. vori tók gildi ný tollskrá. Hún kom í stað eldri tollskrár, sem var frá árinu 1939, og í stað þeirra miklu viðauka og breytinga, sem á tæpum aldarfjórðungi höfðu verið gerðar á henni. Breytingar á eldri tollskránni voru oft gerðar til þess að leysa brýn aðsteðjandi fjárhagsvandamál, án þess að tekið væri tillit til áhrifa þeirra á tollakerfið í heild. Mikið misræmi skapaðist því oft við ákvörðun tolla af skyldum vörutegundum. Það leiddi til þess, að kerfið varð svo flókið og margbrotið, að útreikningur aðflutningsgjalda ýmissa vara var afar tímafrekur og aðeins á fárra manna færi. Að formi til er nýja tollskráin sniðin eftir alþjóðlegri tollskrárfyrirmynd, Brüsselskránni svonefndu, sem öll lönd Vestur-Evrópu hafa nú tekið upp, auk margra annarra. Samræming við tollskrár svo margra viðskiptaþjóða okkar auðveldar mjög allt samstarf þjóða í þeim efnum. Af notkun Brüsselformsins leiðir, að tekin er upp ný vöruflokkun. Ýmis gjöld, sem fyrr voru reiknuð sérstaklega ásamt álögum, hafa nú verið sameinuð í einn verðtollstaxta. Útreikningur gjalda, sem runnu ekki í ríkissjóð, hefur verið gerður einfaldari og sum gjöld felld niður. Með hinni nýju tollskrá var stefnt að því að samræma, svo sem kostur var á, tolla á skyldum og sambærilegum vörum. Heildarlækkun aðflutningsgjalda, sem af breytingunni leiddi, er um 97 millj. kr. eða 8.3%, miðað við magn og samsetningu innflutnings á árinu 1962. Tollar lækkuðu á mörgum vörutegundum, og eru hæstu innflutningsgjöld nú 125%, en voru áður 344%. Á mörgum vörum námu heildaraðflutningsgjöldin 200–300%. Lækkun hinna óhóflegu gjalda lækkaði útsöluverð vörunnar, dró úr smygli og jók tekjur ríkissjóðs. Lækkaðir voru verulega ýmsir tollar á rekstrarvörum og tækjum til landbúnaðar og sjávarútvegs. Nýja tollskráin er grundvöllur tollakerfis Íslands á komandi árum. Endurskoðun og umbótum þarf að halda áfram. Nákvæma athugun þarf að gera á tollun vara til íslenzks iðnaðar. Þar þarf að afnema oftollun hráefnis, en einnig að koma í veg fyrir of- eða vantollun á fullunnum innfluttum vörum. Það þarf að samræma, lækka og fella niður tolla á tækjum til útflutningsframleiðslunnar. Þessi eru þau markmið, sem að skal stefnt í framtíðinni. 3% söluskatturinn er áætlaður 262 millj., að frádregnum hluta jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, 65 millj. Samtals er því ráðgert, að söluskatturinn gefi 327 millj., og er það um 74 millj. meira en samkv. fjárlögum í ár og byggist á aukinni viðskiptaveltu. Snemma árs 1960 samþykkti Alþ. gagngerar breytingar á tekjustofnum ríkissjóðs og sveitarfélaganna. Síðan hafa engir álagsstigar verið hækkaðir, en fremur stefnt í þá átt að lækka álögur, eins og tollalækkunin í nóv. 1961 og tollskráin frá s.l. vori bera órækan vott um. Þetta er í fjórða sinn í röð, sem fjárlög eru lögð fyrir Alþ. án þess að hækka tolla eða skatta eða grípa til nýrra tekjustofna. Af útgjaldahækkunum samkv. frv. er langstærsti liðurinn launahækkanir til ríkisstarfsmanna. Þær munu valda hækkun um 175 millj. fyrir ríkissjóðinn sjálfan, en auk þess eru launahækkanir um 50 millj. hjá ríkisstofnunum, sem munu sjálfar standa undir þeim auknu gjöldum með tekjum sínum. Aðrar hækkanir, sem verulegu máli skipta, eru þessar: Almannatryggingar hækka um 72.3 millj., framlag til lífeyristrygginganna um 53.6 millj., og stafar sú hækkun að meiri hluta af nýjum lögum um almannatryggingar, sem samþ. voru á síðasta þingi og ganga í gildi 1. jan. n.k., en að nokkru stafar hækkunin af fjölgun bótaþega og fleiri ástæðum. Framlag til sjúkratrygginga hækkar um 13.3 millj., og stafar það að rúmum helmingi af hækkun daggjalda á sjúkrahúsum og hælum, en að öðru leyti af breytingum á lögum um almannatryggingar og af fjölgun hinna tryggðu. Framlag til atvinnuleysistryggingasjóðs hækkar um 5.4 millj. Ég vil bæta því við, að í meðförum Alþ. þarf að ætla fjárhæð til viðbótar til þess að hækka ellilaun gamla fólksins og gera nokkrar aðrar umbætur í sambandi við tryggingamálin. Kostnaður við kennslumál, annar en launahækkanir, hækkar um 27 millj. Dómgæzla og lögreglustjórn um 20 millj. Framlög til lífeyrissjóða og uppbót á lífeyri um 15.5 millj. Framlög til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis 14.4 millj. Til framfærslu sjúkra manna og örkumla 8.6 millj. Nema þessir liðir, sem ég nú taldi, aðrir en launahækkanir, um 158 millj. kr. Á hinn bóginn lækkar liðurinn framlög til niðurgreiðslu á vöruverði og uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir um 37 millj., og hið sérstaka framlag til aflatryggingasjóðs vegna aflabrests togaranna, 15 millj., var miðað við eitt ár og fellur því niður. Í aprílmánuði 1962 voru samþykkt á Alþ. einróma lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þau lög voru byggð á samkomulagi við bandalag opinberra starfsmanna og hlutu stuðning þingflokka og þingmanna ágreiningslaust. Með þeim lögum var gerð breyting á skipan launamála ríkisstarfsmanna. Í stað launalaga var hinum opinberu starfsmönnum veittur samningsréttur, en að því leyti sem samningar næðust ekki, skyldi kjaradómur skera úr og kveða á um laun og önnur kjör. Kjaradómur er skipaður fimm dómendum. Eru þrír þeirra skipaðir af hæstarétti, en einn af hvorum aðila, ríkisstj. og Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Samningar tókust milli ríkis og starfsmanna um flokkun þeirra í 28 launaflokkum, en kjaradómur ákvað laun í hverjum flokki, setti reglur um yfirvinnu og fleira og ákvað greiðslu fyrir hana: Hin nýju ákvæði um launaflokkun og launagreiðslur gengu í gildi 1. júlí s.l. En þótt samkomulag yrði um flokkun starfsmanna í fyrrgreinda 28 launaflokka, var eftir að skipa einstökum ríkisstarfsmönnum í þá flokka og kveða nánar á um framkvæmd ýmissa ákvæða kjaradóms, aldurshækkanir og margt fleira. Samningar um þetta hafa staðið yfir milli samninganefndar ríkisins og kjararáðs bandalagsins undanfarna. mánuði. Það er mikið verk og tafsamt, og á það enn langt í land, að endanleg skipan sé komin á um þetta efni. Því var ákveðið, að útborgun launa hæfist eftir bráðabirgðatill., sem samninganefnd ríkisins um launamál hafði gert, og síðan skyldi unnið áfram að lausn ágreiningsatriða. Ef ekki gengur saman, fellir kjaranefnd loka úrskurð í þeim málum, en hún er einnig að meiri hluta skipuð af hæstarétti. Þessar miklu breytingar á launakerfinu torvelduðu að sjálfsögðu undirbúning fjárlagafrv., þar sem óvíst var þá um fjölmarga starfsmenn, hvar þeim yrði að lokum skipað í launaflokk. Var horfið að því ráði, enda ekki annars kostur, að áætla launaliði í frv. í samræmi við þessa bráðabirgðaflokkun. Ef í ljós kemur, að þar skeikar einhverju, sem umtalsvert er, mætti lagfæra þá liði í meðförum þingsins. En þar eð svo er ástatt sem nú er rakið, þótti rétt í þetta sinn að fella niður þá starfsmannaskrá, sem undanfarið hefur fylgt fjárlagafrv., vegna þess að ekki eru nú fyrir hendi lokaniðurstöður um launaflokkun starfsfólks hjá einstökum stofnunum. Vil ég nú víkja að nokkrum liðum fjárlagafrv., en vísa að öðru leyti til grg. þess um einstaka liði. 7. gr. fjallar um vaxtagreiðslur ríkissjóðs. í fjárlögum yfirstandandi árs er gert ráð fyrir, að þær nemi 10.6 millj. kr., en í frv. fyrir 1964 eru þær áætlaðar helmingi lægri eða 5.3 millj. Þessi lækkun stafar af ýmsum ástæðum. Hún stafar af því, að nú er lokið vaxtagreiðslum vegna happdrættislána ríkissjóðs, og nemur það 1.5 millj., að vaxtagreiðslur ríkissjóðs af láni vegna kaupa á Borgartúni 7, 1.2 millj., falla niður, vegna þess að húseignin á sjálf að standa undir þeirri greiðslu, og að vextir, 2.7 millj., af togaraláninu hjá Seðlabankanum frá 1949 falla niður, en það lán var, eins og fyrr er getið, greitt upp í byrjun þessa árs af greiðsluafgangi síðasta árs. Til þess að fá rétta mynd af vaxtabyrði ríkissjóðs á hverjum tíma er gleggst að athuga saman 4. gr. fjárlaga, sem fjallar um vaxtatekjur, og 7. gr., sem fjallar um vaxtaútgjöld ríkissjóðs. Við þennan samanburð sleppi ég þó efnum lið 4. gr., sem er arður af hlutabréfaeign. Þegar reiknaður er út mismunur á vaxtatekjum og vaxtagjöldum ríkissjóðs frá og með árinu 1950, kemur í ljós, að flest áin hafa útgjöldin numið meiru en tekjurnar eða allt upp í 4 millj. á ári. Tvö ár, 1955 og 1960, urðu vaxtatekjurnar þó nokkru hærri en gjöldin, fyrra árið tæpar 85 þús., síðara árið rúmar 3 millj. Á árinu 1962 varð hins vegar mismunurinn rúmar 5 millj. kr. ríkissjóði í hag. Vaxtatekjurnar urðu þessari upphæð hærri en vaxtagreiðslurnar. Tekjur og gjöld ríkissjóðs eru árstíðabundin og sveiflum háð. Yfirleitt koma tekjurnar inn síðar en útgjöldin falla til. Verður því á vissum árstímum að gera ráð fyrir skuld við Seðlabankann. Sú skuld hefur orðið allhá á stundum, þegar tekjur hafa brugðizt eða komið seint inn af sérstökum ástæðum, t.d. vegna vinnustöðvunar og þar með stöðvunar á tollafgreiðslu vara. Meginreglan ætti að vera sú, að ríkissjóður sé skuldlaus um áramót á aðalviðskiptareikningi sínum við Seðlabankann. Það er eðli þessara viðskipta. Þessu markmiði hefur þó ekki verið náð fyrr en á síðustu árum. Tókst það fyrst í árslok 1961 að hafa ríkissjóð skuldlausan. Á yfirstandandi ári hefur afstaða ríkissjóðs gagnvart Seðlabankanum verið óvenju hagstæð. Undanfarið hefur ríkissjóður verið í yfirdrætti, sem kallað er, milli 250 og 270 daga ársins, en átt inneign 30–50 daga. Það sem af er þessu ári hefur yfirdráttur hins vegar verið í 83 daga, en inneign í 160 daga. Mun þetta að sjálfsögðu segja til sín við vaxtareikning og vaxtajöfnuð, þegar upp verður gert fyrir þetta ár, en væntanlega einnig hafa hagstæð áhrif fyrir ríkissjóð fram á næsta ár. Í 10. gr. frv. vil ég sérstaklega nefna 3 liði, sem snerta Sameinuðu þjóðirnar. Hið fasta framlag til Sameinuðu þjóðanna hækkar um 205 þús. og verður nú 1.5 millj. Þá er nýr liður framlag til starfsemi Sameinuðu þjóðanna í Kongó 1032 000 kr. Og loks er gert ráð fyrir því, að tillögu utanrrn., að Ísland gangi í Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna, Unesco. Eru teknar í því skyni 393 þús. kr. Ég efa það ekki, að allri íslenzku þjóðinni virðist það sjálfsagt og rétt, að Ísland leggi til Sameinuðu þjóðanna og starfsemi þeirra það, sem með eðlilegum hætti má ætlast til af okkar þjóð, og telji því ekki eftir þau framlög, sem hér voru rakin. Á síðasta þingi voru samþykkt ný lög um lögreglumenn. Með þeim lögum var gengið mjög til móts við gamlar og nýjar óskir sveitarfélaganna um, að ríkissjóður taki meiri þátt í lögreglukostnaði en áður var. Hækkun ríkisútgjalda vegna þessara laga er áætluð í frv. fyrir 1964 nærri 7 millj. kr. í lok síðasta árs var sett ný löggjöf um almannavarnir, og hækkar fjárveiting til þeirra úr 1 í 4 millj. kr. Kostnaður við landhelgisgæzlu hækkar um 4.5 millj. kr. Stuðningur við bindindisstarfsemi er aukinn. Styrkurinn til áfengisvarnaráðs hækkar um 100 þús. kr., upp í 950 þús., styrkurinn til Stórstúku Íslands um 100 þús., upp í 390 þús. Kostnaður við skattamál hækkar um 7 millj. kr. Stafar það bæði af launahækkunum, ýmiss konar stofnkostnaði o. fl. Undanfarið hefur verið unnið að endurskipulagningu á framkvæmd skattamála í samræmi við ákvæði nýju skattalaganna frá 1962. Margt er það í hinu nýja fyrirkomulagi, sem horfir mjög til bóta og er þegar farið að bera árangur. Nú er unnið að því að koma á fót sérstakri eftirlits- og rannsóknardeild við embætti ríkisskattstjóra til þess að hafa strangt og víðtækt eftirlit með framtölum og framkvæmd laga um tekju- og eignarskatt, útsvör, aðstöðugjöld og söluskatt. 12. gr. frv. fjallar um heilbrigðismál. Rekstrarhalli ríkisspítalanna hækkar um rúmar 42 millj. kr. Stafar sú hækkun af launahækkunum að miklu leyti og auknum kostnaði við aukavinnu, en enn fremur af þörf fyrir aukið starfsmannahald við spítalana. 13. gr. A fjallar um vegamál. Fjárveiting til þjóðvega hækkar um 16.5 millj., upp í 107 millj. kr., auk 7.1 millj., sem er vegagjald af benzíni til millibyggðavega. Vegaviðhaldið hækkar um 7 millj., og er nú áætlað, að það kosti 70 millj. kr. á næsta ári. Auk þess eru ætlaðar til greiðslu af vegalánum 10.4 millj. Hér er um að ræða greiðslur af föstum lánum vegna Reykjanesbrautar, Siglufjarðarvegar ytri (Strákavegar), Múlavegar og Hellissandsvegar um Ólafsvíkurenni. Lán voru tekin á þessu ári til að hraða þessum vegaframkvæmdum. Lánin eru flest til 15 ára ég vextir 8½–9½% á ári. 13. gr. B fjallar um samgöngur á sjó. Rekstrarhalli Skipaútgerðar ríkisins hækkar um 5 millj. kr. 13. gr. C er um vitamál og hafnargerðir. Þar er nýr liður: Til greiðslu af hafnarlánum 9.9 millj. kr. Hér er um að ræða greiðslur af framkvæmdalánum, sem tekin hafa verið til landshafna í Keflavík–Njarðvík og í Rifi og til hafnargerðar í Þorlákshöfn. 14. gr. fjallar um kennslumál. Þar er mesta hækkunin til barnafræðslunnar eða 58 millj. rúmar. Meginhluti þess er vegna launahækkunar kennara og vegna fjölgunar kennara til þess að fullnægja fræðsluskyldunni. Framlag til byggingar barnaskóla, sem í smíðum eru, hækkar um 8.6 millj., upp í 36.2. Auk þess eru ætlaðar 8.5 millj. kr. til byggingar nýrra skóla. Framlög til gagnfræðamenntunar hækka samtals um 35.3 millj. Meginhlutinn er þar einnig launahækkun og kennarafjölgun, en þeim þarf að fjölga um 36. Framlag til byggingar gagnfræðaskóla hækkar um 4.7 millj., upp í 22 millj. Á síðasta þingi voru sett ný lög um almenningsbókasöfn, og hækka framlög til þeirra um 2.5 millj. frá gildandi fjárlögum. 15. gr. fjallar um kirkjumál. Þar eru 3 liðir, sem snerta Skálholt: Í fyrsta lagi kostnaður við Skálholtshátíðina 725 þús. kr. Í öðru lagi eftirstöðvar af byggingarkostnaði Skálholtskirkju, sá liður hækkar um 700 þús. í 1.5 millj. Loks er í þriðja lagi einnar millj. kr. framlag til Skálholtsstaðar samkv. ákvæðum laga um afhendingu Skálholts þjóðkirkjunni til handa. Kostnaður við sauðfjársjúkdómavarnir hækkar verulega, vegna þess að fyrir dyrum standa fjárskipti í Dölum. Eru áætlaðar bætur og styrkir í sambandi við fjárskiptin í frv. 8650 þús. kr. Þarna er um að ræða 18 þús. fjár. Síðan fjárlagafrv. var samið og prentað, hafa fulltrúar bænda í Dölum borið fram óskir í sambandi við fjarskiptin, óskir, sem þurfa sérstakrar athugunar við. Vil ég beina því til hv. fjvn., að hún taki það mál sérstaklega til meðferðar í samráði við ríkisstj. Með lögum frá í fyrra var breytt ákvæðum um framlög ríkisins til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis. Áður var hámarksupphæð í lögum um framlag ríkissjóðs 4 millj. á ári. Þetta hámark var nú afnumið, og hækkar fjárveitingin til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis um 14:4 millj. kr. Á 20. gr. eru nokkrar breytingar, m.a. er framlag til byggingar menntaskóla í Reykjavík hækkað um 1 millj. kr. og til byggingar Kennaraskóla Íslands um 1 millj. Þá er nýr liður: Til byggingar handritahúss, að upphæð 3 millj. kr., sem er byrjunarframlag, en auk þess eru í 14. gr. veittar 2 millj. kr. til starfsemi hinnar nýju Handritastofnunar Íslands. Í febrúar 1960, réttum 3 mánuðum eftir að núv. stjórn tók til starfa, voru lögfestar víðtækar efnahagsaðgerðir. Þær miðuðu að því að koma þjóðarbúinu á réttan kjöl eftir stórfelldan hallarekstur undangenginna ára, hafta- og uppbótakerfi og hvers konar skekkjur og aflögun í athafna- og viðskiptalífi. Tilgangurinn var sá að koma á jafnvægi í sem flestum þáttum efnahagslífsins og tryggja örugga og næga atvinnu handa öllum landsins börnum. Hvernig hefur þessi viðreisn tekizt? Þegar litið er á 3 fyrstu árin, árin 1960, 1961 og 1962, er það ljóst, að í öllum meginatriðum tókst viðreisnin vel, þeim árangri var náð, sem að var stefnt. Skulu nefnd hér nokkur dæmi til sönnunar. Hallarekstur þjóðarbúsins gagnvart útlöndum var stöðvaður. Þegar á árinu 1961 tókst að jafna þann halla og ná hagstæðum greiðslujöfnuði við útlönd. Sami árangur náðist á árinu 1962. Í staðinn fyrir sífellt gjaldeyrishungur tókst á þessum árum að safna álitlegum gjaldeyrisforða. Í febrúarlok 1960 var gjaldeyrisskuld bankanna 216 millj. kr., en um síðustu áramót, eftir tæplega 3 ára viðreisn, var gjaldeyrisforði 1150 millj. kr. Með honum var lagður grunnur að lánstrausti Íslands erlendis, eins og verkin sýna, og skapaður varasjóður til þess að mæta örðugleikum af náttúrunnar völdum, markaðstregðu, verðfalli eða öðru óláni, sem við getum ekki við ráðið. Sparifjársöfnun er undirstaða allra framfara. Á henni byggist það, hversu bankar og lánsstofnanir geta lánað mikið út til framkvæmda og fjárfestingar. Sparifjársöfnunin hefur aukizt frá febr. 1960 til síðustu áramóta úr 1825 millj. upp í 3531 millj. eða nær tvöfaldazt. Full atvinna hefur verið yfirleitt um allt land allan þennan tíma. Öll árin voru afgreidd og framkvæmd hallalaus fjárlög. Greiðsluafgangur hefur orðið á hverju ári hjá ríkissjóði, sem var eitt af grundvallarskilyrðum þess, að viðreisnin tækist. Viðskiptafrelsi var stóraukið í landinu, og hagur þeirra, sem verst eru settir í þjóðfélaginu, bættur með meiri umbótum á almannatryggingum en dæmi eru til áður í sögu landsins. í öllum þessum undirstöðuatriðum hefur viðreisnin vel tekizt. En á þessu ári, sem nú er að líða, hefur margt gengið úr skorðum og stefnir nú á annan veg en undanfarin 3 ár. Um orsakir þess skal ég ekki ræða hér. En á þessu ári er orðinn ískyggilegur halli á viðskiptunum við útlönd. Innflutningur hefur aukizt gífurlega, gjaldeyrissjóðurinn hefur ekki vaxið frá áramótum, sparifjáraukning er tregari en áður, eftirspurn eftir vinnuafli er í mörgum greinum svo mikill, að enginn vegur er að fullnægja henni, og yfirborganir og undandráttur sigla í kjölfarið. Fiskvinnslustöðvarnar telja sig trauðlega geta risið undir þeirri hækkun kaups og annars kostnaðar, sem orðinn er. Allir þessir örðugleikar eru heimatilbúnir, og eins og íslenzku þjóðinni hefur tekizt að búa þá til, eins er ég viss um, að hún getur ráðið við þá. En til þess þarf rétt vinnubrögð og snör og djarfleg handtök. Verðbólgan má ekki gleypa hina álitlegu ávexti viðreisnarinnar. Ríkisstj. undirbýr nú lausn vandans. Tillögur sínar mun hún leggja fyrir þing og þjóð innan skamms. Þær munu hvorki fela í sér gengislækkun né uppbótakerfi, heldur heilbrigða lausn til framhalds og verndar viðreisninni. Herra forseti. Ég legg til, að umr. um fjárlagafrv. verði frestað og því vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Fjárlagafrv. það, sem hér liggur fyrir til umr., er það fimmta í röðinni, sem viðreisnarríkisstjórnin leggur fyrir Alþingi. Fyrsta fjárlagafrv. núv. ríkisstj. var fyrir árið 1960. Það frv. var sérstaklega samið með tilliti til hinnar nýju efnahagsmálastefnu, sem ríkisstj. tók upp á árinu 1960. Árið 1960 voru öll útgjöld ríkisins samkv. fjárl. ákveðin 1500 millj. kr. Frv. fyrir 1964, sem hér liggur fyrir til 1. umr., gerir ráð fyrir, að heildarútgjöld ríkisins verði 2539 millj. kr. Hækkunin frá 1960 nemur því 1039 millj. kr. eða rúmum milljarð. Þessi hækkun er um 70%. Þessi samanburður er miðaður við fyrsta fjárlagaár viðreisnarinnar eða við þann tíma, þegar ríkisstj. taldi sig hafa gert nauðsynlegar leiðréttingar á skráningu krónunnar og aðrar fjármálalegar ráðstafanir til jafnvægis í þjóðarbúskapnum, til þess, eins og stjórnin sagði þá, að tryggja stöðugt verðlag og öruggt verðgildi peninganna. Með fjárlagafrv. 1960 var tekið stórfellt hækkunarstökk frá því, sem verið hafði árið áður, 1959. Sé miðað við ríkisútgjöldin árið 1959, áður en viðreisnarstefnan kom til, og þau borin saman við fjárlagafrv. fyrir 1964, kemur í ljós, að heildarhækkunin á sambærilegum grundvelli nemur 1450 millj. kr. eða útgjöldin hafa hækkað um 140%. Nú er það svo, að hverjum þeim, sem lítur á frv. það, sem hér er til umr., hlýtur að vera það ljóst, að útgjöld þess eiga eftir að hækka í meðförum Alþingis um marga milljónatugi. Þannig er augljóst, að útgjöld til tryggingamála hljóta að hækka mikið, og óhugsandi er annað en ellilaun og örorkulaun og ýmsar aðrar bætur almannatrygginganna verði hækkaðar til samræmis við launahækkun opinberra starfsmanna og annarra launþega, eins og jafnan hefur verið gert áður. Þær hækkanir hljóta að nema tugum milljóna. Hið sama er að segja um eftirlaun og lífeyrisgreiðslur ríkisins, þær verða að sjálfsögðu hækkaðar líka, enda ráð fyrir því gert í grg. frv. Hækkanir á heildarútgjöldum ríkissjóðs á árinu 1964 frá því, sem var á fyrsta ári viðreisnarinnar, 1960, munu því verða enn þá meiri en hér hefur verið tilgreint af mér í tölum. Þessar gífurlegu hækkanir á útgjöldum ríkissjóðs á viðreisnartímabilinu segja sína sögu. Þær sýna, að á þessu tímabili hefur ekki ríkt stöðugt verðlag eða öruggt verðgildi peninganna. Þær sýna þvert á móti, að ráðstafanir viðreisnarinnar í efnahagsmálum hafa leitt til meiri stökkbreytinga í verðlagsmálum en áður hefur þekkzt. Hinar miklu útgjaldahækkanir á fjárlögum á viðreisnartímanum eru aðeins augljóst dæmi um þá þróun verðlags- og fjármála, sem yfir hefur gengið í landinu á síðustu árum. Ríkissjóður er ekki einn um það að hafa orðið að hækka útgjöld sín á þennan hátt. Flest fyrirtæki, stofnanir og einstaklingar hafa sömu sögu að segja. Tökum eina af stærstu ríkisstofnunum sem dæmi, póst og síma. Árið 1960 voru öll útgjöld þeirrar stofnunar áætluð 147 millj., en nú, 1964, eru öll útgjöld pósts og síma áætluð 314 millj. kr., eða útgjöldin hafa hækkað um meira en 100%. Þannig hefur þróunin í verðlags- og fjármálum verið. Þessi hefur orðið niðurstaðan af loforðum viðreisnarstefnunnar um stöðugt verðlag og öruggt verðgildi peninganna. Fjárlög ríkisins verða ekki afgreidd nema í nánu samræmi við ríkjandi ástand í efnahagsmálum þjóðarinnar almennt. Eftir fjögurra ára viðreisn hafa ný, stórfelld efnahagsvandamál komið til sögunnar í íslenzkum þjóðarbúskap, - vandamál, sem nú í dag virðast vera meiri og erfiðari en áður hefur verið við að glíma um langan tíma. Ég mun því ekki ræða nánar í þessum umr. fyrirliggjandi fjárlagafrv. sérstaklega, heldur nota tíma minn til þess að víkja nokkuð að ástandi efnahagsmálanna almennt. Þeir munu fáir vera, sem ekki viðurkenna, að staðan í efnahagsmálum þjóðarinnar nú á þessu hausti sé erfiðari viðfangs og vandamálin torleystari en oftast áður. Mest beinist athygli manna að þróun verðlags- og launamála. Við skulum athuga þessa tvo veigamiklu þætti efnahagsmálanna nokkru nánar. Samkv. nýjustu upplýsingum Hagstofu Íslands er vísitala matvöru komin upp í 175 stig, en það þýðir, að matvörur þær, sem reiknað er með í vísitölunni, hafa hækkað að meðaltali um 75% í tíð núv. ríkisstj. Samkv. sömu upplýsingum hagstofunnar kemur í ljós, að allar vörur og öll þjónusta, sem reiknað er með í útgjöldum vísitöluheimilisins, hafa hækkað um 63% að meðaltali í tíð viðreisnarstj. Útreikningar hagstofunnar sýna, að hinn 1. okt. s.l. var svo komið, að útgjöld vísitöluheimilisins fyrir vörur og þjónustu námu orðið 80 þús. kr. Sé við þau útgjöld bætt húsaleigu. 2 þús. kr. á mánuði, eða 24 þús. kr. á ári, og opinberum gjöldum, eins og reiknað er með í vísitölunni, 12 400 kr., og þó fullt tillit tekið til fjölskyldubóta og niðurgreiðslna, þá eru heildarútgjöld vísitöluheimilisins orðin 109 500 kr. Verkamannakaup fyrir 8 stunda vinnudag alla virka daga ársins á núgildandi kaupi nemur hins vegar aðeins 67 200 kr. Miðað við þessi heildarútgjöld vantar því á 42 300 kr. á ári, til þess að tekjur fyrir 8 stunda vinnudag á gildandi dagvinnukaupi hrökkvi fyrir útgjöldum meðalfjölskyldunnar. Árið 1959, eftir að kaupið hafði þó verið fært niður með lögum, voru heildarútgjöld vísitölufjölskyldunnar á sama hátt reiknuð 66181 kr., en dagkaup fyrir 8 stunda vinnudag allt árið 49 608 kr. Þá vantaði verkamann 16 573 kr. á ári, til þess að dagvinnukaupið hrykki fyrir meðaltalsútgjöldum, en nú vantar sem sagt ekki 16 þús., heldur 42300 kr., reiknað á sama hátt, eða 25 727 kr. meira nú en þá. Þannig hefur sífellt hækkandi verðlag raunverulega minnkað kaupmátt tímakaupsins. Sú geigvænlega dýrtíð, sem nú er orðin, er þó ekki allur vandinn í verðlagsmálunum, sem við er að fást í dag. Fyrirsjáanlegt er, að miklar hækkanir eru á næstu grösum í flestum greinum. Hið háa verðlag nú er þannig í upphafi stórfelldra launahækkana, sem enn eru ekki farnar að segja til sín í verðlaginu. Á næstunni koma hækkanir á rafmagni, hita, strætisvagnagjöldum, sjúkrasamlagsgjöldum og margs konar þjónustu, og enn eru ókomnar inn í verðlagið ýmsar afleiðingar af hækkun landbúnaðarvaranna frá í haust. Og enn eiga eftir að segja til sín í verðlaginu áhrifin af kauphækkun opinberra starfsmanna, kauphækkun bæjarstarfsmanna, væntanlegri kauphækkun verzlunarfólks og óhjákvæmilegri hækkun á kaupi iðnverkafólks og verkamanna. Þá hefur ríkisstj. tilkynnt í fjárlagafrv., að hún hafi ákveðið að minnka niðurgreiðslur á vörum innanlands á næsta ári um 92 millj. kr., en það jafngildir stórfelldri verðhækkun á fiski, smjöri, smjörlíki, kaffi og fleiri vörum. Vandinn, sem við er að glíma í verðlagsmálunum, er ekkert smásmíði. En hverjar eru orsakirnar til þessarar gífurlegu dýrtíðar, til þessarar þróunar í verðlagsmálum í landinu? Orsakir þessarar óheillaþróunar er að rekja beint til efnahagsmálastefnu ríkisstj. sjálfrar. Á tímabili viðreisnarinnar hafa verið framkvæmdar tvær gengislækkanir, auðvitað með afleiðingum hækkandi verðlags. Á tímabili viðreisnarinnar hefur verið haldið uppi hreinu vaxtaokri, sem auðvitað hefur leitt af sér aukinn kostnað í ýmsum greinum, m.a. stóraukinn húsnæðiskostnað. Á tímabili viðreisnarinnar hefur álagning verzlunar- og þjónustufyrirtækja verið hækkuð eða gefin frjáls, sem skiljanlega hefur leitt til hækkandi verðlags. Nú fyrir skemmstu voru öll flutningsgjöld skipafélaga gefin frjáls, sem auðvitað leiðir af sér tugmilljóna hækkun á vöruverði. Stefna ríkisstj. hefur verið frjáls verðmyndun, þ.e.a.s. frjáls álagning, frjálsræði fyrirtækja og stofnana til þess að hagnast eftir getu. Verðlagseftirlit hefur raunverulega verið að engu gert. Það er þessi stefna frelsisins, hinna frjálsu gróðasjónarmiða og gengislækkunarráðstafanirnar, sem magnað hafa dýrtíðina og skapað hafa þann vanda, sem nú er við að glíma í verðlagsmálunum. Það er alger misskilningur að halda, að hin mikla dýrtíð nú eigi rætur sínar að rekja til of mikilla kauphækkana. Hitt er augljóst mál, sem allir verða að skilja, að með öllu er útilokað, að kaupgjald hækki ekki á eftir miklum verðlagshækkunum. Auðvitað hefur reynslan líka orðið sú hér á landi á undanförnum árum. Staðreyndir kaupbreytinganna á undanförnum árum eru þessar í aðalatriðum. Allt árið 1959 bjó verkalýðshreyfingin í landinu við skert kaup frá því, sem hún hafði löglega samið um við atvinnurekendur. Það voru núv. stjórnarflokkar, sem þá færðu kaupið niður með lögum. Og enn tóku launþegar á sig kaupskerðingu með gengislækkunarlögunum í febr. 1960, og þeir biðu með óbreytt kaup fram á mitt ár 1961. Á þessu tímabili hafði kaupmáttur tímakaups farið úr 109 stigum í ársbyrjun 1959 í 84 stig í apríl 1961. Kaupmáttur hafði þannig stórlækkað, og stjórnarflokkarnir höfðu fengið biðtíma til þess að reyna efnahagsmálatill. sínar í 2½ ár án nokkurra kauphækkana. Á miðju ári 1961 var samið um 10–12% kauphækkun verkafólks. Sú kauphækkun náði ekki að jafna þá kjaraskerðingu, sem orðið hafði á tíma viðreisnarinnar. Þessari kauphækkun svaraði ríkisstj. strax með nýrri gengislækkun, sem á skömmum tíma tók allar kauphækkanir til baka og ríflega það. Síðan hafa kauphækkanir verkafólks verið litlar og aðeins gerðar til þess að víkja af herðum verkafólks sárasta þunga sívaxandi dýrtíðar. Og nú í dag er þannig ástatt, að kaupmáttur tímakaups verkamanna er aðeins 82 stig og hefur aldrei orðið lægri um margra ára skeið. Þannig eru staðreyndir kaupgjaldsbreytinganna alveg augljósar. Kaupið hefur dregizt langt aftur úr, en dýrtíðin rokið fram úr. Nauðvörn verkamanna og allra hinna lægst launuðu í þessu ójafna kapphlaupi hefur orðið sú að bæta við sig vinnustundum á hverjum degi og vinna fleiri og fleiri helgidaga ásamt með stóraukinni vinnu barna og kvenna og jafnvel gamalmenna. Þannig hefur tekizt að halda í horfinu á móti síhækkandi verðlagi. Eins og nú er ástatt í íslenzkum efnahagsmálum, er óhjákvæmileg nauðsyn, að stjórnarvöld landsins viðurkenni þær staðreyndir, sem hér hafa verið raktar, ef nokkur von á að vera til þess, að hægt verði að ráða fram úr þeim vanda, sem við er að fást. Ríkisstj. verður að viðurkenna, að það eru afleiðingar af viðreisnarstefnu hennar, sem skapað hafa vandann, en ekki óeðlilegar kauphækkanir. Orsakir vandans liggja í endurteknum gengisfellingum, vaxtaokri og í hinni frjálsu verðmyndun, þ.e.a.s. orsakirnar liggja í því, að sjónarmið gróðahyggjunnar hefur fengið að ráða. Launahækkanirnar hafa komið á eftir og eru núna að koma í ríkara mæli en nokkru sinni áður vegna þessarar þróunar. S.l. sumar kvað opinber dómstóll, kjaradómur, upp úrskurð um launakjör opinberra starfsmanna. Niðurstaða dómsins er talin hafa orðið sú, að meðaltalshækkun á kaupi opinberra starfsmanna hafi orðið um 45%. Ýmsir embættismenn hafa þó fengið miklu meiri hækkun eða 70–90%. Samkv. fjárlfrv. fyrir næsta ár telur fjmrh., að laun starfsmanna ríkisins muni hækka eftir dómnum um 225 millj. kr. og e.t.v. meir. Orsaka þessara miklu hækkana er að leita til mjög mikillar og almennrar óánægju, sem orðin var meðal embættismanna með launakjörin. Þannig höfðu verkfræðingar staðið í verkföllum út af sínum launakjörum, læknar sagt upp störfum og kennarar hótað að leggja niður sín störf. Auðvitað var hér að verki hin almenna þróun efnahagsmálanna í landinu. Næst á eftir kjaradómi komu blaðamenn og kröfðust kauphækkunar til jafns við opinbera starfsmenn, og nú brá svo við, að jafnvel blaðamenn Morgunblaðsins, sem alltaf höfðu, eins og hugsunarlausar vélar, skammazt út í allar launaleiðréttingar verkamanna og dásamað viðreisnarstefnuna, nú fóru þeir í verkfall og kröfðust 40–50% kauphækkunar sér til handa, auðvitað ekki af illgirni og fjandskap út í stjórnarstefnuna, heldur vegna þarfar á hækkuðu kaupi. Á eftir blaðamönnum komu svo starfsmenn Reykjavíkurborgar og bankanna, og þeir heimtuðu einnig stórfelldar kauphækkanir og fengu þær a. m. k. til jafns við opinbera starfsmenn. Og nú hafa samtök verzlunar- og skrifstofufólks gert sínar launakröfur um 40–50% kauphækkun eða til jafns við aðrar hliðstæðar vinnustéttir. Og síðast eru svo komnar fram kröfur almennu verkalýðsfélaganna, og þar er farið fram á 40% kauphækkun. Allar þessar kauphækkanir, sem ýmist eru þegar samþykktar eða hljóta að ná fram að ganga að meira eða minna leyti, eiga orsakir sínar að rekja til efnahagsmálastefnu ríkisstj. Það er aðalatriði málsins, sem stjórnarvöldin verða að átta sig á. Auðvitað eru þessar kaupbreytingar og kaupkröfur misjafnlega réttlátar og eðlilegar. Sumar eiga eflaust fullan rétt á sér, aðrar eru vafasamar. Það er ekki aðalatriði málsins. Hitt skiptir mestu máli, að þessar almennu og miklu kaupbreytingar, sem m.a. sumt af tryggasta stuðningsliði stjórnarflokkanna stendur að, eru ekki komnar fram að ástæðulausu. Þær eru ekki komnar fram af fjandskap við ríkisstj. Ástæðurnar eru þær, að launastéttir landsins þola ekki lengur hina skilningslausu, neikvæðu kauplækkunar- og kjaraskerðingarstefnu viðreisnarinnar. Ríkisstj. hefur allt of lengi blekkt sjálfa sig og aðra um hið rétta ástand efnahagsmálanna. Hún hefur hamrað á því, að viðreisnarstefna hennar hafi unnið afrek í efnahagsmálum þjóðarinnar. Viðreisninni var þakkaður mikill sjávarafli og auknar þjóðartekjur. Viðreisninni var þökkuð mikil atvinna. Viðreisnin var sögð hafa leitt til þess, að þjóðin ætti nú yfir 1 milljarð í gjaldeyrissjóði, og því var jafnvel haldið fram, að viðreisnin hefði fært launastéttunum í landinu hækkað raunverulegt kaup. Með slíkum blekkingum sem þessum smokraði ríkisstj. sér í gegnum síðustu alþingiskosningar. Henni tókst að blekkja þjóðina, og ekki er fjarri að álykta, að ýmsir af framámönnum stjórnarliðsins hafi ekki heldur gert sér fulla grein fyrir ástandi málanna. Viðreisnarstefnan átti auðvitað engan þátt í hinum gífurlega mikla síldarafla. Hitt var annað mál, að hinn mikli afli breiddi nokkuð yfir eða dró úr ágöllum viðreisnarstefnunnar. Hugsið ykkur, hvernig farið hefði, ef síldarafli hefði ekki orðið meiri s.l. 2 ár en hann var t.d. á dögum vinstri stjórnarinnar. Hvað hefði þá gerzt? Nú ætlar allt um þveran hrygg að brotna í efnahagsmálum þjóðarinnar, þó að um metaflaár sé að ræða. Hinn mikli gjaldeyrissjóður viðreisnarinnar var mestmegnis blekking í lok septembermánaðar s.l. var gjaldeyriseign bankanna talin 1.082 millj. kr. Á sama tíma voru stutt vörukaupalán verzlunarinnar við útlönd talin af bönkunum 550 millj. kr. Sé sú upphæð dregin frá, eins og auðvitað ber að gera, þá hefur nettógjaldeyriseignin numið 532 millj. kr. í septemberlok. Þess ber svo að gæta, að sú gjaldeyriseign er til komin m.a. á þann hátt, að tekin hafa verið erlendis lán á þessu og s.l. ári, sem nema mun hærri upphæð, og hefðu þau lán ekki verið tekin, hefði enginn gjaldeyrissjóður verið til. Þannig tók t.d. ríkissjóður um 240 millj. kr. lán í Bretlandi, og lán hafa verið tekin út á fiskafurðir frystihúsanna í Bandaríkjunum, sem nema rúmum 200 millj. kr. Þessi og önnur lán hafa auðvitað bætt gjaldeyrisstöðu bankanna, en ekki þjóðarheildarinnar. Eitt af grundvallarstefnumiðum viðreisnarinnar var, að hér skyldi byggt upp frjálst hagkerfi, eins og það var orðað. Hið frjálsa hagkerfi var fólgið í því, að innflutningsverzlunin skyldi gefin frjáls. Innflytjendur áttu að fá gjaldeyri eftir vild og geta keypt inn það, sem þeir vildu og þar sem þeir vildu. Síðan átti að aflétta sem fyrst öllu verðlagseftirliti og frjáls verðmyndun átti að ráða í fjárfestingarmálum og peningamálum átti einnig allt að vera frjálst, engar hömlur, engin ríkisafskipti. Þessa stefnu hefur ríkisstj. burðazt við að framkvæma, þó með nokkrum undanþágum, þar sem gróðamönnum hefur þótt annað hentugra. Þessi stjórnleysisstefna í viðskipta- og fjárfestingarmálum hefur þegar beðið gjörsamlegt skipbrot. Viðskmrh. hefur nýlega viðurkennt í ræðu, að á yfirstandandi ári hafi innflutningur til landsins orðið allt of mikill og neyzla og fjárfesting hafi farið langt fram úr öllum áætlunum. Nú hafa þó verið í gildi öll þau sjálfvirku ráð, sem stjórnin telur að stjórnað geti þessum málum. Vextir hafa verið feiknaháir til þess að draga úr útlánum. Sparifjárbinding hefur verið framkvæmd í stórum stíl. Bönkunum hefur verið refsað með 18% vöxtum, ef þeir lánuðu út of mikið fé, og mikið vöruúrval hefur átt að tryggja lágmarkssamkeppnisverð á innanlandsmarkaði. Viðskmrh. viðurkennir, að illa hafi farið, en hvað vill hann gera? Jú, afstaða hans er sú að sama stjórnleysiskerfið skuli gilda áfram. Ráðið er, segir hann, samræmdar aðgerðir í peningamálum, fjármálum og launamálum. M.ö.o.: leiðin virðist vera þessi, að hækka vexti enn og auka enn á sparifjárbindingu til þess að draga úr útlánum bankanna, og svo þarf enn að minnka kaupið, til þess að eyðslan og fjárfestingin minnki. Hvílík skammsýni, að sjá ekki betur, hvað gera þarf. Hinn skipulagslausi innflutningur hefur leitt til þess, að þjóðin hefur sóað hundruðum millj. á bílakaup fram yfir það, sem hóflegt hefði verið á þessu ári. Skipulagsleysið í fjárfestingarmálunum hefur leitt til þess, að íbúðarhúsabyggingar hafa dregizt saman á undanförnum árum, á sama tíma og verzlunarhúsnæði, bankabyggingar og hótel hafa stóraukizt samkvæmt opinberum skýrslum. Þjóð, sem stendur í mikilli uppbyggingu, verður blátt áfram að gera sér fyrir fram allnákvæma grein fyrir því, hve miklu hún getur eytt í fjárfestingu og hvaða fjárfesting þarf að ganga fyrir. Handahóf gróðasjónarmiðsins má ekki ráða í slíkum tilfellum. Reynslan hefur áþreifanlega sannað, að stjórnleysisstefna ríkisstj., þ.e.a.s. sú stefna að gefa gróðaöflunum lausan tauminn í verðlags-, viðskipta- og fjárfestingarmálum, fær ekki staðizt. Viðreisnarstefnan er hrunin. Þeirri efnahagsstefnu verður ekki haldið lengur áfram nema með vaxandi erfiðleikum og tjóni fyrir þjóðarheildina. Þetta er nú viðurkennt af mönnum úr öllum flokkum og öllum stéttum. Þessa staðreynd verður ríkisstj. líka að viðurkenna. Frá viðreisnarstefnunni verður að hverfa. Nýja stefnu verður að taka upp í efnahagsmálum þjóðarinnar, - stefnu, sem byggir á sanngirni og samkomulagi við launþega og setur hagsmuni útflutningsframleiðslunnar ofar hagsmunum milliliða og kaupsýslumanna. Það, sem skiptir mestu máli í dag í íslenzkri pólitík, er að viðurkenna þá staðreynd, að landinu verður ekki stjórnað, svo að vel sé og til heilla fyrir þjóðarheildina, nema í vinsamlegu samstarfi við launþegasamtökin í landinu, við undirstöðuafl þjóðfélagsins, sterkustu skipulagsheildina í landinu. Grundvöllur viðreisnarstefnunnar var sá, að landinu skyldi stjórnað í andstöðu við launþegasamtökin og ráðið skyldi fram úr vandamálum þjóðfélagsins í fullri andstöðu við hagsmuni launþega, en eftir hagsmunum milliliða og gróðamanna. Það var jafnvel talið sem dæmi um óþingræðisleg vinnubrögð að ræða um lausn efnahagsvandamálanna við aðila utan Alþingis, eins og launþegasamtökin. Þó að vandi efnahagsmálanna sé mikill í dag vegna langvarandi rangrar stefnu í grundvallaratriðum, þá eru þó möguleikar þjóðarinnar til þess að ráða fram úr vandanum á ýmsan hátt góðir. Framleiðslutæki þjóðarinnar eru meiri og betri nú en nokkru sinni fyrr. Möguleikar til enn stóraukinnar framleiðslu eru vissulega fyrir hendi. Markaðir eru nægir, ef viðskiptamálum þjóðarinnar er beitt á hagkvæmasta hátt. Enginn vafi er á, að hægt er að stórauka þjóðartekjurnar á næstu árum með aukinni tækni, betri nýtingu þess, sem aflað er, og meiri hagkvæmni í rekstri. En skilyrði þess, að hægt sé að komast út úr vandanum nú, er að skipt sé um stefnu í grundvallaratriðum. Við Alþb.-menn höfum frá byrjun barizt gegn kjaraskerðingarstefnu núv. stjórnarflokka. Við börðumst gegn lögþvingaðri lækkun á kaupi verkamanna, sjómanna og bænda árið 1959, sem þessir flokkar þá knúðu fram. Þá brást Framsfl. og aðstoðaði við þá kjaraskerðingu. Við börðumst gegn því, að vísitölutrygging á kaupi yrði afnumin, en slík trygging var nauðvörn verkamanna og bænda gegn hækkandi dýrtíð. Í því máli brást Framsfl. einnig. Við Alþb.-menn höfum allan tímann barizt fyrir því, að mynduð yrði sem sterkust samstaða vinstri aflanna í landinu gegn hægri stefnu viðreisnarinnar. Í alþingiskosningunum s.l. sumar brást Framsfl. vonum vinstri manna með því að neita með öllu að lýsa yfir, að meirihlutaaðstaða vinstri manna yrði að kosningum loknum notuð til sameiginlegrar stjórnarstefnu. Þá varð ljós afstaða framsóknarforingjanna, að þeirra keppikefli var að fá aðstöðu til samninga við stjórnarflokkana, annan eða báða, en ekki að knýja fram sigur vinstri manna í landinu og breytta stefnu í grundvallaratriðum. Afstaða foringja Framsfl. er enn sú sama: Þeir miða allt við að fá samningsaðstöðu fyrir sig, en hafna öllu samstarfi við okkur Alþb.-menn., Þeir. vita þó fullvel, að enginn flokkur í landinu er eins sterkur í röðum verkalýðshreyfingarinnar og Alþb. né getur í jafnríkum mæli og það talizt flokkur verkalýðsins í landinu. Þessi afstaða foringja Framsfl. hefur glögglega komið fram á þessu þingi. Þeir hafa lagt áherzlu á, að við Alþb.-menn fengjum hvergi fulltrúa í þingnefndum, og hafa neitað öllu samstarfi við okkur, jafnvel í nefndum eins og kjörbréfanefnd og þingfararkaupsnefnd hefur Framsókn þótt nauðsynlegt að fá tvo flokksmenn sína kosna, til þess að enginn Alþb.-maður skyldi eiga þar sæti. Það er ljóst, að hverju ráðamenn Framsóknar stefna. Við Alþb.-menn munum vissulega draga okkar lærdóma af reynslunni. Í dag stendur verkalýðshreyfingin frammi fyrir miklum vanda, sennilega stórfelldum verkfallsátökum, ef að venju lætur. Kjaraskerðingarstefna viðreisnarinnar hefur bitnað þyngst á verkafólki og bændum. Barátta verkalýðssamtakanna fyrir kaupleiðréttingu verkafólki til handa er jafnframt barátta fyrir bættum launum bænda, því að kjör þessara stétta eru bundin saman með lögum. Í komandi baráttu verður verkalýðsstéttin að treysta á sig sjálfa. Hér á Alþingi er ekki nægilegur liðsstyrkur, til þess að málin verði leiðrétt þar. Aðstaða verkamanna í komandi kaupátökum er sterk. Enginn getur neitað því, að hið almenna verkamannakaup hefur hækkað miklu minna en dýrtíðin. Hin raunverulegu kjör hafa því versnað þrátt fyrir eindæma góðæri. Og enn þá síður verður því neitað, að hið almenna verkamannakaup hefur stórlega dregizt aftur úr kaupi annarra starfsstétta. Samanburður á kaupi nokkurra starfsgreina ber m.a. þetta með sér: Frá 1. okt. 1958 til 1. okt. 1963 hefur kaup ráðh. t.d. hækkað um 141%, kaup ráðuneytisstjóra um 140%, kaup borgarstjórans í Reykjavík um 137%, borgarverkfræðings í Reykjavík um 134%, skólastjóra barnaskóla með 11–18 kennara um 136%, fulltrúa I. flokks í stjórnarráðinu um 110%, lögregluþjóna ríkisins um 81%, bílstjóra stjórnarráðsins um 81%, ritara I. flokks í stjórnarráðinu um 132%, en almennur dagvinnutaxti verkamanna hefur á þessum tíma hækkað um aðeins 28%. Sá vandi, sem útflutningsframleiðslan nú stendur frammi fyrir vegna þróunar verðlagsmálanna innanlands og þeirra stórfelldu kauphækkana, sem nú ganga yfir, er vissulega mikill. Sá vandi verður ekki leystur með því að grafa hausinn í sandinn og látast ekki sjá eða skilja hið rétta samhengi málanna, að vilja ekki viðurkenna orsakir þess, að svo er komið sem komið er. Sumir hæstv. ráðh. og stjórnarblöðin hafa nú síðustu dagana sagt, að nú verði að stinga við fótum og hindra frekari kauphækkanir. Sem sagt, eftir að ritstjórar stjórnarblaðanna hafa fengið 40–50% kauphækkun og ráðh. 90–100% kauphækkun, þá á að hindra frekari kauphækkanir. Dettur ríkisstj. virkilega í hug, að eftir það, sem hún hefur gert í verðlagsmálunum og stefna hennar hefur leitt til, og eftir þær kauphækkanir, sem hún hefur samþykkt, sé hægt að hindra kauphækkun verkafólks? Hefur ríkisstj. ekki gert sér ljóst, að það þarf að ráðast gegn orsök vandans, en ekki neita afleiðingunum? Öll sanngirni mælir með kröfum verkalýðsfélaganna um kauphækkun, og því verður ekki trúað að óreyndu, að almenn viðurkenning fáist ekki á nauðsynlegri leiðréttingu á kjörum hinna lægst launuðu í þjóðfélaginu. Sanngjörn kauphækkun er auðvitað mikilvæg fyrir verkalýðssamtökin. En rétt er þó að gera sér fulla grein fyrir því, að slíkur vinningur, sem felst í kauphækkun, nær skammt, ef ekki fylgir á eftir breytt stjórnarstefna, breytt viðhorf stjórnarvaldanna til kjaramála launastéttanna. Af þeim ástæðum er mikilvægasta verkefni launastéttanna nú í dag að knýja fram breytta stjórnarstefnu, - nýja stefnu, sem tryggi launþegum landsins réttlátan hluta af vaxandi þjóðartekjum.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, hefur gert svo glögga grein fyrir fjárlagafrv. og fjármálum ríkissjóðs, að ég tel ekki ástæðu til að gera þau mál frekar að umræðuefni í þeim orðum, sem ég segi hér. Ég ætla ekki heldur að fara að karpa við stjórnarandstöðuna í tilefni af málflutningi hennar hér í þessum umr. eða í dagblöðunum. Mér finnst tíma mínum hér í kvöld vera betur varið til þess að ræða við ykkur, hlustendur góðir, nokkur mikilvæg grundvallaratriði í stjórnmálum og efnahagsmálum okkar Íslendinga, - grundvallaratriði, sem mér virðast allt of oft gleymast í daglegu argaþrasi. Íslendingar eru fámennust þeirra þjóða í heiminum, sem komið hafa á fót sjálfstæðu ríki. Íslenzka ríkið er í tölu yngstu fullvalda ríkja í veröldinni. Margs konar erfiðleikar eru því samfara að vera fámenn þjóð í stóru og harðbýlu landi. Og tíminn, sem Íslendingar hafa haft til að koma á fót menningarþjóðfélagi með góðum lífskjörum, hefur verið stuttur. Okkur gleymist það of oft, að um aldamótin síðustu voru Íslendingar fátæk þjóð bænda og fiskimanna, sem erjaði landið og sótti sjóinn með frumstæðum aðferðum. En eftir að stjórnin fluttist inn í landið í byrjun aldarinnar, botnvörpungar og vélskip ollu byltingu í atvinnuháttum og ný skipan komst á peninga- og bankamál þjóðarinnar með stofnun seðlabanka, hófst tímabil örra framfara. Á aðeins 60 árum hefur fámennustu þjóð veraldar tekizt að koma á fót iðnvæddu þjóðfélagi, þar sem borgararnir búa við lífskjör, sem eru hliðstæð því, sem gerist í nálægum Evrópulöndum, en meiri jöfnuður ríkir í afkomu og eignaskiptingu en dæmi munu til annars staðar. En þessi þróun hefur ekki orðið með jöfnum hætti. Hún hefur þvert á móti gerzt í stökkum, en stöðvazt á milli. Fram að heimsstyrjöldinni fyrri var framþróunin ör. Styrjaldarárin voru þjóðinni hins vegar óhagstæð. Áratugurinn frá lokum fyrri heimsstyrjaldar og fram til heimskreppunnar miklu um 1930 var nýtt framfaratímabil. Heimskreppan varð Íslendingum aftur á móti mikið áfall og áratugurinn 1930–1940 erfiður. Þegar heimsstyrjöldin síðari skall á, voru lífskjör á Íslandi meðal þeirra, sem lökust voru í Vestur-Evrópu. En í heimsstyrjöldinni síðari gerbreyttist efnahagur þjóðarinnar. Lífskjörin bötnuðu stórlega og Íslendingar eignuðust meiri sjóði erlendis en þeir höfðu nokkurn tíma átt fyrr. Um leið fór efnahagskerfi þjóðarinnar úr skorðum, eins og raunar efnahagskerfi annarra Evrópuþjóða, hvort sem þær voru beinir þátttakendur í styrjöldinni eða ekki. Flestar Evrópuþjóðanna voru þó búnar að koma efnahagsmálum sínum í eðlilegt horf um eða upp úr 1950. Hér á landi hafði röskunin hins vegar orðið svo róttæk, að erfitt reyndist að koma á aftur eðlilegum búskaparháttum hliðstæðum þeim, sem tíðkast í þeim lýðræðisríkjum, sem lengst eru á veg komin í iðnþróun og þar sem lífskjör eru bezt. Íslendingar eiga því enn við að etja margs konar efnahagsvandamál, sem beint eða óbeint má rekja til styrjaldaráranna og þeirrar röskunar, sem þá varð á efnahagslífinu öllu. Þegar núv. stjórnarflokkar tóku við stjórnartaumunum í árslok 1959, var Ísland eina landið í Vestur-Evrópu, sem hafði alrangt gengi á gjaldmiðli sínum og reyndi að draga úr misræminu, sem af því leiddi, með víðtæku kerfi útflutningsbóta og innflutningsgjalda. Ísland var þá eina landið í Vestur-Evrópu, sem bjó við ströng höft í utanríkisverzlun og gjaldeyrisviðskiptum. Ísland var eina landið í Vestur-Evrópu, þar sem allsherjareftirlit var með fjárfestingu og verðlagi. Ísland var eina landið í Vestur-Evrópu, sem hafði ekki dregið úr niðurgreiðslum úr ríkissjóði til lækkunar á verðlagi síðan á styrjaldarárunum. í engu öðru landi Vestur-Evrópu voru eins náin tengsl og hér á milli kaupgjalds og vísitölu framfærslukostnaðar og á milli landbúnaðarverðs og atvinnutekna launastétta. Um áramótin 1959–1960 bar íslenzkt efnahagslíf enn í grundvallaratriðum þann svip, sem það hafði hlotið í heimsstyrjöldinni síðari, þegar utanaðkomandi breytingar urðu svo snöggar og gagngerar, að grundvöllur framleiðslu- og viðskiptalífsins raskaðist og ríkið varð að láta til sín taka á fjölmörgum sviðum, til þess að allt færi ekki úr böndunum. Á fyrsta áratugnum eftir styrjöldina höfðu allar aðrar nálægar þjóðir leiðrétt þá röskun, sem komst á efnahagsmál þeirra á styrjaldarárunum. En 15 árum eftir lok stríðsins sátu Íslendingar enn uppi með efnahagskerfi, sem hafði mótazt af sérstökum vandamálum styrjaldaráranna, en hlaut að verða heilbrigðri framþróun fjötur um fót á friðartímum. Reynslan varð líka sú, að á þessum 15 árum eftir lok stríðsins urðu efnahagsframfarir hér á landi hægari og minni en í flestum nálægum löndum. Hins vegar höfðu lífskjörin hér batnað mikið á stríðsárunum, samtímis því sem þau höfðu versnað með flestum nágrannaþjóðanna. Ísland var því komið á undan flestum þjóðum Vestur-Evrópu í lífskjörum í styrjaldarlokin. Þess vegna voru lífskjörin hér við upphaf sjöunda áratugsins svipuð því, sem þau gerast yfirleitt í Vestur-Evrópu, þótt framþróunin þar hefði frá styrjaldarlokum verið örari en hér. Það, sem gert var 1960, var mikið átak til þess að þurrka svipmót efnahagskerfis styrjaldaráranna af íslenzku atvinnu- og viðskiptalífi. Gengið hefur verið skráð rétt, frjálsræði hefur verið aukið mjög í viðskiptalífinu. Þetta hefur stuðlað að því, að framleiðsla hefur aukizt meira og meiri hagkvæmni hefur gætt í framleiðslu og viðskiptum en ella hefði verið. Um leið hefur þetta stuðlað að bættum lífskjörum. Samhliða hefur mikið átak verið gert í félagsmálum og menningarmálum, til þess að gera þjóðfélagið réttlátara og betra. En á 4 árum hefur ekki tekizt að bæta úr öllu, sem aflaga fór á 5 styrjaldarárum og ekki tókst að lagfæra á 15 árum eftir styrjöldina. Það er skipun launamála og verðlagsmála landbúnaðarins, sem nú er fyrst og fremst áfátt í íslenzkum efnahagsmálum. Afleiðing þeirrar stefnu, sem fylgt hefur verið á þessum sviðum, hefur verið síendurtekin röskun á almennu verðlagi í landinu. Ég held, að sjálft skipulag samtaka launþega og vinnuveitenda eigi verulegan þátt í því ástandi, sem ríkir í þessum efnum. Það sæti sízt á Alþfl.-manni að bera brigður á þá þýðingu, sem verkalýðshreyfingin hefur haft fyrir þróun nútímaþjóðfélags, eða gera lítið úr því mikilvæga hlutverki, sem hún hefur gegnt og getur gegnt framvegis. Ekki er heldur hægt að draga í efa nauðsyn þess, að vinnuveitendur bindist samtökum sín í milli, eins og launþegar gera. En skynsamlegt skipulag er nauðsynlegt á samtökum launþega og atvinnurekenda eins og öllum öðrum samtökum. Heildarárangur af starfsemi þeirra verður einnig því aðeins hagkvæmur, að um samræmda heildarstefnu sé að ræða. Íslenzkir launþegar greinast í fjölmörg félög, flest þeirra smá. Hvert félag gerir samning um kaup og kjör fyrir félaga sína. Af þessu leiðir, að við sama fyrirtæki, jafnvel á sama vinnustað, geta unnið menn úr mörgum verkalýðsfélögum, sem semja hvert á sínum tíma um kaup og kjör og hafa ekki samráð innbyrðis um afstöðu sína, reyna jafnvel hvert um sig að ná hagkvæmari samningum en hin félögin. Vinnuveitendur greinast einnig í mörg samtök, og eru þeir þó að sjálfsögðu miklu færri en launþegarnir. Af þessu hvoru tveggja leiðir, að sífelld hreyfing er á launamarkaðinum. Sérhver lítill hópur hugsar fyrst og fremst um sjálfan sig, en ekki um heildina. Sérhver lítill hópur álítur, að vel sé hægt að greiða honum verulega hærra kaup en hann fær. En honum vill þá gleymast, að fái allir aðrir hópar launþega ásamt bændum einnig miklu hærra kaup, þá getur það ekki orðið án almennrar hækkunar á verðlagi, sem gerir kauphækkunina gagnslitla eða gagnslausa. Honum vill einnig gleymast, að því aðeins er mikil kauphækkun honum til handa framkvæmanleg, að sú vara eða þjónusta, sem hann framleiðir, sé ekki háð erlendri samkeppni. Að öðrum kosti leiðir kauphækkun langt umfram kauphækkanir í öðrum löndum til samdráttar framleiðslu eða gengisfellingar. Það er útilokað, að skynsamir menn geri sér ekki grein fyrir, að allir launþegar í landinu að bændum meðtöldum geta ekki á einu ári orðið aðnjótandi raunverulegra kauphækkana, sem eru langt umfram það, sem þjóðartekjur hafa vaxið eða geta með nokkru móti vaxið á einu ári. Ef allir fá slíka kauphækkun, getur afleiðingin ekki orðið önnur en almenn hækkun verðlags. Þetta er það, sem hér hefur verið að gerast svo að segja árlega allar götur síðan á stríðsárunum. Kaupgjald hefur hækkað meir en nemur aukningu þjóðartekna. Þess vegna hefur verðlag hækkað. Það hefur síðan verið talið tilefni nýrra kauphækkana, sem enn hafa leitt til nýrra verðhækkana og þannig koll af kolli. Ákveðinn hópur manna getur hins vegar orðið mikilla raunverulegra kauphækkana aðnjótandi, án þess að það valdi almennri verðhækkun eða framleiðslustöðvun, ef hópurinn er fámennur og þarf ekki að standast samkeppni erlendis frá. En hætt er við, að svo mikil kauphækkun til ákveðins hóps raski réttlátum hlutföllum í launakjörum launþega. Þó getur slíkt misræmi skapazt á löngum tíma í launamálum, að slík kauphækkun sé talin nauðsynleg. Þannig komst óháður kjaradómur að þeirri niðurstöðu nú á þessu ári, að kaup opinberra starfsmanna hefði dregizt svo mjög aftur úr kaupgreiðslum fyrir hliðstæð störf í atvinnu- og viðskiptalífinu, að mjög mikil hækkun væri nauðsynleg. En opinberir starfsmenn eru svo fjölmennur hópur, að þessi mikla kauphækkun hlýtur að hafa áhrif á verðlag í landinu, bæði vegna aukinnar tekjuöflunar ríkisins til að standa straum af auknum kostnaði og vegna hækkunar á verði þeirrar þjónustu, sem ríkisstofnanir inna af hendi. Það er nú eitt helzta deiluefnið í íslenzkum Stjórnmálum og hefur raunar verið það undanfarin ár, hvort lífskjör launþega hafi farið batnandi eða versnandi, hvort hlutdeild þeirra í þjóðartekjunum hafi aukizt eða minnkað og hvort þær miklu kauphækkanir, sem átt hafa sér stað undanfarin ár, séu orsök hinna miklu verðlagshækkana, sem átt hafa sér stað, eða hvort verðlagshækkanirnar séu orsök kauphækkananna. Það ætti í raun og veru að vera óþarfi að nefna nokkrar tölur því til sönnunar, að lífskjör þjóðarinnar hafi batnað undanfarin ár. Allir menn, sem hafa opin augu og vilja dæma af sanngirni, hljóta að sjá, að lífskjör hafa farið batnandi. Allar rannsóknir, sem gerðar hafa verið á þessum efnum, leiða og til sömu niðurstöðu. Samanburður á aukningu raunverulegra tekna launþega og vexti þjóðarteknanna sýnir einnig, að hlutdeild launþega í þjóðartekjunum hefur haldizt að mestu óbreytt um langt skeið, en þó farið ívið vaxandi. Hitt er svo annað mál, að tekjur allra launþega hafa ekki vaxið jafnt. Sumir hafa fengið hlutfallslega meira í sinn hlut af aukningu þjóðarframleiðslunnar en aðrir. Yfirleitt hafa tekjur hinna tekjuhærri launþegahópa aukizt meir en tekjur hinna tekjulægri. Launajöfnuður hefur með öðrum orðum minnkað nokkuð. Sumir telja þetta án efa hafa stefnt í rétta átt, þar eð launajöfnuður hafi hér verið orðinn of mikill. Aðrir telja þessa þróun aftur á móti hafa orðið mjög til hins verra. Ég er þeirrar skoðunar, að hinir lægst launuðu í þjóðfélaginu, verkamenn og verkakonur, hafi undanfarið dregizt meira aftur úr í kauphækkunarkapphlaupinu en réttmætt geti talizt. Úr því verður hins vegar ekki bætt með kauphækkun þeim til handa nema sú kauphækkun sé bundin við þessar stéttir einar. En margendurtekin reynsla er fyrir því, að þetta getur ekki tekizt að óbreyttu skipulagi launa- og verðlagsmála. Lögum samkvæmt eiga bændur rétt á hliðstæðri kauphækkun, og þá hækkar landbúnaðarverðið. Aðrar stéttir, iðnaðarmenn, sjómenn, verzlunarmenn, hafa ávallt siglt fljótlega í kjölfarið og meira að segja fengið fleiri kauphækkun en kauphækkun verkamanna og verkakvenna nam. Loks eiga opinberir starfsmenn samkv. lögum rétt til að verða aðnjótandi almennra kauphækkana. Þetta veldur því, að ógerningur er að bæta raunveruleg kjör verkamanna og verkakvenna með hækkun á kauptöxtum þeirra. Ef það á að gerast að óbreyttu skipulagi í launa- og verðlagsmálum, verður það að gerast með öðrum hætti. Það er í raun og veru ekki vansalaust, að um það skuli vera stórdeilur hér á landi, hvort lífskjör þjóðarinnar hafi verið að batna eða versna undanfarin ár, svo augljóst sem það ætti að vera öllum mönnum, að þau hafa verið að batna, og svo óyggjandi skýrslur sem til eru um þessi efni. Hitt má segja að sé skiljanlegra, að menn deili um, hvort kauphækkanirnar séu orsök verðhækkananna eða verðhækkanirnar orsök kauphækkananna, þar eð hér er um flókin orsakatengsl að ræða. Augljóst var, að í kjölfar gengislækkunarinnar 1960 hlaut að sigla nokkur hækkun á verðlagi erlends varnings. Sú hækkun var beinlínis nauðsynleg, þar eð hin ranga gengisskráning hafði valdið því, að erlendar vörur voru tiltölulega ódýrari en innlendar, en það var hins vegar orsök langvarandi greiðsluhalla gagnvart útlöndum. Dregið var úr áhrifum þessara verðhækkana á lífskjör almennings með aukningu tryggingabóta og lækkun skatta, þannig að hækkun framfærslukostnaðar varð ekki veruleg. En hún hlaut samt að verða nokkur. Ríkisstj. sagði það skýrum stöfum, er hún kom til valda, að nokkur skerðing lífskjara í bili væri nauðsynleg til þess að jafna greiðsluhallann við útlönd og safna nauðsynlegum gjaldeyrisvarasjóði. Hér var ekki farið aftan að neinum. Markmiðið náðist. Það tókst að eyða greiðsluhallanum við útlönd, og þjóðin á nú meira en 1000 millj. kr. gjaldeyrisvarasjóð erlendis. Þegar verðhækkunaráhrifum gengislækkunarinnar var lokið síðast á árinu 1960, var verðlagið orðið stöðugt. Ríkisstj. vonaði, að sá grundvöllur, sem þá hafði verið lagður, fengi að haldast. Þá hefði framleiðsla getað vaxið og viðskipti blómgazt á grundvelli stöðugs verðlags. En hálfu ári síðar eða á miðju árinu 1961 kom til mikilla almennra kauphækkana í landinu. Kaupgjald allra stétta hækkaði um 13–19%. Gjaldeyrisstaða landsins var þá enn veik, enda skammt síðan breytt hafði verið um stefnu. Verðlag hafði árið áður fallið á mjög mikilvægum útflutningsafurðum, og ekki treystandi á verðhækkanir eða aflaaukningu. Undir þessum kringumstæðum var gengisbreyting óhjákvæmilegt úrræði til þess að koma í veg fyrir stöðvun útflutningsframleiðslunnar og til þess að hindra það, að greiðsluafgangur sá, sem verið hafði að myndast í viðskiptum þjóðarinnar við önnur lönd, breyttist aftur í greiðsluhalla. Í kjölfar kauphækkananna og hinnar nýju gengisbreytingar sigldu að sjálfsögðu aftur verðlagshækkanir. Þær komu fljótlega fram, og aftur var verðlagið stöðugt um skeið. En á miðju ári 1962 urðu enn almennar kauphækkanir, sem haldið hafa áfram á þessu ári. Jafnframt hefur verðlag farið síhækkandi. Allar þær almennu kauphækkanir, sem hér hafa orðið undanfarin ár, eins og raunar allar almennar kauphækkanir, síðan styrjöldinni lauk, hafa verið hlutfallslega meiri en nemur aukningu þjóðartekna á því ári, sem þær urðu. Allt frá 1947 til 1952 fóru þjóðartekjur á mann minnkandi. Síðan hefur meðalvöxtur þjóðartekna á mann verið um 3% á ári. Þegar almennar kauphækkanir hafa orðið, hafa þær ávallt numið margfaldri þessari upphæð, og þótt þær hafi ekki orðið á hverju einasta ári, þá hefur kauphækkunin í krónum talið alltaf farið fram úr þeirri aukningu á þjóðartekjum, sem orðin var. Þess vegna hefur verðlagið ekki haldizt stöðugt, heldur sífellt verið að hækka. Það er af þessum sökum, sem telja verður hinar almennu kauphækkanir umfram aukningu þjóðarteknanna orsök þeirrar almennu hækkunar á verðlagi, sem hér hefur átt sér stað allar götur frá styrjaldarlokum. Í þessu sambandi er þess einnig að geta, að kaupgjald hækkar ekki aðeins í kjölfar hækkaðra kauptaxta, sem samið er um með launasamningum, það hækkar einnig vegna flutnings launþega milli launaflokka og vegna breyttrar vinnutilhögunar, t.d. í sambandi við ákvæðisvinnu og vegna hlutaskipta í kjölfar aukins afla eða verðhækkunar. Sú aukning raunverulegra tekna, sem hér hefur átt sér stað undanfarin ár, hefur fyrst og fremst átt sér stað í þessari mynd. Sannleikurinn er sá, - það er bitur staðreynd, en óhagganleg, að taxtahækkanir þær, sem félög launþega hafa samið um allar götur síðan í stríðslok, hafa í raun og veru ekki fært þeim neina raunverulega kjarabót, því að aukni krónufjöldinn, sem launþegar í heild hafa fengið í laun, hefur farið til þess að greiða hækkað verðlag. Raunverulega kjarabótin hefur fyrst og fremst verið fólgin í margvíslegum flutningi milli launaflokka, auknum ákvæðisvinnutekjum, auknum hlutaskiptatekjum, auk þess sem miklar bætur úr tryggingakerfinu hafa bætt kjör alls almennings verulega. Af þessu verður aðeins ein rökrétt ályktun dregin. Viðleitni launþegasamtakanna til þess að bæta raunveruleg kjör félaga sinna ber ekki árangur, ef hún er fólgin í almennum hækkunum á öllum kauptöxtum. Launþegasamtökin geta því aðeins bætt kjör ákveðinna hópa launþega með því að fá laun þeirra hækkuð, ef kauphækkunin breiðist ekki út og verður almenn og ef hún snertir ekki greinar, sem standa í beinni samkeppni við erlenda framleiðslu. Þau geta einnig bætt kjör launþega yfirleitt með því að stuðla að ákvæðisvinnu og fylgjast með frumkvæmd hennar. Og þau geta stuðlað að auknu samræmi og réttlæti í launagreiðslum með því að hafa hönd í bagga með flutningi manna og hópa milli launaflokka og með greiðslum umfram samningsbundið kaup, En slíkar greiðslur eru nú, eins og kunnugt er, algengar í mörgum starfsgreinum. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að minnast á reglur þær sem nú eru í gildi og verið hafa í gildi s.l. 20 ár varðandi verðlagningu innlendra landbúnaðarafurða. Þegar rofin voru tengslin milli breytinga á vísitölu framfærslukostnaðar og kaupgjalds 1960, hefði að mínu viti einnig átt að afnema það fyrirkomulag, að kaupgjald bóndans og þá um leið verðlag landbúnaðarafurða breyttist sjálfkrafa í samræmi við breytingar á atvinnutekjum launastétta í bæjum. Það er í sjálfu sér heilbrigð og réttlát hugsun, að samræmi sé í tekjum bænda og vinnustétta við sjávarsíðuna. Ef t.d. verður aukning á þjóðartekjum, vegna þess að verðlag á útflutningsvörum hækkar mjög verulega, þá eiga ekki aðeins þeir, sem við útflutningsframleiðsluna vinna, að njóta góðs af, heldur þjóðin öll og þ. á m. bændur. Ef launþegar við sjávarsíðuna hækka kauptaxta sína miklu meir en svarar til aukningar þjóðartekna, er ekki réttlátt, að afurðaverð bænda haldist óbreytt, því að þá minnkaði hlutdeild þeirra í þjóðartekjunum. Hins vegar geta atvinnutekjur launastétta við sjávarsíðuna aukizt af ástæðum, sem alls ekki réttlæta hækkun á tekjum bænda og verði innlendra landbúnaðarafurða. Þótt síldarafli aukist eitt sumar og tekjur sjómanna hækki af þeim sökum, ættu bændur ekki að eiga rétt á hækkuðu kaupi og hækkuðu afurðaverði. Þótt tekjur iðnaðarmanna vaxi vegna þess, að tekin hefur verið upp ákvæðisvinna, á kaup bóndans ekki að hækka. Og þótt meiri afli berist á land og verkafólk vinni lengur á dag við verkun hans og fái þess vegna meiri tekjur, þá réttlætir það ekki kauphækkun hjá bóndanum. En nú er það svo samkv. þeim reglum, sem fylgt hefur verið, að aukinn síldarafli, auknar ákvæðisvinnutekjur og aukin atvinna við sjávarsíðuna færa bóndanum sjálfkrafa auknar tekjur og valda hækkun á verðlagi landbúnaðarafurða, Hér er um augljósa rökleysu að ræða, augljóst ranglæti í garð þeirra launastétta, sem fá tekjuauka, sem að réttu lagi ætti að verða raunveruleg kjarabót, en verður það ekki, vegna þess að landbúnaðarafurðirnar hækka í kjölfar hans og nokkur hluti tekjuaukans rennur þess vegna til bænda. Þetta ranglæti kom greinilega í ljós við verðlagningu landbúnaðarafurða nú í haust, þar eð sú tekjuaukning launþega, sem kaup bóndans og hið nýja landbúnaðarverð var miðað við, var sumpart þess konar tekjuaukning, sem að réttu lagi alls ekki á að gefa tilefni til neinnar hækkunar á kaupi bóndans né hækkunar á verði afurða hans. Að síðustu langar mig til þess að fara nokkrum orðum um þróunina í efnahagsmálum þjóðarinnar undanfarna mánuði og vandann, sem við er að etja af hennar sökum. Ráðstafanir þær, sem gerðar voru í efnahagsmálum 1960, gerbreyttu aðstöðu þjóðarinnar út á við. Á árunum 1961 og 1962 varð í fyrsta skipti síðan á styrjaldarárunum greiðsluafgangur í viðskiptum við aðrar þjóðir. Samtímis eignaðist þjóðin gilda gjaldeyrisvarasjóði erlendis og lánstraust hennar var endurvakið. Á þessu ári hefur hins vegar aftur sigið á ógæfuhliðina, einkum á síðustu mánuðum. Á fyrra árshelmingi jókst innflutningur um 25%, en útflutningur ekki nema um 6%. Það er fyrirsjáanlegt, að á þessu ári verður ekki greiðsluafgangur í viðskiptum þjóðarinnar við önnur lönd eins og tvö undanfarin ár, heldur nokkur greiðsluhalli. Jafnframt mun gjaldeyrisforðinn minnka nokkuð í stað þess að vaxa. Hvers vegna hefur þessi breyting orðið? Ástæðan er sú, að á þessu ári hefur aukning neyzlu og þó einkum og sér í lagi aukning framkvæmda orðið mun meiri en undanfarin ár og jafnframt mun meiri en svarar til aukningar þjóðartekna. Á árunum 1961–1962 notuðum við ekki allar tekjur okkar að viðbættum þeim erlendu lánum, sem tekin voru til langs tíma, heldur lögðum hluta af þeim fyrir í gjaldeyrisvarasjóð. Nú í ár notum við til framkvæmda og neyzlu upphæð, sem er hærri en þjóðartekjurnar að viðbættum erlendum lántökum til langs tíma. Þess vegna er halli á greiðsluviðskiptunum. Þess vegna minnkar gjaldeyrisvarasjóðurinn. En þá er eðlilegt, að menn spyrji: Hvers vegna hafa framkvæmdir aukizt svona mikið? Hvers vegna hefur neyzla aukizt svona mikið? Svarið er fólgið í því, að vegna hinna miklu breytinga, sem undanfarið hafa orðið á kaupgjaldi og verðlagi, hafa ýmsir farið að óttast, að ekki yrði unnt að halda gengi krónunnar óbreyttu, en ef til gengisfellingar og áframhaldandi verðhækkunar í kjölfar hennar kæmi, þá væri um að gera að vera búinn að ljúka öllum fyrirhuguðum framkvæmdum, um að gera að festa fé í fasteignum eða vörum og um að gera að kaupa sem fyrst erlenda vöru, áður en hún hækkaði. Þetta er undirrót ofþenslunnar í framkvæmdum og innflutningi undanfarna mánuði. Það hefur oft áður reynzt hagkvæmt og góður gróðavegur að leggja í miklar framkvæmdir og flýta sér að kaupa erlenda vöru, þegar menn fór að gruna, að gengisbreyting væri í aðsigi. Það er sannarlega mál til þess komið, að slík spákaupmennska hætti að vera gróðalind. Og það er enn þá ekki um seinan að koma í veg fyrir, að hún verði það í þetta skipti. Haldi eðlileg framleiðsluaukning áfram og sú hagstæða verðlagsþróun, sem átt hefur sér stað á útflutningsmörkuðum Íslendinga undanfarið, tel ég útflutningsatvinnuvegina þrátt fyrir tímabundna örðugleika geta greitt það kaupgjald, sem nú er ákveðið í samningum, þótt mér sé að vísu kunnugt um, að málsvarar útflutningsatvinnuveganna telja ekki, að svo sé. Verði hins vegar hækkun á kauptöxtum, þannig að framleiðslukostnaður útflutningsatvinnuveganna vaxi, þá mun annað tveggja gerast, að útflutningsframleiðsla stöðvist eða gengið falli. En það er ekki nóg, að útflutningsframleiðslan geti haldið áfram. Það verður einnig að breyta þeim greiðsluhalla gagnvart útlöndum, sem verður á þessu ári, í greiðsluafgang á næstu tveimur árum. Gjaldeyrisvarasjóður verður einnig, þegar frá líður, að geta haldið áfram að vaxa í samræmi við vaxandi þjóðarframleiðslu og utanríkisviðskipti. Ef gripið er í taumana nú, þarf ekki að beita gengisfellingu til þess að ná þessu markmiði. Gengislækkunin 1960 var nauðsynleg, til þess að unnt væri að afnema uppbótakerfið og auka frjálsræði í innflutningsverzlun og gjaldeyrisviðskiptum. Þar var um að ræða leiðréttingu á grundvallarmisræmi í verðkerfi þjóðarbúskaparins. Sú leiðrétting var gerð þá. Hana þarf ekki að endurtaka nú. Gengislækkunin í ágúst 1961 fylgdi í kjölfar hinna miklu kauphækkana um sumarið, vegna þess að gjaldeyrisstaða var þá enn veik og útflutningsatvinnuvegirnir þoldu ekki kostnaðarauka vegna undangengins verðfalls og óvissu um framtíðina. Nú er gjaldeyrisstaðan hins vegar sterk. Framleiðsla hefur farið vaxandi og verðlag hækkandi, og vonir standa til þess, að svo verði áfram. Þess vegna er nú ekki þörf á jafnróttækri ráðstöfun og gengisbreytingu til þess að vinna gegn greiðsluhallanum og efla gjaldeyrisvarasjóðinn. Markmiðinu má ná með samræmdum aðgerðum á sviði peningamála og fjármála. Nokkrar ráðstafanir í þessum efnum hafa þegar verið gerðar. Aðrar eru í undirbúningi. En aðgerðir á sviði peningamála og fjármála einar sér nægja ekki til þess að breyta greiðsluhallanum í hagnað og efla gjaldeyrisvarasjóðinn. Við verðum öll að staldra við, draga úr framkvæmdum og láta aukningu neyzlu á næsta ári ekki verða jafnmikla og hún var á þessu ári. Þetta getur ekki orðið með skynsamlegri stefnu í peningamálum og fjármálum einni saman. Hér verður einnig að koma til skynsamleg og ábyrg stefna í launamálum, - stefna, sem miðast við það, að launahækkanir séu, þegar á langan tíma er litið, ekki meiri en svarar til aukningar þjóðarteknanna. Við verðum að hafa þann kjark, sem nauðsynlegur er til þess að skipa málum okkar þannig, að við höldum jafnvægi í viðskiptum við aðrar þjóðir og gengi krónunnar sé stöðugt. Þetta er hvort tveggja forsenda þess, að framleiðsla haldi áfram að vaxa og viðskipti að blómgast. Þetta er hvort tveggja forsenda þess, að lífskjörin geti haldið áfram að batna. Þetta er hvort tveggja forsenda þess, að við njótum trausts annarra þjóða og getum sjálfir borið höfuðið hátt. Herra forseti. Ég hóf mál mitt með því að minnast á, að Ísland er eitt hið minnsta sjálfstæðra. ríkja í víðri veröld. Ýmsir drógu það áður í efa, að jafnfámenn þjóð og Íslendingar gæti haldið uppi sjálfstæðu ríki. Þeir menn eru enn til með öðrum þjóðum, sem hrista höfuðið yfir tilvist lítils sjálfstæðs menningarþjóðfélags hér norður undir heimskautsbaugi. Rökin fyrir réttmæti þess og nauðsyn, að Íslendingar séu og verði sjálfstæð þjóð, eru ekki aðeins þjóðerni þeirra og tunga, menning og saga, heldur verða Íslendingar jafnframt að finna það með sjálfum sér og sýna það heiminum öllum, að þeir kunni fótum sínum forráð í efnahagsmálum. En sú þjóð ein verður talin kunna fótum sínum forráð, sem eyðir ekki meiru en hún aflar og getur haldið gengi gjaldmiðils síns stöðugu. Það er því miklu meira en venjulegt viðfangsefni í efnahagsmálum að lagfæra það misræmi, sem á undanförnum mánuðum hefur orðið í utanríkisviðskiptum þjóðarinnar, án þess að beita í því skyni gengisfellingu eða höftum. Það er beinlínis þáttur í eilífri sjálfstæðisbaráttu íslenzkrar þjóðar að leysa sérhvern efnahagsvanda á þann hátt, er styrki sjálfsvirðingu hennar og auki traust hennar meðal annarra þjóða. Við skulum sýna sjálfum okkur og heiminum öllum, að við eigum það skilið að vera sjálfstæð þjóð, með því að hafa kjark til þess að fylgja fram þeirri stefnu, sem tryggir vaxandi framleiðslu, heilbrigð utanríkisviðskipti, réttláta skiptingu þjóðarteknanna og stöðugt gengi gjaldmiðilsins.



Gott kvöld. Lúðvík Jósefsson kvartaði yfir því, að Framsfl. vildi ekki gefa kommúnistum annað sætið, sem þeir eiga með réttu í fimm manna nefndum, og af þessu ætti að draga einhverjar merkar ályktanir. Tarna var skrítið. Hvernig dettur mönnum í hug, að það væri leyfilegt gagnvart þeim kjósendum, sem styrktu Framsfl, í síðustu alþingiskosningum svo myndarlega, að hann á nú rétt á að fá 2 af 5 mönnum í nefndir og ráð, að það væri leyfilegt gagnvart því fólki að gefa öðrum flokki annað sætið, sem unnizt hefur með harðri baráttu og vaxandi gengi? Þá vil ég, áður en ég kem að fjárlfrv., vekja athygli á því, að það er svo sem auðheyrt á yfirlýsingum Gylfa Þ. Gíslasonar viðskmrh. um landbúnaðarverðlagið og aðferðina við að verðleggja landbúnaðarafurðir, hvað þeir eru að brugga landbúnaðinum um þessar mundir. Þetta er fimmta fjárlfrv. þeirra viðreisnarmanna og þeirra miklu mest, því að nú eru þeir búnir að koma útgjöldunum upp í rúmlega hálfan þriðja milljarð og álögum á þjóðina jafnhátt og þó vafalaust mun hærra en áætlað er í frv. Og þetta á eftir að hækka mikið í meðförum Alþingis sem fyrr. Hækka nú fjárl. enn frá því, sem þau voru í ár, um 340 millj., en frv. þetta er 415 millj. kr. hærra en fjárlfrv. var í fyrra. Eru þá þeir, sem kenna sig við lækkun skatta, búnir að hækka álögurnar á þjóðina um nálega 1700 millj. síðan 1958, og er þá um alveg sambærilegar tölur að ræða, því að þá er bætt við fjárlagatöluna 1958 því fé, sem gekk utan fjárlaga til niðurgreiðslu á vöruverði. Þeir segja, að þetta, nær 1700 millj., sé nú ekki eins mikið og það sýnist, því að krónan hafi minnkað svo mikið, og er þess þá að minnast, að til valda brutust þessir menn undir því herópi, að þeir hétu að stöðva dýrtíðina án nýrra skatta og vernda verðgildi krónunnar og sparifjárins. En hvernig hafa þessi býsn getað skeð, að álögur á landsmenn til ríkisins hafi hækkað mikið á annað þús. millj. á örfáum árum og þannig framkvæmd þessi loforð? Við tvennar stórfelldar gengislækkanir hefur verðtollsprósentan verið látin halda sér og þar með hækkaður gífurlega verðtollurinn. Ofan á það var lögleiddur nýr allsherjarsöluskattur, 3%, jafnvel á innlendar matvörur, hvað þá annað. Ýmsar álögur, sem gengu áður í útflutningsuppbætur, svo sem benzíngjald og fleira, voru látnar halda sér, þótt uppbæturnar væru afnumdar og settar inn í ríkissjóðinn. Nýr söluskattur var lögleiddur á innfluttar vörur, sem nam hundruðum millj., og lofað að afnema hann eftir árið. En í stað þess var hann felldur inn í nýju tollskrána og lögleiddur til frambúðar með henni ásamt allri aðflutningsgjaldasúpunni. Sagðist fjmrh. þá hafa gefið eftir 98 millj. af þessu öllu saman og gefið það til baka upp í viðskipti sín við almenning á kjörtímabilinu síðasta. En sú lækkun reyndist þannig úti látin, að dýrtíðarvogin, þ.e.a.s. vísitöluvogin, tók hana ekki, sem kunnugt er. Hún hafði ekki slík áhrif á afkomu meðalheimilis í landinu, að það yrði mælt né vegið á þá vog, en jafnvel þessi lækkun er nú hengd á menn að nýju í einum böggli, sem fylgir þessu frv., því að nú á að minnka niðurgreiðslur á vöruverði sem næst nákvæmlega um sömu fjárhæð og þessi tollalækkun nam. Menn fá tollalækkunina frá því fyrir kosningarnar því á sig aftur núna í hækkuðu verði matvæla, og kemst því nú enginn undan. Fer því fjarri, að með þessu sé þó tíundað allt álagaflóð ríkisstj. Gjöld ríkisstofnana fyrir þjónustu hafa verið hækkuð gífurlega, t.d. símagjöld, póstgjöld og flutningsgjöld með ströndum fram. Sérstakur launaskattur hefur verið lagður á bændur, því að ekki voru sagðir peningar fáanlegir með öðru móti til að lána þeim sjálfum til framkvæmda. Útflutningsgjöld á sjávarafurðir hafa verið hækkuð, þangað til þau eru komin upp í 7.4%, í frv., sem hér voru flutt af stjórninni á Alþingi í fyrra, úði svo enn og grúði af nýjum sérsköttum. Því að sagt var, að ekki væru peningar til af álögunum til að kosta þá þjónustu, sem þar var ráðgerð, þ. á m. margar merkustu rannsóknir, sem þjóðin þarf að láta gera. Þar voru t.d. till. um sérskatt á sement, á innflutt timbur og járn, á launaútborganir iðnfyrirtækja, svo að dæmi séu nefnd, nýir skattar og nýir tollar í hinum fáránlegustu myndum ofan á súpuna, sem fyrir var. Innan um þetta birtast svo ræður og greinar um það, hvað þeir, sem fyrir þessu standa og hafa staðið, væru önnum kafnir. Við hvað? Við að lækka tollana og skattana, var sagt. Og þetta er sagt enn. Fjmrh. var óþreytandi að lýsa því sérstaklega, að höfuðáherzlan væri þó lögð á að lækka beinu skattana, og aðvífandi menn ókunnugir hefðu hlotið að halda, að það væru ekki neinir beinir skattar lengur til á Íslandi. Og satt er það, að skattstigarnir voru lækkaðir. En allar aðfarir ríkisstj. í fjármálum hafa orðið þannig, að meðalfjölskylda á Íslandi borgar miklu meira, líka í beina skatta, en áður af þeim tekjum, sem þarf til að draga fram lífið, og fjmrh., sem alltaf er að lækka skattana, hefur orðið að horfa upp á, að vísitala beinna skatta hefur farið síhækkandi og framfærsluvísitalan hækkaði bara á einum mánuði í sumar una 2.6 stig af þeim ástæðum einum saman, að vísitala beinna skatta hafði hækkað, og hafði hún þó stórhækkað áður, en þessi eins mánaðar hækkun vegna hækkunarinnar á beinu sköttunum einum jafngildir 5.2 vísitölustigum fyrir viðreisn, og hefði slík hækkun ein út af fyrir sig þá þótt ærið vandamál. En nú er þetta eins og dropi í dýrtíðarsjónum. Þessi saga um stjórnina, sem alltaf segist hafa verið að lækka tolla og skatta, er ófögur, en sönn. Með þessum aðförum eru álögur á landsmenn og þar með fjárl. komin upp í hálfan þriðja milljarð og þó drjúgum betur í reynd. En hvað er þá um þjónustuna við landsmenn? Hefur hún ekki aukizt og batnað og framlögin til verklegra framkvæmda? En af því er þá sorglegu sögu að segja, að stöðugt rennur minni og minni hluti ríkisteknanna, álaganna, til opinberra framkvæmda og uppbyggingar í landinu og aldrei minna tiltölulega en á þessu fjárlfrv. Ríkisbáknið sjálft þenst út með ofsahraða, enda er hæstv. ráðh. hættur að tala um hagsýslu, hann nefndi hana ekki á nafn áðan, og beinn kostnaður við starfræksluna fer sívaxandi, og eru það efndirnar á um það bil 59 sparnaðar- og ráðdeildarfyrirheitum fjmrh. og hans manna, sem gefin voru við upphaf ferðar. Nýjar rándýrar stofnanir þjóta upp, þ. á m. ein, sem á að hjálpa til að halda jafnvæginu, Efnahagsstofnunin. Sparnaður við skattaálagningu er þannig framkvæmdur, að kostnaðurinn hækkar stórkostlega, og er þó minnst fram komið enn þá. En hvað um það, upp úr því hafðist allténd sums staðar, að úrvals dugnaðarmenn voru hraktir úr störfum með ruddaskap, bara af því að þeir voru ekki á sömu skoðun og ráðh. Loforðið um fækkun nefnda er þannig framkvæmt, að nefndir heita ekki nefndir lengur á ríkisreikningnum nema fáeinar. Nefndanöfnum hefur fækkað, en ekki nefndunum, og er það gott sýnishorn um hagsýslu hæstv. stjórnar, en framlögin til verklegra framkvæmda verða að víkja í vaxandi mæli. Það er til marks um, hve óðfluga sigið hefur á ógæfuhlið varðandi hlut verklegra framkvæmda úr þeim tollum og sköttum, sem lagðir eru á þjóðina, að miðað við fjárlög ársins 1958 annars vegar ættu framlög til nokkurra verklegra framkvæmda núna á þessu fjárlagafrv. að vera sem hér segir, ef halda ætti í horfinu um framlög af skatta- og tolltekjunum: Til nýrra raforkuframkvæmda ætti að vera á frv. 71 millj., en er 41 millj. Til vega, þar með viðhalds, ættu að vera 142 millj., en eru 107. Og til brúa ættu að vera nálega 32 millj., en eru tæplega 15 millj. Þetta eru bara dæmi, örfá. Svona er þróunin. Öngþveiti ríkir í vegamálum landsins þrátt fyrir hinar gífurlegu nýju álögur. Vegunum er ekki haldið við. Sums staðar er ekki hægt að hefla vegina lengur, því að ofaníburðurinn er farinn, og sagt, að ríkissjóður hafi ekki ráð á að skaffa ofaníburð. Farartæki manna liggja á vorin á kafi í leðjunni víðs vegar um landið, því að eldri vegir viðhaldssveltir þola ekki aukna umferð þyngri bíla, en atvinnurekstur landsmanna byggist í æ ríkara mæli á þungaflutningum á landi. Af 2500 millj. er ekki hægt að sjá af nema 25 millj. og 800 þús. til að leggja nýja vegi og ekki sagt mögulegt að halda þeim eldri við, hvað þá leggja vegina að nýju og bæta af viðhaldsfé, eins og siður var, meðan fjárl. í heild voru ekki nema 17 millj., enda er ástandið þannig, að víða er búið að vinna fyrir fram fyrir allar fjárveitingar næsta ár og heimamenn draga á eftir sér skuldaslóðann vegna ríkisveganna. Þetta eru staðreyndir, sem ekki breytast, þótt ráðh. nefni hærri tölur en áður til vegamála. Strandferðirnar eru þannig sveltar að fé, að Skipaútgerðin getur alls ekki og hefur ekki getað flutt lífsnauðsynlegan varning út um landið, til stórtjóns fyrir allan atvinnurekstur um allt land, og á þessu fjárlfrv. er ekki einu sinni gert ráð fyrir nándar nærri því framlagi, sem þarf til að halda uppi núv. strandferðum, hvað þá meiru, enda er allt löðrandi í ráðagerðum um að minnka enn strandferðaþjónustuna. Í skólamálum er ástandið þannig, eftir því sem eitt stjórnarblaðið segir frá, að hundruðum unglinga hefur verið synjað um vist í skólum vegna plássleysis, og þrátt fyrir hækkaða fjárveitingu í krónutölu til þeirra mála og það verulega hækkaða, hefur ekki einu sinni tekizt að halda í horfinu miðað við þörfina á skólabyggingum. Það breytir ekki heldur þessum staðreyndum um ástandið, þótt lesnar séu tölur um fleiri krónur en áður til þessara mála. Framlög til stuðnings uppbyggingu í sjávarplássum hafa verið skorin svo niður, að nær eru orðin að engu, og urðu þó áður fyrr einhver hin drýgstu framlög til að efla uppbyggingu skipastóls og annarra framkvæmda við sjávarsíðuna á vegum dugmikilla fiskimanna, sem vildu geta haft sjálfstæðan atvinnurekstur. Framlög til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins hafa dregizt stórkostlega saman. Framlög til raforkumála hafa verið minnkuð meira að segja í krónutölu. Og svona mætti lengi telja. Ástandið í húsnæðismálum fer síversnandi. Þetta eru aðeins dæmi um hinar geigvænlegu afleiðingar stjórnarstefnunnar í þessum greinum. Framlög til lífsnauðsynlegustu undirstöðurannsókna í þágu framleiðslunnar eru skorin svo við nögl, að stórtjóni veldur og óhugsandi er, að geti staðizt, ef framleiðni og framleiðsla á að geta vaxið svo sem brýna nauðsyn ber til. Ekki peningar til, er sagt. Ofan á þetta bætist svo, að þrátt fyrir þessar gífurlegu álögur er vaxandi hluti af því, sem gengur til framkvæmda af hálfu ríkisins, tekinn að láni, eins og menn heyrðu á ræðu hæstv. ráðh., og velt yfir á framtíðina, og eru nú á þessu fjárlfrv. í fyrsta sinn stórir útgjaldaliðir til að standa undir þessum skuldum, sem hefur verið safnað á góðu árunum, og þessir liðir hækka gífurlega á næstu árum. Sumar af þessum ríkisskuldum virðast ekki einu sinni taldar á ríkisreikningnum fyrir 1962 t.d. og ekki milljónatuga útgjöld, sem greidd eru með lántöku, en ráðh. segist hafa haft afgang af álögum sínum 1962 og muni hafa einnig í ár, og þykir engum það mikið, sem sér innflutninginn núna og verzlunarjöfnuðinn við útlönd Segist ráðh. leggja eitthvað talsvert á bók til að styrkja jafnvægi í efnahagsmálum, sem þeir kalla, og er það tilkynnt með viðhöfn á sérstökum tyllidögum ríkisstj. En hversdagslega eru engir peningar til, til þess að halda uppi lífsnauðsynlegum samgöngum í landinu t.d., hvað þá til að halda í horfinu um skólamál, húsnæðismál og önnur þvílík mál í mesta góðæri, sem þjóðin hefur lengi lifað. Allar till. framsóknarmanna til að tryggja, að hæfilegur hluti ríkisteknanna renni sem áður til slíkra framkvæmda, hafa verið felldar og ýmist sagt, að ekki væru peningar til eða ef peningar voru til, þá að það mætti ekki nota peningana, því að það skapaði ofþenslu. Áunnizt hefur þó, að ríkisstj. er orðin meira en lítið óróleg undir þungri pressu vegna öngþveitisins í vegamálum, enda verður ekki þar á linað né í fleiri slíkum málum, fyrr en undan verður látið. Hæstv. fjmrh. er nú búinn að skrumskæla þannig ríkisreikninginn, að enginn fær af honum séð, hver afkoma ríkissjóðs raunverulega er. Ríkislánum og stórum útgjaldapóstum, eins og t.d. ríkisábyrgðatöpum, er haldið alveg utan við reikninginn. Þykjumst við þó sjá, að greiðsluafgangur sé raunverulega 1962, þótt ekkert sé að sjálfsögðu, þegar svona er komið, að marka tölur hæstv. ráðh., og þá hlýtur einnig að verða verulegur afgangur á þessu ári, enda dýru verði keyptur af almenningi, eins og sést á álögunum. Munum við nú, framsóknarmenn, hefja harða sókn fyrir því, að einhverju verulegu, sem um munar, af því, sem með þessum gegndarlausu álögum hefur verið tekið af almenningi umfram þarfir ríkisins, verði varið til þess að styðja framgang sumra hinna brýnustu nauðsynjamála, sem setið hafa á hakanum undanfarið, svo sem samgöngumála, íbúðamála og ýmissa fleiri mála. Við erum ekki í miklum vafa um, hverju till. okkar um þetta eiga að mæta frá stjórnarliðinu, því miður. En betur væri þó, að rangt væri til getið um það. Það verður vafalaust sagt: Þessa peninga má ekki nota, það veldur ofþenslu. Það verður að leggja þessa peninga inn í bankakerfið. - En sú viðureign, sem um þetta verður, ætti að geta orðið mörgum lærdómsrík. Það er sem sé ofþensla að veita meira fjármagn í íbúðabyggingar, svo að forðað verði frá neyðarástandi í húsnæðismálum, og það þótt féð væri tekið með beinum álögum á þjóðina, eða t.d. í auknar framkvæmdir til þess að taka á móti síld. Sama er að segja um að verja skattafé í vegi, brýr, framkvæmdir í sveitum eða við sjó og hvað eina, sem lífsnauðsynlegt er að koma í framkvæmd almennings vegna. Þessar framkvæmdir verða að bíða, segja þeir, og það fé, sem tekið er af mönnum með álögum, megi ekki nota í þessar framfarir, sem almenningur hefur mesta þörf fyrir, það skapi ofþenslu. Hvers vegna eiga þessar framkvæmdir að bíða og peningarnir að leggjast til jafnvægis í kerfið? Jú, til þess að þeir, sem fyrir fjármagni ráða í landinu og hafa aðgang að fjármagni handa sér fyrir náð ríkisstj., komist að með sínar framkvæmdir og sína eyðslu. Þeirra framkvæmdir og þeirra eyðsla valda ekki ofþenslu, þær eru ekki ábyrgðarleysi, eins og till, framsóknarmanna um að leggja fjármagn til lífsnauðsynlegustu framkvæmda í þágu almennings og framleiðslunnar. Íbúðabyggingar, raforkulínur, vegagerðir og aðrar slíkar eiga samkv. stjórnarstefnunni að víkja fyrir því, sem þeir peningasterku vilja koma í framkvæmd og sjá sér mestan hag í að gera. Það er þeirra stefna. En við segjum: Það verður að beina fjármagninu til þeirra framkvæmda í landinu, sem lífsnauðsynlegar eru, og þeirra, sem mest auka framleiðnina. Þær eiga að sitja fyrir, og því á hiklaust að nota fé ríkisins í því skyni. Og fyrir því verður barizt. Allir vita, að fullkomið öngþveiti og stjórnleysi ríkir í fjárfestingarmálum eins og öðrum efnum. En í öllu kaosinu er þó einn fastur punktur, sem er kjarni stjórnarstefnunnar. Þeir, sem fyrir fjármagninu ráða og stjórnin vill hlaða undir, stórkapítalið, það á að fá að rótfesta sig með sínum framkvæmdum óáreitt í sem flestum greinum, en almannaframkvæmdir eiga að víkja og þær framkvæmdir almennings, sem studdar hafa verið af almannafé. Með þessum aðförum verður sjálfum grundvelli þjóðarbúskaparins breytt óðfluga, enda hefur það alltaf verið höfuðtilgangur stjórnarstefnunnar, en allt annað ýmist bara umbúðir eða aukaatriði. Um þessar stefnur tvær verður tekizt á við afgreiðslu fjárlaga sem fyrr nú undanfarið og þau mörgu þingmál önnur, sem um þetta fjalla. Þeir, sem vilja láta framkvæmdir í almannaþágu og framkvæmdir einstaklinga til að auka framleiðni og framleiðslu sitja fyrir með því að veita skipulega og hiklaust fé til þeirra, þeir verða með okkur. En þeir, sem vilja gera þessar framkvæmdir að hornreku og láta þær víkja, svo að stórkapítalið geti leikið lausum hala með sínar framkvæmdir, hversu fjarri sem þær kunnu að vera því að leysa úr brýnustu þörf þjóðarinnar og hversu gífurlega sóun sem þær kunna að hafa í för með sér, þeir sem þessa stefnu vilja styðja, þeir verða með hinum. En það er til marks um átökin, sem fram undan eru um það, hvað eigi að víkja og hvað eigi að sitja fyrir, að stórkapítalið er farið að heimta stóran greiðsluafgang hjá ríkissjóði, sem lagður sé inn í peningakerfið til jafnvægis. Og stjórnin tekur undir. Og máske eigum við eftir að sjá framan í tillögur um aukna neyzluskatta í þessu skyni á lagða, þrengja að neyzlu og framkvæmdum almennings og leggja peningana inn, svo að hinir, þeir sem fjármagninu ráða mest, geti komið sínu í framkvæmd. En baráttulaust mun þetta ekki gerast og ekki ólíklegt, að þetta skýri nokkuð stefnur í þjóðmálum. Við þessa umr. er skylt að reyna að bregða upp ofur lítilli mynd af efnahagsmálaástandinu, þótt hæstv. fjmrh. gerði ekki mikið að því, því að ríkisbúskapurinn verður ekki slitinn úr sambandi við annað starfslíf í landinu. Það blasir nú við þjóðinni, svo að ekki verður um deilt né um villzt, að stefna ríkisstj., viðreisnin, sællar minningar eða hitt þó heldur, hefur beðið algert skipbrot. Reynt var með hvers kyns ljótum brögðum að leyna þessu nokkuð í vor fyrir þjóðinni og þá vantaði ekki glæsilegar lýsingar á því, sem kallað var „árangur viðreisnarinnar. Meira að segja var kosningum flýtt um nokkrar vikur, til þess að ekki skyldi koma fram, hvað kjaradómsmenn, hlutlausir menn, teldu opinbera starfsmenn þurfa að hafa í kaup í viðreisnarríkinu. Stjórnarflokkarnir náðu meiri hluta við illan leik í vor með blekkingum um ástandið, sem nú liggur alveg ljóst fyrir. Bjarni Benediktsson lýsti því yfir á Varðarfundi fyrir nokkrum dögum, að öngþveiti blasti nú við í launamálum, - öngþveiti í launamálum, - enda víst ekki gott að komast hjá því að játa það lengur, hvernig komið er, þegar búið er að afskræma þannig efnahagskerfið, að verkamaður vinnur sér inn rétt ríflega vexti og annan kostnað af lítilli íbúð með viðreisnarverðinu með því að vinna 8 stundir hvern virkan dag ársins. Og með landbúnaðarverðinu, sem nýbúið er að setja, getur bóndinn ekki staðið til fulls undir afskriftum af einni dráttarvél með viðreisnarverðinu, hvað þá öðrum vélakosti. Er það nokkur furða, þó að þeir, sem fyrir þessu standa, neyðist til að játa öngþveitið, sem búið er að stofna til við hagstæðustu ytri skilyrði, sem þekkzt hafa hér á landi? Viðskmrh. orðaði játningu sína þannig í áróðursræðu, sem hann lét tvílesa í hlutlausa útvarpið okkar um daginn og haldin var hjá verzlunarráðinu, að í einu atriði ríkti ringulreið, það væri í kaupgjalds- og verðlagsmálum. Atriðin virtust því í raun og veru tvö. En sumir voru að tala um, að hann hefði átt að segja, að í „einu“ atriði ríkti ringulreið, þ.e. í verðlagsmálum, kaupgjaldsmálum, húsnæðismálum, fjárfestingarmálum yfirleitt og málefnum framleiðslunnar t.d., því að ekki hefði að heldur verið allt talið, sem í játningunni átti að vera með réttu. Væri nú ekki rétt fyrir þessa menn að gera þjóðinni grein fyrir því, hvers vegna viðreisnin hefur farið svo gersamlega út um þúfur og hvað þeir hafa af þessu lært? Og kem ég ofur lítið síðar að hinni sérkennilegu grg. hæstv. fjmrh. um þetta efni, því að ekkert þýðir lengur fyrir hæstv. ráðh, að halda því fram, að viðreisnin hafi farið út um þúfur af því, að kaupgjald til verkamanna hafi hækkað 50–60 kr. of mikið á viku árið 1961. En þá lækkuðu þeir gengi ísl. kr. um 13% út af kaupgjaldságreiningi, sem svaraði til 1–2% breytinga á útflutningsverði, og sú gengislækkun var gerð þrátt fyrir stóraukna framleiðslu og hækkandi verð á útflutningsafurðum. Um það segir stjórn Seðlabankans í ársskýrslu sinni fyrir árið 1961 orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar á heildina er litið, hefur verð á útflutningsafurðum batnað verulega á árinu“ - þ.e. á árinu 1961. Samt lækkuðu þeir gengið, og þrátt fyrir þessa staðreynd lét hæstv. viðskmrh. sér sæma í þeirri óvönduðu áróðursræðu, sem ég minntist á áðan, að halda því fram, að þeir hefðu lækkað gengið vegna verðlækkana á afurðum, og meira að segja hér áðan var hann að endurtaka þetta sama: vegna verðlækkana á afurðum 1961. En það er staðreynd, að verðið fór batnandi verulega, eins og seðlabankaskýrslan segir. Allir vita nú, að gengislækkunin 1961 var ástæðulaust frumhlaup, gert í bræði og átti að kenna mönnum að gera það eitt, sem stjórnin vildi. Gengislækkun þeirra þá reyndist eins og benzín á dýrtíðarbálið, og síðan hefur stjórnin ekki ráðið við neitt. Þeir hafa nú viðurkennt þetta hreinlega og þar með ómerkt öll sín ljótu svívirðingarorð um þá, sem leystu kjaramálin 1961 og björguðu þjóðarframleiðslunni það ár. Bjarni Benediktsson talar nú um gengislækkunarleik, sem ekki megi endurtaka og verði að ljúka, krónan sé ekki fallin núna og eigi því ekki að fella hana. Þetta eru játningar, sem segja sex, dómur um þeirra eigin verk og málflutning og hvers trausts hann er verður, sem ekki mun fara fram hjá neinum. Það er gott, ef nú á að standa við það að fella ekki krónuna enn þá einu sinni, og þeim mun verða haldið að þeim loforðum sínum. En þjóðin spyr: Hvað réttlætti gengislækkun 1961? Hvað réttlætti þann þokkalega leik, þegar nú er játað af þeim seku frá 1961, að ekkert réttlæti gengislækkun nú, þrátt fyrir stórfelldar hækkanir, sem orðið hafa inn á við? Viðreisnin átti að skapa jafnvægi og stöðugt verðlag, en hefur sprengt efnahagskerfið og valdið meinlegri dýrtíðarólgu en dæmi eru áður til í landinu, umturnað öllu efnahagskerfi landsins. Í stað þess að tryggja verðgildi sparifjár hefur orðið heiftarlegri rýrnun á verðgildi sparifjár en áður eru dæmi til. Í stað jafnvægis í lánamálum stórfelldari lánsfjárkreppa og harðhentari lánsfjárskömmtun en áður hefur þekkzt í landinu. Og svo er þetta kallað frelsi. Í stað skattalækkana meiri álögur en nokkru sinni áður í sögu þjóðarinnar. Og svo átti þetta allt að vera gert til að lækka skuldirnar við útlönd og búin til þjóðsagan um hallann út á við á þjóðarbúinu, sem þyrfti að rétta, sem hæstv. viðskmrh. var að segja þjóðinni hér, í hundraðasta skipti, býst ég við. En nú er útkoman sú, að skuldir við útlönd að frádregnum innstæðum eru hærri en nokkru sinni fyrr. Fjmrh. hæstv. viðurkenndi hér líka áðan, að allir veigamestu þættir efnahagsmálanna væru á ringulreið. En þegar hann hafði játað þetta, kastaði hann því framan í menn, að þjóðin hefði skapað erfiðleikana, eins og hann orðaði það svo smekklega hér áðan - eða hitt þó heldur. Þegar vel gengur, þá er það þeirra verk, stjórnarherranna, en þegar flest gengur úrskeiðis vegna rangrar stjórnarstefnu og óviturlegra ráðstafana ríkisstj., þá er það þjóðinni að kenna. Hvað hefur þjóðin gert undanfarið stjórninni til miska? Þjóðin hefur framleitt meira en nokkru sinni fyrr. Þjóðin hefur lagt meira að sér með eftirvinnu og næturvinnu en nálega nokkru sinni áður. Þjóðin hefur ekki sparað sig í neinu, því að menn hafa blátt áfram verið neyddir til, ef þeir áttu að hafa minnstu möguleika til að hafa í sig og á. Vegna þessara átaka þjóðarinnar hefur stjórn landsins haft betri skilyrði til þess að stjórna, svo að vel færi, en nokkur önnur stjórn á Íslandi hefur nokkru sinni haft. En allir vita, hvernig farið hefur. Er það nú ekki heldur þykkt smurt að koma eftir þessar aðfarir og þessa, frammistöðu og kasta því í andlit þjóðarinnar, að það sé henni að kenna, hvernig komið er. Sannleikurinn er sá, að þannig var í pottinn búið strax 1960, að svona hlaut að fara, og stjórnarandstaðan gerði þá skyldu sína strax og varaði við. Þeir byrjuðu með ráðstöfunum, sem fyrirsjáanlega hlutu að valda verðhækkunaráhrifum upp á a.m.k. 1100 millj. í þjóðarbúskap, þar sem allar þjóðartekjurnar voru áætlaðar 5–6 milljarðar, og ætluðu kaupi og afurðaverði að standa í stað. Um þessar fyrirætlanir allar sagði ég m.a. við umr. á Alþingi 1960, með leyfi hæstv. forseta: Svona ráðstafanir er blátt áfram ekki hægt að gera. Það er með öllu gersamlega óeðlilegt, hvernig nokkrum manni dettur í hug að koma fram með svona áætlanir eða svona fyrirætlanir. Hefur þetta alls ekki verið athugað - eða hvað? Hafa þessir hæstv. ráðh. ekki gert sér grein fyrir því, hvað þeir eru raunverulega að fara? Hvernig halda menn, að áhrifin af þessu verði í þjóðarbúskapnum? Og dettur mönnum í hug, að þetta sé í raun og veru framkvæmanlegt?“ Og enn fremur sagði ég þá, með leyfi hæstv. forseta: „Ég vil í fullri alvöru og einlægni biðja hæstv. ríkisstj. að endurskoða þessar fyrirætlanir og endurskoða þessar áætlanir, því að vitanlega er ekkert til hættulegra í efnahagsmálum landsins en það að gera einhverjar panikráðstafanir, sem enga stoð eiga í raunveruleikanum og enga möguleika hafa til að heppnast. Menn hafa ekki leyfi til þess að gera slíkar ráðstafanir, vegna þess að slíkt hlýtur að stórauka vandann frá því, sem hann er eða hefur verið.“ Þessum aðvörunum, sem bornar voru fram af mér og félögum mínum þá af þeirri einföldu ástæðu, að við vorum blátt áfram hræddir við fyrirsjáanlegar afleiðingar þess, sem verið var að gera, var svarað með hroka og botnlausum skömmum og háðsyrðum um þá kenningu framsóknarmanna að leysa vandann í áföngum. Þeir Ólafur Thors og Bjarni Benediktsson sögðu ýmist, að það yrði að horfast í augu við allan vandann í einu eða að þessar ráðstafanir mundu koma í veg fyrir hinir stöðugu, síendurteknu ráðstafanir ár frá ári. Þeir fundu upp það spakmæli til að forherða sig í þessu og auka sér kjark til að leggja út í þetta, að það væri ekki hægt að stökkva yfir gjána í áföngum, sögðu þeir. Sem sagt, hér var fundin lausn í eitt skipti fyrir öll. Þeir voru gagnteknir þeirri skoðun, að með viðreisninni væri komið sjálfvirkt kerfi, allur vandi leystur í eitt skipti fyrir öll. En öllum þeim, sem höfðu minnstu nasasjón af íslenzku efnahags- og atvinnulífi, átti að geta verið ljóst, að þetta bar dauðann í sér. Afleiðingin hlaut að verða sú, að hver dýrtíðaraldan risi af annarri sem afleiðing þeirrar holskeflu, sem steypt var yfir þjóðina með viðreisnarráðstöfununum sjálfum 1960. Reynslan er nú orðin ólygnust um þetta, en dýr er hún orðin og þó minnst enn fram komið, því að alls fjarri fer því, að afleiðingar viðreisnarinnar séu t.d. komnar inn í kaupgjaldið og verðlagið og inn í efnahagslífið til fulls. Það sést t.d. á því, að þegar Gylfi Þ. Gíslason er að reikna kaupmátt tekna fyrir heimilin til að finna það út, að jafnvel kaupmáttur launatekna hefði aukizt, þá reiknar hann með 922 kr. húsnæðiskostnaði á mánuði. Hvað segir unga fólkið um þá fræðilegu fyrirlestra um ástandið, sem á slíkum fjarstæðum eru byggðir, fólkið, sem býr við viðreisnarhúsaleiguna? Ég sagði 922 kr. á mánuði, það er það, sem reiknað er inn í dæmið hjá ráðherranum. Eru það ekki raunsæir fyrirlestrar og raunsæjar ályktanir um efnahagsástandið, sem byggðar eru á öðru eins og þessu? Hverjum dettur svo í hug, að almennt kaup og verzlunarmannakaup t.d., svo að dæmi séu nefnd, geti staðizt stundinni lengur, eins og það er í dag, eða afurðaverð til bænda geti lengi staðizt, eins og það er núna, samanborið við framleiðslukostnað og stofnkostnað. Nú spyrja menn hver annan, hvort ríkisstj. muni hafa lært eitthvað af þessum óförum, og sumir telja svardagana um að lækka ekki gengið núna vott þess, að ríkisstj. hafi mikið lært. Betur, að svo væri. En því miður bendir margt til, að svo sé ekki, þrátt fyrir þessa svardaga. Megingrundvöllur viðreisnarinnar var að ná því, sem þeir kalla jafnvægi í þjóðarbúskapnum, með því að láta verðlagið hækka, gera lánsfé dýrara og takmarka lánsféð, en kaupgjald og afurðaverð stæði í stað. Um þetta verður ekki deilt. Þetta var meginkjarninn, og því miður er þetta prédikað enn, og allt, sem frá stjórninni kemur enn, gengur í þessa sömu átt, nú síðast að hækka verðlagið með t.d. stórfelldum hækkunum á póst- og símagjöldum og minnka niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum til að hækka verð til neytenda, þrátt fyrir mikinn afgang af tolla- og skattatekjum. Sýnilegt er, að þeir hafa brennt sig á gengislækkuninni 1961 út af fyrir sig og sverja nú fyrir gengislækkun. En menn spyrja, og það er aðalatriðið: Er sú meginstefna breytt að leita jafnvægis með því fyrst og fremst að láta verðlag hækka og kostnað við lánsfé, en halda niðri kaupgjaldi og afurðaverði til bænda? Er sú stefna breytt? Það er helzt að sjá af stjórnarblöðunum og ræðum ráðamanna, sbr. fyrirlestur hæstv. viðskmrh. hér áðan, að þeim finnist það eitt hafa mistekizt að halda niðri kaupinu og afurðaverðinu til bænda og meginstefnan sé óbreytt þrátt fyrir ófarirnar. Þrálátur orðrómur gengur um, að nýju úrræðin, sem ekki eru nefnd opinberlega, en farið er í kringum eins og köttur fer í kringum heitt soð, séu þau að halda niðri kaupgjaldi og afurðaverði með lagaboðum. Meginstefnan eigi sem sé að vera óbreytt, en leita „sterkari“ ráða, eins og það mun kallað í þessum herbúðum, til að framkvæma þann þáttinn, sem þeir telja hafa bilað. Ég vildi, að þessi orðrómur væri rangur, því að ef hann reyndist réttur, hafa þeir ekkert lært, og þá er bara efnt til nýrrar styrjaldar við almenning í landinu á rústum viðreisnarinnar, og við því má þjóðin allra sízt. Enginn mun fúsari að játa það en ég, að úr vöndu er að ráða, eins og nú er komið. Í því sambandi bendi ég á nokkur aðalatriði, sem þýðingarmikil eru að mínum dómi. Menn verða að gera sér grein fyrir því, bæði stjórnarvöldin og allur almenningur í landinu, að út úr þessu verður ekki komizt í einu stökki. Skekkjur þær, sem orðnar eru, verður að leiðrétta í áföngum. Sporin hræða, menn hafa fyrir augum sér, hvernig fer, ef öðruvísi er að farið. Fyrsta boðorðið verður að vera að reyna að komast út úr vandanum jákvæðu leiðina, mæta nauðsynlegri hækkun kaupgjalds og afurðaverðs til bænda með skipulegri allsherjarsókn í landinu undir merki vísinda og tækni til að auka framleiðni og þjóðarframleiðslu. Taka verður þau mál með margvíslegu móti nýjum tökum, sem of langt yrði hér upp að telja, og bjóða út öllum hinum beztu kröftum og samstilla þá. Þetta er sú aðalleið, sem ein er sæmandi þeirri þjóð, sem þrátt fyrir allt hefur á fáum áratugum sótt fram úr fátækt til bjargálna. Með aukinni vélvæðingu, bættum vinnuaðferðum, aukinni tækni verður að gera íslenzku atvinnuvegunum fært að borga á ný mannsæmandi kaup og losa sig úr viðreisnarviðjunum. En allir verða að hafa í huga, að í einu stökki verður ekki komizt í land né æskilegum árangri náð. Það verður að lækka vextina, því að íslenzkum framleiðslugreinum er gersamlega um megn að keppa á erlendum mörkuðum með því að borga slíka okurvexti sem nú gilda, og atvinnuvegunum verður einnig um megn að borga það kaup, sem unga fólkið þarf að hafa til að standa undir vaxtabyrðinni, og bændur fá ekki það verð fyrir afurðir sínar, að þeir geti staðið undir slíkum vöxtum. Útflutningsgjöld þurfa að lækka, en þau eru nú 7.4%, eftir því sem ég bezt veit, af verði afurðanna og jafngilda tugum þúsunda af kaupgjaldinu við framleiðsluna. Sama er um tollana. Og yfir höfuð verður að gera allt, sem unnt er, til þess að gera framleiðslunni mögulegt að standa undir því kaupgjaldi, sem viðreisnardýrtíðin gerir óhjákvæmilegt að borga. Þá verður að gera skipulagðar ráðstafanir til, að því fjármagni, sem þjóðin hefur yfir að ráða, verði beint til þeirra framkvæmda, sem mest auka framleiðni og þjóðartekjur, og þeirra almannaframkvæmda, sem mestu máli skipta, og það fé, sem fæst með álögum á almenning, og sparifjáraukningin sé hiklaust notað í þessu skyni, í stað þess að halda því fé föstu að verulegu leyti og láta þar með þessar framkvæmdir víkja fyrir því, sem þeim þóknast að framkvæma, sem af einhverjum ástæðum hafa fullar hendur fjár, hversu fjarri sem það kann að vera því að leysa úr brýnustu þörfum þjóðarinnar. Allir sjá nú, hvílík ringulreið í fjárfestingarmálum fylgir viðreisninni. Og svo er talað um áætlunarbúskap og framkvæmdaáætlanir í stað upplausnar og ringulreiðar í fjárfestingarmálum og tæknimálum þarf markvissa stjórn til að beina fjármagninu í rétta farvegi og margvíslegar aðrar ráðstafanir í sömu átt. Það verður í sem flestum greinum að koma til móts við og létta undir með unga fólkinu, sem erfiðasta baggann ber nú, því að að öðrum kosti skapast hér á næstunni öreigalið, sem allt verður að sækja undir þá, sem yfir fjármagninu ráða, í stað þess að fram að þessu hefur það verið aðalsmerki íslenzks búskaparlags, að hér hafa menn ekki átt allt að sækja til fárra og sterkra auðfélaga, eins og á sér stað í öðrum löndum mörgum, og margir orðið hér efnalega sjálfstæðir. Umfram allt verður að breyta um stefnu og sýna, að horfið sé frá því að reyna að lækna allar meinsemdir með því að hækka vexti á nauðsynjum, en halda tekjum almennings niðri. Fyrstu skrefin þarf að stíga þannig, að þau veki traust og hjálpi til að losa þjóðina við þá panik, sem gjaldþrot stjórnarstefnunnar því miður hefur valdið. En allir verða að muna, að aðeins í áföngum er hægt að koma á samræmi í stað þeirrar ringulreiðar, sem orðin er. Núv ríkisstj. hefur yfirleitt ekki traust, og bætist það ofan á annan vanda, að mönnum varð það á að sleppa henni með meiri hl. gegnum kosningarnar. Að vísu byggðist það á röngum upplýsingum, eins og nú má heyra á þeim játningum, sem ráðamenn flytja á torgunum, í lengstu lög skulum við þó vona, að stjórnin hafi eitthvað lært af þessu öllu. Fram hjá því verður ekki komizt, að hún hefur enn glatað trausti og hefur veikan meiri hl. og illa fenginn. Samt er það svo, að meiri hl. mörðu stjórnarflokkarnir í vor, og því er það ríkisstjórnarinnar að koma fram með úrræði sín. Bíða menn nú og sjá, hvort stjórnin vill draga skynsamlegar ályktanir af reynslunni eða ekki. En Framsfl. mun ótrauður halda áfram baráttunni fyrir sinni stefnu. - Góða nótt.



Herra forseti. Það fer einkar vel á því, að báðir andmælendur og gagnrýnendur ríkisstj, í þessum umr. eru fyrrv. ráðh. úr vinstri stjórninni, þeirri, sem einna frægust hefur orðið að endemum hér á landi. Þeir stóðu í desembermánuði 1958 frammi fyrir nokkrum vanda í efnahagsmálum. Ég ætla ekki að bera saman vandann þá og vandann í efnahagsmálum nú, en þessir hv. þm. hafa báðir látið það í ljós, að vandinn 1958 hafi ekki verið svo ákaflega mikill, og hv. 1. þm. Austf. stundum jafnvel haft orð á því, að hann hafi í rauninni ekki verið annað en ósamkomulag þessara hæstv. ráðh. En staðreyndin var sú, að þegar þeir stóðu frammi fyrir þessum vanda í efnahagsmálum, þá reyndust þeir ekki vandanum vaxnir, gáfust upp og hlupust undan merkinu. En þótt þessir tveir hv. þm., Eysteinn Jónsson og Lúðvík Jósefsson, hlypust frá vandanum þá, vanda, sem að þeirra eigin dómi var minni en vandinn í dag, þá mun núv, ríkisstj. ekki hlaupast frá vandamálunum, heldur flytja og bera fram til sigurs úrræði, lausn, sem stöðvar þá þenslu og verðbólgu, sem nú herjar þjóðina. Hv. 5. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, sagði, að við þökkuðum viðreisninni góðærið og mikinn sjávarafla. Ekki er þetta alls kostar rétt hermt, því að við höfum yfirleitt jafnan tekið það fram, að velgengnin á undanförnum árum sé hvoru tveggja að þakka, mjög miklu góðæri og sjávarafla annars vegar og hyggilegri stjórnarstefnu hins vegar. En þetta gefur tilefni til þess að minna á það, að fyrr hefur veríð góðæri í landi hér heldur en síðustu 1½ eða 2 ár, því að árið 1958 var alveg sérstakt góðæri. En það var ekki meira pólitískt góðæri fyrir þessa hv. þm. en svo, að í lok þessa ágæta árferðis gáfust þeir upp. Hv. 5. þm. Austf. sagði, að gjaldeyrissjóðurinn og allt tal um hann væri hrein blekking, það væri sagt, að gjaldeyrissjóðurinn væri nú rúmar 1000 millj., en þetta væri villandi, því að frá þessu ætti að draga hin stuttu vörukaupalán, sem voru um s.l. mánaðamót um 550 millj. kr. Nú vil ég fyrst taka það fram, að gjaldeyrisstaða bankanna er af hendi Seðlabankans reiknuð eftir nákvæmlega sömu reglum nú og áður fyrr, í þeirra stjórnartíð. Mér vitanlega hefur engin breyting orðið þar á. En ef á að draga vörukaupalánin hin stuttu frá gjaldeyrisforðanum, ætli ætti þá ekki einnig að bæta við gjaldeyrisforðann öllum þeim miklu birgðum útflutningsvara, sem eru til í landinu. 1. okt. voru þessi stuttu vörukaupalán, sem hv. þm, vill draga frá gjaldeyrisforðanum, 550 millj., en birgðir útflutningsvara voru 1383 millj. og höfðu aukizt um 634 millj. frá áramótum. Þessi kenning er því á miklum misskilningi byggð: Sami hv. þm. sagði, að stefna okkar hefði jafnan verið sú frá stjórnarmyndun að stjórna í andstöðu við verkalýðssamtökin. Ekki er þetta heldur alls kostar rétt, því að ríkisstj. hefur gert ítrekaðar tilraunir til þess að fá Alþýðusamband Íslands til skynsamlegs samstarfs. Ríkisstj. hefur hvað eftir annað einkum reynt að fá samstarf við Alþýðusambandið eða stjórn þess og forustumenn til þess að tryggja vissar kjarabætur handa hinum lægst launuðu, án þess að allir aðrir gripu til sín jafnmikið eða meira og gerðu launabætur hinna lægst launuðu þar með að engu. En fyrir þessu hefur verið lítill áhugi hjá forustumönnum Alþýðusambandsins, og m.a. þess vegna hefur svo farið undanfarin ár, að þegar hinir lægst launuðu verkamenn hafa með ærinni fyrirhöfn og jafnvel löngum verkföllum náð nokkrum kjarabátum, hafa aðrar stéttir, sem eru hærra launaðar, skömmu síðar fengið hlutfallslega meiri launahækkanir, og þar með hefur bilið milli hinna lægst launuðu og annarra aukizt. Mér finnst því harla undarlegt, að hér skuli því vera haldið fram eftir það, sem fyrir liggur um þessar tilraunir ríkisstj., að hún hafi frá öndverðu kostað kapps um það og stefnt að því að stjórna í fullri andstöðu við verkalýðssamtökin. Ég ætla, að ef forustumenn Alþýðusambandsins hefðu sýnt meiri samvinnuvilja við ríkisstj. í þessum efnum, þá hefði hlutur hinna lægst launuðu verið betri í dag en hann er. Sami hv. þm. las hér upp allmargar hundraðstölur um það, hve hinir hærra launuðu í þjóðfélaginu hefðu hækkað miklu meira í prósentum undanfarið heldur en verkamenn, og hann býsnaðist mjög yfir þessari þróun. Manni skildist helzt, að þetta væri allt saman ríkisstj. að kenna. Nú er þess fyrst að gæta, að opinberir starfsmenn hafa á starfstíma núv. stjórnar fengið viðurkenndan samningsrétt, sem þeim hafði ekki tekizt að fá þrátt fyrir langa baráttu árum saman, og m.a. höfðu þessir tveir hv. þm., þegar þeir voru í ríkisstj., þeir Eysteinn Jónsson og Lúðvík Jósefsson, ekki viljað verða við óskum opinberra starfsmanna um að veita þeim samningsrétt. Það kemst fyrst skriður á það mál 1959, þegar þáv. utanrrh. og fjmrh. skipaði nefnd manna til þess að undirbúa löggjöf um þetta efni, og samningsréttinn fengu svo hinir opinberu starfsmenn með l. um kjarasamninga frá í fyrra. Þetta er nú ferill þessara hv. þm. í þeim efnum. En þegar hv. 5. þm. Austf. vill nú saka ríkisstj. um það, að hún beri ábyrgð á þeirri þróun, að hinir hærra launuðu hafi fengið hlutfallslega miklu meiri hækkun en hinir lægst launuðu, þá er rétt að minna hér á eitt atriði. Kjararáð Bandalags starfsmanna ríkis og bæja bar fram á sínum tíma ákveðnar kröfur um laun til handa opinberum starfsmönnum, lagði fram till. um launastiga og hvaða laun skyldu falla hverjum starfsmannahópi í skaut, og blöð stjórnarandstæðinga hafa hvað eftir annað stært sig af því, að í þessu bandalagi og kjararáði þess hafi nú að undanförnu vinstri menn meiri hl., enda hafa verið þar í meiri hl. menn, sem eru mjög framarlega bæði í Alþb. og Framsfl. Og hverjar voru till. þessara manna? Þeir lögðu til í fyrstu, að meðallaun verkamanna væru 6300 kr. á mánuði, en að laun manna í hæsta launaflokki, eins og sendiherra og ráðuneytisstjóra, væru tæpar 33 þús., m.ö.o. um það bil 380% hærri eða nærri 5 sinnum hærri skyldu vera laun þeirra í hæsta launaflokki en verkamannanna. Niðurstaða kjaradómsins var hins vegar sú, að þetta bil eftir till, kjararáðs bandalagsins var stórlega minnkað, þannig að starfsmenn í hæsta launaflokki fá rúmlega þrem sinnum hærra kaup en verkamannahópurinn. Og ef við lítum á málið frá öðru sjónarmiði, þá var krafa kjararáðsins, þar sem vinstri mennirnir höfðu alla forustu, eins og blöðin tóku fram, að meðallaun verkamanna hækkuðu um 25%, en sendiherranna og ráðuneytisstjóranna um leið um 210%. Þetta var sú yfirlýsta stefna. Ég vil taka það fram, að það hefur verið um áratugi nauðsyn að bæta verulega kjör hinna opinberu starfsmanna og ekki sízt þeirra, sem lagt hafa mikið í kostnað og varið löngum tíma til náms. En hins vegar er það harla undarlegt og ég vil segja ósanngjarnt, þegar menn úr flokkum stjórnarandstæðinga ásaka ríkisstj. fyrir það, að dregið hafi nokkuð sundur milli hinna lægst launuðu og hinna hæst launuðu, þegar það er bert, að þeirra opinbera stefna, sem þeir höfðu barizt fyrir, stjórnarandstæðingar og þeirra trúnaðarmenn, var um miklu meiri mismun en þó hefur orðið niðurstaðan um. Hv. 1. þm. Austf. komst svo að orði, að ég væri búinn að skrumskæla svo ríkisreikningana, að það væri varla nokkur leið að botna í þeim. Mér finnst þessi ummæli hans um skrumskælingu ríkisreikninganna ákaflega ósmekkleg ádeila á ríkisbókhaldið. Ég veit ekki til þess, að ég hafi verið að umturna og breyta ríkisreikningum. Þeir eru í öllum meginatriðum settir nákvæmlega upp eins og þeir hafa verið fjölmörg undanfarin ár af ríkisbókhaldinu. Hitt er annað mál, að ég hef hlutazt til um að undirbúa nýja löggjöf, þar sem gert er ráð fyrir miklum breytingum. Og hv. þm. kemst svo að orði, að það sé varla hægt að sjá, hver sé raunverulega útkoman á ríkisbúskapnum. Það er varla hægt að snúa staðreyndunum og sannleikanum öllu kirfilegar við en með þessu, því að til skamms tíma var aldrei í ríkisreikningunum minnzt á greiðslujöfnuð ríkisins, og var hvergi hægt að finna í þeim, m.a. alla fjmrh.-tíð hv. þm., hvort væri greiðsluhalli eða greiðslujöfnuður. Það var einmitt fyrir mitt tilstilli, - og það er nú eitt af því fáa, sem ég hef hlutazt til um að breyta eða bæta við ríkisreikninginn, - það var fyrir mitt tilstilli, að tekin var upp sérstök síða í ríkisreikningnum nú fyrir 2–3 árum, þar sem greinilega er tekið fram, hver er greiðslujöfnuðurinn, og m.a. má sjá það í þeim ríkisreikningi, sem nú hefur nýlega verið útbýtt hér meðal hv. þm. Hv. 1. þm. Austf. talaði mjög um það, hvernig skattalækkunarmennirnir hafi nú framkvæm lækkun hinna beinu skatta, því að Hagtíðindin sýni, að vísitala beinu skattanna hafi nú alveg nýskeð hækkað svo mikið, að við það hafi vísitalan hækkað um 2.6 stig. Það munu nú eiga að vera 2.76 stig. Þetta segir hv. þm., um leið og hann er að ræða fjárlögin, og vitanlega er með þessu verið að gefa í skyn, að svona hafi nú hækkunin orðið mikil á tekjuskattinum í staðinn fyrir lækkun. En þessi vísitöluliður, sem hv. þm. talar um að hafi hækkað upp undir 3 stig, er nú samsettur ekki aðeins af tekjuskatti, heldur útsvari, gjaldi til almannatrygginga, kirkjugarðsgjaldi, námsbókagjaldi, sóknargjaldi. Það varðar hv. þm. náttúrlega ekkert um, þegar hann vill gefa mönnum ranga hugmynd hér um, og af þeim tæpum 3 stigum, sem þetta til samans hefur hækkað, þá nemur tekjuskatturinn 0.26 stigum. Þessi hækkun í vísitölu af tekjuskatti þrátt fyrir óbreytta tekjuskattsstiga stafar eingöngu af því, að kauplagsnefnd reiknar nú með hærri tekjum vísitölufjölskyldunnar, áætlar vísitölufjölskyldunni hærri tekjur, sem þýðir, að hún kemur í hærri skala en áður. Og einmitt í sambandi við það stendur það, sem ég gat um hér í minni framsöguræðu, að ríkisstj. hefur ákveðið að breyta hinni skattfrjálsu upphæð til samræmis við þá hækkun, sem orðið hefur á verðlagi og kaupgjaldi. Hv. 1. þm. Austf. lýsir bæði hér og enn fremur í ræðu mikilli, sem málgagn hans hefur skýrt frá fyrir fáum dögum, hinum geysilega samdrætti í verklegum framkvæmdum, þannig að manni skilst, að horfi til ekki aðeins vandræða með bifreiðar og tæki, sem sitja föst á vegum úti, heldur horfi jafnvel til landauðnar víða um land vegna þess, hve samdrátturinn í verklegum framkvæmdum er mikill. Ég veit eiginlega ekki, hvað að hv. þm. gengur, þegar hann þarf að ganga svo langt í ádeilunum á ríkisstj. að gera sjálfan sig að viðundri frammi fyrir öllum landslýð, því að hver einasti maður veit, að eitt af því, sem skapar okkur mestan vanda í dag, er það, hvað verklegar framkvæmdir og fjárfesting um land allt eru miklar. En hv. þm. lætur það ekki á sig fá. Hann krefst stóraukinna framlaga á fjárlögum til verklegra framkvæmda. Og ekki aðeins það, hann gerði nýlega, ég heyrði ekki, að hann gerði það í ræðunni hér, en hann gerði nýlega þá kröfu í nafni flokks síns, að greiðsluafganginum frá síðasta ári, sem lagður var í jöfnunarsjóð, ásamt væntanlegum greiðsluafgangi nú í ár yrði þegar í stað varið til aukinna , framkvæmda í landinu. Ég segi: þetta er harla undarleg pólitík, þegar maður gætir þess, að þessi hv. þm. talaði og skrifaði, meðan hann var fjmrh. og var í góðum félagsskap, oft mjög skynsamlega einmitt um efnahagsmálin og hættu á verðbólgu og þenslu, samband milli útlána og sparifjáraukningar o. s. frv. Ég minnist þess t.d., að í einni fjárlagaræðu hans, það mun hafa verið varðandi fjárlögin fyrir 1955, þá talaði hann á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Það er ekki síður ánægjulegt og þýðingarmikið, ef ríkissjóður gæti í slíku góðæri sem nú er eignazt einhverja fjármuni, sem hægt væri að leggja til hliðar og nota til nauðsynlegra framkvæmda síðar, þegar þörf væri á ráðstöfunum af hendi hins opinbera til þess að halda uppi nægilegri atvinnu í landinu. Verður áreiðanlega seint metinn til fulls sá hagur, sem þjóðinni gæti af því orðið, ef ríkissjóður gæti haft greiðsluafgang í góðærum, sem nota mætti, þegar á móti blési, til þess að koma þá í veg fyrir samdrátt verklegra framkvæmda og til þess beinlínis að auka þá verklegar framkvæmdir ríkisins og tryggja sem jafnasta atvinnu fyrir landsmenn.“ Þetta var ákaflega skynsamlega mælt og ber þess vitni, að a.m.k. á þeirri tíð skildi hv. þm. töluvert í lögmálum efnahagslífsins. Að vísu er rétt að geta þess, að sem fjmrh. bar hann aldrei gæfu til þess að framkvæma þessa hugsjón sína, sem hann lýsti svo fagurlega í þessari fjárlagaræðu, og kannske það sé ástæðan til þess, að hann hneykslast nú á því og býsnast yfir því, þegar aðrir verða til þess að framkvæma þetta, sem hann var að lýsa, og leggja til hliðar í góðærum til erfiðu áranna síðar. Hv. sami þm., 1. þm. Austf., býsnast mjög yfir því, hve há séu fjárlögin og hafi hækkað mikið á hinum síðustu árum. Hver eru þá úrræði hans gegn þessum geysiháu fjárlögum, sem séu að sliga allan landsins lýð og atvinnuvegina? Úrræði hans eru þau, að það á að stórhækka framlög til verklegra framkvæmda. Það má alls ekki lækka neinar niðurgreiðslur, hann bendir á engar till. um lækkun. Ég verð að segja: er hægt að taka svona málflutning alvarlega, þegar samtímis er haldið fram, að fjárl. séu allt of há, ekki bent á neina liði, sem megi draga úr, en hins vegar krafizt stórhækkaðra framlaga á ýmsum sviðum? Hv. 1. þm. Austf. þóttist nú hafa himin höndum tekið út af þeim ummælum mínum, að efnahagserfiðleikar okkar nú væru heimatilbúnir og að íslenzka þjóðin gæti vel ráðið við þá. Hann leggur svo út og túlkar þessi ummæli, að með þessu sé stjórnin að kenna þjóðinni um erfiðleikana. Þess er nú fyrst að geta, að ég hefði haldið, að við, sem sitjum í ríkisstj. og tilheyrum þingflokkum Sjálfstæðis- og Alþýðuflokksins, værum líka þjóðfélagsborgarar og tilheyrðum íslenzku þjóðinni. Og ég hefði talið, að við ekki aðeins værum íslenzkir þjóðfélagsborgarar og tilheyrðum þjóðinni, heldur hefðum í sumar fengið traustsyfirlýsingu frá meiri hl. þjóðarinnar eða 56% af kjósendum. En hvernig þessi hv. þm., jafnvel þótt hann telji vini sína í Alþb. með, sem hafa fengið 44% þjóðarinnar eða tæplega það með sér í sumar, - hvernig hann telur sig hafa verið þess umkominn að tala fremur í nafni þjóðarinnar heldur en þeir stjórnarflokkar, sem fengu mikinn meiri hluta og traustsyfirlýsingu, það verður dálítið erfitt að skilja. Herra forseti. Góðir hlustendur. Tími minn er á þrotum, og skal ég því láta máli mínu lokið. En það hefur lengi verið skoðun í ýmsum löndum, að jafnvægi væri hægt að halda í efnahagslífinu með aðgerðum í fjármálum og peningamálum, sem það er kallað, þ.e.a.s. með ráðstöfunum í sambandi við skattamál og fjármál ríkisins annars vegar og hins vegar með aðgerðum í bankamálum eða peningamálum og lánamálum. En reynslan víða, ekki aðeins hér, heldur einnig í mörgum öðrum löndum, hefur sýnt, að þetta tvennt er ekki nægilegt. Þriðja atriðið kemur til, sem er launa- eða tekjusjónarmiðið. Og þess vegna er það nú orðið almennt viðurkennt og ég held óhjákvæmilegt, að menn viðurkenni það einnig hér, að til þess að tryggja efnahagslegt jafnvægi og þar með efnahagslegar framfarir og bætt lífskjör í landinu þarf allt þetta þrennt að fara saman: samræmdar aðgerðir í fjármálum ríkisins, peningamálum banka og lánsstofnana og í launamálum. Og ég ætla, að það séu fleiri og fleiri, sem skilja, að launahækkanir í krónutölu eru ekki eina leiðin til bættra lífskjara. Margar aðrar leiðir koma til greina: aukin ákvæðisvinna, betri nýting hráefnis, bætt skipulag og hagræðing hjá atvinnufyrirtækjum. Allt færir þetta bæði starfsfólki og atvinnuvegum bættan hag og afkomu. Og ekki sízt verður að hafa það í huga, að tæknilegar nýjungar og umbætur eiga að koma öllum almenningi til góða, t.d. í lækkun byggingarkostnaðar, sem er mjög stór kostnaðarliður hjá öllum almenningi, og með lækkun hans mætti stíga stórt skref í þá átt að bæta lífskjörin. Við verðum að hafa það í huga, Íslendingar, á næstu árum í sókn okkar til bættra lífskjara, að allt þetta þrennt: aðgerðir í fjármálum, peningamálum og launamálum, verður að haldast í hendur. Þökk þeim, er hlýddu. - Góða nótt.