Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Sverri Hermannssyni nú við 3. umr. að flytja nokkrar brtt. við þetta frv. Þannig stóð á, að þegar frv. var til 1. umr., var ég við störf í opinberri þágu erlendis og síðan veðurtepptur úti á landi ásamt meðflm. mínum, þegar 2. umr. var hér í d., þannig að ég vil nú bæði þakka hæstv. ráðh. og meðdm. mínum fyrir þá biðlund, sem þeir hafa haft með, að lokameðferð málsins í d. væri frestað að okkar ósk. Ég tel ekki ástæðu til að ræða málið efnislega á þessu stigi, nema það komi fram í sambandi við brtt. mínar. Ykkur er öllum kunnugt um, að málið á langan aðdraganda. Það var sýnt alþm. á síðasta þingi, lagt þá fram og rætt nokkuð og svo aftur í byrjun þings, og í millitíðinni höfðu fjölmargir aðilar fengið frv. til umsagnar. Mér er tjáð, að mjög margir aðilar hafi sent inn umsagnir sínar um frv. og tjáð sig um það, einnig hafi margir aðilar, þ. á m. þeir, sem hafa kannske hvað mest afskipti haft af þessum málum hér á landi um síðustu áratugi bent á ýmsar breytingar, sem þeir töldu, að væru til bóta fyrir frv. Hins vegar hefur engin þeirra verið tekin til greina í meðferð n., og þess vegna höfum við meðflm. minn viljað freista þess nú við 3. umr. að benda á nokkrar þeirra, ef vera mætti, að dm. hugsuðu öðruvísi en hæstv. ráðh. og hv. n., sem með málið hafði að gera. 1. brtt. okkar er við 2. gr. frv., á þá leið að fella niður úr 2. gr., eins og þar stendur nú, að ekki sé heimilt að gera breytingar á húsakynnum og starfsemi slíkra stofnana, á þann veg, að slíkt bann gildi aðeins fyrir þær byggingar, sem styrktar hafa verið úr ríkissjóði. Ég fæ ekki séð, að það þurfi endilega að fá ráðherraleyfi til breytinga á húseignum þeim, sem eru fyrir hér á landinu og eru annaðhvort í einkaeign, í eign sjálfseignarstofnana eða í eign opinberra aðila eins og sveitarstjórna, ef ekki koma t. d. fram jafnframt kröfur um breytingar á daggjaldi. Mér finnst hér vera um óþarfa skriffinnsku að ræða, og við leggjum því til, að þessi breyting verði gerð, enda eru margs konar önnur ákvæði í frv., sem hafa algeran hemil á öllum afleiðingum, sem gætu fylgt slíkum breytingum. Við 3. gr. leggjum við til, að það verði gerð nokkur breyting á 2. málsl. 1. mgr. og hann orðist eins og segir í okkar brtt. Persónulega tel ég, að ákvæðið í frv. sé óraunhæft með öllu. Það er ekki hægt að gera ráð fyrir því, sem þarna er ætlazt til, t. d. á löngum byggingartíma, á löngum undirbúningstíma, þá er ekki hægt að gera grein fyrir fjárhagsástæðum eða gera fullkomna starfsáætlun, um stjórn, starfsfólk og rekstrarfyrirkomulag. Virðist vera nokkuð vel í tímann lagt að ætla sér að gera þetta. Ég tel hins vegar, að sú hugsun, sem þarna komi fram, sé fyllilega réttmæt, að aðilar, sem hyggjast hefja slíkan rekstur, verði að gera ítarlega grein fyrir fjárhagsástæðum og auðvitað um leið skýrslu um stjórn þá, sem við völd er, þegar bygging er hafin, hverjir fari með stjórn byggingarinnar, og þá væntanlega áætlun um starfið sjálft. Ég held, að það sé ekki hægt að ganga lengra í þessu. Hitt gæti skapað allt of mikla skriffinnsku og tog milli aðila. En ég er fyllilega samþykkur meginhugsun þessarar gr., að áhugasömum bjartsýnismönnum, sem fara út í slíkar byggingar, sem í dag eru mjög dýrar, verði gert skylt, þegar þeir óska eftir slíkum styrk sem frv. gerir ráð fyrir, að skila mjög ítarlegum áætlunum. Það má líka við þetta bæta, að það eru opinberir aðilar, sem mest áhrif hafa á rekstrargrundvöll slíkra heimila og allra annarra heilbrigðisstofnana. T. d. má geta ákvörðunar pólitískra aðila, Alþ. t. d., um stórstyttingu á vinnutíma og stórhækkuð laun og samningsákvæða annarra aðila en ráða slíkum stofnunum um 5 daga vinnuviku. Þetta þýðir stórbreytingu fjárhagslega fyrir öll slík heimili, þannig að segja má, að það séu þessir aðilar, sem helzt geta sagt um, hvernig hagur heimilanna verði, eftir að þau eru komin í starf. Við 4. gr. gerum við þá till., að gr. orðist eins og þar segir. Tel ég þar nógu langt gengið, því að satt að segja skil ég ekki, hvað við er átt í 4. gr. frv., eins og það er, að heilbrigðisyfirvöld skuli ætíð eiga greiðan aðgang að stofnunum. Ég veit ekki, hvort það á að vera þannig, að þau komi að nóttu eða degi, kanni, hvort starfsmenn séu til staðar, hvort skrifstofufólk sé við vinnu, eða þau geti kallað út starfsfólk stofnana, sem eru að reyna í sparnaðarskyni að halda sér frá aukinni yfirvinnu. Á að vera hægt að vekja þetta fólk upp um miðja nótt og krefjast þess, að það komi og opni allar hirzlur og annað? Ég held, að þetta sé heldur langt gengið. Hins vegar þurfa þessir aðilar af ýmsum orsökum að eiga ætíð greiðan aðgang að reikningum viðkomandi stofnana og svo öllum upplýsingum frá stjórnendum þeirra. Það verður auðvitað að vera þarna ekki aðeins einhliða ákvörðun, heldur tvíhliða á milli þessara aðila, því að alla vega er þó ekki ætlazt til, að ríkið leggi nema 1/3 af kostnaði til þessara bygginga, en hins vegar aðrir aðilar það, sem á vantar. Við 5. gr. leggjum við til, að felldur verði niður síðasti málsl.: „svo og um starfslið dvalarheimilis.“ Á það var bent í einni umsögn, sem n. barst, að samkvæmt því, sem á undan kæmi, svo og ákvörðun daggjaldanefndar og annarra yfirvalda, sem hafa með hina opinberu hlið slíks rekstrar að gera, væri að mestu leyti ákvarðað um fjölda vistmanna, þannig, eins og er um fleiri greinar, að ég skil ekki hugsunina, sem á bak við þetta er hjá flm., enda kemur engin skýring þar um fram í frv. Það er sagt, að það þurfi ekki skýringa með. Ég get hins vegar fyllilega fallizt á, að það þurfi að koma fram í reglugerð, eins og það gerir og ákveðið er í frv. sjálfu og reyndar þegar tiltekið í reglugerð, að það eigi að veita ákveðna þjónustu. Það ákvæði eitt ákvarðar auðvitað, hvað þurfi af starfsliði. En ég fæ ekki skilið, að það sé endilega meinað stjórnendum á slíku heimili, sem vilja reyna að spara, t. d. með ýmsum hagræðingarákvörðunum, auka framleiðni stofnunarinnar, auka vélbúnað, svo að hægt verði að fækka starfsliði, þá þurfi einhver reglugerð frá ráðh. að kveða á um, að fólkið eigi að vera fleira. Þetta rek ég helzt hornin í. Ég þykist hins vegar skilja, að með þessu eigi hæstv. ráðh. við, að þarna eigi að koma fram fyrst og fremst skilyrðislausar kröfur um ákveðna þjónustu og starfsfólk til þess að veita þá þjónustu. Ég held hins vegar, að bæði aðrar gr. og orðalag í þessari gr. nái fullkomlega því marki, sem að er stefnt. En ég held, að til þess að fyrirbyggja misskilning, sem gæti orðið, eins og ég hef bent á í orðum mínum varðandi þessa gr., þá ætti að breyta gr. og fella niður síðasta málsl. Við 6. gr. leggjum við til nokkrar breytingar. Við leggjum til, að á eftir orðunum „fundum stjórnarinnar“ í 2. málsl. bætist: þegar rædd eru mál, sem varða vistfólkið sérstaklega“. Enn fremur, að á eftir þessum málsl. komi nýr málsl., sem orðist svo: „Sama gildir um starfsfólk stofnunar, ef ekki er til staðar samningur um samstarfsnefnd.“ Þarna þekki ég til af langri reynslu við stjórnun slíkrar stofnunar, að það getur t. d. verið ákaflega erfitt að hafa það skilyrðislaust í lagaákvæðum, að gamla fólkið eigi fulltrúa í stjórn, og ég bendi á það eitt sem dæmi, ef fyrir þarf að taka í stjórn t. d. agaspursmál, sem oft koma upp á slíkum stofnunum, þá getur verið ákaflega erfitt að hafa fulltrúa frá þeim hinum sama, sem getur skaðað viðkomandi einstakling kannske meira með orðum sínum. Í þessu eru ekki nein ákvæði um skilyrðislausa þagnarskyldu, eins og sjálfsagt væri, um það, sem fram fer, né heldur hægt kannske að krefjast þess. Þetta er eitt dæmi, sem ég bendi á, og ég gæti bent á fleiri, en ég tel þetta nægja. Auk þess tel ég vegna þess mikla tals, sem hefur farið fram í sölum hv. Alþ. og margir menn haft orð á um langa hríð, að það væri auðvitað sjálfsagt að gera þarna þá till. og samþykkja hana að þegar það á við, eigi starfsfólkið sinn fulltrúa í stjórn. Í slíkum stofnunum verður það æ meira tíðkað, að þær komi á móti sínu starfsfólki utan samninga með ýmiss konar fyrirgreiðslu, jafnvel komi á móti félögum þeirra með byggingu orlofshúsa og sitthvað fl., auk þess sem oft þarf að ræða sérstaklega um ákveðin vandamál innan viðkomandi stofnunar, þar sem kannske er ekki rétt að blanda stéttarfélaginu í, en viðkomandi aðilar, fulltrúar þeirra, sem vinna á staðnum, gætu komið þar fyrir þeirra hönd á þessum vinnustað, þannig að ég tel sjálfsagt, að ákvæði um þetta sé sett í lögin. Við gerum þá brtt. einnig, að í stað 3. og síðasta málsl. komi, að stjórnin ráði stjórnendur heimilisins, eins og þar segir. Það má kannske segja, að það sé að bera í bakkafullan lækinn að taka fram „forstöðumann eða konu“, því að konan er manneskja eins og hinn aðilinn. En við vildum láta koma rækilega fram, að auðvitað eru konur sízt óframbærilegri til slíkra starfa heldur en karlmenn, og kannske er ágætt, að það komi skýrt fram. En ég er ekki á því, að ef um hreint vistheimili sé að ræða, þá eigi að vera skilyrðislaus skylda að hafa fastráðinn lækni. Það getur komið upp og hefur þegar komið upp og hefur sýnt sig á slíkum heimilum, að þess á ekki að þurfa. Það getur verið margvíslegur og mikill sparnaður fyrir stofnunina, ef læknisþjónustan verður að hætti heimila, einstaklinga eða fjölskyldna, á þann veg þó, að það séu alltaf bæði heimilislæknar og sérfræðingar til staðar til þess að koma, þegar kallað er eftir, auk fastra viðtalstíma á staðnum. En ég held, að hæstv. heilbrmrh. geri sér kannske fyrst og fremst grein fyrir því og kannske fyrrv. heilbrmrh. líka, að þetta er ekki orðinn mjög ódýr liður í landi voru. Ég held, að það þurfi líka að hafa nokkuð í huga, um leið og kannske er verið að gera gamla fólkinu í landi okkar gyllivonir um einhverjar kóngaíbúðir í framtíðinni, þá verði líka nokkuð að taka til greina, hvernig er hægt að reka slík heimili fjárhagslega. Við 8. gr. gerum við till. um nokkra breytingu. Við gerum þá till., að sjúkragjöld, sem greidd eru af Tryggingastofnun ríkisins, greiðist fjórum sinnum á ári. Það er ákaflega erfitt eins og er fyrir stórar stofnanir að fá þetta aðeins tvisvar á ári, ég tala nú ekki um, þegar dýrtíð fer mjög vaxandi, þá getur þetta komið sér mjög illa, og þegar almennur lánsfjárskortur er samhliða, þannig að ég held, að þetta sé atriði, sem verði að telja sjálfsagt að samþykkja. Við leggjum einnig til, að ársreikningar, - það er ekki ákvæði um það í frv., - að ársreikningar slíkra dvalarheimila verði endurskoðaðir af löggiltum endurskoðanda og ætið sendir rn. Ég hef aðeins hlaupið yfir. Við skulum halda okkur við 7. gr., en þar er meginbrtt., sem við leggjum til, og hún er sú, að þessi skilyrðislausi styrkur verði ekki eingöngu bundinn við sveitarfélag, heldur einnig við viðurkennda aðila. Persónulega hef ég þá í huga aðila, sem hafa sýnt þessum málum áhuga og gjarnan vildu koma til starfs til að hjálpa til í þeirri miklu þörf, sem er á þessu sviði. Ég á þar t. d. við verkalýðshreyfinguna í heild, Alþýðusambandið, þjóðkirkjuna íslenzku. Rauði kross Íslands hefur sagzt vilja styrkja slíkt málefni. Stéttarsamband bænda hefur byggt stórt hótel hér í Reykjavík. Það hefði kannske verið hugsanlegt, að næst mundi það byggja dvalarheimili fyrir aldraða bændur. Þannig mætti lengi telja. En ég tel ekki, að það eigi að vera undir ráðh. komið, hvort þessir aðilar, sem hljóta strax, þegar nöfnin eru nefnd, að teljast viðurkenndir aðilar í þessu þjóðfélagi, eigi að fá þetta, heldur eigi þeir að fá þetta ekki síður en sveitarfélögin. En eins og annars staðar segir, þá verður auðvitað að hafa fulla gát á, hvernig í þetta er farið, og það verður - og það tek ég fullkomlega undir - að vera á valdi ráðh. og um leið fjvn. Alþ., hvað hratt í þetta er farið og hvernig að þessu eigi að standa. Það er auðvitað fjárhagur ríkissjóðs, sem þar segir til um. Í samræmi við þetta leggjum við til, að í 2. málsl. falli niður orðin „en sveitarfélög“. En við leggjum einnig til, að við gr. bætist liður þess efnis, að frágangur lóðar, girðingar og skreytingar listaverka á lóð og húsakynnum teljist til byggingarkostnaðar, þannig að ríkið yrði samkv. þessu að styðja það að 1/3 og þó með hliðsjón af því, sem hér segir, að síðast nefnda framkvæmdin, þessi sem sagt, skuli þó háð sérstöku samþykki rn. Þetta er orðið viðurkennt í sambandi við opinberar byggingar, að það skuli tekið tillit til slíkra skreytinga, skreytinga listaverka. Þarna er nokkuð lengra gengið, enda má segja, að það sé ekki hægt að telja slíkt heimili fullbyggt, fyrr en frá lóð er gengið. Þá leggjum við einnig til, að það sé tekið skýrt fram, hvenær þessi ríkisframlög skuli greidd. Ef ráðh., sem situr í sæti sem pólitískur fulltrúi síns flokks eða sinna stuðningsflokka, ákveður og gefur leyfi til slíkrar byggingar, þá teljum við, að í lögum þurfi að vera ákvæði um það, að við ákveðið byggingarstig verði þessi styrkur greiddur. Við teljum, að með þessu t. d. verði dregið úr ofurkappi sýndarmennsku og annars slíks, sem við teljum ekki eiga heima í sambandi við þessi mál, og er ég þó ekkert að væna hæstv. ráðh. um það, hann hefur sýnt þessu máli verðugan áhuga, gert sitt til þess, að það næði fram. En ég held, að í framtíðinni og strax þurfi slík ákvæði að vera fyrir hendi, þannig að fjárveitingarvaldið og viðkomandi ríkisstj. og ráðh. hafi fulla gát á, þegar áætlun er gerð um, hvaða framkvæmdir eigi að taka fyrir. Ég er ekki frá því, að það mætti breyta orðalagi í þessum síðasta lið þessarar tillgr. okkar, hvort sem það yrði gert hér, eða ef það verður fellt, þá kannske verður það tekið upp í Ed., þar sem það fer til n., og mætti lagfæra það, en ég held, að mjög nauðsynlegt sé að hafa ákvæði þessa efnis í sambandi við þessa grein. Ég var búinn að ræða um brtt. við 8. gr. um að greiða vistgjöldin fjórum sinnum á ári, og einnig er það um 8. gr., að í henni segir nú í frv.: „Ársreikningar dvalarheimila skulu ætíð sendir rn.“ En við viljum orða það þannig, að þeir séu „endurskoðaðir af löggiltum endurskoðanda og ætíð sendir rn.“, sem sé komi þarna inn ákvæði um löggilta endurskoðendur. Við 9. gr., það virðist kannske ekki mikil breyting, en við leggjum til, að þar bætist við: „eða inntökunefndar“. Við gerum þetta af því sérstaka tilefni, að það geta verið margir aðilar, sem standa að stjórnun slíks beinlínis. Það geta staðið að því mörg sveitarfélög og margir aðrir aðilar, og þá þurfa þeir að koma sínum sjónarmiðum að. En þetta hefur ekkert að segja, ef okkur tekst að byggja það hratt, að við komumst nokkuð fyrir þá miklu þörf, sem nú ríkir í þessum málum hjá okkur. En ef hins vegar svo verður ekki á næstu árum, þá tel ég rétt að hafa skýr ákvæði í lögum, til þess að það sé þá ekki einhliða ákvörðun þeirra, sem sitja í æðstu stjórn heldur komist að fleiri sjónarmið, ef á þarf að halda, og er þetta að fenginni reynzlu. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta á þessu stigi. Eins og ég tók fram áðan og hef reyndar áður gert í umsögn, sem send var frá samtökum, sem ég á sæti í, þá fögnum við, að þetta frv. skyldi koma fram, töldum það tímabært. Ég hef nokkuð lesið þær umr., sem fram fóru við 1. umr. málsins, og tel að sumt af því, sem þar var sagt, hefði betur mátt kyrrt liggja, ekki aðeins hjá óbreyttum dátum, hv. þm., heldur og hjá hæstv. ráðh. Ég vil hins vegar láta það koma hér fram. að ég fagna því mjög, að þetta frv. er komið fram og að lög verði sett um þetta. Þótt ekki hafi tekizt að ákvarða ákveðna fjárveitingu nú þegar á þessu ári, þá veit ég hins vegar, að það er mikill meiri hl. fyrir því hér á hv. Alþ., að það verði gert við afgreiðslu næstu fjárlaga.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Ég verð að viðurkenna það, að ég varð dálítið undrandi, þegar ég sá röð af brtt., sem fram komu hér við 3. umr. málsins, og undraðist, að þær skyldu ekki hafa komið fram fyrr. Nú hefur hv. fyrri flm., Pétur Sigurðsson, gefið á því skýringu, að hann hafi verið bundinn við önnur störf, meðan þessi d. var að fjalla um málið. Mér er það mikið kappsmál að koma þessu frv. áfram, en hins vegar get ég ekki fallizt á þessar till., nema þá sárafáar þeirra. Ég er andvígur þeim flestum. Nú stendur hins vegar þannig á fyrir mér að ég þarf að fara og vera við jarðarför. Ég hafði gert mér vonir um, að við gætum lokið þessari umr. af fyrir tilsettan tíma, en það er greinilega ekki hægt, svo að ég vil fara þess á leit við hæstv. forseta, að umr. verði enn einu sinni frestað, þannig að ég geti gert grein fyrir afstöðu minni til þessara till.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja 2 brtt. við frv. til l. um framkvæmd eignarnáms, og eru þær brtt. á þskj. 328. En áður en ég geri grein fyrir þeim till., tel ég óhjákvæmilegt og raunar viðeigandi að víkja nokkrum almennum orðum að forsendum þessa frv., sem hér er á dagskrá, þ. e. eignarréttinum og eignarnáminu. Þær umr., sem átt hafa sér stað hér fyrr í vetur um eignarréttinn, gefa mér og tilefni til að hafa þann formála, er ég nú fylgi þessum brtt. úr hlaði. Nú er það svo, að flestöll frv. eða lög fela í sér meiri eða minni eignarskerðingar eða takmarkanir á rétti borgaranna, en viðurkennt er, að slík almenn löggjöf brjóti ekki í bága við stjórnarskrárákvæðið um friðhelgi eignarréttarins né heldur valdi lögfræðilegum og pólitískum deilum út frá sjónarhóli eignarréttarins. En það vill svo til, að einmitt þessa dagana eru til meðferðar mál hér í hv. Nd., sem snerta mjög eignarréttinn með hliðsjón af stjórnarskrárákvæðinu um friðhelgi hans. Og þessi mál hafa sum hver vakið upp umr. og kallað eftir afstöðu manna til þessa grundvallarspursmáls eða eru þess eðlis, að þau gefa þar fullt tilefni til. Við höfum rætt hér um Lyfjastofnun ríkisins, sem er einkasölufrv. og er vissulega þess eðlis, að eignarréttarsjónarmið, jafnvel eignarnámssjónarmið koma þar til álita. Frv. um Ferðamálastofnun ríkisins og kaflar þess um náttúruvernd fela í sér vissar eignarskerðingar. Frv. um upplýsingaskyldu stjórnvalda snertir friðhelgi einkamuna, og frv. um orkulög orka tvímælis í augum margra út frá sjónarmiði eignarréttar, eins og við heyrðum reyndar hér í umr. í síðustu viku. Ekki þarf að taka fram, að frv. um framkvæmd eignarnáms, sem hér er til umr., snertir ekki sízt grundvallaratriði varðandi eignarréttinn. Fyrr í vetur var til umr. í Sþ. till. um, að landið, gögn þess og gæði, yrði alþjóðareign, og um það spunnust athyglisverðar umr. og allverulegar deilur. Og svona mætti áfram telja. Hvort þetta er tilviljun ellegar tímanna tákn, að sótt sé að eignarréttinum með svo áberandi hætti, læt ég ósagt, en hitt er vafalaust, að afstaða manna til eignarréttar er í beinum tengslum við stjórnmálaskoðanir, afstöðu stjórnmálamanna og ráðandi stjórnvalda til hlutverks ríkis annars vegar og einstaklinga hins vegar. Það kann í þessu að felast einhver skýring, þegar höfð er í huga tilhneiging núverandi stjórnvalda til aukins ríkisvalds og ágangs á einstaklingsumsvif. Ég hef hér fyrr í vetur minnt á það, að stjórnarskrárákvæði okkar um friðhelgi eignarréttarins á sér uppruna í mannréttindaskrá Frakka frá 1789 03 var þá borið fram sem vernd borgaranna gegn yfirgangi ófyrirleitins ríkisvalds. Þetta mannréttindaákvæði var sett við ólíkar aðstæður og frumstæðara þjóðfélag en nú er, ekki sízt hér á Íslandi, en engu að síður er í því fólgin mikilsverð vernd og viðurkenning, sem á jafnmikinn rétt á sér nú og á liðnum tímum. Öllum eða flestum er ljóst, að margbrotið þjóðfélag kallar á margvíslega og fjölþætta löggjöf, sem gengur í þá átt að skerða fortakslausan eignarrétt manna, en sú þróun er óhjákvæmileg og helzt í hendur við sjálfsagða jafnréttisbaráttu og almennari jöfnuð. Um það eru flestir stjórnmálaflokkar eða stjórnmálahreyfingar sammála. Jafnvel og ekki sízt í augum þeirra, sem hafa skilning á eignarréttinum og þýðingu hans, má eignarrétturinn og á ekki að vera skálkaskjól misréttis né hemill á framfarir og jafnrétti. En sú spurning vaknar jafnframt, hversu langt skuli ganga til skerðingar á eignarréttinum. Hvar eru takmörkin? Á að virða að vettugi viðleitni manna til að eignast fjármuni eða réttindi? Má ekki eignarrétturinn vera hvati til sjálfsbjargarviðleitni, og getur eignarrétturinn ekki verið ein meginforsendan fyrir einmitt því jafnrétti eða jöfnuði, sem menn sækjast eftir og til var stofnað í upphafi? Þessi sjónarmið verða vissulega höfð í huga, og þau eiga rétt á sér. Við hér á Íslandi höfum verið blessunarlega laus við öfgar auðs og fátæktar, og eignir hafa ekki fært mönnum forréttindaaðstöðu í efnalegu eða menningarlegu tilliti, a. m. k. ekki í seinni tíð. Ég er þeirrar skoðunar, að ein höfuðástæðan fyrir þroskuðu og þróuðu þjóðfélagi hér á Íslandi í þeim efnum sé ekki sízt sterkt, en heilbrigt séreignarskipulag. Séreignaskipulag á sér rótgróna hefð og sterk ítök, jafnt meðal bænda og borgarastéttar, og möguleikar flestra til séreignar og sjálfstæðs efnahags fara ekki eftir stéttum eða þjóðfélagsaðstæðum. Þetta fyrirkomulag hefur ekki leitt til ójafnaðar eða óhóflegra forréttinda, heldur þvert á móti verið hvati fyrir framsækið þjóðfélag og framtakssama einstaklinga. Ég sagði áðan, að afstaða manna til eignarréttarins mótaðist að einhverju eða verulegu leyti af stjórnmálaskoðunum þeirra. Þannig segjast t. d. mjög róttækir vinstri menn vera andsnúnir hvers konar eignarrétti, og jafnaðarmenn gera stundum tilraun til þess að láta skoðanir sínar í ljós, eins og t. d. kom fram hér á þingi í vetur, þegar þeir fluttu frv. eða till. um allsherjarþjóðnýtingu á landinu, gögnum þess og gæðum. En í rauninni er þetta meira „ideallogi“ en raunverulegur vilji þeirra manna, sem aðhyllast þessar stjórnmálaskoðanir. Í því sambandi vek ég athygli á afstöðu hv. 5. landsk. þm., Stefáns Gunnlaugssonar, sem hann hafði til frv. um breyt. á orkulögum, en þessi hv. þm. varði mjög skelegglega eignarrétt sveitarfélaga í því sambandi. Ég minni á afstöðu Búnaðarþings, sem snerist öndvert gegn hvers konar skerðingu á eignarrétti á þeim landssvæðum, sem þar var um að ræða. Og ég vek athygli á því, að enda þótt í þessu frv. sem borið var fram af hæstv. iðnrh., hafi verið klórað lítils háttar í eignarréttinn var augljóst, að hann treysti sér ekki eða vildi ekki ganga þar hreint til verks, eins og hann hefði þó sjálfsagt átt að gera skv. kennibókum strangtrúaðra. Öðrum þræði felst í þessari afstöðu viðurkenning á því, að út frá þjóðhagslegu eða praktísku sjónarmiði sé óæskilegt að ganga til bols og höfuðs á eignarréttinum. Að hinu leytinu er hér um að ræða óbeina staðfestingu á því, að sjónarmið eignarréttarins og tilvist hans á sér rætur víðar en hjá harðsoðnustu íhaldsmönnum. Ég vil einnig vekja athygli á annarri hlið þessa máls. Nú á tímum beinist athygli og orka að stærri samsteypum og heildum, bandalögum þjóða, samtryggingu stórvelda. Smáþjóðirnar virðast ekki fá rönd við reist eða mega sín a. m. k. lítils. Við Íslendingar lokum ekki augunum fyrir þessari þróun, og vissulega verðum við að taka þátt í henni, ef við eigum ekki að einangrast og forpokast. En við viljum halda sjálfstæði okkar þrátt fyrir smæðina, og við teljum okkur vissulega geta það. Það varðar ekki aðeins þjóðarmetnað okkar inn á við, heldur líka stolt og reisn þessa einstaklings, Íslands, í samfélagi þjóðanna. Við heyjum landhelgisbaráttu, af því að við teljum okkur eiga eignarréttarlegar kröfur til ákveðinnar landhelgi. Og við teljum okkur og heiminum bezt borgið, meðan hér býr sjálfstæð þjóð, sem gerir eignarréttarlega kröfu til eigin lands. Það sama á við um einstaklinga þessa þjóðfélags. Um leið og við gerum okkur grein fyrir þýðingu samstöðu og samstarfs, hlýtur athyglin að beinast að einstaklingnum sjálfum, sjálfsvirðingu þeirra og sjálfstæði í samfélagi þjóðarinnar. Einn þýðingarmesti þáttur þess er vernd eignarréttarins, ekki með þeim hætti, að hann skapi óeðlileg forréttindi, rangláta misskiptingu auðs og eigna, heldur með réttlátri dreifingu þessara efnalegu gæða og ótvíræðum rétti manna til þess, að á þeim og áunnum eignum þeirra sé ekki troðið og níðzt. Í mínum augum er eignarrétturinn ekki heilagur, en bann er kjölfesta og sá sjónarhóll, sem standa ber á, þegar róttækar tilfærslur eða breytingar eru gerðar í þjóðfélaginu, annaðhvort með lagasetningu eða öðrum stjórnvaldsákvörðunum. Og ég skal fyllilega viðurkenna, að í þeim efnum er ég íhaldssamur, og á meðan ég er þátttakandi hér á löggjafarsamkundunni, þá mun ég ekki standa að löggjöf, sem brýtur í bága við þessa lífsskoðun mína. Þetta er orðinn langur formáli að stuttu máli, það skal ég játa. En hér er til umræðu frv. til l. um framkvæmd eignarnáms. Skv. stjórnarskránni má grípa til eignarnáms, þegar almannaheill krefst, og skulu þá koma fullar bætur fyrir. Eignarnámsheimildin í stjórnarskránni er samtvinnuð eignarréttarákvæðinu og raunar hugsuð upphaflega og á að vera í raun til að vernda enn frekar eignarréttinn. Í bók sinni Eignarnám segir prófessor Gaukur Jörundsson um eignarnámsákvæðið, - en þess skal geta, að hann hefur samið þetta frv. til l. um framkvæmd eignarnáms, - þar segir prófessorinn, með leyfi forseta: „Eignarnámsákvæði stjórnarskrárinnar miðar í fyrsta lagi að réttaröryggi, þar sem því er ætlað að sporna við því, að handhafar ríkisvaldsins geti beitt einstaklinga ofsóknum með þeim hætti að hrifsa til sín eigur þeirra. Verður að telja, að ákvæði þetta sé á því byggt, að menn eigi að geta treyst því, auðvitað með vissum undantekningum, að þeir fái að njóta óáreittir þeirra eignarréttinda, sem þeir hafa öðlazt á löglegan hátt.“ Og áfram heldur prófessor Gaukur: „Í öðru lagi á eignarnámsákvæði 67. gr. stjórnarskrárinnar að tryggja visst jafnrétti. Er á því byggt, að ákveðnar eignarskerðingar eigi þeir einstaklingar, sem fyrir þeim verða, ekki að bera einir. Hefur verið viðurkennt af íslenzkum dómstólum, að við skýringu á 67. gr. stjórnarskrárinnar beri einnig að hafa þessi sjónarmið í huga.“ Þetta eru tilvitnanir úr fræðibókinni Eignarnám eftir prófessor Gauk Jörundsson. Hvenær um er að ræða eignarnám eða eignarskerðingu, mun ég ekki fjalla um hér. Það hafa verið skrifaðar um það margar fræðibækur og menn ekki á eitt sáttir. En vernd eignarréttarins er höfð til grundvallar, þegar rætt er um eignarnám, og við megum ekki missa sjónar á því aðalatriði. Við megum ekki missa sjónar á því, enda þótt okkur finnist málefnið lítilvægt og hagsmunirnir ekki mikilvægir. Það skiptir ekki máli, hvort í hlut á stórt sveitarfélag eða einstaklingur: rétturinn, grundvöllurinn er ætíð hinn sami. Það er af þessum ástæðum, sem ég flyt brtt. hér. Í þessu frv. til l. um framkvæmd eignarnáms, sem er, eins og ég hef rakið, til verndar eignarréttinum og jafnréttinu, eru viss ákvæði, sem halda ekki í heiðri þessari grundvallarhugsun. Þau bera ekki nægilega virðingu fyrir rétti eða hagsmunum þess, sem fyrir eignarnáminu verður, og þau fela í sér óeðlilega heimild til handa eignarnema. Fyrri brtt. mín lýtur að 12. gr. frv., en síðasta mgr. þeirrar gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Þegar fasteign eða hluti fasteignar er tekinn eignarnámi, getur matsnefnd ákveðið, að eignarnámsþola verði bætt tjón hans að einhverju eða öllu leyti með fasteign eða hluta fasteignar, sem eignarnemi getur ráðstafað: Nú er það svo í fyrsta lagi, að það er hefðbundin og reyndar ófrávíkjanleg regla í ísl. rétti, að þegar bætur eru dæmdar, þá eru það fébætur, og það er hinn viðurkenndi gjaldmiðill hér á landi. Ef um annað er að ræða, þá er það að sjálfsögðu undir samkomulagi komið og háð vilja eða óskum eignarnámsþola eða þess, sem fyrir tjóninu verður. En skv. síðustu mgr. þessarar 12. gr. á hér beinlínis að ákveða með lögum, að reiða megi fram bætur í öðru formi, í þessu tilfelli fasteign. Það er að vísu skýrt svo af þeim, sem sömdu þetta frv., og var gerð grein fyrir þeim sjónarmiðum við fyrri umr. þessa máls, að þarna séu hafðar í huga landskikabætur, þ. e. a. s. að bæta eignarnám landskika með öðrum landskika, bæta eignarnám jarðar með annarri jörð. En þær skýringar nægja vitaskuld engan veginn. Þegar til framkvæmda á þessu ákvæði kemur, verður að sjálfsögðu litið á ákvæðið sjálft, eins og það lítur út og stendur í lögum. Og þar sem rætt er um fasteign í þessu ákvæði, þá er fasteign ýmislegt annað en landskiki. Ef það er ætlun flutningsaðila eða semjanda þessa frv., að ákvæðið sé skilið svo, að það eigi eingöngu við makaskipti á landssvæði eða landskikum, þá á auðvitað að segja það og taka það fram. Ég trúi ekki öðru en allir sjái og viðurkenni, að það er óaðgengilegt með öllu fyrir eignarnámsþola að una því að eignarnemi geti bætt töku fasteignar, eins og t. d. húseignar, með annarri húseign. Og löggjöfin má alls ekki halda því opnu, að sú leið sé farin. Lög eiga að sjálfsögðu að vera skýr og skiljanleg, í þeim á að standa það, sem við er átt, svo að engum deilum eða ágreiningi valdi. En jafnvel þó að ákvæðið verði túlkað svo, að það eigi aðeins við land eða landskika, þá getur einn landskiki eða jörð verið eignarnámsþola verðmætari en annað land, sem að honum er rétt. Og auðvitað á það að vera í hans valdi, eignarnámsþolans, að ákveða, hvers konar bóta hann óskar, og meginreglan á að vera sú, að þær bætur séu fébætur. Ef hann óskar annars, getur hann sett fram þær óskir sínar við matsnefnd og hún eftir atvikum tekið tillit til þeirra. Ef makaskipti á landi koma til greina, er slíkt samningsatriði og á algerlega að vera háð ákvörðun eignarnámsþola, hvort hann vill hlíta slíkum makaskiptum eða ekki. Niðurstaða mín varðandi þetta ákvæði er því sú, að hagsmunir eignarnámsþola séu algerlega virtir að vettugi og gangi þess vegna þvert gegn meginanda þessara laga. Síðari brtt. mín lýtur að 14. gr., en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Þótt mati sé ekki lokið, getur matsnefnd heimilað eignarnema að taka umráð verðmætis, sem taka á eignarnámi, og ráðast í þær framkvæmdir, sem eru tilefni eignarnámsins. Ef krafa kemur fram um það af hálfu eignarnámsþola, skal eignarnemi setja tryggingu fyrir væntanlegum bótum. Ákveður matsnefnd fyrninguna. Matsnefnd er og heimilt að hafa þann hátt á, sem segir í 1. mgr. þessarar gr., ef vandkvæði eru á að ákveða bætur fyrir fram, eða mat er að öðru leyti vandasamt: Það, sem ég hef við þessa gr. að athuga, er fyrsta setningin, sem ég les aftur: „Þótt mati sé ekki lokið, getur matsnefnd heimilað eignarnema að taka umráð verðmætis, sem taka á eignarnámi, og ráðast í þær framkvæmdir, sem eru tilefni eignarnámsins:“ Í þessari gr. er sem sagt gert ráð fyrir því, að mögulegt sé að svipta eignarnámsþola umráðum yfir eign sinni, áður en mat liggur fyrir og reyndar áður en fyrir liggur, hvort yfirleitt sé lagaheimild fyrir eignarnáminu eða ekki. Ég held, að allir hljóti að sjá, til hvers slík heimild getur leitt. Eignarnámsþoli er gersamlega varnarlaus gagnvart yfirgangi eignarnema, og hann verður að una því að missa umráð sín yfir eigum sínum með einfaldri stjórnvaldsákvörðun. Slík framkvæmd eða ráðstöfun brýtur fullkomlega gegn því grundvallaratriði, sem liggur að baki stjórnarskrárákvæðinu um eignarnámið, og þeirri hugsun, sem býr að baki þessu frv., sem hér er til umr., þ. e. a. s. þeirri hugsun, að eignarrétturinn og eignarnámið eigi að vera vörn gegn yfirgangi eða valdníðslu eignarnema, hver sem það kann að vera hverju sinni. Röksemdir með þessu ákvæði eru þær, að mér skilst, að eignarnám sé ekki framkvæmt, nema almenningshagsmunir séu í húfi, og þegar svo standi á, megi það ekki verða til tafar, að einn aðili hindri framgang málsins með óþarfa málavafstri eða málalengingum. Vel má fallast á það sjónarmið eitt út af fyrir sig, og ég held reyndar, að fyrir það sé girt. Ég vek athygli á því, að í 13. gr. segir: „Þegar mat liggur fyrir, getur eignarnemi tekið umráð eignarnumins verðmætis gegn greiðslu matsfjárhæðar og kostnaðar af mati: Í þessari gr. er sem sagt heimilt að svipta eignarnámsþola umráðum yfir eigninni, þegar mat liggur fyrir. Og ég tel það vera alls kostar fullnægjandi og alls ekki megi ganga lengra. Ég held líka, að þetta ákvæði í 13. gr. um það, að eignarnemi geti tekið umráð eignarnumins verðmætis, þegar mat liggur fyrir, girði fyrir það, að mál sé dregið á langinn með málaferlum eða ósanngjarnri stífni af hálfu eignarnámsþola. En að mínu áliti er það fráleitt, - algjörlega fráleitt - að heimila slíka eignartöku án undangengins þessa lágmarksúrskurðar um bætur og það sé reyndar lágmarkskrafa, að eignarnámsþoli viti og gangi að því vísu, að hann fái bætur og hversu miklar þær muni verða. Ég tel, að einhver fyrirvari verði að vera á umsvifalausri og bagalegri og harkalegri eignarupptöku. Það er tilgangur þessa frv. öðru fremur að hraða matsgerð og málsmeðferð, og það á ekki að vera matsnefnd ofvaxið að kveða matsúrskurð sinn upp, áður en eign er tekin af einstaklingi eða eignaraðila. Ég tel, að sú setning, sem í þessari gr. er, sem fjallar um trygginguna, breyti engu og dragi engan veginn úr því tillitsleysi, sem eignarnámsþola er sýnt með þessu ákvæði, og það er að sjálfsögðu engan veginn tryggt, að hann fái þær bætur fyrir þann miska eða tjón, sem eignarnámið hefur valdið honum. Því hef ég gert að till. minni, að ákvæði þetta sé fellt niður í heild sinni, og undir slíkum kringumstæðum, að töf megi ekki verða á eignarnámi, þá sé 13. gr. fullnægjandi. Hins vegar hefur brottfall þessa ákvæðis engin afgerandi áhrif á framkvæmd eignarnáms. Herra forseti. Það má vel vera, að einhverjum finnist ekki vera mikil ástæða til að bera fram hér þessar brtt. og hér sé fulllangt mál um lítið efni. Um það má að sjálfsögðu ætíð deila, hversu smámunasamir þm. eiga að vera í athugun sinni á einstökum frv. En það er engu að síður hlutverk okkar og skylda að leggja blessun okkar yfir fram borin frv. og taka ábyrgð á löggildingu þeirra. Ef það er sannfæring okkar þm., að betur megi fara, þá ber okkur að sjálfsögðu að gera till. þar um. Og það hlutverk hef ég tekið alvarlega. Ég geri það sérstaklega í þessu máli og ekki sízt, því hér er á ferðinni ákvæði og væntanleg löggjöf, sem lýtur að viðkvæmu og vandmeðförnu viðfangsefni. Eignarréttur er eflaust á undanhaldi, og stöðugt er reynt að ganga á hlut hans með lagasetningu, stjórnvaldsákvörðunum og ýmsum öðrum takmörkunum. En einstaklingarnir í þessu landi, hvar í flokki sem þeir standa, eru umbjóðendur okkar þm., og við eigum að gæta hagsmuna þeirra, og ég held, að það þurfi að gera í stóru sem smáu. Ég held, að þm. eigi að veita viðnám gegn ásókn valdboðs og löggjafar, þar sem stöðugt eru flutt fleiri réttindi á hendur ríkisvaldsins og bera þann keim, að þar sé verið að troða ádeilulaust á rétti og verðmætum einstaklinga. Það má vera, að þessar brtt. fái ekki náð fyrir augum þingmeirihl., en þá hafa þessi sjónarmið a. m. k. komið hér fram.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa langan formála að mínu máli, og ekki ætla ég að fara að hefja hér deilur við hv. 9. landsk., en þótt ég sé samþykkur þessu frv., sem hér er til 3. umr., og andvígur brtt. hv. 9. landsk, þm., vil ég ekki sitja undir því, að ég sé á nokkurn hátt aðdáandi þeirra stjórnmálastefna, sem leggja sig fram um það að skerða eignarrétt manna. Ég lít ekki svo á, að með þessu frv. sé gengið frekar á rétt einstaklinganna en áður var, þvert á móti eru með þessu frv. settar ákveðnari reglur og á ýmsan hátt tryggður réttur eignarnámsþola frekar en áður var. Þar vil ég t. d. nefna ákvæði í 14. gr., sem hv. 9. landsk. leggur til, að verði felld brott. Þar er beinlínis tekið fram, að ef krafa komi fram um það af hálfu eignarnámsþola, skuli eignarnemi setja tryggingu fyrir væntanlegum bótum. Þessi ákvæði eru ekki til í núgildandi löggjöf. Það er sett sú meginregla í 13. gr., að eignarnemi geti ekki krafizt þess að fá umráð þess verðmætis, sem eignarnám beinist að, fyrr en hann hefur innt af hendi eignarnámsbætur. 14. gr. er hins vegar undantekning frá þessari höfuðreglu, og eins og ég sagði áðan, fær eignarnemi ekki umráð eignar, þótt mati sé ekki lokið, nema hann setji tryggingu fyrir greiðslu eignarnámsbóta, ef sú krafa kemur fram frá eignarnámsþola. Varðandi 12. gr. og till. um, að 3. mgr. hennar falli brott, get ég verið stuttorður. Ég nefndi þetta um daginn í framsöguræðu minni fyrir nál. Ég greindi þar frá, hver væri skilningur nm. í hv. allshn. á þessu ákvæði, og þarf ekki að endurtaka það, en okkur þótti liggja í augum uppi, að það væri ekki hægt að greiða fasteign, sem tekin er eignarnámi, með annarri óskyldri fasteign. Við töldum, að þetta ákvæði ætti fyrst og fremst við, ef tekinn væri hluti af landi og hægt væri að bæta það með öðrum landskika og þá jafnverðmætum og samtengdum hinum. Mér sýnist ekki vera ástæða til að fara mörgum orðum um þetta, það liggur svo í augum uppi, að landskiki, sem tekinn er eignarnámi, verður ekki greiddur með t. d. húseign einhvers staðar annars staðar á landinu. Þetta hljóta allir að sjá. Það þarf enginn að sætta sig við slíka málsmeðferð. Í 1. mgr. 12. gr. sýnist mér líka, að eignarnámsþoli fái fullgilda tryggingu, vegna þess að þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Skerðist fasteign með þeim hætti við eignarnám, að sá hluti hennar, sem eftir er, verður ekki nýttur á eðlilegan hátt sem sjálfstæð eign, getur matsnefnd ákveðið að kröfu eiganda, að eignarnámið skuli ná til eignarinnar allrar.“ Þá verður það vitanlega greitt með peningum, en ekki annarri fasteign. Með þessu ákvæði get ég ekki betur séð en eignarnámsþoli fái fullnægjandi tryggingu. Ég ítreka svo þá skoðun mína, að ég tel, að þetta frv. eigi að verða að lögum, vegna þess að það er til mikilla bóta frá því, sem nú er.



Herra forseti. Ummæli síðasta hv. ræðumanns gefa mér ekki mikið tilefni til að flytja hér langt mál aftur. Hann lauk ræðu sinni með því að segja, að þetta frv. væri til mikilla bóta frá því, sem nú er. Ég hef alls ekki mótmælt því, að það geti sem slíkt verið til bóta. Þetta frv. hefur ekki verið gagnrýnt af mér í heild sinni, og ég tel vissulega, að þörf sé á að setja ný lög um framkvæmd eignarnáms, því að núgildandi lög eru orðin gömul, þannig að frv. sjálft er til bóta, ef það verður að lögum. Enda er það svo, að ég hef skrifað undir nál. um það, að þetta frv. nái fram að ganga, en áskildi mér rétt til að gera einstakar brtt., hvað ég nú hef gert. Það er ekki sanngjarnt að halda því fram, að ég hafi verið að gagnrýna frv. í heild sinni, enda þótt ég geri athugasemdir við tvær einstakar gr., sem að mínu áliti brjóta fullkomlega gegn meginanda frv. í heild sinni. Út af hinum einstöku gr., sem minnzt er hér á eða til umr. eru, þ. e. a. s. 14. gr. og 12. gr., gat hv. síðasti þm. þess, að það, sem í 14. gr. er, væri ekki í núgildandi lögum. Það getur vel verið og er sennilega rétt, að það er ekki nákvæmlega um það fjallað í núgildandi lögum, hvernig með þetta skuli fara, sem hér er rætt um. En það breytir ekki því og fær mig ekki til að samþykkja einhverja gr., sem brýtur í bága við skoðanir mínar, enda þótt ekkert sé til um það áður í lögum. Það eru engin rök í málinu. Nú er verið að reyna að ráða bót á einhverri hugsanlegri eyðu, sem í lögunum hefur verið, og þá er sett þarna inn ákvæði, en þetta ákvæði er allsendis ófullnægjandi og stangast á við grundvallarhugsun málsins. Ég er þeirrar skoðunar og held því fram, að einmitt 13. gr. sé fullnægjandi varðandi meðferð og umráð á eignarnumdum hlut á fyrsta stigi málsins. Þ. e. a. s. að það megi taka umráð eignarnumins verðmætis af eignarnámsþola, þegar matið liggur fyrir. Það stendur tvímælalaust og ótvírætt í 13. gr., en í 14. gr. er síðan gefin heimild til undantekningar, eins og hv. frsm. gat um, en sú undantekning er óaðgengileg í mínum augum, vegna þess að þar er gefinn heimild eða undantekning, - hvernig sem við orðum það, - til þess að taka umráð hins eignarnumda hlutar, áður en matinu er lokið, áður en það liggur fyrir, hver matsupphæðin verður, jafnvel áður en nokkuð liggur fyrir um það, hvort eignarnámið er heimilt samkv. lögum eða ekki. Ég tel það vera útilokað og forkastanlegt að ætlast til þess, að þeir, sem fyrir eignarnámi verða og þurfa að hlíta því, þurfi jafnframt að láta af hendi umráð eigna sinna, áður en nokkuð liggur fyrir, hver úrslit málsins verða. Það er það, sem ég geri athugasemdir við. Ég held því líka fram, að sú trygging sé ófullnægjandi, sem setja á, ef eignarnámsþoli krefst, - það er nú ekki gengið lengra en það, hann verður að krefjast þess, að sett sé trygging, til þess að hún sé lögð fram, - engu að síður held ég, að tryggingin sé ekki fullnægjandi og komi ekki í veg fyrir það tillitsleysi, sem einstaklingnum, eignarnámsþola, er sýnt með þessu ákvæði. Ég fer ekki af þeirri skoðun minni. Varðandi 12. gr., þá virðist gæta einhvers misskilnings hjá hv. þm. um, að ég hafi viljað skilja þessa gr. svo, að það mætti bæta t. d. húseignir með landskika eða öfugt. Það fólst alls ekki í mínum orðum, og ég hef ekki skilið þessa gr. svo. Ég skil gr. svo, eins og hún er reyndar orðuð, að það megi bæta fasteign með annarri fasteign, og ég hef gert ráð fyrir því, að t. d. ef tekinn er jarðarskiki, þá sé meiningin að bæta það eignarnámsþola með öðrum jarðarskika, a. m. k. hafa verið gerðar tilraunir til að skýra þetta ákvæði svo. Hv. þm. taldi það liggja í augum uppi og ætti að skilja ákvæðið svo. En ég er þá ekki betur gefinn en það, að ég hef ekki skilið annað en að fasteign geti náð yfir ýmislegt annað en jarðir, og ég held, að hv. þm., sem er hámenntaður lögfræðingur, eigi að vera kunnugt um, að fasteign er ýmislegt annað en jarðir. Ef við tökum ákvæðið eins og það liggur fyrir og lítur út, þá er talað um fasteignir: „Þegar fasteign eða hluti fasteignar er tekinn eignarnámi, getur matsnefnd ákveðið, að eignarnámsþola verði bætt tjón hans með einhverju eða öllu leyti með fasteign eða hluta fasteignar.“ Ég met mikils skilning hv. ræðumanns á þessu ákvæði, en engu að síður held ég, að þegar kemur að því, að dómstólar þurfi að fara að dæma eftir þessu ákvæði og þarf að fara að framkvæma það í reynd, að þá líti menn á ákvæðið eins og það stendur í lögunum. Ef átt er eingöngu við landskika, er ekkert einfaldara en að taka það fram í lögunum. Lög eiga yfirleitt að vera þannig gerð og þannig orðuð eins og á að skilja þau, en ekki á neinn annan hátt.