Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg bjóst við, að annar væri framsögum. í þessu máli, en það er ljett verk og löðurmannlegt. Hjer er að eins að ræða um dálitla skýringu á lögum 1. febrúar 1917, sem ekkert er við að athuga.

Frsm (Gísli Sveinsson) Eins og nefndarálit fjárhagsnefndar á þgskj. 228 ber með sjer ræður hún til, að frv. nái fram að ganga, og hún telur sjálfsagt, að það hefði náð fram að ganga hve nær sem það hefði komið fram, og það án tillits til þess, hverja skoðun menn annars hafa um þessi lög, vörutollslögin. Það má vera öllum vitanlegt, að nú á þessum tímum dugir ekki að rýra tekjur landssjóðs, því að ekki er útlit fyrir mikinn tekjuauka á þessu þingi, og síst er til framkvæmda geti komið bráðlega. Þessi tollur er líka svo hár, gefur svo miklar tekjur, að ekki virðist ráðlegt að ráðast í þær breytingar á honum, er geta rýrt tekjurnar. Og þótt menn skiftist í flokka um það, hvort betra væri að haga slíkum toll á þann veg, er vörutollslögin gera ráð fyrir, eða, eins og ýmsar raddir hafa heyrst um, breyta honum í verðtoll, þá virðist ekki nú heppilegur tími til að breyta honum á slíkan veg. Eins og nú stendur, í dýrtíðinni, er víst, að verðtollur væri ekki hentugri eða rjettlátari en vörutollur. Meðan dýrtíð stendur og okurverð er á öllum vörum, verður hundraðsgjald eða verðgjald öllu ranglátari og tilfinnanlegra en þungagjald. Nefndinni þótti rjett, að það ákvæði hjeldist, sem undanfarin þing hafa ávalt sett inn í lögin, að þau skuli gilda út fjárhagstímabilið næsta. Skoðanir þm. eru mjög skiftar um þessi lög. Margir hafa hug á að gera á þeim gagngerðar breytingar, þegar tími vinst til, og sumir vilja jafnvel afnema þau með öllu. Því þykir oss rjett, að gildi laganna sje bundið við fjárhagstímabilið. Að vísu er það rjett, sem hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) hefir haldið fram, að alt af megi breyta lögunum eða afnema þau, þótt gildi þeirra sje ekki bundið við neinn ákveðinn tíma. En hins vegar ber að líta á það, að þetta hefir verið venja undanfarinna þinga, að framlengja lögin að eins á þennan veg, og það má ganga út frá því, að hugir manna sjeu hinir sömu nú. Þótt nefndin hafi lagt til, að frv. þetta yrði samþykt, þá er alls ekki með því neitt látið uppi um það, hverja skoðun hún hafi á tollmálum yfirleitt. Að eins sjer nefndin ekki fært að afnema vörutollinn, eins og nú standa sakir. Jeg finn ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um frv., en tel sjálfsagt, að það nái fram að ganga.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg er háttv. nefnd þakklátur fyrir það, að hún vill láta frumvarpið ná fram að ganga. Landssjóður má ekki við því að missa svona mikilvægan tekjulið; mætti ekki við því, þótt hann væri minni. Eina breytingu hefir nefndin gert, og sje jeg enga ástæðu til að gera neina aths. við það. Það stendur á sama, hvort lögin gilda um ákveðinn tíma eða ekki, því að ekki er mikil fyrirhöfn að framlengja þau, þegar þar að kemur. Hins vegar álít jeg fyrir mitt leyti óþarft að hafa þetta ákvæði svona, því að jafnvandalítið er að afnema lögin eða breyta þeim, þótt eigi sje gildi þeirra bundið við ákveðinn tíma. En það var eitt atriði í ræðu háttv.frsm. (G. Sv.), sem jeg vil nota tækifærið til að fara nokkrum orðum um. Það er það, að frv. þetta hafi komið nokkuð seint fyrir þingið. Jeg hefi því meiri ástæðu til að bera fram afsökun mína í þessu efni, sem áður hafa verið gefin tilefni til þess við umræður hjer í deildinni. Eins og mönnum er kunnugt um þá hafa engar fastar áætlunarferðir verið milli Íslands og Danmerkur síðan þingi var slitið í vetur. Þegar forsætisráðherra fór utan síðast, bar þá ferð svo bráðan að, að ómögulegt var að afgreiða öll frv., er fyrir þingið áttu að koma. Það var rjett með herkjumunum, að skrifstofan, sem jeg hefi yfir að segja, gat flaustrað af fjáraukalögunum fyrir 1916-17. Tíminn leyfði ekki meira. Stjórnin hafði talað sig saman um það, hvernig haga skyldi uppburði stjórnarfrumvarpanna, og orðið ásátt um, að ekki væri ástæða til að rembast við að láta þau öll vera tilbúin í þingbyrjun. Þessi stjórn, sem nú situr í valdasessi, hafði í svo mörg horn að líta þennan stutta tíma, sem hún var búin að sitja við stýrið áður en þing kom saman, að tíminn varð mjög takmarkaður til að undirbúa þingmálin. Það voru því fleiri frv. en þetta, sem hjer liggur fyrir, sem þurfti síðar að síma til konungs. En það drógst með þetta frv. þangað til 10. júlí, - ekki var nú lengra liðið af þingtímanum en það, þegar frv. var símað út - og 12. júlí var svarið sent frá Kaupmannahöfn. En svarið kom ekki hingað fyr en 21. júlí. Stjórnin á því enga sök á því, að drátturinn varð svona langur. Þetta geta menn sannfærst um að er satt, með því að líta á símskeytið sjálft í stjórnarráðinu. Þingið má jafnvel búast við, að stjórnarfrv. eigi eftir að koma fram enn. Það segir sig sjálft, að þetta getur altaf komið fyrir, að stjórnin leggi fram frv. eftir að þing er byrjað, og allra síst er ástæða til að finna að því nú, þegar ástandið í heiminum gefur tilefni til nýrra ráðstafana svo að segja daglega.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg tel sjálfsagt, að stjórnin hafi sama rjett og aðrir þm. til þess að koma fram með frv. í þinginu. Hins vegar getur það verið nokkuð ankanalegt með ýms mál, sem engan undirbúning þurfa, en koma eigi á undan öðrum frv., sem búið er að leggja fyrir þingið. Þannig var það með þetta mál. Í fjárlögunum eru áætlaðar tekjur þær, sem lög þessi gera ráð fyrir, þótt þau falli úr gildi við byrjun fjárhagstímabilsins. Það virðist vera í hæsta máta óheppilegt að fara þá ekki samtímis fram á framlengingu laganna, eins og vjer þm. áttum von á að gert yrði. Annars kemur þetta í sama stað niður, fyrst að frv. er komið, og er því hægt að sleppa umr. um það atriði.

Frsm. (Einar Arnórsson) Frv. þetta er í fyrstu borið fram af hæstv. stjórn, síðan hefir það gengið í gegnum háttv.Ed. og þar verið gerð á því lítilfjörleg breyting. Nú hefir allsherjarnefnd þessarar deildar athugað frv. og leggur til, að það verði samþykt að stofninum til, en leyfir sjer þó að gera við það nokkrar breytingar. Skal jeg nú í stuttu máli gera grein fyrir þessum brtt. 1. brtt. er sú, að vitnið skuli jafnt eiga kröfu til ómakslauna; hvort sem það kemur stefnt eða óstefnt á dómþing. Nefndinni fanst sjálfsagt að hafa þetta ákvæði svo, þar sem öll sanngirni mælir með því, að óstefnd vitni fái sömu ómakslaun og önnur. Annars gæti borið að því, að vitnastefnandi yrði ávalt að stefna vitni til þess að fá það til að koma. Að vísu má segja, að vitnastefnandi geti samið við vitnið um þóknun. En ekki er fyrir það girt, að prettir gætu átt sjer stað. Misjafnir menn geta fengið menn til að bera vitni, með því að semja fyrst við þá um ómakslaun og refjast svo um að borga. Þó að vitnastefnandi t. d. lofi borgun undir fjögur augu, þá getur hann neitað því síðar, án þess að kröfu verði við komið. En með þeim breytingum, sem nefndin vill gera á frv., getur vitni sótt þing án þess að því sje stefnt, og átt rjett á ómakslaunum fyrir. 2. brtt. er lítilfjörleg. Hún fer fram á að færa ferðakostnað vitna dálítið niður. Jeg fyrir mitt leyti legg ekki mikla áherslu á þessa breytingu. En mjer fanst ekki skifta hjer svo miklu máli, að það tæki því að valda klofningi í nefndinni. Fyrir því mun jeg greiða atkv. með brtt. við umr. hjer, þótt ekki sje mikil ástæða til að lækka ferðakostnaðinn. 3. brtt. kveður skýrar á um það, að dómari skuli ákveða þóknun til vitna og bóka þann úrskurð í þingbókina. Bókunin þarf ekki að vera löng, að eins geta þess, að þessu vitni hafi verið ákvörðuð þessi upphæð í ómakslaun fyrir vitnisburð í tilgreindu máli. Að þeirri bókun þyrfti því ekki að verða nein tímatöf. Eftirrit úr þingbókinni mundi þá verða gundvöllur undir lögtakskröfu síðarmeir, ef á því þyrfti að halda. 4. brtt. er ekki nein efnisbreyting. Nefndinni þótti fyrirsögnin óþarflega löng og þunglamaleg. Það getur ekki verið neinum vafa undirorpið, hverjir þessa þóknun eiga að fá. Bæði segir frv. sjálft til þess, og svo er það orðin föst skilgreining á orðinu »vitni«, að með því er átt við menn, sem, án þess að vera aðiljar eða dómkvaddir til mats eða skoðunar, gefa skýrslu fyrir dómi. Meira hefi jeg ekki um málið að segja að svo stöddu.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi í raun og veru ekkert að athuga við breytingar nefndarinnar. Þær eru svo lítilfjörlegar, að engin ástæða er til að gera þær að ágreiningsmáli, þótt deila megi um það, hve nauðsynlegar þær eru. Jeg skal að eins geta þess, að stjórnin hafði ekki ætlast til þess, að ákvæði frv. næðu til óstefndra vitna. Gengið var út frá því, að samkomulag gæti orðið milli stefnandans og vitnisins um þóknun fyrir ómakið. Vitnið getur þá altaf afsagt að mæta, nema það fái hæfileg ómakslaun. Ekki svo að skilja, að jeg telji neitt á móti því, að sama sje látið ganga yfir óstefnd vitni eins og önnur. Jeg get því vel sætt mig við, að brtt. verði samþ., en mjer finst hún eiginlega óþörf. 2. brtt. er um lækkun ferðakostnaðarins. Hún er að vísu í samræmi við það, sem stjórnarfrv. var upphaflega. En úr því að háttv.Ed. var búin að gera þessa breytingu, þá hefði jeg satt að segja kunnað betur við, að þar við hefði setið. En það er eins með það og hina tillöguna. Hún er ofsmávægileg til að gera hana að ágreiningsatriði, þótt jeg verði að játa, að ferðakostnaðarþóknunin sje engan veginn ofhá, eins og háttv.Ed. hefir gengið frá henni. Þá er 3. brtt., um bókunina. Það er svo sem auðvitað, að hún yrði stutt og fyrirhafnarlítil. En jeg hafði hugsað mjer, að dómarinn tæki vitnalaunin, ásamt öðrum gjöldum, er að rjettarhaldinu lúta, og að hann borgaði vitnunum samstundis. Þá hefði ekki þurft að bóka neinn úrskurð. Jeg sje, að þetta getur haft dálitla þýðingu að einu leyti, að geta sjeð, hvað vitnunum hefir verið borgað. Það getur verið gott, þegar ákveða á málskostnað eftir á, þegar dómur fellur í málinu og annar hvor aðili er dæmdur til að greiða málskostnað. Þá þarf ekki annað en fletta upp í þingbókinni til að sjá, hve mikið hefir verið greitt í vitnalaun, ef það er bókað. Sem sagt eru allar brtt. svo vaxnar, að engin ástæða er til að vera á móti þeim, nema ef vera skyldi till. um lækkun ferðakostnaðarins. Jeg vona því, að frv. fái góðan byr.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg hefi ekkert verulegt að athuga við ræðu hæstv. forsætisráðherra. Eins og við var að búast er hann að mestu leyti sammála nefndinni. Ef vitninu eru greidd ómakslaunin strax, þá þarf auðvitað ekki að bóka neinn úrskurð. Að eins geta þess, að vitninu hafi verið greidd þessi þóknun. Mjer virtist, að ein ástæðan fyrir þessari bókun hefði skotist fram hjá hæstv. forsætisráðherra, sem sje það, að eftirrit úr þingbókinni ætti að vera grundvöllur undir lögtak eftir á. Nú er það vitanlegt, að mönnum er skylt að bera vitni, þótt ekki sjeu greidd ómakslaun fyrirfram, og því er sjálfsagt, að vitnið hafi rjett til að láta taka þau lögtaki, ef þverskallast er við að borga. 3. gr. frv. virðist bera vitni um, að stjórnin líti líkt og nefndin á þetta atriði. Jeg tek þetta að eins fram til skýringar, en sje enga ástæðu til að orðlengja meir um málið, og vænti þess, að það verði ekki tafið.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. frsm. (E. A.) hefir víst ekki heyrt það, sem jeg sagði. Jeg sagði, að ekki gerðist þörf að bóka vitnalaunin, ef þau eru borguð í rjettinum. Jeg skil 4. gr. svo, eins og hún er orðuð í brtt. nefndarinnar, að bókun skuli ávalt fara fram. En það er svo sem ekkert hættulegt, þó að það sje gert að skyldu að færa þetta ávalt inn í bók. Að því leyti til er óþarfi að ræða þetta mál frekar.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Jeg get verið mjög stuttorður um mál þetta. Landbúnaðarnefndin, sem fjallaði um það, leggur til að gera á frv. um kynbætur hesta 2 ofurlitlar breytingar. Jeg geri ráð fyrir, að menn hafi áttað sig á þessum breytingum og þyki þær sjálfsagðar. Fyrsta brtt. er við 1. gr. og önnur brtt. við 2. gr. - Eftir 1. gr. og breytingartillögunni, verði hún samþykt, verður aðalreglan að banna lausagang graðhesta eldri en l½ árs, en heimila þó undantekningar með þá graðhesta, sem ætlaðir eru til kynbóta eða undaneldis. Önnur brtt. er að eins í því fólgin, að í stað þess, að sektirnar eru í frv. ákveðnar alt að 100 kr., skuli lágmark þeirra vera 10 kr. og hámark 100 kr., er renni í sveitarsjóð. Jeg vænti þess, að háttv. deild samþykki frv. og brtt. Og segi jeg svo ekki meira um þetta að sinni.

Frsm (Þórarinn Jónsson) Eins og hv. deild er kunnugt hafa háttv. flutningsmenn þessa frv. borið það fram í því skyni að fá auknar tekjur landssjóðs. Nefndin leit líka svo á, að það væri aðalatriðið, og bygði á því, en hitt er aukaatriði, hvernig litið er á einstaka tollstofna eða vörur, hvort þær að einhverju leyti geti skoðast sem þarflegar. Það atriði mun valda því, að hv.þm. Barð. (H. K.) skrifaði undir nál. með fyrirvara, en óvíst er, hversu víðtækt það er. Jeg hygg, að það muni aðallega eiga við ölið, og fjölyrði ekki meir um það, fyr en að jeg heyri ástæður hv.þm. (H. K.). Nefndin hefir athugað, hvað ynnist við það, að frv. yrði að lögum. Eftir hagskýrslum frá hagstofu Íslands hefir þetta flust inn árið 1916 af þeim vörum, sem gert er ráð fyrir í frv.: Öl 302,000 lítrar, 10 au. tollhækkun á lítra verður alls kr. 30,200 Límonaði 2419 lítrar, 10 au. tollhækkun á lítra verður alls - 242 Brjósts. & konfekt 23525 kg. 45 au. tollhækkun á kg. verður alls ..... - 10,585 Tóbak 106499 kg., 1 kr. tollhækkun á kg. verður alls - 106,499 Vindlar 21000 kg., 80 au. tollhækkun á kg. verður alls - 16,800 Samtals . . kr. 164,326 Þetta verður því samtals hjer um bil 164 þúsund kr. á ári. Það er þó auðvitað á eitt að líta, sem sje það, að innflutningur minkaði á sumum þessum tegundum, sjerstaklega þeim, sem einnig eru búnar til hjer á landi, ef tollurinn hækkaði. Því er víst varla svo varið með ölið, því að það öl, sem búið er til hjer á landi, þykir lítt drekkandi. Þegar enn fremur er litið á, að innflutningur á brjóstsykri var árið 1916 helmingi meiri en árið áður, þarf varla að gera ráð fyrir, að innflutningur á þeirri vöru lækkaði mikið, þótt tollurinn yrði hækkaður. Nefndin hefir leyft sjer að koma með 2 brtt., sem prentaðar eru á þgskj. 206. Sú fyrri fer fram á að lækka tollhækkunina á brjóstsykri úr 0.70 niður í 0.45 kr., en sú síðari, að sódavatn verði undanþegið tollhækkun. Það munar hvort sem er svo litlu, að nefndin sá ekki ástæðu til að leggja sjerstaklega á það. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meir um málið að sinni.

Hákon Kristófersson Það er alveg rjett hjá háttv.frsm. (Þór. J.), að jeg gat ekki verið samdóma nefndinni að því leyti, er snerti aukinn toll af öli og tóbaki, því að jeg verð að líta á það hvorttveggja sem engu minni nauðsynjavöru en margt annað, er háttv. nefnd leggur ekki til að hækka toll á. Jeg býst við, að háttvirt deild verði mjer samdóma um það, að margir neytendur tóbaks geta engu fremur verið án þess en ýmsra annara vörutegunda, sem nauðsynjavörur eru taldar. Þessa vöru, tóbakið, nota jafnt fátækir sem ríkir, og sje jeg því ekki, að jafnvel tekjuþörf landssjóðs geti rjettlætt það að leggja slíkan skatt á, sem hjer er um að ræða. Hjer í frv. er lagt til að auka toll á þeim vörutegundum, sem mest álög þoli og sjeu að líkindum óþarfar. Þótt ef til vill megi segja um ölið, að það sje ekki bein nauðsynjavara, þá verð jeg að halda því fram, að svo framarlega sem það er rjett, sem jeg held fram, að það sje allmikið notað í kaupstöðum og geti þar í mörgum tilfellum komið í stað mjólkur til drykkjar, þá sje tæplega rjett að hækka toll á því, enda vafasamt, að nokkur innflutningur á því ætti sjer stað ef tollurinn væri hækkaður, og af því gæti þá leitt tekjumissir fyrir landssjóð, en ekki tekjuauka. Jeg get því ekki átt samleið við hv. nefnd, að því er þessar tvær tegundir snertir. Að því er snertir vindlinga, býst jeg við, að jeg verði nefndinni sammála, og sama er að segja um brjóstsykur og konfekt, þótt jeg búist við, að það leiði til þess, að hvorki brjóstsykur nje konfekt verði þá flutt inn í landið, og verður þá þessi tollur sem nokkurskonar verndartollur.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Hv. þm. Barð. (H. K.) Vildi ekki telja tóbak góðan tollstofn. Það hefir þó lengst af verið álitið, að þá vöru mætti tvímælalaust telja óþarfa vöru, og þær eru og hafa verið álitnar bestir tollstofnar. Mjer þykir einkennilegt, að hann skyldi taka vindlinga undan, því að ef aðrar tóbakstegundir eru nauðsynjavara, get jeg ekki annað sjeð en að vindlingar sjeu það líka, því að hv.þm. (H. K.) telur það einu ástæðuna fyrir því, að tóbak sje nauðsynjavara, að menn hafi vanið sig á að brúka það. Um þetta getur ekki verið ágreiningur. Öl mætti nokkuð fremur skoða að örlitlu leyti sem nauðsynjavöru, ef það gæti komið í stað mjólkur handa þurrabúðarmönnum. En ef maður ætti að skoða það svo, yrði það að vera notað alment í sjóplássum og verstöðum kringum land, ekki síður en í kaupstöðum og kauptúnum, en svo er nú ekki. Menn neyta þess aðallega eða eingöngu til gamans eða nautnar, en ekki sem matar eða nauðsynjavöru. Það mætti líta öðruvísi á þetta, ef þurrabúðarmenn alment neyttu öls, en þeir láta sjer nægja til drykkjar sýrublöndu eða vatn. Og jeg held, að ekki væri verra fyrir kaupstaðarbúa að fá sýrukvartel ofan úr sveit og drekka sýrublöndu í stað öls. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um fyrirvara háttv.þm. Barð. (H. K.).

Hákon Kristófersson Jeg ætla ekki að fara að karpa við háttv.frsm. (Þór. J.). Hann furðaði sig á, að jeg skyldi gera greinarmun á vindlingum og tóbaki. Jeg skil þó ekki í, að mönnum geti blandast hugur um, að vindlingar eru frekar óþarfir, þar eð menn eiga kost á að fá tóbak, sem þeir geta reykt í pípunni sinni.  (E. A.: Ekki kvenfólkið)  . Viðvíkjandi ölinu benti háttv.frsm. (Þór. J.) á það, að kaupstaðarbúar gætu eins fengið sjer sýrukvartel ofan úr sveit og drukkið blöndu. Jeg get verið honum sammála um það, að súr blanda er mjög hollur drykkur, og væri gott fyrir kaupstaðarbúa að geta haft sem mest af henni, en tæplega mun hann geta bent á margar sveitir, er mundu hafa svo mikla sýru aflögum, er nægja mundi fyrir marga kaupstaðarbúa, þar sem fráfærur eru víða lagðar niður.  (Þór. J.: Hún er víða til)  .  (J. B.: Þá geta menn drukkið vatn.)  Jeg get vel fallist á það með sessunauti mínum, háttv.þm. Reykv. (J. B.), að það megi oft notast við vatn, og að það sje hollur drykkur, en hins vegar verð jeg að halda því fram, að óáfengt öl mætti í mörgum tilfellum koma í stað mjólkur, og ef það væri rjett álitið, þá getur það varla talist ónauðsynlegt, og þá síst vert að hækka toll á því. Að leggja þessa tollaukningu á sem verndartoll væri ekki rjettlátt, því að hið óáfenga öl, sem búið er til hjer í landi, er talið nær því ódrekkandi, og ætti því tæplega við, að innflutningur á betri tegund væri gerður ómögulegur með altof háum tollálögum. Eins og háttv.frsm. (Þór. J.) tók fram gerði jeg þetta að engu kappsmáli í nefndinni, og ætla ekki heldur að gera það nú; jeg vildi að eins lýsa skoðun minni á þessu, sem er alveg samkvæm því, er jeg ljet uppi í nefndinni.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg ætla ekki að svara ræðu háttv.þm. Barð. (H. K.), álít þess enga þörf, en vil að eins benda honum á, að ef hann vill útvega sjer sýru, ætti hann að leita til háttv.þm. Árn., því að í þeirra kjördæmi eru þó nógu mörg rjómabú til að svala þorsta þeirra, sem ekki geta án öls verið.

Einar Arnórsson Það er einungis vegna brtt. á þgskj. 232, að jeg stend upp. Eins og allur þingheimur man þá var við 2. umr. feld brtt, sem fór fram á það að kippa burt úr frv. heimildinni til náms til leigu. Nú hefi jeg ásamt háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) borið fram nýja viðaukatill., sem heimilar forstjórum og verkamönnum forgangsrjett til atvinnunnar. Mjer finst þetta sanngjörn till. og hún geta orðið til hagnaðar báðum málsaðiljum, bæði bæjarstjórn og atvinnurekendum. Í fyrsta lagi er með henni sjeð fyrir því, að menn þurfi ekki að missa atvinnu sína. Í annan stað er ætlast til, að sá hafi stjórnina, sem áður hafði. Í 3. lagi er það hagur bæjarstjórnarinnar, að sá haldi áfram meðferð húsa og áhalda, sem áður hafði slíkt á hendi, og líkur til þess, að hann geti betur haldið áfram sama fólki en ókunnugir. Jeg vænti þess vegna, að engir, síst þeir, sem áður lögðu með því að fella burt 7., 8. og 9. gr. frv., verði á móti þessari viðaukatill.

Benedikt Sveinsson Jeg get engan veginn fallist á viðaukatill. á þgskj. 232. Hún gerir sem sje ráð fyrir því, að bakarar, sem sýnt hafa þrjósku, sitji fyrir og fái atvinnu við brauðgerðarhús þau, er tekin hafa verið af þeim. Þetta frv. er einmitt í því skyni flutt að aftra því, að bakarar sem sýnt hafa þverúð í viðskiftum við almenning, beiti sjer þannig framvegis. Frv. á að vera trygging í þá átt. Væntanlega þarf ekki að nota þessa heimild um eignarnám, ef frv. verður samþ. óbreytt, því að bakararnir sjá þá að sjer í tíma, en ef slakað verður til, þá er miklu hættara við, að bakararnir verði óprútnir og jafnvel »spekúleri« í því að láta taka af sjer húsin, til þess á síðan að fá ágætt kaup hjá landssjóði við sömu atvinnu. Jeg vil því alvarlega vara menn við því að láta ginnast á þessari viðaukatill.

Bjarni Jónsson Menn geta sjeð af ummælum síðasta ræðumanns (B. Sv.), sem er bæjarstjórnarmaður, hvort jeg hefi ekki haft rjett fyrir mjer í því, sem jeg hjelt fram við 2. umr. Menn sjá nú, hverrar miskunnar bökurum er að vænta, þegar tekin hefir verið af þeim atvinna þeirra að þeim nauðugum. Þeir eiga að verða alveg rjettlausir; þeim á að kasta út á götur, en hinir og þessir eiga að vinna þeirra verk, á meðan bæjarstjórnin er að brjóta og skemma fyrir þeim, en þegar bæjarstjórn þykist hafa leikið sjer nóg og ef til vill hefir flæmt alla frá viðskiftunum, þá eiga bakararnir að taka við molunum. Jeg minni að eins á þetta út af brtt. minni, sem feld var við 2. umr., en samt er ekki enn úr sögunni, með því að líklegt er, að Ed, taki hana upp. Hitt er satt, að brtt. á þgskj. 233 bætir nokkuð úr skák. En háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) láðist þó að geta þess hvaðan hann hefir þessa mannúð, sem sje frá mjer, og segi jeg það, honum til lofs, að hafa farið að bendingum, sem jeg ljet í tje. Það er einkanlega eitt í, þessu máli, sem mjer þykir á bresta, það að bakarar sjeu svo miklu verri en aðrir menn að sjerstakar varúðarreglur þurfi við þá um fram aðra. Jeg hefi ekki heyrt nje sjeð um það annað en fáeinar blaðagreinar, hverja annari vitlausari, þar sem sagt er, að bakarar græði 100 kr. á hverjum sekk; en slík ummæli eru bygð á algerðu þekkingarleysi, eins og hver getur sjeð, sem greinarnar les. Jeg vil aftra því, að nokkur standi varnarlaus uppi gegn slíkum stofnunum, sem bæjarstjórnir og hreppsnefndir eru. Jeg hefi sjeð bústna hreppanefndaroddvita koma til aumingja og gamalla fáráðlinga og varpa þeim út á gaddinn. En jeg vil ekki, að hið íslenska ríki þoli, að nokkuð þvílíkt geti átt sjer stað. Jeg mun nú fylgja. þessari brtt, á þgskj. 232, en hefi mælt þessi orð til þess að sýna, að brtt. mín við 2 umr. var ekki ástæðulaus. Ef til vill ætti það við að taka frv. út af dagskrá, til þess að hægt sje að breyta því svo, að heimilað sje að taka námi til leigu, ef eigendur vilja það heldur, en ella eignarnámi. Þannig mætti bjarga málinu, án þess að það verði að voða. Jeg vil enn benda á það, hve hættulegt það getur verið atvinnurekendum að sleppa atvinnu sinni þótt ekki væri lengur en um eitt ár, en taka svo við aftur, þegar öll skilyrði eru breytt orðin og viðskiptavinir hans ef til vill flæmdir burt. Þetta má öllum vera kunnugt, sem nokkuð þekkja til viðskipta. Jeg vænti þess því, að frv. verði tekið út af dagskrá; jeg hafði ekki tíma til þess að koma fram með brtt. í dag, mundi ekki heldur, að málið væri á dagskrá. En nú get jeg haft til brtt. í kvöld, svo að frv. nái að komast á dagskrá aftur á morgun.

Einar Arnþórsson Mjer kom það ekki ávænt, að fram kæmi slík mótbára, sem kom frá háttv.þm.N.-Þ. (B Sv.), og jeg skal játa að fyrir geta komið þau tilfelli sem hann gat um sem sje að bakarar mundu geta reiknað út, að þeim væri hentast að láta taka af sjer hús og áhöld, verða síðan forstjórar þeirra fyrir hönd bæjarstjórnar, og láta svo tap verða á öllu og því notað sjer aðstöðu sína til að græða á. En til þess að girða fyrir þetta mætti orða viðaukatill. dálítið öðruvísi. Í rauninni held jeg samt, að í till. felist nægilegt til þess að girða fyrir þetta. Forstjórum er þar ekki veittur rjettur til þess að stýra stofnuninni framvegis; þeim er að eins veittur rjettur til atvinnu að öðru jöfnu; það er ekki sagt rjettur til stjórnar, heldur til atvinnu. Að öðru leyti má á sama standa fyrir bakarana; þeir hafa fjelagsskap sín á milli, og geta því mjög svo ráðið, hver kjör þeir vilja sætta sig við. Háttv. þm. Dala. (B. J.) gaf nú út í 2. útgáfu ummæli sín frá 2. umr., en ekki gat jeg fundið, að útgáfan væri nokkuð endurbætt. Hann kom þó með eitt nýtt, viðauka við 1. útgáfu, sem sje er hann sagði, að bakarar væru ekki verri en aðrir. Jeg hefi nú aldrei heyrt því haldið fram, enda er því engan veginn svo farið um þetta frv., að það bendi nokkuð í þá átt; hjer er að eins um varúðarráðstöfun að ræða. Og jeg man ekki betur en að háttv.þm. Dala. (B. J.) hafi orðið með í því að samþykkja svipaðar ráðstafanir, t. d. þegar verðlagsnefndin var sett, eða þegar þær ófriðarráðstafanir voru gerðar, að taka mætti vörur eignarnámi; þar var engin sönnun fram komin um það, að þessara ráða þyrfti að neyta, en varúðar vegna þótti rjett að setja þessi lög. En eftir kenningu háttv.þm. Dala. (B. J.) er óþarft að beita varúð; honum nægir að byrgja brunninn eftir að barnið er dottið í hann. Nefndin hefir ekki getað borið sig saman um það, hvort rjett sje að taka málið út af dagskrá. Jeg fyrir mitt leyti hefi ekkert á móti því, ef það þykir horfa málinu til bóta.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Eftir því, sem jeg þekki til máls þessa, þá verð jeg að taka í sama streng sem háttv.þm. Dala. (B. J.), að jeg býst við, að það flýtti fyrir málinu, að það væri tekið út af dagskrá nú, og breytt í þá átt, sem bent hefír verið á.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Ef svo er, að menn haldi, að það muni tefja fyrir málinu, að það yrði samþykt hjer í því formi, sem það liggur fyrir, ásamt viðaukatill. á þgskj. 232, þá skal jeg geta þess, að nefndin hefir sætt sig við það, að frv. sje nú tekið út af dagskrá.

Forseti: Samkvæmt ósk nefndarinnar tek jeg þá málið út af dagskrá.

Þorleifur Jónsson Jeg sting upp á, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar, að þessari umræðu lokinni.

Frsm. (Einar Arnórsson) Þessi till. er hingað komin frá háttv.Ed. og var vísað til bjargráðanefndar hjer í deildinni. Nefndin hefir haft till. til athugunar og leyfir sjer að leggja til þessara breytinga á henni: Í stað »skora á stjórnina að birgja landið upp . . .« komi: »skora á landsstjórnina að gera sitt ítrasta til að birgja landið ... .«. Enn fremur leggur hún til þess, að skeytt sje aftan við till.: »svo og að afla landinu eftir föngum annara nauðsynja, svo sem veiðarfæra, verkfæra, læknislyfja o. s. frv.« Þessar breytingar er að sjálfsögðu ekki að skoða sem efnisbreytingar, en úr því að till. kom fram í þessa átt, þá þótti nefndinni rjett að taka fleiri dæmi nauðsynja en hv.Ed. hefir tekið með, þótt engan veginn sje hjer um tæmandi talning að ræða; stjórnin verður sjálf að fara eftir því, sem henni þykir haganlegast. Annars sýnist bæði mjer og öðrum till. lítt þörf; stjórnin hefir vitanlega útvegað þessar vörur og heldur að sjálfsögðu áfram að útvega þær, en fyrst að háttv.Ed. hefir talið rjett að koma með þessa till., þá hefir bjargráðanefnd Nd. ekki þótt rjett að leggja stein í götu hennar. Þessi till. er þá nokkurskonar siðferðileg hvöt fyrir stjórnina, en þrátt fyrir hana verð ur stjórnin að haga ráðstöfunum sínum eftir atvikum og eftir því, sem hún telur best henta. Ekki svo að skilja, að jeg vilji draga úr stjórninni með að birgja upp landið, eftir því, sem hún sjer sjer fært, en enginn getur skuldbundið hana framar en henni er kleift. Jeg hefi þá ekki ástæðu til þess að ræða nánara um málið; vænti jeg þess, að till. verði samþ. eins og bjargráðanefnd hefir gengið frá henni.

Fjármálaráðherra (B. K.) Það virðast vera hjer á þingi mjög skiftar skoðanir um þetta mál. Já, meira að segja svo skiftar, að verði frv. felt nú hjer í deildinni, þá geri jeg ráð fyrir, að í hinni deildinni komi fram tillaga um sama mál, sem fari í mjög líka átt og þetta frv. Þegar fylginu er svona skift, þá tel jeg það alveg sjálfsagt, að stjórninni sje gefinn frestur til þess að íhuga málið frekar og láta í ljós tillögur sínar, ef hún gæti komið fram með einhverjar þær, sem allir gætu unað við. Þessi frestur, sem stjórnin fer fram á að fá, er ekki heldur svo langur, að ekki megi allir vel við una, hverja skoðun sem þeir annars hafa á þessu máli. Það verður væntanlega aukaþing á næsta ári, og virðist mjer einsætt að fresta sölunni að minsta kosti þangað til, því að ekki verður þó sagt, að 1 ár sje langur tími í allri landbúnaðarsögu landsins. Það hafa sumir, sem um þetta mál hafa talað, ekki lagt mikið upp úr lækkun peninga. Þetta er ekki rjett, því að einmitt á þessu byggist krafan um frestun á framkvæmd laganna. En á hverju byggist nú krafan um að selja jarðirnar? Jeg held, að hún byggist á því, að ábúendurnir krefjast þess, að þeim líði vel, að þeir njóti vinnu sinnar og sje trygð ábúðin á jörðinni. Ef það væri hægt að koma þessu þannig fyrir, að öll þessi gæði væru trygð, án þess að jarðirnar yrðu seldar, þá trúi jeg varla, að nokkrum blandist hugur um, að það væri ólíku æskilegra. Og satt að segja þykir mjer mjög líklegt, að hægt sje að koma þessu svo fyrir, að allir verði ánægðir án þess að þeir fái jarðirnar keyptar. En auk þess er það, að þjóðjarðasalan veitir enga tryggingu fyrir því, að jarðirnar haldist áfram í sjálfsábúð. Hún veitir heldur enga tryggingu fyrir því, að útlendingar kaupi ekki jarðirnar hópum saman. Þetta er ekki hægt að tryggja, ef nú þegar er haldið áfram að selja jarðirnar, og því er nauðsynlegt að hugsa sig vel um. Nú veit enginn nema hallæri standi fyrir dyrum, en hitt vita allir, að Íslendingar eru ekki verulega þolgóðir, þegar slíkt ber að höndum. Það eru því öll líkindi til, að jörðum í sjálfsábúð mundi fækka ef hallæri yrði. Það er heldur engin von að menn sjeu þolgóðir því að það hefir nú langa lengi verið alment prjedikað fyrir mönnum, að ómögulegt sje að lifa á þessu landi sökum ófrelsis og að enginn eigi að hugsa um neitt nema munn og maga. Jeg veit það líka af eigin reynslu, síðan jeg varð bankastjóri, að margir hafa keypt ábýlisjarðir sínar sjer í óhag, því að þeir hafa orðið að rýra bústofninn til þess að borga af jörðinni. Þessum mönnum væri miklu betra að fá jörðina lánaða með góðum kjörum; fátækum mönnum væri miklu meiri styrkur að því fyrirkomulagi. Af því að skoðanamunurinn er svona mikill, virðist mjer einsætt, að vjer eigum ekki að rasa fyrir ráð fram og fleygja burt þessum 80 jörðum, sem nú er búið að biðja um til kaups.

Þórarinn Jónsson Hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) byrjaði ræðu sína á því, að fresta þyrfti framkvæmd þessara laga, sökum þess, að stjórnin þyrfti að hugsa um málið. Jeg fæ nú ekki sjeð, um hvað hún ætlar að hugsa. Hún getur ekki hugsað um annað en það að hætta með öllu að selja þjóðjarðirnar; því að það er áreiðanlega meining stjórnarinnar; það sjest bæði af gerðum og ræðum hennar. En um hvað þarf hún að hugsa. Hún hefir nú töglin og hagldirnar og þarf ekki að selja jarðirnar nema við því verði, er hún, að fengnum bestu upplýsingum, álítur hæfilega sett, eftir því ástandi sem nú er. Og er því alveg fallin sú ástæða. Þá mintist hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) á verðfall peninganna og sagði, að á því bygðist krafan um frestunina. Þetta hefir nú verið þvælt hjer í deildinni áður og ljóslega sýnt fram á, að þetta er ekki rjettmæt krafa, því að ekki er til neins að deila um það, að við matið, sem nú er að fara fram, er einmitt tekið tillit til verðfallsins á peningum og jarðirnar metnar eftir því. En hitt má taka fram, að menn úti um land eru ekki orðnir svo lærðir í braskara og svindlara geypi, að þeir hagi sjer neitt líkt því, sem menn gera hjer undir handarjaðri stjórnarinnar eða hjer í kringum Reykjavík. Þarf því ekki að hugsa, að mat á jörðum úti um land, nú við jarðmatið, hækki neitt líkt því sem menn hjer búast við, sem ekki hafa nema öfgar við að styðjast. Í sambandi við þetta get jeg ekki annað en sagt frá einu dæmi upp á það, hver óhlutvendni er viðhöfð frá þeirra hendi, sem nú berjast á móti þjóðjarðasölunni. Því hefir verið dreift út hjer í þinginu, að eignarjörð mín, sem áður var kirkjujörð, hafi verið seld mjer samkvæmt virðingu fyrir 4000 kr., en nú sje hún virt fyrir 11,000 kr. En hins hefir gleymst að geta, að síðan jeg keypti jörðina hefi jeg látið gera þar íbúðarhús úr steini og auk þess peningshús að nýju, sömuleiðis úr steini. Auðvitað voru nokkur hús á jörðinni þegar jeg keypti hana, en þau voru sára lítils virði. En sannleikurinn í þessu máli er sá, að jörðin sjálf er nú ekki hærra metin en þegar jeg keypti hana, því að byggingarnar eru yfir 7000 kr. virði, og svona mun vera víðar um sögusagnir þær, sem ganga um þjóðjarðasöluna. Þá mintist hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) á það, að óheppilegt væri, að margar jarðir söfnuðust á einstakra manna hendur, eða þá að útlendingar keyptu þær hópum saman. Það er alveg rjett, að þetta hvorttveggja er óheppilegt, en það verður ekki bætt úr því með því að hætta nú að selja, þegar flestar jarðirnar eru þegar seldar. Það verður að koma í veg fyrir þetta með öðrum ráðum, og sýnist ekki vera stórannmörkum bundið, eins og áður hefir verið bent á. En annars þykir mjer það ekki sitja sem best á stjórninni að koma fram með þessa ástæðu, þegar hún hefir látið mæla út lóðir handa 15 Norðmönnum til þess að reka síldveiði norður í Strandasýslu. Þar sem hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) talaði um, að menn ættu að geta orðið eins ánægðir í leiguábúð, þá vil eg spyrja: Hví hefir landsstjórnin ekki gert leiguliðana ánægða, þar sem hún þykist stöðugt vera að vinna að þessu? Hví biðja menn um kaup á jörðunum? Satt að segja skildi jeg ekki það, sem hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) var að tala um, að menn væru óþolnir í hallæri. Ef hann vill taka það sem röksemdir á móti þjóðjarðasölunni, þá verður hann fyrst að sanna, að landsetar landssjóðs sjeu þolnari en þeir, sem sitja á sjálfs sín eign. En það hygg jeg, að engin fjármálaráðherra geti, svo að honum er ekkert niðrað með því. Í þessu sambandi mintist hann líka á það, að nú væri prjedikað fyrir þjóðinni að hugsa ekki um neitt nema munn og maga. Skyldi hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) ekki þykja fækka ábúendum á þessum loflegu landssjóðsjörðum, ef menn hættu alment að hugsa um þá hluti. Því að það hefir ekki enn verið fram borið sem ástæða móti þjóðjarðasölu, að þjóðjarðalandsetar þyrftu ekkert að eta. Það var ekki heldur rjett, sem hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) sagði, að menn keyptu jarðir sínar sjer um megn. Það gera menn ekki af þeirri einföldu ástæðu, að borgunarskilmálarnir eru svo góðir, að menn vita tæplega af annari greiðslu en þeirri fyrstu. Árleg afborgun og vextir er ekki meira en vanalegt eftirgjald. Jeg skal svo ljúka máli mínu með því að taka það enn einu sinni fram, að menn gera sjer miklu meir far um að sitja jarðir sínar vel, ef þeir hafa sjálfir eignarhald á þeim. Þjóðjarðasalan hefir því ómótmælanlega lyft undir ræktun landsins, og hefti stjórnin nú söluna, þá fremur hún hið gífurlegasta ranglæti gagnvart þeim, sem sótt hafa um kaup á jörðum sínum, saman borið við aðra, sem þegar hafa fengið þær.

Bjarni Jónsson Jeg vildi gera stuttlega grein fyrir því, hvers vegna jeg muni greiða atkvæði með þessu frv. Það hefir verið mikið um það talað og altof mikið úr því gert, að jarðir í sjálfsábúð sjeu betur setnar en leigujarðir.  (Þór. J.: Öðru nær!)  Það er ekki öðru nær. Þeir þurfa ekki að láta svo, sem þeir viti ekki, að leiguliðarnir rækta ábýli sín ekki síður en hinir. Hinu neita jeg ekki, að ríkari hvöt sje hjá þeim til að bæta jarðirnar, sem sitja á sjálfs sín eign. En úr þessu má bæta, þótt jarðirnar sjeu ekki seldar. Jeg get bent á eina einfalda aðferð. Hún er sú, að leiguliðar skuli allir hafa æfiábúð og auk þess eiga það, sem þeir hafa bætt jarðir sínar. Jeg hygg, að þetta yrði leiguliðunum hagkvæmara, því að þeir gætu þá búið stærra búi, þegar þeir þyrftu ekki að setja lánstraust sitt í að kaupa jörð sína. Með þessu móti yrðu leiguliðar betur settir en hinir, svo að ranglæti það, sem hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.), var að tala um, er ekki til. Til þess nú að gefa stjórninni frest til að koma þessu fyrirkomulagi á, vil jeg samþykkja þetta frv. Það er líka mjög heppilegt að nota þennan hallæristíma til þessa, því að nú hafa peningastofnanirnar nóg annað við peningana að gera en að lána þá til jarðakaupa. Þegar svo stjórninni hefir unnist tími til að koma fram með tillögur sínar, þá vil jeg fella þjóðjarðasölulögin úr gildi og búa til önnur lög um það, að landið kaupi aftur þær jarðir, sem það hefir nú selt. Íslenska ríkið ætti að kaupa landið alt, svo að það væri þess eigin eign. Með því móti væri hægt að fá mönnum jarðnæði með góðum kjörum fyrir þá, og landssjóður þyrfti þá minna að lifa á vasaþjófnaði þeim, sem „tollar“ nefnast. Þá væri hægt að leggja á landið sjálft. Þingið myndi þá losna við öll tollafrv., sem því er verst plága að ár frá ári. Þá kem jeg að tryggingunni fyrir því, að landið haldist í sjálfsábúð. En það er mest um vert. Hvaða trygging er nú fyrir því, að jarðir, sem seldar eru, haldist í sjálfsábúð? Engin! Kaupendur jarðanna og ábúendur geta selt, á hvaða degi sem er, jarðir sínar útlendum gróðafjelögum, sem ná vildu í fossa eða önnur rjettindi, sem fylgja jörðunum,  (Þorl. J.: Fossar eru undan skildir)  svo sem námurjettindi.  (Þorl. J.: Öll námurjettindi eru líka undan skilin)  . Það geta engu að síður verið námur í landinu, sem ókunnugt er um, þegar selt er  (Þorl. J.: Þær eru líka undan skildar)  . Það er ekki til neins að koma með slíkar fullyrðingar. Dómurinn fellur ekki eftir þeim. Eins og sagt var er það ekki trygt, að menn selji ekki öðrum ábýli sín, og því jafnótrygt, að þau haldist í sjálfsábúð. Það þyrfti að tryggja, að landið sje óseljanleg eign, eins konar óðal, bundið við ættina með lögum. Hins vegar væri þetta ekki trygging fyrir, að afkomendur þess, sem kaupir, verði dugandi menn. En ef landssjóður leigði jarðirnar með kjörum, sem jeg nefndi fyr, þá væri meiri trygging fyrir, að landið hjeldist í góðri rækt, því að hægt væri að reka dáðleysingjana af jörðunum. Á síðari tímum hefir margur látið ginna frá sjer eignir sínar í hendur gróðafjelaga, útlendra að formi og efni, eða að minsta kosti að efninu til. Það ætti og að vera góð trygging fyrir, að slíkt gæti ekki átt sjer stað, ef þingið hefði umráð jarðanna. Það væri ekki sennilegt, að löggjafarsamkoma, sem svo er skipuð sem þessi, ljeti ginna af sjer hafnarstæði eða annað, sem þýðingu hefir fyrir land og lýð. En þetta er algengt um einstakra manna eignir. Jeg held því, að rjett sje að fresta nú framkvæmd á lögunum um þjóðjarðasölu. Stjórn og þing gæti þá hugsað sig vel um til næsta þings, en þá yrði málið tekið upp til reglulegrar meðferðar. Stjórninni ætti að gera að skyldu að rannsaka málið og leggja tillögur um það fyrir þing, sem að líkindum verður á næsta sumri. Þá gæti þingið gert eitthvað, sem gagn væri í, ekki að eins til að bæta rækt jarðanna, heldur og til að fyrirbyggja, að við verðum þrælar útlendinga í okkar eigin landi. Heyrt hefi jeg, að enn sjeu á sveimi ráð, sem miðað gætu til þess, þótt ekki viti jeg nánar um það. Það yrði skuldaríkt fyrir sögunnar dómi, ef menn gerðu þjóð sína að landlausum lýð. Þungur væri sá reikningur, ef við seldum öll þau rjettindi, er að gagni mættu verða. Full ástæða er því til að ráða þessu máli ekki til lykta nú þegar, heldur gefa sjer umhugsunartíma til næsta þings.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er orðið langt síðan fyrri partur umræðunnar stóð yfir. Jeg stóð upp til að taka undir þau orð hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að þetta frv. sje ekki annað en fyrirspurn til þingsins um, hvort ekki skuli frestað þjóðjarðasölunni, svo að tími gefist til að íhuga, hvort henni skuli hætt eða haldið áfram. Um hitt, hvort rjett sje að halda áfram eða hætta að selja, er ekkert sagt í frv. Þess vegna er það óþarft að vera nú að fara út í þá sálma. Það vakti fyrir stjórninni, að peningaverðið er svo óvíst nú, að rjett væri að bíða nokkra stund til að sjá, hvort það festist ekki. Ef hv. deild fellir frv., verður sölunni haldið áfram, og það verður á ábyrgð deildarinnar, ef landssjóður bíður skaða af sölunni. Annað en þetta vakti ekki fyrir stjórninni með þessu frv. Hitt er annað mál, að ráðuneytið er á þeirri skoðun, að heppilegast sje að hætta sölu þjóðjarða. Jeg teldi heppilegast, að það kæmist á, að landið eða þjóðin ætti allar jarðeignir. En það mun eiga langt í land. Það er fyllilega rjett, að landssjóður þarf að eignast sem víðtækastan forkaupsrjett að öllum jarðeignum. Margt bendir og til, að hugur landsmanna sje að hverfa frá þjóðjarðasölunni. Á fundi sýslunefndar Árnessýslu kom það fram í vetur, að sýslunefndin teldi sjer að vísu ekki fært að neita um meðmæli með sölu á kirkjujörð, sem þá var föluð, en nefndin teldi sölu þjóðjarða þó yfirleitt óholla og óráðlega. Jeg vildi bara leggja áherslu á, hvað hjer er eiginlega um að ræða, og taka undir með hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Jeg get ekki sjeð, að hægt sje að ámæla stjórninni fyrir, að hún vildi skjóta þessu máli til þingsins.

Sveinn Ólafsson Við fyrri hluta þessarar umræðu fjekk jeg ekki tækifæri til að svara fyrir mig. Jeg hafði fundið að því, að meiri hluti landbúnaðarnefndar taldi það eina ástæðuna með þjóðjarðasölunni, að eftirlit með þjóðjörðum væri yfirleitt mjög bágborið, eins og hún komst að orði. Út af þessari aðfinslu minni fór hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) að segja dæmisögur af því, hve afarljelegt eftirlitið væri, og lýsti því svo, að þjóðjarðir væru niður níddar og án húsabóta. Jeg efast ekki um, að sögurnar, sem hann sagði, sjeu sannar, þar sem hann þekkir til. En getsakirnar í nefndarálitinu áttu þar fyrir ekki við. Miklu væri sæmra að kæra yfir þeirri meðferð jarðanna, sem hann nefndi, en að snara því fram á þessum stað, eins og almennri ásökun. Sje slíkt rjett, þá er að ræða um svik í opinberu starfi og það vítaverð, en hitt er fortakslaust rangt, að kasta því fram sem getsök, sem hittir þá, sem ekki eiga hlut að máli. Hv. 1. þm Húnv. (Þór. J.) tók það þá einnig fram, að eftir því sem hann vissi til væri það aðalstarf umboðsmanna að heimta inn afgjöld jarðanna og hirða sinn hluta af þeim. Jeg get ekki fundið út úr þessum orðum hans annað en kala til einhvers umboðsmanns, sem hann vill kasta að hnútum. En jeg fortek, að þetta sje mjer ætlað, því að altaf hefir fallið vel á með okkur síðan við urðum sessunautar. Hitt getur vel satt verið - og átti þó eigi við að nefna hjer - að einhver einstakur umboðsmaður hafi ekkert annað að gera en hirða laun sín og krefja afgjöldin, t. d. þar sem örfáar jarðir eru eftir óseldar, óseljanlegar, vel setnar og í fastri ábúð. Það kom skýrt fram við fyrri hluta umræðunnar, og enn kom það fram nú í umr., að sumum finst það rangsleitni gagnvart þeim, sem þegar hafa beðið um að fá jarðir sínar keyptar, ef hætt væri nú að selja þjóðjarðir, og að slíkt myndi átakanleg vonbrigði. Á þetta get jeg ekki fallist, og síst, að slík vonbrigði nálgist nokkuð þau vonbrigði, sem aðrir bíða á þessum árum. Útgerðarmenn hvarvetna á landinu hafa ráðið menn og gert út skip og báta í þeirri von, að nauðsynleg tæki fengjust. Nú brestur salt, olíu og margt annað, og þessir menn standa ráðþrota. Þeirra vonbrigði eru margföld. - Nýlega barst í skeyti sú fregn, að útflutningur frá Bandaríkjum væri bannaður hingað. Það voru alþjóðar-vonbrigði. En hitt get jeg ekki kallað vonbrigði eða rangsleitni, þótt manni, sem hefir fasta ábúð á jörð, og jafnvel von um erfðaábúð á henni, sje neitað um kaup á henni. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að landssjóður er nú kominn í skuld, sem nemur miljónum, skuld, sem stafar af dýrtíðinni og enginn veit hve nær verður hægt að borga. Vel getur svo farið, að hann þurfi enn að bæta við þessi lán og fara á fremstu grös með lánstraust sitt. En ef einhvern tíma þyrfti á tryggingu að halda, þá hefir landsjóður ekki annað boðlegra en fasteignir. Þeirri kenningu hefir töluvert verið hampað í seinni tíð, að peningar hafi ekki fallið í verði. Meðal annars hefir sú kenning komið fram í víðlesnu blaði hjer í Reykjavík, og þessi kenning á að rjettlæta þjóðjarðasölu á þessum tíma. Hana er reynt að sanna með því, að sama renta sje borguð af peningum eins og áður. En það liggur í hlutarins eðli, að peningar falla ekki í verði gagnvart sjálfum sjer; það á að bera þá saman við verð á vöru, fjenaði o. s. frv. Fáist minna af öðrum gæðum fyrir peningana en áður, þá hafa þeir fallið í verði. Jeg hafði vænst þess, að hv. landbúnaðarn. legði til, jafnframt sölu þjóðjarða, að breytt yrði hinum forna matsmælikvarða. Nú er í raun og veru miklu betra að kaupa jörð en fyrir 7-8 árum, einmitt vegna þess, að verðmiðillinn er fallinn í verði að miklum mun. Mjer hefði virst það eðlileg afleiðing af þeim skoðanamun, sem komið hefir fram, að þessum gamla mælikvarða hefði verið gerbreytt, og fyrst þá haldið áfram að selja.

Framsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Jeg vil finna að því, hve lengi hefir dregist að koma þessu máli aftur til umræðu. Jeg skil ekki, að nokkur ástæða hafi verið til þessa dráttar, nema það hafi verið gert vegna stjórnarinnar. Nokkuð kynlegt finst mjer, að hv.þm. Dala. (B. J.) hefir nú aðra skoðun á þessu máli en hann hafði 1915. Hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) varaði deildina við að snúast gegn þessu máli, áleit að þm. þyrftu að hugsa sig vel um, vegna þess, hve margar jarðir hefir verið sótt um til stjórnarráðsins; þær yrðu allar seldar ef frv. væri felt. Þessu er ekki öðru en því að svara, að meiri hluti nefndarinnar heldur því eindregið fram, að frv. eigi að fella og selja jarðirnar óhikað Vera má, að við sjeum nú orðnir í minni hluta hjer í deildinni, en þetta er okkar skoðun og meiri hluta allra bænda á landinu. Það er nokkuð djarft af mönnum, sem aldrei hafa við búskap fengist, að fullyrða nokkuð um þetta efni. Vel mætti ganga svo frá, að jarðir, sem seldar eru, komist ekki úr sjálfsábúð eða safnist á hendur útlendra eða einstakra innlendra manna. En til þess þarf að gera forkaupsrjettinn víðtækari. Það er alveg rjett, sem hæstv. forsætisráðherra sagði, að ekki er hægt að ámæla stjórninni fyrir að bera fram frv. Stjórnin hefir farið svo hógvært í sakirnar með frumvarpinu, að við framkomu hennar er ekkert að athuga. Í umræðunum hefir komið fram sú skoðun, að ekki ætti að eins að hætta að selja þjóðjarðirnar, heldur ætti og að koma sem flestum jörðum í hendur landsstjórnarinnar. Þetta er einkennileg skoðun, hálfgerður „socialismus“, að því er mjer helst virðist. Það er hinn mesti misskilningur hjá hv.þm. Dala. (B. J.), að það sje nauðsynleg sjálfstæðisstefna að koma öllum jörðum undir landssjóð og gera bændur að leiguliðum. Þótti mjer þetta sjerstaklega einkennilegt hjá þessum hv. þm„ sem lætur sjer svo ant um sjálfstæði landsins. Hann hlýtur þó að finna, að aðalskilyrðið fyrir sjálfstæði þjóðarinnar er, að einstaklingarnir sjeu sem sjálfstæðastir. Svona hefi jeg skilið hugsanagang hans áður, en nú virðist hann vera búinn að snúa við blaðinu. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) leit einkennilega á veðhæfi landssjóðs. Jeg hefi aldrei heyrt áður, að það væri lífsspursmál fyrir landið að hafa jarðir, til að geta lagt að veði fyrir lánum erlendis. Þá gefur að skilja, að rekið getur að því, að landið verði alt ofurselt útlendu peningavaldi, ef sú leið er farin; lengra má ekki fara í því efni en að gefa veð í tekjum landsins, og er þó fulllangt gengið. Lengi má þrátta um það, hverjar jarðir eru best setnar, hvort heldur þær, er leiguliðar búa á, eða sjálfseignarbændur. Um það höfum vjer ekki fullkomnar skýrslur. En þeir, sem búa úti um sveitir, álíta, að sjálfseignarbændur sitji betur jarðir sínar, láti sjer annara um þær og sjeu ánægðari með lífið en hinir. Og einmitt þessir erfiðu tímar geta leitt til þess, að menn flosni upp og flæmist burt úr sveitunum, einkum ef þeir eiga ekki jarðirnar. Og það eitt ætti að vera næg ástæða til að láta menn hafa jarðirnar til sjálfsábúðar, að þeir leggja þá meiri stund á ræktun landsins. Menn eru víst sammála um mikilvægi þess, að menn sjeu heldur kyrrir í landinu, og geri sitt til að rækta það, en flæmist ef til vill í aðra heimsálfu. Jeg veit, að stjórninni má vera nokkurn veginn sama, þótt þetta frv. verði felt. Hún gefur að vísu í skyn í umr„ að hún vilji, að þjóðjarðasölu sje hætt, en tekur samt svo laust á málinu, að hún mun ekki taka sjer nærri, hvernig um það fer. Og hver svo sem afstaða hennar er til sölu landssjóðsjarða, mun jeg óhikað halda fram þeirri skoðun, að deildinni beri að leggjast móti því, að sölunni sje hætt.

Matthías Ólafsson Jeg kann ekki við að greiða atkv. um þetta mál, án þess að hafa gert grein fyrir atkv. mínu. Mun jeg greiða atkv. með stj.frv. af þeirri ástæðu, að jeg vænti, að það verði til þess, að sölunni verði alveg hætt. Mín skoðun er, að þjóðjarðasalan sje óheppileg, og að því fyr sem hætt sje, því betra. Hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) hefir haldið því fram, að ranglátt væri að hætta sölunni nú, með því að búið væri að selja svo mikið áður. En það er skrítin röksemd. Jeg álít það hið mesta ranglæti gagnvart þjóðfjelaginu, ef ekki væri hætt að gera vitleysu, þegar þingið sæi, að það væri vitleysa, einungis fyrir þá sök, að svo lengi hefir verið haldið áfram að gera vitleysuna. Það væri ekki heldur ranglátt gagnvart þeim, sem enn hafa ekki keypt, ef nú væri hætt að selja. Löggjöfin á að miða að því að gera menn sælli og öruggari í þjóðfjelaginu. Mundi þjóðjarðasala leiða beint til þess að gera menn sæla? Að því leyti gætu menn áreiðanlega verið jafnsælir sem ábúendur landssjóðsjarða, ef ábúðin væri gerð þeim svo hagfeld sem unt er. Það er búið að sýna, að sú aðferð er eins trygg til að halda sjálfsábúð, því að jarðir ábúenda hverfa aftur úr sjálfseign. Í sambandi við þetta má geta þess, að hjer hjá oss er því miður altof lítið af því, sem kallað er óðalsást. Í öðrum löndum víða er mönnum það metnaðarsök að halda erfðaóðali sínu og láta það eigi úr ætt ganga. En hjer selja menn jarðir sínar jafnskjótt sem einhver útlendingurinn kemur og býður þeim hátt verð, og flytja svo á mölina við sjóinn og hokra þar, oft og tíðum á horriminni. Menn gera mikið úr því, að ræktun verði bæði miklu betri og fljótari á sjálfseignarjörðum. Jeg verð að segja, að þá er eitthvert óþarft ólag á, ef hún er ekki í eins góðu lagi hjá ábúanda landssjóðsjarðar. Landssjóður gæti þá tekið sjer þann rjett, sem landsdrotnar aðrir hafa nú, til að láta gera jarðabætur, ef leiguliði gerir þær ekki. Ef hann hefði þá sjerstakan mann til að ráða, hvar og hve nær byrja skyldi, myndu jarðabætur ganga fljótt og verða miklu stórfeldari en á jarðeignum í sjálfsábúð.  (Þór. J.: Jeg skyldi hrekja þetta alt, ef jeg væri ekki dauður!) Svo getur og verið, að ekki sje hægt að halda jörðunum í sjálfsábúð. Erfingjar geta verið dreifðir, eða jafnvel enginn erfingi verið á lífi. Jeg vildi þá helst óska, að hve nær sem jörð, er áður hefði verið landssjóðseign, losnaði og hana ætti að selja, þá keypti landssjóður hana. Jeg hjó eftir því, að hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) álasaði stjórninni fyrir að vera ekki á verði gegn því, að jarðir kæmust í útlendinga hendur. Stjórnin á sjálfsagt ásökun skilið í þessu efni. Úr því að á þetta var minst, skal jeg geta þess, að sagt er, að uppsátur meðfram Ingólfsfirði hafi verið leigð útlendingum, án þess að Íslendingum væri gefinn kostur á landinu fyrst.  Af þessum ástæðum, sem jeg hjer hefi tekið fram, mun jeg greiða atkvæði með frv., og vona jeg, að með því verði sú stefnubreyting, að bæði verði alveg hætt að selja, og meira að segja jarðir keyptar, ef þær standa til boða, Þá kom fram ósk um að hætta umr. þá þegar, frá M. P., Þór. J., H. K., M, G., E. Árna. og P. J. Var hún borin undir atkv. og samþ. með 13:7 atkv.

Flm. (Magnús Pjetursson) Jeg þarf ekki að vera langorður um þetta mál að svo stöddu. Jeg á því miður ekki sjálfur heiðurinn af að hafa búið það til, eins og sjá má á ástæðunum, sem færðar eru fyrir því. Höfundurinn er prófessor Guðm. Hannesson, og ástæðurnar fyrir frv. eru raktar af honum svo rækilega, að jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um það. Allir þekkja það skipulagsleysi, sem er ráðandi í öllum kauptúnum hjer á landi, þar sem húsunum er þeytt sínu í hverja áttina, án nokkurrar reglu eða framsýni. Enn eru þó flest þorp hjer á landi svo strjálbygð, að þetta kemur ekki að mikilli sök, en óðar en þau stækka er voði á ferðum, ekki einungis frá fjárhagslegu sjónarmiði, heldur og, það sem verra er, frá heilbrigðislegu sjónarmiði. Aðrar þjóðir hafa þegar öðlast mikla og sorglega reynslu í þessum efnum, en, sem betur fer, höfum við Íslendingar ekki enn þurft að reka okkur á samskonar reynslu. Hjá öðrum þjóðum hefir oft orðið að rífa til grunna heila borgarhluta og byggja að nýju, vegna þess, að ekki hefir verið gætt skipulags í tæka tíð. Jeg vil leyfa mjer að nefna eitt sláandi dæmi upp á það, hve heilbrigði manna í bæjum fer mikið eftir góðu skipulagi. Í borg einni á Bretlandi var fyrir nokkru rifinn gamall bæjarhluti og bygður að nýju. Dánartalan lækkaði við það úr 60°/oo niður í 27°/00, og tala þeirra, er dóu úr berklaveiki, lækkaði úr 4°/oo, niður í 1.9°/oo. Þetta er dálítil bending um, hve þetta er afaráríðandi mál. Það er ekki eingöngu þegar svona stendur á, að dánartala minki mjög, heldur taka og börn, sjerstaklega fátækara fólksins, miklu betri framförum. Það getur nú verið, að einhverjum blæði í augum kostnaðurinn, sem frv. þetta hefir í för með. sjer, ef það verður að lögum, en þetta er í raun og veru sparnaður, því að kostnaðurinn er að eins tímaspursmál. Þetta verður að gera, og því fyr sem í hann verður lagt, því minni verður hann, og þess meira gagn hlýst í aðra hönd. Það getur skeð, að sumum finnist ekki þörf á, að málinu sje hreyft á þessu þingi, en það er nú svo samt, því að jeg held, að því bráðliggi á að komast í framkvæmd. Eins og kunnugt er liggja nú allar húsabyggingar í dái, og bæirnir aukast ekki mikið, en því meiri líkur eru til, að þegar stríðinu linnir, verði mikið bygt, og þá er það afaráríðandi, að ekki verði bygt í eintómri óreiðu. Nauðsyn þessa máls er nú því meiri en nokkurn tíma áður, að nú má vænta þess, að farið verði alment að byggja úr steini í næstu framtíð, og verður því fyrirhafnarminna að koma þessu skipulagi á nú en það mundi verða síðar. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um málið að sinni, en vænti þess, að sú nefnd, sem væntanlega fær málið til meðferðar, kynni sjer rit Guðm. Hannessonar, og leiti auk þess upplýsinga hjá honum um málið, því að jeg get fullyrt, að þar er mikinn fróðleik að fá.

Forseti: Áður en gengið er til dagskrár vildi jeg vekja athygli háttv.þm. á 16. gr. þingskapanna, síðari málsgrein, er svo hljóðar: »Nú er borið upp frumvarp eða þingsályktun, sem fer fram á aukin útgjöld úr landssjóði, og er því máli vísað í nefnd, og skal þá sú nefnd, ef hún ætlar að mæla með frumvarpinu eða tillögunni, leita álits fjárveitinganefndarinnar um fjárhagsatriðið í málinu; skal fjárveitinganefnd í stuttu máli láta uppi álit sitt með eða móti, og skal það álit fylgja nefndarálitinu«. Jafnframt vil jeg benda á, að hentugast er, að álit fjárveitinganefndar sje ritað á sjálft nefndarálitið, svo að það geti fylgt með í prentuninni.