Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á miðju síðasta Alþ., eða í janúar 1947, flutti ég till. til þál. um síldarbræðsluskip á þskj. 344. Í þessari þáltill. var lagt til, að Alþ. skoraði á ríkisstj. að athuga, hvort tiltækilegt væri að kaupa skip, sem setja mætti í síldarbræðsluvélar. Þegar þessi till. var flutt, var hæstv. núverandi sjútvmrh. formaður þeirrar n., sem þessu máli var vísað til. Síðar varð hann sjútvmrh., og tók þá annar hv. þm. við formannsstarfi í n. - Ég spurðist nokkrum sinnum fyrir um meðferð þessa máls í fyrra og fékk vitneskju um, að málið hefði aldrei verið tekið til meðferðar í n. Þinginu lauk svo, án þess að nokkurt álit kæmi um það. Þess vegna flutti ég þessa sömu þáltill. í upphafi þessa þings, óbreytta á þskj. nr. 25. og síðan var henni vísað til n., og hefur hún verið í n. síðan. Í morgun var hins vegar útbýtt í hv. Nd. frv. til l. um kaup á skipi til síldarbræðslu o. fl., og er hæstv. sjútvmrh. 1. flm. þessa frv., sem er flutt í hv. Ed. - Ég spurðist fyrir um það, hvort nokkurt samráð hefði verið haft við n., sem tók við þáltill. minni, um þetta mál, hvort nokkuð hafi verið grennslazt um það hjá þeirri n., hvaða afgreiðslu þáltill. mín hafi fengið, og ég hef fengið þau svör, að það hafi ekki verið gert. Mér vitanlega hefur a.m.k. ekki við form. þessarar hv. n. verið nefnt á nafn neitt um flutning þessa frv., sem flutt hefur nú verið í hv. Ed. af hæstv. ráðh. og tveimur öðrum hv. þm. En á grg. þessa frv. sést, að hæstv. sjútvmrh. hefur látið fara fram rannsókn á því, hvort tiltækilegt væri að setja vélar í skip til þess að nota það til síldarbræðslu. - Um leið og ég spyrst fyrir um það, hvað líði afgreiðslu n. á þessari þáltill. minni, sem ég flutti á þessu þingi, vil ég láta í ljós mestu furðu mína á meðferð þessa máls. Ég hygg, að ekki verði annað sagt en að það séu undarleg vinnubrögð, að þegar mál kemur tvívegis fram, þar sem skorað er á ríkisstj. að láta fara fram tilteknar athuganir, þá skuli því máli af hálfu viðkomandi aðila ekki vera sinnt í neinu, en þó gerðar bak við tjöldin þær athuganir, sem þarna er um að ræða, en till. síðan flutt í frv.formi án þess að virða þá n., sem um málið er að fjalla, nokkurs viðtals, og þá auðvitað ekki heldur flm. málsins, sem n. er að fjalla um. Mér finnst þessi aðferð í mesta máta furðuleg, og vil ég átelja mjög þann skort á góðum þingsiðum, sem kemur fram í þessari meðferð málsins, og raunar skort á almennum mannasiðum líka.



Herra forseti. Ég satt að segja veit nú varla, hvað á að segja við svona uppátæki. Þessi hv. þm., sem síðast talaði, var nú svo taugaóstyrkur, að það er líklegt, að það gangi eitthvað að honum. En ég hef nú aldrei heyrt annað eins og þetta, að sjútvmrh. hafi ekki leyfi til þess, án þess að spyrja þennan hv. þm., að láta athuga leiðir til þess að hagnýta síld og bræða hana, af því að það vill svo til, að þessi hv. þm. hefur verið með till., sem liggur einhvers staðar í n. Svo má ráðh. bara ekki hreyfa sig - og sjálfsagt þá enginn annar maður heldur - til að nefna slíkt á nafn nema fara til herra prófessorsins fyrst. - Það er sem sé algerlega á misskilningi byggt þetta, sem hv. þm. er hér að bera fram. Hans till. er svona almenns eðlis um síldarbræðsluskip. Í raun og veru hefur þessi hugmynd áður komið fram. Mér dettur ekki í hug að halda fram, að mér hafi komið fyrstum manna í hug þessi hugmynd um síldarbræðsluskip, og ég held, að þessi hv. þm. ætti heldur ekki að eigna sér þá hugmynd, þó að hann hafi flutt þetta mál inn á þing. Um þetta hefur verið skrifað þráfaldlega í blöðum og minnzt á þessar leiðir jafnt og aðrar leiðir til þess að hagnýta síldarafla landsmanna betur. Menn hafa talað um síldarbræðsluskip og fljótandi síldarþrær fyrir utan síldarbræðslurnar á landi. Og það hefur hingað til verið mönnum heimilt og frjálst að koma fram með hugmyndir sínar og jafnvel bera þær fram á þingi. En nú skeður það undarlega, að það er alveg eins og það sé orðið saknæmt af manni, sem hefur með sjávarútvegsmál að gera sem ráðh., að hann komi ásamt öðrum þm. fram með till. í ákveðna átt til lausnar þessu vandamáli, sem þetta frv. er um, af því að hv. 4. þm. Reykv. hefur ekki verið um það spurður. Ég held, að það séu bara mörg dæmi um það, að menn beri fram till. um einhver mál og að þær till. fari í n. til athugunar, og svo geti komið fram till., sem fari í svipaða átt, frá öðrum manni og þyki engin stórfurða. En svo að ég víki að málinu sjálfu, þá er það þannig fram borið af hv. 4. þm. Reykv., að hann hefur sýnilega fyrir augum síldarbræðsluskip í svipuðu formi og þegar menn tala um hvalbræðsluskip. En hér er í raun og veru farið inn á annað. Það verður ekki annað ráðið af orðalagi hans till. en að hans hugmynd sé sú, að það ætti að vera um að ræða skip, sem ynni úr síldinni á hafi úti og geymdi afurðirnar, a.m.k. að einhverju leyti, þangað til það kæmi til lands. En hér í frv., sem komið er fram í hv. Ed., er alls ekki um slíkt að ræða. Og þó svo að um það sama væri að ræða í frv. eins og þáltill. þessa hv. þm., þá væri það meinlaust fyrir því. Hér í frv. er verið að ræða um í grg. að nota gamalt skip, sem Íslendingar eiga, og setja í það síldarvinnsluvélar, en láta það starfa í sambandi við landsstöðvar. Ég ætla svo ekki að skýra málið frekar nú. Menn geta lesið þskj. - Hv. 4. þm. Reykv. má náttúrlega minnka sig eins og hann vill fyrir Alþ. út af þessu máli. En ég frábið mig algerlega ávítum af hans hálfu og hvers annars sem er fyrir það, þó að ég leggi fram hugmynd eða till., sem ég hef látið þá færustu menn starfa að að undirbúa fyrir hæstv. Alþ., til lausnar vandamáls, sem ég held, að allir hv. þm. séu sammála um, að sé mjög aðkallandi. Og hvað sem um það má segja að athuga fleiri leiðir í þessu sambandi, þá fannst mér a.m.k. leyfilegt og þó jafnvel frekar skylt fyrir mig að hafa forgöngu í þessu heldur en ekki.



Herra forseti. Út af fyrirspurn, sem beint var til allshn., þá vil ég taka fram, að ég ætla að n. hafi tekið þessa till., sem hv. 4. þm. Reykv. talaði um, strax fyrir á næsta fundi, sem hún hélt, eftir að till. var vísað til n., og sendi hana til umsagnar ég held Landssambandi íslenzkra útvegsmanna og stjórn síldarverksmiðja ríkisins. En mér er ekki kunnugt um, að borizt hafi svör við þessu.



Herra forseti. Í fyrra, raunar örlitlu áður en hv. 4. þm. Reykv. flutti till. þá, sem hann gat um að hann hefði flutt, flutti ég ásamt hv. þm. Siglf. till. um athugun á því að koma upp síldarbræðsluskipi. Sú till. fór einnig til n. og var athuguð hjá þeirri sömu n. sem hv. 4. þm. Reykv. hefur getíð um. Sú till. var ekki flutt af okkur aftur nú á þessu þingi, af því að hv. 4. þm. Reykv. kom fram með hana. Ég get um þetta vegna þess, að þetta hefur verið rætt í sambandi við frv., sem lagt var fram í hv. Ed. um kaup á skipi til síldarbræðslu. - Ég segi sem mína skoðun, að ég er þakklátur þeim mönnum, sem standa að því að flytja þetta mál fram á þingi nú í frv.-formi og hafa athugað það svo vel sem raun ber vitni. Mér finnst þar gengið í rétta átt, án þess að ég slái föstu, að það sé það bezta, sem komið geti til greina, sem þar er talað um. Mér skilst það vera sameiginleg skoðun allra hv. þm., að ástandið hér í sambandi við vinnslu síldar, sem veiðist við Faxaflóa, sé langt frá að vera gott. Ég er engin undantekning frá þeirri skoðun. Með hliðsjón af því vil ég leyfa mér að þakka hæstv. sjútvmrh. fyrir þá rögg, sem hann hefur tekið á sig með því að leggja fram frv. um þetta mál eins og hér hefur verið gert í hv. Ed.



Herra forseti. Ég fæ ekki séð, hvernig hæstv. sjútvmrh. fær það út úr ræðu minni, að líklegt sé, að eitthvað sé að mér. Hann talaði um, að ég hefði verið taugaóstyrkur. Ég verð að segja. að mér virðist eitthvað vera að hæstv. ráðh., að hann skuli komast að slíkri niðurstöðu. - Till. mín var um að fela ríkisstj. að athuga tiltekið mál. Það, sem ég hef fundið að, er, að hann sem form. n., sem málinu þá var vísað til í fyrra, og nú sem sjútvmrh. skyldi aldrei hafa sýnt þessari till. hinn minnsta áhuga. Kom það fyrst fram í því, að till. var aldrei tekin fyrir í n. í fyrra, og eftir að till. hefur verið endurflutt nú og ekki enn verið afgreidd í n. á þessu þingi, horfir hann á þetta aðgerðalaus gagnvart n., en lætur framkvæma þá rannsókn, sem um er að ræða, án þess að tala við n., sem hafði till. mína til meðferðar - og án þess reyndar líka að tala við mig, en til þess ætlaðist ég þó ekki. - En til hins hefði mátt ætlast af honum, að hann talaði við þá n., sem hefur með höndum till. um mál, sem hann lætur rannsaka og flytur svo frv. um. Ég er viss um, að hann á fáa skoðanabræður um það, að það sé óeðlilegt, sem ég hef sagt um þetta nú. Ég býst við, að hv. þm. yfirleitt muni þykja þetta mjög undarleg og óviðeigandi vinnubrögð. Og mér kemur það ekki óvænt, þó að ýmsir allshnm. taki undir þessa skoðun mína, að sjálfsagt hefði verið, að ráðh. sýndi n. þann sóma a.m.k. að segja henni af því, að hann væri að gera ráðstafanir, sem jafngiltu samþykkt till., sem sú n. hefði með höndum athugun á. Hæstv. ráðh. þarf því ekki að kvarta yfir því, þó að ég lýsi yfir, að ég' áliti þetta af hans hendi vera skort á góðum þingsiðum og góðum mannasiðum, því að það er rétt.



Herra forseti. Hv. þm. gengur lítið að batna. Af því að honum verður svo tíðrætt um allshn. í þessu sambandi, þá er rétt að geta þess, að ég mun hafa kannske einhvern tíma í fyrra setið í allshn. En það voru svo að segja strax mannaskipti, og annar maður tók við mínu starfi í n. löngu áður en til mála kom að afgr. till., sem vísað var til n. Og satt að segja man ég ekkert um það nú á þessari stundu, hvort þetta merkilega plagg frá hv. 4. þm. Reykv. var þá komið til n. Annars ætti þessi hv. þm. að vita það, að máli eins og þessu frv., sem hér hefur verið um talað og borið er fram í hv. Ed., því mun alls ekki verða vísað til allshn. og sízt til allshn. Sþ. Þessi mál fara vitanlega til sjútvn. Og ég ræddi við sjútvnm. í hv. Ed. um þetta frv., sem ýmist vildu flytja það með mér eða þá vissu af því, að ég ætlaði að flytja það.

Og sjútvnm. í Nd. líka.

, - og sjútvnm. í hv. Nd. líka, enda heyra slík mál undir sjútvn. Það er þess vegna tæplega svara vert, sem þessi hálærði hv. 4. þm. Reykv. er hér að bera fram. Hann sýnir það, að hann þekkir ekki gang mála í þinginu og veit eiginlega ekki neitt um það, hvaða nefndir eiga að taka við hvaða málum. - Það er svoleiðis fáránlegur kjánaskapur, sem ég leyfi mér að segja, af hv. þm. að vera að fyrtast út af þessu. Hvað hefðu þeir mátt segja, hv. þm. Siglf. og hv. 11. landsk. þm., sem fluttu sams konar mál á þinginu í fyrra um síldarbræðsluskip? Ekki var það að heyra á hv. 11. landsk. þm. hér áðan, að hann fyrtist við mig fyrir það, þó að ég flytti þetta mál nú, enda er ekki nauðsynlegt, þó að einhver hafi stungið upp á svona hlut, að taka hann upp til flutnings nákvæmlega á sama hátt. Það er hér í frv. í Ed. farið, eins og ég sagði áðan, inn á nýja leið í þessu efni, sem ég vona, að við nánari athugun muni reynast hagkvæmari og hafa minni kostnað í för með sér heldur en það, sem bæði mér og öðrum hefur oft dottið í hug áður og rætt hefur verið um, hin mikla, fljótandi síldarverksmiðja, sem menn hafa látið sig dreyma um. að landið gæti kannske eignazt, og ég skal ekkert dæma um á þessu stigi málsins. Þessi hugmynd, sem við þrír þm. í hv. Ed. höfum borið fram frv. um, mun fá sína nefndarafgreiðslu. - Og það er broslegt að þurfa að standa í umr. utan dagskrár um svona mál, bara af því, að hégómagirnd einhvers framgjarns þm. er eitthvað særð - af tómum misskilningi og vanþekkingu á þingmálum og venjum.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) : Herra forseti. Ég get að mestu leyti vitnað til nál., sem prentað er á þskj. 240. Allshn. hafði þessa þáltill. á þskj. 45 til meðferðar og hefur fallizt á að mæla með því, að hún verði samþ. með þeirri breyt., sem n. leggur til, að gerð verði á till., og er að finna á þskj. 240. - Viðvíkjandi þeirri brtt., sem hv. þm. Barð. ber fram á þskj. 98, er það að segja, að atriði hennar munu vera tekin inn í brtt. n., nema aðeins það atriði, að greidd sé sérstök greiðsla í þessum mánuði til námsmanna. Það hefur ekki verið tekið inn í þessar brtt. n. Ekki ber það þó að skilja svo, að af hálfu n. mundi það vera átalið, þó að greidd væri nokkur slík upphæð til námsmanna, síður en svo. En okkur þótti ekki rétt að farið að binda þetta í slíkri samþykkt, heldur mundi þá hæstv. ríkisstj. hlutast til um, að þessar greiðslur færu fram til þeirra námsmanna., sem hefðu mesta þörfina fyrir þessar greiðslur. N. hafði ætlað sér að fá sem gleggstar upplýsingar um það, hvað þessu liði, og sendi till. í því skyni til viðskiptan. til þess að fá málið betur upplýst. En því miður bar það ekki árangur. Allshn. fékk svar með bréfi frá viðskiptanefnd, en það bréf upplýsti ekkert um það, hvernig háttað hefur verið greiðslum til námsmanna, þannig að við í allshn. vorum jafnnær, þrátt fyrir þetta bréf. Ég átti svo tal við hv. form. fjárhagsráðs, og tjáði hann mér, að ráðið hefði ákveðið heildarupphæð, sem verja skyldi til námsmanna erlendis. En vitaskuld, ef það sýndi sig, að hún ekki nægði, mundi fjárhagsráð hliðra þar til. Það skildist mér af ummælum, sem hann hafði við mig í sambandi við þetta mál. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara nánar út í málið. Ég vænti. að hv. þm. geti gert sér glögga grein fyrir málinu, þó að ég hafi ekki lengri framsöguræðu fyrir því.



Herra forseti. Mig langaði til í sambandi við þessa till. að beina nokkrum orðum til hæstv. menntmrh. og raunar líka hæstv. fjmrh. Fjárl. þessa árs, sem nú er að líða, voru, sem kunnugt er, ekki afgreidd fyrr en komið var langt fram á vor. Þetta leiddi til þess, að menntamálaráð úthlutaði ekki námsstyrkjum fyrr en komið var fram á sumar, að ég hygg. En allir vita, sem til þekkja, að sumir námsmenn, sem höfðu nokkurn styrk og nutu hans áfram, fengu engar styrkveitingar síðari hluta síðasta vetrar. Og þetta kom sér mjög bagalega. Nú er ljóst, að nú mun nokkur frestur verða á afgreiðslu fjárl., og því líklegt, að sagan endurtaki sig um úthlutun styrkja til námsmanna erlendis, ef ekkert verður aðhafzt. Ég vil beina því til hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh., hvort þeir sæju sér ekki fært að gefa menntamálaráði heimild til þess að athuga það nú þegar, hverjum það mundi óska að úthluta námsstyrkjum af þeim mönnum, sem nú dvelja við nám erlendis, og hvort hæstv. ráðh. þá vildu heimila að leyfa einhverjar yfirfærslur til þeirra, þó að ekki sé búið að samþykkja fjárlagaheimild um væntanlega styrki. Mér sýnist, að þetta mundi vera áhættulaust. Ég skil það vel, að hæstv. ráðh. vilja vita einhvern vilja á bak við sig í þessu efni. En menntamálaráð verður að fá fram frá hæstv. ráðh. ákvörðun í þessu efni, áður en það getur úthlutað nokkrum slíkum styrkjum áður en fjárl. eru afgr. Ég trúi ekki öðru en að þetta sé hægt, og ég geri ráð fyrir, að hv. þm. muni vilja hlutast til um að koma í veg fyrir, að námsmenn verði í vetur fyrir þeim óþægindum, sem þeir urðu fyrir í fyrra af þeim sökum, sem ég hef tekið fram.



Herra forseti. Ég lýsi yfir, að ég felli mig alveg við þær breyt., sem allshn. hefur gert á þessari þáltill. Ég lýsti hér við fyrri hluta umr. málsins, að ég legði enga höfuðáherzlu á það, hvort sá aðili, sem sent væri til til umsagnar um það, hverjir fá, skuli gjaldeyrisleyfi vegna námskostnaðar erlendis, væri þriggja manna nefnd eða þetta haft eins og í brtt. á þskj. 240 er gert ráð fyrir. Tel ég engu skipta, þó að till. væri breytt þannig. Ég felli mig alveg við þessa breyt. hv. allshn. Og ég þakka þeirri hv. n., og sérstaklega hv. form. hennar, fyrir undirtektirnar við meðferð málsins.



Herra forseti. Eins og hv. þm. er kunnugt, hafa verið mikil vandkvæði á því að fá yfirfærslur á gjaldeyri á undanförnum mánuðum, sem stafar beinlínis af þeim gjaldeyrisskorti, sem við nú erum komnir í. Það má segja, að menn hafi þurft að ganga á milli Heródesar og Pílatusar til þess að fá gjaldeyri á síðustu mánuðum. Og ég veit það, að viðskiptanefndin, sem hefur þurft að taka við gjaldeyrisbeiðnum, hefur orðið fyrir ákaflega miklum átroðningi og naumast getað sinnt að fullu þeim mikilvægari störfum fyrir viðtölum við einstaka menn. Nú sé ég, að í þessari till. er gert ráð fyrir, að enn eina nefnd eigi að fara að setja í þessi gjaldeyrismál. Og ég hefði haldið, að nóg væri fyrir þá, sem sækja um að fá gjaldeyri, að fara í viðskiptanefnd og síðan í bankana til þess að fá yfirfærslur, þó að ekki væri farið að bæta menntamálaráði við. Ég tel, að þessi till., að bæta þarna við þriðja aðila í þessu efni, sé til þess að skapa þarna óþarfan millilið, sem verði einungis til tafar og óþæginda fyrir þá, sem sækja um gjaldeyrinn. Mér er kunnugt um, að viðskiptan. hefur lagt mjög mikla vinnu í það að koma gjaldeyrismálum námsmanna þannig fyrir, að menn hefðu ekki ástæðu til að kvarta. En það ber að athuga, að viðskiptanefnd tók ekki við störfum fyrr en komið var fram á mitt ár. Og þá var margt fólk farið til útlanda til þess að stunda nám, sem hægt hefði verið að stunda hér heima. Ég veit, að eins og gjaldeyrismálum okkar er nú komið, þá er nauðsynlegt. að menn stundi ekki það nám erlendis, sem hægt er að stunda hér heima. Mér skilst, að þó ættu að vera einstöku undantekningar frá þessu, þar sem menn væru byrjaðir nám og væru kannske langt komnir með það. Ég tel, að í slíkum tilfellum gæti þessi till. orðið ýmsum námsmönnum til talsverðra óþæginda. Það getur verið, að þá vanti ekki nema 2–3 mánuði til að ljúka námi sínu. Samkvæmt till. eiga slíkir menn ekki að fá yfirfærslur á gjaldeyri. Mér virðist þess vegna, að till. geti komið að ýmsu leyti óþægilega við þá, sem hafa verið byrjaðir utan lands, ef þeir yrðu kallaðir heim, eins og till. fer fram á. Í öðru lagi er hér bætt við óþörfum millilið, menntamálaráði, og í þriðja lagi finnst mér breyt. óþörf og til óþæginda fyrir námsmenn. Ég mun því greiða atkv. á móti henni.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Ég lét þess getið við 1. umr. málsins, að ég óskaði eftir, að allshn. ætti viðtal við mig, fulltrúa viðskiptan. og menntamálaráð til að reyna að koma á heppilegu samstarfi í þessum efnum. Nú hefur n. ekki talað við mig og mér skilst ekki heldur menntamálaráð. Ég tel mjög miður farið, að n. skyldi ekki kalla þessa aðila saman til að finna sem liðlegast kerfi í þessu. Ég hef því ekkert vitað um þessa till., fyrr en hún kom fram. Það má vera, að n. hafi ráðfært sig við viðskiptan. og kannske menntamálaráð, og hefur þeim kannske þótt þetta bezta fyrirkomulagið. Ég mun samt, ef mönnum er kappsmál að fá málið afgr. nú, ekki setja mig á móti því, því að ég er ekki tilbúinn að svo komnu máli að bera fram brtt., en væri málinu frestað, mætti endurskoða það til 20. jan. Ég skal ekki setja fótinn fyrir málið, af því að ég hef ekki aðra till. tilbúna og ástandið er ekki gott í þessum efnum. Ég set mig því ekki á móti, að þetta verði reynt, ef hv. þm. virðist það skynsamlegt. En mér hefði fundizt geta komið til mála að bíða endanlegrar afgreiðslu, þar til þingið kemur saman aftur.



Herra forseti. Ég vil þakka n. fyrir að hafa athugað þetta mál. Það er mjög aðkallandi að fá það afgr. hér. Mér þykir þó lakara, að n. skyldi ekki hafa birt það bréf, sem kom frá viðskiptan., því að það hefði getað upplýst eitthvað í þessu máli, hvernig ástandið er. Sannleikurinn er sá, að form. viðskiptan. hefur ekki viljað hafa neina samvinnu við Alþ. í þessu máli, taldi sig bæran að ráða því einn og ekki þurfa að tala við þing, kóng eða forseta um gerðir sínar, og það er ástæðan til, að svo er komið sem komið er. Það er því ekki ófyrirsynju, að þessi till. er fram komin, og get ég vel sætt mig við till. eins og hún er. Ég hefði þó talið betra að segja „í samráði við menntamálaráð“ en að segja, að því sé falið að veita umsögn. Sé þetta lagað í meðförunum og hafi menntamálaráð vilja á að hjálpa hér til, þá er enginn vafi, að till. verður mjög til bóta. Ég sé, að n. hefur ekki tekið upp 4. lið brtt. minnar, að láta námsmönnum, sem nú eru erlendis, í té aukagjaldeyrisleyfi fyrir desember. Hins vegar leggur hún til, að leyfð verði nokkru ríflegri yfirfærsla, ef sérstök nauðsyn er fyrir hendi, og vil ég þakka n. fyrir þá till., og það er áreiðanlega sérstök nauðsyn fyrir hendi í desember, og vona ég, að viðskiptaráð geri ráðstafanir til, að svo verði gert. Ég mun því greiða atkv. með till. eins og húm er og vænti, að hún bæti úr því ófremdarástandi, sem verið hefur í þessum efnum, svo að það er til hreinnar smánar.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) : Herra forseti. Ég bjóst ekki við miklum umr. um þetta mál. Allshn. mundi hafa talað um þetta mál við hæstv. menntmrh., ef ekki hefði verið svo ástatt hjá hæstv. ríkisstj. undanfarið, að hún hefði haft miklum störfum að sinna. Okkur virtist, að mjög væri erfitt að tefja hæstv. ráðh. með þessu máli, þar sem ekki var heldur um neina þá breyt. að ræða að hún hefði torveldað ráðh. að hafa afskipti af þessum málum eða valdið honum óþægindum, því að það held ég, að þetta mál geri ekki. Sama má segja viðvíkjandi menntamálaráði. Og þar sem við gátum ekki fengið frekari upplýsingar frá viðskiptan., þá var svo naumur tími að snúa sér til fleiri aðila, að við tókum þann kostinn að afgreiða málið. Þess vegna áttum við tal við form. fjárhagsráðs um málið, því að við vildum fá sem gleggstar upplýsingar um það, og þess vegna sendum við það til þess aðila, sem við töldum, að væri býsna fróður um málið, þar sem viðskiptan. var. Vonuðum við, að n. mundi miðla okkur nokkru af fróðleik sínum, sem hún hafði yfir að ráða. Hver sá fróðleikur hefur verið, hygg ég, að menn geti bezt dæmt um, ef ég les upp bréf það, sem allshn. barst frá viðskiptan. Það hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Viðskiptanefnd hefur tekið við bréfi allsherjarnefndar sameinaðs Alþingis, dags. 24. nóv., um þingsályktunartillögu frá hr. Gylfa Þ. Gíslasyni um yfirfærslu vegna námsmanna erlendis. Út af þessu vill nefndin tjá hæstvirtri allsherjarnefnd, að samkvæmt lögum fer viðskiptanefndin nú með þessi mál. Óski Alþingi að hafa á því aðra skipan, hefur nefndin að sjálfsögðu ekkert við það að athuga, þó að hún hins vegar sjái ekki, að með nýrri nefnd verði betur séð fyrir gjaldeyri handa íslenzkum námsmönnum erlendis.“ Eftir þetta bréf vorum við náttúrlega engu nær um efni málsins. Það sem þar er upplýst, hvað Alþ. geti gert, þurftum við ekki að spyrja n. um. Þrátt fyrir þetta ætlaði n. að fá upplýsingar hjá viðskiptan. Ég óskaði því eftir því við form. hennar, að hann kæmi til viðtals við okkur. Hann átti þá svo annríkt, að hann gat ekki sinnt því starfi. Ég deili ekki á hann fyrir það. Honum er kunnugra um það en mér, hvaða erindi það eru, sem mest kalla að hjá honum, og hvaða störfum hann þarf fyrst og fremst að sinna. Ég hafði haldið, að það gæti ekki spillt til um meðferð þessa máls, þó að menntamálaráð vildi sinna því. Það verður hvort sem er að setja sig inn í þetta mál gagnvart námsmönnum erlendis. Það veitir þeim styrk og úthlutar því fé, sem Alþ. veitir í þessu skyni. Menntamálaráð getur ekki gert slíkar ákvarðanir nema það kynni sér þörf námsmanna, hvar og hvað þeir ætla að nema, hvað námið sé dýrt o. s. frv. Allt þetta verður menntamálaráð að kynna sér, áður en það tekur sínar ákvarðanir. Það stendur því vel að vígi að segja til um þörf námsmanna. Það er fyrst og fremst aðili, sem hefur kunnugleika á málinu og mun láta það sig miklu máli skipta, að greitt sé fyrir námsmönnum, og m. a. er þá trygging fyrir, að það fé, sem menntamálaráð úthlutar í þessu skyni, komi að notum og séð verði fyrir þörf námsmanna, svo að þeir af þeim ástæðum geti lokið námi sínu. Hv. þm. Ísaf. leggur allt of mikið upp úr ákvæðum þáltill. Ég get hvergi séð, að verið sé að banna námsmönnum að ljúka námi sínu erlendis, þó að þeir gætu stundað sama nám heima. Það stendur hvergi orð um, að það eigi að flytja þá heim til að ljúka námi sínu. Till. fjallar, óbeint að vísu, aðeins um það gagnstæða, að þeir fái notið sín og lokið námi í gagnlegum fræðum. Ég vona, að þegar hv. þm. athugar þetta betur, þá sjái hann, að það var síður en svo tilgangurinn að gera mönnum erfiðara fyrir með að fá gjaldeyri yfirfærðan vegna náms erlendis. Ég held, að það gæti fremur orðið til styrktar námsmönnum, að þessir aðilar fjalli um það en að það gæti orðið til að torvelda þeim að fá námsstyrk. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, og því síður hef ég ástæðu til að fjölyrða um það, þar sem það er vitanlegt, að námsmenn marga skortir stórkostlega gjaldeyri, og það ætti að vera nóg ástæða til þess, að betur sé gengið frá því og sem bezt greitt fyrir, að þeir fái yfirfærslu. Þó að lítill gjaldeyrir kunni að vera til, þá tel ég, að í lengstu lög megum við ekki láta námsmenn okkar svelta erlendis, sem það opinbera hefur þó léð máls á að styrkja til náms, ef fært er að fá það aukið. Skal ég svo láta máli mínu lokið.

Forseti (JPálm) : Hv. frsm. tjáði mér, að ekki yrðu nema stuttar umr. um þetta mál. Enn eru þrír á mælendaskrá. Leyfi ég þeim þriggja mínútna ræðutíma.



Með hvaða tilvitnun í þingsköp ákveður hæstv. forseti þriggja mínútna ræðutíma?

Forseti (JPálm) : Þetta er þingfrestunarfundur, og forseti getur takmarkað ræðutíma, ef nauðsyn ber til.



Ég man ekki eftir, að það standi í þingsköpum, að aðrar reglur gildi um þingfrestunarfund en aðra fundi. Ég ætla mér ekki að tefja framgang þessa máls, en ég kann betur við, að forseti fari með rétt mál, eins og ákveðið er í þingsköpum. Mér þætti gott að fá að vita, ef ég hef misskilið þingsköp.

Forseti (JPálm) : Þetta er samkv. 37. gr. þingskapa, að forseti getur takmarkað ræðutíma. Ég vona, að hv. þm. Ísaf. þurfi ekki að tala svo langt mál, að hann geti ekki lokið máli sínu á þessum tíma.



Það mun standa í þingsköpum „ef umr. dragast úr hófi fram eftir atvikum“. Ég get ekki séð, að þessar umr. hafi að neinu leyti dregizt úr hófi fram, þar sem fundur hefur ekki staðið nema þrjá stundarfjórðunga. Hvað við víkur þessu máli, þá hefur viðskiptan. hér engan málsvara. Ég er hér enginn málsvari hennar. Það situr því á engan hátt á mér að verja hana árásum, sem á hana kunna að vera gerðar. Mér er þó kunnugt, að n. hefur borizt ákaflega mikið af beiðnum um námsstyrki. Ég veit ekki betur en viðskiptan. hafi gert allt, sem í hennar valdi stóð, til að greiða úr þeim málum. En þar sem um er að ræða um 1200 menn, sem fá námsstyrk yfirfærðan, þá hlýtur að vera talsverður vandi fyrir n. að vinza úr öllum þeim beiðnum. Í sambandi við það, sem hv. frsm. sagði, að ekki sé gert ráð fyrir, að þeir, sem nú eru við nám erlendis, verði kallaðir heim, ef þeir geta stundað sama nám hér heima, þá skil ég ekki mælt mál, ef þetta felst ekki í till., því að þar er aðeins gert ráð fyrir, að gjaldeyrir verði veittur þeim mönnum að sinni, sem stunda nám, sem ekki verður stundað hérlendis. Ég hef að sjálfsögðu ekkert á móti því, að þetta yrði upp tekið meðan gjaldeyrisástandið er eins og það er. Ég hygg þó, að misráðið sé að stefna að því að yfirfæra ekki til þeirra, sem eru langt komnir með nám sitt erlendis. Nú er það svo, að menntamálaráð hefur með l. ákveðið verksvið. Alþ. getur því ekki með þál. breytt því verksviði, sem því er ákveðið með l. Ég hygg að Alþ. geti ekki sett þá skyldu eða kvöð á menntamálaráð, að það yfirtaki þúsundir umsókna um gjaldeyrisyfirfærslur og gefi úrskurði um þá, því að það er ekki lítið verk, sem Alþ. með þessu leggur á menntamálaráð. Ég vil enn fremur leyfa mér að benda á, að viðskiptan. er með l. falin gjaldeyrisúthlutun, en ekki ríkisstj. Og ef Alþ. ætlar að taka upp þá stefnubreyt., sem vel má vera, að sé mjög heppilegt, þá getur þingið ekki breytt því nema meðlöggjöf. Það er ekki hægt að skylda stj. til að fara að úthluta gjaldeyri, en það er verið að gera með þessari till. Ég geri ráð fyrir, að þeim, sem hafa haft það verk á undanförnum árum að úthluta gjaldeyri, þyki það tímafrekt starf ofan á annað, þar sem menn, sem hafa ekkert annað að gera. kvarta mjög undan ágangi af þeim orsökum. Ég skil till. að vísu svo, að hún sé nokkurs konar blanda, sem sé frekar fram borin til að sýnast en til að verða að nokkru liði í þessu máli. Mér er kunnugt um það, að 2–3 síðustu mánuðina hafa öll yfirfærsluleyfi, sem til bankanna hafa borizt frá viðskiptan., verið yfirfærð jafnóðum viðstöðulaust. Af þeim ástæðum þarf því ekki að samþykkja þessa till. Spursmálið er aðeins, hvort viðskiptan. hefur vanrækt starf sitt. Það er hvorki á valdi allshn. né Alþ. að kveða upp dóm um það að alveg órannsökuðu máli. Ég skal að vísu viðurkenna. að allshn. fékk heldur lítið svar frá viðskiptan., en í raun og veru fékk hún það svar, sem viðskiptan. bar að láta í té, þar sem allshn. átti að vita það, sem tekið var fram í svarinu, að það er skylda viðskiptan. að úthluta gjaldeyrinum og einskis annars. Nú er n. send þáltill. og brtt., þar sem gert er ráð fyrir, að annar háttur verði á því hafður, og þá er ekki nema rétt að svara því, að ef Alþ. kjósi að hafa aðra aðferð, þá sé það á þess valdi að breyta til. Ég get vel skilið, að þeir, sem hafa hvorki frið heima hjá sér né annars staðar fyrir þessum gjaldeyrisbeiðnum, verði fegnir að losna við það, en mér þykir ólíklegt, að ríkisstj. eða menntamálaráð vilji taka við þeim ágangi, sem hvílir á viðskiptan. í þeim efnum.



Herra forseti. Ég bjóst við, að n. mundi taka eitthvert tillit til þeirra óska, sem ég bar hér áður fram, um að hún aflaði sér upplýsinga í málinu. Ég benti þá á það, að þegar gjaldeyrir væri eins takmarkaður og hann er nú, þá væri mikil spurning, hvort ætti að láta gjaldeyri til náms, sem væri víst, að íslenzka þjóðin í náinni framtíð hefði ekkert með að gera. Ég benti þá á, að nú væri erlendis einn kjarnorkufræðingur, sem ríkið hefði styrkt. Eigum við að styrkja fleiri? Ætlum við okkur að setja upp einhverja þá stofnun eða starf, að við þurfum að fá fleiri? Það er ýmislegt fleira, sem má telja upp. Þess vegna álít ég, að bæði af þeim, sem úthluta styrknum til framhaldsnáms, og hinum, sem úthluta gjaldeyrinum, þurfi að taka tillit til þessa. Ég veit ekki til, að nokkurs staðar sé til yfirlit yfir það, í hvaða námi menn eru nú erlendis. Það er helzt hjá upplýsingaskrifstofu stúdentaráðs, hjá Lúðvík Guðmundssyni, og er þó fjarri því, að hann hafi um það fullkomna skrá. Þetta þarf að liggja fyrir, og þetta þurfa þeir menn, sem úthluta gjaldeyrinum og styrkjunum, að vita og taka eftir því afstöðu, þegar þeir taka ákvarðanir um veitingu styrkja. Nú er það svo, að á annað hundrað Íslendinga er við nám erlendis og a. m. k. þriðjungur þeirra gæti stundað nám hér heima. Ef þessi till. verður samþ. eins og hún liggur fyrir, yrðu þeir menn að hætta, sem stundað geta nám hér heima, en þeir eru margir, á því er enginn vafi. En þetta þætti mér ekki eðlilegt, þó að við viljum ekki byrja á því að styrkja nýja námsmenn til náms erlendis, ef þeir geta stundað það hér heima. Það er tvennt ólíkt, hvort veittur er styrkur til manna, þó að þeir geti stundað það hér heima, ef þeir eru byrjaðir á því og kannske komnir langt með það, eða láta nýja menn fara á stað með nám, sem þeir geta stundað hér heima. Þá vil ég enn benda á það, að það er mjög misjafnt, þó að í sama landi sé, hvað námskostnaðurinn er mikill. Ég átti tal við námsmann, sem kom heim frá Ameríku í gær. Hann sagði, að gjaldið, skólagjaldið, væri frá því að vera ekki neitt og upp í 450 kr. á mánuði. Þess vegna er ekki hægt að miða við það eitt, í hvaða landi maðurinn er, heldur, hvaða aðstöðu hann hefur fengið í skólanum, sem hann stundar nám við. Ég er mjög hræddur um það, hvort sem menntamálaráð verður sett sem nokkurs konar ráðgjafi, milliliður. eða ekki, að breyta þurfi vinnubrögðunum í þessari n., til þess að þessum gjaldeyri geti orðið úthlutað sæmilega vei og réttlátlega. Og ég er viss um það, að till., eins og hún er orðuð hér, veitir ýmsum þeim mönnum, sem eru við nám erlendis, sem hægt er að stunda hér heima, mjög mikið óhagræði, því að þeir verða þá að svelta, þar til þeir fara til sendiherranna og þeir láta þá hafa fyrir heimferðarkostnaði. Þessir menn geta ekki fengið styrk eða yfirfærslu, ef till. verður samþ. Ég hefði því helzt af öllu talið heppilegast, að umr. um málið yrði frestað og n. fengi tíma til að verða við ósk menntmrh. um að ná saman mönnum, sem hefðu með þetta að gera, svo að þeir geti borið bækur saman, því að það er engin afsökun út af fyrir sig, að form. n. hafi haldið, að menntmrh. hefði svo mikið að gera, að hann hefði ekki tíma til að koma á fund.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Ég hef ekki góða trú á að samþykkja þetta nú, án þess að tala meira við þessa aðila, viðskiptan. og menntamálaráð, um þá skipan, sem gert er ráð fyrir í niðurlagi till. Hitt er annað mál, að brýna nauðsyn ber til þess að koma betra skipulagi á þessi mál en verið hefur, og sérstaklega þarf að koma á samvinnu milli menntamálaráðs og viðskiptanefndar af þeim ástæðum, sem frsm. og aðrir hafa tekið fram. En hvort hún á að vera eins og kemur fram í niðurlagi till., er meira álitamál, og þyrfti nauðsynlega að hafa þessa aðila með í ráðum, svo að ekki komi í upphafi togstreita milli þeirra aðila, sem eiga að vinna saman um málið. Vildi ég beina því til hæstv. forseta, hvort ekki mætti fresta afgreiðslu þessarar till., þar til þ. kemur saman aftur, og ná saman á þeim tíma þessum aðilum og vita, hvort með þeim gæti ekki orðið samkomulag um nýtt skipulag á þessu, - till., sem þá mætti taka upp, þegar þ. kæmi saman. En ef mönnum þykir þetta ekki tiltækilegt, að fresta málinu þennan tíma, þá er spurning, hvort n. vildi ekki bara taka til baka síðari hluta till., sem sé það, sem slær því föstu, að menntamálaráð skuli veita gjaldeyrisumsóknum móttöku, en samþykkja aðeins fyrri hlutann, þar sem skorað er á stj. að leysa brýnustu þarfir námsmanna.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) : Herra forseti. Ég vil aðeins segja örfá orð. Það er auðvitað, þar sem þ. er að komast í eindaga, upplagt að fresta framgangi mála með því að halda of langar ræður, og má því vera, að uppástunga ráðh. sé það hyggilegasta, úr því sem komið er. Hún hefur hvöt til þess að koma þessu fyrir kattarnef. Allshn. hafði gert sér það í hugarlund, að menntamálaráð mundi sinna þessum störfum, þó að því bæri ekki lagaleg skylda til þess. Í þessu þjóðfélagi eru, sem betur fer, margir þegnar, sem inna verk af höndum, þótt þeir hafi ekki beina skyldu til þess, og vildi ég ætla, að menntamálaráð hagaði sér á líkan hátt og vildi greiða fyrir námsmönnum erlendis, sem eiga erfitt uppdráttar. - Annars skil ég ekkert í þessu, og beindi ég þó þeim ummælum til hv. þm. Ísaf. áðan, að hann athugaði till., hvað í henni fælist. Hann telur, að kalla eigi þá námsmenn heim, sem hafa stundað nám erlendis, en gætu stundað það hér heima. Um þetta er ekkert í till., og þetta er svo fráleitt, úr því að ekki eru fyrirmæli um að gera það. Það, sem till. fjallar um, er það að greiða fyrir námsmönnum, að þeir fái þann gjaldeyri, sem þeir endilega þurfa til gagnlegs náms. Hitt má segja, að ekki sé þörf á að halda áfram að veita fé til nýrra námsmanna, sem stundað geta nám hér heima. Það má segja, að það felist í till., en það er annað mál. Menntamálaráð á nú ekkert annað eftir en að upplýsa málið og senda till. sínar til viðskiptanefndar. Hún hefur óskorað vald eftir sem áður. Það er því ekki verið að breyta neinum 1. með þessari samþykkt, till. fer ekki fram á neitt slíkt. Þá er að lokum það, sem hv. þm. Ísaf. sagði, að stj. veitti engan gjaldeyri, og þýddi því ekki að beina því til hennar. Það er nú svo. Er þm. nú viss um það? Hann er í fjárhagsráði og hefur nú mikil völd. En ég vil þó beina því til hans, að ríkisstj. er ofar fjárhagsráði og er sett yfir það í þeim 1., sem fjalla um valdsvið fjárhagsráðs, enda væri satt að segja skörin farm að færast upp í bekkinn, ef Alþ. og ríkisstj. hefðu ekki æðsta vald í slíkum málum. Ég held, að það væri þá betra að fara að líta í stjskr. og sjá, hvernig þetta kemur heim við það, sem þar stendur. Nú get ég á það fallizt, því að mér sýnist, að þessu máli sé stefnt í óefni með þessu, að forseti taki málið af dagskrá, því að þótt ég hafi ekki mikla kunnugleika á þessu, þykist ég þó hafa orðið þess áskynja, að margir námsmenn eigi nú erfitt erlendis. Ég fullyrði, að ríkisstj. og hæstv. menntmrh. munu gera sitt til þess að greiða fyrir námsmönnum nú, og um það þarf ekki beinlínis neina ályktun. Mun og vera vist þingfylgi fyrir því, að bætt verði úr sárasta skorti hjá námsmönnum erlendis. sem stunda þar gagnleg fræði.



Þetta mál, sem hér liggur fyrir, hefur verið athugað í allshn., sem fékk það til athugunar 20. nóv. Ég vil ekki gera lítið úr þessu máli. Það er þörf á að athuga það og koma á það sem beztu lagi. En ég vil segja, að ég hef orðið fyrir vonbrigðum í sambandi við það, að n. hefur ekki enn skilað áliti um 2 till., sem ég er 1. flm. að, þ. e. till. um áfengismál, en þær till. fóru til hennar alllöngu fyrr en þessi kom fram. Um þetta þýðir nú ekki að fást, þar sem við erum staddir á þingfrestunarfundi, en mér þykir það þó leitt. Um málið, sem hér liggur fyrir, vil ég segja það, að ég teldi heppilegast, úr því sem komið er, að málið yrði tekið af dagskrá og athugað þar til þing kemur saman aftur. Vænti ég, að gert verði það sem unnt er til þess að greiða fyrir yfirfærslu til námsmanna þennan tíma. svo að það hafi ekki mikla þýðingu fyrir málið, þó að við komum ekki saman til fundar fyrr en eftir nýár.



Ég vil aðeins sem tillögumaður hér að brtt. lýsa yfir því, að ég er mjög fús til að fallast á till. menntmrh., að málið verði ekki afgr. á þessum fundi, þar sem sjáanlegt er, að menn gera sérstakar tilraunir til þess að eyðileggja það. En ég vildi óska, að viðskmrh. lýsti yfir, að hann muni gera allt sem í hans valdi stendur til þess að greiða fyrir þessum mönnum. þar til þ. kemur saman og ákveðið verður, hvernig farið verður með þessi mál.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ef það skyldi fara svo, að þessi ályktun yrði ekki samþ., og í rauninni hvort sem væri, skal ég gjarnan lýsa yfir því, að ég skal inna eftir því við viðskiptanefnd og fara fram á það við hana, að hún geri það sem hún getur til þess að greiða úr þeim vandræðum, sem kunna að verða, þar til endanlegar ákvarðanir verða teknar um þetta mál. Auðvitað verður viðskiptanefnd á hverjum tíma að miða aðgerðir sínar við þá möguleika, sem fyrir hendi eru í þessu máli eins og öðrum. En þó vildi ég segja það, að þetta mál ætti frekar að hafa forgangsrétt til afgreiðslu en önnur. Sennilega eru þessir menn komnir í þetta nám í þeirri góðu trú, að þeim verði veittur nauðsynlegur gjaldeyrir, og eiga því víst erfitt með að hætta því. Verður því að gera allt, sem unnt er, til að hjálpa þeim mönnum, sem komnir eru út í þetta í því trausti, að þeir geti fengið til þess nægilegan gjaldeyri. Verði þess vegna að því ráði horfið að gera ekki samþykkt um málið á þessu stigi, skal ég gjarnan bera viðskiptanefnd þessi boð, um vilja minn í málinu.



Það er aðeins örstutt aths. - Í sambandi við þetta mál eru komnar fram mjög merkar upplýsingar um það, hvers konar embættismenn það eru, sem núv. ríkisstj. er að hefja til valda í ríkisstofnunum. Það hefur nýlega verið lesið hér upp embættisbréf af viðskmrh., sem einn af hans nýju embættismönnum hefur skrifað. Það voru ósannindi og rógur um ákveðinn stjórnmálaflokk. Nú hefur verið lesið annað bréf, sem annar maður hefur skrifað þingnefnd, og hvílíkt bréf! Annars vil ég um þetta mál segja það, að það er furðulegur áhugi, sem fram hefur komið fyrir því. að drepa þessu máli á dreif á þessu þ. Einkanlega hefur þessi áhugi komið fram hjá hv. þm. Ísaf. Loks hefur komið fyrirspurn frá hv. þm. V-Húnv. varðandi afgreiðslu allshn. á málum, sem liggja hjá henni. Hef ég oft spurt form., hvernig á þessum drætti stæði, en það hefur ekki borið neinn árangur. Verður það að teljast óhæfilegt með öllu, að þn. leggist þannig á mál og hindri þar með afgreiðslu þeirra.