Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, ef þörf krefur. Forseti tilkynnir að gert verður hádegishlé frá kl. eitt til hálftvö, hádegis- og sótthreinsunarhlé.

Borist hefur bréf, dagsett í dag, frá formanni þingflokks Miðflokksins um mannabreytingar í nefndum þingsins, samanber 16. gr. þingskapa. Þorsteinn Sæmundsson tekur sæti Önnu Kolbrúnar Árnadóttur sem aðalmaður í allsherjar- og menntamálanefnd og Anna Kolbrún Árnadóttir verður varamaður í þeirri nefnd. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra.

Virðulegi forseti. Í júní tókst okkur hið ómögulega. Alþingi samþykkti algerlega einróma að tryggja aukið aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu og festi í lög frumvarp okkar í Viðreisn og fleiri um að fella sálfræðiþjónustu og önnur klínísk meðferðarúrræði undir sjúkratryggingar. Þetta var auðvitað mjög mikilvæg viðurkenning á því að tryggja aðgengi að úrræðum vegna geðræns vanda til jafns við líkamlegan. Við sýndum þarna í verki þvert á flokka að þingið hefur sannarlega metnað til að hugsa til framtíðar. Við leyfðum okkur að taka utan um fólkið okkar og ég viðurkenni fúslega að ég var mjög stolt af þeirri samheldni hér inni. Það er mikilvægt að tryggja forvarnir og fjárfesta í framtíðinni og gera fólki fjárhagslega kleift að leita sér hjálpar. Það er risamál, virðulegi forseti, og nú í miðjum heimsfaraldri hef ég eins og margir fleiri miklar áhyggjur af líðan fólks. Við upplifum aukna einangrun, einmanaleika, ofbeldi, óvissu og ótta um heilsufar, afkomu okkar nánustu. Allt hefur þetta áhrif á sálarlíf þjóðar. Við það bætast svo efnahagslegar áhyggjur og atvinnuleysi sem ristir mjög djúpt. Svo fáum við að sjá fjárlögin og fjármálaáætlun næstu ára og þau eru ekki beint í takti við þessa framsýni þingsins, þvert á flokka. Starfandi heilbrigðisráðherra sagði fyrr í vikunni að heilbrigðisráðherra væri ekki fjármálaráðherra og réði þessu því ekki. Segja má að löggjafinn hafi einróma sent framkvæmdarvaldinu, ríkisstjórninni, mjög skýr skilaboð um forgangsröðun í þetta mál. Því vil ég spyrja: Er ekki alveg örugglega pólitískur vilji ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að styðja málið alla leið, þetta risastóra, löngu tímabæra mál?

Virðulegi forseti. Ég tel að ríkisstjórnin hafi sýnt vilja sinn mjög skýrt í verki með því að á fjáraukalögum ársins 2020 voru 540 milljónir sérstaklega merktar geðheilbrigðismálum. Það virðist sem úrræðið sem þar er undir, þ.e. frekari fjármögnun geðheilbrigðisþjónustu í landinu, hafi ekki þurft á allri þeirri fjárhæð að halda á yfirstandandi ári. Þar spilar auðvitað sterkast inn í sú staðreynd að þetta kemur inn í mitt árið. Við gerum ráð fyrir því að verulegur hluti þessarar fjárheimildar verði enn til staðar á næsta ári. Á næsta ári er sömuleiðis að finna áfram 540 milljóna svigrúm fyrir geðheilbrigðismálin. Fyrir utan þetta er í fyrirliggjandi fjármálaáætlun heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa með gríðarlega mikinn vöxt. Heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa er með um 61 milljarð á upphafsári áætlunarinnar sem vex upp í 68 milljarða. Það er 7 milljarða raunaukning fyrir heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa. Þannig eru nú fjármál ríkisins unnin að við erum að vinna í rammafjárlögum og afhendum inn á málefnasviðin gríðarlegt svigrúm fyrir einstök áherslumál sem fagráðherrarnir hafa síðan fengið stóraukið svigrúm til að ráðstafa. Ég sé ekki betur en að með þeirri gríðarlegu aukningu sem hefur orðið til geðheilbrigðismála og verður til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa á komandi árum sé fullnægjandi svigrúm til þess að gera ráð fyrir samningum við sálfræðinga, svo dæmi sé tekið. En það er eitt að segja að gera eigi slíka samninga. 

Virðulegi forseti. Hér er um gríðarlegt forvarnamál að ræða. Viðtalsmeðferðir virka og ekki eingöngu inni á heilsugæslustöðvum, þær virka um allt land, líka hjá sjálfstætt starfandi sálfræðingum. Þær auka líkurnar á að einstaklingarnir verði fyrr virkir þjóðfélagsþegnar og þátttakendur í samfélaginu. Og auðvitað hefði ég gjarnan viljað sjá ríkisstjórnina sýna meiri djörfung, meiri forgangsröðun, taka betur boltann, sem var sendur mjög skýrt héðan úr þinginu yfir til ríkisstjórnarinnar, og taka stærri skref. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég er að vissu leyti vonsvikin yfir þessum svörum hæstv. ráðherra. Ég veit ekki hvort ég er að segja hæstv. ráðherra fréttir en flokkar sem telja sig hægri sinnaða geta vel leyft sér að hugsa og tala um velferð og framkvæma hana. Ef hæstv. ráðherra tengir bara við efnahagslegu hliðina get ég sagt honum að greiðari aðgangur að sálfræðiþjónustu og stuðningur við hana, hvar sem er í samfélaginu, er eitt af þeim framsýnu málum þar sem tekið er utan um líðan þjóðarinnar á þessum tímum. Það er þjóðhagslega hagkvæmt 

Virðulegi forseti. Ég veit ekki alveg hvað ég á að segja eftir þessa ætluðu kennslustund í efnahagsmálum og stjórnmálum frá hv. þingmanni. Ég var að rekja fyrir hv. þingmanni að í fjármálaáætlun til fimm ára erum við að auka framlög til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa um 7 milljarða að raunvirði á ári, þ.e. á síðasta árinu er aukningin orðin 7 milljarðar. Þetta er áhersla ríkisstjórnarinnar og sýnir að við ætlum að stórauka svigrúm heilbrigðisþjónustunnar í landinu til að gera meira og gera betur. Við erum þar fyrir utan nú þegar búin að setja inn á fjáraukalög þessa árs um hálfan milljarð í viðbót við sérstakt átak sem skrifað var inn í stjórnarsáttmálann og eyrnamerkt hefur verið geðheilbrigðismálum. Við erum að bæta sérstaklega ofan á það 540 milljónum sem lifa áfram inn á næsta ár sem sérstök tímabundin viðbótarfjármögnun þar sem geðheilbrigðisþjónustan þarf á auknu fjármagni að halda á þessum tímum. Ég þarf enga kennslustund. Þetta er allt saman þegar komið fram í þingskjölum 

Virðulegur forseti. Í bankahruninu var slegin skjaldborg um bankakerfið en heimilin skilin eftir og á annan tug þúsunda heimila voru tekin af fólki. Nú virðist stefnan vera að slá skjaldborg um fyrirtækin vegna veirunnar en skilja heimilin og ákveðinn stóran hóp þeirra verst settu eftir. Hæstv. fjármálaráðherra sagði hér í umræðu um fjárlagafrumvarpið að ákveðnir samningar væru í gildi um það hvernig reiknuð væri út 3,5% hækkun lífeyrislauna almannatrygginga. Launaskrið væri ekki þar inni heldur almennar hækkanir og þar af leiðandi væri launaskrið dregið frá og síðan væri það verðtryggingin. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um þetta, vegna þess að félags- og barnamálaráðherra sagði að þarna inni væri eingöngu verðtryggingin eða hækkun vísitölu neysluverðs: Hvernig er þetta reiknað út? Hversu mikið var launaskriðið sem var dregið frá þessu? Að hve miklu leyti eru umsamdar launahækkanir og verðbólga inni í 3,5%? Það virðist enginn hafa séð þennan útreikning. Þetta virðist vera einhver ný leið til að halda niðri kjörum þeirra verst settu. Þarna er eitthvað stórfurðulegt í gangi því að samkvæmt fjárlagafrumvarpi á þetta að vera 5,2%, það er það sem ríkisstjórnin sér sem launaskrið og launahækkun á næsta ári. Það hlýtur að vera einhver furðulegur útreikningur sem kemur þessu niður í 3,5%. Nú vil ég bara fá útskýringar hjá hæstv. fjármálaráðherra á því hvernig hann reiknar þetta út.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að segja að það er mikil rangtúlkun á því sem gerðist á árinu 2008 að slegin hafi verið skjaldborg um bankana. Það er eiginlega einmitt öfugt. Með því að ríkið lýsti því yfir að bönkunum yrði ekki bjargað afskrifuðust 7.000 milljarðar hér um bil, kröfur á fjármálakerfið. Hefði bönkunum verði bjargað, hefðu menn reynt það, hefðu menn fengið á ríkissjóð allar kröfur sem stóðu á bankana. Það er ágætt að hafa þetta á hreinu. Ríkið hefur endurheimt allan beinan kostnað við að bjarga fjármálakerfinu. Ég ætla að segja um þetta mál, sem varðar 69. gr. þeirra laga sem hér eru undir, að þetta er gamalt umræðuefni hér í þinginu og við höfum skilað svörum hingað til þingsins um þetta í tilefni af skriflegum fyrirspurnum. Lögin eru túlkuð með þessum hætti, að hækkunin þurfi að vera að lágmarki verðbólgan. En ef umsamdar launahækkanir, almennar umsamdar launahækkanir í landinu, eru hærri þá eigi það að gilda. Hv. þingmaður ber hér upp það sjónarmið að það beri að túlka 69. gr. þannig að launaskriðið eigi að vera með þannig að væntar hækkanir á launavísitölu næsta árs eigi að vera ráðandi. Þetta er ekki í samræmi við lögin. Þar endar sú umræða.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Hann er þá að segja hreinlega að munurinn á 3,5% og 5,2% sé launaskriðið. Þannig að þessi 3,5% hittu akkúrat á verðbólguna, munurinn á því og 5,2% er launaskrið, 1,7% samkvæmt þessu. Síðan sagði hann líka: Varðandi tekjuskattinn er það grundvallaratriði að persónuafsláttur hefur haldið verðgildi sínu. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig í ósköpunum fær hann það út þegar við erum að lækka persónuafsláttinn? Hann hefur hingað til ekki fylgt launaskriði eða launahækkunum, hvað þá vísitölunni að fullu.

Virðulegi forseti. Við erum ekki að horfa á launavísitöluna og við erum ekkert að velta fyrir okkur hvert launaskriðið verður þegar gerð er tillaga til þingsins um þessi mál. Eingöngu er farið í rannsókn á því um hvað hefur verið samið um að gildi sem almennar launahækkanir á komandi ári. Ég leyfi mér að vísa í skrifleg svör fjármálaráðuneytisins um þetta til þingsins. Hv. þingmaður spyr einnig um persónuafsláttinn og við áttum hér orðastað fyrir nokkrum dögum um hann. Þar mismælti ég mig þegar ég sagði að persónuafslátturinn hefði fylgt verðlagi. Það sem ég átti við var frítekjumarkið. Það sem við höfum ákveðið að gera í þeim skattbreytingum sem við erum að vinna að núna er að gæta þess að frítekjumarkið haldi í við verðlag. Þannig getum við, í samspili lækkanna á neðsta skattþrepinu og breytingar á persónuafslætti, tryggt að frítekjumarkið sé verðtryggt í gegnum breytingaferlið. Það er það sem á endanum skiptir mestu máli. Hér verða menn að horfa á samspil persónuafsláttar og skattprósentunnar 

Virðulegur forseti. Ég vil gera stöðu fjölmiðla, sérstaklega einkarekinna, að umtalsefni. Í dag liggur fyrir hjá hæstv. fjármálaráðherra að hækka sérstakt gjald sem flestum einstaklingum og fyrirtækjum ber að greiða til Ríkisútvarpsins með millilendingu í ríkissjóði úr 17.900 kr. á ári í 18.300 kr. Þetta er það sem í daglegu tali er kallað nefskatturinn til RÚV. Í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar er reiknað með að útgjöld til Ríkisútvarpsins verði rúmar 4.500 millj. kr. Ofan á það bætast síðan tekjur Ríkisútvarpsins af auglýsingum og kostun svo eitthvað sé nefnt. Á sama tíma er lagt til að hartnær 400 milljónir fari til einkarekinna miðla í gegnum umdeilanlegt styrkjakerfi sem m.a. mun kalla fram aukið opinbert eftirlit með fjölmiðlum. Þó að það sé auðvitað mál sem væntanlega verður ekki klárað í þessari umferð fjárlaga og tengdra mála þá langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hver afstaða hans er til þess að leyfa greiðendum nefskattsins að ráðstafa tilteknu hlutfalli af nefskatti sínum til einkarekinna miðla. Það væri t.d. hægt að gera á skattskýrslu hvers árs og ef við byrjuðum til að mynda á því að gjaldendur fengju að ráðstafa 10% af skattstofni sínum til einkarekinna miðla væru það rétt um 450 milljónir á ári sem fer býsna nærri þeirri tölu sem á með frumvarpi hæstv. menntamálaráðherra að færa til einkarekinna miðla. Þarna væri hægt að hugsa sem svo að t.d. gætu menn valið þrjá miðla og þá gæti einhver valið að styðja Fréttablaðið, einhver Morgunblaðið, einhver DV, einhver Stundina, einhver Kjarnann, einhver Fótbolta.net o.s.frv. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann sæi þetta sem mögulega og færa leið til að styðja við innlenda einkarekna fjölmiðla með einföldum hætti.

Virðulegi forseti. Þetta er áhugaverð hugmynd en hún er ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar. Ég held að hún ein og sér myndi vekja upp margar grundvallarspurningar sem við þyrftum fyrst að taka afstöðu til, nefnilega spurninguna: Eigum við að reka almannaútvarp og hvernig eigum við að fjármagna það? Það er ágætt að fá þá umræðu. Sitt sýnist hverjum um umfang þeirrar starfsemi, þótt mér þyki sem breið samstaða sé um að almannaútvarp þurfi að gegna ákveðnu lykilhlutverki. Þetta snýst sömuleiðis ekki bara um grundvallarspurninguna hvort við eigum að reka slíkt útvarp heldur líka hvernig við eigum að gera það og fjármagna það. Ég hef verið þeirrar skoðunar að átt hafi sér stað ákveðið rof í þeirri tengingu sem hv. þingmaður nefnir hérna, sem er framlag hvers og eins einstaklings og lögaðila á Íslandi til þessa reksturs, með því að við hættum að innheimta gjaldið sérstaklega. Það voru eflaust ýmsar praktískar ástæður fyrir því en ég held að það hafi slitnað þetta samband sem oft er mikilvægt að sé til staðar, að fólk viti að það sé að leggja eitthvað af mörkum, borga í hverjum mánuði o.s.frv. Ég held að það sé líka galli á þessu fyrirkomulagi sem við erum með núna. Ef hér er einhver hagsveifla og það fjölgar t.d. fyrirtækjum í landinu, þá aukast sjálfkrafa framlögin til Ríkisútvarpsins án þess að það sé einhver rökbundin nauðsyn til þess eða hægt sé að færa fyrir því rök að það eitt að stofnuð eru 1.000 ný fyrirtæki eða 1.000 nýjar kennitölur á fyrirtækjaskrá eigi að leiða til þess að verkefnum Ríkisútvarpsins fjölgi einhvern veginn eða verði umfangsmeiri. Þarna held ég að sé ákveðin rökleysa í fyrirkomulaginu. Eftir situr að við þurfum að halda áfram að ræða 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra þetta ágæta svar og lýsi yfir ánægju með vilja hans til að opna þetta samtal og umræðu umfram það sem þegar hefur verið gert. Auðvitað eru margar leiðir til að styðja við innlenda einkarekna fjölmiðla og ein þeirra væri t.d. að afnema virðisaukaskatt af áskriftartekjum, svo að einu dæmi sé kastað fram. Hægt væri að eiga við tryggingagjald starfsmanna og fleira slíkt. En aðeins varðandi svar hæstv. ráðherra þá er staðan auðvitað þannig að með núverandi tekjum af nefskatti og síðan auglýsinga- og kostunartekjum sjáum við að Ríkisútvarpið hefur til ráðstöfunar einhvers staðar í námunda við 6.000 milljónir, sýnist mér, á næsta ári. Slík tala kippir auðvitað úr sambandi öllum sanngjörnum samkeppnissjónarmiðum, ef svo má segja, gagnvart hinum einkareknu miðlum sem standa í slagsmálum á þessum markaði. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, ef sjónarmiðið er að hér eigi að reka 

Virðulegi forseti. Jú, ég held að Ríkisútvarpið sé alls ekki hafið yfir gagnrýni hvað varðar umfangið í starfseminni. Það má segja að Ríkisútvarpið sé einstofna, stórt tré sem er með ræturnar í ríkissjóði og lögum um innheimtu gjaldsins en allir aðrir fjölmiðlar séu eins og litlar plöntur sem fá ekki á sig sólina af því að Ríkisútvarpið er með svo langar greinar. Þær plöntur eru aðeins að fölna og margar hverjar að visna algerlega í skugga Ríkisútvarpsins. Ég held því að mikið rúm sé fyrir umræðu um auglýsingamarkaðinn sem er meginuppspretta tekjulindar fyrir einkarekna fjölmiðla. Maður stígur varla inn á frjálsan fjölmiðil án þess að menn hefji við mann umræðu, áður en útvarpsþátturinn byrjar, eða hvað það nú er, um það hvort ekki sé hægt að auka andrými frjálsu fjölmiðlanna til að bjarga sér sjálfum. Það er nú mjög í anda sjálfstæðisstefnunnar að hjálpa mönnum til sjálfshjálpar.

Herra forseti. Helsti vandi Landspítalans sem og annarra heilbrigðisstofnana á Íslandi er mönnunarvandi. Það vantar fyrst og fremst hjúkrunarfræðinga sem hafa menntað sig til starfa en kosið að fara annað vegna áralangrar kjarabaráttu sem stjórnvöld bera ábyrgð á. Það vantar fjármagn til að ráða til starfa fleira fólk og á því bera stjórnvöld líka ábyrgð. Heilbrigðiskerfið hefur á vakt Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn undanfarin sjö ár verið vanfjármagnað og er enn. Inni í þeim tölum sem nú er teflt fram í fjárlagaumræðunni er einfaldlega bygging nýs Landspítala, viðbygging við Sjúkrahúsið á Akureyri og viðbygging við Grensás sem eru samtals nærri 8 milljarðar af þeim 9 sem er heildarhækkunin til málaflokksins. Raunhækkunin liggur í steinsteypu en ekki í nauðsynlegum rekstri heilbrigðiskerfisins um allt land. Það er aðhaldskrafa í boði hæstv. ríkisstjórnar. Starfsfólk heilbrigðiskerfisins bjargar mannslífum, hleypur hraðar undir ómennsku álagi en fær þau skilaboð frá ríkisstjórninni að það geri bara ekki nóg og sé einfaldlega of dýrt í rekstri. Herra forseti. Á Íslandi stefnir í metatvinnuleysi um allt land. Hvernig væri að stjórnvöld opnuðu augun fyrir því að með því að manna þessar nauðsynlegu stöður á heilbrigðisstofnunum um allt land myndi allt samfélagið græða? Ríkissjóður myndi græða margfalt, biðlistar myndu minnka, atvinnuleysi myndi minnka og þjónustan yrði betri.

Virðulegi forseti. Hér var í raun og veru bara löng buna og röð af rangfærslum. Byrjum á þessu með mönnunarvandann. Hann er ekki tilbúningur ríkisstjórnarinnar og hann er ekki séríslenskt fyrirbrigði. Mönnunarvandi á Norðurlöndunum er gríðarlegur. Það vantar tugi þúsunda hjúkrunarfræðinga á Norðurlöndunum, tugi þúsunda. Og Ísland sker sig ekki úr í hópi Norðurlandaríkja í því að vera að eldast. Umönnunarþörfin er að vaxa og þar af leiðandi er stöðugt þörf fyrir fleiri hjúkrunarfræðinga. Ef við skoðum undanfarin fimm, sex, átta ár og veltum fyrir okkur launaþróun þeirra stétta sem hv. þingmaður bendir sérstaklega á þá er hún afar jákvæð. Kaupmáttur launa hefur vaxið umfram það sem að meðaltali er að gerast í landinu. Launin hafa einfaldlega stórhækkað. En það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það er mikið álag á þessu fólki. Landspítalinn glímir við vanda sem er ekki eingöngu mönnunarvandi. Það eru fjölmörg önnur flókin viðfangsefni eins og á t.d. við akkúrat í augnablikinu þar sem eitt stærsta vandamál Landspítalans er að geta ekki losnað við fólk sem hefur að nýju heimt heilsu sína vegna þess að við höfum ekki pláss utan sjúkrahússins til að taka við fólki. Þetta er sjálfstætt vandamál sem hefur ekkert með mönnunarvanda sjúkrahússins að gera heldur með flæði innan heilbrigðiskerfisins að gera. Við verðum einfaldlega að gera betur í því að hafa til staðar rými fyrir fólk sem hefur fengið lækningu á sjúkrahúsinu og þarf að komast annað. Þetta veldur okkur vandamálum í baráttunni gegn veirunni. Það að rými og heilbrigðisstarfsfólk á Landspítalanum sé upptekið við að sinna þessu fólki dregur úr afkastagetu spítalans á þeim mikilvægu tímum sem við nú lifum. Og við þurfum á því að halda að  Það eru svona tegundir vandamála 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er gott að hann áttar sig á hluta vandans sem er fráflæðisvandi, sem er líka í boði hæstv. ríkisstjórnar. Það er þannig. Af hverju? Jú, vegna þess að ríkisstjórnin tímir ekki að setja nægilegt fjármagn til hjúkrunarheimilanna sem sveitarfélögin eru eitt af öðru að skila til baka til ríkisins. Daggjöldin, sem eru skömmtuð af hæstv. ríkisstjórn með hverjum heimilismanni inn á hjúkrunarheimilin, standa engan veginn undir þeirri þjónustu sem þar er veitt, og á því ber hæstv. fjármálaráðherra ábyrgð. Það er einfaldlega þannig. Þetta er ekkert sjálfstætt verkefni úti í bæ. Þetta er á ábyrgð hæstv. ríkisstjórnar. Mönnunarvandinn er til staðar, ekki vegna þess að hann er úti um allan heim því að hjúkrunarfræðingar sem hafa menntað sig eru margir hverjir atvinnulausir í dag. Ef hæstv. ríkisstjórn væri reiðubúin til að setja meira fjármagn inn í þetta kerfi væri hægt að fjölga 

Virðulegi forseti. Við sem þjóðfélag stöndum frammi fyrir mjög krefjandi verkefni og það kemur í kjölfarið á því að við erum að stórbæta aðstöðuna á hjúkrunarheimilunum eftir að við hættum að láta tvo, jafnvel þrjá, vera saman í íbúð og herbergjum. Einsetningin hefur verið gríðarlega krefjandi verkefni fyrir okkur sem þjóðfélag og við erum sömuleiðis að eldast eins og ég rakti hér áðan. Þetta eru krefjandi tímar og við munum ekki losna úr viðjum þessa vanda með einum fjárlögum heldur þurfum við að gera langtímaáætlun um að gera betur. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að hjúkrunarheimilareksturinn hefur verið mjög krefjandi. Það lagaðist verulega með gerð rammasamnings á árinu 2016 sem við í fjármálaráðuneytinu stóðum að og við höfum sömuleiðis verið að létta milljörðum á milljarða ofan af hjúkrunarheimilum í lífeyrisskuldbindingar sem ríkið án skyldu í raun og veru tók á sig. Þannig við höfum verið að gera marga góða hluti og erum með sérstaka áherslu í stjórnarsáttmálanum á frekari uppbyggingu hjúkrunarheimila og það tekur tíma. En út af fyrir sig er rétt hjá hv. þingmanni að okkur skortir sárlega fleiri rými. Við þurfum fleiri rými. Það gengur ekki að hafa þennan fráflæðisvanda eins og hann er.

Herra forseti. Nú er sögulegur samdráttur í hagkerfinu og atvinnuleysi hefur aukist allverulega. Á Suðurnesjum er einn af hverjum fimm atvinnulaus. Víða um land er þetta vont og fer versnandi, 8,5% á landsvísu. Á slíkum stundum gegnir menntun ekki bara því hlutverki að þjálfa fólk fyrir störf og búa það undir framtíðina heldur einnig að skapa samheldni í samfélaginu og búa til tækifæri fyrir endurnýjun. Margt fólk sækir í menntun núna, bæði til að bæta sig og sína líðan og efla samfélagið. Í skýrslu framtíðarnefndar frá því fyrir ári síðan segir, með leyfi forseta: „Gera má ráð fyrir enn frekari breytingum á starfsævi fólks, úr því að vera byggð á einni sérgrein og fáum vinnuveitendum í sveigjanlegri starfsferil þar sem fólk sækir sér aukna menntun eftir atvikum í gegnum lífsleiðina. Slíkt kallar á nýja nálgun í menntun, þar sem sveigjanleg símenntun verður raunhæfur möguleiki …“ Nú var þetta hugsað sem framtíðarplan en þessi framtíð er óvænt komin. Við stöndum frammi fyrir því að margir leita sér aukinnar menntunar. Nú hefur lengi verið kallað eftir raunfærnimati á háskólastigi. Það hefur ekki komist til framkvæmda og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvar stendur það? Mig langar einnig að spyrja hvort ekki sé tækifæri núna til að fara út í aukna sveigjanlegri símenntun, þróa námsleiðir og framboð í takt við breytta tíma en ekki síst í ljósi mikils atvinnuleysis, hvort ekki sé ástæða til að opna á að námsmenn geti sótt í atvinnuleysisbætur í mun meira mæli eða alla vega ekki bara þeir sem eru nýkomnir af vinnumarkaði heldur almennt þannig að við tryggjum fólki tekjur á meðan það reynir að bæta sig svo það geti bætt samfélagið okkar.

Virðulegi forseti. Við erum að leggja gríðarlega áherslu á menntun í þessum heimsfaraldri og ég ætla að nefna nokkra þætti því til stuðnings. Í fyrsta lagi aukum við verulega fjármagn inn á framhaldsskólastigið. Við höfum gert það að sérstöku markmiði að þeir sem sækja um að komast inn í framhaldsskólana, í verktækni eða til bæta við sig stúdentsprófi, komist inn þannig að við höfum stóraukið fjármuni þar. Það sama má segja um háskólastigið. Þar erum við búin að stórauka fjármuni og staðan á háskólastiginu er allt önnur í dag en hún var fyrir nokkrum árum. Hv. þingmaður spurði út í raunfærnimatið. Það er komið til framkvæmda víða. Ég vil nefna líka í því samhengi að á þingmálaskrá minni núna er lögð til lagabreyting þar sem við erum að opna inn á háskólann, þ.e. að þeir sem hafa lokið sveinsprófi komist að á háskólastigi kjósi þeir að gera svo. Tilgangurinn er ekki endilega að fjölga á háskólastiginu heldur líka að hvetja unga fólkið okkar til þess að sækja á ný mið og að það séu ekki einhverjar aðgangshindranir eftir að búið er að klára iðnnám. Þessi ríkisstjórn hefur því stóraukið fjármuni inn í menntakerfið. Í okkar huga er alveg ljóst að menntun er helsta hreyfiafl 21. aldar. Við vitum að það er mikill hreyfanleiki á vinnumarkaðnum og það er nauðsynlegt að fólk geti komist inn í menntakerfið og fengið endurmenntun. Við höfum svo sannarlega staðið við þau fyrirheit sem voru listuð í stjórnarsáttmálanum sem eru býsna framsýn.

Herra forseti. Það var ágætissvar um ákveðnar aðgerðir hjá hæstv. ráðherra en hún nefndi eitt orð sem mér finnst mikilvægt í þessu samhengi og það er aðgangshindrun. Fátækt er aðgangshindrun. Það að geta ekki borgað leigu er aðgangshindrun. Fólk sem vill sækja í nám á þessum tíma þarf að geta átt í sig og á. Alveg sama hversu mikið er bætt í og opnað á að fleiri geti sótt sér nám; ef fólk hefur ekki tækifæri til þess út af eigin efnahag er það auðvitað aðgangshindrun. Það er mjög fínt að opna á verk- og tækninám, að þeir sem hafa sveinspróf geti farið í háskóla. Gott. En hvað um að bjóða upp á atvinnuleysisbætur fyrir námsmenn? Hvað um að styrkja kerfið þannig að fólk sem er núna í þeim hópi, 8,5% landsmanna, sem hefur ekki atvinnu og sér ekki fram á að láta enda ná saman, hafi möguleika á því að fara og sækja sér nám?

Virðulegi forseti. Við erum einmitt að hugsa um þetta fólk. Ein af þeim aðgerðum sem við erum að ráðast í ber heitið Nám er tækifæri og er ætlað að stuðla að því að þeir sem eru atvinnulausir geti sótt sér það nám sem þeir kjósa. Í það átak fara margir milljarðar þannig að við erum svo sannarlega að hugsa um þennan þátt. Eins vil ég nefna nýjan Menntasjóð. Við höfum farið í algjöra kerfisbreytingu þar. Til þess að mæta þeirri stóru áskorun sem kórónuveiran svo sannarlega er og þetta aukna atvinnuleysi þá fimmfölduðum við frítekjumarkið þannig að þeir sem höfðu verið á vinnumarkaðnum geti sótt í nýjan Menntasjóð. Við höfum því ráðist í margar mjög markvissar og uppbyggilegar aðgerðir. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að mögulega séu til staðar einhverjar aðgangshindranir sökum þess að fólk hafi ekki efni á því að fara í nám. Við þurfum að víkja öllu slíku til hliðar og við erum að hugsa sérstaklega um það. Í samstarfi við Velferðarvaktina erum við að skoða tekjutíundirnar og hvar mögulegar aðgangshindranir eru og við erum líka að fara inn í það. Það er hárrétt, þetta er mjög mikilvægt.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir endurfluttu og lítið eitt breyttu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt. Í frumvarpinu er lagt til að lögfestar verði reglur um sektarheimild ríkisskattstjóra þegar skjölunarskyldir lögaðilar láta hjá líða að fara að ákvæðum 5. mgr. 57. gr. tekjuskattslaga í milliverðlagningarmálum. Þá er jafnframt lagt til að skýra orðalag sama ákvæðis með þeim hætti að ljóst sé að skjölunarskylda taki einnig til viðskipta lögaðila við fasta starfsstöð sína og málsliðaröðun er lítillega breytt án efnislegra breytinga. Grundvallaratriði við alla framkvæmd er að skjölunarskyldir aðilar uppfylli þær skyldur sínar að skjala með fullnægjandi hætti viðskipti sín við tengda aðila. Þykir því brýnt að leggja til framangreinda sektarheimild. Við samningu ákvæðisins var horft til nýlega settra laga um raunverulega eigendur og 15. gr. þeirra um stjórnvaldssektir ásamt 120. gr. laga um ársreikninga en um sektarfjárhæð var horft til nágrannalandanna. Þá var litið til þess að nauðsynlegt væri að sektarfjárhæð væri lækkuð ef lögaðili bætti úr annmörkum innan eins, tveggja eða þriggja mánaða, að fyrirmynd 120. gr. laga um ársreikninga, til að knýja á um upplýsingaskil. Ríkisskattstjóri hefur nú þegar heimildir samkvæmt fyrrgreindum lögum til að beita aðila sektum í ákveðnum tilvikum. Um nýbreytni er að ræða í íslenskum skattarétti ef frumvarp þetta verður að lögum, að ríkisskattstjóri fái heimild til að beita skattaðila sektum vegna umræddra brota á lögum umfram álagsbeitingarheimild 108. gr. tekjuskattslaga. Ákvæði XII. kafla tekjuskattslaga og þá 108. gr. um álagsbeitingu ríkisskattstjóra og ákvæði 109. gr. um sektarheimildir skattrannsóknarstjóra eru ekki talin ná þeim tilgangi að knýja á um upplýsingaskil. Talið er að verði frumvarp þetta að lögum muni það ekki leiða til þess að beiting 109. gr. verði útilokuð í málum vegna milliverðlagningar lögaðila, jafnvel þótt sektarheimild hafi áður verið beitt vegna seinni og/eða ófullnægjandi skila á upplýsingum samkvæmt 5. mgr. 57. gr. laganna. Ætla má að verði frumvarpið samþykkt muni það hafa veruleg áhrif á gæði skjölunar og skil skjölunarskyldra aðila á upplýsingum vegna milliverðlagningar þar sem það muni hafa kostnað í för með sér að láta hjá líða að skila inn upplýsingum eða standa skil á upplýsingum með ófullnægjandi hætti. Er þá litið til reynslu af tilkomu sektunarheimildar ársreikningaskrár ríkisskattstjóra og verulega bætt skil á ársreikningum eftir að sektarheimild var tekin upp í lög á árinu 2007 og eftir að heimildin var hert verulega á árinu 2016, samanber 120. gr. laga um ársreikninga. Ákvæði um lækkun stjórnvaldssektar ef skattaðili bregst við innan mánaðar til þriggja mánaða er jafnframt talin nauðsynleg til að skattaðili sjái fremur ávinning af því að bregðast við en ekki. Ekki er talið að áhrif breytingartillögunnar verði veruleg á stjórnsýslu ríkisins verði frumvarpið að lögum. Frumvarpið er samið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu í náinni samvinnu við starfsmenn skattsins á sviði milliverðlagningar og að höfðu samráði við skattrannsóknarstjóra og að teknu tilliti til þeirra umsagna sem bárust um málið á síðasta þingi. Þá voru drög að frumvarpinu lögð fram að nýju á samráðsgátt stjórnvalda. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Það er alltaf ánægjulegt að verið sé að taka á skattundanskotum og milliverðlagningu sem hefur verið ákveðinn sjúkdómur í hagkerfinu okkar ansi lengi og ástæða til að bregðast við því. En nú höfum við brugðist við þessu nokkrum sinnum og gerðar hafa verið nokkrar tilraunir til að reyna að bæta þetta regluverk. Ég velti því fyrir mér, í ljósi þessara breytinga, hvort fram hafi farið einhvers konar mat í ráðuneytinu á því hvernig okkar löggjöf er í samanburði við löggjöf í Evrópu. Það er svo sem fjallað um skýrslu OECD í greinargerðinni og það er ekki eins og lesefni skorti um þennan málaflokk. En getum við ekki einhvern veginn tekið á þessu þannig að hægt sé að stoppa milliverðlagningu í eitt skipti fyrir öll og bara klára það mál vegna þess að þetta hefur verið vandamál mjög lengi? Þetta hefur ekki verið lagað með fullnægjandi hætti og við vitum alveg að milliverðlagning er enn í gangi.

Virðulegi forseti. Ég held að ákveðin straumhvörf hafi orðið einmitt fyrir tilstilli OECD sem hefur beitt sér fyrir aukinni samvinnu ríkja til þess að uppræta skattsvik og þar hefur skipt miklu að menn hafa farið ofan í saumana á öllum helstu ágöllum alþjóðlegrar samvinnu í skattamálum og dregið ríki markvisst að borðinu. OECD hefur beitt sér fyrir upplýstri umræðu um ávinninginn af því fyrir alla. Hér er nefnilega svo margt annað undir en bara tekjustofnar ríkisins. Við erum um leið að fást við samkeppnishindranir. Við erum að tala um að í alþjóðaviðskiptum þurfi fyrirtæki að keppa á sama grundvelli. Þeir sem hafa fundið holur í skattlagningunni eða veikleika í skatteftirliti eru að skjóta sér undan því að keppa á sanngjörnum grundvelli eða við sanngjarnar aðstæður. Ég vil meina að OECD hafi unnið gríðarlega þarft verk. Þátttaka okkar í þeirri vinnu og vilji okkar til að fara að þeim leiðbeiningum sem þar hafa verið gefnar stýrir dálítið okkar áherslum. Hér erum við í raun að stíga tiltölulega einfalt skref í framhaldi af öðru því sem hefur verið unnið og varðar einfaldlega skatteftirlitshlutann, að menn geri sér grein fyrir því að þeir geta fengið á sig sektir ef þeir sinna ekki skjölunarskyldunni sem er grundvallarforsenda þess að hægt sé að skatta þessi mál á réttan hátt.

Herra forseti. Það er svo sem alveg rétt og er líka vel þekkt að hver króna sem fer í skatteftirlit, einkum með stórfyrirtækjum og auðmönnum, skilar yfirleitt töluvert miklu til baka á meðan til að mynda eftirlit með bótasvikum skilar nánast aldrei neinu. Ekki að það þurfi ekki að sinna því líka, en auðvitað þurfum við að horfa á réttu staðina. Það er líka rétt hjá hæstv. ráðherra að þetta skekkir markaði. Þetta er markaðsmisnotkun þegar þetta fer fram. Þannig að maður veltir því fyrir sér, eins og ég spurði í fyrri spurningu, en heyrði ekki almennilegt svar við því, hvort ekki sé hægt að taka á þessu með heildstæðari hætti frekar en að vera alltaf með þessar smábreytingar. Þetta eru vissulega fínar breytingar, gott mál, en við þekkjum umfang vandans, við vitum hvernig þetta virkar. Eru ekki til betri leiðir til að taka á þessu, mögulega með þeim kostnaði að það sé íþyngjandi í einhverjum tilfellum fyrir einhver fyrirtæki? Það má kannski leita að einhverri leið þar sem tilgangurinn helgar meðalið þó svo að við verðum auðvitað að passa okkur að ganga ekki of langt. Hitt sem mætti líka spyrja út í er að við höfum núna gríðarlega innsýn inn í allt frá bankamillifærslum, kreditkortafærslum o.s.frv., bara hagkerfið í heild niður á hverja færslu fyrir sig. Áður fyrr þótti óraunhæft að ná yfir þetta allt saman, bara vegna þess að það þurfti að handreikna þetta allt. Nú höfum við tölvur sem geta greint frávik með töluvert einföldum hætti. Eigum við ekki að nýta tæknina töluvert betur í skatteftirliti og einkum í alþjóðasamvinnu um þetta?

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það að vel fjármagnað skatteftirlit skiptir verulega miklu máli. Þar koma ekki bara inn sjónarmið um skattheimtur heldur líka það að allir spili eftir sömu reglum. Ég held hins vegar að það séu einhver efri mörk í því að menn haldi áfram að fá krónulegan ávinning fyrir hverja nýja krónu sem þeir setja í skatteftirlit. En við reynum að hlusta eftir ákalli þeirra sem sinna þessari vinnu frá einum tíma til annars og teljum okkur hafa mætt fjárþörfinni á undanförnum árum. Ég held hins vegar að út af því sem hv. þingmaður segir um bótasvikin að þar gildi bara í raun og veru nákvæmlega sömu lögmál. Við verðum að uppræta bótasvik, ekki bara til þess að takmarka útgreiðslu bóta þar sem þær eiga ekki rétt á sér, ekki bara til þess að takmarka áhrifin á ríkissjóð, heldur til þess að það liggi bara fyrir hjá hinum almenna skattgreiðanda að kerfið sé ekki að greiða bætur til þeirra sem eiga ekki rétt á þeim. Það grefur undan samstöðu í skattamálum og samstöðu almennt í þjóðfélaginu ef við myndum láta það viðgangast, vitandi af bótasvikum t.d. í almannatryggingakerfinu, að gera bara ekkert í því vegna þess að það myndi á endanum skila litlu til ríkissjóðs. Þessu er ég algjörlega ósammála. Spurt er almennt hvort við gætum gert meira til að uppræta skattsvik sem tengjast alþjóðaviðskiptum og milliverðlagningu. Ég ætla að halda því fram að við höfum gert mjög mikið og séum að ná vel utan um málaflokkinn og hérna sé þörf á litlu, einföldu viðbótarskrefi. Ég sé ekki fyrir mér neinar frekari grundvallarbreytingar í þessum málaflokki.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir endurfluttu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Frumvarpið hefur tekið nokkrum breytingum frá því að það var lagt fram á 150. löggjafarþingi. Hér hafa ákvæði um CFC-skattlagningu verið felld úr frumvarpinu og mun sérstakt frumvarp verða lagt fram um það á vorþingi 2021. Frumvarp þetta hefur að geyma tillögur að breytingum á ákvæði tekjuskattslaga um samsköttun félaga, í öðru lagi ákvæði um undanþágu frá reglum sömu laga um takmörkun á vaxtafrádrætti og að lokum ákvæði til breytingu laga um staðgreiðslu opinberra gjalda vegna skattlagningar útsendra starfsmanna. Fyrst aðeins um samsköttunina. Tillaga frumvarpsins um breytingar á reglum um samsköttun félaga er lögð fram til að bregðast við athugasemdum eftirlitsstofnunar EFTA, eða ESA, um að íslenskar reglur um samsköttun og nýtingu eftirstöðva á rekstrartapi félaga kunni að brjóta í bága við 31. og 40. gr. EES-samningsins um staðfesturétt og frjálst flæði fjármagns. Í frumvarpinu felast þannig tillögur um breytingar á 55. gr. tekjuskattslaga. Annars vegar er þar lagt til að dótturfélögum félaga í aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins, aðildarríkjum stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða í Færeyjum, sem staðsett eru hér á landi, verði heimil samsköttun með innlendum samstæðufélögum. Hins vegar er lagt til að hérlendu móðurfélagi verði heimilt að óska eftir takmarkaðri samsköttun með dótturfélögum sínum, skráðum innan eins aðildarríkis Evrópska efnahagssvæðisins, aðildarríkis stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða í Færeyjum, enda séu öll almenn skilyrði samsköttunar uppfyllt að öðru leyti. Varðandi takmörkun á frádrætti vaxtagjalda er hér lagt til að þær takmarkanir eigi ekki við um samstæður félaga sem njóta heimildar til samsköttunar samkvæmt 55. gr. tekjuskattslaga þegar öll félög samstæðu eru heimilisföst hér á landi. Þá eru lagðar til breytingar á skattskyldu í tengslum við útleigu á vinnuafli eða annars konar vinnuframlagi starfsmanna erlendra aðila hér á landi í byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð. Brýn þörf er talin á að útvíkka ábyrgð og skyldu innlendra aðila sem launagreiðenda starfsmanna erlendra aðila vegna vinnu hér á landi. Mat á áhrifum tillagna frumvarpsins á ráðstöfunartekjur, verðlag og kaupmátt kemur fram í frumvarpinu. Er talið að ákvæði frumvarpsins um samsköttun muni hafa einhvern aukinn kostnað í för með sér, a.m.k. til skemmri tíma litið þar sem opnað er fyrir samsköttun með innlendum hluta samstæðna sem ná út fyrir landsteinana. Engin leið er þó til að meta þau áhrif í krónum á þessu stigi en þau munu koma fram sem lækkun á tekjuskatti lögaðila vegna samnýtingar á rekstrartapi innan samstæðunnar strax, sem ella hefði komið fram á lengri tíma. Ákvæði frumvarpsins um undanþágur frá ákvæðum tekjuskattslaga um takmarkanir á frádrætti vaxtagjalda er ekki talið líklegt til að hafa aukinn kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð þar sem aldrei hefur komið til þess að ákvæðið nái til innlendra samstæðna. Við mat á áhrifum ákvæða frumvarpsins um útsenda starfsmenn á tekjur hins opinbera er litið til beinna áhrifa á tekjuskatt einstaklinga, útsvar og tryggingagjald. Við áhrifamat fyrri frumvarpa sama efnis sem ekki náðu fram að ganga var stuðst við fjöldatölur frá Vinnumálastofnun yfir starfsmenn erlendra þjónustufyrirtækja sem störfuðu á Íslandi 2017 og launatölfræði sambærilegs hóps launþega á Íslandi úr álagningarskrá tekjuskatts einstaklinga til viðmiðunar. Þannig var byggð upp líkleg tekjudreifing fyrir starfsmenn erlendu þjónustufyrirtækjanna sem um ræðir. Að teknu tilliti til sóttvarnaaðgerða og stöðu á vinnumarkaði um þessar mundir en jafnframt vísbendinga um umsvif fram undan í byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð eru áhrif ákvæðisins á skatttekjur talsvert óviss. Ætla má að tekjuskattur einstaklinga, að teknu tilliti til persónuafsláttar til útsvars, gæti aukist um allt að 100 millj. kr. á ári að meðaltali út tímabil fimm ára fjármálaáætlunar, og tryggingagjald um allt að 200 millj. kr. á ári að meðaltali. Sömuleiðis munu sveitarfélögin njóta góðs af ákvæði þessu. Þannig eru metin heildaráhrif á tekjur hins opinbera allt að 300 millj. kr. á ári. Virðulegur forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Eins og hann nefndi réttilega er hér verið að bregðast við kröfum frá ESA, sem er í sjálfu sér ágætt. Ég vil hins vegar staldra við að menn hafa áhyggjur af því að óljóst sé hvaða áhrif þetta muni hafa, og það er beinlínis tekið fram í frumvarpinu. Þá spyr maður sig hvort þetta sé í raun nægilega vel undirbúið. Það er sem sagt verið að ræða um hagnað í einu félagi sem mætt getur tapi í öðru félagi. Hver eru áhrifin í raun á skattlagningu á Íslandi hvað þetta varðar? Hver er útfærslan á þessari samsköttun? Svo er líka lykilspurning: Er hægt að breyta aðildarríki samsköttunar, þ.e. er hægt að flytja skattlagninguna á milli landa árlega? Það er mikilvægt að fá það skýrt fram hér. Getur skattlagningin verið á Íslandi eitt árið, í Þýskalandi annað árið og í Bretlandi þriðja árið, svo að dæmi sé tekið? Er það rétt skilið hjá mér, hæstv. ráðherra, að hægt sé að flytja hana á milli landa? Er ekki að hætt við að við töpum þarna skatttekjum? Auk þess spyr ég: Hvar stendur Ísland í samanburði við önnur ríki innan EES hvað þetta varðar, samkeppnislega og skattalega séð? Það er alltaf flókið að flytja skattlagningu milli landa. Síðan langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta hafi einhver áhrif á áform stjórnvalda um öfluga viðspyrnu. Erum við hugsanlega að missa þarna af skatttekjum? Það er beinlínis tekið fram að það sé óljóst. Þá veltir maður fyrir sér hvort þetta geti haft áhrif á viðspyrnu stjórnvalda, sem er ákaflega mikilvæg, og allar skatttekjur eru mikilvægar í því sambandi.

Virðulegi forseti. Ég held að við sitjum uppi með að við getum ekki fullyrt nákvæmlega hvernig lögaðilar kjósa að hegða sér í þeim heimi sem við búum til í skattalegu tilliti. En það sem er undirliggjandi er sú viðleitni þeirra sem hafa eftirlit með framkvæmd EES-samningsins, að tryggja einsleitni á markaðnum. Hér hefur því sjónarmiði verið lyft að íslensku reglurnar um samsköttun og nýtingu eftirstöðva rekstrartaps kunni að brjóta í bága við reglur sem gilda fyrir samninginn um staðfesturétt og frjálst flæði fjármagns. Ef um það er einhver vafi, og fyrirtæki sem eru í alþjóðlegri starfsemi telja að Íslendingar ætli að beita þrengri túlkun sem ekki tíðkast annars staðar, getur það líka bitnað á vilja fyrirtækja sem eru með skattalega heimilisfesti hér til að halda henni til lengri tíma. Ef almennar skattareglur eru hagstæðari annars staðar á EES-svæðinu en hér kann það að hafa áhrif á vilja manna til að stjórna starfsemi sinni héðan. Það er ein leið til að nálgast það. Að því leyti til held ég að þetta sé jákvætt mál og varði samkeppnishæfni atvinnulífsins og almenn rekstrarskilyrði þess. Þetta er ekki stórmál eitt og sér, en vegna reglna um samsköttun, vegna þess að menn geta samskattað með fyrirtækjum sem skila tapi, og eins heimilum við móðurfélagi að óska eftir takmarkaðri samsköttun með dótturfélögum á viðkomandi svæðum, getum við orðið af tekjum, ef við horfum á málið í þeim tvívíða heimi. Ef við skoðum hlutina í stærra samhengi held ég að það sé jákvætt fyrir skatttekjur til lengri tíma að reglurnar séu samkeppnishæfar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Það er nú bara þannig að menn innleysa hagnaðinn þar sem þeir borga minnst og yfirfæra tapið þar sem þeir borga mest. Ég hef áhyggjur af því að það verði nýtt hér á landi í þeim tilgangi. Þá spyr maður sig um samkeppnishæfni Íslands. Síðan langar mig að koma aðeins að öðru atriði sem ég held að sé mikilvægt í þessu efni, þ.e. allur sá fjöldi tvísköttunarsamninga sem við höfum gert við erlend ríki þar sem skattlagningarvaldið er stundum gefið eftir, en að sama skapi flutt hingað eftir eðli samninga. Hvaða áhrif telur hæstv. ráðherra að þetta frumvarp geti haft á tekjur ríkisins til framtíðar hvað varðar þá tvísköttunarsamninga sem Ísland hefur gert? Spurningin er líka þessi: Er ástæða til að breyta þeim samningum ef þetta frumvarp verður samþykkt? Það kemur ekki fram hvort þess þarf. Síðan væri fróðlegt að fá að vita hver áhrifin eru nákvæmlega á erlenda starfsmenn sem ekki hafa skattalega heimilisfesti hér á landi. Ef þeir stoppa stutt, t.d. bara einn eða tvo mánuði, eru þeir þá skattlagðir erlendis? Herra forseti. Ég verð að segja, og það er viðurkennt í frumvarpinu, að það er óljóst með áhrifin. Það finnst mér alltaf slæmt, þegar menn eru að ræða skattamál og leggja fram frumvörp í þeim efnum, að það sé óljóst hver áhrifin verði. Talað er um að hugsanlega verði þetta tekjutap ríkisins til að byrja með en svo komi tekjur þegar fram líða stundir. Mér finnst það ekki vera nógu skýrt. Ég ætla að koma aðeins inn á það í örstuttri ræðu á eftir en bið hæstv. ráðherra að svara þessu með tvísköttunarsamninga okkar og skattalega heimilisfesti á erlend verkefni.

Virðulegi forseti. Mér er ekki kunnugt um að þetta kalli á neina breytingu á tvísköttunarsamningum. Jafnvel þótt gert væri ráð fyrir óbreyttum lögum um þetta sé ég ekki betur en hér sé um ívilnandi breytingar að ræða sem aldrei myndu kalla á eitthvert uppnám hvað tvísköttunarsamninga varðar. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, að við sjáum viðleitni til þess hjá alþjóðlegum fyrirtækjum að haga starfsemi sinni þannig að hún komi sem best út í skattalegu tilliti. Það er engin spurning. Bæði fyrirtæki og einstaklingar hafa sýnt tilhneigingu í gegnum aldirnar til þess að flýja ofsköttun. En ég held að við séum í sjálfu sér ekki að ræða um það hér. Hér erum við kannski meira að tala um að með of stífum reglum hér heima fyrir, sem gætu klagað upp á Evrópska efnahagssvæðið, hafi menn áhyggjur af því að þeir sem ella hefðu haft einhvern rekstur í dótturfélögum annars staðar myndu ekki gera það. Að þessu leyti til er verið að reyna að ryðja úr vegi hindrunum fyrir því að menn starfi á einu og óskiptu Evrópsku efnahagssvæði. Einstaka lönd gætu þannig haft samkeppnislegt forskot um önnur atriði sem myndu leiða til þess að að öllu öðru óbreyttu hefðu menn haft dótturfélag þar, en vegna skattareglna á Íslandi gera menn það ekki. Það eru slík tilvik sem ég held að menn hafi áhyggjur af. Ég ætla að halda því fram að það sé jákvætt fyrir okkur Íslendinga að hafa skattalegt umhverfi sem menn virða fyrir sér og segja: Þetta könnumst við við, þetta gildir líka heima hjá okkur og skattalegu málin á Íslandi eru ekki sjálfstæð hindrun í vegi þess að byggja starfsemina upp þaðan.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en vil koma örstutt aftur inn á málið. Eins og komið hefur fram í máli hæstv. fjármálaráðherra er verið að bregðast við kröfu ESA og það er í sjálfu sér gott mál. En ég vil árétta áhyggjur mínar af því að það sé í reynd ómögulegt að meta áhrifin sem þetta frumvarp mun hafa. Það kemur beinlínis fram og ráðuneytið hefur sagt það. Ef ég las þetta rétt munu félög kannski ekki nýta sér heimildina í reynd nema það sé skattalega hagkvæmt og leiði til lægri skattgreiðslu nettó fyrir samstæðuna. Það kann þó að skila sér í sköttum til Íslands sem væru annars greiddir annars staðar. Vonandi er það reyndin. En engu að síður er þetta allt óljóst í frumvarpinu. Ég er þeirrar skoðunar að það vanti tilfinnanlega betri greiningar á áhrifum frumvarpsins. Ég held að það sé algerlega nauðsynlegt að fara vandlega yfir það í starfi nefndarinnar sem fram undan er. Ég vil hvetja nefndina eindregið til að fara vandlega í saumana á því hvaða áhrif frumvarpið mun hafa. Maður veltir því fyrir sér hvort það sé nægilega vel undirbúið þegar beinlínis er tekið fram að ómögulegt sé að segja til um áhrifin. Og eins og ég sagði áðan getur hagnaður í einu félagi alltaf mætt tapi í öðru félagi. Ég spurði um það áðan í andsvari við hæstv. fjármálaráðherra hvort hægt væri að flytja skattlagningu milli landa árlega. Hæstv. ráðherra svaraði því ekki, en það er nokkuð sem þarf að skoða vandlega í nefndinni því að það getur skipt verulegu máli. Þessi mál eru flókin. Skattlagning yfir landamæri er flókin. Það er líklegt að stórar erlendar samstæður innleiði skattalegan hagnað þar sem skatthlutfall er lægst. Þá má ætla að þær leitist við að fresta skattlagningu eins og hægt er þar sem skattlagning er mest. Þetta er bara lögmálið í skattaumhverfinu sem við þekkjum og hjá þeim sem sjá um fjármál fyrirtækja. Ég vona svo sannarlega að það sé rétt hjá hæstv. ráðherra að við stöndum ágætlega samkeppnislega séð hvað skatta varðar. Ég skil alveg þau sjónarmið hjá hæstv. ráðherra að allt sé þetta sama heildin og menn þekki umhverfið hér, sem sé eins og í heimalandi þeirra o.s.frv. Auðvitað skiptir það okkur máli. En ég verð að segja að það hefði verið gott að fá það fram, og að nefndin fari yfir það nákvæmlega, hver ávinningur ríkissjóðs er af þessu í raun og veru. Við stefnum jú að því að fara í öfluga viðspyrnu þegar hagkerfið tekur við sér á ný að loknum veirufaraldrinum. Þetta mál má á að sjálfsögðu ekki draga úr því með einhverjum hætti. Það munar um nánast hverja krónu í ríkiskassann þessa dagana. Fyrirtæki munu skila minna til samfélagsins með þessari samsköttun og ég held að hægt sé að sjá það fyrir. Ég held að það sé líka gott og nauðsynlegt að nefndin fari yfir tvísköttunarsamninga sem við höfum gert við erlend ríki þar sem skattlagningarvaldið er eftir eðli samninganna stundum gefið eftir, en að sama skapi stundum flutt hingað. Og það er spurning hvort ekki þurfi að fara að breyta þeim samningum. Þetta þarf allt að fara yfir. Ég nefni í lokin, og gerði það einnig í andsvari, hvaða áhrif nákvæmlega þetta muni hafa á erlenda starfsmenn sem ekki hafa skattalega heimilisfesti á Íslandi. Mér finnst vanta, alla vega miðað við það sem ég hef lesið mér til um þetta, að fá það á hreint. Hér eru fjölmargir erlendir starfsmenn sem stoppa stutt við. Verða þeir þá skattlagðir erlendis? Það þyrfti líka að skoða. En ég er alveg sammála hæstv. ráðherra um að auðvitað eigum við að hafa skattalegt umhverfi þannig að það sé aðlaðandi og að við getum laðað til okkar öflug og stöndug fyrirtæki, sem skiptir okkur verulegu máli, ekki síst í því mikla atvinnuleysi sem við stöndum frammi fyrir. Annars vænti ég þess að nefndin fari vandlega yfir málið því að þetta er nokkuð stórt mál. Margt er óljóst um hver áhrif þess verða og það er hlutverk nefndarinnar að fara nákvæmlega yfir það.

Herra forseti. Mig langar að hrósa því að í frumvarpinu og greinargerð þess eru skýringarmyndir. Það kann að þykja lítið atriði en er til mikillar eftirbreytni, sérstaklega þar sem við erum í rauninni að tala um tiltölulega flókið skattalegt atriði. Ég hef oft í gegnum þingsetu mína endað á því að teikna skýringarmyndir til að reyna að átta mig á því hvaða afleiðingar ákveðnar skattaumgjörðarbreytingar geta haft. Það er mjög gott að hafa myndirnar með, ég fagna því og vil gjarnan að meira verði gert af því. Eitt af því sem þetta gerir er að mjög auðvelt er að sjá á frumvarpinu að gagnvirkni, það að beita sömu reglu oft, getur haft mjög mikil áhrif. Á bls. 4 eru t.d. tvær skýringarmyndir, annars vegar er tilfelli þar sem móðurfélag er innan lands, dótturfélag erlendis og dótturfélag þess svo innan lands. Ef maður myndi beita reglunni eins og hún kemur fram á skýringarmynd 2, að fyrra dótturfélagið væri í rauninni móðurfélag o.s.frv., er auðvelt að ímynda sér að mjög langar keðjur fyrirtækja gætu orðið til sem samkvæmt þessari breytingu hefðu mögulega samsköttunarmöguleika. Auðvitað eru öll svona atriði mjög flókin og ég býst við að við munum fara mjög varlega í gegnum þetta í efnahags- og viðskiptanefnd. En mér fannst ástæða til að nefna þetta, bæði vegna þess að það er svo jákvætt að sjá skýringarmyndir, og það er allt of sjaldgæft, og líka vegna þess að gagnvirkar reglur eins og sú sem hér um ræðir, eiga það til að virðast rosalega einfaldar þangað til maður fer að spá í þær í samhengi við stórt hagkerfi og jafnvel mörg stór hagkerfi, eins og tilfellið er þegar maður horfir til allra landa EES og annarra sem hér geta fallið undir. Ég ætla ekki að fara dýpra í þetta núna. Ég ætla að reyna að hvetja til þess að við förum mjög varlega í þetta mál í efnahags- og viðskiptanefnd í ljósi þeirrar gagnvirkni sem um ræðir. Að öðru leyti hlakka ég til að sinna þeirri vinnu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2021. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á allmörgum lögum í samræmi við forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2021. Efnisatriði frumvarpsins eru af margvíslegum toga og hafa bæði áhrif á tekju- og gjaldahlið fjárlagafrumvarpsins. Ég mun nú fjalla nokkuð ítarlega um þau atriði sem mestu máli skipta en sú yfirferð er ekki endilega í þeirri röð sem er að finna í frumvarpinu. Fyrst um erfðafjárskatt. Það er lagt til að skattfrelsismörk erfðafjárskatts hækki úr 1,5 millj. kr. í 5 millj. kr. en bæði hlutfall erfðafjárskatts og skattfrelsismörkin hafa staðið óbreytt frá árinu 2010. Með því að hækka skattfrelsismörkin er tekið skref í þá átt að draga úr skattbyrði einstaklinga sem fá úthlutað arfi úr dánarbúi. Hækkun skattfrelsismarka mun sérstaklega koma til með að nýtast einstaklingum sem fá úthlutað arfi úr eignaminnstu dánarbúunum en miðað við álagningu 2020 eru um 23% dánarbúa undir 5 milljónum í heildarverðmæti. Jafnframt er lagt til að skattfrelsismörkin taki árlegum breytingum miðað við þróun vísitölu neysluverðs til framtíðar. Þá um verðlagsuppfærsla krónutöluskatta og -gjalda. Hér er gert ráð fyrir að það verði 2,5% hækkun á svokölluðum krónutölusköttum í samræmi við verðlagsforsendur fjárlagafrumvarpsins. Miðað við þær má segja að skattstofnarnir séu að rýrna en verðlagsforsendurnar eru um 3,2% hækkun vísitölu neysluverðs á árinu. Hins vegar er gert ráð fyrir því að 2,5% hækkunin fylgi í raun og veru verðbólgumarkmiðinu. Við höfum í gegnum tíðina iðulega uppfært krónutölugjöldin og -skattana með verðlagi þannig að skattstofnarnir séu yfir tíma ekki að rýrna. Við getum horft til þess hér að tekjuáhrifin af þessari breytingu eru u.þ.b. 1,8 milljarðar. Gefum okkur nú að við myndum láta undir höfuð leggjast eða kannski frekar láta hjá líða að hreyfa við þessum krónutölugjöldum og -sköttum í áratug. Þá myndum við fá u.þ.b. 20 milljarða áhrif, ekki satt, ef áhrifin á ári eru u.þ.b. 1,8 milljarðar. Þetta er svona mjög grófur reikningur, að gefnum ákveðnum verðlagsforsendum. En hérna höldum við okkur við verðbólgumarkmið Seðlabankans og það má segja að sú hugsun eigi rætur sínar í samtali við aðila vinnumarkaðarins allt aftur til ársins 2014. Þá var á það lögð áhersla að allir legðust á eitt við að halda aftur af hækkun verðbólgunnar og við gáfum út yfirlýsingu á þeim tíma um að út það kjörtímabil yrðu engar breytingar á þessum krónutölusköttum og -gjöldum umfram verðbólgumarkmiðið. Það sem er undir hér er sem sagt kolefnisgjald, olíugjald, almennt og sérstakt bensíngjald, almennt og sérstakt kílómetragjald, bifreiðagjald og gjald af áfengi og tóbaki. Gert er ráð fyrir að þessi hækkun skili ríkissjóði tæplega 1,8 milljörðum að meðtöldum áhrifum á virðisaukaskatt. Áhrifin á vísitölu neysluverðs eru í lágmarki eða 0,08% og er þá hækkun útvarpsgjalds og gjalds í Framkvæmdasjóð aldraðra ekki innifalin en þau gjöld hafa ekki áhrif á vísitöluna. Næst um gjaldskrár vegna kostnaðar við rekstur Fjármálaeftirlitsins. Lagðar eru til breytingar á gjaldhlutföllum eftirlitsgjalds og ýmsum lágmarks- og fastagjöldum samkvæmt lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Heildarbreytingar á hlutfallstölum endurspegla álagt eftirlitsgjald til að standa undir rekstri Fjármálaeftirlitsins og skilavaldsins. Eftirlitsgjaldið er samtals að fjárhæð 2.180 millj. kr. og er áætlað að aðrar tekjur fjármálaeftirlitsins nemi 41,6 millj. kr. Gert er ráð fyrir að heildarkostnaður verði 2.626,5 millj. kr., þar af 80 milljónir vegna skilavaldsins. Þannig er gert ráð fyrir að heildarútgjöld nemi um 405 milljónum umfram samtölu tekna og verði mætt með lækkun á eigin fé Fjármálaeftirlitsins. Þá er lagt til að tveimur nýjum ákvæðum verði bætt við lögin með nýjum gjaldaliðum sem ætlað er að standa undir kostnaði við rekstur skilavalds og jafnframt að Seðlabankanum beri að halda þeim tekjum aðskildum frá öðrum. Það er mikilvægt að átta sig á því að með skilavaldinu erum við að ræða um nýja einingu sem sett hefur verið upp innan Seðlabanka Íslands til að framkvæma aðgerðir og sinna undirbúningi og framkvæmd skilameðferðar lánastofnana og verðbréfafyrirtækja. Um framkvæmdina fer eftir lögum um sama efni sem tóku gildi 1. september sl. Loks er lagt til að fjárhæðir fastagjalda fyrir afgreiðslu umsókna um starfsleyfi eftirlitsskyldra aðila verði hækkaðar. Gert er ráð fyrir að breytingarnar, sem taka mið af rekstraráætlun Fjármálaeftirlitsins, hafi ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs. Næst að greiðslu kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara. Í frumvarpinu er lögð til hækkun á gjaldhlutfalli af álagningarstofni samkvæmt lögum um greiðslu kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara. Gjaldinu er ætlað að standa undir kostnaði við rekstur stofnunarinnar og er lagt á gjaldskylda aðila. Í lögunum er kveðið á um að tekið skuli tillit til rekstrarafgangs eða rekstrartaps af starfsemi umboðsmanns skuldara við ákvörðun á fjárhæð gjalds fyrir næsta almanaksár. Útlán gjaldskyldra aðila 31. desember 2019 voru um 3.756 milljarðar kr. og áætlaður kostnaður vegna reksturs umboðsmanns skuldara er um 321 millj. kr. Álagningarprósentan verður því 0,008536% á árinu 2021. Álagningarstofn gjaldsins eru öll útlán gjaldskyldra aðila. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er lögð til 2,5% hækkun á gjaldi í Framkvæmdasjóð aldraðra í samræmi við verðlagsforsendur fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2021. Þetta er reyndar ekki í samræmi við verðlagsforsendurnar heldur er undir verðlagsforsendum. Samkvæmt því verður gjaldið 12.034 kr. á hvern gjaldanda við álagningu opinberra gjalda á árinu 2021 vegna tekna ársins 2020. Áætlað er að hækkunin skili ríkissjóði um 65 millj. kr. í viðbótartekjur á ári. Jafnframt er gert ráð fyrir því að sérstakt gjald vegna Ríkisútvarpsins verði hækkað úr 17.900 kr. í 18.300 kr. og er það í takt við almennar verðlagsbreytingar. Áætlaðar viðbótartekjur af hækkuninni nema um 116 millj. kr. árlega. Rekstrarkostnaður hjúkrunarrýma og kostnaðarþátttaka heimilismanna er einn liður þessa frumvarps. Það er lagt til nýtt ákvæði til bráðabirgða og er það gert til að koma í veg fyrir að kostnaðarþátttaka heimilismanna á dvalar- og hjúkrunarheimilum aukist við það að tengingar við tekjur maka voru afnumdar. Jafnframt er lagt til að gildandi ákvæði til bráðabirgða í lögunum verði framlengt. Það leiðir til þess að heimilt verður að verja fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra til að standa straum af rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma fyrir aldraða á árinu 2021. Í frumvarpinu er enn fremur lögð til framlenging á ákvæðum til bráðabirgða til að sporna gegn því að víxlverkanir örorkubóta almannatrygginga og örorkulífeyris lífeyrissjóða hefjist að nýju á árinu 2021. Þá er gert ráð fyrir að fjárhæð frítekjumarks vegna atvinnutekna örorkulífeyrisþega við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar verði sú sama á árinu 2021 og á yfirstandandi ári. Frítekjumarkið er nú 1.315.200 kr. sem jafngildir 109.600 kr. á mánuði. Verði það ekki framlengt mun frítekjumark örorkulífeyrisþega vegna atvinnutekna lækka úr nefndri tölu, 1.315.200 kr. í 300.000 kr. og leiða til lækkunar bóta hjá þeim örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem hafa atvinnutekjur yfir frítekjumarkinu. Að óbreyttu hefðu útgjöldin lækkað um 1 milljarð á árinu 2021. Hér er lögð til framlenging á ákvæðum til bráðabirgða við lög um atvinnutengda starfsendurhæfingu og starfsemi starfsendurhæfingarsjóða og lögum um tryggingagjald sem kveður á um að starfsendurhæfingarsjóðir fái ekki tekjur af almennu tryggingagjaldi á árinu 2021. Sambærilegt ákvæði hefur verið í gildi fyrir árin frá 2013. Eftir sem áður er gert ráð fyrir óbreyttri fjármögnun frá atvinnurekendum og lífeyrissjóðum eða 0,10%. Þá er gert ráð fyrir því að samkomulagi milli fjármála- og efnahagsráðherra og félags- og barnamálaráðherra annars vegar og VIRK starfsendurhæfingarsjóðs hins vegar verði breytt til samræmis og að á árinu 2021 leggi ríkissjóður starfsendurhæfingarsjóði til framlag á fjárlögum um sóknargjöldin. Þá er í þessu frumvarpi gert ráð fyrir að föst krónutala sóknargjalda hækki úr 975 kr. í 980 kr. fyrir árið 2021. Lögboðið framlag til sókna þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga breytist að öllu jöfnu í samræmi við áætlaða breytingu á meðaltekjuskattsstofni einstaklinga 16 ára og eldri, sem og fjölgun einstaklinga, en nú er hins vegar, eins og í fjárlögum fyrir árið 2020, með breytingu á lögum um sóknargjöld, gert ráð fyrir að fastsetja fjárhæð sóknargjalda. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir 2.737,5 millj. kr. framlagi til þeirra liða sem sóknargjald reiknast á að teknu tilliti til almennra aðhaldskrafna í forsendum frumvarpsins. Nemur heildarhækkun sóknargjaldsins frá gildandi fjárlögum því 20,9 millj. kr. Næst ætla ég að fjalla hér um gjaldskylda losun gróðurhúsalofttegunda og úrvinnslugjald. Það er gert ráð fyrir að fjárhæð losunargjalds vegna hvers tonns gjaldskyldrar losunar verði hækkað úr 3.025 kr. í 3.430 kr. Þetta er til samræmis við breytingar á meðalverði losunarheimilda á Evrópska efnahagssvæðinu eins og það er á árstímabili sem lýkur 31. júlí árið áður. Jafnframt eru lagðar til breytingar á úrvinnslugjaldi vegna pappaumbúða olíuvara, vara í ljósmyndaiðnaði, framköllunarefna og varnarefna. Gert er ráð fyrir að þessar breytingar muni hafa óveruleg áhrif á tekjur ríkissjóðs. Eins og sjá má af frumvarpinu eru örfáir aðilar sem falla undir gjaldskylduna, jafnvel einn ef að líkum lætur. Þá um vaxtabætur. Lagt til að bráðabirgðaákvæði sem kveður á um útreikningsreglur vaxtabóta verði framlengt eitt ár í viðbót sem þýðir að reiknireglur og viðmiðunarfjárhæðir kerfisins verði þær sömu á næsta ári og voru á þessu ári. Á grundvelli þeirra forsendna er áætlað að útgjöld vegna vaxtabóta nemi 2,6 milljörðum á árinu 2021. Um mat á áhrifum tillagna frumvarpsins á ráðstöfunartekjur, verðlag og kaupmátt. Tillögur frumvarpsins eru af margvíslegum toga og sama má segja um áhrif þeirra á ráðstöfunartekjur, verðlag og kaupmátt. Eftirlitsgjald til að standa straum af kostnaði við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi tekur nokkrum breytingum, ýmist til lækkunar eða hækkunar á einstaka liðum en í heildina lækkar gjaldið. Lækkunin hefur ekki áhrif á starfsemi FME því að gengið er á eigið fé til að standa undir heildargjöldum. Nýir gjaldaliðir til að standa undir kostnaði við rekstur skilavalds leggjast á viðskiptabanka, lánastofnanir og verðbréfafyrirtæki sem falla undir gildissvið laga um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja. Hækkun útvarpsgjalds og gjalds í Framkvæmdasjóð aldraðra nemur samtals 180 millj. kr. en þau gjöld hafa ekki áhrif á vísitölu neysluverðs. Þá mun verðlagsuppfærsla krónutölugjalda auka tekjur ríkissjóðs um 1,8 milljarða kr. Áætluð áhrif á vísitölu neysluverðs eru, eins og áður segir, 0,08%. Tillaga í frumvarpinu um óbreyttar viðmiðanir vaxtabótakerfisins leiðir til þess að útgjöld vegna vaxtabóta nemi 2,6 milljörðum eins og áður segir. Þær breytingar sem lagðar eru til á erfðafjárskatti munu lækka skatttekjur ríkissjóðs frá því sem annars hefði orðið. Búast má við því að áhrifin af því að hækka skattleysismörkin lækki tekjur ríkissjóðs um hálfan milljarð á árinu 2021. Í fjárlagafrumvarpi fyrir komandi ár eru tekjur af erfðafjárskatti áætlaðar 3,7 milljarðar. Samþykkt frumvarpsins hefur aftur á móti jákvæð áhrif á ráðstöfunartekjur þeirra einstaklinga sem fá úthlutað arfi úr dánarbúi. Gert er ráð fyrir tekjuáhrifum frumvarpsins í tekjuáætlun fjárlagafrumvarps fyrir árið 2021 og í fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025. Aðrar breytingar hafa ýmist áhrif á tekju- eða gjaldahlið en samanlögð áhrif af þeim eru óveruleg. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Í fyrri spurningu minni vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra aðeins út í hækkun á krónutölusköttum. Í fyrsta lagi spyr ég hvort það sé endilega rétt að hækka þá við þær aðstæður sem eru í þjóðfélaginu. Mig langar sérstaklega að spyrja um hækkun á krónutölusköttum sem varða áfengisgjald. Í svokölluðu næturhagkerfi er áfengi stór liður í rekstri fyrirtækja sem hafa mátt sæta miklum takmörkunum og lokunum. Ég spyr hvort ekki væri skynsamlegt að beita frekar tilslökunum í áfengisgjaldinu til að koma á til móts við þá rekstraraðila, hvort ekki sé of langt gengið að vera að hækka sérstaklega skatta á áfengi við þessar aðstæður.

Virðulegi forseti. Ég tengi vel við áhyggjur hv. þingmanns af rekstraraðilum sem byggja afkomu sína að verulegu leyti á sölu áfengis. Ef við skoðum þetta í því ljósi að um er að ræða fastsetta krónutölu og verðlag í landinu er að hækka þá leiðir þessi 2,5% hækkun til þess að skattstofninn er að rýrna. Ég hygg að þær örfáu krónur sem um er að ræða fyrir einstaka áfenga drykki, ef við förum út í þá umræðu erum við að tala um örfáar krónur í hverju tilviki, muni ekki ráða úrslitum. Ég tel að umræða um stöðu veitingahúsa og kráa og annarra slíkra aðila eigi að taka í miklu stærra samhengi en um krónurnar sem bætast við verðlagsuppfærslu á þessum gjöldum. Ég er meira en til í umræðu um það hvort við séum einfaldlega komin allt of langt í þessari gjaldtöku. Þar koma inn lýðheilsusjónarmið en á hinni voginni eru þá 

Herra forseti. Takk fyrir svarið. Ég var kannski að tala utan af því hvort ekki væri rétt að lækka tímabundið áfengisgjald til þessara rekstraraðila, hvort það komi til greina. Hitt atriðið sem mig langaði aðeins að tæpa á, í þessu stutta andsvari, er erfðafjárskatturinn. Ég fagna því að verið sé að hækka frítekjumarkið og tengja þetta við vísitölu í framtíðinni. Ég spyr hvort það hafi verið hugleitt, í tengslum við þetta, að hverfa frá því að binda afsláttinn við dánarbúið sjálft og færa hann frekar yfir á hvern arfþega, hvern erfingja. Skatturinn er jú lagður á það sem kemur í hlut erfingjans. Eðli málsins samkvæmt er dánarbúið sjálft svolítið tilfinningalaust gagnvart skattlagningunni en erfingjarnir eru það ekki. Kom til álita að stíga það skref að miða við hvern arfþega en ekki dánarbúið sjálft?

Virðulegi forseti. Meginástæðan fyrir því að áfram er byggt á skattlagningu á dánarbúin er skattframkvæmdin í sjálfu sér. Ég hygg að vilji nefndin leita eftir sjónarmiðum Skattsins um þetta muni það koma mjög skýrt fram að það er mun flóknari skattframkvæmd að skattleggja hvern og einn arfþega. Þetta er á sinn hátt til einföldunar. En ég skil vel þessi sjónarmið og þau hafa áður verið reifuð hér í þinginu. Aftur að rekstrarskilyrðum þeirra sem eru í veitingahúsaþjónustunni. Ég held að fullt tilefni sé til þess að velta því fyrir sér hvað við getum gert þar. Löngu áður en Covid fór af stað sáum við gríðarlega þröng rekstrarskilyrði þessara aðila. Leiga hefur hækkað mjög mikið, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu. Laun hafa sömuleiðis hækkað svo mikið að launahlutfallið í þessum rekstri er komið úr öllum takti við það sem þekkist víða annars staðar og opinber gjöld eru sömuleiðis mjög há, áfengir drykkir líklega einna dýrastir í Evrópu, a.m.k. átti það við áður en krónan lækkaði. Það þrengir því mjög að þessum rekstri og menn hafa 

Virðulegur forseti. Við erum alltaf að sjá nýja og nýja mynd af því hversu ömurlegt og skelfilegt þetta óféti er, þetta bútasaumaða skrímsli sem almannatryggingar eru orðnar og hvernig það bítur fólk illa. Við erum með erfðafjárskatt og við höfum áður tekið þessa umræðu við hæstv. fjármálaráðherra, að það er 5 millj. kr. frítekjumark - sem bítur hvernig? Jú, það bítur nær 3 milljónir af hjá öryrkjunum og yfir 3 milljónir af hjá eldri borgurum, sem eru á lægstu bótum almannatrygginga. Þetta finnst hæstv. ráðherra alveg gífurlega sanngjarnt. Ég spyr: Hvernig fær hann það út að veikt fólk, sem er á lægstu bótum, sem þarf virkilega á þessum peningum að halda, eigi að borga inn í kerfið, en hinir, sem standa virkilega vel og hafa það gott, eigi ekki að gera það? Eigum við ekki að snúa þessu við? Eigum við ekki að láta þá sem þurfa helst á peningunum að halda að fá þá og skattleggja féð um allt að 50–60% hjá hinum sem ekki þurfa á því að halda?

Virðulegi forseti. Ég er alltaf opinn fyrir því að gera breytingar á kerfinu. Ég tel að kerfin séu ekki fengin okkur mönnunum af himnum ofan heldur eru þau einfaldlega mannanna verk og sýna viðleitni okkar til þess að gera vel við samborgara okkar sem af ýmsum ástæðum hafa ekki sömu tækifæri í lífinu eða hafa orðið undir, hafa ekki í tilviki ellilífeyrisþega náð að nýta starfsævina til að byggja upp lífeyri og í tilviki örorkulífeyrisþega orðið fyrir áfalli. Það getur verið af ýmsum ástæðum. Ég er meira en reiðubúinn til að ræða breytingar á þessum kerfum. En ég vil alltaf halda því til haga þegar menn benda á gallana á kerfinu hversu stórt það er, hversu miklu hefur í raun og veru verið bætt við í þessu kerfi á undanförnum árum, hversu mikið við leggjum á okkur til að standa með fólki sem er í veikri stöðu. Við gerum það. Við notum verulegan hluta af skatttekjum okkar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Jú, ég er sammála, þetta er rosalega stórt kerfi og einmitt þess vegna þyrfti það að vera einfalt. Við sjáum núna að verið er að breyta út af víxlverkun lífeyrissjóða. Þetta þarf að gera á hverju ári. Síðan er frítekjumarkið. Hæstv. ráðherra kemur hingað upp og segir: Það verður óbreytt, 109.000 kr. á næsta ári. Það er ekki óbreytt. Það er lækkun. Ef það væri óbreytt ætti það að taka vísitöluhækkun og vera 112.500 kr. Þarna er verið að setja skatta á þá sem síst skyldi, fólkið sem er virkilega að reyna eftir bestu getu að vera í vinnu. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum getið þið ekki einu sinni hækkað þetta um 3,5%, þessi litlu 3,5%? Ekki um 5,2% eins og það ætti að vera, eða 7%. Nei, þið ætlið að halda þessu óbreyttu og eruð stoltir af því. Ég sé ekki hvernig hægt er að vera stoltur af því að hafa þetta svona vegna þess að þetta er skattahækkun.

Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að þessir skerðingarliðir skipta miklu máli. En ef við skoðum þróun þeirra - hvað eigum við að gefa okkur? 12 ár aftur í tímann? - hafa þeir skoppað út og suður, bæði skerðingarprósentan sjálf en líka viðmiðunarfjárhæðin. Þannig vorum við ekki að færa upp til verðlags þegar við hækkuðum upp í þessar rétt um 110.000 kr. síðast, heldur hækkuðum við viðmiðunarmörkin í því tilviki um marga tugi þúsunda. Svo má alveg færa fyrir því rök að eftir að menn hafa fundið einhvern jafnvægispunkt eigi að láta svona viðmiðunarfjárhæðir fylgja verðlagi. Ég skil það í sjálfu sér ágætlega. En á endanum reiknast þetta sem framlög til kerfisins og þá þarf að taka alla undirliggjandi þætti með, þar með talið hækkun bótanna, sem eru upp á 3,6% á þessu ári, þ.e. í þessum fjárlögum. Þegar allir þessir liðir hafa verið teknir með geta menn spurt sig hvort reglurnar séu sanngjarnar eða ekki. Sú umræða verður seint tæmd.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Ég vil koma aðeins inn á mikilvægi þess að ríkissjóður fái allar þær tekjur sem hann á rétt á og þarf svo sannarlega á að halda í þessu árferði og því sem fram undan er. Við þekkjum það öll og það hefur verið rætt hér margsinnis að hallinn á ríkissjóði er gríðarlegur. Nú er verið að setja fjármuni í skattrannsóknir sem er gott og vel. Ég held að fyrir nokkrum árum hafi verið gerð skýrsla sem sýndi að skattsvik gætu verið u.þ.b. 80 milljarðar á ári. Mig langar að heyra hjá hæstv. ráðherra hvort hann telji að þetta sé nægilegt fé í skattrannsóknir, hvort akkúrat á þessum tímapunkti sé ekki nauðsynlegt að setja meira fé í skattrannsóknir og vinna gegn skattsvikum. Einnig flutti hæstv. ráðherra athyglisverða og góða tölu um bótasvik. Ég er honum algerlega sammála hvað það varðar. 

Virðulegi forseti. Við settum fjármuni í rannsóknir á bótasvikum fyrir nokkrum árum og ég tel að það hafi skilað árangri en ég er þeirrar skoðunar að við gætum gert meira. Hér í dag hefur verið minnst á það hvort við ættum ekki að nýta betur upplýsingakerfin okkar til að finna frávik og rannsaka þau o.s.frv. Ég er mjög á þeirri línu og ég tel að við séum bara rétt búin að skrapa yfirborðið á því sem við gætum gert með því að nota gögn betur. Bótasvikin eru einmitt málaflokkur sem byggir í raun og veru á því að greina undirliggjandi gögn þannig að menn skimi fyrir einhverjum frávikum sem eru óeðlileg og taki þau til sérstakrar skoðunar. Varðandi skattrannsóknirnar hef ég mælt fyrir því hér við þingið oftar en einu sinni að við myndum auka við framlög til þeirra. Við erum að gera það enn og aftur núna 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Varðandi bótasvikin vil ég taka undir það sem hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni áðan. Þetta grefur náttúrlega undan samstöðunni um skatttekjur ríkisins og bara almennum áhuga og nauðsyn þess að landsmenn greiði skatta og að þeir viti nákvæmlega í hvað þeir fara. Þetta bitnar nú einu sinni líka á þeim sem þurfa svo sannarlega á bótum almannatrygginga að halda. Það er því til mikils að vinna að málaflokkurinn sé tekinn föstum tökum. Það er rétt að upplýsa það hér að ég spurði sérstaklega um þetta á fundi fjárlaganefndar fyrir rúmu ári síðan. Fulltrúar ráðuneytisins komu á okkar fund þar sem við ræddum þessi mál og ég spurði hvort það væri sérstök deild innan almannatryggingakerfisins sem fjallaði sérstaklega um bótasvik. Svarið var: Nei. Ég spurði: Með hvaða hætti er unnið í þessum málum? Þá var svarið: Það er símsvari. Þetta voru svörin sem ég fékk í nefndinni. Ég held að við verðum að taka þessi mál föstum tökum. Miklar fjárhæðir eru í húfi og þetta skiptir líka verulegu máli fyrir þá sem 

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að láta við það sitja að segja að ég held að við gætum gert töluvert mikið meira til að uppræta bótasvik. Og ég held að það sé til mikils að vinna. Ég ætla ekki að halda því fram að bótasvik séu almenn og umfangsmikil en við verðum að skapa tilfinningu fyrir því að verið sé að fylgjast með því hvort þau eigi sér stað og að það hafi afleiðingar ef menn reyna bótasvik. Þetta hefur með samstöðu og sátt í samfélaginu að gera, að fólk sé sátt við að fjármunum sé ráðstafað í málaflokk þar sem gilda lög og reglur og eðlilegt eftirlit er viðhaft.

Herra forseti. Pylsa á Bæjarins bestu kostar jafnt ríka sem fátæka sömu 470 krónurnar, skattalækkanir upp á einhverjar prósentur eða prósentubrot skila meiri peningum til ríks fólks en fátæks en gjaldskrárhækkanir kosta fólk jafn mikið óháð tekjum. Nú hef ég í ansi mörg ár kallað eftir því að gerð verði einhvers konar greining á því hversu mikið er verið að velta kostnaði yfir á almenning með þessum endalausu gjaldskrárbreytingum. Það hefur litið þannig út að verið sé að búa til einhverjar skattalækkanir sem líti vel út á blaði en á sama tíma sé verið að hækka gjöld á almenning og þetta komi í raun verr niður á þeim sem eru með lægri tekjur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Getur hann fullyrt að þessar breytingar, þessar gjaldskrárhækkanir, komi ekki verr niður á þeim sem eru tekjulægri?

Virðulegi forseti. Ég get fullyrt að heildaráhrif fjárlagafrumvarpsins og ráðstafana ríkisins á næsta ári munu koma þeim tekjulægstu betur en þeim sem tekjuhærri eru. Það leiðir ekki síst af tekjuskattslækkuninni sem er umtalsverð og verður í neðsta skattþrepinu og mun auka ráðstöfunartekjur þeirra fyrst og fremst sem eru að greiða skatta af tekjum undir 450.000 kr., þetta mun leiða til þess að ráðstöfunartekjur þeirra hækka. Þar fyrir utan eru í lífskjarasamningunum sérstakar hækkanir til þessara hópa þannig að kjör þeirra, mæld í kaupmætti launa, eru að batna hraðar en annarra hópa. Tekjuhái einstaklingurinn og hinn tekjulági greiða líka skatta hlutfallslega af launum sínum. Þegar tekjuhár einstaklingur fer út að pylsuvagni og fær sér pylsu má hann bara gera það með góðri samvisku við hliðina á hverjum öðrum sem er; hann hefur skilað sínum sköttum og hann greiðir bæði hlutfallslega og í krónum talið meira til samneyslunnar.

Herra forseti. Ég var ekki að spyrja um skatthlutfallsbreytinguna. Ég var að spyrja hvort þessar tilteknu gjaldskrárhækkanir myndu leiða af sér meiri ójöfnuð, sérstaklega í ljósi þess að megnið af þessum gjaldskrárhækkunum á við um fyrirtæki fyrst og fremst. Það getur leitt af sér keðjuverkandi áhrif og valdið því að verðlag hækki almennt í samfélaginu. Ég hef aldrei nokkurn tímann séð greiningu frá fjármálaráðuneytinu eða frá nokkrum öðrum um það hvaða áhrif gjaldskrárbreytingar hjá ríkinu hafa á verðlag í landinu, og þar af leiðandi á afkomu fólks í samfélaginu. Mér finnst hæstv. ráðherra vera mjög duglegur við að draga fram hin og þessi hugtök til þess einhvern veginn að réttlæta það að einhver heildaráhrif séu til staðar. En staðreyndin er sú að aldrei hefur verið gerð greining á þessum gjaldskrárhækkunum með fullnægjandi hætti, með vísan til þess að hagkerfið er ekki bara ein og ein viðskipti heldur samfella sem hefur áhrif á okkur öll.

Virðulegi forseti. Það er einfalt að finna út úr því að ein aukakróna í útgjöld fyrir lágtekjufólk er þungbærari en ein aukakróna fyrir tekjuhærra fólk. Þess vegna skiptir svo miklu máli að skoða heildaráhrif fjárlaga og tekjuráðstafana ríkisins. Þá komast menn einfaldlega að þeirri niðurstöðu að þessi ríkisstjórn er að beita sér fyrir aðgerðum sem koma tekjulægra fólki betur en öðrum.

Herra forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér virðist afskaplega lítið spennandi og allt fullt af tölum og breytingum á hinum og þessum lögum. Staðreyndin er þó sú að þetta frumvarp er afskaplega mikilvægt og við í efnahags- og viðskiptanefnd þurfum að fara vel yfir það. Þarna eru breytingar á gjaldskrám sem koma við mörg málasvið og marga málaflokka og við þurfum að skoða það allt í samhengi. Mig langar að nefna nokkur atriði hér við 1. umr. og svo rýnum við auðvitað betur í þetta allt saman í nefndinni og förum enn betur yfir þetta við 2. umr. Okkur í Samfylkingunni finnst mjög mikilvægt að ef gerðar verða skattbreytingar eða breytingar á gjöldum verði þær til þess að ýta undir atvinnusköpun í þessu árferði, í þeim vanda sem við stöndum nú frammi fyrir. Það er mikilvægt og nauðsynlegt fyrir okkur öll að koma í veg fyrir að smærri fyrirtæki falli unnvörpum á meðan stærri fyrirtæki stækki og hækki verð í veikara samkeppnisumhverfi. Þess vegna leggjum við til að til eins árs verði gerð sú breyting á tryggingagjaldinu að gefinn verði 2 millj. kr. afsláttur þannig að öll fyrirtæki fái þær 2 millj. kr. í afslátt. Það leggist þá þannig að minnstu fyrirtækin, með fjóra til fimm starfsmenn, borgi ekkert tryggingagjald á árinu 2021 og geti þá nýtt sér svigrúmið til að ráða starfsfólk eða halda starfsemi sinni áfram. Afslátturinn er góður fyrir meðalstór fyrirtæki en auðvitað fá öll fyrirtæki þennan afslátt, eins og hann er hugsaður hjá okkur, þó að hann skipti minna máli fyrir þau allra stærstu. Ég held að þetta sé mjög góð hugmynd og í henni felst, eins og ég segi, snörp lækkun fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki sem verður til þess að vinna gegn því að smærri fyrirtæki falli. Þau eru afskaplega mikilvæg í okkar hagkerfi. Við megum ekki stuðla að því að stærri fyrirtækin verði stærri og veiki um leið samkeppnina, það hefur áhrif á verðlag og kjör okkar allra. Ég vildi nefna þessa hugmynd. Ég vona að stjórnarliðar taki henni vel og við náum að gefa henni tíma í efnahags- og viðskiptanefnd til að fara yfir það hvað þetta þýðir fyrir vinnumarkaðinn og fyrirtækjaflóruna eins og hún blasir við okkur í dag. Það eru mörg lítil ferðaþjónustufyrirtæki, svo að ég nefni dæmi, og fyrirtæki í menningargeiranum sem myndu virkilega njóta góðs af þessu en eru í vondum málum núna. Hitt sem ég vildi nefna er almenna tryggingakerfið og hvernig hækkanir eru í því. Fyrst vil ég nefna frítekjumark vegna launatekna. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir hér áðan er það 109.600 kr. á mánuði. Það sem þarf að skoða í þessu samhengi er að það var líka sú sama upphæð árið 2010, það hefur staðið óbreytt. Ef þessi upphæð, þetta frítekjumark vegna launatekna öryrkja, hefði fylgt raunverulegri launaþróun þá stæði það í um 200.000 kr. í dag. Ég held að það sjái hver maður að þessu þarf að breyta. Það þarf að stíga ákveðin skref í þá átt að hækka frítekjumarkið vegna launatekna. Það á ekki að vera innbyggt í almannatryggingakerfið okkar að letja fólk, sem þó getur stundum unnið, til að vinna. Þegar skerðingarnar eru svona grimmar vegna launatekna eins og þær eru í almannatryggingakerfinu getur það líka hreinlega leitt fólk í fátæktargildru sem margir eru í hér á landi. Við þurfum að losa um þá gildru. Síðan þarf líka að hækka grunninn með sama hætti, þ.e. miða við raunverulega launaþróun, í ellilífeyri og örorku- og endurhæfingarlífeyri, hækka grunninn og láta hann fylgja raunverulegri launaþróun. Hæstv. ráðherra fór yfir það í óundirbúnum fyrirspurnum fyrr í dag að 69. gr. í lögum um almannatryggingar leyfði ekki slíkt. Þá segjum við í Samfylkingunni: Við skulum þá breyta þessari grein ef alltaf dregur í sundur með launamönnum og þeim sem þurfa að reiða sig á greiðslur frá Tryggingastofnun. Í dag er munurinn á lágmarkstekjutryggingu og þessum grunnlífeyri 80.000 kr. mánuði. Með breytingum sem ríkisstjórnin boðar í fjárlagafrumvarpinu verður þessi munur 86.000 kr. á mánuði. Ef við gerum ekki neitt, ef við stöðvum ekki þessa þróun, mun munurinn verða meiri ár frá ári og ójöfnuður aukast hér á landi. Við verðum að bregðast við því. Það er augljóst. Það sama má segja um barnabæturnar. Ef upphæðir þeirra og viðmið fylgja ekki launaþróun þá dregst í sundur þar. Ég hef áður sagt það og ég hef ekki skipt um skoðun, eða við í Samfylkingunni, að við verðum að taka upp barnabótakerfið og horfa til annarra norrænna ríkja og horfa til þess að með því værum við að jafna stöðu barnafólks á við hina sem ekki eru með börn á framfæri. Það er óásættanlegt í norrænu velferðarríki sem vill standa undir nafni að láta barnabætur byrja að skerðast fyrir neðan lágmarkstekjutryggingu, eins og er hér á landi. Önnur norræn ríki eru með ótekjutengdar barnabætur að mestu, allra hæstu tekjurnar í Danmörku hafa áhrif á barnabæturnar. Við í Samfylkingunni segjum: Við skulum þá taka aðeins raunhæfara skref en að gera þær algerlega ótekjutengdar. Förum upp í meðallaunin, látum þær ekki byrja að skerðast við 325.000 kr. eins og er í dag heldur miðum við meðallaunin sem eru einhvers staðar á milli 700– 800 þús. kr. á mánuði, eða voru það í fyrra. Stígum skref í þessa átt þannig að við jöfnum stöðu barnafólks í landinu á við hina sem ekki eru með börn á framfæri. Síðan, forseti, verðum við að taka betur utan um fólk sem hefur misst vinnuna, taka betur utan um fjölskyldurnar sem bera þyngstu byrðarnar af þeirri kreppu sem við erum í. Hér áðan var rætt um að bótasvik, sem eru ekki mjög algeng, grafi undan samstöðu í landinu. Ef við ætlum að láta fólkið sem missir vinnuna í þessu ástandi bera þyngstu byrðarnar, ef við ætlum ekki að rétta því hjálparhönd, ef við ætlum ekki að dreifa byrðunum, þá er samstaðan horfin í samfélaginu. Það er gott og blessað að hafa lengt í tekjutengda bótatímabilinu en það verður að hækka grunnatvinnuleysisbæturnar og gera betur. Það má koma með eingreiðslu. Það má hækka framlög með börnum enn frekar, sem þarf að gæta sérstaklega að í þessu ástandi. Það er ríkisstjórnin ekki að gera en við í Samfylkingunni viljum stíga þarna skref. Forseti. Ég vil leggja áherslu á að þetta er afskaplega brýnt verkefni. Að lokum vil ég segja og undirstrika að ef við viljum í raun vinna á ójöfnuði í samfélaginu þá verðum við að horfa á almannatryggingar, á atvinnuleysistryggingar og barnabætur og húsnæðisbætur og láta þær upphæðir fylgja raunverulegri launaþróun. Ég nefni húsnæðisbætur. Hæstv. ráðherra fór yfir það hér áðan í ræðu sinni að viðmiðin hvað varðar vaxtabætur verða áfram þau sömu og þau hafa ekki breyst í mörg ár. Það er ein leið til þess að rústa kerfi að breyta ekki viðmiðum, ákveðnum viðmiðunartölum, á meðan aðrar breytur, sem hafa áhrif á það sem fólk þarf að borga í vexti, breytast hins vegar, t.d. fasteignaverð, laun, vextir af lánum og skuldahlutföll og hvað það er sem þarna er undir. Það breytist, það tekur breytingum en viðmiðið sem stjórnvöld setja fyrir vaxtabætur er alltaf það sama og þar með skreppur kerfið saman og gagnast ekki þeim sem helst þyrftu á því að halda. Herra forseti. Þetta var það sem ég vildi segja í 1. umr. Ég vil ítreka það að þetta frumvarp sem er óaðlaðandi við fyrstu sýn er það ekki þegar maður fer að skoða áhrifin af því. Við þurfum að gefa yfirferð yfir það góðan tíma í hv. efnahags- og viðskiptanefnd.

Virðulegi forseti. Hér ræðir hv. þingmaður um ýmis stuðningskerfi ríkisins og nefnir vaxtabætur, barnabætur og aðra þætti sem eru mikilvægir í kerfunum okkar. Ef við horfum til þess hvernig ríkisstjórnin er að beita þessum stuðningskerfum í gegnum erfiða tíma, er m.a. að láta bætur hækka umfram verðlag þessi misserin, og berum það saman við það sem gerðist á árunum eftir hrun sjáum við alveg gjörólíka mynd. Hv. þingmaður var í þeirri ríkisstjórn, hluta tímans sem fjármálaráðherra og var í stjórnarmeirihlutanum allan tímann. Við getum tekið dæmin, hvert á eftir öðru. Persónuafsláttur var frystur, hann fékk ekki að hækka í samræmi við verðlag. Þá voru innleiddar sérstakrar skerðingar á bætur almannatrygginga og framan af kjörtímabilinu fengu barnabætur meira að segja ekki að þróast eins og gerst hafði á árunum þar á undan. Og hingað kemur hv. þingmaður og boðar að við eigum að láta bætur almannatrygginga ekki bara hækka eins og verðlag eða laun í landinu heldur fylgja launavísitölu. Hversu trúverðugt á þetta að vera í ljósi þess að hv. þingmaður hefur setið í stjórnarmeirihluta á fyrri tíð og stýrt öllum þessum stuðningskerfum í gegnum krepputíma? Þá var farin allt önnur leið. Eru menn ekki í raun og veru með yfirboð hér? Það hljómar þannig í mín eyru. Flest af því sem sagt er til að veita stjórninni aðhald núna finnst mér vera í raun og veru: Þið eruð á hárréttri leið. Þið þurfið bara að gera aðeins meira.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra ætti nú að vita betur hver staðan var á þessum kerfum öllum þegar efnahagurinn hrundi hér árið 2008. Að hæstv. ráðherra skuli bera saman stöðuna sem við vorum í þá og þá sem við erum í í dag er algerlega fáránlegt. En burt séð frá því voru atvinnuleysisbætur hækkaðar upp í 95% af lágmarkslaunum árið 2009. Í janúar 2009 hækkuðu bætur almannatrygginga á sama hátt þannig að þær nýttust best þeim sem verst stóðu í því kerfi. Og ég get dælt til hæstv. ráðherra endalausum upplýsingum um það hvernig hefur hægt og rólega gliðnað á milli launamanna og þeirra sem þurfa að reiða sig á bætur almannatrygginga í hans tíð, frá árinu 2013 og til dagsins í dag. Já, það er rétt að við tókum út þann hluta barnabótanna sem var ekki launaskertur þegar við vorum í erfiðum aðstæðum. En við hækkuðum þær fyrir þá sem þurftu meira á því að halda. Og um leið og við sáum til lands, um leið við sáum að við vorum að ná saman gatinu á fjárlögum, hækkuðum við barnabæturnar. Þá lögðum við sérstaka áherslu á hag barna og hækkuðum barnabætur um 30%, ef ég man rétt, í fjárlögum fyrir árið 2013. En síðan hefur sigið á ógæfuhliðina þegar við jafnaðarmenn hefðum viljað taka enn ákveðnari skref í átt til betri bóta í almannatryggingakerfinu, húsnæðiskerfinu og barnabótakerfinu. Hér er ekki um nein yfirboð að ræða. Hér erum við aðeins að tala um raunverulega stöðu þess fólks sem verst stendur á Íslandi. Við erum að tala um stöðu fátækasta fólksins á Íslandi. Það dregur í sundur með því og launamönnum og það skrúfast alltaf 

Virðulegi forseti. Ég er bara ekki sammála því að við séum í miklu betri stöðu núna heldur en við vorum árið 2009. Ef við horfum á halla ríkissjóðs í ár og á næsta ári verður hann tæpir 600 milljarðar. Þetta snýst um pólitík, þetta snýst um efnahagsstefnu. Og það er bara meira en sjálfsagt að rifja upp hvaða leið var þá farin, að draga jafn mikið og gert var úr opinberri fjárfestingu. Á meðan erum við að leggja áherslu á að auka fjárfestingu. Þá koma þeir sem vilja gagnrýna þá stefnu og segja: Það þarf að gera meira. Við erum að verja þessi kerfi, þá var gengið á kerfin. Það er bara staðreynd enda kannast hv. þingmaður við það. Persónuafslátturinn fékk ekki að fylgja verðlagi. Það var farið í meiri háttar skerðingar víða í almannatryggingum sem síðar var undið ofan af og þættir eins og barnabætur voru skrúfaðir niður. Jafnvel þótt það hafi átt að skila því að einhverju leyti til baka árið 2013 eru þetta bara staðreyndir. Þetta eru staðreyndir. Hv. þingmaður vill vekja sérstaka athygli á stöðu þeirra sem minnst hafa milli handanna á Íslandi. Þá bendi ég á að á undanförnum árum hefur okkur tekist að halda þannig á málum að kaupmáttur þeirra vex ár frá ári. Þá koma þingmenn eins og hv. þingmaður gerir hér og segja: Ja, vandamálið er að þeir hafa ekki náð að fylgja nákvæmlega launaþróun þeirra lægst settu. Það er bara meiri háttar krefjandi verkefni að láta það gerast í ljósi þess að þeir launamenn sem eru neðst í tekjustiganum hafa fengið sérstakan forgang á undanförnum árum. Þess vegna er ódýrt að koma hingað og segja, sérstaklega þegar halli ríkissjóðs er 260 milljarðar: Við eigum bara að láta allar bætur almannatrygginga fylgja í humátt á eftir. Ég tek eftir því hér í dag, í umræðu um þessi stóru og mikilvægu mál, að það er afskaplega lítið rætt um það hvernig við gröfum okkur aftur upp úr þeirri holu. Það gerist ekki nema með því að efla atvinnulíf, hefja sókn að nýju sem mun skila ríkissjóði tekjum til að standa undir þessu öllu. En það mun ekki gerast með því að menn komi með tillögur um að auka á útgjöldin án þess að eitthvað skili sér tekjumegin.

Herra forseti. Já, við skulum bara halda okkur við staðreyndir málsins. Hverjir voru stýrivextir árið 2009, herra forseti? Manstu það? Þeir voru 18%. Þeir eru 1% í dag. Þau vaxtakjör sem okkur buðust á þessum árum til að taka lán voru í hæstu hæðum. Reyndar vildi enginn lána okkur eftir efnahagshrunið. Nú eru lánakjörin allt önnur og lánsfé er nánast ókeypis. Og þegar hæstv. ráðherra segir að við þurfum að skapa störf, og hvað það nú var sem hann sem taldi hér upp áðan, en ekki að huga að velferð fólksins í landinu segi ég: Við þurfum að skapa störf. Við þurfum að koma til móts við bæði karla og konur en ekki að gera eins og hæstv. ríkisstjórn sem boðar kynjahalla í úrræðum sínum og lætur halla á konur sem þó eru fleiri atvinnulausar í landinu. En við verðum líka að efla hér velferð. Og það er ekki nóg að horfa bara til fyrirtækja, og meira að segja ekki allra fyrirtækja, og hjálpa þeim að segja upp fólki. Það þarf að horfa á efnahag heimilanna, það þarf að horfa til þeirra sem þurfa að bera þyngstu byrðarnar, þeirra sem eru atvinnulausa fólkið í landinu. Það þarf að horfa á þá landshluta þar sem atvinnuleysi vex hratt, eins og á Suðurnesjum þar sem það er komið yfir 20%. Það þarf að gera hvort tveggja. Við þurfum auðvitað að fjármagna úrræðin með lántöku til skamms tíma en til lengri tíma með réttlátara skattkerfi, með fjölbreyttara hagkerfi og 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Ég vil taka undir það sem hann sagði í ræðu sinni um mikilvægi þess að við getum staðið undir öllum þeim útgjöldum sem eru fram undan og þeim mikla halla sem ríkissjóður er kominn í. Þá kem ég að því sem ég fór aðeins inn á áðan í andsvari við hæstv. ráðherra en það eru bætt skattskil og baráttan við skattsvik, sem er mikilvæg vegna þess að ríkissjóður þarf á öllu að halda í þessum aðstæðum. Það er nauðsynlegt að vinna bug á þeirri meinsemd sem skattsvik eru. Eins og ég sagði áðan er talið að þau nemi um 80 milljörðum á ári sem er gríðarlega há upphæð sem okkur munar svo sannarlega um. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að við eigum að taka þessi mál föstum tökum. Vissulega er það jákvætt að hér eigi að auka skatteftirlit en ég held að það þurfi að gera betur. Auk þess ræddi ég það í umræðunni um fjárlagafrumvarpið að það eru allt of háar tapaðar skattkröfur á hverju einasta ári, á þessu ári rúmlega 17 milljarðar og hækkar á milli ára um hundruð milljóna, 300 eða 400 milljónir, minnir mig frá, frá síðustu fjárlögum. Hér er eitthvað að í okkar kerfi. Það getur ekki verið að á hverju einasta ári séum við að horfa á svona gríðarlega háar upphæðir. Hér er um lögmætar skattkröfur að ræða sem skila sér ekki í ríkissjóð. Hæstv. ráðherra varð tíðrætt um samstöðu í samfélaginu og sátt þegar kemur að skattamálum og það er náttúrlega ekkert sanngjarnt við það að ákveðin fyrirtæki skuli geta komist upp með að greiða ekki sín gjöld og þá náttúrlega einstaklingar líka þegar kemur að töpuðum skattkröfum. Þetta er málefni sem er brýnt að taka föstum tökum. Hæstv. ráðherra nefndi það í ræðu sinni í tengslum við fjárlögin að hann væri sammála mér í því að það þyrfti að gera mun betur í þessu og ég vona svo sannarlega að það verði gert. Við ræddum aðeins bótasvikin áðan og það er mikilvægt að taka á því máli líka. En ég verð að segja að það kom fram í svari hæstv. ráðherra að það hefði ekkert verið gert í tíð þessarar ríkisstjórnar til þess að koma í veg fyrir þau. Það lýtur einnig að því sem ég nefndi að þá er hægt að gera betur við þá sem sannarlega þurfa á almannatryggingakerfinu að halda. Allt varðar þetta tekjur ríkissjóðs sem eru gríðarlega mikilvægar og ekki síst núna í þeim erfiðu kringumstæðum sem við erum í. Ég vil koma aðeins inn á og nefna í upphafi 11. gr. frumvarpsins þar sem er fjallað um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Maður spyr: Hvaða kröfur gerir ríkissjóður á móti til starfseminnar þannig að eðlilegt samræmi sé milli raunvaxtar, ef svo má að orði komast, eftirlitsins og rekstrarmarkmiða ríkissjóðs? Spurningin er: Getur Fjármálaeftirlitið, sem er reyndar komið undir Seðlabankann núna, rekið þessa starfsemi bara hvernig sem er? Talað er um að gjaldið eigi að standa straum af kostnaði við eftirlitið. Við síðustu fjárlög var ákveðið að ganga á eigið fé stofnunarinnar, Fjármálaeftirlitsins. Því er haldið áfram í þessum fjárlögum. Það er ákvörðun ríkisstjórnarinnar að eftirlitið gangi á eigið fé og þar með lækka gjöldin. Maður spyr sig: Er það nauðsynlegt? Nú er búið að vera að lækka bankaskattinn og flýta því ferli. Ég hef ákveðnar efasemdir hvað það varðar. Ég hefði viljað sjá hluta af þessum fjármunum varið til þess að aðstoða þá sem glíma við erfiðleika í tengslum við faraldurinn. Ég sé eiginlega ekki tilgang með því að lækka þetta gjald með þessum hætti á viðskiptabankana, eins og ég nefndi þegar málið var afgreitt hér fyrir ári síðan og ég stend við það. Maður spyr sig sérstaklega í ljósi þess að bankaskatturinn hefur verið lækkaður hvort það sé þörf á að fara líka þessa leið. Ég vil nefna hérna sérstaklega 28. gr. þar sem fjallað er um Ríkisútvarpið. Það á að hækka gjaldið sem nánast allir landsmenn greiða, að vísu ekki ungt fólk og eldri borgarar. Á fjárlögum fær Ríkisútvarpið um 4,5 milljarða kr. Það er full þörf á því, herra forseti, að ræða það í þingsal hvort eðlilegt sé að setja svo mikla fjármuni í þessa stofnun. Mér fannst reyndar athyglisvert og ánægjulegt að fjármálaráðherra tók undir það hér í fyrirspurnatíma í morgun, í svari við fyrirspurn frá hv. þm. Bergþóri Ólasyni um hvort ekki væri rétt að menn gætu ráðstafað þessu sérstaka gjaldi valkvætt til einkarekinna fjölmiðla. Ég held að það sé mjög góð hugmynd og hvet ráðherra hæstv. til þess að skoða hana. Nú eru uppi hugmyndir um að taka Ríkisútvarpið út af auglýsingamarkaði og þá spyr maður sig: Á ríkissjóður að greiða fyrir það? Þessi gjöld eru að hækka núna um 116 millj. kr. á komandi fjárhagsári í þessu frumvarpi. Í fyrra voru þetta 120 milljónir. Ég held að það sé bara almenn nútímakrafa, ef svo má að orði komast, að fara yfir það hvort það sé almennur samfélagslegur vilji fyrir því að setja svo háa upphæð í þessa starfsemi sem er jú á samkeppnisgrundvelli. Ég vil líka koma aðeins inn á kolefnisgjaldið sem hefur hækkað úr öllu hófi í tíð þessarar ríkisstjórnar. Það er bara þannig. Tekjur af því eru nú áætlaðar um 5,6 milljarðar kr. Hækkun vegna flutningsjöfnunar er 175 milljónir. Almenn hækkun kolefnisgjalds er 2,5% verðlagshækkun árið 2021. Þetta náttúrlega hækkar verð á lítranum af bensíni og dísilolíunni og kemur verst niður á þeim sem búa á landsbyggðinni og þurfa að keyra lengri veg en gengur og gerist á höfuðborgarsvæðinu. Það verður að segjast eins og er að hér er um síhækkandi skattheimtu að ræða á almenning og hinn almenna bifreiðareiganda. Ef við förum bara yfir það í þessu frumvarpi hvað þessi gjöld, þessar hækkanir, snúa mikið að hinum almenna bifreiðareiganda. Það er bara stórkostlegur lúxus að eiga bifreið á Íslandi þar sem bíll er nauðsyn eins og við þekkjum, sérstaklega á Íslandi í þeirri veðráttu sem við búum við. Ég tel fulla ástæðu til þess að fara aðeins yfir skattheimtu á bifreiðaeigendur yfir höfuð. Svo má ekki gleyma því sem hefur komið fram í umræðunni að það hafa ekki allir efni á því að kaupa sér rafmagnsbifreið og slíkar bifreiðar henta ekki öllum. Það virðist alltaf gleymast í þessari umræðu að það er kostnaðarsamt fyrir þá sem eru kannski ekki alveg á nýjum bílum að fara að skipta yfir í rafmagnsbifreið, það er ekki hægt að ætlast til þess. Það er bara ekki öllum fært. Það er alveg ljóst að kolefnisgjaldið sem hefur verið hækkað verulega í tíð þessarar ríkisstjórnar bitnar verst á tekjulægstu hópunum og þeim sem hafa ekki efni á því að kaupa sér nýja bifreið sem losar minna. Það er líka mjög athyglisvert að hæstv. umhverfisráðherra hefur viðurkennt að erfitt sé að meta árangurinn af þessari gjaldtöku. Það kom fram á fundi fjárlaganefndar þegar umhverfisráðuneytið kom fyrir nefndina í tengslum við síðustu fjárlög að ráðuneytið getur ekki sagt til um árangurinn af þessu gjaldi. Það er auðvitað ámælisvert að ekki sé hægt að fá að vita hver árangurinn er af gjaldinu. Það er bara sjálfsögð krafa, herra forseti. Notum við minna af dísilolíu eða notum við minna af bensíni? Við höfum engar tölur um þetta. Það þarf að liggja fyrir. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt að árangur felist í því að verið sé að fjölga rafmagnsbílum mjög hratt. Jú, það er vissulega ánægjulegt en engu að síður verður að jafna þessum skatti niður á landsmenn með sanngjörnum hætti og það gerir þessi skattheimta ekki. Við Miðflokksmenn höfum talað mikið um að það er grundvallaratriði að skattinum sé jafnað niður á landsmenn með sanngjörnum hætti. Sumir þingmenn hafa einfaldlega glaðst yfir þessari skattheimtu sem mér finnst mjög einkennilegt. Hvernig getum við t.d. glaðst yfir einhverju sem er viðurkennt að ekki er hægt að meta árangurinn af? Það er bara þannig. Það er alveg ljóst að fara þarf í saumana á þessu. Við vitum að bifreiðar losa um 6–8% af koltvísýringi en bifreiðaeigendur bera um 90% af þessum losunartengdu sköttum. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þyrfti líka að láta meta hvaða heimilissamsetningu hækkun kolefnisgjaldsins leggst einkum þungt á. Það er nauðsynlegt að fá að vita það. Og maður spyr hvort ekki sé sú hætta fyrir hendi að verið sé að skattleggja tekjulægsta hópinn sem á öðrum stöðum í frumvarpinu er síðan ætlunin að styðja við, með t.d. skattalækkunum sem eru svo sem ágætar. Það er nauðsynlegt að fá þetta fram. Gjaldið er að hækka núna um áramótin og það þýðir hækkun á bensíni og dísilolíu. Það er nauðsynlegt að fá fram hver árangurinn er. Við þekkjum síðan með kolefnislosunina og skurðina og allt það sem hefur verið nefnt að það liggja ekki fyrir neinar tölur um það hversu margir nýir skurðir eru grafnir á hverju ári á Íslandi. Það eru upplýsingar sem þurfa að liggja fyrir en þetta virðist allt vera meira og minna órannsakað, það verður að segjast alveg eins og er. Það að skattleggja með þessum hætti þegar við vitum ekki hver árangurinn er á náttúrlega ekki að eiga sér stað. Herra forseti. Vissulega eru loftslagsmálin alvarleg og við í Miðflokknum lítum þau alvarlegum augum eins og allir flokkar gera. Við leggjum hins vegar ríka áherslu á að það liggi fyrir hverjar séu réttu leiðirnar, hvaða leiðir beri árangur og hvaða leiðir ekki. Þetta er algerlega nauðsynlegt að liggi fyrir. Það er sjálfsögð og eðlileg krafa að skattgreiðendur fái að vita þegar á þá eru lagðir nýir skattar, hvort sem það er kolefnisskattur eða skattar á flúoreraðar gastegundir, lofttegundir og hvað þetta heitir allt saman: Hver er árangurinn? Ég er sannfærður um að almenningur myndi sýna því meiri skilning, alla vega meiri skilning en nú er, að þessi skattheimta sé tekin upp ef menn vissu fyrir víst hver árangurinn væri. En það liggur ekki fyrir. Það vantar yfirsýn að mínu mati hvað þetta varðar og ríkisstjórnin hefur bara vaðið áfram í þessum málaflokki til að sýna að hún sé að gera eitthvað. Aðgerðirnar felast í skattahækkunum en enginn veit hver árangurinn er. Svo mörg voru þau orð um kolefnisskattinn. Ég vil víkja næst að erfðafjárskattinum sem er 10% af skattstofni dánarbús. Ég fagna því að hér eigi að gera breytingar á frítekjumarkinu. Erfðafjárskattur er skattur þar sem verið er að greiða skatt af fjármunum sem þegar er búið að greiða skatta af. Við í Miðflokknum höfum lagt áherslu á að þessi skattur verði afnuminn. Þeim sem auðnast að skilja eftir sig einhverjar veraldlegar eigur í lífinu fyrir afkomendur sína við andlát og hafa á lífsleiðinni greitt skatta af þessum sökum, þeir eiga eignir og það vita allir. En það er búið og það eru gömul sannindi og ný í skattamálum, bæði í nútíð og fortíð, að fólk sættir sig við að greiða sanngjarna skatta en kemur sér helst undan því að greiða ósanngjarnan skatt, ef skattheimtan er ósanngjörn. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að lækka strax þennan skatt niður í 5% og síðan afnema hann. Við höfum talað fyrir því í Miðflokknum. Það er nauðsynlegt að skoða skattalega meðferð á arfi sem fólk lætur eftir sig. Það er t.d. orðið sífellt algengara að arfur sé greiddur fyrir fram. En þessi breyting er í rétta átt og ég fagna henni. Það liggja fyrir fjölmargar skoðanakannanir um skattheimtu á Vesturlöndum og það er sama hvar er spurt, alls staðar telur almenningur að skattar séu ósanngjörnustu skattarnir sem ríkisvaldið leggur á. Erfðafjárskatturinn er, herra forseti, einfaldlega ósanngjarn út frá almennum viðmiðum um sanngirni í skattheimtu. Í erfðafjárskattinum felst tvísköttun, það er verið skattleggja það sem fólk á að loknu ævistarfi, afraksturinn eftir að búið var að greiða skatta af öllu öðru. Þess vegna er nauðsynlegt í mínum huga að við stígum það skref til fulls, innan ekki svo langs tíma, að leggja þennan skatt af. Að lokum vil ég segja að þetta frumvarp er að öðru leyti hefðbundið. Það er þó jákvætt að helstu gjaldahækkanir eru aðeins lægri en vísitöluhækkunin þannig að það er gott fordæmi og tengist náttúrlega lífskjarasamningunum, geri ég ráð fyrir. En það er þó verið að hækka t.d. úrvinnslugjöldin, þau eru reyndar að hækka um meira en 33%. Ég held að það sé nauðsynlegt að þessi vinnubrögð verði viðhöfð í framtíðinni. Það á ekki alltaf að vera ríkissjóður sem gengur fram fyrir skjöldu að hækka gjöld um hver einustu áramót sem síðar hækkar verðbólguna sem við megum alls ekki við, hækkar lán heimilanna o.s.frv. Þess vegna spyr maður: Er það einungis vegna þess að þetta snýr að einhverjum samningum, lífskjarasamningum, kjarasamningum, sem menn eru að fara þessa leið núna? Ég held að þetta ætti að vera gott fordæmi inn í framtíðina, að menn hugsi sig vandlega um áður en þeir fara þá leið að hækka alltaf um hver einustu áramót. Maður veltir því fyrir sér  
             Að öðru leyti, herra forseti, ætla ég að koma inn í þessa umræðu á síðari stigum.

Hæstv. forseti. Ég veit að ríkisstjórnin er ekki hrifin af utanaðkomandi tillögum, kannski allra síst í umræðu um fjárlög, en ég held að það hljóti að vera allt í lagi að velta aðeins vöngum hér með hæstv. fjármálaráðherra, hvort ekki mætti gera hlutina aðeins öðruvísi og betur, ég tala nú ekki um við þær aðstæður sem nú ríkja. Það verður þó óhjákvæmilegt að nefna aðeins útgjaldahliðina þó að við séum hér að ræða tekjuhliðina, því að allt helst þetta í hendur og erfitt að aðskilja þetta algjörlega. Það sem blasir við okkur í þessu frumvarpi eru fyrst og fremst hækkanir á gjöldum og sköttum. Maður hlýtur að velta því fyrir sér hvort þetta sé tíminn fyrir slíkt frumvarp, hvort þetta sé rétti tíminn til að hækka krónutölugjöldin og hinar ýmsu álögur, ekki hvað síst þessa svokölluðu grænu skatta, sem þýða einfaldlega að almenningur, fólkið í landinu og fyrirtækin, mun þurfa að greiða meira til ríkisins nú þegar flestir, eða mjög margir, a.m.k. bæði í atvinnurekstri og þeir sem eru að sjá fyrir heimili sínu, eru lentir í verulegri vörn. Er þetta rétti tíminn til að leggja enn meiri álögur á það fólk? Krónutölugjöldin hækka að vanda en ég minni þá hæstv. fjármálaráðherra á það eru ekki svo mörg ár síðan að a.m.k. tveir menn sem við þekkjum báðir, vildu komast út úr þessum vítahring með því að hverfa frá þessum sjálfkrafa hækkunum gjalda við hver áramót. Raunar var lagt af stað með þá vinnu og framkvæmd hennar því að fyrsta árið var dregið úr hækkunum um helming, ef ég man rétt, og stóð til að það héldi áfram. En nú er þetta allt saman komið aftur í gamla farið og hér hækka krónutölugjöldin yfir línuna um 2,5%, og er þá vísað í verðbólgumarkmið Seðlabankans. En er það eðlilegt að ríkið sé alltaf leiðandi í verðhækkunum? Að nýársdagur markist ekki hvað síst af því að þá hækki ríkið verðskrá sína og allir aðrir, eða a.m.k. margir, fylgi svo eftir? Því að allt leiðir þetta út í hagkerfið á einn eða annan hátt þegar gjöld eru hækkuð, til að mynda á rekstur bifreiða, það hefur áhrif á gjöld sem þau fyrirtæki sem þurfa að reka þær bifreiðar innheimta af viðskiptavinunum. Ríkið gefur tóninn í upphafi hvers árs varðandi verðhækkanir. Væri ekki betra, ef menn vilja viðhalda þessum lækkunum, að hafa það a.m.k. þannig að ríkið elti frekar en leiði í þeim efnum? En sérstaklega við þær aðstæður sem nú eru uppi skyldi maður ætla að ríkið myndi halda aftur af sér með slíkar gjaldahækkanir. Ég og hæstv. ráðherra hljótum að vera sammála um að einfaldara skattkerfi og skatta- og gjaldalækkanir geti skilað sér í aukinni verðmætasköpun, í fleiri störfum og jafnvel í hærri tekjum til ríkisins sem afleiðing af meiri verðmætasköpun og fleiri störfum. En hvers vegna notar ekki ríkisstjórnin tækifærið nú til að sýna það í verki að þessi trú sé þar til staðar að einfaldara skattkerfi og minna íþyngjandi skattar stuðli að verðmætasköpun og fjölgun starfa? Því að nú er sannarlega þörf á. Í staðinn fáum við hefðbundið hækkunarfrumvarp og eins og ég gat aðeins um áðan er þar ýmislegt sem hækkar meira en annað og þá sérstaklega þessir svokölluðu grænu skattar sem eiga á einhvern hátt að vera minna íþyngjandi eða ásættanlegri vegna þess að þeir eru kallaðir grænir en eru í mörgum tilvikum afskaplega undarlegir. Ég kem aðeins inn á það á eftir. Við verðum að hafa í huga að skattlagning er mjög há á Íslandi í alþjóðlegum samanburði. Ef greiðslur í lífeyrissjóði eru teknar með, sem eðlilegt er því að víðast hvar er það hluti af að skattlagningunni, er Ísland með þeim löndum sem eru með hæstu skattlagningu í heimi. Nú, þegar við, efnahagslífið og fjölskyldurnar, erum lent í þessari vörn er ekki rétti tíminn til að gera breytingu þar á? Að færa hlutina aðeins í rétta átt, gefa merki um að stefnt verði í aðra og meira hvetjandi átt þannig að menn treysti sér til að ráða vonandi fleira fólk til starfa eða a.m.k. að halda rekstrinum áfram, því að mörg fyrirtæki hafa lengi verið í verulegri vörn. Löngu áður en faraldurinn hófst voru lítil og meðalstór fyrirtæki lent í mjög verulegri vörn vegna snaraukinna útgjalda, m.a. gjalda til ríkisins í ýmsu formi. Við lögðum til fyrir kosningar síðast, sem munu hafa verið 2017, að tryggingagjald yrði lækkað og lögðum m.a. til að ekki yrði greitt tryggingagjald af fyrstu tíu starfsmönnunum til að koma sérstaklega til móts við minni fyrirtækin, sem oft verða meira fyrir barðinu á tryggingagjaldinu en önnur vegna þess hversu hátt hlutfall af kostnaði þeirra liggur í launagreiðslum. Við höfum síðan þá lagt fram fleiri tillögur varðandi tryggingagjaldið, sem er svo neikvæður skattur. Það er sérstakur skattur á það að ráða fólk í vinnu. Einnig höfum við rætt ýmsar hugmyndir um tekjuskattskerfið og ég hefði talið að hæstv. ráðherra ætti að geta verið sammála okkur um margt af því sem við höfum bent á í þeim efnum þó að hann vildi hugsanlega ræða útfærsluna. En tekjuskattskerfið er orðið mjög vinnuletjandi og kemur þá niður á heimilum, ekki hvað síst þessi misserin. Svo er tilefni til að lækka ýmis gjöld sem hækkað hafa ár frá ári, ekki hvað síst gjöld sem virka í raun sem nefskattur, gjöld sem menn greiða nokkurn veginn óháð tekjum. Það á ekki hvað síst við um þessi svokölluðu grænu gjöld sem aukast ár frá ári og raunar ótrúlega hratt og bitna til að mynda á öllum þeim sem eiga og reka bifreið. Svo er alltaf að fjölga þessum grænu gjöldum. Verið er að finna upp ný græn gjöld og nú er farið að greiða sérstök loftslagsgjöld. Reyndar hefur það verið gert um nokkurt skeið, en þau hafa hækkað alveg ótrúlega. Þá er vísað í þróun á alþjóðamörkuðum með losunarheimildir í kerfi, sem ég held að íslensk stjórnvöld ættu að velta alvarlega fyrir sér hvort rétt sé að vera þátttakandi í, því að margir hafa bent á að þetta sé að taka á sig mynd einhvers konar svikamyllu. En fjárhæð losunargjalds loftslagsheimilda hækkaði, eins og segir í frumvarpinu, úr 1.256 kr. á tonn í 3.025 kr., sem er meira en tvöföldun á síðasta ári. Nú stendur til að hækka þetta enn um rúmar 400 kr. í 3.430 kr. og vísað í þessa alþjóðlegu svikamyllu, segja sumir, það er a.m.k. mjög ógagnsætt og undarlegt refsikerfi þar sem erfitt er að átta sig á hvar hagnaðurinn af gjaldtökunni lendir oft og tíðum, eða ávinningurinn. En á sama tíma þarf auðvitað líka að ráðast í sparnað, ef við viljum ráðast í úrbætur á skattkerfinu, gera það meira hvetjandi, verðmætaskapandi. Þess vegna hefði maður talið að þetta væri líka tíminn til að gera atlögu að bákninu svokallaða. Hæstv. fjármálaráðherra nefndi það nokkrum sinnum síðast þegar við vorum að ræða þau mál að báknið hefði ekki í raun vaxið í samanburði við landsframleiðslu. Þetta væri allt í lagi. En nú hefur komið á daginn, eins og bent var á þá, að landsframleiðsla getur auðvitað dregist saman. Þá snarstækkar báknið samkvæmt þessari viðmiðun hæstv. ráðherra, eins og það hefur gert núna. Nýting fjármagnsins þarf líka að verða betri en hún hefur verið. Hæstv. ráðherra hefur talað dálítið um sóun í opinbera kerfinu að undanförnu og það er gott hjá hæstv. ráðherra að vekja athygli á því, því að víða mætti nýta fjármagnið svo miklu betur, m.a. í stærstu útgjaldaflokkunum, eins og í heilbrigðismálum þar sem enn er verið að reka kerfi sem gæti svo augljóslega verið miklu hagkvæmara á ýmsan hátt og um leið veitt betri þjónustu. Frægt er dæmið um liðskiptaaðgerðir þar sem fólk er sent til útlanda og kostnaður ríkisins er jafnvel þreföldun þess sem væri ef leyft væri að framkvæma slíkar aðgerðir á sambærilegum stofum hér innan lands. Þar ræður einhver pólitísk sýn sem ég hefði haldið að hæstv. ráðherra deildi ekki. En þar ræður sú sýn fremur en skynsemi, hagkvæmni og þjónusta við sjúklinga. Það þarf líka að huga miklu betur að hagkvæmni þeirra fjárfestinga sem ríkið ræðst í. Ég hef verið mjög undrandi að fylgjast með því hvað ríkisstjórnin hefur verið viljug að setja milljarða og tugi milljarða í ýmiss konar óljós verkefni, skýjaborgir. Ekki er hikað við að lofa tugum milljarða í kerfisvæðingu loftslagsmálanna til að mynda, og 50 milljörðum, a.m.k. sem byrjunargreiðslur, í borgarlínu sem ég hefði haldið að menn hlytu að endurskoða við þessar aðstæður. Ég tala nú ekki um þegar komið er í ljós að borgin virðist ekki ætla að standa við sinn þátt í því samkomulagi og þar af leiðandi væntanlega óþarfi fyrir ríkið að greiða lausnargjaldið. Það er því víða hægt að nýta fjármagnið betur og spara og þá um leið að lækka álögur á fólk og fyrirtæki og fjölga með því störfum og á endanum vonandi að auka tekjur ríkisins. En það sjást ekki mörg merki um slíkt hér, þvert á móti er þetta hefðbundið hækkunarfrumvarp. Ég vona að hæstv. ráðherra velti fyrir sér hvort hægt sé að laga þetta eitthvað. Það er tími til þess. Það sem við þurfum er frumvarp sem tekur mið af íslenskum raunveruleika eins og hann er núna og byggir á þeirri sýn sem ég held að hæstv. ráðherra hafi í raun, að einfaldara skattkerfi og minni álögur séu mikilvæg vopn í því að bæta lífskjör, fjölga störfum og auka verðmætasköpun á Íslandi. Það veitir sannarlega ekki af því núna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að mörgu leyti mjög fínt innlegg inn í umræðu um ríkisfjármálin á þessum tímapunkti. Mig langar örstutt að fjalla um skattahækkanir og þá á móti skattalækkanir. Við erum hér með eitt frumvarp sem fjallar um krónutölugjöldin og -skattana, sem við höfum að jafnaði ekki hækkað undanfarin ár í takt við verðlag. Þannig höfum við verið að sjá þann skattstofn sem hvílir á þessum gjöldum smám saman vera að gefa eftir. En ég deili alveg því sjónarmiði að það er ekkert sjálfgefið að við látum slík gjöld ávallt fylgja í humátt á eftir verðlagi. Þegar við hv. þingmaður sátum saman í ríkisstjórn tókum við okkur til eitt árið og settum allt á núll. Það er nauðsynlegt að hafa það í huga, þegar við ræðum um fjárlagafrumvarpið í tengslum við það frumvarp sem er hér sérstaklega á dagskrá, að við erum með heilmörg önnur mál sem hafa áhrif til lækkunar á sköttum á næsta ári. Ég ætla að leyfa mér að vísa hér til kynningar á fjárlagafrumvarpinu um þetta. Við fáum um áramót síðustu skrefin í tekjuskattslækkuninni, upp á 14,3 milljarða til lækkunar. Við fáum sömuleiðis fyrsta áfanga við lækkun bankaskatts upp á 1,7 milljarða, afnám flutningsjöfnunargjalds, ýmsar aðgerðir vegna Covid, þar með talið flýtingu á öðrum áfanga bankaskattsins, upp á 4,9 milljarða, tollafgreiðslugjöld felld niður, gistináttaskattur felldur niður, aukin endurgreiðsla virðisaukaskatts vegna íbúðarhúsnæðis, bifreiðaviðgerða o.s.frv., margir milljarðar þar undir, fyrir utan allt annað sem við höfum boðað, erfðafjárskattinn sem er á dagskrá í dag, fjármagnstekjuskattinn sem kemur síðar, stuðningur við almannaheillafélög o.s.frv. 

Herra forseti. Það er rétt að ríkisstjórnin hefur gripið til ýmissa aðgerða vegna þeirra efnahagsþrenginga, svo að vægt sé til orða tekið, sem samfélagið er að takast á við núna. Sumar þeirra aðgerða hafa snúið að sköttum, það er alveg rétt, til að mynda framlenging á verkefninu sem kallað er Allir vinna. Það er mjög jákvætt verkefni en sýnir einmitt, og hefur sýnt í gegnum tíðina, kosti þess að draga úr álögum til að auka atvinnu- og verðmætasköpun. Það að ríkið skuli hafa gripið til þessara aðgerða, fyrst eftir bankahrunið og svo aftur núna, sannaði í raun kenningar, sem ég held að við hæstv. ráðherra séum sammála um, um hvetjandi áhrif þess að menn fái að halda eftir meiru af verðmætasköpuninni og að það geti jafnvel á endanum skilað sér betur til ríkisins. Þess heldur skyldi maður ætla að þetta skilaði sér núna í breytingum á skattkerfinu. Annars vegar er um að ræða viðbrögð við ástandinu, og má segja að neyðin hafi kennt ríkisstjórninni að lækka skatta, en maður hefði viljað að það skilaði sér í auknum mæli inn í framtíðarstefnu í skattamálum. Hvað varðar tekjuskattinn, sem hæstv. ráðherra nefndi, er það jákvætt skref að nokkru leyti en mér fannst ríkisstjórnin fara reyndar mikla fjallabaksleið í þeim efnum þegar ráðist var í að koma aftur á þriggja þrepa skattkerfi rétt eftir að búið var að einfalda kerfið og fækka þrepunum niður í tvö til að ná svo ákveðinni lækkun á tilteknu tekjubili. En aðalskilaboðin eru þessi: Aðgerðir sem gripið er til í neyð - það hefur sýnt sig að nokkru leyti að slíkar aðgerðir eiga heima til framtíðar.

Virðulegi forseti. Já, ég get alveg tekið undir það að við hefðum átt að vera búin að klára skattalækkunaráform sem við flýttum núna við þessar aðstæður, eins og t.d. bankaskattinn. Það er auðvitað dálítið sérstakt að mörgum fannst bankaskattslækkunin, sem ég hef oft mælt fyrir í þingsal við misjafnar undirtektir, ekki koma til greina þegar horfurnar hjá ríkissjóði voru ágætar. En svo þegar við eigum von á 260 milljarða halla á næsta ári þá tekst samstaða um að lækka þennan skatt. Mikilvægi þess að hann sé lækkaður hefur með það að gera að bankarnir starfi við það regluverk að hámarka líkur á að þeir standi með viðskiptamönnum sínum, bæði fyrirtækjum og heimilum. Ég tek þessari umræðu bara mjög fagnandi. Ég tel að skattumhverfið á Íslandi hafi verið að þróast í rétta átt og það skiptir mjög miklu máli fyrir viðspyrnuna að það sé sanngjarnt og efli samkeppnishæfni og auki möguleika til fjárfestinga. Við ætlum að koma með frumvarp um ívilnandi skattareglur fyrir fjárfestingar atvinnulífsins sem myndu þá felast í flýtifyrningum eða auknum möguleikum til fyrninga á fjárfestingum á næstu tveimur árum, eins og ég sé þetta fyrir mér, sem vonandi getur örvað fjárfestingu atvinnulífsins sem er mjög lág. Annars verð ég að segja að ég er ekki að öllu leyti sammála hv. þingmanni um tekjuskattskerfið. Hann nefnir annars vegar að það sé orðið letjandi. Ég held að það hafi orðið meira hvetjandi, það hafi verið meira letjandi. Þar ræður úrslitum skattprósentan sjálf og við höfum verið að ná henni niður. Jaðarskatturinn er vissulega letjandi fyrirbæri en ég held samt að við höfum verið að ná umbótum á kerfinu. Og svo höfum við áður rætt þetta með þriðja skattþrepið. 

Hæstv. forseti. Af því að hæstv. ráðherra verður tíðrætt um bankaskattinn held ég að áhugavert væri að skoða hversu vel þær skattalækkanir hafa skilað sér til neytenda, það var nú einmitt kynnt sem meginástæðan fyrir lækkun þeirra skatta. Almennt heyrist mér að hæstv. ráðherra myndi gjarnan vilja gera meira af því jákvæða sem gerst hefur á undanförnum árum en eitthvað haldi aftur af honum í því efni. Ég býð hæstv. ráðherra aðstoð, að hann komi með okkur þingmönnum Miðflokksins þegar við leggjum hugsanlega fram einhverjar tillögur að því hvernig lagfæra megi þetta og ganga lengra í þá átt sem hæstv. ráðherra langar örugglega innst inni að ganga. Það verða skynsamlegar tillögur að vanda og til þess fallnar að bæta rekstrarskilyrði fyrirtækja, fjölga störfum, auka verðmætasköpun og bæta lífskjör almennings á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um opinber fjármál, nr. 123/2015, sem er að finna á þskj. 6. Með þessu frumvarpi er lögð fyrir Alþingi tillaga um ákvæði til bráðabirgða í tveimur málsgreinum er lýtur að tölulegum skilyrðum um heildarjöfnuð og skuldahlutfall hins opinbera árið 2023–2005. Með 1. mgr. er gert ráð fyrir að ráðherra sé heimilt, þrátt fyrir ákvæði 4., 5. og 7. gr. laga um opinber fjármál, að víkja frá skilyrðum um heildarjöfnuð og skuldahlutfall hins opinbera í 7. gr. árin 2023–2025 í tengslum við framlagningu þingsályktunartillögu um fjármálastefnu og þingsályktunartillögu um fjármálaáætlanir sem taka til þeirra ára. Sama eigi við komi til þess að leggja þurfi til endurskoðun á fjármálastefnu fyrir þau ár samkvæmt 10. gr. Í þessu sambandi er ástæða til að minna á að í þingsályktun um endurskoðun fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022, sem Alþingi samþykkti 3. september sl., hefur þessum sömu skilyrðum verið vikið til hliðar í þrjú ár, árin 2020–2022, svo sem heimilt er samkvæmt 10. gr. laganna við þær aðstæður sem nú ríkja í efnahagsmálum af völdum heimsfaraldurs kórónuveiru. Tilefni þessa frumvarps sem hér er til umræðu er að allt útlit er fyrir að efnahagsáfallið af völdum veirufaraldursins verði það þungt að óraunhæft hefði verið að gera ráð fyrir því í fyrirliggjandi fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 að gripið væri til svo stórtækra ráðstafana í opinberum fjármálum að unnt yrði að uppfylla skilyrðin aftur þegar árið 2023. Eins og ég rakti við umræður á Alþingi um fjármálaáætlunina sýna framreikningar að afleiðingar efnahagsáfallsins af völdum kórónuveirunnar verða það miklar og langvinnar að verulegur afkomuhalli verður viðvarandi út áætlunartímabilið, samhliða síhækkandi skuldahlutfalli. Miðað við þessar horfur þyrfti þá að taka halla sem næmi um 6% af vergri landsframleiðslu niður í 2,5% í einu vetfangi á árinu 2023 ef fjármálareglur laganna ættu að ganga aftur í gildi. Rétt er að benda á að slíkur viðsnúningur myndi kalla á um 120 milljarða kr. aðhaldsráðstafanir árið 2023 á verðlagi dagsins í dag. Árin þar á eftir þyrfti að halda áfram með umtalsverðar afkomubætandi aðgerðir til að standast skilyrði um að afkoman sé í jafnvægi yfir fimm ára tímabil. Að óbreyttum lagaákvæðum um tölulegu fjármálareglurnar þyrfti því að ganga svo hratt og svo harkalega fram að það gæti hamlað mjög hagvexti og raskað um of hag heimila og fyrirtækja. Það myndi draga þróttinn úr hagkerfinu og koma niður á tekjum hins opinbera og tefja þar með fyrir endurreisn opinberra fjármála. Af þessum sökum tel ég að ef við höfum bæði hagstjórnarleg rök og grunngildi laga um opinber fjármál að leiðarljósi sé nauðsynlegt að víkja tölulegum fjármálareglum frá lengur en þau þrjú ár sem lögin heimila og Alþingi hefur þegar ákveðið. Þannig veitum við meira svigrúm til að aðlaga opinber fjármál að afleiðingum þessa afdrifaríka áfalls á lengri tíma, dreifum áfallinu, veitum meira svigrúm til að aðlaga aðgerðirnar á lengri tíma og tökum reglurnar upp aftur þegar hagkerfið hefur komist á gott skrið að nýju. Sú aðlögun sem nauðsynleg er verður vitaskuld að hafa það að markmiði að tölulegu fjármálareglurnar geti gengið aftur í gildi á einhverjum tíma. Hér er lagt upp með að það verði frá árinu 2026. Ég lít einnig þannig á málin að sömu sjónarmið eigi við um aðstæður þeirrar ríkisstjórnar sem tekur við eftir alþingiskosningarnar haustið 2021, þ.e. sú stjórn mun þurfa að leggja fram fjármálastefnu til fimm ára í upphafi nýs kjörtímabils, og fjármálaáætlanir í framhaldi af því. Í frumvarpinu er því lagt til að bráðabirgðaákvæðin gildi til ársloka 2025 til að stefnumörkun næstu ríkisstjórnar fái sama svigrúm til aðlögunar á stöðu opinberra fjármála. Í ljósi þessa tímabundna fyrirkomulags sem frumvarpið gerir ráð fyrir telur ríkisstjórnin mikilvægt að í staðinn verði sett skýrt og raunhæft stefnumið um að stöðva hækkun á skuldum hins opinbera sem hlutfall af landsframleiðslu eigi síðar en á lokaári fjármálaáætlunarinnar. Slíkt stefnumið er með skýra stoð í grunngildum laga um opinber fjármál og er ætlað að verða leiðarljós allrar ákvarðanatöku þar til fjármálareglurnar taka aftur gildi. Meginmarkmið áætlunarinnar, að stöðva hækkun á skuldum eigi síðar en á lokaári fjármálaáætlunarinnar, er lykillinn að því að rjúfa vítahring hallareksturs og skuldasöfnunar í því skyni að endurheimta styrka fjárhagsstöðu hins opinbera í framtíðinni. Þannig verði hafist handa við að endurreisa fjárhagslegan styrk hins opinbera. Öllu máli skiptir að við setjum okkur slíkt stefnumið á meðan tölulegu fjármálareglurnar njóta ekki gildis. Virðulegi forseti. Með 2. mgr. er gert ráð fyrir að í umsögnum fjármálaráðs um þingsályktunartillögur, sem lögin gera ráð fyrir að það sendi Alþingi, skuli lagt mat á hvort yfirlýst markmið í opinberum fjármálum og framfylgd þeirra muni gera það kleift að skilyrði í 7. gr. taki aftur gildi frá og með árinu 2026. Það tel ég að sé rétta nálgunin, að í stað þess að við kippum afkomureglunni og skuldareglunni úr sambandi og látum bara þar við sitja þá setjum við nýtt markmið, sem ég hef hér verið að rekja, um að stöðva skuldasöfnunina. Og þá kemur hlutverk fjármálaráðs inn með hliðsjón af því nýja markmiði. Samkvæmt 13. gr. laganna er hlutverk fjármálaráðs að leggja mat á hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun fylgi grunngildunum sem talin eru upp í 6. gr. og tölulegum fjármálareglum samkvæmt skilyrðum í 7. gr. Samkvæmt þessu frumvarpi mun ráðið eftir sem áður hafa það hlutverk, og er engin ástæða til að breyta því, að meta hvort og hvernig þessar þingsályktunartillögur samræmast grunngildum laganna á viðkomandi tímabili. Á hinn bóginn, þar sem lagt er til í frumvarpinu að tölulegu skilyrðunum í 7. gr. verði vikið tímabundið til hliðar, mun ráðið ekki leggja mat á framfylgd þeirra á árunum 2023–2025. Í 2. mgr. er af þessum sökum kveðið á um að ráðið leggi í staðinn mat á hvort markmið stjórnvalda í opinberum fjármálum fyrir umrædd ár séu líkleg og hvort þau muni bera þann árangur að aftur verði hægt að fylgja tölulegu fjármálareglunum að fimm árum liðnum. Eins og áður segir er þetta eitt af grundvallaráherslumálum þessarar fjármálaáætlunar. Ég hef ekki orðið var við mikinn ágreining um mikilvægi þess að skuldasöfnunin sé stöðvuð í fyrirsjáanlegri framtíð. Ég finn miklu frekar fyrir því að samstaða er um að með því að við höfum á undanförnum árum styrkt stöðu ríkissjóðs með uppgreiðslu skulda þá eigum við að leggja áfram áherslu á mikilvægi þess að ríkisfjármálin séu sjálfbær. Ég hef verið þeirrar skoðunar og það kom skýrt fram, vona ég, þegar fjármálareglur voru settar á sínum tíma, að við Íslendingar þurfum að miða við stífari skuldamarkmið til lengri tíma í fjármálareglum okkar en mörg önnur ríki geta leyft sér, sérstaklega ríki sem búa við stórar, alþjóðlegar myntir og hafa sínar eigin myntir, að ekki sé talað um það. Hagkerfið okkar sé þannig samsett að við séum útsettari fyrir meiri sveiflum. En við sjáum það t.d. núna hversu snar þáttur ferðaþjónustan hefur verið í efnahagsuppgangi undanfarinna ára og áfall í einni slíkri meginstoð getur þýtt meiri háttar áfall fyrir efnahagskerfið allt. Þetta eru rök fyrir því að við séum að jafnaði með stífari fjármálareglur til þess að góðu árin séu nýtt í fyrirbyggjandi aðgerðir eða til þess að fylla á kornhlöðurnar þegar erfiðari tímar koma. Þetta nefni ég hér vegna þess að það tengist auðvitað stefnumörkun um hvenær við teljum eðlilegt að fjármálareglurnar taki gildi að nýju. Ég er sannfærður um að ef við sammælumst nógu snemma um að stefna að hallalausum frumjöfnuði, þ.e. að frumjöfnuður verði jákvæður í lok áætlunartímabilsins og þar með hætti skuldahlutföllin að versna, er það vel raunhæft markmið. Það tel ég að sviðsmyndirnar sýni mjög vel. Ég hef líka verið mjög opinskár um að ef okkur gengur verr að ná endum saman á næstu árum, þ.e. ef okkur gengur verr að örva hagvöxt sem skilar sér í minni halla, þá höfum við í sjálfu sér ekkert leyfi til að taka miklu lengri tíma í að stöðva skuldasöfnunina en hér er gert ráð fyrir. Ég tel að hallarekstur í lengri tíma en gert er ráð fyrir sé óréttlætanlegur gagnvart framtíðarkynslóðum. Við eigum enga tryggingu fyrir því að hér verði um alla framtíð mjög mikill hagvöxtur. Þó að við munum leggja mikið á okkur til að tryggja að svo verði þá getum við ekki leyft okkur að ganga út frá því að hagvöxtur framtíðarinnar muni endalaust bæta upp fyrir hallarekstur komandi ára. Þetta tvennt ætla ég að nefna sérstaklega til rökstuðnings því að lagt sé upp með það meginmarkmið að stöðva skuldasöfnunina í lok tímabilsins og að við fáum álit fjármálaráðs í millitíðinni á því hvernig það meginverkefni gangi hjá okkur. Margt fleira er hér undir sem ég ætla ekki að fara út í, en það má nefna hér að við búum ekki við mjög djúpan skuldabréfamarkað. Ríkið getur ekki endalaust fjármagnað sig á innlendum markaði. Með því að vera með slakari viðmið bjóða menn heim hættunni á verra lánshæfi ríkisins o.s.frv. Við höfum enga tryggingu fyrir því að vextir verði áfram lágir þó að margt bendi til þess. Það er fjöldinn allur af rökum fyrir því að þetta eigi að vera leiðarljós okkar. Hér er þetta lagt upp svona og ég trúi því að takast megi góð samstaða um að fjármálaráðið hafi þetta hlutverk á meðan stefnumörkunin er þessi. Við erum með ýmsar aðgerðir í áætluninni sem stuðla eiga að því að þessi markmið náist. Við sýnum þar fyrst mjög umfangsmiklar mótvægisráðstafanir til að styðja hagkerfið og veita viðspyrnu fyrir hagvexti. Síðan er áætlað umfang á aðhaldsstigi sem þyrfti til að beita á síðari hluta tímabilsins. Við leggjum það fyrir með mjög rúmum fyrirvara hvert umfang aðhaldsaðgerða verður ef hagspár ganga eftir og aðrir framreiknaðir hlutir verða eins og tölurnar sýna, þá er þörf á aðhaldsstigi á árum þrjú, fjögur og fimm á þessu áætlunartímabili upp á 37,5 milljarða. Mín persónulega skoðun er sú að við getum gert ýmislegt til að auka hagvaxtarhorfur, en svo er margt annað sem við ráðum ekki við sem getur verkað í hina áttina. Í augnablikinu eru það augljóslega áhrifin af veirunni sem geta unnið gegn okkur. Mat á öllum þessum áformum langt fram í tímann er ekki auðvelt. Hlutverk fjármálaráðs verður heldur ekki neitt einfalt. En á þessu áætlunartímabili verður mat ráðsins tímabundið í formi annars mælikvarða á árangur við stjórn opinberra fjármála. Um það snýst þessi grein frumvarpsins. Þetta mun fela í sér mjög mikilvægt aðhald fyrir stjórnvöld og mjög mikilvægt samtal við þingið. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um hversu mikilvægt ég tel að fjármálareglurnar taki aftur við. Ég ætla að ljúka máli mínu á því að segja að þrátt fyrir að við höfum nú í tvígang þurft að taka upp fjármálastefnuna og þrátt fyrir að við þurfum nú tímabundið að víkja fjármálareglunum til hliðar þá eigum við áfram að sammælast um að slíkar reglur í lögum um opinber fjármál séu mikilvægar til lengri tíma. Það er ekkert að því að fjármálaráðherra þurfi að koma til þingsins og taka sérstaka umræðu og leggja til frávik frá meginreglu þegar aðstæður kalla á, þegar sérstakar aðstæður hafa skapast. Hér er nú varla ágreiningur um að ófyrirséðar, sérstakar, umfangsmiklar aðstæður hafi skapast. En það er samt sem áður ástæða til að hafa áhyggjur af því að menn muni nota síður mikilvæg tilefni í framtíðinni til að fylgja fordæmi um að víkja reglum til hliðar. En þá reynir á samstöðu í þinginu um að standa gegn slíku. Menn eiga ekki að nota möguleikann á því að fá undanþágu, tímabundna eða varanlega, frá fjármálareglum til þess að skjóta sér undan óþægilegum en nauðsynlegum aðgerðum, enda myndi það í mínum huga að stríða gegn grunngildum laganna. Hæstv. forseti. Ég hef nú farið yfir efni þessa frumvarps og legg til að því verði vísað til fjárlaganefndar þingsins og 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir framsöguna hér. Hann fór skilmerkilega yfir það sem þetta frumvarp felur í sér, að víkja lengur en þessi þrjú ár frá fjármálareglunum með það að markmiði samhliða að stöðva skuldasöfnun og að reglurnar taki aftur gildi 2026. Ég vil segja það hér að ég tel þetta afar skynsamlegt. Þetta er ábyrgt líka gagnvart stjórnmálunum og fram í tímann. En við þurfum líka að huga að sjálfbærniþættinum og ég tek undir með hæstv. ráðherra að við sendum reikninginn ekki þar með á komandi kynslóðir. En ef við horfum ískalt á þetta getum við líka almennt sagt að mikilvægt sé að reglur haldi óháð því hvernig vindar blása og hvort heldur það er í efnahagsmálum eða á öðrum sviðum. Þá kann einhver að segja: Reglurnar halda bara þegar góðæri er en ekki þegar það er kreppa. Ég held að í þessu samhengi sé afar mikilvægt, eins og hæstv. ráðherra fór yfir, að þessi ár leggi fjármálaráð stöðugt og jöfnum höndum mat á að reglurnar taki aftur gildi 2026. En spurning mín er um hugleiðingar hæstv. ráðherra um þennan þátt, að reglurnar haldi í góðæri en ekki kreppu, og ég bið um rökstuðning í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég tel að þegar við horfum á reglur um hallarekstur, 2,5% á einstöku fjárlagaári, sé innbyggt í þær töluvert svigrúm til að taka dýfu og niðursveiflu. Síðan má spyrja hvort veitt sé nægjanlegt svigrúm í ljósi reglunnar um fimm ára hallalaus fjárlög, þ.e. hvort samspil þessara reglna samanlagt veiti nægilegt svigrúm. 2,5% halli er um 75 milljarðar eða svo. Ef menn eru komnir 75 milljarða kr. í halla þá er augljóst að einhvern tíma tekur að vinna það upp. Það er nokkuð krefjandi að ná hallalausum fjárlögum á fimm árum ef menn hafa látið reyna á ytri mörk hallareglunnar eða farið alla leið í 75 milljarðana. Þetta er engu að síður innbyggt í lögin, að það sé ekki í andstöðu við nein meginmarkmið að ríkissjóður taki á sig að virkja sveiflujafnara og fari í töluvert mikinn halla. Og þegar það dugar ekki til höfum við úrræðið sem hv. þingmaður nefndi, að taka tímabundið úr sambandi. Það er alveg sérstakt ákvæði. Samspilið á þessu tvennu finnst mér eiginlega ákveðin snilld. Ef menn ætla að fara út fyrir fimm árin, sem er grunnreglan, er einfaldlega gert ráð fyrir því í lögunum. Það kostar ekkert annað en samtal hér í þinginu og ákvarðanir þingsins en það kostar líka umræðu og það kostar að menn þurfa að fá fram álit fjármálaráðs. Þetta held ég að sé 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki. Viðskiptabankar og sparisjóðir gegna lykilhlutverki í hagkerfinu með viðtöku innlána, veitingu útlána og miðlun greiðslna. Ríkið, innstæðueigendur og almenningur allur á mikið undir því að viðskiptabankar og sparisjóðir séu reknir með varfærnum hætti. Hin síðari ár hefur verið til umræðu, bæði hér á landi og erlendis, að reisa skorður við heimild viðskiptabanka og sparisjóða til að starfrækja áhættusama fjárfestingarbankastarfsemi í því skyni að takmarka áhættu ríkja, innstæðueigenda og almennings af slíkri starfsemi. Hefur víða um lönd verið skoðað að grípa til sérstakra ráðstafana í því augnamiði að fyrirbyggja að slík áhætta safnist saman í kerfunum. Með þessu frumvarpi er lagt til að fjárfestingarbankastarfsemi kerfislega mikilvægra viðskiptabanka og sparisjóða verði takmörkuð en þó með hætti sem geri þeim kleift að veita áfram efnahagslega gagnlega fjárfestingarbankaþjónustu á borð við viðskiptavakt og sölutryggingu. Nánar tiltekið er lagt til að viðskipti kerfislega mikilvægra viðskiptabanka og sparisjóða með fjármálagerninga og hrávörur fyrir eigin reikning megi ekki vera svo umfangsmikil að eiginfjárþörf vegna þeirra, samkvæmt viðmiðum Fjármálaeftirlitsins, verði umfram 15% af eiginfjárgrunni viðkomandi banka eða sparisjóðs. Hámark við 15% ætti ekki að raska núverandi starfsemi þeirra banka sem falla undir frumvarpið en myndi setja hömlur á vöxt áhættusamrar fjárfestingarbankastarfsemi þeirra til framtíðar. Arion banki hf., Íslandsbanki hf. og Landsbankinn hf. hafa verið skilgreindir kerfislega mikilvægir og falla því undir frumvarpið en enginn sparisjóður er sem stendur talinn kerfislega mikilvægur. Hér væri hægt að rekja sögu málsins aðeins nánar en ég ætla ekki að gera það í neinum smáatriðum. En við vitum, sem höfum fylgst með umræðu um þessi mál, að hún hefst fyrir alvöru við fall fjármálafyrirtækjanna árið 2009. Vegna þeirrar stöðu sem þá kom upp reyndi mjög á innstæðutryggingar og eins og lesa má um í rannsóknarskýrslu Alþingis var ljóst að viðskiptabankar hefðu tekið áhættu langt umfram það sem ásættanlegt var. Sú áhætta endaði með því að þeir höfðu ekki bolmagn til að standa undir skuldum, höfðu ekki laust fé til að standa í skilum og þá þurfti mjög viðamiklar ráðstafanir til að koma innstæðueigendum í skjól sem síðan endaði í alþjóðlegri deilu vegna innstæðna í erlendum bönkum sem voru útibú íslensku bankanna. Upp frá þessu spratt umræða um þörfina á að gera fullan aðskilnað á milli þessarar starfsemi, þ.e. viðskiptabankastarfseminnar og fjármálastarfseminnar, og hafa komið fram hugmyndir hér í þinginu um það. Fyrir nokkrum árum settum við þessi álitamál inn í sérstakan starfshóp sem tók þau til umfjöllunar og kallaði eftir sjónarmiðum. Í framhaldi af því komu fram hugmyndir sem m.a. voru teknar til umfjöllunar í hvítbók sem ríkisstjórnin lét vinna á þessu kjörtímabili og það er á grundvelli allrar þeirrar vinnu, og á grundvelli frumvarps sem lá fyrir hér á fyrra þingi, sem m.a. gekk til umsagnar, sem þetta mál er komið fram. Hér hafa verið álitamál, t.d. um 15% hámarkið. Þau sjónarmið hafa komið fram í umræðu um þetta mál að málið sé í heild sinni óþarfi í ljósi stöðunnar eins og hún er í dag. Svo tel ég ekki vera. Ég tel að við eigum að nota tíma eins og þann sem er núna, þegar við erum verulega langt frá þessum viðmiðunarmörkum, til að setja reglurnar þannig að allir viti hvar mörkin liggja til langrar framtíðar. En öllum má vera ljóst að ef menn væru að stefna á að fara yfir 15% væri miklu erfiðari umræða að stíga inn í þá stöðu þegar hún er komin upp. Önnur umræða sem heyrst hefur í tengslum við þetta mál er hvort eingöngu eigi að draga hringinn um kerfislega mikilvæga banka eða hvort reglan eigi að vera almenn. Um þetta eru ólík sjónarmið en hérna er línan dregin þar. Virðulegi forseti. Ég tel að með samþykkt þessa frumvarps yrði hrundið í framkvæmd einni af megintillögum hvítbókarinnar sem lýsir framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og 2. umr. að lokinni þessari.

Herra forseti. Þetta verður kannski ekki mikið andsvar heldur kem ég hér fyrst og fremst til að fagna þessu frumvarpi og þakka hæstv. ráðherra fyrir. Það gleður mig að sjá staðið strax við þau fyrirheit sem gefin voru í síðustu hvítbók, unnin í tíð þessarar ríkisstjórnar. Málið á sér langa forsögu hér eins og hæstv. ráðherra drap lítillega á. Við fluttum þingmál af þessu tagi, reyndar um fullan aðskilnað, þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, strax upp úr aldamótunum og héldum því vakandi á árunum fyrir hrun. Hefðum betur náð meiri árangri og fengið fleiri í lið með okkur því að þá hefði kannski farið aðeins betur þegar bankarnir hrundu. Sömuleiðis var unnið talsvert í þessu í minni tíð sem fjármálaráðherra og seinna efnahagsráðherra á árunum 2009–2013. Sérfræðingahópur, í hverjum var Jón Sigurðsson, fyrrverandi ráðherra og alþingismaður og bankastjóri, skilaði tillögum og þar var þessi leið meðal þeirra kosta sem dregnir voru upp, að í staðinn fyrir að mæla fyrir um fullan aðskilnað væru reistar varnarlínur og því settar skorður hversu stór hluti af starfsemi almennra viðskiptabanka, sem væru með innlán almennings, gæti verið í fjárfestingarbankastarfsemi. Ég segi bara fyrir mitt leyti að ég er ágætlega sáttur við þetta og ég er algerlega sammála hæstv. ráðherra. Það er mjög brýnt að setja inn þetta þak, reisa þessa girðingu núna áður en það fer að reyna á. Að lokum vil ég kannski spyrja eins, og það er um slit, um lagaumgjörðina um uppgjör eða slit fjármálastofnana: Verður ekki eftir sem áður séð til þess að einnig sé hægt að fara þá leið að komi til slita á fyrirtæki af þessu tagi, fjármálafyrirtækjum, með blandaða starfsemi viðskiptabanka kosninga, sé hægt að slíta fjárfestingarhlutanum aðskilið í búinu?

Virðulegur forseti. Ég þakka góðar undirtektir við þetta mál. Ég hefði kannski líka mátt minnast á það, sem hv. þingmaður kom inn á hér í lokin, að auðvitað höfum við í miklum grundvallaratriðum breytt lagaumgjörðinni um þessa starfsemi og byggt inn, svo að dæmi sé tekið, nýjar eiginfjárkröfur og nú eru komnar kröfur á fjármálafyrirtækin að skila eins konar stöðuskýrslum reglulega til Fjármálaeftirlitsins. Nýlega var auglýst staða í Seðlabankanum þess sem á að fara fyrir skilavaldinu og við erum að fara að byggja upp skilasjóðinn sem stendur þá sjálfstætt við hliðina á innstæðutryggingarsjóðnum. Í öllu því samhengi er mjög merkilegt að sjá hvernig Evrópulöggjöfin þróaðist hér á árunum eftir hrun, þ.e. að íslenska leiðin var í raun farin. Sú leið felur það í sér að heimilt sé að fella fjármálafyrirtæki og taka hræið og búta í sundur, færa eignir úr gamla bankanum yfir í nýja og meira að segja er gengið svo langt að það er komið inn á atriði, sem við þurftum að gera langa og flókna samninga við kröfuhafana um, varðandi það hvernig fara ætti með virði eigna sem myndi hækka yfir tíma í nýja bankakerfinu. Um þetta þyrfti allt að semja við gömlu kröfuhafana. Í nýja regluverki Evrópu er íslenska leiðin í raun tekin upp með flóknum hætti, samt vel útfærðum lagatæknilega, og gengið út frá því að menn geti tekið út eignir á hrakvirði ef í óefni er komið og sett þak á ávinning gömlu kröfuhafanna ef virði eignanna eykst mikið í nýja bankanum. Ég tel að svarið í nýja regluverkinu, um það atriði sem spurt er um, sé: Jú, það er hægt og í raun og veru er töluvert mikið svigrúm til að gera einmitt þetta.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og það er gott að heyra að löggjöfin hefur líka þróast á þennan hátt og Evrópurétturinn. Auðvitað held ég að við höfum, í nauðvörn okkar á sínum tíma, ratað á alveg réttu leiðina, að gera innstæður að forgangskröfum og hafa þær þar og að síðan sé þessi leið fær og lögleg ef í óefni fer, að bjarga því sem bjarga þarf, sérstaklega þegar viðskiptabanki með innstæður almennings fer niður, yfir í eitthvert nýtt umhverfi og taka eignir á móti. Svo má alltaf glíma við að finna verðmat á þeim eignum. Við þyrftum meira en andsvar af ræðutíma til að skemmta okkur við þá sögu alla, það var ekkert smáverkefni að finna út úr því. En allt fór það nú vel að lokum. Ég játa að ég hef ekki fylgst jafn nákvæmlega með þessu og áður eða verið á tánum gagnvart þessu allra síðustu misserin. En mér leist alltaf vel á það sem var nefnt þarna strax 2012 og 2013, að það væri líka hægt til öryggis að hafa í reynd þannig bókhaldslegan aðskilnað inni í einum banka, sem væri með blandaða starfsemi, að kæmi til vandræða væri hægt að aðskilja í slitunum fjárfestingarhlutann. Auðvitað snýst þetta allt um það að ekki sé tekin ólíðandi áhætta með hagsmuni almennings, innstæður almennings, í fjármálafyrirtækjum. Ef það á að leyfa þeim yfir höfuð að vera með einhverja aðra starfsemi, fjárfestingarstarfsemi, stöðutöku, þá finnst mér mjög notalegt til þess að hugsa að hvort tveggja sé að það verði aldrei nema visst hlutfall af umfangi þess banka og síðan sé líka hægt að aðskilja það og gera það þannig upp að hagsmunum innstæðueiganda sé borgið á undan öðrum. Það verða þá að vera aðrir sem taka skellinn en þeir sem í góðri trú leggja inn sitt sparifé í banka.

Virðulegi forseti. Þarna var m.a. komið inn á eitt af grundvallaratriðunum í nýja regluverkinu sem er forgangur innstæðna að eignunum. Þetta var íslenska leiðin, eitt af atriðunum í íslensku aðferðinni sem var að sjálfsögðu umdeilt. Kröfuhafar höfðu fengið útgefin lögfræðiálit þegar þeir voru að lána bönkunum þar sem þeir höfðu gengið sérstaklega eftir því að fá álit íslenskra lögfræðinga á því hvar þeir stæðu í kröfuröðinni ef á reyndi. Þetta var allt saman útlistað. En svo kom hrunið og þá breytti Alþingi kröfuröðinni og auðvitað vildu menn láta reyna á það. En þetta stóðst vegna þess að þarna voru almannahagsmunir undir og nú er þetta bara orðið nýi veruleikinn. Þetta er bara orðið nýja evrópska regluverkið að ef banki fer svona illa þá fá innstæðurnar forgang. Þetta hefur þýðingu í samhengi við það mál sem liggur hér undir í umræðunni. En ég tel engu að síður mikilvægt að fara þá leið sem þar er boðuð þó að slíkar varnargirðingar hafi þegar verið byggðar inn í kerfin okkar. Við höfum meira að segja gengið svo langt að við felum fjármálafyrirtækjum upp að vissu marki að vera stanslaust með áætlun um það hvað eigi að gera, og vera í samskiptum við eftirlitsvaldið, ef í harðbakkann slær. Það er nánast hægt að segja að fjármálafyrirtæki eigi stanslaust að vera með uppfærða áætlun um sína útför ef á hana reynir.