Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 360, um framfærsluviðmið, frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, þskj. 630, um fjölgun starfsfólks og embættismanna, og 982, um viðbrögð við vanvirðandi framkomu af hálfu ráðherra eða ráðuneytisstjóra, og sálfræðiþjónustu fyrir starfsmenn ráðuneyta, báðar frá Helgu Völu Helgadóttur, á þskj. 484, um skerðingu réttinda almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar, frá Guðmundi Inga Kristinssyni, á þskj. 593, um breytingu á fjárhæðum örorkulífeyris, tekjutryggingar og heimilisuppbótar, frá Jóhanni Páli Jóhannssyni, á þskj. 609, um fylgdarlaus börn, frá Evu Sjöfn Helgadóttur, á þskj. 1134, um framlag ríkisins vegna NPA-samninga frá Halldóru Mogensen, á þskj. 1052 um lögbundið eftirlit og eftirfylgni með réttindum fatlaðra barna, frá Oddnýju G. Harðardóttur, og að lokum á þskj. 1151, um ráðningu starfsfólks með skerta starfsorku, frá Ásmundi Friðrikssyni.

Hæstv. forseti. Háskólinn í Reykjavík framkvæmdi rannsókn árið 2022 sem byggði á svörum 64.000 ungmenna sem höfðu svarað spurningum Rannsókna og greiningar frá árinu 2018–2022. Niðurstöður Háskólans í Reykjavík voru vægast sagt sláandi þar sem aukið þunglyndi og vanlíðan er viðvarandi hjá þessum ungmennahópi þrátt fyrir að áhrif faraldursins hafi farið dvínandi árið 2022. Þetta eru alls ekki góðar fréttir og vekja mann til umhugsunar hvort nóg sé gert til þess að grípa ungmennin okkar. Aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu gegnir lykilhlutverki og á tímum Covid varð rof í félagslegum tengslum, sem eru okkur öllum nauðsynleg. Þess vegna er mikilvægt að við tökum alvarlega á þessum niðurstöðum. Nú þegar búið er að afnema þær hömlur sem settar voru þegar faraldurinn gekk yfir virðist sem áfengisneysla ungmenna sé orðin sú sama og fyrir faraldurinn, en það sem einnig er áhyggjuefni er að ungmennin finna fyrir aukinni vanlíðan. Við því þarf að bregðast með öllum tiltækum ráðum. Nú vona ég að heilbrigðisráðherra, og í raun öll ríkisstjórnin, taki þessari könnun mjög alvarlega og líti fram á við og gefi okkur einhver fyrirheit um það hvað hægt er að gera til að koma til móts við þessa auknu vanlíðan ungmenna.

Virðulegi forseti. Öllum er það löngu ljóst að ríkið eitt nær ekki að sinna liðskiptaaðgerðum. Biðlistar lengjast sífellt og staðreyndin er að um 1.800 manns eru á biðlista eftir þeim aðgerðum. Allt of lengi hefur verið spyrnt við fótum við að leita til sérfræðilækna á einkareknum stofum eins og gert er í þeim löndum sem við berum okkur gjarnan saman við. Hver er nú niðurstaðan? Sjúkratryggingar Íslands óskuðu eftir tilboðum frá heilbrigðisfyrirtækjum á einkamarkaði. Með þeirri aðferðafræði sést glögglega gríðarlegur sparnaður fyrir ríkið. Samkvæmt reglugerð nr. 801/2022 fær Landspítalinn greiddar tæpar 2 milljónir fyrir hverja liðskiptaaðgerð á mjöðm, sem er 623.000 meira en einkareknu stofurnar fá fyrir þá aðgerð. Fyrir hverja liðskiptaaðgerð á hné fær Landspítalinn greiddar rúmar 2 milljónir sem er um 883.000 meira fyrir þá aðgerð en einkareknu stofurnar fá. Já, manni er bara brugðið við þessar tölur því að ég tel þessa aðferðafræði vera borðleggjandi eftir þetta. Þessar 1.800 liðskiptaaðgerðir á vegum Landspítalans kosta því um 3,7 milljarða, en með því að fá þjónustuna hjá einkafyrirtækjum kosta þær um 2,5 milljarða. Þarna standa út af 1,2 milljarðar í beinan sparnað. Hér sjáum við glöggt að hægt er að veita sömu þjónustu og tæma biðlista fyrir margfalt minni fjárhæðir. Um leið skapast svigrúm fyrir Landspítalann til að sinna betur öðrum aðgerðum og þjónustu sem honum ber að veita. Þessi vegferð bætir því heilsu okkar allra, styttir biðlistana og við förum betur með fjármuni ríkisins. Síðast en ekki síst nýtum við mun betur þjónustu lækna okkar sem hafa tileinkað stóran hluta starfsævi sinnar því að sérmennta sig til að geta veitt okkur hinum afbragðsþjónustu hér á landi. Við eigum að fagna hvoru tveggja, hvort sem læknar kjósa að reka sínar stofur sjálfir eða vinna innan Landspítalans. Þannig löðum við að okkur sérmenntað fagfólk til landsins sem sannarlega er skortur á, bæði innan heilbrigðiskerfisins og á öllum sviðum samfélagsins.

Herra forseti. Mig langar aðeins að ræða hlutverk okkar þingmanna þjóðkjörinna. Okkar meginhlutverk, er það ekki einmitt að skapa hér enn betra, réttlátara og kærleiksríkara nútímalegt samfélag þar sem allir njóta sannmælis og allir fá að njóta þeirra gæða sem okkur hafa hlotnast í okkar ríka landi? Ég velti því stundum fyrir mér hvort við séum nógu dugleg við að staldra við og ígrunda hvers lags fyrirmyndir við hér í þessum sal erum þeim sem fylgjast með störfum okkar í beinni útsendingu dag eftir dag og hvort við verjum nægilegan tíma til þess einmitt að staldra við og ígrunda störf okkar og hugarþel og það sem við setjum frá okkur og ræðum - grunnatriðin sem okkur er treyst fyrir. Við eigum að leiða hér samfélagið til betri vegar og ég hefði kosið að við stöldruðum oftar við og ræddum nákvæmlega það, því að eftir höfðinu dansa limirnir, bæði í hugarfarinu, starfsháttunum og hvernig við náum að höndla það sem okkur er falið að gera. Ég fyrir minn smekk tel að hér mætti einmitt koma á fót reglubundnum dagskrárlið sem væri um þetta, og þá kannski með því að gera einhvers konar hagræðingu á þeim tíma sem er varið í liði eins og störf þingsins þar sem við getum mælt úr stóli, við gætum sparað helminginn af tímanum sem við fáum hér, tvær mínútur. Mér finnst stemningin í þessum sal of oft vera einhvers konar saksóknarastemning, eins og maður sé staddur fyrir dómstólum og það eigi að reyna að ná í skúrkinn og refsa honum. Það er hlutverk dómstólanna, finnst mér,  Ég ætla að endingu að segja að sr. Friðrik Friðriksson var minn fasti heimilisgestur á æskuheimilinu og blasti við mér á Hlíðarenda í skólanum 

Virðulegi forseti. Ég vil hér vekja máls á byltingunni í lyfjavísindum sem nú á sér stað í heiminum með gena- og frumumeðferðum hvers konar. Í gær tók ég sem formaður velferðarnefndar þátt í pallborði á ráðstefnu á vegum heilbrigðisráðuneytis, Landspítala og Frumtaka um þau tækifæri og áskoranir sem felast í þessum meðferðum sem er vísað til upp á ensku, með leyfi forseta, sem ATMP. Sannarlega áhugavert viðfangsefni. Sérhæfð gena-, frumu- eða vefjameðferð á sjaldgæfum jafnt sem algengum sjúkdómum getur umbreytt lífi sjúklinga og kallar á alveg nýja hugsun í heilbrigðiskerfinu. Það þarf að endurhugsa verkferla og mat á ávinningi út frá siðferði, fræðum og fjármögnun. Áskoranir í ákvarðanatöku í þessum efnum eru ekki í fjarlægri framtíð. Þær eru að mæta okkur hér og nú. Það sem mér er efst í huga eftir ráðstefnuna er mikilvægi þess að íslenskt samfélag og íslenska heilbrigðiskerfið sé virkur þátttakandi í breytingunum. Í þessu verkefni álít ég að samvinna Norðurlandanna sé alger forsenda árangurs til að greina tækifærin, meta ávinninginn, forgangsraða, skipta sérhæfðum verkefnum og samræma verklag. Samvinna í 28 milljóna norrænu samfélagi ætti að geta náð utan um verkefnið, bæði faglega og fjárhagslega, á meðan árangurinn gæti hreinlega orðið tilraunakenndur ef við vinnum hvert í okkar horni. Við Íslendingar höfum allt að vinna en líka ýmsu að miðla inn í svona samstarf, eins og góðri þekkingu á erfðaefni íslensku þjóðarinnar. Ákvörðun um meðferðir af þessu tagi getur þurft að byggja á miklu breiðara heilsutæknilegu mati en hefðbundnar lyfjameðferðir. Meðferðin sjálf kallar oft á þverfaglegt samstarf. Ein meðferð gæti sparað umönnun einstaklings ævilangt.

Hæstv. forseti. Þessa vikuna fögnum við því að 40 ár eru liðin frá því að Samtök um kvennalista buðu fyrst fram til Alþingis á Íslandi. Til hamingju þingheimur. Það var önnur veröld sem blasti við okkur fyrir 40 árum, veröld gamla tímans, helmingaskiptatímans, feðraveldisins, fábreytni og karlanna. Fyrir hönd Kvennalistans settust á þing Guðrún Agnarsdóttir, Kristín Halldórsdóttir og Sigríður Dúna Kristmundsdóttir vorið 1983. Kvennalistinn var grasrótarhreyfing án formanns þar sem dreifstýring og verkaskipting sem aldrei áður hafði sést í íslenskri pólitík var sett á dagskrá. Málin höfðu heldur ekki verið sett á dagskrá. Það hafi aldrei í þessum sal verið talað um ofbeldið í íslensku samfélagi; kynferðisofbeldi, nauðganir, sifjaspell, heimilisofbeldi. Allt þetta setti Kvennalistinn á dagskrá. Kvenfrelsi snýst nefnilega um það að allar konur ráði líkama sínum og lífi. Það er forsenda þess að þær séu gerendur í lífi sínu. En Kvennalistinn setti líka margt annað á dagskrá, t.d. talaði um byggðakvóta þegar var verið að koma kvótakerfinu á laggirnar, talaði um fjölbreytta atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni, stóð gegn uppbyggingu stóriðju, talaði um umhverfismál í fyrsta sinn, fyrsta stjórnmálahreyfingin sem bað um að hér yrði stofnað umhverfisráðuneyti, sem síðar varð árið 1990. Þær settu framar öllu öðru kröfuna um að virða störf kvenna sem að mestu voru ólaunuð en líka launuð að verðleikum, að konur væru ekki til færri fiska metnar eins og þá var stundum sagt. Kristín Halldórsdóttir heitin, sem ég ber gæfu til að geta kallað vinkonu mína, sagði að þegar þær settust á þing þá hefði það verið eins og ganga í björg feðraveldisins. Sem betur fer hefur margt breyst og ég vil nýta þetta tækifæri til að þakka Samtökum um kvennalista fyrir ómetanlegt framlag til íslenskra stjórnmála.  
            

Virðulegur forseti. Ein af forsendum byggðar er atvinna. Því fjölbreyttara atvinnulíf, því meiri möguleika eiga einstaklingar á að finna störf við hæfi og jafnframt færa sig á milli starfa, allt eftir því hvað hentar hverjum og einum. Byggðaþróun og byggðastefna eru orð sem oft hafa verið notuð hér inni í þessum sal í gegnum árin og ætla ég ekki að efast um það eina mínútu að þeir sem þeim hafi beitt hafi viljað efla byggð og uppbyggingu alls Íslands. Í því felst jú byggðastefna. Þegar horft er í nýja skýrslu Byggðastofnunar um fjölda og dreifingu ríkisstarfa kemur margt athyglisvert í ljós sem mig langar að ræða hér í ræðunni. Ef skoðaður er fjöldi opinberra starfa og hvernig þau dreifast um landið kemur í ljós að í Reykjavíkurborg eru 16.477 opinber störf eða 62,1% opinberra starfa á landinu. Í Hafnarfirði eru störfin 725, 994 í Kópavogi, 469 í Garðabæ og 291 í Mosfellsbæ. Samtals eru á höfuðborgarsvæðinu 19.052 opinber störf. Samanborið við aðra landshluta eru 1.538 á Suðurlandi, 582 á Austurlandi, 860 á Vesturlandi, 1.327 á Reykjanesi, 2.168 á Norðurlandi eystra, 536 á Norðurlandi vestra og 480 á Vestfjörðum. Ég hef lengi talað fyrir flutningi opinberra starfa út á land og tel að eitt það mikilvægasta í byggðastefnunni sé að auka framboð á störfum um allt land. Til að bregðast við þessari þróun held ég að sé mjög mikilvægt að við horfum í auknum mæli til þess að auglýsa störf með staðsetningu og þá sérstaklega á þeim svæðum þar sem þróunin hefur verið neikvæð, bæði er kemur að íbúaþróun og fjölda opinberra starfa. Það skulum við gera undir formerkjum byggðastefnu og til að efla opinbera þjónustu á landsbyggðinni.

Virðulegi forseti. Það er öllum hollt að horfa yfir túngarðinn og velta fyrir sér hvernig nágranninn heldur á sínum málum. En það er enn betra að sækja nágrannann heim, hlusta og fræðast. Sá sem hér stendur átti þess kost ásamt atvinnuveganefnd Alþingis að sækja heim frændur okkar í Færeyjum og Noregi í síðustu viku. Ísland og Færeyjar og Noregur eiga margt sameiginlegt. Undirstaða góðra lífskjara er frumframleiðsla; sjávarútvegur og fiskeldi, landbúnaður og orkuvinnsla. Vissulega eru mismunandi áherslur á mikilvægi atvinnugreina milli landa en á þessum grunnstoðum byggist velferð þessara þjóða ásamt nýsköpun og skapandi greinar. En þegar kemur að því að móta starfsskilyrði, skilvirkni og umgjörð atvinnugreina getum við Íslendingar gert mun betur í þeim efnum. Tökum dæmi. Norðmenn ganga mun lengra en Íslendingar er kemur að því að heimila sínum landbúnaði samstarf og samvinnu og þegar spurt er: Hvers vegna gerið þið það? þá er svar Norðmanna á þessa leið: Við búum í stóru landi og við erum ekki nema 5,3 milljónir. Okkar landbúnaður getur ekki keppt við framleiðslu frá þjóðum, t.d. innan ESB. Hér á landi höfum við heimilað mjólkurframleiðslunni að taka sambærileg skref en kjötframleiðslan hefur enn sem komið er ekki fengið það sem til þarf, þ.e. heimild til samstarfs og samvinnu. Samt búum við í stóru landi og við erum ekki nema 360.000. Skilvirkni í stjórnkerfi er nokkuð sem þarf að taka til gagngerrar endurskoðunar. Í Noregi t.d. tekur ekki nema 26 vikur að fá niðurstöðu um það hvort menn geti farið í sjókvíaeldi eða ekki. 

Virðulegi forseti. Það er eitt af lykilverkefnum stjórnvalda að tryggja byggðajafnrétti og tryggja jöfn tækifæri fólks óháð búsetu. Það gerum við með uppbyggingu innviða samfélagsins sem öll eiga að hafa aðgang að óháð búsetu. Við tryggjum búsetuöryggi með góðum fjarskiptum og með öruggu aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Það er mikilvægt að efla byggðarlög með betri samgöngum innan þeirra en ekki síður á milli þeirra. Betri samgöngur eru einmitt á mörgum stöðum ein forsenda þess að íbúar aðliggjandi byggðarlaga sjái hag í frekari sameiningu og landfræðilegri stækkun sveitarfélaga þar sem samgöngur eru ekki enn öruggar og greiðar, að slíkar sameiningar takist vel og skili tilgangi sínum. Við sjáum í hendi okkar hverju Súðavíkurgöng myndu breyta fyrir það samfélag og mögulega sameiningu við Ísafjarðarbæ, að íbúar á Súðavík þyrftu ekki, með réttu eða röngu, að óttast það að börn þyrftu að ferðast daglega undir hættulega hlíðina því að tekin hefði verið ákvörðun um að loka skólanum. Aðstaða til frekari sameiningar sveitarfélaga við Breiðafjörð myndu gjörbreytast með tilkomu heilsársvegar um Skógarströnd og frekari samgöngubótum. Ekki er sjálfgefið að sameining Reykhólahrepps við önnur sveitarfélög við núverandi aðstæður skili fyrir það eitt beinum ávinningi fyrir verkefni sem þar þarf að sinna vegna legu sveitarfélagsins og samgangna. Annars staðar liggur sameining sveitarfélaga beint við eins og var með Helgafellssveit og Stykkishólm. Að þessu sögðu vil ég víkja að síðustu vendingum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Þar virðist nú, samkvæmt frumvarpsdrögum innviðaráðherra sem nú liggja í samráðsgátt, eiga að ganga frá fámennustu sveitarfélögum landsins með fjársvelti. Hlutverk jöfnunarsjóðs er ekki það að vera tæki til að þrýsta á um sameiningar sveitarfélaga eða hygla ákveðinni stærð þeirra og samsetningu heldur að vera jöfnunartæki sem endurspeglar þörf og samsetningu og tekjuskerðingar sem sjóðurinn hefur til áratuga verið ætlað að mæta. Að taka svo snarlega niður framlög til sumra þessara sveitarfélaga, eins og áform eru um, setur þau á vonarvöl. Framlög til Kaldrananeshrepps niður um 78,8%, 

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á mjög svo mikilvægri umræðu sem ég tel að við hér á þinginu verðum að taka, en það er hratt versnandi geðheilbrigði unga fólksins okkar og þá sérstaklega ungra stúlkna. Í sjónvarpi um síðustu helgi vakti Þorbjörg Helga Vigfúsdóttir, sérfræðingur í menntamálum, athygli á því hvað geðheilbrigði ungs fólks fer hrakandi og nefndi í því sambandi samhengið við samfélagsmiðla og áhrif þeirra á líðan ungs fólks. Hjá unga fólkinu okkar sjáum við merki um gríðarlega aukningu þunglyndis, aukinn kvíða, aukinn sjálfsskaða og fjölgun sjálfsvíga. Þetta eru staðreyndir og við því verður að bregðast. Börn á aldrinum 8–10 ára eru að meðaltali um fjóra til sex klukkutíma á dag á skjámiðlum. Unglingar eru níu klukkustundir á dag á skjámiðlum. Þetta eru sláandi tölur um notkun. Árið 2014 töldu 81% barna og unglinga andlega heilsu sína góða eða mjög góða. Á síðasta ári var þetta hlutfall komið undir 60%. Á síðasta ári sögðust 27% stúlkna í tíunda bekk vera ánægðar með líf sitt en nokkrum árum áður sögðust 40% stúlkna í tíunda bekk vera ánægðar með líf sitt. Á síðustu árum hefur lyfjanotkun barna og unglinga sömuleiðis verið í veldisvexti. Nú er svo komið að yfir 3.000 börn eru að taka róandi lyf og svefnlyf á hverjum tíma hér á landi. Rannsóknir sýna að þessi mikla skjánotkun og þá sérstaklega samfélagsmiðlanotkun hefur orðið marktæk áhrif á líðan fólks. Áhrif samfélagsmiðla á líðan fólks er orðið að alvarlegu samfélagsvandamáli. Ég vil að lokum gera orð Þorbjargar Helgu Vigfúsdóttur að mínum, er hún segir að hér vanti samfélagslegan sáttmála í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Að undanförnu hef ég komið upp undir þessum lið, um störf þingsins, og rætt um innviði og innviðauppbyggingu og mikilvægi innviða í okkar samfélagi. Nú kem ég sem fyrr og ræði það og ætla að ræða sérstaklega ákall Gullna hringborðsins. Gullna hringborðið eru sem sagt allir þeir ferðaþjónustuaðilar sem tengjast Gullna hringnum sem horfa fram á verulega mikla aukningu ferðamanna þar nú í sumar og bara yfir allt árið. Það verður örugglega metfjöldi gesta þar, bæði innlendra sem erlendra. Þarna fer fram mjög fjölbreytt ferðaþjónusta. Í ákallinu segja þau, undir liðnum um áskoranir til framtíðar, að flest verkefni í Gullna hringnum kalli á stöðuga vöktun og virkni og samstarf og samráð eru þar lykilatriði. Ég tel mikilvægt að við hlustum á þetta og bregðumst við. Liðirnir sem þau telja svo upp í ákallinu er að það þarf að gera aðgerðaáætlun strax um það hvernig takast eigi á við þennan mikla fjölda ferðamanna og aukningu. Vegakerfið og samgöngurnar heilt yfir þarf að aðlaga að þessu. Það þarf að tryggja öryggi allra þessara gesta. Landvarslan þarf að vera til staðar til að vernda okkar mikilvægu náttúru og viðkvæmu. Það þurfa að vera innviðir til að taka á móti fólkinu, hinir ýmsu innviðir, og það þarf að vera hægt að álagsstýra svæðinu og öllu sem þar er. Þau leggja til að það verði skipaður, eins og frægt er í dag, spretthópur til að takast á við málið og skora ég á okkur þingheim til að taka þessu ákalli og hjálpa þeim við að takast á við þessar áskoranir.

Herra forseti. Heimskt er heimaalið barn, segir gamall málsháttur, með leyfi forseta. Það er í eðli skapandi fólks að þurfa að hleypa heimdraganum og leita á nýjar lendur til að takast á við nýjar og gefandi áskoranir. Það hefur vart farið fram hjá nokkrum Íslendingi hversu öflug íslensk menning og listsköpun hefur orðið á síðustu árum og áratugum. EES-samningurinn, sem við undirrituðum árið 1994, hefur opnað fyrir íslenska listamenn áður lokuð hlið og rutt úr vegi ókleifa múra til menningarlegra landvinninga í Evrópu. Hin skapandi stétt listamanna hefur nýtt sér þau miklu tækifæri sem þá gáfust með ótrúlega gefandi hætti og uppskorið ríkulega. Gott orðspor íslenskrar listar og menningar hefur aukist gífurlega vegna þessa. Ófáir íslenskir listamenn hafa rennt styrkum stoðum undir starf sitt sem listamenn víða um Evrópu eftir að samningurinn tók gildi og þannig hefur atvinnugrundvöllur þeirra eflst til muna og ýmis tækifæri hafa gefist í samstarfi við önnur þau 26 Evrópulönd sem samningurinn nær til. EES-samkomulagið hefur brotið niður múra og gert Evrópu aðgengilega fyrir stórhuga listamenn því samningurinn felur í sér ótal tækifæri til listsköpunar fyrir frjóa Íslendinga. Samningurinn nær til náinna samstarfsverkefna á ýmsum sviðum, ekki síst menningar. Því er það með ólíkindum að menningar- og viðskiptaráðuneytið eigi ekki einn einasta starfsmann á skrifstofu okkar í Brussel eins og öll önnur ráðuneyti hafa þegar þar 

Virðulegi forseti. Ég er hingað komin rétt einn sprettinn til að ávarpa þann hrylling sem er að gerast í mínu sveitarfélagi, þ.e. áform um fiskeldi í Seyðisfirði. Hæstv. innviðaráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson, staðfesti á dögunum tillögu svæðisráðs Austfjarða að strandsvæðaskipulagi fyrir Austfirði. Það er með ólíkindum að hvorki stjórnvöld, sveitarfélög eða nokkur geti hlustað á 75% íbúanna sem hafna þessu. Það getur ekki staðist að þessu verði þrýst í gegn að kröfu erlendra fjárfesta. Hér koma þingmenn dag eftir dag og tala um örmagna þjóð, uppgefin ungmenni í menntaskólum og slæma stöðu geðheilbrigðismála. Staðan er sú að við erum öll að hlaupa á eftir einhverri arðsemiskröfu. Það þarf að keyra yfir lýðræði, það þarf að keyra yfir allt til þess bara að mæta þessari þörf. Ég biðla til þingmanna kjördæmisins, Norðausturkjördæmis, að standa í lappirnar gagnvart vilja íbúanna. Sameining Múlaþings byggði á því að hvert sveitarfélag fengi að halda sínum séreinkennum. Á Seyðisfirði hefur árum og áratugum saman verið unnið að uppbyggingu menningar, lista, náttúruverndar og svo mörgu öðru. Það er talað um fjölbreytt atvinnulíf; í Seyðisfirði er fiskvinnsla, þar er landbúnaður og engin eftirspurn eftir fiskeldi nema frá erlendum fjárfestum. 

Herra forseti. Það er víst þannig að merkin dæma verkin og þegar kemur að loftslagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar þá eru verkin ófullnægjandi. Aðgerðirnar, markmiðin, allt sem þessi stjórn stendur fyrir í loftslagsmálum dugir ekki til að ná þeim árangri sem við verðum að ná. Þetta birtist síðastliðið haust þegar bráðabirgðatölur Umhverfisstofnunar sýndu að losun gróðurhúsalofttegunda jókst um 3% á milli áranna 2020 og 2021 - jókst, forseti. Á sama tíma og hún á að vera að dragast saman ár frá ári þá jókst hún um 3% vegna aðgerðaleysis ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Svo fengum við fyrir nokkrum vikum fréttir um að heimilisúrgangur hefði á sama árabili aukist um 9% en hann, alveg eins og gróðurhúsalofttegundirnar, á að vera að minnka ár frá ári. Aftur er aðgerðaleysi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur um að kenna. Og hvað kemur síðan í ljós þegar Samtök iðnaðarins leggjast yfir tölurnar? Við höfum séð það í fréttunum síðustu daga. Það stefnir í metár í innflutningi á jarðefnaeldsneyti. Þegar ríkisstjórnin er í fimm ár búin að vera að monta sig af því að vera metnaðarfyllst í heimi í loftslagsmálum þá er þetta ár, 2023, að verða metár í því að flytja inn mengandi eldsneyti. Aðgerðaleysi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur enn og aftur. Ísland færist fjær þeim markmiðum sem við þurfum að setja okkur. Ísland er í þveröfugri þróun miðað við það sem nauðsynlegt er. Ríkisstjórnin verður að hætta, ekki aðgerðaleysinu heldur þeirri þvermóðsku 

Herra forseti. Vinstri grænir halda flokksþing næstu helgi á Akureyri og finnst mér því tilvalið að nesta vini mína sem halda til þingsins þannig að þeir geti notað tækifærið og komið að einhverju leyti viti fyrir ráðherra flokksins en það var að heyra hér á hv. þm. Jódísi Skúladóttur að það væri greinilega mikil undirliggjandi gremja í garð þeirrar stjórnarstefnu sem er rekin. 

Virðulegur forseti. Við búum nú við hæstu vexti frá hruni og allt útlit er fyrir að þeir verði hækkaðir aftur í næstu viku þar sem síðustu verðbólgumælingar sýndu að verðbólga er enn að aukast. Á sama tíma horfumst við í augu við sögulegan hallarekstur og skuldasöfnun ríkisins. Það eitt og sér eykur verðbólgu og viðheldur henni. Síðan hlýtur maður að spyrja sig hvers vegna gengi krónunnar hafi fallið á tímabilinu frá því að Seðlabankinn byrjaði að hækka vexti. Ætti ekki að vera eitthvert samhengi þar á milli? Er ekki eitthvað sem vantar í þessa breytu? Það að við séum með margfalda vexti á við samanburðarlönd ætti í raun að auka áhuga þeirra sem þurfa að ávaxta sína fjármuni til að fjárfesta í íslensku vaxtaumhverfi. Fjárfestar starfa núorðið á stórum markaði um allan heim og leita sífellt leiða til að koma fjármunum í vinnu. Þá er auðvitað horft til þess hvar bestu ávöxtun er að fá. Maður skyldi því ætla að áhugi erlendra fjárfesta á Íslandi myndi aukast. Ef slíkur áhugi væri fyrir hendi og erlendir aðilar kæmu inn með fjárfestingar í íslenska vaxtaumhverfið þá kæmi það í veg fyrir að krónan félli. Það ætti í raun að styrkja hana. En þetta hefur allt saman brugðist. Erlendir fjárfestar virðast ekki hafa neinn áhuga á íslenskri fjárfestingu og það er vel hægt að skilja það. Þeir eru brenndir eftir íslenska efnahagshrunið og þá útreið sem þeir fengu í framhaldinu. Niðurstaðan er því sú að erlendir fjárfestar hafa ekki lengur trú á fjárfestingu í íslensku krónunni og íslensku vaxtaumhverfi. Eftir situr íslensk þjóð með hækkandi vexti og fallandi gengi krónunnar.

Herra forseti. Við erum hér komin í 3. umr. um þetta frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra og höfum fengið nýtt nefndarálit frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem mig langar aðeins að fara í saumana á, en þar er í raun ekki um að ræða neinar breytingar heldur áréttingu á lögfestum reglum og almennri umfjöllun sem segja má að hafi í raun enga raunverulega þýðingu aðra en að hvítþvo þá þingmenn Vinstri grænna og Framsóknar sem talað hafa fyrir mannúðlegri stefnu í málefnum fólks á flótta. Hvers vegna segi ég það? Jú, vegna þess að það eru nokkrar breytingartillögur þarna, eða sem er stillt upp sem breytingartillögum, skulum við segja. Það er fjallað um það í nefndaráliti að líta eigi til fyrsta griðlands án þess þó að gerðar séu neinar breytingar á ákvæðinu. Það er vísað til ábendinga Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna sem kom fyrir nefndina og sendi umsögn og meiri hlutinn tekur undir ábendingarnar án þess þó að gera breytingar í samræmi við þær. Þess í stað er vísað til minnisblaðs hæstv. dómsmálaráðherra og greinargerðar með frumvarpinu þar sem fram komu skýringar sem eru beinlínis í andstöðu við þau atriði sem Flóttamannastofnunin gerði athugasemdir við. Fyrir það fyrsta þá er ekki enn þá gerð krafa um að viðtökuríkið sé aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Það er ekki gerð krafa um að umsækjandi hafi gilt dvalarleyfi í viðtökuríki eða það lykilatriði að viðtökuríki hafi samþykkt að taka við umsækjanda. Það er algjört lykilatriði, og ég hef talað um það bæði við 1. umr. og 2. umr., að þetta skilyrði sé uppfyllt og er það í raun forsenda fyrir því að ákvæðinu verði beitt á skilvirkan hátt. En engar breytingar eru lagðar til af meiri hluta í þessa átt. Mig langar að fara aðeins yfir umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, með leyfi forseta. Þar segir: „Þó svo að tillagan skilgreini ekki þær forsendur sem liggja til grundvallar skilgreiningunni „fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt“ hefur Flóttamannastofnunin staðfastlega haldið því til haga að til þess að nota megi hugtakið „fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt“ þurfi að meta á einstaklingsgrundvelli hvort flóttamaðurinn muni a. fá aftur aðgang inn í „fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt“; b. fá rétt til löglegrar dvalar; og c. njóta meðhöndlunarstaðla sem eru í samræmi við flóttamannasamninginn frá 1951 …“ Aðeins er hægt að vísa umsókn frá án efnislegrar meðferðar og senda umsækjandann aftur til fyrsta lands þar sem alþjóðleg vernd er veitt þegar búið er að uppfylla þessi skilyrði í tilfelli hvers einstaklings. Ekkert af þessu er tekið inn í frumvarpið. Ég ætla að leyfa mér að halda áfram að lesa hér upp úr umsögn Flóttamannastofnunar, sem er auðvitað sú alþjóðastofnun sem þekkir best til málaflokksins, miklu betur en við öll, örugglega miklu betur en við öll til samans. Þar er verið að fjalla um svokallað öruggt þriðja ríki, en eftirfarandi kemur fram, með leyfi forseta: „Áður en brottflutningum kemur er mikilvægt að meta í hverju tilfelli fyrir sig hvort hið þriðja ríki muni, í samræmi við viðeigandi staðla alþjóðalaga: a. hleypa manneskjunni (aftur) inn í landið,“ - en það er ekkert um það í þessu frumvarpi, ekki neitt - „b. veita manneskjunni sanngjarna og skilvirka málsmeðferð til að ákvarða réttarstöðu hennar“ - eða hans - „sem flóttamanns og aðgang að öðru sem tilheyrir alþjóðlegri vernd,“ - ekkert um þetta - „c. leyfa manneskjunni að vera í landinu á meðan verið er að ákvarða réttarstöðu hennar,“ - ekkert um þetta - „d. leyfa manneskjunni að njóta meðhöndlunarstaðla sem eru í samræmi við flóttamannasamninginn frá 1951 …“ - ekkert, ekkert um þetta - „e. muni viðurkenna réttarstöðu manneskjunnar sem flóttamanns, ef metið er að hún sé flóttamaður, og veita henni leyfi til löglegrar dvalar …“ Mögulega um þetta, af því að það eina sem stendur af skilyrðunum er að umsækjandi geti sótt um. Það geta allir á jörðinni sótt um hér á Íslandi en það er auðvitað bara pínulítið brot sem fær hér vernd, þannig að það að geta mögulega sótt um hefur enga þýðingu í þessu máli. Í nefndaráliti meiri hlutans er talað aðeins um fjölskyldusameiningu. Þar er fjallað um breytingar á ákvæðum um fjölskyldusameiningu og þar er að finna hina ótrúlegu setningu, með leyfi forseta: „Með 13. gr. frumvarpsins er því ekki verið að draga úr möguleikum nánustu aðstandenda á fjölskyldusameiningu heldur er verið að afmarka hverjir geta fengið alþjóðlega vernd á þeim grundvelli að tengjast aðila sem hlotið hefur slíka vernd.“ Hvað þýðir þetta? Hér er meiri hlutinn að halda því fram að það sé ekki verið að draga úr möguleikum nánustu aðstandenda heldur afmarka hverjir geti fengið alþjóðlega vernd. Að afmarka rétt þýðir auðvitað ekkert annað en að takmarka rétt. Það eru engar breytingar boðaðar á ákvæðinu þrátt fyrir skýr tilmæli frá Flóttamannastofnuninni um mikilvægi þess að viðhalda réttindum endurbúsettra flóttamanna til fjölskyldusameiningar. Þá skulum við tala aðeins um mat á hagsmunum barna. Í nefndaráliti meiri hlutans er fjallað sérstaklega um mat á hagsmunum barna og lögð til breytingartillaga sem að mati meiri hlutans á að auka rétt barna þar sem nú verði skylt að framkvæma sérstakt hagsmunamat þar sem hagsmunir barna séu hafðir að leiðarljósi og á að bæta því við mat á hagsmunum barna. Rétt er að taka fram hér fyrir þingheimi að í 5. mgr. 37. gr. núgildandi laga um útlendinga er kveðið á um nákvæmlega sömu skyldu, nákvæmlega. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Við mat […] - samkvæmt 1. og 2. mgr. í málum sem varða börn fylgdarlaus sem og önnur - skal Útlendingastofnun líta til möguleika barns á fjölskyldusameiningu, öryggis þess, velferðar og félagslegs þroska auk þess sem taka skal tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Við ákvörðun í máli er varðar hagsmuni barns skal Útlendingastofnun taka skriflega afstöðu til framangreindra atriða samkvæmt grein þessari.“ Í gær vorum við í stjórnarandstöðunni spurð hvort við gleddumst ekki yfir því að það ætti að framkvæma nýtt mat á hagsmunum barna. Þetta er ekki nýtt, þetta er ekki breyting, þetta er í lögunum og þetta hefur verið skylda stjórnvalda árum saman. Stjórnvöld hafa um margra ára skeið framkvæmt sérstakt mat á hagsmunum barna. Stjórnvöldum er skylt að hafa hagsmuni barna að leiðarljósi, þeim hefur verið það skylt árum saman. Í nefndarálitinu er réttilega bent á að í 3. mgr. 25. gr. laga um útlendinga segi að hagsmunir barns skuli hafðir að leiðarljósi í málum um alþjóðlega vernd og breytingin felur þess vegna ekki neitt í sér, enda er kveðið á um nákvæmlega þetta í núgildandi lögum. Það eru engar efnislegar breytingar er varða réttindi barna. Það er ekki um að ræða áréttingu á því að hagsmunir barna skuli vega þyngra. Það er ekki verið að gera auknar kröfur til þess að börn eigi meiri rétt, ekki neitt. Það er ekkert, það engin breyting. Það er ekki verið að auka með neinum hætti réttindi barna. Það er heldur ekki kveðið á um að gera skuli minni kröfur til barna varðandi skoðun þeirra á aðstæðum. Nei, það er bara ekki verið að gera neitt. Þegar öllu er á botninn hvolft er það sem hér er undir ekki börn á flótta og réttindi þeirra heldur einmitt það að þingmenn Vinstri grænna og Framsóknar þurfa að halda andlitinu. Gagnvart hverju? Jú, gagnvart því að hafa skreytt sig með barnamálaráðherra undanfarin ár og geta þannig krosslagt fingur fyrir aftan bak og fullvissað grasrót sína um að þeir hafi barist fyrir og fengið í gegn aukin réttindi fyrir börn á flótta. Að nota börn á flótta sem sýndarskiptimynt í því skyni að halda saman handónýtu ríkisstjórnarsamstarfi er svo lágt lagst að mér er eiginlega orða vant. Tökum annað dæmi. Meiri hlutinn gerir aðra minni háttar breytingu sem hann ætlar að telja almenningi trú um að muni bæta réttindi barna á flótta. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur fram að meiri hlutinn telji rétt að tilgreina jafnframt að við mat Útlendingastofnunar á aðstæðum umsækjanda sé heimilt að horfa til ungs aldurs einstaklings sem náð hefur 18 ára aldri en hefur sannarlega verið fylgdarlaust barn við komuna til landsins. Herra forseti. Rétt er að taka fram að sambærilegt ákvæði hefur verið í reglugerðum útlendinga frá árinu 2017. Lengi vel taldi kærunefndin sig bundna af þessu ákvæði en síðastliðið haust taldi nefndin að ákvæðið sem væri orðað á nákvæmlega sama hátt og meiri hluti nefndarinnar segist núna vera að bjarga börnum á, ekki fela í sér neina skyldu heldur eingöngu heimild. Og nú á að lögfesta þessa heimild - enga skyldu. Í ljósi þeirrar niðurstöðu kærunefndar hefði meiri hlutanum verið í lófa lagið að taka fram í breytingarákvæðinu að við mat Útlendingastofnunar væri stofnuninni núna skylt að horfa til ungs aldurs einstaklings sem náð hefur 18 ára aldri en hefur sannanlega verið fylgdarlaust barn við komuna til landsins. Meiri hlutinn gerir ekkert með þetta, ekki neitt. Það var um þetta rætt í nefndinni. Ekki neitt. Þannig er meiri hlutinn. Í stað þess að leggja til breytingar sem auka réttindi barna á flótta eða tryggja rétt barna á flótta þá ákveða þau að beina því til ráðherranefndar um málefni innflytjenda að gera kannski eitthvað einhvern tímann og vísa í skýrslu sem hafi komið út 2020. Og meiri hlutinn, löggjafinn sjálfur, segist taka undir sjónarmið sem komu fram í skýrslunni um að gera ekki neitt, til að tryggja réttindi þessara barna. Þess vegna legg ég fram breytingartillögu þar sem stjórnvöldum verður gert skylt að horfa til ungs aldurs umsækjanda þegar viðkomandi kom til landsins. Fylgdarlaust barn á flótta er fylgdarlaust barn á flótta þó að það sé orðið tveimur vikum eldra. Þannig er það bara. Ég hvet allan þingheim til að horfa til þess. 18 ára barn og tveggja vikna er áfram einstaklingur í afar viðkvæmri stöðu þegar henda á viðkomandi á götuna einhvers staðar úti í Evrópu. Þessar breytingar sem hér eru lagðar til af hálfu meiri hlutans eru því marki brenndar að þeim er ekki ætlað að breyta neinu efnislega í málinu. Þeim er einungis ætlað að bjarga andliti þeirra þingmanna Vinstri grænna og Framsóknar sem hafa talað fyrir mannúðlegri stefnu í málefnum flóttafólks en gera það svo ekki í verki. Það sem hefur gerst hér er að löggjafarvaldið hefur tapað fyrir framkvæmdarvaldinu, eða við skulum segja: tapað fyrir lífslokameðferð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Fyrir allsherjar- og menntamálanefnd kom fjöldi umsagnaraðila og voru nánast allar umsagnir, utan þeirra sem koma frá stjórnvöldum sjálfum, svo neikvæðar að okkur brá og í sumum þeirra er jafnvel að finna tillögur að því hvernig megi gera frumvarpið ögn skárra. Í stað þess að nefndin hlusti og fari eftir þeim tillögum sem lagðar eru til, t.d. af Rauða krossinum, Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og fjölda öðrum umsagnaraðilum sem vilja bara gera gagn, þá eru lagðar hér fram merkingarlausar tillögur sem tala má í kringum og láta líta út fyrir að skipti einhverju máli. Við getum talað um breytingar á heilbrigðisþjónustu, sem hv. þm. Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs hélt að væri stórkostleg breyting á þessu frumvarpi en er það auðvitað ekki. Það var talað um að bráðaþjónustan myndi aldrei falla niður, það er nauðsynleg þjónusta sem fellur niður, enda er það svo matskennt. Bráðaþjónusta er þegar þú kemur inn í sjúkrabíl. Herra forseti. Það virðist sem meiri hlutinn hér sé staddur í einhverju leikriti, nokkuð fyrirsjáanlegu þó, þar sem reynt var að láta líta út fyrir að væri skrifað af einhverjum öðrum en raunin er. Þannig reyndu fulltrúar Vinstri grænna að lita 2. umr. um þetta mikilvæga mál fegurri litum en raunin er með því að krefjast þess að málið kæmi til umræðu milli 2. og 3. umr. og þá yrðu gerðar breytingar á málinu. Tilkynnti forsætisráðherra jafnvel í fjölmiðlum að svo yrði. Þetta er blekking, virðulegur forseti, enda var það svo að á sama tíma og gestir mættu fyrir nefndina var meiri hluti nefndarinnar búinn að láta skrifa upp nýtt nefndarálit með breytingartillögum sem engu skipta, eins og ég hef farið yfir. Þau nenntu ekki einu sinni að hlusta á gestina, enda hefði það ekkert að segja fyrir innihald nefndarálits meiri hlutans. Svona vinna stjórnarliðar, því miður; þingmenn Sjálfstæðisflokks, Framsóknar og Vinstri grænna. Þetta eru leiktjöld án lita, leikrit án innihalds og leikarar sem bíða bara eftir aðstoð hvíslara á sviðsvæng þegar þau muna ekki lengur hvaða innihaldslausu samtöl þau eiga að viðhafa hér í þingsal.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirferðina. Kannski er ágætt að hann búi að reynslunni úr leikhúsinu af því að allt í kringum þetta mál af hálfu stjórnarmeirihlutans er einhvers konar leiksýning, leiktjöld, uppsetning á einhverju plati. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir það hvernig breytingartillögur meiri hlutans gera ekkert annað en að færa í orð hluti sem nú þegar eru í lögum þannig að það er engin efnisleg breyting í þessum tillögum að heitið getur. Þetta er allt saman „skuespil“ til að þjóna einhverjum tilgangi í flokksmaskínu þeirra sem enn þá, alla vega í orði kveðnu, vilja segjast standa með mannúðinni. Mig langar að spyrja út í kafla í nefndaráliti meiri hlutans varðandi stöðu hinsegin kvótaflóttafólks og möguleika þess til fjölskyldusameiningar, sem í frumvarpstextanum segir að verði skrúfað fyrir, en meiri hlutinn vill bara benda á að íslensk stjórnvöld hafi lagt áherslu á að taka á móti hinsegin kvótaflóttafólki 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Leikhúsið er þannig að það er býsna oft ansi opinberandi. Ég skal þá vera fíflið, því að allir sem þekkja eitthvað til leiklistarsögu vita að fíflið er sá sem sagði sannleikann, fíflið er sá sem opinberaði hráskinnaleikinn. Og það er það sem ég vil gera í dag; ég vil benda á að við erum hér stödd í einhverjum allsherjarblekkingaleik. Varðandi hinsegin fólk þá er ótrúlegt að við erum hér að tala um fólk á flótta og stjórnarliðar fara að skreyta sig með einhverju sem varðar kvótaflóttafólk. Þetta er allt annar málaflokkur, þau fá allt annars konar málsmeðferð, það er ekki sama þjónusta, það er bara allt annað. Þetta á ekki við um þau. Þau eru ekkert inni í þessum lagabálki sem við erum hér að fjalla um. 

Herra forseti. Mér finnst það einmitt svo undarlegt hvernig meiri hlutinn grautar saman þessum tveimur ólíkum hópum fólks á flótta í þessum tveimur setningum í nefndarálitinu. Hérna segir, með leyfi: „Meiri hlutinn bendir á að íslensk stjórnvöld hafa lagt áherslu á að taka á móti hinsegin kvótaflóttafólki undanfarin ár.“ Þetta er nefnilega alveg rétt. Þetta er góð ákvörðun sem hefur verið tekin af hálfu íslenskra stjórnvalda, að taka til okkar fólk sem sökum hinseiginleika á ofsóknir á hættu í heimalandinu. En vandinn við þetta frumvarp er einmitt að 15. gr. þess segir sérstaklega að undanþága a-liðar 7. mgr. 70. gr. laganna varðandi fjölskyldusameiningu eigi ekki við um kvótaflóttafólk, eigi ekki við um þetta hinsegin kvótaflóttafólk sem þau eru að monta sig af hérna. Viðbrögðin við því voru að Samtökin '78 sögðu: Hey, ríkisstjórn. Þið ætlið að vera vond við þetta hinsegin fólk sem þið eruð að bjóða til landsins. Þá segja þau bara: Já, sko, við erum rosalega dugleg við að bjóða hinsegin fólki til landsins. 

Forseti. Já, einn angi af þessu er líka sá ómöguleiki sem er til staðar að sanna hjúskap eða samband. Það eru nú ekki öll ríki heimsins sem viðurkenna hjúskap hinsegin fólks, hreint ekki, og í fjölmörgum ríkjum heimsins er það dauðadómur að vera hinsegin. Hvernig ætlar þú þá að fara að því þegar þú hefur enga pappíra, að sanna það fyrir íslenskum stjórnvöldum að um sé að ræða maka? Þetta er auðvitað alger ómöguleiki þarna, fyrir utan að það er verið að taka af þeim hópi sem kemur hingað sem kvótaflóttamenn. Auðvitað má hrósa stjórnvöldum síðustu ára og áratuga fyrir eitthvað í einhverju, en við erum hér að fjalla um þetta frumvarp. Þá skulum við líka tala um það sem verið er að gera hér í þessu frumvarpi en ekki skreyta sig með einhverjum fjöðrum fyrri ára.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og jafnframt samstarfið í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég veit að hv. þingmaður er leikkona í grunninn og hún kom fram með ágætissýningu á því hvað við værum nú ómöguleg og vond í meiri hlutanum. Þó að Framsókn og VG væru kannski að tala fyrir mannúðlegri stefnu þá er greinilegt að sú sem hér stendur hlýtur að vera mjög ómannúðleg í öllu sem hún hefur fram að færa miðað við það sem fram kemur í þessari ræðu. En hv. þingmaður er ekki bara leikkona heldur líka lögfræðingur. Mér fannst hv. þingmaður tala niður það nefndarálit sem hér er og tala eins og það skipti engu máli hvað standi í nefndaráliti, að það hafi ekki líka lögfræðilegt gildi þegar verið er að hnykkja á því hvað ákvæðin þýða raunverulega. Hv. þingmaður hefur líka mikið talað um fyrsta griðland og þess vegna fannst mér, virðulegur forseti, og okkur í meiri hlutanum mjög mikilvægt að hnykkja sérstaklega á því. Ég vil beina því til hv. þingmanns að lesa einmitt það sem stendur í nefndarálitinu 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og biðst velvirðingar á að hafa sleppt því að nefna Sjálfstæðisflokkinn af því að Sjálfstæðisflokkurinn hefur kannski ekki verið eða skreyta sig með mannúð í sinni stefnu að undanförnu og alls ekki hæstv. dómsmálaráðherra. Það var nú kannski þess vegna sem ég undanskildi Sjálfstæðisflokkinn frá þessum blekkingaleik sem hér er að eiga sér stað. Vissulega skipta orð máli og vissulega skiptir máli hvað stendur í greinargerð, en lagatextinn skiptir enn meira máli. Þegar verið er að tala um að fella ekki niður bráðaheilbrigðisþjónustu þá er það ekki að það sé ekki verið að fella niður nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Það er rangt. Þegar hæstv. ráðherra Guðmundur Ingi Guðbrandsson kemur hérna og segir að það falli engin þjónusta niður á meðan í lagatextanum stendur að það falli niður þjónusta, hvaða skilaboð erum við þá að senda út? Hvort tveggja eru orð. Hér stóð hv. þm. Birgir Þórarinsson 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, þetta eru allt lögskýringargögn á endanum og við mátum það alla vega svo að það væri mikil þörf á því einmitt að skýra nákvæmlega hvað felst í þessu frumvarpi í nefndarálitinu vegna þess að hér voru haldnar hundrað og eitthvað ræður og í mörgum þeirra var máluð upp einhver mynd sem á ekki við rök að styðjast í þessu frumvarpi. En af því að hv. þingmaður kom aftur inn á þjónustuskerðingu, og ég held að það sé líka mikilvægt að ræða hana, þá er alveg ljóst varðandi þessa þjónustuskerðingu eftir 30 daga að hafi fólk fengið synjun þá fellur þjónustan niður. Hv. þingmanni er líka ljóst að reyndar eru undanþáguákvæðin þar mikil og hæstv. velferðarráðherra hefur svarað því til að auðvitað taki neyðarréttur útlendinga við. Við höfum fundað sérstaklega um það í nefndinni með ráðuneytinu og farið yfir það hvað felst í þeim neyðarrétti. En mig langar að spyrja: Hvernig myndi hv. þingmaður og flokkur hans vilja sjá þessu háttað? Nú er það þannig í öllum löndum í kringum okkur, og ég hef ekki tekið eftir því að systurflokkar Samfylkingarinnar á Norðurlöndum séu eitthvað óþolinmóðir varðandi það, en þar eru sem sagt endursendingarbúðir. Við erum ekki með svokallaðar endursendingarbúðir. Myndi hv. þingmaður frekar vilja sjá okkur setja ákvæði um slíkt upp en að bregðast við með þeim hætti sem hér er gert?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni öðru sinni fyrir andsvarið. Nú er það svo að löggjöfin á Norðurlöndunum er ekki öll eins. Framkvæmdin í Danmörku, Noregi og Svíþjóð er ekki eins milli landanna og er heldur ekki eins og á Íslandi eða annars staðar á Norðurlöndunum. Þetta veit hv. þingmaður enda fórum við og heimsóttum tvö af þessum ríkjum og höfum fengið upplýsingar frá öðrum ríkjum, þannig að það er erfitt að segja hvaða línu við eigum að fylgja þar. Ég var þó hlynntari því sem verið var að gera í Noregi en í Danmörku. Talandi um systurflokka þá hefur Samfylkingin, fulltrúar hennar og forsvarsmenn Samfylkingarinnar, auðvitað mótmælt stefnu danskra jafnaðarmanna, danskra sósíaldemókrata, árum saman, enda fóru þau verulega af leið. Það er álit margra sem eru sósíaldemókratar í Skandinavíu að Danirnir hafi farið af leið, enda var okkur mörgum mjög brugðið þegar við fórum og heimsóttum danska þingið í ferðalagi nefndarinnar. Þannig er það bara.

En hvað með endursendingarbúðir?

Með endursendingarbúðir? Það er ekkert verið að ræða það hér.  
            

Virðulegur forseti. Það er stuttur tími til andsvara um það sem verið er að ræða, ein mínúta. Mig langar, af því að hv. þingmaður skrifar undir nefndarálit, að nefna eina grein þar sem segir, með leyfi forseta: „Þau vinnubrögð meiri hlutans að afgreiða málið úr nefndinni áður en upplýsingar, sem nefndin öll samþykkti að óska eftir vegna málsins, lágu fyrir, ýta undir áhyggjur 1. minni hluta af því að gestakomur og öflun umsagna um málið hafi af hálfu meiri hlutans einungis verið til málamynda.“ Ég er feginn því að ég hélt ekki niðri í mér andanum á milli 2. og 3. umr. af því að ég trúði því svo sem ekki að gerðar yrðu grundvallarbreytingar. En það virðist vera sem svo að það hafi ekkert verið gert á milli 2. og 3. umr. Við sem sátum hérna bárum þó þá von í brjósti að eitthvað yrði gert. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það var þannig að það voru haldnir tveir fundir. Áður en seinni fundurinn var haldinn, þar sem komu gestir frá Rauða krossinum til þess einmitt að tala um fólk í umborinni dvöl, eins og það er kallað, það fólk sem er ekki hægt að senda í burtu, og hins vegar fulltrúar frá frjálsri grasrótarhreyfingu, var meiri hlutinn búinn að skrifa sitt nefndarálit og það lá fyrir að málið yrði tekið út. Það skipti engu máli hvað kom fram í máli Rauða krossins varðandi þennan hóp fólks eða hvað kom fram í máli þessarar grasrótarhreyfingar. Það hafði engin áhrif því að meiri hlutinn var búinn að taka ákvörðun um hvað þau ætluðu að gera. Það sem kannski svíður varðandi nefndarálit meiri hlutans er einmitt umfjöllun 

Virðulegur forseti. Takk fyrir þetta svar. Ég er svolítið upptekinn af því sem heitir fyrsta griðland, sem mér finnst vera merkilegt. Dyflinnarreglugerðin hefur virkað eins og það sé heimilt að fara eftir henni, en þarna er eins og það sé bara orðið undantekningarlaust að fólk sé sent úr landinu ef við getum notað þessa Dyflinnarreglugerð. Hér er verið að ræða flóttamannasamninginn og að það sé nauðsynlegt að fara eftir honum. Það sé ekki endilega nauðsynlegt að ríkin séu hluti af þessum flóttamannasamningi en við ætlum þó að fylgja því eftir og sjá til þess að ríkið framfylgi þessum flóttamannasamningi áður en við sendum fólk þangað. Svo fannst mér ég einhvern veginn getað heyrt það að við ætlum hreinlega senda fólk bara eitthvert, ef okkur finnst í lagi að senda fólk eitthvert: Hann er svona á litinn, þá sendum við hann bara þangað, eða hann er svona í laginu, þá sendum við hann bara þangað. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvar. Þetta er hárrétt ályktun. Það er nefnilega þannig að það hvílir engin skylda á ríkinu, sem er þarna meint móttökuríki, að taka á móti viðkomandi. Ísland er ekki með neina samninga við viðkomandi. Það er munurinn á þessu og Dyflinnarreglugerðinni að þar eru aðildarríki sem eru búin að koma sér saman um ákveðið leikskipulag: Ef einstaklingur kemur til þessa ríkis og finnst þar, þ.e. fingraför hans eða umsókn, þá má senda einstaklingurinn sem sótti um þar til baka til þess ríkis. Þetta eru aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar. Hér er verið að búa til séríslenska útgáfu af einhverri alheims Dyflinnarreglugerð sem engin ríki eru aðilar að, nema Ísland sem bjó þetta til í sínu dómsmálaráðuneyti, og við höldum að það verði eitthvert ríki úti í heimi, segjum bara Kanada, Bandaríkin eða Mexíkó, sem muni bara taka við einhverjum. 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir ágæta og snjalla ræðu þar sem mikið var verið inni í leikhúsunum og allt gott um það að segja. En mig langar aðeins að fara í raunveruleikann. Við horfum fram á gríðarlegan kostnaðarauka í þessum málaflokki. Síðast í gær komu fréttir í fjárlaganefnd af upphæð sem kom mér algerlega í opna skjöldu. Húsnæði er uppurið. Álag á önnur kerfi, jafnvel skólakerfið, heilbrigðisþjónustuna, er þannig að við erum komin á gult ljós í þessum málaflokki. Við erum komin á þann stað að við þurfum að fara að hugsa um að forgangsraða og skoða þessar reglur upp á nýtt þannig að við getum þá tekið sómasamlega við þeim sem koma hingað. Ég vil endurtaka spurningu hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur: Hver er sýn Samfylkingarinnar á þetta? Það er auðvitað gott að geta gert allt fyrir alla, en maður eyðir ekki sömu krónunni oftar en einu sinni. Þetta er auðvitað ekki góð staða, en það er bara komið að því að við þurfum að fara að horfa á raunveruleikann og komast út úr leikhúsunum í þessum málaflokki.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, við erum í raunveruleikanum. Það er blákaldur raunveruleiki fólks að vera á flótta og það er raunveruleiki sem það er að takast á við á hverjum degi árum saman, stundum áratugum saman, að eiga sér hvergi skjól. Það er blákaldur raunveruleiki. Það er hreint ekkert leikhús. Við getum einfaldað kerfið með því t.d. að auðvelda fólki sem hér er í umsóknarferli að fá bráðabirgðaatvinnuleyfi. Þannig var það einu sinni. Það vantar hér vinnandi hendur. Einu sinni var það þannig að ef þú gast fengið vinnu, þá fékkstu bráðabirgðaatvinnuleyfi og þar með varstu kominn af framfærslu hins opinbera. Það gerðist sjálfkrafa. Við getum líka horft á það þannig að við getum veitt fleirum mannúðardvalarleyfi í staðinn fyrir vernd. Það er líka ódýrara fyrir ríkissjóð. Langsamlega flestir sem hingað koma vilja bara fá að vinna, vilja sjá fjölskyldu sinni farborða. 

Herra forseti. Ef ég skil þetta rétt þá snýst stefnan fyrst og fremst um að leyfa fólki að taka þátt í atvinnulífinu því að þá leysist öll önnur mál sjálfkrafa. En það er nú bara þannig að ef menn horfa til reynslu Norðurlandanna, hvort sem það er til Danmerkur eða Svíþjóðar, þá er annað mál sem kemur upp, þ.e. það að myndast hliðarsamfélög. Hér gagnrýnir, finnst mér, Samfylkingin systurflokk sinn í Danmörku með óvægnum hætti. Það sem danskir jafnaðarmenn hafa gert er að þeir hafa alla vega viðurkennt vandann og ákveðið að takast á við hann. Það er ekki gert af neinni mannvonsku heldur í rauninni til að halda líminu í dönsku samfélagi. Ég held að það sé jafnvel eitthvað sem sænskir jafnaðarmenn, ef ég skoða umræðuna í Svíþjóð, eru farnir að horfa til. Þannig að ég skora bara á Samfylkinguna að horfa á stefnu danska systurflokksins 

Herra forseti. Það heldur því enginn fram að með því að gera eitt þá leysist öll önnur heimsins vandamál. Það er auðvitað ekki þannig. Við erum hluti af heimsbyggðinni, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Og ef það er stefna Flokks fólksins að loka hér landamærunum, eins og formaður flokksins hefur svo sem talað nokkrum sinnum fyrir hér á síðustu árum, þá er ég ekki viss um að það væri vænlegt til árangurs. Ég er ekki viss um að þeir einstaklingar sem Flokkur fólksins kveðst alla vega í orði tala fyrir, þ.e. þeir sem eru efnaminni, muni græða mikið á því ef hagvöxtur hrynur hér vegna þess að landamærin eru lokuð að öllu leyti. Ég er ekki viss um að það sé í þágu almennings á Íslandi eða íslensks efnahagslífs. Varðandi stefnu danskra sósíaldemókrata þá held ég að þeir hafi klikkað algjörlega á því sem heitir aðlögun, að bjóða fólk velkomið, að senda fólk ekki í einhvers konar einangrun. Ég held að við getum lært mikið af því að fara ekki þá leið.

Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á því að þakka þingmönnum sem sitja með mér í hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir samstarfið á þessum þingvetri þar sem þetta mál sem við ræðum hér hefur verið algerlega undirliggjandi strax frá upphafi þingvetrarins, þegar við fórum í okkar ferð til Danmerkur og Noregs til að fræðast m.a. um þennan málaflokk, og svo á yfir 15 fundum þar sem við höfum tekið á móti gestum. Við höfum tekið á móti öllum þeim gestum sem hafa óskað eftir að koma fyrir nefndina, eða óskir hafa komið um, og sumir þeirra hafa komið oftar en einu sinni. Það er samt alveg ljóst af þeirri umræðu sem fer hér fram núna í 3. umr., og ekki síður af því sem fór fram í 2. umr., að það er einfaldlega þannig að ákveðnir flokkar hafa bara ákveðið að vera á móti breytingum á útlendingalögum. Ég get borið virðingu fyrir því. Við erum í lýðræðisríki og hér eigum við auðvitað að skiptast á skoðunum um hvað fólki finnst. Mér finnst alveg skýrt að Píratar hafa talað fyrir því að það eigi ekki að gera breytingar og jafnvel talað fyrir því að það ætti að opna enn frekar landamærin okkar. Og eins og ég held að hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir hafi einhvern tímann orðað það þannig að í staðinn fyrir að nota peninga í þetta kerfi þá eigi auðvitað bara bjóða alla velkomna. Það er sjónarmið. Ég get alveg skilið þetta sjónarmið. Ég á aftur á móti erfiðara með að átta mig á því hver afstaða systurflokkanna Samfylkingar og Viðreisnar er þegar kemur að þessum málum, þ.e. sýninni á útlendingamálin. Þegar við klárum umræðu um þetta frumvarp hér, sem ég tel ofboðslega mikilvægt og löngu tímabært að við klárum, þá vil ég ítreka að umræðan um útlendinga er ekkert að fara frá okkur. Aldrei hafa fleiri verið á flótta í heiminum, aldrei hefur verið jafn mikil færsla á fólki um heiminn allan og þetta er risastórt viðfangsefni sem ég vil að við vinnum vel. Ég vona svo innilega í áframhaldandi umræðu um móttöku fólks, um skóla og aðlögun og allt þetta, að við getum náð meiri samhljómi en við höfum náð hér í umræðu um þetta frumvarp. Ég ætla að ítreka það, vegna þess að það hefur ýmsu verið haldið fram um vinnuna í nefndinni, að ég hef lagt mig fram við að verða við öllum beiðnum um gestakomur og margir gestir hafa komið oftar en einu sinni. Það er vísað í það þegar við tókum málið aftur út til 3. umr., að á þeim fundi hafi Rauði krossinn verið gestur fyrr um morguninn og farið yfir skýrslu sem fjallar um fólk í umborinni dvöl, eins og þau hafa ákveðið að orða það, sem er hópur fólks sem er hér á landi þrátt fyrir að hafa fengið synjun. Þetta er viðfangsefni bæði fyrir okkur og lönd víða í Evrópu. Ég hef þá skoðun að þær breytingar sem við erum að gera hér með þjónustuskerðingu muni hafa þau áhrif að fleiri fari til síns heima. Þeir sem af einhverjum ástæðum geta það ekki vegna pappíranna eða annars falla undir undanþáguákvæðið. Ég hef því ekki stórkostlegar áhyggjur af þessu eins og margir þingmenn hafa hér lýst. Aftur á móti ítreka ég: Málið er ekki farið frá okkur og það kann vel að vera að við munum á næstu árum þurfa að ræða það hvort við þurfum að beita sömu leiðum og öll hin löndin í Schengen-samstarfinu okkar, öll hin Norðurlöndin, þ.e. að vera með sérstakar endursendingarbúðir. En ég vona að þær breytingar sem hér eru séu nægar til þess að bregðast við þessu ástandi. Þannig að þó að Rauði krossinn hafi komið og kynnt skýrslu sem staðið hafði til í svolítinn tíma þá vil ég minna á það að Rauði krossinn kom tvisvar áður sem gestur við umfjöllun á málinu og er með tvær umsagnir um málið. Einnig fengum við til okkar ungt og öflugt fólk sem fer fyrir hópnum Fellum frumvarpið. Þau óskuðu eftir að koma til fundar og það kom ósk frá þingmönnum um að við myndum bjóða þau til fundar. Ég fagna því ávallt þegar við í þingnefndum Alþingis getum boðið ungu fólki að koma sem gestir til okkar. Ég held að það sé bæði mikilvægt fyrir okkur að fá að heyra þeirra raddir, en ekki síður fyrir þetta unga frambærilegt fólk að fá tækifæri til að koma fyrir þingnefnd. En ef stjórnarandstæðingar töldu að gestakoma frá hópi sem segir: Fellum frumvarpið, myndi hafa mikil áhrif á meiri hlutann þá er það ekki rétt. Það var alveg ljóst að samtal við þá sem ganga fyrir því að fella frumvarpið myndi ekki hafa veruleg áhrif á afdrif frumvarps sem slíks þó að samtalið hafi verið gott. Mig langar hér, virðulegur forseti, aðeins að renna yfir nefndarálit meiri hluta sem hefur verið kallað alls konar nöfnum og greinilegt að það er bara töluverður pirringur í þessum sal yfir því að við séum að bregðast við ýmsu sem fram hefur komið hér í fyrri umræðu um málið. Það er nefnilega þannig að í öllum þessum rúmlega 100 ræðum, sem hafa verið fluttar, hafa oft verið málaðar upp einhverjar myndir um frumvarpið og það sem þar er og sagðar einhverjar sögur sem standast ekki. Þess vegna töldum við í meiri hlutanum mikilvægt að fara yfir þau ákvæði sérstaklega sem hafa komið hér til umræðu. Það eru kannski ekki margir sem hafa tekið það fyrir núna í 3. umr., en það var töluverð umræða um þetta varðandi sjálfkrafa kæru. Margir töldu það bara að brjóta mannréttindi fólks, að greinargerðarfresturinn væri allt of stuttur og þetta gæti allt saman bara verið hið allra versta mál. Þannig að hér er ítrekað að í þessum tilfellum erum við auðvitað bara að ræða þau mál þar sem synjað hefur verið um efnismeðferð á grundvelli 36. gr. laganna, sem eru þá fyrst og fremst verndarmál og Dyflinnarmál. Greinargerðarfresti frumvarpsins er ekki ætlað að takmarka rétt kæranda til að leggja fram viðbótargögn í málinu sem taka skal tillit til á meðan málið er til meðferðar hjá kærunefnd. Meiri hlutinn telur þessar breytingar skerði því ekki rétt umsækjenda til að leita réttar síns og bendir á að kærunefnd útlendingamála veiti viðbótarfrest til að skila greinargerð þegar þörf er á og óskað er eftir því og nánar er mælt fyrir um viðbótarfresti í verklagsreglum kærunefndarinnar. Við fengum líka kærunefndina á fund til okkar milli umræðna og var farið sérstaklega yfir þetta. Þannig að ég vona, og mér heyrist það líka á umræðunni hér, að það séu ekki lengur miklar áhyggjur af þessu ákvæði. Þá langar mig að nefna hér vottorð frá heilbrigðisyfirvöldum. Það voru hér uppi miklar áhyggjur í einhverjum ræðum af því hvort þetta gengi ekki mjög á persónuvernd umsækjenda, hvort hér væri hreinlega verið að fara fram á þvingaðar læknisskoðanir, eða læknisskoðun, sem væru í óþökk þess sem fyrir skoðuninni verður. Svo er ekki og við ítrekum það hér að þetta ákvæði fjallar einungis um öflun vottorða sem byggja á heilbrigðisskoðun eða læknisrannsókn með samþykki útlendings eða fyrirliggjandi upplýsinga um heilsufar úr sjúkraskrá. Ef útlendingur sem aflað er vottorðs um hafnar heilbrigðisskoðun eða læknisrannsókn verður aldrei framkvæmd rannsókn gegn vilja viðkomandi enda ekki lagastoð fyrir því og það er ekki ætlunin að lögfesta slíkt með 4. gr. frumvarpsins. Þá förum við aðeins yfir endurteknar umsóknir sem hafa líka verið mikið til umræðu. Margir vilja meina að 7. gr. sé með einhverjum hætti að skerða verulega rétt umsækjenda um alþjóðlega vernd og ganga á mannréttindi þeirra. Þannig að við ítrekum í nefndaráliti okkar að með þessari grein frumvarpsins er lagt til að endurteknum umsóknum verði að jafnaði vísað frá, enda er það ekki meining okkar að það sé eðlilegt að fólk geti lagt inn sömu umsóknina aftur og aftur í gegnum stjórnsýsluna. Að jafnaði skal vísa umsókninni frá nema ef nýjar upplýsingar liggja fyrir í málinu sem leiða til þess að sýnilega auknar líkur séu á því að fallist verði á fyrir umsókn. Virðulegur forseti. Mér getur ekki fundist þetta orðið skýrara en nákvæmlega það sem segir þarna. Það var mikil umræða um þetta, sérstaklega við fulltrúa frá Alþjóðaflóttamannastofnuninni. Þá var alveg ljóst að það var líka ákveðið þýðingarvandamál sem við vorum að glíma við. Í umsögn þeirra stendur sem sagt á ensku „significantly increase the likelihood“ og áður hafði verið sagt, í fyrri frumvarpsdrögum „verulegar auknar líkur“. Sýnilega auknar líkur eru eitthvað minni en verulega auknar líkur. En það er alveg ljóst að ef fólk ætlar að fá umsókn sína tekna upp aftur með þeim tilkostnaði sem það hefur þá þarf það að sýna fram á viðbótargögn eða sýnilega auknar líkur á því að umsóknin fengi aðra meðhöndlun. Dæmisögur sem hafa verið nefndar af týndum tölvupóstum og öðru hljóta líka að vera nákvæmlega það; sýnilega auknar líkur um aðra niðurstöðu. Meiri hlutinn leggur líka áherslu á að þau markmið sem ætlað er að ná með þessu ákvæði eru að koma á samræmdu verklagi og skýrari reglum varðandi endurteknar umsóknir um alþjóðlega vernd en tryggja jafnframt rétt einstaklinga til að fá umsókn sína tekna til skoðunar þegar ný gögn eða upplýsingar gefa tilefni til þess. Þá ætla ég að nefna aðeins þetta varðandi fyrsta griðland og það sem hér hefur sagt: Senda fólk bara eitthvert. Það er algerlega kolröng niðurstaða sem fólk kemst að ef það les þetta ákvæði og les út úr ákvæðinu í 1. gr. að íslensk stjórnvöld muni taka upp á því að senda fólk bara eitthvert út af ákvæðinu um fyrsta griðland.  Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að m.a. skuli líta til lengdar dvalar, fjölskyldutengsla og möguleika viðkomandi til að dveljast eða öðlast rétt til dvalar í ríkinu við mat á því hvað teljist vera sanngjarnt og eðlilegt. Skýrt: Íslensk stjórnvöld eru ekki að fara að senda fólk bara eitthvert. Það er ekki það sem stendur í þessum lögum. Og hafi einhver vaðið í villu um það þá vona ég að nefndarálit þetta sé góð greinargerð með því að það er ekki það sem stendur til. Virðulegur forseti. Nú er farið að ganga á tíma minn. Fjölskyldusameiningar hafa líka verið mikið til umræðu. Þess vegna ákváðum við að hnykkja frekar á því. Það er verið að leggja til ákveðna breytingu varðandi afleidda vernd. Á grundvelli 13. gr. frumvarpsins er lagt til að orðalagi ákvæðisins verði breytt á þá leið að þeir einir sem tengjast fjölskylduböndum þess einstaklings sem uppfyllir skilyrði 37. og 39. gr. laganna geti einnig fengið alþjóðlega vernd, en að einstaklingar sem tengjast þeim sem hlotið hafa þá þessa afleiddu vernd geti ekki byggt á því ákvæði. Það þýðir með öðrum orðum að verið er að koma í veg fyrir, ef ég leyfi mér að sletta, „spin-off“ á því, þannig að afleidd vernd getur ekki kallað á fjölskyldusameiningu með verndinni. Aftur á móti hefur þetta ekki þau áhrif að það komi í veg fyrir fjölskyldusameiningar. Enn getur fólk sótt hér um dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar. Svo vona ég að það sé líka búið að fara vel yfir þetta varðandi kvótaflóttamennina. Það er ívilnandi ákvæði sem felur það í sér að ef flóttamaður, sem talinn hefur verið týndur eða látinn, finnst og maki viðkomandi og fjölskylda hefur komið hingað til lands í boði íslenskra stjórnvalda þá bjóðum við þann einstakling að sjálfsögðu velkominn og fögnum honum og hann fær sömu vernd og hefði hann verið til staðar á þeim tíma þegar fjölskyldu hans var boðið til landsins. Þá ætla ég aðeins að koma inn á þjónustuskerðinguna og rétt til bráðaheilbrigðisþjónustu. Það er alveg rétt sem við segjum hérna í nefndarálitinu: Á Íslandi er engum neitað um bráðaheilbrigðisþjónustu. Og við töldum bara mjög mikilvægt að setja það inn sem breytingartillögu og hnykkja sérstaklega á því vegna þess hvernig umræðan hafði verið hér í þingsal og úti í samfélaginu. Það stendur ekki til. En það er alveg skýrt, og ég átta mig á því að fólk hefur á því mismunandi skoðanir, að við erum með þjónustuskerðingu inni í þessu frumvarpi. Við erum nefnilega á þeirri skoðun að þegar umsækjandi um alþjóðlega vernd hefur fengið umsókn sína afgreidda hjá Útlendingastofnun með aðstoð löglærðs fulltrúa, fengið kærunefndina líka til að fara yfir þetta, aftur með aðstoð löglærðs fulltrúa á kostnað íslenska ríkisins, býr og fær uppihald á kostnað íslenska ríkisins í gegnum þetta ferli - ef viðkomandi fær synjun á báðum stöðum þá ber viðkomandi að víkja af landi brott. Við teljum það ekki geta verið mannréttindi einstaklinga, sem hafa ekki fengið alþjóðlega vernd, að búa áfram á Íslandi á kostnað íslenskra skattgreiðenda. Þarna drögum línu í sandinn, það er alveg skýrt. En undanþáguákvæðin eru töluverð: Þetta á ekki við um fjölskyldu með börn, ekki ófrískar konur, ekki mikið veikt fólk. Og fólk sem er í samvinnu við íslensk stjórnvöld um að yfirgefa landið býr í úrræðum á vegum ríkisins á meðan á þessu ferli stendur. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu sem var greinargóð að venju. En af því að hv. þingmaður er nú svolítið upptekinn af stefnu sósíaldemókrata í Skandinavíu 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég ítreka það sem ég hef sagt áður; mér fannst þetta mjög góð ferð og hún var mjög upplýsandi fyrir okkur öll í nefndinni, held ég. Ég hef sagt það skýrt að ég vil mjög gjarnan horfa til Noregs og mér fannst það sem Norðmenn höfðu fram að færa í málaflokknum mjög áhugavert. Það er ekki síst, sem ég held reyndar að sé einna mikilvægasti þátturinn, það sem við höfum kallað aðlögun. Ég veit að það eru ekki allir alveg sáttir við það orð, en það eru samningar norska ríkisins við sveitarstjórnir þar sem sveitarfélögin bera ábyrgð á því að taka vel á móti fólki. Þetta er mjög svipað því sem við höfum verið að gera hér varðandi kvótaflóttamennina. En það er raunverulegur fjárhagslegur ávinningur af því fyrir sveitarfélagið að taka vel á móti umsækjanda, sinna börnunum vel í skólunum, aðstoða fólk við að komast inn í atvinnulífið. Ég held að það sé góð fyrirmynd. En það skal reyndar líka tekið fram, og það er kannski hluti af þessu þar sem við ræddum um hliðstæð samfélög áðan, að fólkið hefur ekkert val um hvert það fer. Það getur verið sent til Tromsø, Suður-Noregs eða eitthvert. 

Virðulegur forseti. Við gætum kannski litið þannig á að það sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra er að reyna að gera með sveitarfélögunum sé fyrsti vísir að þessari aðlögun, sem skiptir auðvitað höfuðmáli horft til framtíðar, bæði að við náum að aðlagast og að þetta fólk nái að aðlagast nýjum heimavelli. Það skiptir máli. Mig langar aðeins að nefna, af því að hv. þingmaður hefur ítrekað komið hér upp í pontu og ekki alveg áttað sig á stefnu ákveðinna stjórnmálaflokka í þessum málaflokki, að það getur kannski bara verið það að margir stjórnmálaflokkar aðhyllist sömu stefnuna. Það gæti bara verið sú staða að fleiri en einn stjórnmálaflokkur hafi sömu skoðun á málaflokknum. Hv. þingmaður beindi spurningum til nokkurra þingmanna hér varðandi endursendingarbúðir. Ég bý í sveitarfélagi þar sem mikill fjöldi flóttamanna hefur sest að og dvelur þar ekkert endilega á þjónustusamningi við sveitarfélögin 

Virðulegi forseti. Mig langar að bæta við fyrra andsvar mitt að ég horfi sérstaklega til Norðmanna varðandi aðlögunina. Ég veit það og ég er sammála því að Danir eru miklu harðari í sinni útlendingastefnu. En mig langar að benda hv. þingmanni á það, út af því að hann var að spyrja mig um þessar stefnur, að Bertel Haarder, sem er margreyndur danskur þingmaður úr systurflokki Viðreisnar, Venstre í Danmörku, fyrrverandi ráðherra dómsmála og menntamála, og við þekkjum hann vel úr norrænu samstarfi. Hann sagði skýrt við okkur á fundinum: Sko, það eru alþjóðasamningar um þetta. Um leið og eitthvert ríki fer að búa til einhverjar krúsindúllur eða einhverja útgöngu úr þessum alþjóðasamningum, þá brotnar undan þessu. Mér fannst þetta vel sagt hjá þessum mæta og mikið reynda stjórnmálamanni og ég held að það sé margt rétt í þessu. Ég er ekki að tala fyrir því að við setjum upp endursendingarbúðir en ég útiloka það ekki að á einhverjum tímapunkti gætum við þurft að taka þá umræðu. Aftur á móti hef ég tekið talað um eitthvað sem heitir móttökubúðir og vísa þá til þess sem við heimsóttum í Danmörku en er líka í Noregi. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir þátttökuna í þessari umræðu. Ég meina það mjög einlægt. Ég vil byrja á að leiðrétta það sem var haft eftir mér hérna rétt áðan þegar hv. þingmaður sagði að ég væri á þeirri skoðun að í stað þess að eyða öllum þessum peningum í að vísa fólki úr landi ætti að verja þeim í að bjóða alla velkomna. Það er alls ekki það sem ég hef sagt. Það sem ég hef sagt er að mér finnst að við ættum að eyða öllum þessum peningum í að leysa vandamálin sem við stöndum frammi fyrir við móttöku flóttafólks. Og það er ekki verið að gera það í þessu frumvarpi, ekki með neinum hætti. Hv. þingmaður segir að þær breytingar sem á að gera með þessu frumvarpi séu löngu tímabærar. Þær eru það alls ekki. Það eru engar breytingar í þessu frumvarpi sem eru brýnar. Þau leysa engin vandamál í kerfinu, hvorki til langs tíma né skamms tíma varðandi þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir í dag. Mér finnst gott að heyra hv. þingmann viðurkenna að það hafi ekki staðið til að hlusta á þá gesti sem komu fyrir nefndina á síðasta fundi, sama fundi og málið var afgreitt úr allsherjar- og menntamálanefnd, en ég ætla að fá að segja hvaða gestir það voru. Það var annars vegar Rauði krossinn á Íslandi og hins vegar var það þessi grasrótarhreyfing sem kallar sig Fellum frumvarpið,  Ég kom ekki einu sinni að spurningu minni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mér finnst leiðinlegt ef ég hef farið rangt með. Ég var reyndar að vísa í orð hv. þingmanns, held ég, við umræðuna um fjárlög, að ég hafi skynjað þau orð sem þar féllu eitthvað á þessa leið. En hvað um það. Ég sagði heldur ekki að það hefði verið ætlunin að hlusta ekki á gestina. Og alveg eins og kom fram í ræðu minni þá hefur Rauði krossinn á Íslandi komið tvisvar sinnum til okkar við umfjöllun á frumvarpinu sjálfu og er með tvær umsagnir. Við höfum átt gott og mikið samtal við Rauða krossinn. Ég hef líka persónulega átt einkasamtöl við fulltrúa Rauða krossins einmitt í tengslum við afgreiðslu á þessu frumvarpi, þannig að það er rangt sem sagt var; að sjálfsögðu átti að hlusta á gestina. Það var mjög gaman að fá þetta unga, öfluga, kurteisa fólk sem mætti til okkar. En ég sagði líka að ef einhverjir héldu að samtökin Fellum frumvarpið myndu hafa mjög mikil áhrif á meiri hlutann þannig að við myndum allt í einu breyta um skoðun á þessu frumvarpi þá héldi ég að það væri það alger óskhyggja. En það þýðir ekki að það sé ekki hlustað á það sem gestirnir hafa fram að færa.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið við spurningunni sem ég náði ekki einu sinni að bera upp, en næ því vonandi núna á þessari mínútu - nú fæ ég allt í einu tvær mínútur. Þetta er allt mjög skrýtið hérna. Það er rétt sem hv. þingmaður hefur sagt ítrekað, að það var tiltölulega vel brugðist við öllum beiðnum um gestakomur og annað. Það voru fjölmargir aðilar sem skiluðu inn umsögn um þetta frumvarp og ég heyri að hv. þingmaður hefur líka átt í óformlegum í samtölum við hina og þessa aðila. Það sem er kannski undarlegast við það er að það hefur ekkert verið tekið mark á þeim. Það hafa engar breytingar verið gerðar á þessu frumvarpi til að koma til móts við þær athugasemdir. Ég vona að ég hafi tíma til að telja upp þá aðila sem hafa gagnrýnt þetta frumvarp og svo vík ég að spurningunni minni. Þeir aðilar sem skiluðu inn umsögn og lýstu alvarlegum áhyggjum af frumvarpinu voru: Barnaheill, landlæknir, Íslandsdeild Amnesty International, Kvenréttindafélag Íslands, Landssamtökin Þroskahjálp, Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkurborgar, Mannréttindaskrifstofa Íslands, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, prestar innflytjenda og flóttafólks, Samband íslenskra sveitarfélaga, Samtökin '78, Solaris – hjálparsamtök fyrir hælisleitendur og flóttafólk, Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og UNICEF. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Já, það er rétt að það hafa margir sent inn umsagnir um frumvarpið og eins og oft vill verða þá eru það kannski frekar þeir sem eru mótfallnir frumvarpinu sem senda inn umsóknir. Það er minna um að fólk sé almennt að senda inn umsagnir af því að það sé svo hrifið af frumvarpinu, að það telji það rétt og að ekki sé þörf á að gera athugasemdir. Þá sendir fólk einfaldlega ekki neitt inn. Ég held að það sé líka mikilvægt að halda því til haga. Ég er ósammála því að ekki hafi verið brugðist við neinum af þessum umsögnum. Þetta mál er að koma í fimmta skipti fyrir þingið og það hefur tekið breytingum í þessum meðförum. Það er aftur að taka breytingum núna fyrir lokaatkvæðagreiðslu þessa máls. Hér var m.a. landlæknir nefndur og ég held Læknafélagið og annað. Það er m.a. verið að bregðast við því sem þau sögðu. Það er enginn sem er undanskilinn bráðaheilbrigðisþjónustu á Íslandi. Það eiga allir rétt á henni. Það er alveg ljóst t.d. að það er ekki verið að fara fram á þvingaðar læknisrannsóknir. Nei, ég held að fólk sé ekkert endilega að misskilja málið. Ég held að fólk hafi bara mismunandi sýn á málið og ólíkt því sem fram kom hjá hv. þingmanni í gær, sem taldi að við hér sem skipum meiri hlutann skildum það bara ekki, þá held ég að þetta fólk skilji það alveg. 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ætla að taka hana á orðinu. Hún er alltaf að auglýsa eftir stefnu Viðreisnar í þessum málaflokki, eins og sú stefna liggi ekki fyrir í fjölmörgum ræðum sem við höfum haldið. Hún er vissulega svolítið keimlík stefnu Samfylkingarinnar og Pírata og reyndar VG líka. Ég hefði reyndar meiri áhyggjur af því að stefna Sjálfstæðisflokksins í framkvæmd er orðin miklu líkari stefnu Miðflokksins og Flokks fólksins í þessum efnum, það er eitthvað sem ég hefði kannski frekar áhyggjur af. En við í Viðreisn viljum sem sagt leggja áherslu á mannúðlega stefnu í þessum málum. Við viljum að Ísland leggi sitt af mörkum til þróunarsamvinnu, mannúðar og neyðaraðstoðar sem og móttöku flóttafólks. Með mannréttindi og mannúð að leiðarljósi ætti Ísland að setja sér fordæmi í málefnum flótta- og farandfólks sem hingað leitar í von um betra líf. Veita skal flóttafólki og hælisleitendum mannsæmandi skjól og endurskoða þau búsetuúrræði sem standa þeim til boða. Hópnum þarf að tryggja réttindi til náms, vinnu og þjónustu hér á landi svo það geti búið sér betra líf og tekið virkan þátt í samfélaginu. Við erum sem sagt að leggja áherslu á fólkið. Í stjórnmálaályktun Sjálfstæðisflokksins, sem samþykkt var á síðasta landsfundi, er hvað sagt? Sjálfstæðisflokkurinn undirstrikar nauðsyn þess að slá skjaldborg um verndarkerfi. - Ekki fólkið í kerfinu heldur kerfið sjálft. - 

Virðulegur forseti. Spurt er hvort Sjálfstæðisflokkurinn hafi villst af leið. Nei, það tel ég alls ekki vera. Mig langar líka að lesa fyrri hluta ályktunarinnar um útlendinga frá landsfundi Sjálfstæðisflokksins sem segir einmitt: „Bjóðum þau velkomin. Taka ætti vel á móti þeim sem vilja koma hingað til lands til að lifa og starfa. Mikilvægt er að tryggja öryggi erlends verkafólks og virða réttindi þeirra. Innflytjendur auðga bæði menningu og efnahag. Leyfa ætti fólki utan Evrópska efnahagssvæðisins, sem hefur fengið starf hér á landi og er með hreint sakavottorð, að koma hingað og starfa. Ísland ætti að sýna frumkvæði í því að bjóða fleiri kvótaflóttamönnum hingað.“ Svo segjum við líka það sem hv. þingmaður fór hér yfir áðan varðandi verndarkerfið því að við teljum að það þurfi ákveðna skjaldborg utan um verndarkerfið og, hv. þingmaður, ég held einmitt að þetta frumvarp sem við ræðum hér sé nákvæmlega í anda þess. Ég held reyndar líka að það sé í anda þeirrar stefnu sem hv. þingmaður las hér upp áðan. Ég held að við séum að gera mjög hóflegar en góðar og mikilvægar breytingar á útlendingalöggjöfinni okkar og þegar ég hef verið að kalla eftir stefnu annarra flokka 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir. Ég virði það mjög hvað þingmaðurinn er duglegur að taka þátt í umræðunum um þetta mál því að það hefur talsvert skort á það að þingmenn meiri hlutans hafi komið hingað í þingsal til að standa fyrir máli sínu. En gott og vel, við erum að lesa hér upp stefnu stjórnmálaflokka. Ég hlustaði eftir því sem hv. þingmaður talaði um að væri stefna Sjálfstæðisflokksins. Þetta eru falleg orð á blaði, en mig langar að vísa í upptalningu hjá hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttir Gunnarsdóttur hér rétt áðan. Hún tiltók a.m.k. fjögur samtök; mannúðarsamtök, hjálparsamtök, sveitarfélög, Samtök sveitarfélaga og fleiri, sem beinlínis eru að segja það í umsögnum að sú stefna sem birtist í þessu frumvarpi og er þá byggð á stefnu Sjálfstæðisflokksins á borði en reyndar ekki í orði - að ekki sé verið að fara eftir henni. Mér finnst það nú eiginlega kannski frekar vera það sem við getum dregið út úr þessu öllu. En áður en ég fer úr pontunni þá langar mig samt að spyrja hv. þingmann af því að hv. þingmaður er formaður allsherjar- og menntamálanefndar. Við vorum með opinn fund í morgun með kærunefnd útlendingamála. Ég ætla svo sem ekkert að fara ítarlega í það sem þar kom fram 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og er reyndar á því að hann sé að draga kolrangar ályktanir út frá landsfundarályktunum eða stefnunni. Það er orðið rosalega þreytt þegar hér er verið að halda uppi einhverri ímynd og fallegum orðum um það að Vinstri græn og Framsókn séu að reyna að halda í einhverja mannúð. Er ég þá bara birtingarmynd hins vonda? Virðulegur forseti. Við getum ekki látið svona, þetta er bara eitthvert leikrit. Hér erum við með skynsamlega löggjöf og skynsamlega breytingu á þessari löggjöf sem er að ná utan um ákveðna þætti. En af því að hv. þingmaður spurði sérstaklega varðandi Venesúela og Úkraínu þá komu drög að þessu frumvarpi, sem við samþykkjum vonandi, fram fyrst fyrir fimm árum síðan, löngu fyrir Úkraínustríðið og áður en straumurinn frá Venesúela var orðinn svona mikill. Þannig að það er verið að taka á alls konar þáttum sem er bara eðlilegt að við gerum þegar við aðlögum kerfi sem sett var á þegar það voru kannski nokkur hundruð flóttamenn að koma, en nú eru þeir nokkur þúsund. 

Frú forseti. Ég ætlaði minnast hér á það sem kom fram á fundinum í morgun og hv. þingmaður nefndi í andsvari áðan, það er sú staðreynd að þetta frumvarp breytir sáralitlu um þá stöðu sem uppi er. Mér finnst það mjög óábyrgt að samþykkja frumvarp sem breytir litlu um þann mikla vanda sem er fyrir hendi og nær ekki yfirlýstu markmiði frumvarpsins, sem er að búa hér til samræmdar reglur um móttöku flóttamanna eins og eru í nágrannaríkjunum. Það er alveg ljóst að afgreiðsla mála t.d. frá Venesúela er með allt öðrum hætti hér á Íslandi en í nágrannaríkjunum og miklu fleiri fá hér hæli en t.d. í Noregi. Þannig að mér finnst gott að fá það fram hjá hv. þingmanni hvort hún sé sátt við þetta, hvort hún hefði viljað ganga lengra en gert er í frumvarpinu. Ég held að sé augljóst að ýmsir þættir í íslensku þjóðlífi kalli á að herða enn frekar löggjöfina.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil ítreka þá skoðun mína að vandamálið, þegar við ræðum það sem slíkt, er auðvitað stríð, eru einræðisherrar, er ofbeldi gagnvart fólki og hópi fólks. Flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna er bara fallegur, mikilvægur samningur sem er að taka utan um þessi hræðilegu mál. Ég segi bara: Hér eftir sem hingað til mun Ísland standa undir slíkum alþjóðasamningum. Hv. þingmaður spyr hvort ég hafi með einhverjum hætti vilja ganga lengra. Ég vil ítreka það sem ég hef sagt hér áður, ég held að þetta séu mjög mikilvægar breytingar, þær munu hafa áhrif á kerfið okkar allt. En á meðan það ríkir stríð í Evrópu og ástandið er með þeim hætti eins og það er þá mun fjöldi flóttafólks koma. Ég vil taka vel á móti því fólki. Þannig að já, það á að vera öllum ljóst að eftir ferðina þá talaði ég fyrir því, og ég mun gera það áfram, að við ættum að hafa eins samræmd kerfi og mögulega er kostur við nágrannalöndin okkar. Ég held að það sé mikilvægt. Við erum með líka löggjöf, erum mjög lík samfélög og það er eðlilegt að það sé horft til þess að það séu ákveðin líkindi með kerfum Norðurlandanna.

Frú forseti. Íslensk stjórnvöld eiga að axla aukna ábyrgð þegar kemur að málefnum fólks á flótta með því að rýmka frekar möguleika flóttafólks, sér í lagi barnafjölskyldna, til að öðlast hér alþjóðlega vernd og axla þannig ábyrgð sína á þessu sameiginlega verkefni alls heimsins sem m.a. má rekja til loftslagsvandans sem vestræn ríki eiga stóran þátt í að hafa valdið. Til þess þarf að leggja fram aukið fjármagn og fjölga starfsfólki Útlendingastofnunar og gera betur fyrir hvern og einn einstakling í stað þess að draga úr einstaklingsréttindum flóttafólks. Í 13. gr. frumvarpsins eru settar takmarkanir á það hverjir eiga rétt á fjölskyldusameiningu eftir að alþjóðleg vernd hefur verið veitt. Varðandi þessa grein vilja t.d. Barnaheill draga fram mikilvægi réttindi barna til fjölskyldusameiningar samkvæmt 9. og 10. gr. barnasáttmálans. Afar mikilvægt er að rýra ekki rétt barna til að sameinast foreldrum sínum og skulu ríki samkvæmt 10. gr. barnasáttmálans með jákvæðu hugarfari afgreiða beiðni barns eða foreldris þess um að koma til eða fara frá aðildarríki vegna endurfunda fjölskyldu. Lagt er til að orðalagi í 2. mgr. 45. gr. laganna verði breytt á þá leið að þeir einir sem uppfylla skilyrði 37. og 39. gr. laganna geti verið grundvöllur fjölskyldusameiningar. Þannig uppfylli einstaklingar sem hafa fengið alþjóðlega vernd á grundvelli 45. gr. laganna ekki skilyrði fyrir frekari fjölskyldusameiningu á grundvelli ákvæðisins. Í umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, verndara alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna, er að finna umfjöllun um þær breytingar sem gerðar eru í frumvarpinu á réttinum til fjölskyldusameiningar; horfið sé frá því að fella brott réttindi endurbúsettra flóttamanna til fjölskyldusameiningar og að réttur fjölskyldumeðlima þess sem nýtur alþjóðlegrar verndar til að hljóta sjálfir alþjóðlega vernd verði viðurkenndur. Með öðrum orðum, herra forseti, þá leggst Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gegn þeim breytingum sem boðaðar eru í frumvarpinu á réttinum til fjölskyldusameiningar. Mannréttindaskrifstofa Íslands fær ekki séð í sinni umsögn um frumvarpið hvaða lögmæta markmið eða ríka samfélagslega þörf búi að baki tillögu þessari. Rétturinn til fjölskyldulífs er varinn af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, MSE, sem er hluti af landslögum, sbr. lög nr. 62/1994. Bent skal á að samkvæmt 8. gr. MSE skulu opinber stjórnvöld eigi ganga á rétt til fjölskyldu nema samkvæmt því sem lög mæla fyrir um og nauðsyn beri til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnalegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi annarra. Ef takmarka á mannréttindi eins og réttinn til fjölskyldulífs þá þarf að uppfylla þrenns konar skilyrði til að takmörkunin sé heimil, þ.e. hún þarf að eiga sér stoð í lögum. Markmið sem takmörkunin stefnir að skal vera lögmætt og loks þarf hún að þykja nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi. Hvað hið síðastnefnda varðar þá hafa aðildarríki svigrúm til mats en þau þurfa að sýna fram á að rík samfélagsleg þörf sé á takmörkun réttinda þeirra sem mannréttindasáttmáli Evrópu tryggir. Að auki má takmörkun réttinda ekki ganga lengra en nauðsynlegt er til þess að markmiðið náist - meðalhófsregla. Þannig þarf að finna viðeigandi jafnvægi milli öndverðra hagsmuna og tryggja að takmarkanir á réttindum sem sáttmálinn verndar séu ekki úr hófi miðað við þau verðmætu markmið og hagsmuni sem þær stefna að. Í ljósi þessa fæst ekki séð að framangreind takmörkun á rétti til fjölskyldusameiningar sem lögð er til í frumvarpinu uppfylli þau skilyrði og sjónarmið sem að framan eru rakin og er að engu vikið að í athugasemdum með 13. gr. eða í texta frumvarpsins að öðru leyti. C-liður 8. gr. frumvarpsins kveður á um efnislegar breytingar á 2. málslið 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga sem fjallar um það hvenær umsækjendur öðlist rétt til efnismeðferðar vegna þess að afgreiðsla umsókna þeirra hefur dregist. Þetta er vissulega afar varhugavert og leggst Rauði krossinn t.d. alfarið gegn umræddri breytingu enda mun hún leiða til verulegra réttarskerðingar fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd og til að mynda leiða til þess að börn öðlast engan rétt til dvalar eftir birtingu lokaúrskurðar í máli þeirra þrátt fyrir að barn dvelji hér á landi lengur en í 12 mánuði. Í núgildandi lögum geta umsækjendur fengið efnismeðferð vegna tafa á afgreiðslu umsókna allt þar til þeir yfirgefa landið. Þannig er nú er miðað við heildardvalartíma umsækjanda á landinu, þ.e. þann tíma frá því að umsókn er lögð fram og þar til flutningur úr landi fer fram. Í athugasemdum með greininni segir að óljóst orðalag gildandi ákvæðis um lokafrest hafi í framkvæmd leitt til þess að ákvæðið sé túlkað á annan veg en sambærilegt ákvæði 2. mgr. 74. gr. laganna. Lagt er til að orðalag þessara tveggja ákvæða verði samræmt og taki mið af orðalagi 2. mgr. 74. gr. laganna þannig að lokafrestur sé skýr og miði við þann tíma þegar máli er lokið á stjórnsýslustigi, þ.e. með ákvörðun Útlendingastofnunar eða eftir atvikum úrskurði kærunefndar útlendingamála. Brýnt tilefni er að mati Rauða krossins að skilgreina málsmeðferðartíma á heildstæðan hátt allt frá því að fólk leggur fram umsókn og þangað til það yfirgefur landið, en ekki aðeins þann tíma sem mál er til meðferðar hjá Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála, líkt og nú er gert. Er þetta sérstaklega mikilvægt þegar um börn er að ræða, en hingað til hefur verið samstaða um að hagsmunir barna hnígi til þess að löng dvöl barns hér á landi skapi rétt til áframhaldandi dvalar og búsetu í raun óháð því hvernig stjórnvöld komust að niðurstöðu um að foreldrar barnsins ættu ekki rétt á efnismeðferð eða vernd hér á landi. En tillagan sem hér er til umfjöllunar miðar að hinu gagnstæða. Umboðsmaður Alþingis fjallaði um tímafresti í 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga í áliti sínu nr. 9722/2018, sem lokið var þann 9. desember 2019. Í álitinu kemur fram sá skilningur að 12 mánaða fresturinn byrji að líða þegar útlendingur sækir um vernd og ljúki þegar flutningur hefur farið fram. Segir jafnframt að túlka beri ákvæði í ljósi þess að skipt getur máli að mörg stjórnvöld sem mynda heildstætt kerfi og annast saman um framkvæmd laganna hafi aðkomu að meðferð mála samkvæmt útlendingalögum. Nefnir umboðsmaður í því samhengi að kveðið sé á um það í lögunum að Útlendingastofnun, kærunefnd útlendingamála, lögreglan, sýslumenn, Þjóðskrá Íslands og önnur stjórnvöld annist um framkvæmd þeirra. Mikilvægt er að litið verði til heildarmálsferðatíma við afmörkun tímafrests. Hér á landi eru einstaklingar og fjölskyldur sem fengið hafa niðurstöðu í máli sínu um alþjóðlega vernd hjá stjórnvöldum innan þeirra tímamarka sem kveðið er á um í 2. mgr. 74. gr. útlendingalaga, en lenda svo í þeirri stöðu að bíða brottflutnings í marga mánuði eða jafnvel ár. Undirbúningur og framkvæmd brottflutnings getur tekið langan tíma og eru dæmi um einstaklinga hér á landi sem hafa beðið á annað ár. Einstaklingar í þessari stöðu hafa mjög takmörkuð réttindi. Þeir hafa til að mynda ekki kennitölu, almennt ekki leyfi til að vinna og takmarkað aðgengi að heilbrigðiskerfinu. Árið 2019 mótmæltu nemendur í Hagaskóla endursendingu 15 ára skólasystur sinnar, Zainab Zafari, til Grikklands. Til stóð að vísa Zainab og bróður hennar, Amir, til Grikklands ásamt einstæðri móður. Á sama tíma stóð til að vísa einstæðum föður og tveimur sonur hans til Grikklands. Eftir mikla fjölmiðlaumfjöllun, mótmæli, undirskriftasafnanir, gerði dómsmálaráðherra breytingu á reglugerð um útlendinga þar sem Útlendingastofnun var gert heimilt að taka til efnismeðferðar umsókn barns, sem fengið hefur vernd í öðru ríki, sé meira en tíu mánuðir liðnir frá því að umsókn barst íslenskum stjórnvöldum. Miðar reglugerðin ekki við þann tíma sem það tekur Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála að ljúka við að birta úrskurði sína heldur við heildardvalartíma hér á landi. En sú breyting sem hér er lögð til er í andstöðu við reglugerðarbreytingu sem miðar við flutning úr landi og var gerð til að koma í veg fyrir flutning á börnum og foreldrum þeirra til Grikklands þar sem þau höfðu hlotið alþjóðlega vernd. Óljóst er hvað verður um ákvæði reglugerðarinnar verði ákvæðið samþykkt óbreytt. Einn megintilgangurinn með setningu ákvæða um tímafrest er að tryggja umsækjendum ákveðna vernd þegar afgreiðsla umsókna þeirra dregst úr hófi fram. Almennt er fólk sammála um að óhóflegur dráttur á afgreiðslu umsókna sé til þess fallinn að skaða hagsmuni umsækjanda, enda augljóst að langvarandi óvissa um framtíðaráform, dvalarstað og öryggi getur haft verulega neikvæð áhrif á heilsu og velferð einstaklinga. Þá er almennt viðurkennt að þessum sjónarmiðum sé gefið ríkara vægi við ákvarðanatöku er varðar börn. Mikilvægt er að ætíð verði miðað við heildardvalartíma hér á landi en ekki ákvarðanir Útlendingastofnunar og/eða úrskurði kærunefndar útlendingamála. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir því að ekki einungis umsækjandi sjálfur geti verið ábyrgur fyrir töf á eigin máli heldur einnig maki eða sambúðarmaki hans eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd. Í athugasemdum við c-lið 8. gr. frumvarpsins segir að óskýrt orðalag gildandi ákvæðis hafi skapað óvissu og möguleika til misnotkunar, sérstaklega þegar um fjölskyldur eða fólk í hjúskap er að ræða. Rétt þyki að slíkt verði kveðið á um í lögum að tafir maka eða sambúðarmaka umsækjanda eða þess sem kemur fram fyrir hans hönd, t.d. foreldra, umsjónarmanna og talsmanna, leiði ekki til þess að umsækjandi hljóti efnismeðferð á grundvelli tímafrestsins. Athygli vekur að í frumvarpinu er lagt til að horfið verði frá þeirri framkvæmd að láta tafir foreldra eða umsjónarmanna ekki bitna á rétti barna til efnislegrar meðferðar. Er hér raunar lagt til að barn missi rétt til efnismeðferðar ef foreldrar þess eða umsjónarmenn teljast vera valdir að töfum. Hingað til hafa börn verið talin eiga sjálfstæðan rétt til efnislegrar meðferðar eftir 12 mánaða dvöl á landinu, bæði óháð því hvenær lokaákvörðun var birt í máli þeirra og ástæðu fyrir lengd dvalar hér á landi. Umrædd breyting tekur ekki tillit til sérstakra þarfa barna og er ekki í samræmi við meginreglur barnaréttar um að við ákvörðunartöku skuli hafa bestu hagsmuni barna að leiðarljósi, en regluna er m.a. að finna í 2. mgr. 1. gr. barnalaga, nr. 76/2003.  
             Forseti. Ég sé að ég næ ekki að klára ræðu mína og óska ég eftir að verða settur aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni þessa yfirferð sína og það að hafa verið með sérstakan fókus á stöðu barna á flótta. Ég vil líka nefna sérstaklega það grettistak sem innfædd börn í íslenska skólakerfinu hafa lyft á undanförnum árum við að berjast í þágu sjálfsagðra réttinda flóttabarna. Krakkarnir í Hagaskóla, sem árið 2019 gengu hér um götur og mótmæltu brottvísun Zainab og fjölskyldu, höfðu mikið að segja. Og þrátt fyrir að það virðist vera meiri hluti í núverandi þingsal fyrir þessu skaðræðisfrumvarpi þá vekur það manni vissa von í brjósti að krakkarnir í Hagaskóla, sem mótmæltu fyrir fjórum árum, eru í dag flestir fullorðið fólk og geta kosið í næstu kosningum og munu vonandi fylgjast með því sem gerist hér þessa dagana og láta það hafa áhrif næst þegar þau velja fulltrúa inn á þing. En mig langaði að spyrja, vegna þess að hv. þingmaður fór ágætlega yfir það hvernig hin ýmsu samtök sérfræðinga; Barnaheill, Flóttamannastofnun, Mannréttindaskrifstofa og Íslandsdeild Rauða krossins, komust öll að sömu niðurstöðu, benda á sömu atriðin sem er misfarið með í þessu frumvarpi. En meiri hlutinn veifar á móti einhverjum minnisblöðum frá dómsmálaráðuneytinu sem virðist vera eini aðilinn sem nær að kreista út að vera ósammála þessum sérfræðingum. Hvað segir það um stöðu þessa máls að rökin fyrir þessari réttindaskerðingu, sem er hér út um allt í frumvarpinu, séu ekki veigameiri, séu ekki sterkari gagnvart skýrum mótbárum sérfræðinga þannig að ráðuneytið segir bara: Af því bara?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka undir með mér. Það er ekkert í heiminum sem er viðkvæmara á meðal okkar heldur en börn. Og börn á flótta eru það skelfilegasta sem maður veit því að börn á flótta bera enga ábyrgð á þeirri stöðu sem þau eru í. Þau bera enga ábyrgð að vera lent í því að vera bara upp á náð og miskunn fólks komin sem jafnvel hefur engan skilning á aðstæðum þeirra. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, það er merkilegt að lesa umsagnir um þetta frumvarp. Þær eru fjölmargar og frá ýmsum mannúðarsamtökum sem virðist lítið hafa verið hlustað á og það er kannski það áhugaverðasta sem ég las um í þessum umsögnum sem hafa borist um þetta frumvarp, þ.e. raunverulega það fólk sem stendur næst því fólki sem þarf þau bjargráð sem eru til. Þau vita hvar eldurinn brennur á þessu fólki. Það eru Rauði krossinn, Mannréttindaskrifstofa, Barnaheill og fleiri sem öll geta þess sama meira og minna um hvað sé að. Það sem vakti athygli mína var hvernig þau spegla þessi atriði er snúa að börnum á flótta. Maður hugsar eiginlega með skelfingu um hvað gerist þegar börnin ílengjast hér og það á að vera búið að reka þau úr landi. Þau missa öll réttindi og eru sett á sveitarfélögin, á sveitina. Eiga sveitarfélögin að fara að opna súpueldhús eða hvers konar hlutskipti bíður þessara barna? Ég get ekki hugsað þá hugsun til enda, hæstv. forseti. Ég verð því miður að beygja af þegar kemur að þessu máli.

Frú forseti. Það er einmitt þetta. Börn bera ekki ábyrgð á því að vera á flótta. Börn bera ekki ábyrgð á þeirri stöðu sinni heldur njóta þau réttinda sem stjórnvöldum er skylt að standa vörð um. Þess vegna hef ég hnotið reglulega um þetta atriði sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni í ræðu sinni varðandi tafir á umsóknum barna, að það sé í alvöru verið að búa svo um hnútana í frumvarpinu að ef einhver annar en barnið „valdi“ töfum á umsókn þá eigi „barnið“ ekki að njóta þess. Þarna er búið að slíta allt svoleiðis sundur og saman og úr samhengi að maður fer að velta fyrir sér hvort stjórnvöld séu búin að gleyma því að hér er búið að lögfesta barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka undir með mér í þessu máli varðandi þessa veiku stöðu barna á flótta og hvernig þau eru ofurseld hlutskipti sem þau hafa á engan hátt ákveðið að koma sér í og eru líka ofurseld því að hugsanlega hafi einhver tengdur þeim eða jafnvel óskyldur talsmaður, einhver annar, komið þeim í þá aðstöðu að 12 mánaða reglan fellur skilyrðislaust á þau. Þau hafa ekki rétt eins og sjálfstæðir einstaklingar til að bera hönd fyrir höfuð sér, að krefjast réttar síns og krefjast þess að fá sérstaka meðferð sem einstaklingar, fyrst og fremst sem einstaklingar, en ekki sem hluti af einhverjum hópi. Það er eiginlega skelfilegt til þess að hugsa að börn sem koma úr allt öðrum menningarheimi þurfi að eiga við kerfi sem skilur ekki þarfir þeirra.

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mér fannst mjög áhugavert og skemmtilegt að hlusta á hana og líka sorglegt á sama tíma vegna þess að þetta er raunveruleikinn sem við stöndum frammi fyrir. Fylgdarlaust barn, ég get varla ímyndað mér einstakling í þjóðfélaginu sem er í viðkvæmari stöðu en barn sem kemur fylgdarlaust, af því að það er ekki einungis fylgdarlaust, ekki með neinn sem ætlar að sjá um velferð eða heilsu þess, hvernig því líður, heldur er það er líka mállaust, það hefur ekki tungumálið til að tjá sig með. Það kemur til landsins algerlega eitt Ég held að fólk átti sig kannski ekki alveg á því ef það hefur ekki sett sig inn í þennan málaflokk hversu átakanlegur hann er og hversu ótrúlega viðkvæmur hópur þetta er. Þess vegna finnst mér alltaf mjög mikilvægt og gott þegar verið er að tala um málefni fylgdarlausra barna því að þau eru mikilvæg. En í þessu frumvarpi kemur fram að t.d. þegar fylgdarlaust barn er orðið 18 ára og er mögulega að sækja um að vera hér lengur og það er einhver í umsóknarferlinu, kannski lögmaður þess, sem verður til þess að það verða einhverjar tafir, þá fær það skellinn af því. Er hv. þingmaður sammála mér í því að í þessu frumvarpi sé verið að rýra rétt barna og ungs fólks sem hefur komið hérna sem fylgdarlaus börn?

Herra forseti. Ég biðst afsökunar á þessum töfum, en mér hljóp kapp í kinn að svara hv. þingmanni sem ég þakka fyrir. Það vekur athygli að í frumvarpinu sem lagt er til, að horfið er frá þeirri framkvæmd að láta tafir foreldra eða umsjónarmanna ekki bitna á rétti barna til efnislegrar meðferðar. Er hér raunar lagt til að börn missi rétt til efnismeðferðar ef foreldrar þess eða umsjónarmenn teljast vera valdir af töfum. Hingað til hafa börn verið talin eiga sjálfstæðan rétt til efnislegrar meðferðar eftir 12 mánaða dvöl á landinu, bæði óháð því hvenær lokaákvörðun var birt í máli þeirra og ástæðum fyrir lengd dvalar hér á landi. Umrædd breyting tekur ekki tillit til sérstakra þarfa barna og er ekki í samræmi við meginreglur barnaréttar um að við ákvarðanatöku skuli hafa bestu hagsmuni barna að leiðarljósi, en regluna er m.a. að finna í 2. mgr. í 1. gr. barnalaga, nr. 76/2003, og 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem lögfestur hér á landi þann 6. mars 2013 með lögum nr. 19/2013. Þá gengur umrædd breyting þvert á ákvæði 2. mgr. 2. gr. barnasáttmálans, en þar segir að aðildarríki skuli gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima. Ákvæðið beinist einkum gegn því að börn séu sett í þá aðstöðu að vera látin líða fyrir athafnir foreldra sinna eða ættingja sem þau eiga engan þátt í né bera ábyrgð á 

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég deili einnig áhyggjum hv. þingmanns af fjölskyldusameiningu. Það er verið að rýra rétt fólks á henni. Maður veltir fyrir sér fjölskyldusameiningu: Er þetta mikilvægt og af hverju ætti okkur að finnast það og hvað felur þetta í sér? Fjölskyldusameining og að fólk geti búið sér heimili með fólkinu sínu án þess að vera þurfa að hræðast ofsóknir eða annað er það mikilvægasta sem við eigum að standa vörð um. Og í heiminum þar sem er vaxandi þunglyndi og miklu meiri einmanaleiki en áður þá eigum við að standa vörð um fjölskyldusameiningu, sama hver fjölskyldan er eða hvaða fólk þetta er. Við eigum alltaf að standa vörð um fjölskyldusameiningu. Ég vil að spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála mér í því að einnig sé verið að rýra réttindi fjölskyldusameiningar með þessu frumvarpi.

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að gefa mér aftur tækifæri til að fjalla um þetta mál. Það sem hefur verið minn útgangspunktur í dag eru börn og líka fjölskyldur þeirra af því að það er svo mikilvægt í lífi barna að þau geti verið nálægt einhverjum sem þau treysta á, sem þau þekkja og sem þau vita að muni bera hag þeirra fyrir brjósti. Fylgdarlaus börn sem lenda hér á landi eiga við mjög erfiða fortíð að glíma. Þetta eru börn sem gjarnan hafa hrakist af einhverjum grimmilegum ástæðum svo langt norður í haf. Börn eru ekki að sækjast eftir að búa norður við heimskautsbaug nema af því að þau eru að leita skjóls þar sem þau trúa að komið verði fram við þau á mannsæmandi hátt.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir góða og hjartahlýju ræðu. Það var greinilegt á henni að hann taldi að það sé vel hægt að bæta verulega í þann fjölda, þær þúsundir sem hér hafa komið á umliðnum árum. Það sé rétt að sveigja reglur og rúnna af þannig að það sé hægt að fá enn fleiri flóttamenn til landsins. Af því tilefni finnst mér rétt að spyrja: Hvað telur hann að íslenskt kerfi ráði vel við, hvaða fjölda? Eru engin efri mörk á því eða er ekkert sem takmarkar þá getu? Nú heyrum við jafnvel úr því kerfi að þetta er jafnvel farið að valda ákveðnum vandræðum í skólakerfinu sem á að annast börn á flótta. Það er komið alla vega gult ljós í skólakerfinu hvað þetta varðar. Það væri fróðlegt að heyra hvort það hvort það séu einhver mörk á því hvað fjölda varðar.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja raunverulegrar spurningar sem hér er í sjálfu sér ekki til umræðu og er ekki hægt að svara, þ.e. hvað við getum tekið á móti mörgu fólki. Okkur vantar fólk á Íslandi, það er alveg rétt. Við erum að reka hérna örþjóðfélag og reyna að gera það að fyrsta flokks þjóðfélagi með tæplega 400.000 manns í 103.000 km² landi. Það er nóg pláss. En það sem við þurfum að gera er fyrst og fremst að styrkja innviðina og það á líka við um okkar eigið fólk. Við þurfum að styrkja alls staðar innviði til að koma fólki til hagsældar í okkar lífi. Það eru ekki nema um 300 manns sem koma hér á ári hverju og leita skjóls, fyrir utan þá sem hafa lent í þessum stríðshremmingum sem hófust fyrir ári síðan í Úkraínu og svo fólkið sem hefur þurft að flýja Venesúela. Það eru einstök dæmi sem koma upp. En að jafnaði eru um 300 manns sem koma hér að. Ég sé svo sem enga sérstaka endanlega tölu yfir það hvað það eigi að vera margir eða fáir. En það er frumskilyrði að við veitum fólki sem hingað kemur sterka stoð og leyfum því að takast á við að vera í samfélaginu, fá að taka þátt í samfélaginu, fá að vera gildir þjóðfélagsþegnar í þessu samfélagi, fá, ef þau vilja og geta, að vinna og framfleyta sér og fá að styrkjast í sjálfsstyrkingu og sjálfsvirðingu. Það er það sem við þurfum að hugsa um. Við erum ekki að telja nákvæmlega hvort það eru tíu eða 20 fleiri í dag eða á morgun. Málið er að við styrkjum innviði okkar svo við getum tekið á móti fólki, fólki sem á eftir að efla samfélag okkar, efla menningu okkar.

Hv. þingmaður talaði hér um að okkur vanti fólk. Það er nú einu sinni þannig, og það er kannski svolítið sérstakt að þurfa að árétta það við þingmenn Samfylkingarinnar, að við erum hluti af stórum atvinnumarkaði, mörg hundruð milljóna atvinnumarkaði, þannig að við erum ekki í vandræðum hvað það varðar. En skórinn kreppir að m.a. hvað varðar húsnæði. Það eru fréttir sem borist hafa að húsnæði sé orðið fullt og síðan erum við að sjá það að kostnaður af þessum málaflokki er kominn langt út fyrir það sem gert var ráð fyrir, alla vega hermdu fréttir svo sem fengust á fundi fjárlaganefndar í gær hvað það varðar. Þannig að ég held að menn geti ekkert látið eins og þetta sé einhver ótakmarkaður fjöldi. Auðvitað hljóta að vera einhver mörk á því. Einnig, ef við ætlum að gera þetta vel þá þurfum við að tryggja íslenskuna og að tekið sé af mannúð og sómasamlega við því fólki sem hingað kemur.

Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að minna okkur á hversu gæfurík við erum að vera með stóran markað Evrópu með okkur í liði því að ekki veitir okkur af. Jú, okkur vantar fólk, okkur vantar fólk sem við berum virðingu fyrir, fólk sem vill setjast að hjá okkur, með okkur, efla okkur og vinna með okkur að því að bæta þetta samfélag. Mér heyrist á máli hv. þingmanns að hann sé tilbúinn að setja einhvers konar skapalón um það hver talan á að vera um það bil á hverju ári yfir þá sem mega og eiga að koma hingað. Það er alveg óbærileg tilhugsun að slíkt sé til, en ég hvet þingmanninn til að nefna þá töluna upp á hár ef hann treystir sér til þess. Ég vil aftur á móti segja að ef við ætlum að halda áfram að búa á þessu eylandi, strjálbýla eylandi, þá verðum við að fara að spýta í lófana og gera betur í málefnum hælisleitenda og flóttafólks.

Frú forseti. Stjórnarmeirihlutinn hér á Alþingi hefur eytt alveg gríðarlegu púðri í að drösla þessu máli í gegnum þingið, frumvarpi sem ég held að ekkert okkar geti útskýrt almennilega hvernig í ósköpunum á að auka skilvirkni eða draga úr kostnaði í verndarkerfinu, frumvarpi sem hins vegar nær allir umsagnaraðilar og gott ef ekki öll mannréttindasamtök á Íslandi eru sammála um að grafi undan réttindum fólks í viðkvæmri stöðu og valdi fólki skaða. Við heyrðum í gær á máli hv. þm. Birgis Þórarinssonar hvað það er sem æstasti talsmaður Sjálfstæðisflokksins í þessu máli telur veigamest, hvað hann telur dýrmætast í þessu frumvarpi, það er 6. greinin, hótunin um að svipta fólk þjónustu og skilaboðin sem felast í þessum réttindamissi; hótunin um heimilisleysi, hótunin um skort, hótunin um að fá ekki heilbrigðisþjónustu og hótunin um að eiga hvergi sínu höfði að halla. Það er bara ágætt að hafa fengið það svona rækilega staðfest hérna í gær hvers konar hugarþel liggur að baki þessu frumvarpi. Þeir stjórnarliðar sem vilja sýna á sér mýkri hliðar benda á tilteknar undanþágur í ákvæðinu um þjónustusviptingu, m.a. fyrir fólk í viðkvæmri stöðu. En virðulegi forseti. Hvernig hefur nú mat Útlendingastofnunar verið á því í gegnum tíðina hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd teljist veikir, með langvarandi stuðningsþarfir eða í sérstaklega viðkvæmri stöðu? Tja, það hafa verið fluttar ófáar fréttir af því hvernig stofnunin vanrækir rannsóknarskyldu sína, hirðir ekki um að fá raunverulega úr því skorið hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd teljist í viðkvæmri stöðu eða ekki. Og raunar hefur einmitt kærunefnd útlendingamála, sem var tekin í alveg sérstaka yfirheyrslu í morgun á nefndarfundi sem - ja, ég veit ekki alveg hvaða orð maður á að nota yfir þennan sérkennilega fund hérna í morgun en raunar hefur þessi kærunefnd margsinnis snuprað Útlendingastofnun fyrir nákvæmlega þetta. Þannig að, virðulegi forseti, ég held að Rauði krossinn, Amnesty International og flestöll mannréttindasamtök á Íslandi hafi bara alveg hjartanlega rétt fyrir sér þegar þau vara eindregið við þessari þjónustusviptingu. Þetta er aðgerð sem stefnir velferð fólks í hættu og gerir einmitt fólkið í viðkvæmustu stöðunni berskjaldað fyrir misneytingu, mansali og ofbeldi. Ég ætla að lesa hérna upp úr umsögninni, með leyfi forseta: „Breytingin hefði þau áhrif á íslenskt samfélag að heimilislausu fólki myndi fjölga, örbirgð og neyð aukast. Samhliða því myndu líkurnar á skaðlegri hegðun og afbrotum aukast. Ljóst er að álag á félagsleg kerfi sveitarfélaga og lögreglu mun aukast, samhliða breytingunni.“ Þetta er bara eitt dæmi af mörgum um viðvörunarorð sem hafa borist frá mannréttindasamtökum og fólki sem er vant því að vinna með umsækjendum um alþjóðlega vernd. Ég velti því svolítið fyrir mér þegar ég les þetta hvað fari eiginlega í gegnum heilabúið á hv. þingmönnum, sérstaklega hv. þingmönnum Vinstri grænna, þegar þau lesa þessar umsagnir, þegar þau lesa þessi viðvörunarorð sem stjórnarmeirihlutinn er staðráðinn í að hafa að engu. Þegar þú ert þingmaður í yfirlýstum vinstri flokki sem gefur sig út fyrir að standa með mannúð, standa með mannréttindum og fólki í veikri stöðu, en ert kominn í þá stöðu að þú ert einhvern veginn að kvitta upp á, ekki bara kvitta upp á heldur hvetja til lögfestingar á frumvarpi sem Rauði krossinn og Amnesty International segja að valdi mjög miklum skaða, valdi varnarlausu fólki mjög miklu tjóni, þarftu þá ekki aðeins að endurskoða á hvaða vegferð þú ert og fyrir hvað þú stendur? Þetta mál er nefnilega komið á þennan stað, virðulegi forseti, komið hingað til 3. umr., komið í gegnum nefnd einmitt vegna þess að þingmenn Vinstri grænna hafa lagt blessun sína yfir það og vilja að það nái fram að ganga. Höfum það bara alveg á hreinu. Til að halda andliti þá þurfa þau hins vegar að grípa til ákveðinna fegrunaraðgerða, setja varalit á svínið. Þetta sjáum við í nefndaráliti meiri hlutans eftir 2. umr. Ég tek hér sem dæmi að það er lagt til að lögfest verði skylda stjórnvalda til að leggja mat á hagsmuni barns. Hljómar vel en hefur enga raunverulega þýðingu því að það er nú þegar mælt fyrir um nákvæmlega þetta í 5. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Svo er líka mælt fyrir um þetta í barnalögum og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem hefur lagagildi á Íslandi. Ef stjórnarmeirihlutinn hefur í alvörunni einhvern áhuga á að bæta réttindi barna, barna á flótta og barna sem leita hingað eftir vernd, þá þarf auðvitað að leggja til efnislegar breytingar, það segir sig bara sjálft, en ekki vera með einhverja svona falska dyggðaskreytingu og orðasalat sem bætir engu við það sem kemur nú þegar fram bæði í útlendingalögum og í öðrum lagabálkum. En tölum aðeins um áhrifin sem þetta frumvarp mun raunverulega hafa á börn. Nú er það svo að frá gildistöku útlendingalaganna frá 2016 hafa ítrekað komið upp og vakið mjög mikla athygli í fjölmiðlum og mikla reiði í samfélaginu mál barna sem hafa dvalið hérna á Íslandi um langt skeið, fest rætur en verið synjað um alþjóðlega vernd. Við getum nefnt mál hinnar 11 ára gömlu Hanyie Maleki frá Afganistan, mál hinnar átta ára gömlu Mary frá Nígeríu frá 2017, mál afgönsku systkinanna Zainab og Amir Zafari. Þau voru 12 og 14 ára þegar þessi mál komust í hámæli árið 2019. Mál hins sex ára gamla Muhammed Faisal árið 2020. Þetta eru allt mál sem leiddu til breytinga, ýmist á útlendingalögum eða á reglugerð um útlendinga, þannig að það hafa á undanförnum árum verið settar inn t.d. heimildir fyrir Útlendingastofnun til að taka til efnismeðferðar umsókn barns sem fengið hefur vernd í öðru ríki ef það eru meira en tíu mánuðir liðnir frá því að umsókn barst og tafir á afgreiðslu umsóknarinnar eru ekki á ábyrgð umsækjanda sjálfs. Svo er mælt fyrir um að þrátt fyrir 4. mgr. 23. gr. laga um útlendinga skuli umsóknum barna skv. 37. gr. og 39. gr. laganna svarað innan 16 mánaða og loks hefur verið sett inn heimild til að veita barni sem sótt hefur um alþjóðlega vernd og ekki fengið niðurstöðu á stjórnsýslustigi innan 16 mánaða frá því að það sótti fyrst um alþjóðlega vernd hér á landi, dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum öðrum skilyrðum. Þetta eru þessar breytingar sem hafa verið gerðar á regluverki útlendingamála hérna á undanförnum árum í þágu mannúðar og sanngirni til að bregðast við umræðu, til að bregðast við svona málum sem hafa storkað réttlætiskennd meiri hluta landsmanna, þar sem ráðherrar virðast einhvern veginn ekki geta sofið almennilega á næturnar án þess að bregðast við með fíniseringu á bæði lögunum og reglugerð um útlendinga. Þessar breytingar hafa verið gerðar til að koma í veg fyrir að börn, sem hafa dvalið lengi á Íslandi, gengið í skóla, eignast vini, lært tungumálið, fest rætur, séu rifin upp með rótum og vísað burt með valdi. Það sem við sjáum hér í þessu máli er að nú ætlar stjórnarmeirihlutinn að vinda ofan af einmitt þessum réttarbótum, hafa þær að engu, réttarbótum sem þó hafa haft raunverulega þýðingu fyrir börn á flótta og veitt þessum börnum, sem ég nefndi t.d. hérna áðan, tækifæri til að alast upp og dafna í öryggi og friði á Íslandi. Í 8. gr. þessa frumvarps eru lagðar til breytingar á afmörkun tímafrests núgildandi laga. Þetta er það sem ég er að tala um, sem leiða til þess að tímafresturinn til að öðlast rétt til efnislegrar meðferðar vegna tafa á málsmeðferð stöðvast þegar endanleg niðurstaða er fengin á stjórnsýslustigi í stað þess að slíkt gerist við flutning úr landi líkt og nú er. Ég held að það megi bara að færa mjög sterk rök fyrir því, auðvitað fyrir utan hvað þetta er ómannúðleg og vond breyting fyrir börnin sjálf og barnafjölskyldurnar, að þessi breyting muni líka bara lengja málsmeðferðartíma og draga úr skilvirkni, vegna þess að nú fá stjórnvöld rýmri tíma til að ljúka málum en áður. Það er ekki þessi sama pressa og áður. Það þarf ekki að vera búið að afgreiða umsóknir og framkvæma brottflutning innan tíu eða 12 mánaða lengur, sem þýðir að umsækjendur, þar með talin börn sem synjað er um efnismeðferð hjá Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála innan 12 mánaða frá því að umsókn var lögð fram, öðlast engan rétt til efnismeðferðar þó svo að flutningur þeirra úr landi hafi dregist úr hófi fram. Þetta er þá algjörlega óháð því hvort þau geti haft áhrif á það hvenær þau yfirgefa landið o.s.frv. Þetta, virðulegi forseti, er efnisleg breyting sem bitnar á börnum og einhver fagurgali frá meiri hluta nefndarinnar um sérstakt hagsmunamat barna breytir nákvæmlega engu um þetta. Þetta er bara varalitur á svín. Það er í rauninni frekar ósvífið, verð ég að segja, að reyna einhvern veginn að mála upp þá mynd í huga fólks að hér sé verið að verja sérstaklega börn þegar það hefur enga raunverulega þýðingu og um leið er verið að lögfesta ákvæði sem skerða einmitt réttindi barnafjölskyldna. Þetta þýðir að á næstu árum munu að öllum líkindum koma upp mál eftir mál þar sem börnum er sparkað úr landi, börnum sem líta á Ísland sem heimili sitt, ganga í skóla á Íslandi, eiga íslenska vini, tala íslensku. Og ef þetta frumvarp hér nær fram að ganga þá er einfaldlega verið að taka ákvörðun um að vísa þessum börnum burt. Það er ekki bara verið að gera það með einhverjum vélrænum hætti, það eru ekki bara embættismenn sem eru að gera það, heldur er verið að taka þessa ákvörðun með mjög einbeittum ásetningi, virðulegi forseti, og einbeittum stuðningi meiri hluta hér á Alþingi, með stuðningi frá þingmönnum Vinstri grænna, þingmönnum Framsóknarflokksins og þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Munum þetta bara næst þegar grunnskólakrakkar þurfa að grípa til varna fyrir skólasystkini sín sem á að vísa úr landi. Virðulegi forseti. Það er skömm að þessu. Það verður eftir því tekið hvernig atkvæði falla hér í lokaatkvæðagreiðslunni um þetta mál. Ég get alveg lofað því.

Forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir hans ræðu. - Já, skilgreiningar, ég hef sérstakan áhuga á skilgreiningum og kannski hversu oft það vantar skilgreiningar á hlutum sem skiptir öllu máli í alls konar aðstæðum. En sérstaklega þegar við eigum við frumvarp eins og þetta þá þurfa skilgreiningar að vera mjög skýrar, eins og t.d. varðandi bráðaheilbrigðisþjónustu, hvernig þjónusta er það? Já, það er bara metið hverju sinni. Það er mjög óskýrt og mjög sveigjanlegt og það er ekki nógu gott vegna þess að við vitum að það hefur oft verið þannig að það fellur ekki fólkinu í vil þegar þannig er. Þetta þarf því að vera mjög skýrt, eins er t.d. með fólk í viðkvæmri stöðu, vegna þess að h. þingmaður var að tala um hvernig það væri metið; hver er í viðkvæmri stöðu og hvenær og hvers vegna við erum við ekki bara með þetta mjög skýrt? Og hvernig ætlum við að tryggja það að fólk sem er í viðkvæmri stöðu fái þá þjónustu sem það þarf? Þannig að ég vil bara vekja athygli á því að skilgreiningar skipta máli og það skiptir máli hvernig hlutirnir eru skilgreindir. Er bráðaheilbrigðisþjónusta geðheilbrigðisþjónusta? Er það heilbrigðisþjónusta, hvernig er það? Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann hafi einnig áhyggjur af því að hlutirnir séu ekki skilgreindir nógu vel og þess vegna gætu alls konar hluti fallið á annan hátt en meiri hlutinn talar um hér í pontu.

Virðulegi forseti. Þetta er allt saman ágætisábendingar frá hv. þingmanni. Varðandi matið á sérstaklega viðkvæmri stöðu þá finnst manni auðvitað með nokkrum ólíkindum þessi vilji stjórnarliða til að fela lögreglu einhvers konar svigrúm til mats á því hvort fresta eigi niðurfellingu þjónustu eða ekki, að lögreglan eigi allt í einu að vera komin í það hlutverk einhvern veginn að meta það hvort einhver sé veikur, fatlaður eða í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Ég veit ekki betur en að lögreglan hafi lagst gegn því á fundi með nefndinni að henni yrði fengið það hlutverk. Hér er líka talað um réttinn til bráðaheilbrigðisþjónustu, ég veit ekki betur en að sá réttur sé nú þegar tryggður. Ég hugsa að það myndi flokkast sem hegningarlagabrot ef heilbrigðisstarfsfólk myndi neita að aðstoða manneskju sem þarf á bráðaheilbrigðisþjónustu að halda, þannig að þetta tiltekna ákvæði um bráðaheilbrigðisþjónustu er fagurgali og einhvers konar tilraun, held ég, til að slá ryki í augu fólks eins og svo margt annað í nefndaráliti meiri hlutans.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Í ræðu sinni talaði hann einnig um umsagnir, m.a. umsagnir frá Rauða krossinum á Íslandi þar sem var talað um að fólk yrði í meiri neyð og hvaða afleiðingar það gæti haft í för með sér. Það sem er verið að gera með þessu er annaðhvort að hóta eða gera neyðina meiri. Það skiptir kannski ekki öllu máli hvort það sé þannig að neyðin verði meiri. Auðvitað er þetta samt lagt upp þannig. Það sem skiptir líka máli er hótunin sjálf, það að vera hótað einhverju hefur bara áhrif á fólk, það hefur áhrif á samfélagið. Ótti og óöryggi hefur ótrúlega mikil áhrif á einstaklinga. Þannig að það að koma svona fram við fólk í viðkvæmri stöðu er náttúrlega bara svo ótrúlegt að það er eiginlega varla til orð yfir það. Fólk verður í meiri neyð og hvað gerir fólk sem er í neyð? Það sem þarf, það er bara þannig. Fólk gerir það sem þarf, allir myndu gera það. Þannig að það að halda að þetta reddist bara, að sveitarfélögin taki fólk ef það fer ekki eftir þessa 30 daga - þetta er bara ekki svona auðvelt. Heldur hv. þingmaður að það sé virkilega svo að þetta muni einhvern veginn reddast, að sveitarfélögin taki við þessu? Telur hv. þingmaður að þetta muni bara reddast?

Virðulegur forseti. Hér kemur hv. þingmaður einmitt inn á mikilvæg atriði sem er t.d. þessi þjónustusvipting þar sem þingmönnum stjórnarmeirihlutans virðist einfaldlega ekki bera almennilega saman um hvað þetta þýðir raunverulega. Hér talar talsmaður Sjálfstæðisflokksins í málinu um þetta sem mikla hótun og mjög skýr skilaboð til fólks um að það verði svipt allri þjónustu. Hins vegar kom hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra í pontu þegar greidd voru atkvæði um þetta mál eftir 2. umr. og sagði: Hafið engar áhyggjur. Sveitarfélögin taka þetta skv. 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, þar sem er svo mælt fyrir um að ríkissjóður styðji sveitarfélögin í því. Hér er einhvern veginn svo augljóst að það er bara verið að auka á flækjustigið í kerfinu með þessu frumvarpi. Hvernig nákvæmlega verður þetta samspil þegar fólk verður svipt þessum rétti? Hvenær, með leyfi forseta, „kikkar“ inn þessi 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga og hvernig verður það útfært? Við höfum ekki fengið nein svör við þessu enda hefur hæstv. félagsmálaráðherra farið huldu höfði í umræðu um þetta mál. Hann er kannski löglega afsakaður núna vegna funda Norðurlandaráðs en ég hef saknað hans í umræðunni um þetta mál, og eins hæstv. barnamálaráðherra. Það er nefnilega algerlega á huldu hvernig framkvæmdin verður raunverulega þegar kemur að þessari þjónustusviptingu og þingmönnum stjórnarmeirihlutans virðist ekki bera saman um það hvernig þessu verður háttað.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu hér og lýsa því yfir að við erum nokkuð sammála í þessum málaflokki. Mig langar samt að útvíkka umræðuna aðeins af því að ég nefndi það hér í andsvari í dag að ég kem frá sveitarfélagi þar sem býr margt fólk sem er af erlendu bergi brotið, u.þ.b. þriðjungur íbúa er erlent. Staðan er sú að þetta sveitarfélag hefur tekið að sér samning um samræmda móttöku flóttafólks sem nemur 350 einstaklingum og það hefur bara gengið vel. Aftur á móti er veruleikinn sá að þegar herinn fór 2006 skildi hann eftir fullt af auðu húsnæði sem ríkið er síðan búið að selja til einkaaðila og taka út úr því væntanlega einhverja 15 milljarða sem þeir fengu fyrir að selja þetta og settu inn í ríkissjóð. Eftir sitja einkaaðilar með þetta húsnæði. Það sem Útlendingastofnun gerði og Vinnumálastofnun er að gera er að taka þetta húsnæði á leigu og setja inn fólk sem er ekki í þjónustu hjá sveitarfélögunum sjálfum heldur sér Vinnumálastofnun um það. Eitt er að taka við fólki, annað er að þjónusta það. Sveitarfélag eins og Reykjanesbær er þá með sirka 1.100 manns, fólk sem er í mjög viðkvæmri stöðu og 1.100 manns nánast allt á sama blettinum í sveitarfélagi eða bæjarhluta sem er í raun og veru í mjög viðkvæmri stöðu af því að þessi bæjarhluti er í raun og veru í uppbyggingarfasa eftir að herinn fór. Þá veltir maður fyrir sér: Hvað getum við gert? Eigum við að fara að horfa til þess að setja lög hér á Alþingi? Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi hér einhvers konar aðlögun sem sveitarfélögin annars staðar hafa farið í og það hefur þá gert það að verkum að það er einhvers konar skylda hjá þeim að taka við fólki á flótta.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að varpa ljósi á stöðu Reykjanesbæjar þegar kemur að móttöku og þjónustu við flóttafólk. Auðvitað er þetta þannig verkefni að það gengur ekki að það séu bara örfá sveitarfélög á landinu sem veita þessu fólki þjónustu, það gengur ekki þannig til lengdar. Hv. þingmaður velti því upp hvort það þyrfti þá einhverja meiri miðstýringu að ofan eða einhverja meiri samræmingu, jafnvel að skylda sveitarfélög til að koma með í þetta verkefni. Það kann að vera að á endanum þurfi þess ef stór sveitarfélög taka ekki þátt í verkefninu. En ég held að það sé alla vega alveg ljóst að það sem hv. þingmaður fór yfir hérna rétt í þessu er til marks um ákveðið stefnuleysi og algjöran skort á framtíðarsýn í þessum málaflokki og jafnvel vonda stjórnsýslu í því tilviki sem hv. þingmaður ræddi um.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans svar hér. Ég hef bara áhyggjur af sveitarfélaginu mínu af því að við höfum verið öll af vilja gerð. Þannig var það þegar ég sat þarna í bæjarstjórn og þannig er það enn þá. Það er nýbúið að halda mjög flottan fund um málefni fólks á flótta þar sem starfsmenn sveitarfélagsins stóðu sig afburðavel í að skýra hvernig hin raunverulega staða er. Það sem mér þykir vont er að sveitarfélagið sem sýnir viðleitni til að takast á við vandann skuli svo vera refsað með þessum hætti, það sé hver hola nýtt af því að hún er auð, af því að sveitarfélagið er í þeirri stöðu og það var þarna einu sinni her, þá er bara hrúgað inn fullt af fólki sem þyrfti að vera í miklu betri þjónustu en þarna er verið að veita. Vinnumálastofnun er af vanmætti að reyna að gera þetta, hún fær bara eitthvert verkefni í fangið. Mér finnst einhvern veginn að við þurfum að ná þessum málaflokki upp á hærra plan, ekki bara að við ræðum hér þetta svokallaða útlendingafrumvarp heldur: Hvernig ætlum við að haga okkur gagnvart fólki sem þarf að leita hingað til landsins? Er það ásættanlegt að sum sveitarfélög segi bara pass, nei, ég ætla ekki að taka þátt í þessu? Hvað með Garðabæ? Hvað með Seltjarnarnes? Hvað með Mosfellsbæ? Hafnarfjörður stendur sig vel, Reykjavík stendur sig vel. Hvað með þessi Kragasveitarfélög? Af hverju eru þau ekki að taka þátt í þessu verkefni sem er svo mikilvægt? Það gengur ekki að ríkisstjórnin sé bara alltaf góð á kostnað annarra. Hún er bara góð á kostnað sumra sveitarfélaga. Það þarf að ná einhvern veginn utan um þennan málaflokk á heildrænan hátt þannig að við séum bæði að bjóða fólk velkomið og veita því þá almennilega þjónustu sem það á svo sannarlega skilið.

Virðulegur forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi hitt naglann á höfuðið hér. Og raunar vildi ég óska þess að allur sá tími, allar þær ræður og öll sú vinna, sem hefur farið í þetta gagnslausa og ljóta útlendingafrumvarp fimm löggjafarþing í röð eða svo, hefði einmitt verið nýtt til að takast á við þessar stóru spurningar sem hv. þingmaður varpaði hér fram í ræðustól. Því að þetta eru spurningarnar sem við hér í þessum sal, í samvinnu við sveitarfélögin og stofnanir, þurfum að svara. Þetta er verkefnið.

Herra forseti. Nú styttist í að þessari umræðu um útlendingafrumvarpið ljúki og búið að ráðgera að hafa atkvæðagreiðslu um þetta mál á morgun. Hér hafa margir þingmenn reynt að gera sitt til að lagfæra það sem vont er í þessu, og það er ansi margt, en lítið hefur á það verið hlustað. Verra er hins vegar að það hefur lítið verið hlustað á þá umsagnaraðila sem komið hafa til þess að gera athugasemdir við það sem hér er og er að fara aflaga í vinnu þingsins þegar þetta er lagt fram. Það sem mig langaði að nefna í minni síðustu ræðu um þetta mál er hvernig hæstv. dómsmálaráðherra, og eftir atvikum fleiri ráðherrar og stjórnarþingmenn, hefur verið að koma þeim skilaboðum út til almennings að það sé nauðsynlegt að samþykkja þetta frumvarp vegna þess að hér ríki einhver óstjórn í málaflokknum. Hæstv. dómsmálaráðherra Jón Gunnarsson hefur t.d. talað um að hér séu alls konar seglar í kerfinu sem laði hér að fólk. Ég vitna hér í gamalt fréttaviðtal við hæstv. dómsmálaráðherra þar sem hann er að tala um þá sérkennilegu staðreynd, sem hann nefnir, að fólk sem t.d. kemur frá Venesúela fái svokallaða viðbótarvernd á meðan fólk frá Úkraínu, sem Ísland hefur skuldbundið sig til að aðstoða, fær hana ekki. Íslenska kerfið bjóði einfaldlega betur en önnur ríki þegar kemur að móttöku flóttamanna og skipti þá engu máli hvort um sé að ræða fólk sem er bara hreinlega að leita betri lífskjörum eða þá sem eru að flýja undan stríðsátökum. Hann hefur líka sagt að flæðið sé stjórnlaust og að bregðast þurfi tafarlaust við. Og það er rökstuðningurinn fyrir þessu frumvarpi hér. Þegar við erum síðan með í fanginu það sem gerðist á opnum fundi allsherjar- og menntamálanefndar í morgun þá sjáum við það auðvitað að þessi hræðsluáróður fyrir því að samþykkja þetta frumvarp gengur ekki upp. Formaður kærunefndar útlendingamála var á opnum fundi hjá nefndinni. Ég ætla að láta liggja á milli hluta hvað það er nú sérkennilegt að hann hafi verið þráspurður af ákveðnum þingmönnum um alls konar hluti sem rökstuddir eru í úrskurðum þessarar sjálfstæðu kærunefndar og gerður ábyrgur fyrir þeim kostnaði sem af úrskurðum nefndarinnar hlýst. Ég ætla að láta það liggja á milli hluta. En það sem þó kom fram almennt á þessum fundi var einmitt það að þetta tiltekna frumvarp sem hér er til umfjöllunar tekur ekki á neinu sem snýr að því fólki sem kemur hingað frá Venesúela, þ.e. staða fólks sem kemur hingað og sækir um vernd frá Venesúela breytist ekki neitt með þessu frumvarpi. Það liggur líka fyrir að það breytist ekki neitt hvað varðar fólkið sem hingað kemur frá Úkraínu. Ef menn eru á annað borð þeirrar skoðunar að hér sé eitthvert stjórnlaust ástand þá geta menn auðvitað ekki horft fram hjá því að hérna er um að ræða að 80–90% af öllum þeim sem hingað leita. Við getum ekki lagað eitthvert stjórnleysi eða einhverja ósvinnu eða segla í kerfinu með því að beina sjónum okkar bara að þeim litla hluta fólks sem út af stendur. Þetta var nefnilega ansi skýrt á fundinum í morgun. Þetta frumvarp sem hér er til umfjöllunar mun ekki hafa nein áhrif á þá sem hingað koma frá Venesúela og sækja um vernd. Það er með öðrum orðum verið að henda út einhverjum fölskum skilaboðum til almennings, til stuðningsmanna þessara flokka sem á bak við frumvarpið standa, og verið að reyna að selja þeim þá hugmynd að verið sé að koma böndum á eitthvað sem alls ekki er verið að gera. Við erum auðvitað búin að vera að benda á þetta frá því að málið var tekið inn, bæði hér í umræðum í þingsal og svo í allsherjar- og menntamálanefnd. En mér fannst bara svo áhugavert að fá þessa staðfestingu á opnum fundi nefndarinnar í morgun að ég verð hreinlega að halda því til haga núna þegar stutt er í að þetta mál verði tekið til atkvæðagreiðslu hér í þinginu. Við getum einfaldlega ekki látið það óátalið að menn séu með þannig hræðsluáróður að hér þurfi að koma skikki og böndum á einhvern málaflokk þegar 90% af fólkinu sem þar er undir er undanskilið löggjöfinni sem á þá að laga þennan tiltekna vanda, sem er auðvitað ýktur úr öllu hófi. Ég vil líka gagnrýna það sérstaklega sem ég hef áður gert að það hefur verið talað talsvert um að hluti af þessu fólki sé að misnota kerfið okkar, misnota hælisleitendakerfið. Við erum þráfaldlega búin að óska eftir einhverjum gögnum, tölum, upplýsingum um það. Þær hafa ekki enn litið dagsins ljós. 

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er ótrúlega skrýtið að það sé talað um einhverja segla eins og það sé allt svo frábært. Það er svo skrýtið að heyra þetta vegna þess að maður sér þetta fólk og talar við þessa einstaklinga sem koma hingað. Þetta er neyð. Þetta er ekki: Það er svo frábært þarna. Það er meira: Við þurfum að komast í skjól, ég þarf að koma barninu mínu skjól, ég þarf að koma fjölskyldunni í skjól. Ég vil búa í mínu landi. Ég vil búa nálægt fólkinu mínu, nálægt menningunni minni og tungumálinu sem ég skil. - En nei, það eru svo miklir seglar hér, við drögum þau bara að okkur. Það er náttúrlega bara ótrúlegt að heyra svona málflutning þegar maður þekkir einstaklinga sem hafa verið í þessari stöðu. Neyðin er svo ótrúleg hjá fólki. Ég vona bara að sem fæst okkar geti nokkurn tímann gert sér grein fyrir hvað þetta fólk er að upplifa eða hvernig það er að vera í þeirra sporum vegna þess að það er náttúrlega mjög erfitt að sjá þessa einstaklinga vera einhvern veginn bara ein, án tungumáls og án alls. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvað er það sem gerir það að verkum að við höldum virkilega að það séu einhvers konar seglar á Íslandi? Getur hv. þingmaður gert sér grein fyrir því? Vegna þess að neyðin er svo mikil að það skiptir ekki máli hvert landið er.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að beina þessu til mín. Það er auðvitað búið að marghrekja það að það sé hægt að tala um einhverjar séríslenskar reglur eða séríslenska segla sem hvergi eigi sér fyrirmynd neins staðar annars staðar. Við vitum að framkvæmdin í þessum málum er tiltölulega mismunandi á milli landa, það sem heitir einhverju hugtaki hér getur heitið eitthvað annað í einhverju öðru landi. Það hefur mikið verið talað um t.d. ferð sem við fórum í, allsherjar- og menntamálanefnd, til Noregs og Danmerkur. Þá sjáum við auðvitað að framkvæmd þessara mála er með gerólíkum hætti þar. Er þá hægt að tala um að það séu einhverjir sérstakir seglar í Noregi umfram það sem er í Danmörku? Nei, við getum ekki kallað þetta segla. Við getum bara velt vöngum yfir því hvort að ríki séu tilbúin til að taka mannúðlega á móti fólki, eins og hv. þingmaður kom svo réttilega inn á að er í langflestum tilfellum að flýja einhvers konar neyð. Það er mikið verið að tala um fólk frá Venesúela. Það er mikið verið að vefengja að þar sé neyð. Menn eru komnir raunverulega í þá stöðu að tala um að fólk frá Venesúela, sem er á flótta, sé raunverulega ekki í neyð, það séu efnahagslegir flóttamenn og það sé einhver segull sem dragi það hingað til lands. Það er búið að fara í gegnum það hér, ræðu eftir ræðu, að það eru sérstakar dauðasveitir sem elta uppi fólkið sem mótmælir stjórnvöldum þarna ytra. Það var ágætlega farið yfir það af formanni kærunefndar í morgun hvernig ástandið er í landinu og hvernig stuðst er við skýrslur og rannsóknir erlendra aðila, samtaka, það er leitað álits Flóttamannastofnunar og annað á því hvert ástandið er t.d. í þessu tiltekna ríki. Ef við á annað borð ætlum að hafa eitthvert regluverk sem gildir þá jafnt yfir alla og sem er þá uppfullt af einhverri mannúð, en jafnframt með skýr skilyrði fyrir því af hverju fólk ætti að fá vernd eða af hverju ætti fólk ætti að komast hingað inn í okkar land og fá að búa hér og vinna, þá getum við einhvern veginn ekki verið að bregðast við af því að við sjáum að eitthvað tiltekið er að gerast með einhvern ákveðinn hóp, sett allt í einu girðingu og sagt: Já, ókei, þið fenguð að koma, en þið sem ætlið að leita hingað eftir einhvern tiltekinn tíma, 

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, mér finnst alltaf svo undarlegt að hugsa til þess að það sé eins og það sé bara mjög auðvelt og léttvægt að flytja frá sínu heimalandi. Ég geri mér bara ekki alveg grein fyrir því hvort við séum nægilega góð í að setja okkur í spor annarra, hvort okkur skorti einhvers konar samkennd á þann hátt að við getum sett okkur í spor einhvers sem býr bara á allt öðrum stað í heiminum, í allt öðrum aðstæðum en við. Stundum gerum við það kannski en oft finnst mér það vera eftir hentisemi. Mér finnst að við þyrftum að vera betri í að setja okkur í spor annarra og við eigum að fá fleira fólk sem er á flótta að borðinu. Við þurfum að vera, svona eins og í öllu öðru, aðeins betri í að hlusta á fólkið sjálft og sérstaklega þá mannúðarsamtök sem láta í sér heyra allhressilega, frekar mörg og mismunandi samtök, og sveitarfélög, sem segja okkur að þetta sé ekki nógu gott. En einhverra hluta vegna er ekki hlustað nægilega vel á sérfræðinga. Ég veit ekki af hverju, mér finnst það bara frekar borðleggjandi að maður hlustar á sérfræðinga í málaflokknum. Þess vegna vildi ég spyrja hvort við ættum mögulega að skoða betur og hlusta betur á sérfræðingana og hvort það sé ekki eitthvað sem hefði þurft að taka mun meira tillit til á fyrri stigum málsins.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir þetta. Jú, aldeilis. Þetta er auðvitað ekki eina þingmálið sem við þingmenn erum að fást við. Þau eru auðvitað mörg á hverjum tíma og við eigum öll sæti í einhverjum nefndum og maður hefur tekið á móti mörgum svona málum í þeim nefndum sem ég t.d. er í og þá er alltaf sama ferlið: Það er kallað eftir umsögnum og gestir kallaðir til og annað. Ég man ekki eftir neinu öðru máli þar sem kemur jafn mikið af umsögnum sem allar ber að sama brunni. Þær eru allar gagnrýnar á þetta frumvarp, mjög margar á sömu ákvæðin, en almennt séð eru allir þeir sérfræðingar sem leitað er til, og ég ætla eiginlega nánast bara að undanskilja ráðuneytið sjálft, að benda á að þetta frumvarp er ekki til bóta, það er ósanngjarnt gagnvart því fólki sem hingað leitar og jafnvel eru uppi efasemdir um að þetta standist stjórnarskrá lýðveldisins, sem við höfum auðvitað ekki fengið úr skorið þrátt fyrir ítrekaðar óskir. Þannig að já, þegar þeir sérfræðingar, sem vinna með þessu fólki sem er í svona viðkvæmri stöðu, þekkja aðbúnað þess, þekkja lagaumhverfið, þekkja væntingar þess, hvaðan það kemur og við hvaða aðstæður það býr, segja allir að lagaumhverfið sem við erum að búa þessu fólki hér sé ómannúðlegt, þá finnst mér það alveg með ólíkindum að við skulum ekki hlusta. Það er svo sem alveg rétt sem hefur komið fram hjá nokkrum stjórnarliðum, að auðvitað er oft gagnrýni á frumvörp í umsögnum en þau fara samt í gegn. En ég man ekki eftir neinu þar sem þetta er allt svona samhljóða og við hlustum ekki og gerum ekkert með það. Mig langar kannski síðan aðeins að lokum, af því að við erum mikið að tala um Venesúela, að benda á það sem stendur í úrskurði kærunefndar útlendingamála sem svo mikið er talað um: „Á hinn bóginn er það mat kærunefndar að þegar markvissar aðgerðir stjórnvalda til að bæla niður andstöðu í landinu, alvarlegt efnahagsástand þar sem laun duga ekki til að uppfylla grunnþarfir almennings í landinu, skortur á hreinu drykkjarvatni, há glæpatíðni, skortur á lögregluvernd og algert hrun réttarkerfisins leggjast saman geti aðstæður einstaklinga við endursendingu til Venesúela náð því marki að rétt sé að veita þeim viðbótarvernd hér á landi.“  
             Þetta allt er fólk að tala um, þessar aðstæður, um fólkið sem einhverja efnahagslega flóttamenn. Við verðum að komast út úr þessu. 

Forseti. Ég held að við séum öll sammála um það hversu mikilvæg mannréttindi eru. Ekkert okkar myndi vilja skerða eigin mannréttindi og ekkert okkar er á þeirri skoðun að það sé eðlilegt eða rétt að ganga gegn jafnrétti. Við myndum öll vilja og við viljum öll halda grundvallarrétti okkar t.d. til að getað leitað réttar okkar fyrir óvilhöllum dómstólum, því að, svo ég vitni í sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, með leyfi forseta: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.“ Mér er þetta hugleikið þar sem oft er spurt í umræðunni um mannréttindi: Mannréttindi hverra? En málið er það að mannréttindi eru allra. Mannréttindi eru grundvallarréttindi alls fólks. Það þýðir ekki eingöngu það að við eigum að hafa samkennd með öðru fólki og annað slíkt, það þýðir að þegar mannréttindi eru brotin þá eru þau brotin og ef við látum það óátalið er það fordæmi. Það setur fordæmi fyrir frekari mannréttindabrot vegna þess að mannréttindi eru öll þau sömu, alveg sama um hvern ræðir. Þannig að ef það er viðurkennt að það sé leyfilegt að svipta fólk t.d. réttinum til þess að leita réttar síns þá á það við um alla sem njóta þess réttar ef það er látið óátalið. Til hvers er stjórnarskráin? Við erum alltaf að tala um stjórnarskrána. Ég held að margir átti sig hreinlega ekki á því hvað hvaða merkingu það hefur og hvað það þýðir og til hvers og hvað það kemur þessu máli yfir höfuð við. Stjórnarskráin hefur að geyma helstu meginreglur um stjórnskipulag ríkis í fyrsta lagi. En, já, þar er að jafnaði að finna ákvæði um meðferð ríkisvalds, hlutverk handhafa ríkisvaldsins, sem jafnan skipt í þrennt; þ.e. löggjafinn sem setur reglurnar, framkvæmdarvaldið sem framkvæmir reglurnar samkvæmt reglunum og dómsvaldið sem dæmir þegar upp kemur ágreiningur. Í stjórnarskránni eru líka ýmis ákvæði um grundvallarréttindi borgaranna í samskiptum við ríkisvaldið og hömlur sem lagðar eru á það að á þessi réttindi sé gengið. Þetta er ástæðan fyrir því að við erum alltaf að tala um stjórnarskrána. Þrátt fyrir að við séum með þessa stjórnarskrá - mannréttindakafli hennar er reyndar svo sem ágætur. Þó að það sé fyrir löngu orðið brýnt að endurskoða stjórnarskrá okkar þá stendur hún fyrir sínu að mörgu leyti og kannski ekki síst þegar kemur að því að tryggja mannréttindi okkar, mannréttindi allra. Samt hefur það gerst ítrekað á undanförnum árum að gengið er á mannréttindi fólks. Mannréttindi hverra? Mannréttindi. Punktur. Ráðherrar hafa verið fundnir sekir um brot á jafnréttislögum. Pólitísk skipan dómara hefur valdið því að heilt nýtt dómstig, sem var sett upp hérna til þess að styrkja réttarvernd okkar, hefur verið í uppnámi í mörg ár. Hvernig getur þetta gerst? Jú, því að ráðherrar og þingmenn eru fólk og ekkert okkar er fullkomið. Það er hvorki ásökun né afsökun heldur einfaldlega staðreynd, staðreynd sem ætti að hvetja okkur til að gera betur í dag en í gær. Ég vil því ítreka það sem ég hef sagt hérna áður: Við eigum að vera að spyrja okkur þeirrar stóru spurningar í þessu máli og öðrum: Erum við að taka skref áfram eða erum við að taka skref aftur á bak? Eins og ég sagði áðan er oft, margoft spurt: Mannréttindi hverra? þegar við tölum um mannréttindi. En mannréttindi eru réttindi alls fólks. Skerðingar á mannréttindum eins hóps eru skerðingar á mannréttindum alls fólks, ekki eingöngu vegna einhverrar mannlegrar samkenndar sem við ættum að hafa með öðru fólki, heldur líka einfaldlega af lögfræðilegum ástæðum. Hér erum við að ræða mál sem aðilar sem hafa sérþekkingu á mannréttindum hafa lýst þungum áhyggjum af, hreinlega allt batteríið á Íslandi, held ég, sem hefur sérþekkingu á mannréttindum meira og minna. Í hverju felst sérþekking þeirra? Jú, það er sérþekking á heimilum inngripum í mannréttindi okkar, því að slík inngrip eru heimil að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, en einungis að þeim uppfylltum. Eru þau skilyrði sem eru fyrir inngripum í mannréttindi fólks uppfyllt í þessu máli? Eru inngrip í mannréttindi fólks sem lögfesta á með þessu frumvarpi innan marka? Það þykjast flutningsmenn frumvarpsins geta fullyrt án þess að nein skoðun hafi farið fram á því. Vandinn er sá að mannréttindi eru ekki bara eitthvað sem mér finnst eða sem hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur finnst eða öðrum. Við getum verið sammála. Við getum verið ósammála um hitt og þetta. Mér getur þótt eitthvað ósanngjarnt, eðlilegt og henni gæti þótt það og öðrum. Mannréttindi eru lagaleg réttindi fólks, lagaleg réttindi alls fólks. Þau eru ekki bara lögfest hér á landi líkt og í öðrum lýðræðisríkjum heldur er kveðið á um þau í stjórnarskrá, líkt og ég sagði. Mat á því hvort lagaákvæði eða ákvörðun stjórnvalds standist mannréttindareglur og þar með stjórnarskrá er lögfræðilegt. Í flestum lýðræðisríkjum, og sannarlega í þeim ríkjum sem við viljum helst bera okkur saman við, eru sérstakir stjórnskipunardómstólar eða aðrir sjálfstæðir fagaðilar sem ætlað er að tryggja það að ekki sé sett löggjöf í landinu sem stríðir gegn stjórnarskrá landsins, þar með talið þeim mannréttindum sem iðulega eru áréttuð þar. Þetta er almennt tryggt áður en frumvarp verður að lögum. Í mörgum ríkjum geta þingmenn eða aðrir borið frumvarp til laga undir slíkan dómstól, telji þeir einhvern vafa leika á um það hvort tillagan standist stjórnarskrá landsins. Nú bið ég áhorfendur og áheyrendur um að hlusta vel: Á Íslandi er ekkert slíkt ferli. Það er enginn slíkur dómstóll, það er engin slík nefnd. Ekkert. Á Íslandi er enginn öryggisventill áður en frumvarp verður að lögum heldur fer matið á því hvort lög standist stjórnarskrá fram eftir á. Eftir hvað? Ekki bara eftir að lögin hafa verið samþykkt, ekki bara eftir að þau hafa verið birt og tekið gildi sem lög í landinu sem binda hendur borgaranna, jafnvel að viðlagðri refsiábyrgð. Nei, á Íslandi fer matið á því hvort lög standist stjórnarskrá ekki fram fyrr en eftir að þeim hefur verið beitt gegn einstaklingi, eftir að á honum hefur verið brotið og hann hefur leitað til dómstóla til að fá brotið viðurkennt. En er það þá nokkurt vandamál? Þá samþykkjum við einhver lög og fólk fer bara fyrir dómstóla ef það telur á sér brotið. Vandinn hér er sá að þeir einstaklingar sem hér stefnir í að verði brotið á, ef marka má umsagnir þeirra sérfróðu aðila um mannréttindi sem gefið hafa umsögn um málið, hafa takmarkaða möguleika á því að leita réttar síns. Ekki nóg með að þessir einstaklingar sem lög þessi gilda um eigi nú þegar mun takmarkaðri möguleika á gjafsókn en aðrir og hafa að jafnaði enga fjárhagslega burði til að ráða sér lögmann þar sem þeir mega ekki einu sinni vinna fyrir sér, heldur eiga þessir einstaklingar yfir höfði sér að vera fluttir úr landi áður en þeir ná að bera hönd fyrir höfuð sér, áður en þeir geta nýtt eina úrræðið sem okkar réttarkerfi býður upp á til að skera úr um það hvort lög og ákvarðanir stjórnvalda standist stjórnarskrá, lög um mannréttindi. Það sem ég er að reyna að vekja athygli á, herra forseti, og ég óttast að fólk átti sig ekki á þessu í einhverjum tilfellum einfaldlega vegna þess að þau trúa því ekki þegar þau heyra það, er að það er ekkert sem tryggir það að lög sem samþykkt eru hér á hinu háa Alþingi standist stjórnarskrá áður en þau eru samþykkt annað en við sjálf. Og hvernig gerum við það? Ekki með því að horfa á ákvæðin, leggja fingur á höku og velta fyrir okkur hvað okkur finnst sanngjarnt. Mat á því hvort lög standist stjórnarskrá, mannréttindi krefst þess að farið sé yfir orðalag ákvæðisins og afleiðingarnar af því í framkvæmd metnar og bornar saman við skilyrðin sem eru fyrir því að gripið sé inn í mannréttindi án þess að það teljist mannréttindabrot. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands er óháð fræðastofnun sem sérhæfir sig í nákvæmlega þessu. Hún er ekki skipuð pólitíkusum líkt og Alþingi. Hún samanstendur ekki af einhverjum aktívistum og anarkistum sem vilja opna landamærin og leggja niður lögregluna. Nei, hún er skipuð okkar fremstu laganördum, fræðimönnum sem taka starf sitt alvarlega og sem tileinkað hafa starfsferil sinn rannsóknum og pælingum í lagalegri beitingu mannréttindalaga, stjórnskipunarlaga. Við, sem höfum áhyggjur af því að ákvæði frumvarps þess sem við hér ræðum uppfylli ekki skilyrðin sem inngrip í mannréttindi fólks þurfa að uppfylla til að standast stjórnarskrá og mannréttindasamninga, fórum náðarsamlegast fram á það að Mannréttindastofnun Háskóla Íslands yrði falið að gera úttekt á frumvarpinu og ganga úr skugga um að það stæðist stjórnarskrá. Þetta var lágmarkskrafa sem var gerð eftir að ljóst var orðið að um þetta mál hafði verið samið á meðal ríkisstjórnarflokkanna. Verð ég að játa hér einu sinni enn að það kom mér á óvart, einföld sem ég er, að meiri hlutinn skyldi ekki verða við þessari eðlilegu bón. Ástæðan fyrir því getur eingöngu verið ein, hún getur ekki verið nein önnur en sú að meiri hlutanum sé einfaldlega sama hvort verið sé að brjóta á fólki eða ekki, því að ef þau væru raunverulega svo sannfærð um að engin hætta væri á því í þessu frumvarpi og allir umsagnaraðilar séu að hafa áhyggjur að óþörfu, líkt og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hefur ítrekað sagt hér í pontu, og að um pólitíska pílu sé að ræða þá hefðu þau getað fallist á þessa kröfu. Þau hefðu getað gert það fyrir jól, í nóvember. Þetta var eina krafan okkar frá því að þetta frumvarp kom á dagskrá fyrir jól, ég endurtek: eina. Þau hefðu getað fallist á það, fengið álit mannréttindastofnunarinnar, þann gæðastimpil á þetta frumvarp sem hefði ekki eingöngu linað áhyggjur umsagnaraðila heldur slegið öll vopn úr höndunum á stjórnarandstöðunni í þessu máli, pílur og annað, því að þetta var það eina sem við fórum fram á. En þau gerðu það ekki. Fyrir liggur að þetta frumvarp verður samþykkt hér á þessu þingi án þess að búið sé að ganga úr skugga um að það standist stjórnarskrá. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir er sannfærð um það. Ég er ekki sannfærð um það. 17 umsagnaraðilar sem hafa sérþekkingu á mannréttindum eru ekki sannfærðir um það. Þetta er að fara að verða að landslögum hér á landi, ég bið fólk um að melta það aðeins. Munum við á morgun enn vera jöfn fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til þjóðernis, litarháttar? Það er ekki víst ef marka má umsagnir aðila á borð við Barnaheill, landlækni, Hafnarfjarðarbæ, Íslandsdeild Amnesty International, Kvenréttindafélag Íslands, Þroskahjálp, Læknafélag Íslands, Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, presta innflytjenda og flóttafólks, Samtökin '78, Rauða krossinn á Íslandi og UNICEF. Þetta eru aðilar sem við tökum alla jafna mark á, aðilar sem við hlustum á, samtök sem hæstv. forsætisráðherra Íslands telur rétt að hlusta á, en það virðist ekki vera þörf á því í þessu tilfelli. En ókei. Hér segja margir, sem finnst kannski nóg um allt þetta mannréttindatal: Eitthvað þurfum við að gera, eitthvað þurfum við að gera til að bregðast við þeim vanda sem mörgum finnst við standa frammi fyrir vegna fólks á flótta í heiminum. Vitanlega er sá vandi fyrst og fremst fólksins þar sem það óskar enginn sér þess að vera hrakinn burt frá sínum heimaslóðum. Það sem gerir þessi mannréttindabrot enn svívirðilegri er að frumvarp þetta leysir engan vanda. Hver er vandinn? Að mati þingmanna sem hafa farið stórum orðum um það og hæstv. ráðherra þá er vandinn sá hversu margir koma hingað. Það kemur hingað svo mikið af fólki, við ráðum ekki við þetta, við ráðum ekki við þennan fjölda. Þau vita hins vegar sem er að þetta frumvarp hefur engin áhrif á það hversu margir einstaklingar koma hingað til lands og leita verndar. Ég er ekki sammála því að fjöldinn sé vandamál en jafnvel þótt hann væri vandamál þá er þetta frumvarp ekki fara að leysa það. Þetta frumvarp er að fara að auka álag á stjórnsýsluna. Það er að fara að skapa fleiri vandamál sem við ættum að vera að leysa, vandann sem t.d. fylgir því að fólk fær synjun hér og ekki er hægt að flytja það úr landi. Það er verið að auka það vandamál. Ég hef farið um það mörgum orðum hér í þessari pontu. Ég ætla að ljúka þessari ræðu minni á akkúrat þessum orðum: Við erum ekki eingöngu að hugsanlega samþykkja hérna lög sem stríða gegn stjórnarskrá landsins heldur erum við að gera það algerlega að óþörfu.

Forseti. Málið snýst um mannréttindi. Svo einfalt er það. Og þegar svona margir umsagnaraðilar vara okkur við því að frumvarpið sé að brjóta gegn mannréttindum fólks, stjórnarskrá, alþjóðasáttmálum, þá verðum við að hlusta. En þegar spurt er: Er þetta ekki vandamál? eru svörin einhverra hluta vegna ekki málefnaleg. Svo einfalt er það. Það er skotið á okkur um að við viljum bara opna meira, við viljum hafa „open borders“. Nei, við viljum tryggja að mannréttindum sé sinnt. Það er það eina sem við biðjum um. Þess vegna vildum við, eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir fór yfir hérna áðan, fá lögfræðimat á því hvort að þetta frumvarp stæðist stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar á borð við flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna, sem dómsmálaráðherra kallaði fallegasta samning sem hann vissi um. Hann orðaði það þannig áðan og notaði orðin „fallegasti samningur“. Ef virðingin gagnvart þeim samningi er í alvörunni þannig þá hlýtur ráðherra að vilja vita hvort frumvarpið brjóti gegn þeim samningi eða ekki, því að í frumvarpinu sem hann lagði fram á þingi kom það fram að það þyrfti ekki að gera slíkt mat. En svo koma allir þessir umsagnaraðilar, Amnesty International, Mannréttindaskrifstofa Íslands og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, Rauði krossinn á Íslandi, og segja: Nei, fyrirgefið, þetta er mjög varhugavert. Og segja bara: Umtalsverð réttindaskerðing. Menn tala t.d. um greinina um sjálfkrafa kæru, þeir tala um 8. gr., að hvorki sé vísað til ákvæða stjórnarskrárinnar né mannréttindasáttmála Evrópu. Efni frumvarpsins varðar með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Þrátt fyrir að dómsmálaráðherra telji flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna fallegasta samninginn í heimi, en telur samt enga þörf á að skoða hvort frumvarpið standist stjórnarskrá eða alþjóðasamninga, þá hafnar meiri hlutinn þessari einföldu beiðni um óháð lögfræðiálit. Ef eitthvað í þessu máli ætti að sýna okkur hversu ómálefnalega meiri hlutinn hefur unnið í þessu máli þá er það bara nákvæmlega þetta. Það er svo augljóst að þetta er ómálefnaleg höfnun á því að vinna gæðavinnu hérna á Alþingi. Það er augljóst. Í staðinn koma „rök“, innan risastóra gæsalappa, að þetta sé í fimmta sinn sem málið sé lagt fram á þingi, eins og það sé einhver gæðastimpill á það og að málið verði betra í annað, þriðja, fjórða, fimmta, sjötta skipti o.s.frv. Eiga þessi rök þá ekki við um öll önnur mál sem búið er að leggja fram á þingi? Sum þingmannamál er búið að leggja fram oftar en tíu sinnum. Eigum við þá ekki bara að vera búin að klára þau, það er búið að leggja þau svo oft fram? Við þurfum bara að renna þeim í gegn, einn, tveir og bingó. Það er augljóst að það eru ekki rök fyrir málinu að það sé búið að leggja það svo oft fram. Við þurfum að skoða það efnislega, það á ekki bara að vera einhver baunatalning á því hversu oft er búið að leggja málið fram. Síðan er talað um hversu slæmt það sé að vera með þessi séríslensku ákvæði, 12 mánaða regluna, til að taka upp efnislega meðferð, þ.e. að ef ekki er komin niðurstaða í umsókn, stjórnsýslan er ekki búin að klára ferlið innan 12 mánaða, þá öðlast viðkomandi rétt til efnismeðferðar, sem gerir málið aðeins stærra og þá þarf að fara ítarlegar í það hvort umsóknin sé rétt eða ekki. Þessi séríslenska regla var sett árið 2016 í samvinnu allra flokka sem þá sátu á þingi til þess einmitt að reyna að búa til skilvirkari stjórnsýslu, af því að stjórnsýslan á Íslandi var búin að drattast með þessi mál í marga mánuði og mörg ár án þess að skila niðurstöðu, sem enginn vildi. Það vildi enginn hafa fyrirkomulagið þannig að það væru bara einhver áragömul mál í kerfinu sem engin niðurstaða fengist í. Þess vegna var sett þetta séríslenska ákvæði til stjórnsýslunnar hérna á Íslandi sem segir: Vinsamlegast klárið málin ykkar sem fyrst. Því að ég hef aldrei heyrt neinn segja annað neitt annað en það að allir vilji fá niðurstöðu í þessi mál sem fyrst. Það hefur enginn sagt: Heyrðu, ég vil tefja málareksturinn í þessu í stjórnsýslunni. Þess vegna er þessi séríslenska regla sett; til að skikka stjórnsýsluna til að vinna hraðar og vinna betur, vinna skilvirkar. Þetta er kölluð einhver séríslensk íslensk regla sem er með einhverja segla eða eitthvað. Þessi málflutningur gengur ekki upp, ekki þegar það er skoðað efnislega hvað er þar á bak við. Síðan koma ýmsir þingmenn upp og tala um að við höfum ekki pláss, við séum nú bara lítil þjóð og alls konar svoleiðis. Sko, mér finnst þetta rosalega áhugaverður málflutningur því að í fljótu bragði þá hljómar hann mjög rökréttur. Það eru bara ákveðið mörg hús hérna og ákveðið mikið pláss í skólum og í heilbrigðiskerfinu o.s.frv., en að sjálfsögðu hefur fólki verið að fjölga á hverju ári á undanförnum árum og fleiri hendur vinna fleiri verk til að byggja þá fleiri hús og fleiri skóla o.s.frv. En vissulega er erfitt að bæta við rosalega mörgum í einu. Við verðum að viðurkenna að það er þannig. Þess vegna hljómar það mjög rökrétt að það sé takmarkað pláss hérna. Það hljómar þannig. En vandinn er að praktískt séð er það ekki þannig og nú þarf ég að útskýra það aðeins betur. Þetta er mannréttindamál, alveg nákvæmlega eins og heilbrigðisþjónusta er skilgreind sem borgararéttindi, mannréttindi. Þegar við verðum veik höfum við rétt á að fá heilbrigðisþjónustu. Þá mætum við niður á bráðaþjónustu heilsugæslunnar eða á þann stað sem kemur til með að aðstoða okkur. Það skiptir ekki máli hversu margir mæta. Þegar það er heimsfaraldur þá mæta allir í bráðaþjónustuna. Og það er vissulega virkilega erfitt að taka á móti öllum þegar allt í einu brýst út heimsfaraldur en það er samt gert. Plássleysinu er reddað. Og jú, ef faraldurinn hefði verið enn þá meiri hefði það orðið enn þá erfiðara en því hefði samt verið reddað. Það hefði verið erfitt, en af því að fólk hefur rétt á því þá hefði því verið reddað. Það er það sama og við glímum við hérna. Flóttamannasamningurinn, mannréttindin sem fylgja þeim lögum sem við höfum sett vegna flóttamannasamningsins í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar, kveður á um að þetta er í raun og veru bráðaþjónusta. Fólk er í bráðri neyð og kerfið eins og það er sett upp hérna hjá okkur er mjög strangt á það að meta hvort fólk er í bráðri neyð eða ekki, alveg eins og í rauninni neyðarþjónustan á heilsugæslunni eða á Landspítalanum. Ef fólk er ekki í bráðri neyð þá er því vísað annað. Ef þetta eru efnahagslegir flóttamenn þá er þeim vísað annað. Staðan er þannig í dag. Það er bara tekið á móti þeim sem eru í bráðri neyð. Þess vegna er umræðan um það hvort það sé pláss eða ekki, pínulítið á villigötum. Það er verið að villa okkur sýn gagnvart því að það sé einhvers konar fjöldatakmörkun sem hægt sé að setja á slíkt. Myndum við gera það í heimsfaraldri eins og Covid? Myndum við bara segja: Nei, það komast bara 100 manns á gjörgæsluna. Það komast að vísu ekki einu sinni svo margir eins og er. Eða: Það komast bara 200 á bráðamóttökuna, hvernig sem það er. Nei, auðvitað ekki. Við reddum því. Kannski er það hluti af óttanum, ég held að við ættum að tala bara heiðarlega um það. Kannski er það hluti af óttanum ef við myndum í alvörunni taka á móti þeim sem eru í bráðri neyð og hugsa bara að það sé jú rétt samkvæmt öllum þessum skilyrðum sem við erum búin að setja, sem eru ansi þröng, og segja: Gjörðu svo vel, þú færð pláss á bráðamóttökunni, bráðamóttöku vegna heilsugæslu, bráðamóttöku vegna flótta úr hörmulegum aðstæðum. Er hræðslan sú að það muni leiða til þess að allir aðrir sem eru í neyð og jafnvel ekki í neyð komi þá líka hingað og reyni að fá sömu þjónustu? Ég er ekki viss um að reynslan sé alveg á þann veginn. Það er vissulega ákveðið ástand í Úkraínu og Venesúela og einhverra hluta vegna koma fleiri hingað frá Venesúela en fara t.d. til Noregs. En landfræðileg lega Íslands er líka þáttur í þessu miðað við flug frá t.d. Bandaríkjunum, það gæti útskýrt það að einhverju leyti. á Við erum bara einfaldlega ekki með upplýsingar um það af hverju eitt og annað er svona í þessu, af hverju þau velja koma hingað frekar en að fara eitthvert annað. Og kannski er það á einhverjum röngum forsendum. Hérna áður í umræðunni var vitnað í það að verið væri að auglýsa Ísland sem land sem hægt væri að sækja um hæli í. En þegar nánar er skoðað auglýsir nákvæmlega sama ferðaskrifstofa líka Spán, Þýskaland, Noreg og fleiri lönd sem sams konar staði. Og meira að segja á síðunni þar sem þau vorum með þessa auglýsingu, eða þessa frétt eða hvað sem þetta er fyrir þessa ferðaskrifstofu, þá er Ísland ekki efst á þeim lista. Það er ekki einu sinni inni á þeirri síðu í röðuninni yfir þau lönd sem helst ætti að fara til. Við erum að glíma við það að dómsmálaráðuneytið kemur með frumvarp inn til þingsins um réttindi flóttafólks, réttindi sem flóttafólk fær samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um flóttamenn. Dómsmálaráðherra segir þetta hin fallegasta samning sem til er en að frumvarpið sé þannig úr garði gert að ekki þurfi að meta áhrif þess á réttindi fólks samkvæmt flóttamannasamningnum eða stjórnarskránni, sem hefur innleitt í rauninni þau mannréttindi sem flóttamannasamningurinn kveður á um. Í kjölfarið koma umsagnir frá helstu mannréttindasamtökum Íslands sem segja: Jú víst. Þá segjum við: Heyrðu, gætum við þá fengið óháð lögfræðiálit fyrst það er einhver ágreiningur um það hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrá eða ekki? Þá segir meiri hlutinn á Alþingi: Nei. Við reynum að spyrja: Af hverju ekki? Þau svara: Við fengum ráðuneytið hingað inn og það sagði að þetta væri allt í lagi. Þetta var sama ráðuneytið og sagði áður að það þyrfti ekki einu sinni að skoða hvort frumvarpið stæðist stjórnarskrá eða ekki. Og við eigum bara að treysta því. Það er svo rosalega sniðugt, því að dæmin sem við höfum, eins og það að Útlendingastofnun hefur ekki framfylgt þeim lögum sem við erum með nú þegar, eru ekkert svo rosalega góð um það hvort treysta eigi því hvernig framkvæmdin er þarna. Þar liggur, held ég, kjarni vandans þegar allt kemur til alls, að það er skortur á trausti gagnvart þessum stjórnvöldum að framfylgja núverandi lögum og hvað þá þessum lögum ef þau verða samþykkt. Við vitum í rauninni ekkert hvaða breytingar þessi lög koma til með að hafa í för með sér nema við vitum að það er ekki það sem er sagt í frumvarpinu, svo mikið er augljóst. En hvað verður það þá? Það er eitthvað sem enginn hefur fengist til að segja upphátt.

Herra forseti. Ég sé mig knúinn til að fjalla hér um breytingartillögu meiri hlutans um innleiðingu sérstaks hagsmunamats fyrir börn á flótta sem fram kom í nefndaráliti meiri hlutans á þingskjali 1274. Þessi breytingartillaga kemur hingað inn eftir 2. umr. málsins og fékk, eftir því sem ég best veit, litla sem enga efnislega umræðu í nefndinni. En af hverju er ég að gera þessa breytingartillögu að umtalsefni hér? Varla getur nokkur verið andvígur því að stjórnvöld framkvæmi sérstakt mat á hagsmunum barna á flótta og ég er sannarlega ekki á móti því að slíkt hagsmunamat fari fram. Hins vegar vekur það furðu mína að þingmenn sjái tilefni til að setja ákvæði um sérstakt hagsmunamat inn í 25. gr. útlendingalaga þar sem slíkt ákvæði er nú þegar í lögum um útlendinga. Í 5. mgr. 37. gr. laga um útlendinga segir orðrétt, með leyfi forseta: „Við mat […] - samkvæmt 1. og 2. mgr. í málum sem varða börn fylgdarlaus sem önnur - skal það sem er barninu fyrir bestu haft að leiðarljósi. Við mat á því hvað barni er fyrir bestu skal Útlendingastofnun líta til möguleika barns á fjölskyldusameiningu, öryggi þess, velferðar og félagslegs þroska, auk þess sem taka skal tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. […] Við ákvörðun í máli er varðar hagsmuni barns skal Útlendingastofnun taka skriflega afstöðu til framangreindra atriða samkvæmt grein þessari. Við framkvæmd þessarar greinar skal stofnunin eiga samráð við barnaverndaryfirvöld. Þegar um er að ræða fylgdarlaus börn er skylt að leita umsagnar [Barna- og fjölskyldustofu] áður en ákvörðun er tekin …“ Útlendingastofnun og kærunefnd hefur sem sagt borið að leggja sérstakt skriflegt mat á hagsmuni barna og hafa það sem barninu er fyrir bestu að leiðarljósi. Ef þingmenn væru ærlegir í afstöðu sinni til þess að bæta réttindi barna á flótta, eru til margar aðrar leiðir. Fyrir það fyrsta væri þeim í lófa lagið að samþykkja ekki c-lið 8. gr. frumvarpsins sem fjallar um tímafresti, ákvæði sem mun afnema rétt barna sem hér hafa fest rætur til efnislegrar meðferðar, ákvæði sem mun gera endursendingar á börnum til Grikklands óhjákvæmilegar, jafnvel þó að barn hafi dvalið hér lengur en eitt eða tvö ár. Ef þingmönnum væri alvara myndu þeir ekki samþykkja slíka réttarskerðingu. Ef þingmönnum væri alvara myndu þeir ekki samþykkja það að athafnir eða athafnaleysi foreldra barnanna gæti leitt til réttindamissis þeirra, en einnig er kveðið á um það í sama ákvæði c-liðar 8. gr. frumvarpsins. Þingmenn þurfa einungis að greiða atkvæði gegn þessu eina ákvæði ef þeir vilja sýna í verki að þeir standi raunverulega með börnum á flótta. Við erum hér að samþykkja lög sem varða grundvallarmannréttindi, varða líf, öryggi og velferð fólks á flótta. Við verðum að vanda okkur. Við getum ekki leyft okkur að skreyta okkur með merkingarlausum breytingartillögum í því skyni að færa fókusinn af réttindaskerðingum sem frumvarpið felur í sér. Verum almennileg, verum heiðarleg. Verjum börn fyrir duttlungum stjórnmálaflokka.

Herra forseti. Ég ætla aðeins að grípa niður þar sem ég lauk ræðu minni rétt áðan þar sem ég fór yfir þá staðreynd sem kom mér á óvart þegar ég settist á þing og kemur mér alltaf meira og meira á óvart hvað fólki finnst í rauninni lítilvægt, og það er að þegar lög eru samþykkt hér á Alþingi er ekkert í ferlinu sem tryggir það að lögin standist stjórnarskrá. Allir sem ég hef rætt þetta við lýsa yfir undrun sinni og trúa því varla, en það er samt sem áður staðan. Þess vegna óskuðum við eftir því, þar sem fram kom umsögn um þetta mál meðan það var til meðferðar hjá allsherjar- og menntamálanefnd þess efnis að það væri tilefni til að kanna vandlega hvort öll ákvæði frumvarpsins væru í samræmi við stjórnarskrá, að fram færi óháð lögfræðilegt mat á því. Því var hafnað ítrekað og mjög staðfastlega af hálfu meiri hlutans. Í ofanálag, og það er það sem ég lauk ræðu minni á hér rétt áðan, þá munu þær breytingar sem er verið að gera með þessu frumvarpi ekki ná þeim markmiðum sem frumvarpshöfundar segjast vera að reyna ná. Raunar segjast frumvarpshöfundar ekki einu sinni vera að reyna að ná þeim öllum sem hafa verið nefnd í umræðunni, sem eru skilvirkni kerfisins og að koma í veg fyrir misnotkun og annað slíkt. Megintilgangur þessa frumvarps er að lögfesta framkvæmd sem hefur verið úrskurðuð ólögmæt af hálfu kærunefndar útlendingamála eða jafnvel af hálfu dómstóla. Breytingarnar muni ekki auka skilvirkni kerfisins heldur, eins og ég hef fært skýr rök fyrir og margir hafa bent á - það eru margar breytingar lagðar til í þessu frumvarpi sem munu minnka skilvirkni kerfisins. Ég ætla að útskýra hvers vegna við komumst að þeirri niðurstöðu. Það er verið að setja t.d. flóknar sérreglur. Í núgildandi lögum er það þannig að einstaklingur á rétt á því að fá mál sitt endurupptekið ef ákvörðun hefur verið tekin á grundvelli rangra upplýsinga eða gagna eða forsendur eru breyttar. Þetta hefur gengið ágætlega í framkvæmd enda er þar um að ræða ákvæði stjórnsýslulaga sem hafa gilt frá árinu 1993 og ágætisúrskurðarframkvæmd er til um í íslenskri stjórnsýslu og veldur ekki neinum teljandi vandkvæðum öðrum en þeim að það er talsvert um það að Útlendingastofnun sé gerð afturreka með sínar ákvarðanir í gegnum endurupptökuferlið. Það er eina vandamálið. Þetta hefur ekkert með skilvirkni að gera nema þá að það væri hægt að segja að fjöldi þeirra mála sem eru endurupptekin veki kannski upp áhyggjur af framkvæmdinni hjá Útlendingastofnun og síðan kærunefnd útlendingamála. Mörg mál voru endurupptekin, t.d. vegna þess að stjórnvöld eru fallin á tímafrestum sem voru settir árið 2016 og voru mikil réttarbót, bæði fyrir einstaklingana og fyrir kerfið, spöruðu mikið. Það er sem sagt algengt að stjórnvöld hafi ekki afgreitt mál, ekki klárað það og ekki náð að flytja einstaklinga úr landi innan 12 mánaða marka sem eru sett í lögunum. Nota bene, það gildir bara um mál þar sem til stendur að vísa umsókninni frá, þannig að ef það er ekki búið að komast að endanlegri niðurstöðu um það og framfylgja ákvörðun um að það eigi að vísa umsókninni frá innan 12 mánaða, það væri ekki einu sinni búið að skoða umsóknina, þá skuli umsóknin skoðuð. Þetta er bara mjög góð og eðlileg regla sem var sett inn í lögin 2016. En til að fá niðurstöðu leiðrétta að 12 mánuðum liðnum þá þarf einstaklingurinn að óska eftir endurupptöku máls síns. Það gerir hann með því að senda inn beiðni um endurupptöku að 12 mánuðum liðnum til kærunefndar útlendingamála. Málið er endurupptekið, umsóknin tekin til efnismeðferðar, viðkomandi fær vernd, allir glaðir nema Útlendingastofnun og hæstv. dómsmálaráðherra. Sú breyting sem er verið að leggja til firrir fólk réttinum til að óska eftir endurupptöku og býr til flóknar sérreglur, nýja sérreglur, sem þarf að túlka í framkvæmd. Þær eru óljósar og óskýrar, undarleg skilyrði. Þetta eru nýjar reglur í stað þess að byggja á þeim lögum sem nú þegar gilda. Talsmenn þessa frumvarps hafa haldið því fram að það sé ekkert verið að firra fólk rétti til endurupptöku. Hvers vegna er þá verið að setja þetta ákvæði? Hvers vegna er verið að breyta þessu? Hvers vegna er verið að flækja regluverkið ef það stendur ekki til að firra fólk þessum rétti, sem er það sem er verið að gera? 

Forseti. Í þessu frumvarpi er verið að ræða um að svipta umsækjendur um alþjóðlega vernd þjónustu, meðal margra annarra þátta. En það er svolítið undarlegt að standa hérna og ræða um umrætt útlendingafrumvarp í 3. umr. án þess að búið sé að tryggja að hér sé ekki verið að brjóta á mannréttindum fólks og sér í lagi stjórnarskrá. Ég er persónulega ekki einhver sérfræðingur í málefnum útlendinga og ég held að flestir aðrir hv. þingmenn í þessum sal séu það nú ekki heldur. Því finnst mér mjög mikilvægt að hlusta vel á sérfræðinga í þessum málaflokki og miklu betur en við erum greinilega að gera. Umsagnir í málum sem þessum, í öllum málum að vísu en sérstaklega í málum eins og þessum sem fjalla um fólk og mannréttindi fólks, skipta bara öllu máli. Umsagnir skipta öllu máli. Það á að vera svo. Við erum að sækjast eftir því að fá umsagnir vegna þess að við ætlum að vinna vinnunna vel, við ætlum að passa upp á það að við séum að gera þetta bara rosalega vel og við séum að fá umsagnir og við séum að taka tillit til þeirra. Og þegar við erum að breyta einhverju eins og á að breyta hér að þá er svo mikilvægt að það sé alla vega einhvers konar sátt. En það er svo greinilegt að svo er ekki og það er undarlegt að fylgjast með því hvað það eru ótrúlega margir umsagnaraðilar sem koma úr mismunandi áttum og eru með mismunandi áherslur í sínum umsögnum en þeir eru samt oft mjög sammála þrátt fyrir að vera með svona mismunandi bakgrunn eða svoleiðis. Þannig að það er svo ótrúlega mikilvægt að við tökum þessu ekki létt, að við hlustum á sérfræðinga, því að til hvers erum við að þessu ef við ætlum ekki að hlusta, ef við ætlum ekki að taka því alvarlega þegar ótrúlega mörg mannréttindasamtök og fleiri hafa áhyggjur af frumvarpinu? Umsagnir sérfræðinga eru alls konar og sérfræðingarnir eru á mismunandi sviðum. Ég ætla að telja upp nokkra umsagnaraðila, mér finnst það bara ótrúlega mikilvægt. Ég get eiginlega ekki sagt það nógu oft hvað mér finnst það skipta miklu máli. Það er Rauði krossinn á Íslandi. Það er Íslandsdeild Amnesty International. Það eru Barnaheill, embætti landlæknis, Kvenréttindafélag Íslands, Þroskahjálp, Læknafélag Íslands, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, prestar innflytjenda og flóttafólks, Samband íslenskra sveitarfélaga, Samtökin '78, Solaris, UNICEF og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og fleiri. Mig langar að hvetja alla sem eru að hlusta og hafa áhuga og vilja kynna sér þetta, til að kynna sér einkum umsagnir sem hafa borist um þetta mál vegna þess að þær segja oft svo ótrúlega mikið. Það er í raun og veru þær sem eiga að hafa hvað mesta vægið varðandi svona mikilvægt málefni eins og þetta eða alla vega þannig að þessir aðilar, eins og þeir eru margir - að það sé komið til móts við það sem þeir segja. En það er ekki svo. Hérna eru ýmsar tillögur að lagabreytingum sem eiga að fara í gegn í skjóli þess að verið sé að gera kerfið skilvirkara og betra, betra fyrir flóttamenn, betra fyrir alla einhvern veginn. En það er bara ekki svo. Þetta mun ekkert spara einhverja peninga eða gera þetta betra fyrir flóttamenn á einhvern hátt. Það er ekkert endilega skoðun mín eða annarra, það er bara það sem maður hefur séð í umsögnum og fleira, eftir að hafa kynnt mér þetta mjög ítarlega þá finnst mér það bara greinilegt. Það eru ýmis atriði sem rætt er um í umræddu frumvarpi. Mig langar að byrja á því að tala aðeins um bráðaheilbrigðisþjónustu. Auðvitað fá allir bráðaheilbrigðisþjónustu sem eru hér á landi. En erum við sem sagt að tala um fólk sem er bara mjög veikt, blæðandi út úti á götu? Er það bráðaheilbrigðisþjónusta eða erum við að tala t.d. um fólk sem fer í geðrof? Fyrir mér þá þyrftir þú bráðaheilbrigðisþjónustu ef þú færir í geðrof. Er það skilgreint sem svo? Er geðheilbrigðisþjónusta inni í bráðaheilbrigðisþjónustu? Það á bara einhvern veginn að vera metið hverju sinni og ekki talað um, að mér sýndist, geðheilbrigðisþjónustu sérstaklega í þessu samhengi. Mér þykir það mjög alvarlegt og mér þykir líka skrýtið að það sé ekki svo, með þá vitneskju sem við höfum í dag um einstaklinga sem eru á flótta og hvernig öll áföll sem þau hafa mögulega gengið í gegnum og hvaða áhrif allt þetta sem við erum að tala um hérna getur haft á einstaklinga. Óttinn við heimilisleysi, óttinn við að eiga ekki í sig og á, fyrir fjölskylduna sína, að geta ekki sameinast maka sínum og ýmislegt annað. Ég held að við séum oft ekki alveg að gera okkur grein fyrir því hvaða andleg áhrif þetta getur haft á fólk. Við erum heldur ekkert endilega að taka því mjög alvarlega, alla vega sá ég ekki að það hafi verið eitthvað hugað að því hvaða áhrif eða afleiðingar það gæti haft í för með sér að fólki sé neitað um þjónustu, upplifi að það verði heimilislaust og fleira. Mér finnst að þurfi að hugsa mun meira út í það vegna þess að þetta eru einstaklingar og börn sem koma oft úr hræðilegum aðstæðum og hlutir eins og þessir geta bara haft mjög alvarleg áhrif á andlegt líf þessa fólks. Einnig er í þessu frumvarpi verið að ræða um að svipta umsækjendur um alþjóðlega vernd þjónustu og svoleiðis. Þá hugsar maður: Ókei, bíddu nú við, fá þau enga þjónustu? Jú, bíddu, svo segir hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hér í atkvæðagreiðslu í 2. umr., að jú, jú, þau fái þjónustu en það sé bara félagsþjónusta skv. 15. gr. félagsþjónustu sveitarfélaga. Það er það sem grípur þessa einstaklinga. Ég ætla að lesa hérna 15. gr. um félagsþjónustu sveitarfélaga, með leyfi forseta: „[Erlendum ríkisborgurum sem ekki eiga lögheimili í landinu skal í sérstökum tilvikum veitt fjárhagsaðstoð hér á landi. Aðstoð skal veitt af dvalarsveitarfélagi að höfðu samráði við [ráðuneytið], enda hafi áður verið leitað eftir aðstoð frá heimalandi. [Ráðherra] er heimilt að setja nánari reglur um aðstoð samkvæmt ákvæði þessu. Ríkissjóður skal endurgreiða sveitarfélagi veitta aðstoð vegna erlendra ríkisborgara í eftirfarandi tilvikum: a. Aðstoð við erlenda ríkisborgara sem ekki eiga lögheimili í landinu, sbr. 1. mgr. b. Aðstoð við erlenda ríkisborgara skv. 12.–13. gr. laganna sem átt hafa lögheimili í landinu skemur en tvö ár.].“ Þannig að um við ætlum sem sagt að svipta þau þjónustu eftir 30 daga, segja að sveitarfélögin eigi að þjónusta þau og láta ríkissjóð svo endurgreiða sveitarfélögunum. Vá, þetta er rosalega skilvirkt og flott. Þetta er ekkert ruglingslegt. Það er ótrúlegt að þetta eigi að vera eitthvað skilvirkara og betra. Þetta er bara ruglingslegt. Þetta er ekki til bóta fyrir neinn. Sveitarfélögin hafa kannski ekkert endilega komið að þessu. En maður hugsar bara: Bíddu, hvað erum við í raun og veru að gera? Ég skil það einhvern veginn ekki, ég held að einhver þyrfti kannski að útskýra það betur fyrir mér, en ég skil ekki alveg nákvæmlega af hverju við förum í þetta limbó. Af hverju erum við að gera það? Fyrir hvern? Ekki er það fyrir fólkið sem við erum að þjónusta - eða ekki þjónusta. Já, þetta er svo ótrúlega sorgleg þróun einhvern veginn að við séum að fara til baka, upplifir maður. Að mannúðin sé ekki að aukast, vegna þess að við erum að verða þróaðri og fjölmenningarþjóðfélag og allt þetta. Nei, nei, það er eins og mannúðin sé að minnka einhvern veginn, að við séum að draga í land, við séum svo hrædd um að hvað? Allir vilji vera á Íslandi? Það er bara ekkert svo. Fólk vill vera heima hjá sér. Fólk vill eiga heima hjá sér ef það getur, í sínu heimalandi, eins og flestir Íslendingar kjósa að búa á Íslandi. Margir flytja til útlanda en flestir kjósa að vera heima hjá sér og vilja það. Þannig að það að við séum að draga að okkur fólk og annað á náttúrlega bara við engin rök að styðjast, sérstaklega ekki í þessum málaflokki. Þetta er fólk í neyð. Tökum dæmi um fylgdarlaust barn. Á hvaða tímapunkti, ef fólk getur sett sig í þessi spor, myndi maður senda barnið sitt eitt til annars lands þar sem það þekkir engan, talar ekki tungumálið, þú veist ekkert hvað verður um þetta barn, velferð þess. Þetta er barnið þitt. Á hvaða tímapunkti myndi fólk gera þetta? Þegar það er í neyð og það er ekkert annað í boði. Það er engin önnur lausn. Við eigum bara að hætta að tala um þetta þannig að fólk vilji koma hingað og að fólk sé ekki að gera þetta í neyð.

Herra forseti. Ég ætla að gera heiðarlega tilraun til að klára punktana mína á þessum fimm mínútum sem ég á eftir, þar sem hér margir eru farnir heim og áhuginn á umræðunni er greinilega að minnka. Hér verður hins vegar atkvæðagreiðsla um málið á morgun og þá mun gefast tækifæri fyrir fólk til þess að skýra afstöðu sína til einstakra ákvæða frumvarpsins. Eins og ég var að segja í minni fyrri ræðu þá munu tilteknar breytingar í þessu frumvarpi beinlínis minnka skilvirkni kerfisins, ekki bara ekki auka hana heldur minnka hana með því að búa til flóknar sérreglur og undantekningar á ágætu regluverki sem samið hefur verið af þverpólitískri nefnd á sínum tíma. Kostnaðurinn við málsmeðferð mun aukast fyrir vikið, augljóslega, þar sem helsti kostnaðurinn í þessu kerfi er akkúrat það hvað stjórnsýslumeðferð er að taka langan tíma og hvað hún er flókin. Það er bara ekki verið að gera neitt í þessu frumvarpi til að leysa þann vanda, bara ekki neitt. Hvað er þá verið að gera? Hvers vegna er verið að gera þessar breytingar? Jú, til þess að koma í veg fyrir að fólk fái mál sitt endurupptekið, til þess að í rauninni koma í veg fyrir það að fólk fái hér vernd. Það er mun fljótlegra að veita þeim vernd. Þetta snýst ekki um skilvirkni. Það er ekkert sem bendir til þess að þessar breytingar muni fækka umsóknum hér á landi eða með öðrum hætti leysa þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir vegna síaukins fjölda fólks á flótta og það er ekkert sem bendir til þess að það fari minnkandi á næstu árum. Þvert á móti þá ættum við að vera að búa kerfið okkar undir aukinn fjölda. En þetta frumvarp hefur engin áhrif á það. Hvorki mun það fækka þeim sem hingað leita né gera kerfið betur í stakk búið að takast á við aukinn fjölda, ekki með neinum hætti. Breytingarnar munu fjölga einstaklingum sem eru hérna árum saman án þess að fá niðurstöðu. Hvernig og hvers vegna? Jú, vegna þess að það er í rauninni verið að, hvað eigum við að segja, óvirkja eða eyðileggja þá fresti sem stjórnvöldum hafa verið settir til að klára málin. Þessir frestir snúast ekki bara um það að veita fólki rétt. Það er sem sagt þannig í núgildandi lögum, eins og hefur verið tíðrætt í þessari umræðu, að ef stjórnvöld hafa ekki klárað mál innan 12 mánaða og tafir á málsmeðferð eru ekki á ábyrgð umsækjenda, þær eru á ábyrgð stjórnvalda, þá skal málið tekið til efnismeðferðar. Og í mjög mörgum tilvikum leiðir það til þess að fólk fái vernd. Þetta er bæði til að tryggja það að fólk sé ekki hérna í lausu lofti í mörg, mörg ár án þess að fá niðurstöðu í máli sínu. En þetta er líka til þess að stytta málsmeðferðartímann, til að spara tíma í kerfinu, vegna þess að meðan fólk er í kerfinu má það ekki vinna og þá er það upp á sósíalinn komið. Við viljum öll hætta því. Við viljum öll stytta þann tíma og sleppa því. En þessar breytingar snúast ekkert um það. Þessar breytingar snúast um það að einstaklingur sem hefur verið hérna í 12 mánuði - og hann ber ekki ábyrgð á töfum á málsmeðferðinni - að það er í rauninni nánast útilokað að með þessum breytingum muni hann fá mál sitt tekið upp eftir þessa 12 mánuði, sem þýðir hvað? Stjórnvöld hafa bara í rauninni alla ævi viðkomandi einstaklings til þess að klára málið. Við förum aftur í stöðuna sem var fyrir árið 2016 sem verið var að leysa með þessum frestum. Það er verið að eyðileggja þessa fresti sem voru ein mesta réttarbótin með þessum lögum frá árinu 2016, ekki bara fyrir einstaklingana heldur líka fyrir kerfið, fyrir ríkissjóð, fyrir alla. Hvers vegna? Jú, vegna þess að sérstaklega eftir Covid, þegar það var ekki hægt að flytja fólk úr landi, þá var nokkur fjöldi einstaklinga sem fékk vernd út af þessum 12 mánaða fresti sem hefðu ella ekki fengið vernd. En þeir eru samt teljandi í nokkrum tugum. Við erum ekki að tala um nein hundruð eða þúsundir einstaklinga. En þetta líkar Útlendingastofnun ekki og ráðherra stendur með henni. Þess vegna er verið að gera þessar breytingar. Það snýst ekki um neina skilvirkni, snýst ekkert um að einfalda kerfið, stytta málsmeðferðartíma. Þvert á móti. Breytingarnar munu skerða réttindi fólks á flótta, eins og ég fór yfir í löngu máli hérna rétt áðan þannig að ég ætla ekkert að endurtaka það. Svo vil ég bara benda á það sem hefur verið margbent á í þessari umræðu: Móttaka flóttafólks frá Úkraínu í þúsundatali hefur sýnt það að það þarf ekki að gera neinar lagabreytingar til að tryggja skilvirkni í þessu kerfi. Vandinn við kerfið er ekki löggjöfin heldur framkvæmdin, sem er mannfjandsamleg og skapar miklar tafir og tregðu í kerfinu. Tilgangur þessa frumvarps er að staðfesta, lögfesta ólögmæta framkvæmd stjórnvalda síðustu ár, lögfesta framkvæmd sem hefur verið gagnrýnd, verið dæmd, úrskurðuð ólögmæt jafnvel. Áskorunin sem við eigum að vera að setja peninga í frekar en þessa vitleysu eru innviðirnir okkar. 

Virðulegur forseti. Ég vildi koma hérna upp til að koma einu atriði að í lokin. Ég ætla mér ekki að endurtaka það sem ég hef þegar fjallað er um, sérstaklega í 2. umr. um þetta mál, heldur ætla ég að koma að einu atriði sem mér finnst mikilvægt að koma að í lokin. Við höfum mikið talað um það að við höfum ástæðu til að ætla að þetta frumvarp brjóti gegn stjórnarskrárvörðum réttindum flóttafólks. Í þeim efnum höfum við óskað eftir því að fá sjálfstætt mat Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands á því hvort þessi ótti okkar sé á rökum reistur, sem við teljum að hann sé. Meiri hlutinn hefur bara staðið gegn þessu. Ýmislegt hefur verið sagt um hvers vegna meiri hlutinn hefur ákveðið að fara þessa leið. Ég gagnrýnt meiri hlutann fyrir að forðast lýðræðislegt, faglegt aðhald með störfum sínum. Mig langar líka að koma hérna á framfæri því sem ég held að sé ástæðan fyrir því að meiri hlutinn neitar okkur um þetta lögfræðiálit. Það eru ekki peningar. Það er ekki af því að þeim finnist það bara óþarfi. Og vissulega er þeim sama hvort þetta frumvarp brjóti gegn stjórnarskrárvörðum réttindum flóttafólks eða ekki, þeim er algjörlega sama. En það er ekki þess vegna, held ég, sem þau neita okkur um þetta. Það er vegna þess að það hentar málstað stjórnarliða að mála þetta upp sem eitthvert pólitískt karp, að gera það að verkum að það er hægt að búa til eitthvert „hann segir, hún segir, þau segja-móment“ út úr þessu, sem þýðir að það er alltaf hægt að draga sannleikann í efa. Mig langar aðeins að fara yfir hvers vegna ég tel þetta vera mjög andlýðræðislegt og hættulegt viðhorf hjá meiri hlutanum. Þetta hentar þeim vegna þess að þau geta sagt: Ja, ég meina, það er bara ykkar skoðun að þetta brjóti á réttindum og það er okkar skoðun að það geri það ekki. Og þar með þarf almenningur að velja hvorum maður vill treysta. Aðkoma faglegra aðila að mati af þessu tagi gæti gefið almenningi tæki til þess að mynda sér upplýsta afstöðu gagnvart því hvort þetta stenst skoðun eða ekki. Það er það sem meiri hlutinn vill ekki að fari fram til þess einmitt að þau geti falið sig á bak við það að þetta séu bara einhverjir Píratar æpandi upp í einhverri í pontu og það þurfi ekkert að taka mark á þeim vegna þess að stjórnarliðar viti betur. Þeim finnst mjög þægilegt að hafa flókin lögfræðileg úrlausnarefni sem skipta máli, vegna þess að það skiptir máli að lögin sem við setjum hérna séu samkvæmt lögum. Það skiptir líka máli að ráðherrar hagi sér í samræmi við lög. Oft eru þetta flókin lögfræðileg úrlausnarefni þar sem við sem erum löglærð getum komið með okkar athugasemdir um það. En þær eru alltaf lesnar með þeirri linsu að við séum stjórnarandstæðingar og þar af leiðandi viljum við bara stjórninni eitthvað illt og þar af leiðandi eigi ekki að taka mark á okkur, sama hvað við komum með skýr og góð og, að okkur finnst, pottþétt rök fyrir því að vissulega brjóti þetta frumvarp á stjórnarskrárvörðum réttindum flóttafólks. Þá hentar það einfaldlega meiri hlutanum að koma í veg fyrir að við fáum úr því skorið af hlutlausum sérfræðingi hvort okkar hefur rétt fyrir sér vegna þess að þau vita að þau geta í krafti meiri hlutans þröngvað þessu máli í gegn þvert á allar áhyggjur, þvert á allar ábendingar umsagnaraðila, bara af því að þau eru í meiri hluta. Bara: Ég á þetta, ég má þetta. Þau vita að þau geta það. Og það er þægilegra að gera það þannig að þau geti bara málað okkur upp sem einhverja klikkhausa sem vilja þeim eitthvað illt og það eigi ekki að taka mark á okkur. Þetta er því miður ekki einsdæmi, alls ekki. Við getum fundið hliðstæðu í svo mörgum málum sem eru hér í deiglunni á þinginu. Mjög gott nýlegt dæmi um þetta er salan á Íslandsbanka þar sem fjármálaráðherra selur föður sínum hlut í Íslandsbanka. Ég og fleiri höfum verið að segja alveg frá því að þetta gerðist: Heyrðu, fjármálaráðherra má ekki selja pabba sínum hlut í ríkiseign. Við erum með stjórnsýslulög og stjórnsýslulögin banna þetta. Þú mátt ekki taka stjórnvaldsákvörðun þar sem er svona mikill hagsmunaárekstur. Þú mátt ekki ákveða að selja konunni þinni banka, þú mátt ekki ákveða að selja pabba þínum banka, þú mátt ekki ákveða að selja mömmu þinni banka. Það er bara bannað. Og stjórnarliðar segja bara: Nei, ég þurfti ekkert að gá hvort ég væri hæfur. Ég þurfti ekkert að pæla í þessu út af alls konar ástæðum. Og þær fara jafnvel í hringi og það er bara patað út í allar áttir. En það er a.m.k. ekki gengist við því að þarna sé æpandi hagsmunaárekstur sem fjármálaráðherra mátti ekkert stuðla að. Ókei. Við tökum okkur til og óskum eftir því að fá sjálfstætt lögfræðiálit um þetta fyrst stjórnarliðar neita að viðurkenna það sem við erum að halda fram. Þau vilja meina að við séum bara að segja þetta í einhverju áróðursskyni gegn þeim en ekki - ég veit það ekki, kannski bara af því að lögin banna fjármálaráðherra að selja pabba sínum hlut í ríkiseign. Og þá er svarið nei. Hvers vegna? Vegna þess að þeim finnst gott að geta sagt: Ja, þetta er bara Þórhildur Sunna sem er að segja þetta. Hún er að á móti okkur af því að hún er í stjórnarandstöðu og það er ekkert hægt að taka neitt mark á henni. Þetta er ástæðan fyrir því að þetta er andlýðræðislegt, af því að þau neita okkur um aðgang að sérfræðiþekkingu, að sérfræðingum sem geta lagt mat á svona hluti sem standa utan þessa mengis þar sem er bara hægt að benda og segja: Heyrðu, þú ert óhæf til að koma með svona fullyrðingar af því að þú ert á móti okkur. Þau vilja ekki faglegt, lýðræðislegt aðhald með störfum sínum. Og það er ástæðan fyrir því að þau hafna lögfræðiáliti í þessu máli og í öllum hinum málunum. Það er mjög andlýðræðislegt, virðulegi forseti, og ég vildi koma því að undir lok þessarar umræðu, að bara þetta skref, að neita okkur um þetta lögfræðiálit, að neita okkur um að fá úr þessu skorið af einhverjum hlutlægum aðila - það er verið að höggva af lýðræðinu með hverju hamarshögginu á fætur öðru af hálfu þessa meiri hluta. Þetta er hættuleg þróun og hún snertir ekki bara flóttafólk, eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir komst svo vel að orði áðan. Ef þau fá að brjóta þessi réttindi þá er ekki langt, og það er í raun mjög stutt, í að þau brjóti öll hin.

Herra forseti. Nú fer að koma að lokum þessarar umræðu. Það sem mig langar til að sé skýrt í allri þessari umræðu, vegna þess að það er hvimleitt, líkt og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir fór vel yfir hérna áðan, og það er engin tilviljun að það er svona mikil upplýsingaóreiða í þessu máli. Það er engin tilviljun að þetta mál hljómar eins og hér sé bara einhver pólitískur ágreiningur á milli meiri hluta og minni hluta. Og það er engin tilviljun að þingmenn meiri hlutans ætli að þröngva þessu í gegn með einhverju sýndarsamráði. Allt er þetta til þess að láta líta út fyrir að minni hlutinn hér á þingi sé eingöngu í einhverjum pólitískum leik. Það sem er að gerast er að þetta mál hefur nú verið lagt fram í fimmta skipti. Það hefur verið stöðvað fjórum sinnum, blessunarlega. Það hefur verið stöðvað m.a. vegna þess að þetta er vont mál. Lögum útlendinga hefur verið breytt 18 sinnum fyrir utan þetta frumvarp. Þessu frumvarpi hefur ítrekað verið hafnað, því hefur ítrekað verið harðlega mótmælt en fullt af breytingum hafa verið samþykktar. Við viljum öll skilvirkara kerfi. Við viljum öll stytta málsmeðferðartíma. Við viljum öll að kerfið grípi þá sem eru í mestri neyð. Við viljum öll koma í veg fyrir misnotkun á kerfinu. Málið er hins vegar það að þetta frumvarp snýst bara alls ekkert um það. Þetta frumvarp er ekkert annað en listi yfir þau mál sem stjórnvöld hafa verið gerð afturreka með, sem þau eru sár yfir, þau eru reið og sár af því að það er búið að slá á puttana á þeim. Nú hef ég unnið í þessum bransa í 15 ár. Að baki mörgum þessara ákvæða eru örfá mál, kannski eitt eða tvö tilvik þar sem einhver einstaklingur fékk eitthvað að mati stjórnvalda sem hann átti ekki að fá, að mati Útlendingastofnunar eða mati ráðuneytisins. Var það glæpamaður sem slæddist hérna í gegn? Nei, alls ekki. Það gæti verið kona sem kemur á þeim forsendum að hún sé einstæð móðir. Svo poppar upp eiginmaður einhvers staðar. - Var hún að plata okkur að hún væri einstæð? Hún er ekki einstæð. Og stjórnvöld verða sár og reið og ákveða að breyta lögum til að koma í veg fyrir að það gerist aftur þrátt fyrir að það hafi verið farið fram á það ítrekað í meðferð þessa máls hér að sýnt yrði fram á hversu umfangsmikil þessi hræðilega misnotkun er á kerfinu sem verið er að reyna að koma í veg fyrir - ég held sannarlega að það sé það sem verið er að reyna að koma í veg fyrir með þessu frumvarpi, þ.e. einhver misnotkun. Það er ekkert sem liggur fyrir um að það sé neitt teljandi vandamál hér á landi. Og eins og ég segi þá eru að baki sumum þessara ákvæða bara örfá mál, eitt eða tvö jafnvel. Það er það sem er að gerast í þessu frumvarpi. Þess vegna erum við á móti því. Við erum á móti því. Hins vegar erum við með ríkisstjórn, við erum með meiri hluta á þingi sem samanstendur af þremur flokkum, þremur stjórnmálaflokkum sem eru allir mjög ólíkir. Þeir skipta á milli sín ráðuneytum og skipta á milli sín - hvað eigum við segja? Þau semja um: Þú færð þessi verkefni í gegn, ég fæ þessi verkefni í gegn. Það er búið að semja um þetta mál. Ég hef reynt að kreista það upp úr Vinstrihreyfingunni – grænu framboði hvað þau fengu í staðinn fyrir réttindi flóttafólks. Það hefur ekki tekist. Mér hefur ekki tekist að fá það upp úr þeim. En eitthvað er það. Það er búið að semja um þetta mál. Það var búið að semja um þetta mál þegar þing hófst í haust. Við áttuðum okkur á því, við minni hlutanum áttuðum okkur á því að þetta snerist um pólitík. Þetta snýst ekkert um skilvirkni, þetta snýst ekkert um að straumlínulaga kerfið. Þetta snýst ekkert um að bregðast við þeim vandamálum og áskorunum sem við stöndum frammi fyrir vegna komu flóttafólks. Þetta snýst um pólitík. Þetta snýst um það að Sjálfstæðisflokkurinn vill ná þessu frumvarpi í gegn vegna þess að hann stendur með Útlendingastofnun og þeim fordómum, ætla ég að leyfa mér að segja, sem stýra mörgum ákvörðunum þar, því miður, ég get fært mjög málefnaleg rök fyrir því, ég er ekki að koma með pólitískar pílur - Sjálfstæðisflokkurinn vill ná því í gegn. Þetta frumvarp hefur breyst heilmikið í þessi fimm skipti sem það hefur verið lagt fram, allt eftir því hversu móðguð Útlendingastofnun er yfir hvaða málum. Það er bara svoleiðis. Þetta mál snýst um pólitík. En við áttuðum okkur á þessu: Ókei, það er búið að semja um þetta. Þetta verður ekki aftur tekið. Þetta verður ekki stoppað í fimmta skipti. En gerum þá eitt: Lágmarkstryggjum það. Lágmarkstryggjum þetta gagnvart stjórnarskránni ef þetta er að fara að verða að lögum. Við hljótum að geta gert þó það. Ég hélt að það myndi takast, en það tókst ekki.

Forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið. Það er ýmislegt sem hægt er að segja um þetta mál. En mig langaði aðeins að tala um hvernig þetta frumvarp er borið á borð. Það er eins og þau hafi ætlað að gera eitthvað verra en vegna þess að það var aðeins dregið úr því þá sé frumvarpið ekki áfram rosalega vont og slæmt. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði: Mynduð þið frekar vilja endursendingarbúðir eða eitthvað því um líkt? Eins og það sé ekkert annað í stöðunni, eins og það sé verið að stilla þessu upp sem einhverjum tveimur mjög slæmum hlutum og annar er skárri kostur og þú þarft að velja. Það var ekkert þannig. En það er eins og verið sé að stilla þessu upp þannig: Við erum alla vega ekki með endursendingarbúðir. Er þetta þá ekki bara fínt eins og þetta er? - Nei, það var aldrei nein umræða um þetta og það er bara hræðilegt. Þótt eitthvað sé vont og það sé til eitthvað verra einhvers staðar annars staðar, það sé til eitthvað verra á öðrum Norðurlöndum eða eitthvað svoleiðis, þá þýðir það ekki að þetta sé ekki slæmt. Það er ekki svo. Þó að einhvers staðar annars staðar sé verið að gera eitthvað sem okkur finnst slæmt þá þýðir það ekki að þetta sé eitthvað betra. Það er verið að stilla þessu þannig upp. Mér finnst það ótrúlega áhugavert, eins og við ættum bara að vera ánægð með að það sé ekki verið að ganga svona langt; að það sé þó einhvers konar mannúð einhvers staðar. Ég er ósammála því . Einnig þegar við ræðum um t.d. réttindi barna í þessu samhengi þá er það einnig bara svona: Ókei, börnin hafa sjálfstæðan rétt. Núna, ef þetta frumvarp verður samþykkt, verða börn látin líða fyrir athafnir annarra, hver sem það er, lögmaður barnsins eða foreldrar eða aðrir. Já, það er ótrúlega mikil afturför og það er ótrúlega slæmt vitandi það að við ættum að standa vörð um réttindi barna og við ættum að taka það mjög alvarlega að standa vörð um réttindi þeirra, hvort sem það eru börn á flótta, fylgdarlaus börn eða önnur börn, það skiptir ekki máli. Barn er barn, hvort sem það talar íslensku eða ekki. Það bara skiptir ekki máli. Og ef við erum að fara til baka í réttindum barna þá hugsar maður: Bíddu, hvert erum við komin? Hvert erum við að stefna? Og varðandi fjölskyldusameiningu, að vera líka að passa að það sé örugglega enginn sem sameinast fjölskyldunni sinni sem gæti mögulega verið eitthvað að svindla á einhverju. Að okkur finnst það hræðilegt að fjölskyldan sameinist þegar það er örugglega öllum í samfélaginu til bóta að fólk sameinist sínu fólki, að fjölskyldur sameinist, að makar sameinist. Það er ótrúlega mikið um þunglyndi, kvíða, einangrun og einmanaleika hjá fólki og það að við séum að fara til baka í svona mikilvægum málaflokkum er bara mjög sorglegt.

Frú forseti. Ég get alveg lofað ykkur að ég er orðin jafn leið á því að tala um þetta mál og þið. En það sem mig langaði bara að segja rétt að lokum, ég ætla vera mjög stuttorð í þetta skiptið, ég lofa, er varðandi breytingartillögurnar sem meiri hlutinn ætlar að gera samkvæmt meirihlutaáliti. Ef það væri rétt sem haldið er fram af hálfu þingmanna meiri hlutans að tilgangur þessa frumvarps sé skilvirkni, straumlínulögun kerfisins án þess að brjóta á réttindum fólks og annað, þá myndu þau taka til greina allar athugasemdir sem hafa komið fram við meðferð málsins. Hvers vegna? Jú, vegna þess að engin af þeim athugasemdum, jafnvel beinum tillögum sem hafa verið gerðar að breytingum á málinu, myndu hreyfa við þeim markmiðum, vegna þess að það eru allir sammála því að kerfið eigi að vera skilvirkt og að það eigi að vera straumlínulagað og virka vel og allt það. Þetta mál snýst um pólitík. Það snýst um það að ríkisstjórnarflokkarnir eru búnir að semja um það við Sjálfstæðisflokkinn að koma þessu í gegn. Hvað þeir fá í staðinn munum við sennilega aldrei fá að vita. En það er staðan og þetta vil ég bara einfaldlega að hafa á hreinu vegna þess að því er haldið uppi af hálfu meiri hlutans í opinberri umræðu um þetta mál að þetta séu brýnar breytingar og að það þurfi að gera eitthvað til að bregðast við þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir. Ég er sammála því að við þurfum að gera eitthvað til að bregðast við þeim áskorunum, en það er ekkert í þessu frumvarpi sem gerir það. Ég ætla biðla einu sinni enn til hv. þingmanna meiri hlutans um að hugsa sig vel um og greiða atkvæði samkvæmt sannfæringu sinni á morgun, gera jafn vel grein fyrir sannfæringu sinni í atkvæðaskýringu á morgun, vegna þess að þetta er stórt mál, það varðar mikilvæga hagsmuni en það leysir engin vandamál.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða (gjaldmiðlaáhætta og upplýsingagjöf til sjóðfélaga). Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða sem snúa að gjaldeyrisáhættu og breytingar á reglum um upplýsingaskyldu til sjóðfélaga. Um er að ræða endurflutt mál frá 152. löggjafarþingi, en ekki náðist að afgreiða málið þá. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Við umfjöllun nefndarinnar var vel tekið í þau áform að leggja aukna áherslu á rafræna upplýsingagjöf lífeyrissjóðanna. Í umsögnum kom þó fram að mikið af þeim upplýsingum sem lífeyrissjóðum yrði skylt að birta nýjum sjóðfélögum væru almenns eðlis og ekki sérstök ástæða til að hafa þær upplýsingar aðgengilegar einungis á vefsvæði sem þarfnist rafrænnar auðkenningar. Einnig var bent á að með hugtakinu vefsvæði væri ekki skýrt hvort unnt yrði að nýta rafrænar lausnir á borð við smáforrit á síma. Líkt og nánar verður gerð grein fyrir síðar tekur meiri hlutinn undir þessar ábendingar. Í 2.-5. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða sem snúa að gjaldeyrisáhættu og heimildum til kaupa á afleiðum. Í 4. gr. er lögð til sú breyting að lágmark eigna lífeyrissjóðs í innlendum gjaldmiðli lækki úr 50% í 35%. Gert er ráð fyrir að breytingin taki gildi í þrepum og komi að fullu til framkvæmda 1. janúar 2036. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram sjónarmið þess efnis að eðlilegt kynni að vera að innleiðing ákvæðis 4 gr. færi fram á skemmri tíma. Var bent á að rýmkunin yrði í reynd einungis nýtt af nokkrum lífeyrissjóðum og að mikilvægt væri að auka hlutdeild erlendra eigna í eignasafni þeirra vegna áhættudreifingar í ljósi smæðar hagkerfisins. Líkt og rakið er í minnisblaði ráðuneytisins komu sömu athugasemdir fram fyrir framlagningu frumvarpsins á 152. löggjafarþingi og hefur að nokkru leyti verið brugðist við þeim. Þannig hefur árleg hækkun á fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða í erlendum gjaldmiðlum verið rýmkuð úr 1% í 1,5% fyrstu fjögur ár tímabilsins. Við bætist rýmkun á heimildum sjóðanna í ljósi 5. gr. frumvarpsins sem felur í sér að breytingar á gengi og verðhækkanir á erlendum mörkuðum hafi ekki þau áhrif að lífeyrissjóðum beri að grípa til ráðstafana til þess að koma gjaldeyrisáhættunni í það horf að hún sé innan lögbundinna viðmiða. Með vísan til þess og nánari umfjöllunar í minnisblaði ráðuneytisins telur meiri hlutinn ekki forsendur til þess að ganga lengra í innleiðingu ákvæðisins en lagt er til. Í 5. gr. frumvarpsins er lagt til að ný málsgrein bætist við 37. gr. laganna sem kveður á um skyldu lífeyrissjóða til að gera ráðstafanir til úrbóta fari fjárfestingar þeirra fram úr mörkum. Nánar tiltekið er lagt til að ákvæðið eigi ekki við nema að því er varðar tilkynningarskylduna í þeim tilvikum þegar breytingar á gengi íslensku krónunnar eða verðhækkanir á erlendum eignamörkuðum leiða til þess að gjaldmiðlaáhætta lífeyrissjóða fari fram úr leyfilegum mörkum. Í umsögn Seðlabanka Íslands er lagt til að undanþágan gildi til bráðabirgða og renni sitt skeið þegar því hámarki sem kveðið er á um í 1. mgr. 4. gr. frumvarpsins er náð. Í minnisblaði ráðuneytisins kemur fram að tillagan byggist á tillögu Más Guðmundssonar um að rýmka heimildir til þess að gera ráðstafanir til úrbóta. Tillagan sneri að því að gera lífeyrissjóðum betur kleift að nýta heimildir laganna til fjárfestingar í öðrum myntum en íslensku krónunni sem best, en ekki ætlað að taka á tímabundnum aðstæðum meðan aðlögun að nýju hámarki ætti sér stað. Óheppilegt væri í ljósi sveiflna í gengi gjaldmiðla og óvissu um ávöxtun á erlendum mörkuðum, sem geta orðið þess valdandi að lífeyrissjóðir fari yfir lögbundið hámark, að ákvæðið gilti til bráðabirgða. Líkt og að framan er rakið komu fram ábendingar um að ákvæði 1. gr. frumvarpsins, sem kveður á um skyldu lífeyrissjóða til þess að birta tilteknar upplýsingar með rafrænum hætti á vefsvæði sem þarfnast rafrænnar auðkenningar væri ekki skýrt um það hvort mið væri tekið af mismunandi tæknilausnum lífeyrissjóða auk þess sem óþarft kynni að vera að takmarka birtingu almennra upplýsinga á vefsvæði sem þarfnast rafrænnar auðkenningar. Í minnisblaði ráðuneytisins er lagt til að ákvæðið verði umorðað og að ekki verði tilgreint að upplýsingarnar skuli birtar á vefsvæði, auk þess sem greint verði á milli almennra upplýsinga og þeirra upplýsinga sem eðlilegt er að séu einungis aðgengilegar með rafrænni auðkenningu sjóðfélaga. Meiri hlutinn tekur undir þessa tillögu og gerir hana að sinni. Við umfjöllun nefndarinnar benti ráðuneytið á að við undirbúning frumvarps til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna hækkunar lágmarksiðgjalds til lífeyrissjóðs (lágmarkstryggingavernd, tilgreind séreign o.fl.), sem varð að lögum nr. 55/2022, hefði orðalag ákvæða misfarist lítillega. Nánar tiltekið væri um að ræða þrjú atriði í 2. gr. laganna sem breytti 4. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Um er að ræða leiðréttingar sem ætlað er að tryggja virkni laganna eins og gert var ráð fyrir í greinargerð þess frumvarps. Meiri hlutinn leggur til breytingar til samræmis líkt og nánar er rakið í nefndaráliti. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í nefndaráliti. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Logi Einarsson og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Virðulegur forseti. Mig langar í fáeinum orðum að fjalla um þetta mál, breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, gjaldmiðlaáhætta og upplýsingagjöf til sjóðfélaga. Þetta er stórt og mikið mál og var til umfjöllunar á síðasta þingi. Ég áttaði mig nú reyndar aldrei á því af hverju þetta tiltekna mál fór ekki í gegn á því þingi því að það var ekkert sem lagðist gegn því að við gætum klárað það. Einhverjar ástæður lágu væntanlega að baki því að málið var dregið til baka. Ég held þó að það hefði flogið í gegnum þingið ef tekin hefði verið ákvörðun um að fara með það alla leið. Ég er með á þessu nefndaráliti og ég styð þau skref sem verið er að stíga með framlagningu frumvarpsins og þau eru mjög mikilvæg. Þó vil ég benda á að skrefin sem verið er að stíga hér voru ekki alveg í sátt við lífeyrissjóðina sjálfa sem óskuðu eftir því að taka stærri og hraðari skref, gera þetta á styttri tíma og í stærri stökkum. Þegar frumvarpið var fyrst lagt fram var talað um að gera þetta á 15 árum, að auka heimildir lífeyrissjóða til erlendrar fjárfestingar úr 50% í 65% eða 1% á ári. Lífeyrissjóðirnir vildu fá að breyta því í 3% á ári en á það var ekki fallist. Það eru ástæður fyrir því sem ég kem kannski inn á seinna. En það var þó horft til sjónarmiða lífeyrissjóðanna og sú breyting er orðin á frumvarpinu að fyrstu fjögur árin, held ég að það sé, fá lífeyrissjóðirnir heimildir til þess að fjárfesta fyrir 1,5% og það auðvitað hjálpar til. Síðan er verið að breyta því, eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, í kafla 3, 2. lið, að lífeyrissjóður þurfi ekki að bregðast við ef gjaldmiðlaáhætta hans fer yfir leyfileg mörk sökum breytinga á gengi íslensku krónunnar eða verðhækkana á erlendum eignamörkuðum en á meðan það ástand varir verði honum óheimilt að auka við gjaldmiðlaáhættu sína með kaupum á eignum í erlendum gjaldmiðlum. Þannig er það núna að lífeyrissjóðirnir þorðu aldrei að fara upp í 50% markið sem er búið að vera í 20 ár eins, alltaf 50%. Ef þeir fóru í 50% markið og krónan féll þá urðu þeir selja. Þannig var það og þannig er það. Ef krónan féll þá voru lífeyrissjóðirnir farnir að fjárfesta, þó að þeir hafi ekki gert neitt, í fleiri íslenskum krónum og það gerði að verkum að lífeyrissjóðirnir þurftu að selja af erlendum eignum þrátt fyrir að það hefði kannski haft áhrif á ávöxtun þeirra. En núna er verið að breyta þessu með ákvæði sem er skýrt þarna í lið 2, sem ég las hér áðan, þannig að lífeyrissjóðirnir þurfa ekki að selja. Þá geta þeir í raun og veru fært sig nær 50% markinu eða því sem verður í framhaldinu 65% að lokum. Þeir þorðu aldrei að gera það, margir lífeyrissjóðir voru kannski bara í 35% eða 40%, af því að þeir voru nervusir út af þessari stöðu gagnvart íslensku krónunni. Þannig að þetta er til bóta og eykur möguleika lífeyrissjóðanna til að fjárfesta meira. Síðan er hér ákvæði sem er auðvitað bara varúðarákvæði sem skiptir líka miklu máli til þess að tryggja það að lífeyrissjóðir geti staðið við sínar skuldbindingar gagnvart lífeyristökum, þ.e. að þeir séu með innlendar eignir fyrir a.m.k. þriggja ára útgreiðslum og séu þá ekki að offra með þá fjármuni annars staðar. Fjórði liðurinn hérna snýr að afleiðusamningum sem ég er ekki góður í en eru fyrst og fremst hugsaðir til gengisvarna. En vegna þess hvernig það var fært gerði það lífeyrissjóðunum erfitt fyrir. Þetta á kannski að auka möguleika þeirra til að bregðast við og geta keypt sér eða fjárfest í einhvers konar gengisvörnum. Allt þetta er til bóta þó að ekki hafi verið farið alla leið í þessu eða þá leið sem lífeyrissjóðirnir vildu fara. Maður hlýtur að spyrja sig: Hvers vegna eru lífeyrissjóðirnir að þrýsta á þetta? Það kemur fram ágætlega í greinargerðinni sem fylgir frumvarpinu að það er verið að setja ákveðin markmið. Ef ég fæ að lesa, herra forseti, það sem segir í kafla 6, um mat á áhrifum: „Tillögur um að rýmka heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga í erlendum gjaldmiðlum hafa fyrst og fremst þá þýðingu fyrir hagkerfið að lífeyrisbyrði flyst til og dregið er úr ruðningsáhrifum í þjóðarbúinu. Með auknum fjárfestingum erlendis flyst lífeyrisbyrði framtíðarinnar frá starfandi fólki hér á landi til starfandi fólks í þeim ríkjum þar sem fjárfest er. Með ruðningsáhrifum er átt við að þvinguð þörf lífeyrissjóða fyrir fjárfestingar í innlendum eignum geti hækkað virði eignanna og lækkað ávöxtun þeirra og þannig spillt fyrir öðrum fjárfestum og reyndar lífeyrissjóðunum sjálfum. Þessi þrýstingur minnkar með auknum heimildum til fjárfestinga erlendis.“ Þetta skiptir okkur miklu máli. Ég held að það sé talað um að fjárfestingarþörf lífeyrissjóðanna sé u.þ.b. 400 milljarðar á ári, sem eru stórar upphæðir, svona í einhverju samhengi, að lífeyrissjóðirnir séu það stórir að þeir þurfi að fjárfesta fyrir 400 milljarða á hverju ári. Það mun auðvitað vaxa af því að það er búið að auka inngreiðslur í lífeyrissjóðina með auknu framlagi frá vinnuveitendum sem mun gera þessa fjárfestingarþörf þeirra meiri til lengri tíma. Ég held að það sé talað um það í greinargerðinni einhvers staðar að lífeyrissjóðirnir muni halda áfram að vaxa alveg til ársins 2060. Það mun vera mikil þörf til fjárfestinga fyrir lífeyrissjóðina því að auðvitað ber þeim að koma sínum fjármunum í vinnu og alltaf betra ef ávöxtunin verður meiri en 2,5% eins og einhver markmið eru til staðar um og það mun bara bæta hag þeirra lífeyrisþega sem eiga eignir í sjóðunum. En hvað er að því að lífeyrissjóðir séu að fjárfesta innan lands? Er ekki allt í lagi að lífeyrissjóðir fjárfesti hérna innan lands? Jú, það getur vel verið upp að vissu marki ágætt að lífeyrissjóðir séu bakhjarlar. Þrátt fyrir að þeir hafi í hruninu verið í talsverðum erfiðleikum þá voru þeir þátttakendur í endurreisn atvinnulífsins með þátttöku í að setja fjármuni inn í fyrirtæki sem þurftu svo sannarlega á því að halda, gátu þá haldið áfram rekstri og skaffað atvinnu og veitt okkur þá þjónustu sem við þurftum. Lífeyrissjóðirnir skipta miklu máli. Síðan eru þessi ruðningsáhrif sem oft er talað um. Ég man eftir því þegar var verið að ræða Kárahnjúkavirkjun á sínum tíma, þá var talað um þau ruðningsáhrif sem Kárahnjúkavirkjun gat haft vegna þess að hún sogaði til sín vinnuafl og önnur fyrirtæki gátu bara ekkert verið til staðar af því að allir fóru að vinna í Kárahnjúkavirkjun. Ruðningsáhrif lífeyrissjóða með 400 milljarða fjárfestingarþörf geta verið umtalsverð. Þeir þurfa að fjárfesta í, segjum bara einhvers konar eignum í samkeppni við aðra aðila, þeir fjárfesta á hlutabréfamarkaði í samkeppni við aðra aðila. Og hvaða þýðingu getur það haft? Það býr til eftirspurn sem mælir kannski í raun og veru ekki virði þeirra fyrirtækja eða hlutabréfa sem þeir eru að fjárfesta í því að þeir neyðast til að yfirbjóða, neyðast til að koma peningunum sínum í vinnu. Þetta getur auðvitað haft einhver „spin“-áhrif á t.d. hlutabréfamarkaði sem geta síðan valdið miklum erfiðleikum fyrir aðra til að taka þátt í slíkum markaði. Og svo þegar þeir fara síðan út úr þeim markaði getur það valdið miklu falli. Það skiptir miklu máli. Þessi breyting, eins og ég sagði í upphafi, skiptir máli. En auðvitað finnst mér sem Viðreisnarmanni, sem stuðningsmanni þess að við skoðum einhvers konar þátttöku í annars konar gjaldmiðlaumhverfi, skrýtið að þegar við erum að ræða um starfsemi lífeyrissjóða að við séum á sama tíma að ræða um einhverja gjaldmiðlaáhættu. Mér finnst það sérstakt. Við getum verið að sjá lífeyrissjóð sem ákveður að fara með peninga erlendis fella krónuna okkar. Það er svolítið skrýtið að búa í slíku umhverfi að lífeyrissjóðirnir skuli þurfa að vera einhver dempari á gjaldmiðilinn sem við notum. Það getur í raun og veru komið í veg fyrir ávöxtun sem lífeyrissjóðirnir myndu vilja ná fram. Mér finnst það vera sérstakt að við þurfum að nota lífeyrissjóðina sem einhvers konar hækju fyrir íslensku krónuna. Að því sögðu þá finnst mér ánægjulegt, að við séum að stíga þessi skref núna í dag og ég reikna með því að við klárum þetta mál fljótt og vel og séum ekki að dvelja lengi við það af því að það skiptir auðvitað máli fyrir lífeyrissjóðina að koma sínu fjármagni í vinnu og það skiptir máli að þeir séu ekki að hafa truflandi áhrif á markaði innan lands. Það skiptir líka máli að það sé verið að breyta þessum reglum um að þeir þurfi ekki að selja þrátt fyrir að krónan falli. En þeir mega heldur ekki kaupa á meðan. Það er kannski eitt af því sem getur verið snúið, þeir mega ekki kaupa á meðan. Það getur gert það að verkum að þeir missa af fjárfestingartækifærm. Þeir eru kannski komnir upp í mörkin og svo fellur krónan og þá eru þeir bara stopp, mega ekki gera neitt. Virðulegur forseti. Ég held að ég hafi þetta ekki lengra. Ég er ánægður með að málið sé komið hingað til þingsins og vona að við klárum það fljótt og vel.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 10. þm. Suðurk., Guðbrandi Einarssyni, fyrir sína ræðu. Ég er með vangaveltur sem ég vil beina til hv. þingmanns því að ég veit að hann hefur starfað í áratugi fyrir launþegahreyfinguna á Íslandi og þar með hefur hann haft aðkomu að starfsemi lífeyrissjóðanna. Ég geri ráð fyrir því að hann sé ánægður með það kerfi sem hér er við lýði og stoltur að hafa átt þátt í því að koma því svona vel á laggirnar. Ég get ekki verið sammála hv. þingmanni að hér sé verið að nota lífeyrissjóðina sem hækju fyrir íslensku krónuna, alls ekki, heldur vil ég miklu fremur spyrja hv. þingmann, þar sem við vitum að lífeyrissjóðirnir eru fyrirferðarmiklir í íslensku atvinnulífi, hvort það sé ekki jákvætt að þeir séu að fjárfesta hér á landi og nýta fé sjóðanna til uppbyggingar atvinnulífs sem og innviða til hagsbóta fyrir okkur Íslendinga. Og þessi mikla fjárfestingarþörf sem er vissulega innan kerfisins og hv. þingmaður nefndi, mun það ekki létta verulega á kerfinu okkar hér, íslensku fjármálakerfi, að sjóðirnir fái þessar auknu heimildir til fjárfestinga erlendis?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hennar andsvar. Jú, ég get alveg lýst því yfir að ég er ánægður með þetta kerfi sem fólkinu á undan okkur datt í hug að koma á laggirnar. En þetta kerfi er svo sem ekkert fullþroskað. Ætli það hafi ekki verið 2016 sem það fékkst aukið fjármagn til lífeyrissjóðanna. Áður en það gerist erum við ekki að ná inn í kerfið nema sirka 56% af launum yfir starfsævina, sem ætti þá að telja 40 ár. En með þessari breytingu sem þá var gerð þá á fólk von á því að ná sirka 74–76% á sinni starfsævi og það skiptir auðvitað máli þannig að þeir sem á eftir koma munu njóta þess til framtíðar að við séum með þetta kerfi, sem mér finnst vera af hinu góða, að við séum með þetta söfnunarkerfi en ekki gegnumstreymiskerfi. Það mun valda Evrópu eða þeim löndum sem eru með þetta gegnumstreymiskerfi vanda því að fólki á vinnumarkaði mun fækka þannig að það verða bara færri skattgreiðendur sem sjá fyrir fleiri lífeyrisþegum til framtíðar í Evrópu. Hérna verður sú hætta ekki fyrir hendi af því við bárum gæfu til að fara í þetta söfnunarkerfi. Það mætti kannski orða það öðruvísi og nota ekki orðið hækja en við tölum samt um gjaldmiðlaáhættu í þessu. Það er greinilegt að lífeyrissjóðir geta með háttalagi sínu haft áhrif á gengi gjaldmiðilsins. Það liggur alveg fyrir. Þetta eru það miklir fjármunir sem lífeyrissjóðirnir hafa úr að spila að þeir geta svo sannarlega haft áhrif á gjaldmiðilinn með fjárfestingum. Ef þeir fjárfesta innan lands eða fara að selja krónur þá fella þeir krónuna. 

Forseti. Mig langar til að árétta það við hv. þm. Guðbrand Einarsson að einn stærsti fjárfestir í heimi er norski olíusjóðurinn og það er sjálfstæð mynt í Noregi. Þar eru reglurnar þannig að þeir verða að fjárfesta nánast að öllu leyti erlendis og það hefur ekki vafist fyrir þeim að stýra þeim fjárfestingum þannig að það hefur ekki teflt norsku krónunni í tvísýnu nema síður sé. Mig langar sömuleiðis aðeins að fá að nefna það við hv. þingmann að hér erum við að gera breytingu varðandi rafræna birtingu. Nú höfum við á Íslandi tvisvar sinnum tekið þátt í úttekt á Mercer-vísitölunni sem kölluð er, sem er samræmd vísitala lífeyrissjóðakerfa að ég held hátt í 70 þjóða ef ekki fleiri. Í fyrsta sinn sem við tókum þátt í þessu vorum við í topp þremur sætunum og á síðasta ári vorum við í fyrsta sæti. Það sem var ábótavant í þessari úttekt snerist um það hversu litlar upplýsingar nýir sjóðfélagar fá frá kerfinu. Þessi flokkun Mercer- vísitölunnar nær til sjálfbærni, nægjanleika og heilinda. Ísland var í fyrsta sæti í tveimur fyrrnefndu flokkunum árið 2021 en í sjöunda sæti þegar kom að heilindum og það varðar að mestu þá upplýsingagjöf sem veitt er til nýrra sjóðfélaga, þar hafi skort á. Hér er gerð tilraun til að bæta úr því, m.a. með því að setja þá skyldu á lífeyrissjóðina að upplýsa nýja sjóðfélaga um réttindi sín. Ég spyr hv. þingmann hvort hann telji þetta ekki til mikilla bóta.

Virðulegur forseti. Ég þekki ekki sögu norska olíusjóðsins nægilega vel til að geta rakið það hvernig það atvikaðist að hann fjárfestir nánast allt sitt erlendis. Væntanlega hefur það átt sér stað á einhverjum tíma og Norðmenn telja þá að það sé rétt að þessir fjármunir séu ekki nýttir til þátttöku í norsku efnahagskerfi en við viljum ekki hafa það nákvæmlega þannig. Við viljum nýta okkar lífeyrissjóði til þátttöku í efnahagskerfi okkar á einhvern hátt. Það er bara spurning um jafnvægið sem þarf að vera til staðar þannig að breyting á þessu raski ekki einhverju jafnvægi innan lands. Jú, þessi rafræna birting sem hv. þingmaður nefnir hér, íslenskir lífeyrissjóðir koma bara vel út úr þessu. Ég held að við getum verið sammála um það. En það eru ákveðin flækjustig í lífeyrissjóðunum. Við erum með samtryggingarsjóði, við erum með tilgreinda séreign. Við erum síðan með séreignarsjóði þar fyrir utan. Þetta er svolítið stór pakki að ná utan um og ég er ekkert viss um að hver og einn lífeyrissjóður þurfi upplýsa alla um allt. Það eru ákveðnir hlutir sem eru eins í öllum lífeyrissjóðum og við getum verið með einhvern gagnagrunn, eins og lífeyrisgáttin er í raun og veru, þar sem hægt er að setja grunnupplýsingar um alla lífeyrissjóði. En að sjálfsögðu styð ég það og að lífeyrissjóðirnir eða stéttarfélögin sjái til þess að fólk átti sig á því hvað það er að gera þegar það byrjar að safna í lífeyrissjóð.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um upplýsingagjöf um sjálfbærni á sviði fjármálaþjónustu og flokkunarkerfi fyrir sjálfbærar fjárfestingar. Frumvarpið felur í sér innleiðingu á ákvæðum tveggja reglugerða Evrópuþingsins og ráðsins. Annars vegar svokallaðrar SFDR-reglugerðar, um upplýsingagjöf tengda sjálfbærni á sviði fjármálaþjónustu og hins vegar Taxonomy-reglugerðarinnar, um að koma á ramma til að greiða fyrir sjálfbærri fjárfestingu og um breytingu á reglugerð (ESB) 2019/2088. Með SFDR reglugerðinni eru lagðar skyldur á aðila á fjármálamarkaði og fjármálaráðgjafa til að birta upplýsingar um það hvernig áhætta tengd sjálfbærni er felld inn í fjárfestingarákvarðanir og í ráðgjöf og hvort og þá hvernig er tekið tillit til skaðlegra áhrifa á sjálfbærni. Með Taxonomy-reglugerðinni er komið á fót flokkunarkerfi með skilgreiningum á því hvað teljist sjálfbær atvinnustarfsemi. Efni reglugerðanna er nánar reifað í greinargerð frumvarpsins Nefndinni bárust umsagnir og hún fékk á sinn fund gesti líkt og nánar er gerð grein fyrir í nefndaráliti. Að auki barst nefndinni minnisblað frá fjármála- og efnahagsráðuneyti um málið. Í umsögnum sem bárust nefndinni koma fram nokkur atriði sem ástæða er til þess að rekja nánar. Fram komu áhyggjur af því að þær hámarkssektarfjárhæðir sem kveðið er á um að heimilt verði að leggja á einstaklinga og lögaðila vegna brota á ákvæðum reglugerðarinnar væru háar, sérstaklega í ljósi skamms aðlögunartíma að efnisákvæðum þeirra. Meiri hlutinn bendir á að fjárhæðarmörk sekta í frumvarpinu eru í samræmi við önnur lög á sviði fjármálamarkaðar. Þó ber að taka fram að stjórnvöldum ber að gæta meðalhófs þegar til skoðunar kemur að beita íþyngjandi úrræðum. Atriði á borð við skamman aðlögunartíma að strangari kröfum sem og óvissa um túlkun nýrra krafna koma eðli máls samkvæmt til skoðunar við beitingu stjórnsýsluviðurlaga. Þá voru gerðar athugasemdir við það að gildistaka frumvarpsins, 1. júní 2023, gæfi fyrirtækjum knappan tíma til þess að laga sig að þeim kröfum sem gerðar eru samkvæmt frumvarpinu. Meiri hlutinn bendir á að frumvarpið á sér nokkuð langan aðdraganda og var m.a. birt í samráðsgátt stjórnvalda í febrúar 2022. Markaðsaðilum hafi verið ljóst í töluverðan tíma að þeir þyrftu að uppfylla umræddar kröfur fyrr en síðar. Að lokum voru gerðar athugasemdir við að gildistaka frumvarpsins á miðju ári 2023 kynni að fela í sér afturvirkni, enda væri gert ráð fyrir því að aðilum bæri að birta upplýsingar samkvæmt 1. mgr. 9. gr. SFDR-reglugerðarinnar í ársskýrslum sínum á árinu 2024 vegna fjárhagsársins 2023. Meiri hlutinn telur að ekki beri að skilja ummæli í greinargerð, um að birta skuli upplýsingar samkvæmt 1. mgr. 9. gr. SFDR-reglugerðarinnar í ársskýrslum á árinu 2024 vegna fjárhagsársins 2023, svo að í því felist skylda til að birta upplýsingar sem verða til fyrir gildistöku laganna. Fellst meiri hlutinn því á það sem fram kemur í minnisblaði ráðuneytisins að frumvarpið feli ekki í sér afturvirkni. Meiri hlutinn leggur til nokkrar efnislegar breytingar á frumvarpinu. Í umsögn Landssamtaka lífeyrissjóða kemur fram að samtökin telji lágmarkstryggingavernd lífeyrissjóða falla utan gildissviðs SFDR-reglugerðarinnar og sé því ástæða til að undanskilja hana gildissviði laganna. Jafnframt telja samtökin að lífeyrissjóðir ættu ekki að falla undir 8. gr. Taxonomy-reglugerðarinnar, sem kveður á um skyldu til að birta upplýsingar um sjálfbærniþætti í yfirliti með skýrslu stjórnar með ársreikningum. Í minnisblaði ráðuneytisins er tekið undir þau rök sem færð eru fyrir afstöðu Landssamtaka lífeyrissjóða til skyldu lífeyrissjóða að veita upplýsingar um fjármálaafurð áður en samningur er gerður, að því er varðar móttöku skylduiðgjalds til lágmarkstryggingaverndar, en telur eðlilegt að þeim verði þó skylt að framfylgja ákvæðum SFDR-reglugerðarinnar við upplýsingagjöf á vefsetrum og í ársskýrslum varðandi starfsemi sína. Þá telur ráðuneytið að lífeyrissjóðir ættu að falla utan þeirrar skyldu sem kveðið er á um í 8. gr. Taxonomy-reglugerðarinnar. Meiri hlutinn vísar til nánari umfjöllunar í minnisblaði ráðuneytisins, dagsettu 6. febrúar 2023, og gerir breytingartillögu ráðuneytisins að sinni. Til viðbótar við framangreint tekur meiri hlutinn undir það sem fram kemur í umsögn Seðlabanka Íslands um að tilefni kunni að vera til að fella vátryggingamiðlara sem veita ráðgjöf vegna vátryggingatengdra fjárfestingarafurða og verðbréfafyrirtæki sem veita ráðgjöf og hafa færri starfsmenn en þrjá undir gildissvið reglugerðarinnar til þess að stuðla að trúverðugleika við fjármálaeftirlit og á fjármálamarkaði almennt. Í umsögn Seðlabankans kemur fram að óskýrleika gæti um eftirlitshlutverk fjármálaeftirlits bankans gagnvart því eftirliti sem gert er ráð fyrir að ársreikningaskrá verði falið að sinna samkvæmt 8. gr. Taxonomy-reglugerðarinnar, samanber 66. gr. d og 94. gr. laga um ársreikninga. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og gerir þá breytingartillögu sem fram kemur í minnisblaði ráðuneytisins að sinni. Að auki leggur meiri hlutinn til að skýrar verði kveðið á um það í 5. gr. frumvarpsins að sektarheimildum laganna sé einungis ætlað að ná til aðila sem falla undir 1. tölulið 1. gr. frumvarpsins. Þá er lögð til ein breyting sem er tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í nefndaráliti.. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður, Ágúst Bjarni Garðarsson, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Logi Einarsson og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Frú forseti. Við hv. þingmaður höfum nú rætt nauðsynina á því að vera einhvern ramma utan um sjálfbærar fjárfestingar lengur en við höfum verið kollegar hér á þingi. Í fyrra lífi hv. þingmanns í stjórn Landssambands lífeyrissjóða þá ræddum við einhvern tímann hversu í rauninni bagalegt væri að stjórnvöld væru ekki búin að setja ramma utan um það sem gæti talist græn og sjálfbær fjárfesting vegna þess að það væri svo mikil eftirspurn eftir því hjá fjárfestum. Lífeyrissjóður sem eru að ávaxta fé til margra áratuga í þágu sjóðfélaga vill eðli máls samkvæmt geta sagt við fólk að samhliða því að ávaxta peninginn sé sjóðurinn að vinna í þágu betra samfélags. Núna erum við loksins að fá einhvern skýrari ramma í gegnum þær reglur sem hér koma til okkar samræmdar af Evrópusambandinu og ýmis stór og góð gagnsæisskref stigin í leiðinni. Þetta verður allt annað umhverfi að þessu loknu. En mig langar að spyrja hv. þingmann út í deilur sem áttu sér stað á lokametrum afgreiðslu Taxonomy-reglugerðarinnar úti í Brussel. Það var nefnilega svo að framkvæmdastjórnin lagði til að útvíkka þá atvinnustarfsemi sem gæti fallið undir þessar reglur. Auk þess sem er hefðbundið og við skiljum sem sjálfbæra fjárfestingu þá bættist fjárfesting, t.d. í kjarnorku- og gasorkuframleiðslu, undir þennan hatt sjálfbærrar fjárfestingar. Þetta varð til þess að stór hluti Evrópuþingsins gat ekki stutt reglugerðina þegar til endanlegrar atkvæðagreiðslu kom og raunar hefur verið kallað eftir því að hin ýmsu þjóðþing innan Evrópusambandsins beiti sér gegn þessum hluta reglugerðarinnar sem snýr að fjárfestingu sem er ekki með góðri samvisku hægt að kalla græna. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 10. þm. Reykv. n., Andrési Inga Jónssyni, fyrir spurninguna. Ég tek heils hugar undir orð hv. þingmanns um nauðsyn þess að taka upp flokkunarkerfi fyrir sjálfbærar og grænar fjárfestingar. Hann vísar til minna fyrri starfa fyrir lífeyrissjóðina hér á Íslandi og það er rétt að þetta hefur verið mikið verið rætt þar og mörg og markviss skref verið stigin. Ég vil ítreka það að með Parísarsamkomulaginu sem var undirritað árið 2016 þá skuldbundu ríki Sameinuðu þjóðanna sig til að draga markvisst úr losun og takast á við afleiðingar loftslagsbreytinga og tryggja á sama tíma umtalsvert fjármagn til grænna verkefna og grænna lausna og þetta er að mínu mati partur af því. Það var síðan í mars 2018 sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins kynnir aðgerðaáætlun um fjármögnun sjálfbærs vaxtar innan sambandsins og þetta er allt saman hluti af því. Við erum hér á eftir. Það má segja að þetta frumvarp sé liður í þessum innleiðingarhalla sem mikið er talað um. En mig langar sömuleiðis, af því að hann nefnir Taxonomy-reglugerðina, að nefna að þar er flokkunarkerfi sem tekur mið af umhverfismarkmiðum og þar voru sett grunnskilyrði til þess að atvinnustarfsemi geti talist sjálfbær. Ég ætla að ítreka það að ég held að þetta sé mjög jákvætt skref. 

Frú forseti. Kannski fyrst, af því að hv. þingmaður nefnir að við séum á eftir með þessa innleiðingu, að það er líka áhugavert að horfa um öxl og átta okkur á því að við hefðum getað verið langt á undan þessari þróun. Stjórnvöld hér á landi hefðu getað útbúið einhvern ramma þannig að fjárfestar og einstaklingar vissu svona sirka hvað væri að fara í græna fjárfestingu og hvað ekki. Við erum hins vegar ekkert mjög mikið á eftir innleiðingu þessarar gerðar sem slíkrar því að hún, ef ég man rétt, átti að taka gildi 1. janúar sl., þannig að á skala þeirra mála sem við erum eftir á að innleiða þá erum við nokkuð vel stödd með þetta. Hv. þingmaður nefndi Parísarsáttmálann og hann leiddi náttúrlega til þess að Evrópusambandið tók þessi mál mjög alvarlega, setti markmið og samþykkti lög um loftslagsmál og hluti af þeirri vinnu sem fór í gang er þessi reglugerð, hún er afrakstur hluta af þeirri vinnu. En vegna þess að á síðustu metrunum var bætt inn fjármálaafurðum sem tengjast mengandi iðnaði, sem tengjast því að brenna gasi eða nota kjarnakleyf efni til framleiðslu raforku, þá hafa náttúruverndarsamtök gengið svo langt að tala um að hér sé um grænþvott að ræða, að þetta gangi beinlínis gegn því markmiði að fólk viti hvert peningarnir þeirra séu að fara. Greenpeace eru t.d. að leita lögfræðiálits sem gæti síðan endað fyrir Evrópudómstólnum varðandi það hvort þessi hluti taxónómíunnar gangi hreinlega gegn loftslagslögum Evrópusambandsins og markmiðum 

Forseti vill minna þingmenn á að ræðutíminn er 2 mínútur en ekki tvær og hálf.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir spurninguna. Ég ætla að vera alveg heiðarleg í mínu svari til hv. 10. þm. Reykv. n. um að nefndin tók það ekki til efnislegrar umfjöllunar hvort taka ætti út kjarnorku eða gas. Með því værum við komin, eins og hv. þingmaður segir, lengra heldur en Evrópusambandið er að leggja til. Hins vegar vil ég ítreka það að þetta flokkunarkerfi er af hinu góða og því er ætlað að sporna við grænþvotti, ég ætla að fá að ítreka það. Þetta kerfi á að auka gagnsæi. Það á að hjálpa fjárfestum og fyrirtækjum að átta sig á því hversu sjálfbær tiltekin atvinnustarfsemi er og á að hjálpa fjárfestum að taka upplýstar ákvarðanir um fjárfestingar sínar með sjálfbærni að leiðarljósi. Því er ætlað að sporna við grænþvotti og líka að sýna fram á ef umhverfisstaðlar hafa í reynd ekki verið uppfylltir af viðkomandi fyrirtækjum. Ég held að ég fari rétt með að þetta sé ný löggjöf í Evrópu. Hún er framsækin, hún miðar að því að bregðast við skuldbindingum sem þjóðir hafa skrifað undir og þá nefni ég aftur Parísarsamkomulagið. Ég held að það skref sem við erum að stíga hér sé jákvætt og ég styð það heils hugar.

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp vegna þess að mér hefur orðið ljóst að það eru ákveðnar efasemdir um afmarkaðan hluta af þessu frumvarpi og í raun er ákveðinn réttarágreiningur um afmarkaða hluti af þessari löggjöf eins og hún birtist okkur í Evrópu og í Evrópusambandinu. Það eru ákveðin málaferli í gangi og það eru bara uppi efasemdir um hvort það sem liggur undir í þessari löggjöf standist yfir höfuð heildarlöggjöf Evrópusambandsins. Þetta snýr að því að það er ákveðið að halda því fram og setja inn í þessa ákvörðun eða reglugerð að það að fjárfesta í kjarnorku eða gasi sé á einhvern hátt sjálfbær fjárfesting. Þetta byggir ekki á neinum vísindalegum rökum eða gögnum, virðulegi forseti, það er alveg ljóst. Sömuleiðis er uppi mikill ágreiningur innan þess fagráðs sem átti að sinna því að meta hvaða félli þarna undir og mörg félagasamtök og samtök sérfræðinga hafa sagt sig úr þessu fagráði vegna þess sem þau kalla pólitíska afskiptasemi Evrópuráðsins, ekki Evrópuráðsins sem ég starfa í heldur framkvæmdahliðinni af Evrópusambandinu. Ég veit að þessar alþjóðastofnanir hjálpa okkur ekki í að halda hlutum á hreinu. En svona er þetta sem sagt. Evrópuráðið hefur verið með pólitísk afskipti af því hvernig það sem á að vera byggt á faglegum og vísindalegum grunni sé ákveðið. Af þeim sökum hefur fjöldi félagasamtaka og fagsamtaka sagt sig úr þessu fagráði. Og eins og ég hef ítrekað hér þá standa yfir málaferli út af þessum anga af þessari löggjöf og þetta gæti endað alla leiðina fyrir Evrópudómstólnum og allt snýr þetta að mjög mikilvægum þætti sem er grænþvottur. Það er mat allra helstu náttúruverndarsamtaka í Evrópu nú að því miður verði þessi eiturpilla sem er þarna inni, að skilgreina gas og kjarnorku sem sjálfbæra fjárfestingu, þess valdandi að í staðinn fyrir að vera vörn gegn grænþvotti þá er þarna risavaxinn grænþvottur á þessum mjög svo mengandi og alls ekki sjálfbæra iðnaði í gangi. Af þessum sökum, vegna þess að það er ákveðin réttaróvissa í gangi um málið sem liggur undir í þessari innleiðingu hjá okkur og líka vegna þess að það er möguleiki á að okkur geti farnast svo og við getum brugðist við þannig að við getum innleitt allt það góða og sleppt þessu eina vonda, þá þykir mér tilefni til þess að óska eftir því að þetta mál verði tekið aftur inn til efnahags- og viðskiptanefndar. Við fáum að heyra sjónarmið frá náttúruverndarsamtökum og sérfræðingum innan ráðuneytisins um hvort við getum brugðist við með einhverjum hætti þannig að þessi málaferli hafi ekki áhrif hérna heima og sömuleiðis þannig að við liggjum ekki undir sama ámæli og Evrópusambandið liggur núna sem er að það hafi kiknað undan lobbýisma orkufyrirtækjanna og ákveðið að grænþvo mjög ósjálfbæran orkuiðnað með þessari löggjöf. Og ég held að þetta sé alveg hægt, virðulegi forseti. En ég myndi vilja fá faglega ráðgjöf við það og þar af leiðandi, eins og áður segir, óska ég eftir að málið verði tekið aftur inn í nefnd til frekari umfjöllunar til að athuga hvort við getum ekki lagað bara þennan litla anga þessa máls eða a.m.k. myndað okkur upplýsta afstöðu til þess hvort það sé ekki rétt að gera svo.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, 7. þm. Suðvest., fyrir ræðu sína. Hér veltir hún því upp að hér sé öllu snúið á hvolf og hér séu mjög annarlegar hvatir á ferð, pólitísk afskipti, að hin pólitísku öfl í Evrópusambandinu hafi kiknað undan lobbýisma o.s.frv. Það sé mikill ágreiningur um hvað falli undir þessa flokkun og hvað ekki. Ég tel að það sé nánast ómögulegt að ætla að koma fram með svona kerfi og það sé algerlega hafið yfir vafa eða hafið yfir allan ágreining. Þarna séu efasemdir um afmarkaða hluti, segir hv. þingmaður, og það séu málaferli í gangi. Það er kallað eftir því að málið fari aftur til nefndar og það er kallað eftir faglegri ráðgjöf. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Telur hún að það hafi verið algerlega ótímabært að leggja þetta frumvarp fram núna þar sem málaferli eru í gangi og það er ekki búið að fá úr þeim skorið í Evrópu?

Virðulegur forseti. Ég myndi nú ekki endilega segja það, einfaldlega vegna þess að okkur ber skylda til að innleiða reglugerðir sem koma frá Evrópusambandinu. Ég get ekki lagt mat á það hvort þetta hafi verið réttur tímapunktur eða einhver annar. Hins vegar höfum við ákveðið svigrúm þegar kemur að innleiðingu og þegar uppi er jafn mikill ágreiningur - horfum bara á hvað gerðist í Evrópuþinginu með þetta mál og hversu ríflega þingið klofnaði í afstöðu sinni gagnvart máli sem alla jafna myndi heita nokkuð svona, mig langar til að sletta á ensku, virðulegi forseti, og segja „feel good“-mál, þ.e. mál sem allir eru sammála um að sé mikilvægt að vinna að, mál sem flestir ættu að geta lagt stuðning sinn við. Í staðinn þá klofnaði þingið. 278 þingmenn sögðu: Út með gas og kjarnorku, þetta eru ekki sjálfbærar fjárfestingar. Þetta er bara einn angi af þessu máli auðvitað en gríðarlega mikilvægur angi, sér í lagi vegna þess að mörg af þeim félagasamtökum sem hafa verið að berjast fyrir náttúruvernd og gegn loftslagsbreytingum hafa bent á að með því að hafa gas þarna inni þá erum við að hætta á það að Evrópa verði enn þá háðari Rússum um gas. Við erum að lengja í snörunni þegar kemur að því. Þetta finnst mér vera mjög réttmætar ábendingar. Eins og ég benti á voru 278 þingmenn sem vildu út með gas og kjarnorku og 328 þingmenn sem kusu að halda því inni. Þetta er ekki einhuga mat Evrópuþingsins. Það voru einmitt grænu flokkarnir sem vildu kjarnorkuna og gasið út. Markmiðið með þessu er að koma í veg fyrir grænþvott og að styrkja fjárfestingu í sjálfbærum fjárfestingum 

Virðulegi forseti. Í reglugerðinni voru sett fjögur grunnskilyrði fyrir því að atvinnustarfsemi geti talist sjálfbær. Þau eru um verulegt framlag til a.m.k. eins af umhverfismarkmiðunum, að starfsemin skaði ekki verulega neitt af öðrum markmiðum, að lágmarksverndarráðstöfunum sé fullnægt og að megindleg og eigindleg tæknileg viðmið séu uppfyllt. Ítarlegri tæknileg viðmið um hvað telst færa verulegt framlag til umhverfismarkmiða reglugerðarinnar á að útfæra í framseldri reglugerð framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Ég ítreka það að ég ætla ekki hér og nú að taka efnislega afstöðu til þess hvað nákvæmlega er í Taxonomy-reglugerðinni og hvað ekki. Hins vegar er þetta gott skref. Þetta er nauðsynlegt skref. Það er verið að leiða þetta hér inn í íslenska löggjöf og eftir sem áður eru íslenskir fjárfestar, eins og t.d. lífeyrissjóðirnir, með sínar fjárfestingarheimildir og fjárfestingarreglur og setja sér reglur um sjálfbærniviðmið sín sem og annað og þurfa að taka afstöðu til sinna fjárfestinga. Ég ætla að ítreka það að við höfum svigrúm til að taka þetta mál til baka til nefndar á milli 2. og 3. umr. Hv. þingmaður talar hér fyrir því að nefndin fái ráðgjöf 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég greindi ekki alveg hvort hv. þingmaður liti svo á að gas væri raunverulega sjálfbær fjárfesting eða ekki og kjarnorka. Við vitum t.d. að það er ekki hægt að ganga frá kjarnorkuúrgangi með neinum vistvænum eða varanlegum hætti. Hún nefndi einmitt þessi tæknilegu viðmið sem eru notuð til að meta hvað telst vera sjálfbær fjárfesting og hvað ekki. Það er einmitt þetta sem ég var að vísa í þegar ég sagði að félagasamtök og sérfræðingar væru að ganga úr þessum hópi, þessum tæknilega hópi sem var fenginn af Evrópusambandinu til að meta skilyrðin, ákveða hvernig ætti að meta hvað eru sjálfbærar fjárfestingar. Þau eru að segja sig frá þessum hópi í hrönnum. Þetta eru bæði neytendasamtök og svo sérfræðingar í náttúruvernd. Þau eru að segja sig frá þessu í hrönnum vegna pólitískra afskipta Evrópusambandsins og vegna þess að það sem Evrópusambandið er að gera í rauninni er að nota viðmið sem eru ekki byggð á vísindalegum grunni, sem er það sem þessi vinna á að byggja á. Hún á að meta út frá vísindalegum grunni hvort þetta sé sjálfbær fjárfesting eða ekki. Það sem er í raun og veru verið að segja hérna og það sem þessi málaferli snúast öll um er að þessi ákvörðun, að hafa gasið og kjarnorkuna inni í þessum pakka, sé andstæð skyldu Evrópusambandsins til að meta svona hluti á vísindalegum og faglegum grunni en ekki pólitískum og hún gangi gegn öðrum lögum sem snúa að náttúruvernd innan Evrópusambandsins og snúa að baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Þannig að jú, það sem ég er að biðja um er að við förum yfir þetta og athugum hvort við getum ekki bara lagfært þetta frumvarp 

Frú forseti. Mikið óskaplega hlakka ég til að fá þessa Evrópureglugerð inn. Ég er búinn að bíða eftir henni árum saman. Ég efast meira að segja um að margir þingmenn hafi rætt þessa Taxonomy-reglugerð oftar en sá sem hér stendur á síðustu árum vegna þess að það er alveg ofboðslega mikilvægt sem Evrópusambandið leggur hér til, að útbúa fjármálakerfið þannig að það mikla hreyfiafl sem auðmagnið er vinni í þágu framtíðarinnar en ekki gegn henni. Þessi flókna reglugerð fyrir sjálfbærar fjárfestingar er hluti af því gríðarmikla starfi sem Evrópusambandið hefur unnið á síðustu árum til þess að ná markmiðum Parísarsáttmálans. Þetta er hluti af því sem þeir kalla, með leyfi forseta, Fit for 55, sem við gætum kallað á íslensku, svona í lengri útgáfu, í stakk búin fyrir 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030. Það er markmiðið, það er umfangið og það er tímaskalinn sem við erum að tala um. Þessari reglugerð, sem við slettum og köllum taxónómíuna, er einmitt ætlað að tryggja að það sé alveg skýrt hvaða fjármálaafurðir, hvaða fjárfestingar og bara hvaða athafnir atvinnulífsins leiði í átt til sjálfbærni og hvaða ekki. Henni er ætlað í grunninn að sporna við grænþvotti. Þess vegna urðu það nokkur vonbrigði fyrir mig og eiginlega gervalla græningja í Evrópu þegar kom í ljós á lokametrunum að hagsmunaöflum hafði tekist að hreyfa við fólki í Brussel þannig að þvert á það sem umhverfisnefnd þingsins sagði var allt í einu bætt inn ákveðnum atvinnugreinum, skulum við kalla það. Það var bætt inn orkuframleiðslu með kjarnorku og jarðgasi sem samkvæmt reglugerðinni í dag flokkast sem sjálfbær fjárfesting. Þetta er flokkun sem meikar ekki sens fyrir neinn græningja enda endaði það með því að þegar kom að lokaafgreiðslu þessa græna frumvarps á Evrópuþinginu var flokkahópur græningja allur á móti. Í flokkahópi sósíaldemókrata voru langflest á móti. Í hópnum sem ég man nú ekki hvað heitir, Viðreisnarliðið á Evrópuþinginu, var margt á móti. Niðurstaðan varð nefnilega sú að í máli sem Evrópuþingið hefði átt að geta sameinast um voru 278 þingmenn á móti frumvarpinu eða reglugerðinni á meðan 328 studdu það. Í hópnum sem var á móti, í þessum tæpa helmingi sem lagðist gegn samþykkt þessa máls, voru allir þingmennirnir sem hafa barist fyrir grænum umskiptum í Evrópusambandinu. Ég ræddi þetta aðeins hér í desember síðastliðnum þegar við höfðum til umfjöllunar ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingar á EES-samningnum þar sem var verið að hleypa þessari reglugerð inn í það sameiginlega regluverk sem Ísland deilir með Evrópusambandinu. Þá vænti ég þess að efnahags- og viðskiptanefnd myndi skoða þessi álitaefni, myndi skoða hvort væri hægt að ná utan um það þannig að Ísland dytti ekki í þennan pytt sem hagsmunaöflin grófu og Ísland myndi hafna þeim hluta taxónómíunnar sem snýr að fjárfestingu sem við getum ekki með góðri samvisku sagt að sé sjálfbær. Við myndum með því innleiða ómengaða reglugerðina og sýna meiri metnað en meiri hlutanum í Evrópuþinginu auðnaðist í skugga hagsmunagæslu jarðefnaiðnaðarins. Í andsvörum við hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar kom fram að þetta hefði ekki sérstaklega verið skoðað en þegar málinu verður vísað aftur til efnahags- og viðskiptanefndar þá vænti ég þess að þetta verði rýnt ofan í kjölinn og þá ekki endilega út frá þessum málaferlum sérstaklega, eða hvað maður kallar það, þessum réttarágreiningi sem er í gangi á milli Greenpeace og Evrópusambandsins varðandi það hvort taxónómían eins og hún lítur út gangi gegn loftslagslögum Evrópusambandsins og skuldbindingum þess gagnvart Parísarsáttmálanum, heldur frekar út frá því hvort þetta sé eitthvað sem við viljum. Það verði skoðað, hvort það sé ekki rétt sem mér sýnist á þeim skjölum sem ég hef náð að skima í kringum þetta mál - það er náttúrlega allt óttalega tæknilegt í kringum þessar framseldu reglugerðir Evrópusambandsins - að kjarnorkunni og gasinu hafi verið bætt við með sérstakri framseldri reglugerð og þá sé hægt að einangra þann hluta og segja bara: Nei takk, Ísland vill þetta ekki. Við ætlum ekki að leyfa okkar fjármálastofnunum að stunda grænar fjárfestingar sem eru ekki grænar í alvörunni. Við ætlum að innleiða allt hitt, allt gagnsæiselementið, allt sem snýr að alvöru sjálfbærum fjárfestingum vegna þess að megnið af þessu, nánast allt í þessari taxónómíu er svo tímabært, svo mikilvægt, svo nauðsynlegt til að við náum þeim árangri sem við ætlum sameiginlega að ná í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. En ef við náum því ekki þá erum við komin á þann stað að vera með reglur í höndunum sem er bara erfitt fyrir græna þingmenn að kyngja. Það er staða sem ég vona að við stöndum ekki frammi fyrir þegar efnahags- og viðskiptanefnd skilar málinu til 3. umr. og ég óska þeim velfarnaðar í þeirri greiningu og sundurplokkun sem fram undan er.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um dómstóla. Nánar tiltekið er sú breyting lögð til að dómurum við Landsrétt verði fjölgað varanlega um einn og þeir verði því 16 í stað 15 nú. Landsréttur tók til starfa hinn 1. janúar 2018 og hefur lögákveðinn fjöldi dómara við réttinn frá upphafi verið 15. Nokkur röskun hefur orðið á starfi Landsréttar frá stofnun hans og hefur dómstóllinn stóran hluta þess tíma verið undirmannaður. Má ástæður þess m.a. rekja til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu frá 12. mars 2019, mál Guðmundar Andra Ástráðssonar gegn Íslandi og síðar dómi yfirdeildar mannréttindadómstólsins í sama máli. Í kjölfar dómsins frá 2019 létu fjórir dómarar Landsréttar af þátttöku í meðferð mála fyrir réttinum. Þá hafði heimsfaraldur kórónuveiru umtalsverð áhrif á störf Landsréttar líkt og á störf annarra opinberra stofnana og einkaaðila. Í desember 2022 barst dómsmálaráðuneytinu erindi frá dómstólasýslunni, ásamt ítarlegu minnisblaði Landsréttar frá nóvember síðastliðnum, þar sem dómstólasýslan lýsir þeirri afstöðu sinni að brýn þörf sé á að fjölga dómurum við Landsrétt um a.m.k. einn svo unnt verði að halda ásættanlegum málshraða við réttinn. Nánar kom þar fram að fyrir liggi að frá árinu 2019 og fram til september 2022 hafi um sex ársverk dómara við Landsrétt farið forgörðum. Þessa stöðu megi að nokkru rekja til fyrrgreinds dóms Mannréttindadómstóls Evrópu og heimsfaraldurs kórónuveiru en ekki að öllu leyti. Þannig hafi álag við réttinn vaxið töluvert undanfarin ár og í því sambandi verði að horfa til þess að í nýlegri dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands og Mannréttindadómstóls Evrópu sé gerð ríkari krafa um skýrslutökur fyrir Landsrétti, og spilun á upptökum af skýrslutökum úr héraði, en gert hafi verið ráð fyrir við undirbúning stofnunar réttarins. Málsmeðferð Landsréttar hafi tekið mið af þessari réttarþróun og af greiningu Landsréttar sjálfs megi ráða að sá tími sem dómarar verji í dómsal við meðferð sakamála hafi af þessum sökum aukist umtalsvert. Þá bendir dómstólasýslan á að af frumvarpi því sem varð að gildandi dómstólalögum megi ráða að við ákvörðun um fjölda dómara við réttinn hafi verið tekið mið af lögbundnum rétti dómara til námsleyfa. Reyndin sé að vegna námsleyfa geti aðeins starfað fjórar þriggja manna deildir við Landsrétt. Ef dómarar við réttinn væru 16 væri hægt að fjölga deildum um eina. Ég tel rétt að leggja framangreindar upplýsingar og greiningu til grundvallar og að af þeim verði ekki annað ráðið en nauðsynlegt sé að fjölga dómurum Landsréttar um einn og að verði svo ekki gert, sé raunveruleg hætta á því að málsmeðferðartími við Landsrétt lengist frá því sem nú er. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Forseti vill geta þess nú við lok þingfundar að með samráði við forsætisnefnd og formenn þingflokka verður boðað til þingfundar að afloknum nefndarfundum seinni partinn á morgun. Sá þingfundur hefst kl. 17:15.