Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fimmta, sjötta og sjöunda dagskrármálið fjalla í raun og veru um sama efni, svo að ég ætla að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að mæla fyrir öllum þremur frv. í einu. Frv. eru komin frá hv. Ed., þar sem þau voru samþ. með shlj. atkv. samkv. einróma meðmælum hv. menntmn. d. Efni frv. er mjög einfalt. Samkv. gildandi l. er einn af tekjustofnum Menningarsjóðs sektir fyrir áfengislagabrot og tekjur af sölu áfengis, sem gert hefur verið upptækt vegna brota á áfengislögum. Þessi tekjustofn er mjög óviss frá ári til árs, og það hefur bagað starfsemi Menningarsjóðs og menntamálaráðs verulega, hvað tekjurnar geta breytzt frá einum tíma til annars. Þess vegna hefur það orðið að ráði, að framvegis skuli tekjur af áfengissektum og upptæku áfengi ganga beint í ríkissjóð eins og annað sektarfé, en Menningarsjóði og menntamálaráði hins vegar ætlað tilsvarandi fé á fjárlögum, og lúta þessi þrjú frv. að því. Jafnframt þessari meginbreytingu er eðlilegt að létta þeirri skyldu af Menningarsjóði að greiða til Listasafns Íslands til málverkakaupa og greiða í Vísindasjóð, en sá háttur var upp tekinn við síðustu breytingu á lögum um Menningarsjóð, þegar gert var ráð fyrir því, að Menningarsjóður skuli fá fé á fjárlögum eins og aðrar menningarstofnanir ríkisins, og þá er ástæðulaust að halda þessum gömlu tengslum milli Menningarsjóðs, Vísindasjóðs og Listasafnsins, enda gert ráð fyrir því, að fjárveitingar til þessara stofnana verði auknar sem svarar því, sem Menningarsjóður hættir að greiða til þeirra. Þetta er efni málsins, og leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr, vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég hef þegar mælt fyrir efni þessa frv., og leyfi ég mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Efnislega séð hef ég þegar mælt fyrir þessu frv., og leyfi ég mér að leggja til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Sjútvn. þessarar hv. d. hefur fjallað um frv. til l. um fiskvinnsluskóla á þskj. 516 og orðið sammála um að mæla með afgreiðslu þess með þeim breytingum, sem fram eru bornar á þskj. 635. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það, að hér er mjög merkt mál á ferðinni og ekki seinna vænna, að hér á landi verði komið upp skóla sem þeim, er þetta frv. gerir ráð fyrir. Það hafa oft verið bornar fram till. hér á hv. Alþ. um, að hér yrði komið upp slíkum skóla, og ber að fagna því, að það mál virðist nú á góðri leið með að komast í höfn, verði þetta frv. að l., áður en þessu þingi lýkur. Ég veit, að það er ósk og von allra hv. þm., sem sæti eiga í sjútvn., að svo megi verða. Ég skal aðeins með örfáum orðum gera grein fyrir brtt. þeim, sem n. flytur á þskj. 635. Fyrsta brtt. er við 1. gr. Þar er lagt til, að í stað þess, sem í gr. stendur, þ. e. „í vinnu sjávarafla“, komi: í vinnslu sjávarafla. Þetta atriði skiptir að sjálfsögðu ekki miklu máli, en till. n. er í samræmi við heiti frv. Í 2. brtt. n. er lagt til, að tekin séu af öll tvímæli um það, að skólinn skuli halda námskeið í meðferð sjávarafla fyrir nemendur stýrimannaskólanna. Í frv. var gert ráð fyrir, að þetta yrði aðeins heimilað, en samkv. brtt. er fastara að orði kveðið, eins og sjá má af orðalagi hennar. Í 3. brtt. er meginatriðið í þeim breytingum, sem n. ber fram við frv. Þar er lagt til, að auk þess, sem stofnaður skuli fiskvinnsluskóli í Reykjavík, skuli þegar stofnaður fiskvinnsluskóli í Vestmannaeyjum, sem útskrifi fiskiðnaðarmenn og fiskvinnslumeistara samkv. því, sem frv. gerir ráð fyrir. Verði námi við þann skóla skipt í þrjár deildir - einnig í samræmi við ákvæði frv. - þá er það einnig tekið upp í þessa brtt., að á árunum 1972–1975 skuli undirbúin stofnun fiskvinnsluskóla 1. og 2. stigs á Suðurnesjum og í stærstu fiskiðnaðarstöðum í öðrum landshlutum. Við Vestmannaeyjaskólann og þessa skóla, ef stofnaðir verða, gerir síðan brtt. n. ráð fyrir, að heimilt verði að setja á stofn framhaldsdeildir, þegar skilyrði til þess séu fyrir hendi. Loks er í þessari brtt. gert ráð fyrir skipun þriggja manna skólanefndar til fjögurra,ára í senn við hvern skóla, sem stofnaður kann að verða samkv. þessu ákvæði. Að sjálfsögðu er gert ráð fyrir því í brtt. n., að um greiðslu kostnaðar og annað það, er varðar rekstur slíkra skóla, fari á sama hátt og um greiðslu kostnaðar við þann skóla, sem stofnaður verður hér í höfuðborginni, þ. e. að ríkissjóður beri kostnaðinn. Upp í þessa brtt. hefur n. efnislega tekið fram komnar brtt. frá Guðlaugi Gíslasyni o. fl. og brtt. frá Jóni Skaftasyni, en flm. beggja þessara brtt. eiga sæti í sjútvn. Eftir að n. tók efnislega undir till. þeirra á þann hátt, sem hún hefur gert, hafa þeir fallizt á að draga sínar brtt. til baka. Þá vil ég einnig geta þess, að fyrr á þessu þingi var vísað til sjútvn. tveim frv. um fiskiðnskóla. Er það frv. á þskj. 64, sem flutt er af Guðlaugi Gíslasyni, og frv. um fiskiðnskóla á þskj. 11, sem flutt er af Ingvari Gíslasyni og Jóni Skaftasyni. Í nál. sjútvn. segir, að n. telji, að með afgreiðslu þessa máls hafi þessi frv. hlotið þinglega afgreiðslu, og vænti ég þess, að hæstv. flm. þeirra geti fallizt á þá skoðun. Varðandi hugmyndir n. um það, að fleiri 1. og 2. stigs fiskvinnsluskólum verði komið upp, vil ég geta þess, að þær eru við það miðaðar fyrst og fremst, að a. m. k. einum slíkum skóla verði komið upp í hverjum landshluta í stærstu fiskvinnslubæjum. Í öðru lagi höfum við haft það til hliðsjónar, að slíkum skólum yrði komið upp, þar sem önnur skilyrði væru fyrir hendi, t. d. það, að iðnskólar hefðu góða aðstöðu, hvað húsakost og kennslukrafta snerti, þannig að auðvelt væri að tengja fiskvinnsluskólana iðnskólunum. Að sjálfsögðu er það nauðsynlegt, þegar slíkum skólum er komið á stofn, að fyrir því sé séð, á hvern hátt þeir falli inn í skólakerfi landsins. Mér hefur skilizt, að þetta atriði stæði aðallega í vegi fyrir því, að frv., sem áður hafa verið flutt um fiskvinnsluskóla hér á hv. Alþ., næðu fram að ganga. Menn hafa ekki fyllilega gert það upp við sig, á hvern hátt nám í þessum skólum skyldi tengt við skólakerfi landsins, og heldur ekki, að hvaða marki skyldi stefnt með því, þ. e. hvaða réttindi nám í slíkum skólum veiti. Í því frv., sem hér liggur nú fyrir og sjútvn. mælir með, að afgreitt verði, er þetta hvort tveggja skýrt fram tekið og gert ráð fyrir því, að nám í fiskiðnskóla geti jafnframt verið undirstaða að framhaldsnámi síðar, ef svo vill verkast, hvort sem það nám yrði stundað hér á landi eða erlendis. Þetta álít ég, að sé mjög mikill kostur við það frv., sem við fjöllum nú um umfram önnur frv., sem áður hafa legið fyrir um þetta sama efni. Þótt við menntum fisktækni- eða fiskiðnfræðinga, þá er að sjálfsögðu eftir sem áður nauðsynlegt, að haldið sé uppi því, sem kallað hefur verið handbragðakennsla í fiskiðnaði. Má þá gera ráð fyrir, að sú kennsla verði hér eftir sem hingað til höfð í námskeiðum, og er gert ráð fyrir því í frv., að fiskvinnsluskólinn annist eftirleiðis slíka kennslu. Enda þótt menn eigi kost á námi, sem veitir þeim aukin réttindi og getur orðið grundvöllur að meiri menntun síðar, þá er ekki síður nauðsynlegt, að þeir, sem að staðaldri vinna framleiðslustörf, eigi þess einnig kost að auka þekkingu sína og hæfni til starfa. Fyrir því er séð með því að gera ráð fyrir slíkum námskeiðum. Þá vil ég að síðustu geta um 4. brtt. n., sem er á þá leið, að nemendur, sem lokið hafi prófi frá fiskimannadeild stýrimannaskóla, hafi réttindi til þess að hefja nám í fiskiðndeild skólans. Ef komið verður betra skipulagi á þá kennslu, er að þessum málum lýtur í stýrimannaskólum, eins og hér var rætt um áðan, þá hygg ég, að þessi till. sé þeim mun sjálfsagðari. Loks er smávægileg brtt. við 14. gr., þar sem lagt er til, að í þá upptalningu, sem þar er, verði bætt orðinu „flatning“. Það virðist hafa fallið niður í upptalningunni, annaðhvort af vangá eða vanþekkingu, en það er mikill munur á því, hvort fiskur er flakaður eða flattur, eins og allir vita, sem komið hafa nálægt fiskverkun. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði afgreitt frá þessari hv. d. með þeim breytingum, sem ég hef lýst, og ég vænti þess, að það fái greiða afgreiðslu í báðum deildum þingsins, áður en þessu þingi lýkur.



Herra forseti. Ég flutti hér brtt. við þetta frv., sem kom til umr., og ég gerði grein fyrir henni við 1. umr. um málið. Sjútvn. tók til athugunar bæði þessa till., sem ég hafði flutt, og einnig till., sem hv. 2. þm. Reykn. hafði flutt við frv., og að því er varðar till. mína, þá hefur hún efnislega verið tekin inn í brtt. hv. sjútvn., sem fram kemur á þskj. 635. Ég tel, að það, sem lagt er til af sjútvn., verði það samþ., nái því marki, sem að var stefnt með till. minni, og tel ég því ekki þörf á, að hún komi til atkvæðis nú, enda kemur fram í nál., að ég muni telja eðlilegt, að hún verði dregin til baka. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að þetta mál skuli þó vera komið á þann rekspöl, sem nú er, þ. e. að samkomulag hefur náðst í sjútvn. um afgreiðslu á málinu, og vænti ég þess, að það fái hér greiða afgreiðslu hjá þessari hv. d. og það nái einnig að verða að l., áður en þingi verður slitið að þessu sinni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni þeirra ummæla, sem hér hafa verið höfð uppi um þetta mál. Ég hafði flutt á þskj. 542 till. um, að breyting yrði gerð á 6. gr. frv., sem kveður svo á, að fiskvinnsluskólinn skuli staðsettur í Reykjavík, og hafði ég með brtt. þessari lagt til, að honum yrði ákveðinn staður í Keflavík. Í hv. sjútvn. þessarar d. urðu talsverðar umr. um staðsetningu skólans. Menn í sjútvn. voru almennt sammála um það atriði, að fiskvinnsluskólamálið væri stórmál og hefði átt óeðlilega ógreiðan gang á undanförnum árum í gegnum þingið, og menn voru allir sammála um, að ef til harðvítugra deilna yrði stofnað hér í þinginu um sjálfa staðsetningu skólans, þá kynni það að leiða til þess, að frv. kæmist ekki í gegn á þessu þingi, og menn voru almennt sammála um, að það væri mikill skaði. Í ljósi þessara staðreynda og þessara umr. var það svo, að við flm. þeirra brtt., sem er að finna á þskj. 542 og eins á þskj. 560, gerðum samkomulag við aðra hv. nm. í sjútvn. um það að draga till. okkar til baka gegn ákveðnum breytingum, er n. flytti við sjálft frv., en brtt. þessar liggja frammi á þskj. 635 og hefur verið fyrir þeim talað, og skal ég ekki bæta þar neinu við nema því einu, að ég hjó eftir því - er hv. frsm. sjútvn., hv. 5. þm. Vestf., var að tala um þá skóla, er brtt. gera ráð fyrir, að stofnaðir verði í Vestmannaeyjum, á Suðurnesjum og í öðrum stærstu fiskiðnaðarstöðum í öðrum landshlutum - að hann sagði: „ef stofnaðir verða.“ En í sjútvn. var algert samkomulag um það og er raunar forsenda fyrir því, að ég hef dregið mína brtt. til baka, að skólarnir verði stofnaðir á þessum árum, enda sker orðalag sjálfrar brtt. að mínu viti ótvírætt úr um, að þessir skólar skuli stofnaðir á þessum tilteknu árum. Ég tel líka rétt, að það komi fram, að mönnum þótti í sjútvn. sanngjarnt miðað við aðstæður og miðað við það stóra framleiðslusvæði, sem Suðurnesin eru, að þar yrði fyrst undinn bráður bugur að því á árunum 1972–1975 að stofna til þessara skóla, er ráðgert er að rísi á Suðurnesjum. Ég vil svo aðeins að síðustu og aðeins til upplýsingar segja, að í morgun hringdi til mín einn af bæjarfulltrúum Hafnarfjaðarkaupstaðar og skýrði mér frá því, að á bæjarstjórnarfundi í gær - svo tók ég eftir eða í fyrradag - hefði verið samhljóða samþ. í bæjarstjórn Hafnarfjarðar að æskja eftir því, að fiskvinnsluskólinn yrði staðsettur í Hafnarfirði, og hann skýrði mér frá því, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar hefði boðið fram sérstakt húsnæði, að mér skilst endurgjaldslaust, sem hægt væri að reka aðalskólann í. Án þess að ég ætli að fara nokkuð að leggja dóm á þær óskir á þessari stundu, þá vil ég þó benda á það, að sá rökstuðningur stenzt ekki, sem er að finna í sjálfu frv. í grg. með 6. gr. og þá aðallega í a-liðnum, um nauðsyn þess, að skólinn þurfi að vera í Reykjavík, en þar segir, að starfsmenn rannsóknastofnana sjávarútvegsins, opinberra matsstofnana og sölusamtaka nýtist til kennslu, vegna þess að þeir séu flestir í Reykjavík. Ef horfið yrði að því ráði, að aðalskólinn yrði staðsettur í Hafnarfirði, þá hlýtur öllum að vera það ljóst, að þessir ágætu menn, sem við þessar stofnanir starfa, geta að sjálfsögðu alveg eins stundað þessa kennslu, þótt skólinn væri suður í Hafnarfirði, en ekki í Reykjavík. Og hygg ég enda, að sumir af starfsmönnum þessara rannsóknastofnana séu búsettir í Hafnarfirði. Með vísan til þess, sem ég hef hér sagt, þá leyfi ég mér að draga þá brtt. á þskj. 542, sem lýst hefur verið, til baka.



Herra forseti. Ég skal ekki gerast langorður um þetta mál, en ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að þessu 10 ára stríði eða baráttu, sem þeir hófu fyrir 10 árum, hv. 3. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, og hv. þm. Reykn., Jón Skaftason, skuli nú vera að ljúka, að því er virðist, með allgóðum árangri. Og má segja, að sum stríð mannkynssögunnar hafi að vísu staðið lengur. En alllangt þykir okkur þetta stríð orðið, sem áhuga höfum haft á því, að tekin yrði upp kennsla í fiskiðnaði hér á landi. Og gott er, að það skuli nú hafa borið þann árangur, sem hér er um að ræða. Ég vil segja það um þær brtt., sem hér liggja fyrir frá hv. sjútvn., að mér virðast þær vera til bóta, þ. e. til bóta á frv. yfirleitt, eins og það var, þegar það var lagt fyrir af hæstv. menntmrh. Og það, sem einkum er til bóta, er það, að þar er gert ráð fyrir kennslu í þessum fræðum í ýmsum landshlutum, og eins hygg ég, að það geti verið gagnlegt, að nokkurt samband sé í þessum efnum á milli fiskvinnsluskólans og stýrimannaskólanna, eins og nú er gert ráð fyrir í 2. gr. í brtt. n. og þá aðallega, að því er varðar meðferð á fiski um borð í skipum, sem að sjálfsögðu er ákaflega mikilsvert, að sé eins góð og hún þarf að vera. Mig langar til þess að spyrjast fyrir um það hjá hv. frsm. n., sem hv. þm. Reykn. nefndi hér áðan, hvort það sé ótvírætt, að n. leggi þann skilning í aðra mgr. 3. tölul. í till. sínum, að fiskvinnsluskólar þeir, 1. og 2. stigs, sem munu eiga að útskrifa fiskiðnaðarmenn og fiskvinnslumeistara, verði stofnaðir á árunum 1972–1975. Í brtt. stendur: „Á árunum 1972–1975 skal enn fremur undirbúa stofnun fiskvinnsluskóla 1. og 2. stigs á Suðurnesjum og í stærstu fiskiðnaðarstöðum í öðrum landshlutum.“ Ég vil ekki leyna því, að mér finnst þetta orðalag ekki alveg ótvírætt, nema til komi yfirlýsing frá hv. sjútvn. og því verði ekki andmælt al ráðh., að þessir skólar 1. og 2. stigs verði stofnaðir á því tímabili, sem hér er um að ræða. Ég vil spyrja um það, hvort þetta orðalag megi skilja þannig og ei,gi að skilja þannig. Þá vil ég koma að atriði, sem nokkuð var rætt við 1. umr., og það er um staðsetningu fiskvinnsluskóla. Segja má, að stofnun fiskvinnsluskóla eða fiskiðnskóla sé svo mikilvæg í sjálfu sér, að það eigi ekki að láta í ljós ágreining um staðarval í því sambandi. En ég hlýt nú samt að gera það mál að umtalsefni og vona, að það geti á engan hátt orðið til þess að tefja þetta frv. Í frv., eins og það kom frá hæstv. ríkisstj., stóð í 6. gr.: „Skólinn“, þ. e. fiskvinnsluskólinn, „skal staðsettur í Reykjavík.“ Síðan kom fram brtt. frá hv. þm. Reykn. um, að skólinn yrði staðsettur í Keflavík, og frá nokkrum þm. af Suðurlandi kom brtt. um það, að skólinn skyldi staðsettur í Reykjavík að vísu, en auk þess stofnaður fiskvinnsluskóli í Vestmannaeyjum, 1. og 2. stigs. Nú hefur það orðið samkomulag í hv. sjútvn., að skólinn verði í Reykjavík, þ. e. aðalskólinn, þriggja stiga skóli fyrir fiskiðnaðarmenn, fiskvinnslumeistara og fisktækna, en auk þess verði stofnaður fiskvinnsluskóli í Vestmannaeyjum og svo undirbúin stofnun annarra skóla á Suðurnesjum og í stærstu fiskiðnaðarstöðum í öðrum landshlutum. Má segja, að frv. hafi frá mínu sjónarmiði séð að þessu leyti batnað frá því, sem það var, þegar það var lagt fram, en samt er ég nú ekki fyllilega ánægður með það enn. Það hefur verið nokkuð mikið um það talað undanfarin ár, og ýmsir hafa gefið um það yfirlýsingar, að þeir vildu flytja ríkisstofnanir frá höfuðborginni og á aðra staði í öðrum landshlutum. Menn hafa næstum því keppzt við í seinni tíð, sérstaklega nú í vetur, að lýsa þessu - menn úr ýmsum flokkum. En það er dálítið erfitt, eins og reynslan sýnir, bæði hér og annars staðar, þó að það eigi ekki að vera ókleift, að flytja burt stofnanir, sem búið er að setja á fót í höfuðborginni hér og höfuðborgum annars staðar, og er það af ýmsum ástæðum, sem ekki þarf að rekja hér. Ég hygg nú, að það verði að vinna bug á andstöðunni, ef yfirlýsingar manna um þessi efni eiga að reynast eitthvað meira en orðin tóm, en það eru alltaf erfiðleikar á slíku. En hitt á að vera miklu auðveldara, þegar verið er að setja nýja stofnun á fót, sem ekki hefur áður starfað og þar af leiðandi á ekki við það vandamál að stríða að hafa fyrir fram starfsmenn staðsetta í höfuðborginni, að koma þeirri stofnun fyrir í öðrum landshluta. Og mér finnst alveg tilvalið að framkvæma nú í þessu ákveðna tilviki þessar yfirlýsingar, sem menn hafa verið að gefa um það, að þeir vilji ekki hafa þær stofnanir í höfuðborginni, sem ekki þyrftu endilega að vera þar. Mér sýnist nú, að aðalstöðvar fiskvinnslukennslunnar gætu alveg eins verið á öðrum stöðum á Suðurlandi. Það er ekkert, sem gæti verið því til fyrirstöðu að reka þriggja stiga fiskvinnsluskóla þar og áreiðanlega ekki í Keflavík, því að samgöngurnar eru svo greiðar hér á milli Reykjavíkur og Keflavíkur, að það er auðvelt fyrir skólann að hafa samband við rannsóknastöðvar í Reykjavík, þó að hann sé staðsettur í Keflavík, og ber að þakka það þeim ágæta vegi, sem lagður hefur verið suður eftir Reykjanesi, malbikuðum og steyptum vegi, sem er mjög fljótfarinn, en vegalengdin ekki mikil eða minni en sums staðar í stórborgum á milli borgarhluta. Ég vil einnig segja það, að ég tel, að það væri vel mögulegt að hafa aðalstöðvar þessa skóla í Vestmannaeyjum. Ég álít, að það sé ekkert því til fyrirstöðu. Það eru ákaflega tíðar ferðir milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur, þar sem rannsóknastofnanirnar eru, ef menn telja, að skólinn þurfi að hafa eitthvert samband við þær, og sama má reyndar segja um fleiri staði á landinu - kannske flesta helztu fiskvinnslustaði landsins, að skólar þar geta vel haft samband við þessar rannsóknastofnanir, sem staðsettar eru í Reykjavík, þó að skólarnir séu annars staðar. Ég ætla ekki að flytja um þetta neina brtt., en ég vil heita á hv. sjútvn., að hún athugi þetta mál nánar fyrir 3. umr. og rifji upp fyrir sér það, sem menn, sem sæti eiga hér á Alþ., hafa verið að segja um þessi mál, t. d. núna í vetur, og jafnvel till., sem menn hafa verið að flytja um það að dreifa ríkisstofnunum um landið, og noti nú þetta tækifæri til þess að framkvæma sinn góða vilja á auðveldan hátt, af því að hér er um nýja stofnun að ræða. Ég mun svo athuga það fyrir 3. umr., hvort ég sé ástæðu til þess að flytja brtt. um þetta efni, ef hún kemur ekki frá öðrum, en ég vil ekki flytja hana nú m. a. vegna þess, að það er erfitt að koma henni fyrir formlega, fyrr en búið er að samþykkja brtt. Ég vil svo endurtaka það, sem ég hef sagt í þessari stuttu ræðu oftar en einu sinni, að vilji menn framkvæma þetta að „staðsetja“ ríkisstofnanir annars staðar en í Reykjavík, þá er núna tækifæri, sem auðveldara er að nota en í flestum öðrum tilfellum, þar sem hér er um nýja stofnun að ræða. Og nú er tækifæri til þess að sýna sinn hug í verki, en ekki í tómum orðum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af ræðum hv. 2. þm. Reykn. og hv. 1. þm. Norðurl. e. Þeir spurðu báðir, hvort það væri ekki ætlun sjútvn., að það ætti fortakslaust að undirbúa stofnun fiskvinnsluskóla 1. og 2. stigs á Suðurnesjum og í stærstu fiskiðnaðarstöðum í öðrum landshlutum. Það kann vel að vera, að ég hafi í framsöguræðu minni hér áðan ekki tekið þetta nógu skýrt fram, en það er að sjálfsögðu ætlun sjútvn. d., að unnið verði að þessum málum, eins og í brtt. segir, þ. e. að undirbúin verði stofnun þessara skóla á árunum 1972–1975. hafi ég sagt, eins og hv. 2. þm. Reykn. vitnaði til áðan: „ef stofnaðir verða,“ þá hef ég aðeins átt við það, að þeir yrðu stofnaðir, ef ekki kæmu í ljós neinir annmarkar á stofnun skólanna við þessa undirbúningsvinnu. Um það er að sjálfsögðu ekki hægt að fullyrða á þessu stigi, en ég endurtek, að það er ætlun sjútvn., að allt verði gert, sem hægt er, til þess að standa að málinu á þann hátt, sem í brtt. segir, á þessum tíma, þ. e. á árunum 1972–1975. Varðandi staðsetningu fyrsta skólans, sem stofnaður verður samkv. frv., ef að lögum verður, þ. e. hvort hann á að vera hér í Reykjavík eða annars staðar, sé ég ekki ástæðu til að fara út í langar hugleiðingar þrátt fyrir ræðu hv. 1. þm. Norðurl. e. Mér er ljóst, og ég hygg, að það hafi einnig verið skoðun annarra sjútvnm., að hér hlýtur að vera um nokkurt vandaverk að ræða, þar sem stofna á nýjan skóla með nýjum viðfangsefnum og ekki eru til í landinu sérmenntaðir kennarar til að kenna við slíkan skóla. Það, sem að mínu viti ræður m. a. úrslitum um, að fyrsti skólinn, sem stofnaður verður, hlýtur að verða hér í höfuðborginni, er fyrst og fremst það, að hér er Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, þar sem starfar fjöldi sérmenntaðra manna í lífefnafræði og öðru, sem að þessu lýtur. Hygg ég, að það hljóti að verða leitað mjög til Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins með leiðbeiningar við uppbyggingu skólans og jafnvel það, að hún leggi honum til kennslukrafta. En þetta eru fyrstu sporin, sem verið er að stíga í þessu efni, og það er ekki svo, að ekki verði síðar hægt að koma við breytingum. Ég gæti ímyndað mér, að þróunin í þessari skólagrein verði sú, að þegar búið er að þjálfa nægilega marga menn til þess að taka að sér kennslu á undirbúningsstigi skólanna, þ. e. á fyrsta og öðru stigi, þá geti svo farið, að alls ekki þurfi að hafa þá kennslu hér í höfuðborginni, heldur fari hún eingöngu fram annars staðar, en framhaldsmenntunin verði síðan hér í höfuðborginni. Ég hygg, að jafnvel þó að víða í fiskiðnaðarbæjum úti á landi sé góð aðstaða til þess að kenna það verklega og handbrögð í sambandi við þetta nám, hljóti þá að taka talsverðan tíma að fá nægilega kennslukrafta til þess að kenna önnur fræði í sambandi við það. Á þessu byggi ég a. m. k. mína afstöðu til þess, að farið verði að till. sjútvn. um staðsetningu fyrsta skólans hér í Reykjavík og jafnhliða honum verði skóli í Vestmannaeyjum fyrir 1. og 2. stig. Síðar meir er svo hugsanlegt, að á þessu verði breytingar í þá átt, sem ég nefndi, þ. e. að undirbúningsnámið og fyrstu bekkirnir í skólanum verði kenndir viðar um landið, en framhaldsnámið fari svo fram í sérstökum skóla hér í höfuðborginni. Ég skal svo ekki orðlengja þetta, herra forseti, en ég endurtek, að það er vissulega ætlun sjútvn., að unnið verði að því með öllum tiltækum ráðum að koma upp þessum skólum ekki bara hér syðra heldur víðar á landinu.



Herra forseti. Ég lýsti afstöðu minni til þessa frv. við 1. umr. og leyfði mér þá að fagna því, að ríkisstj. hefur tekið rögg á sig og markað sér stefnu í þessu mikla máli, sem hér hefur verið á döfinni í fullan áratug. Ég lagði þá einnig fram till. um það, að þessu máli yrði vísað til sjútvn., og undir þá till. var tekið, og ég tel, að það hafi verið til góðs, að sjútvn. fékk þetta mál til afgreiðslu, því að ég sé á vinnubrögðum hennar, að hún hefur tekið þetta mál föstum tökum, og óhætt er að segja, að málið hefur batnað mjög í meðförum n. Og er það vel. Ég tel, að allar þær brtt., sem n. flytur, séu til bóta á þessu frv., og ég mun fylgja þeim, og alveg sérstaklega tel ég, að n. hafi farið inn á rétta braut, þar sem gert er ráð fyrir stofnun fiskvinnsluskóla, a. m. k. á fyrsta og öðru stigi, í landsfjórðungum. Þetta er áreiðanlega rétt stefna, og mig langar í því sambandi að minnast á, að fiskmatsstjóri ríkisins, Bergsteinn Bergsteinsson, hefur áður á opinberum vettvangi hreyft þessari hugmynd og jafnvel ritað Alþ. bréf varðandi þessa hugmynd sína, og ég hygg, að það sé ástæða til þess að geta þess, að hann hefur haft um þetta sínar hugmyndir og sínar till., og er ástæða til þess að geta þess hér í þessu sambandi, og ég fagna því, að hv. sjútvn. hefur tekið þetta mál upp. Hér hafa orðið talsverðar umræður um staðsetningu skólans, og get ég tekið undir þær hugleiðingar, sem hér hafa farið fram um þau efni hjá ýmsum - ekki sízt hjá hv. 1. þm. Norðurl. e., þar sem hann fór almennum orðum um staðsetningar ríkisstofnana og skóla og benti réttilega á, að þessi mál hafa verið mjög til umræðu - ekki sízt í vetur, og ýmsar yfirlýsingar komið frá mönnum um þessi efni. Ég hef nokkrum sinnum rætt þetta á Alþ., og raunar liggur nú fyrir þinginu enn einu sinni till. frá mér og fleiri þm. um athugun á því að staðsetja skóla, sérskóla, víðar um landið en venjan hefur verið, en við höfum jafnan bent á, að ef slíkt yrði gert, þá verði það að gerast eftir ákveðnum reglum og að vel hugsuðu máli og það þurfi að athuga vel, hvaða skóla sé gerlegt að staðsetja annars staðar en í höfuðborginni. Ég hef þá sannfæringu og við, sem höfum staðið að þessu máli hér á þinginu, að slíkt er gerlegt ekki sízt, þegar um er að ræða nýjar skólastofnanir. En ég skal játa, að ég er engan veginn tilbúinn að gera það að till. minni, að þessi fyrsti fiskiðnskóli verði endilega staðsettur utan Reykjavíkur, þó að ég telji, að vissulega megi að því huga, og ég mun ekki vilja tefja þetta mál með umr. um það efni og ekki gera það að þess háttar efni, sem yrði til þess að tefja framgang þessa máls. En undir hinar almennu hugleiðingar um þetta efni vil ég taka alveg sérstaklega, og það ber vissulega að hafa það í huga í framtíðinni, þegar nýjar ríkisstofnanir koma til, ekki sízt skólarnir, að þá sé að því hugað, að þeim sé valinn staður annars staðar en hér í höfuðborginni, og ég hef þá alveg sérstaklega í huga tiltekna staði, þar sem rétt sé að koma upp skólamiðstöðvum. Vísir að þeim hefur að vísu orðið til í landinu, en ég tel, að það megi gera enn meira, einkum og sér í lagi held ég, að það sé ástæða til þess að huga að því, að Akureyri verði meiri skólabær en nú þegar er, enda þegar kominn sá vísir að skólamiðstöð þar, sem geti orðið upphaf að því, að þar verði starfandi fleiri skólar og í fleiri greinum en nú er. Hins vegar hef ég ekki hugsað mér að gera það að till. minni nú, að þessi skóli, ef hann verður settur á stofn, verði endilega settur niður þar, en við annað tækifæri væri ástæða til þess að minnast á, hvaða skóla vantar á Akureyri og hvaða skóla mætti stofna þar, sem kæmu að gagni fyrir þjóðina alla, en ekki eingöngu fyrir Norðlendingafjórðung. En ég sé ástæðu til þess að fagna afgreiðslu sjútvn. á þessu máli, og ég vil endurtaka það, sem ég sagði við 1. umr., að ég vona, að þetta mál fái greiðan gang hér í gegnum þessa hv. þd. og í gegnum Ed. og frv. verði að lögum, áður en þingi lýkur nú í vor.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs um þetta frv., þegar það var til 1. umr. hér í hv. þd., og ég hygg, að undir ræðu ráðh. þá hafi fjórir þm. beðið um orðið, en hæstv. 1. varaforseti þessarar þd., sem þá var í forsetastól, tók málið af dagskrá, eftir að tveir þm. höfðu talað á eftir ráðh. Síðan var málið tekið aftur til umr. seinni hluta þess dags eða utan venjulegs þingfundatíma, en oft og tíðum stendur þannig á, að menn hafa þá ráðstafað sér á aðra fundi. Því verð ég að segja, að mér finnst það að mörgu leyti óeðlileg brúkun forsetavaldsins undir slíkum kringumstæðum að nota sér að ljúka umr., þegar fundir eru haldnir á venjulegum tíma. En það verður svo að vera. Það má svara því til, að þm. eigi að vera á hverjum fundi, þegar til hans er boðað, en á því er auðvitað misbrestur og þá ekki síður í fjölmörgum tilvikum hjá þeim, sem kannske eru hærri en óbreyttir þm. En það, sem ég vildi segja við 1. umr., ætla ég nú að nefna aðeins við þessa umr., þ. e. að ég vil mjög eindregið fagna því, að þetta frv. er fram komið. Ég hefði kosið að geta tekið þetta fram fyrr og þar af leiðandi tekið undir ýmislegt í ræðum þeirra þm., sem töluðu við 1. umr. þessa máls. En það er eitt atriði, sem mér finnst vera mjög undarlegt í mörgum frv., sem flutt eru um staðsetningu stofnana, og ég hygg, að það muni vera óvíða í heiminum, að staðsetning yfirleitt allra stofnana eigi sér alltaf stað í höfuðborg landsins. Nú má enginn skilja orð mín á þann veg, að ég sé andstæðingur Reykjavíkur eða höfuðborgarinnar, heldur held ég, að hagsmunir höfuðborgarinnar og landsbyggðarinnar hljóti að fara saman með því að staðsetja hinar ýmsu stofnanir, sem þjóðfélagið vill starfrækja, sem víðast á landinu til þess að skapa jafnvægi í byggð. Ég held einnig, að það verði höfuðborginni til mikils framdráttar, sérstaklega þegar fram liða stundir, að viðhalda landsbyggðinni og efla hana og það eigi að vera hægt að efla bæði höfuðborg og landsbyggð, en ekki landsbyggð á kostnað höfuðborgar eða höfuðborg á kostnað landsbyggðar. Ég skal játa það, þó að litið verði á það sem heldur þröngan hugsunarhátt, að ég hefði talið, að fiskvinnsluskóla hefði ekki síður mátt starfrækja á Vestfjörðum en víða annars staðar. Vestfirðir hafa það sér til ágætis, að þar vinna tiltölulega fleiri menn við fiskveiðar og fiskvinnslu en nokkurs staðar annars staðar á landinu, nema ef vera skyldi í Vestmannaeyjum, sem eru mjög hliðstæðar Vestfjörðum að þessu leyti. Á Vestfjörðum er líka mjög mikil fjölbreytni í fiskveiðum og fiskframleiðslu, og þar eru ekkert síður en í Vestmannaeyjum ágæt frystihús, ágætar fiskvinnslustöðvar, en hins vegar má aftur segja, að rannsóknastarfsemi fiskiðnaðarins sé hér í Reykjavík. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé engin ástæða til þess að láta yfirleitt allar rannsóknastofnanir atvinnuveganna vera hér í Reykjavík. En ef við ákveðum alltaf, að allt skuli vera í Reykjavík, þá verður auðvitað ómögulegt að koma neinu á stofn annars staðar. Þeir, sem voru ákaflega staðbundnir og fluttu sérstakt frv. um fiskvinnsluskóla eða fiskiðnskóla - held ég nú, að það hafi heitið - vildu staðsetja þessa skóla í sínu kjördæmi. Hv. 3. þm. Sunnl. vildi hafa skólann í Vestmannaeyjum, sem var mjög eðlilegt sjónarmið bæði frá hans sjónarmiði séð og margra annarra, og sömuleiðis vildi hv. 2. þm. Reykn. staðsetja þennan skóla í Keflavík. Nú sé ég, að þeir hafa allir fallizt í faðma í sjútvn. þessarar hv. d., og í frv. um fiskvinnsluskóla, sem búið er að bíða eftir í jafnmörg ár og raun ber vitni og hefur legið í skúffu uppi í virðulegu rn. í mörg ár, kemur í ljós mikið frjálslyndi og ofrausn, því að það á að byggja fullkominn fiskvinnsluskóla hér í Reykjavík á fjórum fræðslustigum og jafnframt á þegar að taka upp tvö skólastig í Vestmannaeyjum. Og hv. 2. þm. Reykn. fær einnig sína huggun, því að það á að byrja undirbúning að þriðja skólanum á Suðurnesjum, og þar að auki eru gefin mjög elskuleg fyrirheit - til þess að sætta alla aðra - um, að það eigi að byrja undirbúning á tveggja stiga fiskvinnsluskóla í öllum landsfjórðungum. Það er ekki að spyrja að því hjá Íslendingum. Þegar þeir hafa loksins ráð á því að byggja fyrsta fiskvinnsluskólann, þá eru ekki skornar við nögl framkvæmdirnar. Ég hygg, að það verði ekki um það deilt, að ekki sé æskilegt, að þm. almennt flytji svona mál eins og um staðsetningu fiskvinnsluskóla á þessum stað eða hinum. Í stað þess, að byggðar verði upp ágætar stofnanir, endar það kannske með því, að innan ekki langs tíma verða þetta orðnar kannske 6–8 eða jafnvel 10 stofnanir, ef fyrir lægju áætlanir um það, hvar ríkisvaldið vildi staðsetja þetta eða hitt, og það væri ákveðið, þegar farið væri út í einhverja ákveðna framkvæmd að staðsetja ætti þessa stofnun á þessum stað og aðra á hinum. Það er ekki þar með sagt, að Vestmannaeyjar mundu endilega vilja fá þessa ákveðnu stofnun, ef vitað væri, að það væri búið að ákvarða það, að aðrar ættu að vera staðsettar í Vestmannaeyjum. Við þurfum auðvitað að ná samkomulagi um þessa hluti og sýna það víðsýni, sem er nauðsynlegt. Ég ætla ekki, fyrst hv. sjútvnm. Ed. hafa fallizt í faðma í þessu máli, að flytja sérstaka brtt., en ég get ekki látið hjá liða að láta í ljós fyllstu óánægju mína með það, að inn í þetta frv. tók rn. þá ákvörðun að staðsetja fiskvinnsluskóla í Reykjavík ofan á allar þær stofnanir, sem fyrir eru, sem ríkisvaldið hefur sett á stofn, því að sannarlega var það ástæðulaust með öllu. Ég ætla ekki að fara í meting um það, hvað gert hefur verið af hálfu ríkisvaldsins í hinum einstöku kjördæmum, en á sviði atvinnulífs og atvinnuframkvæmda veit ég ekki til, að ríkið eigi eitt einasta fyrirtæki í Vestfjarðakjördæmi, og í verzlun og viðskiptum veit ég ekki til, að það eigi nema eitt fyrirtæki, sem er áfengisútsala á Ísafirði, en hún hefur ekki orðið til atvinnuaukningar á staðnum, heldur mjólkurkýr fyrir ríkissjóð. Hins vegar kann einhver að segja: Ja, eruð þið ekki að fá menntaskóla þarna á Vestfjörðum? Jú, sannarlega er það rétt. Það hefur verið tekin ákvörðun um það, en ekkert hús er enn þá risið af grunni, og starfsemi hins unga menntaskóla er í gömlum barnaskóla, sem kaupstaðurinn á sínum tíma reisti. Ég vil aðeins ítreka þá skoðun mína og beina þeim tilmælum til þeirra, sem eru í ríkisstj., og sömuleiðis til þeirra, sem jafnvel eiga eftir að vera í ríkisstj., að gerðar verði áætlanir um staðsetningu stofnana og mannvirkja í þessu landi af meiri framsýni en gert hefur verið.



Herra forseti. Ég mun nú verða mjög fáorður. Hv. 2. þm. Vestf. gerði hér í ræðu sinni ýmsar skemmtilegar aths., sem freistandi væri að ræða nánar og í ýmsu var ég alveg sammála honum. En ég ætlaði að spyrja hv. frsm. sjútvn. nánar um eina af brtt. n. Í 3. tölul. brtt. er lagt til, að 6. gr. orðist þannig: „Skólinn skal staðsettur í Reykjavík.“ Er það orðalag stjfrv. „Auk þess skal stofnaður fiskvinnsluskóli í Vestmannaeyjum . . .“ o. s. frv. Ég vil spyrja frsm., hvort það sé ætlun n., að þessi fiskvinnsluskóli verði stofnaður í Vestmannaeyjum samtímis aðalskólanum í Reykjavík, eða hvort stofnunartími skólans í Vestmannaeyjum sé óákveðinn. Í öðru lagi vil ég aðeins segja það, að þegar hv. frsm. var að telja fram rök gegn því, að aðalstöðvar fiskvinnslukennslunnar yrðu annars staðar en í Reykjavík, þá sá ég það, að ég þurfti í engu að svara, vegna þess að ég var búinn að gera þetta að umræðuefni áður og lýsa aðstöðunni, þ. e. að hún er alveg eins fyrir hendi hér í næstu stóru verstöðvunum, t. d. Keflavík og Vestmannaeyjum, og í Reykjavík og hún er að verulegu leyti fyrir hendi einnig annars staðar á landinu. En það er eins og sagan endurtaki sig í þessum efnum. Þó að menn ræði mikið um nauðsyn þess að dreifa stofnunum ríkisins, verður litið úr, þegar að því kemur að gera það. Það er eins og hjá Páli postula, sem sagði: Það góða, sem ég vil gera, geri ég ekki, en það vonda, sem ég vil ekki gera, það geri ég.



Herra forseti. Vegna fsp. hv. 1. þm. Norðurl. e. varðandi Vestmannaeyjaskólann vil ég svara því til, að það er ætlun sjútvn., að sá skóli byrji samtímis skólanum hér í Reykjavík. Það hefur verið upplýst, að Vestmanneyingar væru allmikið búnir að undirbúa þetta mál, og eru þeir jafnvel tilbúnir að fara af stað með skóla sem þennan, hvort sem lög um hann verða samþ. á þessu þingi eða ekki. Þetta er ástæðan fyrir því, að skólinn í Vestmannaeyjum er tekinn sérstaklega fram yfir aðra skóla. En ég vil svo, úr því að ég er kominn hingað í ræðustól, aðeins undirstrika það, sem ég sagði áðan, að ég tel, að það geti verið miklum erfiðleikum bundið að koma fljótt upp skólum af þessu tagi víða um land vegna skorts á kennslukröftum. Ef menn athuga frv., þá er í 13. gr. þess gert ráð fyrir, að helztu bóklegar námsgreinar skuli vera: fiskvinnslufræði, vél- og teiknifræði, vinnuhagræðing, framleiðslufræði og verkstjórn, gæðaeftirlit og tölfræði, markaðsfræði, rekstrarbókhald, lög og reglur um fiskvinnslu og fiskmat, haflíffræði, efnafræði, lífefnafræði, gerlafræði og hreinlæti, eðlisfræði, stærðfræði, íslenzka, svo og rannsóknastofustörf, m. a. í efnafræði, lífefnafræði, gerlafræði og eðlisfræði. Mér er kunnugt um það, að jafnvel í stærri bæjum úti um land er erfitt að fá kennara í sumum af þessum fögum, sem þarna eru upp talin, þótt ekki sé um að ræða sérhæfða skóla eins og þann, sem við erum að tala um núna. Og ég hygg, að það séu fullgild rök fyrir því, að skortur á kennurum í mörgum þessum fögum hljóti að standa í vegi fyrir því, að hægt sé að fara af stað með marga slíka skóla samtímis víðs vegar um landið. Fyrsta sporið hlýtur að vera það að koma upp einum vönduðum skóla, sem geti orðið eins konar móðurskip fyrir aðra skóla, þannig að hann undirbúi menn jafnhliða undir það að fara í kennslu og í hin almennu störf í þeirri iðngrein, sem við erum að tala um. E. t. v. hefði það verið réttasta byrjunin, hvað þetta snertir, að ákveða að senda tiltekinn hóp manna í sérnám í þeim greinum, þar sem kennaraskortur er mestur, kosta þá til náms til útlanda til þess að sérmennta sig og búa sig undir kennarastörf. En úr því að þannig hefur ekki verið farið að, heldur ákveðið að stofna þegar skóla, þá verður að byggja hann þannig upp, að hann sjái öðrum skólum, sem síðar kynnu að verða stofnaðir, fyrir kennslukröftum. Það vona ég, að geti orðið varðandi þann skóla, sem við erum nú að ræða um.



Herra forseti. Ég ætlaði nú aðeins að leyfa mér að minna á brtt., sem ég flyt ásamt hv. 5. þm. Norðurl.. e. um breytingu á þessu frv. Ég vil taka það fram, að ég er alveg fylgjandi meginstefnu þessa frv. Ég held, að það sé til bóta og geri girðingalögin skýrari, en hins vegar hefði ég kosið, að efnislega að mestu yrði það ákvæði til bráðabirgða, sem upphaflega var í frv., en hv. landbn. lagði til, að fellt yrði niður og fellt var niður við 2. umr., tekið upp að nýju efnislega - að sjálfsögðu ekki óbreytt. Ég tel raunar verr farið, að það skyldi ekki vera reynt í n. að breyta þessu ákvæði með einhverjum hætti, og við höfum því leyft okkur hér tveir þm. að flytja þessa brtt. Þar er um nokkra breytingu frá upphaflegu orðalagi að ræða, og leyfi ég mér að leggja það undir atkv. Þetta bráðabirgðaákvæði hefur sitt gildi í sambandi við þetta mál, eins og áður hefur verið rakið hér, og ég vil enn fá úr því skorið, hvort d. mundi ekki vilja fallast á, að þessi brtt. mín yrði samþykkt.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli hv. þd. á því, að þetta bráðabirgðaákvæði, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. var hér að tala fyrir, var fellt niður við 2. umr. málsins mótatkvæðalaust, að því er ég hygg. Að vísu hefur verið gerð á því smávægileg orðalagsbreyting, en engin efnisbreyting. Mun því mega segja, að orðalagið sé það miklu þrengra, að það brjóti ekki beint í bága við þingsköp að taka það upp aftur samkv. 32. gr. þingskapa. í þessu sambandi dettur mér í hug saga af bónda einum, sem var að draga fé sitt í dilka að haustlagi í Hraunsrétt fyrir norðan. Hann var ágætur bóndi og félagsmálafrömuður í héraði sínu, en ekki mjög fjárglöggur, þ.e. honum var ekki sýnt um að þekkja í sundur skepnur hvorki sauðfé, hross né kýr. Í miðri Hraunsrétt hitti hann á, sem hann átti, kollótta eða krímótta í framan, og því var hún mjög auðþekkt, og segir þá furðu lostinn: Jæja, svo að þú ert þá hér Kolla mín. Ég hélt, að ég hefði lógað þér í fyrra. Nd. Alþ. lógaði þessu bráðabirgðaákvæði 17. þ.m. Nú hittum við það hér aftur bráðlifandi, svo að sýnt er, að það hefur a.m.k. tvö líf. Kötturinn er sagður hafa sjö. Mér fannst ég verða að benda á þetta og skal ekkert um það hlutast, hvort hv. þd. bætir við það þriðja lífinu eða ekki. En ég held, að þetta sé nú þannig vaxið, að eðlilegast hefði verið, að þessi till. hefði verið dregin til baka.



Herra forseti. Þegar þetta mál var til umr. í landbn., þá skrifaði ég undir nál. með fyrirvara. En hv. form. n., sem hér var að ljúka sínu máli, taldi, að þetta bráðabirgðaákvæði væri þannig, að það mætti segja, að það væri óvenjulegt að samþykkja svona ákvæði og það hefði ekki skeð áður með svona hliðstætt ákvæði. Ég var því miður ekki staddur hér í d., þegar þetta kom til 2. umr., en ég ræddi þetta mál við lögfróða menn, og þeir töldu, að það væri alls ekkert því til fyrirstöðu að samþykkja svona ákvæði og lagalega séð væri það allt í lagi. Nú kom hv. form. landbn. í sinni ræðu ekkert inn á þetta eða þau rök, sem hann notaði í n. til þess að koma því þar út. En ég held, að ef við samþykktum þetta svona, mundi það leysa vanda, sem er í ákveðnu héraði landsins. Það hefur komið í ljós, að þessi lög voru samþ. á Alþ. fyrir nokkrum árum án þess, að það væri athugað til hlítar, hvaða afleiðingar sú breyting, sem þá varð, mundi hafa. Nú hefur Búnaðarþing mælt með því, að þetta yrði samþ., og landbn. taldi eðlilegt að breyta þessu aftur. Vegna þess að þetta slys kom fyrir með þessa breytingu fyrir nokkrum árum, þá finnst mér ekki nema eðlilegt, að til þess að leysa vanda, sem er þó ekki stórkostlegt fjárhagslegt atriði, verði þetta samþykkt, og þess vegna er þessi till. aftur fram borin hér.



Herra forseti. Það er nú aðeins í tilefni af því, að hv. 11. landsk. þm. fór að andmæla till., að ég stend upp aftur. Ég vil benda honum á það, að þetta er nú ekki Kolla afturgengin eða lifandi, heldur er þetta ný till., sem að vísu fjallar um sama svið að nokkru og það bráðabirgðaákvæði, sem hv. þm. talaði hér fyrir við 1. umr. og lagði hér fyrir d., en brtt. okkar hv. 5. þm. Norðurl. e. gerir ráð fyrir breytingu frá því, sem upphaflega var, enda gerði hv. 11. landsk. þm. sér það ljóst, að þarna var ekki um sömu till. að ræða. Hún fjallar að vísu um svipað efni, en þó á miklu þrengra sviði. Þess vegna er hér um nýja till. að ræða, og ég vil taka undir það, sem síðasti ræðumaður sagði hér, að hér yrði ekki um stórkostleg útgjöld fyrir ríkissjóð að ræða. Hins vegar mundi þetta verða til þess að leysa vandamál fátæks hreppsfélags norður í landi, ef þetta yrði samþykkt. Og upphaflega var þetta ákvæði til bráðabirgða sett inn af n., sem flutti þetta frv. einmitt til þess að reyna að mæta þessum kostnaði. Ég vil því enn biðja hv. dm. að hugleiða þetta, áður en gengið verður til atkv. um frv.



Herra forseti. Eins og fram kemur í grg. með þessu frv., þá standa allir þingflokkar Alþ. að flutningi þess, en frv. er samið að tilhlutan forseta Alþ. og þingfararkaupsnefndar, og er breyting á þingfararkaupslögunum nú nauðsynleg vegna breyttra forsendna frá því, að lögin um þingfararkaup voru sett á þinginu 1963 og 1964, en við setningu þeirra laga var höfð hliðsjón af kjaradómi, sem upp var kveðinn á árinu 1963. Það verður því að taka ákvörðun um það, hver laun alþm. eiga að vera og með hvaða hætti þau skulu ákvarðast. Í frv. er lagt til að fara inn á sömu braut og nú hefur rutt sér til rúms annars staðar á Norðurlöndum, þ.e. að miða laun þm. við ákveðinn flokk í launastiga opinberra starfsmanna, og í þessu frv., 1. gr. þess, er lagt til, að laun þm. verði ákvörðuð samkv. launaflokki B 3 í þeim kjarasamningum, sem nýlega hafa verið gerðir, og að hækkanir á launum þm. verði með sama hætti og hjá opinberum starfsmönnum. Verði þessi ákvörðun tekin, 1. gr. frv. þessa samþ., þá hefur nokkur leiðrétting fengist á launum þm., en það mál kallar á ákvörðun um það, með hvaða hætti yrði þá farið með laun þeirra opinberu starfsmanna, sem koma og taka sæti á Alþ. Svo að ég vitni aftur í Norðurlöndin, þá hefur sú aðferð verið tekin upp þar að skerða laun þeirra. Það er að vísu með mismunandi hætti, mismunandi mikið, en samkv. þessu frv. er lagt til, að skerðing launa hjá starfsmönnum ríkisins, sem geta, eins og stendur í 2. gr. frv., mætt daglega til vinnu, skuli vera 2/5 hlutar, þannig að þeir haldi 3/5 hlutum af árslaunum, en skerðing á launum þess, sem getur aðeins sinnt störfum sínum á milli þinga, verði 7/10, þannig að hann haldi 3/10 hlutum árslauna sinna. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um frv. Það er öllum hv. þdm. kunnugt, eins og áður er sagt, samið að tilhlutan forseta Alþ. og þingfararkaupsnefndar, en flutningur þess á vegum þingflokkanna og flm. tilnefndir af þeim, einn frá hverjum þingflokki. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. að lokinni þessari umr. verði vísað til hv. allshn., en til þeirrar n. mun frv. um þingfararkaup alþm. áður hafa verið vísað.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að leggja til, að frv., sem hér liggur fyrir, verði vísað til fjhn., enda er slíkum málum yfirleitt þangað vísað. Að öðru leyti vil ég taka það fram í þessu sambandi, að ég lít svo á, að það fyrirkomulag, sem hér er stungið upp á, ef að lögum verður, sé í raun og veru löggjöf til bráðabirgða og að fyrirkomulagið til frambúðar. eigi að vera það, að kjaradómur ákveði laun alþm. Skal ég svo ekki að öðru leyti hafa afskipti af þessu máli.



Herra forseti. Við þá till. hv. þm. hef ég ekkert að athuga, að frv. verði vísað til hv. fjhn. Ég á þar sjálfur sæti og get þess vegna fallið frá minni till., ef það þykir réttara, að frv. verði vísað til fjhn.



Herra forseti. Landbn. hefur haft þetta mál til meðferðar, rætt það á mörgum fundum og kallað til viðtals landnámsstjóra og fleiri aðila. Einnig sendi n. málið til Búnaðarþings til athugunar. Það fjallaði um málið á venjulegan hátt í nefnd og á þinginu sjálfu, og fylgir umsögn þess með nál., prentuð sem fskj. Landbn. varð ásátt um að mæla með samþykkt frv. með nokkrum breytingum þó. Stendur n. öll að brtt. á þskj. 606. En eins og segir í nál., þá hafa einstakir nm. áskilið sér rétt til að flytja eða fylgja öðrum brtt., og einn nm., hv. 5. þm. Norðurl. e., skrifaði undir nál, með fyrirvara. Einn nm., Eðvarð Sigurðsson, var ekki viðstaddur, þegar málið var afgreitt í n. Í samræmi við þetta hefur svo hv. 5. þm. Norðurl. e. flutt brtt. á þskj. 625, sem liggja hér fyrir auk till. frá n. sameinaðri. Ég skal nú með örfáum orðum gera grein fyrir sameiginlegum till. n. Þær eru nokkuð margar, en sumar nánast orðalagsbreytingar eða leiðréttingar. Um fyrstu till. fjórar má segja í einu lagi, að 1., 2. og 4. till. eru nánast breytingar á orðalagi, en 3. till. er flutt vegna misritunar og er um það, að í staðinn fyrir „10%“ í síðari mgr. 23. gr. komi: 25%. Verður svo að vera til samræmis við nýsett l., þ.e. l. um Lífeyrissjóð bænda. Þá er 5. brtt. við 43. gr. frv. um, að í staðinn fyrir „eitt ár“ komi: tvö ár. Er þar átt við þann tíma, sem liða skuli frá því, að jörð fer í eyði eða hætt er að búa á jörð og þar til formlega er ákveðið, að hún teljist eyðijörð. Við nánari athugun þótti n., sem það væri of skjótlega að gert að ákveða þetta eftir eitt ár, og leggur til, að fresturinn verði tvö ár. Sjötta brtt. er nánast umorðun á ákvæðinu um bústærð, þegar menn stofna til félagsbúskapar, en þó er þar einnig efnisbreyting að nokkru leyti til samræmis við ábendingar Búnaðarþings. Í frv. er lagt til, að þeir, sem vilja stofna til félagsbúskapar, þurfi að hafa a.m.k. 3/4 af vísitölubúi hver um sig. En við nánari athugun þótti n. rétt að fella þetta niður, láta þetta óbundið og leggja í vald landnámsstjóra að meta það hverju sinni, hvað sé við hæfi fyrir félagsbúið. Sjöunda brtt. er svo umorðun á ákvæðum um framlög til félagsræktunar. Eru ákvæðin með umorðuninni gerð nokkru skýrari en þau eru í frv. að dómi n. Áttunda brtt. er eiginlega orðalagsbreyting. Felld er niður nánari skilgreining á því, þegar gróður eyðist í túnum. N. taldi ekki ástæðu til að hafa þá nákvæmu skilgreiningu á þessu, sem var í frv. Um 9. brtt. má segja alveg það sama og um þá áttundu, að þar er aðeins um orðalagsbreytingu að ræða. Tíunda brtt. er leiðrétting á prentvillu í fyrirsögn X. kafla. Þar stendur grænfóðurverksmiðja, en átti vitanlega að vera í fleirtölu og standa grænfóðurverksmiðjur. Þá vil ég geta þess hér, af því að með því fylgi ég réttri greinaröð í frv., að landbn. hefur ákveðið að leggja hér fram skrifl. brtt. - ég hygg, að það sé ekki búið að prenta hana - við 56. gr. frv. um, að 2. málsl. síðari mgr. orðist svo: „Hver verksmiðja, sem stofnuð er á vegum Landnáms ríkisins, skal hafa þriggja manna stjórn.“ N. taldi það rétt, að þær verksmiðjur, sem nú hafa verið stofnaðar, geti fallið undir þessi l., t.d. geti þær notið stuðnings við endurbætur eða útfærslu á sínu vinnslukerfi, og í brtt. á þskj. 606, sem ég kem að hér á eftir, þá eru atriði, sem lúta að þessu. Hins vegar taldi n. ekki eðlilegt, að í slíkum tilvikum giltu þau ákvæði um skipun stjórnar, sem 56. gr. frv. annars felur í sér, og mun leggja fram þessa skrifl. brtt. þar um, sem ég lýsti áðan. Ellefta brtt. á þskj. 606 er við 61. gr. Í 61. gr. frv. segir svo: „Grænfóðurverksmiðjur þær, sem nú þegar hafa verið stofnsettar, í Gunnarsholti og á Hvolsvelli, falla undir lög þessi.“ En n. leggur til, að þessi gr. orðist þannig: „Grænfóðurverksmiðjur þær, sem nú þegar hafa verið stofnsettar, falla undir lög þessi.“ Er þetta í samræmi við það, sem ég sagði áðan um þá skrifl. brtt., sem n. hyggst leggja fram. Þá er 12. brtt. við 62. gr. Hún er afleiðing af 11. brtt. Þá er 13. brtt. við 63. gr. um, að síðari málsl. fyrri mgr. orðist svo: „Þar af eigi minna en 7.5 millj. kr. til grænfóðurverksmiðja.“ Þetta er líka aðeins orðalagsbreyting, sem er í samhengi við þær till., sem ég lýsti hér á undan. Þá er ég kominn að 14. og síðustu prentuðu brtt. frá n., en hún er um það að fella niður 74. gr. frv. Í þeirri grein er ákvæði um það, að ef ábúenda- og eigendaskipti verða á fasteign, sem veðbundin er Stofnlánadeild, þá skuli deildin hafa forkaupsrétt, nema um erfðaskipti sé að ræða, að svo miklu leyti sem það samrýmist l. um kauprétt á jörðum, segir hér. Og hér segir enn fremur: „Ef Stofnlánadeild eða sveitarstjórn kaupir jörð samkvæmt heimildum þessara laga, er þeim skylt að selja eða leigja jörðina gegn veði eða leigukjörum, er samsvara kaupverðinu.“ N. þótti rétt við nánari athugun að fella þessa grein niður. N. litur svo á, að allur réttur Stofnlánadeildar sé nægilega tryggður án þessara ákvæða. Þessi ákvæði hafa verið í l., en þau hafa aldrei verið notuð, og n. telur þau nánast óeðlileg og þó fyrst og fremst óþörf með öllu. Þá hef ég lokið að gera grein fyrir brtt. landbn. Um aðrar till., sem fyrir liggja, skal ég vera fáorður, nema ef ástæða gefst til, eftir að flm. hefur gert grein fyrir þeim. Ég vil þó segja það, að auðvitað væri það æskilegt að mínum dómi, að framlög væru ákveðin nokkuð hærri en gert er í frv., og einnig að vísitölubinda framlögin. Þessi atriði voru rædd mikið í mþn. þeirri, sem fjallaði um þetta mál og ég átti sæti í. Það fékkst ekki samstaða um að hafa þessi framlög hærri en þau eru í frv. og heldur ekki um það að taka upp vísitöluákvæði í sambandi við greiðslu þeirra. Ég tel það að vísu galla og hefði talið hitt æskilegra, að framlögin hefðu verið hærri. En hins vegar lít ég svo á, að það sé mikil bót að því að fá nú lögbundin mörg þau ákvæði, sem í þessu frv. felast - þar með að fá uppteknar þær greiðslur, sem þar er um að ræða. Ég mun því fylgja frv., eins og það er, og styðja þær brtt. einar, sem unnt er að ná samstöðu um, því að mér skilst, að með öðru móti sé ekki hægt að tryggja þessu frv. framgang, en það tel ég þýðingarmikið. Ég minni á það, að Búnaðarþing mælir einnig með því, að frv. verði samþ., þó að það hins vegar leggi til, að á því verði gerðar ýmsar breytingar. Ég held, að ég þurfi svo ekki að hafa þessa framsögu lengri, en vil afhenda hæstv. forseta þá skrifl. brtt. frá landbn., sem ég lýsti áðan.



Herra forseti. Þetta er talsverður lagabálkur og hægt að ræða lengi um frv., en tíminn er orðinn naumur, svo að ég skal reyna að stikla á stóru. Það eru allmörg ár, síðan l. voru sett um stofnun nýbýla og landnámsstjóri tók til starfa. Ég geri nú ráð fyrir, að þetta hafi frekar verið jákvæð starfsemi, þó að margar yfirsjónir hafi verið gerðar. Ég álít, að það, sem hafi verið mest gagn að, hafi verið að greiða fyrir því, að býli héldust í byggð með því ýmist að taka eldri býli sem nýbýli eða aðstoða með byggingarstyrki. Viðvíkjandi stofnun nýrra býla hefur sú yfirsjón verið gerð, að þau hafa verið of litil, og með þeirri tækni, sem nú er, reynast þau of lítil, a.m.k. ef á að hafa kvikfjárbúskap, þannig að sumir hafa yfirgefið þau, og þau eru alls ekki öll í byggð, sem reist hafa verið. Í þessu frv. koma fram nokkur önnur sjónarmið. 5ó tel ég, að ýmislegt sé í því, sem er dálítið broslegt, en ég segi ekki, að sé stórskaðlegt. Þær brtt., sem n. hefur gert, sé ég ekki, að skipti miklu máli. Þær eru ekki til ills, en ekki neitt sérstaklega jákvætt við þær, þannig að ég ætla ekki að gera þær að umtalsefni. Ég get greitt atkvæði með þeim öllum, held ég. En það eru nokkur atriði í frv., sem ég vil minnast á. Ég tel, að það, sem sé flónskulegast við þetta allt saman, sé, að þetta kerfi er allt að verða tvöfalt. Búnaðarsamböndin hafa sína ráðunauta og trúnaðarmenn, sýslunefndirnar hafa byggingafulltrúa, og svo er gert ráð fyrir, að þarna komi eiginlega annað kerfi. Ég álít, að ef mönnum er alveg sama um fjármunina, þá sé þetta allt í lagi út af fyrir sig, en ég hef ekki álitið okkur svo ríka þjóð, að við þyrftum ekki að beita einhverri aðgæzlu, og það er a.m.k. tafsamt að samræma þessi sjónarmið. Ráðunautum hjá búnaðarsamböndunum er alltaf að fjölga. Ég spurði einn af ráðunautunum, hvernig stæði á þessu. Hann sagði: „Þetta verður alltaf meiri og meiri vinna. Það er alltaf að fjölga þessum stofnunum, sem þarf að svara og gefa ýmsar skýrslur.“ Annars hefur það verið mín skoðun í lífinu, að ráðunautar kenndu okkur ekki að búa, ef við kunnum það ekki sjálfir, þannig að ég held, að þeir verði fáir vel efnaðir sem láta ráðunauta segja sér, hvernig þeir eigi að fara að því að búa. Ég hef ekkert við 1. gr. frv. að athuga. Þegar komið er að 8. gr., þá er þar allmikil klausa um lán til bústofnsauka og hljóðar svo: „Lán til bústofnsauka má veita hreppsfélögum gegn tryggingu í fasteign eða sýsluábyrgð. Skilyrði þess, að hreppsfélag geti fengið slíkt lán, er, að myndaður hafi verið í hreppnum bústofnsleigusjóður. Reglur fyrir bústofnsleigusjóði hreppanna skulu m.a. fela í sér: 1. Hreppsnefndin hefur á hendi stjórn sjóðsins. 2. Höfuðstóll sé lifandi peningur, annaðhvort haustlömb (gimbrar) eða kelfdar kvígur. 3. Búpeningurinn sé leigður frumbýlingum í hreppnum fyrst og fremst, en einnig öðrum bændum, er sérstaka þörf hafa fyrir aukinn bústofn t.d. er óhöpp hafa hent, er valda skepnumissi. 4. Leigutími búpeningsins skal að jafnaði eigi skemmri en 6–10 ár. Lánið sé endurgreitt í sama formi og það er tekið, þ.e. skilað haustgimbrum eða kelfdum kvígum. 5. Leiga (vextir) af þessum bústofnslánum skal greidd í lifandi peningi og sé hún einn gripur (haustgimbur eða kelfd kvíga) á ári fyrir hverja 30 gripi, sem leigðir eru.“ Satt að segja finnst mér þetta dálítið frumlegt. Mér hefði fundizt eðlilegt, að þetta hefði verið svona um aldamótin síðustu. Það er náttúrlega ágætt með vaxtakjörin. Fyrir 30 grípi á að greiða einn grip.  Mér finnst miklu eðlilegra að hafa þetta bara þannig, að það væri lánað til þess að kaupa bústofn og vextir greiddir af peningunum. Ég hef ekkert á móti því, að vextirnir séu lágir. Þeir mættu vera svipaðir og þetta. Ef ríkisstj. vill nú allt í einu fara að lækka vexti, þá skyldi það gleðja mig að vera með þeirri till., en þetta svarar til svona 3%. Og ég held, að það væri miklu fyrirhafnarminna en að láta veslings oddvitana vera að basla með kelfdar kvígur og gimbrar að haustinu, og svo ef einhver kvíga væri ókelfd, þá gætu orðið málaferli út af því, og það er ekki gott að segja um það að haustinu, hvort kvígur eru kelfdar eða ókelfdar, þegar þær eiga e.t.v. að bera á vorin. Ég held, að í nútímabúskap væri eðlilegra að lána peninga og taka vexti í peningagreiðslu, en ég skal ekkert hafa á móti því, að vextir verði 3%; það er fjarri því. Og svo væri hægt að spara oddvitunum alveg feiknafyrirhöfn, að ég ekki tali nú um þessa veslings menn, sem leigja þetta, að stritast með kvígurnar og gimbrarnar. Og hvernig á að borga, ef maður tekur 10 kvígur eða 15 kvígur með hálfri kvígu á leiguna? Þetta er dálítið frumlegt. Það eru ekki allir, sem hafa að gera með 30 kvígur í einu.  Þá komum við að 12. gr. Það er nú ekkert stórt þar; það er þá helzt mállýti. 2. mgr. hljóðar þannig: „Eigi er Stofnlánadeild heimilt að endurlána erlent lánsfé nema með gengisákvæði, enda gangi slíkt lán aðeins til vinnslustöðva og vélakaupa.“ - Svo kemur 3. mgr.: „Stofnlánadeild er heimilt þrátt fyrir ákvæði 2. málsgr.“ - þessarar gr., sem ég var að lesa - „og ákvæði 6. gr. að endurlána erlent lánsfé til bygginga, sem reistar eru til sameiginlegra þarfa bændasamtakanna, enda séu skuldabréf fyrir þeim lánum með gengisákvæði.“ Þarna mætti fella niður: „enda gangi slíkt lán aðeins til vinnslustöðva og vélakaupa“ - og fella svo niður hálfa aðra linu á eftir og segja: - „aðeins til vinnslustöðva, vélakaupa og bygginga, sem reistar eru til sameiginlegra þarfa bændasamtakanna.“ Þetta væri hægt að laga. Þetta er nú orðalagsbreyting aðallega. En í sjálfu sér hef ég ekki neitt annað við gr. að athuga. Svo er 16. gr. Hún er um bæjarhúsin okkar: „Ef landnámsstjórn telur nauðsynlegt, að bæjarhús séu færð, getur Stofnlánadeild sett að skilyrði fyrir láni til endurbyggingar, að það sé gert.“ Sannleikurinn er sá, að samkv. þessu frv. á landnámsstjóri að vera geysilega voldugur maður. Ég get borið fyrrv. landnámsstjóra ágætt vitni og efast ekki um, að þessi sé ágætur líka. En það getur verið dálítið erfitt að vippa bæjarhúsunum langar leiðir, ef það þarf lítið eitt að gera við þau, til þess að fá 120 þús. kr. lán, af því að krónan er ekki svo mikils virði, þannig að þetta eru anzi ákveðin skilyrði. Þá er 17. gr., sem hljóðar þannig: „Heimilt er að telja lán eða eftirstöðvar láns úr Stofnlánadeild komnar í gjalddaga án uppsagnar: 1. Þegar áskilið árgjald er ekki greitt á réttum gjalddaga ... “ Ég held, að það væru anzi mörg lán fallin í gjalddaga, ef þessu ákvæði væri framfylgt. Ég veit vel, að Búnaðarbankinn hefur ekki gert það; hann hefur ekki framfylgt þessu. En satt að segja finnst mér alveg ástæðulaust að hafa svona ákvæði í l., að allt lánið sé fallið í gjalddaga, ef ekki er staðið í skilum með árgjald á réttum tíma. Ég komst einu sinni í það að þurfa að borga af ríkisskuldabréfum; þeir hala góðan lögfræðing þar. Ég þurfti að borga af þessum ríkisskuldabréfum. Ég var þá í einhverju húsabraski, og hann sagði mér, að allt lánið væri fallið í gjalddaga. Ég hafði ekki kynnzt þessum vinnuaðferðum fyrr, en þetta lagaðist nú. En mér finnst alveg óþarfi að hafa þetta í okkar bústofnslánadeildarlögum; bankastjórar geta verið misjafnir. Annars hefur það verið þannig, að bankana hefur ekkert langað til þess að taka jarðirnar af okkur, svo að þetta hefur ekki fram að þessu komið að sök. 21. gr. hljóðar þannig: „Stjórn Búnaðarbanka Íslands hefur á hendi stjórn Stofnlánadeildar með sama hætti og annarra deilda bankans. Ákveða bankastjórar allar lánveitingar deildarinnar, enda liggi fyrir umsögn landnámsstjórnar og Byggingastofnunar landbúnaðarins hvað byggingar snertir.“ Landnámsstjórn þarf að skipta sér af mörgu. Búnaðarbankinn á ekki að hafa heimild til þess að lána nema með hennar samþykki. Ég sé ekki, að það sé ástæða til þess að vera að auka okkur fyrirhöfn með því að fara bæði í þessa Byggingastofnun landbúnaðarins og svo til stjórnar Landnámsins líka. Það er ekki landnámsstjóri, það er landnámsstjórnin. Og að þeir hafi svo sérstakt vit á því, hvort á að lána þessum eða hinum, því hef ég satt að segja enga trú á. Ég held, að Búnaðarbankinn sé alveg einfær um að sjá um það. Mér finnst bera ofurlítið á því í þessum l., að yfirleitt þurfa landnámsstjóri og landnámsstjórn að koma við sögu í öllum sköpuðum hlutum. 27. gr. hljóðar þannig: „Í hverri sýslu skal vera landnámsnefnd skipuð þrem mönnum. Tveir nefndarmanna skulu kosnir af hlutaðeigandi búnaðarsambandi, að viðhafðri hlutfallskosningu, ef óskað er, en einn skipaður af landnámsstjórn, og er hann formaður. Skipa skal héraðsráðunaut, þar sem því verður við komið. Kjörtímabil landnáms nefndar er 4 ár. Nefndin skal vera landnámsstjórn og landnáms stjóra til aðstoðar og ráðuneytis innan sýslu um framkvæmd þessara laga.“ Þarna er að koma þetta tvöfalda kerfi. Fyrst eru búnaðarsamböndin með sína ráðunauta og alla sína blessaða trúnaðarmenn, og svo á landnámsstjórn líka að hafa þriggja manna nefnd. Ég sé ekki annað en þarna sé tvöfalt kerfi og væri hægt að spara annað. Og svo held ég, að það sé alveg orðið nóg af þessum blessuðum ráðunautum. Ég sé ekki, að það sé þörf á því, að búnaðarsamböndin hafi þetta tvo, þrjá ráðunauta og stundum fleiri í stærstu sýslunum, og í mörgum tilfellum eiga bændur að þurfa að bera undir báða aðila, hvort þeir megi nú gera þetta eða hitt. Það fer að verða lítið frelsi bóndans. Þá er það IV. kafli: Um verksvið Landnáms ríkisins, er það kallað. Það er eigi lítið verkefni. Það er skipulag byggðar í sveitum landsins. Það er ekkert aukaatriði. Og að halda jarðaskrár yfir allar jarðir. Þriðji liðurinn er: Að sjá um framkvæmdir í byggðahverfum, og fjórði liðurinn: Að annast eða fylgjast með: 1. Ábúð, sölu og leigu lögbýlisjarða. 2. Félagsræktun. 3. Stofnun nýbýla, endurbyggingu og sameiningu jarða. 4. Stofnun grænfóðurverksmiðja. 5. Úthlutun ríkisframlaga til landbúnaðarins samkvæmt þessum lögum. Þetta er þó nokkurt verkefni, og að sumu leyti finnst mér eiginlega dálítið óþarft að fela landnámsstjórn þetta allt saman, t.d. skipulag byggðar í sveitum landsins. Þetta er ekkert lítið verk. Sannleikurinn er nú sá, að það er ákaflega takmarkað hægt að skipuleggja úr því, sem komið er, en þetta hefði verið æskilegt, áður en byggt var í sveitunum, en það er bara búið að byggja og búið að leggja rafmagn inn á flest býli. Eitthvað heyrði ég um, að Unnsteinn væri að ráðgera að skipuleggja Suðurlandsundirlendið. Ég hef nú ekki heyrt meira um það, hvað komst í verk á því sviði. En ég held satt að segja, að þetta sé nú dálítið ofvaxið landnámsstjórn að skipuleggja byggðir í öllum sveitum landsins. Viðvíkjandi jarðaskránni held ég, að Búnaðarfélagið hafi líka jarðaskrá og þetta sé tvíverknaður og væri rétt, að annar aðilinn sæi bara um þetta eða Búnaðarfélagið væri sem sé ekki að vafstra við það. Að sjá um framkvæmdir í byggðahverfum er náttúrlega gott, þ.e. að líta eitthvað eftir því, en ég hef trú á, að það sé nú ofvaxið þessum nefndum öllum. Mér finnst, að þeir, sem búa í byggðahverfunum, ættu aðallega að sjá um framkvæmdirnar, en hinir gætu haft eftirlit með þeim. Það væri rétt að orða það svoleiðis, ef þeir vilja eitthvað vera að skipta sér af því. Svo kemur það, að þeir eiga að annast eða fylgjast með ábúð, sölu og leigu lögbýlisjarða. Mér virðast þessi l. vera þannig, að við séum varla myndugir að því að leigja eða selja jörðina okkar án þess að spyrja landnámsstjórn um það. Satt að segja finnst mér það dálítið ófrelsi og óeðlilegt, að sjálfstæðismenn fari að setja svoleiðis ákvæði í lög. Nú, það er ekkert nema gott um félagsræktunina að segja; hún hefur alltaf verið leyfileg. Hvað viðvíkur stofnun nýbýla, endurbyggingu og sameiningu jarða, geta afskipti verið réttlætanleg að því leyti til, sem nýbýlastjórn hefur með það að gera, en hún á ekki að fara að skipta sér af því t.d., þó að við vildum fara að breyta um á okkar eigin jörðum, annaðhvort kaupa einhvern landskika eða skipta á milli barna okkar. Það kæmi nýbýlastjórn ekkert við; við þyrftum ekkert til hennar að sækja. Svo koma grænfóðurverksmiðjurnar og úthlutun á ríkisframlögum. Ég kem að grænfóðurverksmiðjunum seinna. Það er eðlilegt, að þeir vilji sjá um úthlutun á því, sem á að greiða samkvæmt þessum l. En sannleikurinn er sá viðvíkjandi þessum greiðslum - þessum styrkjum út á grænfóðurrækt og annað slíkt, að það er miklu eðlilegra og sjálfsagðara að hafa þetta á einni hendi. Nú hefur það verið þannig undanfarið, að um Búnaðarfélagið hafa verið greiddar eitthvað 1500 eða 1700 kr. út á hektarann í grænfóðurrækt. Hér eiga að koma 3 þús. kr. á hektarann, skilst mér, en náttúrlega er ekkert auðveldara en hafa þetta á einum stað, og það er fjöldamargt í þessum I. þannig, að það væri hægt að spara vinnu með því að sameina það að einhverju leyti. Svo hefur ríkið sérstaka deild til að sjá um jarðeignir ríkisins og yfirstjórn þeirra. Það væri í sjálfu sér ekkert nema eðlilegt, að landnámsstjóri sæi um það; það væri sameinað, en aftur að Búnaðarfélagið tæki einhvern hluta af umsjón með þessum ríkisjörðum, því að það eru engar jarðir meira niðurníddar - og hlutfallslega óvíða fleiri jarðir í eyði - en þessi gömlu prestssetur. Ég veit ekki betur en Steinnes í Þingi sé í eyði - höfuðból. Mér var sagt, að Hof í Vopnafirði væri í eyði - einhver bezta jörð í Vopnafirði. Og ætli það sé ekki víðar þannig. Það veitti ekkert af, að nýbýlastjórnin sæi um þessar jarðeignir ríkisins, og er ekkert nema gott um það að segja. En mér finnst tvíverknaður, að Búnaðarfélagið og landnámsstjórn séu í raun og veru að gera sama hlutinn, þ.e. að greiða upphæðir sitt í hvoru lagi til sömu framkvæmdanna. Það mætti nota meiri hagsýni í þeim hlutum. Um byggðahverfin er ekki mikið að segja. Þetta er ósköp einfalt, að þrjú býli megi reisa byggðahverfi. Annars er það svolítið spaugilegt að kalla þrjú býli sérstakt byggðahverfi. Sömuleiðis er, að það megi vera félagsbú á tveimur búum. En annars er það svolítið broslegt, að þeir eigi að þinglýsa samningi. Það er nú svo. Ég er nú ekki viss um, að það verði betra samkomulag, þó að menn þinglýsi einhverjum samningi en ef menn gera einhvern samning af frjálsum vilja og reyna að standa við hann. Í 39. gr. er talað um þessi nýbýli utan byggðahverfa. Og þá er m.a. talað um það hér, að ræktanlegt land sé eigi minna en 100 hektarar. Þó er landnámsstjóra heimilt að víkja frá þessari landstærð, ef í staðinn koma t.d. beitilönd eða hlunnindi til lands eða sjávar. Stofnun býlisins skal og því aðeins heimiluð, að þar með sé ekki raskað búrekstraraðstöðu nálægra jarða. Satt að segja finnst mér þetta hafi ekki neinn sérstakan tilgang með 100 hektara. Ég hef verið að athuga þessar jarðir, sem ég þekki, og það eru tiltölulega örfáar jarðir, sem hafa 100 hektara af ræktanlegu landi, og það er hægt að stofna ágætt býli án þess að hafa slíka túnstærð m.a.s. með nútímatækni. Ég hef t.d. verið að athuga þetta í mínu kjördæmi. Það eru á mjög fáum stöðum 100 hektarar af ræktanlegu landi. Það eru Hólar í Hjaltadal og örfáar jarðir hjá okkur í Húnavatnssýslunni, en þetta er alveg undantekning. Og stærstu túnin í Húnavatnssýslu eru líklega um 50 hektarar. Ef á að stofna nýbýli, eiga að vera 100 hektarar af ræktanlegu landi. Ég veit ekki, úr hvaða jörðum á að skipta þessum 100 hekturum. Og ef meiningin er að veita undanþágu á því, þá held ég, að það sé alveg ástæðulaust að vera að nefna svona háa tölu, það sé alveg nóg að hafa það 50 hektara eða jafnvel 30 hektara. Sannleikurinn er sá, að það er ekki alveg sama, hvernig landið er. Ef þetta er land, sem er gott til ræktunar og liggur lágt, þá er miklu tryggari grasvöxtur og þá þarf alls ekki að vera svona stórt land. Hins vegar getur það verið, að það þurfi nokkuð stórt tún, þegar landið liggur hátt, og það hefur borið á því núna síðustu sumrin, að klaki hefur alls ekki farið úr túni, sem liggur hátt, þannig að það er alls ekki sambærilegt. Nú, þarna á nú að vera undanþága, en það er svolítið broslegt ákvæði að gera kröfur til 100 hektara eða rúmlega 330 dagsláttna af ræktanlegu landi. Það væri þá alveg eins gott að segja, að nýbýli eigi alls ekki að reisa. Þegar við komum að ábúð, sameiningu jarða, endurbyggingu eyðijarða og ráðstöfunum til að koma í veg fyrir, að góðar bújarðir fari í eyði, þá fer nú að lifna yfir því. Landnámsstjóri lætur árlega gera jarðaskrá yfir allt landið. Það er ekki lítið verk að gera þessar jarðaskrár árlega og fylgjast þannig með ábúð allra lögbýlisjarða. Það er ekki lítið verk að fylgjast með ábúð allra lögbýlisjarða á landinu. Eigendum eða ábúendum jarða, sbr. skilgreiningu ábúðarlaga nr. 36 1961, 1., 2. og 3. gr., ber að láta í té upplýsingar, ef landnámsstjórn óskar eftir, varðandi ábúendur og jörðina sjálfa, svo að unnt sé að gera þær athuganir, sem þurfa þykir, áður en jörð er seld eða breytingar verða á ábúð. Landnámsstjórn setji reglur um öflun gagna, og er ráðunautum og oddvitum og öðrum, sem til er leitað, skylt að gefa upplýsingar. Þetta er ekkert smáræðisverk, sem landnámsstjórn á að vinna. Hún á bara að fylgjast með breytingum á ábúð allra jarða á landinu. Hingað til hef ég ekki getað fengið upplýst, hvað margar jarðir eru raunverulega í byggð á landinu, en þarna á að vaka yfir þessu og það árlega, og áður en jörð er seld eða breytingar verða á ábúð. Það þarf að láta í té upplýsingar, ef landnámsstjórn óskar eftir, varðandi ábúendur og jörðina sjálfa, svo að unnt sé að gera þær athuganir, sem þurfa þykir, áður en jörð er seld eða breyting verður á ábúð. M.ö.o. mér virðist samkv. þessu, að við megum engar breytingar gera á ábúð eða selja jarðir án þess að efa landnámsstjórn ítarlega skýrslu um þetta. Ég efast um, að þetta samræmist stjórnarskránni. Ég er t.d. alveg frjáls að selja mína jörð án þess að spyrja landnámsstjóra um það. En það á að gefa árlega skýrslu og fylgjast með öllu. Það má mikið vera, ef landnámsstjórnin getur fylgzt með þessu, allir hlaupa til og gefa henni skýrslu, ef einhverjar breytingar eiga að verða. Svo er 2. mgr. 44. gr.: „Sveitarstjórnum ber að fullvissa sig um, áður en tekin er afstaða til forkaupsréttar, hvort landnámsstjórn hefur fjallað um málið.“ Sveitarstjórnirnar mega ekkert gera, nema spyrja landnámsstjórn fyrst, hvort hún sé búin að spjalla um þetta. Hún má vera við, þessi landnámsstjórn. Hún má ekki víkja sér mikið frá. Umsóknir um endurbyggingu eyðijarðar sendist til landnámsstjórnar, svo bezt að eigi að leita til hennar um einhverja fyrirgreiðslu, finnst mér. 45. gr.: „Nú losnar jörð úr ábúð, og skal þá landnámsstjórn í samráði við ráðunauta Búnaðarfélags Íslands og viðkomandi sveitarstjórn meta, hvort hún hafi þau búrekstrarskilyrði, að æskilegt sé, að hún byggist að nýju ...“ Ég skil það svo, ef jörð losnar úr ábúð, að það sé, að maður hætti að búa. Og mér virðist þá, að bæði megi leigja og selja jörðina, hvort hann vill heldur án þess endilega að fara að leita til ráðunauta Búnaðarfélags Íslands og viðkomandi sveitarstjórna til þess að meta það, hvort hún hafi búrekstrarskilyrði. Ég hef ekki trú á því, að þessir menn hafi betra vit á því en bóndinn, sem bjó á jörðinni. Ég hef ekki trú á því, satt að segja. En það er ekki mikið, sem þessir aumingja bændur mega gera, eftir að þessi l. eru komin, án þess að spyrja landnámsstjórn um það. Ég sé ekki, að það megi byggja kamar heima hjá sér fyrir byggingafulltrúum og ráðunautum. Svo kemur um félagsbú og félagsræktun, þ.e. ef tveimur mönnum sýnist að fara að búa saman. Annars hafa oft tveir menn búið saman á Íslandi og ekki þurft að þinglýsa neinum samningi og komið vel saman. Sérstaklega er það í Þingeyjarsýslunum, að menn kannast við það. En nú eiga þeir að þinglýsa samningi. Aðilar skulu gera með sér samning og láta þinglýsa, eftir að hann hefur verið viðurkenndur af Landnámi ríkisins. Það má ekki gera samninginn, nema Landnámið viðurkenni hann. Þeir mega sem sé ekki gera neinn samning, nema hann sé samþykktur af Landnámi ríkisins. Þeir eru ómyndugir að því. Ja, það er ekki lítið, sem þessi landnámsstjórn á að hugsa um. Og svo komum við að endurræktun og ræktun einærra fóðurjurta. Það er ekkert óskemmtilegt að lesa það: „Landnám ríkisins veitir framlög til endurræktunar á eldri túnum eða nýræktun, þar sem nytjagrös hafa eyðzt af völdum kals eða af öðrum orsökum og annaðhvort enginn eða nytjalítill gróður komið í staðinn.“ - Ég held þeir hafi nú strikað þetta út, þessi n., „enginn eða nytjalítill“. - „Bændur skulu jafnan hafa samráð við héraðsráðunauta eða Landnám ríkisins, ef vafi getur leikið á um endurræktun. Sérstaklega ber að athuga, hvort framræsla er ófullnægjandi, enda fari þá fram endurræsla landsins, áður en endurvinnsla er gerð.“ Jú, þeir skulu hafa samráð hér við héraðsráðunaut og Landnám ríkisins, þ.e. báða. Það er ekki nóg að tala við þessa héraðsráðunauta, heldur verður maður að snúa sér líka til Landnámsins og spyrja um, hvað eigi að gera við kalblettinn. Annars hafa þeir mörg afrek unnið, þessir ráðunautar okkar í ræktunarmálunum. Þeir hafa oft lagt skurðina öfugt við það, sem þeir áttu að liggja, þannig að vatnið hefur setið eftir í mýrunum. Ég hef t.d. aldrei látið ráðunauta ráða nokkrum skurðspotta hjá mér, enda hef ég aldrei þurft að breyta framræslunni. Ég hygg, að hv. 4. þm. Norðurl. v., Pálmi Jónsson, gæti séð það á Búrfellskeldunni a.m.k., að skurðir séu svolítið öfugt lagðir og kannske viðar í Húnavatnssýslu. Ráðunautarnir hafa ráðið því. En nú má bóndinn bara ekkert gera, aumingja bóndinn, án þess að tala við bæði Landnám ríkisins og ráðunautana um hvað eigi nú að gera við kalblettinn. Annars er það með þessa endurvinnslu og endurræktun, sem menn eru að tala um. Það hefur komið oft til umræðu hér, en ég tala sjaldan og hef ekki verið að halda ræðu um það, að það þyrfti að endurrækta kalið í túnunum. En þetta er alveg þveröfugt. Þetta er það vitlausasta, sem við gerum, að vera að ýfa kalblettinn upp. Við eigum að láta þá gróa sjálfa, og þetta vita allir reyndir bændur. Nema þurfi að ræsa túnið að nýju, þá verður að bylta því aftur. Ég hef oft talað um þetta við bændur og reynsla þeirra er, að þegar farið er að rífa upp túnin, þá kemur arfinn og þeim gengur hálfu verr að losna við hann. Ef landið er bara nógu þurrt, þá grær það upp og þá kemur sterkasti gróðurinn upp aftur á einu eða tveimur árum. En þarna má ekkert gera, nema Landnám ríkisins komi til, og tiltaki, hvað sé nú gerlegt í þessu flókna máli. 55. gr.: „Heimilt er að veita framlög til sveitabýla til að hagnýta“ - hér kemur góð grein - „jarðvarma til heyþurrkunar, hvort sem er úr eigin orkulindum eða samveitum. Landnámsstjórn ákveður í hverju tilviki upphæð framlaga innan þeirra marka, sem l. heimila.“ Þarna er Benedikt á Hofteigi kominn. Fyrst á að byggja hús, svo á að leggja pípur í húsin, svo eiga bændur að aka heytuggunni og leggja á þessar pípur og þurrka þetta með heitu vatni. Þeir heyja mikið þann daginn. Annars er það nú þannig með okkur bændurna, að tækninni hefur fleygt fram. Við sláum með þyrlum og brunum með miklum hraða um túnin, og svo höfum við rakstrarvélar, sem hreinraka. Bændur eru að verða hálfgerðir „lordar“, þannig að við getum tekið saman 300–400 hesta á dag, en við höfum bara alls ekki mannafla til þess, hvorki peninga til að búa út þetta hitakerfi Benedikts né mannafla til þess að pota votu tuggunum inn og svo aftur út, þegar þær eru orðnar þurrar. Við þurfum að þurrka miklu meira en hægt er að þurrka svona. Og þessa endileysu fóru þeir að taka upp í frv. eins og kvígurnar og gimbrarnar. Það eru tveir aðdáanlegir kaflar þarna. „Landnámsstjórn skal í samráði við Búnaðarfélag Íslands ...“ - þeir eiga nú að ráðfæra sig hver við annan. Ég held, að það væri betra að hafa bara annan aðilann. - „ ... láta gera áætlun, eins fljótt og við verður komið, um hversu margar grænfóðurverksmiðjur sé eðlilegt að stofna í landinu, og gera tillögur um staðarval. Áætlun þessi skal lögð fyrir landbúnaðarráðherra, sem tekur endanlega ákvörðun“ - hann hefur líklega bezt vit á því - „um stofnun og staðarval, svo og um skipun stjórnar. Hver verksmiðja skal hafa þriggja manna stjórn.“ - Það verður nokkuð dýr stjórn á hvaða verksmiðjukríli, sem er. - „Tveir skulu vera úr heimabyggð, en landnámsstjóri eða fulltrúi hans þriðji maður og sé hann formaður.“ Það er nú komin dálítil reynsla á þessa kögglaverksmiðju. Menn hafa ekkert nema gott um það að segja. Gallinn er bara þetta, að þeir kostuðu 9.23 kr. hvert kg s.l. sumar, og það er svipað og maísinn. Gallinn er sá, að þetta er þriðjungi næringarminna eða jafnvel helmingi. Það er búið að rannsaka þetta. Fyrir utan það, að náttúrlega er ódýrast af öllu að gefa síldarmjöl. Það þarf ekki nema 50 g á dag á kind og láta hana svo út á gott haglendi, þá helzt hún við. Sannleikurinn er sá, að ég hef verið að athuga áburðarþörfina á dagsláttu. Þið eruð ekki meiri búmenn en ég, og það kostar um þúsund krónur, ef vel er borið á. Ég reikna tíu hesta af dagsláttunni, og þá eru það 100 kr. áburðurinn á hest, og það má heyja vel fyrir 100 kr., því að tæki þarf að hafa, hvort sem við sláum mikið eða lítið, þannig að heyhesturinn þarf ekki að kosta nema um 200 kr., ef allt er í góðu lagi. En með því að kaupa þessa köggla þá kostar það svona 600– 700 kr. Sannleikurinn er sá, að þetta kögglabrölt allt saman er fjárhagsleg vitleysa. Við eigum að þurrka heyið með súgþurrkun. Ég vil ekki segja, að það geti ekki átt rétt á sér í svona 2–3 verksmiðjum, en þær hafa bara ekki borið sig; það þarf að styrkja þær. Svo er önnur gr. hérna einhvers staðar, þar sem þær eiga að bera sig. Ég veit ekki, hvernig þeir ætla að láta þær fara að því. Þær hafa ekki gert það, og þeir, sem kaupa þessa köggla á 8 kr. hvert kg, þeir eru seldir á það núna plús flutningur, og það verða 10–11 kr. hvert kg. Það er algjör vitfirring að búa við slíkt. Það kostar lambsverð að kaupa köggla ofan í rolluna í staðinn fyrir, að maður má ekki eyða í fóður, ef maður ætlar að hafa sæmilega afkomu og græða svolítið, þó að ekki sé nema 400 kr. fyrir kindina. Þetta er algjör vitleysa. Það er ekki hægt að búa við það. Það getur borgað sig að kaupa köggla eitt og eitt ár til að þurfa ekki að skerða bústofninn, en að ætla sér að fara að reka búskap eingöngu með heykögglum það nær engri átt. Hitt er annað mál, að það er mikið vit fyrir bændur að hafa félagsræktun, og þeir hafa haft hana, áður en þessi l. komu, og allt verið í lagi með það og ræktað grasið, þar sem hagkvæmast er að rækta það, og flutt það þangað, sem beitin er meiri, en erfiðara að rækta. Það er viturlegt og gott, en að fara að ætla sér að fóðra búpeninginn aðallega á kögglum; það er ekki nema vitleysa. Alveg eins og maður ætlaði að fara að fóðra að mestu á fóðurbæti. Ekkert er upp úr því að hafa. Við þurfum að afla heyja með hagkvæmasta móti; það er hagkvæmast fyrir þjóðarbúið. Og sannleikurinn er sá, að með súgþurrkuninni er undantekningarlítið hægt að bjarga heyjunum, án þess að þau stórhrekist. Það, sem erfiðast er í votviðrasumrum, er að komast um túnin. Þó að við ætlum að hafa varmahita með einhverjum pípum einhvers staðar, þá þurfa menn að komast um túnið og eins, þó að kögglaverksmiðja sé. Á votlendum túnum þá er þetta erfiðasti hluturinn. Landnám ríkisins ætlar að taka að sér að byggja gróðurhús á garðyrkjubýlum og styrkja það allt að 120 kr. á fm. Og það er ekkert nema gott um það að segja, ef mönnum sýnist svo. Annars hélt ég, að þessi gróðurhús hefðu nokkurn veginn borið sig og hefði jafnvel verið helzt gróði af þeim og þau þyrftu nú ekki beint á styrk að halda. En ég hef ekki vit á því, að ég skuli dæma það. Ég er ekki inni í þeim hlutum, en mér hefur heyrzt, að þessir menn, sem reka gróðurhúsin, ef það eru dugnaðarmenn, láti allvel af efnahag sínum, og ég veit ekki, hvort það er nokkur sérstök ástæða til að fara að styrkja þá. Viðvíkjandi 3 þús. kr. styrk á grænfóðri þá er ekkert nema gott um það að segja, en annars er bezt að vera ekki að blekkja menn allt of mikið, svo að þeir fari ekki að rækta eingöngu til að fá þennan styrk. Sannleikurinn er sá, að grænfóður hjá okkur s.l. sumar á Norðurlandi, a.m.k. þar sem ég þekki til, spratt illa. Það er með grænfóður eins og með annað gras, ef sumarið er kalt, sprettur það ekki nægilega, en það er sjálfsagt fyrir menn að hafa eitthvert grænfóður. Það eru vandkvæði á því norðanlandi, ef snjór kemur á haustin, en dálítil grænfóðurrækt fyrir bændur, sem hafa kýr, það getur verið vit í því. Það má vera, að það sé skynsamlegt að styrkja það í hófi, og það þarf að hafa magnið í hófi. Svo kemur nú að byggingunum; það er mjög merkilegur kafli. „Landbrh. skipar ráðgjafanefnd Byggingastofnunar landbúnaðarins. Nefndin skal vera stofnuninni til ráðuneytis um val verkefna.“ Þarna á fyrst að vera byggingaráðsstofnun og svo önnur ráðgjafanefnd. „Í nefndinni skulu vera: Forstöðumaður Byggingastofnunar landbúnaðarins, sem er formaður, dýralæknir, nautgriparæktarráðunautur, sauðfjárræktarráðunautur og maður með bútæknimenntun.“ Þarna erum við komnir að byggingunum. Það er merkilegur hlutur með byggingarnar. Við höfum haft ótal ráðunauta, og sannleikurinn er sá, að í fjárhúsbyggingum hafa okkur orðið á mistök. Ég hygg, að það séu hvergi í heiminum byggð dýrari fjárhús en á Íslandi. Þessi nýju hús eru með stórum kjallara, og svo eru grindur yfir þessum kjöllurum. Ef á að vera hægt að aka áburðinum út, þarf að steypa allt gólfið, og svo þarf að steypa stórt plan fyrir utan til þess, að traktorinn sökkvi ekki, þegar hann kemur út úr húsinu. Svo er dýrt og vandað hús yfir þessu öllu saman. Yfirleitt byggja menn hvergi í heiminum svona yfir rollurnar. Nú er það þannig, að bændurnir vita sínu viti, og við áttum bónda norður í Húnavatnssýslu, sem fann upp á því að byggja allt öðruvísi og byggði eitt hús og hafði heyið í miðjunni og rollurnar allt í kring. Nú eru þeir teknir upp á þessu hinir, en þetta lærðum við bara ekki af neinni byggingarnefnd hér fyrir sunnan, hvorki af Landnámi ríkisins né öðrum, og þetta eru hús, sem bera af bæði í því, að þau eru helmingi ódýrari, og auk þess er helmingi minni vinna að hirða skepnur í þeim. En þessir arkitektar og lærðu menn byggðu þessi dýru hús, sem eru bæði vinnufrekari og helmingi dýrari. Auk þess er sá galli á grindunum, að þegar lömbin fæðast reka þau lappirnar niður milli rimlanna og fótbrjóta sig, og svo er traðkað á þeim og þau drepast. Menn þurfa að vaka yfir þessu til þess að missa ekki lömbin, og vitur maður eins og Jakob á Varmalæk sagði mér - hann hefur ekki þennan djúpa kjallara - að hann reyndi að láta skítinn vera kominn upp fyrir gríndurnar, þannig að lömbin festust eigi. Þannig eru bændur búnir að eyða stórfé í þessar byggingar. Í staðinn fyrir að byggja ódýr og hentug hús, sem lítil vinna og fé fer í. Ég ætla ekki að fara ítarlega út í þetta, en annars er hægt að halda ljómandi skemmtilega ræðu um öll þessi byggingamál, og ég geri það kannske einhvern tíma seinna, ég veit það ekki - um allt víðs nið, alla ráðunautana og allar stofnanirnar. Ég byggði og spurði engan um það í sumar, og ég komst í mestu vandræði með að fá lánið. Mér var raunar alveg sama, hvort ég fékk það eða ekki.  En sannleikurinn er, að þetta frv. er meinleysisbull og hálfgert til skammar að samþykkja það. Ég held, að það ætti að samræma þetta betur, Búnaðarfélagið og Landnámið. Ef þeir vilja hala eitthvert landnám, þá næmi landnámsstjóri fyrst land á ríkisjörðunum, sem eru komnar í eyði, höfuðbólum eins og Hofi í Vopnafirði og fleiri ágætum jörðum, sem ríkið er búið að koma í eyði. Þar eru nóg verkefni. En allan þennan lagabálk með varmaveitum og allri þessari vitleysu, sem í honum er, þarf að laga. Sannleikurinn er sá, að það er miklu meira vit í súgþurrkun en þessari varmaþurrkun. Það er allt annað, og menn gætu farið norður á Strandir og lært þar af bændunum. Þeir kunna að verka vothey, og þeir kunna að fóðra á votheyi, og það er hlutur, sem getur borgað sig og er nauðsynlegur víða. En það er mikið af svona meinlausum vitleysum í þessu frv. Ég er ekki að segja, að þær séu stórskaðlegar, það er hægt að hafa gaman af þeim.



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Ed., sem samþ. stjórnarfrv. óbreytt með shlj. atkv. að fengnum einróma meðmælum hv. menntmn. Það hefur þótt tímabært að endurskoða gildandi lög um Stýrimannaskólann, þó þau séu ekki ýkjagömul, þ.e.a.s. frá árinu 1966. Meginástæða þess, að rétt þótti að endurskoða lögin nú, er sú, að nauðsynlegt hefur þótt að breyta inngönguskilyrðum í skólann. Í Stýrimannaskólann koma menn með mjög misjafna bóklega undirstöðumenntun, allt frá barnaprófi eingöngu til stúdentsprófs. Og þar sem inntökuskilyrði um bóklegan undirbúning hafa engin verið, þá hefur orðið að miða námsefnið að verulegu leyti við þá, sem minnsta undirbúningsmenntun hafa haft og hefur því of mikill tími farið í nám, sem menn ættu að hafa getað verið búnir að læra í öðrum skólum. Þess vegna er nú hert á inntökuskilyrðum og þau ákveðin gagnfræðapróf eða hliðstætt próf auk gömlu ákvæðanna um sjón, heyrn, málfæri og sundkunnáttu og sjúkdóma. Ætti þetta að geta gert það kleift, að skólinn helgaði sig í mun ríkara mæli, en nú á sér stað þeim sérgreinum, sem stýrimenn þurfa sérstaklega að hafa kunnáttu í. Auk þessa er gert ráð fyrir að samræma námsefni 2. bekkjar farmannadeildar og 2. bekkjar fiskimannadeildar, þannig að sömu skipstjórnarréttindi fáist að loknu námi í báðum þessum deildum. Þetta er lagt til með tilliti til þess, að miklu nánari tengsl eru hér á landi milli farmanna og fiskimanna, en hjá öðrum þjóðum. Hér er sami skólinn bæði fyrir farmenn og fiskimenn, en víðast hvar annars staðar eru sérstakir skólar fyrir farmenn og sérstakir skólar fyrir fiskimenn. Gert er ráð fyrir því, að námsefni og námstími í 2. bekk farmannadeildar og 2. bekk fiskimannadeildar verði framvegis sá sami, 7 1/2 mánuður árslega, en núna er hann 7 1/2 mánuður í 2. bekk fiskimannadeildar, en aðeins 6 mánuðir í 2. bekk farmannadeildar. Réttindin yrðu hin sömu, þ.e.a.s. skipstjórnarréttindi á fiskiskipum af hvaða stærð sem er og hvar sem er og skipstjórnarréttindi á kaupskipum allt að 400 rúmlestum í innanlands- o:g utanlandssiglingum, eða sams konar réttindi og fiskimannapróf upp úr 2. bekk veitir nú. Þá er og felld niður sú upptalning á námsefni, sem er í gildandi lögum. Þykir ástæðulaust að hafa ákvæði um námsefni beinlínis í lögum, heldur eiga það að vera reglugerðarákvæði. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að þessu máli verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Aðalkosturinn við þær breytingar, sem með þessu frv. er lagt til, að gerðar verði á lögunum um Stýrimannaskólann í Reykjavík, er að mínum dómi sá, að gert er ráð fyrir að samræmt verði námsefni 2. bekkjar farmannadeildar og 2. bekkjar fiskimannadeildar, þannig að sömu skipstjórnarréttindi fást eftir nám í þessum deildum og þeir, sem lokið hafa námi í fiskimannadeild, geta nú, ef þeir kjósa, haldið rakleitt áfram námi í farmannadeild og fengið þau réttindi, sem 3. stig farmanns veitir og 4. stig skipstjóraefna á varðskipum ríkisins. Áður nýttist þeim, sem tekið höfðu fiskimannagróf, ekki nám sitt á sama hátt, ef þeir kusu að snúa sér að námi farmanna. Ég tel það líka mikinn kost, að sett séu ákvæði um að gagnfræðapróf skuli verða inntökuskilyrði í 1. bekk Stýrimannaskólans, en um þá ákvörðun geta að sjálfsögðu verið skiptar skoðanir. Spurningin er sú, hvort miðskólapróf ætti ekki að nægja, en þá skuli þó jafnframt vera gert ráð fyrir heimild fyrir Stýrimannaskólann að halda námskeið í Reykjavík og á tilteknum stöðum úti á landi fyrir þá, sem ekki uppfylla þetta skilyrði, þannig að þeir, sem stæðust próf á því námskeiði, öðluðust rétt til náms við skólann. Hliðstæð ákvæði eru t.d. ekki um iðnskóla, að því er ég hygg. Ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs við 1. umr. um þetta frv., er þó ekki einkum þessi atriði, sem ég hef drepið hér á, heldur sú brtt., sem ég hef flutt við 15. gr. frv. og er prentuð á þskj. 640. Í upphafi 15. gr. er ákvæði um að undirbúningsnámskeið, svo og námskeið, sem veitir þá fræðslu, sem þarf til þess að standast fiskimannapróf 1. stigs og þar með réttindi til þess að setjast í 2. bekk stýrimannaskóla, skuli skólastjóri Stýrimannaskólans í Reykjavík láta halda árlega á Akureyri, Ísafirði og á Neskaupstað, þegar næg þátttaka er að dómi rn. Gert er þannig ráð fyrir, að fáist næg þátttaka, skuli á þessum stöðum halda árleg undirbúningsnámskeið undir1. bekk og starfrækja 1. bekkjar deildir. Hér er breytingin frá núgildandi lögum sú, að gert er ráð fyrir, að þessi námskeið séu haldin á hverju ári í stað þess að halda þau annað hvert ár, en þó er að sjálfsögðu sem fyrr, áskilið að þátttaka sé næg. Brtt. mín á þskj. 640 er sú, að auk þess að sjá fyrir þessu námi á þeim stöðum, sem tilgreindir eru í 15. gr., skuli það einnig gert í Keflavík eða Njarðvík, þegar næg þátttaka fæst. Á Suðurnesjum er eins og allir vita, fjölmenn sjómannastétt, og jafnan hafa margir ungir piltar stundað nám í Stýrimannaskólanum. Brýn þörf er á að örva unga menn á þessum slóðum að hefja slíkt nám og gera sjómennsku að ævistarfi. Án efa mundu fleiri en ella leggja út á þá braut, ef þeir ættu þess kost að hefja námið á heimaslóðum og stytta þannig um helming og stundum riflega það, þann tíma, sem þeir þyrftu að sækja námið til Reykjavíkur. Ég tel ekki ástæðu til að slá því föstu í lögunum, hvort slíkt námskeið fyrir skipstjóraefni á Suðurnesjum yrði fremur haldið í Keflavík eða Njarðvík, hvor tveggja staðurinn kemur til greina. Þar yrðu að ráða hagkvæmnisástæður í sambandi við húsnæði og aðra aðstöðu, sem eðlilegt er að betur yrðu kannaðar. Aðalatriðið er að gefa ungum mönnum á Suðurnesjum kost á þessari námsaðstöðu á heimaslóðum. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þessa till., en ég vona, að sem flestir hv. alþm. geti fallizt á, að hún eigi rétt á sér og vænti þess, að hv. menntmn., sem fær þetta frv. til athugunar, taki till. vel.



Herra forseti. Ég veitti því athygli, að hæstv. menntmrh. lagði til, að þessu frv. yrði vísað til hv. menntmn. Ég minnist þess samt sem áður, að síðast þegar endurskoðun laga þessa skóla fór fram hér á Alþ., þá var málið til meðferðar í sjútvn. d., sem ekki virðist vera óeðlilegt, því að þar eru þó komnir nokkrir þeir menn saman hér úr röðum alþm., sem nokkuð þekkja til sjávarútgerðar og þessa skóla, en ég efa á margan hátt, að slíkir menn finnist í menntmn. Ed., eftir það að þeir létu þetta frv. fara frá sér óbreytt. En vegna þess að ætla má, að frv. verði vísað til menntmn. hér í hv. d., þá vildi ég gjarnan strax við 1. umr. minnast á nokkur efnisatriði til athugunar fyrir n. Ég vil þó áður minna hv. alþm. á það, að 1963 var samþ. þáltill. hér í Sþ., sem ég flutti ásamt núv. hæstv. sjútvrh., Eggert G. Þorsteinssyni, um endurskoðun laga stýrimannaskólans o.fl. Í þeirri till. var m.a. drepið á það, sem er staðreynd og virðist eiga að fylgja enn, þótt við samþykkjum þetta frv., en það er, að áfram verði við það búið, að nám nemenda úr þessum skóla sé einskorðað við þessi störf á sjónum, hafandi í huga aðra þá, sem á skipum eru og þurfa fræðslu með vegna síns starfs, að nám þeirra allra nýtist, ef þeir þurfa að leita sér atvinnu í landi, hvort sem er vegna veikinda, slysa eða af öðrum orsökum. Hafandi einnig í huga þá miklu grósku, sem verið hefur í frv. hér á Alþ. í vetur og þær röksemdir, sem þar m.a. hafa komið fram um það, að svokallaðir flöskuhálsar megi ekki myndast í sambandi við nám nemenda í þessum og hinum skólanum, þá virðist mér orðin brýn ástæða til þess, að einmitt núna gangi Alþ. á undan og sýni verðugt fordæmi í því að gefa þessari stétt manna verðugt tækifæri á því námi, sem menn verða að afla sér í þessum sérskóla, að þeir geti aflað sér í þeim sama skóla menntunar, sem þeim dugi, ef þeir þurfa að fara í atvinnuleit í landi. Fyrsta ábending mín til hv. menntmn. er í sambandi við 4. gr. Það er eiginlega hlálegt, þegar við erum að tala um betra eftirlit og meðferð á fiski, að þá skuli þarna standa, að það skuli leitazt við að veita nemendum fiskimannadeildar fræðslu um fiskverkun. Þarna á sjálfsagt að standa: „Skal veita“ - alveg skilyrðislaust, enda hefur sjútvn. þessarar hv. d. í sambandi við frv. um Fiskvinnsluskóla orðað breytingu á því frv. á þann veg, að kennurum Fiskvinnsluskólans verði skylt að halda námskeið í meðferð sjávarafla fyrir nemendur í Stýrimannaskólanum. Og einmitt í sambandi við þær brtt., þar sem ég var hér að ræða um nýtingu náms þessara manna, ef þeir þyrftu að fara í land, má geta þess, að við breyttum einnig eða leggjum til, að breyting verði gerð á frv. um Fiskvinnsluskólann á þann veg, að þeir, sem lokið hafa prófi úr fiskimannadeild Stýrimannaskólans, geti sleppt fyrsta stiginu, svokallaða undirbúningsstiginu, í væntanlegum fiskvinnsluskólum. En það þarf að ganga miklu lengra. Það eru fleiri en fiskimenn, sem ljúka prófi frá Stýrimannaskólanum. Það á skilyrðislaust að taka inn ákvæði um nútíma verkstjórakennslu hjá þessum skóla, einfaldlega vegna þess að þeir fást ekki eingöngu við meðferð á fiski eða öflun hans eða siglingu skipa. Yfirmenn á skipum eru jafnframt verkstjórar og leiðbeinendur sinna undirmanna í verkum og þar á móti mætti kannske koma þessum skoðunum, sem ég hef lengi haft um, að það þyrfti að tryggja mönnum þessi réttindi, svo þeir a.m.k. hefðu þau, ef í land þyrftu að fara. Ég hefði með hliðsjón af þessu viljað sleppa úr 2. gr. ákvæðum um námstíma, en að í reglugerð yrði ákveðið eitthvað um slíkt, ef til þess skyldi koma, að hægt væri að lengja námstímann. Fyrst búið er að taka út úr 1. um Stýrimannaskólann, eins og gert er með þessu frv., ákvæðið um, hvað þeir skuli læra, þá fæ ég ekki séð, hvaða ástæða er til að láta standa í 1. nákvæmlega, hvaða tíma þeir eigi að vera í skólanum. Og þá er það ein aths. enn, sem ég vildi gera nú þegar við 1. umr. og beina til menntmn. að athuga. Það er við 14. gr. um skipan skólanefndar. Þar er lagt til, að það verði skipaðir fimm menn í skólanefnd, sem ég tek eindregið undir og hef reyndar lengi mælt með, að verði gert, en samkv. frv. er talað um, að tveir verði skipaðir samkv. tilnefningu Farmanna– og fiskimannasambands Íslands. Þetta er alrangt. Ég læt vera, þó að annar maðurinn verði þaðan, en við skulum minnast þess, að meðan allir nemendur þessa skóla eru við nám í skólanum öll sín ár, nema kannske þegar kemur að 4. stiginu, landhelgisnáminu, þá eru þessir menn aðilar að félögum sjómanna og þar með Sjómannasambandi Íslands. Þessir menn eru oft á tíðum á sínum skólaferli að leita til þessara félaga sinna, bæði um fjárhagslegan styrk og aðra fyrirgreiðslu, þannig að þarna ætti skilyrðislaust annar aðilinn, sem skipaður er af samtökum sjómanna, að vera skipaður af Sjómannasambandi Íslands og hinn þá af Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, sem bæði tekur við þessum mönnum á seinna stigi sem meðlimum í sínum félögum, fyrir utan það, að það eru líklega fáir aðrir, sem hafa sýnt þessum skóla jafnmikla ræktarsemi og þeir, sem þar hafa farið með stjórn. Ég vildi aðeins, herra forseti, eins og ég hef þegar tekið fram, benda á þessi atriði og biðja hv. menntmn. að taka þau til athugunar, þegar málið verður tekið fyrir þar.



Herra forseti. Ég gat því miður ekki verið við afgreiðslu þessa frv. í Ed., þegar það var afgreitt þaðan, en ég vil taka undir þau orð, sem hv. 7. þm. Reykv. lét falla hér um nauðsynlega breytingu, sem að mínu viti þarf að gera á 4. gr. frv. Það er að fella niður orðin „þá skal leitazt við“, að það verði alveg skýlaust, að það skal veita nemendum fiskimannadeildar fræðslu um fiskverkun og annað, er lýtur að geymslumeðferð fisks um borð í skipum. Þetta atriði er nánast staðfesting á því, sem í raunveruleikanum hefur verið undanfarin ár. Það hefur verið leitazt við að veita þarna takmarkaða fræðslu þó, en okkur ríður ekki á öðru meira í dag í sambandi við fisköflun úr sjó, en góðri meðferð á aflanum allt frá því, að hann kemur upp úr sjó og á fiskidekk og þar til hann kemst í hendur neytenda. Einn liðurinn í þessu er sá, að skipstjórar og stýrimenn hafa þarna frumkvæði og því verður síðan að fylgja eftir allt til fullvinnslu fisksins. Þess vegna tek ég mjög undir þá till. hv. 7. þm. Reykv., að orðin „leitazt við“ í 4. gr. verði felld niður og þetta verði tvímælalaust, að þarna skuli ákveðin og tiltekin fræðsla veitt. Hún hefur í takmörkuðum mæli, því miður, verið veitt á undanförnum árum - ég vil segja kannske of takmörkuðum mæli, en það hefur verið reynt að veita þá undirstöðufræðslu þarna, sem nauðsynlegust hefur verið talin. En ég tel, að það verði aldrei svo hart gengið eða hart fylgt eftir í þessum efnum, að við megum lina þar nokkuð á frá því, sem verið hefur, heldur bæta þar verulega við. Ég tek enn fremur undir þá breytingu, sem hv. 7. þm. Reykv. talaði um í sambandi við aðild að yfirstjórn skólans, og tel eðlilegt, að Sjómannasambandið fái þar annan fulltrúa Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. Svo mjög sem nauðsynlegt er, að samstarf sé milli yfir– og undirmanna um borð í hverju veiðiskipi, þá er eðlilegt, að þeir eigi fulltrúa í yfirstjórninni líka til að koma málum sínum fram. Þessi orð vildi ég láta falla hér, vegna þess að ég gat ekki verið viðstaddur afgreiðslu málsins í hv. Ed.

Flm. (Haraldur Henrýsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér frv. á þskj. 572 til l. um breyt. á l. nr. 52 frá 12. maí 1970, um eftirlit með skipum. Svo sem fram kemur í grg. með þessu frv., flutti ég það á árinu 1968 ásamt Hjalta Haraldssyni, sem þá átti sæti hér á hinu háa Alþ. Á s. l. ári voru samþ. hér á Alþ. ný lög um eftirlit með skipum, en án þess að tekið væri tillit til þeirra sjónarmiða, sem fram koma í þessu frv., og tel ég það mjög miður, því að hér er um mikið öryggismál að ræða. Hér er lagt til, að varðskip ríkisins geti haft uppi eftirlit á hafi úti með öryggisbúnaði skipa og siglingatækjum þeirra. Eins og nú er, eru aðalskoðanir framkvæmdar einu sinni á ári, og er mjög sjaldan um nokkrar aðrar skoðanir að ræða. Reynslan hefur margsinnis sýnt, að töluvert skortir á, að öryggisútbúnaður sé alltaf í lagi, einkum að því er varðar hin minni skip. Það mundi tvímælalaust vera aukið aðhald að því, ef varðskipunum yrði beitt hér til eftirlits. Aðstæður hér við land eru slíkar, að miklar kröfur verður að gera til skipa og alls búnaðar þeirra. En það eitt nægir ekki að gera kröfur og setja reglur, ef þeim er ekki hlýtt, svo sem oft hefur því miður komið í ljós og leitt af sér slys. Ég benti á það hér í framsögu fyrir frv. þessu árið 1968, að við teldum sjálfsagt, að lögreglumenn athuguðu öryggisútbúnað bifreiða milli aðalskoðana og kærðu vanrækslu í þeim efnum. Mér sýnist ekki síður þörf á slíkum skyndiskoðunum á skipum, þar sem bæði er oftast um fleiri mannslíf að ræða og miklu meiri verðmæti. Auk þeirrar heimildar, sem í frv. felst til varðskipsmanna um skoðun á öryggisútbúnaði, felst einnig í því heimild til bráðabirgðaskoðunar, telji varðskipsmenn augsýnt af siglingu skipsins, að haffærni þess sé ábótavant eða hleðsla ólögleg. Fyrir nokkru var sett reglugerð um hleðslu skipa á síldveiðum, sem hlýtur þó að gilda almennt um hleðslu skipa. Þetta var ekki gert að ástæðulausu, því að menn höfðu ástæðu til að rekja mörg sjóslys beinlínis til ofhleðslu. Síðan reglugerðin var sett hefur töluvert verið um kærur að ræða fyrir ofhleðslu, en þó er ljóst, að þessar reglur eru enn brotnar mjög oft og á grófan hátt. Þannig birtust mönnum daglega dæmi slíkra brota nú fyrir skömmu, er loðnuveiðibátar komu drekkhlaðnir að landi, og var reyndar furðulegt, að rétt yfirvöld skyldu láta slíkt átölu laust og án þess að hafast neitt að. Ef ekki er tekið fast á þessum málum, er til lítils að setja um þessi efni strangar reglur. Virkasta aðhaldið hér yrði eflaust það, að skipstjórar vissu, að varðskipa væri jafnan von til eftirlits á þessu sviði, og þannig er líka helzt stuðlað að því, að koma í veg fyrir tjón af brotinu. Ég tel, að varðskipsmenn eða yfirmenn varðskipa, sem mundu hafa yfirumsjón með þeim skoðunum, sem framkvæmdar yrðu, séu nú þegar fullfærir um að inna þessi verkefni af hendi. Þessir menn eru bezt að sér og lærðastir íslenzkra sjómanna um þau tæki, sem hér um ræðir, og meðferð þeirra. Það er hins vegar nauðsynlegt, að náið samráð verði milli Landhelgisgæzlunnar og siglingamálastjórnar um framkvæmd þessara mála og settar yrðu nánari reglur um framkvæmd þessa eftirlits og, ef ástæða þætti til, haldið námskeið fyrir áhafnir varðskipa til að gera þær hæfari til að sinna þessu verkefni. Að lokum vil ég benda á það, að slíkt eftirlit og löggæzla á hafi úti er ekkert einsdæmi, og vil ég í því sambandi benda á bandarísku strandgæzluna, sem mér er tjáð, að hafi sig töluvert í frammi við eftirlit með öryggisútbúnaði skipa. Ég vil að lokum, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.