Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Guðmundur Björnsson, framsögumaður: Nefndin, sem hafði þetta mál til meðferðar, hefur í nefndaráliti sínu, sem prentað er á þingskj. 263, gert fulla grein fyrir skoðun sinni og helztu breytingartillögum sínum, og jeg tel enga ástæðu til að bæta mörgu þar við að svo stöddu. Þó breytingarnar sjeu nokkuð margar, þá raska þær ekki efni eða eðli þessa frumv., en að nefndin kemur með þær, er að miklu leyti sprottið af umræðum þeim, er haldnar voru hjer við fyrstu umræðu þessa máls. Það var ýmislegt þá tekið fram, er nefndin hefur viljað taka sem mest tillit til, og væntir hún, að hún hafi gert það svo, að háttv. þm. geti ljeð frumv. fylgi sitt. Gjaldið er lækkað í breytingartillögum nefndarinnar úr 1 kr. á kvenmann niður í 60 aura, og landssjóðstillagið er lækkað úr 50 aurum niður í 40 aura. Nefndin hefur fallizt á, að sjóðurinn sje ávaxaður í Landsbankanum. Það er rætt. um það bæði utan þings og innan, að hann þurfi meira starfsfje, og nefndin lítur svo á, að með þessu frumv. aukist starfsfje hans mikið. Hinsvegar leit nefndin svo á, að setja yrði einhverja tryggingu fyrir því, að fjeð væri til taks, þegar á þyrfti að halda. Margir hafa látið í ljósi, að hallærissjóðinn allan þyrfti að geyma í handbærum verðbrjetum, sem hægt væri að taka til, hvenær sem þyrfti. Þá er breytingartillagan við 6 gr. Nefndin áleit, að betur færi á, að stjórnarráðið hefði einhvern fyrir sína hönd til að hafa á hendi gæzlu hallærissjóðsins og hefur því gert þessa breytingartillögu. Hún álítur, að gæzlan verði tryggari með því. Helzta breyting nefndarinnar er sú, að fjórar greinar (um gjaldmátann) eru teknar burtu, en í stað þeirra settar fjórar nýar greinar. Nefndin lítur svo á, að fyrirkomulag sóknargjaldalaganna sje hjer hentugra en hin vafningsmikla aðferð í ellistyrktarsjóðslögunum. Nefndin hefur rætt um það, hvort ekki mundi ráðlegt, að sleppa nefskatti og hafa gjaldið eftir efnum og ástæðum. Nefndin áleit rjettast, að láta sveitarstjórnirnar sjálfráðar; um það er 8. grein. Samkvæmt henni geta sveitastjórnirnar lagt gjöldin á með þrennu móti: 1. greitt alt gjaldið úr sveitarsjóði, og látið það vera innifalið í útsvörum; - 2. lagt það á eftir efnum og ástæðum; 3. lagt það á sem nefskatt. Nefndin áleit affarasælast að sveitarstjórnirnar fengi að ráða þessu. Í sóknargjaldalögunum og ellistyrktarsjóðslögunum er gjaldið fastbundið persónugjald. Nefndin áleit bezt að nota þær aðferðir, er mönnum eru kunnar, og þá er engum blöðum um það að fletta, að sóknargjöldin eru miklu einfaldari. Mjer hefur verið bent á það, að það þyrfti að takast fram í 2. gr., hvenær gjaldið fjelli í gjalddaga, og er það rjett og verður athugað á undan þriðju umræðu. Í 6. breytingartillögu, a, við 11. grein hefur orðið prentvilla. Innheimtulaun fyrir: Innheimtumenn. Eftir efni fer nú bezt á því, að 12. grein verði 11. gr. og 11. grein 12. grein. Í 14. gr. frumv. var gert ráð fyrir, að sýslunefndir og bæjarstjórnir mættu hækka gjaldið upp í 2 krónur; en nefndin leggur til, að þessari heimild sje breytt svo, að eigi megi hækka upprunalega gjaldið meira en um 50%, eða á karlmanninn um 50 sura og kvennmanninn um 30 aura. Ef ein sýsla þarf að jeta upp alla sjereign sína, og auk þess taka lán, þá getur hún haft hag af því, að hækka gjaldið, til þess að komast sem fyrst úr skuldinni. Nefndin gerir sjer von um, að frumv. fái góðar viðtökur hjer í háttv. deild, eins og það hefur átt góðum vinsældum að fagna hjá þjóðinni.



Það er með hálfum hug, að jeg stend upp til þess að tala um þetta mál, því jer lízt svo, sem að háttv. nefnd hafi litið tillit tekið til orða minna við fyrstu umræðu. Það kann nú að vera, að það sje af því, að jeg er orðinn gamall maður.  (Sigurður Stefánsson: Oft er það gott, er gamlir kveða)  . og af því að jeg var embættismaður árið 1882, þegar hallærið var á Norðurlandi, og hefði þá átt að hafa nokkurt aðaleftirlit og umsjón nokkra með því, að allir hefðu nóg í mínu umdæmi. En vegna þess, að það eiga fleiri setu hjer í háttv. deild, en háttv. nefnd, þá vil jeg þó segja nokkur orð. Jeg lít svo á, að þetta frumv. sje með öllu óþarft, og það sje svo langt frá því, að það geti gert gagn, að það geri miklu fremur skaða. Það verður til þess, að menn fara að sýna tómlæti og hætta að hugsa um sjálfa sig, en líta svo á, að ef eitthvað bjáti á, þá geti þeir hlaupið í þennan sjóð. Það eru nokkur ár, síðan að samþykt voru lög um kornforðabúr, og hafa þau verið lítið notuð, og væri nær að gera meir að því, að nota þau. Það er ekki ástæða til þess, að ætla, að hallæri komi um land alt, ef um hallæri er að ræða, þá getur það komið yfir einstakar sveitir, en þá geta hinar sveitirnar bætt úr því, og hlaupið undir bagga með þeim, er fyrir því verða. Það verð jeg að telja langt um heppilegra. Alt öðru máli er að gegna um þetta en áður var. Samgöngur eru nú miklu betri en áður, og landbúnaður yfirleitt betri; auk þess sem símarnir eru komnir. Það er alt í betra horfi en áður. Nefndin segir hjer í áliti sínu, að eina tryggingin gegn hallæri sjeu járnbrautir. En mjer er spurn, geta ekki járnbrautir stöðvast af snjó alveg eins og skip af ís? Jeg hygg, að svo sje. Jeg sýndi fram á það við fyrstu umræðu þessa máls hjer í háttv. deild, að það sje engin ástæða til þess að hræðast ís. Og að því ber að gæta, að nú hafa skipstjórar fengið æfingu í að sigla um ís, en um árið 1880 voru þeir hræddir, ef þeir sáu hafísjaka, jafnvel þó að lítill væri, og sneru aftur. Útdráttur sá úr landhagsskýrslunum, er háttv. nefnd kemur fram með, sýnir ekkert um nytsemi þessa máls. Hann er því óviðkomandi. Hjer er að ræða um nýtt gjald á alþýðu manna, og það er komið langt um meira en nóg af gjöldum á þjóðina. Menn eru orðnir þreyttir af sífeldum gjöldum og vilja ekki meira af þeim. Nefskattur er ranglátur, og þótt sveitarstjórnirnar megi jafna niður gjaldinu eftir efnum og ástæð um, þá er jeg sannfærður um, að það yrði ekki vinsælt. Jeg tel því bezt, að láta mál þetta bíða, og hugsa fremur um stofnun og efling kornforðabúra.



Gott er að eiga sjóð til að bæta kjör manna, ef að hallæri kemur, en það er erfiðleikum bundið, að koma slíkum sjóð á fót, svo að það sje ekki tilfinnanlegt, en það gæti þó máske orðið tilfinnanlegra, ef að sjóðurinn væri ekki til. Í frv. er tvent tekið til ráðs til að stofna og efla sjóðinn; annað ráðið er, að leggja. gjald á hvern mann 20 ára, hitt að auka það framlag með tillagi úr landssjóði. Persónugjald er að ýmsu leyti athugavert. Með breytingartillögu nefndarinnar við 2. grein er ætlazt til þess, að engar undantekningar eigi sjer stað, og kemur því gjald þetta eftir tillögu nefndarinnar niður á hvern mann, sem er 20 ára að aldri, nema hann sje á sveitarframfæri; því að þá á að greiða gjaldið fyrir hann úr sveitarsjóði. Þetta getur orðið allþungt fyrir einstaka menn, þegar litið er á persónugjöld þau, sem eru fyrir: lög um gjald til prests og kirkju og ellistyrktarsjóðslögin. Og þegar þetta bætist við, þá getur það samtals orðið allmikill skattur á einstökum mönnum, og það einmitt oftar á hinum fátækari mönnum. Jeg get nefnt dæmi þess, hversu þetta getur orðið þungt gjald. Í Kirkjubæjarsókn í Hróarstungu bjó fátækur bóndi, er átti tvö börn. Hjá honum voru foreldrar hans og kona hans og önnur amman. Af þessu fólki átti hann að greiða til prests og kirkju 15 kr. 75 aur. og var þó ekki fært upp kirkjugjaldið, eins og heimilt er og allvíða gert; þetta var lögákveðna gjaldið 1 kr. og 50 aura til prests og 75 aura til kirkju. En auk þess átti þessi bóndi að greiða til ellistyrktarsjóðs 2 kr. 25 aur.; hitt fólkið var eldra en 60 ára, eða undanþegið gjöldum af öðrum ástæðum. Eftir þessum lögum ætti hann að greiða 5 kr. 40 aura í viðbót. Ef þau hefðu þá verið á komin, hefði hann átt að greiða als 23 kr. 40 aur. Þetta dæmi er máske nokkuð skarpt, en það hefir komið fyrir og það getur framvegis komið fyrir. Ekkert af þessu fólki þáði af sveit, og varð hann því jálfur að standa skil á gjöldum þess alls. Sjálfur komst hann hjá því að þiggja sveitarstyrk, meðan jeg vissi til, en erfitt varð honum að komast af. Jeg hef nefnt þetta svona dæmi til þess, að sýna fram á, að persónugjöldin geta orðið æði þungbær; veit að vísu, að það muni vera fremur fátítt, að eins standi á sem hjer, en fyrir kemur það þó. Persónugjöldin verða og þungur skattur á vinnuhjúum í samanburði við kaup þeirra, sjer í lagi á vinnukonum, þegar þetta bætist ofan á annað. Kaup þeirra mun nú vera, þar sem mjer er kunnugt, 60–70 kr., og máske eitthvað af fatnaði sje hann enginn með í kaupinu, þá kann peningakaupið að vera upp að 100 kr. Nú er það svo, að fatnaður kvenna er alldýr, og dýrari að tiltölu en fatnaður karla, og er að jafnaði farið að sagast á árskaupið, þegar vinnukonan hefir fengið sjer það sem hún þarf til ársins af fatnaði: svo koma hin ýmsu skyldugöld, sem greiða verður af afganginum. Sumstaðar verða þær að greiða sveitarútsvar; gjald í prestlaunasjóð er 1 kr. 50, kirkjugjald 75 a., styrktarsjóðsgjald 75 a, og ef svo bætist við þetta hallærisvarnargjald 60 a., þá verða þessi föstu lögskipuðu gjöld 3 kr. 60 a. Þetta yrði nú það lægsta, því sumstaðar er kirkjugjald hærra, jafnvel 1 króna yfir lágmarkið. Þannig hefir kirkjugjaldið í Vopnafirðinum verið 1 kr. 80 a. á mann undanfarið. Að vísu er það nokkru hærra, sem karlmenn verða að gjalda, en þó ekki að tiltölu við það, sem kaup þeirra er hærra en kaup kvenna; því að kaup vinnumanna er stundum meira en helmingi hærra en vinnukonu kaup, þar sem jeg þekki til; en þessi gjöld þeirra ekki 1/4 hærri. Þegar þessa er gætt, þá ætti þetta gjald, sem hjer á að leggja á konur, helzt að vera lægra en 60 aurar. Nefndin bætir að vísu nokkuð úr með því, að leggja til, að gjaldið sje ekki fastákveðið persónugjald, heldur vill veita sveitarstjórnum heimild til að jafna því niður eftir efnum og ástæðum. Má búast við, að sveitarstjórnir noti sjer þessa heimild, þar sem þeim finst það hentara og sanngjarnara, og er það góð bót í máli. Þó er ekki víst, að allar sveitarstjórnir notuðu sjer heimild þessa, og væri því í til vill rjettara, að skipa svo fyrir, að víst ákveðið gjald væri greitt beint úr sveitarsjóði. En áður en það er gert, þyrfti þó að athuga, hvað mikil viðbót það mundi verða við aukaútsvörin. Þessi viðbót mundi sjálfsagt verða töluverð, og mönnum finnast til um hana, því að víðast þykja útsvörin fullhá, þótt ekki sje á bætt. Eigi að síður er rjett, að athuga, hvort ekki mundi bezt, að hverfa frá persónugjöldunum, og borga fjeð úr sveitarsjóði, eins og önnur gjöld hans. Annað það, sem á að auka sjóð þennan, er tillagið úr landssjóði. Því verður ekki neitað, að það er landsmál, er hallæri ber að höndum, og því rjettmætt, að seilast í landssjóð, þegar leita á varnar gegn því. En þó verð jeg að geta þess, að jeg er sammála h. 3. kgk. (Stgr. J.) um það, að það sje töluvert varúðarvert, að ganga mjög langt í því að búta landssjóð niður í smásjóði. Nú á þessu þingi er gengið alllangt í þá átt. Fyrst og fremst er hjer gert ráð fyrir, að hallærissjóðurinn fái úr landsjóði 19000 kr. árlega, landhelgissjóðurinn 5000 kr. styrktarsjóður kennara 2500 kr. og bankinn 100000 kr. Þetta alt skerðir landssjóð ekki lítið, og hlýtur að tefja fyrir ýmsum nytsemdar fyrirtækjum. Þó álít jeg það ekki bygt á minni rökum, að leggja fje í hallærissjóðinn, en hina sjóðina, því ð hann á að koma öllu landinu að verulegu haldi, þegar mest á ríður. Það er auðsætt, að þessi sjóður verður að vera öflugur, ef hann á að geta bætt úr verulegu hallæri, og því á ekki skera tillög til hans mjög við nögl. Þó ætla jeg, að tillag úr sveitarsjóðnum eða frá einstaklingum, og einnig landssjóðstillagið mætti vera nokkru lægra, en til er tekið í frv. Mjer er ekki fullljóst, hvernig á að skilja 16. gr. frv. Þar er það tekið fram, að ef sjereign einhvers hjeraðs hrekkur ekki til hjálpar í hallæri, þá megi stjórnarráðið með ráði hallærisvarnarstjórnarinnar veita því hjeraði bráðabirgðarlán af sameignarfje sjóðsins gegn veði í hallærisgjaldi hjeraðsins. Að sjálfsögðu á því að greiða fje þetta aftur í sjóðinn og sameignarsjóðurinn því fara sívaxandi. En jeg sje ekki nefnt, hvað gera eigi við vextina. Það á máske að skipa fyrir um það í hallærissamþyktum þeim, sem nefndar eru í 15. gr. Ef nú kæmi svo mikið hallæri, að allur sameignarsjóðurinn eyddist, þá er það vitanlegt, að mörg ár mundu ganga til að endurgjalda honum lánið, svo hann kæmist í samt horf sem áður; en af því leiddi, að um þetta árabil gæti enginn sjereignarsjóður myndast fyrir sveitirnar. Það yrði að eins sameignarsjóðurinn, sem magnaðist. Ef þetta er rjett skilið hjá mjer, að vel geti svo farið, að sveitirnar eigi engan sjereignarsjóð svo árum skiftir, þá vaknar sú spurning, hvort nokkuð eigi að ræða um sjereignarsjóð. Enn gæti það og komið til mála, hvort eigi væri rjett að snúa öllu þessu upp í heimildarlög, og gefi hreppunum að eins kost á að stofna hjá sjer hallærissjóði, en heita þeim jafnframt tillagi úr landssjóði, ef þeir gerðu það. Vera má, að ýmsum þyki þetta ekki nógu ákveðið; en víst ætti það þó að geta vakið hreppana til umhugsunar, og vera þeim hvöt til fyrirhyggju. Og víst mun oss öllum koma saman um, að bezt væri af öllu, ef hægt væri, að glæða þann framsýnis- og fyrirhyggjuanda hjá landsmönnum, að hver og einn byggi svo vel um hag sinn, að ekki þyrfti að óttast stórhnekki af hallæri. Þetta væru beztu og tryggustu hallærisvarnirnar. Jeg get búizt við, að, ef samþyktarlagaleiðin væri farin, muni þykja gefinn of laus taumurinn, og ýmsir telji, að alþingi þurfi að vera eins konar fjárhaldsmaður landsmanna í þessu efni, og það muni sannast, að þjóðin muni síður þakka því fyrir afskifti þess af málinu. Hvað sem þessu líður, þá er þó vert, að athuga þetta atriði. Það var minzt á það síðast hjer í deildinni, að ekki væri rjett, að kalla annað hallæri, en þegar lífi manna væri háski búinn af matarskorti og því, sem honum fylgdi. Jeg er á þeirri skoðun, að fyr geti heitið hallæri, en hætt sje orðið viðheilsutjóni og líftjóni. Í orðinu sjálfu liggur ekki annað, en að halli ári, að það taki að harðna verulega um fyrir mönnum. Árið 1882 og þar á eftir álít jeg að svo mikið hallæri hafi verið af náttúrunnar völdum, að sjaldan hafi meira verið; en menn voru betur undir það búnir en áður. Menn voru svo vel búnir undir harðærið 1882 frá árunum áður, að ekki varð af stórtjón eða harðrjetti þá í svip, þó að efnahagur versnaði að mun. En það get jeg vottað, að 1887 krepti verulega að fólki, þar sem jeg þekti til. Þá tók jeg tvær manneskjur heim á heimili mitt; hafði önnur þeirra fengið skyrbjúg, og hefði það hæglega getað kostað líf þess manns, ef hann hefði haldið áfram að lifa við sama aðbúnað. Þá sá megurð á mörgum, og bjargarskortur var verulegur, þótt eigi leiddi til manndauða. Jeg er á því, að rjett sje og sjálfsagt að reyna að fyrirbyggja, að í líkt horf komist aftur eða þaðan af verra. Því er svo langt frá, að jeg sje því móthverfur, að eitthvað sje gert til að fyrirbyggja tjón af hallæri. Jeg er því með því, að málið fái fyrir það fyrsta að ganga til 3. umræðu. Það, sem mest um varðar, er að sá hugsunarháttur komist inn hjá fólki, að hver og einn leitist við að sjá sjer og sínum borgið, og leitist við að vera viðbúinn að taka á móti óhöppum og harðindum. Og fyrir sveitabóndann verður einna mest undir því komið, að hann búi sig sem bezt undir veturinn, ekki sízt með góðum ásetningi á heyin. Sjálfsagt er heyásetning betri nú en fyrrum var, þó vantar mikið enn á, að vel sje. Eftir einu þykist jeg hafa tekið. Í harðindunum milli 1880 og 1890 og fyrst þar á eftir voru að jafnaði einstakir menn í sveit, sem áttu svo miklar heybirgðir, að þeir gátu hjálpað öðrum til stórra muna, og urðu þannig bjargvættir sveitarinnar. En síðan hefur það breyzt mjög, svo, að nú er varla nokkur maður í sveit, þar sem jeg þekki til, sem eigi eins miklar fyrningar, eins og áður átti sjer stað og geti því hjálpað eins, og þá, það eru aðeins einstakar undantekningar í því efni. Jeg get í þessu sambandi nefnt árið 1910, sem á austurlandi var eitthvert versta ár til sveita síðan harðindabálkinum ljetti af um 1890. Bati kom ekki fyr en undir miðjan maí, þá voru því ær allir að þrotum komnir með hey, enginn mátti heita aflögufær; þeir sem bezt voru staddir, voru að eins sjálfbjarga. Svona reyndist það í það sinn. Jeg veit ekki, hvað breytingunni hefur valdið; en auðsjáanlega þarf fyrirhyggjan fyrir því, að sjá búpeningnum fyrir nægum vetrarforða, að vera; hún er ekki orðin næg enn. Það verkefnið, sem liggur allra næst hendi, er að tryggja búpeninginn gegn fóðurskorti og horfelli; fyndust ráð til þess - og þau eiga að geta fundizt - þá er mjög dregið úr hallærishættunni. Nefndin vill með hallærissamþyktunum vekja þjóðina til umhugsunar um atvinnuvegi sína og áhuga á því, að tryggja þá sem bezt. Jeg er h. n. sammála um það, að mjög miklu skifti, að þessi áhugi geti orðið vel lifandi, og álít, að hann sje meira virði og meiri trygging í honum en nokkrum hallærissjóð. Það er enginn vafi á því, að ef hallæri ber að höndum, þá muni landssjóður hlaupa undir bagga og leggja sinn skerf fram til að hefta það. Mundi það vera hagfelt, að landstjórnin hefði heimild til að taka lán, þegar svo bæri undir, til að bjarga þeim sveitum, sem verst yrðu úti, því að ekki er víst, að nægt fje sje jafnan fyrir í landssjóði. Það er töluvert íhugunarefni, hvort rjett er að taka fje smátt og smátt úr landssjóði á þann hátt, sem frv. ætlast til; hvort eigi væri rjettara að verja þessari upphæð til nytsamra framfarafyrirtækja, og efla með því mótstöðukraft þjóðarinnar gegn hallærum. Mundi ekki vera eins heppilegt, að landssjóður legði fram í einu stóra upphæð, ef þörf krefði, en leggja þannig árlega fje fyrir? Jeg varpa þessu fram til íhugunar.



Eins og tekið er fram í nefndarlitinu, er mál þetta þýðingarmikið og þess vert, að það komi fram á alþingi til íhugunar, og að reynt sje að ráða því til sem heppilegastra lykta. En frv., sem hjer liggur fyrir, er þó töluvert athugavert. Aðalathugasemdin við það frá mínu sjónarmiði er sú, að hjer er farið fram á að leggja stóran skatt á þjóðina. Það er gert ráð fyrir að safna í sjóð 57000 kr. á ári, og þetta verður þjóðin að borga. Setjum svo að gjaldþol þjóðarinnar í beina og óbeina skatta sje 24 kr. fyrir hvert höfuð - það má deila um, hvort það sje meira eða minna þá yrði þessi nýi skattur hátt upp í 3% af allri upphæðinni; með öðrum orðum: hjer er tekinn töluverður hluti af gjaldþoli þjóðarinnar frá öðru. En það er gert meira: það er tekið mikið fje og lagt í sjóð, sem vjer vonum, að sjaldan þurfi að grípa til, en sem þó er þannig háttað, að hann verður jafnan að vera til taks, því að enginn veit fyrir fram, hvenær stórísar muni lykja strendur landsins, eða eldgos valda hallærum. Af því að sjóður þessi þarf jafnan að vera til taks, getur hann ekki gefið fylstu vexti, og langt frá, að fjeð gæti orðið eins arðberandi, eins og ef því æri varið til arðsamra fyrirtækja fyrir þjóðina. Þetta hef jeg að athuga við frv., en þó er ekki þar með sagt, að jeg muni leggjast móti því. Ef hægt væri að girða fyrir með frv., að svipaðar afleiðingar yrðu af harðindum eins og varð 1782–1785 eða eins og varð 100 árum síðar, 1882–1887, hvort sem heldur væri um mannfelli eða efnatjón að ræða, þá væri vel gerandi að verja af gjaldþoli þjóðarinnar til þess, því að þau 3% mundu koma aftur. En jeg er í vafa um, hvort aðferð sú, sem ætlazt er til að sje höfð í frv., sje tryggileg, eða hvort hún sje bezta aðferðin til að ná takmarkinu, nefnilega að tryggja sig gegn afleiðingum harðæranna. Þótt nú að þetta sje álit mitt, þá hef jeg samt ekki komið fram með brtill. og skal því ekki fjölyrða um einstakar greinar frv. að þessu sinni. En af því jeg álít, að þetta mál sje allþýðingarmikið, þá mun jeg greiða því atkvæði til 3. umr., og þá athuga, hvort rjett sje, að það fái að ganga út úr þessari h. deild. En það er eitt atriði, sem jeg vildi minnast á, og það er brtill. við 11. gr. Þar er innleiddur sá sparnaður, að taka innheimtulaunin af sýslumönnum og bæjarfógetum. Það má auðvitað segja, að það sje ljettara, að innheimta gjaldið frá hreppsnefndum, heldur en einstaklingum, en er nokkur ástæða til að láta sýslumenn og bæjarfógeta gera þetta; er ástæða til þess að vega enn í hinn gamla knjerunn, að vera að hrúga störfum á þessa embættismenn fyrir ekkert gjald. Því má ekki borga þetta gjald beint til stjórnarinnar? Það er ósiður að vera að leggja kvaðir á menn, án þess að þeir fái nokkuð fyrir það. Þetta er að vísu ljett starf, en því fylgir þó altaf fyrirhöfn og ábyrgð.

Guðmundur Björnsson, framsögum.: Jeg er þakklátur þeim háttv. deildarmönnum, sem hafa talað svo rækilega og ítarlega um þetta mál og veitt því vo mikla athygli. Það sannar, að það er rjett, sem nefndin hefur haldið fram, að mál þetta sje mikilsvarðandi og þess vert, að það sje sem bezt íhugað. Jeg veit, að það verður erfitt fyrir mig, að halda samhengi í því litla, sem jeg ætla að segja, og skal jeg því taka það, sem jeg ætla að svara, eins og mjer hefur borizt það til eyrna. Háttv. 1. kgk. (J. H.) óttaðist, - og margir hafa sagt það sama við mig áður - að þessi sjóður mundi ala upp í mönnum fyrirhyggjuleysi. En þess ber að gæta, að hjer er að ræða um eitt af því, sem kallað er trygging á atvinnuvegum. Við höfum margskonar tryggingar, t. d. líftryggingu, og mætti þá eins segja, að þegar maður tryggir líf sitt, þá falli hann í þá freistni, að drepa sig, svo að ástvinir hans geti notið góðs af tryggingarfjenu. Líftrygging sjómanna ætti þá eins að hvetja sjómennina til þess að kasta sjer í sjóinn. Um heilsutrygginguna mætti - eftir þessum nótum - hugsa sjer, að hún gerði menn fyrirhyggjuminni um heilsu sina. En þessara öfga hefur hvergi orðið vart í heiminum. Ennfremur má minna á eldsvoða-tryggingu; við tryggjum hús vor gegn eldi og látum það ekki fæla okkur, þó að stöku menn ginnist af tryggingunni til að kveikja í húsum sínum. Í frumvarpinu er um að ræða atvinnutryggingu, og þar hygg jeg að þessi hætta sje hvað minst. Það getur sem sje aldrei komið til mála, að menn fái fulla tryggingu. Menn geta aðeins fengið. lítilsháttar bót á tjóninu, svo lítið brot af því bætt. Þessi lög leiða því engan í freistni, engin hætta á því, að þau suki fyrirhyggjuleysi. Sá ótti er alveg ástæðulaus. Sami hv. þm. áleit rjettara að koma upp forðabícrum. Það er alveg satt; það er eitt af því, sem þarf að gera. En reynslan hefur sýnt, að það hefur gengið illa, mjög illa, að koma þeim á fót. Þau hafa því hingað til orðið að litlu liði. Nei, hjer verður að leita frekari ráða. Hv. sami þm. áleit, að alment hallæri væri naumast hugsanlegt nú á tímum. Jeg vildi óska, að þetta væri örugt og engum efa bundið. En því miður er þetta ekki víst. Jeg held, að ef menn hugsa þetta mál með gaumgæfni, þá muni hver maður sjá, að það er enganveginn útilokað, að komið geti hallæri, sem baki þjóðinni, allri í heild sinni, ægilegt eigna- og atvinnutjón. Það hafa engar þær breytingar orðið í atvinnuvegum og búskaparlagi þjóðarinnar, sem hægt sje að byggja á þá trú, að hallæri geti ekki borið að höndum. - Hallærin geta komið, og koma oft á versta tíma. Hitt er satt, að þau koma oft misjafnlega hart niður á þjóðinni; í hverju hallæri verða sum hjeruð fyrir þyngri búsyfjum en önnur. En þó svo sje, þá bíður samt öll þjóðin jafnan baga af þeim. Eitt af því, sem haft er á móti þessu frv“ er það, að samgöngur sjeu nú orðnar miklu betri en fyr á dögum. Satt er það. Skipagöngur eru nú tíðari en áður og gufuskip komin í stað seglskipanna. Og við höfum góða vegi og síma. En mjer er spurn: Er þetta næg trygging fyrir því, að aðflutningar geti ekki hindrast á vetrum, þegar verst gegnir, í hörðu vetrunum. Það mun enginn skynsamur maður neita því, að hjer geti lagzt ís að á útmánuðum og haldist fram á sumar. Þjóðin getur ekki treyst því, að þetta komi ekki fyrir. En hver vill ábyrgjast, að ísalög geti aldrei orðið svo mikil fyrir Norður- og Austurlandi, að þar verði algjör samgönguteppa - þegar verst gegnir. Vegirnir koma þá ekki að haldi. Jeg hef reyndar heyrt menn segja, að það megi flytja matbjörg á hestum norður í land í harðindum; en það er fjarstæða. Símar eru góðir meðan vegir eru færir, en annars eru þeir til þess eins, að aðrir geti fengið að vita um bágindin.  (Sig. Eggerz: Að hvaða gagni koma þá sjóðirnir?)  Það er alveg rjett hjá háttv. þm. Skfl., að sjóðirnir koma ekki að gagni við þessu, þótt til væru í hverri sveit; fólkið getur ekki jetið peninga. 4 þeirri hættu, sem stafar af samgönguteppu, er ekki hægt að ráða bót, nema annaðhvort með betri samgöngum eða meiri vetrarbirgðum, og það er einmitt ein af þeim sorglegu breytingum, sem orðið hafa hjer á síðustu árum, að haustbirgðir eru nú ekki nærri eins miklar og áður. Vil jeg um það efni vitna til þeirra hv. þm., sem eiga heima á Norðurlandi og Austfjörðum. Þetta hefur aflagast svo herfilega vegna þess, að menn vita af miðsvetrarferðinni og treysta á hana. Kaupmenn birgja sig ekki upp á haustin og eiga því miklu minni vörubirgðir við áramót en áður gerðust. Það getur lukkazt, að miðsvetrarskipið komist inn, áður en ís leggur að, en það getur líka mislukkazt. Þessi breyting á búskapnum og verzlunarháttunum getur orðið mjög hættuleg; en jeg skal ekki tala meira um þetta atriði að sinni. Jeg hef spurt marga menn um þetta atriði og altaf fengið sömu svörin: Ástandið er miklu verra en það var. Úr þessari hættu er aðeins hægt að bæta með frekari samgöngubótum, svo að allir hlutar landsins geti dregið að sjer nauðsynjar sínar jafnt vetur og sumar. En til þess þyrfti járnbrautir - hjeðan sunnan frá sjó og norður í land,  (Júl Havsteen: Þær geta tepzt)  ; það er alveg rjett, að járnbrautir geta tepzt. Þær geta tepzt eina klukkustund, hálfan dag eða í mesta lagi einn dag. Það hefir reynslan sýnt t. d. í Noregi, þar sem brautir þó eru lagðar yfir fjöll og firnindi. Þetta atriði, samgönguteppan, er mál, sem þarf að ráða fram úr alveg út af fyrir sig. Hv. neðri deild hefir nú á prjónunum frumvarp, sem einmitt gengur í þá átt, að auka fyrirhyggju manna um vetrarbirgðir. Háttv. 1. kgk. sagði, að hann vildi láta þetta mál bíða; og mjer skildist, að hann að vísu áliti það gott mál, en að það megi vel bíða. Það er satt, að sum mál eru svo vaxin, að þau þola bið, en aftur eru önnur þessháttar, að það er blátt áfram hættulegt, að láta þau bíða. Ef trygging væri fyrir því, að næstu harðindin vildu bíða, þá mætti þetta mál bíða. Ef engin hætta er á því, að óáran geti, þegar minst varir, valdið stórtjóni á atvinnuvegum vorum, þá má þetta mál bíða; en hver vill ábyrgjast, að ekki hljótist tjón af biðinni ? Jeg trúi því ekki, að nokkur hv. þm. vilji taka á sig þá ábyrgð. Þjóðin getur fengið stór áföll, áður en varir, þessvegna má þetta mál ekki bíða. Bíða ! bíða ! Það er búið að bíða langt of lengi. - Eftir móðuharðindin prjedikuðu allir beztu menn landsins um það, að fólkið skyldi bæta ráð sitt og auka fyrirhyggjuna, svo slíkt kæmi ekki fyrir oftar. En hvað hafði það að þýða? Ekkert. Allar ræður og skrif manna urðu til einskis. Eftir fáein ár, rjett eftir 1800, kom aftur hallæri, og þá varð aftur skepnufellir og bjargarskortur, Það getur verið stórhættulegt að láta þetta mál bíða. Mörg góð mál þola bið, en sum eru svo nauðsynleg, að þeim má ekki, skjóta á frest. Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. þm. N.-Múl. (E. J.) fyrir hina einkar greinilegu, rækilegu og fróðlegu ræðu hans. Hann mintist á nefskattinn, sem hjer væri verið að leggja á þjóðina. Jeg held, að það sje eitt af því, sem margir hafa mest á móti þessu frumvarpi, að hjer sje verið að leggja á nýjan skatt, ný gjöld á þjóðina. Þetta atriði er þess vert, að það sé íhugað betur. Jeg ætla ekki að fara að þreyta menn með tölum - þeim hv. þm., sem vilja koma heim til mín, get jeg sýnt það og sannað, að á árunum 1881 - 1883 hafi þjóðin beðið 2–3 milj. kr. tjón, og það mjög lágt reiknað. Það er þungur skattur, sem harðindaárin leggja á þjóðina, og það er spursmál, sem þarf að íhuga vel, hvort okkur er betra að láta reka á reiðanum og bíða stórtjón á atvinnuvegum vorum alt í einu, þegar minst vonum varir, eða að deila niður þessum tilkostnaði á góðu árin, svo að við stöndum ekki óviðbúnir þegar óhamingjuna ber að höndum. Jeg hygg, að enginn þurfi langan umhugsunartíma til að sjá, að hjer er ekki um nýja skatta að ræða, heldur útgjöld, sem þjóðin hefur alla sína lífstíð orðið að greiða í rykkjum, og þá orðið svo þung, að henni hefur legið við bana. Frv. vill koma í veg fyrir, að þessi útgjöld komi á hana eins og lausnargjald, sem lagt er á undirokaða þjóð. Hjer er farið fram á, að þjóðin kosti einhverju til þess að efla sjálfstæðisvarnir sínar, svo að hún eigi einhvers sigurs von, þegar ólánið steðjar að henni. Þetta mál sætir sömu mótbáru, og jeg átti við að stríða, þegar jeg var að koma hjer á sjúkrasamlögum. Þá var sagt, að alþýða þyldi ekki nýja skatta, og það var erfitt að sannfæra menn um það, að ekki væri um nýjan skatt að ræða, heldur um það eitt, að deila niður sjúkdómskostnaðinum, og fá menn til að bera hver annars byrðar. Og fátæklingarnir fóru loksins að sjá, að þeim var hagur í að borga 12 kr. á ári fyrir heilsutryggingu - það geta þeir. Hitt geta þeir ekki, að borga 4-500 kr. alt í einu, ef veikindi ber að höndum. Þetta sáu þeir: þeir sáu veikindahættuna, hættuna á því, að þeir yrðu upp á aðra komnir, mundu missa sjálfstæði sitt. ef þeir yrðu fyrir miklum veikindum. Þeir sáu; að rjettara var að deila niður kostnaðinum og vera við óhöppunum búnir, Þessvegna eru sjúkrasamlög orðin svo afarvinsæl um allan heim, þessvegna munu þau líka verða vinsæl hjer á landi. Hjer er líkt ástatt, um það að ræða, að tryggja sig fyrir óhöppum, sem ekki koma nema einstöku sinnum og þá oft svo mikil, að allir efnalitlir menn geta ekki staðizt þau, ef enginn viðbúnaður er hafður. Einhver var að segja, að það væri hart fyrir bónda, að þurfa að borga 5 kr. 40 a. í hallærissjóð ofan á öll önnur gjöld. En það getur hann þó, ef hann vill. En jeg veit annað, sem hann getur ekki. Þegar strangur vetur kemur, og hann þarf helmingi meira fóður handa skepnum sínum en í meðalári, og svo vont sumar á eftir, svo að hann heyjar helmingi minna en vant er, þá þarf hann að fækka skepnum sínum um helming - minka bústofninn um helming. Það þolir hann ekki. Þá var líka verið að segja, að það væri miskunnarlaust, að fara að klípa utan af kaupi vinnukonunnar, sem ekki hefur nema 75 kr. um árið, taka af henni 60 aura á ári ofan á alt annað. Samt ómar nú altaf í eyrum, að vinnufólki sje goldið miklu meira kaup en í gamla daga, en þeim mun meiri sje líka eyðslusemin. Ef ný gjöld eru lögð á menn, þá koma þau fyrst niður á óþarfa eyðslunni, því það fje, sem menn eyða í óþarfa, spara menn þó fyrst við sig, þegar að kreppir. Það stakk einhver að mjer miða áðan; þar er reiknað út, hvað heimtað er af vinnukonunni í prestgjöld, kirkjugald, ellistyrktarsjóðsgjald og hallærissjóðsgjald, og hvað halda menn það sje mikið? Það er ekki nema meðalverð á einu kvennslifsi. Og það sem heimtað er af vinnumanninum, er ekki nema það, sem svarar einu og hálfu tóbakspundi. Þá var einhver háttv. þingmaður að tala um það, að varasamt væri, að taka fje úr landssjóði og láta það liggja aðgerðalaust í sjóði. Þetta er alveg rjett og slíkt má ekki og á ekki að gera, nema brýna nauðsyn beri til. En við skulum hugsa okkur, hvernig fer fyrir landssjóði, ef beðið er og beðið, ekkert aðhafzt í þessum efnum, og alt látið vera með sama gamla ólaginu. Gerum svo ráð fyrir; að hallæri beri að höndum. Jeg vona þó, að þið, herrar mínir, sjeuð svo stórlátir fyrir hönd landsins, að þið kunnið því ekki, að vjer förum aftur að lifa á sníkjum og bónbjörgum ytra, viljið heldur reita landssjóð inn að skinninu, en gerast ölmusumenn útlendinga. En landssjóður á nú alt sitt fje í útlánum, ekkert á reiðum höndum. Hann yrði þá að taka lán - og óvíst að það fengist - en ef það fengist, þá gæti afleiðingin orðið sú, að hætta yrði við öll framfarafyrirtæki um langan aldur. Háttv. þm. N.-Múl. (E. J.) fór nokkrum orðum um sameignarsjóðinn, og sagði margt rjett um það efni. Það var minzt á það í nefndinni, hvort það væri ekki rjett, að miða þetta landssjóðstillag við tiltekinn tíma, eða þangað til varasjóður hefði náð einhverri tiltekinni upphæð. En við hurfum frá, að gera nokkur ákvæði þaraðlútandi, því að langur tími mundi líða þar til sjóðurinn væri orðinn það stór. Þá hefur það verið sagt, að það gæti komið fyrir í ísárum, að sjereign hjeraðanna hrykki ekki til. Náttúrlega. En hvernig fer, ef engin sjereign er til? Er ekki betra, að eiga eitthvað til en ekki neitt? Og ef hjeruðin fá lán, er þá ekki betra, að hafa fast skipulag á, hvernig hjálpin skuli veitt, og hvernig lán skuli greitt aftur. Hvernig gekk milli 1880 og 1890? Lán voru tekin, sumstaðar án þess að þörf væri á þeim, og víða engin skinsamleg meðferð á lánsfjenu. Svo urðu sýslurnar að þræla árum saman sveittar og bognar fyrir endurgreiðslu lánanna. Jeg hef heyrt marga menn segja, að það hafi sumstaðar verið óhæfa, hvernig farið var að. Háttv. þm. N. Múl. (E. J.) mintist á eitt atriði, sem ýmsir góðir menn hafa hugsað um, sem sje að búa til heimildarlög um hallærissjóð, leyfa sveitunum að leggja gjaldið á. Jeg bið menn vel að gæta þess, að heimildarlög hafa einn stórgalla. Og hver er hann ? Sá, að beztu sveitirnar eða beztu hjeruðin verða ein til þess að nota heimildina, en hin verða útundan, sem sízt mega án tryggingar vera. Þegar um nauðsynlega trygging er að ræða, hygg jeg, að allir sjái, hve ótækt það er, að þeir geti skorizt undan, er sízt skyldi. Alstaðar um heim kemur í ljós þessi megingalli á heimildarlögum, að þau eru eigi notuð af þeim, er mest ríður á að nota þau; þetta hefir sannazt á fræðslumálum. Það hefur líka sannazt um heilsutryggingar; þær hafa byrjað með frjálsum samtökum; síðan hefur ríkið stutt þessi samtök og loks hefur tryggingin verið gerð að skyldu. Þessar og aðrar alþýðutryggingar (slysatrygging, öryrkjatrygging, ellitrygging) eru beztu sjálfstæðisvarnir almennings nú á dögum. Þá hefur það ómað um allar jarðir, að beztu varnir gegn hallærum væru, að ala upp í þjóðinni forsjálni, fyrirhyggju og sparsemi. Síðan á 18. öld hafa allir beztu menn þjóðarinnar prjedikað fyrir henni forsjálni, fyrirhyggju og sparsemi. En þær prjedikanir hafa þotið eins og vindur um eyru þjóðarinnar, - lítinn sem engan árangur borið. Er þjóðin svona heimsk, eða höfum við aldrei ratað á rjettu þrautaleiðina? Jeg svara þessu óhikað og segi: Þjóðin er ekki heimsk, en hún hefur farið villu vegar, ekki komizt á bezta bjargráðaveginn. Hver er hann ? Það er tryggingarvegurinn. Við vitum, að hús eru trygð gegn eldsvoða, skip gegn sjávarháska. En hitt er enn ókunnugra, að í öðrum löndum kaupir öll alþýða sjer nú orðið tryggingar gegn sjúkdómum, slysum, vinnuskorti og ellilasleik. Þar er fátæklingunum orðið ljóst, að tryggingarnar eru þeirra eini sanni og öruggi sjálfstæðisvegur. Við tölum og skröfum mikið og margt um sjálfstæði? En hvaða sjálfstæði er bezt? Er það ekki bezta sjálfstæðið, að hver almúgamaður sje svo trygður, að hann geti staðizt þau bágindi, sem altaf koma fyrir í lífinu og þurfi þá ekki að vera upp á aðra kominn? Hitt sjálfstæðið, þjóðarsjálfstæðið, er stássmál hjá þessu. Hvað gagnar þjóðarsjálfstæðið, ef að mikill þorri þjóðarinnar er ósjálfbjarga sumingjar eins og á Rússlandi. Háttv. þm. N.MúI. (E. J.) gat þess, að oftar væri hallæri, en þegar fólk fjelli. Það er alveg rjett. Annars sjest það vel á nefndarálitinu, hvað nefndin á við með hallæri. Hallæri er óáran, sem stafar af óviðráðanlegum orsökum. Jeg get nú farið að ljúka máli mínu, því að háttv. 5. kgk. þm. (Stgr. J.) talaði í sömu átt og háttv. þm. N.MúI., svo að jeg þarf ekki að svara honum sjerstaklega. Jeg vil að síðustu biðja háttv. þingdeildarmenn, að renna sem skjótast augum yfir sögu þjóðarinnar. Líf hennar og starf hefur verið eins konar Sisyfusar-þraut. Þið kannizt við söguna af þeim ólánsmanni. Það voru hans örlög, að standa eilíft og endalaust í því stríði, að velta þungu bjargi upp háa brekku - og missa það einlægt aftur niður alla brekkuna. Íslenzku þjóðinni hefur farið líkt og Sisyfusi í þessari forngrísku sögu. Hún hefur oft komizt langt upp í brekkuna, en svo hafa einlægt þung og stór áföll velt henni ofan aftur. Það hafa komið góð ár, mörg ágæt ár, efnahagur hennar blómgvast, atvinna eflzt og aukizt, alt í lyndi leikið, en þá hafa hallæri og hörmungar dunið á henni, hafísar hafa girt fyrir aðflutninga, hörkur spilt gróðrinum, svo að það hefur alt gengið til þurðar, er safnað var á góðu árunum; alt horfið aftur í gamla farið. Og enn verð jeg að biðja menn, að minnast eins: Það hefur áratug eftir áratug verið sagt við stjórnmálamenn þjóðarinnar: „Hættið þið þessu stórpólitíska gargi. Snúið ykkur heldur að atvinnuvegunum og hugsið um þá“. Þetta er alveg rjett. Atvinnuvegirnir, vöxtur þeirra og viðgangur, eru undirrót alls sjálfstæðis, grundvöllur þess. Og hvað leggja ekki aðrar þjóðir á sig til tryggingar lífi sínu og sjálfstæði. Miklu þyngri og stærri eru þær tryggingarkvaðir, sem hvíla á alþýðu í öðrum löndum, og hefur hún þó ekki meira á borð sitt að bera en íslenzk alþýða. En þyngsta sjálfstæðistryggingin fyrir aðrar þjóðir er þó herkostnaðurinn. Hjer er verið að segja, að það sje varhugavert, að leggja á menn mikil fjárútlát til þess, sem ekki þurfi að nota nema einstöku sinnum. En einmitt þetta á heima um allan herkostnað. Herinn þarf ekki að nota nema einstöku sinnum. Tökum til dæmis Norðmenn. Norska þjóðin er ekki auðugri en vjer til uppjafnaðar. Auk allra annara gjalda kemur þar 8–9 kr. skattur á hvern mann, að meðaltali, til hervarnar. Það er sama sem nálægt því 800 þús. kr. skattur væri lagður á oss Íslendinga. En hjer, í þessu frumvarpi, er ekki um að ræða nema 60 þús. kr. skatt. Og þó eru menn að velta og víla það fyrir sjer, hvort þeir eigi að leggja þetta smáræði í sölurnar fyrir sjálfstæði þjóðarinnar og framtíðarheill niðja vorra.



Jeg get ekki neitað því, að mjer þykir nokkuð mikið hallærishljóðið í deildinni, þar sem háttv. 6. kgk. þm. taldi þetta aðalsjálfstæðismál þjóðarinnar, en önnur mál að eins stássmál. Það neitar því víst enginn, að það sje gott að eiga sjóð. En þess verður að gæta, að hjer er að ræða um allálitlega upphæð, 60 þús. kr. En jeg vil biðja menn að athuga, hvað hægt væri að gera við þetta fje á annan hátt, hve mjög væri hægt að bæta atvinnuvegi þjóðarinnar með bættum samgöngum á sjó og landi og fleiru, svo að hún verði á þann hátt færari til að rísa undir hallærum, er þau ber að hendi. Það er auðsætt, að því betur sem þjóðin er efnum búin, því betur fær hún staðizt aðköst hörðu áranna, og jeg endurtek það: Jeg bið menn að athuga, hvað gera megi með þessu fje á annan hátt en hjer er farið fram á, til eflingar atvinnuvegunum. Háttv. 6. kgk. þm. (G. Bj.) fór mörgum hjartnæmum orðum um, að það yrði að sjá fyrir fátæklingunum, ef hallæri bæri að höndum. En mig furðar á, að hinn sami háttv. þm. (G. Bj.), sem hugsar svo mikið um fátæklingana í framtíðinni, skuli hugsa svo lítið um fátæklinga í nútíðinni. Allir sjá, hvílíkt himinhrópandi ranglæti nefskattur er. Fátæklingurinn, sem varla getur sjeð fyrir fjölskyldu sinni til næsta máls, skilur ekki hollu ráðin ríka mannsins, um að leggja fje í sjóð. Hvaðan koma honum peningar til þess? Fátæklingurinn verður fyrst að hugsa um, hvernig hann eigi að fá mat til næsta máls, áður en hann fer að hugsa lengra fram, fyrir löngu ókomnum tímum. Það verður að fara með gætni í að leggja skatt á öreigana. Og hvaða nauðsyn er til að fara þessa leið ? Hví má ekki leggja þessa skatta á eftir einhverjum rjettlátari mælikvarða. Eða ef þörf er á sjóðum, því má þá ekki taka þetta fje úr landssjóði? Jeg sje enga ástæðu til að koma þessu mikla hallærissjóðsstjórnarbákni á fót. Ef menn finna ástæðu til að veita fje til hallærisstyrks, hví má þá ekki láta sýslunefndir og hreppsnefndir og stjórnarráðið hafa með þetta að sýsla, eins og venjan er. Því þarf að búa til nýjar stjórnir og langa skrifstofuleið ?



Mjer skildist háttv. 6. kgk. þm. (G. Bj.) byggja á því, að jeg væri andvígur þessu frv., en það er ekki svo.  (Guðm Björnsson: Það var ekki heldur meining mín)  . Jeg er því hlyntur, að við tryggjum okkur gegn hættum, er yfir kunna að vofa. Það, sem jeg benti á, var það, hvort ekki væri rjettara, að hverfa frá nefskattinum og jafna þessu gjaldi, er hjer ræðir um, niður eftir efnum og ástæðum. Háttv. 6. kgk. þm. mintist á, að sjereign hjeraðanna í hallærissjóðnum mundi ekki hrökkva til og sagði, að betra væri, að eiga lítið en ekki neitt, en það var ekki það, sem jeg átti við, heldur það, að svo gæti farið, að engin sjereign yrði til í hallærissjóðnum, þegar fram í sækti, ef hallæri bæri að og mjög stórt lán yrði að fá úr sameignarsjóðnum, því að þá gæti gengið langur tími til að endurgreiða það lán, áður en nokkur sjereign gæti aftur myndast. Gæti jafnvel komið nýtt hallæri áður, og þurft að halda á fje úr sjóðnum til þeirra hjeraða, er enga sjereign hefðu þá eignast. Eins og frv. nú er útbúið, getur sameignarsjóðurinn vaxið takmarkalaust, en mjer finst, að það ætti að setja einhver takmörk fyrir vexti hans nú. Það má auðvitað gera það seinna, en væri þó rjettara að gera það nú þegar, og tryggja betur sjereignina. Mér finst háttv. framsögum. altaf gera ofmikið úr fyrirhyggjuleysi landsmanna. Fyrirhyggja þeirra er vafalaust að ýmsu leyti meiri en áður var. Þó að það sjeu nú óvíða til einstöku miklir fyrningamenn, eins og áður var, þá hefur mönnum þó alment í heildinni vaxið nokkuð fyrirhyggja og forsjálni, að því er heyásetning snertir í samanburði við það, sem var fyr á tímum, eins og bezt má sjá á frásögum um harðindi og hallæri fyr á tímum í íslenzkum annálum og víðar. Nú hafa. menn þó að minsta kosti hús yfir búpening sinn. En jafnvel á öndverðri 19. öld er svo frá skýrt, að fje hafi verið farið. að falla á Þorra, það sem ekki hafði hús - og það í Strandasýslu, einu mesta harðindasvæði landsins. Svona var fyrirhyggjan þá. Áður er jafnvel talað um stundum í hörðum vetrum, að fje hafr verið farið að falla fyrir hluta vetrar. Nú hygg jeg, að til sjeu þó alstaðar fjárhús í Strandasýslu. Sem betur fer, er nú meiri fyrirhyggja, en áður var, þó að henni sje því miður mikið ábótavant enn, og treysti jeg því, að hún muni fara vaxandi. En alt um það er nauðsynlegt, að tryggja sig sem bezt fyrir stórum áföllum, svo að vjer þurfum ekki að lifa af bónbjörgum frá öðrum þjóðum, þegar þau ber að hendi. Það getur verið spurning, hvort vjer í slíkum tilfellum eigum að taka lán eða veita fje úr landssjóði, og getur vel verið, að hyggilegast sje að taka smám saman eitthvað úr landssjóði og leggja það í tryggingarsjóð. Ýmsir aðrir sjóðir hafa verið myndaðir á þann hátt, og virðist fult eins rjettmætt, að beita þeirri aðferð hjer. Jeg skildi hinn hv. þm. V.-Sk. svo, að hann vildi, að fjeð væri tekið úr landssjóði, án þess að neitt væri lagt til úr hjeruðunum. Þetta álít jeg alveg rangt; fólkið á að leggja sjálft beinlínis sinn skerf til tryggingarinnar. Því að, ef hver hreppur verður árlega að hugsa um að tryggja framtíðina, þá fer ekki hjá því, að slíkt glæði hjá almenningi umhugsunina um hyggilega forsjálni á hverjum tíma, sem er að líða. En að því hallast jeg heldur, að sveitarsjóðirnir eigi að leggja fjeð fram, heldur en að nefskattur sje lagður á. Háttv. 6. konungkj. þingm. mintist á, að þó að samgöngur væru greiðari nú en áður, þá væri þó ástandið að vissu leyti hættulegra nú en áður. Því að áður hefði það verið siður, að verzlanir birgðu sig alt fram í júnímánuð, en nú væri það alkunna, að litlar birgðir væru í kaupstöðum á haustin; menn treystu á miðsvetrarferðirnar, en ef þær brygðust, þá stæðu menn uppi auðum höndum, og það er sannleikur, að þessar birgðir eru langt of litlar. Það virðist því liggja í augum uppi, að hvað sem öðru líður, þurfa sveitarfjelögin að vinda bráðan bug að því, að tryggja sjer nægar vetrarbirgðir. Það getur altaf komið fyrir, að á þeim þurfi að halda. Jeg man t. d. eftir því, að 1882 sendi jeg ull mína í kaupstað 19. sept. Það var fyrsta kaupstaðarferðin á því sumri. Kaupskipin komust þá fyrst inn á Skagafjörð í september. Frostaveturinn 1880–1881 var illfært fyrir skip um sjóinn fyrir lagísum og frostum jafnvel áður en hafísinn kom, og hefði það illa hindrað sjóferðir í janúar og febrúar. Það ber því hina brýnustu nauðsyn til að menn komi sér sem fyrst upp kornforðabúrum, hvað sem þessu frv. líður.