Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil aðeins benda hæstv. ráðh. á, að í nál. á þskj. 714, frá menntmn. Nd., þar stendur, með leyfi hæstv. forseta, svo: „Ráðherrann hefur lagt áherzlu á, að málið gangi fram á þessu þingi. Biskup og kirkjuráð telja nauðsynlega gagngera endurskoðun á löggjöfinni um skipun prestakalla, áður en framkvæmd sé niðurlagning einstakra prestakalla, eins og frumvarpið gerir ráð fyrir. Eftir ýtarlegar umræður í nefndinni náðist samkomulag um málið á þeim grundvelli, að nefndin mælir með afgreiðslu þess með eftirfarandi breytingum:“ . . . o.s.frv. Það er m.ö.o. hæstv. ráðh., sem knýr málið fram, móti vilja biskups og kirkjuyfirvaldanna. Enda hefur biskup lýst yfir við mig hér á Alþ., þegar hann hlustaði á umr., að hann væri alveg mótfallinn meðferð málsins á þennan hátt, hann yrði bara að beygja sig fyrir hæstv. ráðh. - Nú er það ekki eingöngu vegna þess að biskup og kirkjuráð eru á móti þessu, að ég beiti mér fyrir þeirri meðferð á málinu, sem ég hef gert. Ég veit, að sóknarnefndirnar í landinu eru á móti þeirri meðferð málsins, sem hér virðist eiga að hafa á því. Og ég veit, að hæstv. ráðh. er svo kunnugt um baráttu þessa fólks, að hann veit, að því er ekki sama, hvort því er tryggður prestur eða ekki. Við vitum, að það hefur ekki verið mikil eftirsókn eftir prestaköllum oft á undanförnum árum. En nú er þetta að gerbreytast. Nú er að fjölga mikið í prestastéttinni. Og ég sé ekki, hvort hæstv. kirkjumrh. þarf að brjóta mikið lög, þó að hann setji presta í þessi embætti, þar sem prestaköll losna í ár, í stað þess að veita þau, þar til búið er að endurskoða lögin. Ég veit ekki betur en vitamálastjóri hafi sett mann í sitt embætti öll þau ár, sem hann sat í ráðherrastóli. Og sama hefur gilt um fleiri embætti, til þess að viðkomandi menn gætu horfið í þau aftur, ef þeir hafa viljað. - Ég fellst á rök hæstv. ráðh. um Auðkúlu, að það væri ekki vit í að veita það prestakall nú á ný. Og svo er um fleiri prestaköll á landinu. Hins vegar vil ég benda hæstv. ráðh. á, að prestssetur á ekki sök á því, að ekki er sótt um viðkomandi brauð, heldur er það mest Alþ. og ríkisvaldið. Því að það hefur ekki verið búið svo að prestssetrunum, að þeir hefðu skýli yfir höfuðið að hægt sé að segja, sem þar kynnu að hafa ætlað sér að vera, né möguleika til þess að búa á viðkomandi jörðum. T.d. er það svo um Sauðlauksdal, að þar er ekkert útihús, þar sem hægt sé að setja nokkra skepnu inn í, og hefur ekki verið síðan sr. Þorsteinn heitinn dó. Hann var ágætur prestur en hrökklaðist þaðan, af því að ráðun. neitaði honum um að byggja upp á jörðinni. Hann fékk lítillega aðstoð til þess að hlúa að sjálfum prestsbústaðnum, en meira ekki til endurbóta á húsum þar, en það, sem gert var við hann, er farið forgörðum nú og hefur skemmzt miklu meir en sem viðgerðinni nam, síðan flutt var af jörðinni, af því að enginn hefur verið þar. Og þetta er af því, að neitað hefur verið um tiltölulega litlar upphæðir til þess að koma upp útihúsum. Nú situr því presturinn, sem þarna þjónar, ekki í Sauðlauksdal, heldur í öðrum hreppi. Og fleiri prestssetur þekki ég enn fremur, t.d. Brjánslæk, sem hafa verið prestslaus árum saman, þannig að þar hefur ekki búið prestur. Og hvers vegna er það? Það er vegna þess m.a. að því er Brjánslæk snertir, að kirkjumrn., sem fór með þessi mál í forsætisráðherratíð hæstv. núv. kirkjumrh., byggði helminginn af þessari jörð ævilangt þeim, sem fékk hana á leigu, og útilokaði með því möguleikann fyrir því, að nokkur prestur sækti um að búa þar. Því að það að byggja prestssetur þannig, útilokar það, að nokkur prestur geti verið þannig í sambýli við nokkurn bónda - þó ekki sé talað um þá sjúkdóma, sem þarna hafa átt sér stað. - Þetta hafa kirkjuyfirvöldin gert. Og það er sorglegt með þá jörð, að fyrir þessar sakir skyldi vera gert ómögulegt, að prestur gæti sótt þangað, allan þann tíma, sem þessi háttur hefur verið hafður á um þessa jörð, þó að það sýnist svo, að það hefði verið hægt að bjarga þessu við. Og eftir að svo búið er að fara þannig að gagnvart þessu prestssetri, sem orsakar, að enginn prestur sækir þangað, er það nú lagt til, að þetta prestakall verði lagt niður. Og ég tel þetta mjög illa farið, ef þetta frv. nær fram að ganga. Þetta er gegn vilja og hagsmunum fólksins sem býr í þessu byggðarlagi. Og það er vitað, að þessar till. til breyt. á lögunum eru ekkert annað en kák. - Í sambandi við Kollafjarðarnes vil ég taka það fram, að tveir prestar hafa komið til mín, annar frá Stað í Steingrímsfirði, og sagt, að það væri hreinasta firra að hugsa sér að ráðstafa þannig prestaköllum á Ströndum eins og gert er ráð fyrir í frv. þessu, því að það sé útilokað, að einn prestur geti annað eins miklu á þeim stöðum og hér er gert ráð fyrir, og að það, sem ég lagði til. að sett yrði upp prestssetur á Drangsnesi og síðan yrði skipað sóknum þannig, að þarna séu áframhaldandi þrír prestar milli Árness- og Melstaðarsókna, sé það rétta. En þrátt fyrir það, sem ég hef sagt um aðra staði hér, er mér langsárast um Rafnseyri, af þeim ástæðum, sem ég hef lýst. Og ég vildi spyrja hæstv. ráðh., - því að mér skilst, að ekki sé hægt að leggja Rafnseyrarprestakall niður á þessu ári, þó að frv. verði að lögum, - hvort hann sjái sér ekki fært að taka ekki fullnaðarákvörðun um það prestakall, sem Rafnseyri heyrir undir, heldur fresta þessari ráðstöfun þangað til búið er að endurskoða löggjöfina um skipun prestakalla. Því að ég er ekki einn um það að vilja ekki láta afnema Rafnseyri sem sérstakt prestakall.



Herra forseti. Hér hafa orðið langar og harðar umræður um landsreikningana, og var ekki óeðlilegt, þótt athugasemdir væru gerðar við ýmsa liði þeirra. Af þessu skal ég nú ekkert endurtaka. En ég vil benda á það, að þær aths., sem gerðar hafa verið, hafa haft við rök að styðjast, og mest af þessu hefur verið viðurkennt af hæstv. ríkisstj. og hefur verið þess eðlis, að ástæða hafi verið til að gagnrýna og það harðlega. Þess er að vænta, að allt þetta verði tekið til athugunar og slíkt komi ekki fyrir aftur. Ég vil ekki vera að rekja hér þær deilur, sem hér hafa orðið, en vil undirstrika það, að ég vænti þess, að ríkisstj. sjái til þess, að það komi ekki fyrir, að greiddar verði úr ríkissjóði fjárfúlgur í heimildarleysi, eins og hér hefur komið fyrir. - Og þykir mér ekki þörf að ræða þetta mál að öðru leyti.



Herra forseti. Ég get verið fáorður. Mál þetta hefur verið rætt hér áður, og ég hef borið þetta mál undir hv. menntmn., og mun hún ekki koma fram með neinar brtt. við málið. - Hins vegar er brtt. frá hv. þm. Barð. ekki komin fram, og ætla ég ekki að eyða mörgum orðum um það, en ef hún kemur fram, þá má eins breyta þessu máli þannig, að kalla það ekki lengur frv., heldur aðeins áskorun til ríkisstj. - Ég vil geta þess, að í hv. Nd. tók málið nokkrum breytingum, og var það gert til samkomulags milli aðila í Nd., og er það heldur til að tefja framkvæmd málsins, en menntmn. vildi ekki bregða fæti fyrir það og hvað afgreiðslu málsins snertir ber að fagna því, að menntmn. hv. Nd. varð sammála og sömuleiðis öll deildin að heita mátti. Ég held það hafi verið eitt atkv. greitt gegn frv.



Herra forseti. Þetta mál hefur tekið allverulegum breyt. í hv. Nd. Það er komið nú í það horf, að hér er um að ræða að vísu víðtækar breyt. á prestakallaskipuninni í landinu, án þess að samráð hafi um það verið haft við kirkjuyfirvöldin, biskup eða viðkomandi sóknarnefndir. Um málið hefur orðið töluvert ósamkomulag í hv. Nd., en verið þó sætzt á að afgr. það eins og það liggur fyrir á þskj. 726, og er þess getið í nál., að það sé gert til þess að fá samkomulag við ráðherra. sem gerir það að ákaflega miklu kappsmáli að fá málið fram nú, án þess að láta þá athugun fara fram um það, sem gert er ráð fyrir í bráðabirgðaákvæði frv. Það, sem eftir er af frv., er það, að það má ekki gera neinar breyt. á prestakallaskipuninni á árinu 1951, en frv., ef að l. verður, getur ekki komið til framkvæmda fyrr en eftir næstu áramót. Hins vegar hefur verið sett bráðabirgðaákvæði í frv. um, að ríkisstjórnin skuli nú þegar efna til endurskoðunar á löggjöfinni um skipun prestakalla, og skuli þá kostað kapps um að ljúka endurskoðuninni svo fljótt, að frv. um heildarskipun prestakalla verði lagt fyrir Alþingi næsta haust. Þetta bráðabirgðaákvæði sýnir, að það þykir einmitt nauðsynlegt að breyta ekki skipun prestakalla í landinu, nema að undangenginni þeirri athugun, sem gert er ráð fyrir hér í bráðabirgðaákvæðinu. Þegar svo litið er á það, að ekkert af þessu, sem í frv. er lagt til að lögfesta, má koma til framkvæmda, að því er breyt. við kemur, á þessu ári og ekki fyrr en á næsta ári, þá er mér a.m.k. alveg óskiljanlegt það kapp, sem liggur hér á bak við það að fá þetta frv. gert að lögum á þessu þingi, sem þó verða ekkert annað en pappírsgagn allan þann tíma, sem rannsóknin á að fara fram á, og væntanlega nokkurn tíma eftir það, þar til nýtt frv. kemur fram um málið. - Ég hef því borið fram brtt. við frv., um að 1.–3. gr. frv. falli niður og að fyrri málsgr. brbákv. falli niður, en að það, sem haldist eftir í frv., verði síðari málsgr. brbákv., og enn fremur hef ég lagt til, að fyrirsögn frv. verði breytt, þannig að í stað „breyting á lögum“ komi: viðauka við lög. Það eru ekki eins dæmi, að samþ. sé sem lagabreyt. eða sem viðauki við lög, að ákveðið sé að fela ríkisstj. að láta fara fram rannsókn á gildandi lögum og að leggja fyrir Alþ. innan viss tíma tillögur um breyt. á þeim lögum, og skal ég nefna sem dæmi, að það var sett inn í l. um almannatryggingar, þegar það þótti dragast úr hófi fram, að endurskoðun færi fram á þeim, bráðabirgðaákvæði um, að það skyldi fara fram endurskoðun á þeim l. innan ákveðins tíma. Og það lá þá fyrir, að það var það eina, sem dugði til þess að knýja fram endurskoðun á þeim lögum þá. Eftir minni till., ef brtt. mín væri samþ., þá þýddi samþ. hennar það að knýja fram endurskoðun á lögunum um skipun prestakalla á þann hátt, sem telja má sanngjarnan og viturlegan. Því að ég tel ekki viturlegt það, sem hæstv. kirkjumrh. vill, sem einn hér slær í borðið og vill knýja þetta mál fram nú, þrátt fyrir vilja biskups og kirkjuráðs, og þrátt fyrir vilja meiri hl. menntmn., eins og nál. sýnir, sem eins og ég vill ekki, nema að betur athuguðu máli, leggja til meiri fækkun prestakalla en samkv. till. meiri hl., og þrátt fyrir vilja annarra aðila, sem um þetta mál eiga að fjalla að réttu lagi. - Þess vegna vænti ég þess, að mín brtt. verði samþ. Vil ég svo í sambandi við málið sjálft benda á, að ég tel það ákaflega illa að farið, hvað sem öðru líður, að leggja niður prestssetur á Rafnseyri. Ég tel, að með því sé allt of lítil virðing sýnd minningu Jóns Sigurðssonar og minningunni um það, að hann var þar fóstraður og að þetta er sá staður, þar sem hann stundaði sitt nám í föðurgarði allt fram að stúdentsprófi, ef á að fara að leggja þetta prestssetur niður og þessi kirkja á að vera útkirkja annars prests, sem ekki býr þar. Þetta getur ekki verið fjárhagsatriði fyrir ríkissjóð undir neinum kringumstæðum, og ég tel ósæmilegt fyrir Íslendinga að leggja niður prestssetur þarna. Ég viðurkenni það, að þessi hreppur, sem Rafnseyri er í, er fámennur. Þar eru þrettán býli í eyði. En það er aðeins stundarfyrirbrigði. Þar eru að vísu ágætar jarðir í eyði. En komi það til framkvæmda, sem ég veit, að muni verða áður en mjög langur tími líður, að virkjaðir verði Dynjandisfossar og fleiri vatnsföll í þessum hreppi, þá munu verða straumhvörf í sambandi við fólksfjölgun í þeim hreppi. Auk þess minni ég á, að úr þessum fámenna og fátæka hreppi hafa komið margir ágætismenn í sjómannastétt landsins. Það er illa farið, að það skuli fást nokkurt fylgi með því að leggja niður þetta prestakall, því að prestur, sem þar væri, mundi verða mönnum þarna stoð og stytta í lífsbaráttu fólksins. Ég tel því alveg óviðeigandi að fara þannig að eins og hér er gert, og sérstaklega óviðeigandi af hæstv. kirkjumrh. að berjast fyrir því eins og hann gerir. - Vænti ég, að mín brtt. verði samþ.



Herra forseti. Það er nú ofsagt hjá hv. þm. Barð., að ég hafi sótt þetta mál með kappi. Það er mjög ofsagt, því að eins og hv. þm. er kunnugt hér og öllum hv. alþm., þá er þetta mál undirbúíð af svo kallaðri prestakallanefnd. Og í þeirri nefnd er ritari biskups, skrifstofustjóri í kirkjumrn., sem hefur farið með þessi mál í mörg ár, og nýbýlastjóri, sem á að vera kunnugur því, hvaða prestssetur ætti að leggja niður og hvernig þeim ætti að skipta í nýbýli. Svo að það er ekki eins og þetta mál sé borið fram af einhverri þrákelkni af minni hálfu. Sannleikurinn er miklu frekar sá, að það hefur beðið allt of lengi, að nefndin hafi skilað áliti um þessi mál og gert það, sem hún átti að gera. Og það eru nú ekki vandfundin rök fyrir því, þar sem skilríki liggja um það á borðunum fyrir framan okkur, að lögboðin eru nú prestssetur á öllum þeim stöðum, sem við stefnum nú að að leggja niður sem prestssetur, án þess þó, að það hafi fengizt þangað prestur, og án þess líka, að mönnum detti í hug, að það komi prestur á flesta þessa staði. Ég skal ekkert segja um Rafnseyri. - Og svo fer, eins og oft fara vill, þegar mál eru borin fram, að sú stétt, sem þarna er um að ræða, vill vitanlega öllu ráða um málið. En ég hef nú bent þessum ágætu mönnum sem hafa komið til mín, bæði biskupi og kirkjuráðinu, á, að þeir hafi ekkert gert í þessu máli fram til þessa, þótt þeir hafi horft á það t.d., að í Austur-Skaftafellssýslu væri einn prestur og yfir honum prófastur, sem er sami maðurinn. Svona er það þar, sem erfiðast er yfirferðar. Og þessir aðilar, sem ég nefndi áðan, hafa horft á það, að lögin hafi verið brotin, - því að prestssetur, sem lög eru fyrir, á að auglýsa, en það hefur ekki verið gert um sum þau afskekktari. En svo vilja þeir þó skipta sér af þessu. Þarna er einn prestur í Austur-Skaftafellssýslu, eins og ég sagði. En í sveit eins og Rangárvallasýslu, þar sem ekki er erfitt yfirferðar, þar eru sex prestar ónandi. Í Skagafirði þar sem akvegir eru góðir og hver á er brúuð innan fjallahringsins, þar eru átta prestssetur og sjö þjónandi prestar. Hér er því mikið ósamræmi. Nú viðurkenni ég að sjálfsögðu það, sem hv. þm. Barð. segir, að þetta er ekki fullkomin endurskoðun á lögunum, sem hér er verið með. Það er alveg rétt. En það fer nú svo, þó að þessir menn, sem hv. þm. Barð. taldi, að ættu að vera til ráðuneytis, hafi ekkert skipt sér af þessu ástandi til að bæta úr því, þá koma þeir nú og vilja ráða. Og það sýnir þá þrákelknina - eða hitt þó heldur - í þessu máli, að eftir að hafa talað við kirkjuráð og biskup og spurt: Hvað viljið þið í þessu? - þá er þetta mál hér flutt í samkomulagi við þá. Þeir sættu sig við það. - Í sambandi við frv. skulum við taka til dæmis Auðkúluprestakall, sem losnar í vor. Það hefur verið byggð brú yfir Blöndu þarna nálægt, og eftir það er auðvelt fyrir einn prest að þjóna beggja vegna við ána á þessum stað. Ég er ekki í vafa um, að það vilja ýmsir prestar fá þetta prestakall, Auðkúluprestakall, þegar það losnar í vor, að lögum óbreyttum. Þetta er framúrskarandi jörð og mjög hægt prestakall. Og hvernig á ég að neita um að auglýsa það, að óbreyttum lögum? Aftur á móti segir hv. þm. þessa kjördæmis, Austur-Húnavatnssýslu, sem sjálfsagt hugsar um hag þess, að það megi ekki koma fyrir, að þetta prestakall verði auglýst. En þessari jörð má skipta í nýbýli. - Og lítum á Kollafjarðarnes. Ég tel ekki þörf á því, og prófasturinn í Strandasýslu telur ekki þörf á því, að þar komi prestur aftur. Um það eru annars skiptar skoðanir. En ég er ekki í vafa um, að eftir svo sem tvö ár verða allar ár orðnar brúaðar þarna á strandlengjunni, og verður þá allt öðruvísi að fara þarna um heldur en þegar fjórtán ár voru þarna óbrúaðar. Í Kollafjarðarnesi er mikið æðarvarp og nokkur reki og framúrskarandi tún og möguleikar til að stækka það. Ég get þó ekki staðið gegn því, að þetta prestakall verði auglýst, að óbreyttum lögum. En eftir frv. og því samkomulagi, sem ég gat um áðan, er mér ekki skylt að auglýsa þessi tvö prestaköll fyrir næstu áramót, þar sem þau eru samkv. frv. lögð niður, þannig að málið liggur þá kyrrt og ég brýt ekki lög með því að auglýsa ekki þessi prestaköll til umsóknar. Síðan er sagt með ákvæðum þessa frv. - þessum lögum, ef frv. verður samþ., - við biskup og kirkjuráð: Nú á að endurskoða lögin. Og þá er ekkert því til fyrirstöðu, að hægt sé að breyta til, t.d. með Rafnseyri, ef vilji er fyrir því hér á Alþ. - Svo að ég geri ráð fyrir, að hv. þm. Barð. sannfærist um, að ég hafi ekki verið né sé með offors í þessu máli. - Til mín komu tveir ágætir prestar, prófessor og prófastur, sem ég virði mjög mikið báða. Og ég gat ekki fundið annað en að þeir yrðu að fallast á þau rök, að af því að það hefur bjargazt þannig fram til þessa, að menn sækja ekki eftir þessum prestaköllum, af þeim ástæðum að þau eru illa byggð, þá væri réttara að leggja þau niður en að láta þau vera eins og þau nú eru. - Og eins og ég sagði við sr. Sveinbjörn Högnason, vil ég nú segja við hv. þm.: Hvernig haldið þið, að litið yrði á það í Fljótshlíðinni, ef prestakall þar losnaði og ég léti prestssetursjörðina níðast niður með því að leigja hana frá ári til árs? Því að það endurbætir enginn jörð, sem hann getur búizt við að þurfa að yfirgefa þá og þegar. En þetta hefur átt sér stað um þau prestssetur, sem ekki hefur verið sótt um. - Og svo koma prestssetrin Auðkúla og Kollafjarðarnes, þar sem prestaköllin losna, og væri það lögbrot af minni hendi, ef ég ekki auglýsti þau. Ég held því, að við verðum sammála um, að þarna í frv. hafi verið tekin öll sjónarmið til greina, sem rétt hafi verið að taka tillit til í þessu máli. Og ég talaði við herra biskupinn, strax er hann kom heim frá Vesturheimi, og ég gat ekki betur fundið en að hann væri ásáttur um þetta samkomulag, sem í raun og veru var orðið við kirkjuráð í þessu máli.



Herra forseti. Ég hef innan menntmn., síðan ég kom hingað, haft sérstöðu um þetta mál. Þegar það var afgr. héðan úr d., þá greiddi ég atkv. á móti því, en hafði ekki haft aðstöðu til að fylgjast með því innan n. áður. Nú hefur, eins og hv. frsm., 11. landsk., tók fram í sinni framsöguræðu, á þessum eina fundi, sem menntmn. hélt, verið samþ. að koma ekki með brtt. við frv. eins og það kom frá Nd., en ég hafði þá sérstöðu í þessu máli, að ég var því mótfallinn. - Ég vil ekki lengja umr. um þetta mál mikið úr þessu, því ég get ekki fært rök fyrir þessu áliti nema í löngu máli, og þetta er svo mikið rætt. Ég hef orðið var við það, að prestar og fleiri menn álíta óráðlegt að láta þetta mál ganga fram á þessu stigi eins og það liggur fyrir. Ég vil í tilefni af því, sem hæstv. kirkjumrh. sagði í sinni fyrri ræðu, aðeins benda á, að hann minntist á, að þetta frv. hefði verið undirbúið af prestakalla nefnd. Þetta er rétt, en ég vil í því sambandi benda á, að þessi n. fór langtum víðtækara út í þetta mál, hún minntist t.d. á sjóðsstofnun, ræktun á prestssetursjörðum og hýsingu á prestssetrum, bæði íbúðarhús og peningshús, til þess að gera prestunum viðunandi að búa á þessum jörðum. En það, sem mér finnst hafa vakað fyrir þessari n., það er að koma allsherjar lögum og betri skipan á þessi mál en nú er, og mér finnst, að þeir hafi lagt áherzlu á, að það þyrfti að gera prestunum mögulegt að búa á jörðunum. En svo hafa þeir líka getað hugsað sér það að fórna einhverju í þessu skyni, og þá fara þeir inn á þá braut að fækka prestssetrum, en frv. tekur aðeins til meðferðar fækkun prestakalla og annað ekki. Ég vildi aðeins benda á þetta um leið og ég geri grein fyrir afstöðu minni. Ég lýsti því yfir í menntmn., að ég mundi ekki koma með brtt., þó að ég væri mótfallinn málinu, en ég vil lýsa því yfir um leið, að ég mun greiða brtt. hv. þm. Barð., á þskj. 735, atkv., þar sem það er sama og að fella málið, ef sú till. er samþ.



Herra forseti. Enda þótt ég sé óánægður með þetta frv. eins og það er og telji, að það náist ekki með því nema lítill hluti af því, sem á að nást, þá mun ég samt fylgja því. En það eru 2 atriði, sem ég vildi benda á, og alveg sérstaklega til athugunar fyrir þá n., sem með þetta kann að fara. Það fyrra er, að það er alveg nauðsynlegt að taka til gagngerðrar athugunar, að í mörgum prestaköllum í landinu hefur þurft að færa til prestssetrin, og það hefur verið gert þannig, að þau liggja svo illa og óhagstætt við þeirri þjónustu, sem presturinn á að veita, að það er nauðsynlegt að færa prestssetrin til. Á móti þessu virðist mótspyrna víða. Þetta er svo, að prestaköllin eru kölluð eftir prestssetrunum sem er raunverulega búið að leggja niður og flytja fyrir nokkru síðan. En hitt, sem ég vildi benda á, er það, að ég tel rétt að taka upp heiti á prestaköllum eftir prestssetrum. Það er ekkert vit í því að vera að kalla prestaköllin eftir prestssetrum, sem búið er að leggja niður fyrir áratugum; það er sjálfsagt að taka upp heiti á þeim eftir prestssetrunum, og ég vil láta athuga, hvar prestssetrin eiga að vera, og því þarf verulega að breyta. - Að öðru leyti skal ég ekki taka þátt í þessum umr. Ég hef áður látið það álit uppi, að ég teldi enga nauðsyn á því, að prestar væru fleiri en læknar, og ég hef ekki orðið var við það í mínu lífi, að það þyrfti oftar á manni að halda til að lækna andlega séð heldur en lækni, og ég tel ekki þörf á fleiri læknum, en það er annað sjónarmið, sem ég geri ekki ráð fyrir, að verði tekið tillit til. En hins vegar verður að hafa prestssetrin þannig, að þau séu vel sett nú, en ekki þar, sem þau voru vel sett fyrir 100–200 árum, því að atvinnuhættir hafa breytzt, og það nær ekki nokkurri átt annað en að færa mörg þeirra.



Herra forseti. Fjhn. fékk mál þetta til meðferðar í gærkvöld og hafði fund um það í morgun. Frv. var að sjálfsögðu borið saman við þau lagaákvæði, sem það snertir og á að breyta, og svo var það rætt efnislega. Það kom í ljós, að nm. gátu ekki orðið samferða í afgreiðslu þess, eins og hér liggur líka fyrir í þrem nál., sem útbýtt er í þessari andrá. Hv. 1. landsk. var mótfallinn 1. og 2. gr. frv. og flytur við þær brtt. í nál. sínu á þskj. 762. Hinir nm. voru að mestu leyti sammála um málið efnislega, en hv. þm. Barð. vildi breyta því að forminu til mjög verulega, eins og kemur fram í nál. hans á þskj. 764 og brtt. Hann vildi láta skipta frv. í þrjú frv. Ég segi fyrir mig, að ég er á sama máli, og ég held ég segi það fyrir hönd þeirra, sem hafa orðið samferða um nál. á þskj. 763, að við töldum, að vel mætti á því fara, að efni frv. hefði komið fram í þrem sjálfstæðum frv. Hins vegar töldum við þrír, sem stöndum saman, ekki ástæðu til þess, úr því að frv. hefur komið fram í því formi, sem það er, að kljúfa það í þrennt. Við lítum svo á, að hægt væri að breyta því þannig, að sæmilega færi á, að þau atriði, sem þar koma fram, væru í einu frv. Dæmi þess eru mörg í löggjöf, að það hafi verið gefið út eitt frv. og ein lög, sem breytt hafa fleiri lögum en einum, og tengt hefur verið saman alveg óskylt efni. Kunnustu dæmin og kannske sterkustu, sem þá má nefna, eru löggjöf um höggorm og bandorm, eins og kunnugt er. Og þar sem nú er mjög áliðið þings og á að hraða störfum þess, þá þótti meiri hl. ekki rétt að tefja tíma þingsins með þess háttar mótbáru og stofna til þess, að fara þyrftu fram tólf umr. um tvö ný frv., með allri þeirri fyrirhöfn, sem í kringum slíkt er fyrir Alþ. og starfsfólk þess. Eins og nál. okkar þriggja ber með sér, þá höfum við orðið samferða, en hv. 14. landsk. (ÞÞ) hefur þá sérstöðu, að hann er andvígur 3. gr. frv., þ.e. að afnema skattinn af bílasölu innanlands. Við leggjum til, að á frv. verði gerðar lítils háttar formsbreyt., sem við teljum nauðsynlegar. Þegar við bárum frv. saman við þau lagaákvæði, sem breyta á, þá voru á því smágallar, og enn fremur verður að líta svo á, að eðlilegt sé, að það nýmæli, sem 2. gr. felur í sér, komi fram sem viðbót við þau lög, sem það á að tengjast við, og sem bráðabirgðaákvæði, því að efni gr. er tímabundið og er því í eðli sínu bráðabirgðaákvæði. - Við leggjum til, eins og hér sést á þskj. 763, að framan við meginmál 2. gr. bætist: „Aftan við 20. gr. sömu laga bætist svo hljóðandi bráðabirgðaákvæði.“ Svo kemur gr. á eftir eins og hún er óbreytt hér í frv. - Þá leggjum við til, að lítils háttar breyt. sé gerð á 3. gr., af því að þessi ákvæði, sem í frv. segir, að úr gildi skuli numin, eru í sjálfu sér dauð í l. frá 1948, en hafa verið framlengd í 1. gr. l. nr. 112 1950, og það er það, sem brottnámið á við. Þess vegna leggjum við til, að gr. orðist svo: „Fyrir orðin „skulu gilda“ í 1. gr. l. nr. 112 4950 kemur: skulu, önnur en 31. gr., gilda.“ Breyt. er þá sú, að gildi 31. gr. í framlengingarl. er fellt niður. - Þá er það, að af því að frv. nær til fleiri laga en laga um verðlag, verðlagseftirlit og verðlagsdóm, þá eru orðin „og fleira“ ekkert táknandi um það, til hvers þau grípa, en rétt er, þar sem því verður við komið, að hafa fyrirsögnina þannig, að hún segi til um það, um hvaða lagaatriði er að ræða. Það er miklu þægilegra fyrir þá, sem þurfa að finna l., að geta þannig gengið að þeim eftir fyrirsögnum. Þess vegna leggjum við til, að fyrirsögninni verði breytt þannig, að fyrir orðin „o.fl.“ kemur: og l. nr. 112 1950, um framlenging á gildi III. kafla laga nr. 100 1948, um dýrtíðarráðstafanir vegna atvinnuveganna. Við í meiri hl. væntum þess, að hv. d. geti fallizt á þessar breyt., og jafnvel líka, að hæstv. ríkisstj. geti fallizt á þær, því að þetta eru formsatriði, sem eru til bóta, en engin efnisbreyt. Efnislega ætla ég að láta vera að ræða um frv., því að ég tel, að hæstv. viðskmrh. hafi í gær gert svo rækilega grein fyrir tilgangi frv. og efni, að það sé ekki ástæða til fyrir þá, sem eru í meiri hl. og eru frv. efnislega samþykkir, að bæta neinu við þá grg., sem þar kom fram. En hins vegar þykist ég vera búinn að gera grein fyrir þeim brtt., sem meiri hl. vill gera á frv.



Herra forseti. Það kennir nú margra grasa í þessu frv., því að það er um breyt. á l. um verðlag, verðlagseftirlit og verðlagsdóm í fyrsta lagi; enn fremur er það breyt. á l. nr. 100 1948 um að afnema söluskatt á bifreiðum. Þetta eru breyt. á tvennum óskyldum l., og loks er það lagafyrirmæli, sem undir venjulegum kringumstæðum er flutt sem sjálfstætt frv., um heimild til að taka lán til kaupa á neyzluvörum. - Nefndin hefur klofnað um málið og fyrst og fremst þannig, að meiri hl. vill samþ. frv. efnislega, en ég er algerlega andvígur stefnu frv. Hins vegar hefur n. í raun og veru, eins og hv. frsm. tók fram, þríklofnað, eða fjórklofnað, þó að það séu ekki nema þrjú nál., þar sem einn úr meiri hl. er andvígur einu atriði af þessum þrem atriðum, sem í frv. eru. Hins vegar vill 2. minni hl. skipta því í þrjú frv., eins og eðlilegra hefði verið, þar sem hér er um þrjú atriði að ræða. En meginágreiningurinn á milli mín og hinna hv. nefndarmanna er um sjálft efni frv., þ.e.a.s. 1. og 2. gr. þess. Með þessu frv. er ríkisstj. að biðja um staðfestingu á því, sem hún er raunar búin að gera fyrir löngu. Þetta á að vera staðfesting á ráðstöfunum, sem ríkisstj. hefur gert, meðan Alþ. hefur setið á rökstólum, án þess að spyrja þingið og án þess að skýra frá þeim, fyrr en núna við eldhúsumræðurnar. Þó er hér um að ræða aðgerðir, sem skipta munu meira máli og verða örlagaríkari fyrir efnahag íslenzku þjóðarinnar en nokkurt það mál, sem fjallað hefur verið um á þessu þingi. Mér sýnist, að með þessu háttalagi sé verið að flytja hið formlega æðsta vald þjóðarinnar úr höndum Alþ. til ríkisstj., en hið raunverulega vald er í útlöndum. Ef svona heldur áfram, þá mun innan skamms verða lítið eftir af þingræðinu. Um málið sjálft hefur verið rætt áður allýtarlega. Með 1. gr. er verið að biðja um eins konar staðfestingu á útgerðarmannagjaldeyrinum. Það er ekki gert af virðingu fyrir þinginu, því að hæstv. ráðh. sagði, að sennilega væri þessi lagasetning óþörf, en þó höfðu einhverjir lögfræðingar talið vissara að setja þessi fyrirmæli í lögin. En þessi grein fjallar sem sagt aðeins um formsatriði frá sjónarmiði hæstv. ráðh. En úr því að þingið er spurt, er bezt, að það svari, og ég lít svo á, að svarið geti aðeins verið á einn veg. Alþ. á að fordæma þetta athæfi hæstv. ríkisstj., bæði aðferðina og ekki síður efnið sjálft, því að ég tel það fráleitt. Hér er verið að gera ráðstafanir til hækkunar á vöruverði, og með þeim hætti, að ákveðnir menn fái einokun á verzlun, sem grípur yfir 1/6 hluta af innfluttum vörum til landsins. Þessum mönnum er ætlað að græða á þessari vöruhækkun um 50 millj. kr. á ári, auk annars verzlunargróða, því að það er augljóst, að hér eru opnaðir möguleikar fyrir keðjuverzlun, en það hefur aftur í för með sér, að mikill hluti gróðans fer til annarra en útgerðarmannanna sjálfra. Ég hef heyrt formælendur þessa máls segja, að menn geti bara látið vera að kaupa þessar vörur; menn geti látið vera að kaupa sápu, klósettpappír og aðrar hreinlætisvörur. Þeir, sem eiga bifreið, geta látið vera að kaupa varahluti í hana. Nú, þeir, sem eru að byggja hús, þurfa þá ekki að kaupa baðker eða lása eða hjarir á glugga. Maður talar nú ekki um óþarfa eins og húfur og hatta. Með slíkt hafa menn ekkert að gera. Þetta hefur maður heyrt margendurtekið. Og það skyldi þá ekki bráðlega fara að verða alger óþarfi að ganga í fötum? Með þessu frv., ef að lögum verður; er ríkisstj. að gefa heimild til að afnema verðlagseftirlit með öllu, og það virðist líka vera ætlunin nú. Hvaða afleiðingar slíkt kann að hafa, erum við ekki búnir að sjá fyrir endann á. En það, sem ríður þó baggamuninn frá mínu sjónarmiði í þessu máli, er það, að þessar aðgerðir munu ekki ná þeim tilgangi, sem þeim er ætlað að ná, sem sé að hjálpa hinum raunverulegu framleiðendum fisksins. Nýlega hafa verið gefnar þær upplýsingar, að það væri ekki til neitt fast verð á fiski í landinu. Víðast hvar mun það þó vera 75 aurar, og það eru litlar horfur á því, að sjómenn fái nokkuð af þessum svartamarkaðsgróða, og hætt er við, að útgerðarmenn muni í mörgum tilfellum ekki sjá mikið af honum heldur. Það eru því allar horfur á því, að lítill hluti þessa gróða lendi til framleiðendanna sjálfra, og þar af leiðandi munu þessar aðgerðir ekki bera ávöxt. Verkfalli útgerðarmanna hefur að vísu verið aflétt, en eftir sem áður eru þó dauðamörk á þessari framleiðslu. Þetta var nú um 1. gr. frv. Þá er það 2. gr., sem er að vísu um annað efni, en stendur þó í sambandi við ráðagerðir ríkisstj. í þessu máli, þar sem það var skilyrði fyrir, að útgerðarmenn fengju þennan gjaldeyri til ráðstöfunar, að ríkisstj. gæti útvegað einhvern veginn lán erlendis frá. Mér virðist það dálítið undarlegt hátterni að fara fram á heimild til lántöku erlendis, á sama tíma og ríkisstj. hrósar sér af því, að nú sé gjaldeyrisástandið betra en það hafi verið um langt skeið og það fari batnandi og auk þess muni nú Marshallgjafafé verða stóraukið á næstunni, eða um 100 millj. kr. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekki ætlazt til, að þessi lánsheimild yrði notuð. Til hvers er þá verið að biðja um hana? Mér sýnist, að þetta séu einmitt rök fyrir því, að það eigi ekki að veita hana, þar sem þessi orð sýna ljóslega, að það eru engar ástæður fyrir hendi, sem réttlæta að taka þetta lán. Ég tel ekki rétt að taka erlend lán til kaupa á neyzluvörum, nema þá í ýtrustu neyð, en sem betur fer veit ég ekki til, að nokkuð slíkt sé yfirvofandi. En að fara inn á þessa braut að öðrum kosti, tel ég vera að stefna beint að því að glata efnahagslegu sjálfstæði, því að öllum mun ljóst, að ef lántökurnar miða ekki að því að auka framleiðsluna, þá verður ástandið mun verra en áður, er lánin þrjóta og liður að skuldadögum. Slík eyðslulán hljóta að kalla á ný eyðslulán. Hæstv. ráðh. sagði, að þetta væri ekki eyðslulán, sem hér væri verið að fara fram á heimild til að taka, því að andvirðið í krónum yrði lagt inn í sérstakan reikning í Landsbankanum. Við þetta er að athuga í fyrsta lagi, að það veit enginn, hvers virði þessar krónur verða, þegar á að fara að nota þær til „greiðslu á láninu“, og í öðru lagi verður lánið aldrei greitt með þessum krónum, heldur í erlendum gjaldeyri, nokkur hluti þess meira að segja í dollurum, og þess gjaldeyris verðum við að afla. Nú eru í uppsiglingu miklar verðhækkanir í viðskiptalöndum okkar, og ef við tökum slíkt eyðslulán nú, þá eigum við það á hættu að gera mikil kaup á verðbólgutímum, en greiða skuldina á krepputímum. Því hefur verið haldið fram, að þessi lántaka sé nauðsynleg, til þess að hægt verði að flytja inn nægar vörur og bæta með því verzlunarástandið. Mér sýnist nú, að litlar horfur séu á bættu verzlunarástandi, ef verðlagseftirlit verður nú afnumið að miklu eða öllu leyti, samtímis því að ætlazt er til, að mikill hluti neyzluvaranna verði seldur á svörtum markaði, enda mundi lítill hagnaður að því að fylla alla búðarglugga af vörum rétt meðan verið væri að eyða láninu, því að ástandið mundi versna mjög, þegar það væri uppurið, svo framarlega sem engar ráðstafanir yrðu gerðar til að auka gjaldeyristekjur þjóðarinnar. Það hefur aldrei þótt ráðlegt að láta volgan vökva drjúpa í skó sinn í frosti. Hitt er svo annað mál, að það getur oft verið sjálfsagt að taka erlend lán til kaupa á framleiðslutækjum. Slík lán auka gjaldeyristekjurnar í stað þess að rýra þær. Af þess konar lánum má t.d. nefna lán til áburðarverksmiðju, sementsverksmiðju o.s.frv. Sömuleiðis tel ég rétt að taka láu til kaupa á byggingarefni, ef enginn kostur er að fá það á annan hátt. Að eðlilegum hætti ætti það ekki að vera nauðsynlegt, en staðreyndin er sú, að stjórnin er að stöðva byggingar að mestu leyti og ber við gjaldeyrisskorti. Hér er um allt annað en kaup á neyzluvörum að ræða, þar sem gjaldeyririnn er lagður í varanleg verðmæti, og ef nokkur innflutningur getur lækkað verðbólguna, þá er það innflutningur á vörum til byggingar íbúðarhúsa, enda er ástandið í þessum málum síður en svo gott núna, þar sem nú er verið að afnema húsaleigulögin. Ég læt þetta svo nægja um aðalefni frv. Hvað snertir 3. gr. frv., þá er ég henni samþykkur. Ég held, að það sé ekki mikið gagn að hafa þetta ákvæði lengur í lögum, og ég mun því greiða þeirri gr. atkv. Hins vegar legg ég til á þskj. 762, að 1. gr. falli niður, en 2. gr. breytist þannig, að á eftir orðunum „allt að fjórum milljónum dollara“ komi: til kaupa á framleiðslutækjum, efnivörum til framleiðslutækja og byggingarefni.



Herra forseti. Ég hef ekki getað verið sammála hv. meiri hl. fjhn. í þessu máli, því að ég tel ekki sæmandi að afgreiða frv. í því formi, sem á því er. Meiri hl. n. mun einnig vera á þeirri skoðun, þótt hann vilji láta nægja að sneiða af því stærstu agnúana. Mér er kunnugt um það, að form. n. ræddi í dag við hæstv. ráðh. og óskaði eftir því, að hann féllist á breyt. á frv., sem meiri hl. var sammála um, að æskileg væri. Á þetta vildi ráðh. ekki fallast, heldur vildi hann hafa það eins og það var sent inn í deildina, en á það get ég ekki fallizt. Frv. sjálft er borið fram sem breyt. á lögum nr. 35 27. apríl 1950, en aðeins 1. gr. snertir þó nokkuð efnislega þau lög. Það er því eðlilegt, að 1. gr. sé borin fram í þessu frv. Ég er efnislega samþykkur, að sú gr. verði samþ. Ég tel hæstv. ráðh. fara með rétt mál, er hann óskar eftir því, að í stað orðanna „skal ákveða“ komi: getur ákveðið. - Ég tel rétt að taka allan vafa af um það. Hins vegar tel ég síðustu málsgr. 1. gr. óþarfa. Það er vitanlega sjálfsagt, að fjárhagsráð getur afnumið verðlagsákvarðanir sínar með auglýsingu, ef það getur komið þeim á með auglýsingu. En þessi gr. er skýrari svona, og er þá girt fyrir allan ágreining, sem annars kynni að hafa orðið um hana, og þótt ég telji síðustu málsgr. óþarfa, þá er hún að sjálfsögðu ekki til tjóns, og geri ég því engan ágreining út af henni. Og ég er sammála ráðh. í því efni, að ég álít, að hann hefði ekki þurft að leita þessarar heimildar, sem 1. gr. kveður á um, því að ég álit, að hún hafi verið fyrir í lögum. Hins vegar er það að sjálfsögðu æskilegt, að sá háttur sé hafður á, þegar um vafaatriði í lögum er að ræða, að leitað sé úrskurðar Alþ. með því að fá þau skýrari í sérstökum lögum. En ég mun ekki ræða það frekar. Um 2. gr. er það að segja, að hún er alveg óskyld 1. gr. og á því alls ekki heima í þessu frv. Að vísu mætti kannske tengja hana skammlítið aftan við sem bráðabirgðaákvæði, en það væri þó hreint ekki til fyrirmyndar og Alþ. ekki sæmandi, þar sem málið er alveg óskylt frv. Ég hef því lagt til, að þessi gr. falli niður úr frv., og geri ég það ekki vegna þess, að ég sé henni andstæður efnislega, því að ég tel rétt, að ráðh. fái þessa heimild, sem hún fer fram á. En ég álít, að fjhn. ætti að bera hana fram sem sérstakt mál í öðru frv. Um 3. gr. vildi ég segja það, að ég sé ekki, að hún komi þessum málum nokkurn skapaðan hlut við. Hún kemur fram sem breyt. á lögum nr. 112 15. des. 4950, sem eru framlenging á gildi III. kafla laga nr. 100 1948, um dýrtíðarráðstafanir vegna atvinnuveganna. En eins og hv. frsm. meiri hl. gat um, þá er III. kafli þeirra laga fallinn úr gildi að öðru leyti en þær línur, sem voru framlengdar með lögum nr. 112 frá 1950. Það er því sýnilegt, að þessi formgalli er svo mikill, að það er ekki hægt að láta málið ganga þannig í gegnum þingið. Og ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh., hvers konar spekingar í stjórnarráðinu það eiginlega væru, sem semdu slík frv., og hvað þeir fái fyrir það. Ég spyr að þessu vegna þess, að ríkisstj. hefur haft það til siðs að láta ýmsa menn semja fyrir sig frv. og láta svo ekkert uppi um það, hvað hún borgar þeim fyrir það. Ég held það hefði verið betra að biðja fjhn. að semja þetta frv., því að það hefði verið bæði þinginu og ríkisstj. til sóma, en þessi leið er til vansæmdar. Og þá menn, sem ekki kunna skil á A og D, er ekki hægt að láta vaða hér uppi. Þeim væri sæmst að draga sig í hlé. Ég teldi bezt, að hæstv. ráðh. lýsti því yfir, að hann fylgdi minni till. Og ég er viss um, að hv. form. fjhn. mundi geta fallizt á að boða til fundar til þess að koma þessu máli í rétt form, því að þessari hv. lávarðadeild er ekki til sóma slík meðferð á máli; enda er meiri hl. sammála mér í því atriði, að ekki sé hægt að afgreiða málið í því formi, sem það kom í inn í deildina, en hann vill hins vegar láta nægja að lappa upp á það. Veit ég þó ekki, hvort ráðh. getur gengið inn á þá breyt., því að hann lýsti því yfir í morgun, að hann gæti ekki fallizt á neina breyt. á frv. En það væri gott að heyra það, hvort hann vildi fallast á breyt. meiri hl. Svo að ég víki ögn að hv. 1. landsk., þá tel ég, að 4. gr. komi ekki til að skapa það öngþveiti, sem hann vildi halda fram, að hún mundi gera. Hann gat m.a. um, að menn yrðu líklega að fara að hætta að kaupa föt. Ég vil nú spyrja hv. þm.: Hvernig hefur ástandið í þessum málum verið að undanförnu í landinu? Öll undanfarin ár hefur þessum málum verið hagað þannig í höndum fjárhagsráðs, að það hefur ekki verið fluttur inn annar fatnaður en sá, sem hefur gengið keðjuverzlun, tilbúinn fatnaður, sem fyrst hefur gengið til heildsalanna og síðan til smásalanna, og efnið hefur farið allt til iðnfyrirtækjanna og síðan til smásalanna, svo að allur unninn fatnaður hefur verið margfalt dýrari en hann hefði þurft að vera; svo að keðjuverzlun yrði ekkert nýtt fyrirbæri, því að hún hefur verið stunduð hér undanfarin ár. Konum hefur verið neitað um efni til að sauma sjálfar utan á sina fjölskyldu. Það hefur allt farið til ákveðinna fyrirtækja, sem síðan hafa grætt á því, og ég er viss um, að hækkun á fatnaði má nema miklu, ef hún á að skapa eins slæmt ástand í þessu efni og það hefur verið undanfarin ár. Og ég vil benda hv. 1. landsk. á, að ef hann hefur fylgzt með því, sem hefur gerzt í heiminum, þá hefur reynslan verið sú, að þar sem verzlunarhöftin hafa verið minnst, hefur verðið fallið af sjálfu sér. - Menn hafa ekki haft tilhneigingu til að ganga á móti verðlækkunum. Ég sá í Þjóðviljanum nú á dögunum, að þar stóð með stórum stöfum, að stórfelldar verðlækkanir hafi orðið í Sovétríkjunum. Í greinargerð sovétstjórnarinnar segir, að aukin framleiðsla og lækkaður tilkostnaður á undanförnu ári hafi gert verðlækkunina mögulega. Var það ekki þetta, sem Sjálfstfl. var að reyna að keppa að, að auka framleiðsluna og lækka tilkostnaðinn? Í Rússlandi þykir nauðsynlegt að auka framleiðsluna og lækka þannig tilkostnaðinn, en ekki að ætla að koma á lækkun með sífelldum stöðvunum og launakröfum. Hvers vegna berst þá Sósfl. gegn þessu hér á Íslandi? Þetta þykir ágætt austan járntjaldsins, þótt það sé fordæmt hér á Íslandi. Ég er samþykkur því, að ráðh. fái þessa heimild, og get ekki fallizt á rök hv. 1. landsk. þm., að þetta verði til að koma öllu í öngþveiti í landinu. Hann sagði, að ef lán væri ekki notað til aukinnar fjárfestingar, væri það til ills. Hugsum okkur, að það væri notað til kaupa á olíu, veiðarfærum og öðru slíku. Væri það til að koma öllu í öngþveiti í landinu? - Það var annað, sem hv. 1. landsk. þm. sagði og var játning, að ef hægt væri að flytja inn nægilegt byggingarefni, þá lækkaði verðið. Gildir ekki hið sama um aðrar vörur? Það getur verið betra að lækka verð á öðrum sviðum, þó að það væri ágætt að lækka verð á byggingarefni. Mér finnst, að þm. ætti að snúa við blaðinu. - Í sambandi við 3. gr., þá álít ég ekki sanngjarnt að setja þennan skatt. Hann leiðir af sér óreiðu í viðskiptalífinu. Eru margir, sem eiga bíla, en hafa þá á annars nafni til að komast hjá því að greiða skattinn. Svo er alltaf, þegar lagður er á óeðlilegur skattur. - Ég er samþykkur því, að frv. nái fram að ganga, en legg til, að 2. og 3. gr. verði felldar niður, og er það einungis vegna formsins.



Herra forseti. Hv. þm. Barð. lét sér títt um formgalla á frv. og taldi ekki sæmandi að bjóða Alþingi þannig frv. Ég skal fúslega viðurkenna, að ég tel ekki sem bezt formið á þessu frv., eins og það kemur fram, en hitt er engin nýlunda á Alþingi, að svipuð frv. komi fram. Þetta er ekki í fyrsta skipti, að tvær ólíkar lagagreinar koma saman. Slíkt hefur viðgengizt, þegar það hefur þurft að koma tveimur ólíkum lögum í gegn á skömmum tíma, að þær hafa verið bornar fram í einu frv. til þess að spara tímann. Það er aðalástæðan fyrir þessu formi, að gert er ráð fyrir, að þingi verði slitið innan fárra daga. Það er ekki rétt haft eftir mér, að ég vildi engu láta breyta í frv. Hitt sagði ég, að ég vildi ekki láta rífa frv. í þrjá hluta. Það er óþarfi fyrir hv. þm. Barð. að gera sig digran og segja, að menn hafi ekki hugmynd um, hvernig bera eigi fram frv. Hann er svo þingvanur maður, að hann ætti að vita, hvað hér hefur gerzt. Hann minntist á 3. gr. frv. og sagði, að vegna formgalla yrði að breyta henni, svo að hún yrði boðleg Alþingi. Má deila um, hvort breyta eigi framlengingunni eða segja, að þessi lagagrein, sem er í gildi, verði numin úr gildi. Ég fyrir mitt leyti er ekki á móti þeim breytingum, sem meiri hl. n. hefur fram borið. Ég tel 2. gr. heppilega sem bráðabirgðaákvæði, þó að ég telji það ekki nauðsynlegt. Álít ég, að það megi gera þetta á báða vegu. Vænti ég þess, að deildin geti fallizt á að samþykkja frv. með þeim brtt., sem fram hafa komið frá meiri hl. n.



Herra forseti. Það er varla hægt að segja um fjhn. þessarar hv. deildar, að hún sé ein hjörð. Hvort hægt er að segja, að einn sé hirðirinn, læt ég liggja milli mála, en tvístraðri hjörð hef ég varla séð. Svo á að heita, að hér séu einar samlokur af n., en hitt er allt á tjá og tundri. Skal ég ekki fara langt út í þau atriði. Ég hef nokkra sérstöðu í n. hvað viðkemur 3. gr. frv. Gat ég ekki fellt mig við till. hinnar ágætu stjórnar, sem ég hef reyndar reynt að fylgja eftir mætti, en það má offylla hvert ker. Mér finnst varhugavert að afnema skatta, sem hafa reynzt vel og hafa gefið ríkissjóði drjúgan skilding. Ég veit ekki, hvort ríkisstj. finnst ríkissjóður of fleytifullur, og skal láta ósagt um það.  Nú stend ég með hv. þm. Barð. og fylgi fast að brtt. hans verði samþ.



Herra forseti. Það er ekki ein báran stök hjá ríkisstj., þegar hún leggur í það að ætla að bjarga þjóðinni. Nál. á þskj. 763 er að ýmsu leyti merkilegt plagg, ekki samstæða, heldur samsuða í hæsta máta. Má segja, að n. leysist þar upp í sína frumparta, því að svo eru nm. skiptir. Einn nm. leggur til, að frv. verði fellt, annar leggur til, að 2. og 3. gr. falli burt, sá þriðji leggur til, að 3. gr. falli burt. Grunar mig, að hinir tveir séu ekki alveg sammála, þótt ekki væri um annað en að formið á frv. er stórkostlega gallað. Jafnvel ráðh. sjálfur kemst að þeirri niðurstöðu, að formið sé ekki sem bezt og ekki til fyrirmyndar. Þetta allt minnir mig á stöku, sem ég lærði einu sinni og hljóðar svo: „Skrattinn fór að skapa mann. Skinnlaus köttur varð úr því. Helgi Pétur hjálpa vann, húðina færði dýrið í.“ Helgi Pétur er líklega hv. 11. landsk. þm., sem streittist við að koma húðinni á kroppinn, og fór hún ekki vel. - Mig furðar stórkostlega á þessari gerð ríkisstj., og tala ég í fyllstu alvöru. Þing kom ekki saman eftir jól í því skyni að unga út svipuðu frv. og hér er til umr., heldur til að finna lausn á örðugleikum bátaútvegsins. Tvo og hálfan mánuð hefur það tekið ríkisstj. að klekja þessu út, og þegar það kemur, er sköpulagið á skepnunni eins og hér sést. Þetta er ekki af því, að hlutaðeigandi menn séu slíkir ambögusmiðir, heldur er verkefnið illt, því að það er reynt að láta það lita svo út sem verið sé að gera annað en í raun og veru er verið að gera. Það, sem verið er að gera, er að leggja nýja skatta á þjóðina, sem munu nema 50–60 millj., og verða miklu meiri skattar vegna milliliðagróðans. Þessu er reynt að leyna, og er ekki um það einn stafur í frv., og er því von, að smíðin gangi ambögulega. Þótt fjhn. hafi reynt að hjálpa ríkisstj. til að koma þessu saman, tel ég, að mikið skorti á, að svo hafi verið bættur búningur frv., að viðhlítanlegt sé frá almennu og þinglegu sjónarmiði. Ríkisstj. hefur enga heimild í lögum til að leggja þessa skatta á þjóðina, sem í frv. felast. Er það víst, að það eru ein lög, sem nauðsyn er að gera breytingu á, ef bókstafur laganna á að mæla svo fyrir. Það eru lögin um fjárhagsráð. Í 2. gr. 2. tölulið þessara laga segir, að fjárhagsráð eigi að miða störf sín við eftirfarandi: „Að öllum vinnandi mönnum og þó sérstaklega þeim, sem stunda framleiðsluvinnu til sjávar og sveita, séu tryggðar réttlátar tekjur fyrir vinnu sína, en komið í veg fyrir óeðlileg sérréttindi og spákaupmennsku.“ Ég sé ekki, að þessi grein geti staðizt, ef framkvæmd laganna er eins og ráðh. gaf yfirlýsingu um. Sjómenn eru ráðnir upp á hlut og fá það verð, sem fæst fyrir fiskinn, að frádregnum kostnaði við söluna. Það er fullvíst, að ef þetta frv. nær fram að ganga, fá þeir ekki rétt verð fyrir fiskinn. Í 3. lið sömu greinar segir: „Að neytendur eigi kost á að kaupa neyzluvörur sínar og framleiðendur rekstrarvörur sínar á hagkvæmasta hátt og vörukaup til landsins og vörudreifing innanlands gerð eins ódýr og hagkvæm og frekast er unnt.“ Öll störf fjárhagsráðs eiga að miðast við þetta, svo framarlega sem skattur er ekki lögboðinn. Er fjárhagsráði skylt að sjá um, að varan sé með því verði, sem hægt er að fá það ódýrast, miðað við lögskráð gengi peninganna. Ég held því fram, að það sé óheimilt að hafa þá skipan á innflutningi, sem frv. greinir, án þess að fá frekari heimild frá Alþingi. Vil ég beina því til hæstv. ráðh. og fjhn., að þau taki til gaumgæfilegrar athugunar fyrir 3. umr., hvort ekki muni hægt að ráða á þessu bót. Ofan á vörudreifinguna á að bæta á B-listavörur 50–60%. Það þarf ekki að hafa mörg orð um jafnaugljósan hlut og þann, að af þessari síðustu ráðstöfun ríkisstj. hlýtur að leiða stórkostlega nýja verðhækkun, ekki einasta á þeim vörum, sem teknar verða á þennan nýja B-lista, heldur líka á ýmsum öðrum vörum, vegna þess að verðlag á vörum á listanum og verðlag á ýmsum skyldum vörum hlýtur að leita nokkuð jafnvægis hvort við annað, og sjálfsagt verður erfitt fyrir kaupendur að flokka vörurnar og vita, hvað eru A-, B- eða C-lista vörur, þó að hæstv. ríkisstj. komi þessum listum út. Annað er líka augljóst í þessu máli, nefnilega það, að eigi útgerðarmenn þess ekki kost að fá lán til að kaupa vörurnar sjálfir og flytja til landsins, sem vitað er, að ekki nema fáir geta, þá verða þeir að selja leyfin öðrum innflytjendum og verða þá að taka þeim kjörum, sem bezt bjóðast, og því færri sem hafa möguleika á að flytja inn sjálfir, því meir eru þeir ofurseldir heildsölum og öðrum, sem vilja kaupa af þeim gjaldeyrísskírteinin. Það má því fullyrða, að áhættan, sem fylgir þessu, lendi á milliliðunum, en þá um leið áhættuþóknunin, sem verður mikil með þeirri ótakmörkuðu álagningu, sem gert er ráð fyrir. Setjum nú svo, að smákaupmenn geti keypt þessi leyfi, þá þurfa þeir til þess að fá fjármagn að láni hjá bönkunum. Meining hæstv. ríkisstj. er að safna nú birgðum hjá verzlununum. Gott er nú það. En til þess að safna birgðum þurfa þeir, sem verzlanirnar reka, að fá fé til að geta keypt þær birgðir. Smákaupmaður hefur sagt mér, að til að birgja sig sæmilega upp af vörum, þyrfti hann að auka sitt veltufé um 200–300 þús. kr. Hann segist ekki geta fengið fé að láni til þess hjá bönkunum. Hver verður afleiðingin? Hvar verður birgðasöfnunin? Hún verður sú, að fésterkustu fyrirtækin, heildsölufyrirtækin, safna heildsölubirgðum og selja þær svo með lagerverði út til smákaupmannanna, þ.e., stórsalarnir koma sér upp heildsölum og safna birgðum og selja svo út af þeim lager með hærra verði en smákaupmenn. Það hnígur því allt að einu, því, að fjölgun milliliða og hækkun milliliðagróða hækkar vörurnar í verði og reytir meir og meir af þeim, sem vörurnar kaupa og ekki geta verið án þess að fá þær. Þegar 3. kafli fjárhagsráðslaganna var felldur úr gildi og lögin um verðlag, verðlagseftirlit og verðlagsdóm sett, þá var því lýst yfir af hæstv. ríkisstj., að með þeim lögum væri verðlagseftirlit lagt í hendur neytenda sjálfra og nú skyldi verðlagseftirlit, sem fram að þessu hafði verið talið heldur slakt, verða röggsamlegt; nú væri það í höndum neytenda sjálfra, og nú þyrfti ekki að óttast of hátt verð á vörunum. Þetta átti að tryggja með því, að sérstaka nefnd, sem um ræðir í 7. gr. þessara laga, svo kallaða verðlagsnefnd, átti að skipa, og hún átti síðan að útnefna verðlagsstjóra, sem síðan hefði framkvæmdir með höndum á verðlagseftirlitinu. Þessa nefnd skyldi skipa þannig: Alþýðusamband Íslands átti 1 fulltrúa, B.S.R.B. 1 fulltrúa, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands 1 fulltrúa, Kvenfélagasamband Íslands 1 fulltrúa, Landssamband iðnaðarmanna 1 fulltrúa, L.Í.Ú. 1 fulltrúa og Stéttarsamband bænda 1 fulltrúa. Þetta áttu að vera fulltrúar neytenda. Nú átti verðlagseftirlit að vera komið í hendur neytenda sjálfra. Þess má geta, að síðan þessi lög voru sett, hafa ýmsir flokkar vörutegunda verið teknir undan verðlagseftirliti, þó að ekkert spor hafi verið stigið, sem líkist þessu. Það er svo að sjá, að það atriði, sem hér liggur fyrir, þ.e. að fella niður verðlagseftirlit á B-listavörunum, hafi alls ekki verið borið undir þessa trúnaðarmenn neytenda, og ég veit, að það hefur ekki verið gert. Það hefur verið gengið fullkomlega fram hjá þessari nýju stofnun, sem átti að gæta réttar neytenda. Það verður ekki séð, að hæstv. ríkisstj. hafi nokkurn tíma á þessum 2 mánuðum talað við hana, og ég veit, að hún hefur ekki gert það, - ég hef upplýsingar um það frá nefndinni sjálfri. Það er ekki nóg með það, því að samkv. þessu frv. getur hæstv. ríkisstj. hvort sem er fellt niður allt verðlagseftirlit á öllum vörum í landinu, sleppt því öllu lausu. Það liggja fyrir ummæli eins hæstv. ráðh. í eldhúsdagsumræðunum og oftar, sem sýna og sanna, að þetta er ætlun hæstv. ríkisstj., að samkeppnin ráði verðlaginu, að samkeppnin sé bezta verðlagseftirlitið. Fjárhagsráð getur með einfaldri auglýsingu ákveðið að fella niður verðlagseftirlit hvar sem er, og það verður ekki séð, að það þurfi að ræða neitt um það við hæstv. ríkisstj., væntanlega lætur ríkisstj. fjárhagsráð vita sínar óskir í þessu efni, og ég vil ekki bera brigður á, að það sé gert. - Nú hefur verið skipaður verðlagsstjóri, og hann hefur sýnt fullan vilja og viðleitni til að hafa áhrif með starfi sínu. En til að bæta örlítið úr þessum ágöllum frv. vil ég leyfa mér að bera fram brtt. við frv., sem lýtur að þessu og er við 1. gr., þannig: „Aftan við greinina bætist: en jafnan skal þó fjárhagsráð leita álits og umsagnar verðgæzlunefndar, sbr. 2. gr., áður en verðlagsákvæði eru felld úr gildi.“ Ég fæ ekki betur séð en þetta sé það allra minnsta, sem ætlast má til af ríkisstj., að álits nefndarinnar væri leitað áður en verðlagsákvæði eru felld úr gildi. Það eru 7 menn, sem nefndina skipa og ríkisstj. hélt fram að væru umboðsmenn neytenda í landinu, settir til að gæta hagsmuna þeirra, og það má ekki minna vera en þeim sé gefinn kostur á að láta í ljós sitt álit áður en svo langt er gengið að fella niður verðlagsákvæði að miklu eða öllu leyti. Ég vil taka það fram, að jafnvel þótt brtt. mín verði samþ., þá er stefna frv. í heild sinni slík, að ég get ekki greitt því atkvæði. Ég mun því greiða atkv. gegn frv., þó að þessi till. mín nái samþykki deildarinnar, en tel þó, að með henni sé örlítil viðleitni sýnd í þá átt að taka tillit til stofnunar, sem hæstv. ríkisstj. hefur sjálf sett. Að því er snertir 2. gr. frv., teldi ég, að þar þyrfti að gera breytingu í þá átt, er fram kom í nál. meiri hl., og einnig enn frekari breytingar. Ég skal svo láta máli mínu lokið, en ég tel frv. þannig, að bezt sé fyrir deildina að fella það, ekki einasta vegna þeirra galla, sem á formi þess eru, heldur fyrst og fremst vegna þeirra ákvæða, sem í því eru og tvímælalaust verða til að þyngja hag almennings stórkostlega.

Forseti (BSt): Mér hefur borizt svo hljóðandi brtt. við frv.: [Sjá þskj. 780].



Herra forseti. Allshn. ber fram á þskj. 761 nokkrar brtt. við frv. þetta. Fjórar þeirra eru einungis leiðréttingar, - að fella niður orðið „og“ í 2. og 5. gr., þar sem stendur „og 1 eða“, en láta aðeins standa „eða“. Þetta þótti réttara; enn fremur eru till. til leiðréttingar, sem stafar af því, að 5. gr. er felld niður; 3. og 4. brtt. eru svo um breytingu á röð greinanna. - 5. brtt. er um það, að 2. liður í 8. gr. falli niður. Ég hef aflað mér upplýsinga um það atriði, og það er þannig, að þessi liður felur ekki í sér þá hættu, sem hv. þm. Barð. taldi að mundi vera. Vegna laganna um náttúrurannsóknir eru gerðar sérstakar ráðstafanir fyrir þá menn, sem vilja stunda hér vísindastörf. Til þess þarf önnur og strangari leyfi en þetta frv. gerir ráð fyrir. Þessi liður hefur því í þessu atriði ekkert gildi. Þess vegna leggur n. til, að þessi liður falli niður. Mér finnst einmitt, að þetta atriði, sem hér hefur verið gert að umtalsefni, sýni, að þetta mál hefði þurft betri undirbúning, og það má vera, að það sé um fleira, sem n. hafi yfirsézt. En ég vona þó, að það sé ekki fleira, sem þurft hafi athugunar við. - Læt ég svo þessi orð nægja.



Herra forseti. Það er ekki rétt að lengja þessar umr. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það, sem ég hef sagt. En ég vil þó segja það, að það er alveg rétt hjá hv. þm. Barð., að það gengur of seint með húsbyggingar á prestssetrum. Það er ágætt, að hv. þm. Barð., sem er form. fjvn., minnist á þetta, og ég mun þá mega vænta þess sem kirkjumrh., að hann styðji mig í þessu máli.  Þessi prestaköll, sem ég vil leggja niður, eru flest þannig, að það er ekkí hægt að vera þar. Og ég er viss um, að það er betra fyrir sveitir landsins að hafa presta þar í samræmi við það, sem þörf er á, en gera sæmilega við prestana og sjá um, að byggt verði yfir þá og að þeir hafi peningshús á jörðunum og sjá um, að þeir geti búið sæmilegum búskap. Það er enginn ávinningur fyrir landið að hafa of marga presta, því að ef það er, þá verður afleiðingin sú, að illa er gert við þá suma, svo að þeir verða ekki sú stoð og stytta, ef illa er að þeim búið, sem þeir annars gætu verið, ef þannig væri að þeim búið, að prestsstarf verði eftirsótt starf fyrir dugandi menn. En við getum, því miður, ekki sagt nú, að eins og búið er að prestunum, þá séu prestarnir yfirleitt sérstakir leiðtogar á þeim stöðum, þar sem þeir eru í sveitum landsins, þó að þeir séu það nokkrir. Þess vegna er vitanlega nauðsynlegt, og það sá n., sem undirbjó málið, að um leið og prestum er fækkað í sveitum og tölu þeirra stillt í nokkurt hóf, þá er meiri von til þess að geta búið sæmilega að þeim prestum, sem eftir eru, og fá þangað góða og dugandi menn. En að láta fjölda prestssetra vera í fullkominni óreiðu, eins og nú er, getur ekki gengið áfram, og þess vegna álít ég það skref í rétta átt að byggja á þessari niðurstöðu. En það þurfti enginn að láta sér detta í hug, að þetta mál gæti gengið fram í fyrsta sinn, sem það er tekið fyrir, til þess er þetta allt of viðkvæmt mál, til þess þurfti vitanlega viðunandi áfanga. Viðkomandi Rafnseyri þá vil ég benda á það, að í 3. gr. stendur, að l. gangi ekki í gildi fyrr en 1. jan. 1952, og þar er gert ráð fyrir því, að endurskoðun á þessari löggjöf verði hafin bráðlega og þá er það að sjálfsögðu á valdi Prestafélags Íslands og biskups, sem telur sig hafa mikinn áhuga fyrir endurskoðun, hvað snemma er lokið þeirri endurskoðun, en væntanlega verður henni lokíð fyrir næsta þing, þannig að málið geti þá legið fyrir. A.m.k. verður nægur tími til þess að taka það mál til endurskoðunar fyrir 1. jan. 1952. Ég skal svo ekki, þó margt mætti um þetta mál segja, tefja tímann með því að lengja mál mitt.