Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti tilkynna að áformað er að fram fari tvær umræður utan dagskrár á fundinum samkvæmt fyrri mgr. 50. gr. þingskapa, hálftíma umræður. Sú fyrri er að beiðni hv. 11. þm. Reykv., Finns Ingólfssonar, um tilflutning á rekstri dagheimila sjúkrahúsanna til sveitarfélaganna, en sú síðari að beiðni hv. 4. þm. Suðurl., Margrétar Frímannsdóttur, um niðurskurð fjárframlaga til Gunnarsholts og annarra meðferðarstofnana vegna áfengis- og vímuefnaneyslu. Umræðurnar fara fram að lokinni afgreiðslu dagskrármála og væntir forseti þess að umræður geti hafist fljótlega.

Forseta hefur borist ósk frá formönnum þingflokka um að kosningu til fastanefnda, sem er 1. dagskrármál, verði frestað til morguns. Ef enginn hreyfir andmælum, skoðast samþykkt að fresta kosningu á fastanefndum til morguns.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um staðfestingu samkomulags um breytingar á samstarfssamningi Norðurlanda. Með tillögunni sem hér um ræðir fer ríkisstjórnin þess á leit að Alþingi heimili staðfestingu breytinga á samstarfssamningi Norðurlanda. Breytingar þessar eru í framhaldi af könnun á vegum forsætisráðherra Norðurlanda á nýjum forsendum norræns samstarfs sem leiða af þátttöku Norðurlandanna í viðskipta- og efnahagssamstarfi Evrópu. Frá þessari könnun er skýrt í skýrslu forsrh. um endurmat á norrænni samvinnu sem kynnt var á Alþingi 29. okt. 1992. Breytingar þær sem hér um ræðir voru samþykktar að loknum viðræðum milli Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinnar, en breytingarnar varða 1., 33., 40., 47., 48., 61., 63. og 64. greinar samstarfssamnings Norðurlanda. Hinar breyttu breinar eru birtar sem fskj. með þáltill. Af einstökum breytingum má nefna breytingu á 40. gr. þar sem minnst er sérstaklega á fundi forsætisráðherra og utanríkisráðherra sem samstarfsvettvang. Í 64. gr. er að finna ný ákvæði um möguleika Norðurlandaráðs til þess að leggja til breytta forgangsröðun fjármuna norrænu ráðherranefndarinnar. Með breytingu sem felst í 5. mgr. ber ráðherranefndinni að fara að tillögum Norðurlandaráðs þegar um er að ræða fjárveitingar innan gefinna fjárhagsmarka sé ekki hægt að tilgreina sérstakar aðrar ástæður. Að öðru leyti vísast til athugasemda við þáltill. Ég leyfi mér að leggja til, virðulegi forseti, að tillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umr. og utanrmn.

Virðulegur forseti. Hér er verið að leggja til við þingið að staðfesta samkomulag um breytingu á samstarfssamningi Norðurlanda, sem fjallað var um á síðasta þingi Norðurlandaráðs og tekin þar afstaða til málsins. Ég styð samþykkt þessa samnings eða þessara breytinga á samstarfssamningi Norðurlanda, eins og ég held að hafi orðið niðurstaðan hjá okkur öllum í Íslandsdeild Norðurlandaráðs á þinginu, en ég tel rétt að það komi hér fram af minni hálfu ábendingar sem varða sérstaklega 64. gr., en talsvert var tekist á um hana innan Norðurlandaráðs við ráðherranefndina, þ.e. um fjárveitingavald Norðurlandaráðs. Í þessari 64. gr. segir: ,,Ráðherranefnd Norðurlanda ber að leggja fyrir Norðurlandaráð til umsagnar tillögu sína að fjárhagsáætlun. Norðurlandaráð getur lagt til breytta forgangsröðun verkefna innan þeirra fjárhagsmarka sem ráðherranefndin hefur sett. Sé ekki hægt að tilgreina sérstakar ástæður ber ráðherranefndinni að fara að tillögum ráðsins þegar um er að ræða fjárveitingar innan gefinna fjárhagsmarka.`` Þetta var það sem tekist var á um. Norðurlandaráð, þingmannavettvangurinn, óskaði eftir því að hafa fjárveitingavaldið innan ramma sem ráðherranefndin eða norræna ráðherraráðið setur. En á þetta var ekki fallist og í áliti laganefndar þingsins sem fjallaði um þetta, og alveg fram á fundardaga Norðurlandaráðs síðast, kom það fram af hálfu laganefndarinnar sameinaðrar að hún vildi túlka þessar sérstöku ástæður mjög þröngt og Hans Engel, formaður þingflokks danskra hægri manna, flutti álit laganefndarinnar. Og, með leyfi forseta, ef mér leyfist að lesa það hér örstutt á danskri tungu, af því að ég hef það ekki fyrirliggjandi í íslenskri þýðingu það sem hann segir um þessar sérstöku ástæður. Ég skil það svo að forseti hafi ekki við það að athuga að ég lesi hér á dönsku nokkrar línur úr áliti laganefndar Norðurlandaráðs.

Forseti heimilar það.

Takk. Hans Engel sagði í sínu áliti þegar hann flutti álit laganefndarinnar: ,,Jeg vil gerne bede om, at man er meget opmærksom på udvalgets definition af udtrykket synnerliga skäl`` --- sem er tekið úr sænskum pappírum, ,,synnerliga skäl``, sérstakar ástæður --- ,,i artiklens sidste stykke. Vi mener, at der skal helt ekstraordinäre omstændigheder til, for at ministerrådet skal kunne fravige rådets prioriteringer indenfor budgetrammen. Skulle sådanne helt specielle situationer opstå, må ministerrådet også være klar til skriftligt at begrunde sine beslutninger for rådet og eventuelt deltage i en efterfølgende forhandling om spørgsmålet. Udvalget mener endvidere, at det kunne være hensigtsmæssigt, om denne begrundelsespligt blev skrevet direkte ind i Helsingforsaftalen ved førstkommende revision af aftalen, og jeg vil gerne opfordre ministerrådet til at gøre det ved først givne lejlighed.`` Ég tel rétt að þetta komi hér fram og jafnframt sú ósk talsmanns laganefndarinnar að þessi breyting, um að þessar sérstöku ástæður komi fram skriflega af hálfu ráðherranefndarinnar, verði tekin við fyrstu hentugleika upp í Helsingfors-sáttmálann. Ég hélt satt að segja að það hefði verið til athugunar að taka það upp hér við þessar breytingar sem nú eru því að í rauninni er það fyrsta tækifæri eftir að á þetta var fallist, en hæstv. ráðherra getur kannski gefið okkar skýringar á því. Hitt atriðið að lokum, virðulegur forseti, sem ég vildi benda á, varðar greinargerð við 1. og 33. gr. þar sem segir: ,,Mikilvæg niðurstaða í úttekt á vegum forsætisráðherranna var samstaða um að þróa samstarf ríkisstjórna Norðurlanda á sviði utanríkis- og varnarmála og hlutast til um nána norræna samvinnu um þau mál sem á dagskrá eru á vettvangi Evrópska efnahagssvæðisins, Evrópubandalagsins og á öðrum alþjóðlegum samstarfsvettvangi.`` Ég vil vekja athygli á því að í 33. gr. er hvergi vikið að þessum stofnunum eða bandalögum, hvorki Evrópska efnahagssvæðinu né heldur Evrópubandalaginu, heldur segir þar einfaldlega, raunar í 2. mgr. 1. gr.: ,,Samningsaðilar skulu ráðgast hver við annan um sameiginleg hagsmunamál sem eru til umfjöllunar í evrópskum og öðrum alþjóðlegum stofnunum og á evrópskum og öðrum alþjóðlegum ráðstefnum.`` Þarna finnst mér verið í greinargerð að þrengja þetta með því að víkja sérstaklega að þessum fyrirbærum Evrópska efnahagssvæðinu og Evrópubandalaginu, hið fyrra raunar þannig að það er engan veginn orðin staðreynd þetta Evrópska efnahagssvæði og eru ýmsir sem bera það fyrirbæri fyrir brjósti áhyggjufullir um það hvort það yfirleitt kemst í höfn á þessu ári eða yfirleitt. Ég vildi vekja athygli á þessu. Ég tel að evrópskur vettvangur sé víðari heldur en þarna er dreginn fram, m.a. RÖSE þar sem Evrópuþjóðir eiga hlutdeild að, flestar eða allar.

Virðulegur forseti. Ég vil fagna því að þessi tillaga er fram komin og það er a.m.k. kunnugt þeim sem starfa fyrir hönd Alþingis á vegum Norðurlandaráðs. Ég vil hins vegar gagnrýna að hún skyldi ekki hafa komið fram á sl. vori sem ég vænti að hafi verið mistök af hálfu ríkisstjórnarinnar, en legg á það áherslu að þetta mál hljóti skjóta afgreiðslu hér á Alþingi. Hér er um að ræða ákveðna niðurstöðu sem varð út úr þeirri vinnu sem fór fram í sambandi við endurskoðun á Helsingfors-sáttmálanum og það sem skiptir þar afar miklu máli er að forsætisráðherrar Norðurlandanna munu framvegis hafa á hendi meiri ábyrgð á norrænu samstarfi og það land sem gegnir formennsku hverju sinni mun að sjálfsögðu bera meiri ábyrgð en hingað til hefur verið. Það mun koma í Íslands hlut á næsta ári að hafa forustu í norrænu ráðherranefndinni og því legg ég á það áherslu að það verði upplýst eftir því sem kostur er, ekki endilega við þessa umræðu heldur síðar, með hvaða hætti íslenska ríkisstjórnin hyggst veita þessa forustu og styrkja stöðuna hér innan lands til þess að geta gegnt því hlutverki. Ég sé að vísu að í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir nokkurri aukningu á fjármagni til þessara hluta, en auk þess held ég að það sé einsýnt að það verður að gera ráðstafanir í mörgum ráðuneytum til að samhæfa þar kraftana og þetta mun að sjálfsögðu leggja auknar skyldur á íslensku ríkisstjórnina og þá ráðherra sem þar sitja og þá sérstaklega forsrh. Þetta vildi ég ítreka hér og vænti þess að það verði tök á því að upplýsa það betur á síðari stigum. Ég er ekki að fara þess á leit við hæstv. utanrrh. að hann geri það hér, en vildi aðeins benda á þetta. Auk þess get ég tekið undir það að í þessu felst að sjálfsögðu sú mikilvæga breyting að vald ráðsins að því er varðar fjárveitingar verður meira. Það á hins vegar eftir að koma í ljós hvernig samstarf ráðsins og ráðherranefndarinnar mun takast. Það er ekki eingöngu í höndum okkar Íslendinga heldur allra ríkisstjórna Norðurlandanna og allra þingmanna sem starfa í Norðurlandaráði. Ég vil aðeins ítreka þá ósk að þetta mál fái skjóta afgreiðslu.

Virðulegi forseti. Þær umræður sem hér hafa spunnist lúta einkum að 64. gr. og þá því hvernig beri að túlka það ákvæði eða þær breytingar og þá sérstaklega orðalagið um að ráðherranefndinni beri að fara að tillögum Norðurlandaráðs þegar um er að ræða fjárveitingar innan venjulegra gefinna fjárhagsmarka sé ekki hægt að tilgreina sérstakar ástæður. Og það er rétt að það komi hér fram að svokölluð laganefnd hefur lagt á það áherslu að þetta sé skilgreint. Laganefnd ráðsins óskar nefnilega eftir því að fá nákvæmar skýringar á þeim ástæðum sem ráðherranefndin kynni að bera fyrir sig ef ekki yrði gengið fullkomlega að tillögum ráðsins um skiptingu fjárveitinga og orðar það svo, svo ég fari nú ekki að bjóða þingheimi upp á dönskuframburð minn, þó danska hafi verið ágætlega kennd í Gagnfræðaskólanum á Ísafirði. Lagaráðið segir að það vilji leggja áherslu á að menn muni fylgjast nákvæmlega með framkvæmd ráðherraráðsins á þessum nýju fjárlagareglum. Laganefndin eða lagaráðið vill sérstaklega leggja á það áherslu að menn skilgreini orðalagið ,,sérstakar ástæður`` sem aldeilis óvenjulegar kringumstæður í þeim tilvikum þegar ráðherraráðið fylgir ekki þessum venjulegu fjárlagareglum þá ber ráðherraráðinu í sérstakri tilkynningu að rökstyðja vandlega ástæður sínar.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hér hljóðs utan dagskrár vegna þeirrar tilskipunar hæstv. heilbr.- og trmrh. að þau sjúkrahús sem á undanförnum árum hafa rekið leikskóla og dagvistarheimili í tengslum við sína starfsemi skuli frá og með næstu áramótum hætta slíku. Það deilir enginn um að það er lagaleg skylda og lagalegt hlutverk sveitarfélaganna að sjá um slíkan rekstur. Hins vegar, þó eitthvað standi í lögum, þá verða menn að geta áttað sig á því hverjar ástæðurnar eru. Ástæðurnar fyrir því að þessar sjúkrastofnanir hafa farið út í að reka eigin dagvistarstofnanir eru þrjár. Í fyrsta lagi hefur verið skortur á dagvistarplássum í þeim sveitarfélögum þar sem viðkomandi sjúkrastofnanir eru. Í öðru lagi er nauðsynlegt fyrir þessar sjúkrastofnanir að geta boðið því sérhæfða starfsfólki, sem þarf að fá til starfa á viðkomandi stofnunum, dagvistarpláss fyrir börn sín. Í þriðja lagi veita þessar stofnanir, þ.e. leikskólarnir og skóladagheimilin, sérhæfðari þjónustu heldur en veitt er á sveitarfélagastofnununum með þeim hætti að opnunartími er lengri, það er opið um helgar og það er ekki lokað yfir sumartímann eins og gert er á flestum dagvistarstofnunum sveitarfélaganna. Það er ósanngjarnt af hálfu hæstv. heilbr.- og trmrh. þegar hann heldur því fram að með þessu fyrirkomulagi sé verið að mismuna fólki eftir búsetu. Það er ósanngjarnt að halda því fram af hæstv. heilbr.- og trmrh. að með þessu fyrirkomulagi sé verið að búa til í þjóðfélaginu ákveðinn forréttindahóp, hóp sem eigi að njóta forréttinda fram yfir hinn almenna þegn í viðkomandi sveitarfélagi. Við þessar aðstæður er auðvitað mikilvægt fyrir hæstv. heilbr.- og trmrh. að átta sig á því að það þarf starfsfólk til að reka sjúkrastofnanir. Og þetta ætti hæstv. heilbr.- og trmrh. að vera manna best ljóst og ekki síst í ljósi þess að um næstu áramót á að fara að selja aðgang með heilsukorti inn á þessar stofnanir. Það hlýtur því að vera krafa þess fólks sem þarf að greiða þennan aðgöngumiða að þar sé fólk til starfa sem á að veita þá þjónustu sem fyrirheit eru gefin um. Það er mikilvægt fyrir hæstv. heilbr.- og trmrh. áður en slíkar tilskipanir eru gefnar út að kynna sér þær aðstæður sem uppi eru í þeim sveitarfélögum sem í hlut eiga. Ef við tökum Reykjavík sem dæmi, sem stærsta sveitarfélagið, þá er ástandið þannig hér eftir langvarandi stjórnarsetu Sjálfstfl. í borgarstjórn Reykjavíkur --- og auðvitað ber Sjálfstfl. ábyrgð á þessari tilskipun hæstv. heilbr.- og trmrh., hún er í tengslum við fjárlagafrv., og fjárlagafrv. er lagt fram af öllu stjórnarliðinu nema að manni skilst af hæstv. félamrh., sem ekki stendur að ákvörðuninni --- þá er biðlisti um síðustu áramót hér í Reykjavík. Það eru 900 börn sem bíða eftir því að komast inn á dagvistarheimili í Reykjavík um síðustu áramót. Biðtíminn er mismunandi eftir hverfum. Börn þurfa að bíða eftir því í 15 mánuði að komast inn á dagvistarstofnanir hér í Reykjavík. Á barnaheimilum sjúkrastofnana í Reykjavík eru núna í kringum 450 börn. Með því að loka þeim um áramótin þá munu þessi 450 börn bætast á þann biðlista sem nú er fyrir, bætast við þau 900 sem fyrir eru. Þá sjá menn að biðtíminn mun einnig lengjast. Af þessum 450 börnum eru 50% eða um 200 börn hjúkrunarfræðinga. Staðreyndin er sú að það hefur skort hjúkrunarfræðinga til starfa á sjúkrastofnunum. Og ef 200 hjúkrunarfræðingar ganga út af þessum sjúkrastofnunum um næstu áramót vegna þess að barnaheimilunum verður lokað þá skapar það auðvitað neyðarástand á þessum stofnunum, það lamar þær. Og í mörgum tilfellum þar sem þjónustan er sérhæfðust, eins og t.d. á hjartaskurðdeild Landspítalans, þýðir það einfaldlega að þeirri deild verður lokað vegna þess að hjúkrunarfræðingar sem þar starfa eru með sín börn inni á þessum barnaheimilum. Það er sérhæfð þjónusta sem tekur fleiri vikur að skóla einstaklinga upp til að sinna. Þannig mætti lengi telja. Að lokum, virðulegi forseti, eru þrjár spurningar til hæstv. heilbr.- og trmrh. Í fyrsta lagi: Hvernig ætlar hæstv. heilbr.- og trmrh. að tryggja öllum þessum börnum dagvist eins og hæstv. ráðherra hefur látið liggja að þó svo að þessum heimilum verði lokað? Í öðru lagi: Kemur til greina að fresta þessari ákvörðun, taka upp viðræður við sveitarfélögin sem í hlut eiga, taka upp viðræður við foreldrana þannig að þessi breyting geti gengið yfir hægt og hljótt og á löngum tíma? Að lokum: Með hvaða hætti kynnti hæstv. heilbr.- og trmrh. viðkomandi sveitarfélögum ákvörðun sína og þeim foreldrum sem í hlut eiga?

Virðulegi forseti. Þann 1. janúar 1990 tóku gildi lög um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Þar var kveðið m.a. á um það að rekstur leikskóla skyldi verða á hendi sveitarfélaga. Í þessum sömu verkaskiptalögum var kveðið á um fleiri þætti þar sem verkefni fór annars vegar frá ríki til sveitarfélaga og hins vegar frá sveitarfélögum til ríkis. Þar var m.a. kveðið á um það að sjúkraflutningar skyldu verða verkefni ríkisvaldsins. Í samræmi við þá lagasetningu hefur ríkisvaldið kostað sjúkraflutninga þótt í sumum tilfellum hafi verið um samninga að ræða við einstök sveitarfélög. Samningar hafa tekist við velflest sveitarfélög. Hér í Reykjavík er málum hins vegar þannig háttað varðandi sjúkraflutningana að ekki hefur enn þá tekist að ná samkomulagi um þá og viðræður hafa staðið lengi yfir. Ríkisvaldið ber engar brigður á það að því ber að kosta sjúkraflutninga hér í Reykjavík sem og annars staðar og niðurstaða fæst í þeim efnum. En í samningum milli ríkis og sveitarfélaga, milli höfuðborgarinnar og ríkisins þá verða þessi mál auðvitað að ganga jafnt á báða vegu. Þannig gildir það auðvitað um þá leikskóla sem höfuðborgin og önnur sveitarfélög standa undir. Það er alveg ljóst að víða er skortur á leikskólarými hjá sveitarfélögum. En á það að ráða því hvar ríkið tekur um það ákvörðun að greiða niður dagvistun? Fyrirspyrjandi og málshefjandi vakti athygli á löngum biðlista í Reykjavík og ég skal ekki vefengja þær tölur. Er hann með þeim orðum að réttlæta nauðsyn þess að í þeim sveitarfélögum sem hugsanlega standa verr að vígi en önnur skuli ríkið hlaupa undir bagga og sjá um kostun? Ég hafna slíkum viðhorfum. Ég hygg að hér sé um skýra og afdráttarlausa verkaskiptingu að ræða eins og ég tel mjög skynsamlega í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Við erum að ræða enn frekari verkaskiptingu í þessa veru. Við erum að hyggja á tilflutning verkefna milli ríkis og sveitarfélaga. Í því sambandi hefur verið rætt um heilsugæslu. Í því sambandi hefur verið rætt um öldrunarþjónustu í víðustu mynd. Í því sambandi hefur verið rætt um grunnskóla. Þetta er gert til að skýra mál og gera þau gleggri. M.a. trú manna á það að heimamenn geti sinnt þeim þáttum betur, í meiri nálægð við notendur viðkomandi þjónustu. En á þessi verkaskipting aðeins að virka sums staðar, í sumum málaflokkum og öðrum ekki? Á þessi verkaskipting aðeins að gilda hér á höfuðborgarsvæðinu, á Akranesi og á Akureyri en í öðrum sveitarfélögum ekki? Á þessi verkaskipting aðeins að gilda gagnvart tilteknum starfsstéttum í þjóðfélagi okkar en ekki gagnvart öðrum? Eru hv. þm. reiðubúnir til að tína út þær starfstéttir sem eru svo mikilvægar að þeirra áliti að þær eigi að njóta niðurgreiðslu ríkis hvað varðar leikskólana? Og hvaða starfstéttir eru ekki nægilega mikilvægar til að njóta ekki þeirrar niðurgreiðslu ríkisins? Þetta eru auðvitað lykilspurningar sem menn verða að hafa í huga um þessi mál. Ég veit vissulega að það er stuttur tími til stefnu. En ég vek athygli hv. Alþingis á þeirri staðreynd að það eru engin lög sem segja til um það, ekki fjárlög sem segja til um það, að það sé hlutverk Ríkisspítala eða annarra sjúkrahúsa að reka leikskóla. Það er stoðþjónusta sem lögum samkvæmt á að vera á hendi annarra aðila. Það er forgangsverkefni mitt sem heilbrrh. að tryggja að þær stofnanir sem undir mig heyra geti gengið fram með þeim hætti að þeir sem þjónustunnar eiga að njóta fái hana. Við höfum ekki, við þær aðstæður sem nú eru, efni á stoðþjónustu sem lögum samkvæmt á að vera á annarra hendi. Viðræður eru þegar komnar í gang. Ég veit um sveitarfélög sem notið hafa þessarar niðurgreiðslu. Ég nefni þar Akranes og Hafnarfjörð þar sem viðræður sveitarstjórnanna og viðkomandi rekstraraðila, forsvarsmanna sjúkrahúsanna, eru komnar vel á veg. Þar munu þessi mál ganga hægt og hljótt. Ráðuneytið og forsvarsmenn viðkomandi sjúkrastofnana munu á sama hátt, og eru þær viðræður þegar hafnar, ganga fram í þá veru að þessi breyting megi ganga hægt og hljótt, þannig að börnin sem eru lykilatriði í þessari umræðu allri, fái vist og áframhaldandi öryggi. Um það snýst málið.

Hæstv. forseti. Starfsemi dagvistarstofnana sjúkrahúsanna er um margt ólík því sem gerist í svipuðum rekstri á vegum sveitarfélaga og einstaklinga. En að gefnu tilefni vil ég þó benda á það að allar dagvistarstofnanir eiga það sameiginlegt að gegna uppeldis- og fræðsluhlutverki með markvissri og faglegri starfsemi. Ástæða þess að sjúkrahúsin hafa kosið að reka dagvistarstofnanir á eigin vegum eru margvíslegar. Sveitarfélög, eins og t.d. Reykjavíkurborg hafa enn ekki getað annað vistunarþörf allra þeirra barna sem óskað hefur verið eftir heilsdagsvistun fyrir. Þannig hafa ákveðnir þjóðfélagshópar haft forgang eins og kunnugt er svo sem einstæðir foreldrar og nemendur og lítið rúm verið eftir fyrir börn hjóna eða sambýlisfólks. Vistun við einkastofnanir og hjá dagmæðrum hafa reynst mörgum ofviða. Rétt er þó að geta þess að vistun barna á barnaheimilum spítalanna hefur ekki miðast við búsetu í því sveitafélagi sem sjúkrahúsið starfar. T.d. búa 48 af 166 börnum á barnaheimili Borgarspítalans utan Reykjavíkur. Sjúkrahúsin hafa um langt skeið átt í erfiðleikum með að manna nauðsynlegar stöður og hafa eins og ýmsir aðrir vinnuveitendur orðið að leita leiða til að laða til sín starfsmenn. Mjög stór hópur starfsfólks sjúkrahúsanna er ungt fólk í sambúð og á barneignaraldri og hefur þetta fólk ekki átt um marga kosti að velja til vistunar fyrir börn sín. Því hefur sá háttur að laða fagfólk með vistun fyrir börn sín á sama verði og sveitarfélög bjóða verið heppileg lausn bæði fyrir sjúkrahúsin og fyrir þetta starfsfólk. Þetta fyrirkomulag hefur verið hluti af ráðningarsamningi ýmissa stétta við sjúkrahúsin. Í fyrstu voru þessi pláss ætluð börnum hjúkrunarfólks en hin síðari ár hafa ýmsar stéttir bæst í hópinn eftir því sem mannekla hefur vaxið meðal þeirra stétta. Sjúkrahúsin hafa haft forgangsröðun í veitingu vistunarplássa. Starfsfólkið sem starfar á deildum þar sem hörgull er á vinnuafli gengur fyrir. Starfsfólk sem gegnir 100% starfi gengur einnig fyrir. Starfsfólk sjúkrahúsanna vinnur sem kunnugt er vaktavinnu og er því dvöl barnanna í vistuninni mun sveigjanlegri en gerist og gengur í öðrum sambærilegum rekstri. Börnin dveljast í vistuninni mislengi allt eftir vaktaálagi hverrar viku og hvers mánaðar. Þetta auðveldar starfsfólki að koma til móts við misjafnt vinnuálag innan sjúkrahúsanna. Ég vil einnig benda á að strangar reglur gilda um vistunarrétt barnanna, t.d. dvelja þau ekki í þessari dagvistun í barnsburðarleyfi foreldris, námsleyfis þess eða lengri veikindaleyfum. Uppsagnarfrestur er þrír mánuðir. Að sjálfsögðu má til sanns vegar færa að það fyrirkomulag að veita ákveðnum starfsstéttum forgang að dagvistun fyrir börn sé ekki réttlát og æskilegt er að unnt sé að veita öllum sem þess óska vistun fyrir börn sín. Ef gera á grundvallarbreytingar á þessum rekstri verður að gæta þess vandlega að slíkt verði gert á skipulegan og mannúðlegan hátt þannig að það komi ekki niður á mikilvægum rekstri heilbrigðisþjónustunnar, starfsfólki og þeim sem oft vilja gleymast í umræðum þessum, viðkvæmum sálum barna þeirra sem á heimilunum dvelja.

Virðulegi forseti. Hér er í sjálfu sér ekki tími til að ræða þá fjölmörgu þætti heilbrigðismála sem hafa verið í umræðunni að undanförnu. Fyrstu spor hæstv. ráðherra sem eru ekki nógu góð, því miður. Það er ekki ráðrúm til að ræða um heilsukortin og ekki atvinnuleysisskattinn sem hann ætlar að leggja á, sjúklingaskattinn og það er ekki ráðrúm hér til að ræða um það af hverju hann ætlar að leggja niður Framkvæmdasjóð aldraðra. Hins vegar er hér ráðrúm til að ræða um það við hann af hverju hann fer svona fram í því máli sem snertir leikskóla í tengslum við spítala. Af hverju eru vinnubrögðin svona? Ég trúi því ekki að hann hafi boðið Hafnfirðingum upp á vinnubrögð af þessu tagi þann tíma sem hann var bæjarstjóri í Hafnarfirði og var talinn hafa staðið sig vel. Ég trúi því ekki að hann hafi boðið Hafnfirðingum upp á vinnubrögð sem eru þannig að tilkynna með nokkurra daga fyrirvara að það eigi að loka heilu stofnununum. Ég trúi því ekki að hann hafi þar ástundað vinnubrögð eins og þau sem hafa það í för með sér að um 450 börn hafa eins og nú horfir ekki leikskólapláss um næstu áramót. Ég trúi því ekki að hann hafi boðið Hafnfirðingum upp á það að foreldrar hafi átt það yfir höfði sér að missa pláss fyrir börn sín eftir örfáa mánuði. Ég trúi því ekki að hann hafi unnið þannig gagnvart stofnunum í Hafnarfirði að þær yrðu í raun og veru í uppnámi vegna þess að fólkið hefði ekki aðstöðu til þess að börnin yrðu í einhverri gæslu eða á leikskóla. Þess vegna vil ég segja við hæstv. heilbr.- og trmrh. í fullri vinsemd: Það er vissulega ástæða til þess að ríkið leggi fjármuni til þess að reka leikskóla hér, alveg sérstaklega í Reykjavík af því að borgarstjórnaríhaldið í Reykjavík hefur staðið sig mjög illa. Það er sérstök ástæða til þess að skora nú á hæstv. heilbr.- og trmrh. að fresta málinu. Fara í heiðarlegar og opnar viðræður við foreldrana, sjúkrahúsin og sveitarfélögin. Og ég er alveg viss um það að niðurstaðan úr þeim viðræðum gæti orðið jákvæð fyrir ríkið og a.m.k. jákvæðari fyrir hæstv. ráðherra en þau vinnubrögð sem hann hefur tamið sér að undanförnu sem eru því miður líkari vinnubrögðum forvera hans en góðu hófi gegnir, hæstv. forseti.

Virðulegur forseti. Um leið og ég þakka fyrir þessa umræðu sem hér fer fram þá vil ég segja að mér finnst það þyngra en tárum taki að við skulum þurfa eina ferðina enn að vera að ræða hér hugmyndir frá ríkisstjórninni um niðurskurð sem kemur beinlínis niður á börnum. Ég skal fyrst manna hér inni viðurkenna það að borgaryfirvöld í Reykjavík, þ.e. Sjálfstfl. í Reykjavík, hefur ekki veitt dagvistarmálum forgang. Það gerði m.a. núverandi hæstv. forsrh. ekki þegar hann var borgarstjóri í Reykjavík og þess vegna er ástand í dagvistarstofnunum borgarinnar sem nú er. Og ég verð að segja það að vinstri höndin veit ekkert hvað sú hægri er að gera eða hefur gert í þessu máli. Það breytir ekki því að þegar aðeins um 12% barna á aldrinum 0--5 ára í landinu njóta heilsdagsvistunar þá er það tómt mál að tala um að stofnanir eins og sjúkrahúsin sem byggja á sérhæfðu vinnuafli kvenna geti rétt si svona hætt þessum rekstri. Við skulum athuga að sjúkrahúsin eru ekki að reka þessar stofnanir af mannúðarástæðum, ekki vegna þess að þau geri það sem sérstakt verkefni að koma skjóli yfir börn hér í bænum, þau gera það sjálf sín vegna. Þau gera það sinna eigin hagsmuna vegna til að laða til sín fólk til starfa. Hvernig stendur á því að þegar konum, þetta eru að meiri hluta konur, eru boðin þessi starfskjör, af hverju er byrjað á því að höggva í þessi starfskjör? Tökum bílastyrki. Bílastyrkir eru eitthvað sem eru partur af starfskjörum hjá ákveðnum hópum og þeir hópar eru valdir út sem hafa bílastyrki. Það eru t.d. ráðherrar og þingmenn, ekki sóknarkonur eða sjúkraliðar. Af hverju er ekki höggvið í þetta? Er það verkefni ríkisins að sjá um samgöngutæki? Ég vissi það ekki. Við höfum hér strætó, það getur vel verið að hann fullnægi ekki þörfum okkar, frekar en leikskólarnir fullnægja þörfum þeirra sem vinna fulla vinnu, en þeir eru til staðar. Hvað með matinn? Það er niðurgreiddur matur víða, það er partur af starfskjörum. Er það í verkahring ríkisins að elda ofan í fólk? Ég vissi það ekki. Það gerir það til að laða fólk til starfa --- sem part af starfskjörum til að ná í fólk. Sama er með dagvistarheimilin. Það er liður í því að fá fólk til starfa. Nú hefur hæstv. heilbr.- og trmrh. með aðstoð annarra í ríkisstjórninni sett tilveru 1.400 foreldra upp í loft og eins og ástandið er núna á vinnumarkaðnum og í dagvistarmálum þá á þetta fólk engan annan kost, aðeins eina leið, og það er að berjast fyrir stöðu sinni þarna með oddi og egg. [Lófatak á þingpöllum.]

Forseti vill vekja athygli á því að ekki er ætlast til þess að viðbrögð komi af þingpöllum.

Virðulegi forseti. Þetta er í annað skipti sem umræður fara fram hér á Alþingi um að ríkið hætti að starfrækja dagvistunarstofnanir sem nú eru reknar fyrir sumar starfsstéttir en ekki allar á sjúkrahúsum á fjórum stöðum á landinu. Hið fyrra sinnið sem þessi umræða átti sér stað var verið að fjalla um þingsályktunartillögu sem við hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson, 5. þm. Austurl., fluttum í þessa veru. Því er skemmst frá að segja að sú tillaga var mikið rædd hér í þinginu og hlaut einróma stuðning allra þeirra er til máls tóku sem voru raunar þingmenn úr öllum stjórnmálaflokkunum. Þess vegna neita ég að trúa því að fulltrúar stjórnarandstöðunnar sem átti öll fulltrúa í þessum umræðum hafi svo gjörsamlega snúið við blaðinu eins og ætla má af viðbrögðum þeirra síðustu dagana. Eða getur það verið að skoðanir þeirra hafi verið settar í einhvern pólitískan úreldingarsjóð og séu nú ekki lengur góðar og gildar? Hv. þm. og fyrrv. heilbrrh., Guðmundur Bjarnason, 1. þm. Norðurl. e., tók mjög undir efni okkar tillögu og sagði m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,Ég tel að hér sé hreyft máli sem gjarnan hefði mátt orða fyrr í þingsölum``. Enn segir hv. þm.: ,,Ég vil líka láta það koma fram á Alþingi að mál þetta hefur verið rætt í stjórnarnefnd Ríkisspítalanna og verið tekið þar upp af hálfu tveggja þingmanna sem þar eiga sæti, þess sem hér stendur og hv. þm. Svavars Gestssonar``. Svo kemur hér hv. þm. Finnur Ingólfsson og fyrrv. pólitískur aðstoðarmaður Guðmundar Bjarnasonar og talar á allt öðrum nótum. Það fer ekki hjá því að upp rifjist fyrir manni gamalt vísubrot: Ekki sér hann sína menn, svo hann ber þá líka. Vissulega er skortur á starfsfólki í vissar starfsgreinar sjúkrahúsa. Sá skortur hefur verið notaður til að meina öðru starfsfólki sjúkrahúsanna aðgang með börnin sín í þessa ríkisreknu leikskóla. Það sjá auðvitað allir í hvílíkt óefni menn stefna ef þessi háttur verður viðurkenndur til frambúar. Víða úti um landið vantar kennara. Hvernig bregðast menn við því? Ætli ríkið leggi fram dagvistarstofnanir eða önnur hlunnindi til að laða að kennara? Nei, alls ekki, það eru sveitarfélögin sjálf sem bregðast við með hlunnindum af ýmsu tagi sem þau borga sjálf þótt það sé skýrt og skorinort í lögum að ríkið eigi að greiða launakostnað. Ég er þess hvetjandi að þetta mál sé leyst af fullri reisn gagnvart fólki sem notið hefur þjónustu á dagvistarstofnunum ríkisins. Í því sambandi finnst mér litlu skipta úr því sem komið er hvort þessi eðlilega og sjálfsagða breyting á rekstraraðild verði vikunni eða mánuðinum fyrr eða seinna og vil leyfa mér að hvetja hæstv. heilbrrh. til samningslipurðar í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið þá var ég fyrsti flm. að tillögu sem fól það í sér að hefja viðræður við sveitarfélögin um að þau tækju yfir leikskólarekstur sjúkrahúsanna. Hér er í raun og veru verið að fjalla um tvö mál. Í fyrsta lagi það hver á að reka leikskóla í landinu og greiða rekstrarkostnað þeirra. Í öðru lagi eru það starfskjör starfsfólksins á sjúkrahúsunum. Er það hluti af starfskjörum að fá tryggða vist fyrir börn sín á leikskólum? Þetta eru tvö mál. Þau eru skyld en þau eru tvö. Á þau verður að horfa í sitt hvoru lagi. Ef við ætlum að hafa tvenns konar rekstrarform á leikskólum í landinu þá erum við að mismuna sveitarfélögum í landinu. Við getum ekki gert upp á milli sveitarfélaga í sambandi við rekstur leikskóla þegar um er að ræða 200 millj. kr. upphæð. 200 millj. kr. er meira en helmingurinn af öllum niðurgreiðslum ríkisins vegna upphitunar á köldum svæðum landsbyggðarinnar. Þannig að hér er verið að fjalla um lífskjör í landinu. Virðulegi forseti. Hvað varðar starfskjör fólksins á sjúkrahúsunum, eigum við að niðurgreiða dagvistun með því að styrkja kjör fólksins með þeim hætti? Ég tel að það geti fyllilega komið til greina. En þá verða að gilda sömu kjör fyrir starfsfólk allra sjúkrahúsanna í landinu. Við getum ekki gert upp á milli starfsfólks sjúkrahúsa eftir búsetu. Mér er t.d. kunnugt um að það kostar 30 þús. kr. af hálfu ríkisins að hafa barn á leikskóla sjúkrahúss í Reykjavík. Á sama tíma nýtur starfsfólk á á sjúkrahúsum á landsbyggðinni ekki slíkra hlunninda í slíkum mæli. Hér er fólki mismunað í kjörum eftir búsetu.

Virðulegur forseti. Mér finnst við vera komin langt út fyrir efnið í þessum umræðum. Þegar hæstv. heilbrrh. svaraði hér áðan þá talaði hann aðallega um sjúkraflutninga. Hann talaði um sjúkraflutninga og öldrunarmál. Hann talar ekki um það mál hér sem er brýnast. Það var 28. sept. sl. sem forstöðumenn sjúkrahúsa fengu að heyra að 700 börnum ætti að segja upp á dagheimilum sjúkrahúsanna og 200 starfsmönnum. Bara si svona. Og nú segir hæstv. ráðherra að þetta sé samningur milli ríkis og sveitarfélaga. Þá spyr ég fyrrv. bæjarstjóra í Hafnarfirði: Hvernig í ósköpunum stendur á því að Hafnarfjarðarbær er ekki löngu farinn að reka dagheimili St. Jósefsspítala í Hafnarfirði? Hvernig stendur á því að hann er slíkur lögbrjótur? Ég spyr að því. Mér finnst það koma hér fram að menn vita ekki hvað fer fram almennt á sjúkrahúsum. Það eru 24 tíma vaktir á sjúkrahúsum og það er afbrigðilegur vinnutími, allt öðruvísi en annars staðar. Það er þannig á sjúkrahúsum að þú vinnur kannski á skurðstofu, hæstv. ráðherra, og það kemur upp slys eða eitthvert atvik og starfsfólkið hefur ekki tök á að ná til barnanna. Hvað gerir þú þá ef við erum á venjulegum leikskóla? Hvað gerum við þá? Við þurfum öðruvísi leikskóla fyrir börn þeirra sem vinna á sjúkrastofnunum. Eru sveitarfélögin tilbúin að reka slíka leikskóla? Séu sveitarfélögin tilbúin að reka slíka leikskóla þá er það gott. En hingað til hafa þau ekki verið tilbúnir til þess. Ég segi að mér finnst vera nóg komið. Alþfl. ætlar að uppræta spillingu. Þetta er kannski einn liðurinn í því. Kannski telja ráðherrar Alþfl. að það sé einhver spilling í því fólgin að sjúkrastofnanir reki dagvistarheimili. En þetta er þannig á sjúkrahúsunum að þetta er notað sem stýritæki til að geta rekið deildirnar á sjúkrahúsunum.

Virðulegi forseti. Ákvörðun heilbrrh. um að hætta rekstri barnaheimila á ríkisreknum sjúkrastofnunum og gefa sveitarfélögunum kost á að taka við rekstri þeirra hefur hlotið hörð viðbrögð og gagnrýni starfsmanna Ríkisspítalanna síðustu dægrin. Í þeirri umræðu allri hefur lítið farið fyrir kjarna málsins sem er: Á ríkið að reka dagvistarstofnanir eða öllu heldur á ríkið að reka dagvistarstofnanir fyrir ákveðnar stéttir? Svarið við því er nei. Það er ekki í verkahring ríkisins að reka barnaheimili. Það er hins vegar verkefni sveitarfélaga. Sveitarfélögin hafa á sínum herðum þá almennu skyldu að þjóna íbúunum á þessu sviði. Þar á engin stétt að eiga réttindi fram yfir aðra. Það er þess vegna ógjörningur fyrir sveitarfélögin að taka við þessum barnaheimilum og reka þau á sama grunni og Ríkisspítalarnir hafa gert heldur hljóta þau, ef þau vilja taka við þessum stofnunum, að reka þær sem hluta af því kerfi sem þegar er til staðar hjá þeim og allri eiga að hafa aðgang að. Ef hins vegar er litið á þetta mál frá sjónarhóli starfsmanna spítalanna er alveg ljóst að það hlýtur að snerta þá illa að aðdragandi slíkra breytinga sé ekki lengri en raun ber vitni og um það snýst hin hlið málsins. Þetta fólk á vissulega sinn rétt. Það hefur gert samninga við sinn vinnuveitanda og barnaheimilisvist er í mörgum tilfellum hluti þeirra samninga. Í samskiptum manna er ætíð farsælast að ræða málin, undirbúa og aðlaga þegar breytingar eru á döfinni. Ég treysti því að heilbrrh. finni viðunandi lausn á þessu máli og gefi því eðlilegan aðlögunartíma í samvinnu við sveitarfélögin, starfsfólk og forráðamenn Ríkisspítalanna.

Virðulegi forseti. Það er nú orðið óhjákvæmilegt að það verði kannað hvort Sjálfstfl. stendur að þessum harkalegu aðgerðum Alþfl. Hvort það er þannig að Alþfl. einn beri á því flokkslega ábyrgð að fara fram með þessum fruntaskap gagnvart leikskólum, börnum og foreldrum, sem þar hafa aðstöðu.

Og þingmaðurinn sem tók . . .

Sjálfstfl. hefur í raun og veru í þessari umræðu skorað á hæstv. ráðherra að fara fram með allt öðrum hætti en hann hefur gert. Ég tek undir þessar áskoranir Sjálfstfl. og ég vona að þar fylgi hugur máli. Ég bendi líka á það, virðulegur forseti, í þessu sambandi að það er einn vettvangur sem getur í raun og veru tekið núna ákvörðun um að fresta þessu máli og það er stjórnarnefnd Ríkisspítalanna. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að þar verði málið tekið upp með skipulegum hætti, sérstaklega eftir þær yfirlýsingar sem fram hafa komið hjá hæstv. ráðherra um að hann vilji taka vel á móti þeim sem ræða við hann um þessa hluti. Hér er auðvitað um það að ræða að leikskólar þessir hafa verið hluti af starfskjörum þessa fólks og það þýðir ekkert að segja það við börnin, foreldrana eða aðra að sveitarfélögin eigi að sjá um þetta verkefni. Það þýðir ekkert að setja hlutina svona upp. Það er í raun og veru ósvífinn útúrsnúningur. Og það að menn hafa rætt þessi mál áður úr öllum flokkum hér úr þessum ræðustól þýðir ekki að menn hafi skrifað upp á þessar grófu aðgerðir af hálfu ríkisstjórnarinnar gagnvart þessu fólki eins og núverandi ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir. Ég skora þess vegna á hæstv. ráðherra að beita sér tafarlaust fyrir því að á þessu máli verði tekið á nýjan leik með manneskjulegum samningum og sanngjörnum viðræðum sem ég veit að hann kann eða kunni a.m.k. á meðan hann var bæjarstjóri í Hafnarfirði.

Virðulegi forseti. Þetta er dálítið merkileg umræða að halda því fram hér af hálfu einstakra þingmanna Sjálfstfl. að deilan snúist um það hvort sveitarfélögin eigi að sinna þessu verkefni eða ekki. Um það snýst þessi deila alls ekki. Hún snýst hins vegar um það hvort frá og með næstu áramótum verði hægt að halda þessum sjúkrastofnunum í rekstri. Vegna þess að það á að loka barnaheimilunum og fólkið sem þar er með börnin sín inni mun ganga út af þessum stofnunum. Það er farið að segja upp og fólk lítur svo á að þetta sé hluti af þeim ráðningarsamningi sem gerður var við það þegar það hóf störf. Og það er náttúrlega það hörmulegasta í þessari umræðu allri að hæstv. heilbrrh. gerir sér enga grein fyrir því að það þurfi starfsfólk á sjúkrastofnanirnar til að það sé hægt að reka þær. Það eigi bara að skera af allar stoðdeildir. Hvað eru stoðdeildir? Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir kom inn á það hér áðan. Það væri fróðlegt að fá svar við þeirri spurningu. Kemur þá til greina að eldhúsum þessara sjúkrastofnana verði lokað af því að þau eru stoðdeildir? Það er hluti af ráðningarkjörunum. Fólkið hefur ráðið sig á þessar stofnanir með það í huga. Ætlar hæstv. ráðherra að svara því hér á eftir hvort það verði gert eins og annað í samræmi við þessa stefnu? Og það er auðvitað rangtúlkun af hálfu hæstv. heilbr.- og trmrh. og hann veit betur. Þegar gengið var frá verkaskiptalögunum um áramótin 1989--1990, af því að ég sat í þeirri nefnd, þá var aldrei rætt um það enda ekki gert ráð fyrir því í tekju- og gjaldatilflutningnum að sjúkrahúsin hættu þessum rekstri og það færðist yfir á sveitarfélögin. Það var beinlínis gert ráð fyrir því þá að þetta yrði með óbreyttu sniði. Og af hverju? Jú, vegna þess að þetta er sérhæfð þjónusta sem sveitarfélögin treysta sér ekki til að taka að sér. Deilan hér snýst um það hvort menn ætla að koma manneskjulega fram við sveitarfélögin og við það starfsfólk sem þarna á hlut að máli og menn geti tryggt það eftir áramótin að halda þessum stofnunum opnum.

Virðulegi forseti. Rekstur leikskóla er ekki skriflegur hluti af ráðningarsamningi við starfsfólk heilbrigðisstofnana. Eða hvernig ætti það að vera að til að mynda aðeins 25% hjúkrunarfræðinga á Ríkisspítölunum nyti þessara kjara en aðrir ekki? Hvernig ætti það líka að vera þegar 50% hjúkrunarfræðinga sitja í þeim plássum sem til staðar eru en þær teljast á fingrum annarrar handar þær sóknarkonur sem njóta sömu kjara? Þannig er það ekki. Það er líka rangt að opnunartími leikskóla sjúkrahúsanna sé með svo ólíkum hætti sem hér hefur verið haldið fram. Hann fellur þvert á móti mjög að þeim verklagsreglum sem eru hjá öðrum sveitarfélögum. Það er staðreynd málsins og ég bið fólk um að kynna sér. Það er líka rétt að vekja athygli á því að stór hluti þessa rekstrar er í formi skóladagheimila en það er yfirlýst stefna sveitarstjórna á höfuðborgarsvæðinu að bjóða grunnskólanemendum upp á heilsdagsvistun. Ég geng að því sem vísu að þessir aðilar og þessi börn sem eru á þeim aldri njóti þeirra tilboða eins og önnur börn í höfuðborginni og í nágrannasveitarfélögunum. 

Virðulegi forseti. Ein af mörgum ákvörðunum sem felast í fjárlagafrv. hæstv. ríkisstjórnar er að dregið skuli úr útgjöldum til áfengismeðferðarstofnana og að fækkað verði vistrýmum fyrir áfengissjúklinga og eiturlyfjasjúklinga. Jafnframt skal þessum sjúklingum gert að greiða umfram aðra sjúklinga fyrir þá meðferð sem þeir fá. Síðan árið 1991 hafa framlög til þessa málaflokks innan heilbrigðiskerfisins verið skorin niður um á annað hundrað milljónir króna. Það er nú ljóst að aðförin að áfengis- og fíkniefnameðferðarstofnunum er ekki aðeins verk eins manns, það er fyrrv. hæstv. heilbrrh., heldur hlýtur að vera yfirlýst stefna Alþfl. sem fer með heilbrigðismálin í dag því ekki tók betra við með nýjum ráðherra í ráðuneyti heilbrigðismála. Ein af sparnaðarákvörðun hæstv. heilbrrh. og ríkisstjórnarinnar er að loka meðferðarheimilinu að Gunnarsholti í Rangárvallahreppi. Þar eru 26 einstaklingar í meðferð vegna langvarandi drykkjuvandamála. Ýmsir þeirra eiga auk þess við önnur veikindi að stríða. Flestir þessara 26 einstaklinga eiga það sameiginlegt að hafa ekki öruggt athvarf að meðferð lokinni. Að Gunnarsholti fá þeir starfsþjálfun og aðstoð sem miðar að því að gera þeim kleift að vera virkir þátttakendur í samfélaginu að nýju. Starfsfólki vistheimilisins hefur verið sagt upp og er flestum gert að hætta störfum um næstu áramót. Stöðugildi á Gunnarsholti eru 12,6 og missi 12--13 manns vinnu í Rangárvallahreppi jafngildir það 3% ársverka í hreppnum sem er verulega slæmt eins og nú er ástatt í atvinnumálum. Í bréfi, dagsettu 4. okt., frá Rangárvallahreppi til hæstv. heilbrrh. er bent á hversu mikil áhrif ákvörðun um lokun vistheimilisins hefur á atvinnulíf sveitarfélagsins og farið er fram á það við hæstv. ráðherra að hann taki þessa ákvörðun sína til endurskoðunar. Sú stefna ríkisstjórnarinnar að skera niður framlög til áfengis- og fíkniefnameðferðar á að mati þeirra að leiða til sparnaðar. Ég fullyrði að þegar til lengri tíma er litið mun þessi niðurskurður leiða til aukinna útgjalda ríkisins vegna þess stóra vanda sem áfengis- og fíkniefnaneysla er að verða hér á landi. Í ræðu sinni á Alþingi í gærkvöldi gat hæstv. heilbrrh. þess að grundvallaratriði heilbrigðismála væri að stuðla að almennu heilbrigði með breyttum og bættum lífsháttum. Er leiðin til þess, hæstv. ráðherra, að skera niður framlög til meðferðarstofnana vegna áfengis- og vímuefnaneyslu, stofnana sem hafa að leiðarljósi í störfum sínum einmitt þetta grundvallarmarkmið? Virðulegi forseti. Gert er ráð fyrir að lokun Gunnarsholtsheimilisins spari rúmar 40 milljónir. Þá tölu fær hæstv. ráðherra með því að segja að ódýrari sambærileg vistunarúrræði komi í stað Gunnarsholts. Nefnir hann sem dæmi í fréttaviðtölum Vog, sjúkrastöð SÁÁ, Vífilsstaði og eftirmeðferðarstaði SÁÁ. Á sama tíma sker hann niður framlög til þessara stofnana og samkvæmt upplýsingum sem við fáum frá forráðamönnum þessara stofnana, t.d. hjá SÁÁ, þýðir þessi skerðing fækkun vistrýma og jafnvel varanlega lokun einstakra staða. Hvert á þá að vísa þeim vistmönnum sem nú eru á Gunnarsholti og öðrum þeim stofnunum þar sem fækka þarf vistrýmum? Hver verður hinn raunverulegi sparnaður af lokun Gunnarsholts? Hver eru daggjöld vegna sjúklinga á Gunnarsholti samanborið við aðrar sambærilegar stofnanir? Getur hæstv. ráðherra upplýst okkur um það hversu margir bíða meðferðar vegna áfengis- og eiturlyfjaneyslu? Liggja fyrir ákvarðanir um það hvernig húsnæðið að Gunnarsholti verður nýtt ef núverandi starfsemi verður hætt? Verður starfsmönnum að Gunnarsholti tryggð önnur atvinna hjá ríkinu eða öðrum aðilum? Mun hæstv. heilbrrh. beita sér fyrir viðræðum við sveitarstjórn Rangárvallahrepps vegna þess ástands sem skapast í atvinnumálum sveitarfélagsins ef uppsagnir starfsmanna koma til framkvæmda?

Virðulegi forseti. Á Íslandi eru um 450 rúm sem skilgreind eru til meðferðar gegn áfengissýkinni. Þau eru af misjöfnum toga. Sum þeirra eru með þeim hætti sem gerist á Vogi og þar fer afeitrun fram og virk meðferð. Önnur er af þeim toga að þar er um athvarf og endurhæfingu að ræða að aflokinni afeitrun og eftirmeðferð. Enn önnur rúm má skilgreina á þann veg sem litið er til þegar Gunnarsholt á í hlut. Þar liggur fyrir varðandi mat sérfróðra manna á stöðu þess fólks, sem þar hefur verið vistað til lengri eða skemmri tíma, að mjög er misjöfn þörf þeirra fyrir þessi ólíku meðferðarúrræði sem ég nefndi áðan. Það hefur komið fram í fjölmiðlum að sá vistmaður sem er til meðferðar í Gunnarsholti vegna áfengissýki hefur verið þar í 13 ár. Með öðrum orðum, menn kunna að spyrja hvernig skilgreining er á starfsemi Gunnarsholts? Ægir þar saman fólki sem er til virkrar meðferðar og nokkurra vikna eða í lengsta falli nokkurra mánaða áfengismeðferð og aftur hinna sem halda þar heimili? Til að gera langa sögu stutta þá eru vistmenn á Gunnarsholti 25 talsins, þar af 23 karlar. Meðalaldur þeirra er 50 ár. Það er mat sérfróðra aðila að fjórir þessara ættu frekar heima á Víðinesi eða sambærilegri stofnun. Fimm á dvalarheimili. Sex í stoðbýlum og eftirmeðferðarstofnunum sem ég nefndi áðan og 10 í virkri eftirmeðferð á borð við þá sem gerist að Staðarfelli. Það er auðvitað ekki hægt að bera saman ólíka hluti þegar rætt er um kostnað. Ég nefni hins vegar hv. þingheimi nokkrar tölur. Það gefur auga leið að kostnaður við virka meðferð á Vogi, þar sem sérhæft starfsfólk er hvað flest, kostar mestan pening. Þar kostar dagurinn 5.896 kr. Í Gunnarsholti, þar sem visttími aðila getur þetta verið frá 3--6 mánuðum upp í 13 ár, er þessi tala 4.800 kr. Í Víðinesi er þessi tala 3.300 kr. Með öðrum orðum, 1.600 þús. kr. kostar að vista hvern einstakling á ári í Gunnarsholti, 1.100 þús. kr. í Víðinesi, í Staðarfelli 1.200 þús. og á venjulegu dvalarheimili fyrir aldraða um 920 þús. kr. Þær hugmyndir sem hér liggja að baki eru að skoða þessi mál með heildstæðum hætti, tryggja virka meðferð gagnvart þeim einstaklingum sem á því þurfa að halda. Tryggja skjól fyrir þá aðila sem á langtímameðferð þurfa að halda og síðan þá sem þurfa þak yfir höfuðið, heimili til lengri tíma, heimili við hæfi í samstarfi við viðkomandi sveitarfélög þar sem framfærsluskyldan liggur. Með öðrum orðum, virðulegi forseti, ég hygg að það leiði okkur ekki fram á veg að taka út einstaka þætti með þessum hætti, hvað þá hag einstaklinga, einstakra einstaklinga og vísa til langrar og strangrar ævi þeirra og að þeir hafi hvergi höfði sínu að halla. Grundvöllur þessara tillagna og hugmynda er auðvitað sá að hver einasti einstaklingur sem þarna á hlut að máli njóti öryggis og vistunar á stofnun sem er við hæfi. Sumir, sem betur fer, 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. 4. þm. Suðurl. fyrir að hreyfa þessu máli. Ég held að það sé útilokað fyrir hæstv. heilbrrh. að telja okkur alþingismönnum trú um það að það sé til þess að bæta möguleika fólks sem dvelur í Gunnarsholti að loka heimilinu. Að sjálfsögðu dvelur fólk þar vegna þess að það hefur ekki átt kost á að vera á öðrum betri stað. Við vitum að á sama tíma og á að loka í Gunnarsholti og hæstv. ráðherra segir að það megi flytja þetta fólk annað þá er verið að þrengja að fleiri stofnunum. Hann minntist hér á Staðarfell. Það kom í fréttum fyrir fáum dögum að miðað við fjárveitingu sem sú stofnun fær þá muni þurfa að loka henni um áramót og hvar eiga þá þeir sem þangað á að vísa að fá inni? Því miður er ekki nokkur rökstuðningur í málflutningi hæstv. ráðherra og það er kaldranalegt að á sama tíma og þannig er verið að þrengja að þeim sem hafa misst fótanna í þjóðfélaginu og þurfa á þessari aðstoð og aðbúð að halda þá er sífellt að fjölga þeim sem lenda í þessum raunum og aldur áfengisneytenda lækkar. Það er að sjálfsögðu táknrænt fyrir stefnu ríkisstjórnarinnar að lækka nú verð á bjórnum til þess að reyna að auka neyslu hans, reyna að fá fleiri til að drekka meira. Því miður þá virðist algjörlega vera öfugt að verki staðið. Þjóðfélagið hlýtur að verða að sjá fyrir þeim aðilum sem fara svona illa og er aðeins spurning hvar það verður gert og af hverju er þá betra að loka í Gunnarsholti og ætla þeim að búa annars staðar.

Virðulegi forseti. Vegna þeirrar umræðu sem hér fer fram þá bað ég í gær Ríkisendurskoðun að taka saman rekstraryfirlit áranna 1989--1992 yfir vistheimilið í Gunnarsholti, skipt á gjaldategundir. Hér er ekki tími til þess að rekja þetta yfirlit en samkvæmt því koma fram tölur sem ekki ríma við þær upplýsingar sem fram komu í máli hæstv. ráðherra hér áðan. Samkvæmt þessu yfirliti þá var heildarkostnaður á legudag árið 1992 3.800 kr. Ráðherra nefndi 4.800 kr. í máli. Er þá sérstakt viðhald og einnig almennt viðhald og umsjón húsnæðis tekið með. Sé þetta dregið frá og sérstakt eða almennt viðhald er ekki í ríkum mæli á hverju ári, þá lækkar þessi tala. Heildarkostnaður í rekstri árið 1992 var 50 millj. kr. Sértekjur stofnunarinnar voru 15,5 millj. kr. og er þá heildarkostnaðurinn kominn í 35 millj. og að frádregnu sérstöku viðhaldi og umsjón með húsum væri kostnaðurinn 31 millj. kr. yfir það ár. Þess er einnig að geta að skrifstofa Ríkisspítalanna tekur til sín hluta af kostnaði vegna launaútreiknings og annarrar umsjónar við þessa stofnun og það er upplýst af hálfu þeirra aðila að sá kostnaður mun ekki falla niður vegna þess hvað hér sé um litla rekstrareiningu að ræða en sá kostnaður sem tekinn var af heimilinu 1992 var um 2 millj. kr. Þar með væri kostnaður við heimilið nettó kominn niður í 29 millj. kr. árið 1992. Er þá vandséð hvernig eigi að spara 40 eða 60 millj. kr. sem heyrst hafa tölur um. Ég hvet hæstv. ráðherra til þess að kynna sér þetta mál vel. Hæstv. ráðherra er nýr í starfi og það virðist svo að honum hafi borist upplýsingar sem ekki ríma við það sem fram kemur í þessum gögnum og ég vænti þess að það verði skoðað vandlega áður en þetta mál verður endanlega afgreitt.

Virðulegi forseti. Svo sem fram kom í máli málshefjanda þá er lokun Gunnarsholts einungis hluti af stærri heild en allt í allt þá sýnist mér að hér sé verið að skera niður um fimmtung eða 20% þau framlög sem fara til áfengismeðferðar og það held ég að sé mjög dýr sparnaður. Þetta sýnir einnig mjög lítinn skilning á því vandamáli sem áfengissýki er og ég held að þetta sé mjög vond leið til að fara. Ég finn heldur ekki heila brú í því að ætla að þessu fólki sem á að fara --- svo ég taki Gunnarsholt sem dæmi --- þaðan út. Bent hefur verið á að nú er í umræðu að loka Staðarfelli vegna sama niðurskurðar. Það er ekki hægt að hrekja fólk frá einu heimili sem er að fara að loka til annars ef svo hrapallega vildi nú til. Forsvarsmenn Hlaðgerðarkots eru áhyggjufullir og það hefur einnig komið fram að sumir þeirra sem eru á Gunnarsholti hafa ekki átt annars staðar möguleika til þess að komast í hús vegna sinna sérstöku vandamála og vegna þess að þjóðfélagið býður ekki upp á kost fyrir þetta fólk. Ég hlýt líka að spyrja: Er þingmeirihluti fyrir þessari hugmynd heilbrrh.? Ég bendi á grein eftir Árna Johnsen í Morgunblaðinu í dag og ég bendi líka á það sem hv. þm. Pálmi Jónsson sagði áðan og ég held að það hljóti að vera fleiri með efasemdir. En stærsta málið finnst mér vera hinn almenni niðurskurður til áfengismála, framlag til áfengismála, og þau gjöld sem á að fara að heimta af þessum sjúklingum sérstaklega. Mér finnst þetta sýna nokkurt skilningsleysi og ég vona að það verði bragarbót á. Ég hef trú á því ef það verður sest yfir þetta mál þá muni finnast betri niðurstaða.

Hæstv. forseti. Ég efast ekki um það að hæstv. heilbrrh. langar að ganga hægt og hljótt um. Hann langar að ná árangri í sínum störfum en því miður þá er ráðherrann ekki sjálfum sér líkur. Ég hef mjög velt því fyrir mér eftir að Guðmundur Bjarnason, fyrrv. heilbrrh., hvarf úr embætti hvers vegna þessir ágætu menn sem hafa verið heilbrigðisráðherrar síðan hafa ekki ráðið við gjörðir sínar. Þeir ganga um með þeim hætti að það er ekki líðanlegt. Ég velti því fyrir mér hvort það búi eitthvert fól í heilbrrn. sem skipi þeim fyrir verkum með þeim hætti sem þeir vinna. Nú er það ljóst að hæstv. fyrrv. heilbrrh., Sighvatur Björgvinsson, komst að þessari sömu niðurstöðu og núv. ráðherra --- að leggja Gunnarsholt niður. En hann fór í mjög nákvæma vinnu. Hann lét ekki útvega sér tölur. Hann komst að þeirri niðurstöðu að þetta væri vinnustaður sem mundi hjálpa fólki og ákvað að þetta heimili skyldi starfa áfram. Hann lét endurbyggja heimilið. Ég vil skora á hæstv. heilbrrh. að fara ofan í þær upplýsingar sem hér hafa komið fram í dag, hann er mataður einhvers staðar frá, og hann endurskoði afstöðu sína og fari ofan í það hvort þetta heimili á ekki rétt á sér. Hvort þar sé ekki sú sérþekking sem hefur verið að bjarga hundruðum manna og koma þeim út í lífið á nýjan leik. Ég skora á hæstv. heilbrrh. að kynna sér alla vega hvað varð til þess að Sighvatur Björgvinsson skipti um skoðun og að þessu blessaða fólki sem þarna hefur athvarf í fögru umhverfi verði ekki vísað út á guð og gaddinn eins og hér er því miður verið að leggja til.

Virðulegi forseti. Fyrst örfáar upplýsingar um Gunnarsholtshælið. Það var stofnsett 1954 og er því senn 40 ára. Spyrja má, eru það vel valin tímamót að leggja það nú niður eftir góða þjónustu? Sl. tvö ár hefur verið gert nokkurt átak til að viðhalda og betrumbæta fasteignir stofnunarinnar. Þessi stofnun var ein ódýrasta heilbrigðisstofnun landsins á síðasta ári og þar vil ég taka undir orð hv. þm. Pálma Jónssonar hér áðan. Þar er húsrými fyrir 35 vistmenn en á þessu ári hafa að jafnaði verið lagðir inn 24--28 vistmenn og er sú ráðstöfun vegna sparnaðar. Flestir vistmanna eiga ekki kost á að vistast annars staðar og þurfa langdvalarmeðferð. Öldruðum vistmönnum hefur verið komið fyrir á dvalarheimilum aldraðra að Ási í Hveragerði og víðar. Þetta hefur stundum tekist vel en í öðrum tilfellum engan veginn. Nú dvelja á hælinu fimm vistmenn sem ekki reynist unnt að hafa til vistunar annars staðar vegna agabrota. Meðalaldur vistmanna Gunnarsholtshælisins er 45--50 ár. Nú dvelja þar tveir vistmenn sem eru 72 ára. Það hefur ávallt verið lögð áhersla á að vistmenn hafi aðstöðu til að vinna á hælinu og reynt að hafa vinnuna sem fjölbreyttasta. Þessi vinnuaðstaða fyrir vistmenn hefur verið undirstaða meðferðar. Þá er það nokkuð stórt atriði að oft er svo að mönnum er komið þangað af Landspítala og öðrum sjúkrahúsum til að stytta dvalartíma þeirra á dýrum spítölum. Oft hefur þetta til komið vegna þess að óreglumenn slasast, t.d. beinbrotna. Ekkert samráð hefur verið haft við forstöðumenn Gunnarsholtshælisins um fyrirhugaða lokun staðarins eða væntanlega vistun sjúklinga á öðrum stofnunum. Hefði ekki verið ástæða til að ræða þessi mál fyrst í heilbrigðiskerfinu, leita hagræðingar og sparnaðar í stofnuninni, sem raunar er stöðugt verið að, í stað þessa óðagots og miskunnarleysis? Allar fjölskyldur í landinu þekkja vandamál ofdrykkjunnar en það slær misjafnlega fast. Stundum er það afi eða amma, faðir eða móðir, dóttir eða sonur, nákominn frændi eða frænka. Sumum er hægt að bjarga, öðrum ekki. Stofnun eins og Gunnarsholt þarf að vera til staðar þegar fjölskyldur eru vanmegna og hafa gefist upp við að leysa vandamál ættingja sinna. 

Tíminn er búinn.

Ég er alveg að ljúka máli mínu. Ég vil benda hæstv. heilbrrh. á það sem virðist fara fram hjá honum að samdráttur á erfiðum tímum á ekki að vera í tekjutilfærslum ríkissjóðs milli þegnanna sem velferðarkerfið er hluti af heldur miklu fremur í beinum útgjöldum ríkissjóðs til kaupa á vörum og þjónustu. 

Tíminn er löngu liðinn.

Við lokun Gunnarsholts sparast reyndar ekkert, það er mat Tómasar Helgasonar yfirlæknis og honum trúi ég betur en hæstv. ráðherra. 

Forseti vill biðja hv. þm. að virða þau tímamörk sem eru við utandagskrárumræðu.

Virðulegi forseti. Við þurfum auðsjáanlega ekki að hafa eins miklar áhyggjur af þessu máli eins og ég hélt í upphafi því það hefur ekki farið neitt samráð fram milli ríkisstjórnarflokkanna þannig að þetta er greinilega óuppgert mál. En það sem vakti athygli mína í svörum hæstv. heilbrrh., í rökum hans, hvers vegna hann taldi rétt að loka Gunnarsholti, var að hann taldi það rétt m.a. vegna þess að sumir sjúklingar höfðu verið þar allt upp í 13 ár. Það vakti athygli mína vegna þess að á ýmsum sjúkrastofnunum er fólk sem hefur verið jafnvel í tugi ára. Ég vona að það sé ekki stefnan að loka þeim sjúkrastofnunum einungis vegna þess að fólki hafi verið þar svo lengi. Síðan langar mig til þess að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig stendur á því að farið var í milljóna framkvæmdir að Gunnarsholti á sl. ári ef það var í deiglunni að loka heimilinu? Eru engin langtímamarkmið í heilbrigðismálum í landinu? Mig langar líka að spyrja að því vegna þess að það kom fram í umræðunni áðan að hluti þeirra sjúklinga sem nú eru í Gunnarsholti á að vistast að Staðarfelli í Dölum. Það er skammtímavistun þar eins og hæstv. heilbrrh. veit, það er mánuður í senn, en eins og hér hefur komið fram var það í fréttum í gær að það á að loka því heimili um áramót ef fer sem horfir. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrrh.: Ætlar hann að koma í veg fyrir að Staðarfelli í Dölum verði ekki lokað um áramót? Það er líka íhugunarefni að það er einmitt verið að loka þessum stofnunum sem eru úti á landi á sama tíma og verið er að tala um að færa verkefni ríkisins út á land. En eins og ég sagði í upphafi þá vona ég svo sannarlega að ríkisstjórnarflokkarnir ræði betur um þessi mál og það verði uppi á teningnum að þessu heimili verði ekki lokað frekar en Staðarfelli í Dölum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir þau fáu svör sem ég þó fékk, því ekki svaraði hann nema hluta þeirra spurninga sem ég var með. Jafnframt vil ég þakka þeim hv. þm. sem tóku þátt í þessari umræðu. Hæstv. ráðherra talaði um það að ekki væri rétt af okkur að fara í umræðuna með þessum hætti, að taka einstaklinga, ákveðinn hóp einstaklinga eða einhverja sérstaka, heldur ættum við að tala um málið sem eina heild. Það er akkúrat það sem ég var að gera. Niðurskurður til meðferðarheimila almennt. Hins vegar stöndum við frammi fyrir því núna að það er verið að loka heilli stofnun þar sem 26 vistmenn eru og 12 starfsmenn og eins og hæstv. ráðherra sagði sjálfur í gær: Við erum þjóð sem stendur saman, þjóð sem byggir á þeim grunni að samfélagið lætur sig varða um afkomu hvers einasta þjóðfélagsþegns. --- Það er einmitt það sem við erum að gera hér. Við erum að láta okkur varða hvað verður um þá einstaklinga sem nú eru í Gunnarsholti sem á að fara að loka. Hæstv. ráðherra sagði að fjórir ættu heima að Víðinesi, sex ættu heima á stoðbýlum, tíu ættu heima í virkri eftirmeðferð, t.d. Staðarfelli, fimm ættu heima á dvalarheimili aldraðra. --- Eru þetta svörin til mín um það hvað verður um þessa einstaklinga, að þeir eigi heima á hinum eða þessum stöðunum? Eflaust væri það best að þeir ættu allir sín eigin heimili. Þannig vildum við helst hafa það. En ég spyr: Hvað verður um þessa einstaklinga? Ég óska eftir því að fá skýrari svör og spyr einnig: Hvernig á að nýta húsnæðið að Gunnarsholti og verður eitthvert samráð við sveitarstjórnina vegna þess atvinnuástands sem skapast og verður þeim mönnum sem nú vinna þarna tryggð atvinna með einhverjum hætti?

Virðulegi forseti. Það vekur nokkra athygli í þessari umræðu að fjórir þingmenn Suðurl. láta sig sérstaklega þetta mál varða. Hér lagði einnig inn orð einn hv. þm. Vesturl. sem hafði raunar meiri áhyggjur af framtíð Staðarfells sem mun vera í hans kjördæmi. Þetta vekur spurningar. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að ef áhyggjur af vistmönnum þarna eru efst á baugi og fara eftir kjördæmum þá væru það þingmenn Reykv. sem ættu að hugsa sinn gang. Frá Reykjavík eru 14, frá Akureyri koma 4, frá Reykjaneskjördæmi 4 og annars staðar frá 3, alls 25. Ég vil segja almennt um þetta, virðulegi forseti, að það fer fram umræða og hefur farið fram og nýttur verður tíminn til áramóta að meta hvern einasta einstakling sem þarna er. Það verður engum einstaklingi þar vísað á dyr og út í önnur óundirbúin úrræði. Það verður litið á hvern einasta einstakling. Ég er auðvitað tilbúinn til þess að ræða þau mál og skoða þau og skilgreina í samráði við fjárlaganefndarmenn og aðra þá sem málinu sýna áhuga og bera saman tölur þannig að við byggjum þessi mál á staðreyndum en ekki staðhæfingum sem ganga á víxl. Það er auðvitað lykill málsins. Það er annar lykill málsins. Hinn lykill málsins er sá að þessir aðilar fái úrræði við hæfi. Sannleikurinn er sá að ýmsir hafa efasemdir um það þegar jafnólíkum hópi manna og kvenna er safnað saman eins og hefur verið að Gunnarsholti um langt skeið þá hafi sú meðferð á stundum ekki passað fyrir alla þá sem þar hafa komið við. Vissulega, sem betur fer, hefur Gunnarsholt, Staðarfell, starfsemi SÁÁ, starfsemi Ríkisspítalanna á Vífilsstöðum, á Landspítalanum, skilað okkur bættum og betri þjóðfélagsþegnum og svoleiðis verður það vonandi áfram. Fleiri þætti mætti nefna eins og fyrirbyggjandi starf sem ég vil einnig leggja ríka áherslu á. Meginatriðið er það að við höfum staðið býsna vel að þessu máli þó ævinlega megi betur gera.