Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Nefndin hefir gert töluverðar breytingar við frumv. að þessu sinni, en mörgum þeirra er svo varið, að nefndin gat ekki vegna hins stutta tíma látið uppi skoðun sina á þeim í nefndarálitinu. - 20. gr. frv. er aflagislega úr garði gerð, því svo var til orða tekið, að jafna skyldi tekjuhallann með tollaukalögum, sem lögð höfðu verið fyrir þingið. Nú er þetta frumv. orðið að lögum, og lægi því beinna við að vísa til þeirra sem staðfestra laga. En þar af leiddi að taka varð tekjuaukann upp í frumvarpið; nefndin var í fyrstu í vafa um hvað hún ætti að gera, en kom sér þó saman um, að það væri réttast að hækka tilsvarandi tekjuliði í 2. gr., sem samsvaraði þeirri tekjuhækkun, sem hún áleit að mundi fást af tollaukanum. Fyrsta br.till. nefndarinnar er því við 2. gr., og er um það, að áfengistollurinn sé hækkaður úr 190000 upp í 280000 kr. hvort árið; það er þannig gert ráð fyrir 90000 kr. tekjuauka af þessum lögum. Ef hækkunin væri miðuð við aðflutninginn á áfengum drykkjum seinustu 3 árin, þá ætti hækkunin að vera meiri, nfl. 160000 kr., en nefndin gengur út frá, að tollaukalögin hafi minkandi áhrif á aðflutninginn, og þar að auki er hér mikið komið undir árferði og öðrum atvikum, sem er svo varið, að þau knýja til sparnaðar, en sá sparnaður hlýtur að koma mest niður á þeirri vöru, sem menn geta bezt án verið. Nefndinni þótti því ekki ráðlegt, að miða við þriggja undanfarinna ára aðflutning, og þótti hæfilegt að ákveða hækkunina á þessum lið 90000 kr. Sama er að segja um tóbakstollinn, að nefndinni þótti ekki ráðlegt að hækka hann að sama skapi og gjöra ætti, ef miðað væri við 3 undanfarin ár, en sú hækkun yrði 67 þús. kr. á ári. En nefndin leggur til að í þess stað verði hækkunin á þessum lið áætluð 27 þús. kr. lægri, nfl. 40 þús. kr. og sá liður (tóbakstollurinn) því allur 180 þús. kr. í stað 140 þús. En þó þessi liður sé ákveðinn 27 þús. kr. lægri en eftir þriggja ára meðaltalinu, þá er liðurinn »annað aðflutningsgjald«, sem í frumv. er ákveðinn l7 þús. kr., af nefndinni hækkaður um 8 þús. kr. upp í 25000 kr. hvort árið. Það má að nefndarinnar skoðun gera ráð fyrir, að minni rýrnun verði á þessum síðasta lið vegna tollhækkunarinnar en hinum fyrnefndu liðum, einkum þegar litið er til þess, að tolluð er ný vara, sem fellur undir hann, nfl. kakaó. Hækkun nefndarinnar nemur því: Á vínfangatolli 90.000 kr. á tóbakstolli 40.000 - á »annað aðf.gjald« . . . 8.000 - Samtals 138.000 kr. Þegar þetta er borið saman við tollaukafrumv. stjórnarinnar, sést að stjórnin að vísu fer eftir aðflutningnum um 3 undanfarin ár, og áætlar tekjuaukann um 240 þús. á fjárhagstímabilinu, en þó álítur hún, eins og nefndin, það varlegra að ákveða ekki upphæðina svona háa og dregur 30% frá. En nefndin vill fara enn varlegar í sakirnar og ákveður því tekjuaukann 22 þús. krónum lægri en þessi lækkaða áætlun stjórnarinnar. Eg hygg nú að eg hafi í nefndarinnar nafni gjört grein fyrir hækkuninni á þessum liðum og fyrir ástæðu hennar til þess, nfl. orðalaginu á 20. gr. Þessu líku hefir verið fylgt á þingi áður, svo hér er fordæmi fyrir. Þá eru breyt.till. nefndarinnar á þskj. 710; fyrir þeim er að mestu gerð grein í nefndarálitinu, svo eg get verið stuttorður um þær. Eg hirði ekki að tala um einstök atriði, því að eg treysti því að háttv. deild hafi ekki breytt skoðun sinni á málinu. Ástæðumar hafa að engu leyti breyzt í þá átt, að fara fram á svo mikla hækkun, sem hér ræðir um. Næsta breyt.till. er á þskj. 710 við 13. gr. c. 2. Nefndin leggur til, að þessi liður verði færður úr 45 þús. kr. niður í 39 þús. kr. hvort árið. Það er gerð grein fyrir þessari lækkun í nefndarálitinu. Þar sem sérstakur bátur á að ganga milli Fáskrúðsfjarðar og Reykjavíkur, þá sýnist ekki þörf á að veita 12000 til Austfjarðabátsins. Í sambandi við þetta hefir nefndin lagt það til, að Norðurlandsbáturinn fá 12000 kr. í stað 6000, og er honum þá ætlað að ganga frá Húnaflóa til Seyðisfjarðar, og hafa miðstöð á Akureyri. Nefndinni virtist þessi upphæð, 12000 kr., ekki of há, en jafnframt ætlast hún til, að stjórnarráðið semji ferðaáætlun fyrir bátinn, eða samþykki hana. Þá er breyt.till. við 13. gr. D. H. 2. Nefndin hafði upprunalega fært þennan lið úr 10 þús. niður í 5 þús. kr., en fékk þá upplýsingar hjá símastjóranum um, að þessi upphæð væri með öllu ónóg, og hefir því lagt til, að liðurinn verði hækkaður aftur um 2000 kr., enda hefir hún náð þessum 2000 með því að færa D. VI. niður að sama skapi úr 10000 kr. í 8000. Nefndin áleit að þessar 8000 kr. mundu nægja til viðhalds landsímanna, og það því fremur, sem mjög lítið er um nýjar línur á þessu fjárhagstímabili. Þetta er því engin hækkun á frv., heldur aðeins jafnaður. Næst er breyt.till. við 13. gr. E. I. a. Eftirlitsmaður vitanna fæst ekki til að taka verkið að sér fyrir þá upphæð sem Ed. hafði ákveðið. Nd. hækkaði því launin um helming. Nefndin hér í Ed. verður þó að líta svo á, að þessi maður sé svo vel launaður af landsjóði, að upphæð Ed. hefði átt að vera næg tekjuviðbót. Nú vill nefndin þó fara meðalveg, og hækka um 200 kr. frá því er hún varð ásátt um fyrra sinnið. Svo kemur að 15. gr. Fyrst er breyt- tll. við 14. lið um að færa styrkinn til þess, að gefa út rit um þjóðréttarstöðu Íslands, úr 5000 kr. niður í 2500. Eg skal ekki fjölyrða um þessa breyt.till., en aðeins geta þess, að ástæður nefndarinnar eru þær sömu nú, sem fyrri daginn. Svo kemur að þessum styrkveitingum, sem eg vil einu nafni kalla orðabókarstyrki. Meiri hluti nefndarinnar hefir lagt til, að færa styrkinn til Jóns ritstjóra Ólafssonar úr 1500 kr. niður í 960 kr. eins og áður var gert, og styrkurinn til Jóns Ófeigssonar ræður hún til að sé alveg feldur burt. Það var tekið fram um daginn, að það væri minst nauðsyn á þýzk-íslenzkri orðabók, því að allflestir, sem stunduðu þýzkunám kynnu áður dönsku, og gætu því notað þýzk-danskar orðabækur. Nefndin verður líka að álíta, að hér sé um mjög svo óarðvænlegt fyrirtæki að ræða, þar sem öll líkindi eru til, að forleggjari mundi aldrei fást til að gefa bókina út. En eigi liðurinn að standa, þá er það óforsvaranlegt, að hann sé engum skilyrðum bundinn né fjárveitingarvaldinu gefin nokkur trygging fyrir því að verkið verði unnið. Hvað snertir breyttill. við 16. gr. 5., þá hefir nefndin haldið fast við skoðun sína um það atriði. Hún lítur svo á, að 500 kr. verði að vera nógur styrkur í bráð. Það má vel vera að eitthvert gagn geti verið að þessum skóla, en nefndin vill þó ekki leggja fram meira fé að þessu sinni. Það er hvort sem er sennilegt, að leitast verði við að hækka liðinn síðar. Þá kem eg að 12. br.till., sem er við 16. gr. 11. Nd. hafði lækkað þennan lið til sandgræðslu um 500 kr. En nefndinni hér var ekki ljóst hversvegna hún hafði gert það, og áleit því rétt að hækka liðinn aftur eins og hann var á frv. stjórnarinnar. Síðasta br.till. er við 22. gr. 10. Hún er viðvíkjandi byggingarláninu til Björgvins sýslumanns Vigfússonar. Nefndinni þótti hækkunin óþörf og sýnist 4000 kr. lán fullgott, þar sem ekki á nota það til annars en að byggja eitt íbúðarhús. Annars er nefndin í miklum vafa um hvort rétt sé að veita sýslumönnum slík lán. Það er fyrirsjáanlegt, að ef byrjað er á slíku, þá munu embættismenn koma í hópum með samskonar lánsbeiðnir. Og það er öll ástæða til þess að fara varlega út í lánveitingar að svo stöddu, þó mönnum sýnist nægar tryggingar vera gefnar. Eg vil í sambandi við þetta geta þess, að mér sýnist 22. gr. í heild sinni hreinasta hneyxli, því að nú er svo lítið fé fyrir hendi sem hægt er að lána, að það mundi sennilega ekki nægja til l/10 af því sem lofað hefir verið. Þessar lánveitingar gera því ekki annað en að vekja vonir hjá mönnum, sem svo ekki geta ræzt. Eg skal ennfremur taka það fram, að engin flokkun hefir verið gerð á þessum lánveitingum; þær eru ekki veittar eftir neinum reglum eða eftir nauðsyn, svo að það er viðbúið að þær muni koma stjórninni í vanda. Lánbónir hafa aldrei komið svo margar til þingsins sem nú. Það má heita að hver þingmaður gangi með lánbeiðni í vasanum. Eg skal svo ekki lengja umræðurnar frekar, en kann að taka aftur til máls seinna.

Steingrímur Jónsson Eg skal leyfa mér stuttlega að gera grein fyrir breyt.till. mínum á þgskj. 717. 1. breyt.till. fer fram á hækkun á fjárveitingunni til Reykjadalsbrautarinnar úr 10000 upp í 15000 kr., eða að láta hana verða eins og hún var í frumvarpi stjórnarinnar. Það er ekki veitt svo mikið til vega að vert sé að klípa af þessari upphæð, úr því á að veita nokkuð á annað borð. Akbrautin liggur líka yfir hraun suður með Laxá, sem er svo að kalla ófært. 10000 kr. mundu máske nægja til þess að komast út úr hrauninu, en alls ekki meira. Hinsvegar verður að líta á það, að verkfræðingar álíta ekki praktiskt að vinna fyrir minni upphæð en 15000, úr því verður að ráða vinnuflokk til að vinna í afskektu héraði sumarlangt. Enn ber að gæta þess, að þessi akbraut ætti í rauninni að vera komin lengra en hún er. 2. breyt.till. er við 13. gr. C. 1. Hún fer fram á, að niðurlag athugasemdarinnar sé felt burt. Athugasemdin er bygð á tilboði frá Sameinaða gufuskipafélaginu, sem ekki er skuldbindandi, en má aðeins skoðast sem samningstilboð til hvers sem vera vill. En niðurlag athugasemdarinnar byggist ekki á ákveðnu tilboði. Eg álít að alþingi eigi ekki að ganga að samningum um svo langan tíma, nema því berist ákveðið, sæmilega gott tilboð. Hér er ekki svo; þessi athugasemd er mjög óákveðið orðuð, út í loftið. »Mun betri ferðir» er alveg óákveðið; þar er ekkert talað um að við fáum ný, betri skip, sem svari kröfum tímans, og okkur er nauðsyn að fá. Vér yrðum t. d. að fá kælirúm í skipin, og þau mættu ekki vera einungis til málamynda. Fjárlaganefndin hefði átt að hafa teikningar af vissum skipum o. s. frv. Eg teldi miklu betra ef stjórninni tækist að leggja ákveðið tilboð í þessa átt fyrir þing 1911. Niðurlag málsgreinarinnar fer fram á nokkrar ferðir til Hamborgar. Þetta ákvæði virðist mér líka óákveðið og enda hættulegt Mér virðist ekki skip okkar eiga þangað erindi ennþá. Því þó að við fáum að vísu töluvert af vörum frá Þýzkalandi, þá höfum vér þar enga verzlun sjálfir, vér höfum enga credit. Alt sem þaðan kemur hingað, kemur gegnum milligöngumenn. Mér sýnist það, að setja svona ákvæði inn, vera nokkuð sama sem að byrja á neglunni við bátasmíði. Það væri annað mál, ef vér hefðum haft ráðunaut á þessum stað til þess að ryðja þar íslenzkri verzlun braut. Slíkum ráðunaut er eg meðmæltur, og væri æskilegt, að stjórnin gæti undirbúið það mál. 3. br.till. er við 13. gr. D. II. 1. Eins og nú stendur í frv. er að eins farið fram á eina nýja símalagning. Eg hefi leyft mér að stinga upp á nýjum lið við þetta, sem sé að strengja síma frá Rvík til Borðeyrar og frá Akureyri til Valla. í frv. stjórnarinnar var farið fram á að strengja síma frá Rvík til Borðeyrar með tvöföldum koparþræði, en var svo felt í þinginu. Nú hefir símastjórinn gert grein fyrir, að erfitt sé að ná sambandi við Norður- og Austurland og eins til útlanda síðan Ísafjarðarálman var opnuð til afnota. Sérstaklega hafa orðið brögð að þessu síðan skip byrjuðu að ganga til Vesturlandsins nú í vor. Það hefir nú verið varið 700,000 kr. til símalagninga hér, og reyndin hefir orðið sú, að þessu fé hefir verið vel varið. Það hefir þegar borið mjög góða vexti. En þá verður líka að halda símakerfinu í mjög góðu standi, og til þess er nauðsynlegt að strengja viðbótarþræði norður til Borðeyrar. Í stjórnarfrumvarpinu var gert ráð fyrir aukaþræði frá Reykjavík til Borðeyrar, sem mundi kosta 48 þús. kr. En nú hefi eg fengið þær upplýsingar hjá símastjóranum, að kopar hafi fallið í verði, og mundi þráðurinn því ekki kosta meira en 45 þús. kr. En ef þessi tillaga skyldi falla, þá óska eg eftir, að borin verði upp varatillagan um að leggja koparþráð frá Reykjavík til Norðtungu. Eftir sögn símastjórans mundi það verða til töluverðra bóta, þó að þráðurinn næði ekki lengra, því að þá væri fyrirbygð sú truflun, sem annars kann að stafa af Akraness- og Borgamesslínunum þegar þær koma. Væri því með þessu bætt úr brýnustu nauðsyninni. Þá eru 12 þús. kr. til aukaþráðar frá Akureyri til Valla í Svarfaðardal. Sú tillaga er bygð á upplýsingum frá landsímastjóranum, og skal eg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp þann kafla í bréfi hans, sem að þessu lýtur: »Í sambandi við þetta vil eg taka fram, að nauðsynlegt verður að strengja nýja talsímalínu milli Valla og Akureyrar, ef hin fyrirhugaða símalagning til Siglufjarðar verður samþykt. Þegar í fyrra var þetta línusvæði svo mikið notað, einkanlega í júlí og ágústmánuði, að gegnumgangssamtölum seinkaði talsvert, þar eð þau urðu að bíða þess, að afgreidd væru innbyrðis samtöl og símskeyti milli stöðvanna: Akureyrar, Fagraskógs, Hjalteyrar, Valla og Dalvíkur; þar við bætist í ár Ólafsfjörður». Þegar það er nú upplýst, að þessi lína var svo mikið notuð í fyrra sumar, að það seinkaði mjög samtölum, þá má geta nærri, hve mikil brögð verða að slíkri truflun í sumar, þar sem bætt hefir verið við Fáskrúðsfjarðar-síma, Húsavíkur-síma og Ólafsvíkur-síma. En svo bætist Siglufjarðar-síminn enn þar við og aukast þá vandræðin um allan helming. Því að sú lína verður eflaust svo mikið notuð, að það verður til að eyðileggja að miklu leyti gagnið af landsímanum, ef ekki verður aðgert. Þess vegna er bráðnauðsynlegt að fá aukaþráð til Valla, og eg vona, að háttv. deild samþykki þá tillögu. Ef sá aukaþráður verður ekki lagður, þá er það sama sem að fleygja frá sér alveg vísum ágóða, sem nemur miklu meiru en vöxtunum af þeirri upphæð, sem aukaþráðurinn kostar. Það er óhætt að fullyrða, að tekjuaukinn mundi nema jafnvel þúsundum strax á næsta sumri. Og eg vil benda á það, að ef deildin vill ekki samþykkja þessar 12 þús. kr. fjárveitingu, þá er sjálfsagt að fella Siglufjarðarsímann, því að þá kæmi hann ekki að neinu verulegu gagni fyrir Siglufjörð, en yrði hins vegar til ómetanlegs ógagns fyrir aðra landshluta. Þess vegna er það varatillaga mín, að Siglufjarðarsíminn, liður 1, verði feldur burt ef aukaþráðurinn verður ekki samþyktur, og bið hæstv. forseta að haga atkvæðagreiðslunni eftir því. Þá vil eg minnast nokkuð á breyt.till. á þgskj. 710. Eg var ekki sammála meiri hluta nefndarinnar um að fella burtu fjárveitinguna til brúar á Norðurá. Eg álít óhæfilega litlu fé varið til samgöngubóta í landinu eftir þessum fjárlögum. Það hefir verið góð og gild regla að byggja að minsta kosti eina stóra brú á hverju fjárhagstímabili. Þeirri reglu ættum við að halda enn. Nú hefir Rangárbrúin verið feld, og þá vil eg ómögulega láta Norðurárbrúna falla líka. Sama er að segja um Grímsnesbrautina. Þar er um nauðsynlega vegabót að ræða, og eg sé enga ástæðu til að fella burtu þessa 10 þús. kr. fjárveitingu til hennar. Þá er Lagarfljótsbrúarvegurinn. Fjárveitingin til hans er víst komin inn á fjárlögin að tilhlutun hæstv. ráðherra eftir samráði við verkfræðing landsins, og eg álít því, að hún hljóti að vera bygð á góðum rökum. Eg get því ekki verið samdóma meiri hluta nefndarinnar um það, að fella niður þessa fjárveitingu. Þá er 13. gr. E. I. a., það eru 1000 kr. laun til eftirlits með vitum. Þann lið vill meiri hluti nefndarinnar lækka niður í 700 kr., en um það get eg ekki verið henni samdóma. Þegar frumv. kom hingað til deildarinnar, þá þótti mér sú upphæð alt of lág, 1500 kr., sem ætluð var til eftirlits með vitum. Vitakerfið er orðið svo stórt, að það hlýtur að útheimta mikið eftirlit ef vel á að vera. Og það ríður á að eftirlitið sé gott. Það er hægt að forsvara það, að hafa enga vita; en það er alveg óforsvaranlegt, að þeir vitar, sem til eru, séu vanræktir. Það sér hver maður, hve mikil hætta getur af því stafað, ef viti er ýmist með ljósi eða ljóslaus. Starfræksla vitanna má til að vera í góðri reglu, og því þarf eftirlitið að vera sem allra bezt. - Mér þótti 1500 kr. of litið, en eingöngu af því, að Krabbe lýsti því yfir, að hann gerði sig ánægðan með 1000 kr. laun auk ferðakostnaðar, þá var eg samþykkur því að hafa fjárveitinguna ekki hærri en það, auk 500 kr. til ferðakostnaðar. En nú vill nefndin klípa af upphæðinni og ætlar manninum ekki nema 700 kr. laun fyrir svona umfangsmikið og áríðandi starf. Þessu get eg ekki verið samdóma, og vona að háttv. deild verði á sama máli. því fremur sem verkfræðingur Krabbe hefir lýst því yfir, að fyrir svo litla borgun gæti hann ekki tekið að sér starfið. Hvað snertir styrkinn til að rita og gefa út ítarlegt rit um þjóðréttarstöðu landsins, þá er eg sammála nefndinni um að færa þennan styrk niður. Eg hefði þó helzt viljað fella hann alveg. Ekki af því, að eg sé á móti málinu í raun og veru, heldur af því, að eg vil ekki láta þennan styrk standa sem pólitískt agn á fjárlögunum. Það væri betra að veita slíkan styrk eftir á, þegar ritið er búið. Hinar breyttill. nefndarinnar eru svo smáar, að eg sé ekki ástæðu til að fara neitt út í þær. Þó vil eg að eins minnast á 1000 kr. styrk til Jónínu Sigurðardóttur til matreiðsluskólahalds. Þann styrk vill nefndin færa aftur niður í 500 kr. Eg skil ekki í þessari grimd í nefndinni, því að hún hefir annars samþykt ýmsa bitlinga, sem minna hafa til síns máls. Þessi kvenmaður hefir lagt töluvert fé sölurnar og hefir sýnt mikinn áhuga og dugnað í að halda uppi slíkri fræðslu. Á Norðurlandi er mikill áhugi á þessu máli og kenslan mjög mikið sótt, enda er hér um að ræða þann fróðleik, sem almenningur hefir þörf fyrir. Eg skil sízt í því, ef háttv. deild fer að lækka þennan styrk í annað sinn. Það var sök sér að gera tilraunina um daginn, en úr því Nd. vill halda fast við 1000 kr. styrk, þá finst mér að háttv. deild ætti ekki að halda þessari 500 kr. lækkun til streitu.

Ráðherra (B. J.) Háttv. nefnd vill koma Borgarfjarðarbrautinni fyrir kattarnef. En eg get ekki talið það hyggilegt. Eg vil taka í sama streng sem háttv. 4. kgk. þm., að mér sýnist ekki forsjálni í því að hætta sama sem alveg við vegabætur á þessu fjárhagstímabili. Eins og eðlilegt er, hefir þinginu vaxið það í augum eftir því sem nú er ástatt fyrir landsjóði, að ætla sér að brúa 2 allstórar ár á sama fjárhagstímabili, Rangá og Norðurá. En þegar búið er að fella burtu Rangárbrúna, þá finst mér of langt farið, ef Norðurárbrúin verður feld líka. Það er nokkuð aumingjalegt, að treysta ekki landinu til að gera eina brú á fjárhagtímabilinu, brú, sem kostar ekki nema 30 þús. kr. Það má ekki leggja alveg árar í bát með vegagerðir, og gera ekki annað en halda við þessum vegaspottum, sem til eru. Enda er þarflaust að fara svo frekt í sakir. Þessi Borgarfjarðarbraut er ekki nema hálfgerð ennþá, en brúin á Norðurá mundi auka gagn hennar að miklum mun. Þetta er akbraut, sem liggur um fjölmennar og blómlegar sveitir. Hún nær nú ekki lengra en upp að Norðurá, en þegar brúin er komin yfir hana, er þar með búið að koma öllum Stafholtstungum í akbrautarsamband við kauptúnið (Borgarnes). Ef þessari brúargerð verður frestað nú, verður vafalaust talið sjálfsagt að láta þá vegabót ganga fyrir öðrum á næsta þingi og þá væntanlega veitt fé til hennar í fjáraukalögum og brúin þá væntanlega lögð sumarið 1911. Þá verður það ekki mikið fé, sem sparast á biðinni; það verða í mesta lagi eins árs vextir af þessum 30 þús. kr. Eg tel miklu gagnlegra að halda áfram þeim brautum, sem hálfgerðar eru, heldur en að vera að leggja spotta og spotta hér og hvar, en lúka hvergi verkinu svo, að fullu gagni komi. Líkt má segja um 10 þús. kr. fjárveiting til Grímsnesbrautar, sem nefndin vill einnig fella. Þar stendur svo á, að Sogsbrúin kemur að nauðalitlu gagni, þangað til gert verður við torfæru, sem þessi fjárveiting á að ganga til. Líkt stendur á um Reykjadalsbraut. Þar má greiða veg yfir verstu torfæruna fyrir 10 þús. kr. Þessar fjárveitingar allar vil eg láta standa, en einkum legg eg áherzlu á Borgarfjarðarbrautina eða brúna á Norðurá. Þá vill nefndin fella burt 4000 kr. til Lagarfljótsbrúarvegar. Þar þekki eg ekki til sjálfur, en eftir skýringu verkfræðings landsins get eg mælt með því, að þessi liður verði látinn standa. Fagradalsbrautin liggur ekki að brúnni á Lagarfljóti, heldur að Egilsstöðum, sem er nokkuð ofar við fljótið. Sá sem vill komast yfir fljótið með vagnflutning, verður því að taka af vagninum á Egilsstöðum, því að hann getur ekki komizt að brúnni vegna torfæru, sem þar er í milli. Þegar úr þessu má bæta með 4000 kr. fjárveitingu, þá finst mér ekki horfandi í það. Því að eg geri ráð fyrir, að það sé mikilsvert fyrir flutningsmanninn, að komast með vagninn yfir brúna, og að það sé svo greiðfært hinumegin, að vagninn geti haldið áfram þaðan. Þá hefir háttv. 4. kgk. þm. amast við heimildinni, sem stjórninni er veitt í 13. gr. c. 1., til þess að semja um gufuskipaferðirnar fyrir 10 ára tímabil með tilteknum skilyrðum. Eg sé ekkert athugavert við þessa heimild og skil ekki, hvernig hún gæti orðið vanbrúkuð. Hún getur orðið til þess, og á að verða til þess, að knýja fram betri kosti en annars væri hægt að fá. Aðalatriðið er það, sem líka er gert að skilyrði, að samningur takist um skip, sem væru svo útbúin, að þau gætu flutt út nýjar vörur frá Íslandi í kælirúmi. Það er skýrt tekið fram, að minst tvö skipin skuli vera með kælirúmi. Þetta er aðalatriðið, að fá skip, sem þannig eru útbúin, og þetta var aðalkosturinn við Thore-tilboðið í augum þeirra manna, sem því boði vildu sinna. Ef þessu verður kipt í gott lag, verð eg að telja vel til vinnandi að ganga að 10 ára samning. En eg geri hins vegar ekki ráð fyrir, að nokkur stjórn geri sig ánægða með svo lítilfjörleg kælirúm, að þau kæmu ekki að verulegu gagni. Háttv. þm. vildi ekki telja það kost á slíkum samningi, þó að beinar samgöngur fengjust til Hamborgar. Þetta get eg ómögulega skilið. Háttv. þm. bar það fyrir, að íslenzkir kaupmenn hefðu ekki lánstraust á Þýzkalandi. Þetta getur vel verið. En þá eru beinar samgöngur fyrsta skilyrðið til þess, að afla sér þessa lánstrausts, sem nú vantar. Að hafa á móti beinum samgöngum við Þýzkaland getur ekki þýtt annað en það, að vilja halda verzlunarviðskiftum landsins í sem föstustu tjóðurbandi við Danmörku. Nú þegar er mikið keypt af vörum frá Þýzkalandi, þrátt fyrir það að þær verða allar að koma hingað til landsins gegnum Danmörku. Þessi þröskuldur stendur í vegi fyrir því, að viðskiftin við Þýzkaland aukist, líklega til stórskaða fyrir verzlun landsins. Eg get ekki skilið, með hverjum rökum er hægt að hafa á móti því, að koma á beinum samgöngum við Þýzkaland, jafnhliða samgöngunum við Danmörku. Eg álít að þessi athugasemd gæti orðið til góðs. Að vísu má segja, að ekki séu miklar líkur til þess, að slíkur samningur takist, en þá nær það mál ekki lengra. Þá er fjárveitingin til rits um þjóðréttarstöðu landsins. Eg skil ekki vel afstöðu háttv. deildarmanna til þess máls. Þeir menn, sem koma vilja sem lengst áfram sjálfstæðismáli þjóðarinnar, þeir vilja nema við neglur sér fjárframlag til þess, að rita svo vel um málið, að til gagns verði og sæmdar þjóðinni. Eg lít svo á, að það væri ekki lítils virði, að eiga »monumentalt« ritverk um þetta mál. Slíkt rit hlyti af hafa það sönnunarmagn, sem frekast væri hægt að fá um ýmis atriði í þjóðréttarsögu landsins. En til þess að ritið geti orðið svo vel úr garði gert, má ekki skera fjárframlagið mjög naumt við neglur sér. Það er ekki til neins að tala um borgun eftir á fyrir slíkt verk. Það dettur engum hæfum manni í hug, að leggja út í svo stórt og mikið starf, án nokkurrar tryggingar fyrir því, að hann fái endurgjald fyrir fyrirhöfn sína. Auk þess sem fæstir hafa tök á að eyða tíma sínum til slíks kauplaust, meðan að því er unnið. Því að allir verða þó fyrst og fremst að hugsa um að hafa í sig og á. Eg lít svo á, að það sé naumast sæmilegt, að pína þetta fjárframlag svo mikið niður, að sýnilega verði ekkert af verkinu. Hér er í lánveitingagreininni gert ráð fyrir 6 þús. kr. til embættisbústaðar handa sýslumanninum í Rangárvallasýslu. Það er stungið upp á að færa þetta niður í 4 þúsund. Það er sitt hvað sem mælir með því, að þessi fjárhæð (6 þús.) sé ekki færð niður, heldur látin standa, og ívilni þá landsjóður jafnframt um vöxtu af 2000 kr. Viðlagasjóður stendur jafnréttur eftir sem áður, og það væri smámunasemi, að láta sig muna um slíkt. Það er auk þess svo mikið hagræði fyrir landið, að fastir embættisbústaðir komist á fyrir sýslumenn (og enda lækna), eins og vér höfum lengi haft fasta embættisbústaði fyrir presta. Og sé hægt að koma því til leiðar með svona litlu framlagi, þó ekki sé nema í einni sýslu í þetta sinn, þá finst mér algjörlega rangt, að láta sig muna um slíkt. Um ritsímafjárveitingar hafa verið dregin allmjög saman seglin á þessu þingi, meðal annars neitað 68 þús. til umbóta (tvöföldunar) á Ísafjarðarsímanum, og ennfremur neitað um fyrirhugaðan síma frá Búðardal til Stykkishólms. Þetta virðist mér sæmilega langt farið í því, að hefta viðkomu á þessum samgöngufærum. Þó hefir verið annars vegar stungið upp á nýjum símum og símaspottum annars staðar á landinu eða umbótum á þeim, þar á meðal spottanum milli Akureyrar og Valla og milli Reykjavíkur og Norðtungu. Skilst mér eftir skýrslu símastjórans, að þessar umbætur muni gera töluvert gagn og gera þessar símaleiðir miklum mun gagnsmeiri en áður. En það er um símana að segja yfirleitt, að þótt þeir séu að öllu samanlögðu byrði á landsjóði, þá ber á það að líta, að það væri misrétti við einstakar sýslur og landahluta, ef þeir væru gerðir afskiftir í samanburði við aðra, og virðist þá rétt að fara sem lengst í því, að skaðlausu landsjóði, að gera sýslunum sem jafnast undir höfði. Og ber á það að líta, að notkun símanna fer á ári hverju vaxandi. Mér hefði fundist réttast, að gjörð hefði verið í upphafi áætlun um, hvar síma skyldi leggja um land alt, og ætlað til þeirra eitthvað tiltekið á hverju ári eða tekið lán, og því jafnað á 10-15 ár eða svo.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) **) Eg hefi það að segja um breytingartillögurnar viðvíkjandi símunum, að eg er hvorki samdóma 4. kgk. þm. eða ráðherra um, að þar sé sparnaður rangur. Og hvað Siglufjarðarsímann snertir, þá er alt hið sama að segja, Eins og mér hefir skilist á 4. kgk. þm. og símastjóranum, þá er ætlunin, að þessi nýi sími verði ekki fullkominn, og óvíst að hverju haldi hann kemur. Eg mun þó vera með Valla-símanum. En eg skil hins vegar ekki, hvers vegna endilega þarf þar að vera koparþráður; og hlít eg að álíta, að stálþráður muni nægja, þar sem hann flytur nær eins vel og koparþráður. Ef því miklu munar á verði stálþráðar og koparþráðar að Völlum, þá er rétt að velja hinn ódýrari, og það því fremur, sem stálþráður mun að öllu samtöldu reynast alt að því jafngóður. Hvað snertir athugasemdina við 13. gr. C., sem 4. kgk. þm. talaði á móti, þá hefir hæstv. ráðherra tekið af mér ómakið að svara því atriði, og skal eg ekki orðlengja um það, og hygg eg réttast að láta athugasemd þá standa. Og held eg að það geti orðið hvöt fyrir stjórnina til að fá betri kjör. Það; er óhugsandi, að nokkurt félag gangi að slíkum skilyrðum, þegar ekki er um lengri tíma að ræða en að eins tveggja ára tímabil. Félag sem hefir góð skip fer ekki að ráða sig upp á svo stuttan tíma. Finst mér alls ekki hætt við að stjórnin muni misbrúka þessa heimild. Yrði stjórnin búin á næsta þingi að koma þessu í kring, þá liggur næst að hún á því þingi leggi fram gjörðir sínar. Háttv. 4. kgk. þm. mintist nokkuð á viðskifti við Hamborg. Eg hygg að það sé rétt, að það mundi verða oss til mikils hagræðis, að fá aukin viðskifti við Hamborg; og bjóst háttv. ræðum. við, að það gæti orðið hlutverk verzunarráðunautanna, að koma þeim á. En þó viðskiftin vaxi, til hvers væri það, ef flutningafærin vantaði; og er það í þessu efni hið fyrsta og sem mest á ríður, að koma þeim í gott horf. Einmitt þetta, að geta fengið beinar ferðir, er það sem svo afarmikið ríður, og tel eg það eitt hið vandasamasta mál og jafnframt nauðsynjamál, að ryðja til hlítar þær brautir. Eg skal játa, að mér þykir athugasemdin hvergi nærri svo nákvæm sem skyldi; en eg treysti því jafnframt, að stjórnin muni ekki misbrúka heimild sína. En það kalla eg að misbrúka, ef gömul skip verða notuð til ferðanna, þó ferðirnar verði fleiri. Það þurfa að vera góð skip, sem notuð eru til ferðanna; það kemur alls ekki alt upp á að hafa ferðirnar mjög margar, heldur miklu meira upp á hitt, að hafa skipin góð, samsvarandi tímans kröfum. Því tel eg vel til vinnandi, að hafa ferðirnar heldur færri, en fleiri ferðir með slíkum skipum sem dallar »Samein. félagsins« eru, og sömuleiðis mörg af skipum Thore. Einmitt þetta álít eg að sé gott að komi fram og standi í þingtíðindunum, svo að stjórninni gefist kostur á að sjá, að þessi athugasemd hefir fram komið í þessu sambandi. Viðvíkjandi kröfum verkfræðingsins um að fá 1000 kr. í viðbót til að taka að sér vitana, þá hefir því verið breytt. Aðgætandi er, að hin föstu laun hans eru 3000 kr. auk þessara 700 kr. í launaviðbót; og er þá ekki annað sjáanlegt, en að það sé full sæmileg upphæð. Að hann geti betur passað að á vitunum logi ef hann hefir þeim mun meira fé að launum sem til var tekið, er ekki takandi í mál. Ráðherra talaði um, að full langt væri gengið í sparnaðaráttina hvað vegabæturnar snerti. En býsna langt er farið að segja, að nú megi heita hætt við vegabætur, þar sem þó ekki minni upphæð en 240 þúsundir ganga til vegabóta. Ræða hans í þessu efni sannfærði mig ekki; og atkvæði mínu breyti eg ekki. Hann sagði, að Grímsnesbrautin væri ekki í áætluninni; það er að vísu rétt. En 10 þús. kr. eru þó ætlaðar til að bæta verstu torfærurnar á henni, svo hún getur tæplega talist algjörlega afskift, þótt ekki sé hún sett sérstaklega á fjárlögin. - Viðvíkjandi vagnflutningunum við Lagarfljót er það að segja, að ráðherra taldi það sama sem að þeir tækist af, ef vegur væri ekki lagður. Það er alls ekki rétt hjá hæstv. ráðherra. Að vísu skal eg viðurkenna, að torfærur eru talsverðar á þeirri leið af völdum vatns, sem yfir veginn rennur; en oft er líka bezta færð á veginum; og yfir höfuð má það heita gæða reiðvegur. Að svo mæltu skal eg ekki lengja umræðurnar lengur í þetta sinn. ) Ræða þessi virðist ekki hafa verið leiðr. Útg.

Steingrímur Jónsson Ráðherra og framsögumaður eru samdóma um fjárveitinguna til gufuskipaferðanna. Annars get eg ekki skilið á hverju það byggist, að ekki hafi verið hægt að líta við tilboðinu í fyrra; það var ákveðið. Og þó þótti mér það varhugavert og ekki takandi nema með þeim varnagla, að stjórnin gæti styrkt fleiri félög. Þá lá og fyrir að byggja tvö ný skip. Þetta er alt annað en sú óákveðna heimild, sem nú er um að ræða. Það er hverju orði sannara hjá hæstv. ráðh., að það er nauðsynlegt að semja um meira en tvö ár til þess að fá verulega góðar ferðir. Það er einkum umferðaskip og ferðir til útlanda, sem þörf er að fá umbætur á. Eg sé ekki, að athugasemdin herði neitt á Samein. fél. í þá átt; það er ekkert tekið fram um gæði skipanna, að eins tiltekið kælirúm í tveim skipum. En eg get vel skilið, að 10 ára tímabil mundi nokkuð herða á því félagi, sem vildi spekúlera í Hamborgarferðunum; því slíkt yrði að sjálfsögðu dýrt, og við mundum neyðast til að kaupa þær fyrir aðrar nauðsynlegar umbætur. Yfir höfuð skal eg fúslega kannast við, að það gæti komið oss að góðu haldi, að komast í viðskiftasamband við Hamborg. En það er ekki einhlítt að fá aukna flutninga. Við þurfum engu síður aukna »kredit«. Hvað persónuflutninga snertir, þá hygg eg að þeir verði mjög miklir. Eg hefi alt af hugsað mér, að fyrstu skipin, sem við sendum til Hamborgar, ættu að sækja kaffi, sykur og þessk. Þess utan skal eg taka það fram, að ekki væri heldur ástæða til að binda sig við Hamborg eina, heldur ættum við einnig jafnframt að hugsa um að komast í beint samband við fleiri stórhafnir. Eg vil og leyfa mér að taka það fram, að mér flnst ástæðulaust að bera mér það á brýn, að eg vilji halda oss föstum í tjóðurbandi Dana. Það er mjög langt úr vegi við allan sannleik. Hinn háttv. framsögumaður gat þess, að á þessum fjárlögum væri veitt töluvert fé til flutningabrauta og þjóðvega Það eru heilar 75 þús. kr., sem veittar eru til flutningabrauta, og það sem veitt er undir 13. gr. B. III. fer ekki nærri alt til þjóðvega; inn á þann lið eru komnar fjárveitingar til sýsluvega, hreppavega og jafnvel vega, sem enginn veit hvað eru. Það var alveg rétt hjá hæstv. ráðherra, að meginregla sú, er fylgt er í þessum fjárlögum, er að hætta alveg að leggja nokkurt fé til flutningabrauta og þjóðvega. Einasta myndarlega fjárveitingin til þjóðvega er til brúnna á Holtavörðuheiði, en hitt skal eg fúslega viðurkenna, að það var mikið sómasamleg upphæð, sem í þessu skyni var veitt á fjáraukalögunum. Eg get ekki fallist á það sem háttv. framsögumaður sagði, að 700 kr. væri nóg viðbót handa eftirlitsmanni vitanna. Það ber brýna nauðsyn til að eftirlitið með vitunum sé fullnægjandi, því að það er hvorttveggja, að það er þjóðarskömm og getur orsakað stórslys, ef eitthvað verður að þeim fyrir eftirlitsleysi, og eg vil þvo hendur mínar af að hafa tekið þátt í að knífa þessa bráðnauðsynlegu fjárveitingu. Eg þakka hæstv. ráðherra fyrir tillögur hans að því er símana snerti, og vona eg að deildin fylgi þeirri bendingu hans. Það er ekki vafi á, að símarnir verða góð tekjugrein fyrir landsjóðinn, og verði þessir þræðir lagðir, er eg viss um að það gerir það að verkum, að hægt verður á næsta þingi að segja, að símarnir gefi mjög góðar rentur. Það var hárrétt hjá hæstv. ráðherra, að það hefði ekki átt að fella niður fjárveitinguna til koparþráðarins til Ísafjarðar, því að í fyrsta lagi verð eg að líta svo á, að honum hafi beinlínis verið lofað af síðasta þingi; í öðru lagi er það vitanlegt, að síminn kemur ekki að hálfum notum fyrir héruðin fyrir vestan Ísafjörð, nema þráður þessi verði lagður; í þriðja lagi hafa verið lagðar þungar fjárkvaðir á héruð þau, er hér eiga hlut að máli, einmitt símans vegna, og loks ber og á það að líta, að enn er miklu óeytt af láni því, er tekið var á þessu fjárhagstímabili, og sérstaklega átti að verja til símabygginga. Mér þótti vænt um það sem hæstv. ráðherra sagði um Reykjadalsbrautina, að bráða nauðsyn bæri til, að komast sem fyrst með brautina út úr verstu ófærunum, og eg treysti því, að háttv. deild líti sömu augum á málið, og sýni þá sanngirni að veita til hennar jafnmikið fé eins og gert var í stjórnarfrumvarpinu.

Sigurður Hjörleifsson Mér þykir ekki ástæða til að fara að gera grein fyrir atkvæði mínu að því er snertir einstaka liði, enda er eg í flestum atriðum sammála meiri hluta nefndarinnar. En mig langaði til að víkja lítið eitt að umræðum þeim, sem orðið hafa hér í deildinni um athugasemdina við styrkinn til gufuskipaferða. Saga þessa máls á síðasta þingi sýnir, að það er til lítils að vera að setja stjórninni strangar reglur. Þá urðu skilyrðin til þess, að samningar tókust ekki. Eg segi þetta ekki til þess að álasa þinginu, heldur til að sýna hvað af því gæti leitt, ef þingið setur stjórninni nákvæmar reglur í þessu efni. Mér finnast ástæður þær, sem færðar hafa verið fram fyrir því, að strika beri burt athugasemdina, veigalitlar. Það er auðvitað, að þeir sem ekki treysta stjórninni til þess að semja um þetta mál, vilja helzt fella athugasemdina burt, en hinir, sem traust bera til stjórnarinnar í þessu efni, hljóta að vilja láta hana standa. Um Hamborgarferðimar álít eg að réttast sé að ekki sé nánar ákveðið, en gert er í athugasemdinni, því að búast má við að ekki verði þörf á mörgum ferðum á ári í fyrstu, en margt getur breyzt á 10 árum, og fyrir því gott að ekkert sé ákveðið fyrir fram, er kynni að fara í bága við þarfir síðari tíma. Þá þykir mér það undarlegt, ef 700 kr. er ekki sæmileg borgun fyrir vitaeftirlitið, þegar þess er gætt, að hún er ætluð einum af starfsmönnum landsjóðs, sem fyrir bragðið fær 700 kr. launaviðbót. það er auðvitað, að ef maðurinn er svo störfum hlaðinn nú, að hann getur ekki bætt á sig vitaeftirlitinu, þá verður hann að sleppa einhverju af þeim störfum, sem stjórnin þá verður að fá aðra til að gera. Skýringarnar, sem komið hefir verið með hér í dag viðvíkjandi símunum, gefa mér tilefni til athugasemda; eg vil segja að það sé sorglegt, ef þær skýringar eru réttar. Vér verðum þá neyddir til að leggja fé í aðallínuna í hvert skifti og einhverjum nýjum símaspotta er bætt við, úr því það þarf nýjan þráð milli Akureyrar og Valla sakir Siglufjarðarsímans, og milli Reykjavíkur og Norðtungu vegna símans til Borgarness og Akraness. Eg vil segja að þingið hafi hálfvegis verið gint, að láta það ekki vita þetta fyrirfram, og í annan stað sýnir það bezt, að símamálið er ekki svo undirbúið, sem skyldi.

Agúst Flygenring Eg vildi aðeins leyfa mér að beina stuttri fyrirspurn til nefndarinnar, út af athugasemdinni við gufuskipastyrkinn, um það hvað lengi Sameinaða gufuskipafélagið stendur við tilboð sitt, innan hvaða tíma það heimtar svar, því að ef á að taka því strax, þá kemur heimildin, sem gefin er í athugasemdinni, í raun og veru í bága við tilboðið. Eg býst nú við að mér verði svarað því, að þó að félagið hefði sett slíkt skilyrði, þá væri það aðeins bragð, sem óþarfi væri að óttast, en það er alls ekki rétt. Þegar menn eru látnir gera tilboð, er það venja, að þau séu öll opnuð á sama ákveðna tíma, og því tekið þegar í stað, er bezt þykir, og þetta tilboð hlýtur, eins og öll önnur tilboð, að vera bundið við svar innan einhvers ákveðins tíma. Nú er það vitanlegt, að Sameinaða félagið hefir teygt sig eins langt eins og það hefir getað, sakir Thoretilboðsins, svo að því er það fráleitt jafnmikið kappsmál nú eins og á fyrri þingum, að gengið verði að tilboðinu, og má jafnvel búast við, að það noti hverja átyllu, sem það fær, til þess að ganga frá því, og ekki get eg láð félaginu, þótt það ekki vildi láta nota sig aðeins sem fótskör, til þess að ná í eitthvað betra. Það væri sannarlega ver farið en heima setið, ef athugasemdin yrði til þess að spila úr höndum vorum því bezta tilboði sem vér líklega nokkurn tíma höfum fengið. Að öðru leyti er eg athugasemdinni ekki mótfallinn; það er gott að fá skip með kælirúmi, og það er sjálfsagt líka gott, að fá skipaferðir til Hamborgar; það gæti vel orðið til þess, að viðskiftin við Þýzkaland ykjust, og verzlunin yrði Íslendingum hagstæðari en nú er, en eg vil að málið sé vandlega íhugað, áður en því er ráðið til lykta.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Eg ætlaði ekki að standa upp framar, og er það aðeins vegna fyrirspurnar háttv. 3. kgk. þm. að eg geri það, enda þótt eg sé ekki við því búinn að svara henni. Eg býst við að því sé eins varið með þetta tilboð, og tilboð þau, er komið hafa frá Sameinaða félaginu til fyrri þinga, að það standi þangað til ráðherra eftir þinglok kemur til Kaupmannahafnar og getur samið nánar við félagið. Það er alveg rétt hjá háttv. 3. kgk. þm., að tilboðið gæti glatast, ef stjórnin drægi það alt of lengi að gefa ákveðið svar, en að svo stöddu held eg að engin hætta sé á því, að tilboðið missist, ef stjórnin fer hyggilega að ráði sinu, því að auðvitað er að síðustu alt undir því komið. Mér þótti háttv. 4. kgk. þm. ætla vitaeftirlitsmanninum nokkuð mikið starf: mér skildist helst á honum, að hann ætlaðist til að eftirlitsmaðurinn liti daglega eftir því, að það logaði á öllum landsins vitum, en það er auðvitað ekki meiningin og getur ekki verið meiningin, því að það væri engum menskum manni kleift. Á öllu þess háttar verða vitaverðirnir auðvitað að bera ábyrgð; það er að eins ef eitthvað verulegt verður að vita, að eftirlitsmaðurinn verður að takast sérstaka ferð á hendur, auk venjulegra eftirlitsferða, og þá fær hann ferðakostnaðinn borgaðan eftir reikningi. Annars býst eg við, að eftirlitsmaður þessi sitji lengst af í Reykjavík, hér eftir eins og hingað til, og hirði þar peningana í næði, hvort sem það nú verða 700 eða 1000 kr. Og þó hann fái ekki nema 700 kr., þá hefir hann þó fengið launahækkun, sem ef til vill líka er sanngjarnt sökum þess, hve mjög vitum hefir fjölgað upp á síðkastið.

Steingrímur Jónsson Eg vildi leiðrétta þann misskilning hjá hinum háttv.þm. Akureyrar, að það kæmi nú fyrst upp úr dúrnum, eftir dúk og disk, að bæta þyrfti við nýjum þráðum á aðallínunni, sakir hinna nýju aukalína. Símastjórinn tók það fram þegar í byrjun, að það myndi þurfa 5 þræði. Þar sem sami háttv.þm. sagði að mál þetta hefði ekki verið undirbúið í tíma, þá er þar til að svara, að Siglufjarðarsíminn stóð ekki á stjórnarfrumvarpinu, en var settur inn af einstökum þingmönnum í Nd., en undir eins og símastjóri frétti það, skrifaði hann þinginu, og skýrði frá að þá yrði nauðsynlegt að bæta við þræði á aðallínunni. Hinn háttv.þm. á því ekki að saka símastjóra heldur sjálfan sig um það, ef þetta hefir komið flatt upp á hann, því að það er þá því að kenna, að hann hefir ekki kynt sér skjöl málsins nógu rækilega.

Framsögum. (Sig. Stefánsson) Háttv. Nd. hefir breytt þessu frv. að því, að hún hefir fært niður takmarkið fyrir stærð skipanna, þannig, að nú er eftir frv. skylt að vátryggja sjómenn á fjórrónum bátum. Nefndin telur þetta að vísu ekki breyting til bóta, en vill þó eftir atvikum leggja til að frumv. sé samþykt óbreytt, þar sem tíminn er mjög naumur, en málið hins vegar nauðsynjamál.

Framsögumaður (Jósef Björnsson) Nefndin sem kosin var til að athuga þetta frumv. hefir haft mjög nauman tíma til þess, svo að álit hennar er ekki svo ítarlegt, sem hún hefði óskað. Vona eg að háttv. deild fyrirgefi það. Nefndin hefir leyft sér að koma með nokkrar uppástungur til breytinga á frumv. Í fyrsta lagi skal þess getið, að nefndinni fanst eftir atvikum ekki ástæða til að gera allar þær breytingar á stjórn bankans, sem frumv. fer fram á. Á hinn bóginn játar nefndin, að sumar breytingamar séu ekki nema eðlilegar. Störf bankans hafa aukist mjög ár frá ári, og er því meiri nauðsyn nú en áður, að góðir starfskraftar séu við hann. Af þeirri ástæðu getur nefndin aðhylst að bæta við einum bankastjóra, svo að þeir verði framvegis tveir; þó voru nokkrir í nefndinni, sem ekki álitu brýna nauðsyn bera til að gera þessa breytingu. Að því snertir þá breytingu, frá núverandi fyrirkomulagi, að skipa ráðunaut í stað gæzlustjóra, er þess að gæta að hvorugur þeirra gæzlustjóra, sem nú eru við bankann, hefur útendað starfstíma sinn og nefndin leit svo á að þeir ættu rétt á að starfa tímann út og fá kaup allan þann tíma, er þeir eru kjörnir til. Ennfremur áleit nefndin, að sérstakur ráðunautur mundi í heild sinni ekki vera neitt hentugri en þeir gæzlustjórar sem hafa verið hann undanfarið og verða vafalaust áfram, ef ekki verður sú breyting gjörð á stjórn bankans að afnema þá. Og nefndin verður að telja þá svo góða menn, að ekki sé æskilegt að þeir láti af starfa sínum. Eg skal ekki fara fleiri orðum um breyt.till. við 1. gr., en skal þó geta þess að nefndin lítur svo á, að orðin »með sex mánaða uppsagnarfresti» hafi fallið út úr greininni af óaðgæzlu, þar sem þau standa í núgildandi lögum um ráðning bankastjóra. Hvort hentugt sé að hafa þetta ákvæði í lögunum, má ef til vill deila um; eg bendi að eins á þetta atriði til frekari athugunar, og er þeirrar skoðunar, að það vel mætti missa sín. Um breyt.till. við 3. og 4. gr. þarf eg ekki að tala; þær eru aðeins eðlileg afleiðing af þeirri breyttill. við 1 gr., að hafa gæzlustjóra í stað ráðunautsins. Önnur efnisbreyting, er nefndin leggur til að gerð verði á frumv. er sú að fella burtu það ákvæði 5. greinar, að bankastjórar skuli fá hlutdeild í gróða bankans. Nefndin leit svo á að landsbankinn ætti að vera stofnun, er aðallega hefði hag og þarfir landsmanna fyrir augum, en ekki gróðastofnun. En verði stjórnendum bankans gefin hlutdeild í gróðanum, gæti það orðið til þess að þeir færu að leggja meiri áherzlu á það, að gera bankann að gróðastofnun, og litu minna á hag viðskiftavina hans. Nefndin leggur því til, að þessari gróðahlutdeild sé slept, en laun bankastjóranna aftur hækkuð úr 4000 kr. upp í 6000 kr., til að bæta þeim upp skaðann. Að minsta kosti álítur nefndin, að gróðahlutdeildin ætti að vera miklu minni, ef ætti að halda henni, því þá yrði minni freisting fyrir bankastjórana til að hafa aðallega gróða bankans fyrir augum. Þá hefir nefndin lagt til, að ekki sé gerð meiri breyting á launum bókara bankans, frá því sem nú er. Aðrar efnisbreytingar hefir nefndin ekki lagt til að gjörðar sé við frumvarpið, nema þá, er leiðir af breyt.till. við 1, gr., að laun ráðunauts falli burtu, og laun gæzlustjóra komi í staðinn. Hinar breytingarnar eru að mestu leyti orðabreytingar, og ekki þannig vaxnar, að deildin geti ekki áttað sig fljótlega á þeim, og vil eg því ekki, sökum naumleika tímans, orðlengja meir um mál þetta.

Sigurður Hjörleifsson Eg geri ráð fyrir að menn muni álíta að nefndin hafi breytt frumvarpinu til bóta; um það má mikið deila. Eg vil þó aðeins benda á eitt atriði, sem sé það ákvæði, að segja má bankastjórum upp með hálfs árs fyrirvara. Eg lít svo á, að þetta ákvæði sé mjög hættulegt. Það gæti haft þá afleiðingu, að erfitt yrði fyrir stjórnina að fá hæfa menn í þessa stöðu, þar sem þeir gætu búist við, að þeim yrði sagt upp þá og þegar með sex mánaða fyrirvara. Það er því minni ástæða til að hafa þetta ákvæði í lögunum, sem þau heimila ráðherra að víkja bankastjórunum frá. Eg vil því æskja þess, að breytingartill. við 1. gr. verði skift í tvent, þannig að sérstaklega sé borin undir atkvæði orðin »með sex mánaða uppsagnarfresti.» Eg skal benda á, að þó þetta falli burtu, raskar það ekki hugsun frumvarpsins að öðru leyti.

Lárus H. Bjarnason Að vísu játa eg það, að nefndin hefir breytt frv. til batnaðar, en þó get eg ekki verið því fyllilega fylgjandi. Eg vil ekki breyta því fyrirkomulagi, sem nú er á stjórn landsbankans, nema eg sjái að hið nýja fyrirkomulag sé í verulegum atriðum breyting til hins betra. Eg lít svo á, að núverandi bankastjórn hafi ávalt staðið svo vel í sinni stöðu, að ekki sé þörf á að breyta af þeirri ástæðu. Eins og eg fékk tækifæri til að sýna hér í deildinni í gær, hefir bankanum ávalt farið fram, jafnvel einnig eftir að Íslandsbanki kom til sögunnar. Eg sé því ekki að frá almennu sjónarmiði sé nein þörf á því, að bæta einum bankastjóra við. Það getur verið að þörf sé á því frá sérstöku sjónarmiði meiri hlutans, til að geta komið einhverjum af sínum mönnum að bankanum. Það fyrirkomulag, sem frumvarpið fer fram á, yrði líka dýrara en núverandi fyrirkomulag. Nú kostar bankastjórnin landsjóð að eins 7000 kr. árlega, en eftir frumv. á hún að kosta 14000 kr. árlega. Eg efast mjög um að bankanum verði svo miklu betur stjórnað með þessu nýja fyrirkomulagi, að það svari þessum helmingskostnaðarauka. Eg gæti betur felt mig við að halda því gamla fyrirkomulagi, en færa upp laun bankastjórans og gæzlustjóranna. En þó eg álíti ekki að þessi breyting sé til neinna verulegra bóta, þá hefi eg þó ásett mér að gera enga rekistefnu út úr þessu, en stóð aðeins upp til að gera grein fyrir hvers vegna eg skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara.

Gunnar Ólafsson Eg get ekki tekið undir með háttv. 5. kgk. þm. þar sem hann sagði að nefndin hefði breytt þessu frumv. til bóta. Mér finst hún í flestum atriðum hafa breytt því til hins verra. Eins og háttv.þm. Ak. tók fram, má eftir breyt.till. við 1. gr. segja bankastjórninni upp með 6 mánaða fyrirvara. Þetta finst mér ekki rétt. Það ætti þá að vera undir dutlungum stjórnarinnar komið, hvort bankastjórnin sæti til langframa eða ekki; en það gerði í mínum augum þá stöðu nokkuð ótrygga, og þegar staðan væri svo óviss, gæti það leitt til þess, ,að þessir menn yrðu ekki eins alúðarfullir og staðfastir við störf sín sem ella. Og því er eg móti þessu. Þá leggur nefndin til að gæzlustjórar verði eins og þeir hafa verið. Það getur nú verið gott, en þó held eg, að eftir því sem störf bankans aukast, að afgreiðslan hljóti að verða nokkuð þunglamaleg með því fyrirkomulagi sem verið hefir; því að mínu áliti eru gæzlustjórarnir of stuttan tíma í bankanum, og það mega ekki vera menn svo önnum kafnir, að þeir hafi ekki ráð á að gefa sig betur við þeim störfum. - Þá eru breyt.till. um launin. Eg játa að mér finst sem þessar tillögur fari í þá átt, að launin verði of há. Eg held að 5000 kr. ætti að vera nóg handa hvorum bankastjóranna. Eins er að nokkru leyti sú tillaga, að féhirðir bankans haldi sömu launakjörum og hann hefir nú. Það getur verið að það sé rétt, en þess er þó að gæta að laun hans vaxa eftir því sem umsetning bankans eykst. Svo hefir verið talað um, að ef núverandi bankastjóri lætur af starfi sínu áður en hann deyr, þá fái hann 4000 kr. í lífeyri eða eftirlaun; þetta tel eg of hátt. Þingið hefir tekið þá stefnu, að afnema eftirlaun, en þarna kemur annað fram, enda álít eg ekki ástæðu til að veita þessum manni svo mikil eftirlaun, þótt hann hafi stýrt bankanum í tæp 20 ár, því að þau eru hærri en eftirlaun fráfarandi ráðherra. Þá er breyt.till. við 6. gr., að í stað orðsins »rannsaka» komi »skoða«, en þetta gerir að vísu ekki mikið til; en eg tel þó að orðið »rannsaka« sé það réttasta orð, sem hér verður notað. Eg geri ráð fyrir að koma með br.till. við 1. umræðu, ef allar þessar br.till. verða samþyktar nú, því að þótt þær sé mismunandi, þá eru þær þó yfirleitt til hins verra. Hinn háttv. 5. kgk. þm. taldi ekki ástæðu til að setja 2 bankastjóra, þar eð stjórn bankans hefði ætið verið óaðfinnanleg hingað til. Það má ef til vill segja, en ekki hefir hann þó alténd verið þeirrar skoðunar.

Framsögumaður (Jósef Björnsson) Eg get ekki látið vera að svara örfáum orðum þeim ákúrum, sem nefndin hefir orðið fyrir. Hinn háttv. 5. kgk. þm. tók það fram, og eg verð að vera á sömu skoðun, að frumv. hafi ekki, eins og hinn háttv.þm. V.-Sk. sagði, stórversnað, enda voru ýms af þeim atriðum, sem hann fann að, ekki br.till. nefndarinnar. Það fyrsta af br.till. nefndarinnar, sem hann fann að, var, að betra væri að, hafa ráðunaut en gæzlustjóra. Eg skal ekki deila um það. En með því fyrirkomulagi, sem frv. gerir ráð fyrir, má búast við að þetta verði aukastarf hjá ráðunautnum, eins og hjá gæzlustjórunum, og ætti eftir því hag bankans að vera gætt jafnvel af tveim mönnum sem einum, þegar starfið er aukastarf, hvort eð er. Vitanlega kosta 2 gæzlustjórar meira en 1 ráðunautur, og hinn háttv.þm. V.-Sk. hefði þá getað fundið að því, að nefndin gat aðhylst 2 bankastjóra. Um eftirlaun eða lífeyri núverandi bankastjóra skal eg taka það fram, að nefndin hefir ekki gert neina breytingu á því; það stendur óbreytt eins og háttv.Nd. skildist við það atriði, og er ekki að saka nefndina um það. En úr því að því atriði hefir verið hreyft, get eg getið þess, að nefndin í heild sinni er á þeirri skoðun, að þessi upphæð væri of há sem eftirlaun, og væri því ekki réttmæt hvað nafnið snertir. En jafnframt játar nefndin, að sá maður, sem nú er bankastjóri, ætti þetta fyllilega skilið, af því að hann væri nytsemdarmaður Annars var því hreyft, er nefndin var að láta málið frá sér fara, að rétt væri að þessari upphæð væri skift milli bankans og landsjóðs, og að hann fengi nokkum hlutann frá bankanum, en hitt, t. d. 1000 kr., sem sérstök heiðurslaun úr landsjóði fyrir nytsamlegt æfistarf, ef hann yfirgæfi bankann í lifanda lífi, en hvort það er kallað eftirlaun eða lífeyrir, gerir að vísu ekkert til, þótt eg fyrir mitt leyti fremur áðhyllist, að kallað væri það lífeyrir, því að annars mætti líta svo á, sem bankastjórar ættu hér eftir að fá eftirlaun, en því er eg mótfallinn, nema þá ef öll alþýða manna í landinu hefði eftirlaunarétt. Þessum manni getur þingið haft ástæðu til að veita styrk eða þóknun árlega, hvaða nafni sem kallast má. Eg vildi gera þessa athugasemd, til þess að taka það fram, að hér er í raun og veru ekki verið að skapa neitt fordæmi fyrir eftirlaun.

Steingrímur Jónsson Á þinginu 1907 var Landsbankanum veitt heimild til þess að gefa út nýjan flokk af bankavaxtabréfum. Til þess var góð ástæða, en engin til þessa, sem nú er farið fram á. Eg fæ ekki betur séð en bankinn sé vel trygður nú, og það er ekki búið að sanna mér, að hann þurfi meira veltufé en hann hefir. Mér þykir það auk þess undarleg og athugaverð aðferð, sem hér á að nota til þess að útvega bankanum peninga, að láta landsjóð fara að kaupa á heimsmarkaðinum bankavaxtabrjef Landsbankans - eða með öðrum orðum sín eigin skuldabréf; auk þess ber og þess að gæta að landsjóður þarf að taka dýrt lán til þess að koma þessu í kring. Öll þessi aðferð er svo óvanaleg, að eg álít að málið megi með engu móti ganga nefndarlaust gegn um deildina. Hér liggur fyrir deildinni frumv. um að landsjóður gerist hluthafi í Íslandsbanka fyrir 2 milj. króna. Það er mjög þýðingarmikið mál, og hefði eg helzt óskað, að háttv. 5. kgk. þm. hefði lagt til að þessi tvö mál yrðu samferða.

Júlíus Havsteen Mér þykir undarlegt, að vilja láta vísa þessu máli til nefndar, þegar mörg önnur mál eru í nefndum, og koma ekki frá þeim. Þegar nefndirnar hafa svo mikið að gjöra að þær geta ekki komið því af sem þeim er ætlað, þá virðist ekki rétt að vera að auka störf þeirra, eða skipa nýjar nefndir. Fyrir því tel eg réttast að mál þetta verði hvorki sett í sérstaka nefnd, né vísað til bankanefndarinnar.

Lárus H. Bjarnason Út að orðum þeim sem féllu frá hinum háttv.þm. Ísafjarðar skal eg geta þess, að eg skal ekki tefja fyrir máli þessu, þótt í það verði sett nefnd; mér er annara um landsbankann en svo, og eg vona að aðrir minni hluta menn geri það ekki heldur. Það var ekki rétt hjá háttv. 1. kgk. þm., að nefndin hefði setið á frv. um að landsjóður gerist hluthafi í Íslandsbanka, því að hún hefir þegar lokið við nefndarálitið, sem að eins er óprentað og vonandi getur orðið útbýtt á morgun. En eg stóð nú aðeins upp, til þess að lýsa því yfir, að hinn háttv.þm. Ísafjarðar þarf ekki að óttast, að eg verði þessu frv. neinn þrándur í götu.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Eg hefi í rauninni fátt um þessa till. að segja. Það kom fram á dögunum í umræðunum um stofnun háskóla, hvert væri tilefni hennar. Í þau lög vantar sem sé ákvæði um, að hann einn hafi rétt til að útskrifa embættismenn handa oss. Embættaskólarnir hér hafa haft og hafa enn jafnan rétt til þess á við Khafnarháskóla, en framar ekki. Við það hafa stúdentarnir dregist út úr landinu; sumir aldrei komið aftur og sumum farnast misjafnlega. Þótt ekki standi það í tillögunni, þá vakir það einnig fyrir mér, að stjórnin eigi að reyna að ná hingað sjóðum þeim, sem ætlaðir eru sérstaklega íslenzkum stúdentum við Kaupmannahafnarháskóla, þar sem það ekki er beint ofan í »statútur«. Þeir eru að vísu ekki margir. Þó má t. d. benda á svo kallað »Schulasons Legat«. Það gáfu börn Þorláks biskups Skúlasonar 1658 til styrktar íslenzkum stúdentum, einkum frá Hólaskóla. Sá sjóður var varðveittur hér á landi fram á daga Steins biskups. En er Harboe kom hér, lét hann flytja sjóðinn til Kaupmannahafnar, og þar hefir hann síðan verið. Þessu þyrfti að kippa í lag. Sömu leiðis þyrfti háskóli vor, þegar fram líða stundir og hann eflist að fá einkaleyfi til þess að gefa út íslenzk almanök hér, sem Khafnarháskóli hefir nú. 2. liður tillögunnar fer fram á það, að endurtekin sé málaleitun þingsins frá 1905 um það, að fá nokkurn part af námsstyrk þeim, sem Íslendingar njóta við Khafnarháskóla, til háskóla vors, er bæði yrði þá notaður hér, og svo eins til þess að styrkja stúdenta á erlenda háskóla. Í margar aldir hafa Íslendingar orðið að sækja alla mentun sína til Khafnar, og þótt menningu vorri hafi ekki orðið beint tjón að því, hafa þó námsmenn vorir þannig farið mjög á mis við áhrif annarar þjóðmenningar en danskrar. Árangurinn af málaleitun stjórnarinnar við yfirstjórn háskólans samkvæmt þingsályktuninni 1905 varð enginn; alt mun hafa lent í vafningum. Sjálfsagt er þó nú, er vér höfum fengið sérstakan háskóla, eða eigum hann í vændum, að hefja þessa málaleitun á nýjan leik. Mér virðist ekki þörf að taka meira fram út af tillögunni, efni hennar finst mér svo sjálfsagt, að eg tel víst, að hún fái góðan byr. Eg álít eigi nauðsyn á frekari undantekningum, en gerðar eru í tillögunni. Þessar sömu undantekningar eru einmitt þær venjulegu. Til kennaraembætta við háskólana eru oft menn teknir án tillits til þess hvar þeir hafa stundað nám. Á þann hátt bæta háskólarnir hver annan upp. Hitt er venjulega talið sjálfsagt, að engir aðrir séu skipaðir í »praktisk« embætti en þeir, sem tekið hafa fullnaðarpróf við námsstofnanir landsins sjálfs. Og í framtíðinni á Kaupmannahafnarháskóli ekki að vera háskóli handa oss, heldur á það að verða Reykjavíkurháskóli. Þetta vil eg biðja menn að gera sér ljóst.

Jón Ólafsson Eg hefi ekkert á móti því að háskólinn hafi sömu einkaréttindi og vandi er til um háskóla annarsstaðar. En eg skil svo, að ef alþingi samþykkir þessa þingsál.till., að þá hafi stjórnin eigi rétt til að gera neinar undantekningar. Mér virðist ósanngjarnt, að mönnum, sem lærðu erlendis, væri synjað hér embætta, þótt þeir hefðu notið miklu fullkomnari fræðslu en háskóli vor gæti látið í té. Eg skal taka til dæmis þá, sem stunda myndu læknisfræði við aðra háskóla, sem vitanlega veita miklu fullkomnari fræðslu í þeirri grein. Hefði háskóli vor verið kominn upp fyrir nokkrum árum, þá ættum vér ekki einn einasta af vorum beztu læknum, vorum góðu Guðmundum, og væri það illa farið.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Eg álít, að það sé als ekki nauðsynlegt að gera frekari undantekningar, en tillagan fer fram á. En ef svo væri, að þess þætti þurfa, þá hefir landsstjórnin öldungis óbundnar hendur um það. Hér er einungs skorað á hana að gera það, sem í tillögunni stendur, en henni hvergi bannað að gera hvað annað, sem hún álítur nauðsynlegt. Eg er samdóma háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) um það, að læknastétt landsins hafi gott af að fullkomnast erlendis. En eg álít læknaefnin eigi þá fyrst að fara til fullkomnunar í önnur lönd, þegar þeir hafa lokið hér fullnaðarprófi. Þeir eru víst ekki of þroskaðir til þeirra ferða fyrri.

Jón Ólafsson Eg ætla að eins að gera örstutta athugasemd. Með tillögunni er verið að binda hendur stjórnarinnar og takmarka, hvað hún megi gera. Eg verð því að greiða atkv. á móti henni.

Framsögumaður (Pétur Jónsson) Eg get skírskotað til nefndarálitsins að nokkru leyti um þetta mál. Nefndin áleit málið mikilsvert og nauðsynlegt, þótt hún hafi ekki treyst sér til að koma fram með frumv. um húsmæðraskóla. Hún áleit eitt meginatriði þessa máls, að sérskólar fyrir konur séu ekki nauðsynlegir, nema þeir snúist sérstaklega að sérmentun kvenna, líkt og t. d. búnaðarskólarnir að sérmentun bændaefna. Og enn fremur: að það af sérmentun kvenna á að sitja í fyrirrúmi, sem nauðsynlegast er í daglegu lífi öllum þorra kvenna. Þannig lagaða sérskóla, sem legðu áherzlu á að veita konum nauðsynlega sérmentun, er meira vert að styrkja en aðra skóla. Vottur um að þetta sé rétt, er framþróun húsmæðrafræðslunnar í Noregi og Danmörku hin síðari ár. Og þessi frumatriði leggur nefndin einkum áherzlu á. Það verður að leggja áherzlu á, að svo sé til hagað, að sem flestar fátækar konur geti aflað sér þessarar mentunar, því þær þurfa þess með engu síður en þær ríkari. Vitaskuld er, að önnur sérfræðsla, sem lýtur að fínni störfum kvenna, svo sem vefnaður, hannyrðir o. fl., eykur fegurðartilfinninguna, smekk og handlægni og getur því verið góð og nauðsynleg. En hún er frekar fyrir hinar efnaðri konur. Mikill þorri alþýðukvenna á ekki kost á að ná í aðra fræðslu en þá allra óhjákvæmilegustu, og getur eigi gengið á þá skóla, sem ná lengra eða taka meira fyrir. - Þess vegna er ekki eins áríðandi fyrir löggjafarvaldið að styðja þá. Annað höfuð-atriðið er, að hér er um jafnréttiskröfu kvenna að ræða. í þessu máli er fólgin krafan um það, að húsmóðurstaðan sé metin fullkomlega eins mikils og bóndastaðan, eða hver önnur mikilsverð staða í lífinu, og þurfi að sínu leyti eigi síður fræðslu við. Húsmóðurstaðan er nú viðurkend í orði en hún er eigi viðurkend á borði, fyr en þessari stöðu er veittur eins góður undirbúningur að sínu leyti og öðrum. Þetta er því krafa, sem ekki ætti að sitja í halla fyrir öðrum jafnréttiskröfum kvenna, heldur fremst þeirra allra. Hæstv. ráðherra (B. J.) talaði hér áður í deildinni vel um jafnréttiskröfur kvenna og vildi ekki að það mál drægist neitt í hömlu. Eg vona því að hér muni fást fylgi ráðherrans og hann muni taka málinu vel. Vér höfum ekki í nefndarálitinu farið mikið út í það, hvernig málinu ætli að haga í framkvæmdinni. En vér höfum drepið nokkuð á það, hvernig því er háttað hjá Dönum og Norðmönnum. Eg skal taka fram nokkrar bendingar, til að sýna hvað fyrir oss vakir um það, hvernig framkvæmd málsins gæti verið heppilegust, án þess þó að gera oss að nokkrum spámönnum eða sérstökum ráðunautum í þessu efni. Eftir reynslunni í Noregi mætti telja hér vel skipað, ef settir væru fyrst á stofn 2 húsmæðraskólar í sveit, líkt og frumv. það gerði ráð fyrir, sem lagt var fyrir þingið 1907. Skólar þessir hefðu 6-7 mánaða námsskeið væru þeir kostaðir af landssjóði líkt og bændaskólarnir. Svo væru færanlegir skólar út um landið, eins og í Noregi. Þeir stæðu 2-3 mánuði í stað á nokkrum stöðum í héraðinu og færði kenslukonan sig á milli þeirra. Þetta fyrirkomulag gæti orðið hentugt hér. Kostnaðinn mætti leggja fram þannig: Sveitarfélagið legði til skólahús og helztu áhöld. Mætti hafa skólana þar sem góð og mikil húsakynni eru og sérstaklega þar sem til eru góð fundarhús. - Landið legði til kensluna en nemendur gætu lagt sér sjálfir til fæði og haft félagsmötuneyti, eins og hér hefir verið títt við suma skóla, 1Því það yrði kleyfara fyrir fátækar námskomur. Í þriðja lagi ætti svo að vera, að umferðakenslunni væri haldið áfram, því eins og tekið er fram í nefndarálitinu þá væri ekki þrátt fyrir föstu skólana og færanlegu skólana, búið að sjá öllum þeim fjölda af húsmæðraefnum fyrir fræðslu, og gætu þær, sem ekki kæmust á þessa skóla, eða ekki hefðu efni á því, notið farkenslunnar. Umferðakenslan hefir reynst mjög vel og orðið til mikillar vakningar. Eins og tekið er fram í nefndarálitinu hefir þessi umferðakensla magnast mjög í Danmörku og gefist þar vel. Konurnar hafa furðu mikið gagn af henni, þótt kensluskeiðin séu afar stutt. Ef föstu skólarnir kæmust upp, þá gætu þær af námskonunum, sem færastar væru, fengið að vera þar næsta námstíma til að fullkomna sig þar betur, og gætu þær þá jafnframt létt undir með kenslukonunum með því að taka þátt í kenslunni. Með þessu móti lærðu þær einnig að segja öðrum til. Þá er þessu næst að sjá fyrir nægum kenslukröftum. Í Noregi hefir skortur á kenslukonum staðið húsmæðrafræðslunni mest fyrir þrifum. Það yrði dýrt og óheppilegt að senda allar kenslukonur út úr landinu til slíks náms. Þess vegna þyrfti að hafa undirbúningsskóla fyrir kenslukonur. Mér hefir dottið í hug, að kvennaskólinn hér gæti tekist á hendur þessa fræðslu. Í Noregi hefir ekki verið nema einn skóli fyrir kenslukonur til þessa, og hann prívatskóli. Nú næstliðið ár hefir verið komið upp kenslukonuskóla í Kristjaníu, og er honum komið á fót af ríkinu. Eg verð að leggja áherzlu á, að mikið ríður á að sjá fyrir nægum kenslukröftum í landinu. Mér þykir rétt að drepa á hugmyndir okkar um það, hvað kenna ætti í húsmæðraskólunum. því styttra, sem kensluskeiðið er því minna er hægt að sinna bóklegri fræðslu, og á umferðaskólunum verður henni ekki við komið að neinum mun. Síðan að kvenfólkið fór að nota unglingaskóla, og aðra almenna skóla landsins, þá fær það eða getur fengið sömu almennu mentun og karlmenn. Á hinum föstu húsmæðraskólum ætti því að hafa inntökupróf, þar sem krafist væri að minsta kosti góðrar barnafræðslu eða þess sem numið er í framhaldsbekkjum barnaskóla. Bóklega kenslan á húsmæðraskólunum væri því strax hneigð að sérfræðslu skólans, t. d. reikningskenslan miðuð við verkahring konunnar o. s. frv. - Móðurmálið ætti að leggja mikla áherzlu á, því væri það ekki, gæti svo farið, að það spiltist við notkun útlendra bóka og útlendra orða við verklegu kensluna. Þar er alvarleg hætta. Upplestur á kveldum á góðum íslenzkum bókum ætti að stuðla að því, og í stuttu máli gera skólann að heimili í góðum gömlum stíl, þar sem fólkið sæti að handvinnu en einn læsi upp. Áhrifin þurfa að vera eins og af fyrirmyndarheimili. Aðalþungamiðja verklegu kenslunnar verður í matreiðslu, nýmjólkurmeðferð og þess kyns búverkum. Þar þarf að fá góða upplýsingar um, hvað er hollast, og hvað er sparlegast í meðferð matvælanna eftir staðháttum. Hreinlæti, þrifnað og reglusemi er sjálfsagt að leggja áherzlu á, bæði óbeinlínis í verknaðinum sjálfum og beinlínis sem nám, svo sem þvott, ræsting o. s. frv. Þar þarf að ná því takmarki, að þrifnaðurinn verði æfing og list, sem ekki tefji mjög, heldur greiði fyrir verknaðinum. Handvinnu ætti auðvitað að kenna, því þó að segja megi, að flest íslenzkt kvenfólk kunni að prjóna og halda á nál, þá er það þó misjafnlega af hendi leyst, og kenslan ætti að miða að því að kenna nemendunum smekk og gott handbragð og fallegt. Einnig þyrftu þær að kunna að sauma og bæta plögg og nærföt og barnaföt, svo að þær geti saumað utan á sjálfar sig. Í þessu þarf markmiðið einnig að vera þrifnaður og nýtni. Einnig ætti að kenna þar þvott og það sem því viðkemur, svo sem meðferð á líni og þessháttar. Yfir höfuð ætti að kenna þar, það sem húsmæður helzt hafa gagn af að læra, og hagkvæmlega stjórn og kunnáttu í öllum hlutum og hagsýni. Eg er sannfærður um, að komist þessi hugmynd í framkvæmd, þá fjölgar þeim heimilum stórum, og einkum hinum fátæku heimilum, þar sem við vegfaranda blasir þrifnaður og snyrtileg framkoma, og eg þori að segja: þar af leiðandi velmegun. Og þetta á að vera markmiðið. - Eg vil taka það fram, að nefndin er á einu máli um, að húsmæðraskólarnir eigi að vera í sveit. Það er stór meiri hluti húsmæðranna sveitakonur, og þær verða að læra sín störf á sveitaheimili. Á hinn bóginn hafa kaupstaðarkonur engan baga af því, þótt þær fari upp í sveit um tíma; þar geta þær lært það flest sem þeirra húsmóðurstaða krefst af þeim, og svo er auðvelt fyrir þær að bæta við á þeim prívatskólum, sem til eru t. d. hér í Reykjavík. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál að sinni. - En vona að þetta mál fái framgang sem allra fyrst, og hefi eg raunar talsverða ástæðu til að halda að ekki verði þess langt að bíða, þar sem, eins og kunnugt er, að hæstv. ráðherra (B. J.) er kvenfrelsismálinu hlyntur, og býst eg því við, að hann taki þessu máli tveim höndum.

Björn Sigfússon Það er orðið svo mikið af þessum þingsályktunartill., að það er að mínu áliti ekki sanngjarnt að ætlast til, að stjórnin geti sint öllu, sem fram á er farið í þeim, fyrir næsta þing, og sumt tel eg vafasamt að sé einu sinni þarft. Niðurlag þessarar þingsályktunartill. er ekki svo ljóst orðað, að sjáist með vissu hvað vakir fyrir háttv. flutnm. (P. J.) um framkvæmd málsins, hvort hann ætlast til, að stjórnin leggi frv. til laga um stofnun húsmæðraskóla fyrir næsta þing, eða hagi því á annan hátt; þetta vildi eg leyfa mér að biðja háttv. flutnm. að upplýsa mig um.

Framsögumaður (Pétur Jónsson) Mér ætli að vera ljúft að upplýsa þetta, sem háttv.þm. (B. S.) spurði um, þótt eg hins vegar byggist ekki við að þurfa að gera það hér í deildinni, því málið er ekki nýtt. Það hefir verið hér fyrir þinginu áður. Sjálfsagt ætlast eg til að stjórnin leggi málið fyrir í frumv. formi; skil ekki hvernig hún gæti það á annan hátt. Auðvitað býr stjórnin málið undir, eins vel og hægt er, og á þann hátt sem henni finst bezt við eiga, og leggur nákvæmar skýringar fyrir þingið ásamt tillögum sínum. Þingið getur svo sniðið þær til í hendi sinni eftir svo góðan undirbúning.

Sigurður Sigurðsson Það er naumast unt að lengja mikið umræðurnar úr þessu. En mér finst þetta mál svo mikilsvert, að ástæða sé til að veita því athygli. Eg get ekki annað en látið undrun mína í ljósi yfir því, að kvenfrelsisfrömuðirnir hérna í deildinni ekki skuli láta til sín heyra um þessa tillögu, sem hér er til umræðu. Mér virðist, að þeir ættu að leggja eitthvað gott til þessa máls, svo framt að þeim er kvenfrelsismálið áhugamál og meira en varafleipur. Nú á tímum er mikið talað um að útvega konum pólitísk réttindi, kosningarrétt og kjörgengi til alþingis eða jafnrétti við karlmenn. Hér skal nú eigi farið út í það, hve réttmætar þær kröfur eru í sjálfu sér, eða kvenþjóðinni nauðsynlegt að fá þeim framgengt. En hitt vil eg segja, að grundvöllurinn undir þeim kröfum hlýtur að vera sá, að kvenfólkið fái þann undirbúning eða mentun, sem þarf til þess að geta tekist á hendur þessi auknu réttindi, og samfara þeim hin venjulegu karlmannastörf. Hingað til hefir það verið talið aðalhlutverk konunnar að annast um heimilin og ala upp börnin, ef þær ekki hafa verið óbyrjur. En til þess að geta leyst þessi störf vel af hendi þarf kunnáttu eins og til hverra annara starfa í þjóðfélaginu. - Í gamla daga gerðu menn ekki hærri kröfur til mentunar konunum til sveita en það að þá voru bændadætur sendar á góð heimili, t. d. til prestsins eða hreppstjórans, til þess að læra þar heimilisstörf og matreiðslu. Og með allri virðingu fyrir þeim skólum, sem kvenfólk nú á tímum gengur á, þá er mér nær að halda, að þessi skóli hafi ekki verið síðri eða miklu mun lakari, jafnvel þvert á móti. En nú er þannig löguð skólamentun ekki lengur talin viðunandi. Nú er það orðið »móðins« að senda alla í skóla, konur og karla; en um hitt er sjaldnar spurt, hvernig þessir skólar eru eða hvað fólkið lærir í þeim eða hvort það lærir nokkuð eða ekki neitt. Hvað þessum skólum viðvíkur, húsmæðraskólunum, þá er eg á móti þeirri hugmynd, að stofna að eins 2 skóla fyrir alt landið. Þar á móti er eg hlyntur því að koma á fót fjórðungaskólum fyrir konur með stuttum námsskeiðum, og helzt þá, að þessir skólar væru í sambandi við búnaðarskólana. Væri gott að hafa þetta fyrir augum, þegar farið verður að framkvæma byggingarnar, sem í ráði er að reisa á búnaðarskólunum á Hvanneyri og Hólum. Það hefir komið til orða að stofna svona lagaða hússtjórnar- eða matreiðsluskóladeild við Eiðaskólann, hvað sem úr því verður. En hvað sem annars um þetta er að segja, þá munu allir á eitt sáttir um það, að nauðsynlegt sé að auka þekkingu kvenþjóðarinnar, einkum á húsmóðurstörfum og matreiðslu. Í þessu sambandi er vert að minnast á það, sem dæmi upp á hversu illa kvenfólkið yfir höfuð er að sér í matreiðslu og fleiru þess háttar, að jafnvel stór nýmæli, eins og t. d. Hindhedesteorien, fer alveg fyrir ofan garð og neðan hjá því. Eg ætla ekki að fara að lýsa þessari mataræðishugmynd hér, því eg býst við að flestir háttv.þm. kannist við hana. Að eins skal eg benda á það, að samkvæmt kenningu Hindhede borðum við ofmikið af fæðuefnum úr dýraríkinu. Fæðan verður með því móti of auðug af eggjahvítuefnum. Í þess stað ætlast hann til, að meira sé neytt af fæðuefnum úr plönturíkinu. Telur hann það miklu hollara og margfalt ódýrara, en líkamanum til jafnmikillar gagnsemi eða jafnvel meira, ef á alt er litið. Þessari hugmynd hefir helzt til lítill gaumur verið gefinn hér á landi, þrátt fyrir það þótt blöð og tímarit hafi minst á hana.

Björn Sigfússon Háttv. þm. S.-Þ, (P. J.) svaraði fyrirspurn minni þannig að hann ætlaðist til að frumv. yrði lagt fyrir næsta þing um þetta efni. Eg bjóst líka við að það væri meiningin. Eg skal ekki fara langt út í það mál, hvort það sé almennur þjóðarvilji, að stofnaðir sé 2 dýrir hússtjórnarskólar með 7 mánaða námstíma. Eg held að of snemt sé að fullyrða það; slíkt hefir als ekki verið borið undir þingmálafundi eða þjóðina á nokkurn hátt. Mér vitanlega hafa engar óskir komið fram um þetta, nema ef til vill í Þingeyjarsýslu og lítilsháttar í Eyjafirði. Stjórn Eiðaskólans hefir líka sótt um styrk til að stofna húsmæðradeild fyrir þann skóla, en sýslunefndir Múlasýslnanna hafa als ekki óskað þess. Það er því að eins á þessum tveimur blettum á landinu, sem málinu hefir verið hreyft, og er því ekki rétt að vitna hér í neinn þjóðarvilja. Mér virðist því þessi áskorun til stjórnarinnar helzt til hvatvísleg. Hitt er mér fullkunnugt, að hin stuttu námsskeið fyrir húsmæðraefni, sem búnaðarfélag Íslands hefir stutt og hvatt til, hafa þótt bera töluverðan árangur og orðið vinsæl. Að vísu er það eigi eins yfirgripsmikil fræðsla, sem einstaklingurinn fær með því móti, eins og með langri skólavist, en hún verður miklu almennari. Hugsum oss, að 2 skólar séu reistir, annar á Suðurlandi og hinn á Norðurlandi. Mundu þær ekki verða tiltölulega fáar konurnar og húsmæðraefnin, sem hefðu tíma og fé til að nota þá vetrarlangt. Það yrðu þær þó að gera, einkum þær sem úr fjarlægð sækja. Í þessu máli sem öðrum er um að gera að finna þá praktiskustu leið, sem farin verður. Eg hygg að málið myndi fremur græða en tapa á því að bíða og svo ætti að bera það undir þingmálafundi. Hér er margs að gæta. T. d. væri hugsanlegt, að breyta eitthvað til með kvennaskóla þá sem nú eru, svo kostur væri að veita þar slíka fræðslu, hafa svo stuttu námsskeiðin að auki og sem víðast. Hitt getur verið gott, að stjórnin taki málið til íhugunar og ransókna, og væri æskilegt, ef hún gæti útvegað gleggri skýrslur. En það er nokkuð annað en að hún leggi frumv. fyrir þingið. Mér skildist á háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), að hann vildi eigi hafa skólana tvo.  (Pétur Jónsson: Hann vildi hafa þá fjóra.)  Á síðasta þingi var farið fram á að stofna tvo slíka skóla, það er líka hugsun flutnm. og við það hefi eg haldið mig. Eg sé ekki, að þessi tillaga eigi neitt sérstaklaga skylt við kvenfrelsismálið, svo að þeir geti verið því máli jafnt unnandi, sem ekki fella sig við tillöguna, eins og hún er. Ef till. væri skift við atkvæðagreiðsluna, myndi eg geta greitt atkv. með fyrra helmingi hennar.

Sigurður Gunnarsson Eg játa það, að undirbúningsmentun kvenna undir lífið er afarþýðingarmikið mál, og á nefndin þakkir skildar fyrir áhuga sinn á málinu; hefir hún gert sér alt far um að upplýsa það sem bezt. Eg get eigi tekið til mín ummæli 2. þm. Árn. (S. S.) um, að eg vilji skóinn ofan af þessu máli. Það, sem vakað hefir fyrir mér, er að landsstj. aðgæti, hvort bændaskólarnir ekki geti jafnframt verið húsmæðraskólar. Líka virðist mjög svo eðlilegt, að aðgætt væri, hvort eigi mætti breyta þeim kvennaskólum, sem nú eru og koma þar að kenslu í húsmæðrastörfum. En auðvitað yrði þá landið að taka þá betur upp á armana. Það væri og ekkert á móti því, að umferðakensla væri styrkt í héruðum þeim, sem erfiðast ættu með að nota þessa skóla, og gæti hún fullvel þrifist samhliða skólunum. Eg vildi einungis benda á þessi atriði, áður en atkv.gr. fer fram. Annars er eg að nokkru leyti á sömu skoðun og 2. þm. Húnv. (B. S.) og þykir nokkuð snemt, meðan málið er svo lítið rannsakað, að fara að stofna slíka skóla.

Framsögumaður (Pétur Jónsson) Eg er þakklátur þeim háttv. þingd.m., sem gefið hafa bendingar í máli þessu, sérstaklega háttv.þm. Snæf. (S. G.) og háttv. 2. þm. Árn. (S. S.). Hér er eigi farið fram á annað, en að stjórnin leiti upplýsinga um málið, og leggi ákveðnar till. fyrir þingið. Það ræður síðan hvað það gerir við það. Eg vil geta þess, að eg hefi talað við hæstv. ráðherra um tillögu þessa, og hafði hann ekkert við hana að athuga. - Þar sem háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) talaði um, að það væri viðsjárvert að hafa skólana tvo, þá sé eg eigi annan mun á okkur, en að hann vill hafa skólana fjóra þegar í stað. En svo djarfur er eg ekki. Háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) hafði meðal annars það að athuga við þessa 2 föstu skóla, sem eg mintist á, að óvíst væri, að þeir fengi nóga aðsókn. En eftir aðsókninni að kvennaskólunum að dæma, þá hygg eg víst megi búast við nægilegri aðsókn að skólum, sem meir eru sniðnir eftir þörfum almennings, og mikið ódýrara er að sækja. Eg skil ekki í þeirri afar-varúð, sem háttv. sami þingmaður hefir gagnvart svona áskorun á stjórnina. Það er ekki rétt, að þetta mál sé lítið undirbúið. Það er betur undirbúið, en nokkurt frumvarp af þingmanna-hálfu á þessu þingi, og þó er ekki ráðist í meira, en að skora á stjórnina, að undirbúa það enn meira. Mér fanst framan af þessu þingi, að hin háttv. deild vera til með að skora á stjórnina um alt mögulegt, jafnvel að moka skít fyrir ekki neitt. Það er því merkileg varúð, að vilja nú ekki skora á hana um þetta mál, sem er vandlega hugsað og undirbúið, og næsta þing hefir svo fult sjálfdæmi um, hvað við er gert.

Magnús Blöndahl Eg er þakklátur landbúnaðarnefndinni fyrir það, hve vel og rækilega hún hefir íhugað þetta mál, þótt eg ekki geti verið fullkomlega ánægður með niðurstöðuna. Eg hygg að tilganginum hefði alveg eins vel mátt ná með því, að koma núverandi kvennaskólum í það horf, að þeir gætu tekist þetta á hendur, og þar sem er jafn-góður stofn að byggja á og þeir eru, mun það affarasælla, enda hægra, að styðja en reisa. Það er og einatt verið að breyta kvennaskólunum í meira og meira praktiskt horf, og þingið hefir veitt talsvert fé til þessara skóla, þótt eg fyrir mitt leyti játi, að það er alt of lítið. Ef nýir skólar kæmu, sem styrkja þyrfti, er mjög svo hætt við, að styrkurinn til þeirra skóla, sem nú eru, yrði enn meira takmarkaður. - Tel eg farkenslu mjög svo heppilega, og álít, að hún geti komið að mjög miklum notum, og vil eg biðja þingið að styðja hana. Álít eg og affarasælla að styðja þá skóla, sem til eru, og gera þá sem bezt úr garði, en að stofna nýja skóla. Að minsta kosti vil eg fyrst láta ransaka, hvort þeir skólar, sem eru, eigi geti fullnægt þeim kröfum, sem gerðar eru til húsmæðraskóla, ef styrkurinn og kenslan eru aukin. Eg tek eigi til mín orð háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), til þeirra manna, sem gangi með kvennfrelsið á vörunum, en vilji ekkert gera fyrir málefnið. Eg man svo langt, að þegar verið var að tala um það, að veittur væri styrkur til kvennaskólans í Reykjavík, svo að hann kæmist í viðunanlegt horf, þá vann hann á móti því, svo sem hann gat. Eg get eigi greitt þessari þingsályktunartillögu atkvæði mitt, vegna þess, að eg er hræddur um, að þetta mundi skemma okkar góðu kvennaskóla, sem vér nú eigum. Aftur á móti mundi eg vera með því að setja húsmæðraskólana í samband við bændaskólana, ef það álitist heppilegra.

Jón Ólafsson Vitaskuld er eg hlyntur húsmæðrafræðslu, en eg sé ekki þörf á því að fara að stofna húsmæðraskóla á landsins kostnað, og virðist mér hagkvæmara, að skólar þessir væru að eins styrktir af landsfé. Þetta svarar eigi heldur til þeirrar fyrirmyndar, sem farið er eftir. Vil eg leyfa mér að lesa upp rökstudda dagskrá í þeirri von, að háttv. þingmenn vilji aðhyllast hana, því að það er skoðun vor, sem komum með þessa dagskrá, að ef þingsályktunartill. verður samþykt, þá sé hún áskorun til landsstjórnarinnar um það, að koma með frumv. í þessa átt, því eigi er unt að ætlast til þess, að hún komi með þingsályktunartill. á sjálfa sig. Hin rökstudda dagskrá hljóðar svo: »Í því trausti, að alþingi verði fúst á, að styðja á hæfilegan hátt húsmæðrafræðslu, sem upp kynni að koma, ef henni er hagkvæmlega fyrir komið, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá«.

Framsögumaður (Pétur Jónsson) Eg vildi helzt biðja háttv. vin minn 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) að taka þessa rökstuddu dagskrá sína aftur, sem að vísu var vingjarnleg í orði. En þegar maður talar þar um traust á þinginu í þessu máli, þá er spursmál um vináttuna. Það hafa verið á fjárlagafrv. 2 upphæðir til húsmæðrafræðslu. - Önnur var alveg feld í efri deild, en hin minkuð svo, að hún er lítils virði. Ef nú á ekki að vogast til að samþykkja þessa meinlausu þingsályktunartill., þá get eg eigi talað um traust til þingsins í þessu máli. En þetta hefir stungið á kýlinu. Sumir háttv. þingm., sem láta sér svo afar-ant um kvennaskólana núverandi, halda, að húsmæðraskólarnir drepi þá. - Ef þeir geta eigi staðist þá samkepni, þá eiga þeir auðvitað eigi mikinn rétt á sér. En eg get jafnframt gefið þær upplýsingar, að fyrir mér og nefndinni hefir vakað sú hugsun, að þegar húsmæðraskólar væru komnir á góðan rekspöl, þá gæti Reykjavíkurskólinn orðið nokkurs konar yfirskóli, og léð til hans kenslukonur og aðrar þær konur, er hærri mentunar vilja njóta, en kostur er á í húsmæðra-skólunum. Þetta mál mundi því einmitt verða til þess að beina Reykjavíkurskólanum á nytsemdar-braut. Viðvíkjandi þeirri hættu, sem af þessu kynni að stafa fyrir Blönduósskólann, þá sýnist vera hægur nærri að breyta þeim skóla í húsmæðraskóla. Vitanlega væri hann ekki vel settur þar, ef ekki væru nema tveir húsmæðraskólar á landinu; en all-vel væri hann settur, ef slíkur skóli væri í hverjum fjórðungi landsins. En hvað sem þessu líður, þá er þess að gæta, að þetta er að eins þingsályktunartillaga, og stjórnin og þingið næsta getur vel gengið svo frá málinu, að af því hljótist ekkert glapræði.