Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í fjarveru hæstv. raforkumrh. þykir mér rétt að fylgja þessu frv. úr hlaði með nokkrum orðum í þessari hv. d. En frv. hefur verið afgreitt í hv. Nd. og var samþ. þar með smávægilegum breyt., sem hafa ekki nein efnisleg áhrif til breytingar á kjarna málsins. Svo sem öllum hv. þdm. er kunnugt, hefur það lengi verið mikið vandamál að fá grundvöll undir fjárhag rafmagnsveitna ríkisins, en það eru í senn héraðsrafmagnsveitur ríkisins, sem hafa dreifikerfin út um sveitirnar, og rafmagnsveitur ríkisins, sem eiga orkustöðvarnar, og stofnlínurnar, er tengja héraðsveiturnar saman, en þetta er fjárhagslega rekið sem eitt fyrirtæki. Hallinn á rekstri rafmagnsveitna ríkisins hefur farið vaxandi ár frá ári, og er nú svo komið, að gert var ráð fyrir, að hallinn á árinu 1966 mundi verða um eða yfir 50 millj. kr. Þetta hefur þróazt með þeim hætti undanfarin ár, að rafmagnsveiturnar hafa með vaxandi halla ekki verið færar um að standa undir þeim lánum, sem til þeirra hafa verið tekin, og hafa lán þessi með stórauknum þunga og sívaxandi fallið á ríkisábyrgðasjóð. Ríkisábyrgð er fyrir flestum lánum rafmagnsveitnanna, að öðru leyti en þeim lánum, sem beint hafa verið veitt úr ríkissjóði, en það eru aðallega lán, sem hafa verið fólgin í því, að rafmagnsveitunum hafa verið lánaðir tollar, og þannig hafa myndazt allverulegar skuldir. Á síðasta þingi var horfið að því ráði að taka í fjárl. rekstrarhalla rafmagnsveitnanna, og við undirbúning fjárlaga nú var gert ráð fyrir, að mundi þurfa að taka a.m.k. 40 millj. kr. í fjárlög, til þess að rafmagnsveitunum væri kleift að standa straum af hallarekstri sínum. Það getur ekki með neinu móti talizt eðlilegt, og er raunar fráleitt fyrirkomulag að taka hallarekstur fyrirtækis sem þessa inn í fjárl., og það þótti því sjálfsagt, ekki hvað sízt vegna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs, að hverfa frá því, sem gert var í fyrra, að taka halla rafmagnsveitnanna á ríkissjóðinn, og yrði heldur leitað þeirra úrræða, sem eðlileg verða að teljast, að halli þessarar deildar rafvæðingar landsins yrði borgaður með einhverjum hætti af raforkunotkuninni í landinu. Þetta er að vísu sérstakt fyrirtæki, en engu að síður er þetta þó þáttur í allsherjarrafvæðingu landsins og sá þátturinn, sem örðugastur er og örðugastur hlýtur alltaf að vera, hefur erfiðasta rekstrarafkomu, og það verður að teljast ekki ósanngjarnt, að vanda þessarar deildar rafvæðingarinnar verði mætt með því, að fram fari nokkur verðjöfnun eða skipting fjárhagsvandræða þessarar deildar yfir á raforkunotkun í landinu almennt. Það hafa lengi verið uppi hugmyndir um það og eru enn, að það sé eðlilegt, að á sviði rafvæðingarinnar, eins og hefur gerzt á fleiri sviðum í þjóðfélaginu, verði tekin upp verðjöfnun, þannig að þetta verði allt rekið efnislega sem eitt fyrirtæki, og með þeirri niðurstöðu, að þær deildir rafvæðingarinnar, sem bezta afkomu hafa, sem eru að sjálfsögðu í þéttbýlinu, tækju á sig að standa undir erfiðleikum strjálbýlisveitnanna. Með þessu frv., sem hér er lagt fram, er ekki gert ráð fyrir, að horfið verði að verðjöfnun í hinum venjulega skilningi þess orðs á þann veg, að þessu sé öllu steypt saman og allsherjar jöfnunarverð verði sett á raforku. Það er ekki gert ráð fyrir með þessu frv. að hagga þeim hlutföllum, sem eru á milli raforkuverðs frá hinum ýmsu orkuveitum landsins, en það verð er allmjög mismunandi, heldur er lagt til, að jöfn upphæð sé á lögð með því jöfnunargjaldi, sem hér er um að ræða, á þann veg, að það er ekki um prósentugjald að ræða, heldur miðast gjaldið við afl og orku og skal vera 2000 kr. á árí á kw. og 2 aurar á kwst., þannig að gjaldið hefur ekki áhrif á þau greiðsluhlutföll, sem nú eru. En það er ekki fjarri lagi, að rafmagn frá rafmagnsveitum ríkisins sé um 50% dýrara en t.d. hér frá Sogsvirkjuninni, og það var ljóst öllum, að það var með engu móti hægt að jafna þennan halla með því að hækka enn þá raforkuverð frá rafmagnsveitum ríkisins, þannig að hallanum yrði náð á þann veg. En þessi hlutföll sem sagt breytast ekki þrátt fyrir þær ráðstafanir, sem hér eru gerðar, þannig að hér er ekki um verðjöfnun að ræða í þeim skilningi orðsins, þótt segja megi, að hér sé engu að síður á vissan hátt um verðjöfnun að ræða á þann veg, að það er gert ráð fyrir, að allir landsmenn, sem raforku njóta, greiði hluta af þeim vanda, sem hér er við að glíma. Jafnframt því að gert er ráð fyrir með því gjaldi, sem hér er lagt til að leggja á, að afla 35 millj. kr. til þess að mæta hallarekstri rafmagnsveitna ríkisins, eru sömuleiðis gerðar ráðstafanir til að létta stofnkostnaði mjög verulega af veitunum, þannig að lagt er til, að beinlínis séu gefnar eftir um 167 millj. kr., sem eru afborganir og vextir af skuldum veitnanna við ríkissjóð og raforkusjóð 13.8 millj., eftirgjöf á skuldum við ríkisábyrgðasjóð, en það er það fé, sem ríkisábyrgðasjóður hefur lagt út, vegna veitnanna, 96.5 millj., og að gefnir verði eftir bæði höfuðstóll og vextir lána, sem veitt hafa verið úr ríkissjóði, en það eru, eins og ég hef áður sagt, fyrst og fremst tollalán, 57 millj. kr. Þar að auki er gert ráð fyrir því, að um allmargra ára bil verði veittur greiðslufrestur bæði á afborgunum og vöxtum af lánum raforkusjóðs, sem er önnur deild rafvæðingarkerfisins, og þær skuldir eru nú tæpar 100 millj. kr. Með þessum ráðstöfunum öllum er gert ráð fyrir því, að rafmagnsveiturnar geti risið undir sínum fjárhagsörðugleikum. Að vísu má reikna með því. að veiturnar þurfi að auki að hækka eitthvað raforkuverðið, sem getur ekki talizt óeðlilegt, vegna þess að það mun einnig gerast með yfirleitt allar orkuveitur, að þær verða að hækka sitt raforkuverð vegna aukins tilkostnaðar, og er að sjálfsögðu ekki eðlilegt annað en rafmagnsveitur ríkisins þurfi einnig að gera það að sínu leyti. Það er alveg ljóst, að rafvæðingunni er þann veg háttað varðandi sveitaveiturnar, að það er engin von til þess, að þær fái risið undir neinum stofnkostnaði, og þess vegna hefur sú stefna verið mörkuð og henni hér framfylgt nú í ár, að dreifiveitur um sveitir eru eingöngu lagðar fyrir bein fjárframlög úr ríkissjóði, sem byggist á þeirri reynslu, sem fengin er, að ekki er neinn möguleiki til þess, að héraðsveiturnar geti staðið undir neinum lánum. Og það er ætlunin, að dreifing raforku um sveitir landsins verði hér eftir eingöngu við það miðuð, að þar sé um bein framlög að ræða frá þjóðarheildinni til að veita strjálbýlinu þessa mikilvægu þjónustu. Það ætti því ekki að þurfa að koma til, að viðbótarvandi skapaðist fyrir rafmagnsveitur ríkisins af þessum sökum, þar sem stofnkostnaður er þannig lagður út að fullu, og þarf ekki að standa undir viðbótarlánum að því leyti til. Gert er ráð fyrir, að eins og ég áðan sagði, að þetta framlag verði 35 millj. kr. og fari ekki upp úr því marki. En eftir því sem hagur veitnanna batnar, og það á hann að gera, eftir því sem lánin greiðast niður, er gert ráð fyrir, að þetta gjald lækki. Ég held, herra forseti, að ég hafi að meginhluta til gert grein fyrir þeirri hugsun, sem liggur að baki þessu frv., og sé ekki ástæðu til þess að fara um það fleiri orðum, nema sérstakt tilefni gefist til, en vil leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég tel, að það fari í raun og veru vel á því, að það skuli vera hæstv. fjmrh., sem talar hér fyrir þessu máli, þótt af sérstökum ástæðum sé, því að meginefni þessa frv. er það að gera raforkunotkunina í landinu að nýjum skattstofni fyrir ríkissjóð. Hér er þess vegna um bein fjármál að ræða, sem undir hann heyra, og fer þess vegna ekki sérstaklega illa á því, þó að hæstv. raforkumrh. fáist nú við þann starfa að opna kjötbúð úti í London, meðan verið er að handfjalla þetta afkvæmi hans hér í þessari hv. deild. Það er auðsætt, að hér er ekki, gagnstætt því, sem haldið er fram, um neina skattlagningu að ræða til hagsbóta þeim, sem búa í dreifbýlinu, og sést það strax á því, að þeim er gert að greiða þennan skatt að jöfnu við aðra. Hér er ekki um það að ræða, að þeir, sem í dreifbýlinu búa, annaðhvort búa þar við dýrari raforku eða vantar rafmagn, að það sé verið að gera neitt þeim til hagsbóta í því sambandi. Hér er þess vegna ekki um neina verðjöfnun á raforkuverði að ræða, þar sem mismunurinn, sem á orkuverði hefur verið í dreifbýlinu annars vegar og í þéttbýlinu hins vegar, á að haldast algerlega óbreyttur. Skatturinn er lagður jafnt á, hvaða verðlag sem menn hafa búið við. Í þessu sambandi þykir mér það athyglisverð staðreynd, að þess eru jafnvel dæmi, að rafmagnsveltur, sem ekki tilheyra ríkinu, ekki eru undir rafmagnsveitum ríkisins, það eru til dæmi þess, að þær búa við hærra raforkuverð en rafmagnsveitur ríkisins og ættu þess vegna, ef um einhverja jöfnun væri að ræða, raunverulega ekki síður að fá styrk til að reka sínar veitur en rafmagnsveitur ríkisins. Ég nefni í þessu sambandi t.d. rafveituna á Patreksfirði, sem er a.m.k. með jafnhátt meðaltalsverð, og rafmagnsveitur ríkisins og í sumum tilfellum hærra. En í þeim stað er það talið líklegt, að ekki verði hjá því komizt að leggja þennan skatt á í útsvörum í hreppnum, þar sem raforkuverðið hjá þessari veitu er þegar það spennt, að ekki er talið fært að bæta skattinum ofan á það verð, sem nú er þar. Það er þess vegna öruggt, að mismununin, sem hér hefur verið á, verður ekki minni en áður, að þessu frv. samþykktu þessum efnum höfum við fram að þessu fylgt þeirri stefnu, að greiddar væru af almannafé nokkrar upphæðir til rafmagnsveitna ríkisins til að standa undir halla þeirra og til þess að sem flestir landsmenn gætu fengið notið raforku, sem sjálfsagt verður að telja meðal grundvallarlífsskilyrða í landinu. Á þessu verður raunverulega engin breyting, þessi halli verður borgaður af almannafé. Breytingin er hins vegar fólgin í því, að horfið er frá því að taka það fé, sem til þessara hluta þarf, eftir þeim almennu skattaleiðum, sem í landinu gilda á hverjum tíma, góðum eða vondum, og innleiða í þess stað sérstakan skatt, sérstaka skattheimtu utan við ríkissjóð, spara ríkissjóði það fé, sem þessu nemur, og nota þær tekjur, sem áður hafa farið til þessa, til annarrar eyðslu ríkissjóðs. Hér er þess vegna um algert jafngildi almennrar skattheimtu til ríkissjóðs að ræða, og ber að meta þetta frv. út frá því. Eins og ég sagði áðan, er orkunotkun landsmanna almennt gerð hér að tekjustofni án tillits til þess, hvernig henni er varið og við hvaða kjörum hún er fengin. Þó er gerð á þessu ein undantekning, gagnvart þeim aðilanum, sem nú býr við langsamlega hagstæðast orkuverð í landinu, Áburðarverksmiðju ríkisins, sem að réttu lagi ætti að greiða 2-3 millj. í þennan skatt, en er algerlega sleppt við hann, þó að þessi aðili búi hins vegar við þau kjör að fá sína orku aðeins við broti, örlitlu broti af kostnaðarverði, og þar er enn eitt dæmið um það, hvað jöfnunin, sem þetta frv. hefur í för með sér, er sanngjörn og mikil. Ég tel, að með þessu frv. sé lagzt þar á dýrtíðarsveifina, sem raunverulega sízt skyldi, og einn allra viðkvæmasti neyzluþáttur almennings gerður að tekjustofni, gerður að almennum tekjustofni. Og hann er sérstaklega almenningi viðkvæmur vegna þess, hvað hann er öllum óhjákvæmilegur, sem í landinu lifa. Það er þess vegna víst, að þessi skattheimtuaðferð, sem hér er viðhöfð, kemur talsvert þungt niður á framfærslukostnaði í landinu, og þetta er sérstaklega bagalegt, þar sem svo stendur á, að um mjög miklar aðrar hækkanir er að ræða samtímis þessum neyzluþætti og ef til vill aðrar miklu meiri, sem eru rétt ókomnar. Þannig hefur raforkuverð hér í höfuðborginni verið hækkað mjög verulega á s.l. sumri, og það er vitað um, að 2% hækkun á raforkuverðinu er í undirbúningi og verður skellt á annaðhvort nú um áramótin eða þá snemma á næsta ári. Og með þessu frv. er svo a.m.k. sem svarar 10% í smásölunni bætt ofan á þessar hækkanir, þannig að það verður að teljast líklegt, að almenn raforkunotkun hér í Reykjavík hækki um a.m.k. 30-40% á einu ári. Og það verður að segjast, að það er vissulega ekkert lítið skref, sem stigið er til almennrar dýrtíðaraukningar hjá almenningi með þessum ráðstöfunum öllum samanlögðum. Sem dæmi um þetta vil ég nefna, að ég hef kynnt mér, hvað þessi skattur mundi þýða t.d. fyrir mitt byggðarlag. Skv. útreikningum rafveitunnar þar, á Akureyri, mun þetta svara til þess, að 3 millj. verði lagðar ofan á raforkuverðið á Akureyri, þ.e.a.s. milli 300 og 400 kr. á hvert mannsbarn eða fyrir 5 manna fjölskyldu allt að 2000 kr. að meðaltali. En þar er svipað ástatt og í Reykjavík, að aðrar hækkanir eru ýmist fyrirsjáanlegar eða óumflýjanlegar, þó að þar verði sennilega ekki um jafnstórfelldar hækkanir að ræða. En það er talið, að það verði að hækka raforkuverð kringum 15% vegna aukins kostnaðar, m.a. við dísilafl frá Laxárstöðinni, og aukins rekstrarkostnaðar við rafveitu Akureyrar, þannig að hækkunin þar mundi verða sennilega alls á milli 20 og 25%. Og þannig hygg ég, að það sé hjá allflestum rafveitum í landinu. Auk þess er svo fyrirsjáanlegt, að bæði á orkuveitusvæði Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar eru enn stórfelldari hækkanir fram undan, þegar nýjar virkjanir koma til á næstu árum. Það verður líka að segjast, að þessi skattlagning, þessi nýjasta skattlagning hæstv. ríkisstj., kemur ósanngjarnlega og misjafnt niður og á margan hátt ákaflega óheppilega. Þannig er það t.d., að með þessum hætti verður útkoman í raun og veru talsvert önnur fyrir almenning eftir því, hvort um mikla raforkunotkun til hitunar er að ræða eða ekki, og af þessum sökum kemur þessi hækkun, sem hér er um að ræða, alveg sérstaklega þungt á rafveitur eins og rafveitu Akureyrar, rafveitu Hafnarfjarðar og rafveitu Siglufjarðar. En á þessum stöðum er svo ástatt, að á Akureyri eru yfir 60% af orkunni notuð til hitunar. Og það mun vera talið, að það verð, sem á þessari orku hefur verið gildandi, sé nú rétt um það að samsvara kostnaði við innflutta hitagjafa, þannig að öll aukning, sem hér eftir verður á þessu. verður til þess að mismuna stórkostlega samkeppnisaðstöðunni milli hins innlenda hitagjafa og hins erlenda, sem aftur á móti á ekki að skattleggja. Þeir einir verða að borga að þessu leyti gjaldið, sem hafa í sínum húsum tæki til að hita þau með rafmagni. Ef svo fer, sem líklegt er, að rafveitan neyðist til að hækka þessa orkusölu, hlutfallslega miðað við þennan skatt, getur varla hjá því farið, að raforkusala til hitunar minnki stórkostlega og afkoma rafveitnanna versni af þeim sökum mjög mikið vegna minnkandi orkusölu, og auk þess mundi þetta svo hafa það í för með sér, að einstaklingar mundu verða fyrir miklu tjóni, vegna breytinga, sem þeir yrðu að gera á kynditækjum í húsum sínum. Ég tel, að að þessu leyti sé skattlagningin alger fásinna og komi svo misjafnt niður og ósanngjarnlega, að ekki taki nokkru tali. Hér er hvorki meira né minna en um það að ræða, að með þessari skattlagningu og öðrum hækkunum, sem fyrirsjáanlegar eru á raforkunni, mun hvert heimili, sem hitar híbýli sín með raforku, þurfa að hækka útgjöld sín í þessu sambandi um upphæð, sem nemur 5-8 þús. kr. á ári. Hér er sem sagt um stórfellda dýrtíðaraukningu og útgjaldaaukningu heimilanna að ræða. Hins vegar mun þessi hækkun að sjálfsögðu verða miklum mun minni, þar sem raforka er aðeins notuð til annarra hluta en hitunar. Eg tel, að skattlagningin á raforku til hitunar sé í raun og veru eitt allra fráleitasta ákvæði þessa frv., og eins og ég sagði áðan, er tvísýnt, hvort það verður ekki þrautaráðið hjá þeim stöðum, sem hafa þennan hátt á, að selja mikið af orku sinni til hitunar, að þeir verði hreinlega að leggja þennan skatt á með útsvörum. Auk þess er það svo að sjálfsögðu hrein öfugþróun í okkar raforkumálum, ef okkar innlenda hitagjafa er mismunað svo með skattlagningu, að menn hverfi í æ ríl:ara mæli frá því að nota raforku til hitunar, eins og afleiðingin auðsjáanlega verður, ef þetta frv. verður samþ. óbreytt. Ofan á þessa mismunun, sem sérstaklega kemur fram gagnvart stöðum eins og Akureyri, þá er því svo bætt við í 6. gr. þessa frv., að sérstakt gjald er lagt á Laxárvirkjunina vegna álags, sem stafar af hitanotkun og mun nema hundruðum þúsunda króna. Það er sem sagt allt á sömu bókina lært um réttlætið í sambandi við ákvæði þessa frv. Um málsmeðferðina í sambandi við þetta mál er svo það að segja, að öllu samráði við rafveiturnar í landinu og samtök þeirra hefur verið hafnað og ekki á nokkurn hátt hlustað á þeirra ráðleggingar, og þeim hefur jafnvel verið neitað um upplýsingar, eins og t.d. um það. hvernig fyrirhugað væri að skipta þessum 35 millj. niður á hinar einstöku greinar orkunotkunarinnar, og þeim hefur einnig verið neitað um að fá tækifæri til þess að geta kynnt sér. hvað það væri, sem þær raunverulega væru að styrkja með þessari skattlagningu, þ.e.a.s. neitað um að fá tækifæri til þess að kynna sér rekstur rafmagnsveitna ríkisins og skoða það, hvort aðrar leiðir eru ekki tiltækari til að ráða bót á því vandamáli, sem hallarekstur þeirra er, heldur en þessi skattlagningaraðferð, sem hér á að beita. Og það mun vera mála sannast. að það sé síður en svo líðum ljóst, hvernig þessum málum er raunverulega varið, hvernig rekstur rafmagnsveitna ríkisins er og hvað mætti gera þar til úrbóta. Og það liggur líka fyrir, það er líka augljóst, að það er engan veginn upplýst, að hve miklu leyti hér er um raunverulegan halla að ræða og að hve miklu leyti er um bókhaldslegan halla að ræða. Þannig er það t.d. vitað, að rafmagnsveitur ríkisins setja upp sitt bókhald að ýmsu leyti talsvert öðruvísi en aðrar rafveitur í landinu, þannig t.d., að þær reikna sér stórkostlegar fjárhæðir í vexti af eigin fé, sem engar rafveitur aðrar í landinu gera, og auka þannig hinn bókhaldslega halla, þó að það breyti ekki um þann raunverulega halla, sem þarna er. Mér er kunnugt um það, að síðan þetta mál kom á döfina hér á Alþ. án samráðs við þá málsaðila, sem þarna koma helzt til greina, hefur rignt yfir mótmælum til fjhn. þingsins varðandi þetta mál, og ég er hér með nokkurn bunka af þeim. Hér eru t.d. mótmæli frá rafveitunefnd Hafnarfjarðar, hér eru t.d. mótmæli frá Sambandi ísl. rafveitna, hér eru mótmæli frá stjórn rafveitu Siglufjarðar og Skeiðsfossvirkjunar, og hér eru mótmæli frá stjórn Laxárvirkjunar og rafveitustjórn Akureyrar, og allmörg mótmæli önnur liggja hér frammi í lestrarsalnum, þannig að menn geta kynnt sér þau þar. Ég ætla ekki að fara nákvæmt út í þessi mótmæli, en ég vil þó, vegna þess að annaðhvort komu þau mótmæli það seint, að fjhn. Nd. gat ekki tekið þau til meðferðar, vegna þess að hún hafði þá lokið málsmeðferðinni, eða það var alls ekki tekið fyrir í n., ég veit ekki, hvort heldur var, þá vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp mótmæli stjórnar Laxárvirkjunarinnar og rafveitu Akureyrar, því að ég tel, að þau mótmæli sýni raunverulega í aðalatriðum, hvað rafveiturnar og framámenn í rafveitumálunum heima í héruðunum hafa helzt að athuga við þetta mál. Með leyfi hæstv. forseta, hljóðar samþykkt sameiginlegs fundar Laxárvirkjunarstjórnar og rafveitustjórnar Akureyrar svo: „Sameiginlegur fundur Laxárvirkjunarstjórnar og rafveitustjórnar Akureyrar, haldinn 15. des. 1965, gerir svofellda ályktun: Fundurinn lítur svo á, að fjáröflunarleið sú, sem fram kemur í frv. ríkisstj. til að mæta halla á rafveitum ríkisins, sé mjög hæpin og hljóti að torvelda mjög rekstur einstakra rafveitna í landinu. Fundurinn bendir á, að ekki liggur fyrir nokkur viðhlítandi greinargerð um rekstur ríkisrafveitnanna, þar sem gert er ljóst, af hverju hinn mikli halli stafi. Þannig er með frv. verið að heimta skatt af rafmagnsnotendum. án þess að kunnugt sé, til hvers honum sé varið. Fundurinn leggur því til: 2) Að fram fari nákvæm rannsókn á öllum rekstri ríkisrafveitnanna og gerðar verði á honum þær skipulagsbreytingar, sem lækkað geta kostnaðinn, t.d. með því að fela bæjarrafveitum rekstur héraðsrafveitnanna, eins og rafveita Sauðárkróks hefur þegar boðizt til. Sama hátt má hafa víðar. 2) Með frv. verður raforkusala til hitunar skattlögð svo mjög, að slík rafmagnssala er stórfelldlega torvelduð, en hún er mikilvægur þáttur í rekstri og afkomu sumra rafveitna, einkum þó rafveitna Akureyrar og Hafnarfjarðar. Skapar þetta vandkvæði, bæði í augnablikinu og í sambandi við framtíðarvirkjanir, en í framtíðinni verður sala raforku til hitunar sífellt mikilvægari þáttur í rekstri rafveitnanna, en með umræddri skattlagningu á þennan eina hitagjafa getur rafmagn til hitunar torveldlega keppt við olíu í því efni, og þannig hefur hún í för með sér bæði aukna dýrtíð og gjaldeyriseyðslu. 3) Þá bendir fundurinn á, að óeðlilegt sé með öllu að undanþiggja Áburðarverksmiðju ríkisins umræddum skatti, með tilliti til undanfarandi athugasemda og þess, að endurskoðun á rekstri ríkisrafveitnanna tekur verulegan tíma. Leggur fundurinn áherzlu á, að ef nefnt frv: verður samþykkt nú þegar, verði sett inn í það ákvæði um, að lögin gildi aðeins til ársloka 1966 og verði sá tími notaður til þess að gera ýtarlega rannsókn á rekstri rafveitna ríkisins og hagræðingu á skipulagi þeirra til ódýrari og hagkvæmari rekstrar.“ Undir þetta skrifa Arnþór Þorsteinsson, Steindór Steindórsson, Árni Jónsson, Þorsteinn Jónatansson, Magnús J. Kristinsson, Jón Sólnes, Jón Þorvaldsson og Knútur Otterstedt. Meðal þessara manna eru allir helztu forustumenn Sjálfstfl. og Alþfl., núverandi stjórnarflokka, á Akureyri, og ég ætla af þessum og fleiri andmælum, sem þetta frv. hefur hlotið, að þetta sé frv., sem í raun og veru sé fordæmt um land allt og af mönnum úr öllum stjórnmálaflokkum. Ég held þess vegna, að það sé ekki aðeins nauðsynlegt, heldur sjálfsagt fyrir þá n., sem fær málið hér til athugunar, að hún endurskoði það og að stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. hér í hv. þd. reyni að fá á þessu frv. þær allra nauðsynlegustu umbætur, sem óhjákvæmilegt er að gera á því. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mín öllu lengri. Ég vil aðeins segja það að lokum, að ég viðurkenni fúslega, að halli á rafmagnsveitum ríkisins hafi verið vandamál. sem vafalaust verður að snúa sér að því að leysa, og sömuleiðis er það vandamál. hvert misrétti landsmenn búa nú við í raforkuverði. Ég hef á nokkrum undanförnum þingum flutt till. um það, að þessi mál yrðu rannsökuð og það yrði leitað leiða til þess að jafna verð raforkunnar, og ég er enn sama sinnis í því efni, að ég tel það nauðsynjamál, en það er hins vegar auðsætt, að þetta frv. leysir engan vanda í þessum efnum.



Herra forseti. Það er sérstaklega eitt grundvallaratriði í ræðu hv. síðasta ræðumanns, sem ég sé ástæðu til að gera að umtalsefni og ég get ekki, því miður, verið honum sammála um, og það er sú skoðun hans, að hér sé fyrst og fremst um frv. að ræða til þess að afla fjár til ríkissjóðs. Það má segja um flest þau frv. í sambandi við tekjuöflun til ríkissjóðs, sem hér hafa verið til meðferðar, þótt þau séu til tiltekinna þarfa, að þau hafi verið til þess að jafna halla á fjárl., og þetta er það að vissu leyti líka, af því að halli rafmagnsveitnanna var tekinn inn í fjárl. á s.l. ári. Til þess tíma hefur halli rafmagnsveitna ríkisins ekki verið í fjárl., og hefur engum manni dottið í hug sannast sagna, að það væri eðlilegt, að þessi halli væri tekinn í fjárlög. Rafmagnsveitur ríkisins eru þjónustufyrirtæki, eins og fjöldamörg önnur, sem eru í eigu ríkisins, og það er talið eðlilegt og sjálfsagt, að þessi fyrirtæki séu rekin þannig, að þau beri sig, og að því hefur verið miðað við þessi þjónustufyrirtæki yfirleitt öll, útvarp, póst og síma og margar slíkar stofnanir, og allt frá því að rafmagnsveiturnar hófu starfsemi sína hefur fjár til þeirra verið að meginhluta til aflað með lánum, að undanteknum þeim framlögum, sem verið hafa í fjárlögum hverju sinni til raforkuframkvæmda, sem aldrei hefur verið nema litill hluti af því, sem rafmagnsveiturnar hafa þurft á að halda, og hefur yfirleitt gengið allt til héraðsveitna, en ekki til rafmagnsveitna ríkisins sjálfra til hinna stærri framkvæmda. Til þeirra allra hefur verið tekið lán, með ríkisábyrgð að vísu, en það hefur aldrei verið gengið út frá því, og ég held, að engum hv. þm. hafi dottið í hug, að ríkið ætti að borga þessi lán. Það hefði þá verið miklu einlægara, að ríkið tæki lánið og hefði þá strax tekið á sig þann vanda, sem þarna var við að glíma. En í tíð allra ríkisstj., síðan þetta kerfi hófst, hefur þetta verið haft með þeim hætti, að rafmagnsvelturnar hafa tekið lán með ríkisábyrgð, og ekki nóg með það, heldur hafa rafmagnsveiturnar fengið lánaða tollana. Það hafa ekki einu sinni verið gefnir eftir tollarnir, heldur talið eðlilegt, að rafmagnsveiturnar nytu þeirrar einu fyrirgreiðslu frá ríkinu, sem víssulega er mikils virði, að fá að borga tollana á allmörgum árum. Efnislega er það því alveg ljóst, að það hefur aldrei vakað fyrir Alþ., að rafmagnsveitur ríkisins eða rekstur þeirra yrði með þeim hætti, að þær gætu ekki staðið undir sér. Það hefur hins vegar komið í ljós, eftir því sem þróunin hefur orðið, að þetta hefur orðið miklu þyngri byrði á rafmagnskerfinu eða þessari sérstöku deild þess heldur en það fékk undir risið, og af þessu hefur sá vandi skapazt, að það hefur safnazt saman um árabil halli, sem hefur farið vaxandi ár frá ári, og þessi halli hefur komið fram í því, að það hafa safnazt skuldir við ríkisábyrgðasjóð eða vanskil á ríkisábyrgðarlánum. En það er alls ekki rétt, að það hafi nokkurn tíma verið, fyrr en sem sagt á þessu ári, talið eðlilegt, að ríkissjóður sjálfur greiddi þennan halla, þannig að að þessu leyti held ég, að hv. þm. hljóti í rauninni við nánari athugun að geta verið mér sammála um, að þetta er ekki sambærilegt og almenn tekjuöflun fyrir ríkissjóð, vegna þess að það er ekki eðlilegt, að ríkissjóður greiði þennan halla, ekki á nokkurn hátt, og það er fullkomlega eðlilegt, að það séu könnuð úrræði til þess að leysa hann með öðrum hætti. Og hér á hinu háa Alþ. hafa á undanförnum árum verið uppi till., sem má segja að séu fullkomlega raunsæjar, till., fluttar af ýmsum þm., um jöfnun raforkuverðs, og þá hefur alitaf verið gengið út frá því, þar til á síðasta þingi, að það komu slíkar till. með nokkuð öðrum blæ, en þær till., sem áður höfðu verið fluttar um þetta efni, höfðu allar gengið út frá því, að tekið yrði upp jöfnunarverð á rafmagni, þ.e.a.s. að það yrði selt með sama verði um land allt, þannig að þeir, sem betri aðstöðuna hafa, tækju á sig hallann af þeim veitum, sem geta ekki risið undir sér sjálfar. Þetta hefur alltaf verið grundvallarskoðunin, og um þetta hafa verið skiptar skoðanir, og ég býst við, að hvorki fólki hér í Reykjavík né á Akureyri eða öðrum þéttbýlissvæðum þætti það neitt æskilegri leið en þetta frv. að taka upp allsherjar jöfnunarverð á raforku. Ég er hræddur um, að hækkunin yrði þá æðimiklu meiri en hér er um að ræða. Og þegar hv. þm. talar um, að það sé óhæfilegt misræmi í raforkuverði, skil ég ekki í, að hann vilji í neinni alvöru halda því fram, að það misræmi eigi að leiðrétta með því, að ríkissjóður eigi að borga það, sem á vantar, til þess að náist rekstrarjöfnuður hjá rafmagnsveitum ríkisins, miðað við að notendur þeirra greiði t.d. sama raforkuverð og í Reykjavík. Ég trúi því ekki, fyrr en ég tek á, að það sé hugmynd nokkurra hv. þm., þó að þeir varpi því fram, þegar þeir þurfa ekki að bera ábyrgð á lausn mála, að það sé sjálfsagt að fara þá leið, af því að það þykir vinsælla í þéttbýlinu en að segja fólkinu, að það eigi að taka á sig hallann, eins og hugmyndirnar um jöfnunarverð á raforku hafa alltaf falið í sér á undanförnum árum. Ég tel þetta frv. því alls ekki venjulegt tekjuöflunarfrv. fyrir ríkissjóð, heldur sé til þess að finna ákveðið skipulag á að leysa vanda, sem skapazt hefur hjá þjónustufyrirtæki, sem ríkið hefur að vísu sett upp, en getur ekki með neinu móti talizt eðlilegt, að ekki geti staðið undir eðlilegum kostnaði sínum sjálft. Og ég geri ekki ráð fyrir, að neinn hv. þm. telji, að sú leið væri fær, a.m.k. er ég ekki þeirrar skoðunar, og það er ekki skoðun ríkisstj., að sú leið væri fær að hækka svo raforkuverð til notenda hjá rafmagnsveitum ríkisins, að þeir notendur gætu tekið á sig þennan halla. Hér má því segja að sé nokkur millileið farin frá þeim hugmyndum að taka upp jöfnunarverð á raforku, sem hefur ekki átt fylgi að fagna til þessa, þannig að hér er gert ráð fyrir að leggja gjald á alla, sem raforkuna nota, en þó jafnt gjald, þannig að það raski ekki þeim kostnaðarhlutföllum, sem eru nú milli einstakra veitna, og þetta gjald er lagt á heildsöluverð á raforku, þannig að hinar einstöku rafveitur hafa það að sjálfsögðu á sínu valdi, hvernig þær hagræða þessu á milli einstakra notkunartegunda raforku skv. sínum gjaldskrám. Hér er um heildsöluverð að ræða, sem þetta leggst á, þannig að þar má færa á milli, eftir því sem hinum einstöku rafveitum þóknast. Það kann svo að vera, og það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að það kunna að koma fram ýmis einstök dæmi, sem leiði í ljós, að þarna geti orðið um vandamál að ræða, sem segja má að séu ranglát, og þá þarf að sjálfsögðu að skoða það í framkvæmdinni, hvernig til tekst með það. Og það er svo sem ekkert, sem hindrar það, að þessum lögum megi breyta. Þau eru ekki sett þannig, að eilíflega megi ekki breyta þeim, heldur er sjálfsagt, að það sé skoðað, eftir því sem reynslan leiðir í ljós. En hitt, að fara að ákveða það nú, að þau gildi aðeins í eitt ár, svo sem stjórn Laxárvirkjunarinnar bendir á, það tel ég að sé ákaflega óheppilegt og hitt sé annað mál. ef menn innan eins árs komast að þeirri niðurstöðu, að hægt sé að koma þessu fyrir með einhverjum öðrum hætti, þá er auðvitað sjálfsagt og eðlilegt, að það sé tekið til athugunar. Varðandi rekstur ríkisrafveitnanna hefur það oft og tíðum verið gagnrýnt, að þær væru ekki reknar nógu hagkvæmlega, og það er ósköp eðlilegt, að þær raddir komi upp í því sterkari mæli sem rekstrarafkoma fyrirtækja verður verri, að það sé nauðsynlegt að skoða niður í kjölinn, hvort allt sé með þeirri hagkvæmni, sem þar ætti að vera. Þetta hefur ítrekað verið skoðað af stjórnskipuðum nefndum, sem hafa farið ofan í þetta mál. og það hefur rækilega verið kannað, áður en þetta frv. var flutt, hvort þar væru einhverjir verulegir annmarkar á. Auðvitað er það aldrei svo, að það sé ekki eitthvað, sem til betri vegar megi færa, og það var lengi vel höfuðgagnrýnin móti jöfnunarverði á raforku, sem á mikið til síns máls, að það væri ekki hægt að taka það upp nema setja þá upp eitthvert allsherjar rafveitukerfi, vegna þess að ella væri hætta á því, að það drægi úr aðhaldi hjá þeim, sem verst væru settir, ef þeir gætu þá bara varpað þunganum af sínum halla yfir á aðra. Fyrir þetta er girt hérna með því, að það er sett ákveðið hámark, þannig að það fer ekki yfir 35 millj. kr., sem tekið verður í þessu jöfnunargjaldi, þannig að það er ljóst, að rafmagnsveitur ríkisins verða í senn að gera ráðstafanir með hækkunum á sínu raforkuverði eða með bættum rekstri til þess að mæta þeim vanda, sem þar er við að glíma. Ég tel það hins vegar alveg sjálfsagt og fullkomlega réttmæta kröfu frá stjórn Laxárvirkjunarinnar og reyndar öðrum þeim, sem eiga að taka á sig kvaðir í þessu efni, að þeir ætlist til þess, að rafmagnsveitur ríkisins séu reknar með hinni fyllstu hagsýni, og ég tel alveg sjálfsagt, að það sé að fullu tekið til greina og verði kannað algjörlega ofan í kjölinn, hvort hægt er með einhverjum hætti að koma þeim málum fyrir á hagkvæmari hátt en nú er. Það er vitanlegt, að hér er um kvaðir að ræða, bæði fyrir Reykvíkinga og Akureyringa og aðra í þéttbýlinu, og það er ekkert launungarmál. og auðvitað er það aldrei vinsælt að taka á sig slíkar kvaðir. En ég mundi þó a.m.k. halda, að þessar kveðir væru litlar á móts við það, að það væri tekið upp allsherjar jöfnunarverð á raforku, sem er, eins og ég sagði, hin leiðin, sem komið hefur til álita og oft hefur verið rætt hér á þingi að fara til þess að skapa fullkominn jöfnuð í þessu efni, en það hefur ekki þótt fært að leggja til, að sú leið yrði farin hér. En mér sýnist, eins og ég áðan sagði, að ef menn skoða þetta mál niður í kjölinn, hljóti menn að geta fallizt á þá skoðun, að það sé ekkert óeðlilegt við það og a.m.k. brjóti ekki í bága við neina venju, sem hafi verið mörkuð af Alþ., að rekstrarhalli rafmagnsveitna ríkisins eigi að borgast úr ríkissjóði, og það sé þar af leiðandi verið beinlínis að brjóta einhverja hefðbundna venju með því að leggja nú til, að þessu máli sé skipað með þeim hætti, sem hér er gert ráð fyrir.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hæstv. fjmrh. Ég verð að segja það, að ég skil ekki algerlega röksemdafærslu hans, þar sem hann byrjaði á því að viðurkenna, að þetta frv. væri borið fram til þess að jafna halla á fjárl., það voru hans óbreytt orð, en neitaði því hins vegar algerlega, að hér væri um skattheimtu fyrir ríkissjóð að ræða. Ég verð að viðurkenna, að ég þarf að hugsa mig betur um, áður en ég skil þessa röksemdafærslu. Þá er það, sem var kjarni hans máls, að það væri algerlega óeðlilegt, að ríkissjóður kæmi nokkuð nærri því að greiða halla rafmagnsveitna ríkisins. Ég er honum algerlega ósammála um þetta. Ég held einmitt, að það hafi öllum verið ljóst frá upphafl, að ef ætti að vinna að því af kappi að rafvæða dreifbýlið og halda þar uppi raforkusölu með viðunanlegu og bærilegu verði, þá væri það þjóðfélagslegt vandamál, sem yrði að leysa með einhverri aðstoð úr allsherjarsjóði landsmanna, og tekna til þess yrði að afla að þeim leiðum sem við öflum ríkissjóði tekna. Ég er þó þeirrar skoðunar, að það geti vel komið til greina að leggja einhverjar kvaðir og skatta á þá raforkunotkun, sem er hagstæðust í landinu, til hagsbóta hinum. Ég tel, að það geti vel komið til greina. En eins og ég hef áður rakið, er alls ekki um það að ræða í þessu sambandi. Ég held, að þarna geti vel komið til tvær samhliða leiðir: annars vegar aðstoð ríkisins, til þess að fullnægt verði þeim grundvallarskilyrðum, sem eru fyrir byggð í landinu, að menn fái notið raforkunnar til heimilisþarfa og til atvinnurekstrar, og hins vegar að létta mætti undir einnig af hálfu þeirra, sem búa við beztu kjörin. En um fullkomna verðjöfnun á rafmagni hygg ég þó, að ekki geti verið að ræða, nema mjög miklar skipulagsbreytingar verði gerðar í öllum raforkumálum, og mikil spurning, hvort þar verði ekki að koma til alveg fullkomin þjóðnýting, ekki aðeins á raforkuframleiðslunni, heldur einnig á öllu dreifikerfinu og smásölunni. Ég vil líka benda á það, að jöfnun á raforkuverði getur auðvitað farið fram með ákaflega mismunandi hætti. Ég benti t.d. á það, þegar ég flutti mína þáltill. um þetta efni á undanförnum þingum, að það kæmi mjög til greina, að unnt væri að jafna verulega raforkuverðið, án þess að það kæmi niður á heimilisnotkuninni, því að hún er ekki nema nokkur hluti og meira að segja ótrúlega lítill hluti af allri raforkunotkuninni í landinu, og kæmi vel til greina að jafna raforkuverðið þannig, að það kæmi að mjög litlu leyti niður á heimilisnotkuninni og þeim viðkvæma neyzluþætti, sem raforkan er í framfærslu heimilanna í landinu. Ég held, að það hefði einnig átt að huga að því atriði, hvernig því yrði haganlega fyrir komið, ef á annað borð hefur verið um einhverja verðjöfnun að ræða. En eins og ég sagði áðan, er alls ekki um neitt slíkt að ræða, þess vegna hefur það sjálfsagt ekki komið til greina, þegar þetta frv. var undirbúið.



Herra forseti. Það var aðeins til þess að auðvelda hv. 4. þm. Norðurl. e. að skilja, hvað ég hef verið að fara með, svo að hann lenti ekki í óhemjulegu grufli út af því, sem ég vildi aðeins segja örfá orð. Hann taldi, að það hefði verið óskiljanlegt hjá mér að tala um, að það væri í senn um tekjuöflunarleið fyrir ríkið að ræða, en þó ekki tekjuöflunarleið fyrir ríkið. Það, sem ég átti við, - það kann að vera, að ég hafi ekki útskýrt mál mitt nógu vel, - var það, að eins og sakir standa er það rétt, að það er tekjuöflunarleið fyrir ríkissjóð, vegna þess að þetta var tekið inn í fjárl. fyrir árið í ár. En hins vegar sagði ég, að það hefði aldrei verið eðlilegt að taka þetta inn í fjárl. og var gert sem neyðarúrræði á s.l. ári, og það hefði aldrei verið skoðun eða stefna Alþ., að eðlilegt væri, að þetta væri í fjárl., og þar af leiðandi væri hér ekki um að ræða venjulega tekjuöflunarleið fyrir ríkissjóð til þess að mæta þeim útgjöldum, sem að undanförnu hefur verið talið eðlilegt að hann hefði á sínum herðum að einhverju leyti. Ég hygg þess vegna, að það megi með fullum rökum segja, að þetta frv. sé annars eðlis en þau önnur frv., sem hér hafa verið lögð fram, svo sem um hækkun á aukatekjum og benzínskatti og eignarskatti. Það er að sjálfsögðu um beina fjáröflun fyrir ríkissjóð þar að ræða, en hér er um það að ræða að vísu að létta útgjöldum af ríkissjóði, en útgjöldum, sem aðeins hafa verið tekin inn í fjárl. eitt ár og að mínum dómi og ég hygg að dómi hv. alþm. yfirleitt hafi aldrei verið talið eðlilegt að væru í fjárl., þannig að ég vonast til, að hv. þm. átti sig á, hvað ég hef meint með því, þó að hann kunni að vilja halda fram skoðun sinni um, að það sé ekki fullkomin rökvísi í þessu. Það er annað mál. Það er svo aftur hin hlið málsins, sem er alveg rétt hjá hv. þm., að það er auðvitað eðlilegt, að til þess að jafna aðstöðu í strjálbýlinu taki ríkið eitthvað á sínar herðar, og það hefur verið gert með þeim framlögum, sem Alþ. hverju sinni hefur veitt til stofnframkvæmda. Og eins og ég áðan sagði, er viðurkennt nú, að dreifiveiturnar, sem eftir eru úti um sveitirnar, eru svo óhagstæðar, að það kemur ekki til mála, að þær verði leystar fyrir lánsfé, sem verði lagt á rafveitukerfið að greiða. Varðandi það svo, að allsherjar jöfnunarverð á raforku sé í rauninni ekki framkvæmanlegt, nema það komist ríkiseinokun á raforkuframleiðslu og raforkusölu, er ég hv. þm. að verulegu leyti sammála um, að það gæti orðið erfitt með öðrum hætti. Að vísu þarf það ekki endilega að vera ríkiseinokun. Við getum hugsað okkur, að það sé eitthvert samstarfsfyrirtæki, sem reki þetta. Landsvirkjunin er stofnuð sem visir að slíku fyrirtæki, sem hefur verið talað jafnvel um að fleiri aðilar, svo sem Laxárvirkjunin, kynnu að ganga inn í á síðari stigi málsins. Og ég held, að það sé ljóst, að þróunin í okkar raforkumálum hljóti á næstu árum að verða sú, að öll orkuverin verði tengd saman og þá er ákaflega erfitt að starfrækja þessi orkuver með mismunandi reglum og rekstrargrundvelli, svo að ég hygg, að það komi að þeim tíma, og mér finnst það ekki óeðlileg þróun, að jafnhliða því sem orkuverin verði tengd saman, myndist fyrirtæki, sameignarfyrirtæki ríkisins og þeirra aðila, sem þessi orkuver eiga, um áframhaldandi rafvæðingu landsins. Þá kemur það í rauninni af sjálfu sér, að raforkuverðið yrði það sama frá þessum orkuverum öllum. Við vitum það t.d., að innan rafmagnsveitna ríkisins er framkvæmd mjög veruleg verðjöfnun. Raforkuverð frá rafmagnsveitunum er alls staðar jafnhátt, enda þótt framleiðslukostnaður rafmagns sé mjög mismunandi. Sumar veiturnar bera sig og gætu í rauninni þróazt með lægra raforkuverði. Þarna hefur verið tekin upp alger verðjöfnun, og mér þykir ekki ósennilegt, að það stefni í þá átt með tímanum, þróunin muni leiða til þess, að þessi verðjöfnun komist á smám saman.