Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef ekki sem meðlimur allshn. viljað skorast undan að vera meðflm. að þessu frv., enda þótt komið sé í óefni með, hve seint Alþingi afgreiðir fjárlög. Ég viðurkenni, að það séu óþægindi hjá sumum þm. að koma til þings 1. okt. og nokkur þægindi að fá frest til 11. okt., en hins vegar má slíkt ekki ráða, ef hagsmunir almennings líða tjón við það. Öllum er ljóst, að það hlýtur að vera mjög óheppilegt fyrir allan rekstur ríkisins, að fjárl. séu ekki afgr. fyrr en komið er fram í marz eða apríl það ár, sem þau eiga að gilda fyrir. Einkum veldur þetta erfiðleikum í sambandi við allar framkvæmdir ríkisins og gerir þær í mörgum tilfellum miklu dýrari. Að vísu er stj. heimilt að kveðja saman þing, en reynslan hefur sýnt, að það er aldrei gert fyrr, en í síðustu lög. Ég álít, að Alþ. þyrfti að setja sér það mark að afgreiða fjárl. fyrir áramót og snúa með því af þeirri óheillabraut, sem farin hefur verið nú undanfarið.



Herra forseti. Ég mælti nokkur orð með þessari brtt. við 1. umr. og þarf ekki að endurtaka þau. En eins og þm. vita, er till. borin fram vegna þess, að það er allmiklu þægilegra, einkum fyrir þm. utan af landi og þá sérstaklega bændur, að koma til þings 11. okt. en 1. okt., eins og gert er ráð fyrir í frv. Hins vegar held ég, að þessir dagar milli 1. okt. og 11. okt. ráði engu um það, hvort fjárl. verði afgr. fyrir áramót. Það fer eftir því, hvernig undirbúningur fjárl. gengur og hvernig málin liggja fyrir þinginu. Eins og hv. þm. Ísaf. sagði, þá eru fjárl. nú ekki samþ. fyrr en 2–3 mánuðir eru liðnir af árinu, og má af því ráða, hvort 10 dagar ráða nokkru um, hvort fjárl. eru afgr. fyrir áramót eða ekki. En þó að þessir dagar séu ekki margir, þá er það sá tími, sem margt er að snúast, einkum þó úti á landsbyggðinni, og því mikil þægindi fyrir marga þm. að þurfa ekki að koma til Alþingis fyrr en 11. okt. - Ég vona því, að hv. þm. geti fallizt á þessa till.



Herra forseti. Ég man ekki betur en að fyrir nokkrum árum hafi komið till. frá framsóknarmönnum um, að Alþ. kæmi saman 1. sept. Þá var ekki talið erfitt fyrir bændur, sem sæti áttu á þingi, að koma til þings. Ég held því, að ef sami áhugi er enn hjá bændum að vinna að þjóðmálunum, þá sé ekki ástæða til, að Alþ. komi saman síðar, en 1. okt. Það er farið að hringla mjög óviðeigandi með samkomudag Alþingis, og úr því að ekki er hægt að láta Alþ. koma saman á sínum lögákveðna degi skv. stjskr., þá held ég, að heppilegast sé að halda sig við 1. okt., enda ætti með því að vera nægilegur tími til að afgr. fjárl. fyrir áramót, ef sæmilega er undir það búið af hálfu ríkisstj. Ég legg því til, að frv. verði samþ. eins og það upphaflega kom frá allshn.



Herra forseti. Ég viðurkenni fyllilega, að ýmsar persónulegar ástæður mæla með því, að 11. okt. sé þægilegri samkomudagur Alþ. en 1. okt. Hins vegar tel ég alveg óviðunandi fyrir þá, sem eiga að sjá um framkvæmdir fyrir ríkið, að vita ekki fyrr en komið er fram á árið, hvaða framkvæmdir verði leyfðar. Með slíku fyrirkomulagi hljóta allar framkvæmdir að verða miklu verr undirbúnar og auk þess miklu dýrari. Það má vel vera, að 10 dagar ráði ekki miklu, en þá tel ég, að samkomudagurinn ætti að vera fyrr, ef tíminn frá 1. okt. nægir ekki til að afgr. fjárl. fyrir áramót, t.d. 1. eða 15. sept. - Það verður að gera greinarmun á því, hvort um persónulegt hagræði nokkurra manna er að ræða eða hag landsins í heild.



Herra forseti. Það er vitanlegt öllum þm., að ríkisstj. getur kvatt saman Alþ. hvenær sem er, ef hún telur þess þörf. Ég viðurkenni fúslega þau orð þm. Ísaf., að það kæmi sér betur fyrir þá, sem eiga að starfa að framkvæmd fyrir ríkið, að vita, hvað þeim er heimilt að gera, svo að þeir geti hafið undirbúning að þeim störfum. En þessi munur, sem hér um ræðir, breytir bara engu um það. Hv. 2. þm. Reykv. minntist á, að Framsfl. hefði einu sinni verið þess hvetjandi, að þingið kæmi saman 1. eða 15. sept. Það er rétt. En þessum hv. þm. er það ekki ríkt í huga, af hverju Framsfl. kom með slíka till. Það var þá svo ástatt um mál bændastéttarinnar, að hún var gersamlega háð lögum frá Alþ. um ákvarðanir um kaup og kjör stéttarinnar, svo að ég viðhafi kaupstaðarmálið, ef ég mætti það, þannig að það var gersamlega háð ályktunum þingsins fyrir komandi ár, hvað gerðist í þeim málum. Það varðaði því miklu, að þingið, sem lét mjög til sin taka um þetta mál, kæmi saman, áður en það tímabil væri út runnið, á hverju gilti áður ákveðið verð á afurðum bændastéttarinnar. Ég ætla, að ég muni það rétt, að það tímabil hafi talizt til 15. sept. Og þó að þessi samkomudagur væri þeim mönnum, sem heima áttu úti á landi, óhentugur, af því að þeim var óþægilegt og undir mörgum kringumstæðum mjög óþægilegt að koma saman á þingi til starfa á þeim tíma, þá horfðum við framsóknarmenn ekki í það að leggja þau, óþægindi á nokkra menn, þar sem svo mikið var í húfi fyrir heila stétt og reyndar miklu fleiri, það fólk, sem átti afkomu sína undir því, hvernig búið var að þessari stétt. Og ég ætla, að hv. 2. þm. Reykv. hefði ekki farið að minnast á þetta, ef svo hefði staðið á fyrir þeirri stétt, sem hann telur sig fulltrúa fyrir, í sambandi við þennan samkomudag Alþ. á áminnztum tíma, eins og þá stóð á fyrir bændastétt landsins. Ég vænti, að hv. þm. sýni þá sanngirni þessu máli, - því að það er ekki annað en sanngirnismál og varðar engu um afgreiðslu fjárl., þó að það muni þessum dögum, hvenær þingið kemur saman, - að þeir samþ. þessa brtt., hafandi það í huga, að ef ríkisstj. þykir þurfa að kalla þingið saman fyrr á árinu, en í brtt. er gert ráð fyrir, þá geri hún það, því að hún getur það alveg eins þótt þessi brtt. verði samþ., og þá verður ekki horft í það, þó að það kunni að verða eitthvað óþægilegt fyrir nokkra þm., því að sé um alþjóðar hagsmuni að ræða, mega ekki hagsmunir einstakra hv. þm. sitja þar í fyrirrúmi.



Herra forseti. Ég held, að það sé óverðskuldað last í garð fulltrúa íslenzkrar bændastéttar, sem hv. 1. þm. Árn. lét sér um munn fara hér áðan, þegar hann vildi segja, að sökum þess, að hagsmunir bændastéttarinnar sem slíkrar hefðu sérstaklega snert það, hvenær samkomudagur Alþ. hefði verið ákveðinn hér áður fyrr, þá hefðu fulltrúar bændastéttarinnar fundið ástæðu til að berjast fyrir því, að þingið kæmi saman 1. eða 15. sept. En nú, þegar það er ekki sérstaklega bændastéttin, heldur alþýða manna öll, sem kemur það við, að lag komist á afgreiðslu fjárl. og þjóðarbúskapinn í heild, þá vill hv. 1. þm. Árn. láta það sitja í fyrirrúmi, að tekið sé tillit til þess, að fulltrúum bændastéttarinnar er ekki þægilegt að koma til þings fyrr en 11. okt. Nefnilega svo framarlega að það sé ekki nema um alþjóðarhagsmuni að ræða, þá telur hann, að það sé ekki ástæða til að leggja á þessa hv. þm, þau óþægindi að koma til þings fyrr en 11. okt. Ég held, að þetta sé óverðskuldað last um íslenzka bændastétt og bændafulltrúa á þingi, því að ég held, að bændastéttin hafi viljað taka tillit til alþjóðarhagsmuna. Ég álít því, að þessi brtt., þó að hún virðist ekki veigamikil, um að færa samkomudaginn frá 1. okt. til 11. okt. eingöngu vegna þessara sérhagsmuna, sé ástæðulaus, þegar fulltrúar bændastéttarinnar hafa sýnt, að þegar þeir hafa álitið hagsmuni bændastéttarinnar í veði, þá hafa þeir viljað láta þingið koma saman 1. eða 15. sept. Ég held, að það væri meir í samræmi við stefnu bændastéttarinnar hér á landi í íslenzkri pólitík, að þingið kæmi saman heldur fyrr en seinna.



Herra forseti. Aðeins örstutt aths. Ég held, að hv. 2. .þm. Reykv. hafi seilzt nokkuð langt til raka með þeirri ræðu, sem hann var að enda, því að rétt þegar ég settist niður, lagði ég á það áherzlu, að ef þjóðarhagsmunir krefðust þess, að þingið kæmi saman jafnvel fyrir 1. sept., þá væri sjálfsagt að fara eftir því og láta það koma saman þá. En ef það að öllu leyti væri meinfangalaust, að þingið kæmi saman tíu dögum síðar, en gert er ráð fyrir í frv., þá skildist mér, að menn gætu ekki haft á móti því, að þessi ákvörðun væri tekin samkv. brtt. Svona röksemdir, eins og komu fram í ræðu hv. 2. þm. Reykv., eru ekki berandi á borð fyrir nokkurn mann. Hv. þm. hafa heyrt, hvað okkur hv. 2. þm. Reykv. og mín hefur farið á milli hér um þetta mál, og hvernig ég hef rökstutt mitt mál, og sömuleiðis hafa áheyrendur heyrt það. Þess vegna er það ekki rétt af hv. 2. þm. Reykv. að gera sig svona skyni skroppinn eins og kom nú fram í ræðu hans, að það komi fram, að hann viti ekki betur deili á málinu en svo, að hann skuli leyfa sér að bera það fram í ræðu, sem hann hefur nú gert. Og þegar við þekktumst í gamla daga og ég var að leggja grundvöllinn að menntun hans, minnist ég ekki þessa hæfileikaleysis þessa hv. þm. um að bera skyn á mál.



Herra forseti. Ég er ekki vanur að gera grein fyrir atkv. mínu um einstök mál, en ég vil gera það nú. Ég geri ekkert upp á milli þess, hvort lögskipað verður, að samkomudagur Alþ. verði í síðasta lagi 1. eða 11. okt. Ég get mjög vel fallizt á þá brtt., sem fyrir liggur, um að samkomudagurinn þurfi ekki að vera fyrr en 11. október, og það aðeins af þeirri ástæðu, að ég hygg, að það hafi engin áhrif á það, hvort hægt er að afgr. fjárl. fyrir áramót, hvor dagurinn er ákveðinn af þessum tveimur. En í sambandi við þetta er ekki hægt að ganga fram hjá því, sem hv. þm. Ísaf. drap á, að Alþ. er komið út á alveg óhæfa braut með því að afgreiða aldrei fjárlög fyrr en komið er verulega fram á fjárlagaárið. Og ég álít, að ekki verði hjá komizt að gera eitthvað til þess að reyna að kippa þessu í lag aftur. Og þá er um tvær leiðir að ræða, virðist mér, annaðhvort að ákveða samkomudag Alþ. fyrr en 1. okt., t.d. 1. sept. eða 15. ágúst, og þá sé helzt gengið að því eins og sjálfsögðu, að fjárl. verði afgr. fyrir áramót, eða í öðru lagi verði reynt að ráða bót á þessu ólagi með því, að fjárlagaárinu, verði breytt þannig, að það sé ekki almanaksárið, heldur miðað við annan dag og þá að vorinu, með það fyrir augum að kalla þá Alþ. saman upp úr áramótunum, til þess að hægt væri þá að afgr. fjárl. áður en fjárhagsárið ætti að byrja, sem þau fjárl. giltu fyrir. Og ég vil beina því ákveðið til hæstv. ríkisstj., að þó að hún fái þessi lög samþ., og mér er sama, hvort í þeim er gert ráð fyrir 1. eða 11. okt. sem samkomudegi Alþ., - þá taki hæstv. ríkisstj. það mjög til athugunar, hvort ekki væru líkur til þess, að hægt væri að afgreiða fjárl. fyrir næstu áramót með því að kalla þingið saman fyrr til starfa, til þess þá að vinna að því ákveðið, að fjárl. fyrir 1950 gætu orðið afgreidd fyrir 1. janúar það ár. Og ég greiði þessu frv. atkv. mitt í því trausti, að ríkisstj. athugi þetta eða undirbúi beinlínis, að breytt verði um fjárhagsárið þannig, að það fari ekki saman við almanaksárið, og að sá háttur verði tekinn upp sem allra fyrst, að fjárlög verði afgreidd áður en fjárhagsárið er liðið hið næsta á undan því, er viðkomandi fjárlög eiga að gilda fyrir.



Herra forseti. Hv. þm. ýmsir hafa talað um það hér, að svo geti það ekki lengur til gengið, að það sé langt komið fram á fjárhagsárið áður en fjárlög fyrir það ár eru afgreidd, og er ég þeim sammála um, að það sé slæmt, að svona gangi þetta til. Og þessi háttur hefur verið á þessu af illri nauðsyn á undanförnum árum. Og ég er sammála um það einnig, að um annað tveggja sé að ræða í þessu efni, annars vegar að þingið komi saman það snemma og sé búið að undirbúa fjárlög í það tækan tíma, að unnt sé að afgreiða fjárl. fyrir áramót, eða þá hins vegar að breyta til um fjárhagsárið. En sérstaklega út af ummælum hv. 1. þm. Skagf. vil ég taka það fram, að ég álit það skyldu ríkisstj. að athuga það, að svo miklu leyti sem hún kynni með þau og önnur málefni að fara, hvort möguleikar væru á að undirbúa fjárlög á þennan hátt og kalla saman þingið svo snemma, að skynsamlegar líkur væru til þess, að fjárlög yrðu afgreidd fyrir áramót. Hins vegar hefur það verið svo undanfarin ár, að atburðir ýmsir og atvinnuhættir og fjármálin og allt ástand í fjármálunum hefur verið í svo mikilli óvissu, að örðugt hefur þótt að undirbúa fjárlög til afgreiðslu í tækan tíma, áður en nýtt fjárlagaár hefur byrjað. Hvort eitthvað breytist um ástandið innanlands að þessu leyti, læt ég ekkert um sagt nú, þó að ég telji það óvíst. En ég álít það skyldu ríkisstj. að reyna eftir mætti, hvort hægt verði að koma því til leiðar, að fjárlög verði afgreidd fyrir nýár, að óbreyttu fjárhagsári, eða að fjárhagsárinu verði breytt.



Ég get verið ánægður með þær undirtektir, sem aths. mín um afgreiðslu fjárl. hefur fengið, bæði hjá hv. 1. þm. Skagf. og eins hjá hæstv. forsrh. Ég vildi þó láta í ljós í sambandi við þau ummæli, sem fram hafa komið í sambandi við breyt. fjárhagsársins, að ég tel, að slík breyt. mundi varla verða til bóta. Ef við tækjum til dæmis, að fjárhagsárið yrði sett frá 1. apríl, mundi verða það sama upp á teningnum og nú, að þeir, sem þurfa að standa fyrir framkvæmdum ríkissjóðs, hefðu enga vitneskju um, hvað þeir ættu að framkvæma á þeim tíma, sem aðalframkvæmdir ríkissjóðs ættu að fara fram á, fyrr en svo seint, að þeir gætu ekki komið við nauðsynlegum undirbúningi. Ég held þess vegna, að við verðum að gera ráð fyrir, að við höldum áfram að hafa fjárlagaárið þannig, að það fylgi með almanaksárinu, en verðum að leggja alla áherzlu á að afgreiða fjárlög fyrir áramót á hverju ári vegna þess, sem ég hef áður minnzt á, að undirbúningur undir verklegar framkvæmdir ríkissjóðs getur áreiðanlega ekki verið minni, en sem svarar tímanum frá því um áramót og þangað til fram í maí eða júní, er verklegar framkvæmdir þurfa að hefjast.



Herra forseti. Ég er sammála sumum þeim, sem talað hafa, um það, að óviðunandi sé í alla staði og óviðfelldið, að Alþ. afgreiði ekki fjárlög áður en fjárlagaárið hefst, sem þau eiga að gilda fyrir. Því miður hefur það komið fyrir, bæði nú og áður, að það hefur ekki tekizt. En ég vil benda á það, að hvort þetta tekst eða ekki, að afgreiða fjárlög fyrir byrjun ársins, sem þau eiga að gilda fyrir, það fer ekki eingöngu eftir því, hvort Alþ. er kallað saman mánuði fyrr eða seinna, heldur og ekki síður eftir því, hvort ríkisstj. hefur fjárlagafrv. tilbúið, er þingið hefst. Og í haust, þó að þingið kæmi ekki saman fyrr en 11. okt., þá hafði ríkisstj. hæstv. fjárlagafrv. ekki tilbúið er þingið kom saman. Það mun ekki hafa verið lagt fram fyrr en um mánaðamótin október og nóvember. Nú virðist mér ekki eðlilegt að láta Alþ. sitja lengi yfir litlum störfum og láta það þá bíða eftir því, að ríkisstj. leggi fyrir þingið stærsta málið, sem það þarf að afgreiða, eins og t.d. fjárlagafrv. Og ég tel, að ef fjárlagafrv. væri tilbúið og lagt fyrir þingið í þingbyrjun, ætti að vera auðvelt að afgreiða fjárlög fyrir lok ársins, þó að þingið væri ekki kvatt saman fyrr en í október, hvort sem væri 1. eða 11. dag mánaðarins. Þetta tel ég stórt atriði í málinu, að ríkisstj. hafi fjárlagafrv. tilbúið í þingbyrjun, svo að þm. séu ekki látnir vera hér lengi yfir litlum störfum framan af þingtímanum.



Herra forseti. Það voru nú um tuttugu dagar liðnir af þessu þingi, þegar hv. þm. fengu fjárlagafrv. það, sem liggur fyrir þessu þingi nú, í hendur, og ollu þó veikindi mín því, að það var ekki a.m.k. hálfri annarri viku fyrr lagt fram. Þá komu hljóð úr horni, því sama sem nú, þ.e.a.s. úr sama flokki, um það, að það væri eiginlega ónýtt verk að leggja fram fjárlagafrv. þannig, að það vantaði starfsmannaskrá ríkisins. Það er nú verið að vinna að henni. En þegar um það er að ræða, að fjárlagafrv. var ekki lagt fram fyrr en fyrstu daga nóvember fyrra árs, er það ekki eingöngu sök ríkisstj., að það varð ekki fyrr. Að hinu leytinu hlýtur mönnum að vera það augljóst, að eftir því sem ríkið vefst í fleiru og skiptir sér af fleiri málum, svo sem atvinnumálum, þá er erfiðara um ýmis mál og þar með undirbúning fjárlaga, en áður var. Fjárlfrv. getur mín vegna verið afgr. hvaða dag sem er. Till. mínar liggja fyrir í frv., eins og það liggur fyrir, og hv. þm. þurfa ekki að eyða fleiri vikum, en komnar eru til þess að koma með till. fram í þinginu. - Þetta vil ég taka fram, þegar talað er um það, hvaða óheillir stafi af því, hvað fjárlfrv. kemur seint fram. En það er ekki aðeins innan þingsins, sem orsakirnar er að finna til þess, hve fjárlög eru seint afgreidd, heldur eru stofnanir okkar orðnar svo margar, sem þarf að leita til um upplýsingar vegna fjárlfrv., að það er með herkjubrögðum, að hægt er að koma fjárlfrv. frá stjórnarráðinu á þann veg, sem forsvaranlegt þykir, tveim til þrem vikum eftir að þing kemur saman.



Herra forseti. Ég vil taka fram út af ræðum, sem hér hafa komið fram um það, hvenær þingið komi saman og þýðingu samkomudags þingsins, að sú hliðin, sem snýr að Alþ., er að ákveða í l., hvenær þingið skuli koma saman. En það, að ríkisstj. getur kvatt þingið saman fyrr en Alþ. tiltekur, er ekki frá okkur þm. Það er ekki rétt af okkur þm. að kasta þessu lagaatriði og þessu valdi upp á ríkisstj. og segja: Þið getið kallað þingið saman fyrr en l. ákveða. - Ég álít því, að við með því að taka ákvörðun um samkomudaginn í þessum lögum 1. eða 11. okt., séum að taka ákvörðun um, hvort við viljum hraða störfum um þetta, sem liggur á milli þessara daga. Ég álít því, að við eigum að óska þess frekar, að þ. komi saman 1. okt. Og þegar ríkisstj. leggur til, að þingið verði kallað saman í síðasta lagi 1. okt., þá álít ég, að það sé ekki okkar þm. að segja: Við viljum, að það komi ekki saman fyrr en 11. okt. Það hefur verið regla, sem hefur verið samkv. lagafyrirmælum, að fjárlfrv. hafi verið fyrsta þskj., sem útbýtt hefur verið á þingi. Og þetta er regla, sem ég trúi, að við álítum þm., að eigi að hafa í gildi. Og ef Alþ. vildi ákveða að Alþ. kæmi saman 1. okt., þá eru þm. að leggja til, að fjárlfrv. eigi að koma fram á þ. heldur fyrr en seinna, eða 3. til 4. okt. Hitt er annað mál, hvort þessi lög eru haldin. Það er ekki hlutverk Alþ. sem stofnunar að gera annað, en að setja lög viðvíkjandi þessu. Alþ. gerir þannig ráð fyrir, með því að ákveða, að þing komi saman 1. okt., að fjárlfrv. verði lagt fram þá rétt á eftir. En það er á ábyrgð stuðningsflokka ríkisstj., hvort ríkisstj. stenzt gagnvart þessu lagafyrirmæli, hvernig hún sem framkvæmdastjórn vinnur þessi verk. Það er mál, sem stjórnarflokkarnir geta deilt um innbyrðis. Ég álít fjarri lagi, þegar ríkisstj. leggur til, að Alþ. verði kallað saman ekki síðar en 1. okt. og vill skapa sér aðhald um að leggja fjárlög fram ekki síðar en á fyrstu dögum októbermánaðar, að alþm. fari að segja: Við viljum ekki, að Alþ. verði kallað saman fyrr en 11. okt. Ég held, að þetta sé mjög fjarri lagi.

Flm. (Jón Sigurðsson) : Þetta frv. er flutt eftir áskorun sýslunefndar Skagfirðinga til okkar þm. héraðsins. Saga þessa máls er sú, að 1947 var hækkað nokkuð tillag til sýsluvegasjóða, eða úr 10‰ í 12 ‰ . Það er nú fengin 2 ára reynsla, sem hefur leitt það í ljós, er raunar var vitað, að þessi hækkun var of lítil. Þetta er mjög eðlileg niðurstaða, því að lenging sýsluveganna og stóraukin umferð bifreiða hefur haft í för með sér aukið viðhald, ef vegirnir áttu að vera færir allt árið. Það er því svo komið í mörgum héruðum, að sýsluvegasjóðsframlagið hrekkur rétt fyrir viðhaldi og því ekkert til nýbygginga. Þetta hefur haft þær afleiðingar, að hreppsnefndir hafa víða orðið að taka að sér sýsluvegalagningu og taka til þess lán eða að öðrum kosti átt það á hættu, að góðar jarðir, sem ekki hafa fengið vegi, legðust í eyði. Það hefur að vísu verið látið heita svo, að sýsluvegasjóðir stæðu að þessum nýbyggingum, en þó gengið út frá, að hreppsfélögin fengju þetta ekki greitt. Af þessu má sjá, að það er ekki að ófyrirsynju, að þetta frv. er borið fram. Ef borið er saman framlagið til sýsluvegasjóðanna, þegar þessi l. voru sett 1924, sem þá var 6‰ þá er ekkert samræmi í, að framlagið sé nú ekki nema 12‰, ef miðað er við verðlagsbreytingar í landinu. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um málið við þessa umr., en vænti, að því verði vísað til samgmn. að lokinni þessari umr.