Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Á Alþingi 1928 var sett til bráðabirgða löggjöf fyrir bændaskólana og kom það þá fram, bæði frá landbn. og einstökum þm., að rétt væri að framkvæma gagngerða endurskoðun á löggjöfinni um bændakennslu. Því snéri stj. sér til mþn. í landbúnaðarmálum og bað hana að framkvæma þessa endurskoðun. N. sendi ríkisstj. frv. sitt skömmu fyrir þing, og var það lagt fyrir hv.Ed. í þingbyrjun. Er það nú komið hingað með nokkrum breyt. Vil ég ekki tefja afgr. frv. hér með löngum umr., en þarf þó að drepa á eitt eða tvö atriði. Eitt af því, sem töluvert var rætt um á Alþingi 1928, var það, hvort hafa ætti opinberan búrekstur á bændaskólunum. Var veitt heimild til þess þá, en hún hefir eigi verið notuð. Mþn. lagði öll með því, að þetta væri nú gert, og hv. landbn. í Ed. var óskipt á sama máli. Ég var hikandi í þessu atriði á þingi 1928, áleit þá, eins og ennþá, að það séu mestu fyrirmyndarbúin, sem bera sig bezt. En krafan um, að ríkið reki skólabúin, er nú svo almenn, að ég hefi fyrir mitt leyti fallizt á, að þetta sé a. m. k. reynt um tíma, með því móti, að á búunum séu þá jafnframt gerðar tilraunir þær, sem getur í 2. gr. frv. Stuðningurinn við landbúnaðinn hefir verið mjög einhliða á undanförnum árum, og nær allur miðazt við ræktunina. Móti hverjum 10 kr., sem ríkið hefir lagt fram til stuðnings jarðræktinni, hefir ekki komið nema 1 kr. til stuðnings búfjárrækt. Þótt ræktunin sé góð, þá þurfum vér þó jafnframt búpening, til þess að jarðargróðinn verði oss til nytja. En tilraunir þær, sem þarna er gert ráð fyrir, miða að því að efla búfjárræktina, sem vér Íslendingar erum orðnir svo langt á eftir öðrum þjóðum í. Er ekki vonlaust, að þær geti borið talsverðan ávöxt. Ég lít svo á, að mikil nauðsyn sé að koma sem fyrst fram endurskoðun búnaðarskólalaganna. Þar sem orðið er áliðið þingtímans, vil ég því biðja hv. landbn., sem væntanlega fær málið til meðferðar, að reyna að flýta afgreiðslu þess eftir mætti, svo að frv. megi verða að lögum á þessu þingi.

Jón Sigurðson Mál þetta fer sennilega til þeirrar n., sem ég á sæti í, svo að ég þarf ekki að segja margt á þessu stigi. Hér á Alþingi hefir áður verið ágreiningur um það, hvort reka ætti skólabúin fyrir reikning hins opinbera eða ekki. Ég er yfirleitt andvígur þeim ríkisrekstri. Á Hólum á ríkissjóður nú nærri allan bústofninn, og þar sem svo stendur á, álít ég skólastjóranum vorkunnarlaust að reka fyrirmyndarbú fyrir eiginn reikning. En svo var að heyra á hæstv.atvmrh., sem þetta væri e. t. v. nauðsynlegt vegna tilrauna, sem ætti að gera á búunum. Út af þessu vil ég segja frá því, að ég var nýlega á fundi með Halldóri Vilhjálmssyni skólastjóra, Sigurði Sigurðssyni búnaðarmálastjóra og Pálma Einarssyni ráðunaut, til þess að ræða þetta mál. Kom þeim saman um og færðu rök að því, að tilraununum yrði að halda alveg aðgreindum frá búunum. Sérstakur maður yrði að hafa þær með höndum. Því getur alveg eins verið einkarekstur á búunum fyrir því. Annars vil ég lýsa yfir ánægju minni út af sumum þeim breyt., sem hv.Ed. hefir gert á frv. þessu. Á Alþingi 1928 fluttum við hv.þm. Borgf. brtt., þar sem meðal annars var lögð áherzla á það, að eins vetrar nám fyrir bændaefni væri tekið með. Hv. Ed. hefir nú aðhyllzt þessa stefnu, og er það mikil bót frá því, sem var í stjfrv. En þar var eingöngu gert ráð fyrir 2 vetra námi, og jafnvel einum undirbúningsvetri að auk. Ef þetta hefði náð fram að ganga, er ég sannfærður um, að það hefði orðið til að tæma búnaðarskólana. Því er svo háttað í sveitunum, að menn hafa ekki ráð á því að eyða þrem vetrum til náms. Til þess að koma á góðri menntun meðal bænda dugir ekki að lengja námstímann, heldur gera skólagönguna eins auðvelda og nytsama og auðið er, svo að sem flestir geti átt kost á að afla sér fróðleiks. Það er enginn efi á því, að ef kröfunum er stillt í hóf, getur þetta orðið gullsigildi fyrir hvern einasta bónda. Ég hallast því frekar að því að rýmka meira til en hv.Ed. hefir gert, og vil gera aðganginn að skólunum ennþá hægari.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil geta þess út frá því, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði viðvíkjandi þeim tilraunum, sem nauðsynlegt væri að gera á bændaskólum, að í 2. gr. frv. felst fjárheimild til þess. Og til frekari sönnunar skal ég geta þess, að með það fyrir augum var frv. samþ. í Ed., enda kvaðst ég skilja það svo. Þetta mun einnig fela það í sér, að nauðsynlegt sé að hafa mann á Hvanneyri, sem er þess fullfær að standa fyrir þessu.

Þetta útheimtir ekki ríkisrekstur

. Ég hygg, að það sé mjög vafasamt, að hægt sé að fá mann, sem þorir að hætta fé sínu í blindni, upp á von og óvon, allt eftir því, sem tilraunirnar gefast. Það gleður mig að heyra, að hv. 2. þm. Skagf. er mér að ýmsu leyti sammála í þessu máli. Það er aðeins í einstaka smáatriðum, sem okkur greinir á, sem án efa verður hægt að ná samkomulagi um síðar. Ég vil geta þess, að þegar hv.þm. vitnaði í ummæli Sigurðar Sigurðssonar og Halldórs Vilhjálmsonar, þá vitnaði hann ekki rétt í þau, en um það snérist þungamiðja ræðu hans.

Jón Sigurðsson Það var einmitt þetta, sem ég vissi, að hæstv.forsrh. myndi koma með, en þetta mál bar á góma í n., og þá skildist mér, að ég og Halldór Vilhjálmsson værum sammála. Mér virtist það koma í ljós, að Halldór Vilhjálmsson hélt, að húsrúm væri ekki nóg á skólajörðunum til að leyfa slíka aukningu, en rétt áður hafði hann gert ennþá harðari kröfur í bréfi til n. um þetta.

Frsm. meiri hl. (Hannes Jónsson) N. hefir athugað frv. þetta allrækilega og borið saman við landsreikninginn og aths. endurskoðenda. Þótt menn kunni að greina á um það, hvaða umframgreiðslur skuli teknar í fjáraukalög og hverjar ekki, hefir þó verið um það nokkurnveginn föst regla frá því árið 1920-21. Fjáraukalagafrv. 1920-21 var samið með nokkuð öðrum hætti en áður, en þingið 1923 gerði allverulegar breyt. á frv. Þingið hefir þannig sjálft sett reglur um það, hvaða umframgreiðslur yrðu teknar í aukafjárlög og hverjar ekki, og sér meiri hl. n. ekki ástæðu til, að óbreyttu formi fjáraukal., að breyta til í þessu efni, sérstaklega þegar svo stendur á, að umræddir liðir hafa áður verið felldir niður af fjáraukalagafrv. Meiri hl. vill þó ekki leggja til, að þeir verði felldir niður þegar svo stendur á, að samskonar umframgreiðslur hafa verið teknar í fjáraukalögin 1920-1921 og síðan. Meiri hl. n. vill sem sagt byggja á þeim reglum, sem settar voru með samþykkt „fjáraukalaganna miklu“ og síðan hefir haldizt, og eru brtt. meiri hl. í fullu samræmi við þessa stefnu hans. 1. brtt. meiri hl. er við 4. gr. frv. og miðar að því, að þau útgjöld, sem leiðir af bólusetningu, verði felld niður af frv. Þessi liður hefir aldrei verið tekinn upp nema á fjáraukalagafrv. 1920-21, en var felldur niður þegar frv. var samþ. á þinginu 1923. Þá er önnur brtt. við 4. gr., um varnir gegn útbreiðslu næmra sjúkdóma. Sá liður var tekinn upp í frv. 1921, en fellur niður áður en frv. var samþ., og sér n. ekki frekar nú ástæðu til að taka hann upp. Sama er svo að segja um þær umframgreiðslur, sem leiðir af vörnum gegn kynsjúkdómum, að þær hafa ekki verið teknar upp í frv. frá því 1923, og sér n. ekki ástæðu til að breyta út frá þeirri reglu. Þá kem ég að umframgreiðslum til sýsluvegasjóða, en sá liður virðist tekinn upp í frv. algerlega að ástæðulausu, því að stj. hefir ekkert íhlutunarvald um það, hvað mikið fer til þessara framkvæmda, heldur verður hún að greiða samkv. gildandi lögum hluta ríkissjóðs, og fer hann auðvitað eftir því, hve mikilvirk hlutaðeigandi sýslufélög eru. Þá koma gjöld samkv. jarðræktarlögunum, sem stj. hefir í rauninni ekkert yfir að segja, því að þau eru ákveðin í jarðræktarlögunum, og ber henni aðeins skylda til að borga styrkinn út. Þá kemur síðast sá liður, sem lýtur að vörnum gegn berklaveiki. Sá liður var ekki heldur tekinn upp í frv. 1920-21 né síðan, en þó er alls búið að greiða á þessum árum 1½ millj. til berklavarna umfram áætlun og aldrei leitað aukafjárveitingar fyrir því, svo að engin ástæða virðist til að gera það frekar nú. Ég vil taka það fram, að þó meiri hl. n. hafi tekið þá stefnu að fylgja þessu formi á fjáraukalögunum, þá dylst honum ekki, að á þeim eru ýms handahófs einkenni. Það, sem fært er undir liðinn „greiðslur samkv. sérstökum lögum“, er sumt þess eðlis, að það ætti að standa í fjáraukalögum, t. d. greiðslur vegna ábyrgða o. fl., en hefir þó aldrei verið gert. Um þetta þarf ég svo ekki að fjölyrða frekar, en vil aðeins víkja nokkrum orðum að því, sem nál. tekur fram, og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp yfirlitið, sem þar er prentað: Niðurstöðutala rekstrarreiknings er kr. 14.255.749,74 Gjöld samkv. áætlun fjárlaga - 10.453.877,97 Mismunur kr. 3.801.871,77 Sjóðaukning hefir orðið á árinu kr. 1.070.777,90 Lausar skuldir hafa lækkað - 14.831,22 Samningsskuldir lækkað umfr. áætlun - 53.713,01 kr. 1.139.322,13 Endurgreidd lán kr. 37.920,46 Eytt af innstæðu -116.053,25 - 153.973,71 kr. 985.348,42 Raunverulega hafa þá gjöldin farið fram úr áætlun um kr. 2.816.523.35 Samkv. frv. er leitað aukafjárveitingar fyrir kr. 1.822.089,15 Nefndin leggur til, að þessi upphæð verði lækkuð um kr. 569.142,66 kr. 1.252.946,49 Greitt er samkv. sérstökum lögum og fjáraukal. - 922.481,23 kr. 2.175.427,72 Hafa þá gjöldin farið fram úr áætlun um kr. 641.095,63 á þeim liðum, sem taldir eru lögboðin gjöld, en þó má segja, að gjöldin hafi í rauninni meira farið fram úr áætlun, þegar þess er gætt, að sumir liðirnir hafa ekki náð henni. Þetta verður hinsvegar ekki sýnt nema með því einu að fara í gegnum landsreikninginn og bera saman við áætlunina hina einstöku liði. Ég vil svo að lokum skjóta því til stj. til athugunar, hvort ekki mundi heppilegt að breyta til um form fjáraukalaga, þannig að fullkomið yfirlit fáist um allar frávikningar frá einstökum liðum fjárlaganna, eins og tíðkast mun hjá nágrannaþjóðum vorum.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Ég hefi lítið að segja, annað en það, sem stendur í nál.

Guði sé lof!

. Ég skal þó rifja upp aðalatriðið í nál., sem er aths. endurskoðenda undir 3. lið, um ósamræmið milli reikninga Landsbankans og ríkissjóðs og sem n. telur stj. ekki hafa svarað til fullnustu. En höfuðatriði þeirrar aths. er þetta: Í landsreikningnum er talið til eignar kr. 1.500.000,00 innskotsfé ríkissjóðs í Landsbankann, samkv. l. nr. 50 1913. Þessa upphæð hefir Landsbankinn nú afskrifað. Virðist nefndinni því ekki rétt að telja þessa upphæð, eins og stendur, með eignum ríkissjóðs, en viðurkennir hinsvegar, að líkur séu til, að Landsbankinn muni af aflafé sínu geta safnað þessu stofnfé, og þykir því rétt, að krafan um þessa upphæð sé færð innanstriks í skýrslunni um eignir og skuldir ríkissjóðs og sé ekki talin sem eign á annan eða meiri hátt en reikningar Landsbankans bera, með sér, að til sé fyrir þessari kröfu á hverjum tíma, sbr. aths. landsbankanefndar við reikning 1928, sem er prentaður undir 3. lið í svari ríkisstjórnar. Telur nefndin, að við svo búið megi standa að þessu sinni, en framvegis beri að fara eftir tillögum nefndarinnar um færslu á þessum lið reikningsins. N. þótti ekki ástæða til að fara að breyta þessu nú, en ætlast hinsvegar til, að stj. hagi svo færslu þessa liðar í framtíðinni, sem hér er stungið upp á. Geri ég ekki ráð fyrir, að hæstv. stj. geti haft nokkuð við það að athuga. Þá vildi ég benda á það fyrir hönd n., að í skýrslu um eignir og skuldir ríkisins 31. des. 1928 er undir 13. lið skuldamegin enska lánið 1921, £ 119,582-4-5, talið í íslenzkum kr. 2.523.184,95, og er pundið þá reiknað. á kr. 21.10. Þar sem pundið hefir nú lengi staðið fast í kr. 22.15 og væntanlega má treysta því, að gengið fari ekki niður fyrir þá upphæð, telur n. rétt, að framvegis verði hið raunverulega gengi pundsins lagt til grundvallar við færslu þessa liðs. Hefir þetta þau áhrif á niðurstöðuna, að mismunurinn á eignum og skuldum verður minni, svo sem hann í raun og veru er. En það gegnir sama máli um þetta atriði sem hið fyrra, að n. sá ekki ástæðu til að fara að koma með till. til breyt. á færslu þessa liðar nú, en mælist til þess, að hæstv. stj. taki það til athugunar í framtíðinni. Fleira sé ég ekki ástæðu til að taka fram að svo komnu.

Fjmrh. (Einar Árnason) Því er ekki að leyna, að menn líta nokkuð ólíkum augum á það, hvernig færa eigi á landsreikningnum innskotsfé ríkisins í Landsbankann. Í landsreikningnum, sem hér er um að ræða, er þetta fé, 1.500.000,00, talið ríkinu til eignar. Nú er vitanlegt, að búið er að afskrifa þetta fé af reikningum bankans og að það er ekki til þar nú, en hinsvegar hefir ríkið greitt þessa fjárhæð til Landsbankans og er hún færð á landsreikninginn sem krafa, er ríkið eigi á hendur Landsbankanum. Vitanlega er hér ekki um kröfu að ræða í venjulegum skilningi, þannig að Landsbankanum beri skylda til að greiða þetta fé, heldur ber að líta á þetta sem eign, sem er sérstaks eðlis, á sinn hátt eins og Landsbankinn í heild sinni er eign ríkisins, þó að ekki sé hann talinn ríkinu til eignar á landsreikningnum, enda er aldrei hægt neitt um það að segja, hversu mikils virði hann er. Ég áleit ekki rétt að strika þetta út, eins og hér væri um upphæð að ræða, sem aldrei sæist framar, og því er það fært á landsreikningnum sem nokkurskonar krafa. Hvort sú krafa er mikils eða lítils virði í sjálfu sér, skiptir minna máli. Mér skilst, að hv.n. vilji láta færa þessa kröfu innanstriks. Þar sem gera má nú ráð fyrir, að Landsbankinn muni af aflafé sínu smátt og smátt geta safnað þessu stofnfé, þætti mér fróðlegt að vita, hvernig n. hugsar sér, að þessari færslu varði hagað, þegar bankinn fer að safna. Það er náttúrlega hægt að færa þetta utanstriks eða innan, eftir því sem bankinn safnar þessu, en það verður hálfálappaleg bókfærsla. Annars held ég engu ákveðnu til streitu um það, hvernig færslu þessa liðs skuli hagað. Hér er um upphæð að ræða, sem ríkið hefir enga kröfu á að fá sér greidda, og ef eignir ríkissjóðs yrðu gerðar upp, veit enginn, hversu mikið hann á, þar sem Landsbankinn er. Ef Alþingi óskar eftir, að þessi upphæð verði færð eftir till.n., verður það að sjálfsögðu gert, en eins og málið liggur nú fyrir, getur vilji Alþingis í þessu efni ekki komið fram. Þó að n. mælist til þess, að þessari færslu verði fremur hagað á einn veg en annan, verður slíkt ekki bindandi á neinn hátt, þar sem það kemur aðeins fram sem tilmæli í nál. Ég get verið sammála n. um, að það sé í raun og veru rétt að færa enska lánið með hinu núverandi gengi pundsins, en í landsreikningnum, sem hér um ræðir, var haldið þeirra venju, sem verið hefir undanfarið, hvað færslu þessa liðs snertir. Þar sem n. telur réttara að færa þennan lið með genginu 22,15, verð ég að skilja það svo, að n. líti svo á, að þetta sé það fasta gengi nú og í framtíðinni.

Magnús Guðmundsson Mér finnst það næsta einkennilegt, að hæstv. fjmrh. skuli líta svo á, að rétt sé að færa þessa 1½ millj. sem eign á landsreikningnum, enda þótt upphæðin sjáist hvergi og sé ekki talin meðal skulda Landsbankans á reikningi bankans. Ég fæ ekki annað séð en að það sé algerlega villandi að færa þetta sem eign eins og stendur. Hinsvegar er ekki nema sjálfsagt, að þetta sé fært sem eign jafnóðum og bankinn safnar þessu fé fyrir, eins og gera má ráð fyrir, að verði. Hitt læt ég mig engu skipta, hvort þetta verður fært utanstriks eða innan, en það er deginum ljósara, að ekki er rétt að færa þessa upphæð sem eign, svo lengi sem hún er ekki til. Það er alveg rétt hjá hæstv. fjmrh., að eins og þetta liggur nú fyrir, kemur ekki fram nein yfirlýsing frá þessari deild um það, hvernig þessari færslu skuli hagað í framtíðinni, en hinsvegar verð ég að líta svo á, að deildin fallist á till.n. um það, hvernig þessu skuli haga, ef ekki koma fram nein andmæli gegn þeim. Ég vil leyfa mér að leiða athygli að því, að meðal óvissra tekna á árinu 1928 eru taldar 1.000 kr. fyrir björgun m/b „Erik“ frá Keflavík, sem „Þór“ bjargaði úr sjávarháska. Er auðséð af þessu, að hæstv. stj. lítur svo á, að þá einungis eigi ekki að taka björgunarlaun af hálfu varðskipanna, þegar um erlend skip er að ræða. Fæ ég ekki skilið, af hverju útlendingar eiga að hafa betri rétt í þessum efnum en við Íslendingar sjálfir. Er þess skemmst að minnast, hvílíkt veður var gert út af því, þegar tekin voru björgunarlaun fyrir björgun á enska togaranum „Ohm“. Þá var það talið óhæfilegt af varðskipum að taka björgunarlaun, en eftir þessu virðist sem taka eigi björgunarlaun fyrir varðskipin, þegar innlendir menn eiga í hlut. Útlendingar eiga aftur á móti að sleppa. Er þetta í senn einkennileg og óverjandi regla. Þá er þess að geta, að greiddar hafa verið kr. 6.332,20 fyrir uppihald gæzlufanga á sjúkrahúsinu í Hafnarfirði. Eftir svari stj. að dæma við aths. yfirskoðunarmanna um þennan lið, var hér ekki um gæzlufanga að ræða, enda gat svo tæplega verið, heldur um fanga, sem látnir voru taka út hegningu á sjúkrahúsi í Hafnarfirði. Geri ég ráð fyrir, að þessir fangar hafi ekki þolað að taka út hegningu hér í Reykjavík heilsu sinnar vegna, en ég býst hinsvegar við, að mörgum muni finnast heldur lítil refsing í því að leggja þá inn á sjúkrahús og láta þá búa þar við venjulega sjúkrafæðu, enda þótt maður á háum launum hafi verið hafður til að gæta þeirra. Þá hafa Guðmundi Hlíðdal verið greiddar kr. 3.750,00 fyrir árin 1925, 1926 og 1927, og er það haft að ástæðu, að hann hafi orðið að aðstoða og gegna störfum landssímastjóra í veikindum hans. Þessi embættismaður átti enga kröfu á þessari greiðslu, því að samkv. launalögunum er hver embættismaður skyldur til að gegna embætti yfirboðara síns í forföllum hans, endurgjaldslaust. Hér er því um hreina ívilnun eða bitling að ræða, því að stj. brast með öllu heimild til að greiða þessa upphæð. Þá er að minnast á utanfararstyrkina. Þeir eru nú farnir að tíðkast allmikið, og sumir nokkuð háir. Utanfararstyrkir tilfærðir í 15. og 19. gr. eru þannig til samans kr. 25,099,00, eða meira en 4 sinnum meira en áætlað er í 15. gr. Auk þess eru ýmsir utanfararstyrkir taldir hingað og þangað um landsreikninginn, sennilega til þess, að minna beri á þeim. Þannig eru skipherranum á Ægi greiddar tæplega kr. 8.000,00 til utanfarar. Ég hygg, að þessir utanfararstyrkir, sem hæstv. stj. hefir greitt á árinu 1928, muni allt í allt ekki vera mikið undir 50 þús. kr., og þar sem ekki voru veittar nema 6.000 kr. í þessu skyni, virðist sem hæstv. stj. hafi látið sér í léttu rúmi liggja vilja Alþingis í þessu efni. Ýmsar fleiri greiðslur væri ástæði til að minnast á, en þó skal ég ekki fara langt út í það. Ég skal aðeins nefna það, að til rekstrar Staðarfellsskólans hafa verið greiddar 1.000 kr., og er þessi greiðsla tilfærð í óvissum gjöldum, en ekki á kontó skólans, eins og vera ætti. Auk þess hefir skóla þessum verið greitt meira en tvöföld áætlun þingsins samkv. 14. gr. Yfirskoðunarmenn gerðu aths. um það, hversu mikil skuld viðlagasjóðs væri við ríkissjóðinn. Nam hún í árslok 1928 kr. 355.718,69. Í svari stj. við þessari aths. segir svo, að viðlagasjóður hafi greitt ríkissjóði alla skuld sína á árinu 1929. Hlýtur þessi greiðsla að hafa farið fram eftir að endurskoðuninni lauk, en það var ekki fyrr en í desember 1929. Er mér það gleðiefni, að þessu er svo varið, þó að ég skilji ekki, hvaðan viðlagasjóði hafa komið peningar til þess að greiða þessa skuld, því að ég stend í þeirri meiningu, að sjóðurinn hafi á þessum tíma ekkert fé haft, vegna þess hve mikið hafði verið lánað úr honum. Sjálfsagt liggur eitthvað á bak við í þessu, sem ég veit ekki um, og vænti ég því, að hæstv. ráðh. upplýsi það. Þá vil ég minnast á eitt atriði, þó að það komi stj. ekki beinlínis við. Á reikningi Alþingis fyrir árið 1928 eru tilfærðar 700 kr., greiddar Karli Einarssyni fyrrv. bæjarfógeta, fyrir aðstoð við forseta. Yfirskoðunarmenn spurðust fyrir um það, hvernig í þessari greiðslu lægi, en ekkert svar barst um það. Þó að hér sé um litla upphæð að ræða, er viðkunnanlegra að vita, hvað tal hennar hefir verið unnið. Vænti ég þess því, að þeir forsetar, sem hér eiga hlut að máli, svari til þessa.

Þetta er sennilega kostnaður í sambandi við „Sigríði sálugu“

. Nei, hún kemur ekki til sögunnar fyrr en 1929. Þó að það kunni að þykja smámunir, get ég ekki hlaupið yfir það, að í kostnaði við sambandslaganefndina eru taldar kr. 1.098,50 fyrir að flytja n. upp í Borgarfjörð og sjá henni og skipshöfninni á „Óðni“ fyrir bifreiðarferðum þar um héraðið. Virðist allur þessi kostnaður ekki geta átt heima á þessum lið, heldur annarsstaðar a. m. k. að því er snertir útgjöld í sambandi við skipshöfnina á „Óðni“. Þau hefðu að sjálfsögðu átt að færast á reikning varðskipanna.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Ég vildi aðeins, að því er snertir atriðið um ensku pundin, lýsa yfir því, að þar sem hæstv. fjmrh. hefir sagt, að hann mundi fara eftir því, sem n. leggur til um það atriði, þá er ekki þörf á að ræða það frekar. En að því er síðara atriðið snertir, þá er það rétt, að það, sem kemur fram í nál., er ekki bindandi fyrir ríkisstj. Ég tók það líka fram í fyrri ræðu minni, að ef það hefði átt að fara að úrskurða reikninginn, þá hefði þurft að gera það með þáltill., en n. fannst ekki ástæða til að gera breyt. við þennan reikning. En hinsvegar virðist n. það vera svo sjálfsagt, að hæstv. stj. líti nokkuð líkt á þetta og nefndin, því þar sem Landsbankinn hefir afskrifað þessa upphæð og á ekkert fyrir henni, þá nær ekki nokkurri átt að telja þessa upphæð sem fulla eign ríkissjóðs. Hinsvegar verður þetta eign fyrir ríkissjóðinn, ef Landsbankinn vinnur sig upp, sem vonandi er, og er því rétt að tilfæra hana á landsreikningnum sem eign samtímis því sem Landsbankinn færir hana eða hluta af henni á reikning sinn. Aftur má upphæðin standa öll innan striks, til þess að minna á hana, eða sá hluti hennar, sem ekki er búið að færa utan striks. Eins og nú stendur, veit enginn, hvers virði þessi upphæð er, og í raun og veru gæti hún verið einskis virði, ef óhöppin héldu áfram að elta Landsbankann.

Magnús Jónsson Ég hafði hugsað mér að hreyfa nokkrum aths. í sambandi við þessar aths. endurskoðunarmanna, en hv. 1. þm. Skagf., sem er yfirskoðunarmaður, hefir gert það, svo að ég mun ekki hreyfa því frekar, því að hv.þm. hefir minnzt á allt það, sem ég ætlaði að tala um. En ég vildi segja nokkur orð viðvíkjandi þessari aths. endurskoðenda um innskotsfé Landsbankans og hvernig eigi að færa það. Ég get ekki verið þeim samdóma um það, að þetta eigi að vera á reikningnum, þar sem því er yfirlýst hér, að ekki sé um eign að ræða. Úr því að um efnahagsreikning er að ræða, er ekkert við það að athuga, þótt einn liður hverfi, alveg eins og skuld, sem greidd er, hverfur af efnahagsreikningi. Hitt er annað mál, að náttúrlega á, eftir réttum reikningsfærslureglum, að vera hægt að sjá það í bókfærslu hvers firma, hvernig hagur þess er, og alveg eins og skuld hverfur, eins á þetta að koma fram á landsreikningnum, t. d. við afborgun skuldar og framlags til Landsbankans, þar hefði verið sett niður það, sem beinlínis væri afskrift á efnahagshlið reikningsins. Hitt er rangt, að telja upphæðina sem eign, ef hún er alveg töpuð. Hinsvegar er það, að þó að möguleikar séu til, að Landsbankinn safni þessu fé aftur, þá verður ekkert annað en að það kemur þá inn á efnahagsreikning jafnóðum og þá inn á reikning Landsbankans. Þessi jafnaðarhagsskýrsla er ekkert annað en til fróðleiks, og því ekki ástæða til að flytja þáltill. um þetta, en fyrir mitt leyti vil ég beina því til hæstv. stj., að hætta að telja þetta á efnahagsreikningi, en ef hún vili hafa bókfærslu sína í góðu lagi, þá væri rétt að láta það koma fram, að þetta innskotsfé væri afskrifað, ef menn ekki teldu nóg að hafa sem fylgiskjal reikning Landsbankans.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Ég vildi út af þessum ummælum hv. 1. þm. Reykv. taka það fram, að ef þetta er fært eins og n. leggur til, þá hefir upphæðin ekki áhrif á niðurstöðu skýrslunnar. Ef upphæðin er færð eins og nú er, þá gerir hún hag ríkissjóðs 1.500.000 kr. betri; ef hún er færð innanstriks, hefir hún engin áhrif á niðurstöðu fjárhagsins. En hinsvegar er ekki hægt að neita því, að þar sem ríkissjóður er eigandi að þessari kröfu, er ekki hægt að segja, að hún sé einskis virði, enda þótt Landsbankinn eigi ekki fyrir henni, en ef bjart verður yfir atvinnuvegunum á næstu árum og allt gengur vel, þá er ekki svo óeðlilegt, að Landsbankinn eigi eftir að græða svo mikið, að hann geti eignazt sem þessu svarar. Eins og þetta er fært, þá kemur það til að hafa áhrif á niðurstöðu eigna og skulda, jafnóðum og hann eignast þetta; en ég get ekki séð, að það geri nokkra breyt., þótt þessi krafa sjáist, en hún kemur til að hafa áhrif á reikninginn jafnóðum og eitthvað kemur upp í kröfuna. Sannleikurinn er sá, að kröfur, sem maður hefir á ýmsa einstaka menn, þótt þeir eigi ekki fyrir þeim í augnablikinu, þá getur aðstaða þeirra síðar orðið þannig, að þær hafi fullt gildi. Hvers virði er ekki hægt að segja, en rétt er að láta þær ekki hafa áhrif fyrr en gildi þeirra kemur til. Þess vegna tel ég ekki ástæðu til að breyta færslu n.

Magnús Jónsson Ef ríkissjóður ætti skip, sem sykki óvátryggt, en hefði auðvitað verið talið eign ríkissjóðs, þá myndi sá liður falla niður af eignaskýrslunni, og þar sem skipið var óvátryggt, er engin von um, að ríkissjóður fái þetta inn, og því væri rétt að láta koma út á eignaskýrslunni þann skaða, sem ríkissjóður hefði beðið. Nú er þessu ekki svo varið með þetta innskotsfé. Það er sem sé, eftir þessari skýrslu, að vísu tapað að svo komnu, en það er von um, að Landsbankinn vinni, þetta upp og ríkið fái sína peninga aftur. En þá eru alveg rétt færðir reikningar hjá hæstv. stj., því að þetta er þá útistandandi skuld, og hefði átt að færa það sem vissa skuld, því að annaðhvort verður að segja: Þetta er tapað fé, og þá á það ekki að vera á eignaskýrslunni, eða þá, ef litið er á það sem þetta sé aðeins fé, sem Landsbankinn hafi tapað í svip, en muni endurgreiða aftur, þá er rétt að telja það með eignum ríkissjóðs, því að þá er það útistandandi skuld. - Nei, ég álít langréttast að líta á þetta sem tapað fé; ef bankinn greiðir það aftur, má líta á það sem nýja eignaaukningu ríkisins, en í þetta skipti ætti að fella það niður eða setja aðeins aths, neðanmáls um það, hvers vegna það hefði verið fellt niður. En mér finnst, að hv.n. fari út í ógöngur með þessu móti, með því að andmæla, að þetta sé talið á eignaskýrslu, en vilja þó ekki telja þetta sem útistandandi skuld.

Hákon Kristófersson Ég tók eftir því áðan, að hv.þm. Skagf. hreyfði ýmsum aths. við þetta mál, en hinsvegar saknaði ég þess mjög, að hæstv. stj. svaraði þessu engu. Þar af leiðandi finnst mér ástæða til að spyrja: Er það meining hæstv. stj., að hún vilji ekki láta þm. í té upplýsingar um þau atriði, er þeim virðist ástæða til að spyrja um, eins og t. d. af hverju ýmsar fjárgreiðslur hafa verið greiddar án allrar heimildar? Ég skal í þessu sambandi leyfa mér að nefna örfá dæmi, bæði af þeim, sem hv. 1. þm. Skagf, tók fram, auk nokkurra annara. Er þá fyrst að nefna Staðarfellsskólann og aðstoð til forseta Alþingis, sem hr. Karli Einarssyni er greitt fyrir, og þessi mjög svo myndarlega en einkennilega kaupgreiðsla til hr. Guðm. Hlíðdals. Ég fyrir mitt leyti veit ekkert um þær brýnu ástæður fyrir þessu, og þess vegna víti ég það, að hæstv. stj. vill ekki svara fyrirspurnum þingmanna, er þeim virðist ástæða til að fá upplýstar.

Stjórnin hefir ekkert með þingkostnað að gera

. Nei, látum svo vera, en hefir hún þá ekkert með Staðarfellsskólann að gera, eða aðrar þær greiðslur, sem um hefir verið talað og undrun sæta? En það er skóli, sem séð er, að er ekki eins mikils virði og hann var talinn, þegar var verið að stofnsetja hann.  Það er svo margt, sem maður gæti upplýst í þessu máli, en þar sem ég veit, hvernig mínar upplýsingar myndu verða, þá veit ég líka, að hv.þm. Dal. kærir sig ekkert um þær, og þess vegna ætla ég ekki að gera það, nema ég verði neyddur til. Annars hygg ég, að okkur entist ekki dagurinn til, ef við færum að lýsa þeirri óhamingju, sem okkur henti, þegar umsjón Staðarfellsjarðar og skólans var falið þeim, sem nú hefir hana. Við andstæðingar þess máls vorum bornir brigzlum fyrir okkar framkomu í málinu, en sannleikurinn lætur ekki að, sér hæða, hann kemur upp, þótt síðar verði og þótt honum sé hægt að þrykkja niður um sinn. 

Magnús Guðmundsson Ég verð um þessa deilu milli hv. 1. þm. Reykv. og hv.n. að segja það, að mér finnst, að n. hafi á réttu að standa. Þetta framlag hjá Landsbankanum er að sönnu, eins og nú er, tapað, en svo framarlega sem gengið er út frá því, að bankinn borgi jafnóðum þessa upphæð, og hann eignast fé til þess, þá er rétt að hafa hana þarna, en án þess að það hafi áhrif á útkomu reikningsins, en á hinn bóginn ekki rétt að telja hana sem fulla eign, því að það yrði að teljast rangur reikningur, sem ekki bæri saman við reikning Landsbankans. 
             . Er það þá ekki meining hv. 1. þm. Reykv., að bankinn borgi þetta aftur, ef hann safnar fyrir því?

Jú; en þá er það ný eign

. En þarna er þetta þá aðeins haft til að minna á þessa eign, og ég tók það einmitt fram í minni ræðu og lagði þar áherzlu á það, að upphæðina mætti alls ekki telja eign eins og stendur. Hæstv. fjmrh. hefir engu svarað þeirri spurningu, sem ég beindi til hans.

Ég hefi ekki komizt að

. Ráðherra getur alltaf komizt að. Ég spurði, hvaðan viðlagasjóður hefði fengið peninga til að greiða með svo mikla skuld síðasta mánuð ársins 1929.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Mín aths. getur, að því er snertir hv. 1. þm. Reykv., verið ennþá styttri, eftir að hv. 1. þm. Skagf. hefir tekið fram það, sem ég vildi segja. Það liggur í hlutarins eðli, að ég sé ekki, að menn geti séð nokkra veilu hjá hv.n. í þessu. Hv. n. vill láta þetta sjást og standa þarna, eins og hv. 1. þm. Skagf. segir. Samlíking hv. 1. þm. Reykv. um sökkvandi skip getur ekki átt við hér, af því að Landsbanki Íslands er ekkert sökkvandi skip. En því má trúa, að Landsbankinn muni eignast þetta fé síðar, og þá er rétt að minna á þessa upphæð, með því að láta hana standa þarna, en ekki hafa áhrif á eignahliðina, áður en hún er komin inn. Ég veit, að hæstv. forseti muni ekki geta fengið sig til að meina mér að gera örstutta aths. um Staðarfellsskólann. Hann er til sóma fyrir héraðið og er rekinn af miklum dugnaði og við mikla aðsókn. Allir, sem til þekkja, vita, að það er fyrirmyndarstjórn á skólanum. Það er mjög svo óheppilegt, að það skuli hafa verið farið svo hörðum orðum sem hér hefir gert verið um forstöðukonu skólans. Ég hefi oft komið að Staðarfelli; ég er ekki sjálfur bær að dæma um það, sem þar er kennt, en ég heyri, að almenningur álítur, að skólinn sé rekinn af miklum dugnaði, og gott sýnishorn þess er það, hve mikla aðsókn hann hefir. Það, sem hv.þm. Barð. sagði um búið, get ég ekki dæmt um, af því að ég þekki ekki nóg til þess, en þessi skólastýra, sem hefir lagt allt sitt þrek í að stjórna skólanum, hefir ekki samtímis annað því að reka búskapinn, og bróðir hennar, sem hafði á hendi stjórn búsins, fór frá henni síðastl. vor. Ég veit ekki til annars en að búið hafi verið selt og að hver hafi fengið sitt, sem þar hafi átti til skuldar að telja, svo að ég mótmæli algerlega þeim hörðu ummælum, sem komið hafa frá hv.þm. Barð. Þessi skóli hefir verið til fyrirmyndar, en hvað það snertir, að enginn ábúandi hafi fengizt á þessa fyrirmyndarjörð, þá get ég mótmælt því líka, vegna þess að orðlagður dugnaðarmaður, Þórður frá Breiðabólsstað, hefir fengið ábúð á jörðinni; það er því naumast hægt að fá betri mann til að sitja hana. En um það, hvort jörðin er komin í niðurníðslu fyrir þann stutta tíma, sem skólinn hefir haft þar bú, má bezt dæma með því að athuga það, hvort Þórður frá Breiðabólsstað myndi þá sækja til jarðarinnar, frá sinni góðu jörð. Ég vil því mótmæla þeim áburði algerlega.

Hákon Kristófersson Ég vona, að hæstv. forseti sýni mér þá sanngirni að leyfa mér að tala um annað en það, sem fyrir liggur, þegar svona stendur á. Ég ætlaði ekki að taka til máls nú, en ég verð að svara hinni ágætu ræðu hv.þm. Dal. Það hefir oft verið sagt um vin minn, hv.þm. Dal., að hann sé góðar að tala fyrir eyrum lýðsins. Því miður voru þau heldur fá, sem ræðu hans heyrðu, en ég vona, að sá sannfæringarkraftur, sem var í orðum hans, hafa ekki farið framhjá eyrum þeirra, sem heyrðu. Ég vona, að hv.þm. taki mér það ekki illa upp, þó að ég sé ekki svo uppfullur af hræsni og skriðdýrshætti, að ég segi ekki fulla meiningu mína, hver sem í hlut á. Ég verð að tala um þessar persónu, frá almennu sjónarmiði, því að þær hafa nú einu sinni lagt það á sig að sjá um þessa stofnun, og væri full ástæða til, að það væri ósk manna, að það væri með sem mestum sóma fyrir héraðið. Ég sagði ekkert um það, að skólinn væri héraðsskömm, og veit ekki, hversu dómbær hv.þm. er til að segja um það, en hv.þm. var með í þeirri krýningu í fyrra, þegar hann tók höndum saman við þá menn, sem að mínu áliti gerðust engu betri en líkræningjar, svo að það er ekki nema eðlilegt, að hverjum þyki sinn fugl fagur.  Það má vel vera, að skólastýran hafi lagt allt sitt mikla þrek fram. Ég skal ekkert um það segja. En það eitt er víst, að hún hefir gersamlega gefizt upp við búskap á jörðinni. Viðkomandi því, er sagt var um missi ráðsmannsins, þá má um það segja, að bústýran hefði átt að þekkja bróður sinn, svo að henni kæmi ekki á óvart, þó að hann hlypi frá henni. Ég sagði ekkert um það, að hver fengi ekki sitt. En úr því að hv.þm. Dal. fullyrðir, að allir fái sitt, þá verð ég draga í efa, að ríkissjóður fái sitt af því framlagi, sem til skólans hefir gengið, því kunnugt er mér um það, að fénaður sá, er seldur var á uppboði síðastl. vor, seldist undir því verði, er fyrir hann var upprunalega gefið. Ekki datt mér í hug að segja, að jörðin væri komin í niðurníðslu. Það hefði orðið að vera bætandi hönd eða hitt þó heldur, sem komið hefði því í verk á 2 árum. Það var ástæðulaust af hv.þm. að eigna mér þau orð. Byggingarnar á jörðinni skulum við ekki tala um. Þennan mann, sem hann sagði, að nú ætti að taka við jörðinni, vil ég hvorki lofa né lasta, ég þekki hann ekkert. Aftur á móti vænti ég þess, að viðkomandi manni verði byggð jörðin með fullkomnum heiðarlegheitum, en ekki verði notuð t. d. einfeldni nokkurs manns eða aðrar ástæður til að taka Staðarfell fyrir 1.500 kr. árl. eftirgjald. Það er engin furða, þó ég finni ástæðu til að fjölyrða dálítið um þetta mál, og þá um leið víta hina mjög svo ómannlegu framkomu, sem höfð hefir verið í frammi gagnvart síðasta vilja hinnar göfugu konu Herdísar Benediktsen, þá er hún gaf fé sitt til skólastofnunar á Vesturlandi. En á það vil ég benda, eins og ég hefi oft áður gert, að fyrirmæli hennar hafa verið að engu virt. Ef hv.þm. Dal. finnur ástæðu til að gera frekari aths. við mín orð, vona ég, að hæstv. forseti gefi mér leyfi til

Fjmrh. (Einar Árnason) Umr. virðast upp á síðkastið komnar nokkuð út frá því, sem fyrir liggur. Væri réttara að halda sér betur við það. Mönnum kemur ekki saman um, hvernig færa skuli innskotsfé ríkissjóðs í Landsbankanum. Ég verð frekar að hallast að skoðun hv. 1. þm. Reykv. í því efni. Annaðhvort á þessi upphæð í heild að vera í landsreikningnum eða ekki að vera þar. Það, sem okkur hv. 1. þm. Reykv. ber á milli, er, að hann telur rétt, að þetta sé fellt niður sem tap. Þó að þessir peningar skyldu vera tapaðir, þá skuldar Landsbankinn stranglega tekið ríkissjóði þessa upphæð. Ef liðurinn er strikaður út, er viðurkennt með því, að bankinn þurfi aldrei að standa skil á þessu fé. Því má ekki gleyma, að í lögum er svo ákveðið, að Landsbankinn skuli greiða ríkissjóði gjald fyrir þetta fé, hvort sem það er nú kallað vextir eða ágóðahluti. Því álít ég, að þetta sé skuld, sem ríkissjóður geti að vísu ekki krafið hann um, en verði þó að standa sem eign ríkissjóðs í Landsbankanum, og að bankinn verði á sínum tíma að greiða ágóða af henni. Mér virðist millivegur hv.fjhn. hvorki vera fugl né fiskur bókfærslulega séð. Nú liggur hvort sem er ekki fyrir að greiða atkv. um neinn úrskurð á því, hvernig þetta verði útkljáð, hvernig eigi að færa þetta framvegis. Stj. hefir tekið upp þá reglu, sem hún telur réttasta. Hv. 1. þm. Skagf. minntist á nokkrar aths. við landsreikningana, þær sem gerðar eru af yfirskoðunarmönnunum og hér eru prentaðar. Þessum aths. hefir verið svarað, eins og venjulegt er, og þau svör liggja hér fyrir. Ég sé ekki ástæðu til að fara að rifja upp hverja aths. Sumt af því, sem hv. sagði, var eiginlega endurhljómur af því, sem talað var um á eldhúsdegi í fyrra, og síðan uppi í Borgarfirði og víðar. Það var t. d. kostnaður af hestaeign og bifreiðum. Ég held, að það þýði ekki fyrir okkur að fara að jagast út af þessu. Það má búast við, að bifreiðakostnaðurinn fari heldur vaxandi en minnkandi í framtíðinni, a. m. k. get ég ekki gefið neina von um, að hann hverfi.

Fari vaxandi hjá landhelgissjóði?

. Fari vaxandi hjá ríkinu yfir höfuð. Sama hvar það verður fært. Hv. þm. spurði um viðlagasjóð og skuld hans við ríkissjóð. Ég sé í rauninni ekki ástæðu til að segja annað en það, sem stendur í svörum við aths. endurskoðendanna um þetta allt saman. Ráðstafanir hafa verið gerðar til, að ríkissjóður geti fengið sitt frá viðlagasjóði, því að ég taldi ekki rétt, að hann festi þar fé sitt. Til þess þurfti viðlagasjóður að taka lán. Ég skal taka fram, að skriflegir samningar voru ekki komnir á um það við áramót, en svo var frá gengið, að ég býst ekki við öðru en að þessi skuld hverfi á árinu.

Hvar er lánið tekið?

. Ég get að svo stöddu ekki skýrt frá því, enda skiptir það ekki máli. Ég sé ekki ástæðu til að lengja orðræður um þetta: Um greiðslurnar frá 1928 hefi ég lítið að segja. Ég átti ekki sæti í stj. þá þó að mér að sjálfsögðu beri nú formlega að svara fyrir þær. En ég sé ekki ástæðu til að taka upp neinar eldhúsumr. um þessar löngu liðnu ráðstafanir.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Það má flestöllum vera ljóst, að ekki er rétt að færa svo, sem hér er gert. Þó ætti þetta innskotsfé í Landsbankanum, 1½ millj. kr., að vera lifandi eign fyrir ríkið. En mér finnst miklu réttara og eðlilegra, að þessi upphæð komi í ljós jafnóðum og hún sýnir sig að vera til. Ef hæstv. stj. ráðfærir sig við sérfróða menn um þetta næst, þegar landsreikningurinn er gerður, þá veit ég, að þeir sérfræðingar munu fallast á till.n. Og þar sem ég veit, að þetta getur ekki verið neitt kappsmál fyrir hæstv. stj., veit ég, að hún muni hér eftir haga færslum þessum eins og réttast er. Ég hefi ekki tíma til að svara hv.þm. Barð. Ég heyri, að það er andi hatursins, sem blæs hinum mikla fjandskap inn í ræðu hans um Staðarfellsskólann. Hann vildi fá þennan skóla í Barðastrandarsýslu. Ég vil undirstrika það, að þessi skóli, sem Magnús á Staðarfelli átti svo mikinn þátt í að koma upp, hefir verið bæði héraðinu og landinu til sóma, og forstöðukonunni til sóma, vildi ég bæta við. Hvað átti hún að gera, þegar hún missti bróður sinn, dugnaðarmann, annað en að selja? Hún ætlaði ekki að búa. Hún ætlaði að gera skólann að fyrirmynd; það var hennar höfuðmark. Nú á Þórður á Breiðabólsstað að taka við búinu. Hv. þm. má spyrjast fyrir um hann. Hann nýtur einróma trausts. - Ég vona, að ég þurfi ekki að deila meir við hv.þm. Barð. Það er andi hatursins, sem hefir blásið þessari feikna illska inn í ummæli hans.

Magnús Guðmundsson Mér datt ekki í hug að drótta neinu persónulegu að hæstv. fjmrh. fyrir þessar greiðslur. Ég veit, að hann var ekki fjmrh. 1928. Ég skal ekki koma með harðar ásakanir að þessu sinni, enda ræður hæstv. stj., hvort hún svarar nokkru eða engu; mér liggur það í léttu rúmi. Ég vil aðeins benda á, að ef hæstv. stj. vill fá lán erlendis og útlendingar reka sig á ósamræmi milli hagskýrslna hér á landi, milli landsreikninganna og Landsbankareikninganna, og sjá, að ekki geti hvorttveggja verið rétt, þá getur það komið sér illa, Allir sjá, að annaðhvort er þetta innskotsfé tapað eða ekki tapað. Ég vil aðeins, að þetta sé nefnt í efnahagsskýrslunni til þess að minna á, að þegar Landsbankanum safnast fé, komi krafa ríkissjóðs til greina. Það er algengt að tilfæra þannig í efnahagsreikningi svona vafaskuldir. Þá upplýsti hæstv. ráðh., að viðlagasjóður hefði tekið lán. En hann vildi ekki segja hvar. Ég skil ekki, að það geti verið launungarmál, Ég veit ekki til, að stj. hafi heimild til að taka lán fyrir hönd sjóðsins. Ef svo væri, að þetta lán væri bara tekið hjá ríkissjóði sjálfum, þá er það ekkert annað en fyrirsláttur, að þessi skuld sé greidd. Eða kannske lánið sé tekið hjá Búnaðarbankanum. Ég nenni ekki að heimta frekari svör, því að auðvitað get ég sem yfirskoðunarmaður fengið að vita það hvenær sem er, hvenær og hvernig þessi skuld er greidd. En því minni ástæða sýnist fyrir hæstv. fjmrh. að færast undan að svara strax. Þetta getur eftir eðli sínu ekki verið neitt launungarmál, af allt er með felldu. Og auðvitað á þingið heimtingu á að fá að vita um þetta. Þessi skuld viðlagasjóðs hefir auðvitað safnazt vegna þess, að hæstv. stj. hefir lánað meira en til var í sjóðnum og tekið það fé úr ríkissjóði. Það hefir kannske verið gert fyrr, en aldrei nema til bráðabirgða.

Hákon Kristófersson Það er misskilningur, ef hæstv. fjmrh. heldur, að ég hafi ætlað að byrja á nýjum eldhúsdegi. Ég vildi bara heyra álit hæstv. stjórnar um ýms atriði, er um var spurt,  Hv. þm. Dal. er kominn héðan, enda skal ég ekki ráðast á hann. Hann talaði um hatur hjá mér. Ég held, að þó ég sé haldinn af mörgum ókostum; þá sé ég algerlega laus við haturs- eða hefndarhug til nokkurs manns.

Alveg rétt

. Það er engin haturshugsun, sem þarf að vera því valdandi, þó ég tali um málið með fullri hreinskilni. Þau ummæli hv.þm., að ég hafi viljað setja skólann í Barðastrandarsýslu, eru algerlega ósönn. Ég hefi ekkert um það sagt. Hinu hefi ég fyrr og síðar haldið fram, að skylda hefði verið að fara eftir fyrirmælum gjafabréfs frú Herdísar Benediktsen, sem m. a. ákvað, að leitað skyldi umsagnar allra sýslunefnda í Vesturamtinu, en slíkt hefir aldrei verið gert. Þó er það vitað, að samkv. konunglegri tilskipun frá 1908 var það bein skylda. Hv. þm. talaði um, að það væri ágætt að koma að Staðarfelli. Ég efa það ekki. Það er ágætt að koma á marga bæi. Það finnast dæmi til þess, að menn hafi fengið dannebrogskross fyrir að gefa gestum gott að borða. Hv. þm. Dal. kom að Staðarfelli í fyrravor, og mér er svo tjáð, að þar muni hafa verið góður matur á borðum, enda mátti svo vera, því sagt er mér, að sú fyrirgreiðsla hafi kostað ríkissjóð 1.000 kr.

Hannes Jónsson Ég hefi ekki skrifað undir nál., sem hér liggur fyrir á þskj. 435, og get því ekki borið ábyrgð á því, sem þar stendur, né orðum hv.frsm. Hvort innskotsfé Landsbankans er talið með á eignareikningi eða ekki, virðist mér ekki skipta miklu máli, þegar það hefir ekki áhrif á niðurstöðuna sjálfa. Ef taka á þessa upphæð út af eignareikningi, hefi ég tilhneigingu til að líta á málið eins og hv. 1. þm. Reykv. Það skiptir ekki miklu, hvort þetta er talið eign ríkissjóðs eða ríkisbankans, sem þá stæði betur en áður. Annars mætti margt segja um sumar upphæðir, sem ekki eru minni en þetta, t. d. lán Flóaáveitunnar, sem að vísu má telja dálitla eign ennþá. Sömuleiðis hús og lóðir, sem eru reiknuð nærri 6 millj. Sé farið yfir þá liði, mun mega finna margt athugavert, ef eignareikningurinn ætti að koma út eins og rétt væri. Það er ekki heldur þýðingarmikið að deila um útreikninginn á ensku pundunum. Ef fest væri verðgildi íslenzku peninganna, væri sjálfsagt að setja þessa liði samkv. því gildi, sem krónan hefði. En því er ekki til að dreifa. Flestar aðrar aths. við landsreikningana eru lítilsvarðandi. Hv. 1. þm. Skagf, minntist á greiðslur til einstaklinga, ferðastyrki og þ. h. Það hefir ekki verið óalgengt, að þetta hafi farið fram yfir það, sem fjárlög ætlast til, ekki sízt árin 1920-21. Þá ætla ég, að það hafi orðið nokkuð á 2. hundr. þús.

Utanfararstyrkir?

. Já, talsvert mikið. Þetta hafa verið ýmsir menn, t. d. læknar, með þetta tvö þús. og þar undir hver. Ég held, að oft hafi verið býsna mikið af þessu, þó að dálítið sé það mismunandi. Ég vil geta þess, af því að það hefir hvorki komið fram í nál. né umr., að hæstv. stj. hefir sent fjhn. reikningsform fyrir landsreikningi, sem er talsvert gleggra en það, sem nú er notað. Sýnist mér það orð í tíma talað að breyta því. Eftir því, sem ég hefi mátt vera að athuga þetta nýja form, verð ég að segja, að mér virðist það mjög aðgengilegt. En nú er landsreikningurinn næsta óaðgengilegur, sem kunnugt er. Það er ómögulegt, nema með mikilli tímaeyðslu og erfiðismunum, að sjá í honum, hversu reksturinn hefir gengið. Mér þykir vænt um, ef ráðin verður bót á þessu, svo að reikningurinn verði skýrari en áður.

Ólafur Thors Ég verð að láta í ljós undrun mína á því, hversu lengi menn hafa getað deilt um það, hversu færa beri þá 1½ millj. króna, sem hér hefir verið til umr. Það orkar ekki tvímælis, að till.fjhn. er rétt. Ég skil ekki; hvernig á því stendur, að jafnglöggur maður og hv. 1. þm. Reykv. áttar sig ekki á þessu. En hann hefir endilega þurft að blanda sér í þessa deilu, til að sýna, að hann er þó ekki alveg óskeikull. Ef hér væri um „lifandi“ skuld að ræða, ætti vitanlega að telja hana með eignum ríkissjóðs. Ef hún væri algerlega „dauð“, þ. e. töpuð, ætti að strika hana út með öllu. En nú er þessi skuld hvorugt. Hún er að vísu „dauð“ í bili, en stendur svo á, að hún getur lifnað aftur hvenær sem er. Þess vegna er till., að telja skuldina til eigna ríkissjóðs, en bókfæra hana innan striks, alveg sjálfsögð. Ef haldið er þeirri aðferð, sem þeir vilja, hæstv. fjmrh. og hv.þm. V.-Húnv., þá er beinlínis um falskt bókhald að ræða. Ef einkafyrirtæki ætlaði að útvega sér lán, mundi það varða við lög að sýna bækur, þar sem einskisverðar eignir eru taldar með fullu því nafnverði, sem þær eitt sinn höfðu. Það er hlægileg viðbára hjá hv.þm. V.-Húnv., að frekar megi telja þessa skuld til eignar með fullu verði fyrir þá sök, að margt fleira í landsreikningi orki tvímælis. Alveg sama máli gegnir um pundaskuldina. Það er vitaskuld rétt hjá fjhn., að hana á að færa með því gengi, sem nú er. Hv. þm. V.-Húnv. sagði, að það ætti að gera, ef gjaldeyririnn væri verðfestur. Þetta er óþarfur fyrirsláttur, því að allir vita, að raunverulega er búið að festa íslenzku krónuna, þar sem hún er. Fyrir því getur hv.þm. eins verið því fylgjandi að leiðrétta þessa misfellu nú. Út af umframeyðslunum til persónulegra styrkveitinga vil ég segja, að aðfarir hæstv. stj. eru mjög ógeðfelldar. Á það ekki sízt við nú, þegar hin mannfærri deild Alþingis er að taka ráðin af Nd. um persónulega styrki. Hér höfðu við meðferð fjárlfrv. verið samþ. nokkrar slíkar greiðslur, vitanlega á fullkomlega löglegan hátt. Nú eru þær því nær allar skornar niður við trog af harðstjórunum í hv.Ed., og er okkur 28 hér ætlað að sætta okkur við úrskurð þeirra 14. Þessi aðferð hv.Ed. er þeim mun undarlegri fyrir þá sök, að sú hv. deild hlýtur að vita, að hæstv. stj. virðir sparnaðarvilja hennar alveg að vettugi og bruðlar ríkisfé eins og henni sýnist til stuðningsmanna sinna, þótt ekki sé snefill af heimild til þess í fjárlögum. En það tel ég rangt, að ríkissjóður sé ausinn til þess að kaupa ríkisstj. fylgi, en þeir fái enga styrki, sem lögbær aðili - neðri deild Alþingis - hefir viljað veita þá.

Magnús Jónsson Mér fannst nú ekki birta tiltakanlega yfir þessu myrka máli, þótt hv. 2. þm. G.-K. léti ljós sitt skína. Ég hefi sagt: Ef þetta er viss skuld, á að telja hana til eignar. Ef skuldin er töpuð, á að strika hana út. Eina fylgiskjalið með þessum lið, reikningur Landsbankans, hefir fellt skuldina niður með öllu. Því vil ég, að hún sé einnig felld niður af landsreikningi. Þetta finnst mér augljóst mál. - Vilji landsstj. hinsvegar sýna, að enn eigi ríkissjóður einhverja von þarna, þá eru til nógar aðferðir til þess „Innanstriks-aðferðin“ dugir bara ekki, af því að hún er hvergi tíðkanleg í bókhaldi. Ein aðferðin er sú, að skrifa skuldina niður í 1 kr., og er það líklega bezta aðferðin. Sú aðferð er algeng hjá góðum fyrirtækjum, þegar um er að ræða skuldir eins og þessa, sem að vísu eru taldar einskis virði í bili, en þó von um, að geti lagazt aftur síðar. Ef Landsbankinn vinnur sig svo upp, að hann taki að bókfæra þessa skuld aftur með einhverju verði, á að færa þá upphæð í landsreikninginn. Landsbankareikningurinn og landsreikningur verða að vera í samræmi hvor við annan, og hafi Landsbankinn leyfi til að strika þessa 1½ millj. kr. út af skuldahlið hjá sér, þá er þetta ekki lengur eign hjá ríkissjóði.

Landið á kröfuna!

. Ríkissjóður á ekki framar neitt af þessu innskotsfé í Landsbankanum, þegar hann telur það tapað. Enginn reikningur, sem telur það til eignar, er réttur. Ég er enginn sérfræðingur í bókfærslu, en það veit ég, að þetta er rétt, og eins er mér kunnugt, að innan- og utanstriks-grautargerðin er hvergi tíðkanleg í bókhaldi.

Ólafur Thors Ég sé, að þótt ég hafi reynt að senda skörpustu geislana, hafa þeir ekki náð inn að heila hv. 1. þm. Reykv. Það er einhver þoka þar í dag, en ég vona, að hún hjaðni, þegar fer að líða á kvöldið. Hv. þm. vildi helzt fella þessa upphæð alveg niður af landsreikningi. En sé skuldin strikuð út þar, er hún þar með gefin eftir.

En krónan?

. Jú, „krónuaðferðin“ kom á eftir hjá hv.þm., og skal ég minnast á hana rétt strax. - Það er alveg ástæðulaust að gefa Landsbankanum eftir þessa hálfa aðra miljón króna. Ef bankinn vinnur sig upp, þá á ríkissjóður þessa upphæð hjá honum.

Ríkissjóður á bankann

. Það er nú vafamál, - líklega á bankinn sig einna helzt sjálfur. Hv. þm. hélt, að það væri eitthvert ósköp gott form að færa skuldina til eignar í landsreikningi með í krónu. Þetta álit ég á engan hátt til bóta frá því, sem fjhn, leggur til. Það er ógreinilegra og hefir auk þess þann galla, að það fullnægir ekki þeirri grundvallarkröfu, sem hv.þm. sjálfur gerði, að koma á samræmi milli reikninga Landsbankans og landsreiknings. Það munar þá alltaf þessari einu krónu. Ég verð að játa, að ég tel það beinlínis falskan reikning, að bókfæra þessa skuld með fullu verði. Hinsvegar er ég engan veginn eins viss um það og hv. 1. þm. Reykv., að skuldin sé einskis verð; - ég held ég vildi t. d. gjarnan kaupa hana á 100 þús. kr., og það er þó alltaf eitthvað. En allt, sem hv. 1. þm. Reykv. hefir sagt um þetta mál í dag, er kláravitleysa, sem stafar af einhverri þoku, sem nú liggur yfir skynseminni hjá honum, þoku, sem er að vísu sjaldgæf hjá þessum hv.þm., en sýnist þeim mun svartari, þegar hún kemur.

Ég bið skrifarana að bóka, að hv.þm. segi tómt bull !

.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Með því að tiltölulega mjög stutt er síðan svipuð tilmæli voru flutt hér á Alþingi, till. til þál., sem hneig í sömu átt, þá er óþarft fyrir mig að færa eins glögg rök fyrir þessu máli nú, þar sem það var gert rækilega þá af flm. þeirrar till., hv. 2. þm. Reykv. Einnig notaði ég það tækifæri til þess að telja fram þær ástæður, sem að þessari ósk liggja, er felst í till. Það er nú alls ekki neitt nýtt, þótt Vestmannaeyingar leitist við að fá Landsbankann til þess að stofna útibú austur þar. Jafnvel áður en útibú Íslandsbanka var sett á stofn þar, voru komnar eindregnar óskir um það frá einstökum mönnum til ríkisstj. og Landsbankastj., að einmitt sá banki setti upp bækistöð í þessu byggðarlagi. Þetta varð þó ekki, sem kunnugt er, því að Landsbankinn beindi athygli sinni að öðrum stað um það leyti, nefnilega Selfossi; en aftur á móti setti Íslandsbanki á stofn útibú í Vestmannaeyjum. En þessar óskir Vestmannaeyinga, fleiri eða færri, hafa ávallt verið vakandi og komu m. a. fram á þingi 1927. Og í vetur var áskorun borin fram á þingmálafundi í Eyjunum að tilstuðlan jafnaðarmanna og samþ. mjög einróma, - áskorun til þm. kjördæmisins um það, að beita sér fyrir því að fá samþykki Alþingis til þess, að Landsbankinn setti upp útibú á þessum stað. Og ég held mér sé óhætt að segja, að þetta sé nokkuð almennur vilji í kjördæminu. Eins og kunnugt er, eru í stærri kaupstöðum útibú frá báðum bönkunum, svo sem á Ísafirði og Akureyri. Á Austurlandi er útibú sitt frá hvorum banka, þótt ekki séu á sama stað. Þegar þáltill. var borin fram 1927, var sýnt fram á, hve mikill útflutningur er frá Vestmannaeyjum, t. d. að 1924 hafi hann numið 6 millj. kr. Síðan hefir ekki orðið afturför í atvinnulífi í Eyjunum, heldur þvert á móti. Síðan hefir skipaflotinn aukizt bæði að tölunni til, en þó miklu meir að skipastærð og gæðum. Nú er þess því enn meiri þörf, að atvinnurekendur þurfi ekki að vera algerlega bundnir við eina bankastofnun. Þeir atburðir hafa gerzt í vetur, sem sýna ljóslega annmarkana á því, ef svona stór framleiðslustaður hefir ekki í nema eina peningastofnun að venda. Ég er engan veginn að spá, að neitt slíkt komi fyrir aftur á nálægum tíma, en ég bendi aðeins á þá staðreynd, að þarna í Vestmannaeyjum voru á tímabili hreinustu vandræði um miðjan framleiðslutímann; þrátt fyrir það þótt atvinnurekendur hefðu nægar tryggingar í boði, var allt að reka í rogastanz vegna lokunar bankans. Þessi vandræði hefðu vitaskuld aldrei orðið neitt þvílík, ef Landsbankinn hefði haft þarna útibú. Enda reyndist það svo, að til þess að bjarga ástandinu varð að grípa til þess ráðs, að Landsbankinn setti þar upp útibú. Er ég þó ekki að segja, að af því leiði, að útibúið þurfi að halda áfram; þetta var auðvitað nauðsynleg bráðabirgðaráðstöfun. En á hinn bóginn vil ég benda á það, að af þessu hefir leitt, að ýmsir, sem hafa haft viðskipti sín við Íslandsbanka aðallega, hafa nú um tíma orðið viðskiptamenn Landsbankans. Og þannig má búast við, að sá hópur stækki austur þar, sem skiptir við Landsbankann svo að segja eingöngu. Þau rök, sem færð voru fyrir nauðsyn þessa máls á þingi 1927, bæði af flm.till. og mér, þau standa því öll, og miklu sterkari en þau voru þá, vegna þess að síðan hefir orðið svo að segja óslitin framför í atvinnulífi Eyjanna. Samkv. landsbankalögunum frá 1928 var lagt allmikið vald í hendur bankaráðs og framkvæmdarstjórnar bankans um það, hvar sett skuli á stofn útibú. En þó er þess að minnast, að slíkt á að gerast með samþykki fjmrh. Og réttasta leiðin til þess að stuðla að því, að þau yfirvöld, sem hlut eiga að máli, fallist á að stofna slíkt útibú, virðist mér vera sú, að leita álits Alþingis. Því að ég geri ráð fyrir, að hvaða ráðh. sem er mundi mest meta það, sem Alþingi leggur til málsins, og haga sínum till. gagnvart bankanum eftir því. Ég ætla það sé ekki þörf að tefja hið háa Alþingi með lengri ræðu, þar sem hv.þm. er kunnugt málið frá fyrri þingum. En ég vona, að Alþingi sýni þá sanngirni að samþ. fyrir sitt leyti þá ráðstöfun, sem farið er fram á í þessari till.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég þarf ekki að segja mörg orð út af þessari till. Það stendur skýrt og greinilega í landsbankalögunum, að það er bankaráð Landsbankans, sem hefir algerlega ráð á, hvar bankinn setur upp útibú. Alþingi hefir í rauninni alveg gefið frá sér allt íhlutunarvald um þess háttar. Og ríkisstj. hefir heldur ekkert vald á þessu máli. Það er eins og hv.flm. tók fram, að fjmrh. getur lagt til sitt samþykki, þegar till. koma til hans frá bankaráði um stofnun nýs útibús. En til hins er ekki ætlazt, að þing eða stj. eigi þar frumkvæði að. Mér virðist því eðlilegast, að hv.þm. Vestm. snúi sér beint til bankastj. og bankaráðs. Ég verð að líta svo á, að stj. hafi ekki rétt til að hlutast til um hinar ýmsu framkvæmdir Landsbankans. Bankinn hefir verið gerður svo sjálfstæð stofnun, að hann á að ráða öllum sínum málum sjálfur. Ég sé mér því ekki fært að greiða atkv. um þessa till.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Hæstv. fjmrh. hélt því fram, að Landsbankinn væri einráður gerða sinna. Ég lít aftur á móti svo á, að úrskurðarvaldið sé í höndum stj. samkv. 43. gr. landsbankal., þar sem talað er um, að bankinn megi setja á stofn útibú með samþykki bankaráðsins og að fengnu samþykki ráðh. Og þar sem hér er um stofnun að ræða, sem ríkið á, fæ ég ekki betur séð en að það sé þingsins að gera till. í þessum efnum. Mér finnst það óþarfi af hæstv. stj. að sleppa tökunum af ráðstöfunum sem þessum. Með þessari till. er skorað á hæstv. stj. að hlutast til um það, að Landsbankinn stofni útibú í Vestmannaeyjum. Ef hæstv. fjmrh. treystir sér ekki til að hafa neinn vilja í þessu máli, get ég ekki við hann ráðið, en samkv. venju undanfarinna þinga, því að hér er um stofnun að ræða, sem Alþingi ræður yfir, hefi ég flutt till. mína í þessu formi. Ég hefi alltaf skilið 43. gr. landsbankal. svo, að ríkisstj. hefði úrskurðarvaldið í þessum efnum, og það er ekki nema eðlilegt, að hún fari eftir till. Alþingis.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Á þinginu 1928 flutti ég till. sama efnis þessari till. á þskj. 153, ásamt öðrum fleiri hv.þm. Varð sú till. þá ekki útrædd, eins og kunnugt er, en var tekin upp aftur á þinginu í fyrra og þá afgr. með rökstuddri dagskrá frá hv.þm. A.-Sk. Verð ég að segja það, að mér þótti sú afgreiðsla næsta undarleg, ekki sízt þegar litið er til fyrri afstöðu núverandi stjórnarflokks til þessa máls og afstöðu aðalblaðs flokksins til þess, en sérstaklega þó, þegar litið er til þeirra röksemda, sem hv.þm. A.-Sk. lét fylgja dagskrártill. sinni. Það ætti ekki að þurfa að minna hæstv. stj. á hina fyrri afstöðu hennar og flokks hennar til þessa máls. Framsóknarflokkurinn barðist fyrir steinolíueinkasölunni á sínum tíma, og þegar hún var afnumin, gegn andmælum þess flokks alls, varð „íhaldið“ fyrir þungu ámæli af hálfu foringja flokksins og blaðs hans, því að „íhaldið“ var það, sem stóð að afnámi einkasölunnar, eins og kunnugt er. Þegar litið er til þessa alls, er það næsta undarlegt, að nú skuli ljúka svo hinu þriðja þingi, eftir að hæstv. núv. stj. tók við völdum, að enn hefir ekki fengizt upp tekin einkasala á steinolíu. Er þetta ekki síður undarlegt, þegar þess er minnzt, að við síðustu kosningar hélt Framsóknarflokkurinn þessu máli mjög á lofti, og hafði það sem höfuðásökunarefni á Íhaldsflokkinn, að hann hafði lagt niður steinolíueinkasöluna og þannig stigið spor til þess að koma olíuverzluninni aftur í hendur erlendra auðkýfinga. Rit og ræður framsóknarmanna þá urðu eigi annan veg skilin en að þeir myndu neyta fyrsta færis til að taka upp aftur olíueinkasölu. Að ekki þyrfti annað til þess en að koma Íhaldinu í minni hluta. Það er ef til vill ekki rétt að segja, að nú sé einokun á steinolíunni. Þríokun væri rétta orðið, þar eð þau eru þrjú, félögin, sem steinolíuverzlunina reka. Er fullt samkomulag með þeim um það, með hvaða verði þau selja olíuna, svo að um samkeppni í verðlagi er ekki að ræða. Starfstilhögun eins þessara félaga er með þeim endemum, sem flestum mun kunn af hinni röggsamlegu lýsingu stjórnarblaðsins. Telur blaðið það fullvíst, að þetta félag, Shellfélagið, sé stofnað sem leppsfélag, til þess að útvega erlendu auðfélagi sömu aðstöðu til atvinnurekstrar og viðskipta sem íslenzkir borgarar hafa hér. Eftir því sem ég bezt veit, mun þetta rétt hjá blaði stj. Er slíkt með öllu óverjandi, að erlendum félögum skuli haldast uppi að starfa hér í leppskjóli innlendra manna, og er annaðhvort, að hæstv. stj. fellst á ósómann eða hún lætur blað sitt segja ósatt. Telji stj. blað sitt hafa rétt að mæla um leppmennskuna, er það bein og brýn skylda hennar að skerast í leikinn. Ef hún hefst eigi að, lítur út fyrir, að hún telji skrif síns eigin blaðs markleysu eina. Hv. þm. A.-Sk. mælti í fyrra alleinkennilega fyrir dagskrártill. sinni, þeirri er ég áður nefndi. Honum fórust m. a. svo orð í fyrri ræðu sinni: „Og ég skal játa það, að ég álít, að það hafi verið stigið skakkt spor á þinginu 1925, þegar ákveðið var að leggja niður einkasölu á steinolíu“. Ég veit ekki, hvað er skýlausari sönnun fyrir því, að hv.þm. A.-Sk. lítur svo á, að rangt hafi verið að leggja niður steinolíueinkasöluna, heldur en þessi orð hans sjálfs. En hafi það verið skakkt spor að leggja einkasöluna niður, var það bein og brýn skylda hæstv. stj. að stíga það spor, sem þurfti, til þess að leiðrétta þetta skakka spor, sem íhaldsstj. steig 1925. Og ef hæstv. stj. ekki gerir það nú, er allt það, sem hún og flokksmenn hennar hafa sagt í þessu máli, innantómt orðagjálfur, og ekkert annað. En hv.þm. A.-Sk. sagði fleira en ég nú hefi haft eftir honum. Hann viðurkenndi það, að af því gæti stafað mikil hætta, ef erlend auðfélög yrðu einvöld um alla olíuverzlunina hér við land. Tók hann svo til orða í því sambandi, þessi hv.þm.: „Ég skal ekki lá þeim mönnum, sem óar við því, að þessi útlendu olíufélög geti orðið einvöld hér til eilífðar“. Ég veit ekki, af hverju hv.þm. A.-Sk. hnýtti þessari „eilífð“ þarna aftan í. Því að væntanlega lítur hann svo á, að hætta geti stafað af þessum auðfélögum fyrir okkur Íslendinga, þó að þeim lánist ekki að halda okkur í hrammi sínum til eilífðar. En hver var þá ástæðan til þess, að hv.þm. A.-Sk. kom með þessa dagskrártill. sína? Hún var sú, að því er hann sagði, að ekki væri nógur undirbúningur fyrir hendi til þess að taka upp einkasölu á steinolíu. Þetta var sú eina ástæða, sem hv.þm. hafði fram að færa gegn því, að þáltill. yrði samþ. En það vildi nú svo skemmtilega til, að hæstv.forsrh. sló þessi vopn úr höndum hv.þm. A.-Sk., þegar hann síðar tók til máls. Hæstv. forsrh. fórust svo orð: „Það er því tiltölulega auðvelt nú að taka ákvörðun um, hvort taka skuli upp einkasölu“. Þessi orð hæstv.forsrh. sýna, að hann var sammála mér í fyrra um það, að engir sérstakir örðugleikar væru á því að taka aftur upp einkasölu á steinolíu, enda virðist þar ekki þurfa annað að gera en að tryggja einkasölunni nægilegt rekstrarfé, sem heimild er til í l., og ef til vill að fá eignarnámsheimild á geymum olíufélaganna, auk ýmislegs annars, sem stendur í sambandi við þessa verzlun. Af öllu þessu, sem ég nú hefi dregið fram, mætti mönnum þykja það næsta undarlegt, að lok þessa máls skyldu verða með þeim hætti í fyrra, sem þau urðu. En þessi dagskrártill., sem málinu var vísað frá með, hljóðar á þessa leið: „Með því að ríkisstj. getur hvenær sem er gripið til heimildarl. frá 1917 um verzlun olíu, og í trausti þess, að stj. hafi nánar gætur á því, að landsmönnum verði ekki íþyngt af olíukaupmönnum, tekur þingið fyrir næsta mál á dagskrá“. En hæstv.forsrh. hefir fleira sagt í sambandi við þetta mál en ég þegar hefi drepið á. Hann hefir t. d. látið svo um mælt, „að heimildarl. væru eins og sverð, sem hanga ætti yfir höfðum olíufélaganna og skapa þeim þann ótta, að þau misnotuðu ekki afstöðu sína til þess að íþyngja landsmönnum í verðlagi á olíunni“. Jafnframt lofaði hæstv.forsrh. að láta rannsaka olíuverðið hér og nærlendis, til þess að ganga mætti úr skugga um það, hversu mikil álagning olíufélaganna væri, hvort hún væri hæfileg eða óeðlilega mikil. Um þetta fórust hæstv.forsrh. orð á þessa leið: „Ég er einnig sammála hv.flm. um það, að nú sé kominn tími til að taka til rannsóknar verðlag á steinolíu hér á landi, samanborið við verð annarsstaðar. Ríkisstj. mun og sjá um, að það verði tekið til gaumgæfilegrar rannsóknar“. Svo lauk þessu máli í fyrra, og síðan hefir hér vitanlega ekkert í því gerzt. Ég innti hæstv.forsrh. eftir því á eldhúsdaginn, hvað liði rannsókn stj. á olíuverðinu hér og í nærliggjandi löndum, og fékk það svar, að Fiskifélaginu hefði verið falin þessi rannsókn og að skýrsla um málið lægi fyrir. En enginn þm. og engin þingn. hefir fengið að sjá þessa skýrslu Fiskifélagsins. Á eldhúsdaginn lýsti hæstv. ráðh. yfir því, að hún mundi lögð fyrir þingið, en ég hefi spurt sjútvn. beggja deilda um það, hvort þeim hefði borizt þessi skýrsla, en hvorug sú n. hefir séð skýrsluna, og engar aðrar þingn. Mig furðar mjög þessi háttsemi hæstv.forsrh. Ég dreg ekki í efa, að hann hafi látið framkvæma einhverja rannsókn í þessum efnum, en að þinginu skuli ekki gefast kostur að kynna sér niðurstöðu þessarar rannsóknar, er með slíkum endemum, að ósæmilegt er, því að það er þó þingsins að dæma um það eftir skýrslunni, hvort álagningin er hæfileg. Ég þarf ekki að minna hv.þm. á það, hversu mikið er hér í húfi fyrir okkur Íslendinga. Hér við land eru um 700 vélbátar stærri og smærri, sem 5000 manns eiga atvinnu sína undir. Auk þess munu vera hér eitthvað um 1000 bifreiðar. Veltur það á miklu fyrir þessar atvinnugreinir, hvernig verðlagi og verzlun er háttað á þessari nauðsynjavöru. Ég benti á það í fyrra, að ýmsar líkur benda til þess, að eitt þeirra olíufélaga, sem hér starfa, mundi hafa stórar fyrirætlanir í huga. Þeir menn, sem að því standa, verzla með ýmsar nauðsynjar sjávarútvegsins, salt, veiðarfæri, smurningsolíu o. fl. þess háttar, auk þess sem þeir verzla með fisk til útflutnings. Ég benti ennfremur á það, að eins og bankastarfsemi er enn háttað hér á landi, er erfitt fyrir bátaútveginn að fá innhlaup í bankana. Það er því ekkert eðlilegra en að bátaeigendur leiti lána hjá því olíufélagi, sem bátarnir skipta við, en afleiðing þess verður sú, að ef harðnar í ári, geta félögin samið um skuldirnar með þeim hætti, sem einkenndi skuldaverzlunina í gamla daga, þannig að þau leggi bátaeigendum þær kvaðir á herðar að kaupa af sér auk olíunnar aðrar nauðsynjar útgerðarinnar, svo sem salt, smurningsolíur, veiðarfæri o. fl. þess háttar - og taki svo fiskinn upp í skuldina. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri að sinni, en get vísað til þess, sem ég sagði í sambandi við þetta mál í fyrra og 1928. En ég verð þó að segja það, áður en ég sezt niður, að ég tel það bein brigðmæli við kjósendur, ef stj. situr þetta kjörtímabil út án þess að leiðrétta það óhappaspor, sem íhaldsstj. steig 1925, þegar hún lagði niður steinolíueinkasöluna. Fjöldi kjósenda kaus með Framsóknarflokknum við síðustu kosningar, vegna þess að þeir treystu því, að þessi afglöp yrðu bætt, ef „íhaldið“ færi frá og „framsókn“ tæki við. Er það nú á valdi hæstv. stj., hvort hún vill efna orð sín, gera að vilja kjósenda í þessu efni og bæta afglöp íhaldsstj., eða gerast sporgengill íhaldsmanna og nota enn íhaldslarfana, sem hæstv.forsrh. lýsti svo skemmtilega á eldhúsdaginn í fyrra. Mun þá mörgum þykja sem hæstv. stj. og flokkur hennar semji sig mjög að sið Íhaldsfl., þess flokks, sem hæstv. stj. og flokkur hennar hefir borið þyngstum ámælum fyrir afskipti sín af stjórnmálum. Mun það sýna sig við atkvgr., hvaða leið hæstv. stj. og flokkur hennar velur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 4. landsk.þm., sem mun vera flokksforingi hv.þm. Ísaf. og jafnaðarmanna annara hér á landi, gat þess við 1. umr. fjárl. í Ed. í ár, þegar hann gerði eldhúsdag að stj., að m. a. þyrfti hann enn að víta stj. fyrir eitt mál, sem hann hefði nú í samfleytt 8–9 ár vítt stj. fyrir. Hv. þm. Ísaf. ferst svipað. Hann hefir tekið að sér eitt mál og hamrað á því öll þau ár, sem hann hefir setið á þingi. Er þetta í þriðja skiptið, sem hann heldur sömu ræðuna í þessu sama máli. Ég get látið mér nægja að vísa til þess, sem prentað er eftir mér í þingtíðindunum fyrir árið 1929 um þetta mál, sem hér liggur fyrir, en get þó bætt því við, þó að ég hafi reyndar upplýst það á eldhúsdaginn, að samkv. loforði frá því í fyrra hefir stj. látið fara fram rannsókn á verðlagi steinolíunnar. Var Fiskifélaginu falið að framkvæma þessa rannsókn, og sendi það skýrslu um rannsókn sína til atvmrn. Liggur sú skýrsla þar frammi. En nú fer hv.þm. Ísaf. þungum orðum um það, að þm. og þingn. skuli ekki hafa verið send þessi skýrsla. Þykir honum slíkt með þeim endemum, að ósæmilegt sé. En ég verð nú að segja það, að ef hv.þm. Ísaf. er eins mikil alvara í þessu máli sem hann lætur, hefði hann ekki talið það eftir sínum kviku fótum að ganga upp í stjórnarráð til þess að sjá þessa skýrslu. En það bar hann ekki við, enda virðist mér sem aðalatriðið í þessu máli sé það fyrir hann, að hafa nú getað haldið þessa sömu ræðu sína í þriðja sinn. Fulltrúar sjávarútvegsins stóðu að þessari rannsókn, eins og áður segir, og þeir hafa ekki borið fram neinar óskir til stj. um það, að hún hæfist handa í þessu máli. Virðist og eftir áðurnefndri skýrslu, sem verðlag á olíu hér sé ekkert frábrugðið verðlagi því, sem er í grannlöndum okkar. Ég þarf svo ekki að segja mikið meira, en vil aðeins minna á það, að mér finnst hv. aðalflm. ætti fremur að beina sínum stóru orðum út af skakkaföllum sjávarútvegsins vegna steinolíuverzlunarinnar í nokkuð aðrar áttir.

Já, til hv. 2. þm. Reykv

. Og til hv. 1. þm. Skagf. ekki síður. Það eru þeir, sem ráða olíuverðinu, og ég veit ekki betur en að þeir séu innilega sammála um það. Þetta ættu hv.flm. að athuga. En sem sagt, þá hefir stj. í hendi sér heimild til þess að skerast í leikinn jafnskjótt sem þörf þykir, og þá heimild mun hún nota sér umsvifalaust, svo framarlega, sem hún fær sönnur fyrir því, að misnotun eigi sér stað á þessum sviðum og olíuverðið sé óhæfilega hátt. En eins og nú standa sakir, þá hefir engin ósk komið fram um þetta frá hlutaðeigendum. Ég geri ráð fyrir, að ef steinolíuverðið væri nú óhæfilega hátt, þá myndi ekki líða á löngu áður en kvartanir bærust um það til ríkisstj., og ef þær reyndust á rökum reistar, þá skyldi ekki standa á stj. að skakka leikinn með þeim heimildum, sem felast í lögunum frá 1917.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég þarf ekki miklu að svara hæstv. ráðh., því að hann sagði í rauninni alls ekki neitt, sem svara þarf. Hann var t. d. að tala um, að það breytti ekki olíuverðinu, þó ég flytti þessar ræður á hverju ári og þar fram eftir götunum. Það má því strika allan meginkaflann úr ræðu hæstv. ráðh. út, því að í honum var ekkert, sem nokkru máli skiptir í þessu sambandi. Hæstv. ráðh. sagði, að athugun hefði farið fram á olíuverðinu, og skýrsla um það hefði borizt stjórnarráðinu. Í eldhúsdagsumr. lofaði hæstv. ráðh., að skýrslan skyldi verða lögð fyrir þingið til athugunar, en hæstv. ráðh. hefir enn ekki efnt það loforð. Þykir mér næsta kynlegt, að hv.þm. skuli ekki gefast kostur á að sjá þetta plagg. Síðan segir hæstv. ráðh., að engin krafa hafi komið frá fulltrúum sjávarútvegsins um þetta. Þess er heldur ekki að vænta, þar sem hæstv. ráðh. hafði lofað að birta Alþingi skýrsluna. Það ætti að vera óþarfi að krefjast þess af ráðh., að hann birti skýrslu, sem hann hefir látið semja fyrir opinbert fé og lofað að birta. Skýrslan hlýtur að vera ætluð þinginu. Formaður Fiskifélagsins gerir einungis athugun á olíuverðinu og gefur skýrslu um það, en gerir hinsvegar engar till. Slíkt er stjórnar eða þingmanna, að fengnum þeim upplýsingum, sem skýrslan geymir. Það er blátt áfram ósæmilegt af hæstv. ráðh. að stinga svo þessari skýrslu í skúffuna. Það má alltaf segja sem svo, að hv.þm. séu svo sporléttir, að þeir telji ekki eftir sér að ganga upp í stjórnarráð og líta á skýrsluna þar. En þar er því til að svara, að það hefir hingað til verið venja, að þegar um mikilsverðar upplýsingar er að ræða í einhverju máli, sem þingið hefir til meðferðar, þá hafa þær verið prentaðar og lagðar fyrir þingið með þingskjölunum. En í stað þess að fylgja þessari sjálfsögðu reglu, þá lætur hæstv. ráðh. nægja að vísa mér og öðrum sporléttum þm. upp í stjórnarráð. Ég skal benda hæstv. ráðh. á, að eftir ummælum hans í fyrra, þá var ástæða til þess að ætla, að hann myndi einmitt leggja slíka skýrslu prentaða fyrir þingið í vetur. En hæstv. ráðh. hefir algerlega vanrækt það, og lítur út fyrir, að hann misskilji mjög aðstöðu sína sem atvmrh. Hæstv. ráðh. sagði, að ég skyldi beina gífuryrðum mínum um olíuverðið í aðrar áttir. Þessu er nú fyrst og fremst því að svara, að ég hefi ekki viðhaft nein gífuryrði. Ég hefi beðið eftir því að fá upplýsingar frá hæstv. ráðh. um olíuverðið áður en ég færi að ámæla steinolíufélögunum sérstaklega, enda þótt mér og öðrum sé það vel kunnugt, að þau skammta verðið á olíunni eftir sínum geðþótta og leggja á hana eftir því, sem þau sjá sér fært. En hve mikil álagningin er, átti hæstv. ráðh. einmitt að upplýsa með rannsókninni. Ég vil svo að lokum beina tveim fyrirspurnum til hæstv.atvmrh., sem ég vænti, að hann svari um hæl. Fyrri spurningin er þessi: Telur hæstv. ráðh., að það fyrirkomulag, sem nú er á olíuverzluninni og sem blaðið Tíminn hefir lýst, muni verða heillavænlegt til frambúðar? Í öðru lagi: Er hæstv. ráðh. sammála blaðinu Tímanum um það, að erlent auðfélag eitt hafi hér leppfélag til þess að afla þessu erlenda auðfélagi sama réttar hér sem íslenzkur ríkisborgari væri? Mér væri mikil þökk að fá svar við þessum spurningum. Ef hæstv. ráðh. er sammála blaði sínu, þá er vant að sjá, hvernig hann getur samt staðið á móti tillögu minni.

Jón Jónsson Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja umr. mikið úr því sem komið er. Till. þessi er þrautrædd fyrir löngu, því að þetta er þriðja þingið, sem hún er flutt og alltaf rædd af miklum ákafa. Frá mínu sjónarmiði horfa þessi mál þannig við: Ég get ekki talið æskilegt, að ríkið taki að sér einkasölu á einstökum vörutegundum, nema eitt af tvennu sé fyrir hendi: Annaðhvort óhæfilegt okur hjá verzlunarhúsum, sem þurfi að hefta, eða í öðru lagi, að um vöru sé að ræða, sem vel sé fallin til fyrir ríkið að taka að sér sölu á til að auka tekjur sínar. Nú skilst mér, að athugun hafi farið fram á því, hvort landsmenn hafi orðið illa úti hvað olíuverð snertir, og sú athugun gefið neitandi svar. Um hitt atriðið er heldur ekkert fyrir hendi, þar sem um mikla nauðsynjavöru er að ræða. Er þess vegna hvorugt skilyrðið fyrir hendi, og sé ég því ekki ástæðu til þess að samþykkja þessa till. Enda ber á það að líta, að lögin frá 1917 eru enn í gildi og heimila ríkisstj. að skerast í leikinn hvenær sem þurfa þykir. Ég vil því leyfa mér að bera fram rökstudda dagskrá, líka þeirri, sem afgr. var í fyrra. Vil ég leyfa mér að lesa hana upp og leggja hana fram. Skal ég taka það fram, að verði hún ekki samþ., sé ég mér alls ekki fært að samþykkja till. Dagskráin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: Með því að ríkisstjórnin getur hvenær sem er gripið til heimildarlaganna frá 1917 um verzlun steinolíu, og í trausti þess, að stjórnin hafi nánar gætur á því, að landsmönnum verði ekki íþyngt af olíukaupmönnum, tekur þingið fyrir næsta mál á dagskrá.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég sé enga ástæðu til þess að skattyrðast við hv.þm. Ísaf. út af þessari till., en get hinsvegar svarað þessum spurningum, sem hann lagði fyrir mig. Hv. þm. spurði fyrst, hvort ég áliti núverandi fyrirkomulag á olíuverzluninni heillavænlegt til frambúðar. Þessu get ég hiklaust svarað neitandi. Olíuverzlunin er nú algerlega í höndum hringa, en slíkt getur ekki blessazt til lengdar. Enda hafa verið gerðar ráðstafanir af hálfu míns flokks til þess að undirbúa annað skipulag, og það er í rauninni ekki nema tímaspursmál, hvenær hafizt verður handa um framkvæmdir í þeim efnum. Hin spurningin var töluvert loðin og óskýr. Virtist mér hv.þm. helzt vera að spyrja um það, hvað ég áliti um útlenda leppmennsku. Ég get svarað þessu umsvifalaust á þá leið, að ég álít alla leppmennsku ákaflega fyrirlitlega, í hverri mynd, sem hún birtist, en hinsvegar heyrir ekki undir mína stjórnardeild að rannsaka, hvort slík leppmennska eigi sér stað í vissum tilfellum.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég skal ekki vera langorður. En ég get ekki stillt mig um að benda hv. 6. landsk. á, að dagskrártill. hans er á ærið ótraustum grundvelli reist. Hann taldi einkasölu aðeins forsvaranlega í alveg sérstökum tilfellum. Síðan kom hann nánar inn á það og taldi annað höfuðskilyrðið fyrir réttmæti steinolíueinkasölu, að olíuverðið væri óhæfilega hátt. Því næst segir hann, að samkv. upplýsingum frá hæstv.atvmrh. þá sé ekki um slíkt að ræða, og á því byggir hann svo dagskrá sína. En sá er nú gallinn á þessu öllu saman, að hæstv.atvmrh. hefir engar upplýsingar gefið viðvíkjandi þessu, enda hefir hann játað, að hann hafi enga persónulega sérþekking á þessu. Með þessu er því í rauninni fallinn grundvöllurinn undan till.hv. 6. landsk., og hefi ég því ekki fleira til hans að segja. Hæstv. atvmrh. svaraði báðum fyrirspurnum mínum að því er mér skildist eindregið játandi. Hann taldi núverandi fyrirkomulag á steinolíuverzluninni hér á landi mjög óheppilegt, en að það skipti ekki miklu máli, hvort því yrði kippt í lag á þessu ári eða næsta. Ég vil nú mega ráða það af orðum ráðh., að hann og flokkur hans hafi í hyggju að kippa þessum málum í betra horf áður en langt um líður. En hvernig? Það væri óneitanlega fróðlegt að fá að heyra eitthvað um það, úr því að hæstv. ráðh. nú virðist horfinn frá einkasöluhugmyndinni. Hæstv. ráðh. gaf þá yfirlýsingu, að öll leppmennska væri ákaflega fyrirlitleg, en svo bætti hann við, að þau mál heyrðu ekki undir hans stjórnardeild. Þetta minnir ákaflega mikið á tilsvar eins af fyrrv. íhaldsstjórnarherrum, sem Tíminn hefir farið um hinum háðulegustu og hraklegustu orðum. Hann sagði : „Ég er ekki dómsmálaráðherra“. Mér þykir því hæstv.atvmrh. velja sér allóheppilegar fyrirmyndir. Annars held ég, að þessi leppmennska geti vel heyrt undir stjórnardeild hæstv.forsrh.

Magnús Guðmundsson Ég heyrði ekki vel, hvað hv.þm. Ísaf. sagði, en eitthvað minntist hann mín miður hlýlega, og það heyrði ég, að hann sagði, að ég væri úr sögunni. Ég ætla því að minna hv.þm. Ísaf. á það, að ég er ekki alveg úr sögunni, og á ef til vill eftir að tala við hann meira en honum gott þykir. Ég verð líka að taka svari hv. 2. þm. Reykv. (HV), því að mér finnst það ærið harður dómur, sem hv.þm. Ísaf. féllir um þennan ágæta flokksmann sinn út af afskiptum hans af steinolíuverzluninni og verðinu í landinu. Þó hv.þm. sé um leið að hnýta í mig, þá læt ég mig það litlu skipta, því að hv.þm. veit, að ég ræð ekki olíuverðinu hjá því félagi, sem ég er við riðinn, heldur framkvæmdastjórinn. Um félag hv. 2. þm. Reykv. er hinsvegar það að segja, að þar ræður hann sjálfur verðinu. Aðstaða okkar er því ærið ólík. Annars er það alleinkennilegt hátterni hjá hv.þm. Ísaf. að tönnlast á því þing eftir þing, að annað félagið sé leppfélag og úthúða því á allar lundir, en tala ekkert um hið alútlenda félag, sem flokksbróðir hans veitir forstöðu. Um orðahnippingar hv.þm. Ísaf. og hæstv.atvmrh. ætla ég ekki að tala að þessu sinni. Slíkt ber vitanlega að skoða sem heimiliskrit á stjórnarheimilinu, sem ekki kemur öðrum en hlutaðeigendum við. Merkilegt er að heyra það á Alþingi, að innlent félag, sem stofnað er til olíuverzlunar, skuli hvað eftir annað vera kallað leppfélag, þvert ofan í dóm hæstaréttar og þrátt fyrir það, þótt núv. hæstv.dómsmrh. hafi látið 5 lögfræðinga rannsaka félagið, til þess að reyna að finna á því einhvern höggstað, en það ekki tekizt. Annars skal ég ekki fjölyrða um þetta mál; það nægir að vísa til umr. í fyrra og hitteðfyrra um þetta mál. Ræða hv.þm. Ísaf. var að þessu sinni ekki nákvæmlegá eins og ræða hans í fyrra, en framsöguræða hans í fyrra var nákvæmlega sú sama og í hitteðfyrra. Málið virðist því nokkurnveginn rætt til hlítar hér í þinginu.

Jón Baldvinsson Mér skildist á hæstv.atvmrh., að hann væri að ávíta hv.þm. Ísaf. fyrir að flytja sömu till. ár eftir ár. Öðruvísi mér áður brá, þegar hæstv. ráðh. var í stjórnarandstöðu. Þá báru þeir flokksmenn hans fram áhugamál sín þing eftir þing. T. d. flutti núv. hæstv.dómsmrh. þá frv. um Byggingar- og landnámssjóð þing eftir þing, vitaskuld af því, að hann áleit það gott mál og þarflegt. Þannig mætti tína til fjölda dæma. Mér virðist því dálítið spaugilegt að vera nú að finna að þessu við okkur jafnaðarmenn. Ég veit, að það má finna sterkar yfirlýsingar í Alþt. af hálfu hæstv.atvmrh., og sennilega hæstv.dómsmrh., um það, að landið ætti að taka olíuverzlunina í sínar hendur, enda barðist hæstv.atvmrh. á móti því, að steinolíueinkasalan væri lögð niður. Nú virðist hann snúinn í því máli. Ég þarf ekki að bera fram rök í þessu máli, vegna þess að hv.þm. Ísaf. hefir rækilega gert það, svo að ekki hefir tekizt að hnekkja þeim. Hæstv. atvmrh. var þeim samþykkur að því er virtist, og hv. 6. landsk. hefir heldur ekki gert tilraun til að hnekkja þeim. Hv. 1. þm. Skagf. var töluvert rogginn og þykist sennilega öruggur, þegar stjórnarflokkurinn stendur með honum. Annars situr illa á þeim hv.þm. að vera að víkja skætingi að hv. 2. þm. Reykv., því þó hann starfi að olíuverzlun, þá hefir hann þó flutt þessa till. og sýnt, að honum er alvara í þessu máli. Hv. þm. talaði um sitt félag sem innlent, en félag hv. 2. þm. Reykv. sem útlent, og vísaði til hæstaréttardóms, sem gengið hafi um þessi efni. Ég skal benda á það, að félag þetta hefir þótt svo grunsamt, að stj. hefir ekki séð sér fært annað en játa rannsaka félagið, og enda þótt dómar hæstaréttar séu félaginu í vil, þá býst ég nú við, að allur almenningur hafi ekki sannfærzt um, að fullt réttlæti væri í þeim dómum. Ég býst svo við, að við flytjum þessa till. a. m. k. einu sinni enn, til þess að sjá, hve staðfastur stjórnarflokkurinn er í því að láta útlenda hringa ráða olíuverðinu hér á landi, og hversu langt flokkurinn er horfinn frá fyrri stefnu sinni í þessu máli.

Jón Jónsson Hv. aðalflm. hélt því fram, að grundvöllur till. minnar væri ótraustur. En honum láðist að koma með nokkuð, sem sýndi, að svo væri í raun og veru. Stjórnin hefir því tvímælalaust heimild til þess að láta landið taka að sér þessa verzlun, hvenær sem hún telur það nauðsynlegt. Till. hefir því fyllsta rétt á sér, eins og ég tók áður fram.

Magnús Guðmundsson Það eru örfá orð út af því, sem hv. 4. landsk. sagði. Hann talaði um, að ég væri rogginn. Mér fannst hann, þessi nýskipaði bankastjóri, vera nokkuð rogginn líka, og ætti honum að þykja fara vel á því, að ég líkist honum. En þó að jafnaðarmenn hér á þingi finni ástæðu til að reyna að skipta liði við Framsókn, eða „litla íhaldið“, núna undir landskjörið, þá ætla ég ekki að skipta mér af því. Þeir rísa upp úr sætum sínum, hver eftir annan, jafnaðarmennirnir, og deila á hæstv. stj. En menn skilja, hvað liggur á bak við. Það er hræðslan um að heimta ekki alla kjósendurna aftur úr sambandinu við „litla íhaldið“. Ég skal ekki segja, hvort svo verður, en ég skal láta hv. 4. landsk. vita, að ég mun ekkert skipta mér af, hvernig þeirra lið skiptist. Hv. 4. landsk. sagði, að ég hefði eitthvað kastað að hv. 2. þm. Reykv. út af þessu máli. Það gerði ég ekki. Ég lét hann liggja algerlega milli hluta. Það var eins og hv.þm. áliti það einhverja sönnun fyrir því, að Shellfélagið væri ekki löglegt, að það hefir fengið hæstaréttardóm fyrir því, að það væri innlent og löglegt. Þetta er dálítið undarleg aðstaða, en hinsvegar er það eðlilegt, að menn, sem gera lítið úr hæstaréttardómum, vilji gjarnan fá hann afnuminn, og ég verð því að fyrirgefa hv. 4. landsk., þótt hann hafi gert ítarlegar tilraunir til þess að skipta um menn í þeim rétti. En það skal ég segja honum, að ekki mundu duga nein mannaskipti. Þetta mál mundi alltaf fara á sama veg. Hv. þm. sagði, að þessi félög, sem nú verzluðu hér, ættu engar þakkir skildar. Enginn hefir nú reyndar farið fram á að fá neinar þakkir. En þó mætti benda á, að hv.þm. Vestm. hefir lýst því yfir, að þegar olíuverzlunin varð frjáls, hafi stórum lækkað verð á olíu. Ég býst við, að hægt sé að trúa orðum hans, því að hann er fulltrúi fyrir hérað, sem á sennilega einna mest undir góðri olíuverzlun. Ekki er heldur hægt að væna hann um hlutdrægni Shellfélaginu í hag, því að hann er umboðsmaður fyrir félag hv. 2. þm. Reykv. Ef kryfja ætti þetta mál til mergjar, held ég því, að þetta innlenda félag ætti fremur þakkir skildar fyrir, að það hefir orðið þess valdandi, að olíuverðið hefir fallið svo mjög.

Ólafur Thors Þetta mál er eitt af mörgum, sem bera vott um, að hv. sócíalistar leggja meiri áherzlu á að sýnast hér í þinginu en aðrir flokkar, og meira en sæmilegt er. Sócíalistar vita ákaflega vel, að jafnvel hinn leiðitami Framsóknarflokkur er á móti þessu máli; um afstöðu sjálfstæðismanna þarf ekki að efast, og ég hygg, að megi segja um sócíalista sjálfa, að þeir séu sumir á móti því. A. m. k. sjá menn, að hv. 2. þm. Reykv. blygðast sín og lætur ekki sjá sig.  (Rödd úr ráðherraherberginu: Ég er nálægur!)  . Þótt hann sé nálægur, þá vill hann ekki láta sjá framan í sig. Ef jafnaðarmönnum væri einhver alvara með þetta mál og teldu það svo þýðingarmikið fyrir þjóðina sem hv.þm. Ísaf. telur í sínum ræðum, - hvað sem hann telur í sínu hjarta, - þá skil ég ekki í öðru en að flokkur þeirra hefði aðstöðu til þess að knýja það fram. Stj. hefir sýnt, að hún lætur sig, ef hún á líf sitt í voða. Sócíalistar vita, að nú er fundið allsherjarráð til þess að beygja þessa stjórn, eftir að menn sáu, hvernig hún kom fram í Íslandsbankamálinu. Ég efast ekki um, að þeir geta knúið fram hvað sem þeir vilja í þessu sem öðru. Ég skal ekki skipta mér af deilu hv. 1. þm. Skagf. og sócíalista. Það féllu nokkur orð af vörum hv. 4. landsk. um, að það væri í rauninni órannsakað mál, hvort Shellfélagið væri löglegt eða ekki. Hann sagði, að aðstaðan hefði a. m. k. ekki verið hreinni en svo, að valdhöfunum hefði fundizt ástæða til þess að láta rannsaka það. Þetta er sýnishorn þess, hvílíkt skaðræði er að fela mesta ofstækismanni í landinu ákæruvaldið. Núv. dómsmrh. er þekktur að því að vera meiri öfgamaður en aðrir. Af pólitískum ástæðum hóf hann rannsókn á Shell-félaginu. Sú rannsókn leiddi í ljós, að þetta félag er innlent og í samræmi við íslenzk lög. Og ef ekki er hægt með sjálfu dómsvaldinu að hreinsa sig af ákærum ofstækismanna, þá veit ég ekki, hvernig á að fara að. Það er illt að búa undir því, að óhlutvandir menn fari með ákæruvaldið. En þá kröfu verður að gera, að þegar sýknudómur er fallinn, þá sé allur blettur af þveginn, og ég vona, að hv. 4. landsk., sem er svo hlaðinn virðingarstöðum, bæði landsk.þm. og bankastjóri, viðurkenni það. Slíkir menn verða að fara varlegar, er þeir kveða upp áfellisdóma, en þeir, sem minni virðingarstöður hafa í þjóðfélaginu. Dagskrá hv. 6. landsk. get ég ekki greitt atkv. Hún hnígur að því, að ríkisstj. hafi nánari gætur á því, að landsmönnum verði ekki íþyngt með olíukaupum. Hæstv. forsrh. hefir lýst því yfir, að hann beri lítið skyn á þessa hluti. Ég verð því að álíta það gersamlega tilgangslaust af Alþingi að fela eftirlitið manni, sem sjálfur hefir lýst yfir, að hann hafi ekkert vit á því. En jafnvel þótt hæstv.forsrh. væri eitthvað dómbærari en hann sjálfur segir, held ég ekki, að hann hefði kjark til þess að standa á móti aðalolíukaupmanni landsins, hv. 2. þm. Reykv. Ég veit ekkert hvort hann misbýður landsmönnum með olíukaupum. Um það verða þeir að deila, hv.þm. Ísaf. og hv. 2. þm. Reykv. Sá kritur verður að vera innan þeirra fjölskyldu, ef hv.þm. Ísaf. vill væna hv. 2. þm. Reykv. um, að hann okri á olíu. Ég hefi fyrir mitt leyti enga ástæðu til þess að gera honum getsakir. En það er víst, að olíuverzlun hefir færzt mjög í betra horf, eftir að einkasalan var lögð niður. En að vísa málinu til stj. er ekki hægt, þar sem ég veit í fyrsta lagi, að stj. er ekki sá rétti aðili til þess að koma fram einbeittlega gagnvart hv. 2. þm. Reykv., og þar sem hún hefir auk þess gefið skýlausa yfirlýsingu um, að hún hafi ekkert vit á olíuverzlun.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Hv. 1. þm. Skagf. var ærið drjúgur yfir því, að hann væri ekki alveg úr sögunni. Hann hefir nú verið úr sögunni um nokkurra ára bil, bæði sem dómsmrh. og fjmrh., og mín trú er sú, að þess verði langt að bíða, að hann komi aftur til sögunnar sem slíkur. Ég vona, að forsjónin sé Íslendingum svo velviljuð, að hún láti það ekki koma fyrir. Hv. þm. sagði, að það væri einkennilegt að áfella innlent félag fyrir leppmennsku. Hv. þm. virðist ekki hugsa mjög skarpt. Ég veit ekki, hvernig hægt er að áfella erlent félag, sem viðurkennir, að það sé útlent, fyrir leppmennsku. En þegar erlent félag fær íslenzka menn til þess að leppa starfsemi sína á þessu landi, og þeir stofna svo félag í þessu skyni, þá er hægt að tala um leppmennsku, og það með réttu. British Petroleum hefir fengið leyfi til að eiga hér eignir sem útlent félag, og í hvert skipti, sem það vill færa út kvíarnar, verður það að fá leyfi til þess á ný hjá landsstj. og bæjarstj. Það hefir því ekkert með lepp að gera. Það siglir undir eigin flaggi. Allt öðru máli er að gegna um Shell. Það hefir fengið hv. 1. þm. Skagf. og nokkrar slíkar „sjálfstæðishetjur“ til að feðra „íslenzka Shell“ fyrir sig. Þetta er hv. 1. þm. Skagf. kunnugt um, og það er ekki sæmilegt að vilja rugla þessum félögum saman. Þessi hv.þm. er rogginn yfir því, að hæstiréttur hefir ekki dæmt félagið sem leppfélag. Ég vil benda honum á það, að þessi hæstaréttardómur segir aðeins, að ekki hafi sannazt, að félagið væri leppur fyrir útlendinga, en hann er engin yfirlýsing um, að svo geti ekki verið, heldur aðeins um, að ákæruvaldið hafi ekki lagt fram nægileg gögn til sönnunar. Hv. þm. er kunnugt um ástæðurnar, er því valda, t. d. skjöl, sem týndust í flutningi frá Reykjavík og suður á Álftanes. Verð ég því að segja, að það er aum fjöður, sem hv.þm. ætlar að skreyta sig með, ef hann hefir ekkert annað en þennan hæstaréttardóm. Hv. þm. tók svo til orða, að eftir því sem hann bezt vissi, væru landsmenn ekki beittir neinu sérstöku okri hvað snertir olíuverzlun. Ef um okur er að ræða, þótt ekki sé það sérstakt okur, finnst mér ástæða til þess að taka það til athugunar. Ef hv.þm. er þeirrar skoðunar, að okrað sé á landsmönnum, á hann ekki að bíða eftir því, að það verði sérstakt okur. Ég hefi ekkert sagt um, að okrað væri á landsmönnum. Ég hefi aðeins sagt, að þessi félög hafi möguleika til þess að skammta álagninguna eftir sínum geðþótta, geta farið alveg upp í tunnuverð, og ég geri ráð fyrir, að þau noti aðstöðu sína til að útvega sér ríflega hagnað. En hitt liggur í augum uppi, að þótt ekki sé um okur að ræða, verður samt margfaldur kostnaður við olíusöluna, þegar þrjú félög eru í staðinn fyrir einkasölu. Hv. 2. þm. G.-K. sé ég ekki ástæðu til að svara. Hann er vanur því, þessi hv.þm., að standa upp sí og æ og gjamma ávallt það sama. Hann sagði, að þetta mál væri ekki af heilindum flutt. Ég vil þá skora á þennan hv.þm., ef nokkur mannræna er til í honum, að greiða þessu máli atkv. og fá flokksmenn sína til hins sama og vita, hvort stendur á jafnaðarmönnum að fylgja því fram. Það er gaman að reyna einu sinni, hvort manndómur hans er jafn við stóru orðin, sem hann flytur á Alþingi. Annars eru þessi ummæli hv.þm. ekkert annað en spegill af sálarástandi hans sjálfs. Hann veit, að hann mælir fleiri orð en flestir aðrir þm. gera, án þess að meina nokkuð með því, eingöngu til þess að reyna að gylla sig í augum annara. Og hann býst við, að líkt muni aðrir skapi farnir. Ég endurnýja þessa áskorun mína um að reyna, hvort við fylgjum ekki þessu máli eins og öðrum, sem við höfum borið fram.

Héðinn Valdimarsson Hv. 1. þm. Skagf. og hv. 2. þm. G.-K. hafa talað lítilsháttar um mig í ræðum sínum, og kann ég ekki við annað en að láta nokkur orð falla um þetta, m. a. þar sem ég er meðflm. þáltill. Ég hygg, að við rannsókn á olíuverði hér á landi og í nágrannalöndunum muni vera auðvelt að sanna, að verðið sé svipað, og a. m. k. sé það ekki hærra hér en búast má við, á móts við það, sem er í nágrannalöndunum. Enda er sú ástæða ekki tekin til í grg. þessarar till. En þar fyrir eru margar aðrar almennar ástæður til að taka upp steinolíueinkasölu, og vil ég benda lauslega á þær. Það er að vísu nokkurnveginn séð, að þessi till. okkar verði felld nú, en þó þykir mér rétt að láta þetta koma fram. Eins og olíuverzlunin er nú skipulögð hér á landi, hafa verið lagðar minnst 6–7 millj. kr. í olíugeyma og önnur tæki, olíubirgðir og útistandandi skuldir, og það er augsýnilegt, að ríkisstj. gæti ekki tekið verzlunina að sér, nema með því að hafa til allmikið fjármagn. Eftir lögum um heimild fyrir ríkisstj. til að taka einkasölu á steinolíu getur stj. tekið lán í því skyni, svo að heimildin er nægileg, og það má búast við, að lánstraustið sé svo, að hægt sé að fá fé. Það ætti því að vera hægt að komast yfir þennan þröskuld. En í sambandi við þetta mikla fjármagn vil ég segja það, að enginn vafi er á því, að ef olíuverzlunin væri á einni hendi, mætti komast af með þó nokkru minna fé. Hvert félag byggir sína geyma og reynir að ná aðstöðu án tillits til hinna. Þess vegna er nú þrefalt fjármagn á ýmsum sviðum á móts við það, sem þyrfti. Að öðru leyti mætti spara, ef tekinn er samanburður á rekstri þessara þriggja félaga og því, ef ríkið hefði einkasölu. Það væri áreiðanlega hægt að hafa minni rekstrarkostnað, ef einkasalan væri ein um hituna. Að þessu leyti væri hægt að fá meiri hagnað með einkasölu heldur en því að olíufélögin hafi verzlunina með höndum, sem annaðhvort kæmi fram í ágóða af verzluninni, lægra verði, eða hvorutveggja. Í þriðja lagi er það, að Alþingi myndi hafa í höndum sér að tryggja betur olíuverzlunina en nú er. Félögin lána nú mikið og tapa á því. Það kemur fram í olíuverðinu og minni hagnaði. En það mundi vera auðvelt fyrir einkasöluna að tryggja sig gegn þessu, þar sem mikill hluti tapanna verður á sjávarútveginum, með því að taka einskonar sjóveð í afla, eins og hægt er um vinnulaun samkv . lögum. Með því mundi sparast miklu meira fé heldur en menn trúa. Útkoma einkasölunnar mundi því geta orðið betri en þessara þriggja félaga. Hagnaðinn mætti leggja í ríkissjóð eða nota hann til að setja olíuverðið niður. En skilyrði fyrir því, að hægt sé að framkvæma þetta, er fyrst og fremst, að ríkið nái í fjármagn til þess. Þá er og sjálfsagt æskilegt að taka lögveð í aflanum, og loks að tryggja sér erlend sambönd, svo að menn gætu alltaf fengið þær olíutegundir, sem nothæfar eru hér á landi. Jafnvel þótt þessi till. yrði samþ., mundi ríkisstj. ekki geta tekið upp einkasöluna fyrr en hún væri búin að tryggja sig að þessu leyti. Hv. 2. þm. G.-K. talaði um, að við jafnaðarmenn hefðum stj. í hendi okkar og gætum sett á hana vantraust hvenær sem væri. Ég verð að segja eftir reynslu þessa þings, að ég er ekki viss um, að hv. 2. þm. G.-K. mundi greiða atkv. með vantrausti. Ég veit ekki betur en að í því máli, sem hv.þm. reif sig mest í á móti stj., hafi því lyktað svo, að hv.þm. var ánægður með hennar gerðir. Ef við jafnaðarmenn hefðum þá komið með vantraust, býst ég við, að hv.þm. hefði verið fyrstur manna til að greiða stj. traustsyfirlýsingu. Annars getur hv.þm. alltaf reynt, hvernig þetta stendur í þinginu, með því að koma sjálfur með vantraust. Ekki er hægt að neita því, að þótt innlend félög hafi að einhverju eða jafnvel öllu leyti olíuverzlunina, er það ekki hægt fyrir einstaka menn hér á annan hátt en að fá fjármagn frá útlöndum að mestu leyti. Og á meðan svo er, má segja, að þau innlendu félög, sem hafa þessa verzlun, starfi ekki einu sinni á æskilegum grundvelli frá sjónarmiði sjálfstæðis landsins, án tillits til hagsmuna þjóðarinnar að öðru leyti. En er ekki svo með nálega öll íslenzk verzlunarfyrirtæki, að þau vinna aðallega með erlendu lánsfé? Ef ríkið ræki þessa verzlun, gæti það átt sitt eigið fjármagn og verzlunin því orðið óháðari en ella. Þetta mál um einkasölu á olíu er fjarri því að vera annað eins smámál og sumir hv.þm. virðast telja. Því að olíuverzlunin snertir allan bátaútveginn og samgöngur á landi, og innan skamms tíma má búast við, að komi upp „diesel“-togarar, sem nota olíu, þannig að olían verði grundvöllur undir meginatvinnuvegi landsins, sjávarútveginum. En til þess að taka einkasölu á slíkum vörutegundum verða menn að leggja nokkuð á sig og hafa fulla sannfæringu um, að þetta sé rétt. Þeir, sem vilja óátalið af þingi og almenningi fara með útflutning sjávarafurða landsmanna geta ekki skilið, eða eru að minnsta kosti á móti því, að ríkið tryggi sér yfirráðin yfir verzluninni með aflgjafann. Hvað það snertir, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði, að þetta snerti mína hagsmuni, ætla ég ekki að segja annað en það, að þó að einkasala á steinolíu yrði tekin upp aftur, mundi ég hafa eitthvað að lifa af. Meðan ég hefi fulla heilsu, treysti ég mér til að hafa með vinnu minni nægilegt að bita og brenna hér á landi.

Hv. þm. lifir þá bara af rentunum

. Ég lifi a. m. k. ekki af rentum af fé foreldra minna.

Óþarfi að taka það fram

.

Jón Baldvinsson Það kemur venjulega fyrst upp í huga hv.l.þm. Skagf., hvernig kjósendur muni líta á málið. Hv. þm. er víst eitthvað hræddur um, að við jafnaðarmenn munum draga að okkur atkv. vegna þessa máls.

Það er engin hætta á því

. Það er nú svo um þennan hv.þm., að hann hefir nú 2 síðustu kosningarnar alltaf fengið færri og færri atkv., alltaf verið að tapa. Það eru alltaf að verða færri og færri kjósendur, sem trúa honum til þingmennsku. Sú eina röksemd, sem hv.þm. færði fram, var sú, að hv.þm. Vestm. hefði sagt fyrir 2–3 árum, að olíuverðið hefði lækkað stórum þegar verzlunin var gefin frjáls. Það getur vel verið, að hv.þm. Vestm. hafi sagt þetta, og getur líka verið rétt, að olíuverðið hafi lækkað, en það sannar ekkert gegn einkasölunni. Lækkað olíuverð getur stafað af því, að olíuverðið lækki á heimsmarkaðinum, svo að það, sem hv. 1. þm. Skagf. áleit röksemd, er það ekki þegar nánar er á litið. Þá var hv. 2. þm. G.-K. með aðdróttanir til okkar jafnaðarmanna, að við meintum ekkert með þessu máli. Nú hefir hv . þm. Ísaf. boðizt til þess að sýna það, hvort okkur er alvara í þessu máli eða ekki. Ef flokkur hv.þm., sem hann telur sig fyrir, vill koma þessu máli fram og leitar samkomulags við okkur, skal hann sjá, hvort stendur á okkur.

Ég vil engin mök eiga við þessa þm.

. Þessi hv.þm. hefir þá strax tekið þessar aðdróttanir til okkar aftur. Annars er rétt að benda á þann mun, sem er í röksemdafærslu hjá okkur jafnaðarmönnum og hv. 2. þm. G.-K. Ég ætla ekki hér að fara að verja hæstv. stj. eða einstaka ráðh., en það er svo, að þótt hv.þm. sé þeim alveg sammála, setur hann sig samt ekki úr færi að skamma þá. Litla og stóra íhaldið berst ekki um mál, það berst um ráðherrastólana. Það er t. d. ekki ólíklegt, að hv. 2. þm. G.-K. vildi komast í sæti dómsmrh.

Það er flekkað sæti nú

. Við jafnaðarmenn deilum á báða þessa flokka, þegar þeir ganga á móti málum okkar. Ég álít það ekki rétt hjá hv. 2. þm. G.K., að dómar hæstaréttar séu svo heilagir, að enginn megi um þá tala eða skoðun hafa um þá. Ég hefi t. d. heyrt, að prófessorar háskólans taki stundum óþyrmilega á dómum hæstaréttar og sýni nemendum sínum í kennslustundum, hve herfilega farið hefir verið framhjá lögunum eða þau misskilin.  Ég skal svo ekki fara frekari orðum um þessa till. Það mun verða skorið úr því við atkvgr., hvernig fer um hana. Ég hefi ennþá ekki heyrt nein rök færð móti henni. Eina tilraunin, sem gerð hefir verið til að færa fram rök gegn málinu, var það, þegar hv. 1. þm. Skagf. vitnaði í gamla ræðu hv.þm. Vestm., en það sannaði heldur ekki neitt.

Magnús Guðmundsson Ég skal ekki vera margorður.- Hv. þm. Ísaf. áleit mig úr sögunni fyrst ég væri ekki ráðh., en afleiðingin af þessu er þá sú, að þessi hv.þm. er þá ekki kominn til sögunnar hér á landi.

Ég sagði, að hv.þm. væri úr sögunni sem ráðh.

. Ónei, ekki orðaði hann hugsun sína svo skýrt, en ég ætla að vona, að þessi hv.þm. komi aldrei til sögunnar sem ráðh. Það væri verst fyrir hann sjálfan. Því að það fyrsta, sem jafnaðarmenn gera, þegar þeir komast til valda, er að renna frá sínum eigin stefnumálum. Hv. þm. þótti það ákaflega hættulegt, ef innlend fél. gætu fært út kvíarnar. Já, það er ákaflega hættulegt fyrir þessa „internationölu“ sócíalista, ef ísl. hlutafélag færir út kvíarnar, en heimska er það nú samt, Og mér er sem ég sjái hæstv. stj. neita hv. 2. þm. Reykv. um stækkun á stöð hins erlenda félags síns hér, ef hann kæmi með makt og miklu veldi til hennar, otaði hnúunum og segði: „Nú skalt þú deyja, ef þú segir nei“. - Ég held hún myndi láta fljótlega undan. Hv. þm. sagði, að það væri auma plaggið að veifa, þessi hæstaréttardómur fyrir því, að félagið sé löglegt. Dómurinn segði ekkert annað en það, að ekkert hefði sannazt um, að nokkuð væri athugavert við félagið. Við skulum taka dæmi þessu til skýringar. Ef ég kærði hv.þm. Ísaf. og hv. 4. landsk. fyrir, að þeir hefðu drepið mann, mundu þeir sjálfsagt verða sýknaðir. Dómurinn mundi hljóða svo, að ekki væri sannað, að hv.þm. Ísaf. og hv. 4. landsk. hefðu drepið neinn mann, og því væri ekki hægt að dæma þá fyrir það.

Það væri líka óvarlegt

. Væri svo rétt af mér að hælast um á eftir og segja, að þeir hefðu samt líklega drepið mann? Hv. þm. snúa við öllum reglum um sönnunarbyrði í dómsmálum og halda, að þeir geti blekkt mönnum sýn með því. Ég held, að í siðuðu þjóðfélagi séu hæstaréttardómar það bezta, sem hægt er að bera fyrir sig. Um ræðu hv. 2. þm. Reykv. er ekkert að segja. Hv. þm. talaði með því að koma einkasölu á, en benti á ýmsa agnúa á því, og þarf ég ekki frekar að fara út í það. Hv. 4. landsk. hélt, að ég væri alltaf að hugsa um atkvæði kjósenda, en ætli það sé svo fjarri honum sjálfum? Þessi till. er ekkert annað en atkvæðaveiðar hjá jafnaðarmönnum. Þeir halda, að þeir heimti ekki alla sína sauði við næsta landskjör nema þeir minni á stefnumálin. Hv. 4. landsk. sagði, að það væru engin rök, að olíuverðið hefði lækkað. Ég álít, að það séu veigamikil rök. Það er engin deila um það, að olíuverðið lækkaði. Hv. þm. slær vopnin úr höndum sér þegar hann segir, að olíuverðið hafi lækkað. Það lækkaði ekki á heimsmarkaðinum við afnám einkasölunnar, og því var engin ástæða til þess, að það lækkaði hér.

Þetta er fullyrðing, en ekki rök

. Hv. þm. verður sjálfur að sýna fram á, að verðið hafi lækkað á heimsmarkaðinum; hann hefir aðeins sagt, að það gæti verið. Það er annars dálítið einkennilegt, hvernig þessar umr. snúast. Eins og vant er, þegar þessir flokksmenn hæstv. stj: ætla að ráðast á hana, þá gleyma þeir því og fara að deila á „stóra íhaldið“.

Ólafur Thors Hv. 4. landsk. sýnist ætlast til þess, að hér hefjist nú margendurteknar deilur um einkasölu. Það hafa nú verið haldnir fundir svo tugum skiptir um þetta mál, og hér í Nd. stóð ein slík umr. í tvo daga eða fleiri. Það mætti því æra óstöðugan, ef nú ætti að hefja slíkar umr. að nýju. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að til þess að taka upp einkasölu á slíkri vöru sem þessari verði menn að hafa „svo ákveðna og sterka sannfæringu fyrir því, að hún sé nauðsynleg, að þeir vilji vinna til þess að leggja kvaðir á ríkissjóðinn og sjálfa sig“. Hafði hv.þm. þessa sterku sannfæringu, þegar hann sagði, að olíuverðið væri ekki hærra hér en með nágrannaþjóðunum? Ef þetta er rétt hjá honum, held ég, að hann sé sanngjarnasti olíukóngur heimsins. Það er fyrirfram vitanlegt, að af mörgum ástæðum er verðið hærra hér en annarsstaðar. Það er yfirleitt svo um flestar vörur. En ég get því ekki skilið, á hverju hann byggir þá sterku sannfæringu, að meiri nauður reki til að taka upp einkasölu á þessari vöru en öðrum nauðsynjavörum þjóðarinnar. Annars sagði hv.þm. nokkur orð, sem staðfestu það, sem ég sagði um hans flokk, að þetta væri skrípaleikur. Hann sagði, að hann vissi, að þessi till. yrði felld, svo sem áður hefði verið. Vitanlega verður hún felld, en því er þá verið að flytja slík mál? Eins og hv. 1. þm. Skagf. tók fram, rann jafnaðarmönnum blóðið til skyldunnar. Hv. 4. landsk. beindi orðum sínum ekki til varnar flokksbræðrum sínum, heldur til varnar hæstv. stj., og þá einkum í garð hæstv.dómsmrh. Það er eins og vant er. Ef á þann hæstv. ráðh. er hallað, rísa sócíalistar upp og bera skjöldu fyrir hann. Landskjörið í sumar mun sýna, hvern ávöxt það hefir borið. Hv. þm. Ísaf. sagði hér nokkur orð og lét sinn mikla róm gjalla yfir okkur í þessari hv. deild. Hv. þm. sagði, að það væri bezt að sjá heilindi okkar í þessu máli í því, hvort við greiddum þessari till.atkv.Hv. þm. veit vel, að ég og mínir flokksmenn getum ekki greitt henni atkv. nema við göngum á snið við sannfæringu okkar. Hv. þm. er í lófa lagið að sýna, hver heilindi hans eru í þessu máli, með því að hóta hæstv. stj. því, sem dugir, ef hún fylgir jafnaðarmönnum ekki í þessu máli. Hv. 2. þm. Reykv. sagði nokkur orð út af vantrausti á stj. Það er ekki von, að Sjálfstæðisflokkurinn komi með vantraust á stj. vegna bankamálsins, sem hún hefir látið að vilja þeirra i. En ef jafnaðarmenn koma með vantraust á stj., þá skal ekki standa á mér að greiða því atkv. Það er á valdi þess flokks að sýna, hvort ég stend við þessi orð mín. En jafnaðarmenn kunna ráð við öllu. Þeir beita þá rómi sínum í stað sannfæringar, eins og hv.þm. Ísaf. gerði.

Forseti (ÁÁ): Það er orðið nokkuð áliðið fundartímann, en einn þm., hv.þm. Vestm., hefir kvatt sér hljóðs. Ég vil spyrja hv.þm., hvort hann geti lokið ræðu sinni fyrir kl. 71/2. Að öðrum kosti verður að fresta umr. (JJós: Ég verð mjög stuttorður!

Jóhann Jósefsson Þetta steinolíuskraf sócíalista tekur víst enginn mjög alvarlega. Þeir „stilla upp“ m. a. með tillögur um einkasölu á steinolíu, þó þeir viti, að enginn tekur mark á þeim. En hæstv. stj. og flokkur hennar má sjálfri sér um kenna, að þetta mál er hér fram komið, því hún hefir hvað eftir annað gefið jafnaðarmönnum undir fótinn, svo að þeir álíta sig í sínum fulla rétti, þótt þeir haldi áfram að krefjast einkasölu á hverri vörutegund eftir aðra. Hv. 4. landsk. talaði um, að ég hefði fyrir nokkrum árum sagt eitthvað um einkasöluna, sem ekki hefði við rök að styðjast. Það, sem ég benti á, var sú staðreynd, að olíuverðið hefði lækkað eftir að einkasalan var afnumin. Þetta er augljóst mál. Ef þetta eru ekki rök, veit ég ekki, hvað hv. 4. landsk. vill hafa. Hv. 2. þm. Reykv. talaði skynsamlega um málið, enda hefir hann reynslu í þessu efni. Ég ætla, að hann viti fullvel, hvað það er að verzla með olíu í samkeppni. En hann vildi ekki kannast við þá ástæðu fyrir því, að ríkið færi að skipta sér af olíuverzlun, að félögin seldu vöruna dýrari en þörf væri á, heldur kom hann með þá almennu ástæðu, að reksturinn yrði ódýrari, ef allt væri undir einni stjórn. Hv. þm. sagði, að maður yrði að hafa svo sterka sannfæringu, að maður vildi aðeins einkasölu, og lokaði augunum fyrir öllu öðru. Menn yrðu að vera reiðubúnir að leggja á sig og aðra það ok, sem af því leiddi. Það er ekkert við þessu að segja. Það er eitt af stefnuskráratriðum jafnaðarmanna, sem hér er teflt fram. Ég veit ekki til, að raddir neinstaðar af landinu hafi óskað eftir einkasölu aftur. Þvert á móti. Eins og menn vita, er olíuverzlunin rekin í nokkuð harðri samkeppni, og sú lækkun, sem verður af þeirri samkeppni á vöruverðinu, fellur í skaut þeirra, sem kaupa vöruna. Það var dálítið eftirtektarvert bjargráð, sem hv. 2. þm. Reykv. benti á til þess að koma í veg fyrir skuldasöfnun, ef ríkið tæki að sér olíuverzlunina. Honum er ljóst, eins og öðrum kaupsýslumönnum, að viðskiptamönnum verzlana hættir mjög til að safna skuldum, og þá ekki síður hjá olíuverzlunum en öðrum. En hann hafði svo sem ráð á takteinum til að koma í veg fyrir, að menn söfnuðu skuldum hjá steinolíueinkasölu ríkisins, þó hún væri sett á stofn. Nú vil ég spyrja hv.þm., hvort hann er mér ekki sammála um það, að þó mikil hætta sé á skuldasöfnun hjá einstaklingsverzlunum, þá sé meiri hætta á henni hjá ríkisverzlun.  Það væri alls ekki til hagsbóta fyrir sjávarútveginn, þó tekin væri ríkiseinkasala á steinolíu. A. m. k. ef hún væri eins rekin og hún hefir áður verið rekin hér, þá væri hún útveginum aðeins til tjóns og baga. Það hefir verið talað um atkvæðaveiðari sambandi við þetta mál. Ég held, að hv. jafnaðarmenn séu alls ekki glöggir á vilja fólksins, sem við sjávarsíðuna býr, ef þeir halda, að þeir vinni sér atkvæði með því að berjast fyrir steinolíueinkasölu.