Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég ætla að kveðja mér hljóðs undir þessum dagskrárlið til að fagna niðurstöðu EFTA-dómstólsins í Icesave-málinu sem féll síðastliðinn mánudag. Það er þýðingarmikið í þessu efni að hér er um bindandi dóm að ræða en ekki aðeins lögfræðiálit eins og látið hafði verið liggja að í málflutningi sumra fyrir fram. Röð atvika, atburðarás yfir langan tíma, hefur leitt til þeirrar ánægjulegu stöðu sem við erum í í þessu máli nú. Upphafið verður að sjálfsögðu rakið til óábyrgrar hegðunar stjórnenda Landsbankans hvað varðar innlánsreikninga í útibúum bankans í Bretlandi og Hollandi. Við hrun bankakerfisins varð þetta ólánsmál eitt stærsta úrlausnarefni Íslands gagnvart umheiminum. Strax í upphafi málsins ákvað Alþingi að freista lausna með samningum, þó að því hafi ávallt verið haldið til haga að ágreiningur væri um skuldbindingar hvað þetta varðar. Viðleitni Íslands til samninga voru forsenda endurreisnarinnar. Sú viðleitni varð til þess að við gátum haldið okkur á floti. Um þetta atriði var að sjálfsögðu deilt hér í þingsal og úti í samfélaginu, deilt var um áhættuna því að óvissan í málinu var alla tíð mikil á alla kanta og hún var það alveg fram á síðasta dag. Ef við hefðum ekki haldið okkur á floti með þeim hætti sem við gerðum eru líkur á því að varnaðarorð þáverandi hæstv. forsætisráðherra í október 2008, um yfirvofandi þjóðargjaldþrot, hefðu orðið að veruleika Gæfa þjóðarinnar er hins vegar hvernig atburðarásin varð fyrir tilviljun í fullkominni óvissu að við sýndum í verki vilja til lausna, að það var umdeilt, andstaða var við málið, þjóðin hafnaði samningum, ákvörðun ESA um málshöfðun var afleiðing af síðari þjóðaratkvæðagreiðslunni. Þannig var það röð atvika, tilviljun, því að enginn vissi í raun hver þróunin yrði og hver áhættan væri. Ég tel að það sé ástæða þess að við fengum þennan dóm að lokum. Það er ánægjuleg niðurstaða sem við öll eigum hlutdeild í, hvert með sínum hætti, sem við eigum að samgleðjast yfir. Ég geri það sjálfur, fyrir mína hönd, einlæglega.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það með síðasta hv. ræðumanni að þetta er mikið gleðiefni og það er líka ánægjulegt að heyra þennan tón sem kemur fram hjá hv. þingmanni sem og stjórnarliðum. Það er svolítið mikil breyting frá því sem var áður. Mikil áhersla er lögð á að vera ekki að leita að neinum sökudólgum í þessu máli. Það getur verið mjög skynsamlegt að leggja málið þannig upp. Ekki græðum við á því, íslensk þjóð, að vera endalaust að karpa um slíka hluti eða benda á fólk. En svo mikið er víst að í málflutningi stjórnarliða er holur hljómur á meðan þeir biðja ekki þá aðila sem þeir hafa ofsótt afsökunar. Vísa ég þá sérstaklega til þess aðila sem hv. þingmaður var að hrósa í ræðu sinni án þess að nefna hann á nafn, sem er fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra Geir H. Haarde. Ef hv. stjórnarliðar vilja vera sjálfum sér samkvæmir og vilja sýna að einhver meining sé á bak við orð þeirra þá verða þeir að ganga þá leið. Því miður misferst okkur í störfum okkar og hér í morgun, á fundi hv. efnahags- og viðskiptanefndar, var upplýst að mestu áhyggjur okkar varðandi gengislánamálið ættu við rök að styðjast. Nú er það ljóst að vegna þess að frumvarp okkar sjálfstæðismanna, sem hv. þáverandi þingmaður, Sigurður Kári Kristjánsson, flutti fyrst 24. júní 2010, var ekki samþykkt þá fáum við ekki niðurstöðu í þau mál fyrr en 20l4 þvert á allar yfirlýsingar sem hér hafa komið fram. Það eru mjög slæmar fréttir fyrir fólkið og fyrirtækin í landinu.

Virðulegi forseti. Það er dæmalaust að hlusta á málflutning hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar um að úrslit Icesave-málsins hafi öll byggst á tilviljunum, að það væri tilviljun að Íslendingar unnu sigur á móti stórþjóðum í þessu stóra máli. Það er með ólíkindum að þessu skuli vera stillt upp á þennan hátt í dag, það sýnir hve blekkingin er á háu stigi hjá ríkisstjórnarflokkunum hvað það varðar hverjar staðreyndirnar voru. Það kjörtímabil sem nú er að líða hefur verið ógeðfellt. Ég ætla að benda á að engar tilviljanir hafa átt sér stað á kjörtímabilinu. Við erum hér með rammaáætlun Vinstri grænna og Samfylkingarinnar. Við erum með ESB-umsókn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna. Við vorum að landa stórsigri, þjóðin öll, í Icesave. En þetta var Icesave-samningur Vinstri grænna og Samfylkingarinnar, gleymum því ekki, og hér á eftir förum við að ræða um stjórnarskrá Vinstri grænna og Samfylkingarinnar. Það er ekki tilviljun að þessi sigur vannst. Þetta er klár stefna vinstri ríkisstjórnarinnar sem ég var að lesa upp. Vinstri flokkarnir ætluðu að ná fram stefnu sinni og markmiðum á þessu eina kjörtímabili í ósátt við bæði þing og þjóð. Úrslit Icesave-málsins eru ekki tilviljun. Þetta kostaði baráttu utan þings sem innan. Það var ekki tilviljun þegar þjóðin tók í tvígang völdin af ríkisstjórninni sem leiddi til þess að sigur vannst í Icesave-málinu, sigur smáþjóðar fyrir alþjóðadómstóli. Ég segi: Til hamingju með þetta afrek, Íslendingar.

Virðulegi forseti. Mikið er talað um, bæði í þessum sal og í fjölmiðlum, þann lærdóm sem við eigum að draga af Icesave-málinu, meðferð þess og hvernig staðið var að því á þinginu. Hv. þm. Magnús Orri Schram skrifar á heimasíðu sína í gær, með leyfi forseta: „Vonandi lærum við af þessu ferli og virkjum niðurstöðuna í gær til að auka samráð og samvinnu við ákvarðanatöku. Þannig getur eitthvað gott komið út úr þessu herfilega máli.“ Þetta eru fín orð á blaði. Ég vil hvetja hv. þingmann til að beita sér fyrir því í þingflokki sínum og innan ríkisstjórnarsamstarfsins að á þeim verði tekið mark, vegna þess að ég er sammála hv. þingmanni. En það virðist vera þannig að ekki sé tekið mark á hv. þingmanni vegna þess að 7. mál á dagskrá á eftir eru stjórnarskipunarlög, heildarlög. Hvernig er farið með það mál? Þar er sjálf stjórnarskráin undir, þar er sjálf stjórnarskrá ríkisins undir. Við þekkjum þetta ferli. Þetta er búið að vera í útafkeyrslu á þessum vegi hverri af annarri. Við þekkjum hvernig stjórnlagaþingskosningin var dæmd ólögmæt og við þekkjum þann feril allan. Það er engin sátt um það mál sem við erum að fara að ræða hér á eftir og það er hrein fásinna að ætla að koma því hér í gegn fyrir þinglok. Ég skora á hv. þingmenn stjórnarliðsins, og sérstaklega hv. þm. Magnús Orra Schram, að taka þessi orð og hrinda þeim í framkvæmd. Lærum af þessu ferli. Förum ekki af stað í það sem er algerlega vitað að mikill slagur, mikill ágreiningur, verður um. Það veit sá sem allt veit að sú sem hér stendur mun berjast fyrir því að þetta mál verði ekki samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég get varla orða bundist yfir orðum hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar hér áðan þegar hann reyndi að halda því fram að Icesave-málið og niðurstaða þess hefði verið tilviljun. Ég tel að með þessum orðum sé þingmaðurinn að tala niður til okkar þingmanna sem stóðum hér og börðumst fyrir því að þetta mál næði ekki fram að ganga. Hann er að mínu viti að tala niður til þjóðarinnar sem kaus gegn þeim ólánssamningum sem hann og aðrir flokksfélagar hans vildu troða öfugum ofan í kokið á þjóðinni. Mér finnst þetta ekki góður málflutningur hjá hv. þingmanni, mér finnst hann í raun til skammar. Við skulum alveg hafa það á hreinu að hér stóðu þingmenn dögum saman og við skulum bara kalla það málþóf því að það var það sem hv. stjórnarþingmenn kölluðu það þá, að við værum með málþóf út af Icesave. Við töluðum meðan þjóðin skráði nöfn sín á undirskriftalista til að skora á forseta Íslands. Það var engin tilviljun að forsetinn ákvað að grípa inn í, það er til skammar að halda því fram. Stjórnarþingmenn reyna eðlilega að breyta sögunni, að breiða yfir það hvernig þeir héldu á málum með Icesave. En munum að frá fyrsta degi ákvað þessi ríkisstjórn að segja okkur ósatt í þessu máli. Gleymum því ekki júní 2009 þegar hæstv. núverandi atvinnuvegaráðherra stóð í þessum ræðustól og sagði: Það er ekkert verið að semja um Icesave. Tveimur dögum síðar leit samningurinn dagsins ljós. Svavarslistaverkið stórkostlega leit dagsins ljós, glæsileg niðurstaða, tveimur dögum síðar. Svo eigum við bara að gleyma þessu og þjóðin á bara að gleyma því að henni var sagt ósatt. En þjóðin mun ekki gleyma þessu. Hún mun muna þetta í nokkrar vikur, á kjördag, hvernig haldið var á þessu máli, hvernig stjórnarflokkarnir reyndu að plata þingið og plata þjóðina til að taka á sig hundruð milljarða af skuldum sem hún átti ekki skilið, sem við áttum ekki skilið að taka á okkur. Þetta er sorglegt. Ef ég man rétt sagði hæstv. atvinnuvegaráðherra einhvers staðar að hann mundi leggja sig að veði í þessu máli og nú er kominn tími til að innheimta það veð. Hann hlýtur að segja af sér, maðurinn.

Frú forseti. Það er ánægjulega við þessa pontu er að hægt er að tala um margt og mikið en ekki staldra aðeins við einn hlut. Mig langar að ræða um málefni listafólks í þessu landi. Eilíflega er verið að hnýta í þessa einu starfsgrein fyrir það eitt að listamenn þiggi starfslaun upp á nokkur hundruð milljónir króna samtals. Ég skil ekki alveg þessa umræðu. Listafólkið í landinu breikkar samfélagið til muna og auðgar það á allan hátt. Það er með ólíkindum að menn skuli staldra við þessa einu starfsstétt í samfélaginu og nota um hana hnjóðsyrði þegar við höfum í huga margar aðrar stéttir sem þiggja laun frá ríkinu, nærtækast væri að nefna bændur, sem fá á annan tug milljarða króna. Ekki ætlast ég til þess að birtar séu myndir af þeim eða höfð um þá hnjóðsyrði sem þiggja styrk frá ríkinu í formi beingreiðslna, hvort heldur um er að ræða sauðfjárbændur, kúabændur, að ekki sé talað um vísindamenn þjóðarinnar, rannsakendur sem þiggja styrki frá samfélaginu með einum eða öðrum hætti. Margt af þessu er mjög til góða og ekki síst það sem kemur í hlut listafólks sem breikkar samfélagið, auðgar samfélagið. Það er einmitt þetta fólk sem gefur hvað mest af sinni vinnu aftur til samfélagsins því að hverjir eru það sem gefa vinnu sína þegar efna á til þjóðhátíðar hér á Íslandi? Það eru einkum tónlistarmenn, ljóðskáld og rithöfundar sem gefa aftur vinnu sína til samfélagsins eftir að hafa fengið lítinn hluta af því sem aðrar starfsstéttir fá sem styrk til sinnar atvinnugreinar. Það er því með ólíkindum að menn leggi með orðum sínum, m.a. héðan úr þessum sal, ákveðnar stéttir nánast í einelti þegar kemur að sjálfsögðum styrkjum og starfslaunum til þeirra en setji svo hendina fyrir augað þegar kemur að miklu hærri styrkjum til annarra.

Virðulegi forseti. Ég óska þingheimi og almenningi á Íslandi til hamingju með niðurstöðu í Icesave-málinu. Ég var fylgjandi því að leitað yrði samninga í þessu máli enda var staðan sú að ábyrg stjórnvöld þurftu að fara samningaleiðina í málinu. Það var forsenda endurreisnar hér eftir hrunið enda gerðu erlend ríki samningsviljann að forsendu þess að þau veittu erlenda fyrirgreiðslu. Ég tek á hinn bóginn hatt minn ofan fyrir þeim sem voru á öndverðum meiði og óska þeim sérstaklega til hamingju með niðurstöðu dómsins frá því á mánudag. Þetta er farsæl niðurstaða í raun og veru vegna þess að okkur tókst að fara dómstólaleiðina um leið og við reyndum að ná samningi. Þess vegna getum við verið ánægð með þá niðurstöðu sem nú er fengin í málið og haft skilning á sjónarmiðum hvert annars eins og málið vannst. Ég vona að við getum lært af ferlinu og virkjað þá niðurstöðu sem í málið hefur fengist til að líta í eigin barm og rækta og betrumbæta stjórnmálamenninguna. Af því að leitað var til mín um viðhorf til stjórnarskrár vil ég endilega svara þeirri spurningu. Ég tel að nú sé komið að prófsteini í vinnu okkar í þessu stjórnarskrármáli. Getum við haft þá umræðu sem hér hefst síðar í dag á málefnalegum grunni, rætt kosti og galla þeirra tillagna sem fram eru komnar og áttað okkur á því hvort við getum náð samkomulagi um hvernig við viljum að stjórnarskrá Íslands líti út? Grundvöllur þess að við getum haft þá umræðu vitræna er að plaggið er komið frá nefndinni - 

Hæstv. forseti. Já, margir ræða hér um hvaða lærdómur það er sem við eigum helst að draga af Icesave-málinu. Mitt mat er að aldrei aftur eigi það að gerast að þingmenn á Íslandi þurfi að standa í þessum stól og reyna með öllum tiltækum ráðum að draga fram upplýsingar um samning sem átti að keyra í gegnum Alþingi sem varðaði mikilsverða fjárhagslega hagsmuni landsins alls og allra skattborgara til langrar framtíðar án þess að þingmenn fengju að sjá þann samning. Ég skil ekki, frú forseti, hvers vegna sá hæstv. ráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, sem bar þetta mál uppi, bar þetta mál á herðum sér eins og hann orðaði það sjálfur, getur ekki viðurkennt þetta. Mat hans var rangt og ég tel að við eigum öll að vera sammála um að þetta eigi aldrei nokkurn tímann að gerast aftur. 
             Hv. þm. Magnús Orri Schram talaði um bætta stjórnmálamenningu. Það voru svo sem ágætisorð sem hv. þingmaður lét falla og skrifaði á bloggi sínu um þetta og vísaði í umræðunni sérstaklega til stjórnarskrármálsins. Nú kallar hv. þingmaður eftir því að menn setjist saman yfir málið, ræði það og nái einhverri málamiðlun. Ég kannast ekki við það, frú forseti, að boðið hafi verið upp á einhverjar málamiðlanir í þeirri nefnd sem hefur haft þetta mál til umfjöllunar. Ég kannast eingöngu við mjög einstrengingslega afstöðu frá þeim sem stýra málinu þar inni, að þetta mál skyldi ekki rætt málefnalega og efnislega. Það hefur ekki farið fram efnisleg umræða um þetta mál nú þegar. Það að kalla eftir því núna þegar nokkrir dagar eru eftir af þessum þingvetri og þessu kjörtímabili að boðið sé upp á málamiðlun er svo sem ágætt en ansi seint í rassinn gripið.

Frú forseti. Hv. þm. Magnús Orri Schram kallaði eftir að við tileinkuðum okkur ný vinnubrögð í framhaldi af Icesave-málinu. Hann ritaði um það ágætisfærslu á vefsíðu sína sem er góðra gjalda verð. Ég kalla eftir því að hv. þm. Magnús Orri Schram beiti sér fyrir því að þessi nýju vinnubrögð verði innleidd, m.a. í umræðum um nýja stjórnarskrá. Margt er nefnilega keimlíkt með ferli beggja mála. Þarna er verið að setja þetta mál ofan í flokkspólitískan farveg þegar það þarf ekki að vera þar. Ég skora á hv. þm. Magnús Orra Schram að beita sér fyrir þessum nýju vinnubrögðum nú þegar í störfum Alþingis. Ég verð að segja að það var margt merkilegt við ummæli hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar um Icesave, að það væri tilviljun ein hvernig Icesave-málið hefði farið, tilviljun ein að Íslendingar hefðu sigrað í Icesave-málinu fyrir dómstólum. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson veit betur. Það var meðal annars hann sem ætlaði að koma Icesave-samningunum óséðum í gegnum Alþingi. Hann er einn þeirra sem beitti félaga sína mjög grimmilegum aðferðum sem börðust gegn þessu máli á sínum tíma og hv. þm. Lilja Mósesdóttir rifjaði hér upp í gær. Það átti að koma 300 milljörðum íslenskra króna á herðar skattgreiðendum og þeir voru einfaldlega lagðir í einelti sem vildu ekki taka þessu og staðfesta  Það er með ólíkindum að hlusta á þetta. Ég verð að segja að ég fylltist bjartsýni þegar ég sá hv. þm. Árna Þór Sigurðsson koma í stólinn því að ég hélt eitt augnablik að hv. þingmaður ætlaði að biðjast afsökunar fyrir hönd Vinstri grænna á framkomunni í þessu máli gagnvart þjóðinni. Ég kalla eftir því að þeir sem bera á þessu ábyrgð  
            

Frú forseti. Eins og fleiri byrja ég á því að óska Íslendingum til hamingju með þá skýru og alls ekki tilviljunarkenndu niðurstöðu EFTA-dómstólsins í upphafi vikunnar Íslandi í hag og tengist Icesave. Ég er ein af þeim sem var eindregið á móti fyrstu tveimur Icesave-samningunum, bæði út af vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar og þeim gríðarlegu fjárskuldbindingum sem hefðu lagst á herðar íslensku þjóðarinnar. Það verður að segjast eins og er að við stóðum mörg að þriðja samningnum, m.a. á málefnalegum grundvelli, fengum til liðs við okkur fagfólk, menn sem höfðu eindregið lýst yfir skoðunum sínum út frá lagalegum sjónarmiðum, eins og Lárus Blöndal, og við treystum. Sem betur fer fór allt vel á mánudaginn. Það var á engan hátt tilviljunarkennt eins og hv. þm. Árni Þór Sigurðsson sagði áðan. Mér fannst miður að áhrifamiklir aðilar í samfélaginu reyndu að tala dóminn niður áður en hann var felldur en það er alveg skýrt að mínu mati að hann er skýr og bindandi fyrir íslensku þjóðina og gefur vonandi tilefni til þess að menn fari skilvirkt og reglulega yfir það hvernig skuldbindingar eiga að vera innan fjármálakerfisins til lengri tíma litið, bæði á Íslandi og innan Evrópska efnahagssvæðisins. Ég tek undir það sem fleiri hafa sagt um þau orð sem hv. þm. Magnús Orri Schram sagði svo vel í fésbókarfærslu sinni í gær. Hins vegar er hjákátlegt að tala um vinnubrögð, daginn eftir á að svo að byrja að fjalla um stjórnarskrána - og hvernig byrjar umræðan? Tilkynning fyrir morgundaginn er að það eigi að vera fundur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, fundur um nákvæmlega þetta mál sem er komið á dagskrá fundarins í dag, opinn blaðamönnum. Hvers konar vinnubrögð eru það? Ég legg til, frú forseti, að þessu máli verði frestað þar til sá fundur hefur verið haldinn. Fyrr á ekki að taka þetta mál á dagskrá. Allt sem hefur verið gert í því er ekki bara keimlíkt þeim vinnubrögðum sem voru í Icesave-málinu af hálfu ríkisstjórnarinnar, heldur er það miklu verra. Mál sem snertir stjórnarskrána 

Virðulegur forseti. Það er rétt sem fram kom fyrr í umræðunni að sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar gerði ég ráðstafanir til að fá, að beiðni nefndarmanna, fulltrúa viðskiptabankanna þriggja og Dróma og Lýsingar til að fara yfir stöðuna í gengislánamálunum sem nokkuð var fjallað um í nóvembermánuði sl. Það er skemmst frá því að segja að það er mjög ólíkt hvar þessi mál eru stödd eftir því hvaða fyrirtæki eiga í hlut. Það er sérstakt fagnaðarefni að Íslandsbanki og Arion banki hafa gengið mjög rösklega til verks í endurútreikningum. Íslandsbanki mun á næstu vikum birta 7 þús. endurreikninga og á næstu mánuðum nærfellt 15 þús. endurreikninga og Arion banki sömuleiðis fleiri þúsund. Þessir viðskiptabankar telja sig í fullum færum til þess að endurútreikna og þurfa ekki frekari dóma til að gera upp nærfellt 20 þús. samninga. Drómi hefur sömuleiðis unnið vel í sínum málum en eftir stendur það sem vísbendingar voru um hér í nóvember, að það getur varla heitið að Landsbankinn hafist að í þessum málum. Hann hefur aðeins endurreiknað nokkur hundruð samninga en bankinn er með tugi þúsunda samninga. Hann hefur þó ákveðið að áfrýja ekki því bílalánamáli sem hann tapaði fyrir áramótin heldur una þeim dómi og þess vegna liggur fyrir að eitt af þessum styttri lánum bankans hefur sætt dómi. Þetta er auðvitað áhyggjuefni. Það er hins vegar misskilningur að lög um flýtimeðferð hefðu eitthvað greikkað fyrir þessu. Lögvarða fresti, bæði sóknar- og varnaraðila, er ekki hægt að taka af mönnum með lögum og það hefur ekkert staðið á dómstólum að flýta málum án lögþvingunar. Þeir hafa greitt fyrir framgangi mála og munu áfram gera það. Við munum liðka eins og kostur er fyrir þeim tveimur eða þremur málum sem eftir eru. Ég bind vonir við að stærstum hluta mála annarra aðila en Landsbankans 

Virðulegur forseti. Nú þegar loks er ljós niðurstaða Icesave-málsins vilja ýmsir, m.a. nokkrir hv. þingmenn, þakka sjálfum sér sérstaklega. Ég finn fyrir miklum létti vegna niðurstöðu málsins og tel að allir sem hafa lagt hönd á plóg við úrlausn þess eigi þakkir skildar á hvaða stigi sem það var gert. Málið var okkur mjög erfitt og vinna þurfti að lausn á einum erfiðasta tíma þjóðarinnar, við hrun efnahags og samfélags. Mér finnst, eins og öðrum hv. þingmönnum, mikilvægt að læra af þessari sögu allri og minnast þess hvernig vandinn var tilkominn og hverjir gátu búið hann til í skjóli þess umhverfis sem fjármálastofnunum var búið hér á landi. Eigendur og stjórnendur Landsbankans bjuggu til vandann vegna þess að þeir voru að reyna að bjarga eigum sínum í bankanum og öðrum fyrirtækjum eftir að lokað hafði verið á frekari lánveitingar til bankans á alþjóðlegum fjármálamarkaði á árinu 2006. Þá ákváðu þeir að afla fjár með því að ná í sparifé almennings í Bretlandi og Hollandi með yfirboðum í vaxtakjörum. Það gerðu þeir til að halda bankanum lengur á floti. Með því að gera þetta með útibúum frá bankanum gátu þeir flutt fé til Íslands og um leið lögðu þeir áhættuna á íslenska þjóð. Ef þeir hefðu valið, eða orðið, að stofna dótturfélög um þessa starfsemi hefði eftirlitið verið í Hollandi og Bretlandi en ekki hér á landi og engir möguleikar að flytja fé svo ört til bankans hér heima. Nú þegar menn vilja metast um hvaða skref hafi verið best, eða verið mistök í ljósi góðrar niðurstöðu - sem reyndar enginn gat verið viss um að næðist - ættum við að staldra við og gera tilraun til að meta það tjón sem óleyst deilan og óvissan með þeim lausu endum hefur valdið okkur allt frá árinu 2008. Það verður flókið mat en rýna mætti til dæmis í umsagnir matsfyrirtækja um málið og meta hvað lausn deilunnar með samningum hefði gefið okkur í lánshæfismati 

Virðulegi forseti. Eins mikið og framsóknarmenn langar að gera Icesave-málið að kosningamáli í vor held ég að þeim verði ekki að ósk sinni í því. Ég held að fólk andi léttar og sé fegið að það ömurlega mál sé að baki og horfi fram á við, til framtíðar, ég geri það að minnsta kosti, en ekki í baksýnisspegilinn. Ég horfi til framtíðar landsbyggðarinnar, ég horfi til þess að nú getum við farið að leggja fé í að byggja upp það sem trassað hefur verið í fjölda ára af fyrri ríkisstjórnum. Þá er ég til dæmis að tala um afhendingaröryggi rafmagns víða á landsbyggðinni, eins og kom berlega í ljós á Vestfjörðum nú um hátíðarnar. Þar voru hlutirnir í miklum lamasessi vegna þess að menn hafa ekki í gegnum áratugina lagt fé í að byggja upp raforkukerfið. Nú horfum við fram til þess að breytingar verða að verða þar á. Heimamenn og þingmenn Norðvesturkjördæmis hafa rætt þessi mál undanfarið. Við erum sammála um að þótt til framtíðar litið verði að byggja varanlega upp og breyta verður að bregðast við strax. Ég tel því mjög ánægjulegt að sú skýrsla sem atvinnuvegaráðuneytið lét gera, og kom fram í desember, um afhendingaröryggi rafmagns á Vestfjörðum, liggur fyrir. Unnið verður í framhaldi hennar að því að skipa starfshóp til að bregðast við ástandinu á Vestfjörðum til að bæta úr því sem hægt er strax og svo til framtíðar, svipað og gert var á Norðurlandi í kjölfar óveðursins þar. Innanríkisráðuneytið er að vinna að því að kortleggja það sem sneri að þeim málaflokki, fjarskiptum og samgöngum, til þess að bregðast hratt og örugglega við. Ég tel það mjög brýn og góð skilaboð til Vestfirðinga, að þessi ríkisstjórn láti málefni landsbyggðarinnar sig varða.

Virðulegi forseti. Það er engin tilviljun að staðan í þinginu er eins og raun ber vitni. Það er engin tilviljun fólgin í því. Það er engin tilviljun að staðan í Icesave-málinu var eins og hún var og það er engin tilviljun að staðan í stjórnarskrármálinu er eins og hún er. Þau eru heldur engin tilviljun ummæli hæstv. atvinnuvegaráðherra þegar hann sagði í viðtali við Viðskiptablaðið að hann hefði umfram aðra menn tekið að sér að bjarga Íslandi. Eða þegar hann sagðist mundu leysa vanda sjávarútvegsins á þremur vikum eftir að hann kæmist í stól ráðherra í atvinnuvegaráðuneytinu. Hann talaði um það hér í þinginu í gær að það hefði verið brandari af sinni hálfu og nú eru það tilviljanir. Virðulegi forseti. Þetta er ekki svo. Það var engin tilviljun að lagt var upp með lengstu umræðu í sögu þingsins. Það var engin tilviljun að þeirri umræðu var sjónvarpað og það var engin tilviljun að þjóðin sat hér daginn fyrir gamlársdag og fylgdist með sjónvarpi, beinni útsendingu frá Alþingi, um atkvæðagreiðslu um Icesave-málið. Það var engin tilviljun. Það var ósk stjórnarandstöðunnar. Og það var engin tilviljun að forsetinn skyldi grípa til sinna ráða. Það var engin tilviljun og fyrsta skýring hans, þegar hann réttlætti þá ákvörðun sína, var einmitt sú að hér hefði verið felld með naumum meiri hluta sú tillaga stjórnarandstöðunnar, okkar sjálfstæðismanna, að fara með málið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Og það var engin tilviljun að stjórnarflokkarnir höfnuðu því að treysta þjóðinni fyrir þessu máli. Þetta voru engar tilviljanir. Virðulegi forseti. Það sama er upp á teningnum núna, það er auðvitað engin tilviljun að við erum að fara hér inn í umræðu um stjórnarskrármálið eins vanbúið og það er. Það er alveg hræðilegt að það skuli vera staðan hjá hinu háa Alþingi. Maður hefði vonað, með þá lexíu sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa fengið síðustu dagana, að þeir létu sér það að kenningu verða í þessu mikilvæga máli og tækju nú til vandaðra vinnubragða þegar um svo mikilvægt mál er að ræða. 

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að óska okkur öllum til hamingju með niðurstöðu Icesave-dómsins en ég er hins vegar mjög hugsi yfir því sem fram fer hér í þinginu. Hér koma sérstakir útsendarar stjórnarliða með söguskýringar eftir á, misgóðar reyndar, en ég held að það væri hollt fyrir okkur - það kom margoft hér upp í umræðunni þegar við vorum að fjalla um fyrstu og aðra Icesave-samningana - að velta því fyrir okkur hvers vegna við gátum ekki staðið saman um það hvernig leysa átti málið. Þetta voru sameiginlegir hagsmunir okkar sem þjóðar. Ég var að velta því fyrir mér undir þessari umræðu: Höfum við komist eitthvað lengra? Það veldur mér miklum vonbrigðum þegar hv. þingmenn koma hingað upp og segja að þeir ætli ekki að líta í baksýnisspegilinn og það eftir að hafa farið með eitt ógeðfelldasta mál í sögu þjóðarinnar hér í gegn sem snýr að Landsdóminum. Að þeir skuli voga sér að segja það, það veldur mér miklum vonbrigðum. Og að halda að einhver trúi þessu endemiskjaftæði  Virðulegi forseti. Það er umhugsunarefni fyrir okkur öll, við þær aðstæður sem við búum núna, að mjög mörg verkefni eru óleyst bæði á þeim stutta tíma sem eftir er af þessu þingi og fyrir næsta þing, mjög mörg óleyst verkefni. Ég bið okkur öll að hugsa um það og þá sem munu taka hér við. Við höfum mjög góð starfsskilyrði. Ég hugsa að fáir vinnustaðir hafi eins vandað starfsfólk og Alþingi Íslendinga, hvar sem er. En ætlum við að nýta okkur það til að taka á vandamálunum eða ætlum við að vera í þessum pólitísku frösum hér áfram? Það er umhugsunarefni fyrir okkur öll. 
            

Þegar 7. dagskrárliður, stjórnarskipunarlög, verður tekinn á dagskrá að loknum atkvæðagreiðslum hér á eftir er það ætlun forseta að í dag komist að einn ræðumaður frá hverjum þingflokki. Þetta hafði forseti þegar tilkynnt öllum þingmönnum í pósti. Vegna þessa gæti verið að þingfundur stæði lengur en þingsköp kveða á um. Er ósk um að greidd verði atkvæði um þessa tillögu forseta. Svo er ekki. Þá skoðast tillaga forseta samþykkt og þingfundur getur staðið þar til einn fulltrúi hefur talað frá hverjum þingflokki í dag.

Frú forseti. Við greiðum hér atkvæði um mjög spennandi mál. Þetta er framtíðin, þetta er eitthvað sem kemur í veskin okkar eftir nokkra mánuði. Við erum að tala um rafeyri sem kemur í staðinn fyrir peningana, seðlana í veskinu okkar. Ég hef unnið mikið í hv. efnahags- og viðskiptanefnd að þessu máli og þetta er tæknileg útfærsla, verið að innleiða tilskipanir Evrópusambandsins á þessu sviði, sem eru skynsamlegar. Ég stend að þessu nefndaráliti að fullu og stend líka að öllum þeim breytingartillögum sem gerðar eru enda tel ég að þetta sé framtíðin okkar.

Hæstv. forseti. Nú hefst atkvæðagreiðsla um tímamótamál sem löngu er tímabært að festa í lög. Með samþykkt þessa frumvarps um skráð trúfélög yrði stigið mikið framfaraskref því að með þessum lögum yrðu lífsskoðunarfélögum á borð við Siðmennt tryggð réttindi sambærileg við trúfélög hvað varðar sóknargjöld eða ígildi þeirra. Þetta frumvarp snýst um jafnrétti, þetta frumvarp snýst um mannréttindi og ég vænti niðurstöðu í samræmi og með hliðsjón af þeim staðreyndum.

Frú forseti. Þetta mál markar mikil þáttaskil í réttarstöðu trúfélaga annars vegar og lífsskoðunarfélaga hins vegar og er stórt skref í þá átt að jafna stöðu lífsskoðunarfélaga, skráðra trúfélaga og stuðla að meiri jöfnuði á meðal íbúa landsins gagnvart lögum óháð trúar- eða lífsskoðunum. Það er nauðsynlegt að árétta að við tókum málið inn á milli 2. og 3. umr. og þessi lög hafa ekki áhrif á tekjulega stöðu þjóðkirkjunnar eins og sumir höfðu áhyggjur af. Nefndin áréttar að sóknargjöld eru ekki framlög greidd úr ríkissjóði heldur félagsgjöld sem íslenska ríkið hefur tekið að sér að innheimta og felur frumvarpið í sér réttarbót sem ekki skerðir sóknargjöld til annarra trúfélaga. Þá er um að ræða skilgreiningu á lífsskoðunarfélagi sem við skoðuðum sérstaklega og á sér fyrirmynd í norskri löggjöf nema að hér eru slegnir enn fleiri varnaglar þannig að félög sem eru ekki sannarlega lífsskoðunarfélög geta ekki fengið slíka skráningu og þar með með einhverjum hætti misnotað þessa nýju tímamótalöggjöf og þessa mannréttindalöggjöf.

Frú forseti. Um stund efaðist ég um að ég væri að koma upp um sama mál og hæstv. ráðherra og fyrri ræðumaður hér áðan, hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson, því að þetta mál er enn algjörlega óskýrt í nefndinni. Þetta mál var enn og aftur tekið fyrir í nefndinni milli 2. og 3. umr. meðal annars til að skoða skilgreininguna á hugtakinu lífsskoðunarfélag. Það er enn algjörlega óskýrt hvað þetta muni hafa í för með sér. Það kann vel að vera að hægt sé að fara svipaða leið og Norðmenn en þeir samþykktu sérstakt mál um stöðu lífsskoðunarfélaga. Sú leið sem þessi ríkisstjórn er að fara er algjörlega óljós, þetta er hugsanlega opinn tékki á ýmsa starfsemi. En fyrst og síðast er skilgreiningin óljós. Ekkert hefur verið komið inn á það hvaða stöðu og áhrif þetta muni hafa á starf og umhverfi sóknarstarfs kirkjunnar í landinu. Við höfum einfaldlega ekki farið yfir það hvaða áhrif þetta hefur almennt á gildi okkar Íslendinga og okkar íslenska samfélags, hvaða áhrif þetta hefur á kristnina í samfélagi okkar. Ég hefði viljað fara miklu betur yfir þetta mál en þetta er enn eitt dæmið um ömurleg vinnubrögð ríkisstjórnarinnar, ömurleg vinnubrögð í enn einu málinu.

Virðulegi forseti. Þetta mál á sér nokkurn aðdraganda. Þar af leiðandi er svolítið sérstakt að enn skuli vera uppi vangaveltur um það hver sú skilgreining sem fjallað er um í frumvarpinu og í nefndarálitum sé. Þar af leiðandi er það okkar mat í þingflokki framsóknarmanna að ekki sé rétt að samþykkja frumvarpið eins og það lítur út hér í dag. Það þarf að skýra betur hvenær félag er lífsskoðunarfélag og hvenær ekki, þetta er of matskennt eins og lagt er upp með þetta. Þar af leiðandi munum við ekki samþykkja þetta frumvarp hér.

Forseti. Ég hefði viljað ganga lengra. Ég lít samt svo á að þetta sé ákveðið framfaraskref varðandi mannréttindi hérlendis. Ég hefði viljað aftengja það að börn væru skráð inn í trúfélög þegar þau fæðast. Þetta er þó skref í rétta átt og næst tökum við skrefið til fulls.

Virðulegi forseti. Allir skulu vera jafnir fyrir lögum, segir í 65. gr. stjórnarskrárinnar, og þar er áskilnaður um að ekki megi mismuna fólki á grundvelli trúarbragða, skoðana eða annarra þátta sem ákvarða félagslega stöðu þess. Þetta grundvallarákvæði stjórnarskrárinnar hefur ekki verið virt sem skyldi þegar litið er til stöðu lífsskoðunarfélaga á Íslandi og það hefur verið gagnrýnt með réttu að hér á landi höfum við ekki virt ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu sem heimilar ekki að félögum sé mismunað eftir því hvort sannfæring þeirra er sprottin af veraldlegum eða trúarlegum toga. Þetta frumvarp snýst um að eyða þeirri mismunun og virða jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Ég greiði stoltur og glaður atkvæði með samþykkt þess og fagna því að við skulum fá tækifæri til að treysta grundvallarmannréttindi í samfélagi okkar hér í dag.

Virðulegi forseti. Nóg er af rótleysi og ruglingi í þjóðfélaginu, óháð landhelgi, þótt við förum ekki að auka á það með lagasetningu. Kirkjan, kristin trú og hefðbundin trúfélög á Íslandi hafa verið eitt kjarnaankeri íslensks samfélags alla tíð, eitt af fáum ankerum sem hafa haggast minnst. Þess vegna er ástæða til að líða ekki handarbakavinnubrögð eins og þetta frumvarp byggist á. Það er illa unnið, illa ígrundað og er afgreitt svona eins og í partíi þegar menn segja: Fáum okkur einn enn. Meiri er ekki alvaran.  
            

Frú forseti. Það ríkir trúfrelsi og jafnrétti í landinu og stjórnarskráin ver það. Það er löngu tímabært að hætta að mismuna fólki eftir því hvort það vill tilheyra trúarlegum félagsskap varðandi lífsskoðanir sínar eða borgaralegum. Þannig hefur það þó verið og við þingmenn eigum að þora að horfast í augu við það. Við höfum hér góðan félagsskap, Siðmennt, lífsskoðunarfélag sem hefur í 15–20 ár veitt tiltekna þjónustu. Eftirspurnin eftir henni hefur vaxið ár frá ári þannig að svo er komið að líklega yfir 200 ungmenni á fjórum, fimm stöðum á landinu í stórum fermingum kjósa þessa þjónustu og að fermast borgaralega. Hvers vegna skyldi slíkur félagsskapur ekki vera jafnsettur öðrum sem veitir sambærilega þjónustu, þessa staðfestingu, þótt á trúarlegum forsendum sé? Það er löngu tímabært að laga íslenska löggjöf að þessu leyti og sérstakt ánægjuefni að það er vonandi að takast hér í dag.

Forseti. Hér er stigið jafnræðisskref og mannréttindaskref. Þegar við vorum hér að fjalla um þetta við 3. umr. í gær, m.a. við hv. þm. Ásbjörn Óttarsson, ég held að þrír eða fjórir hafi tekið þátt í þeirri umræðu, leit þetta þannig út að allir væru meira og minna sammála um meginatriðin í frumvarpinu. Það var kvartað yfir skilgreiningum, að þær væru ekki nógu góðar, kannski of óljósar. Þó kom fram að þær væru betri og harðari hér en í Noregi þar sem þetta mál er upprunnið, a.m.k. er fyrirmyndin þaðan. Nú kemur í ljós að að dómi Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks á þetta mál eftir að skapa hér bæði rótleysi og siðspillingu og eyðileggja guðs kristni á Íslandi.

Sögðu framsóknarmenn það?

Þá er til þess að líta hvernig ástandið er í Noregi því að þar 

Forseti minnir á að hér eru menn að ræða um atkvæðagreiðsluna. Þetta er ekki almenn umræða.

Frú forseti. Innanríkisráðuneytið og Vinstri hreyfingin – grænt framboð hófu þessa vegferð. Síðan tók Guðfríður Lilja Grétarsdóttir við málinu og var framsögumaður þess. Þau eiga öll þakkir skildar því að þetta mál er gífurlega mikilvægt og verður mikil réttarbót þegar það verður komið á, aðallega hvað varðar jafnréttisgrundvöll milli trúfélaga og lífsskoðunarfélaga. Ég tek þó undir þau orð að þingið þurfi að huga að því að það þurfi að ganga skrefinu lengra þar að lútandi að börn verði ekki sjálfkrafa skráð í trúfélög. Þessi áfangi er samt afar mikilvægur og því segi ég já.

Frú forseti. Á þessari umræðu sést um hversu mikið grundvallaratriði er að ræða, svo margir taka til máls. Í stjórnmálum fer best á því að auka jöfnuð, jafna rétt, auka jafnrétti og það er verið að gera hér. Með því að styðja á rauða takkann teldi ég að ég væri að kjósa áframhaldandi forréttindi. Ég hafna forréttindum, ég vil aukinn rétt og ég hafna því jafnframt að með þessu frumvarpi sé veðjað á lélegar skilgreiningar. Hér er einmitt verið að skilgreina hlutina mjög vel og hleypa fleirum til sjálfsagðrar, mikilvægrar og eðlilegrar þjónustu í landinu. Jafn réttur er alltaf bestur.

Frú forseti. Við verðum að horfast í augu við það að þessi ríkisstjórn hefur að mínu mati leynt og ljóst vegið að undirstöðu bæði kirkju og kristni hér í landinu.  Menn hafa talað um jafnréttisskref og mannréttindaskref. Það er tvennt sem ég hef beðið um í nefndinni, annars vegar að betur yrði farið yfir skilgreiningu á lífsskoðunarfélögunum. Því var hafnað. Hins vegar bað ég um að skoðað yrði hvaða áhrif þetta frumvarp hefði á sóknarstarf í landinu. Því var hafnað. Því var hafnað eins og öllu sem lýtur að því að skoða og vinna málið betur. Ég fór fram á þetta, því var hafnað og þess vegna segi ég nei við málinu.

Frú forseti. Það er einkar ánægjulegt að greiða atkvæði um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Sú lögfesting hefur bein réttaráhrif hér á landi þar sem að mati allra umsagnaraðila er ótvírætt verið að styrkja stöðu barna á Íslandi. Vegna þess sem kallast tvíeðliskenning þarf að lögfesta alþjóðlega samninga ef þeir eiga að hafa bein réttaráhrif á Íslandi. Þess vegna er mjög mikilvægt, nú eftir fjögurra ára vinnu, að þetta mál sé komið til atkvæða og á endasprett. Hér er um að ræða mikla réttarbót fyrir börn og ungmenni á Íslandi. Það er ástæða til að þakka dómsmála- og mannréttindaráðuneyti, og síðar innanríkisráðuneyti, fyrir vinnu að málinu og þeim þingmönnum sem síðar fluttu málið með hv. þm. Helga Hjörvar í fararbroddi og lýsa yfir ánægju með að þetta mál skuli koma til atkvæða. Áhrifin verða ótvíræð í íslenskum rétti til að styrkja stöðu barna í landinu.

Virðulegur forseti. Ég vil fá að nota tækifærið sem 1. flutningsmaður málsins og þakka hv. allsherjarnefnd fyrir afgreiðslu þess og þá góðu samstöðu sem um það hefur ríkt. Ég þakka líka meðflutningsmönnum mínum, hv. þingmönnum Ólöfu Nordal, Birki Jóni Jónssyni, Álfheiði Ingadóttur og Margréti Tryggvadóttur, fyrir atbeina þeirra. Ég fagna því að hér megi verða að lögum þessi réttarbót fyrir börn í landinu um alla framtíð og vona að þetta verði hvatning til þess að aðrir mannréttindasáttmálar, svo sem sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, verði fyrr en síðar lögfestir á Íslandi. 
            

Hæstv. forseti. Ég fagna því að þetta mál sé komið hingað. Mér skilst að það hafi verið afskaplega vel unnið í nefndinni. Mig langar bara að benda á eitt, sem ég hef áður gert í þessum sal, ég hef velt upp þeirri spurningu til forseta þingsins og forsætisnefndar inn í hvaða nefndir mál fara. Þetta mál er í allsherjar- og menntamálanefnd en varðar málefni barna. Ég stóð hér þegar við fjölluðum um barnalögin og hélt því fram að það mál ætti að vera í allsherjar- og menntamálanefnd. Því var vísað til velferðarnefndar af því að það fjallaði um börn og sagt að öll mál er vörðuðu börn ættu að vera þar inni. Ég hvet forsætisnefnd og hæstv. forseta til að skýra með hvaða hætti málum er skipað í nefndir vegna þess að það er greinilega ekki mikil festa í því með hvaða hætti haldið er á.

Virðulegur forseti. Hér er um mjög gott mál að ræða. Þingmenn úr öllum flokkum stóðu að því og fyrir hönd Framsóknarflokksins var hv. þm. Birkir Jón Jónsson meðflutningsmaður. Hérna er verið að tryggja að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins hafi réttaráhrif á Íslandi. Þar er meðal annars kveðið á um að barnið eigi rétt á að láta í ljósi skoðanir sínar á málum miðað við aldur þess og þroska, að fötluð börn eigi rétt á að láta skoðanir sínar í ljósi um þjónustu sem þau fá, að fangar undir 18 ára aldri skuli vistaðir á heimili á vegum barnaverndaryfirvalda nema sérstakar ástæður séu til að vista þá í fangelsi o.s.frv. Þetta eru mörg mjög mikilvæg mál og snúa líka að samningnum um réttindi barns vegna mjög erfiðra mála eins og barnavændis og barnakláms. Það er ánægjulegt að við skulum ganga frá þessu máli í dag. 
             Við framsóknarmenn munum segja já með mikilli ánægju.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka bæði flutningsmönnum og formanni allsherjar- og menntamálanefndar fyrir að hafa ýtt þessu máli áfram. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir réttindi allra barna í samfélaginu og ef við horfum á framkvæmdaáætlun fatlaðra ýtir það undir og styrkir réttindi fatlaðra barna. Ég tel þetta brýnt mál og segi því já við því á eftir.

Frú forseti. Markmið þessa frumvarps er að innleiða nýtt fyrirkomulag við mat á beiðnum um endurupptöku mála hvort sem ræðir um héraðsdóma sem ekki hefur verið áfrýjað eða mál sem dæmd hafa verið í Hæstarétti og eru að mati allsherjar- og menntamálanefndar mikil réttarbót. Við umfjöllun í nefndinni kom fram að óskýrt væri hvort endurupptökunefnd væri ætlað að vera sjálfstæð stjórnsýslunefnd í skilningi stjórnsýsluréttar og hvort starfsemi hennar ætti að heyra undir starfssvið umboðsmanns Alþingis. Nefndin tekur að nokkru leyti undir það og leggur því til breytingu þar sem kveðið er skýrt á um að endurupptökunefnd sé sjálfstæð í sínum störfum. Það er ástæða til að árétta að með þessari breytingu er verið að leggja áherslu á að endurupptökunefnd sé sjálfstæð í störfum sínum. Henni ber engu að síður að fara eftir stjórnsýslulögum og fellur nefndin einnig undir hefðbundið eftirlit Alþingis. Bendum við á að þegar nefndin synjar um endurupptöku er nauðsynlegt að með þeirri synjun fylgi ítarlegur rökstuðningur. Þá er ástæða til að nefna sérstaklega hvað varðar beiðnir um endurupptöku mála, sem hefur verið hafnað af Hæstarétti, og viljum við árétta að nefndin getur tekið slík mál til umfjöllunar að nýju 

Frú forseti. Ég þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir umfjöllun um frumvarpið og lýsi því yfir að breytingar þær sem nefndin leggur til að gerðar verði á frumvarpinu, ég tel þær allar vera til mikilla bóta og þær eru til áréttingar á þeim tilgangi frumvarpsins að búa örugga, gagnsæja og trausta umgjörð, farveg fyrir beiðnir um endurupptöku mála, bæði á sviði einkamála og sakamála og enn fremur hvað varðar áfrýjunarleiðir. Samþykkt þessa frumvarps mun þýða að þeir dómarar sem dæmt hafa mál munu ekki taka ákvörðun um það eða afstöðu til þess hvort málið skuli tekið upp að nýju. Það er mikil framför og mikil breyting. Það mun líka leiða til þess að ákvarðanir um það hvort mál verða tekin upp eða ekki verða opinberar en þannig hefur það ekki verið til þessa. 

Frú forseti. Þetta mál hefur tekið afar jákvæðum breytingum í meðförum allsherjar- og menntamálanefndar. Það lýtur að því og snertir það að við munum sjá fram á öruggara umhverfi, skilvirkara og gegnsærra varðandi endurupptöku mála í kerfinu. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því sem segir í nefndarálitinu og snertir millidómstigið. Ljóst var að við meðferð málsins kom mikilvægi millidómstigs, þ.e. að setja það á laggirnar, bersýnilega fram. Það liggur allt fyrir. Starfsskýrslur liggja fyrir sem leiðbeina hæstv. innanríkisráðherra mjög skýrt hvernig eigi að haga fyrirkomulaginu varðandi millidómstig. Okkur er ekkert að vanbúnaði að fara í það réttlætismál, lýðræðismál sem snertir það að koma á þessu þriðja dómstigi á Íslandi. Ég hvet hæstv. ráðherra til að taka alvarlega þær ábendingar sem eru settar fram í nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar.

Forseti. Málið fékk mjög góða yfirferð í allsherjarnefnd. Ég var upprunalega framsögumaður málsins og fékk þar af leiðandi ágætis innsýn inn í hve mikilvægt það er að samþykkja málið. Þetta er mikil réttarbót og liður í að efla gagnsæi í stjórnsýslu á Íslandi. Ég vona að þetta verði þannig mál að allir þingmenn séu tilbúnir til að greiða því atkvæði.

Virðulegur forseti. Þetta er framfaramál. Verið er að breyta því hvernig hægt er að taka mál til endurupptöku, þ.e. Hæstiréttur kemur ekki að því heldur sérstök nefnd. Þetta er því gott mál. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að það eru níu þingmenn sem flytja það. Þeir eru: hv. þingmenn Álfheiður Ingadóttir, Helgi Hjörvar, Eygló Harðardóttir, Atli Gíslason, Birgitta Jónsdóttir, Árni Þór Sigurðsson, Þráinn Bertelsson, Margrét Tryggvadóttir og Skúli Helgason. Þetta er enn eitt dæmið um það að þrátt fyrir alla þá gagnrýni sem Alþingi hefur nú fengið á síðustu árum hafa vinnubrögð hér að mörgu leyti batnað og við erum að sjá æ fleiri dæmi þess að þingmannamál fái brautargengi ef þau eru góð. Ekki var mikið um það á sínum tíma, þannig að ég fagna þessu mjög og sé ástæðu til að óska þeim hv. þingmönnum til hamingju með þennan árangur. Vonandi verða þetta vinnubrögð sem við munum viðhafa hér til framtíðar.

Hæstv. forseti. Ég tel að hér sé um mjög mikilvæga réttarbót að ræða. Málið á sér nokkuð langan aðdraganda í baráttusögunni, ef svo má að orði komast. Þingmenn með Álfheiði Ingadóttur í broddi fylkingar hafa beitt sér fyrir þessum breytingum í langan tíma. Frumvarpið var síðan unnið í samvinnu við innanríkisráðuneytið sem lagði fram grunnvinnuna að breytingunum. Ég ítreka að um mikilvægt framfaraskref er að ræða sem ég styð heils hugar.

Frú forseti. Ástæða er til að árétta það að hér er skeytt við endurupptökunefnd: er sjálfstæð stjórnsýslustofnun. Og aftur er nauðsynlegt að koma því á framfæri að verið er að undirstrika að hún er mjög sjálfstæð í sínum störfum, sem er kjarninn í þeirri miklu réttarbót sem hérna gengur fram. En henni er engu að síður ætlað að fara eftir stjórnsýslulögum og fellur nefndin einnig undir hefðbundið eftirlit þingsins, eins og ég nefndi áðan um atkvæðagreiðsluna, og þegar nefndin synjar um endurupptöku er nauðsynlegt að því fylgi ítarlegur rökstuðningur. Það er ástæða til að taka undir þakkir til stuðningsmanna og þeirrar einbeittu eftirfylgni sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir og 1. flutningsmaður viðhafði í málinu og ýtti þessu með okkur í gegnum það góða ferli. Málið þroskaðist mjög vel í meðförum þingmanna, nefndar og ráðuneytis, og er eitt fjölmargra góðra þingmannamála sem við höfum afgreitt út úr nefndinni sem og mörgum öðrum þingnefndum á liðnum missirum.

Virðulegi forseti. Byggðastofnun er sérstök stofnun, svo sérstök að kveðið er sérstaklega á um það í lögunum að hún sé sérstök stofnun. Það hefur lagalega þýðingu vegna þess að samkvæmt laganna hljóðan þýðir það það að niðurstöðu hennar er hægt að skjóta til æðra stjórnvalds, í þessu tilviki atvinnuvegaráðuneytisins. Hér er hins vegar verið að loka á þá kæruleið án þess þó að breyta stjórnskipulegri stöðu Byggðastofnunar. Áður og fyrr var hún sjálfstæð stofnun. Þá var ekki hægt að kæra niðurstöðu hennar en hér er, með öðrum orðum, þessi stofnun sett í mjög sérstaka stöðu, hún er sem sagt sérstök stofnun þar sem hægt er að kæra úrskurðina en síðan með sérstöku lagaákvæði er verið að girða fyrir það að svo sé gert. Þetta eru ekki góð vinnubrögð. Ég skil vel hugsunina á bak við það að menn vilji ekki fá kærumál vegna stofnunarinnar í hrúgum inn í ráðuneytið, en mér er nú sagt að ekki hafi verið mörg dæmi um það. 

Forseta hefur borist bréf frá Gunnari Braga Sveinssyni, þingflokksformanni Framsóknarflokksins, um að þingflokkurinn óski eftir því að ræðutími við 2. umr. þingmáls 415, stjórnarskipunarlög, verði tvöfaldaður, samanber 4. mgr. 67. gr. þingskapa, vegna mikilvægis málsins. Mun því ræðutími verða tvöfaldaður við 2. umr. málsins.

Virðulegi forseti. Nú stendur fyrir dyrum að hefja þá miklu umræðu um breytingar á stjórnarskrá landsins. Nokkrum klukkutímum eða tæplega það áður en þessi umræða hófst bárust nefndarmönnum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hins vegar fundarboð þar sem gert er ráð fyrir því að málið verði tekið fyrir á fundi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég spyr: Hvað er hér á seyði? Er verið að leggja drög að því að kalla málið til nefndar að nýju? Er verið að viðurkenna það, sem reyndar blasir við öllum, að þetta mál er hvorki hrátt né soðið, það er algjörlega óundirbúið? Er þetta viðurkenning af hálfu forustu nefndarinnar á því að málið hafi ekki verið tilbúið til þessarar umræðu? Er hugmyndin að leggja málið fram í einhverjum bútum og bitum sem við ræðum síðan á þeim grundvelli? Ber að líta þannig á að nefndarálitið sé fullbúið plagg, eða hvers konar skrípaleikur er hér á ferðinni?

Virðulegi forseti. Það kemur mér á óvart að boðað skuli vera til fundar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þegar taka á málið fyrir núna á eftir. Hér verða rædd nefndarálit sem byggja á því að málið allt sé undir. Svo virðist sem taka eigi fyrir einhvern einn kafla eða ákveðinn hluta á nefndarfundinum í fyrramálið, ef ég hef skilið þetta rétt, og fjalla um hann á sama tíma og verið er að fjalla hér um nefndarálit þingmannanna. Við hljótum því að spyrja hvort þingmenn hafi verið hafðir einhvern veginn að fíflum með því að setja inn nefndarálit og athugasemdir, ef á að fara að breyta málinu sem þeir hafa skilað inn álitum við áður en umræðan er tæmd. Við hljótum að gera athugasemdir við þetta, frú forseti. Ég legg til að sá fundur sem á að vera í fyrramálið verði tekinn af dagskránni eða þá að málinu verði frestað þar til fundurinn er búinn og nefndin er tilbúin til þess að ræða málið hér, því að hún er augljóslega ekki tilbúin til þess að ræða málið í þingsal.

Virðulegi forseti. Í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd var lögð til viðamikil breyting á ákvæðinu um alþingiskosningar. Það var mjög vel skýrt og góð greinargerð með því í frumvarpinu. Það kom hins vegar fram að einhverjir þingmenn vilja ræða þetta nánar og fá nánari útlistun á þessu, sem ég tel þó mjög góða í greinargerðinni. Ég sagði strax þá að sjálfsagt væri að verða við því hvenær sem er. Ef menn vilja ekki ræða það og fræðast nánar um það sem þarna er og búið er að leggja fram og ræða í nefndinni er sjálfsagt að afboða fundinn. Ég vil þó segja að það verður fundur í fyrramálið með fulltrúum innanríkisráðuneytisins út af gerð kjörseðla fyrir kosningarnar á morgun 

Hæstv. forseti. Það er nú margt varðandi vinnsluna á því máli sem nú á að fara að ræða hér sem vekur upp spurningar en þetta vekur enn fleiri spurningar. Er það í alvörunni svo að nú eigi að fara að tíðka það verklag að þegar þingmenn í nefndum biðja um að fá einhver atriði útskýrð nánar - þá væntanlega til þess að geta lagað það mál sem er til meðferðar í nefndinni, eða hugsanlega til þess að koma að einhverjum sjónarmiðum í sínu nefndaráliti - verði slík atriði ekki rædd fyrr en málin hafa verið afgreidd út úr nefnd? Hvaða nýja verklag er þetta? Frú forseti. Þetta er ekki hægt. Ég tel best - miðað við þá útskýringu sem formaður nefndarinnar kom með hér áðan, að þetta væri gert til að skýra út ákveðið atriði, ákveðna efnisgrein í frumvarpinu - að þeirri umræðu sem á að fara af stað hér í dag verði einfaldlega frestað þannig að nefndarmönnum gefist færi á að fá þær skýringar sem óskað hefur verið eftir og þá jafnframt hugsanlega að breyta þeim tillögum sem lagðar hafa verið fram og þeim nefndarálitum sem hér hafa verið í vinnslu.

Virðulegi forseti. Það sem hefur markað málatilbúnaðinn í undirbúningi þessa máls hefur verið það að klúður hefur orðið í hverju einasta skrefi. Maður hefði getað ímyndað sér eitt andartak að þeir sem hafa forustu fyrir nefndinni mundu nú reyna að læra af þessu klúðri öllu saman, mundu nú reyna að vanda sig við þetta mál. Því er ekki að heilsa. Þetta mál er flutt hér inn greinilega, eins og ég heyrði af vörum hv. formanns nefndarinnar, í einhvers konar bútum  Síðan á að skella hér á fundi til þess að ræða um kjörseðla á morgun. Hvað ætli verði næst, á föstudaginn eða eftir helgina eða hvenær sem menn láta sér detta í hug að halda slíka fundi áfram? Þetta er með ólíkindum. Það er eðlilegast, úr því svo er komið að forusta nefndarinnar metur málið þannig að það sé ekki tilbúið til þessarar umræðu, að kalla þurfi nefndina saman að nýju, 

Virðulegi forseti. Hér er ekkert klúður á ferð 

Forseti bendir þingmanninum á að hann hefur orðið.

Já, takk fyrir. - Ef menn vilja ekki vinna málið, ef menn óska eftir - það er mjög góð greinargerð með þessu ákvæði í nefndaráliti meiri hlutans. Óskað var eftir því að skýra þyrfti þetta eitthvað nánar, þá bara skýrir fólk það sjálft, ég ætlaði að hjálpa til við að skýra þetta. Þannig eru mál nú oft unnin þó að þau séu ekki unnin þannig hér í þessu þingi þar sem ekkert kemst áfram og menn stoppa öll þjóðþrifamál.

Eins og Icesave-málið!

Virðulegi forseti. Mér þótti þetta frammíkall áhugavert. Icesave-málið verður náttúrlega aldrei talið þjóðþrifamál. Mig langar að benda á það að í fundarboði nefndarinnar kemur fram að ræða eigi mál nr. 415, stjórnarskipunarlög, 39. gr. alþingiskosningar. Hér er búið að viðurkenna að málið þarfnist skýringar við, að það sé ekki tilbúið og mér finnst mjög sérstakt að við séum byrjuð að ræða þetta stóra mál þegar þannig er. Við hljótum að gera athugasemdir við það. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan að það er óeðlilegt að fjalla um þennan lið með þessum hætti þegar menn hafa verið að skila hér inn álitum og slíkt. Það er eðlilegra að málið annaðhvort frestist eða þessi liður sé tekinn af dagskránni og ræddur á milli 2. og 3. umr. Það er bara einfaldlega þannig, það hljóta að vera hin eðlilegu vinnubrögð.

Frú forseti. Það er sannarlega dapurlegt hversu langt menn seilast til þess að koma sér hjá því að ræða efnislega um þær breytingar og þær tillögur og þann rökstuðning sem hér liggur fyrir og er næst á dagskrá á Alþingi Íslendinga. Ég vil vekja athygli hv. þingmanna á því sem segir á bls. 2 í nefndaráliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, með leyfi forseta: „Þá er einnig rétt að taka fram að meiri hlutinn er reiðubúinn til og mun áfram funda um málið eftir því sem tími gefst frá umræðunni og skoða jafnóðum sjónarmið og ábendingar sem fram koma jafnt um breytingar og málsmeðferð. Þá mun nefndin fjalla ítarlega um málið milli 2. og 3. umr.“ Þetta er verklag sem hefur verið lýðum ljóst sem hafa viljað hlusta. Við viljum að þessi umræða verði djúp og hún verði efnisleg. Ég bið menn lengstra orða að hætta nú að tala um málsmeðferð 

Forseti. Það er sérkennilegt að heyra fólk koma hingað upp og fara að tjá sig um málin án þess að hafa lesið nefndarálitið því að þar kemur skýrt fram að nefndin ætli að halda áfram að fjalla um málin. Ég er nú í þessari nefnd og hef starfað með meiri hlutanum að þessu máli og meðal annars lagt fram þetta plagg. Þetta er náttúrlega mál nefndarinnar og hún ræður því algjörlega sjálf hvenær hún fjallar um það. Ég vona að 2. umr., sem nú er um það bil að fara að hefjast, verði góð og málefnaleg. Ég ætla að hlusta á ræðurnar, hlusta á hvað þingmenn hafa fram að færa. Mál eiga ekki að koma tilbúin og óumbreytanleg til 2. umr.; sú umræða og umræða í þingsal er fyrir okkur til þess að ræða málin, færa fram rök, með og á móti, hlusta. Svo getum við unnið málið áfram ef þarf.

Virðulegi forseti. Það er afar einkennilegt hvernig staðið er að þessum málum hér í þinginu og hvet ég forseta til þess að virða bæði þingsköp og þá vinnureglu sem hefur skapast hér, þ.e. að á meðan mál er til umræðu í þinginu og á dagskrá þingsins fari það ekki til nefndar nema í fullri sátt. Hér hefur réttilega verið bent á að boða eigi fund í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Fundur hefur verið boðaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í fyrramálið, þar sem kosningakaflinn liggur undir. Virðulegi forseti. Ég hef varað við því í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að þessi handarbakavinnubrögð verði viðhöfð í þessu máli. Okkur er talin trú um að við séum að fjalla á vandaðan hátt um stjórnarskrá Íslands. Við erum að tala um grunnlög landsins, virðulegi forseti, en vinnubrögð af þessu tagi eru ólíðandi og ekki tæk, ekki síst vegna þess að minni hlutar, í fleirtölu,  Þetta er ekki hægt, virðulegi forseti. Ég bið virðulegan forseta að grípa í taumana.

Forseti. Nú er frumvarp til breytingar á stjórnarskrá tekið til 2. umr. Mikið hefur verið unnið í málinu áður en það var lagt fram og eftir að 1. umr. lauk. Allar fastanefndir þingsins hafa haft það til umfjöllunar og eins og fram kemur í nefndaráliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hafa þær haldið 70 fundi og fengið til sín fjölda gesta. Umsagnir nefndarinnar fylgja nefndaráliti meiri hlutans. Allir þingmenn hafa komið að vinnunni og lagt efnislega til málsins eða líklega er réttara að segja að þeir hafi haft tækifæri til að leggja efnislega til málsins. Líklegt er að þess sjái stað í umræðunni sem nú er að hefjast. Má kannski segja að sú tilhögun hér í þinginu sé í anda þess ferlis sem verið hefur við gerð frumvarpsins, sem sagt að sem flestir komi að því. Hingað til hafa breytingar á stjórnarskrá verið unnar á allt annan hátt Það glymur í eyrum, hvort heldur er frá framsóknarmönnum eða sjálfstæðismönnum í þingsölum eða í fréttaflutningi, þá ekki síst hins opinbera fréttamiðils, að þetta mál sé óunnið og að margt eigi eftir að rannsaka og skoða. Forseti. Ég mótmæli því. Málið er þaulunnið. Það sem hefur skort er að fá samræðu um efnisatriði, samræðu um álitamál. Án slíkrar samræðu næst ekki samstaða, hvað þá sú sátt sem kallað er eftir. Það er alveg ljóst að í umfangsmiklu máli eins og þessu fá aldrei allir allar óskir uppfylltar. Það er líka nauðsynlegt að það komi fram hér að sú söguskoðun að alltaf hafi ríkt sátt um breytingar á stjórnarskránni er ekki rétt. Hún er beinlínis röng. Virðulegi forseti. Í nýjum ákvæðum í mannréttindakafla frumvarpsins eru stigin stór skref. Tekin eru inn ítarlegri ákvæði en áður hafa gilt um félagsleg og efnahagsleg réttindi og líka svokölluð hópréttindi, en einnig og ekki síður kveður hún á um bein og óbein einkaréttarleg áhrif ákvæðanna. Þjóðfélagið hefur breyst og það er ekki eingöngu ríkið sem gnæfir yfir heldur hefur vald færst til fyrirtækja og/eða einkarekinna stofnana. Það er því eðlileg þróun að fólk geti ekki eingöngu sótt fyrir rétti að ríkisvaldið geti brotið mannréttindi þess heldur einnig önnur valdabákn sem væru í færum til þess. Um þetta segir Björg Thorarensen í bók sinni Stjórnskipunarréttur, mannréttindi frá 2008, með leyfi forseta: „Vald og ýmiss konar starfsemi sem áður var einvörðungu á hendi ríkisins og stofnana á þess vegum hefur dreifst á fleiri hendur, til einkafyrirtækja og fjölmennra áhrifahópa sem hafa talsvert efnahagslegt og stjórnmálalegt vald. Í þessu sambandi má einkum nefna fyrirtæki eða samsteypur fyrirtækja, stéttarfélög og stjórnmálaflokka. Ef hafna á kenningu um að stjórnarskrárákvæði um mannréttindi geti bundið aðra en ríkið og stofnanir á þess vegum, er hætt við að vernd mannréttinda verði áfátt.“ Réttaróvissa sú sem mikið er talað um er eftir því sem helst verður skilið annars vegar vegna nýrra efnahagslegra og félagslegra ákvæða og hins vegar vegna beinna eða óbeinna réttaráhrifa í einkarétti. Víkjum fyrst að fyrra atriðinu, efnahagslegum og félagslegum ákvæðum. Í 23. gr. frumvarpsins segir svo, með leyfi forseta, „Allir eiga rétt til að njóta andlegrar og líkamlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er. Öllum skal með lögum tryggður réttur til aðgengilegrar, viðeigandi og fullnægjandi heilbrigðisþjónustu.“ Fyrri málsliðurinn felur ekki í sér rétt til heilbrigðis eða ákveðins heilsufarsástands heldur er hún um réttinn til að ráða yfir heilsu sinni og líkama. Þetta felur meðal annars í sér að við höfum rétt til að misbjóða lífi okkar og heilsu ef við svo kjósum en við höfum líka rétt á að okkur sé hjálpað og bjargað við ef við kjósum það, þ.e. við eigum rétt á heilbrigðisþjónustu. Við eigum einnig rétt á því að vinnuskilyrði séu heilsusamleg og við eigum rétt á aðgangi að öruggu og drykkjarhæfu vatni, svo eitthvað sé nefnt. Slíkar forsendur heilbrigðis almennings á ríkisvaldið að tryggja eftir fremsta megni hverju sinni. Í síðari málsliðnum segir að öllum skuli með lögum tryggður réttur til aðgengilegrar, viðeigandi og fullnægjandi heilbrigðisþjónustu, en þar er rétturinn til heilbrigðisþjónustu útfærður nánar. Virðulegi forseti. Í lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, segir meðal annars að markmið laganna sé: „að allir landsmenn eigi kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar andlegri, líkamlegri og félagslegri heilbrigði í samræmi við ákvæði laga þessara, [lög um sjúkratryggingar], lög um réttindi sjúklinga og önnur lög eftir því sem við á.“ Á sama hátt er markmið laga nr. 112/2008, um sjúkratryggingar: „að tryggja sjúkratryggðum aðstoð til verndar heilbrigði og jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag, svo sem nánar er kveðið á um í lögum þessum og í samræmi við lög um heilbrigðisþjónustu, lög um réttindi sjúklinga og önnur lög eftir því sem við á.“ Virðulegi forseti. Ekki virðist mikil hætta á réttaróvissu vegna þessa ákvæðis. Komum þá að hinu atriðinu sem ég nefndi hér áðan, beinna og óbeinna mannréttindaáhrifa í einkarétti. Nú er það svo að dómstólar hafa þegar tekið tillit til helstu þátta óbeinna einkaréttaráhrifa mannréttindaákvæði í dómum sínum og vísbendingar eru einnig um bein einkaréttaráhrif. Virðist því hér skorið úr þeirri óvissu frekar en hitt. Dómstólar eiga sem sagt að taka tillit til þessara ákvæða en geta ekki ákveðið það sjálfir. Um einkaréttaráhrif fjallaði ég fyrr og auðvitað verður löggjafinn að setja þá löggjöf sem til þarf og hann verður að sjálfsögðu að fá ráðrúm til þess. Til beinna einkaréttaráhrifa kemur samt sem áður ekki nema í þeim undantekningartilfellum að löggjafanum mistakist í því verkefni. Virðulegi forseti. Ljóst er að breytingar á löggjöf verða ekki eins og smellt sé saman fingrum. Það hlýtur einfaldlega að vera áskorun á löggjafann að endurskoða nauðsynlega löggjöf. Auðvitað verður hafist handa við það um leið og ný stjórnarskipunarlög hafa verið samþykkt. Þá vil ég víkja að því sem gagnrýnt hefur verið, að sameina takmörkunarákvæði við mannréttindaákvæði í eina lagagrein eins og gert er í 9. gr. frumvarpsins. Það er sú leið sem þykir réttust nú á tímum í þessum efnum. Í 1. mgr. er ítrekuð skylda ríkisvaldsins til að vernda almenning gegn mannréttindabrotum. Nú getur hins vegar verið nauðsynlegt að takmarka mannréttindi og í 2. mgr. er, ef ég má nota mitt eigið orðalag, rammað inn hvenær það er leyfilegt. Sá misskilningur hefur komið fram að ástæða sé til þess að ætla að ákvæðið feli í sér lakari réttarvernd en í núgildandi mannréttindakafla. Þvert á móti gerir það almennt mun ítarlegri og skýrari kröfu til skerðingar mannréttinda en verið hefur en í þeim fáu tilfellum, sem núgildandi mannréttindakafli og/eða tillögur stjórnlagaráðs voru taldar fela í sér strangari kröfur en leiða má af mannréttindasáttmála Evrópu og 2. mgr. 9. gr., hefur sérfræðihópurinn haldið þeim ákvæðum inni óbreyttum. Það er engin hætta á lakari réttarvernd í þeim efnum. Í þeim breytingartillögum sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur til er auk þess hnykkt á heimild til takmörkunar sem nú ríkir í félagafrelsi og staðfest að það sé vilji löggjafans að sú takmörkun verði enn inni í stjórnarskránni. Þess vegna er því algjörlega vísað á bug að dómstólum sé fært aukið vald til að ákveða undirstöðu mannréttinda í landinu með þessu frumvarpi. Svo og því að eftirlitsstofnunum, umboðsmanni og dómstólum sé gert erfiðara fyrir að skýra lögin en áður var. Virðulegi forseti. Svo sem þingheimur veit hefur verið leitað til Feneyjanefndar um samspil valdþáttanna í stjórnskipuninni, þ.e. Alþingis, forseta Íslands og ráðherra og ríkisstjórnar og jafnframt um möguleg áhrif aukinna þjóðaratkvæðagreiðslna. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar gerir því hvorki tillögur að breytingum á kaflanum um forseta Íslands né á kaflanum um ráðherra og ríkisstjórn og heldur ekki á greinum 65–67 sem fjalla um þjóðaratkvæðagreiðslur og hyggst fjalla um þau atriði á milli 2. og 3. umr. Ég vil samt sem áður benda á almenna umfjöllun um þau atriði í nefndaráliti meiri hlutans. Vil ég nú víkja að helstu breytingum sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur til. Ber þar fyrst að nefna að tekið verði inn ákvæði um íslenska tungu. Tillögur þess efnis bárust nefndinni á síðasta þingi og allsherjar- og menntamálanefnd ítrekar þá tillögu í umsögn sinni. Því er lagt til að ný grein bætist við sem hljóðar svo: „Íslenska er þjóðtunga á Íslandi og skal ríkisvaldið styðja hana og vernda.“ Lögð er til róttæk breyting á 6. gr. frumvarpsins um jafnræði. Í stjórnarskránni eru taldar upp 8 mismunarástæður sem lagt er bann við og í frumvarpinu er lagt til að þær verði 15, auk orðanna að ákvæðinu sé ætlað að ná til stöðu fólks að öðru leyti, þá að öðru leyti en þessum 15 mismunarástæðum sem eru sérstaklega taldar upp. Sérstök staða fólks með kynáttunarvanda var viðurkennd og henni veitt vörn með lagasetningu á síðasta þingi. Íhugaði meiri hlutinn að bæta orðinu kynvitund við upptalninguna í greininni. Margar ábendingar bárust einnig um að tilgreina holdafar sem sérstaka mismunarástæðu. Réttindabarátta minnihlutahópa ber sem betur fer sífellt meiri árangur. Því er líklegt að listi yfir mismunarástæður sem rétt væri að greina í stjórnarskrá lengist. Stjórnarskránni er ætlað að standa um eitthvert árabil og því leggur meiri hlutinn til að í stað upptalningar á sérstökum mismunarástæðum hljómi greinin einfaldlega svo: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án mismununar.“ Virðulegi forseti. Ekki er ólíklegt að þetta verði gagnrýnt vegna þess að í upptalningu í ákvæðinu felst ákveðin yfirlýsing sem getur jafnframt verið lóð á vogarskálar þeirrar mannréttindabaráttu sem um ræðir. Meiri hlutanum þótti þó vega þyngra að jafnræði á að vera algilt og því óþarft að telja einstaka þætti upp. Um 13. gr. Meiri hlutinn tekur undir álit fastanefnda um að takmarka megi með lögum rétt útlendinga til að eiga fasteignir eða hlut í atvinnufyrirtækjum hér á landi og áréttar jafnframt að yfirráð yfir landi er mikilvægur þáttur í fullveldi hvers ríkis og leggur því til að ákvæðinu verði bætt inn í 13. gr. Í tillögum stjórnlagaráðs var að finna ákvæði sem kvað á um að eignarrétti fylgdu skyldur svo og takmarkanir í samræmi við lög. Að mati meiri hlutans felur umrætt ákvæði í sér þarfa áréttingu á þeirri samfélagslegu hlið eignarréttarins að eignarhaldi fylgi ábyrgð eigandans og leggur til að þetta ákvæði fari inn í frumvarpið. Gagnrýnt hefur verið að 14., 15. og 16. gr. eins og þær birtast í frumvarpinu séu talsvert breyttar frá tillögum stjórnlagaráðs. Meiri hlutinn leggur því til að horfið verði aftur til tillagna stjórnlagaráðsins hvað varðar þær greinar. Um 14. gr. um tjáningar- og upplýsingafrelsi. Í greininni eins og hún er nú lögð til eru talin upp atriði sem heimila takmörkun tjáningarfrelsis með lögum. Í umræðum um frumvarp stjórnlagaráðs í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á síðasta vetri var bent á að við þá upptalningu ætti að bæta orðinu siðgæði. Ég tel sjálfsagt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hugi að þessu í áframhaldandi vinnu sinni þar sem ákvæðið er komið aftur óbreytt frá því sem það var þegar um það var fjallað. Ákvæðið um að óheimilt sé að skerða aðgang að netinu og upplýsingatækni nema með úrlausn dómara og að uppfylltum sömu efnisskilyrðum og eiga við um skorður við tjáningarfrelsi er mikilvægt því að netið er bæði fjölmiðill og gagnagrunnur og mikilvægt er að tryggja aðgengi almennings að neti í þágu upplýstrar umræðu og lýðræðis. Netið hefur sérstaka eiginleika sem gerir það sérstaklega viðkvæmt fyrir ritskoðun. Meiri hlutinn telur því sérstaka ástæðu til að tryggja því sess í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Í 15. gr. um upplýsingarétt er tillaga um nýmæli sem varðar mikilvæg réttindi borgaranna til þess að fá aðgang að upplýsingum um starfsemi og ákvarðanir hjá opinberum aðilum í því skyni að auðvelda þeim þátttöku í umræðu um ákvarðanatöku um opinber málefni og eftirlit með starfsemi hins opinbera og ráðstöfun á opinberu fé. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um mikilvægi þess að slíku ákvæði sem styrki og tryggi þennan rétt verði fundinn staður í stjórnarskrá. Virðulegi forseti. Ljóst er að gildissvið ákvæðisins er vítt og það vekur upp spurningar varðandi upplýsingaskyldu til dæmis eftirlitsstofnana, umboðsmanns Alþingis og dómstóla. Jafnframt er ljóst að stjórnsýslan, hvort heldur er ríkisins eða sveitarfélaga, er ekki í stakk búin til að mæta þeim kröfum sem eru settar fram í frumvarpsgreininni hér og nú. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að ákvæði sem þetta sé fest í stjórnarskrá en jafnframt þurfi að horfa til þess að unnt sé eða verði að uppfylla þær kröfur sem gerðar eru, annað væri marklaust. Því kæmi meðal annars til álita að skoða nánar gildissvið ákvæðisins eða setja bráðabirgðaákvæði varðandi gildistöku þess þannig að tóm gæfist til nauðsynlegra breytinga hjá stjórnsýslunni og öðrum sem lögin snerta. Það þarf að athuga í áframhaldandi vinnu nefndarinnar. Fyrir nefndinni komu einnig fram sjónarmið um að hugtakið „erindi“ væri mjög víðtækt, en það er notað í þessari grein, en samkvæmt frumvarpinu er einnig lagt til að erindin séu skráð og skjalfest. Það sem erindi getur tekið til er sem sagt mjög víðfeðmt. Samkvæmt gildandi lögum er nú miðað við mál sem á að skrá hjá stjórnvöldum. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að leggja til breytingu í þá veru að miðað verði við að skrásetja og skjalfesta mál í stað erinda. Í 16. gr. frumvarpsins er kveðið á um frjálsa, upplýsta þjóðfélagsumræðu og er ákvæðinu meðal annars ætlað að tryggja frelsi og sjálfstæði fjölmiðla. Með ákvæðinu er lagt til að trúnaðarsamband blaðamanna við heimildarmenn sína skuli njóta verndar í lögum. Einnig er kveðið á um í þeirri grein sem nú er lögð fram að í lögum skuli kveðið á um vernd uppljóstrara. Uppljóstrarar og afhjúpendur hafa aðra stöðu en heimildarmenn og þarfnast sérstakrar verndar. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar tók í umsögn sinni eindregið undir sjónarmið um að mikilvægir almannahagsmunir kalli á sérstaka vernd uppljóstrara. Nefndinni hafa einnig verið kynnt þau sjónarmið að blaðamenn sé ekki nægilega víðtækt orð til að ná til annarra fjölmiðlamanna sem veita á vernd samkvæmt ákvæði frumvarpsins. Meiri hlutinn bendir á að stjórnlagaráð lagði rúma túlkun orðsins til grundvallar skýringum sínum og telur meiri hlutinn engan vafa leika á því hvað liggi til grundvallar við túlkun orðsins blaðamaður og bendir til félagsmanna Blaðamannafélags Íslands í því sambandi. 20. gr. um félagafrelsi. Fastanefndir sem fengu 20. gr. um félagafrelsi til umsagnar fjalla ítarlega um rétt manna til að standa utan félaga í ljósi þess að í greinargerð ákvæðisins kemur fram að vegna dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Rasmussens og Sørensens gegn Danmörku frá 2006 þurfi í kjölfar samþykktar frumvarpsins að endurskoða að meira eða minna leyti það fyrirkomulag forgangsréttarákvæða kjarasamninga sem tíðkast hér á landi. Nefndum þingsins hefur verið bent á að grundvallarmunur er á forgangsréttarákvæðum íslenskra kjarasamninga og þeirra dönsku sem Mannréttindadómstóll fjallaði um í dómi sínum. Í málinu gegn Danmörku var fjallað um tvo tiltekna kjarasamninga sem báðir geymdu fortakslaus aðildarskylduákvæði en ekki forgangsréttarákvæði. Niðurstaða umræðna og skoðunar var að fordæmisgildi dómsins sé ekki hafið yfir slíkan vafa að áhrif hans verði þau að það fyrirkomulag sem tíðkast hefur varðandi forgangsréttarákvæði kjarasamninga í tugi ára teljist fara gegn hinu neikvæða félagafrelsi, þ.e. rétti manna til að standa utan félaga. Meiri hlutinn tekur undir þessar athugasemdir og áréttar að forgangsréttarákvæði kjarasamninga fara ekki gegn ákvæðinu og mun ákvæðið að því leyti sæta sömu skýringum og verið hefur hingað til. Þá leggur meiri hlutinn til þá breytingu að færa inn í greinina eftirfarandi ákvæði: „Engan má skylda til aðildar að félagi. Með lögum má þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.“ Er þetta ákvæði óbreytt frá 74. gr. stjórnarskrárinnar. Fjallað er um menntun í 24. gr. og kveðið á um rétt til menntunar og fræðslu svo og að skólaskyld menntun skuli vera án endurgjalds. Í frumvarpinu er jafnframt ákvæði um rétt foreldra til að tryggja að menntun barna þeirra sé í samræmi við trúar- og lífsskoðanir þeirra, þ.e. foreldranna. Um það ákvæði er vísað til 1. viðauka í mannréttindasáttmála Evrópu og alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Í umræðum um ákvæðið hefur komið fram að það taki ekki mið af breyttum viðhorfum og nýjum alþjóðaskuldbindingum því að ekki sé horft til barnasáttmálans og réttinda barna til frjálsrar hugsunar, sannfæringar og trúar svo og að taka ákvarðanir í samræmi við aldur og þroska. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar bendir á í umsögn sinni að svo virðist sem hér sé að vissu leyti verið að blanda saman ólíkum réttindum, þ.e. trúfrelsi og rétti til menntunar. Meiri hlutinn bendir jafnframt á að réttur barnsins er tryggður í 12. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um í 3. mgr. að barni skuli tryggður réttur til að tjá skoðanir sínar í öllum málum sem það varða og að taka skuli tillit til skoðana þess í samræmi við aldur og þroska. Meiri hlutinn telur því rétt að fara að tillögu meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar og fella brott ákvæðið um þennan rétt foreldra. 22. gr. er um félagsleg réttindi. Meiri hlutinn telur ákvæðið skýrt og vísar þar í dóm Hæstaréttar í máli nr. 125/2000 í svokölluðum öryrkjabandalagsdómi, og jafnframt að sú skylda hvíli á ríkinu að kveða í lögum á um réttindi til greiðslna frá almannatryggingum að vissum skilyrðum uppfylltum. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar tekur undir þessi sjónarmið og telur að í ákvæðinu felist réttur til raunhæfrar aðstoðar miðað við aðstæður allar hverju sinni og að uppfylltum þeim skilyrðum sem löggjafanum er heimilt að kveða á um í lögum. Því felist ekki í ákvæðinu breytt réttarástand frá gildandi rétti og að réttur einstaklinga til aðstoðar almannatrygginga sé hvorki rýmkaður né að þrengt sé að svigrúmi stjórnvalda til að skipuleggja kerfi almannatrygginga. Þá áréttar meiri hlutinn að í ákvæðinu felst ekki skylda löggjafans til að setja með lögum sérstakt lágmarksviðmið framfærslu eða ákveðin fátæktarmörk. 25. gr. fjallar um atvinnufrelsi. Þar segir að öllum sé frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa og að í lögum skuli kveða á um rétt til mannsæmandi vinnuskilyrða, svo sem hvíldar, orlofs og frítíma sem og að öllum skuli tryggður réttur til sanngjarnra launa og til að semja um starfskjör og önnur réttindi tengd vinnu. Til að árétta efnislegt inntak leggur meiri hluti velferðarnefndar til að við upptalninguna bætist orðin aðbúnaður og öryggi og að með því sé tryggður réttur launafólks til öruggs og heilsusamlegs umhverfis. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar tekur undir þessi sjónarmið og leggur til breytingartillögu til samræmis. Alvarlegar athugasemdir komu frá aðilum vinnumarkaðarins þess efnis að af greinargerðinni mætti skilja að eftir samþykkt frumvarpsins hvíldi sú skylda á löggjafanum að setja lög um lágmarkslaun og þannig í raun takmarka réttinn til frjálsra kjarasamninga. Væri það í beinni andstöðu við gildandi lög sem og fyrirkomulag vinnumarkaðsmála hér á landi síðan á öndverðri síðustu öld. Af þessu tilefni áréttar meiri hlutinn að með ákvæðinu er ekki lagt til að hróflað verði við því fyrirkomulagi sem er og hefur verið á íslenskum vinnumarkaði og allir aðilar eru ásáttir um að halda. Með ákvæðinu eru ekki lagðar til breytingar á gildandi rétti. Til að taka af allan vafa um að með ákvæðinu sé fyrst og fremst verið að treysta rétt samtaka launafólks til frjálsra kjarasamninga er lagt til að orðin sanngjörn laun falli brott úr ákvæðinu og að það orðist þannig að öllum skuli með lögum tryggður réttur til að semja um starfskjör og önnur réttindi tengd vinnu. Um réttindi útlendinga í 26. gr. Ákvæðin um ferðafrelsi og dvalarrétt útlendinga eru sambærileg þeim sem eru í 66. gr. stjórnarskrárinnar. Þá er kveðið á um að með lögum skuli skipað rétti útlendinga til að koma til landsins og dveljast hér og fyrir hvaða sakir er hægt að vísa þeim úr landi. Sérstakt ákvæði er um rétt flóttamanna og hælisleitenda, sem geta átt á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, til réttlátrar málsmeðferðar innan hæfilegs tíma. Eina nýja réttarstaðan sem þetta ákvæði veitir er að málsmeðferð eigi að vera veitt innan hæfilegs tíma. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar benti á að fleiri en þessir hópar ættu rétt á slíkri málsmeðferð og er farið að þeirri tillögu og því lagt til að útlendingar komi í stað orðanna flóttamanna og hælisleitenda. Ákvæðið tekur þannig með almennari hætti á þessum málum en lagt hafði verið til og veitir útlendingum ríkari vernd enda tekur það til stærri hóps en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Auk þess er tryggt að jafnræðissjónarmið séu virt enda er ákveðnum hópum útlendinga ekki veitt ríkari vernd en öðrum. Meiri hlutinn áréttar að eina breytingin sem lögð er til í 2. málsl. 3. mgr. 26. gr. frá gildandi stjórnskipunarrétti er ákvæði um að tryggja skuli málsmeðferð innan hæfilegs tíma. 29. gr. um bann við ómannúðlegri meðferð felur í sér líkt og 68. gr. stjórnarskrár að óheimilt er að vísa mönnum brott, endursenda eða framselja mann til ríkis þar sem hætta er á að hann sæti dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Kveðið er á um persónufrelsi og bann við frelsissviptingu í 27. gr. frumvarpsins og byggist ákvæðið á 67. gr. stjórnarskrár. Í því er þó ekki að finna sambærilega heimild og í 67. gr. stjórnarskrárinnar sem heimilar dómara að láta sakborning lausan gegn tryggingu. Sérfræðingar virðast nokkuð á sama máli um að sú heimild eigi að halda sér í stjórnarskrá. Meiri hlutinn telur rétt að færa ákvæðið inn í frumvarpið og leggur til breytingu því til samræmis. Meiri hlutinn áréttar að verði heimildin nýtt fari fram sjálfstætt mat á öllum málavöxtum og stöðu sakbornings. Telur hann því að sjónarmið sem komið hafa fram um mismunun á grundvelli efnahags ekki eiga við. Þá bendir hann á að heimildin til að láta menn lausa gegn tryggingu felur í sér ákveðið meðalhóf enda er það meginregla í sakamálarétti að ávallt skuli beita vægari úrræðum sé þess kostur. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar lagði til breytingu á fyrirsögn ákvæðisins í ljósi þess að því væri ætlað að vernda persónufrelsi en fyrirsögnin endurspeglaði ekki réttindin heldur aftur á móti einungis alvarlegustu takmörkun á réttindum manna. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og leggur til að fyrirsögn greinarinnar verði persónufrelsi í stað frelsisviptingar áður. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til að nefndin skoði hvort breyta eigi orðalagi ákvæðis 27. gr. þar sem kveðið er á um að gæsluvarðhaldi megi aðeins beita fyrir sök sem fangelsisvist liggur við og vitnar í 3. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Meiri hlutinn áréttar að við beitingu ákvæðisins verði ávallt að fara fram mat á aðstæðum og málavöxtum. Eðlilegt sé að ákvæði laga sé fyllra og nákvæmara en ákvæði stjórnarskrár þegar kveðið er á um meginreglu og af því leiði að ekki er óeðlilegt að orðalag laga beri með sér strangara mat á aðstæðum og málavöxtum í máli viðkomandi sakbornings og því ríkari vernd. Virðulegi forseti. Ég ætla að gera hér greinaskil, ef ég má orða það svo. Eins og lesa má í nefndaráliti gerir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd breytingartillögu við 32. gr. um menningarverðmæti og jafnframt gerir hún tillögur um breytingar frá frumvarpinu á 34. gr. sem fjallar um náttúruauðlindir. Hvað varðar þá grein sérstaklega vil ég segja að allir stjórnmálaflokkar hafa lýst því yfir að þeir vilji ákvæði um náttúruauðlindir í stjórnarskrá. Það er því von mín að nú þegar málið er komið til 2. umr. náist fram langþráð samræða um það ákvæði. Að öðru leyti mun varaformaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hv. þm. Álfheiður Ingadóttir, gera ítarlega grein fyrir áherslum nefndarinnar í því efni svo og um 32. gr. um menningarverðmæti. Allnokkrar breytingar eru lagðar til á kaflanum um Alþingi. Ber þar fyrst að nefna breytingarnar á 39. gr. um alþingiskosningar. Stjórnalagaráð lagði til nokkuð ítarlega útfærslu á kosningafyrirkomulaginu. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur til að ákvæðið verði einfaldað. Meginreglur sem eiga að gilda eru settar í stjórnarskrána en löggjafanum síðan eftirlátið að útfæra kosningalöggjöf í samræmi við þau. Geri ég nú grein fyrir einstökum efnisatriðum. Á Alþingi eiga 63 þingmenn sæti, kosnir leynilegri kosningu til fjögurra ára, það þarf ekki útskýringa við. Atkvæði kjósenda alls staðar á landinu vega jafnt eftir því sem frekast er unnt. Ef landinu er skipt í kjördæmi er ekki unnt að tryggja fullan jöfnuð atkvæða milli kjördæma af reikningslegum ástæðum. Því er lagt til að skeytt verði aftan við ákvæðið lágmarksfyrirvara um að atkvæði skuli vera jafnt eftir því sem frekast er unnt. Feneyjanefndin hefur gefið út reglur um góða starfshætti um málefni kosninga þar sem segir að almennt skuli misvægi atkvæða ekki fara yfir 10% og alls ekki yfir 15%, nema við mjög sérstakar aðstæður. Heimilt er að skipta landinu upp í kjördæmi. Rétt er að taka fram að ekki er þó hægt að skipta landinu upp í einmenningskjördæmi. Ákvæði um listakosningar og hlutfallslega úthlutun sæta væru þá ekki uppfyllt. Listar eru bornir fram í kjördæmum. Þeir mega vera óraðaðir eða raðaðir samkvæmt nánari fyrirmælum í lögum. Hér segir að í kosningalögum eigi að gera ráð fyrir að framboð geti, hvort heldur þau kjósa, boðið fram óraðaða eða raðaða lista. Frambjóðandi má vera á fleiri en einum lista sömu stjórnmálasamtaka. Þetta þýðir, virðulegi forseti, í ýtrustu útfærslu að sama listann má bjóða fram í öllum kjördæmum og safna þannig atkvæðum. Þá segir að kjósandi geti valið lista eða einstaka frambjóðendur í persónukjöri. Hvort heldur listar eru óraðaðir eða raðaðir geta kjósendur breytt honum, þ.e. valið í persónukjöri. Rétt er árétta að í þjóðaratkvæðagreiðslu var spurt hvort kjósendur vildu auka persónukjör og 78% þeirra sem tóku afstöðu svöruðu spurningunni játandi. Því hlýtur meiri hlutinn að álykta að löggjafanum sé gefin tilsögn um að merking kjósenda með krossum eða tölum verði að hafa meira vægi en í núverandi kosningakerfi og einnig hjá þeim sem velja raðaða lista. Í lögum má ákveða hvort og í hvaða mæli megi velja frambjóðendur af fleiri en einum lista. Það er sem sagt eftirlátið löggjafanum hvort heimilt verði að velja frambjóðendur þvert á lista og þá í hvaða mæli. Þá segir að úthlutun þingsæta skuli vera í sem fyllstu samræmi við atkvæðisstyrk stjórnmálasamtaka, lista og frambjóðenda. Ég tel þetta ekki þarfnast nánari útskýringar. Í kosningalögum skal mælt fyrir um hvernig stuðla skuli að jöfnustu hlutfalli kvenna og karla á Alþingi. Meiri hluti nefndarinnar áréttar að mikilvægt sé að sú skylda hvíli á þeim sem standa fyrir framboðum að uppfylla þessa jafnræðiskröfu. Í henni er ekki fólgið að breyta eigi úrslitum kosninga að þeim loknum. Loks segir að breytingar á kjördæmamörkum, tilhögun á úthlutun þingsæta og reglum um framboð sem fyrir er mælt í lögum verði aðeins gerðar með samþykki 2/3 hluta Alþingis. Slíkar lagabreytingar megi ekki gera ef minna en eitt ár er til kosninga. Gildistaka þeirra skuli frestast ef boðað er til kosninga innan eins árs frá staðfestingu þeirra. Nánari reglur um alþingiskosningar skulu settar í lögum. Virðulegi forseti. Þetta er breytingartillaga sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur fram við þær tillögur sem fyrir lágu. Þetta eru gagnmerkar breytingar. Mér finnst ekkert óskýrt við þær og mér hefur verið tjáð að aðrir sem höfðu áður óskað eftir því vilji ekki fá nánari skýringar þannig að ég hef þá ekki áhyggjur af því. Í 43. gr. er kveðið á um gildi kosninga. Grundvallarbreyting er að ekki er lengur gert ráð fyrir að Alþingi kveði sjálft upp úr um gildi alþingiskosninga. Í frumvarpinu er landskjörstjórn falið það hlutverk. Þeim sjónarmiðum hefur verið komið á framfæri við nefndina að óeðlilegt sé að fela landskjörstjórn tvíþætt hlutverk sem vart verði talið samræmanlegt, þ.e. stjórnsýslu við undirbúning kosninga og úrskurðarvaldi um þau málefni. Því er lagt til að sérstök nefnd sem skipuð verði af Hæstarétti fái síðarnefnda hlutverkið, þ.e. úrskurðarvald um gildi kosninga. Þá er það um ákvæði 44.–46. gr. Við fyrri málsgrein 44. gr. er bætt við ákvæði um að forseti Alþingis beri ábyrgð á undirbúningi þingsetningar en ekki framkvæmdarvaldshafar, þ.e. forsætisráðherra eins og nú er eða forseti Íslands líkt og lagt er til í frumvarpinu. Ákvæði þetta er til áréttingar þess að Alþingi er sjálfstætt og handhafar annarra greina ríkisvaldsins hlutast ekki til um málefni þess. Meiri hlutinn áréttar að átt er við þann forseta þings sem síðastur var kjörinn þrátt fyrir að þingsetning sé að nýafstöðnum þingkosningum. Bendir meiri hlutinn á að nauðsynlegt sé að ákvæði af þessu tagi séu í stjórnarskrá og skýrt sé hver ákveði nákvæmlega þingsetningardaginn, sérstaklega ef þörf þykir á að flýta þingsetningu og eins með hliðsjón af því að kosningar fara nú fram á laugardegi og tveggja vikna fresturinn rennur því út á laugardegi, en það þykir ekki heppilegur dagur til þingsetningar. Meiri hlutinn leggur auk þess til að síðari málsgrein 44. gr. verði skýrari um að starf Alþingis frá kjördegi til kjördags, þ.e. allt kjörtímabilið, er samfellt. Þingið er því sett aðeins einu sinni, þ.e. að loknum almennum þingkosningum, sbr. 46. gr. Hefur þeim sjónarmiðum verið komið á framfæri að það séu leifar frá gamalli tíð að hvert löggjafarþing sé sett sérstaklega og því slitið og að slíkt eigi ekki lengur við. Meiri hlutinn bendir þó á að eigi að síður geti verið heppilegt að starfslotur þingsins séu aðgreindar og þær til dæmis miðaðar við almanaksárið eða hluta þess, m.a. vegna tilvísana til skjalaumræðna og samþykkta þingsins, en telur rétt að það sé gert með þingsköpum eða lögum um þingsköp. Leggur meiri hlutinn til breytingar þessu til samræmis. Í 46. gr. er kveðið á um setningu Alþingis. Er þar gert ráð fyrir að forseti Íslands stefni því saman og setji Alþingi hvert ár. Meiri hlutinn vísar til þess að í samræmi við þær breytingar sem lagðar eru til á 44. gr. er það forseti Alþingis sem stefnir þinginu saman og undirbýr setningu þess. Er því lögð til sú breyting að forseti Íslands fái einungis það hlutverk að setja þingið en ekki stefna því saman. Þá eru lagðar til breytingar á ákvæðinu í samræmi við þær breytingar sem lagðar eru til á 44. gr. um að formleg þingsetning sé einungis í upphafi kjörtímabils. Meiri hlutinn telur þó brýnt að halda inni ákvæðum um að fjórðungur þingmanna geti krafist þess að Alþingi sé stefnt saman. Í 49. gr. er kveðið á um friðhelgi alþingismanna. Í 3. mgr. hennar er að finna nýmæli þar sem kveðið er á um að alþingismönnum og ráðherra sé heimilt að afsala sér friðhelgi þeirri sem þeim var veitt samkvæmt 1. og 2. mgr. Tekur meiri hlutinn undir það með forsætisnefnd að ákvæðið bjóði þeirri hættu heim að þingmaður verði beittur þrýstingi til að afsala sér friðhelgi. Markmið 49. gr. er að tryggja friðhelgi þingmanna. Verður ekki annað séð en að ákvæði 3. mgr. gangi gegn því markmiði og geti orðið til þess að takmarka málfrelsi þingmanna. Leggur meiri hlutinn því til að þetta ákvæði falli brott. 50. gr. kveður á um hagsmunaskráningu og vanhæfi þingmanna. Þegar litið er til handhafa þriggja þátta ríkisvaldsins eru ólíkar hæfiskröfur gerðar til þeirra. Það er eftir því hvort litið er til starfa óvilhallra dómara sem bundnir eru af lögum um úrlausn mála og skipaðir til langs tíma og pólitískum störfum þingmanna sem sækja umboð sitt til kjósenda á fjögurra ára fresti. Ástæður þess að gerðar eru mjög vægar hæfiskröfur til þingmanna er sú að ekki er ætlast til að þeir séu hlutlausir í störfum sínum. Þvert á móti er það hlutverk Alþingis á grundvelli lífsviðhorfa meiri hluta þingmanna í hverju máli að velja hvaða hagsmuni á að leggja áherslu á og veita framgang í löggjöf, eftir atvikum á kostnað annarra hagsmuna. Í skýringum í greinargerð með 50. gr. er vísað til sjónarmiða úr stjórnsýslunni en fyrir nefndinni kom fram að erfitt er að finna hagsmuni í stjórnsýslunni sem svipar til eðlis þingstarfa. Því þykir óraunhæft að bera þetta tvennt saman. Meiri hlutinn telur þó brýnt í ljósi atburða síðustu ára og aukinnar kröfu um að valdi fylgi ábyrgð pólitískra og lýðræðislega kjörinna fulltrúa að settar verði reglur um sérstakt hæfi þingmanna og skyldur þeirra til að veita upplýsingar um fjárhagsleg tengsl sín og hagsmuni. Við 52. gr. er lögð til sú breyting að fella niður síðustu málsgreinina sem kveður á um að þingforseti láti af þingstörfum. Þá er það 55. gr. Í frumvarpinu er lagt til að ekki sé heimilt að halda lokaða þingfundi. Meiri hlutinn telur vafasamt að girða með öllu fyrir þennan möguleika þar sem ekki er hægt að sjá fyrir allar mögulegar aðstæður sem geta skapast, einkum á meiri hlutinn þar við aðstæður sem mögulega gætu komið upp á alþjóðavettvangi og ógnuðu öryggi ríkisins eða brýnum þjóðarhagsmunum. Þá telur meiri hlutinn rétt að benda á að fundir Alþingis eru ekki eingöngu opnir gagnvart íslenskum almenningi og fjölmiðlum heldur öllum heiminum. Meiri hluti utanríkismálanefndar bendir á að ekki sé hægt að útiloka að til dæmis geti erfið og knýjandi utanríkismál eða milliríkjamál verið þannig vaxin að eðlilegt sé að loka fundum Alþingis fyrir erlendum aðilum sem annars gætu fylgst með fundum. Meiri hlutinn telur því að heimild til lokunar þingfunda eigi að vera til staðar en hún verði skilyrt við þau atvik þegar öryggi ríkisins og brýnir þjóðarhagsmunir krefjast þess og að 2/3 atkvæða þurfi til að ákveða það. 56. og 58. gr. fjalla um flutning og meðferð þingmála. Þær breytingar sem lagðar eru til á þessum greinum frá frumvarpinu eru efnislega þær að skipulag um meðferð þingmála, m.a. hversu lengi þau lifa, verði ákveðið með þingsköpum en því ekki skipað niður í stjórnarskrá. Ekkert var hreyft við ákvæði í 57. gr. um að lagafrumvarp megi ekki samþykkja fyrr en eftir minnst tvær umræður á Alþingi. Í því sambandi má benda á að það má ákveða nánar með lögum. Vegna þess að engar breytingar eru lagðar til á kaflanum um forseta Íslands eða ráðherra og ríkisstjórn geri ég hér grein fyrir 72. gr. Samhliða því að þjóðareign á auðlindum verður stjórnarskrárbundin er lagt til að eftirfarandi verði leitt í lög um eignir og skuldbindingar ríkisins: „Náttúruauðlindir og landsréttindi í þjóðareign má ekki selja eða láta varanlega af hendi til einstaklinga eða lögaðila.“ Við gr. 74 um Ríkisendurskoðun er gerð sú breyting að vitnað verður til stofnunarinnar en ekki ríkisendurskoðanda. Í 75. gr. um umboðsmann er lagt til að fella út setninguna: „ákveði ráðherra eða annað stjórnvald að hlíta ekki sérstökum tilmælum umboðsmanns skuli tilkynna forseta Alþingis um þá ákvörðun“. Sérstaða mála sem tekin eru fyrir hjá umboðsmanni Alþingis felst í því að þau varða hagsmuni einstaklinga. Því er til staðar sú hætta að tilkynningu sem þessari fylgi umfjöllun um persónuleg málefni. Ekki hafa komið fram miklar athugasemdir við kaflann um dómsvald. Þó hefur verið bent á að færst hefur í vöxt að færa dómstólum hlutverk sem ekki eru bein dómsmál og gæti það dregið úr sjálfstæði þeirra. Sjálfsagt er að athuga þessar ábendingar nánar í frekari vinnu nefndarinnar. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar vill þó sérstaklega benda á að ákvæði um sérdómstól í 101. gr. kemur ekki í veg fyrir að stofnað verði millidómstig ef vilji löggjafans stæði til þess. Sérstakur kafli um utanríkismál er nýmæli og til marks um aukið vægi þessara mála og þátttöku Íslands í alþjóðlegu samstarfi. Samráð við utanríkismálanefnd um mikilvæg utanríkismál verður stjórnarskrárbundið og er það gleðiefni. Sömuleiðis tekur meiri hlutinn undir athugasemdir í umsögn meiri hluta utanríkismálanefndar um að sjálfsagt sé að áskilja samþykki Alþingis fyrir ákvörðun um stuðning við aðgerðir sem fela í sér beitingu vopnavalds aðrar en þær sem Ísland er skuldbundið af samkvæmt þjóðarétti. Meiri hlutinn tekur undir þær athugasemdir í umsögn meiri hluta utanríkismálanefndar að mikilvægt er að taka af allan vafa um að samningsgerð við önnur ríki sé á hendi utanríkisráðherra. Aðrir ráðherrar geta eftir atvikum komið fram fyrir hönd íslenska ríkisins á sviðum sem heyra undir einstök fagráðuneyti, en almennt verður að gera ráð fyrir að þeir geti ekki bundið íslenska ríkið að þjóðarétti með samningum við önnur ríki nema eftir umboði utanríkisráðherra. Sömuleiðis tekur meiri hlutinn undir athugasemdir í umsögn meiri hluta utanríkismálanefndar um að brott falli áskilnaður fyrir samþykki Alþingis ef samningar samkvæmt greininni eru mikilvægir af öðrum ástæðum og gerir meiri hlutinn tillögu um breytingu á greininni þar að lútandi. Breytingin sem lögð er til á 111. gr. frumvarpsins um framsal fullveldis er mikilvæg. Lagt er til að hún orðist svo: „Heimilt er að gera þjóðréttarsamninga í þágu friðar, efnahagssamvinnu eða réttarvörslu sem fela í sér framsal tiltekinna þátta ríkisvalds sem íslensk stjórnvöld fara með samkvæmt stjórnarskrá þessari til alþjóðlegra stofnana sem Ísland á aðild að eða ef um er að ræða alþjóðasamvinnu sem Ísland tekur þátt í. Þó er óheimilt að framselja ríkisvald til að breyta stjórnarskránni eða mörkum íslensks yfirráðasvæðis eða til takmörkunar á mannréttindum umfram heimildir í stjórnarskrá. Framsal ríkisvalds skal ávallt vera afturkræft. Dómstólar geta ávallt endurmetið efni, umfang og lögmæti framsals í ljósi meðferðar alþjóðastofnunar á framseldum valdheimildum á hverjum tíma. Með lögum skal afmarka nánar í hverju framsal ríkisvalds samkvæmt þjóðréttarsamningi felst. Lög sem heimila framsal ríkisvalds þurfa samþykki 2/3 hluta atkvæða á Alþingi. Náist ekki sá meiri hluti atkvæða en þó einfaldur meiri hluti skulu lögin borin undir þjóðaratkvæði til samþykktar eða synjunar. Við gerð þjóðréttarsamninga um aðild Íslands að alþjóðastofnunum sem fara með yfirþjóðlegt vald og falla undir 1.–3. mgr. skulu heimildarlög borin undir þjóðaratkvæði til samþykktar eða synjunar.“ Nánar um þetta. Ég vil í fyrsta lagi nefna síðustu málsgreinina um heimildarlög. Það þýðir að þegar samningur um aðild að Evrópusambandinu liggur fyrir verður hann borinn undir þjóðina til samþykktar eða synjunar. Þessi grein felur einnig í sér að hefðum við verið í Evrópusambandinu þegar nýr ríkisfjármálasáttmáli var samþykktur þar á síðasta ári hefði þurft að bera það undir þjóðina hvort við hefðum átt að gerast aðilar að honum. Í öðru lagi hvað varðar framhald EES-samningsins og því gráa svæði sem við erum ávallt á varðandi stjórnarskrána verður það svo að ríki vafi um hvort framsal valds er það þingið sem sker úr um hvort efnt verður til þjóðaratkvæðagreiðslu eður ei á þann hátt að ef 2/3 þingmanna samþykkja breytinguna er hún fullgild, en ef hins vegar einungis næst einfaldur meiri hluti á þingi verður málið borið undir þjóðina. Þannig skil ég þessa grein. Ítarlegri skýringar fylgja þessum greinum í umsögn utanríkismálanefndar. Loks um breytingar á stjórnarskrá. Ekki er lögð fram breyting á greininni eins og hún er í frumvarpinu. Þar eru vissulega álitaefni sem vonandi verða rædd hér í þingsal. Samkvæmt frumvarpinu verða allar breytingar á stjórnarskrá bornar undir þjóðaratkvæði. Breytingar á öðrum köflum en mannréttindakafla yrðu samþykktar á þingi og síðan bornar undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu. Um breytingar á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar yrði hins vegar áfram gert ráð fyrir staðfestingu tveggja þinga á breytingunum líkt og er nú í 79. gr. stjórnarskrárinnar. Virðulegi forseti. Stjórnarskránni er ekki síst ætla að verja réttindi borgaranna fyrir vilja og valdi meiri hlutans hverju sinni. Af þeim sökum er bent á að óheppilegt sé að meiri hlutinn, hvort sem er meiri hluti þingmanna eða kjósenda, geti breytt stjórnarskránni með mjög skömmum fyrirvara. Af þessum sökum gera ákvæði um breytingar á stjórnarskrám iðulega ráð fyrir að slíkar breytingar krefjist nokkurrar fyrirhafnar og ígrundunar. Meiri hlutinn gerir ekki tillögu að breytingu á þessu ákvæði að þessu sinni en telur eðlilegt að þingheimur fjalli ítarlega um þetta atriði. Í fyrsta lagi hvort heppilegt sé að mismunandi aðferðir séu viðhafðar við breytingar á einstökum köflum stjórnarskrárinnar og í öðru lagi hvort sú aðferð sem nú gildir sé hugsanlega of þung í vöfum. Á hinn bóginn má spyrja hvort meirihlutaákvörðun þings og þjóðar sé of fyrirhafnarlítil. Virðulegi forseti. Ég hef nú lokið yfirferð yfir þetta mikla mál. Það hefur verið venja hér þegar fjallað er um stærsta mál í þinginu sem tekið er fyrir á hverjum vetri, sem eru fjárlög ríkisins, að vinna í fjárlaganefnd heldur áfram. Ég hafði vonað að það gæti orðið um þetta mikla verkefni og við getum rætt áfram þau álitaefni sem mönnum þykir út af standa. Það hlýtur náttúrlega að vera þingmanna sem sitja í nefndinni að ákveða það. Ég fel mig í þeirra hendur, þannig á að orða það. Það er mikill vilji af hálfu okkar sem berum fram þetta frumvarp að um það skapist efnislegar umræður, að við komumst að sameiginlegri niðurstöðu um efni þessa máls. Ég vona sannarlega að ég verði ekki fyrir vonbrigðum í því hvernig umræður munu ganga hér í þinginu því vissulega er það vilji okkar að vinna þetta eins vel og mögulegt er.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir hennar ræðu. Það skýrðist mjög í ræðunni hvað þetta frumvarp er raunverulega sundurlaust og sundurtætt vegna þess að erfitt er að halda athygli. Svo við tölum um þessar breytingartillögur sem er verið að leggja fram inn í 2. umr. Búið er að umbylta köflum, setja inn nýjar skýringar og svo framvegis, sem ekki nokkur einasti einstaklingur eða fræðimaður hefur komið að. Þess vegna er rétt að spyrja hér í upphafi 2. umr.: Hvernig sér formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar það fyrir sér þegar álit Feneyjanefndarinnar kemur hér fyrir nefndina? Hún boðar mikla samvinnu og að margir nefndarfundir verði á meðan málið er hér inni í þinginu. Verður málið þá tekið 

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að nefndin mun starfa milli 2. og 3. umr. og þá verður álit Feneyjanefndarinnar rætt. Ef vilji þingmanna stendur til að gera það fyrr í nefndinni þá verður það gert, en ekki gegn vilja þeirra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir þetta svar. Þá er það orðið skýrt og þá þurfa þingmenn ekki að velkjast í vafa um að mál sem er vísað til nefndarinnar á nefndarfundum verður tekið fyrir í samlyndi og sátt. Það er gott og því fagna ég. Þá langar mig til að spyrja þingmanninn: Hefur hún ekki áhyggjur af því sem hefur komið fram fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd? Að greinargerðin sem fylgir frumvarpinu uppfyllir ekki þau skilyrði að vera lögskýringargagn frumvarpsins komi til dómsmála, og þau verða fjölmörg vegna þess að þarna er verið að leggja til svo miklar og róttækar breytingar á stjórnarskránni. Er ekki alvarlegt þegar meiri hluti nefndarinnar ákveður að sinna ekki þeim ábendingum sem fram hafa komið um framkvæmd laganna?

Virðulegur forseti. Það skiptir náttúrlega fyrst og síðast máli að orðalag greinanna sé nokkuð skýrt og ég sé ekkert því til fyrirstöðu að nákvæmar skýringar fylgi þeim þegar við samþykkjum þetta mikla plagg að lokum.

Hæstv. forseti. Í framhaldi af ræðu hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur vildi ég nefna að mér finnst ljóst að þær breytingar sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur til eru fyrst og fremst breytingar sem byggja á sjónarmiðum annarra þingmanna, það er samflokksmanna hv. þingmanna í meiri hlutanum í öðrum þingnefndum. Mun minna mark er tekið á þeim ráðleggingum og athugasemdum sem hafa komið fram af hálfu sérfræðinga. Þetta er auðvitað galli að mínu mati. Auðvitað er gott ef hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir telur að til dæmis mannréttindakaflinn 

Virðulegi forseti. Það er ekki rétt að allir sérfræðingar sem hafa komið fyrir nefndina telji svo vera. Ég vil benda á álit sem Oddný Mjöll Arnardóttir sendi inn. Það er dagsett 11. eða 12. desember og liggur fyrir nefndinni. Það er alveg ljóst og tekið fram í skýringum að ekki ber að túlka þessi ákvæði í mannréttindakaflanum umfram ákvæði í þeim samningum um mannréttindi sem við erum aðilar að og það hefur ekkert breyst frá því sem nú er.

Herra forseti. Ég held að mannréttindakaflinn þarfnist enn sérstakrar umræðu og mun koma nánar inn á það síðar. Ég verð þó að vekja athygli á því að þeim áhyggjum sem hafa komið fram af hálfu flestra þeirra fræðimanna sem um þennan kafla hafa fjallað er að litlu leyti mætt í þeim breytingartillögum sem hér liggja fyrir. Ég vildi spyrja hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur um annað atriði. Það hefur með framhald vinnunnar hér í þinginu að gera frekar en innihald málsins. Það varðar það hvort hún hafi sem formaður nefndarinnar nánari upplýsingar um hvenær sé að vænta bráðabirgðaálits Feneyjanefndarinnar. Það hefur verið nokkuð á reiki hvort það yrði við lok þessa mánaðar, í byrjun næsta mánaðar eða um miðjan febrúar. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi einhverjar nýjar upplýsingar um hvenær búast megi 

Virðulegi forseti. Nei, ég hef það ekki en mun segja þinginu frá því um leið og ég hef nákvæmari upplýsingar um það.

Herra forseti. Það eru tvö atriði sem ég vil taka upp við hv. formann nefndarinnar. Fyrra atriðið varðar 111. gr. um framsal ríkisvalds. Það verður ekki annað séð en að meiri hluti nefndarinnar sé að opna fyrir að þingið geti, án þess að það verði borið undir þjóðina, tekið ákvörðun um að framselja ríkisvald til alþjóðastofnana sem við Íslendingar eigum ekki aðild að. Í greinargerð með tillögu nefndarinnar er sérstaklega komið inn á að þetta sé gert til þess að opna fyrir eðlilega þróun EES-samstarfsins. Það er mín skoðun að hér sé ekkert annað á ferðinni heldur en fullkomin eftirgjöf gagnvart óþolandi kröfum Evrópusambandsins um að við framseljum ríkisvald til stofnana sem við eigum enga aðild að og starfa á grundvelli ESB-sáttmála. 

Virðulegi forseti. Vissulega mundi ég kjósa að í flestum tilfellum yrði starfað á grundvelli tveggja stoða kerfisins. Hv. þingmaður veit hins vegar jafn vel og ég að upp koma atvik þar sem ekki næst samkomulag um það, það er bara mjög einfalt. Þar höfum við verið að leika okkur á gráu svæði við stjórnarskrána. Nú er það sett í hendur þingmanna að 2/3 geta, það er mikið, þeir geta þá leikið sér á þessu gráa svæði ef þeir svo kjósa eða ef 2/3 nást ekki þá fer það fyrir þjóðina.

Herra forseti. Þetta er auðvitað alrangt hjá formanni nefndarinnar. Þingið hefur ekkert verið að leika sér á neinu gráu svæði. Það hefur verið alveg skýrt í öllum málum sem hafa komið inn til þingsins að framsal ríkisvalds til stofnana sem við eigum ekki aðild að kemur ekki til greina og er brot á stjórnarskránni. Meiri hluti nefndarinnar er að leggja til að Ísland gefi eftir kröfur Evrópusambandsins og það verði opnað á það hér á þinginu, verði slíkar ákvarðanir teknar, að ríkisvald verði framselt til stofnana sem við eigum ekki aðild að án þess að þjóðin komi þar að með atkvæðagreiðslu. Þetta er ekkert annað en undirgefni við óþolandi kröfum Evrópusambandsins sem menn eiga að mæta af hörku eins og ávallt hefur verið gert fram til þessa. Það á til dæmis við um bankatilskipunina sem núna er í farvatninu. Það er ekki hægt að tala svona um að við höfum verið að leika okkur á einhverju gráu svæði. Öll tilvik þar sem ríkisvaldið hefur í litlum skrefum verið framselt fram til þessa hafa varðað framsal til stofnana sem starfa á grundvelli EES-samstarfsins. Það er auðvitað fráleitt að hér sé að 

Virðulegi forseti. Við höfum leitað til sérstakra sérfræðinga um framsal ríkisvalds. Ég man eftir því þegar sektarvald var veitt Flugmálastofnun Evrópu.  
             Nei, nei. 

Herra forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann, formann nefndarinnar, Valgerði Bjarnadóttur, um 109. gr. frumvarpsins, sér í lagi 3. mgr., um beitingu vopnavalds. Hvaða áhrif telur hún að það hafi á aðild Íslands að NATO að nú þurfi að leita samþykkis Alþingis fyrir beitingu vopnavalds? Í öðru lagi spyr ég þingmanninn þar sem hann er formaður þjóðaröryggisnefndarinnar sem hér starfar hvort það hafi verið kannað hvort stjórnarskrárákvæði af þessu tagi takmarki aðild okkar að NATO, þ.e. að það þurfi að fara fyrir þingið til að fá samþykki, hvort það hægi svo mikið á afgreiðslu mála að það hafi bein áhrif á aðild okkar að NATO.

Virðulegi forseti. Við erum bundin þjóðréttarsamningi við NATO hvað varðar það að verjast öðrum NATO-ríkjum. Ef ráðist verður á NATO-ríki erum við bundin þjóðréttarsamningi þar, engin spurning um það. Ef NATO stendur hins vegar fyrir einhverju gagnvart þriðja ríki og öryggisráð Sameinuðu þjóðanna hefur ekki samþykkt það vaknar spurning um framhaldið. Ég tel að þetta muni ekki hægja á neinu þar. Við sátum til dæmis hjá varðandi Líbíu. Þetta 

Herra forseti. Ég er í þessu efni ekki að tala um einstaka þætti eða þegar svona atvik koma upp, heldur einungis að þegar svona kemur upp þarf innan NATO að leita samþykkis fyrir tilteknum aðgerðum. Ég skil að það þurfi „consensus“ til að svo sé þannig að ef menn beita ekki neitunarvaldi sínu eru þeir þar með búnir að samþykkja. Ef fara þarf með það fyrir þjóðþingin, hvaða áhrif hefur það á ákvörðunartöku innan NATO og þá veru okkar þar? Þingmaðurinn sagði - og ég veit auðvitað að í nefndinni hjá okkur hefur þetta ekki verið rætt. Ég veit ekki hvernig það hefur verið á vettvangi utanríkismálanefndar en ég hlýt að kalla eftir því að nákvæm skoðun fari fram á þessu. Ég vil einnig benda á að það er mjög nauðsynlegt að fá að vita hvernig þetta er hjá öðrum þjóðþingum sem eru aðilar að NATO. Þekkist þar að það sé bundið í stjórnarskrá að fara þurfi með slíkar ákvarðanir fyrir þjóðþingin? Ég hvet 

Virðulegi forseti. Nú þekki ég ekki hvernig háttar til hjá öðrum þjóðum um þetta mál þannig að ég get ekki svarað þeirri spurningu. Ég held að NATO fari aldrei í einhvern hernað gegn öðrum ríkjum svo snöggt að það hafi ekki verið í umræðunni og þá held ég að Ísland yrði bara að athuga hvort það stæði frammi fyrir því að þurfa að taka ákvörðun sem Alþingi þyrfti að samþykkja. Ég held að hlutirnir gerist ekki svo hratt.

Herra forseti. Málið sem hér er til umræðu er viðamikið eins og sjá má af þeim nefndarálitum sem liggja fyrir. Meiri og minni hlutar eru farnir að skila nefndarálitum í bókum sem eru ekki bara tugir heldur hundruð blaðsíðna og það ekki að ástæðulausu. Stjórnarskrá lýðveldisins er grundvallarlög sem önnur lög byggja á. Önnur lög verða að eiga sér stoð í stjórnarskrá og rúmast innan ramma hennar. Stjórnarskrá er grundvallarplagg um skipulag æðstu stjórnar ríkisins og jafnframt um þau réttindi sem ríkið má ekki skerða gagnvart borgurunum. Þetta er því grundvallarumræða og þegar farið er af stað með það sem kallað er heildarendurskoðun stjórnarskrár, það að endurrita hana að meira eða minna leyti frá upphafi til enda og bæta fjöldamörgum nýjum ákvæðum við, er ekki nema von að umræðan endurspegli það sem og þau skjöl sem liggja fyrir í málinu. Þetta er gríðarlega viðamikið. Í þessu sambandi má minna á að smærri stjórnarskrárbreytingar sem farið hefur verið út í á umliðnum áratugum hafa líka kallað á mjög mikla vinnu og mikla umræðu í þinginu jafnvel þótt verið væri að taka á miklu afmarkaðri og smærri þáttum en hér um ræðir. Herra forseti. Ég ætla ekki í þessari ræðu að fjalla mikið um forsögu og aðdraganda málsins. Við erum stödd á ákveðnum stað í þessari umræðu í dag. 2. umr. um stjórnarskrárfrumvarp meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar stendur yfir og það sem við hljótum fyrst og fremst að fjalla um á þessu stigi er frumvarpið eins og það lítur út með þeim breytingum sem meiri hlutinn gerir tillögur um. Það er grundvöllur þessarar umræðu. Ég vísa hins vegar til umræðna sem átt hafa sér stað í þinginu áður um ýmsa fyrri liði þessa ferils og vísa til þess í þeim tilgangi að halda til haga þeirri gagnrýni sem margoft hefur komið fram af hálfu okkar sjálfstæðismanna á nálgun og aðferðafræði meiri hlutans í þinginu hvað þetta varðar. Eins og hv. þingmenn þekkja hefur verið grundvallarágreiningur um nálgun í þessu sambandi, grundvallarágreiningur um það hvort fara ætti í jafnviðamikla og -róttæka breytingu á stjórnarskránni og hér um ræðir eða hvort frekar ætti að einbeita kröftum þingsins og þingmanna að breytingum á afmörkuðum þáttum þar sem möguleiki er að ná víðtækri samstöðu. Sá ágreiningur stendur enn. Af hálfu okkar sjálfstæðismanna í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur alltaf legið fyrir að við teldum mun vitrænni vinnubrögð að fara í afmarkaðar breytingar þannig að menn gætu einbeitt sér að tilteknum þáttum, lagt vinnu í þá, lagt vinnu í að meta afleiðingar og líka í að ná samstöðu um orðalag og útfærslu sem skiptir ekki litlu máli. Hættan við það að fara í jafnviðamikla endurskoðun og hér um ræðir er sú að fjöldamörg atriði fái ekki nægilega glögga skoðun eða umræðu, að margt hreinlega fljóti með án þess að það sé hugsað í þaula, án þess að búið sé að hnýta alla þá hnúta sem hægt er að hnýta í þeim efnum. Áður en ég kem að efni nefndarálitsins sem slíks vil ég árétta örfáa punkta að öðru leyti. Ég er þeirrar skoðunar, og við sjálfstæðismenn í þinginu, að það sé gríðarlega mikilvægt að reynt sé að vinna að stjórnarskrárbreytingum í sem víðtækastri sátt. Með því erum við ekki að segja eða gera kröfu um að allir séu sammála um allar þær breytingar sem verða, en engu að síður má gera kröfu um að það sé tiltölulega víðtæk sátt um þær breytingar sem farið er út í. Hvers vegna? Fyrst og fremst vegna þess að stjórnarskrá er grundvallarlöggjöf sem ætlað er að standa um lengri tíma og á ekki að þurfa að breytast þó að það verði breyting á meiri hluta í þinginu, ríkisstjórnarskipti eða pólitískir vindar blási með einhverjum öðrum hætti en áður. Grundvallarlög eiga að standa til lengri tíma og til þess að stuðla að því að það geti orðið þarf að ná eins víðtækri sátt og kostur er. Í öðru lagi er gríðarlega mikilvægt að vandaður undirbúningur eigi sér stað. Ég vil nefna nokkur atriði sem mér finnst mikilvægt að menn hafi í huga í því sambandi. Í sambandi við breytingu á lögum og þá ekki síst stjórnarskrá er það að mínu mati grundvallaratriði að greina þann vanda sem á að leysa. Þegar við höfum stjórnskipun sem hefur verið að mótast á undanförnum áratugum er fyrsta skrefið í vinnunni að meta hverju þarf raunverulega að breyta. Það þarf að ganga skipulega til þess verks að meta hvernig áhrif stjórnarskrárinnar hafa verið, hvernig þróun hennar hefur verið, hvar vandamál eru fyrir hendi og reyna síðan að finna lausnir á þeim vandamálum. Þegar vandamálin liggja fyrir þarf svo að eiga sér stað umræða um lausnirnar. Þá þarf að eiga sér stað prófun og greining á lausnunum eftir því sem kostur er. Það þarf að bera saman mismunandi valkosti og ræða þá í þaula. Í því sambandi þarf líka að eiga sér stað mat á hugsanlegum áhrifum, að allir sem standa að stjórnarskrárbreytingum geri sér, eins og kostur er, grein fyrir áhrifum þeirra breytinga sem lagðar eru til. Það þarf ekki að koma á óvart en það er mat okkar sjálfstæðismanna í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að verulega mikið vanti upp á að þessi vinna hafi legið fyrir þegar farið var af stað í þetta ferli. Það sem við sjáum í því nefndaráliti sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur fram er hugsanlega eitthvað í áttina en ekki það mat sem nauðsynlegt er á áhrifum, t.d. á því hvort breytingarnar sem lagðar eru til nái þeim tilgangi sem að er stefnt. Það hlýtur að vera grundvallaratriði í því sambandi að gera breytingar á jafnmikilvægri grundvallarlöggjöf og hér um ræðir. Það sem ég vil líka gagnrýna er að í þeirri vinnu sem hér liggur til grundvallar hefur að mínu mati vantað skýra sýn á það hvað raunverulega á að vera í stjórnarskrá og hvað ekki. Mönnum finnst það hugsanlega íhaldssamt viðhorf af minni hálfu en ég tel að í stjórnarskrá eigi fyrst og fremst að vera reglur og rammi um ríkisvaldið og handhafa þess, reglur um leiðir til þess að komast að niðurstöðu í málum. Á sama hátt eiga að vera í stjórnarskrá ákvæði til að vernda borgara, hugsanlega gegn ákvörðunum sem teknar eru með meirihlutavaldi á þingi eða með öðrum hætti, mannréttindaákvæði. Vandinn í sambandi við þær tillögur og það frumvarp sem hér liggur fyrir er sá að auk reglna af þessu tagi eru þar fjöldamargar tiltölulega almennt orðaðar stefnuyfirlýsingar, stundum nánast eins og óskalistar um það sem mönnum þykir gott, fagurt og æskilegt án þess að það sé glöggt hvaða réttaráhrif þeim yfirlýsingum er ætlað að hafa. Í öðrum tilvikum eru líka, og ég nefni það sem galla, í stjórnarskrárfrumvarpi fjöldamörg atriði sem með réttu eiga frekar heima í almennum lögum en í stjórnarskrá. Á sumum sviðum er farið býsna djúpt í að útfæra hugmyndir og tillögur. Þó að það sé ekki gert annars staðar er býsna djúpt farið í það að sumu leyti, stundum á sviðum þar sem þegar er fyrir hendi löggjöf. Maður hlýtur að velta fyrir sér hvort það sé til þess fallið að skýra og skerpa stjórnarskrána og auka gildi hennar að bæta við slíkum reglum, stundum að því er virðist fyrst og fremst vegna þess að ákveðin mál hafa verið ofarlega á baugi í fjölmiðlaumræðu undanfarin missiri eða eitthvað slíkt. En látum það vera. Hæstv. forseti. Þetta eru allt saman gallar á þeirri nálgun og atriði sem ég vil halda til haga áður en ég geri grein fyrir nefndaráliti okkar í 1. minni hluta, áliti okkar sjálfstæðismanna, þess sem hér stendur og hv. þm. Ólafar Nordal. Það eru ákveðnir þættir í málsmeðferðinni sem má í sjálfu sér segja að hafi byggt á ágætum hugmyndum. Ég er til dæmis þeirrar skoðunar að það hafi verið vel til fundið hjá meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að fá sérfræðingahóp á síðasta ári til að leggja mat á tiltekna lagatæknilega þætti í frumvarpinu og undirbúa það þar með til framlagningar á þingi. Ég er ekki sammála öllum ábendingum eða breytingartillögum þessa ágæta sérfræðingahóps en þó kemur mér á óvart að meiri hlutinn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem fékk þessa sérfræðinga til verksins og lagði fram frumvarp í nóvember á grundvelli tillagna þeirra skuli ætla að hverfa frá tillögum þessara sömu sérfræðinga í breytingartillögum sem nú eru lagðar fram við 2. umr. og í mörgum tilvikum að hverfa aftur til orðalags stjórnlagaráðs sem sætt hefur mikilli gagnrýni og athugasemdum, sérstaklega úr röðum fræðimanna á viðkomandi sviðum. Það kemur mér verulega á óvart og veldur mér áhyggjum. Að sama skapi má segja að það hafi verið góð hugmynd hjá meiri hlutanum í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að kalla eftir umsögnum annarra þingnefnda um einstaka kafla eða ákvæði frumvarpsins. Ég held að það hafi verið ágætt að fá þannig sem flesta þingmenn til þátttöku í þessu starfi. Ég hef gagnrýnt ýmislegt í sambandi við umgjörðina, til dæmis var í upphafi allt of skammur tímafrestur veittur sem gerði það að verkum að þegar einstakar nefndir kölluðu til sín umsagnaraðila, sérfræðinga og fræðimenn á mismunandi sviðum gafst þeim allt of skammur tími til að undirbúa sig. Það gerði það að verkum að það innlegg sem nefndirnar fengu í starf sitt frá þessum utanaðkomandi aðilum var ekki nægilega gott þó að það sé gagnlegt að mörgu leyti. Það hefði getað orðið betra ef menn hefðu sett sér raunhæfan tímafrest í upphafi, ekki tíu daga eins og upphaflega áætlunin hljóðaði upp á. Síðan lengdist tíminn eins og við þekkjum en engu að síður var farið býsna bratt í þetta og þá kemur það niður á útkomunni á þeirri annars góðu hugmynd að leita til annarra nefnda. Til að nefna áfram það sem jákvætt er er ljóst að sumar nefndir þingsins hafa lagt töluverða vinnu í sitt verk og gengið vel frá nefndarálitum, reifað nokkuð samviskusamlega þær athugasemdir og gagnrýnisatriði sem fram komu. Í sumum tilvikum gerðu þær beinar breytingartillögur til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og í öðrum tilvikum vörpuðu þær upp álitamálum sem nefndirnar gerðu þá ráð fyrir að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tækist á við. Þá er galli að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fór satt að segja á hálfgerðu hundavaði yfir umsagnir þessara nefnda, einbeitti sér að beinu breytingartillögunum en gaf athugasemdunum lítinn gaum. Á fjöldamörgum stöðum í umsögnum meiri hluta einstakra nefnda sem finna má í skjölum málsins er því beint til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að huga að tilteknum þáttum og velta þeim fyrir sér. Mjög hratt var farið yfir þessar tillögur sem gerði það að verkum að úrvinnslan, getum við sagt, á þeirri ágætu vinnu sem fór fram í sumum fagnefndum þingsins skilar sér ekki inn í umræðuna eins og ástæða væri til. Hæstv. forseti. Ég vek þó aftur athygli á því að þessar umsagnir eru til og hljóta að verða teknar til umræðu í þinginu. Um er að ræða tugi blaðsíðna frá einstökum nefndum þar sem reifaðar eru athugasemdir, gagnrýnispunktar, hugmyndir um breytingar o.fl. og það hlýtur að endurspeglast í þeirri umræðu sem hér mun fara fram. Svo eru að vísu einhverjar nefndir, mér kemur helst í hug hv. fjárlaganefnd sem ákvað að skauta tiltölulega létt yfir þá kafla sem henni var falið að skoða. Hún taldi ekki ástæðu til að fá gesti og annað þess háttar sem gerir það að verkum að þeir þættir sem þar er um að ræða eru harla lítið skoðaðir. Í mörgum tilvikum, og það ber að geta þess sem gott er, unnu nefndirnar ágætlega í þessu, fengu gesti og athugasemdir þó að það takmarkaðist af þeim þrönga tímaramma sem nefndirnar héldu að minnsta kosti í upphafi að þær hefðu til að vinna málið. Í mörgum tilvikum er um að ræða áhugaverðar og athyglisverðar vangaveltur sem skila sér inn í gögn málsins að þessu leyti en því miður ekki í breytingartillögum af hálfu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar nema að litlu leyti. Það bætir þá í það verk sem enn er óunnið í þessu máli ef meiri hlutinn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ætlar að fylgja því eftir eins og margyfirlýst er. Af því að ég er nú í þessari jákvæðu upptalningu ætla ég að nefna líka að það var góð hugmynd hjá meiri hlutanum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að fara að tillögu sérfræðingahópsins sem skilaði af sér í nóvember um að senda Feneyjanefndinni erindi og óska eftir áliti hennar á frumvarpinu, einkum tilteknum þáttum þess. Ég held að það hafi verið góð hugmynd. Fínt, mjög gott. Við áttum á dögunum ágæta fundi með fulltrúum Feneyjanefndarinnar og það er alveg ljóst að þar er að finna mikla sérfræðiþekkingu á þeim sviðum sem hér um ræðir. Einmitt þess vegna er óskiljanlegt að það skuli vera mat meiri hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og niðurstaða hans að bíða ekki eftir niðurstöðu Feneyjanefndarinnar áður en farið er fram með málið. Það leiðir til þess að meiri hlutinn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skilur mjög stóra og veigamikla þætti eftir, gerir engar breytingartillögur og ekki tilraun til að nálgast þau viðfangsefni á þessu stigi málsins, einfaldlega vegna þess að menn höfðu ekki þolinmæði til þess að bíða eftir niðurstöðu Feneyjanefndarinnar. Þetta er óskiljanlegt, sérstaklega í ljósi þess að miðað við þær upplýsingar sem okkur voru veittar í upphafi stóð til að Feneyjanefndin skilaði bráðabirgðaáliti innan mjög skamms tíma. Upphaflega var talað um lok janúar, einhvern tímann var talað um byrjun febrúar. Ég spurði hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur að þessu áðan en hún gat ekki komið með neinar nýjar upplýsingar inn í það mál. Okkur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skildist að þess væri ekki langt að bíða að Feneyjanefndin skilaði bráðabirgðaniðurstöðu sem gæti þá orðið umræðugrundvöllur í þinginu. Óþolinmæðin var hins vegar svo mikil að ekki var hægt að bíða eftir því. Það er auðvitað galli. Þess ber síðan að geta að Feneyjanefndin mun ekki ganga formlega frá áliti sínu fyrr en í byrjun mars vegna þess að þá verður næsti formlegi fundur nefndarinnar. Menn telja engu að síður, og ég ætla ekki að deila um það, að það geti orðið mikið gagn að því bráðabirgðaáliti sem væntanlegt er, hugsanlega innan fárra daga. Þetta skilur eftir töluverða eyðu í þessari umræðu, sérstaklega vegna þess að stjórnarskipunarþættirnir og þættirnir um þjóðaratkvæðagreiðslur og þjóðarfrumkvæði sem Feneyjanefndinni var sérstaklega falið að skoða eru meðal þeirra atriða í frumvarpinu þar sem lagðar eru til margvíslegar breytingar frá núgildandi fyrirkomulagi, í sumum tilvikum róttækar breytingar. Prófessor í stjórnmálafræði hefur talað um einhverja róttækustu stjórnkerfisbreytingu sem um getur í sögunni og ég held að það sé ekki ofmælt, sérstaklega ekki þegar hugað er að því sem þó er hægt að festa hönd á, þ.e. þjóðarfrumkvæðinu, þjóðaratkvæðagreiðslum og þætti hins svokallaða beina lýðræðis í ákvarðanatökum þar sem gert er ráð fyrir lausnum sem eru róttækari en gerist í flestum þeim löndum sem við berum okkur venjulega saman við. Það þarf að leita til landa eins og Sviss sem í rauninni er algjörlega einsdæmi í hinum vestræna heimi þegar horft er til reglna af þessu tagi. Þetta er atriði sem er nauðsynlegt að nefna. Ég ætla að nefna að í allítarlegu nefndaráliti okkar leitumst við, fulltrúar Sjálfstæðisflokksins, fyrst og fremst við að halda til haga athugasemdum, gagnrýnispunktum og umhugsunarefnum sem vakin hefur verið athygli á við meðferð málsins í þinginu. Við tökum fyrir kafla fyrir kafla og í mörgum tilvikum grein fyrir grein og vekjum athygli á þeim vandamálum sem stafað geta af því að tillögurnar nái fram að ganga óbreyttar. Það er um of langan lestur að ræða til að ég geti farið í gegnum það í þessari ræðu en mun, sem og fleiri þingmenn Sjálfstæðisflokksins, reyna að taka einstaka þætti betur fyrir síðar í umræðunni. Ég ætla þó að gefa örlítið yfirlit yfir þær athugasemdir sem við tókum saman. Við lítum ekki svo á að um tæmandi talningu sé að ræða og við gerum okkur grein fyrir því að í þeim fjöldamörgu athugasemdum sem til dæmis er að finna á vef Alþingis frá fræðimönnum, sérfræðingum á einstökum sviðum, samtökum o.fl. eru atriði sem ekki eru í þessum texta. Hið sama á við um athugasemdir sem komu munnlega fram, bæði á fundum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og öðrum nefndum. Við getum ekki ábyrgst að þeim sé öllum haldið hér til haga, en við gerum hins vegar í nefndaráliti okkar tilraun til þess að vekja athygli á þeim álitamálum, vafamálum og vandamálum sem við teljum að geti fylgt tillögunum eins og þær líta nú út. Ég vek hins vegar athygli hv. þingmanna á því að í þeim umsögnum og athugasemdum, minnispunktum og minnisblöðum sem er að finna á vef Alþingis má sjá mun nánari og fyllri umfjöllun um marga af þeim þáttum sem við getum hér um. Til að komast yfir allt þetta plagg, nefndarálit okkar þingmanna Sjálfstæðisflokksins - textinn sjálfur er 72 blaðsíður miðað við þá útgáfu sem ég hef hér fyrir framan mig, auk þess birtum við umsagnir, aðallega umsagnir minni hluta úr ýmsum nefndum sem ekki bárust nægilega tímanlega til að unnt væri að prenta þær með meirihlutaálitinu - ætla ég að fara yfir það kafla fyrir kafla. Ég verð að biðja hv. þingmenn velvirðingar á því að ég næ ekki að staldra lengi við hvern þátt en vona þó að ég nái að drepa niður fæti á sem flestum stöðum til að menn átti sig á því hversu víðtækar athugasemdirnar eru og hversu margar og skilji þá hugsanlega þær áhyggjur sem við þingmenn Sjálfstæðisflokksins höfum af framgangi þessa máls. Þær eru miklar. Eftir almennan inngang í nefndaráliti okkar hv. þingmanns fjöllum við um aðfaraorð stjórnarskrár og vekjum athygli á því sem fram kemur af hálfu margra sérfræðinga, þ.e. að aðfaraorð í stjórnarskrá eru nýmæli hér á landi. Þó að til séu fordæmi um slíkt sums staðar annars staðar getur það skapað ákveðinn vafa um í hvaða tilgangi aðfaraorðin hljómi, öðrum en bara að þau eigi að hljóma vel. Þó að ég hafi ekki þungar áhyggjur af þessu getur texti á borð við aðfaraorðin haft áhrif á túlkun einstakra ákvæða og það er óljóst hver þau áhrif kunna að verða. Næst er fjallað um þann kafla sem kallaður er undirstöður. Í honum er meðal annars fjallað um stjórnarform og uppsprettu ríkisvalds og handhafa þess. Þá vísum við einkum til umsagna þeirra Ágúst Þórs Árnasonar, deildarformanns lagadeildar Háskólans á Akureyrar, og Skúla Magnússonar, dósents við Háskóla Íslands, þar sem þeir gera athugasemdir við orðalag og útfærslu einstakra ákvæða. Við vísum einnig til álits umboðsmanns Alþingis þar sem fjallað er um hin æðstu stjórnvöld landsins og teljum þær ábendingar sem koma fram í þessum álitum þess virði að þær séu skoðaðar. Í þessum sama kafla er fjallað um yfirráðasvæði landsins og þar vísum við til gagnrýni dr. Bjarna Más Magnússonar, þjóðréttarfræðings og sérfræðings við Háskóla Íslands, um efnahagslögsögu, landgrunn og stöðu þeirra gagnvart alþjóðlegum sáttmálum á þessu sviði. Við teljum að þessar athugasemdir sem eru veigamiklar þó að þær lúti að þessu þrönga, takmarkaða sviði þurfi að taka til rækilegrar skoðunar. Um mikilvæg atriði er að ræða þó að þetta nái til takmarkaðs sviðs eins og ég segi. Það verður ekki séð að brugðist sé við athugasemdum dr. Bjarna Más Magnússonar í þessum efnum í nefndaráliti meiri hlutans. Við vekjum athygli á umsögnum Ágústs Þórs Árnasonar og Skúla Magnússonar auk Bjargar Thorarensen, prófessors í stjórnskipunarrétti, um ákvæði um ríkisborgararétt og teljum að það þurfi nánari skoðun en verjum þó meiri tíma í næstu grein sem fjallar um gildissvið mannréttindaákvæðanna. Við vekjum ekki síst athygli á sjónarmiðum sem fram komu í ítarlegu og góðu áliti Tryggva Gunnarssonar, umboðsmanns Alþingis, um það efni og til að gera langa sögu stutta - ég vísa nú til álitsins hvað þetta varðar - teljum við að ekki hafi verið brugðist við þessum athugasemdum, hvorki frá umboðsmanni Alþingis né prófessorunum í stjórnskipunarrétti í Háskóla Íslands og Háskólanum í Reykjavík sem líka hafa gert athugasemdir við áhrif þessa ákvæðis sem fjallar um einkaréttarleg áhrif mannréttindaákvæða. Um er að ræða mun róttækari breytingu í þessum efnum en ráða mátti af ræðu hv. formanns nefndarinnar áðan. Við ljúkum umfjöllun okkar í nefndarálitinu um þetta atriði með því að segja, með leyfi forseta: „1. minni hluti telur í ljósi þeirra veigamiklu röksemda sem komið hafa fram í umsögnum sé sérstaklega brýnt að meta áhrif af slíkri tillögu og lýsir miklum áhyggjum af afleiðingum slíkrar lagasetningar fyrir landsmenn.“ Það hefur komið fram að það hafa verið vangaveltur um að fresta gildistöku hvað þetta varðar en það er mat okkar, fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í nefndinni, að það sé sérkennilegt að ætla að veita borgurunum réttindi með stjórnarskrárbreytingu og fresta síðan gildistökunni. Það hlýtur að vera skynsamlegra að bíða með breytinguna þangað til menn eru tilbúnir að koma henni í framkvæmd frekar en að samþykkja fyrst breytinguna og ætla síðan að fresta gildistökunni.  Varðandi þann kafla sem lýtur að mannréttindum og náttúru má segja að mjög mikill hluti nefndarálitsins hjá okkur hv. þm. Ólöfu Nordal fari í þann þátt. Við tökum undir sjónarmið sem fram hafa komið um að það skorti mikið á að metin hafi verið áhrif þeirra breytinga sem þar eru lagðar til. Við teljum að í fyrsta lagi hafi aldrei farið fram nein raunveruleg umræða um það hvers vegna verið er að breyta mannréttindakaflanum sem var endurskoðaður árið 1995 með fullu tilliti til mannréttindasáttmála Evrópu sem er grundvallarplagg á þessu sviði. Í þessum kafla gætir þess mjög að einstakir meðlimir í stjórnlagaráði og síðan fleiri sem að þessu hafa komið hafa sett fram hálfgerða óskalista sem hafa gert það að verkum að mannréttindakaflanum er breytt í verulega miklum atriðum án þess að nauðsynin fyrir því sé ljós. Eins og fjöldamargir umsagnaraðilar hafa bent á hefur ekki farið fram mat á því hvaða áhrif þær breytingar sem þarna er um að ræða munu hafa eða geta haft. Þegar farið er í breytingar verður ekki róið fyrir allar víkur, það verður ekki þannig um hnúta búið að enginn vafi verði fyrir hendi en því meiri sem breytingarnar eru, því víðtækari sem þær eru, því meiri verður að sjálfsögðu vafinn, því meiri verður óvissan og túlkunarvandinn. Eins og í tilviki mannréttindakaflans verða hugsanlega dómsmál og málaferli og svo réttaróvissa í kjölfarið. Mannréttindakaflinn er eðli málsins samkvæmt sá kafli stjórnarskrár sem oftast reynir á fyrir dómstólum. Þegar farið er út í víðtækar breytingar á mannréttindaákvæðum hefur það áhrif. Það getur skapað væntingar um breytta réttarstöðu, jafnvel breytt orðalag sem þó er skýrt í sumum tilvikum með því að ekki sé ætlunin að breyta miklu eða gera efnislegar breytingar eða annað, en breytt orðalag eitt og sér getur kallað á vafa um túlkun. Því meiri sem breytingarnar eru, því meiri verður vafinn og því meiri verður hættan á málaferlum af margvíslegum toga. Jafnvel þó að það séu ekki algild rök sem eigi að koma í veg fyrir allar breytingar er það engu að síður svo að þegar menn stefna í miklar breytingar má gera þá kröfu að menn reyni eftir föngum að átta sig á afleiðingunum. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það að fjöldamargir sem tjáð hafa sig um þessi mál, ekki síst þeir sem vegna menntunar sinnar og stöðu hafa mest haft með þessi mannréttindaákvæði og túlkun þeirra að gera, gera töluverðar athugasemdir við ákvæði þessa kafla, ekki síst út frá því að það sé óljóst hvaða réttaráhrif breytingarnar muni hafa, bæði hvað varðar orðalag og ekki síður, og það endurtekur sig hvað eftir annað í þeim umsögnum, bæði munnlegum og skriflegum, sem við höfum fengið, að gerðar eru athugasemdir við það að skýringartexti sem er að finna með frumvarpinu hjálpi ekki heldur flæki frekar málið í mörgum tilvikum. Þetta er atriði sem ég hef sjálfur töluvert miklar áhyggjur af. Ég held að þarna sé farið mjög geyst í breytingar án þess að fyrir liggi nauðsyn eða skýr rök fyrir þeim. Texti greinargerðar og skýringa er, a.m.k. enn sem komið er, þess eðlis að erfitt er að átta sig nákvæmlega á hvað átt er við í mörgum tilvikum sem gerir það að verkum, eins og við nefnum í umfjöllun okkar í nefndarálitinu, að dómstólum er í miklu meira mæli en áður falið það hlutverk að kveða á um efni og inntak þeirra ákvæða sem þarna er um að ræða. Þar með er í raun framselt töluvert mikið vald frá stjórnarskrárgjafanum og eftir atvikum löggjafanum til dómsvaldsins. Menn geta velt fyrir sér hvort það sé æskilegt, eðlilegt eða lýðræðislegt, en því meira sem er af almennt orðuðum stefnuyfirlýsingum með ófullkomnum skýringum, þeim mun meira verður hlutverk dómstóla því að þeir þurfa að skera úr um réttarágreining, jafnvel þó að réttarheimildirnar sem slíkar séu oft og tíðum óljósar. Hæstv. forseti. Ég endurtek, hér er ekki um að ræða einkaskoðun þess sem hér stendur heldur gagnrýni sem er að finna á fjöldamörgum stöðum í þeim umsögnum og athugasemdum sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafa borist. Mannréttindakaflinn er sem sagt þáttur í frumvarpinu sem ég tel að þurfi að fá miklu betri umræðu og skoðun, enda er um að ræða gríðarlega mikilvæg réttindi. Spurningin er hvort þær breytingar sem lagðar eru til séu einmitt í þessu tilviki endilega til þess fallnar að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Ég nefni bara sem dæmi áhyggjur sem hafa komið fram af hugsanlegri túlkun á hefðbundnum frelsisréttindum sem er að finna í núgildandi stjórnarskrá á borð við tjáningarfelsi, fundafrelsi og félagafrelsi þar sem breytingarnar sem verið er að fara í kunna að leiða til þess að óvissa skapist á sviðum þar sem óvissa hefur ekki verið fyrir hendi. Fjölmargir málsmetandi umsagnaraðilar hafa bent á, bara svo tjáningarfrelsisatriðið sé nefnt sérstaklega, að sú breyting sem lögð er til kunni að leiða til minni verndar tjáningarfrelsis en er samkvæmt núgildandi fyrirkomulagi. Auðvitað er ljóst að ekki var stefnt að því. Frumvarpshöfundar stefna ekki að því, ég ætla þeim það alls ekki. Svona er stundum þegar verið er að fást við viðkvæma lagatexta, ef hlutirnir eru ekki hugsaðir í þaula og til enda geta áhrif hugsanlega orðið önnur en þau sem að er stefnt. Þess vegna er mat á áhrifum mjög mikilvægt til að átta sig á því hvort þær breytingar sem verið er að leggja til séu raunverulega til þess fallnar að ná því markmiði sem menn ætla sér. Það er ekki sjálfgefið. Ég ætla ekki að staldra lengur við einstakar greinar að svo stöddu. Það verður tækifæri til að gera það síðar í umræðunni, en ég vek athygli á því að lokum sem hvað eftir annað kemur fram að þegar farið er að hrófla við orðalagi geta áhrifin orðið mikil. Þegar skýringartextar eru óljósir skapar það vafa og í raun er sérstakt viðfangsefni hvernig á að koma skýringum við einstakar greinar frumvarpsins í það horf að um raunverulegt lögskýringargagn verði að ræða nái þetta frumvarp fram að ganga. Því miður nær nefndarálitið því ekki og í mörgum tilvikum sýnist mér að nefndarálit meiri hlutans auki jafnvel enn á þá óvissu sem er um skýringu einstakra ákvæða þó að það hafi ekki verið ætlunin. Það má segja að þeir sem koma til með að beita lögskýringum á ákvæði mannréttindakaflans eins og hann lítur nú út miðað við það hvernig stjórnlagaráð gekk frá honum, hvernig sérfræðingahópurinn gekk frá honum og hvernig meiri hlutinn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gengur nú frá honum hafi menn sem ætla að beita lögskýringu þó nokkrar upplýsingar um það hvaða umræður hafa átt sér stað og hvernig einstök ákvæði hafi orðið til. Það vantar þó enn töluvert upp á að ákvæðin séu skýrð með þeim hætti að ljóst sé hver ætlunin var og hvernig á að beita þeim. Ég bendi á að um þetta eru fjöldamörg atriði í þeim umsögnum sem liggja fyrir í málinu, ekki bara frá fræðimönnunum heldur hafa líka meirihlutamenn ríkisstjórnarflokkanna og Hreyfingarinnar í einstökum þingnefndum einmitt vakið athygli á þessu. 
             Við notuðum töluverðan tíma í að fjalla um þau nýmæli frumvarpsins sem eru nú hluti af mannréttindakaflanum en eru þó frekar sérstakur kafli sem kenna má við náttúru og náttúruauðlindir. Ég vísa til þess sem við segjum um það efni hér, hæstv. forseti, og þar sem búast má við meiri umfjöllun um það atriði síðar ætla ég að láta nægja að vísa til þess texta sem við höfum sett fram. Ég ætla þó að lesa niðurstöðuorð okkar hv. þm. Ólafar Nordal þar sem segir, með leyfi forseta: „Ljóst er að með frumvarpsgreininni er vikið í meginatriðum frá hugmyndum stjórnlaganefndar um útfærslu ákvæðisins. Hún hefur þrengra gildissvið sem er eðlilegt þar sem hún virðist hafa verið unnin samkvæmt þrengra sjónarhorni, nær einskorðað við fiskveiðiheimildir. 1. minni hluti telur greinina svo gallaða að úr því verði ekki bætt. Heildarmat á þeim vafa sem ríkir um inntak hennar leiðir í ljós að nær ómögulegt er að segja hvað lagt er til að verði leitt í lög. Þannig eru lykilhugtök óljós, skýringar misvísandi, áhyggjur sérfræðinga stórkostlegar og ógerlegt virðist að meta áhrif lögtöku hennar. Þar að auki virðist hugsunin að baki henni ekki vera fullkláruð. Slíkt er ófært þegar um sjálfa stjórnarskrána er að tefla.“ Svo segir, hæstv. forseti, í nefndaráliti okkar: „Af ummælum meiri hlutans síðustu daga að dæma virðist hann telja að það sé ekkert mál að lagfæra greinargerð frumvarpsins með því að skrifa einfaldlega nýja greinargerð. Slíkt er á misskilningi byggt enda hafa nefndarálit fastanefnda lögskýringargildi hvað skýringar á breytingartillögum varðar en eru að öðru leyti aðeins til nánari fyllingar skýringum greinargerðar“ og vísum við þá til frumvarps. Hæstv. forseti. Við teljum að ákvæðið í 34. gr. um náttúruauðlindir sé stórkostlega gallað. Við sjálfstæðismenn höfum margoft lýst þeirri skoðun okkar að við leggjumst ekki gegn því að slíkt ákvæði sé í stjórnarskrá. Við höfum meira að segja lagt fram tillögur um slíkt á fyrri árum. Við höfum líka séð ágætar tillögur frá til dæmis stjórnlaganefnd og nú síðast frá þeim ágætu fræðimönnum Ágústi Þór Árnasyni og Skúla Magnússyni. Við erum reiðubúin að ræða hlutina á einhverjum slíkum forsendum, en það verður að minnsta kosti að vera miklu skýrara við hvað er átt og hvaða tilgangi menn ætla að ná fram með ákvæði af þessu tagi. Það nægir ekki að slengja inn nokkrum óljósum hugtökum sem hafa á sér góða áferð, hljóma vel, ef menn eru ekki alveg klárir á því hvaða réttaráhrifum á að ná fram. Nú verð ég að fara hratt yfir sögu því að nú sneyðist um tíma minn. Við gerum athugasemdir við ákvæði í 35. gr., um upplýsingar um umhverfi og málsaðild, vekjum athygli á óskýrleika í því. Við veltum fyrir okkur dýraverndarákvæðinu sem ekki er fullljóst hvaða tilgangi á að þjóna. Þó að menn hafi þá skoðun, ég og aðrir, að það beri að koma vel fram við dýr, fara vel með þau og forðast að valda þeim nokkrum skaða er vandasamt að sjá hvaða tilgangi ákvæði af þessu tagi þjónar í stjórnarskrá. Næst er það Alþingiskaflinn. Ég ætla að fara hratt yfir hann en verð þó fyrst og fremst að vekja athygli á kosningaákvæðinu sem kom nýtt fram, þ.e. nýtt kosningaákvæði á síðustu stigum í starfi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þar er það okkar mat fyrst og fremst að það vanti greiningu á því hvers konar kosningakerfi kunni að rúmast innan þess orðalags sem felst í tillögutextanum og hvers konar kosningakerfi rúmist ekki. Eins og meiri hlutinn telur geta verið góð rök fyrir því að færa útfærslu kosningakerfis úr stjórnarskrá í almenn lög. Það er alveg virðingarvert og skynsamlegt sjónarmið að mörgu leyti en það sem við lögðum áherslu á á síðustu fundum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þar sem um þetta mál var fjallað var að menn þyrftu að átta sig á því hvers konar kosningakerfi gæti hugsanlega rúmast innan þessa ákvæðis og hvers konar kosningakerfi gætu það ekki. Um leið og við vekjum auðvitað athygli á því að með því að færa útfærslu kerfisins að svo miklu leyti úr stjórnarskrártextanum yfir í almenn lög er meiri hlutinn kannski að leggja til að ekki sé tekið á álitaefnum sem uppi eru í sambandi við kosningakerfi og kjördæmaskipan heldur er þeim vanda ýtt frá stjórnarskrárgjafanum til löggjafans, ef svo má segja. Ég tek þó fram að það geta verið ágæt rök fyrir því að hafa kosningareglur mun meira í almennum lögum en við höfum í dag, en þetta atriði er alls ekki nægilega rætt eða skoðað að okkar mati. Það kemur alveg örugglega að því að þetta verði skoðað og það má vel vera að hin ágæta Feneyjanefnd muni að einhverju leyti tjá sig um þetta vegna þess að þetta var raunverulega eitt af þeim atriðum sem henni var bent á að fjalla sérstaklega um. Í frumvarpstextanum eins og hann liggur nú fyrir eftir breytingartillögu meiri hlutans eru settar fram nokkrar almennar reglur eða viðmiðanir í ákvæðinu. Undir margar þeirra má taka en hins vegar verð ég að segja að enn er óljóst hvernig nákvæmlega menn sjá fyrir sér að þetta verði. Við nefnum það ekki í nefndarálitinu en til upprifjunar vildi ég nefna að þegar kosningaákvæði hafa verið endurskoðuð í stjórnarskrá Íslands, sem hefur reyndar gerst allnokkrum sinnum, hefur að jafnaði fylgt frumvarp til breytinga á kosningalögum til að útskýra fyrir fólki hvaða breytingum stjórnarskrárgjafinn ætlar að ná fram. Þannig var það 1999 þegar kosningaákvæðinu var breytt síðast, þannig var það 1983 þegar kosningakerfinu var breytt þar á undan sem og 1959. Menn lögðu fram breytingu á kosningakafla stjórnarskrár en lögðu jafnframt fram útfærða hugmynd til breytinga á kosningalögum til samræmis þannig að allir væru á sömu blaðsíðunni með það hvaða kerfi ætti að koma á. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að þessu sinni að fjalla mikið um ákvæðin um Alþingi. Ég nefni þó að margar ágætar hugmyndir og umfjöllunarefni er að finna í áliti meiri hluta þingskapanefndar en þar þarf að skerpa á og fara betur yfir. Raunar er ég þeirrar skoðunar að ákvæðin um Alþingi í stjórnarskrárfrumvarpinu séu fæst til bóta, þau eru misslæm en ég vonast til þess að geta komið inn á það síðar í þessari umræðu. Þó að ekki væri alltaf tekið af skarið um niðurstöðu af hálfu þingskapanefndar er þar að finna ágætisumfjöllun um marga þætti. Ég ætla að nefna Lögréttu en þar er um að ræða hugmynd sem á rætur sínar að rekja til stjórnlagaráðs og raunar stjórnlaganefndar þó að annað nafn væri notað á fyrirbærið þar. Þar er að mínu mati á ferðinni ágætishugmynd en enn stöndum við í þeim sporum að útfærslan er ekki fullnægjandi. Ákvæðin í 65., 66., og 67. gr. lúta að þjóðaratkvæðagreiðslum og frumkvæði þjóðarinnar að lagasetningu og þingmálum. Við teljum að þau þurfi að skoða miklu betur og vekjum athygli á vandamálum í því sambandi. Þetta eru atriði sem reikna má með að Feneyjanefndin tjái sig um en persónulega tel ég að 66. gr. skapi kannski mesta óvissu, mesta vandamálið. Það var sterk skoðun innan þingskapanefndar að það ákvæði ætti að fella brott þó að ekki næðist samstaða um þá niðurstöðu á þeim vettvangi. Það komu fram verulegar efasemdir um 66. gr. og ég tel að það hljóti að verða skoðað vel í framhaldinu. Varðandi 65. gr. voru tvær spurningar sem þarf að ræða betur, annars vegar hvort miða eigi við hlutfallið 10% kjósenda eða hærra hlutfall til að knýja fram atkvæðagreiðslu um mál. Í því sambandi má líka huga að ákvæðum sem fordæmi eru fyrir frá öðrum löndum um að gerð sé krafa um lágmarksþátttöku í þjóðaratkvæðagreiðslum, t.d. í þeim tilvikum þegar um er að ræða að fella eigi lög frá Alþingi í þjóðaratkvæðagreiðslu. Eins og þeir sem þekkja til þessarar umræðu vita hafa tvær leiðir verið ræddar í því sambandi, annars vegar þátttökuþröskuldur þar sem beinlínis er gerð krafa um að tiltekið hlutfall kosningarbærra manna taki þátt í atkvæðagreiðslunni og hins vegar það sem segja má að njóti meiri stuðnings um þessar mundir í hinum vestræna heimi, það að í stað þess að gera kröfu um lágmarksþátttöku í atkvæðagreiðslunni sé gerð krafa um lágmarksstuðning. Til að ná fram tiltekinni niðurstöðu þarf þá tiltekið hlutfall, t.d. 30% eða 40%, að segja já eða segja nei, en þó alltaf meiri hluti þeirra sem taka þátt í atkvæðagreiðslunni. Þar er ekki um að ræða beinan þátttökuþröskuld en þó þannig að gerð er krafa um að niðurstaða byggist á vilja tiltölulega stórs hluta kjósenda. Annars hleyp ég yfir þetta. Ég verð þó að nefna að auðvitað er enn óútkljáður ágreiningur um það að hvaða leyti eigi að takmarka rétt kjósenda til að biðja um þjóðaratkvæðagreiðslur. Í ákvæðinu eins og það lítur út eru taldir upp tilteknir málaflokkar sem eigi að vera undanþegnir þjóðaratkvæðagreiðslum. Við vitum að enn er fyrir hendi ágreiningur milli flokka og jafnvel innan flokka. Við höfum það í huga og það er atriði sem ég hef margoft bent á í málsmeðferð stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að tilvísun til þess að löggjöf sem eigi rætur sínar að rekja til þjóðréttarlegra skuldbindinga sé undanþegin þjóðaratkvæðagreiðslu að frumkvæði kjósenda sé býsna víðtæk undanþáguheimild. Í ljósi þess hve stór hluti löggjafar okkar á rætur sínar einmitt að rekja til þjóðréttarsamninga getur þetta verið mikið álitaefni. Ég verð að fara hratt yfir sögu þar sem tími minn er nánast á þrotum. Kaflar um forseta og ráðherra og ríkisstjórn eiga eftir að fá frekari skoðun í ljósi niðurstöðu Feneyjanefndar. Ég ítreka að fjöldamargar athugasemdir hafa komið við þessa þætti og það er alveg óljóst á þessu stigi að hve miklu leyti verður komið til móts við þær. Álitamál um skipun embættismanna og skipun dómara eru reifuð í nefndarálitinu og vísað til fræðimanna um það efni en ég verð að hlaupa yfir það í þessari umfjöllun. Hið sama á við um kaflann um sveitarfélögin sem ég hef fyrir fram ekki óskaplega miklar áhyggjur af en vek þó athygli á margvíslegum athugasemdum sem hafa komið við þann kafla. Má í því sambandi nefna ábendingar frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, umboðsmanni Alþingis og háskólaprófessorum. Kaflinn um utanríkismál er líka sérstakt efni sem er gerð býsna góð grein fyrir í nefndarálitum eða umsögnum nefnda þar um, bæði meiri og minni hluta. Ég hef áhyggjur af þeim þætti sem lýtur að 109. gr. og snertir þátttöku okkar í NATO og vísa til umfjöllunar okkar um það efni, bæði í nefndaráliti okkar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og eins í umfjöllun sjálfstæðismanna í utanríkismálanefnd. Þar held ég að menn séu einfaldlega að búa til vandamál umfram það sem þeir ætluðu sér. Varðandi 111. gr., framsal ríkisvalds, er um að ræða verulega breytingu af hálfu meiri hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem að nokkru leyti byggir á tillögu frá utanríkismálanefnd. Þar er um að ræða efni sem ég er þeirrar skoðunar að þurfi að takast á við í stjórnarskrá. Ég er ekki viss um að sú leið sem farin er í tillögu meiri hlutans sé sú rétta. Ég fagna henni að hluta til vegna þess að með kröfu um tvo þriðju þingsins er settur verulega hár þröskuldur fyrir því að heimilt sé að framselja fullveldið til alþjóðlegra stofnana. Að þessu leyti er kannski jákvætt að það er verið að setja býsna strangt skilyrði um víðtæka samstöðu á þingi fyrir fullveldisframsali. Það hljómar miklu betur í mínum eyrum en sú tillaga sem liggur fyrir í frumvarpinu. Eins og hv. þm. Bjarni Benediktsson gerði fyrr í þessari umræðu geri ég miklar athugasemdir við það að unnt sé að framselja vald til stofnana sem Ísland á ekki aðild að. Ég tel að það atriði þurfi að skoða miklu betur. Varðandi 112. gr. er lagt til í meirihlutaálitinu að hún verði felld brott og er það í sjálfu sér jákvætt. Hæstv. forseti. Að lokum verð ég að nefna að það þarf líka að taka 113. gr., greinina um það hvernig stjórnarskrárbreytingum verður fram komið, og skoða það ákvæði miklu betur. Sú leið sem nú liggur fyrir er að mínu mati ekki fullnægjandi og við segjum í minnihlutaáliti okkar, með leyfi forseta: „ 1. minni hluti telur í ljósi þeirra alvarlegu og viðamiklu athugasemda sem komu fram við 113. gr. frumvarpsins að sérstök ástæða hefði verið til þess að fjalla ítarlega um ákvæðið og mögulegar breytingar á því. Slík umræða fór þó ekki fram og vísar meiri hlutinn í áliti sínu til þess að hann telji eðlilegt að þingheimur fjalli ítarlega um þetta atriði.“ Þetta er að mínu mati ófrágengið atriði sem þarf að huga betur að. Ég er þeirrar skoðunar að ekki sé óeðlilegt að stjórnarskrárbreytingaferli endi með þjóðaratkvæðagreiðslu. Hins vegar þarf að huga vel að aðdragandanum, hvort farin er danska leiðin þar sem þjóðaratkvæðagreiðslu er í rauninni bætt við eftir það ferli sem við höfum nú í okkar stjórnarskrá eða hvort settir séu stuðningsþröskuldar eða þátttökuþröskuldar, annaðhvort hjá Alþingi eða í þjóðaratkvæðagreiðslu eða hvort tveggja. Ég held að nauðsynlegt sé að huga að þessum þáttum. Hæstv. forseti. Ég lýk hér með máli mínu en boða það að fjalla nánar um einstaka þætti síðar í umræðunni. Ég vísa að öðru leyti til þess álits sem við hv. þm. Ólöf Nordal höfum lagt fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir ræðuna og þá yfirferð sem hann skilaði í formi nefndarálits ásamt hv. þm. Ólöfu Nordal. Fyrsti minni hluti, sem þessir þingmenn skipuðu, fór þá leið að gera ítarlegar athugasemdir við frumvarpið sem liggur nú fyrir, öfugt við 2. minni hluta sem ég tala hér fyrir. Þetta er mjög góð yfirferð og er á 111 blaðsíðum þannig að það sjá allir að málið er meingallað enda hefur það verið gagnrýnt mjög mikið. Mig langar til að fara aðeins yfir ákveðin atriði sem hv. þingmaður fór yfir, t.d. útskýra nánar hvaða afleiðingar það gæti haft til framtíðar að meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar virðist ekki ætla að fara eftir skoðunum, álitum og leiðbeiningum fræðimanna á sviði stjórnarskipunarréttar. Það má eiginlega fullyrða að meiri hlutinn hefur hunsað mjög mikilvægar ábendingar varðandi það hvernig breyta á stjórnarskrá og fullveldisframsalsákvæðinu. Það var ekki gefið ráðrúm til að bíða eftir því hvað Feneyjanefndin hefur að segja um frumvarpið. Bæði meiri hluti og minni hluti fóru fyrir Feneyjanefndina til að útskýra sitt mál og voru aðilar í Feneyjanefndinni með mjög krefjandi spurningar. Hvernig sér þingmaðurinn þá vinnu fara inn í þingið ef Feneyjanefndin gerir meiri háttar tillögur til breytingar við frumvarpið? Er þetta mál þá ekki hreinlega fallið á tíma?

Hæstv. forseti. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir kom víða við í andsvari sínu. Ég vildi fyrst segja um þetta að nefndarálit okkar hv. þm. Ólafar Nordal er vissulega ítarlegt á köflum en ég tek þó enn fram það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar áðan, að þetta er ekki tæmandi talning á þeim gagnrýnisatriðum, athugasemdum og ábendingum, sem þarf að huga betur að og fram koma í nefndarálitum og umsögnum, bæði þingnefnda og annarra. Þingmenn og aðrir geta nálgast meira efni á vef þingsins. Afleiðingar. Ég er sammála hv. þingmanni um að í mörgum veigamiklum atriðum er ekki farið að ráðum fræðimanna. Í mörgum tilvikum er frekar farið að ráðum samflokksmanna hv. þingmanna í öðrum þingnefndum en ráðum fræðimanna. Ég ætla ekki að alhæfa vegna þess að í sumum tilvikum eru gerðar breytingar af hálfu meiri hlutans sem eru til bóta. Lagfæringar sem ég gat ekki mikið um hér áðan eru vissulega fyrir hendi. En afleiðingarnar af því að þetta frumvarp nái fram að ganga eins og það er eða eins og það stefnir í að verða, skulum við segja, eru þær sem ég nefndi hér áðan: Það er hætta á stjórnskipulegri óvissu um marga þætti og það er líka hætta á réttaróvissu um inntak og hugsanlega túlkunarmöguleika varðandi ýmis réttindaákvæði. Það er eiginlega verið að varpa boltanum fyrir mjög mikinn lagalegan, stjórnskipulegan og réttarfarslegan vafa á sviðum þar sem er kannski ekki mikill vafi fyrir hendi í dag. Það kann að vera að sumum finnist það bara gott en ég er þeirrar skoðunar að það sé um að gera að búa þannig um hnúta að sá vafi sé sem minnstur, óvissan sé sem minnst, 

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta svar. Þingmaðurinn hafði ekki tækifæri í þessu stutta svari til að fara yfir spurningu mína varðandi Feneyjanefndina. Ef Feneyjanefndin gerir viðamiklar tillögur til breytingar og kemur með ábendingar, er málið þá ekki fallið á tíma? Ég ber þá spurningu upp aftur. En varðandi það sem þingmaðurinn fór yfir í andsvari sínu þá er rétt að það er verið að breyta grunnskipulagi stjórnarskipunar landsins. Það verið að opna á óteljandi dómsmál og réttarágreining sem kemur í kjölfarið. Því spyr ég þingmanninn nánar út í það sem hann fór aðeins yfir í ræðu sinni. Þessi gildistökufrestun sem lögð er til og sú hugsun að einhver hluti stjórnarskrárinnar eigi ekki að taka gildi fyrr en einhvern tíma í framtíðinni - er ekki hugsanlegt að borgarar þessa lands geti rekið dómsmál einungis á væntingarákvæði um að eitthvað sé um það bil að koma inn í stjórnarskrána? 

Hæstv. forseti. Varðandi síðasta atriðið þá er það einmitt atriði sem ég hef töluverðar áhyggjur af. Hvaða áhrif hefur það? Hvaða væntingar skapar það? Hvaða áhrif hefur það á meðferð réttinda af hálfu löggjafa og af hálfu dómstóla ef sett eru inn stjórnarskrárákvæði sem síðan er ekki ætlunin að hrinda í framkvæmd fyrr en síðar? Ég treysti mér hins vegar ekki til að fjalla mikið um það því að ég tel að það þarfnist nánari skoðunar og satt að segja verður maður að bíða eftir að fá einhverja útfærða tillögu um þetta til að geta tekið afstöðu til þess. Varðandi málið að öðru leyti, framhald vinnunnar, Feneyjanefndina og annað þess háttar, þá er ég í raun og veru ekki í aðstöðu til að svara því. Það eina sem ég þykist vita, miðað við þá fundi sem við áttum með fulltrúum Feneyjanefndarinnar á dögunum, er að ekki sé endilega að vænta beinna tillagna frá Feneyjanefndinni heldur miklu frekar ábendinga um atriði sem þurfi að huga betur að. En það er erfitt að fjalla um það fyrr en við sjáum þann texta sem frá nefndinni kemur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir framsögu hans og jafnframt það ítarlega álit sem hann hefur tekið saman úr þeim ábendingum og athugasemdum sem hafa komið frá ýmsum aðilum við vinnslu þessa frumvarps. Ég fagna því að þetta efni liggur nú allt fyrir á einum stað og auðvelt að nálgast það. Ég fagna því líka að þessi efnislega umræða er farin af stað og þakka fyrir efnislegu yfirferð hv. þingmanns því að það skiptir auðvitað miklu máli að við fáum núna tækifæri til að fara sameiginlega yfir þetta mál og ræða það með þingheimi öllum líkt og við höfum gert með ágætum hætti í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á undanförnum mánuðum. Í þessu ítarlega plaggi, nefndaráliti upp á ríflega 70 blaðsíður, er víða komið við. Það vekur athygli að tínd eru til öll þau gagnrýnisatriði sem hafa komið fram og er erfitt að lesa út úr því hvort hv. þingmenn, fulltrúar Sjálfstæðisflokksins, taka undir allar þær athugasemdir og ábendingar eða hvort leikurinn sé fyrst og fremst gerður til að tína þessi atriði öll til á blað. Það er erfitt að lesa út úr því. Hitt vekur ekki síður athygli að þrátt fyrir allar þær ábendingar og athugasemdir sem hér er vikið að er ekki að finna eina einustu tillögu frá hv. þingmönnum í þessu ítarlega skjali eða vísbendingar um það í hvaða átt menn telja rétt að fara í málin með öðrum hætti en meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur gert með framlagningu sinni og breytingartillögum sem þar er að finna. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hverju það sæti að við séum ekki hér með 

Hæstv. forseti. Í upphafi ræðu minnar ræddi ég að fyrir hendi væri grundvallarágreiningur um nálgunina í þessu máli. Það kom fram að við teldum að það væri óvarlegt og óskynsamlegt að fara þá leið sem farin er í þessu frumvarpi og breyta allri stjórnarskránni í einu. Við teldum eðlilegra að farið væri í afmarkaðar breytingar á stjórnarskránni og það mótar afstöðu okkar til frumvarpsins. Það má segja að þegar við rekjum þær athugasemdir sem fram hafa komið við einstakar greinar þjóni það þeim tilgangi að vekja athygli á því hversu mörg álitaefnin eru í raun og veru og til hve margra sviða þau taka. Ég held að hv. þingmaður verði að sætta sig við það að ef tillögur kæmu fram af hálfu Sjálfstæðisflokksins væru þær ekki plástrar á þetta frumvarp eins og það lítur nú út heldur væri um að ræða allt aðra nálgun, annað frumvarp vegna þess að við mundum nálgast málið þannig, eins og við höfum margoft sagt, að við tækjum út fimm atriði til að breyta eða bæta við núgildandi stjórnarskrá frekar en að fara í þá vinnu að endurskrifa frumvarpið eins og við þyrftum raunverulega að gera ef við ætluðum að taka mark á öllum þeim ábendingum og athugasemdum sem fram hafa komið. Það er rétt hjá hv. þingmanni að við tökum ekki endilega undir allar þær athugasemdir sem við rekjum í nefndarálitinu. Við vildum hins vegar halda þeim til haga, sérstaklega í ljósi þess að þarna eru ýmis álitamál sem við teljum að séu enn þá óútkljáð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég skil nákvæmlega hvað hann er að fara enda hefur það komið skýrt fram í máli fulltrúa Sjálfstæðisflokksins bæði í okkar nefnd og í umræðunni. Hann nefndi í svari sínu afmarkaðar breytingar. Það er einmitt það sem ég hef verið að horfa til vegna þess að við höfum rætt hér og það kom skýrt fram í ræðu hans á undan um auðlindaákvæði, varðandi þingkosningarnar í 39. gr., framsalsákvæði og breytingar á stjórnarskrá í 113. gr. Það eru atriði sem maður hefur skilið sem svo að fulltrúar Sjálfstæðisflokksins hafi verið tilbúnir og teldu jafnvel rétt að kæmu fram í breytingum á stjórnarskrá við afgreiðslu þessa þings. Þess vegna kallar maður eftir því og saknar þess að sjá ekki í það minnsta einhverjar breytingartillögur eða innlegg af hálfu fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í umræðuna, þó ekki væri annað en um þessi lykilatriði sem væntanlega verður mikil umræða um á næstu dögum í þingsal.

Hæstv. forseti. Nú má gera ráð fyrir að þessi umræða muni standa í nokkurn tíma þannig að ef vilji er til þess að láta málið taka nýja stefnu liggur fyrir af hálfu okkar þingmanna Sjálfstæðisflokksins að við erum tilbúnir til að setjast niður og ræða það.

Frú forseti. Ég vil eins og hv. þm. Lúðvík Geirsson þakka fyrir ræðu hv. þm. Birgis Ármannssonar og ekki síður fyrir hið ítarlega og mikla nefndarálit sem liggur fyrir á þskj. 958, sem er verðmætt og málefnalegt innlegg í þessa umræðu. Þar er að vísu, eins og hv. þm Lúðvík Geirsson tók fram, aðallega dregin upp öll sú gagnrýni sem mögulegt er að finna á einstök ákvæði frumvarpsins, en það er líka gott að hafa það allt á einum stað og ég þakka fyrir það og fyrir þessa umræðu. Mig langar til að víkja að einu atriði sem ekki hefur mikið verið rætt og var ekki rætt á fundum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, það er 31. gr. sem er nýmæli, en í henni segir, með leyfi forseta: „Herskyldu má aldrei í lög leiða.“ Það vekur athygli mína að í nefndaráliti hv. þingmanns Ólafar Nordal kemur fram það álit á þessu ákvæði að bann við herskyldu geti haft alvarlegar afleiðingar og ákvæðið sem slíkt beri vott um skammsýni og þarfnist nánari rökstuðnings. Ég hlýt að spyrja á hverju það mat hv. þingmanns og minni hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd byggist að það beri vott um skammsýni að hér megi ekki leiða herskyldu í lög. Það er ljóst að ákvæði sem þetta mundi ekki hafa mikil réttaráhrif. Hér er ekki herskylda og stendur væntanlega ekki til að kveðja menn til vopna eins og tíðkast í löndum þar sem herskylda er.

Hæstv. forseti. Það ákvæði sem hv. þingmaður nefnir er raunar ekki eitt af þeim ákvæðum frumvarpsins sem ég hef mestar áhyggjur af. Það sem við erum að vísa til með orðalagi okkar í nefndarálitinu er fyrst og fremst að ekki er óhugsandi að upp komi aðstæður sem geti kallað á herskyldu, vopnkvaðningu eða eitthvað þess háttar. Sem betur fer eru það mjög fjarlægar aðstæður og ekki er ég talsmaður herskyldu en ég velti hins vegar fyrir mér hvort það þjóni einhverjum tilgangi að hafa ákvæði af þessu tagi í stjórnarskrá, hvort það geti ekki komið upp þær aðstæður að það sé óþarft eða til óþurftar, skulum við segja, án þess að ég telji að þetta sé mjög veigamikið atriði. Ég er þeirrar skoðunar að almennt þurfum við Íslendingar ekki á herskyldu að halda. Raunar hefur þróunin í flestum okkar nágrannalöndum verið sú að byggja frekar upp atvinnumannaher en að byggja á almennri herskyldu. En ef við veltum fyrir okkur stöðunni eins og hún er og eins og hún gæti orðið í ýtrustu neyðartilvikum er spurning hvort ástæða sé til að hafa ákvæði af þessu tagi í stjórnarskrá.

Frú forseti. Það var álit stjórnlagaráðs að rétt væri að taka þetta nýmæli inn í stjórnarskrá og ég styð það eindregið. Meiri hluti utanríkismálanefndar komst að sömu niðurstöðu. Það sem vekur athygli mína í þessu er að Sjálfstæðisflokkurinn hefur sagt sem svo að breytingin á mannréttindakaflanum frá árinu 1995 hafi verið undir þeirra forustu en þá var einmitt tekið úr stjórnarskrá ákvæði sem skyldaði menn til að bregðast við herkvaðningu svo framarlega sem þeir gátu borið vopn. Hér er því í rauninni ekki um efnisbreytingu að ræða heldur áréttingu. Þetta er ákveðin þróun. Gamla ákvæðið um að kalla mætti vopnfæra menn til að taka þátt í vörn landsins var afnumið fyrir alllöngu síðan, 1995. Nú erum við hingað komin en þá bregst Sjálfstæðisflokkurinn þannig við 

Hæstv. forseti. Það er mér alltaf óljúft að valda hv. þm. Álfheiði Ingadóttur vonbrigðum. Ég teldi að ákvæði af þessu tagi væri þess eðlis að við hv. þingmaður gætum alveg örugglega náð saman um það frekar en margt annað í þessum stjórnarskrártillögum. Rótin að því að við bendum á þessa þætti er að manni finnst vandséð að þörf sé á ákvæði af þessu tagi í stjórnarskrá. Það má velta fyrir sér hvort það var rétt skref sem stigið var 1995 að fella brott það ákvæði sem þá var en ég ætla ekki að gera tillögu um að horfið verði til baka. Ég held hins vegar, hæstv. forseti, að á hvorn veginn sem færi væri þetta ekki sá ásteytingarsteinn sem mundi koma í veg fyrir að við hv. þingmaður gætum náð saman um einhverjar breytingar á stjórnarskrá. Þar eru aðrir þættir mun mikilvægari í hugum okkar beggja, hygg ég.

Virðulegi forseti. Það er líklega vel við hæfi að áliti þeirra sem leggja fram þetta mál um stjórnskipun Íslands að það skuli vera rætt hér að kvöldi til, en það er alveg í takt við þau vinnubrögð sem hafa verið viðhöfð í þinginu. Ég sagði í dag að í Icesave-málinu hefði þetta verið samningur aldarinnar sem vinstri flokkarnir báru ábyrgð á og báru hana í þinginu alla leið, Icesave-samningur vinstri ríkisstjórnarinnar, Icesave-samningur Samfylkingar og Vinstri grænna. Ég sagði jafnframt að þingið hefði afgreitt fyrir ekki svo löngu rammaáætlun Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Samfylkingarinnar. Hún var tekin út úr miklu samráðsferli sem hafði staðið í tæp 14 ár og sett inn í þingið, henni breytt og horfið frá hinni víðtæku sátt sem hafði náðst um hana og var gerð að rammaáætlun vinstri flokkanna. Við vitum örlög ESB-málsins. Inni liggur umsókn Íslendinga að Evrópusambandinu, umsókn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna, en sem betur fer er nú farið að fjara mjög undan þeirri umsókn vegna ýmissa þátta og ekki hjálpar dómur EFTA-dómstólsins til við að Íslendingar renni hýru auga í átt að Evrópusambandinu. Í kvöld ræðum við síðan í 2. umr. stjórnarskrá Íslands að nafninu til en þetta er frumvarp Samfylkingarinnar og Vinstri grænna til nýrrar stjórnskipunar Íslands. Það skal tekið fram strax í upphafi að í gegnum allt það ferli sem ríkisstjórnin hefur komið af stað í stjórnarskrármálinu hefur aldrei nokkurs staðar í neinum lögskýringarplöggum, þingsályktunartillögum eða frumvörpum verið talað um að hér ætti að skrifa nýja stjórnarskrá. Í gegnum allt það ferli sem málið var sett í, en farið var yfir það í 1. umr., hefur ætíð verið talað um að hér ætti að breyta stjórnarskránni en ekki að skrifa nýja. Þetta verður að standa vörð um vegna þess að hér er gerð tillaga um að við hreinlega hendum lýðveldisstjórnarskránni okkar frá 1944 sem hefur staðist tímans tönn og við tökum upp splunkunýja stjórnarskrá sem komin er hér í frumvarpsform. Virðulegi forseti. Sá merkilegi atburður gerðist í umræðunni í þinginu á mánudaginn þegar verið var að ræða dóm EFTA-dómstólsins þar sem Íslendingar höfðu fullan sigur gegn stórþjóðum, gömlum stórveldisþjóðum með meðalgöngu Evrópusambandsins sem blandaði sér inn í dómsmálið, að hæstv. utanríkisráðherra, vegna þess að hann situr hér í salnum, taldi að stjórnarskráin hefði staðist tímans tönn. Hann taldi að hún hefði staðist álagið og hægt var að byggja á henni þetta dómsmál enda eru flestir fræðimenn sammála um að stjórnarskráin okkar sé góð og hafi staðist tímans tönn. Það var ekki stjórnarskráin sem var völd að bankahruninu heldur aðrir þættir. Þess vegna er algerlega óskiljanlegt að við þurfum að ræða það í lok þessa kjörtímabils að lagt sé til á Alþingi að skrifa nýja stjórnarskrá og samþykkja hana. Þetta hefur Framsóknarflokkurinn margoft farið yfir og flokkurinn hefur lýst sig reiðubúinn og viljugan til að bæta þá fáu ágalla sem eru á stjórnarskránni sem í gildi er í góðri sátt við þingið. Stjórnarskrárbreytingar er ekki hægt að gera með litlum minni hluta eins og verið er að gera í þessu máli nú. Það er tæpt á því að ríkisstjórnin haldi hér meiri hluta og í umræðunni í fjölmiðlum hefur sá spuni verið keyrður að kannski eigi að lýsa yfir vantrausti á ríkisstjórnina vegna atburða síðustu daga. En á sama hátt og litlu flokksbrotin á þingi styðja ríkisstjórnina í stjórnarskrármálinu styðja þau líka ríkisstjórnina komi til vantrausts. Því skal haldið til haga hvers vegna ríkisstjórn sem hefur fengið á sig hæstaréttardóm eftir hæstaréttardóm, hefur fengið á sig dóm alþjóðadómstóls, skuli enn sitja og telja sér trú um að hún hafi stjórn á landsmálum. Það er hreint með ólíkindum. Þetta mál er keyrt áfram í mikilli meðvirkni. En við framsóknarmenn höfum lýst okkur reiðubúna og gerðum það snemma í ferlinu til að setjast niður með fulltrúum allra flokka á þingi og komast að samkomulagi um það hverju þurfi að breyta í stjórnarskránni. Við höfum lagt mikla og ríka áherslu á að það verði sett auðlindaákvæði í stjórnarskrána svo það sé alveg skýrt að auðlindir okkar séu varðar. Ég tel afar brýnt að það verði gert nú fyrir kosningar svo hægt sé að binda það í stjórnarskrá, sér í lagi á meðan þessi ógn vofir yfir okkur, umsóknin sem liggur inni hjá Evrópusambandinu. Við vitum alveg hvað Evrópusambandið ætlar sér hér á landi. Það er ekkert að sækjast í 330 þúsund skattgreiðendur eða réttara sagt, þeir eru náttúrlega langtum færri, líklega ekki nema helmingurinn af því. Við skulum frekar segja að það sé ekki að sækjast í 330 þúsund íslenskar sálir. Það er lega landsins sem það sækist eftir, það er hin nýja væntanlega auðlind okkar sem miklir möguleikar eru á að við séum um það bil að finna - þá er ég að vísa í olíuna. Við erum að tala um setu í Norðurskautsráðinu, við erum að tala um kalda vatnið, heita vatnið, fallorkuna og lengi má telja allar þær auðlindir sem við búum yfir. Við erum líklega ríkasta þjóð í heimi þegar kemur að auðlindum og það er afar brýnt að ákvæði um auðlindirnar fari inn í stjórnarskrá nú. Við framsóknarmenn höfum einnig lagt áherslu á að ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu komi inn í stjórnarskrá. Við teljum að það eigi að vera hægt að kalla til bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu á annan hátt og að auki en gert er ráð fyrir í 26. gr. Það er afar gott að þessi öryggisventill sé hjá forsetanum - þá er ég að vísa í 26. gr. - en við erum líka reiðubúin til að skoða hvort það ætti að vera einhver ákveðin prósentutala landsmanna sem gæti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu, og/eða minni hluti þingmanna þegar ríkisstjórn fer fram með miklu offorsi með lagasetningu. Það sé hægt að beita þessum þremur úrræðum. Þetta erum við tilbúin til að setjast niður og skoða og þetta fór inn í tilboð okkar í samtali við ríkisstjórnarflokkana fyrir jól, en hefur ekki verið sinnt. Síðan tel ég afar brýnt að á einhvern hátt sé girt fyrir það brot á stjórnarskránni sem hefur átt sér stað við innleiðingar á EES-reglugerðum og þá er ég að tala um fullveldisframsalsákvæði með miklum girðingum. Það sem ég á við með því er að ef um minni háttar valdaframsal væri að ræða þyrfti kannski 2/3 þingmanna til að samþykkja það. Þá er ég að tala um venjulegar gerðir sem koma í gegnum EES-samninginn. Ef um meiri háttar valdaframsal væri að ræða þyrftu 2/3 hlutar þingmanna að samþykkja það og síðan kæmi bindandi þjóðaratkvæðagreiðsla í kjölfarið. Landsmenn kæmu þannig alltaf að því þegar um meiri háttar framsal væri að ræða. Til útskýringar á þessu þá væri það þannig að hefði slíkt ákvæði verið í stjórnarskránni þegar EES-samningurinn var samþykktur hefði hann farið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Eins hefði verið með Schengen-samninginn og nú er það ESB. Það er orðið brýnt að setja svona ákvæði í stjórnarskrána, sér í lagi í ljósi þess að á kjörtímabilinu höfum við verið með ríkisstjórn sem hefur margoft sýnt að hún er ekki traustsins verð og hefur, má segja, talað gegn þjóðarhagsmunum. Það sannaðist í dómsuppkvaðningunni á mánudaginn. Þessi ríkisstjórn var búin að tapa tveimur bindandi þjóðaratkvæðagreiðslum. Þær þjóðaratkvæðagreiðslur voru bindandi vegna þess að um það var ákvæði í 26. gr. stjórnarskrárinnar. Ríkisstjórnin hafði tapað tveimur þjóðaratkvæðagreiðslum sem voru þó bindandi. Hún hefði átt að sjá sóma sinn í því, strax í fyrstu þjóðaratkvæðagreiðslunni, að skila umboði sínu en hún sat það af sér. Hún tapaði þjóðaratkvæðagreiðslu nr. tvö sem var bindandi og hefði átt að sjá sóma sinn í því að segja af sér en hún sat enn áfram. Nú í dómsmálinu sjálfu tapaði ríkisstjórnin því líka en situr enn. Ég tel að það sé umhugsunarefni fyrir okkur landsmenn hvernig hægt er að hegða sér svona gagnvart kjósendum og landsmönnum öllum. Það er nánast sama hvað ríkisstjórnin er brotaviljug, hún ber aldrei ábyrgð. En ég minni á að það er stutt til kosninga og þá verður þjóðaratkvæðagreiðsla, þá verða alþingiskosningar. Þá tel ég nokkuð öruggt að landsmenn sem felldu báða Icesave-samningana komi til með að fella ríkisstjórnina á eftirminnilegan hátt því það hlýtur að koma fram í kjörkössunum að ríkisstjórnin verði send heim, að landsmenn taki sig til og gefi þessu fólki frí vegna þess að ríkisstjórnin ætlar augljóslega ekki að breyta taktinum frá því að hún tapaði tveimur þjóðaratkvæðagreiðslum í Icesave. Þetta verðum við að hafa í huga, sérstaklega í ljósi þess sem ég hef rætt um þjóðaratkvæðagreiðsluákvæðið. Á meðan stjórnarskráin er útbúin eins og hún er núna þar sem ekkert fullveldisframsalsákvæði er innan borðs má segja að ríkisstjórn sem ætlar að koma stefnumálum sínum í gegn með ofríki geti farið gegn vilja þjóðarinnar eins og málin standa núna. Segjum sem svo að núna lægi fyrir fullbúinn samningur frá ESB, hann færi í þjóðaratkvæðagreiðslu og Íslendingar mundu fella hann með miklum mun. Þá gæti ríkisstjórnin hunsað þá niðurstöðu því að sú þjóðaratkvæðagreiðsla væri einungis ráðgefandi, svipað og var með þjóðaratkvæðagreiðsluna sem fór fram 20. október sl. Hún var ráðgefandi og þegar þjóðaratkvæðagreiðsla er ráðgefandi þurfa þingmenn ekki að fara að þeim vilja sem birtist í niðurstöðu hennar. Sumir hafa kallað ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu skoðanakönnun og það má kalla hana ýmsum nöfnum en þetta er munurinn á bindandi og ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslum og mikilvægt að hafa þetta í huga. En ef við förum lengra með þetta og segjum að hér lægi fyrir samningur frá ESB og við hefðum ekki þann varnagla í stjórnarskrá að hægt væri að fara fram með bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu, hver væri þá eina von þjóðarinnar ef ríkisstjórnin mundi ekki lúta vilja meiri hluta hennar, ef það væri eins og nú er annar meiri hluti í þinginu en fyrir utan þinghúsið? Þannig hefur það verið um langa hríð. Þessi ríkisstjórn hangir sífellt á hjálp litlu brotaflokkanna. Ef upp kæmi sú staða að ríkisstjórnin færi gegn niðurstöðu ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um að fella ESB-samninginn væri eini kosturinn í stöðunni til að hindra að samningurinn tæki gildi að koma honum á einhvern hátt í frumvarpsform og hefja svo undirskriftasöfnun til að skora á forsetann að skrifa ekki undir lögin. Ég minni á að það er hægt að fara fram hjá þessu því forsetinn þarf ekki að staðfesta þingsályktunartillögu þannig að stjórnarskráin er opin að þessu leyti. Þess vegna bið ég Evrópusambandsandstæðinga að íhuga það vel að við getum tryggt enn frekar rétt okkar gagnvart ESB með því að setja fullveldisframsalsákvæði í stjórnarskrána. Ég hef heyrt þá gagnrýni þegar ég fór að ræða fullveldisframsalsákvæðið að það væri verið að liðka fyrir því að koma okkur inn í ESB, en rökin eru þau að það er verið að girða enn frekar fyrir það. Þess vegna legg ég ríka áherslu á þetta. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að rifja hér upp alla þessa sorgarsögu sem líklega kemur til með að kosta landsmenn 1.500 millj. kr. þegar upp verður staðið. Ég hef í gegnum tíðina spurst fyrir um kostnað við þetta klaufalega ferli sem málið hefur verið í og á ákveðnum tímapunkti í fyrrahaust nam kostnaðurinn 1.300 millj. kr. Það var eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna. Höfum það hugfast að þjóðaratkvæðagreiðsla kostar á bilinu 250–300 millj. kr. Eftir þann tíma var skipuð nefnd lögfræðinga sem fékk að sjálfsögðu greitt því að það er ekki hægt að ætlast til að allir komi að þessu í sjálfboðavinnu þó að allir þeir álitsgjafar sem hafa sent inn umsagnir til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, og fyrir það ber að þakka, hafi gert það launalaust í frítíma sínum, bara til að benda á ágalla og reyna að bjarga því sem bjargað verður í frumvarpinu. Ekki hefur heldur fengist svar við því hvað útafaksturinn með Feneyjanefndina kostar íslenska ríkið, þessi enn eina úthýsing á verkefninu. Allt í einu var tekin ákvörðun í flýti í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd af meiri hlutanum um að úthýsa verkefninu til Feneyjanefndarinnar og það var svo sem aldrei rökstutt hvers vegna. Það var gerð sú krafa að Feneyjanefndin ætti að vera mjög fljót að því og skila fyrst bráðabirgðaáliti en endanlegt álit verður ekki komið fyrr en í lok mars. Íslensk stjórnvöld höfðu náttúrlega þennan íslenska stíl varðandi vinnu Feneyjanefndarinnar og vildu að hún ynni þetta í hvelli og ekki seinna en strax en ég hef ekki fengið svör við því hvað það kostar eða hvort íslenska ríkið þurfi að borga fyrir það sérstaklega. Ég hef spurt formann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að því, hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur, og hún hefur ekki getað veitt mér þau svör, en ég veit að hún sem formaður nefndarinnar fór á fund Feneyjanefndarinnar. Við í stjórnarandstöðunni sóttum það stíft að fulltrúar okkar færu einnig út til að koma að sjónarmiðum okkar. Við því var ekki orðið og það er svo sem í stíl við vinnubrögðin í þessu máli. En svo kom Feneyjanefndin hingað heim og fór yfir málið í tvo daga að mig minnir og hitti meiri hluta og minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og þá sem komu að samningu þessa frumvarps og er óþarft að fara yfir það. Þegar upp er staðið tel ég að þetta komi til með að kosta um 1.500 millj. kr., virðulegi forseti. Og svo stefnir allt í að þetta verði ekki að nýrri stjórnarskrá Íslands því að það má halda því fram fullum fetum að þetta frumvarp hafi fallið út af borðinu um leið og Icesave-dómurinn var kveðinn upp. Þá kom í ljós að íslensk stjórnskipun stendur á góðum grunni og meira að segja ráðherrar í ríkisstjórninni eru farnir að hrósa núgildandi stjórnarskrá þannig að ekki virðist vera fullur einhugur innan ríkisstjórnarflokkanna um að fara þessa leið, enda er tíminn útrunninn. Tíminn er löngu útrunninn í þessu máli. Það er óraunhæft að halda að hægt sé að afgreiða þetta frumvarp á þeim þingdögum sem eftir eru, algerlega óraunhæft. Ég held að það væri til gæfu fyrir þjóðina, fyrir landsmenn alla, að ríkisstjórnin játi sig sigraða í þessu máli og viðurkenni að það náist ekki fyrir þinglok, fyrir kosningar, og þiggi hið góða boð Framsóknarflokksins um að setjast niður og skoða hvað sé nauðsynlegt að breyta í núverandi stjórnarskrá því að tíminn hvað það varðar er líka naumur. Ef við ætlum að breyta þremur til fjórum lagagreinum þurfum við á öllum þeim tíma sem eftir er af þingstörfum að halda bara fyrir þann litla hluta, því að ein einasta setning í stjórnarskrá skiptir máli. Það má segja að hvert einasta orð skipti máli í lagatúlkun og í lögskýringargögnum vegna þess að þegar fólk er að sækja rétt sinn getur orðalag setningar skipt sköpum hvort mál tapist eða vinnist. Mér finnst ekki vera hugað að þessu. Það var ævintýralegt að vera á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar síðastliðinn laugardag. Það lá svo á að taka málið út úr nefndinni að þar var puttinn settur upp í loft og athugað í hvaða átt blés þann daginn, breytingartillögurnar lagðar fram og kynntar, þær 40 breytingartillögur sem liggja núna fyrir í þskj. 948. Áður hafði lögfræðihópurinn gert einar 74 eða 75 tillögur til breytinga á frumvarpinu. Ég verð því að segja að það er orðið harla lítið eftir af því frumvarpi sem stjórnlagaráð skilaði til þingsins og sem hv. þingmenn Valgerður Bjarnadóttir, Álfheiður Ingadóttir, Róbert Marshall, Lúðvík Geirsson, Magnús Orri Schram og Margrét Tryggvadóttir lögðu svo fyrir þingið sem þingmannafrumvarp. Það var krafa frá fulltrúum stjórnlagaráðs að engu yrði breytt. Mig minnir að sá aðili sem fékk flest atkvæði í þeim kosningum sem fóru fram á sínum tíma og voru dæmdar ólöglegar af Hæstarétti hafi gert þá kröfu að engu yrði breytt. Þjóðin hefði talað og frumvarpið ætti að fara umsvifalaust í þjóðaratkvæðagreiðslu og verða fellt eða samþykkt sem ný stjórnarskrá Íslands. Hvað segir þetta fólk í dag þegar meiri hlutinn sjálfur eða flutningsmenn þingmannafrumvarpsins hafa nú gert rúmlega 130 breytingar? Það þættu miklar og stórar breytingar í venjulegu frumvarpi og þetta eru náttúrlega enn þá stærri og veigameiri breytingar vegna þess að þetta er frumvarp til stjórnarskipunarlaga. Þetta er frumvarp að nýrri stjórnarskrá. En aðeins um fundinn á laugardaginn. Það lá svo mikið á að taka málið út úr nefndinni að haldinn var laugardagsfundur. Ég hef aldrei kvartað undan því að vinna og ætla ekki að byrja á því núna en ég verð bara að koma því að að ég hefði frekar viljað vera boðuð til fundar þar sem ætti að taka á skuldamálum heimilanna, frekar verið tilbúin að sitja laugardagsfund þar sem ræða ætti um hvernig væri hægt að skapa atvinnu og byggja upp samfélagið á nýjan leik í stað þess að ræða um þetta frumvarp. En það vakti athygli mína að þegar málið var tekið út úr nefndinni með öllum þessum breytingartillögum þá treysti einn flutningsmaður frumvarpsins sér ekki til að vera á nefndarálitinu eða breytingartillögum. Það var mjög athyglisvert. Hv. þm. Róbert Marshall var fullur eldmóðs fyrir þessu frumvarpi á fyrri stigum fyrri þinga, lagði það fram sem einn af flutningsmönnum, en svo þegar taka átti málið út úr nefnd og inn í 2. umr. með nefndaráliti og breytingartillögum afþakkaði hv. þingmaður að vera á málinu með meiri hlutanum. Það vekur líka athygli, með tilliti til þess sem ég sagði um stuðning ríkisstjórnarinnar í byrjun ræðu minnar, að hv. þm. Margrét Tryggvadóttir fylgir stjórnarmeirihlutanum í þessu máli, bæði sem flutningsmaður á frumvarpinu og hún er líka á nefndarálitinu og breytingartillögum. Ríkisstjórnin hefur því meiri hluta í málinu enda kom það m.a. fram í kvöldfréttum í gær að mig minnir að annar hv. þingmaður Hreyfingarinnar eða Dögunar eða Pírataflokksins, ég veit ekki alveg hvar þessir þingmenn eru staddir í dag, að hv. þm. Birgitta Jónsdóttir taldi að hún mundi ekki samþykkja vantraust á ríkisstjórnina vegna þess að hún teldi að það væri svo mikilvægt að koma stjórnarskrárbreytingunum í gegnum þingið. Við vitum þá að ríkisstjórnin gæti haft meiri hluta í málinu en hins vegar heyri ég það á göngunum að margir í stjórnarliðinu sjálfu eru með óbragð í munni yfir þessu frumvarpi og þá er ég náttúrlega að vísa í þingmenn Vinstri grænna sem eru afar ósáttir við kosningakaflann. Það kom stærðarinnar breytingartillaga á laugardaginn um kosningakaflann og hann var einfaldaður að einhverju leyti. En áður en ég fjalla um hann er náttúrlega mjög merkilegt að hingað komi breytingartillögur í 40 liðum beint inn í 2. umr. og minni hlutanum gefið afar lítið svigrúm til að skrifa minnihlutaálit um það plagg. Hér eru lagðar fram 40 breytingartillögur sem hafa ekki fengið efnislega umræðu neins staðar. Það er ekki búið að prenta upp frumvarpið með breytingum svo að fólk átti sig betur á hvað þetta þýði í raun og sann og ekki er farið að kalla sérfræðinga fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að fara yfir breytingartillögurnar sem voru settar inn á laugardaginn. Breytingartillögurnar koma héðan og þaðan. Með sumum eru breytingar lögfræðihópsins færðar til baka og tillögur stjórnlagaráðs settar inn aftur að einhverju leyti. Sumar hafa komið fram hjá hinum nefndum þingsins, þ.e. þeim sem skiluðu inn breytingartillögum. Sumar nefndirnar skiluðu bara nokkurs konar yfirlýsingu eða ábendingum um að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þyrfti að skoða hitt og þetta sem ekki var gefinn tími til. Ein nefndin fékk ekki einu sinni að kalla til sín gesti. Ég gef því heldur lítið fyrir það víðtæka samráð sem talað var um, að allir þingmenn skyldu fá að koma að þessu, ég gef sama og ekkert fyrir það vegna þess að vinnubrögðin eru svo einkennileg. Þá er best að ég fari aðeins yfir kosningakaflann sem ég hef gagnrýnt mjög vegna þess að hann er að mínu mati óframkvæmanlegur. Mig langar til að lesa þá breytingu sem orðið hefur á honum samkvæmt nýjustu útgáfu af plagginu. Þetta er sem sagt nýjasta breytingartillagan en 39. gr. á að orðast svo, með leyfi forseta: „Á Alþingi eiga sæti 63 þingmenn, kosnir leynilegri kosningu til fjögurra ára. Atkvæði kjósenda alls staðar á landinu vega jafnt eftir því sem frekast er unnt. Heimilt er að skipta landinu upp í kjördæmi. Listar eru boðnir fram í kjördæmum. Þeir mega vera óraðaðir eða raðaðir samkvæmt nánari fyrirmælum í lögum. Frambjóðandi má vera á fleiri en einum lista sömu stjórnmálasamtaka. Kjósandi getur valið lista eða einstaka frambjóðendur í persónukjöri. Í lögum má ákveða hvort og í hvaða mæli megi velja frambjóðendur af fleiri en einum lista. Úthlutun þingsæta skal vera í sem fyllstu samræmi við atkvæðastyrk stjórnmálasamtaka, lista og frambjóðenda. Í kosningalögum skal mælt fyrir um hvernig stuðla skuli að sem jöfnustu hlutfalli kvenna og karla á Alþingi. […]“ Þessi regla sem þarna á að setja í stjórnarskrá er óframkvæmanleg. Það er ekki hægt að setja svona grein í stjórnarskrá. Þarna er verið að blanda saman persónukjöri þvert á lista, jöfnun atkvæðisréttar og lagt til að frambjóðandi, eins og hægt er að skilja þetta, sitji á landslista og á kjördæmalista. Svo dettur nú botninn úr þessu í lokamálsgreininni. Ég tek það fram áður en ég held áfram að ég er mikill jafnréttissinni og vil veg kvenna sem mestan í stjórnmálum en það er ekki hægt að mæla fyrir um að það skuli vera jafnt hlutfall karla og kvenna á Alþingi. Þegar búið er að fara í fyrsta lagi í gegnum persónukjör í kjördæmi og í öðru lagi búið að framfylgja reglunni um jöfnun atkvæðisréttar og þeirri reglu sem hér er um úthlutun þingsæta eru kjósendur búnir að segja hvern þeir vilji sem sinn mann. Ég spurðist mikið fyrir um það hvort þetta þekktist í heiminum; að röðun kynja væri breytt í lokin þegar kosningaúrslit lægju fyrir. Þegar búið væri að fara í gegnum persónukjör og búið að jafna atkvæðisrétt hvernig væri þá hægt að fara að krukka í úrslitum sjálfra alþingiskosninganna. Það kannast ekki nokkur einasti maður við þetta í fræðasamfélaginu og gat ekki nefnt eitt einasta dæmi frá nokkru einasta ríki þar sem þessi regla þekktist. Þá kom upp úr dúrnum að þá ætti bara fara leiðina sem var farin í stjórnlagaráðskosningunum. Ef áberandi fleiri væru af öðru kyni og það ætti að jafna hlutfall kynjanna ætti bara að bæta við þingsætum. En virðulegi forseti, það kemur ekki fram í tillögunni hvort þingmenn geti kannski orðið 75 eða 80 eftir því hvernig kynjahlutföllin eru. Þetta er eitt sem ég tek sérstaklega út úr breytingartillögunum vegna þess að því miður er það svo að eftir yfirferð meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er verið að færa málin mjög í verra horf. Og þó fékk frumvarpið mjög mikla gagnrýni er það kom fyrst fyrir þingið. Við henni hefur ekki verið brugðist. Í fyrsta lagi var sífellt verið að úthýsa málinu úr þinginu. Í öðru lagi fór mjög mikill tími hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í að kalla til sín sérfræðinga sem sögðu álit sitt á ákveðnum lagagreinum. Það var mjög góð yfirferð, en nefndin fékk aldrei að fara í efnislega umræðu um þau álit og þær skoðanir sem komu fram fyrir nefndinni. Svo hefur málið verið rekið þannig að tæpast hefur farið fram efnisleg umræða um ákveðnar lagagreinar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Því var síðan lofað eftir 1. umr. að ítarleg efnisleg umræða færi fram um málið í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd því að hún hefur það hlutverk samkvæmt þingsköpum að fjalla um málefni stjórnarskrárinnar. Nei, þá var tekin ákvörðun um það rétt fyrir jól að úthýsa verkefninu einu sinni enn til allra nefnda þingsins. Það vita allir að flestar nefndir þingsins eru á kafi í vinnu í lok nóvember og byrjun desember vegna fjárlagafrumvarpsgerðar og annarra mála sem þarf að klára fyrir jól. Nei, þá datt þessum snillingum í hug að senda frumvarpið til allra nefnda þingsins og það setti þingstörfin á hvolf eins og við var að búast. Svo átti að krefja nefndirnar um að skila inn álitum til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fyrir jól því að keyra átti málið áfram í sama flýtinum. Það kom að sjálfsögðu í ljós að málið var allt of umfangsmikið til þess. Þarna var búið að búta tillöguna niður á níu til tíu nefndir, eftir því hverjar við köllum fastanefndir og hverjar ekki - þarna er ég t.d. að vísa í þingskapanefnd og forsætisnefnd. Það var svo mikil vinna við þessa litlu búta sem fóru til nefndanna að allar nefndirnar báðu um frest fram yfir áramót. Ekkert var fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að gera og aðgerðaleysið tók við þar sem við þurftum að bíða eftir því að nefndirnar skiluðu af sér. Þetta er afar einkennilegt. Þegar meiri hlutinn í þinginu ákvað að úthýsa þessu til nefndanna - þetta var gert í ljósi þess að allir þingmenn ættu að koma að frumvarpinu eins og þeir kæmu ekki að því í umræðum, en þetta var niðurstaða meiri hlutans - var talað um að þegar þær hefðu skilað af sér fengi stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd málið til sín. Þá ættum við að fara efnislega í tillögur og athugasemdir nefndanna og til að við gætum áttað okkur betur á breytingartillögum og ábendingum þeirra ættum við að geta kallað til okkar sérfræðinga sem gæfu álit sitt á þeim breytingum sem verið væri að gera á frumvarpinu. Þessu var hafnað því að meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar taldi að sú vinna sem fór fram í fastanefndunum hefði verið fullnægjandi til að gera breytingar á stjórnarskránni. Því eru átta til tíu nefndir búnar að skila nefndaráliti hver um aðra þvera. Hafi komið fram mikil gagnrýni áður á frumvarpið varðandi samfellu í lagatexta og réttaráhrif í dómaframkvæmd er það nú komið í mun verra horf. Þarna eru áhersluatriði sem passa ekki við lagatextann eins og hann var fyrir. Það má segja að búið sé að henda út um gluggann vinnu lögfræðihópsins sem var fenginn til að lesa frumvarpið yfir og gera - mig minnir að hæstv. forsætisráðherra hafi kallað það lagatæknilegt álagspróf, og það hefði staðist prófið ef ég man þetta rétt, ég er að rifja upp hvað hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir sagði um þetta. Það er búið að rústa þeirri vinnu, búið að slíta í sundur frumvarpið eins og það kom frá lögfræðihópnum. Ég tek það fram að lögfræðihópurinn vann mjög gott starf en hann hafði bara svo takmarkað umboð og hafði ekki ráðrúm til að gera efnislegar breytingar. Í skilagreininni voru þó margar ábendingar til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um efnisleg atriði sem þyrfti að breyta. Nú hefur þessari vinnu verið rústað. Þarna er búið að eyða ríkisfé og vinnu þessara sérfræðinga og það er ekkert sem stendur eftir vegna þess að það er búið að krukka svo mikið í málið á ný. Það sést best á þessu breytingartillöguskjali, þskj. 948, þar sem lagðar eru til 40 breytingartillögur við frumvarpið eftir að lögfræðihópurinn hefur gefið tæknilegt lögfræðilegt álit á því. Maður er svo gáttaður á þessu að það þarf sterk bein til að standa í þessari vitleysu. Það vantar svo mikla lögfræði í frumvarpið og það vantar útfærslu á lagagreinunum, enda hefur komið fram mikil gagnrýni á það. Ég tek það fram að þegar frumvarpið var fyrst lagt fram las ég fyrstu tíu blaðsíðurnar í greinargerðinni en sá svo náttúrlega að hún passaði ekkert við frumvarpsdrögin sem skilað var fyrst til þingsins. Ég sagði bara sannleikann, að þetta passaði ekki saman og það þyrfti að skrifa nýja greinargerð. Ég man nú eftir látunum í kringum það þegar ég talaði hreint út í málinu og sleppti þeirri meðvirkni sem hefur verið ríkjandi í málinu frá upphafi. Það varð allt vitlaust yfir því. Svo var þetta skrifað upp á nýtt. Lögfræðihópurinn var fenginn til þess að skrifa nýja greinargerð. Af tillitssemi við þá aðila sem sömdu frumvarpið var farin sú leið að búa til söguskýringu á því hvað stjórnlagaráð hefði hugsanlega verið að gera. En eins og ég hef sagt þá byggjast frumvörp upp á lögfræði en ekki sagnfræði og heimspeki. Greinargerðin sem fylgir því frumvarpi sem nú liggur fyrir byggir meira á sagnfræði og heimspeki en nokkurn tímann lögfræði. Enda hafa komið aðilar fyrir nefndina sem segja að greinargerð frumvarpsins sé á mörkunum að vera tækt lögskýringargagn í dómsmáli og að greinargerðina verði að skýra. Þá spurði ég í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd: Hvernig ætlið þið að finna út úr þessu? Það er búið að leggja fram frumvarp, breyta því eftir áliti lögfræðihópsins sem tók að sér að gera þetta lögfræðilega álagspróf og það er að fara til 2. umr. Hvernig á að bjarga málinu og hvernig á að koma að nýrri greinargerð með því? Það voru engin svör við því. Hér er greinargerðin enn þá og byggist á sagnfræði. Frumvarpið með greinargerðinni er eins og hér má sjá, það er gaman að segja frá því, upp á 252 blaðsíður. Ef setja á eitthvað undir þann leka sem er í greinargerðinni, þá söguskýringu sem þar er að finna, kemur það þá fram á framhaldsnefndaráliti eða í breytingartillöguskjali? Virðulegi forseti. Þetta eru handarbakavinnubrögð, sérstaklega af því að hér um að ræða frumvarp að nýrri stjórnarskrá Íslands. Svo er markmið núverandi ríkisstjórnar að vanda lagasetningu. Ég ætla að minna á að í þinginu liggur frumvarp frá mér, hefur legið hér öll þau ár sem ég hef verið þingmaður, um að stofna lagaskrifstofu Alþingis til að svona slys gerist ekki í lagasetningu, að við þingið sé lagaprófessoraráð sem grípi í taumana á fyrri stigum. Hugsið ykkur ef þetta ráð hefði verið komið í Icesave-lagasetningunni. Það hefði nú heldur betur litið öðruvísi út. Hér stóð maður í þinginu og benti á lagaleg rök um að okkur bæri ekki lagaleg skylda til að koma þessum skuldum á herðar íslensku þjóðarinnar. Það var alveg sama hvað var barist í þinginu og á þetta bent, ekki var hlustað á það. Ef hér hefði verið lagatæknileg skrifstofa sem hefði úrskurðað um þetta hefðum við aldrei þurft að fara í þetta dómsmál, við hefðum ekki einu sinni þurft að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta hefði verið afgreitt í þinginu þegar hæstv. þáverandi fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon kom heim með Svavarssamninginn. Hann hefði ekki einu sinni orðið grundvöllur að neinu lögskýringarplaggi, frumvarpi eða þingsályktunartillögu því að málið hefði verið stoppað áður en til þess kæmi. Viðbrögð hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur við frumvarpi mínu um lagaskrifstofa Alþingis urðu til þess að stofnuð var lagaskrifstofa við forsætisráðuneytið sem enginn skilur í. Mér skilst að þar sé búið að koma á fimm stöðugildum. Þegar frumvörp koma frá ráðherrum til 1. umr. í þinginu eiga þau að hafa farið í gegnum þann lagatæknilega glugga sem lagaskrifstofur eiga að vera. Þingið fær svo málið til umfjöllunar og til breytinga o.s.frv., þannig að vinna lagaskrifstofu forsætisráðuneytisins nær bara yfir frumvörp sem ráðherra leggur fram. Þetta frumvarp hér er þingmannamál, það er lagt fram af þingmönnum. Það er ekki ríkisstjórnarmál. Það vantar því lagaskrifstofu til að styrkja stoðir Alþingis. Ég lít þetta mjög alvarlegum augum, sérstaklega í ljósi þess að hér er verið að fjalla um stjórnarskrá Íslands. Í dómaframkvæmd er stólað mjög á stjórnarskrána og svo það sé sagt þá á stjórnarskrá að verja réttindi borgaranna fyrir ofríki stjórnvalda. Það er því mikið í húfi fyrir þegna þessa lands að stjórnarskránni sé breytt af skynsemi, sé breytt á löngum tíma og að yfirlögðu ráði en ekki með þessari fljótaskrift sem hér er og setur stjórnkerfið okkar í loft upp eins og fram hefur komið. Það er búið að breyta málinu svo mikið og ekki búið að samlesa það þannig að það er á engan hátt tækt til þinglegrar meðferðar eins og það er núna. Til viðbótar þeim 252 blaðsíðum sem frumvarpið með greinargerð er skilaði meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, flutningsmenn að frádregnum hv. þm. Róbert Marshall, nefndaráliti. Það er upp á 187 blaðsíður. Hv. þingmenn Birgir Ármannsson og Ólöf Nordal, fyrsti minni hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, skiluðu nefndaráliti upp á 111 blaðsíður. Hér er breytingartillaga frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar upp á fimm blaðsíður. Ég er með nefndarálit upp á eina blaðsíðu. Þannig að, virðulegi forseti, samtals eru þau lögskýringargögn sem komin eru fram í málinu í byrjun 2. umr. upp á rúmar 550 blaðsíður. Þegar stjórnarskrá er breytt eru gerðar breytingartillögur að yfirlögðu ráði. Greinargerð fylgir með hverri grein, ekki söguskýringar, og þetta er haft eins klippt og skorið og skýrt og hægt er til að skapa ekki réttaróvissu. Þessi frágangur málsins sýnir bara hvað málið er komið á slæman stað. Og enn er boðað að hér komi framhaldsnefndarálit milli 2. og 3. umr. og breytingartillögur. Þá má gera ráð fyrir einhvers konar greinargerð eða breytingartillögum þegar Feneyjanefndin skilar af sér. Þannig að tímaglasið er úti. Tímaglasið er tómt. Það sjá allir að þetta gengur ekki. Það sjá allir að tíminn er útrunninn. Þess vegna er sorglegt að horfa upp á það að tími þingsins fari í það yfir höfuð að ræða þetta í stað þess að við setjumst niður, fulltrúar allra flokka í þinginu, og komumst að niðurstöðu um hvaða greinum þarf að breyta í núgildandi stjórnarskrá og hvaða ákvæði þurfa að koma inn í hana. Þetta er komið út í svo mikla vitleysu. Það liggur við að það sé ekki hægt að taka þátt í þessu. Þetta sjá allir, en eins og ég hef komið að áður er þetta mál keyrt áfram af mikilli meðvirkni, með lokað fyrir bæði augu. Eins og sagt var í dag undir liðnum um störf þingsins: Þetta er farið að minna nokkuð mikið á Icesave-málið. Þá voru málin keyrð á nóttunni og á kvöldin, keyrð áfram, ekki hlustað á rök minni hlutans, ekki hlustað á lögfræðinga og sérfræðinga, keyrt áfram með lokuð augu, málið tapað, beitt hótunum til samþykktar frumvarpanna. Það er alveg sami hluturinn að gerast. Málin fara hring eftir hring hjá þessari ríkisstjórn. Ef þetta frumvarp verður að lögum fyrir vorið, sem verður ekki vegna tímaskorts, minni ég meiri hlutann á að stjórnarskrárbreytingar taka ekki gildi fyrr en að afloknum þingkosningum, nýtt þing þarf að samþykkja frumvarpið óbreytt svo að stjórnarskráin taki gildi. Þess vegna skiptir svo miklu máli að breyta stjórnarskrá í sátt sem flestra, mikils meiri hluta, til að það sé tryggt að eftir alþingiskosningar treysti þeir stjórnmálaflokkar sem samþykktu frumvarpið á fyrra þingi sér til að samþykkja það á nýja þinginu. Það er út af því sem þessi regla er í gildi, virðulegi forseti. En vinstri flokkarnir eru búnir að tapa meiri hlutanum í þinginu og treysta á flokksbrot. Og hvað gerist eftir kosningar? Er búið að hugsa þessa hugsun til enda? Ætlar þessi ríkisstjórn að láta það verða sína eftirskrift, eftir þetta hörmungarkjörtímabil þar sem hún hefur stjórnað, búin að fá á sig hæstaréttardóma, búin að fá á sig dóm alþjóðlegs dómstóls í máli þar sem átti að þröngva himinháum greiðslum yfir á skattborgarana. Ætlar hún að bæta því á perlufestina sem hangir um hálsinn á henni að nýtt þing þurfi að fella frumvarp til stjórnarskipunarlaga? Það skyldi þó ekki vera. En við skulum sjá hvort hún hafi úthald allt kjörtímabilið. Sem betur fer styttist í kosningar. Það eru ekki nema um 20 þingdagar eftir af þinginu. Mér kemur svo sem ekkert á óvart miðað við hvernig framgangurinn hefur verið í þinginu hjá þeim hv. þingmönnum sem skipa þessa ríkisstjórn og eru ráðherrar. Miðað við stemninguna eins og hún er í dag virðist vera að þeim sé alveg sama um það. Ég fer betur yfir þetta, virðulegi forseti, í nefndaráliti mínu sem ég ætla að lesa í lok ræðu minnar. Þetta er staðan. Ég lít það alvarlegum augum að úr því að frumvarpið var sett í lagatæknilegt álagspróf eins og það var kallað að búið sé að umbylta því á nýjan leik með þessum breytingartillögum. Þeir aðilar sem hafa sent inn umsagnir við frumvarpið skipta tugum. Lítið hefur verið hlustað á flesta þeirra þannig að það sé sagt. En ég þakka öllu því góða fólki fyrir sem hefur lagt sig í líma við að senda inn umsagnir og koma með ábendingar og tillögur að breytingum vegna þess að það hefur áhyggjur af málinu. Það er skemmst frá því að segja að lítið tillit hefur verið tekið til umsagna þeirra. 

Forseti biður þingmenn í hliðarsal að gefa hljóð í þingsalinn.

Ég var að hefja nýjan kafla í ræðu minni, um afburðagóða umsögn sem barst frá Ágústi Þór Árnasyni, deildarformanni lagadeildar Háskólans á Akureyri og Skúla Magnússyni, dósent við lagadeild Háskóla Íslands til nefndarinnar. Þetta er einstaklega góð umsögn vegna þess að þessir aðilar voru kosnir í nefnd sem var kölluð stjórnlaganefnd að mig minnir - ég ætla að fletta upp á þessu, það þarf að hafa svo mörg skjöl með í þessari ræðu. Jú, þeir voru kosnir á grundvelli laga nr. 90/2010 í stjórnlaganefnd sem var ætlað að undirbúa og standa að þjóðfundi um stjórnarskrármálefni þar sem kallað yrði eftir meginsjónarmiðum og áherslum almennings um stjórnskipan landsins og stjórnarskrá og breytingar á henni. - Þarna kemur þetta aftur fram, það átti að gera breytingar á stjórnarskrá en ekki að skrifa nýja stjórnarskrá. Stjórnlaganefnd átti að vinna úr upplýsingum sem söfnuðust á þjóðfundinum og afhenda stjórnlagaþingi þegar það kæmi saman. Í öðru lagi átti nefndin að annast söfnun og úrvinnslu fyrirliggjandi gagna og upplýsinga um stjórnarskrármálefni sem nýst gætu stjórnlagaþingi. Á þeim tímapunkti þegar þessi nefnd var sett saman í fullri sátt allra þingmanna á þingi, því að þetta voru aðilar sem allir treystu og höfðu reynslu af stjórnskipunarmálum og öðru, var til gríðarlegt magn upplýsinga um stjórnarskrármálefni og stjórnarskrárbreytingar. Það var komið fram á árið 2007 þegar nefnd undir stjórn Jóns Kristjánssonar, fyrrverandi þingmanns Framsóknarflokksins, var nánast búin að ná heildarsátt um breytingar á stjórnarskránni. Það sprakk á sínum tíma en sú nefnd bjó yfir gríðarlegum upplýsingum. Þegar farið var af stað 2010 var því gríðarlegt magn upplýsinga til og stjórnlaganefnd var falið að safna öllum þeim gögnum saman og búa til úr því hálfgerðan gagnagrunn sem átti að leggja fyrir stjórnlagaþing sem síðan var kosið en Hæstiréttur ógilti kosninguna. Í þriðja lagi átti nefndin að leggja fram hugmyndir til stjórnlagaþings um breytingar á stjórnarskránni - breytingar, tek það aftur fram. Úr því ég er búin að nefna tvo í þessari nefnd ætla ég, með leyfi forseta, að lesa upp hina aðilana sem voru kosnir í nefndina af Alþingi. Það voru Aðalheiður Ámundadóttir, Björg Thorarensen, Ellý Katrín Guðmundsdóttir, Guðrún Pétursdóttir, Njörður P. Njarðvík, ásamt þeim Skúla Magnússyni og Ágústi Þór Árnasyni. Þessi nefnd vann gríðarlega gott starf enda fagfólk í hverju sæti. Það tók starf sitt svo alvarlega að meira að segja kom það fram með tvær tillögur að breytingum á stjórnarskrá. Þar fór nefndin eftir því erindisbréfi sem henni var falið og kom fram í lögum um stjórnlagaþing, nr. 90/2010, að hún skyldi koma með breytingartillögur. Það var aðeins mismunandi útfærsla á þeim tillögum en þær voru mjög skynsamlegar. Þar var rökstutt í greinargerð hvers vegna ákveðnar breytingar voru lagðar til, það fylgdi með skýr lögskýringartexti. Það er í raun sorglegt að hugsa aftur í tímann, til þessa ferlis sem málið fór síðan í. Stjórnlagaþing er kosið, Hæstiréttur ógildir kosninguna, þeir einstaklingar sem voru kosnir á stjórnlagaþing voru kosnir af Alþingi með minni hluta atkvæða þingmanna því það voru 30 sem samþykktu þá kosningu. Þegar stjórnlagaráð kom saman gerði það því miður ansi lítið með tillögur stjórnlaganefndar. Þar voru raunverulega komin drög að breytingum á stjórnarskránni sem hefði lítið þurft annað en að fá álit á og umsagnir. Ef svo hefði verið gert væru þessi mál í langtum betra horfi, sérstaklega vegna tímans, því þá hefði verið hægt að taka tillögurnar beint inn og fá fræðimenn til að segja álit sitt á þeim í stað þess að draga þetta fram eftir öllu kjörtímabilinu með öllum þeim gríðarlega kostnaði sem fylgt hefur þessari hugmynd hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur. Það hefði verið hægt að spara mikinn pappír, vinnulaun og tíma og orku með því að fara þá leið sem stjórnlaganefnd lagði til. Ég minni á að stjórnskipunarvaldið er Alþingis. Stjórnskipunarvaldið er annað en lagasetningarvaldið. Stjórnskipunarvaldið kemur frá fólkinu í landinu, það kýs sér alþingismenn og við búum við fulltrúalýðræði Þetta er margra áratuga gömul hefð sem hefur verið viðurkennd úti um allan heim. Lagasetningarvaldið kemur beint frá fólkinu í landinu því að það velur sér sína 63 fulltrúa á löggjafarþingið. Það vill nefnilega oft gleymast að stjórnskipunarvaldið er annað en lagasetningarvaldið. Hvorki lagasetningarvaldinu né stjórnskipunarvaldinu er hægt að úthýsa úr þinginu. Þess vegna hef ég verið mjög gagnrýnin á það reglugerðafargan sem hefur verið í seinni tíð í lagasetningu, þ.e. að nánari útfærsla laga sé í reglugerð. Ég er mjög á móti því þá er verið að færa ráðherrum og embættismönnum lagasetningarvaldið. Þessu þarf að breyta því að það er ákveðin lagaleki út úr þinghúsinu. Stjórnskipunarvaldið er hins vegar það sem ég fór yfir áðan, það er í höndum 63 þingmanna og þeirra síðasta verk þegar þingi er slitið á kjörtímabili er að samþykkja frumvarp að nýrri stjórnarskrá. Síðan er boðað til þingkosninga. Segjum að endurnýjun á þingi í þeim alþingiskosningum séu 30 þingmenn, að það komi 30 nýir þingmenn til starfa auk þeirra sem halda áfram. Þeirra fyrsta verk er að greiða atkvæði um frumvarp að stjórnarskipunarlögum frá fyrra þingi. Með tilkomu þessara 30 nýju þingmanna er stjórnskipunarvaldið orðið 93 þingmenn. Það er eins og þeir sem keyra þetta mál áfram átti sig ekki á þessu. Björninn er ekki unninn þó að þessu frumvarpi verði neytt í atkvæðagreiðslu. Björninn er ekki unninn, breytingar á stjórnarskrá verða ekki að veruleika nú þótt við verðum pínd hér áfram dag og nótt. Ekki skal standa á mér að vinna á nóttunni eins og í Icesave-málinu og fleiri málum. Ekki skal standa á mér, en það er eins og þessir aðilar átti sig ekki á hvað felist í því að setja landinu nýja stjórnarskrá. Það hefur bersýnilega komið í ljós. Ég er ekki spennt fyrir því, virðulegi forseti, að heyja næstu kosningabaráttu undir þeim formerkjum að fá fólk til að átta sig á því að við þurfum að fella frumvarpið verði það að lögum á nýju þingi. Mér finnst ekki eftirsóknarvert að þetta mál verði skilið eftir í upplausn, með stuðningi svo lítils minni hluta, og þurfa svo að gefa það út að maður ætli sér að fella frumvarpið á nýju þingi. Það er ekkert eftirsóknarvert þegar hér ganga tugir þúsunda manna atvinnulausir. Eitthvað af fólkinu er farið frá okkur úr landi. Heimilin eru skuldug. Það er alltaf að verða meira neyðarástand hjá hjálparstofnunum. En þetta er áhersluatriðið hjá ríkisstjórninni. Kallaði hún sig ekki norræna velferðarríkisstjórn í upphafi þegar hún tók til starfa? Þetta er sárgrætileg forgangsröðun hjá ríkisstjórn sem hafði öll tækifæri til að sýna og sanna að hennar tími væri kominn, til að sýna að það væri hægt að standa við stóru orðin, til að hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir gæti sýnt fram á það að hún hefði talað fyrir þetta fólk síðastliðin 35 ár á þingi. Alltaf var hún að hugsa um lítilmagnann, alltaf að reyna að koma með jafnréttisáherslur, alltaf að tala fyrir aldraða og öryrkja, barnmargar fjölskyldur, um húsnæðismálin. Nei, því miður er búið að glutra tækifærunum niður og flestir landsmenn sjá hvað ríkisstjórninni hefur tekist illa upp við að forgangsraða. Virðulegi forseti. Ég hef oft talað um það í kaldhæðni og spurt: Hver borðar stjórnarskrána?  Eins og ég kom inn á áðan þá nálgast kosningar sem betur fer. Þá verður stóra þjóðaratkvæðagreiðslan, þá verður stóri lýðræðissigurinn unninn, þá fær fólkið að kjósa ríkisstjórnina í burtu og sýna andstöðu sína við stjórnvöld eins og í síðustu tveimur bindandi þjóðaratkvæðagreiðslum í báðum Icesave-samningunum. Virðulegi forseti. Hérna er nefndarálitið, ég ætla að fara hratt yfir það, með leyfi forseta: „Annar minni hluti harmar tilraunir ríkisstjórnarinnar til að setja landinu nýja stjórnarskrá í krafti lítils meiri hluta alþingismanna. Hingað til hafa breytingar á stjórnarskrá verið lagðar fram og samþykktar í sátt í þinginu. Komið hefur glöggt í ljós að stjórnskipun ríkisins er í föstum farvegi og byggist á traustum grunni. Komin er góð dómaframkvæmd á réttindi borgaranna sem bundin eru í stjórnarskránni gagnvart ríkisvaldinu. Réttarstaðan er því skýr. Annar minni hluti telur að nokkrar nauðsynlegar breytingar þurfi að gera á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, sem mikil sátt mundi nást um væri vilji til þess hjá stjórnvöldum, nú í lok þessa kjörtímabils. Hér er nefnt að binda auðlindaákvæði í stjórnarskrá, ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur og ákvæði um fullveldisframsal. Hefur Björg Thorarensen lagaprófessor ráðlagt utanríkismálanefnd og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í þeim efnum varðandi minni háttar og meiri háttar fullveldisframsal. Annar minni hluti telur þetta þingmannafrumvarp til stjórnarskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands svo gallað að ekki sé gerlegt að leggja fram breytingartillögur við það án þess í raun að skrifa nýtt frumvarp með fullbúinni greinargerð. Þá eru þær breytingartillögur sem lagðar hafa verið fram af meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar ekki til bóta og geta í raun leitt til réttindamissis borgaranna gagnvart ríkisvaldinu. Þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið í þessu máli eru óásættanleg og íslenska löggjafanum til minnkunar. 2. minni hluti varar við að frumvarpið verði samþykkt og tekur þar undir með aðilum úr fræðasamfélaginu og sérfræðingum sem hafa tjáð sig í ræðu og riti. Einnig bendir 2. minni hluti á þá staðreynd að þrátt fyrir að frumvarpið verði samþykkt með naumum meiri hluta á þessu þingi þá þarf nýtt þing að samþykkja frumvarpið óbreytt eftir kosningar til að ný stjórnarskipunarlög taki gildi. Þess vegna er brýnt að mikil sátt ríki um breytingar á stjórnarskrá. Verði frumvarpið fellt á nýju þingi væri það í fyrsta sinn í lýðveldissögunni sem nýkjörnir þingmenn þyrftu að grípa til þess neyðarúrræðis, vegna ofríkis fyrri stjórnvalda. Annar minni hluti ítrekar þá skoðun sína og vilja að til að ná sátt sé ráðlegt að fulltrúar allra flokka flytji þingsályktunartillögu fyrir þinglok  Alþingi, 29. janúar 2013. Vigdís Hauksdóttir.“

Herra forseti. Það er hárrétt sem hv. þingmaður sagði hér í ræðu sinni, ég hef sagt það og er þeirrar skoðunar að stjórnarskráin hafi í Icesave-málinu sýnt að hún er sterkt tæki. Það breytir ekki hinu að ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að bæta hana og að það sé hægt með þeim tillögum sem fyrir liggja. Á sínum tíma tel ég að það hafi verið hárrétt ákvörðun hjá tveimur fyrri ríkisstjórnum að ráðast í samningaleiðina í Icesave-málinu, hún var forsenda þess að hægt væri að brjóta Íslandi leið út úr þeirri úlfakreppu sem hrunið leiddi þjóðina í. Hún var forsenda þess að hægt væri að fá þá fjárhagslegu alþjóðlegu fyrirgreiðslu sem aftur var undirstaða efnahagsáætlunar Íslands sem leiddi til þess efnahagsbata og þeirrar endurreisnar sem við höfum síðan orðið vitni að. En að sama skapi, í ljósi niðurstöðunnar á mánudag, er líka óhjákvæmilegt að draga þá ályktun að það hafi verið rétt hjá Indefence að fara í sína baráttu og jafnrétt hjá forseta Íslands að beita málskotsrétti sínum. Ég tel að það væri óviturlegt að álykta annað í ljósi atburðarásarinnar. Stjórnarskráin leiddi hins vegar markmið beggja þessara andstæðu krafta í sama farveg og hún tryggði að markmið beggja náðust vegna þess stjórnskipulega tækis sem felst í málskotsréttinum. Hvort tveggja náðist. Fjárhagsfyrirgreiðslan sem var undirstaða endurreisnarinnar samhliða því sem Ísland þurfti ekki vegna málskots, þjóðaratkvæðagreiðslunnar sem á eftir fylgdi og dómsins á mánudag, að greiða vexti á höfuðstól Icesave-lánanna. Þannig tel ég að stjórnarskráin hafi leitt saman ólík markmið sundurleitra krafta sem báðir höfðu hagsmuni Íslands að leiðarljósi. Það var galdur stjórnarskrárinnar. Það var þessi magíski kraftur samstöðunnar sem hún leiddi fram. Þess vegna tel ég að hún hafi staðist prófið, en ég vil samt bæta hana.

Virðulegi forseti. Við hæstv. utanríkisráðherra erum ekki oft sammála, en ég er sammála hæstv. ráðherra þegar hann segist vilja bæta stjórnarskrána. Það vil ég líka gera. Það vill þingflokkur Framsóknarflokksins gera. Því höfum við talað fyrir allt þetta kjörtímabil að bæta þá stjórnarskrá sem er í gildi, stjórnarskrá lýðveldisins, nr. 33/1944. Þess vegna tel ég að hæstv. utanríkisráðherra hafi gefið ákveðið ljós á að hægt sé að fara með þetta í samningaferli hér í þinginu og slá það út af borðinu vegna tímaskorts, það er ekki tækifæri til þess að setja nýja stjórnarskrá. Ég tel að það sé ekki verkefni okkar þingmanna. Ég skal svo sannarlega vera fremst í flokki með að bjóðast til að koma hæstv. utanríkisráðherra til hjálpar í því máli og reyna að tala þingmenn hans inn á þá lausn. Það sjá allir að tímaglasið er tómt. Tíminn er runninn frá okkur til þess að halda áfram með þetta mál í þessum farvegi. Ég er hins vegar ekki sammála hæstv. utanríkisráðherra með það að þarna hafi sameinaðir kraftar orðið til þess að svo hagstæð niðurstaða náðist í Icesave-málinu fyrir EFTA-dómstólnum, alls ekki. Því hefði verið ákvæði í stjórnarskránni sem er sambærilegt ákvæði 3. mgr. 11. gr. stjórnarskrárinnar, sem hljóðar á þá leið að ef þingið lýsir yfir vantrausti á forseta Íslands, hver sem hann er nota bene, þurfi til þess aukið afl atkvæða í þinginu og sú ályktun skuli fara strax í þjóðaratkvæðagreiðslu. Sé þjóðin ekki sammála þinginu og vilji ekki losna við forsetann eins og þingið, fer þingið heim og þá skal rakleiðis boðað til kosninga. Þetta ákvæði vantaði vegna 26. gr. í fyrstu atkvæðagreiðslunni um Icesave. Þegar ríkisstjórnin tapaði málinu fyrir þjóðinni 98:2 átti að boða tafarlaust til kosninga.

Herra forseti. Ég er ósammála hv. þingmanni um það að ekki sé tími til þess að breyta stjórnarskránni samkvæmt þeim tillögum sem fyrir liggja. Þegar ég horfi fram í tímann sé ég að þingið hefur ríflega einn og hálfan mánuð til starfa áður en það stendur upp og kosningabaráttan hefst fyrir alvöru. Ég tel að þingið hafi ekkert sérstakt mikilvægt að gera annað en það að klára þessa stjórnarskrá. Ég tel að þingið sé búið að vinna mjög vel að þessu máli. Þetta er langur ferill. Ég verð að segja að þær breytingartillögur sem liggja hér fyrir stórbæta það frumvarp sem lá fyrir. Ég er ekki að öllu leyti sammála öllu í þeim stjórnarskrárdrögum sem við erum að ræða hér. Ég tel hins vegar að ávinningarnir sem felist í henni séu svo miklu meiri en hugsanlegir skavankar að ég er til í að vinna að því með hv. þingmanni að ljúka því. Ég tel að við höfum meira en nógan tíma til þess vegna þess að málið er svo þraut- og þaulunnið til þessa.

Virðulegi forseti. Ég er nú hálfslegin yfir þessu andsvari þegar hæstv. utanríkisráðherra lýsir því hér yfir úr ræðustól, þegar örfáir starfsdagar eru eftir í þinginu, að þetta eigi að vera eina málið á dagskrá. Hæstv. ríkisstjórn er nú búin að fá á sig dóm alþjóðadómstóls um að gengið hafi verið gegn rétti Íslendinga. Hún hefur fengið á sig hæstaréttardóma vegna starfa sinna. Aldrei hefur þessu fólki dottið í hug að standa upp úr ráðherrastólum sínum og hleypa fólki að, öðru fólki sem ber hag þjóðarinnar fyrir brjósti sér eins og til dæmis við í Framsóknarflokknum varðandi hag heimilanna, skuldaniðurfellingar og uppbyggingar atvinnu. Hér hefur því verið lýst yfir af ráðherra úr ríkisstjórninni, virðulegi forseti, að þetta mál eigi að vera eina málið á dagskrá fram að kosningum. Ég segi: Landsmenn vita þá hvað þeir hafa í þessari ríkisstjórn. Ég get ekki annað en lýst vonbrigðum mínum með þessi orð ráðherrans því að ég hélt að eftir dóm EFTA-dómstólsins mundi þessi ríkisstjórn taka sig saman í andlitinu og fara að sýna eitthvað sem skipti máli.

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að gera eina athugasemd við efnismikla ræðu hv. þingmanns. Hún varðar kostnað vegna Feneyjanefndarinnar sem ég hef reyndar svarað þingmanninum ótal oft. Kostnaðurinn sem Ísland ber af því er fargjald fyrir ritara, sem fór ásamt mér til Feneyja, og dagpeningar fyrir hana og síðan einn málsverður sem nefndarmönnum var boðið til á meðan nefndin dvaldi hérna. Enginn kostnaður lagðist á íslenska ríkið vegna ferðalags mín í þessa ferð til Feneyja.

Virðulegi forseti. Svo að það komi fram hér afþakkaði ég þetta kvöldverðarboð með Feneyjanefndinni því að ég var upptekin á öðrum stöðum. Þá er þetta komið á hreint sem hafði nú ekki almennilega komið fram áður hver kostnaðurinn væri við Feneyjanefndina. Við skulum þá draga um það bil 20 til 30 milljónir frá þeirri tölu sem ég lagði upp með í upphafi, sem þetta ferli er búið að kosta íslenska skattgreiðendur. Ég talaði um 1.500 milljónir, þannig að ég skal gjarnan lækka þá tölu niður í 1.470 milljónir ef það hjálpar sálarheill ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Mig langar að ræða aðeins við hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur um mannréttindakaflann sem er í þessu frumvarpi til stjórnarskipunarlaga, sér í lagi þær athugasemdir sem fram hafa komið frá fjöldamörgum sérfræðingum á sviði stjórnskipunarréttar, umboðsmanni Alþingis og fleirum, um að ákvæði kaflans sé svo óskýrt að það verði í höndum dómstóla að stóru leyti að túlka það sem í kaflanum felist, þau einstöku ákvæði sem í honum felast, og jafnframt að verið sé að leggja hér af stað í svo mikla óvissuferð að menn hafi enga vissu fyrir því hvað einstök ákvæði þýða. Nú liggja fyrir breytingartillögur af hálfu meiri hluta nefndarinnar þar sem í mörgum tilvikum er verið að víkja frá þeim athugasemdum sem sérfræðinganefndin hafði um einstök ákvæði eins og til að mynda er í mannréttindakaflanum og farið aftur í tillögur stjórnlagaráðs án neins rökstuðnings um það af hverju það er gert, heldur er það bara gert og því lýst að þau ákvæði séu skýrari en þau sem sérfræðingahópurinn hafði þó farið yfir. Mig langar hreinlega til að spyrja hv. þingmann hvernig hún líti á þetta mál, hvort hún telji að það sé svo að dómstólar muni í ríkari mæli þurfa að túlka þessi ákvæði; eða hvort hún taki undir með formanni nefndarinnar sem sagði í framsöguræðu sinni að það sé hafið yfir allan vafa að ákvæðin væru mjög skýr og ættu ekki að valda neinum ruglingi fyrir dómstóla í landinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa spurningu frá hv. þm. Ólöfu Nordal. Ég hafði ekki ráðrúm til að tala um mannréttindakaflann í ræðu minni, en kem til með að gera það hér síðar í umræðunni. Það er hreint með ólíkindum að stjórnlagaráð hafi séð sig knúið til að taka upp mannréttindakafla sem kom inn í stjórnarskrána 1995 og dómaframkvæmd er komin á og raunverulega hefur öllum spurningum varðandi mannréttindi hér á landi verið svarað; hafi skapast réttaróvissa í kringum það þegar þessi ákvæði fóru í stjórnarskrána í mikilli sátt, sátt allra flokka, þá voru málin vandlega unnin. Þetta var gert í ljósi þess að mannréttindasáttmáli Evrópu var búinn að taka gildi og þetta var uppfærsla á því og réttindi Íslendinga tryggð með því og sýnt fram á að mikill og ríkur vilji væri hjá stjórnvöldum að Íslendingar mundu njóta sömu mannréttinda og íbúar ESB-landanna. Það er því alveg ótrúlegt að ráðist hafi verið í þessar breytingar. Umboðsmaður Alþingis hefur gagnrýnt þetta mjög mikið. Sumir fræðimenn hafa bent á að með þessum breytingum sé jafnvel verið að færa réttindi til baka, að landsmenn njóti verri réttinda á sumum sviðum miðað við núgildandi stjórnarskrá. Ég get bara ekki tekið þátt í þannig lagasetningu að verið sé að skerða mannréttindi miðað við þau sem við þó höfum. Svo fléttast þetta líka inn í þessa tískuhugmynd með þessi þriðju kynslóðar réttindi sem var ríkur vilji hjá stjórnlagaráði að setja inn í þessa stjórnarskrá umræðulaust. Til útskýringar eru þriðju kynslóðar réttindi í stuttu máli einhver framtíðarsýn, einhver stefnumörkun, stefnumál til framtíðar um samspil umhverfis, dýra og náttúru. Þannig að þetta er nú allt ægilega skrýtið.

Herra forseti. Hv. þingmaður hefur töluvert látið sig varða gæði lagasetningar og hefur meðal annars flutt mál af því tilefni hér á Alþingi sem við höfum haft til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann hvernig hún meti þá skoðun fræðimanna, og einnig kom það mjög skýrt fram hjá umboðsmanni Alþingis, að þau ákvæði sem þarna sé að finna hafi veruleg áhrif á gildandi lagasetningu og þá lagasetningu sem frumvarpið kallaði á.

Virðulegi forseti. Já, það er þessi umræða sem hefur komið fram í nefndinni varðandi þessi lagasetningarákvæði sem eru ákveðin í þessu frumvarpi, að taka eigi nánar á því með almennilegri lagasetningu. Þá er það náttúrlega svo svifaseint vegna þess að það eru svo mörg ákvæði þarna inni sem þurfa að uppfylla þetta. Alþingi hefur ekki undan að setja lög sem kveðið er á um í stjórnarskránni, þess vegna er verið að tala um að frestun verði á gildistöku einhverra ákvæða. Ég hef aldrei heyrt það í stjórnarskrárrétti að sett sé stjórnarskrá í ríki og svo taki hluti stjórnarskrárinnar gildi eftir svo og svo mörg ár þegar löggjafinn er búinn að uppfylla einhverja lagaskyldu sem kveðið er á um í stjórnarskránni. Með þessu skapast væntingar hjá borgurunum og þeir geta farið að reka dómsmál á væntingum sem eru tilvonandi. Þannig að þetta er bara enn einn áfellisdómurinn yfir þessu frumvarpi. Þess vegna verðum við að leggja það til hliðar og breyta þeim ákvæðum stjórnarskrárinnar sem þarf að breyta.

Herra forseti. Það er rétt, það eru miklir pappírar sem fylgja þessu máli. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir nefndi það að pappírarnir losuðu nú 500 prentaðar síður. Þar af er hálf síða frá fulltrúa Framsóknarflokksins í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum í hana. 
             Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd lagði fram frumvarp að nýjum stjórnarskipunarlögum um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands skömmu eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna 20. október sl. í þeim búningi sem sérfræðihópur sem fenginn hafði verið til þess að fara yfir frumvarpið skilaði því, að undanteknu því ákvæði sem sneri að stöðu þjóðkirkjunnar, sem í þjóðaratkvæðagreiðslunni menn ákváðu að hrófla ekki við og við það var staðið. Strax við 1. umr. um málið var því lýst yfir að markmiðið væri að allir þingmenn kæmu að vinnu við frumvarpið og það tókst, herra forseti. Allar fastanefndir þingsins og þingskapanefnd hafa fjallað um þær greinar sem heyra til verksviðs hverrar nefndar. Nefndirnar hafa kallað til sín gesti. Þær hafa farið yfir sérfræðiálit. Þær hafa skilað álitum, bæði meirihlutaálitum og minnihlutaálitum, til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Sú nefnd hefur síðan fjallað um málið í heild og tekið þessi álit og vinnu fastanefndanna til vandlegrar yfirferðar og athugunar og flytur nú fjölmargar breytingartillögur frá þeim nefndum. Þess er þó að geta að þær breytingartillögur eru í góðu samræmi við mörg þeirra álita og umsagna sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið sem og aðrar nefndir þingsins. Það á við í reynd um athugasemdir sem hafa borist nefndinni allt frá því stjórnlagaráð afhenti forseta Alþingis tillögur sínar eða frumvarp sitt að nýjum stjórnarskipunarlögum í júlí 2011. Eins og hér hefur komið fram er endanlegri umfjöllun um þau ákvæði sem snúa að stjórnskipan landsins, þ.e. forseta, ráðherra og ríkisstjórn og ákvæðum um þjóðaratkvæðagreiðslur, ólokið. Þar er beðið eftir áliti Feneyjanefndarinnar, enda er það á sérsviði hennar. Ég vil nota tækifærið og ítreka það sem kemur fram í nefndarálitinu að nefndin er reiðubúin til og mun halda áfram að funda um málið eftir því sem tími gefst til frá umræðum og mun skoða jafnóðum sjónarmið og ábendingar sem fram koma, jafnt um breytingar og málsmeðferð eins og þar segir. Ég vil nota tækifærið og þakka ágætlega málefnalega umræðu hér í dag. Ég er sannfærð um að við sem stöndum að þessu meirihlutaáliti munum taka allri gagnrýni vel og við fögnum öllum tillögum um það sem betur má fara. Þetta er mikilvægur áfangi og enn einn á grýttri braut sem við höfum verið að feta býsna lengi, þingmenn fyrr og nú. Það hillir undir verklok í þessari lotu. Ég vona svo sannarlega að það skili sé í nýrri stjórnarskrá fyrir vorið og að nýtt Alþingi sem kosið verður í apríl væntanlega muni staðfesta þær breytingar. Það eru nokkur önnur álitaefni sem við bíðum niðurstöðu í eða viljum ræða frekar. Ég vil nefna sérstaklega það sem segir í auðlindaákvæðinu í 34. gr. um „fullt gjald“. Það þurfum við að vinna betur eins og berlega kemur fram í álitinu. Um breytingartillögurnar almennt má segja að nefndin hefur haft það að leiðarljósi í vinnu sinni að fylgja þeim anda sem er í tillögum stjórnlagaráðs og virða niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslunnar frá 20. október sl. Þess vegna hefur meiri hlutinn breytt nokkrum ákvæðum til baka til upphaflegra tillagna eða orðalags stjórnlagaráðs. Það byggist einnig á þeirri afstöðu að rík efnisleg rök þurfi til að breyta út frá orðalagi þeirra tillagna, það á ekki síst við um 34. gr., auðlindaákvæðið, sem ég ætla að gera að sérstöku umræðuefni á eftir. Þar var tiltekið orðalag lagt fyrir í þjóðaratkvæðagreiðslu og hlaut stuðning yfir 80% kjósenda, sem sé hvort náttúruauðlindir sem ekki eru í einkaeigu skuli vera eign þjóðarinnar. Varðandi það atriði segir í áliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, eins og ég sagði áðan, að ríkar efnislegar ástæður þurfi að liggja fyrir breytingum á ákvæðum - í ljósi þess var umrædd grein samþykkt með afgerandi hætti í atkvæðagreiðslunni - og að breytingar sem eru gerðar á slíkum atriðum eigi fyrst og fremst að vera til þess að styrkja inntak einstakra ákvæða í samræmi við markmiðslýsingu stjórnlagaráðs. Það er einmitt það sem við reyndum að hafa í heiðri við þessa vinnu. Ég verð að segja það, af því að ég ætla að fjalla sérstaklega um náttúruauðlindirnar, að þar leituðumst við við að túlka allan vafa almannaréttinum í hag fremur en sérréttindum. Formaður nefndarinnar, hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, fór rækilega yfir breytingartillögur meiri hlutans en lét mér eftir að fjalla sérstaklega um ákvæði sem lýtur að þjóðareign á náttúruauðlindum og tengdum ákvæðum. Ég vil vekja athygli á því að á bls. 113 og fram á bls. 134 í nefndaráliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er að finna umsagnir, ítarlega og vel unnar umsagnir, frá meiri hluta og tveimur minni hlutum umhverfis- og samgöngunefndar. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur tekið undir mörg þau sjónarmið sem koma fram í áliti meiri hlutans og flytur nokkrar breytingartillögur við þær greinar. Ég vil fyrst víkja að 32. gr. Sú grein fjallar um menningarverðmæti, og er nýmæli. Þar er að finna það nýmæli að í stjórnarskrá verði staðfest að þjóðminjar og fornhandrit í þjóðareigu megi hvorki eyðileggja né afhenda til eignar eða varanlegra afnota, selja eða veðsetja. Í skýringum stjórnlagaráðs kemur fram að í þessu ákvæði sé að finna eins konar speglun á ákvæðinu í 34. gr. þar sem kveðið er á um náttúruauðlindir í eigu þjóðarinnar. Bæði umhverfis- og samgöngunefnd og allsherjar- og menntamálanefnd fjölluðu sérstaklega um þetta ákvæði 32. gr. og þau sérfræðiálit og margar athugasemdir sem borist hafa við það ákvæði. Þeim athugasemdum fræðimanna, þar á meðal umboðsmanns Alþingis, er öllum sammerkt að þar er mikill misskilningur á ferð, sá misskilningur að ákvæði um þjóðareign feli í sér einhvers konar eignarnámsheimild og að ákvæðið fjalli um minjar sem eru í einkaeigu en ekki í þjóðareigu þó að það standi þar, svo sem eins og verðmæt bókasöfn einstaklinga, jafnvel nafngreindra. Við fjölluðum talsvert um þetta í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég vil fyrst nefna að auk þessa atriðis, að þetta næði til einkaeignar, taldi meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar að skýra þyrfti betur hvernig ætti að fara með menningarverðmæti, svo sem fornhandrit sem eru í einkaeign. Vísað er til þess að hugtakanotkun í ákvæðinu, þar sem fjallað er um þjóðareign sem tilheyrir íslenskum menningararfi, sé ekki í samræmi við lög nr. 80/2012, um menningarminjar. Þar er væntanlega átt við 2. gr. laganna um þjóðminjar og þjóðarverðmæti, þ.e. þjóðarverðmæti en ekki þjóðareignir. Í greininni er að finna skilgreiningu á þjóðminjum og þjóðarverðmætum sem geta verið ýmist í eigu hins opinbera, svo sem eins og á söfnum, eða einstaklinga, félaga og fyrirtækja eins og segir í skilgreiningunni. Vegna athugasemda frá umboðsmanni Alþingis er rétt að fram komi að í þeim lögum, nr. 80/2012, er ákvæði um að ekki sé heimilt að flytja úr landi innlendar eða erlendar menningarminjar sem teljast til þjóðarverðmæta. Ég vil árétta þá niðurstöðu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að dýrmætar þjóðminjar og fornhandrit sem eru í eigu þjóðarinnar, eins og þarna segir, og tilheyra íslenskum menningararfi - í nefndarálitinu stendur, með leyfi forseta, „dýrmætar þjóðareignir sem tilheyra íslenskum menningararfi.“ Meiri hlutinn áréttar að þessu leyti að þjóðminjar sem eru í eigu þjóðarinnar geta aldrei samkvæmt því verið eða talist í einkaeigu og þannig háðar einkaeignarrétti. Slíkir munir sem eru í einkaeigu verða því ekki „þjóðareignir“ nema sá sem á eignarrétt yfir þeim afsali sér honum til þjóðarinnar með sölu, arfi eða gjöf svo þjóðareign yfir hlutnum stofnist, hvort heldur er um að ræða handrit eða þjóðminjar. Þá kemur þetta ákvæði í gildi að það megi hvorki eyðileggja né afhenda til eignar eða varanlegra afnota, selja eða veðsetja. Menn hafa hér farið mikinn og sagt að ekki hafi verið tekið tillit til umsagna og ábendinga sem borist hafa frá fræðasamfélaginu, sérfræðingum eða aðilum eins og umboðsmanni Alþingis. Að sjálfsögðu var farið vandlega yfir öll þessi atriði. Dæmið sem ég er hér að rekja er að umsagnir allra þessara aðila byggðust á misskilningi. Þeim ruglingi að horfa á orðið þjóðareign eins og það stendur í tillögunni og blanda því saman við orðið þjóðarverðmæti eins og það er skráð í 2. gr. laga nr. 80/2012. Ég árétta að ákvæðið fjallar ekki um muni sem eru í einkaeigu. Þeir munir verða ekki þjóðareign nema eignarréttinum sé afsalað yfir til ríkisins eða þjóðarinnar. Frú forseti. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar benti á í umsögn sinni að hugsanlega mundi það styrkja ákvæðið ef það næði einnig til fágætra náttúrugripa og er þar vísað til 15. gr. laga nr. 60/1992, um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur. Með fágætum náttúrugripum er, eins og segir í áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, átt við hvers kyns jarðefni, steingervinga, steindir, egg, hami og aðrar náttúruminjar svo fremi sem þær hafi einstakt menningar-, sýningar- eða fræðslugildi um íslenska náttúru sem nauðsynlegt er að veita sérstaka vernd. Ég árétta að hér er átt við fágæta náttúrugripi í eigu þjóðarinnar. Meiri hlutinn tekur undir þá ábendingu og leggur því til breytingar á ákvæðinu og enn fremur að fyrirsögn ákvæðisins breytist. Frú forseti. Ef tillaga meiri hluta nefndarinnar verður samþykkt mundi 32. gr. hljóða eitthvað á þessa leið. Fyrirsögnin væri: Menningar- og náttúruverðmæti. Greinin hljóðaði svo: Fágætir náttúrugripir og dýrmætar þjóðareignir sem heyra til íslenskum menningararfi, svo sem þjóðminjar og fornhandrit, má hvorki eyðileggja né afhenda til eignar eða varanlegra afnota, selja eða veðsetja. Ég ætla aðeins að koma að 33. gr. vegna þess að hún er gríðarlega mikilvæg. Þar er nokkuð ítarlegt ákvæði sem er ætlað að auka vernd náttúrunnar, kveða á um meginreglur sjálfbærrar þróunar og tryggja rétt almennings til ákveðinna umhverfistengdra gæða. Þarna er um að ræða markmiðsyfirlýsingu, 3. stigs mannréttindi, sem hér hefur verið rætt um. Þetta er eins konar yfirlýsing sem tekur til sambúðar lands og þjóðar og felur í sér, eins og kemur fram í athugasemdum við frumvarpið og í tillögum stjórnlagaráðs, að náttúra Íslands hafi annars vegar gildi sem slík og sé hins vegar uppspretta auðæfa og lífsgæða. Í áliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar er ítrekað að hér sé á ferð grundvallarheitstrenging sem eigi heima í stjórnarskrá því að menn hafa rætt um það að hugsanlega eigi ákvæði af þessu tagi ekki heima þarna og jafnvel ekki í mannréttindakaflanum. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar telur að grundvallarheitstrenging sem þessi eigi þarna heima í samræmi við alþjóðlega þróun í mannréttindamálum en ekki síður í samræmi við gamla íslenska hefð um virðingu fyrir náttúrunni til lands og sjávar. Eðlilegt sé að gera ráð fyrir að þátttakendur í samfélaginu séu bundnir af slíkri meginreglu, á svipaðan hátt og menn gangast undir grunnreglur á öðrum sviðum. Undir þetta tekur meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Við gerum ekki breytingartillögur við 33. gr. Frú forseti. Þá er ég komin að 34. gr. Ég nefndi það við 1. umr. að líklega eiga allir þingmenn og kannski allir landsmenn sér einhverja uppáhaldsgrein eða uppáhaldsákvæði, eitthvert ákvæði í stjórnarskránni, sem er þeim hjartfólgnara en önnur. Í núgildandi stjórnarskrá er engin ákvæði að finna um náttúruauðlindirnar og eignarrétt þjóðarinnar á þeim. Það er mikið metnaðarmál náttúruverndara og hefur verið um áratugaskeið að breyta því ástandi. Það er svo komið að allir flokkar hafa á einhverju stigi lýst yfir stuðningi við að í stjórnarskrá verði tekið ákvæði um þjóðareign á náttúruauðlindum. Og margoft hefur í þeirri umræðu og tillögugerð, sem er rakin í öllum gögnum málsins sem við höfum undirliggjandi þessari umræðu, orðið „þjóðareign“ verið notað í þessu sambandi, og það er miður ef menn ætla nú að hverfa frá stuðningi við þetta. Ég hef hlustað grannt eftir því bæði í umræðum hér í dag og annars staðar að menn eru allt í einu mjög uppteknir af því að velta upp einhverjum vafa og efasemdum um þjóðareign. Menn vísa þar til virtra prófessora sem telja að það hugtak hafi enga merkingu. En það hefur haft merkingu í íslenskum lögum frá árinu 1928. Á árinu 1928 voru sett lög um þjóðgarðinn á Þingvöllum, en þar er landið friðlýst sem „ævinleg eign íslensku þjóðarinnar“ og kveðið á um að það megi aldrei selja eða veðsetja. Sambærilegt ákvæði er að finna í 1. gr. laga nr. 47/2004, um þjóðgarðinn á Þingvöllum. Í vinnu auðlindanefndar sem skilaði af sér merkri skýrslu á árinu 2000 er byggt á lagaákvæði um þjóðareign á Þingvöllum við skilgreiningu á hugtakinu þjóðareign, og við tillögugerð um að tekið skuli í stjórnarskrá nýtt ákvæði um þjóðareign á auðlindum. Hefur iðulega verið vitnað til þeirrar skýrslu við gerð tillagna um að auðlindaákvæði líkt því sem hér um ræðir verði sett í stjórnarskrá. Skýrsla auðlindanefndar frá árinu 2000 er ekkert lítið plagg. Það er í rauninni grunnrit sem hefur verið notað síðan. Ég verð að segja að það er miður að auðlindalögin frá 1998 hafa ekki verið endurskoðuð með tilliti til þess grunns sem hér er, en í tillögum og öðrum lögum sem síðan hafa verið sett, m.a. á árinu 2006, hefur einmitt verið byggt á skilgreiningum og vinnu nefndarinnar. Ég vil leyfa mér að geta þess að í þeirri nefnd sem var skipuð í júní 1998 áttu sæti: Jóhannes Nordal, fyrrverandi seðlabankastjóri, sem var formaður, Eiríkur Tómasson, prófessor sem nú er hæstaréttardómari, sem var varaformaður, Ari Edwald, Lúðvík Bergvinsson, Margrét Frímannsdóttir, Guðjón Hjörleifsson, Ragnar Árnason, Svanfríður Jónasdóttir, Styrmir Gunnarsson. Ég þarf ekki að telja upp fyrir þingmönnum hvaða einstaklingar þetta eru. Þetta eru allt þjóðþekktir einstaklingar sem í tvö ár lögðu á sig gríðarlega mikla vinnu við að skila þeirri skýrslu sem er tæplega 200 blaðsíðna löng. Þar er tillaga um nýtt stjórnarskrárákvæði sem byggir á vinnu nefndarinnar. Ákvæðið sem nefndarmenn leggja til í þeirri nefnd er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Náttúruauðlindir og landsréttindi sem ekki eru háð einkaeignarrétti eru þjóðareign eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Handhafar löggjafar- og framkvæmdarvalds fara með forsjá, vörslu og ráðstöfunarrétt þessara auðlinda og réttinda í umboði þjóðarinnar. Náttúruauðlindir og landsréttindi í þjóðareign má ekki selja eða láta varanlega af hendi til einstaklinga eða lögaðila. Þó má veita þeim heimild til afnota eða hagnýtingar á þessum auðlindum og réttindum gegn gjaldi, að því tilskildu að hún sé tímabundin eða henni megi breyta með hæfilegum fyrirvara eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Slík heimild nýtur verndar sem óbein eignarréttindi. Náttúruauðlindir og landsréttindi í þjóðareign ber að nýta á sem hagkvæmastan hátt og á grundvelli sjálfbærrar þróunar og skal arði af þeim varið til þess að vernda auðlindirnar, rannsaka þær og viðhalda þeim, svo og til hagsældar fyrir þjóðina að öðru leyti.“ Þetta var tillagan sem auðlindanefndin lagði fram árið 2000. Eins og ég rakti þegar ég taldi hverjir hefðu verið í þeirri nefnd voru þetta ekkert vondir stjórnlagaráðsmenn eða einhverjir vinstri villingar. Þetta er bara skynsamleg tillaga unnin af mikilli yfirvegun. Síðan eru liðin 11 eða 12 ár. Núna þegar við erum með þetta ákvæði í höndunum eins og stjórnlagaráð skilar því, þá er um nákvæmlega sömu hugtök að ræða. Það er byggt á nákvæmlega þessari hugsun, nema að í tillögum stjórnlagaráðs, og því sem umhverfis- og samgöngunefnd og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eru sammála um, er ekki gert ráð fyrir því að nýtingarheimild njóti verndar sem óbein eignarréttindi. Í reynd verðum við að muna eftir því þegar við skoðum þetta ákvæði að því er ekki ætlað að taka af skarið í deilum um eignarrétt á auðlindunum í fortíð eða nútíð. Það hlýtur að verða og er verkefni dómstóla. Stjórnarskrárákvæði tekur til framtíðar, tekur til frá og með þeim degi sem stjórnarskráin er samþykkt öðru sinni. Ég vek athygli á því að það er fleira sem við sækjum í smiðju til auðlindanefndar, þar á meðal breytingartillögu á 72. gr. sem ég kem aðeins að á eftir. Við gerum nokkuð margar breytingartillögur á þessari annars stuttu grein. Fyrir þá sem eru með frumvarpið fyrir framan sig ætla ég að leyfa mér að lesa, með leyfi forseta, hvernig ákvæðið mun líta út ef breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar verða samþykktar. Hefst þá lesturinn. 34. gr. Náttúruauðlindir. „Auðlindir í náttúru Íslands sem ekki eru í einkaeigu eru sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar. Sama máli gegnir um eignarréttindi sem taka til vatns, jarðhita og jarðefna í eigu ríkisins eða ríkisfyrirtækja. Enginn getur fengið auðlindirnar og réttindin eða réttindi tengd þeim til eignar eða varanlegra afnota og aldrei má selja þær eða veðsetja. Handhafar löggjafar- og framkvæmdarvalds fara með forsjá, vörslu og ráðstöfunarrétt auðlindanna og réttindanna í umboði þjóðarinnar. Til þjóðareignar skv. 1. mgr. teljast nytjastofnar og aðrar auðlindir hafs og hafsbotns innan íslenskrar lögsögu, vatn og önnur þau náttúrugæði sem ekki eru í einkaeigu, svo sem vatnsafl, jarðhiti og jarðefni í þjóðlendum. Í eignarlöndum takmarkast réttur til auðlinda undir yfirborði jarðar innan eignarlanda við venjulega hagnýtingu fasteignar. Með lögum má kveða á um þjóðareign á auðlindum undir tiltekinni dýpt frá yfirborði jarðar. Við nýtingu auðlindanna skal hafa sjálfbæra þróun og almannahag að leiðarljósi. Stjórnvöld bera, ásamt þeim sem nýta auðlindirnar, ábyrgð á vernd þeirra. Stjórnvöld geta á grundvelli laga veitt leyfi til afnota eða hagnýtingar auðlinda, sem og annarra takmarkaðra almannagæða, gegn fullu gjaldi og til tiltekins hóflegs tíma í senn. Slík leyfi skal veita á jafnræðisgrundvelli og þau leiða aldrei til eignar eða óafturkallanlegs forræðis.“ Þarna er um talsvert miklar breytingar að ræða. Við förum til baka til orðalags stjórnlagaráðs eins og það var lagt fyrir í þjóðaratkvæðagreiðslunni og segjum að auðlindir í náttúru Íslands sem ekki eru í einkaeigu séu sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar, en sérfræðingahópurinn hafði lagt til að þarna væri um að ræða auðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti. Eins og lesa má í áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar tökum við undir það álit umhverfis- og samgöngunefndar að ekki sé eðlilegt að breyta þessu bara til að breyta því. Röksemdirnar sem eru gefnar fyrir því að breyta eigi orðunum „í einkaeigu“ yfir í „háð einkaeignarrétti“ eru margvíslegar. Þær rekja sig eins og ég nefndi áðan aftur til tillagna auðlindanefndar frá árinu 2000. Þeim var líka ætlað, samkvæmt upplýsingum sérfræðinga sem fyrir nefndirnar komu og þeim gögnum sem við höfum, að taka af allan vafa um það að eignir sveitarfélaga féllu ekki undir þetta, land í eigu sveitarfélaga félli ekki undir þessi ákvæði. En það var hængur á. Sá hængur er á að með því að tiltaka að náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti séu í eigu þjóðarinnar, þá er í reynd verið að taka undan þjóðareigninni allar þær auðlindir sem ríkið á, sem við eigum sameiginlega, og hefur verið fyrir komið í hlutafélögum eða ríkisfyrirtækjum. Ég get nefnt vatnsréttindin í neðri hluta Þjórsár sem Landsvirkjun var afhent með bréfi fyrir nokkrum árum. Ef ákvæðið stæði óbreytt eins og það kom frá sérfræðingahópnum mundu þau eignarréttindi falla utan þjóðareignarinnar. En staðreynd er að í dag er þetta þjóðareign. Þjóðin á þessar eignir þó svo að ríkið hafi komið þeim fyrir í hlutafélaginu Landsvirkjun. Til áréttingar á þessu skjótum við inn setningunni: „Sama máli gegni rum eignarréttindi sem taka til vatns, jarðhita og jarðefna í eigu ríkisins eða ríkisfyrirtækja.“ Til ítrekunar eru bæði auðlindirnar og réttindin, það sem auðlindanefndin nefndi landsréttindi en er í rauninni vatnsréttindi, jarðhitaréttindi og námaréttindi, sett inn. Loks bætum við við einni setningu í fyrstu málsgreinina. Það er enn og aftur með tilvísun til skýrslu auðlindanefndar frá árinu 2000 og vegna ítrekaðra ábendinga um að nauðsynlegt sé að taka fram hver fari með þær auðlindir sem eru lýstar í eigu þjóðarinnar. Þá segir hér, með leyfi forseta: „Handhafar löggjafar- og framkvæmdarvalds fara með forsjá, vörslu og ráðstöfunarrétt auðlindanna og réttindanna í umboði þjóðarinnar.“ Næsta breyting sem við gerum á þessu ákvæði, frú forseti, varðar niðurfellingu orðanna „utan netlaga“. Í tillögum sérfræðinefndarinnar var þessum tveimur orðum bætt inn. Þar sagði, með leyfi forseta: „Til þjóðareignar samkvæmt 1. mgr. teljast nytjastofnar og aðrar auðlindir hafs og hafsbotns innan íslenskrar lögsögu, utan netlaga, …“ - Síðan kemur upptalningin á öðrum auðlindum. Í nefndaráliti meiri hlutans er bent á að sú afmörkun þjóðareignar, að hún nái til nytjastofna og auðlinda hafs og hafsbotns innan íslenskrar lögsögu utan netlaga, er hvorki í samræmi við gildissvið gildandi laga um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, þar sem lýst er yfir sameign þjóðarinnar á Íslandsmiðum sem skilgreind eru sem hafsvæðið allt frá fjöruborði, né heldur gildissvið lagafrumvarpa um sama efni sem lögð hafa verið fram á Alþingi síðustu missiri. Þessi breyting sem sérfræðihópurinn gerði hefur verið rökstudd með tilvísan til laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, nr. 57/1998, en þar er kveðið á um eignarrétt landeigenda á auðlindum á sjávarbotni innan netlaga. Við leggjum til í ljósi þess sem ég sagði áðan að við hverfum aftur þar sem vafi leikur á til orðalags stjórnlagaráðs og við leggjum til að orðin „innan netlaga“ falli niður, enda sé enginn rökstuðningur fyrir því í þessum gögnum að takmarka eigi þjóðareignina með þessum hætti á nytjastofnum eða öðrum auðlindum sjávar. Frú forseti. Það er enn ein breyting, viðbót, sem við tökum hér inn, það er þessi setning: „Með lögum má kveða á um þjóðareign á auðlindum undir tiltekinni dýpt frá yfirborði jarðar.“ Þetta var upphaflega í tillögum stjórnlagaráðs, en sérfræðingahópurinn lagði til að setningin yrði felld brott með þeim rökum að hún væri óþörf þar sem þjóðareign á auðlindum undir yfirborði jarðar í þjóðlendum væri ótvíræð samkvæmt ákvæðinu, og í eignarlöndum tilheyri slíkar auðlindir eiganda samkvæmt auðlindalögum. Álit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar í þessu efni er mjög afdráttarlaust. Ég ætla ekki að lesa það allt. Þar er vísað til hagsmunareglunnar sem felur í sér að eignarráðin nái svo langt niður sem nauðsynlegt er til að landeigandi geti haft þau not af landi sínu sem heyra til venjulegrar hagnýtingar á eignarrétti yfir fasteign. Og það er það sem segir hér í tillögunni. Nefndin taldi að með þeirri hagsmunareglu séu í reynd dregin mörk milli réttinda landeiganda og almennings því þar sem réttindum landeiganda sleppir hljóti að taka við einhvers konar almenningur. Meiri hlutinn lagði til að þessi setning sem stjórnlagaráðið hafði inni bættist við. Með því móti er hagsmunareglan viðurkennd sem meginregla en viðmiðinu við tiltekna dýpt þó haldið inni með því að kveða megi á með lögum um þjóðareign undir tiltekinni dýpt. En það er áréttað að með áskilnaði um tiltekna dýpt er ekki átt við eina dýptarreglu, t.d. 200 eða 1000 m, heldur yrði tiltekin dýpt metin hverju sinni í lögum miðað við þá tegund auðlindar sem um væri að ræða og jafnvel þær sérstöku aðstæður sem fyrir hendi kynnu að vera til nýtingar. Frú forseti. Ég er enn í 34. gr. og á aðeins eftir að fjalla um eitt atriði í henni. Það er hugtakið „fullt gjald“ sem er að finna í 4. mgr. Í umfjöllun allra aðila, bæði nefnda og sérfræðinga, hefur verið bent á að tilvísun stjórnlagaráðsins til eignarnámsákvæðis stjórnarskrárinnar, sem er þá í 13. gr. í frumvarpinu, sé villandi þar sem eignarnámsbætur eru bætur fyrir missi eignar en ekki gjald vegna nýtingar hennar. Að mati stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar felst ákveðin mótsögn í skýringum stjórnlagaráðs annars vegar þegar vísað er til bóta vegna eignamissis og hins vegar vegna markaðsverðs. Nefndin gerði nokkrar tilraunir til að koma hinni nýju hugsun eða hugmynd um hlutdeild í auðlindarentu inn í þetta orðalag, en niðurstaða okkar varð sú að við yrðum að vinna það betur og nauðsynlegt væri að skýra ákvæðið nánar. Á þessu stigi leggjum við því ekki til neinar breytingar á þessu orðalagi. En markmiðið er að tryggja að gjaldið sem auðlindanefndin talaði um og hér er kallað fullt gjald sé hlutdeild þjóðarinnar eða samfélagsins í þeim umframarði sem skapast af veitingu sérleyfa til nýtingar auðlindarinnar, þ.e. hlutdeild í auðlindarentunni. Við munum, vonandi, fá góðar tillögur, kannski í þessari umræðu. Frú forseti. Ég ætla aðeins að geta þess að við leggjum til breytingu á 72. gr. í samræmi við það sem hér hefur verið rakið varðandi 34. gr. Það er sú grein þar sem fjallað er um eignir og skuldbindingar ríkisins og er samsvarandi 40. gr. stjórnarskrárinnar. Við leggjum til að þar bætist við: „Náttúruauðlindir og landsréttindi í þjóðareign má ekki selja eða láta varanlega af hendi til einstaklinga eða lögaðila.“ Þetta orðalag er nákvæmlega það sem auðlindanefndin lagði til á árinu 2000. Frú forseti. Ég heyri að hv. þm. Vigdís Hauksdóttir er orðin áfram um það að ég ljúki máli mínu.

Nei.

Þætti mér nú gott að gera henni það til geðs. 
             Það er mikið gleðiefni að við skulum hafa náð svo langt að vera komin í 2. umr. um frumvarp að nýrri stjórnarskrá lýðveldisins. Ég tek undir það sem hæstv. utanríkisráðherra sagði í andsvari í kvöld: Við höfum tímann ef við viljum nota hann, en þá skulum við líka vera sammála um að nota hann á málefnalegan hátt eins og þessi umræða hefur verið í kvöld. Við erum hér til þess að hlusta, nefndarmenn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, og við munum svo sannarlega taka öllum hugmyndum og tillögum vel.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir ræðu hennar. Ég gaf á engan hátt í skyn að ég væri orðin leið á því að hlusta á mál hennar. Ég hlustaði með athygli vegna þess að raunverulega var ég að fá aðra umferð á hugmyndum meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um hvernig ætti að útfæra þetta splunkunýja ákvæði varðandi auðlindir og tengingu þeirra við umhverfisrétt þannig að ég varð að hlusta af athygli. Ég vil að þingmaðurinn dragi þau orð sín til baka að ég hafi hvatt hana til að hætta ræðu sinni, það er alfarið rangt, enda sitjum við í sömu nefnd og ræðum þar oft þau mál sem snúa akkúrat að þessu. Nú hafa orðið miklar breytingar að tillögu nefndarinnar varðandi þau ákvæði sem þingmaðurinn fór yfir - hvert sér hún framhaldið í störfum nefndarinnar varðandi akkúrat þessi ákvæði? Þetta var sett svona inn í frumvarpið, þ.e. í formi breytingartillögu, sl. laugardag. Nefndin var ekki kölluð saman á þriðjudaginn á reglulegum fundartíma, það var fundarfall, og nú er málið komið hingað til 2. umr. Fær minni hlutinn ráðrúm til að kalla til sín sérfræðinga á sviði eignarréttar, auðlindaréttar og umhverfisréttar eða hvert er framhaldið? Fyrir þá þingmenn sem starfa í hinum nefndunum, fyrst verklagið er dásamað í ræðu þingmannsins, þá sáu þeir ekki frumvarpið fyrr en breytingartillöguskjalinu var dreift í þinginu eða heyrðu rökstuðninginn fyrir því. Nú er málið rætt að kvöldi til og margir á öðrum fundum og annars staðar - hvernig á að finna út úr því stóra máli sem þessi breytingartillaga felur í sér svo að ákvæðið falli inn í frumvarpið í heild sinni?

Frú forseti. Þetta er ekki splunkunýtt ákvæði. Meginhlutinn af máli mínu áðan fór í að sýna fram á að það ákvæði sem hér um ræðir, 34. gr. í frumvarpinu, er að stofni til frá árinu 2000 eða fyrr. Þangað eru sóttar allar hugmyndir og orðalag og meira að segja þær orðalagsbreytingar og viðbætur sem varða að löggjafar- og framkvæmdarvaldið fari með forsjárvörslu og ráðstöfunarrétt. Það er ekkert splunkunýtt í þessu. Það sem meira er, af því að hv. þingmaður spyr um aðkomu sérfræðinga, þá liggja í rauninni fyrir gríðarlega mörg og mikil álit allra þeirra fræðimanna sem hún nefndi, hvort heldur er á sviði eignarréttar eða auðlindaréttar. Mig langar bara að segja að þær breytingartillögur sem við erum að gera eru allar til þess fallnar að styrkja með einum eða öðrum hætti þjóðareignina, almannaréttinn sem er markmiðið með ákvæðinu. Ég veit að Framsóknarflokkurinn og fulltrúar hans hafa í gegnum tíðina flutt tillögur sama efnis og hafa ekki gert athugasemdir við orðalag eða hugtakanotkun eins og þá sem hér er notuð. Þetta er viðurkennt og ekkert splunkunýtt eða byltingarkennt við það. Það kann að vera að mönnum finnist við svolítið ítarleg í þessu en allur er varinn góður og við viljum heldur segja of en van þegar kemur að almannarétti. Ég skora á hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur að fylgja okkur í þessu.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hafi misskilið orð mín því að ég hlustaði svo sannarlega á ræðu hennar af athygli. Það sem ég meinti með því að ákvæðið væri splunkunýtt er að það er splunkunýtt sem breytingartillaga við það frumvarp sem liggur fyrir þinginu. Það er það sem ég er að tala um. Það eru um 20 þingdagar eftir þannig að ég er bara að reyna að halda utan um allar þær breytingartillögur sem hafa komið við frumvarpið í 40 töluliðum og birst þingmönnum í dag. Þetta eina ákvæði, um að binda auðlindir þjóðarinnar í stjórnarskrá, er eitt og sér gríðarlega stórt og umfangsmikið verkefni sem þarf að orðast með þeim hætti að um það ríki sátt og skilningur allra á hvað átt sé við. Það er það sem ég er að tala um með því að segja að þetta sé nýlunda og splunkunýtt ákvæði. Ég er þokkalega vel að mér í auðlinda- og umhverfisrétti og þekki allar þessar skýrslur og álit og það sem þingmaðurinn vísaði í og veit allt um það þannig að það sé leiðrétt hér í sambandi við að ákvæðið sé splunkunýtt. Þingmaðurinn vísaði í þingmenn Framsóknarflokksins liðinna ára. Það er á stefnuskrá Framsóknarflokksins að binda auðlindir þjóðarinnar í stjórnarskrá. Það á ekki að koma nokkrum einasta manni á óvart að þingmenn flokksins hafa talað þannig enda er það í fyrsta sæti hjá þingmönnum Framsóknarflokksins að þegar gengið verður til samninga um að setja eitthvað af því sem í frumvarpinu er í stjórnarskrána þá er það auðlindaákvæðið. Það er öllum ljóst. Það kom síðast fram í nefndaráliti mínu frá því í dag, sem ég fór yfir í ræðu minni. Ég hef boðið stjórnarmeirihlutanum þetta á samningafundi sem við í minni hlutanum höfum verið boðuð á. Auðlindaákvæðið er nr. eitt hjá Framsóknarflokknum. Þess vegna er sá málflutningur orðinn visinn og fúinn hjá þeim stjórnarliðum sem halda því enn fram að Framsóknarflokkurinn vilji ekki breyta stjórnarskránni vegna þess að hann vilji ekki sjá auðlindir þjóðarinnar í stjórnarskrá. Sá tími er liðinn og nú verður að fara að snúa þessari gagnrýni á Framsóknarflokkinn varðandi stjórnarskrána upp í eitthvað jákvætt því að þetta er það sem við setjum í forgang þegar breyta á stjórnarskránni.

Frú forseti. Það er gott að heyra staðfestingu þess að Framsóknarflokkurinn leggur enn mikla áherslu á að setja gott auðlindaákvæði í stjórnarskrána. Á 136. löggjafarþingi var lagt fram 385. mál á þskj. 648. Einn flutningsmanna var Birkir Jón Jónsson fyrir hönd Framsóknarflokksins, aðrir flutningsmenn voru Jóhanna Sigurðardóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Guðjón A. Kristjánsson, formenn allra þingflokka sem þá voru hér að störfum annarra en Sjálfstæðisflokksins. Tillagan sem lögð var fram er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Við lögin“ - þ.e. við stjórnarskrána - „bætist ný grein svohljóðandi: Náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti eru þjóðareign. Ríkið fer með forsjá þeirra, vörslu og ráðstöfunarrétt og hefur eftirlit með nýtingu þeirra í umboði þjóðarinnar eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Allar náttúruauðlindir ber að nýta á sem hagkvæmastan hátt á grundvelli sjálfbærrar þróunar til hagsældar fyrir þjóðina og komandi kynslóðir. Náttúruauðlindir í þjóðareign má ekki selja eða láta varanlega af hendi. Allir eiga rétt til umhverfis sem stuðlar að heilbrigði og þar sem líffræðilegri fjölbreytni er viðhaldið eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Réttur almennings til upplýsinga um ástand umhverfis og áhrif framkvæmda á það, svo og kostur á þátttöku í undirbúningi ákvarðana sem áhrif hafa á umhverfið, skal tryggður með lögum.“ Frú forseti. Ég var að lesa upp tillögu núverandi varaformanns Framsóknarflokksins. Ég heyri það á orðum hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur að hún er sama sinnis og við vorum öll vorið 2009 þegar við börðumst hér upp undir tvo mánuði fyrir þessu ákvæði, við stóðum saman bak í bak, 

Forseti. Nú er 2. umr. um þetta merkilega mál hafin í þingsal Alþingis. Við erum sem sagt komin svona langt, við erum komin í 2. umr. eftir allt þetta langa ferli. Ferlið hefur verið langt og farið er yfir það í inngangsorðum í greinargerðinni. Við erum ekki að tala um mánuði eða ár heldur áratugi. Ég ætlaði ekki að ræða sérstaklega um þetta ferli heldur hvað er í þessu plaggi því að nú er komið að hinni efnislegu umræðu. Í þessari umræðu vil ég leggja áherslu á að hlusta, hlusta á það sem kemur hér fram í ræðum. Það er það sem við í meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar höfum verið að gera alveg síðan þetta mál kom inn, fyrst í skýrsluformi, á okkar borð í byrjun fyrravetrar, vegna þess að ábyrgðin á þessu er okkar í þinginu. Þó að við höfum útvistað verkefninu eftir alla þessa áratugi, vegna þess að þingið hafði augljóslega ekki getað unnið verkið sjálft og af því að við vildum líka fá þjóðina í þetta verk, að hún tæki þátt í því, er ábyrgðin okkar. Við í þessum sal berum ábyrgð á því að þetta sé í lagi. Þess vegna höfum við í nefndinni velt við hverjum steini, við höfum farið vel yfir allar ábendingar sem okkur hafa borist, jafnt frá almenningi sem sérfræðingum og hagsmunaaðilum. Við höfum kallað til okkar gesti og rætt málið við þá og við höfum sótt fundi hjá félagasamtökum og fræðasamfélaginu. Við höfum nefnilega verið að vanda okkur við þetta verk því að við tökum það alvarlega og viljum rísa undir ábyrgðinni. Ég ætlaði ekki að tala sérstaklega um þetta ferli en ég bendi á að í upphafi nefndarálits meiri hlutans er aðeins farið í það á hvaða vinnu þetta byggir. Þetta er ekki umbylting á stjórnskipan landsins. Tillaga stjórnlagaráðs var fremur íhaldssöm og hefðbundin. Þó að vissulega séu í henni nýmæli sjáum við alls staðar í gegn núgildandi stjórnarskrá. Stundum hefur hér verið sagt að í þessu öllu felist mikil óvissa og hér verði allt logandi í dómsmálum. Það er nú erfitt að ímynda sér lífið, miðað við hvernig það hefur verið síðustu fjögur ár, öðruvísi en að allt sé logandi í dómsmálum, en það er önnur saga. En ég held að það sé gott að fólk láti reyna á rétt sinn og það væri hálfónýtt ef ekki fælust neinar réttarbætur í þessu plaggi. Það er ekkert óeðlilegt við það að upp komi einhver ágreiningur við túlkun laga, kannski sérstaklega stjórnarskipunarlaga. Ef svo væri ekki og allt væri klippt og skorið og alltaf lægi algjörlega ljóst fyrir hvernig öll mál væru þyrftum við ekki dómstóla, lögin mundu nægja okkur, en það er ekki svoleiðis. Við þurfum að skjóta málum til dómstóla og það verður svoleiðis áfram. Þegar við erum að gera réttarbætur er að sjálfsögðu eðlilegt að fólk láti á þær reyna og að það sé tekist á um hver nákvæmlega rétturinn er við tilteknar aðstæður. Þó að lögin, lögfræði og lagaskjöl virðist stundum þurr fjallar þetta allt um mannlega hegðun og mannlegt samfélag og hér erum við að setja ramma um samfélag okkar. Við ályktuðum hér á Alþingi, 63:0, eftir að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis kom um að breyta stjórnarskránni og við ályktuðum líka um að við vildum breyta stjórnmálamenningunni. Þá er eðlilegt að spyrja: Getum við gert það með lagabreytingum? Getum við sett lög sem breyta hegðun okkar og hegðunarmynstri? Þetta finnst mér vera góð spurning. Mun Alþingi batna með nýrri stjórnarskrá? Verða þingmennirnir eitthvað betri ef þeir eru valdir með persónukjöri? Ég held að þeir verði ekkert endilega betri en það er kannski auðveldara að sniðganga þá sem eru verri, augljóslega, og þeir verða kannski síður áfram þingmenn eða þingmenn fyrir það fyrsta. Ég veit ekki hvort þingmennirnir verða betri. Við höfum lagst yfir ýmis gögn sem sérfræðingar hafa sent okkur og ítarefni og það virðast vera dæmi um hvort tveggja víða um heim þannig að það má velta fyrir sér hvernig þetta mun virka hér. Ég hef ekkert svar við því þótt ég hafi fulla trú á persónukjöri og telji það æskilegt, vegna þess að ég vil að kjósendur hafi val. Það eru miklu fleiri spurningar. Mun almenningur nýta sér rétt sinn til að leggja fram mál í þinginu? Við vitum það ekki og ýmis gögn sem við höfum lesið og ýmislegt sem ég hef lesið bendir til þess að ef þröskuldurinn er of hár - nú erum við að miða við 10% í frumvarpinu, og hann má ekki vera mikið hærri en það - er ólíklegt að mikið reyni á ákvæðið því að þá er þetta bara of erfitt fyrir fólk og of mikið fyrirtæki og engir einstaklingar ráðast í þetta. Ef við gerum til dæmis of erfitt að safna undirskriftum, það þurfi of margar eða það verði of flókið verður einungis á valdi mjög öflugra aðila og fjársterkra, jafnvel hagsmunaaðila, að leggja fram mál. Þá hefur þetta snúist upp í andhverfu sína. Við höfum dæmi um þetta t.d. frá Kaliforníu, þar átti að efla rétt fólksins í landinu til að koma málum á dagskrá. Nú er talið að það kosti 2 milljónir dollara að koma máli í slíkt ferli og í gegn. Það er augljóst að engir venjulegir borgarar standa í því. Það eru sterk hagsmunasamtök sem geta gert slíkt, ekki Jón og Gunna í Garðabænum. Við þurfum að passa okkur á því, ef við viljum að þetta séu virk ákvæði og þau virki fyrir almenning en ekki fjársterka hagsmunaaðila, að þröskuldurinn sé ekki of hár. Mér fannst stjórnlagaráð vinna mjög gott verk. Ég hefði haft mína persónulegu stjórnarskrá öðruvísi en við erum ekki að fjalla um hana, við erum að fjalla um verk sem byggir á samhljóma ákvörðun mjög margra og þá verða auðvitað allir að gefa eitthvað eftir. En það er ekkert fullkomið og nefndinni hafa að sjálfsögðu borist ábendingar um ýmis atriði sem mætti laga. Þá höfum við vegið og metið málið því að þetta eru ekki trúarbrögð, þetta er ekki hið helga skjal, þetta er frumvarp til laga og við viljum gera það sem best úr garði. Mig langar að nefna eitt dæmi um slíkt en það er 43. gr. um gildi kosninga. Núverandi fyrirkomulag er þannig að sérstök þingnefnd, sem var kjörbréfanefnd en fyrir tveimur árum breyttist það í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hefur það hlutverk að úrskurða um gildi kosninga. Þetta á sér sögulegar skýringar og hefur með sjálfstæði þingsins að gera, en í raun og veru finnst mér þetta galið fyrirkomulag núna á 21. öldinni þótt ég skilji af hverju þetta var betra en það sem var áður og af hverju þessu var komið á fyrir það fyrsta. Það var mitt fyrsta verk hér á þingi að úrskurða um gildi kosninga og þá hafði komið fram kæra frá borgurum sem kærðu að ekki væri jafnt vægi atkvæða á Íslandi. Ég var alveg hjartanlega sammála kærunni og setti fyrirvara við gildi kosninganna, en það var mjög skrýtið að vera í þessari stöðu. Ég var því mjög ánægð þegar stjórnlagaráð lagði það til að landskjörstjórn mundi úrskurða um gildi kosninga og svo væri hægt að skjóta úrskurði hennar til dómstóla. Landskjörstjórn benti okkur á að hún vildi alls ekki þurfa að vera bæði framkvæmdaraðili og úrskurðaraðili og það er góð ábending. Ég held að hún sé mjög góð og eftir að hafa farið yfir þetta breyttum við þessu í nefndinni. Okkur var bent á fordæmi frá Svíþjóð þar sem sérstök nefnd er skipuð. Við leggjum til að forseti þingsins skipi nefnd en það eru eiginlega hæstaréttardómarar sem tilnefna í hana. Nefndin hefur þetta hlutverk og hennar úrskurður er endanlegur. Ég held að þetta sé ágæt lausn og hún á sér fyrirmyndir í nágrannaríkjum. Ákvæðin í frumvarpinu eru misflókin. Sum þeirra finnast mér afskaplega auðskilin eins og t.d. 7. gr. um að allir hafi meðfæddan rétt til lífs. Mér finnst þetta vera algjörlega auðskilin grein. Hér er augljóslega ekki verið að tala um fóstur, vegna þess að orðið ,,meðfæddur“ kemur fyrir og þú getur ekki haft neitt meðfætt fyrr en þú fæðist. Því hef ég engar áhyggjur af því að þetta raski löggjöf um fóstureyðingar, en þetta er mjög mikilvægt ákvæði. Mér finnst mjög mikilvægt að allir sem fæðist hafi rétt til lífs. Ein af þeim greinum sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar lagði fram breytingartillögu við er 6. gr., jafnræðisreglan. Í núgildandi stjórnarskrá eru tiltekin átta atriði sem ekki má mismuna vegna. Auðvitað getur slík upptalning aldrei verið tæmandi, enda bætti stjórnlagaráð mörgum atriðum við, ég held einum átta í viðbót, en okkur bárust ábendingar um enn fleiri atriði og sjálf gat ég alveg fundið upp á fleirum. Þess vegna finnst mér sú tillaga sem annar af fulltrúum Sjálfstæðisflokksins í nefndinni, Birgir Ármannsson þingmaður, kom með algjörlega leysa þetta mál. Meiri hluti nefndarinnar leggur því til nýtt orðalag, beint frá Birgi Ármannssyni sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án mismununar.“ Þetta finnst mér sýna svo glöggt að alltaf er hægt að bæta og eftir því sem fleiri augu beinast að textanum er hægt að meitla hann betur. Með því að taka út sérgreindu atriðin verður greinin víðtækari, þá á hún við um alla. Ég er mjög ánægð með þessa breytingu. Ég er líka mjög sátt við þá breytingu sem nefndin leggur til að ábendingu meiri hluta utanríkismálanefndar á 111. gr. Mér finnst hún leysa þetta mál alveg snilldarlega. Álit meiri hluta utanríkismálanefndar er gríðarlega vel unnið og mikill fengur í umfjöllun hans um til dæmis framsal fullveldis. Það skiptir miklu máli að hafa þetta með, sérstaklega núna þegar við höfum sótt um aðild að Evrópusambandinu. Mig langaði líka aðeins að fjalla um 39. gr., Alþingiskosningar. Nefndin skrifaði eiginlega nýja grein en hún byggir á algjörlega sömu grundvallaratriðum og var að finna í tillögum stjórnlagaráðs en hún er einfaldari og mætir þeirri gagnrýni sem hefur komið fram á hana. Grundvallaratriðin um jafnt vægi atkvæða og persónukjör, en um hvort tveggja var spurt í þjóðaratkvæðagreiðslunni, eru þarna að ósk meiri hluta kjósenda í þeirri atkvæðagreiðslu. Stjórnlagaráð hafði lagt til kerfi sem margir misskildu, fann ég, þar sem flokkum var heimilt að leggja fram bæði landslista og/eða kjördæmalista. Meiri hluti nefndarinnar breytir því þannig að engir landslistar eru lengur en framboð mega ef þau vilja leggja fram sama lista í öllum kjördæmum. Fyrir þessu eru fordæmi, t.d. í Hollandi. Margir halda að Holland sé eitt kjördæmi en svo er ekki. Hollandi er skipt upp í kjördæmi en þar leggja flestir flokkarnir fram sama listann alls staðar. Þeir geta þó gert á honum breytingar, sett einhvern héraðshöfðingja í heiðurssætið eða borgarstjóra einhvers staðar á listann, hugsanlega til að vekja á honum meiri athygli eða láta einhverjar persónur vera einungis í framboði þar þótt þeir séu ekki þekktir eða hafi ekki notið hylli á landsvísu. Þeir geta líka boðið fram algjörlega ólíka lista í öllum kjördæmum. Ég held að þetta gæti hentað mjög vel hér á landi. Og af því að ég er nú alltaf í einhverju brölti með ný framboð vil ég segja að það hefði auðveldað okkur í Borgararhreyfingunni mjög mikið að geta boðið fram bara einn lista á landsvísu eða jafnvel tvo mismunandi en ekki þurft að finna 126 frambjóðendur. Í máli Vigdísar Hauksdóttur þingmanns fyrr í kvöld fjallaði hún m.a. um 7. mgr. 39. gr. í breytingartillögum meiri hlutans, sem á sér nær samhljóma samsvörun í tillögu stjórnlagaráðs og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Í kosningalögum skal mælt fyrir um hvernig stuðla skuli að sem jöfnustu hlutfalli kvenna og karla á Alþingi.“ Það kom fram að hún gerði ráð fyrir að með þessu yrði farið að eiga við úrslit kosninganna. Ég vil árétta að það er alls ekki hugsunin og kemur alls ekki til greina að mínu mati. Í nefndaráliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er þetta áréttað og bent á að sú skylda hvíli á framboðunum sjálfum að uppfylla þessa jafnræðiskröfu. Það eru auðvitað margar leiðir til þess. Það er hægt að gera hreinlega kröfu um ákveðið hlutfall karla og kvenna á framboðslistum, en það á að sjálfsögðu ekki að eiga neitt við úrslit kosninganna sjálfra. Í ræðu minni við 1. umr. fjallaði ég töluvert um 14., 15. og 16. gr. sem mér finnst vera afskaplega mikilvæg ákvæði og fela í sér mjög sterka réttarbót fyrir almenning. Ég er ánægð með að meiri hluti nefndarinnar fellst á tillögu meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um að færa ákvæðin í fyrra horf, en þeim hafði verið breytt nokkuð hjá sérfræðingahópnum. Ég sagði það við 1. umr. að ég var svo heppin að ég dvaldi í Kína nokkra mánuði fyrir nokkrum árum og komst að því að internetið þar virkar ekki alveg eins og það virkar hér. Það er ekki hægt að opna hvað sem er, það er ekki hægt að leita að hverju sem er. Við munum öll nýliðna atburði, í arabíska vorinu, þar sem stjórnvöld í þeim löndum þar sem uppreisnirnar voru hreinlega slökktu á netinu til að koma í veg fyrir að fólk gæti skipulagt sig. Mér finnst afskaplega mikilvægt að réttur fólks til upplýsinga og til netsins sé stjórnarskrárbundinn. Við 1. umr. spurði ég marga þingmenn í salnum hver væri þeirra eftirlætisgrein. Ég hef aldrei svarað þeirri spurningu sjálf og á í raun mjög erfitt með að gera það. Mannréttindakaflinn er mér allur mjög kær og mér finnst mikilvægt að hann nái fram að ganga. Mér finnst gott að samkvæmt frumvarpinu er stjórnskipunin öll miklu skýrari. Enginn getur lesið núgildandi stjórnarskrá og skilið hvernig við höfum hlutina, það er útilokað ef fólk veit það ekki fyrir fram. Hún er ekki góð lýsing á hlutunum og hún gefur valdhöfum, hvort sem eru ráðherrar, þingmenn eða forsetinn, mjög mikið frelsi í því hvernig þeir móta sitt embætti og ég held að það sé ekki hollt og gott. Ég vil að þetta sé nokkurn veginn niðurnjörvað. Mér þykir líka mjög vænt um lýðræðisumbæturnar sem hér eru lagðar til. Jafnt vægi atkvæða er að mínu mati algjörlega nauðsynlegt. Ég vil koma á persónukjöri og ég er mjög spennt vegna málskotsréttar almennings og frumkvæðisréttar hans til að koma með mál inn í þingið. Upplýsingaákvæðin sem ég talaði um áðan eru afskaplega mikilvæg. En allra vænst held ég að mér þyki um aðfaraorðin sem eru eins konar sáttmáli okkar sem byggjum landið. Okkur hefur skort svoleiðis sáttmála. Við höfum aldrei áður fengið það tækifæri að setja í eitthvert plagg orð um það hvernig þjóð við viljum vera og á hverju við viljum byggja þjóðfélag okkar. Ég vil þakka öllum sem hafa lagt lóð á vogarskálarnar til að koma þessu máli alla þessa leið og ég vona að við náum saman að ýta því síðasta spölinn. Ég vil þakka öllum sem sátu í öllum þessum nefndum og ráðum hér áður, stjórnlaganefnd, öllum þeim þúsund sem komu á þjóðfundinn, öllum sem mættu og völdu sér fulltrúa sem sátu svo í stjórnlagaráði, og þeim sem komu og greiddu atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslunni í október síðastliðnum. Ég vil þakka nefndum þingsins, bæði meiri hlutum þeirra og minni hlutum fyrir vel unnin störf. Það er mikill fengur í mörgum þeirra álita sem frá nefndunum komu. Ég vil þakka öllum borgurunum sem sendu okkur erindi, sendu okkur gagnrýni, ábendingar, íhugunarefni og hvatningarorð. Síðast en ekki síst vil ég þakka þeim sem eiga sæti með mér í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.