Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs fyrst og fremst til að harma það, að hæstv. félmrh. skuli ekki vera hér viðstaddur til þess að gera grein fyrir þessu máli. Það er eitt atriði sem ég hefði viljað spyrja hann um. Ég vil því spyrja hæstv. forseta hvort það sé nokkur von til þess að hæstv. ráðherra verði viðstaddur síðar á þessum fundi og máli þessu verði þá frestað í bili og tekið fyrir seinna - eða ef hæstv. félmrh. er í húsinu hvort hægt er að fá hann hingað inn í salinn.

Forseti: (Ragnhildur Helgadóttir): Hæstv. félmrh. er ekki í húsinu og hefur boðað að hann hafi ekki tök á að koma strax á fundinn eða í tæka tið. Hann óskaði hins vegar að reynt yrði að koma máli þessu til n. En ef hv. þm. óskar eftir frestun á málinu um stund, þá sé ég ekki ástæðu til annars en að verða við því og fresta þá dagskrármálinu þar til síðar á fundinum ef þess er óskað.

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) : Virðulegi forseti. Eins og kunnugt er var Viðlagasjóður stofnaður með lögum nr. 4 frá 27. mars 1973, um tveimur mánuðum eftir að eldgosið á Heimaey hófst. Þessi lög sýndu einhug þings og þjóðar til að bæta tjónið af völdum eldgossins og aðstoða vestmanneyinga við endurreisnarstarfið. 31. des. 1975 falla úr gildi ákvæði laganna er kveða á um tekjur Viðlagasjóðs af viðlagagjaldi á söluskattsstofn. Fjárhæð sú, sem Viðlagasjóður hefur fengið vegna Vestmannaeyja frá ríkissjóði, Atvinnuleysistryggingasjóði og sveitarfélögum, mun þá nema rúmum 4200 millj. kr. Auk þess er að telja höfðinglega gjöf Norðurlanda, 1456 millj. kr., og gjafir annarra aðila 211 millj. kr. Alls er þarna um 5900 millj. kr. framlag að ræða. Hlutverk Viðlagasjóðs var síðan aukið með l. nr. 5 frá 28. febr. 1975, en þá var sjóðnum falið að koma fram gagnvart yfirvöldum í Neskaupstað við endurreisnina í kjölfar snjóflóðanna 20. des. 1971. Þing og þjóð voru sammála um að bæta norðfirðingum tjón þeirra á sama hátt og vestmanneyingum. Verkefni Viðlagasjóðs var í því fólgið að gera úttekt á tjóninu og bæta það að svo miklu leyti sem það kemur ekki í hlut annarra, en venjulega er það bótagreiðsluaðila. Með lögunum var stofnuð sérstök deild við Viðlagasjóð með sjálfstæðan fjárhag vegna verkefnanna í Norðfirði. 1. sept. 1975 tóku gildi lög frá 14. maí 1975 um Viðlagatryggingu Íslands, en samkv. þeim skal sá aðili taka við eignum og skuldum Viðlagasjóðs hinn 1. janúar 1977. Hlutverk Viðlagatryggingar Íslands er að tryggja gegn tjóni af völdum náttúruhamfara, þ. e. eldgosa, jarðskjálfta, skriðufalla, snjóflóða og vatnsflóða. Vátryggingarskyldar eru allar húseignir og lausafé, en vátryggingarfjárhæðir skulu vera hinar sömu og brunatryggingarfjárhæðir á hverjum tíma. Þar eð tekjustofnar Viðlagasjóðs falla niður um áramót er mikilvægt að átta sig á og gera á því nokkra úttekt hvort sjóðnum hafi verið aflað nægilegs fjár til að standa við skuldbindingar sínar gagnvart vestmanneyingum og norðfirðingum. Í grg. stjórnar Viðlagasjóðs, er fylgir greiðsluáætlun Viðlagasjóðs fyrir Vestmannaeyjadeild sjóðsins, sem prentuð er með aths. við lagafrv. þetta, segir: „Deildin hefur nú lokið uppgjöri við alla tjónþola nema bæjarsjóð Vestmannaeyja, en uppgjör bóta hans er það langt á veg komið að telja verður áætlunina nærri lagi. Samkv. því nema bætur til bæjarsjóðs og stofnana hans fyrir eignatjón 500 millj. kr. og fyrir rekstrartjón 200 millj. kr. Auk þess tekur áætlunin tillit til ýmissa aðgerða til stuðnings uppbyggingu í Vestmannaeyjum, sem stjórnin hefur ákveðið með heimild í ýmsum ákvæðum reglugerðar nr. 62 frá 1973, en gerir ekki ráð fyrir að lengra sé gengið í þeim efnum en þegar hefur verið ákveðið. Á hinn bóginn gerir áætlunin ekki ráð fyrir útgreiðslum vegna ábyrgða sem sjóðurinn hefur gengið í fyrir bæjarsjóð. Alls gerir áætlunin því ráð fyrir greiðslum til bæjarsjóðs Vestmannaeyja sem nema 804 millj. kr., og hefur sú upphæð að verulegu leyti þegar verið greidd. Áætlunin sýnir að deildinni hefur með núgildandi lagaákvæðum verið aflað nægilegs fjár til að standa við þessar skuldbindingar sinar. Á hinn bóginn er mikið af fé Vestmannaeyjadeildar sjóðsins fast í skuldabréfum og fasteignum og mun því greiðslustaða deildarinnar vera slæm og skuld við Seðlabankann lækka hægt. Gert er ráð fyrir að í árslok 1975 muni hún nema 1031 millj. kr. og í árslok 1976 624 millj. kr. og ekki verða að fullu greidd fyrr en í ársbyrjun 1978. Enn fremur sýnir áætlunin að sjóðurinn eigi eignir í skuldabréfum sem nema um 900 millj. kr. umfram þær skuldbindingar sem áætlunin gerir ráð fyrir, en frá því verður að draga afföll skuldabréfanna (vaxtamun). Vel getur verið að enn komi upp í Vestmannaeyjum þau vandamál sem stjórn sjóðsins telji sér skylt að sinna og sem ekki eru tekin með í áætlunina. Er ljóst að eignastaða sjóðsins gefur nokkurt svigrúm til þess, en greiðslustaða yrði þá að sama skapi lakari.“ Enn fremur segir í skýrslu stjórnar Viðlagasjóðs: „Stjórn sjóðsins telur þó ríkar ástæður til að taka fram, að fyrirsjáanlegt er að án frekari aðstoðar mun bæjarsjóður Vestmannaeyja verða í miklum fjárhagserfiðleikum um árabil. Stafar þetta af því að bæjarfélagið hefur reist sér hurðarás um öxl með miklum og dýrum framkvæmdum sem auk þess verða unnar á mun hærra verðlagi en því sem bótamat sjóðsins var miðað við. Stjórn sjóðsins telur að ekki megi loka augunum fyrir þessum vanda og vill því benda á hvort ekki sé rétt að fram fari úttekt á fjárhagsstöðu bæjarsjóðs og horfum næstu árin. Stjórnin telur ekki rétt að slík úttekt fari fram á vegum Viðlagasjóðs, einkum vegna þess, að vandamálið mun tæpast skýrast til fulls fyrr en um það leyti sem sjóðurinn verður lagður niður. Virðist því eðlilegra að slík úttekt fari fram á vegum félmrn. eða annarrar opinberrar stofnunar.“ Framangreind viðhorf koma einnig fram í bréfi forseta bæjarstjórnar og bæjarstjórans í Vestmannaeyjum til stjórnar Viðlagasjóðs 13. nóv. 1975. Þar er fjallað um fjárvöntun bæjarsjóðs og segir m. a.: „Samkv. fjárhagsramma kaupstaðarins fyrir næstu 4 ár nemur fjárvöntun bæjarsjóðs 900 millj. kr. auk um 200 millj. kr. hjá rafveitu, þá er einungis miðað við greiðslur lána og verksamninga sem í gangi eru, auk nauðsynlegra framkvæmda vegna endurreisnar byggðar í Vestmannaeyjum. Ætla má að fái kaupstaðurinn fé í þessu skyni á næstu 4 árum, þá muni hann standa á eigin fótum frá og með 1980. Þó verður staða rafveitu eftir sem áður erfið, en svo er um flestar rafveitur á landinu. Ekki er ólíklegt að unnt sé að skera niður framkvæmdir að nokkru, svo að fjárvöntun verði um það bil 1000 millj. kr. Bæjarstjórn er reiðubúin til allrar samvinnu, hvort heldur væri frekari úttekt á stöðunni á vegum hagfræðideildar Seðlabankans eða aðrar óskir stjórnvalda í þessum efnum. Þess gerist vart þörf hér að benda á þýðingu Vestmannaeyja sem stærstu fiskútflutningsmiðstöðvar á landinu og hið mikla uppbyggingarstarf einstaklinga, fyrirtækja og bæjarfélags til endurreisnar heilbrigðs atvinnulífs á staðnum. Bæjarstjórnin gerir sér fulla grein fyrir því mikla og fórnfúsa framlagi sem þjóðin öll hefur lagt af mörkum við uppbyggingarstarfið og vill nota þetta tækifæri sem og önnur tækifæri til að auðsýna þakklæti fyrir þátttöku í endurreisnarstarfinu.“ Eins og fram kemur í þessum bréfum, eru aðilar sammála um að úttekt verði gerð á stöðu bæjarsjóðs Vestmannaeyja. Því hefur verið ákveðið að félmrn., Seðlabanki Íslands og bæjarstjórn Vestmannaeyja skipi hver sinn fulltrúa til að gera úttekt á fjárhagsvanda bæjarsjóðs Vestmannaeyja. Með hliðsjón af þessari úttekt verður tekin ákvörðun um lausn á fjárhagsvanda bæjarsjóðs. Þá hlýtur m. a. að koma til athugunar hvernig unnt er að nýta eignir Viðlagasjóðs í því skyni. Með frv. þessu fylgir einnig nýjasta áætlun stjórnar Viðlagasjóðs um tekjur og gjöld Norðfjarðardeildar. Í grg. með áætluninni segir m. a. „Áætlunin gerir ráð fyrir að heildarútgjöld Norðfjarðardeildar muni nema 650 millj. kr., þar af 590 millj. kr. tjónabætur og aðrar greiðslur sem runnið geta til uppbyggingastarfsins í Norðfirði. Tekjur samkv. núgildandi tekjustofnum virðast munu nema um 550 millj. kr. Skv. því skortir deildina um 100 millj. kr. til að standa við skuldbindingar sínar. Bætur til tjónþola taka að sjálfsögðu mið af því tjóni, sem varð, en ekki af þeim kostnaði, sem tjónþolar kjósa að ráðast í við endurbyggingu, enda eru þeir frjálsir að því hvernig þeir verja bótafénu. En að undanförnu hafa verið talsverðar umr. um það, hvort bótaféð ásamt annarri fjármögnun, sem vitað er um, muni nægja til að greiða þá endurbyggingu sem nú á sér stað í Norðfirði, og þykir ástæða til að gera hér nokkra grein fyrir því. Fyrir liggur áætlun um kostnað við endurbyggingu frá framkvæmdastjóra uppbyggingarnefndarinnar í Neskaupstað, dags. 1, okt. s. l., og er niðurstaða hennar 982 millj. kr. Sams konar áætlun gerð af trúnaðarmönnum Viðlagasjóðs nemur hins vegar 775 millj. kr. Þessi mikli munur skýrist ekki af mismunandi mati á kostnaði við hina ýmsu verkþætti, þar ber mjög lítið á milli, heldur af því að í hærri áætluninni eru ýmsir liðir sem þar eiga ekki heima, svo sem tekjubætur, lántökur o. fl. sem ekki er framkvæmdakostnaður, auk þess sem trúnaðarmennirnir taka ekki inn í sína áætlun nokkra liði sem lúta að fullnaðarfrágangi sem ekki verður framkvæmdur fyrr en síðar og sem ekki hefur áhrif á starfshæfni þeirra mannvirkja, sem um er að ræða. Til þess að mæta þessum kostnaði eru bætur og aðrar greiðslur úr Viðlagasjóði 590 millj. kr., lán til Síldarvinnslunnar úr Fiskveiðasjóði 200 millj. kr. og lán til annarra tjónþola, sem talið er að muni fást, 28 millj. kr. eða samtals 818 millj. kr. Það er því mat sjóðsstjórnarinnar að fáist það viðbótarfé, sem farið er fram á hér að framan, þannig að sjóðurinn geti innt af hendi þær greiðslur sem honum er ætlað, muni vart mikið skorta á að nægilegt fé verði þá til endurbyggingar innar.“ Þá skal þess getið, að í lauslegri áætlun sem fylgdi frv. um stofnun Norðfjarðardeildar Viðlagasjóðs var talið að útgjöld sjóðsins af þessu verkefni mundu nema um 500 millj. kr. Sjá má nú, að of lágt var metið, enda var þessi fyrsta áætlun gerð með fyrirvara. Hins vegar eru menn ekki á eitt sáttir hve mikið á að hækka upphaflegu áætlunina, eins og fram kom í grg. stjórnar Viðlagasjóðs. Á sínum tíma skipaði forsrh. nefnd þriggja þm., þá Lúðvík Jósepsson, Tómas Árnason og Sverri Hermannsson, til að hafa milligöngu milli Viðlagasjóðs og heimaaðila í Neskaupstað. Þingmannanefndin sendi forsrh. bréf 20. nóv. 1975 þar sem segir m. a.: „Það er skoðun okkar, eftir að hafa rætt málið við fulltrúa Viðlagasjóðs og þá heimaaðila í Neskaupstað sem málið varðar mest, að tryggja þurfi Norðfjarðardeild Viðlagasjóðs a. m. k. 250 millj. kr. á næsta ári, og miðum við þá við að tekjur deildarinnar af gildandi tekjustofni til áramóta verði 570 millj. kr. Við teljum tillögu Viðlagasjóðs um viðbótartekjur 100 millj. kr. ófullnægjandi og bendum á að þær bótakröfur, sem fram eru komnar og ekki hefur verið synjað, enda ekki enn fjallað um þær samkv. reglugerð sjóðsins, samsvarar þeirri tekjuþörf, sem við gerum till. um.“ Framangreindar upplýsingar gefa til kynna að enn eru ekki öll kurl komin til grafar við uppgjör tjónsins í Norðfirði. Með frv. þessu er heimilað að veita allt að 200 millj. kr. úr Viðlagasjóði til Norðfjarðardeildar. Hve há upphæðin verður endanlega innan þessa ramma ræðst af þeim bótum sem greiddar verða samkv. reglum Viðlagasjóðs til Norðfjarðar. Aftan við 5. gr. l. nr. 5 frá 28. febr. 1975, um ráðstafanir vegna snjóflóða í Norðfirði og fjáröflun til Viðlagasjóðs, bætist ný málsgrein, er verður 4. málsgr, svo hljóðandi: „Á árinn 1976 er Viðlagasjóði heimilt að verja allt að 200 millj. kr. af eign sinni til að standa að fullu við skuldbindingar sínar vegna snjóflóðanna í Norðfirði 20. des. 1974. Lög þessi taka þegar gildi.“ Eins og hér hefur verið greint frá, er hvorki ljóst á þessu stigi málsins hvort eignir Viðlagasjóðs muni nægja til þess að standa við skuldbindingar sjóðsins gagnvart Vestmannaeyjum eða gagnvart Norðfirði. Það mun taka nokkurn tíma að ganga úr skugga um þetta og fá fram endanlega niðurstöðu hvað þær tjónabætur og fjárþörf muni nema. Á hinn bóginn er nokkurt svigrúm vegna greiðslustöðu Viðlagasjóðs á næsta ári, ef samningar takast við Vestmannaeyjar, að sjá fyrir þeim greiðslum, sem á því ári eru fyrirsjáanlegar, með þeirri heimild sem hér er farið fram á. Ég vil taka fram að vitaskuld verða í samræmi við þær niðurstöður, sem fást af úttekt á fjárhagsstöðu Vestmannaeyjakaupstaðar og endanlegum frágangi tjónabóta þar sem og endanlegu uppgjöri varðandi tjónabætur í Norðfirði, gerðar ráðstafanir til þess að staðið verði við allar yfirlýsingar sem hér hafa verið gefnar gagnvart vestmanneyingum og norðfirðingum. Ég lýk máli mínu með því að ítreka enn að staðið verður við áður gefin loforð ríkisstj. og Alþ. um tjónabætur og uppgjör við Vestmannaeyjakaupstað og vestmanneyinga, Neskaupstað og norðfirðinga. Sömu reglum verður fylgt við endanlegt uppgjör tjóna og greiðslu bóta beggja deilda Viðlagasjóðs, og sambærileg aðstoð verður veitt til uppbyggingar atvinnulífsins í kaupstöðunum. Virðulegi forseti. Ég legg til að máli þessu verði vísað til 2. umr. og ég hygg til fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar.



Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. forsrh. fyrir þá yfirlýsingu sem hann gaf hér um að skipuð yrði n. til að meta endanlega fjárhagsaðstöðu Vestmannaeyjakaupstaðar, og ég vona einnig að inn í það dæmi komi aðstaða atvinnuveganna þar, og einnig þá yfirlýsingu að staðið verði við allar skuldbindingar sem áður hafa verið gefnar hér á Alþ. af fyrrv. ríkisstj. í sambandi við uppgjör og bætur til handa vestmanneyingum. Vona ég að þegar upp verður staðið geti allir orðið þar á eitt sáttir. Í grg. með frv. er vitnað í bréf stjórnar Viðlagasjóðs til forsrh. Þar segir á einum stað, á bls. 2 í grg.: „Stjórn sjóðsins telur þó ríkar ástæður til að taka fram, að fyrirsjáanlegt er að án frekari aðstoðar mun bæjarsjóður Vestmannaeyja verða í miklum fjárhagserfiðleikum um árabil. Stafar þetta af því að bæjarfélagið hefur reist sér hurðarás um öxl með miklum og dýrum framkvæmdum.“ Ég verð að segja að ég kannast ekki við að þessi ábending frá stjórn Viðlagasjóðs geti verið á nokkrum rökum reist. Það má vera að stjórnin sé þar að vitna í það íþróttamannvirki sem nú er þar í smíðum og var á sínum tíma samþykkt af stjórnvöldum, hvernig skyldi staðið með þá byggingu. Þessi bygging er reist á óvenjulegan hátt að því leyti, að þar er um innflutt hús að ræða að mestu leyti, að sjálfsögðu er sundlaug og nokkur annar hluti byggingarinnar byggt á staðnum. En það var samdóma álit bæði bæjaryfirvalda í Vestmannaeyjum og einnig stjórnvalda, menntmrn. og ríkisstj. í heild, að þannig skyldi að þessu máli staðið. Ég tel það því mjög ómaklegt þegar stjórn Viðlagasjóðs fer að vitna í það í þeim tón sem gert er í bréfi hennar til hæstv. forsrh. að bæjaryfirvöld séu þarna að reisa sér hurðarás um öxl með of dýrum framkvæmdum og ótímabærum framkvæmdum. Ég tel ekki að þetta fái á nokkurn hátt staðist. Ég vil á það benda að sundskylda hefur verið sennilega lengst allra staða hér á landi einmitt í Vestmannaeyjum. Það mun hafa verið um aldamótin að þar var tekin upp bein sundskylda allra skólaskyldra barna og hefur svo verið ávallt síðan. Bæjarsjóður byggði á sínum tíma sundlaug sem þá var talin mjög vönduð, þó að hún sjálfsagt væri orðin úrelt nær hálfri öld eða 30-40 árum síðar. Það hefði því verið í alla staði mjög óeðlilegt að láta þessa aðstöðu falla niður kannske einmitt í Vestmannaeyjum. Hefði aftur á móti verið farin sú leið, sem vestmanneyingar að sjálfsögðu hugsuðu sér, að byggja sameiginlega sundhöll og íþróttahús, - það mannvirki var á sínum tíma búið að teikna og búið að ákveða því stað og gera um það kostnaðaráætlun, - hefði verið farin sú venjulega leið, þá liggur það alveg ljóst fyrir að það mannvirki, eins og það var hugsað, hefði sennilega orðið nær helmingi dýrara en þó þetta innflutta hús er í dag. Ég geri ráð fyrir að það hefði tekið a. m. k. 3–5 ár að byggja slíka byggingu eins og fyrirhuguð var, og með síhækkandi verðlagi liggur alveg ljóst fyrir að það mannvirki hefði orðið miklu dýrara en þó það mannvirki sem nú er verið að reisa í Eyjum og kemur til með að verða tekið í notkun á næsta ári. Ég vil einnig á það benda í þessu sambandi, að ég tel að sameiginleg niðurstaða bæjaryfirvalda í Eyjum og stjórnvalda að fara þess á leit að flýta byggingunni með því að byggja hana að miklu leyti á innfluttu húsi hafi verið alveg rétt. Ég held að þeir, sem kannske þekkja ekki nægilega til málanna verði þó að gera sér það ljóst, að eins og aðstæður voru þegar fólkið flutti heim og byggðarlagið var í því ástandi eins og öllum er kunnugt, að það var á mörkum að hægt væri að telja það byggilegt á fyrstu mánuðum og fyrstu árum eftir að náttúruhamfarirnar höfðu gengið yfir, þá var þetta nauðsyn ef fólk átti að vilja vera á þessum stað og byggja hann upp aftur. Það var alveg nauðsyn að byrja á því að skapa félagslega aðstöðu. Hún var að nokkru leyti fyrir hendi. Þær byggingar, sem áður höfðu verið byggðar, fóru ekki allar. Sumar þeirra fóru, eins og sundlaugin, aðrar fóru ekkí. En ég tel frumskilyrði, ef ætlast var til þess að ungt fólk og reyndar eldra líka byggi þarna, að félagsleg aðstaða yrði fyrir hendi og þá alveg sérstaklega í sambandi við íþróttamálin. Íþróttamál hafa alltaf verið mjög ofarlega á dagskrá í Eyjum, og hefði engin aðstaða til slíks átt að vera þar fyrir hendi í framtíðinni, þá er ég hræddur um að þar hefði margt verr farið en ástæða var til, og ég er sannfærður um að þetta er eitt af því betra sem gert var. Og ég er mjög þakklátur stjórnvöldum fyrir að hafa fallist á hugmyndir vestmanneyinga um að fara þessa leið til að byggja þetta mannvirki á jafnskömmum tíma og raun ber vitni um. Það er alveg nýtt, og verður sennilega ekki gert aftur, að reisa á einu ári hús af þeirri stærð þar sem um er að ræða sundlaug - sundhöll kalla sumir það - og íþróttaaðstöðu. Ég endurtek að ég tel að þetta hafi verið mjög vel ráðið af opinberum aðilum, og ég tel að það sitji síst á stjórn Viðlagasjóðs að vera að láta fara frá sér ábendingu eins og fram kemur í bréfi hennar og er prentað í grg. með þessu frv. Í grg. eru skýrslur um tekjur og gjöld Viðlagasjóðs og eins og þau eru áætluð í árslok 1976. Þar er vissulega um háar tölur að ræða, en mér þykir rétt, nú þegar þessi mál eru hér til umr. á hv. Alþ., að ræða þessa grg. nokkru nánar, því að það kann að vera nokkuð villandi, þegar talað er um 8 milljarða heildarútgjöld, að það séu allt bætur til vestmanneyinga vegna náttúruhamfaranna, því að sem betur fer er það ekki svo. Það komu inn í stórar tölur, eins og kaupin á viðlagasjóðshúsunum, sem nú er verið að selja aftur, og kemur að sjálfsögðu til tekna fyrir sjóðinn og niðurgreiðslu á útgjöldum hans vegna þessara kaupa, og virðist ætla að fara svo, að húsin verði seld við því verði endanlega að þar verður ekki um nein útgjöld að ræða, - jafnvel þó að tekið sé fullt tillit til tollagreiðslu og vaxtagreiðslu, þá muni það fé, sem í húsin var lagt, endanlega skila sér og kannske heldur betur. Samkv. hinu endanlega uppgjöri, sem stjórn Viðlagasjóðs hefur sent rn., eru heildarbætur til vestmanneyinga vegna þess tjóns, sem þeir urðu fyrir, samtals 3 milljarðar 62 millj. kr. Ég tel að hv. Alþ. eigi rétt á því og það sé sjálfsagt að gera grein fyrir hvernig þessi upphæð raunverulega sundurliðast. Ég fékk í gær hjá stjórn sjóðsins upplýsingar um hvernig staðan var miðað við 30. nóv. s. l. Þessir 3 milljarðar 62 millj. skiptast þannig: 1. Það eru bætur fyrir íbúðarhús 1176 millj. kr. 2. Það, sem stjórn Viðlagasjóðs telur fyrirtækjabætur, það eru greiðslur til fyrirtækja vegna þess tjóns sem þau urðu fyrir, 469 millj. 3. Viðgerðarkostnaður á húsum í Eyjum - og er þá aðallega um að ræða þau hús sem voru grafin út úr öskunni, og reyndar önnur hús sem fyrir tjóni urðu - nemur samtals 285 millj. 4. Lausafjárbætur 277 millj. 5. Tekjubætur, að mestu leyti eru það tekjubætur til atvinnufyrirtækja, 211 millj., og greitt var upp í bætur til bæjarsjóðs og stofnana hans 30. nóv. samtals 576 millj. Hygg ég að í þessar bætur hafi 30. nóv. s. l. verið greitt samtals 2 milljarðar 994 millj., en heildarupphæðin er áætluð endanlega, eins og fram kemur í greiðsluáætlun Viðlagasjóðs, 5 milljarðar 299 millj., og mismunurinn mun vera óuppgerðar bætur til bæjarsjóðs Vestmannaeyja og stofnana hans. Ég vil aðeins ræða nánar tvo eða þrjá liði þessara bóta, því að ég held að það sé rétt að þetta sé rifjað upp. Málið er nokkuð farið að fyrnast og mörgum þykir hér um stórar tölur að ræða. 1176 millj., sem eru bætur fyrir íbúðarhús, eru bætur fyrir um 400 hús sem fóru undir ösku og hraun. Meðalbætur á hvert hús eru knappar 3 millj., en endurbyggingarkostnaður þessara húsa, miðað við að þau hefðu verið byggð á árinu 1974 og á árinu 1975, nemur ekki lægra en 6–7 millj. á hvert hús. Það liggur því ljóst fyrir að þeir, sem notuðu bótafé sitt til endurbyggingar á húsum í Eyjum, verða að taka á sig þarna milli 3 og 4 millj. hver einasti einstaklingur. Við þessu er ekkert að segja. Menn hafa sætt sig við þetta, tekið þetta eins og hverja aðra skyldukvöð. En ég tel rétt að þetta komi hér fram, því að því er ekki að leyna að hjá almenningi, - ég undirstrika, að það hefur aldrei komið fram hér á hv. Alþ., en hjá almenningi er kannske lítið nokkuð öðrum augum á þessar bætur heldur en eðlilegt er, þær eru í sumum tilfellum kannske taldar nokkuð ríflegar. Ég endurtek, að það liggur alveg ljóst fyrir að hver einasti húseigandi, sem endurbyggði hús sitt í Eyjum, verður að taka á sig 3–4 millj. í skuldbindingum umfram það sem hann fékk bætur fyrir hjá Viðlagasjóði. Hins vegar er það rétt, það voru nokkrir aðilar sem keyptu, áður en þeir fluttu heim, íbúðir hér í Reykjavík og hafa þar af leiðandi bætt fjárhagsaðstöðu sína með því að selja þær aftur, og þeir verða ekki fyrir sama tjóni og þeir sem ekki gerðu þetta. En allir, hver einasti með tölu, verða fyrir verulegu fjárhagstjóni og þurfa að taka á sig verulegar skuldbindingar, þannig að mér hefur verið um það kunnugt að mörgum mönnum, sem komnir eru á miðjan aldur, hrýs nokkur hugur við þeirri aðstöðu sem þeir hafa lent í í þessu sambandi. Bætur til atvinnufyrirtækja 469 millj. kr., þetta er vissulega há upphæð. En ef við athugum hvað raunverulega skeði úti í Eyjum, þá hygg ég að flestir séu sammála um að þeir, sem þarna urðu fyrir tjóninu, verða einnig að taka á sig miklar skuldbindingar. Ég vil benda á það, að í þessari upphæð er ein af stærri hraðfrystistöðvum landsins, hraðfrystistöð Einars Sigurðssonar. Hún fór öll til grunna og hlaut því að verða að bætast eftir reglum sem lögin um Viðlagasjóð gerðu ráð fyrir. Einnig fór meira en helmingurinn af síldar- og loðnumjölsverksmiðju hans. Í þessari upphæð er einnig vélsmiðja sem með mest af sínum tækjum fór undir hraun. Þarna er einnig eina hótelið, sem þá var rekið í Eyjum, ásamt öllu tilheyrandi, stærsta rafmagnsverkstæðið sem þar var, raftækjaverslun og tvær aðrar verslanir. Þetta er það sem er innifalið í þessari heildarupphæð, 469 millj. kr. Ég hygg að það sé ekki ofáætlað, þótt aðeins hefði átt að byggja upp þessa einu fiskvinnslustöð sem fór, að þá væri þar um uppbyggingu að ræða sem hefði kostað sennilega 1–11/2 milljarð að lágmarki. Sá aðili, sem fyrir þessu varð, hann varð því vissulega fyrir geysilega miklu tjóni. Ég taldi eðlilegt og rétt að þessi ábending frá mér kæmi fram, því að eins og ég sagði, vestmanneyingar hafa ekki farið á mis við - og ég er engum að álasa fyrir það - að verða fyrir nokkru aðkasti. Ég endurtek þó að sú rödd hafi aldrei heyrst hér á hv. Alþ., en hjá almenningi í landinu hafa þeir orðið fyrir nokkru aðkasti og af mörgum talið að allar bætur væru kannske óþarflega háar. En svo sannarlega er það ekki því að fyrir utan það sem ég hef gert grein fyrir í sambandi við þá sem misstu íbúðarhús sín og atvinnufyrirtæki, þá þori ég alveg að fullyrða að hver einasti íbúi Vestmannaeyja varð í sambandi við náttúruhamfarirnar fyrir geysilegu fjárhagslegu tjóni, - beinu og óbeinu, sem kannske í mörgum tilfellum var ekki hægt að bæta og ekki hægt að ætlast til að yrði bætt. Ég endurtek, að ég vil votta hæstv. forsrh. þakkir fyrir þá yfirlýsingu sem hann gaf hér um að skipuð yrði n. til þess að skoða aðstöðu alla í Eyjum, eins og hún raunverulega verður eða hægt verður að gera sér grein fyrir að hún verði á næsta ári. Það kemur fram í grg. með frv. að stjórn Viðlagasjóðs áætlar að heildarbætur fyrir mannvirki og annað til Vestmannaeyjakaupstaðar og stofnana hans nemi 500 millj. kr. Ég varð satt að segja nokkuð undrandi, þegar ég sá þessa tölu, vegna þess að meðan ég var í stjórn Viðlagasjóðs var gerð lausleg áætlun um þetta, hvað hið beina tjón Vestmannaeyjakaupstaðar í sambandi við þær eignir, sem hann missti, mundi verða, og sú upphæð nam aðeins tæpum 1 milljarði, eða 997 millj. kr. Skýringin á þessu er að sú n., sem síðast fékk þetta mál í sínar hendur, notaði fyrningarreglur við matið, þannig að eign, sem var metin kannske á 10 millj., fór eftir fyrninguna niður í 3, 4 eða 5 millj. Þar sem svo stendur á eins og þarna, að það þurfi bókstaflega að flytja þriðjung af byggðinni af austasta hluta Eyjanna og vestur fyrir gömlu byggðina á það svæði, sem hefur verið áætlað að byggð skuli risa að nýju, þá segir það sig sjálft, að þegar tekið er tillit til þess að slíkum flutningi fylgir ekki einasta að það þurfi að vera ný hús í stað þeirra sem fóru, heldur þarf einnig að byggja upp nýtt gatnakerfi, nýtt holræsakerfi, nýjar vatnslagnir í sambandi við vatnsveitu, nýja jarðstrengi fyrir rafveitu - og að áætla að þetta kosti aðeins 500 millj. er svo langt frá því að vera í samræmi við raunveruleikann og það verðlag, sem gildir í dag, og það verðlag, sem kemur til með að gilda á næsta ári, að ef ekki kemur annað til en áætlun Viðlagasjóðs, þá liggur alveg ljóst fyrir að bæjarfélagið fær ekki risið undir þeim kvöðum sem það verður á sig að taka í þessu sambandi. Það er um að ræða þarna 5–6 þús. manna samfélag, og ef ætti að leggja allan þann kostnað í gjöldum á íbúa þessa byggðarlags, þá segir það sig sjálft að þar mundi ekki nokkur maður vilja búa. Það liggur alveg í augum uppi, að menn búa ekki á einum stað ef þeir þurfa að borga kannske tvisvar til þrisvar sinnum bærri gjöld en annars staðar. Þeir auðvitað hljóta að sjá sér hag í því að reyna með einhverju móti að losa sig við sínar eignir og flytja sig til. Ég endurtek því, að ég er mjög ánægður að það skuli hafa verið skipuð n. af félmrn. sem á að meta þessa aðstöðu alla, því að ef á að halda byggð í Eyjum áfram, þá verður þetta að gerast, því að það fjármagn, sem Viðlagasjóður ræður nú yfir, er eins og kom fram hjá hæstv. forsrh., mest í mjög óarðbærum skuldabréfum. Þar er um að ræða skuldabréf að langmestu leyti frá 7–25 ára með mjög lágum vöxtum, sum þeirra að vísu vísitölutryggð, önnur ekki, þannig að þau bréf verða vart seld nema með geysilega miklum afföllum. Mér kæmi ekki á óvart þó að heildarkostnaður við flutninginn á þessum hluta bæjarins af austurhluta eyjarinnar og vestur fyrir gömlu byggðina kosti aldrei minna en 2–3 milljarða, miðað við það verðlag sem nú gildir. Ég veit að uppbygging rafveitunnar sem fór undir hraun með öllum vélum og allri aðstöðu, sú uppbygging ein kostar um 400 millj. eða nær alla þá upphæð sem stjórn Viðlagasjóðs gerir ráð fyrir að verði í bætur til kaupstaðarins og stofnana hans. Í sambandi við bætur til atvinnuveganna þykir mér einnig rétt að gera nánari grein fyrir þeim 469 millj. kr. og þeirri aðstöðu sem atvinnuvegirnir í Eyjum eru í nú, eftir að starfsemi þeirra er aftur flutt heim. Þeir hafa hafið vinnslu og starfsemi á ný. Ég vil benda á að það liggur fyrir í skýrslu, sem Útvegsbanki Íslands lét taka saman, að fiskvinnslustöðvarnar í Eyjum, sem allir vita að voru með þeim stærri í landinu, voru best stæðu fiskvinnslustöðvar sem í árslok 1972 voru til í landinu. Það sýnir sig á þessu uppgjöri, að þær ekki einasta áttu inni tugi millj. í útibúi Útvegsbankans í Eyjum, heldur áttu þær nokkuð á annað hundrað millj. í umframbirgðum sem þær höfðu ekki veðsett, þannig að aðstaða þeirra fyrir náttúruhamfarirnar var mjög sterk og mjög góð, enda voru þær yfirleitt engum háðar. Sá banki, sem hafði með þeirra fjárreiður að gera, hafði svo sannarlega litlar eða engar áhyggjur af þeim, vegna þess að hann, eða það útibú sem hafði með rekstur stöðvanna að gera, það var þá rekið eingöngu með fjármagni sem vestmanneyingar sjálfir áttu og þurfti yfirleitt aldrei að leita til aðalbankans um neina fyrirgreiðslu eða stuðning umfram það fjármagn sem útibúið sjálft réð yfir. Þessi aðstaða hefur því miður gjörbreyst eftir að þær fluttu heim aftur og hófu vinnslu á ný, þannig að þær eru allar með tölu í geysilega mikilli rekstrarfjárþröng. Eignir þeirra eru mjög lítið veðsettar, en aðstaða þeirra nú hefur verið mjög erfið og sennilega með því erfiðasta sem til þekkist á landinu. Nú kunna menn eðlilega að spyrja hvernig þetta megi vera, hvort þær séu þetta verr reknar en áður eða hvað hafi þarna raunverulega gerst. Ég vil benda á að það eru enn í dag sömu forsvarsmenn stöðvanna, sömu aðilarnir sem reka þær, og eins og þeir áður kunnu að standa fyrir rekstri sinna fyrirtækja, þá er ég sannfærður um að þeir kunna það ekki síður í dag, þannig að því verður ekki um kennt að þarna sé um neitt óeðlilegt að ræða að eigi sér þar stað, sem hægt væri að benda á að ekki væri eins og ætti að vera. Það er ekki að mínum dómi neitt slíkt fyrir hendi. En það, sem skeði, er einvörðungu sú röskun sem þessir aðilar urðu fyrir þegar þeir urðu fyrirvaralítið og fyrirvaralaust að heita mátti að flytja að segja má megnið af öllum vélum, tækjum, lausafjármunum burt úr Eyjum, og síðan, þegar þeir fluttu heim aftur, að taka þá allt til baka og setja vélar og tæki upp að nýju og hefja reksturinn. Það, sem skeði við þetta og kom því miður of seint í ljós, var að eftir að helmingur af vestmanneyingum var fluttur heim í árslok 1973, þá auðvitað lá það ljóst fyrir að þeir áttu þangað ekkert erindi nema atvinnuvegirnir færu þá þegar í gang aftur. Þeir, sem réðu atvinnuvegunum, voru einnig mjög sammála að gera allt sitt til að svo mætti verða. Það var því tekið það ráð haustið 1973 og í ársbyrjun 1974 að leggja allan þunga, allan kraft, eins og hægt var, á að koma atvinnutækjunum í rekstrarhæft ástand aftur þegar í ársbyrjun 1974 fyrir þá vetrarvertíð sem þá var að hefjast. Það var unnið þarna dag og nótt og auðvitað hafði það í för með sér óhemjukostnað umfram það sem eðlilegt hefði veríð ef aðstæður hefðu verið aðrar. Eigendur þessara atvinnutækja stóðu í þeirri meiningu að þetta mundi verða gert upp af Viðlagasjóði. En því miður fór það svo, að það varð ekki, og kom þar aftur á ný til fyrningarreglan sem matsmenn Viðlagasjóðs notuðu, að fyrna allt niður eftir settum reglum. Þannig fékkst ekki nema lítill hluti af þeim kostnaði, sem stöðvarnar urðu að taka á sig og höfðu fengið leyfi til að ávísa á sína hlaupareikninga hjá sínum viðskiptabanka sem þeir síðan stóðu uppi með. Það kom í ljós eftir vertíðina að fyrirtækin urðu að nokkru og verulegu leyti að byggja rekstur sinn á nýju fólki. Þetta hafði það í för með sér að afköst urðu mun minni en áður hafði verið, þegar um samhentan og vanan vinnukraft var að ræða. En þessi mál komust í lag þegar á síðustu vertíð, 1975, því að þá var fólkið orðið starfinu vant og afköstin urðu þá eins og eðlilegt var hægt að telja. Eitt atriði, sem mjög hefur farið illa með atvinnuvegina heima, er sú stóra skuld sem þeir komust í við sinn viðskiptabanka á hlaupareikningi og á hæstu vöxtum sem hægt var með nokkru móti að finna út að hægt væri að kría út úr einum viðskiptamanni. Ég hygg að þessir vextir hafi verið frá 19–25%. Þetta skapaði það mikla erfiðleika, að stöðvarnar sáu varla fram á að þær mundu nokkurn tíma upp úr þessu komast. Fjórar stöðvarnar heima borguðu árið 1974 í vexti rúmar 96 millj. Hjá einni stöðinni komst það yfir 50 millj., og 1. okt. nú í ár voru þessir aðilar búnir að greiða í vexti rúmar 102 millj. kr. Hver sem þekkir inn á rekstur eins og er hjá fiskvinnslustöðvum hlýtur að geta gert sér ljóst að það var útilokað að rekstur, sem ekki er stærri en þessar stöðvar, sem eru, eins og ég sagði áðan, þó með stærri fiskvinnslustöðvum í landinu, þyldi slíkar vaxtagreiðslur. Ég skal taka fram, að eftir að Viðlagasjóður hafði gert upp tekjubætur við þessa aðila og eftir að millifærslulánið af gengishagnaðinum 1974–1975 hefur verið gert upp batnaði aðstaða þessara aðila allverulega. En það var ekki fyrr en nú á seinni hluta þessa árs sem þessar tilfærslur áttu sér stað og hafa því vaxtagreiðslur fram að þeim tíma valdið fyrirtækjunum mjög miklum fjárhagslegum erfiðleikum, þannig að þau hafa þurft að leita til stjórnvalda og ræða sín mál við stjórnvöld um hvernig þau gætu staðið þetta af sér. Það, sem hlýtur að valda nokkrum áhyggjum einnig, er að fyrir liggur, svo að ekki verður um villst, að bátafloti vestmanneyinga, sem stendur undir hráefnisöflun til fiskvinnslustöðvanna, er kominn nokkuð til aldurs almennt, auk þess varð hann fyrir geysilegum skakkaföllum við að þurfa að vera á flækingi utan byggðarlagsins í nær heilt ár. Hver einasti bátur varð fyrir mjög miklu fjárhagslegu tjóni bæði á meðan hann var í burtu og einnig þurfti að endurbæta hann eftir að hann hafði komist í höfn aftur. Ég tel því að það liggi alveg ljóst fyrir, að ef þessar stöðvar, sem hafa mjög mikla afkastagetu og eru mjög vélvæddar, voru a. m. k. í árslok 1972 sennilega einna best vélvæddu stöðvar sem til voru á landinu, - ef þær eiga að hafa nægjanlegt verkefni í framtíðinni, þá verður að eiga sér stað veruleg endurnýjun á þeim flota sem á bak við þær stendur og hráefni aflar handa þeim. Vestmanneyingar voru komnir í gang með það á árinu 1972 að verða þátttakendur í þeim togarakaupum sem þá áttu sér stað hjá landsmönnum. Þeir voru því miður ekki komnir það langt að þeir væru búnir að ganga frá neinum kaupum á slíkum skipum, töldu sig eiginlega geta nokkurn veginn ákveðið sjálfir hvenær það yrði. Þeir höfðu fjármagn að leggja fram án þess að þurfa yfirleitt að leita til neinna aðila um sitt skylduframlag. Þetta var matsatriði, hvenær þeir ættu að fara í það og hvernig þeir ættu að standa að slíkum kaupum. Eftir að heim var komið aftur og það sýnir sig að bátaflotinn er þess vart megnugur að standa undir nægjanlegri hráefnisöflun til að halda uppi eðlilegu atvinnulífi á þessum stað hafa atvinnufyrirtækin heima sameiginlega rætt það við stjórnvöld og farið formlega fram á að þeim yrði veitt fyrirgreiðsla eins og öðrum sem áður hafa keypt skip - í sambandi við kaup á einum til tveimur skuttogurum. Við höfðum ástæðu til að ætla fram undir það síðasta að úr þessu gæti orðið, þannig að við gátum séð fram á nokkuð tryggt atvinnulíf í Eyjum, nokkuð tryggan rekstur fiskvinnslustöðvanna þar. Því miður hefur aðstaða þjóðfélagsins breyst þannig, eins og Alþ. er best kunnugt um og kom fram í svari hæstv. forsrh. í gær í sambandi við togarakaup, að erfiðleikar munu vera á því að ráða fram úr þessum málum eins og aðstaðan er í dag. Ég endurtek því, að ég tel það mjög mikils virði í sambandi við þetta mál í heild að hæstv. forsrh. skuli hafa lýst því hér yfir að n. manna frá tilteknum stofnunum: Seðlabankanum, rn. og bæjarstjórn Vestmannaeyja, er stofnuð til þess að kanna aðstöðu alla eins og hún kann að verða á næsta ári, því að ég sé ekki annað en að ef það verður ekki gert og að n. kemst ekki að þeirri niðurstöðu að gera þurfi vissar ráðstafanir til þess að byggð geti haldist áfram í Eyjum, þá muni svo fara að þar verði kyrrstaða og kannske að fólk sjái sér ekki hag í að taka þar búsetu eða flytjast þangað út. Ég tel að þetta sé ekki einasta hagsmunamál þess fólks, sem býr á þessum stað, heldur sé það hagsmunamál þjóðarinnar í heild að þarna geti í framtíðinni verið um svipaða framleiðslu að ræða og var í árslok 1972. Ég man að þá kom fram í ræðu þáv. hæstv. forsrh. að útflutningur og gjaldeyrisöflun af afurðum frá Vestmannaeyjum hefðu numið á milli 12 og 13%. Ég held að það verði að líta á þetta augum þjóðfélagsheildarinnar ekki síður en með augum þeirra aðila sem nú byggja þennan stað að nýju. Ég vil svo að lokum, herra forseti, aðeins koma inn á eitt atriði í grg. með frv., en það er umsögn þeirrar þingskipuðu n. í sambandi við Norðfjarðardeild Viðlagasjóðs, en þar segir svo, með leyfi forseta: „Á sínum tíma skipaði forsrh. n. þriggja þm., þá Lúðvík Jósepsson, Tómas Árnason og Sverri Hermannsson, til að hafa milligöngu milli Viðlagasjóðs og heimaaðila í Neskaupstað. Þm. sendi forsrh. bréf 20. nóv. 1975 þar sem segir m. a.: „Það er skoðun okkar eftir að hafa rætt við fulltrúa Viðlagasjóðs og þá heimaaðila í Neskaupstað, sem málið varðar mest, að tryggja þurfi Norðfjarðardeild Viðlagasjóðs a. m. k. 250 millj. kr. á næsta ári og miðum við þá við að tekjur deildarinnar af gildandi tekjustofni til áramóta verði 570 millj. kr. Við teljum tillögu Viðlagasjóðs um viðbótartekjur 100 millj. kr. ófullnægjandi og bendum á að þær bótakröfur, sem fram eru komnar og ekki hefur verið synjað, enda ekki fjallað um þær skv. reglugerð sjóðsins, samsvara þeirri tekjuþörf sem við gerum till. um.“ “ Ég vil mjög undirstrika það, að ég tel sjálfsagt að Norðfjarðardeild og norðfirðingar fái fullar bætur í samræmi við þau lög, sem sett voru um Norðfjarðardeild, og þá reglugerð, sem gefin var út í því sambandi - í samræmi við þau lög - og að þeir fái fullar bætur eftir því sem eðlilegt getur talist. En ég hlýt að spyrja, þar sem þarna kemur fram mjög mikið ósamræmi milli niðurstöðu þmn. og niðurstöðu stjórnar Viðlagasjóðs, sem telur að aðeins vanti 100 millj. kr. á að stjórnin telji sig geta staðið við sínar skuldbindingar, og þar sem taka á umrætt fé úr Vestmannaeyjadeild, - þá hlýt ég að spyrjast fyrir um það, hvað þarna beri á milli. Það ber annars vegar á milli 150 millj. sem þmn. telur að vanti og hins vegar 100 millj. miðað við niðurstöður Viðlagasjóðsstjórnar og niðurstöðu þess frv. sem hér liggur fyrir og gerir ráð fyrir að færa eigi 200 millj. á milli, og þá vænti ég þess, að það sé ekki talið óeðlilegt þó að ég spyrji um hvaða ágreining sé þarna að ræða. En ég vil undirstrika og endurtaka, að þó að ég beri hér fram þessa fsp., þá er það ekki á nokkurn hátt gert í þeirri meiningu eða þeim tilgangi að réttur norðfirðinga verði á nokkurn hátt skertur, því að svo sannarlega ætti ég að þekkja þetta manna best og slíkar hugmyndir ættu að koma frekar fram frá öðrum en mér. En þarna ber á milli 100–150 millj. sem á að færa úr Vestmannaeyjadeild yfir í Norðfjarðardeild, og því hlýt ég um það að spyrja, fyrst ágreiningur er um þessa upphæð, hvernig á því standi að hann er fram kominn og að frv. gerir ráð fyrir 100 millj. kr. meiri millifærslu úr Vestmannaeyjadeild til Norðfjarðardeildar en stjórn Viðlagasjóðs telur að með þurfi.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður um þetta mál, enda á ég sæti í fjh.- og viðskn. sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar. Ég vil fyrst láta í ljós þakklæti til hæstv. forsrh. og raunar hæstv. ríkisstj. allrar og Alþ. fyrir hve myndarlega þessir aðilar hafa staðið að bótagreiðslum og uppbyggingu í sambandi við náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum á öndverðu ári 1973 og í Neskaupstað fyrir u. þ. b. ári. Enn fremur vil ég láta í ljós ánægju yfir þeirri yfirlýsingu hæstv. forsrh. að staðið verði við allar skuldbindingar stjórnvalda varðandi þessi mál. Það kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, 3. þm. Suðurl., að það væri nokkur munur á þeim heimildum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, og hugmyndum okkar í þmn., sem skipuð var á sínum tíma til að hafa milligöngu á milli heimamanna í Neskaupstað og Viðlagasjóðs um þessi málefni. Ég vil taka það fram í fyrsta lagi, að þessi munur er ekki ýkjamikill. Í öðru lagi, að þó að við höfum verið þessarar skoðunar eftir athugun málsins, þá eiga þessi mál öll eftir að rekja sig upp og þess vegna ekki hægt að segja um það nú með neinni vissu hver endanlegur kostnaður muni verða. Það kemur á daginn þegar búið er að fjalla um mat og gera málin endanlega upp. Ég vil svo bæta því við, að yfirlýsingu hæstv. forsrh. áðan um að stjórnvöld mundu standa við sinar skuldbindingar tel ég vera alveg fullnægjandi og enga ástæðu til að gera neinn ágreining út af þeim mun sem hér er um að tefla. Varðandi einstök atriði vildi ég minnast með örfáum orðum á einn þátt þessara mála í Neskaupstað. Eins og menn muna voru það nokkur fyrirtæki, aðallega þrjú fyrirtæki, sem urðu fyrir miklu tjóni vegna snjóflóðanna í Neskaupstað. Eitt af þessum fyrirtækjum er Síldarvinnslan hf. sem varð fyrir langsamlega mestu tjóni. Það kemur fram á bls. 5 í fskj. II að útgjöld vegna tjóns Síldarvinnslunnar hf. nemi samtals 328 millj. kr. Þar er um að ræða tvö fyrirtæki, annars vegar fiskiðjuver og hins vegar loðnuverksmiðju. Fiskiðjuverið tók til starfa strax í fyrravetur og gekk mjög greiðlega að gera þar við og koma því í ganginn. Það stendur á sama stað að sjálfsögðu, sem er talinn hættustaður, og verður sjálfsagt að gera sérstakar ráðstafanir í framtíðinni til þess að tryggja þennan vinnustað. En það er mál út af fyrir sig. Varðandi Síldarvinnsluna hins vegar var það ráð tekið að flytja hana burt af hættusvæðinu. Um það voru allir aðilar sammála sem fjalla um skipulagsmál. Ákveðið var að flytja hana inn á athafnasvæði nýju hafnarinnar sem verið var að gera í Norðfjarðarbotni. Þetta hafði ýmis áhrif á hafnarframkvæmdirnar. Það þurfti að gera nýjar áætlanir. Það þurfti að breyta fyrri áætlunum um gerð hafnarinnar vegna þessa, sem höfðu í för með sér stórkostlega aukinn kostnað við hafnargerðina. Það þurfti að taka skjótar ákvarðanir, vegna þess að það var talið mjög þýðingarmikið að stefna að því að loðnuverksmiðjan yrði upp byggð og hægt að taka hana í notkun á þeirri loðnuvertíð sem nú er fram undan. Án þess að fara nánar út í einstök atriði, þá er rétt að geta þess að hafnarframkvæmdir hafa kostað nokkru meira en ráð var fyrir gert, eða að því er ég ætla um 160 millj. kr. Ég vil vísa því til hv. n. að hún athugi sérstaklega hvort ekki er unnt að dreifa þessum kostnaði að einhverju leyti á næstu ár til þess að hann gangi ekki út yfir aðrar eðlilegar hafnarframkvæmdir á Austurlandi. Vonast ég til að n. taki það mál sérstaklega til athugunar.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð sem ég vildi segja við þessa umr. málsins, en málið fer nú í þá n. sem ég á sæti í og þar verður það athugað nánar. Ég vit taka það fram að ég er ekki fullkomlega ánægður með þá leið sem hæstv. ríkisstj. hefur valið til þess að tryggja Norðfjarðardeild Viðlagasjóðs viðbótartekjur, þar sem nú er lagt til að færa á milli Vestmannaeyjadeildar og Norðfjarðardeildar. Ég hefði fremur óskað eftir því að þeir tekjustofnar, sem í gildi voru, hefðu verið framlengdir eitthvað til þess að fullnægja þörfum Viðlagasjóðs í sambandi við þær skuldbindingar sem teknar hafa verið. En það er að sjálfsögðu leið hæstv. ríkisstj. sem gildir í þessum efnum, ef hún telur að mögulegt sé að tryggja Norðfjarðardeild nauðsynlegt fjármagn með þessum hætti án þess að það þurfi að bitna á nokkurn hátt á vestmanneyingum, en ég skildi yfirlýsingu hæstv. forsrh., sem hann gaf hér, á þá lund að það yrði séð um það þrátt fyrir þessa millífærslu að vestmanneyingar fengju bætur sinar að fullu greiddar eins og gert hefði verið ráð fyrir skv. lögum og reglugerðum og fyrirheit hefðu verið gefin um. Verði þetta gert, annaðhvort á þann hátt að eftirstöðvarnar í Viðlagasjóði, Vestmannaeyjadeild, nægi til þess arna eða þá með því að afla víðbótartekna siðar, þá er að sjálfsögðu hægt að fara þá leið sem hér er lagt til, að gera þessa millífærslu á milli deildanna. Ég vil sem sagt taka það fram, að það er mín skoðun að það megi ekki koma fyrir í þessum efnum að verið sé að taka það fé, sem á þarf að halda úr Vestmannaeyjadeild vegna tjónanna, sem þar hafa orðið, og færa það yfir í Norðfjarðardeild til þess að leysa þann vanda sem þar er. Það má ekki gerast, nema þá að tryggt sé að öðru leyti að staðið verði við allar skuldbindingar gagnvart vestmanneyingum. En varðandi svo till. að öðru leyti, þar sem gert er ráð fyrir að tryggja Norðfjarðardeild allt að 200 millj. kr. til viðbótar við gildandi tekjustofn, þá vil ég strax taka það fram, að ég álit að eftir atvikum sé þetta fullnægjandi og eðlilegt að þetta sé gert. Að vísu er hér um nokkru lægri fjárhæð að ræða en við þrír þm., sem skipaðir vorum í sérstaka n. til þess að fylgjast með framkvæmd þessara mála, teljum að hefði þurft, en það breytir ekki því, að hér ætti ekki að skorta á meira en svo að það verður þá hægt að leiðrétta það síðar. Að öðru leyti vil ég segja það, að grg. sú, sem fylgir þessu frv. af hálfu Viðlagasjóðsstjórnar, er að mínum dómi fremur villandi en hitt. Hún skýrir málið heldur lítið og í veigamiklum atriðum er hún alveg röng. Það er rétt varðandi þær aths., sem hér hafa komið fram frá hv. 3. þm. Suðurl., þar sem hann spurði hvernig stæði á þessum mismun, að stjórn Viðlagasjóðs teldi að það þyrfti ekki að áætla Norðfjarðardeild nema 100 millj. kr. til viðbótar við gildandi tekjustofn, en við þessir þrír þm. áætluðum hins vegar að það þyrfti að tryggja deildinni til viðbótar 250 millj. Hér virðist vera og er um allverulegan mismun að ræða. En meginástæðurnar eru þær, að stjórn Viðlagasjóðs byggir enn þá á áætlanagerð sinni sem er að langmestu leyti studd við upphaflega áætlun um tjónabætur, en við byggjum hins vegar á framlögðum bótakröfum, reikningum sem liggja fyrir frá aðilum í Neskaupstað og við höfum kynnt okkur eftir því sem við höfum aðstæður til. Í þessu liggur sá mismunur sem hér er um að ræða. Það liggur ljóst fyrir að stjórn Viðlagasjóðs hefur ekki enn gert upp þessar tjónakröfur. Hvort endanleg niðurstaða verður nær því, sem stjórn Viðlagasjóðs segir hér, eða nær því, sem aðilar í Neskaupstað hafa lagt fram reikninga um, er ekki hægt að segja um á þessu stigi málsins. Það verður allt saman að gerast upp eftir gildandi lögum og reglugerð. En við töldum að miðað við þær bótakröfur, sem fram eru komnar og ekki hefur verið tekin afstaða til, þá vantaði þá fjárhæð sem tekin er fram í okkar bréfi. Ég vil svo aðeins segja það, að ég sætti mig við það sem hér er lagt til í þessu frv. varðandi þá fjárhæð sem lagt er til að tryggja Norðfjarðardeildinni. Ég tel að í þessum till. komi fram af hálfu hæstv. forsrh. fullur skilningur á því að leysa verður það vandamál sem hér er um að ræða, og ég tel að af hans hálfu komi hér fram meiri skilningur en hjá stjórn Viðlagasjóðs sem mér finnst satt að segja að hafi ekki sýnt þann skilning á þessu máli sem hefði átt að koma fram. Og mér finnst að það hafi dregist úr hófi hjá stjórn Viðlagasjóðs að vinna að uppgjöri tjóna í þessu tilfelli eftir þeim reglum sem fara á eftir. En hitt vil ég hins vegar taka fram, að það er ekki undan neinu að kvarta varðandi það hvernig staðið hefur verið að uppbyggingu í Neskaupstað eftir tjónin þar. Það hefur verið reynt að tryggja nægilegt fjármagn til framkvæmdanna og það hefur tekist til þessa og uppbyggingunni hefur miðað mjög eðlilega eða vel áfram. Þetta á einnig við í sambandi við hafnargerðina sem fléttaðist inn í þetta mál. Ég vil leggja áherslu á að það er mín skoðun að það verði að standa að þessum málum þannig að staðið verði að fullu og öllu við þau loforð sem gefin hafa verið til vestmanneyinga í sambandi við þeirra tjón og í sambandi við lög og reglugerðir. Hér er það alveg ljóst að vestmanneyingar hafa orðið fyrir miklu tjóni sem ekki verður bætt samkv. þeim reglum sem unnið hefur verið eftir. Þar stendur mikið eftir óbætt. Ég er alveg sannfærður um, að það gildir jafnt um einstaklinga og fyrirtæki og kaupstaðinn sjálfan, að þessir aðilar hafa orðið fyrir gífurlega miklu tjóni sem ekki verður bætt miðað við þær reglur sem unnið hefur verið eftir, svo að síst vildi ég verða til þess að draga á nokkurn hátt úr því að þeir fengju að njóta allra tekna Vestmannaeyjadeildarinnar í sambandi við endanlegt uppgjör þeim til handa. En að öðru leyti get ég vel sætt mig við að þessi mál verði leyst með þessum hætti og þá í trausti þeirrar yfirlýsingar, sem hæstv. forsrh. hefur hér gefið varðandi framhald málsins, varðandi það að standa við allar skuldbindingar jafnt gagnvart vestmanneyingum sem norðfirðingum.



Herra forseti. Ég vil lýsa því yfir að ég er eftir atvikum mjög ánægður með þá ráðagerð sem birtist í frv. því sem hér er til umr., frv. til breyt. á l. um ráðstafanir vegna snjóflóðanna í Norðfirði. Ég hef ekki nægjanlega þekkingu til þess að dæma um það hvort þessi aðferð um að færa frá Vestmanneyjadeild í Norðfjarðardeild er réttlætanleg eða ekki. Um það hafa tekið ákvarðanir þeir sem hest til þekkja, og ég hlýt að verða að treysta því að sú ákvörðun eigi rétt á sér. Mesta áherslu vil ég vitanlega leggja á þá yfirlýsingu hæstv. forsrh. að í einu og öllu verði staðið, bæði vegna náttúruhamfaranna í Vestmannaeyjum og í Norðfirði, við þau loforð sem gefin hafa verið af hinu háa Alþ. og hæstv. ríkisstj. Ég vil benda á að nokkurn veginn er gengið til móts við þær tillögur sem við, sem áttum sæti í þingmannanefndinni, gerðum síðast. Ekki er örvænt um það enn, að tekjur Norðfjarðardeildarinnar nemi 570 millj. kr., og frá því sem við höfðum áætlað við síðustu bréfaskriftir okkar til hæstv. ríkisstj., að hlutur Fiskveiðasjóðs vegna hinnar nýju síldarverksmiðju yrði aðeins 168 millj., þá er nú upplýst að Fiskveiðasjóður muni lána 200 millj., svo að hér ber aðeins mjög lítið á milli. Skýringin, sem hv. 3. þm. Suðurl. bað um, hefur verið gefin hér af hv. 2. þm. Austurl. Þegar við gerðum áætlun okkar var hún vitanlega byggð einvörðungu á þeirri reglugerð sem um Norðfjarðardeildina er og augljóst mál að við höfum sannfært hlutaðeigandi aðila um réttmætari túlkun okkar á þeirri reglugerð heldur en Viðlagasjóður hefur sjálfur haft í frammi. Þess vegna er ætlað til frekari bóta helmingi hærri upphæð en það sem Viðlagasjóðsstjórn gerir í sinni grg. Ég býst við því að tregða Viðlagasjóðsstjórnar byggist miklu fremur á varkárni í þessum sökum en skilningsleysi. Við drógum dæmin af því t. d. að eina fyrirtækið, sem fyrir allöngu lauk endurbyggingu sinni eftir áföllin, frystihúsið á staðnum, það sýndi sig við það uppgjör að þar munaði verulega frá því sem Viðlagasjóðsstjórn hafði áætlað og til þess sem raun varð á um síðir. Ég vil svo aðeins taka undir þakklæti til hins háa Alþ., hæstv. ríkisstj. og alveg sérstaklega hæstv. forsrh. fyrir mjög drengileg viðbrögð hans nú og frá upphafi vegna þessa áfalls í Neskaupstað.



Herra forseti. Það er ekki ástæða til þess að ræða þetta mál miklu meira að svo stöddu heldur en gert hefur verið. Menn eru sammála um það, sem hér hafa talað, að það beri ekki að metast um hvort Norðfjörður eða vestmanneyingar fái meira eða minna í sinn hlut. Menn eru sammála um að það þurfi að gera að fullu upp á báðum þessum stöðum. Frá því fyrsta hefur það legið fyrir að ríkisstj. og Alþ. hafa viljað birta tjónin, bæði í Vestmannaeyjum og á Norðfirði, eftir því sem föng eru á. Um það voru gefnar yfirlýsingar í byrjun þegar Vestmannaeyjagosið kom og einnig þegar Norðfjarðarslysið varð og við þær hefur verið staðið. Þetta frv. gerir ráð fyrir því að það verði tekið lán úr Vestmannaeyjadeild til þess að bæta Norðfirði að nokkru það sem á vantar þar. Þar liggur í augum uppi að ef Vestmannaeyjadeildin þarf á þessu fé að halda, sem líklegt er, að þá muni hæstv. ríkisstj. sjá um að þessi upphæð verði endurgreidd í einhverri mynd og meira ef þörf krefur. Sú yfirlýsing, sem hæstv. forsrh. gaf hér áðan, er alveg ótvíræð og í fullu samræmi við fyrri yfirlýsingar. Það er þess vegna engin ástæða til annars en að haldið verði áfram á þeirri hraut sem farin hefur verið síðan þessi slys urðu, að bæta tjónið eftir því sem nauðsyn ber til og eftir því sem þörf er á að yfirsýn bestu manna. Skv. því bréfi, sem prentað er með þessu frv. frá stjórn Viðlagasjóðs, kemur greinilega fram að stjórn sjóðsins gerir sér ljóst að það liggur ekki enn fyllilega fyrir hversu miklar bætur til Vestmannaeyjakaupstaðar muni verða. Þess vegna er það að nú verður skipuð þriggja manna n. til þess að meta tjónin og endanlegar bætur. Grunur minn er sá að þegar n. hefur unnið komi í ljós, því miður, að það vanti talsvert fjármagn í Vestmannaeyjadeildina til þess að ríkisstj. og Alþ. geti staðið við sín fyrirheit. Bæjarstjórn Vestmannaeyja hefur tilnefnt mann í þessa n. eins og ætlast var til og er það Ólafur Helgason fyrrv. bankastjóri í Vestmannaeyjum. Allir flokkar í bæjarstjórn Vestmannaeyja hafa einróma samþ. að Ólafur taki þetta að sér. Þá verður einu maður frá hagdeild Seðlabankans og sennilega einn frá félmrn. eða Þjóðhagsstofnun. Það er engin ástæða til annars en að þessi n. vinni af festu og góðri yfirsýn yfir þessi mál, og ég sé ekki ástæðu til annars en að fylgja þessu frv., úr því að talið var heppilegt að flytja það eins og það er og taka bráðabirgðalán úr Vestmannaeyjadeildinni sem verður endurgreitt ásamt meiru síðar þegar fyllilega kemur í ljós hversu mikið fjármagn þarf til þess að standa við gefin fyrirheit til Vestmannaeyjakaupstaðar og vestmanneyinga.



Herra forseti. Ég vildi aðeins fá að leggja hér nokkur orð í belg, ekki síst vegna þess að ég hef átt sæti í stjórn Viðlagasjóðs frá upphafi og með frv. fylgir bréf frá stjórn Viðlagasjóðs. Einmitt þess vegna vil ég leyfa mér að taka það skýrt fram að þegar þetta bréf var samið í stjórn Viðlagasjóðs og sent þaðan gat ég ekki verið viðstaddur, ég var ekki kominn til landsins, - þetta var gert örfáum dögum áður en ég gat setið minn fyrsta fund. Og ég vil leyfa mér að fullyrða að ég hefði ekki skrifað undir bréfið eins og það lítur út. Í því eru viss atriði sem ég hefði ekki getað fallist á, og ég vil halda því fram að bréfið hefði litið nokkuð öðruvísi út hefði ég haft aðstöðu til þess að taka þátt í samningu þess. Því miður heyrði ég ekki alla yfirlýsingu hæstv. forsrh. vegna þess að ég tafðist nokkuð hér frammi og missti því miður af mestum hluta ræðu hv. 3. þm. Suðurl., þó að ég væri kominn. En eftir því sem mér er sagt hefur hæstv. forsrh. gefið hér allmikla yfirlýsingu, en mér er ekki alveg ljóst, hversu mikils má meta það, af þeim fréttum sem ég hef haft af henni. Þó eru það nokkur atriði í þessu frv. sem ég vil leyfa mér að gera aths. við og einnig í þessu bréfi stjórnar Viðlagasjóðs. Það segir í þessari einu gr. eða 1. gr. frv. að Viðlagasjóði sé heimilt að verja allt að 200 millj. kr. af eign sinni til að standa að fullu við skuldbindingar sínar vegna snjóflóða í Norðfirði. Þetta er afar pent orðalag og lætur lítið yfir sér. En þetta þýðir ósköp einfaldlega að það á að taka 200 millj. kr. úr Vestmannaeyjadeildinni til þess að færa til Neskaupstaðar. Mér sýnist að Norðfjarðardeildin þurfi á einhverjum peningum að halda í viðbót og samkv. þessu er gert ráð fyrir að hún fái um 650 millj. kr. alls. En hér kemur fram á öðrum stað að bætur bæjarsjóðs og stofnana hans, þ. e. a. s. til rafveitu, gatnagerðar, skolplagna, hafnarinnar, endurbætur fyrir fyrirtæki og lausafé bæjarfélagsins í heild, þarna er gert ráð fyrir því að það verði um 540 millj. kr., auk þess að stöðvun rekstrar bæjarfélagsins og stofnana þess muni verða bætt með 200 millj. kr. Á þessum upphæðum er afar lítill munur, og þótt ég vilji ekki draga úr því að þeir í Neskaupstað fái mjög sómasamlegar bætur fyrir það sem þeir misstu í snjóflóðunum, þá getur varla talist syndsamlegt að bera þetta saman, að bætur fyrir skemmdir á aðallega tveimur fyrirtækjum eigi að vera eins miklar og fyrir allt það tjón sem bæjarsjóður Vestmannaeyja hefur orðið fyrir sem er geigvænlegt. Rafveitan gjöreyðilagðist. Hún lenti undir hrauni og fór miðstöð alls rafveitukerfisins í bænum undir hraun. Mun kosta um 400 millj. kr. að endurbæta þetta til þess að geta veitt jafnmikla þjónustu fyrir jafnmarga íbúa eins og áður var, en bætur til rafveitunnar eru talsvert innan við 100 millj. kr. Sér hver maður að þarna er geysilega mikill munur á hvernig að er staðið. Það er ekki rafveitan ein. Allar götur bæjarins eru meira og minna stórskemmdar, ef ekki eyðilagðar, en bætur fyrir þær götur, sem fóru undir vikur og hraun, eru svo smánarlegar að það er varla hægt að minnast á það hér. Fyrir þá peninga getur bærinn lagt nokkur hundruð metra í nýrri götu. Í bréfi Viðlagasjóðs segir einnig að þessi áætlun stjórnarinnar geri ráð fyrir því að nægilegra tekna hafi þegar verið aflað fyrir Viðlagasjóð, þ. e. a. s. Vestmannaeyjadeildina. Þetta er dálítið vafasöm fullyrðing vegna þess að þarna er reiknað með skuldabréfaeign sjóðsins sem mun vera um 900 millj. kr. Þessi skuldabréf eru næstum því öll vegna sölu sjóðsins á þeim húsum sem inn voru flutt frá Norðurlöndunum fyrir gjafafé þaðan. Skuldabréfin eru til 7 ára nokkur, talsvert fleiri eru til 14 ára, en langflest, langmesta upphæðin er til 26 ára. Þau skuldabréf eru lánuð með sömu kjörum og Húsnæðismálastofnunin gerir og lánsupphæðin sú sama og er hjá Húsnæðismálastofnuninni þegar afsal fer fram. Flest lánin hafa þess vegna verið um 1700 þús. eins og þau lán eru hjá Húsnæðismálastofnuninni. Það var ákveðið á sínum tíma, þegar verið var að reyna að selja þessi hús, á fimmta hundrað hús, að sjóðurinn útvegaði kaupendum lán, og þá héldum við, sem vorum í stjórninni, að húsnæðismálakerfið tæki sinn þátt í því að byggja þessi hús í landinu eins og önnur hús. Þetta eru einu íbúðarhúsin í landinu sem Húsnæðismálastofnunin hefur ekki lagt neitt til. Við gerðum sem sagt ráð fyrir því að húsnæðismálakerfið tæki þessi skuldabréf til sín, kannske ekki öll í einu því að það er ekki gott að gleypa of stóran bita og enginn vildi vera ósanngjarn í þeim efnum, heldur stungum við upp á því að þetta yrði gert í smáskömmtum, að Húsnæðismálastofnunin keypti þessi bréf smátt og smátt. Þessu var ekki sinnt á sínum tíma þegar hin svokallaða vinstri stjórn sat að völdum, og þessu hefur ekki heldur verið sinnt á stjórnartíma núv. stjórnar sem ekki telst vinstri stjórn að sjálfsögðu. Með þetta erum við óánægðir. Og þó að sé hægt að sýna það í bókhaldi að við eigum í árslok 1976 900 millj. kr. í svona skuldabréfum, þá vita allir að það bætir ekkert greiðslustöðu sjóðsins sem er ákaflega slæm allar götur síðan hann var stofnaður, yfirdráttur við Seðlabankann hefur farið upp í á sautjánda hundrað millj. kr., og hún er núna mjög slæm. Það er að vísu hægt að veggfóðra með skuldabréfum, en það er ekki það sem við ætlum að gera. Það eru miklu stærri og mikilvægari verkefni sem bíða. Það er kannske hægt að selja þessi skuldabréf. En hver vilt kaupa skuldabréf til 26 ára á lágum vöxtum, þótt nokkur hluti þeirra sé gengistryggður, nema með gífurlegum afföllum? Allir geta reiknað ósköp einfaldlega eðlileg afföll eða vaxtamun á skuldabréfunum sem við eigum til 7 og 10 ára, eins og verðbólgan hefur verið að undanförnu. Þessi bréf eru í rauninni afar lítils virði. Ef einhver réttur er í þessu máli, þá þyrftum við að fá yfirlýsingu um að Seðlabankinn eða ríkissjóður keypti þessi bréf smátt og smátt á nafnverði. Og mér fyndist ekki óeðlilegt þó að Seðlabankinn gæfi hreinlega eftir vaxtamuninn þótt mikill sé, ósköp einfaldlega vegna þess að í plagginu er annars staðar að finna tölur í greiðsluáætlun fyrir Viðlagasjóð, á bls. 4, í fskj. I, lið 7, þar sem í árslok 1976, þegar Viðlagasjóður á að leggja niður sína starfsemi, er gert ráð fyrir því að vaxtagjöldin, sem að langmestum hluta ef ekki öll fara í hít Seðlabankans, muni nema samtals 542 millj. kr. Ég vil einnig benda á aðra tölu sem er í lið 6 á bls. 4, það eru tolltekjur ríkisins af innfluttu húsunum sem keypt voru fyrir gjafaféð frá Norðurlöndum sem nema þá 561 millj. Samtals fá ríkið og Seðlabankinn úr þessum tveim liðum rúmar 1100 millj., en á sama plaggi er gjafafé Norðurlandanna samtals 1456 millj. Ríkið og Seðlabankinn hafa þess vegna tekið til sín nokkurn veginn það sama og gjafafé Norðurlandanna var. Ég minntist aðeins á þetta vegna þess að mín reynsla er sú að því miður er það þannig með mjög marga þm. að þeir lesa svona töflur og „statistik“ ekki nógu gaumgæfilega til þess að taka eftir öðru eins og þessu. Í bréfi frá stjórn Viðlagasjóðs, sem ég þykist þekkja höfundinn að af textameðferðinni, segir enn fremur, að fjárhagserfiðleikar Vestmannaeyjakaupstaðar verði miklir um árabil og þetta stafi af því að bæjarfélagið hafi reist sér hurðarás um öxl með miklum og dýrum framkvæmdum. Ég skil hreinlega ekki hvernig stendur á þessu eða hvað kom þessum mönnum til að fara að klína þessu þarna inn í textann. Þetta fer illa, auk þess sem það er leiðinleg aðdróttun að þeim sem hafa verið í miklum erfiðleikum, samt fullir bjartsýni, að reyna að byggja kaupstaðinn upp aftur. Ég veit ekki nákvæmlega hvaða framkvæmdir það eru sem eru svona miklar og dýrar og ótímabærar, ef maður á að skoða textann, eins og hann er þarna á blaðinu. Það er kannske verið að sneiða að því að við höfum reynt að láta alla peninga sem við gátum látið í það að ljúka sjúkrahúsinu í Vestmannaeyjum sem er ákaflega dýrt fyrirtæki að sjálfsögðu. Við álitum nauðsynlegt og eitt það alnauðsynlegasta, sem við gátum gert á þessum tíma, að koma heilbrigðismálunum í sæmilegt horf. Hefðum við ekki gert það, þá væru vestmanneyingar ekki komnir til baka, alls sekki í þeim mæli a. m. k. sem raun hefur á orðið. Ég veit ekki hvort þarna er átt við það að Vestmannaeyjakaupstaður beitti sér fyrir íbúðabyggingum, blokkabyggingum, bæði til þess að selja og eins samkv. lögum um verkamannabústaði, nema þessu sé eingöngu beint að því að við vildum koma upp sundlauginni okkar, gamalli og góðri, þótt á öðrum stað væri, og byggja íþróttaaðstöðu fyrir unga fólkið og fyrir alla vestmanneyinga. Íþróttir hafa yfirleitt verið mikið stundaðar í þessum bæ um langan tíma. Og sannleikurinn er sá að við allt það rót sem varð á fólki og þá ekki síst unglingum í sambandi við þann flæking sem fólkið lenti í hér uppi á landi, þá kom ákaflega mikið los á alla og þá ekki síst unglingana. Við getum séð afleiðingarnar af því í skólunum. Upplitið á þeim er allt annað en áður var, og ef hægt var að gera nokkuð verulega gott til þess að bæta úr þeim vandkvæðum sem þar sköpuðust, þá var það að koma upp góðri íþróttaaðstöðu. Þess vegna hefði mér fundist sæmilegast fyrir stjórn Viðlagasjóðs, þ. e. a. s. að mér fráteknum vegna þess að ég gat ekki haft áhrif á þetta, að sleppa þessari leiðinlegu setningu. Hins vegar kemur hér í framhaldi af því að þær framkvæmdir, sem þarna hafi verið unnið að, og það sama gildir að sjálfsögðu um framkvæmdir í Neskaupstað, - þær framkvæmdir hafi verið unnar á miklu hærra verðlagi en eðlilegt má teljast við normal-ástand. Það skapast mikil spenna, það þarf að leita eftir aðkomnu vinnuafli, það þarf langan vinnudag og allt annan taxta en venjulegan taxta og allur vinnulaunakostnaður sprengist upp þegar þannig stendur á. Það gera sér allir ljóst. Hins vegar var mat matsmanna, þegar þeir voru að meta skemmdir á hlutum og fyrirtækjum, miðað við að það sé verið að vinna við þetta í rólegheitum með eðlilegum vinnutíma og með heimafengnu vinnuafli. Það er allt annað. Það verðlag er þrisvar sinnum eða a. m. k. helmingi lægra en er unnið eið svona skilyrði. Auk þess vil ég benda á höfuðatriði í sambandi við þetta mál, og það er að bæturnar hafa verið miðaðar við verðlagsvísitölu frá nóv. 1973, en allir geta séð hvað það þýðir. Það, sem unnið er á árinu 1973, er unnið undir mikilli pressu og mikilli spennu og þar af leiðandi geysilega dýrt. Um það, sem unnið er á árinn 1974 að nokkru leyti, gildir að nokkru leyti það sama, en á árinu 1974, einkum síðari hluta ársins, var allt annað verðlag komið heldur en á árinu 1973. Þá höfðu allir hlutir hækkað í landinu um 50%, svo að ekki sé talað um verðlagið nú í ár. Það getur hver séð sjálfan sig í því ef hann ætlar að nota sömu krónutölu til innkaupa seint á árinu 1975 og á haustmánuðum 1973. Peningarnir eru orðnir miklu minna virði. Við fáum bæturnar samkv. vísitölu á haustmánuðum 1973, en verðum að framkvæma fyrir þá peninga á þessu ári. Þess vegna eru bæturnar ekki nema þriðjungurinn af raungildi kostnaðar við framkvæmdirnar. Þannig er, að jafnvel þótt við hefðum fengið alla þessa peninga í hendurnar strax í Vestmannaeyjum sem við áttum að fá í bætur, þá má kannske segja sem svo að við hefðum átt að gera þetta allt á haustinu 1973. Þá var kostnaður í samræmi við peningana sem við fengum í bótum, að vísu að frádregnum miklum afskriftum sem okkur þóttu að sumu leyti ákaflega einkennilegar, eins og t. d. þegar verið var að reikna malargötur alltaf verri og verri með hverju árinu sem leið. Sannleikurinn er sá að allir vita það að malargötur verða alltaf betri og betri með hverju ári, þær þjappast betur saman og alltaf þarf að halda þeim við. Og svona er margt í þeim efnum. En það er sem sagt ljóst að við fáum litlar bætur og þurfum að framkvæma þetta á allt öðrum tíma en þegar samræmi var á milli verðgildis peninganna og kostnaðar við framkvæmdir, ósköp einfaldlega vegna þess að alla þá hluti, sem gera þurfti, var alls ekki hægt að gera á þessum tíma, til þess hefðum við þurft tugi þús. manna í vinnu. Það er ekki hægt að gera allt í einu: hreinsa bæinn af ösku, grafa upp allar götur, leggja og gera við vatnsveitu, reisa nýja rafveitu, leggja nýjar skolplagnir, flytja byggðina alla vestur á eyju og allt þar fram eftir götunum. Það er bókstaflega ekki hægt, t. d. vegna þess að það er afgreiðslufrestur á flestu efni sem til þess þarf. Sannleikurinn er sá, að það er ekki aðeins verið að vinna að þessum framkvæmdum enn í dag fyrir þetta gamla bótafé, heldur eigum við eftir að vinna að þessum framkvæmdum einnig á næstu árum fyrir peninga sem eru orðnir að engu, eins og við orðum það, eða orðnir að litlu. Þetta getur auðvitað ekki gengið, enda kemur það í ljós í bréfi frá forseta bæjarstjórnar Vestmannaeyja og bæjarstjórans í Vestmannaeyjum, Sigfinns Sigurðssonar, að þar vanti peninga og er það nú ekkert nýtt - í stórum stíl til þess að vestmanneyingar verði ekki á eftir og bærinn fari hreinlega ekki á hausinn. Það vantar þarna stórkostlega upphæðir, þúsundir milljóna. Og sem betur fer er lokakafli bréfs stjórnar Viðlagasjóðs jákvæður að þessu leyti. Ég vil aðeins endurtaka það, sem ég sagði áðan í sambandi við skuldabréfaeignina, að hún bætir ekki greiðslustöðuna. Fyrir svona bréf verður ekki framkvæmt nema þeim verði breytt í peninga. Ég vil því mælast til þess við hæstv. ríkisstj. að hún beiti sér fyrir því við Seðlabankann að hann kaupi þessi skuldabréf. Ég er ekki að mælast til þess að það verði gert allt í einu, heldur að hann kaupi þessi skuldabréf smátt og smátt, þannig að þau gætu lagfært rekstrarstöðuna, greiðslustöðuna og þessi bréf yrðu að peningum, og þeir greiddu þessi bréf, eins og ég sagði áðan, án þess að taka af þeim afföll og láta þá vexti, sem við höfum greitt til Seðlabankans hingað til, ganga upp í þann mismun. Ég vil ekki skilja svo við þetta mál að ég minnist ekki á eitt atriði sem mér heyrðist koma fram í ræðu hv. 3. þm. Sunnl. þegar hann talaði um atvinnutækin í Vestmannaeyjum og útgerðina. Sannleikurinn er sá að hin stóru atvinnutæki í Vestmannaeyjum hafa farið nokkuð illa út úr þessu öllu saman. Þau urðu fyrir því að hluti húsa þeirra brotnaði niður í hrauni. Þau urðu fyrir því, að það þurfti að rífa upp allar þeirra vélar og rafkerfi og allt saman og flytja burtu, flytja það síðan þangað aftur. Þau misstu úr geysilega mikið vegna rekstrarstöðvunar og reyndar eyðilögðust sum hver tækin. Staða þeirra er þess vegna slæm þrátt fyrir það að við gátum veitt þeim nokkra fyrirgreiðslu, stjórn Viðlagasjóðs, á þessu ári til þess að greiða þeim uppbót fyrir tekjutap með vinsamlegri afstöðu hæstv. ríkisstj. En það er annað sem er all alvarlegt úti í Vestmannaeyjum. Og ég er viss um að hæstv. ráðh. þessarar ríkisstj. og hæstv. forsrh. þekkja þetta. Hann hefur komið til Vestmannaeyja, kom fljótt til Vestmannaeyja eftir að hann tók við þessu háa embætti, og það þótti okkur vestmanneyingum gott, að æðsti yfirmaður stjórnvalda skyldi koma þarna og líta á hlutina með eigin augum. En við áttum hins vegar ekki því láni að fagna að fyrrv. forsrh. léti svo lítið að koma þar, ekki svo sem í eitt einasta skipti. Það, sem ég á við, er ástandið á bátaflotanum í Vestmannaeyjum. Hann er orðinn gamall og úr sér genginn, og sannleikurinn er sá að það er ekki einungis að bátarnir eru gamlir og af óhentugri stærð, heldur er meðalaldur véla í bátaflotanum ákaflega hár. Við vitum það að þótt við getum orðið gömul hér, þá geta vélar aldrei orðið gamlar og þær eru hjarta skipsins, þannig að bátaflotinn er lítill og óhagkvæmur, gamall. Við höfum í rauninni ekki nema eitt stórt skip og með þessum stærri bátum, sem við höfum verið að fá að undanförnu, má kannske segja að við höfum fimm sæmilega stór skip til veiða í Vestmannaeyjum, en aðeins einn skuttogara, og það kemur til af því að við vorum ekki búnir að panta nema eitt skip 1972 og skömmu eftir lok þess árs kemur eldgosið. Þá dettur auðvitað engum manni í hug að fara að panta skuttogara til Vestmannaeyja, það liggur í hlutarins eðli. Það var varla hugsanlegt að menn færu að drífa í því fyrr en ári eftir gosið. Það er ósköp eðlilegt. Þess vegna drógumst við aftur úr í þessum efnum. Ég álít mjög mikilvægt að við fáum a. m. k. tvö skip af minni gerð skuttogara til Vestmannaeyja sem allra fyrst og um það eru allir vestmanneyingar sammáta. Til þess að fá þessi skip, þessi nauðsynlegu atvinnutæki í bæinn hafa sameinast þrír stórir gamlir keppinautar í fiskiðnaðinum, til þess að ná sér í jafnara hráefni og betra, því að sannleikurinn er sá að haustmánuðina og jafnvel fyrstu mánuði ársins ber bátaflotinn því miður sáralítinn afla í land, þannig að nú þessar víkurnar er lítil vinna í Vestmannaeyjum. Ég vil þess vegna fara þess á leit við hæstv. ríkisstj. þó að hún hafi sett að sínu mati nauðsynlegar reglur til þess að stemma stigu við miklum fjölda nýrra skipa í landi, eins og ástand fiskstofna er nú, þá geri hæstv. ríkisstj. undanþágu í þessu tilviki vegna sérstakra aðstæðna vestmanneyinga í þessum efnum og leyfi fulla fyrirgreiðslu í lánum eins og áður var gert þrátt fyrir nýjar reglur. Ég er viss um að allir þeir, sem leggja þessi mál niður fyrir sér af sanngirni, bæði þeir aðrir sem ekki fengju slíka fyrirgreiðslu og ríkisstj. og ráðamenn peningamála, gera sér grein fyrir að þarna er um alveg sérstaka aðstöðu að ræða og að þessi þrjú fyrirtæki fái þessa tvo togara sem okkur er brýn nauðsyn á að fá. Ef yfirlýsing hæstv. forsrh. hefur hnigið að því að Vestmannaeyjadeildin og uppbyggingin þar fengi sömu fyrirgreiðslu og þeir í Neskaupstað hafa fengið, þá er ég ánægður með þá yfirlýsingu. Hins vegar ef hún hefur einungis verið með því orðalagi að stjórnvöld ætli að standa við sínar skuldbindingar, þá getur það þýtt það að stjórnvöld vilji standa við það sem segir í lögunum um Viðlagasjóð, og sú yfirlýsing er mér alls ekki nægileg því að í lögum um Viðlagasjóð er enn þá miðað við brunabótamat frá því í nóv. 1973. Sú yfirlýsing er ekki nægileg. En hafi þetta verið á þann veg að við kaupstaðinn skuli skilið með sæmilegum hætti, þannig að hann verði ekki að dragast aftur úr öðrum bæjarfélögum ú landinu, - það bæjarfélag sem var löngum í fremstu röð, verði ekki á eftir öðrum á næstu árum, - það get ég sætt mig við. En ef við lítum aðeins á frv., sem hér liggur fyrir, og ekkert annað, þá er í fyllsta máta óeðlilegt að taka allmyndarlega upphæð, 200 millj. kr., til þess að flytja eitthvað annað, jafnvel þótt í góðu skyni sé, úr sjóði sem sýnilega hefur ekki nægilega peninga til sinna þarfa. Mér finnst sú aðferð óeðlileg. Og mér þætti gaman að heyra í einhverjum sem gæti haft aðra skoðun og þá á hvaða forsendum. Um þetta mál gætum við sjálfsagt rætt hér, vestmanneyingar og menn úr stjórn Viðlagasjóðs, nokkuð lengi og bent á ýmsar þarfir sem fram undan eru. Það er hægt að benda á það að við eigum mjög langt í land til þess að rafveitan sinni því verkefni sem hún gerði. Allar götur bæjarins eru svo til ónýtar. Stórkostlegar skolplagnir eru fram undan. Höfnin er enn þá hálffull af vikri. Og svona mætti lengi telja. En ef við fáum fjármagnsfyrirgreiðslu í samræmi við niðurstöður þeirrar n. sem nú er verið að skipa, þá get ég eftir atvikum fallist á að samþykkja þessa grein, hafi yfirlýsing hæstv. forsrh. verið með þeim hætti sem ég vona að hún hafi verið.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Hæstv. forseti. Á þskj. 22 er flutt frv. til l. um innheimtu ýmissa gjalda með viðauka, eins og þar segir, 140%. Þetta frv. er áður kunnugt og hefur verið flutt á nokkrum undanförnum þingum og ekki verið talin ástæða til að festa umrædda gjaldaviðauka, hins vegar leitað heimildar á hverju þingi til þess að innheimta þessi ákveðnu gjöld með þessum gjaldaviðauka. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um málið, það er áður kunnugt. Ég legg til að að lokinni 1. umr. verði því vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Hæstv. forseti. Frv. það, sem hér er til umr., gerir ráð fyrir í fyrsta lagi að viðlagagjald á söluskattsstofn, 2%, verði framvegis greitt í ríkissjóð sem söluskattur, í öðru lagi að Jöfnunarsjóður sveitarfélaganna fái 8% hlutdeild í því gjaldi svo og þeim tekjum sem til þessa hafa runnið í ríkissjóð af svokölluðum 4% söluskattsauka. Í fjárlagaræðu minni gat ég þeirra áforma ríkisstj. að auka tekjur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna og jafnframt að fá sveitarfélögunum aukin verkefni er þeim tekjuauka svaraði. Með þeirri breytingu er gert ráð fyrir að tekjuaukning sveitarfélaganna verði um það bil 600 millj. kr. og ætlað að verkefni, sem nema þeirri fjárhæð, verði flutt til sveitarfélaganna og er unnið að gerð frumvarps eða frumvarpa þar að lútandi. Breyting Viðlagasjóðsgjaldsins í söluskatt er í samræmi við tekjuáætlun fjárlagafrv. Hækkun framlaga til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna er hins vegar að sjálfsögðu háð því að sveitarfélögin taki við verkefnum sem nú eru unnin á kostnað ríkissjóðs eða auki þátttöku sína í verkefnum sem kostuð eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum. Ég hef áður lýst því yfir að ég tel brýna nauðsyn á því að þær mörgu reglur sem gilda um fjárhagsleg samskipti ríkisins og sveitarfélaga verði teknar til gagngerðrar endurskoðunar. Ég vona því að það skref, sem stigið er með þessu frv. og væntanlegri samþykkt frv. um verkefnaflutning til sveitarfélaganna að sama skapi, komi á skýrari verkefnaskiptingu milli ríkisins og sveitarfélaganna og um leið betra fjárhagsaðhaldi aðila með verkefnum sínum. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meir um þetta frv., en legg til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Gylfi Þ. Gíslason Hæstv. forseti. Eins og fram kom í framsöguræðu hæstv. fjmrh. er það aðalatriði þessa frv. að halda skuli áfram að innheimta 2% viðlagagjald á söluskattsstofn, en í stað þess að 2%, sem undanfarin ár hafa verið innheimt, hafa runnið í Viðlagasjóð til þess að bæta tjón af völdum náttúruhamfaranna í Vestmannaeyjum og Neskaupstað, þá skulu þau framvegis renna í ríkissjóð. Þetta er meginefni frv. Ég vil þegar taka það fram við þessa 1. umr. að þingflokkur Alþfl. er þessu aðalefni frv. algerlega andvígur og mun taka afstöðu gegn því í n. og greiða atkv. gegn því við afgreiðslu málsins. Ástæða þessa er sú, að við teljum þetta meginefni frv., að áfram skuli haldið að innheimta 2% söluskatt, en að hann skuli renna í ríkissjóð til þess að mæta almennum gjöldum ríkissjóðs, vera í algerri andstöðu við þá stefnu í skattamálum sem Alþfl. mótaði á nýafstöðnu flokksþingi sínu og hefur flutt till. til þál. um í sameinuðu Alþingi. Sú nýja stefna, sem Alþfl. mótaði á síðasta flokksþingi sínu og kemur fram í þáltill. hans, er fólgin í því að horfið verði að fullu frá innheimtu tekjuskatts til ríkisins af tekjum launþega, m. ö. o. að tekjuskattur af launum skuli afnuminn að fullu. Hins vegar gerir flokkurinn ráð fyrir því að ríkið haldi áfram að innheimta tekjuskatt af atvinnurekstri. Í því sambandi leggjum við jafnframt til að tekið verði að greina á milli atvinnurekstrar einstaklinga og einkabúskapar þeirra í því skyni að koma í veg fyrir að hægt sé að bókfæra halla á atvinnurekstri með þeim hætti að það geri einstaklingi kleift að hafa háar raunverulegar tekjur í skjóli atvinnurekstrarins án þess að greiða af þessum raunverulegu tekjum nokkurn tekjuskatt eða útsvar vegna þess að atvinnureksturinn er talinn rekinn með tapi samkv. bókhaldi og skattaframtali, þó að um háar raunverulegar tekjur eiganda atvinnurekstrarins geti verið að ræða sem komi fram í eyðslu og lífsháttum hlutaðeigandi. Hér er um að ræða tillögur um mjög róttæka stefnubreytingu í skattamálum og einnig gagngera afstöðubreytingu eða stefnubreytingu hjá Alþfl. varðandi skattamál. Þess vegna er full ástæða til þess að gera grein fyrir því hvers vegna Alþfl. boðar nú nauðsyn þess, að ríkið hætti að afla sér tekna með álagningu tekjuskatts, en kjósi fremur innheimtu neysluskatta, söluskatts eða raunar öllu heldur virðisaukaskatts, eins og við höfum lagt til, í staðinn. Meginröksemd okkar fyrir þessari nýju stefnu er sú að í reynd er tekjuskattur á Íslandi orðinn að hreinum launamannaskatti. Hann er í reynd orðinn að skatti á launamenn einvörðungu. Það er að sjálfsögðu fullkomlega óeðlilegt. Launastéttir landsins, jafnvel láglaunastéttir, greiða tiltölulega háa tekjuskatta. Af miðlungstekjum er greiddur tiltölulega mjög hár tekjuskattur samtímis því, eins og ég mun víkja nánar að síðar, að atvinnurekstur landsmanna greiðir sáralítinn tekjuskatt. íslenskir launþegar greiða nær allan þann tekjuskatt sem íslenskt ríkisvald nú innheimtir, en íslenskur atvinnurekstur greiðir í reynd nær engan tekjuskatt. Í þessu felst svo ferlegt félagslegt ranglæti, að brýna nauðsyn ber til þess að stemma hér stigu við. Reynsla undanfarinna áratuga sýnir að engin sú breyting, sem gerð hefur verið á skattalögum, hefur megnað að bæta úr þessu ranglæti. Hver ríkisstj. á fætur annarri hefur flutt frv. til breytingar á hinum gömlu, eldgömlu tekjuskattslögum, en engri breytingu hefur tekist að eyða því stórkostlega félagslega misrétti sem innheimta tekjuskattsins í reynd hefur leitt í ljós. Þess vegna höfum við í Alþfl. komist að þeirri niðurstöðu að það sé engin lækning til við meininu önnur en sú að afnema beinlínis tekjuskattsinnheimtuna. Það er ekki aðeins að byrði beinna skatta sé orðin óbærilega þung og álagning þeirra að mörgu leyti mjög ranglát, eins og dæmi úr ýmsum kaupstöðum og kauptúnum undanfarið sýna og sanna, heldur er það líka staðreynd sem verður að minna á að tekjuskattsinnheimtan er afar dýr í framkvæmd, afar kostnaðarsöm. Reglurnar eru flóknar, það þarf fjölmennt starfslið til þess að framfylgja þeim, og það er mjög dýrt. Kerfið allt verður óeðlilega flókið og veitir margs konar skilyrði til margháttaðra undanbragða undan réttlátri skattgreiðslu, sumpart löglegra og sumpart ólöglegra. Almennir launþegar eru farnir að greiða svo hátt hlutfall af almennum tekjum sínum að hlutfall tekjuskatts til ríkis og sveitarfélags getur orðið frá þriðjungi og allt að helmingi tekna. Skipting milli tekjuskatts til ríkisins og útsvars, skipting beinu skattanna milli tekjuskatts og útsvars er að sjálfsögðu ólík eftir því um hversu háar tekjur er að ræða. En tekjuskattarnir í heild á almennar launatekjur, á venjulegar launatekjur, liggja á bilinu frá þriðjungi og upp í helming. Þetta er auðvitað orðin óeðlilega þung byrði, ekki hvað síst þegar menn samtímis verða vitni þess að fyrirtæki, sem hafa gífurleg umsvif, greiða litla eða jafnvel enga tekjuskatta til ríkisins né heldur útsvör til sveitarfélaga vegna rekstrarins. Sannleikurinn er því orðinn sá, að þessi óhóflega skattheimta af tekjum manna er í mörgum tilfellum orðin og verður í æ fleiri tilfellum beinlínis fjötur á framtakssemi einstaklinga og vinnuvilja og er með þessum hætti orðin hemill á heilbrigðan og eðlilegan vöxt þjóðartekna. Það á ekki aðeins við um Ísland að innheimta beinna tekjuskatta með háum skattstigum sé orðin að félagslegu vandamáli. Það gildir einnig um nálæg lönd, þar sem umr. undanfarinna ára um skattamál hafa mjög mótast af því hvort tekjuskattar geti í raun og veru lengur talist samrýmast réttlætistilfinningu manna varðandi þátttöku í nauðsynlegum samfélagsgjöldum. Þess má gjarnan minnast að nú munu vera rúmir tveir áratugir síðan núv. forsrh. norðmanna, Trygve Bratteli, sem þá gegndi embætti fjmrh., var staddur hér á landi og hélt fyrirlestur um skattamál, fræðilegan fyrirlestur þar sem hann, að því er ég best velt, fyrstur vestur-evrópskra jafnaðarmannaleiðtoga lýsti réttmæti þess og nauðsyn að hverfa frá innheimtu beinna skatta og yfir í kerfi óbeinna skatta, neysluskatta, sem væru í nánum tengslum við almannatryggingakerfi og aðrar félagslegar ráðstafanir í þágu láglaunafólks. Síðan hafa æ fleiri jafnaðarmannaleiðtogar tekið undir þessi sjónarmið og hafa gerst andstæðingar beinnar tekjuskattsheimtu, a. m. k. til ríkisins, og málsvarar þess að ríkið fái tekjur sínar í formi neysluskatta, nú á síðari árum í formi virðisaukaskatts, en þá auðvitað um leið í nánum tengslum við aukningu á bótakerfi almannatrygginga og annarri félagslegri fyrirgreiðslu til þess að tryggja afkomu þeirra sem greiðsla neysluskatta bitnar þyngra á heldur en greiðsla tekjuskatta hafði áður gert. Því fer þannig víðs fjarri, að þessi hugmynd sé ný, hvorki í röðum jafnaðarmanna né heldur almennt skoðað. Sannleikurinn um tekjuskatt til ríkisins er sá, að þegar hann var upphaflega lögfestur, hér á landi sem annars staðar, þá var hann í raun og veru helsta hagstjórnartækið sem fyrir bendi var til þess að jafna tekjur. Hann var í raun og veru fyrsta leiðin sem stjórnmálamenn og efnahagssérfræðingar komu auga á til að ná því réttláta markmiði í þjóðfélagsmálum, sem æ fleiri stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar hafa orðið sammála um, að ríkisvaldinu beri skylda til þess að láta til sín taka í því skyni að jafna þær tekjur sem atvinnulífið eða frjáls vinnumarkaður og frjáls atvinnurekstur skammtar launþegum og vinnuveitendum. Í áratugi var tekjuskattur í raun og veru eina tiltæka leiðin sem menn sáu til þess að ríkið gæti haft tekjujafnandi áhrif. En mikið vatn hefur runnið til sjávar undanfarna hálfa öld og þó einkum og sér í lagi undanfarin 20–30 ár. Fyrst var farið að beita öðru tæki samhliða tekjuskattinum til tekjujöfnunar, þ. e. almannatryggingakerfi í mismunandi viðtæku formi. Þar kom til skjalanna það hagstjórnartæki sem í reynd hefur haft langmest tekjujöfnunaráhrif af öllum hagstjórnartækjum sem nú er beitt í vestrænum lýðræðislöndum eða löndum sem búa við svo kallað blandað hagkerfi. Til fjölmargra annarra ráða hefur verið gripið til þess að jafna tekjur og aðstöðu manna, einkum og sér í lagi í Norðvestur-Evrópu, t. d. að veita öllum mönnum ókeypis kost á menntun, allt frá smábarnaskóla og til háskóla. Það hefur verið gripið til niðurgreiðslna á nauðsynjavörum í margs konar formi og ýmiss konar þjónustu við láglaunafólk og barnafjölskyldur, rekstrar barnaheimila o. s. frv., og þetta allt saman, almannatryggingakerfið, þ. e. fjárveitingar í því skyni að láta menn ekki verða fyrir efnahagstjóni vegna veikinda, örorku, slysa, elli, ásamt ókeypis menntunarskilyrðum og margs konar félagslegri fyrirgreiðslu annarri af hálfu hins opinbera, allt þetta hefur smám saman á undanförnum áratugum í reynd haft miklu víðtækari tekjujöfnunaráhrif en tekjuskattinum var upphaflega ætlað að hafa og honum hefur í reynd tekist að hafa. Tekjujöfnunaráhrif stighækkandi tekjuskatts eru orðin hégóminn einber í löndum með blandað hagkerfi í samanburði við hin önnur hagstjórnartæki sem farið hefur verið að beita í vaxandi mæli á undanförnum áratugum og ég nefndi áður. Þess vegna er það tvímælalaust að hægt er að afnema tekjuskattsgreiðslu til ríkissjóðs án þess að tekjujöfnunin minnki. Ef ekkert annað væri gert samtímis og söluskattur eða virðisaukaskattur að fullu látinn koma í stað tekjuskattsins, þá mundu áhrifin auðvitað verða þau að lítils háttar - og ég undirstrika lítils háttar - mundi draga úr tekjujöfnun. En hin tekjujöfnunartækin eru orðin svo áhrifamikil orðin svo víðtæk, að aðeins lítils háttar aukning og endurbót á þeim mundu geta ekki aðeins bætt að fullu þá minnkun tekjujöfnunar sem breyting úr tekjusköttum í neysluskatta hefði í för með sér, heldur mundi að ýmsu leyti verða auðveldara að auka tekjujöfnun samfara afnámi tekjuskatts, hvað þá að tekjujöfnun þyrfti að minnka við breytingu á tekjusköttum í neysluskatta. Þetta sýndi Trygve Bratteli glöggt fram á í hinu gagnmerka erindi sínu hér fyrir meira en 20 árum. Það er einn meginkosturinn við söluskatt eða virðisaukaskatt frá efnahagslegu sjónarmiði séð, samanborið við tekjuskatta, að þá ræður skattgreiðandinn meiru um það sjálfur hversu mikið hann greiðir með því að ákveða sjálfur og einn hvað og hversu mikið hann kaupir umfram nauðþurftir. Tekjuskattskerfið gerir skattgreiðanda með ákveðnar tekjur skylt að greiða ákveðinn hluta til opinberra þarfa. Neysluskattakerfi leggur það á vald skattgreiðandans sjálfs hversu mikið hann greiðir til opinberra þarfa í samanburði við annan skattgreiðanda, því að auðvitað verður að gera ráð fyrir því að heildarþörf ríkisins til samfélagslegra nauðsynja sé ákveðin stærð. Ef einstaklingur hagnýtir sér neysluskattakerfið til þess að greiða minna til ríkisins en hann hefði þurft að greiða samkv. tekjuskattskerfi, þá jafngildir það því að hann sparar. Það er ekki nýmæli að sparsemi sé dyggð, bæði frá sjónarmiði einstaklingsins og þjóðarheildarinnar. Ef beitt er efnahagsrökum einum saman, þá er það meginkostur neysluskatta miðað við tekjuskatta að þeir hvetja til sparnaðar sem er raunveruleg hagsbót fyrir einstaklinginn, en líka hagsbót fyrir þjóðarheildina, því að hann eykur fjármunamyndun og þannig skilyrði til þess að auka hagvöxt. Þess má einnig geta í þessu sambandi að framkvæmd neysluskattheimtu, eins og innheimtu söluskatts eða jafnvel virðisaukaskatts, er miklu ódýrari og einfaldari en framkvæmd tekjuskattskerfis. Það er örugglega auðveldara að hafa eftirlit með því, að neysluskattar innheimtist, heldur en tekjuskattar. Mér er að sjálfsögðu ljóst að það eru skilyrði til undanbragða í báðum skattkerfunum. En vegna þess að neysluskattar eru mun einfaldari í innheimtu en tekjuskattar, þá er með sama mannafla a. m. k. auðveldara að tryggja að neysluskattar skili sér en tekjuskattar. Þetta eru meginrökin fyrir þeirri stefnubreytingu sem við þm. Alþfl. og flokksþing Alþfl. nú boðar í skattamálum, þeirri stefnubreytingu að hverfa frá tekjuskattsheimtu til ríkisins, en að ríkið afli sér í staðinn nauðsynlegra tekna með neysluskatti. Á hitt legg ég að sjálfsögðu áherslu, að jafnhliða þessu yrði að gera sérstakar ráðstafanir, nokkrar breytingar á almannatryggingakerfinu og á félagslegum ráðstöfunum opinberra aðila, sem tryggi, að þessi skattkerfisbreyting yrði ekki til þess að auka mun á raunverulegum tekjum í þjóðfélaginu. Það á að vera einfalt mál, þó að ég ræði það ekki frekar í þessu sambandi. Nú er eðlilegt að spurt sé, hvernig við hugsum okkur að bæta ríkissjóði þann tekjumissi sem hann að sjálfsögðu yrði fyrir ef hætt væri að innheimta tekjuskatt, en tekjuskattur mun nú nema um 5600 millj. kr. Við viðurkennum að sjálfsögðu að fullu og öllu nauðsyn þess að ríkinu sé séð fyrir tekjum sem bæta algerlega þennan tekjumissi. Við viljum ekki gera neinar till. sem yrðu til þess að auka á greiðsluhalla ríkissjóðs. En það, sem við bendum á að gera mætti til þess að afkoma ríkissjóðs versnaði ekki þrátt fyrir skattkerfisbreytinguna, eru eftirfarandi atriði: Í fyrsta lagi gerum við ráð fyrir því, að ríkissjóður haldi áfram að innheimta þau tvö söluskattsstig, sem hefðu að óbreyttum lögum fallið niður 31. des., og enn fremur það eina söluskattsstig, sem lög gera nú ráð fyrir að eigi að falla niður 1. mars n. k., olíuskattsstigið svokallað, þegar Alþ. telur ekki lengur þörf á sérstakri tekjuöflun vegna olíuverðsins. Þetta mundi bæta meginhluta tekjumissisins vegna afnáms tekjuskattsins. En við gerum okkur ljóst, að það mundi ekki bæta hann að fullu. Þess vegna bendum við á viðbótarráðstafanir sem við teljum vera hægt að gera til þess að ríkissjóður fái tekjur sínar bættar að fullu. Í fyrsta lagi teljum við sjálfsagt að breyta í grundvallaratriðum gildandi reglum um fyrningarfrádrátt og vaxtafrádrátt fyrirtækja sem stunda atvinnurekstur, enda er tekjuskattur þeirra nú sáralítill einmitt í skjóli þess hvernig fyrningarreglurnar og reglurnar um vaxtafrádrátt eru. Það er enginn vafi á því að með breyttum reglum um fyrningarfrátt og vaxtafrádrátt mætti með réttlátu og sanngjörnu móti auka verulega skattgreiðslu fyrirtækja, þ. e. láta fyrirtækin borga þann skatt sem þeim í raun réttri ber nú að borga til samfélagsþarfa. Þá teljum við í öðru lagi rétt að breyta reglum gildandi laga um hagnað af sölu eigna. Gildandi reglur eru þannig, að geysilegur hagnaður vegna eignasölu er nú tekjuskattsfrjáls. Með breyttum reglum um þetta efni, sem ég skal ekki rekja nánar í þessu sambandi, - það gefst tækifæri til þess síðar, - má án efa auka tekjur ríkissjóðs mjög verulega. Þá ber og að minnast þess, sem að vísu dregur ekki mikið, en verður þó að minnast, að verði tekjuskattsinnheimta ríkisins lögð niður, þá mun ríkið spara verulegar fjárfúlgur í innheimtukostnaði. Ég endurtek, að mér er ljóst að hér er ekki um neinar stórfjárhæðir að ræða, en engu að siður svo miklar fjárhæðir að það er sjálfsagt að taka tillit til þeirra. Ég vil ekki í sambandi við þetta mál lengja umr. með því að gera grein fyrir rökstuddum áætlunum um hvað hægt væri að auka tekjur ríkissjóðs mikið með breyttum reglum um fyrningarfrádrátt og vaxtafrádrátt, með breyttum reglum um söluhagnað eigna og vegna sparnaðar í innheimtukerfinu. En ég skal þó láta í ljós þá skoðun, að ég tel að með því að halda söluskattinum og gera þessar þrjár breytingar á gildandi tekjuskattslögum vinnist það ekki upp að fullu, sem ríkið mundi missa vegna algers afnáms tekjuskattsins, og það, sem verja þyrfti til nýrra félagslegra ráðstafana að afla nokkurra tekna til viðbótar til þess að halda ríkissjóði skaðlausum. Það teljum við þm. Alþfl. mjög auðvelt að gera með því móti að leggja mjög lágan brúttó-veltuskatt á allan atvinnurekstur í landinu. Ég skal rökstyðja þetta með fáum orðum. Í fyrsta lagi er slíkur brúttó-veltuskattur réttlátur, og í öðru lagi gæti hann verið mjög lágur. Það er svo að nú á árinu 1975 eru 5190 félög á skattskrá. En þessi 5190 félög greiða aðeins 1200 millj. kr., - ég endurtek: þau greiða aðeins 1200 millj. kr. í tekjuskatt. Því verður varla haldið fram að hér geti verið um réttláta tekjuskattsgreiðslu að ræða af hálfu nokkuð á sjötta þúsund félaga. Athuganir hafa leitt í ljós að um 7500 einstaklingar á Íslandi hafi aðaltekjur sínar af eigin atvinnurekstri. En athugun hefur jafnframt leitt á ljós að ekki nema rúmur helmingur þessara 7500 sjálfstæðu atvinnurekenda greiðir tekjuskatt. Það má geta nærri hvort hér er um félagslegt réttlæti í skattamálum að ræða, að á milli 3 og 4 þús. einstaklingar, sem stunda sjálfstæðan atvinnurekstur, hafi þær tekjur sem geri eðlilegt að þeir greiði ekki eyri til ríkisins. Hér fer eitthvað meira en lítið úrskeiðis. Við gerum ráð fyrir að af atvinnurekstri verði haldið áfram að greiða tekjuskatt. Hins vegar er augljóst að fyrst gildandi reglur, sem þó eru niðurstaða af margra áratuga endurskoðun og viðleitni til endurbóta, leiða ekki til meiri skattgreiðslu af hálfu félaga og einstaklinga, sem stunda atvinnurekstur, en hér segir, að það gæti ekki talist ranglæti að láta fyrirtækin greiða mjög lágan brúttó-veltuskatt af tekjum sínum, með ekki ólíkum hætti og aðstöðugjaldið er greitt til sveitarfélaganna. Þetta virðist beinasta og einfaldasta leiðin til þess að bæta úr ríkjandi ranglæti. Þeir 3–4 þús. einstaklingar, sem greiða nú tekjuskatt, greiða þó ekki nema 400–500 millj. kr. öll félög og einstaklingar, sem stunda atvinnurekstur, borga þannig 1600–1700 millj. kr. í tekjuskatt. Má geta nærri hvort þessi atvinnurekstur er ekki aflögufærari með réttlátum hætti en þetta til sameiginlegra þarfa í þjóðfélaginu. Gerð hefur verið athugun á því, - það rökstyður enn frekar hversu auðvelt væri að efla ríkinu tekna með mjög lágum brúttó-veltuskatti á atvinnurekstur, - að heildarvelta allra atvinnufyrirtækja í landinu er talin vera 360 milljarðar kr. Þess ber að sjálfsögðu að geta að sá virðisauki, sem verður í atvinnurekstri og í veltunni felst, er auðvitað mjög breytilegur eftir atvinnugreinum. Hann er eflaust mestur í framleiðslugreinum. Hann er áreiðanlega mun minni í verslunargreinum og enn minni t. d. í ýmsum þjónustugreinum. En ef við gerum ráð fyrir því að fyrirtækin, sem tekjuskattur er nú lagður á, hafi 2/3 hluta veltunnar, sem er ríflega áætlað, þá nemur tekjuskattur þeirra, sem nú borga tekjuskatt, aðeins um 3/4%–1% af veltunni. Tekjuskatturinn, sem þau fyrirtæki, sem nú greiða tekjuskatt, greiða, nemur ekki meiru en ¾–1% af heildarveltunni. Veltu hinna, sem nú greiða engan tekjuskatt - bókstafleka engan tekjuskatt, - má varlega áætla á bilinu 100–130 milljarða kr. Ég vitna til réttlætistilfinningar hins almenna skattgreiðanda, hins almenna borgara í landinu, þegar ég spyr: Getur það virkilega talist réttlætanlegt að fyrirtæki, sem hafa veltu sem er einhvers staðar á bilinu 100–130 milljarðar kr., greiði bókstaflega ekki neitt, ekki krónu, ekki eyri, til sameiginlegra þarfa þjóðfélagsins? Ég er sannfærður um að það finnst ekki sá borgari með réttlætistilfinningu í hug og hjarta sem ekki svarar því játandi að slík fyrirtæki hljóti að geta greitt veltuskatt af brúttóveltu sinni sem þyrfti ekki að vera bærri rn svo að hann yrði undir 1% af veltunni, verulega undir 1% af veltunni. Ég tel að þessar einföldu tölur, sem ég hef nú rakið, taki af öll tvímæli um að það sé ekki aðeins vandalaust að bæta ríkissjóði allan þann tekjumissi sem hann yrði fyrir ef tekjuskattsheimta yrði algerlega afnumin, heldur mundi félagslegt réttlæti í skattheimtu jafnframt aukast. Ráðstöfunin hefði þegar af þessum ástæðum tekjujafnandi áhrif vegna þess að aðilar, sem nú ættu auðsjáanlega að greiða tekjuskatt, en greiða hann ekki í skjóli ófullkominnar löggjafar, mundu greiða hann í formi ákaflega lágs brúttóveltuskatts. Breytingin mundi auka réttlæti og jöfnuð í skattgreiðslum til ríkisins. Hæstv. forseti. Ég tel mig með þessum orðum mínum hafa fært rök fyrir því að tími sé kominn til þess að afnema það félagslega ranglæti sem felst í því að gildandi tekjuskattsheimta er fyrst og fremst skattheimta af launatekjum, er fyrst og fremst skattlagning á launamenn. Ég tel jafnframt að einfalt væri og auðvelt að gera þær breytingar á almannatryggingakerfinu og annarri þjónustustarfsemi hins opinbera við almenning sem jöfnuðu að fullu þá smávægilegu röskun sem yrði á tekjujöfnun í þjóðfélaginu við breytingu á tekjuskatti í neysluskatt. í þriðja lagi bendi ég á að neysluskattur hefur þann mikla kost umfram tekjuskatt að hann hvetur til sparnaðar, bæði frá sjónarmiði einstaklingsins og frá sjónarmiði heildarinnar, og hefur þannig heilbrigð áhrif. Og lokaatriðið í röksemdafærslunni er síðan það, að við viðurkennum að sjálfsögðu nauðsyn þess að bæta ríkissjóði hvern eyri, sem hann missti við afnám tekjuskattsins, og teljum að það sé hægt - ekki aðeins að það sé hægt, heldur að það mundi auka réttlæti í skattheimtunni ef það yrði gert með þeim aðferðum sem hér er lagt til, þ. e. að halda þrem tekjuskattsstigum, gera breytingar á vissum frádráttarreglum og reglum, sem atvinnurekstur nú notar með óeðlilegum hætti, og með því að leggja örlítinn, mjög lágan brúttó-veltuskatt á atvinnurekstur. Ef slíkar breytingar yrðu gerðar, þá mundi réttlæti í tekjuskattsheimtu beinlínis aukast frá því sem nú er. Allt þetta teljum við svo veigamikil rök fyrir nauðsyn skattkerfisbreytingar, að við getum ekki fallist á að þau tvö söluskattsstig, sem þetta frv. gerir ráð fyrir að halda eigi áfram að innheimta eftir 1. jan. n. k., renni í ríkissjóð til greiðslu á venjulegum gjöldum, heldur verði haldið áfram að innheimta söluskattsstigin, en þau hagnýtt sem meginhluti þeirra bóta sem ríkissjóði eru nauðsynlegar vegna missis tekna af tekjuskattinum.



Forseti. Aðalefni þessa frv., sem hér liggur fyrir, er að gert er ráð fyrir að hækka söluskatt til ríkissjóðs um 2 prósentustig, en það mun jafngilda um 2500 millj. kr. í aukinni skattheimtu eftir þessari leið á ári. Í frv. er einnig um að ræða nokkra breytingu á hlutdeild sveitarfélaganna í söluskattstekjum. En sú breyting skiptir hér litlu máli, vegna þess að þó að nokkuð af þessari fjárhæð eigi að renna til sveitarfélaga umfram það sem áður hefur verið, þá er gert ráð fyrir því um leið að sveitarfélögin taki á sig ýmis útgjöld sem hingað til hafa verið útgjöld ríkissjóðs. Meginefnið er því að það er verið að auka tekjur ríkissjóðs sem nemur um 2500 millj. kr. á ári. Ég vil taka það skýrt fram að við Alþb.-menn erum algerlega á móti þessu aðalefni frv. Við teljum að eins og nú er ástatt hefði einmitt átt að nota þetta tækifæri, ef mögulegt þótti að fella niður þessa söluskattsinnheimtu til Viðlagasjóðs, þá hefði átt að nota þetta tækifæri til þess að stuðla að verðlækkun í landinu og skapa svigrúm til þess að leysa önnur vandamál, eins og t. d. í sambandi við kaupgjaldsmál. Það er enginn vafi á því að ríkissjóður hefur aðra möguleika til þess að leysa sín fjárhagsvandamál. Ég vil í þeim efnum nefna að í fyrirliggjandi fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs á næsta ári lækki um 800 millj. kr. vegna lækkunar á tollum, aðallega á iðnvarningi sem til landsins yrði fluttur frá Efnahagsbandalagslöndum. Ég tel að eins og ástatt er í samskiptum okkar við þessi lönd nái í rauninni engri átt að gera ráð fyrir þessari tollalækkun og það sé engin þörf á því, eins og sakir standa, og ríkissjóður geti því haldið þessum tolltekjum eins og þær hafa verið. Þá tel ég einnig að það sé tiltölulega auðvelt fyrir ríkissjóð að afla sér nokkuð aukinna tekna frá því, sem verið hefur í reynd, með því að breyta tekjuskattslögum þannig að fyrirtæki og félög greiði hærri tekjuskatt en þau gera nú, því að það er alkunna, eins og hefur reyndar verið dregið inn í þessar umr., að ýmsar reglur, sem nú gilda í skattalögum, einkum varðandi fyrningar, eru þannig að fyrirtæki í landinu greiða óeðlilega lítinn hluta af tekjuskatti. Þessu á vitanlega að breyta og hefði verið miklu réttara að gera það en fara þá tekjuaukaleið sem ætlað er að fara með þessu frv. Þá tel ég einnig að sjálfsagt væri að breyta ákvæðum í skattalögum í þá átt að tryggja að þeir fjölmörgu einstaklingar, sem hafa með höndum atvinnurekstur, sleppi ekki frá allri tekjuskattsgreiðslu eða mjög verulegri tekjuskattsgreiðslu, eins og nú er raunin á, það yrði sem sagt sett inn ákvæði um að þeir skyldu alltaf þurfa að greiða tekjuskatt eins og aðrir af sanngjörnum og eðlilegum launum sem á að reikna þeim í þeim atvinnurekstri þar sem þeir starfa, en að þeir geti ekki í skjóli atvinnurekstrarins sloppið við að greiða tekjuskatt af sínum eðlilegu tekjum. Það væri einnig hægt að nefna sparnað í sambandi við útgjöld ríkissjóðs á mörgum sviðum. Ég nefni aðeins eitt atriði. Í því fjárlagafrv., sem liggur fyrir nú, er gert ráð fyrir útgjöldum ríkissjóðs í sambandi við járnblendiverksmiðju upp á 285 millj. kr. Það sýnist alveg augljóst og sjálfsagt að fella niður þennan útgjaldalið og væri auðvelt að koma þessum sparnaði við eins og nú standa sakir. Það er skoðun okkar Alþb.- manna að það væri auðvelt fyrir ríkissjóð að tryggja sér tekjur eða jafngildi tekna sem þessari fjárhæð nemur sem hér er um að ræða og því eigi að fara aðrar leiðir til að leysa fjárhagsvandamál ríkissjóðs en þær sem gert er ráð fyrir með þessu frv., en nota hins vegar þann möguleika, sem hér berst upp í hendur með því að hægt er að láta niður falla tvö söluskattsstig, til þess að draga úr verðhækkunum eða beinlínis að koma fram verðlækkun. það hefði verið það sem nú skipti mestu máli. Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta mál nú við 1. umr., tel ekki þörf á því. Það er aðalatriðið sem ég hef hér minnst á, en ég vil aðeins segja það, að ég get að sjálfsögðu tekið undir viss atriði af þeim sem komu fram hjá hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni varðandi breytingar á tekjuskattslögum varðandi skattgreiðslu fyrirtækja og atvinnurekstrar. En ég er honum andvígur að því leyti til að ég tel ekki rétt þrátt fyrir augljósa annmarka, sem eru á núgildandi tekjuskattslögum, að hverfa frá þeirri skattheimtu með öllu, heldur tel ég fyllilega mögulegt að gera ýmsar breytingar á þeirri löggjöf. Ég tel að það væri síður en svo láglaunafólki í landinu til hagsbóta að fella niður tekjuskattinn og standa síðan frammi fyrir því að þurfa að halda uppi tilsvarandi hærri söluskatti sem að sjálfsögðu hvílir með miklu meiri þunga á lágtekjufólki heldur en hátekjumönnum, hlutfallslega miðað við tekjur. Ég tók eftir því í þeim till., sem hann gerði hér grein fyrir fyrir hönd Alþfl., að þar gerði hann ráð fyrir að áfram yrði haldið að innheimta þau 2 söluskattsstig sem hafa verið innheimt til þessa til Viðlagasjóðs, að ríkið yfirtaki þann tekjulið og reyndar einnig eitt söluskattsstig sem nú er varið til sérstakrar niðurgreiðslu á olíuverði til þeirra sem þurfa að búa við hátt olíuverð til að hita upp húsnæði sitt. Ég lýsi í rauninni undrun minni á því að það skuli vera till. Alþfl. að ætla að hverfa frá því vandamáli, eins og það er hrikalegt fyrir þá sem verða að hita upp íbúðarhúsnæði sitt með olíukyndingu, og ætla að vísa ríkissjóði á þann tekjustofn, því að það er ábyggilegt að þeir, sem njóta hans nú, búa við miklum mun lakari kjör en aðrir nú.

Má ég skjóta inn í leiðréttingu? Það, sem ég átti við, er að þetta kæmi til framkvæmda þegar það hvort eð er yrði lagt niður, ekki 1. mars n. k.

Nú, þá yrði náttúrlega lítið úr því á meðan við þurfum á þessu að halda, þá gerði það heldur lítið fyrir ríkissjóð. En ég skildi það svo að þetta ætti að falla niður 1. mars. En að sjálfsögðu gerir núv. ríkisstj. ráð fyrir því að framlengja þetta söluskattsstig áfram í þessu skyni.

Þá mundum við samþykkja það.

Já, við skulum vona að við verðum sammála um það. En ég skal sem sagt ekki fara að ræða hér almennt um breytingar á skattalögum, en hef lýst almennri afstöðu okkar Alþb.-manna, að við erum algjörlega andvígir meginefni þessa frv. og teljum í rauninni mjög miður farið að nota ekki það tækifæri sem þarna bauðst til þess að reyna að draga úr dýrtíðinni sem menn eru sí og æ að tala um. Þarna var möguleiki til þess og sá möguleiki hefði einnig hjálpað mjög til þess að leysa mörg önnur vandleyst vandamál í sambandi við okkar efnahagsmál.



Herra forseti. Ég skal ekki við 1. umr. þessa máls hafa um það mörg orð. Það frv., sem hér er til umr., gerir ráð fyrir, eins og hér hefur komið fram, tvenns konar breytingu frá því sem nú er í gildi varðandi þau atriði eða ákvæði sem frv. fjallar um. Það er í fyrsta lagi og er meginefni frv. að þau tvö söluskattsstig, sem innheimt hafa verið til Viðlagasjóðs, skuli nú renna til ríkissjóðs. Það er enginn vafi á því að þegar Viðlagasjóðsgjaldið svonefnda var á sett, þá var ekki meiningin að það yrði til langframa fastur skattur, nema þann tíma sem það væri talið þurfa til þess að standa undir greiðslum af kostnaði vegna þess sérstaka tilviks sem það var á sett. Meiningin með þessu var því að fella það úr gildi þegar Viðlagasjóður hefði lokið sínu hlutverki. Hér er sem sagt um það að ræða að ríkissjóður seilist nú til enn tveggja stiga í söluskatti sem eru nokkuð á þriðja milljarð kr. í tekjuaukningu fyrir ríkissjóð. - Ég vil fyrir okkar leyti gera grein fyrir því að við erum andvígir að þessi breyting verði gerð. Við teljum eðlilegt að þessi 2 söluskattsstig hefðu nú verið felld niður. Það er enginn vafi á því að með slíkri ákvörðun hefði mátt greiða verulega fyrir lausn ýmissa þeirra vandamála sem nú steðja að og kannske ekki síst í sambandi við lausn þeirra geigvænlegu vandamála sem við blasa í sambandi við kjara- og atvinnumál. Í öðru lagi er hér gert ráð fyrir því að auka hlutdeild Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í tekjum af söluskattsstigunum. Það hefur lengi verið ósk og krafa sveitarstjórna að fá þessa auknu hlutdeild til þess að auka þeirra tekjustofna. Hér er að sjálfsögðu um réttlætisbreytingu að að ræða. En jafnframt þessu var boðað í fjárlagafrv. og er boðað í aths. þessa frv. að gerð verði sú breyting á að yfirfærð verði af verkefnum ríkisins yfir til sveitarfélaganna verkefni sem eiga að samsvara þeirri fjárhæð sem sveitarfélögin kunna að fá vegna þessarar auknu hlutdeildar þeirra í söluskattsaukanum. Í fjárlagafrv. eða aths. þess er gert ráð fyrir að hér verði um að ræða 700 eða 750 millj. kr. Nú sé ég að í aths. þessa frv. er þessi tala komin niður í 600 millj. kr. Ekkert hefur enn sést um það hér á Alþ. hvaða verkefni það eru sem gert er ráð fyrir að færa frá ríkissjóði til sveitarfélaganna, en mér er ekki grunlaust um að einmitt um það séu ærið skiptar skoðanir meðal sveitarstjórnarmanna annars vegar og hins vegar hæstv. ríkisstj. En það kemur auðvitað að því að þau frv., sem boðuð eru sem fylgifrv. fjárlagafrv. í þessum efnum, sjái dagsins ljós, þó að með ólíkindum megi nú telja að slík frv. séu ekki komin fram enn og aðeins um hálf önnur vika eftir af þeim tíma sem talið er líklegt að þing standi þar til jólaleyfi verður gefið. Í sambandi við tveggja stiga söluskattshækkunina til ríkissjóðs og þann tekjumissi sem hann yrði fyrir ef þessi breyting yrði ekki gerð, þá er enginn vafi á því að það eru margar leiðir til þess að bæta ríkissjóði það tekjutap sem hér kann á að verða. Það er nægilegt að mínu áliti að benda aðeins á eina, sem raunar hefur komið hér fram, og það er breyting á tekjuskattslögunum, um þau fyrirtæki og atvinnurekstur í landinu sem allt til þessa hefur verið svo til skattlaus. Það er tími til þess kominn að gerð verði sú breyting að þær þúsundir fyrirtækja, sem skattlaus hafa verið, fari að greiða í samfélagslegan sjóð til þess að standa undir því sem þarf að gera í þjóðfélaginu. Það er enginn vafi að með þessari breytingu einni saman væri hægt að ná upp þeim tekjumissi sem ríkissjóður yrði fyrir þó að þessi tvö söluskattsstig rynnu ekki til hans sem nú renna til Viðlagasjóðs. Auk þess hefur verið bent á ýmsa aðra pósta sem kæmu ríkissjóði til tekna ef öðruvísi væri með farið heldur en hæstv. ríkisstj. virðist ætla að gera. Eins og ég sagði áðan, skal ég ekki verða langorður um þetta mál. Meginefni frv. er að ríkissjóður ætlar nú að yfirtaka tvö söluskattsstig frá Viðlagasjóði, og því erum við andvígir. Við teljum að það sé auðvelt og raunar sjálfsagt, ekki síst við þær kringumstæður sem nú ríkja í þjóðfélaginu, að bæta tekjur ríkissjóðs með öðrum hætti en hér er gert ráð fyrir. Til þess eru og hefur verið bent á fleiri en eina og fleiri en tvær leiðir til úrbóta. Við erum hins vegar sammála hinu ákvæði frv., sem er að auka hlutdeild sveitarfélaganna í söluskattinum. En auðvitað kemur upp sú spurning í huga manna hvað það er í raun og veru sem hæstv. ríkisstj. ætlar að láta fylgja þessari breytingu. Þar er um að ræða verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Um það hefur ekkert sést enn. Það er enginn vafi á því að þó að engin breyting væri þar á gerð, þá hafa aukist svo gjöld sveitarfélaga í verkefnum sem þau hafa verið látin inna af hendi eftir að tekjustofnalögunum frá 1972 var breytt, að þessi tekjustofn, sem hér er ætlaður til þeirra sem aukning, ég efast um að hann gerði miklu meira en að jafna þann mismun sem hefur verið lagður á sveitarfélögin frá því að sú breyting var gerð, þannig að hér er að mínu viti ekki um ýkjamikla tekjumöguleika sveitarfélaganna að ræða umfram það sem á þau hefur verið lagt í auknum verkefnum frá því að tekjustofnalögunum var breytt. En það gefst væntanlega tækifæri til þess, þegar fylgifrv. fjárlagafrv. koma fram, að ræða það mál frekar og ég skal því ekki hafa fleiri orð um þetta nú.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr. um söluskatt, hefur orðið tilefni til alllangrar ræðu hv. 9. þm. Reykv. um skattamál, Það kom fram strax í upphafi þessa þings í fjárlagaræðu minni að allt frá fyrri hluta þessa árs hefur verið unnið að endurskoðun á skattalögunum, og ég vil mjög gjarnan láta það einmitt koma hér fram að á síðasta þingi var gerð breyting á skattalögunum, þannig að tekjuskatturinn var lækkaður um 20% frá því sem fjárlög ársins 1975 gerðu ráð fyrir. Tekjuskattur á einstaklinga samkv. fjárl. var áætlaður 5 milljarðar 854 millj., en samkv. áætlun í okt. er reiknað með að tekjuskattur einstaklinga verði 4 milljarðar 421 millj. kr., þannig að hér er um að ræða rúml. 20% lækkun á tekjuskattinum miðað við þau skattalög sem giltu í upphafi þessa árs. Í ræðu hv. þm. kom fram það sjónarmið, sem Alþfl. hefur undanfarnar víkur vakið athygli á, að fella niður beinu skattana með öllu og það beri fremur að afla tekna ríkissjóðs með óbeinum sköttum. Hér geta menn að sjálfsögðu haft skiptar skoðanir og fá tækifæri til þess síðar á þessu þingi að koma að sjónarmiðum sínum. Ég sé því ekki ástæðu til þess hér að ræða sérstaklega þau sjónarmið sem að þessu leyti komu fram í ræðu hv. þm. Hv. 2. þm. Austurl. lýsti sig andvígan frv. og vék að ýmsum atriðum þar sem hægt væri að koma að sparnaði og þess vegna hægt að fella niður þau tvö söluskattsstig sem hér er reiknað með að frá og með næstu áramótum komi í ríkissjóð. Vék hann sérstaklega að 285 millj. kr. sem í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir í sambandi við eiginfjárframlag til járnblendiverksmiðjunnar. Ég vek athygli hv. þm. á því að í grg. með frv. er vikið að því að hér er nú gert ráð fyrir lántöku, þannig að lítið hefði það haft að segja í sambandi við þá tekjuöflun sem hér er um að ræða, þar sem skattpeningum er ekki ætlað að standa undir þessum 285 millj., heldur lántaka, eins og kemur fram í grg. með frv. Hv. 5. þm. Vestf. taldi litla ástæðu til að ríkissjóður fengi þessar tekjur, þar væri sjálfsagt nóg af fjármagni til framkvæmda. Það verður sjálfsagt ekki að heyra úr þessari átt nein vandræði við afgreiðslu fjárl. í sambandi við fjármögnun einstakra framkvæmdaliða. Það kemur sjálfsagt í ljós hvort menn eru sjálfum sér samkvæmir í þessum hlutum. Hann vék þó sérstaklega að því atriði þessa frv. að yfirfæra verkefni frá ríki til sveitarfélaga og gat þess réttilega að engin frv. hefðu enn séð dagsins ljós, spáði því að um ágreining væri að ræða á milli ríkisstj. og sveitarfélaga. Því er nú ekki þannig varið, heldur hitt, að það hefur verið unnið að þessu máli í samstarfi við samtök sveitarfélaga. Það má vel vera að hér hafi verið um að ræða of skamman tíma til þess að næðist þar í milli samstaða, en ég held að á milli ríkisstj. annars vegar og sveitarfélaganna hins vegar hafi ekki verið um neinn ágreining að ræða. Það er alveg ljóst mál og við höfðum lýst því yfir að tilfærsla verkefna frá ríki til sveitarfélaga væri að sjálfsögðu í samráði við sveitarfélögin. Þau hafa í ítarlegri grg. vikið að þeim þáttum sem þau hafa talið eðlilegt og rétt að færð yrðu yfir til þeirra af verkefnum, og hér var talið gott tækifæri til þess að færa yfir til þeirra tekjur og verkefni, þannig að þær tölur stæðust á. Við skulum sjá hvað út úr því kann að koma, ekki vera með neinar hrakspár að ástæðulausu. En ég er honum sammála að slíkt frv., ef flytja á, verður að sjálfsögðu að sjá dagsins ljós áður en langt um liður. Ég sé svo ekki ástæðu til að víkja frekar að ræðum þeirra hv. þm. sem hér hafa talað, sér í lagi almennt að skattamálum. Tækifæri fæst til þess síðar á þessu þingi.

Frsm. (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Þetta mál, sem er hið 48., er frv. til l. um vísitölu byggingarkostnaðar. Ég leyfði mér við 1. umr. að gera lítillega grein fyrir efni þessa frv. sem er mjög einfalt í sniðum, en það er flutt að beiðni hagstofustjóra og felur aðallega í sér að breytt er grundvelli vísitöluútreikningsins þannig að nú er hann reiknaður út fjórum sinnum á ári í stað þrisvar sinnum og birtir eru og reiknaðir út ákveðnir verkþættir byggingargjalda og fyrir einstök byggingarstig. Þetta frv. er samið af Hagstofu Íslands og Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins í samráði við flestar þær stofnanir sem mál þetta snertir. N. hefur leitað umsagna fjölmargra aðila og borist fjórar umsagnir sem allar voru jákvæðar. Nauðsynlegt er að þetta mál nái fram að ganga fyrir áramót vegna útreikninga og vinnu vegna þess. Allshn. leggur til að frv. verði samþykkt með einni minni háttar breytingu, leggur til að í 7. gr. komi orðin „eigi sjaldnar en á 5 ára fresti“ í stað orðanna „á nokkurra ára fresti“. - Er það gert til þess að slá því föstu að fram fari athugun á grundvelli byggingarvísitölunnar á þessu tímabili, þannig að það dragist ekki lengur en í a. m. k. 5 ár í hvert skipti. Að svo mæltu, herra forseti, leyfi ég mér fyrir hönd n. að mæla með því að þetta mál fái samþykki d. og því verði vísað áfram til 3. umr.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Þetta frv. var lagt fyrir Ed. og afgreitt þaðan með breytingu, er það nú svo breytt á þskj. 125. Skyldusparnaður var fyrst lögleiddur hér með lögum frá 1957, en í núgildandi lögum frá 1970 um Húsnæðismálastofnun eru nánari ákvæði um hann. Þar eru ákveðnar heimildir til þess að menn geti fengið sparifé endurgreitt. Þau skilyrði eru allströng. Maður getur fengið fé sitt endurgreitt þegar hann verður 26 ára gamall, ef hann stofnar til hjúskapar eða hann ætlar að kaupa sér íbúð. Frekari undanþáguheimildir eru ekki. Það hefur komið fyrir að aðilar hafa óskað undanþágu og legið til þess ýmsar brýnar félagslegar ástæður, þannig að félmrn. hafa virst fullgild rök liggja til þess, en það hefur ekki haft til þess heimild í lögum. Það, sem hér hefur verið um að ræða, er sumpart þegar öryrkjar hafa átt í hlut, einstæðir foreldrar eða námsmenn eða þeir sem hafa ætlað að hefja nám. Frv. felur í sér að félmrh. sé veitt heimild til að veita leyfi til endurgreiðslu ef högum umsækjanda er þannig háttað að brýna nauðsyn beri til að leyfa endurgreiðsluna. Í þeirri viðbót, sem Ed. gerði, var nefnt sem dæmi ef um væri að ræða öryrkja, einstæða foreldra eða námsmenn, en þessi þrjú atriði voru einnig nefnd ýmist í grg. eða framsöguræðu minni þegar málið var lagt fyrir Ed. Um afgreiðslu frv. varð fullkomin samstaða í Ed. og ég vænti þess að svo verði einnig hér. Ég legg til, að málinu verði vísað til 2. umr. og félmn.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Ég fór þess á leit í upphafi fundar í dag að máli þessu yrði frestað sakir þess að hæstv. félmrh. var þá ekki viðstaddur. Ástæðan var fyrst og fremst sú, að ég vildi bera undir hann vafaatriði, sem ég tel vera í frv., og fá úrskurð hans eða skoðun á hvernig túlka bæri, auk þess sem ég kann því betur að ráðh. mæli fyrir málum sínum hér á Alþingi. Hv. þm. til glöggvunar vil ég rifja það upp að sama dag og hæstv. félmrh. mælti fyrir þessu frv. í Ed. mælti ég fyrir frv. hér í Nd. um sama efni. Þá gagnrýndi ég að í frv. ríkisstj. skyldu ekki taldar upp í frvgr. þær ástæður sem teldust réttlæta undanþágur frá ákvæðunum um endurgreiðslu sparifjár, en í frv. mínu voru þær ástæður greindar. Ég sé að hv. þm. Ed. hafa verið sömu skoðunar og ég og fært þetta frv. nær mínu og fagna ég því að sjálfsögðu. En það vafaatriði, sem ég ræddi um í upphafi máls míns , varðar námsmenn. Ég hafði lagt til í mínu frv. að fólk, sem væri að hefja nám eftir að hafa tekið þátt í atvinnulífinu í nokkurn tíma eða nokkur ár, skyldi eiga þess kost að fá sparifé sitt endurgreitt gæti það engan veginn leyst byrjunarörðugleika við námið á annan hátt, og þannig notið jafnræðis við fólk sem á samfellda skólagöngu að baki. En þeir námsmenn hafa getað fengið sparifé endurgreitt hafi þeir stundað nám í sex mánuði á undangengnu ári. Um slíkt eru ákvæði í reglugerð. En til að taka af allan vafa - og ég hygg raunar að hæstv. ráðh. hafi aðeins ýjað að því áðan - en til öryggis vil ég leyfa mér að spyrja hann hvern skilning hann leggi í orðið „námsmenn“ í frv. sínu, hvort það geti orkað tvímælis að þarna sé átt við þann hóp manna sem er að hefja nám, enda þótt það geti ekki fullnægt því skilyrði sem nú gildir um skólagöngu á undangengnu ári. Að öðru leyti fagna ég því að þetta frv. er fram komið og að það hefur hlotið afgreiðslu í Ed. Ég vænti þess að það eigi jafngreiðan gang hér í gegnum Nd.



Herra forseti. Í tilefni af ræðu hv. 5. landsk. þm. vil ég taka fram í fyrsta lagi að það frv., sem hún hefur flutt og er á þskj. 58, um svipað eða sama efni, var lagt fram á Alþ. að ég ætla daginn eftir að stjfrv. var lagt fram. Hún telur að í frv. hennar hafi verið ákvæði sem ekki voru í stjfrv. og nú hafi Ed. fallist á sjónarmið sín og sett þau inn í frv. Þetta er allt saman eintómur misskilningur. Í frv. stjórnarinnar er veitt heimild til endurgreiðslu ef högum umsækjenda er þannig háttað að mati ráðh. að brýna nauðsyn beri til að leyfa endurgreiðsluna. Það var athugað vandlega í rn., hvort væri æskilegt eða nauðsynlegt að telja upp sérstök tilvik, og var álitið að það væri nauðsynlegt og ekki víst að það væri til bóta, heldur að hafa heimildina almenna. Hins vegar, eins og ég gat um áðan, voru m. a. þrjú tilvík höfð í huga. Það voru öryrkjar, einstæðir foreldrar og námsmenn. Kom til orða hvort ætti að nefna þessi þrjú tilvik. Var horfið frá því í stjfrv., því að vitanlega gætu komið upp fleiri tilvik sem þættu gefa tilefni til undanþágu. Í stjfrv. er heimildin þetta rúm, að það er ekki bundið við eitt eða annað tilvik, heldur aðeins ef brýna nauðsyn ber til. Þetta er mjög á svipaða lund í frv. hv. þm., að öðru leyti en því að þar er nefnt eitt dæmi. Þar segir: „sé aðili að hefja nám eða færi fullnægjandi sönnur á að endurgreiðslu sé þörf af félagslegum ástæðum.“ Þetta rúmast auðvitað allt saman innan stjfrv. Í Ed. kom fram að einstakir þm. óskuðu heldur eftir því að inn í lögin yrðu tekin þessi þrjú atriði sem ýmist eru nefnd í grg. eða ég hafði getið um í framsöguræðu: öryrkjar, einstæðir foreldrar eða námsmenn. Þó að ég teldi það ekki breyta neinu að efni til og út af fyrir sig ekki þörf á því taldi ég sjálfsagt til að fá samstöðu um málið að fallast á þessa breytingu. Hv. þm. spurði hvort þeir, sem ætla að hefja nám, falli undir hugtakið námsmenn. Það skiptir engu máli hér vegna þess að heimildin í stjfrv. er það rúm. Það er talað um félagslegar ástæður og þetta þrennt, m. a. námsmenn, er aðeins nefnt sem dæmi. Vitanlega kemur ekki síður til að veita undanþágu þeim, sem eru í þann veginn að hefja nám, heldur en öðrum. Þetta verður auðvitað allt saman að meta eftir aðstæðum hverju sinni.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir að skera úr um þetta vafaatriði. Að öðru leyti virtist mér hann vera heldur viðkvæmur fyrir málflutningi mínum, en ég ætla ekki að fara í neinn meting við hann hér. Þskj. munu skera úr um hvort okkar hafi rétt fyrir sér.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Ég vildi aðeins undirstrika það, sem ég hef sagt áður, að hér er ekki um neinn ágreining að ræða. Efnislega er nákvæmlega það sama sem í báðum frv. var, og þetta með námsmennina, þá sem hyggjast hefja nám, hefði að sjálfsögðu rúmast innan stjfrv. eins og það var lagt fram og þótt það hafi verið lögfest óbreytt.

Flm. (Friðjón Þórðarson) : Virðulegi forseti. Á þskj. 131 hef ég leyft mér að flytja frv. til l. um breyt. á umferðarlögum, nr. 40 frá 23. apríl 1968, ásamt hv. 1. þm. Vestf., Jóhannesi Árnasyni, sem setið hefur á þingi nú að undanförnu þar til í dag. Frv. þetta er þess efnis að við leggjum til að breytt sé nokkuð 80. gr. umferðarlaganna, en hún hefur að geyma refsiákvæði laganna. Það er á þann veg að sektarhámark verði hækkað og fleira, eins og segir í 1. gr. frv. Frv. gerir þannig ráð fyrir, án þess að það sé nánar rakið, að dómstólar hafi frjálsari hendur um það hvort þeir beiti sektum eða refsivist fyrir nefnd brot. Frv. þessu fylgir nokkuð ítarleg grg. Óþarft er því að fylgja því úr hlaði með langri framsöguræðu. Sjálfsagt er og að frv. fái rækilega athugun í n. Það er svo með þetta mál eins og fleiri að sínum augum lítur hver á silfrið. Á liðnu hausti og fram á þennan dag hafa orðið fjölmörg óhöpp og alvarleg stórslys í umferðinni sem hafa minnt menn á að aldrei má slaka á ítrasta eftirliti í umferðarmálum. Þar verður stöðugt að halda uppi áróðri og sívakandi athygli á því sem betur má fara og stefnir að auknu öryggi. Vera má að sumir telji að hér sé verið að slaka á kröfum og viðurlögum við ákveðnum umferðarlagabrotum og sé það síst af öllu rétt eða ráðlegt, eins og nú horfir í þessum málum. Sé frv. á hinn bóginn skoðað gaumgæfilega og borið saman við dóm reynslunnar hygg ég þó að margar nauðsynlegar aðgerðir í þessum efnum geti orðið fljótvirkari og markvissari ef ákvæði 80. gr. umferðarlaganna er breytt í það horf sem hér er gert ráð fyrir. Í grg. er rakið hvernig refsað hefur verið fyrir brot af þessu tagi síðan bifreiðar komu til sögunnar hér á landi, en fyrstu lög um þetta efni munu vera nr. 21 frá 1914. Verður sú saga ekki endurtekin í þessari framsöguræðu. Samkv. ákvæðum gildandi laga hefur geysilegur fjöldi varðhaldsdóma verið kveðinn upp við dómstóla landsins s. l. 17 ár. Um framkvæmd dóma þessara er það hins vegar skemmst að segja að þeim hefur ekki verið fullnægt eftir hljóðan sinni, heldur hefur hverjum einasta dómþola, sem sótt hefur um náðun af slíkum refsingum, verið veitt hún. Varðhaldsdómarnir hafa þannig ekki verið framkvæmdir nema að örfáum undanteknum, heldur hafa þeir yfirleitt endað með náðun og ákvörðun um sektargreiðslur. Og ég hef ekki trú á því að í okkar fámenna þjóðfélagi verði stuttum varðhaldsdómum framfylgt almennt eftir orðanna hljóðan í framtíðinni, jafnvel þó að nægilegt húsrými væri fyrir hendi. Samkv. 50. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19 frá 1940, er hámark fjársektarákvæðis 30 þús. kr. og við þá ákvörðun skal hafa mið af efnahag sökunautar. En skv. lögum um ákvörðun fésekta almennt, nr. 14 frá 1948, skal lágmark og hámark sekta breytast eftir vísitölu sem kaupgjald er greitt eftir á hverjum tíma. Ég hef ekki reiknað út hvað hámarkið er orðið nú eða hvað þessar 30 þús. kr. eru orðnar nú miðað við þetta ákvæði, en ég hygg þó að það vanti talsvert á að það nái 500 þús. kr. sem minnst er á í 1. gr. þessa frv. Frv. þetta - án þess að höfð séu um það mörg fleiri orð - gerir ráð fyrir því, eins og ég sagði áðan, að dómari hafi meira svigrúm til þess að velja á milli sektar og refsivistar er hann dæmir í málum út af ölvun við akstur og öðrum þeim málum er um hefur verið rætt og víkið að hér að framan. Í stuttu máli skal ég draga saman áhrif af þessu frv., ef samþ. yrði, á svipaðan hátt og gert er í niðurlagi grg. Í fyrsta lagi má ætla að dómstólar landsins muni framvegis beita sektarrefsingu í málum út af ölvun við akstur og öðrum þeim málum út af umferðarlagabrotum þar sem varðhaldsrefsing er nú ákveðin, en dæma refsivist því aðeins að um grófari brot sé að ræða. Í öðru lagi, þar sem hámark sekta er hækkað má einnig ætla að sektir fyrir umrædd brot muni verða hærri en sektir þær, sem nú eru settar sem skilyrði fyrir veitingu náðunar af varðhaldsrefsingu. Í þriðja lagi má benda á að talsverðum hluta málanna ætti að mega ljúka með dómssátt. Slíkur afgreiðslumáti er miklu fljótvirkari, ódýrari og einfaldari en málshöfðun og dómur. Breytingin horfir þannig til hraðari afgreiðslu mála og stórléttir álag á dómstólana og starfsfólk þeirra sem að þessum ákvæðum breyttum gæti beitt sér meira að öðrum verkefnum. Og í fjórða lagi telja flm. að refsiframkvæmd gæti með þessum hætti orðið mun fljótvirkari og einfaldari en nú er. Það hefur ákaflega mikið að segja að mál séu afgreidd fljótt, meðan sektarvitund er vakandi og málsatvik öll í fersku minni. Það hefur önnur áhrif ef mál dragast á langinn. Þannig teljum við að frv. þetta stefni ekki að því að draga úr viðurlögum fyrir ölvun við akstur og önnur þau brot, sem hér er um að ræða, heldur einmitt að því að gera refsivörslu í þessum efnum virkari í reynd. Ég hef þessi orð ekki fleiri, en legg til, virðulegi forseti, að frv. þessu verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, lýtur að mikilvægu atriði í sambandi við umferðarmál. Það er ýmislegt í því sambandi sem þarf athugunar við. Þessi málefni eru í athugun, m. a. hjá Umferðarráði. Um þetta málefni mætti í sjálfu sér segja margt. Það er rétt, sem segir í grg. um það hvernig framkvæmd í þessum refsidómum hefur verið háttað, að sú venja hefur skapast og henni fylgt alveg fast að varðhaldi hefur verið breytt í sekt. Þær sektir hafa svo verið hækkaðar smám saman og þær fylgt alveg föstum reglum. En í frv. er gert ráð fyrir að þetta sé meir lagt á vald dómara hverju sinni. Ég vil ekki þreyta hv. þd. nú á því að fara að tala langt mál um þetta efni, en vil mælast til þess, sem ég tel raunar alveg víst að verði gert, að hv. allshn. sendi frv. til umsagnar þeim aðilum, sem hafa með þessi mál að gera, og það verði skoðað áður en það er afgreitt. Það er mjög mikið atriði, sem hv. frsm. minntist á, að hægt sé að hraða framkvæmd og afgreiðslu ölvunarbrota. Það þarf að athuga hvort ekki er önnur og kannske enn fljótvirkari leið til þess heldur en þó þarna er gert ráð fyrir þegar um alveg augljós ölvunarbrot er að tefla. Enn fremur er þess að geta, sem ég held að hafi ekki komið glöggt fram í grg. með frv., að vitaskuld hefur náðunin aldrei nein áhrif á ökuleyfissviptinguna. Ökuleyfissviptingin stendur. Og sannleikurinn er sá, að það er ökuleyfissviptingin sem er miklu, miklu meira atriði í þessu og mönnum þykir miklu þyngri viðurlög heldur en sú sekt sem þeir greiða í staðinn fyrir varðhald. Herra forseti. Eins og ég sagði, þá skal ég ekkert tefja tímann nú með því að ræða um þetta fram og aftur, heldur endurtaka þá ósk að allshn. sendi málið til umsagnar dómsmrn., Umferðarráði og fleiri þeim aðilum sem hér eiga hlut að máli.