Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Þorleifur Jónsson) Frv. þetta er nú komið aftur frá háttv.Ed., og hefir fengið þá eina breytingu, að í stað orðsins »ráðherra« í fyrirsögninni hefir verið sett »ráðuneyti«. Þessi breyting er sjálfsagt formsatriði, og sá því nefndin ekki ástæðu, til að gefa nefndarálit um þessa breytingu, en leggur til, að frv. verði samþ. eins og það liggur hjer fyrir.

Ráðherra Björn Kristjánsson Jeg hefi hugsað mjer, að láta frv. þetta hlutlaust, eins og það liggur nú fyrir, eftir breytinguna í Ed. Þótt stjórnin taki á móti þessari heimild, þá er hún sjálfráð um, hvort hún notar hana eða ekki. Mín persónulega skoðun á seðlaútgáfu hjer á landi er kunn, og er hún óbreytt. Svo þekkja menn og þá skoðun mína, að Ísland, eins og öll önnur siðuð lönd, þurfi að tiltölu á gullmynt að halda, en þá þörf getur landið ekki uppfylt, á meðan það útrýmir öllu gulli úr landi, með takmarkalítilli seðlaútgáfu. Og hver seðill útrýmir jafngildi sínu í gulli úr landinu, eða varnar því, að gullið komi inn í landið. Að öðru leyti mun mál þetta verða athugað nánar á þinginu í sumar.

Framsm. (Magnús Pjetursson) Jeg þarf eigi að bæta miklu við það, sem jeg sagði við 1. umr. þessa máls. Þó vil jeg geta þess, viðvíkjandi upplýsingunum um þörfina á þessu skipi og því, að vjer mundum hafa betri flutningatæki á fastri áætlun þetta ár en síðastliðið ár, þá vil jeg taka það fram um aukaskipin, sem jeg nefndi við 1. umr., að á síðastliðnu ári hafa komið 5 aukaskip frá Sameinaða fjelaginu með ýmsar vörur, auk þeirra, sem fært hafa einstökum mönnum farma af kolum og olíu. Ekkert getum vjer treyst upp á slíkar ferðir. Viðvíkjandi 1. gr. skal jeg taka það fram, að stærðin er miðuð við það, að skipið verði nógu stórt til Ameríkuferða. Það mun ekki borga sig, að senda þangað minni skip. Það er auðvitað ekki hægt að segja, hvað skipið muni kosta, en eftir upplýsingum, sem nefndin hefir aflað sjer, er hæsta verð 1000 kr. fyrir smálestina. Enn fremur vil jeg geta þess, þótt það standi í fylgiskjali frá Eimskipafjelagsstjórninni, að hún hefir tjáð sig fúsa til, að taka að sjer rekstur þessa skips, eins og strandferðaskipsins. Ein brtt. hefir komið fram á þgskj. 123. Flutnm. hennar (B. J.) gerði að nokkru grein fyrir henni við 1. umr. Nefndin lítur ekki óvingjarnlega á hana. Úr því hún er fram komin, er ef til vill varhugavert að fella hana, því það myndi þá skilið svo, að stjórninni beint væri bannað að kaupa fleiri en eitt skip. Hún telur brtt. við 2. gr. rjetta, að útgjöld til útgjörðar skipsins megi einnig veita á aukafjárlögum.

Björn Stefánsson Þessi brtt. á þgskj. 123, sem fram hefir komið frá háttv.þm. Dala. (B. J.), hefir ekki komið í ljós fyr en nú rjett áðan, og því ekki komið til tals hjá samgöngumálanefndinni. Get jeg varla sagt, að jeg hafi sjeð tillöguna, en hygg þó, að jeg geti veitt henni eindregið fylgi mitt. Það, sem hvetur mig til þess að fara lengra en nefndin ætlaðist til, er símskeyti, sem komið hefir frá Krabbe, og prentað er á þgskj. 98. Ber það ótvírætt með sjer, að hið Sameinaða ætlar að brjóta á okkur alla samninga og nota sjer neyð okkar. Það býst auðsjáanlega ekki við, að við höfum önnur úrræði en að vera upp á þess náð komnir, því í skeytinu stendur, að önnur samningsúrslit sje ófáanleg. Þess vegna finst mjer ekki rjett, að láta stjórnina bresta heimild til annara úrræða, ef þau væru fyrir hendi. Auk þess er jeg ekki viss um, að skipakostur sá, sem bent er á í nefndarálitinu, sje okkur nægilegur, einkum af því að ekki getur talist örugt á þessum tímum, að engin vanhöld verði á honum. Í nefndarálitinu stendur meðal annars sjá tölulið 3, A. bls. 108 »Skip sameinaða« o. s. frv. Það mun rjett vera, að við eigum von á, að gangi jafnmörg skip og áður í fastri áætlun frá því Sameinaða, en mjer er ekki kunnugt um, að við höfum neina vissu fyrir eins mörgum aukaskipum og gengu síðastliðið ár. Stjórn Eimskipafjelagsins hefir bæði skriflega og munnlega leitt líkur að því, að betri aðflutningur fáist til landsins á þessu ári, en undanfarið, og það af þeim orsökum meðal annars, að nýja skipið, sem fengið verður í stað Goðafoss, ber 200 tonnum meira, en hann gjörði. En jeg efast um, að sá stærðarmunur gjöri meira en vinna upp þann samgöngumissi, sem orðið hefir á, þar sem Goðafoss gat ekki farið janúarferð sína, og búast má við, að talsvert verði komið fram á þetta ár, þegar nýja skipið er tekið til starfa. Auk þess veit jeg ekki til, að Flóra gangi neitt þetta ár, en hún fór þó nokkrar ferðir í fyrra. Enn fremur eru aukaferðir Sameinaða fjelagsins síður en tryggar, en töluverður hnekkir er að, ef þær leggjast niður. Auk alls þessa eru nú þeir tímar, að búast má við vanhöldum á skipum, en nú er ekki fljótgjört, að bæta úr vanhöldum. Auk þessa ber enn að líta á, hvort ekki eru meiri birgðir óútfluttar nú við áramót en voru í fyrra, og eins hitt, hvort landið er nú ekki fátækara af útlendri vöru en það var fyrir ári. Jeg er engan kvíðboga að bera fyrir því, að við sveltum á komandi tímum. Á því er ekki mikil hætta í landi því, sem því nær eingöngu framleiðir matvæli, en jeg sje fram á, að ef samgöngurnar leggjast að einhverju leyti niður, svo að skortur verði á þeim, þá fara atvinnuvegir vorir og framleiðsla í kaldakol. Jeg veit það vel, að með rökum má sýna fram á, að skipakaupum fylgir áhætta, en spurning er, hvort ekki sje meiri áhætta, að stjórn landsins sje heimildarlaus til skipakaupa, hvað sem fyrir kann að koma og hve brýn þörf sem gjörist. Alt virðist því benda til þess, að fela beri stjórninni að sjá landinu fyrir tryggum samgöngum og láta hana því hafa sem óbundnastar hendur, enda sýnist mjer engin ástæða til að væna stjórnina þess, að hún muni hjer flana að skipakaupum, eða sýna nokkurn flysjungsskap í því, hvernig hún notar heimild þá, sem henni verður gefin með lögum þessum. Það er og jafn. gott, að hið Sameinaða sjái, að vjer Íslendingar eigum einhvers annars úrkostar en að lúta að öllu boðum þess. Jeg hefði helst óskað, að Eimskipafjelagsstjórnin hefði sjeð sjer fært að gjöra þessi skipakaup. En slíks er ekki von, þar sem um talsverða áhættu er að ræða. Og þótt jeg sje nú ekki beint hræddur um, að skip falli bráðlega í verði að neinum mun, þá fanst mjer þó rjett, að landið tæki sjálft alla áhættu upp á sig, því það er færara fyrir öllum skellum en Eimskipafjelagið. Vil jeg því í fullu trausti þess, að stjórnin misbrúki ekki heimild þá, sem henni veitist með frv. þessu, leggja til að það verði samþykt.

Bjarni Jónsson Jeg er hv. síðasta ræðumanni (B. St.) þakklátur fyrir hinar góðu undirtektir, sem mín litla breytingatillaga fekk hjá honum. Þótt hún sje lítil, þá veit jeg að hún er mjög þýðingarmikil, því jeg hygg, að það sje til stórþæginda fyrir stjórnina, að hafa heimildina svo rúma, að hún geti keypt meira en eitt skip, ef henni býður svo við að horfa. Jeg spái ekki, að samgöngur heftist milli Íslands og annara landa, t. d. Englands, og óska enn síður að svo verði, en jeg get ómögulega fullyrt, að slíkt komi ekki fyrir, og með það fyrir augum þótti mjer þörf á að láta stjórnina hafa mjög óbundnar hendur til skipakaupa, svo að hún gæti keypt 10 skip, ef þörf krefðist. Því kom jeg með brtt. mína. Annars vil jeg skjóta því til nefndarinnar, hvort hún vill ekki bæta úr ýmsum misfellum á orðalaginu, er leiðir af tillögu minni, en jeg hefi gleymt að laga um leið, áður en málið kemur til þriðju umræðu, svo framarlega sem forseti og nefndin geta ekki komið sjer saman um að lagfæra þær misfellur án atkvæðagreiðslu.

Einar Arnórsson Að eins örlítil athugasemd. Það hefir verið talað um, og sjálfsagt með rjetti, að hafa sem rýmsta heimild stjórnarinnar til skipakaupanna. Í því skyni kom og brtt. frá háttv.þm. Dala. (B. J.). En mjer finst heimild stjórnarinnar enn vera of þröng. Mjer finst varhugavert, að binda með lögum smálestatal skipsins eða skipanna, sem keypt kunna að verða. Tillagan ákveður, að það skuli vera 1500-2000 smálestir. En það getur verið fullkomlega rjett af stjórninni, að kaupa skip, þótt það sje undir 1500 smálestum að stærð, eða fari dálítið upp úr 2000 smálestum. Auk þess er sjerstök ástæða til að rýmka um þessi takmörk, ef stjórninni væri gefið leyfi til að kaupa mörg skip. Stjórnin myndi nú sjálfsagt taka sjer bersaleyfi til að færa tölurnar upp eða niður, ef á þyrfti að halda í reyndinni, en mjer sýnist óþarfi að freista hennar til slíkra hluta, þar sem innan handar er, að hafa heimildina nógu rúma. Jeg skýt þessu fram, nefndinni til athugunar, ef hún skyldi vilja gjöra breytingu á þessu ákvæði tillögunnar.

Framsm. (Magnús Pjetursson) Viðvíkjandi stærð skipanna, skal jeg geta þess, að jeg hefði ekkert á móti því, að að eins lágmark smálestatölunnar væri ákveðið í lögunum, því varhugavert getur verið, eins og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), hefir tekið fram, að hafa smálestatalið bundið í báða enda. Skal jeg færa þessar breytingar í tal við nefndina á milli umræðna.

Framsm. (Einar Árnason); Lögin um vátrygging sveitabæja eru nú orðin 11 ára gömul. Og þar eð engum blandast hugur um, að þau eru velferðar- og þjóðþrifamál, skyldu menn ætla, að notkun þeirra væri almenn. En það er síður en svo. Það eru að eins örfá sveitarfjelög, er hafa komið á hjá sjer vátryggingu. Lýsir sjer í þessu tómlæti vor Íslendinga, í því að tryggja oss fyrir óáran og óhöppum. En ástæður eru nokkrar fyrir þessu, og ef þær ástæður standa góðu máli fyrir þrifum, er sjálfsagt að nema þær burtu. Ástæður þessar eru aðallega tvær. Önnur ástæðan er sú, að framkvæmd laganna bakar sveitastjórnunum fyrirhöfn og umstang, sem er illa borgað. Vegna þessa hliðra hreppsnefndirnar sjer hjá forgöngu og framkvæmdum í þessu efni. En þegar hreppsnefndirnar vilja ekki gangast fyrir helstu framfaramálum sveitar sinnar, er ekki von, að aðrir hreppsbúar sjái sjer fært, að taka fram fyrir hendurnar á þeim. Landbúnaðarnefndin sá sjer ekki fært, að rekja sundur lögin til breytinga, einkum þar eð tíminn er svo naumur. Síðari ástæðan er sú, að samkvæmt lögunum geta menn ekki fengið nema 2/3 hluta húsa vátrygða. Úr þessu á frv. að bæta, með því að breyta 2/3 í 5/6. Nefndin telur það með öllu ófært og afar ósanngjarnt, að sveitamenn geti ekki fengið hús sín trygð eins og húseigendur sjóþorpa og kaupstaða, sem samkvæmt lögum þeim, frá 20. okt. 1905, sem hjer er farið fram á að breyta, og lögum um brunabótafjelag Íslands frá 1907, er ætlað að tryggja 5/6 húseigna. Auk þess getur það valdið vátryggjendum miklu tjóni, ef eldsvoða ber að höndum, að hafa ekki vátrygt stærri hluta húseigna sinna. Fæstir eru svo efnum búnir, að þeir megi við slíku tjóni, og er þá auðsætt, að þeir verða að leita erlendra fjelaga og hefir það oft orðið til þess, að menn hafa orðið að sæta ókjörum af erlendum fjelögum. Þessu máli þarf að hrinda áfram. Það er þjóðarnauðsyn, að tryggja eignir og vellíðan landsmanna. Þá skal jeg víkja að frv. 1. gr. þess er sú efnisbreyting, að þar komi 5/6 fyrir 2/3 í gömlu lögunum. Greinin er einnig öðruvísi orðuð, en það eru að eins orðabreytingar. Nefndin leggur til, að breytingin í 2. gr. frv. við 4. gr. áðurnefndra laga, frá 20. okt. 1905, verði orðuð öðruvísi. Í upphaflegu lögunum stendur, að þeir „skuli undanþegnir skylduákvæði, er hafi vátrygt í áreiðanlegu erlendu brunabótafjelagi.“ Með hliðsjón af hinu nýstofnaða brunabótafjelagi Íslands hefir flm. frv. (Sv. Ó.)viljað bæta við „eða innlendu“. Nefndin leggur til, að „erlendu eða innlendu“ verði felt burtu, en í þess stað komi „áreiðanlegu brunabótafjelagi“. Svo kemur 3. gr. Þar er sama breyting til samræmis við 1. gr, 1/6 fyrir 1/3. Sama er að segja um 4. gr. frv. Jeg sje ekki ástæðu til að tala nánar fyrir frv. Það liggur ljóst og einfalt fyrir, og getur ekki valdið misskilningi. Nefndin telur það þarft, og vill að það gangi sem greiðast gegn um deildina.

Sveinn Ólafsson Jeg verð að vera háttv. nefnd þakklátur. Nefndarálitið gengur í sömu átt og frv. mitt. Ástæður nefndarinnar eru hinar sömu og ég gjörði grein fyrir í framsögu minni. Breytingar nefndarinnar eru mestmegnis orðabreytingar. Sú breyting, að fella burt „erlendu“ í stað þess að bæta við „eða innlendu“, er að mínu áliti heppileg og fer vel á henni. Aðalbreytingin er við 5. gr. laganna frá 20. okt. 1905. Mjer hafði láðst að taka upp í frv. breytingu við þá grein, en nú hefir nefndin gjört þessa brtt. við 5. gr. laganna, sem er sjálfsögð fyrir samkvæmni sakir, en breytir í engu anda laganna. Jeg er sannfærður um, að lögin í þessari mynd muni gjöra betra gagn, og vona, að notkun þeirra verði nú almennari. Vil jeg svo eigi fara fleiri orðum um frv., og vona jeg, að það verði samþykt.

Flutnm. (Sveinn Ólafsson) Jeg sje ekki ástæðu til að tala mikið um þetta mál, sem liggur svo ljóst fyrir öllum. Tilmæli hafa borist hingað til þingsins um þetta mál, og telja víst allir sjálfsagt, að verða við þeim. Hjer og þar um landið liggur mikið kjöt, sem ekki hefir komist út, og veldur víst strand Goðafoss því mest. Annað hefi jeg ekki um málið að segja.

Framsm (Magnús Pjetursson) Stjórn sameinaða fjelagsins fór þess á leit í haust í brjefi til yfirpóststjórnarinnar dönsku, að samningur þess um póstgufuskipaferðir milli Kaupmannahafnar og Íslands um Leith og Færeyjar, frá 7. ágúst 1909, ásamt viðbæti frá 1912, verði skoðaður sem upphafinn, eða honum að minsta kosti frestað meðan ófriðurinn stendur. Heldur fjelagið því fram, að það geti ekki lengur talist bundið samningum, þar sem ófriðurinn gjöri það verkum, að grundvöllur samningsins verði að teljast alveg raskaður, vegna ófriðarástandsins. Jeg vil drepa á helstu ástæðurnar, sem fjelagið færir þessu til sönnunar. 1. Ýmsar tafir skipanna, sem af ófriðnum leiða, svo sem rannsókn á skipunum, hernám og fleira. Sökum slíkra tafa geti orðið erfitt eða ómögulegt, að halda uppi umsömdum ferðafjölda. 2. Að allur reksturkostnaður við útgjörðina hafi stórum aukist, sjerstaklega kolaverð miklu hærra en fyrir stríðið. 3. Að erfitt hafi verið síðastliðið ár, að fá farm í skipin frá Íslandi til Danmerkur og jafnvel einnig til Leith, en aftur auðveldara að fá farm til norskra og sænskra hafna og búast megi við hinu sama árið 1917. Þá kem jeg að fjórðu höfuð ástæðunni og bið háttv. deildarmenn að taka vel eftir henni, því hún er alveg einstök í þessu sambandi. En hún er sú, að millilandaferðir skipanna hafa verið samkvæmt áætlunum þann veg, að fjelagið hafi jafnframt á hendi nokkurskonar strandferðir, án sjerstakrar þóknunar. Aftur á móti hafi Eimskipafjelag Íslands ríflega borgun fyrir strandferðir, sem í raun og veru sje lítið meiri eða annað en það, sem sameinaða fjelagið inni af hendi. Auk þess sem landið sjálft sje hluthafi í því fjelagi og efli það þann veg til samkepni við sig. Eftir nokkrar málaleitanir við yfirpóststjórnina dönsku og stjórnarskrifstofuna íslensku í Kaupmannahöfn, hefir fjelagið nú tekið það ráð, að rjúfa á oss samninga. Minsta kosti blandaðist samgöngumálanefndinni ekki hugur um, að hjer væri um fullkomið samningsrof að ræða, þar sem fjelagið ætlaði sjer nú að hækka gífurlega farmgjöldin, og auk þess fækka viðkomustöðum. Þetta má sjá á símskeyti frá stjórnarskrifstofunni íslensku í Kaupmannahöfn, sem prentað er aftan við nefndarálitið sem fgskj. I. Nefndin var á einu máli um það, að ástæður tímanna gætu á engan hátt rjettlætt slíkt samningsrof, og skal jeg reyna að færa rök fyrir því og fara þá nánar út í ástæður fjelagsins og tek þær í þeirri röð, sem jeg áðan nefndi þær í. Um fyrstu ástæðuna er það að segja, að hún er auðvitað rjett, að skip geta oft tafist af þessum ástæðum. En beint fjárhagslegt tjón af þeim töfum býst jeg ekki við að verði tilfinnanlegt, því skipin fá nokkuð af því borgað aftur, því allir munu tryggja skip sín fyrir slíkum töfum. Jeg hefi ekki getað aflað mjer fullkominna upplýsinga um, hve mikið stríðsvátryggingin greiðir aftur, en það er áreiðanlegt, að það nemur miklu af hinum beina kostnaði, sem skipin verða fyrir af töfum, sem af ófriðum leiða, ef ekki allan þann kostnað. Það eina sem takandi væri í mál, vegna þessarar ástæðu, væri það, að taka ekki of hart á þótt einhver ferð fjelli úr fyrir ofurefli (vis major). Aðrar ívilnanir eða tilslakanir geta aldrei komið til greina. Önnur ástæðan um aukinn reksturkostnað er auðvitað einnig rjett. En nefndin fær ekki sjeð, að þótt fjelagið græði ekki eins mikið á þessum samningsbundnu ferðum sínum eins og öðrum ferðum sínum, geti það verið ástæða til samningsrofa. Eftir því sem nefndin leit á, bera samningarnir það ekki með sjer, að fjelagið hafi áskilið sjer, að það þyrfti að græða einhverja vissa upphæð minst, til þess að halda ferðunum uppi. Síður en svo. Ef svo hefði verið, mætti telja, að vjer hefðum jafnan rjett til þess, að fá endurborgað af fjelaginu, ef það hefði grætt óhóflega mikið á samningsbundnum Íslandsferðum. En mjer vitanlega hefir aldrei verið farið fram á nokkurar uppbætur, þó vjer áður hefðum oft fulla ástæðu til að ætla, að sameinaða fjelagið græddi of fjár á samningsbundnum ferðum hingað. Enda býst jeg við, að fjelagið hefði ekki tekið þeim málaleitunum betur en vjer nú tökum kröfum þess. Jeg þarf varla að taka það fram, að þessi röksemdafærsla mín er einungis bygð á sanngirni og samanburði á ástæðunum, en ekki farið út í lagaskýringar. Það verður gjört á öðrum vettvangi, vona jeg. Um þriðju ástæðuna er það að segja, að ef það yrði sannað, að skip fjelagsins gætu ekki tekið farm til Danmerkur eða Leith, nema eiga á hættu annað-tveggja að verða hernumin eða jafnvel sökt, þá virtist nefndinni, að komið gæti til mála, að þau tæki farm til norskra eða snskra hafna, með því að þar væri þó um ofurefli (vis major) að ræða. Aðrar ívilnanir af þeirri ástæðu óhugsandi. Þá kem jeg að fjórðu og síðustu ástæðunni. Virtist oss sú ástæða næsta brosleg, en lýsir þó vel hug þessa danska fjelags til Eimskipafjelagsins íslenska. Jeg býst við að fiestir kannist við, að sama hljóðið er í þessari ástæðu eins og í símskeytinu alræmda, sem best hjálpaði Eimskipafjelaginu. Enda skil jeg ekki i öðru en að eins verði nú. Þessar aðfarir sameinaða fjelagsins eiga að vekja alla góða Íslendinga til þess, að efla sem fyrst og sem mest Eimskipafjelagið íslenska. Að koma með það, sem eina ástæðu fyrir samningsrofi, þótt vjer styrkjum Eimskipafjelagið til strandferða, nær auðvitað ekki nokkurri átt. Því til sönnunar vil jeg benda á, að jafnframt og samið var við sameinaða fjel. 1909, var einnig samið við Thorefjelagið og því veittur styrkur til strandferða. Ekki hefi jeg heyrt, að sameinaða fjelagið hafi þá kvartað um, að það væri ranglæti beitt. Nei, hjer talar að eins öfund og óvild sameinaða fjelagsins yfir vinsældum íslenska Eimskipafjelagsins. Að kvarta undan strandferðastyrknum til Eimskipafjelags Íslands er enn meiri fjarstæða, vegna þess að það er vitanlegt, að sameinaða fjelagið hefir beinlínis haft hag af þeim, sjerstaklega af Goðafossferðunum. Því að Goðafoss flutti vörur á smáhafnirnar, sem sameinaða fjelagið losnaði við, og gat því flutt sína farma mestmegnis til stóru hafnanna. En það. liggur í augum uppi, að það er stórgróði. Enda hefi jeg heyrt haft eftir skipstjórum sameinaða fjelagsins, að þeir telji það sjerstakt happ fyrir fjelagið, hve vel Goðafoss hefir rækt smáhafnirnar, sjerstaklega á Húnaflóa. Um leið og jeg bendi á þetta, skal jeg enn fremur benda á það atferli sameinaða fjel. l916, sem í framkvæmdunum að minsta kosti nálgast bersýnilega samningsrof. Á áætlunum 1916 er að vísu svipaður hafnafjöldi eins og á áætlun þeirri, sem lögð var til grundvallar við samninginn 1909. En við margar þessar hafnir er sett sú athugasemd, að þangað verði að eins komið, ef nægur flutningur býðst. Þetta hefir í reyndinni orðið svo, að skipin bafa aldrei á þessa staði komið. Segja líklega, að aldrei hafi boðist nægur flutningur. Þetta nær auðvitað engri átt. Það mætti undarlegt heita, ef á árinu 1916, þegar samgöngur voru verstar hjer við land, hefði ekki verið hægt að fá nægan flutning til þeirra hafna, sem fjelagið árin áður ætið hafði nægan flutning til, þegar allar samgöngur voru greiðari. Sem dæmi upp á þetta skal jeg nefna það, sem mjer er kunnugast, Húnaflóahafnirnar, Hvammstanga, Borðeyri og Hólmavík. Þangað komu skip sameinaða fjelagsins aldrei síðastliðið ár, en höfðu áður komið á þær hafnir 4-5 sinnum á ári. Meira að segja Hólmavík var á áætlun eina ferð alveg skilyrðislaust, en skipið kom þangað alls ekki þrátt fyrir það. Þetta er undarlegt háttalagt, en þeir, sem kunnugir eru, þykjast fara nærri um ástæðuna. Hún muni vera sú, að einn kaupmaður á þessum stöðum hefir sýnt sig of mjög hlyntan Eimskipafjelaginu og notað skip þess. En þetta mun heldur ekki vera eins dæmi. Fjelagið hefir víða verið óvanalega stirt við smærri hafnir. Til dæmis hefir það komið fram bæði á Blönduósi og Sauðárkróki, að það sumpart hefir neitað flutningi til stórbæja, eða hlaupið burt af höfnunum öllum að óvöru, sennilega til þess, að geta fermt sig eingöngu á stóru stöðunum. Jeg get ekki stilt mig um að nefna enn eitt dmi. Um eitt skeið í sumar vantaði salt á Norðurfjörð og Reykjarfjörð, svo menn urðu að talsverðum mun að hætta róðrum, en góðfiski var. Svo vildi til, að salt fjekst þá hjer í Reykjavík og Ceres lá hjer og átti að fara norður. Lofaði hún að taka saltið, en þegar norður kemur, hefir hún ekkert meðferðis; hljóp frá því í Reykjavík. Þetta var auðvitað stórtjón fyrir menn, sjerstaklega það, að geta ekki fiskað um nokkurn tíma, og svo hitt, að verða síðar að kaupa sjerstakt skip með saltið úr Rvík dýrum dómum. Enn fremur má geta þess, að fjelagið hefir hylst til að senda vörur með aukaskipum til hafna, sem það þó hafði áætlun til með áðurnefndu skilyrði. Er það auðvitað í gróðaskyni gjört, þar sem þau skip tóku tvöfalt eða þrefalt farmgjald á við föstu áætlanaskipin. Jeg sje mjer ekki fært að halda lengra út í að telja upp syndir fjelagsins síðastliðið ár. Mjer hefir ekki endst tími til að afla mjer upplýsinga um það. En þar sem þetta, sem jeg hefi sagt, á að eins við um það svæði, sem jeg sjerstaklega þekki, þá efast jeg ekki um, að ýmsir aðrir háttv. deildarmenn geti komið með svipaðar sögur úr sínum sveitum. En nú ætlar fjelag þetta ekki lengur að láta sjer nægja að brjóta samninginn á sama hátt og 1916 í smærri atriðum, heldur alveg rjúfa hann með því, að hækka gífurlega farmgjöldin og sleppa viðkomustöðum. Þetta sjest greinilega á fylgiskjali I. með nál., og enn fremur sjest þar, að aðrir skilmálar sje ófáanlegir. Hve mörgum viðkomustöðum fjelagið ætlar að sleppa er ekki unt að segja, vegna þess, að engin áætlun er komin, og vafasamt hvort nokkur áætlun verður samin öðru vísi en þá jafnóðum. Afleiðingin af þessu samningsrofi er tvennskonar stórskaði fyrir land og lýð. Fyrst og fremst ætlar fjelagið sjer að draga stórfje úr vösum landsmanna með farmgjaldahækkuninni. Hve miklu það muni nema, verður ekki sagt með vissu, en óhætt mun að fullyrða, að það verði ekki minna en hálf miljón króna. Hinn skaðinn, sem af því leiðir, að höfnum er slept, getur orðið gífurlegur og jafnframt stórhættulegur fyrir sveitir þær, er til smærri hafnanna sækja, einmitt nú, þegar svo afar erfitt er um allar samgöngur og aðdrætti á sjó. Það er vel þess vert að íhuga, hvernig ástandið er hjá oss þegar sameinaða fjelagið reiðir að oss hnefann. Samgönguútlitið og ófriðarástandið er þann veg, að vjer eigum allra erfiðast með að afla oss sjálfir samgöngubóta. Gæti þetta verið nokkur vottur drengskapar fjelagsins. Og undarleg tilviljun er það, að hnefi þessi ríður að oss einmitt meðan Eimskipafjelagið liggur í sárum. Nefndin áleit því þetta samningsrof eins og hverja aðra kúgunartilraun, tilraun til þess að kúga fje út úr þjóðinni á þessum erfiðu tímum, og fanst nefndinni ekki liggja nema ein svör við því, þau svör, sem þessi tillaga ber með sjer, að láta ekki orðalaust brjóta rjett á oss. Menn kunna að segja, að ekki þýði að spyrna á móti broddunum, og það af tvennu. Fyrst því, að það sje gagns. laust, því samningarnir sje svo úr garði gjörðir, að ekki muni hægt að hafa hendur í hári fjelagsins. Um það skal jeg ekki dæma. Úr því verða lög og dómstólar að skera. En þó það vitanlega væri gagnslaust, þá finst oss sómi landsins liggja við, að taka ekki slíku með þökkum. Jeg býst við því, ef einhvern ætti að hýða, og hann sæi að hann gæti ekki við það sloppið, að enginn mundi lá honum, þótt hann reyndi að malda í móinn, en kysti ekki strax á vöndinn. Þá er hitt, að það sje áhætta að troða illsakar við fjelagið, vegna þess, að það geti þá alveg hætt siglingum hingað, en úr því gætum vjer ekki bætt. Getur verið. En ekki óttast jeg það svo mjög. Þess er að gæta, að Danir og danskir kaupsýslumenn hafa engu síður hagnað af, að engin tregða verði á siglingum milli Íslands og Danmerkur, og býst jeg því við, að Danir legðu alt kapp á, að þessar ferðir hjeldu áfram eins og verið hefir. Jeg á erfitt með að trúa því, að sameinaða fjelagið vildi verða til þess, að slíta nokkurn af þessum bláþráðum, sem enn tengja oss við Danmörku. Vjer treystum því þess vegna, allir nefndarmenn, að hæstv. stjórn gjöri sitt ítrasta til þess, að sjá rjetti vorum borgið, en taka ekki blíðlega refsivendi sameinaða fjelagsins.

Einar Arnórsson Háttv. frsm. (M. P.) hefir lýst máli þessu allrækilega og lýst ástæðum þeim, sem nú eru til þess, að sameinaða fjelagið þykist geta skoðað sig laust við samningana frá 1909. Hefir háttv. framsm. (M. P.) virt sumar þessar ástæður fjelagsins til vorkunnar, en álitamál þykir mjer, hvort svo beri að gjöra. Fyrsta ástæðan var sú, að hætta væri á, að skipin yrðu hernumin og tafin, og ef til vill flutt inn í hafnir ófriðarlanda. Þetta hefir nokkuð til síns máls, en þó er það ekki lögmæt ástæða, til þess að rifta samningum. Því sama má segja um öll skip, sem í siglingum eru nú á tímum, að ekki er hættulaust um, að þau verði tekin, en sú hætta er alls ekki meiri á siglingaleiðinni til Íslands en annarsstaðar. Það má líka fullyrða, að minni hætta er á slíku fyrir þessi skip, sem fara eftir föstum áætlunum, heldur en önnur, sem fara áætlunarlaust og leita sjer farms, þar sem best gengur. Hefir reynslan sýnt að svo er. Þetta getur því ekki talist annað en yfirdrepsástæða og furðar mig á, að háttv.frsm. (M. P.) skyldi telja hana fjelaginu til vorkunnar. Önnur ástæðan var aukinn kostnaður. Rjett er það, að hann hefir aukist, og kemur það aðallega af stríðsvátryggingu á vörum og fólki. En sá kostnaðarauki fellur ekki fremur á þessa leið en aðrar siglingaleiðir. Slíkt á sjer einnig stað annarsstaðar, nema ef vera skyldi einna minst á siglingaleiðinni til Ameríku. Verður þessi ástæða fjelagsins því of ljettvæg til samningsrofa. Þriðja ástæðan, sem háttv. framsm. (M. P.) taldi vorkunnarmál, var það, hve vont væri að fá farm hjer. En þar við er eitt að athuga, sem hv. framsm. (M. P.) mintist ekki á og mig furðar á, að nefndin hefir ekki rekið augun í. Það er það, að fjelagið skiftir það mjög litlu máli, hvort skipin hafa mikinn eða lítinn farm hjeðan, því að það er arðvænlegra að hafa lítinn farm hjeðan til Englands og taka þar kol til flutnings til Danmerkur, því að það er mjer kunnugt um, að farmgjald á kolum frá Leith til Kaupmannahafnar er hærra heldur en farmgjald á vörum frá Íslandi til Kaupmannahafnar. Er mjer kunnugt um það frá utanferðum mínum, að skipstjórar hafa ekki kært sig um farm hjeðan, ef þeir vissu af kolum til flutnings á Englandi. Skil jeg því ekki að fjelagið haldi því fram í fullri alvöru, að þetta atriði sje þungt á metunum. Fjórða ástæðan var sú, að landstjórnin hjer styddi íslenska Eimskipafjelagið opinberlega, og væri það þó keppinautur sameinaða fjelagsins. Sú ástæða er ef til vill hin veigamesta frá sjónarmiði sameinaða fjelagsins af þessum fjórum, þótt vjer Íslendingar getum ekki tekið hana til greina, þar sem vjer höfum, og eigum að hafa, algjörlega óbundnar hendur um það, hverja vjer styðjum til uppihalds samgangna hjer við land og milli landa. Sameinaða fjelagið mun segja sem svo: „Við höfum ekkert á móti því, að hafa keppinaut, en við þolum ekki að hann sje studdur af því opinbera“. Þetta er mjög líkt og ummæli, sem komið hafa frá öðru dönsku stórgróðafjelaginu hjerna. En hin sanna ástæða fjelagsins mun ekki vera nein af þessum fjórum, sem jeg nú hefi drepið á, heldur sú, að hægt er að sigla með meiri hagnaði áætlanalaust, Út frá þeirri ástæðu skilur maður vel, þegar fjelagið neitar að láta skip koma á vissar hafnir, en sendir þangað aukaskip í staðinn. Það er af þeirri einu ástæðu, að fjelagið græðir meira á þeim skipum. Það hefir reynst mjög erfitt, og oft ómögulegt, að fá skip fjelagsins til þess að flytja vörur milli hafna á Íslandi eins og háttv. framsm. (M. P.) nefndi dæmi til. En mjer er kunnugt um fleiri dæmi þess, og skal jeg nefna eitt til árjettingar. Fjelagið hefir neitað um það hjer, að flytja olíu hjeðan til Vestmannaeyja. Hafa menn fengið þau svör, að stjórn fjelagsins bannaði slíkt. Auðvitað mundi það kosta ofurlitlar tafir og getur því valdið lítilfjörlegu fjárhagslegu tjóni, þar sem skipin kosta svo að segja stórfje um hverja klukkustund. Rekur því aftur að hinu sama, að aðalástæða fjelagsins er fjárhagslega atriðið. Þótt þessar ástæður fjelagsins sje nú flestar veigalitlar, þá verður það ekki vitað að svo stöddu, hve mikið stjórnin hjer getur gjört til að rjetta hlut vorn. Þar sem fjelagið er útlent, er mun verra við að eiga og sjerstaklega þegar þess er gætt hvað vjer stöndum illa að vígi nú á þessum tímum. Ekki er heldur gott að segja, hvernig danskir dómstólar líta á þetta mál, en þar yrði auðvitað að dæma málið. Getur hugsast, að þeir líti öðrum augum á það en vjer. Þá er og álitamál um skyldur fjelagsins við oss. Að vísu hefir þáverandi Íslandsráðherra skrifað undir samningin ásamt samgöngumálaráðherra Dana. Styrkur til fjelagsins er og veittur úr ríkissjóði. Ekki veit jeg með vissu, hvernig Danastjórn unir við þetta mál. En líklegt er, að hún uni því vel, þar sem þegar hefir verið auglýst í blöðunum, að farmgjaldaskrám fjelagsins hafi verið breytt og er það sjálfsagt gjört með samþykki hennar, sem veitir fjelaginu styrkinn. Jeg tel að það gæti ekki skaðað, þótt kvartanir kæmu hjeðan yfir ráðstöfunum fjelagsins. Því að það er aðgætandi, að þeir eru margir, Danir, sem reka hjer verslun og þurfa því á góðsamgöngum að halda, þar sem þeir bæði senda hingað og fá hjeðan vörur. Er það því bersýnilegt, að hagur Dana sjálfra skiftir hjer líka miklu máli.

Framsm. (Magnús Pjetursson) Jeg er háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) þakklátur fyrir ræðu hans, þar sem hann hefir tekið í sama strenginn og jeg í framsögu minni. Annars var ekki laust við, að gætti misskilnings hjá honum á orðum mínum um 1. og 3. ástæðuna. Jeg tók það fram í ræðu minni, að hvorug þeirra gæti talist ástæða til samningsrofa, heldur að eins ívilnunar á þann hátt, að ekki yrði tekið hart á fjelaginu, þó ferð fjelli úr, ef um beint ofurefli (vis major) væri að ræða. Þá vildi jeg taka eitt fram, sem jeg gleymdi áðan. Það var það, að jeg var beðinn að láta í ljós ósk nefndarinnar um það, að hæstv. stjórn ljeti í ljós álit sitt á máli þessu.

Einar Arnórsson Það var að eins örlítil athugasemd. Viðvíkjandi 3. ástæðunni, þá misskildi jeg alls ekki háttv. framsm. Jeg sagði að eins og sýndi fram á, að sú ástæða gæti alls ekki komið til greina, þar sem fjelaginu getur verið arðvænlegra að fá flutning í Englandi, frá Leith til Kaupmannahafnar, heldur en hjer. Jeg sagði ekki, að hv. framsm. teldi fjelaginu það vorkunnarmál, þótt það teldi þetta ástæðu til samningsrofa, heldur ljet jeg í ljós furðu mína á því, að bann fór ekki harðari orðum um slíka yfirskinsástæðu.

Forsætisráðh, (Jón Magnússon) Hv. framsm. (M. P.) mæltist til að fá álit ráðuneytisins um mál þetta. Þar til er því að svara, að það hefir enn ekki átt kost á að kynnna sjer það betur en háttv. nefnd, sem um það hefir fjallað. Annars get jeg lýst því yfir, að það mun fara að vilja Alþingis í þessu máli, eftir því sem frekast er unt. Meira get jeg ekki sagt um mál þetta að svo komnu.

Björn Stefánsson Um leið og þetta mál er lagt fyrir háttv.Nd., vil jeg leyfa mjer að geta þess, að vjer þingmenn Sunnmýlinga höfum fengið áskorun, frá Búðum í Fáskrúðsfirði um að flytja sams konar málaleitun fyrir þá. Vjer höfum ekki orðið við þessari áskorun vegna þess, að vjer álítum að inn á þetta aukaþing ætti ekki að vera að flytja önnur mál en þau, sem engan veginn mættu bíða aðalþingsins í sumar, og þó síst þau, sem færu fram á fjárgreiðslur úr landssjóði, og því ætti, ef mögulegt væri, að bíða fjárlagaþingsins, sem saman á að koma að fáum mánuðum liðnum. Vona jeg nú, að þessi hæverska vor, að fara ekki að reyna að koma þessu máli að nú, verði fremur til að mæla með væntanlegri sams konar málaleitun frá oss á sumri komanda. Um afstöðu mína til þessarar þingsályktunartill., sem hjer liggur fyrir, er það að segja, að jeg er henni fyllilega hlyntur. Þetta er þjóðþrifafyrirtæki, enda er það ekki að eins gagn og gaman, heldur og þjóðarmetnaður, að nota íslenskt afl, íslenska orku, í stað útlendrar vöru, sem vjer höfum þó hingað til orðið að gjöra oss að góðu. Slík fyrirtæki er sjálfsagt að styðja. En atkvæði mitt til þessarar tillögu er að svo stöddu enn óráðið. Jeg tel nefnilega víst, og gjöri hjer með að tillögu minni, að þessari þingsályktunartillögu verði vísað til fjárveitinganefndar. Sjái hún sjer fært að mæla með henni, mun jeg einnig greiða henni atkvæði mitt.