Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Meiri hluti fjhn. hefir gert nokkrar verulegar breytingar á frv. því, sem fyrir liggur, og eru þær sumpart gerðar í því skyni að gera fyrirhugaðan verslunarrekstur einfaldari, en sumpart eru þær þess eðlis, að álagningu á einkasöluvörurnar er breytt, lagt minna á áfengi, en meira á tóbak. - Aðrar breytingar eru eingöngu orðabreytingar og skifta ekki miklu máli, nema breytingin við 11 gr., um að hafa hámarksverð ætíð ákveðið, en ekki aðeins heimild til að ákveða það, eins og frv.stj. fór fram á. Af 7 nefndarmönnum hafa að eins 5 ritað undir nál., en jeg þykist mega fullyrða, að 6. nefndarmaðurinn er meiri hlutanum sammála, enda lýsti hann yfir samþykki sínu í nefndinni við meiri hl., áður heim færi í páskaleyfi. Aðeins 1 nefndarmaður hefir farið aðra leið, og kemur fram með sjerstakt álit, er fer í öfuga átt við álit meiri hlutans. Aðalástæða hans virðist vera sú, að hann treysti stjórninni ekki til þess að reka verslunarfyrirtækið svo vel, að hagnaður yrði að. Það gefst ef til vill tækifæri til þess að athuga það nánar síðar. Jeg vil geta þess, að stefna meiri hl. er óháð afstöðu þeirra einstöku nefndarmanna til einkasölu yfirleitt; sumir nefndarmenn hallast að henni, aðrir telja óháð og frjáls viðskifti eiga hvarvetna að ráða, en þessi skoðun hefir orðið að víkja og verið látin víkja fyrir þörf ríkisins á auknum tekjum. Það er ekki efa undirorpið, að einkasala á þessum vörutegundum hlýtur að vera arðvænleg, ef sæmilega er á haldið, og það án þess að vörurnar verði dýrari en alment gerist. Áætlun sú um tekjuaukann, sem lesa má í aths. við stj.frv., hefir breyst talsvert við breytingar nefndarinnar. Bæði er það, að nefndin gerir ráð fyrir lækkun á álagningu vínfanga, og eins munu hafa slæðst villur í áætlun stjórnarinnar um innflutning á vínanda. En þó vil jeg fullyrða, að áætlunin er nærri lagi. Jeg hefi farið aðrar leiðir en stjórnin, til þess að fá út sömu upphæð tekna. Jeg hefi bygt á innflutningi áranna 1915–'17, í stað þess að stjórnin miðaði við árin 1917–'20, og eins byggi jeg á hærri álagningu á tóbaki, eða 35% á munntóbaki, neftóbaki og reyktóbaki, í stað 20% í áætlun stjórnarinnar, og 45% á vindlum og vindlingum, í stað 30%. En jeg miða líka við lægra innkaupsverð en stjórnin, eða verð það, sem var 1915–'17, í stað þess að stjórnin miðar við 1917. Af samanburði þessara ára má sjá, að meðalinnflutningur þessara ára hefir verið sem næst 40 þús. kg., og nær 1/6 af því vindlar og vindlingar. Af skýrslunum má ráða, að innflutningur þessi sje nokkuð meiri á venjulegum tímum, því að á árinu 1916 er hann yfir 120 þús. kg., og 1919 hefir hann einnig farið fram úr nefndri meðaltalsupphæð. Jeg byggi því mína áætlun á 120 þús. kg. og meðalverði fyrir árin 1916 og 1917, sem er nálægt 3 kr. Auðvitað hefi jeg þá lægri tölu en stjórnin, en jeg hefi þá líka hærri hundraðstöluálagningu, og ætti með því móti áætlun mín að vera vissari. Aftur er meðaltalsverð á vindlum og vindlingum þessi ár 12 kr., en stjórnin, sem miðar við ár 1917, telur það 16 kr. Jeg fæ nú út, að tekjurnar af einkasölu tóbaksins, miðaðar við 30 og 35%, verði 213 þús. kr. Þetta er því mjög nærri því, sem áætlunin í frv. stjórnarinnar sýnir, og tel jeg ugglaust, að upphæðin verði eigi minni. Að tóbak verði dýrara við þetta fyrirkomulag, getur ekki komið til tals. Þegar miðað er við 3 kr. meðalverð á 1 kg. tóbaks, annars en vindla, verður það, með þessari 35% hækkun, 4 kr. og 5 aura á kg., og sje svo bætt við það tolli, þá nemur verðið rösklega 8 kr. Sjá því allir, að það er ekki óveruleg álagning, sem þarf til þess að ná því verði, sem nú er á tóbaki, en það mun vera sem næst 20 kr. kg. - Væri hinsvegar bygt á því verði, sem stjórnin áætlar, og miðað er við árið 1917, mundu auðvitað tekjurnar af einkasölunni, eftir sama hlutfalli, verða meiri, eða því sem næst 284 þús. kr. Að því er snertir hagnaðinn af einkasölu á vínföngum og vínanda, þá er erfitt að gera áætlun um hann, og jeg sje mjer því síður fært að leggja fram ábyggilega áætlun, þar sem nefndin leggur til, að öll vínföng og vínandi til lyfja og læknisdóma verði seld án nokkurs hagnaðar. Nú liggja engar skýrslur fyrir um það, hve mikið vín er notað til lyfja og læknisdóma, og hve mikið fer til annars. Hins vegar er öllum ljóst, hversu gífurlega allur innflutningur á vínföngum og vínanda hefir aukist síðustu árin, á árunum l917 til 1918 úr 9.700 lítrum upp í 17.600 lítra. Og mjer dylst ekki, að þessi aukning innflutnings stafar meira af misbrúkun áfengis en af vaxandi þörf til lyfja. Að ætlast á það, hve mikið af þessu sje nauðsynlegt lyfjabúðum, er ekki hægt með neinni nákvæmni. Með því að reikna með 60% álagningu og miða við meðalverð síðustu ára, en gera ráð fyrir þriðjungi vínandans til annars en lyfja, hefi jeg komist að þeirri niðurstöðu, að álagningin myndi nema 96–100 þús. kr. Á þennan hátt hefi jeg þá komist að því, að aðaltekjur ríkisins af einkasölu á tóbaki og áfengi mundu geta orðið 3–400 þús. kr., en það fer auðvitað nokkuð eftir því, hvort miðað er við innflutningsverð 1917, eins og stjórnin gerir í aths. sínum við frv., eða við árin 1915–'17, eins og jeg geri. - Auðvitað er þetta áætlun. Þó mun þessi upphæð ekki geta orðið minni en 300 þús. kr. Með þessu er auðvitað nokkuð dregið úr áætlun stjórnarinnar, og jeg býst við því, að þeir, sem fastast fylgja því frv., sjái eftir því, hve mikið er felt undan, þar sem lyfin eru. En nefndin varð að líta hjer á fleira en tekjuaukann. Óeðlilegt virðist að hækka lyfin að mun í verði, með álagningu á efni þeirra, og yfirleitt munu bannmenn allir álíta illa viðeigandi að nota slíka vöru til að afla landinu tekna með,  (M. G.: Ekki allir!)  . Jæja, þá meiri hluti.  (M. G. og M. P.: Nei! nei! alls ekki)  . Og að slíkt væri ógerlegt vegna kaupenda þeirra, sem lyfjanna þurfa að neyta. Þetta er þá sú fjárhagslega niðurstaða. Tekjurnar nema að minsta kosti 300 þús. kr., og er það upphæð, sem ekki verður fengin með öðru móti, án þess að gjaldendur finni óþægilega til þess. Tóbak gæti jafnvel orðið að mun ódýrara en venjulegt er, ef stjórnin leyfði ekki altof háa álagningu hjá smásölukaupmönnum. Hún ætti ekki að fara fram úr 30%, og miða jeg þá að sjálfsögðu við 30% af því verði, sem tóbak er búið að fá með álagningu ríkisstjórnar og tolli. Verðið færi ekki með því móti fram úr 10 kr. á kg., og talið eftir verðlagi því, sem jeg hefi bygt á, en nú má telja útsöluverð hjer um 20 kr. á kg. Því hefir verið haldið fram af ýmsum, sem hafa beyg af frv. þessu, að verslunarreksturinn yrði svo dýr, að ekki mundi svara kostnaði að fást við hana, að stórfje þyrfti til að reka hana, og að vaxtamissir af því, ásamt starfsmannalaunum, mundi eta upp ágóðann að mestu. Jeg hefi athugað hve miklu inuflutningur nemur síðan frá 1910, og miðað við 120 þús. kg., sem mun fara mjög nærri meðalinnflutningi nú. Virðist mjer, eftir fyr nefndu meðalverðlagi fyrir 1916 og 1917, að innkaupsverð tóbaksins alls nemi um 566 þús. kr. Jeg skil nú ekki í, að sú upphæð þyrfti ávalt að standa föst í þessum varningi; og nægilegt virðist mjer að ætla útistandandi og rentulausan árlangt þý af upphæðinni. Sje nú miðað við 600 þús. kr. innflutningsverð, þá er þriðjungur þar af 200 þús. kr., sem eiga að renta sig með 5%, og gerir það 10 þús. kr. í ársvexti. Annars er alls ekki auðgert að áætla kostnaðinn við verslunarreksturinn nákvæmlega, síst meðan óákveðið er, hve miklar birgðir eiga að vera til á hverjum tíma og hverjar reglur eiga að gilda um útsölu. Áætla mætti 10 þús. kr. í mannhald og til skrifstofuhalds, eða fyrir framkvæmdarstarfið, og nægilegt virðist að leggja ofan á 10 þúsund fyrir öðrum útgjöldum, svo sem húsaleigu og rýrnun. En eftir þessu ætti samlagður rekstrarkostnaður að nema 30,000 kr. um árið. Jeg veit, að svona áætlun er ekki nákvæm, en hún er sennileg, og tekjurnar munu þó ná 300 þús. kr. eða jafnvel mun meiru. En það er fleira en sjálf hagnaðarvonin, sem fyrir mjer vakir, þegar jeg mæli með þessu frv. Jeg álít, að ávinningur verði einnig á öðrum sviðum. Alt eftirlit með sölu vínfanga og vínanda verður mun auðveldara, og það eitt er mikilsvert atriði. Mjer blandast ekki hugur um það, að sú aukning innflutnings á vínföngum, sem síðustu ár hefir átt sjer stað, stafar af misbrúkun, en ekki af vaxandi þörf. Einnig er það mikilsvert, að með slíkri einkasölu má fyrirbyggja það taumlausa okur, sem beitt hefir verið stundum við sölu þessa varnings. Það ætti ekki að geta komið fyrir, að tóbak verði selt því ógegndarverði, sem undanfarið hefir átt sjer stað. Það er alkunna, að 1917–18 var tóbakspundið stundum selt á 25 kr. eða 50 kr. kg. En það er alveg augljóst af verslunarskýrslunum, að tóbakspundið, með tolli og öllum kostnaði, var ekki meira en 3–4 kr. virði, komið í hús hjer á landi. Ef til vill þarf ekki að gera ráð fyrir svo gegndarlausu okri hjer eftir, en hugsanlegt væri það þó, ef mjög þrengdi að, og lítið væri fyrir af vörunni. Því hefir verið haldið fram á móti þessu frv., að einstakir menn yrðu með því sviftir atvinnu, og er þar átt við tóbakssalana. Þetta er að nokkru leyti rjett, en ekki allskostar. Úr því að gert er ráð fyrir, að ríkisstjórnin annist heildsöluna, en smásalar hafi á hendi útbýtinguna, þá er hjer að eins um takmörkun að ræða. Og jeg lít svo á, að þótt nokkuð rýrnaði atvinna fárra heildsala við þetta, þá sje enginn skaði skeður. Slík atvinna verðskuldar enga sjerstaka viðurkenningu frá hendi þjóðfjelagsins, og hefir ekki verið því til mikilla þrifa. Jeg skal þá víkja nokkrum orðum að nál. minni hl. Jeg hefi að vísu minst á það áður, en að eins í svip. Ástæður minni hl. gegn frv. eru sjerstaklega þær, að stjórnin sje þess ekki umkomin að reka þessa verslun svo, að ágóði verði af henni, og í öðru lagi það, að hún muni ekki geta rækt eftirlitið með innflutningi víns, svo að ekki verði misbrúkað, frekar en nú. Mjer skilst, að því er snertir þetta eftirlit, að þá muni það verða mun auðveldara, þegar stjórnin, eða trúnaðarmenn hennar, hafa það á hendi. Þessi vínsala hefir verið í höndum lyfjabúða og lækna, því nær án alls eftirlits, enda er það opinber leyndardómur, að sumir þessir aðiljar hafa misbrúkað mjög leyfið til útláta á vínanda og áfengi. Mætti hjer benda á tilfelli, þar sem í tveim læknishjeruðum, sem eru svipuð að mannfjölda, hafa verið notaðar áfengisbækur svo tugum skiftir í öðru, en að eins tvær til þrjár í hinu á jafnlöngum tíma. Háttv. minni hl. leggur líka áherslu á það, að tóbak verði dýrara en ella með einkasölufyrirkomulagi. Jeg þykist áður hafa leitt rök að því, að svo þurfi ekki að vera, heldur megi þvert á móti gera ráð fyrir lægra verði. Þá telur minni hl. fyrirsjáanlegt, að kostnaðurinn við rekstur tóbaksverslunarinnar muni gleypa því sem næst allan ávinning. Jeg held nú, að við stöndum álíka vel að vígi með að fullyrða nokkuð um þetta. En líkurnar eru ekki á hlið minni hl., enda mundi ekki svo kappsamlega varinn ímyndaður rjettur kaupmanna til að versla með tóbakið, ef ekki væri þar um arðsama verslun að ræða, og jeg þykist hafa leitt góðar líkur að því, að 10% af ágóðanum nægði ríkisversluninni í reksturskostnað. Þá vil jeg minnast á þær mótbárur, að hættara sje við tollsvikum, ef einkasölustefna nær að sigra. Jeg held nú að flestir sjeu sammála um það, að hættan verði einmitt minni. Það er að minsta kosti víst, eins og stjórnin bendir á í aths. við frv., að kostur verður á því að einkenna svo tóbakið, að ekki verði hægt að flytja inn tóbak í blóra við ríkisstjórnina, nema með margfaldri hættu á, að uppvíst verði. Líklegasta leiðin til varnar tollsvikum virðist mjer einmitt vera sú, að hafa einkasölu og einkenna allan varninginn ákveðnu merki. Að svo mæltu skal jeg ekki tefja þá meira í svip, er vilja koma fram með mótmæli gegn þessu frv.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Háttv. frsm. meiri hl. (Sv. Ó.) sagði það í enda ræðu sinnar, að minni hlutinn hjeldi því fram, að tóbak, ef einkasala yrði á því, mundi verða dýrara en það nú er. Þetta er misskilningur. Jeg hefi aldrei haldið því fram, að einkasölu á tóbaki mætti ekki reka svo á „normal“-tímum, að tóbakið yrði ódýrara heldur en þegar viðskiftin. eins og nú er, eru einna örðugust og óhagstæðust, sem þau geta verið. En það er einmitt þessi misskilningur, að miða arðinn af einkasölunni við það ástand, sem nú er, sem nál. meiri hl. byggist á, í stað þess að miða við eðlilegt ástand viðskiftanna, eins og jeg hefi gert í mínu nál. Háttv. frsm. meiri hl. (Sv.Ó.) benti til þess með ummælum sínum, að umr. í nefndinni hefðu mikið snúist um einkasölustefnuna yfirleitt og þær óvinsældir, sem hún ætti að mæta, en sannleikurinn er nú sá, að um það var lítið rætt. Aðalatriðið í þessu máli er það, hvort varan verði dýrari með einkasölufyrirkomulagi, eða ekki, og jeg er sannfærður um það, að hún verður hvorttveggja, og verslunin að öllu leyti óhagstæðari. Hjer verður tóbakseinkasalan, eins og til hennar er stofnað, óþarfur milliliður, sem hlýtur að hafa í för með sjer óþarfan kostnað. Um samkeppni verður vitanlega ekki að ræða, og það hlýtur að verka á vörugæðin til hins verra. Er fyrir þessu óvefengjanleg reynsla. Jeg veit að vísu, að til eru þeir menn, sem segja að þetta geri ekkert til, tóbak sje ónauðsynjavara, og því saki það ekkert, þó að það sje bæði vont og dýrt; en að þessari skoðun get jeg ekki hallast. Það er bæði rangt og villandi, eins og gert er í nál. meiri hl., að miða einkasölu tóbaks hjer við tóbaks-.,monopól“ erlendis. Gróðinn, sem orðið hefir á tóbaks„monopol“ annara landa. er ekki sprottinn af versluninni, heldur af framleiðslunni, iðnaðinum, sem ríkin hafa tekið í sínar hendur. Jeg sje, að hæstv. fjrh. (M. G.) hristir höfuðið, en það er algerlega óþarfi fyrir hann, því að þetta er reynsla, sem eigi þýðir að mæla á móti. - Einkasalan. út af fyrir sig, hefir verið reynd víða, og hvergi gefist vel. Hjer verður einkasalan að eins óþarfur milliliður, því eins og öllum háttv.þm. er kunnugt, þá hafa smásölukaupmennirnir fengið tóbakið frá sömu verksmiðjunum sem ríkið hlýtur að fá það frá. Fram hjá þessari staðreynd kemst meiri hluti nefndarinnar með því að villa sjer sýn og miða alt við ástandið eins og það nú er, en gæta þess eigi, að jafnskjótt sem viðskiftin komast í eðlilegt horf. Þá verður hjer um enga heildsölu á tóbaki að ræða. Þá hlýtur verslunin að komast í sama horf og áður var, að kaupmenn kaupi vörur sínar yfirleitt beint frá útlöndum, tóbak sem annað, nema þá því að eins, að einstakir heildsalar geti boðið eins góð kjör, en þá yrði heldur ekki um að ræða þá gífurlegu heildsöluálagningu, sem allar gróðavonir ríkiseinokunarinnar byggjast á. Um það, hvort þetta er nefnt einkasala eða einokun. læt jeg mig engu skifta, það er að eins heimskuleg deila um orð, og fylgjendum þeirrar stefnu er guðvelkomið. fyrir mjer, að skreyta hana eins fallegum nöfnum og þeim getur hugkvæmst. Hinsvegar er það í augum uppi, að þessi einkasala er nákvæmlega sama eðlis og gamla einokunin. En, eins og jeg sagði áður, þá var það ekki aðallega eða fyrst og fremst ímugustur á einokunarstefnunni, er olli því, að jeg skildist frá nefndinni, heldur hitt, að frv. kom þannig úr garði gert frá hæstv. stjórn, að mjer virtist það ógerningur að samþykkja það, að svo stöddu. Áætlanirnar, sem stjórnin hefir gert um tekjurnar af einkasölunni, eru bygðar á skökkum tölum, sem stafar af misskilningi á tölum verslunarskýrslna. eins og flestum háttv. þingdm. vafalaust er nú kunnugt orðið. Og af þessum misskilningi stafar það, að gert er ráð fyrir helmingi meiri innflutningi árlega á spíritus og eognaki heldur en hann er, eða 66,000 lítra í stað 34.000. Auk þess er ónákvæmni í útreikningi á spíritusverðinu, bæði í innkaupi og útsölu, eins og jeg hefi sýnt í áliti mínu. Veldur þetta hvortveggja því, að tekjurnar af vínfangaversluninni mundu ekki verða nema lítill hluti þess, sem stjórnin áætlar, eða „brúttó“-tekjurnar að eins um 100 þús. kr. í stað 437 þús., sem stjórnin gerir ráð fyrir. Hinsvegar er jeg sannfærður um, að það eru einmitt þessar miklu tekjur af vínfangaversluninni, sem stjórninni hefir leikið hugur á sjerstaklega, og verð jeg að efast um, að hún hefði talið það tiltækilegt að ráðast í fyrirtækið, ef aðallega hefði átt að byggja á tekjunum af tóbaksversluninni, sem í áætlun stjórnarinnar eru, að heita má, hverfandi í samanburði við hitt. Enn var það að athuga við frv., að það lá engin áætlun fyrir um rekstrarkostnað þessarar fyrirhuguðu verslunar, hvorki beinan nje óbeinan, kaupgjald, vexti, rýrnun og skemdir á vörubirgðum o. s. frv. Jeg veit, að það er að vísu hægt að ná svo og svo miklum tekjum af slíkri verslun sem þessari, með því að leggja bara nógu mikið á, og skeyta því engu, þótt sú álagning fari fram úr öllu hófi, eins og háttv. meiri hluti nefndarinnar gerir. Háttv. frsm. meiri hl. (Sv. Ó.) hjelt því nú að vísu fram, að álagningin mundi samt eigi verða meiri en hún er hjá heildsölum, en mig undrar það stórlega, ef hann vill halda því fram í alvöru, að heildsalaálagning á venjulegum tíma sje 40–50%. Þetta er slík fásinna, að um það er ekki orðum eyðandi. Hvort slík álagning hefir átt sjer stað, það skal jeg ekkert fullyrða um. Þó þykir mjer það ekki líklegt, nema þá í alveg einstökum tilfellum. Og það er alveg víst, að slík álagning getur ekki átt sjer stað á venjulegum tímum; því hlýtur verslunarsamkepnin að aftra; þó að ekki væri um neina samkepni að ræða milli kaupmanna, þá mætti háttv.frsm. meiri hl. (Sv. Ó.) þó minnast kaupfjelaganna. eða hvar væri gagnið af þeim, ef slíkt okur gæti átt sjer stað? Háttv. frsm. meiri hl. (Sv. Ó.) gerði einnig ráð fyrir því, að það mætti fá rekstrarfje fyrir 5% vöxtu. Það er, sem sje, óbrigðul regla að gera ráð fyrir, að útgjöldin við þetta fyrirtæki verði eins lítil og hægt er að hugsa sjer á hagstæðasta tíma, en tekjurnar eru miðaðar við okurálagningu, sem ekki getur átt sjer stað nema á allra örðugustu viðskiftaárum, en þeim fylgja þá venjulega líka háir vextir. Mjer skildist svo á háttv.frsm. (Sv. Ó.) að meiri hlutinn gerði ráð fyrir því, að tekjurnar af vínfangaversluuinni yrðu um 100 þús. kr., þrátt fyrir það, þótt tekið væri tillit til skekkjunnar, sem var í útreikningum stjórnarinnar. Þetta fæ jeg ómögulega skilið, þar sem meiri hlutinn leggur þó líka til, að álagningin minki. Hann ráðgerði álagninguna 60% á iðnaðarspíritus og ágóðalausri sölu lyfjaáfengis, en stjórnin gerir ráð fyrir 100% álagningu, og reiknast mjer því svo, með því að ganga út frá tölum stjórnarinnar, að breyttu breytanda, að tekjurnar verði 100 þús. kr. með 100% álagningu, líka á því, sem fer til lyfja. Raunar getur þessi áætlun meiri hl. þó ef til vill staðist, ef það er tilætlunin að taka brensluspíritusinn hjer með og okra á honum líka, en sje það tilgangurinn, er vikið frá því áliti þingsins, sem áður hefir verið, að brensluspíritus sje nauðsynjavara, sem ekki megi leggja mikið á. Jeg gat þess áður, að stjórnin hefði ekki að eins gengið út frá of miklum innflutuingi á spíritus, heldur hafi hún gert of mikinn mismuninn milli innkaupsverðs og útsöluverðs hjá lyfsölum, en sökum þess, að jeg býst við, að þessu atriði verði mótmælt síðar, geymi jeg mjer rjettinn til að færa rök að því. Hv. deild hefir nú hjer fyrir framan sig brtt. frá mjer og háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), sem fer fram á hækkun á áfengis- og tóbakstolli. Er þessi brtt. borin fram af mjer, fyrst og fremst til þess að sýna, að hægt sje að ná sömu tekjuupphæð með tollhækkun, án þess þó, að varan hækki í verði, ef það annars væri unt með ríkiseinkasölu. Brtt. hækkar tollinn á sterkum drykkjum um 3 kr. á lítra, en taki ríkið einkasölu áfengis í sínar hendur, er líka gert ráð fyrir 3 kr. álagningu, án þess að varan þurfi að hækka í verði. Ef slík álagning í raun og veru gæti átt sjer stað, án þess að útsöluverð yrði um leið að hækka, þá má auðvitað alveg eins taka þetta af lyfsölunum í tolli, því að þeir verða að selja vöruna því verði, sem þeim er skamtað, ef rjett er að þeim farið. Um tóbakstollinn er það að segja, að sje hægt að ganga út frá 45% heildsalaálagningu, þá ætti að vera í lófa lagið að færa heildsalaálagninguna það niður, sem tollhækkuuinni svarar, með því blátt áfram að setja hæfileg takmörk fyrir því, hve mikið megi leggja á vörur í heildsölu. Auk allra þeirra ástæðna, sem mæla á móti einkasölu, og jeg hefi tekið fram í nál. mínu og hjer að framan, get jeg enn nefnt það, að enda þótt háttv.frsm. meiri hl. (Sv.Ó.) teldi hægt að fá rekstrarfje gegn 5%, þá gæti samt farið svo, að kostnaðurinn yrði talsvert mikill, eins og á mörgu öðru, sem ríkið hefir haft með höudum, t. d. hrossasölunni. Ennfremur er það að óttast, að smyglun verði mikil, ef vörurnar eru seldar dýru verði, að minsta kosti hefir sú orðið reynslan erlendis. Að lokum skal jeg víkja að því, sem einhver háttv.þm. drap á við 1. umr. þessa máls, að þetta mætti reyna, t. d. í 1–2 ár, og sjá hvernig það hepnaðist. Það er að vísu rjett, að það er leyfilegt, og jafnvel sjálfsagt, að gera margt til reynslu, en hjer held jeg að reynslan gæti ef til vill orðið fulldýr. Þætti mjer eigi ósennilegt, að stórtap yrði á einkasölunni til að byrja með, bæði vegna þess, að eigi yrði nægilega gert fyrir rýrnun á vínanda, sem oft verður geysimikill, og líka sökum reynsluleysis þeirra manna, sem við þessa verslun fengjust. Með tóbaksvörur allar er afar vandfarið, og gætu orðið stórskemdir á slíkum vörubirgðum hjá versluninni, og stórtjón af hlotist. Þetta gæti raunar lagast með tímanum, en þó mætti svo vera, að komið væri inn á þá braut að selja æ dýrara og dýrara, til að vinna upp hallann, sem orðið hefði, og það er einmitt þessi hætta, þessi misnotkun af ríkisins hálfu, sem jeg óttast mest, að af einkasölunni geti hlotist.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg sje það af nál. meiri og minni hl. fjhn., að nefndin hefir haft allmikið við þetta frv. að athuga. En þótt svo sje, verð jeg að vera hv. nefnd þakklátur fyrir, að svo mikill meiri hluti hennar, sem raun er á orðin, hefir haldið saman um frv. Jeg skal fyrst snúa mjer að áliti háttv. meiri hl., og verða þá fyrst fyrir mjer ummæli hans um, að eigi sæmi í bannlandi að gera sölu áfengis að tekjulind fyrir ríkissjóð. Þetta get jeg nú alls eigi skilið, svo lengi sem áfengi er tollað, því að jeg er svo heimskur, að jeg skil eigi, að það sje ósæmilegra að taka við ágóða af sölu ákveðinnar vöru en taka við tolli af sömu vöru. Og nefndin fylgir heldur ekki þessari kenningu sinni nema aðeins um lyfjaáfengi, því að hún er samþykk því að selja með ágóða áfengi til brenslu og iðnaðar, þótt hún fari þar nokkru skemra en frv. Hin raunverulega ástæðu til, að lyfjaáfengi er undantekið hjá nefndinni, hlýtur því að vera önnur en sú, að ósæmilegt sje að hafa ágóða af áfengissölu, og jeg get ekki fundið aðra ástæðu en þá, að vilja ljetta undir með þeim, sem þurfa lyfjaáfengis með, og þessa ástæðu skil jeg og virði, því að það er að sjálfsögðu mannúðlegt að vilja ekki íþyngja sjúklingum. En þetta mun nú vera meira í orði en á borði, því að hjer er um svo örlitla upphæð að ræða, að hún er alveg hverfandi í samanburði við aðrar byrðar, er sjúkdómar valda, t. d. legukostnað og læknishjálp. Jeg held t. d. að 3–4 kr. á ári á sjúkling hafi í þessu efni svo örlitla þýðingu, að alls engin ástæða sje til að gera neinn úlfalda úr því. Jeg veit ekki betur en að áfengi sje í ýmsum hinna algengustu lyfja, svo sem joðáburði, brjóstdropum og kínadropum, og jeg verð að segja það, þótt það þyki kannske goðgá, að yfirleitt get jeg ekki vorkent þeim, sem sker sig í fingur og fær sjer joðáburð, eða þeim, sem fær kvef og kaupir brjóstdropa, eða þeim, sem fær magaverk og tekur inn kínadropa, þótt þeir borgi t. d. 10 au. meira fyrir glasið en ella mundi. Þetta tek jeg fram til að verja frv. mitt, en ekki af því, að jeg ætli að berjast á móti brtt. meiri hl. nefndarinnar, enda mun þar vera við svo mikið ofurefli að etja, að mjer sje það ekki fært. Brtt. nefndarinnar eru 11 talsins, en þar af eru 5 um að breyta orðinu „landsstjórn“ í „ríkisstjórn“, og er það breyting, sem jeg sje ekkert á móti, þótt mjer reyndar sýnist hún lítilfjörleg, og liggur við, að jeg undrist það, að nefndin skuli þá vilja halda orðinu „landsreikningur“ og hafi ekki stungið upp á að kalla það „ríkisreikning“. B.-liður 2. brtt. sje jeg ekki að sje til bóta, því að eftir honum lítur út fyrir, að landlæknir eigi að gera tillögur um tóbakssöluna, en það er væntanlega að eins tilætlunin, að hann geri till. um áfengissöluna. Þessa brtt. sje jeg því ekki ástæðu til að samþykkja. Aðalbrtt. er vitaskuld 7. brtt., en um hana hefi jeg í raun og veru talað áður, að því er áfengið snertir, og sleppi því, en um tóbakið er það að segja, að jeg er dálítið ragur við að hækka það svona mikið, þótt jeg reyndar slái ekki hendinni á móti tekjuaukanum. Hinar brtt. sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um, en vil að eins geta þess, að jeg sje ekki ástæðu til breytinga á sektaákvæðum frv. Þá sný jeg mjer að áliti háttv. minni hl., sem vill fella frv., eins og við var að búast, eftir undirtektum hans við 1. umr. Jeg get slept að tala um það, hvort rjett sje, að landsstjórn taki að sjer slíka verslun sem þessa. Um það atriði voru svo miklar umræður við 1. umr. Eftir því, sem jeg skil nál.háttv. minni hl., virðast mjer ástæður hans einkum tvær. Fyrst og fremst, að ríkið eigi alls ekki að taka að sjer einkasölu, eða einokun, eins og háttv.frsm. minni hl. (Jak. M.) kallar það. Jeg skal taka það fram, að það er mikill munur á þessum tveimur orðum, og má alls ekki blanda þeim saman. Einokunin gamla bygðist á valdboði útlendrar stjórnar, en hjer tekur þjóðin sjálf einkasölu á þessum tilteknu vörum. Það er sá mikli munur, sem er milli þess, að fara sjálfir einir með verslun sína eða láta aðra fara eina með hana. Önnur ástæðan er sú, að þetta muni gefa svo litlar tekjur, nema verðið sje sett gífurlega upp. Jeg get vísað til þess, sem háttv.frsm. meiri hl. (Sv. Ó.) sagði. Eftir hans útreikningi mundu tekjurnar nema 300 þús. kr. Mótbára háttv.frsm. minni hl. (Jak. M.) byggist annars aðallega á því, að útreikningur minn í aths. við frv. sje rangur, bæði um innkaupsverð, útsöluverð og innflutning á vínanda. Jeg skal nú strax játa það, að eitt þessara atriða er að því leyti rjett, að innflutningur er talinn í 8°, en tekjuáætlunin bygð á 10° spíritus, en þannig stendur á þessu, að burtu fjell við prentun frv., í fjarveru minni í haust, athugasemd um það að gera mætti ráð fyrir, að þessi munur jafnaðist, með hagnaði á sölu suðuspritts og iðnaðarspírituss, því að ekkert af því er talið meðal hins innflutta vínanda 1917 og 1918, og á árinu 1919 að eins frá 12. ágúst til ársloka. vegna þess, að tollur var enginn á þessum vörum til þess tíma. Innflutningur á suðu- og iðnaðarspíritus á þessum 41/2 mán. 1919 eru um 50,000 lítrar. Ef því mætti dæma eftir líkum, mætti gera innflutninginn 120,000 lítra á ári. Mjer dettur þó ekki í hug að ganga svo langt. Jeg geri innflutninginn að eins 60,000 lítra af suðuspritti og 40,000 af spir. conc. Með 4 kr. verði á suðuspritti og 6 kr. verði á meðalaspíritus, hvorttveggja að meðtöldum tolli, kostar þetta 480 þús. kr., og ágóðinn yrði þá jafnhár með 100% álagningu. Þessi innflutningur er mjög lágt áætlaður, og þó er upphæðin meiri en jeg hefi ráðgert, en mismuninn setti jeg á móti rýrnun og ef til vill minkuðum innflutningi eða minni álagningu. Skýrsla mín um innkaupsverð og útsöluverð er hárrjett, og tjóar ekkert fyrir háttv.frsm. minni hl. (Jak. M.) að andmæla henni, því að jeg get sannað hana hvenær sem er með reikningum frá verksmiðjunum. Háttv. minni hluti (Jak. M.) segir, að brensluspíritus sje einkum notaður til eldsneytis af efnalitlu fólki; en þetta er rangt, því að það er einkum efnaðra fólkið, sem notar hann hlutfallslega meira, því að hann er dýrt eldsneyti. Með þessum athugasemdum er í raun og veru öll bygging minni hlutans hrunin, og þarf ekki að fara meira út í ástæður hans. Þó skal jeg geta þess, að jeg hygg, að í verslun þessari þurfi alls ekki að festa mikið fje, og að rekstur hennar þurfi ekki að verða dýr. Jeg held, að ekki mundi betra að hækka toll á tóbaki og vínanda en taka að sjer þessa sölu. Því að verði tollur hækkaður frá því, sem nú er ráðgert, er hætt við tollsvikum, og sennilega kveður nokkuð að þeim nú. En t. d. með merkjum á vindlum og umbúðum um tóbak er líklegt, að hægt væri að koma töluvert í veg fyrir tollsvik, ef ríkiseinkasala væri tekin. Jeg skal að sönnu játa það, að þetta mál lítur ekki eins vel út í mínum augum með brtt. nefndarinnar og það gerði eftir frv. eins og það kom frá minni hendi, því að það var einmitt mjög lokkandi að ná álitlegum upphæðum í ríkissjóð, án þess að landsmenn þyrftu að greiða verulega meira fyrir umræddar vörur. Þessi fríða útsýn myrkvast nokkuð við það, að verðlag á tóbaki hækkar töluvert við tillögur nefndarinnar, en aftur á móti hlýtur meðalaspíritus að lækka í verði, þar sem á að selja hann ágóðalaust til lyfjabúða, og svo hámarksverð að koma. Það verður þá ekki sagt, að þetta frv. hafi ekkert gott gert, og sennilega rennur þá upp sú tíð, að spíritus, cognac og portvín verði ódýrara hjer á Íslandi, í sjálfu bannlandinu, heldur en nokkursstaðar annarsstaðar, og þá minkar víst hættan á misbrúkun þess, og sjálfsagt lækkar þá verð á öllum lyfjum, sem vínandi er í!! En við sjáum nú til, og ef til vill verður tækifæri til að minna á þessi orð mín einhverntíma síðar. Háttv. minni hluti (Jak. M.) segir, að einkasala á tóbaki hafi gefist illa alstaðar þar sem hún hafi verið reynd, en „fabrikation“ gefist vel. Það er mjög erfitt að aðgreina tilbúninginn og söluna í þeim löndum, sem hvorttveggja er haft um hönd. En vill háttv.þm. (Jak. M.) með þessum orðum sínum leggja til, að bannaður verði innflutningur á tilbúnu tóbaki og tilbúningur lögskipaður hjer? Því að ekki getur hann ætlað sjer að fara að rækta hjer tóbak.

Jón Þorláksson Þetta frv. er borið fram af hæstv. stjórn sem tekjuaukafrv. Jeg skal viðurkenna, að sá tilgangur frv. er alveg rjettmætur og nauðsynlegur. En frv. er ekki eins vel undirbúið eins og ætlast hefði mátt til um jafnmikilsvert nýmæli. Þetta á sjerstaklega við um þær greinar, sem ræða um áfengi. Hæstv. fjrh. (M. G.) viðurkennir, að athugasemd hafi fallið niður, sem hefði getað skýrt málið. Jeg hefi sem sje leitað árangurslaust að því í greinargerðinni, hvort brensluspíritus eigi að fylgja með öðru áfengi í frv. eða ekki. Í nál.háttv. meiri hluta er ekki heldur hægt að finna þetta, en af umræðunum má skilja, að það hafi verið tilætlun stjórnarinnar að láta brensluspíritus falla undir frv., þótt hann sje ekki tekinn með í áætlun stjórnarinnar í aths. við frv. Jeg get að minsta kosti ekki fundið það. Þessi villa gerir það óhægra að átta sig á tölunum, eins og þær liggja fyrir. Hæstv. stjórn gerir ráð fyrir brúttótekjum, sem nema tæpum 650 þús. kr. Þótt kostnaður verði talsverður, þá væri hjer um kr. tekjur fyrir landssjóð að tefla, sem erfitt væri að slá hendi á móti, ef áætlunin væri rjett. Jeg sakna í nál.háttv. meiri hluta, að gerð sje grein fyrir þeirri tekjuvon, sem landssjóður á í frv. eftir brtt. nefndarinnar. Það er lítil nærgætni viðaðra þm. að láta það bíða framsögunnar að gera grein fyrir slíkum atriðum, svo þeir verði þá að henda allar tölur á lofti. Sjerstaklega þar sem hjer er um meginatriði að ræða, því að frv. er komið fram til þess eins að afla landssjóði tekna. Jeg reyndi að henda á lofti ummæli hv.frsm. meiri hlutans (Sv. Ó.) um þetta. Og niðurstaðan var sú, að jeg er í sömu óvissunni um, hvort taka á brensluspíritus með, og hver tekjuvon er í honum, eftir brtt. nefndarinnar. Miðað við verslunarskýrslur 1915–17 verða tekjurnar af tóbakseinkasölunni 213 þús. kr.. eftir áætlun hv.frsm. (Sv. Ó.) En áætlun um tekjur af áfengissölunni gerði hann á þá leið, að 20 þús. lítrar með 60% álagningu minni gefa 96 þús. kr. tekjur. Þegar jeg heyrði þessar tölur, varð jeg í sömu óvissunni eftir sem áður, um það, hvort brensluspíritus ætti að vera með eða ekki. Ef hann á ekki að vera með, og að eins er átt við ómengaðan vínanda. Þá getur áætlunin um lítratöluna ekki náð neinni átt, og það því síður, ef stj.frv. um að takmarka stórum spíritus til iðnþarfa verður samþykt. En ef meiningin er að telja brensluspíritus með, þá vil jeg benda á, að í verslunarskýrslum 1917 er líterinn á kr. 1.77. Ef nú er haldið útreikningi háttv.frsm. (Sv. Ó.), 96.000 kr. hagnaði af 20 000 lítr., þá ætti hagnaðurinn að vera nær 5 kr. af lítra, sem nær ekki heldur neinni átt, ef verið er að tala um brensluspíritus. Það er því auðsætt, að hvort sem hann er talinn með eða ekki, þá nær útreikningurinn engri átt. Ef að eins er tekinn ómengaður vínandi, þá getur hagnaðurinn aldrei farið fram úr 30 þús. kr. á ári. Um það, hvað sje hægt að leggja á brensluspíritus, liggja engin gögn fyrir, hvorki frá stjórninni nje öðrum. En eftir því verði, sem var á brensluspíritus fyrir stríðið, hygg jeg, að ekki sje hægt að leggja mikið á hann, nema með því að hækka mikið verð hans. En eins og mönnum er kunnugt, er brensluspíritus aðallega notaður sem eldsneyti, jafnhliða steinolíu, á „prímusa“ hjá efnalitlu fólki í sjóplássum. Eftir till. meiri hlutans get jeg því ekki gert neitt úr hagnaðinum af áfengisversluninni; jeg held, að hann sje enginn eða lítill, nema að brensluspíritus sje talinn með, en það kemur ekki skýrt fram, hvort það er tilætlun nefndarinnar eða ekki. Jeg hefi borið fram brtt. með háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) um tollhækkun á þessum vörum, og ætla jeg að fylgja henni fram, ef þetta frv. gengur ekki gegnum deildina. Mjer hefir reiknast svo til, að sú tollhækkun, sem við stingum upp á, nemi um 300 þús. kr., eða nákvæmar 290 þús. kr., og þar hefi jeg reiknað með tölum stjórnarinnar. Þessi tollhækkun er nettó, og jeg verð að álíta hana hærri en brúttótölu þeirrar upphæðar, sem fæst með einkasölu eftir frv. stjórnarinnar og skýringum hv.frsm. (Sv. Ó.) því. Hann telur 213 þús. kr. ágóða af tóbaki, og einhverja vafasama upphæð af áfengi, öðru en því, sem ætlað er til lyfja. Mergur þessa máls er sá, hvort hagkvæmara sje að ná svipaðri upphæð á þennan hátt eða hinn, með einkasölu eða tolli. En það er sýnilegt, að upphæðirnar verða svipaðar, hvor leiðin sem farin verður, enda bera till. og álit nefndarinnar það með sjer, að útsjeð er um alla von um 1/2 milj. kr. ágóða, eins og stjórnin ætlaðist til í upphafi. Ríkissjóður þarfnast tekna, og spurningin er aðeins um það, hvernig á að taka þær. Og jeg verð að telja það misráðið að taka upp nýja stefnu, og að margra áliti óeðlilega og jafnvel hættulega, þegar ekkert er við það unnið fyrir ríkissjóð, því að eins og það var dregið í efa við 1. umr., að ágóði af einkasölunni yrði svo nokkru næmi, eins er hægt að draga það í efa nú, og það með meiri ástæðum, því að málið hefir skýrst. Jeg verð að vera á móti þessari leið, því að jeg tel stefnuna andstæða því, sem þetta land fyrst og fremst þarf að gæta, til þess að von sje um að það fái staðist fjárhagslega sem sjálfstætt ríki. Jeg tel einu vonina til þess þá, að allri opinberri starfsemi sje haldið innan sem þrengstra takmarka, og dugnaði og framtakssemi einstaklingsins leyft að njóta sín sem best. En hjer er stefnt í gagnstæða átt; hjer er farið fram á að þenja starfsemi þess opinbera út á nýtt og óþekt svið, og þá jafnframt farið fram á verulega fjölgun þeirra manna, sem taka laun sín úr landssjóði. Jeg vona, að enginn villist á því, þó að laun þessara starfsmanna verði ekki borguð út af ríkisfjehirði, því að fyrir gjaldendurna gildir einu, hvort peningarnir lenda í vösum þeirra á leið sinni í landssjóðinn, eða þeir fara fyrst inn í ríkisfjárhirsluna og svo jafnharðan úr henni aftur til launagreiðslu. Jeg held, að það sje fullmikil bjartsýni, að gera að eins ráð fyrir einum forstjóra. Hann mun þarfnast aðstoðarmanna og endurskoðunarmanna, og fer því frv. þetta í öfuga átt við þá stefnu, sem nú ætti að ríkja, því að það fjölgar starfsmönnum þess opinbera. Auk þessa fjölgar það öðrum starfsmönnum, sem sumum þykir nóg af fyrir. Það eru verslunarmenn. Það var bent á það hjer í deildinni um daginn, að sú stjett væri orðin fullfjölmenn fyrir ekki stærra land, og taldi jeg það að vísu ósannað, en gat ekki mótmælt því. Nú er farið fram á að fjölga þeim enn meira. Það er áreiðanlegt, að þetta frv. verður ekki til þess að fækka þeim, sem versla með tóbak, heldur bætir það við heildsalahópinn, og jeg get tekið undir það með háttv.frsm. (Sv. Ó.), að það sje stjett, sem ekki eigi að hlynna sjerstaklega að með lögum, og því síst ætti ríkið að auka tölu þeirra og launa þá eins vel, nei, betur en aðra starfsmenn sína. Forstjóri á að hafa 10 þús. kr. laun, og er það hærra en starfsmenn ríkisins hafa, þeir, sem best eru launaðir. Það hefir þegar vakið allmikla óánægju meðal embættismanna, að verslunarmenn í þjónustu ríkisins hafa yfirleitt verið betur launaðir en þeir. En menn hafa þó sætt sig við þetta, fyrir þá sök, að þessir menn voru taldir hafa óvissa atvinnu, sem þyrfti því að vera betur borguð. En nú á að fara að stofna föst verslunarembætti með hærri launum en hæstu embættislaunum, og þykir mjer þá ekki ólíklegt, að óánægjan láti aftur á sjer bera, og það með meiri rökum en fyr. Og gæti hún komið fram í ákveðnum kröfum um hækkun launa embættismanna. Og jeg lái embættismönnum það ekki. Þeir hafa á hendi mikilsverð störf, á þeim hvílir þung ábyrgð, og þeir hafa varið mörgum bestu árum æfi sinnar til þess að afla sjer nægilegrar þekkingar, til þess að geta haft þessi störf á hendi. En svo eru ólærðir menn, sem lítinn undirbúning þurfa, teknir og settir á sama bekk, jafnvel ofar en hæstlaunuðu embættismenn. Hámarkslaun eru 9500 kr., að 2 embættum undanteknum, en forstjórinn á að hafa 10 þús. kr. laun. Jeg býst við því, að varla verði hægt að fá hæfan mann fyrir minna kaup en þetta, svo að það er ekki fært að ákveða launin lægri, en það má komast hjá því að stofna embættið, og gefa þar með tilefni til óánægju. Einnig má búast við því, að þetta veki óánægju á annan hátt, svo sem út af því, hverjir eigi að fá tóbak í smásölu, til þess að hafa atvinnu af því. Þar að auki eru ýmsir, sem álíta þessa vöru yfirleitt flestum öðrum óþarfari, og ríkinu þá væntanlega miður vel sæmandi að fást við verslun með hana. Auk þess er tóbakið, ekki síður en ýmsar aðrar nautnavörur. oft misbrúkað. Enda er það alkunnugt, ekki síst hjer í Reykjavík, að þráfaldlega hefir verið kvartað um þessa misbrúkun, einkum að því er snertir unglinga, og væri þá ekki viðfeldið, að ríkið sjálft færi að halda henni uppi. Þá er enn eitt atriði, sem athuga þarf, og það er kostnaðurinn við reksturinn, sem meiri hlutinn áætlar 30 þús. kr. En þar virðist bersýnilega vera villa í því, sem bygt er á, svo sem að ekki þurfi að hafa fyrirliggjandi vörur nema fyrir svo sem 200 þús. kr., og að annað stofnfje þurfi ekki að hafa. Þar er slept tolli af fyrirliggjandi birgðum, en tilætlunin mun þó vera að greiða hann, jafnóðum og inn er flutt. Ekki er heldur gert ráð fyrir útistandandi skuldum hjá viðskiftavinum eða smásölunum úti um alt land. áhættu o. fl. Auk þess er kostnaðurinn við fólkshald verslunarinnar langt of lágt reiknaður með 10 þús. kr., því sennilega þarf fleira fólk en forstjórann einan. Ef eitthvað verður svo lagt til hliðar handa versluninni sjálfri, eins og gert er ráð fyrir, má sjálfsagt gera ráð fyrir því, þegar tillit er tekið til alls þess kostnaðar, sem jeg hefi getið um, að tekjur ríkissjóðs sjálfs fari ekki mikið fram úr 200 þús. kr., í stað þó milj., sem gert var ráð fyrir í stjfrv. Mjer finst því, að hæstv. stjórn ætti, eftir undirtektum nefndarinnar, að geta fallið frá frv. og sætt sig við það að fá sömu tekjurnar, eða nokkru meiri, með tolli.

Magnús Kristjánsson Áður en jeg sný mjer að málinu sjálfu, langar mig til að gera eina ofurlitla athugasemd við háttalag sumra háttv.þm. Það virðist svo, sem ræður sumra þeirra sjeu miðaðar við það, að þingið ætti að sitja alt árið, eða þá að nokkrir örfáir þingmenn hafi einkaleyfi til þess að teygja lopann sem lengst, algerlega að ástæðulausu, og það ekki síst þeir, sem annars þykjast vera mest á móti allri einokun, og á þetta þó ekkert sjerstaklega við umræðurnar í dag. Jeg ætla þá að byrja á þeim, sem síðast settist, háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hann kvartaði mikið um það, að áætlanir nefndarinnar væru ónógar, og starf hennar ófullnægjandi. Þessu verð jeg að mótmæla, því að þótt skýrslur, sem hann mintist á, um hagnað af versluninni, væru ekki í nefndarálitinu, komu þær skýrt fram í framsögunni og aths. við frv. Hinsvegar má máske segja, að þær sjeu ekki, frekar en aðrar áætlanir, alveg óyggjandi, og mun háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sennilega kannast við það af eigin reynslu, að slíkt geti komið fyrir. Sami háttv.þm. (J. Þ.) talaði einnig um það, að mjer skildist, að sjálfstæði landsins gæti stafað hætta af samþykt þessa frv. Jeg þarf ekki að fara nákvæmlega út í þetta, enda mun háttv.þm. (J. Þ.) hafa sagt það í spaugi, þar sem jafnvitur maður á í hlut. Ennfremur talaði hann um það, að varhugavert væri, að ríkið festi mikið fje í þessu, eins og nú væri ástatt um gjaldeyri. Þetta er rjett eins og hann haldi, að kaupsýslumenn þeir, sem annars mundu versla með vöruna, þyrftu ekkert að greiða fyrir hana, ekkert fje að festa í henni. En líklega kemur það nokkurn veginn í sama stað niður, hvaðan peningarnir koma, sem til þess ganga, frá ríkinu eða einstökum kaupmönnum. Ekki var það heldur rjett, sem hann sagði um verðlagið og álagninguna. Hann virtist rígbinda sig þar við hámarkið 75%, en gleymdi því, að hjer má fara alt niður í 25%, og verður það varla kölluð nein íþynging fyrir neytendurna, frá því, sem nú á sjer stað. Annars er dálítið einkennileg framkoma andstæðinga þessa frv., ekki síst háttv. þingmanna Reykjavíkur, en þeir munu þykjast vera að framkvæma vilja og óskir sinna kjósenda, í mínu kjördæmi munu einnig vera margir andvígir þessu frv., og mörgum þeirra mun stórum mislíka fylgi mitt við það, en samt mun jeg fylgja fremur sannfæringu minni og því, sem jeg álít heildinni fyrir bestu, og væri vel að það gerðu sem flestir. Það er ekki alveg rjett að tala um, að þetta sje svo rígbundið og einskorðað, og þess vegna sje ástæða til að efast um heppilegar framkvæmdir. Annars ætlaði jeg ekki að fara frekar út í þetta, að eins vekja eftirtekt á því, að þessar staðhæfingar háttv.þm. (J. Þ.) eru ekki á neinum rökum bygðar. En svo vildi jeg víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv. fjrh. (M. G.). Hann virðist ekki allskostar ánægður með gerðir nefndarinnar og hefir víst búist við, að hún mundi skila frv. frá sjer án breytinga. Mjer finst þetta til nokkuð mikils mælst, enda finst mjer að hæstv. fjrh. (M. G.) geti verið ánægður með það, að nefndin hefir aðhylst stefnu frv., og ekki gert aðrar breytingar en þær, sem hún taldi miða í þá átt, að þessari stefnu væri betur borgið og að málið fengi betri byr í gegn um háttv. deild. Þá var það annað atriði, sem hæstv. fjrh. (M. G.) áleit ekki sem heppilegast í brtt, nefndarinnar, en það er um verðlagið. Jeg vil nú benda á þennan mun: í öðru tilfellinu er lagt á innkaupsverð vörunnar, en í hinu á vöruna með tolli. Og þá geta menn sjeð, að hækkun verður ekki eins gífurleg, þar sem miðað er við vöruna án tollsins. Má því ganga út frá, að þetta sje ekki svo fjarri sanni, og að þessi hækkun komi rjettlátlega niður.  Jeg vil nú reyna að vera stuttorður, en ætla þó að drepa á fáein smáatriði í ræðu hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Hann virtist leggja aðaláhersluna á það, að ekki væri mikið leggjandi upp úr áliti meiri hluta nefndarinnar, því að það væri bygt á skökkum grundvelli, þar sem hún miðaði ekki við núverandi ástand. Þetta breytir engu, því að þó að miðað væri við ástandið eins og það er, myndi breytingin á verðlagi koma jafnt fram. Þá hjelt sami háttv.þm. (Jak. M.) því fram, að með ríkiseinkasölu yrði varan áreiðanlega lakari, en þetta er algerlega ósannað mál, og ekki minstu líkur til þess. Þá vildi hann og gera minna úr þessum hagnaði verslunarinnar, af því ekki yrði flutt inn óunnið efni til muna. Mjer finst þetta einmitt ekki ósennilegt, að flutt verði óunnið efni inn, til þess að vinna úr hjer, enda sje jeg ekki hvað ætti að vera því til fyrirstöðu. Ekki er iðnaður okkar svo margbrotinn, að okkur farist að leggja á móti framþróun hans. Þá sagði hann enn fremur, að stj. yrði að eins óþarfa milliliður. Jeg skal nú að vísu játa, að mjer væri kærara að ríkið hefði ekki aðeins tekið heildsöluna að sjer, heldur líka smásöluna; en ástandið getur varla að þessu leyti orðið verra en verið hefir, og auk þess er mikið unnið við það að hafa hámarksverð á þessum vörutegundum, er ríkið tekur einokun á. Að endingu skal jeg aðeins minnast örfáum orðum á brtt. þessara tveggja háttv.þm. Reykv. (J. Þ. og Jak. M.), sem álíta betra ráð til þess að bæta fjárhaginn og auka tekjur ríkissjóðs sje það að hækka tollinn, og verð jeg þá að bæta því við, að slík till. mundi varla hafa getað komið frá öðrum þm. Jeg skil vel, að þeim sje það áhugamál, þessum háttv.þm., að fella frv. og halda svo, að stefnan sje kveðin niður. En þeim verður ekki kápan úr því klæðinu, að stefnan verði kveðin niður, þó að þeim tækist að fella frv. í þetta sinn. Því trú mín er, að sjerhvert gott málefni hljóti að sigra að lokum, og svo mun einnig verða um þetta. En að hækka tolla á tolla ofan, getur ekki þýtt annað en að stuðla að því, að einstakir menn græði á kostnað fjöldans. Þess vegna er jeg staðráðinn í því að greiða atkvæði á móti þessari tollhækkun, hvernig sem að öðru leyti kann um frv. að fara.

Gunnar Sigurðsson Það er að eins í sambandi við meginatriði þessa máls, að jeg vil gera nokkra grein fyrir atkvæði mínu. Þetta frv. markar nýja stefnu í verslunarlöggjöf ríkisins, og eigi nokkurt mál að leggja undir dóm íslenskra kjósenda, þá eru það einkum og sjer í lagi slík mál sem þetta frv. Þess vegna greiði jeg atkvæði móti þessu frv. - móti því að það fái fram að ganga á þessu þingi. Jeg vil með því tryggja mjer það, að geta rætt við kjósendur mína um þetta mál á þingmálafundum og víðar.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg ætlaði, þegar jeg kvaddi mjer hljóðs, að svara þeim háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) og 3. þm. Reykv. (J. Þ.) nokkrum orðum, enda hafa þeir aðallega snúist í móti frv. og því, sem jeg hafði fram að bera því til gildis. En nú er svar mitt að því leyti óþarft orðið, að háttv.þm. Ak. (M. K.) hefir tekið flest það fram, sem jeg vildi sagt hafa. Ein aðalástæðan hjá hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) gegn brtt. meiri hl. við stj.frv. þetta er sú, að bygt sje á núverandi ástandi um verðlag tóbaks, og talnaútkoman því álitlegri og fegurri, og þess vegna megi gera ráð fyrir, að á „normal“-tímum verði niðurstaðan lakari. Þessu hefir nú háttv.þm. Ak. (M. K.) þegar svarað, og hefi jeg litlu þar við að bæta, enda tók jeg það fram í framsöguræðu minni, að meiri hl. hefði ekki bygt á núverandi ástandi um verð og innflutning, heldur meðaltali þriggja ára, 1915–17. og hefði hann þóst komast að rjettari niðurstöðu og ábyggilegri með því móti. Hitt er vitanlegt, að verðlag hefir lækkað síðan að stórum mun, en það þarf engu að breyta um niðurstöðu meiri hl. Þetta vildi jeg taka fram, til að fyrirbyggja misskilning. Þeirri tilgátu, að lakari vörur yrðu fluttar inn undir ríkiseinkasölu en ella mundi, þarf jeg ekki að svara; því hefir verið af öðrum svarað. Jeg þarf heldur ekki að minnast á tvísýnuna um að versla með tóbak og ávinninginn af tóbaksiðnaði, þar sem hann er stundaður. Hjer er að þessu sinni að eins um tóbaksverslun að ræða, sem bersýnilega getur verið ríkinu arðvænleg og landsmönnum haganleg. En eftir frv. er vel hægt að taka upp tóbaksiðnað, hvenær sem þess verður óskað og ríkið hefir tök á því. Sami háttv.þm. hjelt því einnig fram, að ríkiseinkasalan mundi eigi hafa betri aðstöðu til innkaupa á tóbaki en kaupmenn, heldur skifta við sömu heildsöluhús og þeir erlendis. Þetta skiftir ekki miklu máli, því að vitanlegt er, að ríkið þarf ekki að standa að baki einstökum mönnum með að ná í haldkvæm sambönd erlendis frá fyrstu hendi. En það er annað, sem meira máli skiftir, og það er það, að heildsala sú, sem verið hefir á þessum vörutegundum hjer, hverfi undir ríkið og ágóði hennar í ríkissjóð. Fáir heildsalar og margir smásalar hafa notið þessa hagnaðar undanfarið í ríkum mæli, það verður ekki dulið, en þarna á ríkið að taka sinn bróðurhluta, og getur það án þess að neytendum vörunnar verði tilfinnanlegt. Þá mintist sami háttv.þm. (Jak. M.) á vexti þá, 5%, er jeg gerði ráð fyrir af rekstrarfje tóbaksverslunarinnar, og taldi þá langt of lága. Þetta má vel vera. Hvorugur okkar getur um það sagt, hvort vextir verða hærri eða lægri eftirleiðis. En verði verslun þessi rekin eins og hæstv. stj. gerir ráð fyrir, með varasjóðsfje landsverslunar, þá er sama hvort ríkið telur sjer vexti 1% hærri eða lægri. Mjer kom dálítið á óvart hvað háttv. sami þm. (Jak. M.) lagði mikla áherslu á, að þessi 45% álagning á vindla, sem jeg nefndi, og þó í öðru sambandi, væri óheyrilega mikil og fjarri öllum sanni. Jeg ætla nú að benda honum á, að þetta hlýtur að vera á einhverjum misskilningi bygt hjá honum, einkum þegar litið er á álagning þá, sem verið hefir á munntóbaki og neftóbaki núna síðari árin, eða 1919 og 1920. Það mun láta nærri, að tóbak hafi kostað 4 kr. kg. í innkaupi, og verður það með tolli 8 kr., en meðalútsöluverð mun hafa verið um 20 kr. á kg. Þarna verður því, ef hann vildi athuga það, nálægt 150%, og er þá ekki með sanngirni hægt að segja að langt sje farið, þegar gert er ráð fyrir 45% álagning á vindla og vindlinga í heildsölu ríkisins, og það á verð vörunnar, kominnar í hús hjer á landi, en án tollsins. Að öðru leyti get jeg leitt hjá mjer annað það, er hann hafði að athuga við ræðu mína; því er, eins og jeg hefi tekið fram, að mestu leyti svarað af öðrum. En jeg ætla að skjóta hjer inn í einu atriði, sem svari við aðfinslum hæstv. fjrh. (M. G.). Það er rjett hjá honum, að fallið hefir niður í brtt. nefndarinnar dálítil athugasemd, þar sem á að standa: með ráði landlknis, að því er kemur til áfengissölu. Þessi setning hefir fallið aftan af, og var ekki athugað, fyr en prentuninni var lokið. En þetta má auðveldlega leiðrjetta, áður en frv. þetta verður prentað næst. Þá vil jeg víkja máli mínu til háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) og fyrirspurnum þeim, er hann beindi til mín, viðvíkjandi brensluvínandanum: hvort þessir 20 þús. lítrar, sem jeg gerði ráð fyrir að lagt yrði á, væru bæði til iðnaðar og brenslu. Jeg tók það fram, að jeg sæi mjer ekki fært að gera glögga áætlun í þessu efni, af því að hjer liggja engar skýrslur fyrir, er greina í sundur vínanda til lyfja annars vegar og hitt, sem til iðnaðar fer. En mjer þykir trúlegt, að þetta sje of lágt áætlað, og get því fallist á, samkvæmt skýrslu hæstv. fjrh. (M. G.), að tala þessi muni hækka, og þá um leið tekjurnar líka. En vitanlega geri jeg ekki ráð fyrir sömu álagningu á hvorttveggja, vínanda, sem er ómengaður talinn, og brensluvínanda. Um tollhækkun í stað einkasölu, sem háttv. sami þm. (J. Þ.) lagði svo mikið upp úr og áleit ábyggilegri fyrir ríkissjóð en einkasölu og líklegri til að gefa honum drýgri tekjur, þarf jeg ekki að svara, þar sem háttv.þm. Ak. (M. K.) hefir hrakið þær fjarstæður allar. En jeg get auðvitað tekið í sama strenginn, og gefið þá yfirlýsingu, eins og hann, að jeg mun greiða atkvæði móti tollhækkuninni, og jeg get bætt því við, að jeg geri það líka vegna þess, að jeg þykist vita, að eftir því sem tollarnir eru hækkaðir, því hættara er við tollsvikunum, en fyrir þau er girt með ríkiseinkasölunni, svo sem fært er. Sami háttv.þm. (J. Þ.) fann að kostnaðaráætlun minni við rekstur þessarar verslunar, taldi hana altof lága og vildi að minsta kosti tvöfalda hana. Það þýðir ekkert að deila um þetta, enda liggur það ekki fyrir að ákveða neitt um það. Nefndin hefir að eins gengið út frá því, að verslun þessa eigi að reka á sem allra einfaldastan hátt og með sem minstum kostnaði. Að það þurfi að kosta 50 þús. kr. á ári, finst mjer fjarri öllum sanni; enda veit jeg ekki, við hvað hann getur miðað það, nema þá ef vera skyldi t. d. móvinslufyrirtæki hjer í Reykjavík eða önnur braskfyrirtæki bæjarins, þar sem alt ríður um þverbak. Hann fann líka að því, að hjer væri verið að fjölga starfsmönnum um þörf fram, og lögfesta embætti handa verslunarmönnum, sem sæu sjer best farborða sjálfir. En honum gleymdist það, að um leið og ríkið tekur einkasöluna í sínar hendur, ættu úr sögunni að hverfa heildsalarnir, sem hingað til hafa verslað með þessar vörur. Jeg skal svo ekki að óþörfu lengja umræðurnar. Vil þó minna á það, út af ummælum hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), að jeg sje ekki ástæðu til að fresta málinu vegna þess, að þörf sje á að bera það undir kjósendur. Jeg held, að það sje fyrir fram vitað, að þorri kjósenda í landinu muni styðja þessa stefnu yfirleitt og fagna henni.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Jeg sný mjer þá að háttv.frsm. meiri hl. (Sv. Ó.) og háttv.þm. Ak. (M. K.). Jeg get ekki neitað því, að jeg hafði skemtun af ræðu hv.frsm. (Sv. Ó.). Hann sannaði greinilega í ræðu sinni og till., að hann hafði ekki miðað við ástandið nú, heldur miðað við verðlag 1917. En um leið vísar hann til þess, að þessi álagning á tóbak, 45%, geti staðist samanburð við ástandið nú. En hann gætir þess ekki, að nú hefir verið einokun og innflutningsbann á tóbaki, alt fram að þessu. Þeir miða í raun og veru við ástandið nú.  (M. K.: Ekki rjett!)  Þetta er rjett. Sannleikurinn er sá, að þessir tveir háttv.þm. miða ýmist við ástandið nú eða ástandið áður, alt eftir því hvort heppilegra er fyrir útreikninga þeirra. Í raun og veru hefi jeg ekki miðað við verðlagið á neinni ákveðnum tímum, heldur við það, að á venjulegum tímum, þegar hin frjálsa samkepni fær að njóta sín, þá hverfur álagningin á tóbaki hjá heildsölunum. Það er og hreinasti misskilningur hjá hv.þm. S.-M. (Sv. Ó.), að heildsölunum fækki við þessa ráðstöfun. Slíkum heildsölum getur ekki fækkað, af þeirri einföldu ástæðu, að þeir eru ekki til. Það eru engir heildsalar til hjer, sem eingöngu versla með tóbak. Þegar tímarnir breytast, og það verður innan skams, þá geta allir kaupmenn fengið tóbak beint frá erlendum verksmiðjum með þeim kostnaði. er ekki mun nema meira en 2–3%. Það sem því hjer er til samanburðar, er annarsvegar 2–3%, en hinsvegar 45%. Allir ættu því að geta sjeð, að hjer er um nýjan millilið að ræða í versluninni, sem gerir verslunina dýrari að miklum mun, jafnvel þótt till. stjórnarinnar, er fer fram á 30%, verði samþ. Þessir hv.þm. (Sv. Ó. og M. K.) hafa það á móti tollhækkuninni, að hún bæti aðstöðu einstakra kaupmanna til þess að leggja meira á vöruna, þeir muni leggja á sama hundraðsgjald, hversu hár sem tollurinn verður. Það liggur næst að halda, að þessir hv.þm. (Sv. Ó. og M. K.) gangi hjer út frá því, að kaupmenn leggi líka á tollinn. Mjer þykir það satt að segja undarlegt, hversu hv.þm. Ak. (M. K.) hefir gleymt fyrra lífi sínu, eða man hann þá ekki lengur, að verslunin stjórnast af því, hvað mikið kostar að versla. Kaupmenn binda sig ekki við ákveðið hundraðshlutfall, heldur við hitt, að þeir geti haft sem mest viðskifti, og þó hagnast eins og þeir þurfa til að geta framfleytt sjer og sínum og staðist allan kostnað. Þetta eru lög frjálsrar samkepni, sem þm. (M. K.) ætti ekki að hafa gleymt, þótt nú sje hann orðinn ærið blindaður af einokunum. Það er því engin ástæða fyrir kaupmanninn að hækka álagningu, þótt tollurinn sje hækkaður. Það er nú víst orðinn siður hjer að týna athugasemdum, það hafa gert bæði hæstv. fjrh. (M. G.) o. fl. Hann var annars góður, að finna hana. En þó verð jeg að halda því fram, að sú athugasemd hjálpar honum lítið. Þó brensluspíritusinn eigi að bæta upp hallann, þá er innflutningurinn af honum ekki nægilega mikill til þess, því að eftir því, sem jeg kemst næst, mun innflutningur alls spíritus vera um 45–50 þús. lítrar, að brensluspíritus með töldum. Jeg verð nú líka að telja það dálítið vafasamt, hvort hæstv. fjrh. (M. G.) hafi nokkurn tíma haft þessa athugasemd, hygg heldur, að hann hafi gripið til brensluspíritusins í einhverju fáti, nú þegar á þing kom, til að bæta upp hallann að nokkru leyti. Það hlýtur að vera langt frá rjettu lagi, að innflutningur af brensluspíritus nemi 50 þús. lítrum, því að fyrstu 2 ársfjórðungana 1920 var innflutningurinn að eins 11 þúsund lítrar, og hefir innflutningurinn þó væntanlega þá verið óhindraður að mestu. Enn er það dálítið einkennilegt, að hvorki hæstv. fjrh. (M. G.) eða þeir hv. þni., er vilja láta brensluspíritusinn bæta upp hallann, gæta þess, að innflutningur vínanda mundi minka, ef lögin næðu fullkomlega tilgangi sínum, sökum fullkomnara eftirlits með bannlögunum, og að brensluspíritusinn mundi því eigi gera meira en vega þann mismun upp. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að jeg reyndi til þess að snúa mig frá brensluspíritusnum með því að bera því við, að hann væri notaður til eldsneytis af fátæklingum. Það er ekki rjett, að jeg sje með því að snúa mig út úr neinu. En undanfarandi þing hafa litið svo á, að ekki ætti að leggja á brensluspíritus, sem annan vínanda, og því var enginn tollur á hann lagður fram að 1919, og þá að eins lágt gjald. Það verður því hjer breytt frá stefnu undanfarandi þinga, ef á að fara að leggja á hann jafnt sem annan spíritus. Þá vildi hæstv. fjrh. (M. G.) vefengja, að jeg færi rjett með innkaupsverð á spíritus. Það sannaði nú lítið hjá honmn, þó að hann berði sjer á brjóst og segði, að þar væru „faktúrurnar“, því að það er ekki nægilegt, að vita hvað hann kostar erlendis, heldur verð hans komins hjer í hús, að viðbættum flutningskostnaði, tolli og rýrnun. Flutningskostnaður og tollur hefir nú að sönnu verið tekinn með, en hann hefir gleymt rýrnuninni, sem oft getur orðið alt að helmingi, og því eigi tekið hana með þegar hann samdi frv. Háttv. fylgismenn þessa frv. fara líka á snið við sannleikann, þegar þeir eru að tala um það, hve vel tóbakseinkasalan hafi reynst erlendis. Sannleikurinn er sá, eins og jeg hefi áður tekið fram, að tóbakseinkasalan ein út af fyrir sig hefir gefist illa, t. d. í Japan, þar sem hún var afnumin aftur eftir 4 ár. En þar, sem einokun á tóbaksiðnaðinum hefir fylgt með, hefir einkasalan tekist betur, en þó sýnist það auðsætt, að það hljóti að vera tóbaksiðnaðinum að þakka. Um það, hvort þetta eigi að heita einkasala eða einokun, er algerlega þýðingarlaust að þrátta. Hitt er aftur á móti eigi rjett, að segja, að munurinn stafi af því, að einokunin hafi verið valdboðin og lögð á okkur af annari þjóð, en þessa einkasölu leggjum við á okkur sjálfir, af fúsum og frjálsum vilja. Þessi mismunur gerir hvorki að rjettlæta eða órjettlæta einokunarnafnið. Fyrst og fremst er hjer við að athuga, að einokunin var lögð á okkur, ekki af annari þjóð, heldur af löglegri stjórn landsins, konungi vorum, sem þá var einvaldur, og því einn um löggjafarvaldið. Það var því löggjafarvald þjóðarinnar, sem kom fornu einokuninni á, og sama verður nú, komist hún á; að eins þessi breyting, að löggjafarvaldið er nú komið í hendur þingsins ásamt konungi. -- Orðið getur því eigi verið breyttrar merkingar sökum þessarar ástæðu. - En annars skiftir þessi orðaleikur engu máli.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg get ekki verið sammála hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) um það, að eigi sje hægt að afgreiða málið sökum þess, að það hafi eigi verið borið undir kjósendur. Frv. var búið svo snemma, og sent þm., að það átti að vera hv.þm. auðvelt að bera það undir kjósendur, ef þeir hefðu viljað. Um skekkjuna, sem hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hefir fundið, vil jeg segja honum það, að jeg ann honum mjög vel að njóta gleðinnar af þessari uppgötvun sinni, því að jeg hefi nú þegar rekið 3 skekkjur ofan í hann í hinum sama útreikningi. Jeg get auðvitað eigi sannað, að þessi athugasemd hafi gleymst, en hann getur heldur eigi sannað hið gagnstæða. En það ætti að vera augljóst, að jeg get ekki borið siðferðislega ábyrgð - þó sú lagalega ábyrgð hvíli á mjer - á því, þegar jeg er utanlands. En aðalatriðið er það, að jeg hefi sýnt, að niðurstaðan hjá mjer er rjett. Ef það er rjett hjá hv. sama þm. (Jak. M.), sem mjer er ekki kunnugt um, að einokun sje nú þegar á tóbaki, þá er það einmitt ástæða fyrir því, að ríkið taki við henni. Var þetta einmitt ein af aðalástæðunum, sem fram voru færðar fyrir einkasölunni á steinolíu 1917. Þá sagði sami hv.þm. (Jak. M.), að spíritus rýrnaði oft og einatt um helming. Má vera, að þetta komi fyrir, en umsjónarmaður áfengiskaupa hefir þó sagt mjer, að rýrnunin væri venjulega mjög lítil, sjaldan meiri en 2–1 lítrar á tunnu. En þó að rýrnunin væri þetta, sem hv.þm. (Jak. M.) sagði hana, þá skiftir það engu, því að seljandi eða skipið, er vöruna flytur, eiga að bera hallann við hana, því að hún stafar annaðhvort af slæmum umbúðum eða illri meðferð í skipinu. Annars held jeg, að okkur hv.þm. (Jak.M) beri ekki svo mikið á milli um innflutning á brensluspíritus, því hann sagði hann vera um 45 þús. lítra.  (Jak. M.: Ekki rjett, jeg sagði, að allur spíritusinnflutuingur mundi vera um 45–50 þús. lítra!)  . Þetta er nú svo mikil fjarstæða, að það er lítt hugsandi, að hv.þm. (Jak. M.) geti sagt þetta í alvöru, því að 1919, þegar brensluspíritus var fyrst tollaður, var allur innflutningurinn rúmlega 116 þús. lítrar. Og það sannar ekkert mál hans, þótt hann vitni í innflutninginn 1920, því að þá voru innflutningshöftin komin til sögunnar, og kemur hann því - sennilega óvart - með eina ástæðuna enn fyrir því, að þau hafi komið að gagni. Annars get jeg bætt því hjer við, að aðalástæðan til þess að tolla brensluspíritusinn var sú, að hann er drukkinn. Sami hv.þm. (Jak. M.) sagði, að jeg hefði ekki haft „faktururnar“ við þegar jeg samdi frv. Það er nú talsvert hart, að hann skuli leyfa sjer að koma fram með þessa staðhæfingu, en það vill nú svo vel til, að jeg get sannað honum það með 2–3 vitnum, að jeg hafði þær við hendina, og nú hefi jeg þær í vasanum og get sýnt þær.

Gunnar Sigurðsson Jeg leyfi mjer að mótmæla þeirri staðhæfingu háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að það sje fyrirfram vitað, að kjósendur sjeu með frv. að minsta kosti veit jeg það, að í mínu kjördæmi er það algerlega ósannað. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að vel hefði mátt leggja þetta fyrir kjósendur á þingmálafundum. Þessu er nú því til að svara, að jeg hjelt fund með mínum kjósendum áður en stj.frv. kom, og sumir hafa alls enga þingmálafundi haldið. Það er að vísu rjett, að stjfrv. kom í fyrra lagi, en það fylgdi sá böggull skammrifi, að það var lagt mjög ríkt á að gæta þeirra vandlega og flíka þeim helst sem minst. Þó mun hafa verið leyfilegt að minnast þeirra lauslega á þingmálafundum. Annars sýnist mjer, að hættulaust sje að fresta þessu máli, þar eð undirbúningur þess getur nú eigi talist góður, og dýrt að ráðast í fyrirtækið eins og sakir standa.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það er nú búið að taka nær því alt fram, sem jeg vildi hafa sagt. Þó var það ein setning, sem hraut af vörum háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), sem jeg vildi minnast dálítið á. Hann var að tala um lögmál hinnar frjálsu samkepni og sagði, að verðlagið miðaðist við það í hvert sinn, hvað kaupandi vildi greiða fyrir vöruna eða fyrir hversu mikið verð væri hægt að koma vörunni út. Það getur nú verið mikið satt í þessu hjá honum, en jeg vil um leið benda honum á annað lögmál hinnar frjálsu samkepni, og það hljóðar svo: Þegar fleiri eru orðnir um að selja einhverja vörutegund heldur en samsvari kaupendafjöldanum, eða framboð á henni meira en eftirspurn, þá lýsir hin frjálsa samkepni sjer í því, að seljendurnir mynda samtök sín á milli, til þess að halda verðinu uppi. Er þetta lögmál hinnar frjálsu samkepni engu ómerkara en hitt, og eigi síður athugavert fyrir þjóðfjelagið.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Má vera, að mjer hafi gleymst að geta um þetta, en háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) gleymdi líka ráðinu gegn þessu. - Það eru, guði sje lof, kaupfjelögin. Þeirra er verkefnið að taka hjer í taumana og standa á móti þessum samtökum. Hæstv. fjrh. (M. G.) stóð held jeg nokkuð höllum fæti, þegar hann var að tala um, hver bæri kostnaðinn af rýrnuninni á spíritusnum, og hjelt því fram, að hann lenti á seljanda. Jeg vil benda honum a, til þess að hann fái óvilhallan aðilja, að fara til steinolíufjelagsins og grenslast um þetta hjá því. Það hefir einmitt orðið, eða að minsta kosti mun hæstv. stjórn hafa látið því haldast uppi að selja olíuna svo dýrt sem það hefir gert, einmitt sökum rýrnunar, sem það hefir orðið að bera - eða að minsta kosti borið við. Sama mundi gilda um spíritusinn. Rýrnunin lenti á kaupanda, ef ílátið væri óbrotið. Af því að hæstv. fjrh. (M. G.) þóttist hafa fundið þrjár skekkjur hjá mjer, þá verð jeg að benda honum á það, að í útreikningum hans er raunar tæplega hægt að tala um skekkjur, og liggur nær að segja, að þeir sjeu hringlandi vitlausir, og er það líka viðurkent af samnefndarmönnum mínum, að minsta kosti að nokkru leyti, þar sem þeir einmitt hafa hækkað álagninguna á tóbak, til að vinna upp hallann, en gera þó ráð fyrir helmingi minni tekjum af einkasölunni en hæstv. fjrh. (M. G.). - Jeg hefi haldið því fram, að þótt suðuspritt væri talið með, þá yrði spíritusinnflutningurinn ekki nándar nærri eins mikill og gert er ráð fyrir í útreikningum stjórnarinnar. Og jeg efast heldur ekki um, að hæstv. fjrh. (M. G.) hefði búið sig þannig undir þessar umræður, að hann hefði getað sannað það með tölum, ef það yfirleitt næði nokkurri átt. En hann hefir í þess stað látið nægja ágiskanir út í loftið. Þó að spíritusinnflutningur 1919 hafi verið 116 þús. lítrar, en að eins 53 þús. næsta ár á undan, þá er ekkert hægt að ráða af því um innflutninginn á brensluspíritus, og það nær auðvitað engri átt, að aukningin hafi stafað af brensluspíritus, svo neinu nemi. Árið 1919 var t. d. flutt inn 14 þús. lítrar af portvíni og þess háttar, en árið á undan að eins 3 þús. lítrar, og stafar sú aukning væntanlega ekki af brensluspíritus. - Árið 1917 voru fluttir inn 15 þús. lítrar af suðuspritti, og tel jeg vel í lagt, að það hafi verið helmingi meira næstu árin, og styðst þar við skýrslur um tvo fyrstu ársfjórðungana 1920. Það er rangt, að innflutningshöftin hafi nokkur áhrif getað haft á innflutning þá ársfjórðunga. Fyrst og fremst var um engin innflutningshöft að ræða fyrsta ársfjórðunginn, og því hefir að minsta kosti verið haldið fram, bæði af hæstv. fjrh. (M. G.) og öðrum, að þess væri ekki að vænta, að innflutningshöftin gætu verkað á innflutning fyrstu mánuðina eftir að þau voru lögleidd. Hæstv. fjrh. (M. G.) þykist hafa hrakið tvö atriði fyrir mjer, en það er helber misskilningur. Hann hefir ekkert hrakið af því, sem jeg hefi sagt. Jeg get bent á enn fleiri skekkjur hjá honum en jeg hefi þegar gert. Hann reiknar t. d. með því verði, sem hæst hefir verið á spíritus, og byggir á því til frambúðar. Það nær auðvitað engri átt. En við það, að verðið lækkar, minka tekjurnar. Um útsöluverðið vil jeg líka taka það fram, að í frv. er það of hátt reiknað á meðalaspíritus. Útsöluverð lyfsala er ákveðið eftir þunga, þetta 15–16 kr. kílóið, og verður það um 13–14 kr. líterinn. Hæstv. fjrh. (M. G.) reiknar verðið á lítra 15–16 kr. Það er reyndar hærra verð, þegar selt er í smæstu smáskömtum, en það kemur ekki til greina hjer, þar sem að eins er um heildsölu að ræða. Jeg held því fram, að alt, sem jeg hefi sagt hjer, standi enn óhrakið.

Pjetur Ottesen Það var að eins örstutt athugasemd. Jeg mintist á það við 1. umr., hversu hjáleitt það er hjá stjórninni að blanda saman einkasölu á tóbaki og áfengi. Það er þeim mun óviðfeldnara, sem samtímis er komið fram frv. um einkasölu á lyfjum, og það er vitanlegt, að mestur hluti þess áfengis, sem inn er flutt, er fluttur inn sem lyf. Hæstv. fjrh. (M. G.) færði það til afsökunar, að þetta frv. hefði verið samið áður en ráðið var, að hitt frv., um einkasölu á lyfjum, yrði lagt fyrir þingið; en sú afsökun nær harla skamt. Jafnframt því, sem nefndin tók frv. til meðferðar, þá hefði hún átt að taka þetta atriði til yfirvegunar og bæta fyrir yfirsjón stjórnarinnar. Þetta hefir nefndin gert að eins að nokkru leyti, þar sem hún hefir lagt til, að áfengi til lyfja verði selt án hagnaðar, en látið að öðru leyti við svo búið standa. En jeg mun þó greiða atkvæði með frv., því að mjer er kunnugt um, að frv. verður breytt í háttv.Ed., ef frv. um lyfjasöluna verður samþ. þar, og veit jeg, að nefnd sú í Ed., sem hefir lyfjasölufrv. til meðferðar, mun leggja það til, að áfengið verði tekið með lyfjunum, og mun jeg því greiði atkv. með frv. til Ed. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta eða lengja umræðurnar frekar, en vil aðeins bæta því við, að þó að jeg sje eindregið fylgjandi frjálsri verslun, og öll einokun sje eitur í mínum beinum, þá er það einungis af hinni knýjandi þörf til að afla ríkissjóði tekna, að jeg get verið með þessu frv., og því, að jeg sje ekki færa leið til þess að ná tekjum af tóbakinu í ríkissjóð, fram yfir það, sem nú er, með öðru móti en þessu.