Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Einar Árnason) Um ástæður fyrir þessu frv. mun ég láta mér nægja að vísa til grg. frv., og leyfi ég mér að leggja til, að því verði vísað til hv.fjhn., að þessari umr. lokinni.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Eins og nál. á þskj. 63 ber með sér, hefir menntmn. orðið sammála um að mæla með frv. En samt hefir n. ekki seð sér fært að leggja til, að veittur verði til bókasafnanna hærri árlegur styrkur en 4 þús. kr. N. hefði að vísu viljað mæla með hærri styrk, en þegar litið er til annara bókasafnastyrkja, sest, að skapast mundi mikið ósamræmi, ef hærra væri farið en þetta. Til sýslubókasafna er ekki veitt nema 2 þús. alls á ári. En n. væntir þess, að sá styrkur verði hækkaður til muna, og því hefir hún lagt til, að bókasafnastyrkur prestakalla verði 4 þús. kr. Hv. 1. þm. Reykv. hefir flutt nokkrar brtt. á þskj. 64, og er aðaltill., að fyrst um sinn skuli verja allt að 10 þús. kr. úr ríkissjóði í þessu skyni, en til vara 7500 kr. N. hefir ekki rætt þessa brtt. sérstaklega, en það liggur í brtt.n., að hún getur ekki fallizt á till.hv. 1. þm. Reykv. Aðrar brtt.n. lýsa sér sjálfar. Það eru mest orðabreyt. eða lítilsháttar skipulagsbreytingar. Um 1. og. 2. brtt. á þskj. 64 er ekkert að segja, nema að þær eru heldur til bóta. Það eru ekki svo mikil hlunnindi, sem fylgja prestaköllum hér á landi, að ekki megi á þau bæta, þegar litið er á hin lélegu launakjör prestastéttarinnar. Og fátt er presti nauðsynlegra en að bókakostur hans sé sem beztur. Margir prestar kaupa allmikið af bókum, sjálfsagt meira en þeir hafa efni á. Því er gott að styrkja þá til þess á þann hátt, að bækurnar varðveitist á prestssetrinu. En oft hafa bækur hvers prests dreifzt eftir dag hans, til lítils gagns þeim, sem þær hafa lent hjá. Frv. gerir nauðsynlegar ráðstafanir til að stöðva guðfræðibækur og heimspeki á prestssetrinu. þar sem n. hefir orðið sammála um frv., álít ég ekki þörf að ræða málið frekar, nema sérstakt tilefni gefist.

Magnús Jónsson Ég get fyrir mitt leyti verið sammála brtt.n.; yfirleitt eru þær til bóta, bæði þær efnislegu og hinar, sem færa til betra máls, - að undundanskilinni 4. brtt., sem ég er ekki sammála um og skal koma að síðar. Það er til mjög mikilla bóta að fella niður 12. gr. frv., því að það nær vitanlega engri átt að láta þessi lög ekki ná til prestakalla í kaupstöðum, þó að prestarnir hafi þar aðgang að öðrum bókasöfnum. því að auðvitað eru þau fáskrúðug af þeim bókum, guðfræðibókum, sem sérstaklega kæmu prestum að gagni. Ég álít það líka til bóta að benda mönnum á, að bókasöfnin þiggi bækur að gjöf. Ég efast ekki um, að vekjast mundu upp menn, þótt ekki yrði almennt, sem mundu vilja nota þá leið til að styrkja þessi söfn. En við þetta atriði í 2. brtt.hv.menntmn. hefi ég gert þá brtt. á þskj. 64, að á eftir orðinu „Bókasöfnin“ komi „mega“, svo að málsgr. hljóði: „Bókasöfnin mega þiggja bækur að gjöf“. Þetta kann að þykja óþörf varúðarráðstöfun. En hver veit, nema einhver vildi þekkjast til við söfnin eða þá, sem að þeim standa, og finna upp á að troða inn í þau bókum, sem verst ættu við og ekki væri sómi að. En eins og þessi málsgr. er orðuð þýðir hún eftir almennu lagamáli: Bókasöfnin skulu þiggja bækur. mér skildist hv.frsm. vera heldur meðmæltur þessari till, og eins hinni næstu, 2. brtt. á þskj. 64, um að kostnaður við störf bókanefndar greiðist af bókakaupafé. N. yrði að taka sér aðstoð, ef hún ætti að standa í sambandi við öll bókasöfnin, sem yrðu á annað hundrað. Þriðja brtt. mín á þskj. 64 er langsamlega þýðingarmest. Eftir frv. var ætlazt til, að ríkissjóður veitti 10 þús. kr. á ári til að koma upp bókasöfnum. Ef Alþingi fellst á, að hér sé um verulega þarfar stofnanir að ræða, þá er varla hugsanlegt, að hægt sé að skipta minna fé en 10 þús. í meira en hundrað prestaköll. Þó að varið væri svo sem 100 kr. handa hverju safni á ári og gert ráð fyrir, að 50 kr. kæmu annarsstaðar frá, sýnist svo stillt í hóf, að ekki gagni minna og alls ekki veitt um skör fram. Það sýnist ómögulegt að leggja upp með minna en 150–200 kr. til að koma bókasafni á fót. þegar frá líður, getur hugsazt, að komast megi af með minna. Ég legg því talsverða áherzlu á þessa brtt., fyrst og fremst, að veitt verði allt að 10 þús. kr. á ári fyrst um sinn, en til vara 7500 kr., svo að rúumlega 100 kr. verði þó það, sem hvert prestakall fengi til jafnaðar, að meðtöldu því, sem kæmi annarstaðar að. Eins og hv.þdm. sjá, mundu söfnin vaxa mjög hægt. En ég held, að þetta sé merkileg hugmynd, sem koma megi allri þjóðinni að gagni. Beinlínis koma söfnin að gagni með því, að menn geta fengið lánaðar bækur úr þeim, en óbeinlínis með því að gera prestana auðugri í kenningum sínum og frjórri, og þess mundi almenningur njóta. Svo að það væri ekki of mikið að verja til þessara safna 10 þús. kr. á ári. Hv. frsm. talaði um ósamræmi á þessu og styrkjum til annara bókasafna. Það er rétt, ef þetta er talið eitt bókasafn. En ef þessi styrkur er klofinn í 100 parta, eru líklega engin bókasöfn styrkt með minna fé. Ég skal ekki fjölyrða um þetta mál. Mér þykir ákaflega vænt um, að hv.menntmn. hefir orðið sammála um að mæla svo eindregið með frv., og þessi ágreiningur, sem milli er um upphæð styrksins, hygg ég, að sé meir um það, hvað Alþingi sjái fært að veita, en um hitt, hvað æskilegast væri. Þá er rétt, að hv. deild hafi um nokkrar upphæðir að velja, til þess að sýna, hvað mikla rausn hún vill sýna þessu fyrirtæki.

Pétur Ottesen Ég vildi taka undir með hv.þm., sem talað hafa, því að þetta er að sjálfsögðu gott mál og rétt að styðja tilraunir til að auka þann bókakost, sem lærðir og leikir í landinu eiga aðgang að. Hinsvegar er ekki þýðingarminna að stuðla að aukningu bókasafna lestrarfélaga og sýslubókasafnanna. Til sýslubókasafna hefir nú um nokkur ár verið veittur lítilsháttar styrkur, eða 2 þús. kr. á ári, sem vitanlega hrekkur mjög skammt, þar sem þessari litlu upphæð er skipt milli allra sýslubókasafna. T. d. hefir sýslubókasafnið í Borgarfjarðarsýslu fengið árlega 50 kr. af þessum styrk, þar til síðastl. ár, að styrkurinn féll niður í 35 kr. Sjá allir, að slíkur styrkur hrekkur skammt til bókakaupa. Mér hefir dottið í hug, hvort ekki væri fullt eins heppileg leið, að þingið stuðli að því að efla þessi söfn með ríflegri styrk, þannig að þau, auk þess að vera söfn til afnota fyrir almenning, hefðu einnig að geyma bækur sérfræðilegs efnis fyrir embættismenn, og það fleiri en presta. á þann hátt gætu sérfræðiritin haft meiri þýðingu, þar sem fleiri menn hefðu aðgang að þeim. Ég vildi því beina þeim tilmælum til menntmn., að hún tæki til athugunar þessa bendingu mína um aukningu sýslubókasafnanna, þann veg sem ég nú hefi bent a. Tel ég, að á þann hatt verði náð almennari og betri árangri en með þessu frv. Það má nú segja, að bendingar frá mér um þetta komi nokkuð seint fram, en það stafar af því, að ég var fjarverandi, er frv. var til 1. umr., en þá ætlaði ég að vekja máls á þessu. Það verður eigi framhjá því gengið, að slíkt frv. sem þetta gefur fleiri stéttum tilefni til að krefjast slíkra bókasafna sér til handa. Sýslumönnum er vafalaust mikil þörf á að lesa beztu rit lögfræðilegs efnis, bæði innl. og útlend, sem út eru gefin.

Og hreppstjórum líka

. Ég býst nú ekki við, að farið verði að hlaða undir þá fremur en gert hefir verið. En sýslumenn stæðu því betur að vígi um leiðbeiningar þeim til handa, sem þeir væru sterkari á svellinu í lögfræðiþekkingunni. Annars skal ég ekki fjölyrða meir um frv., en vænti þess fastlega, að hugmynd minni um aukning sýslubókasafnanna verði meiri gaumur gefinn.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það er rétt hjá hv.þm. Borgf., að fjárhæð sú, sem um er rætt til bókasafna prestakalla, er ekki meiri en svo, að hún nægi aðeins til öflunar rita guðfræði- og trúfræðilegs efnis, enda er ekki til meira ætlazt, nema þá skáldrita, er kunna að hafa sérstakt trúfræðilegt gildi. Þess vegna er það sjálfsagt, að þessi söfn verði sérstæð og miðuð við sérþarfir presta. Sá styrkur, er sýslubókasöfn og önnur almenn bókasöfn hafa notið frá ríkinu, hefir verið allt of lítill. Mun ég innan skamms leggja fyrir hv.menntmn. till. um þetta efni, þar sem ég legg til, að opinber styrkur til almennra bókasafna verði hækkaður að mun. Víða hér á landi hagar þannig til vegna strjálbýlis og slæmra samgangna, að sýslubókasöfnin eru ekki fullnægjandi. Þarf því að koma á stofn hreppsbókasöfnum, er láni út bækur eftir föstum reglum. Í Norður-Ameríku t. d., þar sem þessum málum er komið í sæmilegt horf, er veitt til alm. bókasafna fé árlega, sem svarar 1 kr. á hvern íbúa. Það mundi verða hér hjá okkur um 100 þús. kr. Um svo hátt tillag gæti vitanlega ekki verið að ræða hér á landi. Þá má geta þess, að undir hin væntanlegu bókasöfn prestakalla muni renna fleiri stoðir en styrkur úr ríkissjóði. Prestarnir mundu væntanlega gefa þeim margar góðar bækur guðfræðilegs efnis. Þá var hv. 1. þm. Reykv. að tala um það, að óviðkunnanlegt væri að þröngva prestum til að geyma þær bækur, sem þeir alls ekki vildu þola í sínum húsum. Ég get fallizt á það, að ekki sé rétt að þröngva prestum til slíks, en hinsvegar er ég fullviss um, að það mundi örsjaldan koma fyrir. Nefndin sér ekki fært, eins og ég hefi áður sagt, að leggja með hærri styrk til bókasafna prestakalla en 4 þús. kr. Mun hæfilegt að skipta þeim styrk milli 50 prestakalla á ári. Ef fleiri væru styrkt, fengi hvert þeirra of lága upphæð, til þess að verulegu gagni yrði.

Hver á að geyma söfnin, þegar prestaskipti verða?

. Um það vantar ákvæði í frv., sem bætt verður inn í það við 3. umr.

Magnús Torfason Ég verð að segja það, að mér þótti frv. þetta allundarlegt, er ég sá það fyrst. Sérstaklega fyrir það, að hér var um að ræða stéttarbókasafn. Mér varð á að hugsa svo, að hér væri um að ræða einkennilega stefnu, þar sem byrjað væri á skökkum enda, með því að stofna bókasöfn einstakra stétta úti um land, áður en nokkur verulegur styrkur væri veittur hinum almennu bókasöfnum. Vegna strjálbýlis, fjárskorts og fleiri erfiðleika eiga sveitabókasöfn og önnur almenn söfn erfitt uppdráttar, ef þau eiga að verða almenningi að gagni. Þó mun vera aldarfjórðungur síðan eða meir, að menn komust á þá skoðun, að slík söfn ætti að styrkja af opinberu fé. Í Ísafjarðarsýslum voru til sveitabókasöfn fyrir fjórðungi aldar. Voru þau styrkt af sýslufé í öll þau 17 ár, er ég var þar, og uxu smátt og smátt. Svo er víðar á landinu, og þeim hefir fjölgað ár frá ári og þau hafa fengið meira fé til umráða. Í Árnessýslu hefir bókasafn einnig verið styrkt af fé sýslunnar um langan tíma. Að vísu verður því ekki neitað, að heldur hefir dofnað yfir bókasafninu hin síðari ár. Stafar það aðallega af fólksfækkuninni í sveitunum. Þar sem ekki eru eftir á heimilum nema karl og kerling með hóp barna, verður lítill tími til lestrar. Hinsvegar má geta þess, að fyrir sjálfsagt þriðjungi aldar var í Rangárvallasýslu lestrarfélag embættismanna og menntamanna, og gekk ég í það félag. Í félaginu voru flest prestar. Þegar ég fór að heiman í vetur, var í ráði meðal menntamanna í sýslunni að koma slíku fél. á stofn, víðtækara en aðrir. Ég verð að líta svo á, að þegar þing vill verða við óskum manna og þörfum fyrir betri bókakost, þá sé það ekki rétta leiðin að stofna stéttabókasöfn, heldur beri að auka framlög til hinna almennu safna. Ég vil benda hv. dm. á það, að í 15. gr. 9. lið fjárlfrv. er ákveðið, að veita skuli 1 þús. kr. til sýslubókasafna og lestrarsala í kaupstöðum, gegn jafnháu tillagi annarstaðar frá. Aftur á móti er ekkert lagt til sveitabókasafna, sem ég hefði þó talið engu minni ástæðu til; ef til vill með því skilyrði, að jafnmikið fé kæmi á móti úr sveitarsjóðum. Eitt er það, sem litur út fyrir að ekki hafi verið hugsað til hlítar viðvíkjandi þessu frv., og það er, hvort ekki sé heppilegt, að prestar skiptist á bókum. mér skilst, að eftir því fyrirkomulagi, sem frv. leggur til, þá eigi hinar sömu bækur að vera í öllum söfnunum. Þetta finnst mér, að hefði mátt laga, því auðvelt ætti að vera fyrir prestana að skiptast á um bækur. Loks gægðist fram sú skoðun hjá hv.frsm., er ég ekki bjóst við hjá svo frjálslyndum manni sem hv.þm. V.-Ísf., er hann vildi fela prestunum ritskoðunarvald í hendur. Ég álít, að þetta mál sé enn ekki nærri því gerhugsað og að það væri heppilegast að láta það bíða úrlausnar enn um sinn, meðan rækilega er athugað, hvort ekki finnist aðrar leiðir heppilegri.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Í umr. hafa fáar aths. komið fram um frv. sjálft. Síðasti ræðumaður, hv. 2. þm. Árn., kom með þá einu aths., að heppilegt væri, að prestar skiptust á bókum úr bókasöfnum sínum. Ég fellst á það, að svo megi vera, og mun bera fram brtt. um það við næstu umr. Ég skal geta þess, að þar, sem um er að ræða fleiri en einn prest í sama prestakalli, er ætlazt til, að elzti presturinn að þjónustuárum geymi safnið. Það var misskilningur hjá hv. sama þm., að ég hafi mælt með ritskoðun.

Þm. lagði blessun sína yfir hana

. Það var hv. 1. þm. Reykv., sem gat um það, að prestur nokkur hefði brennt bók, er hann taldi skaðlega, en það er óhætt að fullyrða, að slík fyrirbrigði mundu verða fátíð, og í þetta skipti mun hafa verið um sérstakar ástæður að ræða. Ég skal endurtaka það, að ég álít rétt að hlynna að hinum almennu bókasöfnum betur en gert hefir verið, og fer frv. það, er ég mun leggja fyrir hv.menntmn., í þá átt.

Magnús Jónsson Ég er alveg sammala hv.þm. V.-Ísf. og fleirum um það, að nauðsynlegt sé að auka og bæta almenn bókasöfn í landinu, og það skal ekki standa á mínu fylgi með frv. í þá átt, sem skynsamlega er um búið. Ég vil mótmæla því, sem komið hefir fram í umr., að með frv. um bókasöfn prestakalla sé byrjað á skokkum enda. Það er svo fyrir að þakka, að í landinu er til mikið af bókasöfnum fyrir almenning. Hér er landsbókasafn og amtsbókasöfn, bókasöfn lestrar- og sýslufélaga, og smátt og smátt myndast bókasöfn um flesta skóla. Söfn þessi hafa mikið af góðum bókum bæði útlendum og innlendum, sem hafa almennt gildi, enda er í þessum söfnum mest áherzla lögð á öflun slíkra bóka. Hér hefir verið byrjað á réttum enda, en nú vantar bókasöfn sérfræðilegs efnis. Hin almennu bókasöfn eru snauð af bókum guðfræðilegs efnis, meira að segja landsbókasafnið, sem mun þó það eina, sem hefir slíkar bækur, þó af skornum skammti sé. Af þessum ástæðum verð ég að fallast á frv. um bókasöfn prestakalla. Ég held, að það sé ástæða til að ætla, að hlúð verði með sérstakri hlýju að slíkum söfnum. Ég er þess fullviss, að margur sæmdarklerkur mundi leggja einstaka alúð við slíkt safn og reisa sér með því fagran og óbrotgjarnan minnisvarða. Einnig veit ég það, að margur sæmdarklerkur mundi gefa slíku safni, er hann hefði til umsjónar, álitlegar bókagjafir. Ég held, að það sé litil ástæða til að óttast það, að aðrar stéttir geri kröfu til bókasafna í sínum fræðigreinum, en ef það verður, þá er að taka afstöðu til þess, þegar par að kemur. Það er viðurkennt, að prestar eru lakar launaðir en bæði sýslumenn og læknar og eiga því erfiðara með að afla sér bóka af eigin rammleik, en þar við bætist, að þar sem þeirra starf er vakningarstarf, er einnig mest af þeim heimtað. Engri stétt er eins lífsnauðsynlegt að fylgjast með straumum og stefnum tímans og einmitt prestunum. Ég efast ekki um, að t. d. sýslumönnum sé gott að lesa í sínu fagi, en þeirra starf er þó aldrei fræðslustarf. Engum embættismönnum er eins brýn þörf á að fylgjast með á sviði bókmennta eins og einmitt prestum og kennurum.

En frv. er langt frá að vera gerhugsað

. Ég held, að frv. sé þó bezt komið einmitt með því að samþykkja það og á þann hatt verði það bezt hugsað, láta svo reynsluna kveða á um, hvort þörf sé breytinga. Þá geta tillögur um bókaskipti og fleira komið til greina. Þá er ég kominn að ritskoðuninni, sem hv.þm. V.-Ísf. vísaði réttilega til mín. Ég hefi aldrei verið ritskoðunarmaður, og er óhætt að lofa hv. 2. þm. Árn. að horfa fram á þann dag, að ég verði það. En ég álít, að það sé rétt að gefa prestum skýlausa heimild til þess að taka ekki á móti þeim bókum, sem þeir telja skaðlegar. Auðvitað mun sú heimild verða sjaldan notuð. En ef gjöfinni er beinlínis ætlað að vera særandi frá gefanda hálfu, þá er sjálfsagt, að prestarnir hafi heimild til þess að þiggja ekki slíkar gjafir. Hv. þm. V.-Ísf. gat um prest, sem hefði brennt bók eina, sem komizt hafði inn á heimili hans. Ég verð að segja það, að ég get ekki annað en borið virðingu og lotningu fyrir því, að prestur skuli hafa svo heilaga vandlætingu til að bera á þessum frjálslyndisdögum. Hvað því viðvíkur, að prestarnir þurfi að þekkja þann fjanda, sem þeir eiga að berjast við, þá geta þeir það auðvitað, þótt bækur mótstöðumanna trúar og kirkju séu ekki settar í bókasöfnin. Slíkar bækur eru líka vanalega dægurflugur, og því ekki viðeigandi né nein þörf á því að setja þær í bókasöfn prestakalla. Annars fer það vitanlega eftir einkaskoðun hvers prests, hve strangt er tekið á þessum efnum. Ég er, eins og ég hefi áður sagt, mótfallinn því, að strangur prestur og vandlætingasamur þurfi að veita bókum móttöku og geyma á heimili sínu, sem gefnar eru til þess að stríða honum eða særa hann sjálfan. Að þessu leyti er ég ritskoðunarmaður. Ég skal svo ekki lengja umr. meir, en mér virðist, að hv.þm. beri góðan hug til frv., og vona ég, að það verði samþ. Framtíðin mun sýna, hvernig mál þessi gefast, og verður þá alltaf hægt um vik að koma fram nauðsynlegum breyt., ef þurfa þykir.

Einar Jónsson Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls, en ég fann mig neyddan til þess, er ég heyrði svo digurbarkalega talað af munni guðfræðinganna hér í þessari hv. deild eins og raun varð á. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að prestar væru nauðsynlegastir allra embættismanna og þyrftu því meiri bókakost en aðrir.

Það hefi ég aldrei sagt

. Jú, ég heyrði glöggt, að hv.þm. sagði þetta, og hefi það því rétt eftir. En ég spyr: Hvers vegna þurfa prestar meiri fræðslu en aðrir embættismenn? Er það af því, að þeir hafa verið meiri trassar á námsárum sínum en aðrir og numið lítið, eða af hinu, að þeir séu minnissljórri en aðrir embættismenn og þurfi því frekar en aðrir bækur til fræðslu og viðhalds sæmil. embættisskyldu? Ég get ekki betur séð en að það séu prestarnir, sem minnst hafa að gera allra embættismanna, og séu þeir sú embættismannastétt, sem minnst skaðaði þjóðina, þó hyrfi úr sögu. Aðalstarf þeirra er fólgið í því að fara til kirkju á sunnudögum og messa, ýmist í hálftómum kirkjum eða yfir meðhjálpara og sjálfum sér, og ekki fleirum. Jú, svo hafa þeir ýms aukastörf að vísu, skíra börn, gifta þá, sem trúlofa sig, og jarða framliðna, ferma börn o. s. frv.; en fyrir öll þau störf fá þeir aukaborgun, þó lítil sé. - En safnast þegar saman kemur - og litlu verður Vöggur feginn. En ef á að fara að eyða fé úr ríkissjóði til þess að hlaða undir þá, frekar en aðra embættismenn, þá vildi ég helzt strika yfir hvorttveggja, bókasöfnin og prestana, en styðja fremur að fræðum lögfræðinga og lækna. Hv. þm. V.-Ísf. bar fram skrifaða brtt. þess efnis, að ef fleiri en einn prestur væru í prestakalli, skyldi elzti presturinn hafa umsjá bókasafnsins. En ég vil geta þess, að það er ekki nema Reykjavík ein, sem hefir fleiri en einn prest, svo að brtt. þyrfti að vera greinilegar orðuð og hljóða til Reykjavíkur aðeins. En þetta verð ég að fyrirgefa hv.þm. V.-Ísf., þar sem hann hefir aldrei verið þjónandi prestur, þótt hann sé guðfræðingur, og er því eigi að tala fyrir fé á sína eigin hönd í þessari grein. - Hann hefir farið aðra leið hentugri þar - og tekizt vel. - Allt fer honum vel úr hendi - ef völd og peningar eru í framsýn.

Magnús Torfason Ég hefi nú ekki ástæðu til að tala mikið um þetta mál eftir hina prestlegu ræðu hv. 1. þm. Rang., og það því fremur, sem hv.frsm. mótmælti ekki því, sem ég sagði um þetta mál. Hv. frsm. gekk strax inn á skoðun mína um skipti á bókum milli prestakalla og bar þegar fram skriflega brtt. um slík bókaskipti. - Ég hefi sagt, að prestar hafi áður haft lestrarfélög og væri því réttara að bera fram frv. um bókasöfn prófastsdæma. Væri þá skemmra af stað farið, en hægur vandi að bæta um síðar, ef það reyndist ekki nægilegt. Ekki get ég kannast við það, að prestar þurfi að afla sér meiri fræðslu og fylgjast betur með í sinni grein en aðrir embættismenn. Sumir embættismenn þurfa alltaf að kaupa nýjar og nýjar bækur, vegna þess, að þeirra greinum fleygir fram ár frá ári. En guðfræðin er í eðli sínu afaríhaldssöm, og ganga því guðfræðirit ekki eins fljótt úr sér og mörg rit önnur. Og um þetta er það ennfremur að segja, að prestarnir hafa eina bók, sem ekki er dýr, og það er biblían. Ef þeir lesa hana vandlega, svo að þeir helzt kunni hana utan að, þá er hún hin bezta uppspretta fræða og lærdóms, sem þeir geta fengið. Því oftar, sem biblían er lesin, því merkilegri finnst manni hún og því meir finnst þar til að leggja út af. - Annars er ekki hægt að gera mikið úr þessum ræðum prestanna. Að vísu eru þar einstaka skörungar, sem mjög vanda til ræðu sinnar og halda snjallar ræður, en margir líka fara í súrt. Það er sönn saga, að einu sinni let prestur nokkur eftir sig 9 árganga af ræðum. Var það virt til fádæma, og sóttust margir embættisbræður hans mjög eftir því að fá ræðurnar. Fór svo að lokum, að dánarbúið fékk allmikið fyrir þær. Ég verð að halda því fram samkv. framansögðu, að ekki sé enn kominn tími til að samþ. frv. sem þetta. Það, hvernig bókunum skuli skipt, er aðeins fyrirkomulagsatriði, sem yrði tekið fram í reglugerð. Hv. 1. þm. Reykv. endaði ræðu sína á því að lýsa ánægju sinni og velþóknun á því, að prestur einn skyldi brenna bók, sem komið hafði á heimili hans. En þetta er alls ekki nýtt hjá klerkastéttinni. Allar beztu bækur heimsins voru, a. m. k. fram eftir öldum, brenndar af klerkum. Það er auðvitað tilfinningamál, hve hrifnir menn eru af slíku, og ekki get ég meinað hv. 1. þm. Reykv. að vera það. En það er dálítið annað, er það kemur fram hjá hv.þm., að hann telur sérstaklega varið í það, að prestar séu „týrannar“. Ég verð að líta svo á, að þó að slíkir eiginleikar geti komið sér vel hjá sumum, svona í viðlögum, þá eigi þeir ekki að vera sérstaklega áberandi hjá prestum. Ég held þvert á móti, að prestarnir skilji það, að þeirra starf á að vera að bæta og hugga.

Magnús Jónsson Ég get ekki annað seð en að þeir, sem eru frv. þessu fylgjandi, megi vera ánægðir með þau mótmæli, sem komið hafa gegn því. þau mótmæli stafa ýmist af því, að prestar þurfi ekkert að lesa, þeir eigi aðeins að skíra og gifta o. s. frv., eða þá af þeirri skoðun hv. 2. þm. Árn., að prestarnir eigi aðeins að lesa biblíuna. Er það alveg það sama, sem Múhamedstrúarmenn halda fram, er þeir banna allar aðrar bækur en kóraninn. Slík mótmæli sem þessi lýsa engu öðru en fullkomnu skilningsleysi á málinu. Þá var hv. 2. þm. Árn. að tala um bókabrúna klerkanna forðum. Ég vil minna á það, að frægasti bókabruninn var einmitt gerður í anda hv. 2. þm. Árn. Það var kalífi nokkur frægur, sem fyrir honum stöð, og let hann brenna mikið og merkilegt bókasafn með þeim ummælum, að annaðhvort stæði það, sem í þessum bókum væri, í kóraninum, og væri þá óþarft, eða það stæði ekki í kóraninum, og væri þá skaðlegt. hetta er alveg sama skoðunin og hjá hv. 2. þm. Árn., er hann segir, að prestar eigi ekkert að lesa annað en biblíuna.

Flm. (Pétur Magnússon) Þetta litla frv. hefi ég flutt í samráði við sáttanefnd Rvíkur, og er því ætlað að bæta úr einum af hinum mörgu göllum, sem eru á réttarfarslöggjöf vorri. Almenna reglan í rekstri einkamála er sú, að mál skal leggja til sátta, áður en dómstólarnir fjalla um þau. Í öllum þorra mala eiga sáttanefndir að leita um sættir, en í vissum málaflokkum gerir dómstóllinn það sjálfur. Fram til ársins 1911 var ekki til nema tvennskonar lausn mála, er sáttanefndir fengu til meðferðar, annaðhvort að satt tækist eða að málunum væri vísað til aðgerða dómstólanna. En með lögum nr. 32 frá 1911 er gerð breyt. á þessu, þannig að í skuldamálum, þar sem skuldarupphæðin nemur eigi meira en 50 kr., skal sáttanefnd kveða upp úrskurð, ef skuldheimtumaður krefst þess: a. Þegar kærði kemur ekki á sáttafund, þrátt fyrir löglega birting fyrirkallsins, og sáttanefndin hefir eigi ástæðu til að ætla, að hann hafi lögleg forföll, er meini honum það eða manni fyrir hann. b. þegar sáttanefnd hefir eftir árangurslausa sáttatilraun skorað á skuldunaut að veita skýlaus svör um skuld þá, sem hann er krafinn um, og hann viðurkennir afdráttarlaust, að skylt sé honum að greiða hana, en vill þó ekki sættast, eða eigi er auðið að koma á satt um ýms aukaatriði, svo sem greiðslufrest, vexti og ómaksþóknun til skuldheimtumanns og kostnað. Ég geri ráð fyrir, að með setning þessara laga hafi vakað fyrir löggjafanum að koma fram þrennskonar réttarbótum. Í fyrsta lagi að gera kröfuhafa auðveldara að fá aðfararheimild fyrir“ kröfunni; í öðru lagi að spara skuldunaut þann kostnað og fyrirhöfn að þurfa að svara til sakar fyrir dómstóli og í þeim tilfellum, er kröfuhafi fær ekki kröfu sína greidda vegna vanefna skuldara, þá er það einnig sparnaður fyrir hann að hafa rekið málið fyrir sáttanefnd í stað dómstóls. Í þriðja lagi hefir það vakað fyrir löggjafanum að takmarka eftir föngum málafjölda dómstólanna, til þess að auka ekki á annir þeirra umfram brýnustu nauðsyn. Skömmu eftir að lög þessi voru sett, varð mikil breyting á verðgildi peninga, og mjög til lækkunar. þess vegna hafa lög þessi ekki haft þá þýðingu, sem til var ætlazt í upphafi. Með því verðgildi, sem peningar hafa nú, er skiljanlega heldur fátítt, að menn leiti réttar síns með málsókn út af kröfum fyrir neðan 50 kr. Í þessu frv. er stungið upp á að hækka þá upphæð, sem sáttanefndir mega úrskurða um, upp í 500 kr., eða m. ö. o. tífalda hana frá því, sem verið hefir. Þetta ætti að verða til þess, að allmörg mál, sem nú fara til sáttanefndar og þaðan til dómstólanna, verði nú útkljáð fyrir sáttanefnd. Ég hefi aflað mér upplýsinga um mál, sem komið hafa fyrir sáttanefnd Rvíkur á árunum 1926–1930, að báðum árum meðtöldum, og fer hér á eftir útdráttur úr sáttabók Rvíkur, gerður af öðrum sáttanefndarmanninum: 1926 1927 1928 1929 1930 Mál til meðferðar í sáttanefnd alls ............ 332 448 377 434 477 þar af skuldamál að 500 kr. incl. 193 274 274 289 264 þar af kveðnir upp úrskurðir. ................... 13 33 51 39 41 Samtals verða þannig skuldamál að 500 kr. inclusive, sem sáttanefnd Rvíkur hefir haft til meðferðar um þetta árabil, 1294 að tölu, en þar af aðeins kveðnir upp 177 úskurðir. Það liggur nú í augum uppi, að ef hámarkið er fært upp í 500 kr., svo sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Þá vex mjög fjöldi þeirra mála, sem sáttanefnd getur kveðið upp úrskurð í. Það verður ekki séð, að nein hætta geti einasta sáttanefndarúskurði hefir verið afrýjað til dómstóla, svo ég viti til, en til þess er þó heimild í lögunum frá 1911. Þetta sýnir, að sáttanefndir hafa stafað af þessari breytingu. Ekki einum ekki misbeitt valdi sínu, og jafnvel þótt misbeiting kynni að eiga sér stað, þá er þó ekki hættan önnur eða meiri en sú, að úrskurðir sáttanefndar fara áfram til dómstólanna, m. ö. o. málin fara áfram sömu leið og þau gera nú. Til frekari varúðar hefi ég bætt við ákvæði um það, að úrskurð skuli því aðeins kveða upp, að þess sé krafizt í sáttakærunni. Ég get sem sagt ekki séð neitt, er mæli móti þessari breytingu, nema ef einhver vildi telja það, að ríkissjóður tapaði dálitlu í réttargjöldum. En það vinnst aftur upp við það, að skrifstofukostnaður dómara ætti að minnka að sama skapi. Ég skal játa, að enda þótt ég teldi efalaust, að þessi umrædda breyting væri til bóta, þá var ég samt dálítið hikandi við að flytja þetta frv. Bar það til, að mér virtist sem þessi réttarbót næði svo skammt, þegar þess er gætt, hversu margt það er í réttarfarslöggjöf vorri, sem er úrelt og öldungis óviðunandi á alla lund. Er þess að vænta, að ekki verði látið líða á löngu áður en hafizt er handa um nauðsynlegan undirbúning gagngerðra umbóta í réttarfarsmálum vorum, og ættu hv.þm. að gera sér það vel ljóst, að við svo búið má vart lengur standa. Að öðru leyti vil ég vísa til grg. þeirrar, sem fylgir frv., og vil leyfa mér að leggja til, að málinu verði vísað til hv.allshn., að lokinni þessari umr.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég hefi ekki annan formála fyrir þessu frv. en að vísa til Alþt. 1930 A., þskj. 279. Þá var frv. borið fram af menntmn. í sömu mynd með grg.mþn. í kirkjumálum. Frv. fer í þá átt, að koma meira lýðræðissniði á kirkjumálin, á þann hátt, að stofnað verði ráð við hlið biskups, og hafi það ráðgefandi vald. Óska ég, að frv. verði, að þessari umr. lokinni, vísað til 2. umr. og menntmn.

Pétur Ottesen Biskup landsins hefir látið svo um mælt, að hann teldi ekki þörf á þessu ráði, en þrátt fyrir það hefir frv. um það verið flutt hér aftur. En hvað sem því líður, finnst mér undarleg sú meðferð menntmn. á frv. kirkjumálanefndar, að hér skuli vera kippt burtu ákvæðinu um íhlutunarrétt leikmanna um val manna í kirkjurað. Ef stofna á þetta kirkjurað, sem ég álit nú ekki að beri nauðsyn til, þá er auðvitað sjálfsagt, að það ákvæði mþn. í kirkjumálum haldist, að safnaðastjórnir ráði vali tveggja manna af fimm. Ef vel á að fara um kirkjumálin, er nauðsynlegt, að sem flestir standi að þeim, en prestarnir séu ekki látnir einir um þau. Með því verður bezt náð þeim tilgangi, sem felst í því, að halda uppi prestastétt og kirkju í landinu. Því finnst mér hlálegt að kippa þessu ákvæði burt, og vil ég skora á nefndina, sem fær málið til athugunar, að ráða bót á þessu. Að öðrum kosti mun ég flytja brtt. um þetta atriði.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég ætla, að nefndin muni ekki ganga í sig um þetta atriði, og þurfi því að koma brtt. frá einstökum þm., ef því á að fást breytt. Ástæðan til afstöðu n. í þessu máli er sú, að oss fannst, að íhlutunarréttur leikmanna ætti að geta komið fram á synodus, sem tillögur ráðsins eiga að leggjast fyrir, par sem gera má ráð fyrir, að sú endurbót verði gerð á synodus, að fulltrúar leikmanna fái þar sæti, en annars taldi n. ekki rétt, að leikmenn hefðu íhlutunarrétt um kirkjuráðið, sem er sérstaks eðlis. Hinsvegar vil ég benda á, að við höfum gert þá endurbót á frv., sem varðar leikmenn, að við höfum ekki tiltekið, eins og gert var, að svo og svo margir guðfræðingar skuli eiga sæti í ráðinu, heldur er það látið opið.

Pétur Ottesen Ég vil benda á það út af ummælum hv.frsm., að á synodus eiga guðfræðingar einir sæti, svo að leikmenn eiga ekki kost á að láta vilja sinn koma fram þar. En ég held, að prestarnir hafi fulla þörf á að njóta stuðnings leikmanna til að bera uppi trúmálin. Prestarnir hafa sýnt, að þeir eru ekki einfærir um það. Ég get heldur ekki seð neina sérstaka réttarbót í því, að einskorða, að guðfræðingar einir fari í kirkjuráðið, þar sem ákveðið er, að þeir, sem eiga sæti þar, skuli vera valdir af tómum guðfræðingum. Ef það verður ofan á, er ekki vandséð, hverjir valdir verða í ráðið.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég get verið stuttorður um þetta mál. Frv. um sama efni lá fyrir þessari deild í fyrra, og er nú borið fram svo að segja óbreytt eins og það var eftir 3. umr. hér í d. í fyrra. Frv. kom þá svo seint fram, að því vannst ekki tími til þess að fara til hv.Nd., en eftir þeim undirtektum, sem það fékk hér í d. í fyrra af hálfu allra flokka, þá er mjög sennilegt, að það nái afgreiðslu á þessu þingi, og verður að telja það vel farið. - Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta að sinni, en leyfi mér að leggja til, að því verði vísað til hv.menntmn.

Frsm. (Lárus Helgason) Eins og hv.þm. hafa tekið eftir, var efni þessa frv. ekki annað en breyt. á gjalddögum sveitarútsvara. Það fór fram á, að sýslunefndir gætu fengið breyt. framgengt með samþykki ráðh. En allshn. hefir gert þá breyt., að hreppsnefndir geti fengið gjalddaganum breytt með samþykki sýslunefnda, og er það einfaldara. Gjalddagarnir þykja ekki heppilegir. Sá fyrri er 15. júlí. Fyrir þann tíma eru sýslumenn búnir að halda manntalsþing, og eiga oddvitar þá að svara stórum upphæðum fyrir hreppsfélögin. Er þá eðlilegra, að fyrri gjalddaginn sé kominn. Eins og nál. ber með sér, leggur n. til þessa breyt., er ég gat um. Fleira hefi ég ekki að segja um þetta frv. fyrir n. hönd.

Hákon Kristófersson Ég verð að segja, að ég er þakklátur n. fyrir afgreiðslu þessa máls, enda þótt ég hafi búizt við, að hún sæi sér fært að leggja til, að um leið og breyt. væri gerð á gjalddögum útsvara, ákvæði þingið sjálft þá breyt., án þess að fela það sýslunefndum. Gjalddagarnir eru óhæfilegir, eins og hv.frsm. tók fram, því með því fyrirkomulagi, sem er, er það útilokað, að hreppsnefndir geti staðið í skilum með nokkuð af sýslugjöldum á manntalsþinginu þegar að vorinu, og verður þá um samkomulag að fara eftir góðu hjartalagi viðkomandi sýslumanna, og um það er náttúrlega ekki að efast. Ég vænti ekki, að það sé til neins að fara fram á við hv.n., að hún geri nú betri skil og breyti frv. í viðunanlegra horf, þannig, að í því séu ákveðnir gjalddagar, t. d. sá fyrri í maí og sá síðari í júlí eða ágúst. En það er góðra gjalda vert, að hún hefir komizt til þeirrar niðurstöðu, að lagfæringar þyrfti við á því fyrirkomulagi sem er.

Einar Jónsson Ég vil ekki láta hjá líða að þakka hv.allshn. fyrir góða afgreiðslu, og þótt hún afgr. frv. ekki alveg í sama formi og það var lagt fyrir þingið, get ég vel sætt mig við það. Ég býst við, að hér fáist lögun á þeim vandkvæðum, sem orsökuðu, að farið var fram á þetta. Vona ég, að hv. d. taki málinu á greiðan hátt og góðan.

Frsm. (Lárus Helgason) Mér heyrðist á ræðu hv.þm. Barð., sem hann teldi það galla, að n. hefði ekki lagt til, að gjalddagar væru fastákveðnir. N. sá enga þörf þess, því að auðvelt er fyrir hreppsnefndir að fá gjalddaganum breytt, með því að fara til oddvita sýslunefndar, sem í flestum tilfellum mundi samþykkja till. hreppsn. f. h. sýslunefndar. Enda er ekki séð, að hið sama eigi við í öllum hreppum, og ættu menn víðsvegar um land að vera sem mest sjálfráðir um þetta efni.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Þetta frv. hefir verið sent frá bæjarstj. Vestmannaeyja með þeim tilmælum að leggja það fyrir Alþingi. Eins og kunnugt er, var stj. heimilað í fjárl. 1929 að láta 50 þús. kr. úr viðlagasjóði til sjóveitu í Vestmannaeyjum. Sjóveita þar er nauðsynleg til fiskverkunar, og þarf ekki hér að endurtaka rök þau, er fram voru borin fyrir nauðsyn hennar 1928, þegar stj. var veitt heimild þessi. Stj. hefir því miður ekki séð sér fært að nota þessa heimild, og í vetur kom loks endanlegt afsvar frá henni. Samt er verið að hugsa um að koma sjóveitunni upp, og er gert ráð fyrir, að hún kosti 73 þús. kr. samkv. áætlun, er gerð hefir verið af vitamálastjóra eða verkfræðingum hans. Bænum er því nauðsynlegt að tryggja sér afrakstur af þessu fyrirtæki, en með því að svo er litið á, að engin gildandi lög eigi hér við, nema vatnalögin að nokkru leyti, álítur bæjarstj., að þurfi sérstök lög um sjóveituna og gjald af henni. Ég mun ekki fara hér út í einstakar greinar frv., en legg til, að því verði, að þessari umr. lokinni, vísað til 2. umr. og allshn.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Það er hið sama að segja um þetta frv. og hið næsta á undan (frv. um sjóveitu í Vestmannaeyjum), að það er lagt fyrir Alþingi eftir tilmælum bæjarstjórnar Vestmannaeyja. Bæjarstjórnin fer fram á, að lögfest sé, að festargjöld og önnur gjöld til hafnarinnar af bátum gangi fyrir öllum veðum samhliða vita- og lestagjaldi til ríkissjóðs, sem sagt gerð hliðstæð opinberum gjöldum til ríkissjóðs. Þessi gjöld eru í Vestmannaeyjum margfalt hærri en annarsstaðar, vegna þess hve hafnarmannvirki hafa orðið þar dýr. Innheimta er því örðug, enda verður hver bátur að greiða mörg hundruð krónur í slík gjöld árlega. Ekki koma þessir örðugleikar sízt fram í illu ári, enda munar miklu, hvort gjöldin nema nokkrum hundruðum eða nokkrum tugum króna, eins og víðast annarsstaðar. Legg ég til, að málinu verði vísað til 2. umr. og sjútvn. að þessari umr. lokinni.

Jón Auðunn Jónsson Ég stend ekki upp til þess að andmæla þessu frv., heldur aðeins til að leiðrétta það, sem hv.þm. Ísaf. sagði um viðskipti rafmagnsfélagsins á Ísafirði við bæjarbúa. Síðastl. ár var tekin saman skrá yfir það, hve mikið hluthöfum hafi verið greitt í arð frá upphafi, og reyndist það vera 31/2% á ári. Hlutir í félaginu hafa verið seldir í haust sem leið frá 25% upp í 50% hæst. Það er því augljóst, að félagsmenn hafa ekki gert sér rafmagnið að féþúfu. Það má þó vera, að full þörf sé á því, að hið opinbera hafi hér hönd í bagga, en það má ekki verða á þann hátt, að menn skirrist við að leggja fé í fyrirtæki til þess að hjálpa sveitar- og bæjarfélögum, sem ekki hafa tök á að ráðast í fyrirtækin. Rafmagnsverðið á Ísafirði hefir verið lægra en annarsstaðar, þar sem stöðvar hafa verið reknar með mótor. Í Ísafirði er verðið 1.00 kr. fyrir kílówatt, en í Stykkishólmi 1.75 kr., austanfjalls hefir það verið 2.00–2.25 kr., og á Flateyri er það 1.35 kr., en var áður 1.50. Þar sem raforkan er framleidd með mótorafli, er hún því yfirleitt dýrari en á Ísafirði.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég skal ekkert um það deila við hv.þm.N.- Ísf., hvort félagið hafi tekið óhæfilegan arð allt frá byrjun. Það getur verið, að hann hafi til uppjafnaðar ekki verið nema sem svarar vöxtum. Um það er mér ekki kunnugt. En í bréfinu frá bæjarfógetanum á Ísafirði er það skýrt tekið fram, að 1927–1928 greiddi félagið 10% til hluthafa og árið eftir 25%, og á síðasta ári er mér sagt af kunnugum mönnum, að arðurinn hafi orðið um 33%. Það er því enginn minnsti vafi á því, að allt af síðan 1927 hlýtur félagið að hafa skammtað sér óhæfilega mikla álagningu á rafmagnið, sem það seldi. Annars er hér ekki aðeins um þetta einstaka dæmi að ræða, heldur hitt, hvort rétt er að láta slík félög hafa þá aðstöðu, að geta okrað á rafmagnsnotendum eftir vild og geðþótta. Að því er snertir rafmagnsverð á Ísafirði og annarsstaðar vil ég geta þess, að í áðurnefndu bréfi, sem ritað er í ársbyrjun 1930, er sagt, að verðið sé 1.20 kr. á Ísafirði, en frá mótorstöð í Hafnarfirði 0,84 kr. fyrir kílowattstund til ljósa, og 0.50 kr. til iðnaðar. Ég hefi engan heyrt vefengja, að þessar tölur séu réttar. Hitt efa ég ekki, að á einstökum stöðum í landinu sé rafmagnið selt dýrara. Enn er eitt atriði í þessu sambandi, sem ég vil geta um. Þegar samningar voru gerðir við félagið, var svo ákveðið, að bæjarstj. skyldi fá rafmagn til þarfa bæjarins, svo sem til götuljósa, sama verði og hluthafar. Þetta áttu að vera sérstök fríðindi fyrir bæjarstj., en það hefir reynzt allt annað. Verðið hefir að vísu verið það sama, en þó hafa hluthafar raunverulega fengið rafmagnið fyrir lægra verð, þar sem þeir fá arð. Bæjarsjóður greiðir árlega stórfé til félagsins fyrir rafmagn, en fær hvorki arð né ívilnun. Þessa stöð á Ísafirði nefndi ég aðeins sem dæmi þess, hvernig farið getur, ef ekki eru til lög um þetta efni.

Jón Auðunn Jónsson Ég get ekki séð, að bæjarbúar á Ísafirði hafi sætt verri kostum en hluthafar, þar sem þeir hafa aðeins fengið 31/2% í arð og engan eyri fyrstu 7–8 árin. Þetta eru lágir vextir af hlutafé. Auk þess er engin von, að hluthafar fái allt sitt hlutafé endurgreitt. Hv. þm. Ísaf. gat þess, að 1930 hefði rafmagnsverðið verið 1.20 kr. Það var kr. 1.10, en það hefir verið lækkað niður í 1.00 kr. Það stóð að vísu nokkuð á lækkuninni, og var það vegna þess, að félagið vildi selja bænum útileiðslur, en hann vildi ekki kaupa þær, þótt þær væru boðnar fyrir matsverð eða minna. Ég býst við, að bráðlega verði lokið starfsemi þessa félags, vegna þess að vatn verði fengið til rafveitu, og að því leyti komi þetta frv. ekki til framkvæmda þar. Það væri viðkunnanlegast, að slík fyrirtæki væru rekin af bæjarfélaginu eða sveitarfélaginu sjálfu. En bæjarstj. á Ísafirði vildi ekki ráðast í þetta fyrirtæki. Bæjarbúar voru leiðir yfir því að fá ekki rafmagn, og tóku þá nokkrir þeirra sig saman og söfnuðu 90 þús. kr. hlutafé, sem nú er búið að skrifa niður í 54 þús. vegna tapa, sem félagið hefir orðið fyrir. Eitt stórt fyrirtæki átti í því 20 þús. kr., en varð að selja hlut sinn fyrir 4–5 þús. kr.