Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur tilkynning um kjör formanns og varaformanns í iðnn.: Formaður Össur Skarphéðinsson, varaformaður Pálmi Jónsson.

Virðulegi forseti. Ég gerði hlé á ræðu minni í gær og hafði þá rétt hafið að vekja máls á því að stjórnarandstöðuflokkarnir fluttu í vor tillögu um að Alþingi bæði lagadeild Háskóla Íslands, Dómarafélag Íslands og Lögmannafélag Íslands að velja sex menn í nefnd sem mundi meta það hvort samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði stangaðist á við stjórnarskrána. Ég hafði bent á það að í ýmsum löndum er talið nauðsynlegt að hafa annaðhvort sérstakan stjórnarskrárdómstól til þess að fjalla um atriði af þessu tagi eða hafa nefnd valinkunnra manna sem standa utan við vettvang stjórnmálanna og segja álit sitt á deiluefnum af þessu tagi. Hvorugt hefur fastan sess í okkar stjórnkerfi. Hins vegar var tillaga okkar stjórnarandstöðunnar efnislega á þann veg að koma á fót vegna þessa sérstaka máls slíkum óháðum vettvangi valinkunnra manna. Tillaga okkar var sú að það yrðu ekki stjórnmálaöflin í landinu, ekki flokkarnir eða þær stofnanir sem þeir stjórna sem veldu slíka menn heldur væru það þrír aðilar sem skipa sérstakan virðingarsess í röðum íslenskra lögfræðinga og á starfsvettvangi og menntavettvangi lögmannastéttarinnar í landinu, lagadeild Háskóla Íslands, Dómarafélag Íslands og Lögmannafélag Íslands. Ég rakti það hér mjög lauslega að í mínum þingflokki benti ég 1. flm. þessarar væntanlegu tillögu og hugmyndasmiði þess að fara þessa leið, hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, á það að með þessari aðferð væri hann og við vissulega að taka þá áhættu að niðurstaða þessara manna yrði á annan veg en hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafði áður sagt og fram hefur komið í umræðum hér á þessu þingi. Ég tel það hins vegar sýna pólitíska yfirsýn og víðsýni að bæði hann, sem eins og allir vita í þessum sal hefur verið einhver mesti ákafamaður í gagnrýni á þennan samning, og aðrir voru reiðubúnir að leggja málið í dóm slíkra aðila sem á engan hátt væru valdir af fulltrúum hins pólitíska valds. Og það er því miður að hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnin var ekki reiðubúin til að gera slíkt hið sama. Hún var ekki reiðubúin að leggja málið í mat og dóm aðila sem valdir væru af öðrum en pólitískum valdhöfum. Hæstv. utanrrh. og hæstv. ríkisstjórn kaus að fara þá leið að velja með pólitísku valdi þá sem beðnir voru um álit. Það er mjög miður í stórmáli af þessu tagi og ég er viss um að hver einasti þingmaður í þessum sal veit í hjarta sínu að ef við hefðum sameinast um það sl. vor á þinginu að biðja lagadeild Háskólans, Dómarafélagið og Lögmannafélag Íslands að velja sex manna ráð af þessu tagi og hefðum nú í höndum þeirra niðurstöðu, á hvorn veginn sem hún hefði farið, þá væri málið allt öðruvísi statt. Segjum nú að þessir sex aðilar valdir með þessum hætti hefðu komist að sömu niðurstöðu og fjórmenningar utanrrh. Þá lægi málið þannig fyrir að stjórnarandstaðan hefði haft frumkvæði að því að sú leið var farin, ríkisstjórnin hefði fallist á hennar tillögu og við mundum öll lúta þeim úrskurði. Mér finnst það sýna pólitískan vanþroska, skort á yfirsýn og skynsemi af ríkisstjórninni að hafna þeirri leið á sl. vori. Og það er auðvitað merkilegt að t.d. hæstv. utanrrh. var ekki reiðubúinn að taka sömu áhættu af úrskurði óháðra aðila og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Var það vegna þess að hæstv. utanrrh. hafði vantrú á eigin málstað? Var það vegna þess að hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnin treysti sér ekki til þess að láta Dómarafélagið, lagadeild Háskólans og Lögmannafélagið velja í dóminn? Þeir vildu að utanrrh. veldi sjálfur í dóminn. Auðvitað þarf ekki að hafa mörg orð um það að dómur sem valinn er með þessum hætti af einum málsaðila er ekki marktækur. Það vita auðvitað allir. Hann er ekki marktækur. Það tíðkast hvergi í réttarríkjum að dómur sem valinn er bara af öðrum málsaðilanum sé marktækur. Það er grundvallarregla réttarríkisins að það verða óháðir aðilar að velja í dóminn. Hvernig væri það fyrir Hæstarétti ef sá sem stefnir veldi alltaf dómendurna? Halda menn að það yrði tekið mark á úrskurðum slíks Hæstaréttar? Nei, auðvitað ekki. En það var það sem gerðist í þessu máli. Annar málsaðilinn valdi í dóminn. Og svo koma menn hér með heiðarleikasvip eins og hæstv. viðskrh. og segja: Þar með er málinu lokið. Hann sagði reyndar strax sama morguninn og hann kom með skýrsluna á fund utanrmn.: Þar með er málinu lokið. Auðvitað lyktar þetta allt af pólitík. Nokkrum vikum áður en fjórmenningar utanrrh. skiluðu niðurstöðu var flokksþing Alþfl. búið að fá fullvissu fyrir því að fjórmenningarnir mundu þjónusta málstað utanrrh. vegna þess að flokksþing Alþfl. taldi það við hæfi að álykta á þá leið sem hér segir í samþykkt flokksþingsins frá í júní, með leyfi hæstv. forseta: ,,En niðurstöður þeirra munu væntanlega eyða efasemdum um að samningarnir standist heimildir stjórnarskrárinnar til þjóðréttarlegra skuldbindinga.`` Flokksþing Alþfl. er látið álykta um það hver verði væntanlega niðurstaða fjórmenninganna. Slík var vanvirða utanrrh., formanns Alþfl., fyrir grundvallarreglum réttarríkisins að hann gat ekki beðið eftir niðurstöðunni heldur lét flokksþing sitt segja þjóðinni hver niðurstaðan yrði. Auðvitað ber að harma það að ríkisstjórnin hafði ekki pólitískan kjark til þess að fara að grundvallarleikreglum réttarríkisins í þessu máli og þess vegna er málið í þeim hnút sem raun ber vitni. Og maður veltir því fyrir sér: Hvað er það sem gerir það að verkum að ríkisstjórnin undir forustu utanrrh. og með liðsinni forsrh., því ég tel að í þessu máli hafi utanrrh. forustu en ekki forsrh., er í fyrsta lagi ekki reiðubúin að setja þetta álitamál í hendur á mönnum sem þingið sjálft í heild sinni kemur sér saman um að láta óháða aðila velja? Í öðru lagi er ríkisstjórnin ekki reiðubúin til þess að láta þjóðina dæma samninginn í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hvað óttast hún? Og í þriðja lagi er hún ekki reiðubúin að bíða eftir því að sjávarútvegssamningurinn liggi fyrir ef marka má orð utanrrh. sem ætlar sér að knýja fram samþykki á EES-samningnum hér á Alþingi án þess að sjávarútvegssamningurinn við Evrópubandalagið liggi fyrir. Ég hef ekki heyrt hæstv. forsrh. lýsa þessu yfir og ég ætla að vona að í lengstu lög að hæstv. forsrh. láti í þessum efnum hæstv. utanrrh. ekki stjórna sér og sjái til þess að málið verði ekki endanlega afgreitt hér á Alþingi fyrr en sjávarútvegssamningurinn liggur fyrir. Og svo mætti auðvitað í fjórða lagi bæta því við að hæstv. ríkisstjórn þolir það ekki að í formannssæti í utanrmn. sitji maður sem er svo vandur að virðingu sinni að hann hefur uppi heiðarlegar efasemdir. Ef litið er á allt þetta, þá hlýtur niðurstaðan að vera sú að ríkisstjórnin hefur annaðhvort svo mikla vantrú á eigin málstað eða óttast vanmátt sinn í að sannfæra þjóðina að hún leggur ekki í það að láta óháða aðila meta, láta þjóðina meta eða hafa sjálfstæða menn í forustu í málinu í þinginu. Þetta er ekki traustvekjandi. Ég tók líka eftir því að hæstv. utanrrh. notaði sem röksemd í framsöguræðu sinni hér fyrir samningnum þegar hann var að hafna þjóðaratkvæðagreiðsu um EES-samninginn að skoðanakönnun hefði sýnt að þeir sem mest vissu um málið væru með en hinir sem minnst vissu um málið væru á móti. Það kann að vera rétt. En ég spyr: Hvaða könnun var þetta? Því hefur ekki verið svarað og ég leyfi mér að fullvissa þingið um það að ekki hafa verið birtar opinberlega niðurstöður úr könnunum þar sem þetta hefur komið fram. En ég hef reyndar frétt, og ég vil spyrja að því hér hvort það er rétt, að utanrrn. hafi látið skoðanakannanastofnun, mér er sagt Gallup, framkvæma fyrir sig skoðanakönnun fyrir nokkrum vikum síðan um afstöðu þjóðarinnar til EES-samninganna og margvíslegra þátta þess máls og úrslitin séu slík að með niðurstöðu þessarar könnunar sé farið sem algert hernaðarleyndarmál í utanrrn. Þessi könnun hefur verið borguð af opinberu fé. Ef þetta er rétt, að utanrrn. hafi látið framkvæma slíka könnun, þá hefur hún verið borguð af opinberu fé. Ég geri þess vegna kröfu til þess hér og nú að þegar í dag verði því svarað skýrt og skorinort hvort utanrrn. hafi látið framkvæma slíka könnun og greitt fyrir sérstaka könnun á undanförnum mánuðum um afstöðu þjóðarinnar til EES. Ef það er rétt þá óska ég eftir því að þegar í dag verði lögð á borð þingmanna heildarúrslit þeirrar könnunar. Öll gögnin, svörin við öllum spurningunum og þingið hafi möguleika til þess að láta vinna úr könnuninni. Ríkissjóður Íslands er ekki einkasjóður utanrrh. eða Alþfl. Og ef utanrrh. hefur látið ríkissjóð Íslands greiða slíka könnun, þá ber honum að opinbera niðurstöðurnar. Við erum sem betur fer ekki í leyniríki þar sem utanrrh. getur látið kaupa kannanir um vilja þjóðarinnar og haldið þeim svo leyndum af því að þær passa ekki í kramið. Það er ekki leyniþjónusta á Íslandi og Gallup er ekki leyniþjónusta utanrrn. Ef þetta er rétt, að slík könnun hafi verið gerð --- og ég spyr: er það rétt? --- þá ber að leggja niðurstöðurnar þegar í dag á borð alþingismanna. Þess vegna segi ég við starfandi utanrrh.: Ég óska eftir því að það verði upplýst hér í dag skýrt og skorinort: Keypti utanrrn. slíka könnun á undanförnum mánuðum eða á síðasta ári? Hefur utanrrn. keypt sérstakar kannanir um EES-málið af einhverju tagi, annaðhvort sérstakar spurningar inn í t.d. kannanir Félagsvísindastofnunar eða sjálfstæðar kannanir hjá öðrum? Hvað er hið rétta í þessu máli og hvar eru niðurstöðurnar? Ef slíkar kannanir hafa verið keyptar þá óska ég eftir því að þegar í stað verði öll gögn þeirra kannana lögð á borð þingsins vegna þess að þær hljóta að vera opinber gögn, einkum og sér í lagi þegar hæstv. utanrrh. hefur vitnað í niðurstöður slíkra kannana sem meginrök fyrir því að hafna tillögunni um þjóðaratkvæði. Þegar hæstv. utanrrh. kaus sjálfur að velja í dóminn í stað þess að treysta óháðum aðilum fór hann þá leið að velja fjóra færa lögfræðinga. Það er alveg ljóst að Þór Vilhjálmsson hæstaréttardómari, Gunnar G. Schram prófessor, Stefán Már Stefánsson prófessor og Ólafur Walter Stefánsson, skrifstofustjóri í ráðuneytinu, eru allt saman færir lögfræðingar. Enginn dregur það í efa. En það er auðvitað ekki traustvekjandi að tveir þessara manna hafa með margvíslegum hætti unnið að málinu sjálfir fyrir ríkisstjórnina. Þeir höfðu unnið að því frv. um EES sem við erum að fjalla um og voru þess vegna beðnir um að segja álit sitt á því hvort það frv. sem þeir höfðu unnið við vikum eða mánuðum saman stæðist stjórnarskrána eða ekki. Auðvitað er það ekki traustvekjandi að menn séu beðnir um að dæma eigin verk með þessum hætti, því það lá auðvitað í hlutarins eðli að ef þeir teldu málið brjóta í bág við stjórnarskrána hefðu þeir þegar í upphafi vinnunnar sagt við dómsmrh. og ríkisstjórnina og utanrrh. að að sjálfsögðu væri ekki hægt að leggja málið með þessum hætti fyrir þingið heldur yrði fyrst að breyta stjórnarskránni. Þannig að þeir voru fyrir fram búnir að taka afstöðu í verkum sínum. Hvers vegna þurfti að skipa helming fjórmenninganna með þessum hætti? Taka þá tvo menn sem höfðu unnið við að semja frv. Var það vegna þess, enn og aftur, að hæstv. utanrrh. þorði ekki að hleypa óháðum mönnum í verkið? Ég spyr. Við eigum marga færa lögfræðinga í okkar landi. En það þurfti einmitt að velja tvo af fjórum sem fyrir fram voru búnir að taka afstöðu. Var það vegna þess að utanrrh. vildi líkt og flokksþing Alþfl. geta sagt þjóðinni fyrir fram hver yrði niðurstaða þessarar nefndar? Hinir tveir eru auðvitað virtir lögfræðingar, ekki dreg ég það í efa, en ég segi það alveg hiklaust að ég taldi ekki heppilegt að velja þá í nefndina. Hvers vegna ekki? Gunnar G. Schram, ágætur fræðimaður, en hefur auðvitað unnið á síðustu 2--3 árum margvísleg verk fyrir ríkisstjórnina og ráðuneytin á vettvangi alþjóðamála og heldur því áfram, meira að segja verið í leyfi frá Háskóla Íslands til þess að þjónusta ríkisvaldið með þessum hætti. Þór Vilhjálmsson hæstaréttardómari hefur eins og kunnugt er setið í Mannréttindadómstól Evrópuráðsins um langt árabil og gegnt þar ágætis störfum, getið sér gott orð á þeim vettvangi. En það vita líka allir að almenn viðhorf hans í málunum eru hlynnt þessari Evrópuþróun. Ég segi það ekki í neinum ásökunarstíl, heldur er það bara einfaldlega eðli málsins. Þess vegna er það auðvitað þannig að ekki bara tilurð þessarar nefndar í sjálfu sér, að hún er sett upp vegna þess að utanrrh. þorði ekki að láta lagadeildina, Dómarafélagið og Lögmannafélagið velja nefndina, heldur er einnig skipan hennar á þann veg að það er ekki traustvekjandi. Samt sem áður er álitið á þann veg að það eitt hlaut að staðfesta verulegar efasemdir manna um það hvort EES-samningurinn stæðist stjórnarskrána. Og það er auðvitað það merkilega að jafnvel þessi fjórmenningahópur utanrrh. treysti sér ekki með óyggjandi rökum, án nokkurs vafa að segja: Þetta er í lagi. Hann treysti sér ekki til þess. Heldur vefur svar sitt inn í fyrirvara og huglægar forsendur sem þeir gefa sér með mjög hæpnum hætti. Þess vegna var það auðvitað mjög athyglisvert að strax daginn eftir að álitið er birt þá segir einn af fremstu hæstaréttarlögmönnum þessa lands, sá maður sem lögmannastéttin hefur valið til þess að gegna formennsku í sínum samtökum, Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður, að hann hafi ekki sannfærst af þessu áliti fjórmenninga utanrrh. Ég skal taka það hér fram að það hefur komið fram á öðrum vettvangi að Ragnar Aðalsteinsson er ekki andstæðingur EES-samninganna efnislega, ef menn halda það. Það er hann ekki. Hann hefur meira að segja farið frekar jákvæðum orðum um þá almennu þjóðfélagsþróun og þróun í utanríkismálum sem leitt hefur til þessara samninga. En hann hefur auðvitað burði til að greina á milli þess sem er efnisleg afstaða til EES-samninganna og spurningin um stjórnarskrána. Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður, formaður Lögmannafélags Íslands, segir um álit fjórmenninganna, með leyfi virðulegs forseta: ,,Þeirra niðurstaða er sú að um íþyngjandi valdaframsal sé að ræða.`` Fjórmenningar utanrrh., eftir allt saman, jafnvel þessi hópur sem valinn var með þeim hætti sem ég hef gert að umfjöllun, getur ekki annað en komist að þeirri niðurstöðu að hér sé um íþyngjandi valdaframsal að ræða. En svo bætir Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður við: En fjórmenningar utanrrh. --- og ég vitna orðrétt, með leyfi virðulegs forseta --- ,,eftir að hafa beitt huglægu mati að þetta framsal sé ekki svo verulegt og ekki íþyngjandi í svo ríkum mæli að það sé brot á stjórnarskránni.`` En hann segir meira, með leyfi virðulegs forseta: ,,Þeir bæta síðan við að ef þær forsendur sem þeir nota breytist, t.d. að afskipti EFTA-stofnananna af samkeppisreglum og framkvæmd þeirra verði meiri en forsendur þeirra geri ráð fyrir, þá þurfi að skoða málið aftur og þá kunni að þurfa að breyta stjórnarskránni. Þannig að niðurstaða þeirra er í raun ekki byggð á mjög traustum forsendum og í meginatriðum er hún byggð á huglægu mati. Þeir gefa sér ákveðnar forsendur sem þeir eru óvissir um sjálfir.`` Í raun og veru ættu stjórnmálamenn sem eru vandir að virðingu sinni, eins og t.d. hæstv. iðn.- og viðskrh., Jón Sigurðsson, eftir slík ummæli Ragnars Aðalsteinssonar að gæta sín í orðavali og haga sér ekki eins og einhver veraldarinnar ,,besservisser``, bæði hér í ræðustól á Alþingi og í opinberri fjölmiðlaumfjöllun. Ég verð að segja eins og sagt var hér í gær hæstv. forsrh. það til hróss, að hann hefur ekki treyst sér til þess að tala í þeim ,,besservissera``-tón sem hæstv. iðn.- og viðskrh. hefur gert í þessu máli, enda er hæstv. forsrh. lögfræðingur, en hæstv. iðn.- og viðskrh. bara hagfræðingur, svo ég noti orðalag sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur stundum notað um sjálfan sig hér á Alþingi. Ragnar Aðalsteinsson segir fleira. Hann segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Einnig er spurningin um hvaða túlkunaraðferðum er beitt á stjórnarskrána. Þeir túlka hana með hliðsjón af þeirri þróun sem á sér stað í Evrópu og víðar. Það er út af fyrir sig aðferð en setur enn meiri óvissu í niðurstöðu þeirra.`` Með öðrum orðum: Ragnar Aðalsteinsson bendir á að fjórmenningar utanrrh. nota ekki túlkunarhefð íslenskrar lögfræði, nota ekki túlkunarhefð íslensks stjórnskipunarréttar í þessu máli, heldur fara út í hina almennu þróun í Evrópu sem, eins og allir vita, er byggð á allt annarri lögfræðihefð því suður-evrópska lögfræðihefðin og franska lögfræðihefðin er af allt öðru tagi en sú íslenska og norræna stjórnskipunarhefð sem við höfum haft hér í heiðri. Það er þannig verið að blanda saman gerólíkum grundvallarsjónarmiðum í lögfræði, fræðilega séð, til þess að teygja sig í þá átt að reyna að fá út það svar að þetta sé í lagi. Ég held að þetta sé í fyrsta sinn sem virtir íslenskir lögfræðingar leyfa sér að fara inn í hina framandi suður-evrópsku lögfræðihefð til þess að lesa túlkun á hinni norrænu stjórnskipun inn í vafamál í íslensku stjórnarskránni. Vegna þess að hæstv. forsrh. kaus að gera mér þann heiður að setja mig á sama stall í fræðilegu ritúali og virðingarröð Sjálfstfl. og Bjarna heitinn Benediktsson, fyrrv. forsrh. og lagaprófessor, --- og þakka ég að sjálfsögðu fyrir það ,,komplíment`` sem þar kemur fram --- þá er það auðvitað öllum ljóst að í þeirri umræðu sem bæði dr. Bjarni Benediktsson setti fram á sínum tíma og ég og fleiri hafa einnig gert í umfjöllun um þessi atriði, er gerður verulegur greinarmunur á því sem er annars vegar breytingar á valdi í gegnum túlkun og reynslu innan viðkomandi stjórnskipunar, þ.e. milli þeirra aðila sem sannanlega mynda það þjóðríki sem stjórnskipunin er byggð á og svo hins vegar færsla á valdi út fyrir þjóðríkið sjálft, inn á annan vettvang til annarra aðila. Ég hef að vísu ekki lesið mikið um þessi efni frá dr. Bjarna Benediktssyni með kerfisbundnum hætti nýverið, ég gerði það fyrir nokkuð löngum tíma síðan í tengslum við önnur störf, en ég minnist þess ekki að hafa fundið kafla --- þó kunna þeir að vera til, það væri fróðlegt ef hægt væri að reiða þá fram --- í fræðiritum dr. Bjarna Benediktssonar þar sem hann með skýrum hætti segir að gegnum túlkun á íslensku stjórnarskránni sé hægt að flytja með afgerandi hætti vald út úr þjóðríkinu sjálfu og yfir til alþjóðlegra stofnana. Í öðru lagi er auðvitað mikilvægt að átta sig á því að í fyrri umræðum um eðli stjórnskipunarlaga á almennum, fræðilegum grundvelli er það auðvitað alkunn staðreynd að í sumum ríkjum, t.d. í Bandaríkjunum og ýmsum ríkjum í Evrópu, þó ekki hjá okkur eða norrænum ríkjum sem hafa hliðstæða stjórnskipun og við, tíðkast með afgerandi hætti að þróa stjórnarskrána í gegnum viðurkennda venju eða túlkun hæstaréttar á pólitískum grundvelli. Skýrasta dæmið um það er t.d. bandaríska stjórnskipunin þar sem það er jafnvel deiluatriði í forsetakosningum, eins og nú, hvernig hæstiréttur kunni að verða skipaður af forsetanum. Allt þetta er auðvitað mjög fróðlegt og vissulega er ég reiðubúinn að taka þátt í umræðum um það, en mér finnst það með engum hætti duga sem rök til þess að eyða vafanum sem tvímælalaust er uppi í þessum efnum. Það er auðvitað líka athyglisvert að Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður lýkur ummælum sínum um skýrslu fjórmenninga utanrrh. á þann veg að greinilega séu þeir að framkvæma það sem annar lögfræðingur, Guðmundur Alfreðsson þjóðréttarfræðingur, hafi kallað ,,að beygja og brjóta stjórnarskrána``. Í heildinni segir Ragnar Aðalsteinsson: ,, . . . beiti ég meiri varkárni í mínum aðferðum sem lögmaður, ég hef ekki sama léttleika í þessu og þeir.`` Nú vita það allir sem til þekkja að Ragnar Aðalsteinsson hefur getið sér það orð í lögmannastétt, sem m.a. hefur gert hann að einum færasta hæstaréttarlögmanni þessarar borgar og þessa lands og skapað honum þann sess að lögmannastéttin velur hann til forustu í sínu félagi, vegna þess að hann er vandaður og varkár lögfræðingur og hann velur orð sín af mikilli gaumgæfni. Þess vegna er það auðvitað mjög harður dómur frá Ragnari Aðalsteinssyni hæstaréttarlögmanni þegar hann afgreiðir álit fjórmenninga utanrrh. á þann hátt að það sé byggt á ,,léttleika í lögfræði`` --- léttleika í lögfræði. Auðvitað veit Ragnar Aðalsteinsson hverjir skipa fjórmenningahópinn. Hann veit að hann er að segja álit sitt á tveimur prófessorum við háskólann, einum hæstaréttardómara og skrifstofustjóranum í dómsmrn. Engu að síður velur hann þessi orð. Auðvitað er margt í þessu áliti fjórmenninga utanrrh. sem vissulega væri þess virði að vekja athygli á. Ég ætla ekki að gera það hér nema á örfáum atriðum. Á bls. 11 í þeirri útgáfu sem við fengum í utanrmn. þar sem verið er að reyna að komast í kringum þá staðreynd að auðvitað verður lagasetningarvald Alþingis nánast svipur hjá sjón þegar og ef EES-samningurinn verður staðfestur, segja fjórmenningarnir á þessa leið: ,,Náist hins vegar samkomulag í sameiginlegu EES-nefndinni um nýja EES-reglu tekur hún gildi ef og þegar uppfyllt eru skilyrði stjórnskipunarréttar allra samningsaðila. Oftast þarf að leggja samningsbreytinguna fyrir Alþingi. Síðan getur þurft lagabreytingu, en reglugerðarbreyting byggð á lagaheimild getur verið nægileg. Við þetta allt er þörf á samstarfi íslenskra stjórnvalda og Alþingis.`` --- Samstarfi íslenskra stjórnvalda og Alþingis. Alþingi er sem sagt ekki að þeirra dómi hluti af íslenskum stjórnvöldum. Merkilegur hugmyndaheimur. Það er hins vegar alveg ljóst að svar þeirra við þessari flækju er að það þurfi að koma á nýju samstarfi íslenskra stjórnvalda og Alþingis. Það kemur þó fram í þessari skýrslu fjórmenninganna. Það sé þörf á því. Þeir sem taka mark á þessari skýrslu, eins og hæstv. viðsk.- og iðnrh. og hæstv. forsrh. og utanrrh., þurfa þá auðvitað að svara því hér í þinginu: Hvað hugsa þeir sér um þetta samstarf íslenskra stjórnvalda og Alþingis í þessu lykilatriði við framkvæmd og breytingar EES-reglnanna? Hvað á að breytast? Hvernig á að koma þessu samstarfi fyrir? Hverjar eru nýjungarnar í starfsháttum Alþingis og samskiptum þess við framkvæmdarvaldið sem þá eiga að eiga sér stað, vegna þess að fjórmenningar utanrrh. segja: Það verður að koma til ný tegund af samstarfi Alþingis og íslenskra stjórnvalda. --- Og verður mjög gaman þegar við á Alþingi förum að hafa samstarf við íslensk stjórnvöld á EES-svæði. Það liggur við að þessi menn séu komnir með hugann hálfan út í Brussel og komnir með vegabréfið blátt með gylltum stjörnum, fyrst þeir ekki einu sinni strika svona út úr sínum eigin texta og segja þá kannski bara ,,stjórnvalda og Alþingis``, fyrst þeir vildu halda fram þeirri kenningu að Alþingi væri ekki hluti af stjórnvöldum. Nei takk, þeir segja: samstarfið milli íslenskra stjórnvalda og Alþingis. Makalaus setning. Á örugglega eftir að lifa lengi í lögfræði og sögu þjóðarinnar. Svona álíka og hin setningin sem er hér síðar í álitinu á bls. 16 sem lykilröksemd hjá fjórmenningunum, með leyfi virðulegs forseta: ,,Ekki er tekið fram [í 2. gr. stjórnarskrárinnar] að þetta skuli vera alíslensk stjórnvöld og hugsanlegt er að alþjóðastofnanir séu stjórnvöld eftir 2. gr.`` Virðulegi forseti. Ég held líka að þessi setning muni lifa lengi sem fádæmi um það sem mönnum dettur í hug. Að segja núna árið 1992 að vegna þess að forustumenn sjálfstæðisbaráttunnar, Jón Sigurðsson sem hér er á veggnum, Jón Guðmundsson, ritstjóri Þjóðólfs, Benedikt Sveinsson eldri og Benedikt Sveinsson yngri --- og er nú synd að Halldór Blöndal skuli ekki vera í salnum en Björn Bjarnason er í salnum. --- Landvarnarflokkurinn. Og vegna þess að forustumenn Landvarnarflokksins, Benedikt Sveinsson yngri, faðir Bjarna Bendiktssonar, skyldi ekki láta sér það til hugar koma að setja í stjórnarskrána að þetta yrðu að vera alíslensk stjórnvöld, þá sé þetta í lagi. Skúli Thoroddsen, Hannes Hafstein, Einar Arnórsson, Sigurður Eggerz, aumingja mennirnir, allir foringjar íslenskrar sjálfstæðisbaráttu höfðu ekki hugmyndaflug til að láta sér detta í hug að segja í stjórnarskránni: Alíslensk stjórnvöld. Þeir voru haldnir þeirri þjóðernishyggju og þeirri einfeldni, að dómi fjórmenninga utanrrh., að þeir létu sér nægja að segja: Íslensk stjórnvöld. Benedikt Sveinsson yngri, Benedikt Sveinsson eldri, Jón Sigurðsson, Sigurður Eggerz, Einar Arnórsson, hann er langur listinn sem er dæmdur með þessari setningu í greinargerð fjórmenninganna. Nei, auðvitað er þessi setning fjórmenninganna út í hött, þessi röksemdafærsla fáránleg, gegnsæ í hæsta máta. Og það er ekki samboðið skynsömum mönnum að byggja afstöðu sína á svona röksemdafærslu. En það er auðvitað merkilegt að þessar tvær setningar, lykilsetningar sem ég hef hér vitnað til, að það þurfi að koma á samstarfi milli íslenskra stjórnvalda og Alþingis. Alþingi er ekki hluti af íslenskum stjórnvöldum í hugarheimi þessara manna. Og af því að það stendur ekki alíslenskur í stjórnarskránni, þá sé bara heimilt að fíra ríkisvaldinu út til útlanda, yfir til Brussel og Evrópubandalagsins, án takmarkana. Og Jón Sigurðsson er á veggnum og situr uppi með þá skömm að hafa ekki látið sér detta það í hug í Nýjum félagsritum að segja þar að það yrðu að vera alíslensk stjórnvöld. Virðulegi forseti. Það er auðvitað þannig að sú greinargerð sem fjórmenningar utanrrh. settu fram stenst á engan hátt einfalda, fræðilega gagnrýni. Og það er líka mjög merkilegt í ljósi þess sem ég las í gær af ummælum hv. alþm. Björns Bjarnasonar fyrir ári síðan um þann stjórnskipulega óskapnað sem hann taldi EES vera og valdi því orð sem ég vitnaði til í gær og eru þingmönnum væntanlega í fersku minni. Stjórnarfarsleg flækja, sagði hann um EES-samninginn. Enginn veit hvernig stjórnarháttum á Evrópska efnahagssvæðnu verður háttað, sagði Björn Bjarnason fyrir ári síðan og að réttarstaða Íslendinga væri enn óljósari gagnvart því heldur en Evrópubandalaginu sjálfu. Réttarstaða Íslendinga sjálfra enn óljósari. Þá er hv. þm. Björn Bjarnason engu að síður í dag reiðubúinn að falla frá öllum þessum orðum sínum vegna álits fjórmenninganna. Nei, auðvitað er það þannig ef það er einhver í þessum sal sem er að hlaupa frá fyrri skoðunum sínum af pólitískri hentisemi, þá er það hv. þm. Björn Bjarnason því að hann skuldar þjóðinni og þinginu skýringu á því hvort og þá hvers vegna hann hefur breytt um skoðun frá því fyrir ári síðan. Hvort og þá hvers vegna. Og fyrr en hann gerir það hér á Alþingi þá verður hann að lúta því lögmáli sem utanrrh. er tamast á tungu að orð skulu standa. Orð skulu standa. Og ég árétta það sem ég sagði í gær, að það er auðvitað sérstök nauðsyn að hv. þm. Björn Bjarnason geri það vegna þess að hann hefur nú verið valinn til þess trúnaðarstarfs ekki bara Sjálfstfl. heldur íslensku þjóðarinnar að vera formaður í utanrmn. lýðveldisins. Og það er rétt að þeir gleymi því ekki í Sjálfstfl. að lýðveldið er ekki flokksdeild í fulltrúaráði Sjálfstfl. í Reykjavík, lýðveldið er okkar allra. Og sá maður sem hefur verið kjörinn til formennsku í utanrmn. íslenska lýðveldisins ber sérstaka ábyrgð vegna þess að hans orð hafa á innlendum og alþjóðlegum vettvangi meira vægi en orð annarra þingmanna. Og þetta veit ég að hv. þm. Björn Bjarnason veit og honum er það fullkunnugt. Þess vegna skuldar hann þjóðinni og þinginu skýringar á því hvort hann hefur breytt um skoðun frá því í fyrra. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson og fleiri hafa rakið hér mjög rækilega þær álitsgerðir tvær sem fram hafa komið í utanrmn., önnur frá prófessor í stjórnsýslurétti, Birni Þ. Guðmundssyni, og hin frá Guðmundi Alfreðssyni þjóðréttarfræðingi. Ég vil aðeins vitna hér í örfá atriði í álitsgerð Björns Þ. Guðmundssonar, með leyfi forseta: Í fyrsta lagi segir hann: ,,Ef litið er á stjórnarskrárviljann einan, þ.e. það sem vakti fyrir Íslendingum þegar þeir settu sér stjórnarskrána, þykir mér alveg ljóst að hann teldi valdframsalið samkvæmt EES-samningnum óheimilt. Því til stuðnings nægir að nefna þær aðstæður sem Íslendingar bjuggu við þegar stjórnarskráin var sett. Það hefur varla hvarflað að nokkrum Íslendingi þá að við myndum framselja ríkisvald til erlendra aðila eða þjóðréttarlegra stofnana. Í öðru lagi segir prófessorinn: ,,Framsal framkvæmdarvalds samkvæmt stjórnsýslurétti til utanaðkomandi aðila, þegar lögbær aðili er til í landinu á því sviði, er mjög sjaldgæft hér innan lands. Óþekkt er að slíkt framsal eigi sér stað til útlanda.`` Prófessorinn í stjórnsýslurétti við Háskóla Íslands segir að það sé óþekkt að slíkt framsal til útlanda hafi átt sér stað, en það er einmitt það sem verið er að gera með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Í þriðja lagi segir prófessor Björn Þ. Guðmundsson: ,,Með EES-samningnum er íslenskt refsivald framselt að hluta. Slíkt vald er svo mikilsvert að óverjandi er að það verði fengið öðrum en dómstólum og stjórnvöldum þeim, sem getur nú í stjórnarskránni, nema þá að breyta henni.`` Prófessorinn í stjórnsýslurétti, Björn Þ. Guðmundsson, sem hefur skrifað fjölmargar fræðibækur og lærdómsrit í lögfræði á undanförnum áratugum, segir hér alveg afdráttarlaust að það sé ekki bara verið að framselja vald Alþingis og stjórnsýslustofnana heldur er verið að framselja það vald sem er kannski mikilvægast sem grundvallarþáttur í réttarríkinu, refsivaldið sjálft, út úr landinu. Og það sé ekki hægt að gera nema með breytingum á stjórnarskránni. Sjálfstfl. hefur sagt oft að hann vilji vernda rétt einstaklingsins, það sé grundvöllurinn í tilveru Sjálfstfl. Hann telji réttarríkið og lýðræðisríkið vera grundvallarþátt stjórnskipunar siðaðra manna. Það undrar mig að það skuli vera svo létt mál fyrir núverandi forustumenn Sjálfstfl. að standa að þessum samingi þegar þeir menn, sem falinn hefur verið trúnaður að sitja á kennarastóli um þessi efni við Háskóla Íslands, benda með svo afgerandi hætti á það að verið sé að framselja sjálft refsivaldið gagnvart einstaklingunum út úr landinu. Hvar er nú um frelsi einstaklingsins? Hvar er nú um rétt borgaranna gagnvart ríkisvaldinu? Hvar er nú um sjálfstæði þess sem sóttur er til saka? Er það allt saman týnt og gleymt af því að það þarf að þjóna þeirri kröfu Jóns Baldvins Hannibalssonar að fá að vera áfram í ríkisstjórn? Er það virkilega svo að öllum prinsippum Sjálfstfl. sé ýtt til hliðar til þess að þjónusta utanrrh.? Prófessor Björn Þ. Guðmundsson segir fleira. Hann segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Með því framsali ríkisvalds, sem hér er til umræðu, er ekki einasta þjóðréttarlegum stofnunum falið bindandi ákvörðunarvald á tilteknum sviðum gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum á Íslandi, heldur`` --- og ég bið forustumenn Sjálfstfl. að hlusta vel, ,,afsala sömu aðilar sér þeirri réttarvernd sem þeir njóta samkvæmt íslenskum lögum . . . `` Það er ekki bara verið að framselja refsivaldið. Það er verið að afsala réttarverndinni sem einstakingurinn nýtur. Og ég spyr enn á ný: Er allt talið um frelsi einstaklinganna, sjálfstæði þeirra gagnvart valdhöfum, réttur þeirra til að verja sig, réttarríkið sjálft, er það allt svo léttvægt að það sem allir vita að er fyrst og fremst pólitískt metnaðarmál fyrir hæstv. utanrrh., að hann fái að ráða efnismeðferð málsins, sé ofar þessu öllu? Hér segir sá maður sem prófar íslenska lögfræðinga á þessum sviðum, ræður því með einkunnagjöf sinni hverjir fara í lögmannastétt á Íslandi, hverjir verða dómarar, einn af þeim, Björn Þ. Guðmundsson, sem hefur þetta vald falið af forseta lýðveldisins að úrskurða um hæfni laganemanna, hann segir hér alveg afdráttarlaust að það sé verið að afsala réttarvernd einstaklinganna út úr landinu. Þeirri réttarvernd, eins og segir orðrétt í áliti hans, sem ,,er fólgin í því að mega bera athafnir stjórnvalda undir umboðsmann Alþingis, undir æðra stjórnvald og að lokum dómstóla.`` Það var talin mikil réttarbót að embætti umboðsmanns Alþingis var sett á laggirnar. Prófessor Gunnar Thoroddsen, doktor í lögfræði, forustumaður Sjálfstfl., forsætisráðherra, hafði um langa hríð vakið athygli á þeirri nauðsyn og í stjórnarskrárnefnd var það talinn mikilvægur þáttur og þingið féllst á það og fyrrverandi prófessor, Gaukur Jörundsson, núverandi umboðsmaður Alþingis, hefur með glæsibrag gert embætti umboðsmanns Alþingis að veigamiklum þætti í réttarvernd einstaklinganna á Íslandi. Hér segir hins vegar að með EES-samningnum sé að verulegu leyti verið að víkja þeirri réttarvernd til hliðar. Er þetta svona einfalt að það megi bara gera það án þess að staldra við og tryggja að rétt sé gert? Að lokum vil ég vitna hér í það sem Björn Þ. Guðmundsson segir einnig, með leyfi virðulegs forseta: ,,Hér er um að ræða hluta ríkisvalds sem framselt er í hendur fyrirbrigðis`` --- fyrirbrigðis, takið eftir orðalaginu, ,,sem er nýtt á alþjóðavettvangi og engin reynsla er fengin af. Stjórnskipun þess byggir á réttarhugmyndum og réttarhefðum sem eru í veigamiklum atriðum frábrugðnar þeim forsendum sem stjórnskipun okkar byggist á.`` Það vill svo til að í þessum orðum prófessors Björns Þ. Guðmundssonar kemur fram svipuð afstaða til stjórnskipunar Evrópska efnahagssvæðisins og kom fram í grein hv. þm. Björns Bjarnasonar í Morgunblaðinu 26. mars í fyrra. Þar talaði hann einmitt um stjórnarfarslegar flækjur og að enginn vissi hvernig stjórnarháttum á Evrópska efnahagssvæðinu yrði háttað og réttarstaða Íslendinga gagnvart því yrði mun óljósari en gagnvart Evrópubandalaginu sjálfu. Það er athyglisvert að prófessor Björn Þ. Guðmundsson staðfestir þannig í áliti sínu þær skoðanir sem hv. þm. Björn Bjarnason setti fram fyrir ári síðan. Virðulegi forseti. Álit Guðmundar Alfreðssonar hefur einnig verið gert hér að umtalsefni. Ég hef auðvitað ekki háskólapróf í lögfræði eins og menn vita, en þó er það nú þannig að ýmsir þættir stjórnmálafræðinnar tengjast stjórnskipunarréttinum innan lögfræðinnar þannig að þeir sem fást við a.m.k. þær kennslugreinar sem ég annaðist á sínum tíma við Háskóla Íslands innan félagsvísindadeildar þurfa að tengja sína umfjöllun að nokkru við stjórnskipunarréttinn, eins og reyndar hefur komið fram í tilvitnunum sem hæstv. forsrh. flutti hér. Þess vegna tel ég að þeir sem þá fræðilegu þjálfun hafa á vettvangi félagsvísindanna hafi auðvitað vissa hæfni til þess að gera sér almenna grein fyrir því hvort röksemdafærsla lögfræðinga í stjórnskipunarrétti sé sterk eða veik, ekki hvað sé hið endanlega rétta heldur hvort röksemdafærslan sé sterk eða veik. Ég vil segja það hér alveg skýrt að sú greinargerð, sem dr. Guðmundur Alfreðsson sendi Alþingi, utanrmn. þingsins, í þessum mánuði er ótrúlega sterk. Hún er ótrúlega skýr og sterk sem fræðilegt verk að mínu mati og það þarf ansi mikla burði til þess að hafna því. Ef ég væri í sporum fjórmenninga utanrrh. og vildi varðveita fræðilegan heiður minn, þá teldi ég nauðsynlegt að svara ítarlega þeim sjónarmiðum sem fram koma hjá dr. Guðmundi Alfreðssyni. Það dugir auðvitað ekki fyrir dr. Gunnar G. Schram að koma bara í útvarpið og afgreiða það með einhverjum fáeinum almennum setningum. Ekkert nýtt. Ekkert nýtt. Ekki vildi ég sitja sem prófessor við Háskóla Íslands og fá frá afburðanemanda mínum sem Guðmundur Alfreðsson tvímælalaust var, einn af afburðanemendum sumra þessara manna við Háskóla Íslands, frá þeim Íslendingi sem lokið hefur glæsilegu doktorsprófi frá fremsta lagaskóla veraldar, Harvard Law School, sem að dómi allra er fremsti lagaskóli veraldar, glæsilegu doktorsprófi og á grundvelli þess valinn ungur maður, ótrúlega ungur, til mikilla trúnaðarstarfa á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þar sem einhver harðasta alþjóðlega samkeppnin fer fram þegar menn eru valdir í þau störf. Að slíkur maður þótt ungur sé að árum legði fram fræðiverk af því tagi sem hans greinargerð er, þá vildi ég ekki sitja áfram sem prófessor við Háskóla Íslands án þess að svara því ítarlega og fræðilega. Og það verður fróðlegt að fylgjast með því hvort einstaklingar úr fjórmenningahópi utanrrh. gera það eða ekki. Ég tel að ef þeir gera það ekki þá sé það vegna þess að þeir treysta sér ekki fræðilega til þess að hrekja sjónarmið Guðmundar Alfreðssonar svo óyggjandi sé. Í sjálfu sér er óþarfi að endursegja í ræðustólnum fjölmargt af því sem fram kemur í þessu áliti. En ég vil þó vekja athygli þingmanna á því að hvergi hefur dr. Guðmundur Alfreðsson tekið afstöðu gegn EES-samningnum efnislega, nema síður sé. Hann verður þess vegna með engu móti settur í hóp manna sem efnislega séu á móti EES-samningnum. Það er allt annað mál. Og hann hefur reyndar sérstaklega vandað sig til þess að gefa það til kynna. Ég vil líka vekja athygli manna á því að sá starfsvettvangur sem dr. Guðmundur Alfreðsson hefur fengist við er auðvitað mjög mótaður af umræðu alþjóðlegra sérfræðinga um ríkisvaldið, um mannréttindi, um stöðu einstaklingsins gagnvart alþjóðlegum stofnunum og ríkisstofnunum, um réttarstöðu einstaklinganna í heimi þeirra breytinga sem við höfum orðið vitni að. Mér finnst hans greinargerð bera glæsilega vitni yfirsýn þessa unga fræðimanns. Það er einnig mjög athyglisvert að í greinargerðinni bendir hann á þátt sem mjög lítið hefur verið ræddur af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Það er það að með EES-samningnum er stigið tröllaukið skref, tröllaukið skref í að auka vald framkvæmdarvaldsins á kostnað löggjafarvaldsins. --- Mér finnst nú synd að hæstv. heilbrrh. Sighvatur Björgvinsson skuli ekki vera hér í salnum. Mér er reyndar til efs að það samrýmist samkomulagi eða a.m.k. skilningnum í samkomulagi okkar hér á Alþingi um meðferð þessa máls að enginn ráðherra Alþfl. skuli vera við þessa umræðu, virðulegi forsrh. Ég sakna þeirra ekki, en ég bið virðulegan forsrh. að hafa það í huga að það er kannski ekki alveg kórrétt að fyrst utanrrh. er fjarverandi og við gerðum ekki athugasemd við það, skuli hinn svokallaði staðgengill hans flýta sér út úr salnum eftir tæplega klukkustundar viðdvöl og enginn annar af ráðherrasveit Alþfl., mér vitanlega, hér á vettvangi. Ég ætla ekkert að biðja um að það sé náð í hann. En mér finnst þetta nú ekki alveg kórrétt. Margir forustumenn Alþfl. og reyndar Sjálfstfl. einnig, m.a. sá virðulegi þingmaður sem nú situr á forsetastól, hv. þm. Pálmi Jónsson, hafa með réttu á undanförnum árum talið það mjög mikilvægt að styrkja löggjafarvaldið, að styrkja löggjafarvaldið og draga úr áhrifavaldi framkvæmdarvaldsins. Og m.a. í því skyni voru sett hér lög sl. vor, veigamikil lög, sem t.d. ýmsir utan þings, Morgunblaðið, DV og fjölmargir aðrir, töldu tímamótalagasetningu. Það tók að vísu tvö, þrjú ár, virðulegur forseti, að koma þeim í gegn, en það tókst. Og það var talinn mikill áfangi. Þar með væri búið að styrkja löggjafarvaldið Alþingi og draga úr því sérstaka valdi sem framkvæmdarvaldið hafði haft á undanförnum árum og áratugum. Nú er allt í einu í EES-samningnum komið með þunga vagna í þessari hraðlest og völdunum mokað frá Alþingi yfir til framkvæmdarvaldsins í hverjum vagninum á fætur öðrum. Mokað frá Alþingi yfir til framkvæmdarvaldsins. Og ég spyr þá menn sem í alvöru hafa verið samferða okkur hinum um að styrkja löggjafarvaldið á kostnað framkvæmdarvaldsins á grundvelli lýðræðishugsjónanna: Er þetta líka bara allt í lagi? Er þetta eitthvað sem menn gera bara í haust? Sjálfsagt mál þannig að allt hitt sem búið er að tala um á undanförnum árum verður eins og ómerkilegt peð í þeim samanburði? Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að ræða það hér við meðferð málsins, einkum þegar kemur að frumvörpunum, fylgifrumvörpunum með EES-samningnum, með hve stórfelldum hætti er verið að rýra vald Alþingis og færa embættismönnum og ráðuneytum og alþjóðlegum stofnunum og ráðherrunum meira vald en þeir hafa nokkru sinni haft í íslenskri stjórnskipun. Mér finnst líka alvarlegt og ég vek á því athygli hér að dr. Guðmundur Alfreðsson hefur bent á misvísandi þýðingu á lykilgrein í EES-samningnum, 6. gr. Þessi ábending hans knýr auðvitað á um það að menn skoði með alvarlegum hætti hvort í íslenska textanum sem ráðuneytið hefur gengið frá sé verið að gefa --- ég vil nú ekki segja vísvitandi --- villandi mynd af innihaldinu. Ég átti satt að segja ekki von á því að það væri hægt að finna gagnrýni stað um þýðingar á slíkum lykilatriðum í samningnum. En fyrst þessi ábending hefur komið fram þá er auðvitað nauðsynlegt að gera það. Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið og rétt er að árétta hér aftur þá varð dómur Ragnars Aðalsteinssonar, formanns Lögmannafélagsins, um álit fjórmenninga utanrrh. sá að það væri léttleiki í lögfræði. Dr. Guðmundur Alfreðsson velur túlkun fjórmenninganna þá einkunn, orðrétt, með leyfi virðulegs forseta: ,,Þetta er ævintýramennska í lögfræði.`` Ævintýramennska í lögfræði. Auðvitað veit hinn ungi fræðimaður dr. Guðmundur Alfreðsson að hann er þar að dæma fyrrum kennara sína, hann er að dæma virðingarmenn í íslenskri lögfræðingastétt. Það vita líka allir að mönnum er annt um virðingu sína í íslenskri lögfræðingasétt. Um það er hægt að reiða hér fram mörg dæmi frá síðustu áratugum. Þess vegna segi ég aftur: Ekki vildi ég sitja undir því sem kennari við háskólann og prófessor í fræðigrein að vera sakaður um ævintýramennsku af einhverjum mesta afburðarnemanda sem ég hefði haft, manni sem lokið hefði doktorsprófi frá fremsta skóla veraldar í lögfræði Harvard Law School. Þá mundi ég fara heim til mín og leggja vikur og mánuði í það að reyna að afsanna þennan dóm eða segja af mér ella. Því þetta eru ekki léttvæg orð. Það er þess vegna staðreynd að tveir af fremstu lögfræðingum Íslands, formaður Lögmannafélagsins og lærðasti Íslendingur í alþjóðarétti, hafa annars vegar dæmt álit fjórmenninganna sem léttleika í lögfræði og hins vegar sem ævintýramennsku í lögfræði. Engu að síður segir maðurinn sem flúði hér úr salnum, hæstv. viðskrh., að álit fjórmenninganna leysi málið. Virðulegi forseti. Það er einnig rétt að vekja rækilega athygli á því sem Guðmundur Alfreðsson segir um það sem í skýrslu fjórmenninganna er kallað ,,afmarkað``, ,,takmarkað`` og ,,ekki verulega íþyngjandi`` valdaframsal``. Það er líka mjög harður dómur, mjög harður dómur um þá niðurstöðu fjórmenninganna. Hann segir einnig í 65. lið álitsgerðarinnar, með leyfi virðulegs forseta: ,,Það er umdeilt í samtímanum og líka umdeilanlegt hvort og að hve miklu leyti ríkið skuli láta hluta af sínu fullveldi í hendur yfir- eða samþjóðlegra stofnana. Þetta er framkvæmt í alvöru í aðeins einni alþjóðastofnun, það er EB, og nú er stefnt að því sama í EES þótt ekki sé það í jafnríkum mæli. Það er samt algjört einsdæmi í stofnanagrein þjóðaréttarins að lagt sé til að ríki skuli framselja yfirþjóðlegt framkvæmdar- og dómsvald til alþjóðastofnunar sem viðkomandi ríki er ekki aðili að. Þetta er kannski ekki meiri háttar álitamál í löndum sem eru að sækja um og búast við aðild í náinni framtíð [þ.e. aðild að Evrópubandalaginu]. Fyrir ríki sem er ekki að sækja um aðild hljóta hins vegar fullveldis- og ríkishugtökin og það sem í þeim felst að koma til skoðunar. Engin bein svör fást við þessari spurningu við lestur stjórnarskrárinnar eða í ritum um íslenskan stjórnskipunarrétt vegna þess að engum hefur dottið þessi firra í hug fyrr en nú.`` Firra, engum hefur dottið í hug þessi firra fyrr en nú, segir dr. Guðmundur Alfreðsson um álit fjórmenninganna. Ég segi aftur: Ef þeir svara ekki þessari greinargerð dr. Guðmundar Alfreðssonar ítarlega og með rökstuddum hætti þá stendur hún. Þá stendur hún. Vegna þess að öll lögmál hins fræðilega starfs í háskólum og í samfélagi fræðimanna eru þess eðlis að hafi prófessor og forustumaður í fræðigrein fengið í hendur dóm og álitsgerð af manni með þann sess í fræðigreininni bæði innan lands og erlendis, sem dr. Guðmundur Alfreðsson, samkvæmt námsárangri sínum og doktorsprófi sínu frá Harvard Law School tvímælalaust hefur, og svarar ekki ítarlega og rökstutt greinargerðinni, þá er hann að játa sig sigraðan fræðilega. Hann er að játa sig sigraðan fræðilega. Þannig eru lögmálin í heimi fræðanna. Það eru auðvitað margir fleiri sem hafa sagt að samningurinn standist ekki stjórnarskrána þótt hv. þm. Björn Bjarnason vilji gera lítið úr því og sé byrjaður að telja. Það er t.d. athyglisvert að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hefur í blaðaviðtölum í sumar látið það álit sitt í ljósi. Hann hefur einnig gegnt lögmannsstörfum um langt árabil og hefur núna orðið að líða fyrir það að hafa leyft sér þá sjálfstæðu skoðun. Ég held að það séu engin dæmi þess að forustumaður í stjórnmálaflokki sem situr í ríkisstjórn hafi talið sig tilknúinn til þess að refsa fyrir slíkan málflutning að setja mann úr forustu í nefnd á vettvangi þingsins fyrr en nú. Ég held að það sé ekki hægt að nefna neitt annað dæmi. Og það er ekki dæmi sem ég vildi hafa í minni æviskrá sem frumkvöðull að. En forsrh. kaus að hafa það í sinni æviskrá að hann hefði fyrstur manna gengið inn á þá braut. Virðulegur forseti. Ég tók eftir því að hæstv. forsrh. sagði ítrekað að þessu máli ætti að vísa til stjórnarskrárnefndar sem væri starfandi. Hins vegar tók nú sem betur fer hæstv. iðn.- og viðskrh. það fram að eðlilegt væri að kjósa hér samkvæmt þingsköpum sérstaka nefnd til þess að fjalla um þetta frv. Og ég vona a.m.k. að  Virðulegi forseti. Ég hafði ætlað að segja hér nokkur orð vegna sérkennilegrar ræðu hæstv. iðn.- og viðskrh., en hann er nú farinn og ég tel það satt að segja ekki skipta miklu máli hvað hann sagði í þessari umræðu og tel því miður að hann hafi kosið að taka á þessu máli á þann hátt að það er ekki vænlegt til áframhalds. En ég vil að lokum árétta það að í okkar huga er þetta mál mjög mikilvægt. Við erum að gera tilraun til þess að halda í heiðri stjórnskipan íslenska lýðveldisins. Tryggja það að stjórnarskráin haldi sínum sessi sem grundvallarskjal í okkar lýðræðisskipan. Við vorum og ég leyfi mér að segja, við erum enn reiðubúin til viðræðna og samvinnu við ríkisstjórnina ef hún vill hafa einhvern annan hátt á þessu máli en við erum hér að leggja til. Við skrifuðum sérstaklega ríkisstjórninni til þess að árétta það. Ég setti fram fyrir hönd Alþb. í júlímánuði þá ósk að forustumenn flokkanna ræddu saman um málið, stjórnarskrárvandann, áður en þing kæmi saman. Því miður var ekki orðið við þeirri ósk. Því miður var það þannig að utanrrh. vildi ekki hlusta á neitt annað en sína eigin rödd í þessu máli. Ég vona hins vegar að í meðferð málsins á næstu vikum muni opnast hugur forustumanna ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Og ég bið þá einnig að hugleiða að í þessu samhengi höfum við líka flutt tillögu um þjóðaratkvæði. Það er auðvitað mjög víðtækur stuðningur við þá ósk í þjóðfélaginu. Mjög víðtækur stuðningur. Langt úr fyrir raðir stjórnarandstöðuflokkanna, langt út fyrir þær raðir. Ég vil að lokum biðja bæði ráðherrana og einstaka þingmenn ríkisstjórnarflokkanna að hugleiða það hvort það sé ekki farsælt, hvað sem líður ágreiningi manna um það hvort þetta stangast á eða stangast ekki á við stjórnarskrána, hvað sem líður ágreiningi manna um efnisatriði EES-samningsins, að láta þann dómara sem er okkur æðri og við sækjum vald okkar frá, þjóðina sjálfa, segja sitt álit. Ég held að það mundi skapast miklu meiri friður um málið í framtíðinni ef það yrði gert. Og ég spyr: Eru ekki nægileg ófriðarefnin og átakaefnin í okkar litla samfélagi þó við förum nú ekki að bæta þessari olíu á þann eld? Það er til einföld leið í þeim efnum. Það er að láta þjóðina dæma málið í almennri atkvæðagreiðslu í nóvember eða desember á þessu ári. Ég held líka að það mundi greiða fyrir allri meðferð málsins hér á þinginu. Ef þjóðin segði já, þá mundi þingið að sjálfsögðu beygja sig undir það, virða þá niðurstöðu. Ef þjóðin segði nei, þá mundu menn auðvitað líka gera það. Satt að segja skil ég ekki þá menn sem vilja ekki fara þessa einföldu leið málinu sjálfu til framdráttar. Ég bið þess vegna þá ágætu menn sem stýra verkum í ríkisstjórnarflokkunum að hugleiða það á næstu vikum hvort það er ekki skynsamlegast að í septembermánuði eða í byrjun október, næðum við saman um það hér á Alþingi að láta slíka atkvæðagreiðslu fara fram.

Herra forseti. Það gefst nú tækifæri til þess að svara efnislega hlutum sem fram komu í máli þingmannsins og er ekki fært að gera hér. Að vísu hygg ég að í hans löngu ræðu, sennilega tveggja tíma ræðu hafi hann naumast vikið orði að því máli sem á dagskrá er, eða frv., sem kannski er von. En ég taldi hins vegar nauðsynlegt þar sem svo kann að virðast sem ég hafi hagað orðum mínum ógætilega hér fyrr og þingmaðurinn mun hafa skilið mig svo að ég legði hann sem mann og fræðimann að jöfnu við Bjarna Benediktsson, þá er það misskilningur.

Virðulegi forseti. Þessi ræða kemur mér ekki á óvart. Ég var nokkurn veginn alveg viss um að það hefðu verið mistök hjá forsrh. í hans ræðu að leggja mig að jöfnu við Bjarna Benediktsson og hann ætti í raun og veru að vera mér þakklátur fyrir það að gefa honum tækifæri til þess að gera það alveg skýrt að svo væri ekki og geri ég í sjálfu sér enga athugasemd við það. En hitt þótti mér auðvitað merkilegt að þegar forsrh. bað hér um orðið til andsvara, þá skyldi hann ekki treysta er til að segja eitt einasta orð um það sem var þó meginefni mitt í ræðu minni um málflutning hæstv. forsrh., þ.e. þær falsanir sem hann flutti hér þegar hann las upp úr fundargerð ríkisstjórnarinnar. Það var auðvitað athyglisvert að í andsvarinu var ekki orð um það.

Herra forseti. Þessi setning og reyndar það sem þingmaðurinn hefur áður sagt sýnist best hvaða mann hann hefur að geyma. Það var upplýst hér að kröfu hans sjálfs og annarra að þær fullyrðingar sem hann hefur haldið á lofti, bæði við menn opinberlega og við menn hér í frammíköllum um að utanrrh. hefði ekki rætt skýrslu í ríkisstjórn, voru ósannindi og tal hans um falsanir þar sem ónákvæmni var af minni hálfu, að þetta hefði verið kynnt með 30 daga fyrirvara eins og mátti skilja af mánuði en ekki 10 daga fyrirvara eins og mun hafa verið niðurstaðan, kom til vegna þess að handrit það sem dreift var í ríkisstjórninni var merkt í febrúar en skýrslan í þinginu var merkt í mars.

Virðulegi forseti. Þetta var auðvitað líka mjög athyglisvert vegna þess að hæstv. forsrh. vék náttúrlega ekki að lykilatriðinu sem var í umfjöllun minni um þetta mál, þ.e. að það stendur skýrt í fundargerð ríkisstjórnarinnar að hæstv. utanrrh. hafi lagt þetta fram til upplýsingar. Það var orð sem hæstv. forsrh. sleppti alveg í endursögn sinni hér á Alþingi. Og það vita allir, m.a. núv. hæstv. forsrh., að skjöl eru yfirleitt lögð fram með tvennum hætti í ríkisstjórn. Annars vegar eru þau lögð fram til upplýsingar og hins vegar til þess að til þeirra sé tekin afstaða. Og utanrrh. gerði það alveg skýrt að hann var ekki að leggja þessa skýrslu fram til þess að það yrði tekin til hennar afstaða, enda var það ógerningur vegna þess að hann lagði hana á borðið á sömu mínútunum og átti að ræða hana. Og það var auðvitað útilokað að menn gætu hraðlesið skýrsluna á fimm mínútum og tekið þátt í umræðunni. Hún hafði ekki verið lögð fram fyrir fundinn og hvers vegna ekki? Jú, vegna þess að það var ekki ætlunin að hún yrði rædd, til þess að til hennar væri tekin afstaða. Hún var bara lögð fram til upplýsingar í ríkisstjórninni til að ráðherra sæi hana áður en hún var prentuð. Auðvitað var málið rætt eins og oft var í ríkisstjórninni þegar menn settu fram sín sjónarmið í málinu almennt. Það kemur reyndar fram í fundargerðinni sem forsrh. las ekki að þar var aðallega vikið að fiskveiðimálum Norðmanna. Hvernig forsrh. fær það svo út að milli 5. mars og 11. mars séu 10 dagar, það er stærðfræði sem ég lærði a.m.k ekki í mínum skóla. En látum það vera, hann kannski reynir að upplýsa það hér einhvern tíma síðar að hann sagði fyrst að það var mánuður. Svo var bent á það að það væri rangt. Nú segir hann: Það voru 10 dagar. Fundurinn var 5. mars. Plagginu var dreift hér 11. mars. Hvernig það eru 10 dagar, það skil ég ekki.

Virðulegi forseti. Það kom fram í ræðu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar í gær og hann endurtók það nú í svari við andsvari forsrh. að skýrsla utanrrh. frá mars 1991 hefði verið lögð fram til upplýsingar en ekki til þess að ríkisstjórnin tæki afstöðu til hennar, eins og þetta skipti í raun og veru efnislegu máli hér. Þótt sú staðhæfing Ólafs Ragnars Grímssonar sé rétt í sjálfu sér að utanrrh. hafi lagt skýrslu sína fram til upplýsingar, hvað kom þá í raun og veru í veg fyrir það að ráðherrar í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar tækju afstöðu til málsins? Ef ágreiningur um skýrsluna var svo djúpstæður sem hv. 8. þm. Reykn., Ólafur Ragnar Grímsson, vill vera láta skiptir varla máli hvernig formið var á birtingu skýrslunnar í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. Ágreiningur um svo mikilsverð mál hlaut að leiða til vandræða í stjórninni, jafnvel til stjórnarslita. Eftir því sem hér hefur verið upplýst var einnig djúpstæður ágreiningur um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnulífi Íslendinga í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. Hvers vegna var þessi ágreiningur ekki opinberaður fyrst ekki tókst að leysa hann í ríkisstjórn? Hvers vegna hafði hann ekki áhrif á ríkisstjórnarsamstarfið? Hvers vegna sátu þáverandi ráðherrar sem fastast á þessum ágreiningi? Hvers vegna sátu ráðherrarnir svona fast í ráðherrastólum sínum þrátt fyrir þennan grundvallarágreining?

Virðulegi forseti. Það var ekkert nýtt 5. mars að það væri ágreiningur í ríkisstjórninni milli ráðherra um samningana um EES. Það vissu allir sem sátu við það ríkisstjórnarborð. Hvers vegna ekki? Jú, vegna þess að að mig minnir þann 28. des., alla vega seinni part desember, hafði utanrrh. lagt fram tillögur í ríkisstjórn um það hvernig samningsumboð hann fengi til þess að halda áfram samningaviðræðum frá ríkisstjórninni í heild. Það samningsumboð var aldrei afgreitt. Það vissu allir við ríkisstjórnarborðið að það var ekki afgreitt mál af hálfu ríkisstjórnarinnar. Og þess vegna þurfti ekkert að endurtaka það þó að ráðherrann upplýsti það á fundinum að hann ætlaði að leggja fram á Alþingi svar sitt við fyrirspurn frá Þorsteini Pálssyni og nokkrum öðrum þingmönnum Sjálfstfl. vegna þess að sú skýrsla sem hann var að leggja fram var ekki sjálfstæður gerningur. Hún var svar við fyrirspurn frá þingmönnum Sjálfstfl. um beiðni um þessa sérstöku skýrslu þar sem þeir lögðu fram sérstakar spurningar. Og það vita auðvitað allir að það tíðkast aldrei í ríkisstjórn að vera að ræða svör einstakra ráðherra við fyrirspurnum eða skýrslubeiðnum sem hér eru lagðar fram á Alþingi þó að skýrslurnar séu auðvitað lagðar fram til upplýsingar og kynningar í ríkisstjórninni. Ég reikna t.d. með að iðnrh. hafi lagt fram til upplýsingar í síðustu ríkisstjórn skýrslu sína um iðnaðarmál sem við báðum um á síðasta þingi. Ég reikna líka með að hæstv. heilbrrh. hafi lagt fram til upplýsingar í ríkisstjórn skýrslu sína um málefni aldraðra sem við báðum um á síðasta þingi. Þetta er auðvitað algengt fyrir alla þá sem hafa unnið í ríkisstjórn. Það var hins vegar aldrei með neinum hætti farið í launkofa með ágreininginn milli mín og utanrrh. í þessu máli og þar vil ég nú kalla enn á ný hv. þm. Björn Bjarnason til vitnis. Hann segir í grein í Morgunblaðinu 16. apríl í frásögn af fundi um EES-samninginn sem fór fram í þeim mánuði, tilvitnun orðrétt: ,,Var harkan mest í deilum þeirra Jóns Baldvins Hannibalssonar utanrrh. og Ólafs Ragnars Grímssonar fjmrh.`` Björn Bjarnason staðfestir það að þegar í apríl var það eitt af höfuðeinkennum málsins að harkan var mest í deilum hæstv. utanrrh. og þáv. fjmrh.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka Ólafi Ragnari Grímssyni fyrir að hafa staðfest það hér að honum þótti sætt í ríkisstjórn þrátt fyrir þennan djúpstæða ágreining. En ég hef aðra athugasemd að gera. Í máli hv. þm. kom það fram hér áðan að hann taldi það vera meinbug á starfi fjórmenninganefndar utanrrh. að í störfum sínum að EES-samningunum sjálfum hefðu tveir af fjórmenningunum þegar bundið sig við þá afstöðu að EES-samningurinn væri innan ramma stjórnarskrárinnar. Að öðrum kosti hefðu þeir hlotið að koma fram með ábendingar um hugsanleg stjórnarskrárbrot áður. En það var einmitt það sem einn af þessum fjórmenningum gerði. Hann kom fram með álit, hann kom fram með slíka aðvörun á árinu 1990 eins og hv. 4. þm. Austurl. upplýsti hér í gær. Mér finnst nú sennilegt að trúnaðarsamband milli hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar og hv. 4. þm. Austurl. sé það mikið þrátt fyrir allt að þessar upplýsingar hefðu átt að ganga á milli þeirra þó svo að ráðherrann hafi ekki séð þetta álit á því tímabili sem líður frá 1990 í febrúar, ef ég man rétt, þetta álit var undirritað hinn 25. febr., og fram að þeim tíma þegar þessi skýrsla hér er birt þar sem fullyrt er að engin stjórnarskrárbrot séu fólgin í EES-samningnum.

Virðulegi forseti. Í andsvari hv. þm. Tómasar Inga gætir þess misskilnings að ég hafi verið að vísa til vinnu þessara tveggja manna, Stefáns Más Stefánssonar og Ólafs Walters Stefánssonar fyrir mörgum missirum síðan. Ég var fyrst og fremst að vísa til þess sem fram kom í utanrmn. að þeir tveir hefðu verið aðalvinnumenn ríkisstjórnarinnar á síðustu mánuðum í að undirbúa þetta frv. um Evrópskt efnahagssvæði sem liggur hér á borðum þingmanna, þingskjalið sjálft. Og það var auðvitað með mínum hætti mjög mikill ljóður á tilurð þessarar nefndar að þeir sem höfðu undirbúið sjálft þingskjalið, frumvarpið, voru síðan látnir meta það hvort þingskjalið stæðist stjórnarskrána eða ekki.

Fékk ráðherrann álit Stefáns Más Stefánssonar frá febrúar 1990?

Ég bið þingmanninn forláts, ég man nú ekki hvort --- nei, samkvæmt þingsköpum á hann að vísu ekki rétt á að koma hérna aftur en ég er alveg reiðubúinn að ræða þetta mál við þingmanninn áfram hér í umræðunum þannig að við stöndum jafnfætis og hann eigi rétt til að koma aftur í ræðustólinn og við skulum halda þá þessum þræði áfram síðar.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frv. til stjórnarskipunarlaga sem lagt er fram vegna þess að það er ætlun ríkisstjórnarinnar og stuðningsmanna hennar að keyra í gegnum Alþingi lagafrv. um Evrópskt efnahagssvæði þó það sé mat virtra lögfræðinga að EES-samningurinn samrýmist ekki stjórnarskránni. Í gær talaði hæstv. forsrh. og sagðist eiga erfitt með að fóta sig, eins og hann orðaði það, á því hvað við ættum við með því að flytja þetta frv., þ.e. tengsl milli þessa frv. og EES-málsins. --- Ég sé ekki hæstv. forsrh. hér í salnum. Ég hefði gjarnan viljað hafa hann viðstaddan. Ég hafði ætlað mér að ræða við hann um þetta mál þar sem það er óhjákvæmilega á hans málasviði þó að auðvitað hefði verið æskilegt að utanrrh. hefði verið hér einnig en það er þó alla vega lágmark að hæstv. forsrh. sé viðstaddur. Er hann ekki í húsinu, virðulegi forseti?

Forseti skal gera ráðstafanir til þess að athuga hvort forsrh. er ekki hér í húsinu og við umræðuna. --- Forseti vill taka fram að það er verið að leita að hæstv. forsrh. og væntir þess að hann komi fljótlega.

Ég þakka forseta fyrir. Ég hinkra, eða vill forseti að ég víki úr ræðustóli á meðan beðið er?

Við skulum fá svör við því hvort forsrh. kemur ekki. --- Forsrh. kemur alveg rétt í þessu og ef ræðumaður óskar að gera hlé á ræðu sinni þangað til hann kemur, þá er það auðvitað frjálst og getur þess vegna verið í ræðustólnum en ella farið í sæti sitt. --- Forsrh. er kominn og heldur þá hv. 15. þm. Reykv. áfram ræðu sinni.

Virðulegur forseti. Það gleður mig að sjá að hæstv. forsrh. ætlar að vera hér og hlýða á mál mitt. Mér þykir rétt að hann fái nokkra skýringu á því hvers vegna þetta frv. er flutt, alla vega þá skýringu á því hvers vegna ég er einn af flm. þessa frv. og Kvennalistinn telur eðlilegt að flytja frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins. En hann átti erfitt með að fóta sig á þessu, eins og hann tók til orða í gær, og átti mjög erfitt með að sjá tengslin þarna á milli. En eins og hann e.t.v. veit mjög vel, þá er í 21. gr. stjórnarskrárinnar að finna ákvæði um heimild til forseta Íslands til samningsgerðar við önnur ríki. Feli slíkir samningar í sér afsal eða kvaðir á landi eða landhelgi eða ef þeir horfa til breytinga á stjórnarhögum ríkisins þarf samþykki Alþingis að koma til. Þetta ákvæði er búið að vera í stjórnarskránni efnislega alveg frá því 1920 og hefur kannski ekki verið mikill ágreiningur um túlkun þess þangað til núna. En það er ekkert sem stendur í því sem leyfir framsal á ríkisvaldi. Við sem stöndum að þessu frv. teljum ekki að Alþingi sé heimilt að samþykkja EES-samning að óbreyttri stjórnarskrá. Það eru engin ákvæði í stjórnarskránni, hvorki þessari grein né öðrum greinum sem heimila Alþingi að framselja ríkisvald til fjölþjóðlegra stofnana. Um það er ekki deilt að EES-samningur gerir ráð fyrir framsali ríkisvalds en lögfróðum mönnum ber ekki saman um hvort þetta framsal er heimilt samkvæmt stjórnarskránni. Raunar efast sumir um að Alþingi hafi verið heimilt að gera ýmsa samninga þar sem þeir hafa falið í sér ákveðið eða mjög takmarkað framsal á ríkisvaldi. Það hefur verið nefnt t.d. aðild Íslands að Sameinuðu þjóðunum, Mannréttindasáttmálum, ýmsir Norðurlandasamningar hafa verið tíndir til og fleira hefur verið nefnt í þessu sambandi. En þótt menn hafi komist að því að stjórnarskráin hafi e.t.v. verið brotin einu sinni eða jafnvel oftar veitir það enga heimild til að gera það enn og aftur. Slík rök eiga á engan hátt rétt á sér að mínu mati þótt jafnvel hæstaréttardómarar leyfi sér að nota slík rök en það gerðist ekki alls fyrir löngu í viðtali við hæstaréttardómara í útvarpinu. Varðandi EES-samninginn, þá fæli samþykkt hans í sér valdaframsal í verulegum mæli til alþjóðastofnana, þ.e. stofnana EFTA og EES sem Ísland yrði þá aðili að en einnig til EB sem Ísland á ekki aðild þótt EES-samningurinn yrði samþykktur, a.m.k. ekki sjálfkrafa. Þarna á ég ekki síst við EB-dómstólinn og lagasetningarvald sem verður að meira eða minna leyti hjá EB á sviði samningsins. Í umræðunum hér í gær sagði hæstv. iðnrh., sem því miður er ekki hér en ég vænti þess að hæstv. forsrh. muni skýra honum frá þeirri umræðu sem hér fer fram þar sem hann virðist greinilega ekki sjá sér fært að vera hér viðstaddur, en hann sagði í umræðunum í gær að það væri ekki um neitt framsal á valdi að ræða til EFTA eða EB og tók m.a. fram að úrskurðir EFTA-dómstólsins væru aðeins leiðbeinandi, eins og hann orðaði það. Þetta kom nokkuð á óvart þar sem á því sem fram kemur í þessum samningi og þeim plöggum sem við höfum hér, er ekki hægt að sjá annað en að úrskurðir EFTA-dómstólsins séu bindandi á því sviði sem þeir eru með vald til, þ.e. sem hann á að dæma. Í þeim plöggum sem við höfum, þ.e. bæði í 110. gr. og einnig í nánari útskýringum, þá segir, með leyfi forseta: ,,Hlutverk EFTA-dómstólsins er í meginatriðum þríþætt. Í fyrsta lagi dæmir EFTA-dómstóllinn í málum er varða ákvarðanir eftirlitsstofnunar EFTA vegna framkvæmda EES-reglna í EFTA-ríkjum. Í öðru lagi dæmir hann í deilumálum er upp kunna að koma á milli EFTA-ríkjanna innbyrðis vegna framkvæmdarinnar á EES-reglum. Í þriðja lagi getur EFTA-dómstóllinn til að stuðla að samræmdri túlkun gefið dómstólum í aðildarríkjunum ráðgefandi álit um túlkun EES-reglna.`` Þannig er í tveim fyrstu tilvikunum alveg greinilegt að þar er um að ræða að EFTA-dómstóllinn hefur það hlutverk að dæma. Og það er ekkert um það að þetta séu neinar leiðbeiningar. Það stendur jafnframt í 10. gr. að dómstólar í aðildarríkjunum geti ekki endurmetið sektarákvörðun eftirlitsstofnana dómstóla EB og EFTA-dómstólsins. Það er alveg greinilegt að þarna er um endanlegar ákvarðanir að ræða. Enda kemur greinilega fram í áliti fjórmenninga utanrrh., sem hæstv. iðnrh. tekur nú mest mark á af öllum álitum sem fram hafa komið og ég tek mikið mark á því áliti líka, en þar segir, með leyfi forseta, eins og það er prentað á bls. 24 í þskj. 30: ,,Ákvarðanir eftirlitsstofnunarinnar um þau atriði sem nú voru greind`` --- það er búið að lýsa því á undan, ég hirði ekki um að lesa það --- ,,(þar á meðal ákvarðanir um févíti og sektir) verða ekki bornar undir dómstóla í aðildarríkjunum heldur undir EFTA-dómstólinn til endanlegrar úrlausnar eða EB-dómstólinn ef um svonefnd blönduð samkeppnismál yrði að ræða.`` Þannig kemur greinilega fram í áliti fjórmenninganna að þarna er um bindandi niðurstöður að ræða. Það stenst því ekki það sem hæstv. iðnrh. sagði hér í gær.  Á bls. 55 í þessu sama þingskjali segir Björn Þ. Guðmundsson um þetta sama atriði sem hæstv. iðnrh. virtist að vísu ekki vera eins áfjáður í að taka mark á og taldi hann ekki alveg eins virtan og aðra lögfræðinga, hann verður að hafa sínar skoðanir á því, en þar segir hann, á bls. 55, með leyfi forseta, þar sem hann gagnrýnir m.a. fjórmenningana: ,,Ég hef miklar efasemdir um að það sé rétt hjá fjórmenninganefndinni að túlka megi EES-samninginn þannig að dómar EB-dómstólsins séu einungis leiðbeindi en ekki bindandi fyrir dómstóla og stjórnvöld hér á landi. Þrátt fyrir þá takmörkun sem gerð er í samningnum`` --- og þá er hann að tala um þetta þriðja atriði sem þarna er um að ræða --- ,,þ.e. að dómarnir skipti máli og séu efnislega samhljóða, tel ég miklu líklegra að reynslan muni leiða í ljós að líta beri svo á að hér sé um bindandi fordæmi að ræða, enda segir skýrum stöfum að það beri að fara eftir þeim þegar svo stendur á sem í EES- og ESE-samningunum segir. Þessa skoðun byggi ég ekki síst á víðtækri túlkun EB-dómstólsins sjálfs á hlutverki sínu og valdsviði.`` Það er því greinilegt að um einhvern misskilning er að ræða hjá hæstv. iðnrh. eins og kollegi hans hæstv. utanrrh. notar svo oft þegar menn eru að túlka þetta EES-mál. Ég tel einnig að ótvírætt sé um verulegt afsal á dómsvaldi að ræða í bókun 34, þar sem um er að ræða að EB-dómstóllinn á að túlka EES-reglurnar fyrir dómstóla EFTA-ríkjanna og skuli dómsúrskurðir þeirra vera bindandi. Ég tel að þarna sé einnig um verulegt framsal að ræða á dómsvaldi en ætla hins vegar ekki að ræða það sérstaklega hérna. Þetta er einungis í tilefni ummæla hæstv. iðn.- og viðskrh. sem hér talaði í gær. Stjórnarflokkarnir eru á móti því að afsala fullveldi þjóðarinnar, sagði hæstv. forsrh. hér í gær. Og að því er virtist þá notaði hann það sem rök gegn þessu frv. Ég áttaði mig alls ekki á hvað ráðherrann átti við. Telur hann að eitthvað í þessu frv. fjalli um afsal fullveldis? Það er auðvitað af og frá og hef ég ekki heyrt nokkurn alþingismann tala um að það komi til greina að afsala hér fullveldi þjóðarinnar. Auðvitað er þetta aðeins hártogun af hans hálfu. En hann bætti við að stjórnarflokkarnir vildu heldur ekki veikja fullveldið, ef ég man rétt og tók rétt eftir, en það er einmitt það sem verið er að gera með þessum samningi og það án þess að samstaða sé um að gera það, hvorki hér á Alþingi né meðal þjóðarinnar. Forsrh. sagði einnig að það væri að hans mati óeðlilegt að þjóðin kæmi ekki að málum og vildi meina að það frv. sem hér er til umræðu mundi minnka líkurnar á því að þjóðin gæti haft áhrif ef t.d. íslensk stjórnvöld ákvæðu að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Ég er honum sammála að því leyti til að það á auðvitað að spyrja þjóðina álits á slíkum málum en þetta frv. kemur ekki á nokkurn hátt í veg fyrir það. Ég vil einnig benda honum á að ásamt þessu frv. flytja fulltrúar frá öllum stjórnarandstöðuflokkunum frv., sem reyndar eru ekki til umræðu hér og skal ég ekki fjalla sérstaklega um þau, á þskj. 31 og 32. Á þskj. 31 er frv. til stjórnarskipunarlaga þar sem einmitt er gert ráð fyrir að þjóðin sé spurð um álit þegar um er að ræða samninga eins og t.d. samninga um Evrópskt efnahagssvæði eða eitthvað á svipuðum nótum. Einnig hefur stjórnarandstaðan lagt fram till. til þál. um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um aðild Íslands að Evrópubandalaginu. Hæstv. forsrh. hlýtur því að vera algerlega sammála þessu þar sem hann sagði hér í gær að það ætti auðvitað að spyrja þjóðina í mikilvægum málum, ég man ekki hvernig hann orðaði það nákvæmlega, en ég tók það þannig að hann teldi að það væri rétt að þjóðin væri spurð, t.d. ef til ingöngu í Evrópubandalagið kæmi, eða sú spurning yrði tekin upp. Nú er það alveg ljóst að EES-samningurinn er stórt skref inn í Evrópubandalagið eða eins og hv. þm. Björn Bjarnason, nýkjörinn formaður utanrmn., segir bæði fyrsta og annað skrefið inn og þá er kannski bara það þriðja eftir. Því er mjög eðlilegt að þjóðin verði spurð í þessu efni og hlýt ég að gera ráð fyrir því að forsrh. styðji þá tillögu. Hins vegar er iðnrh. algjörlega á móti því að þjóðin fái að segja álit sitt. Hann spurði m.a. hér í gær hvers vegna Alþingi ætti að vísa málinu til þjóðarinnar. Þessi hæstv. ráðherra telur lýðræðið ekki skipta miklu máli. Það á að vísa málinu til þjóðarinnar vegna þess að hún hefur rétt á að segja til um hvort hún vill að gerðar verði svo róttækar breytingar á íslensku þjóðfélagi eins og EES-samningurinn gerir ráð fyrir. Vald hans og ríkisstjórnarinnar er ekki eins mikið og hann heldur samkvæmt stjórnskipun. Þó svo að í raun megi kannski segja að hér ríki ráðherraveldi, þá eigum við sem sitjum hér á Alþingi sem fulltrúar þjóðarinnar auðvitað að vinna gegn því að ráðherrarnir hafi fyrsta, annað og þriðja orðið í þessum málum og að þingmenn hafi í rauninni ekkert annað að segja en já og amen við því sem ríkisstjórnin segir og stjórnarandstaðan reyni svo að berjast á móti en geti litlu um þokað. Ráðherrann hélt reyndar áfram og taldi að ekki væri hægt að breyta stjórnarskránni nú, og það var ein af hans höfuðrökum gegn þessu frv. sem við nú ræðum, vegna þess að því mundi fylgja svo mikill órói og óvissa. Það var greinilega óþægilegt fyrir hann að hugsa sér að ró hans í viðsk.- og iðnrn. yrði raskað.  Kvennalistinn hefur ávallt lagt mikla áherslu á lýðræði og það var strax árið 1986 að þáv. þingkonur Kvennalistans á Alþingi lögðu fram till. til þál. um að unnið yrði að því að breyta stjórnarskránni á þann hátt að hægt væri að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu með ákveðnum hætti. Þar var gert ráð fyrir að þriðjungur þingmanna gæti farið fram á það og tíundi hluti kosningabærra manna. Þetta var sú tillaga sem þá var rædd og vakti hún heilmikla athygli úti í þjóðfélaginu en hlaut því miður ekki stuðning því þá hefðum við kannski verið komin eilítið lengra í þessu máli en við erum nú. Í umræðunni um EES-samninginn bæði hér á Alþingi sem og annars staðar í þjóðfélaginu hafa menn verið nokkuð sammála um að ef samningurinn yrði staðfestur væri um framsal á ríkisvaldi að ræða og breytingar yrðu á stjórnarhögum ríkisins. Menn deila hins vegar um hvort valdaframsalið sé óverulegt eða hvort um veigamikið framsal á löggjafarvaldi, framkvæmdarvaldi og dómsvaldi sé að ræða. Í Finnlandi, Svíþjóð og Noregi verður að samþykkja EES-samninginn með auknum meiri hluta á þingum landanna vegna þess að þar er samningurinn talinn fela í sér skerðingu á fullveldi ríkjanna. Og það er mjög merkilegt að sama niðurstaða skuli ekki vera hér á landi. Íslenskir fræðimenn á sviði lögfræði deila um hvort EES-samningurinn standist ákvæði stjórnarskrárinnar, sérstaklega með tilliti til framsals á ríkisvaldi. Þess vegna er þetta frv. flutt, einmitt þess vegna. Ég vonast sérstaklega til þess að hæstv. forsrh. átti sig á því að það er ekki nein tilviljun að þetta er flutt núna. Það er vegna þessara deilna sem upp hafa komið. Þó að frv. sé almennt orðað og taki ekki sérstaklega á EES-samningnum þá er það auðvitað flutt nú af tilefni þess að í honum felst að okkar mati verulegt valdaframsal. Hæstv. forsrh. skildi ekki af hverju Kvennalistinn væri að leggja fram þetta frv. og auðvelda þannig samþykkt þess og gera sem sagt þar með Framsfl. kleift að samþykkja EES-samninginn. Ég skal ekkert segja um það hvaða afstöðu Framsfl. tekur efnislega til EES-samningsins. Það kom að vísu fram hjá formanni flokksins hér í umræðunum fyrir nokkru að hann teldi að Framsfl. gæti samþykkt samninginn, eða alla vega talaði hann fyrir sig, gæti samþykkt samninginn að breyttri stjórnarskrá. Ég skal ekkert segja um það hvort þetta er almenn samþykkt Framsfl.  Í febrúar sl. á síðasta löggjafarþingi var lögð fram till. til þál. um að skipuð yrði nefnd óháðra aðila sem segði álit sitt á því hvort samþykkt EES-samningsins standist óbreytta stjórnarskrá. Þetta hefur verið mikið rætt hér og gerð grein fyrir henni svo ég geri það ekki. En hæstv. utanrrh. lagðist gegn samþykkt þessarar tillögu og vildi greinilega einn ráða því hverjir skipuðu nefndina og kom hann fram hér á Alþingi með mjög einkennilegum hætti sama dag og þessi tillaga var til umræðu og tilkynnti að hann væri búinn að skipa nefnd til þess að gera úttekt á þessu máli. Eins og svo oft áður þá vildi hann fá að ráða öllu, vildi fá að stjórna Alþingi. Þeir vilja svo oft fá að ráða, þessir ráðherrar, hvernig Alþingi starfar og geta ekki sætt sig við að þar fari fram sjálfstæð skoðun á málum. Menn sem styðja stjórnina verða að standa og sitja eins og þeir vilja. Þingið mátti sem sagt ekki láta fara fram skoðun á því hvort samþykkt EES-samnings stæðist ákvæði stjórnarskrárinnar. Hér á landi ríkir nefnilega ekki venjulegt lýðveldi, heldur má kannski kalla það ráðherraveldi eins og ég sagði áðan. En utanrrh. skipaði nefnd fjögurra manna sem skyldi segja álit sitt á því hvort EES-samningurinn stæðist stjórnarskrána. Forsrh., sem samkvæmt reglum um Stjórnarráðið fer með mál sem varða stjórnskipan lýðveldisins, fékk ekki einu sinni að skipa mann í nefndina. Athugun á vegum ríkisstjórnarinnar um aðild að EES í tengslum við stjórnarskrána hefði eðlilega átt að vera á vegum forsrn.

Forseti hafði greint frá því að ætlunin væri að gera hlé á fundinum. Ég vil því spyrja hv. ræðumann hvort hann sé u.þ.b. að ljúka ræðu sinni. Ef ekki verð ég að óska eftir því að hann geri hlé á ræðu sinni meðan fundi er frestað.

Virðulegur forseti, ég á ekki mjög langt mál eftir en ég tel það þó það langt að ef meiningin er að gera hlé á fundinum þá væri kannski eðlilegra að ég gerði hlé á máli mínu. --- Fundarhlé. Virðulegur forseti. Ég vona að það sé ekki merki um það að hv. þm. telji sig þetta mál engu skipta að svo fáir eru hér í þingsalnum því að það hlýtur að vera öllum þingmönnum mikið alvöruefni ef hætta er á því að Alþingi samþykki lög sem stríða gegn stjórnarskránni. Ég vona svo sannarlega að það sé ekki merki um það að þingmenn telji sig þetta engu skipta sem hér birtist. Ég hafði í fyrri hluta ræðu minnar farið yfir ástæður þess að við teljum nauðsynlegt að flytja frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingar á stjórnarskránni, þar sem yfirgnæfandi líkur eru til þess að ef samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði verður samþykktur, þá muni það verða brot á stjórnarskrá lýðveldisins. Ég skýrði það einnig fyrir forsrh., þar sem hann taldi það mjög óljóst eða reyndar óskiljanlegt af hverju Kvennalistinn teldi sig þurfa, eins og hann orðaði það, að hjálpa Framsfl. við að styðja þetta mál. En það þarf kannski ekki að endurtaka það að auðvitað erum við kvennalistakonur algerlega andvígar því að nokkurt það mál sem er samþykkt á Alþingi stríði gegn stjórnarskránni óháð því hvort við erum samþykkar því eða ekki. Ég var þar komin sögu að ég var að lýsa því að mér þætti það mjög sérkennilegt að hæstv. forsrh. skyldi ekki einu sinni fá að skipa mann í nefnd utanrrh. þar sem auðvitað hefði verið miklu eðlilegra að athugun á vegum ríkisstjórnarinnar á EES-samningnum í tengslum við stjórnarskrána hefði átt að vera á vegum forsrn. Ég geri út af fyrir sig enga athugasemd við og það er alls ekkert athugvert við það þó að hæstv. utanrrh. vilji fá nokkra lögfróða menn til að segja álit sitt á samningnum. En að telja að niðurstaða þeirra komi í stað athugana óháðra aðila er auðvitað fjarstæða. Auðvitað hefur hæstv. utanrrh. talið sig hingað til vera þann eina sem má fjalla um þetta mál og enginn annar hafi neitt um það að segja, hafi alla vega ekki neitt vit á því. Eins og menn muna voru sl. vor nokkrar deilur um þetta atriði á milli hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. þar sem ekki virtist vera alger samstaða um það hver færi með málið, þ.e. EES-samninginn, eftir að búið var að undirrita hann af hálfu ríkisstjórnarinnar eða af hálfu utanrrh. Ég tel ekkert athugavert við það þó að utanrrh. vilji fá einhverja menn til að segja álit sitt. Ég tel hins vegar að þessir menn geti alls ekki komið í stað þeirra óháðu aðila sem stjórnarandstaðan taldi að ætti að fá til þess að segja álit sitt og kom m.a. fram í tillögu sem lögð var fram á Alþingi í febrúar á síðasta þingi en því miður fékkst hún ekki samþykkt. Ég er ekki að segja að þessir ágætu menn, þ.e. lögmennirnir fjórir sem voru fengnir til, séu ekki góðir og gegnir lögfræðingar. En álit þeirra var hæstv. utanrrh. og Alþfl. ljóst fyrir fram. Það kom m.a. fram í ályktun Alþfl. og var einnig fullyrt í forustugrein Alþýðublaðsins þann 23. júní. Í samþykkt flokksþings Alþfl. kom greinilega fram að þeir vissu hvað út úr þessari könnun mundi koma og sögðu að greinilegt væri að EES-samningurinn fæli ekki í sér framsal á valdi þjóðríkja. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Flokksþingið leggur áherslu á að fullyrðingin um að EES-samningarnir feli í sér framsal löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds eða að samningarnir séu brot á stjórnarskrá Íslands hafi hvergi verið fundinn staður svo að trúverðugt sé.`` Og svo kemur: ,,Þjóðréttarfræðingar á vegum EB- og EFTA-ríkjanna sem og Lagastofnun hafa hvergi staðfest slíkar fullyrðingar.`` Síðan segir einnig í forustugrein Alþýðublaðsins frá 23. júní að niðurstaðan í öllum EFTA-ríkjunum sé sú að samningurinn feli ekki í sér framsal á löggjafarvaldi. Þetta er auðvitað einkennileg niðurstaða í ljósi þess að í öllum EFTA-ríkjum þarf að staðfesta samninginn með auknum meiri hluta í þingum landanna vegna þess, eins og ég sagði áðan, að samningurinn er talinn fela í sér skerðingu á fullveldi rikjanna. Niðurstaða fjórmenningahópsins var enda í samræmi við fullyrðingu flokksþings Alþfl. og þess sem skrifaði forustugrein Alþýðublaðsins þann 22. júní, þ.e. að EES-samningurinn og fylgisamningar hans brjóti ekki í bága við íslensk stjórnskipunarlög. Þessi niðurstaða þeirra er þó langt frá því að vera ótvíræð. Þeir segja nefnilega í sínu áliti ef ég má, með leyfi forseta, lesa það. ,,Hugsanlegt er að þau ákvæði sem hér geta skipt máli geti öll saman leitt til þess að samningarnir verði ekki taldir samrýmast stjórnarskránni, þó að hvert ákvæði metið sér í lagi geri það. Við teljum að vísu að færa megi nokkur rök gegn einstökum þáttum í því sem hér að framan er rakið en við teljum þó að niðurstöður okkar orki ekki tvímælis í þeim mæli að tilefni sé að draga þá ályktun að samningarnir í heild leiði til þess að breyta þurfi stjórnarskránni ef þeir taka gildi.`` Ég vil endurtaka þetta að ,, . . . niðurstöður okkar orki ekki tvímælis í þeim mæli . . . `` Hvað meina mennirnir? Það er greinilegt að þeir sjálfir eru ekki mjög öruggir í sinni niðurstöðu. Svo segir áfram: ,,Þá er hugsanlegt að reynslan leiði í ljós að það reynist ekki rétt sem við byggjum á um framkvæmdarvaldið og dómsvaldið, þ.e. að reglurnar um vald stofnana EFTA séu vel afmarkaðar, að þær feli ekki í sér verulegt valdaframsal og séu ekki íþyngjandi í ríkum mæli.`` En ég vil taka fram að þeir eru búnir að segja áður að þær séu íþyngjandi. Það er bara hversu mikið sem þeir eru að leggja mat á. Síðan segir áfram: ,,Einnig er hugsanlegt að í samkeppnismálum komi til meiri afskipta en hér er reiknað með. Við teljum ólíklegt að forsendur okkar að þessu leyti reynist rangar.`` Þeir eru ekki vissir. ,,Við teljum jafnframt að engin nauðsyn sé til að ráðast nú í breytingar á stjórnarskránni vegna þessa möguleika. Ef fram kemur síðar að slíkra breytinga sé þörf er Ísland að þjóðarétti skuldbundið til þess að gera það.`` Þetta er þeirra niðurstaða og er greinilegt að fjórmenningarnir byggja sína greinargerð og sína niðurstöðu á mjög hæpnum forsendum svo að ekki sé meira sagt. Dr. Guðmundur Alfreðsson þjóðréttarfræðingur og Björn Þ. Guðmundsson, prófessor í stjórnskipunarrétti við Háskóla Íslands, hafa jafnframt lagt fram greinargerðir um málið þar sem fram kemur að þeir telja að samningurinn brjóti í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar. Ég ætla ekki að rekja í löngu máli það sem fram kemur í þeirra álitum þar sem það hefur verið gert mjög skilmerkilega hér af öðrum ræðumönnum en vil þó aðeins gera örfá atriði að umtalsefni og lesa upp úr þeirra álitum, með leyfi forseta. Álit dr. Guðmundar Alfreðssonar er birt m.a. sem fskj. með frv. og vil ég fá að vitna til þess sem er á bls. 76. Þar segir hann, með leyfi forseta: ,,Ég hef lýst þeirri skoðun minni að það er margt í EES-samningnum og fylgiheimildum um vald EFTA- og EES-stofnana, sem ýmist brýtur í bága við eða orkar tvímælis miðað við gildandi stjórnskipunarlög. Hér hlýtur að vakna viðbótarspurning. Getur frjálst og fullvalda ríki, með tilvísun í 1. og 2. grein stjórnarskrárinnar, framselt framkvæmdar- og dómsvald til alþjóðastofnunar, sem við erum ekki aðilar að? Í kaflanum um löggjafarvald lýsti ég því einnig hve stóran þátt EB mundi fá við mótun og samningu efnisreglna á EES-svæðinu.`` Þetta er úr áliti Guðmundar Alfreðssonar sem hefur komist að því að samþykkt samningsins mundi stríða gegn stjórnarskránni. Jafnframt segir hann í sínum lokaorðum: ,,Það hefur komið fram í lögfræðilegri umræðu um stjórnarskrána og EES að stjórnarskránni skuli breytt frekar en að taka áhættu á broti ef vafi er á ferðinni um stjórnskipulegt lögmæti EES-samningsins. Ummæli um ,,grátt svæði`` benda til svipaðra efasemda. Ég geng lengra og held því fram að ákvæði í samningnum brjóti greinilega í bága við stjórnarskrána eins og hún stendur í dag, en ég tek undir þá skoðun að stjórnarskráin skuli njóta efasemda af þessu tagi.`` Án þess að ég viti það þá býst ég við að Guðmundur sé þarna m.a. að vísa til fundar sem Lögfræðingafélag Íslands hélt á Hótel Sögu í vor þar sem þessi sjónarmið voru yfirgnæfandi, þ.e. að það væri svo mikill vafi á ferðinni að breyta þyrfti stjórnarskránni þó að ekki væri alveg öruggt að það væri nauðsynlegt. Ég get t.d. nefnt Eirík Tómasson sem var fundarstjóri á þessum fundi og setti fram þetta sjónarmið. Hann taldi að það væri eðlilegt að stjórnarskráin nyti vafans og svo er um fleiri sem hafa tjáð sig um þetta mál þó að það hafi kannski ekki allir viljað ganga eins langt og Guðmundur Alfreðsson og segja að það sé að þeirra mati ekki neinn vafi á því að þetta brjóti í bága við stjórnarskrána. Síðan segir hann áfram, með leyfi forseta: ,,Í þessu samhengi er nauðsynlegt að ítreka að sérfræðinganefnd utanrrh. er í vafa um eigin niðurstöður. Nefndin segir berum orðum bæði í meginmáli og lokaorðum að það geti þurft að breyta stjórnarskránni seinna ef forsendur hennar reynast rangar hvað varðar afmörkun og umfang valdaframsalsins og íþyngjandi ákvarðana útlendra stofnana. Ummæli nefndarinnar eru þess vegna beinlínis viðurkenning á efasemdunum. Í mínum huga á að breyta stjórnarskránni fyrst en ekki seinna í slíkum tilfellum og ekki bara fresta breytingunni fram að næstu reglubundnum kosningum; þá er ekki rétt að farið skv. 79. gr. stjórnarskrárinnar. Þessi skoðun á sér stuðning í áður greindum tilvísunum í lögin um ráðherraábyrgð.`` En þau ætla ég mér ekki að lesa hér. Og þess vegna er niðurstaða Guðmundar sem ég ætla að leyfa mér að lesa: ,,Það er mín niðurstaða eftir nákvæma skoðun á þessum atriðum og dæmum öllum að breyta þurfi stjórnarskránni og beita til þess 79. gr. hennar, þegar frumvarpið til laga um EES kemur til afgreiðslu Alþingis og forseta.`` Þetta voru hans lokaorð og ég trúi því ekki að menn efist um að Guðmundur sé einn af þessum virtu lögfræðingum sem m.a. hæstv. iðnrh. lagði svo mikla áherslu á að segðu álit sitt. Það væri a.m.k. erfitt fyrir hvern mann að efast um að hann hafi þekkingu og getu til þess að segja álit sitt á þessu máli þar sem hann er einn fremsti þjóðréttarfræðingur landsins og þótt víðar væri leitað. Það að efast um að þarna sé fræðilega að málum staðið er auðvitað út í hött. Björn Þ. Guðmundsson hefur einnig sagt álit sitt á þessu máli og ætla ég ekki að rekja í löngu máli hans greinargerð því að á sama hátt hafa menn auðvitað lesið hér heilmikið upp úr hans áliti. Ég get þó ekki stillt mig um að taka hér nokkrar tilvitnanir upp úr hans greinargerð og vil, með leyfi forseta, fá að vitna til 5. kafla eða kafla sem er á bls. 40 í greinargerð með þessu frv. Þar segir hann: ,,Verði teflt á tæpasta vað í þessum efnum getur sú staða komið upp að handhafar löggjafarvalds, alþingismenn, hafi sett æðstu handhafa dómsvalds í þá stöðu að síðar geti þeir ekki annað en talið EES-samninginn standast stjórnarskrána vegna þess að önnur niðurstaða leiddi til slíkrar röskunar í þjóðfélaginu að nálgaðist ómöguleika í framkvæmd. Við röksemdafærslu má það ekki vera leiðandi sjónarmið að eitthvað sem áður hefur verið gert, hvort heldur er með lagasetningu, stjórnsýsluákvörðunum eða dómum, og talið hefur verið vafasamt að hefði nægilega stoð í stjórnarskránni, réttlæti það í þessu máli að slaka megi á kröfum um stjórnskipulegt gildi laga.`` Þarna leggur Björn áherslu á það sem ég hef reyndar sagt áður að þó að e.t.v. einhvern tíma hafi verið vafi á því eða komi í ljós núna að vafi hafi verið á því að Alþingi hafi haft heimild til ákveðinnar lagasetningar, þá getur það alls ekki verið eðlilegt að þar með megi brjóta stjórnarskrána eins oft og maður vill eftir það. Það kemur auðvitað ekki til álita. Björn Þ. Guðmundsson segir enn fremur síðar: ,,Með EES-samningnum er íslenskt refsivald framselt að hluta. Slíkt vald er svo mikilsvert að óverjandi er að það verði fengið öðrum en dómstólum og stjórnvöldum þeim, sem getur nú í stjórnarskránni, nema þá að breyta henni. Með því framsali ríkisvalds, sem hér er til umræðu, er ekki einasta þjóðréttarlegum stofnunum falið bindandi ákvörðunarvald á tilteknum sviðum gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum á Íslandi, heldur afsala sömu aðilar sér þeirri réttarvernd sem þeir njóta samkvæmt íslenskum lögum og m.a. er fólgin í því að mega bera athafnir stjórnvalda undir umboðsmann Alþingis, undir æðra stjórnvald og að lokum dómstóla.`` Sá ræðumaður sem talaði hér á undan mér gerði einmitt þetta síðasta atriði að umræðuefni, að með þessum samningi er verið að svipta íslenska ríkisborgara þeim rétti sem þeir hafa nú til að skjóta máli sínu til umboðsmanns Alþingis. Það er einmitt það atriði sem Björn Þ. Guðmundsson leggur áherslu á í sínu áliti og verð ég að lýsa sérstökum áhyggjum mínum ef þessi samningur gerir það að verkum að íslenskir ríkisborgarar hafa ekki lengur möguleika á að skjóta málum sínum til umboðsmanns Alþingis. Það er auðvitað afar slæmt og ég trúi því ekki að menn séu sáttir við þau ákvæði samningsins sem fjalla um þetta eða sem gera það að verkum að umboðsmaður Alþingis getur ekki lengur fjallað um mál sem heyra undir hann, þ.e. þau svið samningsins. Ég vil einnig fá, með leyfi forseta, að lesa hér lokaniðurstöðu Björns Þ. Guðmundssonar en hún er svona: ,,Á grundvelli viðurkenndra lögskýringaraðferða stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar tel ég vafa leika á að framsal það á framkvæmdar- og dómsvaldi sem felst í EES-samningnum og hér um ræðir, standist gagnvart gildandi réttarreglu 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þennan vafa tel ég svo mikinn að ekki megi taka áhættuna af því að lögfesta EES-samninginn að óbreyttri stjórnarskrá.`` Þetta er hans niðurstaða. Ég trúi því ekki að menn ætli ekki að taka neitt mark á þeim mætu mönnum sem þarna tala. Eins og ég sagði áðan eru þetta ekki þeir einu sem hafa sagt álit sitt. Þetta eru þeir sem hafa sent inn greinargerðir. En það hefur margoft komið fram bæði hér úr þessum ræðustól og eins í fjölmiðlum að Ragnar Aðalsteinsson, formaður Lögmannafélagsins, hefur látið í ljós þá skoðun að það sé eðlilegra að breyta stjórnarskránni. Ég minntist áðan á Eirík Tómasson. Ég vil einnig minnast á grein Lúðvíks Ingvarssonar í Morgunblaðinu fyrir nokkrum dögum þar sem sama skoðun kemur fram og ekki geri ég lítið úr áliti hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, fyrrv. formanns utanrmn. sem hefur einnig látið í ljós miklar efasemdir um að samþykkt samningsins standist stjórnarskrána. Auðvitað mega menn ekki hafa slíkar skoðanir og það kostaði Eyjólf Konráð Jónsson embættið því að það má ekki vera á móti ráðherrum, það getur verið hættulegt. Það leikur því mikill vafi á því hvort það mikla valdaframsal, sem EES-samningurinn gerir ráð fyrir, er heimilt samkvæmt stjórnarskránni. Ég fyrir mitt leyti tel að rök lögfræðinga utanrrh. séu lítt sannfærandi og að greinilegt sé að samþykkt EES-samningsins væri brot á stjórnarskránni. Ég vil taka fram, vegna þess sem hv. þm. Björn Bjarnason, formaður utanrmn., sagði í ræðu sinni í fyrradag, að miklu fleiri af þeim lögmönnum sem hafa tjáð sig opinberlega telja að breyta þurfi stjórnarskránni ef staðfesta á EES-samninginn. Ef hann ætlar að fara í talningu með og á móti stjórnarskrárbreytingunni held ég að hann lendi fljótlega í vandræðum. Það skiptir ekki máli í þessu sambandi hversu margir eru með eða á móti. Það sem skiptir máli er að komið hafa veigamikil rök fram sem hníga í þá átt að breyta þurfi stjórnarskránni ef ætlunin er að staðfesta EES-samninginn. Þingmenn geta alls ekki horft fram hjá þessari staðreynd, ekki einu sinni nýskipaður formaður utanrmn. Það hefði mátt ætla af orðum hans hér í umræðunni í fyrradag að hann teldi stjórnarskrána ekki það merkilegt plagg að það þyrfti að umgangast hana með varúð. Að sjálfsögðu sagði hann það ekki beinum orðum en það mátti skilja það á hans orðum. Hann talaði svo gáleysislega um ákvæði stjórnarskrárinnar. Ég vil ekki umgangast stjórnarskrána eins og hvert annað pappírsplagg, það er alveg á hreinu. Hún er ekkert pappírsgagn sem við getum farið með eins og okkur sýnist. Ég vil taka það fram vegna orða hv. 7. þm. Reykn., formanns Framsfl., Steingríms Hermannssonar að ég tel að þjóðaratkvæðagreiðsla komi ekki í stað breytingar á stjórnarskránni. Ef ég heyrði rétt, þá taldi hann að það kæmi til greina af hans hálfu að ef þjóðaratkvæðagreiðsla yrði um samninginn að þá þyrfti ekki að breyta stjórnarskránni. Þessu er ég algerlega ósammála. Auðvitað hefur það ekkert með það að gera. Ég get hins vegar tekið það fram að ég tel að það eigi að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um þennan samning eins og ég held að ég hafi verið búin að segja fyrr í máli mínu. Markmið frv. er að eyða þeim vafa sem upp hefur risið um stjórnskipulegt gildi EES-samningsins áður en Alþingi tekur samninginn til endanlegrar afgreiðslu og jafnframt að endurskoða ákvæði 21. gr. stjórnarskrárinnar um samninga við önnur ríki. Það er óverjandi að einfaldur meiri hluti á Alþingi geti framselt ríkisvald eða lagt verulegar kvaðir á íslenskt landsvæði, landhelgi eða lofthelgi. Til þess að slíkt geti átt sér stað þarf annaðhvort að vera tryggt að umtalsverður meiri hluti alþingismanna sé því fylgjandi eða meiri hluti þjóðarinnar gefi samþykki sitt í almennri atkvæðagreiðslu. Við eðlilegar aðstæður ætti slíkt valdaframsal aldrei að geta farið fram að þjóðinni forspurðri. Stjórnarandstaðan hefur sameinast um að flytja tvö frumvörp um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins og eru þau auðvitað á vissan hátt samtengd. Við ræðum hér eingöngu breytingu á 21. gr. stjórnarskrárinnar en umræða um hitt frv. verður auðvitað síðar. Jafnframt er á þskj. 32 till. til þál. um þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta vil ég leggja áherslu á í tengslum við þetta mál þó að það verði auðvitað rætt frekar síðar. Þessi mál eru auðvitað samtengd þó að ekki sé nauðsynlegt að samþykkja þau öll, þau geta verið samþykkt eitt eða öll eftir atvikum þó að ég voni auðvitað að menn geti samþykkt öll þessi þrjú mál. Ég tel ekki hægt annað og við sem flytjum frv. teljum ekki annað verjandi en að þjóðin fái að taka afstöðu til þess hvort Ísland eigi að gerast aðili að EES. Frv. gerir ráð fyrir að það þurfi þrjá fjórðu hluta alþingismanna til að samþykkja milliríkjasamning ef í honum felst framsal á ríkisvaldi til fjölþjóðlegra stofnana eða samtaka. Þetta ákvæði er mjög svipað ákvæði í norsku stjórnarskránni og ég tel að það sé algert lágmark að þrír fjórðu hlutar þingsins samþykki slíka samninga. Í stjórnarskrám Dana og Svía er gert ráð fyrir því að það þurfi fimm sjöttu hluta þinganna til þess að framselja ríkisvald á sama hátt og gert er með EES-samningi eða aðild að EB. Ég tel alveg koma til greina að breyta þessu hlutfalli þannig að það verði hærra eða eitthvert annað hlutfall ef menn telja það eðlilegra. Með frv. yrðu einnig sett skýr ákvæði um hvernig með skuli fara ef gerðir eru samningar sem fela í sér ákveðið framsal á ríkisvaldi og afsal og kvaðir á landi, eins og segir í greininni. Til að forseti Íslands geti staðfest slíkan samning þurfa sem sagt þrír fjórðu hlutar alþingismanna að samþykkja hann fyrst. Þessi fjöldi, 48 þingmenn, eins og þingið er skipað núna miðað við 63 þingmenn, er samsvarandi ákvæði í 11. gr. stjórnarskrárinnar. Þar er einnig gert ráð fyrir að þrjá fjórðu huta þingmanna þurfi til ef forseti lýðveldisins er leystur frá embætti. Það er kannski ekki síst þess vegna sem þessir þrír fjórðu hlutar eru valdir en það er auðvitað ekkert heilagt mál. Eins og ég sagði áðan þá þarf í Danmörku, Svíþjóð og Noregi að hafa aukinn meiri hluta. Það hafa sem sagt verið gerðar breytingar á stjórnarskrám þeirra landa sem heimila ákveðið og afmarkað framsal á ríkisvaldi með samþykki aukins meiri hluta þinganna. Þar eru greinar sem heimila þetta en ég ætla ekki að tíunda þær neitt sérstaklega. Nefnd sú sem fær frv. til meðferðar útvegar sér þetta auðvitað hér á Alþingi, bókasafnið hefur afrit af öllum lögum Norðurlandanna. Það sem mig langar til að vekja athygli á er kannski sérstaklega fyrir hæstv. viðskrh. Hann sagði í ræðu sinni í gær að sú breyting sem í frv. felst og sú breyting sem lögð er til á þskj. 31, þ.e. að á eftir 45. gr. stjórnarskrárinnar komi ný grein sem feli í sér að þriðjungur alþingismanna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu, gætu alls ekki farið saman. Honum þótti óskiljanlegt að hægt væri að samþykkja bæði þessa breytingu, sem við ræðum hér, og hina breytinguna. Ég verð, virðulegi forseti, að fá að skýra það út fyrir hæstv. viðskrh. þó að hann sé ekki viðstaddur, hann mun kannski geta aflað sér upplýsinga í þingtíðindum á eftir, að nákvæmlega sams konar ákvæði er í dönsku stjórnarskránni. Að vísu þarf fimm sjöttu hluta atkvæða á þinginu til þess að samþykkja slíkt framsal valds sem t.d. fólst í Maastricht-samkomulaginu. Þó svo að þingið samþykkti það með yfirgnæfandi meiri hluta, þá var samt skv. 42. gr. dönsku stjórnarskrárinnar ákveðið að vísa málinu til þjóðarinnar sem felldi það eins og kunnugt er.  Þessar breytingar á stjórnarskrám landanna voru gerðar vegna þess að það var ekki talið að nútímaleg samskipti milli þjóða væri hægt að stunda með þeim hætti sem þessar þjóðir teldu eðlilegt nema breyta stjórnarskránni. Það getur auðvitað oft þurft að framselja hluta valds þó að margir telji, og sjálfsagt margir hér á þinginu sem telja það einnig, að það eigi ekki að veita neina heimild til að framselja vald til alþjóðlegra stofnana þó svo að það geti auðvitað reynst nauðsynlegt í ýmsum málum. Ég get nefnt t.d. umhverfismál í því sambandi. Stjórnarskrá Íslands byggir á norrænum stjórnskipunarrétti og má því álykta sem svo að það sé ekki síður þörf á að breyta stjórnarskránni hér en í nágrannalöndunum þó að ég telji það að sjálfsögðu ekki veigamikil rök í málinu vegna þess að það hlýtur auðvitað að vera fyrst og fremst okkar eigin mat hvort breytinga sé þörf á okkar stjórnarskrá. Það er mat virtra lögfræðinga að EES-samningurinn samrýmist ekki stjórnarskránni, eins og hér hefur verið rakið, og það má alls ekki efast um stjórnskipulegt gildi þeirra milliríkjasamninga sem Ísland gerir. Því er brýn þörf á þeirri stjórnarskrárbreytingu sem frv. gerir ráð fyrir.

Herra forseti. Hv. 15. þm. Reykv. sagði að ég hefði misskilið það að í frv. stjórnarandstöðuflokkanna kæmi fram, eftir að sú breyting hefði náð fram að ganga sem þar væri lýst ef samþykkt yrði, að þá væri búið að skapa skilyrði fyrir framsal á fullveldisrétti. Þingmaðurinn sagði að það væri rangt, það væri eingöngu land eða ríkisvald sem þar væri um að ræða. Það hefði engum dottið í hug að skapa skilyrði fyrir því að framsal á fullveldisrétti mætti eiga sér stað. En þingmaðurinn virðist ekki hafa lesið tillöguna sem hún er sjálf meðflutningsmaður að. Þar segir: ,,Forseti lýðveldisins gerir samninga við önnur ríki. Þó getur hann enga slíka samninga gert ef þeir hafa í sér fólgið afsal eða kvaðir á landi eða á hvers konar fullveldisrétti í íslenskri lögsögu, framsal einhvers hluta ríkisvalds til fjölþjóðlegrar stofnunar eða samtaka eða ef þeir horfa að öðru leyti til breytinga á stjórnarhögum ríkisins nema samþykki Alþingis komi til. Slíkt þingmál telst því aðeins samþykkt að þrír fjórðu alþingismanna greiði því atkvæði.`` Ef þetta yrði samþykkt, þá yrði með þessari skipan, þeirri skipan að þrír fjórðu alþingismanna samþykktu, hægt að framselja hvers konar fullveldisrétt, hvorki meira né minna. Þingmaðurinn var einmitt að leiðrétta mig í upphafi hvað þetta snertir. Ég vek athygli á því til að mynda að ef þetta hefði náð fram að ganga þyrfti ekki að breyta stjórnarskrá til þess að við gætum gerst aðilar að Evrópubandalaginu. Það þyrfti tvímælalaust að gera í dag. Þess þyrfti ekki ef þetta hefði verið lögtekið og stjórnarskrá breytt í þessa veru.

Virðulegi forseti. Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni að stjórnarflokkarnir væru á móti því að afsala sér fullveldi þjóðarinnar. Það var það sem ég sagði að ég hefði engan heyrt tala um að verið væri að ræða um það. Ég margtók fram að enginn vill það. Ef hæstv. forsrh. vill skilja þetta frv. svo, þá skulum við bara breyta því. Það hefur margoft komið fram að ef hann telur að við getum á einu bretti með þremur fjórðu hlutum atkvæða afsalað okkur fullveldi þjóðarinnar til alþjóðastofnunar án þess að það komi neitt annað til, þá skulum við breyta þessu ef svo er. Ég tel að það felist svo mikið valdaframsal í EES-samningnum að það sé alls ekki heimilt samkvæmt stjórnarskránni eins og hún er núna. Ef forsrh. telur að það mikla valdaframsal sé heimilt nú, þá get ég ekki séð af hverju hann telur að það þurfi endilega að breyta stjórnarskránni ef ríkisstjórnin ákveður að við eigum að sækja um aðild að EB. Í EES-samningnum er um verulegt valdaframsal að ræða og, eins og fram hefur komið hér vegna upplesturs úr ræðum formanns utanrmn., þá er þetta fyrsta og annað skrefið inn í Evrópubandalagið. Hvers vegna er þá hægt að afsala því valdi ef það er ekki hægt samkvæmt túlkun forsrh. með inngöngu í EB? Ég átta mig ekki alveg á þessari röksemdafærslu. En ég ítreka að ef það væri til samkomulags um breytingar á þessari grein þannig að við gætum sammælst um það væri ég fyrsta manneskja til að samþykkja það.

Herra forseti. Ef hv. þm. meinar það sem hann segir, sem ég efast ekkert um, þá er alveg ljóst í mínum huga að þingmaðurinn getur ekki greitt atkvæði með því frv. sem hann er flutningsmaður að því að hér stendur að með samþykki þriggja fjórðu hluta alþingismanna sé hægt að afsala hvers konar fullveldisrétti, hvorki meira né minna, hvers konar fullveldisrétti Íslendinga. Ef þingmaðurinn meinar það sem hann er að segja er algerlega ljóst að þessi þingmaður a.m.k. getur ekki greitt frv. atkvæði sem hann er þó flutningsmaður að. Ég ætla ekki að greiða frv. atkvæði og því þarf enga samninga við mig í þeim efnum en hv. þm. verður bersýnilega að eiga mjög árangursríkar samningaviðræður við sjálfan sig eftir að þetta er upplýst því að hv. þm. sagðist ekki geta hugsað sér að koma þessari skipun á en hann leggur það til að þrír fjórðu alþingismanna geti afsalað sér hvers konar fullveldisrétti þjóðarinnar. Þetta er afskaplega afgerandi.

Virðulegi forseti. Nú þarf ég að lesa nákvæmlega fyrir hæstv. forsrh., með leyfi forseta: ,,Forseti lýðveldisins gerir samninga við önnur ríki. Þó getur hann enga slíka samninga gert ef þeir hafa í sér fólgið afsal eða kvaðir á landi eða á hvers konar fullveldisrétti í íslenskri lögsögu, framsal einhvers hluta ríkisvalds til fjölþjóðlegrar stofnunar eða samtaka eða ef þeir horfa að öðru leyti til breytinga á stjórnhögum ríkisins nema samþykki Alþingis komi til.`` Og það verður að samþykkja það með þremur fjórðu hlutum atkvæða. Það er ekkert verið að gefa . . . 

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til stjórnarskipunarlaga og samkvæmt þingskjali eru flutningsmenn Steingrímur Hermannsson, Ólafur Ragnar Grímsson, Kristín Einarsdóttir, Páll Pétursson, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir og Ragnar Arnalds. Meðal þessara hv. þm. eru tveir þingmenn sem gegndu ráðherraembættum í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og annar þeirra situr hér fyrir framan mig og er ég þakklátur fyrir það að hann ætlar að hlýða á mál mitt en hinn, 1. flm. frv., er ekki hér í salnum. Ég sé mig hins vegar neyddan til þess að ræða allmikið um störf fyrri ríkisstjórnar. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson stýrði þeirri ríkisstjórn og því vil ég óska eftir því að 1. flm. þessa frv. sé viðstaddur umræðuna. Ef ekki er hægt að verða við þessari ósk minni vil ég fara fram á það að ég fái að gera hlé á máli mínu þangað til 1. flm. frv. sér sér fært að vera í þingsal.

Forseti mun gera ráðstafanir til að athuga hvort 1. flm. frv. sé í húsinu og verður úr því skorið innan skamms. --- Það er upplýst að 1. flm. frv. er ekki viðstaddur. Hann er að sinna störfum í bankaráði Landsbankans og verður því eigi hér að svo stöddu. Óskar ræðumaður að fresta ræðu sinni?

Hann óskar þess.

Virðulegur forseti. Mér sýnist að þingstörfin ætli að ganga hægt fyrir sig í dag. Ég vil eiginlega ógjarnan tala um þetta mál nema hér sé a.m.k. viðstaddur forsrh., hann er sjálfsagt einhvers staðar skammt undan, og viðskrh. Viðskrh. lagði talsvert inn í þessa umræðu í gær og það er ýmislegt í mínu máli sem beinist beinlínis að honum. Hann er þar að auki settur utanrrh. þar sem utanrrh. er erlendis og ég vil síður tala hér án þess að hafa hann viðstaddan. Mér er því dálítill vandi á höndum sem ég óska eftir að forseti skeri úr með einhverjum hætti. Er enginn í forsetastólnum?

Það varð ljós.

Það varð ljós. Þetta er öflugur maður, Össur Skarphéðinsson, þingflokksformaður Alþfl. Hann getur kveikt á perum í sínum flokki. Þá er mér ekkert að vanbúnaði að tala hér. Erindi mitt upp í þessa pontu er eiginlega fyrst og fremst það að fjalla lítillega um þau rök sem komu fram í gær gegn breytingu á stjórnarskránni og komu bæði fram hjá hæstv. forsrh. og utanrrh. En nú sakna ég forsrh.

Forsrh. er nýfarinn úr húsinu, þurfti að bregða sér frá. Ég vil spyrja ræðumann hvort hann geti tekið þann kafla ræðu sinnar sem varðar það sem hann hefur hugsað sér að ræða við hæstv. viðskrh. meðan beðið er eftir forsrh. eða hvort hann vill gera hlé á ræðu sinni.

Ég vil gera hlé á ræðu minni vegna þess að ég er hér beinlínis komin í pontuna til þess að svara ýmsu sem kom fram í máli hæstv. forsrh. í gær og reyndar viðskrh. Það samtvinnast mjög og verður ekki í sundur slitið frekar en þessir tveir ráðherrar. Ég óska eftir að gera hér hlé á máli mínu. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir það að hv. 1. flm. frv. til stjórnskipunarlaga, hv. þm. Steingrímur Hermannsson, er kominn hingað í salinn. Það er mikils virði að þingmenn sjái sér fært að gera hlé á öðrum störfum sínum til þess að koma hér og fylgja eftir þeim málum sem þeir eru flutningsmenn að. Það er eðlileg málsmeðferð að taka þann þátt umræðunnar um hið Evrópska efnahagssvæði sem veit að stjórnarskránni fyrir í upphafi umræðnanna. Það er að sjálfsögðu undirstöðuatriði að þessi mikilvægi samningur sé gerður á grundvelli þeirra heimilda sem stjórnarskráin veitir. Stjórnarskrá lýðveldisins er sá grunnur sem löggjafinn byggir sitt starf á. Sá grunnur er þó ekki aðeins fólginn í bókstafnum sjálfum heldur og í því hvernig sá bókstafur hefur verið túlkaður. Þótt stjórnarskrá lýðveldisins sé ekki ýkjagömul á hún sér þó sína sögu. Hún hefur lifað með stofnunum þjóðarinnar og hefur verið þeim leiðbeining. Óhjákvæmilegt er því að líta á það sem hluta af þessum grundvelli hvernig venja hefur skapast um túlkun stjórnarskrárinnar. Fordæmi eru hluti af þeim leiðbeiningum sem við höfum um skilning okkar á henni. Þeim grunni sem stjórnarskráin er verður ekki breytt af litlu tilefni. Efasemdir duga ekki í þeim efnum. Þar verða til að koma gild rök. Það er að sjálfsögðu jafnalvarlegt að breyta ekki stjórnarskránni vegna EES-samningsins, ef til þess standa gild rök, eins og það er alvarlegt frumhlaup að krefjast breytingar á stjórnarskránni ef til þess standa einungis efasemdir en ekki skýr efni. Áhugi á stjórnarskrárþætti EES-málsins er eðlilegur og sjálfsagður. Allir þjóðkjörnir þingfulltrúar, allir þjóðkjörnir fulltrúar þessarar löggjafarsamkundu, taka alvarlega þann eið sem þeir hafa unnið í samræmi við 47. gr. stjórnarskrárinnar. Þessi áhugi er hluti af lífi stjórnmálamannsins og er með öllu ótengdur stundarhagsmunum flokka og einstakra þingmanna. Þessi áhugi á stjórnarskránni vaknar því ekki við það eitt að loftvog fellur eða vindar snúast. Þessi áhugi fæðist ekki 1. maí 1991, hann verður ekki til 20. júní 1992 eða 6. júlí 1992. Með öðrum orðum verður að gera þá kröfu til alþingismanna að þeir fari ekki með stjórnarskrármál í krafti stundarhagsmuna sinna. Öll mál eiga nokkurn aðdraganda. Svo er einnig með það mikilsverða mál sem þetta sumarþing er helgað og svo er einnig með það mál sem hér er á dagskrá í dag. EES-samningurinn á sér alllangan aðdraganda, eins konar forleik sem er óaðskiljanlegur hluti af því flókna máli sem hér er til umfjöllunar. Þeir sem hafa í ríkisstjórn tekið þátt í samningaferlinu um EES-samninginn og eru samábyrgir fyrir þeim heildarskrefum sem þar hafa verið stigin verða að sýna fram á það að þeir hafi á öllum stigum málsins sýnt stjórnarskrárþætti þess tilhlýðilega athygli. Þeir þurfa að sýna fram á samhengi í athöfnum og orðum ef þeir ætlast til þess að verða marktækir kallaðir í umræðunni um hugsanlega meinbugi á samþykkt samningsins að því er stjórnarskrá lýðveldisins varðar. Telja verður því eðlilegt að skoða stjórnarskrármálið frá tveimur hliðum. Annars vegar frá hinni efnislegu hlið málsins, þ.e. efnisleg rök fyrir því sjónarmiði að samningurinn um Evrópska efnahagsvæðið brjóti í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, en síðan gagnrýni þeirra sem segja að svo sé ekki. Hins vegar verður að skoða stjórnarskrárþátt EES-samningsins í ljósi samningaferilsins og athuga á hvern hátt var farið með þennan þátt málsins af hálfu þeirra sem frá upphafi samninga 1989 fram til vors 1991 fóru með málið og báru gagnvart þjóðinni ábyrgð, ekki aðeins á samningamálinu sem slíku heldur einnig á tengslum þess við önnur mál og það fyrst og fremst við stjórnarskrá lýðveldisins. Ég vil í þessu sambandi leggja sérstaka áherslu á það að skv. 8. gr. laga um stjórnarskrá Íslands sem styðst við 15. gr. stjórnarskrárinnar heyra stjórnarmálefni undir ráðuneyti eftir ákvæðum reglugerðar. Samkvæmt reglugerð nr. 96/31. des. 1969 fer forsrn. með mál sem varða skipan lýðveldisins og stjórnarfar almennt. Forsrh. á hverjum tíma stendur það því nær en öðrum ráðherrum að huga að því hvort samningar sem Íslendingar gera við aðrar þjóðir brjóta í bága við stjórnarskrána. Því verðum við að gera ráð fyrir því að þingmaður sem hefur nú sýnt sérstakan næmleika og áhuga á stjórnarskrárþætti EES-málsins hafi ekki síður verið innblásinn áhuga á þeim þætti málsins þegar hann gegndi annarri og meiri ábyrgðarstöðu. Ganga verður út frá því að hv. 7. þm. Reykn., Steingrímur Hermannsson, hafi látið fylgjast grannt með þessum hætti er hann var forsrh. og hafði aðrar skyldur og meiri en þingmaður en naut jafnframt þeirra forréttinda umfram þingmenn að hafa meira svigrúm innan síns ráðuneytis til að láta athuga þennan þátt málsins sem verðugt var. Jafnvel þótt hann hafi ekki nýtt þau forréttindi af einhverjum ástæðum kemur einnig til álita hvort aðvaranir um stjórnarskrárþáttinn, sem líklegt verður að telja að rekið hafi á fjörur forsrn. strax á árinu 1990, hafi orðið efni til þess að á þeim bæ rumskuðu menn til vitundar um hugsanlegan árekstur EES-samningsins við stjórnarskrána. Verður hér á eftir vikið að þessum þætti málsins einungis en umfjöllun um efnisatriði ágreiningsins um EES-samninginn og stjórnarskrána vikið til hliðar að sinni. Þegar ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hóf feril sinn höfðu samningaviðræður um EES-samninginn staðið frá því á árinu 1989, fyrst í mynd könnunarviðræðna en á árinu 1990 sem formlegar samningaviðræður. Samningamálin voru að sjálfsögðu undir yfirstjórn utanrrh. sem birti skýrslur um framvindu mála. Síðasta skýrsla af þessu tagi sem birt var í forsætisráðherratíð Steingríms Hermannssonar var gerð að beiðni ellefu þingmannna Sjálfstfl. Hún er frá því í mars 1991 en hefur nú orðið tilefni til umræðna í þingsölum. Í þeirri skýrslu kemur m.a. fram að samkomulag varð þá um að settur yrði upp sameiginlegur EES-dómstóll í tengslum við EB-dómstólinn sem dæma mundi í deilumálum aðila og tryggja samræmda túlkun EES-reglna í öllum aðildarríkjum eins og segir í skýrslunni. Í hugmyndum beggja samningsaðila var gert ráð fyrir að leita mætti til EES-dómstólsins um forúrskurði sem væru bindandi enda var EB-dómstóllinn hluti af EES-dómstólnum en það er áréttað að EB-dómstóllinn hefur alltaf litið svo á að forúrskurðir sínir væru bindandi. Af hálfu EB var gert ráð fyrir því að hægt yrði að leggja fyrir EES-dómstólinn spurningar um túlkun á þeim ákvæðum samningsins sem lægju til grundvallar í deilumálum og einnig var gert ráð fyrir kerfi sem heimilaði dómstólum í aðildarríkjunum að leita eftir forúrskurði um túlkun EES-reglna gagnvart landslögum. EFTA-ríkin töldu á hinn bóginn forúrskurðarkerfi nauðsynlegt til að tryggja samræmda framkvæmd samningsins. Þótt ekki hafi verið endanlega á þessu stigi málsins gengið frá hlutverki dómstólsins var það þó í meginatriðum búið að skilgreina mikilvæg verksvið á þessu sviði. Í skýrslu utanrrh. er fjallað um það hvort samningurinn í þeirri mynd, sem hann hafði þá tekið á sig, bryti í bága við stjórnarskrá lýðveldisins. Segir þar orðrétt, með leyfi forseta: ,,Telja verður að þær hugmyndir sem varða valdsvið sameiginlegra stofnana á Evrópska efnahagssvæðinu falli innan ramma stjórnarskrárinnar eins og hún hefur verið túlkuð fram að þessu.`` Ólíklegt er að þessi skýrsla hafi ekki verið borin undir ráðherra í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. Ekki er að finna nein merki þess að niðurstaða skýrslu utanrrh. hafi orðið tilefni til mikilla efasemda samráðherra utanrrh. í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar um réttmæti þessarar niðurstöðu sem veit í þessu tilfelli að stjórnarskrármálinu sem er undirstöðuatriði og heyrir sérstaklega undir forsrh. Var þó í þessari ríkisstjórn enginn sérdeilis óframfærinn maður að náttúru ellegar ófús að ganga á vit fjölmiðla ef til þess stóðu góð efni, jafnvel minni efni en hér var um vélað. Ekki hefur mér vitanlega verið bókaður á þessum tíma hósti né stuna úr þessari átt sem túlka mætti sem efasemdir um að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði, eins og hann var þá á veg kominn, félli innan ramma stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og á ég þá við ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. Þessi sérkennilega og háværa þögn gildir um alla ráðherra í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, hygg ég, enda var ekki sætt fyrir þá ráðherra í ríkisstjórninni ef ágreiningur var um svo mikilvægt atriði. Ekki var þó öllum rótt í stjórnarskrármálum í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Fyrir liggur álit samið af einum þeirra fjórmenninga sem nú njóta lítillar tiltrúar stjórnarandstöðunnar. Það var samið af Stefáni Má Stefánssyni og hafði hann samið álitið fyrir fund undirnefndar lagasérfræðinga um dómstól EES. Álitið fjallaði um forúrskurði dómstólsins og er dagsett 25. febr. 1990 eða rúmu ári áður en umrædd skýrsla utanrrh. var birt. Höfundur álitsins er varfærinn í ályktunum. Hann kemst þó að þeirri niðurstöðu að sennilega verði sú ályktun dregin að forúrskurðir séu tæplega heimilaðir að óbreyttri stjórnarskrá ef vald til að kveða þá upp er falið alþjóðlegum úrskurðaraðila. Álit af þessu tagi, birt svo snemma, hefði átt að vekja af þyrnirósarsvefni þá annars grandvöru áhugamenn um stjórnarskrármálefni sem þá sátu í ráðuneytum og þá fyrst og fremst sjálfan forsrh., hv. þm. Steingrím Hermannsson. Ólíklegt verður að teljast að þessu plaggi hafi verið haldið leyndu fyrir þeim sem öðrum fremur bar ábyrgð á stjórnarskrármálinu. Væri fróðlegt að fá um það upplýsingar hvort þetta skjal var þekkt í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og þá hvaða viðbrögð það vakti þar. Væri einnig ákjósanlegt að fá um það upplýsingar hvort þessi skýrsla var rædd í utanrmn. á þessum tíma, en þá gegndi framsóknarmaðurinn Jóhann Einvarðsson formennsku í þeirri nefnd. Í nefndinni áttu einnig sæti eftirtaldir hv. þm. sem nú eiga sæti á Alþingi: Hjörleifur Guttormsson, Kristín Einarsdóttir, Karl Steinar Guðnason og Eyjólfur Konráð Jónsson. Það væri einnig fróðlegt að vita hvort þessi skýrsla hefur komið til umræðu í Evrópustefnunefnd. Það kom þó fram í þingræðu hjá hv. 4. þm. Austurl. Hjörleifi Guttormssyni að hann hafi haft þessa skýrslu undir höndum 18. apríl 1990 og sá þingmaður hefur ekki legið á skoðunum sínum um stjórnarskrármálefni og komið þeim á framfæri með ýmsum hætti, t.d. í blaðagreinum og þá m.a. í einni blaðagrein sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson sá sérstaka ástæðu til að svara í Tímanum og kem ég að því síðar. Ég tel það því fullvíst að sjónarmiðin sem koma fram í skýrslu Stefán Más Stefánssonar um forúrskurði EES-dómstóls hafi verið kynnt í Evrópustefnunefnd, ellegar þau sjónarmið komið þar fram þegar fræðimaðurinn mætti á fundi nefndarinnar. Í skýrslu Evrópustefnunefndar, sem lögð var fram á 112. löggjafarþingi, birtir Hjörleifur Guttormsson langt og ítarlegt sérálit þar sem segir m.a. að einstök EFTA-ríki, þar á meðal Ísland sjái fram á að hugmyndir um valdaafsal til sameiginlegra stofnana EB og EFTA brjóti í bága við stjórnarskrár ríkjanna. Í þingræðu hér í gær í svari við andsvari þess sem hér stendur, upplýsti hv. 4. þm. Austurl. að í því orðalagi sem þarna er notað, að einstök EFTA-ríki sjái fram á að hugmyndir um valdaafsal brjóti í bága við stjórnarskrá ríkjanna, hafi ekki verið átt við ríkisstjórn á þeim tíma heldur við þingmenn sem falla undir þessa skilgreiningu ríkishugtaksins. Hjörleifur víkur þó einnig sérstaklega að hugmyndum um EES-dómstól og forúrskurði hans sem dómstólum ber að leita eftir í vissum tilvikum og telur hann það vera í augljósri andstöðu við 2. og 61. gr. stjórnarskrárinnar. Framsfl. gegndi forustuhlutverki í ríkisstjórn fyrir síðustu kosningar. Hann gekk til kosninga í krafti þeirra áfanga sem náð hafði verið í samningamálum EFTA og Efnahagsbandalags Evrópu í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar og lýst var í skýrslu utanrrh. í mars 1991. Rúmum mánuði áður hafði þáv. forsrh. skrifað grein í Tímann, það mun hafa verið 8. febr. 1991, til þess að róa einn af þáverandi stjórnarliðum, hv. þm. Hjörleif Guttormsson, eins og ég gat um hér áðan. Greinin hét ábúðarmiklu og eftirminnilegu nafni. Greinin hét ,,Evrópskt efnahagssvæði, ótti á misskilningi byggður``. Í greininni segir m.a., með leyfi forseta: ,,Sem þátttakendur í Evrópsku efnahagssvæði höfum við tögl og hagldir áfram í okkar málum.`` Steingrímur Hermannsson viðurkennir að með samningum takmarki Íslendingar sjálfsákvörðunarrétt sinn á sviði viðskipta og efnahagsmála en mælir með því að það verði gert. Hann teflir EES-samningnum gegn fullri aðild að EB og telur að þar skilji á milli lífs og dauða --- svo, með leyfi forseta, sé vitnað orðrétt í grein hans. Aðild að EB jafngildir afsali fullveldis þjóðarinnar að mati þáverandi forsrh. Það var því í krafti EES-samningsins eins og hann hafði þróast í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannsonar sem Framsfl. gekk til kosningabaráttunnar undir merkinu, ef ég man rétt, X-B ekki EB. Í krafti þess samnings sem þá var meira bindandi en sá samningur sem nú er um fjallað taldi Framsfl. undir forustu Steingríms Hermannssonar sig geta kynnt sig sem sóma, sverð og skjöld íslensks fullveldis. Í krafti samningsáfanga sem að mati ríkisstjórnar Steingríms Hermannsonar brutu ekki í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, lagði formaður Framsfl. málið undir dóm kjósenda og taldi að kosningarnar í apríl 1991 væru í raun eins konar þjóðaratkvæðagreiðsla um aðild að EB eða ekki. Þeir sem kusu Framsfl. voru að kjósa EES-samninginn og hafna aðild að EB, að mati þáverandi forsrh. Þessi málatilbúnaður var afdráttarlaus. Hann verður að skoða ljósi þess að í skýrslu utanrrh. í ríkisstjórn Steingríms Hermannsonar var fjallað um stjórnarskrármálið og því lýst yfir að samningurinn væri innan ramma stjórnarskrárinnar þó þar væri samkomulag um EES-dómstól þar sem sitja áttu dómarar EB-dómstólsins. Sá dómstóll átti að geta kveðið upp bindandi úrskurði, um það atriði hafði komið fram skýrsla Stefáns Más Stefánssonar þar sem hann varaði við því að forúrskurðarvald EES-dómstólsins bryti sennilega í bága við stjórnarskrá lýðveldisins. Þrátt fyrir það gerði hv. þm. Steingrímur Hermannsson, þáv. forsrh., EES-samninginn eins og hann var þá, að sínu merki, lagði nafn sitt og Framsfl. við hann og gerði sig í krafti hans að sérstökum stríðsmanni íslenskra fullveldishagsmuna. Það verður því ekki undan því vikist, í raun og veru hvorki fyrir Alþb. né einkum fyrir Framsfl., að skýra það fyrir alþjóð hvers vegna þeir kusu að mæla með EES-samningnum fyrir kosningar og telja hann þá samrýmast stjórnarskránni, en telja nú að endanlegur samningur standist hana ekki. Það sem breyst hefur er þó á þann veg að endanlegur samningur er minna bindandi að því er dómstólaþáttinn varðar, en sá samningur sem fyrir lá fyrir kosningarnar í apríl 1991. Það verður ekki annað séð af þessum samanburði en að það sé ekki um það að ræða, hvorki fyrir Alþb. né Framsfl., að taka afstöðu til þess sem samið er um, heldur til þess eingöngu hver semur. Hvort sem það var þaulsætni ráðherra í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og ást þeirra á ráðherrastólum sem varð virðingu þeirra fyrir stjórnarskránni yfirsterkari fyrir kosningar ellegar svo var að þeir í einlægni trúðu því sem þeir voru þá að gera, en láta núna ást sína á völdum ýta sér út í að afneita afkvæmi sínu og krefjast kosninga til að breyta stjórnarskránni, er afstaða þeirra að mínu mati ekki frambærileg. Það ber vott um virðingarleysi fyrir stjórnarskrá lýðveldisins ef henni er beitt fyrir sig í flokkspólitísku valdatafli og gegn slíkum gjörningum á stjórnarskráin að vera varin. Ég gat þess í upphafi máls míns að samningur sá, sem hér er til umfjöllunar og frv. til stjórnarskipunarlaga sem hér er rætt um tengjast mjög náið, ætti sér aðdraganda, eins konar formála, sem væri óaðskiljanlegur hluti af málinu sjálfu. Að líkum mun þetta mál eiga sér eftirmála sem mun ekki hafa minni stjórnmálalega þýðingu í framtíðinni en aðdragandinn sjálfur hefur fyrir efnislega umfjöllun um EES-samninginn í dag. Ef svo fer að EES-samningurinn verður samþykktur á Alþingi í trássi við fullyrðingar stjórnarandstöðunnar um að samningurinn brjóti í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, hljóta slíkar lyktir að leiða til þess að stjórnarandstaðan axlar mjög skýrar siðferðislegar skuldbindingar gagnvart þjóðinni. Stjórnarandstaðan skuldbindur sig til þess í raun að nota fyrsta tækifæri sem gefst til þess, þegar og ef hún hefur til þess styrk á Alþingi, að segja upp EES-samningnum og gangast fyrir stjórnarskrárbreytingu, eða að Íslendingar verði þá utan EES að öðrum kosti. Ég held að þetta verði að koma skýrt fram hér og undandráttarlaust. Þeir sem greiða atkvæði gegn EES-samningnum á þeirri forsendu að hann brjóti í bága við stjórnarskrá lýðveldisins skuldbinda sig til þess að ganga úr Evrópska efnahagssvæðinu jafnskjótt og þeir hafa til þess burði á Alþingi ef samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið verður samþykktur nú á þessu þingi. Í þingræðu sl. mánudag fjallaði hv. 7. þm. Reykn. um sinn þátt í þessu máli þegar hann stýrði ríkisstjórn á árunum 1989--1991, þegar EES-samningaviðræður hófust og komust í það horf sem lýst er í skýrslu utanrrh. frá í mars 1991. Í máli hv. þm. kom það skýrt fram að í síðustu ríkisstjórn urðu menn sammála um að líklega væri það skárri kostur fyrir okkur en ekki að fallast á einn sameiginlegan dómstól, en sem hefði mjög takmarkað svið, eins og ég hef tekið niður hjá mér í minnisblöðum mínum og er haft eftir hv. þm. Steingrími Hermannssyni. Síðan viðurkennir hann í ræðu sinni nú, eftir að hann hefur fengið álitsgerðir sérfræðinganna, að líklega hafi þetta verið röng ákvörðun hjá ríkisstjórninni sem hann gegndi forustuhlutverki í og var sérstaklega ábyrgur fyrir stjórnarskrármálinu. Ríkisstjórnin hefði átt að breyta stjórnarskránni. Og að lokum klykkir hv. þm. Steingrímur Hermannsson út með því að segja orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það verður að segjast eins og er að við vorum ekki komnir það langt að gera okkur grein fyrir því.`` --- Ja, það verður að segjast eins og er að grunleysi hv. þm. Steingríms Hermannssonar, eins og þingmaðurinn lýsir því nú, er með ólíkindum. Eins og fram hefur komið lá fyrir álit Stefáns Más Stefánssonar í febrúar 1990 þar sem því er lýst að bindandi forúrskurðir brjóti sennilega í bága við stjórnarskrá lýðveldisins. Þessi álitsgerð lá fyrir, þótt hv. 7. þm. Reykn. hafi lýst því yfir skýrt og skilmerkilega hér á hinu háa Alþingi í gær að alls ekki nein athugun hafi farið fram á því hvort það stæðist stjórnarskrána að samþykkja sameiginlegan dómstól. Hv. 4. þm. Austurl. sem þá átti sæti í Evrópustefnunefnd hafði plagg Stefáns Más með höndum og það þegar í apríl 1990 og ég endurtek það að sá þingmaður lá ekki á skoðunum sínum og liggur aldrei á skoðunum sínum. Vorið 1990 er birt skýrsla Evrópustefnunefndar þar sem þingmaðurinn fjallar sérstaklega um árekstra við stjórnarskrána. Hvernig gat þessi umfjöllun farið fram hjá þeim manni, hv. þm. Steingrími Hermannssyni, þáv. forsrh., sem fór í Stjórnarráðinu með mál er varða stjórnskipan lýðveldisins og bar því sérstaka ábyrgð á þessu máli? Nú er það svo að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson naut sérstakrar virðingar af hálfu þáv. forsrh. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson sýndi hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifi Guttormssyni, þann sérstaka sóma að skrifa honum opið bréf í málgagni Framsfl., Tímanum, 8. febr. 1991 undir fyrirsögn sem ég hef þegar vitnað í, með leyfi forseta: Evrópskt efnahagssvæði, ótti á misskilningi byggður. Ég geri fastlega ráð fyrir því að þáv. forsrh., hv. þm. Steingrímur Hermannson, hafi lesið greinina sem hann var að svara í Tímanum. Í grein hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifs Guttormssonar, er sérstaklega fjallað um stjórnarskrármálið og þar segir þingmaðurinn, með leyfi forseta: ,,Væntanlega mundi þessi dómstóll [þ.e. EES-dómstóllinn] einnig gefa út svokallaða forúrskurði um túlkun á einstökum greinum samningsins, en slíkir forúrskurðir eru bindandi . . . Í rauninni sé ég ekki hvernig slíkt afsal dómsvalds getur samrýmst ákvæðum stjórnarskrár Íslands.`` --- Þetta segir í grein Hjörleifs Guttormssonar sem þáv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, sá sérstaka ástæðu til að svara. Er hægt að ætlast til þess að því sé trúað að á þessum tíma hafi þáv. forsrh., sem var ábyrgur fyrir stjórnarskrármálefnum, ekki hugleitt þessi stjórnarskrármál, ekki verið kominn svo langt, eins og hann segir sjálfur hér í þingræðu? Hv. þm. Steingrímur Hermannsson bar það einnig á borð fyrir þingheim í ræðu sl. mánudag að nú væru hinar yfirþjóðlegu stofnanir orðnar miklu meiri en menn gerðu sér grein fyrir á þessum tíma. En þessu er öfugt farið. Að því er dómstólakafla samningsins varðar er þessu einmitt öfugt farið. Það er ekki í þessum samningi, EES-samningnum, gert ráð fyrir að EES-dómstóll hafi það hlutverk að skera úr deilum samningsaðila og kveða upp bindandi forúrskurði. Virðulegi forseti. Ég hef í máli mínu lagt áherslu á að greina frá því hvernig staðið var að því í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar að huga að hugsanlegum árekstrum EES-samningsins við stjórnarskrá lýðveldisins. Ég hef einkum fjallað um þátt þess ráðherra í þeirri ríkisstjórn sem samkvæmt lögum bar skylda til að sinna þessum þætti. Ég tel það hafið yfir allan vafa að þáv. forsrh., hv. þm. Steingrími Hermannssyni, var fullkunnugt um hugmyndir þeirra sem töldu forúrskurði EES-dómstólsins brjóta í bága við stjórnarskrána. Ég tel hins vegar að hann hafi ekki sinnt því að láta skoða þau mál þó það hafi verið skylda hans samkvæmt lögum og þó hann hafi haft til þess alla þá aðstöðu sem forsrn. býður upp á. Áhugi hans sem 1. flm. þessa frv. til stjórnarskipunarlaga á þessu mikilvæga máli, vaknar því fyrst þegar hann sér stjórnmálalega stundarhagsmuni í því að krefjast breytinga á stjórnarskrá lýðveldisins þar eð slíkar breytingar verða ekki gerðar án þess að til kosninga sé boðað. Ég tel að stjórnarskrá lýðveldisins og umfjöllun um hana eigi að vera hafin yfir slík viðhorf.

En hver er skoðun þingmannsins á dagskrármálinu?

Skoðun þingmannsins á dagskrármálinu? Hann hefur skýrt það að hann ætli að taka þennan þátt málsins til umfjöllunar nú og muni geyma sér hinn þar til síðar en hann mun vissulega taka þátt í þeirri umræðu.

Virðulegi forseti. Þegar menn flytja fortíðarræður eins og síðasti hv. þm. þá er afar mikilvægt að menn fari rétt með. Hv. þm. sagði hér áðan að Alþb. hefði í kosningunum mælt með samþykki EES-samningsins í síðustu alþingiskosningum, lagði svo út af því og dæmdi okkur hart. Þetta er rangt hjá þingmanninum. Alþb. mælti ekki með EES-samningnum í síðustu alþingiskosningum. Alþb. sagði þá eins og það hafði sagt áður og reyndar eftir kosningar einnig, sagði reyndar líka á landsfundi flokksins mörgum mánuðum eftir síðustu alþingiskosningar, að við mundum meta samninginn í heild sinni þegar hann lægi allur fyrir. Ég vil enn á ný, eins og ég hef gert fyrr í þessum umræðum, leiða hv. þm. Björn Bjarnason til vitnis. Hann segir í frásögn af sérstökum umræðufundi um EES sem við vorum á, hann og ég og utanrrh., og frásögnin birtist í Morgunblaðinu 16. apríl. Þar segir Björn Bjarnason, með leyfi virðulegs forseta: ,,Þegar Jón Baldvin sagði að 98% samningsins væri lokið sagði Ólafur Ragnar það rangt eða samið hefði verið án umboðs og vitundar ríkisstjórnarinnar.`` Í sömu grein segir Björn Bjarnason að mest harkan á þeim fundi hafi verið í deilum Jóns Baldvins Hannibalssonar og Ólafs Ragnars Grímssonar. Þannig að ég bið hv. þm. Tómas Inga Olrich að vanda meðferð sína á sannleikanum í frásögn hans af því hvernig málið stóð fyrir síðustu þingkosningar og fara ekki rangt með lýsingar á málflutningi okkar alþýðubandalagsmanna og leggja síðan sjálfur út af eigin rangfærslu.

Virðulegi forseti. Þegar ég er að túlka viðhorf Alþb. fyrir kosningar þá er ég fyrst og fremst að líta á hvað þeir gerðu en ekki hvað þeir sögðu. Eins og kom fram hér í umræðunni í dag, þá töldu þeir ágreininginn sem uppi var innan stjórnarliðsins, og þeir hafa lýst hér fjálglega, ekki vera tilefni til þess að rjúfa stjórnina. Þeir fóru til kosninga með þennan samning sem sitt plagg.

Virðulegur forseti. Þetta er nú nánast barnalegt að segja að Alþb. hafi farið út í kosningarnar með EES-samninginn sem sitt plagg. Ég er búinn að útskýra það mjög rækilega hver afstaða okkar var. Við vildum fylgjast með samningaviðræðunum, sjá hvað út úr þeim kæmi. Hins vegar höfðum við neitað því allt frá í desember 1990 að utanrrh. fengi umboð ríkisstjórnarinnar til að halda áfram samningaviðræðunum á þeim grundvelli sem hann vildi. Og núv. hæstv. utanrrh. fékk ekki það umboð fyrr en í maí. Hvers vegna var ekki látið á það mál reyna innan ríkisstjórnarinnar? Það var mjög einföld skýring á því. Það var vegna þess að lykilfundur milli Evrópubandalagsins og EFTA þar sem á það hefði reynt fór ekki fram fyrr en eftir kosningarnar. Sá fundur fór ekki fram fyrr en eftir kosningar. Þess vegna reyndi aldrei á það á tímabilinu frá í desember og fram að kosningum að mætt væri af hálfu Íslands með fullu umboði ríkisstjórnar á samningavettvangi EFTA og EB. En auðvitað er það alveg hárrétt hjá þingmanninum að þegar að því hefði komið þá hefðum við auðvitað haldið okkar skoðunum fast fram. Hann er hins vegar ekki með rétta tímaröð á þessu öllu saman og verður þess vegna að sætta sig við það að söguskoðunin, sem hann er að reyna að finna stað í ræðu sinni hér, hún er einfaldlega röng.

Virðulegur forseti. Ég tel nauðsynlegt að minna á að það hefur ekki verið leiðrétt hér að sá mikli og djúpstæði ágreiningur sem var innan ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar var ekki leiddur til lykta af ríkisstjórninni og það var setið á honum. Og ekki nóg með það, heldur var því lýst yfir af þessum flokkum að þeir vildu starfa saman áfram eftir kosningar þannig að þeir hljóta að hafa haft sameiginlegan málefnagrundvöll í meginmálum. Og miðað við þá áherslu sem þeir leggja nú á stjórnarskrármálið, réttilega, þá hljótum við að líta svo á að stjórnarskrárþátturinn í þessu máli hafi verið meðal þeirra meginmála sem ekki var hægt að þola ágreining um.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst þakka hv. þm. fyrir að gera mér viðvart svo ég mætti heyra hans stórmerku ræðu. Ég held hins vegar að hv. þm. þurfi að kynna sér miklu betur allan aðdraganda málsins og ætti m.a. að fara vandlega yfir skýrslu utanrrh. sem hér hefur verið til umræðu frá því í mars 1991. En eins og þar kemur afar greinilega fram þá eru öll þessi mál í mótun. Hv. þm. ætti að lesa blaðsíðu 19, 20 og 21, þar sem fram kemur að eitt af meginágreiningsmálunum á þeirri stundu er hvaða vald EES-dómstóllinn sem þá var talað um ætti að hafa. Síðan varð meira að segja ekkert úr þessum EES-dómstóli eins og hv. þm. veit mætavel. Og ég get fullvissað hv. þm. um það að með festu var staðið á því sem ég gaf fyrir hönd ríkisstjórnarinnar yfirlýsingu um í Ósló í mars 1989 að ekki yrði um yfirþjóðlegt vald að ræða. Ég hef hins vegar sagt að við leiddum hugann að því að það kynni að vera betra fyrir hagsmuni Íslands að fallast á dómstól til að skera úr um mjög takmörkuð ágreiningsmál. Því máli var alls ekki lokið þegar þessi skýrsla var skrifuð og fyrri ríkisstjórn fór frá. Ég hef meira að segja sagt hér að ef komið hefði í ljós, eins og nú hefur komið í ljós, að slíkur dómstóll kynni að brjóta í bága við stjórnarskrána þá hefði ég talið sjálfsagt í þeirri ríkisstjórn að breyta stjórnarskránni þótt það hefði vitanlega kostað kosningar á milli tveggja þinga. Ég er sammála hv. þm. um að það kemur ekki til mála að láta það standa í vegi. Ég satt að segja skildi hv. þm. þannig að hann vildi fara mjög varlega með stjórnarskrána. Og ég skildi hv. þm. þannig að hann hefði talið að samningurinn eins og hann var í lok síðustu ríkisstjórnar hafi verið brot á stjórnarskránni. Er þann það þá ekki núna einnig? 

Virðulegur forseti. Hv. 7. þm. Reykn. sagði að í EES-málunum hefðu öll mál verið í mótun. Það kann að vera að hægt sé að orða þetta svo. Engu að síður var það þannig í þessum samningaviðræðum að þegar búið var að stíga ákveðin skref þá var ekki hægt að stíga þau til baka. Það hefur komið mjög skýrt í ljós í sambandi við fyrirvarana að eftir að búið var að fallast á að sleppa ákveðnum fyrirvörum, t.d. í sambandi við landakaupamálin, þá var ekki hægt að taka þá upp aftur. Þannig gekk þetta í gegnum allt samningaferlið að þegar á þessum tíma var rætt um það eins og kemur fram í skýrslu utanrrh. að settur yrði upp EES-dómstóll sem hefði bindandi forúrskurði. Þetta atriði fór raunar ekki út úr samningamálunum fyrr en í maí 1991 ef ég man rétt. Og það verður einnig að taka það fram að í andsvari sínu, sem er að vísu mjög tímabundið, og ég geri ráð fyrir því að hv. 7. þm. Reykn. muni koma að því síðar hér í umræðunum því hann hefur tækifæri til þess, þá minntist hann ekki einu orði á það hvernig hefði staðið á því að þrátt fyrir ýmsar ábendingar hefði hann ekki sinnt á nokkurn hátt athugun í forsrn. á þessum þætti málsins sem veit að stjórnarskrármálinu.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég leiðrétta að ég sagði ekki að öll mál viðvíkjandi EES hafi verið í mótun, ég sagði viðvíkjandi EES-dómstólnum og dómstólaþættinum. Og að allt sem hafi áður verið talið samþykkt hafi ekki verið tekið upp að nýju, ég vísa aftur í skýrslu hæstv. utanrrh. Neðst á bls. 19 segir: ,,Í lok janúar 1991 setti EB fram munnlega nýjar hugmyndir um EES-dómstólinn.`` Meira að segja eftir að margir héldu að grundvallaratriðin væru samþykkt þá komu algjörlegar nýjar hugmyndir um EES-dómstólinn og svo var vitanlega um margt fleira. Svo það má vel vera að það sé rétt hjá hv. þm., sem hann taldi sig hafa eftir mér, að þetta hafi allt verið í mótun en svo var þó ekki að mínu mati. Sumt sem einfaldara var var þegar afgreitt. Af því að ég hef aðeins tíma þá vil ég jafnframt upplýsa það að vitanlega var fylgst vandlega með stjórnarskrárþættinum. Minn aðstoðarmaður, sem var lögfræðingur, sem við erum hvorugur, hafði það verkefni t.d. að fylgjast með honum og gera mér ljóst hvað þar væri að gerast. Og ég efa ekki að lögfræðingar utanrrn. hafi haft sömu vinnureglu og reynt að gera sér grein fyrir því stöðugt hvort þarna kynni að vera eitthvað sem gengi gegn stjórnarskránni. Dómstólsmálið var hins vegar alls ekki komið það langt að það væri fært að leggja það fyrir úrskurð þar til bærra fróðra lögfræðinga um þessi mál. Það var ekki fyrr en síðar að það yrði gert. Og ég þarf ekki að endurtaka það að ef sá úrskurður hefði leitt í ljós að það yrði að breyta stjórnarskránni þá væri sjálfsagt að gera það. Og mig langar til að vita: Er hv. þm. hræddur við að ganga til kosninga fyrst hann lagðist svo gegn því að þetta yrði gert nú af því að það þyrfti kosningar? Hvernig lítur hv. þm. á það? Ég trúi því ekki að hann sé hræddur við það.

Virðulegi forseti. Ég vil í þessu sambandi vitna orðrétt, með leyfi forseta, í skýrslu utanrrh. þar sem segir á bls. 19 um EES-dómstól: ,,Í samningaviðræðunum hafa EFTA-ríkin talið að samkomulag væri um að settur yrði upp sameiginlegur EES-dómstóll í tengslum við EB-dómstólinn, sem dæma mundi í deilumálum aðila og tryggja samræmda túlkun EES-reglna í öllum aðildarríkjunum.`` 
             Miðað við þetta og þær upplýsingar sem ég hef haft hér 

Andsvörum er lokið. Hv. 10. þm. Reykv. gerði hlé á ræðu sinni hér fyrr í dag og heldur nú áfram máli sínu.

Virðulegi forseti. Nú mætti ætla að mér væri ekkert að vanbúnaði að halda hér áfram ræðu minni þar sem forsrh., sem ég óskaði sérstaklega eftir að væri viðstaddur, er nú mættur í salinn. En þá er hinn sem ég óskaði eftir floginn, sem er viðskrh. Ég sé hann ekki hér í salnum og vil gjarnan fá að vita eitthvað um hvort hann heyrir mál mitt eða hvort hann er yfirleitt í húsinu.

Forseti skal láta athuga það. --- Hæstv. viðskrh. mun koma innan stundar.

Ég þakka fyrir. Ég ætla þá í trausti þess að hefja mál mitt hér aftur. Ástæða þess að ég bið um að þessir tveir ráðherrar séu hér viðstaddir er ekki síst sú að þeir lögðu báðir talsvert til umræðunnar hér í gær og erindi mitt í þennan ræðustól var fyrst og fremst að svara ýmsu því sem fram kom í þeirra máli sem ég tel að þurfi að leiðrétta eða svara með öðrum hætti. Forsrh. gerði það sérstaklega að umtalsefni í ræðu sinni í gær að það væri ekki það sama sem vekti fyrir öllum stjórnarandstöðuflokkum með flutningi þessa frv. Og það sama átti reyndar við um viðskrh. Hann hafði líka áhyggjur af mismunandi afstöðu stjórnarandstöðunnar í þessu máli yfirleitt. Forsrh. sagði að Kvennalistinn og Alþb. væru á móti samningnum um Evrópskt efnahagssvæði og spurði hvernig á því stæði að þessir tveir flokkar vildu hjálpa til við að ryðja úr vegi hindrun, auðvelda Framsfl. að samþykkja þetta mál. Það er von að sá spyrji með þessum hætti sem setur pólitísk klókindi ofar efnisafstöðu til mála, því þannig hlýtur forsrh. að hugsa fyrst hann spyr með þessum hætti. Það sem þetta mál snýst auðvitað um eru grundvallaratriði. Það eru grundvallaratriði að gerðir Alþingis standist stjórnarskrá burt séð frá því hver efnisleg afstaða manns til málsins er. Hvort sem maður er fylgjandi máli eða á móti því þá skiptir það máli að maður sé viss um að það sem samþykkt er hér á Alþingi standist stjórnarskrá. Við flytjum hér líka, eins og forsrh. er kunnugt, þáltill. um þjóðaratkvæði um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Við kvennalistakonur hefðum kosið við þessa stjórnarskrárbreytingu sem hér liggur fyrir, og það var hinum stjórnarandstöðuflokkunum ljóst, að fá inn í þessa grein ákvæði um bindandi þjóðaratkvæði þegar um fullveldisframsal eða framsal á fullveldisrétti væri að ræða. Við hefðum viljað fá slíkt ákvæði inn í sjálfa 21. gr. og við hefðum viljað lúta niðurstöðu í slíkri þjóðaratkvæðagreiðslu þannig að hún yrði bindandi. En um þetta var ekki full samstaða hjá stjórnarandstöðunni og við kusum að hafa greinina svona en eins og ég sagði þá flytjum við líka þáltill. um að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði fari fyrir þjóðaratkvæði. Og ef ég stend að slíkri tillögu, að senda mál í þjóðaratkvæði, þá tel ég mjög mikilvægt að ég geti verið sannfærð um að það mál sem ég vil senda í þjóðaratkvæði standist stjórnarskrána. Það sé ekki verið að biðja þjóðina um að segja álit sitt á máli sem jafnvel að mati ýmissa fræðimanna stenst ekki stjórnarskrá. Þannig að þó það væri ekki af öðru en út frá grundvallarprinsippum þá er hægt að standa að slíkri tillögu, bæði þáltill. og þessari stjórnarskrárbreytingu, án tillits til efnislegrar afstöðu til þess máls sem hér er til umfjöllunar. Mér finnst að í máli ráðherranna og reyndar fleiri manna, þess hefur einnig gætt nokkuð í áliti fjórmenninganna sem gerðu álitsgerð um stjórnarskrárþátt málsins fyrir utanrrh. að mér finnst menn rugla svolítið með grundvallaratriði og meginatriði og mér finnst menn nota þessi hugtök svolítið eftir hentugleikum. Þannig segir t.d. viðskrh. í ræðu sinni í gær að stjórnarskráin sé grundvallarskjal sem aðeins megi breyta að vel athuguðu máli. Samt er þessi maður tilbúinn til að taka undir lögfræðilegt álit um stjórnarskrármálið þar sem segir að stjórnarskráin geymi meginreglur. Ekki grundvallarreglur heldur meginreglur. Þegar hann þarf hins vegar að tala hér gegn stjórnarskrárbreytingu, þá er þetta orðið svo mikið grundvallarskjal að það má alls ekki breyta því þannig að mér finnst menn nú rökfæra hér dálítið eftir hentugleikum. Þá má á það benda að stjórnarandstaðan stendur sameiginlega að því að flytja hér annað frv. sem gerir ráð fyrir því að inn í stjórnarskrána komi ný grein, 46. gr., þar sem kveðið sé á um þjóðaratkvæði. Ef menn lesa það nú saman, breytinguna sem við leggjum til á 21. gr. og síðan þessa nýju grein, þá mætti t.d. forsrh. verða það ljóst að nái þetta hvort tveggja fram að ganga, þá er tryggt að þjóðin getur komist með puttana í málið. Hann hafði mestar áhyggjur af því að fullveldisframsal gæti hugsanlega átt sér stað án þess að þjóðin kæmist með puttana í málið. Með öðrum orðum: Það yrði ekki gert með því að leggja hér fram breytingu á stjórnarskránni, rjúfa þing og boða til kosninga og þar af leiðandi kæmist þjóðin ekki með puttana í málið, en ef þessi nýja grein næði hér fram að ganga, þá er tryggt ef þingmenn á annað borð eru gæddir einhverri sanngirni og einhverri réttsýni og lýðræðishugmyndum að þjóðin komist með puttana í málið.

Ég var eingöngu að ræða það frv. sem var á dagskrá.

Já, það kann að vera að ráðherrann hafi eingöngu verið að ræða það frv. sem var á dagskrá en það gildir nú ekki um hæstv. viðskrh. því ég veit ekki betur en hann hafi rætt hérna ein þrjú mál í einni og sömu ræðunni, bæði þessa stjórnarskrárbreytingu varðandi 21. gr., hann ræddi líka tillöguna um nýja 46. gr. og hann ræddi líka EES-samninginn. Og ég er hér bæði að tala við forsrh. og viðskrh. og svara því sem kom fram í þeirra ræðum þannig að það er óhjákvæmilegt að þetta blandist hér saman. Ég skal ekki angra forsrh. með því að gera mikið mál úr því en þetta varð að koma fram hér. Ég get vel geymt mér umræðuna um 46. gr. breytta þar til síðar. Þá varð ég vör við það hér í gær, svo að ég angri aðeins forsrh. áfram með því að fjalla lítillega um annað mál sem liggur hér fyrir þinginu, þ.e. þessi nýja 46. gr., þá varð ég vör við það í ræðu hæstv. viðskrh. að hann skildi ekki alveg hvað þar var á ferðinni. Hann setti upp gang ímyndaðs máls hér í þinginu ef sú breyting á stjórnarskránni næði fram að ganga og hann sagði að ímyndaður gangur máls gæti orðið sá að samningur sem samþykktur hefði verið af þremur fjórðu hlutum þingheims, þ.e. atkvæðum 48 þingmanna samkvæmt nýrri 21. gr., gæti þurft, eins og hann sagði, að ganga til þjóðaratkvæðis samkvæmt ákvörðun þriðjungs alþingismanna, 21 þingmanns eftir nýrri 46. gr. Hann sagði að þetta gætu meira að segja að hluta til verið sömu mennirnir sem áður samþykktu samninginn, þ.e. sömu mennirnir og léðu samningnum atkvæði sitt gætu hugsanlega staðið að því að vísa samningnum til þjóðarinnar. Hann sagði einnig að hann hlyti að spyrja hvers vegna Alþingi, sem a.m.k. að þremur fjórðu hlutum hefði samþykkt slíkan samning, ætti að vísa honum aftur til þjóðarinnar og hann var mjög undrandi. Hann sagði einnig að hér væri ekki um talnadæmi eitt að ræða. Hér væri vakin mikilvæg spurning og álitamál um sjálfan grundvöll löggjafarstarfsins og löggjafarvaldsins og sagði að sér virtist sem flm. þessara tveggja tillagna, þ.e. um breytingu á 21. gr. stjórnarskrárinnar og nýja 46. gr., þeir menn, sem væru flm. þessara tillagna, hefðu ekki fjallað um eða gaumgæft þetta mál. Flm. hafa mjög gaumgæft þetta mál og fjallað um það. Ég get a.m.k. svarað því fyrir mig hér. Það sem mér finnst hins vegar opinberast í þessum málflutningi viðskrh. er algjör skortur á lýðræðislegum þankagangi. Og ég get svarað þeirri spurningu ráðherrans þegar hann spyr: Hvers vegna ætti Alþingi, sem a.m.k. að þremur fjórðu hlutum hefði samþykkt slíkan samning, að vísa honum aftur til þjóðarinnar? Ég get svarað þeirri spurningu með mjög einföldum orðum: Þeir ættu að vísa honum til þjóðarinnar af því að þeir bera virðingu fyrir þjóðinni og þeir bera virðingu fyrir rétti þjóðarinnar til að velja sér örlög. Þess vegna gætu þeir léð slíkum samningi atkvæði sitt en jafnframt greitt því atkvæði sitt að þjóðin fengi að segja skoðun sína. Að vísa máli til þjóðarinnar, máli sem snýr að fullveldisframsali, það styrkir stjórnarfarið vegna þess að valdið er einu sinni komið frá þjóðinni, hæstv. viðskrh. Ég ætla að rifja upp með viðskrh. það sem segir í mannréttindayfirlýsingunni frönsku frá 1789: ,,Allt þjóðfélagsvald á rætur sínar hjá þjóðinni``, hæstv. viðskrh. Og hann spurði líka hvernig á því stæði að milliríkjasamningum einum væri gefið það mikilvægi að hægt væri að skjóta þeim til þjóðarinnar eftir að þeir hefðu verið afgreiddir á Alþingi. Þessu má líka svara með mjög einföldum hætti, virðulegur viðskrh. Ástæðan er sú að við viljum tryggja að þjóðin komist örugglega með puttana í fullveldisframsal eins og forsrh. talaði hér um í gær. Við viljum tryggja að hún komist með puttana í fullveldisframsal, að þingmenn, þingheimur, færi ekki erlendum aðilum það vald sem þjóðin framseldi til þeirra nema spyrja hana álits. Auðvitað væri hugsanlegt að sú staða kæmi upp að þrír fjórðu þingmanna samþykktu fullveldisframsal og síðan næðist ekki þriðjungur fyrir því að vísa því til þjóðarinnar. Það væri satt að segja mjög sérkennilega samansett þing sem tæki að sér að framselja fullveldi í einhverjum mæli án þess að bera það undir þjóðina. Það er engin hefð fyrir því í nágrannalöndum okkar að leggja til aðild t.d. að Efnahagsbandalaginu án þess að bera það undir þjóðina. Ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að núv. forsrh. hafi m.a. lýst því yfir að slíkt bæri að bera undir þjóðina. Ég óttast ekki að það gæti gerst að svo ólýðræðislegur þingheimur sæti hér að hann gengi fram hjá þjóðinni. Viðskrh. sagði hér í gær að hann hefði nokkrar áhyggjur, hvort hann orðaði það nákvæmlega þannig, af mismunandi afstöðu stjórnarandstöðunnar. Hann spurði eitthvað á þá leið hvort flutningsmenn þessa stjórnarskrárfrumvarps vildu samþykkja samninginn en teldu sig ekki hafa til þess heimild samkvæmt stjórnarskránni eða ekki. Við því þyrftu að fást skýr svör hvort þeir sem flytja breytingu á stjórnarskránni vilja samþykkja samninginn um Evrópskt efnahagssvæði eða ekki. Ég hlýt að spyrja á móti: Hverju breytir efnisafstaða okkar fyrir ráðherra? Hverju mundi það breyta t.d. í afstöðu ráðherrans ef við lýstum því nú yfir öll sem eitt að við værum tilbúin til að samþykkja samninginn að frágenginni stjórnarskrárbreytingu á Alþingi, kosningum og nýju þingi? Hverju mundi það breyta? Mundi það gera ráðherrann tilkippilegan til að fara í slíka stjórnarskrárbreytingu? Yrði hann þá tilkippilegur? Mér finnst það satt að segja mjög sérkennilegur þankagangur. Annaðhvort erum við að fjalla hér um stjórnarskrána og hugsanlegt brot á henni eða ekki og það kemur efnisafstöðu okkar til málsins ekki við. Viðskrh. verður að gera upp við sig stjórnarskrárþátt málsins óháð efnisatriðum. En þankagangur þessa alþýðuflokksráðherra er reyndar mjög sérkennilegur eins og ég vísaði til áðan varðandi skort á hinum lýðræðislega þankagangi. Hann sagði nefnilega hér í gær að óráðlegt væri að fara út í kosningar við núverandi efnahagsástand með tilheyrandi óróleika á vinnumarkaðnum. Um það er það að segja að ekkert neyðarástand er hér á landi sem réttlætir það að lýðræði og stjórnarskrá sé vikið til hliðar. Það er ekki hægt að rökfæra með þessum hætti þegar stjórnarskrá og lýðræði á í hlut. Þetta er hættuleg röksemdafærsla, virðulegur viðskrh., því það má réttlæta hvers kyns ósóma með tilliti til bágs efnahagsástands ef mönnum sýnist svo. Þetta er engin Sómalía. Fólk gengur ekki hér um með betlistaf. Það er engin ástæða til að víkja grundvallarmálum til hliðar vegna slæms efnahagsástands sem út af fyrir sig er ekki deilt um. Þetta eru ekki rök í málinu. Einu gildu rökin snúa að vafanum, hvort vafinn sé stór eða lítill, virðulegur viðskrh. Það hefur ekki farið fram hjá þingmönnum og hefur satt að segja verið svolítið sérkennilegt hvernig fyrrv. formaður Sjálfstfl., fyrrv. forsrh. og dómsmrh., Bjarni heitinn Benediktsson, hefur svifið hér um sali, yfir og allt um kring. Í sjálfu sér er það ekkert óeðlilegt kannski. Hann var virtur stjórnlagaprófessor á sinni tíð og sat lengi á Alþingi og lagði margt til málanna. Það er ekki óeðlilegt. Það er hins vegar óeðlilegt með hvaða hætti menn tala hér um þennan ágæta heiðursmann. Forsrh. vitnaði hér lítillega í gær í grein Lúðvíks Ingvarssonar, sem ég hafði áður gert að umtalsefni, og sagði að það væri miður að fjallað skyldi hér á þingi um minningu Bjarna heitins Benediktssonar með þeim hætti sem gert var í þeirri grein. Honum hefðu líkað þessar ásakanir afar illa, eins og ég held að forsrh. hafi sagt. Ég verð að segja að ég hef ekki smekk fyrir því að taka menn í goðatölu, ég hef ekki smekk fyrir því. Öll mannanna verk þurfa að sæta gagnrýni og það á auðvitað líka við um verk Bjarna heitins Benediktssonar. Hans verk eru ekki hafin yfir alla gagnrýni. Ég tel að minningu manna, hans eða annarra, sé enginn greiði gerður með því að hefja þá á slíkan stall og ég efast um að Bjarna heitnum Benediktssyni hefði líkað það að um hann væri fjallað með þeim hætti. Fyrrverandi formenn Sjálfstfl., allir sem einn, verða auðvitað að lúta sama lögmáli og aðrir dauðlegir menn, að verk þeirra og gerðir verði að sæta gagnrýni. Það á vonandi líka við um hæstv. forsrh., að þegar frá líður megi verk hans sæta gagnrýni seinni tíma þingmanna hér á Alþingi. Þá er rétt að benda á það að fræðimennska og stjórnmálabarátta fara ekki alltaf hönd í hönd og kannski var tilvitnun hæstv. forsrh. í fræðiritgerð eftir hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson órækasti vitnisburður um það að fræðimennska og stjórnmálabarátta fara ekki alltaf hönd í hönd. Þetta var því, fannst mér, óþarfa viðkvæmni hjá forsrh. þó að látið sé að því liggja í blaðagrein að hugsanlega hafi verið um stjórnarskrárbrot að ræða þegar Mannréttindasáttmálinn í Evrópu var borinn undir Alþingi. Það vakti reyndar athygli mína að forsrh. mótmælti því ekki efnislega að þarna hefði hugsanlega ekki verið farið rétt að hlutunum á Alþingi. Því geri ég þetta að umtalsefni hér að Mannréttindasáttmálinn er einn þeirra milliríkjasamninga sem mikilvægt er að setja einhver ákvæði um í stjórnarskrá hvernig fara skuli með, með hvaða hætti hægt verði að gefa honum gildi á Íslandi þannig að það verði að lúta dómum hans. Þetta er ein leiðin, sú sem við bendum hér á, þessi breyting á 21. gr. Hæstv. forsrh. spurði líka þeirrar spurningar hvort þessi breyting á 21. gr. nægði ef 2. gr. stjórnarskrárinnar stæði í vegi fyrir því að hægt væri að samþykkja samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, hvort það dygði þá að breyta 21. gr. með þeim hætti sem gerð er tillaga um. Svipaðra spurninga spurði hæstv. viðskrh. Mér hefði nú fundist það verðugt verkefni fyrir þessa tvo ráðherra að glíma sjálfir við að svara því. Nú er forsrh. sjálfur löglærður maður þannig að honum hefði ekki átt að vera skotaskuld úr því að leggja eitthvað til þeirrar umræðu hvort hann teldi að 21. gr. dygði þrátt fyrir að menn teldu að samningurinn stangaðist á við 2. gr. stjórnarskrárinnar. Því er kannski til að svara að Danir hafa mjög svipaða 2. gr. og við í sinni stjórnarskrá. Því eina sem munar er að þar kemur konungsvaldið til. En þeir hafa líka grein í sinni stjórnarskrá sem leyfir framsal á afmörkuðu fullveldi með auknum meiri hluta og reyndar eru þeir með þjóðaratkvæðagreiðslu inni í því stjórnarskrárákvæði hjá sér. Þetta dugði þeim a.m.k. til að ganga inn í Efnahagsbandalagið og þeir vísuðu málinu reyndar til þjóðaratkvæðis þá. Norðmenn hafa svipaða 2. gr. og við. Síðan hafa þeir sína 93. gr. sem heimilar visst framsal með auknum meiri hluta á þingi og það dugir þeim t.d. hvað varðar EES-samninginn og það mundi að margra mati þar duga þeim inn í Efnahagsbandalagið. Hins vegar, af því að menn ganga ekki til mikils framsals á fullveldi án þess að bera það undir þjóðina, þá hafa þeir ákveðið og lýst því yfir að það verði þjóðaratkvæði um inngönguna í EB og það var það 1972. Þess vegna ætti þetta ákvæði að nægja okkur til þess að samþykkja samninginn um Evrópskt efnahagssvæði ef mönnum býður svo við að horfa. Viðskrh. kom inn á Norðmennina í gær og samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Hann vitnaði til greinargerðar með frv. um lögtöku eða fullgildingu samningsins um Evrópskt efnahagssvæði, þ.e. greinargerðar með frumvarpi norsku ríkisstjórnarinnar. Viðskrh. sagði í sínu máli hér, að aðeins eftirlitsþátturinn í samningnum gerði það að verkum að norsk stjórnvöld teldu 26. gr. þeirrar stjórnarskrár ekki nægja til að samþykkja samninginn á norska þinginu. Það væri eftirlitsþátturinn sem gerði það að verkum að þeir notuðu 93. gr. og hann sagði: ,,aðeins eftirlitsþátturinn``. Það er í rauninni allnokkuð og það er kannski ekki síst eftirlitsþátturinn sem tekist er á um í öllum þessum stjórnarskrárdeilum. Í prinsippinu virkar eftirlitsþátturinn alveg eins gagnvart okkur Íslendingum og Norðmönnum. Ef Norðmenn telja að eftirlitsþátturinn geri það að verkum að þeir þurfi aukinn meiri hluta á þingi, þeir þurfi að beita 93. gr., þá held ég að það liggi í augum uppi að þarna er um eitthvert fullveldisframsal að ræða. Ég hef undir höndum þessa norsku greinargerð með frv., sem er mikið plagg. Mig langar til þess að lesa aðeins upp úr henni fyrir þingheim þannig að það sé ljóst hvernig þetta mál horfir við Norðmönnum. En áður en ég geri það, þá langar mig til þess að minna á að menn hafa sagt að þessar samkeppnisreglur muni ekki snerta okkur Íslendinga vegna þess að það þurfi 5% markaðshlutdeild að lágmarki til þess að falla undir samkeppnisreglurnar og það þurfi 15 milljarða kr. veltu hjá fyrirtæki til þess að falla undir þessar reglur. Varla nokkurt íslenskt fyrirtæki sé með svo mikla markaðshlutdeild eða svo mikla veltu að hætta sé á að það falli undir samkeppnisreglurnar. Þess vegna hafa m.a. lögfræðingarnir, sem utanrrh. skipaði í sérstaka nefnd, sagt að framsalið væri ekki það mikið eða það íþyngjandi að ástæða væri til að gera stjórnarskrárbreytingu ef ég man röksemdafærsluna rétt. Í þessari greinargerð frá norska þinginu, þeir eru að tala um þessa reglu, 5% markaðshlutdeild og 15 milljarða kr. veltu, segir, með leyfi forseta: ,,Í þessu sambandi er mikilvægt að gera sér grein fyrir að krafan um veltu er reiknuð út frá sameiginlegri veltu allra fyrirtækjanna sem taka þátt í samvinnu. Bagatel-reglan`` --- eða smæðarreglan eða hvað við getum nú kallað hana --- ,,undanskilur þess vegna ekki norsk fyrirtæki sem eru í samvinnu við fyrirtæki með mikla veltu. Þegar um er að ræða samstarf margra lítilla aðila mun bannið gilda ef sameiginleg velta þeirra er meiri en kveðið er á um í smæðarreglunni,`` þ.e. ef norskt fyrirtæki, jafnvel tiltölulega lítið norskt fyrirtæki, er í samvinnu við stórt fyrirtæki sem nær þessari veltu, þá getur norska fyrirtækið lent undir þessum samkeppnisreglum. Þetta er alveg skýrt í norsku greinargerðinni. Ég verð ekki vör við að þetta sé útskýrt í íslensku greinargerðinni með þessum hætti og reyndar vekur furðu mína að það skuli ekki gert. Þá segir eftir mikla umfjöllun hér um stjórnarskrármálið í norsku greinargerðinni --- ég verð að lýsa furðu minni á því að viðskrh. skuli ekki vilja hlusta á þetta þar sem hann gerði þessa norsku greinargerð að umtalsefni í gær og ég hafði hugsað mér að lesa upp úr henni honum til fróðleiks af því að hann var að gera hana að umtalsefni. --- Er hann langt undan, virðulegur forseti, eða heyrir hann mál mitt?

Ég skal láta athuga það hvort hæstv. viðskrh. er enn þá í húsinu.

Er eitthvað vondur stóllinn? Fer illa um hann í ráðherrastólnum?

Hæstv. iðnrh. hefur gengið í salinn, hv. þm.

Eins og ég gat um áðan vaknar sá grunur að það fari ekki mjög vel um ráðherrann í ráðherrastólnum en ég skal ekki þreyta hann hér með löngu máli. Það er bara örlítill lestur eftir upp úr greinargerð með norska frv. um fullgildingu samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Mér finnst ástæða til að ráðherrann hlusti á þetta fyrst hann var að gera þessa greinargerð Norðmannanna að umtalsefni í gær. Það segir hér í greinargerðinni eftir allnokkra umfjöllun um stjórnarskrárþátt þessa máls: ,,Niðurstaða þessarar umfjöllunar er að Stórþingið verður að samþykkja fullgildingu EES-samningsins og EFTA-samningsins um eftirlitsstofnunina og dómstólinn í samræmi við þann framgangsmáta sem lýst er í 93. gr. stjórnarskrárinnar.`` Og síðar segir: ,,Ástæðan fyrir þessu er framkvæmd samkeppnisreglnanna í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði og í EFTA-samningnum um eftirlitsstofnun og dómstól. Að öðru leyti eru engin ákvæði í EES-samningnum eða fyrrnefndum EFTA-samningi sem gera notkun 93. gr. nauðsynlega. Það er öðru fremur EFTA-samningurinn um eftirlitsstofnunina og dómstólinn sem kallar á notkun 93. gr.`` Það er sem sagt eftirlitsþátturinn og eins og ég vék að áðan þá dugir ekki að segja að þessi bagatel-regla muni fría okkur frá eftirlitsþættinum vegna þess að jafnvel tiltölulega lítið íslenskt fyrirtæki getur fallið undir þessar samkeppnisreglur ef það er í samvinnu við eitthvert stærra fyrirtæki á Evrópska efnahagssvæðinu. Ég held því að með því að vitna til norsku greinargerðarinnar í gær hafi viðskrh. lagt mikilvæg rök inn í þessa umræðu, rök fyrir því að það þurfi stjórnarskrárbreytingu til þess að rétt sé og lögformlega að þessum málum öllum staðið. Ráðherrann sagði í gær að það væri ekki rétt að tefja og flækja málið um hið Evrópska efnahagssvæði með því að flytja hér frv. til breytingar á stjórnarskránni og ræða það á þingi. Mér finnst að ráðherrann ætti að taka þetta upp sjálfur og ég er sammála honum. Það er engin ástæða til þess að tefja eða flækja málið. Það er bara að gera breytingu á stjórnarskránni og að þeirri breytingu gerðri kemst auðvitað enginn undan því á Alþingi, hvorki í stjórn né stjórnarandstöðu, að gera málið efnislega upp og standa klár á efnislegri afstöðu sinni í þessu máli og það er það sem ráðherrann vill ef ég hef skilið hann rétt.

Virðulegi forseti. Þessar umræður um EES-málið og ekki síst stjórnarskrárþátt þess eru auðvitað með þeim hætti að mér liggur við að segja að það væri eðlilegt og óhjákvæmilegt að hver einasti þingmaður gerði grein fyrir afstöðu sinni. Hér er komið að grundvallarþætti, kjarna sjálfrar stjórnskipunarinnar. Ég tel að miðað við þann eiðstaf sem við höfum öll undirritað, þá sé okkur skylt að fara mjög vandlega yfir þetta mál, þ.e. stjórnarskrárþáttinn, stjórnskipunarþátt þess. Ég tel að það sé í raun og veru ekki við hæfi að reyna að losa sig frá afstöðu í þessu máli með því að liggja í fortíðarfundargerðum eins og hér hefur dálítið verið gert eða með öðrum skylmingaæfingum af því tagi. Ég tel að málið sé alvarlegra en svo að við getum ýtt því frá okkur með því að setja í gang, mér liggur við að segja, hefðbundnar, almennar pólitískar umræður. Málið er miklu alvarlegra og miklu stærra. Þetta er vissulega stærsta málið sem fjallað hefur verið um á Alþingi frá því að lýðveldið var stofnað. Þetta er stærsta mál sem fjallað hefur verið um á Alþingi Íslendinga frá því að lýðveldið var stofnað og það mun, ef samþykkt verður, hafa víðtækari áhrif en öll önnur mál sem til þessa hefur verið fjallað um á Alþingi og man ég þó eftir máli eins og EFTA-málinu og fleiri heitum deilumálum sem verið hafa á dagskrá undanfarna áratugi. Þess vegna erum við stödd á sögulegri stund og verðum sem alþingismenn að gera það upp við okkur hvaða afstöðu við höfum í einstökum atriðum og getum ekki látið neinn segja okkur hvaða afstöðu við eigum að hafa. Við getum ekki, eins og hæstv. forsrh. benti á í gær eða fyrradag, látið okkur nægja að skipa okkur í stjórnarlið og stjórnarandstöðu. Málið ristir í raun og veru miklu dýpra en svo að við höfum leyfi til þess. Auðvitað kann svo að fara að þeir sem fylgja stjórninni verði flestir sammála í máli af þessu tagi og þeir sem fylgja stjórnarandstöðunni verði flestir sammála. Auðvitað kann svo að fara. Hitt er engu að síður óhjákvæmileg skylda hvers einasta alþingismanns að taka sjálfstæða afstöðu í máli af þessu tagi, vega það og meta og velta því fyrir sér: Er ég að gera rétt eða rangt? Því hér er ekki verið að taka ákvarðanir um atriði í fyrirkomulagi íslenska ríkisins á árinu 1993. Hér er ekki verið að ákveða fyrirkomulag á innheimtu virðisaukaskatts, ekki verið að ákveða hvernig haga skuli framkvæmdum í vegamálum í Norðurl. e. eða annars staðar á árinu 1993, ónei. Hér er verið að taka ákvörðun um skipan meginþátta íslenska þjóðfélagsins inn í framtíðina til margra áratuga og mér finnst að okkur alþingismönnum beri í raun og veru skylda til að nálgast málið með þessu hugarfari. Þess vegna verð ég að segja alveg eins og er að mér fannst t.d. málflutningur hv. 3. þm. Reykv. fyrr í umræðunni ekki leiða okkur inn í þann veruleika sem umræðan þarf að hrærast í. Hún á ekki að vera pex, hún á að vera umræða sem bendir til þess að við tökum þann eiðstaf alvarlega sem við undirritum sem alþingismenn. Það er kjarni þessa máls að mínu mati. Út af fyrir sig vil ég segja það hér, virðulegi forseti, að vafamálin varðandi stjórnarskrána hefur flestum verið býsna vel til skila haldið, m.a. með þeim hætti að menn hafa lesið upp úr álitsgerðum sem birst hafa frá lögfræðingum, öllum virtum. Það er full ástæða til að hlusta á þá og ástæðulaust að ýta því frá sér sem þeir segja af því að það kunni að vera mönnum óheppilegt eftir því hvar þeir standa í hinni almennu stjórnmálaumræðu. Málið snýst að mínu mati efnislega og formlega um þrennt, og þá er ég að tala um EES-málið. Það snýst í fyrsta lagi um spurninguna um það hvort við Íslendingar viljum taka inn á okkur hið svokallaða fjórfrelsi á öllum eða flestum sviðum. Um það ræðum við undir dagskrárlið nr. 2 sem liggur fyrir fundinum í dag. Í öðru lagi ræðum við um stjórnarskrárþáttinn og hvort ákvæði EES-samningsins samrýmast íslensku stjórnarskránni og hvort aðild okkar að EES-kerfinu samrýmist íslensku stjórnarskránni. Í þriðja lagi hljótum við að velta því fyrir okkur, sem ég ætla aðallega að fjalla um í ræðu minni vegna þess að hinu hafa verið gerð ítarleg skil, hvort það samrýmist íslensku stjórnarskránni að við að hluta til a.m.k. setjum okkur inn í stjórnkerfi Evrópubandalagsins sem við erum ekki aðilar að. Auðvitað er það svo að meiri hluti Alþingis hefur fulla heimild samkvæmt lögum og stjórnarskrá að taka tilteknar ákvarðanir. Fjórmenningahópur utanrrh. telur t.d. að heimilt sé að framselja tiltekið vald á takmörkuðu og skýrt afmörkuðu sviði. Setjum svo að málin standi þannig og að um sé að ræða framsal til aðila sem við ákveðum að verða þátttakendur í. En spurningin er hins vegar þessi: Stenst það stjórnarskrána og þá skyldu sem við höfum sem alþingismenn að við framseljum tiltekið vald til stofnunar, félags, til alþjóðasamtaka sem við erum ekki í, þ.e. til Evrópubandalagsins? Stæðist það að við tækjum ákvörðun um að framselja tiltekið vald, þó að á takmörkuðu sviði væri, inn í alþjóðasamtök, t.d. einhvers staðar allt annars staðar á hnettinum? Kæmi til greina að við ákvæðum að afsala okkur tilteknu valdi þó að á takmörkuðu sviði væri, t.d. til samtaka Afríkuríkja, Norður-Ameríkuríkja eða hvað? Ég verð að segja alveg eins og er, virðulegi forseti, að þann tíma sem ég hef hugsað um EES-málið, sem er orðinn alllangur því ég átti t.d. aðild að síðustu ríkisstjórn, er afstaða mín sú að skynsamlegt sé að kanna mjög rækilega hvort rétt sé að Íslendingar gerist aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Ég tel það skynsamlegt. Og burt séð frá því hvaða afstöðu menn kunna að hafa haft til síðustu ríkisstjórnar tel ég að það hafi verið skynsamleg ákvörðun. Ég tel jafnframt að það hefði að mörgu leyti verið auðveldara t.d. fyrir mig sem stjórnmálamann, ef ég hefði getað tekið þá ákvörðun að standa að þessari niðurstöðu varðandi fjórfrelsið burt séð frá málinu að öðru leyti. En ég hlýt að játa það úr þessum ræðustól að það sem réð úrslitum um persónulega afstöðu mína að lokum í þessu máli var ekki fyrst og fremst fjórfrelsið og þeir þættir þó að þar megi auðvitað fjölmargt gagnrýna. Það sem mér finnst langsamlega stærst í þessu máli er það að með þessu er verið að gera tillögu um að við afsölum hluta af valdi okkar í hendur alþjóðlegum samtökum sem við erum ekki í. Ég heyrði það t.d. á hv. þm. Tómasi Inga Olrich áðan, sem flutti nokkurn fortíðarfyrirlestur, að hann kvaðst vilja fara vandlega yfir þessi mál og taka þátt í umræðunni um þau. Ég tek það sem góðviljaða yfirlýsingu af hans hálfu um að hann vilji umgangast þau með opnum huga. Ég tók eftir því að hæstv. forsrh. tók þannig til orða að ég tel að ætla megi að hann vilji skoða stjórnarskrármálin, kannski ekki endilega í því samhengi sem þau eru af hálfu stjórnarandstöðunnar en e.t.v. í einhverju öðru samhengi. Ég tel það mikilvæga yfirlýsingu af hálfu hæstv. forsrh. sem er sá maður sem ber meiri ábyrgð í þessu máli en nokkur annar maður inni í þessum sal. Og ég verð að segja að mér fannst það mjög sérkennilegt við þessa fjórmenninganefnd utanrrh. að hæstv. forsrh. skyldi ekki eiga þar beinan fulltrúa. Hæstv. forsrh. getur út af fyrir sig sagt að nefndin hafi verið tilnefnd í samráði við sig og þarna séu valinkunnir menn sem hafi starfað lengi í Sjálfstfl. og allt svoleiðis, en það er ekki það sem kemur þessu máli kannski við. Staðreyndin er auðvitað sú að það eðlilega hefði verið að hæstv. forsrh. hefði skipað nefndina til þess að fara yfir stjórnarskrána úr því að málið var sett í hendur ríkisstjórninni á annað borð sem var röng aðferð að okkar mati. En auðvitað átti forsrh. sjálfur að fara með þetta mál, miklu frekar en utanrrh., og það er skothent miðað við verkaskiptingu Stjórnarráðsins að utanrrh. skuli hafa tekið þetta mál í sínar hendur með þeim hætti sem hann gerði, þar sem hann skipar nefnd sem á að fjalla um hans eigin handarverk. Auðvitað hefði verið eðlilegra að hæstv. forsrh. hefði sinnt því máli vegna þess að hann er sá aðili sem er ábyrgari eða á að vera ábyrgari en allir aðrir í máli af þessu tagi. Ég tel þess vegna, virðulegi forseti, með hliðsjón af því að í áliti fjórmenninganna er mjög lítið fjallað um EB-þátt málsins, hljóti ég sem alþingismaður að geta kallað eftir því að sá þáttur verði skoðaður alveg sérstaklega. Í álitsgerð fjórmenninganna er farið yfir stjórnkerfi hins Evrópska efnahagssvæðis lið fyrir lið og þar eru menn sýknaðir af valdaframsali á svo að segja öllum sviðum. En það er hvergi með nægjanlega skýrum hætti farið yfir það í álitsgerð fjórmenninganna hvernig það samrýmist íslenskri stjórnskipun að við framseljum Evrópubandalaginu, sem við erum ekki í, hluta af því valdi sem við höfum. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, virðulegi forseti, að ég tel að ég hafi enga heimild til þess sem alþingismaður að taka slíka ákvörðun jafnvel þó ég væri ofstækisfullur áhangandi fjórfrelsisins að öðru leyti. Það kemur ekki því máli við sem ég er að ræða hér sérstaklega. Dr. Guðmundur Alfreðsson fjallar um þetta mál á síðum 18--20 í greinargerð sinni, sem hv. þm. hafa barið augum og haft á borðinu hjá sér nú um nokkurt skeið. Þar segir hann m.a. í minnisgrein 61: ,,Ég hef lýst þeirri skoðun minni að það er margt í EES-samningnum og fylgiheimildunum um vald EFTA- og EES-stofnana sem ýmist brýtur í bága við eða orkar tvímælis miðað við gildandi stjórnskipunarlög. Hér hlýtur að vakna viðbótarspurning. Getur frjálst og fullvalda ríki, með tilvísun í 1. og 2. gr. stjórnarskrárinnar, framselt framkvæmdar- og dómsvald til alþjóðastofnunar sem við erum ekki aðilar að?`` Í kaflanum um löggjafarvald lýsti Guðmundur því rækilega hve stóran þátt Evrópubandalagið mundi fá samkvæmt þessum samningsdrögum við mótun og samningu efnisreglna á EES-svæðinu. Síðan segir dr. Guðmundur Alfreðsson, með leyfi forseta: ,,Sérfræðinganefnd utanríkisráðherra viðurkennir fullum fetum í skýrslu sinni (t.d. á bls. 15, 21 og 22) að samkvæmt EES-samningnum myndu framkvæmdastjórn og dómstóll EB,`` --- ekki bara dómstóllinn heldur líka framkvæmdastjórn EB --- ,,fá, í vissum málaflokkum, vald til að kveða upp endanlegar ákvarðanir sem yrðu aðfararhæfar á Íslandi.`` Þetta viðurkenna fjórmenningarnir. Þetta er ekki uppdiktun mín eða annarra stjórnarandstæðinga eða þá Guðmundar Alfreðssonar. Það er viðurkennt af fjórmenningunum að framkvæmdanefnd EB og dómstóllinn fái í vissum málaflokkum vald til að kveða upp endanlegar ákvarðanir sem yrðu aðfararhæfar á Íslandi. Slík tilfelli eru víða nefnd í greinargerð Guðmundar Alfreðssonar og hann segir enn fremur: ,,Spurninguna um valdaframsal til alþjóðastofnunar, sem við erum ekki aðilar að, afgreiðir sérfræðinganefnd utanríkisráðherra með einfaldri staðhæfingu (bls. 24--25): ,,Ekki verður talið skipta máli í þessu sambandi þótt eftirlits- og ákvörðunarvaldið sé í afmörkuðum tilvikum í höndum eftirlitsaðila EB. Skipting valds milli eftirlitsnefndar EFTA og framkvæmdastjórnar EB í þessum tilvikum helgast af nauðsyn í viðskiptum milli ríkja, það er afmarkað og skýrar heimildir liggja því að baki. Það er einnig gagnkvæmt að vissu marki, enda eru bæði EB og EFTA-ríkin aðilar að hinu nýja réttarkerfi sem komið er á með EES-samningnum.`` Það er gagnkvæmt aðeins að því marki sem snýr að efnisreglunum sem koma hvort sem er frá EB. Ofangreind tilvitnun var um framkvæmdarvaldið; síðar í skýrslunni skrifa sérfræðingarnir (bls. 26), að hið sama gildi um dómsvald sem dómstóll EB getur haft í samkeppnismálum.`` Með öðrum orðum, það er algerlega kristalstært að hér er verið að flytja vald til samtaka sem við ætlum ekki að ganga í og það er viðurkennt, ekki af mér, ekki af stjórnarandstöðunni fyrst og fremst heldur af fjórmenningunum sjálfum. Það er viðurkennt af þeim mönnum sem hafa skrifað sérfræðiskýrsluna fyrir utanrrh. Og ég endurtek að ég tel óhjákvæmilegt að hæstv forsrh. geri sérstaka grein fyrir þessu máli. Mín skoðun er reyndar sú að hæstv. forsrh. ætti að taka stjórnarskrárþáttinn í sínar hendur af utanrrh. og láta rannsaka þennan þátt málsins sérstaklega. Og ég skora á hæstv. forsrh. að sýna þá reisn, þann skörungsskap og þá virðingu fyrir Alþingi Íslendinga og stjórnarskránni að taka málið til sérstakrar athugunar þar sem verið er að hengja okkur inn í samtök sem við höfum aldrei sótt um aðild að. Eins og allir hér vita, er það þannig að þegar menn ganga í félög vilja þeir um leið hafa áhrif á lög, reglur og stefnu þeirra félaga. Þegar Íslendingar setja sig undir reglur EB með EES-samningnum erum við þar eins og áheyrnarfulltrúar með tillögurétt en ekki atkvæðisrétt. Ég geri ráð fyrir því að allmargir munu taka undir með þeim erlendu blaðamönnum sem hafa skrifað mikið um EES-samninginn og undrast það, þeir undrast það erlendu blaðamennirnir, að hugsanlegt EES-ríki skuli sætta sig við þá niðurlægjandi stöðu, sem felst í því að verða aðili að EES, að verða að hlíta EB án þess að vera aðili að því. Og þá kem ég kannski að því sem ég tel eitt það háskalegasta við þetta mál og það er að þær raddir munu koma upp í framhaldi af hugsanlegri samþykkt á samningnum um EES að illskárra sé að ganga í EB af því að þar geti menn a.m.k. haft áhrif að nafninu til. Þetta er sá hrikalegi pólitíski veruleiki sem við verðum að horfast í augu við. Það er út af fyrir sig rétt að við erum ekki að ganga í EB með EES-samningnum. En það er jafnrétt að með því að stíga þetta skref værum við að ýta undir þau sjónarmið að rökrétt væri að ganga í EB á eftir til þess að hafa áhrif á reglur innan Evrópubandalagsins sem okkur yrði gert að hlíta af því að við værum í Evrópska efnahagssvæðinu. Ég tel þess vegna, virðulegi forseti, að þarna sé kannski komin ein meginhættan við þetta mál, að í því felist það að við séum að stíga skref inn í fordyri Evrópubandalagsins þar sem við munum lenda, mér liggur við að segja nauðug viljug, af því að málin verða sett upp með þeim hætti og vegna þess að þjóðin mun ekki þola þá niðurlægingu sem felst í því að verða að taka við reglum sem við höfum engin áhrif á að setja. Það hefur verið sagt að aðild að Evrópska efnahagssvæðinu væri í raun og veru aukaaðild að Evrópubandalaginu og m.a. bent á þá staðreynd að samningurinn um EES er beinlínis byggður á ákvæðum Rómarsamningsins um aukaaðild að EB. Bent hefur verið á að með þessum samningi sem hér er til umræðu muni EFTA-ríkin taka yfir stóran hluta af löggjöf Evrópubandalagsins og geta engu breytt en EB taki hins vegar ekki við neinu, ekki stafkrók úr lögum frá EFTA-ríkjunum. Og það hefur verið á það bent hvað gríðarlegt magnið er sem felst í EES-lögunum eða drögunum eins og þau liggja nú fyrir og að gera megi ráð fyrir að Alþingi muni, ef við verðum aðilar að EES, neyðast til þess að samþykkja 40--60 lög á ári frá EB án þess að við getum haft nokkur áhrif á eina einustu setningu í þessum textum. Við afgreiðum í þessari virðulegu stofnun í venjulegu þinghaldi, sennilega 90--110 lagafrumvörp, ef ég man rétt. Við höfum komist upp í eitthvað hærri tölu og stundum er þetta eitthvað aðeins lægra. En hér er verið að leggja það til að við tökum upp sjálfvirkt færiband sem setur okkur í þá stöðu að við neyðumst til þess að taka inn 40--60 lagafrumvörp sem koma beint frá EB og við getum engu breytt um, nema náttúrlega segja okkur úr samtökunum. Þannig að í sjálfu sér er verið að setja Íslendinga í algjörlega óþolandi og niðurlægjandi stöðu. Það er af þessari ástæðu, virðulegi forseti, sem ég endurtek áskorun mína til hæstv. forsrh. að það mál sem lýtur að Evrópubandalagshliðinni verði tekið til sérstakrar skoðunar af því að um það er lítið sem ekkert fjallað í skýrslu fjórmenninga utanrrh. Virðulegi forseti. Mér finnst ekki mikil ástæða til þess að vera að karpa um hlutina eins og hæstv. viðskrh. setur þá upp. Hann flutti það sem rök gegn stjórnarskrárbreytingu að það yrðu að fara fram kosningar. Það eru engin rök, satt að segja. Þetta er svo lágkúrulegt að það er varla hægt að tala um það. Auðvitað er það þannig að ef við þingmenn erum þeirrar skoðunar að það þurfi að breyta stjórnarskránni og ef menn telja það rétt, gera menn það burt séð frá því hvort kosningar eru í vændum eða ekki. Ég get út af fyrir sig skilið að það sé nokkuð snúið fyrir hæstv. utanrrh. að hugsa sér kosningar um þessar mundir, en það er annað mál. Mér finnst að við eigum að reyna að lyfta málinu af þessu plani og koma því í annan farveg. Að lokum, virðulegi forseti, í þessu stutta innleggi mínu, ætla ég að rifja upp það sem segir í riti Ólafs Jóhannessonar um stjórnskipun Íslands á bls. 100 í síðari útgáfu, með leyfi forseta: ,,Stjórnarskráin er öllum öðrum landslögum æðri og rétthærri. Byggist það eigi aðeins á efni hennar, heldur einnig, og reyndar fyrst og fremst, á vandaðri setningarhætti. Stjórnarskráin er sett af öðrum aðila en almenn lög. Stjórnarskrárgjafann verður því glöggt að greina frá almenna löggjafanum. Liggur af þeim sökum í augum uppi, að önnur lög mega ekki brjóta í bág við stjórnarskrána, hvorki að setningarhætti né efni. Þetta á þó ekki við þau ákvæði stjórnarskrárinnar, sem hún heimilar sjálf að breyta með lögum.`` Ég vek athygli á ný á setningunni ,,Stjórnarskrárgjafann verður því glöggt að greina frá almenna löggjafanum.`` Ég held að þetta sé staðreynd sem okkur er öllum afar vel kunn, en mönnum kann stundum að gleymast í hita leiksins. Staðreyndin er sú að ef við tökum ákvörðun um að samþykkja stjórnskipunarákvæði EES-samningsins sem leiðir okkur inn í stjórnkerfi EB þá tel ég að hætta sé á að við séum í raun og veru að rugla saman þeirri skyldu sem við höfum, annars vegar sem hluti af löggjafarsamkomunni og hins vegar sem almennir kjósendur í þessu landi. Þá sé veruleg hætta á því að Alþingi væri að taka fram fyrir hendurnar --- á hverjum? --- Stjórnarskrárgjafanum. Og ég endurtek á ný áskorun mína til hæstv. forsrh. að þau atriði sem lúta að spurningunni um Evrópubandalagið verði tekin til sérstakrar skoðunar og við veltum því fyrir okkur í fullri alvöru hvert við erum að fara með þjóðina, með þjóðinni og þjóðin með okkur. Hver er það sem hefur skyldur fremst í því skipi sem við erum stödd á í dag fyrir utan hinn virðulega forseta þingsins? Það er forsrh. landsins. Hvert ætlar hann með þessa þjóð? Getur það verið að hann vilji fara þannig fram með hluti af þessu tagi að þeir verði ekki skoðaðir til hlítar? Að menn sullist í gegnum þetta eins og hver önnur frumvörp og hverjar aðrar þingsályktunartillögur og aðrar skýrslur og utandagskrárumræður sem hér fara fram? Ég trúi því ekki, virðulegi forseti, að núv. forsrh. eða nokkur annar forsrh. gæti ekki betur að starfsskyldu sinni en svo. Ég trúi því þvert á móti, miðað við þær yfirlýsingar sem hæstv. forsrh. gaf í umræðunum í gær, að hann hljóti að vera tilbúinn til þess að vanda sig við málið til hins ýtrasta, svo og allir þingmenn flokks hans og annarra flokka á Alþingi, þannig að við gerumst ekki sek um að brjóta þá grundvallarreglu sem segir: Stjórnarskrárgjafinn er eitt, hinn almenni löggjafi er annað og menn mega ekki undir neinum kringumstæðum blanda þessu tvennu saman vegna þess að þá eru þeir að bregðast skyldu sinni, þeirri skyldu sem menn hafa tekist á hendur að framfylgja með heiðarlegum opnum hætti með því að undirrita eiðstaf.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þm. að það er örugglega vilji allra sem þetta þing skipa að huga mjög vandlega að þessum hætti og auðvitað taka menn stjórnarskrána afskaplega alvarlega. Ég vek einnig athygli á því að að þingsköpum mun fara fram sérstaklega vönduð athugun á þessum þætti vegna þess að sérstök nefnd verður til kosin til þess að fjalla um þetta mál og hefur ekki önnur verkefni. Ég er viss um að það er vilji allra sem skipa í þá nefnd, þingflokkanna, að sú nefnd muni gaumgæfa alla þá þætti sem fram hafa komið. Ég hef áður sagt að ég telji þau lögfræðiálit sem fram hafa verið sett frá báðum aðilum, ef svo mætti segja, þó ég sé ekki að skipa þeim í fylkingar, séu góður grundvöllur fyrir málefnalegar umræður um málið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þessi svör. Ég tel þau vera góð og skil vel að þau skuli ekki ná mikið lengra á þessu stigi málsins. Ég tel mjög mikilvægt að forsrn. taki málið í sínar hendur. Það hefur komið í ljós að það er venjan og eðlilegt að forsrn. taki á málum af þessu tagi en að utanrrn. sé ekki að vasast með þau eins og hvert annað fagráðuneyti. Ég tel því æskilegt að á því verði sérstaklega tekið, einkum þeim þætti sem lýtur að stjórnskipun Evrópubandalagsins og að forsrn. sinni þessu máli sérstaklega, jafnframt því sem Alþingi Íslendinga hlýtur að sjálfsögðu, samkvæmt þingsköpum, að fjalla um það í sérstakri þingnefnd.

Frú forseti. Það er búið að segja margt vel í þessari umræðu og ég vil láta það koma fram að ég er ákaflega ánægður með málflutning þeirra stjórnarandstæðinga sem hér hafa tekið til máls bæði í þessari umræðu og í umræðunni um lögfestingu EES-frv. fyrirfarandi daga. En ég kemst ekki hjá því að láta í ljósi óánægju með vissa þætti umræðunnar og þá fyrst með þann fréttaflutning sem sjónvarpið hefur ástundað af henni. Þar hefur það hent að Ríkissjónvarpið hefur birt glefsur úr ræðum manna sem gefa alranga mynd af umræðunum og ræðum þeirra. Áhorfendur fá sem sagt ekki rétta mynd af skoðunum einstakra ræðumanna. Ég ligg t.d. undir því, eftir fréttaskot sem birt var úr ræðu sem ég flutti fyrir tveimur dögum, að vera sérstakur talsmaður EES-samningsins. Það er ég ekki í þeirri mynd sem hann endanlega varð. Það liggur alveg ljóst fyrir. Það mátti skilja svo að hv. 7. þm. Reykn., Steingrímur Hermannsson, flokksbróðir minn, væri það líka. Svo er ekki. Ég er ekki meðmæltur þessum samningi og tala ekki fyrir honum í þinginu en ég reyni hins vegar að segja hlutlaust frá og tíunda bæði kosti og galla. Og ég þori nú ekki annað en taka þetta fram í upphafi máls míns til þess að koma í veg fyrir að í fréttum Ríkissjónvarpsins í kvöld verði það haft eftir mér að ég telji að EES-samningurinn samræmist stjórnarskrá því að það tel ég að hann geri ekki. Ég færði rök fyrir þessu í ræðu minni um frv. um EES og vísa til þeirra. Það skiptir reyndar litlu máli þó að sjónvarpið gefi ranga mynd af ræðum því að við höfum þó alltaf vörn í því að Alþingistíðindin birta ræður okkar orðréttar og geyma þær þar til framtíðar. Þó að einhver smámisskilningur kunni að koma upp á grundvelli fréttamats einstakra sjónvarpsmanna getum við vísað til Alþingistíðinda og þau sýna það svart á hvítu hvert viðhorf okkar hefur verið til mála. Þetta var nú lítils háttar útúrdúr, að gefnu tilefni. Hitt er miklu verra og alvarlegra í þessu máli hvernig sumir talsmenn ríkisstjórnarinnar, og þá á ég sérstaklega við þrjá herra sem sitja allir í salnum, hv. 3. þm. Reykv. Björn Bjarnason, hæstv. forsrh. Davíð Oddsson og hæstv. viðskrh. Jón Sigurðsson, hafa talað í þessum umræðum. Og ég verð að segja að ég trúi því ekki að þeir túlki sjónarmið allra liðsmanna ríkisstjórnarinnar á Alþingi. Ég gjörþekki nefnilega marga af liðsmönnum ríkisstjórnarinnar sem eiga sæti á þingi og veit að þeir eru vandir að virðingu sinni og er ábyggilega ekki sama um það drengskaparheit sem þeir á sinni tíð unnu skv. 47. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. þeir hétu því að viðlögðum drengskap, eins og við allir, að halda íslensku stjórnarskrána. Ég ætla að byrja á því að nefna ræðu hv. 3. þm. Reykv. Björns Bjarnasonar eða ræður því að hann hefur tekið hér oftar en einu sinni til máls, bæði um stjórnarskrárfrv. og um EES-frv. Ég óttast að ræður hans verði ekki til þess að flýta meðferð málsins og sennilega verða formannaskipti í utanrmn., sem þingflokkur Sjálfstfl. hefur ákveðið, til þess að seinka meðferð málsins í nefndinni. Hv. 4. þm. Reykv. Eyjólfur Konráð Jónsson, sem um langt skeið hefur verið formaður utanrmn., kappkostaði gott samstarf við alla nefndarmenn. Þó hann hafi verið pólitískur andstæðingur minn allan þann tíma sem ég hef átt sæti á Alþingi og skoðanir okkar í mörgum tilfellum ekki farið saman, vil ég að það komi fram að undir forustu hans tel ég að utanrmn. hafi unnið vel að þessu máli. Í nefndinni hefur t.d. enginn tími farið í pólitísk átök sem kannski hefði verið ástæða til að búast við að gætu komið upp. Sem formaður reyndi hann að greiða úr öllu og ástunda skipuleg vinnubrögð við könnun málsins. Ég hygg að hann hafi litið á sig sem formann og leiðtoga allrar nefndarinnar en ekki sem sérstakan handlangara hæstv. ríkisstjórnar eða hæstv. utanrrh. Og undir stjórn hans hefur nefndin unnið af samviskusemi og gætt vandaðra vinnubragða. Hv. þm. reyndi í formannstíð sinni að verða við óskum bæði stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga við upplýsingaöflun og kvaðningu manna fyrir nefndina og þess vegna var góður friður í nefndinni undir stjórn hans. En hann er enginn undanfari í kapphlaupinu til Brussel og það hefur komið honum í koll vegna þess að nú hafa Brusselfararnir tekið öll völd í Sjálfstfl. og hv. 4. þm. Reykv. Eyjólfi Konráð Jónssyni verið sparkað af meiri hluta þingflokks sjálfstæðismanna. Hv. 3. þm. Reykv. hefur verið settur formaður í utanrmn. Nú vil ég að það komi fram að ég met hv. 3. þm. Reykv. ákaflega mikils og ég les greinar hans með athygli, bæði þær sem hann skrifar undir nafni og eins þær sem birtast með öðrum hætti í Morgunblaðinu. Ég er að vísu ósammála flestu sem hann lætur frá sér fara því ég hef aðrar skoðanir en hann á mjög mörgum þjóðmálum. En ég viðurkenni að hann er vinnuhestur, hreinskilinn og baráttufús. Ég tel að hann sé mjög hentugur fyrir hið stóra blað Morgunblaðið, höfuðmálgagn Sjálfstfl. um fjölda ára, hentugur til þess að halda órofnum þræði við fortíðina, passa að kommúnisminn gleymist ekki og minna á að kalda stríðið hafi verið og sé jafnvel enn. Ég met hann mikils sem djarfan talsmann fornra sjónarmiða og út af fyrir sig bar ég traust til hans og vænti góðrar forustu hans fyrir utanrmn. En sú von mín hefur óneitanlega dvínað nokkuð við að hlusta á ræður hans hér. Ef hann færir þennan anda, sem hann hefur lagt hér inn í þessar umræður, inn í utanrmn. óttast ég að hann valdi því tæpast að hafa forustu um vönduð vinnubrögð í nefndinni eða greiða fyrir afgreiðslu EES-málsins. Hann kemur ekki hér fram í ræðustól sem forustumaður utanrmn. Hann kemur hér miklu fremur fram sem fótgönguliði fyrir ríkisstjórnina. Það flýtir ekki fyrir störfum utanrmn. ef hann flytur þann tón inn í nefndina. Ræða hæstv. iðnrh., Jóns Sigurðssonar, í gær olli mér líka vonbrigðum. Ég met hann líka mikils. En fullyrðingar þær sem hann hafði hér við í gær standast fæstar. Mér finnst hann tala af ótrúlegu gáleysi um stjórnarskrá lýðveldisins en hún á náttúrlega að standa hvort sem gott er í ári eða vont og, eins og hann sagði, hverjar sem þarfir þjóðfélagsins eru. Stjórnarskráin breytist ekki þó að þarfir þjóðfélagsins kunni að vera einhverjar. Það gefur manni ekki heimild til þess að fúska með stjórnarskrána, alls ekki. Stjórnarskrá lýðveldisins stendur og hana verður að halda hvort sem gott er eða vont í ári og hvort sem ríkisstjórnin stendur vel eða illa í landinu á hverjum tíma. Bágborið efnahagsástand eða óvinsæl ríkisstjórn afsakar ekki í sjálfu sér eða réttlætir með neinum hætti stjórnarskrárbrot. Það eru til tvö máltæki sem við öll kunnum og ég ætla að nefna. Nauðsyn brýtur lög er annað og hitt er: Víkingar fara ekki að lögum. Að mínu mati eru þetta hvort tveggja óskynsamleg máltæki og geta með engu móti flokkast undir spakmæli. Þessi máltæki eru búin til af yfirgangsmönnum til þess að réttlæta yfirgang og misgerðir en mér fannst hæstv. viðskrh. Jón Sigurðsson og starfandi utanrrh. þar til hinn rétti utanrrh. kemur með norðanvindinum frá Spitzbergen einhvern tíma núna um helgina.  Mér fannst hæstv. viðskrh. og starfandi utanrrh. ganga fram í þessari umræðu eins og víkingur sem vill laga lögin að þörfum sínum og þörfum þjóðfélagsins og ríkisstjórnarinnar, ekki kannski bara lögin heldur sjálfa stjórnarskrána. Nauðsyn má aldrei brjóta lög, hvað þá heldur stjórnarskrá. Það er alveg sama hvaða pólitískir hagsmunir ríkisstjórnar eru í húfi. Svo eru ráðherrar núv. ríkisstjórnar að tala um það að pólitískir stundarhagsmunir ráði afstöðu okkar stjórnarandstæðinga í þessum EES-málum. Pólitískir stundarhagsmunir ráða ekki afstöðu okkar í stjórnarandstöðunni. Það eru pólitískir stundarhagsmunir sem ráða afstöðu ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin vill lögtaka EES-samninginn. Ræðumenn Sjálfstfl. eða stjórnarflokkanna, sem hér hafa talað, vilja hins vegar af hagkvæmnisástæðum ekki fara að eðlilegum starfsháttum við lögfestinguna. Mér líður illa að horfa upp á þessa léttúð ráðherranna og ég bið menn að taka eftir því að ég nota orðið léttúð en ekki ófyrirleitni því ég er kurteis maður. Ég tel að þeir noti léttúð í umgengni sinni við stjórnarskrána þessa dagana. Svo kem ég að hæstv. forsrh. Ég treysti því að hann heyri mál mitt þótt ekki sé hann í sínu sæti þessa stundina.  Mér finnst að hæstv. forsrh. tali í öðru orðinu um að hann vilji standa vörð um stjórnarskrána og telur að frv. sem hér er á dagskrá slaki um of á kröfum stjórnarskrárinnar við gerð milliríkjasamninga. Hann hefur e.t.v. nokkuð til síns máls í því efni og sjónarmið hans að því leyti til er að vissu leyti virðingarvert ef ekki kæmi til að í hinu orðinu vill hann lögtaka EES-samninginn. En þetta fer bara ekki saman. Þetta stangast á. Nú veit ég það að hæstv. forsrh., kunningi minn, er ekki kleyfhugi og fer það þess vegna illa að koma hér fram annaðhvort sem dr. Jeckyll eða mr. Hyde.  Ég sagði áðan að ég væri að vissu leyti sammála forsrh. sem vill ekki opna stjórnarskrána of mikið og því vil ég hlusta á röksemdir hans. Ég tel að við eigum að búa við afdráttarlausa stjórnarskrá eins og okkar stjórnarskrá raunverulega er. Á hitt ber þó að líta að það er skárra að opna smugu þannig að hægt sé að staðfesta t.d. mannréttindasáttmála og umhverfissáttmála án stórfelldra tilfæringa svo sem stjórnarskrárbreytingar. Áskilinn er í tillögu okkar aukinn meiri hluti á Alþingi. Ég hefði persónulega viljað að meiri hlutinn væri stærri, t.d. fimm sjöttu hlutar þingheims, en samkomulag varð um að krefjast þriggja fjórðu. Þetta ákvæði sem við viljum setja í 21. gr. ásamt því að gera hana miklu fyllri en hún er í núverandi mynd gefur ákveðna tryggingu fyrir því að óprúttnir stjórnmálamenn með tæpu meirihlutavaldi á Alþingi geti ákveðið að afsala svo og svo miklu af fullveldi þjóðarinnar. Á þetta ákvæði reynir ekki hér og nú við lögfestingu EES-samningsins. Verði stjórnarskrárbreytingin samþykkt, eins og ég ætla að vona, á þessu þingi þá verður þingrof, efnt til kosninga og stjórnarskrárbreyting samþykkt á nýju þingi. Í þessum kosningum verður að sjálfsögðu ekki einungis kosið um stjórnarskrárbreytinguna. Það verður kosið um EES-samninginn, stefnur flokka í þjóðmálum og flokkar og menn dæmdir af verkum sínum. Það er þetta sem hæstv. ríkisstjórn eða a.m.k. sumir ráðherrarnir óttast framar öðru og þess vegna vilja þeir ekki stjórnarskrárbreytingu og eru tilbúnir eða virðast tilbúnir til að loka augunum fyrir brotum á stjórnarskránni, tilbúnir til að gleyma í bili því drengskaparheiti sem þeir unnu þegar þeir tóku sæti á Alþingi í fyrsta sinn. Ég trúi því ekki að meiri hluti Alþingis sé tilbúinn að taka með svona léttúðugum hætti á drengskaparheiti sínu. Ég trúi því ekki. Það sem ynnist við samþykkt þessa stjórnarskrárfrumvarps væri að, að því samþykktu, hefðum við fengið aukna tryggingu í stjórnarskrá og aukið aðhald, að hún yrði ekki brotin af óprúttnum og naumum meiri hluta á Alþingi. Það er það sem réttlætir þessa stjórnarskrárbreytingu. Það mætti eins hugsa sér í þessu tilfelli stjórnarskrárbreytingu varðandi EES-málið, þ.e. eins og hv. frummælandi, 7. þm. Reykn., nefndi í framsöguræðu sinni, að setja inn í stjórnarskrána ,,þrátt-fyrir-ákvæði``, að þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrár mætti staðfesta EES-samninginn. Hv. þm. Svavar Gestsson sem hér var næstur á undan mér í ræðustólnum talaði um hinn ægilega veruleika en mér fannst hann ekki telja hann mjög nærtækan, þ.e. inngöngu Íslands í Evrópubandalagið. Ég tel að innganga Íslands í Evrópubandalagið sé því miður komin á dagskrá hjá hluta ríkisstjórnarinnar og hluta stuðningsliðs hennar. Ég vil ekki segja hvað sá hluti er stór en þær raddir eru farnar að heyrast úr stjórnarherbúðunum og engin leið er til þess að loka eyrunum fyrir þeim og láta sem ekkert sé. Inngangan í Vestur-Evrópusambandið sem ríkisstjórnin ákvað að sækja um, þ.e. hernaðarstoð Evrópubandalagsins, er til merkis um þetta. Kosningastefnuskrá Alþfl. fyrir síðustu kosningar var til merkis um það. Aldamótanefnd Sjálfstfl., undir forustu Davíðs Oddssonar sem nú er forsrh., fyrir síðasta flokksþing Sjálfstfl. var aðvörun. Skýrsla utanrrh. í fyrravor til Alþingis var aðvörun. Blaðaviðtöl hæstv. viðskrh. í norskum blöðum í sumar eru meira en lítil aðvörun. Yfirlýsingar formanns fjárln., hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar, og ýmissa fleiri minni spámanna eru líka aðvörun sem við getum ekki látið eins og vind um eyru þjóta. Síðast en ekki síst nefni ég skrif hv. 3. þm. Reykv., Björns Bjarnasonar. Síðasta dæmið varðandi skrifin hjá hv. 3. þm. Reykv. ætla ég að rifja upp enn og aftur, þ.e. það sem hann sagði í Morgunblaðinu þriðjudaginn 16. apríl 1991. Þar sagði hann: ,,Þeir sem hafa kynnt sér umræðurnar um EES og þær vonir sem bundnar eru við samningaviðræður EFTA og EB í ríkisstjórnum EFTA-landanna (utan Íslands?) vita að þar líta menn á EES sem fyrsta og annað skrefið inn í Evrópubandalagið.`` Og síðar í sömu grein sagði hann: ,,EES-samningsgerðin er skipulegasta átak sem gert hefur verið til að opna Íslandi og öðrum EFTA-ríkjum leið inn í Evrópubandalagið.`` Þetta var og er sjálfsagt enn skoðun hv. 3. þm. Reykv. Hann hefur skrifað hverja greinina eftir aðra í sumar um það að Íslandi beri vandlega að hugleiða inngöngu í Evrópubandalagið. Hann hefur með aðdáunarhreim lýst afstöðu Finna sem tóku kollsteypu og sjá sér nú þann eina bjargræðisvott í neyð sinni, sem vissulega er ákaflega mikil, að ganga í Evrópubandalagið. Síðasta dæmið sem varar okkur við hvert stefnir eru formannsskiptin í utanrmn. Það liggur ljóst fyrir að hv. 4. þm. Reykv., Eyjólfur Konráð Jónsson, vill ekki ganga í Evrópubandalagið og vinnur gegn því opinberlega. Þess vegna sparkaði meiri hluti þingflokks sjálfstæðismanna hv. þm. úr stóli formanns utanrmn. og setti þar hv. 3. þm. Reykv., Björn Bjarnason, mann sem hvað eftir annað hefur lýst áhuga sínum á inngöngu í Evrópubandalagið. Hann er pólitískur undanfari í kapphlaupinu til Brussel. Og fjárinn má vita hvort þessi ríkisstjórn, sem við höfum hér í landinu, freistaðist ekki til að nota einfaldan meiri hluta á Alþingi til þess að knýja fram inngöngu Íslands í Evrópubandalagið, þvert á stjórnarskrána og gæti þá vitnað til þess að sú hefð hefði skapast að fara ekki nákvæmlega eftir stjórnarskránni. Hún gæti vitnað til þessa að í desember eða janúar eða hvenær sem það nú verður, þá hefði Alþingi samþykkt lögfestingu EES-samningsins þrátt fyrir stjórnarskrárákvæði þar um. Svo gætu Brussel-fararnir fengið einhverja nafnkennda lögfræðinga til þess að skrifa álitsgerð um að ekki væri verulega íþyngjandi að ganga í Evrópubandalagið og sviðin væru vel afmörkuð og ekki væri tekið fram í 2. gr. íslensku stjórnarskrárinnar að hér skyldu alíslensk stjórnvöld fara með framkvæmdarvaldið. Hver veit. Ég er ekki óttalaus. Mig langar til þess hér og nú að leiðrétta misskilning, svona svo öllu sé til skila haldið, sem kom fram í ræðu hv. 15. þm. Reykv., Kristínar Einarsdóttur, fyrr í dag þar sem hún hafði misskilið ummæli hv. 7. þm. Reykn., Steingríms Hermannssonar. Hann mismælti sig hér að vísu í ræðustól og sagði einu sinni þjóðaratkvæðagreiðsla í gær í staðinn fyrir stjórnarskrá en leiðrétti sig síðan strax aftur, en leiðréttingin virðist hafa farið fram hjá hv. þm. og það er okkur öllum ljóst að þjóðaratkvæðagreiðsla sem færi fram nú í haust er einungis leiðbeinandi fyrir Alþingi en breytir ekki stjórnarskrá eða heimilar að brjóta hana. Ég er meðflm. að þáltill. um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um EES-samninginn. Sú tillaga er alveg óháð þessu frv. Það er sjálfsagt að lofa þjóðinni að segja álit sitt á EES-málinu. Það er afdrifaríkasta mál sem hér hefur verið á dagskrá, a.m.k. frá lýðveldisstofnun og sennilega lengur. Ummæli hæstv. utanrrh. í framsögu með EES-frv. þóttu mér hrokafull í meira lagi og eru mér mikil hneykslunarhella þar sem hann efnislega sagði að þjóðin væri of vitlaus til þess að óhætt væri að bera málið undir hana. Nú skil ég að vísu þessi ummæli öðrum skilningi heldur en ég gerði þegar þau voru sögð eftir þær upplýsingar sem fram komu í morgun, þ.e. að utanrrn. hafi keypt Gallup-stofnunina til að gera skoðanakönnun, en af því að utanrrn. líkaði ekki niðurstöður skoðanakönnunarinnar einhverra hluta vegna, þá liggur ráðuneytið á þessum niðurstöðum og birtir þær ekki og felur þar með upplýsingar sem keyptar voru fyrir opinbert fé. Ég vil nota þetta tækifæri, frú forseti, til þess að taka undir kröfu hv. 8. þm. Reykn., Ólafs Ragnars Grímssonar, um að þessi könnun verði birt og ekki bara þessi könnun heldur líka spurningarnar sem hugsanlega gætu hafa verið leiðandi í einhverjum atriðum. Ef ég væri spurður einn góðan veðurdag af Gallup hvort ég teldi mig þekkja EES-málið vel, mjög vel, þá veit ég ekki nema mér vefðist tunga um tönn vegna þess að margt er mér óljóst í því máli enn þó að ég þykist vita þó nokkuð um það og hafi eytt löngum tíma bæði í Evrópustefnunefnd, utanrmn., þingmannanefnd EFTA og víðar til þess að kynna mér þetta mál. Ég tel að það sé öllum fyrir bestu að niðurstöður þessarar könnunar, svo og hvernig hún var unnin, verði birtar. Ég tel enn fremur óhjákvæmilegt eftir það sem á undan er gengið að fundargerðir ríkisstjórnarinnar þar sem EES-málið hefur verið til umræðu, þ.e. bæði fundargerðir síðustu ríkisstjórnar og eins þeirrar sem nú situr, verði birtar. Hæstv. forsrh. braut hefð, og ég hef a.m.k. ekki orðið vitni að því hér á Alþingi áður að forsrh. hafi farið að lesa úr fundargerðum, hvorki sinnar ríkisstjórnar né annarra, með þeim hætti sem hér var gert í gær. Það er a.m.k. mjög óvenjulegt. En fram hafa komið hjá hv. 8. þm. Reykn., Ólafi Ragnari Grímssyni, ásakanir um að hæstv. forsrh. hafi farið með fölsun í upplestri sínum, þ.e. að hann hafi ekki tekið það fram að skýrsla hæstv. utanrrh. hafi verið lögð fram til upplýsingar á fundinum, sleppt því að taka það fram að hún hafi verið lögð fram til upplýsingar. Þetta eru mjög alvarlegar ásakanir og ég held að það sé líka öllum fyrir bestu að botn fáist í þetta mál og það verði að birta allar fundargerðir ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar og ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar þar sem bókað hefur verið um EES-málið vegna þess að ef ekki er eytt og bornar til baka hinar alvarlegu ásakanir hv. 8. þm. Reykn., Ólafs Ragnars Grímssonar, á hæstv. forsrh. um að hafa misfarið gróflega með sannleikann, þá skil ég ekki hvernig hæstv. forsrh. getur setið. Í mörgum löndum yrðu ráðherrar að segja af sér ef þeir gætu ekki afsannað svona ásakanir. Frú forseti. Ég ræddi ítarlega um stjórnarskrárþátt EES-málsins í ræðu minni á þriðjudaginn var, í fyrradag, og ég ætla ekki að endurtaka það sem ég sagði þá en vil þó aðeins hlaupa á nokkrum greinum stjórnarskrárinnar til að öllu sé til skila haldið í þessari umræðu. 2. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo: ,,Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið. Dómendur fara með dómsvaldið.`` Ég tel að öll atriði þessarar greinar þarfnist athugunar og þær séu brotnar annaðhvort að efni eða anda nema hvort tveggja sé. Löggjafarvaldið er skert. Við verðum að taka við löggjöf sem aðrir setja. Við höfum að vísu formlega neitunarvaldið, getum ekki beitt því og erum tilneydd að lögtaka --- nú veit ég ekki hvort það eru 40 frumvörp á ári eða 40 lög eins og hv. síðasti ræðumaður sagði eða hvort þau eru fleiri eða færri. En allt um það, þá verðum við að setja lög eftir forskrift. Það má líka minna á að samkvæmt 36. gr. stjórnarskrárinnar er Alþingi friðheilagt og enginn má raska friði þess né frelsi. Alþingi á að vera frjálst að ákvarðanatöku sinni. Það er það ekki með nokkrum hætti eftir að við verðum að vinna að lagasetningunni eftir forskrift. Það er jafnframt tekið fram í stjórnarskránni að alþingismenn megi ekki fara eftir neinum reglum frá kjósendum sínum, þeir eigi að fara eftir samvisku sinni. Það geta þeir ekki lengur ef þeir verða að fara eftir reglum frá kjósendum úti í Evrópubandalaginu. Þetta var um löggjafarvaldið sem ég tel að sé skert og þvingað með EES-samningnum. Varðandi framkvæmdarvaldið er sömu sögu að segja. Hluti framkvæmdarvaldsins er fluttur úr landi og það gildir mig algerlega einu þó að fundist hafi fjórir lögfróðir menn úti í bæ sem haldi því fram, noti það sem röksemd að það sé ekki tekið fram í 2. gr. stjórnarskrárinnar að um alíslensk stjórnvöld sé að ræða sem eigi að fara með framkvæmdarvaldið, og það sé heimilt að framselja það svo og svo mikið til útlanda. Ég nefni það að ekki bara alþingismenn skv. 47. gr. stjórnarskrárinnar vinna drengskaparheit að því að halda hana og eru þar af leiðandi ábyggilega í talsverðum vandræðum, þeir sem langar til að samþykkja EES-samninginn en hafa unnið þetta drengskaparheit. Samkvæmt 10. gr. stjórnarskrárinnar vinnur líka forseti Íslands eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni er hann tekur við störfum. Forseti Íslands vann þetta heit síðast 1. ágúst sl. Varðandi dómsvaldið, þá flyst það að hluta til úr landi og ég vitna til 59. gr. stjórnarskrárinnar: ,,Skipun dómsvaldsins verður eigi ákveðin nema með lögum.`` Ég vitna til 60. gr. stjórnarskrárinnar: ,,Dómendur skera úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda.`` Ég vitna til 61. gr. stjórnarskrárinnar: ,,Dómendur skulu í embættisverkum sínum fara einungis eftir lögunum.`` Allt er þetta fyrir bí meira og minna ef þessi samningur verður lögtekinn. Það er nokkuð sama hvar þessari blessaðri stjórnarskrá okkar er flett. Spurningarnar vakna hvarvetna. Í 69. gr. segir: ,,Engin bönd má leggja á atvinnufrelsi manna, nema almenningsheill krefji, enda þarf lagaboð til.`` Hæglega getur komið til þess að þessi 69. gr. samræmist ekki að anda til þeim samningi sem hér er lagt til að verði lögfestur. Í 67. gr. stjórnarskrárinnar segir: ,,Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji; þarf til þess lagafyrirmæli, og komi fullt verð fyrir.`` Ég hef séð drög að frv. frá hæstv. ríkisstjórn þar sem hún vill reyna að vernda auðlindir í jörðu í höndum Íslendinga með því móti að taka þær af einstaklingum sem sannanlega eiga þær og hafa lögverndaðan rétt skv. 67. gr. stjórnarskrár til þess að eiga þær og þjóðnýta og án þess að verð komi fyrir. Svona mætti lengi telja. Hæstv. utanrrh. taldi í framsöguræðu sinni á fimmtudaginn var fyrir frv. um EES-samninginn að, eins og hann orðaði það, álitsgerð fjórmenninganna --- ég man nú ekki hvort hann kallaði þá fjórmenninga en ég held að hann hafi notað svo stórt orð sem sérfræðingar --- hafi orðið til að eyða vafa. Ég er ekki frá því að þarna hafi hæstv. utanrrh. ratast satt á munn. Ég er ekki frá því en ekki með þeim skilningi sem hann lagði í það. Þessi álitsgerð eyddi öllum vafa í mínum huga, þ.e. ég hélt að svo kynni að vera að samningurinn bryti ekki í bága við stjórnarskrá. En eftir að ég var búinn að lesa málsvörn þeirra fjórmenninga utanrrh. þá var ég ekki í nokkrum vafa, þeir voru búnir að eyða mínum vafa. Eftir að hafa lesið hana var ég viss um það að úr því að þeir ekki fundu haldbærari rök en þeir settu fram, þá væru þau ekki finnanleg og þar af leiðandi væri ekki nokkur vafi á því að stjórnarskránni þyrfti að breyta eða það væri ekki hægt að lögtaka þennan samning samkvæmt okkar stjórnarskrá. Ég bendi hv. þm. á fskj. I með frv. til stjórnarskipunarlaga á þskj. 30 þar sem 1. flm. er Steingrímur Hermannsson og við nokkur ásamt honum. Fylgiskjal I er það fylgiskjal sem við teljum styðja það hvað ríkast að nauðsyn sé að breyta stjórnarskránni og eina helstu sönnunina fyrir því að EES-samningurinn samrýmist ekki íslensku stjórnarskránni, það er álit fjórmenninga utanrrh. Síðan vitnum við líka til gagnmerkra álitsgerða dr. Guðmundar Alfreðssonar þjóðréttarfræðings og prófessorsins í stjórnsýslurétti við Háskóla Íslands, Björns Þ. Guðmundssonar. Það væri freistandi að fara nokkrum orðum um útúrsnúninga hæstv. utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar sem hann hafði í ræðu sinni á fimmtudaginn var og um stjórnarskrárbrot fyrirfarandi ára. Það hafa vissulega komið fram álitamál um hvort tiltekin lög samræmdust íslensku stjórnarskránni. Ég nefni álitsgerðir frá Sigurði Líndal um framleiðsluráðslögin og um úthlutun kvóta. Nú vil ég ekki leggja dóm á það hvort Sigurður Líndal prófessor hefur rétt fyrir sér, en það dettur auðvitað engum í hug eins og hæstv. utanrrh. lét liggja að í útúrsnúningum sínum að breyta stjórnarskránni út af því. Ef svo fer að við komumst að því með haldbærum rökum að lögin samrýmist ekki stjórnarskránni, þá auðvitað breytum við lögunum en ekki stjórnarskránni í þessu tilfelli. Hv. 5. þm. Norðurl. e. Tómas Ingi Olrich ræddi hér nokkuð afstöðu Framsfl. í ræðu sinni hér fyrr í dag og hann dró mjög rangar ályktanir í máli sínu. Framsfl. studdi ákvörðunina um það að ganga til samninga um myndun Evrópsks efnahagssvæðis, setti fram ákveðna fyrirvara. Fyrirvararnir eru ekki inni í lokagerð samningsins. Þessi samningur er allt annar samningur en við ætluðumst til að gerður yrði. Hann er ekki sú tveggja stoða lausn um samskipti EFTA annars vegar og Evrópubandalagsins hins vegar sem við vonuðum að hann yrði og það lá alltaf fyrir allan tímann að við mundum þurfa að meta lokaniðurstöður samningsins, hvort hann væri aðgengilegur eða aðgengilegur ekki. Ég vildi mjög gjarnan að EES-samningurinn væri það aðgengilegur að hann væri hagstæður Íslendingum. Það vildi ég sannarlega. En því miður er þetta annar samningur en við vonuðumst eftir að gerður yrði. Ég var að vona það í síðustu kosningabaráttu, bæði fyrir og eftir, að EES-samningurinn og aðild að Evrópsku efnahagssvæði yrði valkostur fyrir Íslendinga gegn EB, þ.e. að menn yrðu ásáttir um að Evrópskt efnahagssvæði væri fullnægjandi fyrir Ísland og hættu þessari stórhættulegu ásókn um að fjötra Ísland inni í Evrópubandalaginu sem ég teldi einhverja mestu ógæfu sem yfir okkur gæti dunið af mannavöldum. En sú von er dáin. Afstaða núv. valdhafa hefur því miður deytt þessa von mína. Þeir knýja á um lögfestingu EES-samningsins vegna þess að þeir telja hana vera skref inn í Evrópskt efnahagssvæði. Og hv. 3. þm. Reykv. sagði eins og ég vitnaði til áðan: ,,EES-samningsgerðin er skipulegasta átak sem gert hefur verið til að opna Íslandi og öðrum EFTA-ríkjum leið inn í Evrópubandalagið.`` Vitnaði ég hér, með leyfi forseta, til blaðagreinar í Morgunblaðinu eftir títtnefndan hv. 3. þm. Reykv., Björn Bjarnason. Og ég er alveg viss um það að þessir menn, þessir áköfu baráttumenn fyrir inngöngu Íslands í Evrópubandalagið, verða ekki til friðs þó að EES-samningurinn verði samþykktur. EES-samningurinn verður ekki varanlegur áfangastaður fyrir Ísland að þeirra mati. Þeir halda áfram. Þeir vilja bara hafa þetta fyrir áningarstað.

Virðulegi forseti. Andsvar mitt snýst öðrum þræði um þá röngu yfirlýsingu hv. síðasta ræðumanns að ég hafi lýst sérstökum áhuga á því að Ísland gerðist aðili að Evrópubandalaginu. Það hef ég hvergi gert. Ég hef hins vegar talað um nauðsyn þess að kannaðir væru kostir og gallar þess að Ísland stæði utan bandalagsins. Hv. síðasti ræðumaður vitnaði einnig í greinar sem ég hef ritað eins og hér hefur verið gert áður í umræðunum. Hann gerði það rétt, en það hefur ekki verið gert hingað til. Hv. 8. þm. Reykn. gerði það einnig en sleit það þannig úr samhengi og rangfærði að ekki var heil brú í þeim málflutningi. Varðandi það sem ég sagði í þessum greinum þá stend ég að sjálfsögðu við það allt saman og tel að það frv. sem hér er til umræðu, sem hv. talsmenn frv. og flm. forðast að ræða eins og heitan eldinn, að því er mér virðist, sé enn ein varðan sem menn verða að skoða ef hugað er að för Íslands inn í Evrópubandalagið. Hér er flutt frv. um breytingu á stjórnarskránni sem heimilar framsal á íslensku ríkisvaldi til fjölþjóðlegrar stofnunar. Ég tel að þetta frv. sé enn ein varðan á þeirri leið sem menn hljóta að skoða ef Ísland gengur inn í Evrópubandalagið, eins og ég tel að samningurinn um aðild að Evrópska efnahagssvæðinu sé slík varða. Hins vegar er það náttúrlega undir hverjum og einum komið hvort hann fer þær leiðir sem vörðurnar vísa. Það er unnt að líta á þetta sem áfanga og endapunkt og það fer náttúrlega eftir mati hvers og eins. En ég tel að hér hafi stjórnarandstaðan lagt fram frv. sem verði að skoða sem enn eina vörðu á leiðinni inn í Evrópubandalagið og hún er að gera því skóna að það þurfi ákveðinn meiri hluta á þingi til þess að framselja íslenskt ríkisvald til fjölþjóðlegrar stofnunar. Það er ekki gert með aðild að EES-samningnum en það yrði að sjálfsögðu gert ef Ísland gerðist aðili að Evrópubandalaginu.

Frú forseti. Ég þakka hv. 3. þm. Reykv. fyrir það að koma með þetta andsvar því það gefur mér tækifæri til þess að segja honum og öðrum sem heyra vilja að ég tel að við þurfum ekki að kanna kosti og galla við að ganga inn í Evrópubandalagið. Við sjáum þá þegar það mikla galla að það gerir okkur það algjörlega óaðgengilegt og það er ekkert annað en sjálfsblekking að ímynda sér að kostir þess kunni að vera svo miklir að þeir yfirskyggi gallana. Við vitum um nokkra af þeim ókostum sem því fylgja, ekki bara sameiginlega fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins sem við getum með engu móti verið aðilar að. Ég nefni líka mikilsverð atriði eins og stjórnfrelsi og fullveldi lýðveldisins og framtíð þjóðarinnar í þessu landi. Það er misskilningur hjá hv. 3. þm. Reykv. ef hann heldur að það litla stjórnarskrárfrv. sem hér liggur fyrir á þskj. 30 sé einhver varða á leiðinni inn í Evrópubandalagið. Það er það ekki. Þetta er fótakefli eða þröskuldur, hindrun sem við vitandi vits viljum setja upp til þess að hann og hans líkar hnjóti um og tefji för þeirra í kapphlaupi þeirra til Brussel.

Virðulegi forseti. Enn gerist það að flm. þessa frv. forðast að ræða kjarna þess. Frv. snýst um það að með ákveðnum meiri hluta á Alþingi sé unnt að framselja íslenskt ríkisvald til fjölþjóðlegrar stofnunar. Um það snýst þetta frv. og það er hin mikilvæga breyting sem verið er að gera á stjórnarskránni samkvæmt frv. Við getum ekki gerst aðilar að Evrópubandalaginu nema að framselja hluta ríkisvaldsins eða ríkisvaldið til Evrópubandalagsins, þannig að ég sé ekki annað en það verði að túlka þetta sem vörðu á leiðinni ef menn ætla að ganga inn í Evrópubandalagið, þá sé þetta hugmynd þeirra manna, sem að þessu standa, hvernig að því skuli staðið. Þetta frv. snertir ekkert spurninguna um aðild að Evrópska efnahagssvæðinu þó að ræður flm. snúist að mestu leyti um það og þeir forðist að gera þingheimi og þjóðinni grein fyrir því hvað í raun og veru felst í þeirra eigin frv.

Frú forseti. Við getum ekki gerst aðilar að EES öðruvísi en afsala hluta af fullveldi okkar og það er búið að rekja það nákvæmlega hér í þessum umræðum og ég þarf ekki að endurtaka það. Kjarni þessa frv. er ekki að opna leið inn í Evrópubandalagið. Kjarni þess er að stoppa þá menn sem eru á harðahlaupum þangað eða setja upp hindrun fyrir óprúttna stjórnmálamenn til þess að reyna að koma í veg fyrir það slys að þeir flæki okkur inn í Evrópubandalagið með tæpum meiri hluta á Alþingi.

Hv. 8. þm. Reykn. hefur óskað eftir að bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Það var auðvitað mjög athyglisvert að hv. þm. Björn Bjarnason lagði ekki í það að biðja um orðið hér með venjulegum hætti til þess að svara því sem ég sagði í umræðunum um hann og hans málflutning og hans greinaskrif, heldur kaus hann undir andsvaralið, þar sem hann veit að ég á ekki rétt á að tala, að svara mér með grófum ásökunum í minn garð. Þetta kalla ég nú hvorki karlmannlegt né drengilegt en er auðvitað vitnisburður um veikan málstað þingmannsins. Þingmaðurinn sagði hér að ég hefði farið rangt með tilvitnanir í hann. Ég fór með tvær tilvitnanir sem snerta mál efnislega um afstöðuna til EB. Sú fyrri var að EES-samningarnir eru skipulegasta átak sem gert hefur verið til að opna Íslandi og öðrum EFTA-ríkjum leið inn í Evrópubandalagið. Þetta stendur í öðrum dálki greinarinnar sem birtist í Morgunblaðinu 16. apríl 1991 og það er ekkert rangt við þetta. Þetta sagði þingmaðurinn. Að vísu má að nokkru leyti kannski finna orðum hans stað vegna þess að í seinni tilvitnuninni þá sleppti ég að lesa það sem hann sagði utan Íslands, spurningarmerki í sviga, þar sem hann átti þá við ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. En það breytir engu um efnislega fullyrðingu hans í greininni sem er á þá leið: ,,Þeir sem hafa kynnt sér umræðurnar um EES og þær vonir sem bundnar eru við samningaviðræður EFTA og EB í ríkisstjórnum EFTA-landanna (utan Íslands?) vita að þar líta menn [þ.e. í hinum EFTA-löndunum] á EES sem fyrsta og annað skrefið inn í Evrópubandalagið.`` Þannig að þetta eru engar falsanir, þetta eru bara orðin sem þingmaðurinn sendi frá sér í aðdraganda kosninganna. En það er svo margt fleira að finna í þessum skrifum hans sem ég hef ekki enn þá rakið hér og ég vil þá gera það hér og nú vegna þess að þingmaðurinn er hvað eftir annað búinn að segja að það sé fráleitt að túlka skýrslu Jóns Baldvins Hannibalssonar frá mars 1991 svo að þar sé verið að segja, þ.e. í skýrslu utanrrh., að það þurfi að breyta stjórnarskránni vegna EES. En hvað sagði Björn Bjarnason í greininni sem birtist í Morgunblaðinu 26. mars um sama atriði, með leyfi forseta: ,,Hvað hefðu framsóknarmenn sagt ef í ályktun Sjálfstfl. hefði verið gefið í skyn, eins og í skýrslu utanrrh., að breyta þyrfti stjórnarskránni til að auðvelda þátttökuna í EES.`` Nú hefur þingmaðurinn staðið hér dag eftir dag og sagt að það standi ekkert í skýrslu utanrrh., en í greininni var það eitt aðaltilefni árása á Framsfl. að koma því á framfæri alveg skýrt að slíkt væri vissulega gefið í skyn í skýrslu utanrrh.

Virðulegi forseti. Eitt er sameiginlegt og reyndar ánægjulegt í ræðum þeirra manna sem tekið hafa þátt í þessari umræðu og það er að menn vilja ástunda vönduð vinnubrögð þegar tillögur koma upp um breytingar á stjórnarskránni. Síðastur vitnaði um þetta hv. 1. þm. Norðurl. v. og gerði það að mörgu leyti vel. Það er að sjálfsögðu hárrétt athugað hjá þeim ágæta þingmanni að stjórnarskrá breyta menn ekki vegna einhverra dægurmálahræringa. Slíkar gárur eiga ekki að breyta henni. Um hitt finnst mér fremur orka tvímælis sem hann sagði að honum fyndist það fánýtt sjónarmið að lögin og stjórnarskráin ættu að þjóna fólkinu og þörfum samfélagsins. Ég held honum hafi eitthvað skotist þegar hann mælti þessi orð, en um hitt er ég honum einlæglega sammála að við þurfum að vanda vinnubrögðin ef breyta skal stjórnarskrá lýðveldisins og það vona ég og veit að sú nefnd þingsins sem sérstaklega verður kosin til þess verks mun hafa í huga þegar hún tekur til við sitt vandasama verk. Það vakna margar spurningar þegar hreyft er tillögu við eina grein í stjórnarskránni eins og gert er í þskj. 30 og reyndar þskj. 31 líka sem fylgir því, um þjóðaratkvæði. Og það er þess vegna sem ástæða er til þess. Hv. 10. þm. Reykv., sem því miður er nú ekki lengur á meðal vor, lagði á það ríka áherslu, réttilega, að menn ástunduðu lýðræðislegan þankagang og ástunduðu lýðræðisleg vinnubrögð í hvívetna. Það er að sjálfsögðu alveg rétt. Hins vegar fannst mér að sá ágæti þingmaður hefði e.t.v. þurft að hugleiða vegna þess ímyndaða dæmis sem ég tók hér í ræðu minni í gær, hvað það er sem felst í 1. gr. stjórnarskrárinnar, sem eins og þingmönnum er vel kunnugt hljóðar svo: ,,Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn.`` Því hv. 10. þm. Reykv. komst ákaflega nálægt því í sinni ræðu að halda því fram að þingbundnir stjórnarhættir væru ekki lýðræðislegir, en þar vil ég leyfa mér að gera mikinn ágreining við þingmanninn og tel að við verðum að virða þessa grein stjórnarskrárinnar í hvívetna og það er eðlilegt að spurningar vakni um það hvort víðtæk beiting þjóðaratkvæðis fari þar vel saman við þetta mikilvæga ákvæði. Þetta er að sjálfsögðu enn eitt dæmið um það að spurningar vakna þegar hreyft er breytingum á stjórnarskrá og fulltrúalýðræðið, sem er og verið hefur eitt helsta einkenni okkar stjórnarfars á lýðveldistímanum og lengur, sem betur fer, er að sjálfsögðu meðal þeirra atriða sem við hljótum að taka þar til athugunar. Í öðru lagi vildi ég víkja að því sem hv. 10. þm. Reykv. nefndi um samanburð á íslenskum og norskum stjórnarháttum og stjórnskipunarrétti. Álitamálið sem hv. 10. þm. Reykv. hreyfði um rökin samkvæmt norskum stjórnskipunarrétti til þess að óska þar í landi eftir auknum meiri hluta við afgreiðslu á tillögu um staðfestingu samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, styðst að sjálfsögðu við norska stjórnskipun. Hún er einfaldlega öðruvísi en okkar. Samanburður við hana segir þess vegna ekkert um það hvort heimilt sé að samþykkja EES-samninginn á grundvelli 21. gr. íslensku stjórnarskrárinnar. Ákvæði 26. gr. hinnar norsku sem til var vitnað í ummælum þingmannsins eru annars eðlis --- ég endurtek: annars eðlis --- en ákvæði 21. gr. okkar stjórnarskrár og fullyrðingar um það að nauðsynlegt sé að bæta við nýju ákvæði vegna EES eiga því alls ekki við nein slík rök að styðjast. Þetta er m.a. eitt af því sem okkar lögfróðustu menn hafa vandlega kannað og m.a. vegna þess að hér hefur verið nefnt nokkuð um framkvæmd eftirlitsstofnunar EES-svæðisins, eins og hún er hugsuð, á sinni eftirlitsskyldu og um aðfararhæfi úrskurða slíkrar stofnunar, þá er ástæða til að minna á að meðal þess sem lögfræðingarnir hafa dregið fram við umræðurnar um stjórnarskrárhæfi þessa samnings er einmitt sú staðreynd að á Íslandi hafa ítrekað verið sett lög um aðfararhæfi erlendra yfirvaldsúrskurða og dómsúrskurða, bæði varðandi sifjamál, hjúskap, ættleiðingu og lögráð, um skattamál, í fjármálaráðherratíð hv. 8. þm. Reykn. Ólafs Ragnars Grímssonar, um almenn ákvæði um úrlausnir eða ákvarðanir erlendra dómstóla eða yfirvalda eða sáttir sem gerðar eru fyrir þeim með aðfararheimild á Íslandi. Fyrir þeirri lagasetningu stóðu þeir Halldór Ásgrímsson og Steingrímur Hermannsson sem mæltu fyrir því máli í deildum þingsins og var reyndar samþykkt hér á árinu 1989. Ég ætla ekki að fara að tíunda þessi lögfræðilegu rök, en þarna er um það að ræða að framkvæma megi hér alerlenda úrskurði og dóma að íslenskum aðfararlögum. Þetta er mjög mikilvægt í þessu máli og að sjálfsögðu ástæða til þess að gaumgæfa það vel og það var reyndar, eins og hér hefur komið fram, eitt helsta verkefni lögfræðinganna sem utanrrh. fékk til þess að kanna þetta mál, hvort þarna væri um að ræða stjórnarskrárhæfan samning í þessum skilningi. Niðurstaða þeirra varð sú að hann væri það. Þetta er að sjálfsögðu ekki vitnisburður um neina léttúð í stjórnarskrármálefnum eins og hv. 1. þm. Norðurl. v. lét hér að liggja að ríkt hefði hjá ríkisstjórninni í þessu máli. Því fer víðs fjarri. Þetta mál var tekið mjög föstum tökum, bæði í fyrri ríkisstjórn og þeirri sem nú starfar. Niðurstaðan hjá báðum stjórnum varð hin sama, að þetta væri stjórnarskrárhæfur samningur. Virðulegi forseti. Mig langar að víkja hér örfáum orðum að því sem kom fram í máli hv. 8. þm. Reykn. fyrr á þessum fundi. Í fyrsta lagi verð ég að játa það að hv. 8. þm. Reykn. virðist sýnna um að leggja öðrum lífsreglurnar en að halda þær, því hann ítrekaði hér í sinni ræðu að menn skyldu gæta að sér í orðavali, vera varkárir í vali orða, en í sömu andrá sakaði hann utanrrh. um að vanvirða grundvallarreglur réttarríkisins í meðferð sinni á EES-málinu. Þetta eru stór orð og geta ekki staðið án þess að þeim sé mótmælt og því miður er hæstv. utanrrh. ekki staddur hér á fundinum til þess að gera það sjálfur, sem ég veit að hann bæði mundi gert hafa og mun gera því slík staðleysa á sér enga stoð í veruleikanum og finnst hvergi nema í hugarheimi hv. 8. þm. Reykn.

Lestu bara lögfræðiálitið.

Þá kem ég að því, virðulegi þingmaður, --- ég skil það vel að þingmanninum finnist miður að hafa orðið það á að nota þessi stóru orð að þarflausu, ástæðulausu og ekki með drengilegum hætti. Ég kem þá að því sem hv. 8. þm. Reykn. vék að í sínu máli og reyndar hv. 1. þm. Norðurl. v., þar sem að því var látið liggja að utanrrn. lægi á gögnum um afstöðu almennings til EES og ég vil taka það fram í þessu máli að það hefur verið gerð fyrir utanrrn. skoðanakönnun. Hún var framkvæmd í júlímánuði af fyrirtækinu ÍM Gallup til að kanna það hvað fólk teldi sig vita um EES-samninginn og hvaða þætti hans það teldi sig helst skorta upplýsingar um. Þessi könnun var fyrst og fremst ætluð sem starfstæki fyrir ráðuneytið til þess að útbúa sem bestar upplýsingar fyrir fólk um þetta mál. Könnun þessari var lokið rétt um miðjan þennan mánuð. Niðurstöður úr henni hafa síðan verið notaðar í utanrrn. við það að fara yfir þau gögn sem notuð hafa verið til að kynna EES-samninginn og við undirbúning á nýju efni. Það var að sjálfsögðu, og er, ætlun ráðuneytisins að þessi könnun yrði gerð opinber þegar vinnu við hana væri lokið. Allar staðhæfingar um leynimakk --- og ég man nú ekki betur en hv. 7. þm. Reykn. notaði orðið leyniþjónustu --- eru þá með öllu tilhæfulausar. Það er fróðlegt að í þessari könnun kemur fram að fólkið í landinu treystir fjölmiðlunum og Alþingi best til að miðla upplýsingum um EES-samninginn. Það liggur því alveg ljóst fyrir að til þess að ná upphaflegum tilgangi þessarar könnunar var alveg bráðnauðsynlegt að alþingismenn og fjölmiðlar fengju upplýsingar um hennar niðurstöður til þess að gera sér enn betur grein fyrir þeirri miklu ábyrgð sem á þeim hvílir í þessu efni. Ég vil þess vegna, með leyfi forseta, gera hér grein fyrir yfirliti þessarar stofnunar, ÍM Gallups, yfir niðurstöður þessarar könnunar og hef nú þann lestur, en tek það fram að þessu yfirliti frá ÍM Gallup verður dreift hér á borð þingmanna á þessum fundi. En yfirlitið er á þessa leið: ,,Dagana 10.--28. júlí sl. framkvæmdi ÍM Gallup skoðanakönnun um þekkingu fólks á EES-samningnum og því sem hann hefur í för með sér. Könnunin, sem framkvæmd var fyrir utanrrn., félmrn. og iðn.- og viðskrn., náði til 1.200 manns á aldrinum 15--69 ára á landinu öllu. Liðlega 70% svöruðu spurningunum og endurspegla svarendur þjóðina í öllum veigamestu atriðum. Markmið könnunarinnar var að kanna hversu vel fólk hefði kynnt sér EES-málið, hvort þekkingin hefði áhrif á afstöðuna og hvaða atriði samningsins fólk hefði kynnt sér. Könnunin var hönnuð með tilliti til þess að hægt væri að nota hana við vinnslu kynningarefnis sem miðaðist þá við að kynna þau atriði sérstaklega sem þjóðin hefði ekki kynnt sér nægilega vel. Fólk var almennt séð sammála um það að þátttakan í EES væri til hagsbóta fyrir innlendan iðnað, mundi leiða til lægra vöruverðs hér á landi og að aukin samkeppni milli banka leiddi til vaxtalækkunar. Um þessi mál var að mestu leyti samstaða í öllum aldurshópum. Fólk var einnig mjög visst um það að samningurinn fæli í sér heimild til evrópsks vinnuafls til að koma hingað til lands og vinna og einnig að Íslendingar gætu farið til Evrópu í atvinnuleit. 41,4% úrtaksins treystu sér ekki til að taka afstöðu til þátttökunnar í EES, 26,9% voru fylgjandi en 31,7% andvígir. Fram undir fimmtugsaldurinn var fólk meira fylgjandi en andvígt en þá snerist afstaðan alveg við. Karlar voru líklegri til að vera fylgjandi en konur og sem dæmi má nefna að ríflega 46% karla á aldrinum 35--44 ára voru fylgjandi þátttökunni. Konur eru óákveðnari í afstöðu sinni. Það kom fram í könnuninni að stjórnmálaskoðanir, búseta, starf og kynjaskipting hefur ekki veruleg áhrif á afstöðu fólks. Aldur og áhyggjur af fullveldisframsali, of miklar fjárfestingar Evrópubúa í atvinnulífinu og stjórnun fiskveiða réðu mestu um afstöðu fólks. Fólk hafið fyrst og fremst áhyggjur af fullveldisframsali og var eldri aldurshópurinn þar fremstur í flokki. Einnig hafði fólk áhyggjur af stjórnun fiskveiða og flutningum evrópsks vinnuafls hingað til lands. Stjórnarskráin var ekki ofarlega á áhyggjulistanum hjá þorra almennings. Fólk hafði þó ekki kynnt sér málið vel. Einungis 1,2% svarenda hafði kynnt sér málefnið mjög vel. En 79,2% frekar illa, mjög illa eða ekkert. Eftir því sem fólk hafði kynnt sér málið betur þeim mun jákvæðari afstöðu tók það til þátttökunnar í Evrópska efnahagssvæðinu.  Hér lýkur lestri á þessu yfirliti ÍM Gallups. Auðvitað get ég ekki svarað fyrir það sem þar stendur því það er að sjálfsögðu samið af þessari hlutlausu könnunarstofnun. En ég vil láta þess getið virðulegur forseti, að nánari skýrsla fyrirtækisins um þessa könnun verður að sjálfsögðu kynnt utanrmn. og verður það gert alveg á næstunni.

Virðulegi forseti. Það var nú svo fjöldamargt sem kom fram í ræðu hæstv. viðskrh. að það væri ástæða til þess og óhjákvæmilegt að halda þessari umræðu dálítið áfram og það væri auðvitað best að halda henni áfram í dag því það er nauðsynlegt að svara sumu af því sem fram kom í máli hans ítarlega. En aðalatriðið er það að utanrrn. hefur látið fara fram könnun, skoðanakönnun. Utanrrn. ætlaði ekki að birta þá könnun fyrr en það var knúið til þess í dag. Niðurstaða könnunarinnar er sú að yfirgnæfandi meiri hluti þeirra sem afstöðu hafa tekið er á móti aðild að EES. Það er að vísu ljós í myrkri að þau 1,2% sem hafa kynnt sér málið mjög vel eru tiltölulega jákvæð miðað við alla hina, að sögn hæstv. ráðherra. Og það kom líka fram í þeirri yfirlýsingu sem hæstv. ráðherra las áðan til hvers könnunin var gerð. Markmið könnunarinnar er að afla efnis til að nota við hönnun kynningarefnis á vegum utanrrn. Við hönnun kynningarefnis. Með öðrum orðum við heilaþvottaraðferð sem utanrrn. ætlar að beita sér fyrir í þessu máli. Hér hefur í dag, virðulegur forseti, utanrrn. verið afhjúpað þannig að ódrengilegum og óheiðarlegum vinnubrögðum í þessu máli að það er algjörlega óhjákvæmilegt að þetta mál og vinnubrögð ráðuneytisins í þessu efni fái sérstaka meðferð. Ég kvaddi mér hins vegar hljóðs, virðulegur forseti, sérstaklega til að mótmæla því þegar hæstv. viðskrh. fullyrti að notkun þjóðaratkvæðis í því máli sem hér um ræðir stangaðist á við 1. gr. stjórnarskrárinnar af því að þar er talað um að landinu sé stýrt af þingbundinni stjórn. Satt að segja hef ég aldrei heyrt aðra eins fjarstæðu. En það er alvarlegt umhugsunarefni þegar starfandi utanrrh. telur að það sé í raun og veru ekki hægt að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu af því að hún stangist á við 1. gr. stjórnarskrárinnar, af því að þar er kveðið á um þingbundna stjórn. Ég tel, virðulegur forseti, að upplýsingar hæstv. viðskrh. hafi verið gagnlegar en þó alveg sérstaklega sú staðreynd að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar er andvígur samningnum um Evrópskt efnahagssvæði.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég að sjálfsögðu mótmæla því sem hv. 9. þm. Reykv. sagði hér síðast. Því fer fjarri að það liggi fyrir að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar sé andvígur EES-samningnum. Þvert á móti liggur fyrir að fólk er óráðið í afstöðu sinni til málsins. Það er helsta niðurstaða þessarar könnunar. En víkjum nú að öðru. Ég vil líka láta það koma fram að ég mótmæli því harðlega að hér hafi einhver afhjúpun á utanrrn. farið fram. Það liggur alveg ljóst fyrir að þessi könnun var og verður birt opinberlega. Hæstv. utanrrh. vitnaði til hennar í framsöguræðu sinni fyrir EES-frumvarpinu fyrir viku. Og að láta sér detta það í hug að það hafi á einhvern hátt vakað fyrir honum eða hans starfsmönnum í ráðuneytinu að halda þessu frá þinginu eða almenningi er fullkomin fjarstæða og á ekki við nein rök að styðjast.

Virðulegur forseti. Staðreyndin liggur fyrir í þessu máli. 31,7% er á móti, 26,9% með og þegar skoðað er hlutfall þeirra sem afstöðu tóku þá liggur það fyrir að meiri hluti þeirra sem afstöðu tók er andvígur aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Og það liggur líka fyrir í annan stað, virðulegi forseti, að utanrrn., mér liggur við að segja, með leyfi forseti, snautaðist ekki til að upplýsa þetta fyrr en það var knúið til þess í umræðum hér á Alþingi í dag. Og þetta auðvitað kemur upp um strákinn Tuma, staðfestir það að það er með óheiðarlegum hætti verið að reyna að nota peninga skattborgaranna til að hanna áróðursefni á vegum utanrrh. inni í utanrrn.

Forseta þætti ágætt ef menn vildu huga að orðavali sínu.

Virðulegi forseti. Það liggur fyrir í því sem fram hefur komið á þessum fundi að hv. 9. þm. Reykv. er hraðlæs maður. En ég held að hann hafi dregið ályktanirnar fullhratt af því sem hann las svona hratt og endurtek að það sem er helsta niðurstaða þessarar athugunar ef litið er á þennan þátt einan er hversu óráðið fólk er í afstöðu sinni til málsins. Og ég endurtek að því fer víðs fjarri að það hafi verið eða sé á nokkurn hátt ætlun utanrrn. að hafa einhverja launung um þessa könnun.

Frú forseti. Út af þessari könnun þá vekur það athygli mína að 1,2% þóttust vita allt um málið og þeir hafa væntanlega verið því fylgjandi ef lesa má milli línanna í þessum auglýsingatexta. En hann skyldi þó aldrei hafa verið unnin af auglýsingastofunni Athygli? Ég óska eftir því að við fáum þessa könnun eins og hún leggur sig, spurningarnar og lýsingu á hvernig hún var gerð. Ég tek ekkert mark á því þó hún komi litprentuð frá einhverri auglýsingastofu, ég vil fá hana hreina og klára. Mig langar til að vitna til álitsgerðar dr. Guðmundar Alfreðssonar út af orðum hæstv. viðskrh. hér áðan. En þar segir á bls. 16: ,,Það er ekki rétt að bera saman EES-samninginn og núgildandi EFTA-samning eða mannréttindasamning Evrópuráðsins þrátt fyrir ákvæði í þessum samningum um lausn deilumála. Niðurstöður stofnana samkvæmt síðarnefndu samningunum varða þjóðréttarlegar skuldbindingar og fá ekki sjálfkrafa gildi að landsrétti. Það er ekki heldur sambærilegt að tala um tilfelli þegar íslenskir dómstólar beita útlendum reglum því að þá eru íslenskir dómstólar að verki og hafa lokaorðið. Hið sama gildir um Norðurlandasamninga um gagnkvæmt aðfarar- eða fullnustuhæfi dóma frá þessum löndum (sjá athugasemdir um aðfararhæfar stjórnsýsluathafnir í kaflanum um framkvæmdarvaldið).`` Varðandi þetta með þarfir þjóðfélagsins sem ég vitnaði til og hæstv. viðskrh. hnaut um í ræðu minni, þá segir hann í ræðu sinni, og ég les hér úr henni kafla, með leyfi forseta: ,,Auðvitað eru skiptar skoðanir`` --- segir hæstv. viðskrh. --- ,,meðal lögfræðinga ekki ný bóla, líka um stjórnarskrármálefni. Það er einmitt þess vegna sem reynir á þingmenn hvort þeir geta sjálfir tekið á málum í samræmi við sína samvisku og þarfir þjóðfélagsins.`` --- Ég endurtek: ,,og þarfir þjóðfélagsins``. --- ,,Það er fullkomlega ástæðulaust að tefja eða flækja EES-málið með slíkum frumvarpsflutningi sem hér er til umræðu.`` Þetta er herhvöt, menn eiga að loka augunum og stinga sér til sunds. Þarfir þjóðfélagsins gera vangaveltur um stjórnarskrána lítils virði.

Virðulegi forseti. Í andsvari sínu óskaði hv. 1. þm. Norðurl. v. eftir frekari og nánari upplýsingum um könnun sem gerð hefur verið á vitneskju fólks og afstöðu til samninganna um hið Evrópska efnahagssvæði. Við þeirri ósk verður orðið bæði í svörtu og hvítu, hugsanlega jafnvel í lit, ég þekki ekki nægilega vel í hvaða formi þetta hefur verið frá gengið en það verður kynnt m.a. í hv. utanrmn. þar sem hv. 1. þm. Norðurl. v. skipar sæti. Um önnur orð sem féllu í andsvari þingmannsins ætla ég ekki að segja margt. Ég hélt reyndar að orðin að stinga sér til sunds hefðu alveg sérstaka heiðursstöðu í Framsfl. og þó alveg sérstaklega í Norðurl. v.

Frú forseti. Í þingmannahópi Norðurl. v. er að vísu mikill sundmaður einn. En með því að loka augunum og stinga sér í það sem menn ekki vita hvað er, það er ekki neinn heiður í Norðurl. v. Þarfir þjóðfélagsins réttlæta það ekki að mínu mati að umgangast stjórnarskrána með léttúð. Og ég mun óhræddur halda því fram jafnvel þótt hæstv. viðskrh. þyki það flækja málið að vera að tala um stjórnarskrá.

Frú forseti. Ég vona að við hv. 1. þm. Norðurl. v. og ég getum orðið sammála um það að hvorki stjórnarskrána né þarfir almennigs, þarfir þjóðfélagsins megi umgangast af léttúð. Þetta er náttúrlega það mikilvæga í þingstörfunum sem okkur ber að sjálfsögðu jafnan að virða. En af því að sundmennt þingmanna Norðurl. v. var nefnd þá get ég frætt hv. 1. þm. Norðurl. v. um það að ég átti ekki við Ragnar Arnalds þegar ég vitnaði til þessara fleygu orða, að nú lægi helst fyrir að stinga sér til sunds. Það var forveri hv. 1. þm. Norðurl. v. sem sagði þau orð á sínum tíma.

Virðulegur forseti. Hér hafa gerst merkir atburðir. Eftir fyrirspurn mína í dag og kröfu um að það yrði upplýst hvort utanrrn. hefði látið framkvæma leynikönnun á kostnað almennings til þess að þjónusta áróðursdeild ráðuneytisins þá neyðist hæstv. viðskrh. hér og nú til að staðfesta að þetta er rétt. Þetta er rétt. En hann hefur ekki manndóm í sér til þess að gera það í nafni utanrrn. heldur les hér upp fréttatilkynningu sem markaðsrannsóknarfyrirtækið hefur verið knúið til að gefa út í dag. Hvenær var þessi könnun framkvæmd? Henni var lokið fyrir mánuði síðan. Það kemur fram að henni var lokið 28. júlí, fyrir mánuði síðan. Hvað tekur langan tíma að vinna úr svona könnunum á tölvuöld? Tvo til þrjá daga. Þannig að niðurstaða þessarar könnunar hefur legið fyrir fyrstu daga ágústmánaðar. Enda er það fyrir viku síðan sem utanrrh. notar þessa könnun sem meginröksemd sína fyrir að hafna þjóðaratkvæðagreiðslu um EES hér á Alþingi. Það er því alveg ljóst að utanrrn. ætlaði sér ekki að birta þessa könnun, það er búið að liggja á þessari könnun og halda henni leyndri í mánuð, notar opinbera fjármuni til að þjónusta áróðursdeild Alþfl. í utanrrn. Og hvers vegna er þessi könnun feimnismál? Jú, hún er feimnismál fyrir utanrrn. vegna þess að af þeim sem tóku afstöðu eru u.þ.b. tæplega fjórðungi fleiri sem eru á móti EES-samningnum en þeir sem eru með. Það eru tæplega fjórðungi fleiri sem eru á móti samningnum en sem er með honum. Og það er auðvitað slík niðurstaða eftir allar áróðursherferðir utanrrn. og svo það að eftir allar áróðursherferðirnar, tugi milljóna sem búið er að verja í þetta, bækling sem utanrrn. hefur sent með formála utanrrh. inn á hvert heimili í landinu, þá segja tæplega 80% að þeir viti frekar lítið um málið. Þannig er þessi könnun slíkur áfellisdómur yfir verkum utanrrn. og innihaldi EES-samningsins að það er skiljanlegt að utanrrn. hafi farið með hana sem algjört hernaðarleyndarmál í heilan mánuð þó að hér í dag hafi það verið knúið til að segja loksins sannleikann í málinu.

Frú forseti. Það vefst reyndar fyrir mér og gerir vafalaust fyrir fleirum hvernig eitthvað sem gerðist á þessum þingfundi knúði hæstv. utanrrh. til þess að skýra frá niðurstöðum þessarar könnunar fyrir viku. Það hlýtur nú jafnvel hv. 8. þm. Reykn. að viðurkenna með mér að sé dálítið erfitt umhugsunarefni. Finnst þingmanninum og öðrum sem um málið hafa spurt þetta beri vitni um það að einhverju hafi átt að halda leyndu? Ég vísa til föðurhúsanna öllum ásökunum um það að hér hafi verið framkvæmd einhver leynikönnun á kostnað almennings. Og ég vildi eiginlega rifja það upp að meðal þess sem hv. 8. þm. Reykn. telur sér til ágætis er það að hann vilji ástunda nútímaleg vinnubrögð í almannatengslum og upplýsingaþjónustu við fólk. Ég held að hann sé nú kominn út á hálan ís ef hann ætlar að tala um milljónakostnað við útbreiðslu á áróðursefni í stjórnmálum, úr ráðuneytum og embættum sem tengjast ríkisstjórn. Þetta vildi ég að kæmi hér fram og held að það sé alveg yfir allan vafa hafið að í þessu máli liggja hlutirnir alveg ljóst fyrir og verða kynntir í nánari atriðum. Þetta yfirlit er að sjálfsögðu samið á ábyrgð ÍM Gallups, en ekki utanrrn.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað athyglisvert að utanrrn. hefur enn ekki treyst sér til þess að verða við síðari ósk minni í dag að könnunin yrði lögð hér á borð þingmanna. Hún er til í ráðuneytinu, það er enginn vandi að koma með hana hingað, það tekur ekki nema hálftíma að ljósrita hana, en utanrrn. þorir ekki að koma með hana í dag á borð þingmanna heldur í staðinn er þetta auglýsinga- og hönnunarfyrirtæki og könnunarfyrirtæki látið útbúa matreidda fréttatilkynningu þar sem þó kemur fram að fólk hafi fyrst og fremst haft áhyggjur af fullveldisframsali. Hver er ástæðan fyrir því að utanrrn. þorir ekki að leggja könnunina á borðin hér í dag? Auðvitað er það hægt.

Það voru bara 14 sem höfðu kynnt sér málið.

Það er enginn vandi að gera það, en það er ekki gert. Og það er ekki einu sinni játað hér að það verði gert á borð þingmanna. Nei, það á að gera það í utanrmn. þar sem ríkir trúnaður. Ráðherrann hefur sagt hér hvað eftir annað að hann ætli bara að leggja þetta fram í utanrmn. Og hvað víkur að því sem utanrrh. sagði í framsöguræðu sinni, þá sagði hann ekki þar að þetta væri könnun sem hefði verið pöntuð af utanrrn. Það sagði hann ekki. Hann greindi ekkert frá því að utanrrn. hefði sérstaklega notað almannafé til þess að láta gera könnun til grundvallar áróðursstarfsemi sinni, heldur fór hann mjög óljósum orðum um tilefni og einkenni slíkrar könnunar þannig að menn gátu af orðum utanrrh. alveg eins ætlað að þetta hefði verið Félagsvísindstofnun háskólans eða einhvernir óháðir aðilar. Og það er ekki fyrr en maður fer að spyrjast fyrir um það eftir að utanrrh. flytur ræðu sína hjá hinum ýmsu aðilum í þjóðfélaginu sem það kemur í ljós að enginn kannast við þessa könnun. En það er hins vegar upplýst hér í dag eftir að gengið hefur verið á starfandi utanrrh., þá loksins kemur hann og viðurkennir að vissulega hafi utanrrn. fyrir mánuði síðan látið gera þessa könnun. En hann hefur ekki manndóm í sér til þess að leggja hana í heild sinni hérna á borðin.

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvers vegna hv. 8. þm. Reykn. óskar svona eindregið og fast eftir því að fá alla pappírana á borðið því að mér heyrist nú á honum að hann telji sig fullvel vita hvar þeir séu niður komnir og hvað í þeim standi þannig að hann virðist þekkja málið betur en hann lætur í skína og það sýnir enn betur að á þessu máli hefur engin launung verið eða leynd úr því að hv. þm. er svona vel kunnugt um tilurð þessarar könnunar, inntak hennar, umfang og hvar hún sé staðsett. Það er meira en ég veit. En ég tek það fram vegna þess sem hér var áður sagt um það að hún yrði fyrst lögð fram í utanrmn. þá er það að sjálfsögðu af tilliti til þeirrar nefndar og virðingu fyrir hennar störfum, að þar sé hinn eðlilegi vettvangur að kynna þetta mál og ég vona að hv. 8. þm. Reykn. sé mér sammála um það.

Virðulegi forseti. Þegar hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson kom að máli við mig og óskaði eftir góðfúslegu leyfi og umburðarlyndi okkar að mega fara til Svalbarða á fund utanríkisráðherra Norðurlanda þótt umræðan væri hér um stjórnarskrármál EES, þá sagði ég að það væri að vísu sjálfsagt að gera það af okkar hálfu en það væri með því skilyrði að ráðherrann kæmi til umræðunnar áður en henni lyki vegna þess að hann er maðurinn sem bað um skýrslu fjórmenninganna og nú er það orðið upplýst hér að hann er líka maðurinn sem lét gera könnun fyrir mánuði síðan þar sem m.a. er spurt um afstöðu þjóðarinnar til stjórnarskrármálsins, afstöðu þjóðarinnar til fullveldisafsals. Það kemur fram í þessari fréttatilkynningu að utanrrn. hefur látið spyrja almenning um stjórnarskrána og fullveldisafsal án þess að segja frá því hér í umræðunum. Ég á bara eftir þann rétt að tala einu sinni, í síðara skiptið í þessum umræðum og ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, sérstaklega með tilliti til þess að við höfum nú verið hér síðan kl. hálfellefu í morgun, að mér finnst nánast ófært, sérstaklega í ljósi þessara upplýsinga um huldukönnun, við skulum ekki nota annað orð á þessu stigi en huldukönnun utanrrn., og ákvarðanir utanrrh. í þeim efnum því að það er auðvitað hann, Jón Baldvin Hannibalsson, sem tók þá ákvörðun og tók ákvörðun um að birta það ekki í þinginu þegar það kom hér saman, ekki starfandi utanrrh. þannig að það er raunar ekki hægt að eiga neitt orðastað við hann um það mál. Ég vil þess vegna, virðulegi forseti, óska eftir því að þessari umræðu verði frestað þar til hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson kemur hingað sjálfur og getur verið hér til svara þannig að við sem eigum bara eftir eitt skipti, síðara skipti okkar, séum ekki knúnir til þess að eyða því þegar eingöngu starfandi utanrrh., sem greinilega veit mjög lítið um þetta mál, er viðstaddur. Ég vildi því beina því til virðulegs forseta, hvort það er ekki farsælt að gera þetta með þessum hætti.

Forseti hafði hugsað sér að fresta þessari umræðu að lokinni ræðu hv. 8. þm. Reykn. sem hér er á mælendaskrá næst, en ef hv. þm. óskar eindregið eftir því að umræðunni verði frestað nú áður en hann hefur sitt mál, þá mun forseti verða við því. En það var ekki meiningin að ljúka þessari umræðu í dag heldur einungis að fresta henni en að leyfa hv. þm. að tala sem er hér á mælendaskrá.

Ég vil a.m.k. fá að geyma mína ræðu þar til Jón Baldvin Hannibalsson er kominn til umræðunnar.

Frú forseti. Ég get mjög vel fallist á þá tillögu um tilhögun funda um þetta mál sem hv. 8. þm. Reykn. gerði hér áðan og ég heyrði að virðulegur forseti hafði hvort sem er í hyggju og tek undir að það sé æskilegt að við lok umræðunnar verði hæstv. utanrrh. nærstaddur.

Út af dagskrá er tekið 2. dagskrármálið. Fleira liggur ekki fyrir þessum fundi. Til næsta fundar verður boðað með dagskrá. Fundinum er slitið.