Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 561 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. landbrh. um könnun á búrekstraraðstöðu. Fsp. er einnig borin fram af hv. þm. Margréti Frímannsdóttur og er svohljóðandi: "1. Hvernig miðar þeirri úttekt á búrekstraraðstöðu á öllum jörðum á landinu sem sérstök bókun var gerð um með samningi landbúnaðarráðherra og Stéttarsambands bænda 20. mars 1987? 2. Hverjir vinna að þessari könnun og til hvaða þátta tekur hún aðallega? 3. Hvað er mikið óunnið í þessari úttekt og hvenær er gert ráð fyrir að henni ljúki?" Þetta er fsp. Á 109. löggjafarþingi 1986 lagði ég fram till. til þál. um könnun á búrekstraraðstöðu. Þar var gert ráð fyrir því að á fyrri hluta árs 1987 yrði framkvæmd samræmd könnun á búrekstraraðstöðu einstakra jarða og byggðarlaga um land allt. Markmiðið með slíkri búrekstrarkönnun verði að safna upplýsingum um framleiðsluaðstöðu á einstökum jörðum, svo og um áform ábúenda og hugmyndir sveitafólks varðandi nýsköpun í atvinnulífi og breytingar á búháttum í dreifbýli í náinni framtíð. Fleira kom fram í þessari þáltill. og grg. með henni. Till. þessi fékk mjög jávæðar undirtektir á búnaðarþingi 1987 sem mæla eindregið með að hún yrði samþykkt. Samt fékk hún ekki afgreiðslu hér á þinginu í fyrra. Þegar ég hugðist endurflytja þessa till. í haust var mér ljóst að gerð hafði verið sérstök bókun með samningi landbrh. og Stéttarsambands bænda um magn mjólkur og sauðfjárafurða verðlagsárið 1988/89 til 1991/92. Bókunin er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Aðilar beita sér fyrir því að sá umþóttunartími sem landbúnaðurinn fær með samningi þessum til búháttabreytinga og hagræðingar í framleiðslu og vinnslu mjólkur og kindakjöts nýtist sem best og í því skyni verði m.a. lokið sem fyrst úttekt á búrekstraraðstöðu á öllum jörðum á landinu og áætlun um endurskipulagningu vinnslu- og dreifingarstöðva. Samningsaðilar munu beita sér fyrir samræmingu á störfum þeirra aðila sem haft geta áhrif á framgang þessara mála." Þegar mér var ljóst að þessi bókun hafði verið gerð, þá ákvað ég að endurflytja ekki tillögu mína þar sem hér er hún tekin upp með vissum hætti. Ég tel að hér sé mjög þýðingarmikið mál á ferðinni, í rauninni gerð nýrrar jarðabókar fyrir Ísland, sem er verkefni sem hefði þurft að liggja fyrir fyrir löngu síðan, fyrir mörgum árum. En aldrei er of seint á þessu tekið og ég vænti svars hæstv. ráðherra við fsp. minni.



Herra forseti. Á þskj. 561 er fsp. um könnun á búrekstraraðstöðu. Hv. fyrirspyrjandi, 2. þm. Austurl., las hér upp bókun sem gerð var samhliða búvörusamningi landbrh. og Stéttarsambands bænda, dags. 20. mars 1987. Samkvæmt henni er það framkvæmdanefnd búvörusamninga sem fer með það mál eins og önnur sem framkvæmd samningsins varðar. En í þessari nefnd eru tveir fulltrúar frá Stéttarsambandi bænda, einn frá landbrn. og einn frá fjmrn. Að ósk framkvæmdanefndarinnar tók Jón Viðar Jónmundsson, ráðunautur hjá Búnaðarfélagi Íslands, saman greinargerð um framkvæmd þessa samningsatriðis, en hann hefur veitt verkum þessum forstöðu frá upphafi. Eftirfarandi upplýsingar eru m.a. fengnar úr greinargerð hans. Á vegum Ræktunarfélags Norðurlands var unnin búrekstrarkönnun á árinu 1986. Úrvinnslu vegna þessa verkefnis var lokið snemma á árinu 1987. Bent skal á að mikið af þeim upplýsingum sem þar voru notaðar eru þegar tiltækar í ýmsum upplýsingaskrám á vegum Framleiðsluráðs og Búnaðarfélags Íslands. Á þessu svæði voru 1407 bújarðir sem könnunin náði til. Heildarkostnaður á vegum Ræktunarfélagsins vegna þessa verks mun hafa orðið um 670 þús. kr. Framleiðnisjóður landbúnaðarins veitti styrk til verksins auk fleiri aðila. Búnaðarsamband Vestfjarða hefur látið vinna hliðstæða könnun, einnig með nokkrum tilstyrk Framleiðnisjóðs. Það verk var unnið haustið 1986 og vorið 1987. Bújarðir á því svæði sem könnunin náði til töldust vera 229. Búnaðarsamband Austurlands kaus aðra leið, en það fól Byggðastofnun að gera úttekt á búrekstraraðstöðu og yfirlit yfir atvinnu- og búsetumöguleika í þremur ystu hreppum á Héraði. Verk þetta vann Kristján Magnússon á Vopnafirði og gaf Byggðastofnun út skýrslu um niðurstöður hans í september sl. Á það skal bent að sumir þættir þessara kannana hafa verið unnir á ódýran hátt þannig að óvíst er hvort aðrir aðilar muni framkvæma hliðstætt verk með jafnhagkvæmum hætti. Traust staðþekking starfsmanna áðurnefndra búnaðarsambanda hefur átt mestan þátt í þessu. Það er af fleiri ástæðum mikilvægt að heimamenn hafi forustu í könnun sem þessari. Af hálfu landbrn. hefur því verið lögð áhersla á að svo væri. Hefur ráðuneytið hvatt önnur búnaðarsambönd til þess að ljúka búrekstrarkönnun á sínum starfssvæðum með þeim hætti sem gert hefur verið á Norðurlandi og Vestfjörðum og mun veita stuðning til þess. En bæði er það, eins og fram kemur í þessari grein frá Jóni Viðari Jónmundssyni, að það er ákaflega erfitt fyrir aðra en þá sem eru nokkuð staðbundnir í sveitunum að vinna þetta og einnig er það miklu dýrara þar sem þá nýttist ekki sú staðbundna þekking þannig að samvinna við búnaðarsambönd á viðkomandi svæði er bráðnauðsynleg. Við þau hefur verið haft samband þar sem þetta verk hefur ekki þegar verið unnið og vonast er til þess að með samvinnu við þau verði hægt að ljúka þessu verki.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svar hans við fsp. minni. Þar kom ekki margt nýtt fram umfram þ.að sem ég hafði í rauninni frétt um gang þessara mála og fyrir lá þegar bókunin var gerð í samningi hæstv. ráðherra og Stéttarsambands bænda sl. vetur eða sl. vor þannig að mér sýnist af hans svari að það sé ekki skilvirk vinna í gangi til þess að hraða þessu verki með samræmdum hætti yfir landið allt. Mér var fullkunnugt um frumkvæði Ræktunarsambands Norðurlands í þessu máli sem gaf út fjölrit á sínum vegum 1987 með þeirri könnun sem fram hafði farið á Norðurlandi. Könnunin á Vestfjörðum liggur einnig fyrir, væntanlega nokkuð samræmd eða með svipuðum hætti og unnið var á Norðurlandi. Ég get tekið undir með hæstv. ráðherra að eðlilegt er að búnaðarsambönd og heimaaðilar komi að þessu verki til þess að það verði unnið sem hagkvæmast og staðarþekking verði nýtt, en ég tel jafnnauðsynlegt að fyllsta samræmis verði gætt í upplýsingaöflun og eðlilegt að landbrn. eða framkvæmdanefnd búvörusamninga hafi frumkvæði um það að svo sé gert. Hér er um starf að ræða sem þyrfti að liggja fyrir nú þegar og mér sýnist að það séu vettlingatök á þessu máli af hálfu þeirra aðila sem ættu um það að fjalla. Upplýsingar af þessu tagi gætu nýst og ættu að nýtast við þá endurskipulagningu búskapar í landinu sem nauðsynleg er. Vísir að þeirri endurskipulagningu kom fram í reglugerð frá hæstv. landbrh. varðandi sauðfjárræktina þó að það væri mjög veikur vísir. Þessu starfi þyrfti sem sagt að hraða þannig að það lægi fyrir. Það fór fram fyrir nokkrum árum upplýsingaöflun á vegum búnaðarsambanda og fleiri aðila, í kringum 1980, en gallinn var sá að úr þessu verki var aldrei unnið þannig að það liggur ekki fyrir aðgengilegt eins og þyrfti að vera þannig að það nýtist við þá bráðnauðsynlegu endurskipulagningu landbúnaðarframleiðslunnar, m.a. með tilliti til landgæða og hugsanlegrar uppbyggingar nýrra greina í búrekstrinum og það er mjög miður. Ég hvet hæstv. ráðherra eindregið til þess að taka með skilvirkari hætti á þessu máli, beita sér fyrir því af hálfu síns ráðuneytis, vissulega í samvinnu við þá aðila sem þarna er eðlilegt að komi að verki eins og ég hef nefnt.



Herra forseti. Í fjárlögum fyrir árið 1988 eru ætlaðar 15 millj. kr. í Jarðasjóð. Þar er um nokkra hækkun að ræða frá árinu 1987, en þó er þetta mjög lág tala og ekki hægt að kaupa margar jarðir fyrir þessa upphæð. Því ber ég fram þær spurningar sem er á þskj. 663. Í vissum tilfellum tel ég jákvætt að ríkissjóður verji nokkurri upphæð til jarðakaupa. Ég nefni hér tvær ástæður. Önnur er sú að fólk sem býr á mjög rýrum jörðum þar sem ekki er um nein hlunnindi að ræða, svo sem veiði eða sérstaka náttúrufegurð, hefur eins og hinir stærri bændur orðið fyrir skerðingu varðandi fullvirðisrétt, þannig að hann er sums staðar orðinn það lítill að ekki er hægt fyrir venjulega fjölskyldu að lifa af búinu. Því stendur þetta fólk í raun uppi eignalaust því jarðir þess eru illseljanlegar. Því er það mikilvægt fyrir ábúendur þessara jarða að ríkissjóður kaupi þær þannig að þeir eigi möguleika á að koma undir sig fótum á öðrum stöðum. Hin ástæðan er sú að oft skapast erfiðleikar þar sem eigendur að jörðum eru orðnir margir vegna erfða. Ef einn erfinginn hefur hug á að nýta jörðina á einn eða annan hátt verður hann að leita leyfis hjá mörgum ættingjum og er það ekki alltaf auðsótt mál. Ég álít að landnýting yrði betri ef ríkissjóður keypti jarðirnar ef þess er óskað þegar ábúendur bregða búi. Þá getur sá sem vill nýta jörðina sótt um það til ríkisvaldsins.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Vesturl. hefur mælt hér fyrir fsp. um jarðakaup og Jarðasjóð ríkisins. Hann skal starfrækja við jarðadeild landbrn. Hlutverk sjóðsins er að aðstoða sveitarfélög og bændur við eigendaskipti að jörðum og stuðla að því með lánveitingum og framlögum að búseta á jörðum og nýting lands verði í sem mestu samræmi við hagsmuni viðkomandi sveitarfélags. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda hefur Jarðasjóður verið efldur nú á fjárlögum þessa árs þar sem lagðar eru til hans 16 millj. kr. en á fjárlögum 1987 voru það aðeins 4 millj. kr. Á árunum 1984 –1987 að báðum árum meðtöldum hafa fimm jarðir verið keyptar af Jarðasjóði og er skipting milli áranna þannig að á árinu 1984–1985 voru engar jarðir keyptar, 1986 ein jörð og 1987 fjórar jarðir. Þar af voru tvær í Fjallahreppi. Þriðja spurningin er: Hversu margar jarðir er áætlað að kaupa á þessu ári? Að sjálfsögðu er grundvöllur að jarðakaupum Jarðasjóðs umsókn þar að lútandi frá viðkomandi jarðareigendum. Engin slík umsókn liggur fyrir óafgreidd hjá Jarðasjóði á þessu ári. Þar af leiðandi hefur ekki verið gerð nein áætlun um jarðakaup nú í upphafi árs enda er það að sjálfsögðu ekki hlutverk Jarðasjóðs að eignast jarðir, heldur, eins og kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda, að leysa úr vanda þar sem um slíkan er að ræða. En að sjálfsögðu liggja á Jarðasjóði kvaðir um greiðslur vegna kaupa á fyrri árum og einnig annarrar starfsemi sjóðsins sem lögin kveða á um og hann hefur verið notaður til á síðustu árum og einnig verður gert og þegar hefur verið gert á þessu ári. Ég vil taka undir það með hv. fyrirspyrjanda að það er að sjálfsögðu mjög nauðsynlegt að leysa úr vanda einstakra jarðeigenda sem ekki geta losnað við jarðir sínar á annan hátt. En í lögum um Jarðasjóð eru heimildir til að kaupa jarðir sem svo er ástatt um, eins og greinir á eftirfarandi hátt, ef sveitarstjórn hefur hafnað forkaupsrétti: 1. Jarðir sem ekki seljast með eðlilegum hætti, en eigandi þeirra verður að hætta búskap vegna aldurs eða vanheilsu. 2. Jarðir sem hafa óhagstæð búskaparskilyrði. 3. Jarðir sem ekki njóta framlaga og lána sem veitt eru til umbóta á lögbýlum. 4. Jarðir sem eru afskekktar og liggja illa við samgöngum. 5. Jarðir sem eigendur hafa ekki tök á að sitja lengur vegna áhvílandi skulda, enda sitji seljendur jarðarinnar áfram. 6. Jarðir sem hreppsnefndir hafa hafnað forkaupsrétti á, en jarðanefnd viðkomandi sýslu mælir með að Jarðasjóður kaupi. 7. Jarðir sem hlunnindi eða önnur sérstök verðmæti fylgja eða eru þýðingarmiklar fyrir sveitarfélög til að koma betra skipulagi á byggð. 8. Jarðir sem heppilegar teljast til almennra útilífsnota.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. svarið og gleðst yfir þeirri aukningu sem orðið hefur á síðustu árum á kaupum Jarðasjóðs. En ég endurtek að í sumum tilfellum auðveldar það nýtingu jarða að þær séu í eigu ríkissjóðs og einnig er nauðsynlegt að leysa úr málum þeirra bænda sem ekki hafa tök á að lifa á jörðum sínum vegna þeirra mistaka er urðu þegar fullvirðisrétti var úthlutað. En þó ber að taka tillit til margra þátta þegar ákveðið er hvaða jarðir skal kaupa, svo sem hvort ábúendur eiga möguleika á að stunda vinnu í nágrenninu. Það er nauðsynlegt að marka heildarstefnu með tilliti til byggðaþróunar í landinu og er þetta einn liður sem taka þarf tillit til þannig að jarðir séu ekki keyptar af handahófi, svo byggð grisjist ekki til baga. Við stöndum frammi fyrir gagngerri endurskipulagningu í þessari undirstöðuatvinnugrein og því er mikilvægt að huga að hverju skrefi sem stigið er.