Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Að loknum atkvæðagreiðslum um fimm fyrstu dagskrármálin fer fram umræða utan dagskrár um leigu á aflaheimildum. Málshefjandi er hv. þm. Sigurjón Þórðarson. Hæstv. sjávarútvegsráðherra Einar K. Guðfinnsson verður til andsvara. Umræðan stendur í hálfa klukkustund.

Hæstv. forseti. Mér finnst nauðsynlegt að geta hér í nokkrum orðum þess ástands sem komið er upp í fangelsismálum okkar með uppsögnum fangavarða. Þótt hæstv. dómsmálaráðherra sé ekki viðstaddur langar mig til að brýna aðeins okkur sjálf, löggjafarsamkunduna, og fjárlaganefnd Alþingis vegna þessa vanda sem við horfum núna fram á. Þegar nær helmingur allra fangavarða í landinu hefur sagt upp störfum vegna lélegra kjara og óviðunandi vinnuaðstæðna verðum við að skoða í eigin barm. Við vitum af sleifarlaginu sem hefur viðgengist í fangelsismálum og við heyrðum á forstjóra Fangelsismálastofnunar í gær í sjónvarpinu að þrátt fyrir mjög eljusama vinnu hjá stofnuninni við stefnumörkunina nýju hafa fjármunir ekki fylgt þeim hugmyndum sem þar hafa verið til staðar. Þó að framkvæmdir séu að hefjast á Kvíabryggju núna og þó að framkvæmdir hafi staðið yfir á Litla-Hrauni er sleifarlagið varðandi úrlausn fangelsismála á Reykjavíkursvæðinu óviðunandi. Þar er við okkur að sakast sem höfum ekki sett þá fjármuni í þennan málaflokk sem nauðsynlegir hafa verið. Ríkisstjórnin hefur dregið lappirnar og þarf að hysja upp um sig í þessum efnum til að tryggja að ástand mála batni. Við vitum öll - eða kannski vitum við það ekki - við hvaða aðstæður fangaverðir starfa. Þarna er stétt sem við leggjum gríðarlega ábyrgð á, fólk sem glímir við undirmönnun, býr við mikla áhættu í starfi og gríðarlegt áreiti, bæði líkamlegt og andlegt. Þessu fólki finnst ekki nægilegur stuðningur við sín mikilvægu störf þegar það gerist sem gerst hefur að það hefur dregist svo mikið sem raun ber vitni aftur úr viðmiðunarstéttum sínum sem eru lögreglumenn og tollverðir. Þetta er spurning um stefnumörkun í fjármálum. Við höfum ekki staðið okkar plikt, og ríkisstjórnin ekki, í þessum efnum. Það er við hana að sakast. 

Virðulegi forseti. Ég vildi nota tækifærið og spyrja hæstv. samgönguráðherra nokkurs. Samkvæmt fréttum síðustu daga, í ríkissjónvarpinu í gærkvöldi, á Stöð 2 á laugardaginn, stendur til samkvæmt drögum að samgönguáætlun sem nú eru rædd í stjórnarflokkunum að fara hina svokölluðu 2+1 leið á Suðurlandsvegi. Síðan verði fjórðu akrein bætt við síðar á næstu átta árum og þar með verði einhvers konar tvöföldun lokið að mati samgönguyfirvalda þannig að hin umdeilda 2+1 leið verði farin og skilið milli akreina með vír eða vegriði á milli og það verði hin svokallaða tvöföldun að mati hæstv. ráðherra. Þetta var að hluta borið til baka síðar í fréttum í gær, þótt það hafi ekki verið gert um helgina, og því er ástæða til að skora á hæstv. samgönguráðherra að skera úr um hvað hið rétta er í málinu. Verði farin hin svokallaða 2+1 leið, eins og fréttir herma að lagt sé til í samgönguáætlun, þó að með loðnu orðalagi og einhvers konar blekkingum eigi að tala um tvöföldun þar sem eigi að bæta fjórðu akrein við 2+1 framkvæmdina löngu seinna, er málið í uppnámi. Sveitarfélagið Ölfus neitar að taka það inn á skipulag sitt og það er líka þvert á fyrri yfirlýsingar hæstv. samgönguráðherra í málinu í desember þar sem hann tók þá undir að það yrði að fara að stífri kröfu um að tvöfalda veginn alla leið. Því má bæta við að einn hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins lýsti því yfir í Fréttablaðinu í janúar, hv. þm. Kjartan Ólafsson, að hann ætlaði í stríð við samgönguráðherra gengi það ekki eftir að vegurinn yrði tvöfaldaður tafarlaust án þess að fyrst yrði farið í 2+1 framkvæmd. Það eru stríðsyfirlýsingar í Sjálfstæðisflokknum við að fara 2+1 leiðina. Hana á að fara samkvæmt fréttum úr drögum að samgönguáætlun sem nú liggja hjá stjórnarflokkunum og því hlýtur hæstv. samgönguráðherra að svara því skýrt og skorinort hvora leiðina eigi að fara. Á að fara einhverja blekkingarleið 2+1 og bæta fjórðu akrein við síðar og vír á milli eða á að tvöfalda leiðina eins og krafa er um að gert verði og er það eina sem samstaða er 

Virðulegur forseti. Margar þingræður hv. þingmanna stjórnarandstöðunnar og sérstaklega Samfylkingarinnar hefjast á „Eins og fréttir herma“. Síðan búa menn til í kringum það tilefni til umræðu hér undir liðnum um störf þingsins. Þetta er afskaplega sérkennilegur málflutningur. Væri ekki rétt fyrir hv. þingmann að bíða eftir plagginu og lesa í þingskjölum hvaða tillögur er verið að gera  Þingsályktunartillaga um 12 ára og fjögurra ára samgönguáætlanir berst á borð þingmanna á næstunni og það er alger óþarfi fyrir hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson að gera hverja tilraunina á fætur annarri til að gera mig tortryggilegan í því sem snýr að Suðurlandsvegi. Ég mun leggja áherslu á það eins og ég hef gert að sá vegur verði byggður upp hratt og vel og eins öruggur og nokkur kostur er. Ég veit alveg hvað til míns friðar heyrir í þeim efnum.  Það blasir nokkuð við hvernig þetta verður ef það er niðurstaða tiltekinna sveitarstjórna að þær ætli sér að taka ákvörðun um hönnunarforsendur vega 

Hæstv. forseti. Í tilefni af orðum hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur tek ég fram að að mínu viti er mjög alvarlegt ástand komið upp í fangelsismálum ef helmingur fangavarða hefur sagt upp störfum. Hitt er annað mál að kannski hefði verið ástæða til að ræða það þegar dómsmálaráðherra er viðstaddur þannig að umræðan gæti farið fram á þeim forsendum að hér ræddu menn málið í einhverri alvöru. Þess vegna hvet ég hv. þingmann frekar til að biðja um utandagskrárumræða eða leggja fram þingmál hvað þetta varðar. Þá gæti eðlileg umræða farið fram um málefnið. Ég dreg ekkert úr því að auðvitað er þetta alvarlegt ástand ef svona mun fara. Hún nefndi einnig kjarasamninga og þar erum við með umræðu sem kemur auðvitað upp aftur og aftur en á ekkert sérstaklega vel heima hér. Kjarasamningar eru í höndum stéttarfélaga og viðsemjenda þeirra og eiga heima á þeim vettvangi. Ég held að við bætum ekkert úr með því að ræða þá hér, við höfum ekki forsendur til að meta það á þessu stigi. Hún nefndi að fangaverðir hefðu dregist aftur úr. Það má vel vera en það er þá málefni stéttarfélagsins og viðsemjenda þess.

Frú forseti. Hér er verið að ræða tvö athygliverð mál. Varðandi málefni fangavarða snýst þetta um miklu meira en kjarasamninga, hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir. Þetta snýst líka um aðbúnað. Það sem gerðist t.d. núna á Akureyri þegar menn sluppu þar út úr fangelsinu var einfaldlega af því að þar er einungis einn fangavörður á vakt. Fangelsi á tveimur hæðum, afplánunarfangar á annarri og gæsluvarðhaldsfangar á hinni. Þar að auki þarf vakthafandi fangavörður að fara með fangana út úr fangelsinu ef svo ber undir. Þar af leiðandi er stundum enginn fangavörður á vakt. Þetta snýst um miklu meira en bara kjarasamninga. Þetta snýst um aðbúnað  Varðandi Suðurlandsveg, frú forseti, þá sannast hér enn og aftur ægivald ráðherranna. Hér gengu menn um sveitir í prófkjöri, t.d. framsóknarmanna fyrir stuttu með hæstv. landbúnaðarráðherra Guðna Ágústsson fremstan í broddi fylkingar, þar sem þeir lofuðu Suðurlandsvegi 2+2. Hvers vegna skyldi það vera að samgönguáætlunin hafi ekki komið fram fyrir það prófkjör? Er það algjör tilviljun? 

Af hverju hefur þú skyndilega áhuga á þessu?

Af hverju? Hefur þú aldrei áhyggjur af því, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, að þessi vegur sé dauðagildra? Hefur þú engar áhyggjur af því? Ertu ekki kominn með bílprófið aftur, eða hvað?

Forseti vill taka það fram að ekki skal ávarpa þingmenn í 2. persónu. Þar að auki er ekki ætlast til að samtöl séu stunduð á milli ræðumanns og þingmanna í salnum.

Frú forseti. Ég held að það sé ekki ástæða fyrir samgönguráðherra til að kveinka sér undan því þó að samgöngumál séu rædd á þinginu. Ráðherra á eina auðvelda leið út úr því að menn byggi í þeim efnum á fréttaflutningi fjölmiðla og hún er sú að koma samgönguáætlun til þingsins á eðlilegum tíma. Það er kominn febrúar, það á að klára þing fyrir miðjan mars og samt bólar ekki enn á áætluninni á borðum þingmanna. Þetta er auðvitað engin frammistaða, það verður að segjast eins og er. Ella væri hægt að ræða þetta á grundvelli þeirra staðreynda sem þar munu birtast. Varðandi ástandið í fangelsismálum tek ég bara undir að það er full þörf á því að taka það hér upp á þingi. Það þarf ekki alltaf að gera það til þess að draga ráðherra fram á völlinn. Alþingi sjálft varðar þetta mál, og nefndir eins og fjárlaganefnd og allsherjarnefnd hafa að sjálfsögðu vissa frumkvæðisskyldu þegar ófremdarástand kemur upp í málaflokki af þessu tagi. Það er neðan við allar hellur hvernig staðið er að þessu hér, bæði hvað varðar húsnæðismálin þar sem búið er við algerlega óbrúklegt húsnæði og fangar geta jafnvel hleypt sér út sjálfir ef svo ber undir eins og dæmin sanna og síðan er málaflokkurinn í fjársvelti. Það er undirmönnun og það er ekki hægt að borga fangavörðum þannig laun að þeir tolli í starfi. Það er alveg sama hvar borið er niður, þetta er engin frammistaða. Og ráðherrarnir eru svo kannski ekki endilega réttu mennirnir til að ræða þetta við vegna þess að þeir standa sig ekki betur en raun ber vitni. Þá verður Alþingi að taka málið í sínar hendur og skoða bæði faglega og fjárhagslega hvernig eigi að takast á við þessi mál. Svona getur þetta ekki gengið. Ég skora á þær þingnefndir sem hér eiga í hlut að funda um málið, kalla til sín málsaðila og vita hvort ekki er hægt að ná þessu úr höndum ráðherranna sem greinilega gera ekki skyldu sína að gera þarna á bragarbót.

Hæstv. forseti. Það er orðin löng umræða um þessi fangelsismál. Það má næstum líkja henni við vandræði Náttúrugripastofnunar. Það er búið að tala áratugum saman um að byggja yfir þá starfsemi en það gerist ekkert í því. Fangarnir hlaupa út og inn, þeir eru vistaðir á stofnunum og eru svo ekki heima þegar að er gáð. Það er ýmislegt sem þarf að fara yfir í þessum málum alveg greinilega og ég er sannfærður um að hluti af óánægju fangavarða tengist einmitt aðstöðuleysinu og vandamálunum sem fylgja því að sinna störfunum. Hér er auðvitað ástæðan fyrir því, Alþingi hefur ekki tryggt að eðlilega sé staðið að þessum málum. Aðstaðan er svo slæm að það virðist þurfa alveg sérstaka fanga til þess að fá fram endurbætur eins og sannaðist á Kvíabryggju þegar þar voru endurnýjuð rúmin til að liggja í. Síðan langar mig aðeins að bæta við umræðuna um þessa samgönguáætlun, eða vegáætlun sem hefur verið boðuð af hæstv. ráðherra. Hann hefur sagt að hún sé að koma á næstunni alveg frá því í haust. Nú er byrjaður febrúar og enn segir hæstv. ráðherra að það sé von á vegáætlun á næstunni. Þetta er gjörsamlega óviðunandi og maður hlýtur að velta fyrir sér hvað í ósköpunum sé að gerast. Hvers konar vandræðagangur er á hæstv. samgönguráðherra? Er allt upp í loft í stjórnarflokkunum um það hvað á að gera, hvort 2+1 eru sama sem fjórir eða hvað eiginlega eigi að gerast í sambandi við þau mál sem tekist er á um í samgönguáætlun? Auðvitað þarf þingið að fá 

Virðulegi forseti. Seinagangurinn í framlagningu samgönguáætlunar er ámælisverður út af fyrir sig og fráleitur, hann skapar þá spennu sem er í umræðunum um samgöngumál af því að fréttir leka út um að átök séu innan stjórnarflokkanna um einstök verkefni. Fréttir fara út um það, í hinum og þessum fjölmiðlum að sjálfsögðu, að samgönguáætlun sé dögum saman í þingflokkum stjórnarflokkanna og þar liggi fyrir að svíkja eigi gefin fyrirheit um 2+2 veg austur fyrir fjall, fara 2+1 veg og í sambandi við það með einhverjum undarlegum skollaleik að kalla það tvöföldun á tíu árum. Þetta er undansláttur í málinu og flótti hæstv. ráðherra á bak við það að dögum og vikum saman, viku eftir viku, megi ekki ræða samgöngumál á Alþingi Íslendinga af því að hann sé alveg að koma með samgönguáætlun. Er ekki kominn tími til að þeim skollaleik linni og hæstv. ráðherra svari skýrt og skorinort fyrir málaflokk sinn og þau meginverkefni sem deilt er um í þeim málaflokki? Þetta snýst um umferðaröryggismál, alvarlegt ástand á vegum landsins. Sunnlendingar og þeir sem berjast fyrir tvöföldun vegar austur fyrir fjall hafa hafnað því að fara eigi svokallaða 2+1 leið afdráttarlaust. Þar er samstaða sveitarfélaga og þingmanna sem hafa lýst yfir stríði á hendur samgönguráðherra. Það er stríðsástand í Sjálfstæðisflokknum í samgöngumálum ef þær yfirlýsingar hv. þm. Kjartans Ólafssonar frá því fyrr í janúar ganga eftir, sem engin ástæða er til að efast um, þá á samgönguráðherra í stríði við sinn eigin samflokksmann. 

Hæstv. forseti. Varðandi málefnin eða ástandið í fangelsismálum er alveg ljóst að það tengist ástandinu í meðferðarmálum almennt. Eða hvað halda hv. þingmenn að orsaki það hversu margir fangar eru vistaðir á meðferðarstofnunum sem rekin eru af sjálfstæðum félagasamtökum sem ekki þurfa að standa undir sömu kröfum og fangelsi eða t.d. sjúkrahús? Á það hefur verið bent hér, og svo þegar til á að taka eru fangarnir kannski ekki heima. Þetta er grafalvarlegt. Þetta eru meðferðarheimili sem eiga eðli málsins samkvæmt erfitt með að standa undir sömu fagkröfum eða menntunarkröfum og fangaverðir þurfa að standa undir. Það er alveg ljóst að það er fjárskortur Fangelsismálastofnunar sem öðru fremur orsakar þetta ástand. Það er kannski þetta syndróm ríkisstjórnarinnar að svelta opinberar stofnanir sem við er að glíma í þessum efnum. Fangelsismálastofnun hefur þurft að þola fjársvelti og það er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og fjárlaganefndar hvernig farið hefur í þeim efnum. Ég hef verið að orða það hér að þessu þurfi að kippa í liðinn. Í tilfelli Fangelsismálastofnunar þarf að breyta stefnunni. Það er verkefnið fram undan og núverandi ríkisstjórn ber ábyrgðina.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson hélt sínu striki eins og fyrri daginn og virtist ekki hafa heyrt neitt af því sem sagt var um það efni sem hann hóf umræðu um undir liðnum um störf þingsins. Það er stöðugt verið að ræða hér um samgöngumál, næstum í hverjum einasta fyrirspurnatíma er fjallað um einhverja þætti samgöngumála. Það er eðlilegt vegna þess að þau eru svo mikilvæg í samfélagi okkar. Ég minni hv. þingmenn á og undirbý þá undir umræðuna um samgönguáætlunina sem verður væntanlega umfangsmikil, að hún snýst um meira en Suðurlandsveg. Samgönguáætlun fjallar um flugmál, flugöryggismál, hafnamál, siglingar og siglingaöryggismál og um vegamál og umferðaröryggismál. Af mörgu er að taka og þetta er mjög stórt verkefni, ekki síst vegna þess að núna í fyrsta skipti verður samgönguáætlunin lögð fyrir þingið eftir að hún hefur hlotið þá umfjöllun sem lög um umhverfismat áætlana gerir ráð fyrir. Það kallar á miklu meiri vinnu, miklu meiri undirbúningsvinnu en nokkru sinni áður hefur verið. Umhverfismatsskýrsla verður að fylgja með og það verður að vera búið að fjalla um þau verkefni sem eru fyrirsjáanleg næstu 12 árin í umhverfismatsskýrslu. Við erum að vinna með allt öðrum hætti að þessu, við erum að taka meira tillit til umhverfismála en nokkru sinni hefur verið gert áður og sennilega er Ísland fyrsta ríkið í Evrópu sem fjallar um heildstæða samgönguáætlun fyrir landið allt með umhverfismat 

Frú forseti. Hlutskipti hæstv. sjávarútvegsráðherra er hálfömurlegt. Hann kemur úr byggðarlagi sem er hart leikið af kvótakerfinu í sjávarútvegi sem skilar nú helmingi minni afla en fyrir daga þess. Það hefur verið við lýði í rúm 20 ár. Í gegnum árin hefur hann vissulega gagnrýnt kerfið en rödd hans hefur verið hjáróma nema rétt fyrir kosningar, þá hefur hann byrst sig og lofað því að kerfinu yrði breytt. En eftir kosningar hefur hann jafnoft svikið það loforð og jafnvel breytt kerfinu til hins verra. Einn daginn breyttist gagnrýnandi vonlauss fiskveiðistjórnarkerfis í sjávarútvegsráðherra lands og sjávar og þá urðu skilaboðin einfaldlega þau að kvótakerfið væri gott, um það væri sátt og nákvæmlega engu þyrfti að breyta. Kvótakerfið er mesta óréttlætismál Íslandssögunnar. Það hefur valdið þjóðinni stórtjóni, byggðaröskun og gríðarlegri sóun verðmæta. Einn angi þessa ömurlega kerfis er afarkjör sem kvótalausir útgerðarmenn búa við. Þeir þurfa að leigja til sín réttinn til þess að fá að nýta sameign þjóðarinnar en fyrir hann þarf að greiða um 70% af verðmæti aflans nú um stundir. Verðið fyrir að leigja 1 kíló af þorski er um 180 kr. fyrir hvert kíló en meðalverð á mörkuðum er nú 270 kr./kg. Þegar búið er að greiða markaðskostnað sitja eftir um 70 kr./kg. Ég spyr því hæstv. sjávarútvegsráðherra: Telur hann að slíkt dæmi gangi upp? Það eru duglegir Íslendingar sem þurfa að lifa við þetta óréttlæti sem ríkisstjórn Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks hefur skammtað þeim. Í vikunni sem leið fékk ég bréf frá eiginkonu kvótalauss útgerðarmanns á landsbyggðinni og tel ég mjög upplýsandi að grípa niður bréfið, með leyfi forseta: „Eins og staðan er í dag er ekki hægt að komast af þurfi maður að leigja til sín allar heimildir. Það er bara spurning um hversu miklar eignir maður á til að veðsetja - áður en maður fer lóðrétt á hausinn. Því það gerum við öll að lokum. Kvótaleigan er svo há að rétt fiskast fyrir mannakaupi því það er jú hlutfall af aflanum. Aldrei er afgangur til kvótakaupa því olíuverð er einnig hátt. Gott má kallast að geta staðið á sléttu. Bátasjómenn eru deyjandi stétt, hvort það er með vilja gert eða ekki. (Best að þið í borginni farið að byggja undir okkur „hin kvótalausu“ blokkir því það er miklu betra að vera á kerfinu í Reykjavík en kvótalaus útgerðarmaður.)“ Svo virðist sem aðstæður þessa fólks komi Sjálfstæðis- og Framsóknarflokki ekki hót við og er það lýsandi dæmi um veruleikafirringu þeirra flokka. Mér finnst rétt að spyrja hæstv. ráðherra og, jú, einnig framsóknarmenn ef þeir mæta til umræðunnar, hvort þeim þyki þetta kerfi réttlætanlegt, hvort hægt sé að verja það kerfi sem þessu fólki er boðið upp á. Svar okkar í Frjálslynda flokknum er einfaldlega: Nei, það er ekki hægt að bjóða upp á þetta. Fram kom á Alþingi í fyrrahaust að úr vösum þessara leiguliða renna gríðarlega háar upphæðir. Á síðasta fiskveiðiári var slegið á að um 10.000 milljónir rynnu úr vösum þessa fólks. Þær greiðslur renna út úr greininni. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. ráðherra: Hvert telur ráðherra að þessar tekjur af sameign þjóðarinnar renni? Hlýtur há leiga ekki að skerða hagsmuni útgerðarinnar og þess fólks sem vinnur við greinina? Svar okkar í Frjálslynda flokknum er: Jú, auðvitað gerir það það. Kerfið skerðir bæði hagsmuni útgerðarinnar til lengri tíma litið og ekki síður fólksins sem vinnur í greininni. Kerfið þarf að breytast og það mun breytast þar sem þessi vitleysa getur ekki gengið lengur. Skuldir útgerðarinnar hafa á síðustu tíu árum margfaldast, þær hafa þrefaldast og ekki hafa tekjur útgerðarinnar aukist. Skuldirnar hafa runnið út úr greininni, það er ekki nokkur hagræðing að umræddu kerfi og ég spyr: Ætlar hæstv. sjávarútvegsráðherra að halda áfram að bjóða landsbyggðinni upp á slíkt kerfi? Það er ekki sæmandi að halda þessu áfram fyrir okkur á Alþingi, að bjóða vinnandi 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fór nokkrum orðum um þær aðgangstakmarkanir sem eru á fiskveiðistjórnarkerfi okkar. Í fiskveiðistjórnarkerfum þar sem það liggur fyrir að við erum að taka úr takmarkaðri auðlind þurfa að ríkja ákveðnar aðgangstakmarkanir. Hv. þingmaður hefur t.d. lagt til í þeim málatilbúnaði sem ég hef lesið frá hans eigin flokki að til staðar verði aðgangstakmarkanir í formi þess að menn fái einstaklingsbundin veiðileyfi. Hann leggur líka til að í stað þess að hafa einstaklingsbundið aflamarkskerfi  Ég tel mjög mikilvægt að draga þetta fram vegna þess að þetta snertir þann kjarna máls sem hv. þingmaður talaði hér um. Það er alveg rétt að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi er einstaklingsbundið aflamarkskerfi og það byggir á aðgangstakmörkunum. Þær aðgangstakmarkanir eru fyrst og fremst bundnar við kvótann. Það er líka alveg ljóst mál að ef við værum ekki með einhverjar heimildir til framsals á aflaheimildum, hvort sem er aflamarki eða aflahlutdeildum, mundi það þrengja möguleika manna til hagræðingar til þess að draga úr tilkostnaði. Það mundi líka gera það að verkum að útgerðin yrði öll ósveigjanlegri og þetta kerfi sömuleiðis og er held ég þó flestum ljóst að það kerfi sem við búum við í dag er ekkert endilega mjög sveigjanlegt. Þetta er ekkert endilega eingöngu niðurstaða okkar Íslendinga, þetta er niðurstaða þeirra þjóða sem hafa byggt upp fiskveiðistjórnarkerfi með það fyrir augum að þar sé alvörufiskveiðistjórn, þar sé alvörusjávarútvegur. Færeyjar eru t.d. gott dæmi um það að menn hafa framsal með einhverjum hætti. Hv. þingmaður spurði mig um réttlæti þessa framsalskerfis. Það hefur oft komið til tals að þrengja framsalið. Ef við skoðum þessi mál í einhverju samhengi blasir það við að þróunin hefur verið sú að framsalið hefur verið að þrengjast. Það hefur m.a. gerst og byggst á niðurstöðu í samningum sjómanna og útvegsmanna að framsalið hefur þrengst og það eru ýmsar takmarkanir á því, svo sem sú regla að menn verði að veiða 50% af þeim aflaheimildum sem þeir hafa. Það er líka kveðið á um það að menn geti ekki framselt yfir á báta meira en það sem talið er að þeir geti veitt og þar fram eftir götunum. Við höfum síðan þróað og prófað ýmsar leiðir. Á sínum tíma tóku menn upp það sem kallað var kvótaþing. Það var hins vegar afar óvinsælt og menn töldu að það mundi ekki leiða til meira réttlætis, af því að hv. þingmaður spurði um það, og þá var ákveðið að falla frá því. Varðandi aðra spurninguna, hv. þingmaður spyr mig hvert ég telji að tekjur af kvótaleigu á milli óskyldra aðila renni og hvort há leiga hljóti ekki að skerða hagsmuni útgerðar og sjómanna. Það er auðvitað ljóst mál varðandi þetta að tekjurnar af leiguframsalinu hljóta að renna til þeirra sem eru að leigja frá sér, það þarf í sjálfu sér ekkert að hafa mjög mörg orð um það. Það sem ég held að þessi spurning hljóti þá að snúast um er hvort með óeðlilegum hætti sé verið að láta sjómenn taka þátt í kvótaleigu. Við vitum að það er bannað, bæði með lögum og samkvæmt kjarasamningum. Ég hef hins vegar haft ástæðu til að ætla að þarna vantaði talsvert mikið á eftirfylgnina, það væri ekki nægjanlega vel fylgst með því hvort það væri nægilega tryggt að sjómenn tækju ekki þátt í kvótaleigunni. Ég setti þess vegna niður nefnd í desember til að fara yfir þessi mál, skoða það sérstaklega hvort ástæða væri til þess að herða á þeim. Mér sýnist full ástæða til þess að herða á þessu, auka eftirlitið til að koma í veg fyrir að þessi háa kvótaleiga lendi með einhverjum hætti á herðum sjómanna. Vonandi líta tillögur í því sambandi dagsins ljós innan tíðar. Í þriðja lagi spyr hv. þingmaður mig hvort ég telji að hið háa leiguverð sem hann fór yfir í ræðu sinni áðan gangi upp. Ég skal segja bara frá mínum sjónarhóli, mér finnst þetta leiguverð vera út úr öllu korti, mér finnst það ekki vera í samhengi við aðstæður á markaði, mér finnst það ekki vera í samhengi við það að sjómönnum er bannað að taka þátt í kvótaleigunni og mér finnst þess vegna mjög undarleg verðlagning sem hefur átt sér stað á kvótaleigunni. Það er hins vegar alveg augljóst mál og það sjáum við að kvótaleigan ræðst m.a. af gengisþróuninni og stöðu útgerðanna. Þetta eru frjáls viðskipti þeirra sem kaupa og þeirra sem selja, þeirra sem leigja frá sér og þeirra sem leigja til sín. Ef það er tryggt að ekki sé með neinum óréttmætum hætti staðið að slíkum samningum á kostnaðurinn auðvitað ekki að lenda á herðum sjómanna eða starfsfólks í sjávarútvegi. Ég ítreka að ég held að þessi umræða sé gagnleg. 

Hæstv. forseti. Hér er rætt um leigu aflaheimilda. Hæstv. ráðherra talaði um að umræðan væri gagnleg en það kom ekkert fram í ræðu hans hvað hann ætlast fyrir í málunum. Það liggja fyrir sameiginlegar ályktanir frá LÍÚ og samtökum sjómanna um að það eigi að draga úr möguleikum manna til að flytja aflaheimildir á milli skipa með þessum hætti. Hæstv. ráðherra virðist ekkert vera að gera í því máli. Hvers vegna ekki? Ég tel að það sé vegna þess að hæstv. ráðherra er orðinn algjörlega haldinn af þessu kvótakerfi, finnst það svo fínt að það megi engu breyta. Það er jú sett niður nefnd en það hafa svo margar nefndir starfað og ekkert komið út úr því. Við stöndum alltaf frammi fyrir því sama, það er komið í veg fyrir nýliðun í greininni, nýliðar komast bara ekki að vegna þessa gríðarlega kvótaverðs, bæði á leigu aflaheimilda og sölu þeirra. Það eru auðvitað möguleikar til að breyta þessu ef hæstv. ráðherra vill gera það. En hann heldur í eignarhaldsfyrirkomulagið eins fast og hann getur. Það er hægt að breyta þessu með þeim hætti að þeir sem eru að veiða fái aflaheimildir til sín til framtíðar með einhverjum hætti. Það er t.d. hægt að taka upp þá einföldu reglu, án þess að breyta nokkru öðru, að úthluta samkvæmt þriggja ára veiðireynslu alltaf til flotans. Þá mundu þeir sem leigja til sín aflaheimildir eignast eitt tonnið af þeim þremur sem þeir fá í hendur og þannig færðust aflaheimildirnar til þeirra sem nýta þær. Auðvitað væri þetta stýring út úr því fyrirkomulagi sem hefur búið til aukabúgrein hjá ýmsum fyrirtækjum í þessu landi, þ.e. að kaupa aflaheimildir á uppsprengdu verði og láta þá sem leigja til sín 

Frú forseti. Þessi umræða var boðuð um leigu veiðiheimilda og ég ætla að halda mig við þann þátt málsins fremur en að ræða fiskveiðistjórnarmál almennt. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að kvótaleiga sé miklum mun hæpnari og umdeilanlegri ráðstöfun í kerfinu en jafnvel sjálft varanlegt framsal veiðiheimilda og mætti þó ýmislegt um það mál segja. Ástæðan er einfaldlega sú að í mínum huga er veiðirétturinn afnotaréttur og það liggur í hlutarins eðli að það er afar hæpið að afnotarétt geti menn fénýtt með því að láta aðra nota hann. Ef þetta er afnotaréttur í grunninn nota menn hann annaðhvort sjálfir eða hann er ekki notaður. Verðið er komið upp úr öllu valdi og það hefur mjög háskalegar hliðarverkanir. Það er t.d. ekki mikill hvati fyrir hendi til þess að koma með annað að landi en allra verðmætasta fiskinn ef menn þurfa að borga 170 kr. á kílóið fyrir að fá að veiða hann, nema þá að um löglegan meðafla sé að ræða. Fleira mætti nefna í þeim dúr. Leigumöguleikinn og samþjöppun veiðiheimilda er nátengt. Þeir aðilar sem sópa að sér veiðiheimildum hafa alltaf þann örugga útveg að leigja þær frá sér ef þeir þurfa ekki á þeim öllum að halda sjálfir og láta aðra afskrifa fjárfestinguna. Þetta tvennt hangir líka saman. Ég held að það verði að fara að skoða af verulegri alvöru að taka á þessum þætti málsins og ég sé þar kannski aðallega tvær leiðir mögulegar, ósköp einfaldlega þá að hækka verulega nýtingarkvöðina, að menn verði að langmestu leyti að nýta sínar úthlutuðu veiðiheimildir eða sinn afnotarétt sjálfir, eða hins vegar, sem er skylt því sem síðasti ræðumaður var að tala um, að einhver svolítill hluti af því sem menn leigja frá sér á hverjum tíma komi ekki til varanlegrar úthlutunar til þeirra á næsta fiskveiðiári. Það verði einfaldlega aðeins skert það sem menn fá þá endurúthlutað af hlutdeild á næsta ári og 

Virðulegi forseti. Umfang leigu veiðiheimilda er orðið mjög mikið. Á árinu 2005 var áætlað aflaverðmæti um 70 milljarðar kr., andvirði leigðs kvóta er a.m.k. 10 milljarðar kr. ef ekki meira. Á síðasta fiskveiðiári voru flutt um 60 þús. tonn af þorski á milli óskyldra aðila og hafi það allt verið leigukvóti, sem er líklegt, á því verði sem er í dag er það eitt og sér ekki minna en 10 þús. millj. kr. Hin hliðin á málinu er að þetta er umtalsverður kostnaðarliður hjá þeim sem gera út á þeim forsendum að aflað sé veiðiheimilda á markaði. Venjulegur línubátur sem veiðir um tveggja kílóa fisk fær um 240 kr. fyrir kílóið en þarf að borga um 120 kr. í leigu fyrir að fá að veiða kílóið. Ég hef enga trú á því að breytingar á kerfinu leiði til þess að þetta hverfi. Ég tel að leiga veiðiheimilda sé komin til að vera og þá snýst málið fyrst og fremst um það hvaða reglur eigi að gilda um viðskiptin og hverjir eigi að eiga viðskipti. Er eðlilegt að aðili geti leigt frá sér eða selt það sem hann á ekki, er eðlilegt að aðili sem hefur undir höndum veiðiheimild til að veiða sjálfur geti gert sér hana að féþúfu af óskyldum aðila en eigandinn, þjóðin, fái ekki neitt að ráði fyrir þessa eign? Það er óeðlilegt. Þess vegna er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar það ákvæði að setja í stjórnarskrá íslenska lýðveldisins að fiskimiðin séu sameign íslensku þjóðarinnar. Ég hlýt að spyrja: Eru ráðherrar í þessari ríkisstjórn slíkir bandingjar LÍÚ að þeir heykjast á því 

Hæstv. forseti. Kvótakerfið eins og það hefur þróast hefur því miður orðið að byggðaröskunarkerfi. Það sjáum við á hinum miklu tilfærslum í aflaheimildum, bæði í gegnum hið fasta sölukerfi kvótans og einnig í leigukerfinu. Það eru til byggðir á Vestfjörðum sem leigja til sín kvóta fyrir sennilega yfir 100 millj. á ári. Hingað til hefur ekki verið mikið um aðra grunnatvinnu að ræða á Vestfjörðum en einmitt sjávarútveginn sem hefur byggt upp þær byggðir. Sú hefur reyndin verið víða á landinu. Tilfærslukerfið, sem annars vegar á sér stað í gegnum aflasöluna, aflamarkið, og hins vegar leigukerfið eru hins vegar þannig upp sett að það er ekki nokkur leið að átta sig á því hvar byggðin heldur velli og hvar aflaheimildirnar verða til staðar áfram fyrir atvinnurétt fólksins. Ætli Akureyrardæmið sé ekki nýjasta dæmið um það, þ.e. ef við minnumst ekki á norðausturhornið sem á sennilega ekki lengur veiðirétt eftir örfáa daga heldur eru það Grandi og Vestmannaeyjar sem eiga veiðiréttinn á norðausturhorni landsins. Veiðiskylduna er auðvitað hægt að setja upp, hækka hana, og það er einnig hægt að setja inn þá reglu að þeir sem fá til sín veiðiheimildir öðlist veiðirétt út á það sem þeir veiða og hafa fengið frá öðrum. Það eru til fjölmargar leiðir til þess að lagfæra kerfið eins og það er en ríkisstjórnin hefur ekki haft nokkurn vilja til þess að gera það. Þess vegna er einfaldlega fram undan að takast á við hvernig þetta kerfi hefur þróast og gjörbreyta því að mínu mati, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni fyrir þessa umræðu. Það er eðlilegt í umræðu um leigu aflaheimilda að ræða jafnframt um framsalið svo og veiðiskylduna. Ég tel að markaðurinn stjórni að hluta leiguverði á aflaheimildum. Þegar aflaheimildir í ýsu voru auknar lækkaði leiguverð á ýsu. Þegar aflaheimildir í þorski voru minnkaðar hækkaði leiguverðið. Einnig hefur orðið töluverð umræða um veiðiskylduna sem í dag er 50%. Það má lengi deila um hver þessi prósenta á að vera. Það er mikilvægt í rekstri útgerða, bæði stórra og smárra, að geta haft tegundatilfærslu í rekstrinum. Í dag er verið að leigja 1 kíló af þorski á móti 5,5 kílóum af karfa. Þorskur er með ígildi 1 en karfi 0,69. Þá er einnig þannig farið þegar útgerðarmaður leigir frá sér, annaðhvort með jöfnum skiptum í peningum eða gerir viðskiptin með jöfnum skiptum. Ef hann leigir 1 kíló af þorski fær hann 5,5 kíló af karfa. Hann hefur þá leigt til sín 3,8 þorskígildi. Ef tegundatilfærsla væri ekki til staðar mundi sviptingum veiðileyfa fjölga töluvert. Hvað mundi gerast ef við færðum veiðiskipin upp í 75%? Úthlutaðar veiðiheimildir í þorski hafa minnkað töluvert. Leiguverð af þeim 25% sem eftir stæðu af þorski hækkaði það mikið að þeir sem eru með litlar aflaheimildir og hafa verið duglegir að leigja aflaheimildir hafa ekki svigrúm til að reka útgerð sína. Ég er þess fullviss að útvegsbændur eru ekki á móti því að hækka veiðiskylduna en teldu mikilvægt að hægt væri að hafa tegundatilfærslu milli skipa hjá sama fyrirtæki. Ég hef meiri áhyggjur af þeim sem eru í krókaaflamarkskerfinu svo og þeim byggðum þar sem aflaheimildir hafa minnkað. Ég vil líka benda á að bátar í krókaaflamarkskerfinu leigja til sín mikið af ýsu úr stóra kerfinu. Ég fullyrði að krókaaflamarksbátarnir leigja til sín mikla ýsu vegna þess að þeir hagnast á leigunni. Þrengri skorður á framsali munu því vafalítið hafa mikil áhrif á krókaaflamarksbátana. Virðulegi forseti. Hv. þingmenn Frjálslynda flokksins þurfa jafnframt að svara hvernig þeir sjái að breytingar sem þeir tala oft fyrir hafi áhrif á sjávarpláss og útgerðir sem starfa í núverandi fiskveiðistjórnarkerfi. Það er samt ekkert óeðlilegt að frjálslyndir reyni að fá utandagskrárumræðu um ýmis mál til að dreifa athygli frá sínum eigin vandamálum. Ég beini því til þeirra í vinsemd, 

Frú forseti. Stjórnarliðar verða að fara að opna augun fyrir stöðu þeirra sem leigja til sín aflaheimildir. Maður hlustar á hæstv. sjávarútvegsráðherra og eins á hv. formann sjávarútvegsnefndar tala eins og þeir átti sig ekki á raunveruleika þeirra sem gera út og þurfa að leigja til sín aflaheimildir. Hæstv. ráðherra virðist alltaf horfa á málin frá sjónarhóli kvótahafanna og spurning hvort ekki sé rétt að minna hæstv. ráðherra á að hann er sjávarútvegsráðherra en ekki kvótahafaráðherra. Er þar mikill munur á. Leigumarkaðurinn með aflaheimildir er ekki frjáls markaður, eins og hæstv. ráðherra sagði. Hæstv. ráðherra sagði: Þetta eru frjáls viðskipti milli aðila. Við hljótum að spyrja hvort hæstv. ráðherra sé algjörlega blindur á það hvað er að gerast. Leigumarkaðurinn er fákeppnismarkaður og hann er samráðsmarkaður. Í raun og veru er um nauðamarkað að ræða. Þeir sem þurfa að leigja til sín aflaheimildir hafa ekki um neitt frjálst val að ræða. Þeir eru neyddir til að beygja sig undir það verð sem kvótahöfunum hverju sinni dettur í hug að setja upp og það eru engir samningar um verð á þessum markaði. Verðið er einhliða ákveðið af hálfu kvótahafanna og þeir sem þurfa að leigja hann til sín verða að beygja sig undir það leiguverð sem hinum sem eiga eða hafa dettur í hug að setja upp. Ég er sannfærður um að í öllum öðrum viðskiptum væri Samkeppniseftirlitið komið í þetta mál og farið að velta fyrir sér hvernig stendur á því að verðmyndun á svona miklum og stórum markaði eins og hér er um að ræða er með þeim hætti sem raun ber vitni. Það vita allir sem fylgjast með sjávarútvegi að það er ekki hægt að leigja til sín afla á því verði sem verið er að leigja til sín í dag ef fylgja á reglum sem um veiðar gilda. Ef hæstv. ráðherra fylgdi reglunum eftir mundi leiguverð lækka ef farið væri í það að fylgjast betur með hvernig gengið er um auðlindina. Ég held að hæstv. ráðherra, eins og ég sagði áðan, verði að fara að opna augun 

Virðulegi forseti. Ég held að menn verði að fara að huga að löggjöfinni í þessum efnum á þá lund að hér sé um viðskipti að ræða og setja reglur um það á þeim grunni og út frá samkeppnislögum. Það er eðlilegt að líta svo á að viðskipti af þessu tagi falli undir viðskiptaráðuneytið fremur en sjávarútvegsráðuneytið. Ég held að það hamli mjög þróuninni í þessu efni hversu sterk tök kvótaeigendur hafa á sjávarútvegsmálum á Íslandi í gegnum stjórnmálaflokkana. Það er greinilegt að þau tök leiða til sérhagsmuna sem eru hafðir í öndvegi og almannahagsmunum er ýtt til hliðar. Einstakir kvótahafar geta á hverju ári haft út úr því að nýta ekki þær heimildir sem þeir fá afhentar frá ríkinu á hverju ári fyrir 2 kr. á kíló eða jafnvel minna að eigin geðþótta. Fyrirtæki eins og Brim, óskabarn Akureyringa - eða hvað? - getur leigt frá sér 3–4 þús. tonn af þorski og tekið í vasa eigendanna 500, 600, 700 millj. kr. Af þessum peningum þarf ekki að borga nein útgjöld, engin mannalaun, engum fyrirtækjum, engin gjöld í bæjarsjóð. Þetta eru bara peningar í vasann hjá hluthöfunum. Þeir bera engar skyldur, ekki við byggðarlagið þar sem til veiðiheimildanna var stofnað og þeirra aflað með vinnu þess fólks sem þar býr. Þeir hafa engar skyldur við það og þeir flytja bara til Hafnarfjarðar, virðulegi forseti. Ég held að menn þurfi að gera uppskurð á þessu og menn þurfi að viðurkenna það að þessi auðlind er, eins og orkuauðlindin, eign þjóðarinnar. Arðinum af henni á að dreifa til þeirra sem hann skópu.

Frú forseti. Það var svo sem ekki við miklu að búast. Maður er búinn að heyra þessa ræðu hjá hæstv. sjávarútvegsráðherra áður. Svörin voru ekki merkileg. Það er eins og honum komi þetta fólk bara ekkert við, fólkið sem þarf að leigja til sín aflaheimildir. Það er ekki neitt svigrúm til þess að gæta að hag þessa fólks en fyrir þá sem hafa yfir aflaheimildunum að ráða er alls konar sveigjanleiki. Það er hægt að leigja 50% annað hvert ár og allt hitt árið. Það er hægt að breyta þorski í einhverja aðra tegund og ég veit ekki hvað. Svo eru menn að tala um að það séu einhverjar takmarkanir. Það eru engar takmarkanir. Það er hægt að fara í svokallaða Kínaleigu. Það er hægt að fara allar leiðir. Þeim sem hafa yfir kvótanum að ráða eru allar leiðir færar. En það þarf ekkert að kanna hvort sjómenn taki þátt í þessari kvótaleigu. Menn verða bara að líta á þær tölur sem hafa komið fram í umræðunni. 1/5 af tekjum sjávarútvegsins fer í að greiða þessa leigu, þ.e. 1/5 af tekjum botnfisksaflans. Það eru 10 milljarðar og þessir peningar fara út úr greininni. Það þarf ekkert að kanna þetta. Þetta er augljóst. Hæstv. ráðherra ræddi að einhverju leyti um tillögu Frjálslynda flokksins. Ég get lofað honum því að við komum fram með mjög skýrar tillögur, einmitt fyrir þá aðila sem leigja til sín aflaheimildir til að fá að nýta sameiginlega auðlind. Við munum gera það fyrir næstu kosningar og hagur þeirra mun verða miklu bjartari eftir að við tökum hér við völdum ef okkur tekst það en til þess að breyta þessu kerfi þarf að hrinda þessari ríkisstjórn í burtu. Það eru hreinar línur. Fólk er búið að sjá það að loforð hæstv. ráðherra fyrir kosningar og efndir eftir kosningar fara ekki saman.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu sem hefur á margan hátt verið upplýsandi. Það sem mér hefur heyrst skína í gegn er mikil krafa um að þrengja verulega framsalið í kerfinu  Ég hef verið skammaður fyrir það í þessari umræðu að ég sé allt of handgenginn Landssambandi íslenskra útvegsmanna og sé einhver kvótamálaráðherra í stað þess að vera sjávarútvegsráðherra. Á sama tíma er ég líka gagnrýndur fyrir það að hafa ekki tekið undir tillögur frá LÍÚ um að þrengja framsalið í leiguviðskiptunum. Ástæður fyrir því að ég hef ekki viljað gera það eru ýmsar. Ég hef t.d. talið að það gæti haft neikvæð áhrif á þá sem lakar standa í sjávarútveginum, á þá sem eru t.d. háðir því að leigja til sín einhverjar aflaheimildir. Það gæti haft neikvæð áhrif á ýmis byggðarlög. En það er ljóst mál að frá sjónarhóli þeirra sem hafa mikla kvóta mundi það ekki miklu breyta þótt aukin yrði þessi veiðiskylda upp í 75%. Það er alveg ljóst mál að þeir aðilar stæðu alveg jafnkeikir eftir. Það mundi hins vegar hafa áhrif á ýmsa aðra, m.a. einstaklingsútgerðina og smábátaútgerðina. Það mundi líka draga úr aðgangsmöguleikum manna inn í þetta kerfi og er þó ljóst að þeir aðgangsmöguleikar eru ekki mjög miklir í dag. Það má hins vegar alltaf deila um hvort þetta eigi að vera 50% eða 75%. Það er einhver tala sem menn þurfa að komast niður á en ég hef verið talsmaður þess að til staðar væri heilmikil veiðiskylda vegna þess að ég hef talið það eðlilegt. Ég tel þó að menn verði a.m.k. að gæta að því þegar við ræðum einhverjar breytingar í þessu sambandi að það komi ekki niður á þeim sem síst skyldi. Út af því sem talað hefur verið um umfang þessara leiguviðskipta vil ég aðeins segja að ég held að samkvæmt þeim tölum sem við höfum um þessi mál sé það mjög ofmetið. Þarna er verið að taka inn í geymslu, reikna tvöfalt eða þrefalt hin raunverulegu leiguviðskipti 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 520, 432. máli, en þar er um að ræða breytingu á lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, sem lýtur að því að kveða með skýrum hætti á um að það teljist veiðar í atvinnuskyni en ekki tómstundaveiðar þegar eigandi eða útgerð báts tekur gjald af þeim sem nýta bátinn til fiskveiða. Það er meginregla samkvæmt íslenskum fiskveiðilögum að bátar þurfa að hafa nægjanlegan kvóta fyrir þeim afla sem þeir fá í kvótabundnum tegundum. Einu undantekningarnar frá þeirri meginreglu eru þær að heimilt er að stunda fiskveiðar í tómstundum til eigin neyslu og þá er sjávarútvegsráðherra enn fremur heimilt að ákveða að afli sem fæst á tilteknum opinberum sjóstangveiðimótum teljist ekki til aflamarks enda sé hann einungis fénýttur til að standa straum af kostnaði við mótshaldið. Nokkuð er um að aðilar sem eiga eða gera út báta bjóði þeim sem þess óska og gjald greiða fyrir að fara með bátunum í sjóferðir, m.a. til að renna fyrir fisk eða þá að nýta bátana til fiskveiða, jafnvel án þess að fulltrúi útgerðar sé um borð. Áhugi á slíkum fiskveiðum virðist fara vaxandi, einkum meðal erlendra sportveiðimanna og er ástæða til að ætla og sannarlega vona að atvinnustarfsemi af þessum toga aukist umtalsvert á komandi árum. Stundum eru þessir bátar einungis nýttir til fiskveiða en í öðrum tilvikum eru veiðar aðeins einn þáttur í þeirri afþreyingu sem boðið er upp á. Hvað sem því líður eru umræddir bátar nýttir í atvinnuskyni og eru fiskveiðar þáttur í þeirri nýtingu. Það er þess vegna eðlilegt og sanngjarnt að sömu grundvallarreglur gildi um þessa báta og eiga við um aðra báta sem eru nýttir í atvinnuskyni til fiskveiða, einkum hvað varðar þá kröfu að þeir hafi nægjanlegan kvóta fyrir kvótabundnum afla. Að sjálfsögðu fæst mismikill afli við veiðar umræddra báta en þar sem það eru yfirleitt ferðamenn, erlendir og innlendir, sem veiðarnar stunda eru þeir sjaldnast í góðri aðstöðu til að taka aflann með sér og neyta hans sjálfir. Því getur verið heppilegt og hagkvæmt fyrir þá, en þó sérstaklega fyrir hlutaðeigandi útgerð, að geta selt aflann eða fénýtt hann á annan hátt. Ef þetta frumvarp verður að lögum þurfa allir bátar sem eru nýttir með umræddum hætti að hafa leyfi til veiða í atvinnuskyni og nægjanlegar aflaheimildir fyrir kvótabundnum afla. Heimilt verður að selja afla sem fæst við þessar veiðar en afla sem fæst við tómstundaveiðar er hins vegar óheimilt að selja. Gert er ráð fyrir að almennar reglur sem gilda um veiðar í atvinnuskyni eigi við um veiðar umræddra báta en þó er nauðsynlegt að ráðherra verði heimilt að setja sérstakar reglur um tiltekin atriði, svo sem varðandi skyldur skipstjóra og skýrsluskil. Það helgast af því að þær aðferðir sem eru hagkvæmastar og almennt eru viðhafðar við útgerð þessara báta og menn þekkja geta verið nokkuð frábrugðnar því sem tíðkast við rekstur annarra atvinnubáta og það er eðlilegt að tekið verði tillit til þess eftir því sem unnt er og lög leyfa. Virðulegi forseti. Þessu frumvarpi er ætlað að taka af allan vafa um að það teljist vera veiðar í atvinnuskyni í skilningi fiskveiðilaga þegar eigandi eða útgerð báts tekur gjald af þeim sem nýta bátinn til fiskveiða. Það þýðir eins og fyrr sagði að sömu grundvallarreglur gilda um veiðar þessara báta og annarra báta sem eru nýttir í atvinnuskyni til fiskveiða. Með því er nauðsynlegs jafnræðis gætt og jafnframt skýrt hvaða kröfur eru gerðar að þessu leyti til þeirra sem gera umrædda báta út eða hyggjast hefja slíkan atvinnurekstur. Þetta er mikilvægt til þess að þeir sem í hlut eiga geti lagað sig að þeim kröfum og tekið tillit til þeirra við rekstur báta sinna og í þeim áætlunum sem þeir gera í sambandi við hann. Ég vonast því til að frumvarpið fái hér framgang og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og umfjöllunar hjá hv. sjávarútvegsnefnd.

Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort verið sé með þessu frumvarpi að leggja stein í götu þeirra sem eru að reyna að hasla sér völl í ferðamannaiðnaði einmitt í þeim byggðarlögum sem hafa farið illa út úr kvótakerfinu. Verður þetta ekki til þess að loka þeirri leið líka? Þá verður mér hugsað til staðar eins og Tálknafjarðar þar sem menn eru að reyna að skapa sér atvinnu hvað varðar veiðar fyrir ferðamenn. Mér sýnist að með þessu frumvarpi sé verið að setja þetta inn í það alræmda kerfi sem við erum búin að fara svo oft í gegnum hér og hefur engu skilað. Væri ekki réttara fyrir hæstv. ráðherra að leita leiða út úr þessu og minnka reglugerðafarganið sem hefur gengið svo langt að meira að segja fermingarbörnum er bannað að leggja línu í fjöru? Það kom bréf frá hæstv. ráðherra sjávarútvegsmála um að það mætti ekki. Nú á að banna fleira en að leggja línu í fjöru fyrir norðan vegna þess að það gæti að einhverju leyti raskað kerfinu sem hæstv. ráðherra er svo annt um, það virðist líka eiga að koma í veg fyrir að þeir sem hafa farið illa út úr því kerfi geti komið sér áfram í ferðamennskunni. Það væri fróðlegt að fá að heyra hjá hæstv. ráðherra hvað hann telji þetta vera mikið magn og hvað þrýsti á að setja þetta inn í lög og reglur íslenska lýðveldisins og vera með svona fargan. Þetta er náttúrlega í takt við annað sem Sjálfstæðisflokkurinn stendur fyrir, að leggja enn meiri atvinnuhöft á landsbyggðina og þar virðist ekkert mega gera.

Virðulegi forseti. Það er misskilningur hjá hv. þingmanni að verið sé að reyna að leggja stein í götu þeirra byggðarlaga eða fyrirtækja sem eru að hasla sér völl með sérstökum hætti eins og við þekkjum. Slík fyrirtæki eru t.d. starfandi í Súðavík og Tálknafirði og það liggur fyrir að fyrirtæki af þessum toga munu hasla sér völl miklu víðar. Þá kemur auðvitað upp sú staða að þetta eru bátar sem veiða umtalsverðan afla, þetta eru ekki hefðbundnar tómstundaveiðar sem menn hafa verið að stunda og hafa verið af allt annarri stærðargráðu. Það er ekki verið að leggja stein í götu þessara fyrirtækja, þvert á móti er verið að opna þeim leið. Því þegar slík mál koma upp sem hér um ræðir getur verið um umtalsverðan afla að ræða, m.a. það sem útlendingar veiða, menn sem koma hingað til lands til að njóta þess. Ég veit að hv. þingmanni líður ekki vel þegar ég nefni það orð, útlendingar, en þegar þeir koma hingað til lands sem ferðamenn og vilja fá að njóta þess að veiða hér liggur auðvitað fyrir að þeir geta ekki tekið með sér aflann úr landi af ýmsum ástæðum. Þá liggur beinast við að menn vilji reyna að selja þennan fisk og fénýta hann. Ef ekki liggur alveg fyrir að búið sé að setja skýr lög um hvaða heimildir þessir bátar hafa, erum við að leggja stein í götu þessara útgerða og þessarar atvinnustarfsemi. Það sem verið er að gera hér er að opna þessari atvinnustarfsemi leið, gera henni kleift að selja og fénýta þennan afla til að þessi atvinnugrein geti síðan notið góðs af þeim tekjum sem þarna eru. Þetta hefur verið framkvæmt þannig, bæði á Tálknafirði og Súðavík, að menn hafa notað byggðakvóta að hluta til í þetta sem er reyndar ágætishugmynd, vegna þess að það er mjög í anda þeirrar hugsunar að nýta byggðakvóta til að efla nýja atvinnustarfsemi. Hér er einfaldlega verið að styðja við bakið á þeirri viðleitni að geta búið sér til tekjur í nýrri atvinnugrein 

Frú forseti. Það er greinilegt að hæstv. sjávarútvegsráðherra kemst ekki út úr því að hugsa í kerfinu sínu. Það er ótrúlegt að verða vitni að því að Sjálfstæðisflokkurinn sé að leggja hér stein í götu þeirra sem eru að reyna að bjarga sér eftir að búið er að taka af þeim veiðiréttinn. Ef þeir geta mögulega leigt hann fyrir gríðarháa upphæð, eins og komið hefur fram í umræðunni, þá er það í lagi en við heyrðum það í umræðunni fyrr í dag að sá rekstur er nú ekki vænlegur. Fólk reynir því ýmislegt fyrir sér. Það er að fara út í ferðamannaþjónustu en hæstv. sjávarútvegsráðherra vill girða fyrir það líka og koma þessu inn í þetta ljóta kerfi sem hefur nákvæmlega engu skilað. Væri það ekki leið fyrir Sjálfstæðisflokkinn að reyna aðeins að hugsa hvort ekki sé hægt að auka frelsið eins og við í Frjálslynda flokknum viljum gera? Við viljum auka frelsið, að tína ekkert til hvort litlir koppar séu að renna með færi í fjörðum landsins. Það er alveg fáránlegt að halda að þessar litlu trillur, sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið að setja á enn meiri höft, valdi því að einhverju leyti að fiskstofnar gefi ekki af sér fyrir þjóðarbúið eins og til er ætlast. Þetta er fáheyrð vitleysa. Maður furðar sig á að Sjálfstæðisflokkurinn skuli koma með enn eitt frumvarpið í stað þess að leita leiða út úr þessu kerfi eins og við í Frjálslynda flokknum gerum. Menn koma hér og reyna að réttlæta það að höft séu sett á þessa atvinnugrein vegna þess að verið sé að þjóna útlendingum og segja að það séu einhver vandræði. Það er undarlegt að verða vitni að þessu. 

Virðulegi forseti. Það er oft þannig þegar maður reynir að svara hv. þingmanni að þá er eins og hann setji eyrnatappa í eyrun til að koma örugglega í veg fyrir að hann heyri það sem maður er að segja. Ég vakti einfaldlega athygli á því að hér væri að hefjast mjög merkileg og mikilvæg atvinnustarfsemi sem  Það sem að baki þessa frumvarps liggur er einfaldlega að þegar þessi atvinnustarfsemi er komin af stað eins og nú er, verðum við komin með klár lög þannig að enginn ágreiningur verði. Ef allt gengur eftir og óskir og vonir manna rætast og hugmyndir og spár um það sem þarna gerist, þá getur verið um að ræða talsvert mikinn afla sem verið er að draga úr sjónum sem gerir það að verkum að þessi fyrirtæki fara að hafa alvörutekjur. Er eitthvað óeðlilegt við það að þessi fyrirtæki sem eru að veiða fisk, 

Frú forseti. Á dagskrá þingsins í dag eru tvö frumvörp til laga um breytingar á lögum nr. 116/2006, eða lögunum um stjórn fiskveiða. Ég átta mig ekki alveg á af hverju komið er með tvö frumvörp á sama degi um breytingu á sömu lögum, hvort ekki hefði verið skynsamlegra að setja þessar tvær breytingar sem um er að ræða í eitt frumvarp í stað þess að hafa þær í sitt hvoru lagafrumvarpinu. Við þekkjum það nú í öllum stöðugleikanum í sjávarútvegi að sífellt er verið að breyta þessum lögum og maður hefur ekki lengur tölu á því hversu oft þeim er breytt á hverju einasta þingi.  Það frumvarp sem við fjöllum um nú er lítið og skrýtið, leyfi ég mér að segja. Hæstv. ráðherra virðist vera órótt yfir því að tómstundabátar séu notaðir í einhverjum mæli til að draga fisk úr sjó og það sé svo mikill fiskur sem dreginn sé úr sjónum með þessum hætti að koma þurfi þessum tómstundabátum inn í kvótakerfið. Því það að gera skylt að skrá bát sem bát sem veiðir í atvinnuskyni þýðir einfaldlega að verið er að koma viðkomandi bát inn í kvótakerfið. Getur verið að kvótahöfunum sé orðið eitthvað órótt yfir því að einhverjir smábátar séu að draga bein úr sjó á því ákvæði laganna sem heimilar mönnum tómstundaveiðar til eigin nota? Hæstv. ráðherra sagði áðan að það væri orðin mikil atvinnustarfsemi fólgin í því að túristar kæmu hingað til að draga fisk á sjóstöng, þetta væri orðinn talsvert mikill afli og því þyrfti að grípa til þeirra ráðstafana sem hér eru lagðar til. Hæstv. ráðherra gekk svo langt að segja að til að þessi atvinnugrein gæti þróast, sem við höfum séð vera að vaxa, sérstaklega á Vestfjörðum, þ.e. að túristar komi hingað til lands að renna fyrir fisk með sjóstöng, væri alveg nauðsynlegt að gera þessa breytingu. Ég get ómögulega skilið af hverju hæstv. ráðherra þykir það nauðsynlegt, því að þeir sem stunda þessa atvinnu eða þeir sem standa fyrir þessari nýju atvinnusköpun á Vestfjörðum hafa hingað til ekki vera að kalla á það sjálfir, eftir því sem ég best veit, að þeir séu skikkaðir í kvóta til að geta haldið áfram að byggja upp atvinnugrein sína. Í dag geta þessir menn ákveðið að þeir ætli sér inn í kvóta. Það er ekkert mál fyrir menn sem eru í þessari atvinnugrein og eru í vandræðum vegna þess að svo mikill fiskur dregst á land að þeir verða að selja hann. Það er ekkert mál fyrir þá að breyta starfsemi sinni í þá veru að bátarnir séu með veiðileyfi í atvinnuskyni. Það er þá val fyrir þá en með því frumvarpi sem hæstv. ráðherra er nú að leggja fram er verið að svipta þessa aðila því vali. Það er verið að segja að allir sem stunda veiðar á þennan hátt, þó á sjóstöng sé, skuli inn í kvótakerfið. Það sé alveg stórhættulegt hversu mikill afli sé dreginn á land á þessum bátum og þess vegna þurfi að koma þeim inn í kvótakerfið. Ég veit ekki hvort forráðamenn LÍÚ eða kvótahafar hafa áhyggjur af því að þetta sé hið nýja sóknarkerfi. Að þetta gæti þróast út í að þessir bátar, þessir rosalega öflugu bátar með fullt af sjóstöngum hangandi út af síðunni fari að veiða frjálst og óheft að það yrði til skaða fyrir kvótakerfið og lífríkið. Ég deili ekki þessari sýn hvorki með forráðamönnum LÍÚ né hæstv. sjávarútvegsráðherra. Væri ekki nær að setja ákveðnar reglur um að þeim bátum sem stunda slíka ferðamennsku sé heimilt að koma með eitthvert ákveðið magn á hverja stöng á dag í land? Eða að gera þetta á svipaðan hátt og gert er í laxveiðinni í dag, að það sé ákveðin skylda að veiða á grunnu vatni og sleppa að einhverju leyti fiski, vegna þess að þetta snýst um skemmtunina hjá erlendum ferðamönnum við að veiða fiskinn en ekki það að bera í kassavís fisk úr landi til að nota síðan heima síðar. Með því að horfa á þetta á þennan hátt gefst mönnum tækifæri til að þróa þessa nýju atvinnustarfsemi eins og þeir vilja. Menn hafa þá þetta val. Vilja menn stunda hana með þeim hætti sem hæstv. ráðherra er að skylda þá til hér eða vilja þeir stunda hana með því að nýta ákvæðið um tómstundaveiðar? Hversu langt á að ganga? Hvað þýðir það að útgerð eða eiganda báts sé ekki heimilt að taka við greiðslu fyrir að bátur sé notaður nema að vera með hann skráðan sem atvinnubát? Maður veltir þessu fyrir sér af því að ég á lítinn tómstundabát sjálfur sem ég hef gaman af að renna á út í Faxaflóa og ná mér í örfá kíló af fiski sem ég borða sjálfur. Ef ég tek kunningja mína með mér og þeir draga fisk til eigin nota af mínum bát og taka síðan þátt í olíukostnaði, þýðir það að ég sé farinn að taka fjármuni af þriðja aðila fyrir að fá að nýta bátinn til fiskveiða? Þýðir það að ég þyrfti í því tilviki að gerast kvótamaður og skrá bátinn sem atvinnutæki og leigja aflaheimildir til að kunningjar gætu fengið að koma með á sjó á góðum degi og draga sér nokkur kíló af ýsu úr sjó? Eða að þeir megi alls ekki leggja sitt til olíukostnaðar við ferðina? Hversu langt ætlar hæstv. ráðherra að ganga í þessu skyni? Eins og frumvarpið er lagt upp sýnist mér að algjört bann sé lagt við því að fiskur sé dreginn úr sjó og einhverjir fjármunir komi til bátsins í staðinn og því verður hæstv. ráðherra að svara hversu langt hann ætlar að ganga. Í 1. gr. segir að ráðherra geti með reglugerð sett sérstakar reglur um veiðar og afla, m.a. hvað varðar skyldur skipstjóra, tilkynningar og skýrsluskil. Ég verð að segja eins og er, frú forseti, að þegar ég las í gegnum athugasemdir við frumvarpið áttaði ég mig ekki alveg á af hverju er orðin þörf á að setja sérstakar reglur um veiðar og afla ef þetta á að falla inn í kvótakerfið og sérstakar reglur hvað varðar skyldur skipstjóra, tilkynningar og skýrsluskil. Annaðhvort eru menn skipstjórar á bát og báturinn stundar veiðar í atvinnuskyni og fellur þá undir þær reglur sem gilda í dag, eða menn eru það ekki. Er verið að búa þarna til eitthvert millistig á einhvers konar semi-atvinnuskipstjóra? Eða hvað gengur ráðherranum til með því að vilja hafa heimild til að setja reglugerð þar sem einhverjar sérstakar reglur eru settar um þessar veiðar sem í næstu málsgrein lagagreinarinnar er gert ráð fyrir að falli undir allar almennar reglur sem um þetta gilda? Þetta hlýtur líka að þýða að bátar sem hafa verið úreltir, svokallaðir úreldingarbátar sem notaðir eru víða sem tómstundabátar og jafnvel getur verið að slíkir bátar séu notaðir í dag til að fara út með erlenda ferðamenn sem stunda sjóstöng, séu algerlega teknir til hliðar því það er óheimilt að skrá úreldingarbáta til veiða í atvinnuskyni og þeir geta ekki leigt til sín kvóta eða keypt til sín kvóta. Ráðherranum er kannski kunnugt um hvort einhverjir slíkir bátar eru umferð í þessari ferðamennsku eða veiðum erlendra ferðamanna og þætti mér vænt um ef hann gæti upplýst okkur um það. Við í sjávarútvegsnefnd eigum að sjálfsögðu eftir að fara yfir málið og ég held að þar sé fullt af spurningum sem þarf að svara. Í fljótu bragði sýnist mér þegar maður les í gegnum frumvarpið að það sé lagt fram vegna þess að einhverjum er órótt yfir því að það sé að myndast einhver ný gloppa eða glufa í fiskveiðum Íslendinga og að menn geti farið í gegnum þá glufu og veitt verulegt magn. Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherra gæti svarað því hvort það sé ástæðan. Er ástæðan sú að menn óttist að þarna sé glufa eða fleygur í kvótakerfinu sem óprúttnir aðilar mundu fara að nýta til að veiða í stórum stíl? Þessu skylt að litlu leyti en þó ekki alveg er að finna í 6. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða. Þar er talað um að heimilt sé án sérstaks leyfis að stunda fiskveiðar í tómstundum til eigin neyslu, það má stunda þessar veiðar með handfærum án þess að vera með sjálfvirknibúnað eða rafmagn og eingöngu nota þennan afla til eigin nota. Það hlýtur að þýða, ef menn eru komnir inn í þetta almenna kerfi, að þeir fari þá að veiða eins og hver annar á milli þess sem þeir leigja báta sína fyrir sjóstöng, því það þekkja allir sem eiga báta að það er talsvert dýrara að vera með bát skráðan í atvinnuleyfi en í tómstund. Þeir sem það þurfa að gera, verði frumvarpið að lögum, verða þá að fá eitthvað fyrir bátana að gera á milli þess sem verið er að nota þá til veiða með sjóstöng. Það þýðir væntanlega aukna ásókn í leigukvóta og þá gleðjast að sjálfsögðu kvótahafarnir sem hafa hingað til getað sett upp verð. Þeir munu ekki þurfa að óttast að það verði ekki einhverjir viðskiptavinir sem geti leigt af þeim kvóta, því að þeim mun fjölga með þessu frumvarpi, verði það að lögum. Í 6. gr. er heimild til ráðherra að ákveða árlega að á tilteknum fjölda opinberra sjóstangaveiðimóta teljist afli ekki til aflamarks eða krókaaflamarks og veiðidagar ekki til sóknardaga, meðan það kerfi var, enda sé aflinn einungis fénýttur til að standa straum af kostnaði við mótshaldið. Þetta þýðir einfaldlega að þeir sem stunda sjóstangaveiði sem sport á Íslandi og skipuleggja þessi mót, mega samkvæmt þessari grein selja aflann sem kemur í bátana á sjóstangaveiðimóti til að standa straum af kostnaði við mótshaldið. Hvað er í sjálfu sér öðruvísi við það að bátar sem stunda veiðar í atvinnuskyni og eru notaðir í þessa sjóstangaveiði fái að veiða án þess að kvóti komi á móti? Gott væri ef hæstv. ráðherra gæti útskýrt fyrir mér hver sé munurinn á þessu tvennu þó að ég viti að sjóstangaveiðimótin eru sport. En fyrir þá sem eiga bátana og fyrir þá sem leggja til bátana, þetta eru atvinnutæki og bátarnir eru notaðir sem slíkir, þá kemur þetta endurgjald fyrir og leyft er að selja aflann án þess að kvóti hafi komið á móti. Ég ætla ekki að eyða lengri tíma í þetta mál núna því að við förum yfir það í sjávarútvegsnefnd. Eins og ég sagði í upphafi finnst mér frumvarpið bæði lítið og skrýtið. Ég held að það sé engin önnur skýring á því af hverju hæstv. ráðherra er svona órótt en að vá sé fyrir dyrum og að kvótaeigendur óttist að þetta muni verða notað sem smuga til að brjótast bakdyramegin í veiðar, en ég trúi því ekki að þeir sem skoða þetta í alvöru óttist slíkt. Það verður alltaf að hafa í huga þegar frumvörp eru lögð fram og breyta á lögum hvaða áhrif það hefur á þá sem stunda nýsköpun og nýjar atvinnugreinar eins og verið er að gera á Vestfjörðum í dag og virðist ganga mjög vel. Ég er sannfærður um að það sem hér er verið að gera er íþyngjandi fyrir þessi fyrirtæki. Það er ekki, eins og hæstv. ráðherra gaf í skyn, verið að gera þeim lífið auðveldara með þessum lögum heldur hljóta þau að verða íþyngjandi.

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er lagt fram til þess að koma með frekari tillögur um það hvaða löggjöf eigi að vera utan um siglingar og veiðar ferðamanna, innlendra sem erlendra. Ég hef miklar efasemdir um að það sé rétt að fella þessa þróun undir löggjöf um atvinnustarfsemi og sérstaklega um stjórn fiskveiða eða sjávarútveg vegna þeirra ströngu laga sem gilda um þá atvinnustarfsemi, ekki hvað síst vegna þess að réttindi sem menn þurfa að afla sér, sem á annað borð er gert skylt að starfa innan kerfisins, liggja ekki á lausu, ríkið hefur þau ekki tiltæk fyrir þá sem gert er skylt að starfa eftir þeim reglum heldur verða menn að afla sér þeirra á einkamarkaði af þeim sem hafa þau í dag, þegar þeim sýnist, á því verði sem þeim sýnist. Þróun í þeirri atvinnugrein sem frumvarpið tekur á eru því settar ákaflega þröngar skorður, en það er rekstur og útleiga á bátum sem eru fyrst og fremst skemmtibátar fyrir fólk sem er í fríum og nýtur náttúrunnar og útiveru en er ekki í atvinnustarfsemi. Það er grundvöllurinn fyrir því að það er verið að þróa eitt afbrigði eða nýja tegund af ferðaþjónustu og ég hef miklar efasemdir um að það sé rétt að fella umgjörð um hana undir löggjöf um stjórn fiskveiða. Meðal annars vegna þess sem fram hefur komið áður í umræðunni að það er mikill kostnaðarmunur á starfseminni eftir því hvort hún fellur undir þá atvinnu og þau skilyrði sem mönnum er gert að uppfylla þar eða sem tómstunda- eða ferðaþjónusta. Það er líka munur á því hvaða réttindi og skyldur menn þurfa að uppfylla til þess að stjórna þessum bátum. Ég vara við því að menn fari að negla þennan vaxtarbrodd í ferðaþjónustu undir löggjöfina um stjórn fiskveiða. Það er sjálfsagt að skoða málið í þingnefnd og fá fram skýringar ráðherra á því hvers vegna hann leggur þetta til en ég held að nefndin verði að skoða mjög vandlega sjónarmið þeirra sem eru í þessari atvinnugrein og möguleika á að atvinnugreinin þurfi að þróast áfram og verða öflugri frá því sem nú er þannig að þetta verði sannkallaður vaxtarbroddur en ekki vaxtarbroddur sem verði kæfður í fæðingu vegna einhverrar þráar eða þarfar til þess að loka möguleikum manna til að fara á sjó öðruvísi en eftir þeim reglum sem menn hafa sett sér um veiðar í atvinnuskyni. Ég held að það sé eðlilegast að líta á umgjörð fyrir þessa starfsemi út frá hinu sjónarmiðinu, að þetta séu tómstundaveiðar eða tómstundastarfsemi, því að það er mjög mismunandi hvaða veiðar falla undir í þessum tilvikum, það fer eftir þeim mönnum sem eru um borð hverju sinni. Sumir vilja ekki veiða neitt, aðrir hafa gaman af að veiða nokkra fiska og enn aðrir hafa gaman af því að veiða marga fiska og flaka þá og taka þá með sér heim. Ég held að hið eðlilega í þessu sé að setja reglur um tómstundaveiðarnar, kannski frekari reglur um þær en við höfum í dag. Það er út af fyrir sig rétt að ef það verður mikill vöxtur í þessu og nokkur þúsund manns á ári hverju stunda þetta, að fara til sjós á bátum sem þeir eiga ekki sjálfir og sumir veiða og þá geta menn auðvitað veitt töluvert magn. Ef menn veiða mikið er eðlilegt að menn setji einhverjar reglur um það og væntanlega er skynsamlegast að setja þá reglur um eitthvert visst magn á mann eða eitthvað slíkt, hugsanlega reglur um veiðarfæri sem menn mega nota. Mér finnst t.d. heldur þröngt að afmarka það bara við handsnúnar handfærarúllur, ég held að menn verði að gefa mönnum kost á að nota sjóstöng sem dæmi eða jafnvel eitthvert þróaðra veiðarfæri, en að takmarkanir verði settar um það magn sem menn megi draga úr sjó og gera sér mat úr. Það er hugsanlegt að það þurfi að gefa fyrirtækjum sem standa fyrir sjóstangveiðikeppni einhverja möguleika á að selja aflann en ég hélt að það væri búið að leysa það mál í ráðuneytinu þannig að ég á ekki von á að það sé neitt vandamál, ég held að það liggi fyrir sæmileg niðurstaða í þeim efnum. Ég vara því heldur við því að fara inn á þessar brautir. Ég held að það eigi frekar að nálgast málið út frá ferðaþjónustunni eða tómstundagamninu og setja þá nauðsynlegar reglur út frá þeim sjónarmiðum fremur en að negla menn inn í kvótakerfið og gera menn bundna af þeim frumskógi af lögum og reglum sem þar gilda.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jón Gunnarsson fór svo vel yfir þetta mál að ég get tekið undir ræðu hans í heilu lagi. Mig langar samt til að bæta örlitlu við í umræðuna. Ég vil spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra hverjir hafi kallað eftir þeim ráðstöfunum sem hæstv. ráðherra er að beita sér fyrir. Var það ferðaþjónustan? Ég hef ekki trú á að það hafi verið ferðaþjónustan. Mér er hins vegar alveg kunnugt um að hjá LÍÚ hefur mönnum alltaf verið illa við þessar frjálsu veiðar til eigin nota sem leyfðar eru á Íslandi í dag og þeim þótti það hið versta mál að það skyldi vera haft inni í fiskveiðistjórnarlögunum að menn gætu farið og veitt sér í soðið. Ég held þess vegna að hæstv. ráðherra, sem segist ekki vera þjónn LÍÚ, sé að framkvæma það sem þeir hafa óskað eftir og taka með einhverjum hætti á þessum málum. Hann klæðir þetta í þann búning að verið sé að opna mönnum leið. Það er engin ný leið opnuð fyrir menn með þessum hætti. Þetta er bara þannig að menn geta ákveðið þetta sjálfir, ef þeir vilja gera út með einhverjum hætti eða veiða meira en þeir geta nýtt til eigin nota eða þeir sem fara til sjós á bátunum þeirra, þá verða þeir að horfast í augu við það að verða að fara inn í gamla kerfið sem er í gangi til að geta selt fisk á markaði. Leiðin sem hæstv. ráðherra er að tala um að opna er galopin. Það er því ástæða til að halda að hæstv. ráðherra telji, og hann ætti þá að upplýsa það hér, að verið sé að svindla, fara á bak við á einhvern hátt, selja á svörtum markaði eða eitthvað svoleiðis og hann ætli að girða fyrir það. Hæstv. ráðherra hefur ekki fært það fram til umræðunnar, a.m.k. ekki enn þá. Síðan fylgja þessu fjölmörg vandamál. Hvað með allt eftirlitið sem nú þarf að setja upp? Hvernig ætla menn t.d. að fylgjast með því hvort hv. þm. Jón Gunnarsson tekur einhvern aur upp í olíuna, eins og hann nefndi áðan? Eða á þetta kannski að vera þannig að eigi menn bát skuli þeir bara fara einir á sjó og megi ekki taka með sér kunningja til að fara á veiðar? Ég tel enga þörf á því frumvarpi sem hér liggur fyrir.  Ég sé engin rök fyrir því að gera þessa breytingu. Það er nóg að fylgja eftir þeim reglum sem eru í gangi hvað þessa hluti varðar, því að ef menn ganga löglega um garða er engin þörf á þessari lagasetningu. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta vegna þess að ég tel málið þarflaust. Ég treysti því að hv. formaður sjávarútvegsnefndar bregði ekki vana sínum og fari ekki að halda marga fundi um svona ónýt mál og við getum bara verið rólegir með að leyfa þessu máli að daga uppi eins og svona mál eiga að gera á Alþingi sem engin þörf er á. Ég vil ljúka máli mínu um þetta frumvarp með því að taka undir það sem hv. þm. Jón Gunnarsson sagði og biðja hæstv. ráðherra að skýra nákvæmlega hvað hann á við með síðari hluta þessarar greinar sem hér er lagt til að sett verði í lögin: „Um veiðar og afla fer samkvæmt gildandi reglum um veiðar í atvinnuskyni. Ráðherra getur þó með reglugerð sett sérstakar reglur um veiðar og afla, m.a. hvað varðar skyldur skipstjóra, tilkynningar og skýrsluskil.“ Er tilgangurinn með frumvarpinu að hluta til sá að reyna að búa til reglur sem eru eitthvað öðruvísi ef menn ætla að fara þá leið sem hér er til staðar, að menn þurfi þá ekki að skila skýrslum eða færa afladagbækur með sama hætti og aðrir? Hvað vill hæstv. ráðherra hafa öðruvísi ef hann ætlar að setja reglugerð samkvæmt þessari grein? Það væri gagnlegt að fá að vita það nákvæmlega, því að ef þetta verður á einhvern hátt öðruvísi en í hinu kerfinu gæti hugsanlega verið að opnast ný glufa í kerfinu sem gæti undið upp á sig ef það yrði með einhverju móti hagstæðara að gera út í því eða á einhvern hátt léttara að hefja útgerð með því að hafa ferðamann hjá sér um borð þegar maður fer til veiða.

Hæstv. forseti. Þetta mál er ekki stórt í sniðum en það er afar athyglisvert. Það er hárrétt sem hv. síðasti ræðumaður sagði, það kunna að opnast ýmsar glufur verði málið samþykkt, sem ég vona að alls ekki verði. Ég sé það t.d. í hendi mér, sérstaklega ef menn ætla að setja einhverjar hliðarreglur og alls konar öðruvísi reglur í kringum þetta, að þá komi upp alveg nýr ferðamannaiðnaður sem gæti heitið „ráðinn ferðamaður á atvinnubát í sportveiðum“. Hann fengi að dvelja í svona þrjár vikur um borð og þar með væru menn komnir með alveg sérstakar reglur við útfærsluna á þessu - og gengur nú hæstv. ráðherra, vinur minn, í salinn. Ef mönnum tekst að þróa þetta, að ráða ferðamenn til að vera á bátum þegar farið verður að veiða eftir þessari reglu, þá spyr ég: Hefur hæstv. ráðherra hugsað sér að þróa þessa aðferð á öðrum vígstöðvum, t.d. við lundaveiðar? Að ráða þar sérstaklega erlenda ferðamenn til að fara með í hópa svo menn geti sett þær inn í eitthvert kerfi?

Þá þurfa menn ekki veiðikort.

Ég er ekki að tala um veiðikort, það eru bara mannleg mistök og ekki hægt að skamma hæstv. ráðherra fyrir það. Það sem ég er einfaldlega að segja með þessum orðum, sem eru í svolitlu gríni sögð en þó í fullri alvöru, að við megum ekki þróa þessar reglur þannig að við vitum ekki hvar við ætlum að enda með þær. Við megum ekki lenda inn í einhverju ferli með þessar nýju atvinnugreinar sem menn eru að þróa í ferðamannaþjónustu í tómstundaveiðum eða hálfgerðum sportveiðum sem ferðamenn hafa sótt í, eins og það sem kallað hefur verið á Vestfjörðum „fjordfishing“ eða annan slíkan veiðiskap sem við stundum hér á landi vegna þess að ef menn fara af stað með þetta hygg ég að huga þurfi að ýmsum reglum sem snúa að réttarstöðu fólks og hvernig standa skal að því. Ég er viss um að um leið og menn gera það sem hér er verið að leggja til, þó að því sé haldið fram að þetta geti orðið til þess að menn eigi auðveldara með að fara í þessa starfsemi vegna þess að þeir geti farið að taka til sín aflaheimildir úr kerfunum, þá kemur náttúrlega leiguverðið og söluverðið á kvótanum strax inn í þann reikning. Halda menn að mikill áhugi verði á því innan mjög skamms tíma þegar verðgildið á kvótanum, eins vitlaust og það er orðið, er komið inn í þessa atvinnustarfsemi og menn eiga að fara að borga fyrir það í gegnum veiðileyfin? Ég hef aðeins séð hvernig þetta hefur verið að gera sig vestur á fjörðum. Það er mjög áhugavert eins og t.d. í Súðavík þar sem leigðir eru út litlir bátar, þetta er nánast eins og bílaleiga, menn leigja bátinn án skipstjóra, fara til fiskveiða með sjóstöng og koma með aflann að landi og hafa síðan sérstaka aðstöðu til að flaka aflann eða hantera hann fyrir sig og sína. Ég hef litið svo á að hægt væri að þróa þann þátt miklu meira, t.d. að byggja upp betri aðstöðu fyrir ferðamenn sem koma til landsins og veiða svolítið af fiski og hantera hann, kenna þeim að fara betur með hann og nýta hann. Ég tel þetta vera ákveðna kynningarstarfsemi. Það mætti líka kenna þeim ákveðnar verkunaraðferðir sem þeir kunna ekki í dag, eins og að flaka fisk og þurrka hann síðan í harðfisk fyrir þá á tiltölulega stuttum tíma og þeir gætu tekið hann með sér sem slíkan að hluta, ef þeir vilja. Þannig gætum við smátt og smátt kynnt aldagamla verkunaraðferð sem mönnum hefur kannski ekkert endilega verið ljós í öðrum löndum en er þó samt sem áður víða þekkt í hinum eldri veiðisamfélögum Norður-Skandinavíu hvað þetta varðar. Ég lít ekki svo á, hæstv. forseti, eins og ég held að hæstv. ráðherra hafi orðað það áðan, að með því fyrirkomulagi sem hér er verið að leggja til hefðu útlendingar vaxandi skemmtun af því að stunda fiskveiðar. Ég held að um leið og menn geri þetta komi kvótaverðið inn í, það verður ekki hjá því komist. Þetta verður til að hefta þá starfsemi sem hefur verið að þróast og ég lít svo á að þessi nýja atvinnustarfsemi eigi að fá að þróast áfram frjálst og óháð þeim kvótareglum sem við höfum verið með. Hæstv. ráðherra benti á að sveitarfélögin gætu m.a. notað byggðakvóta í þessu sambandi. Þá kemur auðvitað upp krafan um að byggðirnar fái nánast allar byggðakvóta, því að þær hljóta að eiga að sitja við sama borð í þróun nýrra atvinnugreina. Varla á að hafa það misjafnt, varla á það að tengjast því að menn hafi misst kvóta úr byggð á undanförnum árum að þeir geti ekki fengið að þróa nýjar atvinnugreinar. Menn mega ekki hengja þetta í það, ég held að menn hljóti að átta sig á því þegar þeir setja það í slíkt samhengi. Að mínu viti getum við ekki sett svona höft á þessa atvinnugrein eins og hér er lagt til. Ég tel varhugavert að fara þá leið og þetta eigi að fá að þróast áfram og menn eigi að finna þessu þann farveg sem áhugaverðastur er. Við getum ekki stefnt þessu í það að verðlag á nýtingu þessarar atvinnustarfsemi fari úr böndunum með því að tengjast kvótakerfinu og verði þar af leiðandi mikil höft á framþróun þessarar greinar. Ég dreg mjög í efa að útlendingar hafi af því meiri skemmtun þó að verðið á þessum veiðiheimildum fari upp í samræmi við veiðiheimildir í kvótakerfinu. Ég held að það gerist ekki. Ég tel að það geti verið mikil landkynning af þessu, m.a. af því að kenna fólki að verka þann fisk sem það vill taka með sér úr landi. Meginreglan hefur hingað til verið sú að menn mættu taka með sér þann fisk sem þeir veiddu án þess að um vélvæddar veiðar væri að ræða, með handvirkum búnaði, sjóstöng eða þess vegna handfærarúllum með gamla laginu. Reyndar tel ég að þær reglur hafi verið of takmarkaðar og fæ ekki séð hvers vegna menn megi t.d. ekki veiða skarkola í net ef þeir hafa sérstakan áhuga á að veiða skarkola í soðið. Hákarl er ekki í kvóta sem betur fer og háfurinn ekki heldur enn þá og ekki lóskatan. Það eru örfáar virðulegar fisktegundir sem ekki hafa ratað inn í kvótakerfið, sennilega fyrir einhver mistök.  
             Hæstv. forseti. Um leið og við förum þá leið sem hér er verið að leggja til, að gera þetta að atvinnustarfsemi sem tengist kvótakerfinu, erum við komin í ákveðið far sem ég held að ekki verði aftur snúið með. Þá kemur að sjálfsögðu upp krafa um að settir verði skipstjórar með vélavarðarréttindi um borð í þessa báta og þá er þetta orðið eins konar hluti af kvótakerfinu. Það verður mjög margt sem þarf að athuga, ég tel t.d. að atvinnuveiðar innan kvótakerfisins geti ekki verið undanþegnar skýrslugjöf. Menn verða að staldra aðeins við í þessu. Við skulum leyfa okkur það, hæstv. sjávarútvegsráðherra, þrátt fyrir kröfu LÍÚ um að allar hugsanlegar fisktegundir lendi í kvótakerfinu og öll hugsanleg atvinnustarfsemi sem tengist fiskveiðum með einhverjum hætti fari inn í kvótakerfið sem þeir ætla að eiga í framtíðinni sem sína einkaeign, að hafa eitthvað utan við það og leyfa nýrri atvinnustarfsemi og nýrri hugsun að þróast án þess að það eigi heima inni í hinu hefðbundna kvótakerfi eða veiðikerfi smábátanna. Ég tel að hugsunin í þessu eigi að vera sú að þeir sem veiða þennan afla megi nýta hann til eigin nota eins og verið hefur og að erlendir ferðamenn sem stunda veiðar á slíkum bátum megi taka með sér aflann, bæði heim til sín eða þeirra dvalarstaða sem þeir dvelja á hér á landi, því að þeir dvelja yfirleitt í tvær vikur við þessar veiðar, þeir eyða í þetta hluta af sínu sumarfríi og þetta er yfirleitt sérstakt áhugamál þess fólks sem kemur til þessara veiða. Það er ekki spurning að þessari nýju atvinnustarfsemi fylgir mikil landkynning og í rauninni mikil kynning á því hvernig við stundum sjávarútveg. Við megum ekki setja þessu of stíf höft, við eigum að leyfa þessu að þróast. Þetta er jákvæður þáttur í því að fólk skilji hversu miklu það skiptir okkur Íslendinga að nýta lífríkið á réttan hátt, þar með talið hvali og önnur dýr. Við megum því ekki setja þessu of mikil höft. Við eigum hins vegar að nota okkur þetta til þess að fólk átti sig á að þjóðin hefur lifað á sjávarútvegi um aldir og þó að nýjar atvinnugreinar hasli sér völl og sjávarútvegurinn sé þar af leiðandi með minni hlutfallsleg verðmæti í útflutningstekjunum en áður sé sjávarútvegurinn samt sem áður geysilega mikilvæg undirstaða byggðar í landinu. Við tókum um það örlítið til umræðu áðan í tengslum við leigu á aflaheimildum hvaða áhrif kvótakerfið hefði haft á byggðirnar. Ég ætla ekki að blanda því sérstaklega inn í þessa umræðu vegna þess að ég lít svo á að það sem við erum að ræða hér sé í raun og veru framtíð nýrrar atvinnugreinar, nýrrar atvinnusköpunar, sem vissulega tengist því að taka eitthvað úr lífríki sjávar en það er nú svo að þar étur hver annan og það nær alveg frá hinum smæsta titti og upp í 40, 50 tonna langreiði. Við þurfum ekki að hafa sömu áhyggjur og LÍÚ-handhafarnir að aflaheimildum, að allt sem tekið er úr sjónum sé tekið af tittunum þeirra. Það er ekki svo. Það er engin ástæða til að sameinast þeim í grátkórnum um að einkaréttur þeirra sé þá ekki alveg í hendi ef slík atvinnustarfsemi fái að þróast sem við erum að ræða hér. Þetta vildi ég sagt hafa, hæstv. forseti, og ég mælist til þess að menn fari mjög varlega í að setja þessi höft á þróun nýrrar atvinnugreinar. Þar hafa engin slík slys orðið og ég sé ekki fyrir mér að þau verði í þessari atvinnugrein þó að hún fái að þróast dálítið frjálst á næstu árum. Það verður nægur tími til að setja henni stífari reglur síðar. Ég tek vissulega undir það að þetta er hluti af atvinnustarfsemi sem heyrir að stórum hluta undir ferðamál og kemur örlítið inn í nýtingu á heildaraflaheimildum en hefur engin teljandi áhrif á það hvernig uppbygging fiskstofna tekst til hér á landi ef miðað er við þær stjóstangaveiðar sem hingað til hafa verið stundaðar. Fiskur sem bítur á krók gerir það vegna þess að hann er að leita að æti. Því hefur oft verið haldið fram varðandi líffræðilega nýtingu fiskstofna að það skipti verulegu máli hvort menn veiddu fisk með veiðarfærum sem hann tekur vegna þess að hann sé að leita sér að æti og leiti þar af leiðandi á mið þar sem hann tekur viðbót úr lífríkinu sér til viðurværis eða hvort menn veiddu fisk sem væri fullur af æti og væri ekki sérstaklega að leita eftir að nýta sér næsta einstakling. Afránið er auðvitað þekkt í þorskstofninum, menn vita að sá stærri étur þann minni og koll af kolli og oft hafa fiskimenn séð tveggja, þriggja kílóa fisk inni í þeim stærstu og jafnvel annan minni inni í þeim þegar að er gáð o.s.frv. Lífríkið sjálft er auðvitað stærsti afræninginn á fiskstofnana, það er staðreynd. Menn geta alveg reiknað það út að það sem við veiðum er brot af því sem þorskstofninn étur af sjálfum sér. Menn geta sett upp það einfalda reikningsdæmi með því að reikna út hvað 800 þús. tonna veiðistofn étur af sjálfum sér ef hann æti aðeins einn fisk sem væri hálft kíló á hverjum degi sér til viðurværis. Menn ættu að reikna það út og vita hvað þeir fengju út úr því. Það hleypur á stórum tölum, stærri tölum en við veiðum. Að mínu viti er ýmislegt í allri umræðunni um kvótakerfið og nýtingu lífríkisins á misskilningi byggt og þess vegna hef ég tekið heils hugar undir þá stefnu sem sjávarútvegsráðherra hefur haft um að við eigum að nýta lífríkið allt, sjávarspendýr sem annað, vegna þess að það er hluti af þeirri keðju sem við erum að reyna að vinna í og vinna með en ráðum tiltölulega litlu um. Hins vegar er ekki ástæða til að auka á ójafnvægið þar með því að nýta ekki úr keðjunni það sem eðlilegt er að taka með líffræðilegum forsendum. Þar er ég á algjörlega öndverðum meiði við svokallaða umhverfissinna sem virðast alls ekki skilja þessa umræðu. Menn geta talið grös og fjólur en þegar á að reyna að reikna út sjávarlífríkið þá er eins og allt standi í hinum fróðustu mönnum. Það er bara svoleiðis. Þetta veit ég að sjávarútvegsráðherra veit jafn vel og ég. Þetta eru varnaðarorð til hæstv. sjávarútvegsráðherra um að fara varlega vegna þess að ég vil sjá þann vaxtarbrodd þróast óhindrað sem hefur verið að þróast í þessum veiðum og að menn finni þennan farveg. Ég hvet til þess að samhliða þessum veiðum og nýtingu aflans fari fram aukin kynning á íslenskum sjávarútvegi, fólki verði kennt að nýta aflann eins og hann kemur að landi, fólki verði kennt að nýta allar afurðir fisksins, ekki bara flökin heldur fleira, og fólk fái skilning á því að það eru verðmæti í öllum fiskinum. Þetta gæti hjálpað okkur mikið í rökræðunni almennt í nágrannalöndum okkar um það hvernig nýta eigi lífríkið og hvernig eðlilegt sé að nýta það, hæstv. forseti.

Herra forseti. Við ræddum í morgun um hlutskipti hæstv. sjávarútvegsráðherra. Hvað það væri ömurlegt að koma frá byggð sem hefði farið mjög illa úr kvótakerfinu og þar sem ekki hefði allt gengið sem skyldi. Hæstv. sjávarútvegsráðherra virðist ekki geta hugsað út fyrir kvótakerfið. Það sem er kannski sárast og furðulegast að horfa upp á er að fyrir hverja einustu kosningar hefur hann lofað að breyta kerfinu. En hvað hefur gerst? Hann hefur alltaf breytt því til hins verra og reynt að festa það æ betur í sessi. Það sem er líka mjög vafasamt og ég vil segja óheiðarlegt af hæstv. sjávarútvegsráðherra er að fyrir síðustu kosningar ætlaði hann einum stjórnmálaflokki að vilja eyðileggja sóknardagakerfið og skrifaði um það á heimasíðu sinni. Hvað gerðist? Eftir kosningar tók hann sjálfur upp á því að setja trillurnar í kvóta. En hann lætur það ekki nægja heldur kemur hann núna með einhverja skemmtibáta í kvótakerfið. Því eru engin takmörk sett sem Sjálfstæðisflokkurinn tekur upp á. Það er eins og ekki sé hægt að hugsa sér stjórn fiskveiða án þess að vera með þennan kvóta sem engu hefur skilað þjóðinni nema tjóni. Það er undarlegt að horfa upp á hæstv. ráðherra í umræðunni um þessi mál og svo þegar hann kemur og reynir að rökstyðja mál sitt og maður segist ekki skilja það sem hann hafi fram að færa, m.a. vegna þess að hann vitnar í reglur sem hann setur sjálfur, það eru rökin fyrir vitleysunni, þá sakar hann menn um að skilja ekki rökin. En það er algjörlega óskiljanlegt hvers vegna halda eigi áfram með kerfi sem gengur ekki upp. Og í stað þess að leggja málefnaleg rök í umræðuna segir hann að menn séu með tappa í eyrunum. Maður fer að spá í framhaldinu hvað sé á milli eyrna manna sem tala með þessum hætti. Að vitna í reglur sem þeir setja sjálfir og í lög sem hafa ekki gengið upp og finna eitthvert réttlæti í því að fara að setja minnstu trillurnar í kvóta en lætur sér það ekki nægja heldur fer í skemmtibátana líka og leggur stein í götu þeirrar atvinnugreinar sem er verið að byggja upp. Það er búið að svipta þessi byggðarlög réttinum til að sækja sjóinn. Menn hafa reynt að bjarga sér, leigja til sín aflaheimildir, eins og ég minntist á, og vitnaði til útgerðarmanns á Norðurlandi sem sagði að það væri ekki gæfulegt að ætla að vinna í því kerfi sem stjórnarflokkarnir hafa skammtað þeim og valið var að halda áfram að reyna að þrauka og steypa sér í enn meiri skuldir eða þá að hætta þessu, flytja í blokk í Reykjavík, eins og útgerðarmaðurinn orðaði það, og skilja eftir verðlausa eign. Þetta er byggðastefnan. Þetta er stefna hæstv. sjávarútvegsráðherra. Ekki nóg með að hann hafi sett skemmtibátana í kvóta heldur hafa stjórnarflokkarnir líka verið í því að svipta bændur réttinum til að nýta eignarlönd sín. Við höfum farið í gegnum það að Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hafa í raun svipt bændur útræðisréttinum og líka réttinum til að nýta það land sem þeir eiga svo sannarlega út í sjó. Þetta gengur svo langt, eins og ég hef minnst á áður í ræðum mínum, að meira að segja er ólögráða börnum bannað að leggja línu í fjörur landsins vegna þess að það getur raskað kvótakerfinu sem hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur alltaf sagt fyrir hverjar einustu kosningar að hann vilji breyta. Síðan hafa efndirnar verið þær að verið er að gera vont kerfi enn verra. Þetta er mjög alvarlegt sérstaklega í ljósi þess að kerfið gengur ekki upp líffræðilega. Ljóst er að fiskimið eru staðbundin og það eru aðrir þættir en veiðar mannsins sem ráða því hver afkoma, vöxtur og viðgangur fiskstofna er, m.a. að hvalir og fuglar himinsins taka 10–20 sinnum meira en við tökum úr hafinu af sjávarfangi. Síðan þegar menn hafa þær staðreyndir fyrir framan sig er farið að kroppa í örlitla smugu og reynt að loka henni, reynt að loka því þegar fólk er að reyna að bjarga sér bara vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn er kvótaflokkur. Það á að vernda kerfið. Þeim er nákvæmlega sama um fólkið, eins og fram kom í umræðunni í dag. Þótt fólkið fari með 70% af tekjum sínum í að borga leigu til einhverra sem eru handhafar auðlinda þjóðarinnar, eins og kerfið er nú skipað, þá er þeim nákvæmlega sama og alveg sama um réttlæti í þessu og maður furðar sig á því hvað á að ganga langt. Það verður að segja eins og er að hæstv. sjávarútvegsráðherra getur verið slunginn stjórnmálamaður þótt hann sé ekki réttlátur, hann er mjög óréttlátur og hann er mjög vondur við byggðarlögin. Það sér fólk ef það lítur yfir tölur um mannfjölda á Vestfjörðum og víðar, að hann reynir að dreifa athyglinni frá óstjórninni hér heima með því að fara að ræða fiskveiðistjórn fyrir utan 200 mílurnar og reynir að beina athyglinni að einhverjum sjóræningjaveiðum á alþjóðlegu hafsvæði. Ég hefði talið miklu nær að hæstv. sjávarútvegsráðherra beindi athygli sinni að því að leysa úr þeim vandamálum sem uppi eru, m.a. hvað kjör sjómanna hafa versnað og það er engin spurning um það að þeir þurfi að taka þátt í kvótaleigu. Ef það heitir ekki kvótaleiga er til annars konar kerfi sem er sambærilegt, að fiskur er seldur í föstum samningum sem eru langt undir markaðsverði. Það er í rauninni annar angi af kerfinu, að í stað þess að leigan svokallaða skerði tekjur þeirra er markaðsvirði fisksins miklu hærra en það raunverulega verðmæti sem hlutur sjómannsins er reiknaður út frá. Þetta er það kerfi sem Sjálfstæðisflokkurinn býður upp á. Maður er gáttaður á þessu. Þegar við í Frjálslynda flokknum leggjum fram tillögur til þess að aflétta þessari ofstjórn sem hefur engu skilað, nákvæmlega engu, er jafnvel reynt að snúa út úr þeim eins og hæstv. ráðherra reyndi að verjast í dag. Hvað er svarið hjá Sjálfstæðisflokknum? Það er meira og stærra eftirlitskerfi til að reyna að halda öllum innan marka þessa ömurlega kerfis og passa upp á að ekki verði farið að einhverju leyti á svig við það. Upphæðin sem fer í að fylgjast með sjómönnum landsins er farin að nálgast einn milljarð. Þetta fer að slaga upp í þá upphæð sem fer í að reka ríkislögreglustjóraembættið. Maður veltir fyrir sér hvort þetta séu áherslurnar hjá Sjálfstæðisflokknum að fylgjast svo með sjómönnum landsins, það fer miklu meiri kraftur í þetta en að fylgjast með öllum samkeppnisbrotum og efnahagsbrotum þjóðarinnar. En það er ástæða fyrir þessu, það er vegna þess að LÍÚ er inn undir hjá kvótaflokknum, Sjálfstæðisflokknum, og stjórnar honum nánast. Frumvarpið snýr akkúrat ekkert að hag almenning. Það er verið að leggja stein í götu þeirra sem ætla að bjarga sér. Ef konan sem ég nefndi í ræðu minni í utandagskrárumræðu í dag ætlaði að fara út úr þessum erfiða rekstri og fara í annan rekstur, ferðamannaþjónustuna, þá er henni gert að leigja aflaheimildir mjög dýru verði. Það er enginn afsláttur á því, hvað þá ef hún ætlaði að kaupa sér kvóta. Það er því alveg ljóst að frumvarpið er ekki til bóta fyrir þennan atvinnuveg, langt í frá. Reiknikúnstirnar sem kerfið er byggt upp á gengur ekki upp. Hrefnan ein tekur talsvert meira magn en allur afli Íslendinga af Íslandsmiðum. Í staðinn fyrir að slaka á þessum reglum, slaka á eftirlitskostnaðinum og nota peningana í eitthvað þarfara, t.d. til rannsókna, þá er með frumvarpinu reynt að herða snöruna utan um byggðirnar og lagður steinn í götu þeirra. Þetta er fáheyrt og mjög ósmekklegt hjá hæstv. ráðherra vegna þess að fyrir síðustu kosningar ætlaði hann Samfylkingunni að leggja af sóknardagakerfið. Síðan sitjum við uppi með það að það er hæstv. ráðherra sem er ekki einungis búinn að leggja af sóknardagakerfið heldur er hann líka að setja skemmtibáta og túrisma í þetta kerfi sitt. Þetta er alveg stórundarlegt. Kerfi sem hefur reynst afar illa en það má ekki hnika því. Maður veltir fyrir sér framtíð kerfisins, framtíð sjávarútvegs á Íslandi þegar menn hafa í raun girt fyrir alla nýliðun. Það sést t.d. best á aðsókn í skóla sem sinna menntun á sviði sjávarútvegs. Það er ekki einungis að dregið hafi úr aðsókn heldur hefur Sjálfstæðisflokkurinn líka lagt af skóla sem eru í þessari atvinnugrein, t.d. eins og Fiskvinnsluskólann. Ég lýsi furðu yfir þessari stefnu og forgangsröðun hjá hæstv. ráðherra sem kemur af landsbyggðinni, að koma með enn eitt frumvarpið sem heftir atvinnugreinina í stað þess að auka frelsið. Mér finnst svo ömurlegt að verða vitni að þessu að það væri fróðlegt að heyra viðbrögð hv. formanns sjávarútvegsnefndar, Guðjóns Hjörleifssonar, við frumvarpinu, hvort honum ofbjóði ekki þau vinnubrögð sem hér er boðið upp á. Það væri mjög þarft að fá það í umræðuna hvort þetta sé endilega það sem við þurfum til þess að komast út úr ógöngunum sem sjávarútvegurinn er vissulega í. Við vitum að skuldir sjávarútvegsins nálgast 300 milljarða ísl. kr. og afli upp úr sjó er í kringum 70. Þetta eru gríðarháar upphæðir. Heildarútflutningur sjávarafurða er eitthvað í kringum 130 milljarða. Það sem sjávarútvegurinn skuldar er því margföld ársvelta greinarinnar. Í hverju eru eignir hennar fólgnar? Ekki í nýjum skipum eða nýjum atvinnutækjum. Það er sjaldnast. Það er mögulega í uppsjávargreininni en ekki hvað varðar flotann því hann er að mestu orðinn gamall. Helsti bisnessinn og helsti arðurinn í greininni er að leigja frá sér. Segja má að leiguliðinn sé arðsamasti tekjuliður stórútgerðarinnar í landinu. Nú virðist eins og búið sé að mergsjúga leiguliðana. Það hefur komið fram í umræðunni og hæstv. sjávarútvegsráðherra viðurkennir það, að það á að koma ferðaþjónustunni í þetta og fara að mergsjúga hana líka með því að láta hana taka þátt í leigunni. Hvað verður næst hjá Sjálfstæðisflokknum? Hvað á að leigja næst, hvaða gæði? Maður spyr sig, sérstaklega í ljósi þess að kerfið hefur ekki skilað neinu, það hefur skilað okkur tjóni en samt er haldið áfram með það. En til að dreifa athyglinni fara menn í ýmsar æfingar, eins og áður segir, fara í að stjórna fiskveiðum í úthöfunum. Ég tel að hæstv. ráðherra ætti miklu frekar að líta sér nær því verkefnin eru svo sannarlega nær, herra forseti.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða þar sem veiðar í atvinnuskyni eru skilgreindar enn betur. Viðaukinn sem settur verður í lögin miðast við að það teljist til veiða í atvinnuskyni ef eigandi eða útgerð báts tekur gjald af þeim sem nýta bátinn til veiða. Hér er einungis verið að skerpa á og taka af allan vafa sem verið hefur um hvað teljist veiðar í atvinnuskyni. Það er eðlilegt að eigandi eða útgerð báts sem tekur gjald af þeim sem stunda veiðar á bát þurfi að hafa leyfi til að veiða í atvinnuskyni og nægilegar aflaheimildir í þeim kvótabundnu tegundum sem þeir veiða og hafa tekjur af. Samkvæmt 6. gr. laganna um stjórn fiskveiða er heimilt „án sérstaks leyfis að stunda fiskveiðar í tómstundum til eigin neyslu. Slíkar veiðar er einungis heimilt að stunda með handfærum án sjálfvirknibúnaðar. Afla, sem veiddur er samkvæmt heimild í þessari málsgrein, er óheimilt að selja eða fénýta á annan hátt“. Það verður engin breyting á þessu samkvæmt frumvarpinu. Við horfum til mikilla breytinga og jákvæðrar sóknar fyrir ferðaþjónustuna en það þarf samt sem áður að samrýmast því fiskveiðistjórnarkerfi sem við erum í. Núverandi fiskveiðistjórnarkerfi miðast við að hafa yfirsýn yfir þann afla sem veiddur er og stjórna fiskveiðum. Virðulegi forseti. Það er jákvætt hjá þeim einstaklingum sem hafa bætt við einum möguleika enn til að gera Ísland að spennandi ferðamannalandi. Sumir erlendra gesta koma nær eingöngu til landsins til að fara á handfæraveiðar eða veiða á stöng sér til afþreyingar. Þarna eru mikil sóknarfæri og viðbúið að afli muni aukast töluvert. Þetta eru ekki stórar veiðitölur í dag en þær eru að aukast og hvað sem öðru líður er ljóst að umræddir bátar eru nýttir í atvinnuskyni og eru fiskveiðar þáttur í þeirri nýtingu. Þeir sem stunda þessi viðskipti hljóta að meta það hvort hagkvæmara sé að gera út bátinn sinn eða tengja útgerð sína ferðaþjónustu. Ég fagna þeim frumkvöðlum sem koma inn í þennan valmöguleika fyrir ferðamanninn. Í frumvarpinu er sjávarútvegsráðherra einnig heimilt að setja sérstakar reglur um þessa báta hvað varðar skyldur skipstjóra og tilkynningar og skýrsluskil til stjórnvalda varðandi veiðar og afla en þess eru dæmi að þessir bátar hafa farið til veiða án þess um borð sé skipstjóri. Það er því nauðsynlegt að hafa þessa heimild til staðar. Hv. þm. Jóhann Ársælsson kvartaði áðan yfir því að ekki hefði verið haldinn fundur í sjávarútvegsnefnd. Örugglega eru fleiri nefndarmenn búnir að kvarta. Ég held að skýringin á því að ekki er komið frumvarp fyrir nefndina sé sú að hér var málþóf í RÚV-frumvarpinu í 10–12 daga sem var stjórnað af Samfylkingunni. Ég er búinn að bíða spenntur eftir að fá að taka inn þetta frumvarp og fleiri. Ég veit að Jóhann Ársælsson mun hliðra til og við munum halda eins marga fundi og þarf í sjávarútvegsnefnd til að ljúka þeim málum sem verða tekin fyrir nefndina.

Herra forseti. Það er greinilegt að sjálfstæðismenn halda gríðarlega mikið upp á þetta kvótakerfi sitt. Þeir virðast lifa í þeirri trú að það verði meira spennandi fyrir ferðamanninn að fá að veiða fiskinn ef hann er innan kvótakerfisins. Ég er ekkert viss um að svo sé, herra forseti. Ég held að það sé ekkert meira spennandi. En það er greinilegt að sjálfstæðismenn halda að það verði miklu meira spennandi ef það er hægt að hafa þetta innan kerfisins. Mig langar að spyrja hv. formann sjávarútvegsnefndarinnar hvort ekki sé hægt að beita einhverjum öðrum aðferðum, t.d. að hafa frjálsar veiðar einn kílómetra frá landi til að aflétta þessum eftirlitskostnaði. Þessir bátar fara trúlega ekki með ferðamennina mjög mikið út á rúmsjó. Þá þyrfti ekki að fara að mæla upp úr bátunum kvölds og morgna þegar þeir koma að landi heldur væri kannski hægt að fylgjast með að þeir væru þá bara á ákveðnum slóðum og aflétta þessum eftirlitskostnaði. Ef það er ekki vilji til þess, ætla menn þá að auka eftirlitskostnað? Hann hlýtur að vaxa ef þessi ferðaþjónusta verður jafnblómleg og -spennandi og menn halda. Það er greinilegt að hv. þingmaður heldur að það trekki mjög að veiða innan kvóta, og ég spyr: Mun eftirlitskostnaðurinn ekki vaxa af þessu ef þetta verður svona spennandi og bátarnir svo margir?

Virðulegi forseti. Já, frjálslyndir reyna allt til að brjóta kerfið upp og nú er það kílómetrinn frá landi sem ætti að veiða á. Við erum bara komin með alvörukerfi sem við ætlum að stjórna og ég tel að ferðamaðurinn sem kemur til lands að veiða viti ekkert hvort hann veiðir í kvótakerfi eða ekki. Það er rekstraraðilinn, aðilinn sem stjórnar fyrirtækinu, sem ákveður hvað þetta kostar. Ég hef mikla trú á því að þetta séu menn sem hafi efni á að borga mönnum vel fyrir og menn haldi áfram í þessu þrátt fyrir þetta frumvarp. Eftirlitskerfið verður ekkert meira, þetta er sami bátur og hefur stundað veiðar, bara með öðrum hætti, í atvinnuskyni, og fer að veiða með ferðamanninn. Það er engin fjölgun þar og ég á ekki von á því að eftirlitskerfið þurfi að aukast út af þessu frumvarpi.

Herra forseti. Nú hafa hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar verið þekktir fyrir mikinn áhuga á lundaveiðum. Það væri fróðlegt að fá að heyra hjá hv. þingmanni hvort hann telji að lundaveiðin í Eyjum yrði t.d. meira spennandi ef hún yrði sett í kvóta. Svo er að heyra hér sem þetta sé alvörukerfi og hafi skilað gríðarlega miklu og geri jafnvel veiðarnar enn þá meira spennandi. Ég vil aðeins ræða þessa trú hv. þingmanns á því að þetta sé alvörukerfi. Hvað á hann við? Á hann við að þetta sé alvarlegt kerfi vegna þess að það hefur komið byggðum landsins mjög illa, m.a. Vestmannaeyjum? Þetta hefur komið byggðunum afar illa, því verður ekkert á móti mælt. Hvað á hann við þegar hann segir að þetta sé alvörukerfi? Ég segi að þetta kerfi hafi skaðað þjóðina alveg gríðarlega mikið og valdið sóun, brottkasti, og svo talar maðurinn hér, hv. þingmaður, eins og þetta sé eitthvað „alvöru“ og að við eigum að halda í þetta. Þetta er fáránlegt kerfi sem hefur hvergi gengið upp. Hver er uppbyggingin í því? Við veiðum helmingi minna af þorski en við gerðum fyrir daga kerfisins. Að segja það hér að þetta sé alvörukerfi er með ólíkindum. Það má vera, ég ætla ekkert að draga það í efa, að hv. þingmanni þyki meira spennandi að vera í kvótaveiðum. Þá væri fróðlegt að heyra hvort hann vildi taka það upp við annan veiðiskap einnig.

Virðulegi forseti. Varðandi lundaveiðina, hvort það væri meira spennandi að setja hana í kvóta, get ég upplýst hv. þm. Sigurjón Þórðarson um það að lundaveiðin er á sóknardögum frá 1. júlí til 15. ágúst  Þetta kerfi er orðið viðurkennt á heimsvísu og margir dást að okkur fyrir að hafa stjórn á fiskveiðunum, það er alveg ljóst -  Ég hef mikla trú á því að við eigum að festa þetta kerfi í sessi og taka á öllum málum. Þetta er dæmigert mál sem var ágreiningur um og ekkert óeðlilegt en við munum taka umræðu um það í nefndinni. Ég veit að hv. þm. Jóhann Ársælsson mun hjálpa mér að koma þessu máli í gegn með því að mæta alltaf á fundi eins og hann hefur gert og halda fundi hvenær sem við þurfum.

Hæstv. forseti. Ég var að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður hefði skoðað þetta mál vel vegna þess að hann er þegar tekinn að mæla mjög fyrir því áður en það er tekið til skoðunar í nefndinni, þ.e. hvort hann hafi t.d. velt því fyrir sér hvort það muni breyta einhverju hjá þeim sem verða skyldaðir til að fara inn í kvótafyrirkomulagið. Nú er það þannig að sjómenn mega taka í soðið í túrnum sínum. Ég veit að á frystitogurunum taka menn gjarnan með sér einn kassa af flökum í land. Gæti það ekki verið þannig að menn tækju með sér í land í soðið eins og þeir hafa áður gert, það sem þeir geta notað til eigin neyslu, þannig að þetta mundi þá ekki breyta að því leyti til miklu? Það mun þó breyta því að viðkomandi aðili verður að fara með bátinn sinn inn í kerfið og borga allt sem því viðkemur, fara undir allar reglurnar sem eru í gangi, skila veiðiskýrslum o.s.frv. Þannig er verið að leggja hömlur á viðkomandi starfsemi, jafnvel þótt hún breytist ekki að öllu leyti. Ég held líka - ja, ég vil svara því sem hv. þingmaður spurði um, hvort ég muni ekki vinna að málinu í nefndinni. Jú, jú, auðvitað mun ég mæta á fundi nefndarinnar og taka þátt í að afgreiða mál en það er athyglisvert að hv. þingmaður er með þessu að draga athyglina að því að hann telur enga ástæðu til að afgreiða þau mál sem liggja fyrir nefndinni núna. Ég fagna því auðvitað að sjá að hann hafi séð að þau ættu ekki öll erindi í gegnum þetta þing.

Virðulegi forseti. Þetta er rétt sem hv. þm. Jóhann Ársælsson segir, menn mega taka með sér í soðið. Ég tel að það sé allt mjög eðlilegt en það þarf náttúrlega að vera innan marka. Við vitum að þarna er verið að byggja upp atvinnugrein og þarna eru sóknarfæri og miklir möguleikar. Ég held að við verðum bara að ræða hreint um þetta. Það þurfa allir að starfa í þessu kerfi og menn þurfa að vera með heimildir til að veiða. Við getum ekki haft neinar undanþágur frá því. Þetta mál finnst mér bara vera mjög einfalt gagnvart því kerfi sem við erum í í dag.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara að hnotabítast við hv. formann nefndarinnar um málið núna vegna þess að það getur bara sett stífni í það. Hann hefur alveg átt það til að taka tillit til þess þegar skynsamleg rök hafa komið fram fyrir því að mál séu vitlaus og eigi ekki að afgreiðast út úr nefndinni. Ég ætla ekki að spilla því ef við getum komist að samkomulagi um það í framhaldinu. Ég held að það sé alveg ástæða til að skoða þetta mál mjög vandlega. Þarna eru á ferðinni hlutir sem geta valdið verulegum vandræðum fyrir þá sem eru að reyna að bjarga sér í ferðaþjónustunni og geta líka aukið vandræði fólks sem hefur haft gaman af því að fara til sjós, veiða í soðið, fara út á sjó með kunningjum sínum og vinum. Ég hef ekki séð að það hafi skapað nein sérstök vandamál. Þeir einu sem virðast missa svefn yfir því eru á skrifstofu LÍÚ. Þeir hafa verið valdamiklir í þessu samfélagi og mig grunar að ekki komi afdráttarlaust svar frá hæstv. sjávarútvegsráðherra hér á eftir um að ferðaþjónustan hafi kallað eftir þessari lagasetningu, að hún hafi beðið um að þessi leið yrði opnuð til að halda áfram þeirri þjónustu sem þarna er bryddað upp á. Mig grunar að það sé alls ekki þannig. Þess vegna held ég að það sé full ástæða fyrir formann nefndarinnar til að velta þessu máli vel fyrir sér. Við erum sannarlega tilbúnir til að fara saman með honum yfir þetta og skoða það vandlega og niðurstaðan verður væntanlega sú að þetta mál líti ekki dagsins ljós með þeim hætti sem það er hér lagt fram.

Virðulegi forseti. Ég vil meina að við værum langt komnir með að vinna þessi mál hefði umræðan um RÚV ekki tekið svona langan tíma. Það verður mikið starf í nefndum alveg til 15. mars. Við höfum oft tekist á í sjávarútvegsnefnd en við höfum líka oft náð sameiginlegri lendingu. Það eru virkilega öflugir menn í nefndinni og við munum fara yfir þetta mál. Það getur vel verið að við komumst að sameiginlegri niðurstöðu eins og við höfum gert í mörgum málum í nefndinni.

Herra forseti. Í umræðunni um þetta mál kom fram að það væri nauðsynlegt að festa þessa skemmtibáta í þessu kerfi til festa „alvörukerfið“ í sessi. Það mátti skilja af orðum hv. þm. Guðjóns Hjörleifssonar að þetta kerfi væri alvörukerfi og ekki nóg með það, heldur væri það líka viðurkennt á heimsvísu. Nú skulum við aðeins velta fyrir okkur hverjir hafi viðurkennt þetta kerfi. Það eru m.a. þeir sem hefur verið boðið hingað til lands af Hafró og orðið jafnvel uppvísir að svindli í vísindaheiminum. Einn þeirra er Ransom Myers sem kom hingað og átti hluta að vinnu við skýrslu þar sem allir fiskstofnar heimsins voru sagðir mundu nánast þurrkast út árið 2048. Þetta er einn af þeim sem hefur „viðurkennt þetta íslenska kerfi“ og verið boðið hingað sérstaklega. Við skulum aðeins velta fyrir okkur hvar kvótakerfi hafa gengið upp. Frá því að þessi kerfi voru tekin í notkun hér við Norður-Atlantshafið hefur botnfisksafli alls staðar dregist saman. Hvers vegna er það? Það er vegna þess að þetta kerfi byggir á líffræði sem gengur þvert á viðtekin lögmál vistfræðinnar. Það hefur komið fram og verið viðurkennt hér, m.a. af hæstv. sjávarútvegsráðherra, að það er ekkert samband á milli nýliðunar og hrygningarstofns. Það er líka staðreynd að afrán mannsins af t.d. þorskstofninum er miklum mun minna en afrán annarra tegunda og jafnvel þorsksins sjálfs, sjálfsráns hans. Svo segir hv. þingmaður að þetta sé viðurkennt á alþjóðavísu. Það má miklu frekar segja að það hafi sannast að þar sem þetta kerfi hefur verið reynt hafi það ekki gengið eftir. Til eru staðir þar sem menn nota ekki þetta kerfi, að stjórna fyrir fram hvað kemur upp úr hafinu, m.a. Færeyjar. Þar er sóknardagakerfið sem hv. þm. Guðjón Hjörleifsson dásamaði í Vestmannaeyjum þegar hann var að ræða um lundann. Það gafst afskaplega vel, lundastofninn í Eyjum er góður. Samt sem áður má ekki yfirfæra það kerfi á aðrar tegundir í náttúrunni vegna þess að þetta er „alvörukerfi“. Hvað er svona alvöru við það? Það er einfaldlega það að hægt er að leigja úr því. Þetta snýst allt um kvóta. Þetta er bara svona peningakerfi. Þetta snýst ekkert um það að byggja upp þorskstofninn. Engin rök hafa verið borin hér inn í umræðuna þar sem menn hafa getað bent á að þetta kerfi hafi gefist vel til að byggja upp þjóðarhag. Menn reyna að forðast alla umræðu um kerfið með því að drepa henni á dreif, tala jafnvel um stjórn fiskveiða fyrir utan 200 mílurnar og fara í ýmsar æfingar. En það er ekki bara í Færeyjum sem menn hafa reynt annars konar stýringu. Það er víða annars staðar þar sem menn hafa ekki farið eftir þeim heildarafla sem hefur verið gefinn út. Og þar er enn þá að fiskast, og jafnmikið og áður. Það má benda á að það er ekki einungis hér fyrir austan okkur, heldur líka fyrir norðan, í Barentshafinu, þar sem veidd eru 100 þús. og jafnvel 200 þús. tonn árlega umfram ráðlagða veiði. Hvað gerist? Það gerist ekki neitt. Það koma aflahrotur og síðan dregur úr afla þannig að þetta gengur svona sitt á hvað. Það er augljóst að það sem við tökum úr hafinu skiptir ekki öllu máli. Það sem skiptir öllu máli fyrir þá flokka sem ráða hér er að halda kerfinu, peningakerfinu, jafnvel þótt það þýði að heimabæir þeirra leggist í eyði, hvort sem það eru Vestmannaeyjar eða Bolungarvík. Það er nákvæmlega sama. Og þeim er nákvæmlega sama þó að sjómenn á þessum stöðum þurfi að borga 70% af aflaverðmætinu í leigu. Þeim er nákvæmlega sama um það. Það er bara verið að passa kerfið. Ef það kemur skemmtibátur á líka að setja hann inn í kerfið. Þetta snýst allt um það. Það er með ólíkindum að þessir menn séu hér sem fulltrúar þjóðarinnar. Það eru fulltrúar kvótans sem tala hér. Það er varla hægt að hafa hér málefnalegar viðræður við þá, þegar maður reynir það hefur hæstv. sjávarútvegsráðherra þann háttinn á að reyna að buna út úr sér eins hratt og hann getur einhverjum lagabókstöfum. Ef það dugar honum ekki les hann upp úr reglugerðum sem hann er nýbúinn að setja sjálfur. Það eru rökin sem hann færir inn í umræðuna en ekkert annað. Þetta kerfi hefur gengið illa. Það hefur valdið sárindum og búseturöskun og það særir réttlætiskennd þjóðarinnar - en ekki Sjálfstæðisflokksins. Hvernig stendur á því?

Það er ekki réttlætiskennd þar.

Það er rétt að spyrja að því, herra forseti, hvort þar þrífist réttlætiskennd eða hvort mönnum sé alveg sama þótt eignir fólks í t.d. Vestmannaeyjum séu gerðar verðlausar. Fasteignaverð hefur víða lækkað út af þessu kerfi. Það er engin nýliðun. Það kemst enginn inn í atvinnugreinina - og er Sjálfstæðisflokknum nákvæmlega sama um þetta? Það sem sjálfstæðismenn óttast um er hagur kvótans og kannski lánastofnana. Ég ætla að ráðleggja sjálfstæðismönnum að slaka aðeins á varðandi það, þeir geta aðeins gefið eftir. Það er hægt að sleppa þessu frumvarpi. Það er ekki lífsins nauðsynlegt að setja þessa minnstu báta inn í þetta vonda kerfi. Það er vel hægt að komast af án þess. Það mun ekki raska ró bankastjóranna sem höluðu í hagnað 160 milljarða á síðasta ári. Það er borð fyrir báru að breyta þessu kerfi. Við þurfum ekkert að óttast. Það eru svo mörg tækifæri í því. Það eru bara svo mörg tækifæri í því að minnka sóunina og ná miklu meira út úr auðlindinni en það er eins og að sjálfstæðismenn óttist þessar breytingar. Við í Frjálslynda flokknum lítum með bjartsýni til þess að fá að takast á við það verkefni að breyta þessu kerfi. Það er spennandi. Það er að mörgu leyti auðvelt líka að breyta því og ég er sannfærður um að það verður betra fyrir alla sem starfa í atvinnugreininni, hvort sem þeir vinna hjá Samherja, Guðmundi Kristjánssyni eða trilluútgerðinni fyrir norðan sem þarf að leigja til sín aflaheimildir, það er miklu betra að starfa í grein þar sem sátt og friður ríkir. Það hefði ég talið. Það eru svo miklu meiri tækifæri. Það er bara vont fyrir þá sem hugsa um að selja sig út úr greininni. Ég held að það sé komið á það stig núna að það sé búið að veðsetja þetta allt í topp. Menn verða að fara að leita leiða til að komast út úr þessu. Þegar 300 milljarðar eru komnir í veðsetningu og megnið af þeim er í aflaheimildum hljóta menn að sjá að þeir eru búnir að mjólka þetta eins og hægt er. Það er ekki hægt að ná miklu meira út úr þessu. Að vísu er verið að leita hér að matarholum í túrismanum en kannski er ekki hægt að mjatla mikið inn með þessu frumvarpi fyrir vinina í LÍÚ. Við eigum miklu frekar að reyna að fá LÍÚ með okkur í lið til að breyta þessu. Það þarf að breyta þessu. Þetta kerfi gengur ekki upp. Það þýðir ekkert að vera alltaf með einhvern fýlusvip framan í þjóðina og bjóða upp á þetta óréttlæti í stað þess að bjóða upp á tækifæri til að komast út úr þessu. Þetta gengur ekki svona lengur. Kannski er vert að spyrja hv. þingmann: Hvers vegna er greinin svona skuldug ef það er svona mikið halað inn, 10 milljarðar á ári í einhverja kvótaleigu? Hvað verður um þessa peninga? Hefur hv. þm. Guðjón Hjörleifsson áhyggjur af því? Nei, eflaust hefur hann það ekki. Ég skora hér í lokin á hv. þingmann að velta fyrir sér hvert þessir fjármunir fari. Nýtast þeir sjávarútveginum eða nýtast þeir honum ekki? Er hægt að fara út úr greininni? Hvers vegna er greinin svona gríðarlega skuldug ef aðilar innan hennar fá 10 milljarða í tekjur af leigu aflaheimilda? Herra forseti. Ég sé að tíma mínum er lokið. Það væri vert að ræða þetta lengur, eitt mikilvægasta mál síðari tíma 

Hæstv. forseti. Ég vildi einfaldlega vekja athygli á því að það hlýtur að heyra undir fundarstjórn forseta að reyna að sjá til þess að nægilega sé mætt í atkvæðagreiðslur. Það vill svo til að á ráðherrabekkjunum voru þrír. Ég veit ekki annað en ráðherrar eigi líka að mæta til atkvæðagreiðslu ef á þarf að halda og vil bara vekja athygli á því að það eru ekki stjórnarflokkarnir sem eru að koma málum hér í gegn, hæstv. forseti.

Forseti getur upplýst að í atkvæðagreiðslu tóku þátt 18 þingmenn stjórnarflokka og 15 þingmenn stjórnarandstöðuflokka. Það er nokkurn veginn í hlutföllum við skiptingu í þinginu.

Hæstv. forseti. Málið sem við höfum rætt um í morgun er um það hvort setja eigi sérstök höft á nýja atvinnugrein, þá atvinnugrein sem margir hafa bundið vonir við, þ.e. að leyfa takmarkaðar fiskveiðar við land í verkefni sem hefur verið kallað fjarðaveiðar. Staðið hefur til að fá sérstaklega erlenda túrista til að koma hingað til veiða á minni skipum. Þetta hefur verið skipulagt sem átaksverkefni frá nokkrum byggðum, m.a. á Vestfjörðum og auðvitað hafa fleiri byggðir haft hug á því að koma inn í verkefnið. Nú er verið að leggja það sérstaklega til að sá afli sem kemur á slík skip tilheyri kvótakerfinu og menn þurfi að fá aflaheimildir fyrir því. Ég vakti athygli á því í morgun, hæstv. forseti, að ég teldi óeðlilegt að setja þessi höft á þróun hinnar nýju atvinnugreinar sem yrði henni ekki til framdráttar. Ég vil í lokaræðu minni spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra beinnar spurningar um það: Hvaðan er krafan komin um að svo verði gert sem hér er lagt til? Er hún komin frá LÍÚ, Samtökum ferðaþjónustunnar, Sambandi íslenskra sveitarfélaga eða hvaðan er hún komin? Er þetta alfarið hugmyndasmíð fólks í sjávarútvegsráðuneytinu að leggja þetta til? Ég tel sem sagt að hér sé því miður verið að vega að nýrri atvinnugrein og setja hana í ákveðin höft og bönd sem munu leiða til þess að kvótaverðið og kvótaleigan, sem við ræddum í morgun, muni fara beint í þessa atvinnugrein og hefta hana. Ég hef ekki trú á að erlendir ferðamenn hafi sérstakan áhuga á því að fara að leggja út fyrir leigu og kvótaverði í íslenskum sjávarútvegi. En það hlýtur að verða svo ef menn ætla að gera þetta út með einhverjum hagnaði og hafa einhvern arð af þeirri atvinnustarfsemi, að þá verða menn að fara með kostnaðinn út í gjaldtökuna á ferðamönnunum sem í þetta sækja ef á að vera hægt að reka þetta. Ég vara þess vegna mjög við því, hæstv. forseti, að umrædd leið verði farin. Nóg er nú samt í kvótakerfinu þar sem búið er að tína inn nánast hverja einustu fisktegund í kvótakerfið og varla hefur útbreiðsla fisktegunda með hlýnandi sjó hér við land haft við að verða vaxandi afli án þess að rokið væri til og fisktegundin sett í kvótakerfið. Má þar nefna skötuselinn sem veiddist eingöngu við suðurströndina fyrir örfáum árum en veiðist nú vítt og breitt við strendur landsins eftir að sjór hlýnaði. Hæstv. forseti. Engin ástæða er til þess að mínu viti, líffræðileg eða efnahagsleg, að setja atvinnugreininni sérstök höft með því móti sem hér er verið að leggja til. Ég tel að það muni ekki auka ferðamannastrauminn og ég tel að það muni ekki auka atvinnusköpun í kringum þennan iðnað að gera þetta á þennan hátt. Ég tel að hér sé rangt að staðið að fara þá leið og beinlínis er verið að leggja stein í götu þróunar atvinnugreinarinnar. Menn frá fjöldamörgum byggðum hafa hugleitt hvort hægt væri að stofna til slíks atvinnurekstrar í byggðarlögum sínum og hafa auðvitað horft til þess að veiðar á sjóstöng hafa hingað til ekki verið taldar kvótaskyldar og fólki hefur verið heimilt að nýta þann afla sem það veiðir sér til framfærslu, þ.e. fólk hefur mátt nýta aflann fyrir sig, vini sína og ættingja. Fólk hefur líka mátt láta verka fyrir sig fiskinn eða verkað hann sjálft og gengið þannig frá honum að hann sé flutningshæfur frystur eða í öðru formi til að taka hann með sér erlendis þegar um erlenda ferðamenn er að ræða. Ég tel að með því að fara þá leið sem lögð er til í frumvarpinu munum við setja af stað þróun sem við sjáum alls ekki fyrir endann á. Ég held að það væri mjög æskilegt ef greinin fengi að þróast áfram eins og hún hefur verið að þróast á undanförnum tveimur árum, ætli það sé mikið meira síðan þetta fór að verða mjög bitastæður þáttur í byggðum eins og Súðavík og Tálknafirði, svo dæmi sé tekið. Ég vil einnig vekja athygli á því, hæstv. forseti, að sumir bátar sem gerðir eru út til hvalaskoðunar hafa líka leyft gestum sínum að stunda takmarkaðar sjóstangaveiðar í hvalaskoðunarferðum. Útsýnisferðir til sjós hafa ekki verið tengdar kvótakerfinu hingað til með neinum hætti en þarna væri verið að tengja þær að hluta til í kvótakerfið. Þeir bátar sem hingað til hafa fyrst og fremst verið ferðamannabátar og útsýnisbátar, þó að einhvers staðar hafi verið stungið niður sjóstöng í hluta ferðarinnar, hafa ekki tilheyrt neinu sem heitir kvótakerfi eða takmörkunarkerfi eins og við þekkjum það í sjávarútveginum. Þess vegna held ég að mjög varhugavert sé að fara umrædda leið. Ég hvet til þess að málið verði skoðað miklu nánar. Rætt verði við samtök í ferðaþjónustu og einnig þá sem hafa verið að gera út svokallaða útsýnisbáta til hvalaskoðunar eins og víða hefur verið. Við Vestmannaeyjar eru t.d. útsýnisferðir með björgum. Sama á við um Vestfirði þar sem ferðamannabátar hafa siglt og mönnum hefur ekki verið meinað að stinga niður sjóstöng. Það er afar vandasamt að draga þá línu sem hæstv. sjávarútvegsráðherra ætlar að draga um hvenær sjóstöng er atvinnutæki og hvenær hún er það ekki. Ég hvet til þess, hæstv. forseti, og beini þeim orðum alveg sérstaklega til hæstv. sjávarútvegsráðherra og formanns sjávarútvegsnefndar, að menn staldri verulega við og skoði málið af mikilli kostgæfni vegna þess að það þjónar ekki tilgangi að setja höft á atvinnugrein sem er í þróun. Hver voru helstu rökin fyrir því að setja fiskveiðar í kvótakerfið? Þau voru að byggja upp fiskstofnana. Það hefur ekki tekist. Þau voru að efla trausta atvinnu og byggð í landinu. Það hefur ekki tekist. Menn hljóta væntanlega að geta verið sammála um að þar er mikil brotalöm á. Samkeppnin hefur verið mikil í kerfinu. Kvótar safnast á fáar hendur og arðsamasti eigandi fiskveiðiauðlindarinnar - hver er arðsamastur fyrir þá sem eiga fiskveiðiauðlindina og hafa hana á sinni hendi? Leiguliðinn. Leiguliðinn sem greiðir 160–180 kr. fyrir hvert einasta kíló áður en hann fer á sjó. Hann er arðsamasti aðilinn fyrir þá sem aflaheimildirnar hafa og fyrir þá sem hafa veð í aflaheimildunum, bankanum. Á þessu vildi ég vekja athygli og ég tel að þetta geti staðið atvinnugreininni mjög fyrir þrifum og að ekki sé rétt að fara þessa leið. Svo er spurning út af fyrir sig sem ég ætla ekki að ræða sérstaklega um undir þessu atriði, hún er sú hvort allar þær fisktegundir sem við höfum verið að hamast við að tína í kvótakerfið eigi þar heima. Ég tel svo alls ekki vera. Það hefur verið algjört ofstjórnaræði og nánast verið farið að kröfu LÍÚ að pína hverja einustu tegund í kvótakerfið svo hún geti orðið að veðsetningu í bönkum landsins og lánastofnunum. Það er grunnurinn að því að alltaf er verið að reyna að fjölga fisktegundum í kvótakerfinu, að auka veðhæfnina. Hvert hefur það leitt okkur? Í hátt í 300 milljarða kr. skuld í sjávarútveginum þegar tekjurnar hafa nánast ekkert breyst, rokkað á 110–130 milljörðum á hverju einasta ári, þ.e. heildarútflutningstekjur sjávarútvegsins. Nú er því kominn tími til að menn staldri við og haldi ekki því feigðarplani áfram sem hér er verið að leggja upp með. Ég skora á hæstv. ráðherra að endurskoða tillöguflutninginn 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka kærlega fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og freista þess að svara þeim spurningum sem fyrir mig voru lagðar. Ég gerði í raun almenna grein fyrir tilgangi frumvarpsins í fyrstu ræðu minni og hef í sjálfu sér ekki mjög miklu við það að bæta, þó tvinnast auðvitað inn í þau svör sem ég reyni að gefa við þeim spurningum sem fyrir mig voru lagðar. Ég vona að þau skýri málið að einhverju leyti þó að ég geri í sjálfu sér engar kröfur til þess að menn verði mér endilega sammála. Menn hafa mjög mikið spurt um það hverjir hafi kallað eftir lagasetningunni og reynt að færa fyrir því rök að það kynnu að vera hinir vondu útgerðarmenn sem hafi veiðiréttinn með höndum og vilji reyna að tryggja að ekki komi til nein veiði inn í landið sem ekki fari í gegnum veiðirétt þeirra. Það er ekki þannig. Sem betur fer hefur verið að eflast og verða til atvinnugrein sem var ekki til. Hún er á mörkum, getum við sagt, sjávarútvegs og ferðaþjónustu  Ég var viðstaddur þegar þessar hugmyndir voru fyrst ræddar og það fór ekkert á milli mála að menn báru þetta saman við atvinnurekstur í t.d. Noregi. Þá gerðu menn sér í hugarlund að hér yrði um að ræða lítinn afla sem menn mundu flaka fyrir sig og taka með sér heim o.s.frv. Það sem hefur hins vegar gerst og er auðvitað bara ánægjulegt og sýnir stöðuna við Ísland er að aflinn er mun meiri en það sem menn taka til sín til eigin neyslu. Þetta eru útlendingar í langflestum tilvikum. Það er takmörkunum háð hvað þeir geta tekið með sér af varningi vegna reglna flugfélaga. Eftir úthaldið er því til staðar heilmikill fiskur og þær ferðaþjónustuútgerðir sem þarna hafa orðið til eru þá með heilmikil verðmæti í höndunum. Þeim verðmætum vilja þær auðvitað koma í verð, gera sem mest úr þeim, búa sér til tekjur og selja aflann til vinnslu í fiskvinnslustöðvum. Þá er alveg ljóst mál að hér er ekki um hefðbundna tómstundaveiði að ræða, eins og menn hafa mikið rætt um, heldur er um atvinnuveiði að ræða og menn leggja þá aflann í land til vinnslu og fénýta hann. Þá færir hann þeim tekjur sem standa síðan undir rekstrinum. Þegar menn fóru að skoða þetta kom á daginn að hinn lagalegi grundvöllur til starfseminnar sem hefur verið að slíta barnsskónum í eitt til tvö ár var mjög hæpinn. Við vorum á lagalega hálum ís varðandi þetta mál. Það var ekki þannig að stjórnvöld legðu stein í götu þessa atvinnuvegar. Öðru nær. Menn reyndu þvert á móti á grundvelli þeirra laga sem til staðar voru að teygja sig eins langt og hægt var til móts við þarfir atvinnugreinarinnar. Meðal annars var tekin sú ákvörðun að heimila þetta, að bátarnir mættu róa án þess að um borð væru lögskráðir skipstjórar með íslensk skipstjórnarréttindi. Þeim voru hins vegar settar ákveðnar skorður um hversu langt þeir mættu sigla o.s.frv. Á þeim grundvelli varð atvinnureksturinn til. Það sem þurfti hins vegar að gera til að atvinnureksturinn gæti gengið áfram var að setja upp einhvers konar fyrirkomulag, að bátarnir gætu síðan fénýtt afla sinn, selt hann, og voru þá auðvitað komnir í samkeppni við aðrar útgerðir, smáar sem stórar, aðra sjómenn ekki síður. Þess vegna er ekkert óeðlilegt þegar við horfum á þetta - og þetta eru auðvitað atvinnuveiðar - að atvinnureksturinn falli þá undir atvinnuveiðar með einhverjum hætti. Frumvarpið gengur út á það. Frumvarpið hefur þann yfirlýsta tilgang eins og sá sem flutt hefur frumvarpið hefur margoft sagt, sá sem hér stendur, að reyna að opna atvinnugreininni leið til að skapa sér tekjur. Það er ekkert annað sem býr að baki frumvarpinu. Það eru engar annarlegar hvatir. Menn spyrja: Er einhverjum órótt yfir þessari nýju glufu? Óttast menn að þetta sé mikið magn? Ég vona sannast sagna að þetta verði mikið magn. Ég vona að atvinnureksturinn verði blómlegur. Ég hef fulla trú á því, miðað við það sem menn segja sem hafa starfað í þessum atvinnurekstri, að það séu heilmiklir möguleikar í þessu. Við sjáum ekki fyrir endann á þessu en það eru heilmiklir möguleikar að mati þeirra manna sem fást við þessa hluti. Mér er því ekki órótt yfir þessu. Öðru nær. Með frumvarpinu freista ég þess einmitt að festa atvinnugreinina í sessi, gera hana betur í stakk búna til að gera það sem hún á að gera.

Báðu þeir um það?

Þetta er ekki um það sem ég held að hv. 5. þm. Norðvest. hafi sagt áðan, að ég hefði sagt að þetta yrði meira spennandi við að fara inn í kvóta. Það er ekki það sem fyrir mér vakir og held að það sé dálítill útúrsnúningur hjá mínum góða félaga og vini. Þetta hefur ekkert með það að gera. Ég er einfaldlega að segja að ég tel að þessi atvinnugrein geti orðið mjög spennandi, sé öllu heldur þegar mjög spennandi og á margan hátt mjög áhugaverð. Hér hefur líka verið spurt um ákvæði í frumvarpinu þar sem segir: ,,Ráðherra getur þó með reglugerð sett sérstakar reglur um veiðar og afla, m.a. hvað varðar skyldur skipstjóra, tilkynningar og skýrsluskil.“ Menn hafa velt fyrir sér hvaða nýmæli sé á ferðinni. Það er alveg rétt að þetta gæti verið nýmæli vegna þess að hér er um að ræða atvinnugrein sem byggir á dálítið öðrum prinsippum en hefðbundin útgerð. Það eru ekki skráðir skipstjórar um borð. Þeir menn sem róa eru farnir eftir viku. Hins vegar eru í gildandi lögum um stjórn fiskveiða, um umgengni nytjastofna sjávar og í öðrum lögum tiltekin ákvæði sem lúta að ábyrgð skipstjóra. Það er alveg augljóst mál að staðan er öðruvísi. Það er ekki með sama hætti og skipstjóri sem ráðinn er til heillar vertíðar eða eitthvað þess háttar. Þess vegna þarf að hafa um þetta sérstakar reglur. Ábyrgðin verður þá væntanlega meiri á herðum ferðaþjónustuútgerðarinnar hvað ýmsa hluti varðar. Ég er ekki í stakk búinn til að segja á þessari stundu nákvæmlega til um hvaða skýrslur um verður að ræða. Það er ekki hugmyndin að fara að búa til eitthvert skýrslufjall í tengslum við þetta, en almennar upplýsingar sem taldar eru nauðsynlegar ýmissa hluta vegna, m.a. vegna öryggis manna, verða að vera til staðar. Einhver verður að vera ábyrgur fyrir því að þær berist. Við erum að tala um atvinnuveg sem við gerum okkur í hugarlund að geti verið stundaður af einhverjum þúsundum manna á sumrin á Íslandi, frá vori til hausts. Einhverjar upplýsingar þurfum við að hafa, þótt ekki nema væri vegna þess að við vildum kannski hafa einhverjar upplýsingar og hugmyndir um fiskigöngur á grunnslóð o.s.frv. Það er ekkert ankannalegt við það. Einhvers staðar þarf að vera einhver ábyrgð fyrir því að þetta sé til staðar. Það er ekki verið að fara fram hjá neinum. Það er ekki verið að gera neitt óeðlilegt. Það er einfaldlega verið að setja þetta ákvæði vegna þess að það háttar öðruvísi til um útgerð þessa báta en almenna útgerð í landinu. Menn hafa dálítið velt fyrir sér líka hvort hér sé verið að reyna að koma í veg fyrir tómstundaveiði, að hv. þm. Jón Gunnarsson geti farið með stöngina sína með vinum sínum út á sjó eins og hann hefur gert og nýtt hana eins og hann hefur gert. Það er ekkert í frumvarpinu sem á að koma í veg fyrir það. Það er ekki verið að reyna með nokkrum hætti að raska núverandi ástandi tómstundaveiðanna. Nákvæmlega hið sama er með hvalaskoðunarbátana, ef hluti af því að reyna að skoða hvali er jafnframt að leyfa mönnum að renna fyrir með sjóstöng í einhverjum mæli sé ég ekki hvernig frumvarpið ætti að hafa nein áhrif á það. Það er einfaldlega verið að koma alveg nýrri atvinnugrein inn í lagaumhverfi sem gerir henni kleift að búa sér til tekjur. Þeir báðu auðvitað fyrst og fremst um að séð yrði til þess að þeir gætu fénýtt afla sinn, gætu haft þessar tekjur. Þeir menn sem töluðu við mig lögðu svo sem ekki til neinar útfærslur, enda er það ekki þannig sem lagafrumvarp verða til. Ég varð ekki var við þann mikla þrýsting sem menn ímynduðu sér að hefði komið frá LÍÚ. Ég kannast ekki við hann. Ég get hins vegar ekki neitað því að stöku sjómenn og stöku útgerðarmenn hafa talað um þessi mál við mig. Það eru til sjómenn sem hafa fundið að því að til staðar sé heimild fyrir þessa menn til að róa á þessum bátum án þess að hafa hefðbundin skipstjórnarréttindi. Það liggur alveg fyrir. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmenn hafi heyrt slíkar viðbárur. Því er ekki að neita að til eru þeir sjómenn, t.d. trillusjómenn, sem hafa sagt það óeðlilegt að menn rói á sama sjó og aðrir þurfi að skaffa kvóta en hinir ekki. Ég lít ekki á þetta sem þrýsting. Þetta eru bara sjónarmið í umræðunni. Það er alveg rétt að í dag er þetta ekki mikill afli. Ég hef ekki í höndunum hvað það getur verið en það er ekki neitt sem breytir neinu stóru. Við skulum hins vegar vona að það geti orðið talsverður afli á þessum bátum. Við skulum vona að þetta verði alvöruatvinnugrein sem þróist skemmtilega. Það er alveg rétt sem hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sagði, það getur verið vandasamt að draga þessa línu. Við reynum það með þessari nálgun. Við veltum fyrir okkur ýmsum hlutum í þessu sambandi en það var mat mitt að alls staðar rækist maður á vegg sem ekki væri hægt að komast hjá nema að fara þá leið sem hér er talað um. Ég nefndi það líka áðan, af því að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson spurði um afstöðuna til atvinnugreinarinnar, að ég tel að stjórnvöld hafi með margvíslegum hætti reynt að koma til móts við atvinnugreinina, m.a. með hinum ívilnandi reglum varðandi réttindi þeirra sem stýra þessum bátum. Við höfum reynt að bregðast þannig við af því að lögin væru ekki skýr að túlka þau frekar í hag þessum nýja vaxtarbroddi. Ég nefndi áðan með byggðakvótann, að það væru út af fyrir sig engin brot á jafnræðisreglu þótt menn í einstökum byggðarlögum nýttu byggðakvótann sinn. Mér finnst það einmitt þvert á móti vera í anda byggðakvótahugsunarinnar að búa til nýja atvinnustarfsemi ef menn kjósa að nota hluta af byggðakvótanum í það. Mér finnst það ekkert athugunarvert nema síður sé. Mér finnst þetta vera að mörgu leyti spennandi og þetta gæti orðið hluti af þeirri nýliðun og öllu því sem við höfum oft talað um að þurfi að fara út í. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson ræddi ýmsa möguleika á því hvernig hægt væri að fara með aflann. Það er alveg rétt að það eru ýmsir möguleikar í þessu sem ég held að hann gæti komið með hugmyndir um, en ég held fyrst og fremst að það fólk sem mun starfa í atvinnugreininni muni reyna að finna leið til að hámarka tekjur sínar. Reynslan er sú, miðað við upplýsingar mínar, að í stað þess að menn geri að afla sínum sjálfir með því að flaka hann blóðga þeir hann bara, komi þeir með hann að landi, hann er síðan ísaður og seldur í fiskvinnslustöðvar sem sjá um að flaka hann og vinna. Þannig verður nýtingin best. Þeir sem koma hingað til að veiða kunna ekki allir að flaka almennilega. Reynslan frá Noregi er t.d. sú að umgengnin um fiskinn hefur oft og tíðum verið alveg hörmuleg, nýtingin mjög léleg og afurðirnar slakar, en með því að selja hann í fiskvinnsluhúsin er einfaldlega tryggt að meðferðin á aflanum verði miklu betri. Þetta er að þróast í þá átt. Auðvitað er það rétt sem ýmsir hv. þingmenn hafa bent á að ef það á að stjórna þessu gætu komið til aðrar leiðir. Menn gætu verið með hugmyndir um að setja hámark á stöng, hámark á mann, hámark á dag eða hámark á bát. Þetta er allt saman til, en mun allt saman leiða til þess með einhverjum hætti að takmarka magnið. Þessi leið er hér valin til að það sé í hendi hvers og eins hvað hann fiskar og leyfa mönnum sem eru kannski áhugasamir og kappsamir að fiska, fiska þá meira og gefa þessum fyrirtækjum sem eru sprotafyrirtæki, ný fyrirtæki sem þurfa á því að halda að fá auknar tekjur, möguleika á að auka tekjur sínar með því að selja aflann. Þá er þetta orðinn atvinnuvegur en ekki tómstundaveiði. Það finnst mér vera stóra málið í þessu. Við erum að tala um starfsemi sem er ekki tómstundastarfsemi, sem er ekki fólgin í því að hv. 10. þm. Suðurk. fari út á Faxaflóa og veiði einn og sér eða með vinum sínum, hvort sem þeir borga saman olíuna eða ekki. Ég held að það sé frekar þannig að vilji hv. þingmaður auka þennan atvinnurekstur eigum við sem setjum lögin fremur að auðvelda honum það þannig að hann geti þá selt fiskinn, komið honum í verð og búið sér þannig til verðmæti sem ég veit að hann er náttúrlega manna færastur í, menntaður fiskvinnslumaður og kann allar aðferðir í þeim efnum. Virðulegi forseti. Ég vildi ekki fara að blanda mér í almennar umræður um sjávarútvegsmál af þessu tilefni nú, ég vildi aðeins fara yfir þær spurningar og meginálitaefni sem mér fannst koma fram. Kjarni málsins er einfaldlega sá að hér er að verða til ný atvinnugrein sem við viljum að eflist og við viljum búa til tækifæri fyrir hana til að búa sér til meiri tekjur. Þess vegna viðurkennum við að þetta er atvinnugrein, þetta eru ekki tómstundir og þess vegna viljum við búa í hendur henni öll þau tæki sem hún þarf til þess.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi máls mótmæla einu sem hæstv. sjávarútvegsráðherra sagði. Hann sagði að við hefðum verið að tala um hina vondu útgerðarmenn. Ég hef ekki tekið eftir því í umræðunni að einhver væri að tala um vonda útgerðarmenn, hins vegar erum við að tala um útgerðarmenn sem hafa fengið sérstakar heimildir umfram aðra, verulega umfram aðra, út á það að vera útgerðarmenn, og þær heimildir hafa verið settar með lögum á Alþingi. Það er þaðan sem heimildir manna í íslensku þjóðfélagi koma til þess að vinna í atvinnugreinum. Ég held að það sé ekki hægt að tala um vonda eða góða útgerðarmenn, við getum bara talað um útgerðarmenn sem vinna eftir þessum lögum og afleiðingarnar af lögunum eru þær sem hér hafa verið gerðar að umræðuefni. Það er málið varðandi samþjöppun aflaheimilda og allt það. Hæstv. ráðherra vék að því hvað menn mættu veiða til að taka með sér úr landi og hafa utan kvóta og svoleiðis með handvirkum veiðarfærum. Ég spyr: Er hæstv. ráðherra með hugleiðingar um að setja einhverja kílóatakmörkun á það hvað erlendir ferðamenn megi veiða miðað við það sem þeir komast með í flugvélum? Hæstv. ráðherra talaði einnig um fiskigöngur á grunnslóð og að það væri áhugavert að sjá þær. Ég tek alveg undir það og ég tel reyndar að við höfum eyðilagt það talsvert mikið með því að taka sóknarmarkið af. En ég spyr þá: Ætlar ráðherrann að setja reglur um takmarkað farsvið þessara báta eða sérstök veiðisvæði og afmörkuð þannig að menn hafi nákvæmt yfirlit yfir hvar aflinn er tekinn, er það fyrirhugað? Að lokum spyr ég um jafnræðisregluna. Íslenskur ferðamaður sem á ekki bát má væntanlega fara með einhverjum kunningja sínum og veiða. Hann virðist ekki mega fara á leigubát. Íslenskur ferðamaður sem á bát og dregur hann á eftir sér á bílnum sínum, hann má fara og veiða á veiðarfæri sem hann dregur. Síðan kemur íslenskur maður sem á bát, hefur á honum handvirka rúllu, hann má líka fara að veiða. Erum við ekki að komin út í eitthvert fúafen, hæstv. ráðherra, með það hvernig við ætlum að fara í þetta?

Virðulegi forseti. Það er ekki hugmyndin með þessu frumvarpi að takmarka það hvað einstakur ferðamaður getur veitt. Ef hann er duglegur að veiða, er fiskinn og kann þetta allt saman og er heppinn þá getur hann auðvitað veitt meira en í einhverju öðru tilviki. Mér finnst ekki eðlilegt að vera að kvótasetja þetta svona niður á einstaka kalla eða einstakt veiðarfæri. Þess vegna er miklu eðlilegra að reyna að nálgast þetta svona, að mínu mati a.m.k. Það er einfaldlega þannig að eins og við vitum þá gilda hjá flugfélögunum ákveðnar reglur um hámarksþyngd sem menn mega fara með með sér og ég veit að það er það sem hefur verið að stoppa það af hvað erlendir ferðamenn hafa tekið með sér af fiski, ég held að það séu 20 kg af flökum sem þeir hafa verið að fara með með sér og það hefur þá takmarkast af því og síðan eru til ýmsar sögur um það. Varðandi það hvort farsvið umræddra báta verði takmarkað þá er kveðið á um slíkt í öðrum lögum. Ef ég man þetta rétt þá er gert ráð fyrir því í þeirri reglugerð sem var gefin út varðandi réttindi þeirra manna sem veiða á þessum bátum, þá er farsvið þeirra takmarkað, þannig að ég veit ekki til þess að neinar breytingar standi fyrir dyrum með það. Varðandi jafnræðisregluna þá er það auðvitað þannig að þetta er alveg óháð því á hvaða bát menn róa, það ræðst ekkert af því. Málið snýst um það þegar menn fara að fénýta aflann, fara að búa sér til verðmæti úr honum með því að selja hann, hvort sem aflans hefur verið aflað á bát sem menn eiga sjálfir eða á bát sem þeir eiga ekki, það er einfaldlega þannig að þá verða til tekjur og þá fara menn að lúta sömu reglum og útgerðarmenn, hvort sem það væru útgerðarmenn stórs báts að smábáts, hvort sem menn væru sjómenn á litlum bát eða á stórum bát. Skilin eru bara dregin um þetta alveg eins og er í gildandi lögum. 

Hæstv. forseti. Já, það er þetta með fénýtinguna. Íslenskur ferðamaður sem á ekki bát og fer með kunningja sínum, hann veiðir fisk og notar hann fyrir fjölskyldu sína og honum er það heimilt. Íslenskur ferðamaður sem á bát og ferðast með hann um landið, hann getur farið að veiða og tekið afla sem hann nýtir fyrir sig og fjölskyldu sína. Í hvorugu tilvikinu er magnið takmarkað. Íslenskur maður sem á bát, er ekki á ferðalagi heldur á bara bát í höfn, hann getur farið að veiða á sínum eigin bát og veitt. Ég spyr: Hvernig ætlar ráðherrann að draga þessa línu þegar um það er að ræða að menn fara út á báta sem eru gerðir út til sportveiða og veiða eins og hinir mennirnir og menn ætla að taka bara aflann með sér og nota hann til eigin nota? Ætlarðu þá að láta þá samt sem áður vera inni í kvótakerfinu?

Virðulegur forseti. Eins og ég nefndi áðan þá snýst þetta um það þegar menn eru farnir að gera sér atvinnu úr því að stunda slíkar veiðar. Þá taka einfaldlega við önnur ákvæði laganna sem eru þessi ákvæði um atvinnuveiðar. Grundvöllurinn að frumvarpinu er einfaldlega sá að það er verið að reyna að draga skil, vegna þess að það er ljóst mál að það er að vaxa úr grasi atvinnuvegur sem byggir á því að selja mönnum aðgang að bátunum, leyfa þeim að fara á sjó, fiska aflann og ef um er að ræða svo mikinn afla að menn torga honum ekki sjálfir og vilja hafa af honum tekjur þá er það í þessu tilviki fyrirtækið, eins og t.d. þetta fyrirtæki fyrir vestan, Fjord fishing, og önnur fyrirtæki sem eru líka að fara af stað sem hafa þá möguleikann á því, eru þá í raun og veru orðin bara útgerðarfyrirtæki sem selja aflann og með menn í vinnu undir sérstökum kringumstæðum, sem eru að selja aflann og búa sér til úr honum tekjur. Hér er því auðvitað um að ræða … 

Herra forseti. Málin eru nú aðeins að skýrast með svörum hæstv. sjávarútvegsráðherra. Mér skildist helst á honum að það væru þessir útgerðarmenn eða þeir sem væru að reka stangveiðibátana á Vestfjörðum sem væru í bölvuðu basli með það að útlendingarnir fiskuðu svo mikið að það væri fiskur afgangs sem þeir vildu geta selt í fiskvinnslustöðvarnar fyrir vestan. Ég spyr: Hvert er vandamálið? Í dag geta þessir menn skráð bátana á atvinnuveiðar, menn geta bara leigt sér kvóta á móti þessum fiski, það þarf ekkert að breyta lögum til þess. Nema tilgangurinn sé sá sem mér sýnist orðið einna helst á svörum hæstv. ráðherra, að það þurfi að búa til nýjan flokk báta á atvinnuveiðum, sérsniðinn flokk báta á atvinnuveiðum sem hægt er að sníða akkúrat að þörfum þessara ferðaþjónustufyrirtækja, þ.e. undanþágubátar frá ýmsum ákvæðum sem aðrir bátar á atvinnuveiðum þurfa að uppfylla. Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherra gæti svarað því hvort það sé tilgangurinn með þessari lagasetningu vegna þess að í dag er ekkert vandamál fyrir þá sem eru með þessa báta að fara einfaldlega með bátana inn í atvinnukerfið, leigja á þá aflaheimildir á móti þeim fiski sem þeir vilja selja. Það þarf enga lagabreytingu til þess. Er þá ekki nóg að það standi eftir seinni hluti 1. gr. um að ráðherra geti með reglugerð sett sérstakar reglur fyrir þessa báta? Enda sýnist mér það vera tilgangurinn en ekki sá að það þurfi sérstaklega að setja ákvæði um að þessir bátar fari inn í sömu reglur og bátar sem veiða í atvinnuskyni. Enda eftir svörum hæstv. ráðherra á ekki að gera það, það eiga að gilda aðrar reglur um skipstjóra, það eiga að gilda aðrar reglur um skráningar, það eiga að gilda aðrar reglur um tilkynningu, væntanlega aðrar reglur um skoðanastofur, aðrar reglur um Fiskistofu o.s.frv., o.s.frv. Þess vegna held ég að hæstv. ráðherra skuldi okkur svör við því hvort þetta sé megintilgangur frumvarpsins.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að megintilgangur þessa frumvarps er að koma fótum undir nýja atvinnugrein. Það er þannig í dag að við getum sagt að hún standi á vissan hátt á brauðfótum svo ég haldi áfram líkingunni, vegna þess að hún er, má segja, svolítið á milli skips og bryggju. Hér er ekki um að ræða hefðbundar tómstundaveiðar eins og hv. þingmaður stundar. Ekki er heldur um að ræða hefðbundnar atvinnuveiðar sem gerðar eru margs konar kröfur til, m.a. um skráningu mannskaps með t.d. skipstjórnarréttindi o.s.frv. Verið er að opna leið fyrir báta sem sérstaklega háttar til um. Þess vegna er sú aðferð valin að reyna að opna á það að við búum til sérstakan flokk skipa og möguleika á því að þessir bátar geti lotið ákveðnum reglum sem atvinnutæki sem þeir sannarlega eru, þeir eru auðvitað atvinnutæki. Við vitum hins vegar að forsendan fyrir því að það takist er að aðgangurinn að þessum bátum sé seldur. Mannskapurinn um borð er ekki endilega menn með skipstjórnarréttindi, þarna er ekki endilega um að ræða menn með vélstjórnarréttindi. Hins vegar lúta þessir bátar kröfum Siglingastofnunar um öryggi og þess háttar sem ég kann ekki skil á og kveðið er á um í öðrum lögum og reglugerðum en undir mig heyra. Þeir þurfa líka að uppfylla ákveðin skilyrði frá Fiskistofu um meðferð afla, því að hér er um að ræða afla sem á að selja til vinnslu í viðurkenndum fiskvinnsluhúsum og síðan til útflutnings eða sölu innan lands. Þessar reglur þurfa því að vera klárar. Ef hv. þingmaður vill frekar fara þá leið sem hann er að tala um óttast ég samt sem áður að það gæti leitt til þess að þetta yrði þyngra í vöfum. Kjarni málsins er bara sá að menn eru að reyna að búa til umhverfi fyrir atvinnugrein sem ekki hefur verið til staðar á Íslandi áður.

Herra forseti. Um leið og þessir bátar eru komnir með leyfi til veiða í atvinnuskyni, mega þeir gera allt sem aðrir bátar mega gera sem veiða í atvinnuskyni. Þeir mega nota sömu veiðarfæri og þeir bátar gera, þeir mega nota handfærarúllur sem ganga fyrir rafmagni og þeir mega gera allt sem bátar sem veiða í atvinnuskyni mega gera. Ætlar hæstv. ráðherra að opna fyrir það að hægt verði að gera út báta í atvinnuskyni með hvers konar veiðarfærum sem leyfð eru á slíkum bátum og með skipstjórum sem ekki hafa réttindi? Er hæstv. ráðherra að opna fyrir það að hægt verði að fara út að veiða á þessum bátum án þess að uppfylla lágmarksskilyrði sem í gildi eru gagnvart íslenskum aðilum sem vilja stunda sjó? Á að fara að búa til sérstakar reglur fyrir útlendinga sem hingað koma um að þeir megi veiða í atvinnuskyni án þess að uppfylla lágmarksskilyrði sem við Íslendingar þurfum að uppfylla? Eða hvað er hæstv. ráðherra að leggja til? Gerir hann sér grein fyrir því til hvers þetta getur leitt? Er jafnvel verið að mismuna hér íbúum Íslands og EES-svæða?

Virðulegi forseti. Í dag hef ég setið undir gagnrýni um að ég væri að leggja stein í götu þessarar atvinnugreinar en nú sýnist mér hv. þingmaður vera búinn að finna út úr því að það sem fyrir mér vaki sé kannski frekar hitt að búa til sérreglur fyrir þennan atvinnuveg sem séu miklu rýmri en fyrir annan atvinnurekstur sem stundar fiskveiðar. Það vakir ekki fyrir mér að opna hér aðrar leiðir en þær sem við höfum verið að horfa á. Þetta er atvinnurekstur sem byggir á því að menn fara út með rúllu og sjóstöng, eða hvort heldur er, og veiða. Þeir koma með aflann að landi og geta selt hann. Þeir eru síðan háðir ákveðnum reglum sem ég fór yfir áðan. Það er hins vegar ljóst að þeir eru líka undanþegnir ákveðnum reglum eins og ég nefndi varðandi skráningu áhafna o.s.frv. Það er gert vitandi vits vegna þess að það er ein forsendan fyrir því að hægt sé að stunda þennan atvinnurekstur. Ég er hvorki að leggja stein í götu þessarar atvinnugreinar né að umbuna henni með óeðlilegum hætti eins og hv. þingmaður ýjaði að að gæti falist í lögunum. Þurfi að skýra þetta eitthvað betur 

Herra forseti. Ég held að það sé öllum orðið ljóst, nema kannski innvígðum og innmúruðum sjálfstæðismönnum, að hér er verið að leggja höft á nýja atvinnugrein. Það er gert með fagurgala um að verið sé að gefa slíkum atvinnufyrirtækjum kost á að fénýta afla. Við skulum athuga hvað felst í frumvarpinu í raun og veru. Í því felst að verið er að setja þessa báta inn í það leigubrask og sölukerfi sem við höfum verið að ræða í dag, sem þýðir með öðrum orðum að verið er að gera 70% af aflaverðmætinu upptæk. Það er verið að færa þau til þeirra sem ráða yfir kvótanum, en auðvitað á þjóðin kvótann. Verið er að tryggja það með þessu frumvarpi að menn gjaldi keisaranum það sem keisarans er eða kvótaeigandanum það sem kvótaeigandans er. Málið snýst um þetta. Það snýst ekkert um að verið sé að opna einhverja leið eins og hæstv. sjávarútvegsráðherra segir. Hann hefur áður verið með fagurgala fyrir kosningar um að breyta eigi kerfinu til batnaðar en það hefur síðan verið svikið eftir kosningar. Hér heyrum við talað um að það sé verið að greiða leið fyrir sprotafyrirtæki til að geta fénýtt afla. Það er ekki satt, það er verið að leggja höft á þessa atvinnugrein. Því verður ekkert á móti mælt. Sagan hræðir.

Herra forseti. Ég kem upp í seinni ræðu minni í þessu máli af því að enn eru nokkur atriði óljós eftir andsvör og svör hæstv. sjávarútvegsráðherra sem voru með þeim hætti að ég held að rétt sé að velta málunum aðeins betur fyrir sér úr ræðupúltinu. Í 1. gr. frumvarpsins segir að það teljist veiðar í atvinnuskyni ef eigandi eða útgerð báts tekur gjald af þeim sem nýta bátinn til veiða og hér hefur verið farið yfir hvað þetta þýðir. Nú vill svo til að í 4. gr. núgildandi laga um stjórn fiskveiða er skilgreining á því hvað eru veiðar í atvinnuskyni. Þar segir í 4. gr., með leyfi forseta: „Enginn má stunda veiðar í atvinnuskyni við Ísland nema hafa fengið til þess almennt veiðileyfi.“ Forsendan er sem sagt sú að til að geta stundað veiðar í atvinnuskyni þarf að gefa út almennt veiðileyfi. Almenn veiðileyfi eru tvenns konar, annars vegar veiðileyfi með aflamarki, þ.e. í hinu hefðbundna stóra kvótakerfi, og hins vegar veiðileyfi með krókaaflamarki. Á sama fiskveiðiári getur skip aðeins haft eina gerð veiðileyfis. Með öðrum orðum, þegar búið er að setja þessa báta sem um ræðir inn í veiðar í atvinnuskyni fá þeir almennt veiðileyfi og annaðhvort fá þeir veiðileyfi í stóra kerfinu eða í krókaaflamarkskerfinu sem fleiri sækja væntanlega í. Það þýðir þá um leið samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða að þegar bátur er kominn með almennt veiðileyfi til að veiða eftir þeim lögum verður erfitt fyrir ráðherra að ætla að setja sérstakar skorður við því að bátur með almennt veiðileyfi megi veiða með rafmagnsrúllum svo dæmi sé tekið. Í raun er ráðherra með boðuðum aðlögunarákvæðum sínum eða undanþágum fyrir þessa báta að segja okkur að slíkir bátar muni geta stundað almennar veiðar á almennum veiðileyfum í krókaaflamarki hér á landi án þess að hafa um borð skipstjóra með pungapróf eða 30 tonna réttindi. Ég held að embættismenn í sjávarútvegsráðuneytinu eða hverjir það voru sem skrifuðu þetta frumvarp hafi kannski ekki hugsað þetta mál alla leið vegna þess að um leið og veittar eru ákveðnar undanþágur vegna einhverra sérstakra aðstæðna - en samt á að fella menn inn í hið almenna kerfi - lenda menn bara í tómu basli og vandræðum. Sjávarútvegsnefnd þarf að skoða alveg sérstaklega hvað þetta getur þýtt og til hvers það getur leitt þegar þessir bátar eru skikkaðir í það að skilgreina sínar veiðar sem atvinnuveiðar. Það þýðir að þeir munu fá almennt veiðileyfi eftir laganna hljóðan annaðhvort í aflamarkinu eða krókaaflahámarkinu. Um það gilda lög og reglur og það er undarlegt ef ráðherra getur með reglugerð ákveðið að einhver hópur manna sem kemur utan frá eða uppfyllir einhver ákveðin skilyrði geti stundað þessa atvinnustarfsemi á Íslandi með lakari réttindi eða engin en Íslendingar sem ætla að stunda sömu iðju verða að hafa til þess full réttindi, fullt nám í skóla. Ég er ekki viss um að menn hafi velt þessu fyrir sér alla leið en full ástæða er til þess. Ég kom upp í seinni ræðu mína til að hnykkja á þessum punkti, því að ég sé ekki betur ef maður les í gegnum lögin um stjórn fiskveiða en að þessir bátar hljóti að hafa sömu réttindi og aðrir í almennu veiðileyfi. Það hlýtur að verða mjög erfitt fyrir hæstv. sjávarútvegsráðherra að fara að setja einhverjar ákveðnar sérreglur og þurfa síðan að skilgreina á milli þess hver megi vera í hvaða hólfi og hver megi gera hvað og hver ekki. Ég er hræddur um að það geti orðið höfuðverkur fyrir umboðsmann Alþingis að skera úr ágreiningi sem gæti komið upp í því sambandi. Þetta eru atriði sem við í sjávarútvegsnefnd hljótum að skoða sérstaklega.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða. Frumvarpið er á þskj. 624 sem er 459. mál. Nánar tiltekið er frumvarpinu ætlað að skýra reglur og framkvæmd við úthlutun svonefnds byggðakvóta, þ.e. aflaheimilda sem úthlutað er samkvæmt a- og b-lið 1. mgr. 10. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, en auk þess er í frumvarpinu kveðið á um að úthlutun tiltekinna annarra aflaheimilda verði hætt og gert ráð fyrir tilteknum aðlögunartíma vegna þess. Í gildandi lögum hefur sjávarútvegsráðherra verið veitt vald til úthlutunar byggðakvótans en í framkvæmd verið byggt á því að ráðherra hefur sett reglugerðir um úthlutunina fyrir hvert fiskveiðiár. Í þeim reglugerðum hefur sú leið verið valin að gefa sveitarstjórnum kost á að gera annars vegar tillögur til ráðuneytisins að reglum um úthlutun aflaheimilda í viðkomandi byggðarlögum og hins vegar, að fengnum umsóknum, tillögur að skiptingu aflaheimildanna milli fiskiskipa innan byggðarlaganna. Um tillögur að úthlutunarreglum hefur verið tekið fram í reglugerðunum að féllist ráðuneytið á reglurnar staðfesti það þær og birti. Þá hefur einnig verið mælt svo fyrir að eftir það bæri sveitarstjórnum að kynna reglurnar og gefa útgerðum fiskiskipa kost á að sækja um aflaheimildir. Að loknum umsóknarfresti hefur sveitarstjórn síðan gert tillögur til ráðuneytisins um endanlega skiptingu aflaheimilda milli fiskiskipa sem hefur staðfest úthlutanir og tilkynnt til Fiskistofu. Ef ráðuneytið hefur ekki fallist á endanlegar tillögur sveitarstjórnar um skiptingu aflaheimildanna hefur það falið Fiskistofu að skipta þeim milli einstakra skipa samkvæmt fyrirmælum í reglugerðinni. Á grundvelli reglugerðanna hefur ráðuneytið síðan staðfest auglýsingar um tillögur sveitarfélaga um úthlutun byggðakvóta. Í ljósi þeirrar reynslu sem fengist hefur af úthlutun byggðakvóta samkvæmt framangreindu og vegna athugasemda sem m.a. hafa borist frá umboðsmanni Alþingis er hins vegar tímabært að endurskoða þá framkvæmd sem viðhöfð hefur verið. Helstu efnisbreytingar sem lagðar eru til að gerðar verði á greininni með frumvarpinu eru eftirfarandi: 1. Sveitarstjórnir annast úthlutun aflaheimilda, sem koma í hlut einstakra byggðarlaga, til einstakra fiskiskipa og senda tilkynningar þar um til Fiskistofu. Ástæður þess að umrædd breyting er lögð til eru þær að ætla má að hjá sveitarfélögunum sé fyrir hendi besta hugsanlega þekking á þeim aðstæðum sem ætlað er að mæta með byggðakvótanum á hverjum stað og hverjum tíma. 2. Almenn skilyrði fyrir úthlutun aflaheimilda til byggðarlaga eru þau sömu og samkvæmt núgildandi lögum að öðru leyti en því að fellt er niður ákvæði um að við ákvörðun um úthlutun aflaheimilda samkvæmt b-lið beri að hafa samráð við Byggðastofnun. Hins vegar er gert ráð fyrir að Byggðastofnun fái fulltrúa í úrskurðarnefnd á kærustigi samkvæmt frumvarpinu. Áfram er gert ráð fyrir að ráðherra setji reglugerð um hvað kemur í hlut einstakra byggðarlaga og miðað við að þar verði að finna skilgreiningu og skiptingu landsins í byggðarlög, auk viðmiðunar- og útreikningsreglna um úthlutun aflaheimilda til byggðarlaganna. 3. Gert er ráð fyrir að heimilt verði að úthluta byggðakvóta samkvæmt b-lið ákvæðisins til allt að þriggja ára í senn og er sú breyting lögð til þar sem það er talið líklegra til að stuðla að uppbyggingu í byggðarlögunum heldur en ef einungis væri heimilt að úthluta kvótanum til eins árs í senn. 4. Gert er ráð fyrir að skylt verði að landa og setja til vinnslu innan hlutaðeigandi byggðarlaga afla sem nemur þeim aflaheimildum sem úthlutað er samkvæmt greininni enda fari þar fram vinnsla botnfisks. Rök fyrir þessu skilyrði eru þau að tryggja eins og unnt er að afli sem veiðist á grundvelli aflaheimilda sem úthlutað er samkvæmt lögunum komi til löndunar og vinnslu þar sem þörf er til að efla atvinnulíf í byggðarlögunum og er það í samræmi við þá hagsmuni sem byggðakvótanum er ætlað að styrkja. 5. Í samræmi við meginreglur fiskveiðistjórnarlaga er miðað við að aflaheimildum verði úthlutað til fiskiskipa en gert er ráð fyrir að ráðherra kveði í reglugerð á um almenn grundvallarskilyrði sem uppfylla þarf fyrir úthlutun til fiskiskipa innan byggðarlaga. Jafnframt er gert ráð fyrir að þau skilyrði verði samræmd fyrir allt landið, m.a. um gerð, stærð, skráningarstað, skráningartíma og eignarhald skipa, löndun og vinnslu afla á grundvelli úthlutaðra aflaheimilda og heimilisfesti útgerðaraðila. Einnig er gert ráð fyrir að ráðherra setji reglugerð um framkvæmd úthlutunar, brottfall aflaheimilda, framsal og skipti aflaheimilda o.fl. Þá er gert ráð fyrir að ráðherra geti í reglugerð kveðið svo á að unnt sé samkvæmt tillögum sveitarstjórna að setja tiltekin skilyrði fyrir úthlutun aflaheimilda til viðbótar þeim skilyrðum sem ráðherra setur fyrir allt landið enda séu þau byggð á málefnalegum og staðbundnum aðstæðum. 6. Gert er ráð fyrir að sveitarstjórnir tilkynni Fiskistofu um úthlutun aflaheimilda til einstakra fiskiskipa en hún annast skráningu aflaheimilda samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða. 7. Þá er lagt til að framsal aflaheimilda sem úthlutað er samkvæmt frumvarpinu verði bannað og er það í samræmi við þann tilgang með úthlutun þeirra að tryggja hagsmuni byggðarlags. Þó er lagt til að heimilt verði að skipta á úthlutuðum aflaheimildum yfir í aflaheimildir í öðrum tegundum enda sé um sama magn að ræða í þorskígildum talið. 8. Þá er gert ráð fyrir kæruheimild til sérstakrar þriggja manna úrskurðarnefndar sem skipuð verður af sjávarútvegsráðherra en auk fulltrúa sjávarútvegsráðherra er gert ráð fyrir að í nefndina verði tilnefndir aðilar frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Byggðastofnun. Sérstakur kærufrestur er í frumvarpinu sem er skemmri en hinn almenni kærufrestur í 26. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, svo og frestur fyrir nefndina til að afgreiða málin en stefnt er að því að afgreiðslu þeirra verði lokið svo fljótt sem unnt er þannig að sem fyrst liggi fyrir endanleg niðurstaða um hvernig aflaheimildirnar skiptast. Þar sem úrskurðarnefndin er hliðsett ráðherra verða úrskurðir nefndarinnar ekki kærðir til sjávarútvegsráðherra. Hins vegar verður að sjálfsögðu heimilt að bera þá undir dómstóla. Rök fyrir skipan sérstakrar úrskurðarnefndar í þessu tilviki eru svipuð og gerð hefur verið grein fyrir um að fela sveitarstjórnum úthlutun byggðakvótans. Úthlutun hans er ætlað að styrkja og efla útgerð og fiskvinnslu í sjávarbyggðum og er því talið rétt að úrskurðarvald á kærustigi um úthlutun hans sé á hendi fjölskipaðs stjórnvalds sem ætla má að sé skipað aðilum með víðtæka þekkingu á þeim hagsmunum og aðstæðum sem byggðakvótanum er ætlað að mæta. Gert er ráð fyrir að sjávarútvegsráðherra setji reglur um starfshætti nefndarinnar en að öðru leyti verður gert ráð fyrir að hún beri sjálf ábyrgð á að fylgt verði reglum stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, og almennum reglum stjórnsýsluréttar við meðferð einstakra mála. Loks er lagt til að lögfest verði tvö ný ákvæði til bráðabirgða sem bæði fela í sér tiltekinn aðlögunartíma, þ.e. annars vegar vegna brottfalls 1. tölul. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 116/2006, um sérstaka úthlutun til skel- og rækjubáta vegna áfalla sem hafa orðið vegna þess að aflamarki hefur ekki verið úthlutað í innfjarðarækju og hörpudiski, og hins vegar vegna þess að útrunninn er gildistími ákvæðis um úthlutun sérstakra aflaheimilda til að bæta upp skerðingu á úthlutun Byggðastofnunar til sveitarfélaga sem höfðu lent í vanda vegna samdráttar í sjávarútvegi samkvæmt ákvæði til bráðabirgða XXVI með eldri lögum nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, en það gilti með tilteknum skerðingum til loka fiskveiðiársins 2005/2006. Á fylgiskjali með frumvarpi þessu er að finna kostnaðarumsögn um frumvarpið og læt ég nægja að vísa í það. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar er fylgir frumvarpinu. Hæstv. forseti. Frumvarpi þessu er ætlað að einfalda og skýra reglur og framkvæmd við úthlutun byggðakvóta auk þess sem lagt er til að felld verði brott tiltekin sérákvæði um úthlutun tiltekinna aflaheimilda sem ekki er lengur talin þörf á. Einnig vænti ég þess að það feli í sér lausn á tilteknum vandamálum sem upp hafa komið í framkvæmd við úthlutun þessara aflaheimilda. Í ljósi þess að þetta frumvarp varðar mikilvæga hagsmuni um allt landið vænti ég þess að um það geti tekist samkomulag og það fái vandaða meðferð í nefnd þingsins eins og vænta má. Ég geri mér hins vegar mætavel grein fyrir því að mál sem snúa að byggðakvótum eru kannski ekkert mjög líkleg til þess að leiða til einnar niðurstöðu, þar eru auðvitað gríðarlega mörg álitamál uppi. Hér er hins vegar um að ræða úthlutun á tiltölulega takmörkuðum aflaheimildum. Ég hygg að aflaheimildir, ef við tökum það sem hlutfall af ýsu og þorski til línuívilnunar á byggðakvóta, séu innan við 5% af heildarúthlutuninni þannig að hér er auðvitað ekki um að ræða mjög háar tölur en geta skipt miklu máli. Það er líka alveg ljóst mál, þegar maður hefur farið yfir þessa hluti, að framkvæmd þessara byggðakvóta hefur auðvitað verið með ýmsum hætti þó að góður hugur hafi ætíð verið á bak við og við sjáum að í ýmsum byggðarlögum sem hafa fengið þessa byggðakvóta hefur tekist mjög vel til. Það hefur tekist ágætlega að byggja upp atvinnulíf að nýju og í öðrum byggðarlögum sem hafa kannski fengið álíka miklar heimildir hefur hins vegar tekist miklu verr. Við vitum líka að umboðsmaður Alþingis hefur komið með ákveðnar athugasemdir og ábendingar og það er ekki síst með hliðsjón af þeim ábendingum og athugasemdum sem þetta frumvarp er sett fram, m.a. þar sem lögð er áhersla á samræmdar reglur sem gildi fyrir öll sveitarfélög og svigrúm sveitarfélaga að því leytinu sé gert minna en áður að menn hafa ekki alveg sama möguleikann á að búa til sérreglur fyrir hvert sveitarfélag fyrir sig. Með þessu frumvarpi er auðvitað reynt að koma til móts við þetta sjónarmið umboðsmanns Alþingis um að það þurfi að gilda ákveðnar almennar reglur sem öll sveitarfélög verða að lúta. Við vitum líka að hluti af því að reyna að fá til liðs við okkur öfluga útgerðarmenn og fiskverkendur er að menn hafi einhverja meiri vissu fyrir framan sig en hefur gilt í kringum byggðakvótana fram að þessu. Við þekkjum góð dæmi í gömlum byggðakvótum Byggðastofnunar þar sem úthlutað var til fimm ára þar sem vel tókst til vegna þess að þá höfðu menn vissu aðeins fram í tímann og gátu gert sínar ráðstafanir og skuldbindingar á grundvelli þess. Þess vegna er þess m.a. freistað að opna á möguleikann á því að úthluta til lengri tíma. Hér eru nefnd þrjú ár en auðvitað er það ekki nein töfratala og er auðvitað hlutur sem menn hljóta svona að velta fyrir sér frekar. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjávarútvegsnefndar.

Hæstv. forseti. Ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra eftirfarandi spurninga vegna þess að ég held að það sé gott fyrir framhald umræðunnar að fá svörin. Í fyrsta lagi vil ég spyrja hvað veldur því að hæstv. ráðherra kom með þetta mál núna þegar liðið er svona mjög á þetta fiskveiðiár og ekki farið að úthluta byggðakvótum. Lá ekki meira á en þetta að koma þeim fyrir með þeim hætti sem þurfti? Í öðru lagi: Hér er talað um að heimilt verði að úthluta þessum kvótum til þriggja ára vegna uppbyggingar. Telur ráðherra ekki að það eigi við nánast í öllum tilfellum að það skipti máli fyrir uppbyggingu á svæði sem á í vanda af þessu tagi að hægt sé að hugsa það til lengri tíma þannig að það eigi þá við víðast hvar eða næstum alltaf? Í þriðja lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Er gert ráð fyrir og stefnir hæstv. ráðherra að nýta möguleika 10. gr. að fullu til byggðakvótaúthlutunar? Í fjórða lagi langar mig að spyrja um sveitarfélögin og möguleika þeirra til þess að gera hlutina. Mér finnst af lestri frumvarpsins að ýmislegt geti bent til þess að hæstv. ráðherra ætli að ráða öllu en skilja sveitarfélögin eftir í því að gera óvinsælu hlutina, þ.e. að úthluta þessu. Ég spyr: Mega sveitarfélögin nýta sér möguleikana sem best hafa tekist, þ.e. að bjóða út þessar veiðiheimildir í samstarfi við útgerðarmenn með þeim hætti að þau geti aukið þá möguleika sem koma út úr þeim byggðakvóta sem þau fá í hendurnar? Eða er þetta kannski bara fjarvistarsönnun hæstv. ráðherra frá óvinsælu hlutunum? Hann hefur sett á 

Virðulegi forseti. Af hverju er þetta frumvarp lagt fram núna? Það var reyndar lagt fram fyrir jólin en vegna þess að þá var auðvitað liðið á þann þingtíma og því ekki hægt að koma því á dagskrá þá og við vitum hvað síðan hefur gerst eftir áramótin. Þetta mál var í undirbúningi í sjávarútvegsráðuneytinu, m.a. eftir athugasemdir og álit umboðsmanns og það var einfaldlega lagt fram þegar það var tilbúið. Það má vel vera að þetta þróist þannig eins og hv. þingmaður sagði, að það verði meiri áhugi á því að úthlutanirnar verði til lengri tíma. Það kæmi mér ekki á óvart vegna þess að ég held að það séu himinhrópandi rök fyrir því að það sé skynsamlegra. Það verður auðvitað tíminn dálítið að leiða í ljós en við vorum einfaldlega að opna þennan möguleika með frumvarpinu, ekki að neyða menn inn í þennan farveg. Að því leytinu má segja sem svo að við séum ekki að reyna að njörva alla hluti niður. Hvort ég vilji nýta möguleika 10. gr. að fullu þá hef ég í sjálfu sér ekki haft uppi neinar hugmyndir um stefnubreytingu í þeim efnum. Þessi 12 þúsund tonn sem við höfum haft hafa verið nýtt eins og þar segir, að vísu höfum við reyndar talið línuívilnun með í því en ég hef ekki haft nein sérstök áform um breytingu á þessu. Varðandi það hvort sveitarfélögin nýta sér möguleika. Já, auðvitað verða sveitarfélögin að fá að nýta sér alla þá möguleika sem þau hafa innan þessa ramma. En það sem kom fram í áliti umboðsmanns Alþingis laut mjög mikið að því að það væri nauðsynlegt að við settum almennar skýrar reglur sem öll sveitarfélög yrðu að lúta. Sem dæmi má nefna skráningartíma báta, þ.e. hvaða bátar kæmu til álita til úthlutunar á byggðakvóta, að þeir yrðu að vera skráðir á sama tíma í öllum sveitarfélögum. Það eru þessir hlutir sem við þurfum að setja í reglurnar. Það er ekki verið að fælast eða að reyna að forðast einhverjar óvinsælar ákvarðanir, það er eingöngu verið að segja til um frekari útfærslu á reglunum að betra sé að fengist sé við þær heima fyrir þar sem staðarþekkingin er mest.

Hæstv. forseti. Það sem ég held að sé ákaflega mikilvægt hvað varðar sveitarfélögin og meðferð þeirra á þessu máli er að það sé alveg á hreinu að þau fái til sín möguleikann á því að ráðstafa þessum kvóta með sem hagkvæmustum hætti fyrir sig. Almennar reglur um þetta efni geta verið trafali hvað það varðar ef hæstv. ráðherra hefur það í huga að hamla möguleikunum t.d. á því að sveitarfélögin geti boðið þennan kvóta út. Ég vil endilega að hæstv. ráðherra svari því alveg skýrt hvort hann telji að það samrýmist þeim hugmyndum sem hann hefur um að setja reglur að sveitarfélögin geti gert þetta. Mér finnst af lestri frumvarpsins að það sé ekki alveg hægt að átta sig á því vegna þess að þar er talað um að hæstv. ráðherra ætli að setja reglur um framsalið og allt sem viðkemur hlutunum, það eigi hins vegar að vera hlutverk sveitarfélaganna að úthluta og nefndarinnar að taka við kærunum, þannig að hæstv. ráðherra er þá orðinn stikkfrí og óvinsældirnar lenda annars staðar.

Virðulegi forseti. Það vakir ekki fyrir þeim sem flytja þetta frumvarp að hamla möguleikum sveitarfélaga, það er í sjálfu sér ekkert verið að reyna að skerða þá möguleika sem sveitarfélögin hafa haft í þeim reglum sem nú eru í gildi að öðru leyti en því að tekið er tillit til ábendinga umboðsmanns Alþingis sem segir að nauðsynlegt sé varðandi úthlutun þessara veiðiheimilda að það þurfi að vera a.m.k. að einhverju leyti samræmdar reglur. Ég nefndi sem dæmi skráningu skipa. Það er ýmislegt annað þess háttar sem menn þurfa að taka tillit til sem umboðsmaður telur að sé nauðsynlegt að sé eins hvar sem slík úthlutun eigi sér stað. Það eru þessir hlutir sem við þurfum að setja skýrar reglur um. Það er síðan kveðið á um það í frumvarpinu að t.d. megi ekki framselja þennan byggðakvóta. Eins er mjög skýrt að aflanum skuli landað til vinnslu í byggðarlögunum svo fremi sem vinnslustöð sé til staðar.

Herra forseti. Nokkrar stuttar spurningar í andsvari til hæstv. sjávarútvegsráðherra, kannski til að reyna að liðka fyrir umræðunni á eftir, að þá sé ekki verið að fara fram með langar ræður um hluti sem liggja kannski alveg ljóst fyrir. Hæstv. ráðherra sagði að þetta væri svo sem ekki stórt mál, byggðakvóti upp á 12 þúsund tonn og línuívilnanir. Það vill nú svo til að þessi 12 þúsund tonna byggðakvóti, ef hann væri á hinum frjálsa og hamingjusama leigumarkaði sem við ræddum fyrr í dag, þá sýnist mér verðmæti hans vera í kringum 2 milljarða kr. Það hefur orðið mikil umræða í þjóðfélaginu um 3 milljarða kr. sauðfjársamning og mér sýnist þær stærðir sem hér eru til umræðu kannski ekki svo langt frá því. Mig langar að hnykkja aðeins á þessu með 12 þúsund tonnin og að hæstv. ráðherra svari því kannski skýrar: Þýðir þetta að 12 þúsund tonn fari í byggðakvóta? Bara klippt og skorið og klárt að allar þessar heimildir verði nýttar sem byggðakvóti en fari ekki til úthlutunar til þeirra aflamarksskipa sem eiga aflamark. Annað sem mig langar að spyrja um varðar það að ráðherra setji með reglugerð - þessar reglugerðir fara nú svolítið í taugarnar á mér, hve þær eru orðnar viðamiklar - ákvæði um skilgreiningu á byggðarlögum samkvæmt 1. gr. Í 1. gr. segir að það megi ráðstafa þessu þannig til stuðnings byggðarlögum og síðan er einhver skýring á því en svo á ráðherra að skilgreina í reglugerð hvað byggðarlag þýðir. Getur hæstv. ráðherra sagt okkur í stuttu máli til að reyna að flýta fyrir umræðunni, hvað þýðir þetta í raun? Hvað er byggðarlag samkvæmt því sem hann er að hugsa í þessu sambandi?

Virðulegi forseti. Þegar ég nefndi áðan að þetta væri kannski ekki stórmál í þeim skilningi var ég að vísa til þess að þær byggðakvótaheimildir sem hér er um að ræða og við höfum verið að úthluta, og þá tek ég bæði til byggðakvótans sjálfs og línuívilnunarinnar, svara til þess samkvæmt útreikningum okkar að vera innan við 5% af úthlutuðum aflaheimildum í þorski og ýsu á síðustu þremur árum. Það var þetta sem ég átti við vegna þess að mér hefur stundum fundist að þeir sem gagnrýna byggðakvótann, m.a. útgerðarmenn, hafi verið að gera úlfalda úr mýflugu. Þetta eru ekki það stórar heimildir að þær trufli alla útgerð í landinu. Hins vegar er alveg rétt að þetta skiptir máli og þar sem vel tekst til getur þetta skipt gríðarlega miklu máli og dæmin sanna það. Fara öll 12.000 tonnin í byggðakvóta? Heimildin er sú, og ég ræð þessu auðvitað aðeins þann tíma sem ég sit sem sjávarútvegsráðherra, að allt að 12.000 tonn fari í hann. Hugmynd mín hefur eingöngu verið sú að vera með svipað umfang og við höfum verið með í dag, þannig að við verðum með sambærilegt til línuívilnunar og við verðum með svipað umfang til byggðarlaganna og síðan svipað umfang vegna rækju- og skelfisksbrests. Á bak við þetta frumvarp liggur ekki nein sérstök hugsun um að breyta þessum stærðarhlutföllum sérstaklega. Varðandi það hvernig byggðarlög verða skilgreind. Þau verða skilgreind með nákvæmlega sama hætti og gert hefur verið núna. Ég kann ekki abstrakt hvernig skilgreiningin er frá orði til orðs. En þarna er ekki átt við sveitarfélög, þannig að það sé alveg skýrt. Við erum að tala um einstök byggðarlög. Þau geta verið mörg innan sama sveitarfélagsins. Þetta er gert til að koma til móts við minni byggðarlögin. Gert er ráð fyrir að byggðarlög sem fara yfir 1.500 íbúa eigi ekki lengur rétt á byggðakvóta. Síðan má auðvitað hugsa sér hvort það verði látið fjara smám saman út svo þau verði ekki fyrir miklu höggi við það eitt að fara í 1.501 íbúa. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þetta flýtir óneitanlega aðeins fyrir aðeins fyrir umræðunni á eftir. Ég man ekki í fljótu bragði nákvæmlega hve mikið fór á síðasta fiskveiðiári í byggðakvótaúthlutun. Ef hæstv. ráðherra man það betur en ég hvað fór í það sem við köllum byggðakvóta væri gott að fá þá tölu inn í umræðuna. Þau nýmæli eru í 1. gr. að verið er að henda Byggðastofnun út úr þessu ferli. Byggðastofnun hefur verið ansi nálægt þessum byggðakvótum hingað til en nú er verið að henda Byggðastofnun út úr ferlinu, hún fær reyndar fulltrúa í úrskurðarnefnd. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað kemur til? Af hverju velja menn að henda Byggðastofnun út úr þessu ferli?

Virðulegi forseti. Byggðastofnun hefur ekki haft mjög mikla aðkomu að þessu. Hún hefur verið til ráðuneytis, eða samráðs eins og ég held að það sé orðað í gildandi lögum, en í raun og veru hefur þessi úthlutun að langmestu leyti verið á hendi sjávarútvegsráðuneytisins. Það er að vísu þannig að í gildandi lögum hafði verið hluti af þeim byggðakvótum sem var úthlutað í gegnum Byggðastofnun. Þeir voru smám saman að deyja út og eins og fram kemur í frumvarpinu er gert ráð fyrir að það verði ákveðið sólarlagsákvæði þannig að í rauninni er aðeins verið að framlengja þann pott sem Byggðastofnun hefur haft til umráða. En aðkoma Byggðastofnunar er fyrst og fremst hugsuð þannig að hún hafi aðild að þessari úrskurðarnefnd. Að öðru leyti byggist úthlutun til einstakra byggðarlaga á gagnsæjum efnislegum reglum sem verða auðvitað kynntar og er sjálfsagður hlutur að séu uppi á yfirborðinu. Varðandi byggðakvótann sjálfan þá er hann um 3.000 tonn af þorski, 1.700 tonn af ýsu og 1.300 tonn af ufsa og eitthvað lítilræði af steinbít sem 

Herra forseti. Við ræðum hér enn stjórn fiskveiða. Það er rétt að rifja upp markmið laganna sem koma fram í 1. gr., ef ég man rétt. Í fyrsta lagi að byggja upp fiskstofnana, og við vitum hvernig það hefur gengið, og í öðru lagi að tryggja byggð í landinu. Ég vil spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra vegna þess hve kerfið hefur leikið byggðir landsins illa - við getum t.d. tekið Bíldudal þar sem ítrekað hefur verið lofað, m.a. af núverandi hæstv. sjávarútvegsráðherra, að rétta hag þess byggðarlags sem hefur farið mjög illa út úr þessu kerfi - hvort ekki sé rétt að auka jafnvel þennan pott. Þó svo að við í Frjálslynda flokknum höfum ekki mikla trú á því að stýra fiskveiðum með kvótum höfum við verið jákvæðir gagnvart þessum byggðakvóta vegna þess að þetta hefur verið eina vörn byggðarlaga sem hafa farið illa út úr kvótakerfinu. Mér finnst menn ekki hafa nýtt þessa lagaheimild og ég skil í rauninni ekki hvers vegna þessi pottur er ekki stærri en 12.000 tonn, vegna þess að höggvin hafa verið djúp skörð í byggðir landsins með þessum lögum. Markmið laganna hefur ekki náðst. Ég hefði viljað fá betri rökstuðning fyrir þessum 12.000 tonnum sem eru innan við 5% af heildarbotnfisksaflanum. Til þess að markmið laganna náist ætti þessi pottur að vera stærri. Það væri fróðlegt að fá að heyra viðhorf hæstv. ráðherra til þessa efnis.

Virðulegi forseti. Ég held að í langflestum tilvikum sé hægt að gera heilmikið gagn með þessum 12.000 þorskígildistonnum sem þarna er um að ræða. Eins og ég nefndi í ræðu minni áðan eru ýmis dæmi um að tekist hafi mjög vel til. Þegar þetta er skoðað sérstaklega og farið er mjög vel yfir söguna í sambandi við byggðakvótann sjáum við að ýmis byggðarlög hafa fengið ágætan byggðakvóta í gegnum tíðina án þess að það hafi borið tilætlaðan árangur. Við sjáum því að þetta snýst ekki eingöngu um þessar heimildir. Svo sjáum við aftur á móti aðrar byggðir sem hafa jafnvel fengið minni heimildir en tekist að gera sér meiri verðmæti úr því. Þá þurfum við auðvitað að velta því fyrir okkur hvað við getum gert til að reyna að nýta þessar aflaheimildir sem allra best. Ég er út af fyrir sig alveg sammála hv. þingmanni sem kemur kannski ekki mjög oft fyrir, eða a.m.k. er hann ekki oft sammála mér. Það sem ég sagði áðan var að ég vakti athygli á því að þessi 5% eru auðvitað ekki það sem ruggar eða hvolfir þessum bát varðandi fiskveiðistjórnarkerfið. Þess vegna finnst mér umræðan stundum dálítið ósanngjörn gagnvart byggðakvótanum, jafnumdeildur og hann nú er, þegar menn tala um að hann valdi einhverri meiri háttar tilfærslu eða skekki samkeppnisstöðu o.s.frv. Það finnst mér ákaflega ósanngjarnt ef maður skoðar þetta í því ljósi. Það sem ég vildi einfaldlega segja er að ég tel að þarna séum við með tæki sem við eigum að geta spilað vel úr. Hér er um að ræða fiskveiðirétt sem við erum að nota, vegna þess að það er alveg rétt sem við vitum öll að það hefur orðið mikil tilfærsla frá ýmsum byggðarlögum milli byggðarlaga á landsbyggðinni og við erum að reyna að nýta þessi tonn. Ég tel hins vegar, svo ég svari hv. þingmanni skýrt, að ég sé ekki að gera tillögu um að auka umfang þessa byggðakvóta. Ég er hins vegar að reyna að gera tillögu um að nýta hann betur en gert hefur verið.

Herra forseti. Nú er markmið þessa kerfis að byggja upp fiskstofnana en það hefur bara alls ekki gengið. Ég vil vekja athygli á því að menn ættu að vera óhræddir við að veita byggðarlögum sem misst hafa aflaheimildir byggðakvóta. Við getum tekið dæmi eins og Grímsey. Ef þessar aflaheimildir hverfa úr eynni og verða fluttar suður eru fiskimiðin þar ekkert nýtt. Þess vegna gæti það farið vel saman til að ná út úr auðlindinni og stækka pottinn fyrir okkur öll, þjóðarauðinn, að veita einmitt þessu byggðarlagi heimild. Menn eiga að vera jákvæðir í garð þessa verkfæris. Ég hefði auðvitað viljað hafa allt önnur verkfæri. Við getum tekið Bíldudal sem dæmi. Í stað þess að rétta þeim einhver kíló sem þeir mega ná upp úr hafinu, fyrir fram ákveðið magn, væri miklu nær að veita Bílddælingum rétt til að nýta Arnarfjörðinn, gefa þeim einfaldlega rétt til þess í stað þess að skammta þeim einhvern kvóta upp á örfá tonn, 20–60 tonn, sem síðan er slegist um. Mér finnst miklu eðlilegra að veita þessu byggðarlagi réttinn til að nýta fjörðinn í stað þess að fara í einhverjar æfingar sem rúmast kannski innan kerfisins, eins og að gefa þorskinum að éta og fanga hann síðan svo hann éti ekki rækjuna, að veita þorpinu einfaldlega rétt til að nýta þá auðlind sem Arnarfjörðurinn er eins og íbúunum þykir henta best. Mér finnst það miklu eðlilegra en að fara í þessar æfingar og veita einhverja tugi eða jafnvel 100 tonn til Bíldudals. Ég held að það næðist miklu skynsamlegri nýting út úr því.

Virðulegi forseti. Það sem við erum að gera með byggðakvótum er að afhenda þessum byggðarlögum fiskveiðirétt alveg eins og hv. þingmaður var að kalla eftir. Ef þetta frumvarp verður að lögum er mjög líklegt að staður eins og Bíldudalur, sem hefur orðið fyrir miklu áfalli, eigi þar með rétt á verulega auknum fiskveiðirétti frá því sem hann hefur í dag. Ég fullyrði líka að það sem gert er ráð fyrir og gerð er grein fyrir í þessu frumvarpi, sem er sú hugmynd að gefa mönnum fiskveiðirétt á grundvelli byggðakvóta til lengri tíma en eins árs í senn, þ.e. til þriggja ára eins og lagt er til í frumvarpinu, er m.a. forsendan fyrir viðreisn staðar eins Bíldudals, því að það er ekki aðeins þannig að menn geti horft til eins árs í senn, menn verða að geta horft lengra fram í tímann. Þetta snýst ekki bara um að hafa réttinn til að veiða, þetta er líka spurning um að menn geti nýtt hann með sem bestum og hagkvæmustum hætti og búið sér til mikil verðmæti úr honum. Verið er að reyna að nálgast þetta með frumvarpinu, þó að ég viti að hv. þingmaður vilji fara aðrar leiðir. Aðeins varðandi Grímsey. Það voru auðvitað blikur á lofti í Grímsey í haust. Það fór sem betur fer á annan veg en menn óttuðust um tíma. Hins vegar er alveg ljóst að við slíkar aðstæður hefði byggðakvótinn virkað vegna þess að hann gerir ráð fyrir því, hann byggir á tilteknu mati, kerfi, sem deilir út byggðakvótunum í samræmi við tilteknar forsendur þar sem kvótaþróunin er m.a. er lögð til grundvallar. Ef um er að ræða að byggðarlag missi aflaheimildir, fiskveiðirétt, fær það byggðakvóta en hins vegar vinnur það gegn þeim sem hafa verið að afla sér viðbótaraflaheimilda. Það er auðvitað eitt af því sem er gagnrýnt við þennan byggðakvóta en þá verða menn að hafa í huga að eðli hans er að koma til móts við veikari byggðir.

Virðulegi forseti. Það er að mörgu að hyggja í því frumvarpi sem nú er til umræðu, ekki síður en í hinu sem rætt var fyrr í dag. Það fyrsta sem ég vildi vekja athygli á er að línuívilnunin er til viðbótar við ákvæði frumvarpsins. Frumvarpið ákveður 10. gr. gildandi laga og kveður á um byggðakvóta allt að 12 þúsund þorskígildi, en línuívilnunin er í 11. gr. gildandi laga sem ekki er lagt til að verði breytt og hún er 3.375 lestir af óslægðum þorski á hverju fiskveiðiári auk þess sem ráðherra hefur heimild til þess að ákvarða hámark á heildarmagn ýsu og steinbíts til línuívilnunar. Til viðbótar 12 þúsund tonnunum og 3.375 lestunum er síðan ótilgreint magn í ýsu og þorski sem getur bæst við. Þetta samanlagt getum við sagt að séu varnaraðgerðirnar til þess að bregðast við áhrifum af framsalinu í kvótakerfinu. Þannig að til þess að ekki verði neinn misskilningur uppi um það þá er línuívilnunin sjálfstæð grein og er til viðbótar við þessi 12 þúsund. Þá kannski að meginmálinu. Það að menn hafa talið nauðsynlegt að bregðast við áhrifum framsalsins segir auðvitað líka að það hefur verið niðurstaða Alþingis að framsalið sé ósanngjarnt, að framsalið sé í eðli sínu það áhrifamikið eins og það hefur verið, í raun og veru án nokkurra takmarkana, að það sé ósanngjarnt. Það hefur verið fallist á að það væri sanngjarnt að bregðast við því með þeim hætti sem ákveðið hefur verið hverju sinni í lögum. Ég held að það sé mikilvægt að menn átti sig á því að það er hið almenna viðhorf að gildandi framsal sé ósanngjarnt þannig að við getum ekki haldið því fram að það sé afstaða Alþingis að framsalið sé gallalaust og óumdeilt. Þvert á móti, það er niðurstaða þingsins að framsalið sé gallað og ósanngjarnt og það sé bæði rétt og skylt fyrir Alþingi að bregðast við því. Þetta er mikilvægt að hafa sem útgangspunkt í umræðunni vegna þess að það segir okkur að vandinn sem menn eru að bregðast við er framsalið sjálft og þess vegna eiga menn að mínu viti kannski áður en farið verður lengra í að ákvarða um viðbrögðin við vandanum að ræða um vandann sjálfan, hvort ekki sé hægt að taka á honum, finna lagfæringar sem séu þess eðlis að þörfin fyrir sértækar aðgerðir til að bæta úr slæmum áhrifum framsalsins verði minni. Ég held að menn eigi að skoða það. Ég held að fyrst að menn hafa komið sér saman um að framsalið sé ósanngjarnt, eins og það er samkvæmt lögunum, þá sé eðlilegt að skoða reglurnar sem gilda um framsalið sjálft, hinar almennu reglur, fremur en að skoða sértækar aðgerðir til að bregðast við hinum almennu reglum. Ef við skoðum hvaða skorður eru á framsalinu þá er svarið mjög einfalt: Það eru engar skorður. Það má framselja allt aflamark á milli staða, milli útgerða hvenær sem er, hvert sem er og sama gildir um hlutdeildina. Það eru engar skorður um framsalið. Þá segi ég, virðulegi forseti. Það er skynsamlegast að leita að lausnum í framsalsreglunum. Getur ekki verið rétt að menn setji skorður við því hversu mikið megi framselja og hvenær og hvert? Í þeim texta sem ráðherra leggur fyrir þingið um byggðakvótann kemur fram að gert er ráð fyrir því að í byggðakvótanum verði settar framsalsskorður, að sveitarstjórnir geti ákveðið að setja ákvæði um löndunarskyldu og vinnsluskyldu á fiskinum innan byggðarlagsins þar sem veiðiheimildirnar eru, þar sem þeim er ráðstafað. Segir þetta okkur ekki dálítið, að ef menn telja rétt að bregðast við með því að setja kvaðir á þá sem fá þennan kvóta, að þeir verði að veiða hann frá þessum stað, þeir verði að landa honum á þessum stað og þeir verði að vinna hann á þessum stað? Segir það okkur ekki að við ættum að skoða hvort það sé ekki rétt að setja sambærilegar kvaðir sem almenna reglu inn í framsalið? Ég segi jú, virðulegi forseti, við eigum auðvitað að skoða það. Og nú vil ég ganga lengra og segja: Við eigum auðvitað að gera það. Á sínum tíma komu þær tillögur fram hér í þingsölum að það mætti aldrei framselja út úr byggðarlagi nema einn þriðja af kvótanum sem útgerð réði yfir, tveir þriðju hlutar yrðu alltaf að vera vistaðir og þeim ráðstafað innan byggðarlagsins. Ef það hefði verið reglan þá hefði ekki orðið þessi mikli tilflutningur á milli staða eða við skulum segja öllu heldur þessi mikli ójafni tilflutningur milli staða, því að tilflutningurinn skiptir ekki máli ef hann er nokkurn veginn jafn í heildina tekið, þá er kannski engin ástæða til að vera að setja skorður við því. Vandinn hefur orðið vegna ójafns tilflutnings þar sem stærstur hluti kvótans hefur farið frá einstökum byggðarlögum en sáralítið komið í staðinn. Ef menn hefðu sett slíka reglu á sínum tíma hefðum við ekki séð þau vandamál sem hafa orðið, eins og t.d. árið 1999 á Vestfjörðum þegar fiskveiðar drógust saman um einn fjórða, um heilan fjórðung á einu ári. Það er ekki lítill samdráttur á landsvæði þar sem fiskveiðar eru stærsta atvinnugreinin. Láti menn nú sér detta í hug áhrifin á atvinnulíf annars staðar, t.d. á Akureyri eða í Reykjavík, ef stærsta atvinnugreinin í þeim byggðarlögum mundi dragast saman um einn fjórða á heilu ári. Við sjáum auðvitað afleiðingarnar eins og á Vestfjörðum, fólksfækkunin á því svæði, bara á síðustu tólf árum, hefur verið 21%. Það er vegna þess að störfum hefur fækkað, það er ekki þannig að fólkið fari og svo komi störfin á eftir, heldur fara störfin og tekjurnar fyrst, svo fer fólkið. Þetta eru eiginlega bara hamfarir, virðulegi forseti, svona feiknarlegar breytingar í búsetu á heilu landsvæði. Ég held að ég geti leyft mér að fullyrða að menn finna ekki dæmi í nokkru landi í Evrópu á síðustu 50 árum um aðrar eins hreyfingar á fólki á jafnskömmum tíma, sem auðvitað segir það að þó að menn hafi viðurkennt að það þyrfti að bregðast við áhrifum framsalsins þá hefur það verið svo lítið, það hefur ekki náðst að spyrna við fótum betur en þetta. Ég held því að við eigum að setja skorður inn í framsalið sem almenna reglu og því betur sem það er útfært því minni þörf er á sértækum úrræðum í formi byggðakvóta, af því að ég held að löggjöf sé betri ef hún er leyst sem mest með almennum reglum og sem minnst með sértækum reglum. Í öðru lagi vil ég árétta að viðbrögðin, 12 þúsund þorskígildi, og það er alveg rétt hjá hæstv. sjávarútvegsráðherra, þetta hefur skipt máli. Það eru dæmi um staði þar sem byggðakvótinn hefur skipt máli, hann hefur styrkt atvinnulíf, þess vegna ber ekki að tala þannig um málið að þetta sé gagnslaust. Hins vegar er ekki hægt að draga fjöður yfir það að þetta er lítið, 12 þúsund þorskígildi eru ekki nema 3% af útgefnum fiskveiðiheimildum á hverju ári, sem eru svona um 400 þúsund þorskígildi. Þetta er því lítið sem hlutfall af heildinni og þetta er líka lítið sem hlutfall af framsalinu. Ég er hér með töflu um framsal síðustu ára. Flutningur aflamarks, t.d. á síðustu þremur fiskveiðiárum, hefur í þorski verið frá 88 þúsundum til 94 þúsunda tonna. Milli óskyldra aðila, ef við tökum frá flutning á milli skipa í eigu skyldra aðila þá voru þetta á síðasta fiskveiðiári 60 þúsund tonn í þorski og 45 þúsund tonn í ýsu, 30 þúsund tonn í ufsa, 25 þúsund tonn í karfa, framsalið er því um 180 þúsund tonn milli óskyldra aðila. Ég veit ekki hvað það eru mörg þorskígildi, ég er ekki með tölur yfir það, ég mundi giska á svona 100 þúsund þorskígildi sem bara aflamarksflutningurinn varð á síðasta fiskveiðiári og 12 þúsund af 100 þúsund eru 12%. Til viðbótar við það verðum við að bæta flutningum vegna aflahlutdeildar og hún er samkvæmt töflu sem ég er með yfir síðustu fimm fiskveiðiár í þorski um 20% á ári, um 20% af hlutdeildinni í þorski flyst á milli fiskiskipa. Ef við gefum okkur það - og þetta er bara forsenda sem ég gef mér, ég hef ekki upplýsingar til að meta hversu nálægt raunveruleikanum hún er - að helmingurinn af þessu sé á milli óskyldra aðila, þá eru það 10% og 10% í þorski eru 20 þúsund tonn á hverju ári sem flytjast á milli óskyldra aðila til viðbótar við þau 60 þúsund sem ég rakti áðan þannig að flutningurinn er kominn upp í 80 þúsund tonn bara í þorskinum einum og sér ef ég reyni að meta framsalið í aflamarkinu og hlutdeildinni saman. Ef við leggjum saman, skoðum hvað framsalið er að gera mikið og hvað byggðakvótinn er stórt hlutfall af hreyfingunni þá er byggðakvótinn mjög lítið hlutfall af hreyfingunni. Þess vegna vegur hann eðlilega lítið á móti áhrifunum af breytingunni, það gefur augaleið að ef mikið er flutt til og lítið er sett inn til að bæta úr þá verða áhrifin auðvitað mikil. Ef við viljum því gera betur en tölur sem hafa leitt af framsalinu um íbúaþróun og atvinnuumsvif í sjávarplássum landsins bera með sér þá verðum við annaðhvort að auka byggðakvótann verulega eða að setja inn í almennu framsalsreglurnar takmarkanir sem tryggja það að umsvifin, útgerðin, löndunin og vinnslan séu að vissu marki alltaf á ákveðnu atvinnusvæði og flytjist ekkert út fyrir það. Það útilokar ekki að það geti verið breytingar á eignarhaldi þannig að það geti verið eitt fyrirtæki sem eigi veiðiheimildirnar á mörgum stöðum en þau verða þá að reka starfsemina á þeim stöðum, a.m.k. að því marki sem mundi verða kveðið á um í þessum framsalsreglum. Ég sé líka fyrir mér einn möguleika. Ef menn vilja ekki setja takmarkanir í framsalið, ef menn vilja ekki bæta við í byggðakvótanum þannig að hann geti betur spornað við fæti við áhrifum framsalsins, hann mætti líklega ekki vera undir 10–15% af útgefnum veiðiheimildum, þá þyrfti hann að vera í ráðstöfunum í formi byggðakvóta eða til þess að þetta væri eitthvert umtalsvert hlutfall af hreyfingunni á ári hverju. Ef menn vilja hvorugt gera þá held ég að það sé ekki önnur leið en að reyna að markaðsvæða þessi viðskipti með veiðiheimildirnar, láta ríkið annast útleiguna á þeim og taka inn tekjurnar og nota tekjurnar til atvinnuuppbyggingar í byggðarlögum landsins eftir útdeilingu sem tæki mið af umsvifum í sjávarútvegi á einhverju tilteknu árabili rétt eins og menn notuðu tiltekið árabil til að ákvarða upphafsúthlutun kvótans. Þá mundu peningar renna inn í plássin sem yrðu notaðir til atvinnumála, uppbyggingar annaðhvort í sjávarútvegi eða öðrum atvinnugreinum til mótvægis við breytingar í sjávarútvegi. Þetta held ég að séu í stórum dráttum þær leiðir sem menn geta farið og ég hallast að þeirri leiðinni sem er almennust, ég held að það sé besta leiðin og ég hallast að því að horfa frekar til takmarkana á framsali í almennum reglum en með sértækum aðgerðum. Auðvitað geta menn blandað þessu saman, sett að vissu marki takmarkanir á framsalið í almennum reglum og haft að auki úrræði í formi byggðakvóta til viðbótar og hlutföllin þarna á milli yrðu auðvitað að endurspeglast af því hversu miklar takmarkanir menn settu inn í almennu reglurnar, því minni takmarkanir í almennu reglunum þeim mun meiri þörf á stærri hlutdeild inn í sértæku úrræðin í formi byggðakvóta og á móti að því meiri takmarkanir sem menn setja á framsalið þá verður minni þörf á úrræðum eins og byggðakvóta. Ég held að menn ættu að setja þetta niður fyrir sér á þennan hátt í almennu löggjöfinni, virðulegi forseti. Að lokum vil ég svo fjalla aðeins meira um það sem ég nefndi, þ.e. að framsal á heimildunum væri fyrst og fremst ráðstafað eftir einhverjum viðskiptalegum forsendum sem ríkið stæði fyrir og leigði út heimildir til lengri eða skemmri tíma og tæki inn tekjur af því. Það má líka hugsa sér að veiðiheimildunum yrði skipt þannig að ríkið hefði þær ekki allar undir höndum heldur hefðu einstök sveitarfélög, skulum við segja, sinn hlut af þeim sem þau gætu síðan leigt út og fénýtt. Við vitum hvernig við nýtum aðra auðlind, þ.e. landið, þar hafa menn viðurkennt afnotarétt þeirra sem hafa nýtt tiltekið land eða afrétt um árabil, að þeir eiga rétt til nýtingar umfram aðra sem ekki hafa nýtt það, þó að þeir eigi kannski ekki eignarrétt. Auðvitað á sama að gilda um fiskimið. Fiskimið undan ströndum landsins hafa verið nýtt í gegnum aldirnar af fólki sem býr þar við. Mér finnst eðlilegt og sanngjarnt að það myndi nokkurs konar nýtingarrétt með sambærilegum hætti og fólk til sveita sem hefur nýtt tiltekinn afrétt, það fólk á þar áfram tiltekinn rétt umfram aðra. Ég held að menn verði að fara að hugsa ráðstöfun auðlinda lands og sjávar út frá sömu meginreglunum og menn styðjast við t.d. varðandi land og orku. Þá held ég að ég láti þetta duga, virðulegi forseti. Það má auðvitað segja margt fleira um þetta mál en ég hef kosið að tala almennt um málið en ekki um einstök útfærsluatriði í því. Það er gert ráð fyrir því í þingsköpum að þingmenn leitist við að fjalla um stóru drættina í svona málum við 1. umr. og taki síðan einstakar greinar frumvarpsins eða útfærsluatriði til umfjöllunar eftir þinglega meðferð þegar málið kemur til 2. umr. Byggðakvóti er í eðli sínu ríkisstyrkur og það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Jóns Gunnarssonar að þegar allt er dregið saman er þetta frumvarp um árlegan tveggja milljarða kr. ríkisstyrk.

Herra forseti. Úthlutun á svokölluðum byggðakvóta er alltaf erfið og kallar oft og tíðum á miklar deilur og sárindi vegna þess hvernig þessum takmörkuðu gæðum er úthlutað eins og oft vill verða þegar verið er að úthluta takmörkuðum gæðum, ég tala ekki um þegar settar eru sérstakar eða sértækar reglur sem eru kannski mismunandi eftir byggðarlögum eða þeim sem njóta úthlutunar byggðakvóta. Mér sýnist, ef við förum yfir frumvarp það sem hér liggur fyrir, að verið sé að reyna að bregðast að einhverju leyti við þeim óánægjuröddum sem heyrst hafa með úthlutun á byggðakvóta og kannski ekki síður er verið að reyna að bregðast við athugasemdum sem hafa komið frá umboðsmanni Alþingis á úthlutun þessara gæða. Að sjálfsögðu er ekki komið að því að þetta verði staðreynd fyrir byggðarlög í vanda. Væntanlega er búið að úthluta eftir eldri reglum fyrir fiskveiðiárið 2006/2007. Við erum því að tala um að samkvæmt þessu lagafrumvarpi yrði úthlutað þá á fiskveiðiárinu 2007/2008 eða frá 1. september næstkomandi. Jafnvel þótt frumvarpið verði gert að lögum fljótlega held ég að þau komi ekki til með að hafa áhrif fyrr en kemur að fiskveiðiáramótum sem eru 31. ágúst eða 1. september á þessu ári. Úthlutun eins og þessi á verðmætum sem skipta verulegu máli, sama hvernig á þau er litið, hvort við lítum á heildarverðmæti þeirra gæða sem verið er að úthluta upp á 2 milljarða króna á ári, ef við horfum til leigumarkaðarins eins og hann hefur verið undanfarið, þá eru það ekki litlir fjármunir. Þetta skiptir miklu máli fyrir þá aðila sem fá úthlutun því verið er að reyna að úthluta byggðakvóta til aðila sem orðið hafa fyrir einhvers konar áföllum eða byggðarlögin orðið fyrir einhverjum áföllum. Það munar miklu að fá forgjöf í formi byggðakvóta til að koma sér af stað því þá þarf ekki að leigja hann á þessum frjálsa og hamingjusama leigumarkaði sem er á Íslandi. Ef staðreyndin verður sú að farið verður að úthluta byggðakvóta til þriggja ára í senn í stað þess að úthluta honum til eins árs er í raun ein einstök ákvörðun sem tekin er um úthlutun á 12.000 tonnum jafngildi verðmæta upp á 6 milljarða kr. á núverandi leiguverði. Það eru ekki lítil verðmæti þegar verið er að úthluta þeim í einu lagi í eitt skipti á þriggja ára fresti. Svona til gamans, ef við miðum við verð á aflahlutdeildum í dag í varanlegu aflamarki, ætli við séum ekki að tala um, þótt mönnum þyki þessi pakki lítill, verðmæti upp á yfir 20 milljarða kr. sem eign. Ríkið er því með þann pakka í höndunum og notar hann til jöfnunar, ef við getum orðað það sem svo, eða til að aðstoða sveitarfélög sem orðið hafa fyrir áföllum. Það er í raun ekkert í frumvarpinu sem segir að úthluta skuli 12.000 tonnum í byggðakvóta. Það var heldur ekki í lögunum eins og þau standa í dag, en í þeim er sagt að ráðherra skuli hafa til ráðstöfunar aflaheimildir sem nema allt að 12.000 lestum af óslægðum botnfiski í þorskígildum talið, sem hann getur ráðstafað þannig. Síðan kemur skilgreining á því hvernig hann getur ráðstafað þeim. Í frumvarpstextanum er þessu orðalagi breytt og ég var satt að segja að vona þegar ég fór í gegnum þetta, að tilgangurinn væri sá að negla frekar niður en orðið er, að þetta skuli fara í þessa ráðstöfun, en svo er ekki. Í stað þess að sagt sé að ráðherra geti ráðstafað þessu á ákveðinn hátt þá heitir það núna í 1. gr. frumvarpsins sem við ræðum, að honum sé heimilt að ráðstafa þessu til byggðarlaga. Í hvorugum textanum er skylda og ég held satt að segja að það sé hlutur sem væri kannski rétt að velta fyrir sér, að ekki sé verið að rífast um að þetta sé potturinn sem menn ætla að nota í jöfnunaraðferðir og þetta sé potturinn sem menn ætla að nota til útdeilingar til að mæta vanda á mismunandi stöðum og það sé hreint og klárt kveðið um það í lögum að það skuli nota þetta eða ákveðið hlutfall af heildaraflaheimildum í þessu skyni. En ég á eftir að fara betur yfir það. Ég var að glugga í tölur hjá hæstv. ráðherra áðan í skýrslu um hversu mikið hefði verið úthlutað af þessum byggðakvóta. Mér sýndist í fljótu bragði að það væri kannski innan við helmingurinn af þeim 12.000 tonnum sem hefðu farið í því skyni. Það er því til lítils í sjálfu sér að vera að taka frá svona pott í því skyni ef hann er síðan nýttur að hálfu eða kannski minna en það. Hæstv. ráðherra svaraði því í andsvörum að Byggðastofnun hefði verið meira svona til ráðgjafar en beinn aðili að því að úthluta kvótum. Það er alveg rétt að hinir svokölluðu Byggðastofnunarkvótar fóru minnkandi og áttu að detta út en verið er að framlengja þá kannski aðeins að einhverju leyti með þessu frumvarpi. En ég held þó að mikilvægt sé að Byggðastofnun, sem á að hafa puttana á púlsinum á því sem er að gerast hér og þar vítt og breitt um landið, verði þá kannski aðeins nær þessu en frumvarpið gerir ráð fyrir. Ég held að það skipti líka miklu máli hvernig skilgreiningin verður á því hvaða byggðarlög það eru sem koma til greina til úthlutunar. Hvort eigi að miða þar við höfðafjölda upp á 1.500 íbúa eða hvort einhverjir aðrir hlutir eiga að skipta máli. Ég held að það sé eiginlega ekki hægt að ætla að fara að binda sig við einhvern ákveðinn fjölda vegna þess að byggðarlög, þó þau séu orðin stærri en 1.500, geta orðið fyrir verulegum áföllum þegar ein stór útgerð, svo ég tali ekki um að tveir stórir útgerðaraðilar sem hafa verið kannski hryggurinn í atvinnulífi á stað sem er yfir 1.500 íbúa, ákveða að framselja kvóta sinn eða flytja hann í burtu. Það getur ekki síður orðið mikið högg í byggðarlögum þó þau telji fleiri íbúa en 1.500. Nýmælin í frumvarpinu, eins og hæstv. ráðherra kom fram með í framsögu sinni, eru að sveitarstjórnum er ætlað meira hlutverk en áður. Ég verð þó að segja að ákveðinn efi er í mínum huga þegar ég les í gegnum frumvarpstextann að það sé í raun svo, einfaldlega vegna þess að sagt er að sveitarstjórnir annist úthlutun aflaheimilda sem komi í hlut einstakra byggðarlaga, til einstakra fiskiskipa og sendi tilkynningu þar um til Fiskistofu. En svo segir síðar í textanum að það sé ráðherra sem algjörlega ráði þessu. Ráðherra á að setja reglugerð um almenn samræmd skilyrði fyrir allt landið um úthlutun þessara aflaheimilda til fiskiskipa. Almenn samræmd skilyrði fyrir allt landið þýðir að sömu reglur gilda fyrir alla. Um hvað ætlar hæstv. ráðherra að setja reglugerð? Jú, hann ætlar að setja reglugerð um stærð skipanna sem koma til greina, gerð þeirra, skráningarstaðinn, á hvaða skráningartíma eignarhald skipa kemur og heimilisfesti á útgerðaraðilanum. Hann ætlar að setja reglur um löndun og vinnslu afla á grundvelli úthlutaðra aflaheimilda, reglur um framkvæmd úthlutunar, sem væntanlega er það sem sveitarfélögin eiga að fá í sinn hlut. Hann ætlar að setja reglur um brottfall aflaheimilda, framsal og skipti á aflaheimildum. Í raun og veru segir hæstv. ráðherra að sveitarstjórnirnar fái meira vald til að úthluta byggðakvóta en á hinn bóginn ætlar ráðherrann sér að setja reglur um allt með hvaða hætti sveitarfélögin megi úthluta. Ég sé því ekki annað en að sveitarfélögin séu bara verkfæri í hendi hæstv. sjávarútvegsráðherra og hann geti ráðið því nánast algjörlega hvernig úthlutun á byggðakvóta verður. Talað er um að ef vera á með samræmd skilyrði fyrir allt landið þá verði að mæta athugasemdum sem umboðsmaður Alþingis gerði við fyrri úthlutanir. En mér sýnist samt sem áður í frumvarpstextanum að verið sé að reyna að komast fram hjá því að einhverju leyti líka vegna þess að talað er um að setja almenn samræmd skilyrði fyrir allt landið en um leið er settur fyrirvari. Þar segir að ráðherra geti ákveðið samkvæmt tillögum sveitarstjórnar að sett verði tiltekin viðbótarskilyrði fyrir úthlutun aflaheimilda til fiskiskipa í einstökum byggðarlögum. Í rauninni gilda almennar reglur sem eru afar víðtækar um alla hluti en hins vegar á að vera hægt að bæta við viðbótarskilyrðum, hvernig sem þau eru hugsuð. Því er verið að skilja eftir ákveðið svigrúm til geðþóttaákvarðana, sýnist mér, eins og kannski hefur verið gagnrýnt svolítið með úthlutun á byggðakvóta hingað til. Annað sem kemur fram í frumvarpinu er að setja á á laggirnar sérstaka úrskurðarnefnd þar sem sjávarútvegsráðherra skipar þrjá aðila til fjögurra ára. Í nefndinni verði þrír aðilar, einn frá sjávarútvegsráðuneyti, einn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og einn frá Byggðastofnun. Þetta verði úrskurðarnefnd sem eigi að úrskurða um kærur þar sem einhver kærir úthlutun sveitarstjórna á byggðakvóta. Verið er að reyna að stytta kærufrestinn eins mikið og hægt er og kærufrestur til úrskurðarnefndar á að vera tvær vikur frá tilkynningu sveitarstjórnar um úthlutun. Nefndin á að reyna að klára að leggja fram úrskurð sinn innan tveggja mánaða frá því að kæra kemur fram. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé réttur skilningur hjá mér að komi fram kæra þá fresti kæran úthlutun. Ef aðili kærir til úrskurðarnefndar úthlutun sem sveitarfélag hefur gert hljóti kæran að fresta þeirri úthlutun þangað til úrskurður nefndarinnar liggur fyrir. Annað sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um og tengist kannski ekki beint þessu máli og þó gerir það það. Við ræddum fyrir stuttu frumvarp um viðurlög þar sem við ræddum um sviptingu á veiðileyfum, sviptingu á vigtunarleyfum og slíku. Þar lögðum við fulltrúar í stjórnarandstöðunni talsverða áherslu á að sett yrði á laggirnar úrskurðarnefnd. Ef menn vildu kæra sviptingar á veiðileyfi eða vigtunarleyfi lögðum við til að sett yrði á laggirnar sérstök úrskurðarnefnd þar sem slíkar kærur eru teknar fyrir en þær yrðu ekki kærðar til sjávarútvegsráðuneytisins beint sem væri, má segja, yfirmaður eða hliðstætt Fiskistofu sem hefði ákveðið að svipta menn veiðileyfi eða vigtunarleyfi. En hæstv. ráðherra sá því allt til foráttu að setja á laggirnar slíka úrskurðarnefnd í því tilviki. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað hefur breyst fyrst nú er hægt að setja á laggirnar úrskurðarnefnd sem á að geta tekið til tillagna eða úrskurðar stjórnvalds á sveitarstjórnarstigi? En hann vildi ekki taka þátt í því með okkur að þeir sem yrðu fyrir sviptingu veiðileyfa eða vigtunarleyfa gætu skotið slíkum ákvörðunum til úrskurðarnefndar. Ég held menn hljóti að fara yfir frumvarpið í sjávarútvegsnefnd með fránum augum því við höfum oft og tíðum lent í því, sérstaklega með byggðakvótann, að mjög mismunandi skoðanir eru uppi um hvort vera eigi til byggðakvóti og eins með hvaða hætti honum er úthlutað. Það er eðlilegt því hér erum við að tala um, eins og ég sagði áðan, það mikil verðmæti að auðvitað væri undarlegt ef allir væru sammála um hvernig ætti að útdeila þeim. Við hljótum því að gefa okkur ákveðinn tíma í þetta. Því miður er stuttur tími þar til þingi lýkur en með góðum vilja ætti að vera hægt að koma málinu alla leið í gegnum sjávarútvegsnefnd. Mér barst til eyrna að sveitarstjórnir væru búnar að fá frumvarpið í hendur. Því langar mig að spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort hann, í ljósi þess hve lítill tími er eftir af þinginu, hafi ákveðið að senda frumvarpið til kynningar eða jafnvel umsagna til sveitarstjórna áður en það væri tekið fyrir í 1. umr. og áður en sjávarútvegsnefnd hefði tekið það fyrir og ákveðið að senda það út til umsagna, eins og þingsköp gera ráð fyrir og verklag á þinginu er. Það kom mér á óvart þegar ég heyrði að einstök sveitarfélög eða bæjarstjórar voru komnir með frumvarpið hendur. Annað sem mig langar að spyrja um er ákvæði sem bannar framsal aflaheimilda með öllu sem úthlutað er samkvæmt þessari grein. Ég hélt satt að segja að það hefði verið bannað í lögunum eins og þau eru en þegar ég fór í lögin og skoðaði þau sá ég einmitt að það var ekkert ákvæði í lögunum sjálfum sem bannaði framsal á byggðakvótum. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort mikið hafi verið um sóðaskap í kringum byggðakvótann. Hvort þessi sérteknu gæði sem ríkið var að úthluta til einstakra útgerða - hvort mikið hafi verið um að útgerðir hafi leigt frá sér byggðakvótann eða framselt hann einhverjum öðrum. Fyrst þetta kemur núna inn í lagagreinina veltir maður því óneitanlega fyrir sér hvort mikill sóðaskapur hafi verið í gangi í kringum þetta samkvæmt lögunum eins og þau eru núna. Mig langar einnig að spyrja hæstv. ráðherra um eitt enn áður en tíma mínum lýkur. Það er um ákvarðanir og hlutverk sveitarstjórna. Mega sveitarstjórnir, t.d. að áliti hæstv. ráðherra, eftir að frumvarp þetta yrði óbreytt að lögum, kalla eftir því að þeir sem fengju úthlutað byggðakvóta yrðu að leggja kvóta á móti eins og við höfum heyrt um hjá sveitarstjórnum hingað til í úthlutun? Má að einhverju leyti taka þennan byggðakvóta og bjóða hann út innan byggðarlag þannig að þeir sem bjóða best eða leggja mest á móti séu í betri stöðu að fá byggðakvóta en aðrir? Eða hvað er það sem sveitarstjórnir mega gera þegar þær eru að velta fyrir sér úthlutun? Verða þær að fara í einu og öllu að reglugerð ráðherra eins og hún verður, mjög ítarleg um alla hluti? Eða mun hver einasta sveitarstjórn geta óskað eftir viðbótarskilyrðum eða sérákvæðum? Hyggst ráðherra ætla sér að verða við þeim? Og þá er framhaldsspurning í því sambandi: Er úthlutun byggðakvóta ekki aftur komin til skoðunar hjá umboðsmanni Alþingis sem leggur að sjálfsögðu áherslu á að reglur séu almennar og skilyrði séu samræmd fyrir landið allt? Er ekki í raun verið að opna fyrir það, eins og textinn er í frumvarpinu, að áfram verði sérreglur um úthlutanir og reglur um úthlutanir gætu orðið mjög mismunandi milli sveitarfélaga eins og þær reyndar hafa verið undanfarin ár, því að margar aðferðir hafa verið nýttar og notaðar við að úthluta byggðakvótanum hingað til? Þriggja ára reglan um að úthluta byggðakvóta í þrjú ár er afar skynsamleg ef menn ætla að annað borð að úthluta byggðakvóta. Nýir aðilar eða aðilar sem orðið hafa fyrir áföllum og ætla að reyna að byggja upp atvinnu í heimabyggð geta ekkert gert eingöngu með loforðum um kvóta í eitt ár, eitt fiskveiðiár. Það er alveg sama hversu sterkir þeir eru eða hversu miklar hugmyndir þeir hafa. Það fer enginn að leggja út í miklar fjárfestingar eða hætta miklum fjármunum eingöngu með loforðum um byggðakvóta í eitt ár og einhverjar óljósar hugmyndir um hvort honum verði úthlutað á árunum þar á eftir og með það jafnvel hangandi yfir sér að reglum verði breytt og engin leið sé til þess að treysta á það að leggi menn nú alvörufjármuni í að byggja upp atvinnulíf á stöðum sem orðið hafa fyrir áfalli, sitji þeir ekki uppi eftir eitt ár jafnvel verr settir en þeir voru þegar þeir fóru af stað vegna þess að þeir fengu eingöngu byggðakvóta úthlutað í eitt ár. Ég held að þau nýmæli sem skipta mestu máli í þessu sé spurningin um að byggðakvóti sem á að koma að einhverjum notum - að hægt verði að skrifa undir skuldbindandi yfirlýsingu af hálfu hæstv. ráðherra um að fyrirtæki eða byggðarlag geti treyst því að sá byggðakvóti sem verið er að úthluta á þeim tíma sé til úthlutunar í þrjú ár. Ég held að þetta muni gjörbylta grundvelli fyrir þá sem reyna á einhvern hátt að byggja upp atvinnu sem byggir á byggðakvóta. Mikið átak er fyrir aðila að hefja fiskvinnslu á stað þar sem fiskvinnsla hefur dottið niður og munar öllu að geta fengið kvóta sem er þetta mikils virði til að ná sér í viðbótarkvóta sem verður til þess að menn geta byggt upp atvinnu aftur á stöðum þar sem atvinna hefur horfið einhverra hluta vegna, annaðhvort vegna þess að fiskstofnar hafa látið á sjá, einstaka tegundir hafa látið undan síga eða vegna þess að menn hafa lent í hremmingum í rekstri og ekki náð að reka fyrirtæki sín.

Hæstv. forseti. Hér erum við að ræða frumvarp hæstv. sjávarútvegsráðherra um ráðstöfun á aflaheimildum samkvæmt ákvæðum 10. gr. laga, um stjórn fiskveiða, svokallað ákvæði um að úthluta megi aflaheimildum til byggða sem af einhverjum ástæðum standa höllum fæti, til minni byggðarlaga sem lent hafa í vanda svo sem samdráttar í sjávarútvegi og háð eru veiðum eða vinnslu á botnfiski. Og b-liður, hljóðar svo, með leyfi forseta: „b. Til byggðarlaga sem orðið hafa fyrir óvæntri skerðingu á heildaraflaheimildum fiskiskipa sem gerð hafa verið út og landað hafa afla í viðkomandi byggðarlögum og skerðingin hefur haft veruleg áhrif á atvinnuástand í byggðarlögunum. Heimilt er að ráðstafa aflaheimildum samkvæmt þessum lið til allt að þriggja ára í senn.“ Þetta er meginefni frumvarpsins, hæstv. forseti. Ákvæðið sem við erum að ræða er í raun hálfgert viðurlagaákvæði fiskveiðistjórnarlaganna, þ.e. þessu ákvæði er ætlað að bregðast við vanda sem kemur upp í byggðarlögum þaðan sem aflaheimildir hafa farið og þar sem atvinnuástand hefur versnað, byggðarlögum sem eru háð veiðum og vinnslu á botnfiski og þurfa sérstaklega á því að halda til þess að viðhalda þar byggð eða til þess að koma viðhaldi í byggðarlögum til góða vegna þess að ákveðnar skerðingar hafa átt sér stað sem hafa veruleg áhrif á atvinnuástandið. Við þekkjum þessar aðferðir. Þær hafa verið notaðar á undanförnum árum, til dæmis varðandi algjört hrun í rækjuveiðum, hrun í skelfiskveiðum o.s.frv. þó að þær reglur hafi reyndar verið mismunandi svolítið eftir landsvæðum. Jafnvel er hægt að benda á að í sumum byggðarlögum hafa menn ekki notið jafnræðis að fullu eins og varðandi skelfiskveiðar svo ég nefni til dæmis samanburð á milli Arnarfjarðar og Breiðafjarðar. Í Arnarfirði kom upp svokölluð kadmínmengun. Eigi að síður duttu veiðarnar niður og höfðu áhrif á atvinnuástandið. Eins og ég sagði í upphafi máls, hæstv. forseti, þá er þetta viðurlagaákvæði, þ.e. um að taka frá ákveðnar aflaheimildir til að úthluta til þess að hafa áhrif á það ástand sem skapast þegar útgerðarmenn hafa ráðstafað afla úr byggðum og þær sitja eftir kvótalausar eða ef aflabrestur hefur orðið á tegundum öðrum sem hafa ráðið miklu um atvinnu í viðkomandi byggðarlögum, rækjuútgerðarstöðum og -vinnslustöðum og þar sem hörpudiskur er mikilvægur svo eitthvað sé nefnt. Hér er lagt til að 12.000 lestir í þorskígildum verði notaðar í þetta og verður að segjast alveg eins og er að þessi pottur hefði gjarnan mátt vera stærri ef við ætlum raunverulega að nota hann sem úrræði til þess að takast á við vanda í mörgum byggðum sem hafa orðið fyrir skakkaföllum eftir að hafa misst frá sér veiðiréttinn við sölu aflaheimilda úr byggð eða flutning útgerðarfélaga frá byggðarlagi þannig að aflaheimildirnar hafi þaðan horfið, vegna samþjöppunar í útgerðarrekstri o.s.frv. Hæstv. forseti. Ég lít svo á að vegna þess hvernig kvótakerfið er uppbyggt þá skipti mestu máli fyrir hinar dreifðu byggðir sem háðar eru botnfiskvinnslunni og reyna að komast af með því að halda uppi vinnslu í botnfiskveiðum eða að reyna að efla þær á nýjan leik, að úthlutunin á þessum pottum sé að sem mestu leyti í þorski. Hvers vegna segi ég þetta, hæstv. forseti? Það er vegna þess að útgerðum hefur alltaf gengið best að skipta út þorski. Það hefur alltaf verið auðveldast að skipta út þorski og fá þá aðrar tegundir sem byggðarlög eða vinnslustöðvar hafa sérhæft sig í. Þess vegna verð ég að benda á að þessi pottur er í fyrsta lagi allt of lítill til þess að taka á þeim vandamálum sem hafa fylgt kvótakerfinu, þó að hann sé viðurkenning á því að þessi vandi sé til staðar og kvótakerfið hafi valdið þessari byggðaröskun og tilflutningi á atvinnutækifærum eins og við þekkjum öll vítt og breitt um landið, mismunandi eftir árum og tímabilum. Það er staðreynd að tilflutningur aflaheimildanna hefur tekið atvinnu svo til algjörlega frá einum stað og fært hann eitthvert annað. Um þetta eru miklar deilur í þjóðfélaginu og nýjustu deilurnar eru sennilega norður á Akureyri þar sem Akureyringar horfa á tilflutning aflaheimilda frá Akureyri til Reykjavíkur. Enginn veit hver framtíð Akureyringa verður í því. Þóttu þeir nú sterkir í kvótakerfinu fyrir nokkrum árum og fáir á Akureyri leiddu hugann að því að þetta ætti eftir yfir þá að ganga. En svona er nú það. Það sem helst hann varast vann varð að koma yfir hann, og það er innbyggt í kvótakerfið. Það er spurning hvort menn geti einskorðað þetta við hinar minni sjávarbyggðir þó það sé gert hér. En það er auðvitað fyrst og fremst gert vegna þess að potturinn er það lítill. Hann er það lítill að ef tilflutningur verður á verulegum aflaheimildum eins og gerðist á Vestfjörðum fyrir nokkrum árum síðan - fleiri þúsund tonna færðust burtu með sölu eins fyrirtækis - þá ræður byggðapotturinn illa við það. Þá er ég ekki að gera lítið úr því að hann hafi ekki víða komið að gagni. Ég er ekkert að gera lítið úr því miðað við þær heimildir sem hafa verið til staðar. En þar sem ríkisstjórnin núverandi er svo áformuð um að festa þetta kerfi í sessi með öllum tiltækum ráðum en samt með viðleitni til að bregðast við þá bendi á að þessi pottur er of lítill til að bregðast við þeim vanda sem vissulega getur komið upp í byggðarlögum sem missa frá sér veiðiheimildirnar. Ég held að þetta sé til bóta, hæstv. forseti, meðan menn hafa þetta gallaða fiskveiðistjórnarkerfi þó ég vænti þess að eftir næstu alþingiskosningar náist samstaða í nýrri ríkisstjórn um að taka verulega á við að lagfæra það og gera á því verulegar breytingar. Það er mín trú að stjórnarandstaðan muni sameiginlega vilja takast á við það, þó ég geri mér grein fyrir því að ekki er einfalt að snúa ofan af kerfi sem er búið að vera í 20 ár. Menn verða að stíga þau skref eftir einhverjum ákveðnum mörkuðum leiðum. Það er ekki tilgangur neins í landinu væntanlega að setja útgerðir á hausinn við tilfærslur á aflaheimildum eða eyðileggja ákveðna staði þó það sé innbyggt í þetta kvótakerfi að eyðileggja atvinnu á ákveðnum stöðum. Það er beinlínis innbyggt. Þess vegna eru menn með þennan viðlagapott upp á 12.000 þorskígildistonn. Hæstv. forseti. Fagna ég því nú að hv. þm. Halldór Blöndal er hér í salnum. Ég benti á það áðan hvað gæti komið fyrir Akureyri, þ.e. að þaðan flyttust burtu verulegar aflaheimildir og eins og lögin um byggðapottinn, viðlagapottinn sem ég kalla svo, eru uppsett bæði með tilliti til íbúafjölda og þess að við erum hér aðeins að tala um 12.000 þorskígildistonn þá mundu þau illa duga til að bregðast við ástandi sem þar kæmi upp, ef svo færi, hæstv. forseti, að það yrði varanleg staða að aflaheimildirnar færu frá Akureyri sem núna hafa verið fluttar með skipum til Reykjavíkur. Ég bendi á þetta og ég hygg að hv. þm. Jón Gunnarsson hafi einnig bent á það hér áðan að þetta atriði þyrfti að skoða. Hæstv. forseti. Ef menn ætla virkilega að hafa tök á því að bregðast við þeim vanda sem víða er að koma upp og getur komið upp þá þyrftu þeir að mínu mati að tala um sennilega 30.000 tonn af þorski. Það er reyndar sami pottur og Davíð Oddsson fann norður á Akureyri fyrir síðustu kosningar að fiskifræðingum óspurðum. Þeir höfðu ekki komið auga á að hann væri til í sjónum en fundu hann eftir að Davíð fann hann. Þá fundu þeir hann alveg eins og skot, fiskifræðingar á Hafrannsóknastofnun. Ákaflega merkileg vísindi voru þar stunduð. Þá var hægt að bæta þessu við, þ.e. eftir að hæstv. þáverandi forsætisráðherra Davíð Oddsson sagði norður á Akureyri að bæta mætti við 30.000 tonnum.  En það er nú kannski ekki efni þessa máls sem við erum að ræða, enda er nóg efni um að ræða í þessu frumvarpi. Innbyggt í þetta kvótakerfi er leiga og sala aflaheimilda. Það er algerlega ljóst að eins og þetta kerfi hefur þróast á undanförnum árum er það orðið yfirburðakerfi fyrir ákveðinn hóp útgerðarmanna. Þann hóp útgerðarmanna sem hafði í upphafi mestar aflaheimildirnar eða hefur tekist á tímabilinu að bæta smátt og smátt við sig aflaheimildum þannig að þeir séu orðnir það stórir í dag að þá munar ekki mikið um leggja út 2.000 krónur fyrir kílóið á varanlegum aflaheimildum, eins og gerist núna í aflamarkskerfinu, 2.000 krónur á kílóið. Menn geta sem sagt tekið viðbótaraflaheimildir frá einhverjum minni aðila, kannski 200–300 tonn af þorski, á þessu verði, 2.000 krónur kílóið óveitt og óséð í hafinu við Ísland, í sinn viðbótarpott. Hvað gera þeir svo sem þetta gera? Jú, þeir leigja þessar aflaheimildir út. Þeir leigja þær út mörg, mörg ár. Þeir nýta þær ekki fyrir útgerð sína heldur láta þann aðila sem ég benti á í morgun að væri arðsamasta uppfinning kvótakerfisins fyrir þá sem kvótaaflaheimildirnar hafa og fyrir bankana sem taka veðsetningar við að lána út á aflaheimildir, þ.e. leiguliðinn. Vistarbandið hið nýja. Leiguliðinn sem greiðir 170–180 kr. til útgerðaraðilans eða kvótaréttarhafans vegna óveidds fisks í sjónum áður en hann fer að veiða. Það er hann sem stendur undir því og hefur reyndar lítið út úr því en hangir á horriminni í nokkur ár og gefst þá venjulega upp eftir sex, átta ár sem leiguliði. Það er hann sem er arðsamasta fjárfesting útgerðarmannsins í dag og bankans. Hvers vegna segi ég þetta? Jú, vegna þess að útgerðaraðili sem á kannski 4–5 þús. tonn af þorski í heimildum sínum, stór útgerðaraðili, tekur til sín kannski 100 tonn frá einhverjum minni aðila, kaupir hann upp og kaupir á 200 kr. kílóið. Sagt var áðan að á síðasta ári hefðu 60.000 tonn af þorski verið leyfð, hvorki meira né minna og þar af 20.000 tonn farið á milli manna í varanlegri sölu. Ég er að benda á aðferðina sem er viðhöfð til að borga niður þessa fjárfestingu sem þeir stóru ráða aðallega við, að kaupa til sín varanlegar aflaheimildir á 2.000 kr. kílóið óveitt og óséð. Það er gert með því að menn setja þetta á leigumarkaðinn, ætla sér ekki að veiða þetta í nokkur ár. Og ef þeir ætla að fá þennan pening allan til baka með leigukerfinu þurfa þessir aðilar sennilega að leigja aflaheimildirnar í 15–18 ár til að fá fjárfestinguna alla til baka. Bara með því að leigja þær. Hafa yfirtekið þær með láni frá bankanum, skuldsett sjávarútveginn - þess vegna eru skuldir sjávarútvegsins alltaf að vaxa í heildina talið - og tekið lán fyrir því að borga 2.000 kr. á varanlegt þorskígildiskíló í sjónum, leigja það svo í 15–18 ár. Ef þeir leigja þetta í 18 ár á 170 kr. kílóið er þeir búnir að ná inn 3.060 kr. fyrir kílóið sem þeir keyptu á 2.000 kall. Þar með er þeir nokkurn veginn búnir að standa undir því að hafa tekið þetta peningalán ef þeir hafa borgað 5% vexti af þeim allan tímann og afborganir. Þá er þeir sem sagt búnir að kvitta þetta út á 18 árum, sýnist mér, gróft reiknað. Þetta er auðvitað spá og háð því að kvótakerfið haldi áfram, sem vonandi verður ekki og verðið sé á þessu róli um 170 kr. Það er nú sennilega orðið hærra, um 180 kr. Þetta geta þeir gert sem eru orðnir stórir fyrir í greininni. Vegna þess að þeir geta verið að bæta við sig ákveðnum hluta án þess að þurfa beinlínis að leggja í að veiða hann. Með því að setja hann á leigumarkaðinn þá þarf engu að skipta úr leigunni. Sjómenn fá ekki neitt. Fiskvinnslufólkið fær ekki neitt. Þetta eru peningar sem renna beint í vasann frá leiguliðanum, manninum sem er kominn með hið nýja vistarband, rennur í vasa þess sem hefur heimildirnar og hann greiðir auðvitað sínum banka lánið og vexti af láninu til baka á mörgum árum. Þannig er þetta hægt. Minni útgerðaraðilar sem eiga kannski 100 tonn geta hugsanlega verið hjakkast við að bæta við sig kannski 5 tonnum á ári eða eitthvað svoleiðis, ef þeir ætla að gera þetta með sama lagi og hinir. Það er því algerlega ljóst, hæstv. forseti, og ég bendi á það í þessari umræðu, að sá byggðapottur sem hér er verið að tala um er of lítill til að takast á við það vandamál sem er innbyggt í kvótakerfið. Hann er bara of lítill til þess. Samt sem áður tel ég að þessi byggðakvóti sé til bóta og mun ekki leggjast gegn því að þau atriði séu lagfærð sem ég tel að geti verið til bóta miðað við núverandi kerfi, en það þýðir ekki loforð mitt við að viðhalda þessu kerfi. Það skal vera alveg á hreinu. Svona er það, hæstv. forseti, og þess vegna er það svo að inn í kerfið í heild sinni er innbyggð samþjöppun. Samþjöppun á hendur þeim stóru. Það er ekki við þá að sakast og það er ekki svo að við sem höfum verið að mæla athugasemdir við útfærsluna á kvótakerfinu höfum verið að tala um vonda útgerðarmenn, eins og hér var sagt af sjávarútvegsráðherra í morgun. Við erum að tala um þá útgerðarmenn sem vinna eftir þeim vondu lögum sem ríkisstjórnin hefur fest í sessi. Mönnum er ætlað að vinna eftir þessu. Ef við Guðjón Hjörleifsson værum báðir á fullu í útgerð værum við líka að vinna eftir þessum lögum, hæstv. forseti. Þannig er það. Það eru nefnilega sömu umferðarlög fyrir alla Íslendinga og sömu kvótalög fyrir alla Íslendinga. Menn þurfa því að sitja uppi með það. Þess vegna spila menn á reglurnar eins og þær eru. Það er innbyggt í kvótakerfið að hafa yfirburðastöðu fyrir þá stóru. Þeir geta bara stækkað. Þeir minni minnka og hverfa út úr greininni og gerast leiguliðar. Við það að fá alltaf inn nýja og nýja leiguliða á nokkurra ára fresti þá viðhalda menn arðsömustu eigninni í sjávarútvegi, sem er leiguliðinn. Vistarbandsmaðurinn sem greiðir þeim sem forgjöfina fengu endalausan arð af vinnu sinni. Endalausan arð. Þetta er hið nýja vistarband sem Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur hafa komið á í þessari atvinnugrein hér á landi. Það verður aldrei af þeim tekið að þeir flokkar eru vistarbandsflokkar eins og þetta er uppsett. Það verður aldrei af þeim tekið. Þeir hafa búið til hið nýja vistarband og munu sitja uppi með það að þannig er það. Skiptir engu máli hvaða trúarbrögð menn hafa í Sjálfstæðisflokki eða Framsóknarflokki, eða hvaðan þeir eru af landinu. Þetta er staðreyndin sem menn sitja uppi með. Nú er ég að hugsa um, hæstv. forseti, að labba til vinar míns og fá mér í nefið.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa umræðu sem hefur verið ekkert mjög löng, hófleg að lengd, en ákaflega efnisleg að mínu mati. Hér hefur verið farið vítt og breitt yfir sviðið og eins og nefnt var í upphafi væri tilefni til þess í 1. umr. um svona mál að ræða þau nokkuð vítt og breitt. Það er auðvitað sjálfsagður hlutur. Ég nefndi það í framsöguræðu minni að ég vænti þess að menn gætu komist að sameiginlegri niðurstöðu um þetta mál vegna þess að tilgangurinn með frumvarpinu hefur í sjálfu sér ekki verið vefengdur og mér hefur heyrst í þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar að almennt væru menn þeirrar skoðunar að það ættu að vera til staðar einhver úrræði - menn getur greint á um hversu mikil - sem gætu tekið á þeim vanda sem kemur upp þegar veiðirétturinn hverfur úr byggðarlagi af einhverjum ástæðum. Hitt er það að þetta eru umdeild mál og þess vegna sjálfsagt að fara yfir frumvarpið eins og sjávarútvegsnefnd er vön að gera við þau frumvörp sem fyrir hana eru lögð. Fróðlegt verður að heyra þau viðbrögð sem koma frá einstökum hagsmunaaðilum. Sum þeirra eru náttúrlega mjög fyrirsjáanleg eins og við vitum og í sjálfu sér kannski ekki við neinum stórtíðindum að búast þar. Hv. þm. Jón Gunnarsson lagði fyrir mig í þessari umræðu allnokkrar spurningar sem ég ætla að freista þess að svara. Hann velti fyrir sér hvort búið væri í raun að úthluta byggðakvótanum fyrir þetta fiskveiðiár. Það er búið að afmarka þann ramma, það er búið að taka ákvörðun um það með reglugerð hversu mikill hluti af aflakvótanum á þessu ári fer til einstakra hluta eins og línuívilnunar, byggðakvóta, kvóta vegna rækju- og skelfisksbrests, en í sjálfu sér er ekki búið að úthluta kvótanum til einstakra byggðarlaga. Það verður að bíða niðurstöðu þessa frumvarps því að það er ekkert ólíklegt að það kunni að leiða til einhverra breytinga á forsendum. Eins og menn vita höfum við byggt þetta á mjög efnislegum atriðum. Það er lögð til grundvallar tiltekin þróun í kvóta og ýmsum öðrum þáttum sem í raun og veru búa til tölur um það hvað fer til hvers byggðarlags í byggðakvótum. Ég hef ekki orðið var við að mikill ágreiningur hafi ríkt um það mál í sjálfu sér, menn hafa ekki beinlínis fundið að þessari aðferð, enda hefur hún verið að þróast í gegnum tíðina, það er síðan frekar eitthvað annað sem menn hefur greint á um. Hv. þingmaður velti aðeins fyrir sér hvort það ætti að kveða á um stærð byggðarlaga. Það er auðvitað eitt af því sem er umdeilt en markmiðið með þessum byggðakvótum hefur m.a. verið það að reyna að koma sérstaklega til móts við hin minni byggðarlög. Það hefur einmitt verið kveðið á um það í lögunum að tala um hin minni byggðarlög og þá hefur í reglugerð verið reynt að skilgreina hver væru hin minni byggðarlög. Af hverju ætli það sé? Jú, auðvitað er það vegna þess að við erum hér að útdeila takmörkuðum heimildum og við erum þá að reyna að koma þeim til þeirra staða sem við ætlum að hafi minnstu viðreisnarmöguleika ef þeir verða fyrir því að missa kvótaheimildir sínar. Við sjáum, ef við tökum bara dálítið öfgafullt dæmi, að ef Reykjavík stæði frammi fyrir því að héðan væru seld 2 eða 5 þús. þorskígildistonn væri það auðvitað slæmt fyrir þá sem hefðu starfað hjá þeim útgerðum e.t.v. en það mundi væntanlega ekki hafa mikil áhrif á atvinnu- og efnahagsstöðu byggðarlagsins í heild. Það er verið að reyna að koma sem mestu af þessum heimildum inn á veikustu byggðarlögin með skírskotun til þess að eftir því sem þau eru stærri er atvinnulífið fjölbreyttara og atvinnutækifærin þá fleiri og þess vegna er ástæða til að mínu mati að hafa ákvæðið um stærð byggðarlaga. Hv. þingmaður velti líka fyrir sér hvort verið væri að auka eða minnka vald sveitarstjórna. Kannski er svarið ekki alveg einhlítt. Eins og ég nefndi í ræðu minni áðan liggur m.a. álit umboðsmanns Alþingis til grundvallar þessu frumvarpi. Það álit var býsna afdráttarlaust. Það fól í sér að það yrðu að liggja fyrir samræmdar reglur þar sem kveðið væri á um tiltekna hluti. Eitt af því sem umboðsmaður lagði mikla áherslu á í áliti sínu var að tímasetning yrði t.d. að liggja fyrir nákvæmlega, hvaða bátar gætu komið til greina. Það væri ekki hægt að miða við skrásetningu 1. september hjá einum bát, 1. nóvember hjá öðrum, 1. mars e.t.v. í þriðja sveitarfélaginu, heldur yrðu svona hlutir allir að liggja algjörlega fyrir. Það er líka reynt með þessum lögum að setja frumvarpið fram þannig það sé alveg ljóst mál að þessi byggðakvóti, sem er takmarkaðar en hins vegar verðmætar heimildir, geti skipt miklu máli, komi að sem mestum notum. Þess vegna er t.d. þetta ákvæði um að menn hafi ekki heimild til að framselja frá sér kvóta, þennan byggðakvóta, og þess vegna eru hér uppi ákvæði sem fela það í sér að menn skuli landa þessu til vinnslu í byggðarlögunum sínum, svo fremi sem byggðarlagið sé með fiskvinnslu. Það geta auðvitað verið dæmi um annað, og ég þekki t.d. að í Árneshreppi á Ströndum sem hefur fengið byggðakvóta er ekki fiskvinnsla. Við ætlum samt ekki að koma í veg fyrir að slíkt byggðarlag geti fengið byggðakvóta, hann getur nýst að öðru leyti. Hv. þingmaður velti fyrir sér hvort þetta ákvæði varðandi löndunarskylduna og framsalsbannið væri vísbending um að við teldum að þar hefðu verið einhver ljót mál, sóðaskapur í kringum byggðakvótann, eins og ég held að hv. þingmaður hafi orðað þetta. Við þekkjum dæmi um að útgerðir sem fengu byggðakvóta hafi leigt hann frá sér. Það er auðvitað óþolandi. Það er mjög eðlilegt þegar um er að ræða úthlutun undir sérstöku sjónarhorni, eins og þessi úthlutun er, að gerðar séu sérstakar kröfur til manna sem fá þessar heimildir. Það er ósköp eðlilegt að Alþingi, sem tekur þessa ákvörðun, segi jafnframt: Því fylgja tilteknar skyldur að menn fái þennan rétt vegna þess að þetta eru ekki bætur sem eru hugsaðar til einstakra útgerða, þetta eru bætur sem eru hugsaðar til viðreisnar og atvinnuuppbyggingar í tilteknum byggðarlögum sem uppfylla síðan skilyrðin. Það er það sem þetta gengur út á. Það er svo mikilvægt að menn átti sig einmitt á þessum kjarna málsins. Ef við værum ekki með þetta svona mundum við auðvitað úthluta þessu allt öðruvísi, þá fengju útgerðarmenn sem yrðu fyrir skerðingum en ekki byggðarlög sem yrðu fyrir skerðingum. Hv. þingmaður spurði mig líka hvort við værum ekki að búa til eitthvert handahófskennt, matskennt vald sveitarstjórnanna með því að hafa sérstakt ákvæði þar sem þeim væri gefið tækifæri til þess að koma með viðbótarskilyrði. Það er ekki hugsunin. Hins vegar er það þannig að við þekkjum að aðstæður geta verið mjög sérstakar. Við töldum ekki skynsamlegt meðan við undirbjuggum þessi mál, og ég taldi það ekki skynsamlegt, að girða algjörlega fyrir það að menn hefðu einhverja möguleika til að bregðast við ef aðstæðurnar væru mjög sérstakar. Ég ætla hins vegar að segja það og mér finnst vel athugandi fyrir sjávarútvegsnefnd að velta því fyrir sér hvort þarna megi herða dálítið á skrúfunum því að ég er alveg sammála því að við megum ekki opna leiðir á einhverja handahófskennda hluti því að það býður hættunni heim og það býður mikilli ósanngirni heim. Hv. þingmaður spurði mig líka hvort það að menn kærðu til kærunefndarinnar frestaði úthlutun. Það er þannig. Þess vegna er kærufresturinn m.a. hafður skemmri í þessu ferli en almennt er tíðkað. Við viljum auðvitað greiða fyrir því að menn viti strax stöðu sína. Ef menn finna að og kæra fyrir hönd sjálfra sín hefur það áhrif á heildarúthlutunina til viðkomandi byggðarlags þannig að það er óhjákvæmilegt að kæran fresti úthlutuninni. Af hverju er kærunefnd í þessu en ekki einhverju öðru? Ástæðan er einföld, ja, kannski ekki alveg einföld, en hún er svona: Þetta mál er dálítið sérstakt. Þetta er mál sem er í fyrsta lagi fiskveiðistjórnarlegs eðlis, í öðru lagi byggðalegs eðlis og í þriðja lagi lýtur það að málefnum sveitarstjórnanna. Mitt mat var því það að ekki væri skynsamlegt að kæruúrskurðarvaldið væri eingöngu hjá sjávarútvegsráðherranum þó að ég telji almennt talað að við eigum að fækka kærunefndum og frekar að færa þetta vald til ráðuneytanna - eins og hefur reyndar verið stefnan og ég held að flestir hafi nú verið sammála um - en mér finnst þetta mál vera dálítið sérstakt vegna þess að þetta hefur þessa þríheilögu skyldu, þ.e. byggðalega, sveitarstjórnarlega og fiskveiðistjórnarlega. Hv. þingmaður spurði mig hvort sveitarstjórnir hefðu verið búnar að fá þetta frumvarp í hendur. Það er alveg á hreinu að þetta frumvarp fór bara sína leið inn í þingflokka ríkisstjórnarflokkanna og eftir að það var afgreitt þaðan var það lagt fram hér á Alþingi. Þá var það hins vegar orðið opinbert plagg og það var strax í desember. Mér er ekki kunnugt um að við höfum með neinum skipulögðum hætti sent frumvarpið, það er hins vegar ekkert ólíklegt að einhver hafi óskað eftir því í ráðuneytinu og þá hafi verið við því brugðist með því að senda tilteknum sveitarstjórnum frumvarpið hafi verið eftir því leitað. En þetta er auðvitað orðið opinbert plagg sem menn nálgast á neti Alþingis þannig að ég held að það sé ekkert að því í sjálfu sér. Hv. þingmaður spurði líka hvort sveitarstjórnir mættu gera kröfu um að menn legðu kvóta á móti. Ég sé ekkert að því. Ég sé ekki neitt sem gæti verið í hugsanlegum reglugerðum ráðuneytisins sem ætti að koma í veg fyrir slíka kvöð. Mér fyndist ekkert óeðlilegt að menn settu einhverjar svona kvaðir á menn sem fá byggðakvótann til að tryggja að það verði eitthvert margfeldi þannig að það verði eitthvað meira úr honum. Mér finnst a.m.k. alveg sjálfsagt að það rými sé til staðar en varðandi útboð held ég að það sé kannski aðeins flóknara. Ég vil ekki svara því neitt mjög ákveðið. Að öðru leyti vil ég segja almennt um spurningu hv. þingmanns, sem var í lokin, um hvaða svigrúm væri þá til útfærslu: Svigrúmið verður bundið í fyrsta lagi af lögunum. Það eru ákveðnir hlutir sem við erum að negla niður miklu fastar núna eins og t.d. framsalsmálið umfram það sem við vorum með áður. Við erum að gera það varðandi löndunarskylduna og við munum gera það varðandi ýmsa þætti sem nefndir eru sem reglugerðarheimild og það er ætlun mín að kynna þessa reglugerð fyrir sjávarútvegsnefnd áður en málinu verður lokið þannig að menn hafi það þá í huga. Ég er almennt talað þeirrar skoðunar að það sé betra í svona málum að við getum neglt niður hlutina í lagasetninguna. Sumt er hins vegar þess eðlis að það krefst reglugerða en ég er almennt þeirrar skoðunar að það sé betra að hafa svona hluti í lögum. Virðulegi forseti. Í sjálfu sér þarf ég ekki að auka miklu við þessa ræðu. Ég ítreka að mér fannst umræðan vera efnisleg. Þær spurningar sem hv. þm. Jón Gunnarsson lagði fyrir mig, þó að þær væru býsna margar, voru eðlilegar og til þess fallnar þá að greiða fyrir meðferð málsins í þingnefndinni. Það er af hinu góða. Síðan vil ég bara ítreka að ég vænti þess, og veit, að þetta mál mun fá góða efnislega umfjöllun í þingnefndinni. Það verður fróðlegt að heyra viðbrögð ýmissa hagsmunaaðila. Ég þykist vita að sum þeirra séu nokkuð fyrirsjáanleg, þetta eru að því leytinu gamlir kunningjar. Eitt vil ég segja, ég held að það skipti mjög miklu máli að þetta mál verði afgreitt fyrir vorið. Það er ákveðin óvissa sem skapaðist í fyrsta lagi við athugasemdir og álit umboðsmannsins sem er mjög mikilvægt fyrir okkur að eyða og í öðru lagi er þessu frumvarpi ætlað að reyna að gera þennan byggðakvóta markvissari. Það er það sem er undirliggjandi og það er það sem liggur á bak við þetta frumvarp og ekkert annað. Til þess að nýta þessar heimildir sem best skiptir þess vegna að mínu mati miklu máli að við ljúkum þessari lagagerð með þeim breytingum sem sjávarútvegsnefnd mun telja eðlilegar, og Alþingi líka, til þess að ljúka óvissunni. Það er alveg rétt að það er liðið á þetta fiskveiðiár og það er bagalegt að vera í þeirri stöðu að geta ekki farið að úthluta byggðakvótum og líka vegna þessa ákvæðis sem ég er algjörlega sammála hv. 10. þingmanni Suðurk. að einna mestu máli í þessu skiptir þetta ákvæði um úthlutun til lengri tíma. Það held ég að muni geta tryggt það, eða stuðlað að því öllu heldur, að við munum fá meira af alvöruútgerðarmönnum, öflugum, og heimaaðilum sem vilja taka þátt í því að byggja upp byggðarlag sitt. Við höfum allt of mörg dæmi um það að menn hafa komið þarna til að hafa einnar nætur gaman af byggðakvótanum yfir eitt ár eða svo og horfið svo á burtu og þá höfum við ekki náð þeim árangri sem við ætluðum. Þetta væri hins vegar til þess fallið að stuðla að því að menn gætu séð eitthvað aðeins fram fyrir tærnar á sér, nóg er óvissan samt í sjávarútveginum.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um fjárhagslegan aðskilnað í rekstri útgerðar og fiskvinnslu. Flutningsmaður ásamt mér er hv. þm. Jóhann Ársælsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa þriggja manna nefnd sem fái það verkefni að semja frumvarp til laga um fjárhagslegan aðskilnað milli reksturs útgerðar annars vegar og fiskvinnslu í landi hins vegar. Frumvarpið verði lagt fram á þessu þingi og að því stefnt að lögin taki gildi 1. janúar 2008. Lögunum verði ætlað að skapa skilyrði til eðlilegrar verðmyndunar á öllum óunnum fiski á markaði og stuðla að heilbrigðum og gegnsæjum viðskiptaháttum í fiskviðskiptum, og koma þannig á eðlilegum samkeppnisskilyrðum á því sviði.“ Svofelld greinargerð fylgir þessari tillögu, hæstv. forseti: Lagalegar forsendur. a. Kröfur EES-samnings um virka samkeppni á markaði. Núgildandi lög og reglur fela í sér að gerðar eru miklar kröfur um siðareglur í viðskiptum, virka samkeppni á markaði og gegnsæi hans. Lögleiðing samkeppnislaga, nr. 8/1993, markaði tímamót á þessu sviði. Einnig má vísa til þess að Ísland er bundið af samkeppnisreglum ESB vegna aðildar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og hefur sú skuldbinding víðtæk áhrif í íslenskum lögum og reglum. Sem dæmi um viðbrögð löggjafans má nefna þingsályktun um setningu siðareglna í viðskiptum á fjármálamarkaði sem samþykkt var á 125. löggjafarþingi, en þar voru hafðar til hliðsjónar reglur framkvæmdastjórnar ESB. Í greinargerð þeirrar þingsályktunartillögu segir m.a.: „Markmið reglnanna er að gefa viðmið fyrir siðlegt athæfi alls staðar á því svæði sem þær ná til, greiða fyrir virkri starfsemi verðbréfamarkaða og gæta almannahagsmuna.“ Á öðrum stað segir: „Til þess að hann [þ.e. verðbréfamarkaðurinn] megi þróast eðlilega allri þjóðinni til hagsbóta er nauðsynlegt að hlúa að heilbrigðum og gagnsæjum viðskiptaháttum á öllum fjármagnsmarkaðinum.“ Fullvíst má telja að viðskiptalegt umhverfi verslunar með óunninn fisk hér á landi fullnægir ekki settum kröfum EES-samningsins um virka samkeppni. b. Íslensk samkeppnislög. Þingsályktunartillaga þessi á sér meginstoðir í lögbundnum markmiðum gildandi samkeppnislaga, nr. 44/2005, og er ætlað að þjóna þeim, en í 1. gr. laganna segir: „Lög þessi hafa það markmið að efla virka samkeppni í viðskiptum og þar með vinna að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins. Markmiði þessu skal náð með því að: a. vinna gegn óhæfilegum hindrunum og takmörkunum á frelsi í atvinnurekstri, b. vinna gegn skaðlegri fákeppni og samkeppnishömlum, c. auðvelda aðgang nýrra samkeppnisaðila að markaðnum.“ Einnig má vísa til ýmissa annarra ákvæða samkeppnislaganna, svo sem 10. og 11. gr., og að auki er vert að benda á ákvæði 14. gr. en þar segir: „Þegar um er að ræða opinbert fyrirtæki eða fyrirtæki sem starfar að einhverju leyti í skjóli opinbers einkaleyfis eða verndar er Samkeppniseftirlitinu heimilt að mæla fyrir um fjárhagslegan aðskilnað, annars vegar á milli þess hluta rekstrar fyrirtækisins sem nýtur einkaleyfis eða verndar“ - eins og ég tel að gerist í sjávarútveginum með úthlutun aflaheimilda - og hins vegar þess hluta rekstrar sem er í frjálsri samkeppni við aðra aðila. Skal þess gætt að samkeppnisrekstur sé ekki niðurgreiddur af starfsemi sem nýtur einkaleyfis eða verndar.“ Sé fullrar sanngirni gætt verður ekki annað séð en að framangreind ákvæði 14. gr. eigi fyllilega við um þann mikla aðstöðumun sem skapast milli útgerðarfyrirtækja sem árlega fá úthlutað aflaheimildum og njóta þannig verndar með slíkum stjórnvaldsbundnum leyfum og hins vegar fiskvinnslufyrirtækja sem engrar slíkrar verndar njóta en starfa í óheftri samkeppni á markaði. Óviðunandi ástand er á innlendum fiskkaupamarkaði, hæstv. forseti. Með vísan til framangreindra ákvæða samkeppnislaga hlýtur það ástand sem nú ríkir og varað hefur um árabil á markaði um kaup og sölu á óunnum fiski, og alkunnugt er hvernig er háttað, að teljast óviðunandi. Engin skilyrði eru til eðlilegrar verðmyndunar á fiski og ótruflaðrar samkeppni í fiskviðskiptum þrátt fyrir að í landinu hafi um árabil starfað uppboðsmarkaðir fyrir ferskfisk. Fiskviðskipti við núverandi kringumstæður skapa ófrið um verðlagningu á fiski milli sjómanna og útvegsmanna og grafa einnig undan tilvistargrundvelli innlendra fiskmarkaða. Skiptir þá ekki meginmáli hvort um viðskipti milli óskyldra eða skyldra aðila er að ræða. Þá ríkir mikil samkeppnisleg mismunun í fiskvinnslunni sem bitnar hart á fiskvinnslufyrirtækjum sem ekki tengjast útgerð. Enda þótt sá fiskur sem kemur til sölu á íslenskum fiskmörkuðum seljist að öllu jöfnu á mjög háu verði ríkir samt sem áður mikill fiskskortur á mörkuðunum. Í stað þess að selja fiskinn hæstbjóðanda leita útgerðir í auknum mæli eftir svokölluðum „beinum viðskiptum“. Þá er samið um fast verð á fiskinum sem er langt undir ríkjandi verði á mörkuðum, oftast aðeins um helmingur eða jafnvel minna. Ástæðurnar fyrir slíkum viðskiptum er að finna í ákvæðum gildandi laga um fiskveiðistjórn sem heimila frjálst framsal aflaheimilda án þess að slíku framsali séu settar nægilegar skorður og enn mun framsalið og þessi viðskipti aukast með kvótasetningu smábátaflotans. - Sem var framkvæmd á smábátaflotanum. Þar höfum við séð breytingarnar og tilfærsluna. Þessi „beinu viðskipti“ verða vegna þess að útgerð viðkomandi fiskiskips sér sér hag í því að leggja aflann upp hjá fiskverkanda með þeim skilmálum að hluti aflaverðmætis greiðist með peningum en hinn hlutinn með því að fiskverkandi kaupi veiðiheimildir á viðkomandi skip, eða leggi þær fram og fénýti á þennan hátt, hafi hann yfir slíkum heimildum að ráða. - Um þetta tókum við m.a. umræðu áðan, hæstv. forseti, að því er varðar leiguheimildir og hvernig verðmyndunin er á kvótanum og ætla ég ekki að endurtaka það í þessari umræðu þar sem fyrri umræðu er í raun og veru nýlokið. - Aflahlutur áhafnar miðast síðan aðeins við þann hlutann sem greiddur er með peningum og sama máli gegnir um lögboðin gjöld, svo sem hafnargjöld. Raunverðið á fiski í þessum viðskiptum, þegar allt er talið, er hins vegar í fullu samræmi við ríkjandi verð á fiskmörkuðum á sama tíma. „Viðskipti“ milli útgerðar og fiskvinnslu í eigu sama aðila eru að því leyti sama marki brennd og viðskipti milli óskyldra aðila að viðmiðunarverðið á fiskinum til hlutaskipta er a.m.k. að mestu leyti úr öllum tengslum við ríkjandi markaðsverð. - Þetta sjáum við, hæstv. forseti, mjög vel þegar við fáum að sjá uppgjör hjá fyrirtækjum sem reka bæði útgerð og fiskvinnslu og verðmynda ekki í gegnum fiskmarkaðinn. Þá er verðið í raun allt annað til þeirra sjómanna sem þar starfa en viðgengst á fiskmarkaðnum í óskyldum viðskiptum milli aðila og þar sem verðmyndunin byggist á framboði og eftirspurn og sölu og kaupum viðkomandi aðila. Núverandi ástand í fiskviðskiptum með svo brengluðu verðmyndunarkerfi, eins og fyrr er lýst, er algjörlega óhæft. Þær ráðstafanir sem Alþingi greip til árið 1998 með setningu laga um stofnun Kvótaþings og Verðlagsstofu skiptaverðs, og ætlað var að færa ástand þessara mála til betra horfs, hafa samkvæmt fenginni reynslu mistekist. - Það sjáum við, hæstv. forseti, vel í þeirri verðmyndun sem á sér stað hér á landi í dag. Við teljum, hæstv. forseti, að þjóðhagsleg hagkvæmni veiða og vinnslu mundi aukast með því að hér yrði verðmyndun almennt um fiskmarkaði. Við teljum að taka eigi upp þennan aðskilnað. Þá fullyrðingu mætti rökstyðja í löngu máli en verður ekki gert hér, enda ætti þess ekki að gerast þörf, málið ætti að vera flestum kunnugt sem koma að sjávarútvegi eða fylgjast með í sjávarútvegi. Þingsályktunartillaga þessi miðar að því, eins og áður segir, að koma á eðlilegri samkeppni í viðskiptum með fisk. Virk samkeppni er árangursríkasta leiðin til þess að ná sem hagkvæmastri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins eins og kveðið er á um í 1. gr. gildandi samkeppnislaga. Löng reynsla annarra þjóða af virkri samkeppni sem árangursríkustu leiðinni til eðlilegra viðskiptahátta talar skýru máli. Til lengri tíma litið má því einnig telja fullvíst að breytingin yrði til góðs fyrir atvinnugreinina hér á landi. Þess vegna er tillaga þessi endurflutt einu sinni enn, en hefur verið flutt hér oft áður, hæstv. forseti. Tilefni þess að flytja tillöguna á þingi ár eftir ár er auðvitað það að hér ríkir ekki eðlileg samkeppni milli aðila. Eðlileg samkeppni ríkir ekki á milli þeirra aðila sem kaupa allan sinn afla á fiskmarkaði, tengjast ekki útgerð og eru að vinna sinn afla og selja í samkeppni við aðra aðila sem tengjast útgerð og geta ráðið verðmyndun fisksins inn til fyrirtækisins. Allir sanngjarnir menn hljóta að sjá að um mjög stórt mál er að ræða, þ.e. hér er stefnumarkandi mál um það hvernig viðskipti eigi að gerast í sjávarútvegi með ferskfisk til land vinnslunnar. Þingsályktunartillagan er um að skipuð verði nefnd til að semja lagafrumvarp um fjárhagslegan aðskilnað milli reksturs útgerðar annars vegar og fiskvinnslu í landi hins vegar, sem falli þá að núgildandi samkeppnislögum. Við getum ekki fullyrt um það nákvæmlega, ef tillagan yrði samþykkt, hvernig slíkt frumvarp mundi líta út þegar það kæmi til meðferðar í hv. þingi. En meginmarkmið þess þyrfti auðvitað að vera, hæstv. forseti, að hér kæmust á betri og eðlilegri viðskiptahættir með allt sjávarfang en nú eiga sér stað. Við vitum vel, hæstv. forseti, að stærstu útgerðaraðilarnir, sem jafnframt reka fiskvinnslur, hafa yfirburðastöðu í þessu kerfi að mörgu leyti. Yfir það hef ég farið í ræðum um önnur sjávarútvegsmál sem hæstv. sjávarútvegsráðherra mælti fyrir á undan þessu máli og ætla þess vegna ekki að endurtaka það hér þar sem svo stutt er á milli umræðna.

Það er stutt í handboltann.

Það mun einnig vera stutt í handboltann, upplýsir hæstv. sjávarútvegsráðherra, og það hefði auðvitað verið rétt að spyrja hæstv. forseta hvort þingmenn njóti ekki jafnræðis á við aðra landsmenn um að fá að horfa á handboltaleik en það virðist ekki vera. Hér er beitt harðræði við stjórn.

Hvar eru ráðherrarnir?

Það er aðeins einn ráðherra í salnum og hann sennilega þjáist með okkur sem erum að missa af handboltanum, en við erum nú að ræða þjóðþrifamál og víkjumst auðvitað ekki undan því að sinna skyldum okkar í þeim efnum. Ég held að menn hljóti að spyrja sig að því hvort það sé neikvætt fyrir íslenskt þjóðarbú ef fiskverð almennt leitar þess jafnvægis að nálgast markaðsverð, eins og það er raunverulega á ferskfiskmarkaði. Ég held að það hljóti að vera jákvætt fyrir íslenskt þjóðarbú. Það hefur sýnt sig á undanförnum árum og jafnvel áratugum. Sum fiskvinnslufyrirtæki hafa starfað án útgerðar í áratug eða meira og þau hafa verið að kaupa allan sinn fisk á fiskmarkaði á verulega hærra verði en fiskvinnslan sem er í beinum viðskiptum með eigin útgerð hefur gert. Þetta vita menn mætavel og menn vita einnig að einmitt þau fyrirtæki, minni fyrirtæki sem hafa verið að leita að nýjum markaðstækifærum og hafa verið að kaupa á hæsta verði, hafa verið að finna nýja markaði sem gefið hafa þjóðinni hærra fiskverð en ella hefði verið. Síðan hefur það iðulega gerst að stærri fyrirtækin hafa komið þar á eftir og jafnvel reynt að leggja undir sig þá fiskkaupasamninga sem minni fyrirtæki hafa gert og fundið leiðir inn á í krafti þess að þau hefðu aðgang að kvóta og aðgang að hráefni og gætu tryggt það, en hin yrðu að sitja við það borð að þurfa að keppa á samkeppnismarkaðnum. Það er vissulega svo, hæstv. forseti, að fiskvinnslan hefur breyst mikið á undanförnum árum. Áður fyrr, ef við förum kannski 15–20 ár aftur í tímann, var svo til allur fiskur á Íslandi annaðhvort frystur, saltaður eða hertur. Í dag er mikið af fiskinum unnið ferskt. Ferskur fiskur sem fluttur er úr landi er kældur niður með sérstökum hætti og oft vakúmpakkaður og fluttur út í sérstökum kössum sem viðhalda kælingunni. Kælitæknin er ekkert annað en geymsluaðferð með nákvæmlega sama hætti og frystingin var áður eina geymsluaðferðin. Það er einfaldlega þannig, hæstv. forseti, að á mörkuðum heimsins vill fólk frekar ferskan fisk ef það fær hann í því formi að hann sé ferskur og góður. Þess vegna er það svo að ferskfiskmarkaðirnir borga alla jafnan hærra verð og það hlýtur að vera það sem þjóðin sækist eftir, það hlýtur að vera það sem sjávarútvegurinn sækist eftir og það hlýtur að vera það sem hæstv. sjávarútvegsráðherra vill stefna að, að þannig náum við sem bestu verði fyrir allan afla.

Frú forseti. Við erum að ræða þingsályktun frá hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni í Frjálslynda flokknum og Jóhanni Ársælssyni í Samfylkingunni um fjárhagslegan aðskilnað í rekstri útgerðar og fiskvinnslu. Í tillögunni segir m.a., með leyfi forseta: „Lögunum verði ætlað að skapa skilyrði til eðlilegrar verðmyndunar á öllum óunnum fiski á markaði og stuðla að heilbrigðum og gegnsæjum viðskiptaháttum í fiskviðskiptum, og koma þannig á eðlilegum samkeppnisskilyrðum á því sviði.“ Komið hefur fram að tillagan hefur verið lögð fram nokkrum sinnum áður, eða sex sinnum, þetta er í sjöunda sinn sem hún kemur fram. Hún hefur fengið umræðu í sjávarútvegsnefnd en því miður, frú forseti, hefur hún ávallt verið svæfð þar. Umhugsunarvert er að meiri hluti Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks skuli í raun ár eftir ár sjá sig knúinn til þess að svæfa þingsályktunartillöguna. Meiri hlutinn vill greinilega ekki þær breytingar í sjávarútvegi sem tillagan gerir ráð fyrir og þeir vilja ekki einu sinni ræða þær hugmyndir, enda sést það hér í þingsal, frú forseti, að ekki er einn einasti þingmaður úr liði Sjálfstæðisflokks eða Framsóknarflokks kominn til að hlusta á umræðurnar. Í samkeppnislögum segir m.a., með leyfi forseta: „Skal þess gætt að samkeppnisrekstur sé ekki niðurgreiddur af starfsemi sem nýtur einkaleyfis eða verndar.“ Er þetta ákvæði virt? Nei. Þrátt fyrir að þetta ákvæði sé í samkeppnislögunum á það ekki að vefjast fyrir nokkrum manni að þeir sem hafa fengið úthlutað aflaheimildum og eru jafnframt með fiskvinnslu nýta sér aflaréttinn í verðmyndunarþættinum þannig að viðskiptin eru með öðrum hætti en eðlilegt getur talist. Varðandi fiskmarkaði sést að þegar selt er beint til fiskkaupenda í beinum viðskiptum sem eiga sér stað milli fyrirtækja sem bæði eru með útgerð og fiskvinnslu og lúta þannig ákvæðum að þau geta verðlagt aflann sjálf með samningum við sjómenn, þá sést að verðið er mun lægra en ef fiskurinn er seldur á innlendum fiskmörkuðum. Frú forseti. Það er rétt að minna á þau viðskipti þar sem þeir sem hafa fengið úthlutað kvóta gera samninga við útgerðir sem eru kvótalitlar eða jafnvel kvótalausar og leggja upp hjá fiskvinnslufyrirtækjunum. Sem sagt, kvótinn er notaður til að draga til sín viðskipti og þetta er að sjálfsögðu brot á samkeppnislögum. Veiðarnar á Íslandsmiðum eru leyfisbundnar, útgerðin er stunduð í skjóli opinbers einkaleyfis. Þess vegna eigum við að gera þá kröfu á þá sem nýta þessar sameiginlegu auðlindir þjóðarinnar að reksturinn sé gegnsær, að hann sé opinn og gegnsær, eins og kemur fram í þingsályktunartillögunni. Það á að vera fjárhagslegur aðskilnaður milli reksturs á útgerð og reksturs á fiskvinnslu, og út á það gengur akkúrat þessi þingsályktunartillaga. Þetta þykja, frú forseti, mjög eðlilegar kröfur í öðrum atvinnugreinum. Með aðskilnaði væri hægt að sjá hvort þeir sem kaupa fisk af mörkuðum séu í raun að keppa jafnfætis, að þeir séu í raun að keppa á jafnréttisgrunni við þá sem kaupa fisk af eigin útgerð. Frú forseti. Þegar farið er yfir umsagnir sem voru sendar sjávarútvegsnefnd á fyrri sex þingum vegna þingsályktunartillögunnar kemur í ljós að tillagan á víða mikið fylgi, t.d. meðal samtaka sjómanna. Hitt kemur manni ekki á óvart að samtök eins og LÍÚ skuli leggjast gegn henni og tala jafnframt eins og að með þessari tillögu muni fiskveiðar Íslendinga hreinlega leggjast í rúst. Þannig tala einungis varðhundar kvótakerfisins, þeir hinir sömu sem bera ábyrgð á afleiðingum kvótakerfisins sem var, því miður, sett á með lögum 16. desember 1983, þeir hinir sömu sem bera ábyrgð á auðsöfnun á fárra hendur, hruni byggða, sóun verðmæta og svo mætti lengi telja, hv. þm. Kjartan Ólafsson. Það kemur að því að Sjálfstæðisflokkurinn mun gjalda fyrir það óréttlæti sem kvótakerfið er og ég hef grun um, frú forseti, að styttra sé í það en margan grunar.

Virðulegi forseti. Það má færa rök fyrir því að ekki sé vel farið með tímann að ræða þetta mál, jafnmikilvægt og það er, á sama tíma og Íslendingar eru að spila mikilvægan leik í heimsmeistaramótinu í handknattleik, en svo ber að vera.  Þetta mál tengist breytingu ýmissa lagaákvæða sem varða sölu áfengis og tóbaks og þeir sem flytja það ásamt undirrituðum eru hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson, Birgir Ármannsson, Bjarni Benediktsson, Sigurður Kári Kristjánsson, Arnbjörg Sveinsdóttir, Pétur H. Blöndal, Birkir J. Jónsson, Einar Már Sigurðarson, Katrín Júlíusdóttir, Guðrún Ögmundsdóttir, Gunnar Örlygsson, Ásta Möller og Sigurrós Þorgrímsdóttir. Í stuttu máli gengur frumvarpið út á það að nútímavæða þá verslunarhætti sem hér er um að ræða. Eins og menn þekkja erum við í þeirri sérkennilegu stöðu að vera með ríkiseinokunarverslun á ákveðnum tegundum. Þetta á sér nokkra sögu, í rauninni er hún frá bannárunum og þeim tíma þegar menn treystu því og trúðu að höft og einokun ríkisins væru allra meina bót. Ótrúlegustu vörur voru undir einokun ríkisvaldsins og sem betur fer hafa menn á flestum sviðum, nema kannski þessu, horfið frá því. Það sér auðvitað hver maður að ef við hefðum horfið frá þessu fyrr mundi ekki hvarfla að nokkrum einasta manni að breyta því aftur í fyrra horf, enda veit ég ekki til þess að nokkur maður sé baráttumaður fyrir því að fá ríkiseinokunarsölu á hinum ýmsu hlutum sem voru undir ríkiseinokun áður fyrr. Sá sem hér stendur getur haft rangt fyrir sér, kannski eru einhverjir hérna í salnum sem eru í alvöru fylgjandi slíku, og ég býst fastlega við að þeir aðilar séu þá mjög til vinstri í stjórnmálum. Það verður bara mjög gaman að skiptast á skoðunum við slíkt afturhald. Ef slíkir aðilar eru á svæðinu gefa þeir sig vonandi fram. Eins og ég nefndi var hér einkaleyfi á síldarsölu, einkaleyfi á viðtækjum og auðvitað einkaréttur til útvarpsreksturs. Síðan voru höft og einokun á sölu bifreiða og símtækja. Það er ekki lengra síðan en svona 15 ár að ríkið var með einokun á því að flytja inn eldspýtur. Það voru alls konar hlutir með svona sérkennilegar reglur og höft eins og - ég man ekki þá tíð en mér skilst að einhvern tíma hafi þurft að hafa sérstakar verslanir sem seldu mjólk. Ef menn fara í haftaárin geta þeir fundið allt milli himins og jarðar, og ekki til eftirbreytni. Ég vona að enginn þingmaður vilji fara aftur í slíkt. Hvað sem því líður erum við með svolítið sérkennilegt fyrirkomulag hér á landi hvað þessa hluti varðar vegna þess að ríkið hefur framselt leyfi sitt eða samið við einkaaðila um að selja þessar vörur víðs vegar um landið. Mér sýnist - ég held að ég geti fullyrt að ef menn fara út á landsbyggðina sé almenna reglan sú að þar er ekki ríkisverslun heldur er um að ræða verslun í höndum einkaaðila. Mér sýnist það almenna reglan. Ég keyri stundum austur fyrir fjall og get nefnt staði eins og Hveragerði, Selfoss, ég held bæði Hellu og Hvolsvöll, Vík í Mýrdal, Kirkjubæjarklaustur, ég held að þetta séu allt saman staðir þar sem ÁTVR-verslanir, þ.e. verslanir með þessa vöru, eru inni í bensínstöðvum eða öðru slíku rými. Að vísu fæ ég hér upplýsingar frá þingmanni kjördæmisins um að slíkt sé ekki á Selfossi og ég trúi alveg þingmanninum þegar hann segir það. Það hlýtur að vera rétt hjá honum enda þekkir hann örugglega mjög vel til þar. Engin rök hef ég heyrt sem mæla með því að ríkið standi í þessu. Ef menn hafa áhyggjur eins og margir hafa - og sem er sjálfsagt að hafa - af útbreiðslu þessarar vöru sem svo sannarlega er um margt sérstök og viðkvæmari en margt annað og sérstaklega mikilvægt að fari ekki til ungmenna undir aldri er að sjálfsögðu hægt að koma í veg fyrir slíkt án þess að verslunin sé ríkisrekin. Það er þekkt frá öðrum löndum, og einkaaðilar höndla t.d. með sígarettur og annað slíkt en þurfa að framfylgja þar ströngum reglum sem ég held að flestir ef ekki allir séu sammála að eigi algjörlega rétt á sér. Mörg rök mæla hins vegar með þessu, eins og ég hef verið að nefna og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu. Ein eru þau að eðli máls samkvæmt er þetta svona, einkaaðilum er treyst fyrir þessu. Það er einn einkaaðili með slíka verslun á höfuðborgarsvæðinu, nánar tiltekið í Kópavogi, og svo fjölmargir aðilar víðs vegar um landsbyggðina. Ýmist er salan inni í bensínstöðvum eða matvöruverslunum og ýmsum verslunum, og haldið þar sér. Ef menn vilja hafa þann háttinn á að hafa þetta út af fyrir sig og þess vegna með sérstakan afgreiðslutíma er sjálfsagt að koma slíku fyrir í lögum um þetta. Það er vel þekkt annars staðar. Í öðru lagi er aðilum eins og verslunarmiðstöðvum og byggðarlögum mismunað eftir staðsetningu útibúanna. Það er svolítið magnað þegar maður skoðar heimasíðu ÁTVR - ég held að það sé mjög mikill metnaður í starfsfólki ÁTVR, þar setji menn markið hátt og bjóði upp á ýmsa þjónustu, veisluþjónustu, vínsmökkunarþjónustu, vínsmökkunarnámskeið í samvinnu við aðra aðila og það er sérstakt markmið fyrirtækisins að kenna Íslendingum góða vínmenningu. Það skiptir hins vegar máli fyrir bæði verslunarmiðstöð og byggðarlög hvort þau bjóða upp á þessa þjónustu. Við þekktum það áður þegar útibúin voru færri að þetta var gríðarlega mikið hagsmunamál og mikið slegist um þetta. Kannski héldu menn að þessi tíð væri liðin en svo er því miður ekki. Það er vel þekkt í mínu kjördæmi, þ.e. ég lít á Reykjavík sem mitt kjördæmi þó að það sé nánar tiltekið Reykjavík suður, að þar var -  Þetta frumvarp er hins vegar mjög hógvært skref. Það gerir ráð fyrir því að fleiri aðilum verði heimilt að selja léttvín og bjór í verslunum. Það liggur alveg fyrir og er auðvitað engin spurning að þetta mál verður að veruleika einhvern tímann, það er bara spurning hvenær það gerist. Ef einhver hefur þá vantrú á íslenskri þjóð að hún geti ekki höndlað það að verslunarhættir með þessa vöru séu sambærilegir og í þeim löndum sem við berum okkur saman við hljóta þeir hinir sömu að hafa áhyggjur af ferðum Íslendinga til útlanda. Þar lendum við bara í þessu, virðulegi forseti, í flestum löndum sem maður fer til að það eru öðruvísi viðskiptahættir með þessa vöru en er hér. Reyndar er það svo að við Íslendingar höfum smátt og smátt fikrað okkur í átt til frelsis með mjög góðum árangri. Við höfum sem betur fer lagt hugmyndum um ríkissölu og ríkiseinokun á mjög mörgum sviðum. Þetta er eitt af þeim sviðum sem við erum bara ekki búin að fara með alla leið. Sá sem hér stendur er, eins og held ég flestir ef ekki allir, algjörlega meðvitaður um að það er ekki sama hvernig farið er með þessa vöru. Við verðum að hafa aðgát og sannarlega styrkja forvarnir og sömuleiðis gera þær ráðstafanir sem þarf til að koma í veg fyrir að ungmenni, ég tala nú ekki um börn, geti komist í þessa vöru. Aðgát skal höfð þegar um er að ræða áfengi, sama hvort það er létt eða sterkt. Það tengist því ekkert hvort við þurfum að hafa sérstaka ríkiseinokunarverslun sem höndlar bara með þetta og það sér hver maður. Enda er staðan sú, eins og ég nefndi, virðulegi forseti, að margir einkaaðilar höndla með þetta, þ.e. í smásölunni, ég tala nú ekki um þegar komið er að öðru sem tengist þessu. Þetta frumvarp, virðulegi forseti, er flutt núna í fjórða sinn. Það er breiður hópur á bak við það úr öllum þingflokkum nema Vinstri grænum og að vísu frá frjálslyndum en síðast þegar ég vissi höfðu hins vegar þingmenn Frjálslynda flokksins lýst yfir stuðningi við það. Það er vonandi að það komist í nefnd og menn geti rætt þetta málefnalega þar og vonandi svo hér í þingsal.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður Guðlaugur Þór Þórðarson lýsti því yfir að þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs væri andvígur þessu frumvarpi. Það er alveg rétt. En ég vil spyrja hv. þingmann út í það sem fram kom í máli hans varðandi samkeppnisstöðu mismunandi verslunarmiðstöðva, eftir því hvort þær hafa áfengisútsölu eða ekki. Samanber þá sem hann nefndi, þegar áfengis- og tóbaksverslun ríkisins tók útsölustað úr einni slíkri miðstöð og setti yfir í nærliggjandi blómaverslun. Það hafði áhrif á samkeppnisstöðu þeirrar verslunarmiðstöðvar. Telur hann að áhugi sé hjá matvöruverslunum og öðrum slíkum á að fá léttvín og bjór inn í verslanir? Hvers vegna? Telur hann að það muni hafa áhrif á verð á öðrum vörum þegar hægt er að draga fólk inn af þessum ástæðum? Ég spyr hann einnig hvort hann sé ánægður með þá þróun sem orðið hefur í sparnaðaraðgerðum ÁTVR, þ.e. að koma sölustöðum úr sérstökum verslunum sem áður voru yfir í matvöruverslanir eða aðrar þær verslanir sem tiltækar eru á hverjum stað, með mismikilli eða lítilli ánægju íbúanna. Í því sambandi mætti nefna Hveragerði þar sem þess var óskað að fá útsölustað í verslunarmiðstöð en í stað þess var útsölu komið á bensínstöð. Er hv. þingmaður ánægður með þá þróun sem orðið hefur hjá ÁTVR fram að þessu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þuríði Backman fyrir þessar fyrirspurnir. Ég held að það hafi sýnt sig að fleiri aðilar hafa áhuga á að selja þessa vöru og örugglega matvöruverslanir og aðrir þeir sem telja sig geta komið henni á framfæri með góðu móti. Ég get ekki alveg séð hvernig það mundi tengjast verði á öðrum vörum. Hugmyndin með verslunarmiðstöð er sú að hafa sem mesta þjónustu á einum stað vegna þess að við erum öll að keppa um tímann og þurfum ekki að þeytast mikið. Það gæti líka talist umhverfismál, sem ég veit að eru hv. þingmanni hugleikin, að fólk þurfi ekki að keyra mikið á milli staða. Það er gott að gera keyrt sem minnst og mengað sem minnst ef út í það er farið. Og þótt ég segi það í gamansömum tón þá er það ekki bara gamanmál heldur snýr það einnig að alvarlegri málum. Varðandi þróunina þá finnst mér í sjálfu sér ekki óeðlilegt að ÁTVR fari slíka leið frekar en að gera langtímasamning með leiguhúsnæði og setja upp ríkisverslanir á hverjum einasta stað. Hv. þingmaður nefndi Hveragerði, þar sem menn tókust mjög á um þetta. Þar tókust menn á um þá hagsmuni. Þar var verslunarkjarni sem hafði áhuga á að fá þetta til að styrkja starfsemi sína. Farið var í útboð á þessu, ef ég man rétt, og bensínstöð sem hlaut hnossið. Þar hafa menn væntanlega séð hag sinn í því. Ég sé ekki réttlætisrökin í því að láta suma fá slíka verslun en ekki aðra og nefndi Mjóddina en kannski er dæmið frá Hveragerði ágætt líka.

Hæstv. forseti. Guðlaugur Þór Þórðarson nefnir ýmis rök fyrir máli sínu út frá hagsmunum verslunarinnar og í því ljósi er frumvarpið skiljanlegt. Mér fannst vanta í rök hans og þeirra sem horfa á þetta út frá þægindum, að geta gripið með sér léttvín eða bjór um leið og keypt er í matinn, þar sem það yrði hægt í öllum matvöruverslunum, því það yrði þannig, önnur rök en út frá hagsmunum verslunarinnar. Ég sé ekki að það muni miklu fyrir fólk á höfuðborgarsvæðinu að fara í sérverslun ÁTVR í verslunarmiðstöðvum, sem eru orðnar verslunarmáti fólks í dag, þyrpingar verslana saman. Kaupmaðurinn á horninu er horfinn. Út um land eru útsölustaðir ÁTVR settir í þéttbýliskjarnana. Þótt fólk fari um aðrar dyr til að kaupa áfengi, léttvín og bjór, fremur en að kaupa það í matvöruverslunum finnst mér ekki að menn þurfi að telja þau skref. Áfengisverslanir eru ekki settar eitthvert úti í sveit og þarf ekki að keyra langar leiðir í þær. Þær eru yfirleitt skammt frá eða inni í þessum verslunarmiðstöðvum. En ef við hugsum þessi mál í víðara samhengi, ekki eingöngu út frá hagsmunum verslunareigenda og út frá hinum fáu skrefum sem þarf að ganga á milli verslana, þá spyr ég hv. þingmann að því, hvort hann meti ekki nokkurs þær ábendingar, þær rannsóknir og leiðbeiningar til allra 

Virðulegi forseti. Ég mótmæli því að ég sé kominn sérstaklega til gæta hagsmuna verslunarinnar. Það er auðvitað ekki svo. Það er bara einfaldlega alrangt hjá þingmanninum að þetta snúist aðeins um nokkur skref fyrir neytendur. Því fer víðs fjarri. Ég býðst til að taka þann ágæta hv. þm. Þuríði Backman, við getum byrjað í mínu kjördæmi Reykjavík, og fara með henni um svæðið. Við gætum þess vegna farið um höfuðborgarsvæðið. Ég get nefnt dæmi úr mínu hverfi. Ég bý í Grafarvogi og maður þarf að fara um langan veg ef maður býr í ákveðnum hluta hverfisins til að kaupa sér þessa vöru. Svo einfalt er það. Menn hafa auðvitað rætt um þetta endalausa skutl fram og til baka. Það hefur verið talið sérstakt markmið af mörgum ástæðum að reyna að minnka það. Það er ekkert unnið með því að fólk þurfi að hafa mikið fyrir því að versla. Nákvæmlega ekki neitt. Þá komum við að rannsóknunum, virðulegi forseti. Á Íslandi höfum við verið svo lánsöm að stunda rannsóknir ár eftir ár sem kallast ungt fólk og núna er komin ný rannsókn sem hefur skoðað það hvað greinir á milli. Hvaða hlutir skipta mestu máli til að halda unga fólkinu, ungmennunum okkar, frá áfengis- og vímuefnanotkun? Þar vega nokkrir þættir langhæst. Í fyrsta lagi er það samveran með fjölskyldunni. Síðan að viðkomandi ungmenni sé í heilbrigðum tómstundum og sérstaklega íþróttum. Það er vísindalega sannað að minni líkur eru á því að þau börn sem stunda slíkt lendi í ógöngum. En síðan koma inn atriði eins og jafningjahópurinn og annað slíkt. Þar kemur mjög margt inn í. Ég man þá tíð þegar höft voru meiri og minna aðgengi að áfengi. Menn voru að panta það með rútum og hvað það nú var. Ég man ekki eftir því að hér væri 

Frú forseti. Ég get tekið undir þetta frumvarp. Það er tímabært að endurskoða ríkissölu á áfengi. Mér líst ekki illa á það. En það sem ég velti fyrir mér þessum mörkum um 22% og hvers vegna menn bara leyfi þetta ekki alfarið? Hvers vegna þessi mörk eru dregin til þess að menn sitji uppi með ríkiseinokun á sterku áfengi? Hvernig lítur það út? En það er annað mál sem ég tel jafnvel stærra í þessu samhengi, þ.e. verðlagið og skattheimtan af áfengi sem er að vísu fjallað um í greinargerðinni. Það kemur efni þessa frumvarps ekki við eftir því sem ég best sé en ég tel verðlagið komið svolítið úr takti við það sem gerist í nágrannaríkjunum. Ef við ætlum að byggja upp ferðaþjónustu er ekki hægt að selja mat eða áfengi á miklu hærra verði en gerist annars staðar. Menn ætla að taka á hárri verðlagningu með lækkun matarskatts. En ég tel að það verði einnig að líta til þessa þáttar. Ef skattheimtan er kannski stærsti hlutinn af verði vörunnar, væri þá ekki vert að breyta innheimtu þessa gjalds, t.d. að innheimta gjaldið eftir að varan hefur verið seld, t.d. á veitingahúsum? Veitingahús sem ætlar að bjóða upp á dýr vín þarf að hafa lager og lagerinn felst kannski fyrst og fremst í því að hafa greitt skatta til ríkisins. Þeir eru kannski 80% af verðinu. Lagerinn felst í því að vera búinn að greiða fyrir fram skatta.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson kemur inn á punkt sem mjög eðlilegt er að velta fyrir sér, þ.e. varðandi prósentuna og hvað verði um sterkara áfengi. Það yrði væntanlega selt með svipuðum hætti og núna. Væntanlega mundi ÁTVR semja um aðstöðu líkt og gert er núna um sölu á sterkara víni. En þetta er málefnaleg athugasemd sem sjálfsagt er að ræða. Þetta er gert til þess að stíga styttri skref í einu og ná betri sátt, að leggja málið fram með þessum þætti. En þetta er svo sannarlega nokkuð sem sjálfsagt er að fara yfir. Varðandi hinn punktinn sem hv. þingmaður nefndi, þ.e. áfengisgjöldin, þá er það ekkert leyndarmál að þau eru mjög há miðað við það sem gerist í öðrum löndum. Þó má segja ríkisvaldinu, þ.e. ríkisstjórnum undanfarinna ára, til hróss að gjaldið hefur ekki hækkað í mörg ár. Raunlækkunin er mikil og munurinn hefur minnkað. Hann var mun meiri og þá fyrst og fremst á léttvíni og bjór. Gjaldið hefur eitthvað hækkað á sterku vínunum. Umgengni um áfengi hefur líka breyst afskaplega mikið á undanförnum árum og áratugum. Tölur sýna að menn hafa farið úr sterkum drykkjum yfir í léttari vín sem ég tel jákvæða þróun og augljóst að menn nota vín meira með mat o.s.frv. Það sem hv. þingmaður nefndi er rakið svolítið í greinargerðinni. Ég held að vísu að þar séu tveggja ára gamlar tölur sem kunna að hafa breyst, en það væri frekar til batnaðar fyrir Íslendinga. En þetta eru allt saman málefnalegar athugasemdir frá hv. þingmanni og ég þakka honum fyrir þær.

Forseti. Þetta mál er flutt hér í fjórða sinn eins og hv. framsögumaður og höfuðflytjandi málsins nefndi, raunar kannski í fimmta sinn og síðan mætti bæta við málum Vilhjálms Egilssonar á síðasta kjörtímabili sem fræg voru fyrir hillumetrareikning. Og kannski má fleira telja saman. Það er svolítið sérkennilegt við þetta mál að þetta eru tvö mál í einu. Annað kemur fram í frumvarpinu sjálfu en hitt aðeins í lok eins kafla greinargerðar, en er af hálfu flutningsmanna tengt með einhverjum hætti. Mér þykir það sérkennilegt og kem kannski betur að því síðar en ég hefði talið að menn ættu annaðhvort að leggja fram einhvers konar heildarstefnu sína, þessir 14 þingmenn í áfengisverslunarheilbrigðismálum, eða þá að halda sig við einn part. Ég tel sjálfur koma mjög vel til greina að minnka skattheimtu á áfengi. Ég tel ástæðu raunar til þess að lækka áfengisverð að einhverju marki. Viðmiðun er harla auðveld fyrir okkur sem erum sennilega með nokkurn veginn það hæsta í heimi. Við gætum miðað við norræna svæðið þar sem áfengi er mjög dýrt miðað við önnur svæði, það væri sennilega áfangi sem væri skynsamlegt að miða á hvað sem síðar yrði. Menn nefna að sjálfsögðu ferðaþjónustuna. Menn nefna það líka að þetta gæti minnkað hvata til smygls og bruggsölu. Ég tel að viðvaranir um það að lækkað verð auki áfengisvandann séu vissulega áheyriverðar en lítils háttar lækkun á áfengisverði mundi þó ekki valda neinum straumhvörfum í því efni. Hins vegar vakna ýmsar spurningar um meginefni tillögunnar, hið raunverulega efni frumvarpsins. Ég ætla að fjalla betur um það á eftir og verja ræðu minni í það efni. Eins og ég segi hefur þetta verið flutt þrisvar áður, fyrst held ég án athugasemdarinnar um áfengisgjaldið en ég man það ekki gjörla. Tvisvar hefur þetta náð 1. umr. en þó aðeins einu sinni fengið umsagnir og hingað til hafa eingöngu flutningsmenn tekið þátt í umræðu. Ég er sem sé fyrsti maðurinn sem tek þátt í umræðunum með ræðu, annar en flutningsmaður, og þeir hafa verið samtals tveir. Það er kannski kominn tími til að ræða þetta mál almennilega á þinginu. Umsagnirnar voru reyndar örfáar þótt beiðni væri send út á nokkurn fjölda. Það komu umsagnir á þinginu 2004–2005 frá sex samtökum eða stofnunum, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum verslunar og þjónustu, Verslunarráði sem nú heitir Viðskiptaráð og Samtökum ferðaþjónustunnar. Allar þessar umsagnir voru frekar jákvæðar, bæði á hugmyndafræðilegum forsendum og hagsmunatengdum. Samtök ferðaþjónustunnar höfðu raunar einkum áhuga á áfengisgjaldinu, eðli málsins samkvæmt. Síðan kom umsögn frá Lýðheilsustöð sem lagðist gegn báðum efnisþáttum frumvarpsins og væri auðvitað þess virði að flytja hér í heild sinni vegna þess að þar er lagt upp í almenna umræðu um áfengismálin. Lýðheilsustöð þrengir sér ekki niður í hillumetrana eða ÍSAT-staðalinn sem hér er rætt um. Og loks er umsögn frá ÁTVR þar sem gefnar eru einkar hagnýtar upplýsingar um tæknileg efni. Ég ætla fyrst að ræða um 22%-markið. Ég spyr ósköp einfaldlega: Af hverju miða menn við 22%? Nú veit ég að í fleiri þingmálum er miðað við þessi 22%, m.a. einu sem mitt nafn er á. Ég skammast mín ekkert fyrir það. Ég er samt kannski ekki alveg sáttur við þetta mark. Það er frumvarp um að áfengisaldur verði miðaður við 18 ár og ég flyt það, ekki vegna þess að ég telji brýnt að þessir tveir árgangar bætist við, heldur vegna þess að ég tel að það eigi að vera ákveðin mörk sem við höldum okkur við með fullorðinsaldur og þá eigi borgararnir að fá þau réttindi sem því fylgja, þar á meðal þessi. Þar var þó við það miðað að ungt fólk fengi þessi réttindi í tveimur pörtum, annars vegar 18 ára og hins vegar 20 ára, og þar er miðað við þessi 22%. Auðveldast er auðvitað að spyrja með Verslunarráðinu af hverju allt skrefið sé ekki stigið í einu. Verslunarráðið segir í bréfi sínu frá 18. apríl 2005 þetta, með leyfi forseta: „Með ofangreindu frumvarpi yrði vissulega stigið skref í rétta átt að mati ráðsins þótt Verslunarráð telji að fara megi einfaldari leiðir í þessum efnum. Þannig hefur það verið skoðun Verslunarráðs í áratugi að ekkert mæli með einkaleyfi ríkisins til smásölu áfengis. Á það jafnt við um sölu á svokölluðu sterku áfengi og léttvíni.“ Ég spyr: Af hverju flytja ekki þessir ágætu flutningsmenn frumvarp sem er í samræmi við þessi sjónarmið? Er þetta millivegur, málamiðlun, eða er í raun verið að tala um allt áfengi? Hv. 1. flutningsmaður talaði hér áðan um að andstæðingar frumvarpsins hefðu vantrú á íslenskri þjóð. Vantrú á íslenskri þjóð er það sem einkennir andstæðinga þessa frumvarps, eða athugasemdamenn um það. Það er auðvelt að snúa þessu upp á flutningsmanninn sjálfan og spyrja af hverju hann hafi þá vantrú á íslenskri þjóð að hún megi kaupa vín undir 22% í sjoppum en yfir 22% aðeins á sérstökum útsölustöðum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Frumvarpsflytjendur og höfundar frumvarpsins tala auðvitað um bjór og léttvín og skipta áfengi þar með í þrennt, bjór, létt vín og sterkt vín, sem er sirka umræða frá því að maður var í gagnfræðaskóla. Í umsögn Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins er hins vegar talað um þessa skiptingu þannig að, ætli það séu ekki tölur frá 2004, þetta sterka vín, vín yfir 22%, nemi 4,4% af því magni sem ÁTVR dreifir. Þá voru 45 búðir. Niðurstaða í umsögn ÁTVR þá var að ef salan í ÁTVR er bundin víni, eða réttara sagt að allir aðrir megi selja allt vín nema sterkt, sé ekki forsenda til rekstrar nema á einni eða tveimur vínbúðum. Í frumvarpinu er vissulega gert ráð fyrir að ÁTVR geti selt allt vín áfram og kannski er ætlast til þess að það taki að sér sölusvæði utan hagkvæmnismarka kaupmanna þótt á það sé ekki minnst. En Höskuldur Jónsson, hinn virti embættismaður, þáverandi forstjóri ÁTVR, minnir á það í umsögn sinni að ÁTVR hafi gefist upp á innflutningi þótt hann sé löglegur eða hafi verið, og sé væntanlega enn, vegna þeirra krafna sem aðrir innflytjendur gerðu um jafna stöðu og um að ÁTVR ræki ekki samkeppni á því sviði, fullkomlega eðlilegar kröfur að mínu viti, en þeir sem sé hættu við það og hann segir ósköp einfaldlega að hið sama mundi smám saman gerast í smásölunni. Smásalar mundu auðvitað leggjast gegn því að ÁTVR væri með samkeppni á sölusvæði þeirra með þá vöru sem þeir selja. Ég tek undir að ef málum væri skipað með þessum hætti væri fullkomlega eðlilegt hjá smásölum að gera þessar athugasemdir og hrekja ÁTVR út af sínu svæði með pólitískum leikjum í gegnum þingið eða ráðherra, með tilstyrk Samkeppniseftirlitsins eða með evrópskum úrskurðum. Niðurstaða ÁTVR, sem er kannski ekki nefnd mjög greinilega, er auðvitað sú að í framtíðinni yrði áfengi yfir 22% aðeins selt í einni eða tveimur búðum á landinu og þær búðir yrðu að sjálfsögðu á höfuðborgarsvæðinu. Ég bendi hv. þm. Kjartani Ólafssyni á að þær búðir yrðu að sjálfsögðu á höfuðborgarsvæðinu. Niðurstaða ÁTVR, þótt hún sé ekki sögð af forstjóra þess ríkisfyrirtækis, er sú að það sé svo lítið skref í þessu frumvarpi að það sé í raun og veru um það að leggja Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins niður. Það eru rök með því og það eru líka rök á móti því. En af hverju er það frumvarp ekki flutt? Af hverju er flutt hér gervifrumvarp, felufrumvarp, frumvarp sem segist vera að gera einhverjar litlar breytingar en er í raun og veru að boða stórt skref í þessu máli? Ég segi aftur: Það eru rök með því en það eru líka rök á móti því og sjálfsagt að við ræðum þau í þessum sal og samfélaginu öllu. En það leggst lítið fyrir þessa 14 kappa að flytja hér frumvarp um það í dularbúningi. Við skulum aðeins huga betur að 22% og skoða hvaða vébönd eru utan um þetta mál. Það er best að firra strax misskilningi sem stundum kemur upp í áfengisumræðu. Ég tel að bjór sé eðlilegur á landinu. Ég var ekki á þingi þegar greidd voru atkvæði um hann en ef ég hefði verið það hefði ég greitt atkvæði með þeirri breytingu. Ég er áhugamaður um vín, sem við köllum hér létt vín, en það er fleira undir en þetta tvennt. Sérrí og púrtvín eru að styrkleika 17–19%. Það er sem sé vín sem mundi falla undir þessa sölu. Annað vín af svipuðu tagi, Martini og fleira því líkt, er undir 22%. Líkjörar sem ýmsir framleiðendur rétta nú mjög að kaupendum eru 20–22%, undir þessum mörkum, mjög margir líkjörar. Gömlu líkjörarnir, þessir klassísku, Grand Marnier og Drambuie, eru vissulega um 40% eða í kringum það en hneigðin er núna sú að framleiða líkjör við þessi mörk og undir þeim, 22%. Baileys sem margir kannast við og er drukkið á indælum kvöldum er einkum fyrir kvennamarkaðinn. Það er ekki annað en viskí sem blandað er í rjóma. Það er af þessum áfengisstyrkleika þannig að nefnd séu dæmi. Vöruþróun og markaðssókn sterkvínsframleiðenda gengur í þessa átt. Þetta er gott út af fyrir sig með líkjörana. En það er skrýtið að í þessum fínu athugasemdum þingmannanna 14, fulltrúa frelsisins, skuli ekkert vera minnst á það nýjasta á þessum markaði, þ.e. gosvínið eða sódapoppið sem er helsta nýjungin á markaði fyrir ungt fólk, jafnvel unglinga. Það er líka vöruþróun sterkvínsframleiðenda og ákaflega eðlileg frá þeirra sjónarmiði, sterkt vín blandað með gosi. Þetta er ekki meiri nýjung en svo að við Íslendingar þekkjum þetta öðrum betur, sérstaklega þeir sem voru uppi eða a.m.k. komnir á baraldur fyrir bjórleyfið. Þetta eru ósköp einfaldlega sterkir drykkir blandaðir með gosi eða ávaxtasafa og henta vel á Íslandi þar sem æskulýðurinn drekkur meira gos en nokkurs staðar annars staðar í heiminum og getur síðan skipt yfir í gos af öðru tagi, gosvínið. Þetta er markaðslega snjallt. Aðallega er þetta af tvennu tagi, annars vegar Baccardi-fyrirtækið sem selur í þessum gosflöskum romm með ávaxtabragði af ýmsu tagi og hins vegar Smirnoff-fyrirtækið sem selur vodka blandað í sítrónu og eitthvað fleira sem ég man ekki hvað er og hef ekki kynnt mér vel. Fyrir nokkrum árum var Campari-sóda selt í einhverjum svona umbúðum og er sem sé framleiðsluvara á Ítalíu. Menn kaupa það með þessum hætti en Campari mundi teljast til sterkra drykkja eitt sér. Það er mjög mikið fjör í þessum geira á markaðnum og mér skilst að næstu árin megi búast við stórauknu framboði á þessu, sérstaklega hér á Íslandi, að fleiri fyrirtæki fari þessa slóð. Þetta er sem sé undir 22% mörkunum og við þurfum ekki annað en að blanda sterkt vín til helminga, það er yfirleitt 40–45%, og út úr því kemur 20–22,5%. Það er rétt að hafa þá þrennt í þessu dæmi, bjór, létt vín og gosvín. Í raun og veru er þetta, með nýja laginu eða gamla laginu, ein helsta aðferðin við að drekka sterkt vín. Aðrar aðferðir eru hins vegar þannig að þær yrðu bundnar við ÁTVR, að drekka vín eitt og sér eins og margir drekka viskí eða þá að drekka vín sem snafs eða skot eitt sér eða með bjór sem mjög er algengt um þessar mundir. Maður spyr eiginlega: Hvers eiga unnendur þessara aðferða tveggja að gjalda miðað við þá þriðju, að kaupa þetta tilbúið í gosflöskum? Þetta er ekki jafneinfalt og menn láta vera í þessu frumvarpi og afhugasemdum við það. Það er í raun og veru ekki mikið áfengi eftir sem ÁTVR ætti að selja miðað við þessa þróun. Það er svo sérstök áhersla til að vekja athygli á því, forseti, að hv. 1. flutningsmaður talaði áðan um það að þetta væri í raun og veru þegar komið, þetta væri þannig að einkaaðilar seldu vín og þetta munaði engu, þetta væri svona bara formleg leiðrétting.  Ég á lítinn tíma eftir hér en það þarf að ræða líkurnar á að eftirlit með aldri kaupenda haldi, og seljenda reyndar líka því að þeir eiga að vera yfir 20 ára samkvæmt frumvarpinu. Það þarf að ræða hvaða kröfur á að gera til sölustaðanna og auðvitað er rétt að vekja athygli á ýmsum rökum með þessum breytingum. Ég tek ekki í sjálfu sér afstöðu til þeirra að þessu sinni, með breytingum í átt að þeim sem lagðar eru til í þessu frumvarpi. Þær eru vissulega fyrir hendi. Þær voru nefndar hér, t.d. breytt vínmenning. Það má segja að fjölgun vínveitingastaða hafi þegar gert aðgengi talsvert. Það má líka nefna eins og hér var rætt áðan í andsvörum um samkeppnisstöðu verslunarmiðstöðva og annarra verslunarkjarna eftir því hvort þar er ÁTVR-búð eða ekki. Ég held hins vegar almennt að það sé galli að menn ráðist í tillögugerð af þessu tagi á forsendum hugmyndafræði, eins og mér sýnist eiga við um marga af þessum 14 þingmönnum, eða á forsendum hagsmuna, menn séu hér að reka hagsmuni hluta af verslunarfyrirtækjunum í landinu. Eða þá sem sumir virðast vera að gera, a.m.k. meðfram, að ganga í augun á tilteknum kjósendahópum, ungu fólki væntanlega, að fara fram undir meintum merkjum frelsis. Þeir ræða málin eins og þetta sé einhver frelsisbarátta sem hér fer fram um áfengið. Ég held að menn verði að tala í samhengi í þessum efnum. Ég óska eftir því samhengi. Ég óska eftir að flutningsmennirnar 14 geri grein fyrir afstöðu sinni til vínauglýsinga. Í umsögn ÁTVR er m.a. bent á að það sé hætt við enn aukinni auglýsingamennsku núna þegar það eru ekki bara hagsmunir heildsalanna sem skipta máli, heldur hagsmunir einstakra smásala. Ég vil að þeir lýsi afstöðu sinni til áfengiskaupaaldurs. Ég vil að þeir skýri okkur frá afstöðu sinni til annarra fíkni- og vímuefna en til áfengis, auðvitað tóbaksins annars vegar en hins vegar líka vímuefna sem nú eru ólögleg. Eða hafa þeir vantrú á íslenskri þjóð? Hafa þeir vantrú á íslenskri þjóð við að velja sér vímu- og fíkniefni? Hvers lags eiginlega samræmi er þetta? Ég óska eftir því að þeir taki afstöðu til athugasemda frá Lýðheilsustöð sem ég hef ekki rætt hér mikið. Hún gerir t.d. þá athugasemd að í áfengismálum ættum við að lækka leyfilega áfengisprósentu við akstur úr 0,5 prómillum í 0,1–0,2 eða jafnvel niður í 0,0. Við þurfum að ræða þessi mál í samhengi og við þurfum að ræða þá fjóra þætti sem viðurkennt er að hafi áhrif á áfengisdrykkju og áfengisvanda, aðgengi, verð, aldursmörk og auglýsingar. Það þýðir ekki að taka einn þátt út úr þessu og berjast fyrir honum sem einhvers konar sjálfstæðis- og frelsisbaráttu fyrir ungt fólk. Það gengur ekki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er gott að ræða þessi mál. Ég verð að vísu að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á hvert hv. þingmaður var að fara ef þingmaðurinn var í fullri alvöru að fara fram á að þeir fjórtán flutningsmenn sem flyttu málið gætu bara ekki gengið í það nema að taka allt það sem tengist áfengismálum, hugsanlegt og óhugsanlegt, bara það sem menn hafa hugmyndaflug til, í tengslum við þetta. Ef menn gerðu það ekki þýddi ekkert að koma fram með þetta mál. Mér fannst hv. þingmaður undir lokin tala með þeim hætti. Gátu menn þá ekki leyft sér bjórinn vegna þess að hann var tekinn einn og sér fyrir en ekki allt það sem hv. þingmaður nefndi? Voru það alveg gríðarleg mistök af því menn tóku þetta ekki fyrir allt saman í einu? Ég held að rétt sé að hv. þingmaður svari því. Það hlýtur að vera rétt sem hv. þingmaður hélt fram að það þýddi ekkert annað en að ræða allt sem honum dytti í hug sem tengdist þessu í tengslum við frumvarpið. Þá væri það ómark og væri ekki mark á takandi. Þá hlýtur það nákvæmlega sama að hafa átt við þegar menn leyfðu bjórinn. Það er ekki í fyrsta skipti sem ég fæ þá spurningu, þegar ég hef flutt þetta mál, hvort ég sé fylgjandi ólöglegum fíkniefnum. Því fer víðs fjarri og ég hef aldrei verið fylgjandi því. Ég nefndi að treysta ætti íslenskri þjóð, ég nefndi það í tengslum við að þessir viðskiptahættir eru öðruvísi í mörgum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Þannig er það. Það þekkir hv. þingmaður, enda hefur hann farið til útlanda. En ég veit ekki betur en Íslendingum sé bara ágætlega treystandi til þess að dvelja þar um lengri eða skemmri tíma. Ég veit ekki betur en menn hafi gert það og komið heilir heim. Það er það sem sá sem hér stendur var að vísa í.

Forseti. Ég er nú ekki að óska eftir annarri bjórumræðu sem stóð held ég í 20 eða 30 ár með síendurteknum frumvörpum á þinginu. En þar var svo sannarlega farið í gegnum áfengismálin frá a til ö. Það var gert. Ég tel að þeir sem samþykktu bjórinn að lokum hafi gert það vitandi vits og vitað nokkurn veginn hvað þeir voru að gera, enda voru ýmsar hliðarráðstafanir í tengslum við það gerðar. Vegna þess að umræðunni var stýrt þannig. Það var ekki látið eins og eitthvert smámál væri á ferðinni heldur var þetta liður í umræðu um áfengisvandamálin en ekki einhverja tiltekna hagsmuni úti í bæ. Ég skal hlífa flutningsmanni, hinum eina sem hér er staddur, við fráleitum beiðnum um afstöðu til tiltekinna mála. Ég nefni bara fjögur, sem sé fyrir utan það aðgengi sem hér stendur til að auka, þá nefni ég verð, aldursmörk og auglýsingar. Hver er afstaða hans til þessara þriggja hluta? Hann hefur þegar lýst því yfir að hann vantreysti íslenskri þjóð til að velja sér sjálf önnur vímuefni en áfengi og tóbak. Hann hefur sem sé vantrú á íslenskri þjóð með það. En ég vil fá að vita um afstöðu hans til þessara þátta hinna. Hvaða hugmyndir gerir hann sér? Hann nefnir áfengisgjaldið í frumvarpi sínu. Hvaða hugmyndir gerir hann sér um áfengisverð hér á landi? Hvað telur hann um aldursmörk við áfengiskaup? Hver er afstaða hans til þeirra ólöglegu auglýsinga sem nú eru farnar af stað og þess þrýstings sem aukin smásala á vegum einkaaðila mundi skapa á frekari auglýsingar á áfengi, sterku áfengi, bjór, léttvíni og gosvíni?

Virðulegi forseti. Þetta er svolítið sérstakt. Fyrst byrjar hv. þingmaður að fara yfir hvað það sé sérstakt að í greinargerðinni sé farið inn á fleira en það sem tengist frumvarpinu. Það sé nú ekki lítið sérstakt. Hvað menn séu eiginlega að gera og það sé ekkert samhengi í þessu. Hv. þingmaður benti réttilega á að þar er fjallað um áfengisgjaldið. Hv. þingmanni fannst í upphafi ræðu sinnar að þetta væri fyrir neðan hellur, algjörlega fyrir neðan allar hellur hvernig mönnum dytti þetta í hug. Af því svo sannarlega væri ekkert í frumvarpinu sem tengdist áfengisgjaldinu. Nú veit ég að Samfylkingin skiptir oft um skoðun, en hv. þingmaður tók u-beygju í ræðunni og nú fer hann fram á að ekki sé hægt að ræða þetta mál nema menn svari öllu öðru sem honum finnst tengjast áfengismálum. Hv. þingmaður fór sjálfur yfir það hvað fram kemur varðandi áfengisgjaldið í greinargerðinni. Hann gerði það, virðulegi forseti. Fór ágætlega yfir það. Ég skil því ekki hvað hv. þingmaður er að koma hingað og spyrja síðan í kjölfarið þar sem hann byrjaði í ræðunni að fara yfir það. Nefndi ágætishluti eins og þá að skynsamlegt væri hugsanlega að færa þetta yfir á svipað stig og er á Norðurlöndunum og þá væntanlega til lækkunar, en líklega er ekki verið að tala um Noreg því Norðmenn eru með hærri áfengisgjöld en Íslendingar. En svo er það að vísu nokkuð misjafnt annars staðar á norrænu löndunum hvernig þetta er. Það er ekkert sem bendir til þess, ef við tölum um auglýsingar, að ef menn mundu breyta þessu á þeim stöðum þar sem á eftir að breyta, að meiri þrýstingur yrði á auglýsingar. Það er mikill þrýstingur á auglýsingar. Við höfum fundið fyrir því. Það má færa rök fyrir því að fara eigi yfir þessi auglýsingamál og hin svokölluðu kostunarmál mjög gaumgæfilega. Það er alveg efni í sérumræðu en það tengist ekki þessu 

Forseti. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, flutningsmaður málsins, er greinilega kominn á flótta. Hann er farinn að draga stjórnmálaflokkana inn í málið, stjórnmálaflokkur minn á að vera með tilteknum hætti. Nú ætti ég kannski að eyða öllum þessum tíma sem ég hef í að lýsa stjórnmálaflokki hans á móti til að umræðan verði algjörlega marklaus. Það sem ég ósköp einfaldlega bað hv. þm. Guðlaug Þór Þórðarson um að gera var að lýsa í stuttu máli í andsvari, eða í ræðu á eftir, afstöðu sinni til áfengismálanna almennt. Ég nefndi fjögur atriði. Þar á meðal var verðið, aðgengismálin í stærri pakka en hér eru nefnd, auglýsingarnar og áfengiskaupaaldurinn. Ég legg áherslu á að þegar menn flytja svona tillögu, einn maður eða fjórtán, verða þeir að gefa okkur heildarmyndina og einn punktur af heildarmyndinni er sá hvaða afstöðu menn hafa til ólöglegra vímu- og fíkniefna. Því maður sem kemur hér og segir að það sé vantrú á íslenskri þjóð að spyrja spurninga um áfengisvandann, sem á þessa sömu þjóð hefur herjað í 11 aldir, verður líka að gera grein fyrir því hvers vegna hann hefur þá sannfæringu að þjóðin þoli ekki að standa frammi fyrir öðrum vímuefnum. Ég er ekki að boða það hér að opna eigi fyrir þau, enda er það ekki gert í nágrannalöndunum. En ég tel að í grundvallaratriðum verði menn að standa klárir á þessu, ekki síst þegar þeir sveifla í kringum sig frelsisfánanum af því sjálfsöryggi, að ég segi ekki þótta, sem 1. flutningsmaðurinn af þeim fjórtán hefur gert hér í dag.

Hæstv. forseti. Ég vil við 1. umr. þessa máls fá að segja nokkur orð um önnur atriði en þau sem snúa að hagsmunum neytenda varðandi aðgengi og verðlag á víni. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson hefur mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu ýmissa lagaákvæða varðandi sölu áfengis og tóbaks. Við höfum, eins og fram kom í máli hv. þingmanns, rætt frumvarp af svipuðum toga áður án þess að það hafi verið afgreitt hér af þinginu. Hæstv. forseti. Mín ósk og von til handa íslensku þjóðinni er að örlög þessa frumvarps verði þau sömu og fyrri frumvarpa, að það verði ekki afgreitt á þessu þingi og ekki á næstunni. Mér virðist sem ýmislegt sé að gerast í þjóðfélaginu, bæði hjá ungu fólki og fullorðnu, sem ætti að vekja okkur til umhugsunar og að fara að ráðum Lýðheilsustöðvar, landlæknisembættisins o.fl., sem eiga að gefa Alþingi leiðbeiningar til að móta stefnu í áfengis og fíknivarnamálum. Við á hinu háa Alþingi höfum mótað okkur heilbrigðisáætlun til næstu ára og erum langt frá því að ná þeim markmiðum sem þar eru sett fram. Því miður hefur það gerst hratt á fáum árum að frekar hefur sigið á ógæfuhliðina hjá okkur hvað varðar drykkju hjá ungu fólki, þá sérstaklega hvað varðar bjór og svokallaða áfenga gosdrykki. Bjór er í dag vímugjafi unga fólksins. Unglingar eiga ekki að hafa aðgengi að bjór en tíðarandinn virðist líta svo á að bjór sé varla áfengi, áfenga gosið sé það alls ekki og því miður er aðgangur unglinga að þessum drykkjum allt of greiður. Þrátt fyrir að áfengur bjór, léttvín og þetta gos sé selt í sérverslunum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins þar sem opinberir starfsmenn, 20 ára og eldri, afgreiða og fólk undir 20 árum á ekki að geta keypt þá er staðan þessi. Við getum því rétt ímyndað okkur hver þrýstingurinn verður á afgreiðslufólk, starfsmenn verslana, sem í dag eru að stórum hluta, sérstaklega í stórverslunum, unglingar. Menn geta reynt að ímyndað sér hvernig verður með afgreiðslu í þessum verslunum. Það þekkjum við af sölu tóbaksins, sem ekki má selja undir 18 ára, en því miður er reykingar þekktar hjá börnum alveg niður í fermingaraldur. Einhver selur og einhver kaupir og þótt við viljum bera fullt traust til fullorðins fólks, barna og unglinga, þá er staðan þessi. Leiðbeiningarnar eru þær að gera allt sem við getum til að færa hlutina í sama horf og við höfðum, ekki eins og það er í heldur eins og það var. ÁTVR hefur breytt um sölumáta frá því að að hafa útsölustaði eingöngu í sérverslunum yfir útsölustaði sem að vísu eru afmarkaðir en eru inni í öðrum verslunum. Þetta eru útsölustaðir ÁTVR en ekki eins í sérverslunum eins og verið hefur. Þar eru starfsmenn ÁTVR. En ég vil segja fyrir mitt leyti, herra forseti, að ég hefði viljað sjá allt aðra þróun hjá ÁTVR. Ég hefði viljað sjá fleiri útsölustaði ÁTVR á þeirra eigin vegum, metnaðarfulla staði þar sem væri úrval af vínum og vínmenning og afgreiðsla í verslunum eins og við sjáum í sumum verslunum ÁTVR, þar sem farið er með vín sem gæðadrykki fremur en að selja bjór í kassavís eins og virðist sums staðar gert. Ég hefði viljað sjá meiri metnað í útsölu ÁTVR, bæði með fleiri útsölustöðum og meiri metnaði í vörutegundum og öðru slíku. Ég vil að hér á landi og sem víðast sé góð vínmenning. Ég hef ekki á móti áfengi sé það drukkið í hófi af fullorðnu fólki. Ég vil að við gerum allt til að stuðla að því að draga úr áfengisneyslu barna og unglinga og að hvetja ekki til áfengisneyslu, á léttvíni og bjór, til fullorðins fólks. Sú aðferð sem hér er lögð til verður til ills. Við þurfum ekki að gera tilraunir á íslenskri þjóð, þetta er þekkt, þessar leiðir hafa verið farnar og áður verið slakað á reglum. Það er hægt að fara í samanburðarrannsóknir og skoða t.d. Svíþjóð þar sem útsölustöðum var breytt í ákveðnum sveitarfélögum. Þar var hægt að gera samanburðarrannsóknir. Þar sem slakað var á og vínið fór í verslanir stórjókst salan, ekki bara á bjór og léttvíni heldur einnig á sterkari drykkjum. Það að byrja að drekka bjór og léttvín sem hluta af máltíð eða að neyta þess daglega leiðir til aukinnar drykkju og neyslu sterkari drykkja. Áfengismagnið eykst og styrkleikinn einnig. Hugmyndafræði frumvarpsins sem getur verið góð á pappírnum dugir ekki þegar kemur að raunveruleikanum. Þótt við viljum treysta fólki og einhverju okkar þyki þægilegt að grípa með sér bjórkippuna eða hvítvínsflöskuna eða hvaða áfengi sem er undir 22% þá tel ég að okkur beri að huga að heildinni og þá sérstaklega að börnum og unglingum. Hvað varðar landsbyggðina er ég sannfærð um að ábendingar ÁTVR eru réttar. Ef þessi leið yrði einhvern tímann farin þá hefðum við ekki útsölustaði ÁTVR úti á landi líkt og er í dag. Þá munu þær verslanir lenda í samkeppni við smávöruverslanir á viðkomandi stað, þetta verður spurning um samkeppni og samkeppnisaðstöðu. Það er enginn rekstrargrundvöllur fyrir því að ÁTVR sé eingöngu með sterk vín í verslunum úti um landið. Þá erum við að tala um verri þjónustu fyrir landsbyggðina en er þó í dag og vil ég sjá hana miklu betri og metnaðarfyllri en hún þó er. Varðandi matvöruverslanir og skilgreiningu á matvöruverslun: Hvað er matvöruverslun? Eru þetta kaupfélögin, Hagkaup og Bónus eða bensínstöðvarnar sem eru orðnar að hálfu leyti matvöruverslanir líka? Áfengi undir 22% verður þá mjög víða og útstilling á vörunni verður frekar söluhvetjandi en hitt. Það er augljóst að þrýstingurinn á að auglýsa vöruna verður meiri en er í dag. Ekki aðeins innflytjendur verða með þrýsting heldur líka smásöluaðilarnir sem taka gróða sinn og vilja þar af leiðandi fá meiri sölu. Þar með verður enn meiri þrýstingur á það en er í dag að auglýsa vöruna. Þó brjóta menn auglýsingabann á víni á hverjum einasta degi og oft á dag. Það er okkur til háborinnar skammar að geta ekki komið í veg fyrir að farið sé í kringum lögin. Hvað varðar 20 ára aldurstakmarkið er það eitt af því sem er í leiðbeiningum til allra þjóða, að halda sem hæstu aldurstakmarki. Það er munur á 16 ára, 18 ára og 20 ára og ég tel að við eigum áfram að halda í 20 ára aldurstakmark þótt ekki sé um það fjallað í þessu frumvarpi en þetta hangir allt saman. Hæstv. forseti. Mig langaði til aðeins að vitna í skýrslu sem heitir Áfengi, engin venjuleg neysluvara. Það er alveg rétt. Rétt eins og tóbakið er þetta engin venjuleg neysluvara. Þróunin í heiminum er sú að Evrópa er farin að skera sig úr hvað varðar aukning á sölu og neyslu áfengis. Sjúkdómarnir láta ekki á sér standa því að samfara aukinni neyslu eykst stórlega álag á heilbrigðiskerfi í Evrópu. Það gerir það líka hér á Íslandi því að áfengi hefur áhrif á alla líkamsstarfsemi og leiðir til mjög alvarlegra líkamlegra og andlegra veikinda. Í þessari skýrslu, sem vitnað er í umsögn frá Lýðheilsustöð um samsvarandi frumvarp frá apríl 2005, segir með vísan til rannsókna sem gerðar hafa verið, með leyfi hæstv. forseta: „Almennt séð er það mjög áhrifamikið ráð að stjórna aðgengi og stýra notkun áfengis. Þar sem þessi aðferð er víðfeðm og kostnaðarlítil er hægt að gera sér vonir um mikinn árangur við að draga úr skaða af völdum áfengis. Flestar aðgerðir gegn ölvunarakstri fengu einnig góða einkunn fyrir árangur. Þessar aðferðir eru ekki eingöngu vel staðfestar með rannsóknum heldur virðast þær gera gagn í flestum löndum en eru jafnframt frekar einfaldar í framkvæmd og auðvelt að viðhalda þeim.“ Síðar eru talin upp þau atriði sem bestum árangri skila, með leyfi forseta: „Eftirfarandi tíu atriði standa upp úr þegar móta skal áfengisstefnu: aldurstakmarkanir við áfengiskaup, ríkiseinkasala áfengis, takmarkanir á sölutímum og söludögum, takmarkaður fjöldi sölustaða, áfengisskattar, lög um leyfilegt magn áfengis í blóði ökumanna, eftirlit með ölvunarakstri, ökuleyfissvipting við ölvunarakstri, ökuleyfi með skertum réttindum handa nýjum ökumönnum, stutt úrræði handa fólki sem drekkur mikið og er í áhættuhópi.“ Í beinu framhaldi segir, með leyfi forseta: „Áfengisstefnan getur verið virk bæði innan sveitarfélaga og í landinu öllu. Á hvoru sviðinu sem er má beina stefnunni að almenningi í samfélaginu, að ofneytendum sem hætt er við að leiðist út í áfengissýki og að þeim sem þegar hafa þróað áfengissýki. Áfengisstefna getur ekki staðið ein og sér og óháð heldur þarf hún að styðjast við önnur úrræði. Ólík stuðningsráð og úrræði, sem vinna að sameiginlegum markmiðum, eru líklegri til að skila árangri en eitt eða fá úrræði. Til að fá sem mest út úr áfengisstefnunni þarf að nota alhliða íhlutun eða úrræði til að ná sem best utan um málefnið. Þetta þýðir að nú eigum við meiri möguleika en nokkru sinni fyrr á að setja fram áfengisstefnu sem þjónar samfélaginu og byggja þá stefnu á traustum rannsóknum. Nú er stefnumótun í þessum málaflokki of sjaldan byggð á niðurstöðum rannsókna og of oft skortir á að stefnumótun bæti upp vanþekkingu og úrræði sem ekki skila árangri. Vegna þess að áfengi er engin venjuleg neysluvara á almenningur rétt á að áfengisstefna sé vel ígrunduð og unnin af vandvirkni.“ Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um málið. Ég tel að við þurfum að hafa heildarsýn á málið. Okkur er vel kunnugt um vandamál SÁÁ og rekstur stöðvarinnar á Vogi. Á borð okkar bæði í fjárlaganefnd og inn á Alþingi hafa komið athugasemdir um vandamál sem tengjast ölvunarakstri. Stórslys í umferðinni, hraðakstur, ofbeldi o.fl. á rætur sínar að rekja til ofneyslu áfengis. Heilbrigðiskerfi okkar er íþyngt af bæði sjúkdómum og afleiðingum slysa. Ég tel því að þau fáu skref sem við þurfum að ganga til að komast í sérverslanir ÁTVR til að kaupa vín eigi ekki að verða til þess að gera þurfi tilraunir á því hvort Íslendingum sé treystandi til að vera ábyrgir í áfengiskaupum. Ég held að við séum ósköp venjuleg þjóð, eins og aðrir menn í Evrópu og á Norðurlöndunum. Við eigum að læra af reynslu þeirra og taka mið af þeim ábendingum sem við höfum fengið.

Virðulegur forseti. Það var athyglisvert sem hv. þingmaður las þarna upp, sem er væntanlega stefna hv. þingmanns í þessu máli, þegar kæmi að aðgengi að áfengi, og var þá að vísa í skýrslu sem heitir eitthvað á þá leið að áfengi sé engin venjuleg vara, ef ég man rétt. Þar las hv. þingmaður m.a. upp að það ætti að hafa fáa sölustaði. Er það ekki rétt, hv. þingmaður?

Hvatt til þess.

Hvatt til þess, sem er væntanlega skoðun hv. þingmanns, því að hv. þingmaður var rétt áður búin að … 

Ekki fáa sölustaði; ekki í öllum matvöruverslunum.

Nei. Ég gat ekki annað heyrt  Á sama hátt hefur hv. þingmaður ekki lesið frumvarpið vegna þess að hún talar um þá hættu sem skapist ef þetta fer í matvöruverslanir og allar verslanir þar sem ungt fólk muni afgreiða það. Í b-lið 10. gr. stendur skýrt, með leyfi forseta: „Starfsmenn sem afgreiða áfengi mega ekki vera yngri en 20 ára.“ Síðan er það nákvæmlega tilgreint að það eru ýmsar verslanir, m.a. verslanir sem hv. þingmaður nefndi, sjoppur og vídeóleigur og annað slíkt, þar sem ekki á að vera heimilt að selja þessa vöru samkvæmt frumvarpinu.

En á bensínstöðvum samt.

Hv. þingmaður kallar: Bensínstöðvar. Það er akkúrat eins og gert er í dag. Mér finnst sjálfsagt að fá gagnrýni á þetta frumvarp 

Hæstv. forseti. Ég var að lesa upp úr skýrslu sem Lýðheilsustöð gaf út, „Áfengi, engin venjuleg neysluvara“. Það er alveg sama hvort ég les upp úr þeirri skýrslu, tilmælum Alþjóðaheilbrigðisstofnunar eða öðru, þetta eru þær leiðbeiningar sem koma, að takmarka sölustaði og hafa söluna í ríkisrekinni áfengissölu, það eru leiðbeiningarnar. Það er mikill munur á því í mínum huga, hæstv. forseti, hvort við erum með góða þjónustu ÁTVR, þ.e. sölustaði, metnaðarfulla sölustaði úti um land - þá er ég að tala um verslanir - eða hvort við erum með áfengi að 22% í öllum matvöruverslunum og bensínstöðvum úti um allt land. Þetta er mismunur á aðgengi, mikill mismunur. Ég vil bæta þjónustu ÁTVR frá því sem hún er í dag og eins úti um land, en þar er mjög mikið kvartað yfir þeim sölustöðum þar sem ÁTVR hefur neyðst til að koma sér inn í aðrar verslanir og er með takmarkað úrval. Það finnst mér miður, að fólk geti ekki verslað úti um land og haft meiri fjölbreytni í vörutegundum. En það er mikill munur á því hvort ÁTVR rekur eina góða verslun í þorpi, eða hvort salan er í matvöruverslunum, sjoppum og bensínstöðvum á staðnum. Þetta er mismunandi aðgengi. Hvað varðar 20 ára aldurinn. Vissulega er sagt í frumvarpinu að starfsmenn sem afgreiði áfengi megi ekki vera yngri en 20 ára. En þetta á einnig við um tóbakið, þar er aldurinn 18 ára og samt sem áður er það nú þannig að unglingar alveg niður í fermingaraldur reykja.

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á þessum málflutningi. Í annan stað segir hv. þingmaður að það eigi að hafa færri sölustaði, takmarka sölustaði, og hinn að það eigi að fjölga þeim mjög úti á landsbyggðinni, nota bene, ekki í Reykjavík eða á höfuðborgarsvæðinu, en að á landsbyggðinni eigi að bæta þjónustuna og fjölga sölustöðum með meira úrval. Á sama hátt segir hv. þingmaður, sem ég er að vísu ósammála henni um, að tíðarandinn sé að sjálfsagt þyki að börn og ungmenni fái aðgang að bjór og áfengum gosdrykkjum. Þvert á móti upplifi ég miklar áhyggjur foreldra með börn og ungmenni á viðkvæmum aldri og að menn hafi miklar áhyggjur af þessum málum. Ég finn ekki fyrir þessum tíðaranda, ég vona að það sé ekki rétt að það sé sjálfsagt að ungmenni geti gengið í þetta. Þetta gengur ekki alveg upp. En ef við vísum í skýrsluna sem hv. þingmaður las úr - og þar er ég ekki sammála hv. þingmanni að það eigi að fjölga sölustöðum og bæta vöruúrvalið og bæta þjónustuna úti á landi, ekki í Reykjavík, heldur úti á landi, en ég er sammála því sem kemur fram í skýrslunni - og ef menn fara alla leið þá erum við komin í það far sem var hér á landi fyrir nokkrum árum eða kannski áratugum. Ég get ekki séð að það ástand hafi verið til fyrirmyndar, því miður. Ég ætla ekki að gera lítið úr áfengisvandanum, það hvarflar ekki að mér. Það þekkja það allir Íslendingar og það þekkist alls staðar í heiminum að það er alvarlegt vandamál og erfitt að taka á. En ég hef ekki trú á því, m.a. vegna þess að ég hef upplifað það, að slík höft og takmarkað aðgengi hafi skilað þeim árangri sem til var ætlast.

Hæstv. forseti. Mér var tíðrætt um landsbyggðina af því að mér hefur fundist vera meira kvartað þar, sem eðlilegt er, yfir því að ekki skuli vera útsölustaðir ÁTVR í hverju þorpi og það er oft um langan veg að fara og þætti nú sumum höfuðborgarbúunum töluverð vegalengd að fara 50–75 km til þess að fara og kaupa sér áfengi. Eðlilega talaði ég því frekar um landsbyggðina og ég hefði viljað sjá metnaðarfulla áætlun hjá ÁTVR um að koma upp sölustöðum í hverjum þéttbýliskjarna eða því sem næst hverjum þéttbýliskjarna þannig að þetta væri hluti af þjónustu ÁTVR. Ég hafði ekki höfuðborgarsvæðið svo í huga en eftir ábendingu hv. þingmanns er ég alveg sannfærð um að það megi líka kortleggja svæðið hérna og skoða hvort ekki sé ástæða til að setja upp fleiri sölustaði á höfuðborgarsvæðinu, en ég hef ekki skoðað það. Enn og aftur, það er mikill munur á því hvort það er sérverslun með áfengi eða hvort það er aðgengi í hverri einustu matvöruverslun sem er í landinu, því að það verður þannig og eins á bensínstöðvum, það verður meiri hvati. Það er ágóði að þessu, það er ágóði fyrir smásöluverslunina. Það dregur að, þetta veldur aukinni sölu, þetta verður hvati til söluaukningar og því miður er reynslan sú að þetta veldur aukinni drykkju og þá hjá börnum og unglingum. Þetta vil ég forðast.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um ýmis lög er varða áfengi og tóbak. Það eru margar hliðar á því máli og í umræðunni sem hefur staðið yfir um nokkurn tíma hafa ýmsir efnispunktar komið fram, t.d. prósentan sem lögin eiga að ná yfir, 22% áfengismagn. Það hefur verið rætt um einkasölu eða frjálsa verslun með vöruna, framboð og margt fleira, svo sem auglýsingar, aldur o.s.frv. Þessir þættir eru allir mjög mismunandi eftir löndum. Ef við berum okkur saman við nágrannalönd okkar má segja að í Danmörku og Þýskalandi sé mikið frjálsræði hvað þessa þætti varðar. Svo eigum við nágrannalönd eins og t.d. Noreg, Svíþjóð og Kanada þar sem málin eru með öðrum hætti. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson nefndi í upphafsræðu sinni að þetta væri hógvært skref til hagsbóta og til framfara. En það er nú þannig að þegar fram á veginn skal halda kann að vera skynsamlegt að taka hógvær skref en það getur líka verið skynsamlegt að taka skrefin kröftuglega og það er einmitt það sem mig langar að fjalla aðeins um hvað þetta frumvarp varðar. Ef skrefið er of hógvært á maður á hættu að detta í bæjarlækinn þannig að þá er kannski betra að taka skrefið svolítið rösklegar. 
             Hv. þingmaður fór yfir söguna og það er alveg rétt sem hann nefndi, bannárin og allt sem þeim fylgdi með heimabruggi og tilheyrandi og eru til af því margar góðar sögur. Mig langar einmitt að rekja aðeins söguna, frú forseti, til að menn átti sig á því sem er kannski svolítið í nútímanum en lengra frá bannárunum. Þannig háttaði til fyrir ekki svo mörgum árum að Áfengisverslunin var með nokkra útsölustaði í Reykjavík og nánast örfáa úti á landi, mjög fáa. Hvað mitt kjördæmi áhrærir og á Suðurlandi var enginn útsölustaður og það var auðvitað ekki góð þjónusta, alls ekki, hvorki fyrir íbúana eða ferðafólk. Það er einmitt það sem mig langar svolítið að fara inn á í þessari umræðu, það er vinkill ferðaþjónustunnar, bæði innlendra og erlendra ferðamanna. Sem sé, áður en útsölustaðir urðu til var þetta mjög erfitt. Menn voru að fá áfengi sent með pósti, það voru flutningabílar og það voru vinir og kunningjar og ýmsar aðferðir sem menn höfðu til að útvega sér þennan varning. Nú hins vegar hin síðari ár hefur ÁTVR stórbætt bæði þjónustu og framboð, með rýmri opnunartíma og miklu fleiri útsölustöðum. Af því að hv. þingmaður nefndi í framsöguræðu sinni nokkra staði á Suðurlandi þá eru höfuðstöðvar áfengisverslunarinnar á Selfossi og síðan eru útsölustaðir í Þorlákshöfn, í Hveragerði og svo austur um, í Rangárvallasýslu og Vík og á Kirkjubæjarklaustri eins og hv. flutningsmaður nefndi. Þjónustan og aðgengið fyrir heimamenn, fyrir ferðaaðila, bæði innlenda og erlenda, er orðin tiltölulega góð sem er auðvitað mjög eðlilegt og samfara því sem er að gerast í samfélaginu. Það sem mig langar að spyrja um og reyna að fá svör við er eftirfarandi: Ég óttast svolítið, frú forseti, að þegar drykkir sem eru yfir 22% verða eftir í áfengisverslunum ÁTVR, en þeir drykkir sem eru léttari eða veikari í áfengismagni og verða seldir í verslunum, þá muni ríkisverslunin ekki geta haldið úti þessum útsölustöðum á landsbyggðinni, það verði alls ekki arðbært. Ég tel að það sé alls ekki eðlilegt að það verði haldið uppi útsölustöðum sem ekki standa undir sér. Þá stöndum við uppi með það að þjónustan, aðgengið verður verra en það er núna. Það hefur verið mjög gott eins og ég hef komið inn á, á landsbyggðinni undangengin ár og þá er spurningin þessi: Er ekki nær að taka skrefið allt og heimila þeim verslunum sem vilja að versla með allar tegundir áfengis og sleppa ákvæðinu í frumvarpinu um 22% og hoppa bara yfir bæjarlækinn í einu skrefi? Þá yrði a.m.k. aðgengi og framboð miklu rýmra og það yrði með sterkum drykkjum. Hv. þm. Mörður Árnason nefndi áðan ýmsa drykki sem ég kann nú ekki að nefna alla aftur sem eru sterkari en 22%. Þeir drykkir mundu þá auðvitað fara inn í verslanirnar og þá yrði aðgengi almennings, heimamanna, ferðamanna, erlendra sem innlendra, mjög hliðstætt því sem er núna. Þess vegna held ég að við þyrftum að fá nokkuð góða úttekt á því hvað ÁTVR treystir sér til að hafa mörg útibú opin á landsbyggðinni ef þeir missa þá veltu og þann ábata sem er af sterku drykkjunum. Ég óttast að þeir muni loka verslunum sínum og þá er betra að fara ekki af stað nema því aðeins að við tökum skrefið til fulls og hoppum alveg yfir í þessu máli. Þetta er svona í stuttu og einföldu máli það sem ég vildi koma á framfæri í ræðu minni og vildi gjarnan að kæmi fram í málinu þegar þetta frumvarp er enn og aftur lagt fram og að þessi hugmyndafræði mætti verða til þess að málið yrði skoðað frá þessum vinkli í nefndinni.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kjartani Ólafssyni fyrir ræðuna. Ef ég skil hann rétt var hann með tvær spurningar. Hann spurði í fyrsta lagi hvort ÁTVR geti ekki haldið uppi því þjónustustigi sem það er með núna ef frumvarpið næði fram að ganga. Skemmst er frá því að segja að ef forsvarsmenn þeirra verslana hafa áhuga á að hafa hlutina með sambærilegum hætti og gert hefur verið fram til þessa, og þá fyrst og fremst úti á landi, - að vísu skilst mér að í einni verslun hér á höfuðborgarsvæðinu, í Kópavogi, sé eitthvað aðeins öðruvísi módel en á verslunum úti um landið - þá geta menn í sjálfu sér gert það með sterka áfengið áfram. Það er í sjálfu sér ekkert sem mælir gegn því. Það er nú kannski kosturinn við þá vöru, ef þannig má að orði komast, að geymsluþol hennar er mjög mikið. Viðkomandi verslanir geta því geymt vöruna í mörg ár án þess að hún skemmist nokkurn skapaðan hlut. Jafnvel má færa rök fyrir því að hún batni, í það minnsta léttu vínin. En þó að við séum að tala um sterku vínin líka þá skemmast þau í það minnsta ekki eins og þekkt er orðið og ákveðnar áfengistegundir sterkra drykkja batna með árunum. Síðan kom hv. þingmaður inn á það hvort binda ætti það við 22%. Það er sjálfsagt og eðlilegt að menn skoði það í nefndinni. Nú vill svo vel til að flutningsmenn leggja til að þessu frumvarpi verði vísað til allsherjarnefndar og gott ef hv. þm. Kjartan Ólafsson er ekki í allsherjarnefnd. Ég efast því ekki um að þar muni menn fara vel yfir þennan þátt mála. Það er bara sjálfsagt og eðlilegt. Ég er ekki að mæla gegn því, alls ekki.

Virðulegur forseti. Ég ætlaði bara að segja nokkur orð í lokin. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir ágætisumræðu. Það er af sem áður var. Það hefur verið allt að því einmanalegt hér í salnum þegar ég hef flutt þetta frumvarp fram til þessa. Ég hef verið hér með sjálfum mér og starfsmanni þingsins og forseta.  Það er auðvitað ýmislegt í þessu þó svo að menn hafi rætt þetta mjög mikið. Hv. þm. Mörður Árnason spurði af hverju hlutirnir væru með einum hætti en ekki öðrum. Það var að sjálfsögðu ákveðin málamiðlun. Það eru 14 hv. þingmenn á bak við þessa tillögu. Það var búið að ræða þetta mjög mikið og ég tel að vandað hafi verið til verksins. Ég vísa t.d. í 10. gr. Menn reyndu að halda þar fyrir utan ýmissi verslun þar sem erfitt yrði að framfylgja reglunum, reglum sem okkur finnst sjálfsagt að viðhafa í þessu. Mikið vald er að vísu flutt til sveitarfélaganna um reglur hvað varðar verslanir í hverju sveitarfélagi. Ég held að það sé eðlilegt sjónarmið. Ég tel eðlilegt að íbúar í hverju sveitarfélagi hafi um það að segja hvernig þessum málum er háttað. Á sama tíma er gert ráð fyrir að afgreiðslutími skuli ekki vera lengur en til átta á kvöldin og það er í samræmi við það sem verið hefur hjá ÁTVR. Að vísu held ég að einhvern tíma hafi ÁTVR haft opið til níu í einni verslun hér á höfuðborgarsvæðinu. Það kann þó að vera að mig misminni. Á sama hátt er hér gert ráð fyrir að starfsmenn sem afgreiða áfengi megi ekki vera yngri en 20 ára. Ég held að það sé sjálfsögð varúðarráðstöfun. Ef áhugi er fyrir því geta menn með lögum, og ef við göngum þannig frá varðandi reglugerð og heimildir sveitarfélaganna, sett strangari skilyrði um þessa hluti. Ég hef aldrei gert lítið úr þeim vanda sem fylgir misnotkun áfengis. Ég held að það hvarfli ekki að nokkrum einasta manni að gera það. Það eru hins vegar ýmsar hættur í okkar þjóðfélagi. Svo öllu sé til haga haldið þá benda menn réttilega á að áfengi getur verið hættulegt, en samt sem áður ku rauðvín vera hollt. Ég held að það sé óumdeilt. Ég er enginn sérfræðingur á því sviði, ég hef bara svo oft séð fréttir um það. Það liggur fyrir ef ég skil það rétt. En ég er ekki að hvetja einn né neinn til þess að drekka meira áfengi, það er ekki með neinum hætti ætlun flutningsmanna. Það er hins vegar eðlilegt að hafa reglur um hvernig menn höndla þessa vöru. Það er ekkert óeðlilegt að við berum okkur saman við lönd í nágrenninu, lönd sem Íslendingar hafa búið í. Ég hef aldrei notað skoðanakannanir sem rök og geri það heldur ekki núna - mér finnst eðlilegra að menn noti önnur og málefnalegri rök fyrir sínu máli. Það vekur þó athygli að þeim mun yngra sem fólk er því hlynntara er það þessari leið. Ég held að ein ástæðan fyrir því sé sú að yngra fólkið hefur kynnst þessu í öðrum löndum. Það er vant þessu frá öðrum löndum. Við höfum að sjálfsögðu breytt þessum hlutum mjög mikið hér, eins og hefur verið nefnt. Í rauninni hefur sala á þessari vöru breyst stórlega á síðasta áratug og áratugum. Við vorum með alveg gríðarleg höft hvað þetta varðar. Hv. þm. Kjartan Ólafsson lýsti því hvernig þetta var fyrir nokkrum árum þegar þrjár til fjórar verslanir voru í Reykjavík og engin á Suðurlandi, ekki ein á Suðurlandi. Því miður var það nú ekki svo þegar staðan var þannig að við værum laus við það böl sem áfengisvandanum fylgdi. Í rauninni má færa rök fyrir því að margt hafi færst til betri vegar eftir að menn fóru að setja þessa verslun í nútímalegra horf. Hv. þm. Þuríður Backman vísaði hér á Svíþjóð og nefndi samanburðarrannsóknir - sem ég þekki nú ekki - milli sveitarfélaga. Menn eru svo sannarlega með ríkiseinokunarsölu þar og kom nú upp frægt dæmi. Ég held að það hafi leitt til handtöku og fangelsunar ýmissa manna - það nær yfir sænsku ríkiseinokunarsöluna sem var einmitt að misnota aðstöðu sína. En það er svo sem engin ástæða til þess að fara yfir þá sögu hér. Virðulegi forseti. Ég fagna þessari góðu umræðu. Það er gott að menn takist á um þetta. Ég efaðist ekkert um að svo yrði. Það er alveg rétt að aðgát skal höfð í þessu. Við þurfum svo sem að hafa aðgát í mörgu þegar kemur að heilsu þjóðarinnar og vanda okkur í forvörnum á þessu sviði svo og mörgu öðru. Það er hætta hvað varðar áfengis- og vímuefnanotkun. Það er líka hætta hvað varðar hreyfingarleysi og offitu. Við eigum að taka þessa hluti alvarlega og reyna að vinna gegn með öllum þeim ráðum sem við teljum eðlileg. Reyndar er það svo að hreyfingarleysi og offita er orðið stærsta heilbrigðisvandamál heimsins, las ég einhvers staðar um daginn. Ég las líka um það að af þessum fimm milljörðum sem búa á jörðinni sé einn milljarður of þungur en 800 milljónir búa við þá skelfilegu stöðu að hafa of lítið að borða. Það tengist nú ekki þessu máli beint en það er nú ánægjulegt að vera kominn hér til þess að spjalla um þetta. Eftir því sem ég best veit þá erum við hvort eð er búin að missa af leiknum þannig að við höfum ekkert annað að gera en fara enn betur yfir þetta. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir góða umræðu um þetta mál. 
            

Forseti. Ég tek undir það með hv. síðasta ræðumanni að umræðan hafi verið þörf. Árangurinn hefur hins vegar verið í ýmsar áttir. Það er ákaflega ánægjulegt að hv. 1. flutningsmaður málsins skuli ekki lengur halda því fram að áfengi sé eins og hver önnur vara - sem hefur einkennt málflutning hans og skoðanabræðra hans í þessum efnum - og gerir sér grein fyrir því að hér er um heilbrigðisvanda að ræða, að einhverju leyti að minnsta kosti. Á hinn bóginn hefur hann svo skýrt málin fyrir okkur með því að taka undir það með hv. þm. Kjartani Ólafssyni að með frumvarpinu sé verið að leggja ÁTVR niður - að það sé eðlilegt framhald af frumvarpinu að það sé gert og að nefndin eigi sem sagt að gera það þó að hann hafi ekki treyst sér sjálfur til þess að flytja hreinlega frumvarp um það efni. Í þriðja lagi tel ég að annað hafi gerst í þessari umræðu. Í þessu máli hafa verið einhver rök um brennivín yfir 22% og brennivín undir 22%, en þau eru ekki gild hér. Ég tel að ég hafi sýnt fram á það með rökum sem ekki hafa verið hrakin að ekki er um það að ræða að hægt sé að skipta hlutunum í bjór og létt vín annars vegar sem einhvers konar gott áfengi og hins vegar í vonda áfengið sem er sterka vínið. Fyrir utan vinsældakafla um að lækka verð á áfengi með skattalækkun - ekki í frumvarpinu heldur í athugasemdunum - þá sem sé vantar enn samhengið við aðra þætti í umræðu um áfengi, um áfengisvanda, um kjör og hagi æskulýðs og um slysahættu og dauðaógn sem staðfestist meðal annars af hinu algenga vandamáli að menn keyra hér allt of mikið ölvaðir 

Virðulegi forseti. Ég er enn ekki búinn að átta mig á því hvort hv. þm. Mörður Árnason er fylgjandi þessu máli eða gegn því, eða hvernig það mál stendur. Ég er nokkuð spenntur. Ég fylgist grannt með ræðum hans og það virðist vera nokkur sveifla í því. Kannski getur einhver annar, sem þekkir þau mál betur, skýrt það út fyrir mér hver skoðun hv. þingmanns er hvað þetta varðar. En honum ber ekkert að upplýsa það frekar en hann vill hvort hann er fylgjandi frumvarpinu eða ekki. Ég held að vísu að í frumvarpinu komi fram að flutningsmenn telja að aðgát skuli höfð. Ég fór yfir 10. gr. sérstaklega þar sem farið er yfir það. Ég veit ekki hvort það er réttmætt að halda því fram að flutningsmenn hafi talað með öðrum hætti. Ég get einungis vísað í fyrri ræður mínar í tengslum við þessi mál. Ég hef aldrei nokkurn tíma gert lítið úr áfengisvandanum og mun aldrei gera. Þessar bollaleggingar um að leggja niður ÁTVR eða ekki, ég átta mig ekkert á þeim. Mér heyrist að hv. þm. Merði Árnasyni sé mjög umhugað um að halda í þá ríkisstofnun. Þá er það bara allt í lagi, ég geri engar athugasemdir við það. Það er ekki gert ráð fyrir að leggja niður ÁTVR með þessu frumvarpi. Mér finnst nú stóra málið í þessu að við færum viðskiptahættina í átt til nútímans. Ég man ekki til þess að neinn sem hefur tekið þátt í þessari umræðu hafi talað um að léttvín og bjór væru sérstaklega gott áfengi en aðrar tegundir slæmt áfengi. Ég held að enginn hafi farið út í slíka flokkun. En menn hafa verið að stíga smærri skref í þessum málum og það er það sem menn leggja til hér.

Forseti. Í 1. umr. um mál sem koma á Alþingi á að ræða almennt og það er það sem ég er að gera. Ég er ekki meðal flutningsmanna frumvarpsins og skulda engum skýringu á því hvorki fram né aftur og ekki heldur um afstöðu mína til þess. Ég skal gera hana kunnuga og opinbera í lok 2. umr. um málið. Hins vegar ber frumvarpsflytjendum að skýra fyrir okkur alla þættina og ég hef spurt út í nokkra. Komið hefur í ljós og því er ekki mótmælt, að hér sé um það að ræða að leggja Áfengis- og tóbaksverslunina niður og afnema ríkiseinkasölu á áfengi. Gott og vel. Við skulum ræða það, en þá á það líka að koma skýrt fram. Ég fagna því sem árangri af 1. umr. að því skuli vera ómótmælt. Ég fagna því líka sem árangri að 22%-talan hefur ekkert gildi. Það er ekki verið að útiloka hin svokölluðu sterku vín, sem menn kölluðu í gamla daga og vissu vel við hvað var átt, því sérstakar vínblöndur sterkra vína eru seldar. Eina sem er ekki selt er sterkt vín í því formi að það er hreint annaðhvort eitt sér eða í svokölluðum snöfsum eða skotum sem við þekkjum, ég og hv. flutningsmaður. Ég tel það líka árangur að 1. flutningsmaður er hættur að tala um vantrú á íslenskri þjóð og beita þeim rökum að hér sé um eitthvert mál í framhaldi nánast af sjálfstæðisbaráttunni og mannréttindayfirlýsingunni í Frakklandi eða Bandaríkjunum að ræða. Heldur sé um að ræða part af víðtækri umræðu sem við verðum að hafa á þinginu og annars staðar vissulega um lýðréttindi en einnig um þann vanda sem neysla áfengis og vímuefna skapar fyrir fjölskyldur, einstaklinga og samfélag.

Virðulegi forseti. Það getur vel verið að sá sem hér stendur sé fylgjandi því að leggja niður ÁTVR, en frumvarpið gengur ekki út á það. Ég get alveg viðurkennt það að ég hef engan áhuga á að halda úti ríkisverslun og hef flutt frumvarp um það og líka varðandi t.d. Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Ég held að það þurfi ekki að koma neinum á óvart að sá sem hér stendur sé ekki fylgjandi því að ríkið standi í verslunarrekstri. Er það einhver stórfrétt? Það er hins vegar ekkert um það í frumvarpinu. Það liggur alveg fyrir, hreint og klárt. Frumvarpið gengur ekki út á það að leggja niður ÁTVR, en ef ég fengi að ráða öllu héldi ég ekki úti ÁTVR. Ég mundi finna aðrar leiðir til þess að sinna því. Svo einfalt er það. Ég skil ekki þetta hjal varðandi 22% markið, hvað viðkomandi hv. þingmaður telur sig hafa náð fram með því. Fyrir liggur að það er ákveðin skilgreining sem er til staðar. Menn geta rætt það fram og til baka hvort prósentan eigi að vera einhver önnur en þetta er sú prósenta sem er lögð til í frumvarpinu. Varðandi röksemdirnar um vantrú á íslenskri þjóð þá hef ég bent á þá mótsögn og geri það enn, að það sé svolítið sérstakt þegar menn halda í fullri alvöru að Íslendingar geti ekki umgengist þetta nema í gegnum ríkisverslun. Ef þeir hafa þá vantrú að það sé eina leiðin til þess að menn geri það með því að versla í gegnum ríkisverslun eins og var hér með bíla og eldspýtur og hvað þetta var hér áður, að þá hljóta menn náttúrlega að hafa gríðarlegar áhyggjur þegar Íslendingar fara eftirlitslausir til útlanda. Það hlýtur að vera algjörlega skelfilegt. Þeir fara jafnvel til útlanda án þess að opinber starfsmaður fylgi þeim. Þeir geta lent í því að koma í verslun þar sem enginn opinber starfsmaður er og geta keypt sér léttvínsflösku. Þetta hlýtur að vera mikið áhyggjuefni fyrir þá aðila sem 

Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að flytja hér tillögu til þingsályktunar um aukna þjónustu við ungbarnafjölskyldur, á þskj. 73. Þær tillögur flyt ég ásamt hv. þingmönnum Ástu R. Jóhannesdóttur, Guðrúnu Ögmundsdóttur og Valdimari L. Friðrikssyni. Ég held að það sé alveg ljóst að brýnasta hagsmunamál ungbarnafjölskyldna er að ríki og sveitarfélög vinni að frekari framþróun á uppbyggingu dagvistarúrræða á vegum sveitarfélaga annars vegar og lengra fæðingarorlofi hins vegar. Út á það gengur tillagan. Tillögugreinin orðast svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga að láta kanna hvernig auka megi þjónustu við ungbarnafjölskyldur frá því að fæðingarorlofi lýkur og þar til barn kemst á leikskóla. Sérstaklega verði kannaður kostnaður við að lengja fæðingarorlof í áföngum um sex mánuði og að börn komist á leikskóla við 15 mánaða aldur. Skýrsla með kostnaðaráætlun og tillögur um framkvæmd verkefnis verði lögð fyrir Alþingi á haustþingi 2007.“ Skoðun okkar flutningsmanna er að það sé afar mikilvægt að bæði ríki og sveitarfélög taki sameiginlega upp samvinnu um markmið og leiðir til þess að náð verði heildarsýn og samfellu í þjónustu við ungbarnafjölskyldur þar sem stefnt verði að því í áföngum að brúa það bil sem myndast hefur frá því að fæðingarorlofi lýkur og þar til börn komast á leikskóla. Staðan nú er sú að margir foreldrar eiga í miklum vandræðum með að brúa bilið fyrir dagvistun barna sinna þegar þeir fara aftur á vinnumarkað að loknu fæðingarorlofi, en fæðingarorlof er nú samtals níu mánuðir hjá hjónum og sambýlisfólki en sex mánuðir hjá einstæðum foreldrum. Í stærstu sveitarfélögunum er algengast að börn fái pláss á leikskóla 18 mánaða gömul, þannig að þarna þarf að brúa níu mánaða bil hjá hjónum og sambýlisfólki og 12 mánaða bil hjá einstæðum foreldrum. Það er alveg ljóst að þjónusta dagmæðra við þennan aldurshóp og niðurgreiðsla sveitarfélaga á greiðslum foreldra til dagmæðra hefur vissulega veitt foreldrum ómetanlega aðstoð. Engu að síður er það mat flutningsmanna að huga eigi að framtíðarskipulagi þessara mála, sem felast ætti í samvinnu ríkis og sveitarfélaga til að koma til móts við þarfir ungbarnafjölskyldna á tímabilinu sem ég nefndi. Það tekur til þess að ríkið skoði í fyrsta lagi að lengja fæðingarorlof í áföngum um sex mánuði, þannig að það verði samtals 15 mánuðir, og í öðru lagi að börn komist fyrr á leikskóla, ekki við 18 mánaða aldur heldur við 15 mánaða aldur, þ.e. þegar fæðingarorlofi lyki. Ég held að allir geti tekið undir það að með fæðingarorlofslögunum var stigið stórt skref í málefnum fjölskyldunnar og til að auka jafnrétti milli kynjanna. Jafnvel þótt heimilt sé að veita launalaust leyfi ef foreldrar kjósa að vera lengur með nýfæddu barni sínu en fæðingarorlofslög leyfa, þá hafa fæstir foreldrar efni á því að hverfa af vinnumarkaði strax þegar fæðingarorlofi lýkur. Í lögunum er ekki gert ráð fyrir að foreldraorlofi fylgi réttur til greiðslu launa úr Fæðingarorlofssjóði né að gert sé ráð fyrir að starfsmaður haldi launum meðan á foreldraorlofi stendur. Mér er ekki kunnugt um að það hafi verið kannað kerfisbundið hve mikið þessi heimild er nýtt en allt bendir til þess að um tiltölulega fá tilfelli sé að ræða, þar sem heimildinni fylgja ekki greiðslur af neinu tagi. Mig langar, virðulegi forseti, að fara nokkrum orðum um fæðingarorlofslögin. Eins góð og þau voru í upphafi þegar þau voru sett er staðreyndin sú að ríkisstjórnarflokkarnir hafa farið út í lagabreytingar á fæðingarorlofslögunum sem allar hafa verið skref aftur á bak í þeirri framsýni sem var þó í löggjöfinni. Margir foreldrar hafa lent í þeim gildrum sem eru í lagaákvæðinu í fæðingarorlofslögunum. Það er staðreynd að fæðingarorlof er ekki núna 80% af launum eins og kveðið er á um í lögunum vegna þess að viðmiðunartímabilinu var breytt af hálfu ríkisstjórnarinnar, þannig að í stað þess að miða við 12 síðustu mánuði fyrir töku fæðingarorlofs er talað um, að mig minnir, að það sé tveggja ára tímabil sem á að leggja til grundvallar fæðingarorlofi. Þetta hefur orðið til þess að fæðingarorlofsgreiðslurnar eru komnar niður í 72–74% af launum en ekki 80%. Þetta höfum við farið yfir í þinginu. Þetta bentum við þingmenn Samfylkingarinnar og stjórnarandstöðunnar á þegar ríkisstjórnin knúði í gegn þessa breytingu til þess að spara peninga sem færu í fæðingarorlof. Ég er sannfærð um það að eftir því sem tímar líða, ef þessu verður ekki breytt, og ég býst við að það sé þegar farið að eiga sér stað í framkvæmd, að karlar muni í minna mæli en áður taka fæðingarorlof, ef þetta verður raunin að með viðmiðunartímabilinu séum við komin niður í kannski 72–74% af launum sem fólk fær greitt sem fer í fæðingarorlof. Það hlýtur að vera fyrsta verk nýrrar ríkisstjórnar sem tekur við að loknum kosningum að breyta þessu fyrirkomulagi í fæðingarorlofslögunum. Fleiri gallar eru að koma í ljós á fæðingarorlofslögunum eins og nýlegur dómur umboðsmanns Alþingis kvað á um, en það var kvartað til hans að til grundvallar að fá greiðslur úr sjóðnum verði foreldrar að sýna fram á tveggja ára tekjur. Kvartað var til umboðsmanns yfir því að í framkvæmd væru lögin þannig ef að stutt bil væri á milli fæðingu barna í sömu fjölskyldu væru greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði lagðar til grundvallar þannig að vegna síðari barns tækju greiðslur einungis mið af 80% af 80% fæðingarorlofi úr Fæðingarorlofssjóðnum. Þetta er auðvitað alveg fráleitt, virðulegi forseti. Umboðsmaður Alþingis telur að þarna séu lög brotin og er málið nú til meðferðar hjá félagsmálaráðherra og sennilega er úrskurðarnefnd fæðingar- og foreldraorlofs að skoða það. Þetta er eitt af því sem verður að breyta og svona lagfæring verður að mínu viti að fara í gegn áður en þingið fer heim í vor. Fleiri gallar hafa komið fram á fæðingarorlofslögunum eins og það að umönnunarbætur samrýmdust ekki fæðingarorlofslögunum. Eftir að sú sem hér stendur og fleiri hafa hamrað á því aftur og aftur úr þessum ræðustól að þetta væri óréttlæti, þetta væru samrýmanlegar greiðslur vegna þess að umönnunargreiðslur væru allt öðruvísi hugsaðar en fæðingarorlofsgreiðslur féllst félagsmálaráðherra loks á það með okkur að þetta væri óréttlátt og hefur nú verið leiðrétt á þessu þingi. Fleira má nefna í sambandi við fæðingarorlofslögin sem þarf að skoða. Það er t.d. mjög mikið óréttlæti í því að orlofsréttur fólks sem tekur fæðingarorlof skerðist þann tíma sem fólk er í fæðingarorlofi. Þá fær það ekki greitt orlof. Annað er uppi á teningnum hjá opinberum starfsmönnum sem fá orlof greitt. Það er algjörlega óskert þrátt fyrir töku á fæðingarorlofi. Þetta höfum við margbent á úr þessum ræðustóli en hefur ekki náð fram að ganga. Ég held að ástæða sé til þess að halda þessu til haga þegar við ræðum hér hugmynd sem sett er fram í tillögu til þingsályktunar um að farið verði að huga að því að lengja fæðingarorlofið í 15 mánuði. Ég vil svo í lokin, virðulegi forseti, áður en ég lýk máli mínu benda á það sem við ræddum raunverulega fyrr á þessu þingi þegar við fjölluðum um breyting á lögum um tekjuskatt og eignarskatt þar sem lagt var til af hálfu ríkisstjórnarinnar að heimgreiðslur svokallaðar væru skattfrjálsar. En með heimgreiðslum er verið að greiða fólki sem kýs að vera heima jafnvel þó það eigi kost á leikskólaplássi eða dagmæðragæslu, þá er verið að greiða þeim greiðslur sem var ákveðið af hálfu stjórnarflokkanna að yrðu skattfrjálsar og nokkur sveitarfélög hafa tekið upp. Um er að ræða mjög lágar greiðslur, eða um 30 þús. kr. á mánuði, og svona lágar greiðslur eru auðvitað ekki til þess fallnar að foreldrar geti verið lengur heima með börnum sínum. Við bentum á það að hér væri um að ræða stefnubreytingu á sviði jafnréttismála og þetta gæti leitt til þess að allri framþróun á fæðingarorlofslöggjöfinni mundi seinka. Það er ástæða til þess að halda því til haga að það er ástæða til þess að hafa af þessu verulegar áhyggjur. Virðulegi forseti. Mikilvægt er að bæði ríki og sveitarfélög fari sameiginlega yfir þá kosti sem fyrir hendi eru í málinu og meti kostnaðaráhrif þeirra og kannski fleiri sem upp á borðið kæmu um það hvernig auka megi þjónustu við ungbarnafjölskyldur og brúa bilið frá því að fæðingarorlofi lýkur og leikskólavist tekur við. Bent er á tvær leiðir í því sambandi en fleiri gætu samhliða komið til greina, eins og að styrkja og efla dagmæðrakerfið. Auk þess að huga að lengra fæðingarorlofi er brýnt að skoða þá annmarka sem upp hafa komið á núverandi fæðingarorlofslögum en um það hafa þingmenn Samfylkingarinnar flutt sérstakt þingmál. Sumir af þeim annmörkum og göllum sem hafa komið fram á fæðingarorlofslöggjöfinni þola enga bið og verður að leiðrétta á þessu þingi, eins og það lögbrot sem umboðsmaður Alþingis hefur bent á, að þegar stutt er á milli barneigna séu fæðingarorlofsgreiðslurnar sem eru ekki nema 80% og reyndar einungis 72–74%, eins og ég ræddi um áðan, af tekjum lagðar til grundvallar. Það er auðvitað ófært og ég hvet til þess að því verði breytt áður en þing fer heim. Ég vona að tillagan fái góða umfjöllun í þeirri nefnd sem fær hana til meðferðar. Ég tel rétt að vísa tillögunni til félagsmálanefndar og leyfi mér að gera það hér með, virðulegi forseti, að vísa henni til síðari umr. og hv. félagsmálanefndar.

Frú forseti. Við erum að ræða hér tillögu til þingsályktunar um aukna þjónustu við ungbarnafjölskyldur sem ég er meðflutningsmaður að. Hér er verið að tala um, eins og komið hefur nokkuð skýrt fram í máli hv. framsögumanns, 1. flutningsmanns, hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, að kanna sérstaklega kostnað og möguleika á að lengja fæðingarorlofið í áföngum um sex mánuði og kanna möguleikana á að börn komist á leikskóla við fimmtán mánaða aldur. Fæðingarorlofið hefur þótt mjög jákvætt og notið mikils lofs, bæði hér á hinu háa Alþingi og úti í þjóðfélaginu, en það þarf að sjálfsögðu að endurskoða í þeim tilgangi að bæta það. Eins og kemur fram í greinargerð er staðan þannig í dag að margir foreldrar eiga í vandræðum með að brúa bilið í dagvistun barna sinna þegar þau fara aftur út á vinnumarkaðinn að loknu fæðingarorlofi. Þetta er því spurning um að bæta hag beggja aðila, heimilanna og vinnumarkaðarins. Þetta er ekki síst mikið jafnréttismál þar sem líklegt er að vandamálið við að brúa þetta bil milli fæðingarorlofs og dagvistunar komi frekar niður á móður en föður. Það er mat flutningsmanna að huga eigi núna strax að framtíðarskipan þessara mála og þá að sjálfsögðu í samráði milli ríkis og sveitarfélaga. Þar eru menn að undirbúa framtíðina til að koma til móts við þarfir ungbarnafjölskyldna. Eins og skýrt hefur komið fram oft áður var stigið mjög stórt skref í málefnum fjölskyldunnar þegar fæðingarorlofslögin voru tekin upp, þá ekki síður til að auka jafnrétti kynjanna. Það hefur tekist eins og alþjóð veit að auka afskipti feðra af uppeldi barna og þessi fæðingarorlofslög eiga stóran þátt í því. Nokkur sveitarfélög eru farin að huga að þessum málum eins og þingsályktunartillagan segir til um. Það má segja að þau séu jafnvel komin fram úr ríkinu. Ég tel að tillagan tryggi meira valfrelsi hjá báðum foreldrum, bæði varðandi umönnun og vinnumarkaðinn. Það væri æskilegt að félagsmálanefnd og ráðherra mundu skoða þessi mál betur áður en einstök sveitarfélög rjúka fram úr ríkinu. Ég held að þessi tillaga hljóti auðveldlega að fá brautargengi bæði í félagsmálanefnd og hér í þinginu, og óska þess.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um mat á heildararðsemi stóriðju- og stórvirkjanaframkvæmda fyrir þjóðarbúið. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Jón Bjarnason, Kolbrún Halldórsdóttir, Þuríður Backman og Ögmundur Jónasson. Þetta er 19. mál þessa þings. Tillögugreinin er á þá leið að Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera vandað, óháð og gagnsætt þjóðhagslegt mat á arðsemi og heildaráhrifum þess á efnahagslegan stöðugleika og framvindu íslensks þjóðarbúskapar að ráðist verði í frekari stóriðju- og virkjanafjárfestingar. Leitað verði til hóps sérfræðinga, jafnt innlendra sem erlendra, með breiðan faglegan bakgrunn til að stýra verkefninu, og leiðbeiningar Efnahags- og framfarastofnunarinnar hafðar til hliðsjónar. Einnig verði haft samráð við efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis um tilhögun verksins. Niðurstöður vinnunnar verði lagðar fyrir Alþingi í formi skýrslu sem komi þar til umræðu. Eins og tillaga þessi ber með sér er það satt þótt ótrúlegt sé að engin eiginleg þjóðhagsleg greining hefur farið fram á áhrifum stóriðju- og virkjanafjárfestinga fyrir heildarhagsmuni íslenska þjóðarbúsins. Stjórnvöld sjálf hafa lagt lauslegt mat á líkleg hagvaxtaráhrif einstakra framkvæmda og þá oftast borið þau saman við þann tilbúna eða fræðilega valkost að ekkert annað gerðist eða kæmi í staðinn. Þetta er þeim mun undarlegra sem öllum er ljóst, a.m.k. nú í ljósi fenginnar og dýrkeyptrar reynslu frá árunum 2002–2006, að slíkar risaframkvæmdir með tilheyrandi innstreymi fjármagns og væntingaáhrifum hafa geysileg ruðningsáhrif í för með sér í efnahags- og atvinnulífinu. Það er algerlega borðleggjandi að útreikningar sem byggjast á að bæta hagvaxtaráhrifum stóriðjuframkvæmda við sem hreinni viðbót án þess að reikna með neinum frádráttarliðum á móti vegna fórnarkostnaðar annars atvinnulífs, aukinnar verðbólgu, meiri óstöðugleika o.s.frv. eru byggðir á sandi. Nú er það þannig, virðulegi forseti, að á undirbúningsstigi eru a.m.k. þrjú risavaxin álvers- og virkjanaverkefni í viðbót, þ.e. stækkun álversins í Straumsvík um framleiðslugetu upp á lítil 280 þús. tonn, úr 180 þús. tonnum í 460 þús. tonn, álver í Helguvík, eða væntanlega fyrri áfangi að álveri í Helguvík, upp á 250 þús. tonna framleiðslugetu og álver við Húsavík af sömu stærð. Fleiri áform eru reyndar uppi eins og hér hefur komið fram í umræðum á Alþingi um álgarða og jafnvel lítið álver við Þorlákshöfn. Fyrirtækið Norsk Hydro hefur kynnt áform sín um að setja sig inn í röðina og að það hafi áhuga á að reisa að minnsta kosti 600 þús. tonna álver á Íslandi. Fyrirtækið hefur ákveðið að stofna umboðsskrifstofu hér sem á að sjá um fjárfestingar og markaðssetningu þessa norska stórfyrirtækis á Íslandi, Grænlandi og í Kanada. Vitað er um áhuga rússneska risans Rusals, og jafnvel fleiri renna hýru auga til landsins enda fer miklum sögum af vinskap núverandi ráðamanna við álrisana og hversu bóngóðir þeir séu og greiðviknir á allan hátt, ekki síst í því að skapa þeim ódýra orku. Þessar stóriðjufjárfestingar einar sem ég hér nefni til sögunnar, þessi þrjú verkefni, eru samtals áætlaðar upp á 430 milljarða kr., þ.e. nálægt 35% af áætlaðri landsframleiðslu þessa árs. Ef við tökum til samanburðar fjárfestingarnar í yfirstandandi stóriðju- og virkjanahrinu á Austurlandi og á Suðvesturlandi voru þær upp á um 300 milljarða kr., nálægt 25% af vergri landsframleiðslu. Þetta er sem sagt nærri 1,5 sinnum meira sem gæti þá komið inn í hagkerfið á kannski eilítið lengra tímabili, 4–8 árum í staðinn fyrir 4–5. Nú er það svo að efasemdir um arðsemi stóriðjufjárfestinganna sem slíkra, svo að maður tali ekki um efasemdir um þjóðhagslega arðsemi þessa þegar þjóðarbúið í heild er skoðað, fara mjög vaxandi. Arðsemi verkefnanna er náttúrlega fyrst og fremst háð því að viðunandi orkuverð fáist en það er eins og kunnugt er mjög lágt, svo lágt að það verður að halda því leyndu. Landsvirkjun veitir ekki upplýsingar í reikningum sínum um ávöxtun eigin fjár eigenda sinna og burðast þeir við að halda orkuverðinu leyndu eins og kunnugt er. Á þetta benda erlendar sérfræðistofnanir og matsstofnanir, að þetta geri mönnum erfitt um vik að leggja mat á það hvort þetta sé skynsamlegt. Enn fremur hefur verið á það bent að engin tilraun er gerð til að meta umhverfislegan fórnarkostnað, ekki er gerð tilraun til að áætla hæfilegt endurgjald fyrir nýtingu náttúruauðlindanna, ekkert mat er lagt á áhættuna fyrir hagkerfið og líkur á kostnaðinum sem aðrir aðilar í þjóðarbúskapnum, ekki síst fjölskyldurnar í landinu, taka á sig vegna hugsanlega meiri óstöðugleika. Þá hefur verið sýnt fram á, m.a. af fleiri en einum innlendum greiningaraðila, og á hið sama er bent í skýrslum alþjóðlegra matsstofnana eins og Alþjóðagjaldeyrissjóðs OECD, að nettóvirðisauki stóriðjustarfseminnar fyrir hagkerfið er tiltölulega lítill. Það er sökum þess að innlendir kostnaðarþættir vega ekki þungt, þeir eru innan við þriðjungur og jafnvel ekki nema fjórðungur af veltu fyrirtækjanna þegar um er að ræða erlendan eiganda þannig að arðurinn til erlendra höfuðstöðva fyrirtækisins renni úr landi. Skuldabyrðin vegna fjárfestinga í stóriðjuuppbyggingunni vegur hins vegar mjög þungt í þjóðarbúskapnum, er t.d. á góðri leið með að verða hluti af því sem er að fella lánshæfismat Íslands. Þar með verður það að kostnaði sem aðrir aðilar taka á sig, skuldugir aðilar, önnur fyrirtæki og heimilin í landinu. Staðreyndin er sem sagt sú að engin tilraun hefur verið gerð til þess að meta þjóðhagsleg heildaráhrif og þjóðhagslega heildararðsemi þessara fjárfestinga fyrir þjóðarbúið. Efnahags- og framfarastofnunin, OECD, hefur í skýrslum sínum um íslenskt efnahagslíf ítrekað bent á nauðsyn þess að reyna að meta á breiðum grunni og með gagnsærri hagkvæmnisgreiningu, því sem þeir kalla á enskunni „cost benefit framework“, hvort frekari stóriðju- og virkjanaverkefni séu hagkvæm fyrir landið og hvort í þau sé skynsamlegt að ráðast yfir höfuð, og í öllu falli hvernig ætti þá að reyna að standa að því að tímasetja þau miðað við hagsveifluna og dreifa þeim á langan tíma. Samhliða þessari tillögu flytjum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs tillögu sem við höfum áður gert um aðgerðir til að endurheimta efnahagslegan stöðugleika. Þar er gert ráð fyrir því að stöðvaðar verði allar frekari stóriðjuframkvæmdir um nokkurt árabil og hagkerfinu gefinn kostur á að jafna sig og náttúru landsins gefin grið á meðan. Þannig ber að skoða þessar tvær tillögur í samhengi.  Svo að ég vitni aðeins áfram, virðulegi forseti, í skýrslur OECD, því að stundum virðist sannleikurinn þurfa að koma að utan - þar er þá ekki á ferðinni einhver áróður frá Vinstri grænum - þá segja þeir t.d. að þegar litið sé til meðallangs tíma muni tímasetning frekari stórfjárfestinga í ál- og orkugeiranum skera úr um, einfaldlega skera úr um, hvort stöðugleiki náist í efnahagslífinu. Og segja síðan: Nú er útlit fyrir að vinna hefjist á nýjum verkefnum áður en jafnvægi í efnahagslífinu, (e. adjustment), sem tekið var að hilla undir, náist til fullnustu. Þeir vara sem sagt við því í skýrslu sinni síðsumars að nú þegar stefni í, ef allt fer sem horfir, að framkvæmdir hefjist áður en hagkerfið nái að jafna sig, það muni leiða til þess að eftirspurn aukist fyrr, verðbólguspár muni haldast háar, það muni gera stefnumótun í peningamálum erfiðari, og erfiðara um vik að tryggja stöðugleika, og enn fremur muni aukin eftirspurn hafa í för með sér óhagstæðari fjármagnsjöfnuð, þ.e. á mannamáli aukinn viðskiptahalla, á nýjan leik. Gengi krónunnar muni taka að styrkjast og þó að þannig dragi úr verðbólgunni tímabundið muni það íþyngja öðrum greinum í atvinnulífinu o.s.frv. Þeir OECD-menn fara síðan rækilega yfir það sem þeir hafa fengið upplýsingar um hvað varðar stærðargráðu framkvæmdanna sem eru í pípunum. Athyglisvert er að kannski hefur ekki áður birst opinberlega betri kortlagning á því fyrir utan þá það sem hefur komið fram í þingmálum og þingræðum okkar vinstri grænna. Svo undarlegt sem það er hafa íslensk stjórnvöld t.d. verið ákaflega feimin við að gangast við því að í undirbúningi væru þessi þrjú stóru verkefni samhliða. Fyrir rúmu ári spurði ég þáverandi forsætisráðherra, Halldór Ásgrímsson, hvort ríkisstjórnin hefði í hyggju að hleypa þessu öllu af stað samtímis. Hann sagði að það dytti engum manni í hug. Það dytti engum manni í hug að það gæti gerst. En veruleikinn er sá að þetta er allt saman keyrt áfram á fullu. Hver og einn aðilinn telur sig vera í góðri trú um að svo fljótt sem hann er tilbúinn með sín plön geti hann sett græna ljósið á og hafið framkvæmdir. OECD bendir á að þetta séu engu að síður þannig verkefni að yfirvöldum sé fært að búa svo um hnútana að stjórna því hvort þau fari af stað og þá að minnsta kosti hvenær þar eð þessi verkefni þarfnist samþykkis ríkisstjórnar og stuðnings þings og vegna þess að þjónustufyrirtæki í almenningseign yrðu að veita rafmagn til verkefnanna. Auðvitað. Þetta er leyfisbundin starfsemi og það eru opinber fyrirtæki sem mundu selja þeim rafmagnið og þá fyrst og fremst Landsvirkjun. Að sjálfsögðu er hægt að hafa stjórn á þessu ef pólitískur vilji er til þess. Ég vil svo að lokum leggja áherslu á, og styðjast þar við framsetningu Efnahags- og framfarastofnunarinnar, hvert verkefnið er sem þarf að ráðast í. Það er með ólíkindum í raun þegar maður veltir fyrir sér hve mikið er í húfi að þetta skuli ekki hafa verið gert, að vönduð, breið, gagnsæ, óháð þjóðhagsleg úttekt á arðsemi þess fyrir þjóðarbúið að ráðast í þessari framkvæmdir hafi ekki verið gerð. Hvað segja þeir t.d. um þetta, OECD-menn? Þeir segja á einum stað í skýrslu sinni sem ég lét þýða kafla úr í sumar eða haust því að ég sá hana hvergi í íslensku máli - undarlegt nokkuð að það virðist ekki hafa verið þýddur nema mjög lítill útdráttur úr skýrslunni - og vísa í sínar fyrri úttektir þar sem þeir hafa lagt þetta til, með leyfi forseta: „Eins og stungið var upp á í síðustu úttekt ætti að meta frekari aukningu orkufreks iðnaðar á breiðum grunni með gagnsærri hagkvæmnisgreiningu (cost benefit framework) þar sem teknir eru til greina þættir eins og hæfilegt endurgjald fyrir nýtingu náttúruauðlinda, umhverfisáhrifin og áhættan og áhrifin á hagkerfið og framvindu þess. Hingað til hefur slík víðtæk úttekt, sem mundi gera mögulegt að meta hvort verkefnin eru hagkvæm fyrir landið og í þau eigi að ráðast, ekki verið gerð ...“ Svo mörg eru þau orð. Hingað til hefur slík víðtæk úttekt, sem mundi gera mögulegt að meta hvort verkefnin eru hagkvæm fyrir landið og í þau eigi að ráðast, ekki verið gerð. Efnahags- og framfarastofnunin segir ósköp einfaldlega: Það liggur bara alls ekki fyrir af því að það hefur ekki verið kannað hvort það sé skynsamlegt út frá þjóðarhag Íslendinga að ráðast í þessi verkefni. Erum við kannski að fórna meiri hagsmunum fyrir minni? Erum við að baka okkur meira tjón í öðru atvinnulífi og þróunarmöguleikum á öðrum sviðum, öllu öðru útflutnings- og samkeppnislífi en það sem nemur ávinningunum af þessum fjárfestingum? Munum þá eftir því hversu lítil hlutfallslega nettóarðsemisáhrifin eru fyrir hagkerfið, hversu lítill hluti af veltunni í þessum fyrirtækjum endar inni í íslenska hagkerfinu af því að byggt er svo mikið á dýrum, erlendum aðföngum og arðurinn til erlendra eigenda rennur aftur úr landi. Ef við bætum svo við þetta fórnarkostnaðinum gagnvart umhverfinu fer þá ekki dálítið að dökkna dæmið? Hverjir ætla að koma hér upp, minnugir reynslunnar af undangengnum fjórum árum og þess dýrkeypta herkostnaðar sem annað atvinnulíf og heimilin í landinu urðu að bera vegna ójafnvægisins, verðbólgunnar og vaxandi erlendra skulda og segja að ekki sé þörf á því að fara yfir þetta með faglegum og skipulegum hætti? Ég hefði gaman af að heyra slíkar ræður ef þær verða einhverjar fluttar en legg nú til að að lokinni umræðunni verði málinu vísað til 

Frú forseti. Þetta er ansi athyglisverð þingsályktunartillaga sem hér er borin fram. Kannski væri ástæða til að fara ítarlegar yfir hana en í stuttu andsvari. Allt það sem viðkemur þessari tillögu er mjög hnattrænt. Ég vil m.a. benda á umhverfisþáttinn losun koltvísýrings. Ég minni þar á fund sem við hv. þingmaður áttum á Norðurlandaráðsþingi fyrir stuttu þar sem Norðurlöndin fóru yfir koltvísýringsmál sín, þar sem fyrst og fremst um er að ræða brennslu á olíu, kolum og gasi. Nú ræða menn helst um kjarnorku. Mig hefði langað að koma inn á úttektina sem hér er talað um. En hún þyrfti að ná allt til ársins þegar ákveðið var að byggja Búrfellsvirkjun og Straumsvíkurverksmiðjuna. Ég vildi spyrja hv. þingmann og flutningsmann, hv. þm. Steingrím J. Sigfússon, hvort ekki væri eðlilegt að úttektin næði til þess tíma er Alþýðubandalagið sáluga sem barðist sem mest á móti byggingu Búrfellsvirkjunar sá helst þau úrræði í atvinnumálum Íslendinga að við færum að sjóða niður síld í dósum og senda til Rússlands. Það væri gaman að þetta yrði nú borið saman og sjá hvort þjóðinni hefði vegnað betur með þann iðnað fremur en að fara út í álbræðslu og byggingu Búrfellsvirkjunar. Það er löngu vitað að við hefðum aldrei getað á þeim tíma byggt þá virkjun nema álverksmiðjan í Straumsvík hefði komið til. Þá langar mig að benda þingmanninum á það, sem kom fram reyndar í hans málflutningi, að uppi eru áform og athuganir meðal fleiri 

Frú forseti. Ég er hvenær sem er tilbúinn til umræðna um hnattræn loftslagsáhrif og stöðu Íslands í því samhengi. Ég treysti mér alveg í umræður um það, þar á meðal að hrekja þann fáfengilega málflutning að Ísland geti með því að eyðileggja náttúru sína lagt eitthvað stórfenglegt af mörkum til umhverfismála hnattrænt. Ætli það sé ekki alveg gagnstætt, að við þurfum að gæta vel að þeim náttúrugersemum sem við höfum að annast um og gæta að í þágu alls mannkyns. Varðandi losunarþáttinn er það reyndar þannig að öll þau lönd sem eru innan Kyoto-samningsins þurfa að kaupa losunarkvóta á móti nýrri iðnaðarstarfsemi. Þessi nettóáhrif eru alls ekki eins og margir vilja vera láta. Það er aðeins ef verksmiðjur eru byggðar í þróunarríkjum eða hjá umhverfissóðunum, Bandaríkjamönnum og Áströlum, sem dæmið getur litið öðruvísi út. Varðandi Ísland hefur það reyndar verið þannig, vegna íslensku undanþágunnar, að losun verksmiðjanna er viðbót en það þarf ekki að kaupa kvóta út á móti losun verksmiðjunnar hér, öfugt við það sem væri í Evrópu eða Kanada, vegna þess að íslenska undanþágan er enn ekki fullnýtt. Það er hún að vísu að verða. Varðandi það hvort arðsemisúttekt eigi að ganga aftur í tímann, allt til Búrfellsvirkjunar og Straumsvíkur, þá voru þær framkvæmdir að sjálfsögðu við allt aðrar og ósambærilegar aðstæður í hagkerfi okkar, þegar það var algjörlega lokað og reyndar á þrengingartímum eins og bent hefur verið á. Þensluáhrif og ruðningsáhrif voru ekki með sambærilegum hætti og á við í nútímanum. Það sem OECD er að benda á og við flytjum tillögu um er fyrst og fremst að menn stoppi núna og geri, þótt seint sé, þá hagkvæmnisúttekt sem aldrei hefur verið gerð. Það getur verið sagnfræðilega fróðlegt að líta á þetta aftur í tímann en miklu meira máli skiptir þó að menn ani ekki áfram í blindni án þess að reyna að átta sig á því hvort einhver 

Frú forseti. Það er ánægjulegt að heyra að hv. þingmaður vill skoða dæmið aftur í tímann og fara yfir söguna í heild. Á hverjum tíma, sama hvenær það er, sem við byggjum virkjanir eða gerum eitthvað stórt er alltaf sama aldan á móti. Vinstri öfl í samfélaginu hafa alltaf verið á móti stórframkvæmdum. Ég man vel umræðuna um Búrfell og Straumsvík. Þá var bara verið að fórna öllu, landi, þjóð, fjárhag og sjálfstæði. Það er hægt að finna þetta, þetta er allt til. Það sem ég vildi hins vegar spyrja hv. þingmann um eru þessi afleiddu störf, hátækniiðnaðinn sem hefur orðið til, öll sú menntun og verkfræðiþekking sem hefur orðið til í landinu og er í útrás núna, einmitt vegna þess að við höfum byggt upp virkjanir og stóriðju. Það er þáttur sem við verðum að gefa gaum, að fjölmörg störf sem krefjast mikillar menntunar, hálaunastörf sem hafa orðið til í samfélaginu vegna þess arna. Þess vegna eru m.a. þeir sem eru í forsvari fyrir áltæknigarð í Þorlákshöfn að leita leiða við úrvinnslu þannig að við séum ekki bara í hráefnisframleiðslu fyrir önnur iðnríki hvað þennan málm varðar heldur í úrvinnslu til að ná meiri verðmætasköpun inn í landið, meiri hátækni og hærri launum. Það er það sem stefnt er að með þeirri starfsemi.

Frú forseti. Ég leiði hjá mér tal hv. þingmanns um áherslur vinstri manna í þessum efnum á umliðnum áratugum eða liðnum öldum. Hv. þingmaður má leika sér eins og hann vill með það og halda því fram að allt verið vitlaust sem allir aðrir hafa sagt og gert nema sjálfstæðismenn. Það er auðvitað feiknarlega málefnalegt og uppbyggilegt að ræða hlutina þannig. Ef hann vill ræða um Búrfell og Straumsvík þá kann ég þá sögu býsna vel. Ég veit t.d. mjög vel að raforkuverðið sem samið var um í byrjun var svo hörmulega lágt að það var ítrekað við að setja Landsvirkjun á hausinn. Það varð að hækka raforkuverðið til almennra nota í landinu í tvígang á áttunda áratugnum til að Landsvirkjun færi ekki á hausinn. Það var ekki fyrr en fyrirtækið var staðið að svindli, staðið að því að snuða Íslendinga um skatttekjur og raforkuverð með hækkun í hafi, með því að hóta málsókn, því að draga þá fyrir dóm í New York, að tókst að hækka raforkuverðið þannig að Landsvirkjun færi að ná endum saman. Ég kann þessa sögu nokkuð vel. Ég tel að þeir sem andæfðu samningnum á dögum viðreisnarstjórnarinnar hafi haft býsna mikið til síns mál. En auðvitað var allt rétt sem viðreisnarstjórnin gerði þegar sjálfstæðismenn eða Morgunblaðið ræða málið. Það þarf náttúrlega ekki að ræða það, þar á meðal líka að færa ekki út landhelgina og guð má vita hvað. Varðandi afleidd störf í hátækniiðnaði er fróðlegt að ræða það. Á það bendir m.a. Efnahags- og framfarastofnunin. Þurfum við ekki að athuga fórnar- og ruðningskostnaðinn sem annað atvinnulíf ber? Það er væntanlega þannig, því miður, að það eru meiri líkur á að þessar risavöxnu fjárfestingar, með þensluáhrifum sínum í hagkerfinu, spennu á vinnumarkaði, óhagstæðum rekstrarskilyrðum í formi hás gengis, vaxta o.s.frv., flæmi fleiri hátæknistörf úr landi en verða til vegna þeirra. Það er ósköp einfaldlega þannig, eða hefur hv. þingmaður ekki heyrt um þau fyrirtæki sem hafa flúið land í hátækni- og upplýsingageiranum vegna þess að rekstrarskilyrði þeirra voru mjög bágborin á árunum 2002–2006? Það rekja menn beint til þensluáhrifa sem stóriðjufjárfestingar 

Frú forseti. Við erum að ræða hér ágæta tillögu til þingsályktunar frá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Ég get ekki séð tillögunni allt til foráttu eins og sá eini þingmaður sjálfstæðismanna sem hefur séð ástæðu til að taka þátt í umræðunni. Í tillögunni segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera vandað, óháð og gagnsætt þjóðhagslegt mat á arðsemi og heildaráhrifum þess á efnahagslegan stöðugleika og framvindu íslensks þjóðarbúskapar að ráðist verði í frekari stóriðju- og virkjanafjárfestingar.“ Ég held að miðað við síðustu missiri hljóti svona athugun að teljast ósköp eðlileg. Það er engin launung að farið hefur verið offari í þessum málum, í að setja á stofn stórar álverksmiðjur. Menn velta því fyrir sér hver ráði í raun förinni og hraðanum. Hvar er hinn raunverulegi byrjunarreitur? Er hann á Alþingi, hjá ráðherrum, hjá Landsvirkjun eða erlendum fyrirtækjum? Þar með er ekki sagt að ég sé á móti framkvæmdum eins og t.d. á Reyðarfirði. Hins vegar erum við í Frjálslynda flokknum sammála um að tími sé kominn til að menn fari sér hægar og skoði vangaveltur um stóriðju með tilliti til þenslu og, eins og hér hefur komið fram, með tilliti til arðsemi fyrir þjóðina alla en ekki tiltekna einstaklinga eða fyrirtæki. Jafnframt þarf að skoða þetta út frá skynsemi og umhverfisaðstæðum. Öllum ætti að vera ljóst að á síðustu missirum hafa komið fram auknar kröfur um að líta meira til umhverfisins og náttúrunnar þegar farið er út í stórar virkjanir og byggingar á orkufrekum fyrirtækjum. Ég tel þessa þingsályktunartillögu mjög eðlilega, að hér fari fram vandað og óháð mat á þjóðhagslegri hagkvæmni áður en farið verði út í frekari stóriðju- og virkjunarfjárfestingar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir undirtektirnar og ræðu hans. Ég vildi bæta því við frá mínu brjósti, sem ég kom ekki inn á í ræðu minni, að ég held að tíðarandinn í samfélaginu sé orðinn mjög breyttur í þessum efnum. Ég er fullviss um að ef almenningur í landinu fengi að láta í ljós álit sitt, t.d. á einfaldri tillögu af þessu tagi, hvort ekki væri a.m.k. rétt að gera þetta áður en menn héldu lengra áfram, þá mundu 80–90% þjóðarinnar mundi segja: jú, að sjálfsögðu. Flestir mundu náttúrlega spyrja í forundran: Hefur þetta virkilega ekki verið gert? En það er veruleikinn. Ég efast ekkert um það að úti í samfélaginu er mjög almennur stuðningur við að a.m.k. þetta sé gert áður en lengra er haldið. Efasemdir manna hafa um þessa stefnu hafa vaxið mjög mikið. Það er nánast hægt að kalla það mikla vitundarvakningu með þjóðinni. Kannski hafa umhverfisáhrifin, þær myndir sem hafa birst þjóðinni af þeim fórnum sem þar hafa verið færðar eða stendur til að færa, haft mest áhrif. Ég held þó að fleiri og fleiri séu hugsi yfir þessu orðið vegna áhrifanna almennt á þjóðarbúskapinn og efnahagslífið. Ég minni t.d. á að einn af bankastjórum stærstu bankanna sagði nákvæmlega það í viðtali fyrir fáeinum dögum, kannski viku síðan, að sennilega væri hyggilegt að staldra við í þessum stóriðjuframkvæmdum og skoða hvort það sé rétt tímasetning að fara út í það núna. Það er því margt í þessu sem væri þarft að skoða. Ef niðurstaðan, eins og OECD bendir sérstaklega á, yrði að leyfa frekari fjárfestingar af þessu tagi á komandi árum þá væri tímasetningin a.m.k. vönduð, reynt að finna tímabil í hagsveiflunni sem geri að verkum að viðráðanlegt sé 

Frú forseti. Við hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon erum nokkuð sammála um þetta mál. Ég ítreka að mér finnst mjög miklu máli skipta að leiða til lykta hver og hvað eigi í raun að ráða. Hvar er sjálfur byrjunarreiturinn? Á hann ekki, þegar um slíkar stórframkvæmdir er að ræða sem hafa gífurleg áhrif á hagsveiflu og allt þjóðfélagið, að vera hér á Alþingi? Hvar er hann? 

Frú forseti. Það er mjög góður punktur sem hv. þingmaður nefndi. Hvar á upphafspunktur þessa máls að vera? Hvar á valdið að liggja? Hver á að taka ákvörðun um hluti eins og tímasetningu þessara framkvæmda eða hvort í þær er ráðist á annað borð? Ríkisstjórnin reynir vísa af sér ábyrgð út í bæ. Hæstv. iðnaðarráðherra boðaði afturvirka stefnubreytingu eins og frægt varð og aðhlátursefni um allt land í sumar, að síðan 2003 eða 2004 hefði ekki verið rekin nein virk stóriðjustefna heldur væri það í valdi sveitarfélaga og orkufyrirtækja. En þannig er það ekki eins og m.a. sérfræðingar Efnahags- og framfarastofnunarinnar benda á er þetta leyfisskyld starfsemi og þarf að útvega orku til hennar og það gera opinber fyrirtæki. Veruleikinn er hins vegar sá að það vald sem formlega séð er í höndum stjórnvalda, var í öllu falli a.m.k. til 2004 og er enn, hefur bara verið framselt út í bæ, einfaldlega vegna þess að álfyrirtækin hafa komið og pantað sér bæði stað og tíma. Menn fara jafnvel til útlanda til þess að fá fréttir af því hvar þau vilji vera. Voru ekki ráðamenn þjóðarinnar með iðnaðarráðherra í broddi fylkingar kallaðir til New York til þess að taka við þeim erkibiskupsboðskap hvar Alcoa vildi bera niður? Tímasetningin er líka í valdi stórfyrirtækjanna. Gallinn er sá að stjórnvöld hafa ekki sett neina fyrirvara inn í ferlið. Auðvitað ættu að vera fyrirvarar í ferlinu sem segðu: Jú, þið megið undirbúa þetta og rannsaka ef mönnum sýnist svo en við verðum að áskilja okkur rétt til að meta, ef eða þegar þar að kemur, hvort aðstæður séu fyrir hendi í hagkerfinu til að hleypa fjárfestingum af stað. Allt annað er galskapur, t.d. að reyna að skilja ástandið í hagkerfinu ef 430 milljarða fjárfestingu yrði hleypt af stað á einu til tveimur missirum. Lokið mun einfaldlega fjúka af pottinum. Það er erfitt að sjá annað. 

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um textun, fyrir hönd flutningsmannanna hv. þingmanna Guðjóns A. Kristjánssonar, Sigurjóns Þórðarsonar, Kolbrúnar Halldórsdóttur, Guðrúnar Ögmundsdóttur, Björgvins G. Sigurðssonar og Katrínar Júlíusdóttur. Í 1. gr. segir: „Markmið laga þessara er að tryggja heyrnarskertum og heyrnarlausum aðgang að upplýsingum og afþreyingar- og fræðsluefni til jafns við þá sem hafa fulla heyrn.“ Í 2. gr. varðandi gildissvið segir: „Eftirtöldum aðilum er skylt að texta allt efni sem þeir í atvinnuskyni senda út, framleiða eða dreifa: 1. sjónvarpsstöðvum sem hafa leyfi til sjónvarpsútsendinga samkvæmt útvarpslögum, 2. framleiðendum íslensks auglýsinga-, fræðslu-, kynningar- og sjónvarpsefnis, … 3. framleiðendum íslenskra kvikmynda, … 4. öðrum aðilum sem dreifa hér á landi kvikmyndum og auglýsinga-, fræðslu-, kynningar- og sjónvarpsefni, hvort sem efnið er til sölu eða leigu.“ Í 3. gr. frumvarpsins segir um textun efnis m.a.: „Allt efni sem aðilar skv. 2. gr. senda út, framleiða eða dreifa skal textað með íslenskum texta óháð því á hvaða tungumáli efnið er.“ Í 4. gr. frumvarpsins um aðlögunartíma kemur m.a. fram: „Þrátt fyrir ákvæði 3. gr. skal aðilum sem falla undir lög þessi veittur fimm ára aðlögunartími frá gildistöku laganna til að uppfylla kröfur um textun efnis til samræmis við markmið 1. gr.“ Nánar er svo getið um aðlögunartímann hversu langur hann skal vera í ákveðnum tilfellum og jafnframt segir: „Á meðan á aðlögunartíma stendur er aðilum skv. 2. gr. heimilt að sækja um styrk til uppbyggingar á nauðsynlegum tækjabúnaði og innleiðingar nýrrar tækni til að uppfylla skyldur sínar samkvæmt lögum þessum. Textunarsjóður annast styrkveitingar samkvæmt þessari grein.“ Í 5. gr. er kveðið á um Textunarsjóð þar sem segir m.a.: „Stofnaður skal Textunarsjóður sem hafi það að markmiði að styrkja aðila skv. 2. gr. til að koma sér upp nauðsynlegum tækjabúnaði og innleiða nýja tækni við textun efnis sem þeir senda út, framleiða eða dreifa. Styrkir sem Textunarsjóður veitir eru óafturkræfir og geta numið allt að 80% af stofnkostnaði búnaðar.“ Gert er ráð fyrir að Textunarsjóður verði lagður niður þegar aðlögunartíma er lokið. Í 7. gr. um gildistöku er reiknað með að lögin taki þegar gildi. Ég ætla að drepa aðeins niður í greinargerðina, með leyfi forseta: „Frumvarpi þessu er ætlað að tryggja að heyrnarskertir og heyrnarlausir njóti þeirra mannréttinda að geta notið frétta-, upplýsinga-, fræðslu-, kynningar-, auglýsinga- og afþreyingarefnis til jafns við þá sem heyra. Einungis hluti þess efnis sem sent er út á sjónvarpsstöðvum eða aðgengilegt er á myndböndum og stafrænu formi er með íslenskum texta ef tungumálið er íslenska. Flestar erlendar kvikmyndir og erlent sjónvarpsefni er með íslenskum texta til að almenningur geti notið þess til fulls og þykir það sjálfsagt og eðlilegt. Heyrnarskertir og heyrnarlausir fá ekki notið þessa sjónvarpsefnis, kvikmynda eða myndbanda nema það sé textað.“ Í greinargerðinni kemur fram að samkvæmt upplýsingum frá Heyrnar- og talmeinastöð Íslands er talið að um 25 þúsund manns séu meira og minna heyrnarskertir að einhverju leyti þannig að þeir nái ekki að heyra efni sjónvarpsins. Jafnframt kemur fram að talið er að textun stuðli að bættri lestrargetu heyrnarskertra barna og unglinga og annarra sem eru í lestrarnámi eða eiga við lestrarörðugleika að stríða. Þá er líka tekið fram að textun sé mikilvægur stuðningur við nýbúa sem eru að læra málið. Einnig er rétt að geta þess að fram hefur komið, m.a. á Norðurlöndum, að fólk missir eitthvað af heyrninni um þrítugt en aldursviðmið var áður um fimmtugt. Það er farið að færast niður í aldri hvenær menn byrja að missa heyrn. Ein af ástæðunum sem er talin vera fyrir því er að unglingar verða stöðugt fyrir meira hávaðaáreiti sem gerir það að verkum að heyrnin skerðist fyrr á ævinni en áður. Það er sem sagt talið að heyrnin byrji að skerðast um þrítugt en ekki fimmtugt eins og áður var. Textun er ekki einungis fyrir heyrnarlausa heldur og einnig fyrir heyrnarskerta og gæti þess vegna átt við hvern sem er þegar fram í sækir. Textun á efni er engin nýlunda í heiminum. Í greinargerðinni eru nefnd nokkur lönd sem hafa tekið mjög vel á þessum málum og sett lög er varða textun á sjónvarpsefni. Sem dæmi má nefna að í Austurríki er textinn um 170 klukkustundir á mánuði. Í Danmörku 189 klukkustundir, Spáni 446 klukkustundir, Sviss 240 klukkustundir og Þýskalandi 387 klukkustundir á mánuði. Í Englandi er 80% af öllu efni á BBC, ITV og C4 textað. Þegar fyrrnefnd lönd eru skoðuð og hversu gífurlega mikill hluti af sjónvarpsefni þar er textaður, er eðlilegt að fólk velti því fyrir sér hvers vegna þetta sé ekki komið hér á landi, þ.e. að íslenskt sjónvarpsefni sé textað með íslenskum texta fyrir þá sem ekki eru heyrandi. Úti í heimi hefur það gerst að með tímanum festist textun einfaldlega í sessi og þykir hún á mörgum stöðum eðlilegur hlutur í dag. En það hefur því miður ekki þótt hér, að minnsta kosti ekki enn. Það er umhugsunarefni, miðað við þá hagsæld sem menn segja að ríki á Íslandi, að yfirvöld skuli ekki hafa séð sér fært hingað til að taka upp lög, eins og þetta frumvarp gerir ráð fyrir varðandi textun. Hins vegar má líka velta því upp hvers vegna menn hafi ekki lagt slíkt fram mun fyrr. En að lokum, það er óþarfi að hafa langt mál um þetta, herra forseti. Frumvarpið er mjög skýrt og því fylgir mjög góð greinargerð. Ég ítreka markmiðin í þessu frumvarpi til laga um textun, að tryggja heyrnarskertum og heyrnarlausum aðgang að upplýsingum og afþreyingar- og fræðsluefni til jafns við þá sem hafa fulla heyrn. Hér er að sjálfsögðu um mikið jafnréttismál að ræða og ég vænti þess að frumvarpið fái skjóta afgreiðslu.

Hæstv. forseti. Ég vil í nokkrum orðum lýsa yfir stuðningi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs við þetta frumvarp til laga um textun. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir er meðflutningsmaður að málinu. Þetta er þverpólitískt mál og væri mikil bót að því ef þetta yrði eitt af þeim málum sem Alþingi afgreiðir í vor. Textun er ekki eingöngu fyrir heyrnarlausa, hún er ekki síður fyrir heyrnarskerta. Mikill fjöldi fullorðins fólks nýtur ekki til fulls dagskrárefnis og jafnvel þó að talað sé á íslensku. Textun er því ekki eingöngu fyrir erlend tungumál heldur fyrir íslenskt mál þannig að heyrnarlausir og heyrnarskertir geti notið þess sama og þeir sem eru heyrandi. Þetta er réttlætismál. Þetta er jafnréttismál og væri okkur til sóma ef við afgreiddum frumvarpið á þessu þingi.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993. Meðflutningsmaður með mér er hv. þm. Ögmundur Jónasson. Það er mér ánægjuefni að geta mælt fyrir frumvarpinu í dag þar sem ljóst er að samkvæmt kynningu á nýrri skýrslu Lýðheilsustöðvar sem fram fór í gær um tannheilsu íslenskra barna og unglinga ætti að vera lýðum ljóst að nauðsynlegt er að bregðast við versnandi tannheilsu barna og unglinga á Íslandi. Hæstv. heilbrigðisráðherra lét þess getið eftir kynninguna að full ástæða væri til að bregðast við og að fyrstu skref gætu hugsanlega verið að sinna ákveðnum aldurshópum barna og unglinga og að þeir fengju sérstaka þjónustu hjá tannlæknum og Tryggingastofnun. Það er af hinu góða. Dregið hefur úr stuðningi við barnafjölskyldur vegna tannlæknaþjónustu, þ.e. niðurgreiðslu Tryggingastofnunar á kostnaði við tannviðgerðir og tannréttingar barna bæði hvað varðar hlutfall greiðslu og ekki síður vegna þess að frá því 1998 hafa ekki verið endurnýjaðir samningar við tannlæknastéttina þannig að sú gjaldskrá sem ákveðin er hefur ekki haldið í við verðhækkanir, verðlag hjá tannlæknum. Endurgreiðslan sem hlutfall af kostnaði hefur því farið sífellt minnkandi og það er alveg ljóst að versnandi tannheilsa barna og unglinga er að hluta til vegna þess að foreldrar hafa margir hverjir ekki efni á að sinna tannheilsu barna sinna eins og vera skyldi og vilji væri til þar sem kostnaðurinn er hreinlega of mikill. Ég vil áður en ég kynni frumvarpið segja frá helstu niðurstöðum könnunarinnar, með leyfi forseta. Beðið var nokkuð eftir nýrri könnun því að könnun á tannheilsu barna og unglinga hafði ekki verið gerð síðan 1996 en það var alveg ljóst eftir viðtöl við tannlækna og það sem þeir höfðu látið frá sér heyra í kringum síðustu aldamót, að tannlæknar sögðust verða varir við að það væri breyting hvað varðaði tannheilsu barna og þeir yrðu varir við að fjölskyldur mættu ekki með börn sín til tannlæknis og eins að þau börn sem kæmu væru með meiri skemmdir og verri en áður. Könnunin sem nú var gerð staðfesti þann grun tannlækna, að hvort tveggja hafi verið rétt, að bæði hafi tannheilsan versnað og að nokkuð stór hluti barna fari ekki til tannlæknis. Helstu niðurstöður í skýrslunni eru, með leyfi forseta: „Í norrænum samanburði lætur nærri að íslensk börn og ungmenni séu að meðaltali með tvöfalt fleiri skemmdar tennur en samanburðarhópar í Svíþjóð (2005) og er staðan verri en á hinum Norðurlöndunum. Hjá 12 ára barni á Íslandi eru að meðaltali rúmlega 2 fullorðinstennur skemmdar og þarfnast viðgerðar eða hafa þegar verið fylltar. Meira er um skemmdir hjá stelpum en strákum. Hjá verst setta hópnum (33%) eru tæplega 5 tennur skemmdar.“ - Þetta er hjá 12 ára börnum. - „Hjá 15 ára unglingi eru að meðaltali rúmlega 4 fullorðinstennur skemmdar og þarfnast viðgerðar eða hafa þegar verið fylltar. Hjá verst setta hópnum (33%) eru að meðaltali 9 tennur skemmdar. Glerungseyðing greinist í einhverri fullorðinstönn hjá 15% 12 ára barna og hjá 30% 15 ára unglinga. Tíðni tannskemmda fer vaxandi og áhyggjuefni hversu algengt það er að ekki er gert við tannskemmdir. Um 17% barna og ungmenna (4–18 ára) mæta ekki í reglubundið eftirlit hjá tannlækni. Fæst börn koma til tannlæknis á Vestfjörðum - flest í Skagafirði. TR greiðir umtalsvert minna vegna forvarna í tannheilbrigðismálum barna nú en árið 1998.“ Lokaskýrslan er í vinnslu hjá Lýðheilsustöð og ég vil árétta það sem ég held að ég hafi nefnt áður, að það er mikilvægt að fjármagn fáist til Lýðheilsustöðvar, Háskóla Íslands og þeirra sem staðið hafa að könnuninni en framkvæmd rannsóknar og fjármögnun var á ábyrgð Lýðheilsustöðvar, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og Miðstöðvar tannverndar í faglegri samvinnu við tannlæknadeild Háskóla Íslands. Þeir aðilar þurfa auðvitað að fá fjármagn til þess að geta stundað þessar rannsóknir með reglubundnum hætti svo hægt sé að bregðast við og grípa inn í þar sem nauðsyn krefur. Uppi eru hugmyndir um að breyta eftirliti eða fara meira í forvarnir. Það er annað mál sem ég ætla ekki að fara nánar út í núna en frekari rannsóknir gætu verið frekari grunnur að breyttum áherslum ef út í það yrði farið. Ég vil þá kynna frumvarpið en það er breyting á lögum um almannatryggingar eins og þær eru núna, þ.e. við 37. gr. sem segir svo, með leyfi forseta: „Fyrir almenna tannlæknaþjónustu greiðir Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt samningum, sbr. 39. gr. Takist ekki samningar skv. 39. gr. er ráðherra heimilt að setja gjaldskrá. Gjaldskráin gildir bæði um tannlækningar sem starfræktar eru á vegum hins opinbera og annarra. Greiðslur sjúkratrygginga skv. 1. mgr. skulu vera sem hér segir: 1. Fyrir almennar tannlækningar barna og ungmenna, 20 ára og yngri, 100 % kostnaðar. 2. Fyrir elli- og örorkulífeyrisþega, sem njóta tekjutryggingar, 100% kostnaðar. 3. Fyrir elli- og örorkulífeyrisþega, sem njóta ekki tekjutryggingar,“ - sem sé hafa einhverjar tekjur - ,,75% kostnaðar. Fyrir gullfyllingar, krónur, brýr og tannplanta gilda sérstakar reglur sem ráðherra setur. Heimilt er að hækka greiðslur fyrir þessa bótaþega í allt að 100% eftir reglum sem ráðherra setur.“ Frumvarp þetta var lagt fram á 131. og aftur á 132. löggjafarþingi lítið breytt og er nú endurflutt. Á 131. löggjafarþingi var gerð breyting á 37. gr. laga um almannatryggingar og við flutningsmenn fögnum auknum réttindum en hins vegar teljum við brýnt og eðlilegt að hlutfall greiðsluþátttöku sjúkratrygginga komi fram í lögum en ekki í reglugerð eins og fyrirkomulagið er nú. Að mínu mati eiga reglurnar að vera samsvarandi reglum í almannatryggingum um greiðslur lífeyrisgreiðslna, að vera bundið í lagatextanum hversu há endurgreiðslan eigi að vera o.s.frv. Ég tel að það eigi að vera alveg ljóst í textanum varðandi rétt til endurgreiðslu vegna tannlækninga, að það eigi ekki að vera hægt að hræra í þessu með breytingum á reglugerðum og draga úr réttindum eins og gert hefur verið. Í frumvarpinu er lagt til að Tryggingastofnun ríkisins greiði fyrir almennar tannlækningar barna og ungmenna 20 ára og yngri, svo og fyrir almennar tannlækningar elli- og örorkulífeyrisþega. Kveðið verði á um form reikninga fyrir tannlæknaþjónustu í samningum við tannlækna eða gjaldskrá. Það er mikilvægt. Kostnaðarhlutdeild fjölskyldna hefur hækkað m.a. vegna þess að samningar hafa ekki tekist og það tel ég að sé mikill ljóður á okkar heilbrigðiskerfi að semja ekki við tannlækna og hækka gjaldskrá Tryggingastofnunar sem yrði í einhverju samræmi við það sem gildir á markaðnum þannig að endurgreiðslan sé í einhverju hlutfalli rétt við það sem meðaltannlæknir tekur fyrir almenna tannlæknaþjónustu. Frá því að fyrri frumvörp voru lögð fram hefur greiðsluþátttaka Tryggingastofnunar ríkisins aukist og er það vissulega mikilvægt. Á 130. löggjafarþingi lögðu flutningsmenn þessa frumvarps fram tillögu til þingsályktunar um tannvernd barna og unglinga. Í henni var lagt til að tannvernd barna og unglinga til 18 ára aldurs yrði efld og sérstök tannvernd ákveðinna aldurshópa yrði hluti ungbarnaverndar og skólaheilsugæslu. Lagt var til að greiðsluþátttaka Tryggingastofnunar ríkisins fyrir almennar tannlækningar barna og unglinga að 18 ára aldri yrði 90%. Ef ég hef skilið orð hæstv. heilbrigðisráðherra rétt, hennar fyrstu hugmyndir um það hvernig bregðast eigi við versnandi tannheilsu barna og unglinga, er þetta eitthvað í þá átt að taka út ákveðna aldurshópa og koma þeim í tannvernd. Hvort hæstv. ráðherra hefur þá hugmynd að láta þá aldurshópa vera hina sömu og fylgja þeim aldurshópum sem fara í skólaheilsugæsluna veit ég ekki, en mín hugmynd var sú að með því að hafa sömu aldurshópana gæti þetta verið hluti skólaheilsugæslunnar, að foreldrar væru minntir á rétt þeirra, að þegar barnið væri þetta gamalt ætti það rétt á að fara til tannlæknis og hvetja og minna foreldra á að nýta sér það. Ég tel að það þurfi hreinlega að ganga lengra. Þingsályktunartillögu okkar var vísað til umfjöllunar í heilbrigðis- og trygginganefnd. Umsagnir um tillöguna voru í heild jákvæðar. Í þeim kom fram að nauðsynlegt væri talið að bæta tannheilbrigðiskerfið og auka greiðsluþátttöku Tryggingastofnunar ríkisins. Hins vegar þótti sú skipan sem tillagan gerði ráð fyrir nokkuð flókin í framkvæmd. Með hliðsjón af þeirri athugasemd er hér lögð fram einfaldari útfærsla og að Tryggingastofnun ríkisins greiði að fullu almennar tannlækningar fyrir 20 ára og yngri. Hugsanlega þykir mörgum nokkuð vel í lagt en með þessu erum við að bera okkur saman við það sem best gerist annars staðar á Norðurlöndunum. Ég tel að við eigum að gera það. Við erum efnuð þjóð og við eigum að huga að þessum þætti eins og öðrum sem lúta að forvörnum. Það að huga vel að tannheilsu barna og unglinga er nokkuð sem skilar sér út allt lífið, það er kostnaður sem skilar sér til baka. Ég tel því að það að fara að dæmi þeirra þjóða sem best gera sé fjárfesting til lengri tíma. Hvað varðar tannheilbrigði aldraðra er ljóst að staða þeirra hefur breyst mikið á undanförnum árum. Það eru ekki margir áratugir liðnir síðan það þótti allt að því eðlilegt að börn fengju falskar tennur í fermingargjöf. Þau börn eru orðin fullorðin í dag og margir hverjir með lausa góma. Sem betur fer halda æ fleiri sínum tönnum og er annt um að halda þeim, en halda þeim ekki öllum og það er mjög kostnaðarsamt að fá úrbætur og festingar fyrir tannparta eða ísettar tennur. Það er því allt of mörgum ofviða að standa straum af slíkum aðgerðum þó að þær séu miklu betri en að fara út í þá aðgerð að láta rífa þær tennur sem þó eru heilar og fá lausa góma. Því miður gera það margir einfaldlega vegna þess að það er ódýrari leið. Það er ekki forsvaranlegt. Því leggjum við mikla áherslu á það að elli- og örorkulífeyrisþegar, sem njóta tekjutryggingar, fái endurgreiddan 100% kostnaðar við almennar tannlækningar en þegar komi að gullfyllingum, krónum og brúm og tannplöntum gildi aftur á móti sérstakar reglur sem ráðherra setur. Hægt væri að hafa um þetta mörg orð en ég tel að með þeirri skýrslu sem var kynnt í gær og verður vonandi í fréttum og í umfjöllun eitthvað áfram átti fólk sig á því hver þróunin hefur verið. Fjölskyldur og einstaklingar finna það á eigin buddu hvað það er miklu dýrara að fara til tannlæknis og sinna þeim þætti vel. Það þarf því ekki að benda fólki á það en það þarf að finna leiðir til þess að stunda hér eðlilega tannheilbrigðisþjónustu. Ég held að það verði ekki gert nema að ganga eins langt og um getur í frumvarpinu og þá erum við ekki að ganga neitt lengra en Norðurlöndin gera. Ég vil þó aðeins af þessu tilefni fá að nefna forvarnir því að fyrir utan tannátu er annar sjúkdómur sem gætir sérstaklega hjá unglingum. Það er glerjungsáta og glerjungseyðing sem stafar aðallega af gosdrykkjaþambi eða af kolsýrðum drykkjum. Þá leyfir maður sér að segja „gosdrykkjaþambi“ því að það er alveg ótrúlega mikil drykkja á kolsýrðum drykkjum hjá mörgum unglingum. Þetta er nýr sjúkdómur hjá unglingum sem hefur varanlegar skemmdir í för með sér. Því er mjög mikilvægt að fræðsla um skaðsemi kolsýrðra drykkja sé þekkt og hvatt sé til vatnsdrykkju. Það verður líka að segjast að gosdrykkir eru mjög ódýrir hér á landi og eiga eftir að lækka við breytingu á virðisaukaskatti á matvælum. Það má því vera verulega á varðbergi ef breytingin á virðisaukaskattinum verður til þess að það verður veruleg lækkun á gosdrykkjum því að gosdrykkjaþambið hefur það alvarleg áhrif á tennurnar að það hefur mikinn kostnað í för með sér. Þeir sem hafa þar að auki ekki efni á að fara til tannlæknis munu ekki bíða þess bætur það sem eftir er ævinnar því að þeir munu missa tennur sínar. Þetta er þáttur sem fæstir unglingar gera sér grein fyrir. Áhrifin koma fram síðar og koma þá niður á heilbrigðisþjónustunni og heilbrigðisútgjöldunum en glerungseyðing er algengur sjúkdómur hjá unglingum. Það þarf því að stórbæta aðkomu Tryggingastofnunar ríkisins, almannatrygginga, greiðsluþátttöku þeirra. Ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra, hæstv. fjármálaráðherra, Tryggingastofnun og tannlækna að ganga frá nýjum samningi milli tannlækna, Tryggingastofnunar og ráðuneytis þannig að gjaldskráin verði nær raunverulegum töxtum en þeir eru í dag. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri en óska eftir því að málinu verði vísað til 2. umr. og til hv. heilbrigðis- og trygginganefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um trjáræktarsetur sjávarbyggða. Meðflutningsmenn eru Drífa Hjartardóttir, Jón Bjarnason, Kjartan Ólafsson og Lúðvík Bergvinsson. Þingsályktunartillagan er svohljóðandi: Alþingi ályktar að fela landbúnaðarráðherra að hefja undirbúning að stofnun trjáræktarseturs sjávarbyggða í Vestmannaeyjum sem hafi það markmið að rannsaka særoks- og loftslagsbreytingar á trjágróðri og trjárækt á eyjum í Norður-Atlantshafi, einkum Íslandi, Færeyjum, Hjaltlandi, Orkneyjum, Suðureyjum og Grænlandi. Í greinargerð segir: Trjágróður veitir skjól, lífsfyllingu og er mikilvægur hluti aðlaðandi umhverfis. Meiri hluti íbúa á eyjum Norður-Atlantshafs býr nærri sjó og á Íslandi eru 82% þjóðarinnar búsett á stöðum þar sem særok spillir trjágróðri. Trjá- og skógræktarskilyrði eru erfið í kaldtempraða beltinu á eyjum Norður-Atlantshafs og er þó mikill áhugi á trjárækt á Íslandi, Færeyjum, Hjaltlandi, Orkneyjum og Suðureyjum og nokkur á Suður-Grænlandi. Svöl sumur með meðalhita júlímánaðar undir 14°C og stormasamir vetur einkenna veðurfarið og eru aðalástæður erfiðra trjáræktarskilyrða. Á Grænlandi er þurr, heitur og stundum langvarandi hnjúkaþeyr á vetrum einnig verulegt vandamál. Hnjúkaþeyr að vetri er minna vandamál annars staðar við Norður-Atlantshaf þótt skemmda af hans völdum verði einnig vart hér á landi. Trjá- og skógræktarskilyrði á eyjum við Norður-Atlantshaf eru ólík því sem er á meginlandi Evrópu, Asíu og Norður-Ameríku. Þar munar mest um áhrif særoksins en einnig ólíkan jarðveg og hitafar. Erlend ræktunarþekking hefur því reynst ótraust veganesti á Íslandi og öðrum eyjum með svalt úthafsloftslag. Að Íslandi undanskildu eru eyjar og strandsvæði við Norður-Atlantshaf á jaðri stærri ríkja og ríkjaheilda. Sértæk vandamál dreifðra byggða á jaðarsvæði fá lítið vægi í rannsóknum samanborið við viðfangsefni í þungamiðju svæðisins. Þekking á áhrifum særoks á trjágróður virðist skýrt dæmi um þennan áherslumun því að fram á allra síðustu ár var særok vart talið mikilvægur umhverfisþáttur fyrir tré og skóga við Norður-Atlantshaf. Utan Íslands er skóg- og trjárækt nærri skógarmörkum yfirleitt jaðarviðfangsefni. Í þessu felst mikilvæg sérstaða, tækifæri og e.t.v. forustuskylda. Kaldtempraða beltið á eyjum við Norður-Atlantshaf er strjálbýlt. Samanlagður íbúafjöldi er tæplega hálf milljón (470.000 manns). Þar af eru Íslendingar nærri tveir þriðju mannfjöldans (64%). Á Grænlandi búa um 56.000 (12%), í Færeyjum 45.000 (10%), Hjaltlandi 22.000 (5%), Orkneyjum 19.000 (4%) og Suðureyjum 27.000 (6%). Engu að síður er mikil þörf á rannsóknum og upplýsingum sem hæfa aðstæðum fólks þar. En Norður-Atlantshafssvæðið er vítt, langt milli byggða og flest byggðarlög fámenn. Á Íslandi eru á þriðja tug skógfræðinga og nokkur hópur manna sem sinnir rannsóknum sem tengjast trjám, skógum og skógrækt. Í Færeyjum er einn skógfræðingur með verkstjóra sér við hlið. Á Grænlandi er enginn skógfræðingur en garðyrkjumaður sér um trjáræktartilraunir, svipað er ástatt á Hjaltlandi. Á Orkneyjum og ytri Suðureyjum eru nokkrir tilraunareitir sem sinnt er frá meginlandi Skotlands. Mikil samlegðaráhrif yrðu af trjáræktarsetri sem greiddi fyrir upplýsingastreymi og rannsóknasamstarfi í trjá- og skógrækt milli eyþjóða við Norður-Atlantshaf. Með því móti verður margt mögulegt sem hver og einn getur ekki áorkað einn. Samstarf við vísindamenn og stofnanir utan svæðisins yrði einnig auðveldara en áður. Vestmannaeyjar eru heppilegasta heimili trjáræktarseturs vegna aðstæðna og þeirra rannsókna sem þegar hafa farið þar fram. Árið 1989 hófust þar tilraunir með það markmið að finna heppilegan trjágróður fyrir strandsvæði á Íslandi. Sex árum síðar efldist sú vinna mjög þegar hrundið var af stað með tilstyrk Íslandsbanka rannsóknarátaki til að skýra orsakir trjáskaða í Vestmannaeyjum og gera tilraunir með ræktunaraðferðir sem gögnuðust í saltálagi. Á sama tíma hóf Mógilsá – rannsóknastöð skógræktar tilraunir með mismunandi víði- og asparklóna á Heimaey. Rannsóknir á saltálagi voru einkaframtak en skjótt tókst mjög gott og farsælt samstarf við Mógilsá. Rannsóknir á saltálagi urðu doktorsverkefni Þorbergs Hjalta Jónssonar við Sænska landbúnaðarháskólann í Alnarp á Skáni og síðar einnig mastersverkefni Margrétar Lilju Magnúsdóttur við Háskóla Íslands. Rannsóknirnar hafa staðið óslitið frá 1995 og mynda nú traustan þekkingargrunn á þessu sviði. Á Heimaey eru ákjósanleg skilyrði til rannsókna á vexti og þroska trjágróðurs við sjó. Þar er mikil og löng reynsla af trjárækt og á Stórhöfða er ein besta veðurstöð landsins með m.a. mælingar á saltstyrk í lofti auk venjulegra athugana. Stöðin er einnig vel þekkt í veðurfræðirannsóknum, einkum á sviði storma og særoks. Í Vestmannaeyjum er allstórt og samheldið samfélag og því er bæði mannafli og nauðsynleg þjónusta á staðnum. Í bænum eru bæði grunn- og framhaldsskólar og því möguleikar á gagnvirkum tengslum við skólastarf. Rannsóknastofnanir eru í bænum, m.a. setur Háskóla Íslands og Náttúrustofa. Áhersluþættir í starfsemi trjáræktarseturs sjávarbyggða. Helstu áhersluþættir í starfsemi trjáræktarsetursins ættu að vera: 1. spálíkan fyrir áhrif særoks á trjágróður, 2. tilraunir með arfgerðir og aðferðir fyrir trjárækt í sjávarbyggðum, 3. rannsóknir á áhrifum særoks og loftslagsbreytinga á skógarvistkerfi við Norður- Atlantshaf, einkum náttúruleg birki- og víðivistkerfi, 4. rannsóknir á orsökum saltskemmda og eðli særoksþols hjá trjágróðri, 5. tilraunir með hagkvæmar aðferðir til að koma upp skógi á berangri, 6. miðlun þekkingar á trjá- og skógrækt við Norður-Atlantshaf. Samband veðurþátta og saltskemmda er flókið þannig að margir þættir þurfa að koma saman til að valda trjáskemmdum. Meðaltöl lykilveðurþátta segja lítið um horfur á særoksskemmdum og það skiptir einnig miklu máli hvenær ársins saltstormarnir geisa. Því er oftast öðru kennt um trjáskemmdirnar. Líkan er forsenda þess að meta þátt særoks í vexti og þrifum trjágróðurs hér á landi og til að finna leiðir til að sneiða hjá saltskemmdum. Tengsl særoks og saltskemmda á trjágróðri hafa verið rannsökuð í Vestmannaeyjum frá árinu 1995. Á grundvelli þessara rannsókna er gerð saltálagslíkans langt komin. Líkanið spáir áhrifum særoks á hæðarvöxt, vaxtarlag (hlykki) og framleiðni trjánna (laufflöt) út frá stærð og eiginleikum trjánna, veðurþáttum og fjarlægð frá hafi. Gagnsemi þess er einkum eftirfarandi: 1. Með líkaninu má meta þátt særoks í trjá- og skógræktarskilyrðum. Líkanið getur nýst við mat á landi til skógræktar og kortlagningu ræktunarskilyrða. 2. Líkanið má nota við leiðbeiningar til trjá- og skógræktenda. Það mætti til dæmis hafa sem þátt í veðurspám. Veðurstofan gæti með hjálp líkansins gefið út saltálagsspár. Veðurstofan gæti varað garð- og skógræktendur á ákveðnum svæðum við aðsteðjandi saltskemmdaveðrum og á áliðnum vetri lýst horfum á saltskemmdum í einstökum byggðarlögum og landsvæðum. 3. Líkanið er forsenda virkra kynbóta fyrir særoksskaða. Það dregur fram lykilþætti í særoksþoli og með því má sjá fyrir líklegan árangur af kynbótum fyrir einstaka þætti. 4. Líkanið er einnig forsenda frekari skilnings á særoksskaða á trjágróðri þar sem með því má segja til um líkleg áhrif særoks á tilraunatré. Frávik frá þeirri forsögn eru lykillinn að dýpri skilningi á eðli særoksskaða á trjám og runnum. Líkanið er einnig nauðsynlegt við rannsóknir á áhrifum særoks á náttúruleg birkiskóglendi. En vísbendingar eru um að særok eigi verulegan þátt í kjarrvexti birkis um sunnan- og vestanvert landið. 5. Spár um loftslagsbreytingar gefa til kynna að vetrarstormar kunni að verða hvassari á Norður-Atlantshafi og að braut fárviðranna færist norðar og austar. Líkanið gæti reynst mikilvægt við að meta áhrif loftslagsbreytinga á vöxt og viðgang trjáa og skóga. Í því felast einnig sóknarfæri í alþjóðlegu vísindasamstarfi þar sem áhrif breytts vindafars á trjágróður er nánast órannsakað fræðasvið. 6. Særok er mikilvægur þáttur í umhverfi fólks á eyjum og strandsvæðum víða um heim. Líkanið veitir því tækifæri til meira samstarfs við eyþjóðir og strandbyggðir við Norður- Atlantshaf og víðar. Líkan af áhrifum særoks á trjágróður er algerlega nýtt viðfangsefni og engar heimildir finnast um líkan sem spáir saltskemmdum á trjágróðri vegna særoks að vetri né sumri. Líkanið hefur því mikið nýjungargildi auk fræðilegs og hagnýts gildis. Mikil þörf er fyrir harðgerðan trjágróður sem hæfir ræktun í sjávarbyggðum. Til að ná árangri þarf að leita að og prófa tegundir og afbrigði trjáa og runna til ræktunar í sjávarbyggðum og kynbæta efnilegar tegundir. Prófanir á mismunandi efnivið af alaskaösp og víði sýna að verulegur breytileiki er í særoksþoli. Með kynbótum á víðitegundum mætti að öllum líkindum fá fram tiltölulega fljótt saltþolin og stórvaxin víðiafbrigði sem gætu veitt nægilegt skjól fyrir annan gróður og garða. Árið 1994 var fyrsta ræktunartilraunin sett niður í Hornafirði þar sem sérstaklega voru prófaðar ræktunaraðferðir sem hæfa strandsvæðum. Ári síðar var byrjað á tilraunum í Vestmannaeyjum sem haldið hefur verið áfram til þessa dags. Þessar tilraunir hafa þegar skilað verulegum árangri í bættum vexti og afkomu trjágróðurs Saltmengun í jarðvegi er eitt erfiðasta viðfangsefni í ræktun og matvælaframleiðslu í heiminum. Þetta vandamál þjakar einkum í þurrkalöndum í Asíu, Afríku og Ástralíu. Saltálag á vaxandi plöntur er mikið rannsakað viðfangsefni en snúið þar sem í vaxandi plöntum er erfitt er að henda reiður á orsökum og afleiðingum. Framfarir í ræktun og sérstaklega kynbótum hafa því ekki verið í samræmi við fyrirhöfn. Í rannsóknum á saltálagi í Vestmannaeyjum hafa komið fram mikilvægar vísbendingar um lykilþætti í lífeðlisfræði saltálags í plöntum. Þær sýna að með því að skoða áhrif seltu í trjám sem eru að vakna af vetrardvala má komast hjá sumum af þeim flækjum sem hamlað hafa framförum í saltþolsrannsóknum. Þannig benda þær til þess að gera megi lífefnafræðilegar og erfðatæknilegar rannsóknir á saltþoli markvissari en nú. Í þessu felast möguleikar á víðtæku samstarfi við erlenda fræðimenn og stofnanir sem fást við saltálag og ræktun í söltu umhverfi. Plöntur bregðast á líkan hátt við margs konar álagi svo sem af salti, þurrki og kulda. Úr rannsóknunum á særoksþoli trjágróðurs í Vestmannaeyjum spratt ný nálgun við skógrækt á berangri. Árið 2002 var myndaður rannsóknarhópur um það erfiða viðfangsefni að finna hagkvæmar leiðir til að koma skógi og þá einkum birki upp á söndum og vikrum í Þjórsárdal og nágrenni Heklu. Hugmyndin að baki verkefninu var að búa plönturnar þannig út að dygði þeim til að komast af við hin erfiðustu kjör án frekari aðhlynningar. Verkefnið var kallað „nestun skógarplantna“. Leiðirnar að þessu marki voru sóttar í nýjustu þekkingu í plöntulífeðlisfræði og önnur svið sem tengjast skógrækt og skógarvistfræði. Rannsóknarhópurinn var nokkurs konar grasrótarhreyfing doktors- og mastersnema úr ólíkum áttum. Tilraunir hópsins hafa þegar skilað miklum árangri, svo miklum að réttlæti örugglega allan kostnað við tilraunirnar ef ekki margfaldlega ævistarf allra sem þar hafa komið að verki. Tveir þættir rannsóknanna standa þegar upp úr. Með nýrri nálgun við áburðargjöf má fá sama árangur með 1/50 af áburðarmagni og það með verulega minni tilkostnaði við áburðargjöf. Enn áhugaverðari eru niðurstöður með hleðslu plantna með „glycine betaine“ en það er efni sem sumar saltþolnar plöntur mynda sér til varnar. Efnið er tiltölulega ódýr aukaafurð við sykurfamleiðslu úr sykurrófum en sykurrófan er ein þeirra tegunda sem mynda efnið. Á þurrum vikrum jók glycine betaine hleðsla líflíkur plantna verulega og bætti einnig vöxt. Hleðslan er nokkurs konar „líftrygging“ fyrir plönturnar. Sem dæmi má taka að í miklum hita og þurrki í ágúst 2004 skrælnuðu tilraunasvæðin á vikrunum í Þjórsárdal. Um helmingur tilraunaplantnanna drapst nema glycine betaine meðferðir þar sem lifunin var um og yfir 80%. Tilraunahópurinn hefur verið í sambandi við erlenda sérfræðinga á sviði skóggræðslu og einnig glycine betaine. Tilraunirnar í Þjórsárdal munu vera einu skógræktartilraunir í heiminum með þetta efni. Kostnaður við skógrækt er í beinu hlutfalli við lifun plantna eftir gróðursetningu. Glycine betaine hleðsla er einföld og ódýr og niðurstöðurnar hafa því verulega efnahagslega þýðingu og opna leiðir í alþjóðlegt rannsóknasamstarf. Þessar rannsóknir hafa ekki haft neinn samastað en tengjast náið særoksrannsóknum. Trjáræktarsetri sjávarbyggða er ætlað að verða samstarfsvettvangur sérfræðinga á sviði trjáræktar við Norður-Atlantshaf. Það á einnig að verða þekkingarveita um trjá- og skógrækt. Auk venjubundinnar miðlunar er aflvél þekkingarveitunnar tölvulíkan sem leiðbeinir um val tegunda í trjárækt. Líkanið er þannig að hver sem hefur netaðgang getur sótt sérsniðnar tillögur um tegundir og arfgerðir fyrir sinn ræktunarstað. Tillögunum fylgja spár um vöxt, kalhættu, laufgun, blómgun, aldinmyndun og lauffall trjá- og runnategunda ásamt upplýsingum um útlit, svo sem lauflit, lit blóma, aldina og haustlit, auk mynda af plöntunum og margvíslegra annarra upplýsinga um þær. Þetta leiðbeiningarkerfi hefur verið lengi í undirbúningi en er fyrst nú tæknilega fýsilegt. Þekkingarkerfið er afturvirkt og sjálfbætandi. Verkefni trjáræktarseturs sjávarbyggða í Vestmannaeyjum, aðaláherslur: 1. Gera líkan af saltákomu og áhrifum særoks á trjágróður til að: a. spá fyrir um vöxt, skemmdir og vaxtarlag trjáa, b. meta langtímagildi nýrra aðferða og arfgerða, c. skýra áhrif loftslagsbreytinga á vöxt, skemmdir og vaxtarlag trjágróðurs. 2. leita arfgerða (tegunda og afbrigða) og aðferða fyrir trjárækt í sjávarbyggðum við Norður-Atlantshaf með því að: a. leita að og prófa tré, runna og arfgerðir þeirra, b. kynbæta tré og runna til að standast særok og skilyrði við sjó með áherslu á víðitegundir, c. þróa aðferðir fyrir ræktun á strandsvæðum. 3. Rannsaka áhrif særoks og loftslagsbreytinga á skógarvistkerfi við Norður-Atlantshaf með áherslu á náttúruleg birki- og víðivistkerfi. 4. Rannsaka lífeðlis- og lífefnafræðilegar orsakir saltskemmda og eðli særoksþols hjá trjágróðri. 5. Þróa hagkvæmar aðferðir til að koma upp skógi á berangri. 6. Miðla þekkingu á trjá- og skógrækt á eyjum í kaldtempruðu loftslagi við Norður- Atlantshaf og tengja saman sérfræðinga og áhugamenn á þessu svæði. Starfsáherslur á fyrsta ári. 1. Koma á samstarfi innan lands og erlendis um viðfangsefni setursins og undirbúa sameiginlegar umsóknir til að fjármagna samstarfsverkefnin. 2. Koma upp tilraunagarði og ná samstarfi við Grasagarðinn í Laugardal og Lystigarðinn á Akureyri um samræmda og sameiginlega skráningu á þrifum trjágróðurs. 3. Koma upp heimasíðu setursins með upplýsingum um starfsemina, tengsl særoks og trjágróðurs og sívirku spálíkani sem reiknar særoksálag. 4. Birta niðurstöður fyrirliggjandi rannsókna á áhrifum særoks á trjágróður. Birting niðurstaðnanna er forsenda alþjóðlegs samstarfs um rannsóknir á þessu sviði. Virðulegi forseti. Ég hef stiklað á stóru og hef ekki farið yfir alla þætti í greinargerðinni. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þingsályktunartillögunni vísað til síðari umr. og hv. landbúnaðarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um rannsóknir og sjálfbæra nýtingu jarðhitasvæða sem samin er og lögð fram af einum af okkar öflugu varaþingmönnum hjá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, Álfheiði Ingadóttur. Ég flyt tillöguna með henni ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, Þuríði Backman og Jóni Bjarnasyni. Samkvæmt tillögunni er gert ráð fyrir því að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að leggja fyrir þingið tillögur sínar um hvernig lágmarka megi umhverfisáhrif ef ráðist er í rannsóknir og nýtingu jarðhitasvæða. Í tillögunni er gert ráð fyrir að m.a. komi fram: 1. Hvernig lágmarka megi umhverfisáhrif af rannsóknum á jarðhitasvæðum vegna hugsanlegrar nýtingar. 2. Hvernig lágmarka megi röskun umhverfis á undirbúnings- og vinnslustigi á svæðum þar sem leyfi hafa verið veitt. 3. Hvaða mælikvarða beri að leggja á sjálfbærni við nýtingu jarðhitasvæða. Svo gerir tillagan ráð fyrir því að tillagan sem gert er ráð fyrir að ríkisstjórnin leggi fyrir þingið verði, ásamt hugmyndum um æskilegar lagabætur og reglur til að ná fram settum markmiðum, kynntar Alþingi Íslendinga fyrir 1. mars 2007. Það er eðlilegt að sú dagsetning verði færð aftar ef okkur lánast að fá tillöguna afgreidda úr nefnd þar sem nokkuð hefur dregist að fá tækifæri til að mæla fyrir tillögunni. Markmið tillögunnar er að Alþingi fái til skoðunar tillögur framkvæmdarvaldsins um hvernig lágmarka megi umhverfisröskun við nýtingu jarðhita og hvernig hagnýta megi jarðhitasvæði með sjálfbærum hætti. Kveikjan að henni má ég segja að sé komin af orkuþingi sem haldið var fyrr í vetur en þar var fjallað á nokkuð yfirgripsmikinn hátt um þessi mál. Greinargerð tillögunnar fylgja tvær greinar sem birtust í voldugu riti sem gefið var út á orkuþingi og ég mun gera frekari grein fyrir síðar í máli mínu. Undanfarið hafa umræður um óafturkræf umhverfisáhrif stórra vatnsaflsvirkjana orðið til þess að menn hafa í auknum mæli beint sjónum að jarðvarmavirkjunum með þá von í brjósti að slíkar virkjanir skilji ekki eftir eins alvarleg sár í viðkvæmri náttúru landsins og vatnsaflsvirkjanirnar. Umhverfisáhrifin sem blasa við á Hellisheiði í tengslum við framkvæmdir við Hellisheiðarvirkjun, og við höfum séð í sjónvarpsfréttum síðustu daga, benda þó ekki til annars en að töluvert rask fylgi slíkum virkjunum. Þá hafa sjónir manna beinst í auknum mæli að því hvort ná megi meiri orku út úr háhitasvæðunum með nýrri tækni, svokölluðum djúpborunum. Þessi sjónarmið komu afar skýrt fram á téðu orkuþingi sem Samorka gekkst fyrir þar sem möguleg raforkuframleiðsla með jarðvarmavirkjunum fékk sérstaka athygli. Nokkuð ber á því sjónarmiði að um þær geti náðst meiri sátt en nú ríkir um stórar vatnsaflsvirkjanir á borð við Kárahnjúkavirkjun. Í fyrsta áfanga rammaáætlunar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma var megináhersla lögð á mögulegar vatnsaflsvirkjanir og því er aðeins búið að meta gróflega lítinn hluta mögulegra orkuöflunarkosta í jarðvarma. Þær jarðvarmavirkjanir sem þó komust á blað í fyrsta áfanga rammaáætlunarinnar virðast fremur sakleysislegar að því er varðar áhrif þeirra á náttúru og umhverfi, með þeim fyrirvara þó að ekki lá fullnægjandi þekking og reynsla að baki matinu á þeim, enda skortir tilfinnanlega rannsóknir á lífríki háhitasvæða. Umhverfisáhrif af jarðvarmavirkjunum eru þó þekkt að ýmsu leyti og vitað að svæðin eru viðkvæm og lengi að ná sér hafi þeim verið raskað. Þar sem vinnsla er hafin á háhitasvæðum blasa við borplön, stórvaxin háspennumöstur og -línur, haugsvæði, slóðar og þéttriðin net uppbyggðra vega og vatnsröra. Umgengni og frágangi framkvæmdaraðila er í ýmsum tilfellum ábótavant og alkunna er að fyrstu rannsóknir, sýnataka og tilraunaboranir spilla ásýnd svæðanna umtalsvert. Til marks um þetta má nefna að í umsögn Náttúrufræðistofnunar Íslands um umsókn orkufyrirtækja um rannsóknarleyfi í Brennisteinsfjöllum segir m.a., með leyfi forseta: „Eftir jarðhitarannsóknir, eins og fyrirhugaðar eru í Brennisteinsfjöllum, verður svæðið ekki lengur ósnortið og forsendur fyrir frekari vernd þess breyttar að sama skapi. Rannsóknarleyfi jafngildir því stefnumörkun um framtíðarnýtingu.“ Um umgengni og mannvirkjagerð á jarðhitasvæðum gilda almenn ákvæði náttúruverndarlaga, og njóta heitar uppsprettur, hrúður og hrúðurbreiður, 100 fermetrar að stærð eða stærri, sérstakrar verndar. Framkvæmdir við jarðhitavirkjanir fara fram að undangengnu umhverfismati. Oft er þó vikið frá upphaflegri hönnun og leyfum hvað varðar efnistöku, haugsvæði og vegagerð, og stysta og ódýrasta leiðin valin. Eftirliti með frágangi er gjarnan ábótavant. Þannig valda framkvæmdaraðilar oft óþarfaraski á jarðmyndunum, gróðri og ásýnd jarðhitasvæða, sem hindrar síðari tíma nýtingu svæðanna til ferðamennsku eða annarrar náttúruvænni nýtingar. Stóru orkufyrirtækin, Landsvirkjun, Orkuveita Reykjavíkur og Hitaveita Suðurnesja, hafa að undanförnu att kappi um rannsóknar- og nýtingarleyfi á flestum ef ekki öllum háhitasvæðum landsins. Þetta kemur vel fram í nýútkominni skýrslu auðlindanefndar, „Framtíðarsýn um nýtingu auðlinda í jörðu og vatnsafls“, sem kynnt var í október 2006. Menn bíða í ofvæni eftir því að sjá frumvarp sem byggir á tillögum þessarar nefndar. Það mun vera í farvatninu þó að einhverjir hnökrar virðist hafa komið á framgang þess máls innan þingflokka ríkisstjórnarinnar. Í skýrslu þessari er birt tafla yfir útgefin rannsóknarleyfi á jarðhitasvæðum og taldar upp þær umsóknir um rannsóknarleyfi sem iðnaðarráðuneytinu hafa borist: Í greinargerð með tillögu þessari sem ég hér mæli fyrir er vitnað sérstaklega til þessarar skýrslu og birt tafla um útgefin rannsóknarleyfi fyrir jarðhita eins og sú útgáfa stóð í ágúst 2006. Mér er ekki kunnugt um að hún hafi breyst síðan. Ég veit ekki betur en að allt sé í frosti í iðnaðarráðuneytinu hvað það varðar að ekki sé verið að gefa út ný leyfi til rannsókna fyrr en lagasetning á grundvelli tillagna auðlindanefndarinnar er komin í gegnum Alþingi. Svo kemur sömuleiðis fram í skýrslunni „Framtíðarsýn um nýtingu auðlinda í jörðu og vatnsafls“ að hjá iðnaðarráðuneytinu bíði nú afgreiðslu 21 umsókn um rannsóknarleyfi vegna jarðhita og vatnsafls á 15 svæðum en þar af eru um 12 umsóknir vegna jarðhita og níu vegna vatnsafls. Þar kemur fram að svæðin sem um er að ræða vegna jarðhita eru Brennisteinsfjöll, Fremri-Námar, Gjástykki, Grændalur, Kelduhverfi, Kerlingarfjöll, Krýsuvík og Torfajökulssvæði. Ásókn orkufyrirtækjanna í þessi rannsóknarleyfi á nýjum og viðkvæmum háhitasvæðum veldur, a.m.k. okkur sem aðhyllumst náttúruvernd og beitum okkur gegn þeim stóriðjuáformum sem uppi eru, áhyggjum þar sem við blasir eyðilegging á ásýnd og landslagi þar sem rannsóknarleyfi hafa verið veitt eins og t.d. á Reykjanesi og Hellisheiði. Hafa ber í huga að rannsóknarleyfi eru ekki nýtingarleyfi og veita því enga heimild fyrir fullvinnslu orku á viðkomandi svæði. Hins vegar segir það sig sjálft að þegar búið er að raska svæði að hluta með rannsóknum er erfiðara að koma í veg fyrir nýtingu í ljósi þess að svæðinu hefur þegar verið raskað með rannsóknunum. Tilhneigingin er því sú að ef búið er að hleypa rannsóknaraðilum inn, búið að gera borplön og bora tilraunaholur er svo einfalt mál að segja: Já, auðvitað verðum við að halda áfram og það verður bara að gefa nýtingarleyfi, það er hvort sem er búið að raska svæðinu. Það skiptir öllu máli í þessu tilliti að ekki sé farið inn á ný svæði nema gildar ástæður séu til. Og hverjar væru þær gildu ástæður? Í mínum huga almannahagsmunir en ekki hagsmunir orkufyrirtækja eða stóriðjufyrirtækjanna, sannarlega ekki. Við hvetjum til að hér verði farið með gát í einu og öllu og það er brýnt að reglur um lágmörkun umhverfisáhrifa á jarðhitasvæðum liggi fyrir áður en farið verður að úthluta nýjum rannsóknarleyfum á grundvelli tillagna auðlindanefndarinnar. Ég minni á fyrirvara þeirrar sem hér stendur við skýrslu auðlindanefndarinnar sem lýtur m.a. að því að niðurstöður úr rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma séu afar gallaðar og ekki til að byggja á neinar endanlegar niðurstöður í þessum efnum. Ég er komin að kafla um sjálfbæra nýtingu í þessari greinargerð sem er kannski sá síðasti sem ég fer yfir í þessari ræðu þar sem tími minn fer að styttast. Þar kemur fram að reglurnar þurfi einnig að taka til umgengni og vinnulags við nýtingu, rekstur og viðhald jarðvarmavirkjana á háhitasvæðum þannig að vinnsluleyfi jafngildi ekki eyðileggingu á náttúru svæðanna. Slíkt er líka óþarft með nútímatækni og -samgöngum svo sem áður er nefnt þannig að ekki er þörf á uppbyggðum vegum að og frá háspennumöstrum vegna viðhalds þar sem viðgerða á þeim er helst þörf yfir háveturinn þegar notast má við snjóbíla og vélsleða. Það er sem sagt grundvallaratriði í okkar huga sem flytjum þessa tillögu að þegar jarðhitinn er nýttur verði sú nýting sjálfbær. Það er ekki einfalt mál eins og kemur fram í greinum þeim sem hér eru birtar sem fylgiskjöl með tillögunni. Fyrri greinin er eftir Sveinbjörn Björnsson og heitir „Orkugeta jarðhita“. Hún byggir á erindi sem flutt var á orkuþingi 2006 og fjallar Sveinbjörn þar á afar greinargóðan, aðgengilegan og skiljanlegan hátt um orkugetu háhitasvæðanna. Hann fjallar um stærð helstu háhitasvæða og orkugetu þeirra, víðáttu háviðnámskjarna og tæknilega vinnanlegt afl á helstu háhitasvæðunum og virkjanir sem þegar eru komnar á háhitasvæðin, varmaforða háhitasvæðanna og varmaforða í miðrein gosbeltanna. Allt er þetta afar fróðlegt aflestrar en í lokin kemur Sveinbjörn inn á sjálfbæra nýtingu og það hversu miklir möguleikar eru á því að svæðin endurnýi sig. Í greininni kemur fram að ef ekki er unnt að nýta afgangsvarmann sem til fellur við uppdælingu frá raforkuframleiðslunni til húshitunar eða iðnaðar er æskilegt að honum sé skilað aftur niður í varmageyminn. Sveinbjörn segir, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi hjálpar niðurdæling afgangsvatns til að halda uppi þrýstingi í jarðhitakerfinu og viðhalda afli í vinnsluholum, auk þess minnkar hún hættu á innrás kaldara vatns frá umhverfi. Varminn í afgangsvatninu bætir einnig fyrir þann varma sem burt var numinn þótt honum sé skilað við lægri hita en þegar hann var tekinn. Í þriðja lagi dregur niðurdæling úr umhverfisspjöllum á landi af völdum afgangsvatnsins, þótt það hafi stundum nýst til baða eins og í Svartsengi og við Námafjall. Þar sem vinnsla jarðhita felur jafnan í sér varmanám sem er hraðara en endurnýjun varmans með varmaleiðingu eða aðstreymi vatns og gufu, getur vinnslan ekki talist sjálfbær nema hlé séu gerð á henni til þess að leyfa jarðhitakerfinu að jafna sig eftir varmanámið.“ Virðulegi forseti. Þetta finnst mér afar athyglisverð niðurstaða hjá Sveinbirni, að vinnslan geti ekki talist sjálfbær nema gerð séu hlé á henni til þess að leyfa jarðhitakerfinu að jafna sig. Sveinbjörn bendir á að betur sé fjallað um þetta í annarri grein sem birtist líka í riti orkuþingsins. Sú er eftir Guðna Axelsson, reyndar Sveinbjörn líka og Valgarð Stefánsson og er einnig birt sem fylgiskjal með tillögu þessari. Meginniðurstaða hennar er að hagkvæmast muni að auka vinnsluna í þrepum en reynist hún of ágeng þurfi að hvíla jarðhitakerfið í álíka eða nokkru lengri tíma en vinnslan hefur staðið. Dæmi um vinnslutíma væri 30 ár en hvíld í 30–50 ár. Ef ágeng vinnsla er stunduð lengi í byrjun getur hún leitt til þess að orkugeta kerfisins til lengdar verði minni en það jafnvægi sem næðist með hæfilegum tímabilum vinnslu og hvíldar. Einnig þarf að huga að endurheimt fyrri landgæða þegar hlé er gert á vinnslu eða henni hætt. Um hana má vísa til fyrirmynda hjá olíuiðnaði og þeirra skilyrða sem hann verður að hlíta um frágang og niðurrif mannvirkja að nýtingu lokinni. Þetta er afar athyglisverð niðurstaða sem þessir færu vísindamenn okkar komast að í þeim greinum sem fylgja hér með þessari tillögu og ég hvet áhugasama endilega til að kynna sér. Ef raunin er að raforkuvinnsla á jarðvarma sé ekki sjálfbær nema á þann hátt að kerfin séu hvíld reglulega - við erum að tala um kannski 300 ára tímabil sem lagt er mat á og ef vinnslan er ágeng eins og hún hefur verið í þeim kerfum sem við höfum nú þegar hafið vinnslu á er talið eðlilegt að jarðhitakerfin þurfi að hvíla sig í 30–50 ár ef búið er að vinna orkuna í 30–50 ár þar á undan. Þetta er ferli sem vísindamennirnir gera grein fyrir í þessum greinum og það segir mér aðeins eitt: Vinnsla raforku úr jarðvarma er eitthvað sem við eigum að fara afar sparlega með og alls ekki spandera á stóriðju. Að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að málinu verði vísað til hv. iðnaðarnefndar til frekari umfjöllunar og síðan síðari umr. Mér þætti líka fengur að því og bendi iðnaðarnefnd kannski á það hér í þessari umræðu að fá umsögn um þetta mál hjá umhverfisnefnd Alþingis. Ég tel að þetta sé dæmi um mál sem þessar nefndir hafa báðar á verksviði sínu og því væri fengur að því að báðar nefndirnar fjölluðu um það.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á umferðarlögum, nr. 50/1987, með síðari breytingum. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Helgi Hjörvar, Jóhanna Sigurðardóttir, Össur Skarphéðinsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Jóhann Ársælsson, Guðrún Ögmundsdóttir, Anna Kristín Gunnarsdóttir, Ásta R. Jóhannesdóttir, Jón Gunnarsson og Katrín Júlíusdóttir. Frumvarpið gengur út á það að setja skýrt í lög heimild til þess að sekta ófatlaða einstaklinga sem leggja í bílastæði sérmerkt fötluðum. Frumvarpið er í fjórum greinum. Í 1. gr. segir, með leyfi forseta: „Eftirfarandi breytingar verða á 1. mgr. 28. gr. laganna: a. Orðin „eða bifreiðir fatlaðra, og“ í h-lið falla brott. b. Við bætist nýr stafliður, svohljóðandi: á merktu stæði fyrir bifreiðir fatlaðra.“ Síðan koma breytingar, tilfærslur á liðum sem nauðsynlegt er að gera og í 4. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Ég flutti frumvarpið áður á 132. löggjafarþingi en þá náði það ekki afgreiðslu. Bifreiðastæði merkt fötluðum eru þeim einstaklingum afar mikilvæg til að geta verið virkir þátttakendur í samfélaginu og verið sjálfbjarga í daglegu lífi. Reglugerð nr. 369/2000, um útgáfu og notkun stæðiskorta fyrir hreyfihamlaða, með síðari breytingum, tekur mið af sambærilegum reglum hjá EES-löndunum. Hér á landi er verulega ábótavant að reglur um nefnd stæði fatlaðra séu virtar af ökumönnum og oft lagt í þessi stæði þó P-stæðiskort hreyfihamlaðra sé ekki til staðar í bifreið. Það er því rík ástæða til að skapa úrræði í umferðarlögum sem hvetja til þess að nefnd stæði komi réttum einstaklingum að gagni. Með frumvarpi þessu er lagt til að gerð verði breyting á 108. gr. umferðarlaga og kveðið á um að leggja megi á gjald ef bifreið er lagt í stæði sem er merkt fötluðum, þ.e. að sekta megi þá ófötluðu einstaklinga sem misnota bifreiðastæði sem eru sérmerkt fötluðum. Í 2. mgr. 100. gr. laganna kemur fram að ekki skuli refsað fyrir þau brot sem greint er frá í 108. gr. nema stöðvun og lagning ökutækis hafi haft í för með sér hættu fyrir aðra eða að óþörfu valdið óþægindum í umferðinni. Lagt er til að þessu verði breytt þannig að refsað verði fyrir brot sem tilgreind eru í 1. mgr. 108. gr. nema þau sem kveðið er á um í a-lið ákvæðisins, þ.e. þegar lagt er í stæði sem ekki eru sérstaklega merkt á þann hátt eða þegar lagt er á gangstétt. Herra forseti. Miðað við mikinn fjölda svokallaðra P-stæðiskorta fyrir fatlaða sem eru gefin út er um nokkur hundruð einstaklinga að ræða sem þurfa og hafa fullan rétt á að nýta sér þessi sérmerktu bílastæði. Þau bílastæði eru mjög mikilvægur þáttur í að bæta möguleika hreyfihamlaðs fólks til þátttöku í samfélaginu og að skapa þeim jöfn tækifæri. Að mínu mati ber okkur skylda til þess á hinu háa Alþingi að leggja okkar af mörkum til að vernda þennan rétt þeirra til að hafa þau stæði fyrir sig og setja til þess skýr ákvæði í lögum. Það er því miður þannig í okkar þjóðfélagi og eflaust víðar, að ófatlaðir einstaklingar misnota oft þessi stæði. Þess vegna legg ég það til og líka af því að það gætir víða misskilnings í þjóðfélaginu að það sé sektarákvæði til í lögum, en það er það því miður ekki. Að mínu mati er því nauðsynlegt að hafa sektarákvæði og lögreglan metur síðan hversu há sektin skuli vera. Ég er að tala um í dag nokkra tugi þúsunda, 30–40 þús., ef ófatlaður einstaklingur leggur í sérmerkt bílastæði. Það ætti alla vega að verða til þess að viðkomandi geri það ekki aftur. Sektin er því ekki hugsuð sem tekjur í ríkiskassann heldur fyrst og fremst sem fælingarmáttur til að reyna að tryggja það að fatlaðir hafi þann aðgang að sérmerktu bílastæðunum sem þeim ber. Þegar maður ræðir við þá einstaklinga sem hafa yfir að ráða hinum svokölluðu P-stæðiskortum þá kvarta þeir gjarnan undan því að á ákveðnum álagstímum í þjóðfélaginu, t.d. seinni partinn á föstudögum, laugardögum og nálægt hátíðum sé mjög algengt að ófatlaðir misnoti þessi bílastæði við verslanir og jafnframt á virkum dögum við þjónustustofnanir, en gera sér ekki grein fyrir því að í leiðinni eru þeir að takmarka aðgang fatlaðra að þeim verslunum, fyrirtækjum og stofnunum, því það getur skipt miklu máli að fatlaður einstaklingur þurfi ekki að ganga við hækjur eða keyra í hjólastól langar vegalengdir til að komast á ákveðinn stað. Það er einmitt grunnástæðan fyrir því að þessi stæði eru yfirleitt á besta stað, til þess að auðvelda viðkomandi einstaklingi að fara og nýta sér þá þjónustu sem hann á jafnan rétt á og allir aðrir. Það er því miður brotalöm í þjóðfélagi okkar og það er ástæðan fyrir því að ég kem fram með frumvarp til laga til að breyta, til þess að heimila lögreglu alveg skýrt að sekta ófatlaða einstaklinga sem leggja í bílastæði sérmerkt fötluðum. Það er kannski rétt að nefna það líka í leiðinni að það er væntanlegt frumvarp til laga um mannvirki og skipulagslög. Ég tel að þar beri okkur skylda til að setja skýrari ákvæði en nú eru um aðgengi allra að mannvirkjum, byggingum, umhverfi o.s.frv. Þetta miðar allt að því að skapa hreyfihömluðum raunveruleg tækifæri til að komast um í samfélaginu, t.d. vegna sjálfstæðrar búsetu, menntunar og atvinnu. Þeir eiga að sjálfsögðu að eiga jafna möguleika og allir aðrir þjóðfélagsþegnar. Því er afar mikilvægt að aðgengi sé eins og best verður á kosið annars vegar og hins vegar að þeir geti haft í friði hin svokölluðu sérmerktu bláu bílastæði sem eru eingöngu ætluð fötluðum og þeim sem hafa í bifreiðinni sérstakt P-stæðiskort. Herra forseti. Ég vona að frumvarpið fái skjóta afgreiðslu og geti orðið að lögum strax í vor.