Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Áður en þessari umræðu var frestað, þá spurðist hv. 6. landsk. (FRV) fyrir um það, hvort Alþfl. væri samþykkur till. á þskj. 20, sem er flutt af hv. 1. og hv. 3. landsk. Enn fremur fullyrti þessi sami hv. þingmaður, að ef svo væri, þá væri um alger skoðanaskipti og stefnubreytingu að ræða hjá Alþfl. í þessum málum. Þessi ummæli hv. 6. landsk. gefa mér tilefni til þess að segja hér nokkur orð til viðbótar því, sem framsögumaður lét fylgja till. Þingflokkur Alþfl. er efni till. samþykkur, enda er hún í fullu samræmi við fyrri afstöðu flokksins til varnarmálanna og í beinu framhaldi af aðgerðum hans í sambandi við varnarsamninginn og framkvæmd hans allt frá 1951. Alþfl. hefur frá upphafi verið það ljóst, að margháttuð vandkvæði hlutu að fylgja setu varnarliðsins í landinu og þau vandkvæði mundu aukast enn, ef við bættist fjölmennur hópur erlendra verkamanna. Hann hefur þrásinnis bent á nauðsyn þess, að komið yrði í veg fyrir ónauðsynleg samskipti íslenzkra manna og kvenna við hermennina og hið erlenda starfslið. Hann hefur sýnt fram á það, hver óhæfa það væri, að hermenn eða erlendir starfsmenn vallarins gætu leigt húsnæði hér í bænum eins og húsnæðisástandíð er nú, þegar vitað er, að fjöldi Reykvíkinga er húsnæðislaus. Hann hefur haldið því fram, að íslenzkt verkafólk og íslenzkir verktakar ættu að geta annazt þær framkvæmdir, sem nauðsynlegar væru samkvæmt samningnum. Og hann hefur krafizt þess, að ríkisstj. hlutaðist til um, að Íslendingar ættu kost á því að fá sérmenntun og æfingu, sem til þess er nauðsynleg að taka að sér umsjón, viðhald og gæzlu mannvirkjanna og rekstur flugvallarins í heild sinni. Hér er því ekki um neina stefnubreytingu hjá Alþfl. að ræða, þvert á móti, till. er í beinu áframhaldi af stefnu Alþfl. í þessum málum. Alþfl. er þeirrar skoðunar og hefur jafnan verið, að seta erlends herliðs í landinu eigi ekki og megi ekki vera frambúðar ráðstöfun. Varnarsamningurinn við Bandaríkin fyrir hönd Atlantshafsbandalagsins var nauðsynleg, óhjákvæmileg varúðarráðstöfun vopnlausrar og varnarlausrar smáþjóðar, - óhjákvæmileg vegna ástandsins í alþjóðamálum, vegna yfirvofandi ófriðarhættu og til öryggis Íslendingum sjálfum. Hann var sprottinn af sömu rót og varnarsáttmáli Norður-Atlantshafsríkjanna og beint framhald af honum. Þetta var viðurkennt af öllum flokkum og öllum þingmönnum árið 1951, að kommúnistum einum undanteknum, sem höfðu fullkomna sérstöðu um þessi mál. Nú eru liðin rúm tvö ár síðan varnarsamningurinn var gerður, og ýmsar misfellur hafa komið fram, eins og Alþfl. sagði fyrir. Þessar misfellur hafa komið fram í sambandi við einstök atriði samningsins og framkvæmd hans. Alþfl. lítur svo á, að hér í landi hafi af einum stjórnmálaflokki, kommúnistaflokknum, verið rekin skaðsamleg starfsemi í sambandi við afstöðuna til varnarliðsins hér í landinu. Að halda því fram, eins og þar er gert, að Ísland hafi verið hernumið af Bandaríkjunum, að hér sé um hernámslið að ræða, er fjarri öllum sanni. Tilefnislaus brigzl og illyrði og viðleitni til að ófrægja varnarliðið í augum landsmanna eru sprottin af hinu illa, hættuleg fyrir okkur sjálfa og móðgun við vinsamlega þjóð. Alþfl. hlýtur því að harma það, að slík illmæli hafa verið fram borin. Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd, og það er ekki til neins að leyna henni, að varnarliðið er hingað komið samkvæmt beinum samningum, sem Íslendingar hafa gert við Bandaríkin fyrir hönd Atlantshafsbandalagsins um þetta efni, til þess að draga úr öryggisleysi okkar eigin lands og jafnframt til þess að styrkja aðstöðu Atlantshafsríkjanna sameiginlega til verndar friði og öryggi. Þessa staðreynd er okkur skylt að hafa í huga, hitt er ósæmilegt, að brigzla Bandaríkjamönnum um kúgun og ofbeldi í þessu sambandi. Þennan samning gerðu Íslendingar, eins og allir vita, af fúsum og frjálsum vilja með samþykki yfirgnæfandi meiri hluta Alþ. En Alþfl. hlýtur einnig að harma þau mistök, sem orðið hafa af hálfu íslenzkra stjórnarvalda í sambandi við framkvæmd samningsins. Það var og er skylda ríkisstj. að gæta þess til hins ýtrasta, að hlutur Íslendinga verði aldrei fyrir borð borinn í samskiptunum við varnarliðið og að sem allra minnst röskun stafaði íslenzku þjóðlífi eða hætta íslenzku þjóðerni af dvöl og veru setuliðsins hér í landinu. Ríkisstj. átti að gera foringjum hins erlenda liðs og bandarískum stjórnarvöldum það ljóst þegar í upphafi, að liðið er hingað komið til þess að gerast samstarfsmenn okkar Íslendinga til gagnkvæmra öryggisráðstafana fyrir báðar þjóðirnar. Ég efa það ekki, að varnarliðinu og foringjum þess yfirleitt og stjórn Bandaríkjanna sé það jafnmikið áhugamál og okkur Íslendingum, að dvöl varnarliðsins hér á landi, meðan hún er talin nauðsynleg, verði með þeim hætti, að sem fæstir og minnstir árekstrar verði milli Íslendinga og varnarliðsins og sem minnst vandræði stafi af dvölinni hér. Ég er fullviss um það, að þau óska þess, að vinskapur og traust aukist með Íslendingum og Bandaríkjamönnum, en ekki óvild og tortryggni. Þess vegna tel ég fyllstu ástæðu til að vænta þess, að þeim efnisatriðum, sem borin eru fram í þáltill. í þskj. 20, verði vel tekið af hálfu Bandaríkjamanna og mæti þar fullum skilningi. Till. sú, sem hér er til umr., er um endurskoðun á varnarsamningnum frá 1951 og framkvæmd hans. Hún er ekki um uppsögn á samningnum. Alþfl. telur ekki tímabært, eins og nú er ástatt í alþjóðamálum, að segja upp varnarsáttmálanum frá 1951 á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í 7. gr. samningsins, þannig að skylt sé og að því stefnt, að varnarliðið sé horfið brott af landinu í seinasta lagi eftir 18 mánuði, hvernig sem ástandið þá kynni að vera í alþjóðamálum. Slík er ekki afstaða Alþfl., hann telur slíka uppsögn ekki tímabæra. Veldur því, eins og ég sagði áðan, sú mikla óvissa, sem enn ríkir í alþjóðamálum. Við Íslendingar eigum að sjálfsögðu að vænta hins bezta og - hvar sem við fáum því við komið í alþjóðasamtökum eða á hvaða vettvangi sem er - að gera það, sem við getum, til þess að saman dragi, en ekki sundur með þjóðunum. En um leið og við væntum þess bezta, þá eigum við einnig, eins og hyggnir menn, að vera viðbúnir því versta, og einmitt þess vegna teljum við ekki tímabært að segja sáttmálanum upp eins og nú er ástatt. Þetta kom glögglega fram í ræðu hv. frsm., enda ber og till. og grg. hennar það ótvírætt með sér. Efni till. er í sem stytztu máli það, að íslenzkir aðilar skuli annast þær framkvæmdir, sem gerðar verða samkvæmt samningnum frá 1951, og afgirtur sé sá hluti vallarins, sem notaður er í sambandi við starfsemi varnarliðsins, og umferð um hann bönnuð, að nú þegar skuli hafinn undirbúningur undir það, að Íslendingar sjálfir taki í sínar hendur gæzlu og umsjón mannvirkja og rekstur vallarins og að Íslendingum sé séð fyrir nauðsynlegri sérmenntun og æfingu, til þess að við getum tekið þessi störf að okkur, og síðan, þegar þessum undirbúningi er lokið, þá skuli sá frestur, sem Alþ. hafi til þess að ákveða brottflutning herliðsins úr landinu, styttur úr þeim 18 mánuðum, sem núgildandi samningur gerir ráð fyrir, niður í 3 mánuði, þannig að það sé á valdi Íslendinga, valdi Alþ. sjálfs, eftir að þessum undirbúningi er lokið, að ákveða hvenær sem er með þriggja mánaða fyrirvara brottför liðsins úr landinu. Það á að vera mat Alþ., mat íslenzku þjóðarinnar á því, hvort nauðsynlegt sé að hafa þetta lið lengur, sem úr því verður að gilda, og fresturinn sá, sem til er greindur í till. sjálfrl. Þetta er meginefni till. Ætla ég nú, að hv. fyrirspyrjandi hafi fengið svar við fyrirspurn sinni um afstöðu Alþfl. til hennar, og getur hann þá gert sér ljóst, hvort hans afstaða er eitthvað svipuð. Hv. 6. landsk. og ég ætla hv. 8. þm. Reykv. létu einnig í ljós mikinn fögnuð yfir þessari till., sem hér hefur fram komið, og mér skildist helzt, að þeir mundu veita henni eindreginn stuðning hér á Alþ. Þetta er gott, ef satt er. En það er engu að síður ákaflega furðulegt, og mér liggur við að halda, að það sé of gott, til þess að það geti verið satt, að þessir hv. þm. hafi þegar tekið þeim sinnaskiptum, sem væru nauðsynlegur undanfari slíkrar afstöðu þeirra til málsins. Það er vitað og viðurkennt, að í utanríkismálum á kommúnistaflokkurinn aðeins eitt áhugamál, og það er það, að Íslendingar slíti öll tengsl við vestrænu lýðræðisþjóðirnar, lýsi landið hlutlaust, hvernig sem á stendur, þannig að það sé jafnan vopnlaust, óvarið, bíði þess, að sá fyrsti og frekasti geti tekið það án nokkurrar fyrirhafnar eða mótspyrnu. Þetta er stefna kommúnista í þessum málum, og þessari stefnu hafa þeir verið trúir, fastir á línunni í þessu efni, ef svo mætti segja, öll hin síðari ár. Í þeirra augum er það bezta vörn landsins, að flugveilir og hafnir bíði hér opin og gæzlulaus, þannig að hver sem vill geti komið og án fyrirhafnar eða mótstöðu lagt þessi svæði undir sig og notað þau eins og honum þykir bezt henta. Þetta er sannleikurinn um stefnu kommúnista í þessu máli, og ekki verður annað séð en að þjóðvarnarmennirnir telji, að vörnum landsins og öryggi sé bezt borgið með því, að þeir fylgi nú svo þétt á eftir kommúnistum í þessu efni, að ekki geti hnífurinn þeirra á milli komizt. Vegna þess, að öllum er kunnugt um stefnu þessara tveggja flokka í varnarmálunum, þá verð ég að segja, að mig furðaði á fögnuði þeirra yfir þessari till., sem er nú fram komin. Og enn meira furðar mig á honum, þegar ég lít á þær till., sem þessir hv. flokkar báðir hafa borið fram hér á Alþ. nú að þessu sinni um hið sama mál. Tillögur þessar er að finna á þskj. 23, sem er frv. frá Einari Olgeirssyni og flokksmönnum hans í Nd. um uppsögn varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna. Frv. þetta tekur af öll tvímæli. Þar er alveg skýrt fram tekið það, sem ég áður sagði, að samningnum á að segja upp nú þegar, ekki leita eftir endurskoðun, eins og till. Alþfl. fer fram á, heldur segja honum upp, og það er beinlínis tekið fram, að strax og liðnir eru þeir 6 mánuðir, sem endurskoðun á að standa eftir samningsákvæðunum, skuli formleg uppsögn fara fram. Hvað sem gerast kann og hvert sem ástandið verður, þá skal samningnum sagt upp og allt herlið brott farið innan þess tíma í síðasta lagi, sem samningurinn ákveður. Í 1. gr. frv. segir, að það skuli segja samningnum upp með tilskildum fyrirvara og að „endurskoðunin sé aðeins formsatriði“. Á þskj. 21 flytja svo Gils Guðmundsson og Bergur Sigurbjörnsson, þm. Þjóðvfl., till. til þál. um uppsögn varnarsamningsins milli Íslands og Bandaríkjanna. Þar segir svo í 1. lið till., að æskja skuli nú þegar endurskoðunar á samningnum samkv. heimild í 7. gr. hans svo og leggja fyrir Alþ. frv. til uppsagnar samningsins, þegar er endurskoðunarfresturinn er úti. Það er alveg sama og hjá kommúnistunum, það er hreint formsatriði þetta með endurskoðunina, það er uppsögn, fullákveðin nú þegar, gersamlega án tillits til þess, hvernig ástandið er í dag, og án tillits til þess, hvernig ástandið kann að verða að þeim 18 mánuðum liðnum, sem til eru greindir í samningnum. Ég hygg því, að það sé ljóst, að í þessum málum er fullkomin samstaða með þjóðvarnarmönnum og kommúnistum, afstaðan er ein og hin sama. Get ég óskað þjóðvarnarmönnum til hamingju með þá samstarfsmenn, sem þeir hafa valið sér í þjóðvörnunum. - Að því er aðra hv. þm. snertir, vil ég að sjálfsögðu ekki spá neinu um þeirra afstöðu til málsins. En ég á bágt með að trúa því að óreyndu, að nokkur sé sá á Alþ., utan þeirra tveggja flokka, sem ég nú hef nefnt, sem ekki viðurkennir fulla nauðsyn á því að endurskoða samninginn og framkvæmd hans eftir þá reynslu, sem fengin er af honum nú um tveggja ára bil. Sé það svo, að einhver atriði í samningnum séu þess eðlis, að ekki sé hægt samkvæmt þeim að breyta framkvæmdinni að því er varðar t. d. dvöl setuliðsmanna hér í bænum og utan varnarliðssvæðanna eða að þeir geti leigt sér húsnæði hér í Reykjavík, þá eru það atriði, sem tvímælalaust ber að breyta í samningnum og leggja á þau hina mestu áherzlu. Sé hér aftur á móti um hreint framkvæmdaratriði að ræða, ætti að vera auðvelt fyrir ríkisstj. að hafa það í hendi sinni að breyta þeirri framkvæmd. Ég skal geta þess, að þó að vikið sé að einstökum atriðum í tillögunni, sem sérstaklega þurfi að endurskoða, þá eru ýmis atriði önnur en þau, sem upp eru talin, sem einnig ber að taka til athugunar í þessu sambandi, og má því ekki líta á þá upptalningu, sem í till. er, sem tæmandi. Mér skildist á hæstv. utanrrh., að hann viðurkenndi það, að fyllsta þörf væri á endurskoðun og ýmsum breytingum á framkvæmd samningsins eftir þá reynslu, sem fengin er af honum nú um tveggja ára skeið. Ég leyfi mér því, þangað til annað kynni að koma í ljós, að vænta þess, að hæstv. ráðh. geti fallizt á það, að þessi till. verði samþ., og snúi sér síðan að því að koma fram þeim breytingum, sem nauðsynlegar eru og aðkallandi til þess að bæta aðstöðu okkar Íslendinga í sambandi víð samninginn og framkvæmd hans, meðan ekki er talið fært að segja honum upp.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykv. (HG) sagði hér nokkur orð og vék þar m. a. að Sósfl. og hans afstöðu og því, sem fram hefði komið af hálfu tveggja þm. hans um þessa þáltill., sem hér liggur fyrir. Mér sýndist nú raunverulega eða heyrðist ræða hv. 4. þm. Reykv. fyrst og fremst vera haldin til þess að reyna að draga fjöður yfir, að Alþfl. væri nú að reisa sig upp á móti hernáminu og jafnvel Atlantshafsbandalaginu. Hann vildi gera sem minnst úr því, að flokkurinn væri farinn að sjá, að hér yrði nú að breyta um stefnu frá því, sem var 1949 og 1951, og sjá það réttilega, og að hv. 4. þm. Reykv. vildi svona með öllum sínum diplómatísku hæfileikum láta sem minnst á því bera, að þarna væri nú raunverulega nokkur breyting á ferðinni, en þessi till. væri nú ósköp sakleysisleg. Hann hefði nú raunverulega átt að segja eitthvað dálítið meira um það til þess að reyna að fá sína gömlu samherja í Framsókn og Sjálfstfl. til þess að komast á þá sömu skoðun, að það væri nú alveg óhætt fyrir þá að samþykkja þessa till. Hins vegar kaus hann heldur að hafa hina aðferðina, að víkja dálítið að þeim, sem hafa verið andstæðastir Atlantshafssamningnum og hernáminu, og þess vegna verð ég nú ofur lítið að ræða víð hann um þau mál. Ég verð að segja. að ef þessar fögru vonir, sem hann virtist nú hafa um, að Framsfl. og Sjálfstfl. sem gamlir samherjar hans gætu nú gengið inn á þessa till., - ef hann hefði nú haft einhverjar ríkari vonir um það, þá hefði það gjarnan mátt koma betur fram, - það væri ákaflega gott, ef þær styddust við eitthvað, en ég er hræddur um, eins og ég mun nú koma að síðar, að því miður sé svo ekki. En það voru nokkur atriði í ræðu hv. þm., sem ég vildi sumpart ræða við hann og sumpart fá dálítið betri upplýsingar um. Hann sagði, að 1951 hefði Alþfl. gengið inn á það að kalla hernámið yfir landið, að hleypa hér amerískum her inn í landið án þess að kalla saman Alþ., brjóta þar með stjskr. og skapa það hættuástand, sem nú ríkir í landinu, - það hefði verið gert vegna yfirvofandi hernaðarhættu. Má ég spyrja, - það er oft búið að spyrja að því hér á Alþ., en það hafa aldrei nokkurn tíma fengizt neinar upplýsingar um það frá hálfu þeirra, sem herinn kölluðu inn, hver var þessi yfirvofandi hernaðarhætta? Hver var þessi yfirvofandi hernaðarhætta 7. maí 1951, sem gerði það .að verkum, að það var nauðsynlegt að fá amerískt herlið inn í landið? Það hefur enginn maður hér á Alþ. enn þá dirfzt að halda því fram, að það hafi verið stríðið í Kóreu, sem hafi verið sú hernaðarhætta, m. ö. o., vegna þess að það hafi verið barizt í Kóreu, þá hafi verið alveg óhjákvæmilegt að kalla amerískan her til Íslands. Og ég vil taka það fram, að svo framarlega sem það er einhver þm. hér inni, sem hefur þá skoðun, að vegna þess að barizt hafi verið í Kóreu í maí 1951, þá hafi verið nauðsynlegt að kalla amerískan her til Íslands, þá hlýtur sá hinn sami maður að hafa þá skoðun, að það verði - ja, svo lengi sem við getum yfirleitt séð fram í tímann nú - óhjákvæmilegt að hafa amerískan her á Íslandi. Ég þyki yfirleitt bjartsýnn maður, en ég er ekki svo bjartsýnn, að ég geri mér vonir um það, að það verði ekki, það sem eftir er af þessi öld, einhvers staðar í veröldinni barizt með vopnum. Það hefur verið svo alla 20. öldina, sem af er, og var svo alla 19. öldina, og mannkynið mætti þá breytast á mjög skjótum tíma mikið til góðs, ef hvergi nokkurs staðar yrði barizt í veröldinni allan þann tíma, og Kórea er þó a. m. k. eitt af þeim löndum, sem eru einna lengst frá okkur landfræðilega séð, þannig að ef stríð í Kóreu ætti að vera ástæða til þess að kalla amerískan her inn í Ísland, þá er viðbúið, að það yrði lengi full ástæða til þess að kalla amerískan her hingað. En enginn þeirra manna, sem eru ábyrgir fyrir því að hafa kallað ameríska herinn til Íslands, hefur treyst sér til þess nokkurn tíma hér á Alþ. að svara þessu atriði. Ég spurði að öðru hér: Var það ef til vill vegna þess, að það voru rússnesk síldarskip í nánd við Ísland, sem ameríski herinn var kallaður í maí 1951? Ég hef ekki heldur fengið svar við því. Ef það er álitið, ef síldarskip eru hér einhvers staðar nærri Íslandi, að þá sé alltaf hernaðarhætta hérna á Íslandi, þá fer nú að verða líklega anzi lengi óhjákvæmilegt að kalla amerískan her til Íslands. - Hví í ósköpunum getur sú hæstv. ríkisstj., sem er ábyrg fyrir því ástandi, sem hér ríkir nú, ekki svarað þjóðinni um það, hvaða hernaðarhætta þetta hafi verið? Hv. 4. þm. Reykv. kom svo inn á það, að það væri enn þá óvissa, það væri enn þá ekki hægt að aflétta þessu hernámi, vegna þess að enn þá væri hernaðarhætta. Má ég spyrja, hver hún er? Hér á fundi í neðri deild í gær flutti einn hv. þm. Alþfl. fyrirspurn til ríkisstj. og lýsti afstöðu Alþfl. - sem ég var mjög feginn að heyra - í sjálfstæðisbaráttu Túnisbúa. Ég býst við, að við gerum okkur flestir ljóst, sem sjálfir höfum á sínum tíma háð okkar sjálfstæðisbaráttu í margar aldir og háð hana lengi m. a. vegna þess, að við vorum afvopnaðir og gátum aldrei barizt með vopnum og höfðum ekki mátt til þess gagnvart Dönum, - ég býst við, að við gerum okkur ljóst, að ef þjóðum eins og íbúum í Túnis, Marokkó og fleiri slíkum nýlendum er neitað um sitt sjálfstæði, þá koma þessar þjóðir til með að taka það með vopnum, og það hefur hvað eftir annað legið við undanfarið, að það yrði uppreisn í Túnis og í Marokkó til þess að hrinda af sér oki frönsku nýlendukúgaranna, á sama hátt og það varð uppreisn í því ríki, sem nú er Bandaríkin, fyrir rúmum 175 árum til þess að hrinda af sér oki Englendinga og á sama hátt og það er uppreisn í Indókína í dag til þess að veita af sér oki Frakka og þannig barizt víðar í veröldinni til þess að létta af sér oki nýlendukúgaranna í Evrópu, - spurning, hvenær barizt verði í British Guiana til þess að útvega þeirri þjóð frelsi, barizt nú sem stendur í Kenya til þess að reyna að tryggja frelsi þeim mönnum, sem verið er að ræna þar sínu landi. Meðan kúgaðar nýlenduþjóðir eru til í heiminum, þá munu þær reyna að hrinda af sér oki nýlendukúgaranna í Atlantshafsbandalaginu, og á meðan Ísland er bundið í Atlantshafsbandalaginu, þá er hægt að túlka hverja slíka uppreisn nýlenduþjóðanna sem árás á Atlantshafsbandalagið, enda tala Frakkar djarft um það nú, að þeir þurfi að fara að fá hjálp til þess að halda niðri íbúunum í Víetnam. Og kannske fara þeir að heimta hjálp Íslendinga sem eins aðilans í Atlantshafsbandalaginu til þess að halda niðri frelsisbaráttu íbúanna í Túnis og Marokkó. Meðan sú óvissa ríkir í veröldinni, að þessar þjóðir heimti frelsi, á þá amerískur her að vera á Íslandi? Er það meiningin? Ég er hræddur um, að þeir menn, sem tala hér allfreklega um óvissuna í alþjóðamálum, ættu að gera sér það fullkomlega ljóst, hvað þeir eru að segja. Það er ekki til neins með öðru orðinu að segja: Ég er með því, að Túnisbúar rísi upp og reki Frakka af höndum sér, - og með hinu orðinu: Ég vil hér amerískan her á Íslandi, svo lengi sem nokkur hætta er á því, að nokkur kúgaður maður í Túnis eða annars staðar fari að reisa sig upp á móti nýlenduríkjunum í Evrópu. - Þetta væri gott að fá upplýst, og fyrst hv. 4. þm. Reykv. er nú svo kurteis við þingheim að vera sá eini, sem ræðir þetta mál úr hópi þessara gömlu, sem samþ. Atlantshafsbandalagið 1949, því að hvorugur flm. þessarar till. er úr hópi þeirra, þá væri ákaflega æskilegt að fá nánari upplýsingar um þessa hluti frá honum. Hvað finnst honum, að hersetan á Íslandi þurfi að vera lengi, hver álítur hann að hafi verið hernaðarhættan, sem olli því, að hernema varð Ísland 1951, og hvað álítur hann að þurfi til, að slíkri hernaðarhættu sé lokið? Þá minntist hv. 4. þm. Reykv. á skaðsamlega starfsemi okkar sósíalista. Hún átti að vera í því fólgin, að við hefðum verið að ófrægja setuliðið, og ég býst við, að það, sem honum hafi alveg sérstaklega runnið til rifja í sambandi við þessa starfsemi, hafi verið það, að flokksbróðir hans í Danmörku, Hans Hedtoft, lýsti því yfir fyrir síðustu kosningar, að hernámsástandið hér á Íslandi væri svo slæmt, reynsla Íslendinga af hernámi Bandaríkjamanna væri svo raunaleg, að það ylli því, að danski Sósíaldemókrataflokkurinn tæki afstöðu á móti því að veita Bandaríkjamönnum herstöðvar í Danmörku. Ég býst við, að þessi stefnubreyting hjá Hans Hedtoft og danska Sósíaldemókrataflokknum sé afleiðing af því, hvernig hernámið á Íslandi hefur verið ófrægt, svo að ég noti orð hv. 4. þm. Reykv. Það, að við höfum sagt sannleikann um hernámið hérna, það, að við höfum vægðarlaust afhjúpað öll hneykslin í sambandi við það, það, að við höfum ekki legið á liði okkar að láta menn vita af því erlendis, m. a. okkar frændþjóðir á Norðurlöndum, hvað þær ættu í vændum, svo framarlega sem amerískt herlið settist að hjá þeim, hefur orðið til þess, að meira að segja danski Sósíaldemókrataflokkurinn hefur lært af því víti, sem hér hefur orðið á Íslandi til varnaðar fyrir Norðurlandaþjóðirnar. Ég efast ekki um, að hv. 4. þm. Reykv. hafi reynt að segja sósíaldemókrötunum í Danmörku sannleikann um ástandið hérna. Ég býst við, að hann hafi reynt að frægja amerísku hermennina hérna á Íslandi, hann hafi reynt að sjá um, að þeir fengju að njóta sannmælis. Ég veit ekki betur en að sjálfur fyrrverandi formaður flokksins hafi nýlega verið á Norðurlöndum að tala við sína flokksbræður þar, og ég efast ekki um, að sá ákveðni áhangandi Atlantshafsbandalagsins og einn frumkvöðullinn að því, að við Íslendingar gengum í það, hafi reynt á allan hátt að telja sínum dönsku flokksbræðrum trú um, að þetta væri fyrirmyndarástand, sem skapaðist á Íslandi við það að fá þessa blessuðu amerísku vini okkar hingað upp. En mér sýnist honum bara hafa gengið það bölvanlega. Ég sé ekki betur en að Hans Hedtoft og danski Sósíaldemókrataflokkurinn trúi betur þeirri skaðlegu starfsemi kommúnista, eins og hv. 4. þm. Reykv. orðar það, trúi betur því, hvernig við höfum verið að ófrægja varnarliðið, eins og hann orðar það, heldur er öllum sannleikanum, sem Stefán Jóhann segir niðri í Danmörku. Með öðrum orðum, staðreyndirnar um framkomu Ameríkana á Íslandi blasa svo við, að meira að segja danskir sósíaldemókratar geta ekki lokað augunum fyrir því, og þá held ég nú, að hægri armurinn í Alþfl. ætti að fara að hætta að loka augunum fyrir því líka. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að við hefðum verið að brigzla Bandaríkjunum um kúgun og ofbeldi. Við skulum athuga, hvort það eru staðreyndir eða hvort það eru brigzl, sem við höfum verið að segja. Ég býst við, að hann hafi kannske að sumu leyti átt við það, sem ég hef minnzt á hér í umr. um þetta mál og minnzt á stundum áður. Ég vil þá leyfa mér að spyrja í fyrsta lagi: Var það kúgun og ofbeldi hjá Bandaríkjunum og Bretum í júnílok 1941, þegar hernámssamningurinn svokallaði var gerður? Hv. l. þm. Reykv. veit eins vel og ég, að sá samningur var settur þannig á, að það voru gefnir 24 klst. úrslitakostir fyrir ríkisstj. Íslands 24. júní, á þeim tíma átti hún að samþ. þennan samning, annars yrði gripið til annarra ráðstafana. Var það ekki kúgun og ofbeldi? Alþ. var síðan kallað saman 9. júlí og samningurinn sem gerð staðreynd lagður fyrir Alþ. Sama dag steig ameríski herinn hér á land, og með ameríska herinn hér í Reykjavík var Alþ. látið samþ. hernámssamninginn. Var það kúgun og ofbeldi að setja vopnað lið annarrar þjóðar á land og leggja, eftir að hafa sett ríkisstj. þessa lands 24 klst. úrslitakosti, fyrir Alþ. að samþ. þetta? Þm. þáverandi stjórnar hafa borið vott um það í þingtíðindunum, hvernig sá samningur var gerður. Þáverandi þm. Ak., Sigurður Hlíðar, lýsti því yfir í grg. fyrir atkv. sínu þá, að hann væri á móti þessum samningi og hann hefði komið hingað inn og verið á móti þessum samningi og ákveðið að greiða atkv. á móti honum, en hann sæi, að þessi ríki, sem þarna ættu í hlut, hefðu líf okkar í sínum höndum og þau gætu drepið okkur, ef þau vildu, og af því að hnífurinn væri á hálsinum á honum, þá ákvæði hann þess vegna að hætta við það, sem hann hefði ætlað sér: að greiða atkv. á móti samningnum - og mundi annaðhvort sitja hjá eða jafnvel greiða atkv. með honum. Það var ekkert verið að draga úr því, hvað verið væri að gerast þarna. Það var hrein kúgun og ofbeldi, sem haft var í frammi. Og þessi kúgun og ofbeldi voru svo ber, að Churchill treystist ekki til þess að segja brezka þinginu satt um aðfarirnar við Íslendinga. Ég hef hér áður vitnað í hans ræðu 9. júlí í brezka þinginu, og hv. þm. vita það allir saman, ekki sízt þeir, sem þá voru hér, hvernig málin voru lögð fyrir okkur Íslendinga af Bretum. Bretar skrifuðu þá ríkisstjórninni í gegnum sinn konsúl hér, að þeir mundu flytja allt sitt herlið hér af landi burt og þeir álitu, að landið ætti ekki að vera varnarlaust og þess vegna ætti Ísland að biðja um hervernd Bandaríkjanna. Og um það voru settir úrslitakostir. Þetta var það, sem sagt var við Íslendinga. Þetta var aðferðin, sem höfð var til þess að kúska íslenzku ríkisstj. til þess að láta undan. Hvað sagði Churchill við Breta í brezka þinginu? Hann sagði, að Bretar gætu ekkert haft á móti þessu, að Ameríkanarnir höfðu tekið Ísland. Þeir gætu ekkert við því sagt, því að íslenzka ríkisstj. hefði beðið Ameríkanana um það að koma inn. Hins vegar mundu Bretar halda sínum her áfram á Íslandi. Þetta sagði Churchill hálfum mánuði eftir að hann hafði látið skrifa íslenzku ríkisstj. og tilkynnt, að hann flytti allan herinn burt og þess vegna yrðu Íslendingar að biðja um vernd; sem sé, með hreinum lygum gagnvart Íslendingum og gagnvart Bretum var þessi kúgun og ofbeldi dulið. Við skulum þess vegna ekkert vera að nota hér stór orð. hv. 4. þm. Reykv., um þessi atriði. Þessar staðreyndir liggja fyrir, og ég skal, ef einhver væri að bera á móti þessu, koma með ræðu Churchills hérna. Þá kemur næst 1945. Var þar búið við ofbeldi af hálfu Bandaríkjanna? Bandaríkin voru búin með þessum samningi, sem þau höfðu kúskað í gegn 1941, að skuldbinda sig til þess að fara burt héðan af Íslandi strax í stríðslok. Og allir íslenzkir alþm. og íslenzka ríkisstj. þá og öll utanrmn. voru sammála um skilninginn á þeim varnarsamningi. En Bandaríkjamenn tilkynntu bara, að þeir legðu annan skilning í samninginn, þeir gætu haft herinn hérna eins lengi og þeir vildu. Og meðan herinn er hér enn þá eftir stríðslokin, í maí og ágúst 1945, hvað gerist þá? Þá segja Bandaríkin við okkur, að þau vilji fá hér þrjár herstöðvar til 99 ára, þau vilji fá hér afhenta þrjá hluta af íslenzku landsvæði, svæði í kringum Keflavíkurflugvöll, svæði í kringum Skerjafjörð og svæði við Hvalfjörð, til algerra yfirráða til að útbúa þar hernaðarmannvirki. Það átti að verða amerískt land í næstu 99 ár, sem Íslendingar hefðu ekkert með að gera. Þessi krafa Bandaríkjanna um þessar herstöðvar til 99 ára hér á Íslandi, gerð meðan Ameríkanarnir hafa hér her enn þá í landinu og meðan þess vegna er raunverulega ekki hægt að ætlast til þess, að Íslendingar geti að öllu leyti talað af fullri djörfung við Bandaríkjamenn, - þessi krafa er kúgun og ofbeldi gagnvart smáþjóð, og það var ósvífni af Bandaríkjunum að bera þessa kröfu fram. Bandaríkin munu hafa borið þessa kröfu fram vegna þess, að þau ætluðust til þess, að það yrði gengið að henni. Þau höfðu sinn her hér í landinu, þau höfðu hér byssustingina í kringum okkur, og þau sögðu: Við viljum fá þrjú landsvæði í 99 ár. Ég veit, að hv. fulltrúar hernámsflokkanna hér á Alþ. fást sjaldan til þess að tala um þessa kröfu Bandaríkjanna, því að hún sviptir grímunni af þeim. Bandaríkin voru þá ekki komin það langt í hræsninni, að þau væru búin að yfirtaka öll slagorð Hitlers um baráttuna gegn kommúnismanum, alveg búin að gera bandalag við Spán, Japan og stóriðjuhöldana í Þýzkalandi, bandalag við alla þá aðila, sem stjórnuðu Þýzkalandi og fasistaríkjunum yfirleitt í heimsstyrjöldinni síðustu. Bandaríkin voru þá ekki búin að útvega sér neitt yfirvarp, ekki neitt svokallað lýðræðisyfirvarp, ekki neitt frjálsra þjóða yfirvarp yfir sína beinu kúgunarstarfsemi. Þá áttu Íslendingar að fá að kenna á því, að bandarískur her væri hérna, og Bandaríkin héldu, að þau hefðu náð nógu miklum tökum á okkur til þess að fá þessari kröfu framgengt, og þess vegna gerðu þau hana. Sósfl. tilkynnti þá, að hann færi úr ríkisstj., ef gengið yrði að þessari kröfu. Og það voru kosningar framundan 1946, og það þótti ekki hentugt að ganga að þeirri kröfu þá. Það, sem síðan hefur verið að gerast á Íslandi, er, að Bandaríkin hafa verið að reyna að ná slíkum tökum á flokkunum og þjóðinni, að þau gætu fengið þessu framgengt. Þau hafa ekki fengið því öllu framgengt enn. En þau stefna enn að þessu marki, sem þau ætluðu sér að ná í einum áfanga þá, en misheppnaðist vegna þess, að við sósíalistar stóðum á móti þessari kúgun og ofbeldi, sem Bandaríkin þá ætluðu að beita okkur. Í þriðja lagi, hv. 4. þm. Reykv., hvernig var það 1946, þegar Keflavíkursamningurinn var gerður? Hvað sögðu Bandaríkin þá við okkur Íslendinga? Þau sögðu: Við skulum fella niður hernámssamninginn frá 1941 gegn því, að við fáum Keflavíkurflugvöllinn til umráða. Ef þið hins vegar gangið ekki inn á að láta okkur fá Keflavíkurflugvöllinn til umráða, þá munum við ekki fara með herinn burt af Íslandi. -Þetta var sú beina hótun Bandaríkjanna þá. M. ö. o.: Látið okkur fá Keflavíkurflugvöllinn, gerið Keflavíkursamninginn, þá förum við burt með herinn - þýddi nú raunverulega: þá setjum við hann í önnur föt. - En látum það vera. Þetta var það, sem lá fyrir þeim flokkum, sem þá samþykktu Keflavíkursamninginn, og var þeirra eina vörn fyrir því að samþykkja hann. Þeirra röksemdir í öllum umræðunum voru þessar: Með því að gera Keflavíkursamninginn fáum við Bandaríkjaherinn burt af Íslandi. - Hvað er þetta af hálfu Bandaríkjanna, að segja við þjóð, þegar þau hafa her sinn í landi hennar: Hér ætla ég að sitja með minn her áfram. Hér ætla ég sem sé að beita þig þeirri kúgun og ofbeldi að sitja með minn her áfram, nema því aðeins að þú gangir að þeim skilyrðum, sem ég set, Keflavíkursamningnum. - Þetta var kúgun og ofbeldi af hálfu Bandaríkjanna, ekkert annað. 1951, þegar hernámssamningurinn var gerður, - það var ekki hér í þingsölunum, það var hérna niðri í flokksherbergjunum, - mér er ekki kunnugt um, hvernig þeir þm., sem gerðu þann samning, voru látnir gera hann. Það gerðist með því móti, að það hefur enginn þeirra manna sagt frá því. Ég veit því ekki, hvort það hefur verið beitt kúgun eða ofbeldi. Ég veit ekki, hvers konar myndir hafa verið málaðar upp fyrir mönnum þá, hvers konar blekkingum hefur verið beitt. En hitt er mér alveg ljóst, að saga Bandaríkjanna og þeirra afskipta af Íslandi er ein óslitin saga af kúgun og ofbeldi, þar sem lygarnar og lygaáróðurinn síðan bættust ofan á. Hv. 4. þm. Reykv. talaði um illmæli af okkar hálfu. Það hefur ekki verið sagt enn nema brot af því, sem þarf að segja um framferði Bandaríkjanna hér á Íslandi, og getur vel verið, að við förum að bæta meiru við það. Það er ef til vill kominn tími til þess, að Alþ. fari að athuga þær skoðananjósnir, sem ameríska sendiráðið uppi á Laufásvegi rekur hér í Reykjavík. Það er ef til vill tími til kominn, að það sé farið að athuga, hve margir Íslendingar eru í þjónustu Bandaríkjanna til þess að njósna um skoðanir manna hér. Það er ef til vill tími til kominn, að það sé farið að athuga það, samkv. hvaða heimild starfsmenn ameríska sendiráðsins leyfa sér að spyrja Íslendinga, sem koma þangað til þess að fá vegabréf, að því, hvernig þeir hafi kosið í síðustu kosningum. Það er ef til vill tími kominn til þess, að það sé farið að setja einhverjar hömlur við, hvernig ameríska sendiráðið slettir sér fram í íslenzk innanríkismál. Og það er ekki nóg með, að ameríska sendiráðið hér hafi þessi ólöglegu afskipti af íslenzkum innanríkismálum, án þess að ríkisstj. segi nokkurn skapaðan hlut við því, heldur er það meina að segja látið viðgangast á Keflavíkurflugvelli, að það séu beinar yfirheyrslur yfir íslenzkum verkamönnum, sem vinna þar, um hvaða stjórnmálaskoðanir þeir hafi. Ég lagði hér fyrir á Alþ. í fyrra beinar sannanir um lögbrot, sem ættu að gilda samningsuppsögn, ef hér væri ríkisstj., sem stæði á verði fyrir hagsmuni Íslands, þar sem íslenzkum verkamönnum og verkakonum er sagt upp með tilvitnun í ákveðin amerísk lög, sem einmitt snerta það, að viðkomandi menn hafi ákveðnar pólitískar skoðanir eða þeirra tengdafólk, sem er algert brot á ákvæðum varnarsamningsins sjálfs, sem fyrirskipa meira að segja Ameríkumönnum að hafa ekki skipti af stjórnmálum á Íslandi. Ég býst við, að hv. 4. þm. Reykv. vilji telja þetta illmæli. En þessar sannanir liggja hér fyrir, og ég hef lagt þær hér fyrir á Alþingi. Þessar skoðananjósnir, þessi skoðanakúgun, sem ameríska sendiráðið, ameríska herliðið, amerísku atvinnurekendurnir hérna eru látnir framkvæma, eru brot á öllum íslenzkum lögum og brot líka á sjálfum hernámssamningnum. Það er ekki til neins að kvarta yfir illmæli og ófrægingu, á meðan allt það, sem við höfum sagt og lagt hér fram um afskipti Ameríkana af málum okkar Íslendinga, er þannig, að það eru í fyrsta lagi staðreyndir og í öðru lagi það leiðar staðreyndir, að öllum íslendingum. sem kynnast þeim, svíður undan þeim og þeim frændum okkar á Norðurlöndum, sem hingað koma, ógnar, hvernig komið sé. Menn þurfa ekki annað en tala við Dani eða Svía, sem hafa farið hérna um Keflavíkurflugvöllinn og séð, hvernig ástandið er. Þá kom hv. 4. þm. Reykv. að því, að tilgangurinn með þessari þáltill. Alþfl. væri nú alls ekki sá að segja upp samningnum, þetta væri bara endurskoðun, og hann efaðist ekki um, að þessu yrði vel tekið af hálfu Bandaríkjanna. Og hv. 4. þm. Reykv. vildi leggja mjög mikla áherzlu á þetta, það væri nú eitthvað annað en að þeir, gamlir Atlantshafsbandalagsbrautryðjendur eins og hann, væru nú að hugsa sér að fara að segja upp hernámssamningnum. Má ég nú spyrja hv. 4. þm. Reykv.: Á hvern hátt hugsar hann sér að fá í gegn þessar breytingar á samningnum, sem felast í till. Alþfl.? Það er aðeins ein aðferð, sem er til, til þess að fá þessa breytingu í gegn, svo framarlega sem Bandaríkin beygja sig ekki í hvert skipti, sem litla fingrinum er veifað hér á Alþ., og það er að segja samningnum upp. Mig langar til að fá upplýsingar hjá hv. 4. þm. Reykv. um, hvaða ástæðu hann hefur til þess að ætla, að þessari endurskoðun yrði vel tekið af Bandaríkjunum. Ég hef grun um, að hæstv. núverandi ríkisstj. hafi ef til vill í því almenna undanhaldi, sem nú á sér stað hér á Íslandi viðvíkjandi þessum málum, gjarnan hugsað sér að fá fram einhverja endurskoðun á núverandi hernámssamningi. Ég hef jafnvel grun um, að hún hafi verið að leita hófanna hjá Bandaríkjunum, hvernig þau tækju í slíkt. En ég er ákaflega hræddur um, að Bandaríkin hafi tekið allt slakt mjög óstinnt upp, þau hafi ekkert kært sig um að eiga það neitt á hættu, að farið væri að hrófla við þessum samningi. Ég er hræddur um, að reynsla ríkisstj. hafi einmitt orðið sú, að Bandaríkin vilji halda fast í höndina, sem þeim var rétt 1951, og þau muni alls ekki hafa hugsað sér að ganga inn á mikla endurskoðun á þessum samningi, t. d. að hægt væri að reka þá burt héðan með þriggja mánaða fyrirvara með einhliða samþykkt Alþ. og annað slíkt. Svo framarlega sem Bandaríkin ekki tafarlaust beygja sig fyrir hverri ósk, sem hér kemur fram, þá er aðeins einn hlutur til. Það er að segja samningnum upp og láta síðan Bandaríkin vita það, að af hálfu þeirra, sem yfirleitt vilja aftur við þau semja, komi ekki til neinna mála, að það sé yfirleitt talað við þau upp á aðra skilmála en þá, sem Alþ. hefur lagt fyrir. Ef hins vegar Alþ. í samningum við Bandaríkin á að fara að taka slíka afstöðu, þá er eitt, sem er nauðsynlegt að þeir menn, sem eiga að semja fyrir Íslands hönd, geri sér ljóst, og það er, að þægðin er einvörðungu Bandaríkjanna og engra annarra, að ef menn eru að semja um þessa hluti, þá eru menn að gera það fyrir Bandaríkin og enga aðra. Það eru eingöngu þau, sem hafa óskað eftir herstöðvum á Íslandi. Og Íslendingum geta þessar herstöðvar aldrei flutt neitt annað en hættu á tortímingu. Eigi að knýja fram þess vegna þá endurskoðun, sem Alþfl. hérna talaði um, þá er það því aðeins hugsanlegt, að þannig væri haldið á af hálfu þeirrar ríkisstj., sem um það semdi, að hún léti í það skína við Bandaríkin, að Íslandi dytti ekki í hug að gera neinn samning við Bandaríkin, nema þau gengju að öllum þessum skilmálum, sem þarna væru settir. Ef það yrði látið í veðri vaka, eins og hér er alltaf verið að reyna að blekkja menn með, að þetta væri að einhverju leyti í þágu Íslendinga, að Íslendingar þyrftu að draga úr sínu öryggisleysi með því að heimta her inn í landið, með því að heimta her til þess að ráðast á sig, - ef þannig er haldið á málunum af hálfu Íslendinga, þá verður aldrei gert annað en að beygja sig fyrir öllu því, sem Bandaríkin vilja. Þá er ekki hægt að tala við þau. Ég held þess vegna, að hv. 4. þm. Reykv. ætti ekkert að vera að draga neina dul á það, að ef Alþfl. hugsar sér nokkurn skapaðan hlut með þessari till., þá verður hann að vera reiðubúinn að vera með því að segja samningnum upp til þess þá m. a. að knýja fram endurskoðun í þeim anda, sem hann vill á koma. Þá talaði hv. 4. þm. Reykv. um, að þetta, að við vildum ekki hafa herstöðvar á Íslandi, væri af því, að við vildum slíta öll tengsl við vestrænu lýðræðisþjóðirnar. Þessu hefur oft verið haldið fram, að þessi hlutleysisstefna, sem við höfum verið að halda fram, þýddi það að slíta öll tengsl við vestrænu lýðræðisþjóðirnar. Má ég nú minna hv. 4. þm. Reykv. á það, að í yfirlýsingu, sem utanrmn. Alþingis gaf 1946 í sambandi við inntökubeiðni Íslands í Sameinuðu þjóðirnar, var í sambandi við einmitt skilninginn á 43. gr. sáttmálans, spurninguna viðvíkjandi herstöðvum hér á Íslandi, alveg sérstaklega tekið fram og yfir lýst af hálfu utanrmn. eftirfarandi: „Íslendingar eru eindregið andvígir herstöðvum í landi sínu og munu beita sér gegn því, að þær verði veittar.“ Þetta var afstaða utanrmn., og hún var undirskrifuð af eftirfarandi mönnum þá: Bjarni Benediktsson, formaður, Stefán Jóh. Stefánsson, fundaskr. og frsm., Hermann Jónasson, Bjarni Ásgeirsson, Jóhann Þ. Jósefsson, Garðar Þorsteinsson, Einar Olgeirsson. Og þessar tillögur með tilvitnun til þessarar fundargerðar voru samþ. einróma á Alþingi og þetta alveg sérstaklega undirstrikað. Og við áttum báðir, hv. 4. þm. Reykv. og ég, okkar þátt í því, að lýðveldið var hér endurreist 17. júní 1944, héldum báðir ræður í tilefni af því hér við stjórnarráðið og lýstum því yfir, eins og allir aðrir gerðu, að við endurreistum okkar lýðræði vopnlaust og varnarlaust og ætluðum að halda því þannig í okkar trú á það, að smátt og smátt mundi fara batnandi í veröldinni, og þetta var í miðri heimsstyrjöldinni. Við Íslendingar höfum gengið út frá því, og það í tveim heimsstyrjöldum og eftir þær, að halda okkar landi varnarlausu og vopnlausu, vegna þess að við vitum það ósköp vel, þegar við hugsum um þetta mál, að það er öruggast fyrir líf sjálfs fólksins í landinu. Þetta var stefna okkar sósíalista þá eins og allra annarra flokka, þegar lýðveldið var endurreist, og hún hefur haldið áfram að vera það. Ýmsir aðrir flokkar hafa hætt við þá stefnu. Af hverju? Af því að landið hefur verið hernumið af amerísku valdi og amerískt auðvald hefur læst sínum klóm um okkar íslenzka þjóðlíf, þannig að það er varla orðið hægt að hreyfa sig, ekki einu sinni að byggja hús á Íslandi án þess að spyrja Ameríkana um leyfi. Það er þess vegna ekki að ásaka okkur sósíalista fyrir að hafa haldið fast við þá stefnu, sem var stefna Íslands, þangað til Ameríkanar lögðu landið undir sig með kúgun og ofbeldi og halda því með blekkingum og áróðri. Það eru aðrir flokkar, sem hafa vikið frá þeirri stefnu í samræmi við hagsmuni Ameríkana, í samræmi við hagsmuni ameríska auðvaldsins. Mér liggur við að spyrja þessa menn, sem tala svona mikið út af hlutleysisstefnunni og öllu því: Hvar er sú vernd, sem Íslendingar hafa gegn Bandaríkjunum og þeirra herliði, gegn morðunum, sem Bandaríkjamenn eru byrjaðir að fremja hér á Íslandi, gegn því, sem þeir koma til með að leiða yfir landið, ef þeir verða látnir halda svona áfram? Hvar er sú vernd? Það er ábyrgðarhluti að kalla vopnaðan her inn í eitt land. Það getur oft orðið erfiðara að losna við hann aftur. Ég fæ ekki séð, að það sé hægt með rökum að bera Sósfl. á brýn stefnubreytingu í þessum efnum. Hann hefur haldið við þá stefnu, sem var stefna þjóðarinnar. Það eru aðrir, sem hafa breytt um. Í því að reka ameríska herinn burt af Íslandi felst engan veginn að slíta öll tengsl við vestrænu lýðræðisþjóðirnar. Geta vestrænar lýðræðisþjóðir ekki haft tengsl við Ísland nema nota Ísland sem herstöð, nema stofna lífi íslenzku þjóðarinnar í hættu? Eru það einu tengslin, sem eru til? Við lýstum því yfir, þegar við slitum stjórnmálasambandinu við Danmörku hér á Alþ., að við vildum hafa menningarleg samskipti við Norðurlönd og við vildum tengjast þeim sem nánustum böndum, þó að við slitum þau bönd, sem gerðu okkur stjórnmálalega háða þeim. Ekkert Norðurlandanna hefur enn sem komið er, nema Ísland, látið Ameríkönum herstöðvar í té. Er þar með verið að gefa til kynna, að það sé stefna kommúnistanna, sem ráði í Danmörku og Noregi til dæmis? Er þar með verið að gefa til kynna, að Danmörk og Noregur séu að slíta öll tengsl við vestrænu lýðræðisþjóðirnar, ef það á að fara að heita að slíta öll tengsl við vestrænar lýðræðisþjóðir að hafa ekki amerískan her á Íslandi? Ég held, að það sé farið að ganga nokkuð langt í því að nota þessi orð um lýðræðistengslin, ef þau eiga að þýða það, að ekki sé hægt að hafa samband við t. d. Norðurlönd öðruvísi en að það séu amerískir vopnaðir menn á Íslandi. Þær till., sem hér liggja fyrir, eru um það að fá ameríska herinn burt af Íslandi, þær till., sem hv. 4. þm. Reykv. vitnar í, þær eru ekki um meira. Að síðustu vil ég taka það alveg greinilega fram, einmitt vegna þess, að hv. 4. þm. Reykv. var að láta í ljós undrun sína yfir því, að það hefði komið fram ánægja frá hálfu ýmissa þm., bæði Sósfl. og annarra yfir þessari till. Alþfl., að það er full ástæða til þeirrar ánægju. Þessi till. Alþfl. er spor í áttina. Hún er spor í áttina á undanhaldinu frá hernámssamningnum 1951. Hún er spor á flóttanum frá því að ofurselja landið í hendur Bandaríkjaherliðsins. Hún er rétt spor í áttina. Og mín trú er, að meira að segja þessu litla spori í áttina sé ekki hægt að framfylgja öðruvísi en með því að segja upp samningnum við Bandaríkin, vegna þess að ég hef þá trú a. m. k. á núverandi valdhöfum Bandaríkjanna, að þeir séu það miklir asnar í utanríkisviðskiptum við þjóðir, að þeir kunni ekki að semja í tíma. Ég efast ekki um, að ýmsir þeir, sem stjórnuðu Bandaríkjunum fyrir nokkrum árum, hefðu athugað þessi mál ofur lítið betur, þeir hefðu verið þeir diplómatar að fara að láta undan, þegar önnur eins óánægja skapast eins og hérna á Íslandi. Ef aðrir menn hefðu stjórnað Bandaríkjunum, gæti ég vel trúað, að Bandaríkin hefðu nú þegar boðið okkur upp á endurskoðun á samningnum. En það er vitað mál, að utanríkisþjónusta Bandaríkjanna er alveg með afbrigðum léleg. Við vitum ósköp vel, að það, sem er að gerast nú í Vestur-Evrópu, það er, að Bandaríkin eru með sinni þjösnalegu utanríkispólitík að ofbjóða þjóðum eins og Englendingum og öðrum slíkum. Þau keyra svo skarpt í afturhaldsáttina, að þau eru næstum því að slita vestrænu lýðræðisríkin í Evrópu, - svo að ég noti nú orðatiltæki hv. 4. þm. Reykv., þau eru að slíta þau aftan úr sér. Og það má mikið vera, ef þeir, sem ráða nú utanríkispólitík Bandaríkjanna, hjálpa okkur ekki hér á Íslandi með sama þjösnaskapnum til þess að slíta Ísland undan áhrifum þeirra líka. Þegar að því kæmi, að þessi till. yrði samþykkt, að farið væri að ræða við Bandaríkin, þá yrði annaðhvort að hrökkva eða stökkva. Ef þau umyrðalaust féllust ekki á breytingu samkv. þessu, þá lægi ekkert annað fyrir en að segja samningnum upp og sjá þá, hvað þau gerðu. Þess vegna þýðir þessi till. raunverulega það, að Alþ. ákveður að segja samningnum upp, nema gengið sé að alveg ákveðnum skilyrðum. Það er alveg rétt fram tekið hjá hv. 4. þm. Reykv., að það er munurinn t. d. á því frv., sem ég flyt ásamt fleiri samflokksmönnum mínum í Nd., að ég legg til, að samningnum sé sagt upp, hann sé ekki endurskoðaður og ekki endurnýjaður. Með þessu er lagt til, að samningurinn sé endurskoðaður, og sú endurskoðun eru að mínu áliti engin líkindi til að verði framkvæmd öðruvísi en með því að segja honum fyrst upp. Þess vegna álít ég, að þessi till. sé spor í rétta átt. Ég hef nefnilega þá trú, að þegar svo langt væri komið, að samningnum yrði sagt upp við Bandaríkin, jafnvel þótt meira að segja önnur eins stjórn og núverandi ríkisstj. ætti að fara að semja við Bandaríkin, mundi þjóðin taka þannig í málið, að það yrði ekkert þægilegt fyrir hana að ná neinum samningi aftur.



Herra forseti. Það eru nokkur atriði í ræðum hv. þingmanna við fyrri hl. þessarar umr., sem ég vildi gera að umtalsefni, og þá fyrst ræða hv. 2. þm. Reykv. við það tækifæri. Að ýmsu leyti eiga svör mín einnig við þá ræðu, sem hann var að ljúka við að flytja núna. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að Íslendingar ættu að reka algerlega sjálfstæða utanríkispólitík. Um þetta er ég honum sammála, en legg ef til vill ekki alveg sama skilning í það, hvað sé sjálfstæð utanríkispólitík. Ég hafði sagt í framsöguræðu minni, að allar þjóðir og þá einnig við Íslendingar yrðu í utanríkispólitík að taka tillit til ástandsins í þeim heimshluta, sem landið væri hluti af, og ég lagði áherzlu á, að það væri ekki frávík frá sjálfstæðri utanríkispólitík, þótt slíkt væri gert. Ég sagði, að möguleiki þess að framfylgja algerri hlutleysisstefnu hlyti að vera háður því, hvort um væri að ræða í nágrenni við okkur einhver hlutlaus ríki, sem til greina kæmi að gera bandalag við til þess að gæta hagsmuna Íslendinga, þeirra hagsmuna, sem á að vera höfuðhlutverk utanríkispólitíkurinnar að vernda. Skilyrði okkar til þess að framfylgja beinni hlutleysisstefnu. sem er stefna flokks hv. 2. þm. Reykv., hljóta að vera háð því, að til séu ríki eða ríkjabandalög í Evrópu, sem við gætum leitað bandalags við til stuðnings þessari stefnu, ef hún ætti að veita okkur þá vernd, sem við erum sammála um að utanríkispólitík á að veita þjóð, sem vill vera sjálfstæð. Nú er ástandið í heimshluta okkar þannig, að engin þjóð, sem til greina kæmi fyrir okkur að gera bandalag við, er hlutlaus. Það er ekkert hlutlaust ríkjabandalag til nú á þessari stundu. Þannig var málum ekki háttað á fyrstu árunum eftir styrjöldina. Þá var einmitt um það rætt í Vestur-Evrópu og á Norðurlöndum, hvort smáríki og jafnvel ýmis stærri ríki skyldu ekki taka upp aftur þá hlutleysisstefnu, sem þau höfðu fylgt fyrir styrjöldina. Ef sú stefna hefði orðið ofan á, þá væru raunhæfir möguleikar okkar í utanríkispólitík okkar aðrir en þeir eru núna. Ef orðið hefði úr stofnun varnarbandalags Norðurlanda, sem miklu fylgi átti að fagna á Norðurlöndum, þá hefði það verið möguleiki fyrir okkur að leita eftir því að verða aðilar að því hlutleysisbandalagi. Hitt er annað mál, hvort það hefði dugað okkur að vera varnarlausir eða vopnlausir aðilar að slíku bandalagi, því að það átti sem kunnugt er ekki að vera vopnlaust, heldur vel vopnað. Ef sú stefna yrði ofan á í Vestur-Þýzkalandi, að það og einhver ríki þar í grenndinni mynduðu hlutlaust svæði í miðri Evrópu, svo sem er stefna þýzka Jafnaðarmannaflokksins, þá breytir það og þeim skilyrðum, sem fyrir hendi eru fyrir okkur Íslendinga í utanríkispólitík okkar. En meðan ekkert slíkt á sér stað, þá verðum við auðvitað að miða raunhæfar aðgerðir okkar við ástandið eins og það er, en ekki eins og það gæti verið eða við vildum að það væri. Hv. 2. þm. Reykv. skildi auðsjáanlega kjarnann í þessari röksemdafærslu, því að hann sagði, að við ættum ekki að láta aðstæðurnar í kringum okkur á okkur fá, við ættum að taka að okkur forustuhlutverk í utanríkispólitík Vesturlanda eða Vestur-Evrópu, að því er mér skildist. Þetta minnti mig dálítið á kenningar kunns brezks spekings, að nafni Rutherford, um hið mikla hlutverk, sem Íslandi væri ætlað í framvindu heimsmálanna. Hv. þm. sagði, að Ísland ætti að gegna miklu og glæsilegu hlutverki og mundi hafa skilyrði til þess að hafa gagnger áhrif á málefni heimsins. Ég hef ekki mikla trú á því, að það sé rétt, og þykist þó vera sízt minni föðurlandsvinur en margir aðrir og hafa sízt minna álit á þýðingu Íslands fyrir umheiminn, sérstaklega fyrir heimsmenninguna. En ég hef ekki trú á, að Ísland sé í þeirri aðstöðu að geta haft gagnger áhrif á framvindu heimsmála. Ég hygg, að sú trú hv. 2. þm. Reykv. sé oftrú. Við getum ekki með stefnu okkar hér haft áhrif á það, hvaða stefnu jafnvel Norðurlöndin, hvað þá önnur stærri ríki í Vestur-Evrópu fylgja. Við hljótum þvert á móti að verða að taka tillit, að vísu meira og minna sjálfstætt og meira og minna djarfmannlegt, til þeirrar stefnu, sem þar er ofan á hverju sinni. Ég legg sérstaka áherzlu á, að þetta er ekki að afsala sér sjálfstæði utanríkispólitíkurinnar, langt frá því. Eða hvað segir hv. 2. þm. Reykv. um aðrar þjóðir, sem eru staddar á sama svæði og við, en í öðrum hluta þess? Teldi hann það koma til greina fyrir Finna t. d. að gerast aðilar að Atlantshafsbandalaginu? Hvers vegna hafa Finnar gert varnarsamning við Sovétríkin? Hvers vegna hafa Finnar gert samning við Sovétríkin, sem heimilar Sovétríkjunum herstöðvar, miklar herstöðvar í landi þeirra, sem heimilar rússneskt land innan finnsku landamæranna? Telur hann, að með því að taka það tillit til hagsmuna Sovétríkjanna, sem Finnar hafa talið sér rétt og skylt, séu Finnar búnir að afsala sér algerlega sjálfstæði utanríkispólitíkur sinnar? Veit hv. þm., hvað rússneskur her er í mörgum löndum í Mið- og Austur-Evrópu? Og hver er afstaða kommúnistaflokkanna í þessum löndum til þessa rússneska hers, sem þar dvelur? Hver er afstaða Sósfl. hér til rússneska hersins í þessum löndum? Vildi Sósfl. hér standa að fundi friðelskandi borgara hér í Reykjavík til þess að samþykkja áskorun til sovétstjórnarinnar um að draga her sinn burt úr öllum þessum löndum? Ég veit það ekki. Ég dreg það mjög í efa. Ég hygg, að sannleikurinn sé sá, að hv. þm. telji nauðsynlegt, að rússneski herinn sé kyrr í þessum löndum. En Ísland vill hann hins vegar hafa ekki aðeins hlutlaust, heldur einnig vopnlaust. Þetta er, eins og ég hef þegar getið, að vissu leyti alveg rökrétt frá hans sjónarmiði séð. Hann telur hagsmunum heimsins, þ. á m. hagsmunum Íslands, bezt borgið með því, að aðstaða Sovétríkjanna og bandamanna þeirra til þess að ráða gangi heimsmálanna sé sem allra bezt. Það er ómótmælanlegt, að ef t. d. Ísland og ýmis önnur lönd, sem svipaða aðstöðu hafa og það, eru hlutlaus og algerlega vopnlaus, þá styrkir það aðstöðu Sovétríkjanna í tafli heimsstjórnmálanna. Ég lái hv. þm. þess vegna ekkert, að hann hefur þessa skoðun. Hún er í samræmi við grundvallaratriði lífsskoðunar hans, og hví skyldi maður ekki vera sjálfum sér samkvæmur? Fyrst hv. þm. trúir á það, og ég dreg það aldrei í efa, að hann trúi á það, að heiminum sé þannig bezt borgið, að Sovétríkin séu sem voldugust og sterkust og hafi sem mest áhrif, þá er eðlilegt, að hann óski eftir þeirri íslenzkri utanríkispólitík, sem er Sovétríkjunum mest í vil og styrkir aðstöðu þeirra mest, en það er einmitt sú afstaða, að Ísland fylgi stefnu hins einangraða hlutleysis og hins algera vopnleysis. Hv. þm. er það lífsreyndur maður, að hann skilur, - það kom fram af fyrri ræðu hans um þetta mál, - hvaða afleiðingu það hefði fyrir Íslendinga nú, ef lýst væri yfir ævarandi hlutleysi miðað við núverandi kringumstæður. Það þýddi yfirlýsingu um fjandskap við Bandaríkin og Bretland og hin önnur vestræn lýðræðisríki, sem hafa sömu hagsmuni af því, að Íslendingar lýsi yfir samstöðu með þeim, sams konar hagsmuni af því eins og það er andstætt hagsmunum Sovétríkjanna. En það er einmitt þetta, sem hv. þm. vill. Hann vill, að Íslendingar lýsi yfir fjandskap við Bandaríkin og Bretland og hin önnur vestræn lýðræðisríki, og hann dregur enga dul á það. Hann tók það skýrt fram í ræðu sinni, að hann vildi, ef styrjöld brytist út, neita Bandaríkjamönnum og Bretum um að fá hér sams konar aðstöðu og þau höfðu í síðasta stríði. Hann var alveg hreinskilinn um þetta efni. Hann sagði: Ég vil, að Íslendingar segi nei. Jafnvel þó að það sé öllum ljóst, að það þýddi beinan fjandskap af þeirra hálfu, kallaði á beinan fjandskap af þeirra hálfu, þó að það kallaði hernám yfir Íslendinga. Hann sagði, að það væri betra að vera hlutlaus og lifa við sult og seyru en að vera skotmark. En skotmark hverra? Hverjir eru það, sem hv. þm. gerir ráð fyrir að kynnu að skjóta á Ísland, ef til styrjaldar drægi? Kjarni þeirrar utanríkisstefnu, sem ég tel að Íslendingar eigi að fylgja, á auðvitað að vera sá, að í styrjöld viljum við hvorki lifa við sult né seyru né heldur vera skotmark. Það er þetta, sem íslenzk utanríkisstefna á að tryggja, og það er markmið þeirrar stefnu og þeirra ráðstafana, sem liggja til grundvallar þeirri þingsályktunartillögu, sem hér er verið að ræða. Þá ætla ég að víkja fáeinum orðum að ræðu hv. 8. þm. Reykv., sem hann flutti hér við fyrri hluta þessarar umr. Það er fyrsta ræðan, sem hv. þm. flytur hér um utanríkismál, og það fyrsta, sem mælt er af hálfu flokks hans um þau mál hér á hinu háa Alþingi. Ég hygg, að hv. þingmenn hafi orðið dálítið undrandi yfir ýmsum grundvallaratriðum í hans ræðu. Ég hafði beint þeirri fyrirspurn til málsvara Þjóðvfl., hvaða stefnu Þjóðvfl. vildi að Íslendingar hefðu, ef styrjöld brytist út milli austurs og vesturs, þ. e. a. s., hvaða afstöðu þeir mundu taka til þeirrar spurningar, sem þá hlýtur að koma upp, hvort leyfa eigi Bandaríkjamönnum og Bretum að fá hér sams konar aðstöðu með samningum eins og þeir höfðu hér í síðustu styrjöld. Stofnfundur Þjóðvfl. samþykkti ályktun, sem birt hefur verið í blaði flokksins, þar sem það er tekið skýrt fram, að stefna flokksins sé ævarandi hlutleysi og vopnleysi. Ég bjóst því við, að hv. þm. mundi segja: Við höldum fast við yfirlýsingu okkar um ævarandi hlutleysi og vopnleysi. - Ályktun af því væri auðvitað sú sama og hv. 2. þm. Reykv. dregur, að sagt yrði nei, ef styrjöld brytist út og tilmæli kæmu um sams konar aðstöðu hér til handa Bretum og Bandaríkjamönnum og í síðasta stríði. En hvað gerðist? Hv. þm. sagði ekki þetta nei. Hann svaraði ekki í samræmi við stefnuyfirlýsingu flokksins. Hann sagði, að svar Íslendinga ætti að fara eftir aðstæðum á hverjum tíma, eftir þeim aðstæðum, sem væru í heiminum, skildist mér, þegar stríðið brytist út. Þetta er ekki að halda fast við stefnu ævarandi hlutleysis og vopnleysis. Og mér finnst satt að segja vera heldur snemmt fyrir þingmann Þjóðvfl. að hverfa frá markaðri stefnu flokksins. Það hefðu ýmsir búizt við því, að um dálítið meiri stefnufestu væri að ræða en hér virðist hafa komið fram. Og út yfir tekur þó, þegar það er athugað, að í þessari yfirlýsingu felst það, að þessi forustumaður flokksins, sem talaði, virðist alls ekki hafa gert það alveg upp við sig, hvaða afstöðu Íslendingar eigi að hafa á því andartaki, sem stríð kynni að brjótast út. Hvað þýðir það að segja, að það eigi að fara eftir aðstæðum á þeim tíma, sem stríðið brýzt út? Getur hv. þm. hugsað sér einhverjar aðstæður, þar sem hann mundi segja já, og einhverjar aðrar, þar sem hann mundi segja nei? Þegar þannig er spurt, þegar ég spyr, þá á ég auðvitað við, hvað hann mundi segja miðað við núverandi aðstæður, hvað mundi hann segja, ef stríðið brytist út nú í dag eða á morgun eða hinn daginn. Þá getur hv. þm. ekki sagt: Ég hef ekki gert það upp við mig. - Þannig er ekki hægt að tala á hinu háa Alþingi. Þeir menn, sem tekið hafa að sér það trúnaðarstarf, sem í því felst að vera alþm., og sérstaklega þeir, sem tekið hafa kosningu fyrst og fremst til þess að berjast fyrir ákveðinni stefnu í utanríkismálum, verða að hafa gert upp við sig algerlega ljóst og skýrt það, sem telja má grundvallarspurningu í íslenzkum utanríkismálum. En það er grundvallaratriði íslenskra utanríkismála, hvaða afstöðu Íslendingar eigi að hafa á því andartaki, sem stríð brýzt út. Þeir menn, sem ekki hafa gert það endanlega upp við sig, eiga enn þá mikið óhugsað um vandamál íslenzkra utanríkismála. Ég skal engar getsakir gera þeim ágæta forustumanni Þjóðvfl., sem hér talaði, um skoðanir hans í þessum efnum. Ég vek aðeins athygli á því, að það kom ekki fram, hvaða skoðanir hann hefur á málinu. Ég vildi eindregið óska þess, að skoðanir hans væru ekki þær, sem fólust í stefnuyfirlýsingu flokks hans, að flokkurinn teldi, miðað við núverandi kringumstæður, rétt að halda fast við ævarandi hlutleysi og vopnleysi og þar af leiðandi segja nei við tilmælum af hálfu Bandaríkjamanna og Breta, ef styrjöld brytist út, um sams konar aðstöðu hér og þessi ríki höfðu í síðustu styrjöld. Ég dreg þá ályktun af ræðu hans, að það sé fyllsta von til þess, að hann standi ekki við þessa ályktun. A. m. k. meðan það hefur ekki verið skýrt sagt, hvort þeir mundu segja já eða nei undir þessum kringumstæðum, þá tel ég von til þess, að skoðanir hans séu mjög svipaðar þeim skoðunum, sem liggja til grundvallar þeirri tillögu, sem hér er til umr., og teldi ég það vissulega mikið fagnaðarefni, ef svo væri. Ég mundi fagna því mjög. Hv. þm. ræddi nokkuð um þau almennu rök, sem hann taldi mega færa fyrir því, að Íslendingar lýstu nú yfir hlutleysi, jafnvel þó að hann, eins og ég sagði áðan, virtist ekki vera reiðubúinn til þess að segja, að við ættum að halda fast við það, jafnvel ef stríð skylli á. Höfuðrök hans voru fólgin í því, að þá væru mestar líkur á, að við lentum ekki í stríði, og minnstar líkur fyrir árásum á landið. En hvað er að segja um þessar röksemdir? Við vorum hlutlausir 1939, og hvað gerðist? Við sluppum ekki við það að vera óbeinn þátttakandi í þeim mikla hildarleik, sem þar var háður. Landið var hernumið, og við hurfum þá þegar frá hlutleysisyfirlýsingunni á þann hátt að taka upp virka samvinnu við þann aðila, sem hafði hernumið landið. Við mótmæltum hernáminu í orði, en við sættum okkur við það á borði, gerðum ekkert til þess að hindra það, að þessi hernámsaðstaða yrði hagnýtt. Og þessi stefna af hálfu ríkisstj. sætti ekki verulegri gagnrýni. Síðan var herverndarsamningurinn gerður 1941, án þess að honum væri verulega andmælt á þeim grundvelli, að hann væri ósamrýmanlegur hlutleysisyfirlýsingunni frá 1918. Sannleikurinn er auðvitað sá, að hvorki hlutleysisyfirlýsing né nokkrar aðrar ráðstafanir, sem væri á valdi okkar einna að gera, geta tryggt okkur gegn því, að við lendum í stríði, geta ekki heldur veitt okkur fullt öryggi gegn því, að landið verði fyrir árásum. Það, sem Íslendingar þurfa að kappkosta til þess að forða sér frá siðferðislegri ábyrgð í því sambandi, ef efnt yrði til árása á Ísland, er að tryggja það, að héðan verði aldrei gerðar árásir á meginland Evrópu. Það er meginatriði málsins. Við samþykktum aldrei í síðasta stríði neina þess konar aðstöðu til handa Bandaríkjamönnum og Bretum, að héðan mætti gera árásir á meginland Evrópu. Við höfum enn þá ekki stigið neitt spor, sem í gæti falizt samþykki Íslendinga við því, að héðan yrðu gerðar árásir á meginland Evrópu, og slíkt spor eigum við ekki að stíga. Afstaða Íslendinga til Keflavíkurflugvallar á að vera svipuð og afstaða brezku stjórnarinnar til flugvalla Bandaríkjamanna á Bretlandi, þar sem því er lýst yfir sem vilja brezku stjórnarinnar, að þeir flugvellir verði ekki notaðir til árásar á meginland álfunnar. Þetta er aðalatriðið, sem þýðingu hefur í því sambandi að forða okkur frá árásum og að firra okkur siðferðislegri ábyrgð á þeim ógnum, sem af slíku kynnu að hljótast. Það er auðséð, að þó að þessar þjóðir, nágrannaþjóðir okkar sitt hvorum megin við Atlantshaf, hafi hér aðstöðu til þess að verja siglingaleiðir um norðanvert Atlantshaf, þá felst í þeirri aðstöðu engin ógnun við nokkurt ríki á meginlandi álfunnar, sem veiti því siðferðislegan rétt til þess að gera árásir á slíkar stöðvar hér á Íslandi. Þar eð fundartímanum er að ljúka, skal ég ekki ræða þetta mál frekar að sinni. Ég vil einungis geta þess að síðustu, að ég tel það mjög gleðilegt og vil leggja á það áherzlu, að við þessar umræður skuli engin rödd hafa heyrzt af hálfu þm. til þess að mæla með þeim hugmyndum eða kenningum, sem allmikið var rætt um á s. l. vori, að hér væri ástæða til aukinna hernaðarframkvæmda, t. d. byggingar nýs hernaðarflugvallar. Það hefur engin rödd heyrzt hér, sem mælir fram með slíkum skoðunum. Það er einnig gleðilegt, að því skuli ekki hafa verið andmælt sérstaklega við þessar umræður, að nauðsynlegt sé að girða hernaðarsvæðið á Keflavíkurflugvelli af og jafnframt koma í veg fyrir óþarfaferðir varnarliðsmanna út fyrir samningssvæðin, og hitt, að Íslendingar annist einir þær framkvæmdir, sem enn er ólokið, en efnt hefur verið til. Ég tel enn fremur gleðilegt, að því sjónarmiði, sem fram kemur í þessari till. og er eitt aðalatriði hennar, að þegar í stað skuli hefja að mennta Íslendinga til að taka að sér tæknistörf , og gæzlustörf í sambandi við þau mannvirki, sem hér eru, skuli ekki hafa verið andmælt í neinu grundvallaratriði. Ég lít á þessar staðreyndir sem almenna játningu þess, að núverandi ástand í þessum málum sé orðið algerlega óviðunandi, algerlega óþolandi, og að gagngerðra breytinga sé þörf. Það er enn fremur eitt kjarnaatriði þessarar till., að uppsagnarfrestur samningsins, fresturinn til þess að láta herinn hverfa burt úr landinu, sé styttur úr þeim 18 mánuðum, sem nú gilda, niður í 3 mánuði. Það er rétt, að eins og ástandið er nú, þ. e. a. s., meðan engir sérmenntaðir Íslendingar eru til að taka að sér þau tæknistörf, sem leysa þarf af hendi í sambandi við rekstur flugvallarins og nauðsynlega almenna öryggisgæzlu þar, þá er á þessu andartaki ekki kleift að taka ákvörðun um að láta herinn fara burt úr landinu, enda samkvæmt samningnum ekki hægt að gera það fyrr en eftir 18 mánuði. En ef þessi till. yrði samþykkt og þegar búið væri að mennta starfsmenn til að taka að sér þessi tæknistörf og öryggisstörf og þegar Alþ. hefur fengið heimild til þess að láta herinn fara eftir 3 mánuði, þá ætti að sjálfsögðu að taka þegar í stað upp umræðu um það, hvort ekki væri rétt að stíga það spor. Ég vil láta þess getið, að það yrði auðvitað matsatriði á þeim tíma, það yrði auðvitað háð mati manna á ástandi heimsmálanna, hvort rétt væri að stíga það spor. Um það kann mönnum auðvitað, þegar þar að kæmi, að sýnast sitt hvað, eftir því, hvaða skoðun menn hafa á ástandi heimsmálanna almennt. En það vil ég segja og láta koma skýrt fram, að ég tel rétt og mun telja rétt að sýna fulla dirfsku í mati á ástandi heimsmálanna, þegar það mál kæmi til umr., ef þessi till. næði fram að ganga. Þeir hagsmunir, sem hér er um að ræða, eru svo brýnir, sú hætta, sem því fylgir að þurfa að hafa hér erlent lið á þann hátt og með þeim afleiðingum, sem við höfum nú orðið að reyna, er svo mikil, að ég tel sjálfsagt að sýna fyllstu dirfsku í mati heimsástandsins, þegar sú ákvörðun kæmi til umræðu á hinu háa Alþ.



Herra forseti. Allt frá landnámsöld hafa fiskveiðar og landbúnaður verið höfuðatvinnuvegir þjóðarinnar, en oft verður þess þó vart í fornbókmenntum okkar, að heimilisiðnaður á einnig drjúgan þátt í atvinnulífi fólksins. Hin sterka hvöt Íslendingsins til þess að vera sjálfum sér nógur gengur sem rauður þráður um allar þessar sögur. Smiðjur og smíðahús eru við hvert býli, og þar eru smíðuð nauðsynleg tæki til vinnu utan húss og innan. Stórvægilegt átak til þess að gera iðnað að atvinnuvegi hefst þó ekki fyrr en hinn mikli brautryðjandi Skúli Magnússon landfógeti hefst handa með innréttingum sínum fyrir rúmum tveimur öldum. Skilningsleysi samtíðarmanna Skúla fógeta olli því þó, að hugsjónir Skúla rættust ekki í hans tíð. Þess gerist ekki þörf, að saga íslenzks iðnaðar verði rakin varðandi þær fyrirspurnir, sem ég hef leyft mér að leggja hér fyrir hæstv. ríkisstj. Sú saga, sem gerðist í málum íslenzks iðnaðar milli iðnsýningarinnar 1932 og svo aftur nú árið 1952, hefur sannað, að ekki verður lengur gengið fram hjá íslenzkum iðnaði, handverks- og verksmiðjuiðnaði, sem þriðja höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar. Því til sönnunar nægir að benda til athugunar hagstofunnar um atvinnuskiptingu landsmanna árið 1950. Tæpum tveim öldum frá stofnun innréttinga Skúla Magnússonar er með öðrum orðum atvinnuskipting Íslendinga á þann veg, að langstærstur hluti þjóðarinnar byggir afkomu sína á iðnaði. Hlutfallstölurnar um atvinnuskiptingu þessara þriggja atvinnuvega þjóðarinnar eru þannig: Iðnaður í Rvík einni árið 1950 25.2; um landið allt sama ár 21, en árið 1940 14.2; landbúnaður í Rvík einni árið 1950 1; um landið allt sama ár 19.9, en árið 1940 30.5; fiskveiðar árið 1950 í Rvík einni 6.3; um landið allt sama ár 10.8, en árið 1940 um landið allt 15.9. Þannig hefur þá þróunin orðið. Árið 1940 höfðu framfæri af iðnaði 21.5% landsmanna; árið 1950 höfðu framfæri af iðnaði 32.5%. eða þriðjungur þjóðarinnar. Það má því ljóst vera, hve mikill liður iðnaðurinn er orðinn í athafnalífi landsmanna allra og þar með þjóðhagskerfinu sjálfu. Eitt höfuðvandamál þessa atvinnuvegar er hinn alvarlegi lánsfjárskortur. Þessu vandamáli hugðust samtök iðnaðarmanna mæta m. a. með stofnun Iðnaðarbanka Íslands h/f. Það vakti og almenna ánægju meðal velunnara iðnaðarins, þegar Alþingi heimilaði ríkisstj. með l. nr. 29 16. febr. 1953 að taka lán allt að 15 millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt og endurlána fé þetta til bankans með sömu kjörum og það var tekið. Iðnaðarbankinn tók svo til starfa 25. júní s. l., en hefur enn þá ekkert fé fengið til útlána nema innborgað hlutafé og innlagt sparifé. Þrátt fyrir að sparifjárviðskiptin hafi reynzt fram úr öllum vonum, má ljóst vera, að bankinn gegnir hvergi nærri þeim skyldum, sem honum voru ætlaðar, vegna rekstrarfjárskorts. Máli mínu til skýringar vildi ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér upp orðrétt bréf, sem stjórn bankans sendi ríkisstj. hinn 17. júlí s. l. og enn hefur ekkert svar fengizt við. Bréfið er svo hljóðandi: „Síðasta Alþingi samþykkti heimild til ríkisstj. um lántöku allt að 15 millj. kr. til þess að endurlána Iðnaðarbanka Íslands h/f. Opnunardegi bankans var frestað til 25. júní í stað þess að hefja starfsemina alllöngu fyrr, og var það m. a. byggt á þeirri von, að þá hefði auðnazt að útvega bankanum fyrrnefndar 15 millj.. svo að hann gæti lítillega svarað brýnustu lánsfjáreftirspurn iðnaðarins. Sú von brást, og nú er enn svo ástatt, að bankinn hefur ekki fengið þetta 15 millj. kr. lán. Ekki er bankaráði heldur kunnugt um, hverjar tilraunir kunna að hafa verið gerðar síðustu vikurnar til þess að fá lánið og hvort það er væntanlegt í næstu framtíð. Hins vegar viljum vér ekki láta hjá líða að tjá hæstv. ríkisstj., að bankanum er lífsnauðsyn á að fá þetta fé, og beinum vér því vinsamlegum tilmælum til ríkisstj. um lausn málsins í samræmi við heimildina, er Alþingi gaf. Ef fyrirsjáanlegt þykir, að lántökutilraunir muni ekki bera árangur í náinni framtíð, er ákjósanlegt að fá upplýsingar um það, svo og hverjar líkur eru fyrir, að lánið muni að lokum fást.“ Síðan er undirskrift bankaráðsmanna. Þannig hefur nú þyrmt yfir þeim vonum, að óskabarn iðnaðarins, Iðnaðarbankinn, fái að dafna og gegna sínu göfuga hlutverki. Það má ekki heldur ske, að skilningsleysi forráðamanna þjóðarinnar hefti för iðnaðarins nú, eins og á dögum Skúla, að því marki að tryggja almenningi öruggari atvinnu og stuðla að efnahagslegu jafnvægi og frjálsræði þjóðarinnar. Þúsundir launþega og atvinnuveitenda, sem byggja afkomu sína á þessum atvinnuvegi, bíða eftir svari um, hvað líði lánsfjárútvegun til bankans. Ég vona, að við þessum spurningum fáist skýr og skilmerkileg svör frá hæstv. ríkisstj. eða viðkomandi ráðherra. Ég tel á þessu stigi málsins ekki rétt að ræða þetta mál öllu frekar, en ítreka óskir mínar um, að skýr og skilmerkileg svör fáist við þessum spurningum.



Til svars þessari fsp. frá hv. þm. vil ég fyrst leyfa mér að minna á yfirlýsingu, sem kom hér fram í fyrravetur, þegar þessi lánsheimild var samþykkt. Ég kvaddi mér þá hljóðs í hv. Ed. til þess að gefa þessa yfirlýsingu fyrir stjórnarinnar hönd, þegar sýnilegt var, að þingfylgi var fyrir því að gera lánsheimildarfrv. að lögum, og með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa hér hluta úr þeirri ræðu: „ Ríkisstj. á eftir að útvega 70–80 millj. kr., til þess að hægt sé að ljúka virkjun Sogsins, virkjun Laxár og áburðarverksmiðjunni, og getur vel svo farið, að taka verði þetta fé að láni að einhverju eða öllu leyti. Þá hefur verið samþ. á þessu þingi heimild til þess að taka að láni 16 millj. kr. vegna smáíbúða og 22 millj. vegna Búnaðarbankans. Enn fremur er gert ráð fyrir, að sementsverksmiðjan muni kosta um 85 millj. kr., og mun verða að taka það fé að láni mestallt, sennilega um 45 millj. erlendis og allt að 40 millj. innanlands. Eru þá taldar þær lántökur, sem núverandi ríkisstj. hefur ákveðið að sitji fyrir öðrum lánsútvegunum í framkvæmd. Enn fremur eru í lögum heimildir til þess að ábyrgjast fyrir Framkvæmdabankann allt að 80 millj. í lántökum, og í lögum eru einnig á ýmsum stöðum heimildir til þess að taka lán til raforkuframkvæmda, a. m. k. 80 millj. kr. samtals, en framkvæmdaröð þessara lántaka hefur ekki verið ákveðin af núverandi ríkisstj.“ Þetta, sem ég nú hef lesið, var það, sem yfirlýst var fyrir hönd fyrrverandi ríkisstj., þegar lánsheimildin fyrir Iðnaðarbankann var samþ. Og þessi yfirlýsing var gefin þá til þess að ekki fengist röng mynd af þessu máli í upphafi. Af þeim forgangslánum, sem þá voru ákveðin af fyrrverandi ríkisstj., er enn þá eftir að koma sementsverksmiðjuláninu í höfn. Núverandi stjórnarflokkar hafa í málefnasamningi sínum ákveðið, að fyrir öllu öðru skuli sitja, nema sementsverksmiðjuláninu, að tryggja 100 millj. kr. lánsfé til raforkuframkvæmda víðs vegar um landið. Að svo stöddu er því ekki mögulegt að segja til um það, hvenær hægt verður að útvega Iðnaðarbankalánið, eins og allir munu skilja af því, sem ég hef sagt. En ríkisstj. mun gera það, sem í hennar valdi stendur, til þess að leysa þetta mál ásamt öðrum svo fljótt sem auðið er. Þannig er háttað um útvegun lánsfjár, að ekki er hægt að hafa of mörg járn í eldinum í einu. Sé það gert, getur farið verr en skyldi. Í þessu sambandi þykir mér rétt að minna á, að í málefnasamningi stjórnarflokkanna eru ákvæði um, að endurskoðaðar verði reglur um lán til iðnaðarins með það fyrir augum að koma fastari skipan á þau mál. - Þetta svar er gefið í samráði við alla ríkisstj. og fyrir hennar hönd.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessi svör og vona, að þau geti borizt til stjórnar Iðnaðarbankans, þó að þau að sjálfsögðu séu ekki eins og hún hefði óskað og allir þeir velunnarar iðnaðarins, sem óskuðu að bankinn gæti að einhverju leyti gegnt því hlutverki, sem Alþingi hefur sjálfsagt ætlazt til, eins og aðrir aðilar í landinu, að hann gegndi, þegar ákveðið var, að hann skyldi stofnaður. Mér skildist, að það sé að sjálfsögðu eðlilegt og rétt, að raforkuframkvæmdir sitji fyrir, en til þess að jafnframt sé hægt að nýta þá auknu raforku og þá sér í lagi með tilliti til iðnaðarins, þá verði skilyrðislaust að athuga betur alla þá möguleika, sem fyrir hendi kunna að vera til þess að koma til móts við bankann og óskir bankaráðs, að bréfum þess sé a. m. k. svarað, því að bankinn, eins og hann starfar í dag, gegnir hvergi nærri því hlutverki, sem ég gat um áðan að hann ætti að gera, og er jafnvel lítils nýtur fyrir það verkefni, sem hann átti að leysa af hendi. Þess vegna er kannske út í hött, þegar verið er að samþ. á Alþingi heimildir fyrir ríkisstj. um lánveitingar eins og samþ. var 16. febr. 1953 til Iðnaðarbankans, ef svo eru ekki neinir möguleikar fyrir hendi um að uppfylla þær óskir. Ég held, að það sé öllum ljóst, eins og kom fram í ræðu hæstv. fjmrh., að hér er á ferðinni mál, sem ekki þolir langa bið, mál, sem stærstur hluti allra vinnandi stétta í landinu byggir jafnvel afkomu sína á, að iðnaðurinn geti þróazt, a. m. k. ekki hægar en hann hefur gert síðast liðin ár þrátt fyrir margs konar misskilning af hálfu stjórnarvaldanna. Ríkisstj. ber því þrátt fyrir þær skuldbindingar, sem flokkar ríkisstj. hafa bundizt hvor öðrum um í núverandi ríkisstj., að sjá svo um, að þessari ósk frá 16. febr. 1953, sem samþ. var á Alþingi, verði fullnægt og til móts við hana verði komið og þá sér í lagi með tilliti til þess, að fullnægt verði óskum og kröfum, sem til Iðnaðarbankans eru gerðar og þess iðnaðar, sem byggir afkomu sína á að fá rekstrarfjárlán hjá bankanum.

Einar Olgeirsson Hæstv. fjmrh. hefur endurtekið hér yfirlýsingu, sem hann gaf í fyrra, þar sem hann sló því föstu, að ákveðin lán, sem þá væri búið að samþ., ættu að ganga á undan láninu til Iðnaðarbankans. Ég skildi þessa yfirlýsingu þannig, að á meðan verið væri að reyna að útvega þessi lán, mundu ekki verða tekin inn í ný lán, sem mundu verða látin ganga á undan Iðnaðarbankanum, og ég vildi gjarnan fá skýringu á því, hvort það er rétt skilið. Hér var verið að samþ. með sérstaklega skjótum hætti í gær lánsheimild til ríkisstj. upp á 4.1 millj. kr. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh.: Er meiningin, að þessi lánsheimild, 4.1 millj. kr., sem ríkisstj. nú hefur fengið sem lög, verði notuð áður en búið er að nota þær aðrar lánsheimildir, sem Alþ. hefur veitt ríkisstj.? Á að skjóta þessum 4 millj. kr., sem samþ. voru í gær, fram yfir það, sem Alþ. var búið að samþ. áður? Á máske að taka þessar 4 millj. kr. að láni undireins, en skjóta hinu aftur fyrir, sem bíður? Mig langar til að fá svar við þessu. Ég hef ekki haft aðstöðu til þess að geta fengið það upplýst í þeim n., sem hafa fjallað um þetta, og mér skilst, að það mundi vera í andstöðu við þá yfirlýsingu, sem hæstv. fjmrh. gaf í fyrra. Þetta var náttúrlega alveg meiningarlaus yfirlýsing, sem hæstv. fjmrh. gaf fyrir hönd ríkisstj. í fyrra, ef allar samþykktir allra næstu ára um lánsheimildir til ríkisstj. eiga jafnóðum að vera framkvæmdar og Iðnaðarbankalán alltaf að skjótast aftur fyrir. Hins vegar var það upplýst í gær af hæstv. fjmrh., að þetta lán, sem ætti að taka hjá Framkvæmdabankanum fyrir stuttbylgjustöðvarhúsið, ætti að takast hjá Alþjóðabankanum, án þess einu sinni að í l. stæði, að það mætti taka þetta í útlendri mynt; það var ekki haft fyrir að setja það. Máske, að svo framarlega sem Alþjóðabankinn eða einhverjar alþjóðlegar stofnanir segja eitt orð um, að það sé nauðsynlegt, að Ísland taki lán til þessa og þessa hlutar, að það eigi þá að fara að ganga á undan og það eigi að hafa sérréttindi fram yfir allt, sem Alþ. samþykkir og hæstv. ríkisstj. gefur yfirlýsingar um? Þetta langaði mig aðeins til að fá upplýst, hvort á að bíða að taka þetta lán, sem taka á hjá Framkvæmdabankanum upp á 4 millj. kr., þangað til búið verður að taka 15 millj. kr. til Iðnaðarbankans. Svo er annað, sem ég hef stundum spurt að og mér finnst alltaf ákaflega óglöggt hér. Fyrst hæstv. ríkisstj. gengur svona illa að fá lán, af hverju er þá ekki breytt l. hér og þeim stofnunum þjóðarinnar, sem nú er bannað að taka lán erlendis, veittar heimildir til þess? Nú sem stendur eru hinar ýmsu opinberu stofnanir, bæjarfélög og slíkt, hindraðar í því að taka lán erlendis samkvæmt Bretton-Woodssamþykktinni, og formlega munu einstaklingar eiga rétt á því, þó að það sé nú máske lítið raunhæft sem stendur. En ég held, að ef við eigum að búa við það þing eftir þing, að hæstv. ríkisstj. afsaki sig með því, að hún geti ekki fengið lán handa eins ríku landi og Ísland er til framkvæmda, sem stór gróði er af, þá sé miklu betra, að hæstv. ríkisstj. hætti að fást við þessar lánsútveganir og gefi þá stofnunum - við skulum segja eins og Reykjavíkurbæ og öðrum slíkum - rétt til þess að reyna þá að bjarga sér sjálfir í þessum efnum. Ég held, að það sé mjög athugandi bæði fyrir Reykjavíkurbæ og bankastofnanir hér og aðrar slíkar bara að fá rétt til þess að bjarga sér sjálfar með þetta. Það er ekki hægt að þola það til lengdar, að nauðsynlegustu framkvæmdir í landinu séu látnar bíða ár eftir ár og eðlilegur rekstur vegna þess, að nokkrir ráðh. treysta sér ekki til þess að útvega lán.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. 2. þm. Reykv. sá ástæðu til þess að gera sig merkilegan í sambandi við þetta mál. Ég ætla ekki að skattyrðast við hann eða setja hér á langar ræður um fjármálaspeki hans. Hún er þm. kunn, fyrr og síðar. Hann hefur venjulega haldið því fram, að hægt væri að leysa öll fjárhagsvandamál með því að gefa út meiri seðla. Hann minntist þó ekkert á það áðan, máske fyrir það, að ræðutíminn var svo stuttur. Ég kvaddi mér hljóðs til að svara því, að um þetta lán, 4 millj. kr. til þess að byggja stöðina á Rjúpnahæð, hefur þegar verið samið við Alþjóðabankann. Það lán minnkar ekki neitt möguleika Íslands til þess að fá önnur lán, vegna þess að það er nánast form, ef svo mætti að orði kveða. Lánið er tekið til þess að koma upp byggingu hér fyrir alþjóðaflugþjónustuna, sem Íslendingar hafa með höndum og fá gjaldeyri til greiðslu á láninu jafnóðum. Þetta lán snertir því ekkert möguleika Íslands til þess að fá önnur eða meiri lán, stendur ekki í vegi fyrir neinni framkvæmd, hvorki þeirri, sem hér er verið að tala um, né annarri. Það er svo þar fyrir utan, að það getur ekki að óbreyttum lánareglum orðið til Alþjóðabankans farið með Iðnaðarbankalánið, vegna þess að Alþjóðabankinn lánar ekki nema til þess að kaupa efni og vélar til nýrra fyrirtækja. Það yrði þá að breyta láninu í það horf, að það væri til þess að koma upp einhverjum sérstökum iðnaðarfyrirtækjum eða til stofnlána, en það hefur ekki verið meiningin, heldur hefur verið ætlunin, að þetta lán gengi aðallega til rekstrarlánastarfsemi iðnaðarins.



Herra forseti. Ég skal ekki fara út í það að ræða hér möguleika ríkisstj. til lántöku né þá lánapólitík, sem rekin hefur verið að undanförnu, og skal leiða það mál alveg hjá mér. En þó vil ég láta þess getið, að ég ætla, að ýmsir möguleikar til lántöku hafi verið fyrir hendi, sem kannske hafa ekki verið fullnotaðir, og það er vert að athuga í þessu sambandi. En hitt langaði mig til þess að minnast á og benda hv. þm. á, að það virðist svo sem hér séu ekki allir jafnir fyrir lögunum. Þetta er nú í annað sinn, sem höggvið er í sama knérunninn af fyrrverandi og núverandi fjmrh. eða þeim mönnum, sem fara með fjármálastjórn landsins. Hið fyrra sinn var, að ég ætla, fyrir tveim árum, þegar því var lýst yfir hér á Alþ.. að vegna ákveðinnar lántöku, sem tekin var til búnaðarframkvæmda eða til Búnaðarbankans, ef ég man rétt, þá yrði að fresta framkvæmdum við stóriðnaðarfyrirtæki hér á landi um óákveðinn tíma, vegna þess að bæði lánin gætu ekki orðið tekin samtímis, og þá var svo sem auðvitað, hver átti að víkja og hver átti að bíða. Það var sementsverksmiðjan, sem var látin bíða, eða því var yfirlýst hér á þinginu, vegna þess að annað lán hafði verið tekið til framkvæmda, sem stóðu hæstv. ríkisstj. eða hæstv. fjmrh. nær en þær framkvæmdir. Nú virðist svo sem þetta litla - vesæla vil ég segja - 15 millj. kr. framlag til Iðnaðarbankans eigi að færast aftur fyrir ég veit ekki hvað mörg lán, sem hæstv. ríkisstj. vill láta ganga á undan. Og það var yfirlýst af hæstv. fjmrh. hér áðan, að það væri ekki einungis hans sjónarmið, sem þar kæmi til greina, heldur hæstv. ríkisstj. allrar. Þetta er, eins og ég segi, ekki í fyrsta sinn, sem hugur hæstv. ríkisstj., þeirrar sem nú situr og þeirrar sem næst sat á undan, birtist á þennan hátt í garð iðnaðarins. Og það er það, sem mér þykir leitt, og það er það, sem ég vil benda á alveg sérstaklega, að hér virðist, að ekki séu allir jafnir fyrir lögunum, heldur sé iðnaðurinn hafður sem hornreka og þá fyrst eitthvað látið til hans renna, þegar öðrum hefur verið fullnægt og kannske vel það.



Herra forseti. Ég ætla nú ekkert að fara að deila við hæstv. fjmrh. um álit okkar beggja á atvinnulífi og fjármálum. Það er svo ólíkt, að það verður víst ekki samræmt. Hann lítur þannig á, að togararnir, sem skapa meginið af öllum útflutningi Íslands, séu gums, sem þjóðin hafi raunverulega ekkert við að gera, var á móti því, að þeir væru keyptir, og fannst mátulegt, að ríkisstj., sem keypti þá, sæti uppi með þetta gums allt saman. Ég hef álitið, að grundvöllurinn fyrir fjármála- og atvinnulífi Íslands væri þau tæki, sem fólkið vinnur með, en ekki pappírsseðlarnir, sem væru notaðir manna á milli til þess að létta viðskipti manna. Hann hefur aftur á móti trú á pappírsseðlunum sem því eina, sem skapi auðinn, en ekki vinnunni. Okkar álit fer þarna ekki saman, og ég ætla ekki í þessum fimm mínútna ræðutíma að fara að gera þá hluti upp, hins vegar aðeins víkja að þessu, sem hann svaraði hér og svaraði alveg eins og ég bjóst við. Hann segir, að það sé þegar samið um, að þetta lán, sem heimilað var í gær, verði tekið hjá Framkvæmdabankanum og Framkvæmdabankinn taki það hjá Alþjóðabankanum. Ég bjóst líka við þessu. Þegar Alþjóðabankinn eða alþjóðastofnun segir eitt orð við ríkisstj., þá gengur það náttúrlega fyrir öllu, sem Alþ. segir, fyrir öllum yfirlýsingum hæstv. ríkisstj. sjálfrar líka. Vafalaust er auðvelt fyrir hæstv. ráðh. að færa rök að þessu. En það er bara hvað snertir form, lög og samþykktir á Alþ. ekki rétt. Þá hefði í þeirri yfirlýsingu, sem hæstv. fjmrh. las upp hérna áðan og hann gaf í fyrra, átt að standa til viðbótar: Enn fremur skulu öll þau lán, sem erlendir aðilar álíta að ríkisstj. beri að taka, hafa forgang fyrir því, sem Alþ. kann að samþykkja. - Það vantaði í yfirlýsinguna.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að ég hefði verið á móti því, að nýsköpunartogararnir væru keyptir til landsins. Þetta er ósatt hjá hv. þm., og hann veit það vel, það er svo oft búið að leiðrétta þetta. Ég var því fylgjandi, að togararnir væru keyptir. Ég vildi hins vegar afla fjár á annan hátt til þeirra mála innanlands en þeir, sem að því stóðu. Hann sagði, hv. þm., að ég tryði á það, að pappírsseðlarnir sköpuðu auðinn. Þetta eru alveg öfugmæli, því að það er hann, sem trúir því. Hann heldur, að það sé hægt að leysa allan vanda og skapa nægilegan auð bara með því að gefa úr pappírsseðla. Hann hefur haldið hér langar prédikanir þing eftir þing, dag eftir dag, einmitt um þessa stefnu sína. Þá var hv. þm. enn að nöldra út af þessu 4 millj. kr. láni til þess að byggja stöð á Rjúpnahæð í sambandi við alþjóðaflugþjónustuna, og það er helzt á honum að heyra, að Alþjóðabankinn hafi sagt okkur að taka þetta lán. Það er nú líklegt, eða hitt þó heldur, að Alþjóðabankinn hafi verið að skipta sér af þessu, Alþjóðabankinn hafi verið að skipta sér af því, hvort við byggðum hús á Rjúpnahæð eða ekki. Þetta sýnir bara slúður það, sem hv. þm. venur sig á hér á hv. Alþingi. Okkur var nauðsynlegt að koma upp þessu húsi, af því að Ísland hefur tekið að sér alþjóðaflugþjónustuna. Af því hafa fjöldamargir Íslendingar atvinnu; tugir, að ég ekki segi hundruð Íslendinga hafa nú orðið atvinnu af þessu. Þess vegna þurftum við að fá þessa peninga, og þess vegna þurftum við að koma upp þessu húsi. Af því að það stóð þannig á, að við gátum fengið þessa peninga okkur svo að segja gersamlega að útlátalausu að öllu leyti, einmitt með því að taka þá að láni, í staðinn fyrir að taka þá frá framkvæmdum hér innanlands, og að lánið er raunverulega endurgreitt af öðrum, - það, sem aðrir greiða okkur fyrir þessa þjónustu, gengur til að greiða lánið, - var auðvitað sjálfsagt að taka þetta lán. En ef það ætti að taka alvarlega þetta. sem hv. þm. er hér að skrafa. þá sýnist það vera hans álit, að við hefðum alls ekki átt að taka þetta fé þarna, heldur hefðum við átt að taka það af okkar eigin fjármunum og gera þá minna af öðru. Það hefði hann talið hyggilegra. Hv. 5. landsk. þm. (Em7) sagði hér nokkur orð. Ég skal ekki svara þeim mörgum orðum. Hann sagðist telja, að ekki hefðu allir lánsmöguleikar verið notaðir. Mér er ekki kunnugt um annað en það hafi verið gert, og ég vil biðja hann að láta mig vita, ef hann veit einhvers staðar um möguleika fyrir ríkisláni, sem ég þekki ekki. Þá var hv. þm. í ádeilutón að tala um, að það ætti að færa Iðnaðarbankalánið aftur fyrir, - ja, hann vissi ekki hvað mörg lán eða hversu mikið. Það var alveg ljóst af því, sem ég sagði, og hv. þm. er það skýr, að hann hefur vafalaust ekki misskilið það, að núverandi stjórnarflokkar hafa í málefnasamningi sínum ákveðið, að fyrir öllu öðru skuli sitja, nema sementsverksmiðjuláninu, að tryggja 100 millj. kr. lánsfé til raforkuframkvæmda víðs vegar um landið. Það er satt, það hefur verið ákveðið að taka þetta fram fyrir allt annað. Það var þetta, sem ég upplýsti, og annað ekki, og það er þetta, sem gefur hv. 5. landsk. þín. ástæðu til þess að fjandskapast hér í sambandi við þetta mál. Hann er því orðinn ber að því að fjandskapast við ríkisstj. fyrir það að hafa tekið fram fyrir annað að tryggja 100 milljónir til raforkuframkvæmda. Annað hefur ekki verið gert, og við það fjandskapast hv. þm. Hann um það.



Herra forseti. Ég þarf nú ekki mörgu að svara hæstv. ráðh., en um þau tvö atriði, sem hann nefndi, skal ég fara nokkrum orðum. Ég lét í ljós nokkurn vafa á því, að allir möguleikar til lántöku, sem ríkisstj. hefði getað haft, hefðu verið notaðir, og ég stend við það og get þá sagt ráðh., hvað ég á við með því, ef hann vildi á það hlusta. En ég tel enga þýðingu hafa að fara að ræða það hér á þessu stigi málsins, en ég mun geta sagt honum, hvað ég á við með því, utan fundar. Og það veit hæstv. ráðh. líka vel, að það hafa verið til ýmsir möguleikar, þó að þeir hafi ekki verið notaðir út í yztu æsar.

Hvaða möguleikar eru það?

Ja, ráðh. þekkir þá, og ég skal gjarnan skýra frá því, að ég hef sjálfur tekið á móti tilboðum í ákveðnar erlendar lántökur til framkvæmda hér á landi, sem hafa verið sýnd hæstv. ráðh. og hann kannske hefði þá getað notfært sér, ef hann hefði viljað. - En um það, að ég hafi hér gerzt ber að því að fjandskapast við raforkuframkvæmdir í landinu, vegna þess að ég nefndi það, að mér þætti slælega að unnið málefnum Iðnaðarbankans, því vísa ég algerlega á bug. Náttúrlega má finna fjölmargar framkvæmdir, sem eru þarfar og nauðsynlegar, en að það sé endilega nauðsynlegt að ákveða, að það skuli taka 100 milljónir til raforkuframkvæmda áður en snert er á Iðnaðarbankanum, en ekki t. d. við skulum segja 85 millj. í raforkuframkvæmdir og 15 millj. handa Iðnaðarbankanum, sem gætu þá komið nokkurn veginn jöfnum höndum, það skil ég ekki. Það sýnir aðeins það, sem ég hef margoft bent á hér áður, að hugur hæstv. ríkisstj. og kannske alveg sérstaklega hæstv. fjmrh. fer ekki í þá átt að greiða fyrst fyrir iðnaðinum, heldur síðast fyrir honum, þegar þau mál eru til afgreiðslu, sem hug hans standa nær. Það er út af fyrir sig kannske ekkert við því að segja frá hans sjónarmiði, en ég bendi á þetta, og þetta vekur óánægju þeirra manna, sem við þetta eiga að búa. Þeim finnst þeir ekki standa jafnfætis öðrum atvinnugreinum landsins, sem þeir telja sig þó fullkomlega sambærilega við. - Það var aðeins þetta og þetta eitt, sem ég var að víta í þessu sambandi.



Herra forseti. Ástæðan til þess, að ég kveð mér hér hljóðs, er sú, að mér virðist vera töluverður misskilningur uppi hér í hv. Sþ. í sambandi við þetta lán til Iðnaðarbankans, 15 millj. kr., sem ekki hafa enn verið útvegaðar bankanum. Hv. síðasti ræðumaður sagði hér áðan og kannske einhverjir fleiri, að allir lánsmöguleikar hafa ekki enn verið nýttir. Ég vil nú segja, að sem betur fer er hagur íslenzku þjóðarinnar ekki svo kominn enn, að allir lánsmöguleikar hafi verið nýttir til hins ýtrasta. Við skulum gera okkur ljóst, að ástandið hjá okkur væri ekki glæsilegt, ef svo væri. Sem betur fer hafa ekki allir lánsmöguleikar verið nýttir. En það eru takmörk fyrir því, hversu hart má fara í lántökum, og við verðum líka að aðgæta það, hvernig skilyrðin eru, sem sett eru fyrir lánum, og hvort þau eru aðgengileg. Hvort sem við tökum lán til iðnaðarins eða til einhvers annars, þá hljótum við að leitast við að fá lánin með sem aðgengilegustum og beztum kjörum. Þessar 15 millj. kr., sem Iðnaðarbankinn þarf að fá og mun fá, þurfa að fást sem fyrst. Hæstv. fjmrh. gaf hér yfirlýsingu áðan, sem ég hélt að hv. þm. væru flestir eftir atvíkum ánægðir með, ef þeir á annað borð hafa heyrt það, sem hæstv. ráðh. sagði. Hv. 5. landsk. þm. (EmJ) virðist ekki hafa heyrt það, vegna þess að hann sagði hér áðan, að það væru mörg lán á undan Iðnaðarbankaláninu. En hvað sagði hæstv. fjmrh.? Hann sagði að sementsverksmiðjulánið og lántakan vegna raforkuframkvæmdanna væru á undan. Hver er hér á hv. Alþ., sem ekki vill leggja áherzlu á sementsverksmiðjulánið, að frá því verði gengið sem allra fyrst? Er það nokkur? Hver er hér á hv. Alþ., sem ekki vill að raforkuframkvæmdunum verði hraðað? Er það nokkur? Samkvæmt yfirlýsingu fjmrh. á Iðnaðarbankalánið að koma á eftir þessum tveimur lánum. Samkvæmt yfirlýsingu fjmrh. ætlar ríkisstj. að gera allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að þetta mál verði leyst sem allra fyrst. Og samkvæmt stjórnarsamningnum er miklu veigameira atriði fyrir iðnaðinn en þessar 15 millj. kr., að þar er ákveðið að leysa rekstrarfjárþörf iðnaðarins, líkt og gert hefur verið fyrir sjávarútveginn og landbúnaðinn. Það var sagt hér áðan, að iðnaðurinn væri hornreka og hefði verið það. Ég skal viðurkenna, að iðnaðinum hefur ekki verið sinnt eins og æskilegt væri. En það er að minnsta kosti núna í stjórnarsamningunum tekið fram, að iðnaðurinn skuli njóta sömu réttinda og aðrir tveir aðalatvinnuvegir þjóðarinnar, þ. e. sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn, með því að iðnaðinum skuli séð fyrir rekstrarfé. Þetta atriði í stjórnarsamningnum er þýðingarmeira en 15 milljónirnar, því að 15 milljónirnar hrökkva vitanlega skammt sem rekstrarfé fyrir allan iðnaðinn í landinu. Ég efast ekkert um, að hv. 5. landsk. þm. ber góðan hug til iðnaðarins. En um leið og ég staðfesti það, þá ætlast ég til, að hann meti það, sem er í stjórnarsamningunum, að iðnaðinum skuli séð fyrir rekstrarlánum, eftir því sem auðið er, á borð við landbúnað og sjávarútveg. Því hefði hann ekki átt að gleyma, þegar hann stóð hér áðan og hélt sína ræðu og fullyrti, að iðnaðurinn væri hornreka. En einu sinni var þessi hv. þm. iðnmrh., og tæplega vill hann nú halda því fram, að iðnaðurinn hafi verið hér hornreka á því tímabili. Þó hef ég aldrei heyrt, að það hafi verið neitt sérstakt blómatímabil fyrir iðnaðinn, það tímabil, sem þessi ágæti hv. þm. var iðnmrh.



Það eru örfá orð. - Ég kem því enn ekki fyrir mig, hvað hv. 5. landsk. þm. getur átt við með því, sem hann sagði um ríkislánsmöguleika, sem ekki hefðu verið notaðir. Það getur að vísu ætíð komið fyrir, að það sé hægt að útvega lán í einhverja alveg sérstaka framkvæmd, en ekki í öðru skyni. Það er hugsanlegt. Það er ekki víst, að ríkið geti ætið notfært sér slíkt, ef verið er að leita eftir lánum í annað, sem á að sitja fyrir. Ég kem því sem sagt ekki fyrir mig, hvað hv. þm. getur átt við með þessu, en hann ætlar þá að láta mig vita um það nánar, mér skilst utan þessara umræðna. En mér vitanlega hefur það verið þannig, að notaður hefur verið hver möguleiki, sem opnazt hefur, til þess að fá lán í þau mannvirki eða til þeirra framkvæmda, sem stjórn og þing hafa viljað láta sitja fyrir. Við höfum ekki getað fengið nærri því öll þau lán, sem við höfum viljað fá. Til dæmis reyndum við ákaflega mikið til þess að fá lán í Bretlandi til að greiða 30 milljónir, sem ógreiddar voru af andvirði 10 togara, sem keyptir voru þar í landi, en árangurslaust. Við reyndum einnig utan Bretlands að fá þetta lán, en árangurslaust. Niðurstaðan varð sú, að við urðum að greiða þetta lán og fá til þess peninga hér innanlands á þann hátt, sem náttúrlega var ekki hagfellt eins og á stóð. Það urðum við að gera vegna þess, að við gátum ekki fengið þetta lán. Það er takmarkað, sem hægt er að fá af lánum erlendis, eins og hv. þm. vita. Og það hafa verið höfð sem sagt öll spjót úti til þess að reyna að fá þau lán, sem hv. Alþ. hefur ákveðið að skuli tekin og stjórnin hefur í samráði við þingmeirihlutann á hverjum tíma haft á oddinum. Hv. þm. var enn að reyna að gera það tortryggilegt, að það væri tekið fram fyrir að tryggja 100 millj. til raforkuframkvæmda, og hann virðir það til fjandskapar við iðnaðinn. Ég vil benda hv. þm. á það í þessu sambandi, að athugi hann löggjöfina, þá mun hann sjá, að áður en samþykkt var lánsheimildin til Iðnaðarbankans, sem við erum að ræða hér um, þá er búið að samþykkja líklega hart nær 100 millj. kr. lántökur handa þessum raforkuframkvæmdum, en það fé var eftir að útvega, en á nú að tryggja. Með því er verið að uppfylla miklu eldri lánsheimildir en hér er verið að ræða um, þar sem Iðnaðarbankinn á í hlut. Því fer þess vegna alls fjarri, að hér eigi að gera nokkrum rangt eða nokkuð eigi nú að framkvæma öðruvísi en áformað var. Þvert á móti er því lýst yfir nú af ríkisstj., að það verður gengið í að útvega Iðnaðarbankalánið svo fljótt sem nokkur möguleiki er á ásamt öðru því fé, sem hv. Alþ. hefur sett stjórninni fyrir að reyna að útvega.



Herra forseti. Hinn 11. des. s. l. voru samþykkt lög hér á hinu háa Alþ., sem svo hljóða, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórninni er heimilt að taka að láni allt að 16 millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt. Fé þetta skal endurlána lánadeild smáíbúðarhúsa með sömu kjörum og það er tekið.“ Hæstv. fjmrh. skýrði frá því í fjárlagaræðu sinni, að ríkisstj. hafi tekið 10 millj. kr. lán til þess að endurlána smáíbúðadeildinni. Ég hef því leyft mér að spyrjast fyrir um, hvað líði notkun þessarar lántökuheimildar að öðru leyti. Um það þarf ekki að fjölyrða, að þeir. sem ráðizt hafa í byggingu smáíbúðarhúsa samkvæmt gildandi lagaákvæðum um það efni, eiga við að búa hinn mesta fjárskort. Það liggur við, að fjölmargir þeirra, sem hafa ráðizt í þessar framkvæmdir, verði að hætta við þær, geti ekki lokið þeim sökum þess, hve lánsfjárerfiðleikar eru gífurlega miklir. Má segja, að þeim, sem hér eiga hlut að máli, hafi verið lofað í upphafi meiru en efnt hafi verið af hálfu hins opinbera, og er það mjög miður. Þessir aðilar hafa lagt í mikla fyrirhöfn og mikinn kostnað til þess að leysa úr sárum vandræðum, og það er mjög miður, ef þessum framkvæmdum getur ekki orðið lokið vegna skorts á lánsfé. Til þess ber því hina brýnustu nauðsyn, að ríkisstj. geri allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að fullnægja þessum lagaákvæðum og sjái lánadeildinni fyrir 16 millj. kr. lánsfé, sem gert er ráð fyrir í þessum gildandi lögum. - Ég vildi leyfa mér að vænta þess, að hæstv. ríkisstj. hefði hagstæð svör að flytja um þetta efni.



Herra forseti. Út af þessari fyrirspurn hv. 1. landsk. (GÞG), sem er í tveim liðum, get ég gefið þessar upplýsingar: Ríkisstj. tók snemma á þessu ári eða samdi um 10 millj. kr. lán í Landsbanka Íslands, sem var þá afhent lánadeild smáíbúðarhúsa til útlána, sem áttu að ganga til byggingar smáíbúða. Úthlutun á þessum 10 millj. var lokið 21. sept. s. l., og hafði þá 428 mönnum verið veitt lán, og þessir lántakendur eru dreifðir um allt land. Út af 2. lið fsp. vil ég segja þetta: Nú að undanförnu hefur ríkisstj. staðið í samningum við lánsstofnanir um 6 millj. kr. lán til viðbótar handa lánadeild smáíbúða. Ég veit ekki betur en að það sé algerlega öruggt, að það lán fáist og það nú á allra næstu vikum. Það eru þegar hafnar undirbúningsaðgerðir að úthlutun á þessari upphæð, þó að ekkert verði gert opinbert um það, fyrr en þetta liggur greinilega fyrir. En það yrðu mikil vonbrigði fyrir ríkisstj., ef þetta mál leystist ekki að fullu nú innan mjög skamms. - Ég sé ekki ástæðu út af þessari fsp. að taka fleira fram.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir þau svör, sem hann veitti við fsp. Af þessum svörum er ljóst, að sú upphæð, sem fallið hefur hverjum lántakanda í hlut af því fé, sem þegar hefur verið útvegað fyrir tilstilli ríkissjóðs, er aðeins 23 þús. kr. að meðaltali, og er augljóst, að lánsfjárvandræði þessara byggjenda smáíbúðarhúsanna eru með engu móti leyst. Þess vegna er mjög nauðsynlegt, að gerð verði gangskör að því að fá þetta 6 millj. kr. lán til viðbótar a. m. k., og leysir það raunar ekki allan vandann að fullu. Mér þykir vænt um þau tíðindi, sem hæstv. ráðh. flytur. Það eru gleðitíðindi fyrir marga, sem hér eiga hlut að máli, að von skuli vera á þessu fé á næstunni að minnsta kosti. Meira ætti það helzt að vera, en miklu betra er þetta þó en ekki neitt. Þykir mér það ánægjuefni.