Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vil geta þess að 16. dagskrármálið nefnist: Jöfn staða og jafn réttur kvenna og karla, frv. 105. mál Nd. (þskj. 109). - 1. umr. Þessi mál, 48. og 105. mál, eru mjög svo samkynja. Það er tillaga forseta að þessi mál verði rædd saman. Það var gert í fyrra þegar eins stóð á, og er það von mín að það verði samþykki í hv. deild að þessi tvö mál verði rædd saman efnislega þó að forminu til verði að sjálfsögðu að greina þar á milli.



Herra forseti. Síðan fyrri hluti þessarar umr. fór fram hefur borist álit Jafnréttisráðs á þeim frv. sem hér eru á dagskrá sem 7. og 16. mál þessa fundar og ákveðið hefur verið að rædd verði bæði í senn. Álit Jafnréttisráðs barst með bréfi sem dagsett er 23.10. 1984 og þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Hæstv. félmn. Nd. Alþingis hefur beðið Jafnréttisráð um umsögn með tveimur frv. til l. um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla. Annað, 243. mál 106. löggjafarþings, er stjfrv. sem félmrh. Alexander Stefánsson flutti, en hitt, 259. mál 106. löggjafarþings, er þmfrv. þar sem flm. eru Svavar Gestsson, Jóhanna Sigurðardóttir, Kristín S. Kvaran, Guðrún Helgadóttir, Kjartan Jóhannsson og Guðmundur Einarsson. Bæði frv. hafa verið lögð fram að nýju á 107. löggjafarþingi. Jafnréttisráði þykir eðlilegt að gefa umsögn sína um bæði frv. í einu þar sem þau eru bæði byggð á sömu till. endurskoðunarnefndar sem skipuð var í apríl 1981 af þáv. félmrh. Svavari Gestssyni. Þessi umsögn var samþykkt af meiri hl. Jafnréttisráðs. Einar Árnason fulltrúi Vinnuveitendasambands Íslands í ráðinu sat hjá við afgreiðslu málsins en óskaði þó ekki eftir að gera sérstakar athugasemdir né skila séráliti. Virðingarfyllst, f. h. Jafnréttisráðs, Elín Pálsdóttir framkvæmdastjóri.“ Ég mun nú, herra forseti, gera grein fyrir þessu áliti Jafnréttisráðs vegna þess að það tekur fyrir hverja grein þessara frv. beggja fyrir sig og mun ég láta umsögn ráðsins verða uppistöðuna í minni ræðu hér. Í umsögn Jafnréttisráðs segir svo: „l. kafli. Helstu nýmæli og samanburður á frumvörpum. Af þeim tveimur frv. sem hér er um fjallað telur Jafnréttisráð að frv. það er þm. fluttu - hér á eftir nefnt þmfrv. - gangi lengra í breytingum frá núgildandi jafnréttislögum. Helstu nýmæli eru: a. Tilgangur laganna er að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla og beinlínis að bæta stöðu kvenna en ekki einungis að stuðla að jafnrétti eins og er í núgildandi lögum, 1. gr. Þannig brjóta aðgerðir, sem sérstaklega eru ætlaðar til að bæta stöðu kvenna, ekki í bága við tilganginn né það að taka sérstaklega tillit til kvenna vegna þungunar eða barnsburðar. Einnig er hugtakið mismunun skilgreint nákvæmlega í 3. gr. þingmannafrv. b. Atvinnurekendum eru lagðar ýmsar skyldur á herðar, m.a. er þeim gert að vinna að því að jafna stöðu kynjanna innan fyrirtækis síns eða stofnunar og gert er ráð fyrir öfugri sönnunarbyrði ef brotið er gegn ákvæðum þeim er fjalla um jafnrétti í atvinnulífinu. c. Ríki, sveitarfélög og félagasamtök skulu leitast við að hafa sem jafnasta stöðu kynja í stjórnum, nefndum og ráðum á sínum vegum. Ákveðin regla skal gilda um tilnefningar í þau. Sveitarstjórnum í kaupstöðum og annars staðar sem því verður við komið er ætlað að skipa jafnréttisnefndir á sínum vegum. d. Fulltrúum í Jafnréttisráði er fjölgað úr fimm í sjö og við bætast fulltrúar þeirra félagasamtaka sem hafa jafnréttisbaráttu á dagskrá. Verkefni ráðsins eru og útlistuð nánar. e. Ákvæði um refsiábyrgð eru ítarlegri, bæði er bætt við hlutlægri refsiábyrgð, reglum um tilraun og hlutdeild og Jafnréttisráði heimilað að höfða einkarefsimál í sérstökum tilvikum. f. Gert er ráð fyrir að ríkisstj. geri framkvæmdaáætlun um jafnréttismál til fimm ára í senn og ákvæði er um að lögin skuli endurskoðuð að fimm árum liðnum frá setningu þeirra. Það frv. sem félmrh. flytur - hér á eftir nefnt stjfrv. - gengur skemmra í breytingum frá núgildandi lögum en þmfrv. Þau atriði sem breytt eru eru nánast samhljóða breytingum í þmfrv. Eftirfarandi atriðum er helst breytt í stjfrv. frá núgildandi lögum: a. Atvinnurekendur skulu leitast við að jafna stöðu kynjanna innan fyrirtækis síns eða stofnunar og stuðla að því að störf flokkist ekki í karla- eða kvennastörf. Ekki eru reglur um öfuga sönnunarbyrði, sbr. b.-lið hér að ofan. b. Ákvæði er um að ríki, sveitarfélög og félagasamtök skuli leitast við að hafa sem jafnasta tölu kynjanna innan stjórna, nefnda og ráða. Ekki eru hér reglur um hvernig að því skuli staðið, sbr. c. hér að ofan. c. Jafnréttisráð skal skipað sjö mönnum, sbr. b. hér að ofan. Auk verkefna sem upp eru talin í þmfrv. er Jafnréttisráði ætlað að vera stefnumótandi aðili í jafnréttismálum hér og vinna að framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn og leggja fyrir félmrh. d. Ákvæði er um hlutlæga refsiábyrgð en ekki um tilraun og hlutdeild né um heimild Jafnréttisráðs til að höfða einkarefsimál. e. Framkvæmdaáætlun skal gerð til fjögurra ára í senn í stað fimm í þmfrv. og lögin skal endurskoða að fimm árum liðnum frá setningu.“ Síðan segir hér í II. kafla umsagnarinnar: „Lög nr. 78/1976, um jafnrétti kvenna og karla, eru hlutlaus með tilliti til kynja. Konum og körlum er gert jafnhátt undir höfði, annað kynið fær ekki forgang fram yfir hitt. Ekki er tekið tillit til þess að staða kvenna í þjóðfélaginu er mun lakari, m.a. hvað varðar atvinnulíf, launakjör, menntun, stjórnmálaþátttöku o.fl. Jafnréttisráð telur tilgang jafnréttislaga eiga að vera þann að það kyn sem verr er sett í þjóðfélaginu skuli beinlínis fá stöðu sína bætta með þeim, enda er ekki ágreiningur um að jafnréttislög voru sett á Íslandi árið 1976 vegna ójafnrar stöðu kynjanna að miklu leyti vegna þrýstings frá kvennaári Sameinuðu þjóðanna 1975 og þá ekki síst kvennadeginum eða kvennaverkfallinu 24. okt. 1975. Í aths. með núgildandi jafnréttislögum kemur fram“ - væntanlega með frv. að núgildandi jafnréttislögum - „að þrátt fyrir lagalegan rétt skipi konur ekki sama sess og karlar á mörgum sviðum. Þar með er viðurkennt að löggjöfin sé sérstaklega sett til hjálpar konum til að ná jafnrétti og jafnri stöðu á við karla. Þegar löggjafinn viðurkennir þannig lakari stöðu kvenna í aths. hlýtur það að sama skapi að vera í anda jafnréttishugsjónar að viðurkenna slíkt hið sama í lögum og heimila þá aðgerðir til að breyta þessari stöðu. Sú nefnd, sem vann að endurskoðun núgildandi jafnréttislaga, hefur gert sér grein fyrir því að algjörlega kynhlutlaus lög, jafnréttislög, ná ekki tilgangi sínum. Þau stuðla ekki að breytingu á stöðu kynjanna ef þau kveða ekki fastar á um tilgang. Þessi atriði er að finna í þmfrv., 1. gr., 3. mgr., sbr. 3. gr. Jafnréttisráð telur það miður að þetta grundvallaratriði hefur verið fellt niður í stjfrv. Þar með telur ráðið að meginávinningurinn við að breyta núgildandi jafnréttislögum sé fallinn brott. Jafnréttisráð starfar skv. lögum nr. 78/1976 um jafnrétti kvenna og karla. Ráðinu hefur ekki veist létt að stuðla að jafnrétti kvenna og karla eins og segir í 1. gr. laganna. Jafnréttisráði eru ekki veittir möguleikar til að hafa áhrif á raunverulega stöðu kvenna nema á mjög takmarkaðan hátt. Ráðið telur skv. reynslu sinni að kynhlutlaus lög séu áhrifalítil og breyta ekki ríkjandi ástandi í þjóðfélaginu. Á sínum tíma var setning núgildandi jafnréttislaga spor í rétta átt en þau hafa nú runnið sitt skeið og geta jafnvel veikt jafnréttisbaráttu þar sem þau ýta ekki undir nýja umr. um jafnréttismál, hlífa valdhöfum við að hafast að í jafnréttismálum og breyta stöðu kvenna lítið. Þess vegna telur Jafnréttisráð grundvallaratriði að í lögum um jafnrétti kvenna og karla séu bein ákvæði sem gefa kost á að bæta stöðu kvenna. Öll Norðurlönd utan Finnlands hafa sett almenn jafnréttislög, ýmist um öll svið þjóðlífsins eða eingöngu um atvinnulíf. Ísland er eina landið sem ekki hefur í lögum sínum ákvæði sem veita ráðrúm til jákvæðra aðgerða til að bæta stöðu þess kyns sem verr er sett. Ekki er ágreiningur um að jafnréttisbaráttu hefur betur miðað í þeim löndum sem hafa þannig jákvæða mismunun í jafnréttislögum sínum. Ísland hefur gerst aðili að ýmsum alþjóðasamningum og samþykktum þar sem opnaðir eru möguleikar á jákvæðum aðgerðum stjórnvalda til að bæta stöðu ákveðinna þjóðfélagshópa. Nærtækasta dæmið er sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um afnám alls misréttis gegn konum, Convention on Elimination of all Forms of Discrimination against Women, en sáttmálinn var undirritaður fyrir Íslands hönd á kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn 1980.“ Í 4. gr. sáttmálans, sem er birt í umsögn Jafnréttisráðs, kemur fram að tímabundnar, jákvæðar aðgerðir til þess að bæta stöðu þess hóps sem er lakar settur eru heimilar og geta verið æskilegar. „Af framansögðu má sjá að sú regla er almennt viðurkennd, m.a. í sáttmála sem Ísland hefur þegar undirritað, að sérstakar aðgerðir til að koma á raunverulegu jafnrétti gangi ekki gegn jafnréttishugsjóninni. Í lögum á Íslandi hafa verið samþykktar reglur sem beinlínis veita ákveðnum þjóðfélagshópum forgang fram yfir aðra þegna þjóðfélagsins,“ segir hér í áliti Jafnréttisráðs. „Því fer fjarri að um sé að ræða nýja stefnu í lögum í þessu lagafrv. þegar rætt er um jákvæða mismunun í jafnréttislögum. Sem dæmi má nefna lög nr. 41/1983 um málefni fatlaðra, en í 24. gr. þeirra segir að þeir sem notið hafa endurhæfingar eigi öðrum fremur rétt á atvinnu hjá ríki og sveitarfélagi ef hæfni þeirra til starfsins er meiri eða jöfn annarra sem sækja um starfið.“ Í ræðu minni hér á dögunum nefndi ég annað dæmi um jákvæðar aðgerðir eða mismunun af þessu tagi sem okkar löggjöf gerir ráð fyrir, en það eru kosningalögin. Menn hafa allir atkvæðisrétt en misjafnlega þungan atkvæðisrétt eftir því hvar þeir búa í landinu. Þar með eru þau grundvallarlög, sem stjórnskipun okkar í raun og veru hvílir að verulegu leyti á, og starf Alþingis, byggð á þessari forsendu sem hér er gerð till. um að verði tekin upp að því er konur varðar sérstaklega. Síðan heldur Jafnréttisráð áfram: „Jafnréttisráð telur að ákvæði þau, sem sett eru skv. 1. gr. sbr. 3. gr. þmfrv., þar sem segir að sérstaklega skuli bæta stöðu kvenna, og aðgerðir, sem sérstaklega eru ætlaðar til þess, gangi ekki gegn frv., sé grundvallarregla, alþjóðlega viðurkennd og víða þegar lögleidd. Ráðið telur að eftir níu ára slæma reynslu af kynhlutlausum lögum á Íslandi geti Alþingi ekki staðið gegn breytingum í þá átt er hér að framan er greint með neinum rökum.“ Síðan, herra forseti, fer Jafnréttisráð yfir einstakar greinar þessara tveggja frv. sem hér liggja fyrir til umr., annars vegar þmfrv. á þskj. 109 og hins vegar frv. hæstv. félmrh. á þskj. 48. Í umsögn um einstakar greinar frv. segir svo um 1.–3. gr. beggja frv.: „Í þessum greinum er fjallað um tilgang laganna, en í núgildandi lögum segir að tilgangur þeirra sé að „stuðla að“ jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla en í báðum frv. segir „koma á“ í staðinn og telur Jafnréttisráð það til mikilla bóta. Áður hefur verið rætt um þau atriði sem fram koma í þmfrv. um þann tilgang þess að bæta stöðu kvenna og aðgerðir tengdar því í 3. gr. og vísast í því sambandi til þess sem sagt var hér á undan. Í 3. gr. þmfrv. er hugtakið „mismunun“ skilgreint. Sömu skilgreiningu er að finna í aths. með 3. gr. í stjfrv.“ - þ.e. þó að þetta ákvæði hafi verið fellt út úr stjfrv. þá helst það í aths. Einhverra hluta vegna virðast þeir í ríkisstj. því aðeins hafa litið á frv. en þeim hefur hins vegar láðst að breyta aths. um leið og þeir breyttu frv. Mér sýnist að þeir séu með aths. frá gamla frv., þ.e.a.s. þmfrv. og er það nokkur nýlunda í lagasmíð eða tillögugerð af hálfu ríkisstj. En látum það nú vera. - „Í þessari skilgreiningu er skýrt tekið fram að mismunun teljist atriði sem skapa mismunandi stöðu kynjanna í raun þótt lagaleg réttarstaða þeirra sé sú sama. Jafnréttisráð telur mjög þarft að hafa afgerandi skilgreiningu í sjálfum lögunum svo ekki fari milli mála hjá þeim sem lögin lesa hvert gildissvið þeirra er.“ Um 4. gr. beggja frv. segir svo: „Þessi grein er miklum mun ítarlegri en seinni hluti 2. greinar núgildandi laga. Hér er bætt við hugtakaskilgreiningum um „jöfn laun til karla og kvenna fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf“ og „kjör“ í báðum frv., en ekki er skilgreiningu að finna á hugtakinu „laun“ í stjfrv. eins og í þmfrv.“ Hér er um mjög stórt atriði að ræða. - „Í þeim eina hæstaréttardómi, sem dæmdur hefur verið á grundvelli laga nr. 78/1976, þar sem byggt var á ákvæðum laganna um jöfn laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf, var grundvallarkrafan viðurkennd en meiri hluti Hæstaréttar taldi ekki unnt að krefjast í dómi sömu launa en ekki annarra kjara. Tapaðist því málið á formsatriði. Í þeirri skilgreiningu, sem er að finna á hugtakinu „laun“ í þmfrv., er skýrt tekið fram að það gildi ekki eingöngu um hið venjulega grunn- eða lágmarkskaup heldur einnig um hvers konar frekari þóknun sem greidd er, beint eða óbeint, hvort heldur í fé eða fríðu, og atvinnurekandi greiðir starfsmanni fyrir vinnu hans. Með þessari skilgreiningu er komið í veg fyrir að unnt sé að skýla sér á bak við formsatriði eins og gert var í hæstaréttardómnum. Það er skoðun Jafnréttisráðs að skilgreining á hugtakinu „laun“ sé nauðsynleg í sjálfum lagatextanum til þess að ekki geti orðið ágreiningur um þýðingu hugtaksins.“ Um 7. gr. beggja frv. segir Jafnréttisráð: „Ákvæði þetta er samhljóða í báðum frv. og einnig samhljóða 5. gr. núgildandi laga. Jafnréttisráð telur ákvæðið ganga skammt en breytingar þó óþarfar þar sem því er fylgt eftir með gr. 18, sbr. 19. gr. þmfrv., en 16., sbr. 17. gr. stjfrv., og enn fremur 21. gr., 4. mgr þmfrv., sem veitir heimild til höfðunar einkarefsimáls sbr. síðar. 8. gr. beggja frv. Jafnréttisráð er sammála þeirri breytingu sem gerð hefur verið á 6. gr. í núgildandi lögum og er samhljóða í báðum frv. Hér er ákvæðið víkkað út með þeim hætti að ekki er skilyrði að um sama atvinnurekanda sé að ræða. 9. gr. beggja frv. Hér er um nýtt ákvæði að ræða og fagnar Jafnréttisráð því að það er að finna í báðum frv., en ákvæðið er beinlínis í anda 1. gr. þmfrv. Jafnréttisráð telur ákvæði þetta mjög mikilvægt vegna kyngreinds vinnumarkaðar hér á landi sem og annars staðar. Líkt ákvæði er að finna í sænsku jafnréttislögunum, en þess má geta að víða fer nú fram mikil umræða um kyngreindan vinnumarkað sem á stóran þátt í að viðhalda mismunun kynjanna í atvinnulífinu. Sem dæmi má nefna að Jafnréttisnefnd norrænu ráðherranefndarinnar er að hefja stórt verkefni til nokkurra ára í þeim tilgangi að reyna að uppræta þetta vandamál.“ Um 10. gr. þmfrv. segir svo: „Hér er innleitt nýtt ákvæði um öfuga sönnunarbyrði á þá lund að atvinnurekandi skal sýna fram á að ekki hafi verið um mismunun að ræða eftir kynferði í þeim atvikum sem ákvæði um vinnumarkaðinn fjallar um. Svipað ákvæði er að finna í sænsku jafnréttislögunum. Jafnréttisráð telur að verði ákvæði þetta lögleitt bæti það réttarstöðu aðila sem brotið er á, auk þess sem ákvæðið mundi auðvelda störf Jafnréttisráðs til muna við að komast að niðurstöðu í máli.“ Síðan segir svo: „Ráðinu þykir miður að sama ákvæði er ekki að finna í stjórnarfrv.“ sem hæstv. félmrh. mælti hér fyrir á dögunum. Síðan segir um 10. gr. stjfrv, og 11. gr. þmfrv.: „Við ákvæði þetta er bætt ábyrgðaraðila, sem er mjög nauðsynlegt að mati Jafnréttisráðs. Menntunarákvæði í núgildandi lögum hefur verið örðugt viðfangs fyrir ráðið, einkum vegna þess að ekki er kveðið á um að fræðsluyfirvöld séu ábyrg fyrir framkvæmd ákvæðisins. Augljóst er að það er ekki í valdi ráðsins að koma á fræðslu um jafnréttismál. Þess má þó geta að ráðgjafarnefnd, sem starfað hefur á vegum Jafnréttisráðs, hefur talsvert unnið að menntamálum, m.a. við endurskoðun námsefnis með tilliti til jafnréttis.“ Um 11. gr. stjfrv. og 12. gr. þmfrv. segir hér: „Hér er ákvæði sem efnislega er samhljóða 8. gr. núgildandi laga. Í frumvörpunum er þó sú breyting gerð að fleiri eru gerðir ábyrgir, og er það mjög mikilvægt að mati Jafnréttisráðs, þar sem afar erfitt hefur reynst að framfylgja ákvæðinu í núverandi mynd. Með ákvæðinu í frumvörpunum eru tekin af öll tvímæli um að t.d. dagblöð eru gerð ábyrg fyrir birtingu slíkra auglýsinga.“ Um 12. gr. stjfrv. og 13. gr. þmfrv. segir svo: „Ákvæði þetta er nýtt og að mati Jafnréttisráðs mjög jákvætt að það er að finna í báðum frv. Svipað ákvæði, sem sett var inn í norsku jafnréttislögin, hefur gefist vel. Í þingmannafrv. er sett sérstök regla um hvernig að tilnefningum skuli staðið, en það er ekki að finna í stjfrv. sem veikir gildi ákvæðisins þar.“ Um 14. gr. þmfrv. segir svo, með leyfi forseta, í umsögn Jafnréttisráðs: „Jafnréttisráð fagnar ákvæði um skipan jafnréttisnefnda, en það telur mjög mikilvægt að sveitarfélög haldi vöku sinni í jafnréttismálum. Það er og reynsla ráðsins að erfitt reynist að fá jafnréttisnefndir til starfa, þótt þær sé að finna, nema tryggt sé að í þeim sitji áhugafólk um málefnið.“ Um 13. gr. stjfrv. og 15. gr. þmfrv. segir svo: „Ákvæði þetta er nánast samhljóða í báðum frv. Hér er gert ráð fyrir breyttri skipan Jafnréttisráðs á þá lund að í ráðinu sitji sjö manns í stað fimm nú og við bætist fulltrúar frá Kvenréttindafélagi Íslands og Kvenfélagasambandi Íslands, sem tryggir að í ráðinu sitji aðilar sem hafa jafnrétti kynja á stefnuskrá félaga sinna. Jafnréttisráð er sammála þessu ákvæði og telur það mjög til bóta.“ Um 14. gr. stjfrv. og 16. gr. þmfrv. segir síðan: „Á vegum Jafnréttisráðs hefur starfað ráðgjafarnefnd, sem sérstaklega hefur fjallað um langtímaverkefni, meðan mestur tími Jafnréttisráðs hefur farið í afgreiðslu mála. Ráðið telur ómetanlegt að hafa slíka nefnd á sínum snærum, en hún tók við verkefnum kvennaársnefndar á sínum tíma og er einungis ætlað að sitja út kvennaáratuginn, þ.e. til enda ársins 1985. Með þessari grein er tryggt að Jafnréttisráð njóti áfram starfa ráðgjafarnefndarinnar. 15. gr. stjfrv., 17. gr. þmfrv. Í þessum ákvæðum er fjallað um verkefni Jafnréttisráðs og er bætt við þau sem fyrir eru. Áður er nefnt að í stjfrv. er verkefni sem ekki er að finna í þmfrv., en skv. því skal Jafnréttisráð vera stefnumótandi aðili í jafnréttismálum og vinna að framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn fyrir félmrh. Jafnréttisráð telur ákvæði þetta jákvætt. Í þmfrv. 23. gr. er að finna ákvæði um að framkvæmdaáætlun verði gerð til fimm ára, sbr. það sem síðar verður sagt. Í báðum frv. er því verkefni bætt við að Jafnréttisráð sjái um fræðslu og upplýsingar til félagasamtaka og almennings. Ráðið hefur frá upphafi séð um slíka fræðslu, m.a. í Félagsmálaskóla alþýðu í Ölfusborgum, námsflokkum á ýmsum stöðum og á fræðslufundum félagasamtaka. Ráðið hefur einnig aukið upplýsingastarfsemi sína til muna hin síðari ár, m.a. með útgáfu og ráðstefnum. Bætt er við því verkefni Jafnréttisráðs að hafa samband við jafnréttisnefndir sveitarfélaga, en þetta ákvæði er einnig til áréttingar, því ráðið hefur samband við þær eftir föngum. Með breytingum þeim á starfssviði, er hér að ofan hafa verið nefndar, telur Jafnréttisráð sjálfsagt að með auknum verkefnum verði fjárveiting aukin og starfsliði fjölgað á skrifstofu þess. Þess skal geta að eins og þeim málum er háttað núna getur ráðið ekki sinnt nema broti af þeim verkefnum sem þegar eru lögfest.“ Um 17.-20. gr. stjfrv. og 19.-22. gr. þmfrv. segir svo: „Í þessum ákvæðum er fjallað um viðurlög og réttarfar og eru þau efnislega samhljóða núgildandi lögum, en flest eru þau ítarlegri og þá aðallega 21. gr. þmfrv. sem rakið er í II. kafla e-lið breytinga þmfrv. hér að framan. Jafnréttisráð telur mjög mikilvægt að ákvæði þessi séu sem ítarlegust, því það auðveldar alla starfsemi ráðsins í heild, ekki síst ef til málshöfðunar kemur á vegum þess. Þá telur ráðið sérstaklega mikilvæga þá breytingu sem fram kemur í 17. gr. stjfrv. og 19. gr. þmfrv. um heimild Jafnréttisráðs til að höfða mál til viðurkenningar á rétti aðila þótt ekki sé um skaðabótakröfu að ræða. Ekki er alltaf um skaðabótakröfu að ræða hjá aðila og getur ráðið þá krafist viðurkenningar á rétti án tillits til þess. Heimildin til höfðunar einkarefsimáls er mjög mikilvæg að mati Jafnréttisráðs, þar sem það getur þá sjálft höfðað refsimál ef um sérstök atriði er að ræða sem haft geta fordæmisgildi.“ Um 21.– 24. gr. stjfrv. og 23.-26. gr. þmfrv. segir svo: „Hér er mikilvægt atriði í báðum frv. um framkvæmdaáætlun ríkisstj., til fjögurra ára í stjfrv., en fimm ára í þmfrv. Jafnréttisráð telur að árafjöldinn skipti ekki máli, svo framarlega sem ríkisstj. er gerð ábyrg fyrir framkvæmdaáætluninni. Í báðum frv. er ákvæði um endurskoðun laganna að fimm árum liðnum og er Jafnréttisráð sammála að þannig verði tryggt að lög sem þessi verði ekki úrelt.“ Í lok þessarar umsagnar segir Jafnréttisráð: „Í upphafi var vikið að endurskoðunarnefnd þeirri sem fyrrv. félmrh. Svavar Gestsson skipaði í aprílmánuði 1981. Jafnréttisráð átti þess kost að fylgjast rækilega með störfum þeirrar nefndar, þar sem það átti bæði fulltrúa í henni og fullt samráð var haft við ráðið meðan á endurskoðun stóð. Það þarf því ekki að koma á óvart þótt Jafnréttisráð mæli eindregið með samþykki þess frv. er nefndin samdi og flutt er af þm., enda nær það mun lengra í átt til raunhæfra breytinga að mati ráðsins heldur en frv. það sem flutt eru af félmrh.“ Eins og kemur fram í þessari setningu, herra forseti, er ljóst að ef Jafnréttisráð ætti að velja á milli þessara tveggja frv. þá tæki það frekar þmfrv. en stjfrv. - „Í fyrrnefnda frv. er að finna tímabæra stefnubreytingu frá núgildandi lögum sem er í samræmi við reynslu Jafnréttisráðs á undanförnum níu árum. Eins og fram hefur komið telur Jafnréttisráð lög nr. 78/1976, um jafnrétti kvenna og karla, hafa reynst áhrifalítil, sérstaklega vegna kynhlutleysis laganna og því sé stefnubreytingar þörf. Vekja má athygli á jákvæðri reynslu af svipuðum jafnréttislögum á öðrum Norðurlöndum, sem fulltrúar Jafnréttisráðs hafa fengið tækifæri til að kynnast og fylgjast með í norrænu samstarfi. Þar fara nú fram umr. um að breyta þargildandi jafnréttislögum enn frekar til samræmis við góða reynslu af jákvæðum aðgerðum til að flýta fyrir raunverulegu jafnrétti. Benda má á að er lagafrv. nefndarinnar var kynnt á ráðstefnu um jafnréttislöggjöf á vegum jafnréttisnefndar norrænu ráðráðherranefndarinnar, töldu sérfræðingar þar að fremur væri gengið of skammt til jákvæðrar mismununar en of langt. Það hefur komið fram að nefndin, sem sá um endurskoðun laga nr. 78/1976 um jafnrétti kvenna og karla, hafði m.a. samband við fjölda félaga og samtaka sem hafa jafnréttismál á stefnuskrá sinni og þekkja mismunun í þjóðfélaginu. Af því má ráða að það frv. sem hér er lagt fram af þm. endurspegli álit fulltrúa mikils hluta kvenna hérlendis. Eins og áður er rakið byggist stjfrv. að stofni til á tillögum títtnefndrar endurskoðunarnefndar, en þótt margt af því sem hún lagði til hafi fengið að halda sér í frv. telur Jafnréttisráð að þar sé of skammt gengið. Ráðið mælir því með samþykkt þmfrv., að viðbættri 15. gr. 2. tölul. stjfrv. um stefnumótun.“ - En þar segir svo í stjfrv. að ráðið hafi það hlutverk að vera stefnumótandi aðili í jafnréttismálum hér á landi. Skal ráðið vinna framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn og leggja fyrir félmrh. Þar skal kveðið á um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna. Síðan segir svo í áliti Jafnréttisráðs: „Ráðið mælir því með samþykkt þmfrv. að viðbættri 15. gr. 2. tölul. stjfrv. um stefnumótun. Telur ráðið að nái það ekki fram að ganga sé jafnvel betra að una lengur við núgildandi lög en að stjfrv. verði samþykkt.“ Hér er kveðinn upp nokkuð harður dómur yfir stjfrv. Að mati Jafnréttisráðs væri það frá sjónarmiði þess betra að láta stjfrv. liggja en að samþykkja það, en ráðið leggur alla áherslu á að þmfrv. verði samþykkt. „Breytingar, sem gert er ráð fyrir í stjfrv.,“ segir hér, „eru aðallega lagfæringar, sem Jafnréttisráð telur að Alþingi gæti gert á einstökum greinum án nýrrar heildarlagasetningar, en þmfrv. markar hins vegar nýja stefnu sem Jafnréttisráð samþykkir.“ Ég hef, herra forseti, leyft mér að lesa þessa umsögn Jafnréttisráðs um þessi tvö frv. vegna þess að hún segir að mínu mati allt það sem segja þarf á þessu stigi málsins. Ég held að það sé þess vegna óþarfi að lengja umr. með ítarlegum frekari ræðuhöldum. Á síðasta þingi flutti ég mjög ítarlega ræðu um þessi frv. bæði og gerði grein fyrir sjónarmiðum mínum. Má í þeim efnum vísa til þess sem þar var sagt, það er ekki svo langt síðan sú umr. fór fram. Ljóst er að frv. hæstv. félmrh. dugir mjög skammt í þessum efnum og ég held að það væri skynsamlegt fyrir ríkisstj. og meiri hl. hér á hv. Alþingi að reyna í þessu máli að ná samkomulagi. Ef stjórnarmeirihlutinn hér í þinginu legði sig fram um það ætti að vera unnt að ná samkomulagi um breytingar á lögum um jafnrétti karla og kvenna, breytingar sem væru Alþingi til sóma miðað við þá stöðu sem nú er í þeim málum öllum. Það væru mistök af ríkisstj. að knýja á um sitt frv. algerlega óbreytt. Með tilliti til umsagnar Jafnréttisráðs ætti það að vera öllum ljóst, einnig ríkisstj. sem þetta frv. flytur. Nú er það svo að frv. Jafnréttisráðs sem þm. hér flytja fyrst og fremst til sýningar þannig að þm. geti haft hliðsjón af því, er samkomulagstexti. Það felur í sér samkomulag mjög margra aðila, bæði áhugamannasamtaka, jafnréttissamtaka og stjórnmálasamtaka. Hérna er þess vegna ekki orðið við ýtrustu kröfum eins eða neins. En hérna er gengið eins langt og ætlað var að unnt yrði að ná samkomulagi um. Ég held að allt áhugafólk um jafnréttismál, karlar og konur, ættu að hjálpast að við að fá sem mest út úr þessari lagabreytingu og styðjast þar mjög verulega við þær ábendingar sem frá Jafnréttisráði hafa komið. Þetta er að mínu mati, hvað sem aðrir segja og hvað sem þingmannafjölda hér í salnum líður nú, eitt af stærri málum þingsins. Ég tel ekki að jafnrétti verði komið á eingöngu með lögum. En ég tel að þetta sé einn hornsteinn í jafnréttisbaráttu og þess vegna beri að sýna þessu máli fulla virðingu og tryggja að það fái eðlilega afgreiðslu og umr. á þessu þingi.



Herra forseti. Þá umsögn Jafnréttisráðs sem hér liggur fyrir tel ég mjög gott innlegg í þá umr. sem hér fer fram um frv. hæstv. félmrh. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og þmfrv. á þskj. 109. Á s.l. Alþingi, þegar frv. þetta var til umr., sagði ég að verið væri að fjalla um frv. til l. um staðfestingu á óbreyttu ástandi í jafnréttismálum kynjanna. Undir þessi orð mín tekur raunar Jafnréttisráð í sinni umsögn, en í umsögn Jafnréttisráðs kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Á sínum tíma var setning núgildandi jafnréttislaga spor í rétta átt, en þau hafa nú runnið sitt skeið og geta jafnvel veikt jafnréttisbaráttuna þar sem þau ýta ekki undir nýja umræðu um jafnréttismál og hlífa valdhöfum við að hafast að í jafnréttismálum og breyta stöðu kvenna því lítið.“ Einnig kemur fram að ráðið telji skv. reynslu sinni að kynhlutlaus lög séu áhrifalítil og breyti ekki ríkjandi ástandi í þjóðfélaginu. Og í lok umsagnarinnar kemur fram að ráðið mælir með samþykkt þmfrv. sem kveður á um bætta stöðu kvenna og nái það ekki fram að ganga sé jafnvel betra að una lengur við núgildandi lög en að stjfrv. verði samþykkt. Ég tel að hæstv. félmrh. og hæstv. ríkisstj. geti varla komist hjá því að taka tillit til þeirra aths. og ábendinga sem fram koma hjá Jafnréttisráði. Jafnréttisráð hlýtur að vera sá aðili sem besta yfirsýn hefur yfir stöðu jafnréttismála og á skv. 10. gr. laga um jafnrétti kvenna og karla frá 1976 að vera ráðgefandi gagnvart stjórnvöldum, stofnunum og félögum í málefnum er varða jafnrétti kvenna og karla. - Ráðgefandi gagnvart stjórnvöldum, segir í þessari grein og það er reyndar ítrekað í 15. gr. í þessu frv. félmrh. Nú er spurningin, þegar fyrir liggja ráð Jafnréttisráðs til stjórnvalda og Alþingis á 7 bls. í þessari umsögn og ítarlega rökstudd, hvort hæstv. félmrh. og stjórnvöld ætli að fara að þessum ráðleggingum Jafnréttisráðs eða hreinlega að hundsa þær. Það mun koma í ljós nú og reynir því á 10. gr. í núgildandi jafnréttislögum, hvort stjórnvöld ætli að fara eftir ráðleggingum Jafnréttisráðs eða hvort hæstv. félmrh. og ríkisstj. ætla að virða að vettugi ráðleggingar Jafnréttisráðs. Þá mun það auðvitað sýna sig hvort þessi grein jafnréttislaganna, sem kveður á um ráðgjafarhlutverk Jafnréttisráðs gagnvart stjórnvöldum, sé gagnslaus eins og reyndar önnur ákvæði jafnréttislaganna. Félmrh. leggur til í 15. gr. í stjfrv. að verkefni Jafnréttisráðs sé að vera stefnumótandi aðili í jafnréttismálum hér á landi. Stefnumótandi, segir hæstv. félmrh. í þessari grein frv. Við skulum skoða nokkru nánar hvað hæstv. ráðh. meinar með því. Hann leggur hér fram stefnulaust frv. sem engum árangri mun skila í jafnréttisbaráttunni. Jafnréttisráð leggur hér fram umsögn sem er stefnumótandi og gæti haft afgerandi áhrif á framgang jafnréttismála hér á landi ef stjórnvöld færu eftir því sem þar segir. Og ég spyr enn: Hvers virði eru slík ákvæði í núgildandi lögum um hlutverk Jafnréttisráðs sem ráðgefandi aðila fyrir stjórnvöld og ákvæði í þessu frv. um hlutverk Jafnréttisráðs sem stefnumótandi aðila í jafnréttismálum ef stjórnvöld ætla að hundsa allar ráðleggingar og stefnumótun sem koma frá Jafnréttisráði? Í umsögn Jafnréttisráðs segir, með leyfi forseta: „Jafnréttisráð telur tilgang jafnréttislaga eiga að vera þann að kyn sem verr er sett í þjóðfélaginu skuli beinlínis fá stöðu sína bætta með þeim, enda er ekki ágreiningur um að jafnréttislög voru sett á Íslandi árið 1976 vegna ójafnrar stöðu kynjanna að miklu leyti vegna þrýstings frá kvennaári Sameinuðu þjóðanna 1975 og þá ekki síst kvennadeginum 24. okt. 1975. En hver er staðan nú? Búa konur og karlar við jafnrétti? Ég nefni launamálin. Hver er staðan þar? Þar er enn langt í land að sömu laun séu greidd fyrir sömu eða sambærileg störf. Hæstv. félmrh. svaraði þeirri spurningu raunar sjálfur í framsöguræðu sinni fyrir nokkrum dögum. Hann sagði: Barátta kvenna hefur ekki skilað nægilegum árangri. Og hann sagði: Raunverulegur launamismunur hefur í sumum starfsgreinum verið mikill. Hæstv. ráðh. sagði einnig: Konum hefur reynst erfitt að fá stöðuhækkanir. Og enn fremur segir hann: Vinnumarkaðurinn hefur þróast í átt til skiptingar karla- og kvennastarfsgreina. Þetta er hárrétt hjá hæstv. ráðh. Hann virðist þarna í stórum dráttum vera með á nótunum um stöðu jafnréttismála, a.m.k. af og til, í ræðu sinni fyrir nokkrum dögum. En skilningurinn nær samt ekki lengra en svo að á öðrum stað segir hann að í jafnréttislögum eigi bæði kynin að sitja við sama borð. Hvað með raunveruleikann, hæstv. ráðh.? Sitja konur við sama borð á vinnumarkaðinum og karlar? Fá þær sömu laun fyrir sömu störf? Hvað með vinnumarkaðinn? Hafa þær jafna möguleika? Vinnumarkaðurinn hefur þróast í átt til skiptingar karla- og kvennastarfsgreina, segir hæstv. ráðh. Hvaða afleiðingar hefur það haft? Hver eru kjörin í kvennastarfsgreinunum, hjá fóstrunum, sjúkraliðunum, hjúkrunarstéttinni, Sóknarkonunum og kennarastéttinni, svo að dæmi séu tekin? Stuðlar þetta frv. að því að breyta þeirri skiptingu sem er á vinnumarkaðinum eða að bættum kjörum kvenna í láglaunastéttunum? Nei, á engan hátt að mínu mati. Lítum nánar á orð ráðh. þegar hann segir að í jafnréttislögum eigi konur og karlar að sitja við sama borð. Hver er reynslan af þeim lagasetningum, sem frá Alþingi hafa farið, sem stuðla eiga að jafnrétti kvenna og karla? Ég vil, með leyfi forseta, vitna í grg. með beiðni um skýrslu frá félmrh. um framkvæmd laga um jafnrétti kvenna og karla sem óskað var eftir hér á síðasta þingi, en ráðh. lagði ekki fram og enn hefur ekki birst hv. alþm. Hæstv. ráðh. er kannske enn að lesa sér til um allar þær lagasetningar sem settar hafa verið á undanförnum áratugum og áhrif þeirra til að koma á jafnrétti í þjóðfélaginu. Þetta frv. gefur ekki tilefni til að ætla að hann sé langt kominn í þeirri lesningu. En í grg. með beiðni um skýrslu um framkvæmd laga um jafnrétti kvenna og karla segir svo, með leyfi forseta: „Á undanförnum tveim áratugum hefur Alþingi reynt að stuðla að því með setningu löggjafar um launajöfnuð kynjanna að þessi mannréttindi, sem launajafnrétti kynjanna er, væru virt í samfélaginu. Í því sambandi má benda á lög um launajöfnuð kvenna og karla frá 1961, lög um jafnlaunaráð frá 1973, fullgildingu á alþjóðasamþykkt um jöfn laun kvenna og karla fyrir jafnverðmæt störf, lög um jafnrétti kvenna og karla frá 1976 og nú síðast samþykkt þáltill. í apríl 1980 um úttekt á tekjuskiptingu og launakjörum. Þrátt fyrir þessa lagasetningu og samþykktir gefa allar kannanir ótvíræða vísbendingu um að langt sé í land að launajafnrétti kynjanna sé virt í reynd. Hlutverk Alþingis á ekki einungis að vera löggjafarstarf, heldur einnig að fylgjast með framkvæmd laga og að lögum sé framfylgt í þjóðfélaginu. Þegar svo er komið að lög um launajafnrétti kynjanna eru þverbrotin í þjóðfélaginu og a.m.k. 23 ár eru liðin síðan Alþingi kvað upp úr um að fullum launajöfnuði kynjanna skyldi náð á árinu 1967, þá ber Alþingi skylda til að grípa í taumana, endurmeta stöðuna og leita raunhæfra leiða til að fá þessi lög virt í samfélaginu. Hér eru ekki einungis í húfi mannréttindi kvenna í samfélaginu, heldur virðing Alþingis sem ekki getur setið hlutlaust hjá þegar lög og aðrar samþykktir, sem Alþingi hefur gert í þessum málum, hafa verið brotin í áratugi.“ Það liggur sem sagt fyrir að þrátt fyrir ótal lagasetningar og samþykktir héðan frá Alþingi hafa almennt orðuð ákvæði um jafnrétti engum árangri skilað og það ætti að liggja ljóst fyrir að þegar sett hafa verið lög um jafnrétti kynjanna, eins og gert hefur verið hér, þar sem tilgangur laganna er að stuðla að jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla, þá hafa stjórnvöld þar með tekið að sér að stuðla að jafnrétti. Þegar þær lagasetningar sýna að þær eru gagnslausar og duga ekki ber Alþingi skylda til að grípa í taumana. endurmeta stöðuna og leita raunhæfra leiða til að fá jafnréttislögin virt í samfélaginu. Enn ein marklaus lög, sem hæstv. félmrh. stefnir að að fá afgreidd héðan frá Alþingi, eru einungis viðbót án breytinga við þá lagabálka og samþykktir í jafnréttismálum sem ekki hafa skilað nægjanlegum árangri. Ég vil þó fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. ráðh. sem fram kom hér fyrir nokkrum dögum, en hæstv. ráðh. lýsti því yfir að unnið væri að því í félmrn. að leggja fyrir Alþingi til staðfestingar fullgildingu á sáttmála um afnám hvers konar misréttis gegn konum. Hæstv. ráðh. vænti þess að unnt yrði að leggja sáttmálann fyrir Alþingi til fullgildingar fyrir áramót. Þess verður því að vænta að hæstv. ráðh. sé sammála þeim ákvæðum sem í sáttmálanum felast og hafi kynnt sér þau ákvæði þó það falli ekki alveg saman við sumt sem fram kom í ræðu hans um daginn. Í sáttmálanum er að finna ákvæði um jákvæða mismunun og eins og fram kemur í umsögn Jafnréttisráðs hefur Ísland gerst aðili að ýmsum alþjóðasamningum og samþykktum þar sem opnaðir eru möguleikar á jákvæðum aðgerðum stjórnvalda til að bæta stöðu ákveðinna þjóðfélagshópa. Vísað er í að nærtækasta dæmið sé sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um afnám alls misréttis gegn konum. Í umsögn Jafnréttisráðs segir því að sú regla sé almennt viðurkennd að sérstakar aðgerðir til að koma á raunverulegu jafnrétti gangi ekki gegn jafnréttishugsjóninni. Í umsögn Jafnréttisráðs segir síðan, með leyfi forseta: „Í lögum á Íslandi hafa verið samþykktar reglur sem beinlínis veita ákveðnum þjóðfélagshópum forgang fram yfir aðra þegna þjóðfélagsins. Því fer fjarri að um sé að ræða nýja stefnu í lögum þegar rætt er um jákvæða mismunun í jafnréttislögum. Sem dæmi má nefna lög nr. 41/1983, um málefni fatlaðra, en í 24. gr. þeirra segir að þeir sem notið hafi endurhæfingar eigi öðrum fremur rétt á atvinnu hjá ríki og sveitarfélagi ef hæfni þeirra til starfsins er meiri eða jöfn annarra sem um starfið sækja.“ Til þess er einnig vitnað í umsögn Jafnréttisráðs að öll Norðurlönd utan Finnland hafi sett almenn jafnréttislög, ýmist um öll svið þjóðlífsins eða einungis um atvinnulíf. Ísland er eina landið sem ekki hefur í lögum sínum ákvæði sem veita ráðrúm til jákvæðra aðgerða til að bæta stöðu þess kyns sem verr er sett. Ekki er ágreiningur um að jafnréttisbaráttu hefur betur miðað í þeim löndum sem hafa þannig jákvæða mismunun í jafnréttislögum sínum. Herra forseti. Ég skal ekki lengja mál mitt öllu frekar. Frv. hæstv. félmrh. er ekki til þess fallið. eins og hann hélt fram í ræðu sinni, að sætta ólík sjónarmið sem uppi eru í þessu máli. Það staðfestir umsögn Jafnréttisráðs rækilega. Ég ráðlegg hæstv. ráðh. eindregið að taka ábendingum og rökum Jafnréttisráðs sem lögum skv. er hans ráðgjafaraðili í jafnréttismálum.



Herra forseti. Stundum gerist málflutningur svo sérstæður að maður veit satt best að segja ekki hvort maður er staddur í löggjafarsamkomu þjóðarinnar eða hvort um einhverja undirnefnd á Íslandi er að ræða sem er að halda fund og hefur fengið fyrirmæli að ofan og er að þrjóskast við að fara eftir þeim. Fær það staðist að Alþingi Íslendinga geti með lögum falið hóp úti í þjóðfélaginu vald til þess að sá hópur geti eftir 10 eða 15 ár sent tillögur inn á Alþingi um hvernig eigi að breyta lögum og það Alþingi sem þá situr sé að brjóta lög ef það fer ekki eftir tillögunum? Höfum við rétt til að ráða málum á þennan hátt fram í tímann? Hvaðan kemur mönnum sú reginfirra að láta sér detta þetta í hug? Það má hafa verið meiri hálkan á götunum undanfarið ef menn hafa dottið svo illilega á höfuðið að þetta sé afleiðingin. Hvernig dettur mönnum í hug að það sé hægt að ganga frá því í lagasetningum, einum eða tveimur, að fela einhverjum öðrum hópum úti í þjóðfélaginu ráðgjafar- og fyrirskipunarvald og svo kæmu bara tilkynningar inn á Alþingi um að það ætti að breyta þessum lögum á þennan veg og öðrum á hinn og Alþingi ætti að hlýða og það væri ósvífni ef Alþingi hlýddi ekki. Auðvitað vita þeir hv. þm. sem svona tala að þetta er rakalaust kjaftæði. Það er meira að segja svo vitlaust að þeim dettur varla í hug að trúa því að þeirra umbjóðendur geri sér ekki grein fyrir blekkingunum sem verið er að veifa. Ég held að með fullri virðingu fyrir 10. gr. í núgildandi lögum detti engum Íslendingi í hug að Alþingi hafi afsalað sér löggjafarvaldi til einhverrar nefndar.  Þá komum við að öðru hugtaki, sem mjög hefur verið notað hér í umr., hugtakinu „jákvæð mismunun“. Út af fyrir sig er það hugtakabrengl ef menn rugla saman jafnrétti og jákvæðri mismunun. Það er út af fyrir sig heil hugsun á bak við það að tala um jákvæða mismunun, en það er bara ekki jafnrétti. Það er mismunun. Annaðhvort eru menn að tala um jafnrétti eða þeir eru að tala um mismunun.

Það er mismunun til að ná jafnrétti.

Mismunun til að ná jafnrétti, sagði hv. 3. þm. Reykv. og löngum slunginn að snúa sig út úr hlutunum. Ef menn vilja taka til efnislegrar gagnrýni það frv. sem hér er hljóta menn að verða að taka þar ákveðnar greinar og halda því fram að þær brjóti í bága við jafnrétti. Ef menn vilja flytja lög og lagafrv. á Alþingi um jákvæða mismunun á líka það nafn að vera á frv. Þá á ekki að vera að tala um jafnrétti. Þá á frv. að heita: Frumvarp um jákvæða mismunun og menn eiga að vera menn til að flytja það undir réttu nafni. Stundum gerist það að yfir dynur notkun á orðum sem eiga öll uppruna sinn í stríði. Menn hertaka byggingar hér í Reykjavík. Menn berjast fyrir málefnum. Mig undrar það andrúmsloft ófriðar sem liggur til grundvallar þeirri notkun á æsingarorðum styrjalda sem telja, ef taka má mark á þessu, stríðið öllu E.t.v. endurspeglar það innra sálarlíf þeirra manna sem telja, ef taka má mark á þessu stríðið öllu skemmtilegra tímabil en þegar friður ríkir. Mér finnst að hver og einn sem kynnist íslensku þjóðlífi hljóti að gera sér grein fyrir því að hér á sér stað hröð þróun á mörgum sviðum. Hér á sér stað mjög hröð menntunarþróun á þann veg að konur stundi sama nám og karlmenn. Þetta er af hinu góða. Uppskeran af þessari þróun verður m.a. sú, að það verður æ algengara að konur nemi land í nýjum starfsgreinum sem áður voru aðeins starfsgreinar karlmanna. Þetta er af hinu góða. Þetta er hin jákvæða framrás sem orðið hefur í jafnréttismálum á Íslandi. Þess vegna getum við vissulega státað af því að hér hafa verið að gerast góðir hlutir og hér eru að gerast góðir hlutir á sama tíma og, því miður, mjög víða í heiminum er ástandið ægilegt í orðsins fyllstu merkingu. Hvers vegna telja þá ræðumenn rétt, þegar þeir eru að flytja hér boðskap um jafnrétti, að reyna að mála skrattann á vegginn og gera hlutina miklu svartari en þeir eru? Hver er tilgangurinn með slíkum málflutningi? Er tilgangurinn sá að reyna að auglýsa sig upp sem einhverjar sérstakar jafnréttishetjur? Er það hugsunin á bak við? Kannske stríðshetjur sem vinni stríðið í jafnréttisbaráttunni miklu? Ég tel að það sé æskilegt að Alþingi Íslendinga nái friði um málefni eins og þetta og að við ruglum ekki saman hugtökum. En mér þætti vænt um það ef menn gerðu þá grein fyrir því hvaða efnisatriði það eru í þessu frv., sem hér er lagt fram, sem vinna gegn jafnrétti. Það stendur hvergi að þetta frv. sé um jákvæða mismunun. Það hefur ekki verið lagt fram neitt frv. á þinginu um jákvæða mismunun. Þingmannafrumvarpið ber sama heiti. Það frv. er lagt fram í nafni jafnréttis. Ég hef ekki löngun til að halda uppi málþófi um þetta mál. En mig undrar það þegar í krafti hugtakablekkinga er verið að reyna að mála hvítt svart hér í þingsölum.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð, enda geri ég ráð fyrir að þessi frv., sem er verið hér að ræða samtímis, muni koma í þá nefnd sem ég á sæti í. Erindi mitt hingað er fyrst og fremst að vekja athygli á því að ég held að ekki sé beitt eðlilegum vinnubrögðum þar sem hér liggur fyrir stjfrv. um sama efni og þmfrv. sem er lagt fram. Því ekki að flytja brtt. við stjfrv. þar sem það er í sjálfu sér alveg sama efnið sem er um fjallað, enda óskaði forseti deildarinnar eftir að frv. væru rædd samhliða? Ég verð að segja að ég hef lesið þessi frv. yfir og ég sé ekki að það sé eðlilegt að leggja fram heilt frv., heldur mætti flytja brtt. við nokkrar greinar stjfrv. Sumar greinarnar í þmfrv. eru alveg orðrétt teknar upp. Ég hef hlustað með athygli á þær umr. sem hér hafa farið fram og ég verð að segja það að ef einhverjir hv. þm. halda að hægt sé að útrýma misrétti í heiminum með lagasetningu, eins og væri hægt að álíta eftir sumar þær ræður sem hafa verið fluttar, þá væri gaman að lifa, ef það væri svo einfalt. Það er sjálfsagt í þessum málum eins og öðrum að með lögum verður misrétti því miður aldrei útrýmt. Hins vegar er e.t.v. hægt að taka smáskref, eins og er verið að reyna að gera. Þessi frv. verða skoðuð og ég hef ekki trú á öðru en að allir alþm. vilji reyna að gera sitt til þess að minnka mismunun í þjóðfélaginu. Ég vonast til þess að félmn. taki þessi frv. til athugunar með því hugarfari.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þau frv. sem nú eins og á síðasta þingi eru til umr. á sama tíma, enda um sama efni, bæði vegna þess að ég gerði ítarlega grein fyrir mínum viðhorfum í ræðu á síðasta löggjafarþingi og enn fremur vegna hins, að hæstv. menntmrh. hefur fyrr í þessari umr. gert grein fyrir sjónarmiðum Sjálfstfl. til þessara mála. Því til viðbótar vil ég nefna að þetta mál fer til hv. félmn. þessarar deildar og þar á ég sæti og hef þess vegna tækifæri til að fjalla um málið þar. Ég vil byrja á því að þakka hv. 3. þm. Reykv. fyrir að lesa upp umsögn Jafnréttisráðs sem send var mér og félmn. Það er reyndar siður þegar svona mál eru til meðferðar í þinginu að mál komist fyrst til nefndar áður en þau eru send til umsagnar og um umsagnir sé fjallað samtímis, en það er út af fyrir sig ekkert athugavert við það þó að hv. 3. þm. Reykv. hafi tekið sér það bessaleyfi að lesa þessa umsögn upp. Hann hefur að sjálfsögðu meiri ástæðu en flestir aðrir hv. þm. til þess að fara að ráðum Jafnréttisráðs þó ekki væri nema vegna þess eins að hann er einn af örfáum embættismönnum íslensku þjóðarinnar sem hefur hlotið opinberlega ávítur Jafnréttisráðs á sínum tíma vegna stöðuveitingar. Það tekur nokkur ár að klóra þær ávítur af sér og gerist helst, að áliti hv. þm., með því að tala sig frá slíkum vandamálum. Er það án efa skýringin á því hvers vegna hv. þm. flytur svo ógnarlangar ræður um þessi mál þing eftir þing. Væri nær að hann, þegar hann hefur tækifæri til að sýna í verki hvernig hann vilji fylgja hugmyndum sínum eftir, færi þá að ráðum Jafnréttisráðs. Þetta segi ég vegna þess að eins og ég sagði áðan held ég að það nagi nokkuð samvisku hv. þm. að hafa lent í þeim óförum, þegar hann var ráðh. á sínum tíma, að hafa orðið fyrir barðinu á Jafnréttisráði. Í ræðu minni í fyrra svaraði ég ýmsu því sem kom fram í ræðu hv. 3. þm. Reykv. í þessu máli. Ég minntist þar á það m.a. hve sjaldan það er í íslenskum lögum að refsiábyrgðarreglur séu með þeim hætti eins og kemur fram í þmfrv. þar sem um öfuga sönnunarbyrði er að ræða. Ég benti á að slíkt gerist auðvitað ekki í íslenskum lögum nema þegar um meiri háttar refsimál er að ræða. Ég fæ ekki skilið að slíkt eigi við í lögum eins og þessum. Ég minnti á það enn fremur í þeirri ræðu að þegar hv. 2. landsk. þm. flutti frv. á sínum tíma og hv. 10. þm. Reykv. brtt. við það lagafrv., sem fjallaði um jákvæða mismunun sem stundum er nefnd svo eða tímabundin forréttindi, þá tóku ýmis félagasamtök, sem fengu þessi mál til meðferðar, neikvæða afstöðu til þessa atriðis. Vil ég nefna t.d. Kvenfélagasamband Íslands, en í umsögn þess kom fram að þeir sem svöruðu fyrir sambandsins hönd töldu þetta vera niðurlægjandi fyrir konur. Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Samband ísl. sveitarfélaga höfðu sömu viðhorf til þessa atriðis og sendu inn neikvæða umsögn. Hins vegar er það rétt að menn hafa talið að launakannanir og kannanir á kjörum kvenna séu góð aðferð til þess að fá umræður um jafnréttismál og tek ég undir það, en rifja það jafnframt upp að þegar hv. 2. landsk. þm. flutti á sínum tíma till. um könnun á launakjörum karla og kvenna greiddi þáv. félmrh. Svavar Gestsson atkv. gegn þeirri till. - ásamt fleirum að sjálfsögðu - þannig að það er nú ekki allt sem sýnist þegar menn koma hér nú og þykjast hafa höndlað allan sannleikann í þessu máli. Það er jafnframt athyglisvert hve langt hv. 3. þm. Reykv. seilist þegar hann leitar að rökum fyrir jákvæðri mismunun. Hann bendir á það að þetta sé sams konar fyrirbrigði og eigi sér stað m.a. í kosningalögum og stjórnarskrá þar sem um mismunandi kosningarrétt sé að ræða á milli landshluta. Ég vil spyrja hv. þm. Geir Gunnarsson, flokksbróður formanns Alþb., hv. 3. þm. Reykv., hvort það sé rétt að Alþb. líti á mismunandi kosningarrétt í Reykjaneskjördæmi til að mynda og Vestfjarðakjördæmi sem jákvæða mismunun og tímabundin forréttindi sem Alþb. hafi tekið afstöðu til með sama hætti og hv. 3. þm. Reykv. virðist gera þegar hann horfir á jákvæða mismunun í því lagafrv. sem hann hefur flutt hér ásamt nokkrum öðrum hv. þm. Er það virkilega rétt að hv. þm. Geir Gunnarsson, fulltrúi Alþb. í Reykjaneskjördæmi, þar sem menn hafa miklu minni kosningarrétt en þeir sem búa annars staðar á landinu, sé sömu skoðunar og formaður Alþb. um að þetta séu tímabundin forréttindi, jákvæð mismunun, sem sé sjálfsögð? Getur það verið? Ég spyr. Þetta eru rökin sem okkur er boðið upp á í þessum umr.  Aðalatriði málsins er að meginmarkmiðið er að við náum hér fram lögum sem gera gagn. Ég tel ýmislegt í lagafrv. og reyndar lagafrumvörpum sem hafa komið fram vera til lítils gagns. Ég tel t.d. hættulegt eins og segir í 1. gr. lagafrv., að tilgangurinn sé að koma á jafnrétti á öllum sviðum. Þetta nefndi ég jafnframt í fyrra vegna þess að þetta er öðruvísi í lögum annarra landa, þar á meðal annarra Norðurlandaþjóða. Þar er undanskilið einkalífið. Í norsku lögunum er það t.a.m. greinilega undanskilið. Ég er nefnilega þeirrar skoðunar að hv. Alþingi geri of mikið af því að reyra niður siðferðisafstöðu manna. Það er nefnilega sumt í þessu þjóðfélagi þess eðlis að við getum ugglaust náð meiri árangri ef við komum okkur saman um að vinna að því án þess að setja lög til þess að þvinga fólk til að gera það. Og það er ugglaust rétt, sem hv. 2. landsk. þm. sagði í ræðu áðan, að þau lög sem nú gilda hafa ekki náð tilgangi sínum í öllum atriðum. Ég held að ástæðan sé sú að þar er reynt með ýmsum hætti að ná fram með lagaþvingunum atriðum sem í raun og veru eru siðferðisatriði og hver og einn verður að gera upp með sjálfum sér. Þá er betra að nota áróður, kannanir og berjast fyrir málefnum og málstað með öðrum hætti en reyra þau í lög því að ef of mikið er gert af því að setja í lög slík atriði fer enginn að lögum og menn missa álit á lögunum og óhlýðnast þeim. Þetta á ekki eingöngu við um frv. um jafnréttismál, heldur um mörg önnur frv. og fjallar auðvitað um það um hvað lög eiga að snúast á hverjum tíma. Aðalatriðið er að markmið okkar allra er það sama. Ég efast ekkert um það í sjálfu sér að við hv. 3. þm. Reykv. erum sammála um að við viljum meira jafnrétti karla og kvenna en er nú. Okkar ágreiningur felst í því hvort það eigi að þvinga það fram með annars konar mismunun en nú gildir í lögum til þess að ná fram jafnrétti. Ég er trúaður á aðrar aðferðir og vil ekki beita lagaþvingunum til þess að ná þessu markmiði fram. Þar skilur á milli okkar skoðana um leiðir þótt markmiðið kunni að vera það sama. Ég vonast til, herra forseti, að okkur auðnist að afgreiða þau lagafrv. sem hér hafa verið lögð fram og verða til umr. í félmrn. þannig að sett verði ný jafnréttislög á næsta ári, en á því ári lýkur svokölluðum kvennaáratug og ég held að það fari vel á því að þá verði sett ný lög um þetta efni.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. ræddi um þessi mál á svipuðum nótum og hann hefur stundum gert áður og flutti margar málefnalegar aths. máli sínu til stuðnings. Málstaðurinn er vondur, sem hann berst fyrir í þessum efnum, og það er eðlilegt að menn þurfi að grípa til gamalla spreka til þess að verja sig með, en slík barátta er dæmd til að mistakast. Ég ætla þess vegna ekki að eyða orðum mínum að þeim skætingi sem fram kom í hans máli hér. Ég tel að það sé þarflaust. Það dæmir sig sjálft vegna þess að það er ekki innlegg í málið. Ég ætla aðeins að víkja hér að þróun þessara mála, hvernig þau hafa verið hjá okkur á þessari öld, því að það er orðið býsna langt síðan Íslendingar fóru, og Alþingi Íslendinga, að ræða um þessi mál, m.a. um jafnrétti kynjanna og hvað mætti gera af hálfu Alþingis til að stuðla að því að konur öðlist jafnan rétt á við karla. Í upphafi lagasetningar í þessum efnum var fyrst og fremst lögð áhersla á að setja lög sem banna misrétti. Það var grundvallartónninn í lögum á fyrstu áratugum þessarar aldar að því er jafnréttismál varðar. Það voru lög um að banna misrétti, banna það að konur væru beittar misrétti þar sem það hafði átt sér stað um margra alda skeið. Þegar frv. til l. voru lögð hér fram í þessum efnum komu til sögunnar menn eins og hv. þm. Friðrik Sophusson eins og aftan úr forneskjunni og sögðu: Þetta eru siðferðismál. Það er siðferðislegt mat sem á hér að ráða. Þetta eru einkamál. Það leysir engan vanda að setja lög. Þetta hefur alltaf verið svona og hefur blessast til þessa og það er óþarfi að vera að setja lög sem breyta því. - Svona fornaldarkarlar hafa alltaf setið hér á Alþingi undir ýmsum nöfnum og á ýmsum aldri eins og gengur. Engu að síður var það svo að lög voru sett sem bönnuðu misrétti, bönnuðu að konur væru beittar misrétti, bönnuðu að ákveðnir þjóðfélagshópar væru beittir misrétti. Öll félagsmálalöggjöf á fyrri hluta þessarar aldar gekk einmitt út á það að banna misrétti, að banna eitt og annað, m.a. á vinnumarkaðinum, sem fólk hafði verið beitt á liðnum árum og áratugum. En það komu alltaf upp svona raddir eins og heyrðust hér áðan - raddir sem vitnuðu kannske í Mósebók eða þau lögmál sem tíðkuðust í grasgarðinum eða á einhverjum öðrum álíka fjarlægum stöðum. Fyrr á öldinni voru t.d. sett hér vökulög sem bönnuðu að sjómenn væru látnir vinna sólarhringum saman þangað til öryggi þeirra var stórfelld hætta búin. Þetta voru öryggislög fyrir sjómenn, félagslegt réttindamál, bann við misrétti. Þá kom þáv. formaður Sjálfstfl. eins og var rifjað upp hér í ákveðnu húsi á þinghúslóðinni í gær. Þáv. formaður Sjálfstfl. lýsti andstöðu sinni við þessi vökulög. En hann hafði einnig mörgum áratugum síðar látið það koma fram að það hefðu verið stærstu mistök síns stjórnmálaferils að leggjast gegn banninu við því að sjómenn væru þrælkaðir eins og gert hafði verið. Ég er alveg sannfærður um það líka með hv. 2. þm. Reykv. að hann mun þegar fram líða stundir sjá eftir þeirri neikvæðu afstöðu sem hann hefur í jafnréttismálum og fram kom hér áðan. Eftir að lög um bann við misrétti höfðu verið hér í gildi um langt skeið tók við næsta stig þessara mála í okkar löggjöf - ekki lög um bann við misrétti heldur lög um jafnrétti. Það tók marga áratugi að koma á löggjöf í þeim efnum. Mörg frumvörp voru lögð hér fram á Alþingi af þessu tagi og þau voru rædd út og suður. Auðvitað komu þá upp eins og einnig hér í dag sýnishorn af þessum sérkennilega málflutningi, sem sé þeim að þetta sé óþarfi, þetta hafi blessast til þessa og það að setja lög um jafnrétti sé í raun og veru bara krafa um misrétti vegna þess að lögin feli í sér að það sé jafnvel verið að lítillækka konur í lagasetningu um jafnréttismál vegna þess að þar með sé verið að segja frá að þær geti ekki sótt þann rétt sem önnur lög og þjóðfélagið almennt vilja færa þeim. En lög um jafnrétti voru sett þrátt fyrir sjónarmið úrtölumanna sem núna heita Friðrik Sophusson en hétu fyrr á öldinni ýmsum nöfnum. Svava Jakobsdóttir flutti hér á þingi fyrir líklega tólf árum eða svo frv. til l. um Jafnlaunaráð. Það mætti talsverðri andspyrnu, en þó má segja að sú umr. var grundvöllurinn að lögunum um jafnréttismál sem nú eru í gildi þó að þau séu ófullkomin. Það voru lög sem Gunnar Thoroddsen þáv, félmrh. beitti sér fyrir að sett voru. Á því þingi sem setti lögin um jafnrétti sem nú eru í gildi voru fluttar tillögur um svokallaða jákvæða mismunun, að það yrðu gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að bæta stöðu kvenna. Sú till. fékk þá tvö atkv. Hún fékk atkv. Svövu Jakobsdóttur og Vilborgar Harðardóttur, sem þá sat hér á Alþingi. Önnur atkv. fékk till. þá ekki. Síðan eru liðin átta ár og margt hefur breyst og m.a. það að margir þeir sem þá voru á móti þessu ákvæði hafa núna skipt um skoðun og telja reyndar að það sé næsta skrefið að setja lög sem heimila sérstakar aðgerðir til að bæta stöðu kvenna frá því sem nú er. Ég veit að orðasambandið jákvæð mismunun er dálítið vont og það er ekki fundið upp af mér. En það er sem sagt tilraun til að skýra ákveðna hugsun, þ.e. þá að til þess að ná jafnrétti á ákveðnu sviði megi gera ráðstafanir eða beita jákvæðum aðgerðum til þess að bæta stöðu kvenna frá því sem hún nú er. Þetta er kallað jákvæð mismunun. Það er bókstafleg þýðing á norrænum málum. Hún er heldur vond og það væri betra að finna eitthvert annað heiti yfir þetta, en menn mega ekki vera að nota þessa kannske pínulítið vafasömu þýðingu til þess að gera þessi sjónarmið tortryggileg. Þess vegna er það ekki rétt, sem kom fram hjá hv. þm. Ólafi Þórðarsyni áðan, að þetta sé mótsögn, sem felst í annars vegar svokallaðri jákvæðri mismunun og hins vegar jafnrétti, vegna þess að tilgangur allrar þessarar umræðu er sá að beitt verði jákvæðum aðgerðum - eða jákvæðri mismunun - til þess að ná jafnrétti og þessu verði beitt um skeið. Í norrænni löggjöf um þessi mál er kveðið á um það beinlínis með þeim hætti að segja að þrátt fyrir ákvæði laga um jafnrétti megi um skeið beita slíkum tímabundnum ráðstöfunum. Þetta er í norskri, danskri og sænskri löggjöf og er núna til meðferðar í finnska þinginu. Af því að hv. þm. Friðrik Sophusson var að vitna hér í norræn lög máli sínu til stuðnings áðan mun ég gera ráðstafanir til að koma til hans gögnum um þessi mál og hvernig þau hafa þróast á Norðurlöndum. Núna á þessu ári var haldinn fundur á vegum Norrænu ráðherranefndarinnar þar sem fjallað var um reynsluna af jafnréttislögum og jákvæðri mismunun á hinum ýmsu Norðurlöndum og ég held það væri mjög gagnlegt fyrir félmn. að fá þessi gögn. Ég hef gert ráðstafanir til þess að hún fái þau í hendur. Ég hafði reyndar hugsað mér að gera grein fyrir því hér, en ég taldi heppilegra að nefndin fengi það mál þegar hún tekur þetta frv. til meðferðar. Ég held að það sé út af fyrir sig alveg ljóst og um það er enginn ágreiningur að jafnréttislög geti verið góð svo langt sem þau ná. Engum dettur þó í hug að þau leysi allan vanda, það hefur aldrei verið talað um það. En ég held að kominn sé tími til að stíga næsta skref sem er það að löggjafinn opni heimildir til þess að bæta stöðu kvenna frá því sem nú er, þ.e. til jákvæðrar mismununar svo ég noti nú þessi vondu orð aftur. Ég held að það megi jafnvel færa rök að því að þessi lög eins og þau eru núna, sem banna jákvæða mismunun, því það er það sem lögin gera núna strangt tekið því till. Vilborgar Harðardóttur og Svövu Jakobsdóttur var felld, stuðli óbreytt að ríkjandi karlaveldi í þjóðfélaginu. Og ég get flutt um það mörg rök sem ég held að liggi í augum uppi þegar fólk hugsar sig um eitt augnablik í sambandi við þessi mál. Ég held þess vegna að við séum komin að þeim óhjákvæmilegu tímamótum að Alþingi Íslendinga verði að ákveða hvort það ætlar að stíga þetta skref, sem hér er gerð till. um, eða ekki. Hv. þm. Ólafur Þórðarson, vék að þeirri grein frv. sem fjallar um það að Jafnréttisráð eigi að vera stefnumótandi. Ég held að það sé sú grein sem hann var að tala um, þ.e. 2. tölul. 15. gr. ef ég man rétt. Hann telur að með því sé Alþingi að láta hluta af sínu valdi.

Ég talaði um 10. gr. núgildandi laga.

Það er greinin um hlutverk Jafnréttisráðs. En ég skildi þm. svo að hann væri að tala um þann anda gildandi laga og frv. að Jafnréttisráð hefði hluta af því valdi sem segja mætti að Alþingi ætti að hafa alla jafna. Nú er það svo að á ýmsum sviðum, t.d. varðandi framkvæmdir og fleira afsalar Alþingi sér tilteknu valdi. Og Alþingi afsalar sér þessu valdi í hendur ráðh. sem fer með framkvæmdavaldið, en er háður vilja meiri hluta Alþingis á hverjum tíma. Ég held þess vegna að hérna sé um að ræða afskaplega algengan og eðlilegan hlut í okkar löggjöf, sem hér er verið að gera till. um, enda minni ég á að núverandi félmrh. hefur tekið undir þetta sjónarmið með frv. ríkisstjórnarinnar eins og það hér liggur fyrir, að það geti komið til greina og verið eðlilegt að afhenda einhverri slíkri stofnun eins og Jafnréttisráði stefnumótunarhlutverk. Þetta er t.d. í lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins, svo ég nefni dæmi, og ég hygg að í fleiri lögum megi finna hliðstæður þessa. Ég held þess vegna að hér sé ekki um að ræða hættulegt atriði fyrir Alþingi til eða frá. Hv. þm. Stefán Valgeirsson kom hér og sagði nokkur orð um þetta frv. Ég man eftir því að hann sagði einnig fáein orð um þetta frv. á síðasta þingi og hefur þannig sýnt þessum málum vissan áhuga. Ég vek athygli á því að þegar þessi mál voru til meðferðar í fyrra, m.a. á fundum með þm. sem Jafnréttisráð boðaði til, þá var hv. þm. Stefáni Valgeirssyni, að það sé eitthvað óeðlifrv. endurskoðunarnefndarinnar og sagði, eins og hæstv. félmrh. reyndar líka, að Framsfl. og ráðh. mundu beita sér fyrir því að leggja fram frv. endurskoðunarnefndarinnar eins og það kom frá henni. Það voru óbreytt orð ráðh. þegar fjallað var um þetta mál á hv. Alþingi 18. okt. 1983. Við meðferð málsins í stjórnarflokkunum voru hins vegar gerðar þær breytingar á frv. sem við höfum hér verið að ræða og eru ekki til bóta. Og ég held að það hafi verið óhjákvæmilegt, úr því að hæstv. félmrh. fór að leggja fram þetta stjfrv. jafnslæmt og það er, að þm. sýndu sitt frv., frv. endurskoðunarnefndarinnar. til þess að hægt væri að hafa þau til umr. bæði í einu. Þess vegna vil ég mótmæla því sjónarmiði, sem fram kom hjá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni, að það sé eitthvað óeðlilegra að leggja þetta þmfrv. fram en að flytja brtt. við einstakar greinar frv. hæstv. ríkisstjórnar. Auðvitað er það svo hugsanlegt, þegar málið kemur frá félmn. til 2. umr., að fluttar verði brtt. við álit n. og till. n. nema þar náist samkomulag. Hver veit nema samkomulag náist þó að fátt virðist benda til að svo verði. Í ræðu minni áðan lagði ég á það áherslu að n. reyndi að komast eins langt og mögulegt er í því að ná samkomulagi. Ég verð að segja alveg eins og er að mér fannst ræða hv. 2. þm. Reykv., þessi skætingur, sem hann flutti áðan, ekki benda til þess að þar væri neinn vilji til þess að ná neinu samkomulagi í þessu máli. Ég tel það í rauninni mjög alvarlegt ef það er þannig innan stjórnarflokkanna að þeir skilja ekki nauðsyn þess að það náist sem víðtækust samstaða um mál af þessu tagi því að að vissu leyti má segja að frv. og lögin eins og þau eru snerti mikilvæg grundvallaratriði í allri okkar stjórnskipun. Það hefur verið regla í sambandi við stjórnarskrárumr., kosningalög og fleira og fleira, það hefur verið lögð áhersla á það, að stuðla að sem bestu samkomulagi. Ég lýsi fyrir fram ábyrgð á hendur ríkisstjórnarinnar ef hún ætlar að höggva á möguleika til samkomulags um þetta mál og slá á þá sáttahönd sem hér hefur verið rétt fram að minnsta kosti af tveimur ef ekki þremur talsmönnum þriggja stjórnarandstöðuflokka. Ég held að hæstv. ráðh. ætti að beita sér fyrir því að það næðist hér samkomulag. Ég held að það væri best fyrir hann. Ég held að hann eigi ekki að vera að pína þetta vonda frv. í gegnum þingið sem íhaldið píndi hann til þess að flytja hér. Ég held að hann eigi að stuðla að því að menn hjálpist að við þetta úr öllum flokkum, bæði stjórn og stjórnarandstöðu. Ég vil svo að lokum, herra forseti, ítreka það sjónarmið mitt í þessu máli að jafnréttisbarátta, barátta fyrir jafnrétti kvenna, sem ekki tekur á peningaþjóðfélaginu, gróðaöflunum hér í þessu landi, hún nær skammt. Það er alveg ljóst að hinn svokallaði frjálsi vinnumarkaður heldur niðri launum kvenna. Vinnuveitendasamband Íslands, sem hv. 1. þm. Suðurl. var talsmaður fyrir um árabil, hefur alltaf lagst gegn öllum jafnréttiskröfum, launajafnrétti, öllum félagslegum umbótum, alveg sama af hvaða tagi þær hafa verið. Þannig hefur einkafjármagnið hér í landinu ævinlega lagst gegn félagslegum sjónarmiðum eins og liggja til grundvallar, má segja, þeirri hugsun sem ég er hér að reyna að túlka og sumpart kemur fram í þmfrv. Ég held að við verðum að horfast í augu við þá staðreynd að peningaöflin í þjóðfélaginu hafa ævinlega staðið þversum gegn jafnréttisviðleitni af öllu tagi. Núverandi hæstv. félmrh. getur auðvitað ekki gert sér vonir um að bandalag hans við íhaldið dugi til þess að koma í gegn einhverju því sem þokar jafnréttismálum verulega áleiðis. Ef hann reynir það er sú tilraun þegar í stað í skötulíki eins og það frv. sem hér er á dagskrá er því miður. Ég vænti þess hins vegar að menn beiti sér fyrir því að taka á þessum málum í sameiningu, stuðli að sem víðtækastri samstöðu þeirra flokka sem hér eiga fulltrúa, vegna þess að hér er um að ræða stór mál. Ég held að viðeigandi væri að ljúka afgreiðslu svona máls á síðasta ári kvennaáratugarins og ég held að það væri þeim mun betra sem víðtækara samkomulag næðist um málið hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umr. Ég vil að gefnu tilefni aðeins benda á nokkur atriði vegna þess sem fram hefur komið. Ég vísa til framsöguræðu minnar er ég mælti fyrir stjfrv. á þskj. 48. Þar ræddi ég ítarlega þessi mál og hefur raunar ekki verið fjallað um þau atriði í þeirri ræðu sem ég þarf sérstaklega að svara hér. Ég vil segja það svona til skýringar í sambandi við ræðu hv. 3. þm. Reykv., sem hann flutti hér í upphafi, þar sem hann las upp grg. frá Jafnréttisráði, að framsöguræða við 1. umr. stjfrv. var flutt hér á Alþingi 22. þessa mánaðar og hv. 3. þm. Reykv. bað um frestun á umr. vegna upplýsinga sem hann taldi að væru ókomnar frá Jafnréttisráði. Bréf Jafnréttisráðs til félmn. Nd. er hins vegar dagsett 23.10., daginn eftir, og er umsögn um frv. eins og þau voru til umr. hér á hv. Alþingi í aprílmánuði s.l. Jafnréttisráð hafði ekki sent frá sér álit um frv. fyrr, hvorki félmn. né félmrh. Ég tel ástæðu til að láta þetta koma hér fram til þess að það valdi ekki misskilningi síðar. Ég ætla ekki að ræða hér um umsögn Jafnréttisráðs. Hún hefur ekki komið í mínar hendur fyrr en nú, eins og ég tók fram. Ég mun hins vegar ræða það við ráðið sérstaklega mjög fljótlega. Miðað við það góða samstarf sem hefur verið við ráðið hef ég óskað eftir því núna með formlegum hætti að teknir verði upp ákveðnir samráðsfundir milli félmrn. og Jafnréttisráðs til að ræða þessi mál öll á breiðum grundvelli, þ.e. stöðu jafnréttismála og helstu viðfangsefni eins og þau eru á hverjum tíma. Ég er með því að undirstrika þann vilja ráðuneytisins að hafa gott samstarf við Jafnréttisráð. Í sambandi við það sem hv. 3. þm. Reykv. sagði hér áður um frv. vil ég aðeins segja að ég tel að það sé ekki óeðlilegt þegar verið er að setja lög að frekari skýringar og útfærsla á ákveðnum lagagreinum séu frekar í aths. með slíku frv. en í greinunum sjálfum þegar það eru skýringar á hugtökum sem um er verið að ræða. Það er einmitt þannig farið að í stjfrv., bæði að því er varðar 3. og 4. gr. frv. Ég get ekki látið hjá líða að benda á að mér finnst það ákaflega óeðlilegt þegar sú fullyrðing er sett fram hér á hv. Alþingi af hv. alþm. sem hefur áhuga fyrir jafnréttismálum, eins og ég álit hv. 2. landsk. þm. hafa, að það hafi enginn árangur náðst í jafnréttisbaráttu hér á landi.  Vegna þess að hér kom 15. gr. stjfrv. til nokkurrar umr. vil ég árétta áður en ég fer hér úr ræðustól það sem ég tel ákaflega mikilvægan áfanga í þessu lagafrv. að því er varðar jafnréttismálin. Það er um verkefni Jafnréttisráðs. Til þess að rifja það upp fyrir hv. þm. vil ég lesa upp 15. gr. frv., en þar stendur: „Verkefni Jafnréttisráðs eru að: 1. Sjá um að ákvæðum 2.–12. gr. laga þessara sé framfylgt. 2. Vera stefnumótandi aðili í jafnréttismálum hér á landi. Skal ráðið vinna að framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn og leggja fyrir félmrh. Þar skal kveðið á um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna. 3. Vera ráðgefandi gagnvart stjórnvöldum, stofnunum og félögum í málefnum er varða jafna stöðu og jafnrétti með konum og körlum. 4. Sjá um fræðslu og upplýsingastarfsemi til félagasamtaka og almennings. 5. Fylgjast með þjóðfélagsþróuninni, sem m.a. varðar þetta lagaefni, og gera tillögur til breytinga til samræmis við tilgang laganna. 6. stuðla að góðri samvinnu við samtök atvinnurekenda og launafólks og önnur félagasamtök svo að stefnu og markmiði þessara laga verði náð með sem eðlilegustum hætti. 7. Taka til rannsóknar af sjálfsdáðum stöðu kvenna og karla að því leyti er lög þessi varðar. Opinberum stofnunum, atvinnurekendum og félagasamtökum á vinnumarkaði er skylt að veita Jafnréttisráði hvers konar upplýsingar hér að lútandi. 8. Taka ábendingum um brot á ákvæðum þessara laga og rannsaka málið af því tilefni og senda að rannsókn lokinni niðurstöður til þeirra aðila sem málið snertir. 9. Hafa samband við jafnréttisnefndir sveitarfélaga.“ Þessi upptalning sýnir í hnotskurn að hér er um gífurlega mikið verkefni að ræða og mikið hlutverk sem Jafnréttisráð hefur. Margir segja að þessi löggjöf sé ónothæf eða til lítilla bóta. Ég sé ekki hvert það fólk stefnir. Ég sé ekki betur en að með þessu móti sé verið að tryggja framgang þessara laga umfram það sem aðrar stjórnvaldsaðgerðir hljóta að geta haft áhrif á þessi mál. Ég vil að lokum endurtaka að ég vænti þess að félmn. þingsins og alþingismenn almennt sjái til þess að þetta mál fái framgang á þessu þingi. Og ég læt sem vind um eyrun þjóta það sem er sagt hér um okkur stjórnarþm. og ríkisstjórn, sem að þessu frv. stöndum, að við meinum ekkert með þessu. Því er þveröfugt farið. Við ætlumst til að sett sé löggjöf sem samkomulag verði um og komi þessum málum til betri vegar.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál. Afstaða Kvennalista hefur þegar komið fram í máli hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur á þessu þingi og í máli mínu um bæði þessi frv. í fyrra. En ég gat nú ekki orða bundist við að hlusta á umræðuna. Mig langaði aðeins til að segja nokkur orð og eiginlega finnst mér leitt að ég skuli ekki hafa fleiri gögn undir höndum til þess að auðga mál mitt með. En ósköp er það nú ríkt í mannlegu eðli að þeir sem hafa öðlast vald reyna af alefli að varðveita aðgang sinn að valdinu. Og blessaðir karlarnir verja þau forréttindi, sem þeir hafa tryggt sér, með öllum ráðum. Einhver hefði nú sagt „með kjafti og klóm“, hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, hvar sem þú ert staddur. Alveg er ég nú sammála hv. þm. að daglegt mál okkar er allt of mengað og illa skotið stríðsyrðum, en hv, þm., hver skyldi nú hafa stráð þessum orðum í málið? Skyldu það vera stríðsmennirnir sjálfir? Ég ætla ekki að ræða ítarlega jákvæða mismunun núna. Við höfum tekið afstöðu til hennar og rætt hana. En ég má til með að ítreka fyrir hv. þm. að megintilgangur jafnréttisfrv. er einmitt að jafna rétt kynjanna og það er vegna þess að á annað kynið hallar. Og er þá ekki besta leiðin að lyfta því kyninu upp sem lægra er sett og hefur minni tækifæri og möguleika til að sjá sér farborða í lífinu? Ég skil ekki alveg hvers vegna hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni er svo mikið í nöp við jákvæða mismunun. Mér datt reyndar í hug ágætt dæmi um jákvæða mismunun. Ég átti einu sinni frænda sem fékk sjúkdóm þegar hann var barn. Þannig varð annar fóturinn styttri en hinn. En til þess að báðir mættu jafnlangir verða þá var aukið undir skóinn. Þetta finnst mér vera lýsandi dæmi um jákvæða mismunun. Hv. 3. þm. Reykv. brá sér yfir í sagnfræði í máli sínu áðan, og það vildi ég að ég hefði við hendina þær umr. sem fram fóru hér á hv. Alþingi, og ég vil benda þm. á að kynna sér þær, þegar var verið að knýja það í gegn með lagaboði, með lagasetningu, hv. 2. þm. Reykv., að veita konum kosningarrétt. Það voru furðuleg hugskot sem opnuðust þá og karlar óttuðust mikið hvað verða mundi í þjóðfélaginu ef konum yrði öllum sleppt lausum í einu að kosningarrétti. Ég ráðlegg hv. 2. þm. Reykv. að kynna sér þessar umr.  Ég er sammála hv. 2. þm. Reykv. að það er erfitt að setja löggjöf um siðferði eða hugarfar. Og víst væri betra að ekki þyrfti að setja lög í þessum efnum. En nú spyr ég eins og fávís kona: Eru ekki lög sett einmitt m.a. til þess að koma í veg fyrir siðleysi? Er það ekki siðleysi að karlar skuli hafa rúmlega 50% hærri laun en konur þrátt fyrir mikið vinnuframlag beggja aðila, er það ekki siðleysi? Ég vona síðan að í meðferð n. og meðferð Alþingis komi eitthvað út úr þessum báðum frv. sem breytir í einhverju því ástandi sem nú er því annars væri það ekki mikils virði að hafa flutt þau.