Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Pétur Magnússon: Þetta mál fór umræðulaust til 2. umr. af þeim ástæðum, að hæstv. forseti var ekki viðstaddur, og þótti því ekki viðkunnanlegt að ræða málið að honum fjarstöddum; en ég mættist þá til þess við hæstv. forseta, að hann leyfði almennar umr. um málið við 2. umr., og lét hann í ljós, að hann myndi gera það. - Ég mun því til að byrja með tala um málið nokkuð almennt, þó að um 2. umr. sé að ræða. Frv. á þskj. 18 er staðfesting á bráðabirgðalögum, sem sett voru 8. júlí s. l. sumar. Hv. frsm. gerði nokkra grein fyrir því í gær, hvaða ástæður hefðu verið til þessara bráðabirgðalagasetningar, en ekki verður hjá því komizt að rekja það mál allmiklu meira en hann gerði í framsöguræðu sinni og láta koma fram hér við umr. aðdragandann að því, að svo er komið með þessa mjólkurvinnslustöð, að afnotaréttur hennar hefir verið tekinn af eigendunum með bráðabirgðalögum, og stöðin rekin af mjólkursamsölunni, að ég ætla frekar heldur en af ríkisstj. sjálfri. Þessi mjólkurvinnslustöð var reist af Mjólkurfélagi Reykjavíkur árið 1930. Hún var upphaflega byggð þannig, að hún átti að geta tekið á móti 12 þús. lítrum á dag, en hinsvegar var hún þannig úr garði gerð, að ekki væri neinn teljandi aukakostnaður við það að auka hana upp í 16 þús. lítra vinnslu á dag. Allar vélar voru teknar af nýjustu og fullkomnustu gerð, sem þá þekktist, þó að síðan hafi nokkrar nýungar orðið í þeim efnum; og það er óhætt að fullyrða, að stöðin fullnægði að öllu leyti kröfum tímans, þegar hún var upphaflega byggð. Síðan hefir verið bætt við ýmsum vélum, eftir því sem breytt hefir verið til í þeim efnum í fullkomnustu mjólkurstöðvum erlendis; árið 1932 voru keyptar Stassanovélar, árið eftir voru keyptar gerilsneyðingarvélar og árið 1935, eftir að samsalan kom til sögunnar, voru keyptar fullkomnar flöskuþvottavélar fyrir yfir 100 þús. kr. Þessar síðastnefndu vélar voru keyptar beinlínis vegna ákvæða mjólkurlaganna, sem bönnuðu að selja aðra mjólk en gerilsneydda í bænum, og leiddi til þess, að mjólkurmagnið hjá stöðinni óx að miklum mun. Mjólkurlögin voru sett með bráðabirgðalögum haustið 1934 og staðfest á haustþinginu 1934 og gefin út sem l. nr. 1 frá 1935. Í 7. gr. þeirra l. er ákvæði, sem heimilar landbúnaðarráðh. að gera það að skilyrði fyrir löggildingu og starfsemi mjólkurbúa, að þau taki til gerilsneyðingar mjólk fyrir utanfélagsmenn gegn sanngjörnu gjaldi, og getur ráðh. ákveðið hámark þess. Nú stóð þannig á, þegar mjólkurlögin komu í gildi, að langflestir mjólkurframleiðendur í Reykjavík og nærsveitum hennar voru í Mjólkurfélagi Reykjavíkur; m. ö. o. flestir þeir menn, sem fluttu mjólk á Reykjavíkurmarkaðinn. En allstór hópur manna, sem framleiddu mjólk, einkum í Reykjavík sjálfri, stóð þó utan við Mjólkurfélag Reykjavíkur, og voru það aðallega þeir, sem seldu mjólk beint til neytenda. Við setningu mjólkurlaganna misstu þessir menn rétt til að selja mjólkina beint til neytenda, nema hún væri gerilsneydd fyrst. Þá reis upp sú spurning með þá, hvernig þeir ættu að skipa málum sínum. Mjólkurfélag Reykjavíkur lýsti sig strax reiðubúið til þess að gerilsneyða mjólkina fyrir þessa menn, gegn því að fá endurgreiddan þann beina kostnað, sem það hefði af þessari starfsemi. En mjólkursölunefndin, sem hafði yfirstjórn þessara mála, neitaði þessu tilboði Mjólkurfélags Reykjavíkur og kaus heldur að semja við það um ákveðið verð fyrir gerilsneyðinguna. Samningar komust á og var þannig samið vegna þessara utanfélagsmanna, að greitt skyldi 3 aura gjald fyrir hreinsun á mjólkinni, og auk þess átti hið svokallaða flöskugjald að renna beint til M. R., og var það reiknað 2 aurar á lítra. Þetta gjald er fyrir vanhöldum á flöskum og fyrir að koma mjólkinni á flöskur, svo að það, sem M. R. í raun og veru fékk fyrir hreinsun mjólkurinnar, voru 5 aurar á hvern lítra. Það kom í ljós, að þessir samningar voru mjög hagstæðir fyrir M. R., þannig, að kostnaðurinn varð miklu minni en um hafði verið samið. Úr því að kosið hafði verið að fara þessa leið, er ekki hægt að sjá, að út af fyrir sig hafi neitt verið við það að athuga af hálfu M. R., þó að nokkur tekjuafgangur yrði af þessari starfsemi. Þessi tilhögun stóð út árið 1935, en sjálfsagt meðfram vegna þess, að þessi tekjuafgangur hafði orðið hjá M. R., skipaði hæstv. ráðh. svo fyrir í janúarmánuði 1936, að M. R. skyldi hreinsa mjólk fyrir utanfélagsmenn gegn gjaldi, sem átti að nema 2 2/10 aur. á hvern mjólkurlítra, og skyldi flöskugjaldið jafnframt falla niður, þó þannig, að M. R. skyldi fá endurgreitt eftir ársuppgerð það tap á flöskum, sem það hefði orðið fyrir á árinu, en það mun hafa reynzt 1 - einn - eyrir á lítra, svo að hið raunverulega gjald, sem M. R. átti að fá eftir þessari fyrirskipun ráðh., lækkaði úr 5 aur. niður í 3,2 aura á lítra. Vegna stöðugs ágreinings út af þessum utanfélagsmönnum, sem þurftu að fá mjólk sína hreinsaða hjá M. R., varð það úr, að M. R. var skipt í tvö félög, þannig að mjólkurstarfrækslan öll var skilin við verzlunarstarfsemina, og til þess að hafa hana á hendi var stofnað nýtt félag, Mjólkursamlag Kjalarnesþings. Það var stofnað snemma á árinu 1936, en ég man ekki, í hvaða mánuði ársins. Eftir að þessi skipting var gerð, þannig að mjólkurstarfrækslan var laus við alla áhættu, sem verzlunarstarfsemi jafnan fylgir, virðist eðlilegt, að mjólkurframleiðendur gengju inn í þennan félagsskap bænda, enda reyndist það svo, að allur þorri mjólkurframleiðenda í grennd við Reykjavík gekk inn í þetta nýja félag, Mjólkursamlag Kjalarnesþings. En þrátt fyrir það, þó að öllum þorra mjólkurframleiðenda þætti eðlilegt og sæi sér hag í því að ganga inn í þennan allsherjarfélagsskap mjólkurframleiðenda í nágrenni og nærsveitum Reykjavíkur, þá voru samt nokkrir menn, sem af einhverjum ástæðum kusu að standa utan við þennan félagsskap. - Ég ætla, að þessir mjólkurframleiðendur hafi verið í kringum 20, en nákvæma tölu þeirra veit ég ekki, - það skal ég taka fram. Eftir að Mjólkursamlag Kjalarnesþings var stofnað, tók það þegar þá stefnu gagnvart utanfélagsmönnum, að krefjast þess, að þeir greiddu raunverulegt kostnaðarverð fyrir hreinsun á mjólkinni, og mun hafa gert kröfu til þess, að haldið yrði eftir 3 aur. á lítra í hreinsunargjald, en vildi hinsvegar skuldbinda sig til þess að endurgreiða það, sem afgangs kynni að verða, um áramót, eftir að reikningar hefðu verið gerðir upp fyrir árið. Með þessu fyrirkomulagi var hreinsunargjaldið lækkað um einn eyri frá því, sem áður hafði verið, og má ætla, eftir því, sem tekjuafgangur hafði verið 1935, að þetta gjald hafi látið mjög nærri því að vera kostnaðarverð. En hvað sem því líður, átti það ekki að geta skipt verulegu máli af þeim ástæðum, að mjólkursamlagið tjáði sig jafnan reiðubúið að endurgreiða, ef þetta gjald reyndist að vera óþarflega hátt, og er óhætt að fullyrða, að flestum mjólkurframleiðendum utan samtakanna fannst þetta réttlát lausn á málinu, eða gátu a. m. k. sætt sig við hana. Samt fór það svo, að einhverjir voru óánægðir og kvörtuðu yfir þessu við ráðuneytið eða mjólkursölunefndina. Ráðh. gerði þá kröfu til stj. mjólkursamlagsins, að það annaðist hreinsun mjólkurinnar fyrir 2,2 aura gjald á lítra, en stj. mjólkursamlagsins neitaði þessari kröfu ráðh., en ítrekaði loforð sitt, að endurgreitt skyldi verða af 3 aura gjaldinu, ef það reyndist óþarflega hátt. Stjórn mjólkursamlagsins mun hafa byggt þessa synjun sína á þeirri skoðun, að ráðh. hefði farið út fyrir valdsvið sitt með því að vilja knýja mjólkursamlagið til þess að hreinsa mjólkina fyrir verð, sem sannað var eftir reikningum félagsins, að væri fyrir neðan kostnaðarverð. Mjólkurlögin gáfu hæstv. ráðh. ekki meiri heimild en að setja það sem skilyrði fyrir löggildingu mjólkurbúa, að þau tækju mjólk til gerilsneyðingar frá utanfélagsmönnum gegn sanngjörnu gjaldi, og stj. mjólkursamlagsins mun hafa lagt þann skilning í þetta ákvæði, að sanngjarnt gjald gæti ekki verið fyrir neðan hið raunverulega kostnaðarverð, þegar með væru taldir vextir af því fé, sem í fyrirtækinu stendur, og annað slíkt. Það má geta þess í sambandi við hreinsunarkostnaðinn, að það var upplýst, að ég ætla fyrir hæstv. ráðh., a. m. k. var það upplýst fyrir mjólkursölunefnd, - að hreinsunarkostnaður hjá stærri samvinnubúum í nágrannalöndunum, Danmörku, Svíþjóð og Noregi, væri hærri heldur en það gjald, sem Mjólkursamlag Kjalarnesþings krafðist að fá fyrir hreinsun á mjólkinni. Þó að það sé ekki sönnun fyrir því, hver sá raunverulegi kostnaður hafi verið hér, bendir það eindregið í þá átt, að hér hafi ekki verið um óeðlilega hátt gjald að ræða fyrir hreinsunina. Það stóð svo í allmiklu þjarki milli hæstv. ráðh. og mjólkursölunefndar annarsvegar og stj. mjólkursamlagsins hinsvegar þangað til svo var komið að síðustu, að stj. mjólkursamlagsins með bréfi dags. 4. júlí 1936 tilkynnti þeim mjólkurframleiðendum, sem stóðu utan samtakanna, að frá þeim myndi ekki verða tekið lengur við mjólk til vinnslu frá og með deginum í dag að telja. Þessu bréfi mjólkursamlagsins svaraði hæstv. ráðh. með því að setja bráðabirgðalög frá 8. júlí 1936, sem mæltu svo fyrir, að ríkisstj. væri heimilt að taka á leigu um ótiltekinn tíma, með eða án samþykkis eigenda, mjólkurvinnslustöð Mjólkursamlags Kjalarnesþings við Hringbraut í Reykjavík, ásamt lóðarréttindum og öllum mannvirkjum á lóðinni. Ég hygg, að það sé óhætt að fullyrða, að þessi setning bráðabirgðalaganna frá 8. júlí sé algert einsdæmi í íslenzkri löggjöf. Ég er sannfærður um, að þó að leitað væri í gegnum alla íslenzka lagasetningu, þá fyndist aldrei hliðstætt dæmi við þessi bráðabirgðalög. Hæstv. ráðh. er bæði það vel að sér og svo greindur maður, að honum hlýtur að vera það ljóst, a. m. k. eftir á, að hér er um ótvírætt brot á stjskr. að ræða. Eitt af skilyrðunum fyrir setningu bráðabirgðalaga er það, að almenningsheill krefjist þess, að slík l. séu sett. Getur nú nokkur skyni borinn maður látið sér detta í hug að halda því fram, að almenningsheill hefði krafizt þess, að þessi stöð yrði tekin leigunámi, þó að þessir um 20 mjólkurframleiðendur, sem stóðu utan samtakanna, hefðu þurft að greiða þann part úr eyri á hvern mjólkurlítra, sem ágreiningur var um? - Ég verð að segja, að mér finnst það undarlegt að sjá hæstv. ráðh. leggja slíkt kapp á mál eins og þetta, að hann skuli rjúfa þann eið, er hann hefir unnið að stjskr. sem embættismaður. Hitt er annað mál, að stjskr. er ekki virt mikils af ráðandi meiri hl. í þinginu. Það líður ekkert þing svo, að stjskr. sé ekki að meira eða minna leyti brotin. Ég held, að það væri sæmilegra fyrir þessa menn að afnema þessi margbrotnu ákvæði stjskr. heldur en að láta þau vera á pappírnum, en meta þau einskis í framkvæmdinni. Áður en ég fer að ræða um frvgr. sjálfa, býst ég við að nauðsynlegt sé, að forsaga málsins komi fram, þannig að hv.þdm. geti gert sér grein fyrir, hverjar orsakir lágu til þess, að árekstur varð milli hæstv.ríkisstj. og Mjólkursamlags Kjalarnesþings, og ég held satt að segja, að flestir sanngjarnir menn hljóti að játa, að orsakirnar til þessa árekstrar hafi legið annarsstaðar en hjá stj. mjólkursamlagsins. Ég get ekki betur séð en að það hafi verið komið að öllu leyti sem sanngjarnast fram gagnvart þessum mönnum, sem utan við samtökin stóðu, en hitt verður ekki heimtað með nokkru réttlæti, að þessum utanfélagsmönnum væru veitt betri kjör en félagsmönnum sjálfum. Ástæðurnar, sem teknar eru fram í bráðabirgðal. fyrir töku mjólkurstöðvarinnar, eru tvær: annarsvegar er sú ástæða, sem ég hefi þegar greint frá, að mjólkursamlagið hafi neitað utanfélagsmönnum um hreinsun á mjólk þeirra; hin ástæðan er aftur sú, að mjólkurstöðin hafi ekki verið í því ástandi, að unnt væri að fullnægja ákvæðum mjólkursölulaganna um það, að senda góða og hreina mjólk á markaðinn. Um fyrra atriðið er það að segja, að synjun Mjólkursamlags Kjalarnesþings á því að taka mjólk til vinnslu í mjólkurstöð sinni var ekki skilyrðislaus. Mjólkurfélagið hafði hvað eftir annað tjáð sig fúst til að taka mjólk til hreinsunar gegn hreinsunargjaldi, og réttur hæstv. ráðh. til þess að leggja þessar kvaðir á mjólkursamlagið náði ekki lengra samkv. 7. gr. mjólkursölulaganna, því að það er ómögulegt að leggja annan skilning í þetta en þann, að endurgjaldið nemi a. m. k. kostnaðarverði, og náttúrlega má segja, að það væri sanngjarnt, að þeir, sem taka þetta verk að sér, hafi einhvern hagnað af því; það er ekki nema það, sem almennt er krafizt í slíkum viðskiptum. En hvað sem því líður, þá er hitt vafalaust, að heimild hæstv. ráðh. náði ekki lengra en að krefjast, að þetta yrði gert með kostnaðarverði, en það hafði mjólkursamlagið talið sig fúst til að gera. Það er því ómögulegt fyrir hæstv. ráðh. að verja þetta rán á mjólkurstöðinni, eins og það hefir verið kallað manna á milli, með því að halda því fram, að utanfélagsmönnum hafi verið gert ókleift að standa utan við samtökin, enda má á það minna, að hæstv. ráðh. hefir litið öðrum augum á þetta annarstaðar, þar sem mjólkurhreinsunarstöðvar hafa synjað utanfélagsmönnum um að taka á móti mjólk til vinnslu; það hefir átt sér stað víða, t. d. í Borgarnesi, og hæstv. ráðh. hefir litið þannig á, að ekki væri ástæða til að þvinga þau mjólkurbú til þess að taka á móti mjólk utanfélagsmanna, þó að þeir væru fúsir til að greiða fullt kostnaðarverð. Hér er því um mjög áberandi misrétti að ræða. Það er þess vegna augljóst, að þessi ástæða, sem minnzt er á í bráðabirgðal., er ekkert annað en tylliástæða. Sem sönnunargagn fyrir réttmæti hinnar ástæðunnar, að hreinsunarstöðin hafi ekki uppfyllt þau skilyrði, sem sett eru til þess að flytja heilnæma neyzlumjólk á markaðinn, hefir verið bent á bréf frá manni, sem heitir Sigurður H. Pétursson, sem ég þekki ekki, en hefir, væntanlega eftir tilnefningu mjólkursölunefndar eða hæstv. ráðh., framkvæmt einhverskonar skoðun á mjólkurstöð Mjólkursamlags Kjalarnesþings. Það er tvennt, sem hann finnur að; annað er það, að kælitækin, sem áttu að koma í stöðina, hafi ekki fengizt, svo að kæling mjólkurinnar sé ófullnægjandi. Það hefir verið upplýst og stendur enn óhrakið, að mjólkursamlagið - og ég held Mjólkurfélag Reykjavíkur - hafði gert ráðstafanir til þess að fá aukin kælitæki í mjólkurstöðina, af því að hin gömlu kælitæki mjólkurfélagsins reyndust ófullnægjandi eftir að mjólkursölulögin voru sett, en af hálfu hæstv.ríkisstj. var ekki talin meiri þörf á því, að þessu skilyrði væri fullnægt, en það, að það gekk í mesta stímabraki með að fá gjaldeyrisleyfi til þess að tækin fengjust flutt inn. Hinsvegar var þetta leyfi fengið áður en bráðabirgðal. voru sett, og ég ætla, að kælitækin hafi verið komin hingað eða á leiðinni til landsins, þegar bráðabirgðal. voru sett, svo að þetta út af fyrir sig gat því ekki verið nein ástæða til þess að svipta eigendurna umráðarétti yfir stöðinni. Hæstv. ráðh. var kunnugt um, að búið var að gera ráðstafanir til þess að bæta úr þessum galla, og honum var kunnugt um, að það var ekki eigendanna sök, að ekki var búið að bæta úr þessu fyrir löngu, heldur var það sök hans sjálfs, má segja, eða flokksbróður hans, hæstv. fjmrh., að gjaldeyrisleyfi var ekki veitt löngu fyrr. Þessi ástæða getur ekki heldur verið annað en tylliástæða ein. Í sambandi við það, sem hv.frsm. sagði í gær og lagði töluvert mikið upp úr, að óforsvaranlegt væri að láta slíka stofnun annast mjólkursölu í bænum, sem vanrækti að hafa tæki sín í góðu lagi, má geta þess, að eftir að kælitækin komu til Reykjavíkur, liðu margir mánuðir þangað til þau voru sett upp; þau lágu 3–4 mánuði áður en farið var að nota þau, svo að það lítur ekki út fyrir, að hæstv. ráðh. hafi fundizt þetta svo aðkallandi. Önnur aðfinnsla Sigurðar H. Péturssonar er sú, að síðustu 4–5 vikurnar hafi sér vitanlega ekki verið framkvæmd nein „reduktase“-prófun á mjólk, sem stöðin hafi tekið við. Eftir því sem mér er sagt, er það orðum aukið hjá honum, að 4–5 vikur hafi liðið þannig, að þessi prófun hafi ekki farið fram, en það er satt, að hún féll niður að miklu eða öllu leyti nokkurn tíma, og ástæðan var sú, að áhöldin, sem notuð eru við þessa prófun á mjólkinni, höfðu gengið úr sér, og önnur ný voru pöntuð og komu hingað, en reyndust af annari tegund en hægt var að nota hér, svo að það varð að endursenda þau og fá ný í staðinn. Þetta tók tíma, og á meðan varð eitthvert hlé á þessari prófun. En kælitækin voru komin, þegar eignarnámið átti sér stað, og ég geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. hafi verið kunnugt um það, hann gat a. m. k. fengið upplýsingar um það, ef hann hefði kært sig um, en annars liggur það í augum uppi, að jafnvel þótt hér sé um einhverja vanrækslu að ræða af hálfu stj. mjólkursamlagsins, þá gat það ekki heimilað að svipta mjólkursamlagið umráðaréttinum yfir stöðinni. Hæstv. ráðh. hafði nóg tök á því með milligöngu mjólkursölunefndar að knýja mjólkursamlagið til þess að bæta úr ágöllum, sem kunna að hafa verið í þessu efni. Annars er ekki hægt að sjá, að um annað vítavert hafi verið að ræða hjá stjórn samlagsins en ef vera kynni, að það hafi ekki verið nógu fljótt brugðizt við því að fá endurnýjuð þessi tæki, sem þarf til prófunarinnar. Ég get ekki betur séð en að það sé augljóst mál, að þessar ástæður, sem upp eru gefnar bæði viðvíkjandi synjun mjólkursamlagsins um hreinsun á mjólk fyrir utanfélagsmenn og viðvíkjandi ólagi á tækjum samlagsins, séu hreinar tylliástæður, og ég held, að naumast nokkur maður láti sér detta í hug að trúa því, að þetta sé í raun og veru ástæðan fyrir því, að hæstv. ráðh. grípur til slíks úrræðis, sem hann hefir gert í þessu máli. Ég skal ekki fara að leiða getum að því, hverjar hinar raunverulegu ástæður hafa verið. Það er kunnugt, að í þessu efni hefir verið rekin einhverskonar hefndarpólitík á hendur Mjólkurfélagi Reykjavíkur og Mjólkursamlagi Kjalarnesþings, sem var arftaki þess, og ég hygg, að það liggi aðrar ástæður þar á bak við en umhyggja fyrir hagsmunum mjólkurframleiðenda í landinu, hvar sem þeir eru búsettir. Hv. frsm. var að tala um það í gær, að ein ástæðan fyrir setningu bráðabirgðal., sem ekki er getið um í grg. og hann hlýtur því að hafa fengið einhverstaðar annarsstaðar, en ef ég hefi skilið hann rétt, þá var hún sú, að það hefði í raun og veru verið samningur milli stj. Mjólkursamlags Kjalarnesþings og hæstv.ríkisstj. um það, að mjólkursamlagið skyldi taka að sér að hreinsa mjólk fyrir utanfélagsmenn gegn því að fá greiddan mjólkurbúastyrk að fjárhæð 85000 kr. Ég hefi spurzt fyrir um þetta hjá stjórn mjólkursamlagsins og fengið afdráttarlaus svör um, að þetta sé með öllu tilhæfulaust. Ég fékk þau svör, að mjólkursamlagið hefði aldrei látið neinn bilbug á sér finna með það að krefjast þess að fá kostnaðarverð fyrir hreinsun á mjólkinni. Styrkurinn, sem útborgaður var, stóð ekki í neinu sambandi við þetta. Mjólkursamlag Kjalarnesþings hefir ekki enn fengið eins háan styrk til byggingar mjólkurstöðvar sinnar eins og öll önnur mjólkurbú á landinu hafa fengið. Það mun enn vanta einar 45000 kr. til þess að það hafi fengið sama styrk og hin mjólkurbúin hafa fengið, og þess vegna var greiðsla á þessum 85000 kr. ekki annað en greiðsla á gamalli innstæðu mjólkursamlagsins hjá ríkissjóði, sem það átti réttlætiskröfu á að fá, eins og önnur mjólkurbú. Það má vera, að eitthvað hafi rýmkazt til um að fá þessa greiðslu eftir að mjólkurstarfrækslan var skilin frá verzlunarrekstrinum, og það má ef til vill segja, að það hafi ekki verið með öllu óeðlilegt, þó að það orki tvímælis. Ég þykist nú hafa sýnt fram á það með nokkrum rökum, að þær ástæður, sem upp eru gefnar fyrir leigunáminu á mjólkurstöðinni, eru ekki annað en tylliástæður. Ég vil sérstaklega út af ummælum hv.frsm., 1. þm.N.-M., í gær, sem lagði allmikla áherzlu á það, að ástand mjólkurstöðvarinnar hefði verið óviðunandi, lesa hér upp kafla úr bréfi, sem mjólkursamlagið hefir fengið frá mjólkurbúaráðunaut dönsku stjórnarinnar, Christian Ibsen, dags. 29. jan. þ. á., en þessi maður hafði fengið teikningar af mjólkurstöðinni og allar upplýsingar, sem varðaði fyrirkomulag hennar og vinnslumöguleika. Um möguleikana til þess að vinna góða vöru með þeim tækjum, sem þar eru, segir hann: „Að því er varðar spurninguna um það, hvort mjólkurstöð yðar sé nú svo vélum búin, að hún geti talizt uppfylla kröfur nútímans í því efni, skal ég leyfa mér að geta þess, að þeirri spurningu hefir í raun og veru þegar verið svarað með því, að stækkun á mjólkurstöðinni til að geta tekið til meðferðar 16000 lítra mjólkur á dag, muni aðeins kosta ca. 12000 kr., en ég skal þó ennfremur taka það fram, að þegar mjólkurstöð hefir nýtízku vélar, eins og fötuþvottavél, Sabroes kælitæki, Stassanovél „Gloria“-tæki, strokka, Pindstoftes flöskuþvottavél, kassaþvottavél, tappavél og einangraða geyma til mjólkurgeymslu o. m. fl., mundum við hér í Danmörku hiklaust telja, að slík mjólkurstöð væri svo búin að vélum, að hún uppfyllti kröfur tímans í því efni, en þó mætti ef til vill bæta því við, að á síðari árum eru menn hér á landi farnir að kjósa þá aðferð að hreinsa bæjarmjólk í gegnum síu í staðinn fyrir með hreinsunarskilvindu.“ Þess má geta í þessu sambandi, að mjólkurstöð Mjólkursamlags Kjalarnesþings hefir fyrir löngu fengið þessa síu. Ég hygg, að álit þessa manns, sem er sennilega talinn með færustu mönnum Dana í þessum efnum, þar sem hann er mjólkurbúaráðunautur stjórnarinnar, muni vera fullt eins þungt á metunum eins og þessar aðfinnslur, sem fram eru færðar í bréfi Sigurðar H. Péturssonar, sem lítur út fyrir að séu pantaðar.

Er þetta álit ekki pantað frá Danmörku?

. Það er vitanlega pantað, en fyrir þennan mann voru lögð öll gögn, sem máli skipta, og hann gefur þessa umsögn á sína ábyrgð.

Hver lagði fyrir hann gögnin?

. Það hefir stjórn mjólkursamlagsins gert, en hún hefir ekki gert teikningarnar. Hann hefir séð teikningarnar og verið í sambandi við verkfræðinginn A. Hammer, sem teikningarnar gerði, og þess getur hann í byrjun bréfsins. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um málið. Það gefur að skilja af þeim rökum, sem ég tel mig hafa fært hér fram, hversu ástæðulaust það var af hæstv. stj. að grípa til þeirra úrræða, sem gert hefir verið, og ég mun því ekki greiða þessu máli atkv., heldur leggja til, að það verði fellt.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. 2. þm. Rang. hefir talað alllangt mál um þau bráðabirgðalög, sem fyrir liggja um eignarnám mjólkurvinnslustöðvarinnar í Reykjavík. Ég var nú ekkert sérstaklega undrandi yfir því, að hv.þm. færi að ýmsu leyti mjög rangt með, eins og ég mun sýna fram á, vegna þess að ég þykist þekkja nokkurnveginn heimildir hans. Vitanlega er hann sjálfur ekki kunnugur þessu máli og talar því hér fyrir annara munn. Ég ætla samt, áður en ég vík að þessu, að koma inn á annað atriði, sem ég er meira undrandi yfir, að hv.þm. skyldi láta sér um munn fara. Hann sagðist sem sé vera viss um, að eignarnám þessarar stöðvar væri einsdæmi í íslenzkri löggjöf. En ég get upplýst hv.þm. um það, úr því hann virðist vera því ókunnugur, að þessi l. eiga einmitt mjög nákvæma hliðstæðu í íslenzkri löggjöf, og hana alveg tiltölulega nýja. Og það vill svo einkennilega til, að þessi l. eru á sömu opnunni og mjólkurlögin, sem mest hefir verið deilt um. Þetta eru bráðabirgðalög, sem fyrrv.dómsmrh., Magnús Guðmundsson, gaf út og heita „bráðabirgðalög um heimild fyrir ríkisstj. til þess að taka síldarbræðslustöð á leigu“. Það þarf ekki lengi að lesa þau l. til þess að fullvissa sig um, að það stóð að því leyti öðruvísi á viðvíkjandi þessu fyrirtæki, að það hafði ekki brotið fyrirmæli þau, sem ráðh. hafði sett því, eins og ég mun síðar sýna fram á, að mjólkurstöðin í Reykjavík hafði gert einmitt gagnvart landbúnaðarráðuneytinu, heldur var stöðin einungis tekin á leigu vegna þess, að hún mundi ekki verða starfrækt á þessu ári. Það stendur svo hér í þessum l., með leyfi hæstv. forseta.: „Á síðasta þingi var ríkisstj. heimilað að kaupa verksmiðju þessa, en nauðsynlegur undirbúningur undir það hafði ekki farið fram, sökum þess, að búizt var við, að verksmiðjan yrði leigð í sumar. Þar sem síldveiðitíminn er þegar byrjaður og nauðsyn er á vegna atvinnu og framleiðslu landsmanna, að verksmiðjan taki sem allra fyrst til starfa, þá er ekki annar kostur fyrir hendi en að heimila ríkisstj. að taka hana leigunámi um síldveiðitímann í sumar með bráðabirgðalögum samkv. 23. gr. stjórnarskrárinnar, og verður þá síðar, er undirbúningur hefir farið fram, ákveðið, hvort ríkið kaupi verksmiðjuna eða ekki.“ - Ef l., sem hér liggja fyrir um eignarnám á mjólkurstöðinni, eru brot á stjórnarskránni, hvað er þá um þessi l. að segja? Ég er alveg hissa á hv.þm. að láta þetta út úr sér, að vísu á kurteisan og rólegan hátt, að hann undrist yfir því, að ég skuli hafa brotið eið þann, sem ég hafi unnið að stjórnarskránni, og að ekki séu til hliðstæður í íslenzkri löggjöf. Ef hv.þm. trúir því, sem hann er að segja, hversvegna lætur hann þá ekki dómstólana skera úr málinu? Hvers vegna tekur hann það ekki að sér sem málfærslumaður að flytja slíkt mál? Vegna þess, að hann trúir ekki á málstað sinn og veit, að eignarnámið var eðlilegt á allan hátt. Þá skal ég koma með örfáum orðum að þeim atriðum öðrum, sem hv.þm. minntist á. Það var rétt sögð saga málsins hjá hv.þm. framan af. Hann skýrði rétt frá því, hvað hefði verið tekið fyrir gerilsneyðingu mjólkurinnar til byrjunar ársins 1936, eftir því, sem ég bezt veit. En eftir að frásögnin hófst um viðskiptin á árinu 1936, fór að halla frá réttu máli. Það var samið við þessa stöð fyrir árið 1935 samkv. upplýsingum, sem forstjórinn hafði gefið um kostnaðinn við að gerilsneyða mjólkina, og var honum trúað sem heiðarlegum manni til að gefa einungis upp það, sem hann vissi sannast og réttast. En það sýndi sig, eins og hv. 2. þm. Rang. tók fram, að á því ári græddi stöðin verulega á því að gerilsneyða mjólk fyrir bændur, og á þann hátt var af þeim, sem að þessari stöð stóðu og Mjólkurfélagi Reykjavíkur, raunverulega lagður skattur á alla aðra mjólkurframleiðendur, sem stóðu utan við þennan félagsskap og þurftu að láta gerilsneyða mjólk í þessari stöð. Undan þessu var eðlilega kvartað af þeim, sem utan við samtökin stóðu, og þess krafizt af mér, að ég notaði þá heimild, sem mér er gefin í niðurlagi 5. gr. hinna svonefndu mjólkurlaga. Hv. 2. þm. Rang. las upp þessi ákvæði að mestu, en sleppti niðurlaginu, af hvaða ástæðum sem hann hefir gert það. En þarna stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er landbúnaðarráðherra, er sérstaklega stendur á, svo sem ef mjólkurbú rekur aðra óskylda starfsemi, að gera það skilyrði fyrir viðurkenningu eða starfsemi löggiltra mjólkurbúa, að þau taki til gerilsneyðingar mjólk fyrir utanfélagsmenn gegn sanngjörnu gjaldi eftir samningi eða hámarksverði, er ráðh. ákveður“. Þarna stendur ekki, að ráðh. eigi að ákveða hámarksverðið eftir á, láta stöðina fyrst gerilsneyða mjólk í eitt ár, skoða svo reikningana og ákveða hámarkið. Þegar ráðuneytið hafði tekið við umkvörtunum frá þeim utanfélagsmönnum, sem orðið höfðu fyrir því, að stöðin græddi á þeim undanfarið ár, var sérfræðingur ríkisstj., Jónas Kristjánsson, fenginn til þess að athuga málið. Hann rannsakaði síðan starfskrafta stöðvarinnar og rekstrarkostnað, og eftir að hann hafði gert sínar áætlanir var Mjólkurfélagi Reykjavíkur gefinn 2 mánaða frestur til þess að lesa yfir þessa grg. og koma með sínar aths., ef nokkur ástæða væri fyrir því, að rekstrarkostnaðurinn væri meiri en Jónas Kristjánsson áleit. En þeir, sem tilnefndir voru frá mjólkurfélaginu, gátu aldrei komið fram með nein frambærileg rök fyrir því, að þessi kostnaður væri meiri en 2,02 aurar, og vitanlega hafði ég þá fulla heimild til þess samkv. þessari lagagr., sem hv. 2. þm. Rang. aldrei las til fulls, að ákveða hámark gerilsneyðingargjaldsins, enda er vitanlega ætlazt til þess, að ef ekki verður samkomulag um þetta atriði, þá sé hámarkið sett eins og hér var gert. En sagan er ekki öll sögð með þessu. Eftir að leitað hafði verið umsagnar þeirra manna, sem Mjólkurfélag Reykjavíkur tilnefndi til þess að færa fram ástæður fyrir því, að gjaldið væri of lágt sett, fór fram milli mín og forstjóra mjólkurfélagsins og fleiri manna frá þeim félagsskap nákvæmt samtal um það, hvernig þessu ætti að koma fyrir. Og þeir gátu vitanlega ekki mótmælt því, þar sem fyrir lágu upplýsingar um það frá sérfróðum mönnum, að ekki mundi þurfa að kosta meira en 2,02 aura að gerilsneyða mjólkina, að ekki varð hjá því komizt fyrir mig að setja þetta hámark, og þá var hann fáanlegur til, ef ég hefði gengið að því, að skrifa undir samning um 2,2 aura. Hann er hér áheyrandi, og menn geta trúað öðru, ef þeir vilja. Aftur á móti tók hann það fram, að þar sem hann væri ekki viss um, að þetta stæðist, þá vildi hann heldur, að ég kvæði upp úrskurð um þetta, sem ég og gerði. Jafnframt ákvað ég, til þess að gera félaginu ekki rangt til, að láta það fá 80 þús. kr. styrk úr ríkissjóði til þess að standast rekstrarkostnaðinn. Því er að vísu haldið fram, að félagið hafi átt kröfu á þessu fé, en það er ekki allskostar rétt. Það er rétt, að mjólkurbú eiga kröfu á að fá greiddan úr ríkissjóði ¼ hluta af byggingarkostnaði, en í þessu tilfelli lék mikill vafi á því, að stöðin væri svo praktiskt byggð, að rétt væri að leggja reikningslegt kostnaðarverð hennar til grundvallar fyrir þessum styrk. Hún varð mjög dýr, svo dýr, að hún kostaði langtum meira en slíkar stöðvar kosta nú, eða miðað við það, sem styrkur er greiddur út á þær. En hann er reiknaður út eftir teningsmáli þeirra, og við höfum fastan skala fyrir því, hvað hver teningsmetri eigi að kosta normalt. Þá vil ég upplýsa það í þessu sambandi, að upphaflega var svo frá þessu gengið, að samkv. samtali, sem við Eyjólfur Jóhannsson áttum um þetta, ætlaði hann að reka stöðina svona í eitt ár og sjá, hvernig gengi, en jafnframt tók hann það fram, að hann vænti þess, að ég sýndi sér þá sanngirni að bæta sér eitthvað upp, ef hann gæti á eftir, við endurskoðun, sannað það, að hann hefði orðið fyrir tapi vegna þess, að gjaldið væri of lágt. Þessu svaraði ég á þá leið, að færi svo, að hann gæti sannað það við endurskoðun tveggja manna, er ég tilnefndi, að hann hefði rekið stöðina vel, sannað það að hafa ekki haft of margt eða óþarft starfsfólk, og að 2,2 aurar hefðu samt reynzt of lágt gjald, þá myndi ég tæplega sjá mér annað fært en greiða einhverja uppbót, Þetta var allt og sumt, sem ég lofaði. Litlu síðar en þetta samtal okkar átti sér stað, byrjar svo þessi skollaleikur. Stöðin er seld og sett á annara manna nöfn. Mönnum er neitað um að fá mjólk sína gerilsneydda, nema því aðeins, að þeir gangi í Mjólkursamlag Kjalarnesþings, en það var sama og segja við þá, annaðhvort hellið þið mjólkinni niður, eða gangið í þetta nýja samlag, þar sem ekki má selja hér í Reykjavík ógerilsneydda mjólk. Þetta gera umráðamenn stöðvarinnar, þrátt fyrir það, þó að það hafi þegar í upphafi verið sett sem skilyrði fyrir löggildingu stöðvarinnar, að hún hreinsaði mjólk utanfélagsmanna fyrir ákveðið hámarksverð. Hér er því ekki aðeins, að hámarksverðið sé brotið, heldur er líka svikið gefið loforð um starfrækslu stöðvarinnar, og skilyrðið fyrir löggildingu stöðvarinnar að engu haft. Þegar hér var komið, kallaði ég stjórn mjólkurfélagsins upp í stjórnarráð og ræddi við hana um málið, og sagði þeim, að ef þeir hefðu verið í mínum sporum og þannig leiknir sem ég, myndu þeir ekki hafa hikað við að taka stöðina leigunámi. Ástæðan fyrir því, að ekki varð meiri hvellur, þegar ég svo tók stöðina leigunámi, var sú, að stjórn mjólkurfélagsins fann, að hún hafði gert moralskt rangt. Fann, að hún hafði komið óheiðarlega fram gagnvart mér. Ég þori nú að fullyrða, að engum ráðherra með óbrjálaða réttlætistilfinningu hefði látið sér detta í hug að láta þessa menn komast áfram með þetta. Því hefir verið haldið fram, að ég beiti misjöfnum rétti, þar sem ég hafi ekki viljað skylda mjólkurstöðina í Borgarnesi til þess að taka mjólk utanfélagsmanna til hreinsunar fyrir ákveðið gjald. Ég er hissa, að menn skuli blanda þessu tvennu saman. Mjólkursamlag Borgfirðinga hafði nýlega selt kaupfélaginu stöðina og ekki sett neitt skilyrði fyrir því, að menn þyrftu að ganga í kaupfélagið til þess að geta fengið mjólk sína hreinsaða. Það hafði því ekkert brotið af sér, hvorki gagnvart ráðuneytinu né almenningi. Ekkert af því, sem mjólkurfélagið hér hafði gert, lá því fyrir í Borgarnesi. Hefði um það sama verið að ræða þar og hér, að mjólkursamlagið þar hefði brotið gerða samninga og svikið gefin loforð, myndi ég án efa hafa farið sömu leið þar og ég fór hér. Þó að þær ástæður, sem ég hefi nefnt hér, nægi til þess að sanna það, að ég hafði fulla ástæðu til þess að gera það, sem ég gerði í þessu máli, koma aðrar ástæður líka til greina, sem jafnvel eru ennþá alvarlegri. Það er vitað, að það ríkti mikil óánægja með mjólkursöluna fram eftir árinu 1936. Það voru sífellt að berast kvartanir yfir vondri og lélegri mjólk. Mjólkurstrækur höfðu verið gerðar, þó að þær bæru lítinn árangur. En annað hafði gerzt, sem hafði sín áhrif, og það var það, að mjólkurhreinsunin var svo léleg hjá mjólkurhreinsunarstöðinni, að neytendur voru allmjög farnir að takmarka mjólkurneyzlu sína, og það svo, að mjólkurmarkaðurinn var alveg að hrynja saman. Um þetta getur hv. 2. þm. Rang. sannfærzt, vilji hann aðeins gera sér það ómak að fara upp í mjólkursamsölu og líta í bækur hennar. Það var hvað eftir annað búið að krefjast þess, að nýjar kælivélar væru settar í stöðina, en ekkert dugði. Hv. 2. þm. Rang. og Morgunblaðið hafa haldið því fram, að það hafi ekki fengizt innflutningsleyfi fyrir þessar vélar, en þetta er ekki rétt. Innflutningsleyfið var veitt daginn eftir, að um það var beðið. Þetta getur hv.þm. fengið betur sannað, ef hann vildi hringa til innflutnings- og gjaldeyrisnefndar. Nei, það var bara trassað að fá vélarnar upp, og trassaskapurinn verður þeim mun vitaverðari, þar sem þetta var á heitasta tíma árs, þegar hvað mest ríður á að kæla mjólkina vel, ef hún á ekki að skemmast. Þetta hafði líka þau áhrif, að sum heimili voru jafnvel alveg hætt að kaupa nokkra mjólk. Til upplýsingar um það, hversu mjög mjólkurmarkaðurinn hrundi saman, vil ég geta þess, að í bréfi, sem ég er með frá samsölunni, er sagt, að mjólkurneyzlan sé 13 þús. lítr. minni í júní 1936 en hún var í sama mán. 1935. Þrátt fyrir fólksfjölgunina í bænum munar svona gífurlega miklu á einu ári. Þetta var svo alvarlegt áhyggjuefni, að forstjóri samsölunnar kom til mín dag eftir dag og vakti athygli mína á þessu, hversu mjólkurmarkaðurinn væri stöðugt að hrynja saman, og að hann hefði ekki við að anza umkvörtunum og aðfinnslum. Mikið af mjólkinni væri 4. fl. mjólk, sem væri gerilsneydd og seld út sem neyzlumjólk. Ég vil nú spyrja, hvaða landbúnaðarráðh. hefði leyft sér að láta þetta ástand halda áfram. Ég geri ekki ráð fyrir, að nokkur hefði orðið til þess. Mjólkurmarkaður bændanna var í veði, og því varð að taka í taumana, og það áður en það varð of seint. Það eru engar getsakir, þó að ég segi það, að hér var verið að framkvæma hið svívirðilegasta mjólkurverkfall í gegnum mjólkurhreinsunarstöðina. Það má vera, að það hafi verið af trassaskap, en ekki yfirlögðu ráði. En það gilti hið sama. Markaðurinn hefði fallið saman innan stutts tíma, ef ekki hefði verið tekið í taumana. Það er ekkert launungarmál, að Sigurður Pétursson gerlafræðingur, sem rannsakaði stöðina, kærði óþrifnaðinn þar fyrir landlækni. Þessu var að vísu haldið leyndu fyrst vegna neytendanna, með því líka, að því, sem ábótavant var, var kippt fljótt í lag. Sem dæmi upp á það, hvernig ástandið var, má t. d. geta þess, að vél, sem átti að stassanisera mjólkina, gerði það alls ekki. Mjólkin kom úr vélinni alveg í sama ástandi og hún var, þegar henni var hellt í hana. Þessu ásamt öðru var strax kippt í lag eftir að stöðin var tekin. Þá var og fenginn sérfróður maður, sem hafði lært í Þýzkalandi, til þess að mæla bakteríumagn mjólkurinnar og hafa eftirlit með stöðinni. Mjólkin var svo flokkuð í 4 flokka eftir gæðum og verðið þvingað niður á lélegri mjólkinni, til þess að kenna mönnum að koma einungis með góða vöru. Síðan var gert við kælivélarnar, og var þá hægt að notast við þær, og því voru hinar nýju ekki settar niður strax. Með þessu móti var hægt að framleiða sæmilega vöru, enda hefir mjólkurmarkaðurinn haldizt jafn síðan, þótt hann væri að hrynja saman áður. Ég hygg nú, að þær upplýsingar, sem ég hefi gefið, nægi til þess að sannfæra menn um, að þetta umrædda eignarnám var ekki gert að ástæðulausu, og ég álít sjálfur, að hefði ég ekki gert það, þá hefði ég framið stórfelld svik gagnvart bændastéttinni, sem ég var umboðsmaður fyrir, þar sem allt skipulag mjólkursölunnar var annars í voða, og markaðurinn sömuleiðis. Ég ætla ekki að fara að ræða um vottorð það, sem hv. 2. þm. Rang. las upp og gefið mun vera eftir upplýsingum frá forstjóra mjólkurfélagsins, því að maðurinn, sem vottorðið gefur, mun aldrei hafa verið hér, en það skyldi gleðja mig, ef hægt væri að gera úr þessari stöð góða og vel nothæfa stöð, en ég hefi spurt 3 sérfróða menn um þetta, þar á meðal Jónas Kristjánsson mjólkurfræðing, og þeir telja allir, að það verði að byggja hér nýja mjólkurhreinsunarstöð fyrir neyzlumjólkina. Þessa gömlu stöð megi aðeins nota fyrir vinnslumjólk. Annars get ég ekki rætt mikið sjálfur um þetta atriði, til þess vantar mig eðlilega sérþekkingu. Annars skal ég ennfremur geta þess, að eftir að Jónas Kristjánsson kom úr ferðalagi sínu erlendis, frá því að athuga mjólkurhreinsunar- og mjólkurvinnslustöðvar, þá var hann ennþá sannfærðari, þegar hann kom en þegar hann fór, um það, að stöðin hér væri ónothæf, og hann hafði það eftir sérfróðum manni í Danmörku, sem hann hafði rætt það mál við, að það myndi hyggilegra að byggja hér nýja stöð en vera að lappa upp á þessa gömlu. Ég hefði alls ekki farið að rifja upp hér það, sem á undan er gengið í viðskiptum mínum við þessa margnefndu mjólkurvinnslustöð mjólkurfélagsins, ef hv. 2. þm. Rang. hefði ekki farið svona á stað í umr., staðhæft margt, sem hann hafði rangar upplýsingar um. Hvað snertir sóðaskapinn, sem var í stöðinni þegar hún var tekin, þá vil ég ráðleggja hv.þm. að leita sér upplýsinga um hann hjá héraðslækninum hér í Reykjavík og heilbrigðisfulltrúanum. Þar ætti hann að geta fengið skjalfest, hvernig þrifnaðurinn var. Ég vil ekki fara út í það nema sérstakt tilefni gefist til.

*Þorsteinn Briem: Hæstv. forsrh. hefir talað mikið og merkilegt mál um það góðverk sitt til handa íslenzkum bændum, að hann skyldi taka þessa umræddu mjólkurvinnslustöð leigunámi. Hann hefir útmálað það með mörgum orðum, hve mikið gagn hann hafi unnið bændum með þessu. En það undarlega er, að bændurnir sjálfir virðast ekki vera neitt sérstaklega þakklátir honum fyrir góðverkið. Hann minnist þess ef til vill, hæstv. ráðh., að hafa séð undirskriftir frá bændum, þar sem þeir a. m. k. lýsa ekki ánægju sinni yfir verknaðinum. Þessar undirskrifuðu ályktanir eru allrækilega rökstuddar, og þær eru ekki aðeins undirskrifaðar af pólitískum andstæðingum hæstv. ráðh., sem hefði náttúrlega mátt bera þeim brigzl um, að þeir hefðu gert það af pólitískum ástæðum, heldur eru þarna með öflugir stuðningsmenn hæstv. ráðh., ákveðnir framsóknarmenn, ekki aðeins úr næstu sveitum, heldur einnig ofan úr Borgarfirði, sunnan af Nesjum og ofan úr Kjós. Allur þessi mikli fjöldi bænda hefir lýst yfir megnustu vanþóknun sinni út af þessu einkennilega tiltæki hæstv. ráðh. Og það bregður dálítið einkennilega við, að þeir skyldu hefja þessar undirskriftir, ef hægt hefði verið að sannfæra þá um, að hæstv. ráðh. væri að vinna þeim í hag. Því verður varla við borið, að framsóknarbændur hér í nágrenninu hafi ekki átt kost á að kynna sér málavöxtu áður hjá hæstv. ráðh. sjálfum, svo nákunnugir munu þeir vera honum. Einnig er það vitað, að margir þessara bænda eru svo glöggir og gætnir menn, að þeir hefðu ekki farið að undirskrifa vanþóknunaryfirlýsingu á gerðum ráðh. fyrr en þeir höfðu kynnt sér málið fullkomlega. Ég verð að álíta, að aðrir standi ekki nær því að dæma í þessu máli en eigendur mjólkurinnar sjálfir, því þeir eiga mest í húfi. Og óánægja bændanna á framleiðslusvæðinu er ekki alveg rokin burtu, því fyrir fáum dögum hefir fulltrúafundur Búnaðarsambands Kjalarnesþings samþ.till., sem fara mjög í sömu átt og undirskriftirnar. Það má því einkennilega við bregða, ef hæstv. ráðh. hefir hér gert bændum eitthvert góðverk, að slíkar þakkir komi í móti. En þegar betur er að gáð, er þetta ekkert undarlegt, því þessi aðferð hæstv. ráðh., er hann tók stöðina leigunámi, er í mesta máta alvarlegt fyrirbrigði, og hygg ég, að ekki fari fjarri sanni það, sem lögfræðingurinn hv. 2. þm. Rang. sagði hérna áðan, að slík bráðabirgðalög væru einsdæmi í íslenzkri löggjöf. Maður getur með tilliti til þeirra gert sér í hugarlund, hverskonar aðferðum mætti beita gegn samvinnufélögunum hér á landi, ef nokkur stjórn vildi fylgja fordæmi hæstv. ráðh. Hvernig mætti fara með Mjólkursamlag Eyfirðinga? Ég veit ekki betur en það félag neiti alveg að vinna mjólk fyrir utanfélagsmenn. Ég slæ því föstu, að svo sé, ef það verður ekki leiðrétt af þeim mönnum hér í d., sem um þetta vita. Það mætti nefna frystihúsin. Hvernig mætti fara með þau, ef þau vildu ekki frysta til útflutnings kjöt fyrir utanfélagsmenn gegn lægra gjaldi en fyrir félagsmenn? Eða kaupfélögin, ef þau vildu ekki útvega utanfélagsmönnum vörur með lægra verði en félagsmönnum? Svo langt og mikið lengra mætti halda áfram með ofbeldisathafnir gegn margskonar fyrirtækjum í landinu, ef nokkur stjórn vildi fylgja einræðisaðferðum hæstv. ráðh. Ég þykist vita, að hv. 2. þm. Rang. muni svara þeim aðfinnslum, sem hæstv. ráðh. bar fram í garð Mjólkursamlags Kjalarnesþings. Það hefir áður heyrzt ýjað í sömu átt, en þær aðfinnslur hafa ekki reynzt á rökum byggðar. Og ég vona, að hæstv. ráðh. eigi í því efni eftir að fara sömu för og hann oft áður hefir farið í líkum málum. Það er ekki enn sannað, að nein þörf hafi verið til þess að grípa til einræðisráðstafana gagnvart þessari stofnun, þó einhverjir menn, sem ég veit ekki, hvort ég má nefna hér því nafni, sem blöðum þessa hæstv. ráðh. er svo tamt, félagsskítir, hafi, 10 eða 20 talsins, sett það í sig að vilja vera utan við félagsskapinn, og þó þeir hafi gert kröfu til þess að hljóta verðlaun fyrir að vera félagsskítir, þá fæ ég ekki séð, að ástæða hafi verið til að verðlauna þá. Mjólkursamlag Kjalarnesþings bauðst til að hreinsa mjólkina fyrir þá fyrir sama verð og sína félagsmenn. Verður það að teljast vel boðið, þegar önnur mjólkursamlög neita utanfélagsmönnum um hið sama, þó þeir bjóði sömu borgun fyrir og félagsmenn. Ég kalla, að það sé ljóslega sýnt af hv. 2. þm. Rang., þrátt fyrir mótmæli hæstv. ráðh., að það voru tylliástæður, sem bornar voru fram í innstillingunni til konungs fyrir bráðabirgðalögunum. Og einhver spurði áðan, þegar hæstv.forsrh. var að lýsa eymdarástandi því, sem verið hafði á mjólkurstöðinni, hvort þetta ástand hefði nokkuð batnað. Ég vil endurtaka þessa spurningu til hæstv. ráðh. Ég veit ekki til, að svo sé, og ég skal gefa þær upplýsingar í þessu máli, sem ég hefi fengið frá bændum sjálfum, um það, hvort kostnaðurinn hefir minnkað eða hvort verðið hefir hækkað til bændanna eftir að stöðin var tekin. Hæstv. forsrh. sagði á þingi í fyrra, að bændur vestan heiðar fengju 26 aura á lítra fyrir sína mjólk, og í raun og veru meira, því þeir greiddu of hátt mjólkurvinnslugjald, 1½ eyri á lítra, sem stöðin tæki fram yfir það, sem vinnslan kostaði, og væri þetta eign bændanna, svo þeir fengju í raun og veru 27–28 aura fyrir lítra. Ef þetta hefir verið rétt hjá hæstv. ráðh. þá, þá væri útkoman nú ekki sem bezt fyrir hann, því ég hefi hér samanburð frá glöggum bónda á framleiðslusvæðinu yfir mjólkurverðið í fyrra og nú, og á þeim samanburði sést, að frá 12. júlí s. l. til ársloka hefir það verð, sem hann fékk, verið 24,5 aurar á lítra, svo ef það var satt, sem hæstv.forsrh. sagði í fyrra, að bændur vestan heiðar fengju 27,5 aura fyrir lítra, þá er lækkun verðsins hvorki meiri né minni en 3 aurar á hvern lítra. En þess er nú ekki að vænta, að frásögn hæstv. ráðh. á þingi í fyrra væri nákvæm, enda munu bændur þá hafa fengið 25,5 aura, en ekki 27,5 aura fyrir lítrann. En síðari hluta s. l. árs fekk sá bóndi, er ég nefndi áðan, 24,5 aura, eða 1 eyri minna fyrir lítra en í fyrra. Hjá bónda þessum er fitumagnið í bezta lagi, eða 3,7%, og mun hafa verið svipað bæði árin, og sama er að segja um flokkun mjólkurinnar. Verðmunurinn stafar því ekki af gæðamun á mjólkinni. Nei, ástæðan er allt önnur. Bóndanum er reiknuð mjólkin nú á 26,8 au. brúttó, en frá því verði dregst vinnslukostnaður, sem er hærri en árið áður, að meðtöldum nýjum lið, sem heitir á reikningnum „annar kostnaður“, og verður þá kostnaðurinn samtals hvorki meiri né minni en 2,24 au. á lítra og útkoman eða raunverulega verðið 24,5 aurar. En hver þessi nýi kostnaðurliður er, hafa framleiðendurnir ekki fengið að vita um, svo ég vildi þess vegna spyrja um það, og óska þess, að hæstv. ráðh. gefi bændunum um það greið svör. Það er auðséð, að á fyrsta mánuði, sem stöðin starfaði eftir að leigunámið fór fram, hefir ekki verið gert ráð fyrir þessum nýja kostnaðarlið, því af mjólkinni í þeim mánuði er aðeins reiknaður vinnslukostnaður 1 eyrir á lítra. En þetta verð stóð ekki lengi. Á reikningi næsta mánaðar, ágúst, kom liður, vantalinn kostnaður í júlí, 2 aurar á lítra, svo kostnaðurinn varð samtals 3 aurar á lítra. Árið áður var þessi kostnaður á sama tíma ½ eyrir á lítra. Í ágúst var svo kostnaðurinn 3 aurar, og í næstu 3 mánuði var kostnaðurinn minni, 1 eyrir, vegna þess að þá vantaði mjólk í bæinn. Í desember er svo kostnaðurinn kominn upp í 1½ eyri á lítra, og er það óvenjulega hátt á þeim tíma. Það lítur svo út, að Búnaðarsamband Kjalarnesþings þykist geta ráðið í það, í hverju það liggi, að kostnaðurinn er svo hár. Það er sýnilegt á samþykkt þess, að hæstv. ráðh. hefir ekki getað framkvæmt raunverulega það, sem hann ætlaði sér, að lækka vinnslukostnað mjólkursamlagsins, sem var 2,2 aurar á lítra, en hann hefir bætt við nýjum kostnaðarlið til þess að reyna að fela mistök sín. Það er ekki heldur að sjá, að hæstv. ráðh. hafi verið umhugað um að lækka kostnaðinn, eins og hann þó lét. Það kemur fram í samþykkt Búnaðarsambands Kjalarnesþings, að starfsmönnum við stöðina hefir mikið verið fjölgað. Þar segir, að laun þeirra starfsmanna, sem bætt hafi verið við, nemi jafnmiklu og öll vaxtabyrði stöðvarinnar. Það er því full ástæða til að spyrja hæstv. ráðh., sem sagði á þingi í fyrra, að stöðin græddi 2 aura á lítra á mjólkurvinnslunni, hvað verði nú af þessum hreinsunargróða. Búnaðarsamband Kjalarnesþings vítir mistök, sem orðið hafi á gæðaflokkun stöðvarinnar eftir að hæstv. ráðh. tók við henni, svo að það er víst, að bændur þar efra a. m. k. meina, að hæstv. ráðh. hafi hér ekki að öllu leyti hreint mjöl í pokanum. Bændur, sem þessum hnútum eru kunnugastir, eru fullvissir um það, að þessi nýi kostnaðarliður sé aðeins settur til þess að reyna að fela það raunverulega hreinsunargjald stöðvarinnar. Vitanlega var tiltæki hæstv. ráðh. sprottið af því, að hann og hans flokksmenn hér í Reykjavík héldu því fram, að Mjólkursamlag Kjalarnesþings tæki of hátt gjald fyrir hreinsun mjólkurinnar. En mátti það ekki einu gilda, þó svo hefði verið? Bændurnir sjálfir áttu stöðina, og þeirra var gróðinn, ef einhver var. En það kom fleira hér til greina. Hæstv. ráðh. þótti sem vonlegt var lítill árangur af mjólkursölulögunum sínum, en það hefir þó enn betur komið í ljós síðan í sumar, þegar það upplýstist, að allverulegur undirballance var á verðjöfnunarsjóðnum, svo allverulegan hluta af verðjöfnunargjaldinu hefir orðið að greiða með ávísun á peninga, sem raunverulega eru ekki til. Margir halda því fram, að mistök þessi séu sprottin af því, að bændurnir sjálfir fengu ekki að ráða nógu miklu um framkvæmd mjólkurlaganna, og þess vegna væri bezta ráðið að fá þeim umráðin í hendur, en hæstv. ráðh. fór öfugt að. Hann greip tækifærið, þegar nokkrir utanfélagsmenn vildu ekki borga sama stöðvargjald og félagsmenn, að skipa stöðinni að lækka gjaldið niður í 1 eyri, fyrir lægra gjald en stöðin gat staðið við, og þegar stöðin neitaði að láta kúga sig til þess, en bauðst til þess að vinna mjólk utanfélagsmanna fyrir sama gjald og félagsmanna, tók hæstv. ráðh. sig til og beitti ofbeldi með því að taka stöðina leigunámi. En þegar hann var búinn að fremja þetta ofbeldisverk, lá auðvitað heiður hans við, að stöðin gæti unnið mjólkina fyrir ekki hærra gjald en hann áður hafði skipað henni að vinna fyrir, en reikningarnir sýna, að þetta hefir ekki tekizt. Og bændur telja, að í þessu nýja gjaldi sé falinn hluti af hinum raunverulega hreinsunarkostnaði. Það virðist því svo, að á þessum lið skakki ekki alllitlu eftir skýrslu bóndans, sem sýnir, að hann hefir frá 12. júlí s. l. til áramóta fengið 1 eyri minna fyrir lítra en hann fékk á sama tíma árið áður, og 3 aurum minna en hann hefði fengið árið áður, ef hæstv. ráðh. hefði skýrt rétt frá á síðasta þingi, er hann sagði, að bændur vestan heiðar fengju þá 27–28 aura fyrir lítra. Ég vildi óska, að hæstv. ráðh. gæti skýrt þetta; ég held honum sjálfum væri þess full þörf. Óánægja framleiðenda og áskoranir hljóta að knýja hann til þess að gefa gleggri skýrslur en hann hefir gefið enn. Hæstv. ráðh. endurtók það hvað eftir annað, að mjólkursamlagið hefði lagt skatt á mjólkurframleiðendur í of háu gjaldi. Hefir hann létt af þeim skatti? Nei, hann hefir ekki gert það, en hann hefir lagt á þá annan skatt með nýju gjaldi, sem ekki getur verið annað en falinn hreinsunarkostnaður. Svo segir hæstv. ráðh., að þessir 2,2 aur. hafi verið nægilegir. - Hæstv. ráðh. bar það á Mjólkursamlag Kjalarnesþings, að það hefði viljað þvinga mjólkurframleiðendur til þess að ganga í það, en mjólkursamlagið gerði það ekki að skilyrði að fá mjólkurframleiðendur, sem vildu vera fyrir utan það, inn í samlagið, heldur bauðst til þess að hreinsa fyrir þá mjólkina, gegn því, að þeir borguðu sama fyrir það og félagsmenn sjálfir urðu að borga. Það hefir aftur komið fyrir, að annað samlag, sem hæstv. ráðh. er vel kunnugt um, hefir viljað þvinga utanfélagsmenn til þess að ganga í samlagið, og það hefir gert það með því að neita að hreinsa mjólk fyrir þá, jafnvel þó að þeir hafi boðizt til að greiða sama vinnslukostnað og félagsmenn greiða sjálfir. Ég hygg, að hv. 2. þm. Rang. muni svara þessum samanburði á mjólkursamlögunum, um kælivélarnar og skemmdu mjólkina. Ég hygg, að hann hafi kynnt sér það. Svo mikið er víst, að bændur á samlagssvæðinu, sem hafa haft tækifæri til þess að fylgjast með rekstri stöðvarinnar, einmitt af því að það var þeirra eiginn rekstur, hafa ekki fallizt á, að þessi ásökun hæstv. ráðh. sé rétt. Þeir hafa einmitt bent á mistökin, sem hafa orðið síðan hæstv. ráðh. tók við mjólkurstöðinni. Benda þeir sérstaklega á allmikil mistök á gæðaflokkun mjólkurinnar. Ég heyrði ekki betur en hæstv. ráðh. játaði áðan, að kælivélarnar, sem hann var að svívirða bændur fyrir að hafa ekki útvegað sér, hefðu ekki verið settar niður strax eftir að hann tók við stöðinni. Þó voru kælivélarnar komnar, og biðu þær á afgreiðslu niðri í bæ. Stæði það því hæstv. ráðh. nær að beina þessum áburði í aðra átt heldur en til bændanna og fulltrúa þeirra. Ég vil mega ætla það, að bændur sjálfir, sem eiga stöðina og hafa rekið hana, þekki þetta betur heldur en hæstv. ráðh. og séu dómbærari um þetta mál heldur en hann. Það hefir verið bent á það af öðrum en mér, að slíkt tiltæki sem þetta sé einsdæmi í íslenzkri löggjöf, og ég fyrir mitt leyti vil ekki að því styðja með mínu atkv., að það einsdæmi endurtaki sig. Þess vegna greiði ég atkv. móti þessu frv. á hvaða stigi, sem málið er, jafnvel nú þegar við þessa umr.

Einar Árnason Það var hv. 10. landsk., sem gaf mér tilefni til þess að beina til hans nokkrum spurningum. Hann drap á það, að mjólkursamlag Kaupfélags Eyfirðinga hefði neitað að gerilsneyða mjólk fyrir aðra en félagsmenn.

Ég sagði, að hér væri maður, sem gæti leiðrétt það, ef það væri ekki rétt

. Út af því vil ég spyrja hv.þm., hvaðan hann hefir það, að mjólkursamlag K.E.A. hafi neitað að gerilsneyða fyrir utanfélagsmenn, og ennfremur hvaða menn hafi beðið samlagið að gerilsneyða fyrir sig. Ég vil líka út af þeim samanburði, sem hv.þm. gerði á tækjum mjólkurstöðvarinnar hér og mjólkurstöðvar K.E.A., spyrja hann um, hvort honum sé ekki kunnugt um, að það gilda ekki sömu reglur á Akureyri um sölu mjólkur eins og í Reykjavík. Hv. þm. hlýtur að vera kunnugt, að á Akureyri má hver sem vill selja óhreinsaða og ógerilsneydda mjólk, og þá hlýtur hann að sjá, hvílík fjarstæða samanburður hans er á því að taka leigunámi mjólkurstöðina í Reykjavík og mjólkurstöðina á Akureyri. Þá vil ég út af því, sem hv.þm. talaði um, að einn bóndi hefði sagt sér frá, hvaða verð hann fengi fyrir mjólkina og það bæri ekki saman við það, sem hæstv.forsrh. hefði sagt, spyrja hann að því, við hvað hann miðaði, þegar hann segir frá, hvað einstakir bændur fái fyrir mjólkurlítra. Ennfremur hvort það er svo hér, að allir bændur fái jafnt fyrir mjólkurlítrann, hvort sem mjólkin er góð eða vond, feit eða mögur, hrein eða óhrein. Ég þekki svo mikið til mjólkurmeðferðar, að ég veit, að það er gerður mjög mikill munur á þessu. Á Akureyri er gerður mikill munur á mjólkinni frá samlagsmönnum, eftir því hvort hún er hrein eða óhrein, og jafnvel send til baka, ef hún nær ekki vissu hreinleikastigi. En verðlag mjólkurinnar er miðað við fitumagn hennar, þannig að viss auratala er greidd fyrir hverja fitueiningu. Það er því vitað, að félagsmenn í K.E.A. fá ákaflega misjafnt verð fyrir sína mjólk. Þess vegna getur hv.þm. talað við mann, sem fær 15 aura fyrir lítra, og hann getur talað við annan, sem fær 20 aura. Það er því ákaflega villandi að tala við mann, sem hefir lélega mjólk, og miða verðlagið við það, sem hann fær fyrir sína mjólk. Ég vildi, af því að hv.þm. var að gefa upplýsingar um þetta, vænta þess, að hann léti fylgja, hvernig hann reiknar út verðlag á mjólk hér yfir höfuð. Mér finnst það skipta talsverðu máli, og mér finnst það undarlegt að hafa þá aðferð, að allir fái jafnt fyrir sína mjólk, hvort sem hún er góð eða vond. Þegar hjá okkur Eyfirðingum er talað um mjólkurverð, er tekið meðaltal af fitumagni mjólkurinnar og verðið miðað við það, þegar sagt er, að mjólkurframleiðendur fái þetta verð, en þar með er ekki sagt, að hver maður fái þetta verð; sumir fá meira og aðrir minna. Ég tel þess vegna, að ekkert sé að marka þennan samanburð hjá hv.þm. Ég skal upplýsa út af fyrstu spurningunni, sem ég beindi til hv.þm., að mér er ekki kunnugt um að dæmi, að mjólkursamlag K.E.A. hafi nokkurntíma neitað að gerilsneyða mjólk, og mér er ekki heldur kunnugt um, að nokkur utanfélagsmaður hafi beðið samlagið um að gerilsneyða mjólk.

*Þorsteinn Briem: Ég vil spyrja hæstv. forseta, hvort ég megi fá þessa ræðu sem aths. fyrirfram og ég megi halda ræðu á eftir.

Það fer eftir því, hvað svarið verður langt

. Ég skal ekki vera lengi. Hæstv. forseti steig niður úr sínu hásæti til þess að beina nokkrum spurningum til mín, og af því að þær eru svo einfaldar, get ég svarað þeim strax. Út af fyrstu spurningunni, um það, fyrir hvaða menn mjólkursamlag Eyfirðinga hefði neitað að gerilsneyða og hvort það nokkurntíma taki mjólk af utanfélagsmönnum til gerilsneyðingar, skal ég taka það fram, að ég hygg, að ég hafi sagt „vinna mjólk fyrir utanfélagsmenn“. En viðvíkjandi því, hvort mjólkursamlag Eyfirðinga væri fúst til þess að taka mjólk til vinnslu fyrir utanfélagsmenn, vil ég taka það fram, að það fer ekki fleiri á milli en það, að bóndi hér í nágrenni við Reykjavík, sem ég talaði við á dögunum, sagði eftir Jónasi Kristjánssyni, sem er stöðvarstjóri mjólkurstöðvarinnar á Akureyri og landskunnur maður, að mjólkursamlagi Eyfirðinga dytti ekki í hug að taka mjólk af utanfélagsmönnum. Ég á erfitt með að trúa því, að þetta hafi ruglazt mjög, þar sem ekki er um lengri veg að sækja heimildir. Hvort mjólkurlögin gilda að öllu leyti á Akureyri, þurfti hæstv. forseti ekki að spyrja um, því að það er kunnugt, að þó að mjólkursamlag Eyfirðinga hafi haft heimild til þess að fá mjólkurlögin tekin í gildi á Akureyri, þá hefir það ekki notað á heimild ennþá sem komið er.

Það hefir ekki fengið þá heimild

. Hefir það beðið um hana?

Já

. Þetta eru þá nýjar upplýsingar, en það skiptir ekki miklu máli; ég vissi, að til skamms tíma voru mjólkurlögin ekki þar í gildi. Út af því, sem hv. 2. þm. Eyf. var að spyrja um, við hvað ég hefði miðað mjólkurverðið, þá skildi ég satt að segja ekki, hversvegna hann þurfti að spyrja um slíkt, því að ég tók það greinilega fram í skýrslunni, sem ég gaf, að fitumagn mjólkurinnar hjá þessum bónda, sem ég miðaði við, hefði verið í bezta lagi bæði árin, um 3,7%, og þar sem fitumagnið var það sama bæði árin, kom það ekki til greina við verðsamanburðinn. Um það, hvort mjólkin hafi verið óhrein, hefi ég að vísu ekki skýrslur, en sá bóndi, sem þar á hlut að máli, er svo kunnur að vöndun vöru sinnar, að ég hygg, að þar hafi ekki út af borið hvorugt árið, svo að hreinleiki mjólkurinnar komi ekki heldur til greina við verðsamanburðinn. Ég verð því að segja um það, sem hv.þm. lauk máli sínu á, að það væri ekkert að marka þennan verðsamanburð, af því að skýrslur vantaði um fitumagn og hreinleika mjólkurinnar, að það hafi verið nokkuð ofmælt. - Þar sem þetta átti aðeins að vera aths., hefi ég ekki ástæðu til þess að segja meira.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég ætla ekki nú í þessari ræðu að svara hv. 10. landsk.; ég skrifaði atriði niður hjá mér úr ræðu hans og mun svara henni seinna. En ég er satt að segja hissa á því, að hæstv. forseti skyldi vera að ómaka sig að leiðrétta þessa ósannsögli hjá hv. 10. landsk., sem hver maður hlaut að sjá, að voru ósannindi, viðvíkjandi mjólkursamlaginu á Akureyri, að mjólkurlögin giltu þar. Það er ekki skylda að gerilsneyða mjólk þar. Þetta er því álíka satt og annað, sem þessi hv.þm. segir um þetta mál. En ég vil, áður en hv. 2. þm. Rang. talar, gefa nokkrar upplýsingar, sem hann fær þá jafnframt tækifæri til þess að svara. mér þykir betra að gera það nú, því að ég býst ekki við, að hv.þm. tali fyrir kl. 7, og getur hann því haft þetta til hliðsjónar þegar hann svarar næst. Því hefir verið haldið fram, að mjólkurstöðin sé sérstaklega fullkomin og teikningar af henni hafi verið sendar út o. s. frv. Ég hefi fengið skeyti þessu viðvíkjandi frá Jónasi Kristjánssyni. Hann segir í þessu skeyti, að hann hafi 28.–11.–1936 lagt teikningar af mjólkurstöðinni í Reykjavík fyrir þekkta mejeriarkitekta í Danmörku, og þeir hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að umbygging á stöðinni væri svo dýr, að þeir ráðlegðu að byggja nýja stöð. Ég get afhent hv. 2. þm. Rang. þetta skeyti til þess að sýna honum, hvert er álit þessara þekktu sérfræðinga á þessu sviði. Svo er annað, sem ég vil vekja sérstaka athygli á og biðja hv. 2. þm. Rang. að svara í sinni væntanlegu ræðu. Það er út af vottorði, sem ég fékk í hendur frá forstjóra mjólkursamsölunnar meðan ég var að flytja mína fyrri ræðu, og las þess vegna ekki upp til enda og gaf ekki þær upplýsingar, sem þar liggja fyrir. Ég vil því lesa það upp, með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt sölulistum vorum var mjólkursalan hjá samsölunni í júlímánuði 1936 130491/2 ltr. minni en í sama mánuði árið 1935, en hefði samkv. meðaltalssöluaukningu ársins 1936 átt að vera 13020 ltr. meiri. Í júnímánuði 1936 var salan 6259 ltr. minni en í sama mánuði 1935, en hefði samkv. meðaltalssöluaukningu ársins átt að vera 12600 ltr. meiri“. Þarna munar næstum 19000 ltr. Ég vil spyrja þessa hv.þm., sem hér eru til andsvara, hvernig stóð á því, að þetta skyldi koma fyrir? Ég vil í alvöru spyrja þá, hvað hefðu þeir gert í mínum sporum, þegar þeir sáu, að mjólkurmarkaðurinn var að hrynja saman? Ég vil fá skýr svör við því, hvernig á þessu hefði getað staðið, ef allt hefði verið í lagi. Þetta vildi ég biðja hv. 2. þm. Rang. að athuga um leið og hann svarar næst; en það tókst að koma mjólkursölunni það mikið upp aftur, eftir að stöðin var tekin, að söluaukningin varð stórkostleg frá því, sem var árið 1935, þrátt fyrir mistök á þessum tveimur mánuðum. Hér er um svo alvarlegar upplýsingar að ræða í þessu máli, að það er ómögulegt að ganga fram hjá þeim.

Má ég skjóta inn í? Er það upplýst í þessu sambandi, að mjólkin hafi komið skemmd frá stöðinni?

. Ég skal svara strax. Það er upplýst, að mjólkin var ekki prófuð þegar hún kom í stöðina, og það komu kærur yfir því, að hún kæmi skemmd á markaðinn. Það er ástæðan fyrir því, að mjólkurmarkaðurinn var að falla saman. Önnur ástæða er ekki til.

Pétur Magnússon Ég var búinn að binda mig kl. 71/2, því að við erum óvanir að sitja á fundi svona lengi.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Ég var líka búinn að binda mig kl. 7 og mælist því til, að umr. verði frestað.

*Frsm. (Ingvar Pálmason): Þetta frv. er komið frá Nd., og er efni þess að gefa skipaeigendum kost á því að fá einkarétt á heitum skipa sinna. Undanfarið hefir það mjög tíðkazt, að skip væru samnefnd, en það er hvimleitt og hefir getað valdið óþægindum. Auk þess stendur svo á, að Eimskipafélag Íslands hefir valið sér sameiginlegt nafn á skipum sínum, með forskeyti, en skipanöfn þess hafa verið tekin upp af öðrum, oft alveg orðrétt. Þetta er óþarft, en getur valdið óþægindum, og því ástæðulaust annað en að gefa mönnum kost á að lögvernda nöfnin. Sjútvn. hefir borið frv. undir skipaskráningarstjóra, og ber fram nokkrar breyt. eftir bendingum hans, sem ekki skerða efni frv., en eru til fyllingar. Brtt. 1.a. er á þá leið, að í staðinn fyrir „fjármálaráðuneytið“ komi: skipaskráningarstofan. Þetta er í samræmi við framkvæmd gildandi laga, því að maður frá fjármálaráðuneytinu er á skráningarskrifstofunni. - Brtt. 1.b. felur í sér nýtt ákvæði þess efnis, að ef skip er tekið af skrá, af því það er selt eða höggvið upp, haldi skipseigandi ekki rétti á nafninu, nema vissan tíma, því annars gæti litið svo út, að maðurinn héldi rétti til nafnsins meðan hann lifir. Brtt. 2.a. felur í sér ákvæði til skýringar á því, hvernig þjóðernisskírteini eru gefin út. Brtt. 2.b. ákveður, að lögin öðlist þegar gildi. N. leit svo á, að það væri rétt.

*Pétur Magnússon: Ég ætla ekki að mótmæla frv., en mér finnst dálítið vafasamt, að það nái til hlítar tilgangi sínum. Það er alveg rétt, að óheppilegt er, að skip séu samnefnd. En fyrst og fremst á að hindra það - og það mun vera tilgangur frv. -, að nöfn skipa séu tekin upp, þegar eigendurnir, eins og t. d. Eimskipafélag Íslands, hafa valið sér einhverja sérstaka tegund nafna. En ég efast um, að frv. nái þeim tilgangi. Ég held, að skip, sem bera heitin Laxfoss, Skógafoss o. s. frv., geti ekki talizt samnefnd við skip Eimskipafélags Íslands samkv. málvenju. Ég held því, að nefndin ætti að athuga, hvort ekki þurfi að setja víðtækari ákvæði til þess að ná þessu takmarki. Hitt er rétt, að samkv. frv. geta tvö skip ekki borið alveg sama nafn.

*Frsm. (Ingvar Pálmason): Það er rétt, að þetta getur orkað tvímælis, en n. leit þó svo á, að í þessu sérstaka tilfelli væru ákvæði frv. nógu skýr, þar sem tekið er fram, að nöfn skipa megi ekki vera svo lík, að það geti valdið misskilningi. Nú er hið sameiginlega heiti „foss“ á skipum Eimskipafélagsins í augum og eyrum útlendinga einkennandi fyrir skip félagsins, og sá hluti skipsnafnsins, sem þeir festa í minni. En við erum ekki svo lögfræðir í n., að við séum vissir um, að þetta standist fyrir dómstólunum. Hinsvegar fannst okkur ófært að binda einkaleyfin við einhverja tegund nafna, fjalla- og fljótanöfn eða þess háttar. Okkur fannst ekki geta komið til greina að veita einstökum skipaeigendum einkarétt á slíkum tegundaheitum. En um Eimskipafélagið stendur alveg sérstaklega á, þar sem seinni partur nafnsins er ávallt sameiginlegur, bæði að efni og formi. Ég vil láta athuga þetta í n., en býst við því, að erfitt verði að finna ótvírætt orðalag. En ég veit, að n. er öll fús til að fallast á breyt., sem miða að því að gera þetta ákvæði skýrara.

*Pétur Magnússon: Mér finnst ekki rétt að segja, að skip Eimskipafél. heiti sameiginlegu nafni. Nöfnin mega ekki vera eins, svo það valdi ekki misskilningi. Nöfnin Gullfoss og Laxfoss valda ekki misskilningi, og því er engin hætta á ruglingi á þeim skipum. Ég er því alveg sammála um það, að Eimskipafélag Íslands ætti að hafa nöfn á sínum skipum, sem minna á foss. Bezta lausnin á þessum málum verður sú, að skipaeigendur, hvort sem það eru félög eða einstaklingar, gætu áskilið sér rétt til ýmsra heita, með því að tilkynna það skráningarstjóra, og skráningarstjórnin gæfi svo úrskurð um það, hvort það teljist skynsamlegt, og hún gæfi svo leyfi til þessarar skráningar, ef hún áliti það ekki koma í bága við skráningu annara skipa. Eitt félag getur því ekki áskilið sér rétt til allra fossanafna á landinu, en þar á ég við Eimskipafélag Íslands. En það gæti komið til mála með nöfn eins og Eimskipafél. Rvíkur hefir sín fjallanöfn, Hekla og Katla, og það félag ætlar að taka upp slík nöfn, ef það fjölgar skipum. Ég vildi beina því til þeirrar hv.n., sem tekur þetta mál til meðferðar, að athuga, hvort hún sæi ekki leið til að nota þessa aðferð, að eigendur skipa geti áskilið sér rétt til ýmsra heita, þó með samþykki skráningarstjórnar. Ég álít, ef þetta frv. verður samþ. eins og það liggur fyrir, þá verði það í efa dregið, að skráningin á Laxfossi sé með öllu lögmæt. Því legg ég til, að n. athugi, hvort ekki sé unnt að nota þessa aðferð.

*Thor Thors: Ég ber hér fram brtt. á þskj. 275 þess efnis, að á Breiðafirði og Faxaflóa skuli dragnótaveiðar aðeins heimilaðar skipum, sem skrásett eru innan þeirra lögsagnarumdæma, sem að þessum flóum liggja. Þetta ákvæði er í núgildandi lögum, og verður að teljast nauðsynlegt, að það haldist í gildi áfram, því að annars má búast við svo miklum ágangi í landhelginni, sérstaklega í grennd við Ólafsvík, að það yrði mjög til skemmda fyrir alla aðilja. Ennfremur verður að telja nauðsynlegt, að þetta ákvæði haldist, til þess að fyrir það sé girt, að sambandsþjóð okkar geti komið með stóran flota til að láta greipar sópa um landhelgina á þessum slóðum. Þar sem hér er um ákvæði að ræða, sem áður hefir náð samþykki Alþingis og hefir sýnt sig að vera mjög nauðsynlegt, leyfi ég mér að vænta þess, að hv.þd. taki þessari brtt. vel.

*Jón Baldvinsson: Hv. þm. S.-Þ. gerði við síðustu umr. grein fyrir því, hvað er aðalefni þessa frv. og hve nauðsyn er mikil á að fá klakstöð í á á Norðurlandi til að dreifa laxaseiðum um árnar þar. Undanfarið hefir verið mótstaða mikil gegn því að taka Laxá og Bugðu til þessarar laxaræktar, og höfum við því fellt það úr, en aðeins haldið eftir réttinum til veiðiréttar. Vona ég, að hv. d. geti fallizt á þessar till. og frv. í heild, svo að það komist í gegn á þessu þingi.

*Magnús Jónsson: Ég vil gera fyrirspurn um það, hvort það muni ekki koma í veg fyrir að nota Laxá í Þingeyjarsýslu, ef hún verður virkjuð. Ég veit, að í Elliðaánum þótti það hafa mikil áhrif á laxagöngu. Er mér sagt, að seiðin hafi lent í túrbínuna og saxazt í sundur.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég skal ekki fullyrða það, en ég held, að virkjunin í Laxá verði það ofarlega, að laxarnir muni ekki fara upp fyrir þá, og þar af leiðandi mun hún ekki hafa áhrif á göngu þeirra.

*Magnús Jónsson: Ég er ekki svo mikill fagmaður í þessu, að ég geti sagt um það, en mér finnst rétt, að hvar sem klakstöðin verður reist, gæti hugsazt, að seiðum yrði sleppt fyrir ofan fossana. Hér í Elliðaánum var sett þéttriðað net til að varna því, að seiðin færu upp í virkjunina, en þrátt fyrir það er mér sagt, að oft væri eins og grautur í túrbínunni af sundursöxuðum seiðum. En ég vildi aðeins benda á þetta áður en frv. gengi í gegn, svo að menn hefðu það í huga, ef nokkuð verður af virkjun Laxár.

*Jón Baldvinsson: Eftir því sem mér hefir verið skýrt frá, eru þessir fossar ekki laxgengir, enda eru þeir um 20 km. frá ósum. Laxinn fær uppeldi sitt fyrir neðan fossana, og kemur því ekki til mála, að laxaseiði verði sleppt fyrir ofan þá, og því kemur ekki til greina, að það fari í túrbínuna, en í Elliðaánum eru aðeins fáir metrar frá ósum, þar sem þær falla í sjó, og upp að virkjuninni. En ætlunin er að flytja seiði frá klakstöðinni í Laxá í ár í Eyjafirði og jafnvel Skagafirði, en auðveldara mun vera að flytja seiði frá klakstöðvum í Borgarfirði til Húnavatnsýslnanna en frá Þingeyjarsýslu. Mikil nauðsyn er á að reyna að auka laxveiði í ám á Norðurlandi, þar sem hún hefir verið upprætt að miklu leyti vegna óvægilegrar veiði, en búast má við, að mikil búbót verði að laxveiði fyrir þær jarðir, sem rétt hafa til hennar. Held ég, að veiðinnar vegna muni það ekkert gera til, þó Laxá verði virkjuð, en það er aðeins ráðagerð ennþá.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Eins og nál. ber með sér, hefir allshn. lagt til, að frv. yrði samþ. óbreytt. En samt er nú frá einum nm. komin fram brtt., sem ég skal ekki fjölyrða neitt um, fyrr en mælt hefir verið fyrir henni. En till. a. m. k. meiri hl. n. er sú, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir. En n. mun fyrir 3. umr. koma með brtt. annaðhvort um einn eða tvo, sem óska að fá ríkisborgararétt og eru þeir báðir Íslendingar; annar hefir misst ríkisborgararétt sinn vegna veru sinnar í Ameríku, en hinn er fæddur af íslenzkum foreldrum, en hefir aldrei haft ísl. ríkisborgararétt.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég hefi litlu við að bæta það, sem hv.frsm. sagði. Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, sem ég gerði vegna þess, að ég legg á sérstakri brtt. til, að 2. liður frv. falli burt. Sem ástæðu fyrir því vil ég greina þetta: Þessi maður mun hafa lagalegan rétt til þess að öðlazt ríkisborgararétt fyrir það eitt, að hann er í opinberri þjónustu. Hann mun vera búinn að vera 5 ár í landinu. En l. mæla svo fyrir, að menn, sem ríkið hefir í þjónustu sinni, geti öðlazt ríkisborgararétt. Er þetta vitanlega gert til öryggis, ef menn vilja tryggja þessa menn í landinu, vitanlega miðað við, að þeir séu við þau störf áfram, sem þeir hafa haft á hendi. Það er ekki hægt að segja, að þessi maður, sem ég vil nema burt úr frv., sé ómissandi maður fyrir okkur. Hann byrjaði að vísu við sjálfvirku stöðina, þegar hún var sett upp, en eftir á, þegar farið var að starfrækja hana hér, hefir virzt nægilegt af vinnandi mönnum til þess að inna hans starf af hendi. Maður þessi hefir oft og einatt tafizt frá verki sínu, stundum jafnvel farið til útlanda í sumarfríi, og þá hafa innlendir menn tekið við störfum hans á meðan. Og ekki virðist annað en allt hafi gengið vel samt. Við stjórn og starfrækslu símans eru svo margir innlendir menn, sem hafa verkfræðilega þekkingu og gætu tekið þetta starf að sér, að það er að mínu áliti ekki rétt að hefta möguleikana fyrir því, að þeir geti komizt að þessari stöðu, með því að binda þennan mann við starfið, því að ef þessum manni yrði veittur ríkisborgararéttur, þá yrði hann sjálfsagt hér á landi svo lengi sem starfskraftar hans entust. Þó að hér sé aðeins um þennan eina mann að ræða, með tilliti til þessa atriðis, þá tel ég Alþ. eigi að vera ákaflega varfærið í því að hrúga erlendum mönnum inn í landið og festa þá hér. Meðal iðnaðarmanna er hreyfing á móti því að innleiða hingað menn til starfa, sem Íslendingar geta sjálfir innt af höndum. Og Íslendingar eru ekki þeir einu, sem þessa afstöðu hafa um þetta efni. Mér hefir nýlega borizt í hendur skýrsla, þar sem gerð er grein fyrir því, hvað sé unnið að því í löndum yfirleitt að bægja útlendingum frá innlendum störfum. Skýrslan er ekki ný. Nýjustu tölur hennar eru frá 1930. En eftir þessari skýrslu virðist stefnan meðal þjóðanna, og ekki sízt Norðurlandaþjóðanna, vera sú, að herða á þeim lagaákvæðum, að bægja útlendingum frá því að festast í löndunum. Ég vil benda á, að árið 1930 er talið, að í Þýzkalandi hafi verið 12‰ útlendingar, og í Eistlandi 12‰. Ítalía er með 3‰ og Stóra-Bretland með 4‰. Noregur er aftur með 12‰ og Danmörk, eftir því sem ég kemst ræst, er með 10‰ útlendinga af íbúunum. Þessi skýrsla frá árinu 1930 sýnir, að í öllum löndum er unnið að því, að þessi tala verði sem lægst. Af hverju sem þetta stafar mest, mun mega rekja ástæðurnar til þessa m. a. til þess, að í flestum löndum hefir ríkt nokkurt atvinnuleysi, og íbúum landanna hefir verið illa við að útlendingar kæmu til að keppa um atvinnu við innfædda menn. Þessi stefna er einnig farin að gera verulega vart við sig hér hjá okkur. Fyrir mér er það því stefnumál, að ég tel ekki rétt að farið sé að nauðsynjalausu að veita útlendingum, sem hér starfa, ríkisborgararétt, þegar til eru menn í landinu, sem geta innt þeirra störf af höndum. Og ég hygg, að við sjálfvirku stöðina séu menn til starfandi, sem geta fullkomlega tekið störf þau, er þessi umræddi maður hefir með höndum. Og fari nú svo, að Alþ. fallist á, að veita honum ekki ríkisborgararétt, þá er hann þó vitanlega svo lengi sem honum er ekki sagt upp starfinu, bundinn hér á landi. En möguleikarnir til að láta hann fara frá starfinu eru meiri með því að veita honum ekki ríkisborgararétt heldur en ef honum er veittur hann. Þess vegna legg ég til, og hefi þar með í huga mína yfirlýstu stefnu í þessum málum, að þessum manni verði ekki veittur ríkisborgararéttur samkv. frv.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég hefi því miður ekki fylgzt nægilega vel með þessu máli gegnum þingið. En um þetta vildi ég þó segja það, að í raun og veru ætti alveg að hverfa frá þeirri venju, sem hér hefir ríkt á Alþ., að einstakir hv.þm. beri fram frv. um veiting ríkisborgararéttar, og ætti slík frv. í hvert skipti að vera stjfrv. Það er vitanlega misskilningur hjá hv. 4. þm. Reykv., eins og kom fram í ræðu hans, að þessir menn eigi nokkurn rétt á veiting ríkisborgararéttar. Með l. voru á næst síðasta Alþ. talsvert þrengd skilyrðin fyrir því, að menn gætu öðlazt þennan rétt, og það torveldað. Þá voru frv. um veiting ríkisborgararéttar til meðferðar á Alþ., sem ég stöðvaði, vegna þess að þar var um að ræða menn, sem ekki uppfylltu skilyrði, sem sett eru í l. fyrir því, að ríkisborgararétt megi veita, þó að þau skilyrði séu nú reyndar ekki eins ströng og ég vildi vera láta. En þó að menn uppfylli skilyrði, sem sett eru í l. fyrir því, að veita megi þeim ríkisborgararétt, þá er það alls ekki sagt í l., að þeir eigi rétt á því að fá hann. Og ég álít, að það sé eitt mjög alvarlegt mál, hvað við yfirleitt höfum verið fúsir á að veita útlendingum ríkisborgararétt hér. Það eru ekki nein smávægileg réttindi, sem þessum mönnum eru veitt með ríkisborgararéttinum. Við höfum veitt mörgum þennan rétt án sérstakra verðleika, ef þeir hafa ekki brotið neitt af sér. En veiting þessa réttar er í öðrum löndum verðlaun til handa þeim mönnum, sem sérstaklega hafa unnið til þess að fá hann. Þessar skýrslur, sem hv. 4. þm. Reykv. las upp, segja meira en hann las upp. Á þeim geta menn séð, hversu tregir menn eru í öðrum löndum á að veita ríkisborgararétt, og að þeim mönnum, sem ekkert hafa unnið til hans annað en að hafa ekkert brotið sérstaklega af sér, er ekki veittur hann. Einn maður, sem verið hafði í Noregi í 20 ár, var rekinn þaðan frá atvinnu og hingað heim. Ég þekki engan þessara manna, sem á frv. eru, og hefi ekkert á móti þeim persónulega að segja. En þeir hafa hér almenn réttindi og það má leyfa þeim að hafa hér atvinnu 1 eða 2 ár í senn, eða þann tíma, sem stjórnarráðið tiltekur, samkv. l. um atvinnuleyfi eða l. um dvalarleyfi útlendinga hér á landi. En sé þeim veittur ríkisborgararéttur samkv. þessu frv., er þeim þar með veittur jafn réttur í einu og öllu sem íslenzkum þegnum, sem ekki er afturkallanlegur. Ég vil þess vegna ekki, þótt mönnum megi veita ríkisborgararétt, að gengið sé inn á það sem reglu að gera það, ef það aðeins er leyfilegt samkv. l. Og ég álít, að því minni ástæða sé til þess að samþ. þetta frv. sem þessa dagana einmitt er lokið við að semja reglugerð um eftirlit með útlendingum. Ég aflaði mér gagna frá útlöndum og fékk lögreglustjóra til þess að gera frv. að reglugerð, sem var síðan sent sendiráðinu í Kaupmannahöfn til þess að yfirfara það og bera saman við þær reglugerðir um þetta, sem nú tíðkast annarsstaðar í löndum. Nú er þessi reglugerð komin, og 10 af hinum nýju lögregluþjónum verður falið að annast eftirlit með útlendingum. Næstu dagana verður farið að framkvæma þetta eftirlit, gera skrá yfir þá af útlendum mönnum, sem hér eru, og farið að líta eftir þeim nýju, sem koma. Og ég álít, að í samræmi við þetta eftirlit með útlendingum eigi að koma miklu strangari reglur um að veita útlendum mönnum ríkisborgararétt, sem Alþ. ætti að fara eftir. Þess vegna álít ég, að frv. þetta eigi alls ekki að afgr., fyrr en búið er að ganga frá þeirri talningu, sem á að gera á útlendingum hér, og öðrum eftirlitsráðstöfunum samkvæmt þeim reglum, sem nú hafa verið teknar upp. Ég er viss um, að hver einasti hv.þm. í þessari d. mun viðurkenna það, þegar hann hefir um það hugsað, að við höfum verið allt of eftirgefanlegir með að veita ríkisborgararétt. Ef farið er gegnum dómsskjöl, kemur það í ljós, að 200–300% fleira er þar af útlendingum en innlendum mönnum, sem komizt hafa undir refsiákvæði l. - En ég vil taka það fram, að ég hefi ekkert misjafnt heyrt um þetta fólk, sem frv. ræðir um. Og ég hefi enga ástæðu til að ætla annað en að það sé ágætisfólk. En þetta eru bara almennar upplýsingar, sem ég get gefið um þetta mál.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Út af því, sem hæstv.forsrh. sagði, vil ég fyrst taka það fram, að það er eitt af skilyrðum fyrir því, að veita megi ríkisborgararétt, að það sé sannað, að hlutaðeigandi hafi ekki brotið af sér í 10 undanfarin ár. Það liggur nú fyrir viðvíkjandi þessum mönnum, sem í frv. getur, að þeir hafa ekki brotið af sér þann tíma. Það er vitanlega rétt, að það er ekki nein krafa, sem þessir menn eiga til þess að fá ríkisborgararétt. En það hefir verið siður hingað til, að þegar menn uppfylltu þau skilyrði, sem l. um ríkisborgararétt krefjast, þá hefir ekkert þótt athugavert við að veita hann. En skilyrðin fyrir þessari réttarveitingu voru einmitt þrengd mjög á næstsíðasta Alþ. Og þess vegna hygg ég, að svo hafi verið litið á, að ef menn uppfylltu þessi strangari skilyrði, þá bæri að láta þá fá ríkisborgararétt hér á landi, ef ekkert væri við mennina annars að athuga. Hæstv. forsrh. sagði, að svona frv. ætti að vera stjfrv. Ég er honum sammála um það, og ég tók það fram við 1. umr. En það kemur undarlega við, að hæstv. ráðh. segir þetta, því að það er einmitt frá hans skrifstofu í stjórnarráðinu, sem þessi mál eru send þinginu í því skyni, að flutt verði frv. um þau, ef n. þætti það tiltækilegt. Út af orðum hv. 4. þm. Reykv. verð ég að segja, að það kemur dálítið undarlega fyrir, þegar sá hv.þm., sem búinn er að skrifa undir nál. hér á þskj. 207, sem hljóðar þannig, að n. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, kemur svo með brtt. við frv. Þótt hann skrifaði undir nál. með fyrirvara, skildi ég ekki fyrirvara hans þannig, að hann ætlaði að koma fram með brtt., heldur að hann vildi fara varlega í að veita ríkisborgararétt. Og í því er ég honum sammála. - Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að einn umsækjenda, sem er í þjónustu ríkisins, Tomas Haarde, mundi standa í vegi fyrir öðrum um atvinnu. Þar til er því að svara, að þessi maður heldur sjálfsagt áfram atvinnu sinni, þó að hann fái ekki ríkisborgararétt. Það er reyndar hægt að vísa honum úr landi, ef hann fær ekki ríkisborgararétt. En hvaða ástæða er til að halda, að slíku verði beitt við mann, sem búinn er að þjóna ríkinu í 5 ár og ég veit ekki betur en að hafi staðið vel í stöðu sinni? Annars vil ég taka fram, að ég þekki ekki þennan mann, hefi aldrei séð hann. En ég geng út frá því sem gefnu, að hann væri ekki hafður þarna í þessari þjónustu, ef hann væri ekki mjög sæmilegur maður. En hvað það snertir, að hann standi fyrir öðrum um atvinnu, þá gildir það undantekningarlaust um alla, sem veittur er ríkisborgararéttur, því að langflestir þurfa þeir að hafa einhverja atvinnu til að lifa af. Þar af leiðandi standa þeir kannske í vegi fyrir einhverjum öðrum. Þessi ástæða gagnvart þessum manni er að öllu athuguðu alls ekki frambærileg. Það er dálítið undarlegt að fá þessi andmæli hér í Ed. gegn þessu frv. við 2. umr. málsins, eftir að málið hefir gengið gegnum Nd. með shlj.atkv., og þar fékk það afgreiðslu í allshn., þar sem 2 samflokksmenn hv. 4. þm. Reykv. eiga sæti, án þess að neinn ágreiningur væri gerður um þennan mann. Um hina aðra, sem með frv. er lagt til, að fái ríkisborgararétt, hygg ég, að enginn vafi geti leikið á, að rétt sé að veita þeim hann, hversu strangar reglur sem annars væru um slíka veiting hafðar. Sá, sem er nr. 1. á frv., Hans Eide, er uppalinn hér á landi og hefir verið hér síðan árið 1897. Um nr. 3 og nr. 4 er það að segja, að það eru í raun og veru Íslendingar. Konan er íslenzk, en hefir verið eitt einasta ár í Þýzkalandi, og August Halblaut er sonur hennar, sem hefir verið upp alinn alveg hér á landi og hefir, síðan hann fluttist hingað sem smábarn, aldrei komið til útlanda, en á þýzkan föður og er fæddur í Þýzkalandi. Vegna faðernis síns hefir hann ekki ríkisborgararétt. Ég held því, að það sé ákaflega hart að neita þessu fólki um ríkisborgararétt, sem hér er upptalið. En ég vil undirstrika það, og ég hygg, að ég geti gert það fyrir hönd allra allshn., að hún er sammála um, að rétt sé að vera strangur í kröfum í þessu efni. Enda hafa nefndunum borizt fleiri umsóknir, sem ekki hafa verið teknar til greina hér. Og það sýnir, að það er ekki gleypt við hverri umsókn og mælt með veiting ríkisborgararéttar til hvers sem vera skal, sem um það sækir.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég þarf ekki miklu að svara hv. 1. þm. Skagf., þar sem mér virðist hann vera mér sammála í aðalatriðum þótt hann vilji ekki láta málið bíða. Ég geri engan veginn upp á milli manna þeirra, sem hér er um að ræða. Ég veit, að enginn þeirra hefir brotið það af sér, að þeim beri að synja um ríkisborgararétt af þeim ástæðum. Hv. 1. þm. Skagf. virðist vera að finna að því, að þetta væri ekki stjfrv., heldur hefði ég sent það til Alþingis. Þetta er rétt. Ég vildi ekki bera málið fram sjálfur, en ég skal játa, að ég hefði átt að fylgjast betur með því hér í þinginu. Eins og ég sagði síðast, er þetta mál var rætt hér, álít ég, að við höfum undanfarið gengið of langt í veitingu ríkisborgararéttar, og þegar menn athuga málið, munu þeir sjá, að Alþingi hefir verið hér á rangri braut. Við Íslendingar þurfum ekki að láta okkur detta í hug, að við fáum ríkisborgararétt í Noregi eða Þýzkalandi eftir 5–10 ára dvöl þar. Það er engin ástæða til þess, að við höldum landi okkar opnara en aðrir sínum. Með því að veita þessum mönnum ríkisborgararéttindi, tökum við þá að okkur, meðan þeir lifa, svo að það er ekkert smáræði, sem um er að tefla. Ef hv. 1. þm. Skagf. er mér sammála um það, að eftirlitið eigi að vera strangt, verður hann að játa, að það er ekki strangt, að veita öllum ríkisborgararétt, sem hér hafa dvalið í 10 ár. Við getum leyft útlendingum að vinna hér í 10 ár, án þess að veita þeim ríkisborgararétt á eftir, en til þess verður að taka upp nýjar reglur. Þessu er ekki beint gegn neinum sérstökum manni, en þetta er í samræmi við það, að ég hefi beitt mér fyrir því hér á þinginu áður, ásamt mönnum úr öllum flokkum, að teknar yrðu upp strangari reglur, enda var í það skipti frestað að taka ákvörðun um 4–5 menn. Mér finnst, að þeir menn, sem nú er um að ræða, geti vel beðið til næsta þings, þegar búið er að framkvæma hér upptalningu á útlendingum samkv. lögum, sem samþ. voru fyrir 2 árum.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Það gladdi mig að heyra, að nú loksins sé farið að framkvæma þær reglur, er settar hafa verið um eftirlit með útlendingum hér á landi, því að hér hefir lengi verið hávær og réttmæt gagnrýni á því ástandi, að útlendingum hefir verið leyft að dvelja hér langdvölum eftirlitslaust og taka atvinnu frá innlendum mönnum. Þessar skrár um útlenda menn hér á landi segja auðvitað ekki til um það, hverjir af þeim fá ríkisborgararétt, en þær eru vottur þess, að farið er að spyrna á móti því, að útlendingar fái hér atvinnu á kostnað landsmanna. Ég vil skýra með nokkrum orðum það, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði um afstöðu mína í n. Ég sagðist ekki vilja láta útlendan mann, sem ekki hefir dvalið hér nema í 5 ár, fá ríkisborgararétt, þótt hann væri opinber starfsmaður. Um þetta var minn fyrirvari. Hv. þm. sagði, að þessi maður stæði ekki neinum mönnum fyrir atvinnu fremur en aðrir, sem fengið hefðu ríkisborgararétt. Það er nú svo um þennan mann, að hann er kallaður verkfræðingur, en mun þó ekki hafa tekið próf. Hann er því í raun réttri aðeins einfaldur starfsmaður, sem hlotið hefir verkfræðinafn við símstöðina í Rvík. Við eigum sérfræðing með próf í hans grein, svo að ekki er hægt að segja, að hann taki ekki atvinnu frá neinum. Hæstv. forsrh. sagði, að reglur um veitingu ríkisborgararéttar ættu að vera strangar, og ég er honum alveg sammála um það. En ég tel mikinn mun á því, hvort maðurinn hefir dvalið hér í 5 ár eða 10. Ef maður hefir verið hér í 10 ár og kynnt sig vel að öllu leyti, tel ég, að miklar ástæður geti verið til þess að veita honum þessi réttindi. En það er allt öðru máli að gegna um mann, sem ekki hefir dvalið hér nema í 5 ár, jafnvel þótt hann sé í opinberri þjónustu. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að flokksmenn mínir í Nd. hefðu ekkert haft við þetta að athuga. En allshn.Ed. hefir nú stundum áður leyft sér að breyta og laga það, sem frá Nd. hefir komið, og mér þykir ekki ólíklegt, að flokksmenn mínir í Nd. séu að athuguðu máli mér sammála um þetta atriði. - Eitt hefir ekki verið talað um í þessu sambandi, og það er það, hvort maður, sem sækir um ríkisborgararétt, sé búinn að binda sig íslenzkri konu. Þegar svo stendur á, er það jafnan viðkvæmt mál, að meina þeim manni slíkra réttinda eða jafnvel landsvistar. En sá maður, sem hér er um að ræða, er ókvæntur og hefir ekkert í eftirdragi. Ég hefi ekkert á móti manni þessum persónulega. En ég tel það fullfljótt, að veita erlendum mönnum íslenzkan ríkisborgararétt eftir ein 5 ár, þegar nóg er af sérfróðum íslenzkum mönnum til að taka við störfum þeirra.

*Jónas Guðmundsson: Ég er að vísu ekki flm. þessa frv., en þar sem hann hefir ekki getað verið hérna í dag, vil ég hlaupa í skarð hans. Það er óþarfi að hafa nokkra framsögu í þessu máli, því að fyrir fáum dögum var rætt hér um frv. um Landsbankann, og undir þeim umr. gerði flm. grein fyrir innihaldi þess og þeim rökum sem hníga að því, að stofna sérstakan seðlabanka. Vænti ég þess, að við þessa umr. verði ekki mikið um þetta mál rætt, heldur verði því vísað til n. og hún látin gera sínar athugasemdir, og síðan verði það tekið rækilega fyrir við 2. umr.

*Flm. (Jón Ólafsson): Ég hefi séð mig til neyddan að bera fram frv. um afnám l. um fiskimatsstjóra vegna fjölmargra kvartana, er fram hafa komið út af því, hve mjög hann hefir hert á skilyrðunum fyrir því, að flytja megi fisk á Portúgalsmarkaðinn. Ég get sagt, að ég tala hér fyrir munn fjölda manna, er ég fer fram á afnám þessara l., enda hefir það verið mín skoðun frá því fyrsta, að þau væru til ógagns. Þegar l. voru sett, var það borið fyrir, að fiskimatsstjóri ætti að annast allt mat á landinu og tryggja það, að allir undirmatsmenn sæju um, að matið væri í lagi. Þetta hefir sýnt sig að vera mesta firra. Þá var því og haldið fram, að þessi maður ætti að ferðast til markaðslandanna og kynna sér kröfur neytenda, halda síðan fundi með fiskimatsmönnum hér á landi og kenna þeim. Þetta sýndi sig að vera óþarft, þar sem við höfum fiskifulltrúa í Miðjarðarhafslöndunum, sem samið hefir reglur um matið, er enn eru í gildi. Sjá því allir, að nú, og líklega alltaf, meðan fiskimatsstjóraembættið er til, getur þessi fiskifulltrúi á Spáni ekkert haft að gera, en hann var sjálfkjörinn til að koma á framfæri skilaboðum og umkvörtunum frá neytendum. - Tveggja ára reynsla sýnir, að þessi l. hafa ekki náð tilgangi sínum. Hinsvegar datt víst engum í hug, að af þessu myndi leiða mikinn skaða fyrir landið. Við fiskframleiðendur og fiskútflytjendur höfum gert allt, sem unnt var, til að þóknast neytendum, ekki með því að láta alltaf undan kröfum þeirra, heldur með því að reyna með lempni að koma inn á markaðinn vörum, sem þeir gátu orðið ánægðir með. Til dæmis mun Kveldúlfur fyrst hafa komið á Barcelonamarkaðinn fiski þeim, sem kallaður var „treikvart“, og hefir hann síðan verið seldur þangað. Jón Magnússon, sem hefir manna bezt vit á fiski, gat sýnt þeim þar fram á, hversu miklu betri matur þessi linverkaði fiskur var. Gat hann komið því til leiðar, að slakað var um 10% á saltinu. Nú höfum við flutt til Spánar fyrir á þriðja hundrað millj. af þessum fiski, og 10% af því eru allmargar millj., svo að allir geta séð, að hér er um álitlega fjárhæð að ræða. Þá kom Jón Magnússon því einnig til leiðar á Norður-Spáni, að veitt var 5% tilslökun á þurrkstigi. Þegar á allt þetta er litið, má gera sér grein fyrir því þarfa starfi, sem þessir menn hafa unnið þarna með natni og nákvæmni, og hversu mikið fé þeir hafa aflað landinu með því að taka hæfilegt tillit til þess, sem neytendur kröfðust. Þegar þetta embætti var stofnað, var það fyrsta verk fiskimatsstjóra að fá sér rakamæli, er hann, sendi til og frá, svo að þurrkað yrði eftir því þurrkstigi, sem hann taldi eiga að vera. En það var harðara þurrkstig en á þeim fiski, sem áður hafði verið sendur á þessa staði. Mér er kunnugt um það, hvaða þurrkstig mátti teljast hæfilegt, því að Alliance hafði sent fisk með þeirri þurrkun á Portúgalsmarkaðinn, og hafði aldrei komið kvörtun um það, að þurrkstigið væri ekki rétt. Eitt árið sendum við fyrir 10 millj. til Portúgals. Ég fullyrði, að fiskurinn hafi verið um 5–10% ofþurrkaður, eða um 7% að meðaltali, og 7% af 10 millj. er talsverður skildingur, eins og menn sjá. Ég fer ekki frekar út í þetta mál, en ég vænti þess, að n., sem fær þetta mál til meðferðar, geti fyrir mitt tilstilli fengið nokkra menn til að bera vitni um það, að mín afstaða í þessu máli hefir við rök að styðjast. Ég tel því óþarft að ganga nærri fiskimatsstjóra eða að fara um þetta fleiri orðum. Vona ég svo, að mér verði hlíft við að taka oftar til máls um þetta efni. Málið heyrir undir sjútvn., og treysti ég henni til að rannsaka það svo, að hún geti myndað sér örugga skoðun um það. Legg ég til, að málinu verði vísað til sjútvn, og 2. umr.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég er ekki að svo stöddu fær um að dæma um það, hvort rétt sé það, sem hv. 2. þm. Rang, heldur fram, að fiskimatsstjóri hafi bakað útgerðinni stórtjón með því að láta herða fiskinn ranglega. Hinsvegar er þetta þýðingarmikið mál, sem vert er að athuga gaumgæfilega. En því er þó ekki hægt að neita, að hvað sem kann að vera til í þessu, þá væri það bráðræði, að leggja niður þetta starf, sem Alþingi var sammála um að stofna. Þá var ekki annar maður talinn líklegri til að geta gegnt þessu starfi en núverandi fiskimatsstjóri. Ég sé ekki, að trygging væri fengin fyrir því, að ekki yrði heimtuð of mikil eða of lítil herzla, þó að embættið væri lagt niður, en sennilega myndi það leiða af sér enn minna samræmi í verkuninni. En ástæðan til að embætti fiskimatsstjóra var stofnað, var sú, að alþingi var sammála um, að nauðsynlegt væri að hafa einn yfirmann matsins, til þess að sjá um, að samræmi væri sem bezt um verkun þessarar vöru. Önnur ástæða var sú, að undanfarin tvö ár hafði talsvert borið á kvörtunum út af fiskinum, einkum frá Spáni. Við töldum okkur því skylt að gera það, sem hægt væri, til að bæla úr ágöllunum. Nú er að vísu orðin mikil breyting á Spáni, þó að vonandi sé, að þetta fari að færast nokkuð til réttrar áttar. Um það, hvaða herzlustig fiskjarins sé haganlegast, get ég ekki dæmt, en því er ekki að neita, að vandfundinn er hinn rétti meðalvegur. Ég hefi fyrir satt, að þurrkstigið megi vera nokkuð misjafnt, eftir því, hver árstíðin er. Það er oft í fullkominni óvissu, hvenær fiskinum er skipað út, þegar verkun hans er lokið, og verður því, ef maður vill hafa tryggingu fyrir því, að fiskurinn hafi hæfilegt þurrkstig, þegar niður kemur, að hafa það of hátt við þurrkunina, því að hann linast, og af því leiðir, að ef lágt þurrkstig er tekið, þá getur fiskurinn verið skemmdur, þegar niður kemur. Ég hefi hjá fiskimatsstjóra fengið að sjá bréfaskipti hans við einn aðalinnflytjandann á Spáni. Það má auðvitað hugsa sér, að sá maður sé ekki óhlutdrægur dómari í þessu efni. En í þessu bréfi er eindregið lögð áherzla á, að fiskurinn sé ekki of lítið þurrkaður. Ég vil mælast til þess við sjútvn., sem fær þetta mál til meðferðar, að áður en hún afgr. málið, þá stefni hún til sín fiskimatsstjóranum og kynni sér þau gögn, sem hann hefir. Einnig tel ég rétt, að sjútvn. tali við stjórn Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda, því að þeir menn eru bezt kunnugir þessum málum. Ég get tekið undir það, sem hv.flm. sagði, að þegar um er að ræða smáútgjöld eins og kostnaðinn við starf fiskimatsstjóra, þá lítur oft út fyrir, að það gleymist, sem stærra er og meira veltur á, eins og t. d., að innflutningur okkar haldist til Portúgals, Þar eru viðskiptin svo ójöfn, að það er engin von til þess, að við getum haldið þeim með öðru móti en því, að þannig sé frá vörunni gengið, að hún líki sem bezt og sem minnstar kvartanir komi, og verðinu svo stillt í hóf, að frá þeirra sjónarmiði sé hún sambærileg við samskonar vöru frá öðrum þjóðum, sem kaupa jafnvirði og Portúgalar af þeim. Þetta eru atriði, sem ekki má gleyma í sambandi við þetta mál, eins og hv.flm. drap réttilega á. Þar sem Portúgalsmarkaðurinn er, þá er svo mikið í húfi, að kostnaðurinn við starf fiskimatsstjórans er út af fyrir sig, ef sá samanburður er tekinn, nauðalítill. Hitt er svo annað atriði, ef það er rétt, sem haldið er fram, að hann setji strangari reglur um þurrkun en ástæða er til og baki landsmönnum með því fjárhagslegt tjón. En áður en afráðið er um, hvað gera skuli, þá verða að liggja fyrir fullnægjandi upplýsingar um það, og þá jafnframt um það, á hvern hátt menn hugsi sér að girða fyrir, að slíkt endurtaki sig, með því að það er ekki nóg, að starf fiskimatsstjórans sé lagt niður.

*Thor Thors: Ég verð að segja, að mér þykir Ieitt að sjá þetta frv. hér fram borið, og mér þykir það sérstaklega leitt vegna þess, að jafnmætur, reyndur og varfær maður stendur að flutningi þess eins og hv. 1. þm. Rang. er. En þar sem ég hefi starfað sem framkvæmdastjóri við sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda; mestan þann tíma, sem liðinn er frá stofnun þess, þá kemst ég ekki hjá því að segja nokkur orð við þessa umr., enda þótt ég hafi engan hug á því að lenda í deilum við hv.flm. Það segir svo í grg. frv., að það hafi verið mjög skiptar skoðanir á Alþ., þegar l. þessi voru sett, um það, hvort þau skyldu ná fram að ganga. Ég hefi farið yfir Þingtíðindin frá þeim tíma, að þetta mál var á ferðinni, og veitt því athygli, að það var yfirleitt samþ. með samhlj. atkv. í báðum d., og loks afgr. með samhlj. atkv. í Sþ. Hinsvegar er það vitað, að hv.flm. beitti sér í öndverðu af miklu kappi gegn þessu máli, en það var sú eina ákveðna andstaða, sem það hlaut í þinginu. Ég skil vel, af því ég hefi þá ánægju að þekkja hv.flm., að kapp hans er enn ekki með öllu runnið, og því tekur hann þetta mál upp nú sem gamalt deilumál. En ég get ekki fallizt á þau rök, sem grg. getur um og fram komu í hans ræðu. Það var nokkuð gott samkomulag um þetta mál í öndverðu, og það var vegna þess, að stöðugt vaxandi kröfur okkar viðskiptamanna gerðu það nauðsynlegt, að við reyndum að aðhafast eitthvað til tryggingar því, að markið væri betur samræmt víða á landinu en raun hefði á verið. Nú staðhæfði hv.flm., að fiskmatinu hafi ekki farið fram á þessum tíma. Ég verð að vera á öndverðri skoðun við hann í því. Sölusambandinu hafa miklu sjaldnar borizt kvartanir síðan. Og ég er þess fullviss, að enda þótt fiskimatsstjórinn hafi ekki starfað lengi, þá hefir hann samt unnið mikið gagn í því, að samræma matið og kenna hinum ýmsu matsmönnum úti um landið, hvernig á að meta fisk fyrir hvern einstakan markað. Þetta er einmitt enn nauðsynlegra á síðari tímum, vegna þess að sölusambandið hefir hafið innflutning á fiski fyrir markaði, sem við höfðum áður lítil skipti við. Ég á þar við markaðina í Suður-Ameríku, bæði í Brasilíu, Argentínu og ennfremur á Cuba. Ég veit persónulega til þess, að fiskimatsstjórinn kynnti sér mjög rækilega það, sem forstjórar Sölusambandsins höfðu að flytja um það, hvernig meðhöndla ætti fisk fyrir þessa staði, og fiskimatsstjórinn sendi matsmönnum víða á landinu nákvæmar reglur um, hvernig þessi fiskur skyldi metinn, og hann hélt fund með hinum fiskimatsmönnunum, þar sem þetta nýja mat var sérstaklega tekið fyrir. Hv. flm. byggir afstöðu sína aðallega á því, að fiskimatsstjórinn hafi orðið þess valdandi, að of harður fiskur hafi verið sendur til Portúgals. Mér kemur þetta nokkuð einkennilega fyrir sjónir. Eftir því, sem fiskimatsstjóri hefir sagt mér, hefir hann farið um margar vinnustöðvar og verkunarstöðvar hér í bænum. Hjá sumum hefir hann látið herða á matinu fyrir Portúgal, en hjá öðrum ekki. Það er náttúrlega viðkvæmt mál fyrir fiskeigenda, þegar honum er sagt að herða matið á fiskinum, því að það er vitanlega tjón fiskeiganda. Það er líka álitamál, hversu harður fiskurinn má vera, og það er rétt hjá hæstv.atvmrh., að herzla fiskjarins er mismunandi fyrir þennan markað eftir því, á hvaða tíma á að selja hann. Það fer eftir því, á hvaða árstíð fiskurinn er seldur, hve harður hann þarf að vera, þeim mun harðari þeim mun heitara, sem er í viðskiptalandinu, þegar hann er seldur. En ég get vel skilið, að fiskeigandi sé gramur yfir því, þegar honum er sagt að herða fiskinn, og skal ég jafnframt viðurkenna, að það er fullkomið álitamál, hversu langt á að ganga í því, og ég geri mig alls ekki að dómara í því, hvor hafi réttara fyrir sér í þessu einstaka tilfelli, hv. fhn., sem er mjög glöggur á fiskimat, eða fiskimatsstjórinn, sem er ekki síður glöggur á fiskimat. En þessi ágreiningur getur á engan hátt réttlætt það, að bera fram frv. um, að leggja niður starf þessa manns. Út af matinu á Portúgalsmarkaðinum og afskiptum fiskimatsstjóra af því, þá vil ég geta þess, að hann fór til Portúgals og kynnti sér óskir kaupenda, og út frá því hefir hann gefið matsmönnum nákvæmar reglur viðvíkjandi matinu. Ég hefi í höndum bréf til Sölusambandsins, sem er dags. 10. jan. þetta ár. Þar segir, að sala og viðskipti Norðmanna í þessu landi séu torvelduð mjög, vegna þess að tíðar kvartanir um gæði og þurrkun fiskjarins hafi komið fram. En í sama bréfi segir, að það sé okkar styrkur í viðskiptunum við Portúgal, hversu jöfn gæði og stærð íslenzka fiskjarins eru. Ég skal sýna hv.flm. þetta bréf á eftir, ef hann óskar þess. Hann segir í því, að það sé sín aðalrökfærsla, til þess að greiða götu íslenzka fiskjarins til Portúgals, það sem hann kallar „den ualmindelige, jævne Kvalitet“, m. ö. o. hið óvenjulega góða samræmi, sem er í matinu. Þetta verð ég að telja mjög lofsamleg ummæll í garð íslenzka fiskimatsins, og þar með í garð fiskimatsstjóra. Það hafa engar kvartanir komið frá Portúgal um, að fiskurinn hafi verið of harður, enda eðlilegt, að þeir kvörtuðu ekki yfir því. Hinsvegar er ekki langt síðan smávægileg kvörtun kom til Sölusambandsins yfir einni sendingu, sem hafði verið í fínasta lagi. Ég vil því endurtaka það, að ég get ekki fallizt á rök hv.flm. fyrir því, að það beri að leggja þetta embætti niður, og mér þykir leitt að þurfa að deila við hann um það. Mér þykir líka gæta fullmikils bráðlætis í þessu, Það er ekki komin svo mikil reynsla ennþá, a. m. k. ekki til hins verra, að ástæða sé til að flýta sér að afnema embættið. Hv. þm. veit það vel, að hagsmunir þeir, sem sjávarútvegurinn hefir af góðu fiskimati, eru það miklir, að það getur á engan hátt komið til mála, að telja eftir eins smávægilega upphæð eins og laun fiskimatsstjórans og kostnaðinn af því embætti. Ég hefði getað skilið, að hv.flm. hefði komið með till. um að afnema embætti fiskifulltrúans á Spáni, sem á einkennilegan hátt og eftir því, sem manni er sagt, fyrir áhrif æðri ósýnilegra valda, var leiddur frá Spáni í byrjun borgarastyrjaldarinnar. Hann getur ekkert gagn gert íslenzkum sjávarútvegi nú, þar sem hann hefir verið í Þýzkalandi mestan hluta síðastl. árs. Það er embætti, sem kostar ríkissjóð 30–40 þús. kr. árlega. Það mætti vel tala um að leggja það embætti niður, því af því hafa íslenzkir útgerðarmenn ekkert gagn, eins og nú stendur. En að svipta útgerðarmenn þeirri tryggingu, sem þeir eiga að hafa í fiskimatsstjóranum, tel ég ekki rétt.

*Flm. (Jón Ólafsson): Ég skal ekki vera langorður um þetta mál. Ég heyri á öllu, að formælendur embættisins eru vel heima í öllu því, sem fiskimatsstjórinn ber sjálfur fram. Ég tel, að það megi ekki eiga sér stað, að koma útlendingum á of mikið eða ganga inn á of mikið við þá. Við verðum að reyna að komast að samkomulagi við þá án þess að slaka alltaf til. Mér hefir skilizt, að fiskimatsstjórinn hafi farið til Portúgals, og þeir hafi þar heimtað af honum þetta þurrkstig. En þetta er alveg öfugt við það, sem áður hefir verið gert. Hann hefir látið þetta eftir þeim til stórskaða fyrir landsmenn, í stað þess að liðka málið þannig til, að það gæti haldizt sem gengið hafði athugasemdalaust frá 1930. Ég man það, að þessi núv. fiskimatsstjóri fékk að fara til Spánar 1929. Hann kom með það erindi heim, að nú ættum við að ganga inn á það við Spánverja að binda fiskinn og vefja hann. Glöggur maður reiknaði út, að það hefði orðið 70 þús. kr. skaði fyrir landsmenn, ef gengið hefði verið inn á það. Árið eftir fór Jón Magnússon til Spánar, og hann fékk þessu aflétt. Þegar svona menn eru sendir út, sem ekki vinna sér annað til frægðar en að sýna undanlátssemi og hafa ekki vitsmuni til að semja, svo að gagni verði fyrir landsmenn, þá er það meira tjón en almenningur gerir sér grein fyrir, að hafa slíka menn í trúnaðarstöðum. Það hefir sýnt sig, að matið fyrir Portúgalsmarkaðinn hefir skaðað landsmenn um 400 þús. kr. 1935, og 1936 nokkuð líkt. Og þegar menn eru að tala um, að ég telji eftir launin, sem þessi maður hefir, þá er það ekki rétt. Ég er einmitt að telja eftir það, sem við þurfum að borga fyrir skemmdarverk hans, en laun þau, sem maðurinn hefir, tel ég ekki svo mikils virði. Hæstv. ráðh. sagði, að hann hefði verið fenginn hingað til að samræma matið. Hann getur ekki fengizt við að samræma matið, því að hann þekkti ekki nema Austfjarðamat, þegar hann kom hingað suður. Hann er því enginn maður til að samræma matið, enda er ómögulegt að samræma matið milli landsfjórðunga, þar sem um ólíkar fisktegundir er að ræða að vissu leyti, sem þurfa ólík þurrkstig. Ég veit ekki til, að það hafi komið hroðalegri vörur utan af landi en þær, sem komu til Alliance í sumar. En eftirlitsmaðurinn í Rvík bjargaði þeim frá að fara í skip. Ég veit ekki, hve miklar aðfinnslur Sölusambandið hefir fengið um matið á þessu ári. En ég vissi, að þegar verið var að syngja stofnun þessa embættis lof á sinni tíð, þá var það aðalatriðið, að samræma matið hér innanlands, sem ég hefi leitt rök að, að sé í raun og veru ómögulegt. Fiskimatsstjórinn verður að trúa yfirmatsmönnunum fyrir þessu, og þeir undirmatsmönnunum, svo að það getur hvenær sem er komið annar flokkur af fiski en ætlazt er til að komi. Um þetta þýðir ekki að þrátta. Hæstv. ráðh. þykir viðurhlutamikið að leggja niður þetta embætti. En ég get með þeirri reynslu, sem ég hefi, sagt honum, að það hefir alveg þveröfug áhrif, að setja hverja húfuna upp af annari, svo að ábyrgðin dreifist, sem einstakir starfsmenn eiga að hafa. Slíkt getur aldrei orðið til góðs. Hv. þm. Snæf. sagðist hafa starfað mikið að fisksölumálum, og er það rétt. En hann hefir ekki gert sér grein fyrir því, sem um er að ræða í slíkum tilfellum, enda kærir hann sig kannske ekki um að kannast við það, þótt hann hafi heyrt einhverja segja frá því, sem orðið hafa fyrir barðinu á slíkum tiltektum og þeim, að herða fiskinn svona mikið. - Hv. þm. sagði, að hann hefði látið herða á matinu sumstaðar, en sumstaðar ekki. Ég get vel trúað þessu. En ég verð að segja það, að sumir verða fyrir barðinu á þessu, sem ekki höfðu áður fengið neina kvörtun á sinn fisk. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að þessi maður var álitinn allra manna hæfastur í þetta embætti. Ég er nú búinn að segja frá einni för hans til Spánar. Hann komst líka einu sinni svo hátt, að hann fékk einkaleyfi hjá þinginu á vissri fiskverkunaraðferð. Ég veit ekki betur en hún sé hin mesta fjarstæða og hafi leitt af sér ærinn skaða fyrir landið. Af þessum orsökum og fleirum álít ég, að þessi maður hafi aldrei verið fær um að taka að sér þetta embætti. Hann hefir farið til Portúgals. við höfum fengið að kenna á því. En ég óska, að hæstv. ráðh. spari þann kostnað, sem af slíku leiðir, beinlínis og óbeinlínis. Það bréf, sem hv.þm. Snæf. minntist á, mun vera frá fyrrv. umboðsmanni Alliance, sem er Norðmaður. Þegar hann var umboðsmaður Alliance, þá hafði hann ekkert út á matið að setja. Ég fullyrði, að það hafi ekkert verið út á það að setja, þótt það sé vel skiljanlegt, að Portúgalsmenn vilji ekki kaupa af okkur meira vatn en þeir eru nauðbeygðir til eða fá okkar sendimenn til að ganga inn á. Allir vita, að fiskimatsstjórinn hefir gengið inn á þetta að óþörfu, af tillátssemi og þeirri ástæðu, að hann er ekki maður til að fara með slík vandamál. Ég skal ekki segja neitt um þær reglur um mat, sem fiskimatsstjórinn á að hafa sett. En ég vissi, að fiskifulltrúinn okkar á Spáni setti matsreglur um allt land, þegar hann var á ferð, og hélt fundi með fiskimatsmönnunum. Ég hefi fengið að sjá fundargerð frá síðasta fundi, sem fiskimatsstjórinn hélt með matsmönnum, og get ekki dáðst að þeirri þekkingu, sem þar kemur fram, eða þeim ráðleggingum, sem hann útdeilir þar. Mér er líka ljóst, að þar er ekki hægt að miðla neinu, og óþarfi að ætla sér að gera það við þá sömu menn sem hafa haft matið í hverjum landsfjórðungi. Ég get að vísu látið útrætt um þetta mál. Það hefir enga þýðingu að vera að karpa um það. Ég veit, að það eru ótal vitni, glöggir menn, sem hafa sagt mér, hvernig þessum málum er háttað, sem ég reyndar þarf ekki að láta segja mér neitt um. Meðal annars sagði mér einn maður, að hann hefði árið 1925 skaðazt um 25 þús. á Portúgalsfiskinum. Sama er að hafa suður með sjó og víðsvegar þar, sem ég þekki til. Ekki það, að ég sjái eftir laununum; þau hafa ekki verið svo stór. En ég harma, að þetta skuli hafa átt sér stað alveg að ástæðulausu og til stórskaða fyrir landsmenn.

*Thor Thors: Það vita allir, að hv. 1. þm. Rang. er mjög kappsfullur maður, og ég skil vel hans kapp og met það venjulega. En ég verð að segja það, að í þessu tilfelli hefir hann gengið nokkuð langt, ekki sízt í því, að telja upp ávirðingar eins utanþingsmanns, sem enga aðstöðu hefir til þess að verja sig her. Mér er ekki nægjanlega kunnugt um sum atriðin, sem hv.þm. gat um, en ég vil geta þess, að krafan um bindingu fiskjarins kom frá spönsku innflytjendunum til ríkisstj. Það kom því núv. fiskimatsstjóra ekkert við. - Um Norðurlandsfiskinn, sem hv.þm. talaði um, að hefði verið illa metinn, er það að segja, að það var fiskimatsstjóri, sem lét meta þennan fisk að nýju, en ekki yfirfiskimatsmaður. Bréfið, sem hv.þm. gat um áðan, frá Portúgal, er ekki frá umboðsmanninum í Oporto, heldur sölumanninum í Lissabon, sem hefir unnið að útbreiðslu ísl. fiskjar allt frá byrjun. Þegar þess er gætt, hversu erfitt er að ná fótfestu fyrir okkur á markaðinum í Portúgal, af því að við getum ekki gert nógu mikið, verður að telja mikinn ávinning, þegar sagt er, að gæði okkar voru séu orðin það mikil, að hún beri af. Það sé okkar traustasta reipi, hversu gæði fiskjarins séu jöfn. Þetta er mikill ávinningur, og það verður vart metið til fjár, hversu mikinn hag við höfum af slíku áliti. Ég er ekki í neinum vafa um það, hvað sem liður kvörtunum manna í einstaka tilfellum hér heima, að fiskimatsstjóri hefir eftir beztu getur og vilja reynt að tryggja, að við næðum því marki, sem við nú höfum náð, og hann hefir átt sinn verulega þátt í því, að það hefir náðst.

*Flm. (Gísli Guðmundsson): Við hv.þm. Barð. höfum leyft okkur að gera till. um breytingar á 11. og 81. gr.l. um alþýðutryggingar. Brtt. við 11. gr.l. lýtur að því, að foreldrar fái bætur fyrir börn sín, er dáið hafa af slysum, þótt þau hafi ekki verið á framfæri hins látna, er slysið vildi til. Brtt. við 81. gr. lýtur að því, að vöxtum af ellistyrktarsjóði sveitarfélaga skuli úthlutað af viðkomandi sveitarfélagi, og teljist þau ellilaun, sem þannig er úthlutað, hvorki með framlagi lífeyrissjóðs né bæjar- eða sveitarsjóðs. Ég held, að nokkur vafi hafi ríkt um það, hvernig skilja bæri ákvæði l. um þetta atriði, og hafa ýmsir sýslumenn skilið þetta á ólíka vegu. Vil ég, að þetta sé svo skýrt ákveðið í l., að ekki verði um villzt. við flytjum báðar þessar till. í samræmi við ályktun síðasta Framsóknarþings, sem háð var í vor hér í Reykjavík. Á þessu þingi var Framsóknarflokkurinn á einu máli um það, að rétt væri að beita sér fyrir þessum breytingum.

*Flm. (Hannes Jónsson): Í vikublaðinu Frumsókn, 9. tölublaði þessa árs, birtist grein eftir Benedikt Gíslason frá Hofteigi um hreindýr. Hann benti þar á, að þau væru nú mjög til þurrðar gengin í landinu og mundu nú ekki vera fleiri en 40 alls, sem héldu sig í Kringilsárrana. Hann benti þar á það, að friðun þessara dýra hefði fallið niður í árslok 1935, en þessu mun ekki hafa verið veitt eftirtekt af þinginu fyrr en nú, að frv. eru komin fram um þetta efni. Ég skal nú með fáum orðum lýsa nokkuð, hvernig ástatt er um þetta mál og hvernig gangur þess hefir verið á undanförnum árum. Það mun hafa verið 1771–1787, að hreindýr voru flutt inn til landsins í fjórum hópum. Fyrsta sendingin kom til landsins 1771. Það voru 3 dýr, sem voru flutt til Rangárvallasýslu, og eftir 5 ár voru þau talin vera um 11. En litlar sögur fóru af þessum dýrum, og er talið, að þau hafi farizt öll í Móðuharðindunum, eða a. m. k. um það leyti. Næsta hreindýrasendingin kemur 1776 og voru alls um 30 dýr send, en komust ekki hingað nema 23, og var þeim sleppt á land á Hvaleyri við Hafnarfjörð. Héldust þau við á Reykjanesi nokkuð langt tímabil á eftir. Um 1880 er talið, að stofninn hafi verið orðinn talsvert mikill, og er getið um, að sézt hafi 35 dýr í hóp. Þau lifðu af Móðuharðindin, og er talið, að þau hafi a. m. k. lifað fram yfir 1880–81 og allt fram að síðustu aldamótum. En þau munu hafa fallið mjög mikið harða veturinn, 1880–81, og munu þau hafa dáið alveg út um síðustu aldamót. Ég skal geta þess, að talið er, að 1890 hafi sézt 15–20 dýr á þessum slóðum. 1783 kemur enn hópur til landsins. Er það hinn svonefndi Vaðlaheiðarstofn. Ég veit ekki, hvað mörg dýr hafa þar verið sett í land, en þessi stofn dafnaði vel á þessum slóðum. Aðalbækistöð þessara dýra var vestan ódáðahrauns og afréttir Þingeyjarsýslu og Eyjafjarðar, og döfnuðu þau það vel, að eftir 7 ár er talið, að þau hafi verið orðin 300–400 á þessum slóðum. Um 1790, þegar dýrastofninn er orðinn svona mikill, þá er leyft að skjóta tarfa, og þrátt fyrir að það mun hafa verið gert nokkuð á þessu tímabili, heldur stofninn áfram að fjölga, svo að 1817 er leyft að skjóta kýr. Þessu heldur áfram fram um miðja 19. öld, að dýrunum fjölgar þrátt fyrir þetta veiðileyfi, og þá eru þau orðin svo mörg, að það er talað um ágang af þeim í beitilöndum bænda, og voru þau þá um tíma algerlega ófriðuð. Fjórði og síðasti hreindýrastofninn, sem hingað var fluttur, kom hingað árið 1787, og var honum sleppt í Múlasýslu. Það voru 30 dýr, og lífsskilyrði þeirra þarna austur frá virðast hafa verið góð, ekki síður en hinna, sem sleppt var í Eyjafirði. Bækistöðvar þeirra voru frá Hofsjökli eystra og Þrándarjökli, norður að byggðum Norður-Múla- og Norður-Þingeyjarsýslna og vestur að Ódáðarhrauni. Þessi stofn þreifst svo vel, að 1810 er talið, eð dýrin hafi sézt 500 til 600 í hóp saman. Það kom fljótt fram þarna eins og í Eyjafirði, að dýrin þóttu valda ágangi, og var á svipaðan hátt hagað friðun þeirra. Eftir 7 ár var farið að leyfa að skjóta tarfa, og nokkru seinna var leyft að skjóta kýrnar líka. Þrátt fyrir þessa ófriðun, sem að vísu var takmörkuð, hefir þó stofninn haldið áfram að vaxa fram um miðja öldina. Eins og ég er að nokkru leyti búinn að taka fram, var friðun hreindýranna hagað þannig, að árið 1790 leyfði stjórnin að skjóta tarfa. 3 ára og eldri, í Eyjafirði. Árið 1794 var veitt tilsvarandi leyfi fyrir Þingeyjar- og Múlasýslur og árið 1798 var þetta leyfi fært út yfir allt landið. Árið 1817 var leyft að skjóta bæði tarfana og kýrnar, en yngri dýr en ársgömul voru þó friðuð áfram. Þrátt fyrir þetta dráp fullorðnu dýranna hélt þó stofninn enn áfram að vaxa þangað til 1854, að leitt var í lög, að dýrin skyldu vera með öllu ófriðuð, sökum kvartana, sem höfðu borizt frá bændum um ágang þeirra. Árið 1882 var svo aftur farið að hugsa til að friða hreindýrin, og var þá friðunin bundin við tímann frá 1. janúar til 1. ágúst. Árið 1902 voru dýrin alfriðuð, og var sú friðun framlengd þangað til í árslok 1935. Það, sem sjá má af þessari sögu hreindýranna hér á landi, er það, að fyrstu árin eftir að þau voru flutt hingað fjölgaði þeim mjög ört. Og fjölgunin hélt áfram, þó leyft væri að skjóta tarfana, og jafnvel þó eitthvað væri drepið af kúm líka. Þetta bendir til, að til þess hjörðin haldist vel við þurfi að halda hæfilegu hlutfalli á milli tölu tarfanna og kúnna. Það er líka vitanlegt, að ef tarfarnir verða hlutfallslega of margir, þá valda þeir svo miklum ófrið í hjörðinni, að það getur haft áhrif í þá átt að fækka dýrunum. Þegar alfriðun kemst á, sýnist hreindýrunum fara að fækka, þangað til svo er komið, að nú er ekki vitað um, að til séu nema eitthvað 40 dýr. Það eru vitanlega engar skýrslur til um, hvað hreindýrastofninn er stór nú, en allar líkur benda til, að hann sé mjög genginn til þurrðar. Náttúrlega geta hér fleiri ástæður komið til greina heldur en friðunarruðstafanir. M. a. getur maður hugsað sér, að beitilöndin hafi versnað af því dýrastofninn hafi orðið of stór. En ég hygg, að aðalástæðan liggi í þessu, að tarfarnir hafi orðið of margir í hlutfalli við kýrnar. En einmitt samkv. þessari niðurstöðu, sem reynslan virðist benda á, hefi ég hagað mínu frv. eins og sjá má á þskj. 280. Ég hefi hér farið mjög eftir þeim till., sem þm.N.-M. flutti á þingi 1927, þegar þetta mál var til meðferðar. Ég geri ráð fyrir, að þó e. t. v. ýmislegt bendi til þess, þá sé þó ekki svo algert áhugaleysi orðið um ræktun hreindýra hér á landi, að öllum sé sama, hvernig fer um þennan litla dýrastofn, sem eftir er. Það var vitanlega hugmynd manna í fyrstu, að hreindýrin yrðu nytjadýr hér á svipaðan hátt og í heimalöndum þeirra, en þó menn séu búnir að tapa trúnni á þannig lagaða ræktun þeirra og hér verði því aðeins um villta framleiðslu að ræða, þá má gera ráð fyrir, að mikil not mætti af henni hafa, ef skynsamlega er að farið og hæfilegt dráp leyft. Það þarf ekki að taka það fram, að kjöt þessara dýra er mjög gott, og þó við séum ekki yfirleitt í vandræðum með kjöt til manneldis, þá gæti orðið gott á vissum stöðum, þar sem refarækt er að komast á, en lítið er um heppilegt og ódýrt kjöt til refaeldis, að grípa til hreindýrakjötsins sem fóðurbætis. Eins og menn vita, er kýrkjöt ekki eins gott til refaeldis eins og t. d. hrossakjöt. En þar sem mjólkurframleiðsla er mikil og mikið fellst því til af kýrkjöti, sem lítt er til manneldis fallið, en hinsvegar dýrt að ala hross til refafóðurs, mundi mega bæta kýrkjötið upp með hreindýrakjötinu. Mér sýnist, að á þessu árabili, sem hreindýrin hafa verið hér á landi, hafi furðu lítið verið gert til þess að fylgjast með lifnaðarháttum þeirra. Það tel ég, að væri þó mjög nauðsynlegt, og gera þyrfti víðtækar tilraunir með, hvernig hægt er að láta hreindýrahjarðir þrífast bezt hér á landi. Vitanlega þurfa þau öðruvísi beitarland heldur en t. d. sauðfé; þau þurfa helzt fjallagrös og skógvið. Á þeim stöðum, þar sem slíkur gróður vex, tel ég líklegt, að hreindýrarækt gæti komið að miklum notum, með skynsamlegri friðun og hæfilegri veiði. Ég skal svo ekki hafa þessi orð miklu fleiri. Hér er komið fram frv. um algerða friðun hreindýra, en ég vænti þess, að hv. landbn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, athugi það vandlega áður en hún hverfur frá mínum till., að hin blinda friðun, ef svo má að orði kveða, á undanförnum árum, sýnist ekki hafa náð tilgangi sínum. Hér þarf frekari ræktun að eiga sér stað en verið hefir; það tjáir ekki að láta náttúruna eina í þessu efni. Ef hreindýrin ættu ekki meiri framtíð fyrir sér en það hér á landi, að stofninn geti ekki vaxið meira en raun hefir á orðið, þá væri að vísu ekki mikil ástæða til að gera sérstakar ráðstafanir til þess að halda þeim við. En ég hefi trú á, að víða hér á landi gæti ræktun hreindýra komið að miklum notum, ef rétt er á haldið.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég hefi flutt hér í d. frv. um algerða friðun hreindýra. Hv. þm. V.-Húnv. hefir borið fram annað frv., sem nú er hér til umr. og í tveimur atriðum er frábrugðið mínu frv. Annað er það, að það skuli skipaður sérstakur umsjónarmaður til þess að hafa eftirlit með hreindýrastofninum, kynna sér, hvað dýrin eru mörg og hvaða ráðstafanir eru líklegastar til þess að þau þrífist betur en að undanförnu. Ég álít, að þetta atriði í frv. hv.þm. geti verið til bóta og vil beina því til hv. landbn., hvort hún vill ekki taka það upp í mitt frv., ef hún fellst á að leggja það til grundvallar við afgreiðslu þessa máls. Ég er hv.þm. V.-Húnv. sammála um, að friðun hreindýranna hefir verið of lítill gaumur gefinn og það gæti vel verið athugandi að láta sérstakan mann fylgjast með og gera skýrslur um stærð og ástand dýrastofnsins og tillögur um meðferð hans. Hitt atriðið er það, að hv.þm. V.-Húnv. vill leyfa að skjóta tarfana á tímabilinu frá 1. ágúst til 15 september. Helzta röksemdin, sem ég heyrði hv.þm. bera fram fyrir þessu var sú, að hentugt væri að afla á þennan hátt kjöts til refaeldis. Ég tók svo eftir, að hv.þm. teldi dýrastofninn ekki vera orðinn nema ca. 40 dýr, og nálgast sú skoðun það, sem ég hefi heyrt um þetta atriði, þegar stofninn er orðinn svona lítill, finnst mér ekki koma til mála að leyfa neina veiði, a. m. k. fyrst um sinn. Ég tel sjálfsagt að friða hreindýrin alveg um skeið, en vil gjarnan taka upp tillögu hv.þm. um eftirlitsmann og fá svo frá honum skýrslu um vöxt stofnsins og tillögur um, hvenær réttmætt kann að vera að leyfa einhverja veiði. Ég álít, að ef nokkur veiði er leyfð á annað borð, þá verði erfiðara á allan hátt að líta eftir því, að friðunarákvæðunum sé hlýtt, enda sé ég enga ástæðu til að leyfa veiði; menn hafa nóga aðra möguleika til þess að fá kjöt handa refum heldur en að skjóta þá fáu hreintarfa, sem enn kunna að vera til. Ég vil benda á það eins og hv.þm. V.-Húnv., að nauðsynlegt er, að þetta mál fái einhverja afgreiðslu á þessu þingi. Vil ég beina því til hv.n., að hún reyni að koma sér niður á eitthvert samkomulag sem fyrst. Þó ég vænti þess, að hv.n. haldi sér við till. mína um algerða friðun, vil ég ekki gera út af því þann ágreining, að það tefji framgang málsins.

Páll Zóphóníasson Það kom eitt fram í ræðu hv.flm., sem mér finnst ég verða að leiðrétta strax, þó málið komi væntanlega til þeirrar n., sem ég á sæti í. Hann talaði um það, og hæstv. fjmrh. tók það upp eftir honum, að ekki mundu vera til nema um 40 hreindýr á landinu nú. Það er náttúrlega erfitt að segja nokkuð ákveðið um þetta efni. Ég hefi spurt menn úr þeim sveitum, sem liggja að afréttinni, þar sem hreindýrin halda sig, en hún er svo víðtæk, að það tekur 8 daga að smala hana til réttar. Þeir segjast sjá marga hreindýrahópa; sumir gizka á, að dýrin séu nokkur hundruð, sumir jafnvel nokkur þúsund. Hvað sem rétt er í þessu, þá er a. m. k. fjarstæða að vera að tala um ein 40 dýr. Ástæðan til þess, að e. t. v. hefir sézt minna af dýrunum tvo síðustu árin getur verið sú, að tvær ár, sem falla austan úr hálendinu, niður í Jökulsá að vestan, runnu saman í eina á, sem Kringilsá er kölluð. við það varð hún ófær. Í afréttarland það, sem þarna króaðist of - Kringilsárranann- og Jökuldælir höfðu áður smalað, hefir enginn komið síðan, nema menn, sem fóru á ís þangað í vetur til að sækja sauðkindur, sem sézt höfðu yfir ána. Þegar þessi breyting varð, króaðist þarna af hópur af hreindýrum, sem fara framhjá gangnamönnum á haustin, nema ef þeir sjá þau yfir ána. Það má vel vera, að hv.þm. V.-Húnv. hafi heyrt frá einhverjum, sem verið hefir í réttunum síðustu ár og ekki séð eins mikið af hreindýrum og áður, af því þessi dýr hafa farið framhjá þeim. Ég vildi leiðrétta þetta strax, og í öðru lagi vil ég benda á, að það mundi, held ég, verða erfitt að koma við veiðitúrum og eftirliti með þeim, eins og hv.þm. hugsar sér. Ég held, að hann geri sér ekki grein fyrir, um hvaða vegalengdir er að ræða á þessum slóðum. Ef farið er inn í öræfin upp undir Snæfell, er það meir en viku ferðalag. Í slíkt ferðalag mundu menn varla leggja til þess að skjóta einn eða tvo hreintarfa. En ef það væri gert, yrði víst eftirlitsmaðurinn að vera með í hverjum túr til þess að gá að, hvort menn skjóta ekki kýr eða kálfa, eftir till.hv.þm.

*Flm. (Hannes Jónsson): Ég get þakkað hæstv. fjmrh. undirtektir hans, a. m. k. við aðalatriði þessa máls. Vonast ég til, að samkomulag geti orðið um að fá afgr. ákvæði í þá átt, sem ég legg hér til. Það, sem fram kemur í þessum umr., bendir einmitt til, að nauðsynlegt sé að fylgjast betur með viðgangi hreindýrastofnsins heldur en gert hefir verið. Bæði ég og hæstv. fjmrh. höfum heyrt, að hreindýrin séu ekki orðin nema um hálft hundrað, og má nokkuð á milli vera, ef þau, eins og hv. 2. þm.N.-M. heldur fram, skipta jafnvel þúsundum. Þetta sýnir, hvað nauðalítið menn fylgjast með viðgangi þessara dýra. Ég er að vísu ekki kunnugur vegalengdum þarna eystra, en það getur á engan hátt talizt ókleift að fara um hálendið og veita eftirtekt lifnaðarháttum dýranna og fylgjast með, hvernig ástatt er um stærð stofnsins. Hæstv. ráðh. vil ég segja það, að þó ekki væri um að ræða nema 40 dýr, gæti verið fullkomin ástæða til að lóga nokkrum törfum. Ef helmingur stofnsins eða meira er tarfar, getur það verið óheppilegt fyrir viðgang hjarðarinnar, eins og ég veit, að hæstv. ráðh. skilur, þó ég fari ekki út í það frekar. Sé stofninn eins stór og hv. 2. þm.N.-M. álítur, getur verið mikil ástæða til að leyfa að skjóta tarfana. Þeir þurfa ekki að vera nema í mesta lagi 20% af hjörðinni, en miklar líkur eru til, að þegar allt elst upp, sem lifað getur, þá verði þeir fleiri en kýrnar, því þeir ættu að vera betur gengnir undan og síður hætt við slysförum og öðrum áföllum á vorin. Ég held, að ef þetta er allt athugað til hlítar, þá komist menn að þeirri niðurstöðu fyrr eða seinna, að fara beri þá leið, sem ég hefi bent á. Því skiptir mestu máli, að eftirlitsstarfið sé sett á stofn. Ég vil bæta því við, að í sambandi við dráp tarfanna lagði ég ekki aðaláherzluna á það, að með því væri hægt að útvega refafóður. Ég talaði um það sem framtíðarmöguleika, að e. t. v. mætti auka hreindýraræktina með þetta fyrir augum.

*Frsm. (Páll Hermannsson): Þegar landbn. hafði þetta mál til meðferðar var einn nm. forfallaður, en við hv. 2. þm. Rang. urðum á eitt sáttir um að leggja frv. fram óbreytt með tilliti til þess, að það yrði samþ. Okkur leizt svo á, að þessar ráðstafanir, sem hér er um að ræða, séu mjög nauðsynlegar, og ég vil því leggja til, að þessi hv. deild samþ. frv.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Þegar þetta frv. var til 1. umr., átti ég tal við hv.flm. um það, að n. verði á því nokkrar breyt. En ég sé nú, að þetta hefir alveg brugðizt, og ég býst við, að, ég flytji brtt. við 3. umr. Með frv., eins og það er, þykir mér vera hrúgað of miklum störfum á hreppstjóra landsins, sem er þessi skýrslusöfnun, og þeir fá þó ekkert fyrir það. Það er öllum vitanlegt, að hreppstjóralaunin eru smánarlega lítil, þar sem hreppstjórar í stórum sveitum fá ekki nema 80 kr. og alltaf er verið að hlaða á þá ýmsum aukastörfum. - 2. gr. frv. gerir ráð fyrir, að dýralæknum sé skylt að ferðast um læknisumdæmi sitt. Hvort þeir eiga að koma á hvern bæ eða hverja sveit, er mér ókunnugt um, en fyrir þetta er þeim ætlað sem ferðakostnaður 500 kr. En ég álít það betra, að þeim verði greiddur kostnaður eftir reikningi. Ég mun flytja brtt. við þetta frv. við 3. umr. Ég vildi aðeins taka þetta fram, áður en atkvgr. fer fram.

*Frsm. (Páll Hermannsson): Það er rétt, sem hv.þm. Dal. benti á, að það eru ýms atriði, sem álitið er að fara mætti betur. Í n. var talað um þessi atriði, en við nánari athugun kom það í ljós, að þau mundu kannske ekki verða öðruvísi betri. Hv. þm. Dal. er það frjálst að koma með einhverjar brtt. við 3. umr. málsins, og það væri ánægjulegt, ef hann kæmi með till. sem væri takandi til greina. - Um það, sem hann talaði um hreppstjórana, vildi ég upplýsa, að það starf, sem þeim er ætlað, er ekki erfitt starf, því að dýralæknarnir eru aðalstarfsmenn þessa máls. Hreppstjórum er ætlað að safna skýrslum á hreppsfundum og öðrum samkomum. En um ferðir dýralækna er það að segja, að þeim er ætlað að koma í hvern hrepp og taka þar skýrslur, sem hjá hreppstjórunum eiga að liggja. Ég geri mér von um, að hv. dm. fylgi frv. til 3. umr., og þá má gera þær breyt., sem nokkru máli skipta.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Hv. 1. þm.N.-M. sagði, að hér væri ætlazt til, að þessi störf hreppstjóranna yrðu létt. Er rétt af Alþingi að ákveða störf hreppstjóra og segja, að þau séu létt? Nei, það, verður aðeins til þess, að þeir vinna sér þetta verk léttara, og með því hlýtur árangurinn af þeim störfum að verða minni og það er alveg óvíst, að hinn tilætlaði árangur náist með þessu, þegar hreppstjórarnir heyra það frá hærri stöðum, að þetta verk eigi að vera létt. Það er því miklu betra að borga eitthvað fyrir það og ganga þá ríkt eftir því, að það sé vel af hendi leyst.

*Frsm. (Páll Hermannsson): Ég geri ráð fyrir, að hreppstjórar yfirleitt hafi ekki neina tilhneigingu til að trassa verk þau, er þeim eru falin, og það er hugsanlegt, að það sé ekki rétt að borga þeim, þótt þeir sofnuðu skýrslum í sínum eigin hreppi, og mér finnst það skylt, að þeir geri það endurgjaldslaust. Mér finnst hv.þm. Dal. ekki vera eins hörundssár og hann hefir verið áður, þegar till. hefir komið fram um að hlynna eitthvað að hreppstjórunum, sem skemmst er að minnast, þótt það starf væri miklu meira en það, sem hér er um að ræða. Annars skal ég segja það sem mína skoðun, að ég er ekkert sérstaklega á móti því, sem hv.þm. Dal. fer hér fram.

*Jón Baldvinsson: Hv. frsm. hefir skýrt frá því, að ég hafi verið forfallaður, þegar n. tók þetta mál til meðferðar. Þetta frv. ber með sér, að það er um almenna búfjársjúka, en ekki um hina einstöku veiki, sem komið hefir upp í Borgarfirði og hefir verið nefnd Deildartunguveikin, en um þá sérstöku veiki má ætla, að sérstakt frv. verði flutt, áður en lýkur. - Af því að þm. þessarar hv. d. voru svo spakir í gær við framlag til viðreisnar sjávarútveginum, þá fyndist mér þeir ekki hafa mikla ástæðu til að fara að leggja fé fram til þessara manna, sem hér er um að ræða. Ég kynni betur við það, ef hv.frsm. vildi gefa upplýsingar um það, hvort hér er um að ræða krónur í þúsunda eða milljónatali. Hér er um takmarkalausa heimild að ræða, og því ekki gott að segja, hvað það verður mikið. Dýralæknum eru ætlaðar 500 kr. hverjum í ferðakostnað, en hreppstjórar fá ekkert, nema ef hv.þm. Dal. ákveður einhvern bita handa þeim við 3. umr. Ég vildi aðeins láta hv.frsm. vita um þetta.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Ég vildi aðeins leiðrétta það, sem hv. 1. þm.N.-M. sagði, að í samtali við hann áleit ég, að sýslumenn réðu þessa menn, en hreppsnefndir kysu menn til eftirlits við fjárbaðanir.

*Frsm. (Páll Hermannsson): Mér þykir leitt að samnm. minn skuli ekki hafa haft tækifæri til þess að ræða við okkur um þetta í n., því að þá hefði hann staðið betur að vígi hér til að svara fyrir sig. - Hann spurði, á hvaða upphæð það mundi velta, sem hreppstjórum væri ætlað að fá fyrir vinnu þeirra að þessum skýrslusöfnunum? Ég get alls ekki gizkað á, hvað sjúkdómarnir verða miklir á hverju ári. En ef um slíkt væri að ræða, að sjúkdómarnir möguðust, mundi Alþingi láta það máli skipta. Eins og búfjárheilsunni er nú komið, ætti ríkisstjórninni að vera heimilt að leggja fram nokkurt fé til rannsókna og ráðstafana gegn búfjársjúkdómunum, og það mætti framkvæma með bráðabirgðalögum. Ég veit, að hv. 4. landsk. hefir ekki haldið, að ég færi að leggja það niður í krónutölum, sem hreppstjórarnir fá fyrir skýrslusafnanir, og læt ég það vera nægilegt svar til hans.

Jón Baldvinsson Þótt við höfum rætt um þetta í n., hv. 1. þm.N.-M. og ég þá finnst mér vel við eiga, að það komi fram í opnu þingi til þessað upplýsa fyrir d., hvað hér er á ferðinni. Ég veit ofurvel, að hv. 1. þm.N.M., sem er form. n., hefir svarað þessu samvizkusamlega. Heimildin er takmarkalaus, svo að þetta getur oltið á hundruðum þúsunda og kannske milljónum, og þetta getur kannske heldur ekki orðið nema lítið eitt!

Og gæti borgað sig

. Ég ætla ekkert að segja um það. En ég vil aðeins út af því formi, sem hér er haft, að menn taki það til athugunar við samningu frv., að í stað þess að binda sig við t. d. 2–3 milljónir, þá hafi þeir heimildir fyrir ríkisstj. takmarkalausar, svo að hún geti gert það, sem nauðsynlegt er, því að í 7. gr. frv. segir, að landbrh. sé heimilt að gera „hverskonar nauðsynlegar ráðstafanir“, þegar skæðir húsdýrasjúkdómar brjótist út, og í 4. og 5. gr. er líka takmarkalaus heimild til fjárútláta úr ríkissjóði, því að í 6. gr. segir, að kostnaður sá, sem leiði af ráðstöfunum þeim, sem gerðar séu samkvæmt 4. og 5. gr., greiðist úr ríkissjóði. Það er eins og gengur og gerist, að menn eru misjafnlega fúsir á að leggja takmarkalausar heimildir í hendur ríkisstj.; það fer náttúrlega eftir því, hvort menn treysta ríkisstj. vel eða ekki. En ég sé, að hér er tekið upp form, sem sjálfsagt er að taka til athugunar að viðhafa!

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég ætla ekki að tala um frv. í heild eða nauðsyn þess. Það hefir hv.frsm. þegar gert. Frv. er, eins og hv.þdm. er sennilega kunnugt, samið af dýralæknum landsins, vegna þess að hér er augsýnilega mikil vöntun á skýrslum um veikindi í búpeningi. Þetta finnum við nú, þegar þessi skæði sjúkdómur hefir brotizt út í sauðfénu. En þessar skýrslur eru ekki til, svo að fræðimennirnir deila um það, hvort þessi veiki hafi í raun og veru geisað hér í mörg ár áður. Um þetta þarf að koma skýrslugerð, þannig að alltaf sé hægt að fylgjast með því, hvernig við stöndum á þessu sviði, og getum gert þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar kunnu að vera til þess að koma í veg fyrir, að illa fari. Ég sé ekki ástæðu til að svara miklu þessum gamanyrðum hv. 4. landsk. En það voru aðallega ákvæði 7. gr., sem hann vitnaði í, þar sem hann talaði um, að gefin væri ótakmörkuð heimild til fjárútláta úr ríkissjóði, sem gæti jafnvel skipt milljónum. Hv. 4. landsk. hlýtur að vita, að þó að um þetta stæði ekki einn einasti stafur í lögum eða bráðabirgðalögum, þá hefði hvaða ráðh. sem er leyfi til þess að gera það, sem talað er um í þessu frv. Og heldur hann, að nokkur ráðh. myndi láta þetta ógert, þó að það kostaði milljónir? Nei, sannleikurinn er sá, að þó að ekkert stæði um þetta í þessum l., þá væri heimildin jafn opin og sjálfsögð fyrir ráðh., og honum væri skylt að nota þá heimild. Hér er því ekki nokkur heimild gefin frá því, sem verið hefir.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Það hefir þótt fara betur á, að sú brtt., sem hér liggur fyrir, sem raunar var samþ. við 2. umr., komi fram sem bráðabirgðaákvæði heldur en að hnýta henni aftan í frv.gr. í frv. sjálfu. Af þeirri ástæðu er þessi brtt. komin fram. Vænti ég, að hv. dm. muni samþ. þessa till., eins og þeir hafa í rauninni gert áður.