Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Í dag, mánudaginn 31. maí, tekur Þórarinn Ingi Pétursson, 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðausturkjördæmi, sæti á ný sem varamaður fyrir Þórunni Egilsdóttur, og víkur þá 2. varamaður á lista, Hjálmar Bogi Hafliðason, af þingi.

Borist hafa bréf frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1147, um lagalega ráðgjöf, frá Birni Leví Gunnarssyni, og á þskj. 1378, um landgrunnskröfur Íslands, frá Andrési Inga Jónssyni.

Til svara eru: Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, ferðamála-, iðnaðar-, og nýsköpunarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.

Herra forseti. Stefnur Samfylkingarinnar og Vinstri grænna í heilbrigðismálum voru nokkuð áþekkar fyrir kosningar. Báðir flokkarnir lögðu áherslu á sterkt opinbert heilbrigðiskerfi sem tryggir almenningi um allt land aðgang að gjaldfrjálsri þjónustu. Báðir flokkar hafna einnig aukinni markaðsvæðingu í heilbrigðisþjónustu. En allt þetta kjörtímabil hefur ríkið t.d. vanfjármagnað hjúkrunarheimili og á það hefur ítrekað verið bent af rekstraraðilum auk þess sem þáverandi heilbrigðisráðherra viðurkenndi það þegar hann bætti í rammann 2016 sem fyrsta skref til að leysa vandann. Þetta staðfestist svo í nýútkominni skýrslu um hjúkrunarheimilin. Stutta sagan frá Akureyri er þessi: Ríkið vanfjármagnar hjúkrunarheimilið, sveitarfélagið hefur í mörg ár neyðst til að greiða hallann með fé úr öðrum málaflokkum, mikil óánægja skapast sem endar með því að sveitarfélagið neyðist til að segja upp samningnum um reksturinn. Svo virðist sem ríkið semji svo í kjölfarið við einkahlutafélag, jafnvel á hagstæðari kjörum en sveitarfélaginu bauðst, því að samkvæmt viðtali við framkvæmdastjóra Heilsuverndar mun fyrirtækið ekki greiða leigu fyrir húsnæðið og fyrir helgi tilkynnti fjármálaráðherra um aukafjárveitingu upp á 1 milljarð inn í reksturinn. Aurar sem ekki var hægt að greiða sveitarfélaginu renna nú til einkahlutafélags, sem ég vona þó innilega að sinni rekstrinum vel. Málið er að mér finnst þetta dálítið kunnuglegt stef og næstum því eins og upp úr handriti frá áttunda áratugnum, samið af Margaret Thatcher. En þetta kemur úr uppskriftabók ríkisstjórnarinnar. En hvort er þetta uppskrift úr heilbrigðisráðuneytinu eða fjármálaráðuneytinu, hæstv. ráðherra? Getur hún auk þess sagt mér hvers vegna ekki var hægt að koma með svipuðum hætti til móts við hjúkrunarheimilin á meðan þau voru enn í opinberum rekstri? Og hver borgar t.d. leigu fyrir húsnæðið á Akureyri?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og þakka honum líka fyrir að standa með opinberri heilbrigðisþjónustu. Það skiptir mjög miklu máli að það snúist ekki um stjórn eða stjórnarandstöðu heldur um afstöðu til þess hver er hrygglengjan í íslensku heilbrigðiskerfi og hver er forsendan fyrir því að það sé öflugt. Það glittir í misskilning í fyrirspurn hv. þingmanns að því er varðar þessa viðbót, þennan 1 milljarð á þessu ári sem er í fjáraukatillögu ríkisstjórnarinnar. Þar er hugsunin alls ekki sú að það fjármagn renni fyrst og fremst til þeirra einkaaðila sem reka hjúkrunarheimili heldur til þeirra aðila sem reka hjúkrunarheimili yfir höfuð á þessu ári. Þetta skiptist í þessa flokka; í fyrsta lagi eru þessir einkaaðilar og sjálfseignarstofnanir sem hafa verið að reka hjúkrunarheimili fyrst og fremst hér á höfuðborgarsvæðinu og núna í Eyjafirði. Svo eru það sveitarfélög víða um land. En svo hafa líka verið gerðar breytingar að undanförnu þannig að hjúkrunarheimili sem rekin hafa verið af sveitarfélögum hafa runnið til heilbrigðisstofnananna. Það hefur gerst bæði á Austurlandi og á Suðurlandi. Ég tel sjálf að það sé mjög gott fyrirkomulag að gera breytingar í þá veru vegna þess að þá er þar örugglega að finna tækifæri til að samnýta þjónustuna betur og hafa hana samfelldari fyrir íbúa hjúkrunarheimilanna og auðvitað almennt er sú sýn okkar, sem ég vænti að við deilum sömuleiðis, ég og hv. þingmaður, að þjónustan við aldraða geti verið fjölbreytt og fari eftir hverjum og einum en að það sé ekki ein lausn sem hentar öllum.

Herra forseti. Ég áttaði mig á því að þessi eini milljarður skiptist auðvitað víða. Því miður er þetta bara eingreiðsla og ekki gert ráð fyrir að bætt sé inn í reksturinn á næstunni og það er alvarlegt áhyggjuefni. Varðandi samþættingu þjónustunnar þá er hún auðvitað mjög mikilvæg. Það var til fyrir nokkrum árum eitthvað sem hét Akureyrarmódel þar sem mikil samþætting var milli heilsugæslu, öldrunarheimilis, heimaþjónustu o.s.frv. Það var brotið á bak aftur þegar þáverandi heilbrigðisráðherra tók heilsugæsluna frá sveitarfélaginu, en látum það nú eiga sig. Þess vegna væri hægt að stíga skref núna, eða hefði verið hægt a.m.k., til að koma rekstri öldrunarheimila á Akureyri, ef ekki næðist samkomulag við bæinn, til Heilbrigðisstofnunar Norðurlands eins og gert hefur verið víða um land. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Af hverju var það ekki gert til að ná fram þessari samþættingu sem er svo mikilvæg?

Virðulegur forseti. Minn vilji stóð til þess að gera það þannig að rekstur öldrunarheimilanna á Akureyri færi undir Heilbrigðisstofnun Norðurlands. Svo virtist sem um væri að ræða of stóra einingu fyrir rekstur Heilbrigðisstofnunar Norðurlands og það gerði það að verkum að við þurftum að leita annarra leiða. Af því að hv. þingmaður er sérstaklega að spyrja um þá ákvörðun sem tekin er núna á þessu ári, um þennan milljarð, þá stendur minn vilji til þess að þetta sé fyrsta skrefið í því að endurmeta rekstrargrunn hjúkrunarheimilanna. Það eru enn þá nokkur atriði sem standa út af og við sjáum í skýrslu Gylfa að það eru spurningar sem enn þá er ósvarað, það lýtur að launakostnaði en líka að því að þarna er ríflega fjórðungur þessara hjúkrunarheimila sem rekur sig innan rammans og við þurfum að finna út úr því hver munurinn er. Ég held að allir sem að málinu koma núna átti sig á því að við þurfum að grafa betur í gögnin, fá betri upplýsingar, en líka er það staðreynd að þeir sem eru við borðið átta sig á því að það þarf að endurmeta þennan grunn.

Virðulegur forseti. Samskipti hinnar svokölluðu skæruliðadeildar Samherja, sem Kjarninn og Stundin hafa fjallað um að undanförnu, sýna að útgerðarfyrirtækið njósnaði um ferðir íslenskra fréttamanna á erlendri grundu. Það gerði Samherji til að mynda í febrúar síðastliðnum þegar fyrirtækið kannaði hvort Helgi Seljan, fréttamaður Ríkisútvarpsins, væri staddur í Namibíu. Í njósnastarfsemi sinni leitaði Samherji jafnframt á náðir stjórnsýslunnar og þannig setti skipstjóri Samherja sig persónulega í samband við fyrrverandi sendiherra í Þýskalandi og núverandi ráðuneytisstjóra utanríkisráðuneytisins í upphafi þessa árs. Ætlunin var að fá upplýsingar um hvort fyrrnefndur Helgi Seljan hefði fylgt Jóhannesi Stefánssyni, uppljóstrara í Samherjamálinu, til Berlínar árið 2019. Í samtali við Kjarnann staðfestir ráðuneytisstjórinn að skipstjórinn hafi leitað til hans, þeir séu málkunnugir, en ekki hafi verið unnt að verða við beiðni skipstjórans því að hún hafi fallið utan verksviðs utanríkisþjónustunnar. Samskipti skæruliðadeildarinnar bera með sér að skipstjórinn hafi ekki fengið upplýsingar hjá ráðuneytisstjóranum en að samtal þeirra hafi verið, með leyfi forseta, „mjög gott“, eins og skipstjórinn orðaði það. Ráðuneytisstjórinn hafi ætlað, með leyfi forseta, „að segja mönnum af“ spjalli þeirra enda teldi hann það endurspegla „svolítið hvað fólk er að hugsa“. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Var hæstv. utanríkisráðherra einn þeirra manna sem ráðuneytisstjórinn sagði frá þessu símtali?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar. Ég vissi bara ekkert um þetta mál fyrr en ráðuneytisstjórinn sagði mér frá því fyrir nokkrum dögum að haft hefði verið samband við hann, að ég held frá Kjarnanum. Í kjölfarið sendi ráðuneytisstjórinn yfirlýsingu, sem ég hygg að hv. þingmaður hafi verið að vitna í. Að öðru leyti veit ég ekkert um þetta mál.

Virðulegur forseti. Nú á þetta símtal, sem ég byggi m.a. á orðum ráðuneytisstjórans, sér stað í kjölfar þess að fréttir berast af því að setið sé um Helga Seljan á kaffihúsi sem hann er á; hann fær ógnandi skilaboð frá Samherjamönnum og það er almennt í því gert að fylgja honum eftir og láta honum líða eins og hann sé ekki hundrað prósent öruggur. Nú veit ég að hæstv. utanríkisráðherra er annt um öryggi blaðamanna, a.m.k. á erlendri grundu. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi þess að þetta gerist í kjölfarið á fyrrgreindum atburðum, sem öllum ætti að vera kunnugt um, hvort ekki hafi verið tilefni til þess að láta Helga vita af þessum eftirgrennslunum fyrirtækisins, hvort honum finnist eðlilegt að svona samtal eigi sér stað án þess að um það sé tilkynnt og hvað honum finnist almennt um það að stórfyrirtæki séu að reyna að njósna um ferðir íslenskra fréttamanna á erlendri grundu. Hvað segir hæstv. ráðherra við slíkum njósnaleiðöngrum stórfyrirtækja gagnvart íslenskum blaðamönnum?

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður leggur svo sannarlega út af ýmsu. Stóra málið er náttúrlega það, og það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, að við höfum tekið sérstaklega upp málefni blaðamanna. Það á við hvar sem er í heiminum þó svo að ólíku sé saman að jafna. Því miður er staða blaðamanna víðs vegar um heiminn orðin hræðileg eins og við þekkjum. En ég átta mig ekki alveg á því hvert hv. þingmaður er að fara 

Herra forseti. Grein sem hæstv. heilbrigðisráðherra skrifaði fyrr á árinu fjallaði um niðurstöður nýrrar úttektar um heilsu út frá kynjasjónarmiðum. Þar kemur fram að konur virðast búa við lakara heilsufar og verri lífsgæði en karlar. En meðal markmiða úttektarinnar var að meta hvort heilbrigðisþjónusta mætti ólíkum þörfum kynjanna. Mér datt þetta í hug þegar ég fór inn á Facebook-síðuna Aðför að heilsu kvenna, sem stofnuð var þegar skimunum fyrir leghálskrabbameini var hleypt í uppnám með illa ígrunduðum flutningi lífsýna til greiningar erlendis. Á síðunni, sem telur ríflega 14.000 notendur, eru vægast sagt sláandi lýsingar kvenna, annars vegar af beinlínis hættulegum heilsufarslegum afleiðingum þessara breytinga og hins vegar af upplifun kvenna af þeim. „Lítilsvirðandi og niðurlægjandi fyrir íslenskar konur“, svo ég grípi lauslega niður í orðræðunni í þessum hópi. Með hverjum deginum verður erfiðara að vinda ofan af afleiðingum þessarar ákvörðunar. Það verður erfiðara hvað varðar tækjabúnaðinn sem var til staðar og er enn, hvað varðar húsnæði og kannski ekki hvað síst hvað varðar sérhæft starfsfólk. Staðan virðist í grunninn sú að langflestir fagaðilar vildu færa rannsóknirnar á Landspítala en skoðun þeirra var hunsuð. Og þó að málið sé komið í ógöngur virðast stjórnvöld staðráðin í því að halda óbreyttri stefnu þrátt fyrir alla þá gagnrýni sem ætti að leiða til hinar augljósu niðurstöðu að bakka með málið. Ég vil því spyrja ráðherra: Hvert er planið? Hyggst hæstv. heilbrigðisráðherra halda þessari vegferð áfram eða verður hlustað á fagfólk jafnt sem notendur þjónustunnar, konur þessa lands, og snúið til baka? Ef þau viðbrögð sem kynnt hafa verið af þessum fjölmörgu aðilum frá því að málið komst fyrst til tals síðastliðið haust duga ekki til, hvað þarf þá til?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Staðan á þessu tiltekna máli er sú að það gengur vel að senda sýni til Danmerkur og engin sýni hafa týnst eða eyðilagst á vegum heilsugæslunnar. Það ferli sem nú stendur yfir gengur því betur með hverri vikunni sem líður. Mér þykir það hins vegar afskaplega leitt að þessi yfirfærsla skyldi ekki hafa gengið sem skyldi. Ég er mjög meðvituð um hversu mikilvægt það er að þjónusta af þessu tagi sé örugg og hnökralaus. Sums staðar í löndunum í kringum okkur hefur verið farin sú leið, þegar skimanir eru færðar frá einum þjónustuaðila til annars, að skimanir liggja niðri um einhvern tíma á meðan þjónustan er færð yfir, til að allt utanumhaldið sé orðið sem best áður en það er sett í gang með nýjum hætti. Við völdum að fara ekki þá leið, heldur þá að það yrði ekkert rof á þjónustunni, að hún myndi halda áfram, sem gerir það að verkum að við höfum þurft að vinna niður kúf og líka vegna þess að ekki hafði verið unnið úr öllum þeim sýnum sem tekin voru fyrir áramót af Krabbameinsfélaginu. Biðtíminn er styttri en áður og styttist með hverri vikunni sem líður. Eins og hv. þingmaður veit þá hefur verið í vinnslu skýrsla, raunar að frumkvæði þingflokks hv. þingmanns, sem varð til þess að Haraldur Briem, fyrrverandi sóttvarnalæknir, féllst á þá beiðni mína að vinna skýrslu til Alþingis um breytingar á skipulaginu. Ég vænti þess að sjá þá skýrslu á allra næstu dögum og að það geti hjálpað til og verið okkur leiðarvísir í því hvaða skref sé rétt að stíga næst. 

Herra forseti. Ég þakka svarið. Það er jákvætt að heyra að þetta gangi betur. Það gat nú varla öðruvísi verið. En eftir situr auðvitað spurningin af hverju lagt var af stað í þetta happdrætti með óljósum vinningum og enn óljósari vinningshöfum. Ég get ekki betur séð, eftir að hafa rýnt þetta mál mjög vel, en að öllum rökum sem lágu til grundvallar upphaflegri ákvörðun um breytingar hafi verið hrundið, hvort sem það lýtur að tækjabúnaði, kostnaði, getu fagfólksins okkar eða fjölda þýða eða hvað það nú er. Nú síðast í liðinni viku kom beinlínis staðfesting landlæknis á því að Landspítali gæti sinnt þessum sýnarannsóknum. Ég ætla að leyfa mér að taka orð hæstv. ráðherra mér í munn sem lauk fyrra svari sínu, ágætu svari, með því að segja að mikilvægast væri að flana ekki að neinu. Þetta er flan, herra forseti. Allar vísbendingar og orðræða næstum því allra, langflestra, fagaðila og reynsla kvenna leiðir það í ljós. Það er alveg ljóst að þó svo að tíminn komist nokkurn veginn í samt horf 

Virðulegur forseti. Þessari spurningu hefur í sjálfu sér verið svarað ítrekað og verður væntanlega enn svarað í skýrslu minni til Alþingis að beiðni og í samræmi við samþykkt Alþingis. Fyrst og fremst er um það að ræða að skimunarráð, og þau sem gerðu um það tillögu til mín á sínum tíma, benti á mikilvægi þess að byggja á evrópskum leiðbeiningum. Þá erum við bæði að tala um leghálskrabbameinsskimanir og brjóstaskimanir, að fella þær skimanir undir opinbera þjónustu til þess að tryggja jafnari aðgang allra að þjónustunni. Það hefur gefist mjög vel og ég er mjög ánægð með þann hluta af þeirri breytingu, þ.e. að þetta skuli vera komið til heilsugæslunnar og Landspítala. Það sem út af stendur eru álitamál sem lúta að úrvinnslu úr sýnunum sjálfum. Mér finnst því nokkuð djúpt í árinni tekið hjá hv. þingmanni að tala um að hér hafi allt farið úrskeiðis og allir séu sammála um að allt hafi verið ómögulegt, 

Virðulegur forseti. Um og yfir 1.000 börn eru á biðlista eftir þjónustu í heilbrigðiskerfinu, hundruð barna á biðlista til að komast á annan 100 barna biðlista hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins sem sinnir börnum með alvarleg veikindi. Það er allt að tveggja til þriggja ára bið hjá börnum með alvarleg veikindi og nær 10% ungmenna á Íslandi hafa gert tilraun til sjálfsvígs. Geðlæknir sagði að há sjálfsvígstíðni barna væri m.a. langtímaafleiðing sparnaðar í kerfinu. Virðulegur forseti. Við vitum að biðlistar eru að lengjast og lengjast í heilbrigðiskerfinu og það er óþolandi að ár eftir ár styttast ekki biðlistar barna heldur lengjast. Eitt barn á biðlista er einu barni of mikið, en um og yfir 1.000 börn á bið ár eftir ár á ekki að líðast og er alltaf alvarlegt mál. Börn á bið er okkur til háborinnar skammar, hvað þá börn sem eru komin fram á bjargbrúnina, sem eru að falla út af henni í boði ríkisstjórnarinnar og með hvaða afleiðingum? Það er verið að setja hundruð milljóna í einkarekna fjölmiðla og minka en það virðist ekki vera til fjármagn til að útrýma biðlistum barna. Er þarna ekki kolrangt gefið, hæstv. heilbrigðisráðherra? Ríkisstjórnin hefur staðið sig ansi illa þegar kemur að því að bjarga börnum á bið og þess vegna er fjöldi þeirra að verða fyrir varanlegu tjóni á biðlista eftir öðru og þriðja stigs úrræðum. Þau og fjölskyldur þeirra eiga ekki að vera í þessum ömurlegu aðstæðum ár eftir ár, veik börn og fjölskyldur þeirra sem þurfa svo nauðsynlega á hjálp að halda en eru að gefast upp andlega og líkamlega vegna álags. Þarna er um fjármagns- og þá einnig ákveðinn mönnunarvanda í kerfinu að ræða. Og hvað ætlar hæstv. heilbrigðisráðherra að gera í því?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Í fyrsta lagi er það ekki hárnákvæmt hjá hv. þingmanni að biðlistar séu bara að lengjast. Víða er verið að vinna á þeim. Á dögunum, fyrir einhverjum vikum, var fjallað um það sem hv. þingmaður er að tala um, sem er bið eftir geðþjónustu fyrir börn, í fjölmiðlum. Greining á stöðunni, samkvæmt fréttinni, bendir til þess að annars vegar sé um að ræða það sem hv. þingmaður bendir á, sem er að geðheilbrigðismál hafi ekki fengið næga athygli undanfarin ár og því sé um uppsafnaðan vanda að ræða. En hins vegar er líka nefnt í fréttinni að um sé að ræða jákvæða vitundarvakningu í samfélaginu um mikilvægi góðrar geðheilsu. Fólk veit þannig að það á rétt á góðri geðheilsu og vill sækja sér hana. Það er mikilvægt. Í minni ráðherratíð hafa geðheilbrigðismál verið í meiri sókn en nokkru sinni fyrr. Geðheilbrigðisþjónustan hefur verið efld á öllum þjónustustigum, t.d. höfum við komið á laggirnar þverfaglegri geðheilbrigðisþjónustu í heilsugæslu um allt land til að tryggja geðheilsuteymi óháð búsetu. Við erum í sókn og við ætlum að halda áfram þessari uppbyggingu. Samkvæmt nýjustu tillögum sem nú eru til umfjöllunar í þinginu, og koma fram í nýrri fjáraukalagatillögu, gerum við ráð fyrir að setja upp ný geðheilsuteymi í öllum heilbrigðisumdæmum fyrir börn, þ.e. þar sem fyrst og fremst er horft á þjónustu fyrir börn, og ekki síst vegna þeirrar áherslu sem hv. þingmaður er hér að kalla eftir. Geðheilbrigðismál eru mikilvæg en þau eru sennilega mikilvægust þar sem börn og ungmenni eru annars vegar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. Ég get ekki annað en verið sammála henni um að það er mikilvægt að taka á málefnum barna. En það er ákveðinn mönnunarvandi í kerfinu. Hvernig er verið að taka á honum? Álagið á þá sem eru þar fyrir er svo gífurlegt. Ég hef heyrt að álagið sé að buga marga þá sem eru í fremstu víglínu í þessu kerfi. Ég spyr: Hvernig er verið að taka á því? Og í því samhengi, er t.d. búið að semja við talmeinafræðinga? Er búið að semja við sjúkraþjálfara? Er búið að taka á því að biðlistar styttist eftir talmeinafræðingum og öðrum þeim sem hjálpa börnum virkilega, er verið að taka á því? Er verið að semja við þá? Er verið að sjá til þess að það sé ekki alltaf allt í háalofti í kerfinu? Og síðan eiga eftir að bætast inn í þetta mál vegna Covid. Er verið að taka á því líka?

Virðulegi forseti. Það er ekki allt upp í loft í kerfinu, það er ekki þannig. Ég met það mikils ef hv. þingmaður vill halda sig við staðreyndir í því hvernig hér er spurt og svarað. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um áhrif Covid-19 á geðheilsu. Eins og áður hefur komið fram í samskiptum okkar þá erum við með sérstakan hóp sem vaktar áhrif Covid-19 á geðheilsu Íslendinga og þessi hópur var að skila sinni fyrstu stöðuskýrslu með sérstakri áherslu á börn og ungmenni. Þar eru niðurstöðurnar þannig að lagðar eru til nokkrar tillögur; að efla skólaheilsugæslu, að efla rafrænar lausnir í geðheilbrigðismálum, að efla þverfaglega geðheilbrigðisþjónustu heilsugæslu, sem við erum að gera, að bæta aðgengi að sérhæfðri geðheilbrigðisþjónustu hjá BUGL og BUGL á Akureyri, að efla skólaþjónustu, að bjóða fjölbreytt sumarstörf fyrir ungmenni, sem við erum líka að gera, að fjölga stöðugildum í barnavernd og efla meðferðarúrræði. Allar þessar tillögur eru til skoðunar eða komnar til framkvæmda þannig að við erum, virðulegi forseti, með augun á boltanum þegar um er að ræða börn, ungmenni og geðheilsu.

Virðulegi forseti. Ég vil spyrja umhverfisráðherra í ljósi þess að störf umhverfis- og samgöngunefndar hafa á þessu ári litast að miklu leyti af meðferð nefndarinnar á frumvarpi hæstv. ráðherra um hálendisþjóðgarð: Í stjórnarsáttmála gaf ríkisstjórn fyrirheit um að slíkur þjóðgarður yrði að veruleika. Mikil gagnrýni hefur komið fram á málið og er þá vægt til orða tekið. Stjórnarliðar hlaupa út og suður og flagga fyrirvörum, sumum æðiseint fram komnum. En fyrst varð þetta nú undarlegt á að horfa þegar frétt birtist 9. þessa mánaðar eftir viðtal við hæstv. fjármálaráðherra og formann Sjálfstæðisflokksins, Bjarna Benediktsson, undir fyrirsögninni: Stendur ekki í vegi laga um hálendisþjóðgarð. Þetta var sérstaklega athyglisvert í ljósi þess að hinn 18. febrúar hafði birst viðtal við varaformann Sjálfstæðisflokksins, hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, undir yfirskriftinni: Umræða um hálendisþjóðgarð þarfnast lengri tíma. Nú bregður svo við að í gær var hæstv. samgönguráðherra, formaður Framsóknarflokksins, í viðtali í Víglínunni á Stöð 2 sem kallaði fram í frásögn um það mál: Útilokað að hálendisþjóðgarður verði samþykktur í núverandi mynd. Þar fór hæstv. ráðherrann yfir þau sjónarmið sem hann taldi vanta upp á í þeim efnum. Þetta var sérstaklega athyglisvert í ljósi þess að þegar mælt var fyrir málinu hér í desember síðastliðnum sagði varaformaður Framsóknarflokksins að hún, hæstv. ráðherra, væri bjartsýn á sátt um hálendisþjóðgarð. Það er ámælisvert ef störf heillar þingmannanefndar eru lögð undir mál sem enginn vilji er til að klára. Það er búið að fjalla um málið á 14 nefndarfundum umhverfis- og samgöngunefndar og er gestakomum hvergi nærri lokið. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hæstv. umhverfisráðherra stuðning ríkisstjórnarinnar og stjórnarflokkanna til að klára málið eins og það var lagt fram? Og ef ekki, hvað er það sem er verið að reyna að semja um á milli stjórnarflokkanna? 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og fyrir áhugann á þessu máli sem ég veit að hv. þingmaður, sem er formaður umhverfis- og samgöngunefndar, hefur aðstoðað meiri hlutann við að passa upp á að komi á dagskrá, þó svo að sá sem hér stendur hafi augljóslega ekki dagskrárvaldið á fundum umhverfis- og samgöngunefndar. Því er kannski erfitt fyrir þann sem hér stendur að svara því hvenær þetta mál er á dagskrá nefndarinnar og hvenær ekki, hversu marga fundartíma það hefur fengið og þar fram eftir götunum. En þetta er augljóslega gríðarlega stórt mál, það fer ekki á milli mála. Það eru margar skoðanir og mismunandi á þessu máli. Ég er bjartsýnn á að meiri hluti nefndarinnar komist að niðurstöðu um þetta mál með einum eða öðrum hætti en ætla ekki að úttala mig meira um það hér með hvaða hætti það gæti orðið. Ég veit að við munum eiga hv. þingmann að þegar kemur að því að greiða þessu máli götu í nefndinni, líkt og hefur verið, og hef svo sem ekki mikið meira um þetta að segja.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin þó að mér þætti þau þunn. Hæstv. ráðherra þarf ekkert að aðstoða formann umhverfis- og samgöngunefndar við að halda utan um tölfræðina um gestakomur. Það breytir því ekki að í viðtalinu í Víglínunni í gær komu fram vangaveltur hæstv. samgönguráðherra, sem er formaður eins þriggja stjórnarflokkanna, um að mögulega verði farin sú leið að stækka Vatnajökulsþjóðgarð í staðinn, þá væntanlega í staðinn fyrir að nálgast málið eins og það liggur fyrir núna. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. umhverfisráðherra hvort það sé einhvers lags málamiðlun sem verið sé að ræða milli ríkisstjórnarflokkanna núna. Um leið langar mig til að spyrja hæstv. umhverfisráðherra um atriði sem kom mér nokkuð á óvart í viðtalinu við hæstv. samgönguráðherra og formann Framsóknarflokksins í gær þar sem hann sagði Framsóknarflokkinn hafa sett fyrirvara við málið inn í stjórnarsáttmálann. Kannast hæstv. umhverfisráðherra við þá fyrirvara?

Hæstv. forseti. Líkt og hv. þingmaður veit voru allmargir fyrirvarar settir við málið af hálfu Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins. Ég er ekki óvanur því í málum sem ég legg fram á þingi að það séu fyrirvarar hjá samstarfsflokkunum og kannski ekkert óeðlilegt við það. Okkur hefur hingað til tekist ágætlega að vinna úr slíkum fyrirvörum í þessum stjórnarmeirihluta og þess vegna bind ég vonir við að við getum með einhverjum hætti unnið úr þessu máli líka. Ég ætla ekki að tjá mig um það á þessari stundu hvaða leiðir það eru nákvæmlega, hvort það er stækkun Vatnajökulsþjóðgarðs eða annað sem er vitnað til hér úr viðtali. En þetta eru talsvert margir fyrirvarar, stórt mál og það er í vinnslu. Varðandi það sem snýr að stjórnarsáttmálanum talar stjórnarsáttmálinn fyrir sig og ekki meira um það að segja.

Forseti. Síðustu daga hafa verið fluttar fregnir af því að Bandaríkjamenn hafi, m.a. í gegnum Þjóðaröryggisstofnun sína, njósnað um háttsetta einstaklinga í nokkrum löndum; Þýskalandi, Svíþjóð, Frakklandi og Noregi. Til þessa var fengin aðstoð leyniþjónustu danska hersins og fjarskiptakaplar notaðir til að hlera símtöl og fylgjast með rafrænum samskiptum ef eitthvað er að marka fréttir. Áður hafa borist fregnir af njósnum Bandaríkjanna í Danmörku sjálfri. Þetta er háttsemi sem Bandaríkin hafa gagnrýnt mjög þegar kemur að pólitískum andstæðingum þeirra í öðrum löndum og við hljótum að gagnrýna, sama hver á í hlut. Mikið hefur verið rætt um hættuna á því að fjarskiptakerfi séu nýtt til njósna. Fregnir síðustu daga sýna að oftast þarf ekki að leita langt yfir skammt. Það geta alveg eins verið helstu vinir okkar og bandamenn sem eiga í hlut þegar að þeim málum kemur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann hafi áhyggjur af þessum fregnum sem berast okkur, hvort hann hafi kynnt sér málið og geti þá sagt okkur aðeins meira um það sem býr þarna að baki, jafnvel hvort hæstv. ráðherra telji þörf á sérstökum viðbrögðum vegna málsins og kannski ekki síst: Telur hæstv. ráðherra að þetta sé eitthvað sem við þyrftum að hafa áhyggjur af að gæti komið upp hér á landi? Eru Bandaríkjamenn líka að njósna um Íslendinga, sem væri þá ekki í fyrsta skipti í sögunni, eða er þetta eitthvað sem við þurfum bara að fylgjast sérstaklega með gagnvart öðrum löndum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Málið er grafalvarlegt og grefur augljóslega undan trausti í samskiptum þessara miklu vina- og bandalagsþjóða. Utanríkisráðuneytið hefur krafist skýringa frá Dönum á þessu og komið áhyggjum okkar og vonbrigðum skýrt á framfæri. Utanríkisráðuneytið hefur enn fremur krafist þess að Danir upplýsi undanbragðalaust hvort þessar njósnir hafi beinst að íslenskum hagsmunum, þar með talið íslenskum stjórnmálamönnum, embættismönnum, stofnunum, fyrirtækjum eða einstaklingum hér á landi. Í þessu skyni hafa embættismenn utanríkisráðuneytisins átt samtöl við staðgengil sendiherra Danmerkur hér á landi sem og við fulltrúa danska varnarmálaráðuneytisins þar sem áhyggjum okkar og vonbrigðum með þetta mál hefur verið komið skýrt á framfæri. Í sömu samtölum höfum við krafist upplýsinga um það hvort sú starfsemi sem þarna er lýst hafi snúist gegn íslenskum hagsmunum, íslenskum stjórnmálamönnum, stofnunum eða fyrirtækjum. Eins og við þekkjum komust þessi mál síðast í hámæli síðsumars þegar upplýst var um að bandarísk stjórnvöld hefðu m.a. mögulega nýtt náið samstarf ríkjanna til njósna um danska ríkisborgara. Einnig komu fram frekari ásakanir um að bandarísk stjórnvöld hafi njósnað um lykilráðuneyti og einkafyrirtæki í Danmörku á grundvelli náins samstarfs ríkjanna. Það olli eðlilega áhyggjum í Danmörku en einnig hérlendis og víðar meðal bandamanna og samstarfsþjóða Danmerkur. Við komum þeim áhyggjum sterkt á framfæri við ráðamenn í Danmörku á þeim tíma. Nú virðist sem þær áhyggjur hafi verið á rökum reistar og að samstarf dönsku leyniþjónustunnar og Þjóðaröryggisstofnunar Bandaríkjanna hafi rist dýpra en áður var talið og m.a. falið í sér njósnir um háttsetta stjórnmálamenn, embættismenn, stofnanir og fyrirtæki í nánum bandalagsríkjum Danmerkur. Traust og trúnaður eru lykilþættir í samskiptum vinaríkja. Mál á borð við þetta geta grafið undan slíku trausti. Það er nokkuð sem við þurfum ekki á að halda á tímum fjölþátta ógna. Því miður eru ríki sem hafa beinlínis hag af því að grafa undan trausti og samstöðu vina- og bandalagsríkja á Vesturlöndum. Við höfum krafist þess að spilin verði lögð á borðið. Það er grundvallaratriði ef okkur á að auðnast að takast á við þessa áskorun  Ég fer síðan í aðrar spurningar í seinna svari mínu.

Forseti. Gott að heyra hjá hæstv. ráðherra að málið sé metið mjög alvarlegt og strax þegar fregnir bárust í fyrra hafi verið farið að kanna það og svo enn frekar aftur núna og ég fagna því. Ég heyrði ekki betur í máli hæstv. ráðherra, gæti verið misskilningur hjá mér, en að þau samtöl og þær áhyggjur sem á framfæri hafi verið komið hafi fyrst og fremst beinst gegn Danmörku. Hæstv. ráðherra nefndi sendiherra Danmerkur og tilhlýðilegar stofnanir og ráðamenn í Danmörku. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort sömu áhyggjum hafi verið komið á sama hátt á framfæri við Bandaríkjamenn og hvort þetta sé mál sem þurfi að ræða í þeim stofnunum þar sem við erum í samstarfi, eins og á leiðtogafundi NATO.

Virðulegi forseti. Auðvitað skiptir það engu máli hvaða bandamenn okkar eiga í hlut eða hverjir eiga í hlut þegar kemur að þessum málum. En þetta vakti athygli og við höfum litið sérstaklega til þess þegar kemur að þessum málum, þar sem við erum nú í samstarfi við þessa nánu bandalags- og vinaþjóð okkar, Dani. Þess vegna höfum við veitt því sérstaka athygli. Bara svona í lokin, þessi mál undirstrika mikilvægi þess að netöryggismál, netvarnarmál, séu tekin föstum tökum. Það er nokkuð sem ég hef lagt sérstaka áherslu á sem utanríkisráðherra og 87. gr. í framlögðu fjarskiptalagafrumvarpi hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra er ein birtingarmynd þess. Ég vil undirstrika mikilvægi þverfaglegs samstarfs á þessu sviði þvert á ráðuneyti, en jafnframt við fyrirtækin í landinu. Við þurfum öll að vera í sama liði, því að eins og þekkt er þá gerir enginn neitt einn í þessum efnum og það gerir enginn þetta fyrir okkur. Við þurfum öll að standa saman þegar kemur að netöryggismálum af augljósum ástæðum. Þetta mál sem hér er komið upp er bara eitt af mörgum í því sambandi.

Herra forseti. Við í Samfylkingunni leggjumst gegn áætlun ríkisstjórnarinnar fyrir næsta kjörtímabil. Við erum í grundvallaratriðum ósammála þeirri leið sem stjórnarflokkarnir vilja fara og við höfnum gamaldags leið þeirra upp úr efnahagslægðinni með niðurskurði og tilheyrandi innviðaskuldum. Við leggjum fram breytingartillögur sem miða allar að því að fjölga störfum, auka græna verðmætasköpun, bæta heilsu og öryggi fólksins í landinu og bæta kjör barnafólks og þeirra hópa sem verst eru settir í samfélaginu. Því náum við fram með réttlátri tekjuöflun og með jöfnuð að leiðarljósi.

Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um síðustu fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar. Það er áhugaverð saga frá því að fyrsta fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar var lögð fram þar sem boðuð var mikil uppbygging innviða, bæði óáþreifanlegra og áþreifanlegra innviða. Þessi síðasta áætlun endurspeglar og sýnir þá staðreynd að vel hefur tekist til við að byggja upp mikilvægar stoðir, hvort sem er í heilbrigðiskerfi, menntakerfi, velferðarkerfi eða í hinum áþreifanlegu innviðum. Um leið sýnir þessi síðasta áætlun ábyrgð því að við erum stödd undir lok kjörtímabils og ekki er að finna neina feita tékka fram í framtíðina, en hún endurspeglar þá sýn að við getum vaxið út úr þeirri stöðu sem við erum í núna og það munum við gera. Ég hef fulla trú á því að íslenskt efnahags- og atvinnulíf muni núna spyrna hratt við fótum og fara hratt upp á við. Til þess eru allar forsendur og þær hafa m.a. verið lagðar með ábyrgri stjórn ríkisfjármála undanfarin ár. Þetta er því ábyrg áætlun sem gerir ráð fyrir því að við munum spyrna hratt við. Um leið leggjum við aukna áherslu á einn mikilvægasta málaflokk samtímans sem er auðvitað 

Herra forseti. Miklar áskoranir eru fram undan í hagstjórn í landinu. Mikill hallarekstur ríkissjóðs, atvinnuleysi í hæstu hæðum, verðbólga hefur ekki mælst hærri í mörg ár og vextir fara hækkandi. Hér kemur svo ríkisstjórnin með fjármálaáætlun sem leysir engan vanda, fjármálaáætlun sem einkennist af metnaðarleysi og hefur enga stefnumótun málefnasviða. Þau eru tekin út vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki kjark til að taka umræðu um það. Þessi áætlun er ekki að blása þeim þúsundum Íslendinga sem eru atvinnulausir von í brjóst. Miðflokkurinn getur ekki stutt hana. Hluti stjórnarandstöðunnar leggur hér fram ófjármagnaðar breytingartillögur, kosningabæklinga um milljarðahækkanir hér og þar. Miðflokkurinn mun sitja hjá við afgreiðslu þeirra. Miðflokkurinn mun koma með eigin lausnir í efnahags- og atvinnumálum fyrir kosningar, lausnir sem við munum síðan hrinda í framkvæmd í næstu ríkisstjórn.

Frú forseti. Þetta er stefnulaus fjármálaáætlun út úr Covid. Kosningar eru fram undan og ef ríkisstjórnin ætlar að halda áfram að vinna saman þá væri núna tíminn til þess að leggja fram stefnu út úr Covid. En það er augljóst að það verk var ríkisstjórninni ofviða. Það er verið að reyna að leggja áherslu á loftslagsmál. En hvað gerðu Vinstri græn þegar þau mynduðu þessa ríkisstjórn? Þau fóru í samstarf með flokkum sem voru með verstu loftslagsstefnuna fyrir kosningar. Það var öll áherslan á loftslagsmál. Við verðum að fá stjórnvöld sem sýna í alvörunni hvernig gengur með fjármál hins opinbera í stefnu sinni. Við vitum ekki einu sinni hvort fjárheimildirnar sem eru í fjármálaáætlun duga fyrir þeim lögbundnu verkefnum sem við erum að taka ákvarðanir um á Alþingi. Fyrirspurnum mínum um lögbundin verkefni er svarað af forstjóra Sjúkratrygginga Íslands sem veit ekki hvort kostnaðurinn hjá stofulæknum er réttur eða ekki. Þetta er vandinn sem við glímum við með þessa ríkisstjórn og við verðum að fá eitthvað betra.

Forseti. Það er undirliggjandi vandi í ríkisbúskapnum og hann hefur blasað við lengi. Það hefur lengi verið bent á það að ríkissjóður var orðinn ósjálfbær áður en kom til hinar umtöluðu Covid-kreppu. Það þarf að taka til hendinni víða í ríkisfjármálunum. Við þurfum að geta siglt í gegnum framtíðina næstu árin án þess að hækka skatta og án þess að skerða þjónustu. En við þurfum að fá meira fyrir þau framlög sem við leggjum inn á þann vettvang. Við í Viðreisn kusum að þessu sinni að leggja ekki fram neinar breytingartillögur við þessa áætlun enda vitatilgangslaust, ekkert er á þær hlustað. Aðrir flokkar í stjórnarandstöðu hafa lagt fram hugmyndir sem að mínu mati eru býsna stórkarlalegar og lítt fjármagnaðar. Við stundum ekki pólitík af því tagi.

Virðulegur forseti. Í því ástandi sem við erum núna, þegar við sjáum glitta í endalok samkomutakmarkana og opnara aðgengi fyrir ferðamenn, þarf stefnu til framtíðar, en því miður skila stjórnvöld auðu. Við vitum að allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að draga úr atvinnuleysi hafa ekki skilað nægilega góðum árangri og staðan er erfið, því er ekki að neita. Það sem er enn erfiðara er að sjá öll glötuðu tækifærin. Á meðan atvinnuleysi stefndi í 10% á síðasta hausti náði Tækniþróunarsjóður ekki nema að fjármagna 8% umsókna. Það fór allt of lítið af peningum í Loftslagssjóð sem hefði líka getað skapað rými fyrir nýsköpun á sviði loftslagsverndar. Það er svo mikið af glötuðum tækifærum hér, virðulegi forseti. Við hefðum getað notað nýsköpun, styrk til fólksins, til þess að koma okkur út úr þessu ástandi en því miður þá möllum við áfram í sama farinu með þessa fjármálaáætlun. Því getum við ekki stutt hana í von um að við horfum fram á bjartari tíma, með aðeins auðugra ímyndunarafli, fram undan.

Virðulegi forseti. Ef þessi fjármálaáætlun verður framkvæmd segi ég bara: Guð hjálpi þeim verst settu í almannatryggingakerfinu á Íslandi. Ríkisstjórnin ætlar ekki að hjálpa þeim. Það á að vera nákvæmlega það sama og alltaf hefur verið, kjaragliðnun og aftur kjaragliðnun, eingöngu hækkun samkvæmt vísitölu, menn mega þakka fyrir það. Það sem er kannski furðulegast í þessu dæmi er að aldraðir, sem hafa ekki fengið krónu í Covid-málinu, ekki neina aðstoð, eru ekki einu sinni til í fjáraukalögum, þeir eru skildir algerlega eftir. Ég segi bara: Ef þessi fjármálaáætlun á að standast verða þessir flokkar að ná völdum og þá ætla ég að biðja guð að hjálpa okkur. Ég vona svo heitt og innilega að þessi ríkisstjórn geti ekki farið eftir þessari fjármálaáætlun.

Virðulegi forseti. Þessi fjármálaáætlun var lögð fram við afar sérstakar aðstæður, ekki bara það að stutt er til kosninga heldur var gengið frá fyrri fjármálaáætlun fyrir nokkrum mánuðum eða undir lok síðasta árs vegna heimsfaraldursins. Það leiddi til þess að við beindum sjónum að stóru myndinni í þessari áætlun og við drögum upp þá mynd að við getum vel unnið okkur út úr þessum faraldri af mjög miklum styrk. Það er bráðnauðsynlegt að bera skynbragð á það hvaða ytri aðstæður það voru sem gerðu okkur kleift að beita ríkisfjármálunum af krafti í einni mestu efnahagslægð sem við höfum lent í. Það var allt saman byggt á stefnu sem tryggði lágar skuldir ríkissjóðs, að viðnámsþróttur væri í fjármálakerfinu, að Seðlabankinn hefði svigrúm til að beita peningastefnunni þegar á þyrfti að halda. Í þessari fjármálaáætlun er sagt: Um leið og það birtir til þá ber okkur að undirbyggja sambærilega stefnumörkun og 

Forseti. Nýfrjálshyggjan er dauð, hún er búin. Þessi ríkisstjórn ætlar að vera ein sú síðasta í okkar nágrannalöndum til að átta sig á því. Það er sorglegt. Íhaldssemin er áþreifanleg í þessari fjármálaáætlun sem og skilningsleysi á framtíðinni. Það er enginn skilningur á því hvernig framtíðin lítur út og hverjar þarfir framtíðarinnar verða. Forsætisráðherra skýlir sér á bak við ábyrgð, felur stefnu- og aðgerðaleysið og algjöran skort á skilningi á framtíðinni á bak við ábyrgð, en stöðnun er ekki merki um það að sýna ábyrgð. Það er algjört ábyrgðarleysi og ég hef miklar áhyggjur af því. Ég hef miklar áhyggjur af því að þessi ríkisstjórn muni halda áfram eftir næstu kosningar. Ég hef miklar áhyggjur af því hvað það þýðir fyrir samfélag okkar og getu okkar til að fara í einhverja endurreisn eftir Covid.

Virðulegi forseti. Verðbólga er meiri en verið hefur í áraraðir. Vextir fara hækkandi, atvinnuleysi er mikið. Innviðauppbygging var ekki sú sem áætlað var. Allt eru þetta mjög skýr merki um það hvernig haldið hefur verið á spöðunum að undanförnu. Í þessu kosningaplaggi ríkisstjórnarinnar sést - og vel að merkja, ríkissjóður var orðinn ósjálfbær fyrir Covid, það er ekki hægt að skýla sér á bak við Covid, hann átti ekki fyrir útgjöldum - að ríkisstjórnin ætlar að skila okkur fjármálaáætlun með 50 milljarða halla í lok áætlunarinnar og það á að redda þessu með afkomubætandi aðgerðum. Það þýðir niðurskurð. Ég ætla rétt að vona að ekki verði farið í að skera niður í heilbrigðiskerfinu og þá þýðir þetta 50 milljarða skattahækkun beint á almenning og fyrirtækin í landinu í stað þess að fara leið verðmætasköpunar og gengisstöðugleika sem við í Viðreisn höfum talað fyrir, gengisstöðugleika til frambúðar, sem skiptir heimilin miklu máli hvað varðar húsnæðiskostnað, leiðir til lægra verðs matarkörfu og lægri leigukostnaðar fyrir utan það að laða að erlent fjármagn, ekki síst fyrir fyrirtækin og nýsköpunarfyrirtækin sem við þurfum svo á að halda.

Hæstv. forseti. Sú fjármálaáætlun sem við samþykktum í desember, og geymir stefnumörkun málefnasviða, fjárlög þessa árs, fjáraukalög og þessi áætlun sem við greiðum atkvæði um hér endurspegla vel umfangsmikla innviðauppbyggingu allt kjörtímabilið og kröftug viðbrögð og aðgerðir vegna heimsfaraldursins. Áætlunin dregur líka skýrt fram hagstjórnaráherslur hins opinbera og stefnu ríkisstjórnarinnar hingað til og í gegnum faraldurinn og út úr honum. Ríkisfjármálunum er beitt af krafti með áherslu á fólk, fyrirtæki, velferð, fjárfestingar og nýsköpun, en þessi áætlun felur líka í sér ábyrga stefnu sem fyrr. Setjum markið á að stöðva skuldasöfnun og ná jafnvægi í ríkisfjármálin, ná fyrri styrk þannig að ríkissjóður geti ávallt sinnt hlutverki sínu og mætt aðstæðum hverju sinni með öflugu viðbragði þegar á þarf að halda.

Forseti. Við erum með flokk í fjármálaráðuneytinu sem berst fyrir ráðdeildarsemi í opinberum fjármálum en getur í raun ekki sagt okkur hvað opinber þjónusta kostar, bara svona heildarkostnaðinn, ekki sundurliðað, alls ekki. Þegar við biðjum um upplýsingar um áhrifin af viðbrögðum ríkisstjórnarinnar við Covid eru svörin bara: Það er til fullt af skýrslum um það hvað búið er að setja mikið af peningum hingað og þangað. En við erum að spyrja um hver áhrifin séu af þeim fjárútlátum. Þar fáum við aldrei svör. Þannig er fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar líka. Það eru engar útskýringar á því hvernig gengur með stefnuna og það er eitthvað sem ríkisstjórnin á ekki að komast upp með, því sleppir hún í þessari fjármálaáætlun. Varðandi breytingartillögur Pírata er um að ræða samansafn breytingartillagna sem Píratar hafa lagt fram í gegnum fjárlög á þessu kjörtímabili, að tveimur tillögum undanskildum, þ.e. í loftslagsmálum og að því er varðar halla Landspítalans – háskólasjúkrahúss. Þar eru ákveðnar grunnleiðréttingar 

Virðulegi forseti. Hér er nánast um endurtekningu á síðustu fjármálaáætlun að ræða, hún er eingöngu uppfærð í takti við nýja þjóðhagsspá. Flokkur fólksins er með nokkrar breytingartillögur við þessa áætlun sem allar miða að því að eyða biðlistum í heilbrigðiskerfinu og hjálpa þeim sem eru hjálpar þurfi í samfélaginu. Það verður mjög spennandi að sjá hvernig þetta verður nú þegar hæstv. fjármálaráðherra segir að verið sé að beita ríkisfjármálunum af miklum krafti. Til að hjálpa hverjum? spyr Flokkur fólksins. Vantar fjármagn til að greiða atkvæði með tillögu Flokks fólksins? Nei, það þarf að forgangsraða fjármunum fyrir fólkið fyrst. Það er ljótt að skilja einhvern út undan og þess vegna skora ég á okkur hér að taka utan um alla og sýna úr hverju við erum gerð og fyrir hverja við erum raunverulega að vinna. Fólkið fyrst.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða nokkurs konar leiðarlýsingu fyrir næstu fjögur árin, sem við erum að fara að greiða atkvæði um. Samfylkingin leggur fram breytingartillögur sem við vonumst til að verði samþykktar en það er kannski ekki alveg á vísan að róa með það. En fyrst og fremst eiga þó þessar vel unnu og vandlega útfærðu tillögur okkar að sýna að til er önnur leið en sú sem hér stendur til að fara næstu fjögur árin. Þannig pólitík stundum við.

Herra forseti. Samfylkingin leggur hér til breytingar á fjármálaáætlun til að efla löggæslu á Íslandi. Rétt í þessu sendi stjórn Landssambands lögreglumanna frá sér yfirlýsingu þar sem hún lýsir yfir miklum áhyggjum af þeirri stöðu sem lögreglan stendur frammi fyrir. Allt of fáir lögreglumenn eru við störf og hlutfall lærðra lögreglumanna er hættulega lágt. Ljóst er að eftir að stytting vinnuvikunnar tók gildi þann 1. maí sl. hefur staða löggæslu á Íslandi versnað til muna og þrátt fyrir loforð og samninga um annað hafa lögregluembætti landsins ekki fengið fjármagn frá ríkisvaldinu til að ráða viðbótarmannskap. Það hefur í för með sér að færri lögreglumenn eru á vakt hverju sinni og dregur það ástand verulega úr öryggi lögreglumanna og almennings. Með því að samþykkja tillögu Samfylkingarinnar hér aukum við öryggi almennings í landinu sem og lögreglumanna.

Herra forseti. Loftslagsbreytingarnar og aðgerðir til að sporna við þeim eru stærsta viðfangsefni mannkyns og við verðum að fara að taka þau miklu fastari og ákveðnari tökum. Samfylkingin er sá stjórnmálaflokkur á Alþingi sem ætlar sér að setja mestu fjármunina beint í umhverfis- og loftslagsmál. Við leggjum til 5 milljarða kr. aukningu á ári 2023–2026 til umhverfis- og loftslagsmála þar sem fjármagn yrði sett í að flýta orkuskiptum, bæta almenningssamgöngur, styrkja hringrásarhagkerfið og græna matvælaframleiðslu og fullvinnslu á loftslagsvænum matvælum, gera breytingar á styrkjaumhverfi landbúnaðarins og styðja íslenska stjórnsýslu til að verða grænni. Auk þessa leggjum við til fjárframlag til græns fjárfestingarsjóðs og í græna nýsköpun og leggjum jafnframt til að kolefnisgjald verði hækkað í takt við meðmæli Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og OECD og leggjum til auknar styrkveitingar og lán á hagstæðum kjörum til grænna orkuskipta í mengandi iðnaði. Ég hvet þingheim til að sýna kjark og dug og samþykkja þessa breytingartillögu.

Forseti. Hér leggur Samfylkingin til 5 milljarða til loftslagsmála. Píratar leggja til 4 milljarða en það er einungis lagfæring á göllum. Miðað við núverandi kostnaðarmat ríkisstjórnarinnar, ef það á að breyta úr 40% losun yfir í 55% losun, þarf að lágmarki 4 milljarða í viðbót. Það er það sem breytingartillaga Pírata snýst um, ekki viðbótarverkefni sem þarf að umfangsmeta og kostnaðargreina og þess háttar, 5 milljarðar eru sem sagt alveg örugglega eitthvað sem þarf. Breytingartillaga Pírata snýst einungis um að laga þá galla sem eru í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, en ekki um þá stefnu sem Píratar leggja fram í kosningum og að loknum kosningum. Ég held að 5 milljarðar séu auðveldlega eitthvað sem þarf að leggja í loftslagsmálin og ég greiði atkvæði með því.

Herra forseti. Hér er um að ræða breytingartillögu Samfylkingarinnar til að létta á biðlistum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur í heilbrigðiskerfinu. Biðlistar hafa lengst jafnt og þétt í tíð þessarar ríkisstjórnar, hvort sem um er að ræða biðlista í nauðsynlegar skurðaðgerðir eða nauðsynlega geðheilbrigðisþjónustu við börn, ungmenni og fullorðna, biðlista sem hægt væri að stytta ef hæstv. heilbrigðisráðherra væri reiðubúinn að framfylgja vilja Alþingis og niðurgreiða nauðsynlega sálfræðiþjónustu fyrir allan almenning. Biðlistamenning ríkisstjórnarinnar er gríðarlega kostnaðarsöm í öllum öngum samfélagsins og er þessi tillaga okkar viðleitni til að minnka það tjón.

Herra forseti. Það fólk sem treystir á greiðslur Tryggingastofnunar fær einfaldlega of litla peninga til að geta lifað og hækkanir hafa ekki haldið í við lífskjarasamninga. Það hefur þess vegna orðið umtalsverð kjaragliðnun á öllu þessu kjörtímabili og munurinn á lágmarkstekjutryggingu og ellilífeyri er 85.000 kr. á mánuði. Það er mikil fátækt meðal þessara hópa og ójöfnuður mun einfaldlega halda áfram að aukast ef við leyfum þessari gliðnun að eiga sér stað. Þess vegna leggur Samfylkingin til að við hækkum elli- og örorkulífeyri í takt við hækkun hæstu launa í skrefum. Atkvæði greitt með þessari tillögu er atkvæði gegn fátækt þessara hópa í landinu.

Virðulegi forseti. Píratar eru með breytingartillögu á þessum málefnasviðum líka, upp á 3 milljarða í örorku og málefni fatlaðs fólks og 3,5 milljarða í málefni aldraðra. Sá hluti er einungis það sem vantar upp á þann kostnað sem er vegna lífskjarasamninga. Umfram það þarf að bæta það sem vantar upp á vegna kjaragliðnunar milli launaþróunar og þróunar á lífeyri almannatrygginga. Á þessu kjörtímabili hefur sú gliðnun verið 5,7%. Ég tek því undir breytingartillögur Samfylkingarinnar í þessum málum. Þessar upphæðir eru einhvers staðar í þá áttina að brúa það bil sem hefur orðið hér á undanförnum 20 árum, sem er rúmlega 50% kjaragliðnun milli launaþróunar og lífeyris almannatrygginga.

Herra forseti. Ef Ísland á að vera barnvænt samfélag, eins og við jafnaðarmenn ætlum okkur eftir kosningar, verðum við að styðja við fleiri barnafjölskyldur í landinu. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi eru barnabætur ekki tekjutengdar en í Danmörku byrja þær að skerðast við mjög há laun. En hér á landi byrja barnabætur að skerðast við 351.000 kr. á mánuði og fólk með meðaltekjur fær engar barnabætur. Við þurfum að breyta þessu og við leggjum til að foreldrar með 600.000 kr. á mánuði fái óskertar barnabætur. Það er löngu tímabært, forseti, að við horfum til norrænna ríkja, norrænna velferðarríkja, þegar kemur að stuðningi við barnafólk.

Herra forseti. Húsnæði er fyrst og fremst umgjörð um það sem við köllum heimili og er eitthvað sem snertir okkur öll. En húsnæðismarkaðurinn snertir líka efnahagslífið og hefur áhrif á það og við höfum einfaldlega búið við allt of sveiflukenndan markað. Þess vegna er mjög mikilvægt að horfa langt fram í tímann og vinna gegn spennu og tryggja viðvarandi stöðugleika. Það getum við. Við höfum mannfjöldaspár og við höfum ýmislegt sem gerir okkur kleift að gera það. Einn mikilvægur þáttur í þessu er að tryggja nægt framboð. Það þarf að byggja 3.000 íbúðir á ári fram til ársins 2030 og markaðurinn mun ekki leysa þetta einn. Við þurfum líka að koma að uppbyggingu óhagnaðardrifinna leiguíbúða og félagslegs húsnæðis. Ég skora á alla þingmenn að hætta að draga lappirnar og leggja þann peninga sem þarf í þennan málaflokk.

Virðulegi forseti. Eins og ég útskýrði hér áðan þá eru þetta breytingartillögur sem Píratar hafa lagt fram yfir kjörtímabilið og hefur þegar verið hafnað. Þetta er í raun ákveðin samantekt á þeim. Ég tók eftir því, þegar verið var að greiða atkvæði hér síðast, að k-liðurinn um sjúkrahúsþjónustuna átti einungis að vera 3,8 milljarðar einu sinni, sem var halli Landspítalans – háskólasjúkrahúss sem átti að greiðast upp 2003, en þetta hefur afritast og límst yfir alla röðina. Ég dreg þann lið því til baka, enda er svo sem búið að hafna þeim upphæðum í tillögum Samfylkingarinnar þannig að það er óþarfi að draga þingið í gegnum það aftur. En við greiðum atkvæði sérstaklega um umhverfismál hér á eftir.

Virðulegur forseti. Ég fór aðeins yfir kostnaðargreiningar ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum í ræðu um þessi mál. Miðað við kostnaðarmat ríkisstjórnarinnar sjálfrar vantar 4 milljarða til að uppfylla skuldbindingar til að breyta stefnunni úr 40% minnkun á losun gróðurhúsalofttegunda upp í 55% minnkun á losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta er einfaldlega fjármagn sem vantar til þess að framfylgja stefnu ríkisstjórnarinnar samkvæmt hennar eigin kostnaðargreiningu - varlega áætlað, ég tek það fram. Ef ríkisstjórnin ætlar að hafna þessu þá finnst mér það mjög áhugavert.

Virðulegi forseti. Hér gefst hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum svigrúm til að skipta um skoðun til að hjálpa okkar minnstu bræðrum og systrum og koma í veg fyrir að fátækt fólk haldi áfram að bíða eftir réttlæti. Þessar tillögur eru hóflegar. Þær eru ekki margar eins og þið sjáið. Spurningin snýst aldrei um hvort tillögurnar séu fjármagnaðar eða ekki því að það er til fjármagn fyrir þessum tillögum. Flokkur fólksins hefur ítrekað lagt fram frumvörp til að sýna fram á hvernig við getum náð í yfir 100 milljarða kr. kviss búmm bang með breyttum áherslum. Ég skora á alla að fjármagna sálfræðikostnað, að eyða biðlistum, að draga úr kjaragliðnun, að hækka lágmarkslaun og gefa fólkinu í landinu öllu kost á því að eiga fyrir salti í grautinn.

Herra forseti. Ef þessi ríkisstjórn heldur saman eftir kosningar er ljóst, samkvæmt þessari áætlun sem stjórnarliðar virðast ætla að samþykkja, að kjör aldraðra og öryrkja munu ekki verða bætt á næsta kjörtímabili. Löggæslan verður áfram fjársvelt. Biðlistar í heilbrigðiskerfinu, hvort sem er eftir skurðaðgerðum eða geðheilbrigðisþjónustu, munu halda áfram að lengjast. Listarnir hafa lengst vegna Covid og styttri vinnuviku og það á ekki að taka á því. Metnaðarleysið í loftslagsmálum er algjört. Ríkisstjórnin boðar leið niðurskurðar, boðar gamaldags leið sem meira að segja Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur varað við. Ég segi nei.

Forseti. Þessi þingsályktunartillaga snýst um skýrslu vegna samvinnu Íslands og Grænlands, 250 síðna skýrslu sem mörg ykkar hafa séð með 99 samvinnutillögum. Það er mjög mikilvægt, þegar þetta liggur fyrir, að góð og gagnkvæm samvinna takist enn betur en hingað til milli Íslands og Grænlands, þessara góðu nágranna okkar. Ég vil ítreka að þegar skýrslan verður afgreidd með þingsályktunartillögunni til ríkisstjórnarinnar, bæði þessarar og næstu stjórnar, að engin verkefni verði unnin einhliða, þ.e. án þess að fullt samráð sé á báða bóga og þess gætt að ekki halli á litla bróður eða litlu systur, hvað sem við viljum kalla Grænlendinga, í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Þetta er gleðistund, að við séum að greiða atkvæði um þessa tillögu. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. utanríkismálanefnd fyrir gott starf þegar kemur að þessu. Ég ætla ekkert að endurtaka það sem hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson nefndi hér. Þetta er byggt á skýrslu sem var skrifuð undir forystu fyrrverandi utanríkisráðherra, Össurar Skarphéðinssonar, og í hópnum voru sömuleiðis Unnur Brá Konráðsdóttir og Óttar Guðlaugsson. Þetta er mjög góð skýrsla og það er grunnurinn í öllu okkar samstarfi við vini okkar Grænlendinga að við vinnum þessa hluti saman. Það er mikill stuðningur, bæði hjá Grænlendingum og Íslendingum, við aukið samstarf okkar á milli og okkur ber skylda til að vinna það eins vel og mögulegt er. Ef við gerum það þá verður það okkur öllum til heilla. En það er ánægjulegt hvernig þetta mál hefur verið unnið og ég vil nota tækifærið og þakka öllum hlutaðeigandi fyrir það sem þeir hafa lagt fram. Ég hlakka til að sjá niðurstöðu atkvæðagreiðslunnar.

Virðulegi forseti. Ég styð þessa tillögu eins og við öll hér í þessum sal en vil bara benda á, eins og kemur fram í nefndaráliti, að enginn Grænlendingur var kallaður á fund utanríkismálanefndar við vinnslu þessa máls. Það er skrýtið svo að ekki verði fastar að orði kveðið, en endurspeglar kannski það að litið sé á þá sem okkar litlu bræður og systur, eins og kom fram hjá einum nefndarmanni hér áðan. En málið er gott og ég vona að Grænlendingar séu sammála okkur um það.

Herra forseti. Ég, líkt og aðrir hér inni, fagna þessari tillögu. Það skiptir ofboðslega miklu máli að við séum í góðri samvinnu við þessa nánustu nágranna okkar. Hér er vissulega byggt á skýrslu sem vitnað var í áðan en hún hefur verið unnin af mikilli vandvirkni og í samtali við grænlensk yfirvöld og Grænlendinga. Það er beinlínis talað um það í nefndarálitinu að þetta samstarf eigi ekki að vera á forsendum okkar heldur eigi að leita leiða til að finna samstarfsfleti sem eru í takt við vilja og áhuga beggja þjóða. Ég vísa því á bug áhyggjum hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar hér áðan.

Virðulegur forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Loga Einarssonar. Það er nefnilega þannig að þessi skýrsla var unnin í góðu og miklu samstarfi við grænlensk stjórnvöld og aðila á Grænlandi. Það er í raun á þeirri skýrslu sem við byggjum svo þessa þingsályktunartillögu sem er ánægjulegt að sjá að þingheimur allur tekur undir. Ég er algerlega sannfærð um að það séu mjög mikil tækifæri í auknu samstarfi milli þessara þjóða. Það er líka ánægjulegt að finna það, þegar maður heimsækir Grænland og talar við Grænlendinga, hve áhugi þeirra er mikill á því að vera í samskiptum og samvinnu við Íslendinga og á því eigum við að byggja þetta. Það eru tækifæri fyrir báðar þjóðir og ég er sannfærð um að það verði til heilla fyrir bæði Ísland og Grænland að auka samstarf okkar.

Við erum hér að greiða atkvæði um þessa tillögu. Vegna orða hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar vildi ég bara geta þess að samkvæmt mínu minni er það nú þannig að þegar við erum að ræða í utanríkismálanefnd samninga við aðrar þjóðir eru venjulega engir fulltrúar þeirra þjóða kallaðir fyrir nefndina, sama hvort það eru stór ríki eða smá. Ég held að það sé ekki nein venja fyrir því og alveg ástæðulaust að vera að leggja út af því með einhverjum hætti, eins og hv. þingmaður virtist vera að gera.

Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að við náum að uppfæra samgönguáætlunina í takt við það sem nefndarálit umhverfis- og samgöngunefndar hljóðar upp á þegar samgönguáætlun var samþykkt hér fyrir ári, eða síðastliðið vor, og var svo fjármagnað að fullu í fjármálaáætlun. Þessi uppfærsla er samkvæmt því sem sýnir að þessi ríkisstjórn vill halda áfram innviðauppbyggingu og trúir og treystir á þær og ég fagna því þeirri breytingu sem mun gagnast vel um allt land.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að við skulum hér vera að afgreiða þessa þingsályktunartillögu um breytingu á fimm ára samgönguáætlun, staðfestingu á því að hægt verði að halda áfram og ljúka þeim verkefnum sem hafin voru með sérstöku fjárfestingarátak fyrir ári. Í framhaldi af afgreiðslu fjármálaáætlunar í lok síðasta árs er hægt að ljúka þessum verkefnum öllum innan næstu fimm ára.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2021 sem er að finna á þskj. 1536. Með frumvarpinu eru lagðar fyrir Alþingi tillögur um breytingar á fjárheimildum ýmissa málefnasviða og málaflokka fyrir nýjum og breyttum ráðstöfunum. Markmiðið er að veita markvissan stuðning til fyrirtækja og heimila til að mæta samfélagslegum og efnahagslegum afleiðingum heimsfaraldurs kórónuveirunnar. Að stærstum hluta er um að ræða aðgerðir í fjórða aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar, sem kynntur var í lok apríl, en jafnframt er aflað heimilda vegna nokkurra útgjaldamála sem rekja má til áhrifa faraldursins auk framlags til daggjalda hjúkrunarheimila. Eins og kunnugt er hefur útbreiðsla kórónuveirunnar og ráðstafanir til þess að hamla útbreiðslu hennar þegar haft víðtæk efnahags- og samfélagsleg áhrif. Eitt meginmarkmið opinberra fjármála undanfarið ár hefur verið að lágmarka það tjón sem faraldurinn veldur, dreifa því yfir lengra tímabil og skapa skilyrði fyrir öfluga viðspyrnu að faraldrinum loknum. Stuðningur við heimili og fyrirtæki hefur fleytt rekstraraðilum yfir erfiðasta hjallann og tryggt kaupmátt heimilanna. Komið hefur verið til móts við þau sem hafa orðið fyrir mestum efnahagslegum áhrifum með markvissum stuðningi. Almenn eftirspurn hefur verið örvuð með aukinni samneyslu og opinberri fjárfestingu ásamt lækkun skatta og auknum útgjöldum. Í nýlega framlagðri fjármálaáætlun, og nýsamþykktri hér í þinginu, má sjá heildaryfirlit yfir mótvægisaðgerðir stjórnvalda árin 2020 og 2021 og nemur umfang þeirra um 200 milljörðum kr. á þessum tveimur árum, auk áhrifa hinna sjálfvirku sveiflujafnara ríkisfjármálanna en þau eru metin um 200 milljarðar kr. yfir sama tímabil. Áhrif þess á afkomu ríkissjóðs eru umtalsverð í sögulegu samhengi, en gert er ráð fyrir verulegum halla á rekstri ríkissjóðs á komandi misserum með tilheyrandi skuldaaukningu. Eftir því sem meiri reynsla fæst á aðgerðir stjórnvalda hefur gefist tækifæri til að beina stuðningi með markvissari hætti til þeirra hópa sem verst hafa orðið úti. Í lok apríl kynnti ríkisstjórnin áframhaldandi efnahagsaðgerðir vegna heimsfaraldursins. Um er að ræða fjórða aðgerðapakkann, eins og áður segir, en áður voru settir fram sambærilegir aðgerðapakkar í mars, apríl og loks nóvember á síðasta ári. Fjárheimilda vegna þeirra aðgerða var eftir atvikum aflað í fjáraukalögum á árinu 2020 eða fjárlögum fyrir yfirstandandi ár. Í þeim pakka sem nýlega var kynntur eru framlengdar og innleiddar á annan tug efnahagsaðgerða til að mæta ástandinu. Markmiðið er að styðja áfram við heimili og fyrirtæki á lokametrum baráttunnar við heimsfaraldurinn, en vel hefur gengið að verja kaupmátt og innlenda eftirspurn með aðgerðum síðustu mánaða á sama tíma og veirunni er haldið í skefjum. Úrræðin nú miða að því að verja áfram grunnstoðir samfélagsins, vernda afkomu heimila og fyrirtækja og tryggja öfluga viðspyrnu fyrir íslenskt efnahagslíf. Hagrænt umfang nýjustu aðgerða ríkisstjórnarinnar er metið á yfir 39 milljarða kr. Aðgerðir sem snúa að tekjum heimila og fyrirtækja nema 16,5 milljörðum, en þær skiptast annars vegar í 6,5 milljarða vegna frestunar á skattgreiðslum og 10 milljarða vegna úttektar séreignarsparnaðar. Á útgjaldahlið ríkissjóðs nemur umfangið um 23 milljörðum kr., en þar vegur þyngst framlag vegna framlengingar og útvíkkunar á viðspyrnustyrkjum til fyrirtækja. Þar erum við að draga lærdóm af reynslunni af því úrræði og útvíkka það, búa til nýjan viðmiðunarflokk fyrir stuðning og framlengja úrræðið, eins og fram hefur komið í öðru sjálfstæðu þingmáli. Áhrif þessara breytinga á afkomu ríkissjóðs eru metin rúmlega 8 milljarðar og það er um þá fjárhæð sem spáð er að afkoman versni. Uppfærð áætlun gerir ráð fyrir halla á ríkissjóði um 328 milljarða kr. eða um 10,5% af vergri landsframleiðslu. Í því mati hefur verið tekið tillit til endurmats fjármála- og efnahagsráðuneytisins á eldri aðgerðum auk viðbótartekna ríkissjóðs vegna framlagningar á heimild til úttektar á séreignarsparnaði. Virðulegi forseti. Ég vík þá að meginefni frumvarpsins. Eins og áður hefur komið fram þá er í þessu frumvarpi um að ræða tillögur um ný verkefni og auknar heimildir varðandi útgjaldamál sem voru ófyrirséð við afgreiðslu fjárlaga eða teljast nú orðin brýn eða óhjákvæmileg. Frumvarpið afmarkast sem fyrr segir fyrst og fremst við að afla fjárheimilda fyrir nýjustu efnahagsaðgerðum. Í frumvarpinu eru lagðar til auknar fjárheimildir til viðeigandi málefnasviða og málaflokka ráðuneyta sem nema tæpum 14,6 milljörðum kr. Það svarar til 1,2% aukningar frá áður samþykktum fjárheimildum í fjárlögum ársins. Lagðar eru til breytingar á fjárheimildum um sem nemur 13 milljörðum kr. vegna aðgerðapakkans sem kynntur var í lok apríl sl. Það er sá hluti aðgerðanna sem ekki er unnt að fjármagna með öðrum úrræðum laga um opinber fjármál, svo sem með millifærslu fjárveitinga innan ársins eða nýtingu varasjóða málaflokka. Um 10 milljarðar af ráðstöfunum á útgjaldahlið eru fjármagnaðir í gegnum úrræði laga um opinber fjármál. Þar vega þyngst framlenging og útvíkkun viðspyrnustyrkja til atvinnulífsins sem gert er ráð fyrir að rúmist innan núverandi fjárheimilda. Áætluð útgjöld vegna þeirra eru rúmir 7 milljarðar kr. Þá eru lagðar til breytingar sem nema tæpum 600 millj. kr. vegna nokkurra útgjaldamála sem hafa komið til skoðunar eftir að aðgerðapakkinn var kynntur. Auk þess er lögð til breyting varðandi rekstur hjúkrunarheimila eins og ég vík nánar að hér á eftir. Langstærstur hluti tillagnanna snýr að félags- og vinnumarkaðsmálum, eða um 11,6 milljarðar kr. Þar af nema aukin framlög til málefnasviðs 30, Vinnumarkaður og atvinnuleysi, samtals 9,8 milljörðum, sem skýrast af fjórum málum. Í fyrsta lagi er um að ræða 4,4 milljarða kr. framlag vegna ráðningarstyrkja en fyrirtæki eiga nú kost á að fá styrk með endurráðningu starfsfólks í skertu starfshlutfalli í sitt fyrra starfshlutfall. Í öðru lagi er um að ræða 4,3 milljarða framlag vegna atvinnuátaksins Hefjum störf með það að markmiði að skapa allt að 7.000 tímabundin störf fyrir langtímaatvinnulausa og námsmenn, í samvinnu við atvinnulífið, opinberar stofnanir, sveitarfélög og félagasamtök. Um er að ræða styrk í allt að sex mánuði með atvinnuleitendum og tvo og hálfan mánuð yfir sumartímann vegna námsmanna. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir 850 millj. kr. framlagi vegna framlengingar á því tímabili sem hægt er nýta lengingu á tímabili tekjutengdra atvinnuleysisbóta. Í fjórða lagi er lagt til að auka útgjöld málefnasviðsins um 260 millj. kr. vegna 100.000 kr. eingreiðslu til þeirra sem höfðu fengið greiddar atvinnuleysisbætur samfellt í 14 mánuði eða lengur þann 1. maí sl. að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Útgjöld til málefnasviðs 29, Fjölskyldumál, aukast um 1,9 milljarða og skýrist það af þremur tilefnum. Í fyrsta lagi er um að ræða 1,6 milljarða framlag vegna barnabótaauka til að koma til móts við barnafjölskyldur. Í öðru lagi er gert ráð fyrir 180 millj. kr. til ýmissa félagslegra aðgerða í aðgerðaáætlun félagsmálaráðuneytisins til þess að sporna gegn neikvæðum áhrifum á viðkvæma hópa. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir 100 millj. kr. framlagi til geðheilbrigðismála með stuðningi við sveitarfélög og frjáls félagasamtök til að efla þjónustu fyrir einstaklinga með alvarlegar geðraskanir og er það hluti af 600 millj. kr. aukningu til geðheilbrigðismála. Þá aukast framlög um 20 milljónir á málefnasviði 27, Málefni fatlaðs vegna styrkingar starfsemi réttindagæslunnar til að bæta stöðu fólks sem býr við þroskaskerðingu og einhverfu, en þessi aðgerð er hluti af 200 millj. kr. aðgerðaáætlun um félagsleg úrræði. Einnig er gert ráð fyrir að fjárheimildir aukist um 750 millj. kr. á málefnasviði 14, Ferðaþjónusta, vegna ferðagjafar tvö ásamt því að lagt er til að framlög verði aukin um 200 millj. kr. á málefnasviði 10, Réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýsla dómsmála. Þar er að hluta komið til móts við tekjufall hjá Rauða krossinum á Íslandi og Slysavarnarfélaginu Landsbjörg. Með samsvarandi hætti er gert ráð fyrir 120 millj. kr. framlagi vegna tímabundins aukins stuðnings við Strætó bs. á málefnasviði 11, Samgöngu- og fjarskiptamál. Á málefnasviði 35, Alþjóðleg þróunarsamvinna, er lagt til að veita 250 millj. kr. til þróunar og dreifingar bóluefnis gegn kórónuveirunni til þróunarríkja. Gert er ráð fyrir að framlag Íslands verði 500 millj. kr. en að 250 milljónir verði fjármagnaðar með breyttri forgangsröðun innan málaflokksins. Þá er að lokum gert er ráð fyrir að framlög til heilbrigðismála aukist um 1.350 millj. kr. Þannig verða fjárheimildir málefnasviðs 24, Heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa, auknar um 300 millj. kr. vegna aðgerða í geðheilbrigðismálum. Aðgerðirnar fela m.a. í sér stofnun geðheilsuteyma barna á landsvísu, samninga um þjónustu við aðila sem veita þverfaglega geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og ungmenni og átaksverkefni til að bregðast við auknum kvíða og vanlíðan hjá börnum og ungmennum. Í því sambandi má einnig nefna að gert er ráð fyrir 150 millj. kr. aukningu fjárheimilda á málefnasviðum 20, Framhaldsskólastig, og 21, Háskólastig, til að efla þverfaglega skólaheilsugæslu og sálfræðiþjónustu á framhaldsskólastigi. Þá er gert ráð fyrir 50 millj. kr. framlagi til málefnasviðsins til endurhæfingar vegna langvarandi eftirkasta kórónuveirunnar og einnig til ungmenna sem standa utan skólakerfis og vinnumarkaðar. Eru þau framlög hluti af 600 millj. kr. auknum framlögum til geðheilbrigðismála. Að lokum er gert ráð fyrir 1.050 millj. kr. aukningu fjárheimildar á málefnasviði 25, Hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta. Annars vegar er gert ráð fyrir að hækka tímabundið daggjald hjúkrunarheimila um 1 milljarð. Skilyrði fyrir hækkuninni er að rekstraraðilar hjúkrunarheimila samþykki tveggja mánaða framlengingu þjónustusamninga þannig að þeir gildi til loka febrúar 2022. Gangi það eftir verður daggjaldið hækkað fyrir yfirstandandi ár en hækkunin gengur til baka í byrjun næsta árs. Samningar Sjúkratrygginga Íslands við rekstraraðila hjúkrunarheimila renna út í árslok og er vinna að hefjast við gerð samningsmarkmiða næstu samninga. Til að styrkja rekstrarstöðu hjúkrunarheimila á þessu ári er lögð til framangreind framlenging samninga og tímabundin hækkun daggjalds. Það gefur aukið svigrúm fyrir endurskoðun á forsendum rekstrar hjúkrunarheimila. Þar er m.a. byggt á þeim greiningum og viðbótum á þjónustunni sem nú er unnið að. Að öðru leyti vísa ég til nánari umfjöllunar um útgjaldatillögur frumvarpsins í athugasemdum við einstaka málaflokka. Það er mat ríkisstjórnarinnar að best fari á því að þau verkefni sem eru megininntak þessa frumvarps verði að svo stöddu ekki fjármögnuð með framlögum úr almenna varasjóðnum heldur óskað eftir heimildum með sérstökum fjáraukalögum. Þannig var horft til þess að viðhalda getu varasjóðsins til þess að mæta óvæntum útgjöldum sem kunna að koma upp síðar á árinu, svo sem vegna uppfærslu á launa- og verðlagsbótum innan ársins og öðrum afleiddum kostnaði sem kann að leiða af faraldrinum. Að sama skapi var talið mikilvægt, í ljósi markmiða um gagnsæi, að nýjar og breyttar mótvægisráðstafanir stjórnvalda vegna heimsfaraldursins hlytu umfjöllun og þinglega meðferð til jafns við umfjöllun fyrri aðgerða Hæstv. forseti. Ég hef nú farið yfir helstu þætti frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar sem fái málið til skoðunar.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjáraukalaga. Það sem er merkilegast í því plaggi er algjör þögn og ekki króna sett í lið 28 Málefni aldraðra, ekki króna. Aldraðir hafa ekkert fengið, ekki krónu í öllu Covid og eiga í mesta lagi að fá vísitöluhækkanir næstu fjögur árin ef ríkisstjórnin verður við völd. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: 2013 sagði hann að hann ætlaði að afturkalla kjaragliðnun frá 2009, hvernig hefur það gengið? Hann talaði líka um það þá í bréfi að afnema tekjutengingar. Er það hér inni eða er það loforð fyrir næstu ríkisstjórn ef hann kemst áfram?

Virðulegi forseti. Ég saknaði þess að heyra ekki frá hv. þingmanni nákvæmlega hvað það var í heimsfaraldrinum sem hefði snert aldraða sérstaklega þannig að það hafi bitnað á þeim með þeim hætti að kjör þeirra hafi rýrnað svo að bæta þyrfti það með opinberum framlögum. En hvernig hefur gengið að efna það sem sagt var á sínum tíma fyrir kosningar 2013? Það hefur gengið vel. Við létum afturkalla allar skerðingar á grunnlífeyri. Það var gríðarlega mikilvægt. Smátt og smátt, skref fyrir skref, tókum við síðan allar skerðingar vinstri stjórnarinnar frá 2009–2013 til baka. Ekki bara það heldur notuðum við kjörtímabilið til að gera grundvallarbreytingu á kerfinu sem er auðvelt að fletta upp að hefur skilað bættum, stórbættum, kaupmætti bóta almannatrygginga. Við höfum búið til 300.000 kr. frítekjumark í fjármagnstekjuskatti sem kemur þessum hópi sérstaklega vel. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin en ég get ekki annað en verið innilega ósammála honum. Þetta bara stenst ekki skoðun. Kjaragliðnunin er að nálgast 50%, sem þetta fólk á inni. Og hann spyr. Hvað í Covid hefur orðið til þess að skilja fólk eftir? Jú, það var svo mikil búsetuskerðing. Búsetuskerðingarfólkið í almannatryggingakerfinu fær 10% minna en lágmarkslífeyri og skerðist krónu á móti krónu. Þetta fólk sveltur, það fær ekki krónu. Þetta fólk var innilokað, veikt, það fær ekki krónu. Gamla fólkið sem var lokað inni nærri því í heilt ár og þurfti að panta mat og annað á lágmarkslífeyri, þetta fólk hefur ekki fengið krónu. Og ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum er þetta fólk skilið eftir og fær ekki krónu? Þetta er fólkið sem byggði landið upp og ef fjármunir hefðu verið til einhvers staðar hefðu verið til fjármunir fyrir þetta fólk og ég veit um fólk sem hreinlega sveltur bara vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki séð sóma sinn í því að hjálpa þessu fólki.

Virðulegi forseti. Það sem ég var að kalla eftir var dæmi um að heimsfaraldurinn hefði bitnað sérstaklega á ráðstöfunartekjum þeirra sem verið er að ræða um hér, sem eru lífeyrisþegar. Hv. þingmaður kom ekki með eitt einasta dæmi um að heimsfaraldurinn, kórónuveirufaraldurinn, hefði bitnað á ráðstöfunartekjum. Hann heldur hins vegar áfram með gagnrýni á kerfið sjálft. Gott og vel, það er efni í almenna umræðu um almannatryggingar. En þar er engum blöðum um það að fletta að við höfum verið að bæta í. Við höfum nýtt hagvaxtarskeið undanfarinna ára til að standa betur með þeim sem treysta á bætur almannatrygginga. Það er enginn vafi á því að kaupmáttur þeirra bóta sem þar eru greiddar út hefur sögulega aldrei verið hærri en einmitt nú. Þetta skiptir máli.

Herra forseti. Biðlistar hjá Landspítalanum eru langir. Það bíða alls 3.625 einstaklingar eftir skurðaðgerð, 1.095 einstaklingar bíða eftir geðheilbrigðisþjónustu og 131 barn bíður eftir þjónustu á BUGL. Biðlistar hafa lengst á tímum kórónuveirunnar og munu sennilega lengjast líka vegna styttri vinnuviku. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki hafi komið til tals hjá hæstv. ríkisstjórn að taka á þessum málum og gera það að sérstöku Covid-máli að stytta biðlistana. Við sem þekkjum fólk sem bíður eftir t.d. liðskiptaaðgerðum vitum að það þjáist meðan á biðinni stendur. Það er nauðsynlegt að taka á þessum biðlistum. Ég spyr: Kemur til greina, af hálfu hæstv. ráðherra, að meiri hlutinn taki á þessu máli í fjárlaganefnd?

Virðulegi forseti. Það er erfitt að sjá að upp hafi komið einhver þau óvæntu, ófyrirséðu atvik varðandi stöðuna á sjúkrahúsunum sem kalli á inngrip á miðju fjárlagaári með fjáraukalagafrumvarpi. Við höfum hins vegar verið með fjáraukalög til að bregðast við heimsfaraldri. Ég tek undir með hv. þingmanni að ég get ekki annað en lýst ákveðnum áhyggjum, og í mörgum tilvikum verulegum áhyggjum, af því að okkur gangi ekki að stytta biðlista þannig að viðunandi sé og jafnvel þannig að við þurfum að senda til annarra landa fólk sem ætti með réttu að fá aðgerðir á Íslandi. Ég held að það mál þurfi dýpri skoðun en svo að við tökum enga aðra ákvörðun en þá að setja marga nýja milljarða í málið. Við þurfum að spyrja okkur: Hvernig hafa milljarðarnir sem við höfum síðast sett í það dugað til að vinna á sama vandanum? Nýjasta skýrslan í því efni flutti ekki góða sögu. Hún sagði: Þið hafið sett fleiri krónur í málaflokkinn, þið hafið ráðið fleira fólk en þið fáið ekki meiri framleiðni.

Herra forseti. Við þekkjum vel að það er möguleiki að fara í fleiri skurðaðgerðir, t.d. á sjúkrahúsinu á Akranesi og á Akureyri, þegar kemur að liðskiptum. Það mætti hugsanlega fela Landspítalanum að halda utan um samninga við aðrar stofnanir um að taka niður þennan lista. Mér fannst sláandi að lesa minnisblað frá Landspítalanum til heilbrigðisráðuneytisins sem var tekið saman nú í febrúar. Það gefur sannarlega vísbendingu um að taka þurfi á þessum málum. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi aldrei komið til tals við ríkisstjórnarborðið að lengja atvinnuleysistímabilið. Nú eru 6.500 manns sem hafa verið atvinnulaus lengur en í 12 mánuði, jafnvel þó að atvinnuleysi sé að fara niður. Það eru enn 20.000 manns atvinnulaus á Íslandi. Það er gert ráð fyrir að 

Virðulegi forseti. Ég deili áhyggjum af atvinnuleysinu en eins og hv. þingmaður benti á er atvinnuleysi að minnka um þessar mundir. Tvær nýlegar spár sem við sáum hafa sagt okkur annars vegar að atvinnustigið verði orðið sambærilegt og fyrir þennan heimsfaraldur strax á næsta ári og önnur spá að það gerist á árinu 2023. Hér erum við því að tala um 12–24 mánaða tímabil u.þ.b. þar sem við náum til baka atvinnustiginu frá því fyrir Covid-faraldurinn. Það væri merkilegt ef það myndi gerast strax á næsta ári en það myndi byggja á því kraftmikla viðnámi sem við erum m.a. að sýna með ríkisfjármálunum. Félagsmálaráðherra hefur verið að gera breytingar á vinnumarkaðsúrræðunum sem eru hluti af þessu máli og mér finnst þær hafa verið skynsamlegar og yfirvegaðar og ég styð það heils hugar. Ég tel að þær muni skipta máli og dugi sem viðbragð við stöðunni eins og hún er í dag.

Forseti. Fjármálaráðherra talar hér um að lágmarka tjón en framan af faraldrinum og alveg fram á þetta ár fór atvinnuleysi hækkandi þrátt fyrir markmið stjórnvalda um að bregðast við jafnóðum. Fjármálaráðherra segir einnig að nú sé komin sú reynsla af aðgerðum stjórnvalda að hægt sé að fara að beina fjármagni til réttra aðila, núna við lok faraldursins. Það er það sem við kölluðum eftir frá upphafi, að betri grein yrði gerð fyrir því hver árangur af notkun fjárheimilda í aðgerðir stjórnvalda yrði. Við því komu aldrei svör. Nú er samkvæmt reynslu undanfarins árs komið fram hvernig gott er að beita fjármunum í þessu ástandi. Það sést mjög greinilega á þessu fjáraukalagafrumvarpi að þar er liðurinn Vinnumarkaður og atvinnuleysi 10 milljarðar. Atvinnuleysi fór sífellt hækkandi og þó að bregðast ætti við jafnóðum var ekkert gert fyrr en núna, er það ekki aðeins of seint?

Virðulegi forseti. Nei, ég tel að það sé ekki of seint. Ég tel að það sé hárrétt af okkur að stíga ölduna aðeins eftir því hvernig skipið veltur og það höfum við gert. Við höfum byggt á bestu fáanlegu upplýsingum. Við höfum verið tilbúin til að endurskoða aðgerðir. Og hverju hefur þetta svo skilað? Skoðum það t.d. núna á fyrsta ársfjórðungi að einkaneyslan á Íslandi heldur borið saman við fyrsta ársfjórðung á árinu á undan. Þessu er mjög ólíkt farið í öðrum löndum. Við sjáum dæmi um það í fyrsta ársfjórðungsuppgjöri annarra landa, m.a. í Þýskalandi og Noregi, að það vantar kannski allt að 10% upp á einkaneysluna borið saman við fyrsta ársfjórðung í fyrra á meðan við erum bara að halda og gott betur en það. Ég tel að þetta sé til vitnis um að aðgerðirnar hafa virkað og það er ekkert að því að koma nú með aðgerðir sem eyða óvissu um framtíðina og gera aðlaganir, t.d. á viðspyrnustyrkjunum sem taka tillit til þess hvernig úrræðið hefur nýst.

Forseti. Núna talar hæstv. fjármálaráðherra um að það þurfi að eyða óvissu. Þetta var það sem við báðum um hér fyrir ári, að það væri hlutverk stjórnvalda að eyða óvissu. Þá frestuðu stjórnvöld því að leggja fram fjármálaáætlun um stefnu sína um það hvernig glíma ætti við kórónuveirufaraldurinn og ástandið eftir hann. Nú erum við með fjármálaáætlun þar sem engin stefna er sett fram um það hvernig komast eigi út úr faraldrinum, það segir bara að grípa eigi til einhverra ráðstafana einhvern tímann 2023 og seinna. Við vitum ekki alveg hvað á að gera, en það þarf að gera það. Við vonum bara hið besta. Það er stefna stjórnvalda þegar allt kemur til alls og nú á að eyða einhverri óvissu þegar faraldurinn er að klárast og óvissan er að hverfa hvort eð er. Ég átta mig ekki alveg á þessu fyrirkomulagi nema að það sé að uppfyllast sem við höfum verið að tala um frá upphafi, að þetta sé geðþóttastefna. Það á að bregðast við jafnóðum sem var bara viðurkennt, það var það sem var gert en alls ekki á nákvæman hátt. Það er ekki fyrr en núna að 

Virðulegi forseti. Mér finnst hv. þingmaður tala eins og hann hefði bara getað staðið hér fyrir ári og sagt: Heyrðu, þetta verður svona. Það kemur bóluefni fyrir lok árs. Við munum fara svona hátt í smitum og svo mun þetta ganga svona hér og annars staðar mun þetta ganga hinsegin. Auðvitað voru hlutirnir aldrei með þessum hætti. Við höfum verið í stanslausri óvissu. Við höfum þurft að gefa fyrirtækjum og heimilum eins mikla vissu um framtíðina og mögulegt er á hverjum tíma. En við gátum ekki svarað fyrir það hvernig úr myndi rætast. Það var aldrei möguleiki. Það hefði verið heimskulegt að taka ákvarðanir fyrir ári og segja: Við munum ekki endurskoða afstöðu okkar vegna þess að við vitum hvernig þetta allt saman fer. Við höfum farið aðra leið, við höfum gert það sem hægt var og skynsamlegt var á grundvelli bestu upplýsinga hverju sinni og svo komum við og aðlögum og breytum og metum, lærum af reynslunni o.s.frv. og það er ekkert til að skammast sín fyrir. Já, við komum aftur núna til þess að eyða óvissu, t.d. um viðspyrnustyrki inn í framtíðina, og bregðumst við á grundvelli reynslunnar aftur í tímann. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir ræðuna. Ég vildi koma aðeins inn á halla ríkissjóðs sem heldur áfram að aukast og afkoman er neikvæð um 328 milljarða kr., eða það stefnir í að svo verði á þessu ári eftir að þær aðgerðir koma til framkvæmda sem hér eru til umræðu. Það eru miklar áskoranir fram undan. Hvernig sér hæstv. fjármálaráðherra fyrir sér að þessum halla verði mætt, að við náum niður þessum halla? Nú hefur oft verið vísað í það að ferðaþjónustan sé lykilatriði í þessum efnum og það eru spár um u.þ.b. 2 milljónir ferðamanna á næsta ári og því þar næsta. En hins vegar hefur ferðaþjónustan sagt að þessar spár séu allt of bjartsýnar og sé mjög hæpið að þetta gangi eftir. Þetta kom fram á fundi fjárlaganefndar með forsvarsmönnum ferðaþjónustunnar. Ef hæstv. ráðherra gæti komið örstutt inn á það hvernig hann sér fyrir sér að ná niður þessum halla á komandi árum. Það er gríðarlega mikilvægt vegna þess að halli á ríkissjóði hefur slæm áhrif víða í efnahagslífinu, eins og við þekkjum.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að halli ríkissjóðs er áhyggjuefni. En ég tel hins vegar að það sé rétt að beita ríkisfjármálunum af þetta miklum krafti við þær aðstæður sem nú eru uppi. Í þeirri fjármálaáætlun sem við vorum að samþykkja hér fyrr í dag er vörðuð leið í átt að jafnvægi ríkisfjármálanna að nýju þar sem skuldasöfnuninni verður hætt. Það er ekki stefna sem gengur út á það að hallinn verði sá sem þar er gert ráð fyrir á ári 5, heldur hljótum við að stefna að því að gera betur en undirliggjandi hagspár gera okkur kleift að leggja til grundvallar í slíkri áætlanagerð. Þannig að markmiðið eins og ég horfi á það er að örva enn meira hagvöxt en hagspár gera ráð fyrir í dag þannig að þetta muni gerast hraðar og það mun styðja við það verkefni að loka fjárlagagatinu. En við þurfum að gefa okkur nokkur ár til þess. Þetta tímabil munum við brúa með lántökum og sölu eigna og það skiptir gríðarlega miklu máli að við lágmörkum fjármagnskostnað með trúverðugleika að vopni, trúverðugleika um það að við getum unnið okkur til baka 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er mjög mikilvægt að við nýtum alla þá tekjustofna sem við getum í aðstæðum sem þessum. Hér er minnisblað frá efnahags- og fjármálaráðuneyti vegna fjáraukans sem við erum að ræða hér. Það er yfirlit á bls. 6 sem er athyglisvert. Þar kemur fram þar sem rætt er um tekjur að lækkun bankaskattsins var flýtt. Þetta er tekjumissir fyrir ríkissjóð upp á 5,7 milljarða kr. á þessu ári. Mig langar að heyra aðeins frá hæstv. ráðherra: Hvaða efnahagslega ávinningi fyrir þjóðarbúið telur hann að þessi lækkun hafi skilað í raun og veru, og fyrir almenning í landinu? Hafa þjónustugjöld bankanna lækkað? Hefur hæstv. ráðherra tekið eftir því hver afkoma bankanna er? Nú skilaði einn banki rúmlega 12 milljarða kr. hagnaði en á sama tíma sagði hann upp 20 manns: Telur hæstv. ráðherra að þetta hafi verið farsæl niðurstaða og að hún hafi skilað því sem menn héldu að hún myndi skila eða vonuðust til að hún myndi skila, þeir sem voru fylgjandi þessu?

Virðulegi forseti. Já, ég er sammála hv. þingmanni um að taflan er mjög athyglisverð vegna þess að hún sýnir og dregur saman heildarumfang aðgerðanna sem við höfum gripið til á undanförnum tveimur árum, árið í fyrra og í ár. Varðandi bankaskattinn sérstaklega þá hef ég alltaf verið þeirrar skoðunar að það væri rétt að láta þann tímabundna skatt - þetta var skattur sem var kynntur sem tímabundin aðgerð - renna sitt skeið og láta fjármálastarfsemina í landinu búa við almenn rekstrarskilyrði eins og önnur fyrirtæki. Hverju hefur það skilað? Ja, það skilaði auðvitað miklu betri viðnámsþrótti í fjármálakerfinu ásamt því sem Seðlabankinn gerði. Það var ekki bara bankaskattur sem var lækkaður heldur létti Seðlabankinn af fjármálakerfinu í heild sinni sveiflujöfnunaraukanum og dró úr öðrum kröfum sem gerði það að verkum að fjármálakerfið gat staðið með heimilum og fyrirtækjum. Og við höfum séð sögulega mjög lág vanskil í fjármálakerfinu, hvort sem litið er til heimila eða fyrirtækja, og lítið af stórum vandamálum.

Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um fjárauka ríkisstjórnarinnar. Hæstv. fjármálaráðherra fullyrti áðan að aldrei í sögunni, liggur við, hefði annað eins verið sett inn í kerfi almannatrygginga og í tíð þessarar ríkisstjórnar. Stórmerkilegt. En hvers vegna í ósköpunum eru þá t.d. þeir sem eru með búsetuskerðingar að fá útgreiddar 200.000 kr. eftir skatta og skerðingar og krónu á móti krónu skerðingu ofan á það? Hvers vegna í ósköpunum eru venjuleg strípuð laun verst settu ellilífeyrisþeganna um 220.000–230.000 kr.? Vegna skerðinga. Allt sem er sett inn í þetta kerfi rennur í gegnum vasa þeirra sem lifa í þessu ömurlega kerfi og beint aftur í ríkissjóð. Það er staðreyndin. Þess vegna skilar þetta sér ekki. Það veit ríkisstjórnin. Þess vegna hælir hún sér af því hversu mikið hún flytur inn í kerfið en talar aldrei um hversu mikið skerðist. Ég get upplýst um það að í svari félags- og barnamálaráðherra til mín kemur í ljós að ríkisstjórnin hefur aukið skerðingarnar um rúmlega 5 milljarða á ári, 20 milljarða. Svo segja þau: Við settum inn 30 milljarða. Af hverju skilaði það sér ekki? Vegna þess að þetta er gegnumstreymiskerfi þar sem fjármagnið rennur í vasa þeirra sem eiga að fá það en fer svo í gegn og aftur í ríkissjóð vegna gífurlegra skerðinga. Við getum séð, og höfum fengið að sjá bæði í skýrslu og annars staðar, hversu svakalegar þessar skerðingar eru. Hverju skila t.d. hverjar 100.000 kr. úr lífeyrissjóði? 26.000 kr. ef maður er heppinn, jafnvel minna ef maður er óheppinn því að upphæðin getur skerst á fleiri stöðum, farið í keðjuverkandi skerðingar úti um allt kerfið og endað í núlli. Þess vegna sagði ég fyrir ekki svo löngu í ræðustól að þetta væri eins og ef maður fengi milljarð í arð og fengi aðeins að eiga 260 milljónir. Þá sagði einhver við mig: 260 milljónir eru miklu meira en ég mun nokkurn tíma eignast á ævinni, ég yrði alsæll með það. En staðreyndin er hins vegar sú að sá sem fær milljarð í arð fær að halda eftir 800 milljónum. Snúum dæminu við. Myndu þessir einstaklingar sætta sig við það að fá aðeins að halda eftir 260 milljónum, eða jafnvel engu? Eru þessir einstaklingar ekki miklu betur staddir og í miklu betri aðstöðu til að þola svona gífurlega skatta og skerðingar en einstaklingur með rúmar 200.000 kr. útborgaðar á mánuði? Það lifir enginn á því, tórir enginn á því. Þetta er sveltistefna og algerlega ömurlegt til þess að vita að við skulum vera í því ástandi. Við megum ekki gleyma því t.d. að hæstv. fjármálaráðherra lofaði að afturkalla kjaraskerðingarnar, sem voru þá rétt um 30% en eru núna komnar upp undir 50%. Það þýðir á mannamáli að þeir sem voru verst settir í kerfinu fá 50% minna en þeir ættu að vera með og eru þar af leiðandi að herða og herða sultarólina. Maður verður eiginlega orðlaus þegar maður horfir á það sem ríkisstjórnin er að gera. Þegar maður skoðar fjármálaáætlunina og svo þennan fjárauka sér maður svart á hvítu hverjir eru skildir eftir. Það sem er kannski ótrúlegast í þessu er það sem við sjáum t.d. í sambandi við hjúkrunarheimilin, sem hafa gert kröfu um fjármagn. Þetta er eldra fólk sem hefur byggt upp þetta land. Staðan er sú að hvert heimilið á fætur öðru er að gefast upp á rekstrinum. Þar er sagt: Þarna vantar 3 milljarða inn í. Og hvað gerir ríkisstjórnin? Hún gefur einn þriðja af því og engar lausnir til frambúðar. Sama ríkisstjórn er að svelta svo kerfið að við erum ár eftir ár með 1.000 börn á biðlista eftir heilbrigðisaðgerð. En á sama tíma og við erum með svoleiðis kerfi erum við að moka peningum í frjálsa fjölmiðla. Einkareknir fjölmiðlar eru orðnir einkareknir ríkisstyrktir fjölmiðlar og í þá hafa sennilega verið settar um 400 milljónir til að múlbinda þá þannig að þeir tali ekki gegn ríkisstjórninni við næstu kosningar. Það er svolítið erfitt að slá á höndina sem fæðir. Tökum dæmi. Það eru settar 1.000 milljónir í fjölmiðla og minka, mat handa minkum, en við erum samt að svelta kerfið, barnakerfið. Það er ósvífið. Á sama tíma sendum við, fyrir Covid, fólk út í aðgerðir og borguðum kostnað á við þrjár aðgerðir í stað einnar. Ríkisstjórnin er algjörlega á villigötum. Við sjáum veruleikann í öllum dæmunum. Veruleikinn birtist okkur í menntakerfinu, í heilbrigðiskerfinu og við sjáum þetta bitna sérstaklega og sárast á börnum. 10% ungmenna á Íslandi hafa íhugað að gera tilraun til sjálfsvígs, sem segir okkur að það er eitthvað rosalega mikið að í kerfinu. Það segir okkur líka að við verðum að fara að forgangsraða fjármunum rétt. En því miður er það ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar og þar af leiðandi munu biðlistar lengjast. Afleiðingarnar eru skelfilegar. Þær hafa verið skelfilegar og verða áfram skelfilegar, því miður, og þess vegna er það eina von kerfisins og þeirra sem eru í þeirri aðstöðu að þessi ríkisstjórn haldi ekki völdum næstu fjögur árin. Það er alveg með ólíkindum að sjá hve fjármagninu er misskipt. Síðan er annað sem veldur manni ótrúlegum áhyggjum. Það er það sem skeður ef ríkisstjórn verður áfram við völd og byrjar að taka á fjárlagahallanum. Dettur einhverjum í hug að það fyrsta sem ríkisstjórnin gerir þegar hún fer að taka á hallanum sé að auka framlög til eldri borgara, öryrkja, atvinnulausra og láglaunafólks, að bæta fyrir kjaragliðnun sem er upp á 50%? Glætan. Þar verður skorið niður fyrst, eins og stjórnin hefur sýnt hingað til, með alls konar brellum um að hún sé að setja svo rosalega mikið inn í kerfið. Þetta er stagbætt kerfi, bútasaumsóskapnaður sem er með skerðingar úti um allt, sem veldur því að ríki og jafnvel sveitarfélög fá stóran hluta af þeim peningum sem þau setja í kerfið aftur til baka. Það verður að segjast alveg eins og er að það sorglegasta í þessu öllu, eins og ég fór yfir með hæstv. fjármálaráðherra áðan, í þessum fjáraukalögum, er liður 28, málefni aldraðra, að ríkisstjórnin skuli dirfast að setja algjört núll þar. Í Covid hafa verið settar inn eingreiðslur til atvinnulausra og hér voru settar inn eingreiðslur til öryrkja. Og hvers vegna í ósköpunum haldið þið að ríkisstjórnin hafi sett inn eingreiðslur skatta- og skerðingarlausar? Hún viðurkenndi þar með nákvæmlega það sem ég hef haldið hér fram. Ef hún hefði ekki haft eingreiðsluna skatta- og skerðingarlausa þá hefði ekki nema brotabrot, jafnvel ekkert, runnið í vasa þeirra sem þurftu á að halda. Ríkisstjórnin veit það og sýndi þarna svart á hvítu að hún veit nákvæmlega hvað hún er að gera þegar hún setur, liggur mér við að segja, heimsmet í því hversu mikið hún setur inn í kerfið. En það er eins og ég segi, þau passa sig líka að sýna aldrei hversu mikið þau taka til baka í auknum skerðingum. Það fer ekki á milli mála að þarna er verið að blöffa. Þarna er verið að beita blekkingum og þær eru alvarlegar vegna þess að þarna er verið að reyna að blekkja fólk sem hefur lengi lifað og lifir í sárafátækt. Það ömurlegasta er að í þessu kerfi erum við með þúsundir barna. Og við vitum hvað var sagt fyrir síðustu kosningar. Hér ætluðu allir að taka á krónu á móti krónu skerðingunni. Hvernig endaði það? 65 aurar á móti krónu, sem skilar engu, ekki nokkrum sköpuðum hlut nema veseni og skerðingum út í kerfið. Þetta kerfi er þannig að eina leiðin til þess að koma einhverjum böndum á það er að núllstilla það. Það þarf að stoppa og núllstilla. Það furðulega er að ég hef margspurt félags- og barnamálaráðherra hvers vegna í ósköpunum sé ekki fundin út rétt mannsæmandi framfærsla sem tekur á því sem fólk þarf, fæði, klæði, húsnæði, til þess að geta lifað mannsæmandi lífi. Hvers vegna í ósköpunum er það ekki gert? Það segir okkur líka þá sögu að ríkisstjórnin vill ekki gera þetta, vegna þess að ef hún kæmi með rétta framfærslu kæmist hún að því að hún er einhvers staðar í kringum 350.000 kr. á mánuði skatta- og skerðingarlaus. Þannig væri kerfið ef það væri uppreiknað frá 1988 þegar staðgreiðslan var tekin upp. Ef uppreiknaður væri bæði persónuafsláttur og kjaragliðnun og annað á því tímabili þá værum við stödd einhvers staðar á þeim stað. Ég get alveg fullyrt það eftir að hafa lifað í þessu kerfi að það myndi gjörbreyta aðstæðum stórs hóps fólks, sérstaklega barnafólks sem er í ömurlegum aðstæðum. Í fjáraukanum, í þessu kerfi, er ekki tekið á neinum vandamálum sem þetta fólk glímir við, ekki verið að reyna að bæta inn í kerfið þó ekki væri nema bara til þess að fólk þyrfti ekki að standa í biðröð eftir mat. Hversu ömurlegt er það að við skulum vera hérna ár eftir ár? Þessi ríkisstjórn hefur verið hérna í fjögur ár og í gegnum Covid þar sem fólk lenti í því að komast ekki einu sinn út úr húsi, það komst ekki einu sinni í verslun til að ná í lífsnauðsynjar heldur varð að láta senda sér þær með tilheyrandi kostnaði og átti þar af leiðandi ekki pening. Þetta er fólk sem átti ekki pening eftir fyrstu daga mánaðarins, hvað þá í lok mánaðarins. Þetta er eiginlega mannvonskukerfi sem hefur því miður verið byggt upp af ríkisstjórn eftir ríkisstjórn. Fjórflokkurinn hefur byggt þetta kerfi upp og viðhaldið. Það virðist engu breyta hverjir sitja við völd innan fjórflokksins eða viðhengja þeirra. Það verður, og það er eina leiðin ef við ætlum að breyta þessu, að koma þessari ríkisstjórn frá og helst að koma í veg fyrir að þeir sem tilheyra svokölluðum fjórflokki séu í meiri hluta í þeirri ríkisstjórn sem tekur við vegna þess að það er tilhneiging hjá þeim að viðhalda þessu kerfi. Það er eins og þeir séu orðnir svo samdauna því að enginn virðist þora að taka á því. En eitt er á hreinu, Flokkur fólksins segir: Fólkið fyrst. Við þorum að taka á því. Við erum með lausnir. Við erum með tillögur um 350.000 kr. skatta- og skerðingarlausar. Við erum með tillögur um að taka á heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu, taka á því svo að ekkert barn þurfi að lifa við fátækt eða svelta, að börn séu ekki gleymd og grafin á biðlista þangað til það er of seint að gera eitthvað fyrir þau. Við munum halda áfram að berjast fyrir þau og við segjum: Fólkið fyrst, síðan allt hitt. Sérstaklega þurfum við að hafa það á hreinu að börn eiga aldrei að þurfa að bíða eftir aðgerðum eða bíða eftir réttlæti.

Virðulegur forseti. Ég hef voðalega gaman af því að elta galla í lögum. Þegar ég sé eitthvað sem er gallað þá passa hlutir ekki í hausnum á mér og ég verð að laga þá. Það á einmitt við um lög um almannatryggingar sem hv. þingmaður er mjög duglegur að eltast við. Þar hefur komið fram það sem ég bað rannsókna- og upplýsingaskrifstofu þingsins um að gefa mér yfirlit yfir, hvernig verðlag hefur þróast síðan lög um almannatryggingar voru samþykkt 1997, hvernig launa- og verðlagsþróun hefur verið og hvernig lífeyrir almannatrygginga hefur þróast á sama tíma. Þegar maður ber það saman sést svart á hvítu að lífeyrir almannatrygginga hefur hækkað umfram verðbólgu. Flott, frábært. Það grunnatriði laga um almannatryggingar er uppfyllt, lífeyrir má a.m.k. ekki hækka minna en verðlag. Þótt það hafi ekki gerst einstök ár hefur lífeyrir almannatrygginga á heildina litið hækkað meira en verðlag. En þegar maður skoðar launaþróun er lífeyrir almannatrygginga 50% lægri. Eftir því sem stendur í lögum um almannatryggingar, eins og maður skilur textann þegar maður les hann, þá má lífeyrir almannatrygginga ekki hækka minna en verðlagsþróun, eða launaþróun ef hún er hærri en verðlagsþróun. Þarna gliðnar í sundur og núverandi ríkisstjórn er í þeirri stöðu eftir fjögur ár við völd að gliðnunin hefur verið 5,7% á þessu kjörtímabili. Það er að meðaltali eins árs launahækkun á launamarkaðnum þar sem laun hafa hækkað að meðaltali um rúmlega 6% á ári frá því fyrir aldamót. Ein launahækkun yfir þetta kjörtímabil 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið og get ekki annað en verið innilega sammála honum. En það gleymist að það er ekki bara þarna sem hundurinn liggur grafinn, eins og maður segir, heldur liggur málið líka í persónuafslættinum. Hvað hefur verið gert við hann? Hann hefur heldur ekki fylgt verðlagi eða launum. Þetta tvennt spilar saman. Ég hef oft furðað mig á því með þetta kerfi, sérstaklega þegar ég lifði í þessu kerfi, hvernig kerfið getur virkað eins og ég varð var við á sínum tíma. Sem betur fer var hætt að skatta og skerða bílastyrki, lyfjastyrki og annað. Það var þá sem ég rakst á það furðulega reikningsdæmi að maður skuli geta fengið 15.000 kr. en tapað 20.000 kr. sem á fræðilega auðvitað ekki að vera hægt. Og ég spurði mig: Hvernig getum við í fyrsta lagi byggt upp svona kerfi, í öðru lagi látið svona kerfi viðgangast og í þriðja lagi bætt í þetta kerfi, eiginlega búið til nýjar skerðingar? Þetta er nefnilega grunnurinn að því sem við þurfum að taka á, eins og hefur sýnt sig í þeim vörnum fjármálaráðherra og ríkisstjórnarinnar að þau hafi sett svo rosalega mikið inn í þetta kerfi. En þau hafa passað sig á því að gera það rétt fyrir sig, ekki fyrir fólkið sem á að fá þetta. Þau gera það á þennan hátt af því að þau vita að fjármagnið fer í gegnum vasa þessa fólks og að stærstum hluta í vasa ríkissjóðs aftur. Það er ömurlegt. Fólkið sem þarna um ræðir, eldri borgarar og öryrkjar, er fólk sem hefur engan málsvara og því miður hafa bæði verkalýðshreyfingin og ríkisstjórn eftir ríkisstjórn gleymt þessu fólki.

Virðulegur forseti. Ég fór í gegnum smá hugarleikfimi, „thougth experiment“, eins og það er orðað á ensku, varðandi þessa málaflokka, málefni öryrkja og aldraðra. Út af því hvernig skerðingarkerfið virkar, eins og hv. þingmaður lýsti hérna, það er hægt að fá 15.000 kr. hækkun en þá skerðist heildin um 20.000 kr., þá þýðir það bókstaflega, mjög kaldhæðnislega, að ef við myndum veita 1.000 milljarða aukalega til þessara hópa þá myndum við græða 180 milljarða. Það er svo sturlað að hugsa það á þann hátt, að kerfið virki svona. Þetta er það sem hefur verið kallað vistarband og fátæktargildra. Fólk getur ekki hreyft sig af því að það borgar sig ekki, af því að þá tapar það pening. Við erum með tvöfalda skrúfu í gangi þar sem annars vegar er ár eftir ár ekki hækkað samkvæmt launaþróun, sem hefur orsakað 50% kjaragliðnun á grunnlífeyri almannatrygginga, og svo hins vegar ef fólk ætlar að reyna að koma sér í einhverja virkni þá hverfur allt og það stendur uppi með ekki neitt þegar allt kemur til alls. Það er verk stjórnvalda. Það er verk stjórnsýslunnar sem túlkar lögin á þennan hátt og það er meðvitað verk Alþingis að laga þetta ekki. Það er hægt að telja upp ríkisstjórnir undanfarinna ansi margra ára. Ég vil vera sanngjarn og taka út fyrir sviga hrunárin, 2009–2013, þar sem ýmislegt annað var í gangi og var gert rangt en samkvæmt leiðbeiningum o.s.frv. Þá voru ýmsar skerðingar sem hefði ekki átt að fara í en maður lifir og lærir og maður vill skilja hvernig þetta var á þeim tíma. Nú erum við með hagfræði sem ráðleggur okkur einmitt að fara ekki í skerðingar af því að það er einfaldlega fátæktargildra.

Virðulegur forseti. Já, þessar skerðingar - við megum heldur ekki gleyma því að eftir hrunárin var lífeyrir lækkaður um 10% og sú ríkisstjórn lofaði því að það fyrsta sem yrði gert þegar betur áraði væri að taka þær skerðingar til baka og leiðrétta. Það var svikið og það er líka hluti af pakkanum. Það virðist vera tilhneiging til þess, og ég óttast það mest, að þegar einhver í fjórflokknum kemst til valda og er með brambolt í ríkisstjórn þá fari hann í þann gír að viðhalda þessu kerfi. Það er sorglegt vegna þess að ég tel að ef við tækjum okkur til gætum við uppreiknað nákvæmlega rétta framfærslu, mannsæmandi framfærslu með húsnæði og öllu saman, og núllstillt kerfið. Við gætum t.d. byrjað á því að segja að við ætluðum ekki að taka allar skerðingar út vegna þess að við ætluðum ekki að fara að borga hálaunamönnum neitt. Við gætum byrjað á meðallaunum í landinu, byrjað að skerða þar. Í dag erum við að tala um u.þ.b. 800.000 kr. í meðallaun og ef það eru meðallaunin landinu þá hljótum við að setja spurningarmerki við það að einhverjir séu að reyna að tóra á rétt rúmum 200.000 kr. og að þessari ríkisstjórn hafi tekist það ótrúlega að taka ekki bara 10% af búsetuskerðingunum, lægra en lægsta lífeyri, heldur líka að hún skyldi hafa getað sett krónu á móti krónu skerðingu á þennan hóp aftur. Og það kostaði ríkisstjórnina miklu meira en ef hún hefði sleppt því. Hún borgaði fyrir að setja krónu á móti krónu skerðingar á til að klekkja á þeim sem verst hafa það í þjóðfélaginu. Það er stórfurðulegt og held ég bara rannsóknarefni.

Heyr, heyr.

Forseti. Frumvarp til fjáraukalaga 2021 kom snemma á þessu ári. Þá fór ríkisstjórnin að leggja fram fullt af tillögum um alls konar aðgerðir sem áttu að koma til móts við kórónuveirufaraldurinn, ákveðnar vinnumarkaðsaðgerðir sem litu mjög vel út og voru dálítið það sem verið var að kalla eftir, að ná fólki inn í virkni og í atvinnu. En við vorum nýbúin að samþykkja fjárlög og fjármálaáætlun og ég klóraði mér mikið í hausnum og velti fyrir mér hvar fjárheimildirnar fyrir öllum þessum nýju aðgerðum væru. Það er mjög skrýtið að klára fjárlög og fjármálaáætlun og svo bara örstuttu seinna leggja til fullt af nýjum aðgerðum til að laga hlutina í faraldrinum. Af hverju var þetta ekki bara hluti af fjárlagavinnunni eða fjármálaáætlunarvinnunni? Þetta var mjög undarlegt þannig að ég spurðist fyrir um hvar fjárheimildirnar væru fyrir öllu því sem hér er. Svörin voru óformleg og á þá leið að það væru einhverjar fjárheimildir til fyrir þessu í varasjóðum og afgangur af fyrri aðgerðum sem heppnuðust ekki, t.d. brúarlán þar sem gert var ráð fyrir meiri fjárheimildum en nýttust síðan af því að sú aðgerð virkaði einfaldlega ekki. En þetta fer svo mikið á svig við það hvernig opinber fjármál eiga að virka þar sem hið opinbera á að koma til Alþingis, sem er löggjafinn sem er með fjárveitingavaldið, og útskýra aðgerðir sínar með tilliti til þess hversu mikið fjármagn þarf til að fara í aðgerðir stjórnvalda og hvaða áhrifa er vænst af þeim. Hvað býst ríkisstjórnin t.d. við að atvinnuleysi lækki mikið á áætlunartímanum með átakinu Hefjum störf? Okkur er sagt hvað það kostar en okkur er aldrei gefin áætlun um hvaða áhrif aðgerðirnar eiga að hafa. Það er grundvallaratriði til þess að við getum metið árangur af notkun á almannafé að stjórnvöld sinni þeirri skyldu sinni samkvæmt lögum um opinber fjármál að útskýra fyrir okkur hver áhrifin eiga að vera. Hérna er einmitt verið að leggja til næstum því 10 milljarða í vinnumarkaðsúrræði og það eru 7.000 störf sem eiga að verða til við það. En sú fjárheimild, eftir því sem ég best skil, klárast í kringum kosningar. Hvað þá? Hver er varanleikinn af þessu? Vonandi er það jákvætt, að þau sem eru í hlutabótaleiðinni og á að endurráða fyrir í rauninni sama fjármagn, muni halda áfram í 100% vinnu. En það eru ekkert svo rosalega margir núorðið þegar allt kemur til alls. Þetta fjáraukalagafrumvarp er einmitt dæmi um hvað áætlun ríkisstjórnarinnar um að bregðast við jafnóðum þýðir. Það þýðir að þau ætla að bregðast við eftir á, eftir að skaðinn er skeður, vissulega í minni skrefum, en að bíða í heilt ár og sjá hvað gerist svo og bregðast síðan við, alltaf eftir á. Það sem við bentum á í upphafi faraldursins er að við verðum að horfa á hver staðan er, hvernig við viljum breyta henni til hins betra á næstunni miðað við þær aðgerðir sem er farið í, hvaða áhrifa við væntum af þeim aðgerðum og svo náttúrlega vegum við og metum þremur mánuðum seinna, eða eitthvað því um líkt, hvort það tókst og hvað verður þá gert í staðinn ef það tókst ekki. Í upphafi faraldursins var talað mjög skýrt. Allir komu og sögðu: Við búumst við því að þetta verði V-laga faraldur, að við förum hratt niður en hratt upp aftur mjög fljótt. Og við það miðuðust allar áætlanir ríkisstjórnarinnar, við skulum hafa það á hreinu, sem er gott og blessað út af fyrir sig. Það voru hins vegar viðvörunarraddir sem heyrðust hér og þar úti í hornum um að sviðsmyndin gæti orðið verri, að það kæmi einmitt ekki bóluefni fyrr en núna um áramótin, sem var rosalega fljótt meira að segja. Sóttvarnalæknir sagði til að byrja með að það tæki kannski tvö til fjögur ár, að því að mig minnir, þar til bóluefni kæmi. Það var samkvæmt gömlu aðferðunum við að búa til bóluefni. Ef það hefði verið staðan værum við t.d. ekki enn þá byrjuð að bólusetja. Þetta sýnir okkur svart á hvítu hver vandinn er. Það var búist við V-laga sveiflu, hratt niður og hratt upp aftur og ekkert plan B. Hvað gerist og hver verða viðbrögð stjórnvalda ef faraldurinn verður svokallaður U-laga faraldur þar sem við förum hratt niður, verðum þar í smá tíma og förum síðan hratt upp aftur? Eða L-laga faraldur, eins og það er kallað, þar sem við förum hratt niður og höldumst bara þannig. Við virðumst vera að lenda í einhvers konar löngum U-faraldri.  Það voru því margar forsendur fyrir því að geta byrjað að búast við bóluefni í janúar og það hefði átt að vera grunnsviðsmynd í öllum aðgerðum stjórnvalda, að miða við það. Við bentum á þetta strax í upphafi faraldursins. Það þýddi að fyrstu áætlanir stjórnvalda voru rangar. Þær gengu of skammt. Það sást síðan greinilega þegar stjórnarandstaðan lagði til breytingartillögur, sérstaklega í nýsköpunarstarfsemi þar sem ríkisstjórnin lagði til í fyrsta fjáraukanum 1,5 milljarða, að þau ætluðu að gera alveg rosalega vel við hana. Sú upphæð fór í slatta af verkefnum. Stjórnarandstaðan skoðaði málið aðeins betur og lagði til 9 milljarða. Ríkisstjórnin endurskoðaði afstöðu sína og tvöfaldaði framlag sitt til nýsköpunarmála, fór upp í 3 milljarða. Skoðum aðeins hvað þessi munur þýðir. Ríkisstjórnin lagði til 3 milljarða í nýsköpunarstarf til þess einmitt að koma til móts við hækkandi atvinnuleysi. Þetta er aðgerðin sem maður vill fara í til þess að byggja undir nýjar atvinnustoðir og byggja upp atvinnu til framtíðar. Hinar aðgerðirnar voru mjög tímabundnar í þessum uppbyggingarverkefnum, sem sagt samgönguverkefni o.s.frv., tímabundin verkefni sem búa ekki til varanleg störf heldur tímabundin störf. Það er svo sem gott og blessað líka, en að búa til varanleg störf er það sem allt snerist um í þessum faraldri frá upphafi, þó ekki nema væri bara út af því að það er gott sjálfbærnilega séð, af því að við vorum með of fáar stórar stoðir í atvinnulífinu. Það væri því bæði góð Covid-aðgerð og almenn aðgerð að leggja til fjármagn í nýsköpun. Afleiðingin af því að samþykkja þessa 3 milljarða ríkisstjórnarinnar en ekki 9 milljarða stjórnarandstöðunnar sjást síðan greinilega í sumarúthlutunum Tækniþróunarsjóðs þar sem einungis 8% umsagna voru samþykkt. Það var ekki fjármagn fyrir meiru. Aðsóknin, hugmyndirnar alls staðar af landinu, var einfaldlega miklu meiri. Og þetta voru góðar umsóknir. Þetta voru ekki bara draslumsóknir, langt í frá. Gróf áætlun sýndi að 9 milljarðar hefðu skilað fullri fjármögnun á góðum verkefnum inn í Tækniþróunarsjóð og síðan á víðari vettvangi í öðrum nýsköpunargeirum. Stjórnarandstaðan kom með raunhæfa og rétta tillögu inn í kórónuveirufaraldurinn. Hérna er fjármálaráðherra að monta sig af því að við stöndum okkur betur en öll önnur lönd í kringum okkur. Gott og blessað, ég skal alveg taka undir það, enda hefur stjórnarandstaðan sinnt þó nokkru aðhaldshlutverki í þessum faraldri til þess einmitt að fá hækkun á nýsköpunarstyrkjum úr 1,5 milljörðum í 3 milljarða, bara svo við nefnum það. Við lögðum líka fleira til í fyrstu fjárfestingaráætluninni. Við saman, Alþingi, náðum alla vega þeim árangri að vera betri en öll önnur lönd í kringum okkur. Þrátt fyrir það er stærsti skaðinn sem við sjáum af stefnu stjórnvalda og því sem við náðum ekki í gegn í stjórnarandstöðunni - af því að ríkisstjórnin trúði okkur einfaldlega ekki og var ekki tilbúin að skoða þær hugmyndir sem við lögðum fram, þrátt fyrir að við legðum þær fram með þeim fyrirvara að það væri betra að hafa meira svigrúm en þyrfti svo að nota. Mantran hjá ríkisstjórninni var að þau vildu takmarka sig við það fjármagn sem hægt væri að koma í notkun. En það er í fínu lagi að leggja til meira. Við getum alveg lagt til 40 milljarða fjárheimild ef það skyldi vera svigrúm til að nota hana. Síðan ef ekki eru notaðir 20 milljarðar er þeim bara skilað aftur, ekkert mál. Við notuðum eins mikið og við gátum, frábært. Niðurstaðan varð hins vegar sú að það var ekki allt svigrúmið notað, hvorki í þeim atvinnuhugmyndum sem komu frá sveitarfélögunum né í þeim nýsköpunartækifærum sem við vorum með, hvergi. Þar er munur á stöðunni núna, sem er vissulega betri en í nágrannalöndum, og tillögum stjórnarandstöðunnar, sem hefðu leitt til minna atvinnuleysis eftir því sem kórónuveirufaraldurinn þróaðist, minna atvinnuleysis núna, minni þörf á aðgerðum núna, af því að við værum einfaldlega á betri stað. Það er rosalega erfitt að sýna fram á þetta. Ég er að reyna að segja þetta með eins skýrum hætti og með eins skýrum dæmum og ég get fundið af því að greiningarnar eru ekki til. Ríkisstjórnin var ekki með neinar greiningar. Við fáum samkvæmt þessu eftirágreiningar á því sem við leggjum fram. Við sjáum þetta t.d. í því hvernig úthlutunarhlutfall Tækniþróunarsjóðs var. Það er réttlæting til þess að geta sagt: Sjáið bara, við höfðum rétt fyrir okkur. En þó að við hefðum verið að leggja til of háa fjárheimild þarna sem hefði ekki öll verið notuð þá hefðum við vitað það. Við þurftum þá ekki að nota hana alla en hún nýttist eins vel og hægt var. Ríkisstjórnin lagði hins vegar til fullt af mismunandi aðgerðum, eins og brúarlán o.s.frv., sem nýttust ekki allar. Það var ónákvæm notkun á almannafé sem við eyddum í rauninni tíma í að búa til og ekkert varð til úr. Það var fullt af svoleiðis fimleikum fram og til baka þar sem ekki var tekið tillit til þess hvernig fyrirtæki eiga t.d. aflandseignir, ekki hvernig mismunandi fyrirtæki hafa verið að greiða arð eða greiddu síðan arð seinna meira, ekki í rauninni beinir styrkir til þeirra sem voru atvinnulausir til að skapa sér eigin möguleika. Við Píratar vorum með hugmyndir um að hafa einfaldlega skilyrðislausar atvinnuleysisbætur þar sem tíminn væri notaður fyrir þá sem væru á atvinnuleysisbótum, sem þeir voru hvort sem er þegar að fá, til að sækja sér virkni eða atvinnu í einhvern tíma til þess að búa til eitthvað nýtt. Það væri þá bara nýsköpunarstyrkur til einstaklinga sem er fullkomlega eðlilegt í því ástandi sem var. Það hefði minnkað atvinnuleysi. Þótt það hefði ekki minnkað kostnaðinn hefði það búið til framleiðni og framtíðarmöguleika, sem er það sem við miðuðum við og var markmið okkar frá upphafi. Það raungerðist hins vegar ekki af því að við erum með ríkisstjórn sem kann ekki að sýna fram á árangur af verkum sínum og kann ekki að hlusta.

Virðulegur forseti. Ég vil koma inn á ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar þar sem hann talaði um vinnuúrræði. Ég var að spá í þessi vinnuúrræði og það hvernig ríkisstjórnin hefur gjörsamlega klúðrað því máli. Fyrst var vinnuúrræði þar sem allir áttu að geta unnið og fengið 307.000 kr. atvinnuleysisbætur, bara komið og unnið. Síðan var farið að bæta í og allt í einu komið með tilboð upp á 470.000 kr. plús 11% lífeyrissjóð. En það furðulegasta við það fyrirbrigði var að þeim sem fundu sér vinnu og voru tilbúnir að fara inn í þetta kerfi var neitað um það. Það voru alls konar girðingar og meira að segja girt fyrir stúdenta. Það furðulegasta við að þeir skyldu girða fyrir stúdenta var að stúdentar sem hafa verið að vinna eru búnir að borga inn í þennan sjóð en fá ekkert út úr honum. Þeir fá ekki þann rétt sem þeir eru búnir að setja peningana í. Ég spyr því hv. þingmann hvort hann hafi kortlagt hvort þessi vinnuúrræði séu ekki bara almennt klúður hjá ríkisstjórninni vegna þess að hún hugsaði ekki málið til enda. Hún byrjar á einum enda og rýkur í annan. Það er merkilegt með þessi 7.000 störf, og ég held að það sé ekki búið að ná helmingnum af þeim út, að settar eru girðingar á þá sem eru verst settir, sem eru á félagsbótum, frekar en að segja við alla sem eru á félagsbótum: Komið, þið megið koma inn í þetta dæmi, bara til að fá fólk aðeins í virkni. Ef um er að ræða hjón mega þau ekki fá nema 340.000 kr. áður en það fer að skerðast á fullu. Ef þetta átti að hjálpa fólki hefði átt að taka niður allar girðingar í stað þess að hafa þetta allt svo niðurnjörvað að þeir sem vildu fengju ekki og það væru erfiðleikar við að fá aðra til að koma inn í kerfið.

Forseti. Já, þetta er það sem mér finnst einmitt einna merkilegast í öllu þessu kófi hérna, ríkisstjórnin er hvergi tilbúin til þess í rauninni að monta sig af eigin afrekum, enda eru þau fá og langt á milli þeirra. Eins og ég horfi á þetta þá kemur ríkisstjórnin með einhverja vinnumarkaðsaðgerð og segir að hún eigi eftir að leysa vandann en útskýrir síðan ekki í framhaldinu hver ávinningurinn var af þeim aðgerðum, hversu mikið af vandanum þær leystu. Þá verður maður að álykta sem svo að í rauninni hafi þetta ekki leyst vandann, ef hv. þingmaður áttar sig á þessum mun þarna. Þegar við spyrjum hver ávinningurinn hafi verið af því að fara út í þessa aðgerð frekar en einhverja aðra eru svörin alltaf: Við settum fullt af peningum í þetta. En það er ekki það sem ég er að spyrja um. Mér er alveg sama hversu mikinn pening þú setur í aðgerðina ef þú getur ekki sagt mér hver ávinningurinn af henni var. Ef settir eru í hana 100 milljarðar, hvað kom út úr því? Komu 120 milljarðar út úr því? Voru búin til einhver verðmæti eða sköpuð einhver hagræðing eða eitthvað því um líkt miðað við annan kostnað sem hefði komið á móti? Ef ekki hefði verið farið í þessa aðgerð hefði þá verið kostnaður upp á 50 milljarða en af því að farið var í aðgerðina fyrir 40 milljarða voru sparaðir 10 milljarðar? Hvernig er jafnan? Við fáum aldrei svoleiðis útskýringar. Af hverju ættum við að samþykkja fjárheimildir þegar við vitum ekki hver árangur þeirra er? Og af hverju ættum við að sætta okkur við svör, þegar við spyrjum um árangur aðgerða, á borð við: Við settum 10 milljarða í þetta. Ég veit að það var gert en það sem við fengum úr því á að vera svarið.

Virðulegi forseti. Þar held ég að við séum komin akkúrat að því sem hv. þingmaður sagði áðan þegar hann var að tala um ríkisstjórnina og veiruna, þetta er hálfgerð jóðsótt hjá henni og þar af leiðandi getur hún ekki útskýrt hverju úrræðin skila inn. Ríkisstjórnin myndi útskýra þetta ef úrræðin skiluðu einhverju og hún vissi það en í staðinn kemur hún bara með einhverjar hrútskýringar. Það segir sig sjálft að ef þau væru með mælikvarða sem sýndi að allar aðgerðir hefðu skilað rosalega góðum árangri þá væru þau með hverja einustu tölu niðurnjörvaða. En þau eru ekki með nein svör vegna þess að þau vita að þetta eru bara happa- og glappaaðgerðir. Síðan hæla þau sér af öllu því fjármagni sem þau jusu í þetta en skilaði kannski ekki neinu.

Forseti. Þetta er einmitt vandamálið við að giska. Það sem ríkisstjórnin hefur gert í rauninni allan þennan faraldur er að giska á að þær aðgerðir sem beitt er eigi eftir að leysa málið. En þegar maður giskar þá er ekkert viðmið til að segja til um hvort þetta hafi verið rétt ágiskun eða ekki. Gott og vel, það má giska. En við erum með stjórnsýslu, faglega stjórnsýslu sem á að fara í gegnum ágiskanir stjórnmálamanna og vega og meta hver áhrif þeirra verða. En við fengum það aldrei heldur. Ráðherra á að sjá til þess að stjórnsýslan sinni því hlutverki sínu og skili slíkum greiningum til þingsins af því að hér tökum við síðan ákvarðanir um þessar fjárheimildir, hvort við eigum að fara í þær fjárheimildir fyrir þessi ágiskunarverkefni stjórnvalda eða einhver önnur. Við viljum nota almannafé vel og þá viljum við nota það í verkefni sem virka en ekki fara eftir geðþótta: Núna er norðanátt svo við skulum nota þessa aðferð.

Herra forseti. Ef ég man rétt er um mánuður síðan hæstv. ríkisstjórn kynnti síðasta Covid-pakkann sinn og við erum að fá fjáraukalagafrumvarpið, sem á að dekka kostnaðinn vegna þeirra aðgerða, inn núna í dag. Í dag eru, auk þessa þingfundardags, eftir sex þingfundadagar á þessu kjörtímabili. Í nefndunum er verið að vinna með 60 stjórnarfrumvörp og fimm stjórnarþingsályktunartillögur. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um skipulagshæfni hæstv. ríkisstjórnar hvað þetta varðar og hvort þetta frumvarp sem við erum að tala hér um sé ekki allt of seint fram komið ef það á að klárast ásamt öðrum málum. Því að auðvitað klárum við ekki öll þessi 65 stjórnarmál sem eru í nefndunum, það er augljóst mál, og hv. stjórnarþingmenn hafa ekki látið okkur vita hver forgangurinn er í þeim efnum. En þetta frumvarp sem við ræðum hérna hlýtur þó að vera mjög framarlega á forgangslista þeirra. Telur hv. þingmaður að þau hafi kannski verið að hugsa sér að sleppa við að leggja fram fjáraukalagafrumvarp og haldið einhvern veginn að fjárveitingavaldið væri bara upp í ráðuneytunum en ekki hér?

Virðulegi forseti. Þetta var spurningin sem kom beint upp í hausnum á mér þegar ég sá ríkisstjórnina fyrst kynna þessar aðgerðir sínar. Ég áttaði mig ekki á því hvar fjárheimildir væru til fyrir aðgerðunum í fjárlögum. Ég fór að spyrjast fyrir um það óformlega og á mjög óformlegum nótum fékk ég þau svör að það væru til fjárheimildir fyrir þessu öllu, t.d. í almennum varasjóði. En almenni varasjóðurinn gengur ekki út á svona fjármögnun heldur er hann til þess að bregðast við ófyrirséðum, óvæntum útgjöldum. Við vorum nýbúin að samþykkja fjárlög þegar fram komu hugmyndir um þetta. Það hefði einfaldlega verið hægt að hafa einhvers konar aðgerðir í fjárlögum til þess að dekka fjárheimildir fyrir þær. En svarið sem ég fékk var sem sagt að fjárheimildirnar væru til eða að það yrði einhvern veginn fært á milli þannig að ekki þyrfti að fá nýjar fjárheimildir. Það er rosalega skýrt að fjárveitingarvaldið er á þingi og þegar stjórnvöld ætla að búa til nýjar aðgerðir, og þetta er lykilatriði, þurfa þau að fjalla um þær aðgerðir á þingi og fá fjárheimild fyrir þeim sérstaklega. Það er algjört lykilatriði í fjárveitingavaldi og löggjafarvaldi að þetta sé virt. Og já, svörin sem ég fékk miðað við þær aðgerðir sem ég sá á hugmyndablaði ríkisstjórnarinnar rímuðu ekki við þá skyldu stjórnvalda að koma með nýjar hugmyndir kostnaðarmetnar og árangursgreindar til þingsins til afgreiðslu fjárheimilda. Það átti einfaldlega að skófla til fjármunum innan ramma, eins og alltaf er gert, og redda sér einhvern veginn þannig í gegnum það 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Nú fáum við þetta frumvarp til vinnslu í hv. fjárlaganefnd og samkvæmt minnisblaði frá Landspítalanum til heilbrigðisráðuneytisins þá er það svo að biðlistar hafa lengst á milli áranna 2020–2021. Ég held að það sé mjög alvarlegt hvernig staðan er þar. Í febrúar voru 3.625 einstaklingar á biðlista eftir skurðaðgerð, rúmlega 1.000 biðu eftir geðheilbrigðisþjónustu og 131 barn beið eftir þjónustu á BUGL. Þetta er mjög alvarleg staða. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki tilbúinn til þess að koma í þá vinnu með mér að reyna að sannfæra meiri hlutann um að leggja fram breytingartillögu til að mæta þeim vanda.

Virðulegi forseti. Þetta er ágætisdæmi um það hvernig lög um opinber fjármál virka í dag. Það er ákveðin stefnumörkun um biðlista í fjármálaáætlun frá ríkisstjórninni. Við höfum ekki hugmynd um hvað það kostar af því að það er ekki kostnaðargreining á því, en það er væntur árangur af þeim aðgerðum. Við fáum ekki að sjá í fjármálaáætlun hver staðan er. Hún hefur, eins og hv. þingmaður benti á, versnað en ekki batnað. Það þýðir að innan laga um opinber fjármál gæti ríkisstjórnin hagrætt, flutt á milli o.s.frv., til að bregðast við aukinni þörf inn í þessa stefnu um úrbætur, einkum á sviði biðlista, án þess að fara sérstaklega og biðja um fjárheimild fyrir því af því að það er þegar til heimild um þessa stefnu og þennan árangur. En þá þarf ríkisstjórnin að útskýra ef á einhvern hátt er farið fram úr fjárheimildum og varasjóðurinn dugar kannski ekki til og þá þarf kannski að sækja aukafjárheimild ef framúrkeyrslan er þeim mun meiri.

Herra forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir fína ræðu. Þingmaðurinn varði töluverðum hluta tímans í að tala um nýsköpun, nauðsynlega og mikilvæga, og í tengslum við Covid. Við getum svo sem tekið lengri umræðu um það. Ég er reyndar á þeirri skoðun, og ég held að við deilum henni, varðandi nýsköpun að þegar kemur að sköpun starfa tengist hún ekki endilega Covid heldur sé bókstaflega lífsnauðsynlegt fyrir okkur heilt yfir að leggja meiri rækt við hana. En af því að ræðan var býsna Covid-miðuð, eins og margra annarra hér, þá langar mig að velta einu upp. Fyrir utan vinnumarkaðsaðgerðir er lúmskt inni í tveimur einskiptiskostnaðaraðgerðum annars vegar fjárheimild málefnasviðs ferðaþjónustu þar sem talað er um hækkun um 750 milljónir til að mæta ákvörðun ríkisstjórnarinnar um svokallaða ferðagjöf. Síðan kemur í útskýringum að þeir 1,5 milljarðar sem veittir voru í þetta síðast hafi ekki verið notaðar nema að hálfu og ef þetta nýtist allt núna verði restin sótt þangað. Þetta kemur inn á svipuðum tíma og við sjáum í kjölfar bólusetningarátaks, sem gengur býsna vel, að ferðaþjónustan er að glæðast. Kannski er þörf á einhverri annarri aðstoð og innspýtingu inn í ferðaþjónustuna en akkúrat þessari, þ.e. ferðagjöf, eins og dæmið frá því í fyrra sýnir. Mér finnst rekstur hjúkrunarheimila svolítið stinga í augu, ef við tökum sjónaukann og horfum víðar yfir og horfum á sviðið án þess endilega að taka tillit til Covid. Þar er verið að veita milljarð inn í gat, eftirágat, þ.e. gat sem myndast hefur vegna ónógra daggjalda, og verið er að tala um að það gat sé núna á bilinu 3–4 milljarðar. Mig langar til að heyra hugleiðingar hv. þingmanns - ég missti af tækifærinu til að eiga orðastað við hæstv. fjármálaráðherra þannig að hér er bara staðgengill úr fjárlaganefnd - um það hvort þessum peningum, 

Forseti. Fyrst um hjúkrunarheimilin: Staða hjúkrunarheimila er nokkurn veginn nákvæmlega sú sama og var í upphafi kjörtímabilsins. Það hefur ekkert gerst í þeim málum. Það er reyndar verið að byggja slatta af hjúkrunarrýmum en það sér ekki högg á vatni. Það er staða þess málefnasviðs eins og það leggur sig og það er enn þá þetta vandamál með fjárveitingarnar þar sem langflest hjúkrunarheimili eru rekin í halla. Það kom skýrsla sem sagði okkur í rauninni ekkert um ástæður þess halla. Þessi milljarður í hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu er nauðsynlegur, algerlega, en hann er líka með þeim fyrirvara að hjúkrunarheimilin samþykki framlengingu á samningi til loka febrúar 2022, sem ég skil að vissu leyti, til þess að búa til eitthvert andrými fram yfir kosningar. En að setja skilyrðið er samt skrýtið. Ég myndi frekar vilja sjá það óskilyrt: Hérna er milljarður til febrúar 2020. Þið þurfið ekki að samþykkja neitt, þetta er bara fjárveitingin til að liðka fyrir. Varðandi það hvort það hefði verið heppilegt að setja ferðagjöfina inn á þessi málasvið í staðinn fyrir að setja peninga í ferðaþjónustuna þá held ég að það sé ekki spurning um annaðhvort eða. Ég held að hvort tveggja sé svarið. Mér finnst það ekki ósniðug pólitík að leyfa fólki að ráða aðeins hvernig það ráðstafar almannafé. Það eru ákveðin þátttökufjármál sem slík. Þarna velur fólk þá hvert það úthlutar sínum hluta af styrk til ferðaþjónustunnar. En hvort þetta er rétt upphæð og eitthvað svoleiðis er náttúrlega bara pólitísk ákvörðun. 

Forseti. Ég þakka svörin. Mig langar örsnöggt að fara yfir það að 1. maí síðastliðinn tók gildi eða stimplaðist inn umsamin stytting vinnutíma, klárlega með tilheyrandi kostnaði sem er ekki mætt. Það er hluti af vanda hjúkrunarheimilanna sem þau sjá fram á núna, akkúrat á því tímabili sem hv. þingmaður talar um og áfram, og það er líka hluti af biðlistavanda skurðstofu Landspítalans sem kom til tals áðan, að loka hefði þurft stofum. Það er ekki hægt að manna störf vegna þess að þar standa stjórnendur frammi fyrir því úrlausnarefni að það fjármagn sem er tekið til hliðar fyrir launakostnaði dreifist á færri í ljósi styttingar vinnutímans. Þannig að ég velti fyrir mér: Nú fer stór hluti í vinnumarkaðstengd úrræði í þessum fjárauka. Það er alls ekki svo að það sé til eftirbreytni að nýta fjárauka til að mæta svona samningsbundnum hækkunum eða styttingu vinnutíma sem felur í sér færri vinnustundir. 

Forseti. Ég ætla að leyfa mér að efast um að það verði einhver hljómgrunnur fyrir því. Þetta er hins vegar mjög áhugavert vandamál því að lífskjarasamningarnir með bæði styttingu vinnuviku og krónutöluhækkunum hafa þó nokkuð mikil áhrif á fólk sem er á lægri launum, sem er alla jafna fólk sem vinnur á hjúkrunarheimilum. Þar eru hlutfallslega fleiri láglaunastarfsmenn en eiga að vera. Á sama tíma er gert ráð fyrir meðallaunaþróun, hækkunum til málefnasviðanna og stofnana o.s.frv. og ef það er gert handa þeim málasviðum sem eru með láglaunastéttir almennt séð þá koma minni fjárheimildir þangað en lífskjarasamningarnir krefjast. Þannig að við sjáum ekki bara fyrir vanda vegna styttingar vinnuvikunnar heldur líka vegna munarins á krónutöluhækkun 

Herra forseti. Miklar áskoranir eru fram undan í hagstjórn í landinu. Við horfum fram á mikinn hallarekstur ríkissjóðs sem kemur til með að aukast við þessi fjáraukalög, verði þau samþykkt hér, um rúma 8 milljarða kr. Síðan mælist verðbólgan sú hæsta síðan 2013 og vextir fara hækkandi. Allt er það áhyggjuefni. Þessi fjárauki kemur inn á málefni sem eru nauðsynleg, ég skal taka undir það hér. Eins og segir í frumvarpinu snýr langstærsti hluti tillagnanna að félags- og vinnumarkaðsúrræðum. Í atvinnuleysið og vinnumarkaðinn er verið að setja 9,8 milljarða kr. Allt er þetta nauðsynlegt, ég tek heils hugar undir það. Hér er átakið Hefjum störf og svo eru ráðningarstyrkir til fyrirtækja sem ég hef talað fyrir og flutti sérstaka breytingartillögu um við síðustu fjárlög. Til að mæta miklu atvinnuleysi á Suðurnesjum lögðum við þingmenn Miðflokksins til breytingartillögu við fjárlög um að setja töluverða fjármuni í það að bæta í ráðningarstyrki. Slíkir styrkir eru gott úrræði sem felst í því að atvinnurekendur geta ráðið til sín starfsmann sem hefur verið að leita sér að vinnu og fengið styrk frá ríkissjóði sem mun mæta að mestum hluta þeim launakostnaði sem því fylgir í sex mánuði. Þetta er gott úrræði. Svo er verið að framlengja tímabil tekjutengdra atvinnuleysisbóta. Allt eru þetta nauðsynleg úrræði og við í Miðflokknum styðjum þau að sjálfsögðu. Atvinnuleysi er þjóðinni mjög dýrt og það er ekki bara kostnaðarsamt fjárhagslega heldur veldur atvinnulausum og fjölskyldum þeirra miklum andlegum erfiðleikum og ákaflega mikilvægt að ná því niður með öllum tiltækum ráðum. Verði hlutfall atvinnulausra áfram svona hátt kemur það til með að kosta ríkissjóð í kringum 40 milljarða kr. árlega. Það er gríðarlega há upphæð og þess vegna er mjög mikilvægt að ríkisstjórnin átti sig á því að það verður að leggja fram áætlanir um það hvernig við náum niður atvinnuleysinu en það er t.d. ekki að finna í fjármálaáætluninni sem við vorum að samþykkja hér í dag. Það atvinnuleysi sem við glímum núna við er sambærilegt atvinnuleysi á árunum 1993–1995 sem var mjög hátt og algerlega óásættanlegt. Það er mjög mikilvægt að búa fyrirtækjunum það rekstrarumhverfi að þau geti blómstrað og náð góðum rekstrargrunni þannig að þau geti fjölgað starfsmönnum. Stóra áskorunin fram undan er að ná niður atvinnuleysi og þar gegna fyrirtækin í landinu lykilhlutverki, það er bara þannig, við þurfum að búa þeim þann rekstrargrundvöll sem þarf til að þau geti fjölgað störfum. Auk þess þurfum við að huga að því að umhverfi fyrir erlenda fjárfestingu hér á landi sé samkeppnishæft, vegna þess að erlend fjárfesting fjölgar einnig störfum. En þá þarf líka umhverfið hér að vera með þeim hætti að það sé aðlaðandi fyrir erlend fyrirtæki að koma hingað og hefja starfsemi. Ég bendi á Írland sem dæmi um land sem hefur staðið sig mjög vel í því að fá erlenda fjárfestingu. Hugverkageirinn er u.þ.b. 26% af þjóðartekjum Íra vegna þess að þeir hafa búið það umhverfi þannig að það sé aðlaðandi fyrir fyrirtæki, gagnaver og annað slíkt að koma til landsins. Við þurfum að setja fram áætlun um það að búa fyrirtækjum hér og erlendum fjárfestum rekstrarumhverfi sem gerir það að verkum að hingað verði eftirsóknarvert að koma. Það er lykillinn í því að ná niður atvinnuleysi. Jú, það er verið að mæta atvinnuleysi með stuðningi en það eru útgjöld úr ríkissjóði sem eru ekki sjálfbær. Þess vegna er mjög mikilvægt að við náum niður atvinnuleysi og ég legg áherslu á að í málflutningi okkar Miðflokksmanna höfum við lagt til meiri lækkun á tryggingagjaldi til að bæta stöðu fyrirtækjanna í landinu. Það er fleira sem ég vildi koma inn á í tengslum við þetta fjáraukalagafrumvarp og það eru hjúkrunarheimilin. Hér á loksins að setja u.þ.b. milljarð í rekstur hjúkrunarheimilanna en það mun ekki duga til. Hallinn á rekstrinum, ef tekið er tillit til framlaga sveitarfélaganna, og það er ekki lögbundið hlutverk þeirra, er um 1,5 milljarðar á ári. Ef horft er fram hjá sveitarfélögunum er hallinn kominn í 3 milljarða. Fulltrúar þessa geira komu á fund fjárlaganefndar og kynntu m.a. vandaða skýrslu sem fjallar um rekstrarvanda hjúkrunarheimilanna. Þar kom fram að hallinn sé jafnvel meiri, geti verið á bilinu 4–6 milljarðar þegar tekið er tillit til styttingar vinnuvikunnar, lífskjarasamninganna o.s.frv. Hér er því um verulegt vandamál að ræða og þetta framlag dugir hvergi nærri. Þó að það sé sannarlega mikilvægt, eins og komið hefur fram, og við styðjum það, þá verða menn að setja fram trúverðuga áætlun. Það er ekki hægt að henda þessu á undan sér. Þetta er bara bráðabirgðalausn hjá ríkisstjórninni. Hún veltir því yfir á næstu ríkisstjórn að leysa þennan vanda, sem er mjög brýnn. Ég minni á að við í Miðflokknum fluttum breytingartillögu við fjárlögin um framlag upp á 800 millj. kr. til þess að mæta þessum rekstrarvanda. Sú tillaga var felld í þinginu af ríkisstjórnarflokkunum. Núna koma þeir loksins með tillögu til að reyna að leysa þennan vanda með einhverjum hætti til bráðabirgða. Það sýnir þversagnir í þessu af hálfu ríkisstjórnarinnar. Við höfum verið mjög meðvituð um það í Miðflokknum hvers konar vandi þetta er og höfum reynt að bregðast við honum en því miður hefur það mætt mjög takmörkuðum skilningi af hálfu ríkisvaldsins, það verður að segjast eins og er. Síðan eru nokkrir liðir sem verið er að setja fjármuni í og koma fram í minnisblaði frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu sem barst okkur nefndarmönnum í fjárlaganefnd. Þar er m.a. fjallað um ráðstöfun á tekjuhlið og kemur fram að frestanir á skattgreiðslum kosti ríkissjóð um 6,5 milljarða kr. Síðan er úttekt á séreignarsparnaði. Það er mjög athyglisvert við séreignarsparnaðarleiðina, sem hefur að sjálfsögðu komið mörgum vel, að það má heldur ekki gera ráð fyrir því að það verði alltaf lausnin á einhverjum vanda sem steðjar að efnahagsmálum að heimila úttekt á séreignarsparnaði. Það er sparnaðarleið sem menn hafa hugsað sér til efri áranna og er séreign og er að mörgu leyti mjög skynsamleg leið vegna þess að hún felur í raun og veru í sér kauphækkun fyrir þann sem ákveður að fara þá leið, þ.e. atvinnurekandi greiðir 2% af heildarlaunum á móti launamanni. Ég legg áherslu á að menn geri sér líka grein fyrir því að þetta er sparnaðarform sem er mikilvægt að eiga og reyna að halda í eins og kostur er. Hér eru einnig úrræði sem er verið að framlengja og bæta nýjum við eins og t.d. ferðagjöf. Setja á töluverða upphæð í ferðagjöf 2, um 1,4 milljarða kr. Það er töluvert há upphæð. En ef við skoðum aðeins árangurinn af ferðagjöfinni sem var sett á laggirnar fyrir ekki svo löngu síðan og margir Íslendingar nýttu sér síðastliðið sumar, sem var besta mál, þá sá ég athyglisverða frétt í blöðunum um að þetta hafi mest verið nýtt á einhverjum veitingastöðum, kjúklingaveitingastað og pitsuveitingastað. Jú, jú, þetta eru svo sem ágætisfyrirtæki en var þetta tilgangurinn? Var ekki tilgangurinn frekar að reyna að mæta ferðaþjónustunni sem hafði glímt við mestan rekstrarvanda og þá á landsbyggðinni sérstaklega? Ég held að menn verði aðeins að skoða árangurinn af þessum aðgerðum. Það kom fram hjá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni að það er mjög mikilvægt að við horfum til árangurs þeirra aðgerða sem verið er að leggja í og líka almennt þegar kemur að fjárveitingum ríkisins, að þær séu árangursmiðaðar, að fram fari mat á árangri fjárveitinga. Það er í anda laga um opinber fjármál. Það kom t.d. ekkert fram í fjármálaáætluninni um hvaða árangri aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar hafa verið að skila, sem er að mörgu leyti mjög sérstakt. Við sáum að í upphafi voru aðgerðirnar svolítið litaðar af ákveðinni örvæntingu af hálfu ríkisstjórnarinnar. Stöndug fyrirtæki voru að nýta sér þessar leiðir, hlutabótaleiðina og annað slíkt, sem þurftu ekkert á því að halda, sem sýnir að lagasetningin var ekki nógu vönduð af hálfu Alþingis hvað þetta varðar. Hlutabótaleiðin skilaði svo sem tilætluðum árangri en hins vegar er árangur aðgerðanna mjög ólíkur. Sumar stóðu undir væntingum en aðrar ekki og ég held að nú sé kominn sá tímapunktur að fara eigi fram ákveðið endurmat á aðgerðunum, það sé bara mjög nauðsynlegt, vegna þess að það er hluti af vandaðri fjárlagagerð af hálfu fjárveitingavaldsins að menn átti sig á því hver árangurinn er. Ég held að það sé mjög óljóst og ég held í raun og veru að þessi ríkisstjórn hafi ekki haft neina áætlun um það að mæla árangur, sem er að mörgu leyti mjög athyglisvert. Ég sé að tíminn er að renna út og að lokum langar mig að koma aðeins inn á eitt atriði sem ég rakst á í þessu minnisblaði frá fjármálaráðuneytinu þar sem er fjallað um yfirlit yfir ráðstafanir vegna Covid-19, eins og segir þar á bls. 6. Þar kemur fram að lækkun bankaskattsins, þ.e. flýting hans, hafi haft áhrif á tekjuhlið ríkissjóðs sem nemur 5,7 milljörðum. Ríkissjóður varð af tekjum upp á 5,7 milljarða kr. vegna lækkunar bankaskattsins. Þegar halli ríkissjóðs er kominn í 328 milljarða kr. á þessu ári, sem er gríðarlegur halli, þá verða menn að horfa í alla tekjustofna sem þeir eiga. Þarna var tekjustofn sem var ákveðið að lækka og fella niður og honum var flýtt sem nemur 5,7 milljörðum. En hverju hefur það skilað? Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra að þessu áðan í andsvari og það varð fátt um svör en meira um útúrsnúninga af hans hálfu. Hafa menn tekið eftir því að þjónustugjöld bankanna hafi lækkað? Ég hef ekki tekið eftir því. Hver er rekstrarafkoma bankanna? Ég sá að einn bankinn var að skila hagnaði upp á 12,5 milljarða kr. en á sama tíma sagði hann upp 20 starfsmönnum og gaf frá sér yfirlýsingar þess efnis að það ætti að fara að greiða eigendum heilmikinn arð. Það er nauðsynlegt að fá alveg á hreint hvaða árangri þetta skilaði, þessi aðgerð sem var ákveðið að flýta og kostar ríkissjóð 5,7 milljarða. Það er ýmislegt sem þarf að fara yfir í öllu þessu ferli en í heildina eru náttúrlega í þessum fjáraukalagapakka 

Forseti vill biðja hv. þingmenn að virða tímamörkin.

Herra forseti. Þetta fjáraukalagafrumvarp kemur ansi seint fram, leyfi ég mér að segja. Enn er þó tími til að bæta úr og laga áherslur meiri hlutans hér í þinginu því að einhverra hluta vegna virðist stjórnarmeirihlutinn ekki átta sig á því hverjir það eru sem bera þyngstu byrðarnar í þessum heimsfaraldri. Margoft hefur verið bent á að efnahagslægðin og vandinn komi misjafnlega niður á okkur í þessum faraldri. Sumir hafa sagt að 10% séu í vanda en 90% í góðum málum og aðrir græði jafnvel á stöðunni og hafi fundið sér leið til þess að nýta sér hana sér til framdráttar. En það er fólkið sem misst hefur vinnuna sem hefur orðið fyrir mesta tekjufallinu. Hv. stjórnarþingmenn og hæstv. ríkisstjórn hefur stigið skref. Eitt af því sem ríkisstjórnin gerði til þess að reyna að bæta stöðuna var að lengja tekjutengda tímabilið. Tekjutengda tímabilið er samkvæmt lögunum þrír mánuðir en var lengt í sex mánuði. Það þýðir að fólk fær hluta af tekjum sínum en aldrei þó meira en 456.000 kr. á mánuði. En hverjir voru það, forseti, sem fengu síðan þessar trakteringar frá hæstv. ríkisstjórn? Það voru þeir sem misstu vinnuna í mars 2020, þeir sem misstu vinnuna þegar veiran var komin inn í íslenskt samfélag og farin að skapa usla. Þau 10.000 sem voru atvinnulaus í febrúar fengu hins vegar ekki þessar trakteringar, þau máttu bíða. Það finnst mér svo ósanngjarnt og ég er ekki enn búin að sætta mig við það, forseti, að þeir sem höfðu verið lengst atvinnulausir, sem áttu í mestum vanda þegar enga vinnu var að fá vegna heimsfaraldurs, fengu ekki sérstaka aðstoð frá ríkisstjórninni heldur hinir sem voru búnir að vera skemur atvinnulausir. Nú er það svo að atvinnuleysið er á niðurleið sem betur fer, en það gerist hægt. Samkvæmt síðustu tölum frá Vinnumálastofnun eru um 20.000 manns atvinnulausir á Íslandi. Þeir sem hafa verið atvinnulausir lengur en 12 mánuði eru rétt tæplega 6.500. Það er litið alvarlegum augum ef fólk er atvinnulaust lengur en 12 mánuði því að þá eru slæmar aukaverkanir af langtímaatvinnuleysi farnar að bíta verulega. En sambærilegar tölur við þetta eru að þeir sem höfðu verið atvinnulausir í meira en 12 mánuði í október síðastliðnum voru 3.614. Núna eru þeir orðnir tæplega 6.500. Í október 2019 voru þeir 1.466. Það er klárt mál hverjir bera byrðarnar í þessum heimsfaraldri en ríkisstjórnin hefur ekki viljað mæta þeim með því að lengja atvinnuleysisbótatímabilið. Við í Samfylkingunni höfum lagt fram tillögu um að það yrði lengt um ár. Hún var felld. Við lögðum til sex mánuði. Það hefur líka verið fellt. En við tökum enn undir kröfur ASÍ sem talar um að atvinnuleysisbæturnar þurfi að hækka upp í 95% af lágmarkstekjutryggingunni og að atvinnuleysisbótatímabilið þurfi að lengja a.m.k. um sex mánuði. Það er svo sorglegt, forseti, að á hverjum mánuði núna detta tugir manna út af atvinnuleysisskránni, hafa ekki fengið vinnu í heimsfaraldrinum, enda enga vinnu að fá, og þurfa þá að leita á náðir sveitarfélaganna eftir félagslegri aðstoð sem er í öllum tilfellum mun lægri en atvinnuleysisbæturnar. Og ég veit að á því svæði þar sem ég bý, þar sem fjórði hver maður gengur atvinnulaus, er félagsleg aðstoð um helmingi lægri en atvinnuleysisbæturnar. Enda segja hjálparstofnanir okkur að aðsóknin í matargjafir hafi aukist, og eðlilega. Það sem ríkisstjórnin er að gera með því að taka ekki utan um þetta fólk við slíkar aðstæður er að beina því lóðbeint í sárafátækt og það er skammarlegt fyrir ríkt samfélag eins og við erum að haga sér með þeim hætti. Hæstv. ríkisstjórn hefur viðurkennt efnahagsvanda fyrirtækja, og það er fínt, og mætt þeim vanda þannig að einhver þeirra geti haldið áfram, sem betur fer, og verið í startholunum þegar ferðamenn fara að koma til landsins. En hún hefur ekki sama skilning á efnahagsvanda heimilanna þó að allir viti sem vilja að langtímaatvinnuleysi er fólki hættulegt og ber mikinn kostnað í för með sér inn í framtíðina. Langstærstu hóparnir sem eru atvinnulausir núna af þessum 20.000 manns eru konur, ungt fólk og innflytjendur, enda eru það þjónustustörf sem hafa fallið niður í þessum heimsfaraldri. Mér finnst mikilvægt, forseti, að þetta fólk, sem hefur þurft að bera þessar byrðar fyrir okkur hin, fái skaðabætur. Við eigum að greiða þeim skaðabætur sem hafa verið að taka á sig þyngstu byrðarnar þannig að þeir komist fljótt af stað að nýju, geti spyrnt sér í þegar einhverja vinnu verður að fá. Þetta er eitt, forseti. Hitt sem við getum ekki lokað augunum fyrir er að biðlistar í heilbrigðiskerfinu eru að lengjast. Nú er það svo samkvæmt minnisblaði frá Landspítalanum frá því í febrúar síðastliðnum að 3.625 einstaklingar bíða eftir skurðaðgerðum á Landspítalanum. Lengstu biðlistarnir eru eftir augnaðgerðum og liðskiptum á mjöðm. Þar bíða 392 einstaklingar. Eftir liðskiptum á hné bíða 827 einstaklingar og eftir brennsluaðgerð á hjarta 301 einstaklingur. Við verðum að bregðast við því. Þessir biðlistar hafa lengst af ýmsum ástæðum, það er ekki allt út af Covid en það skiptir ekki máli af hverju biðlistarnir hafa lengst. Það þarf að taka á þeim málum og mér finnst að við eigum að gera það í þessum fjáraukalögum, setja af stað átak, því að það er ekki bara í skurðaðgerðir þar sem biðlistar eru að lengjast, það er líka bið eftir geðheilbrigðisþjónustu á Landspítalanum. Þar bíða núna 1.095 einstaklingar og það sem er geysilega alvarlegt er að 131 barn bíður eftir þjónustu á barna- og unglingageðdeild Landspítalans. Við verðum að bregðast við því og þess vegna mun ég og vonandi nefndin öll flytja breytingartillögur við þetta frumvarp í þá veru að því megi mæta. Annað mál sem mikið hefur verið rætt undanfarið er rekstrarvandi hjúkrunarheimila. Uppi hefur verið ákall til stjórnvalda um að setja aukið fjármagn í sjúkratryggingar til þess að mæta þeim vanda. Þó að fólkið sem rekur hjúkrunarheimilin sé allt af vilja gert þá mun fjárskortur alltaf koma niður á þjónustu við eldra fólk sem er á hjúkrunarheimilunum þannig að það er brýnt að mæta þeim vanda. Sveitarfélög þurftu að gefa frá sér reksturinn af því að þau réðu ekki við hann lengur og einkaaðilar tóku að sér a.m.k. þrjú hjúkrunarheimili um landið. Þegar það er komið í gagnið þá er hæstv. ríkisstjórn tilbúin til að leggja til peninga og leggur til milljarð með þessu fjáraukalagafrumvarpi, þó að í Gylfaskýrslunni svokölluðu sé talað um að enn hærri upphæð vanti inn í þá starfsemi. Ég hef, forseti, fullan skilning á því að afla þurfi góðra upplýsinga um rekstur hjúkrunarheimila. Þegar einkaaðilar halda utan um reksturinn þá fáum við hér, fjárveitingavaldið, ekki eins skýrar upplýsingar um það í hvað hver króna fer innan heimilanna og auðvitað þurfum við að vita það til að vera sannfærð um að skattfénu sem ætlað er í rekstur hjúkrunarheimila sé vel varið. Mér finnst líka mikilvægt, sama hvaða samninga verið er að gera í velferðarkerfinu eða annars staðar í kerfinu, að ríkið skilgreini þarfirnar og semji síðan við aðila um hvernig hægt sé að uppfylla þær, en ekki öfugt. Það á auðvitað ekki að vera þannig að einkaaðilarnir komi með útskýringar á því hvað það sé sem ríkið þurfi á að halda og síðan borgi ríkið fyrir þær óskir. Það þarf að fara vel í saumana á þessum málum. Ég held þó, forseti, að við höfum nægar upplýsingar til að vita að þarna er mikill vandi á ferðum og við verðum að taka á þeim vanda. Það er ekki hægt að bíða eftir því að nýir samningar komi um áramótin. Allt þetta ár er eftir. Með þessu fjáraukalagafrumvarpi er settur milljarður í þetta og við verðum auðvitað að fara vandlega yfir það í fjárlaganefndinni hvort það sé nógu há upphæð, hvernig hún var ákveðin og hvað það sé í rauninni sem við þurfum að gera til að mæta þessari stöðu. Að lokum, forseti, vil ég tala um vaxtarsvæðin þar sem mesta fjölgunin hefur orðið á fólki undanfarin ár. Ég þekki best til í mínu kjördæmi þar sem mikil fjölgun hefur orðið á Suðurnesjum, langt umfram það sem er að gerast á landinu öllu, og sama er að segja um Stór-Árborgarsvæðið sem við getum kallað, sem Heilbrigðisstofnun Suðurlands sinnir. Þar hefur orðið mjög mikil fjölgun en fjármunirnir sem ætlaðir eru til heilbrigðisþjónustu fyrir íbúa, sérstaklega til heilsugæslunnar, fylgja ekki. Þeir hafa ekki vaxið með fjölda íbúa sem þýðir bara að stofnanirnar, Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og Heilbrigðisstofnun Suðurlands, geta ekki sinnt öllum íbúunum. Og hvað gera íbúarnir þá? Þeir leita sér þjónustu hjá heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu sem fær borgað eftir höfðatölu og ríkið borgar með þeim þar. Þetta fjármögnunarprógramm er verið að taka í gagnið úti um land og vonandi mun það skila einhverju. En það er ekki til rými á þessum vaxtarsvæðum til að taka á móti sjúklingum, þeim sem þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda. Það verður því að gæta sérstaklega að því að íbúar á þessum vaxtarsvæðum fái þá þjónustu sem þeim ber og er lögbundin.

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir einu í nefndaráliti hv. þingmanns sem mig langaði að spyrja út í. Veit ég að þar er að baki ansi löng umræða um þróun vinnumarkaðar og sér í lagi launaþróunar. Í nefndarálitinu kemur fram tilvísun í fjármálaáætlun eða greinargerð hennar um að mikilvægt sé að aðilar vinnumarkaðarins sammælist um nýtt og skilvirkara kjarasamningslíkan og er það ályktun hv. þingmanns og nefndarálitsins að þetta rósamál hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og ríkisstjórnarinnar beri að skilja þannig að það þurfi að finna leiðir til að koma í veg fyrir hækkanir lágra launa. Þetta er náttúrlega ekki ný umræða í sambandi við það hvernig launahækkanir geta samkvæmt kenningunni aukið verðbólgu og þar með gert launahækkanirnar að engu. Vandinn er vitaskuld sá að þegar það eru hækkanir á launum mjög margra einstaklinga í einu hefur það væntanlega meiri áhrif gagnvart verðlagi heldur en ef fáir einstaklingar eyða einfaldlega hlutfallslega minna á mann af þeirri hækkun sem þeir fá. Það hefur ekki sömu áhrif. Ég er vitaskuld ekki að lýsa þessu eins og sá raunveruleiki sem talað er um sé sanngjarn, því að það er hann ekki. En ég hef svolítið velt fyrir mér í gegnum tíðina hvað sé til ráða þegar kemur að því að hækka laun, eitthvað sem ég tek undir að við verðum að geta gert án þess að kalla vandamálið verðbólgu og hætta þess vegna við. Er ekkert sem við getum gert til þess að endurskoða þetta vinnumarkaðsmódel sem við vinnum með í dag án þess að draga úr því að aðilar á vinnumarkaðnum geti fengið launahækkanir yfir höfuð? Mér hefur fundist þessi umræða einkennast mjög mikið af vinstri á móti hægri og vera lítið um það hvernig hægt sé að eiga við vandamálið öðruvísi en að annaðhvort kalla yfir sig fullt af verðbólgu eða að láglaunafólk geti ekki hækkað í launum. Hvort tveggja eru vandamál sem ég tel raunveruleg. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna sem beindist að nefndaráliti mínu vegna fjármálaáætlunar sem verið var að samþykkja hér fyrr í dag, en allt tvinnast þetta saman. Og já, mér fannst svolítið sláandi þegar ég las fjármálaáætlunina og textann með henni að þar var mikið talað um kerfislægan vanda, að það væri kerfislægur vandi á Íslandi sem yrði til þess að við myndum þurfa að glíma við langtímaatvinnuleysi framvegis ef við tækjum ekki á honum. Þessi kerfislægi vandi er sem sagt að launin hér séu of há. Auðvitað getum við leyst þennan vanda með því að ýta undir að það verði meiri verðmætasköpun í landinu. Þá eigum við ekki að vera að ýta undir atvinnugreinar þar sem lítil framleiðni er og mjög lág laun heldur reyna að ýta undir þær atvinnugreinar sem geta skilað meiru til samfélagsins. Í þessu nefndaráliti tala ég reyndar um það sem þarf að gerast. Við erum með ferðaþjónustuna og við erum með sjávarútveginn. Báðar þessar atvinnugreinar eru sannarlega mikilvægar en þær lifa á auðlindinni náttúru Íslands, sem er takmörkuð. Við verðum því að setjast niður með verkalýðsfélögum og atvinnurekendum og finna út úr því, koma okkur saman um hvernig við ætlum að efla atvinnulífið hér, auka verðmætasköpun, nota hugvitið meira o.s.frv. 

Virðulegi forseti. Rétt er það, ég leyfði mér að setja þessi mál í samhengi. En ástæðan fyrir því að ég vildi spyrja út í þetta er að ég hef sjálfur allnokkrar áhyggjur af því hvað gerist þegar, leyfi ég mér að segja, hagkerfið fer að rétta úr kútnum eftir að þessum faraldri linnir. Ég hef sjálfur frekar mikla trú á að ferðaþjónustan muni taka mjög stóran kipp. Ég hygg að ferðamenn séu orðnir langþreyttir á því að vera á sama staðnum og auðvitað eykur þessi hvalreki, eldgosið, sem við sjáum á leiðinni frá flugvellinum til Reykjavíkur, áhuga á Íslandi og áhugann á því að koma hingað, ef miðað er við reynsluna út frá nýlegri sögu Eyjafjallajökulsgosa. En ég hygg einnig að það muni fylgja þessari jákvæðu þróun krafa um launahækkanir hjá ansi stórum hópi af fólki sem mun óhjákvæmilega leiða út í verðlag. Ég hef áhyggjur af því, en sömuleiðis samhenginu við þróun gengisins og íslensku krónuna og öllu því havaríi. Í stuttu máli er mér ekki ljóst hvernig við eigum að geta fetað okkur áfram á næstu örfáu árum með hliðsjón af þessum fordæmalausu aðstæðum, í þeim skrýtna veruleika sem við stöndum frammi fyrir þegar við erum ekki enn þá komin á þann stað að geta einhvern veginn séð fyrir okkur vinnumarkaðsmódel sem bæði heimilar launahækkanir hjá láglaunahópum, sem eru jafnvel mjög stórir, en kemur sömuleiðis í veg fyrir að verðbólguþrýstingur myndist við aukna neyslu. Ég gæti ábyggilega fabúlerað hér um eitt og annað í því samhengi af ákveðnu ábyrgðarleysi. En ástæðan fyrir því að ég nefndi þetta var að ég rakst á þetta í nefndaráliti hins málsins sem hv. þingmaður nefndi áðan. Ég velti fyrir mér 

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðanir að það sé ekki réttlátt eða sanngjarnt með neinum hætti að heimta það að það sé fólksins sem fær lægstu launin á Íslandi að sjá til þess að verðbólga hér á landi sé lág og stöðugleiki haldist. Það er bara ekki sanngjarnt. Þess vegna verðum við auðvitað að fara að horfa í aðrar áttir. Hv. þingmaður nefndi hér gjaldmiðilinn og við í Samfylkingunni vitum auðvitað hver mesta og besta kjarabótin yrði, þ.e. að skipta um gjaldmiðil. Við munum alltaf taka dýfur og ris með krónunni. Hún getur staðið með kjörum almennings en hún getur líka farið gegn kjörum almennings. Við þekkjum þetta svo vel. Um leið og ferðamönnum fer að fjölga hér og þeir fara að skipta gjaldmiðlinum yfir í krónur mun krónan styrkjast og um leið verður ekki eins aðlaðandi fyrir ferðamenn að koma hingað því að landið verður dýrara. Þannig að þetta bítur allt í skottið á sér. Ef við ætlum í alvöru að horfa fram á framtíð þar sem er einhver stöðugleiki, þar sem vextir og verðlag æða ekki upp úr öllu valdi með reglulegu millibili, meðan útflutningsgreinarnar verða fyrir áfalli og græða síðan mikið á veikingu krónunnar en heimilisveskið bólgnar út og skreppur saman í öfugu hlutfalli, þá er lausnin að skipta um gjaldmiðil. Það ættum við auðvitað að vera búin að gera fyrir löngu og taka upp evru sem borin er uppi af 500 milljónum manna. 

Hæstv. forseti. Við erum að ræða hér fjáraukalög númer eitthvað hjá ríkisstjórninni sem er, eins og einn ræðumaður sagði áðan, sennilega síðasti Covid-pakkinn. En hvað veit ég? Það getur vel verið að það komi eitthvað í viðbót, þó er tíminn knappur. Ég hef verið að hlusta og þetta er búið að vera athyglisvert en mig langar aðeins að koma inn á nokkur atriði sem eru ekki í þessum fjáraukalögum. Stærsti liðurinn er hjúkrunarheimilin, 1 milljarður, og er það vel og veitir ekki af, má segja. Það hefur verið mikill styr um rekstur hjúkrunarheimila, hvernig að þeim er staðið, og málaflokkurinn þyngist alltaf. Við erum að eldast og öll viljum við verða gömul, en við verðum líka að fá að njóta þess að verða gömul og hafa áhyggjulaust ævikvöld. Það má margt segja um sýn ríkisstjórnarinnar og hæstv. heilbrigðisráðherra á þau mál, um hvernig best er að standa að þessum rekstri. Frá því að ég byrjaði í stjórnmálum, sem eru nú að verða átta ár, hefur ýmislegt breyst; áherslumunur í stefnu og sýn á hvernig þjónusta við eldri borgara eigi að vera. Fyrir nokkrum árum hétu þetta dvalarheimili. Síðan urðu þetta dvalar- og hjúkrunarheimili. Núna er hjúkrunarrýmishliðin á þessari þjónustu að verða æ stærri og það kostar náttúrlega mun meira, eðlilega. Svo er farið að horfa meira á það að þjónusta fólk heima hjá sér eins og hægt er meðan heilsan leyfir. Það er góðra gjalda vert að velta þessu öllu fyrir sér en þetta tekur ansi ríkum breytingum og t.d. núna á örfáum árum hefur stærð hjúkrunarrýma fyrir einstakling dregist saman. Hún tók svo miklum stökkbreytingum í fermetrafjölda og fór upp í um 35 m² á tímabili, sem þykir ansi vel í lagt. Síðan er spurning hvað ríkið á að vera mikið inni í þessum rekstri og hvað einkarekin heimili eða félagslega rekin heimili eiga að vera stór þáttur af þessu. Er það eitthvað sem pólitíkin þarf að setja stefnu um? Þar hefur sitt sýnst hverjum þetta kjörtímabil og alls ekki ríkt sátt um það. Það sést best á þeim félögum sem ekki eru ríkisrekin, hvað þau hafa þurft að berja á dyr ríkisins. Sú upphæð sem þarna kemur fram er samt sem áður til að mæta þeim rekstrarvanda sem er í stöðunni núna og það er vel. En það er hægt að ræða vel og lengi um að taka einhverja stefnu sem myndi halda út eitthvert tímabil og hægt er að vinna að en ekki að vera sí og æ, að mér finnst, að hræra í því hvernig á að standa að þessum málum. Síðan eru framhaldsskóla- og háskólastig með einhverja upphæð. Ég gat ekki séð þegar ég fletti frumvarpinu að þar væri neitt minnst á iðn- og tækninám. Hæstv. menntamálaráðherra hefur orðið tíðrætt um það á þessu kjörtímabili að gefið hafi verið vel inn í iðn- og tækninám, en það fara tvennar sögur af því hverju það hefur skilað. Nú á tímum atvinnuleysis og skorts á iðnaðarmönnum - það vantar iðnaðarmenn og tæknifólk víðast hvar - hefði maður viljað sjá spýtt þar í til að efla það nám. Það er mikil eftirspurn eftir þessari menntun og mér finnst það eiginlega dapurt eftir fjögur ár hjá þessari ríkisstjórn að það skuli ekki hafa skilað sér betur en raun ber vitni. Ég gerði mér miklar vonir um að hæstv. menntamálaráðherra myndi bæta þar úr því að henni varð mjög tíðrætt um það í upphafi kjörtímabilsins. Svo er eitt sem ekki er þarna inni sem mig langar líka að taka fyrir, en það eru hafrannsóknir í sjávarútvegsmálum. Þar hefði verið hægt að taka stór skref, alla vega skref til að mæta þeim vanda sem er í sambandi við hafrannsóknir. Hafrannsóknir eru algerlega fjársveltar. Við erum einhvers staðar með í smíðum nýtt skip en það mun ekki gagnast okkur alveg strax. Breytingar í sjó, á hafstraumum og öðru slíku, eru eitthvað sem við höfum áhyggjur af, en samt sem áður getum við ekki sett puttann á það hvernig lífríkið hagar sér í raun. Þess vegna kallar það á mun meiri rannsóknir. Við getum líka sagt að fisktegundir sem við erum að veiða úr séu vanrannsakaðar. Við sjáum það t.d. í loðnunni að hún er farin að hegða sér á margan hátt öðruvísi en hún hefur gert í gegnum áratugina, hún hefur verið veidd hér síðan upp úr 1960. Síðustu ár hefur verið erfitt við hana að eiga því að hún virðist vera að færa sig meira norður fyrir land, eltandi hitaskil eða eitthvað slíkt í sjónum, og tvö síðustu ár, 2019 og 2020, var ekki veidd nein loðna af því að það fannst ekki nógu mikið magn. Reyndar var aflareglunni líka breytt, sem spilaði inn í. Síðan var farið í miklar rannsóknir og þar kom útgerðin myndarlega að málum sem varð til þess að gefinn var út loðnukvóti, reyndar ekki mikill en samt sem áður var hægt að taka það sem ráðlagt var að veiða á besta tíma þannig að aflaverðmætin urðu sem best úr loðnustofninum, það var sem sagt frysting og hrognataka. Það var einhvers staðar á bilinu 20–30 milljarðar og munar nú um minna í þjóðarbúið, ekki síst þegar ríkiskassinn er hálftómur. Mig langar aðeins til að grípa niður í umsögn, sem var reyndar í fjármálaáætluninni, frá SFA, Samtökum fiskvinnslufyrirtækja í sjávarútvegi. Hér segir, með leyfi forseta: „Í efnahagslegum niðursveiflum er enn þýðingarmeira að huga að grunnatvinnuvegum landsins. Slíkan grunnatvinnuveg má skýra með þeim hætti að aðrir atvinnuvegir eru háðir starfsemi hans en hann er á hinn bóginn ekki háður starfsemi þeirra í eins miklum mæli. Sjávarútvegur er einn af þessum grunnatvinnuvegum Íslands. Þess vegna telja samtökin alveg sérstaklega mikilvægt nú að efla og bæta verulega rannsóknir á lífríki sjávar og Hafrannsóknastofnun verði tryggt fullnægjandi fjármagn til nauðsynlegra rannsókna. Auk þess að vera forsenda sjálfbærrar nýtingar á fiskstofnum mynda hafrannsóknir nauðsynlegan grunn að upplýsingum og kynningu á sjávarútvegi á erlendum mörkuðum, sem tryggir samkeppnishæfni atvinnugreinarinnar. Rétt að benda á að 98% af íslensku sjávarfangi eru seld á alþjóðlegum markaði þar sem samkeppni er hörð. […] Þá er tiltekið að öflugar rannsóknir séu forsenda þess að hægt sé að veita stjórnvöldum bestu vísindalegu ráðgjöf um sjálfbæra nýtingu á fiskstofnum. Einnig séu öflugar rannsóknir nauðsynlegar til að fylgjast með þeim breytingum sem eiga sér stað á íslenskum hafsvæðum og krefjast grunnrannsókna og aukinnar vöktunar til dæmis breytingar á loðnustofninum.“ Þetta er eins og ég minntist á áðan, út af hugsanlegum breytingum í hafinu, eins og breytingum á loðnustofninum, eins og ég benti á. „Að mati samtakanna þurfa stjórnvöld að gera hér bragarbót svo þessi markmið náist. Þess sér því miður ekki stað í frumvarpi til fjárlaga […]“ - sem sagt í fjármálaáætlun 2020–2026 sem er fjallað um í þessari umsögn. Síðan segir hérna: „Samtökin hafa ítrekað lýst þungum áhyggjum af fjárskorti til rannsókna á lífríki sjávar. Miðað við þarfir sjávarútvegsins má segja að starfsemi Hafrannsóknastofnunar sé komin í öngstræti. Hafa ber í huga að nýting sjávarauðlinda og tækifæri til sölu afurða á bestu útflutningsmörkuðum gera miklar kröfur til hafrannsókna og vísinda í heimi nútímans. Viðvarandi fjárskortur og mannekla hefur það sem af er þessari öld leitt til samfellds samdráttar í rannsóknum á sviði vistfræði og haffræði og skyldra greina, en vöktun á nytjastofnum hefur eðlilega haft forgang að fjármunum. Engu að síður er það svo, að verulega vantar einnig upp á að vöktun á nytjastofnum sé sinnt sem skyldi. Þá hafa rannsóknir á nýtingu fjölmargra minni fiskistofna ekki verið stundaðar með ásættanlegum hætti. Er þetta auðvitað bagalegt. Hér er nauðsynlegt og löngu tímabært að gerðar verði ráðstafanir með myndarlegri eflingu hafrannsókna.“ Svo heldur þetta áfram í þessari ágætu umsögn um þörf á því að spýta vel í í hafrannsóknum. Við getum líka séð það í því þegar verið er að tala um fiskstofnana og ég hef fylgst með því í nokkuð mörg ár. Ég nefni ýsustofninn, sem fiskifræðingum og Hafró hefur einhverra hluta vegna gengið illa að kortleggja þannig að maður trúi því í raun og veru að þeir hafi rétt fyrir sér. Þeir eru náttúrlega að gera sitt besta en sveiflan í ráðgjöf við ýsuveiði er það mikil á milli ára að það er erfitt fyrir útgerðir að gera áætlanir í veiðinni á komandi ári fyrir kvótaáramótin, getum við sagt, því að þetta sveiflast jafnvel um 40–50% Grásleppan var mikið rædd hérna á síðasta ári og rannsóknir á henni eru í hálfgerðu skötulíki, leyfi ég mér að segja, vegna þess að það er mjög erfitt að rannsaka hana. Hún er svolítið í þoku stóran hluta af ári. Menn vita ekki alveg hvar hún heldur sig. En þegar hún gengur upp að ströndum landsins gengur hún upp í sjó og þeir fá hana í flottroll og í troll og annað slíkt. Það er í þessum trollleiðöngrum Hafrannsóknastofnunar sem þeir taka stikkprufur af grásleppunni og þannig er ráðgjöfin fundin. Þetta var gert á sínum tíma til að máta þetta inn í núverandi módel fiskveiðistjórnar og sýnist sitt hverjum um það. Síðan hefur orðið hrun í humri. Þar vantar fjármagn til að rannsaka hann enn betur og svona væri hægt að telja áfram. Bættar rannsóknir og sá peningur sem er settur í þær mun skila sér í betri afkomu síðar meir. Það er alveg ljóst hið margkveðna að það kostar pening að búa til pening. Það á við í þessu efni eins og öðru.

Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á því að taka undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að rannsóknir séu fjármagnaðar nægilega vel þar sem þær geta jú varpað skýrara ljósi á hvað við getum veitt mikið af hverjum stofni og mögulega hvernig, ég þekki það ekki. Ég verð að viðurkenna að ég er tiltölulega fáfróður um nákvæm atriði í því. En þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann, því að ég hlýddi á ræðu hans um daginn þar sem hann benti á að talið væri að ekki væri hægt að veiða lúðu vegna þess að það væri svo lítið af henni sem hægt væri að veiða: Leggur hv. þingmaður til að veitt sé leyfi til að landa henni svo hægt sé að skoða hvort hún sé að taka við sér og þá sé hægt að veiða hana? Mér þótti sú hugmynd í fljótu bragði ágæt. Ég get alla vega ekki ímyndað mér hvað ætti að mæla á móti því ef fólk er hvort sem er að henda henni í sjóinn, lifandi eða dauðri. Ég velti því fyrir mér í ljósi þess sem hv. þingmaður fór yfir í ræðu sinni hversu stór hluti af því sem bæta má hjá Fiskistofu og þeim aðilum sem hafa áhuga á því að rannsaka sjóinn okkar og lífríkið í honum snúist annars vegar um að auka fjármagn til þess að rannsóknirnar séu mögulegar og hins vegar um það að breyta um stefnu eða reglur, sem þarf ekki að kosta mikinn pening í sjálfu sér, eins og ég ímynda mér að sé tilfellið með ágæta tillögu hv. þingmanns um lúðuveiðarnar. Ég spyr hv. þingmann, vegna þess að hann kemur úr sjávarútveginum og ekki ég og ég hef áhuga á að fræðast meira um það hvar jafnvægið liggur á milli þessa. Það er auðvitað þannig að þegar ríkir hagsmunir eru að baki þá sýnist hverjum sitt um réttmæti rannsókna. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið. Mér datt í hug þegar þingmaðurinn fór að tala um hafrannsóknir að ég hef stundum sagt við blessaða fiskifræðingana, sem eru allir af vilja gerðir en þeir fullyrða stundum svolítið um hlutina, að þegar þeir eru hættir að tala um fiskstofnana í kringum landið eins og þeir séu að horfa í gegnum fiskabúr þar sem menn geti talið fiskana og byrja að efast um þá yfirsýn, þá fari ég að hlusta á þá. En þetta er nú gráglettni. Í sambandi við lúðuna er rétt að ég benti á þetta hérna í ræðu um daginn og ég hef líka farið í fyrirspurn við núverandi sjávarútvegsráðherra og held ég einhverja sjávarútvegsráðherra sem voru á undan. Þeir eru í raun og veru reknir til baka frá Hafró með þetta, blessaðir, það komi ekki til greina að fara að leyfa þessa löndun, mest vegna þess að ekki sé búið að rannsaka þetta nóg og kallað er eftir meira fjármagni. Það hefur verið sagt. Beinar veiðar í hvítlúðu voru bannaðar 2011, held ég, og síðan voru gefnar út reglugerðir um löndun á meðafla. Löndun meðafla á króka, það eru aðallega línuveiðar, var breytt 2012 þannig að það má enga lúðu koma með sem meðafla og þó að hún komi dauð upp á að henda henni í sjóinn. Þetta er brottkast. Þetta er ekkert annað en brottkast. Þess vegna er ég að undirbúa þingsályktunartillögu um að þetta verði skoðað betur. Ég tel alveg víst að hægt sé að fá betra yfirlit yfir það hvað kemur mikil lúða á land ef löndun á henni sem meðafla verður leyfð.  
             Spurninguna 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðilegt svar. Það vekur mér ákveðnar áhyggjur ef við getum ekki einu sinni rannsakað nýjar hugmyndir vegna þess að það er fjárskortur. Nú veit maður í sjálfu sér aldrei hversu gjarnar stofnanir eru á að segjast þurfa meira fjármagn en er algjörlega nauðsynlegt. Get ég þá vísað í ágætt, reyndar var það ekkert sérstaklega ágætt, útvarpsviðtal við hv. þingmann Pál Magnússon á sínum tíma. Hann sagði einhvern tímann í útvarpsviðtali að hann hefði talið það skyldu sína að biðja um meira fjármagn þegar hann var í þeirri stöðu að geta beðið Alþingi um meira fjármagn og sýndist hverjum sitt um það eins og gengur og gerist. En það virðist alla vega vera viðhorfið hjá yfirvöldum, ég ætla meira út í það í ræðu minni á eftir, og viðtekin venja á Íslandi og hefur verið í dágóðan tíma, mestmegnis vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið völd, að stofnanir, jafnvel rannsóknarstofnanir, eigi að vera fjársveltar, að þær eigi ekki að hafa nægt fjármagn til að sinna hlutverki sínu. Fyrir vikið eru stofnanir alltaf að biðja um meiri pening og þá er það kannski farið að hljóma sem síbylja hjá yfirvöldum. Þau trúa því ekki að það séu heilindi á bak við bónina af því að það eru allir alltaf að biðja um meiri pening, samanber útvarpsviðtalið við hv. þm. Pál Magnússon á sínum tíma. Það er afskaplega vond staða þegar við getum ekki staðið að rannsóknum um eitthvað jafn mikilvægt og sjávarútveginn og hversu mikið er raunverulega hægt að nýta auðlindir og fiskstofna þegar jafnvel það að svara spurningunni um hversu mikið við getum gengið á auðlindina kostar of mikinn pening fyrir ríkisstjórnina. Mig langar að spyrja hv. þingmann eða fá viðbrögð við þessu. Það lítur þannig út fyrir mér að það sé ekki nýtt vandamál 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Maður hefur heyrt þetta í gegnum árin, þetta var gott dæmi með fyrrverandi útvarpsstjóra, að hann hélt að sér væri skylt að biðja um meira fjármagn. Af því að við erum að tala um þetta einangraða tilfelli með blessaðu hvítlúðuna þá held ég að það væri stofninum ekki til nokkurs skaða að leyfa löndun á henni sem meðafla, ekki beina sókn, til að sjá viðgang stofnsins hvað það varðar. Það myndi auka aflaverðmæti og innkomu í ríkissjóð töluvert því að ég held að kílóið af lúðu gæti kostað yfir 1.000 kr., eða kostar það á markaði. Þetta hefur aukist alveg svakalega mikið síðustu tvö, þrjú, fjögur árin. Og hver veit hvað lifir af þessum fiski sem er sleppt aftur í sjóinn, ég tala nú ekki um ef hann kemur dauður um borð. Þannig að það er engin spurning í mínum huga. En þetta er góð spurning með þörf á fjármagni og kannski þörf á áætlunum eða vilja til að standa betur að því og vera með ráðdeildarsemi varðandi fjárútlát hjá hverri stofnun fyrir sig, hjá þeim sem peninga fá, til að gera enn betur. Ég held að þarna sé líka smá vilji til verka, af því að við vorum að nefna þetta sérstaka atriði. Ég óttast ekki neitt í sambandi við það að löndun yrði leyfð á lúðu. Auk þess fer þarna 80% í VS-afla, sem er sjóður sem ríkið á, 80% af því sem leyft er að landa úr öðrum veiðarfærum, dreginn afli. 

Alveg örugglega.

Herra forseti. Það líður nú að lokum þings á þessu vori. Það þýðir að farið er að styttast í kjörtímabilinu þannig að þetta eru nú sennilega síðustu verk ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnarflokkanna í fjármálum ríkisins á þessu kjörtímabili. Þetta frumvarp sem hér liggur fyrir til fjáraukalaga er að mestu leyti staðfesting á aðgerðum sem þegar hefur verið gripið til og er verið að finna þeim, réttan farveg með því að leggja þetta fram í frumvarpi til fjáraukalaga. Það hjálpar til við að við getum öll áttað okkur betur á því hvernig þetta ár hefur liðið í fjárhagslegu tilliti og hvernig við höfum fjármagnað þær aðgerðir sem ráðist hefur verið í og er það vel. Það verður samt sem áður ekki komist hjá því að minnast á að það var kannski ekki fyrsta hugmynd ríkisstjórnarinnar en ég tel að fjárlaganefnd hafi haft áhrif á ríkisstjórnina, á fjármálaráðuneytið, í þá veru að setja þetta fram með þessum hætti og því ber auðvitað að fagna. Það er bæði rétt og skylt að geta þess að það er ein undantekning á því að hér sé fyrst og fremst um staðfestingu að ræða á því sem þegar hefur verið ákveðið og það er framlag til reksturs hjúkrunarheimila. Hér er gert ráð fyrir því að þau fái 1 milljarð kr. til hækkunar á daggjöldum til reksturs síns og það er vel. Ég ætla nú að leyfa mér að fullyrða að þessir fjármunir séu ekki nægir, a.m.k. ef maður tekur mark á því sem fram hefur komið, bæði af hálfu þeirra hjúkrunarheimila sem rekin eru af einkaaðilum en einnig þeirra sem rekin eru af sveitarfélögunum, um að þetta dugi ekki til. Það hefur verið bent á að það vantar talsvert upp á að mörg heimili geti veitt þá þjónustu sem mælt er fyrir um af hálfu landlæknis. Það hafa verið nefndar ýmsar tölur um þetta og þetta er kannski ekki alveg nákvæmlega vitað þannig að það má segja að ríkisvaldinu sé hugsanlega einhver vorkunn í því. En það hafa verið nefndar tölur og þá erum við bæði að tala um það sem vantar upp á hinn daglega rekstur og síðan uppsafnaðan halla, því að við vitum það öll að það hefur þurft að borga með, sveitarfélögin hafa þurft að borga með hjúkrunarheimilum í mörgum tilvikum. Þetta eru því umtalsverðar upphæðir og maður myndi halda að þarna hefði þetta þurft að vera a.m.k. tvisvar sinnum ef ekki þrisvar sinnum meira til að ná einhverju jafnvægi. En virða skal þessa viðleitni þó að að mínu mati sé hún ekki fullnægjandi. Það stingur líka örlítið í stúf hvernig þetta er sett upp. Þessi fjárveiting eða fjárheimild er skilyrt því að samningar við þessi heimili verði framlengdir þannig að hún nær þá svolítið inn á næsta kjörtímabil. Það á að framlengja samningana til loka febrúar 2022 og má segja að með þessum hætti sé verið að velta á undan sér vandanum. Það verði þá næstu ríkisstjórnar að takast á við hann. En það kann að vera að það þyki ekki neitt tiltökumál, a.m.k. ræða ríkisstjórnarflokkarnir um að þeir ætli að taka hér við og halda áfram, taka við af sjálfum sér og halda áfram, þannig að þetta verður þeirra höfuðverkur áfram samkvæmt því. Annars verður það höfuðverkur fyrir aðra þá sem mynda stjórnina. Það er ágætt að nota þetta tækifæri og velta fyrir sér almennt hvernig til hefur tekist í fjármálum ríkisins. Ég vil hlaupa að nokkru leyti yfir þennan Covid-tíma, sem vissulega er óvenjulegur og hefur vissulega valdið miklum erfiðleikum og kallað á aðgerðir sem verið hafa kostnaðarsamar. Ég held að ég fari algjörlega rétt með að við í Viðreisn og raunar held ég að ég geti reiknað það út og sagt að öll stjórnarandstaðan hafi verið samhuga um að greiða götu þessara aðgerða og hjálpa til við að koma þeim á koppinn. Við höfum auðvitað lagt fram aðrar hugmyndir, aðrar tillögur. Við höfum lagt fram aðrar leiðir í ýmsum tilvikum sem reyndar hefur lítt eða ekkert verið hlustað á. Engu að síður höfum við stutt við þetta þannig að það er fullkomlega sanngjarnt að segja að það er ekki ríkisstjórnin ein sem hefur komist í gegnum Covid heldur hefur þingið allt og allir þingmenn stutt hana dyggilega til góðra verka í því samhengi. Ég vil meira líta til þess hvernig staðan var áður en við lentum í þessum hremmingum. Það verður að segjast eins og er að þar fær ríkisstjórnin ekki góða einkunn. Og það er ekki bara ég eða við í Viðreisn sem bendum á það heldur hefur ítrekað verið bent á það, af þeim sem eru okkur til ráðuneytis og veita umsagnir um fjárlög og fjáraukalög og fjármálaáætlanir og fjármálastefnu, að það hafi verið komið í óefni þegar á árinu 2019 og ríkissjóður rekinn með halla. Þess vegna sitjum við uppi með það að við höfum undirliggjandi vandamál sem varð til fyrir Covid og það er til áfram eftir Covid og ef eitthvað er hefur það vaxið. Þetta snýr sem sagt að því að skuldir ríkissjóðs hafa stóraukist, hallareksturinn hefur aukist og ríkið hefur að mörgu leyti þanist út, ríkisfjármálin hafa þanist út. Það er auðvitað umhugsunarvert, sérstaklega þegar menn horfa til þess að nú eru prófkjör yfirstandandi í einum stjórnarflokknum og nú tala þeir helst um að báknið sé allt of stórt og það þurfi að gera eitthvað í því. En það er eins og þetta ágæta fólk hafi verið fjarverandi að mestu þau 70 ár sem sá ágæti flokkur hefur staðið meira og minna í stafni hér og þetta kemur þeim nokkuð á óvart. Við stöndum frammi fyrir þessum vanda, við þurfum að takast á við þessar afleiðingar í framtíðinni, fyrst og fremst þær miklu skuldir og þann halla sem búið er að koma upp í rekstri ríkisins og að auki er atvinnulífið, stór hluti þess, umtalsverður hluti þess, enn í vandræðum og mun verða í vandræðum á næstu misserum. Vonandi er þó að birta mjög hratt til og vonandi fer líka að birta hratt til hjá fólki sem misst hefur vinnuna, misst viðurværi sitt. Það virðist þó vera þannig að atvinnuleysi sé að festa sig í sessi í ríkara mæli, þ.e. hærra stig en við eigum að venjast. Það er líka langtímaatvinnuleysi sem við eigum ekki að venjast. Þetta er líka að gerast á sama tíma og atvinnuþátttaka er að minnka þannig að það eru mörg óheillamerki á lofti sem þarf að takast á við og hefði mátt gera betur. En í framtíðinni þarf að takast á við þetta, það er engin spurning. Ég er þeirrar skoðunar, og tel það rétt, að það hljóti að vera markmið komandi stjórnvalda að reyna að feta þá leið að þurfa ekki að fara í umtalsverðar skattahækkanir, helst engar, en um leið að þurfa ekki að skera niður nauðsynlega þjónustu eða skera niður þjónustu en hins vegar sé verkefnið að leita leiða til að fara vel með hið opinbera fé sem við höfum til ráðstöfunar. Það tel ég að sé hægt að gera og það sé eitt stærsta verkefnið sem við stöndum frammi fyrir. Við erum með mjög stóra útgjaldaliði sem er hægt að líta til. Markmiðið þar á sem sagt fyrst og fremst að vera: Getum við gert betur án þess að skerða þjónustuna? Annað markmiðið: Getum við gert enn betur, hugsanlega fyrir minna fé án þess að skerða þjónustuna? Þetta eru viðfangsefni sem við þurfum að takast á við. Síðan er rétt að ræða aðeins að það eru auðvitað mjög stór mál sem koma mjög víða við. Ég vil sérstaklega nefna þau áhrif sem gjaldmiðillinn okkar hefur á afkomu hins opinbera, afkomu heimilanna, afkomu fyrirtækjanna og afkomu sveitarfélaganna. Þetta höfum við í Viðreisn talað um lengi, en þetta er mál af þeirri stærðargráðu að það er mér eiginlega óskiljanlegt hvers vegna ekki fæst um þetta alvöruumræða þar sem menn reyna að leggja mat á þetta. Það er gjarnan talað um þá sem tala um þessi mál sem helst eins máls flokka, en þá finnst mér að menn gleymi því að gjaldmiðillinn og áhrif hans eru um allt samfélagið, hafa áhrif á allt samfélagið. Aðild að Evrópusambandinu hefur líka áhrif á allt samfélagið og við skulum þá horfa á það þannig. Þetta er eitt mál með gríðarlega marga anga og hefur gríðarlega mikil áhrif á allt samfélagið. Mér dettur í hug að ég var að glugga í ágrip af nýrri skýrslu sem verið var að kynna í landbúnaðarráðuneytinu um stöðu landbúnaðarins. Mér fannst sóknarfæri þar og mér fannst það athyglisvert og ætla að lesa aðeins upp úr ágripinu. Mér fannst það stórkostlega merkilegt vegna þess að það er mjög oft talað um það að þeir sem tala um aðild að Evrópusambandinu og þess háttar séu á móti bændum. En það er nú aldeilis ekki þannig. Við erum að reyna að benda á það að hagur stéttar á borð við bænda myndi batna. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Í skýrslunni er reynt að gefa nokkra mynd af sauðfjárrækt á heimsvísu. Skilaverð lambakjöts til bænda í ESB var 80% hærra en á Íslandi árið 2020. Í þeim Evrópulöndum þar sem hvað hæst verð er til bænda er framleiðslan lítil miðað við höfðatölu, og innflutningur töluverður.“ Síðar í ágripinu sem ég vitna til er verið að tala um áhrif gengismála á afkomu bænda. Það er ekki nóg með að það hafi áhrif þegar verið er að flytja út, það hefur ekki síður áhrif á innanlandsmarkaðinn og þetta dregur mjög verulega saman allan fyrirsjáanleika í landbúnaði eins og ég er að fara hér yfir. Þess vegna er þetta bara eitt lítið dæmi um það sem ég var að segja um að þessi mál hafa áhrif vítt og breitt 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður vildi taka okkur aftur fyrir Covid og skoða stöðuna þá. Hvernig var staðan t.d. í stóru atvinnugreininni sem hefur fengið þennan mikla skell í heimsfaraldrinum? Auðvitað var kominn samdráttur þá. Það var meira að segja kominn samdráttur snemma á árinu 2019 í aðdraganda þess að WOW féll, og svo þegar það flugfélag féll, og síðan var auðvitað kominn samdráttur vegna þess að krónan var svo sterk. Það er einhvern veginn þannig sem þetta virkar; við fögnum því að hingað komi ferðamenn til að drífa áfram hagvöxt og efnahag, þeir koma með gjaldmiðilinn sinn og skipta yfir í krónur og krónan styrkist og það verður til þess að hér verður allt dýrara og ferðamönnum fækkar aftur. Ég veit að við hv. þingmaður erum sammála hvað varðar Evrópusambandið og evruna og allt það, en hvernig sér hv. þingmaður þetta fyrir sér gerast núna þegar við erum að sigla upp úr þessari efnahagslægð og treystum svona mikið á eina atvinnugrein? Til dæmis er í fjármálaáætluninni sem við vorum að fjalla um fyrr í dag lítið talað um annað en að ferðaþjónustan eigi að bera uppi sterkustu stoðirnar í atvinnulífinu. Hún er mikilvæg atvinnugrein, en hvað mun gerast í samspilinu milli gengis og þessarar atvinnugreinar í náinni framtíð?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir andsvarið. Ég skal reyna að svara. Þetta er vandi sem við stöndum frammi fyrir sem er ekki nýr af nálinni. Þetta er vandi sem við rekumst á með reglulegu millibili, á einhverra ára fresti, í mesta lagi áratugsfresti, þar sem við upplifum þessar sveiflur. Það gerist raunverulega alltaf eins. Það verður uppgangur í einhverri grein þannig að hún verður fyrirferðarmikil í samfélaginu og oft talað um ruðningsáhrif í því samhengi. Síðan gerist eitthvað. Það getur verið af náttúrulegum orsökum, markaðslegum orsökum, og það verður samdráttur, verður skellur í greininni. Þá kemur í ljós að við erum með allt of einhæft atvinnulíf. Þá förum við að tala um að þetta gangi ekki lengur og að nú þurfum við aldeilis að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið. Síðan annaðhvort gleymum við því mjög fljótt eða við verðum svo glöð þegar við sjáum allt í einu nýja grein sem á að bjarga okkur. Við höfum verið með mörg dæmi um svona greinar þar sem við sjáum allt í einu ljósið og setjum allt okkar í hana og svo fer þetta enn einn hringinn. Ferðaþjónustan er auðvitað mjög fyrirferðarmikil í íslensku atvinnulífi eða var það öllu heldur. Ferðaþjónustan er algerlega góð og gild og ég vil ekki hnjóða í hana með neinum hætti, en það er ekki skynsamlegt fyrir þjóðina að treysta svona mikið á einstakar atvinnugreinar. Við verðum til lengri tíma, og núna til skamms tíma, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er sammála því að renna þurfi fleiri stoðum undir atvinnulífið. Við erum með ferðaþjónustuna, við erum með sjávarútveginn, auðlindadrifnar atvinnugreinar sem skipta okkur mjög miklu máli, en við verðum að hafa sterka stoð við hliðina og nokkrar jafnvel. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann taki ekki undir það með mér að stjórnvöld þurfi að koma að því máli með atvinnustefnu, með menntastefnu, með skattstefnu sem fjallar um þessi atriði og að verkalýðsfélögin og samtök atvinnurekenda þurfi að koma að þessu borði líka til að búa til umgjörð og að við sýnum sem þjóð að við ætlum að læra af mistökum fortíðar og ætlum að horfa framan í þessar aðstæður og segja: Nei, heyrðu, við ætlum ekki að lenda í þessu aftur. Við verðum að hafa fleiri stoðir undir atvinnulífið, undir hagvöxtinn og undir hagsældina. Stundum hafa þeir sem hafa starfað atvinnurekendamegin sagt: Nei, það versta sem við getum hugsað okkur er að stjórnvöld fari að garfa í einhverri atvinnustefnu. En ég er þeirrar skoðunar að við verðum að gera það og að við þurfum að taka, eins og ég segi, menntastefnuna og skattstefnuna með, sem og verkalýðsfélögin og atvinnurekendur, til að fá greiðan veg að breyttu og betra atvinnulífi.

Herra forseti. Enn þakka ég hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir andsvarið. Ég held að þegar við tölum um fleiri stoðir sé það mikilvægasta í því að við getum búið til atvinnulíf eða öllu heldur að til verði atvinnulíf sem er fjölbreytt. Núna er gjarnan talað um fjórðu stoðina og þá tala menn um hugvitsgeirann. Í raun og veru er hann mjög margbreytilegur og það er mjög ólíklegt að þó að allt einu myndi ganga illa að selja tölvuleiki væru á sama tíma erfiðleikar við að selja hugbúnað sem tengist heilbrigðisþjónustu eða grænum lausnum o.s.frv. Ég held því að sú stoð, ef við megum kalla hana það, sé fjölbreytt. Aðalmarkmiðið með þessu, þau eru náttúrlega mörg, er einmitt að búa til jafnvægi til þess að ef af einhverjum orsökum verður einhvers konar áfall þá eigum við nóg annað upp á að hlaupa þannig að það verði þá bara létt dýfa eða þvottabretti sem við þurfum að fara yfir smátt og smátt en við höldum bílnum algjörlega í jafnvægi á veginum. Varðandi hitt, hvernig við eigum að gera þetta, þá held ég að mikilvægast sé að við búum til almennar aðstæður sem leggja þennan grunn. Ég er ekki alveg þeirrar skoðunar að hið opinbera eigi að ákveða beinlínis hvar tækifærin eru. Ég vil nefna sem dæmi, og ég er ekki fyrstur til þess, Össur og CCP. Engu íslensku stjórnvaldi hefði dottið í hug að setja það inn í atvinnustefnu á sínum tíma 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta og efnisríka ræðu þar sem víða var komið við. Hún endaði á kunnuglegum slóðum fyrir okkur tvo. Við höfum stundum á þessum stað og raunar víðar átt orðastað og samleið í því sem varðar Evrópusambandið og hugsanlega upptöku evru sem við virðumst ekki færast mikið nær. Sá möguleiki að fara alla leið inn í Evrópusambandið og taka upp evru er stundum eins og það standi til að fara til Mars, það virðist vera svo fjarlægur og furðulegur möguleiki. Hér áðan var vikið að því að sífellt sé verið að fjölga stoðum. Oft er talað um að hafa fleiri egg í körfunni en samt er eins og þessi egg vilji einhvern veginn alltaf á endanum brotna öll í sömu körfu og við förum yfirleitt út í það að tala um sjávarútveginn og hugsa um sjávarútveginn vegna þess að það er einhvern veginn eins og þegar upp er staðið þá sé sjávarútvegurinn það eina sem geti almennilega þrifist hér. En ég hjó eftir því að hv. þingmaður vék undir lok ræðu sinnar að landbúnaði. Ég deili þeirri skoðun hans að það sé ómaksins vert fyrir íslenska bændur að íhuga vel hvort full aðild að Evrópusambandinu gæti hugsanlega gagnast þeim og gagnast íslenskum landbúnaði. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni kærlega fyrir þetta. Já, ESB bændanna vegna. Það hljómar nú bara nokkuð vel. Ég myndi kannski vilja hafa þetta á breiðari grunni og segja „aðild að ESB – allra vegna“. Hitt er gott en að öllu gríni slepptu þá er ég þeirrar skoðunar að það væri mjög skynsamlegt og gott fyrir okkur öll, bæði bændur og búalið og aðra, að setja þessa umræðu í gang aftur, endurræsa þessa umræðu og ekki byrja hana endilega þar sem hún hefur alltaf endað, einhvers staðar þar sem menn æpa nánast hver á annan, og reyna að átta sig á þessu. Ég skal viðurkenna að af skýrslunni sem ég vitnaði til er ég bara búinn að glugga í ágripið þannig að ég veit ekki hvað í henni stendur og ætla ekki að þykjast vita það. Þetta greip athygli mína þegar ég var að renna yfir þetta. Ef það er þannig að bændur í Evrópu fá miklu meira fyrir afurðir sínar og búa við stöðugra umhverfi myndi ég giska á að afkoma þeirra væri betri. Sjálfsagt er það misjafnt eftir Evrópulöndum, við vitum að landbúnaður er misjafn o.s.frv. en ég held að það væri mjög gagnlegt ef við gætum skoðað þetta. Varðandi ferðina til Mars þá er ég alveg sammála því að það gengi seint að komast þangað ef enginn hefði nokkurn tímann lagt upp í þann leiðangur þó að hann gæti kannski verið erfiður og tæki tíma. Ég er búinn að velta þessum málum fyrir mér með ýmsum hætti allar götur frá því fyrir 1990 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, Íslendingum þótti álíka fjarlægur möguleiki öldum saman að veiða síld, þeir mokuðu síldinni frá til að komast út á sjó og hún truflaði þá. Þeir vildu frekar fara út á sjó til að reyna hákarlaveiðar sem gáfu að vísu nokkuð vel af sér en voru ákaflega torsóttar og ákaflega harðsótt og mannskæð útgerð, meðan það hefði kannski verið öllu nær að einbeita sér að síldinni. Það þurfti Norðmenn til að sýna Íslendingum fram á að síldveiðar væru ábatasamar og svo væri síldin jafnvel æt sem Íslendingar höfðu fram að því ekki talið. Fleiri egg í körfunni - við erum að tala hér um Evrópu og Evrópusambandið, þýðingu fullrar aðildar fyrir aðrar greinar - nú erum við búin að tala um þessar undirstöðugreinar svokölluðu, frumframleiðslugreinar, sem basla við að lifa í þessu landi og stunda rekstur. Ég er að hugsa um ýmiss konar þjónustustarfsemi, iðnað og líka um þær greinar sem við erum að reyna að koma á fót með því að starfrækja hér sjóði og reyna að þróa hér nýja tækni. Mig langar að biðja hv. þingmann að hugleiða með mér hvort þetta sé ekki spurning um líf og dauða fyrir allar þessar greinar.

Herra forseti. Enn þakka ég hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir áhugaverða spurningu. Ég held að það sé kannski best að byrja svarið á því að segja: Við erum svo ljónheppin að við gerðum mjög víðtækan samning á sínum tíma við Evrópusambandið, ásamt félögum okkar sem þá voru í EFTA, sem fól í sér að við urðum aðilar að svokölluðum innri markaði Evrópusambandsins. Þar eru meginreglurnar mjög skýrar um frjálsan flutning á varningi, þjónustu, fólki og peningum og ég held að ekkert eitt hafi umbreytt íslensku samfélagi jafnmikið og það að við bárum gæfu til að verða aðilar að EES-samningnum. Það er viss grunnur sem við stöndum á. Hitt er það að með fullri aðild gerast nokkrir hlutir. Í fyrsta lagi fáum við fulla aðild að allri stefnumótun, öllum þeim aðgerðum sem Evrópusambandið stendur sameiginlega að. Við erum að tala um nýja tækni, við getum t.d. nefnt græna tækni, sem mikil áhersla er lögð á í Evrópusambandinu. Við fáum aðgang að ýmsu slíku og það fylgir því að íslensk fyrirtæki eru þá innan um og inni í sams konar kerfi og önnur evrópsk fyrirtæki. 

Virðulegi forseti. Eitt af því sem fylgir Covid, veiruskrattanum, er heilaþoka. Kannski má yfirfæra þá eiginlegu þoku yfir á allt þjóðlífið í einhverjum skilningi. Kannski má segja að legið hafi nokkurs konar þoka yfir þjóðmálaumræðunni hér meðan á kófinu hefur staðið og þá jafnframt og kannski ekki síst þoka yfir efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Við erum svolítið búin að gleyma því hversu andlaus og stöðnuð sú stefna var. En í viðbrögðum ríkisstjórnarinnar í þessu ástandi hefur margt jákvætt verið gert sem við í Samfylkingunni höfum stutt og við höfum leitast við að greiða götu þessara aðgerða þegar kemur að úrræðum ríkisstjórnarinnar. En við teljum engu að síður að ekki sé nóg að gert. Hér í þessu máli glittir í - ja, það glittir ekki bara í það, málið byggist beinlínis á efnahagsstefnu Sjálfstæðisflokksins þar sem litið er á opinbera þjónustu og hið opinbera almennt og yfirleitt sem bákn. Það er þráfaldlega kallað bákn, og ekki bara bákn heldur fjandsamlegt bákn sem einhverjir aðrir standi fyrir en við sjálf. Litið er á sameign okkar allra sem bákn; skólarnir okkar eru bákn, spítalarnir eru bákn, hjúkrunarheimilin eru bákn, að ekki sé talað um skattrannsóknir og samkeppniseftirlit og Fiskistofu og aðra slíka starfsemi, sem þeir kalla eftirlitsiðnað samkvæmt hugmyndafræðinni um báknið. Hið opinbera er sem sagt bákn en ekki sameiginleg ákvörðun okkar allra um að hafa samvinnu um tiltekin verkefni sem þarf að leysa sameiginlega. Nema þetta er náttúrlega allt í nösunum á þeim meira og minna. Þeir passa rækilega upp á það að stjórna þessum stofnunum öllum sjálfir. Báknið er tákn. Herra forseti. Það eru vonbrigði í þessu að ekki sé brugðist við biðlistum í heilbrigðiskerfinu. Samkvæmt minnisblaði Landspítalans til heilbrigðisráðuneytisins frá því í febrúar síðastliðnum hafa biðlistar eftir sérfræðiþjónustu og skurðaðgerðum lengst á milli áranna 2020 og 2021. Nú bíða 3.625 einstaklingar eftir skurðaðgerð. En auðvitað hefur kórónuveirufaraldurinn haft mismikil áhrif á biðtímann eftir tegundum skurðaðgerða. Augljóslega þarf að vinna hratt og vel á þessum biðlistum og til þess þarf fjármagn. Til þess þarf að áætla fjármagn. Við erum að tala um augnaðgerðir, við erum að tala um liðskiptaaðgerðir á mjöðmum, liðskiptaaðgerðir á hnjám og hjartaaðgerðir. Og svo erum við líka að tala um bið eftir geðheilbrigðisþjónustu. Þar bíða 1.095 manns eftir því að komast að. Loks bíður 131 barn þess að fá að komast að hjá BUGL. Á bak við allar þessar tölur er fólk í neyð. Birtingarmyndir þeirrar neyðar eru ýmiss konar og ólíkar, en allt þetta fólk bíður þess í ofvæni að fá sjálfsagða og eðlilega og réttláta úrlausn sinna mála, að fá að komast í þá heilbrigðisþjónustu sem á að vera lágmarkskrafa til samfélagsins að það veiti. Biðlistar eru ákvarðanir. Biðlistar eru pólitík. Biðlistar eru notaðir af ráðamönnum til þess að skapa þrýsting á eitthvað annað, til að skapa þrýsting á að þjónustan verði færð þangað sem ekki er um biðlista að ræða. Þjónustan er sem sagt fjársvelt þegar hún er á hendi hins opinbera til að skapa þrýsting á að hún verði flutt til einkaaðila. Annar vandi og náskyldur er rekstrarvandi hjúkrunarheimilanna. Það er líka spurning um pólitíska ákvörðun. Þetta fjársvelti gekk meira að segja svo langt að sveitarfélög gáfust upp, gáfu frá sér reksturinn og einkaaðilar tóku þá yfir. Og það var eins og við manninn mælt; ríkisstjórnin, sem lítur á sameiginlegar stofnanir okkar sem bákn, var þá til í tuskið að fjármagna. Það er ekki nógu vel búið að gömlu fólki hér á landi eins og staðan er núna og kvíðvænlegt að hugsa til þess hvernig þjónustu verður háttað þegar fram líða stundir vegna þess að nú eru mjög stórir árgangar að komast á elliár með tilheyrandi þörf fyrir þjónustu. Þetta er allt spurning um pólitík. Kannanir, sem mig minnir að Píratar hafi látið gera, minnir mig að hafi sýnt með ótvíræðum hætti að landsmenn settu heilbrigðiskerfið langefst á lista yfir það svið sem þeir vildu mest fjárframlög í. Aðrar kannanir, sem gerðar hafa verið af Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands og Rúnar Vilhjálmsson hefur haft með höndum um árabil - niðurstöður voru að koma nú á dögunum og voru kynntar - sýna líka að yfirgnæfandi meiri hluti landsmanna vill að heilbrigðiskerfið sé rekið af opinberum aðilum en ekki með gróðasjónarmið að leiðarljósi. Nánar tiltekið eru það 81,34% landsmanna sem vilja að hið opinbera, ríki og sveitarfélög, reki sjúkrahús. Það eru 1,6% sem vilja að fyrst og fremst einkaaðilar reki sjúkrahúsin. Tveir af hverjum þremur landsmönnum, 67,6%, vilja að hið opinbera reki heilsugæslustöðvar en 3,3% vilja að einkaaðilar sjái einir um þann rekstur. En það er partur af þessum 3,3% sem er við landsstjórnina, því miður, og rekur þá stefnu að svelta hinar opinberu stofnanir svo að starfsemin færist yfir til einkaaðila. Tölurnar eru ekki alveg jafn afdráttarlausar en þó afdráttarlausar þegar kemur að hjúkrunarheimilum. Tæp 60% landsmanna telja að hið opinbera eigi að reka hjúkrunarheimilin, þ.e. 58,4%, en 3,3% aðspurðra telja að einkaaðilar eigi alfarið að sjá um þann rekstur. Partur af þessum 3,3% er hins vegar við landsstjórnina og er alltaf haldið við landsstjórnina vegna þess að fulltrúar þeirra flokka sem mæla fyrir þeim sjónarmiðum sem yfirgnæfandi meiri hluti landsmanna aðhyllist koma sér ekki saman um að vinna saman. Þegar kemur að blönduðum rekstri eru einungis 17,1% sem telja að einkaaðilar og hið opinbera eigi til jafns að reka sjúkrahús og tæplega 30%, 29,2%, telja að þessi tvö ólíku rekstrarform eigi að vera saman. Virðulegi forseti. Atvinnuleysið er á niðurleið. Oft hefur verið talað um að í þessum faraldri hafi yfirgnæfandi meiri hluti fólks verið tiltölulega ósnortinn af efnahagslegum áhrifum en 10% hafi hins vegar verið verulega snortin af efnahagslegum áhrifum þessarar veiru og séu í verulegum vanda. Hvað sem öðru líður og þótt talað sé um að atvinnuleysistölur séu að lækka þá eru 20.000 manns án atvinnu. Þeir sem hafa verið atvinnulausir lengur en 12 mánuði eru samkvæmt tölum frá Vinnumálastofnun 6.500 manns. Þetta eru gríðarlega háar tölur og miklu hærri tölur en við eigum að venjast hér á landi. Og af því að við vorum að tala um evru áðan, ég og hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson, þá má minna á að ein helstu rökin fyrir því að notast við krónu sem gjaldmiðil eru þau að hægt sé að nota gengi krónunnar til að hafa áhrif á atvinnustigið þannig að atvinnuleysi sé aldrei of mikið. Því er ekki að heilsa núna. Við erum að horfa upp á það að fólk er að lenda hér í sárafátækt. Við erum að horfa upp á matargjafir. Við erum að horfa upp á ungt fólk, konur, innflytjendur, fólk í viðkvæmri stöðu sem verður atvinnulaust og þarf á hjálp að halda, þarf á miklu meiri hjálp að halda en ríkisstjórnin virðist vera reiðubúin að veita.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu sem ég var í öllum meginatriðum sammála. Ég ætla hins vegar að gera heiðarlega tilraun til að vera ósammála hv. þingmanni, vegna þess að í þessari ræðu, eins og fleirum sem hann hefur haldið, talar hann um báknið eða ríkisrekstur í tón sem mér þykir bera keim af einhvers konar aðdáun á ríkisrekstrinum. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að þótt ég aðhyllist vissulega ríkisrekstur á ýmsum sviðum, til að mynda löggæslu, þá get ég ekki sagt að ég sé mjög hrifinn af því að ríkið sé að gera hluti sem einkageirinn getur gert. Aftur á móti erum við með afskaplega lítið hagkerfi á Íslandi, sér í lagi þegar við erum með þennan sjálfstæða gjaldmiðil og öllu sem honum fylgir, einangrunina sem honum fylgir, og því er kannski ekki samkeppnisumhverfi hér fyrir allan þann iðnað sem væri til staðar erlendis. Þess vegna hallast ég meira til vinstri í þeim efnum á Íslandi en ef ég byggi í stærra samfélagi eins og í Evrópusambandinu eða Bandaríkjunum. Þar er miklu meira svigrúm til samkeppni og þess háttar. Hins vegar er ég á móti t.d. bákninu sem er Útlendingastofnun og vildi óska þess að við myndum draga úr því bákni sem við erum búin að skapa þar til þess að halda fólki úti. Að því leyti get ég tekið að hálfu undir málstað hv. þingmanna Miðflokksins þegar þeir segja: Báknið burt. Vissulega. En við skulum huga að því hvar það stendur og hvaða hlutverki það gegnir. Þegar ég hugsa um báknið sem almennur borgari þá sé ég mig fyrir mér að hringja eitthvert til ríkisins af því að ég þarf að fá eitthvað eða vita eitthvað og ég finn ekki upplýsingar sem því tengjast. Ég þarf að skila eyðublöðum sem ég skil ekki og allt verður flókið og erfitt einhvern veginn. Þetta kannast fólk í atvinnulífinu við en líka bara almennir einstaklingar sem þurfa að nýta þjónustu ríkisins.  
             Ég kom upp til að spyrja hv. þingmann aðeins nánar út í þetta í þeirri von að við getum nýtt þetta tækifæri til þeirra heimspekilegu vangaveltna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða spurningu eins og jafnan. Aðdáun á ríkisrekstri hljómar ekki vel og ég held að ég gangist ekki við því að vera beinlínis aðdáandi ríkisrekstrar en ég hef ekki hugmyndafræðilega andúð á honum heldur. Ég lít svo á að ríkisrekstur sé nauðsynlegur og ég lít svo á að í grundvallaratriðum sé ríkið ekki „það“ heldur „við“, ríkið sé ákveðið samstarf í kringum ákveðin verkefni sem þarf að inna af hendi, sameiginleg verkefni, sameiginleg úrræði sem samfélagið í heild þarf að koma sér saman um hvernig verði best leyst af hendi og leysa af hendi. Ég lít svo á að fólk sem starfar við þessar stofnanir sé í þjónustustarfi og ég veit að það fólk sem starfar við opinberar stofnanir lítur líka svo á að það sé í þjónustuhlutverki. Ég held líka að þetta sé spurning um sambúð einkarekstrar og opinbers rekstrar. Ég held að einkareksturinn þurfi á því opinbera að halda. Einkareksturinn þarf á sterku heilbrigðiskerfi að halda. Hann þarf á sterku menntakerfi að halda, einfaldlega til þess að framleiða vinnuafl og öfugt, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og skal bara taka því að hann sé ekki sérstakur aðdáandi ríkisrekstrar í þeim skilningi. Ég henti þessu bara fram til að lýsa því hvernig tilfinningaleg upplifun mín er af því að heyra þetta, eins og ég geri stundum. En auðvitað tek ég skýringu hv. þingmanns opnum örmum. Ég á samt enn í smá vandræðum með hugmyndina um að ríkið sé „við“. Ég skil að það væri óskandi að ríkið væri við, en þá fæ ég ekki betur séð en að algjör grundvallarforsenda þess sé þá að tvennt sé komið á einhvers konar lokastað. Annað er einstaklingsfrelsi og hitt er lýðræði, þ.e. að hinn almenni borgari hafi áhrif á ákvarðanir yfirvalda. Þau eru ekki næg að mínu mati í dag, við höfum einn bókstaf á fjögurra ára fresti til að segja allt sem okkur finnst um allt sem ríkið gerir. Mér finnst það allt of lítið, enda berst ég fyrir lýðræðisumbótum sem ég hygg að hv. þingmaður geri líka. Hitt er hins vegar vafasamara að það er kannski auðvelt fyrir þau okkar sem eru í ákveðinni stöðu í samfélaginu að líta á ríkið sem „okkur“ vegna þess að við erum vön því að alla vega síðustu ár lífsins hafi ríkið nokkurn veginn þjónað hagsmunum okkar. Það er hins vegar frekar stór hópur í samfélaginu þar sem ríkið er einfaldlega ekki vinur einstaklingsins heldur þvert á móti aðili sem stendur í vegi fyrir honum, jafnvel áreitir hann. Ég ætla að nefna eitt einfalt dæmi og það er hvernig við beitum lögreglunni gegn vímuefnaneytendum. Þetta er bara eitt dæmi, en þau eru fleiri þar sem kerfið okkar í nafni okkar allra kúgar einstaklinga með einum eða öðrum hætti. Þá er ríkið ekki „við“, þá er ríkið „meiri hlutinn“. Það er annað fyrirbæri. Þess vegna finnst mér svo mikilvægt að hafa þessar tvær stoðir alveg á hreinu, annars vegar lýðræðislega aðkomu að þessu ríki, sem erum „við“, og hins vegar einstaklingsfrelsið sem við höfum til að vera ekki hluti af þessu ríki þegar við viljum ekki vera það.

Virðulegi forseti. Ég er ekki viss um að einstaklingsfrelsið eigi sér lokastað eða eigi yfirleitt að komast á einhvern lokastað. Ég held, eins og hv. þingmaður veit jafn vel og ég, að frelsi mitt takmarkist af frelsi þínu og öfugt. Við þurfum alltaf að komast að einhvers konar samkomulagi um það hvernig við ætlum að haga hlutunum og um leið og við þurfum að gangast undir eitthvert slíkt samkomulag þá er frelsi okkar skert og þannig á það líka að vera. Hið algera frelsi einstaklingsins er ekki mögulegt í mannlegu samfélagi og ekki heldur æskilegt vegna þess að frelsi getur aldrei náð til þess að sitja yfir hlut annars, kúga annan og þar fram eftir götunum. Ég tek alveg undir það sem hv. þingmaður segir hins vegar um það hvernig t.d. Útlendingastofnun starfar og hvernig hún kemur fram við þá sem sú stofnun er stofnuð í kringum og mætti nú bara byrja að breyta nafninu í Innflytjendastofnun eða eitthvað enn annað vegna þess að bara í sjálfu nafninu kemur fram ákveðið viðhorf sem ekki er æskilegt hjá þjónustustofnun. Varðandi lögregluna og það hvernig lögreglan kemur fram við þá sem hafa neytt einhverra tiltekinna efna 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir ágætisræðu. Mig langaði aðeins að drepa niður þar sem verið var að tala um heilbrigðismál og rekstrarform í heilbrigðisþjónustu. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður orðaði það þannig að þeir sem störfuðu fyrir hið opinbera áttuðu sig á því að þeir væru í þjónustu almennings, að þjóna almenningi. Ef við höldum okkur aðeins við það og veltum fyrir okkur t.d. heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu, hér eru reknar 19 heilsugæslustöðvar, held ég. Birt var könnun í febrúar síðastliðnum þar sem kemur fram að þær heilsugæslustöðvar sem aðspurðir töldu sig bera mest traust til voru einkareknar og í hópi efstu fimm eða sex voru fjórar eða fimm einkareknar. Það finnst mér í fyrsta lagi gefa tilefni til þess að ætla að starfsfólkið þar telji sig vera í þjónustu almennings, þess almennings sem til þess leitar. Mér finnst mjög mikilvægt að það komi fram að það er ekkert samasemmerki á milli þess hvort menn eru opinberir starfsmenn eða starfsmenn í einkarekstri varðandi hvernig þjónustu þeir veita. Í öðru lagi er íslenska heilbrigðiskerfið meira og minna rekið á kostnað hins opinbera, um það held ég að við séum langflest sammála. Hins vegar er það svo að u.þ.b. 30% af íslensku heilbrigðiskerfi eru í einkarekstri. 

Herra forseti. Það er að sjálfsögðu réttmæt ábending hjá hv. þingmanni að það starfsfólk sem starfar á einkareknum heilbrigðisstofnunum lítur svo á að það sé í þjónustustarfi rétt eins og fólk sem starfar hjá opinberum stofnunum og leitast við að veita þá þjónustu eins vel og því er unnt. Það held ég að fari ekkert á milli mála og um það er enginn ágreiningur. Ég held hins vegar að vandinn sem við er að etja hjá opinberum heilbrigðisstofnunum, og jafnvel líka sumum einkareknum, sé fyrst og fremst sá hversu mikið fé vantar inn í reksturinn, þar er einfaldlega peningaskortur. Í framhaldi af því er um að ræða mönnunarvanda og álag. Í tengslum við það er svo hið skelfilega ljóta orð, sem er kannski ljótasta orð íslenskrar tungu, fráflæðisvandi, sem lýsir sér í því að gamalt fólk er fast á spítölunum, kemst ekki inn á stofnun sem hentar þörfum þess þannig að starfsfólk er fast í því að veita því fólki þjónustu og býr við ómennskt álag á allt of lélegu kaupi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég velti því fyrir mér hvort grundvallarvandi okkar sé ekki sá að við vitum ekki almennilega hvað hlutirnir kosta. Ég hef hlustað á athyglisvert viðtal við forstjóra Sjúkratrygginga Íslands í tengslum við störf sérgreinalækna. Stofnunin virtist ekki vita hvað hún væri að kaupa eða hvað væri sanngjarnt verð fyrir það sem væri verið að gera. Ég held því miður að sami vandi sé uppi í hinu opinbera heilbrigðiskerfi. Þar vitum við ekki almennilega hvað hlutirnir kosta. Ég held að það sé grundvallaratriði áður en menn komast mjög langt áfram í þessari umræðu að menn geri sér grein fyrir því hvað læknisverkin kosta, hvað þjónustan kostar, hvað þarf til. Ríkið kaupir þá þjónustu sem það vill kaupa jöfnum höndum af einkaaðilum í einkarekstri og hinu opinbera kerfi. En grundvallaratriði hlýtur að vera að þar sé jafn grunnur sem þessi rekstur allur stendur á því að auðvitað er rekstur opinberrar stofnunar eins og Landspítalans eins og hver annar rekstur og það er misvel rekið. Ég held að það sé grundvallaratriði að ríkið sé góður kaupandi að þjónustu, ríkið skilgreini hvað það vill kaupa, til hvers sé ætlast og síðan sé því fylgt eftir með gæðakröfum. Þá held ég að þessi umræða muni að sumu leyti hverfast eingöngu um það hvaða þjónustu eigi að veita og hvað hún eigi að kosta en ekki hver veiti hana.

Forseti. Já, það er alveg áreiðanlega hárrétt hjá hv. þingmanni að kostnaðarvitund, ekki bara í heilbrigðiskerfinu og ekki bara hjá Sjúkratryggingum heldur bara Íslendingum almennt, mætti vera betri. Ég held að til séu margar sögur um að fé hafi nýst illa í heilbrigðiskerfinu. Við höfum mörg dæmi um aðgerðir sem hafa verið greiddar ótæpilega úr sjóðum almennings sem var kannski þegar upp var staðið ekki brýn þörf á. Stundum hefur verið notað annað ljótt og leiðinlegt orð um það, orðið oflækningar. Í kerfið virðast vera byggðir inn hvatar fyrir lækna til að grípa til aðgerða sem eru kannski ekki bráðnauðsynlegar og svo eiga þeir reikningar greiða leið. Aðalatriðið held ég að sé að almenningur á Íslandi vill geta notið heilbrigðisþjónustu, öruggrar heilbrigðisþjónustu, og vill ekki þurfa að greiða fyrir þá heilbrigðisþjónustu of hátt verð, vill að það sé greitt úr sameiginlegum sjóðum landsmanna og að sú heilbrigðisþjónusta sé ekki veitt með gróðasjónarmið að leiðarljósi heldur liggi önnur sjónarmið þar að baki.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjáraukalög enn og aftur á Alþingi. Sú var tíð fyrir tíma laga um opinber fjármál að haldnar voru miklar ræður um að þau lög ættu ekki að vera staðlað mál á Alþingi. Þau voru oft notuð sem hluti af einhverri eðlilegri dagskrá, sem hluti af einhvers konar fjárlögum sem átti að ræða seinna en fjárlögin sjálf og í öðru samhengi. Með tilkomu laga um opinber fjármál var pælingin hins vegar að bæta það verulega hvernig við förum með fé. Ég hygg að það hafi í meginatriðum gengið eftir, nema þá kannski fyrir þær sakir, sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefnir oft, að ekki er farið eftir þeim lögum þegar það hentar ekki nógu vel eða þykir ekki nógu raunhæft, sem er í sjálfu sér slæmt. Ég verð þó að segja, fyrir sjálfan mig alla vega, eftir að hafa unnið hér á Alþingi bæði fyrir og eftir, að mér finnst erfiðara að glöggva mig á fjármálum ríkisins eftir upptöku þessara laga. Vel má vera að það sé vegna þess að ég hef ekki sjálfur setið í fjárlaganefnd síðan þau lög tóku gildi og hef hreinlega ekki kynnt mér þau nógu vel í kjölfarið. Svo má vera, en ég hygg þó að hinn almenni borgari sem ætlar að kynna sér fjármál ríkisins eigi við sama vanda að stríða, jafnvel þótt breytingin sé til hins betra fyrir vinnu okkar hér á Alþingi. Þetta var nú bara svona matur til hugleiðingar, eins og er stundum sagt á ensku. Fjáraukalög hafa hingað til verið gagnrýnd fyrir það að vera til, en ég hygg að við séum öll sammála um að sjaldan hafi verið jafn góð ástæða til þess að hafa fjáraukalög og nú. Við vissum í upphafi árs og snemma á síðasta ári að við myndum ekki vita hvernig færi með fjárhag ríkisins eða stóran hluta af hagkerfi okkar ef út í það er farið. Þessi tími hefur verið ansi mikill rússíbani. Mjög margt hefur gerst sem kannski er óvenjulegt og var ekki endilega fyrir séð. Einfalt dæmi er að fyrir ekki mörgum árum hefði fólk búist við frekar öflugu verðbólguskoti. Sumt fólk talar hér eins og það hafi orðið einhver ægilega mikil verðbólga. En núna er talað um 4–5% verðbólgu sem ægilega mikla, jafnvel við þessar aðstæður, sem segir kannski sitt um hvað við erum orðin góðu vön hvað varðar verðbólgu á síðustu árum, eða frá 2011–2013, eitthvað svoleiðis. Fyrir vikið höfum við fengið að búa við lága vexti, við skulum segja vexti sem eru lágir á íslenskan mælikvarða, þá lægstu í Íslandssögunni reyndar, en auðvitað erum við vön afskaplega háum vöxtum, einnig sögulega, og þess vegna er samanburðurinn við fortíð okkar ekki endilega það sanngjarn. Þetta hefur verið óvenjulegt ferðalag og nú lítur út fyrir að við séum að klóra okkur út úr þessu smátt og smátt. Þá blasir auðvitað við spurningin um hvað taki við. Það er sama sagan og áður: Við vitum að við vitum það ekki. Ég ætla meira út í það síðar í ræðu minni en af ótta við að spæna upp allan tímann í þær vangaveltur þá vil ég nefna eitt sem mér hefur legið lengi á hjarta í sambandi við stofnanir ríkisins og sér í lagi hvernig þær eru fjármagnaðar. Það er það sem ég vil meina að sé vaninn; að fjársvelta stofnanir á Íslandi. Maður þarf ekki að vera rosalega vinstri sinnaður til að finnast það að stofnanir eins og lögreglan, Útlendingastofnun, Umboðsmaður Alþingis, heilbrigðiskerfið, sér í lagi geðheilbrigðisþjónusta, og fangelsiskerfi og þess háttar eigi að geta sinnt sínu lögbundna hlutverki, að jafnaði í það minnsta. Maður hefur skilning á því að það sé kreppa þegar verður heimsfaraldur og hrun heillar atvinnugreinar á Íslandi. Maður hefur skilning á því. En einmitt þess vegna vil ég benda á það núna að það er ekkert nýtt að þessar stofnanir séu fjársveltar. Fyrir hrun var einhver vitfirring í gangi í samfélaginu almennt, það er varla neitt frá þeim tíma sem hægt er að taka sér til fyrirmyndar miðað við óráðsíuna sem einkenndi þá ekki bara bankastarfsemina heldur líka starfið hérna á Alþingi, hvernig stjórnmálamenn, sér í lagi Sjálfstæðisflokksins, fóru með hagkerfið okkar, fóru með umhverfið sem bankarnir og fjármálastofnanir störfuðu í. En svo kom hrun og þá var auðvitað skilningur á því að ekki væri hægt að fjármagna þessar stofnanir. Allt í lagi. Síðar kom aftur góðæri hér, kom aftur góð tíð, eftir hrun og fyrir Covid, þar sem við höfðum það bara, fyrirgefið orðbragðið, virðulegi forseti, fjári fínt sem þjóðfélag, ríkt samfélag sem hafði yfir litlu að kvarta í samanburði við önnur þjóðríki og hvað þá okkar eigið þjóðríki, sögulega. Samt voru þessar stofnanir fjársveltar almennt. Það er viðtekin venja að stofnanir ríkisins komi hingað til Alþingis, til fjárlaganefndar sér í lagi, og betli pening, og þurfi að útskýra tilveru sína, til hvers þær séu þarna. Þær gera það ekki endilega á hnjánum, þær benda bara góðfúslega á það að ef Alþingi vill að tiltekin stofnun sinni sínu hlutverki þurfi að fjármagna hana. En lenskan er orðin sú að það sé svo eðlilegt og venjulegt að fjársvelta stofnanir að það er almennt ekki hlustað á þetta. Ekki bætir úr að það virðist vera viðtekin venja, alla vega sums staðar af fréttum að dæma, að biðja um fjármagn þegar það er kannski ekki endilega mikil þörf á því. Þá ætla ég að vísa aftur, eins og ég gerði hér fyrr í dag, í útvarpsviðtal við hv. þm. Pál Magnússon, sem var útvarpsstjóri á sínum tíma. Hann sagði berum orðum - ég man nú ekki nákvæmlega hvernig hann orðaði það, virðulegi forseti, kannski er ég ósanngjarn hérna, en minn skilningur á því var sá að hann teldi það ábyrgðarleysi að biðja ekki um meira fjármagn sem útvarpsstjóri. Nú er hv. þingmaður ekki í salnum og þess vegna verð ég að gera þann fyrirvara að hugsanlega getur hann leiðrétt og svarað fyrir sig, en hann hefur ekki tækifæri til þess akkúrat hér og nú og þá bið ég hann velvirðingar á því. En þetta er alla vega minn skilningur á þessu blessaða viðtali. Þetta hefur valdið mér hugarangri, sér í lagi í kjölfar umræðunnar sem kom á eftir þar sem sumt fólk hneykslaðist á þessu og annað fólk sagði að auðvitað væri þetta svona, auðvitað væru stofnanir alltaf að biðja um meiri pening þótt þær hefðu ekkert við hann að gera. Virðulegi forseti. Ef svo er þá ætla ég að biðja yfirmenn þeirra stofnana að hætta því vinsamlegast vegna þess að það mengar umræðuna og mengar menninguna. Við eigum alveg að geta hlýtt á viðvörunarorð stofnana sem benda okkur á að þær geti ekki sinnt sínu lögbundna hlutverki, tekið mark á þeim og fjármagnað þær alla vega þannig að það sé ekki viðvarandi eðlilegt ástand að þær séu vanfjármagnaðar. Það er alla vega of mikið, virðulegi forseti. Ég gæti tekið nokkrar stofnanir fyrir sérstaklega, t.d. Útlendingastofnun. Það er grátlegur brandari, virðulegur forseti, hvernig farið er með fjármögnun í þeim málaflokki og að enginn virðist átta sig á því að það þurfi að fjármagna þá stofnun betur til þess að losna við vandamálin sem koma til af því að hún er undirfjármögnuð, bara einfalt dæmi. Annað er fangelsismálin, þar sem við tölum um betrun, eitthvað sem allir hér inni telja sig aðhyllast og allir eru til í að setja í lagatexta og þingsályktunartillögu og greinargerð og ræður. Það er varla leið að standa við þær hugsjónir vegna þess að Fangelsismálastofnun er einfaldlega ekki nógu vel fjármögnuð til þess að sinna því hlutverki svo heita megi. Virðulegi forseti. Ég ítreka að ég er ekki að tala um eitthvert Covid-ástand eða hrun, ég er að tala um góðæristímabilið þar á milli. Ég er að tala um hið svokallaða eðlilega árferði. Þetta er einhver menning sem ég vona að við komumst út úr þegar kemur að fjármögnun ríkissjóðs. Það á ekki að vera eðlilegur hlutur dags daglega að við fjársveltum stofnanir og trúum engum þeirra þegar þær biðja um meiri pening til að sinna sínum hlutverkum. Það er ekki í lagi, virðulegi forseti. Nóg um það í bili. Þegar við lítum fram á veginn, fram úr þeim tilteknum aðstæðum sem við erum í núna, þá hygg ég að það sé svolítið mikilvægt að við lítum til fjölbreytileika hagkerfis okkar. Sögulega hefur Ísland verið frekar einsleitt hagkerfi. Sjávarútvegurinn hefur verið mjög fyrirferðarmikill, síðar meir álframleiðsla og stóriðja, og svo ferðaþjónustan, eftir hrun mestmegnis, en auðvitað var hún til komin áður. Það má með sanni segja að fjölbreytni íslensks hagkerfis hafi aukist síðustu áratugi og það er gott. En við þyrftum eiginlega að auka hana meira og við getum aukið hana meira. Einn þingmaður nefndi það hér áðan, gott ef það var ekki hv. 13. þm. Suðvest., að á sínum tíma hefði engan órað fyrir því að Ísland yrði stórt nafn í stoðtækjaframleiðslu eða leikjaframleiðslu. Það eru góð dæmi um hluti sem við á Alþingi hefðum kannski ekki ákveðið fyrir fram að Ísland skyldi gera. Þannig virkar nýsköpun mjög oft, við sjáum ekki fyrir fram hvað það er sem við stefnum á að gera á heimsmælikvarða. En að sama skapi, eins mikið og ég tek undir það, þá eru líka ákveðnir hlutir þar sem við ættum að geta vitað að við höfum burði og tilefni til að styðja við tilteknar hugmyndir sem orðið hafa til sögulega og blómstrað með því að fá smá aðstoð frá ríkinu þótt þær séu drifnar áfram af einkaaðilum í kjölfarið. Ég ætla enn og aftur að nefna iðnað, sem ég tönnlast kannski svolítið hér á, en ég geri það vegna þess að það gera fáir aðrir, þó einn og einn. Það er geimiðnaðurinn sem ég vil nefna aftur að er á Íslandi. Hann er ekki mjög stór enn þá en hann er til staðar. Geimiðnaðurinn er núna að breytast úr því að vera einfaldlega spurning um Sovétríkin á móti Bandaríkjunum eða yfirvöldum í Kína eða ríkisstjórninni í Japan og fer að snúast meira og meira um einkaframtakið. Eins manns fyrirtæki starfa í geimiðnaði úti um allan heim, þar á meðal í löndum eins og Bangladess og Suður-Afríku. Malta er hluti af geimvísindaáætlun og Lúxemborg og aðrar smáþjóðir og við höfum fulla burði til að taka þátt. En þar erum við kannski ekki alveg með sýnina sem þarf til að við áttum okkur á því að þar höfum við hlutverki að gegna. Ég vil ekki láta sem svo að það sé hlutverk ríkisins að fara að koma á fót hér einhverri risavaxinni ríkisstofnun til að halda utan um geimvísindi og geimtækni. En það er iðnaður sem mun stækka úti um allan heim og er að stækka. Hann er að verða að einkageiraiðnaði úti um allan heim og við eigum að taka þátt í því og við getum það núna og við þurfum mjög lítið til, virðulegur forseti. Það þarf sko ekkert bákn til þess. Við þurfum bara að átta okkur á því að við höfum tækifæri til þess og fjármagna einfalt atriði sem er aðild okkar að Geimvísindastofnun Evrópu, sem er langtímaverkefni, bara svo það sé á hreinu. Það gerist ekki á einum degi og á ekki að gerast á einum degi, það er allt í lagi að það taki langan tíma. Við þurfum stundum líka að geta áttað okkur á því að eins og við sáum ekki fyrir stoðtækjaframleiðslu eða leikjaframleiðslu á sínum tíma þá megum við ekki heldur sópa út af borðinu slíkum hugmyndum þegar þær blasa við. Ég hygg að á sínum tíma hefði fólk fúlsað við hugmyndinni um að við yrðum stórtæk í þessum brönsum vegna þess að það er óvenjulegt, við vorum þar ekki á sínum tíma. Þess vegna þurfum við að hafa opin augu og opinn hug og styðja það sem við getum, auðvitað innan skynsamlegra marka, enda er ekkert annað lagt til. Sú var tíðin fyrir hrun að Íslendingar voru almennt frekar stórhuga þegar kom að hugbúnaði og tækniþjónustu ýmiss konar. Því miður gerðist það með hruninu að traust og trú almennings á ýmsum stofnunum og jafnvel iðnaði féll og annað tók við; öðruvísi tegund af áhyggjum, fólk hafði kannski ekki miklar áhyggjur af því að við yrðum ekki stórþjóð í hugbúnaðargerð þegar fólk horfðist í augu við hrunið hagkerfi og hrunið heimilishald í kjölfarið. Ég skil það mætavel. En ég vil minna á að sá hluti af okkar stórkarlalegu orðræðu á þeim tíma var ekki hluti af bankahruninu eða óreiðunni í kringum bankastarfsemina á sínum tíma. Við höfum innstæðu fyrir tæknigeiranum á Íslandi og hugviti og hugbúnaðargerð og skyldum þáttum, hugverkagerð almennt mætti jafnvel segja. Þar er eina takmörkunin sem við höfum í raun og veru bara hversu mikið við getum búið til sem einstaklingar, það er engin náttúruauðlind sem við göngum á svo að segja megi, heldur bara einstaklingar úti í bæ eða fyrirtæki eða félög eða ríkisstofnanir eða hvað eina, háskólar, margar leiðir og mörg umhverfi möguleg til þess að við náum árangri í þeim geira og við þurfum að sjá þau tækifæri þar sem þau bjóðast. Nú er ég búinn með tímann, virðulegi forseti, og bið um að komast aftur á mælendaskrá til að halda áfram með þennan pistil.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fróðlega ræðu þar sem víða var komið við. Mig langar til að heyra aðeins í hv. þingmanni um það sem ég átti orðastað við hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson um áðan og snerist um opinberan rekstur í heilbrigðiskerfi og einkarekstur í heilbrigðiskerfi, gróðasjónarmið í heilbrigðiskerfi andspænis öðrum sjónarmiðum. Lítur hv. þingmaður svo á að það leynist hættur í einkarekstri í heilbrigðiskerfinu og það geti jafnvel leitt til þess að þjónustan versni og sjúklingar þurfi að greiða meira en ella fyrir þá þjónustu? Telur hann að það verði hættulegt ef heilbrigðisstofnanirnar eru reknar af fyrirtækjum þar sem eru hluthafar sem þurfa að fá arð greiddan? Ég er forvitinn að heyra viðhorf hv. þingmanns í þessari umræðu en verið er að þreyta þá kappræðu úti um allt samfélag.

Virðulegi forseti. Sem annálaður miðjumaður verð ég að segja að ég er ekki alveg kominn að endanlegri niðurstöðu persónulega hvað varðar þessa spurningu, þ.e. einkarekstur á móti ríkisrekstri í heilbrigðiskerfinu. Ég skil alveg sjónarmið beggja megin en verð þó að segja að persónulega er ég farinn að hallast meira að því að það sé ekkert að því að hafa einkarekstur svo lengi sem fjármögnunin komi úr samneyslunni. Það er lykilatriðið. Mér finnst áhugavert við þá umræðu að við séum stödd á þeim stað í henni að við spyrjum hvort það séu einkaaðilar sem veiti þjónustuna eða hvort það eigi að vera ríkisstofnun sem veiti þjónustuna, en það er enginn sjáanlegur ágreiningur um að það eigi að fjármagna þessa þjónustu úr ríkissjóði, meginupphæðina. Ég heyri enga umræðu eða rökræðu um það. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga. Ég segi stundum um okkur kratana, ég tel sjálfan mig vera krata og tel reyndar yfirgnæfandi meira hluta Íslendinga vera það, að vandi okkar sé sá að við séum búnir að vinna. Það er svo margt sem kemur úr þeirri átt sem er bara orðið norm í dag. Eitt af því er auðvitað að heilbrigðiskerfið er fjármagnað af samneyslunni, annað er almannatryggingar og atvinnuleysisbætur og ýmislegt fleira, sem er í raun og veru ekki lengur rökrætt um hvort eigi að vera til staðar eða ekki, heldur frekar um einhver útfærsluatriði eins og þessi. Að því sögðu þá heyrði ég einmitt í umræðunni áðan, og ég skil alveg og ber virðingu fyrir því sjónarmiði að ef einkarekstur er of mikill og yfirvöld vilja draga úr hinu svokallaða bákni, hvernig sem þau skilgreina það, þá getur myndast ákveðin tilhneiging til að grafa vísvitandi undan opinbera hlutanum til að leiða fólk yfir í einkageirann. Það tel ég ranglátt og ég er á móti því. En ég er ekki alveg sannfærður um að það fyrirbyggi að einkarekstur eigi sér stað. Ég lít frekar á það sem vandamál sem hægt er að koma til móts við með einhvers konar reglusetningu eða viðmiðum eða hvaðeina. Ég verð að viðurkenna að ég þekki málaflokkinn einfaldlega ekki nógu vel til að koma með uppbyggilegar hugmyndir í þeim efnum. 

Virðulegi forseti. Já, það er gott að vera á báðum áttum, það er heilbrigt að vera á þeim stað. Þá sér maður nefnilega til beggja átta frekar en að sjá bara í eina átt. En mig langar aðeins að halda áfram með þetta, af því að mér finnst þetta vera brýn umræða sem við eigum m.a. að taka hér í þessum ræðustól, og fá fram viðhorf hv. þingmanns til annarrar tegundar þjónustu sem hið opinbera veitir. Þá er ég að hugsa um löggæslu, lögreglu. Hv. þingmaður rifjaði hér upp áðan hvernig sumir voru farnir að tala á árunum fyrir hrun. Ég man eftir ólíklegustu mönnum, miðað við umræðuna eins og hún er í dag, tala fyrir einkavæðingu lögreglunnar og tala fyrir einkavæðingu löggæslunnar og tala fyrir því að slíkt yrði einfaldlega boðið út og síðan tækju einhverjar sveitir, löggæslusveitir, að sér löggæslu á tilteknum stöðum, tilteknum litlum stöðum úti á landi. Það væri hægt að bjóða þetta út svolítið eins og það eru einhver heilbrigðisfyrirtæki sem taka að sér heilbrigðisþjónustu á þannig stöðum. Mig langar aðeins að heyra í hv. þingmanni, hvað honum fyndist um að löggæslan yrði í höndum einkaaðila en greidd af hinu opinbera.

Virðulegi forseti. Það er freistandi að fara í mikla bölumræðu um vitfirruna sem einkenndi árin á Íslandi fyrir hrun. Þar á meðal var sú hugmynd, sem að mínu mati er fráleit, að einkavæða lögregluna. En ég ætla að nýta tækifærið og halda áfram þessum ágætu, heimspekilegu samskiptum. Við getum lært ýmislegt af því þegar aðrar þjóðir hafa prófað að annaðhvort einkavæða tiltekna þjónustu eða þar sem hún var aldrei ríkisrekin að neinu marki. Eitt skýrasta dæmi um þetta finnst mér vera þegar fangelsi eru einkarekin, fjármögnuð af skattfé en einkarekin. Það sem gerist þá, og þetta er mjög skýrt í Bandaríkjunum til að mynda og annars staðar þar sem fangelsi eru einkarekin, er að til verður hagsmunahópur sem hefur ákveðinna hagsmuna að gæta. Og hvaða hagsmuna? Jú, þeirra að fólk sé lokað inni, að sem flest sé bannað, að refsingarnar séu sem grimmilegastar og það séu sem mestar líkur á því að viðkomandi komi aftur. Þetta er algerlega á skjön við markmiðið sem við erum að reyna að ná fram með fangelsismálakerfi, þessi markmið eru akkúrat þveröfug. Ég segi stundum um markaðshagkerfi og kapítalismann: Hann virkar, en við þurfum að átta okkur á því að hann virkar jafnvel þegar við viljum ekki að hann virki. Hann er eins og sportbíl sem kemst miklu hraðar en allir hinir bílarnir en maður vill ekkert endilega fara eins hratt og maður mögulega kemst því að það er veggur fyrir framan mann. Þá vill maður geta farið hægt. Þetta er kannski slæm líking, það má vera. En ég óttast t.d. að ef lögreglan væri einkarekin en fjármögnuð með skattfé þá yrðu til þessir hagsmuni, hagsmunir fyrir því að litið væri á allt sem afbrot, að afskipti af borgaranum væru beinlínis arðvænleg. Ég sé þetta ekki í fljótu bragði með heilbrigðiskerfið en ég átta mig á því að það eru alveg mögulega sambærilegar spurningar þar, hvort það gætu myndast hagsmunahópar sem hefðu hag af því að Íslendingar almennt lifðu mjög óheilbrigðu lífi. Eins og ég segi þá sé ég það ekki í fljótu bragði en ég myndi vilja skoða þann punkt vel ef til þess kæmi að við færum að ákveða eitthvað endanlega í þeim efnum.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir ágæta ræðu. Mig langar aðeins til að spjalla við hann um nýsköpunina og hvort við getum fundið verkefni sem við eigum beinlínis að hvetja fyrirtæki og einstaklinga til að hasla sér völl innan, eða svið hefði ég kannski frekar átt að kalla það. Ég held að það sé mjög góð pæling sem hv. þingmaður var með í kringum þetta. Fyrsta atriðið tel ég vera þannig að við þurfum að reyna að búa til hin almennu skilyrði þannig að atvinnulífið geti þrifist. Við þurfum að búa til hin almennu skilyrði til að fólk geti menntað sig og sótt sér tækifæri. Oft er það vissulega þannig að það eru búnar til alls konar áætlanir. Hv. þingmaður nefndi þarna stóra og merka áætlun á geimvísindasviðinu. Ég held að það komi einmitt alveg til greina að velta því fyrir sér að sækja inn á tiltekin svið. Mér dettur í hug í því samhengi hvernig veröldin hefur breyst á undrastuttum tíma með tilkomu allra þessara nýju samskipta sem ekki voru til fyrir örfáum árum, liggur mér við að segja, við erum allt í einu búin að uppgötva að heilinn er bara ótakmörkuð auðlind og íslenskur heili getur starfað og haslað sér völl hvar sem er í heiminum frá Íslandi. Svo ég hafi einhverja spurning í þessu þá sér maður t.d. að nú er hér íslenskt fyrirtæki sem er að hasla sér völl í því að dæla niður kolefni eða koltvísýringi, Carbfix. Það blasir við að hér eiga Íslendingar alveg stórkostlegt tækifæri. Þetta er dæmi um að hér væri hægt að efla þann iðnað. 

Virðulegi forseti. Það er eflaust ákveðin jafnvægislist fólgin í því að reyna að finna út úr því hvað það er sem ríkið ætti að standa að annars vegar og hvað ætti að verða til náttúrlega úti í hagkerfinu hins vegar. Við hljótum að þekkja hér á Alþingi og víðar í kerfinu að hinn opni hugur, forvitnisdrifkrafturinn, er ekki endilega upprunninn hjá Alþingi eða ríkisstofnunum og það er náttúrlega bara vegna eðlis þeirra stofnana. Á meðan er fólk einhvers staðar úti í einkageiranum í þeim aðstæðum kannski frekar að grípa hugmyndir sem krefjast persónulegrar áhættu og persónulegs eldmóðs og þess háttar. Ég legg línurnar þannig að ég hugsa mér tvo geira. Annar er hugbúnaðargeirinn. Ég hygg nefnilega að forritarar almennt sækist ekkert voðalega mikið eftir ríkisafskiptum af sinni vinnu eða hugmyndasmíði, þeir vilja helst fá að vinna vinnuna sína í friði, rækta hugmyndir sínar, kannski fá góða hugverkavernd og eitthvað þess háttar en vilja ekki endilega að ríkið sé að fjármagna eitthvað eða stýra því hvert verkefnin fara. Það hygg ég að sé vegna þess að eðli hugbúnaðargerðar er einmitt þannig að maður getur sinnt henni sem einstaklingur og fullt af fólki gerir það. Hins vegar komum við að einhverju eins og geimiðnaði þar sem sögulega hefur þurft ákveðinn stuðning vegna þess að verkefnin eru í eðli sínu stór. Þá getur einn einstaklingur tekið þátt, agnarsmáan þátt kannski, í risavöxnu verkefni. Þá getur þurft atbeina ríkisins til þess að við getum tekið þátt í verkefnum til að byrja með og um það t.d. fjallar aðild að Geimvísindastofnun Evrópu. Hún fjallar um að þótt við séum ekki beinlínis að fara að búa til geimskip og setja inn í það róbóta sem príla upp á fjöll á Mars þá getum við samt alveg gert einhvern hluta af þeim. En þá þurfum við að hafa aðgang að verkefninu. Þar held ég að ábyrgð ríkisins sé sú að tryggja aðgang einstaklinga og minni aðila, og Íslandi er minni aðili, að svo stóru verkefni. Þetta er mælistikan sem ég hef svolítið hugsað þegar kemur að þessari spurningu. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Maður veltir ýmsu fyrir sér í þessu. Það er auðvitað dálítið erfitt að stýra mannsheilanum en það er kannski hægt að hjálpa honum með því að veita honum atlæti og næringu þannig að einstaklingnum sem hefur heilann í höfuðkúpu sinni líði vel og honum finnist það sem hann gerir metið að verðleikum og hann sé hvattur áfram. Ég held að það skipti miklu máli að samfélagið hafi velþóknun á því að menn fái hugmyndir og komi þeim í gagnið. Mér finnst þetta mjög athyglisverð umræða um geimvísindin og ég skal alveg fyrstur viðurkenna að mér fannst þetta allt frekar fáránlegt þegar það var að byrja að koma til umræðu að Ísland ætti að reyna að vera þar með. Ég hugsaði einmitt á hinum stóra skala; hvort við værum að fara að skjóta upp eldflaugum til annarra hnatta og allt þetta. En hv. þingmaður lýsti því ágætlega hvernig það virkar. Þetta held ég að sé líka grundvallaratriði, að menn komist að, og það geta bæði verið einstaklingar og fyrirtæki, inn í hin stórhuga verkefni sem verið er að fást við víða um heim. Þetta opnaði það eiginlega fyrir mér að nú fékk ég kjörið tækifæri til þess að setja Evrópuvinkilinn inn í þessa umræðu því að akkúrat á þeim vettvangi eru gríðarlega mörg verkefni á mjög mörgum sviðum sem einmitt ganga út á það að örva og hvetja til framþróunar á tilteknum sviðum, eins og í geimvísindunum, og hversu mikilvægt það er fyrir okkur að við höldum öllum þessum dyrum opnum. Þetta eru enn ein rökin í það safn að við þurfum ekki, með einhverjum sérstökum hætti 

Virðulegi forseti. Ég vil ekki byrja að hljóma eins og það eina sem ég hugsa um í þessu samhengi séu geimvísindi, mér þykir það bara svo áhugavert. En ég verð að nefna það að þegar við lögðum fram þingsályktunartillögu okkar um að sækja um aðild að Geimvísindastofnun Evrópu þá þurftum við á sínum tíma svolítið að sverja af okkur hugmyndir um að skjóta hér upp geimflaugum vegna þess að það var svo framandi hugmynd. En hún var ekki meira framandi en svo að við erum ekki einu sinni búin að sækja um enn þá, enda langtímaverkefni, en það var nýlega skotið upp tilraunaeldflaug á Íslandi og þær verða vonandi fleiri. Þannig að jafnvel það er ekkert það fjarstæðukennt, að við skjótum einhverju út í geim frá Íslandi. Að því sögðu þá snýst þetta, eins og hv. þingmaður fór yfir, um aðgang að heiminum. Þetta snýst um að við getum tekið þátt á þeim sviðum þar sem við höfum burði. Við höfum þekkingu og við höfum metnað en við höfum ekki aðgang að verkefnunum sem eru risavaxin og krefjast þess að það sé annaðhvort risavaxið þjóðríki, eins og Bandaríkin, Kína, Sovétríkin eða Rússland eða eitthvað slíkt, eða samansafn af ríkjum sem taka sameiginlegt verkefni að sér og útdeila þeim til þeirra aðila, smárra sem stórra, sem þeim hentar. Þýskaland er að búa til eldflaugarnar og við getum búið til gervigreindina í krílið sem prílar upp á fjöll á Mars. Og við getum það. Við höfum sem sé í alvöruburði til þess í dag á Íslandi. Það er ekki einhver draumsýn. Það er tækifæri sem við höfum í dag. En við höfum ekki aðgang að þessum verkefnum og um það snýst sá pakki. En hann er auðvitað bara einn af mörgum. Það hefur líka einhvern tíma komið til tals að við ættum að vera hluti af CERN. Ég þekki það ekki sjálfur, ég hef ekki kannað það nógu vel til að vita hvort það sé mikið vit í því eins og er, en það má vel vera. Við erum hluti af Sameinuðu þjóðunum. Við erum hluti af EES. Það er vegna þess að við erum sjálfstætt ríki sem við getum tekið þátt í hlutum sem eru miklu stærri en Íslendingar hefðu getað hugsað sér 1920 eða hvaðeina að við gætum gert sem smáþjóð. Þannig að þetta snýst allt um að nýta tækifærin, 

Herra forseti. Ég ætla í stuttri ræðu um fjáraukalög fyrir árið 2021 aðallega að fjalla um þá þætti sem lúta að heilbrigðismálum frá nokkrum sjónarhornum. Hugtakið fjáraukalög hefur lifað með þinginu lengi. Ef maður grúskar aðeins má kannski fyrst sjá því bregða fyrir á prenti árið 1859. Þá erum við að sjálfsögðu hluti af danska konungsveldinu. Á þeim tíma vorum við þjökuð af hungursneyð. Þá var mikill skortur, það vantaði korn sem var bráðavandi þess tíma og það þurfti að bregðast við og útvega okkur korn svo að þjóðin lifði af. Það mun hafa tekist og við erum hér enn og erum enn árið 2021 að fjalla um fjáraukalög. Skerpt var á hlutverki þessa hugtaks, fjáraukalaga, með tilkomu laga um opinber fjármál, líklega í ársbyrjun 2016. Það á sem sagt ekki að leita heimilda í fjáraukalögum nema til að bregðast við algerlega ófyrirséðum útgjaldatilefnum sem klára þarf innan ársins og ríkissjóður kemst ekki hjá að standa við. Ekki á að fara í ný verkefni, ekki láta nýja peninga í meiri eða aukna starfsemi eða rekstrarhalla eða önnur áhugaverð verkefni sem upp kunna að koma og fanga hug þeirra sem stýra og stjórna. Hvernig þessu hefur þó verið framfylgt hefur auðvitað verið með öllu móti og hefur oft verið gagnrýnt á allra síðustu árum úr þessum stól að fjáraukalögum sé ekki alltaf beitt nákvæmlega með þeim hætti sem menn hugsuðu og þar sé ýmsu komið fyrir sem ætti heima í fjárlögum. Það er mikið til í því. Þótt það frumvarp sem hér er til umfjöllunar mótist mjög af viðbrögðum við heimsfaraldri kórónuveiru þá er með sama hætti líka að finna útgjaldaliði sem ættu hugsanlega og sennilega samkvæmt laganna bókstaf að vera annars staðar, allt saman ágæt mál en geta tæplega talist ófyrirséð, ýmislegt sem lýtur t.d. að geðheilbrigðismálum, þeim mikilvæga málaflokki. Við vitum auðvitað að með Covid þyngdust þau mál. Það er málaflokkur sem hefur verið vanfjármagnaður um árabil og ekkert nema gott eitt um framlög til hans að segja, en hugsanlega ættu ýmsir þættir þeirra mála að vera annars staðar og í betri skorðum en í fjáraukalögum. Ég nefni eflingu ráðgjafarstofu innflytjendamála sem annað dæmi og svo aðgerðir sem stuðla eiga að auknu tölvu- og tæknilæsi aldraðra. Þótt við lifum einstaka tíma eiga þessir þættir sennilega ekki heima í fjáraukalögum. Þó er jafnframt að finna stöku gimsteina að mínu áliti sem bæði glóa og gleðja í þessu fjáraukalagafrumvarpi. Þar á meðal er framhaldsskólastigið því að þar er fjárheimild til hækkunar til að efla geðheilbrigðisþjónustu í framhaldsskólum með þverfaglegri skólaheilsugæslu og sálfræðiþjónustu. Það er gamalt baráttumál okkar í Samfylkingunni sem við höfum lagt fram ítrekað á undanförnum þingum og auðvitað gleðjast hjörtun við það og við þessar aðstæður þó að við vildum að það væri miklu fastbundnara á fjárlögum. Svo eru önnur veigamikil atriði sem látin eru reka á reiðanum og ekki brugðist við. Það er alvarlegt og ekki viðunandi. Efst í huga koma auðvitað hlutskipti hópa sem standa hvað höllustum fæti í samfélaginu og hafa farið mjög halloka í Covid-faraldrinum. En það er rétt að árétta að fjáraukalögin eru svo sem ekki vettvangur til að kúvenda í efnahagslegu tilliti hjá hinu opinbera. Heilbrigðisstofnanir hafa lagt sig í líma á undanförnum mánuðum faraldurs við að viðhalda og standa vörð um kjarnaþjónustu og tekist það svo að aðdáun vekur en þær hafa búið og búa enn og varanlega við óvissu í rekstri og fjármögnun og þurfa að horfa frá einum mánuði til annars og vita ekki meir. Lokanir og takmarkanir á starfsemi hafa valdið umróti og sviptingum í starfseminni á flestum sviðum og stofnanirnar hafa tekist á við bráðaviðbrögð sem fylgja faraldrinum. Öðrum aðgerðum og starfsemi hefur kannski í mörgum tilvikum verið vikið til hliðar og biðtími eftir valaðgerðum hefur aukist úr hömlu. Eðlilega hefðu fjáraukalögin átt að ná utan um þessi málefni, að fjölga aðgerðum eins og oft hefur verið nefnt hér í dag varðandi augasteina, liðskipti og ýmsar valaðgerðir á sviði kvensjúkdóma. Það hefur ekki vantað upp á viljann og áhugann hjá starfsfólki og ábyrgðartilfinningin og einurðin er mikil. En rekstrarvandi þessara stofnana er áhyggjuefni. Margar þeirra búa við uppsafnaðan vanda og vanskil hafa sennilega aukist. Þær hafa ekki haft mikið borð fyrir báru og víða er ausið án afláts til að halda skektunni á floti. Ekki er hægt annað en að taka hattinn ofan fyrir því góða starfi. Tíminn er auðvitað mikilvægur þáttur í fjárhagslegu tilliti þegar þessar stofnanir eru að glíma við það að þrauka frá einum mánuði til annars og spurningin er knýjandi: Hefur ráðherra, og ráðuneytið, brugðist við með fullnægjandi hætti og stutt við heilbrigðisstofnanir í þrengingum? Þetta þarf að gera vel og þarf að gerast hratt. Það þarf að gera heilbrigðisstofnunum kleift að komast á lygnan sjó hið bráðasta. Vandi heilbrigðisstofnana er af ýmsum toga. Að hluta til er þetta ósveigjanlegt rekstrarumhverfi og greiðsluumhverfi. Það er hamlandi fyrir stofnanir. Þær hafa, eins og ég segi, búið við áralanga vanfjármögnun og Fjársýsla ríkisins hefur ekki haft burði til að veita sveigjanlegri þjónustu. Hver eru þá úrræði þessara stofnana? Það er að leita til bankastofnana eða hreinlega safna upp rekstrarskuldum hjá viðskiptaaðilum sínum og greiða háa vexti. Dæmi eru um að stofnanir borgi milljónir, jafnvel yfir tug milljóna, í vanskilavexti á hverju ári. Því er mikilvægt að horft sé til heilbrigðisstofnana með vökulum augum og brugðist hratt við, bæði til skamms tíma og lengri tíma. Það verður að færa rekstrarumhverfi stofnana og ýmsa rekstrarhætti í heilbrigðiskerfinu, þá sem lúta að heilbrigðisstofnunum, til nútímans. Við þekkjum umræðuna um kostnaðargreiningu á starfsemi, að mæla rekstrarkostnað stofnana á nútímalegan hátt, meta rekstrarkostnaðinn, fela hann ekki, greiða hann ekki bara að hluta. Þetta snertir auðvitað grundvallaratriði, faglega uppbyggingu. Þetta skiptir máli varðandi allt kostnaðarlegt eftirlit og aðhald, stefnumörkun ráðuneytis og ráðherra hverju sinni. Það er vandinn, herra forseti. Núverandi ríkisstjórn hefur nánast í engu orðið ágengt í breytingum á fjármögnun í heilbrigðiskerfinu. Áfram er stórum fjárupphæðum mjatlað út ómarkvisst á báða bóga án þess að búa til einhvern vegvísi, leiðarvísi um það hvernig við viljum búa út kerfið, hvar áherslur eigi að liggja, hvernig við viljum veita þjónustuna og hver eigi að gera það, hvernig og hvar það sé hagkvæmast. Við þessar aðstæður hefur stjórnendum í opinberri heilbrigðisþjónustu jafnvel verið búið það óverðuga hlutskipti að taka sér stöðu og jafnvel hrópa á torgum í fjölmiðlum um þörf á meira fé í óskilgreinda eða lítt skilgreinda starfsemi. Þeir hafa komið fyrir þingnefndir og þingmenn rétt eins og beiningamenn og svo hefur það verið Alþingis að vega og meta þær beiðnir og verða við þeim eftir hentisemi. Herra forseti. Þetta er flókinn og krefjandi málaflokkur og hægara um að tala en í að komast þegar um úrlausnir og skipulag er að ræða, en það verður ekki umflúið. Við verðum að gera betur. Við verðum að leitast við að hámarka það hvernig við nýtum sameiginlega sjóði okkar svo að sátt verði um það. Hvað með vinnuna við kostnaðargreiningu í verkefnum Landspítala, hið svokallaða DRG-greiðslukerfi? Ekki er minnst á það einu orði í fjáraukalögum eða í fjármálaáætlun. Og kostnaðargreining er auðvitað ekki einskorðuð við Landspítala. Hún er lykilatriði þegar ákvarða þarf fjárþörf. Það á jafnt við um Landspítala, heilsugæsluna og heilbrigðisstofnanir um allt land. Þannig eru sjálfstætt starfandi sérfræðingar, heilbrigðisstofur og einkareknar heilsugæslustöðvar fjármagnaðar. Staða þeirra er, herra forseti, með allt öðrum hætti. Við höfum fylgst með umfjöllun Kveiks um fjárhagsleg umsvif sjálfstætt starfandi sérfræðinga að undanförnu sem senda sjúkratryggingum reikning fyrir öllu, stóru og smáu, unnum verkum, húsnæði og tækjaálagi og öðru þar fram eftir götunum. En þar hefur þróast mjög sérkennilegt verklag um kostnaðarmyndun, hver hún í rauninni sé og hver meti mikilvæga þætti í því sambandi. En þarna er þó verðlagt einingarverð eða stykkjaverð í gildi og greitt eftir því. Það á við um einkarekna starfsemi en ekki hina opinberu. Hvert á hlutskipti hennar að vera? Eða er það mat ríkisstjórnarinnar að þetta sé svo sem í lagi og heilbrigðiskerfið sé vel fjármagnað með þessum hætti? Það er náttúrlega af og frá. Í ljósi áherslumála og forgangsröðunar í kostnaðargreiningu verður maður eiginlega dálítið hugsi, jafnvel agndofa. Í frumvarpi til fjáraukalaga er af rausnarskap lögð til 1 milljarðs aukafjárheimild til hjúkrunar- og dvalarheimila. Það er sorgleg staða og sýnir að rekstrarleg umgjörð málaflokksins er sprungin. Hugmyndafræðin er gjaldþrota líka. Þetta er aðeins til eins árs og á spýtunni hanga skilyrði sem hafa satt best að segja svolítið yfirbragð þvingunar. Hækkanirnar eiga að ganga til baka í byrjun næsta árs og verða greiddar út ef rekstraraðilar þrauka aðeins lengur. Vandinn er raunar skilinn eftir óleystur. Það er algerlega ljóst að í varanlegan rekstrargrunn þessarar þjónustu vantar um 4,5–5 milljarða, en stjórnvöld gefa því ekki gaum. Herra forseti. Kostnaðargreining í heilbrigðisþjónustu er ekki einfalt ferli og því síður er það þannig að einhugur sé um verklag og upplegg í þeim verkefnum, hversu hátt hlutfall eigi að kostnaðargreina í starfsemi stofnana t.d. Það er hins vegar fremur auðvelt í rekstri öldrunarstofnana þar sem samsetning starfseminnar er ekki eins flókin og á sjúkrahúsum, svo dæmi sé tekið. Stöðugleiki er allnokkur og tiltölulega auðvelt að smíða reiknilíkan um flesta þætti og fyrirsjáanleika. Hvers vegna er starfsemi öldrunarstofnana ekki kostnaðargreind? Vonandi verður byrjað á því í þeirri vinnu. Herra forseti. Ég hef þetta ekki öllu lengra. Ég tel augljóst að vanfjármögnun sé útbreidd í heilbrigðiskerfinu og við eigum að hafa sóma til að lagfæra það með opin augun.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni ræðuna. Mig langar sérstaklega að nefna það sem hann vék að, að fjáraukalög eigi að taka á útgjöldum ríkissjóðs sem voru ófyrirséð þegar fjárlög voru afgreidd. Það er ekki svo langt síðan við afgreiddum fjárlög og þótt við lifum mikla óvissutíma er ýmislegt sem við þó vissum í desember á síðasta ári og sáum fyrir. Í þessu skjali eru nefnilega nokkrar hugmyndir sem mér finnast vera að ganga í endurnýjun lífdaga sinna, ég kannast við þær úr breytingartillögum sem felldar voru í þingsal í desember. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort honum finnist t.d. ekki vera nokkuð mikill svipur með vinnumarkaðsaðgerðum í þessu frumvarpi til fjáraukalaga, sem er stærsti hlutinn af þessu frumvarpi, Hefjum störf, styrkur til endurráðningar í fyrra starfshlutfall og það allt saman, með t.d. tillögum Samfylkingarinnar sem felldar voru hér í desember og sneru að því að fjölga störfum og veita fyrirtækjum ráðningarstyrk ef þau réðu fólk af atvinnuleysisskrá? Þá var líka mikið rætt í haust um nauðsyn þess að lengja tekjutengt tímabil atvinnuleysisbóta. Mig langar að velta því upp með þingmanninum hvort við séum í alvöru að tala um, í þessu fjáraukalagafrumvarpi, ófyrirséð útgjöld eða bara útgjöld sem stjórnarflokkunum fór allt í einu að þykja óþægilegra að standa ekki straum af, því að fólk áttaði sig á því að það sem stjórnarliðar greiddu atkvæði gegn í desember væri kannski það sem samfélagið þyrfti einna helst á að halda.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir ágætt andsvar og vangaveltur um fyrirsjáanleika tilverunnar og hvað ætti að teljast giska fyrirséð. Við höfum lifað þessa einstöku tíma og það hefur oftar en einu sinni og oftar en tvisvar verið klifað á því að ekki hafi verið hægt að taka svona ákvarðanir nema á síðari stigum vegna hinnar miklu óvissu. En það er alveg rétt að það eru margir mánuðir, kannski næstum því ár, síðan við lögðum til ákveðin atriði sem hefði mátt styðjast við. En það er viðkvæmt atriði og skiptir máli hver á hugmyndirnar, hver á tillögurnar. Þetta mikilvæga atriði, að eyða óvissu, getum við svo sem verið sammála um að er gríðarlegt atriði, en í meginatriðum eru nú stjórnvöld sennilega að innleiða þau ákvæði sem við bentum á og var ekki hlýtt á fyrir ekki svo mörgum mánuðum síðan. Einhverjir göfugt hugsandi kunna að segja: Það er sama hvaðan gott kemur. Ef þetta er í þágu okkar góðu landsmanna þá skiptir ekki máli hvort það kemur frá ríkisstjórn eða einstökum flokkum. En það er sérkennilegt að menn skuli ekki hafa náð betur og fyrr utan um ýmsa veigamikla þætti. 

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Það er ekki sama hvaðan gott kemur, sagði þingmaðurinn. Þá má ég til með að nefna að í grunnstefnu okkar Pírata er einmitt eitt af atriðunum sem við leggjum áherslu á að það er sama hvaðan góð hugmynd kemur; ef hún er góð í sjálfu sér þá styðjum við hana, bara á málefnalegum grunni. Því miður virðist það vera minnihlutaskoðun í þessum sal vegna þess að við sjáum þess allt of oft dæmi að góðar hugmyndir eru felldar hér í þingsal til þess eins að öðlast framhaldslíf sem hugmyndir stjórnarliða sem ekki gátu unnt stjórnarandstöðunni að fá þær samþykktar. Eitt atriði langar mig líka að nefna vegna þess að ég veit að við hv. þingmaður erum miklir bandamenn í baráttunni fyrir mannsæmandi kjörum fyrir námsfólk. Það er nokkuð sem hefur aldeilis verið rætt oft hér síðasta árið í kjölfar þess að lög um Menntasjóð námsmanna voru samþykkt en ekki fylgt eftir með því að hækka grunnframfærslu. Og í ljósi þess að atvinnuástandið hefur sérstaklega slæm áhrif á stúdenta á Íslandi, kollegar þeirra erlendis reiða sig á vinnu með námi til framfærslu, hefur stúdentahreyfingin kallað eftir því að stúdentar hafi rétt til atvinnuleysisbóta í námsleyfi. Hér er bætt við sumarstörfum fyrir námsmenn, sem var alveg fyrirséð í desember að þyrfti, en ekki er snert á þessu atriði. Þeim hefði verið í lófa lagið að bæta inn þessari heimild sem hefði aukið framfærsluöryggi stúdenta í landinu. Ef ekki hefði þurft að ganga á þessa heimild þá hefði það bara verið frábært fyrir ríkið 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni andsvarið í síðara sinn. Já, við upplifum þetta einkennilega andrými í þingsal sem á að endurspegla samfélagið, á að vera þversnið samfélagsins, en ég fæ oft á tilfinninguna að ýmislegt sé slitið úr samhengi og úr daglegu amstri og við áttum okkur á því lífi sem flestir lifa utan salarins og náum ekki saman um skynsamlegar lausnir í öllum tilvikum. Við eigum að geta sameinast um þennan málefnalega grunn ef skynsemi og góðar tillögur eru uppi. Við höfum horft upp á átakanleg tilvik í þessu sambandi sem eru grátbrosleg. Tillögur minni hlutans eru felldar og innan fárra vikna eða mánaða eru þær bornar fram og samþykktar af meiri hlutanum. En þessum hugsunarhætti verður breytt þegar ný stjórnvöld, ungir öflugir stjórnmálamenn, komast til áhrifa. Varðandi námsmenn þá hefur sennilega margt breyst frá því að ég var námsmaður og til dagsins í dag. Dropinn holar steininn, en við erum komin of skammt. Nám er auðvitað verðmætt starf. Við þurfum að fjárfesta í verðmætum störfum. Það skiptir máli hvernig þetta ferli er,