Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 18 flyt ég frv. til l. um breyt. á l. nr. 3 1. febr. 1980, um tímabundið olíugjald til fiskiskipa. Frv. þetta er flutt í tengslum við fiskverðsákvörðun frá 1. okt. s.l. Þá var fiskverð hækkað um 8%, en jafnframt ákveðin hækkun á olíugjaldinu um 5%, svo að það verður 7.5%. Með þessari ákvörðun greiddu atkvæði annar fulltrúi fiskverkenda, fulltrúi útvegsmanna og oddamaður. Á móti greiddi atkvæði fulltrúi sjómanna, enn annar fulltrúi fiskverkenda sat hjá. Áður en þessi ákvörðun var tekin var að sjálfsögðu nauðsynlegt að skoða vandlega afkomu þeirra greina sem tengdar eru fiskverðsákvörðun, þ.e. útgerðarinnar, fiskvinnslunnar og sjómanna, og þykir mér rétt að gera með nokkrum orðum grein fyrir því. Eins og fram kemur í aths. með frv. varð lítil hækkun á olíu framan af árinu. Þetta breyttist hins vegar eftir mitt ár og eins og þar kemur fram hefur gasolía hækkað frá því í júní s.l. um 35.3% og svartolía um 22.9%. Þetta hefur að sjálfsögðu haft mikil áhrif á afkomu útgerðar. Annar erlendur kostnaður hefur sömuleiðis hækkað og nema hallaáhrifin á útgerðina um 5–7%, þannig að fyrir fiskverðsákvörðun áætlaði Þjóðhagsstofnun að útgerðin væri rekin með u.þ.b. 10% halla miðað við ársrekstur, og reyndar var brúttóhagnaður útgerðarinnar áætlaður rétt við núllið. Til að mæta þessum mikla halla útgerðarinnar hefði þurft að hækka fiskverð eitt um 18–20%. Undanfarna mánuði hefur farið fram ítarleg athugun á afkomu frystiiðnaðarins. M.a. hefur verið kannað hvaða breytingar hafa orðið annars vegar á verði framleiðslunnar og hins vegar á tilkostnaði. Hafa þær athuganir bæði farið fram á vegum Þjóðhagsstofnunar og á vegum Seðlabanka Íslands. Niðurstöður af þessum athugunum eru mjög svipaðar. Þjóðhagsstofnun kemst að þeirri niðurstöðu, að miðað við s.l. haust hafi kostnaðarhækkanir orðið u.þ.b. 8% meiri en verðhækkanir á framleiðsluvörum frystihúsanna, eða m.ö.o. að gengissig hafi orðið töluvert minna en framleiðslukostnaður gaf tilefni til. Jafnframt kemur fram í þessum upplýsingum að verð á frystum afurðum á Bandaríkjamarkaði hefur verið nánast óbreytt í 11/2 ár, á sama tíma og þar hefur orðið hækkun á flestri annarri matvöru og öðrum nauðsynjum um u.þ.b. 24–25%. Í raun og veru má þannig segja að verðfall hafi orðið á frystum afurðum og þess ekki gætt að bæta það upp með nauðsynlegri aðlögun gengis hér heima. Því þarf engan að furða að frystiiðnaðurinn hefur á þessu ári verið rekinn með töluverðum halla. Því til viðbótar hafa frystihúsin átt við ýmsa aðra erfiðleika að etja. Auk þess sem verðhækkun hefur ekki orðið á Bandaríkjamarkaði hefur orðið þar veruleg stöðnun í sölu, eða varð fyrri hluta ársins, og birgðasöfnun hér varð mikil. Þá reyndist nauðsynlegt að breyta töluvert þeirri framleiðslusamsetningu, sem frystingin hefur átt við að búa og er henni hagkvæmari en sú sem við tók, þ.e. meiri framleiðsla á blokk og minni af frystum flökum. Reynt var að mæta þessum tímabundnu erfiðleikum í fyrsta lagi með því að fá hækkun á afurðalánum úr 75 í 85 %. Auk þess var gripið til annarra aðgerða sem löguðu nokkuð stöðu hraðfrystiiðnaðarins, eins og lækkun vaxta hjá Fiskveiðasjóði og niðurfelling tolla af nokkrum fjárfestingarvörum fiskvinnslunnar. En við því stóra vandamáli, sem fiskvinnslan, fyrst og fremst frystingin hefur átt við að stríða, þ.e. ónægri aðlögun fiskverðs að kostnaðarhækkunum hér heima, varð því miður ekki snúist á annan máta en með því að láta gengið síga. Frá því í febrúar s.l. hefur gengið sigið úr 100 í 133.1 10. okt. s.l. Samanburður á þessu gengissigi og annars vegar launum og hins vegar fiskverði sýnir, að gengið hefur sigið um 2.9% meira en laun hafa hækkað á þessu tímabili og 3.7% meira en fiskverð hefur hækkað, og er þá að sjálfsögðu tekin með sú fiskverðshækkun sem varð núna eða hefur verið samþykkt frá 1. okt. s.l. Hinn 10. okt. var gengi dollarans 533.70 kr., en er nú, 20. okt., 543.20 kr. Er því orðið tæplega 2% gengissig til viðbótar frá því sem þessar tölur benda til. Ég get fúslega tekið undir það, að gengissig eða breyting á gengi krónunnar er ekki æskileg leið til þess að mæta þeim kostnaðarhækkunum sem verða. Ólíkt betra væri að finna til þess aðrar leiðir. Að þeim er stöðugt leitað. Menn leita að leiðum til að auka framleiðni. Slík vinna er í gangi og veitt hefur verið til þess fjármagn úr Fiskveiðasjóði, eins og unnt er. En allt eru það hægfara leiðir, taka langan tíma, og slíkur munur sem á hefur orðið - og ekki síst má rekja eins og ég sagði, til þess að hlutfallslegt verðfall hefur nánast orðið á frystum afurðum okkar á Bandaríkjamarkaði, - slíkur mismunur verður ekki læknaður á skömmum tíma með aukinni hagræðingu. Til viðbótar því að láta gengið þannig síga hefur jafnframt náðst samkomulag við Seðlabankann um endurgreiðslu á hluta eða lagfæringu - getum við kallað það - á þeim lánskjörum, sem útflutningsatvinnuvegirnir hafa búið við með gengistryggðum lánum. Lagt verður inn á reikninga útflutningsatvinnuveganna sem nemur 8% af gengissigi, og má líta á það sem lagfæringu í einu lagi bæði á gengissig og vöxtum sem hafa verið 8.5% á þessum lánum. Af þessari upphæð fær freðfiskvinnslan tæp 60%, saltfiskur og skreið 34%, en aðrar framleiðslugreinar töluvert minna. Þarna er alls um að ræða u.þ.b. 3.6 milljarða og leggjast því inn á reikning frystingarinnar í hlutfalli við birgðastöðu apríl–sept. rúmlega 2 milljarðar, sem væntanlega ættu þá að bæta að nokkru greiðslustöðu hennar. Með þessum aðgerðum er að sjálfsögðu að því stefnt, að staða freðfiskframleiðslunnar verði jákvæð, og má ætla af þeim gögnum, sem Þjóðhagsstofnun hefur látið frá sér fara, að svo verði. 12. sept. s.l. áætlaði Þjóðhagsstofnun að halli á frystingu næmi 3.1%. Ef bætt er við 2 prósentustigum, sem Þjóðhagsstofnun metur að sé mismunur á áætlunum hennar og frystiiðnaðarins sjálfs, þá yrði hallinn þarna um 5%. Ef tekið er tillit til þessa halla á frystingunni og sömuleiðis þeirrar fiskverðs- og olíugjaldshækkunar, sem samþykkt var í Verðlagsráði nú fyrir nokkru, þá þarf gengi dollarans að mati Þjóðhagsstofnunar að vera 552 kr. til þess að freðfiskvinnslan sé rekin jákvætt, og að því stefnir óðum, eins og fram kemur af þeim tölum sem ég nefndi áðan. Til viðbótar vil ég geta þess, að í frystiiðnaðinum hafa aðrir hlutir færst á betri veg. Sú framleiðslusamsetning, sem var eins og ég sagði áðan -frystingunni mjög óhagkvæm, er nú orðin breytt og sölusamtök okkar á Bandaríkjamarkaði telja að hverfa megi að nýju til vaxandi framleiðslu á fiskflökum. Að mati Þjóðhagsstofnunar bætir þetta útkomu fiskvinnslunnar um 1.8%, og er þá tekið tillit til þeirrar 20 kr. uppbótar sem áður var greidd vegna lakari framleiðslusamsetningar, þ.e.a.s. hún er þá að sjálfsögðu niður felld. Að mati Þjóðhagsstofnunar er einnig tryggður viðunandi rekstrargrundvöllur gagnvart útgerðinni, sem kannske kemur einna gleggst fram í því, að fulltrúi útgerðar greiðir atkvæði með þessari niðurstöðu. Að vísu má gera ráð fyrir því að með fullum afskriftum sé enn nokkur halli á útgerðinni, en hins vegar er brúttóhagnaður áætlaður um 10 milljarða á ársgrundvelli. Í þessu sambandi öllu þarf einnig og ekki síst að líta á tekjur sjómanna og hefur það verið gert. Eins og ég hef hvað eftir annað sagt, þá stöðvast verðbólgan ekki í frystihúsunum. Frystihúsin þurfa að fá það verð sem tilkostnaðurinn krefst. Alveg á sama máta má segja að verðbólgan stöðvast ekki hjá sjómanninum. Það er eðlileg krafa hans að fá launahækkun svipað og aðilar fá í landi. Samkvæmt þeim samanburði, sem Þjóðhagsstofnun hefur gert á tekjum kvæntra sjómanna, verkamanna og iðnaðarmanna, hafa sjómenn haldið vel í horfinu. Hlutfallstölur þessar sýna, miðað við 1974–1980, að hlutfallstalan á milli s jómanna og verkamanna, sem árið 1970 var 123, sjómönnum í vil, er nú, eftir þá ákvörðun sem tekin hefur verið, orðin 153. Og svipað er hjá sjómönnum og iðnaðarmönnum. Einnig sýnir lausleg áætlun um breytingar tekna sjómanna á botnfiskveiðum, verkamanna og iðnaðarmanna sömu niðurstöðu. Sé miðað við að ársmeðaltal 1974 sé 100, þá eru tekjur sjómanna gagnvart verkamönnum nú 122, en gagnvart iðnaðarmönnum 124. Að sjálfsögðu liggur að baki þessum meiri tekjum mikil vinna, og í mörgum tilfellum er vinna óeðlilega mikil hjá sjómönnum. En einnig felst í þessu mikil fj árfesting útgerðar í fullkomnari skipum og fullkomnari tækjum, sem hafa gert sjómönnum fært að ná stórauknum afla á hverja tímaeiningu. Þannig hefur allt þetta stuðlað að tekjuaukningu sjómanna, mikil fjárfesting, bætt tæki og mikil vinna. Sjómaðurinn er að sjálfsögðu mjög vel að þessum tekjum kominn og þess þarf ætíð að gæta að tekjur sjómanna séu viðunandi. En hitt held ég að sé ákaflega vafasamt, að bera saman fiskverð annars vegar og tímalaun í landi. Sjómaðurinn er ekki tímakaupsmaður og því er sá samanburður ekki eðlilegur. Ég hef nú reynt að rekja meginforsendur þessarar fiskverðshækkunar, m.ö.o. að leitast er við að ná jákvæðum rekstrargrundvelli útgerðar, jákvæðum rekstrargrundvelli fiskvinnslunnar og tekjuhækkun sjómanna á borð við það sem varð í landi. Um þessa þætti má alla deila. Og alveg sérstaklega er deilt um hækkun olíugjalds. Til þess var gripið vegna mikillar hækkunar á olíu frá því síðasta fiskverð var ákveðið, eins og ég rakti í upphafi míns máls. Ég vil hins vegar leggja á það ríka áherslu, að ég tel olíugjaldið ákaflega vafasama leið til þess að standa straum af olíukostnaði útgerðarinnar. Olíugjaldið er greitt á fjölda fiska, sem eru veiddir, en ekki á fjölda lítra af olíu sem eytt er. Olíugjaldið stuðlar því ekki að sparnaði í olíunotkun og kemur auk þess ákaflega misjafnlega niður. Færa má rök að því, að við einstakar veiðar fáist olíukostnaðurinn allur uppborinn af olíugjaldinu. En því fer að sjálfsögðu víðs fjarri um t.d. suma togarana sem eiga sérstaklega langt að sækja. Ég hef því lagt á það mikla áherslu, að leitað verði eftir öðrum og betri leiðum til að taka þátt í olíukostnaði útgerðarinnar, - leiðum sem stuðla að því, að olía verði spöruð, og stuðla að því, að bæði sjómenn og útgerðarmenn hafi hag af auknum olíusparnaði. Fyrrv. sjútvrh. setti á fót starfshóp í þessu skyni með fulltrúum frá sjómönnum og útgerðarmönnum. Ég hef átt fund með þeim mönnum og lagt á það ríka áherslu, að það starf haldi áfram og leitað verði eftir öðrum leiðum en olíugjaldi. Ég gerði mér nokkrar vonir um að það mætti takast fyrir þessa fiskverðsákvörðun. Ég hygg að það hafi verið of mikil bjartsýni, því þetta eru ákaflega viðkvæm mál eins og von er. En ég geri mér vonir um að einhverjum áfanga verði náð fyrir næstu fiskverðsákvörðun, þannig að menn geti farið að feta sig út úr þessari olíugjaldsleið. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð, en legg til að frv. þessu verði vísað til hv. sjútvn. að lokinni þessari umræðu.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, um tímabundið olíugjald til fiskiskipa, gerir ráð fyrir því, að olíugjald hækki um hvorki meira né minna en 200% frá því sem það nú er. Þetta er í þriðja skipti á þessu ári sem lagt er fram frumvarp um tímabundið olíugjald til fiskiskipa. Fyrsta frv. var um lækkun á olíugjaldi frá árinu á undan, fyrst úr 9 í 5%. Um það frv. náðist víðtæk samvinna og samstarf hér á Alþ., og sömuleiðis má segja að um það náðist nokkuð sæmileg samstaða í greinum sjávarútvegsins. En þegar núv. hæstv. sjútvrh. tók við flutti hann fljótlega frv. um breytingu á þessu tímabundna olíugjaldi þar sem hann lagði til að lækka gjaldið úr 5% niður í 2.5% miðað við fiskverð eins og það er ákveðið af Verðlagsráði sjávarútvegsins á hverjum tíma. Þegar það frv. var til umr. lýsti hæstv. ráðh. því yfir, að hann teldi þetta form á olíugjaldi vera allsendis ófullnægjandi og hann ynni að því að breyta því. Jafnframt taldi hann óeðlilegt - því að það voru svo bjartar vonir fram undan um lækkun á olíuverði - að viðhalda 5% tímabundnu olíugjaldi lengur en þrjá fyrstu mánuði ársins og því væri nauðsynlegt að lækka það um helming eða niður í 2.5%. Og í raun og veru talaði hann á móti olíugjaldi mjög einarðlega og kvað nauðsyn bera til að leggja það niður í þessari mynd. En nú á fyrstu dögum þessa þings virðist hæstv. ráðh. hvað snertir samningu frumvarpa hér á Alþ. hafa snarlega skipt um skoðun, því hann leggur til að olíugjaldið hækki um 200 í. Það er nú niðurtalningarleið sjútvrh. í þessum efnum, enda er hún orðin skrýtin, niðurtalningarleið ríkisstj. í heild. En hitt er enn þá furðulegra, að hæstv,. sjútvrh. hefur umræður um þetta mál í útvarpi, sjónvarpi og blöðum og talar þar algerlega á móti olíugjaldinu eins og það er byggt upp og er m.ö.o. algjör andstæðingur þessa frv. sem hann leggur nú fyrir Alþ. og var að tala fyrir hér rétt áðan. Hann segir í samtali við eitt blaðið: „Ég er á móti olíugjaldinu eins og það er nú uppbyggt. Með því er olían greidd eftir fjölda fiska sem veiðast, en ekki með tilliti til þess, hversu margir olíulítrar fara í að ná aflanum. Þetta tel ég grundvallarskekkju og verið er að leita annarra leiða til að mæta auknum olíukostnaði. En þó ég sé mótfallinn olíugjaldinu, eins og það er nú, var ekki um aðra leið að ræða við ákvörðun fiskverðs,“ sagði Steingrímur Hermannsson sjútvrh. m.a. á fundi með fréttamönnum í gær, en það var 14. okt. Steingrímur var spurður um þau orð forustumanna sjómanna, að þeir hefðu ekki trú á því, að lög um olíugjald yrðu samþykkt. Steingrímur sagði að á það mundi reyna á Alþ., en frv. um þessa lagabreytingu var lagt fram á mánudag. Og síðan segir: „Ég ræddi þetta mál hins vegar ekki við fulltrúa í yfirnefnd Verðlagsráðsins fyrr en ég hafði til þess samþykki ríkisstj.,“ sagði ráðherrann. M.ö.o.: hinir níu í ríkisstj. hafa lagt blessun sína á það að hækka olíugjaldið um 200%. Þá eigum við eftir að sjá hvort þeir, sem hingað til hafa talið sig styðja þessa ríkisstj., ætla líka að leggja blessun sína yfir þetta gjald. Við fulltrúar Sjálfstfl. í sjútvn. þessarar hv. d. studdum olíugjaldið, sem lögfest var 24. jan., og töldum að útgerðin þyrfti á því að halda, sérstaklega með tilliti til þess, að nokkuð góð samstaða náðist meðal allra greina í sjávarútvegi um það gjald. En þegar núv. hæstv. sjútvrh. flutti frv. sitt um að lækka þetta gjald á miðri vertíð um helming til þess að ná samstöðu eða meiri hluta um nýtt fiskverð eftir að allir aðilar nema útgerðin höfðu sagt upp þessu fiskverði, þá tók hæstv. sjútvrh. þann kost að láta það ganga út yfir þann aðila sem ekki hafði sagt upp fiskverðinu. Og í ræðu, sem hann flutti þegar hann lagði þetta frv. sitt fram, segir hann orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Því var ákveðið á fundi ríkisstj. að settir verði menn í að kanna þessi vanskil, og ríkisstj. mun beita sér fyrir því, að eins miklu og frekast er unnt með tilliti til stöðu sjóða og banka og fyrirtækja verði breytt í skil á næstu vikum og mánuðum.“ Þetta átti að vera svar við stöðu útvegsins þegar tekinn var helmingur af olíugjaldinu. Þar átti að bregða fljótt við og breyta vanskilaskuldum útvegsins í föst lán og gera ráðstafanir til þess að bæta honum það tap, sem útgerðin varð fyrir þegar olíugjaldið var í einu vetfangi lækkað um helming. Jafnhliða þessu segir hæstv. ráðh. í ræðu sinni: „Jafnframt var ákveðið að setja á fót starfshóp til að gera samanburð á samkeppnisaðstöðu frystiiðnaðarins og annars útflutnings- og samkeppnisiðnaðar. Um það hefur lengi verið deilt, hvor býr betur. Ég held þó að ástæða sé til að efast um að frystiiðnaðurinn búi betur en annar samkeppnisiðnaður, og vek m.a. athygli á því, að uppsafnaður söluskattur hjá frystiiðnaðinum og fiskvinnslunni í heild er 3.8 milljarðar á ársgrundvelli og þar af 2 milljarðar hjá frystihúsunum. Þetta eru stórar upphæðir og ýtir sannarlega enn undir að virðisaukaskattur verði upp tekinn í þessu þjóðfélagi í staðinn fyrir söluskatt.“ Svo segir hann: „Ég er á þeirri skoðun, að finna eigi aðrar leiðir í sambandi við þennan olíukostnað. Ég vísa til viðræðna, sem eru í gangi og hófust að tilstilli fyrrv. sjútvrh., um breytingu á þessu sviði. Þar munu vera hugmyndir um að olía verði greidd af óskiptu, en þó þannig að greitt verði fyrir ákveðinn lítrafjölda þannig að sveiflur í verði valdi ekki verulegri röskun á fiskverði til skipta. Sýnist mér mjög æskilegt að vinna frekar að samkomulagi eftir slíkum leiðum," segir hæstv. ráðh. um mánaðamótin mars–apríl. En það liggur ekkert fyrir, hann sagði hér áðan að það lægi ekkert fyrir, en að þessu væri unnið og hann væri mjög bjartsýnn á að þetta hefði getað legið fyrir. Hann dæmir samt um það, að þetta sé óhæft gjald, en hefur nú haft allan þennan tíma til þess að koma sér niður á það sem er líklegra og sanngjarnara að bera fram. En árangurinn er enginn, eftir því sem hann segir sjálfur, og hann heldur áfram að tala á móti olíugjaldinu, bæði við fjölmiðla og aðra, en leggur svo til hér á hv. Alþ. að það sé hækkað um 200%. Ég skil nú ekki eitt - en það er nú kannske ekki stórkostlegt í þessu mikla máli - að hæstv. ráðh. segir að olíugjaldið sé reiknað eftir fjölda fiska. Ég hef ekki vitað til þess, hvorki í tíð fyrirrennara hans sem sjútvrh. né í hans tíð, að það færi fram talning á fiskum og olíugjaldið sé greitt eftir fiskafjölda. Hitt held ég að sé sönnu nær, að olíugjaldið kemur ofan á verðið fyrir aflann, eins og það er ákveðið. Það kemur ekki eftir fiskafjölda, það er mikill misskilningur hjá hæstv. ráðh. Það kemur á verðmæti aflans, og þá kemur auðvitað meira á fiskana sem eru þyngri en hina sem eru léttari. Þetta vil ég gjarnan leiðrétta hjá hæstv. ráðh. af því að hann er búinn að segja þetta í blöðum. Ég hélt bara að blöðin hefðu ekki haft þetta rétt eftir honum, en þegar hann sagði þetta í ræðu sinni hér áðan, þá mátti ég nú til með að leiðrétta þessa bévítans vitleysu í honum. Hann segir, hæstv. ráðh., í sambandi við frv. í vetur: „Ég vil jafnframt nefna það, eins og fram kemur í aths. við þetta lagafrv., að sem betur fer eru sumar forsendur fyrir háu olíugjaldi ekki fyrir hendi nú. Hækkun á gasolíu og svartolíu hefur ekki orðið eins og menn töldu að kynni að verða, og fram undan er væntanlega, eins og nú er spáð, fremur lækkun, a.m.k. er verð á Rotterdammarkaði töluvert lægra en það var þegar fiskverð var ákveðið í janúar.“ En hann bætir við í þessari ræðu sinni: „Við erum að vísu enn með dýrari olíu, en ódýrari olían er komin til landsins og meira er væntanlegt. Mér sýnist því að ekki sé óeðlilegt að lækka olíugjald með tilliti til slíkra staðreynda.“ Hann er mjög forspár, þessi hæstv. ráðh., eins og allir hafa séð síðan og fundið. Ég held að þó að olíugjaldið hafi tekið einhverjum breytingum, eins og við sögðum hér, fulltrúar Sjálfstfl., sem töluðum í sambandi við lögfestingu þessa frv. um mánaðamótin mars-apríl, að það væri ekki ástæða til þess - eins og jöfnunarreikningur eða jöfnunarkaupareikningur olíunnar stóð - að hlaupa til að lækka olíugjaldið um helming og tefla fram svona fullyrðingum algerlega út í bláinn, eins og komið er á daginn. Og það er nú það sem oft hendir alveg sérstaklega þennan hæstv. ráðh., að hann er of fljótur að tala og fullyrða án þess að ígrunda nógu vel hvort þessar spár hans og fullyrðingar fái staðist, eins og komið er á daginn í þessum efnum. Við fulltrúar Sjálfstfl. í sjútvn., sem vorum þeir sömu þá og eru nú í n. sem kemur til með að fá þetta frv. til afgreiðslu, vorum andvígir því að lækka olíugjaldið. Við töldum að það væri verið að stórauka erfiðleika útgerðarinnar með því að hlaupa þannig frá þeirri ákvörðun sem tekin var í janúarmánuði. En við tókum jafnframt fram, að við teldum ekki vera sanngjarnt að sjómenn einir og sjávarútvegurinn einn stæði undir þeim vanda sem olíuverðshækkanirnar hafa bakað þjóðinni. Það er ekki sanngjarnt, að þessi atvinnugrein eigi ein að standa undir því og greiða það, og það er ekki sanngjarnt, að sjómenn séu látnir hvað eftir annað taka á sig aukna byrði vegna þessa vanda, sem er sameiginlegt vandamál þjóðfélagsins alls. Ég minnist þess, að það heyrðist oft mjög hátt í þm. Alþb. fyrir nokkrum árum út af sjóðakerfi sjávarútvegsins. Þeir áttu margir hverjir ekki nógu sterk orð til að lýsa því, hvað þetta sjóðakerfi kæmi illa við sjómenn, það væri verið að færa til útgerðarinnar á kostnað sjómanna, og þeir kröfðust breytinga á því og að horfið yrði frá þessu mikla sjóðakerfi, sem var að meginhluta til vegna olíugjalds sem lagt var á árið 1973 og í ársbyrjun 1974. Þetta sjóðakerfi var allt saman stokkað upp og þá var fært hátt í 3 milljarða, miðað við verðlag á þeim árum, úr sjóðakerfinu og yfir til skipta á milli útgerðar og sjómanna. Það hefur iðulega komið fyrir, að gengið hefur verið á rétt sjómanna í sambandi við fiskverðsákvörðun. Á valdatíma ríkisstj., sem sat 1974–1978, varð meðalhækkun á fiskverði 287.6%. Kauptaxtar verkamanna hækkuðu á sama tíma um 261.6% og kauptaxtar allra launþega um 252.7%, þannig að hlutur sjómanna var verulega leiðréttur á þessu fjögurra ára tímabili. En svo þegar vinstri stjórn kemur, þegar höfðingjarnir sem alltaf eru að berjast fyrir alþýðu þessa lands, fyrir verkamenn og sjómenn, - þegar þeir koma til áhrifa, þá er það alltaf þeirra fyrsta verk að ganga á rétt þessa fólks, mennirnir með samningana í gildi. Það orð stendur nú fast í hálsinum á þeim og hefur gert æðilengi. Kaupmáttur launa fer sífellt rýrnandi. Staðan milli fiskverðs, sem er laun sjómanna, og kauptaxta verkamanna hefur breyst frá árinu 1978 og þar til í okt. s.l. úr vísitölunni 100 í 217, á sama tíma og kauptaxtar verkamanna eru 224 og kauptaxtar allra launþega það sama. Hlutur sjómanna er þetta lakari eftir þetta vinstristjórnartímabil. Og þannig er það alltaf, í hvert skipti sem þeir hafa áhrif. Þá er ekkert hikað við að níðast einmitt á þessum aðilum. Svo er hægt að snúa við blaðinu, þegar kosningar eru fram undan, og tala með allt öðrum hætti. Það var ekki heldur verið að minnka bilið núna með samningunum við opinbera starfsmenn á milli þeirra og hinna almennu launþega í landinu, sjómanna og verkamanna. Það var ekki verið að minnka bilið með því að taka upp 95 ára regluna svokölluðu, að þeir, sem eru hjá því opinbera, geta komist á full eftirlaun 60 ára að aldri. Beri menn það svo saman við verkamenn og sjómenn, hvaða kjör þeir eiga við að búa þegar þeir þurfa að hætta að vinna. Þeir geta ekki hætt 60 ára gamlir og fengið 70% verðtryggðan lífeyrissjóð, það er eitthvað annað. Og það fer ósköp lítið fyrir þeim málum. Það er ekki mikið verið að herða núna á. Hvar eru kröfugerðarmennirnir í Alþb.? Þeir eru allir komnir í fín föt og vesti og lita út í klæðaburði eins og dyggir stuðningsmenn frú Thatcher, en ekki baráttumenn verkalýðsins og þeirra sem minnst mega sín í þjóðfélaginu. Þeir eru eins og klipptir út úr tískublöðum, þessir piltar. En þeir fara sennilega í vinnubuxurnar sínar rétt fyrir kosningar, þegar þeir þurfa að skæla framan í sjómenn og verkamenn og biðja aftur á ný um atkvæðin þeirra. Þá mun ekki standa á þeim að fara í gömlu fötin sín og gerast nógu alþýðlegir, eins og þeir voru fyrir síðustu kosningar sem og aðrar kosningar. Hæstv. sjútvrh. lét hafa eftir sér í blöðum, því hann hélt blaðamannafund um þetta, - það er sjálfsagt að halda blaðamannafund alltaf um það, sem er að gerast, og upplýsa þjóðina um allar hræringar sem von er á, - og á þessum blaðamannafundi segir hann að menn geri sér nokkrar vonir um hækkun þorskblokkar á Bandaríkjamarkaði á næstu mánuðum. Það kom jafnframt fram á þessum fundi, að seljendur frystra sjávarafurða telja nú mun léttari róður á þessum markaði heldur en á tímabili í ár og að því erfiðleikatímabili, sem verið hefur á þessum mikilvæga markaði, sé nú að ljúka. Þetta eru mjög góð tíðindi, ef það mætti treysta þeim. En Morgunblaðið átti viðtal við forstjóra Coldwater Seafood Corporation Þorstein Gíslason, um sölu á íslenskum frystiafurðum í Bandaríkjunum og í því samtali kemur fram að Þorsteinn er ekki sérlega bjartsýnn á að verð á þorskblokk hækki í Bandaríkjunum á næstu mánuðum. Hann segir orðrétt: „Eftir tímabil mjög erfiðra markaðsskilyrða í sumar tókst Coldwater loksins í sept. að ná upp sölu umfram það sem var í sama mánuði árið á undan. Enn eru þó talsverðir erfiðleikar á sölu á ýmsum legundum afurða okkar og ekki er hægt að segja um það enn, hvort salan sé komin í eðlilegt horf. Þegar við miðum við síðasta ár í tali um sölu eins og tíðkast, þá ber að hafa það í huga, að árið í fyrra var algjört metár og í ár hefur okkur aðeins tekist að selja svipað magn og árið 1978, sem á sínum tíma var einnig metár. Þótt erfitt reynist að ná eins mikilli sölu og okkur hentar hverju sinni, þá er hæpið að kalla núverandi ástand sölutregðu, þegar miðað er við hina geysilegu söluaukningu síðustu ára.“ Og síðar í þessu viðtali: „Verð þorskblokkar mótast af þáttum sem við eigum litla aðild að, og það virðist nú að verðlag þeirra í Bandaríkjunum sé nú lægra en á öðrum mörkuðum. Verksmiðjur hér í landi, sem vinna úr þorskblokkum, hafa átt erfitt með að halda uppi nægilegri sölu undanfarið og geta því illa tekið á sig hækkanir á blokkum í bili. Það er ekki mögulegt að spá um það nú, hvenær þorskblokkir kunni að hækka eitthvað í verði, en takmarkaðar vinsældir sneiðanna, sem úr þeim eru skornar, hafa ekki gefið tilefni til mikillar bjartsýni þessa dagana,“ segir þessi maður, sem á nú að vera kunnugri mörkuðum þar vestra en flestir aðrir. Og hann segir: „Þrátt fyrir tímabundna erfiðleika á að ná söluaukningu á Bandaríkjamarkaði í ár er litill vafi á því, að hann verður samt þýðingarmestur allra fiskmarkaða fyrir íslenskan fisk um langa framtíð.“ Nú ætla ég ekki að gerast neinn dómari í því, hvor hefur réttara fyrir sér, hæstv. sjútvrh. eða Þorsteinn Gíslason, forstjóri Coldwater. Við skulum vona að spár sjútvrh. rætist og það sem allra fyrst. Það er auðvitað það sem við viljum helst. En ósköp held ég að það sé óvarlegt að vera á þessu stigi með fullyrðingar í þessa átt og byggja á þeim. Hæstv. sjútvrh. sagði að við fiskverðsákvörðunina hefði gengissigi verið lofað, og dollarinn á eftir að síga í 552 kr. Einhvern tíma mátti sjá í Þjóðviljanum talað og skrifað hressilega um gengislækkanir íhaldsins og afturhaldsins í landinu. Það hefur ekki verið minna skrið á gengislækkunum eftir að Alþb. kom í stjórn, en þær heita bara miklu fínna nafni núna. Núna heita þær gengissig. En þær verka alveg nákvæmlega eins á vöruverð, sem allur almenningur þarf að borga. Það skiptir ekki nokkru máli, hvort lækkunin hefur farið fram með sigi eða þessu gamla orði: „gengisfellingu.“ Varan hækkar að sama skapi. Og það er afskaplega ánægjuleg þróun sem hefur orðið í þessum málum og Alþb. getur sannarlega státað af, eftir að hafa verið í ríkisstj. frá 1. sept. 1978, að undanskildum 4 mánuðum, sem engu breytti um þessa stefnu Alþb. til þess að ná endum saman, eins og það er núna kallað. Það hefur auðvitað aldrei staðið á Framsókn í þessum efnum, en ósköp hefur orðið mikil breyting á Alþb. frá því sem áður var, þ.e. þegar það var ekki í ríkisstj. Hæstv. sjútvrh. segir að með þessu loforði um að dollarinn fari í 552 kr. verði frystingin jákvæð að dómi Þjóðhagsstofnunar. Mikið má nú leika sér að tölum og orðum eins og fyrri daginn. Ætli staða frystiiðnaðarins sé jákvæð? Á hann ekki eftir á þessu tímabili að taka á sig útgjöld? Er ríkisstj. kannske alveg örugg um að verkalýðshreyfingin muni ekki hreyfa sig til áramóta og engir samningar verði gerðir? Treystir hún á það? Er það alveg pottþétt? Hafa áhrifamenn Alþb. í verkalýðshreyfingunni kannske lofað ríkisstj., því, að menn sitji við sama borð og sömu laun og kjör til áramóta, alveg eins og ríkisstj. hefur lofað að fella dollarann í 552 kr.? Eitt er þó víst. Það er alveg öruggt, að verðbætur koma á laun 1. des. Og ef við snúum okkur aðeins frá verkalýðshreyfingunni, frá launþegum, og yfir til þeirra sem stjórna frystiiðnaðinum og eiga þau fyrirtæki, ætli rekstrarstaðan sé jákvæð þegar litið er á þann geigvænlega halla sem verið hefur allt þetta ár og ekki síst eftir að núv. ríkisstj. tók við? Hvernig var viðhorf þessarar ríkisstj. eða a.m.k. þeirra sem létu til sín heyra þegar hún tók við? Forsrh. sagði að fiskvinnslan hefði haft svo góða afkomu á undanförnum árum að hún gæti tekið á sig skakkaföll. Sá góði maður gerði sér enga grein fyrir því, að ef fyrirtæki hafa grætt á undanförnum árum, þá hafa þau verið að byggja upp sína starfsemi og hagnaðurinn er bundinn í nýjum húsum, vélum og tækjum. Hann liggur ekki á lausu, hann liggur ekki í bankabókum sem fyrirtækin gætu tekið út úr til þess að greiða úr þeirri slæmu stöðu sem vinnslan og einkum frystiiðnaðurinn var kominn í. Það tók þó sjútvrh. í ríkisstj. skemmstan tíma að átta sig á þessu, því að nokkrum mánuðum eftir þessar yfirlýsingar forsrh. lýsti sjútvrh. yfir að hann væri búinn að sjá það, að fiskvinnslan stæði nú höllum fótum og það þyrfti sannarlega að gera ráðstafanir og það sem allra fyrst. Hæstv. sjútvrh. hefur gert mjög víðreist, bæði í eigin landi og til annarra landa, og hann hefur haldið marga fundi og sótt margar ráðstefnur. Ég man eftir því, að ein stórfrétt kom í útvarpinu af ræðu hans á Vopnafirði, að mig minnir, þar sem hann sagði að ef ekkert yrði gert í þessum málum til þess að tryggja stöðu atvinnuveganna og berjast gegn verðbólgunni, þá sæi hann ekki að þessi ríkisstj. gæti lifað miklu lengur. En það er aftur komin mikil ró yfir hæstv. ráðh. síðan hann gaf þessa Vopnafjarðaryfirlýsingu. Nú telur hann alveg sjálfsagt að hækka olíugjaldið um 200% því að það þurfi að rétta hag útgerðarinnar. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh. - Ætli það hefði ekki verið hyggilegra fyrir hann að fara að ráðum okkar sjálfstæðismanna í vetur og hreyfa ekki við olíugjaldinu? Þá væri staða útgerðarinnar töluvert önnur núna. Þessi ákvörðun hans og handauppréttingar ykkar hinna sem styðjið þessa ríkisstj., hafa gert það að verkum að útgerðin hefur safnað lausaskuldum upp á marga milljarða kr. og skuldir einmitt vegna olíunnar eru um 12–13 milljarðar. Ástæðan fyrir því er þessi vitleysa sem hæstv. sjútvrh. beitti sér hér fyrir seint í marsmánuði og tók lagagildi með aðstoð þm. stjórnarliðsins fyrstu dagana í apríl. Hæstv. sjútvrh. getur ekki búist við því, að þeir þm., sem hafa haft hreina og ákveðna afstöðu í þessu máli, geti hringlað eftir duttlungum hans hverju sinni. Ég get ekki greitt atkv. með 7.5% olíugjaldi til útgerðarinnar og það á kostnað sjómanna, ekki af því að ég geri mér ekki ljóst að útgerðin þurfi fullkomlega á þessu að halda, en þeir, sem bera ábyrgðina á því að svipta útgerðina þessum tekjum frá 1. apríl til 1. okt., verða að finna önnur ráð til þess að bæta aftur úr því glapræði sem þeir sjálfir gerðu. Þegar núv. hæstv. ríkisstj. telur sér það henta vitnar hún óspart í lög um stjórn efnahagsmála o.fl., sem nefnd hafa verið ólafslög. Þegar sagt er upp verkafólki í frystihúsum fer félmrn. í gang og átelur að það sé ekki farið að lögum. En þegar ríkisstj. sjálf brýtur lögin talar hún ekkert um það, þá vill hún helst ekki minnast á það. Ég spyr hæstv. sjútvrh.: Hvað hefur hann og ríkisstj. gert til þess að hafa reglubundið samráð og samstarf stjórnvalda og launafólks, sjómanna, bænda og atvinnurekenda í efnahags- og kjaramálum? Hvert var samstarf ríkisstj. við sjómenn í sambandi við þessa fiskverðsákvörðun? Þetta segir í 3. gr. margumræddra Ólafslaga, og enn fremur segir í 4. gr. þeirra laga: „Þátttakendur í samráði skv. 3. gr. skulu vera fulltrúar launafólks, sjómanna, bænda og atvinnurekenda og opinberra aðila. Samráðsfundi má halda bæði með fulltrúum einstakra samtaka og fulltrúum ríkisstj. og öllum samráðsaðilum í senn. Skipa skal starfshópa til að vinna að einstökum málaflokkum á vegum ríkisstj.“ Í 5. gr. segir að verkefni samráðs skuli vera m.a. að „ræða meginþætti í efnahagsmálum og helstu efnahagsmarkmið ríkisstj. frá ári til árs og til lengri tíma, í því skyni að leggja grundvöll að samræmdum ákvörðunum á sviði opinberra fjármála, peninga- og lánamála, lífeyrismála og verðlagseftirlits af opinberri hálfu, og á sviði kjaramála af hálfu aðila vinnumarkaðarins.“ - Hvað er það samráð sem hefur þá verið haft við sjómenn á sviði kjaramála þegar kjör þeirra eru rýrð með þessum hætti, eins og ég hef gert áður að umræðuefni? Hagur útvegsins stendur mun verr en vanskilin í sambandi við olíuna gera ráð fyrir, því að það hrannast upp vanskil bæði afborgana og vaxta í helstu stofnlánasjóðum sem sjávarútvegurinn hefur lán frá. Miðað við uppgreiðslu vanskila um miðjan ágústmánuð hjá Fiskveiðasjóði skuldar útgerðin 7 milljarða 331 millj. og vanskilin ná til 309 skipa. Þar af eru skuttogarar 38, loðnuskip 29, skip yfir 100 smálestir 36, undir 100 smálestum 143 og smábátar 64. Þetta eru ekki örfáir aðilar sem skulda. Og þessi tala segir ekki nema hálfa sögu. Afborgun lána fellur yfirleitt 1. nóv. í þessum stærsta stofnlánasjóði sjávarútvegsins og öll eru lán þar verðtryggð, svo að rekstrarstaða útgerðarinnar hefur versnað síðan þetta var tekið saman. Þessi upphæð verður auðvitað miklu hærri þegar kemur að þeim gjalddaga. Í sama sjóði eru vanskil fasteignalána, miðað við uppgreiðslu eða verðtryggingar, næstum því 4 milljarðar og 100 millj. Ég hef ekki töluna úr Byggðasjóði, en þar er verið að taka þetta saman og mun það liggja fljótlega fyrir. Síðan er eftir að taka saman hvað þjónustufyrirtækin í landinu eiga mikið inni bæði hjá útgerð og fiskvinnslu. Hér er því um alvarlega stöðu að ræða sem ég hef áður gert að umræðuefni. Ég gerði þetta að umræðuefni litlu eftir að núv. ríkisstj. var mynduð. Þá kom þetta ágæta svar hjá forsrh., að þeir yrðu bara að bjarga sér sem hefðu grætt á liðnum árum og borga upp sínar skuldir. Það sýnir mikla þekkingu á atvinnulífi! Sennilega er hún því miður lítið skárri hjá þeim hinum. Hæstv. sjútvrh. kom inn á það, að sjómenn hefðu margir hverjir haft góðar tekjur með auknum afla. Að vissu leyti er rétt að svo er á aflahæstu skipunum, en því fylgir líka aukin vinna. En heldur hæstv. sjútvrh. að tekjur sjómanna aukist eftir því sem hann fjölgar skrapdögunum? Ég hugsa að það hafi ekki verið gengið eins nærri nokkurri stétt í þjóðfélaginu og sjómönnum á þessu ári. Sjómenn og útgerð hafa orðið að taka á sig þær takmarkanir sem auknar hafa verið frá því sem áður var á veiðum skipa og þá einkum togara og einnig báta, sérstaklega hér, á vertíðartímabilinu. Þetta hlýtur að ganga út yfir bæði útgerð og sjómenn. Heldur hæstv. ráðh. að það verði til þess að bæta afkomu sjómanna og útgerðarmanna að bæta sífellt við flotann og fjölga skrapdögum eða þeim dögum sem skipin eiga að vera bundin við bryggju? Verður það að hans dómi kjarabót fyrir þessa atvinnugrein og fyrir útgerðina í heild? Hver nýr togari þýðir sex dögum lengri stöðvun skipa. Fróðlegt væri að fá frá sjútvrn. upplýsingar um, hvernig það telur að hægt sé að gera út skip eins og togarana á næstu árum miðað við þessar takmarkanir allar. Og er þá ráð að bæta alltaf nýjum skipum við með þessum hætti? Ætlar núv. hæstv. ríkisstj. að halda því áfram? Sumir sögðu fyrir nokkrum árum að maður sá, sem var sjútvrh. 1974–78, væri svo forstokkaður að hann væri að láta drepa síðasta þorskinn, og það átti allur fiskur að vera búinn í sjónum. Allt sem hefur fiskast síðan hafa þá verið afturgöngur! Það hefur þá verið mjög mikið af afturgöngum í sjónum.  Hæstv. ráðh. sagði að frystingin fengi núna 60% inn á sína reikninga af 3.6 milljörðum, eða rúmlega 2 milljarða, og hann sagði þetta einhvern veginn með þeim hætti, að ókunnugir mættu halda að þetta fjármagn hefði dottið af himnum niður í hlaupareikninga fiskvinnslunnar í landinu. Þetta er auðvitað fjármagn sem fiskvinnslan á sjálf, því að tekið var of mikið af henni og verið er að skila því aftur. Og fjandinn þakki það! Það hefði mátt koma fyrr og ekki þurft að skapa fiskvinnslunni aukna erfiðleika fram yfirþá erfiðleika sem hún stendur frammi fyrir. Þegar talað er um mál eins og olíugjaldið og þá miklu bjartsýni, sem hæstv. sjútvrh. leit málin í vetur, held ég að hann hefði mátt vita að í öllu aðgerðaleysi núv. ríkisstj. og vesaldómi hennar í efnahagsmálum mundi gengissigið halda áfram. Það mátti hann vita. Gengissigið hefur ekki orðið til þess að lækka olíukostnað frekar en annan kostnað. Þegar vinstri stjórn var mynduð 1. sept. 1978 var verð á dollar í ísl. krónum 260.40 kr. og verð á vesturþýska markinu 129.14 kr. 14. okt. var verð á dollaranum komið í 539.20 kr., hafði hækkað um 207%, en er núna komið í 543.20 kr. og á næstu dögum fer það í 552 kr. Verðið á þýska markinu hafði hækkað hinn 14. okt. í 297.67 kr. eða um 231%. Þetta eru hressilegar gengislækkanir sem átt hafa sér stað á þessu tímabili, en þær hafa allar verið taldar gengissig nema ein sem framkvæmd var í byrjun valdatíma stjórnarinnar sem mynduð var 1. sept. 1978. Hitt hefur alltaf verið gengissig, gengissig eftir gengissig, sem hefur leitt af sér vaxandi verðbólgu, versnandi stöðu atvinnuveganna. En það, sem ég er hér að tala um í sambandi við olíugjaldið, er að á sama tíma og allir launþegar fá ákveðnar uppbætur á laun sín hlýtur það að vera fullkomin réttlætiskrafa, sem á að gera til stjórnvalda, að stétt eins og sjómannastéttin búi ekki við önnur kjör. Sjómenn hafa tekið veiðitakmörkunum af miklum skilningi og af mikilli sanngirni. Ég tel það rangt að svara þeim skilningi og sanngirni með því að láta þeirra hlut liggja eftir á sama tíma og verið er að breikka bilið á milli annarra starfshópa í þjóðfélaginu eins og gert var í þeim kjarasamningum sem búið er að gera. Ég tel - og endurtek það - að olíugjaldið eigi ekki að bitna á sjávarútveginum einum. Það á að leggjast á landsmenn alla. Sjávárútvegurinn er undirstöðuatvinnuvegur landsmanna. Það er ekkert meira að þjóðin taki þátt í þeim verðbreytingum, sem verða á olíu, en að hún taki þátt í að rétta við kjör ýmissa annarra stétta og starfshópa í þjóðfélaginu. Ég hygg að það frumhlaup hæstv. sjútvrh. litlu eftir að hann settist í núv. ríkisstj. að lækka olíugjaldið um helming ætti að verða til þess að kenna honum að fara nokkru hægar í sakirnar og hugsa meira og vandlegar um það, sem þarf að gera hverju sinni, en að taka svona ógnvekjandi kollsteypur, eins og hann er búinn að gera nú í þessu máli og því miður mörgum öðrum sem síðar gefst tækifæri til að ræða um. Ég mun í sjútvn. gera kröfu til þess, að fulltrúar sjómanna og útvegsmanna og aðrir aðilar í sjávarútvegi mæti á fundum n. eða gefi skriflegar umsagnir um þetta mál og því sé ekki hraðað svo að afgreiða málið að það fái ekki eðlilega þinglega meðferð.



Herra forseti. Það er ástæðulaust að flytja hér langt mál um það frv. sem er nú til 1. umr., en þó nauðsynlegt strax við 1. umr. að fara um það nokkrum orðum, bæði frv. sjálft og ýmislegt annað sem því er tengt. Það er svo, að ýmsir stjórnmálamenn og framámenn landsins skilja eftir sig mismunandi spor og ólíkar minningar um liðinn tíma. Ég hygg að núv. hæstv. sjútvrh. sé búinn að velja sér grafskrift í þeim dúr sem segir í fornu spakmæli, að „hið góða, sem ég vildi gera, það geri ég ekki, en hið vonda, sem ég ekki vil, það geri ég“. Og í áframhaldi af þessu er hæstv. sjútvrh. líklega búinn að bæta við því, sem ætti að vera öðrum viti til varnaðar og mundi vera á þá leið, að „hið góða, sem ég lofaði, það geri ég ekki heldur“. Kem ég að því síðar. Eins og hér hefur komið fram er þetta frv. þess efnis að hækka olíugjald frá því að vera 2.5% upp í 7.5%, sem er, eins og sagt hefur verið, 200% hækkun. Ég held að menn hljóti að fara nokkra mánuði aftur í tímann þegar núv. hæstv. sjútvrh. leggur slíkt plagg fram hér á Alþ. Það er ekki lengra síðan en í mars s.l. að þessi sami hæstv. ráðh. talaði hér í umr. þá um olíugjaldsfrv. og talaði í þeim dúr, eins og hér hefur verið minnt á, að þetta gjald væri eitur í hans beinum og að það væri hans stefna og hans markmið að afnema það með öllu. Á þessum tíma stóð yfir deila sjómanna á Vestfjörðum við útvegsmenn og blandaðist olíugjaldið mikið inn í þá deilu. Það er nauðsynlegt að hér komi fram, auk þeirrar yfirlýsingar hæstv. ráðh. sem er bókuð í umr. frá þessum tíma, að þar mun hafa verið gefið loforð um að áfram skyldi haldið á þeirri braut að lækka þetta gjald þar til það yrði að fullu afnumið. Verkalýðshreyfingin á Vestfjörðum telur að með þessu frv. sé hæstv. sjútvrh. að brjóta í bága við gefin fyrirheit hans sjálfs, sem urðu að nokkru leyti og kannske verulegu leyti til þess að leysa sjómannadeiluna á Vestfjörðum á s.l. vetri. Á kjaramálaráðstefnu, sem Alþýðusamband Vestfjarða hélt s.l. laugardag, var samþykkt ályktun þar sem segir, með leyfi forseta: „Ráðstefnan mótmælir harðlega boðaðri löggjöf um hækkun olíugjalds, sem brýtur í bága við gefin fyrirheit sjútvrh. varðandi lausn sjómannadeilunnar á Vestfjörðum á s.l. vetri.“ Hér er það því ótvírætt, að þessi ákvörðun hæstv. ráðh. brýtur gersamlega í bága við þau fyrirheit sem hann gaf sjómönnum á Vestfjörðum og þar með sjómannastéttinni sem heild, því þetta á ekki bara við vestfirska sjómenn, - brýtur gjörsamlega í bága við þau fyrirheit sem í fyrra voru gefin: Það er nauðsynlegt að þetta komi hér fram. Ég hygg að hæstv. ráðh. hafi meint eitthvað með þeim ummælum, sem hann viðhafði í ræðu á hv. Alþ. á s.l. vetri, í mars, að hann vildi fara þessa leið, og hann hafi meint það með gefnum loforðum varðandi lausn deilunnar á Vestfjörðum, að hann vildi stíga þetta skref, en einhverra hluta vegna hefur hann horfið frá því og leggur nú til stórkostlega hækkun á þessu gjaldi. - Það er margyfirlýst stefna sjómannasamtakanna í landinu að þau skorast ekki undan því að taka þátt í þeim erfiðleikum sem verða vegna olíugjalds eða olíuverðshækkana, en þau mótmæla því alfarið, að þau mál séu leyst á þeirra kostnað einna. Eins og fram kemur í þessu frv. eða grg. þess var olíugjald fyrst lagt á í mars 1979 og var þá 2.5%. Í maí 1979 var þetta gjald hækkað upp í 7%, í júnímánuði 1979 fór gjaldið upp í 12%, í okt., 1979 var það 9%, í janúar 1980 5% og 1. mars 1980 2.5%. Það er nauðsynlegt vegna þessa að það komi hér fram, að fulltrúi sjómannasamtakanna greiddi atkvæði með öllum fiskverðsákvörðunum í tengslum við þetta gjald að undanskilinni ákvörðuninni 1979, þegar fulltrúi sjómanna greiddi atkvæði með fiskverðinu, en lét bóka að hann væri ekki samþykkur upphæð olíugjaldsins. Það er nauðsynlegt að þetta liggi fyrir, að í öll skiptin, að undanteknu því sem nú er að gerast, hafa sjómannasamtökin ekki lýst andstöðu við gjaldið. Það er fyrst núna sem alfarið og einhuga koma fram af hálfu sjómannasamtakanna mótmæli gegn því sem nú er verið að gera. Og ég er ekkert hissa á því, í ljósi þess sem á undan er gengið, þó að nú verði af hálfu sjómannasamtakanna látið til skarar skríða varðandi þessa ákvörðun. Ég lít svo á, að með þessari ákvörðun og í ljósi fenginnar reynslu af því, sem gerst hefur á undanförnum mánuðum og árum, sé hér verið að efna til slíks stríðs á vinnumarkaðnum innan fiskvinnslunnar sem heildar að menn sjái ekki enn hvað þeir eru í raun og veru að vekja upp með því frv. sem hér er á dagskrá. Ég dreg enga dul á að það eru erfiðleikar hjá útgerðinni og hjá fiskvinnslunni. Það hygg ég að menn séu almennt sammála um. En mér er spurn varðandi það atriði málsins: Væri ekki athugandi fyrir hæstv. sjútvrh. að feta í fótspor hæstv. samgrh. og kanna hvort bankastofnanir í landinu vildu ekki útvega bæði sjómönnum og fiskvinnslufólki hagkvæm lán til að kaupa hlut bæði í útgerð og fiskvinnslu til að skjóta sterkari stoðum undir þessar atvinnugreinar, eins og hann sjálfur hefur látið frá sér fara að því er varðar t.d. hlutabréfakaup starfsfólks í Flugleiðum? Það er ekkert vafamál að ef hæstv. sjútvrh. vildi verða samstíga hæstv. samgrh. í þessu mætti bæta stöðu útgerðar og fiskvinnslu með þeim hætti. En það eru fleiri en hæstv. sjútvrh. sem agnúast og fordæma þetta gjald, sem hann nú leggur hér til að verði stórlega hækkað. Hv. þm. Garðar Sigurðsson, formaður sjútvn. þessarar d., lét hafa eftir sér í Vísi ekki alls fyrir löngu, eða 15. okt., held ég, um þetta og sagði, með leyfi forseta: „Aðferðin er bölvuð og vitlaus líka.“ - Eigi að síður ætlar hv. þm. að styðja þetta frv., að því er fram kom í þessari sömu blaðagrein. Sé svo ekki fagna ég því. Kemur væntanlega yfirlýsing um það hér síðar. En varðandi afstöðu formanns sjútvn. Nd. vil ég aðeins segja það, að ég hef meiri trú á því og sannfærist um það eftir því sem lengra líður, að það hefði verið æskilegra að ég hefði fengið stuðning hv. þm. Sjálfstfl. í sjútvn. Nd. við það að kjósa hv. þm. Matthías Bjarnason formann þeirrar n. þegar kjör fór fram til starfa í embætti þeirrar n. í síðustu viku. Það hefði verið æskilegra. Þá hefði verið miklu, miklu meiri von til þess að fá mótvægi gegn þessu frv., sem hér er um að ræða, hefðu sjálfstæðismenn farið að mínum ráðum og stutt samflokksmann sinn í formennskukjöri. - Þetta vildi ég láta koma fram nú vegna þess sem gerðist í sambandi við kjör formanns sjútvn. Nd. Ég sagði áðan að ég þyrfti ekki að hafa langt mál um þetta, en vil að lokum segja það, að hæstv. sjútvrh. hefur lýst því yfir að till. hans um olíugjaldið séu ótækar og olíugjaldið sem slíkt sé eitur í hans beinum. Sjómenn hafa harðlega mótmælt því fiskverði, sem ákveðið hefur verið á grundvelli þessa olíugjalds, og meðan ráðh. sjálfur fordæmir mál, sem hann flytur, er engin ástæða fyrir Alþ. að samþykkja það, allra síst þegar málið er með þeim hætti sem þetta er, að skapa glundroða, upplausn og nánast stríð, sem að mínu viti er hugsanlegt á vinnumarkaðnum. Í ljósi þessa mun Alþfl. greiða atkv. gegn þessu frv. í meðförum þingsins. Ég vil aðeins að lokum - nú er ljóst að umfjöllun þessa máls hér í þinginu mun taka nokkurn tíma - spyrjast fyrir um það hjá hæstv. sjútvrh. hvort ekki sé öruggt að hæstv. ráðh. verði hér í landinu næstu tvær til þrjár vikur, meðan menn sjá hvernig þetta gengur, bæði að því er varðar þetta einstaka mál og aðrar stórvægilegar blikur sem á lofti eru varðandi fiskvinnsluna og sjávarútveginn í heild.



Herra forseti. Ég er mótfallinn því frv. til l. sem hér er til umr. Koma þar m.a. til rök sem hæstv. sjútvrh. sjálfur hefur notað um þetta gjald. Hér voru tilfærð rök eftir hv. þm. Garðari Sigurðssyni. Þau rök vil ég einnig gera að mínum og endurtek að ég tel þetta frv. ekki skynsamlegt í þessari mynd og er þá með engum hætti að afneita þeim vandamálum sem hér eru til staðar. En ég hygg að þetta frv. til l. gefi ástæðu til að huga nokkuð að því kerfi í verðlagningarmálum sjávarútvegsins sem notað hefur verið, - þessu kerfi þar sem ríkisvaldið hefur oddamann við endanlega ákvörðun. Ríkisafskipti af þessu verðkerfi hafa á síðustu árum farið æ meira í vöxt. Ég hygg að það sé kominn tími til að við spyrjum grundvallarspurninga um réttmæti þessa kerfis. Saga þess er sú, að þegar farið var út úr hinu gífurlega uppbótakerfi í sjávarútvegi á árunum eftir 1960 beitti ríkisstj., sem þá sat, viðreisnarstjórnin, sér fyrir nýju kerfi og raunar í tveimur áföngum, fyrst 1960 og síðan árið 1964, í þeirri mynd sem við nú þekkjum þetta. Þetta var hluti af þeim stóru efnahagsráðstöfunum og virðingarverðu efnahagsráðstöfunum sem þessi ríkisstj. beitti sér fyrir á þeim árum. Ég hygg að á þeim tíma hafi þetta verið skynsamlegt kerfi. Ríkisfulltrúinn í verðákvörðuninni gegndi því hlutverki að bræða saman sjónarmið og hagsmuni sem eðli málsins samkvæmt voru tortryggnir hverjir á aðra. En á síðustu árum hefur allt þetta kerfi breytt mjög um mynd. Fulltrúi ríkisins, sem auðvitað starfar vart sem sjálfstæður aðili, heldur er eins konar sendiboði fyrir ríkisstj. og þá pólitík sem hún er að reka á hverjum tíma í þessum efnum, er á síðustu árum farinn að gegna allt öðru hlutverki. Þátttaka hans þarna hefur í vaxandi mæli þýtt að sitjandi ríkisstj. tekur á sig ábyrgð á þeirri niðurstöðu sem fiskverðið felur í sér. Það er viðurkennt af báðum samningsaðilum þegar ákvörðun er tekin, að bæði verði skipin rekin með tapi og fiskvinnslan. M.ö.o. eru hér gerðir samningar, sem engin verðmæti eru til á bak við. Vegna ábyrgðar ríkisvaldsins á þessum samningum skuldbindur það sig jafnframt til að bera ábyrgð á og hreyfa til efnahagsstærðir í kjölfar samninganna. Og með hverju er það gert? Jú, það er auðvitað gert með því fyrst og fremst að rýra myntina, að fella gengið, að láta það síga. Svo er komið að þessi ákvörðun, sem menn voru fyrir nokkrum árum sammála um að væri efnahagsráðstöfun af því tagi að um hana ætti ekki að vita áður en hún ætti sér stað, er orðin efnahagsráðstöfun sem menn eru farnir að tilkynna um leið og hún er látin gerast eða jafnvel með góðum fyrirvara. Ég held að allt þetta mál, og þetta olíugjald er auðvitað ekki annað en tiltekin tilfærsla ríkisvalds á fé til þess að endar á samningum um fiskverð nái saman, fjalli um afskipti ríkisvalds sem séu óæskileg. Hið eiginlega kerfi í þessum efnum ætti að vera þannig, að tveir frjálsir aðilar, þ.e. fiskkaupendur og fiskseljendur, komi sér saman um verð á þessari vöru á frjálsum markaði og beri þá hver um sig ábyrgð á niðurstöðunni sem þar fæst. Nú er þetta auðvitað mikil einföldun, og ég bæði játa og viðurkenni að öll þessi ákvarðanatekt er flóknari. Þetta er auðveldara að segja en að gera. Mér er líka ljóst að breytingar á þessu kerfi, þar sem farið væri - ég veit ekki hvort má taka svo til orða - til baka í áttina að frjálsu samningakerfi, gerast ekki á einni nóttu eða í einu vetfangi, en engu að síður stendur sannfæring mín til þess, að þessi umr. ætti einnig að leiða huga okkar að því og jafnvel kenna okkur að ríkisafskiptakerfi af þessum tilteknu samningum er komið út í fullkomnar ógöngur. Ríkið tekur á sig ábyrgð. Það er orðin viðurkennd stefna. M.a. fjallaði framsöguræða hæstv. sjútvrh. áðan um í fyrsta lagi ábyrgð ríkisins vegna afskipta af þessu og þar með hvernig ríkisvaldið grípi með lögþvingunum eða með öðrum hætti inn í. Almennt og yfirleitt talað leiðir ríkisafskiptastefna af þessu tagi af málum til þess, sem bæði verkalýðshreyfing og vinnuveitendur svokallaðir vilja forðast. Í sögu beggja þessara hreyfinga eru hugmyndir um að kerfi sem þessi eigi að vera frjáls og ekki eigi að koma til ríkisafskipta. Hins vegar er rétt, að það er tiltekinn klofningur hugarins í þessum efnum, bæði hjá verkalýðshreyfingu og vinnuveitendum, þ.e. hvar og þá hvenær ríkisafskipti séu æskileg. En í verðlagningarkerfi sjávarútvegsins hygg ég að við séum komin út í algjörar ógöngur með ríkisafskipti og það sé fullkomlega tímabært að hugsa þá hugsun upp á nýtt og hverfa aftur til frjálsra samninga þar sem viðsemjendur, annars vegar fiskkaupendur og hins vegar fiskseljendur, semja um þau verðmæti, sem þeir telja að möguleiki sé að semja um, og bera síðan sjálfir ábyrgð á niðurstöðum samninganna. Það er ein leið til þess að treysta stöðu gengis. Þá er væntanlega verið að semja um verðmæti að óbreyttu kerfi. Þetta er einn af þeim hnútum sjálfvirkninnar sem við verðum að fara að huga að að leysa.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að halda ítarlega ræðu við 1. umr. þessa máls. Hv. 1. þm. Vestf. skýrði frá afstöðu okkar sjálfstæðismanna, sem eigum sæti í hv. sjútvn. þessara deildar, og skýrði hann að sjálfsögðu rétt frá í öllum atriðum. En ég held að fyrst hæstv. sjútvrh. sér ekki ástæðu til að svara einu einasta orði af því, sem hér hefur komið fram, sé rétt að rifja nokkuð upp miklar umr., alla vega benda þm. á þær miklu umr. sem urðu hér í hv. Nd. á s.l. vetri og reyndar í Sþ. einnig þegar verið var að ganga á núv. hæstv. ríkisstj. og að sjálfsögðu um leið þá aðila hennar, sem höfðu átt sæti í fyrri vinstri stjórn, um það að efna nokkuð af þeim loforðum sem þeir höfðu gefið þegar kjör sjómanna voru skert árið 1978 af vinstri stjórninni sem þá tók við. En það var öllum kunnugt, að loforð um þá ómerkilegu mútupakka, sem bornir voru þá á borð fyrir sjómenn höfðu verið svikin og voru ekki efnd nema að litlu leyti á yfirstandandi ári. Það má vera að einmitt vegna þeirrar linkindar, sem sjómannasamtökin hafa sýnt á þessu tveggja ára tímabili, standi þau nú frammi fyrir því að þurfa á næstu dögum og næstu vikum að grípa til þeirra ráðstafana sem t.d. önnur launþegasamtök í þessu landi, sem hafa í forustu sinni þæga þjóna núv. hæstv. ráðh., hafa hvorki þorað, viljað né getað beitt sér fyrir - sem sagt fyrir hagsmuni sinna félagsmanna - og það verði sjómannasamtökin sem verði að gera það nú á næstunni til þess að mótmæla því frv. sem hæstv. sjútvrh. með stuðningi allrar ríkisstj. leggur á borð fyrir Alþ. þegar það kemur saman, - frv. sem gengur í þá átt að taka upp í þriðja sinn á yfirstandandi ári breytingu á olíugjaldi sem tekið er af óskiptum afla hjá útgerðinni. Að sjálfsögðu verður það ekki mitt að taka ákvörðun um þetta. Það verður þeirra sjálfra sem við þetta búa. Það vill svo til að undirmenn á flotanum eru að koma saman til að halda þing sitt í þessari viku. Að sjálfsögðu mun ég fara þess á leit við hv. formann sjútvn. þessarar d. að málið verði sent þessu þingi, sem hefst á fimmtudaginn kemur, þannig að fulltrúar allra undirmanna félaga sjómanna hér á landi hafi tækifæri til að tjá hæstv. ráðh. þakklæti sitt fyrir þetta frv. Ég sé að hv. þm. Karvel Pálmason er að fara úr salnum.

Nei, hann er hérna.

Hann er hérna. Það er gott. Þú heldur þig réttu megin. Hann sá ástæðu til þess að ræða nokkuð um kjör formanns í þeirri n. sem við eigum sæti í. Það er gott, þykir mér, að hjá honum sjálfum er vaxandi trú á hv. 1. þm. úr hans eigin kjördæmi, Matthíasi Bjarnasyni. En aðeins fyrir nokkrum mánuðum bar hann ekki sama traust til þessa þm., því að hann greiddi honum ekki atkv. þegar ég stakk upp á honum sem formanni í þessari n., heldur kaus hann þá núv. formann, fulltrúa kommúnista í n., kommúnistaflokksins.

Þetta hefur alveg snúist við.

Þetta hefur alveg snúist við. Alveg nákvæmlega sama hefur komið fyrir í hans eigin flokki. Það var uppáhaldstal þeirra krata fram eftir öllum vetri að tala um klofning í Sjálfstfl. Nú er Alþfl. klofinn alveg niður í rætur og þeir sjá ekki út fyrir þá baráttu sem stendur fyrir dyrum í sambandi við eigið formannskjör. Það er ekkert ósvipað. En ég mun nú ekki og vil ekki ganga jafnlangt og hv. þm. Karvel Pálmason og gera hv. þm. Garðari Sigurðssyni þegar upp skoðanir um afstöðu hans í sambandi við þetta frv. Þótt hann hafi talað við blaðamann Vísis eða einhvers dagblaðs annars á þann hátt sem hv. þm. Karvel Pálmason var að vitna til er hann vanur að íhuga sitt mál vel, hv. þm. Garðar Sigurðsson, og hann hefur tekið nokkurt tillit til félaga sinna á flotanum og skoðana sem þar koma fram. Ég hef því enn þá von um að hann eigi eftir að standa með þeim í þessu máli, sem auðvitað hlýtur að vera hagsmunamál þeirra að fá út úr heiminum - sem sagt að fella - þetta frv., sem hljóta og eiga að verða örlög þess ef hæstv. sjútvrh. sér ekki sóma sinn í því að draga það til baka. Ég skal ekki fara frekar út í umr. um frv. að sinni. En vegna orða, sem komu fram í ræðu ráðh., bendi ég á mál sem kom upp á í þeim umr. sem urðu um kjör sjómanna á s.l. vetri. Það hefur reyndar komið fram og kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að aukinn afli sjómanna, sem m.a. stafaði af nýjum og góðum tækjum, hefði haft í för með sér meiri vinnu. Þetta er alveg rétt. Um þetta hefur staðið mikill styrr á undanförnum mánuðum og jafnvel árum. En það hefur aldrei fengist neitt svar við því, hve mikil þessi aukna vinna væri og hve mikil hún væri fram yfir vinnu annarra þegna þjóðfélagsins, sem hafa fylgt sjómönnum að í tekjum. Það var lögð fsp. fyrir hæstv. sjútvrh. á s.l. vetri og hann treysti sér ekki þá til að svara nema hluta þeirrar fsp. Ég spurði þá m.a., með leyfi forseta, hæstv. ráðh. um hver væri lögbundinn vinnutími háseta á þessum skipum á árinu 1979 miðað við meðatúthaldsdaga, - það er átt við skuttogarana. Ég spurði einnig hver væri fjarverutími þeirra frá heimilum sínum vegna vinnu sinnar, hver væri vaktavinnutími þeirra meðan skipið væri að veiðum. Ég spurði líka um hvort rn. hans hefði upplýsingar um fjölda unninna yfirvinnustunda á þessum skipum, þ.e. vinnustundir fram yfir lögbundinn vinnutíma. Og að síðustu bað ég um samanburð við nokkra vinnuhópa í landi, þ. á m. hafnarverkamenn í Reykjavík, sem er oft vitnað til, og jafnframt bað ég um samanburð við verkamenn sem vinna við virkjanir í óbyggðum, m.a. vegna fjarveru þeirra frá heimilum sínum. Þessum spurningum gat hæstv. ráðh. ekki svarað á s.l. vetri. Hann kemur hér enn þá fram á Alþ. og heldur fram þessari dómadagsvitleysu, sem hann og aðrir hafa haldið fram, að hægt sé að bera saman laun manna án þess að hafa þann grundvöll til þess að byggja á sem er vinnutími manna. Hann er sú fórn sem mennirnir verða að færa fyrir þær tekjur sem þeir fá í sínar hendur. Þetta er auðvitað ekki hægt. Það er ekki sama hvort maður vinnur hjá Tryggingastofnun ríkisins frá hálftíu á morgnana til hálffimm á daginn fyrir sömu laun og togarasjómaður sem starfar í 12 tíma á sólarhring og er fjarverandi dögum og vikum saman svo mánuðum skiptir á árinu. Auðvitað er út í hött að koma með svona samanburð. En vegna þess að hæstv. dómsmrh. situr enn í sæti sínu, þá var í framhaldi af þessari fsp. til sjútvrh. borin fram fsp. til dómsmrh. á síðasta þingi, sem ég skildi vel að hann hefði þá ekki tíma til að svara, en hún verður væntanlega endurnýjuð. Hún var um það hvað hæstv. dómsmrh. hygðist gera varðandi brot á lögum um hvíldartíma á íslenskum botnvörpuskipum, sem nú er upplýst að eigi sér stað á hluta skuttogaraflotans. Að sjálfsögðu á ekki að þurfa að koma með neina nýja fsp. til að brýna hæstv. dómsmrh. í þessu máli. Það er vitað mál og það hefur verið viðurkennt, það var viðurkennt í samningaviðræðum á Vestfjörðum á s.l. vetri, að lög í þessu efni voru þverbrotin, margbrotin, og eru brotin enn þá. Ég endurtek ósk mína, herra forseti, til formanns sjútvn. um þetta mál, að samtök sjómanna fái tækifæri til að láta álit sitt í ljós á því áður en því verður húrrað í gegnum þingið, enda er ég ekkert að efa að hæstv. sjútvrh. og ríkisstj. í heild vilji það. - Ríkisstj. hefur haft það sér til ágætis nokkuð að hafa fullt samráð við verkalýðshreyfinguna, sbr. Ólafslög, og með þeim góða árangri, sem þegar er kominn í ljós, að það hefur verið hægt að sitja á réttmætum kröfum þeirra, rýrnandi kaupmætti og samningsleysi í marga mánuði, eða allt frá því að loforðalýðurinn óð uppi vorið 1978 með upphrópanirnar miklu um samningana í gildi, aukinn kaupmátt et cetera, et cetera.



Herra forseti. Það eru aðeins mjög fá orð. Mér finnast það mjög athyglisverð tíðindi ef hv. síðasti ræðumaður biðst undan því, að þeir, sem ekki kusu hv. 1. þm. Vestf. í fyrra, kjósi hann í ár. Ég er hræddur um að þetta þyki kjósendum á Vestfjörðum nokkur tíðindi.



Herra forseti. Ég beindi þeirri spurningu til hæstv. ráðh. áðan, hvort ekki mætti vænta þess, að hann yrði hér í landinu á þeim tíma sem þessi mál væru hér til umr. í þinginu og raunar fleiri sem snerta fiskvinnslu og sjávarútveg. Ég vil eindregið óska eftir því við hæstv. ráðh., að við fáum svar við því, hvort ekki megi vænta - raunar hvort ekki sé öruggt að hæstv. ráðh. verði hér næstu 2–3 vikurnar.



Herra forseti. Það er mikill misskilningur hjá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, 3. þm. Vestf., ef hann hefur lesið það út úr orðum mínum að ég hefði á móti því að minn góði vinur, 1. þm. Vestf., væri kosinn í eina eða aðra trúnaðarstöðu. Hann gat ekki fundið það út úr mínum orðum. Og ég segi: Batnandi mönnum er best að lifa ef kratar eru farnir að sjá það nú, eftir að aðeins nokkrir mánuðir eru liðnir frá því að við töluðum síðast saman hér á hv. Alþ., að það er best að hafa sjálfstæðismenn í forustunni, en vera ekki að treysta á menn eins og þm. Alþb.



Herra forseti. Þetta var ekki spurning um hvort einn eða annar væri reiðubúinn til að styðja sjálfstæðismenn til formannskjörs, heldur hvort þeir sjálfstæðismenn væru sjálfir reiðubúnir til að taka á sig ábyrgðina. 
            



Herra forseti. Þetta mál átti að koma fyrir s.l. miðvikudag. Þá var veittur frestur að beiðni Alþfl. Ég mun ekki tefja fyrir afgreiðslu þessa máls.