Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur bréf frá Árna Þór Sigurðssyni um að hann sé á förum til útlanda í opinberum erindum og geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Varamaður hans, Paul Nikolov, tekur sæti hans í dag. Kjörbréf Pauls Nikolovs hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hann hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni samkvæmt 2. gr. þingskapa.

Paul Nikolov hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Herra forseti. Ég sé ástæðu til að taka hér upp mjög misvísandi yfirlýsingar einstakra ráðherra í ríkisstjórninni um stöðu stóriðjumála eða stefnu ríkisstjórnarinnar í þeim efnum. Hæstv. forsætisráðherra var í viðtali í Ríkisútvarpinu í morgun og var þá m.a. spurður út í stöðu stóriðjumála og hvort nýleg ákvörðun stjórnar Landsvirkjunar hefði þar áhrif á. Hæstv. forsætisráðherra kvað svo ekki vera, hér væri ekki um pólitíska ákvörðun að ræða heldur viðskiptalega ákvörðun fyrirtækisins og engin stóriðjuáform væru í sjálfu sér útilokuð af þessum sökum og engin stefnubreyting hefði orðið hjá ríkisstjórninni. Þetta er allt annað en ráða má af lestri afurða hins mjög svo ritglaða hæstv. iðnaðarráðherra, eða á maður kannski að segja bloggarans Össurar Skarphéðinssonar. Þar er ekki annað en sjá en ríkisstjórnin sé að taka meiri háttar beygju og hverfa frá því sem þar er kallað „hin blinda stóriðjustefna framsóknarmanna“. En forsætisráðherra les sem sagt öðruvísi í þessa hluti og það skyldi nú ekki vera að hann sjái hvað á bak við liggur af hálfu Landsvirkjunar, enda virðist ekki allt sem sýnist ef netþjónabú sem á að nota 5–8 megavött af raforku í fyrstu lotu er notað sem réttlæting fyrir 250 megavatta virkjunum í heild sinni, þ.e. öllum virkjununum í Neðri-Þjórsá. Og jafnvel þó að kísilhreinsun eða kísilflöguframleiðsla, sem er meðalstór iðnaðarkostur og notar kannski tugi megavatta í afli, bætist þar við er ljóst að einungis minnsta virkjunin af þremur í neðsta hluta Þjórsár dygði. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra: Á hverju á að taka mark? Gilda yfirlýsingar iðnaðarráðherra um stefnubreytingu af hálfu ríkisstjórnar eða gilda orð hans frá því í morgun um að þetta hafi engin áhrif og afstaða og stefna ríkisstjórnarinnar sé óbreytt? Reyndar hefði maður getað búist við því að hæstv. forsætisráðherra hefði tekið því fagnandi að reyna að slá á væntingar um stóriðjuframkvæmdir í ljósi upplýsinga um verðbólgu sem voru að koma fram en hæstv. forsætisráðherra kaus að gera það ekki. Það verður fróðlegt að heyra svör hæstv. forsætisráðherra.

Virðulegi forseti. Ég tel að sú ákvörðun sem stjórn Landsvirkjunar tók síðastliðinn fimmtudag skipti verulegu máli. Þar er mörkuð stefna varðandi nýtingu þeirrar orku sem ætlunin er að afla á næstu árum af hálfu fyrirtækisins. Stefnan byggist á því að hámarka það verð sem fæst fyrir orkuna en jafnframt nota tækifærið og dreifa áhættu í viðskiptum með því að auka fjölbreytni í hópi viðskiptavinanna. Þetta er hægt vegna þess að nú eru fjölmörg fyrirtæki að leita eftir orkunni sem er nýmæli í 40 ára sögu Landsvirkjunar og rúmlega það, þannig að uppi er ný staða hvað þetta varðar. Vissulega þýðir þetta að óbreyttu að ekki verður reist álver í Þorlákshöfn eða nýtt álver á Suðvesturlandi. Ég vek athygli á því sem segir í fréttatilkynningu Landsvirkjunar, með leyfi forseta: „Landsvirkjun mun þess vegna ekki ganga til samningaviðræðna að sinni við fyrirtæki sem hyggja á byggingu nýrra álvera á Suður- og Vesturlandi.“ Þessi ákvörðun fyrirtækisins skýrir sig sjálf að mínum dómi. Ég tel að hún sé skynsamleg eins og sakir standa og hún muni ekki hafa áhrif á fyrirhugaða byggingu álvers á Bakka við Húsavík sem er í undirbúningi af hálfu fyrirtækisins vegna þess að það er utan þess landsvæðis sem tilgreint er og heldur ekki á þá uppbyggingu sem önnur orkufyrirtæki hafa hugsað sér að taka þátt í suður í Helguvík. Hvað síðar verður varðandi framtíð Alcans í Straumsvík er það náttúrlega úrlausnarefni þeirra stjórnenda sem þar eru en mér er tjáð að fyrirtækinu standi til boða að kaupa nokkurt magn af raforku til að gera skipulagsbreytingar og auka afköst í verksmiðju sinni eins og hún er núna.

Hæstv. forseti. Mér kemur ekki á óvart þótt misvísandi orð komi frá ríkisstjórninni. Þau eru daglegt brauð og ríkisstjórnin minnir auðvitað á fjölskylduna góðu, Jónas og fjölskyldu sem oft var í útvarpinu einu sinni, hin skemmtilegasta fjölskylda af því að hún var alltaf á öndverðum meiði. Menn eru vanir því. Hitt er annað mál að ál var mikið mál fyrir nokkrum árum. Þar á ekki að reka blinda stefnu en það hefur haft mikil áhrif á íslenskt viðskiptalíf og nú blasir það t.d. við að útflutnings- og viðskiptajöfnuðurinn, útflutningstekjurnar á þessu kjörtímabili, gjaldeyristekjurnar, munu sennilega verða meiri af áli en sjávarútveginum öllum. Þetta hefur því mikið að segja í búi ríkisstjórnarinnar. Ég vil ekki reka blinda stóriðjustefnu og það viljum við framsóknarmenn ekki en þar liggja tækifærin fyrir okkur og heiminn líka. Þar eigum við auðvitað að fara af varúð og láta þar fara saman varúð og uppbyggingu. Það vill svo til að það er framsóknarmaður í formennsku í Landsvirkjun, Páll Magnússon, sem nær þessari stóru samhljóða ákvörðun í stjórninni og horfir nú til netþjónabúa. Þar eru ný tækifæri sem blasa við til að selja orkuna dýrar. Ég fagna því og við getum auðvitað hægt á hinum megin, ný tækifæri blasa við og þetta er bara staðan. Hins vegar ber svo við að hæstv. iðnaðarráðherra Össur Skarphéðinsson lætur það í veðri vaka að ríkisstjórnin og Landsvirkjun hafi þar með slegið á orkuverin og tekið þátt í því að ákveða að þau verði ekki byggð upp. Auðvitað er þetta tímabundin ákvörðun, ríkisstjórnin kemur hvergi að málinu. Þetta er viðskiptaleg ákvörðun sem stjórn Landsvirkjunar tekur á viðskiptalegum forsendum og hefur trúlega ekki spurt ríkisstjórnina. Ég vil a.m.k. fá það á hreint. Spurði stjórn Landsvirkjunar hæstv. forsætisráðherra áður en ákvörðun var tekin? Svona horfir þetta við, þetta er auðvitað ný staða og nýir möguleikar í samfélagi okkar.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það að ákvörðun stjórnar Landsvirkjunar um að selja ekki frekari raforku til áliðnaðar markar að sjálfsögðu heilmikil tímamót. Hún hefur heilmikil áhrif, hún hefur pólitísk áhrif í atvinnuuppbyggingu en hún er hins vegar tekin af stjórn Landsvirkjunar á viðskiptalegum forsendum. Um er að ræða 15 orkukaupendur, 15 aðila sem keppa um orkuna. Það er af sem áður var, nú eru margir um hituna. Stjórn Landsvirkjunar tók þá mjög svo skynsamlegu ákvörðun að mínu mati að selja orkuna til aðila sem eru að framleiða annað en ál. Verið er að byggja upp fjölbreyttara atvinnulíf, fleiri undirstöður. Um er að ræða að ekki verða teknar ákvarðanir um nýjar álverksmiðjur á suður- og suðvesturhluta landsins. Um er að ræða uppbyggingu í hátækniiðnaði í nýjum greinum og á þeim á að grundvalla nýtingu á óseldri orku til framtíðar. Því er þessi ákvörðun stjórnar Landsvirkjunar sérstakt fagnaðarefni af því að útkoman er sú að atvinnulífið verður fjölbreyttara, orkufrekur iðnaður verður miklu fjölbreyttari en áður þegar öll eggin voru sett í sömu körfuna. Hvort sem um er að ræða uppbyggingu netþjónabúa, kísilflöguverksmiðju fyrir sólarpanela eða hvað annað sem út úr viðræðum stjórnar Landsvirkjunar kemur, þá ber allt að sama brunni að þetta markar ákveðin skil í atvinnuuppbyggingu á Íslandi. Ekki verða fleiri ný álver á þessum hluta landsins á næstu árum og missirum, það liggur ljóst fyrir eftir þessa ákvörðun. Það er fagnaðarefni fyrir þá sem vilja sjá fjölbreyttari atvinnuhætti, fjölbreyttari uppbyggingu í hátækniiðnaði og nýjum greinum sem honum tengjast. Þess vegna er sú ákvörðun sem hér er komin fram fagnaðarefni og ég held að flestir taki undir það. Ég hef a.m.k. ekki heyrt neinn harma þá ákvörðun á nokkurn hátt.

Herra forseti. Maður verður alltaf meira og meira hissa á þessari ágætu ríkisstjórn. Ráðherrarnir virðast tala hver í sína áttina. Ef þeir væru um borð í litlum árabát væru þeir að róa í mismunandi áttir og það hefur aldrei verið talið gott, og yfirlýsingar hæstv. umhverfisráðherra eru auðvitað í allt aðra átt en hæstv. forsætisráðherra talar. Við erum að ræða um Landsvirkjun og nú eru Landsvirkjun og stjórn Landsvirkjunar að taka ákvörðun og gefa út yfirlýsingu um að þeir ætli ekki að selja meiri raforku til álvera þrátt fyrir að sveitarfélög eins og Þorlákshöfn hafi staðið í undirbúningi við að fá til sín álver og fólk í Árnes- og Rangárvallasýslum þar sem mest af orkunni sem við notum á Ísland er framleidd vill auðvitað sjá þessa orku nýtta heima í héraði. Af því verður ekki, alla vega ekki hvað varðar álver í Þorlákshöfn eða áliðngarða eins og fyrirhugaðir voru í Þorlákshöfn. Væntanlega verður ekki af því í þessari atrennu en mögulegt er auðvitað að nýta orku í auknum mæli á Hellisheiði og þá væri hugsanlegt að nota hana til ákveðinna verka í Þorlákshöfn og nágrenni. Þetta kemur manni verulega á óvart, ég hélt að stjórnvöld mundu móta stefnu í þessum málum en létu ekki einhverja kjörna fulltrúa í Landsvirkjun ákveða hvernig farið verður með raforku í framtíðinni.

Herra forseti. Væri hér um grundvallarstefnubreytingu að ræða en ekki sjónhverfingar af hálfu stjórnar Landsvirkjunar væri ástæða til að fagna. En stjórnarflokkarnir tala auðvitað hvor í sína áttina eins og stundum áður og túlka þessa niðurstöðu með gerólíkum hætti. Þannig var hæstv. forsætisráðherra spurður í morgun, með leyfi forseta: Spyrill: En eruð þið að hverfa frá stóriðjustefnunni? Geir H. Haarde: Nei. Spyrill: Ertu sammála Össuri um það? Geir H. Haarde: Þetta hefur ekkert með það að gera. Sko, þetta er bara viðskiptaákvörðun sem nú er verið að taka af hálfu Landsvirkjunar og það er talað um að hún muni ekki í bráð semja við kaupendur á þessu sviði. Spyrill: Þannig að stóriðjan er í fullu gildi? Geir H. Haarde: Ja, það hefur ekkert verið tekin nein ákvörðun um að hætta hér að byggja upp orkufrekan iðnað. Hann slær algerlega af þá túlkun sem hæstv. iðnaðarráðherra hafði uppi á heimasíðu sinni, fyrirgefið, bloggarinn Össur Skarphéðinsson hafði uppi á heimasíðu sinni. Stundum fær maður það á tilfinninguna að það sé ekki sami maðurinn, bloggarinn Össur Skarphéðinsson og iðnaðarráðherra, dr. Össur Skarphéðinsson. Spurningin er auðvitað sú hvor les rétt í útspil Landsvirkjunar, hæstv. forsætisráðherra eða hæstv. iðnaðarráðherra, Sjálfstæðisflokkurinn eða Samfylkingin. Og er ekki veruleikinn sá, eins og í raun kom fram í svari hæstv. forsætisráðherra, að þetta breytir engu um áform um uppbyggingu álvers á Bakka, þetta breytir engu um áform um uppbyggingu álvers í Húsavík og það er sérstaklega tekið fram í samþykkt Landsvirkjunar að það sé opið fyrir stækkun og meiri sölu til Straumsvíkur og það sé opið fyrir stækkun og meiri sölu til Grundartanga. Ætli þetta fernt hefði ekki hvort sem er dugað mönnum eitthvað næstu missirin? Er þá ekki niðurstaðan sú að þessi samþykkt Landsvirkjunar breytir sennilega engu að öðru leyti en því, sem er vissulega jákvætt, að aðrir aðilar eins og netþjónabú sem nota kannski nokkur megavött í fyrsta áfanga eru teknir til viðræðna. Það er að sjálfsögðu ástæða til að fagna því en hitt held ég að menn ættu að fara varlega í að trúa að hér hafi orðið einhver grundvallarbreyting hvað varðar trú manna á álbræðslustefnuna.

Virðulegur forseti. Það er ankannalegt að þurfa að standa hér dag eftir dag og spyrja út í stefnu ríkisstjórnarinnar. Hæstv. ráðherrar virðast í hverju málinu á fætur öðru koma með mjög misvísandi skilaboð. Hérna er eitt dæmið enn. Ég skil ekki bloggarann og hæstv. iðnaðarráðherra öðruvísi en svo að hann sé á skjön við aðra eftir því sem hann segir á heimasíðu sinni, með leyfi forseta: „Það verða einfaldlega engum nýjum álverum seld orka.“ En hæstv. forsætisráðherra kemur hér upp og segir að þessi ákvörðun, viðskiptaleg ákvörðun Landsvirkjunar, hafi ekki áhrif á Bakka. Svo er líka búið að vitna í önnur samtöl sem áttu sér stað í morgun í fjölmiðlum við hæstv. forsætisráðherra um að ekki sé verið að hverfa frá því að við getum selt álverum orku. Virðulegur forseti. Maður hlýtur að spyrja sig: Hvaða fáránlega uppákoma er þetta hjá hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar? Þeir tala svona út og suður í hverju málinu á fætur öðru. Hæstv. iðnaðarráðherra skellir því líka fram að það sé verið að hverfa frá einhverju sem hann kallar „blinda stóriðjustefnu Framsóknarflokksins“. Hvað er hér átt við, virðulegur forseti? Er verið að tala um Kárahnjúkavirkjun, eða hvað? Ég ætla bara að minna Samfylkinguna á það að hún studdi Kárahnjúkavirkjun. 

Virðulegi forseti. Það er auðvitað markmið allra að hafa sem fjölbreyttasta atvinnustarfsemi í landinu, en mér finnst ástæða til að gagnrýna stjórn Landsvirkjunar fyrir það verklag sem hún hefur í þessu máli. Það gengur ekki að koma á skjön við það sem menn hafa verið að vinna að og koma í farveg í samningamálum og könnunum um langt skeið og slá þar striki undir. Vinnubrögð Landsvirkjunar eru auðvitað, ef svo má segja, blaut tuska framan í sveitarstjórn Ölfuss og framan í Alcan sem hefur verið tryggur viðskiptavinur Landsvirkjunar. Svo er hún líka stofnuð vegna tilkomu Ísals. Þetta er hlutur sem menn verða að hafa í huga. Þetta er vandmeðfarið. Að mínu mati er ekki hægt að kasta mönnunum fyrir borð. Það verða allir að sitja við sama borð í samningaviðræðunum og ekki skilgreina gult, hvítt eða svart í þeim efnum. Það má kannski segja að einu rökin fyrir svona afstöðu séu þau að stofna til hærra raforkuverðs, að raforkan verði verðmætari. Það þýðir samt ekki að það sé ástæða til að útiloka einn eða neinn í samningaferli í þessum efnum. Það finnst mér eiga að vera lykilatriðið í þessu, að menn sitji við sama borð og að Landsvirkjun taki ekki ákvörðun um að stöðva ferli sem í sumum tilvikum var komið á leiðarenda, hefði mátt vænta niðurstöðu á næstu vikum og skekkir þannig möguleika þar sem menn hafa viljað byggja upp með raforkunni, ná sóknarfærum í atvinnu og styrkari stöðu byggðanna.

Hæstv. forseti. Í viðtalinu sem hæstv. forsætisráðherra var í í útvarpinu í morgun var hann spurður hvernig þetta samstarf nýju ríkisstjórnarinnar gengi. Hann átti vart til orðin til að lýsa því hve vel þeim liði saman, stjórnarflokkunum, og hversu vel gengi. Það var alveg greinilegt að hæstv. forsætisráðherra var með bros á vör í þessum kafla viðtalsins sem ég verð að viðurkenna að maður sér allt of sjaldan á andliti hæstv. forsætisráðherra. Á sama tíma afhjúpar hann gríðarlega alvarlegan ágreining þessara tveggja stjórnarflokka varðandi atvinnumál og orkumál. Nú skulum við átta okkur á því að það er ekki hægt að tala um þau einstöku verkefni sem eru inni á borði hjá einhverjum orkufyrirtækjum eins og Landsvirkjun á þeim nótum að þetta séu bara ákvarðanir um þetta verkefni eða hitt verkefnið, þetta er spurning um stefnu í atvinnumálum þjóðarinnar. Ætlum við að feta veg sjálfbærrar þróunar eða ætlum við ekki að gera það? Þetta er spurning um stefnu í orkumálum þjóðarinnar og auðlindamálum. Ætlum við að feta veg sjálfbærrar þróunar í orkumálum eða ætlum við ekki að gera það? Þessi ríkisstjórn ætlar greinilega ekki að gera það. Þar með er hún að svíkjast undan merkjum í samkomulagi þjóðanna, t.d. samkomulagi Norðurlandaþjóðanna sem hafa hvatt ríkisstjórnir sínar á síðustu árum til að feta veg hinnar sjálfbæru þróunar. Það gerum við ekki með því að fara í hár saman innan ríkisstjórnar eins og þessarar um það hvort það eigi að fara í einhæfan þungaiðnað eða fjölbreyttan orkufrekan iðnað, eins og hæstv. iðnaðarráðherra orðaði það hér. Ég spyr: Hver er munurinn á blindri stóriðjustefnu Framsóknarflokksins sem hæstv. iðnaðarráðherra kallar svo og stefnu Samfylkingarinnar um fjölbreyttan orkufrekan iðnað sem hæstv. viðskiptaráðherra talar um? Mér finnst fullkomlega afhjúpuð sú staðreynd hérna að Samfylkingin er sami stóriðjuflokkur og hún hefur alltaf verið. Og þar gengur hún auðvitað hönd í hönd með bros á vör með hæstv. 

Já, það er nú þannig að stjórn Landsvirkjunar hefur það verkefni með höndum að vega og meta hvernig hagsmunum fyrirtækisins er best háttað í það og það skiptið. Það er alveg rétt sem hér var bent á að formaður stjórnar Landsvirkjunar núna er afar hæfur maður úr Framsóknarflokknum. Stjórn fyrirtækisins komst samhljóða að þeirri niðurstöðu sem kynnt hefur verið. Hún er ósköp skýr og auðskiljanleg. Landsvirkjun ætlar ekki að selja nýjum orkufyrirtækjum, nýjum álfyrirtækjum, á suðvesturhorninu rafmagn að sinni og hyggst ekki hefja viðræður um það efni. Landsvirkjun hefur ekki verið í viðræðum við Norðurál um að byggja álver í Helguvík og þess vegna hefur þessi ákvörðun engin áhrif á þær fyrirætlanir, hvorki af né á. Og álverið á Bakka við Húsavík er ekki á suðvesturhorninu. Það fellur heldur ekki undir þessa ákvörðun enda er það nokkur ár inni í framtíðinni hvort sem er. Þetta er alveg skýrt. Ég tel að menn ættu að fagna því að fyrirtækið fái hærra verð fyrir orku sína en það hefur fengið út úr því að selja til álframleiðslu og ég tel að menn eigi að fagna því að fyrirtækið og þar með þjóðarbúið geti skotið nýjum stoðum undir starfsemi sína með því að færa út kvíarnar hvað varðar gagnamiðstöðvar sem sumir kalla netþjónabú eða kísilhreinsun fyrir sólarrafala. Þetta er það sem núna er fram undan. Ég tel að önnur mál sem þessu tengjast séu vel viðráðanleg og hægt að vinna úr þeim í góðri samvinnu allra aðila sem hlut eiga að máli. Ég vona svo sannarlega að það eigi einnig við um álverið í Straumsvík sem er í eigu Alcans.

Þannig að iðnaðarráðherra lúffaði.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 55/1996, um tæknifrjóvgun, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að veittar verði tilteknar heimildir til að nota svonefnda umframfósturvísa til stofnfrumurannsókna og jafnframt að heimilt verði í undantekningartilvikum að framkvæma kjarnaflutning, þ.e. einræktun í læknisfræðilegum tilgangi. Byggja þessar heimildir á veigamiklum læknisfræðilegum og þekkingarfræðilegum rökum sem nánar verða rakin hér á eftir. Frumvarpið er nú endurflutt en það var áður flutt af heilbrigðisráðherra á vorþingi en hlaut ekki fullnaðarafgreiðslu. Frumvarpið fékk hins vegar umræðu og afgreiðslu í heilbrigðis- og trygginganefnd þingsins sem lagði til fáeinar breytingar á frumvarpinu sem hafa nú verið teknar upp í frumvarpið. Frumvarpið er samið af nefnd sem skipuð var af heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra 5. október 2005 til að fjalla um nýtingu stofnfrumna til rannsókna og lækninga og semja drög að frumvarpi til laga um stofnfrumurannsóknir. Nefndin var skipuð sérfræðingum á sviði læknisfræði, líffræði, siðfræði og lögfræði og skilaði hún tillögum sínum í frumvarpsformi til ráðherra í júní 2006. Frumvarpsdrögin voru í framhaldi af því send fjölmörgum aðilum til umsagnar og voru umsagnir almennt mjög jákvæðar. Þá voru þau jafnframt sent út til umsagnar af hálfu heilbrigðis- og trygginganefndar á vorþingi og voru umsagnir sem nefndinni bárust einnig almennt mjög jákvæðar. Þrátt fyrir að veigamikil læknisfræðileg og þekkingarfræðileg rök liggi til grundvallar þeim heimildum sem mælt er fyrir um í frumvarpinu er óhjákvæmilegt við lagasetningu um þetta efni að líta til þeirrar niðurstöðu sem fósturvísar hafa óneitanlega vegna eðlis þeirra og eiginleika en almennt er litið svo á að fósturvísar hafi siðferðilega stöðu umfram önnur lífsýni sem notuð eru til rannsókna. Verður í því sambandi að taka afstöðu til þess hvort og þá í hvaða tilvikum réttlætanlegt sé að raska þeirri siðferðilegu stöðu sem hér um ræðir. Eru ákvæði frumvarpsins grundvölluð á slíku hagsmunamati eins og rakið er í frumvarpinu og við það miðuð að ekki séu veittar ríkari heimildir til notkunar fósturvísa eða til að framkvæma kjarnaflutning en nauðsynlegar og forsvaranlegar þykja til að ná þeim læknisfræðilegu og þekkingarfræðilegu markmiðum sem að er stefnt. Þeir möguleikar sem felast í notkun stofnfrumulækninga og til þekkingaröflunar eru í mörgum tilvikum óljósir. Engu að síður eru væntingar á þessu sviði gífurlegar. Eru vísindamenn sífellt að átta sig betur á þeim möguleikum sem í þessu felast en talið er að með rannsóknum á stofnfrumum sé mögulegt að auka þekkingu okkar á samsetningu einstakra líkamsvefja og skilning á því hvað fer úrskeiðis við upphaf og framþróun ýmissa sjúkdóma. Víst er talið að aukin þekking á þessu sviði muni nýtast við að skilgreina ferli sjúkdóma og þar með auka líkur á að hægt verði að bregðast við þeim fyrr og með markvissari hætti. Þá eru ekki síst bundnar miklar væntingar við að mögulegt verði að nýta stofnfrumur úr fósturvísum og eggfrumur sem kjarnaflutningur hefur verið framkvæmdur á við læknismeðferð ýmissa sjúkdóma. Þannig hefur t.d. nú þegar verið sýnt fram á það í dýralíkömum að stofnfrumur geta læknað eða dregið úr einkennum sjúkdóma sem engin lækning er til við í dag. Má þar nefna sykursýki, vöðvarýrnun, hjartadrep og parkinsonsjúkdóm en vísindamenn hafa jafnframt beint sjónum sínum að sjúklingum með tauga- og mænuskaða, MS-sjúkdóm, MND-sjúkdóm og krabbamein. Þá eru vísindamenn sammála um að stofnfrumur úr fósturvísum séu og eigi eftir að reynast mikilvægar við lyfjaprófanir og til að auka skilning og þekkingu á uppruna og eðli ýmissa sjúkdóma sem síðan geti orðið grundvöllur nýrra meðferðarúrræða. Hvað kjarnaflutning varðar er það samdóma álit flestra vísindamanna að stofnfrumulínur sem búnar eru til úr eggfrumum sem kjarnaflutningur hefur verið framkvæmdur á geti haft mikilvæga kosti umfram stofnfrumulínur sem búnar eru til úr umframfósturvísum. Stafar þetta einkum af því að með kjarnaflutningi er mögulegt að tryggja fullt vefjasamræmi stofnfrumna við þá einstaklinga sem þarfnast lækninga. Þá er talið að stofnfrumur úr eggfrumum sem kjarnaflutningur hefur verið framkvæmdur á geti veitt vísindamönnum mikilvæga innsýn í sameindalíffræði ýmissa erfðasjúkdóma. Virðulegi forseti. Það er fyrst og fremst á þessum grundvelli væntinga og vona sem frumvarp þetta er lagt fram. Það er mikilvægt að vísindamönnum hér á landi sé búið umhverfi sem geri þeim kleift að starfa meðal þeirra fremstu á þessu sviði í heiminum og hafi þannig möguleika á að leggja lóð sitt á vogarskálarnar í þeirri miklu þekkingarleit og framþróun læknavísinda sem fyrirsjáanleg er á þessu sviði, um leið og gætt er að þeim siðferðilegu álitaefnum sem uppi eru og þeim siðferðilegu grundvallargildum sem halda ber í heiðri við framkvæmd rannsókna af þessu tagi. Eins og fram er komið er annars vegar lagt til í frumvarpinu að að tilteknum skilyrðum uppfylltum séu svonefndir umframfósturvísar notaðir til stofnfrumurannsókna. Við framkvæmd glasafrjóvgunar í æxlunarskyni eru að jafnaði búnir til fleiri fósturvísar en nýtast í því skyni. Ástæða þessa er fyrst og fremst sú að með því að búa til fleiri fósturvísa aukast líkurnar á því að til verði lífvænlegur fósturvísir til uppsetningar í leg konunnar. Þeir fósturvísar sem ekki eru valdir til uppsetningar en þykja þó lífvænlegir eru hins vegar að jafnaði geymdir í allt að fimm ár til hugsanlegrar notkunar síðar í samræmi við ákvæði laganna. Í þessu felst að löggjafinn hefur nú þegar tekið þá afstöðu að þeir hagsmunir sem í því eru fólgnir að aðstoða fólk við að eignast börn réttlæti að fósturvísar séu búnir til jafnvel þótt vitað sé að þeir muni ekki allir nýtast í þeim tilgangi. Að fimm árum liðnum er hins vegar skylt að eyða ónotuðum fósturvísum. Þeir fósturvísar sem þannig ganga af eru nefndir umframfósturvísar í frumvarpinu og eru rannsóknarheimildir í frumvarpinu bundnar við þá. Gerir frumvarpið ráð fyrir því að í stað þess að eyða umframfósturvísum verði heimilt með samþykki beggja kynfrumugjafa og vísindasiðanefndar að ráðstafa þeim til rannsóknaraðila sem fengið hefur sérstakt leyfi til að nota umframfósturvísa til stofnfrumurannsókna. Á hinn bóginn verður hér eftir sem hingað til með öllu óheimilt að búa til fósturvísa eingöngu í þeim tilgangi að gera á þeim rannsóknir. Frá siðfræðilegu sjónarhorni verður að telja að það skipti máli þegar réttmæti þess að nota umframfósturvísa til rannsókna er metið að þeir hafi ekki gagngert verið búnir til í rannsóknarskyni heldur verði þeir til í tengslum við glasafrjóvgunarmeðferð sem framkvæmd er í þeim tilgangi að hjálpa fólki að eignast barn. Hér stendur valið einungis um að eyða umframfósturvísum eða nota þá til að búa til stofnfrumulínur sem nýst geti til lækninga eða til að afla þekkingar í líf- og læknisfræði. Niðurstaða nefndarinnar sem samdi frumvarpið var sú að seinni kosturinn væri betri að því gefnu að gjafar þeirra kynfrumna sem fósturvísirinn er myndaður úr hefðu veitt upplýst samþykki sitt fyrir slíkri notkun og er það mat nefndarinnar lagt til grundvallar í frumvarpinu. Hins vegar er í frumvarpinu mælt fyrir um að heimilt verði í undantekningartilfellum að framkvæma kjarnaflutning í þeim tilgangi að búa til stofnfrumulínur sem nýst geta til lækninga eða til að afla þekkingar í líf- og læknisfræði. Með kjarnaflutningi í frumvarpinu er átt við þá aðgerð þegar kjarni úr eggfrumu konu er fjarlægður og í hans stað komið fyrir kjarna úr líkamsfrumu. Með kjarnaflutningi af þessu tagi verður til fruma sem hefur sambærilega eiginleika og frjóvguð eggfruma eða fósturvísir. Sá grundvallarmunur er þó á að eggfruma sem kjarnaflutningur hefur verið framkvæmdur á hefur einungis erfðaefni úr einum einstaklingi á meðan frjóvguð eggfruma, þ.e. fósturvísir, hefur ávallt erfðaefni úr tveimur einstaklingum. Heimild til kjarnaflutnings samkvæmt frumvarpinu er takmörkuð við þau tilvik þar sem ekki er talið unnt að ná sama árangri eða afla sömu þekkingar með notkun stofnfrumulína sem búnar eru til úr umframfósturvísum eða með öðrum hætti. Byggir þessi takmörkun á því sjónarmiði að ekki skuli ganga lengra í þessu efni en nauðsynlegt er til að ná markmiðum um betri meðhöndlun sjúkdóma og öflunar þekkingar í líf- og læknisfræði. Samkvæmt frumvarpinu verður einungis heimilt að framkvæma kjarnaflutning á rannsóknarstofum sem fengið hafa leyfi ráðherra til að stunda slíkar rannsóknir. Þá er jafnframt í hverju tilviki gerð krafa um samþykki eggfrumugjafa þess einstaklings sem erfðaefnið stafar frá og vísindasiðanefndar. Í engu er hins vegar hvikað frá banni núgildandi laga við einræktun í æxlunartilgangi, þ.e. í þeim tilgangi að einrækta manneskju en um slíkt bann er rík samstaða meðal þjóða heims enda felur slík einræktun í sér afar mörg og flókin siðferðileg álitamál en fá rök sem styðja nauðsyn eða gagnsemi hennar fyrir einstaklinga eða samfélög. Þá hefur Ísland nú þegar undirgengist alþjóðlega sáttmála þar sem skýrlega er kveðið á um bann við einræktun manna. Í þessu sambandi er í frumvarpinu m.a. kveðið skýrt á um að óheimilt sé á öllum stigum að koma eggfrumu sem kjarnaflutningur hefur verið framkvæmdur á fyrir í legi konu. Eins og rakið er í frumvarpinu er samkvæmt núgildandi lögum óheimilt að rækta fósturvísa lengur en í 14 daga utan líkamans eða eftir að frumrákin kemur fram. Myndun frumurákar er fyrsti vottur um myndun taugakerfis hjá fósturvísi og á sér að jafnaði stað á 14. degi fósturþroskunar. Sú staðreynd að þetta tímamark er miðað við framangreindan áfanga í þroskaferli fósturvísis leiðir til þeirrar ályktunar að við setningu laga um tæknifrjóvgun árið 1996 hafi verið litið svo á að þá verði sú breyting á fósturvísi sem geri það að verkum að ekki þyki lengur forsvaranlegt að rækta hann utan líkamans eða gera á honum rannsóknir. Ljóst er því að núgildandi bann við ræktun og rannsóknum á fósturvísum eftir að þessu tímamarki er náð byggist einkum á sjónarmiðum um sterkari siðferðilega stöðu fósturvísa eftir að myndun taugakerfis hefst. Verður því að leggja til grundvallar að það hafi verið afstaða löggjafans við setningu laganna að fósturvísar öðlist aðra og sterkari siðferðilega stöðu eftir að framangreindu tímamarki er náð. Frumvarpið felur ekki í sér breytt mat að þessu leyti. Verða hinar nýju rannsóknarheimildir sem gerð er tillaga um í frumvarpinu, hvort sem um er að ræða rannsóknir á umframfósturvísum eða eggfrumum, sem kjarnaflutningur hefur verið framkvæmdur á, því einungis framkvæmdar innan umræddra tímamarka eða áður en myndun taugakerfis hefst. Í athugasemdum með frumvarpinu er gerð allítarleg grein fyrir stöðu og þróun löggjafar á þessu sviði í öðrum löndum, einkum á Norðurlöndunum og í Evrópu, og virðist þróunin fremur vera í átt til aukins frjálsræðis. Þannig hafa nú æ fleiri ríkið kosið að heimila notkun umframfósturvísa til stofnfrumurannsókna að einhverju marki og þeim ríkjum fjölgar jafnframt sem heimila kjarnaflutning í læknisfræðilegum tilgangi. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. heilbrigðisnefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Hér er mikilvægt mál á ferðinni sem nauðsynlegt er að vanda mjög til verka á til þess að menn nái því sem að er stefnt, að nota þessar rannsóknir mannkyninu til heilla. Ég hygg að það sé enginn ágreiningur um að opna leiðir til þess að menn geti fetað sig áfram á þessum vandmeðfarna vegi. Mig langar að leggja tvær spurningar fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra. Sú fyrri er hvers vegna ekki var tekið tillit til athugasemda vísindasiðanefndar sem fram komu við frumvarpið á liðnum vetri, sérstaklega við 5. gr. frumvarpsins eins og hún var þá og mér sýnist vera algerlega óbreytt, en vísindasiðanefnd gerði athugasemdir við þá grein og sagði m.a., með leyfi forseta: „Verði frumvarpið samþykkt óbreytt með jafnrúmu orðalagi 5. gr. og raun ber vitni er líklegt að nefndin eigi ekki annan kost en að samþykkja flestallar umsóknir sem til hennar berast enda sé nægilega sýnt fram á að stofnlínurnar nýtist til að afla þekkingar eða bæta heilsu eða lækna sjúkdóma.“ Nefndin gerði athugasemdir við greinina vegna þess að hún væri of rúm. Í öðru lagi spyr ég hæstv. ráðherra hvort eitthvað í frumvarpinu sem hann er hér að flytja komi í veg fyrir að rannsóknaraðilar geti boðið fjárhæðir til þess að fá keypta fósturvísa, hvort það verði þá eins og mér sýnist vera miðað við núgildandi lög og þetta frumvarp, að frjáls viðskipti með þá geti farið fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni fyrir málefnalega athugasemd. Það er nú svo í þessu máli eins og við þekkjum og kemur ágætlega fram í fyrirspurn hans að hér eru mörg álitaefni og eins og kom fram hjá hv. þingmanni þá álít ég að flestir séu sammála um markmiðin og að því leytinu til sé þetta ekki pólitískt mál. Það eru hins vegar mörg álitaefni uppi nákvæmlega eins og þessi tvö sem hv. þingmaður nefndi. Eins og kom fram í ræðu minni er málið búið að fara í gegnum mjög langan feril, undirbúning áður en það fór inn í þingið, umsagnir í þinginu og það hefur fengið umræðu í hv. heilbrigðis- og trygginganefnd og þetta er niðurstaðan í drögunum eins og þau liggja fyrir núna. Það er verkefni heilbrigðisnefndar og þingsins að taka málið núna og fara yfir það og ef menn telja að eitthvað megi betur fara þá þarf eðli málsins samkvæmt að fara yfir það. Eins og ég rakti í ræðu minni var tekið tillit til þeirra breytinga sem var gengið frá í heilbrigðis- og trygginganefnd á síðasta þingi. Það þýðir hins vegar ekki að menn geti ekki farið yfir málið aftur og það verða menn að gera, bæði í þinginu og í nefndinni og ef nefndarmenn og þingheimur komast að þeirri niðurstöðu að það þurfi að skerpa á einhverjum málum eða breyta þá verður það gert.

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra um efnistök í þessu máli hér í þinginu. Þetta er málefni sem er eðlilegt að ráðherrann beiti sér fyrir að breyta lögum um, til þess að unnt sé að framkvæma hér á landi rannsóknir sem eru nauðsynlegur grundvöllur framfara og þingflokkur Frjálslynda flokksins styður lagabreytingar í þá átt. Hins vegar komu fram athugasemdir við málið í þinglegri meðferð í mars sl. frá vísindasiðanefnd og reyndar biskupi Íslands líka en sérstaklega var áberandi að ekki var tekið tillit til athugasemda vísindasiðanefndar í breytingartillögum heilbrigðisnefndar á sl. vori. Þar finnst okkur að betur megi gera og að nauðsynlegt sé að afmarka betur heimildina sem er verið að opna. Það er nauðsynlegt að það sé ljóst, sérstaklega á þessu sviði, hvaða heimildir er verið að opna þannig að þær verði ekki teygðar lengra en pólitískur stuðningur er í raun við. Ég þakka því hæstv. ráðherra fyrir ágætar undirtektir við fyrirspurnunum og vænti þess að hann beiti sér fyrir því ásamt öðrum að heilbrigðisnefnd skoði frumvarpið vandlega með athugasemdir vísindasiðanefndar í huga og leitist við að gera breytingar á því til að mæta þeim brýnu athugasemdum sem eiga fullan rétt á sér enn þá. Ég vil svo líka segja, virðulegi forseti, að mér finnst - og kannski eru það bara einhverjir fordómar af minni hálfu - en mér finnst það afar ógeðfellt ef það verða viðskipti með fósturvísa. Einhvern veginn finnst mér það bara hlutur sem eigi að vera óhugsandi en mér sýnist hins vegar að það hafi bara ekki verið horft á þann þátt málsins við samningu frumvarpsins og það þurfi að gæta að því.

Virðulegur forseti. Eins og ég rakti áðan er frumvarpið byggt á þeirri vinnu sem hafði verið unnin hvað þetta varðar. Tekið var tillit til athugasemda frá heilbrigðis- og trygginganefnd á síðasta þingi, eðli málsins samkvæmt. Það er kannski eitt af því sem við þurfum að eiga við í nútímanum, við erum komin svo langt í þróun og okkar tækni að upp koma ýmis álitaefni og siðferðileg mál sem við þurftum ekki að glíma við áður. Þess vegna er afskaplega mikilvægt að heilbrigðis- og trygginganefnd og þingmenn setji sig vel inn í efni frumvarpsins og fari vel yfir málið. Ég efast ekki um að það verði gert á þessu þingi og við komumst að niðurstöðu sem við getum verið flest, vonandi öll, orðið sátt við. Eins og hv. þingmaður nefndi eru flestir sammála um markmið þessa frumvarps.

Virðulegi forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 55/1996, um tæknifrjóvgun, og hefur gert góða grein fyrir efni frumvarpsins. Eins og kom fram í ræðu hæstv. heilbrigðisráðherra var mælt fyrir frumvarpinu á vorþingi. Það kom til afgreiðslu heilbrigðisnefndar og var afgreitt til 2. umr. úr þingnefnd. Komið var nálægt kosningum þegar það var gert en hins vegar undirrituðu allir þingmenn í heilbrigðisnefnd álitið, þar með talinn þingmaður Frjálslynda flokksins sem var áheyrnarfulltrúi á nefndarfundum þegar við afgreiddum málið. Það var hv. þm Valdimar Friðriksson. Hann lýsti því að hann væri samþykkur nefndaráliti heilbrigðisnefndar um frumvarpið og eins og kemur fram í áliti nefndarinnar. Fróðlegt væri að heyra nánar um afstöðu Frjálslynda flokksins núna, á hverju hún byggist, hver afstaða fulltrúa Frjálslynda flokksins er í þessari umræðu og í hverju sinnaskipti þeirra felast en í ræðu hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar áðan voru varfærnisorð. Þau eru vissulega fullkomlega réttlætanleg en ég vænti stuðnings Frjálslynda flokksins við að koma þessu frumvarpi í gegn. Nefndin gerði ákveðnar breytingartillögur í vor sem hafa verið teknar inn í frumvarpið núna, að undanskilinni breytingartillögu sem snerti í sjálfu sér ekki efni frumvarpsins heldur tók til annarra ákvæða laganna. Síðasta vor spannst í heilbrigðisnefnd mikil umræða um rétt einstæðra kvenna og kvenna með sérstæða sjúkdóma til að fara í tæknifrjóvgun. Má segja að eftir að gerðar voru breytingar á þessum lögum fyrir nokkrum missirum í þá átt að lesbískar konur fengju rétt til að fara í tæknifrjóvgun standi eftir að konur sem eru einstæðar hafa ekki þennan rétt. Í því felst ákveðið ójafnræði sem nefndin taldi rétt að taka á og beindi því til löggjafans að taka þessi lög til endurskoðunar fyrir 1. janúar 2008. Þess var vænst að tekið yrði á þessu máli, eða eins og segir í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Nefndin telur brýnt að lögin verði tekin til heildarendurskoðunar þar sem m.a. verði farið yfir ákvæði laganna um tæknifrjóvgun með tilliti til möguleika einstæðra kvenna og kvenna með sérstæða sjúkdóma til að gangast undir tæknifrjóvgunaraðgerð. Nefndin telur jafnframt nauðsynlegt að endurskoða ákvæði laganna um eftirlit og skilyrði en fyrir liggja álitsgerðir sérfræðinga og skýrsla frá umboðsmanni barna sem styðjast mætti við í því skyni.“ Í greinargerð með frumvarpinu sem hér hefur verið mælt fyrir kemur fram að innan heilbrigðisráðuneytisins sé hafin vinna við endurskoðun á ákvæðum laganna hvað varðar tæknifrjóvgun og ákvæðum reglugerðar um tæknifrjóvgun þar sem þessi atriði verði tekin til skoðunar. Ég varpa þeirri spurningu fram til hæstv. heilbrigðisráðherra hvenær vænta megi að slíkt frumvarp komi fram, verði lagt fram á hinu háa Alþingi. Áhugi þeirra kvenna sem málið snertir á þessum breytingum hefur ekki farið fram hjá þingmönnum. Ég hygg að fleiri en ég hafi fengið símtöl þess efnis. Um efni frumvarpsins vil ég annars segja að annars vegar er um að ræða heimild til að nota umframfósturvísa til stofnfrumurannsókna. Hins vegar að í undantekningartilvikum sé heimilt að framkvæma kjarnaflutning, þ.e. einræktun í læknisfræðilegum tilgangi. Að baki þessum tillögum liggja siðfræðileg, læknisfræðileg og þekkingarfræðileg rök sem vel er gerð grein fyrir í greinargerð með frumvarpinu. Heimildir frumvarpsins leiða til þess að heimilt sé að ráðstafa umframfósturvísum, sem hafa orðið til í tengslum við glasafrjóvgunarmeðferð og geymdir hafa verið í allt að fimm ár og ætti samkvæmt reglum að farga, til rannsóknaraðila sem hafa fengið sérstakt leyfi til að nota umframfósturvísa til stofnfrumurannsókna með samþykki beggja kynfrumugjafa og vísindasiðanefndar. Þó verður áfram óheimilt að framleiða fósturvísa gagngert í rannsóknarskyni hér eftir sem hingað til. Í því má eiginlega segja að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson fái svar við spurningu sinni frá því áðan. Það verður ekki heimilt að framleiða fósturvísa sérstaklega til slíkra rannsókna heldur er eingöngu um umframfósturvísa að ræða. Haldi menn sig innan ramma laganna, sem ég geri ráð fyrir að rannsóknarstofur geri enda fái þær sérstaklega heimild til starfa, þá munu kaup og sala á umframfósturvísum ekki verða til staðar. Þetta verður ekki verslunarvara heldur er eingöngu um það að ræða að umframfósturvísar séu notaðir í þessum tilgangi. Þá heimilar frumvarpið að framkvæma kjarnaflutning í undantekningartilvikum í þeim tilgangi að búa til stofnfrumulínu sem nýst geti til lækninga eða til að afla þekkingar á líf- og læknisfræði. Þetta verður eingöngu heimilt í þeim tilvikum er ekki er unnt að ná sama árangri eða afla sömu þekkingar með notkun stofnfrumulína sem búnar eru til úr umframfósturvísum eða með öðrum hætti. Þær leiðir sem hér hafa verið valdar eru varfærnislegar og hefur ekki verið gengið lengra en svo að tilgangi laganna verði náð. Ég vil bæta því við að ég átti þess kost að fara á fund norrænna siðfræðinefnda í vor. Þar kom fram að sú leið sem við höfum valið sé í samræmi við þær leiðir sem flest Norðurlönd hafa farið og eru með þeim varfærnari. Ekki er um það að ræða að við séum að fara fram úr öðrum heldur miklu nær þeim með breytingunum sem við erum að gera. Við verðum við hliðina á öðrum þjóðum sem vilja gera sig gildandi í læknisfræði og lífeðlisfræðilegum rannsóknum á þessu sviði. Ég geri ráð fyrir að heilbrigðisnefndin fari ítarlega í öll sjónarmið varðandi þær breytingar sem frumvarpið hefur í för með sér, ekki síst þar sem stór hluti heilbrigðisnefndanna er nýr en sú heilbrigðisnefnd sem var að störfum í vor fyrir kosningar fór mjög ítarlega í þetta. Ég tel fulla ástæðu til að gera það á ný.

Virðulegi forseti. Ég fagna því ef rétt er hjá hv. þingmanni að frumvarpið muni loka fyrir þá möguleika að fósturvísar gangi kaupum og sölum. Hins vegar er ég með umsögn vísindasiðanefndar til heilbrigðis- og trygginganefndar sem send var 9. mars í vetur þar sem gerðar eru athugasemdir við málið þótt nefndin styðji málið. Rétt er að taka fram að vísindasiðanefnd styður málið en telur rétt að gera breytingar á því, eins og ég gat um fyrr í umræðunni. Í áliti vísindasiðanefndar kemur fram að reglur um varðveislu stofnfrumulína séu ekki skýrar í frumvarpinu. Nefndin spyr hvort ekki sé æskilegt að samræma þær reglur að einhverju leyti almennum reglum um varðveislu lífsýna og spyr enn fremur, virðulegi forseti, hvort ekki sé rétt að skýrar reglur verði settar um forsendu gjaldtöku fyrir nýtingu stofnfrumulína. Nefndin er greinilega á þeirri skoðun að það vanti eitthvað upp á lagaákvæðin í þeim efnum. Það væri fróðlegt ef hv. þingmaður gæti bætt úr þekkingu minni í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Eftir því sem ég kemst næst skilaði vísindasiðanefnd ekki umsögn til heilbrigðisnefndar. Það kemur náttúrlega ekki fram í nefndarálitinu en hins vegar finnst mér ég kannast við þær athugasemdir sem hv. þingmaður ræddi um í andsvari sínu. Þær hafa hugsanlega komið eftir á en það hvernig farið verður að því setja reglur um hvernig geyma skuli umframfósturvísa og slíkt er tæknilegt atriði sem við þurfum að skoða í nefndinni. Ef þetta eru ný sjónarmið sem komið hafa fram eftir að við afgreiddum málið út úr nefndinni í vor þá eru þau fyllilega skoðunar virði. Það kemur fram að nefndin styður frumvarpið en ef ég man rétt þá áttu fulltrúar úr vísindasiðanefnd sæti í nefndinni sem samdi frumvarpið og fjölluðu um þau siðfræðilegu atriði sem um var rætt. Varðandi gjaldtöku þá get ég ekki svarað til um hvernig því er varið.

Virðulegi forseti. Umsögn vísindasiðanefndar er dagsett 9. mars og stíluð á heilbrigðis- og trygginganefnd Alþingis. Málið er tekið úr nefndinni 13. mars, fjórum dögum síðar. Mér finnst líklegt að það hafi verið lagt fyrir nefndina áður en málið var tekið út. En ég skal ekkert um það fullyrða af því að ég sat ekki í nefndinni þá. Álitið liggur fyrir og mér finnst að taka eigi tillit sem þess sem þar kemur fram. Ég sakna þess að það hafi ekki verið gert við endurflutning frumvarpsins, að ekki hafi verið tekið mið af þeim athugasemdum sem vísindasiðanefndin lagði fyrir Alþingi á síðasta vetri. Ég hlýt að spyrja: Hvers vegna er það svo? Hvað felst í því að ekki er tekin afstaða til eða tekið neitt undir þær athugasemdin sem nefndin gerir? Þýðir það að heilbrigðisráðherra og ríkisstjórnin séu ósammála vísindasiðanefnd og hafni ábendingum nefndarinnar eða þýðir það eitthvað annað? Það kann að vera. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um það. En mér heyrðist á hæstv. heilbrigðisráðherra að hann hefði fullan vilja til þess að í þinglegri meðferð málsins yrðu þessar athugasemdir skoðaðar af fullri alvöru og ég treysti því að formaður nefndarinnar sé sama sinnis. Ég vildi að lokum segja, virðulegi forseti: Ég sé því miður ekki að í þessu frumvarpi sé lagt bann við því að umframfósturvísar verði seldir. Ég sé það ekki. Það kann að vera að ég hafi ekki áttað mig á því í lagatextanum þegar hann hefur verið lesinn saman við gildandi lög en þess vegna spyr ég um málið og bið um að verða leiðréttur dragi ég ranga ályktun. En þetta er það sem mér sýnist á málinu, að það sé heimilt.

Virðulegi forseti. Það sem ég hef fyrir framan mig er álit nefndarinnar sem var afgreitt í mars og þar kemur ekki fram að vísindasiðanefnd hafi sent umsögn. Hvort það er fyrir mistök get ég ekki svarað fyrir. Ég styðst við það sem stendur hér. Varðandi gjaldtöku fyrir umframfósturvísa þá er það þannig að fósturvísar eru teknir þegar fólk fer í tæknifrjóvgunarmeðferð. Þeir eru yfirleitt geymdir í fimm ár. Samkvæmt lögum á að farga þeim eftir fimm ár. Þá fósturvísa er með þessu frumvarp heimilt að nota í rannsóknir að undangengnu skriflegu samþykki þeirra sem eiga fósturvísinn og jafnframt vísindasiðanefndar. Ég sé ekki að fólk í þeirri stöðu að hafa geymt fósturvísa í 5 ár telji sér hag í því að selja þá fósturvísa að fimm árum liðnum. Hins vegar tek ég undir það sem hæstv. heilbrigðisráðherra sagði áðan og hv. þingmaður beinir að heilbrigðis- og trygginganefnd að auðvitað mun hún skoða þetta mál, hún mun skoða það nákvæmlega og hafi komið fram ný sjónarmið mun hún fara vandlega yfir það.

Hæstv. forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 55 frá 1996, um tæknifrjóvgun, með síðari breytingum. Eins og hæstv. heilbrigðisráðherra hefur gert grein fyrir og farið vel yfir erum við að fjalla um umframfósturvísa og kjarnaflutninga úr fósturvísum, þ.e. aðgerð þegar kjarni er fjarlægður úr eggfrumu konu og komið þar fyrir kjarna úr líkamsfrumu. Hæstv. forseti. Öllum hlýtur að vera ljóst að þetta er málefni og viðfangsefni sem er mjög vandmeðfarið og viðkvæmt fyrir marga. Að sama skapi býður tæknin upp á það í dag að upphaf lífs, þessi samruni frumna úr karli og konu, þ.e. fósturvísar á allra fyrstu stigum lífs hafi þá eiginleika sem við með tækniþekkingu okkar í dag getum nýtt til framþróunar, til rannsókna og til þess bæði að skoða eiginleika verðandi fósturs og hugsanlega sjúkdóma, en ekki síður möguleika til rannsókna og þekkingar í líf- og læknisfræði og hugsanlega til lyfjagjafar, til lyfjaframleiðslu. Þarna eru miklir möguleikar ef allt gengur eftir og vonir standa til, þ.e. innan líf- og læknisfræðinnar, að nota þessar frumur við að byggja áfram upp frekari þekkingu innan læknisfræðinnar og lyfjafræðinnar. Við þessa tækni, þessa möguleika, vaknar auðvitað sú spurning hjá mörgum og sérstaklega þeim sem eru trúaðir: Hvenær kviknar líf? Við höfum stigið þessi skref ákaflega varlega hér á landi og víðast hvar annars staðar. Hér á landi hafa glasafrjóvganir verið framkvæmdar með góðum árangri og mörgum veitt lífsfylling með því að gera það mögulegt sem sumu fólki hefur verið ómögulegt, þ.e. að eignast börn eftir eðlilega meðgöngu móður. Við höfum fram til þessa verið mjög sátt við þennan afmarkaða þátt, að það sé möguleiki að búa til fósturvísa með eggfrumu og sæðisfrumu, að gera með tækninni mögulegt að búa til upphaf lífs við ákveðin vísindaleg skilyrði og koma síðan þessum fósturvísum eða völdum fósturvísum fyrir í legi konu. Þar höfum við látið staðar numið fram til þessa. En rannsóknum fleygir fram og kallað er eftir því að geta stundað slíkar rannsóknir hér á landi og það er skiljanlegt. Það er líka skiljanlegt að vísindamenn okkar hafi áhuga á að geta nýtt þá umframfósturvísa sem verða alltaf til við þá tækni sem notuð er í dag og notað þá til samsvarandi rannsókna og gerðar eru erlendis og hugsanlega þróað þess vegna nýjar aðferðir eða bætt við nýrri þekkingu. Í dag er óheimilt að nota umframfósturvísa til rannsókna, sem falla til hér á landi, þeim er eytt eftir ströngum reglum, ekki má geyma þá lengur en í fimm ár og þá er þeim eytt. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að nota megi umframfósturvísa en að óheimilt verði að framleiða fósturvísa eingöngu í þeim tilgangi að nota þá til rannsókna, þ.e. að eingöngu verði heimilt að nota umframfósturvísa sem verða til með glasafrjóvgun og verður hvort eð er eytt. Einnig er lagt til að ekki megi nota þá umframfósturvísa sem geymdir eru og síðan eytt að öllu óbreyttu nema að fá leyfi beggja kynfrumugjafa. Þar eru strax komnar siðfræðilegar hindranir og samþykki og viðurkennt að þessar frumur eru sérstakar, þær eru ekki eins og hverjar aðrar frumur. Þá má eingöngu nota stofnfrumulínur til þess að efla þekkingu í líf- og læknisfræði og til lækninga og eins er með kjarnaflutningana. Ég tek undir með hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni sem vísaði til athugasemda vísindasiðanefndar í umsögn, dags. 9. mars sl., um þetta frumvarp að sú heimild sem leyfi hverrar rannsóknastofu á að byggjast á, að eingöngu skuli nota þessar frumur innan líf- og læknisfræðinnar til lækninga og til að bæta líf og heilsu, er mjög víð, þ.e. skilgreiningin. Ég tel að þegar fjallað verður um frumvarpið í hæstv. heilbrigðisnefnd verði þetta ákvæði skoðað sérstaklega, hvort ekki þurfi að skilgreina heimildir til rannsóknanna eitthvað frekar eða hafa eftirlitið með sérstökum hætti, alla vega er það rétt, eins og ég les þetta, að skilgreiningin er mjög víð. Í raun og veru er hægt að fella hvaða hugmynd sem er undir þessa víðu skilgreiningu. Ég tel að hv. heilbrigðisnefnd þurfi að skoða þennan þátt vel. Það efni sem rannsóknastofur fá þarna í hendur er viðkvæmt, sérstaklega út frá þeim siðfræðilegu spurningum sem koma upp. Þá hljóta líka að vakna upp þær hugmyndir hvort þessar frumur geti orðið verslunarvara, hvort sú rannsóknastofa eða vísindamenn sem fá heimild til rannsóknanna geti selt þær eða afhent þær öðrum. Með einhverjum hætti ganga þessar frumur á milli í dag því að ekki fara alls staðar fram rannsóknir á sama stað og sýnin eru geymd, fósturvísar fara á milli rannsóknastofa. Ég held að það hljóti að verða skoðað hjá heilbrigðisnefnd hvort fósturvísar séu verslunarvara á milli rannsóknastofa í dag. Ég vil beina því til hæstv. heilbrigðisráðherra hvort við endurskoðun á lögum um tæknifrjóvgun verði það ekki skoðað að heimila einhleypum konum að fara í tæknifrjóvgun í framtíðinni. Það hlýtur að vera eitt af þeim mörgu álitamálum sem tengjast þessari nýju tækni að hægt sé að frjóvga egg og koma þeim fyrir inni í legi konu. Í dag er það hindrun að fá þessa aðgerð ef konur eru einhleypar og ég vil beina því til hæstv. ráðherra að hann skoði þetta atriði við endurskoðun laganna. Hæstv. forseti. Í heildina held ég að við séum komin nokkuð langt með að vinna lagaumgjörð um tæknifrjóvgun og notkun umframfósturvísa og kjarnaflutning. En ég tel að við þurfum að gefa okkur tíma í máli sem þessu og leita eftir öllum sjónarmiðum, ekki síst eins og þeim sem komu frá vísindasiðanefnd og taka slíkar ábendingar inn í lagarammann. Þetta eru viðkvæm mál fyrir marga og við eigum, þrátt fyrir að búa yfir mikilli þekkingu, að fara varlega með allt sem snýr að þessari fyrstu tilurð lífsins, fósturvísunum, og þó að við höfum möguleika á að rannsaka og þróa eigum við að ganga hægt um þær dyr.

Herra forseti. Við ræðum breytingu á lögum um tæknifrjóvgun með síðari breytingum. Við erum að ræða hér afskaplega viðkvæmt mál þar sem rekast á tæknidýrkun og mannhelgi, og ekki í fyrsta sinn. Öll okkar lagasetning gengur meira eða minna út á það að viðhalda og gæta helgi mannsins, helgi mannlegs lífs, helgi einstaklingins. Þetta er ákveðin söguleg þróun. Á víkingatímanum þótti nú eðlilegt að bera út börn og það var viðurkennt í því þjóðfélagi og því í siðferðikerfi sem þá var. Þessu hefur fyrir löngu verið hætt sem betur fer. Þar hefur mannhelgin sigrað. Við leyfum hins vegar enn þá fóstureyðingar þar sem rekast á hagsmunir móður og óborins barns, allt að 12 vikum. Þar höfum við ákveðin tímamörk á helgi mannsins sem eru eiginlega bara tímamörk. Það er ekkert sem gerist í fóstrinu við 12 viku sem réttlætir það að því sé eytt en ekki deginum seinna. Mörk mennskunnar eru alltaf að verða óljósari og óljósari, herra forseti. Seinni endinn, þ.e. dauðinn, hann er að verða sífellt óvissari vegna tækniframfara. Þar rekast líka á tækni og tæknidýrkun og mannhelgi. Sem betur fer eru menn farnir að átta sig á því að til er nokkuð sem heitir lífsgæði, að það sé ekki endilega markmiðið að halda manni eins lengi á lífi og hægt er tæknilega. Sá þáttur er því í sæmilegri umræðu þó hann mætti kannski vera meiri. Komin eru lyf og tækni og tæki til þess að halda fólki á lífi ótrúlega lengi þó að í rauninni sé kannski ekki mikil von. En menn halda alltaf í vonina. Mörk mennskunnar við upphaf lífs eru líka að verða sífellt brotakenndari og óljósari og þar koma inn fyrirbæri eins og fósturvísar. Ég ætla rétt aðeins að ræða það fyrirbæri. Það er þannig að það er galdrað fram með hormónagjöf mikið af eggfrumum í legi konu og þau eru tínd út og blandað saman við sæði og það verða til fósturvísar sem eru frjóvguð egg og hvert um sig er einstaklingur sem aldrei kemur aftur. Fósturvísirinn ber með sér hvað einstaklingurinn verður hár, hver háralitur hans verður, augnlitur og allt útlit mannsins er þegar ákveðið í fósturvísinum. Það eina sem þessi fósturvísir þarf er leg konu til þess að verða að einstaklingi. Það er reyndar dálítið mikilvæg forsenda. Úr þessum fósturvísum eru svo valdir þrír, fjórir og settir upp eins og kallað er. Þar kemur fyrsti siðferðilegi vandinn. Ég á bara dálítið erfitt með að setja mig í spor þess sem velur út þessa þrjá því hann er í rauninni að setja einstaklinga á. Hann er í rauninni að setja á menn eða fólk og að sjálfsögðu er í fósturvísinum líka kveðið á um kyn. Það liggur alveg fyrir. Þarna eru sem sagt valdir út einhverjir þrír, fjórir og settir upp. Stundum verða til þríburar. Allir verða að fólki. Stundum hafnar legið einhverjum eins og gengur í náttúrunni og kannski kemst einn upp og kannski enginn. Svo eru alls konar hrakfarir á leiðinni eins og fósturlát og annað slíkt. Þetta er fyrsta siðferðilega vandamálið. Svo erum við með önnur vandamál sem tæknin leyfir, eins og skimun fyrir hnakkaþykkt sem veldur ákveðnum sjúkdómi og er farið að leyfa núna og ákveðin foreldrasamtök hafa barist gegn vegna þess að þeim finnst það vera að setja niður þá einstaklinga sem fæðast þannig fatlaðir. Það má alveg færa rök fyrir því. Þarna rekst sem sagt aftur á tæknidýrkun og mannleg reisn eða mannhelgi. Svo kemur að því hvað við gerum við þá fósturvísa sem eftir verða. Þeim er yfirleitt hent og ekki er gert mikið veður út af því þó að í raun sé verið að henda einstaklingum sem gætu orðið til. Allt er ákveðið og kemur aldrei aftur. Eða þá að menn tala um eins og í þessu frumvarpi að leyfa á þeim rannsóknir í ákveðinn tíma, þ.e. að umframfósturvísa megi rannsaka í þágu tækninnar til þess að öðlast dýpri skilning á alls konar hlutum sem verða og geti leitt til lyfja sem geta bjargað mannslífum og svo framvegis. Og þar er sagt að innan ákveðins tíma þurfi að eyða þeim. En svo er hérna líka gert ráð fyrir kjarnaflutningi og þá fer málið dálítið að vandast vegna þess að þar er í raun verið að búa til varahluti, varahluti í fólk nákvæmlega eins og varahluti í bíl. Tekin er fruma úr lunga manns sem er veikur í lunga og kjarninn úr þeirri frumu settur í fósturvísi sem heldur áfram að dafna og skipta sér og getur með tímanum myndað lungnavef sem gagnast þessum manni. Svona skil ég þetta alla vega. Í rauninni er þá kominn varahlutur í þennan mann sem fósturvísir sem hafði alla burði til að verða fullkominn einstaklingur ef hann hefði fengið leg - ef menn hefðu sem sagt séð honum fyrir forsendum - honum er skipt út, kjarninn úr honum er tekinn út og annar kjarni settur í staðinn og það verður að varahlut. Þetta er siðferðilegi vandinn sem við erum að glíma við. Ég vil bara að menn átti sig alveg fullkomlega á því hvað er að gerast. Auðvitað má segja að kjarninn sem er tekinn út sé einstaklingurinn sem var og honum sé þá bara hent eins og til stóð alltaf en nýi kjarninn sé þá einstaklingurinn sem gaf kjarnann, þ.e. nákvæmlega eins og menn gefa blóð eða annað slíkt og það nýtist honum sjálfum meira að segja. Ég ætla nú ekki að fara meira út í þetta en ég vil geta um sögu þessa frumvarps. Það voru fluttar hérna þingsályktunartillögur nokkrum sinnum. Ég var eindregið á móti þeirri fyrstu því þar var aðaláherslan á tæknidýrkunina og minni áhersla lögð á siðferðilegu vandamálin. Síðan kom annað frumvarp sem ég studdi vegna þess að þar voru menn farnir að tala um siðferðilegu vandamálin meira en tæknigleðina. Ég gat sem sagt samþykkt það því ég tel að þetta frumvarp eigi rétt á sér vegna þess hvað það getur bjargað mannslífum. En menn þurfa bara að hafa hitt algjörlega á hreinu hvar þeir snerta siðferðið. Í glasafrjóvgun geta komið furðulegar niðurstöður sem menn hafa svo sem leikið sér með eins og til dæmis þegar kona verður systir ömmu sinnar eða eitthvað slíkt sem leiðir þá til þess að þær eiga þá sameiginlegan afa og föður og svo framvegis og það geta komið upp mjög skrýtnar niðurstöður sem í rauninni rugla öllu okkar kerfi varðandi erfðir og annað slíkt sem menn eru jú að glíma við. Á þessi kona að erfa ömmu sína sem ömmu eða sem mömmu eða sem systur? Það geta komið upp alls konar svoleiðis vandamál. Önnur vandamál sem koma upp og menn þurfa að hafa algerlega á tæru er að það er markaður fyrir slíkar afurðir, þ.e. stofnfrumur, kjarnabreyttar frumur og yfirleitt með líffæri manna. Við höfum heyrt alveg hræðilegar sögur sem maður vonar nú að séu bara ekki réttar þar sem tekin eru líffæri úr föngum í sumum löndum og þau svo seld. Það er markaður fyrir lungu og lifur og hjörtu og svo framvegis þannig að þetta er dálítið ógeðfellt allt saman. Ég held að við þurfum að vera mjög mikið á varðbergi eins og umræðan hefur bent á þannig að ekki myndist markaður með þessar frumur eða stofnfrumur eða annað slíkt þannig að við séum að vinna með mannhelgina í huga. Eins og ég gat um þá er ég hlynntur þessu frumvarpi alveg sérstaklega vegna þess hvað umræðan um siðfræðina er mikil og ég býst við því að hv. nefnd sem fær þetta til umsagnar og ég er í muni ræða enn frekar, og hafa góðan tíma til þess, herra forseti, öll þau álitamál sem geta komið upp og hafi líka heimild - og að sjálfsögðu hefur hún heimild - til þess að breyta frumvarpinu ef á þarf að halda ef nýjar upplýsingar koma fram um vandamál í siðfræði, vandamál um þetta og hitt. Ég ætla nú ekki að hafa þetta miklu lengra en ég styð frumvarpið af því ég tel að að sú tækni sem menn tala um þarna geti linað þjáningar mjög margra, geti bjargað lífi sumra og svo framvegis þannig að ég hef trú á tækninni þó ég hafi þessar siðferðilegu spurningar við framkvæmd hennar.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu til neinna muna. Mig langar aðeins til að koma upp hér og lýsa í grundvallaratriðum stuðningi við þetta frumvarp sem hefur nú verið um nokkurt skeið í meðförum Alþingis. Ég get líka tekið heils hugar undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Pétri Blöndal, um að það sé óskandi að heilbrigðisnefnd skoði allar þær athugasemdir sem koma fram um þessa hluti, þar á meðal auðvitað sérlega athugasemdir sem varða mögulega sölu á umframfósturvísum sem getur auðvitað ekki talist í anda þessa frumvarps sem hér liggur fyrir og kannski þarf að taka þar fastar á um allan vafa. Ég tel að eins og gengið er frá þessu í frumvarpinu og gerð er grein fyrir því í greinargerð þá sé annars tekið á flestum vafaatriðum og legg áherslu á þau lögmál sem hér eru lögð fram í siðfræðilegum efnum, meðal annars á blaðsíðu 13 í greinargerðinni í umfjöllun um lögmál um meðalhóf þar sem segir að rannsóknaraðferðir með þessum hætti þurfi að vera nauðsynlegar til að ná settum markmiðum og engar aðrar ásættanlegri aðferðir séu tiltækar. Þetta er mjög mikilvægt, þ.e. að meðferð fósturvísa sé þá aðeins beitt að engin önnur leið sé til að ná þeim markmiðum sem fyrirhuguð eru. Ég tel líka að það sé mikilvægt í þessum efnum að þingið taki með sjálfstæðum hætti mál þetta til skoðunar, ekki bara með því að samþykkja frumvarpið heldur líka í framhaldinu með reglulegu millibili vegna þess að þróun á þessu sviði er afar ör og við vitum ekki nákvæmlega hvar við verðum stödd eftir eitt ár eða tíu ár. Það getur vel verið að nú vanti einhverja þá varnagla sem seinna þurfa að vera í lögum vegna þess að okkur vanti hreinlega tæknilega þekkingu til að setja þá inn núna. Þó að þessi umræða sé kannski ekki sú sem vekur hvað mestan pólitískan áhuga í þinginu í dag þá er hún mikilvæg. Það er mikilvægt að þingið komi að málum eins og þessum og ég tel mikilvægt að Alþingi hafi síðan frumkvæði um mjög reglubundna skoðun á þessum þáttum þannig að fylgst verði með því á hinu pólitíska sviði hvort farvegur þessara mála sé með þeim hætti sem siðferðislegar hugmyndir okkar, siðferðilegar, trúarlega eða heimspekilegar getum við sagt, geta fellt sig við. Ég sagði fyrr að ég gæti tekið undir orð hv. þm. Péturs Blöndals. Ég get raunar tekið það fram að ég tekið undir flest það sem komið hefur fram í þessari umræðu. Ég set reyndar ákveðin spurningarmerki við þá hugmynd að einhleypir einstaklingar geti farið í tæknifrjóvgun, einhleypar konur, eins og staðan er nú í tæknimálum. Við gætum þá ekki útilokað að það væri þá eitthvað sem þá væri seinna meir mögulegt öllum einstaklingum. En ég hefði haldið að það væri eðlilegt að það væri áfram sú krafa gerð að það þurfi tvo til slíkra hluta. Að öðru leyti vil ég taka það fram að ég legg til að þingið samþykki þetta frumvarp.

Virðulegi forseti. Við ræðum nú frumvarp sem er svipað því sem afgreitt var úr heilbrigðis- og trygginganefnd sl. vor en þá átti ég sæti í hv. nefnd. Ég er mjög sammála frumvarpinu og breytingum sem gerðar voru á því vegna þess að það eru breytingar sem nefndin lagði til við afgreiðslu málsins í vor. Búið er að gera nokkuð góða grein fyrir eðli frumvarpsins og meðan málið var til umfjöllunar í nefndinni sl. vetur var farið með það af mikilli varfærni. Ég tek undir orð hv. ræðumanna á undan mér. Skoða þarf frumvarp um tæknifrjóvgun reglulega og ég fagna því að verið sé að endurskoða ákveðin ákvæði í lögunum, svo sem að veita einstæðum eða ógiftum konum sömu réttindi og lesbískum konum en vilji um það kom mjög skýrt fram í nefndinni sl. vetur. Ég tel að skoða þurfi annan þátt en það er hlutur ungs fólks sem fær krabbamein og verður ófrjótt vegna geislameðferðar. Taka þarf tillit til þess og veita því sérstök kjör. Ég veit að það eru mikil útgjöld fyrir þá sem lenda í slíku og þurfa jafnvel að láta geyma sæðisfrumur eða eggfrumur áður en farið er í meðferð. Ef til vill eru þau geymd í mörg ár og alltaf greitt fyrir bæði meðferð og svo geymslu þann tíma. Ég hvet hæstv. ráðherra til að taka þennan þátt með þegar lögin verða endurskoðuð, það er mjög mikilvægt. Mig langar jafnframt að benda hæstv. ráðherra á atriði sem fram kom þegar þessi mál voru skoðuð en það er fimm ára geymslureglan. Ef til vill þarf að hafa meiri sveigjanleika í þeim efnum. Mikið álag er fyrir konur að fara í eggnám auk sem þær eldast auðvitað og því gæti verið ástæða til að geyma egg lengur. Eggnám verður erfiðara eftir því sem konur verða eldri og æskilegt er að þær fái að nýta egg eða fósturvísa sem til eru þótt þeir hafi verið geymdir lengur en í fimm ár. Við förum svipaða leið og nágrannaríki okkar, varfærna leið. Vegna athugasemda sem fram hafa komið eftir að málið var afgreitt úr nefnd sl. vor tel ég þó fulla ástæðu til að hv. heilbrigðisnefnd skoði þá þætti sem fram komu í umsögn vísindasiðanefndar og reyndar allar hliðar málsins. Ég hvet til þess þar sem ég á ekki sæti í nefndinni og efast ekki um að það verði gert því að þannig var unnið að málinu sl. vor. Nú eru komnir nýir þingmenn í nefndina þannig að full ástæða er til að skoða málið án þess að nefndin þurfi að finna upp hjólið og hún nýti sér þá vinnu sem búið var að vinna á síðasta þingi.

Herra forseti. Þótt ég eigi ekki sæti í heilbrigðisnefnd ákvað ég engu að síður að blanda mér í umræðuna um þetta stóra mál. Ég tek strax fram að frumvarpið er að flestu leyti mjög jákvætt og horfir mjög til bóta, eins og flestir þingmenn hafa sagt sem tekið hafa til máls í dag. Auðvitað vakna margar spurningar við lestur frumvarpsins. Rétt er að upplýsa þingheim um að sú sem hér stendur undirbýr nú fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um mál sem tengist tæknifrjóvgun, glasafrjóvgun og rekstri Art Medica í Kópavoginum, þess vegna ákvað ég að blanda mér í málið. Ég held að engum blandist hugur um að við Íslendingar höfum að mörgu leyti náð frábærum árangri við rekstur glasafrjóvgunardeilda og að mörgu leyti betri árangri en ýmsar aðrar þjóðir. Nú er svo komið að talsvert stór hópur erlendra para og hjóna leitar til Íslands, til Art Medica í Kópavogi, vegna meðferðar því að árangurinn sem náðst hefur á Íslandi hefur verið á heimsmælikvarða. Frumvarpið sem er til umfjöllunar lít ég á sem rökrétt framhald á þeim góða árangri og starfi sem þar hefur verið unnið, að það sé þróað enn þá lengra. Þetta er hins vegar bæði vandmeðfarið og viðkvæmt mál og ekki alveg sama hvernig að því er staðið. Í 3. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Heimilt er að taka gjald fyrir ráðstöfun umframfósturvísa til leyfishafa skv. 5. mgr. er nemur kostnaði við ráðstöfunina. Flutningur fósturvísa úr landi er óheimill nema með samþykki kynfrumugjafa og vísindasiðanefndar.“ Ég velti fyrir mér við hvað er átt þarna því að eins og staðan er nú er hámarksgeymslutími fósturvísa hjá Art Medica fimm ár. Fyrir þau fimm ár þurfa pör eða hjón að greiða gjald árlega en að þeim tíma loknum fellur gjaldið niður. Þarna sýnist mér vera einhvers konar heimild um að Art Medica, sem nú er eini staðurinn á Íslandi sem geymir fósturvísa, hafi heimild til að taka einhvers konar gjald. Kannski er það gjald fyrir ákveðnum kostnaði, það kann vel að vera, en ég set spurningarmerki við það af því að Art Medica er ekki ríkisrekið apparat heldur einkaklíník. Upphaflega var glasafrjóvgunardeild staðsett á Landspítalanum þegar farið var af stað með slíka deild á Íslandi og hún var ríkisrekin. Það eru afar fáir sérfræðingar á Íslandi sem eru menntaðir til að framkvæma og annast glasafrjóvganir, ég hygg að þau séu nú þrjú sem starfa hjá Art Medica. Mér er kunnugt um að þar er rekstur alltaf í járnum og halda þarf vel á spöðunum til að reka stofuna. Sú spurning vaknar auðvitað hvort menn sjái þarna einhverja tekjulind fyrir Art Medica. Svo þarf ekki að vera en ég velti því upp því að þetta er jú einkarekið fyrirtæki. Það leiðir hugann aftur að gjaldinu sem fólk verður að greiða ef það nýtir sér þjónustu Art Medica. Ég hygg að kostnaður við glasafrjóvgun pars sem ekki á barn saman og fer í fyrsta skipti í slíka meðferð sé nú einhvers staðar í kringum 150 þús. kr. Kostnaðurinn eykst síðan eftir því sem parið fer í fleiri aðgerðir og getur numið allt að 300–350 þús. kr. fyrir þriðju til fjórðu meðferð þannig að í sumum tilfellum getur verið um ræða mikinn kostnað fyrir fólk. Þá er ekki tekið tillit til ástæðna ófrjóseminnar. Áðan var nefnt að fólk getur orðið ófrjótt af ýmiss konar sjúkdómum, vegna krabbameins eða einhvers annars. Í gjaldskrá Art Medica borga allir það sama án tillits til þess af hverju ófrjósemin er sprottin. Eini munurinn í gjaldskránni er hvort fólk er gift og á ekki barn saman eða að það er gift og á barn fyrir en þá hækkar gjaldskráin. Ef ég færi í glasafrjóvgun á morgun með manni sem ætti tvö börn fyrir þyrftum við að greiða hærra gjald en ef ég færi í glasafrjóvgun og hvorugt okkar ætti barn fyrir. Það er því ýmislegt sem kanna þarf í þessum efnum en eins og áður sagði er ég er með málin í skoðun innan þingsins. Mér heyrðist á hv. þm. Bjarna Harðarsyni áðan að hann væri heldur andsnúinn því að einhleypar konur ættu rétt á tæknifrjóvgun eða meðferð af því tagi. Ég er ekki sammála hv. þingmanni um það því að ég tel að einhleypar konur eigi að hafa sama rétt til tæknifrjóvgunar og glasafrjóvgunar og þær eiga til ættleiðingar nú, þannig að því sé haldið til haga í umræðunni. Að lokum vil ég segja að mér finnst frumvarpið í heild sinni vera mjög jákvætt og held að það eigi eftir að færa okkur framar í læknisvísindum og rannsóknum á stofnfrumum. Herra forseti. Ástæða er til að ræða eitt enn en það tengist einmitt 3. gr. frumvarpsins um heimildarákvæði gjaldtöku. Erfitt er að átta sig á hver eftirspurnin eftir fósturvísum yrði vegna þess að það er enginn sem annast rannsóknir á stofnfrumum í dag. Menn hafa velt því upp að lengja þann tíma sem fósturvísar eru geymdir en nú er hann, eins og áður sagði, fimm ár. Ég veit ekki hversu langan tíma hefur verið rætt um í þeim efnum, sjö til níu ár eða jafnvel lengur. Það gefur þá auga leið að fósturvísum mun fjölga ef lengja á geymslutímann. Einhvers staðar bíða menn eftir samþykkt þessa frumvarps, menn sem geta þá farið að setja á laggirnar rannsóknastofnanir - og nú mega hv. þingmenn ekki misskilja mig þannig að ég telji að Pétur eða Páll fari að stofna einhverjar rannsóknastofnanir - til þess að fá fósturvísa til rannsókna. Hugsanlega sjáum við fram á að þeim fósturvísum sem rannsóknastofum stæði til boða mundi fjölga. Þetta varðar heimildarákvæðið um að Art Medica sé heimilt að rukka inn einhvern kostnað. Ég nefni þetta vegna þess að ég talaði um fjárhagsstöðu Art Medica áðan og þeir hafa um nokkurn tíma sagt að þeim sé afar þröngur stakkur skorinn varðandi fjármagn og vera kann að þarna sé leið til fjáröflunar. Ég veit það ekki en sú spurning leitar á hugann. Því lengur sem fósturvísir er geymdur því minni möguleikar eru á að hann verði að barni í legi konu. Samkvæmt mínum upplýsingum minnka líkurnar þegar fósturvísir hefur verið geymdur í fimm ár eða lengur. Mestu möguleikarnir eru þegar fósturvísir er ungur, þ.e. þegar ekki er búið að geyma hann lengi. Það eru því ýmsar áleitnar spurningar sem vakna við lestur frumvarpsins. Við hæstv. heilbrigðisráðherra eigum örugglega eftir að ræða það síðar á þingvetrinum. Ég vil ljúka máli mínu með því að segja að í heildina er ég mjög jákvæð gagnvart því sem rætt var þótt auðvitað vakni ýmsar spurningar þar sem um afar stóra siðferðislega spurningu er að ræða.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fjalla um meginefni þess frumvarps sem nú liggur fyrir og þær breytingar sem þar eru lagðar til þótt ég geti í grunninn sagt að ég sé jákvæð gagnvart því sem hér er lagt fram. Ég ítreka, eins og margir hafa komið inn á í dag, að þessi mál eru mjög vandmeðfarin og viðkvæm, þau þarf að íhuga mjög vel og vanda til verka. Ég er mjög ánægð að sjá hvernig hinar siðferðislegu spurningar, hin siðferðislegu rök og þau viðfangsefni sem við blasa í þessum málum á hinn siðferðislega hátt, eru að fá vaxandi og meira gildi. Hér í eina tíð brann við að tæknin hlypi á undan okkur með öll völd. Á ýmsan hátt gerir hún það enn en það er mjög mikilvægt að við hlaupum um leið með siðferðisleg rök og heimspekilegar vangaveltur. En ég ítreka að í grunninn er ég jákvæð gagnvart þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Mig langaði hins vegar sérstaklega til að koma inn á mál sem nokkrir hafa nú þegar nefnt en það er réttur einhleypra kvenna til tæknifrjóvgunar. Ég tel það mikilvægt mál og nokkuð áríðandi, klukkan tifar jú hjá konum. Tíminn vinnur ekki með konum í þessum málum og Alþingi Íslendinga á ekki að slóra í þessu. Þegar við tökum fyrir lög um tæknifrjóvgun eigum við að gera þá sjálfsögðu réttarbót að einhleypar konur geti, jafnt sem aðrar konur, gengist undir tæknifrjóvgun. Ég hef verið að vinna að því undanfarið að leggja til breytingu á frumvarpi til laga um þetta efni. Nú þegar ég er komin inn á þing er ég mjög ánægð með yfirlýsingar hæstv. heilbrigðisráðherra, sem hann gaf fyrir skömmu, um það sem ég hef verið að safna mér efni um, þ.e. um þennan rétt einhleypra kvenna sem hæstv. ráðherra tók vel í. Mér leikur mikil forvitni á að vita hvenær ráðgert er að leiðrétta þessa mismunun því að þetta er réttlætismál. Við lifum á tímum þar sem fjölskyldumunstur er mjög fjölbreytt. Við lifum ekki í gamla daga. Fjölskyldumunstur er stöðugt að breytast. Fólk skilur og tekur saman, einstæðar konur eiga börn og ala þau upp einar o.s.frv. Sú sem er einhleyp í dag gæti verið gift eftir tvær vikur, tvo mánuði eða ár. Við búum við veruleika sem lögin í landinu um þessi mál, um þrána og gleðina yfir því að eignast barn, eiga að endurspegla. Á margan hátt fögnum við frjálsu og fjölbreyttu fjölskyldumunstri. Það verður ekki ofsagt að þær einstæðu konur sem ákveða að fara í tæknifrjóvgun - einhleypar, íslenskar konur fara til útlanda í tæknifrjóvgun, fara til Danmerkur eða jafnvel Bandaríkjanna og víðar - ættu með réttu að geta gert það hér. Þær konur sem fara í þessa meðferð gera það að vel ígrunduðu máli. Þær skipuleggja framtíð sína og verðandi barns afar vel og eru jafnvel öðrum fremur tilbúnar til að takast á við móðurhlutverkið. Það er mikið misræmi í lögunum eins og þau eru núna, að einhleypar konur eða einstaklingar geti ættleitt börn á eigin forsendum en geti ekki farið í tæknifrjóvgun. Það misræmi þarf einfaldlega að laga og því fyrr því betra. Engar rannsóknir benda til þess að við séum með því að ganga á rétt barna eða ungmenna sem alast þá upp í ástríku umhverfi og koma til móður sem hefur þráð þau meira en nokkuð annað. Ég vil einfaldlega ítreka spurninguna til hæstv. ráðherra: Hvenær er þessara breytinga að vænta? Eins og ég sagði áðan þá tifar klukkan og ég vil helst að við gerum þetta strax í dag.

Herra forseti. Með því að vekja máls á rétti einhleypra kvenna til tæknifrjóvgunar, sem hv. þm. Þuríður Backman hafði áður gert, hef ég kveikt nokkuð í umræðu sem var kannski ekki á dagskrá í dag. Á dagskrá var umræða um fósturvísa. Ég vil ekki að orð mín verði túlkuð á þann veg að ég telji að ganga eigi á rétt einstæðra kvenna en engu að síður þarf að flýta sér hægt. Huga þarf að réttindum barna til að eiga bæði föður og móður og óneitanlega er okkur sem teljumst til karlkynsins, og erum einhverra hluta vegna í minni hluta í þessum sal á þessum degi, umhugað um ...

Það eru tveir þarna fyrir aftan þig.

- Já, ég sé ekki með hnakkanum - umhugað um að okkar hlutverki í keðjunni verði ekki alveg skákað út. Kannski hafa sjónarmið mín litast nokkuð af því.

Virðulegi forseti. Ég sem varaþingmaður er augljóslega enn þá að læra tökin hérna, hvernig við biðjum um orðið eða biðjum ekki um það. En ég er alls ekki að reyna að skáka hv. þm. Bjarna Harðarsyni út sem föður, engan veginn, ekki frekar en mæðrum. Þetta snýst um að börn geti hamingjusamlega alist upp hjá ástríkum foreldrum og hjá ástríku foreldri. Við búum í samfélagi þar sem fjölskyldumunstur er fjölbreytt. Þetta er eitt þeirra. Við eigum ekki að búa við það að íslenskar konur bíði endalaust eftir þessari réttarbót og fari þangað sem þetta er leyft. Þær eiga að fá þessa þjónustu hér heima.

Herra forseti. Þetta er vissulega spennandi umræða og margt í henni er mikilvægt að ræða. Sannfæring mín er sú að það sé hverju barni mikilvægt að eiga skilgreindan föður og skilgreinda móður og geta vitað hver hinn erfðafræðilegi grundvöllur þess er. Það má alls ekki túlka orð mín á þann veg að ég telji barni algjörlega nauðsynlegt að alast upp í hinni gömlu klassísku kjarnafjölskyldu föður og móður. Barn getur, eins og hv. þm. Guðfríður Lilja vék að, átt fullkomlega hamingjusama æsku og ástríka með einu foreldri. En í þessari umræðu eru skilgreiningaratriði sem þurfa að vera mjög á hreinu og því mikilvægt að við löggjöf sé ekki hrapað að niðurstöðum. Það þýðir ekki í mínum huga að útiloka beri þann möguleika að einstæðar mæður hafi möguleika til tæknifrjóvgunar. Langt í frá.

Virðulegi forseti. Mig langaði að benda hv. þm. Bjarna Harðarsyni á að eins og lögin eru í dag geta lesbísk pör t.d. farið í tæknifrjóvgun. Kona sem er í lesbísku sambandi getur farið í tæknifrjóvgun og þar með eignast barn sem veit ekki hver hinn líffræðilegi faðir er.

Það er slæmt.

Hið sama má segja um gagnkynhneigð pör. Þar er farið í lokaðan sæðisbanka  Það eru svo margar spurningar sem vakna með þeirri hugmynd að börn verði að alast upp með sínum líffræðilega föður og sinni líffræðilegu móður. Við búum í samfélagi sem rúmar sem betur fer miklu fjölbreyttara litróf en það og svo sannarlega börn, eins og margar rannsóknir staðfesta, sem lifa hamingjusömu og ástríku lífi. Málið snýst um það hversu tilbúnir foreldrarnir eru til að sinna hlutverki sínu, annaðhvort einir eða með öðrum - móðir getur verið einstæð um einhvern tíma, fundið svo ástina og fundið barni sínu annað foreldri. Þetta eigum við að líta á. Það er þannig sem allir einstaklingar eiga að hafa sama rétt í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir umræðuna. Hún hefur verið bæði málefnaleg og fróðleg. Það er ánægjulegt hvað þingmenn hafa mikinn áhuga á málaflokknum þó svo að menn hafi kannski farið að ræða önnur mál sem þó tengjast þessu - kannski var það meira áberandi undir lok umræðunnar. En það mál var einnig áhugavert og kem ég að því hér á eftir. Ég skil þingmenn svo að þeir séu alla jafna mjög jákvæðir gagnvart því máli sem sett er fram í frumvarpinu. Það eru hins vegar ýmis álitaefni sem menn vilja fara vel yfir og þá sérstaklega í þeirri þingnefnd sem um málið fjallar. Hv. þm. Ásta Möller, sem er formaður heilbrigðis- og trygginganefndar, fór yfir vilja nefndarinnar til að fara nákvæmlega yfir þessi mál sem upp komu. Mér sýnist sem svo að hv. heilbrigðis- og trygginganefnd hafi ágætan tíma til að fara yfir málið og það er sjálfsagt og eðlilegt. Eins og þingmenn komu inn á eru margir fletir á þessu. Hér er um að ræða siðferðisleg málefni sem upp koma vegna þess að við getum gert miklu meira nú en við gátum gert áður og við eigum eðli málsins samkvæmt að skoða hlutina gaumgæfilega. Hv. þm. Ásta Möller bar líka fram fyrirspurn til mín sem margir endurtóku. Fyrirspurnin gekk í stuttu máli út á það hvort ég væri fylgjandi því að einhleypar konur gætu fengið tæknifrjóvgun og hvenær menn mundu þá sjá einhverja niðurstöðu í því máli, hvort sem það yrði í frumvarpsformi eða öðru. Flestir þeir sem síðar töluðu vöktu annaðhvort máls á þessu eða spurðu mig sambærilegrar spurningar. Hv. þm. Bjarni Benediktsson, sem hefur verið að vinna í þessu máli sem þingmannamáli nokkuð lengi, hafði farið þess á leit við mig að ég svaraði fyrirspurn um þetta mál núna á næstunni. Eftir því sem ég best veit hafði hann ekki tækifæri til að gera það í þessari viku. En hann hefur haft mikinn áhuga á því, eins og hv. þingmenn Ásta Möller, Steinunn Valdís Óskarsdóttir, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir og Þuríður Backman - ég gleymi kannski einhverjum - að einhleypum konum verði leyft að fara í tæknifrjóvgun. Eins og kom fram í umræðunni og var tilkynnt í fjölmiðlum setti ég fyrir nokkru nefnd á laggirnar til þess m.a. að skoða þetta mál sérstaklega því að minn vilji er skýr. Ég tel að einhleypum konum eigi að vera heimilt að fara í tæknifrjóvgun. Eftir að hafa farið yfir það mál sé ég engin efnisleg rök gegn því. Ég held að við þurfum ekkert að eyða löngum tíma í það. Ef það kallar á breytingu á lögum á slíkt frumvarp að geta verið tilbúið á vorþingi af minni hálfu. Ef við þurfum að gera þetta með öðrum hætti er að sjálfsögðu hægt að vinna það jafnvel enn hraðar. Ég vona að ég svari spurningu hv. þm. Ástu Möller og annarra nógu skýrt hvað þetta varðar. Að sjálfsögðu er í þessu eins og öðru í nokkur horn að líta og þess vegna fjallar nefndin m.a. um þetta. Það þarf að skoða ýmislegt. En miðað við hve langt við erum komin, og það hefur komið fram í umræðunni, skýtur það skökku við að einhleypum konum sé ekki heimilt að fara í tæknifrjóvgun. Það er alveg rétt, sem hér hefur komið fram, að fólk hefur ekki endalausan tíma og sérstaklega ekki konur hvað þetta varðar. Engin ástæða er til að eyða löngum tíma í þetta. Ef málið þarf að fara í gegnum þingið vonast ég til að þingmenn vinni það vel eins og önnur mál sem hér eru lögð fram.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999. Í frumvarpinu er lagt til að gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra verði hækkað um 12,5%, eða úr 6.314 kr. í 7.103 kr. Hækkunin er vegna verðlagsbreytinga en byggingarvísitalan hækkaði um 12,5% á tímabilinu desember 2005 til desember 2006. Framkvæmdasjóður aldraðra fær tekjur af sérstöku gjaldi sem skattstjórar leggja á þá sem skattskyldir eru samkvæmt lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Úr sjóðnum eru m.a. veittir styrkir til byggingar öldrunarstofnana. Samstarfsnefnd um málefni aldraðra á að stjórna sjóðnum og gera árlega tillögur til heilbrigðis- og tryggingaráðherra um úthlutun úr honum. Virðulegi forseti. Ég tel brýnt að þetta frumvarp hljóti afgreiðslu á haustþingi þannig að það fylgi fjárlagafrumvarpi. Ég leyfi mér að leggja til að frumvarpinu verði vísað til heilbrigðisnefndar og til 2. umr.

Herra forseti. Hér er um árlegt frumvarp að ræða. Ég vil minna á hugmynd sem ég hef áður komið fram með, þ.e. að þessi nefskattur verði settur inn í persónuafsláttinn og hann lækkaður sem því nemur. Það kæmi nákvæmlega eins út. Það væri í anda einfalds Íslands að gera það þannig í stað þess að hafa heila lagasetningu utan um einn lítinn skatt, sem er mjög lágur þess utan. Auk þess mætti setja nýtilkomið útvarpsgjald inn í persónuafsláttinn líka. Þá væri Ísland orðið enn þá einfaldara.

Hæstv. forseti. Það er bundið í lög að ákveða þennan nefskatt á ári hverju, að hann hækki ekki sjálfkrafa heldur komi fram tillaga og frumvarp á hverju ári þar sem Alþingi samþykki breytingar á nefskattinum. Ég er sammála því að hækka nefskattinn sem þessu nemur um 789 kr. á hvern gjaldanda og gjaldið verði kr. 7.103 kr. á hvern gjaldanda á árinu 2008. Hæstv. forseti. Ég vildi eingöngu nefna að það er ánægjulegt að nú skuli sjóðurinn eingöngu notaður til framkvæmda, þ.e. til bygginga og breytinga á hjúkrunarheimilum í stað þess sem áður var, frá því að vera hreinn framkvæmdasjóður. Frá því að hann var stofnaður var því miður smám saman farið að seilast í þennan sjóð. Fyrir þremur árum eða svo var helmingi sjóðsins varið til styrktar á rekstri hjúkrunarheimila. Það var mjög bág staða og við finnum enn fyrir því að uppbygging hjúkrunarheimila hefur ekki verið eins og þurft hefur á að halda. Það sýna biðlistar og erfiðleikar á mörgum stöðum við að fá pláss fyrir aldraða á hjúkrunarheimilum. Takmörkun sjóðsins við framkvæmdir er í sjálfu sér mjög góð og mjög þörf eins og ástandið er í dag. Ég vil, hæstv. forseti, benda á að á mörgum stöðum er viðhald fasteigna orðið mjög bágborið og brýnt að fara í viðhald og meiri háttar viðgerðir. Framkvæmdasjóðurinn er hins vegar ekki ætlaður til viðhaldsframkvæmda, gera við þök, lagnir og annað sem þarf að gera á eldri byggingum. Ég tel brýnt að gera úttekt á því hvað það mundi kosta fyrir ríkissjóð að mæta þörfinni fyrir viðhald á hjúkrunarheimilum. Í framhaldinu er rétt að minnast á að þetta þyrfti auðvitað að gera hjá öllum opinberum byggingum. Þær eru margar hverjar að grotna niður.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessi viðbrögð. Ræða hv. þm. Péturs Blöndals ber vott um að hér er frjó hugsun á ferð og menn hviki ekki frá þeim markmiðum sem við eigum öll að hafa. Það eru hér ágætis hugmyndir sem menn ættu að skoða af fullri alvöru. Varðandi ræðu hv. þm. Þuríðar Backman þá er hárrétt hjá þingmanninum að gera má ýmislegt í viðhaldi á ýmsum stofnunum, ekki bara sem snúa að þessu heldur og að heilbrigðisráðuneytinu. Ég á von á því að við munum stíga einhver skref í því fyrr en seinna.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga nr. 39/1964, um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra. Lög um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra voru fyrst sett árið 1949 en voru endurútgefin árið 1964. Lögin eru því komin til ára sinna og tákn þess tíma er þau voru samin. Ég mun hér á eftir gera nánari grein fyrir ákvæðum annarra laga sem nú taka til þeirra einstaklinga sem lög nr. 39/1964 gilda jafnframt um. Í lögum nr. 39/1964 er gert ráð fyrir að áfengisvarnanefnd eða áfengisvarnaráðunautur sé til staðar í hverju sveitarfélagi sem hafi það hlutverk að aðstoða yfirvöld við að halda hlýðni við áfengislög og jafnframt að vinna gegn ólöglegri meðferð áfengis. Samkvæmt lögunum ber lögreglu að tilkynna til áfengisvarnanefndar eða áfengisvarnaráðunauts nöfn þeirra einstaklinga sem handteknir hafa verið vegna ölvunar með skömmu millibili. Með lögum um áfengis- og vímuvarnaráð, var áfengis- og vímuvarnaráð stofnað í samræmi við aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í fíkniefna-, áfengis- og tóbaksvörnum. Í dag starfar áfengis- og vímuvarnaráð hjá Lýðheilsustöð sem fagráð og hefur tekið við að hluta því starfi sem áður var falið áfengisvarnanefndum og áfengisvarnaráðunautum, þ.e. því hlutverki að efla og styrkja áfengis- og vímuvarnir og sinna eftirliti með því að ákvæðum laga og reglugerðum um áfengis- og vímuvarnir sé fylgt. Bein afskipti af drykkjusjúkum, eins og gert er ráð fyrir í lögunum, hafa ekki átt sér stað síðan áfengis- og vímuvarnaráð var stofnað. Gert er ráð fyrir í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga að hún veiti aðstoð við áfengissjúka og sjái um vímuefnavarnir. Af framansögðu verður ráðið að áfengis- og vímuvarnaráð og félagsþjónusta í sveitarfélögum sinni því hlutverki í dag sem áfengisvarnaráðunautum og áfengisvarnanefndum var falið áður fyrr með lögum nr. 39/1964. Í lögum um nr. 39/1964 er gert ráð fyrir að meðferð drykkjusjúkra skuli vera í höndum lækna, sjúkrahúsa, heilsuverndarstöðva eða annarra stofnana, sem til þess hafa hlotið sérstakt leyfi heilbrigðisstjórnarinnar og háðar eru eftirliti hennar. Í lögum um heilbrigðisþjónustu er byggt á því grundvallarsjónarmiði að haldið skuli uppi öflugu opinberu heilbrigðiskerfi sem allir landsmenn eiga jafnan aðgang að óháð efnahag og búsetu. Jafnframt er með lögunum tryggt virkt eftirlit með heilbrigðisþjónustu og gæðum hennar. Lög um heilbrigðisþjónustu hafa því að geyma mun sterkari ákvæði er varða heilbrigðisþjónustu sem veitt er drykkjusjúkum en lög nr. 39/1964 gera. Í lögum nr. 39/1964 er gert ráð fyrir að þeir sem sviptir hafa verið sjálfræði vegna drykkjusýki skuli teknir til hælisvistar. Hælisvistun drykkjusjúkra, eins og gert er ráð fyrir í lögum nr. 39/1964, þekkist ekki í dag né heldur að sjúklingur með drykkjusýki sé sendur í áfengis- og vímuefnameðferð án hans samþykkis, enda þykir slíkt ekki vænlegt til árangurs. Samkvæmt lögræðislögum er heimilt að svipta mann lögræði með úrskurði dómara ef þörf krefur ef hann sökum ofdrykkju eða ofnotkunar ávana- og fíkniefna er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum eða fé. Er því að uppfylltum skilyrðum lögræðislaga unnt að vista drykkjusjúkan mann tímabundið á geðdeildum sjúkrahúsa. Samkvæmt lögræðislögum er heimilt að svipta mann lögræði með úrskurði dómara ef þörf krefur ef hann sökum ofdrykkju eða ofnotkunar ávana- og fíkniefna er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum eða fé. Að uppfylltum skilyrðum lögræðislaga er unnt að vista drykkjusjúkan mann tímabundið á geðdeildum sjúkrahúsa. Samkvæmt lögum nr. 39/1964 er ríkinu heimilt að veita styrki til bæjarfélaga og samtaka sem starfa að bindindis- og líknarmálum og reisa og reka á sinn kostnað hæli til aðhlynningar og lækninga á drykkjusjúku fólki. Til slíkra stofnana eru m.a. veittir styrkir úr Forvarnasjóði (áður gæsluvistarsjóður) samkvæmt lögum um gjald af áfengi og tóbaki. Í dag starfar Forvarnasjóður á grundvelli laga um Lýðheilsustöð. Samkvæmt lögum um Lýðheilsustöð kemur það í hlut Lýðheilsustöðvar að ráðstafa fé úr Forvarnasjóði til verkefna á sviði áfengis- og vímuvarna í samráði við ráðherra, að fengnum tillögum áfengis- og vímuvarnaráðs. Með hliðsjón af framansögðu er nauðsynlegt að ákvæði um gæsluvistarsjóð í lögum nr. 39/1964 verði felld brott. Hæstv. forseti. Í ræðu minni hef ég í stórum dráttum farið yfir ástæður þess að ég legg fram þetta frumvarp en megintilgangurinn er að fella brott lög sem stangast á við önnur lög um þjónustu við þennan hóp fólks. Ég tel mikilvægt að frumvarpið nái fram að ganga á þessu þingi og leyfi mér því, virðulegi forseti, að leggja til að frumvarpinu verði vísað til heilbrigðisnefndar og til 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég tel rétt að nýr hæstv. heilbrigðisráðherra haldi áfram að taka til í lagakistunni og skoða lög sem eru orðin úrelt eða stangast á við önnur lög, líkt og gert er í þessu frumvarpi til laga um brottfall um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra. Meðal annars texti frumvarpsins bendir til þess að lögin séu orðin nokkuð gömul. Ástæðan fyrir því að ég tek til máls varðandi þetta frumvarp, sem ég tel ljóst að verði afgreitt á þinginu og hugsanlega án mikillar umræðu, er að hjá mér vöknuðu spurningar varðandi áfengisvarnanefndir þær sem hafa verið starfræktar eða ættu að hafa verið starfræktar hjá sveitarfélögunum, hversu virkar sem þær hafa verið. Þar hafa a.m.k. verið til staðar tæki innan hvers sveitarfélags og leiðir til að vera á varðbergi gagnvart breytingu á sölu og neyslu í hverju sveitarfélagi. Nú eru nefndirnar hugsanlega komnar inn í félagsmálanefndir, allt eftir skipulagi hvers sveitarfélags. Þau eru hluti af forvörnum eða félagsþjónustu, hvernig svo sem hvert sveitarfélag setur fram sína skipulagsskrá. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að þetta fyrrverandi hlutverk áfengisvarnanefnda, að vera á varðbergi og umsagnaraðili, t.d. varðandi fjölgun áfengisútsalna eða þess innan málaflokksins sem komið getur inn á borð hvers sveitarfélags, þurfi ekki í lögum um sveitarfélög, lögum um félagsþjónustu eða einhvers staðar annars staðar, að eiga sérstakt ákvæði til að styrkja þennan þátt til þess að standa vaktina í hverju sveitarfélagi fyrir sig.

Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt sem kemur hér fram hjá hv. þm. Þuríði Backman, að hér er verið að taka til í lagakistunni. Hv. þingmaður spyr mig vítt og breitt um málið. Því er skemmst frá að segja að ég er fylgjandi sjálfstæði sveitarfélaga, ég tek það alvarlega og mér finnst í rauninni að við hér á hinu háa Alþingi göngum oft og tíðum kannski of langt í því að hafa vit fyrir sveitarfélögum. Ég er því fylgjandi að þau hafi sem mest um sín mál að segja og mikið af þeim ákvörðunum sem við höfum tekið hér ætti að færa inn á vettvang sveitarfélaganna. Ég hef í undirbúningi nokkuð sem ég vil kalla heilsustefnu og þá hef ég hugsað mér að taka yfir það sem tengist forvörnum og byggja á því sem hefur gengið vel. Útflutningur okkar Íslendinga hefur komið fram í umræðum um ýmis mál og nú má segja að við séum með útflutning á þessum hlutum, þ.e. forvörnum. Það hefur komið til vegna þess að hér hafa menn borið gæfu til að vinna saman, þ.e. stefnumótunaraðilarnir. Þeir eru í þessu tilfelli stjórnmálamenn, þeir sem koma að forvörnum, t.d. íþróttafélög og frjáls félagasamtök og skólar og aðrir slíkir og rannsóknaraðilar. Við Íslendingar eigum mjög góðar rannsóknir og betri en aðrar þjóðir, t.d. um áfengis- og vímuefnanotkun og ýmislegt annað meðal grunnskólabarna. Það er skemmst frá því að segja að það hefur náðst árangur í Reykjavíkurborg miðað við aðrar borgir víðs vegar í Evrópu, af því að við erum náttúrlega ekki ein á báti varðandi þessi verkefni og það er vegna þess að menn hafa unnið þetta saman. Því ef menn ætla að ná árangri í forvörnum þá verða aðilar að vinna saman, fjölskyldan, skólinn, frjálsu félagasamtökin og aðrir. Menn verða líka að hafa raunverulegar upplýsingar til þess að vita hvernig gengur og það verður að vera hægt að mæla aðgerðirnar sem farið er í, og af því að við höfum gert það þá höfum við náð árangri á undanförnum áratug sem ég veit ekki til að aðrar þjóðir hafi náð. Og í þessu tilfelli aðrar borgir. Þannig lít ég á þessi mál, ég vil heimfæra þessa aðferðafræði yfir á fleiri þætti og yfir á fleiri svið. Ég mun kynna það og ég hóf strax undirbúning að því þegar ég tók við sem heilbrigðisráðherra. Þetta var eitt af því fyrsta sem ég lagði áherslu á, það voru forvarnir. Ég vil kannski setja þær undir nokkuð sem heitir heilsustefna sem felst í því að reyna að líta ekki eingöngu á málin með þeim hætti að heilbrigðisþjónusta sé til þess að gera við þegar eitthvað kemur upp á hjá okkur, heldur eigum við að líta á hlutina þannig að við viljum að hér séu sem heilbrigðastir einstaklingar og við þurfum að hugsa fyrir því. Því mikið af ógnum herja á okkur sem voru ekki til staðar áður, lýðheilsusjúkdómar. Við þekkjum verkefnin sem við flokkum undir hinar hefðbundnu forvarnir, t.d. áfengis- og vímuefnanotkun og tóbaksnotkun, offitu og hreyfingarleysi og ýmsir aðrir sjúkdómar sem við eigum að setja undir þennan hatt og skipuleggja okkur út frá. Nú veit ég ekkert hvort hv. þingmaður er einhverju nær um það sem hún spurði um en fyrirspurn hv. þingmanns kveikti í mér vegna þess að ég er afskaplega mikill áhugamaður um þessi mál og hef á þeim mjög sterkar skoðanir. Ég hef verið að vinna að þeim frá fyrsta degi eftir að ég kom inn í ráðuneytið og ég mun leggja fram mínar hugmyndir, bæði á næstunni og eftir því sem lengra líður og ég vonast til að við náum góðum árangri í þessu málum sem ég veit að við erum öll sammála um.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki. Með því eru lagðar til breytingar á 3. og 4. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Á nýliðnu löggjafarþingi voru samþykkt á Alþingi lög nr. 111/2007, um breytingar á lagaákvæðum um fjármálafyrirtæki og fleira. Með lögunum var innleidd hér á landi tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2004/39/EB frá 21. apríl 2004 um markaði fyrir fjármálagerninga, svokölluð MiFID-tilskipun, sem var mikil að vöxtum og varð hér að lögum á sumarþinginu. Samhliða lögum nr. 111/2007 voru sett ný lög um kauphallir, nr. 110/2007, og ný lög um verðbréfaviðskipti, nr. 108/2007. Lög nr. 111/2007 tóku gildi 1. nóvember sl. Lög nr. 111/2007 fólu m.a. í sér breytingu á 3. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002, sem kveður á um undanþágu tiltekinna aðila frá leyfisskyldri starfsemi. Þegar sú breyting tekur gildi verða rekstrarfélög verðbréfasjóða og annarra sjóða um sameiginlega fjárfestingu undanskilin gildissviði laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, en það fer gegn öðrum ákvæðum laganna sem hafa þvert á móti að geyma ýmis ákvæði er varða slík rekstrarfélög. Lög nr. 111/2007 fólu jafnframt í sér breytingu á 6. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 sem mælir fyrir um hvaða starfsemi er starfsleyfisskyld samkvæmt lögum. Stafliðum 6. töluliðar 1. mgr. var fjölgað en við þá breytingu riðlaðist röð stafliða ákvæðisins frá því sem áður var. Við setningu laga nr. 111/2007 láðist hins vegar að gera ráð fyrir þessari breytingu í 7. tölulið 1. mgr. 4. gr. laganna nr. 161/2002 sem vísar til stafliðar í 6. tölulið 1. mgr. 3. gr. sömu laga. Úr ofangreindum ágöllum er brýnt að bæta og er frumvarpið lagt fram í þeim tilgangi og er því mjög lítils háttar en nauðsynleg breyting á þessum lögum.

Herra forseti. Það mál sem við hér ræðum er að mér skilst ákveðin mistök sem hafa orðið í lagasetningu hér á hinu háa Alþingi. Og ég segi hér á hinu háa Alþingi því að það er Alþingi sem setur lög en ekki ráðuneytin. Þetta kannski varpar ljósi á þann vanda sem við stöndum frammi fyrir, að flest frumvörp sem Alþingi samþykkir sem lög eru samin utan Alþingis og nefndirnar hafa oft ekki nægan tíma eða næga þekkingu eða fá ekki nægilega mikinn mannafla til að fara ofan í málin. Þetta er mjög miður vegna þess að það á náttúrlega ekki að gerast að menn geri slík mistök í lagasetningu. Ég held að það væri brýnt, eins og aðrir hafa svo sem nefnt, að Alþingi komi meira að lagasetningu og lagasmíð þegar verið er að innleiða ályktanir Evrópusambandsins og tilskipanir, þannig að Alþingi sé meira meðvitað um hvað er að gerast og hverju þarf að breyta. Núna kemur þetta eiginlega inn sem pakki af mjög óskiljanlegum texta sem oft þarf að liggja mjög lengi yfir til þess að átta sig á samhengi hlutanna. Það er einmitt það sem við erum að fjalla um hér, við erum að breyta ákveðnum ákvæðum í frumvarpi um fjármálafyrirtæki sem var sett upp á sínum tíma, ekki fyrir mjög löngu síðan sem tilskipun frá Evrópusambandinu. Ég vil bara taka það fram að mér þykir mjög miður að þessi mistök skuli hafi verið gerð.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um sértryggð skuldabréf. Frumvarpið er 196. mál þingsins, á þskj. 211. Á síðari árum hefur orðið mikil breyting á skuldabréfamarkaðnum í Evrópu. Hefur hennar einkum gætt í stóraukinni útgáfu sértryggðra skuldabréfa. Þannig er talið að í árslok 2005 hafi útistandandi sértryggð skuldabréf í Evrópu numið um 1.800 milljörðum evra. Með aukinni útgáfu sértryggðra skuldabréfa hefur þörfin fyrir setningu laga um útgáfu þeirra aukist verulega. Í mars 2006 höfðu öll ríki Vestur- og Mið-Evrópu, utan Íslands, Bretlands, Hollands, Belgíu, Hvíta-Rússlands, Eistlands og ríkja sem áður tilheyrðu Júgóslavíu, sett löggjöf um sértryggð skuldabréf. Unnið hefur verið að setningu löggjafar í Eistlandi, Hollandi, Bretlandi og Slóveníu. Frumvarp þetta er að hluta til byggt á nýlegum sænskum lögum um sama efni. Í stuttu máli er sértryggt skuldabréf fjármálagerningur sem ber öll helstu einkenni skuldabréfs, þ.e. er skrifleg, einhliða og óskilyrt skuldarviðurkenning, með öðrum orðum loforð um að greiða tiltekna peningafjárhæð á einum eða fleiri gjalddögum. Sama lýsing á við um önnur skuldabréf. Skuldabréf eru ýmist með eða án trygginga. Algengustu tryggingar skuldabréfa eru veð eða ábyrgðir einstaklinga eða lögaðila. Sértryggð skuldabréf eru hins vegar ekki tryggð með eiginlegu veði og heldur ekki með sérstakri ábyrgðaryfirlýsingu þriðja manns, þriðja aðila. Sértryggð skuldabréf njóta sérstaks tryggingaréttar í tryggingasafni. Sá réttur, verði frumvarp þetta að lögum, fullnægir skilgreiningu á veðrétti samkvæmt 1. tölulið 1. gr. laga um samningsveð, nr. 75/1997. Þar sem útgefandi hins sértryggða skuldabréfs hefur sjálfur vörslur tryggingasafnsins svipar sértryggðu skuldabréfi, sem hefur sérstakan tryggingar- og fullnusturétt í tryggingasafni, til skuldabréfs sem tryggt er með sjálfsvörsluveði í lausafé, sbr. III. kafla laga um samningsveð. Í frumvarpi þessu er þó lagt til að ýmsar efnisreglur í lögum um samningsveð gildi einnig um sértryggð skuldabréf. Í frumvarpinu er einnig lagt til að sérstakar reglur gildi um vörslur og skráningu tryggingasafns þess, sem er til tryggingar og fullnustu sértryggðum skuldabréfum. Þá er lagt til að réttindum þeim, sem sértryggt skuldabréf hefur í tryggingasafni, þurfi ekki að þinglýsa. Lagt er til í frumvarpi þessu að lögfestar verði sérstakar reglur um greiðslur af sértryggðu skuldabréfi ef útgefandi fær greiðslustöðvun og jafnframt að tryggingasafn og greiðslur úr því af sértryggðu skuldabréfi séu undanþegnar riftunarreglum í XX. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991, og að ýmsar sérreglur gildi um tryggingasafnið og greiðslur úr því ef til gjaldþrots útgefanda sértryggðs skuldabréfs kemur. Allt er þetta háð því að sérstakt leyfi Fjármálaeftirlitsins fáist til útgáfu sértryggðs skuldabréfs og að sá er um það sækir uppfylli tilteknar kröfur um fjárhagsstöðu og fleira. Þá þarf útgefandi að halda skrá um eignir í tryggingasafni og hann þarf að sæta eftirliti sjálfstæðs skoðunarmanns sem Fjármálaeftirlitið skipar. Hinn sjálfstæði skoðunarmaður á bæði að fylgjast með að eignir þær sem standa að veði fyrir skuldabréfum í tryggingasafni og svonefndar staðgöngutryggingar uppfylli tilteknar kröfur. Á tryggingasafnið því að vera tryggilega afmarkað frá öðrum eignum útgefandans. Fjármálaeftirlitið hefur svo samkvæmt tillögum frumvarpsins heildareftirlit með þessum þætti í starfsemi viðskiptabanka, sparisjóða og lánafyrirtækja eins og hverri annarri starfsemi þeirra. Útgefandi, sem getur verið viðskiptabanki, sparisjóður eða lánafyrirtæki, getur haft ríka hagsmuni af því að fá leyfi til að gefa út sértryggð skuldabréf. Fasteignaveðlán eru almennt veitt til langs tíma, allt að 40 ára. Fjármögnun þeirra af hálfu viðskiptabanka, sparisjóða eða lánafyrirtækja hefur þó til þessa að miklu leyti farið fram á skammtímamarkaði. Það er því mikilvægt fyrir útgefandann að geta jafnað og dregið úr vaxtaáhættu sinni til lengri tíma litið með útgáfu sértryggðra skuldabréfa, jafnvel þótt sú útgáfa sé ekki til jafnlangs tíma og tryggingasafn það sem stendur til tryggingar og fullnustu á skuldabréfinu. Verði frumvarpið að lögum ættu því að vera forsendur fyrir því af hálfu þeirra sem veita langtímalán að lækka vexti lánanna. Sértryggð skuldabréf auka enn fremur valkosti fjárfesta til lengri tíma, svo sem ýmissa stofnanafjárfesta, lífeyrissjóða og líftryggingafélaga. Sértryggð skuldabréf yrðu því, ef frumvarp þetta verður að lögum, nýr og öruggur valkostur sem að öllu jöfnu getur fengið sjálfstætt mat matsfyrirtækja. Þess vegna er mjög mikilvægt að frumvarpið verði afgreitt og verði að lögum af því að þetta bætir stöðu banka og lánastofnana til að fjármagna sig til að endurlána, t.d. til húsnæðislána þar sem nú er mikið rætt um þá vaxtahækkun sem þar hefur átt sér stað. Þetta ætti að bæta stöðu bankanna til að bjóða upp á lán á lægri vöxtum til lengri tíma. Að lokinni þessari umræðu óska ég eftir því að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. viðskiptanefndar.

Herra forseti. Hér er á ferðinni mjög athyglisvert frumvarp sem gerir lánamarkaðinn og fjármálamarkaðinn skilvirkari en verið hefur. Það er hlutverk fjármálamarkaðar að flytja peninga frá sparifjáreigendum, í grunninn, til lántakenda þannig að lántakendur ráði við stærri framkvæmdir en ella væri mögulegt. Margar af stærstu framkvæmdum mannkynsins væru gjörsamlega óhugsandi án virks og öflugs lánamarkaðar. Það er mikilvægt að lánamarkaðurinn vinni skilvirkt. Til að útrýma algengum misskilningi vil ég benda á að bankar eru yfirleitt ekki sparifjáreigendur. Þeir taka í rauninni ekki vextina heldur eingöngu vaxtamun. Það er einmitt sá vaxtamunur sem menn geta lækkað með því að koma inn með nýja tækni á lánamarkaðinn sem gerir lánveitingarnar síður áhættusamar því stór hluti af vaxtamun og vöxtum yfirleitt er fyrir áhættu, ekki sem leiga á fjármagni. Það eru eiginlega grunnvextirnir, vextir ríkisskuldabréfa, sem eru grunnurinn að áhættulausum fjárfestingum. Fyrirkomulagið sem hér er talað um, um sértryggð skuldabréf, er nýtt tæki sem er reyndar hefur verið notað en án lagastuðnings á Íslandi. Það gerir lánamarkaðinn enn skilvirkari, lækkar vaxtamun en það er sá kostnaður sem bankarnir taka af sparisjóðseigendum eða lántakendum eftir atvikum og menn ættu að skoða það. Ég reikna með því að vaxtamunurinn í sértækum skuldabréfum geti orðið afskaplega lágur.

Virðulegi forseti. Ég tek eindregið undir túlkun hv. þingmanns á frumvarpi þessu. Ég held að það mundi skipta heilmiklu máli upp á lánamarkaðinn. Eins og hv. þingmaður sagði á það að geta lækkað vaxtamuninn og mikilvægt er að útgefandinn, eins og ég gat um áðan, geti jafnað og dregið úr sinni vaxtaáhættu til lengri tíma. Útgáfa á sértryggðum skuldabréfum verður svo sannarlega til þess með þeim afleiðingum að slík langtímalán og vextir af þeim ættu að geta lækkað umtalsvert. Þess vegna er þetta mikið framfaramál og vonandi að það nái í gegn á sama tíma og umræðan í samfélaginu er hávær um að vextir á langtímalán og húsnæðislán séu að hækka. Ég er sannfærður um að gangi þetta frumvarp í gegn og verði að lögum þá bæti það verulega stöðu banka og lánastofnana til að verða sér úti um fjármagn til að fjármagna starfsemi sína og endurlána viðskiptavinum sínum á lægri vöxtum en ella. Þannig getur þetta frumvarp unnið gegn þeirri þróun sem verið hefur uppi á íslenskum húsnæðislánamarkaði á allra síðustu vikum, að vextir hafa hækkað verulega frá því að bankarnir komu inn á íbúðalánamarkaðinn árið 2004, þegar þeir buðu ódýrt lánsfé á rúmlega 4% vöxtum. Nú er lánsfé bankanna almennt komið yfir 6% vexti þannig að hækkunin er veruleg. Þetta frumvarp getur bætt stöðu lánastofnana til að bjóða hagstæðari lán til lengri tíma.

Frú forseti. Þetta var nú eiginlega ekki andsvar. Þetta var meðsvar ef eitthvað er. En ég hjó eftir því að hæstv. viðskiptaráðherra talaði um að bankarnir gætu veitt ódýrari lán. Það er ekki bara hlutverk fjármálamarkaðarins að veita ódýr lán til lántakenda. Honum er einnig ætlað að borga háa vexti til sparifjáreigenda. Það er hin hliðin á peningnum. Þegar Seðlabankinn hækkar vexti í landinu er hann í rauninni að hvetja menn til að hætta að taka lán og fara að spara, verða sparifjáreigendur. Það er meginmarkmiðið, að draga úr neyslu með þeim hætti að í staðinn fyrir að kaupa flatskjá, jeppa eða fara í utanlandsferð, þá leggi menn peningana fyrir og nýti sér háu vextina hjá lánastofnuninni. Það er ekki bara hlutverk bankanna að veita ódýr lán heldur líka að borga háa innlánsvexti, þ.e. taka lítinn vaxtamun.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt með síðari breytingum. Flutningsmenn eru ásamt mér hv. þm. Gunnar Svavarsson, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og Kristinn H. Gunnarsson. Megintilgangur þessa frumvarps er að stuðla að betri heilsu landsmanna með þátttöku atvinnurekanda í kostnaði sem aftur ætti að leiða til lægri útgjalda ríkissjóðs til heilbrigðismála. Með frumvarpinu er lagt til að kostnaður sem lögaðili ber og miðar að því að tryggja heilsu starfsmanna, svo sem með forvarnaraðgerðum, læknisskoðunum og framlögum til starfsmanna til íþróttaiðkunar, verði frádráttarbær frá skatti. Meginregla skattalaga um frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri felur í sér að heimilt er að draga frá tekjum rekstrarkostnað, þ.e. þau gjöld sem eiga á árinu að ganga til að afla teknanna, tryggja þær og halda þeim við. Helstu frádráttarliðir eru síðan taldir upp í lögunum en sú upptalning er engan veginn tæmandi og er í mörgum tilvikum matsatriði hvað fallið getur þar undir þegar lagaákvæðum sleppir. Ekki hefur verið litið á greiðslur vinnuveitanda til starfsmanna vegna íþróttaiðkunar sem frádráttarbæran rekstrarkostnað nema hann sé gefinn upp á launamiðum sem hlunnindi starfsmanna. Sú niðurstaða er þó engan veginn óumdeilanleg þar sem hagsmunir vinnuveitanda af því að starfsmenn séu við góða heilsu eru ótvíræðir. Heilbrigðir og hraustir starfsmenn eru líklegir til að skila meiri tekjum til fyrirtækja og gildir þá einu á hvaða sviði það er. Kostnaður vegna starfsmannahalds minnkar því að gera má ráð fyrir minni veikindum ef starfsmenn stunda holla hreyfingu. Samkvæmt framansögðu má vissulega halda því fram að peningar sem varið er til heilsueflingar séu til þess fallnir að afla tekna, tryggja þær og halda þeim við. Með hliðsjón af þessu er ekki óeðlilegt að mörg fyrirtæki hafa séð sér hag í því að hvetja og styrkja starfsmenn sína til að stunda líkamsrækt af einhverjum toga. Frumvarp þetta heimilar lögaðilum ekki aðeins að gjaldfæra framlög til starfsmanna sinna vegna íþróttaiðkunar heldur er gert ráð fyrir að framlög til hvers konar aðgerða sem eru til þess fallnar að efla og tryggja heilsu starfsmanna séu frádráttarbærar. Gert er ráð fyrir að ráðherra útfæri þessa heimild nánar í reglugerð. Ávinningur af þeim lagabreytingum sem hér eru lagðar til er margþættur. Gera má ráð fyrir að vinnuveitendur verði viljugri til að bera kostnað af ýmiss konar aðgerðum sem vernda og stuðla að betri heilsu starfsmanna sem aftur skilar sér í auknu starfsþreki og meiri framleiðni. Starfsmennirnir hafa augljósan persónulegan ávinning af þessu. Ávinningur þeirra er betri heilsa og starfsþrek til vinnu sem og tómstunda auk fjárhagslegs ávinnings. Ávinningurinn ristir dýpra því að heilsuefling og hreyfing er lýðheilsumál sem stjórnvöld á hverjum tíma hljóta að gefa gaum enda er aukin hreysti landsmanna þjóðhagslega hagkvæm, t.d. með minni kostnaði heilbrigðiskerfisins. Auk þessa má ætla, eins og áður segir, að heilbrigðir og hraustir starfsmenn skili meiri tekjum til fyrirtækja sem aftur eykur skatttekjur ríkissjóðs, en það vegur upp á móti því tekjutapi sem frádráttarheimildin kann að hafa í för með sér. Virðulegi forseti. Hér er um að ræða lítið og einfalt mál sem þó er til þess fallið að efla heilsu landsmanna og einnig, eins og lögin eru nú úr garði gerð, að tryggja jafnræði milli ríkisfyrirtækja t.d. og einkafyrirtækja. Þau fyrirtæki sem ekki greiða skatt geta vissulega stutt við slíka starfsemi einstakra starfsmanna og vissulega telst það þá til útgjalda. Á sama hátt, virðulegi forseti, held ég að slík ákvæði í lögum ættu að efla heilsu landsmanna sem yrði jafnvel til þess að draga úr kostnaði í heilbrigðiskerfinu. Ég hef ekki haldbærar tölur um nákvæmlega hve mikið þetta þýðir í fjárhæðum. Hversu miklar tekjur eða tekjutap felast í frumvarpinu. Tekjutap er þó ólíklegt þar sem fengjum öflugri og heilsuhraustari starfsmenn. En það litla sem ég gat grafið upp um þetta gaf til kynna að hér værum við að tala um nokkrar milljónir í tekjur sem ríkið kynni að verða af þótt það sé ekki nákvæmt. Eins væri tryggt jafnræði á milli fyrirtækja því að í dag geta fyrirtæki lagt fram fjármuni í starfsmannasjóði og þannig farið fram hjá því að greiða skatt vegna hlunninda. Það er miklu eðlilegra að þetta sé allt uppi á borðinu. Hér er um að ræða, virðulegi forseti, lítið mál sem ég held að sé til þess fallið að efla, styrkja og bæta heilsu landsmanna og framleiðni. Ég legg því til að að lokinni þessari umræðu gangi málið til efnahags- og skattanefndar.

Frú forseti. Hér er á ferðinni afskaplega gott mál sem ég er á móti. Þau eru mörg góðu málin, t.d. að fyrirtæki geti lagt til menningar- og líknarmála og dregið frá skatti, að fyrirtæki geti lagt til rannsókna- og þróunarsjóða til að geta dregið frá skatti. Sama gildir um að fella niður virðisaukaskatt af barnafötum, eða af ilskóm handa öldruðum sem er kalt á fótunum o.s.frv. Stefna undanfarins áratugar hefur verið í öndverða átt, þ.e. að gera skattkerfið einfaldara og án undantekninga. Þess vegna er ég á móti þessu góða máli. Frú forseti. Það er mikilvægt fyrir atvinnulífið að skattkerfið sé einfalt og skattarnir lágir. Það minnkar möguleika á undanskotum og öll umsvif við skattkerfið. Það eru verðmæti í sjálfu sér að hafa einfalt skattkerfi enda sjáum við að atvinnulífið blómstrar þegar þeirri stefnu er fylgt að forðast undanþágurnar og góðu málin. Það hefur borið ávöxt. Þess vegna er ég á móti þessu góða máli.

Virðulegi forseti. Það getur verið einfalt að hafa prinsipp í lífinu og leggja út af þeim á sama hátt hvert sem málið er. Hér er ekki á ferðinni að leggja fram háa styrki í þróunarsjóði heldur hugmynd til að skapa ákveðið jafnræði milli einkafyrirtækja og opinberra fyrirtækja. Framlög sem í dag renna í starfsmannasjóði eða er á annan hátt skotið undan - ekki kannski beint skotið undan en reglurnar eru þannig að þau koma ekki beint fram og hlunnindi starfsmanna eru þannig, ef ég má leyfa mér að orða það svo, falin í starfsmannasjóðum. Það er miklu eðlilegra að þetta sé uppi á borðinu. Ég hefði talið að hv. þingmaður vildi að allt væri uppi á borðinu ef undan er skilið það að birta opinber gjöld einstaklinga. Ég hefði talið að hv. þingmaður vildi hafa jafnræði með opinberum fyrirtækjum og einkafyrirtækjum auk þess sem hér er um að ræða sáralitla fjármuni miðað við þá miklu fjárfestingu sem hugsanlega gæti falist í því að efla og bæta lýðheilsu landsmanna. Ég hefði talið að hv. þingmaður ætti að fara mjög létt með að styðja jafngott mál og þetta. Mér finnst heldur miður ef hv. þingmaður leggur þetta mál að jöfnu við stór og mikil framlög í þróunarsjóði eða annað þess háttar því að eftir því sem ég kemst næst erum við að tala um mál af stærðargráðunni 3–5 millj. kr.

Frú forseti. Það er náttúrlega ekkert jafnræði milli opinberra stofnana og einkafyrirtækja og verður aldrei vegna þess að ríkið stendur með veð í vösum okkar allra, skattgreiðenda, á bak við opinberu fyrirtækin auk þess sem þau eru með allt annað lífeyriskerfi fyrir starfsmenn sína og allt annað launakerfi. Það er ekkert jafnræði og við komum því ekki á með þessu. Þau eru mörg góðu málin. Ég hugsa að það kosti ekki nein lifandis býsn að fella niður virðisaukaskatt af ilskóm handa öldruðum, segjum fyrir áttræða og eldri, en það mundi gera gat í kerfið.

Virðulegi forseti. Hér er verið að tala um að skapa jafnræði milli þeirra sem starfa hjá opinberum fyrirtækjum og þeirra sem starfa hjá einkafyrirtækjunum, ekki fyrirtækjunum sem slíkum eða stofnunum sem slíkum. Verið er að skapa ákveðið jafnræði hjá starfsmönnum, það er það sem verið er að leggja til. Ég trúi því ekki að hv. þingmaður geti ekki staðið að því að einkafyrirtækin geti boðið starfsmönnum sínum sambærilega hluti og opinber fyrirtæki, ég trúi ekki að hv. þingmaður geti ekki staðið að því. Í annan stað er líka verið að tala um að þessi hlunnindi séu uppi á borðinu en séu ekki falin á einhvern annan hátt. Ég hefði talið að hv. þingmaður hefði getað tekið undir þetta tvennt, að það sé í samræmi við lífsskoðanir hans eins og ég hef skilið þær þann langa tíma sem við höfum verið saman á Alþingi.

Frú forseti. Því miður er ekki einu sinni jafnræði milli opinberra starfsmanna innbyrðis, hvað þá milli þeirra og annarra á hinum almenna markaði. Það höfum við margoft rætt, sérstaklega varðandi lífeyrisréttindin. Opinberir starfsmenn í B-deild eru með allt önnur lífskjör og allt önnur kjör en þeir sem eru í A-deild. Þeir opinberu starfsmenn sem eru í hvorugri deildinni, og eru í Lífeyrissjóði Eflingar, eru enn verr settir. Það er ekki einu sinni jafnræði á milli opinberra starfsmanna innbyrðis, hvað þá á milli þeirra og starfsmanna á almennum markaði. Ég hugsa að þetta verði ekki til þess að laga það misræmi sem er til staðar hjá opinberum starfsmönnum. Ef það er meginmálið væri nær að hv. þingmaður færi að laga misræmið í lífeyrisréttindunum. 
            

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á ýmsum lagaákvæðum sem varða réttindi samkynhneigðra, sem finna má á þskj. 18. Málið er flutt af þingmönnum úr öllum stjórnarandstöðuflokkunum. Auk mín eru þar úr Vinstri hreyfingunni – grænu framboði hv. þingmenn Atli Gíslason, Katrín Jakobsdóttir og Ögmundur Jónasson, úr Framsóknarflokknum eru hv. þingmenn Bjarni Harðarson og Siv Friðleifsdóttir og frá Frjálslynda flokknum hv. þm. Grétar Mar Jónsson. Einhverjir kynnu að segja að hér hrópaði á mann fjarvera þingmanna úr stjórnarflokkunum, Sjálfstæðisflokki og Samfylkingu, og er ég þá að meina í málinu en ég sé að þingmenn úr stjórnarflokkunum eru hér staddir og ég treysti því að þeir komi til með að taka þátt í umræðum. Virðulegi forseti. Frumvarpið gerir ráð fyrir að hjúskaparlögunum, nr. 31/1993, verði breytt þannig að þau verði látin gilda um öll pör í landinu, samkynhneigð pör sem gagnkynhneigð, og að jafnframt verði felld úr gildi lögin um staðfesta samvist, nr. 87/1996, en þau lög hafa eins og kunnugt er þjónað hlutverki sínu afar vel. Með þeim var brotið í blað og réttindi samkynhneigðra hafa æ síðan verið til umfjöllunar hér á löggjafarsamkundunni sem og í samfélaginu. Er nú svo komið að mínu mati að löggjafinn ætti að vera tilbúinn að breyta lögunum í þá veru að hætta aðgreiningu milli samkynhneigðra annars vegar og gagnkynhneigðra hins vegar og tryggja að í landinu séu ein lög sem varði hjúskap og þá skipti ekki máli hver kynhneigð þeirra para er sem í hjúskap vilja ganga, enda tel ég að það séu allt aðrir þættir sem skipti meginmáli varðandi hjúskapinn, kynhneigðin komi málinu ekki við. Eins og ég sagði áðan voru lögin um staðfesta samvist mikil réttarbót á sínum tíma fyrir samkynhneigða og fyrir fjölskyldur þeirra, ættingja og vini sem höfðu þá barist mikilli baráttu fyrir viðurkenningu samkynhneigðra í samfélaginu og ekki hvað síst samvistum þeirra og þar með hjúskap. Lögin gengu í gildi á alþjóðlegum frelsisdegi lesbía og homma, 27. júní 1996, og voru gerð að fyrirmynd nágrannaþjóða okkar, Svía, Dana og Norðmanna. Auðvitað hefði verið óskandi að Íslendingar hefðu getað stigið fram fyrir skjöldu og verið fyrstir, það var draumur okkar sumra sem tókum þátt í baráttunni. Það varð ekki, við fetuðum í fótspor nágrannaþjóða okkar á Norðurlöndunum. Mig langar að geta þess hér að Íslendingar hafa staðið framarlega hvað löggjöfina varðar því að við urðum fyrst þjóða til að samþykkja frumættleiðingar fyrir samkynhneigða. Ég tel því að íslenska löggjafarsamkoman hafi á árum áður sýnt það og sannað að hún getur tekið frumkvæði í þessum málum og staðið fremst meðal þjóða. Í þessu máli getum við það líka. Ég tel að þetta mál sé hvatning til þess að við göngum fram fyrir skjöldu og stöndum í fremstu röð. Í maí árið 2000 samþykkti Alþingi breytingar á lögunum um staðfesta samvist, þar sem stjúpættleiðingar barnafólks í staðfestri samvist voru heimilaðar. Ísland var annað landið í heiminum, á eftir Danmörku, þar sem sá réttur var lögfestur. Um það leyti, ég held að það hafi verið í sama sinn, voru skilyrði varðandi ríkisborgararétt rýmkuð í tengslum við staðfesta samvist og tiltekin lagatæknileg atriði lagfærð. Á grundvelli skýrslu nefndar forsætisráðherra um réttarstöðu samkynhneigðra, sem var lögð fyrir Alþingi á 131. löggjafarþingi árið 2004, voru lagðar til fjölþættar breytingar sem höfðu að markmiði að afnema þá mismunun sem enn fannst í lögum varðandi réttarstöðu samkynhneigðra. Þar var um að ræða skilyrði fyrir stofnun staðfestrar samvistar, skráningu staðfestrar samvistar í þjóðskrá, ýmis réttindi varðandi almannatryggingar, lífeyrisréttindi, fæðingarorlof, skattalega meðferð tekna og eigna, skipti dánarbúa og annað af þeim toga, og einnig fengu samkynhneigð pör heimild til að ættleiða börn á sama hátt og gagnkynhneigð pör og lesbískar konur í óvígðri sambúð eða staðfestri samvist fengu að gangast undir tæknifrjóvgun. Á grundvelli þessarar skýrslu, og frumvarps sem lagt var fram á grundvelli hennar, voru samþykkt á Alþingi lög þann 2. júní 2006, og eftir að þau lög voru samþykkt má segja að það eina sem út af hafi staðið sé atriðið varðandi hjónabandið. Óvígð sambúð samkynhneigðra er lögð að jöfnu við óvígða sambúð gagnkynhneigðra og það var yfirlýst markmið ríkisstjórnarinnar á sínum tíma og kom fram í greinargerð með því frumvarpi. Nú vantar upp á það að samkynhneigð pör hafi sama rétt og gagnkynhneigð, lögin um staðfesta samvist gera ekki ráð fyrir að pör geti kallað sína staðfestu samvist hjónaband og geti þar af leiðandi ekki talist hjón að lögum heldur eitthvað annað. Þar með erum við með aðgreiningu sem ég tel fullkomlega óforsvaranlega á 21. öldinni og tímabært að við breytum til betri vegar. Þetta er eina atriðið sem út af stendur hvað varðar full réttindi til handa samkynhneigðum. Samkvæmt lögunum eins og þau eru núna geta einungis sýslumenn eða dómarar leitað sátta á milli einstaklinga í staðfestri samvist en ekki prestar eða forstöðumenn trúfélaga eins og þegar um gagnkynhneigð pör er að ræða og einnig geta samkynhneigð pör ekki öðlast kirkjulega vígslu og það eru hin formlegu atriði sem gera það að verkum að tvenn lög gilda í landinu um hjúskap einstaklinga. Það er mat flutningsmanna frumvarpsins, virðulegi forseti, að það sé grundvallaratriði að löggjöfin mismuni ekki fólki og til marks um það nefnum við 65. gr. stjórnarskrárinnar í greinargerð. Henni er ætlað að koma í veg fyrir mismunun af því tagi sem viðgengst. Samkvæmt 65. gr. skulu allir vera jafnir fyrir lögunum, en það má segja að á meðan tvenn lög gilda um hjúskap eftir kynhneigð fólks sé farið fram hjá þeirri grundvallarreglu. Þann 6. desember 2005 barst okkur alþingismönnum áskorun frá Samtökum foreldra og aðstandenda samkynhneigðra um að breyta hjúskaparlögunum á þann veg að þau þjónuðu bæði gagnkynhneigðu og samkynhneigðu fólki. Sú áskorun skipti sköpum um tilurð þessa frumvarps og greinargerðin sem fylgdi áskoruninni er í raun og veru rökstuðningur þess frumvarps sem við nú ræðum. Það má til sanns vegar færa að málefni samkynhneigðra hafi verið á dagskrá þjóðkirkjunnar nokkuð lengi, að minnsta kosti síðan 1996 þegar lögin um staðfesta samvist fóru í gegn. Ég hef hér bréf frá kirkjuþingi, um undirbúning kirkjuþings 2006, þar sem fram kemur hversu mikið kirkjan hefur gert í þessum málaflokki. Þar kemur fram hversu víða hefur verið fjallað um málefni samkynhneigðra innan kirkjunnar og hversu oft og við þekkjum öll nýafstaðið kirkjuþing og umræður um málefni samkynhneigðra þar. Kenningarnefnd kirkjunnar sagði í sínu áliti, sem skilað var í apríl 2006, að - nú hef ég týnt því hvar þau ummæli er að finna sem ég ætlaði að vitna til, ég læt þau þá bíða enn um sinn, virðulegi forseti. Kenningarnefnd kirkjunnar hefur, eins og ég sagði, fjallað um málin oftar en einu sinni og bæði árið 2006 og aftur 2007 hefur hún komið við sögu í umfjöllun kirkjunnar um málið. Þjóðkirkjan hefur með umsögnum sínum komið að vinnu löggjafans við þær lagabreytingar sem gerðar hafa verið hingað til en engu að síður hefur það verið alveg ljóst að innan kirkjunnar hafa verið mjög skiptar skoðanir um einstaka þætti þessa máls þó svo að kirkjan hafi á sínum tíma stutt setningu laganna um staðfesta samvist. Ég nefndi áðan nefnd forsætisráðherra frá árinu 2004. Hún hvatti þjóðkirkjuna til þess að breyta afstöðu sinni til hjónabanda samkynhneigðra þannig að samkynhneigðir gætu fengið kirkjulega vígslu eins og gagnkynhneigð pör en um þann þátt málsins hafði verið ágreiningur innan kirkjunnar eins og ég sagði áðan og svo ég fái að vitna beint í skýrslu nefndar forsætisráðherra segir hún í tilmælum sínum til þjóðkirkjunnar eftirfarandi, með leyfi forseta: „Nefndin hvetur þjóðkirkjuna til þess að breyta afstöðu sinni gagnvart hjónaböndum samkynhneigðra þannig að samkynhneigðir geti fengið kirkjulega vígslu eins og gagnkynhneigð pör.“ Samtök foreldra og aðstandenda samkynhneigðra og Prestafélag Íslands hafa markvisst unnið að því að leysa ágreiningsmálin sem upp hafa komið varðandi samkynhneigða, trú og kirkju. Í því augnamiði stofnuðu félögin til þriggja málþinga á árunum 2004 og 2005 sem fjölluðu hvert á sinn hátt um afmarkaða þætti. Hið fyrsta bar yfirskriftina Hvar stöndum við?, annað Fjölskyldur samkynhneigðra og hjúskaparform, og hið þriðja Getur íslenska þjóðkirkjan haft frumkvæði í málefnum samkynhneigðra? Afrakstur þessara málþinga hefur verið gefinn út í 1. tbl. Kirkjuritsins, 71. árg. Þar getur að líta erindi sem flutt voru á þessum málþingum og þau gefa afar glögga mynd af vel ígrundaðri afstöðu og rökstuðningi fræðimanna, presta, lögfræðinga og leikmanna. Við skoðun helstu þátta ágreiningsins liggur nokkuð ljóst fyrir að tímabært sé að ein hjúskaparlög gildi um alla borgara landsins, a.m.k. er það skoðun þeirra þingmanna sem flytja þetta frumvarp. Af því að við höfum borið okkur saman við nágrannalöndin í þessum efnum getum við um það í greinargerð með frumvarpinu að Svíar hafa ásamt Íslendingum gengið einna lengst af Norðurlandaþjóðunum í að jafna rétt samkynhneigðs fólks og gagnkynhneigðs. Svíar hafa nú í undirbúningi lagabreytingu sem leggja mun hjúskap samkynhneigðs fólks að jöfnu við hjúskap gagnkynhneigðra. Þar í landi er undirbúningur lagabreytinga afar gagnsær og almenningi gert kleift að fylgjast með hugmyndunum sem ríkisstjórnin vinnur eftir. Í greinargerðinni gerum við grein fyrir nokkrum sjónarmiðum sem hægt er að kynna sér á heimasíðu sænska þingsins. Þar kemur m.a. fram að Svíar telji að gera eigi grein fyrir öllum rökum gegn því að leyfa einstaklingum af sama kyni að ganga í hjónaband samkvæmt hjúskaparlögum, taka þurfi afstöðu til þess hvort rýmka eigi heimildina til þess að ganga í hjónaband þannig að hún nái einnig til para af sama kyni, taka þurfi afstöðu til þess hvaða formlegu skilyrði eigi að gilda um hjónavígsluna, þ.e. hvort hún eigi að felast í veraldlegri og/eða trúarlegri athöfn og er þar til umræðu möguleikinn á því að taka hjónavígsluna sem slíka frá trúfélögunum eða gera þeim frjálst að annast slíka vígslu en að gera þetta almennt að borgaralegri athöfn en ekki trúarlegri. Þarna er einnig rætt um hvort leiðtogar trúarsafnaða eigi yfir höfuð að hafa heimild til að gefa fólk saman eða ekki og hvort gera eigi tillögur um breytingar á lögum um staðfesta samvist. Um þetta má nánar lesa í greinargerð með frumvarpinu, virðulegi forseti. Röksemdir sænsku skýrsluhöfundanna sem tíundaðar eru eru í raun og veru sambærilegar þeim rökum sem koma fram í þeim erindum sem ég gat um áðan og birtast í Kirkjuritinu þar sem Samtök foreldra og aðstandenda samkynhneigðra og Prestafélag Íslands fjölluðu um málin, og nefni ég sérstaklega í greinargerðinni erindi Láru V. Júlíusdóttur, Sólveigar Önnu Bóasdóttur og Sigfinns Þorleifssonar. Að lokum vil ég geta þess, virðulegi forseti, að við samningu frumvarps þessa hafa verið vangaveltur um það hvort, af orðsifjafræðilegum ástæðum, væri rétt að finna annað orð yfir hið formlega sambúðarform samkynhneigðra. Í því sambandi hafa verið nefnd orð eins og „festarband“, „tryggðaband“ eða „tvíband“, jafnvel að halda mætti hugtakinu „staðfest samvist“ áfram á lofti. En þegar þessar vangaveltur fara að taka á sig mynd og maður fer að kafa dýpra ofan í þær stefna þær okkur í ógöngur, því að einmitt þær gera það að verkum að menn fara aftur inn á braut aðgreiningar en ekki þeirrar grundvallarstefnu að gilda eigi ein lög í landinu um alla. Flutningsmenn létu því af öllum vangaveltum um að hjónaband samkynhneigðra ætti að heita eitthvað annað en hjónaband gagnkynhneigðra. Hér er því flutt tillaga um að hjúskaparlögunum verði í raun og veru aðeins breytt á þann hátt að stað orðanna „karls og konu“ í 1. gr. þeirra komi: tveggja einstaklinga. Hjónabandið verði þá ekki lengur skilgreint í hjúskaparlögunum sem einhvers konar sáttmáli karls og konu heldur tveggja einstaklinga, enda komi kynhneigðin ekki málinu við. Virðulegi forseti. Ég hef nú lokið við að fara yfir greinargerð frumvarpsins. Mig langar til að segja að lokum að nýafstaðið kirkjuþing ályktaði um hjónabandið og staðfesta samvist. Um málið voru ákveðin átök en ég ætla ekki að rekja þau neitt sérstaklega en langar til að lesa hér þá þingsályktun sem kirkjuþing samþykkti varðandi þjóðkirkjuna og staðfesta samvist. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Kirkjuþing lýsir stuðningi við meginatriði ályktunar kenningarnefndar um þjóðkirkjuna og staðfesta samvist og stendur við hefðbundinn skilning á hjónabandinu sem sáttmála karls og konu. Ef lögum um staðfesta samvist verður breytt þannig að trúfélög fái heimild til að staðfesta samvist þá styður kirkjuþing það að prestum þjóðkirkjunnar, sem eru vígslumenn að lögum, verði það heimilt. Kirkjuþing leggur áherslu á að frelsi presta í þessum efnum verði virt.“ Nú má búast við því, virðulegi forseti, að á grundvelli þessarar ályktunar þjóðkirkjunnar eða kirkjuþings komi inn í þingsali frumvarp frá hæstv. kirkjumálaráðherra Birni Bjarnasyni, sem þó vill í raun og veru ekki vera kirkjumálaráðherra lengur ef marka má orð hans því að hann telur sig vera búinn að auka sjálfstæði kirkjunnar svo mikið að ekki sé lengur þörf fyrir kirkjumálaráðherra. Engu að síður tel ég líklegt að hæstv. kirkjumálaráðherra komi með frumvarp sem byggi á þessari samþykktu tillögu kirkjuþings. Þegar og ef það verður getum við tekið umræðuna hér í þingsal um það mál á sjálfstæðum grunni, það yrði þá stjórnarfrumvarp sem fylgt yrði úr hlaði af ráðherra og þau sjónarmið sem ég hef hér talað fyrir kæmu þá auðvitað upp á borðið aftur og yrðu þá borin saman við tillögu hæstv. ráðherra, sem ég ímynda mér að verði. Mig langar til að segja í því sambandi, hæstv. forseti, að ég tel að löggjafinn eigi ekki að takmarka sig við tillöguna frá kirkjuþingi vegna þess að löggjafinn setur landinu lög og landsmönnum og þar með kirkjunni. Kirkjuþing setur ekki lög í landinu. Kirkjuþing getur hins vegar ákveðið með hvaða hætti prestar og vígðir einstaklingar trúfélagsins sem slíks, þjóðkirkjunnar, fara með sitt starf, hvernig þeir sinna sakramentum sínum eða athöfnum og vígslum, en ég tel afar brýnt að við sem löggjafi í landinu búum ekki til neinar takmarkanir í þessum efnum. Við viljum að 65. gr. stjórnarskrárinnar sé í fullu gildi og aðgreiningin í þessum efnum heyri sögunni til. Það er miklu meira en tímabært.

Virðulegur forseti. Ég kem upp til að fagna því frumvarpi sem hér er til umræðu og vona að þingheimur sjái sóma sinn í að veita því brautargengi svo að það nái fram að ganga. Ég er sammála flutningsmönnum að það sé grundvallaratriði að löggjöfin mismuni ekki fólki en samkvæmt 65. gr. stjórnarskrárinnar skulu allir vera jafnir fyrir lögum. Ef þetta nær ekki fram að ganga eru hér á landi í gildi tvenn lög um hjúskap sem flokka einstaklinga eftir kynhneigð, ein lög gilda fyrir samkynhneigða og önnur lög gilda fyrir gagnkynhneigða. Að mínu mati er það ótrúlegt og óskiljanlegt að svo sé enn þann dag í dag að íslensk lög flokki fólk eftir kynhneigð, enda er kynhneigð einkamál hvers og eins og á ekki að koma ríkinu við. Í raun snýst þetta frumvarp um grundvallarsýn okkar á samfélagið. Með því að skipta fólki í hópa á þennan veg erum við að skapa forsendur fyrir mismunun og kúgun. Verði frumvarpið samþykkt, sem ég vona, eyðum við allri mismunun vegna kynhneigðar úr lögum, það er stór áfangi. Þrátt fyrir það megum við ekki gleyma því að það að útrýma mismunun úr lögum er ekki það sama og að útrýma mismunun úr þjóðfélaginu. Því megum við ekki slaka á þó að stórum áföngum í réttindabaráttu samkynhneigðra sé náð, sem ég vona að verði með samþykkt þessa frumvarps.

Virðulegur forseti. Ég fagna sérstaklega því frumvarpi sem hér er til umræðu. Fyrsti flutningsmaður þess er hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir en sú sem hér stendur er líka flutningsmaður að málinu og reyndar einn fulltrúi í viðbót úr Framsóknarflokknum, þ.e. hv. þm. Bjarni Harðarson. Þingmenn úr þremur flokkum eru á þessu frumvarpi, því að þar er líka fyrir utan nokkra hv. þingmenn Vinstri grænna hv. þm. Grétar Mar Jónsson úr flokki Frjálslyndra. Í öllum samfélögum er ákveðið hlutfall af fólki samkynhneigt, talið er að það hlutfall sé kannski í kringum 10%. Þegar rætt er um það finnst sumum það hátt, öðrum finnst það ósköp eðlilegt, en algjörlega óháð því er alveg ljóst, virðulegur forseti, að tiltölulega stór hópur fólks í hverju samfélagi er samkynhneigt. Það er eðlilegt að samkynhneigðir hafi sömu réttindi og aðrir, það eru engin rök á bak við það að samkynhneigðir hafi ekki sömu réttindi og aðrir, maður getur ekki séð þau rök. Það voru miklir fordómar í garð samkynhneigðra áður fyrr og þeir eru að einhverju leyti á kreiki enn þá en þó er alveg augljóst að samkynhneigðir hafa náð mjög miklum árangri í réttindabaráttu sinni hin síðari ár, með skilningi mjög stórs hluta samfélagsins og skilningi þingmanna, og tekin hafa verið afar jákvæð skref í réttindabaráttu þeirra upp á síðkastið. Það stendur út af að ná fullu jafnrétti og ef það mál sem við fjöllum um hér í dag yrði samþykkt væri fullum réttindum náð. Stjórnmálaflokkar hljóta að gera upp við sig hvort þeir vilja að samkynhneigðir hafi full réttindi eða ekki. Framsóknarflokkurinn hefur farið í gegnum þá umræðu og það er alveg ljóst að sú stefna sem flokkurinn hefur markað sér er á þá leið að ekki eigi að mismuna fólki á grundvelli kynhneigðar. Mig langar að lesa, virðulegur forseti, upp úr grundvallarstefnuskrá Framsóknarflokksins, sem er grunnurinn sem við breytum ekki fyrir hverjar kosningar, við breytum þeirri grundvallarstefnuskrá mjög sjaldan. Þetta er ekki stefnuskrá sem lýtur lögmálum neinna sviptivinda eða þess sem er uppi dagsdaglega í samfélaginu, þetta eru okkar grundvallargildi. Í kaflanum um mannréttindi stendur, með leyfi forseta: „Við berjumst fyrir mannréttindum, virðingu fyrir einstaklingnum og fjölskyldunni. Við höfnum hvers konar mismunun sem gerir greinarmun á fólki t.d. eftir kynþætti, kynferði, tungu, trú, þjóðerni, kynhneigð, búsetu eða stjórnmálaskoðunum.“ Það er því alveg ljóst að Framsóknarflokkurinn telur það vera eitt af grundvallarmálunum í stefnu sinni að hafna mismunun á grundvelli kynhneigðar. Það þýðir að ekki á að mismuna á grundvelli kynhneigðar. Við höfum líka orðað okkur sterkt að þessu leyti í stefnuskrám og flokksþingssamþykktum. Ég get nefnt hér að fyrir nokkrum árum samþykktum við texta sem hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: „Framsóknarflokkurinn telur jafnframt brýnt að annarri mismunun á grundvelli kynhneigðar verði útrýmt.“ Þá er verið að fjalla um ættleiðingu barna þannig að það er alveg ljóst að Framsóknarflokkurinn styður full réttindi samkynhneigðra. Það hefur orðið mikil breyting hér í samfélaginu, jákvæð breyting, og ég vil líka draga það fram að það hefur orðið mjög jákvæð breyting innan kirkjunnar. Hún hefur tekið mörg skref. Það eru einstaklingar innan kirkjunnar, prestar sem hafa verið góðir talsmenn. Ég get nefnt sem dæmi hér séra Hjört Magna Jóhannsson fríkirkjuprest sem hefur verið öflugur talsmaður að þessu leyti. Ég get líka nefnt séra Hjálmar Jónsson dómkirkjuprest sem einnig hefur lagt sitt lóð á vogarskálarnar og það er hægt að nefna fleiri presta þannig að það er jákvæð þróun. Í frumvarpinu kemur fram að það eigi að taka út orðin karl og kona varðandi hjúskap þannig að það gildi þá ein hjúskaparlög í landinu fyrir alla, ekki ein fyrir karl og konu og svo önnur staðfest samvist fyrir samkynhneigða. Það skref sem við flutningsmenn viljum því gjarnan taka er að það verði ein hjúskaparlög í landinu þannig að þau gildi um alla og til þess að það verði hægt að gera þarf að taka orðin karl og kona út og setja orðin tveir einstaklingar inn þannig að í stað orðanna karls og konu í 1. gr. hjúskaparlaganna komi orðin tveggja einstaklinga. Þá yrðu líka lögin um staðfesta samvist látin falla úr gildi. Það er þessi breyting sem er sú sem upp á vantar til að samkynhneigðir og gagnkynhneigðir séu að fullu jafnir fyrir lögum hvað varðar hinn formlega þátt hjúskapar. Samkvæmt lögunum um staðfesta samvist hafa einungis sýslumenn og löglærðir fulltrúar þeirra heimild til að staðfesta samvist para og þannig er samkynhneigðum pörum ókleift að öðlast kirkjulega vígslu og það sama gildir um sáttaumleitanir í tengslum við skilnað. Þetta hefur maður heyrt hjá samkynhneigðum, meðal annars á ráðstefnum sem ég hef sótt, að þeir sækja í að fá að njóta sömu hlýju og sömu aðstöðu gagnvart bæði hjónavígslunni og líka gagnvart sáttaumleitunum ef þess þarf við skilnað þannig að þeir fái bara sama aðgang að allri umgjörðinni í kringum hjónabandið og gagnkynhneigðir hafa. Ég vil taka það sérstaklega fram að stundum hefur maður heyrt sagt: „Nei, það er nú ekki hægt að taka orðin karl og kona út og kalla það hjónaband ef það eru tveir samkynhneigðir. Samkynhneigðir geta ekki átt börn af líffræðilegum ástæðum. Hjónabandið er svona grundvöllur barneigna.“ Það er ekki þannig. Það er hvergi í lögum talað um að börn séu grundvöllur hjónabands. Það er ekki tengt saman í okkar löggjöf þannig að þau rök standast ekki, virðulegur forseti. Fyrir stuttu síðan var haldið mjög skemmtilegt málþing um þessi mál. Mig langar, með leyfi virðulegs forseta, að vitna aðeins í leiðara sem var skrifaður eftir það málþing af því að í þeim leiðara kemur fram með mjög skýrum hætti hvernig staðan er. Þetta er leiðari sem Ólafur Þ. Stephensen ritstjóri 24 stunda skrifar og ber yfirskriftina Glatað tækifæri. Mig langar að grípa niður í hann. Hann segir í leiðaranum að þegar þessi leiðari sé skrifaður þá verði prestum sem það kjósa heimilt að vígja samkynhneigða í staðfesta samvist. Sumir telji að það sé mikill sigur. En það sé reyndar ekki mikill sigur þegar að er gáð. Þessi leiðari er skrifaður núna í lok október þannig að það er stutt síðan hann var skrifaður. Ég ætla að fá lesa aðeins upp úr þessum leiðara. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta: „Þetta þýðir í raun að lítil sem engin breyting verður á núverandi ástandi. Einstakir prestar hafa í nokkur ár blessað staðfesta samvist samkynhneigðra. Eini munurinn er að nú verða prestar löggiltir vígslumenn. Þetta er ekki það sem hinn stóri hópur samkynhneigðra, aðstandenda þeirra og stuðningsmanna hefur beðið um. Þetta er heldur ekki það sem meiri hluti þjóðkirkjufólks vill. Yfirgnæfandi meiri hluti er fyrir því í söfnuðum landsins að samkynhneigðir fái að ganga í heilagt hjónaband rétt eins og gagnkynhneigðir. Fái hlutdeild í hjónabandinu í stað þess að kærleikssamband þeirra þurfi að heita eitthvað annað. Hverju gagnkynhneigt hjónafólk tapar á því að samkynhneigðir fái líka að kalla sig hjón hefur enginn útskýrt með sannfærandi hætti.“ Hérna er verið að færa rök fyrir því að það er enginn að tapa á þessari nýju löggjöf verði hún samþykkt. Það er gróði fyrir samkynhneigða og ekki tap fyrir gagnkynhneigða þannig að það er enginn sem tapar á þessari breytingu. Síðar í leiðaranum segir, með leyfi virðulegs forseta: „Á Alþingi er klárlega meiri hluti fyrir því að jafna réttindi samkynhneigðra og gagnkynhneigðra að öllu leyti. Orðalagið í stjórnarsáttmálanum er kannski tilkomið af einhverri misskilinni tillitssemi við þjóðkirkjuna. Það kemur hins vegar í veg fyrir að önnur trúfélög geti gengið alla leið og vígt samkynhneigða í sama hjónaband og gagnkynhneigða. Rétta leiðin í málinu væri að Alþingi samþykkti að ein hjúskaparlög ættu að gilda um hjónaband jafnt gagnkynhneigðra og samkynhneigðra og að trúfélögum sé heimilt að gefa fólk saman í hjónaband. Það er í rökréttu samræmi við að fólk njóti að öllu leyti sömu réttinda óháð kynhneigð. Svo gætu trúfélögin haft framkvæmdina eftir sínu höfði.“ Hér kveður ritstjórinn Ólafur Þ. Stephensen upp úr með að það sé meiri hluti á Alþingi fyrir málinu. Það hefur ekki alveg reynt á það svo sem enn þá. En hann er væntanlega að draga þá ályktun vegna skoðanakannana og vegna stefnu flokkanna af því að flokkarnir gefa sig nú flestir út fyrir að styðja þá leið að mismuna ekki eftir kynhneigð. Ef menn meina það virkilega getur ekki verið að þeir vilji tvenn hjúskaparlög í landinu, þ.e. ein hjúskaparlög fyrir gagnkynhneigða og svo lög um staðfesta samvist fyrir samkynhneigða. Hann er þarna að færa rök fyrir því að eina rökrétta leiðin til þess að jafna réttindin að fullu, 100%, sé að hafa ein hjúskaparlög í landinu. Virðulegur forseti. Um daginn, á þessu málþingi, var þar í pallborði ungur maður - mig minnir að hann hafi verið 15 ára - sem var nýkominn úr skápnum, eins og það heitir. Hann var spurður þarna að því hvernig hann upplifði viðbrögð samfélagsins þegar hann var að tjá sig við sína vini og vandamenn og aðra um að hann væri samkynhneigður. Hann sagði að hann hefði ekki orðið fyrir neinum miklum fordómum eða maður upplifði það þannig af viðbrögðum hans. Svo var hann spurður: Hvað finnst þér um þessa umræðu um að það sé ekki það sama sem gildir um samkynhneigða og um gagnkynhneigða varðandi hjónabandið? Virðulegur forseti. Hann svaraði á svo sérstakan hátt að mig langar að endurtaka það þó að ég sé alls ekki með það neitt orðrétt hvernig hann sagði það. En hann notaði svo skemmtilega röksemdafærslu fyrir því að það ætti að koma fram við samkynhneigða eins og aðra og þeir ættu að njóta fullra réttinda eins og allir aðrir. Hann sagði að ef það væri ekki rétt og eðlilegt að vera samkynhneigður fyrir hann þá hefði ekki guð skapað okkur svona. Maður spyr sjálfan sig: Er eitthvað hægt að vera á móti þessum rökum ef maður er mjög trúaður. Maður efast um það. Þetta er bara staðreynd að það er hluti fólks samkynhneigt, um 10% í hverju samfélagi fyrir sig og það er ekkert hægt að rökræða það neitt. Það er bara þannig. Því ber okkur öllum í samfélaginu að standa vörð um réttindi þeirra eins og réttindi annarra af því að það er enginn sem tapar á því. Það er bara gróði. Virðulegur forseti. Ég vil segja hér að lokum að það er rétt að unnist hafa sigrar og við erum mjög nálægt því að vera komin með full réttindi. Þau eru ekki í höfn. Við þurfum ekki að vera með neinn gassagang í þessu. Þetta er allt að koma. Þó er alveg ljóst að ef við ræðum ekki málin og ef við flytjum ekki þessi mál hér á þingi og höldum umræðunni vakandi og færum rök fyrir þessum réttindum þá skeður ekki neitt. Það verður því að fara í gegnum umræðuna og reyna að fá fleiri í hópinn til þess að ná fullum réttindum fram. Ég held að þetta sé einungis spurning um tíma og ég leyfði mér á því málþingi sem ég var að vitna hér í að giska á hvaða tíma þetta tæki. Auðvitað væri langbest ef þetta tæki skamman tíma og við gætum samþykkt þetta frumvarp hér fyrir jól. Ég efast nú um að svo verði. Það væri hægt að samþykkja það í vor. Ég er ekki viss um að það verði heldur. Ríkisstjórnin setti ákvæði inn í stjórnarsáttmálann sem eru ekki fullnægjandi og maður áttar sig ekki alveg á því hvort ríkisstjórnin, sem hefur nú mest áhrif hér á lagasetninguna - hún er með ofurmeirihluta eins og allir vita, 43 þingmenn af 63. Við erum 20 í stjórnarandstöðunni - maður áttar sig ekki alveg á því hvort það komi einhver frekari útspil frá ríkisstjórninni á kjörtímabilinu. Ég vona að svo verði. En ef það verður ekki þá er alveg hugsanlegt að menn geti í ríkisstjórninni sem kemur þar á eftir tekið á þessu máli og klárað það þá í viðræðum flokkanna um nýjan stjórnarsáttmála af því að þá hafa liðið í viðbót rúmlega þrjú ár frá því sem nú er og ég held að umræðan verði öll í þessa átt, þ.e. að veita samkynhneigðum 100% réttindi á við aðra. Þetta eru íbúar þessa lands sem eru að skila öllu sínu hér inn í samfélagið. Ekkert er upp á það að klaga að neinu leyti og því eigum við að tryggja að löggjöfin mismuni ekki á grundvelli kynhneigðar. Það er aðalatriðið, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Það er nú þannig að ég hef kynnt mér þetta frumvarp og hlustað hér á umræður og velti því fyrir mér hvort allir geri sér ekki grein fyrir því þegar því er haldið fram að það megi ekki mismuna fólki eftir kynhneigð eða að það megi ekki flokka fólk eftir kynhneigð að þá erum við að gera það að ýmsu leyti í okkar þjóðfélagi. Þar kemur ekkert við spurning eða sjónarmið hvort um gagnkynhneigða eða samkynhneigða er að ræða. Það er hins vegar margs konar kynhneigð sem er til þar sem við flokkum fólk og gerum hana jafnvel refsiverða. Þess vegna eigum við að nota rétt orð þegar við erum að tala um það og ekki koma með sjónarmið eins og þau að það megi ekki í neinum tilvikum eða neins konar tilvikum mismuna fólki eftir kynhneigð því að við gerum það. Við höfum það í okkar hegningarlögum og ég reikna ekki með því að þeir sem eru hér aðstandendur eða flutningsmenn þessa frumvarps vilji afnema þau lagaákvæði sem þar eru. Það kemur því máli í sjálfu sér ekkert við sem hér er um að ræða. Ég er eingöngu að vekja athygli á þessu til þess að fólk og virðulegir alþingismenn gæti að orðavali sínu hvað þetta varðar. Hvað frumvarpið varðar að öðru leyti vil ég segja þetta: Hjúskaparlögin sem slík hafa reynst vel. Þau hafa gengið í gegnum ýmsar breytingar og þau hafa verið ákveðin þjóðfélagsleg umgjörð um hjónabandið sem hefur gefist vel. Þau eru almenn lög um þær almennu reglur út frá þeim almennu sjónarmiðum sem hafa gilt og gilda í þjóðfélaginu. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sagði hér áðan eða var með vangaveltur um það hver fjöldi samkynhneigðra væri og það kann vel að vera að hún hafi þar nefnt rétta tölu og ég skal ekkert vefengja það og í sjálfu sér get ég tekið undir þau sjónarmið sem komu fram hjá flutningsmanni og hv. þm. Siv Friðleifsdóttur og þeim sem hér hafa talað í umræðunni að að sjálfsögðu ber að sjá til þess að þjóðfélagshópar sem eru viðurkenndir eins og samkynhneigðir njóti þjóðfélagslegra réttinda, njóti almennra mannréttinda. Það er grundvallaratriði. Síðan komum við hins vegar að spurningunni um það hvernig við tryggjum það þannig að við gætum að því að sýna sjónarmiðum og viðhorfum eðlilegt umburðarlyndi. Það er þar sem ég hygg að þetta frumvarp verði að töluverðum ásteytingarsteini þar sem þarna er verið að tala um og leggja til breytingu frá því meginviðhorfi sem gilt hefur. Hv. 1. flutningsmaður þessa frumvarps, Kolbrún Halldórsdóttir, sagði í framsöguræðu sinni að það þyrfti að ná öllum réttindum fyrir samkynhneigða og þá vænti ég þess og tel að það hafi verið átt við almenn mannréttindi. Þá spyr ég: Hvaða almennu mannréttindum í þjóðfélaginu hafa samkynhneigðir ekki náð? Þau kunna einhver að vera og við skulum þá fara í gegnum það og þá erum við að skilgreina hluti út frá spurningunni um mannréttindi. Eru það einhver atriði varðandi samvist eða sambúð samkynhneigðra, erfðarétt eða annað, þar sem ekki má koma því fyrir að gildandi lögum að þessi minnihlutahópur sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir talaði um geti notið fullra mannréttinda? Ég fæ ekki séð annað en að um það geti verið að ræða óháð því hvort við hróflum við því sem segir í hjúskaparlögunum eins og hér stendur þannig að við breytum ekki þeim kynbundnu sjónarmiðum sem byggju að baki hjúskaparlögunum heldur tökum þá frekar upp í sérlög þau ákvæði sem við teljum að eigi frekar við þannig að við virðum og sýnum umburðarlyndi þeim sjónarmiðum sem í gildi eru og marka umgjörð um hjónabandið þar sem mikill meiri hluti eða um eða yfir 90% þeirra sem eru í hjónabandi búa við og hafa búið við. Spurningin er því að viðurkenna og virða mörkin á sama tíma og við skoðum hvernig við getum gætt þess að öll almenn mannréttindi séu í heiðri höfð. Ég skal svo sannarlega styðja það en ég tel að við séum ekki endilega á réttri leið með því að samþykkja það frumvarp sem hér er lagt til.

Hæstv. forseti. Ég vil svara hv. þingmanni varðandi spurningu sem hann lagði fyrir okkur flutningsmenn. Hann spurði: Hvaða almennu mannréttindi hafa samkynhneigðir ekki í samfélaginu eins og lögum er háttað í dag? Svarið við því kom raunar fram í ræðu minni og er einfalt: Það eru tvenn réttindi sem samkynhneigðir hafa ekki. Annars vegar geta þeir ekki kallað samband sitt hjónaband og þar af leiðandi ekki kallað sig hjón. Að hinu leytinu geta þeir ekki samkvæmt lögum fengið kirkjulega vígslumenn til að gefa sig saman. Frumvarpið gengur eingöngu út á að þetta tvennt verði til staðar, þ.e. að samkynhneigðir hafi rétt til að ganga í hjónaband og kalla sig hjón og að þeir hafi möguleika á að fá vígslu hjá trúfélagi sínu. Síðan langar mig til að spyrja hv. þingmann, af því að hann sagði í ræðu sinni að fólki væri nú þegar mismunað eftir kynhneigð í almennum hegningarlögum. Ég átta mig ekki á því hvað hv. þingmaður átti við og þætti ágætt að fá svar við þeirri spurningu.

Virðulegi forseti. Varðandi þau sjónarmið sem hér eru sett fram verðum við að ganga úr skugga um hvort einhver mannréttindi séu skert. Í sjálfu sér tel ég að það sé ekki vandamál fyrir samkynhneigða að fá kirkjulega vígslu. Þeir geta það ekki innan þjóðkirkjunnar en þeir geta það í ýmsum öðrum trúfélögum þannig að það á ekki að vera vandamál að fá kirkjulega vígslu. Síðan er spurningin um hvort við ætlum að neyða einhverjum sjónarmiðum upp á tiltekinn félagsskap hvort sem það heitir þjóðkirkja eða eitthvað annað. Ég sé ekki að það sé verkefni eða hlutverk Alþingis að standa að slíku. Varðandi spurninguna um það hvort viðkomandi geti byggt á einhverju orði eða heiti þá getur viðkomandi gert svo óháð því sem stendur í lögum. Á sínum tíma voru í hjúskaparlögunum ákvæði um hvernig hjón skyldu vera hvort við annað. Það hafði í sjálfu sér enga sérstaka þýðingu að lögum þótt það væru út af fyrir sig gagnmerkar hugmyndir sem þar kæmu fram og væru til bóta í öllum hjónaböndum ef þeim ákvæðum væri fylgt. En það skiptir í sjálfu sér ekki máli, ekki frekar en varðandi almenn mannréttindi, hvort fólk geti kallað sig hjón eða sambúðarfólk. Það er ekki höfuðatriði. Varðandi síðan það sem ég vísaði til varðandi kynhneigð þá verðum við að átta okkur á því að hún er mörg og mismunandi. Sum er gerð ólögleg. Ég sé enga ástæðu til að geta um það hér en það þarf ekki annað en að fletta því upp í almennum hegningarlögum. Ég skal fræða flutningsmann um það ef hún óskar en það er alveg ljóst. Við erum væntanlega sammála um að ákveðin kynhneigð sé og eigi að vera ólögleg.

Hæstv. forseti. Það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að samkynhneigðir geti fengið kirkjulega vígslu ef þeir svo kjósa. Lög beinlínis banna það. Lög heimila ekki trúfélögum að gefa fólk saman í hjónaband ef það er samkynhneigt. Lögin um staðfesta samvista heimila einungis borgaralega vígslu. Þar tel ég um mannréttindi að ræða en hv. þingmaður virðist vera ósammála mér og þá verður bara svo að vera. Ég tel að þetta tvennt sem ég nefndi í ræðu minni og andsvari heyri til mannréttinda. Varðandi þá kynhneigð sem mér er enn fyrirmunað að skilja hver er, sem bönnuð er eða fólki sé mismunað vegna samkvæmt almennum hegningarlögum. Ég átta mig ekki enn á hvað hv. þingmaður er að tala um. Ég átta mig ekki á hvað það er sem hann getur skýrt fyrir mér á bak við hurð eða úti undir vegg en ekki skýrt hér í þingsal úr ræðustóli Alþingis. Varðandi það að við séum að neyða sjónarmiðum upp á þjóðkirkjuna þá er það í sjálfu sér ekki rétt. Við erum einungis að leggja til að löggjöfin verði eins víð og mögulegt er. Það yrði þjóðkirkjunnar að ákveða á hvern hátt hún vinni eftir löggjöfinni og önnur trúfélög sömuleiðis. Ef þjóðkirkjan teldi sig ekki geta farið eftir löggjöfinni til fulls er henni auðvitað heimilt að setja sínar reglur um það. Hér er aðeins verið að tala um að löggjöfin takmarki möguleika þjóðkirkjunnar á því að vígja samkynhneigða til hjúskapar. Varðandi umburðarlyndi gagnvart sjónarmiðum þá er ég sammála hv. þingmanni um að sýna beri sjónarmiðum umburðarlyndi. Ef það er einhver vafi um hvort við sýnum sjónarmiðum nægilegt umburðarlyndi þá tel ég að samkynhneigðir eigi í þessu 

Virðulegi forseti. Það var nú alls ekki meiningin, hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, að skúmaskotast með það að gera þingmanninum grein fyrir því með hvaða hætti og hvernig hegningarlögin eru uppbyggð. Ég vil t.d., fyrst skorað er á mig að upplýsa það, að við erum með margs konar kynhneigð. Ein heitir barnagirnd. Við gerum það ólögmætt. Það er hins vegar ekkert…  Hitt er annað mál að það er ástæðulaust að blanda því inn í þessa umræðu eins og ég rakti í upphafi ræðu minnar. Við erum að tala hér um ákveðna hluti sem eru viðurkenndir og njóta réttinda að lögum. Samkynhneigðir njóta allra almennra réttinda að lögum. Þá er ég að segja: Það borgar sig hvorki fyrir þann hóp né aðra að fara yfir þá línu að brjóta gegn því sem ég kalla að sýna hvert öðru eðlilegt umburðarlyndi.

Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur og öðrum flutningsmönnum þessa frumvarps fyrir það sem þau eru að gera í dag, það sem þau eru að leggja fram. Þetta snertir fjölda fólks, ekki bara samkynhneigða heldur og aðstandendur þeirra og fjölskyldur, að ég tali nú ekki um börnin þeirra sem mætti segja að eigi rétt á því að foreldrar þeirra geti gengið í hjónaband. Mér virðist þetta mál í raun mjög einfalt. Það snýst um að ein lög gildi í landinu, ein lög gildi í landinu um ástfangið fullorðið fólk sem vill gangast undir þá skilmála og gildi sem hjónabandinu er ætlað í skilningi okkar laga og þeirri nútímalegu stofnun sem hjónabandið er orðið. Það er ekki á hverjum degi sem Alþingi fjallar um mál og leggur til breytingar á lögum sem varða jafnmikil jafnræðissjónarmið og jafndjúpar tilfinningar og einmitt þetta mál. Það veldur mér nokkrum vonbrigðum að ekki séu fleiri í salnum þegar við ræðum um þetta. En ég er viss um að ef hér væru fleiri í salnum, allir, þá væri meiri hluti fyrir þessu. Þetta snýst um jafnræði. Hvers á Alþingi og löggjafarsamkundan að gæta fremur en jafnræðis þegna samfélagsins? Í þessu samhengi er dálítið athyglisvert að velta fyrir sér sögulegri þróun hjónabandsins. Oft er talað um hjónabandið eins og það hafi verið ein og ósveigjanleg stofnun í gegnum aldirnar en að sjálfsögðu er ekkert fjær sanni. Hjónabandið sem slíkt hefur tekið byltingarkenndum breytingum í tímans rás og í okkar heimshluta hefur það sem betur fer tekið þeim breytingum að færast frá því að vera stofnun og tæki ákveðins misréttis í að vera stofnun jafningja. Enn þann dag í dag, mjög víða í heiminum, mismunar hjónabandið mjög gróflega konum og hefur nákvæmlega ekkert með ást að gera heldur það að ungar stúlkur, ungar konur, eru gefnar í gegnum fjölskyldutengsl og annað. Svo mætti lengi áfram telja. Hjónabandið hefur sem betur fer breyst gegnum söguna á Íslandi. Svona var þetta á margan hátt á sínum tíma hér hjá okkur. Það er ekki ýkja langt síðan mismunun í Bandaríkjunum og víðar aðgreindi svarta og hvíta í þessum efnum, þar sem svartir og hvítir máttu ekki giftast. Þeir voru einmitt kallaðir jafnir en bara aðgreindir. Þessi hugsun um að við séum jöfn en aðskilin er auðvitað fyrst og fremst hugsun ákveðinnar mismununar. Ef við hugum að þeim gildum sem koma fram í hjúskaparlögunum má sjá jákvæða sögulega þróun hjónabandsins að mínu mati sem stofnunar. Þar er lífssamband tveggja jafningja sem sjálfviljugir og á eigin forsendum ganga inn í það. Þetta er mjög róttæk hugmynd sem ekki hefur verið lengi við lýði í okkar heimshluta né annars staðar. Hún er ný af nálinni, fullorðið fólk sem sjálfviljugt, fyrst og fremst vegna ástar á hvort öðru, gengst undir ákveðin heit. Í hjúskaparlögunum segir: „Þeim ber að sýna hvort öðru trúmennsku, styðja hvort annað og gæta sameiginlega hagsmuna heimilisins og fjölskyldu.“ Í núgildandi lögum er hvergi minnst á kristilegan tilgang hjónabandsins. Við erum að tala um þau lög sem löggjafinn setur. Við erum ekki að tala um kirkjuna. Við erum að tala um hvernig við ætlum að tryggja að þeirri góðu stofnun, sem kveður á um ákveðin mannleg gildi jafningjasambands, lífssambands og trúmennsku, eigi að vegna sem best með því að fullorðið ástfangið fólk, burt séð frá kynhneigð og kyni, geti gengist undir þau lög. Þetta er frjálst samkomulag sem fólkið getur nú til dags gengið tiltölulega auðveldlega inn í og tiltölulega auðveldlega út úr, sem vel að merkja líka er mjög róttæk breyting sögulegrar þróunar. Þetta snýst, eins og ég sagði í byrjun, líka um börn, m.a. um börn samkynhneigðra. Er það ekki einmitt betra fyrir þau að foreldrum þeirra, uppalendum þeirra, sé ekki mismunað og þeir geti gengið inn í þetta lífssamband jafningja sem byggir á trúmennsku og góðum gildum? Mér finnst óskiljanlegt hvernig fólk getur sagt að fái samkynhneigð pör að ganga inn í þessa stofnun og játa ást sína og tryggð með þessum hætti geti það gengisfellt gildi hjónabandsins og þeirrar róttæku nútímahugsunar sem þar er að baki. Ég þori að fullyrða að langflest fólk sem gengur í hjónaband gerir það vegna gagnkvæmrar ástar. Þetta snýst um að kærleikurinn fái að gilda í þessum efnum, kærleikur og jafnræði. Því miður hefur gróft misrétti átt sér stað bæði í lögum og venjum, siðum og menningu samfélagsins gagnvart samkynhneigðum gegnum söguna, gagnvart fullorðnu fólki sem finnur fyrir einhverjum tærustu og dýpstu tilfinningum í lífinu. Þetta frumvarp til breytinga er ákveðinn lokapunktur þar sem Alþingi og löggjafinn segir: Við leiðréttum allt sem misfarist hefur, allt það sem rangt hefur verið gert og fögnum fjölbreytileikanum sem ástin og hjónabandið fela í sér. Ég held að það hljóti að vera þverpólitísk sátt um þetta mál. Þetta er í raun ekki byltingarkennt mál vegna þess að byltingin hefur þegar átt sér stað í réttindabaráttu samkynhneigðra. Þessi breyting er í samræmi við réttindi og skyldur sem nú þegar er að finna í lögum um staðfesta samvist. Eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir kom að í upphafi er þetta lokahnykkurinn á að enda mismunun og standa við þau gildi sem hjúskaparlögin kveða á um, um trúmennsku, stuðning og sameiginlega hagsmuni heimilis og fjölskyldu, að fullorðið fólk sem vill gangast inn á slíkan sáttmála fái að gera það.

Hæsv. forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem orðið hefur um frumvarpið. Ég tel að við séum með í höndunum mál sem eigi eftir að fá talsverða umfjöllun í allsherjarnefnd Alþingis. Ég vona að þaðan verði það á endanum afgreitt með jákvæðum hætti aftur til þingsins þannig að við getum greitt um það atkvæði. Mig langar að segja nokkur orð í tilefni af orðum hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur sem er einn af flutningsmönnum frumvarpsins. Hún var með afar athyglisverðar vangaveltur um það hvort barneignir væru forsenda hjónabands. Við gætum talað um það lengi dags og langt fram á kvöld, við munum trúlega ekki gera það, en mig langar til að koma með ábendingu úr þingsal hvað þetta varðar. Ef barneignir eru forsenda hjónabands er það svo í mínum huga að konur sem komnar eru yfir miðjan aldur, fram yfir tíðahvörf, gætu ekki gengið í hjónaband samkvæmt hjúskaparlögum. Fólk sem einhverra hluta vegna, af líffræðilegum orsökum eða vegna sjúkdóma, getur ekki eignast börn ætti þá ekki að geta gifst samkvæmt hjúskaparlögum. Þetta þarf að hafa í huga, þetta eru rök sem hrekja þá fullyrðingu að barneignir séu forsenda hjónabands samkvæmt hjúskaparlögum. Þetta sýnir fram á hvað við erum með veik rök gegn því að sú leið sem hér er lögð til verði farin. Varðandi vangaveltur hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur um það hvort sú ríkisstjórn sem nú situr þurfi að renna sitt skeið á enda áður en lög af þessu tagi verða samþykkt vil ég segja við hv. þingmann og þingheim: Ég tel trú hv. þingmanns fullmikla á ríkisstjórninni að ætla að hún muni sitja út kjörtímabilið. Það kann vel að vera að styttra sé í það en okkur grunar að sá jarðvegur verði til og þær aðstæður skapist á Alþingi Íslendinga að frumvarp af þessu tagi geti farið í gegn. Það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni að fjarvist hv. stjórnarþingmanna í málinu sker í augu. Um leið og ég óska eftir því, hæstv. forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allsherjarnefndar vil ég vitna til orða Sólveigar Önnu Bóasdóttur í erindi sem hún flutti á einu af málþingunum sem ég gat um áðan og birt er í Kirkjuritinu, 71. árgangi, 1. hefti. Hún fjallar þar um hjónaband samkynhneigðra. Greinin heitir Hvers vegna og hvers vegna ekki? og þar segir, með leyfi forseta: „Hvað er það þá sem hjónabandið sem tákn kallar fram hjá okkur sem lifum sem gagnkynhneigt fólk? Svar mitt er tvíþætt. Annars vegar ýtir það undir hugmyndir um yfirburði gagnkynhneigðarinnar sem hluta sjálfsmyndar og sjálfsskilnings, hjónabandið skoðað á táknrænu plani í gagnkynhneigðri menningu ritúalíserar hina félagslegu þýðingu þess að vera gagnkynhneigður. Sú þýðing er mikilvæg og hefur styrkjandi áhrif á sjálfið og sjálfsmyndina. Hjónabandið er eitt grundvallaratriði í menningu okkar til þess að festa og viðhalda þeirri sjálfsmynd. Ef ég geng ekki í hjónaband og er ekki í sambúð er ég ekki heldur fyllilega gagnkynhneigð, það vantar eitthvað mikilvægt. Hvað er það? Svarið er: Ég mun að öllum líkindum ekki eiga börn.“ - Og hér kemur tilgátan sem er um leið síðari hluti svarsins við spurningunni að ofan: „Ef samkynhneigðu fólki er gert kleift að ganga í hjónaband mun sá gerningur hrófla við sjálfsmynd okkar gagnkynhneigðra sem lítum á okkur sem fullkomnari manneskjur en samkynhneigt fólk.“ Ég legg til, hæstv. forseti, að frumvarpið verði samþykkt til þess að hroki gagnkynhneigðra sé ekki lengur til staðar í löggjöf Íslendinga, til að tryggja að þau sem unna hvort öðru njóti þess réttar sem fólginn er í hjúskaparlögunum, burt séð frá því hvort um er að ræða samkynhneigða eða gagnkynhneigða.

Virðulegi forseti. Mig langaði í seinni ræðu minni, sem verður ekki löng, að ítreka það sem kom fram hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur um barneignir og undirstöðu hjónabandsins. Sú skilgreining stenst ekki. Hv. þingmaður dró það fram að konur sem væru komnar úr barneign gætu þá ekki gengið í hefðbundið hjónaband og hvað þá ófrjósamir einstaklingar sem ekki vilja taka stjúpbörn. Ættu þau pör þá að skilja? Þetta er fáránlegt. Hvergi í lögunum finnst sú skilgreining að barn sé undirstaða hjónabandsins. Hjónabandið er skref sem tveir einstaklingar stíga til þess að votta að þeir elski hvor annan og vilji eyða ævinni saman til æviloka. Þetta er ákveðin stofnun, en barn er ekki undirstaðan. Það er ekki þannig og hvergi í lögunum finnst sú skilgreining. Um daginn þegar þessi mál voru mikið til umræðu í samfélaginu í tengslum við kirkjuþing kom góðborgari hér í bæ fram með þau rök að hún upplifði að ef þetta skref yrði stigið hætti hún að geta kallað sig konu. Þetta fundust mér afar sérkennileg rök, ég sé ekkert samhengi þar á milli. Þessi lög breyta því einu að samkynhneigðir fá full réttindi, að ekki verður aðgreining á milli gagnkynhneigðra og samkynhneigðra gagnvart hjúskap. Það á ekki að verða þess valdandi að nokkur maður missi tengsl við kynímynd sína, slík umræða er að mínu mati út í hött. Miklar framfarir hafa orðið í þessum málum. Á sínum tíma flúðu samkynhneigðir til útlanda af því að í litlu samfélagi þótti erfitt að vera samkynhneigður. Síðan hafa verið stigin mörg skref. Lítum til baka. Munið þið þegar við vorum að ræða um staðfesta samvist? Það þótti rosalegt skref og tekist var á um það. Nú finnst manni þetta sjálfsagt. Þegar við breyttum lögum varðandi ættleiðingar urðu umræður líka heitar, mörgum fannst þetta mjög erfitt. Nú finnst manni þetta sjálfsagt. Líklega munum við líta þannig á þetta mál síðar þegar búið verður að samþykkja frumvarpið, hvenær sem það nú verður. Þá munum við líta til baka og segja: Rosalega var þetta nú erfitt og umræðan var sársaukafull. En þetta er ekkert mál. Þetta mál er þess eðlis að við munum upplifa þetta þannig síðar. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir gerði líka að umræðuefni spá mína um það hvenær þetta mál fengi framgang. Hún fór að velta því fyrir sér hvort ríkisstjórnin sæti út kjörtímabilið eða ekki. Ég ætla ekki að kveða upp úr um það. En í ríkisstjórninni er geysilega mikil ósamstaða. Það er ótrúlegt hvernig ráðherrarnir leyfa sér að tala í kross. Það verður að vera einhver lágmarkssamnefnari. Menn geta ekki í veigamiklum málum talað út og suður á opinberum vettvangi í sömu ríkisstjórninni, það gengur ekki upp. En ég sé ekki neitt sem bendir til þess að ríkisstjórnin falli á næstunni, ég verð að viðurkenna það. Með þennan mikla meiri hluta virðist þetta allt frekar auðvelt og þægilegt fyrir ríkisstjórnarflokkana. En maður finnur viðhorfin hjá mjög mörgum, þingmönnum og öðrum, sem maður ræðir þessi mál við. Jú, þetta er réttlætismál, þetta er rétt, það á að breyta lögunum en svo kemur alltaf þetta „en“. Og hvað er þetta „en“? Það eru rökin: Æ, það er leiðinlegt að styggja kirkjuna. Þessi tilhneiging er frekar sterk hjá mjög mörgum og ég virði hana að vissu leyti. Auðvitað er leiðinlegt að styggja kirkjuna en mér finnst þetta mál vera í anda kirkjunnar. Þetta er réttlætismál, við eigum ekki að aðgreina fólk og við eigum að koma vel fram við aðra. Komdu fram við aðra eins og þú vilt að aðrir komi fram við þig, er það ekki eitt af grundvallarstefjum kirkjunnar? Mér finnst þessi umræða ekki þess eðlis að maður eigi að styggja kirkjuna. En margir upplifa það þannig og ég hef líka séð að sumir leiðtogar kirkjunnar upplifa það þannig sjálfir, þessi umræða reynist þeim erfið. Ég spái því að þetta mál verði þar af leiðandi ekki samþykkt á næstu missirum. Ég vona að svo verði en mér finnst það ólíklegt. Ég vil líka geta þess, aðallega þeim fáu þingmönnum sem hér eru til skemmtunar, að það er ankannalegt að standa hér og berjast fyrir því að samkynhneigðir geti gengið í hjónaband og hafa ekki einu sinni sjálfur gengið í hjónaband. En þetta er réttlætismál og þess vegna ætla ég að styðja það og berjast fyrir því. Málið fer væntanlega til allsherjarnefndar að lokinni þessari umræðu og sú er hér stendur er í þeirri nefnd. Það verður spennandi að sjá hvort meiri hluti er í nefndinni fyrir því að hleypa málinu áfram því að sumir telja það þverpólitískt, að í flestum flokkum séu aðilar sem vilja samþykkja málið strax en aðrir sem vilja bíða aðeins til að styggja ekki kirkjuna. Það er þá spurning hvort við erum tilbúin til að fara í atkvæðagreiðslu. Oft er talað um að nokkur mál séu þess eðlis að menn vilji fá atkvæðagreiðslu um þau, það gangi þvert á flokka. Við getum nefnt boxmálið. Það var mál af því tagi. Annað slíkt mál var um það hvort breyta ætti vindstigum í metra á sekúndu. Þetta eru mál sem fara ekki endilega eftir flokkslínum. Ég tel þó að kjarninn í stefnu míns flokks sé stuðningur við málið. Ég hef líka heyrt um önnur viðhorf hjá fólki í mínum flokki: Þetta er nú allt að koma, ekki styggja kirkjuna. Ég held að þetta sé svona í flestum flokkum. Ef við næðum málinu í þann farveg að leyfa þinginu, ef það er tilbúið til þess, að gera þessa hluti upp við sig gætum við tekið það úr nefnd og gætum einfaldlega ýtt á græna, rauða eða gula takkann. Þá lægi fyrir hver staðan væri núna. Ef málið yrði fellt er ég sannfærð um að það yrði samþykkt síðar. Þetta er bara spurning um tíma, virðulegi forseti.