Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á árinu 1961 voru sett lög um ríkisábyrgðir, og á árinu 1962 voru sett lög um ríkisábyrgðasjóð. Þessi lög tvenn eru þegar farin að hafa veruleg áhrif, en eins og kunnugt er, var ríkisábyrgðamálum í rauninni komið í óefni, og þurfti þar gagngerðra endurbóta við. Ástæðurnar til breytinganna eru ýmsar, Í fyrsta lagi er þegar farið að gæta mjög þeirrar breyt., að aðalreglan er sú nú, að ekki er veitt sjálfskuldarábyrgð, heldur einföld ábyrgð, þegar ríkið tekur á sig ábyrgð einhverra lána. Þetta felur í sér þá gerbreytingu, að í stað þess, að með sjálfskuldarábyrgðinni gat lánveitandi, ef vanskil urðu, gengið beint að ríkissjóði og krafið hann um greiðslu án þess að gera tilraun til að krefja sjálfan skuldarann. Með hinni nýju aðferð hinnar einföldu ábyrgðar er nauðsynlegt fyrir lánveitanda eða kröfuhafa að reyna fyrst til þrautar innheimtu hjá skuldara. Síðan ríkisábyrgðalögin tóku gildi hafa því, nema sérstakar heimildir hafi verið til annars, verið veittar einfaldar ábyrgðir í staðinn fyrir sjálfskuldarábyrgðir, og ætla ég, að varðandi þau lán hafi ekki enn komið til þess, að ríkissjóður hafi þurft að greiða vegna vanskila. Hitt er svo augljóst mál, að enn eru í gildi og verða um nokkurra ára skeið margar sjálfskuldarábyrgðir, þar sem kröfuhafinn hefur heimild til að snúa sér beint að ríkissjóði og krefja hann greiðslu án þess að ganga úr skugga um vilja eða getu skuldarans til greiðslu. Þessi breyting, sem ég nú nefndi, er þegar farin að segja til sín, en að fullu gagni verður hún að sjálfsögðu ekki orðin fyrr en eftir nokkur ár. Í öðru lagi er nú orðið meira aðhald varðandi veitingu ríkisábyrgða. Fjmrn. hefur samið við Seðlabanka Íslands, að hann taki að sér umsjá ríkisábyrgðasjóðs og enn fremur það eftirlít og þann undirbúning, sem ríkisábyrgðalögin gera ráð fyrir. Þegar einhver aðili biður um ríkisábyrgð, lætur Seðlabankinn kanna, hvort rök séu til þess að veita slíka ríkisábyrgð, hverjar tryggingar þurfi að setja. Og þegar ríkisábyrgð hefur verið veitt, þá er það hans verkefni að fylgjast með aðila og reyna í tæka tíð að gera ráðstafanir til þess, að til þess komi ekki, að ábyrgð falli á ríkissjóð. Það hefur að undanförnu verið gengið í það af hálfu ríkisábyrgðasjóðsins að fá ákveðna samninga og undirrituð skuldabréf til tiltekinna ára og með tilteknum vöxtum um greiðslu hinna eldri vanskila, og má segja, að í öllum meginatriðum séu nú þessi mál að komast í fast form. Ég tel engan vafa á því, að þessar breyt., þessar umbætur, sem gert er ráð fyrir með l. um ríkisábyrgðir og ríkisábyrgðasjóð, muni hafa mikil áhrif til þess að forða ríkissjóði frá áföllum, án þess þó að draga úr þeirri nauðsynlegu fyrirgreiðslu, sem veita þarf með ríkisábyrgðum oft og einatt til bæði sveitarfélaga og ýmissa aðila, sem vilja koma nauðsynlegum og nytsömum framkvæmdum áfram. Það, sem þetta frv. fer fram á, er, að ríkisstj. sé heimilt fyrir hönd ríkisábyrgðasjóðs að taka allt að 50 millj. kr. innlent lán handa sjóðnum. Það er ljóst, að á s.l. ári og væntanlega á þessu ári geti fjárþarfir ríkisábyrgðasjóðs orðið nokkru meiri en fjárlög gera ráð fyrir, og má þó segja, að mjög sé það í óvissu enn þá, hversu tekst með það hvort tveggja, annars vegar að koma i veg fyrir, að greiðslur falli á ríkissjóð á næstunni, og hins vegar, hversu gengur að innheimta hjá skuldurum það, sem þegar er á fallið. En meðan ríkisábyrgðasjóður er að komast yfir örðugasta hjallann í þessu efni, er nauðsynlegt, að hann fái nokkurt lán í þessu skyni, og fer þetta frv. fram á, að skýlaus heimild sé til þess veitt. Hins vegar benda allar líkur til þess, að áður en langt um liður, þá muni þessi mál taka verulegum stakkaskiptum og þau fjárframlög, sem ríkissjóður þarf að inna af hendi, eða nauðsyn á lántökum í þessu skyni verði miklu minni en nú er. Ég vænti þess, að þetta atriði, að veita ríkisábyrgðasjóðnum formlega heimild til nokkurrar lántöku í bili, þurfi ekki að valda neinum ágreiningi hér á Alþingi. Ég vil leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Allir þm. Framsfl., þeir er sæti eiga í þessari hv. d., eru flm. að frv. því, sem nú er hér til umr. og ég mun gera nokkra grein fyrir. Landbúnaðurinn er einn af aðalatvinnuvegum þjóðarinnar, og hann er hinn elzti atvinnuvegur í þessu landi, sá atvinnuvegur, sem lífskjör þjóðarinnar hafa á liðnum öldum verið frekar bundin við en nokkra aðra starfsemi. Það munu allir sammála um, að það er mikilvægt hverri þjóð að framleiða fæðu í eigin landi. Þetta á við um allar þjóðir og í öllum löndum, en þó einkum í landi eins og Íslandi, sem er eyja í reginhafi. En landbúnaðurinn hefur einnig menningarlegu hlutverki að gegna. Íslenzk þjóðmenning á rætur í sveitum þessa lands, og sú bæjarmenning, sem hér er að skapast, er enn þá mjög í mótun, og þó að þar megi greina ýmislegt ágætt, þá fylgja henni vissulega annmarkar og þjóðfélagið má ekki við að missa þá menningarlegu kjölfestu, sem sveitirnar veita enn í dag. Byggðin helgar fyrst og fremst rétt þjóðarinnar til landsins. Hin dreifða byggð úti um sveitirnar styrkir þennan rétt þjóðarinnar. Hagstofa Íslands hefur um langt árabil gert skýrslur um mannfjölda og atvinnuskiptingu þjóðarinnar. Sérstaklega gerir hún nákvæmar skýrslur um atvinnuskiptinguna á 10 ára fresti, þegar svokölluð aðalmanntöl fara fram. Það er sjálfsagt nokkrum annmörkum bundið að draga þarna glögga markalínu, því að ýmsir vinna að fleiri störfum en einu samtímis og fleira fólk er í sveitum en það, sem eingöngu starfar að landbúnaði. En samkv. þessum skýrslum hagstofunnar hefur fólksfjöldinn við landbúnaðarstörf á ýmsum tímum verið sá, sem hér segir: Um síðustu aldamót er talið, að 66.5% af þjóðinni hafi stundað landbúnað, 1920 42.9%, 1940 30.6%, 1950 19.9%. Það mun ekki fyllilega búið að vinna úr manntali 1960 að þessu leyti, en samkv. bráðabirgðatölum starfa nú ekki að landbúnaði nema 14–15% af þjóðinni. En framleiðslan hefur stóraukizt þrátt fyrir þessa breytingu á skiptingu þjóðarinnar milli atvinnugreina. Og þessi fámenni hópur, þ.e. innan við 20% af þjóðinni, framleiðir í flestum greinum nægilegt magn af afurðum til nota innanlands fyrir hinn stóra og sístækkandi neytendahóp, og í sumum greinum landbúnaðarins er framleiðslan nokkru meiri en innanlandsþörfin krefur. Þetta hefur tekizt vegna þess, að gerbreytingar hafa átt sér stað í landbúnaðinum á tiltölulega mjög skömmum tíma. Vélar hafa verið teknar til nota við svo að segja stórt og smátt í landbúnaðarstörfum, ræktunin hefur aukizt og gert það fært að beita vélaaflinu við framleiðsluna, byggingar hafa færzt í betra horf og bætt alla aðstöðu við að hagnýta jarðargróðann, og með ræktun búfjárstofnanna hefur afurðamagn búfjárins stóraukizt frá því, sem áður var. Það þarf enginn að furða sig á því, þó að gerbreyting eins og þessi, sem gerist á svo skömmum tíma, hafi kostað mikil átök og mikið fjármagn, meðan þessi uppbygging átti sér stað. Og sem betur fer, er slíkri uppbyggingu engan veginn lokið, enda þarf slík þróun að halda áfram sí og æ. Þessi átök í landbúnaðinum hefur ekki verið hægt að gera öðruvísi en með allmikilli lánastarfsemi. Og það er alls ekki óeðlilegt, þegar á þetta er litið, þó að bændurnir eigi fullörðugt með að standa straum af þeim byrðum, sem þeir hafa tekizt á herðar í þessu sambandi. Bændastéttin hefur að sönnu notið stuðnings við þessar framkvæmdir af hálfu þjóðfélagsins fyrir forgöngu ríkisvaldsins, bæði með lagasetningu og stjórnarathöfnum ýmsum. Það má telja jarðræktarframlög, sem greidd eru á ræktun og útihúsabyggingar í sveitum, en hitt vegur þó að mínum dómi meira, sú lánastarfsemi, sem bændurnir hafa átt aðgang að á síðustu áratugum. Og sú lánastarfsemi, þ.e. stofnlánasjóðir landbúnaðarins, hefur ekki a.m.k. fram til þessa tíma verið rekin út frá kaldrænu bankasjónarmiði eða fjármagnssjónarmiði, þannig að markmiðið hafi fyrst og fremst verið það að ávaxta fé í landbúnaðinum, heldur hefur hitt sjónarmiðið setið í fyrirrúmi, að veita landbúnaðinum stuðning með lánastarfsemi. Og vegna þess að það sjónarmið hefur verið lagt til grundvallar, hefur verið svo um hnúta búið um langt skeið, að það var Alþingi sjálft, sem ákvað lánakjörin, þ.e. vaxtahæðina á stofnlánum landbúnaðarins, og í megindráttum lánstímann líka. En á þessu var gerð breyting með efnahagslögunum nr. 4/1960, eins og kunnugt er, og þetta vald er nú lagt í hendur Seðlabankans og ríkisstjórnarinnar. Af þeirri efnahagsstefnu, sem hófst 1960 og núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur fylgt, hefur leitt gífurlegar verðhækkanir í landinu. Þær verðhækkanir bitna á landbúnaðinum og bændastéttinni áreiðanlega eigi síður en öðrum stéttum þjóðfélagsins. Og þessar öru og miklu verðhækkanir hafa það í för með sér, að aðstaða bændanna verður af þeim sökum enn þá misjafnari en áður var. Þeir bændur, sem voru búnir að búa þannig í haginn, áður en verðhækkanirnar fóru að segja til sín, að þeir gátu um skeið komizt hjá því að leggja í byggingarkostnað eða kaupa vélar, standa vitanlega miklum mun betur að vígi en hinir, sem voru skammt á veg komnir í framkvæmdum og hafa nú á síðustu árum þurft að ráðast í framkvæmdir, sem kosta mjög mikið fé, eða kaupa vélar, til þess að auðið sé að halda búskapnum í sæmilegu horfi. Og þetta hefur það í för með sér, að það er enn þá örðugra en áður var fyrir ungt fólk að hefja búskap, því að stofnkostnaðurinn nemur svo háum fjárhæðum, eða að koma búrekstri í það form, sem talið er hæfa nútímabúskap. Landbúnaðurinn sem atvinnugrein stendur því nú höllum fæti og vissulega á nokkrum vegamótum. Um þetta vitna samþykktir félagssamtaka bændastéttarinnar, sem gerðar hafa verið nú að undanförnu, enda er það á allra vitorði, að viðreisnin er sveitafólkinu mjög þung í skauti. Þessa ályktun má einnig draga af því, að dregið hefur úr stofnun nýbýla nú að undanförnu. Og landbúnaðurinn sem heild nýtur ekki þess góðæris, sem þjóðin vissulega hefur átt við að búa undanfarin 2 ár frá náttúrunnar hendi með hinum aukna sjávarafla og sæmilega hagstæðu verði á sjávarafurðum, því að nú hin síðustu ár hefur landbúnaðurinn, a.m.k. í sumum héruðum, átt við verulega erfiðleika að stríða, í sambandi við kal í túnum og tíðarfar, sem hefur reynzt fremur áfallasamt, a.m.k. í sumum landshlutum. Það er því vissulega svo komið nú, að það er allmikið los á byggðinni í sveitum þessa lands. Og ríkisvaldið - hv. Alþ., ríkisstjórn og ríkisstofnanir - má ekki láta þetta fram hjá sér fara án þess að gefa því gaum. Það verður að líta á þetta með fullu raunsæi og koma í veg fyrir, að fólksflótti örvist eða skapist að nýju úr sveitunum og frá landbúnaðinum, og það ríður á miklu, að ekki falli undan, að þessu sé gefinn gaumur, því að enn eru í gildi þau orð, að „öllum hafís verri er hjartans ís, sem heltekur skyldunnar þor“. Þetta verður að mínum dómi og okkar flutningsmanna að gera eftir ýmsum leiðum. Það þarf að auka jarðræktarframlögin frá því, sem nú er, enda er svo komið, að hlutur þjóðfélagsins af stofnkostnaði ræktunar er miklu lægri en hann var t.d. 1955 hjá öllum, sem komnir eru yfir markið um 10 hektara túnstærð, en þeir, sem eru undir því marki í ræktuninni, njóta sérstakrar fyrirgreiðslu af löggjafans hálfu, eins og kunnugt er. Þetta þarf einnig að gera með aukinni lánastarfsemi og bættri aðstöðu til handa sveitafólkinu í því efni. Og vitanlega þarf í sambandi við þetta einnig að endurskoða afurðasölulögin og gæta réttar bændastéttarinnar í því efni, enda er það nú mjög á dagskrá hjá félagssamtökum bændanna, að þau mál þurfi endurskoðunar við. Þó að ég hafi í upphafi máls míns gert þetta almenna yfirlit, þá er í þessu frv., sem hér liggur fyrir, einungis fjallað um einn þátt þessara mála. Með lögum, sem sett voru í fyrra um stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum, var að því stefnt að efla stofnlánasjóði landbúnaðarins frá því, sem orðið var, og gera þeim fært að losna við fjárhagsbyrðar, sem á þá voru fallnar. En leiðin, sem farin var að þessu marki með löggjöfinni í fyrra, er sú að láta bændastéttina sjálfa í stórkostlega vaxandi mæli byggja upp sína eigin stofnlánasjóði. En eins og viðhorfið er nú í landbúnaði og ég hef lauslega drepið á, þá er ráðið til þess að koma í veg fyrir aukinn flótta fólks úr sveitunum og frá landbúnaði ekki það að skattleggja bændurna sjálfa til þeirrar lánastarfsemi, sem þeim er nauðsynleg. Með 1. gr. þessa frv. er lagt til, að á þessu verði gerð breyting. Og sú stefnubreyting, sem fyrir okkur flm. vakir að þessu leyti, er sú, að stofnlánasjóðir landbúnaðarins njóti eftirleiðis fjármagns af því veltufé, sem til umráða er og útlána í þjóðfélaginu, en að álagt ríkisframlag verði ákveðið 30 millj. kr., og er það fyrst og fremst miðað við að greiða vaxtamismun, sem af starfsemi stofnlánadeildarinnar leiðir, samkv. þeirri stefnu, sem við setjum fram í þessu frv. Rétt er að gera sér grein fyrir því, hvað hér er raunverulega um stórt viðfangsefni að ræða. Skv. Hagtíðindum eru heildarútlán í bankakerfinu 4–5 milljarðar, og það þykir mjög fréttnæmt um þessar mundir, að sparifé landsmanna aukist hröðum skrefum. En að sama skapi vex umráðafé bankanna, og það á að auðvelda þeim að hlaupa undir bagga í því efni, sem hér um ræðir, eins og raunar á fleiri sviðum. Í skýrslu frá Búnaðarbanka Íslands, sem gerð var heyrinkunn nú eftir síðustu áramót, segir, að sparifé sparisjóðsdeildar Búnaðarbankans hafi á árinu 1962 vaxið um 98.2 millj. kr. og að innstæður á hlaupareikningi hækkuðu á sama tíma um 38.9 millj. kr. En á undanförnum árum hafa útlán úr stofnlánasjóðum landbúnaðarins numið því, er hér segir, samkv. opinberum tölum um það efni: 1959 42.7 millj. kr., 1960 63 millj. kr., 1961 49.5 millj., og í skýrslu Búnaðarbankans, þeirri er ég vitnaði til, segir, að á árinu 1962 hafi verið lánað úr stofnlánadeild 834 lán, samtals 70.4 millj. kr. Af þessu er auðsætt, að hér er ekki um stærra viðfangsefni að ræða en svo, að það er aðeins örlítið brot af því fjármagni, sem í umferð er í bankakerfinu, sem stofnlánadeild landbúnaðarins þarf á að halda, og á árinu 1962 jókst sparifé sparisjóðsdeildar Búnaðarbankans eins, þó að ekkert annað sé talið, um 28 millj. kr. hærri fjárhæð en öll útlán stofnlánadeildarinnar námu á sama ári. 2. gr. þessa frv. fjallar um það, að ríkið skuli hér eftir standa straum af þeim gengishalla, sem á byggingarsjóð sveitanna og ræktunarsjóð hefur fallið vegna breytingar á verðgildi ísl. krónu á undanförnum árum. Þegar þetta mál um stofnlánadeild landbúnaðarins var hér til umræðu á síðasta þingi, var leitað upplýsinga um, hve miklu þessi fjárhæð nemur. Þá lágu ekki fyrir opinberar tölur um þetta, en eftir þeim upplýsingum, sem þá voru lagðar fram, var það látið koma fram í umræðum, hvað hér væri um mikla fjárhæð að ræða. En síðan hefur það gerzt, að nú liggja fyrir um þetta opinberar tölur, og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, vitna til þeirra. Í tímariti bændasamtakanna, Árbók landbúnaðarins, skrifar ritstjóri Árbókarinnar, Arnór Sigurjónsson, ritgerð um þessi mál, og þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, um byggingarsjóð sveitabæja og ræktunarsjóð Íslands: „Þessir sjóðir námu vaxa og vel dafna fram til ársloka 1957, en þá var hrein eign ræktunarsjóðs 65.2 millj. kr., en byggingarsjóðs 44.1 millj. kr. En svo komu bjargráð og viðreisn stjórnmálamannanna með dulbúinni gengisfellingu 1958 og opinberum gengisfellingum 1960 og 1961, er kostuðu sjóði þessa alla eign og nokkru meira þó. Ef reiknað er frá erlendum skuldum í árslok 1959, en önnur gögn hefur ritstjóri Árbókarinnar ekki í hendi, hafa bjargráðin og hinar opinberu gengisfellingar kostað ræktunarsjóð 103.4 millj. kr., en byggingarsjóð 27.7 millj. kr., eða báða sjóðina 131.1 millj. kr., þar af bjargráðin 31.7 millj. kr., en gengisfellingarnar 99.4 millj. kr.“ Það er staðreynd, sem hér er dregin glögglega fram í Árbók landbúnaðarins, að fram til ársloka 1957 stóð hagur þessara sjóða með blóma, þeir námu vaxa og vel dafna, eins og hér segir og gripið til gamals máls. Allur vandi þessara sjóða stafar af gengisbreytingunum, við skulum segja bæði hinni dulbúnu, eins og hér er sagt, 1958, og hinum opinberu gengisfellingum 1960 og 1961, og hlutföllin eru þessi samkv. opinberum tölum, að 31.7 millj. kr. af hallanum eru vegna bjargráðanna svokölluðu 1958, en 99.4 millj. kr. vegna gengisfellinganna 1960 og 1961. Þetta er allur vandi sjóðanna, og viðfangsefnið er það, hvernig eigi að snúast við þessum vanda eða hvernig hafi átt að snúast við þessum vanda og leysa þessi mál. Og ég leyfi mér enn, hæstv. forseti, að vitna hér til umsagnar ritstjóra Árbókar landbúnaðarins um þetta efni. Hann segir svo: „Ritstjóri Árbókarinnar lítur svo á, svo sem hann hefur áður lýst yfir hér í Árbókinni, að byggingarsjóður og ræktunarsjóður hafi frá upphafi til endaloka starfað samkv. fyrirmælum ríkisvaldsins, en verið einskis ráðandi um þau bjargráð og viðreisn, er ríkisvaldið bjó þjóðinni, og því hafi ríkisvaldið borið siðferðilega og fjárhagslega ábyrgð á sjóðunum og þá einnig verið skylt að taka á sig skakkaföll þeirra við bjargráðin og viðreisnina, þ.e. tap þeirra við gengisfellinguna. Ef ríkisvaldið hefði viljað viðurkenna þetta drengilega og opinskátt, hefði ekki þurft neina nýja löggjöf, heldur hefðu sjóðirnir haldið áfram í sama horfi og áður, haldið nöfnum sinum, sem vinsæl voru orðin af starfi þeirra, aðeins hefði þurft að hækka framlag ríkisins í öfugu hlutfalli við verðgildi ísl. kr. og ef til vill hækka útlánsvexti sjóðanna. Þetta hefði einnig verið viðurkenning á því. sem ritstjóri Árbókarinnar álítur réttast, að bændastétt landsins, sem sjóðanna hefur notið, eigi allra atvinnustétta minnst sök á verðfellingu íslenzkra peninga, og henni eigi því sízt allra að refsa fyrir þá verðfellingu.“ Ég tilfæri þessi orð hér úr tímariti bændasamtakanna vegna þess, að ég ætla það mála sannast, að þau séu í fullu samræmi við skoðanir alls þorra bændastéttarinnar sjálfrar á þessu máli. Og ég tilfæri þau einnig hér til þess að sýna það hér ótvírætt, að það eru fleiri, sem um landbúnað hugsa af gaumgæfni og fullri alvöru og velvild í garð þess atvinnuvegar, heldur en við flm. þessa frv., sem líta þannig á, að sú stefna, sem við setjum fram í 2. gr. þessa frv., sé fyllilega réttmæt. Það er ríkisvaldið, sem ákvað gengisfellingarnar, sem skapað hafa allan vanda þessara sjóða. Og ríkisvaldið ákvað þessar gengisfellingar, að því er talið er, vegna atvinnuveganna og þá fyrst og fremst útflutningsframleiðslunnar. En um leið og ríkisvaldið taldi þetta nauðsynlegt vegna útflutningsframleiðslunnar, þá ber því sama ríkisvaldi skylda til að líta þannig til hins annars aðalatvinnuvegar þjóðarinnar, að hann og þeir menn, sem við hann starfa, þurfi ekki að mæta sérstökum skakkaföllum vegna þessarar ákvörðunar. Næst vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um vextina af stofnlánum landbúnaðarins. Í 3. gr. þessa frv. er svo mælt, að vextir af lánum til íbúðarhúsa í sveitum skuli vera 3½% og af öðrum lánum stofnlánadeildar 4%. Þetta er sami vaxtafótur á þessum stofnlánum og í gildi var, áður en viðreisnin var sett á laggirnar á árinu 1960. Ég vek enn athygli á því, sem ég drap á fyrr í ræðu minni, að um áratugaskeið var það löggjafaratriði, hverjir vextir væru ákveðnir af stofnlánum í landbúnaði, og í meginatriðum um lánstímann einnig. Þetta var löggjafaratriði vegna þess, hve þýðingarmikið þetta er fyrir alla afkomu bændastéttarinnar, og löggjafinn vildi áreiðanlega búa svo um hnúta, að hin fyllsta sanngirni gagnvart bændunum væri sýnd við framkvæmd þessa máls. Landbúnaðurinn er þannig atvinnugrein, að það er ekki auðið að safna stórfelldum gróða, a.m.k. ekki á skömmum tíma, í þeim atvinnurekstri. En í þeim atvinnurekstri gerast á hinn bóginn miklu minni sveiflur en í ýmsum öðrum atvinnugreinum þessarar þjóðar. Landbúnaðurinn er því ekki fær um að bera mjög þunga vaxtabyrði af þeim stofnlánum, sem honum eru veitt. En í þessu efni kemur fleira til en það, sem snýr að bændastéttinni sjálfri. Þetta mál er miklu víðtækara og hefur áhrif út í fjárhagskerfi þjóðfélagsins, eins og ég skal nú með nokkrum orðum gera grein fyrir. Vextir þeir, sem færðir eru inn í verðlagsgrundvöll landbúnaðarafurða, greinast í þrjá liði. Einn liðurinn eru vextir af lausaskuldum bænda. Þar er vaxtafóturinn 9%, og miðað er við almenna útlánsvexti í bönkum landsins. Annar liðurinn eru vextir af stofnlánum í landbúnaði. Aðferðin til þess að ákveða þann lið er sú, að það er leitað eftir meðaltali vaxtahæðarinnar, sem bændastéttin raunverulega greiðir af stofnlánum sínum í Búnaðarbankanum. Enn er allmikið af stofnlánum í Búnaðarbankanum með lágu vöxtunum, sem giltu, áður en viðreisnin kom til sögu. Og þeir vextir lækka enn sem komið er þetta meðaltal. En eftir því sem lengur líður, greiðast eldri lánin upp, en nýjum er bætt við með viðreisnarvöxtunum, svo að óðar en varir hlýtur þetta að fara þannig, að það verði viðreisnarvextirnir, sem munu verða einráðir um þennan lið í verðlagsgrundvelli landbúnaðarafurða. Þriðji liðurinn eru svo vextir af eigin fé bóndans í búinu. Á undanförnum árum hefur sá liður verið miðaður við að greiða 3½% vexti af því fé, sem talið er að bóndinn eigi sjálfur í meðalbúi. Og þetta 3½% eru þeir allra lægstu stofnlánavextir, sem landbúnaðurinn hefur búið við. En í verðlagsgrundvellinum, sem nú er í gildi, var þessu þokað upp í 5% og fjármunir bóndans í meðalbúinu þá metnir, að mig minnir, um 370 þús. kr. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að um þennan lið verðlagsgrundvallarins ríkir mikill ágreiningur og fulltrúum bændanna finnst, að eigin fjármunir í búinu séu of lágt metnir og vaxtafóturinn af því of lágur, svo að bændurnir hljóta að einbeita sér að því að fá þennan lið leiðréttan þannig, að þessi liður vaxtanna hækki, að almennum útlánsvöxtum í landinu óbreyttum. Þetta hnígur því allt að því, að vaxtaliðurinn í verðlagsgrundvelli landbúnaðarafurðanna hlýtur að hækka og hafa áhrif á verðlag landbúnaðarafurðanna í æ ríkara mæli, ef ekkert er að gert til breytinga á stofnlánavöxtunum. Hærri vextir kalla á hærra afurðaverð, en hærra afurðaverð kallar á hærri greiðslur til útflutningsuppbóta, svo framarlega sem eitthvað af landbúnaðarvörum er selt úr landi. Og hærra landbúnaðarverð innanlands kallar á annaðhvort hærri niðurgreiðslur eða ýtir undir kröfur um hærra kaupgjald, þar sem landbúnaðarafurðirnar eru mjög ríkur þáttur í vísitöluútreikningnum og í því verðlagi, sem miðað er við, þegar metinn er kostnaður fjölskyldu vegna lífsframfæris hennar. Kerfið er svo þannig, að þessu er mætt að nokkru leyti með fjölskyldubótum, en talið er, að greiðsla fjölskyldubóta með 1. og 2. barni í fjölskyldu kosti ríkissjóð nú yfir 120 millj. kr. á ári, og þessu er svo enn fremur mætt með niðurgreiðslum, og þær fjárhæðir, sem til þess fara af fjárl., eru nú ekki takmarkaðar við milljónatugi, heldur milljónahundruð. Samkv. fjárl. undanfarinna ára hafa fjárveitingar á fjárl. til niðurgreiðslu og útflutningsuppbóta numið 1960 307.9 millj., 1961 314.9 millj., 1962 300 millj., 1963 430 millj. kr. Og mikill hluti af þessu fé er svo dreginn saman með álögum á almennt vöruverð í landinu. Þannig er þá þetta kerfi, að það er mynduð þessi hringrás. Vaxtaliðurinn í verðlagsgrundvelli landbúnaðarins verður æ áhrifaríkari um landbúnaðarvöruverðið, dýrtíðarmyllan, sem hrundið er af stað með hinum háu vöxtum, - stofnlánavöxtum í landbúnaði, - verður sjálfvirk, og hún malar þeim mun örar, því meiri framkvæmdir sem verða í landbúnaðinum og því meiri sem fjármunamyndunin er í þeim atvinnuvegi. Þannig er þetta gert. Með því að verja nokkru af ríkisfé, eins og hér er lagt til, til þess að jafna vaxtamismun vegna stofnlána í landbúnaði, er verið að snúa við á þessari braut, það er verið að draga úr áhrifum þessarar sjálfvirku myllu. Samkv. ákvæðum frv. er því lagt til, að vaxtafóturinn verði lögbundinn eins og áður var lengst af um stofnlán til landbúnaðarins. Það er verið að leggja til að létta vaxtabyrði bændanna, og jafnframt miðar þetta að því að draga úr vexti einnar þeirrar kvíslar, sem myndar hina miklu dýrtíðarelfu viðreisnarinnar, sem nú hefur raunar brotizt yfir alla bakka og flæðir um svið þjóðlífsins. Þá er í þessu frv. ákvæði um að efla fjárþörf veðdeildar Búnaðarbankans allverulega frá því, sem nú er. Þó að við flm. þessa frv. viljum, að sem allra mest kjölfesta sé í landbúnaðinum og búsetu fólksins í sveitum, og stefna þessa frv. miði að því að stuðla að því, að svo verði, þá eru það aðeins eðlilegir viðskiptahættir, að jarðeignir eða fasteignir í sveitum gangi kaupum og sölum við og við, einkum þegar eldri kynslóðin hverfur frá atvinnurekstri fyrir aldurs sakir eða verður af öðrum ástæðum að hverfa frá störfum og hinir yngri eiga að taka við. Veðdeild landbúnaðarins á að gegna því hlutverki að veita lán til þess að greiða fyrir viðskiptum af þessu tagi, en um langt skeið hefur veðdeildina skort tilfinnanlega fjármagn til þess að geta gegnt þessu hlutverki, svo sem til er ætlazt og þörf krefur. Með þessu frv. er lagt til, að Seðlabankanum verði gert skylt að lána veðdeildinni 50 millj. kr. til 20 ára með 5% vöxtum. Enn fremur er gert ráð fyrir, að veðdeildinni veitist heimild til að gefa út nýjan flokk bankavaxtabréfa, er notuð verði til þess að greiða fyrir viðskiptum með fasteignir í sveitum landsins. Verði þetta samþykkt, verða tekjustofnar veðdeildarinnar þannig, að í fyrsta lagi heldur hún því, sem hún hefur nú samkv. heimildargrein í stofnlánadeildarlögunum, og eldri tekjustofnum, og til viðbótar fær hún þá fjárhagslegu aðstoð, sem við gerum ráð fyrir með þessu frv. Í gildandi lögum er gert ráð fyrir því, að sett verði á fót nefnd, sem hafi með höndum byggingarrannsóknir. Þessa nefnd hefur skort mjög fé til þess að geta sinnt þessu starfi, og við gerum ráð fyrir í þessu frv., að ákveðið verði fast framlag í þessu skyni, eigi minna en 350 þús. kr. á ári. Hér er áreiðanlega um mjög gagnlega starfsemi að ræða, sem á, þegar fram í sækir, að geta leitt af sér sparnað og hagkvæmni við byggingu húsa, einkum útihúsa í sveitum, en það er einn þáttur þessara mála, sem vissulega er þörf að gefa gaum, bæði vegna bændanna sjálfra, sem í framkvæmdunum standa, og vegna þeirrar lánsstofnunar, sem veitir fé til stuðnings þessari uppbyggingu. Ég vil enn fremur taka það fram, að við flm. þessa frv. teljum, að fleiri breytingar þurfi að gera á l. um stofnlánadeild, landnám, ræktun og byggingar í sveitum heldur en fram koma í þessu frv., sérstaklega sé brýn þörf á að breyta ákvæðunum um stuðning við ræktun á jörðum, sem hafa minna en 10 hektara tún, og færa það mark upp sem verulegu nemur. En með tilliti til þess, að sérstakt frv. liggur fyrir þessu þingi um þann þátt mála, vildum við ekki blanda því inn í þetta frv., en munum taka afstöðu til þeirra atriða, þegar það frv., sem flutt hefur verið og um þetta fjallar, kemur til kasta þessarar hv. deildar. Ég vil að lokum segja, að okkur er það vitanlega ljóst, að með flutningi þessa frv., þótt að lögum yrði, leysist ekki allur sá vandi, sem að bændastéttinni steðjar um þessar mundir. En það er skoðun okkar, að með samþykkt þessa frv. yrði lánamálum bændanna komið í betra horf en þau eru nú, og við væntum þess, að þetta mál verði skoðað allt saman með fullri sanngirni og alvöru, þannig að hlutur bændanna geti orðið sem allra beztur. Ég legg svo til, að þegar þessari umr. lýkur, verði málinu vísað til landbn.



Herra forseti. Ég vil taka undir lokaorð hv. 1. flm. þessa frv., að þess ber vissulega að vænta, að þau mál, sem hér eru til umr. og vakið er máls á í þessu frv., verði rædd af fullkominni alvöru og með það í huga, að þau komi landbúnaðinum og bændastétt landsins að sem mestu gagni. Hitt er svo aftur annað mál, hvort það frv., sem hér liggur fyrir, ber þau einkenni, að menn hafi lagt sérstaka áherzlu á að lita á málið með sama raunsæi og ábyrgðartilfinningu og þessi hv. 1. flm. taldi höfuðnauðsyn. Áður en ég hafði séð þessu frv. útbýtt í þessari hv. d., sá ég stóra fyrirsögn í aðalmálgagni Framsfl., þar sem boðað var frv., sem mundi, að því er manni skildist, marka mikil tímamót í lánamálum landbúnaðarins, og áður en lestrinum var lengra komið, taldi ég sennilegt, að þarna væri um að ræða einhverjar nýjar hugmyndir og því væri fýsilegt að kynna sér, hvað þarna væri á ferðinni. Reyndin er hins vegar sú, eins og hv. þm. sjá, að í þessu frv. er ekkert nýtt, ekki nokkur till. Það eru allt endurteknar till., sem fluttar voru við afgreiðslu l. um stofnlánadeild landbúnaðarins hér á síðasta þingi. En það út af fyrir sig þarf ekki að sanna neitt um það, að till. geti ekki haft nokkuð til síns máls. En það er a.m.k. ljóst af þessu, að hér er ekki um neinar nýjungar að ræða, þannig að hv. flm. virðast eftir þessa löngu íhugun hafa komizt að raun um, að ekki væri hægt að leysa þessi mál með öðrum raunhæfari hætti en þeim, sem þessar eldri till. þeirra báru með sér. Því miður verð ég að segja það, að eins og hv. 1. flm. málsins túlkaði sitt mál og gerði grein fyrir þessu frv., þá sýnist mér í raun og veru, að með frv. þessu sé verið að grafa undan stofnlánadeild landbúnaðarins, því að það er gert ráð fyrir því í senn að taka af deildinni mikilsverða tekjustofna og að nota þær tekjur, sem hér er lagt til að varið verði til deildarinnar, á þann hátt, sem hv. flm. gerði grein fyrir, að þær mundu ekki á neinn hátt eða a.m.k. að mjög litlu leyti koma stofnlánadeildinni að haldi, því að hann gerði ráð fyrir því, að þótt hér væri lagt til að stórauka framlag ríkissjóðs og fella um leið niður þá gjaldstofna til stofnlánadeildarinnar, sem lögfestir eru í lögum um stofnlánadeild landbúnaðarins, þá yrði þetta fé að verulegu leyti notað til þess að greiða vaxtahalla hjá stofnlánadeildinni, þannig að með þessu móti væri sáralítið fé fengið til þess að byggja stofnlánadeildina upp, heldur ætti að byggja hana upp á þann veg einan, að það ætti að nota til þess lánsfé, og eyddi hv. þm. allmiklum tíma í að útskýra, hve geysileg sparifjármyndun væri í bönkum og það væri þar af leiðandi af nógu fé að taka til þess að leysa vandamál stofnlánadeildarinnar að þessu leyti. Nú kann þetta allt að vera góðra gjalda vert. En manni verður að spyrja: Er hægt að ábyrgjast, að Framsfl. verði ekki í stjórn næstu áratugi? Það vill svo til, og byggi ég það á þessum ummælum hv. þm. sjálfra, að þeir telja, að nú hafi skapazt á þessum voðalegu viðreisnartímum alveg sérstakur grundvöllur undir það að fá bæði stórhækkuð framlög úr ríkissjóði og stórhækkuð lán til allra framkvæmda, vegna þess að allir sjóðir séu að springa af fé. Þessa stefnu telja þeir ákaflega ógiftusamlega fyrir þjóðina og það þurfi að hverfa að þeim gamla tíma, þegar hvergi var til peningur. Og hvernig á þá að leysa vandamál stofnlánadeildarinnar, nema svo heppilega vilji til fyrir þjóðina, að þeir komist ekki í stjórn? Það kann vel að vera, að það verði séð um það. En þetta er þó engan veginn alveg öruggt, en á því byggist í rauninni hugsun sú, sem liggur að baki kenningu hv. flm. þessa frv. Það hefur áður verið á það bent oft og mörgum sinnum, hvað það hafi verið mikið óhapp, að það hafi þurft að taka erlend lán til stofnlána í landbúnaði og það sé í rauninni ógerlegt að byggja upp stofnlán í landbúnaði með erlendum lánum, því að það er ekki hægt að endurlána til almennra framkvæmda bænda erlent lánsfé. Meðan hv. framsóknarmenn réðu hér allmiklu, varð að leysa vegna lánsfjárskorts innanlands vandamál stofnlánadeildarinnar með erlendu lánsfé. Við sjáum alveg augljóslega, að ef þeirri stefnu yrði fylgt, sem hér er lagt til að marka, að leysa vandamál stofnlánadeildarinnar alltaf með lánsfé, þá byggist það algerlega á því, hvernig lánsfjármarkaðurinn er hverju sinni. Ef innlent lánsfé þrýtur, þá verður að grípa aftur til erlendra lána. Og hvar er þá stofnlánadeildin stödd? Hv. flm. sagði, að öll ógæfa og allur vandi stofnlánadeildarinnar stafaði af hinum erlendu lánum. En það er auðvitað ekki rétt, að allur vandinn stafi af þeim, en það er að mjög miklu leyti, sem vandinn stafar af þeim. Hann sneri að vísu málinu þannig, að þessi vandi væri fyrir hendi vegna þess, að gengisbreyting hefði orðið. Hver getur ábyrgzt, að það verði ekki aftur gengisbreyting? Mér er ekki kunnugt um annað en það standi ómótmælt, að hv. framsóknarmenn hafi í tíð vinstri stjórnarinnar talið heppilegast að framkvæma gengisbreytingu. Það var þá framkvæmd, eins og hv. frsm. sagði, dulbúin gengisbreyting, sem er nú sannarlega ekki betri en opinber gengisbreyting, heldur aðeins verið að villa fyrir fólki um staðreyndir. Slíkt getur auðvitað hent aftur, og er auðvitað engum stjórnmálaflokki eða ríkisstj. um að kenna, heldur er það þróun fjármálalífsins á hverjum tíma, sem veldur því, hvort óumflýjanlegt er að grípa til gengisbreytingar eða ekki. Við skulum vona, að til þess þurfi ekki að koma, en það er að sjálfsögðu engin vissa. Og ef svo færi og væri á ný tekið að leysa þetta með erlendum lánum, þá sjáum við, hvílíkt kviksyndi væri út í stefnt. Þessa stefnu verð ég mjög að harma, og ég álít, að hún leiði ekki til neinnar hagsældar fyrir íslenzka bændastétt og horfi alls ekki til þess, sem ég vil taka undir með hv. 1. flm. að er hin mesta nauðsyn, að efla sem mest uppbyggingu í íslenzkum landbúnaði. Þetta er áreiðanlega ekki leiðin til þess, og þetta er ekki leiðin til þess að horfa með raunsæi á hlutina. Hitt er svo aftur annað mál, að það er auðvitað aldrei vinsælt að leggja á skatt, og hv. framsóknarmenn hafa komizt að raun um það, að það mundi vera mjög heppilegt og hyggilegt að snúast öndverðir gegn þeirri lausn, sem fundin var á uppbyggingu stofnlánadeildarinnar, og vera á móti því, að bændur borguðu framlag til hennar, og jafnframt á móti því, að neytendur borguðu sitt framlag til hennar, þetta skyldi heldur allt takast á þann einfalda hátt að láta ríkissjóðinn, eins og hér er lagt til, leggja fram 30 millj. kr. á ári. Þetta er ákaflega einföld lausn, ef er horft á það eitt út af fyrir sig. Og ég er ekkert fjarri því, að miðað við fjármálastjórn hæstv. núv. fjmrh., munaði hann kannske ekkert óskaplega mikið um 30 millj. á ári, muni kannske ekki meira um það en á sínum tíma var a.m.k. látið sig muna um, meðan 4 millj. kr. framlagið var, sem aldrei fékkst hækkað, þó að það væri sýnilegt, að það nægði engan veginn til þess að standa undir vaxtahalla á ræktunarsjóði og byggingarsjóði, meðan hv. framsóknarmenn fóru bæði með landbúnaðarmál og fjármál, af hvaða ástæðu sem það hefur verið. En þeir aðilar, sem þá réðu, hafa vafalaust haft sín rök fyrir því. En það eru líka fleiri hliðar á þessu máli, og ég verð mjög að harma það, að jafnmætir menn og hér eiga hlut að máli skuli ekki hafa tekið höndum saman við þá, sem stóðu að þessari löggjöf, um að byggja upp stofnlánasjóðina eins og þar er lagt til, því að ég lýsi því sem minni bjargföstu skoðun, að hér hafi verið mjög skynsamlega að farið og hyggilega og það muni eiga eftir að verða til mikillar giftu fyrir íslenzka bændastétt, þegar árin líða og þegar þessi stofnlánadeild er orðin voldugur stofnsjóður, sem er þess umkominn, eins og vissulega er þörf, að stórauka lánveitingar í íslenzkum landbúnaði. Þetta hika ég ekki við að segja, þótt hitt kunni vafalaust hjá ýmsum að vera vinsælla, að menn vilji ekki skattleggja bændur, þótt að vísu sömu aðilar geti skattlagt bændur til að byggja hótel í Reykjavík, en það er önnur saga. En með þeirri leið, sem nú er farin, að það sé í senn framlag frá bændum, framlag frá neytendum og framlag frá öllum almenningi í gegnum fjárlög, þá er hér farin hyggileg leið og sú eina leið, sem hægt var að fara, án þess að hún drægi annan dilk á eftir sér, því að það er það, sem þessum hv. þm. láist oft að líta á, að það eru til fleiri stofnsjóðir og það eru til fleiri atvinnugreinar í þessu landi en landbúnaður, sem líka telja sig eiga sinn rétt. Og ég geri ráð fyrir, að það yrði ekkert einfalt mál að flytja till. um það, að án allra mótframlaga legði ríkissjóður fram 30 millj. á ári í stofnframlag til stofnlánadeildar landbúnaðarins. Hvað um aðra sjóði? Iðnlánasjóður fær 2 millj. á ári. Hér er frv., sem var nýlega útbýtt hér á hinu háa Alþingi um nýja löggjöf um iðnlánasjóð, þar sem ekki er lögð til nein hækkun á því gjaldi. Fiskveiðasjóður fær 2 millj. á ári frá ríkissjóði, og að öðru leyti eru allar hans tekjur greiddar af sjómönnum og útvegsmönnum. Og ef við lítum með alvöru á þessi mál, þá sjáum við í hendi okkar, að möguleikinn til þess að fá stórhækkað framlag ríkissjóðs, eins og reyndin var, þegar l. um stofnlánadeildina voru sett, byggðist ekki sízt á því, að það var hægt að benda hér á, að aðrir aðilar legðu fram á móti. Það voru auðvitað mjög sterk rök í málinu. Og með þessu móti er tryggt stóraukið framlag ríkissjóðs, sem fer vaxandi ár frá ári með aukinni framleiðslu landbúnaðarvara, og jafnframt tekjustofnar bæði frá bændum og neytendum, sem einnig hljóta að fara hækkandi með aukinni sölu, framleiðslu og hærra verði varanna, þannig að með þessu móti er stofnlánadeildin byggð upp á þann hátt, að það er ekki ástæða til að halda annað en hún geti eflzt á þann veg, sem bent hefur verið á í sambandi við þetta mál, þegar það var hér til meðferðar. Tvö önnur atriði þessa frv., önnur en að fella niður framlagið til stofnlánadeildarinnar og að festa framlag ríkissjóðs, eins og hér er gert ráð fyrir, eru þau, sem áður hafa að vísu margoft verið rædd og komið fram till. um, bæði í sambandi við frv. um stofnlánadeild og í ýmsu öðru sambandi varðandi vextina, að ríkisábyrgðasjóður eða ríkissjóður taki á sig gengishalla af hinum erlendu lánum, og hins vegar, að vextir af þessum lánum verði lækkaðir. Það þarf ekki að eyða mörgum orðum að fyrra atriðinu, varðandi yfirtöku þessara lána. Vissulega er það hárrétt, að það hefði verið stórkostlega mikið atriði fyrir ræktunar- og byggingarsjóð, ef það hefði verið létt af þeim þessum gengishalla. En ég verð hins vegar ákveðið að segja það, að ég álít, að það hefði að því leyti verið til tjóns, að það eru litlar líkur til, að það hefði þá verið gerð jafnvíðtæk breyting og endurskipulagning á allri lánastarfsemi landbúnaðarins og gerð var. En á hitt er svo einnig að líta, að hv. framsóknarmenn gerðu 1958 engar ráðstafanir til að létta þessum vanda af, sem varð til með yfirfærslugjaldinu. Í annan stað er mér ekki kunnugt um, að þeir hafi flutt nokkra till. í sambandi við l. um efnahagsmál um, að þessum gjöldum væri þá létt af sjóðunum. Það skiptir ekki meginmáli, heldur er það kjarni málsins, að hér er um að ræða skuldir, sem eru allt annars eðlis en þær, sem létt var af í sambandi við gengistap bankanna. Þá var eingöngu um að ræða viðskiptaskuldir bankanna, það sem var í gangi þá hjá gjaldeyrisbönkunum á hinum almenna viðskiptareikningi þeirra og hjá Seðlabankanum. Niðurstaðan í því uppgjöri öllu var sú, að viðskiptabankarnir báðir urðu að skila allverulegum gengishagnaði, en á Seðlabankanum varð gengishalli mikill, og þessi gengishalli stafaði eingöngu af því hjá Seðlabankanum, að hann hafði tekið bráðabirgðalán, hvar sem hægt var höndum undir að koma, til þess að geta flutt nauðsynjar til landsins, og það var í sambandi við þessar skuldir einar, sem í rauninni voru engar venjulegar skuldir, heldur aðeins bráðabirgðayfirdrættir, sem þessi jöfnuður gengishalla og hagnaðar fór fram. En mér er ekki kunnugt um, að það hafi verið nokkur föst lán hjá nokkrum aðilum, sem hafi komið þarna undir. Þetta held ég, eftir því sem ég bezt veit, að sé alveg rétt. Það kann vel að vera, að það hafi mátt hugsa sér að láta þetta á einhvern hátt ná til annarra lána, en mér er ekki kunnugt um, að á því hafi sérstaklega verið imprað þá, og þetta er alveg í samræmi við það, sem gert hefur verið áður, þegar gengisbreytingar hafa orðið. Það er ekki látið ná til annarra en þessara gangandi viðskiptaskulda bankanna, sem hafa þannig verið jafnaðar í gegnum þennan reikning. Ég held því, þegar þetta er efnislega skoðað niður í kjölinn og menn vilja viðurkenna staðreyndir málsins, þá sé ekki beinlínis hægt að segja, að það hafi verið neitt eðlilegt við það að taka þennan gengismun, og raunverulega ekki aðeins, að það hafi ekki verið eðlilegt, heldur að það hefði hlotið að draga á eftir sér fleiri dilka, því að það eru fleiri aðilar, sem hafa tekið erlend lán og hlutu þá einnig að hafa komið þarna undir, ef hefði átt að fara út á þessa braut, og er þá kannske vandséð, hver hefði að lokum átt að bera allan þann halla. Þá kem ég loksins að vöxtunum. Hv. flm. sló dálítið úr og í með vextina: annars vegar væri þetta mál, sem væri bændanna mál, og hins vegar kannske væri það ekki síður mál, sem snerti allan almenning í landinu. Auðvitað snertir vaxtapólitík yfirleitt allan almenning í landinu, og því lægri vextir sem eru, þá má segja, að það sé á margan hátt þægilegra um allar framkvæmdir og það gæti þá komið til lækkunar á verði vara, alveg nákvæmlega eins og það, að afnám tolla verkar auðvitað í sömu átt. Hv. framsóknarmenn hafa nú mjög tekið upp þá stefnu hér í þinginu að flytja í senn till. um lækkun vaxta og jafnframt afnám tolla til þess að lækka vöruverð. Mér hefði þótt ákaflega fróðlegt og lærdómsríkt, ef þannig hefði staðið á, að þessar till. yrðu fluttar einhvern tíma seinna, og ef svo kynni einhvern tíma að fara, sem vonandi verður ekki í náinni framtíð, að hv. formaður Framsfl. yrði fjmrh., að heyra rökstuðning hans og svör við slíkum kenningum og hversu skynsamlegar þær þjóðhagslega væru. Það liggur auðvitað í augum uppi, að þessi mál er ekki hægt að taka svona einfaldlega og líta á þetta frá þeim bæjardyrum einum, að það sé vinsælt að lækka tolla á vissum vörum og það sé vinsælt að lækka vexti. Þetta er auðvitað meginþáttur efnahagspólitíkur á hverjum tíma. Og það vill svo til, að vaxtamálin í dag, - ég ætla ekki að fara út í þá sálma almennt, en vextirnir í dag eru einn meginþátturinn í sambandi við það fjármálakerfi og þær fjármálaráðstafanir, sem við nú búum við. Og það er alveg ljóst, enda veit ég, að það er ákaflega vel ljóst jafnglöggum manni og hv. frsm. þessa máls, að það er auðvitað engin leið að lækka stofnlánavexti í landbúnaði, eins og hér er gert ráð fyrir, á annan hátt en lækka þá líka stofnlánavexti í öðrum atvinnugreinum, það gefur auga leið. Það er ekki hægt að taka þetta mál út af fyrir sig. Hann vitnaði hér áðan í grein, sem var mjög skynsamlega rituð af Arnóri Sigurjónssyni, og það vildi svo til, að í þeirri grein sagði hann, ef ég tók rétt eftir, að það væri tvennt, sem hefði þurft að gera til þess að leggja grundvöll að starfsemi búnaðarsjóðanna: það var annars vegar að létta af gengishallanum og hins vegar að hækka útlánsvexti. Þetta er mjög skynsamlega athugað af þeim glögga manni, að það er auðvitað engin leið til þess, á meðan lánamarkaður er þannig, að það þarf að taka lánsfé fyrir þessa sjóði eða fyrir stofnlánadeildina með miklu hærri vöxtum, jafnvel ef þessir vextir yrðu lögfestir með tvöfalt hærri vöxtum en stofnlánadeildin lánar út fé, þá gefur auga leið, að það er um að ræða slíkan vaxtamismun, að það mundi væntanlega éta upp að verulegu leyti, eins og hv. frsm. segði, það framlag, sem frá ríkissjóði er ætlað til deildarinnar, þannig að við héldum þá áfram á þeirri braut, sem átti líka sinn þátt í að grafa undan sjóðunum, að lána út féð með stórfelldum vaxtahalla. Hitt er svo aftur hárrétt hjá hv. frsm., að það auðvitað þarf að hafa vexti stofnlána í landbúnaði svo lága sem mögulega er auðið á hverjum tíma. En það, sem leggur grundvöll að því, að hægt sé að lækka slíka vexti, er fyrst og fremst, að stofnlánadeildin eigi nægilegt eigið fé, til þess að hún sé ekki algerlega háð lánsfjármörkuðum. Og það er ekki hvað sízt þetta, sem bent var á í sambandi við myndun stofnlánadeildarinnar og fjárhagsgrundvöll hennar, að með þeim till. væri gert ráð fyrir því að afla mikils eigin fjár til stofnlánadeildarinnar og þá væri verið að leggja traustan grundvöll að því, að það væri hægt að lækka vexti verulega án þess um leið að tefla fjárhagsafkomu deildarinnar í voða. Þegar þessi þrjú meginatriði þessa frv. eru athuguð, í fyrsta lagi að afnema hina föstu tekjustofna að undanskildu framlagi ríkissjóðs, sem fyrst og fremst mundi þurfa að fara til þess að greiða vaxtahalla, í öðru lagi að létta af gengishallanum, sem ég út af fyrir sig væri ákaflega ásáttur með, ef að því fengist málefnalegur grundvöllur, og í þriðja lagi að lögfesta, svo sem hér er gert, þá vexti, sem hér er um að ræða, þá fæ ég ekki séð, að sé verið að vinna í þá átt, sem hv. flm. taldi að nú væri brýnast. Og ég sé ekki, að það sé grundvöllur undir því að auglýsa mál sem þetta fyrir bændum sem einhver sérstök bjargráð til lausnar þeirra fjárhagslegu vandamálum. Það er vissulega margt ógert í sambandi við lánamál landbúnaðarins, stofnlánamál hans. Það þarf að auka enn verulega lánin til stofnframkvæmda, þannig að ekki þurfi að myndast miklar lausaskuldir hjá bændum vegna framkvæmda. Af hálfu hæstv. núv. ríkisstj. og hæstv. landbrh. var höfð forganga um það að breyta lausaskuldum bænda í föst lán, og það eru 65 millj. kr., sem þannig hefur verið breytt í gegnum veðdeild Búnaðarbankans í 20 ára lán. Þetta var mjög merkileg ráðstöfun, en kemur vitanlega ekki að gagni fyrir framtíðina, nema jafnframt séu aukin útlán stofnlánadeildar og hækkuð lánin, til þess að koma í veg fyrir, að óeðlilegar lausaskuldir myndist. Og það er þess vegna vissulega þörf á því, að allir, sem eru bændastéttinni velviljaðir, reyni af einlægni að kryfja til mergjar, hvernig þetta verður bezt gert. Ég held, að það verði ekki gert heppilega með því að reyna að skapa úlfúð til þeirra ráðstafana, sem nú hafa verið gerðar til þess að leggja grundvöll að stofnlánasjóði landbúnaðarins. Ég held, að það leiði ekki til farsældar fyrir bændastéttina og uppbyggingu sveitanna að reyna að hafa slíkt mál sérstaklega að kosninga- og áróðursmáli. Hitt er annað mál, að í hópi hv. framsóknarmanna, þegar flokksblærinn er burt tekinn, eru margir hinna ágætustu manna, sem eru margir velviljaðir landbúnaði og uppbyggingu hans, og það væri áreiðanlega hægt að hafa samstarf um marga hluti, ef menn geta horft á þau án þess að líta fyrst í gegnum pólitísk flokksgleraugu. Það væri vissulega til mikilla hagsbóta fyrir landbúnaðinn og alla uppbyggingu í sveitum landsins. Þetta vildi ég sagt hafa varðandi stofnlánadeildina og það, sem hér er um hana sagt. En varðandi svo aftur síðasta lið þessa frv., veðdeildina, þá vildi ég fyrst benda hv. flm. á, að það er auðvitað ekki eðlilegt og í rauninni ekki hægt að setja ákvæði um veðdeild bankans inn í lögin um stofnlánadeild, vegna þess að stofnlánadeildin og veðdeildin eru aðskildar deildir og um veðdeildina eru ákvæði í lögum bankans. Þetta er auðvitað fyrst og fremst formsatriði, sem skiptir kannske ekki meginmáli og væri hægt að laga í meðferð máls. En það væri óeðlilegt að hafa bein ákvæði um veðdeildina í lögum um stofnlánadeild. Það er auðvitað mjög góðra gjalda vert, og það er alveg rétt hjá hv. frsm., að vandamál veðdeildarinnar eru mjög alvarlegs eðlis, og það ber brýna nauðsyn til þess að auka fjárráð hennar. Í sambandi við stofnlánadeildarlögin var gert ráð fyrir því, að stofnlánadeildinni yrði heimilað að kaupa allt að 10 millj. kr. á ári í veðdeildarbréfum, þegar henni yxi fiskur um hrygg. Það verður væntanlega erfitt á þessu ári, því að þetta er fyrsta árið, sem skilar þeim tekjum, sem stofnlánadeildin á að fá, en ætti í framtíðinni að vera auðið að koma því við. Hitt er mér kunnugt um, að það er í senn að sjálfsögðu mikið áhugamál bankans og áhugamál hæstv. landbrh. að reyna að efla veðdeildina með einhverjum ráðum, og ég er ákaflega hræddur um það, þótt það sé góðra gjalda vert, eins og ég sagði, að fá aðstoð til þess að koma því máli fram með einhverjum skynsamlegum ráðum, þá sé þetta engin lausn í því máli, sem hér er bent á, einfaldlega vegna þess, að það hefur verið í lögum síðan 1954, að Landsbanki Íslands ætti að kaupa árlega rúmlega 1 millj., - það var nú ekki meira en það, 1 millj. í bréfum veðdeildarinnar, sem notað yrði svo sérstaklega til að lána til jarðakaupa. Úr þessu hefur ekkert orðið, þó að þessi lagaheimild væri til staðar. Og það hefur aldrei fengizt neitt samkomulag við Landsbankann um, að þetta fé yrði látið, og ég er ákaflega dauftrúaður á það og tel enda, að bankalega séð sé ekki heppilegt að fara að lögfesta, að einhverjum banka skuli skylt að lána til ákveðinna hluta, það hljóti að verða samningsmál milli viðkomandi ríkisstj. hverju sinni við höfuðbanka landsins, eins og hér er gert ráð fyrir, hvað hann treysti sér til að lána í þessu efni eða öðru. Það vita allir hv. þm., að ríkisstj. þarf á hverjum tíma að leita til Seðlabankans með fjölda mála. Og ég held, að það mundi sannarlega ekki greiða neitt fyrir málefnum veðdeildarinnar eða leysa neitt öngþveiti, þó að sú leið yrði farin að ætla að festa í lögum skyldu Seðlabanka Íslands til að veita lán, eins og hér er gert. Ég hef ekki trú á því. Það, sem er höfuðnauðsyn fyrir veðdeildina, er að fá fastan tekjustofn á einhvern hátt árlega, ekki svo háa fjárhæð sem hér er gert ráð fyrir í einu, enda mun það sennilega ekki vera tilgangur flm., heldur væri það mikil nauðsyn, að hún gæti fengið jafnvel þótt ekki væri meira en 10 millj. kr. á ári, og væri það mikil stoð, því að það er mjög tilfinnanlegt og það finnur enginn betur en þeir, sem eiga að standa andspænis þeim beiðnum bænda, að hafa ekki fé til þess að lána bændum, sem eru að kaupa sér jarðir. Að vísu er það í mörgum tilfellum orðið svo, að það hvíla svo há lán á jörðum, að eignayfirfærsla á þeim yrði ekki mjög erfið, og jafnvel ekki auðið að veita veðdeildarlán út á það til viðbótar. En hins vegar er auðvitað fjöldi jarða, sem lítið hvílir á, og það er mikil nauðsyn, að viðkomandi aðili geti fengið lán til að borga útborgun í þeim jörðum. Ég skal því mjög taka undir með hv. frsm. um nauðsyn þess, að það verði úrræði fundin til að leysa þetta mál. En miðað við reynsluna af því að lögfesta skyldu til að kaupa 1 millj. kr. á ári, hef ég ekki ákaflega mikla trú á, að það verði betri niðurstaða úr því að ætla að fara að fyrirskipa Seðlabankanum að lána í þessu sambandi 50 millj. kr. og jafnframt að ákveða, með hvaða vöxtum hann skuli lána sitt fé í einu tilteknu tilviki. Það held ég, að sé ekki mjög heppilegt og ekki líklegt til að þjóna þeim tilgangi, sem ég veit að hv. flm. hafa í huga. Varðandi svo síðasta atriðið í þessu frv., um sérstakan fjárstyrk, sem segir í 6. gr., þá er ég hv. flm. algerlega sammála um, að það er mikil nauðsyn að sinna því efni, og það er mjög slæmt, að það skuli ekki hafa fengizt fjárveiting í þessu skyni. Það er ekki nýtt mál, það er búið að þrefa árum saman um fjárveitingu til þessarar sérstöku nefndar til að leiðbeina bændum um gerð bygginga, og það væri vissulega æskilegt, að það gæti orðið samkomulag um, að fjárveiting fengist í þetta sérstaka viðfangsefni, svo sem gert er ráð fyrir í lögum. Herra forseti. Ég skal ekki eyða að sinni fleiri orðum um þetta mál, en taldi rétt, að þessi atriði kæmu hér fram við 1. umr. málsins.



Herra forseti. Þegar ég í fyrri ræðu minni ræddi um þá grein frv., sem fjallar um vextina, gerði ég að umtalsefni annars vegar þá hliðina, sem snýr að bændastéttinni, og hins vegar þau áhrif, sem vaxtapólitíkin hefur, þ.e.a.s. stofnlánavextir landbúnaðarins hafa á verðlagsþróunina í landinu. Þetta kallaði hv. 6. þm. Norðurl. e. að slá úr og í. Ég vík að þessu nú í upphafi þessarar ræðu, því að mér finnst ræða hans, hv. 6. þm. Norðurl. e., vera mótuð þessum einkennum að slá úr og í. Það er sumt gott af þessu, en þetta er bara ekki hægt. Og það er ekki eðlilegt form á því að setja ákvæði um veðdeildina inn í lög um stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum, segir hv. þm. En ég vil nú minna á, að við flm. þessa frv. höfum fordæmi fyrir því að breyta mörgum lögum með einni löggjöf, - eða hvað er að segja um sjálft testamenti ríkisstj., viðreisnarlöggjöfina? Er ekki hún byggð þannig upp, að þar er breytt mörgum lögum, vaxtaákvæðum í búnaðarbankalögum og fjöldamörgum ákvæðum á víð og dreif í íslenzkri löggjöf, svo að það má segja, að hv. 6. þm. Norðurl. e. komist seint að raun um það, að þetta form á lagasetningu sé ekki heppilegt. Ég skal ekki fara lengra út í þetta, en snúa mér að einstökum efnisatriðum þessa máls. Það kemur fram nú eins og á fyrri þingum í umr. um þessi mál, að það er sagt af hálfu stuðningsmanna ríkisstj., að Framsfl. hafi ekkert gert fyrir stofnlánasjóði landbúnaðarins, meðan hann var í stjórn. Ég hef satt að segja enga ánægju af að vera að rekja þessa sögu, því að hún hefur verið rakin hér áður. En svona ummælum er þó ekki hægt að taka án þess að gera við þau aths., og hið sanna er, að þessir stofnlánasjóðir landbúnaðarins eru í öndverðu stofnaðir fyrir baráttu Framsfl. gegn andmælum íhaldsmannanna, sem voru fyrirrennarar Sjálfstfl., sem nú er, á stjórnmálasviðinu. Og Framsfl. hefur alla tíð borið hag þessara sjóða mjög fyrir brjósti. Hann hefur árum saman haft yfirstjórn þeirra, bæði í sambandi við landbúnaðarmálin og fjármálin, og hefur ávallt haft fullan hug á að sjá fjárhag þeirra borgið. Það hefur verið birt opinberlega, hvað þessir sjóðir hafa lánað frá fyrstu tíð. Ég ætla ekki í þessari ræðu að fara að rekja það með dæmum og samanburði um einstök stjórnartímabil, en ef hv. 6. þm. Norðurl. e. langar að leiða umr. út á þann grundvöll, þá verður tækifæri til þess síðar. Það liggur einnig fyrir, svo að langt mál sé gert stutt, að í árslok 1957 var hagur stofnlánasjóða landbúnaðarins með blóma. Þeir áttu þá höfuðstól, sem nam á 2. hundrað millj. kr. samtals, eins og ég sýndi fram á með tilvitnun í opinberar tölur í fyrri ræðu minni. Á árinu 1958 var að sönnu lögfest yfirfærslugjald, sem hafði áhrif á stöðu þessara sjóða, þegar frá leið, en þetta var ekki lögfest fyrr en í maí, að mig minnir, vorið 1958, og kom ekki til framkvæmda gagnvart stofnlánasjóðunum fyrr en frá leið, þannig að þegar vinstri stjórnin fór frá völdum hinn 4. des. 1958, var áhrifa af þessari ráðstöfun mjög lítið farið að gæta á stöðu sjóðanna, og þá munu ekki hafa verið komnar til útborgunar af þessum sökum nema tæpar 2 millj. kr. af sjóðanna hendi. Þegar vinstri stjórnin sagði af sér 4. des. 1958, hlaut hún vitanlega að draga við sig að koma með tillögur um úrræði í þessu efni, því að þá færðist öll starfsemi stjórnmálanna inn á nýtt svið að því leyti, að það var ný valdasamsteypa, sem kom til, og kjördæmamálið var sett í fyrirrúm og stjórnmálaþróunin og stjórnmálabaráttan á næstu mánuðum snerist um það, þannig að minni tími en ella gafst þá til athugunar á ýmsum fjárhagsvandamálum þjóðfélagsins, bæði þessu og öðrum. Þegar kosningarnar voru svo um garð gengnar haustið 1959, er núv. ríkisstj. mynduð, skömmu eftir að kosningunum er lokið, og fyrsta daginn, sem hún sýnir sig hér á hv. Alþingi, birtir hún þá yfirlýsingu í stjórnarboðskap sínum, að eitt af þeim viðfangsefnum, sem hún taki að sér að leysa, sé að koma stofnlánasjóðum landbúnaðarins á réttan kjöl eða rétta halla þeirra. Þar með var þá þegar komin yfirlýsing um það frá ríkisstj., að hún hefði tekið að sér þetta verkefni, og þá var það vitanlega Framsfl. að bíða eftir því, hver úrræði kæmu frá hendi ríkisstj. Þau úrræði komu svo fram með frv., sem lögfest var í fyrra um stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Áður en ég vík nánar að því, vil ég sérstaklega minnast þeirra orða hv. síðasta ræðumanns, hv. 6. þm. Norðurl. e., að möguleikarnir til að fá hækkað framlag ríkissjóðs í fyrra, byggðust á því, að lagt var fé á móti. Ég leyfi mér að spyrja: Hver ræður þessu? Er það ekki löggjafarvaldið? Og hver var hemillinn á það, að ekki var hægt að þoka málinu í betra horf en gert var í fyrra? Var það viljaleysi Sjálfstfl. eða annarra stjórnarliða, eða hvað annað var hér í vegi? Ég veit ekki betur en það sé algerlega á valdi Alþingis, hvernig um hnúta er búið að þessu leyti. Og þegar á að meta það, hvað er hægt að setja í lög og hvað ekki, þá verður vitanlega að skoða það í ljósi þess hugarfars og þess vilja, sem til staðar er hjá þeim, sem meirihlutavaldið hefur hér á hv. Alþ. hverju sinni. En þá vil ég þessu næst víkja nánar að þeirri leið, sem farin var með lagasetningunni í fyrra. Frv. þá fylgdu töflur og útreikningar, sem eiga að sýna efnahagsafkomu, rekstrarafkomu og uppbyggingu stofnlánadeildarinnar um 14 ára skeið, frá 1962 til 1975. Ef við lítum nú á þessar töflur og gerum okkur grein fyrir, hvaðan þetta fé á að koma, sem til stofnlánadeildarinnar á að renna þennan tíma, þá lítur þetta þannig út, ég ætla að taka hér árið 1975, því að þá á þróunin að vera búin að ná hámarki og löggjöfin að sýna, hvað hún hefur að bjóða bændunum til handa: Þá eiga samkv. þessum reikningum heildartekjur stofnlánadeildarinnar á því ári að nema 94 millj. 531 þús. kr., og þessar tekjur fást þannig, að 59 millj. 194 þús. kr. greiða bændurnir sjálfir í vöxtum inn í stofnlánadeildina, framlag bændanna og mótframlag ríkissjóðs er í einum lið 23 millj. 496 þús. kr., og af þessu greiða bændurnir einnig helminginn, þannig að bændurnir eiga sjálfir að greiða yfir 70 millj. af þeim 94, sem stofnlánadeildin á að fá í tekjur á árinu 1975. Við skulum taka annað dæmi: Allar tekjur stofnlánadeildarinnar á tímabilinu 1962–1975 eiga samkv. þessum útreikningum að nema 953 millj. kr. Og þessar tekjur á að draga saman á þennan hátt samkv. löggjöfinni: Stofnfé í eitt skipti fyrir öll samkv. 3. gr. l. samtals 60.5 millj. kr. Framlag ríkissjóðs á móti 1% frá bændum samtals á tímabilinu 132.7 millj. kr. Árlegt framlag ríkissjóðs á tímabilinu 4 millj. á ári í 14 ár, 56 millj. kr. Neytendagjaldið á tímabilinu 85.5 millj. kr. Þessir tekjustofnar skila inn í stofnlánadeildina samtals á tímabilinu 335 millj. kr. Hitt eiga bændur að greiða sjálfir í vöxtum, viðreisnarvöxtunum, og með 1% gjaldinu, og það er á tímabilinu 618 millj. kr., eða m.ö.o.: bændurnir eiga sjálfir að greiða inn í sinn stofnlánasjóð á 14 ára tímabili allt að því 35 hluta alls fjárins, sem stofnlánadeildin á að fá. Þetta kalla svo sjálfstæðismenn, að verið sé að byggja upp lánasjóði landbúnaðarins. Sannleikurinn er sá, að í þessu felst hinn mikli stefnumunur. Meðan Framsfl. stjórnaði þessum málum, voru lánasjóðir landbúnaðarins byggðir upp vegna landbúnaðarins fyrst og fremst. En nú á landbúnaðurinn að fara að byggja upp lánasjóðina með fé, sem dregið er úr höndum bændanna sjálfra, og öll uppbyggingin er miðuð við það, að viðreisnarvextirnir haldist allt tímabilið til 1975, og vaxtaliðurinn, eins og ég greindi áðan, er langsamlega hæsti tekjuliður stofnlánadeildarinnar, einkum þegar frá líður, en sá vaxtaliður er miðaður við, að viðreisnarvextirnir haldist til 1975. Þetta er hornsteinn byggingarinnar, sem reist var í fyrra að þessu leyti, og sá hornsteinn er þess eðlis, að það þarf ekki að efnagreina hann nánar en ég hef þegar gert. En ef vöxtunum verður breytt til lækkunar og hornsteinninn springur, þá riðlast öll byggingin, skekkist eða riðar til falls. Þetta er nú smíðin, sem gengið var frá á síðasta þingi. Þetta eru tölur teknar beint upp úr þeim skýrslum, sem lagðar eru til grundvallar fyrir lagasetningunni, og fram hjá þessu verður ekki komizt. Ég held, að það séu ekki fleiri atriði að svo stöddu, sem ég tel ástæðu til að bæta við þetta mál, en mun þó notfæra mér ræðumannsrétt minn og gera aths. síðar, ef mér þykir þörf á.



Herra forseti. Ég hef ekki hugsað mér að gera lánamál landbúnaðarins að sérstöku umræðuefni hér, enda hefur hv. 6. þm. Norðurl. e., sem meiri þekkingu hefur til að bera á þeirri hlið málanna heldur en ég, þegar gert því skil. En þar sem þetta frv. er að mínu áliti aðeins einn angi af mjög víðtækri tillögugerð hv. framsóknarmanna um lánamál í heild, þá tel ég fullt tilefni gefið til þess, m.a. í framsöguræðu hv. 1. flm., sem ræddi nokkuð vaxtapólitíkina almennt, að örfáar ábendingar séu gerðar í þessu efni. Bæði á þessu þingi og á undanförnum þingum hefur rignt yfir margvíslegum till. frá hv. framsóknarmönnum um það að útvega aukið fjármagn til alls konar framkvæmda og með mun hagstæðari kjörum en hægt er að fá með núverandi vaxtafæti. Ég ætla ekki að lesa hér upp neinn lista yfir þetta og hef ekki tekið hann saman, en ég hygg, að það verði auðvelt að gera þann lista alllangan, ef blaðað er, þótt ekki sé nema í þingskjölum þessa þings, hvað þá undanfarinna þinga. Það hafa auk þess frv., sem hér liggur fyrir um meiri fjárframlög til stofnlána landbúnaðarins og með hagstæðari kjörum en nú er, verið bornar fram þáltill. og frv. um aukin framlög til raforkuframkvæmda, vegaframkvæmda, til húsnæðismála, jafnvel til rekstrarlána til handa einstökum atvinnugreinum, og þannig mætti lengi telja. Ef aðeins væri um að ræða nokkra tugi milljóna, t.d. til aukinna stofnlána landbúnaðarins eða raforkuframkvæmda eða hvað það nú væri, þá mætti segja, að þetta væri auðvelt að leysa á þann hátt, að lánastofnunum yrði gert skylt að leggja fram fé til þessara framkvæmda og draga saman útlán sín til annars. Hitt er öllum ljóst, og ég veit, að hv. framsóknarmönnum er það ekki síður en öðrum, að ef á í einu að auka framlög til allrar hugsanlegrar fjárfestingar í landinu og rekstrarlána líka, þá verður það ekki gert, nema aflað sé aukins fjármagns í heild. Ég veit, að hv. flm. þessa frv. er það líka ljóst, að samþykktir, sem gerðar eru á Alþingi um það, að veita skuli svo og svo mikil lán til ákveðinna framkvæmda og með ákveðnum vaxtakjörum, skapa ekkert fjármagn, því að Alþingi getur aðeins á óbeinan hátt haft áhrif á fjármagnsmyndunina í landinu í heild. Hvað hún er mikil, er hins vegar komið undir þeim ákvörðunum, sem almenningur tekur um skiptingu teknanna milli þess, sem notað er til neyzlu, og þess, sem lagt er fyrir. Það ætti því að vera ljóst, að lánsfjárvandamálið í heild verður ekki leyst nema með aukinni fjármagnsmyndun í landinu. Í því efni eru vissulega til tveir möguleikar. Það væri hægt að taka erlend lán, og það væri hægt að gera ráðstafanir til þess að auka sparifjármyndun í landinu. Hvað fyrri leiðina snertir, hygg ég, að ekki sé ágreiningur um það á hv. Alþingi, að þeir möguleikar, sem þar eru fyrir hendi, eru mjög takmarkaðir. Það var einmitt hv. formaður Framsfl., sem við fjárlagaumr. á síðasta þingi benti réttilega á það, að hvað sem liði þýðingu erlendra lántaka í fjárfestingunni hér innanlands, þá hefði hún aldrei numið nema litlu broti af þeirri fjárfestingu, sem átt hefði sér stað og það jafnvel ekki á þeim tíma, þegar lántökur voru einna mestar. Enginn ágreiningur mun heldur vera um það, að skuldasöfnun Íslendinga erlendis er þegar meiri en góðu hófi gegnir, og sízt hafa hv. stjórnarandstæðingar viljað í seinni tíð gera minna úr því en efni stóðu til. Vandamálið liggur því í þessu, hvaða möguleikar eru á því að útvega aukið fjármagn og fyrst og fremst á aukinni fjármagnsmyndun innanlands, til þess að hægt sé að leggja meira í fjárfestingu, hvort sem er í landbúnaði eða á öllum þeim öðrum sviðum, þar sem hv. framsóknarmenn hafa borið till. fram um aukin fjárframlög. Það þýðir ekki í þessu efni að setja lög um það, að Seðlabankanum sé ætlað að leggja fram þetta fé, því að í Seðlabankanum myndast ekki fjármagn nema að mjög takmörkuðu leyti. Hins vegar geta stjórnarvöld auðvitað falið Seðlabankanum að ráðstafa fjármagni til ákveðinna hluta, en þá verður auðvitað um leið að sjá Seðlabankanum á einn eða annan hátt fyrir því fé, sem þarna er um að ræða. Ef litið er hins vegar á hag hinna mörgu, sem í sjálfu sér vantar lánsfé sem heild, þá er það sýnt, að hann verður ekki bættur með því einu að setja lög um það, að fé skuli útvega með svo og svo lágum vöxtum. Við höfum ótal dæmi um það, að slík löggjöf hefur verið sett, en árangurinn af henni hefur orðið lítill. Ég held, að ég hafi einhvern tíma fyrr í umr. um þessi mál nefnt það sem dæmi, að fyrir allmörgum árum, - ég held, að það hafi verið á árum hinnar ágætu nýsköpunarstjórnar, - voru sett ákvæði um það í lög, að leggja skyldi fram fé til nýbýla á óræktuðu landi. Af því fé átti ekki að greiða neina vexti, en borga lánið upp með jöfnum afborgunum á 50 árum. Þetta voru glæsileg lánskjör. En ég fékk fyrir ekki alllöngu upplýsingar um það í Búnaðarbankanum, að á öllu því árabili, sem síðan er liðið, hefur aðeins verið hægt að útvega fé að upphæð 82 þús. kr. með þessum kjörum, og sýnt er, að jafnvel þótt miðað væri við það verðlag, sem var í stríðslok, þá hafa varla mörg nýbýli verið byggð fyrir þessa fjárhæð, þannig að þeir, sem áhuga hafa haft á stofnun þessara nýbýla, hafa því miður verið litlu bættari, þótt lög væru sett um þessi glæsilegu lánskjör. En þá kem ég að því, sem var aðalástæðan til þess, að ég stóð hér upp. Spurningin er þessi. Hvaða till. hafa hv. framsóknarmenn að gera til þess að greiða fyrir aukinni fjármagnsmyndun hér í landinu? Nú er það ekki svo, að það hafa verið bornar fram till. í þessu efni, en því miður er það svo, að þessar till. eru yfirleitt algerlega neikvæðar. Þó er skylt að geta þess, að frá því er ein undantekning. Á fyrstu þingum þessa kjörtímabils var borin fram þáltill. af nokkrum hv. framsóknarmönnum, og held ég, að það sé rétt með farið hjá mér, að hv. 3. þm. Norðurl. v., sem sæti á í þessari hv. d., var 1. flm. hennar. Þessi till. fjallaði um athugun á því að taka upp víðtækari verðtryggingu sparifjár en nú er. Þó að framkvæmdaörðugleikar á slíku séu miklir, er hér vissulega um jákvæða till. að ræða. En þessari till. hefur ákaflega lítið verið hampað í seinni tíð, og mér vitanlega hefur hún ekki séð dagsins ljós á tveim síðustu þingum. En það eru aðrar till., sem hafa verið bornar fram í þessu efni af hv. framsóknarmönnum, og þeim hefur meira verið slegið upp. Frv. um það liggur fyrir hv. Nd. nú að lækka alla innlánsvexti mjög verulega frá því, sem nú er. Ef um almenna vexti er að ræða, mun lækkunin nema um 25%, og hvað veltiinnlán snertir, þá mundi sú lækkun innlánsvaxta, sem hv. framsóknarmenn leggja til, nema um 50%. Hvaða áhrif hefur þetta á fjármagnsmyndun í landinu? Ég held, að um það geti ekki verið nokkur ágreiningur, að þetta hlýtur að draga úr fjármagnsmynduninni, bæði beinlínis vegna þess, að vaxtatekjur eru öðrum tekjum fremur sparaðar, og auk þess er það sýnt, að þeim mun lægri laun sem sparifjáreigendur fá fyrir að leggja fé sitt fyrir, þeim mun minni sparnað inna þeir af hendi. Þegar litið er því á till. Framsfl. í lánamálunum almennt, er auðsýnt, að ef þær eru betur skoðaðar, þá eru þær ekki spor í þá átt að auka lánsfjárframboðið og ráða bót á lánsfjárskortinum, þó að svo kunni að virðast við mjög yfirborðslega athugun. Þær eru spor í alveg gagnstæða átt. Jafnframt því, að krafizt er stórkostlega aukinna fjárframlaga til nærri hvers sem vera skal, eru bornar fram till., sem alveg ótvírætt hljóta að minnka fjármagnsmyndunina í landinu, þannig að ef þessar till. væru samþykktar, mundi það breikka bilið milli þeirra krafna og óska, sem nú eru um aukin lán og fjárframlög, annars vegar og möguleikanna á því að koma til móts við óskir þessar og kröfur hins vegar. Ég tel rétt, að þetta komi fram. Að öðru leyti er fundartími nær því búinn, og ég mun ekki lengja mál mitt fram yfir það, sem þegar er orðið. En það er aðeins eitt atriði í framsöguræðu hv. 1. flm., sem ég vildi leyfa mér að gera aths. við, en það var, þegar hann talaði um það sem sérstaka dýrtíðarráðstöfun, að ríkissjóður stæði straum af mismuninum á almennum útlánsvöxtum og vöxtum af stofnlánum til landbúnaðarins. Hann benti á það, sem rétt er út af fyrir sig, að vextirnir eru auðvitað liður í kostnaðargrundvelli landbúnaðarins, og það er hugsanlegt og líklegt, að um einhverja smávægilega lækkun á landbúnaðarafurðaverðinu væri að ræða, ef þessi kostnaðarliður væri lækkaður. En það ber bara að hafa hugfast, að málið hefur tvær hliðar. Til þess að ríkissjóður geti greitt þetta, verður að afla honum fjár með einhverju móti, og það er erfitt að gera það, án þess að það hafi þá áhrif á dýrtíðina til aukningar á móti. Hér er aðeins um niðurgreiðslur að ræða, og þess vænti ég, að hv. þm. sé mér sammála um það, sem virtist vera hans skoðun, er hann talaði áðan, að niðurgreiðslurnar væru þegar orðnar meiri en góðu hófi gegndi og vafasamt, að það sé lausn á efnahagsmálum okkar að auka þær meira. En slíkt mundi í rauninni vera gert með því að fara inn á þessa braut.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, því að fundartími er að verða liðinn, Ég vil fyrst taka það fram, að það var misskilningur hjá hv. frsm., að ég hefði sagt, að Framsfl. hefði ekkert gert fyrir stofnlánasjóði landbúnaðarins. Ég minntist ekki einu orði á það. Ég var aðeins að ræða um, hvaða óhöpp hefði leitt af gengishallamálinu og þeim erlendu lánum, sem tekin voru. Ég vék ekki einu orði að því, að Framsfl. hefði ekkert gert fyrir þessa sjóði, enda er það vitanlega ekki rétt, því að hann hefur átt hlut að því ásamt öðrum, að það væri varið til þeirra allmiklu fé á undanförnum árum. Hitt var svo nokkru hæpnara hjá hv. þm., að hann sagði, að Framsfl. hefði lagt grundvöllinn að allri þessari starfsemi. Það er að vísu rétt í upphafi, en þá fyrst fór að muna nokkuð verulega um starfsemi þessara sjóða, þegar löggjöfin um það var endurskoðuð í tíð nýsköpunarstjórnarinnar. Þá vil ég aðeins benda á það, án þess að fara út í þá hluti nánar, að ef það hefði verið ætlunin 1958 að létta af þeim bagga, sem þá þegar var kominn á stofnlánasjóðina, var ákaflega handhægt að gera það í sambandi við fjárlfrv. og hefði að sjálfsögðu verið eðlilegast, ef það hefði verið hugsunin. Þegar það var samið, mun ekki hafa verið reiknað með því, að vinstri stjórnin væri að fara frá völdum. Það, sem ég þó sérstaklega vildi minnast á hér, var í sambandi við vextina. Ég veit, að hv. flm. sér sjálfur, hversu fráleitir þeir reikningar eru, þegar hann er að tala um framlög bænda til stofnlánadeildarinnar, að reikna þá með framlögum bænda vextina af lánunum. Það liggur auðvitað í augum uppi, að sá, sem fær lán, hlýtur alltaf að borga vexti. En að vera að tala um það sem sérstakt framlag bænda í þessu sambandi, það er auðvitað algerlega óeðlilegt. Ég vildi sérstaklega láta það koma fram hér í sambandi við vextina, sem ég gleymdi áðan í ræðu minni, að þótt vextirnir hafi hækkað á þessu tímabili, eins og við vitum, þá er ekki þar með sagt, að af því hafi leitt stórauknar álögur á bændur. Það kemur ljósast fram í því, þegar athugaður er verðlagsgrundvöllur landbúnaðarvara. Og ég tel rétt að láta það koma hér fram við þessar umr., sem raunar mörgum hv. þm. mun vera kunnugt, að 1958 eru vextir í verðlagsgrundvelli landbúnaðarvara reiknaðir 8188 kr. En nú, haustið 1962, eru hinir greiddu vextir bóndans áætlaðir 24792 kr., og mér skilst, að þá hafi verið tekin til greina að fullu sú krafa, sem af hálfu bænda var haldið fram í þessu efni. Af þessu verður ljóst, að það er að sjálfsögðu mjög verulegur hluti af þessum vöxtum og hlutfallslega miklu meiri hluti en áður var, sem kemur fram í landbúnaðarverði, sem sýnir, að bændur hafa fengið upp borna hina háu vexti. Ég vil að lokum segja, að þegar hv. 5. þm. Austf. var að tala um þá bágbornu smíð ríkisstj., að hún mundi hrynja, ef vextir lækkuðu, þá fer því vissulega fjarri, en vaxtatekjur mundu minnka. Ef litið er á viðbrögð framsóknarmanna til þessarar lélegu smíðar, þá sé ég ekki betur en verið sé að grafa gersamlega undan löggjöfinni um stofnlánadeildina. Það er það, sem ég harma, - ég efast ekki um góðan vilja ýmissa framsóknarmanna, en frv. stefnir í þá átt.



Herra forseti. Frv. þetta er flutt af samþingsmönnum mínum úr Austurlandskjördæmi, en þeir eiga allir sæti í hv. Nd. Samkv. gildandi lögum njóta félagsheimili fjárhagsstuðnings úr félagsheimilasjóði, þannig að heimilað er að greiða allt að 40% byggingarkostnaðar. Með frv. þessu er lagt til að gera þá breyt. á lögunum, að félagsheimili verði flokkuð í tvo flokka: Annars vegar séu hús, sem reist eru í þágu eins sveitarfélags og sveitarfélagið sjálft og önnur félög standa saman að byggingu slíkra húsa. Þegar um þann flokk félagsheimila sé að ræða, verði stuðningur úr félagsheimilasjóði hinn sami og nú er samkv. gildandi lögum. En hinn flokk félagsheimila, sem gert er ráð fyrir að þetta frv. taki til, má kalla héraðsheimili, en það eru hús, sem félög á stóru svæði eða mörg sveitarfélög ákveðins héraðs gera samning um að reisa og reka sameiginlega, enda hafi 80% sveitarfélaga héraðsins og eigi færri en 3 gert með sér slíkan samning. Frv. gerir ráð fyrir, að styrkur til slíkra húsa megi nema allt að 50% byggingarkostnaðar. Það er augljóst, að það er hagkvæmt fyrir félagsheimilasjóð, að þessi starfsemi færist þannig saman, að sveitarfélög á allstóru svæði myndi með sér samtök um að reisa og reka hús til félagsstarfsemi, ef samgöngur og aðrar ástæður leyfa það eða mæla með, að svo verði. En það, sem hvetur þm. Austurlandskjördæmis til að flytja þetta mál og reyna að koma því fram, er, að Egilsstaðakauptún er orðið miðstöð samgangna, verzlunar og félagsstarfsemi á Fljótsdalshéraði, og þar er í smíðum félagsheimili, sem á að starfa í þágu margra sveitarfélaga í þessum landshluta, og standa þau sameiginlega að byggingu félagsheimilisins. Þetta frv. hlaut einróma meðmæli menntmn. Nd. og er nú komið hér til 1. umr. í síðari þd. Ég vænti þess, að það eigi góðum skilningi að mæta í þessari hv. d. og fái hér greiða afgreiðslu. Ég tel rétt, að frv. verði vísað að lokinni umr. til menntmn.