Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á fundi umhverfis- og samgöngunefndar fyrr í dag var Jón Gunnarsson kjörinn formaður nefndarinnar, Ari Trausti Guðmundsson 1. varaformaður og Líneik Anna Sævarsdóttir 2. varaformaður.

Til svara eru: Mennta- og menningarmálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og utanríkisráðherra.

Herra forseti. Ég vil ræða við hæstv. menntamálaráðherra um frumvarp sem er til meðferðar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, sem ég sit í, það er frumvarp til laga um samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs. Ég vil byrja á að hrósa hæstv. menntamálaráðherra fyrir að koma fram með þetta frumvarp og bregðast með jafn skjótum hætti við ákalli því sem varð vegna #metoo-hreyfingarinnar innan íþróttahreyfingarinnar, og ganga hreint til verks með að tryggja að við getum öll búið bæði börnunum okkar og okkur sjálfum sem kjósum að taka þátt í íþróttastarfi öruggt umhverfi fyrir hvers kyns einelti, áreitni og ofbeldi. Mér þykir það mjög mikilvægt framfaraskref í þessa átt og vildi halda því til haga hér í upphafi. Ég er með nokkrar spurningar til hæstv. ráðherra. Sú fyrsta snýr að öðru sem mér þykir mikið framfaraskref í þessu frumvarpi. Það er að nú er gerð krafa um að þeir sem starfa í íþróttastarfi megi ekki hafa gerst brotlegir við XXIII. kafla almennra hegningarlaga, þ.e. kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga, og sömuleiðis við lög um meðferð ávana- og fíkniefna. Hvað það varðar hefur verið mikið til umræðu aðgengi að sakaskrám og hvernig því skuli best háttað til að tryggja að allir þeir sem starfa á þessum vettvangi hafi ekki gerst brotlegir við lög sem er líka m.a. ætlað að vernda börn. Hvað þann kafla varðar rak ég augun í eitt sem mér þætti eðlilegt að þarna væri líka til staðar; skilyrði um að viðkomandi mætti ekki hafa gerst brotlegur við líkamsmeiðingakafla almennra hegningarlaga, þ.e. alvarlegar líkamsmeiðingar, jafnvel manndráp. Ég velti fyrir mér þegar við skoðum hvernig staðið skuli að því að athuga sakaskrár; ef maður á að senda inn sakavottorð og svo fær maður annaðhvort rautt og grænt ljós til baka, hvort ekki þyrfti líka að setja inn ákvæði 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja um samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsmála. Það er ánægjulegt að greina frá því að bæði íþróttahreyfingin og æskulýðshreyfingin brugðust mjög hratt og örugglega við og við náðum á tiltölulega stuttum tíma að fara yfir stöðuna og sjá hver vandinn væri. Það er talsvert ákall eftir því og sér í lagi að fá hlutlausan aðila sem getur mögulega miðlað málum. Varðandi lagaákvæði sem gilda um samskiptaráðgjafann tökum við fyrirmyndina líka frá íþróttalögum og göngum eins langt og við mögulega getum hvað það varðar. Virðulegur forseti. Mér finnst sú athugasemd sem kemur fram í máli hv. þingmanns um líkamsmeiðingar og annað slíkt eitthvað sem við ættum að skoða í nefndinni. Við höfum fengið mjög jákvæða umsögn og talsvert góðar athugasemdir við frumvarpið þannig að ég tel að við gætum skoðað það betur. Virðulegur forseti. Það sem er mikilvægast og mjög ánægjulegt er að þegar upp kemur hreyfing á borð við #églíka á Íslandi bregst grasrótin hratt og örugglega við. Þarna tel ég að samspil hennar og stjórnvalda og löggjafans sé að takast. Mjög vel hefur tekist til og ég vil hrósa þeim íþróttakonum sem náðu að móta samstöðu og því að við séum komin með útkomu.

Herra forseti. Ég vil taka undir hvert orð hæstv. menntamálaráðherra, það er frábært að sjá þessar jákvæðu umsagnir sem hafa verið að koma inn. Ég hef séð það sjálf í meðförum nefndarinnar á málinu og tek undir það að vissulega er þetta eitthvað sem við ættum að skoða í meðförum nefndarinnar og það má svo sem útvíkka líka þessa hugsun yfir á önnur svið. En ég velti fyrir mér einni athugasemd sem hefur komið fram í umsögnum við málið og hvort við hæstv. menntamálaráðherra séum ekki sammála um að í því máli þurfi að gera bragarbót. Það varðar samráð við fulltrúa ungs fólks, samráð við fulltrúa barna við gerð lagasetningar sem þessarar. Auðvitað er þetta ekki eina málið þar sem það á við, t.d. er núna aðgerðaáætlun gegn ofbeldi í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og þar skortir líka upp á samráð við börn, samráð við ungt fólk sem löggjöfin á við um. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. menntamálaráðherra hafi einhverjar hugmyndir um hvernig megi betur standa að slíku samráði í framtíðinni. Umboðsmaður barna hefur bent á að það hafi skort 

Virðulegur forseti. Ég tel að það sé mjög gagnleg ábending sem kemur hér fram varðandi lagasetningu er viðkemur börnum og ungmennum, hvernig við aukum samráðið og bætum það. Ég hefði talið að nefndin sem við skipuðum hefði verið í sambandi við fulltrúa umboðsmanns barna og ég fagna því að allsherjar- og menntamálanefnd ætli að fá umsögn hans um frumvarpið því að það skiptir máli. Varðandi það hvernig við getum unnið að þessu og bætt þetta fyrirkomulag er það hreinlega að hafa umboðsmann barna oftar með í ráðum og setja það inn í verkferilinn þegar við erum að undirbúa frumvörp. Ég held að ekki eigi að vera erfitt að sinna því og að það sé til bóta. Þessi löggjöf nær náttúrlega til þeirra. Mikil vinna fór í þetta á vegum íþrótta- og æskulýðshreyfingarinnar og æskulýðshreyfingin er náttúrlega í mjög miklum tengslum við ungt fólk og börn. En ég fagna því að nefndin ætli að taka þetta til sín.

Herra forseti. Ég vil byrja á að nýta þetta tækifæri til að vekja enn og aftur athygli þingheims á því hversu stór atvinnugrein ferðaþjónustan á Íslandi er orðin. Hún er fyrir löngu orðin stærsta útflutningsgrein okkar. Að sama skapi hefur ferðaþjónustan skapað mikinn fjölda starfa en samkvæmt tölum Hagstofunnar voru um 24.200 manns starfandi í ferðaþjónustu og tengdum greinum árið 2017. Nú er staðan hins vegar sú að ýmsar ytri aðstæður hafa gert ferðaþjónustufyrirtækjum æ erfiðara fyrir í almennum rekstri og erlendri samkeppni. Þannig hefur gengi íslensku krónunnar valdið miklum vandræðum en einnig aðrir þættir, svo sem hækkun byggingarvísitölu, hár launakostnaður og hærri fjármagnskostnaður. Þessar aðstæður hafa haft óheppileg áhrif á samkeppnisstöðu Íslands. Ótrygg staða bæði innlendra og erlendra flugfélaga hefur svo bæst ofan á þetta. Ég spyr: Hvað ætla stjórnvöld að gera til að stuðla að því að Ísland verði samkeppnishæft til lengri tíma? Að óbreyttu er fyrirséð fækkun ferðamanna á árinu 2019. Fækkun segir kannski ekki allt en við höfum heldur ekki náð heilsársferðaþjónustu um allt land og dvalartími hefur verið að styttast, sem þýðir að ferðamenn fara síður út fyrir suðvesturhornið. Í ofanálag er sú litla aukning sem gert er ráð fyrir á árinu yfir sumartímann þegar fjölsóttustu ferðamannastaðir landsins eru nú þegar við þolmörk. Telur hæstv. ráðherra þörf fyrir að bregðast við því á einhvern hátt, t.d. með aðgerðum til að styðja við ferðaþjónustu úti á landi og með opnun fleiri fluggátta? Telur hæstv. ráðherra ekki ástæðu til að setja aukinn kraft í erlendra markaðssetningu, til að mynda með áherslu á að sækja á áhugaverð markaðssvæði þar sem við höfum verið að missa hlutdeild, t.d. í Þýskalandi? Staðreyndin er að á sama tíma og ríkið hefur dregið nokkuð úr framlagi til markaðssetningar eru fyrirtæki að draga úr framlögum sínum vegna fyrirsjáanlegs samdráttar, sem getur orðið til þess að það verði mjög litlir peningar til markaðssetningar á þessu ári.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og vil byrja á því að taka undir með henni að þessi atvinnugrein er auðvitað orðin sú stærsta, mikil gerjun og umhverfi hennar, hvort sem það er ytra umhverfi eða annað, breytist frekar hratt og við þurfum öll að vera á tánum. Ég mun leita leiða til að koma með fleiri mál hingað inn í þingið, hvort sem það eru skýrslur eða annað sem við erum að vinna að, til að fá meiri umræðu í þinginu um þessi mál. Það er alveg rétt að við sjáum fram á einhvern samdrátt. Isavia hafði spáð mikilli fækkun í febrúar, mars og apríl, en ekki janúar. Síðan kom í ljós að töluverð fækkun varð í janúar. Mér finnst það m.a. sýna að við þurfum einfaldlega betri og ítarlegri upplýsingar um þessi mál. Við þyrftum að geta sagt eftir einhvern tíma að þessi atvinnugrein byggi við þær aðstæður að geta sótt ítarlegri og áreiðanlegri gögn til að reyna að sjá fram í tímann hvað er að fara að gerast. Við höfum gert mjög margt með mælaborði ferðaþjónustunnar og öðru, en við erum ekki búin að gera það sem þarf að gera. Hvað varðar samkeppnishæfni og hvernig ég telji að við þurfum að gæta að henni myndi ég segja að lykilorðið væri gæði. Allt sem við gerum verður að vera til að efla og auka gæði íslenskrar ferðaþjónustu. Hvort sem það eru aðgerðir okkar til að styðja við atvinnugreinina eða það sem við gerum til að byggja upp innviði á áfangastöðum eða annað þarf lykilorðið að vera gæði. Við erum auðvitað með flugþróunarsjóð og við sjáum að hann virkar. Fólk fyrir norðan segir að það sé beinlínis vegna hans sem tókst að koma á flugi þangað. Það er orðið frekar stöðugt. Við myndum auðvitað vilja sjá meira af því. Það eru svæði langt þar í kring sem njóta góðs af þessu. Áfangastaðaáætlun er síðan annar þáttur sem er 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Þó að það séu blikur á lofti er auðvitað fjarri því að allt sé svart í ferðaþjónustunni og mikilvægt að hafa í huga að þó að óvissutímar séu um þessar mundir er ekkert sem bendir til annars en bjartrar framtíðar íslenskrar ferðaþjónustu. En til að sú framtíðarsýn geti haldist og orðið að raunveruleika skiptir máli að við bregðumst hratt og vel við og setjum einmitt kraft í rannsóknir, í uppbyggingu innviða, vöruþróun og nýsköpun, gæði þjónustunnar eins og hæstv. ráðherra kom inn á, og síðast en ekki síst markaðssetninguna. Við erum með mikla rannsóknaumgjörð í kringum sjávarútveginn sem hefur skilað okkur stöðugum og flottum atvinnuvegi þó að vissulega séu vandamál þar líka. Þar er ákvarðanataka byggð á tölum og þekkingu á umhverfinu sem því miður skortir áþreifanlega á gagnvart ferðaþjónustunni. Sömuleiðis virðist skorta mjög á yfirsýn og hagvísa ferðaþjónustunnar, þar á meðal hjá Seðlabanka Íslands. Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að bætt verði úr því á árinu með beinum aðgerðum?

Herra forseti. Til að ljúka því sem ég byrjaði á áðan varðandi áfangastaðaáætlanirnar langar mig bara að koma því á framfæri að þetta er stærsta einstaka aðgerð stjórnvalda í formi fjármuna í að styðja við það hvernig svæðin um allt land vilja byggja sig upp, þ.e. að það sé ekki ákveðið á Skúlagötu 4 hvernig ferðamannastaður eða áfangastaður hver landshluti vill vera heldur að þeir ákveði það sjálfir. Það þarf að gera með fyrirtækjum á svæðinu, íbúum, sveitarfélögum, sveitarstjórnarfulltrúum o.s.frv. Þegar kemur að forgangsröðun fjármuna, af því að hér er spurt um markaðssetningu annars vegar og önnur verkefni hins vegar, mun ég beita mér fyrir því að fundnir verði frekari fjármunir í rannsóknir vegna þess að það undirbyggir betri ákvarðanatöku. Það hjálpar okkur að ná þessari yfirsýn, segir okkur hvar við erum vel stödd og hvar við þurfum að bæta í. Álagsmatið sem verið er að vinna er algjört lykilatriði í þessu. Nú erum við í fasa tvö í því, þ.e. við erum að gildissetja þá vísa sem búið er að finna. Þetta segir okkur nákvæmlega hvar flöskuhálsarnir eru, hvar við erum á góðum stað og hvar þarf að bæta í. Þá getum við líka tekið upplýsta ákvörðun um hvað kostar að laga það sem þarf að laga. Erum við tilbúin að fara í það eða ætlum við 

Herra forseti. Nýlega beitti hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sér fyrir því að nemar til kennararéttinda fengju það sem kallað er launað starfsnám. Það er náttúrlega að góðu heilli gert en ég geri ráð fyrir því að hæstv. menntamálaráðherra hafi áttað sig á því að með aðgerðinni myndi hún opna glugga varðandi fleiri námsgreinar eða námsbrautir. Mér hefur heyrst að m.a. hjúkrunarnemar hafi sótt í slíkt líka og vilji gjarnan komast í röðina, í starfsnám. En það leiðir huga minn að öðru. Við erum með viðvarandi skort á iðnaðarmönnum. Það er þannig með iðnnema að þeir eru hvað útsettastir fyrir því að þurfa á launum að halda meðan á námi stendur. Það hefur verið vissum erfiðleikum háð, veit ég, í nokkrum iðngreinum að fá það sem kallað er samningur. Spurningin er hvort hæstv. ráðherra hyggist gera eitthvað í málefnum iðnnema. Það má gera á ýmsan hátt, m.a. með því að stærri fyrirtæki bregði sér í hlutverk meistara þegar þau ráða nema til starfa. Það er líka hægt að gera með því að styðja við minni fyrirtæki og einyrkja sem hafa náttúrlega goldið fyrir tregðu ríkisstjórnarinnar til að lækka tryggingagjald. Það má líka hugsa sér að styðja við fyrirtæki í þeim geirum þar sem samkeppni er mikil og erfiðleikar í rekstri. Þetta á t.d. við um veitingarekstur þar sem eru nemar bæði í framreiðslu og matreiðslu. Mig langar að heyra frá hæstv. ráðherra hvort hún hyggist beita sér fyrir því að iðnnemar, eða fleiri nemar en bara kennaranemar, fái aðgang að launuðu starfsnámi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og að vekja máls á mikilvægi menntunar í landinu. Það er alveg ljóst er varðar kennaranámið að við erum nú að fara að ráðast í mjög umfangsmiklar aðgerðir til að auka aðsókn og auka mikilvægi menntunar í landinu. Við munum líklega kynna aðgerðaáætlun í byrjun mars og við höfum verið í miklu samstarfi við kennaraforystuna, menntavísindasvið og Háskólann á Akureyri. Það er ekki bara Ísland sem þarf að fást við þessa áskorun, það eru líka fleiri ríki. Ég fundaði með menntamálaráðherra Noregs í gær og við höfum verið að bera saman bækur okkar um þá staðreynd að kennsla er mikilvægasta starfið í okkar samfélagi. Við erum svo sannarlega, þessi ríkisstjórn, að taka til hvað það varðar og höfum mikinn metnað til að uppfylla það sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum. Hv. þingmaður spyr um iðnnema og hvort iðnnemar geti átt von á því að vera í launuðu starfsnámi. Eins og hv. þingmaður líklega þekkir er það mjög mismunandi eftir iðngreinum hvernig starfsaðstaða þeirra er. Eitt af því sem við er að etja, og við erum í miklu samstarfi við Samtök iðnaðarins og fleiri aðila hvað það varðar, er að þessar aðstæður eru mjög mismunandi. Það þarf að samræma þær og það þarf að búa til meiri fyrirsjáanleika. Við höfum verið að setja þetta mál í forgang og við höfum verið að forgangsraða fjármunum, til að mynda með því að fella niður efnisgjöldin. Það ánægjulega er að við erum að sjá talsverða aukningu er varðar innritun í iðnnám sem hefur ekki verið í talsvert langan tíma. Það eru jákvæð teikn á lofti og sérlega finnst mér jákvætt að hv. þingmaður sýni þessu máli svona mikinn áhuga.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Það kom reyndar ekki fram í því hvort hún hyggist gera eitthvað til að létta iðnnemum lífið. Fyrst þannig hefur verið búið um hnútana að kennaranemar, góðu heilli, hafi aðgang að launuðu starfsnámi leiðir það hugann að jafnræðisreglu stjórnsýslulaga. Þegar einn nemendahópur er tekinn út úr, eins og þarna virðist hafa verið gert, hljóta menn að spyrja sig hvort aðrir námshópar, svo sem eins og iðnnemar, geti ekki gengið að sambærilegu eða treyst á að innan skamms tíma verði það svo. Ég legg t.d. sérstaka áherslu á járniðnað þar sem okkur skortir sárlega fólk. Ég held að ekki hafi verið útskrifaður plötusmiður á Íslandi í 30 ár. Við þurfum að flytja inn fólk til að vinna þessa vinnu fyrir okkur, pípara o.fl. Ég ítreka þá spurningu mína til ráðherra hvort hún hyggist beita sér fyrir því að gerð verði gangskör að því að iðnnemar geti gengið að launuðu námi vísu.

Virðulegur forseti. Ég get sannfært hv. þingmann um að um er að ræða miklar aðgerðir er varða það að auka veg verk-, iðn- og starfsnáms á Íslandi. Ég ætla að nefna eitt dæmi. Nú stendur fyrir dyrum umtalsverð og mikil kynning á iðnnámi, Íslandsmeistaramótið er fram undan og nú á að fara að kynna fyrir nemum í 9. og 10. bekk allt það nám sem er í boði. Áætlað var að samræmd próf í bóklegu námi yrðu á sama tíma en við færðum hreinlega samræmdu prófin til svo nemar gætu sótt þessa kynningu. Verið að gera þetta í fyrsta sinn, að ég tel. Við erum þá með þessum skýru skilaboðum að forgangsraða og segja að íslenskir nemar eigi að hafa sama aðgengi að þessu mikilvæga námi þar sem skortur er á. Þetta er táknræn aðgerð en mjög mikilvæg. Hv. þingmaður spyr hvort ráðherrann ætli að gera eitthvað í þessu. Já, hann ætlar svo sannarlega að gera það og hefur verið að gera það, eins og hv. þingmaður 

Forseti. Í gær birtist verðkönnun sem Alþýðusambandið lét vinna um samanburð á verðlagi neysluvara milli Norðurlandanna. Niðurstöðurnar eru sláandi þó að þær komi kannski ekki sérlega á óvart. Niðurstaðan sýndi að 67% verðmunur var á milli matarkörfunnar hér á Íslandi, þar sem hún var hæst, og í Helsinki, þar sem hún var lægst. Í samanburði við það Norðurlandanna sem dýrast var, Noreg, var matarkarfan hér engu að síður 40% hærri. Fyrir áhugasama má nefna að matarkarfan hér á landi var 60% hærri en að meðaltali í þeim þremur ríkjum Norðurlandanna sem eiga aðild að Evrópusambandinu, hvað sem menn vilja svo lesa í það. Framkvæmdastjóri Bónuss kvartaði strax undan því að allt of mikið væri af landbúnaðarafurðum í þessari körfu og þess vegna væri samanburðurinn ekki sanngjarnt því að eins og allir vissu væru íslenskar landbúnaðarvörur þær dýrustu í heimi. Það kemur reyndar ekki á óvart því að þegar við skoðum samanburð hjá OECD-ríkjunum er enginn landbúnaður verndaður meira en sá íslenski. Því fylgir gríðarlegur kostnaður fyrir íslenskar fjölskyldur. Ætla má að fjögurra manna íslensk fjölskylda borgi að meðaltali um 60.000–70.000 kr. meira á mánuði fyrir matarkörfuna en sambærileg fjölskylda annars staðar á Norðurlöndum. Þess vegna spyr ég: Er hæstv. ráðherra ánægður með þann kostnað sem íslenska landbúnaðarkerfið hefur í för með sér fyrir neytendur? Og af því að ríkisstjórnin virðist vera að leita að einhverju útspili inn í kjaraviðræður spyr ég: Hefur hæstv. ráðherra dottið í hug að taka upp hátt matvælaverð hér á landi, vegna verndarstefnu íslenskra stjórnvalda í landbúnaði, og breyta því sem innleggi í kjaraviðræður?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina, ég heyrði nú megnið af henni og vel það. Þar kom svo sem ekki margt á óvart. Ég ætla ekki að svara sérstaklega fyrir verðkönnun ASÍ. Ég ætla bara að minna á, af því að hv. þingmaður nefnir hátt verð á íslenskum landbúnaðarafurðum, að það er fleira matur en feitt kjöt, eins og stundum er sagt við hátíðleg tækifæri. Íslendingar flytja inn mjög mikið af matvöru og tollmúrar Íslands eru einfaldlega miklu lægri í þeim efnum en nokkurn tímann Evrópusambandsins, bara svo að það sé nefnt, vegna þess að yfir 80% af innfluttum matvælum til Íslands eru án tolla. Þar undir er fullt af þáttum. Ég tel að í því ljósi standi íslenskur landbúnaður vel. Hann framleiðir góða vöru. Það má svo alltaf deila um á hvaða verði menn kaupa nauðsynjavörur. Það er alveg hárrétt að í þessari könnun eins og hún birtist okkur er matarkarfan í þeim vörum sem þar eru bornar saman töluvert hærri hér. En þá er örugglega fróðlegt að skoða mismuninn og ég vænti þess að íslenskir framleiðendur þeirra matvæla sem í þeirri körfu voru muni leiða fram mismun í kaupgjaldi fólks og fleiri þætti sem spila inn í verðlagningu á vöru á markaði. Það er eðlilegt að það sé gert í þeim samanburði sem verið er að gera á bæði vörum sem við framleiðum sjálf og vörum sem við flytjum inn í landið þegar reynt er að leggja mat á verðmæti framleiðslunnar, að fleiri þættir séu teknir inn en bara beint útsöluverð úr búð. Bara svo það sé sagt ætla ég ekki að svara fyrir orð framkvæmdastjóra einstakra verslana eða annað. Þeir verða bara að tala fyrir sig sjálfir. 

Herra forseti. Þó að hæstv. ráðherra hafi ekki svarað því beint heyrðist mér hann vera nokkuð ánægður með það verð sem íslenskir neytendur greiða fyrir verndarstefnu stjórnvalda í þeim efnum. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að horfa þarf til þátta eins og kaupgjalds en þar má hafa í huga að Noregur er hálaunaríki eins og Ísland og raunar standa öll Norðurlöndin nokkuð vel í alþjóðlegum samanburði, en samt sjáum við gríðarlegan mun. Við berum okkur ekki saman við verðlag í Suður-Evrópu eða ríkjum með talsvert lægra kaupgjald. Enn og aftur er hið augljósa, sem kemur ítrekað fram í öllum verðsamanburði, að verðmismunurinn er ekki jafn sláandi þegar horft er á þær vörur sem innfluttar eru hér í frjálsri samkeppni, eins og hæstv. ráðherra benti á, að við erum almennt með lága tolla nema þegar kemur að landbúnaðarvörum, þannig að kostnaður fjölskyldunnar liggur í landbúnaðarvörunum. Kostnaðarauki matarkörfunnar liggur þar. Ég trúi ekki öðru en að stjórnvöld hafi 

Virðulegur forseti. Ég var svo sem ekki með neinar ánægjuyfirlýsingar né harmagrát yfir því verði sem íslenskir framleiðendur fá fyrir vöru sína. Ég fagna því bara ef fólk í öllum atvinnurekstri getur haft þokkalega og góða afkomu af því sem það er að sýsla hverju sinni. Ég hlýt hins vegar að nefna við umræðuna að það eru fleiri þættir á því en aðeins þessi eina verðkönnun. Ég hef ekki upplýsingar um enn þá í hvaða magni eða hverrar gerðar þær vörur eru nákvæmlega en þegar við berum saman íslenska framleiðendur á markaði við annað sem þar er get ég ekki annað en vakið athygli á því að það eru lágir tollamúrar á innflutta landbúnaðarframleiðslu. 

Herra forseti. Ferðaþjónustan er orðin burðarás í íslensku atvinnulífi, skilar miklum tekjum og gjaldeyri. Það var ánægjulegt að heyra í ráðherra fyrr í morgun um þá miklu áherslu sem hún leggur á gæði við uppbyggingu þessarar þjónustu. Þannig er að ferðaþjónustan hvílir að ýmsu leyti á traustum grunni en að öðru leyti er hún enn að slíta barnsskónum sem atvinnugrein af þeirri stærð sem hún hefur vaxið upp í. Meðal þeirra sem hafa mikla þýðingu fyrir gæði ferðaþjónustunnar eru leiðsögumenn. Nám í leiðsögufræðum stendur til boða hjá Endurmenntun Háskóla Íslands, í Menntaskólanum í Kópavogi og í Ferðamálaskóla Íslands. Ég vil beina, í þessari umferð, tveimur spurningum til hæstv. ráðherra: Hefur ráðherra uppi áform um lögverndun á starfsheiti leiðsögumanna? Og í annan stað: Hefur ráðherra áform um að móta lágmarkskröfur varðandi nám í þessum fræðum sem yrðu þá undirstaða slíkrar lögverndunar? Ég vil taka það fram að þessu máli hefur verið hreyft hér oftar, mun oftar á Alþingi. Við undirbúning þessarar fyrirspurnar rakst ég til að mynda á frumvarp þessa efnis sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson flutti ítrekað um árið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt, eins og hv. þingmaður nefnir, að þetta hefur áður komist til tals á þinginu og ég hef fengið um það fyrirspurnir, mál lögð fram o.s.frv. Þetta kemur sömuleiðis reglulega upp í umræðunni. Það sem mér finnst skipta mestu máli er að við spyrjum okkur um markmiðið, þ.e. hvernig við náum markmiðum okkar með sem bestum hætti. Þar sameinast sjónarmið um mikilvægi löggildingar og svo frekar mín sýn í því, þ.e. ég hef áður svarað því til að ég er ekki tilbúin að fallast á að eina leiðin til að ná markmiðum um að gæta að öryggi ferðamanna, að auka gæði íslenskrar ferðaþjónustu og tryggja þekkingu á staðháttum og veðurfari og öðru sé löggilding. Við höfum sett á fót hæfnisetur sem er m.a. og aðallega til að auka gæði og þekkingu og það byggir á Vegvísi. Við fórum í vettvangsferð til Nýja-Sjálands á síðasta ári og þar er miðstöð ævintýraferðamennsku. Ekki einu sinni þar er gerð krafa um tiltekna menntun leiðsögumanna eftir því sem okkur var sagt í ferðinni. Krafan er fyrst og fremst á fyrirtækin, þ.e. að þau fá skráningu í sinni tegund ævintýraferðamennsku, hafi öryggisáætlanir og fylgi þeim eftir. Það er töluvert eftirlit með því. Við settum inn í lögin sem þingið setti um Ferðamálastofu að fyrirtækjum beri að setja sér öryggisáætlanir. Hérna þyrfti að gera greinarmun á almennri leiðsögn, þ.e. almennum leiðsögumönnum, gönguleiðsögumönnum og fjallaleiðsögumönnum. Þá eru væntanlega mjög mismunandi kröfur gerðar til þeirra. Eins og ég segi er krafan í Nýja-Sjálandi sett á fyrirtækin, að þau þurfi að passa að uppfylla þær gæðakröfur sem á þau eru sett og vera með öryggisáætlanir. Jöklaleiðsögn krefst auðvitað miklu meiri varkárni og almennrar þekkingar á staðháttum, veðurfari og slíku en almenn leiðsögn.  En löggildingin er í mínum huga ekki endilega eina svarið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er kannski ekki spurning um að löggildingin sé eina úrræðið, hún nefndi ýmis önnur atriði og því ber að fagna. Ég held að það væri mjög gagnlegt ef ráðherra léti meira frá sér fara um þau atriði sem getið var um í hennar ágætu ræðu. Þessi tengt, talandi um gæði og öryggi, þá vaknar spurningin um að gerðar verði auknar kröfur um íslenska leiðsögumenn í ferðum, nánar tilteknum ferðum. Ráðherra vék að nokkrum þáttum í því sambandi reyndar. Ég hef sérstaklega í huga ferðir þar sem reynir á þekkingu á íslenskum aðstæðum, torfærum leiðum, veðurfari og náttúrlega þekkingu á íslenskri menningu, sögu og náttúru, allt í víðtækum skilningi. Það er ekki nóg að hér komi einhver ferðamannahópur og einn af þeim útlendingum sé tekinn og dubbaður upp sem leiðsögumaður. 

Herra forseti. Mér heyrist við hv. þingmaður vera sammála að mörgu leyti, þó kannski ekki alveg. Ég er alveg sammála því að liður í miklum gæðum íslenskrar ferðaþjónustu er að frekar auðvelt sé að nálgast íslenska leiðsögumenn og að fyrirtæki bjóði upp á slíka þjónustu. Við erum síðan hluti af EES-samstarfi þannig að ómögulegt væri fyrir okkur að banna einfaldlega leiðsögumönnum, hvort sem þeir eru menntaðir eða ekki, að koma hingað til lands og leiðsegja erlendum ferðamönnum. Við vitum að mjög margir Íslendingar sem fara til útlanda vilja helst hafa íslenskan leiðsögumann til að ganga með sér um miðborgir og segja frá. Þeir vilja hafa hann íslenskan. Þetta er eitthvað sem við eigum kannski ekki endilega að banna og fyrir utan það gætum við það ekki. En svo eru það einmitt líka, bara til að hnykkja aðeins á þessu varðandi löggildinguna, stundum svona einstaklingar sem eru kannski með bestu þekkinguna á staðháttum, kunna söguna, jafnvel að margar kynslóðir hafi verið á þessu landi og þekki hlutina vel. Það er mikil upplifun fyrir erlenda ferðamenn að fá að fylgja þeim. Þeir eru kannski ekki faglærðir en samt sem áður eru gæðin mikil og þeir uppfylla þær kröfur sem fyrirtæki ættu almennt að setja sér.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir að fá tækifæri til að ræða um gildi nýsköpunar fyrir íslenskt samfélag og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér til svara. Ég vona reyndar líka að þessi umræða hjá okkur í dag skili einhverju inn í frekari umræðu um mikilvægi nýsköpunar, sem ég held að við getum öll verið sammála um. Ég spurði ráðherra í tengslum við þessa umræðu: Hver er staða nýsköpunar á Íslandi í alþjóðlegum samanburði? Hvaða aðgerðir telur ráðherra nauðsynlegt að ráðast í til að bæta nýsköpunarumhverfi á Íslandi? Svo spurði ég út í þá staðreynd, sem við höfum lengi vitað af, að fjöldi íslenskra einkaleyfa hefur verið lítill í samanburði við önnur lönd. Það hefur gjarnan dregið okkur niður í alþjóðlegum samanburði þegar rætt er um nýsköpunarlandið Ísland. Ég velti því fyrir mér hvort ríkisstjórnin hafi í hyggju að bregðast við með einhverjum hætti og þá hvernig. Nýsköpun er einn af grunnþáttum stjórnarsáttmálans, enda kemur orðið fyrir í það minnsta 18 sinnum og í allflestum köflum stjórnarsáttmálans. Nýsköpun er líka mikilvæg alls staðar, bæði hjá hinu opinbera og í atvinnulífinu, hvort sem er í starfandi fyrirtækjum eða til þess að fjölga fyrirtækjum. Ég held að við séum öll sammála um gildi nýsköpunar, en ég held við ættum öllu heldur að tala um nauðsyn. Nýsköpun er líka mjög fallegt orð, ég held að við getum öll verið sammála um það, en ég vonast til að við fáum eitthvað út úr því í dag hvernig nýsköpunarland við viljum vera, hvernig nýsköpunarumhverfi við viljum byggja á Íslandi. Á vettvangi hæstv. ráðherra er unnin nýsköpunarstefna. Þess vegna finnst mér líka mikilvægt að taka umræðuna á þessum tímapunkti og vænti þess að það sem hér kemur fram geti orðið eitthvert fóður fyrir þá stefnu. Þrátt fyrir að við á Íslandi höfum sterkt atvinnulíf er það of fábreytt. Því þarf að breyta. Við þurfum fjölbreyttara atvinnulíf og fleiri sterkari stoðir. Efnahagur okkar má nefnilega aldrei byggja fyrst og fremst á einni atvinnugrein, vegna þess að við ætlum ekki að falla vegna falls einnar atvinnugreinar. Ég tel mikilvægt að við förum vel yfir þetta mál og mikilvægi þess að hér sé mótuð nýsköpunarstefna sem byggir á sérstöðu Íslands. Ég held að nýsköpunarstefna Íslands geti aldrei orðið eins og nýsköpunarstefna Suður-Kóreu, Svíþjóðar eða Singapúr - nú nefni ég þau lönd sem standa fremst hvað varðar nýsköpun - og hefur aldrei verið eins, því að við eigum að byggja á sérstöðunni. En við eigum auðvitað að horfa til þess sem reynst hefur vel, bæði hér og erlendis. Ég vil líka nota tækifærið og fagna framtaki Samtaka iðnaðarins og Viðskiptaráðs því að það er auðvitað nauðsynlegt að atvinnulífið komi með okkur í þessa vinnu. Mig langar að nefna hér sem dæmi ýmislegt sem gengið hefur vel hjá okkur. Við í Vestnorræna ráðinu heimsóttum um daginn ORF líftækni, frábært nýsköpunarfyrirtæki sem selur ótrúlega mikið af íslenskum snyrtivörum. Þetta er erfðatæknifyrirtæki. Það selur flugfélögum íslenskar snyrtivörur. Fyrirtækið hefur meira að segja selt svo mikið að það hefur aldrei áður gerst á breska markaðnum að nú er selt meira af vörum frá þeim en af áfengi og tóbaki um borð í breskum flugvélum. Þetta litla fyrirtæki byrjaði sem lítill sproti á frumkvöðlasetri. Fjöldi fyrirtækja hefur orðið til í frumkvöðlasetrum á Íslandi. Ég fékk tölur um að 30 stærstu fyrirtækin sem starfað hafa á frumkvöðlasetrum hafi verið með veltu upp á tæpa 8 milljarða árið 2016. Þau eru með 390 starfsmenn þar sem kynjahlutfallið er mjög jafnt. Frá stofnun hafa þau fengið styrki upp á 1,8 milljarða, en á sama tíma hafa um 7 milljarðar komið frá einkafjárfestum. Það held ég að ætti að vera okkar nýja stóriðjustefna. Klasar hafa einnig sannað gildi sitt og ég vænti þess að við ræðum um mikilvægi klasa og klasastefnu hér í dag. Þá vil ég leggja áherslu á að þrátt fyrir að Ísland sé eyja erum við ekkert eyland í þessari umræðu. Það að vera hluti af EES, vera með EES-samningnum og vera hluti af því stóra markaðssvæði, skiptir auðvitað mjög miklu máli þegar kemur að þessum málum, bæði hvað varðar aðgang að markaði, aðgang að fjármögnun og ekki síst samstarf um rannsóknir og þróun á vettvangi Evrópusambandsins. Ég held reyndar að við ættum að horfa víðar en bara til Evrópusambandsins, fríverslunarsamningar og samstarf okkar við önnur ríki skipta miklu máli þegar við ætlum að byggja hér upp öflugt atvinnulíf. Sjávarútvegurinn hefur staðið sig með eindæmum vel og ég held að við á Íslandi getum státað af því að vera með fremstu fyrirtæki á vettvangi sjávarútvegs og því höfum við fulla burði til að vera einhvers konar Sílikondalur sjávarútvegsins í heiminum. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að átta okkur á því að atvinnustefna okkar Íslendinga þarf í auknum mæli að snúa að því að nýta ekki náttúruauðlindir.  Virðulegur forseti. Mig langaði að koma að fullt af atriðum, sem ég verð þá að koma að í næstu ræðu. En við skulum átta okkur á því að fjórða iðnbyltingin er í fullu fjöri og við Íslendingar eigum og ætlum að vera með í því fjöri.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga málefni. Nýsköpun er einfaldlega eitt stærsta hagsmunamál framtíðarinnar. Það er þannig að samfélög sem vilja vera samkeppnishæf við fremstu ríki heims mega ekki líta á nýsköpun sem eitthvað sem er notalegt að hafa heldur eitthvað sem er nauðsynlegt að hafa. Stundum ber á því í umræðu um nýsköpun að það sé eitthvað sem er svona frekar notalegt og ánægjulegt að hafa til hliðar en ekki eitthvað sem er okkur lífsnauðsynlegt. Með öðrum orðum, nýsköpun á ekki að vera álitin eitthvert hliðarverkefni heldur verkefni sem ber að setja í forgang. Það er það sem við erum að reyna að gera. Nýsköpun er ein meginforsenda aukinnar verðmætasköpunar þjóðarinnar og nýsköpun í atvinnulífinu getur átt stóran þátt í að leysa þær samfélagslegu áskoranir sem við stöndum frammi fyrir á næstu árum, þá þannig að nýsköpun stuðli að því að við finnum lausnir á samfélagslegum áskorunum, en sömuleiðis að verðmætasköpun sem henni fylgir geri okkur kleift að standa undir þeim samfélagslegu áskorunum sem fram undan eru. Stjórnvöld hafa á ýmsan hátt beitt sér fyrir því að auka veg nýsköpunar í landinu, m.a. með auknum framlögum í Tækniþróunarsjóð og auknum skattendurgreiðslum til fyrirtækja vegna rannsóknar- og þróunarverkefna. En við gerum okkur líka grein fyrir því að betur má ef duga skal ef við ætlum að finna okkur stað meðal fremstu þjóða á þessum vettvangi. Í því skyni er nú unnið að nýsköpunarstefnu fyrir Ísland á vegum ráðuneytisins með þverpólitískum samráðshópi. Þegar nýsköpun hér á landi er skoðuð í alþjóðlegum samanburði má fyrst nefna að við eigum í góðu samstarfi við þjóðir beggja vegna Atlantshafsins um rannsóknir og þróun. Okkur hefur gengið vel að sækja styrki í erlenda samkeppnissjóði. Ég vil líka taka undir með hv. þingmanni að áhugi atvinnulífsins, frumkvæði, hugmyndir og aðgerðir atvinnulífsins skipta mjög miklu máli og er algjört lykilatriði. Ég fagna því mjög. Ég átti síðast fund með Viðskiptaráði nú í morgun, einmitt um þær tillögur sem það lagði fram. Þegar rýnt er í tölfræði nýsköpunar má sjá að á árinu 2017 var 2,13% af vergri þjóðarframleiðslu varið í rannsóknir og þróun hér á landi og þar erum við aðeins yfir meðaltali Evrópuríkja. Á vettvangi Vísinda- og tækniráðs hefur þó verið sett það metnaðarfulla markmið að útgjöld til rannsókna og þróunar nái 3% af vergri þjóðarframleiðslu. Annar mælikvarði á nýsköpunarframmistöðu okkar er svonefndur Global Innovation Index sem gefinn er út árlega og mælir nýsköpunarvirkni 126 ríkja. Á síðasta ári var Ísland í 23. sæti á þeim lista. Þar erum við í félagsskap með Eistlandi í 24. sæti og Nýja-Sjálandi í 22. sæti. Efstu sætin á þeim lista skipa hins vegar lönd sem við berum okkur gjarnan saman við og ættum að vilja geta gert í þessu samhengi líka, svo sem Sviss, Holland, Svíþjóð, Bretland, Bandaríkin, Finnland, Danmörk og Írland. Tölum sem byggja á erlendum greiningum má þó taka með nokkrum fyrirvara, sérstaklega í litlu hagkerfi eins og okkar þar sem einstakar breytingar geta haft mikil áhrif. Það er þó umhugsunarvert að á Global Innovation Index höfum við fallið um tíu sæti milli áranna 2017 og 2018, þ.e. úr 13. sæti í það 23. Þegar rýnt er í tölurnar sem þar liggja að baki má sjá að við stöndum okkur vel á ýmsum sviðum og má gleðjast yfir að við skorum mjög hátt hvað varðar almenna innviði og stjórnmálalega umgjörð. Hins vegar kemur einnig fram að það sem kalla má skilvirkni nýsköpunar hér á landi minnkar heldur milli ára. Það er vísbending um að það starf og það fjármagn sem við beinum í nýsköpun skili sér einfaldlega ekki nægilega vel í fyrirtækjum í vexti og ekki nógu vel í útflutningi á afurðum sem byggja á hugviti og nýsköpun. Við erum m.a. ekki að skora nógu hátt í alþjóðlegum samanburði þegar kemur að skráningum á einkaleyfum. Og það er nokkuð sem hv. þingmaður hefur nú þegar sett á dagskrá hér í þinginu og er málefni sem ég held að við ættum að reyna að gera enn betur í. Ég hef hug á að vinna að einhvers konar sterkari umgjörð utan um það hvað varðar regluverkið á næstu misserum. Að mörgu leyti snýst þetta nefnilega líka um viðhorf okkar og þekkingu á þessum málum hér á landi. Svipaðar niðurstöður höfum við verið að í sjá fleiri greiningum, svo sem í nýlegri norrænni rannsókn á stuðningskerfi nýsköpunar og í skýrslu McKinseys frá árinu 2012. Þær greiningar eru að mínu mati ábending um að við þurfum að fara vel yfir hvernig við verjum fjármagni til nýsköpunar hér á landi, vegna þess að í stuðningi hins opinbera í nýsköpun eru ótrúlega háar fjárhæðir. Ég hef alltaf sagt að við þurfum að ná betri yfirsýn yfir það í hvað þessir peningar fara. Eru þeir allir á réttum stað? Eru þeir að vinna það gagn sem við viljum að þeir vinni? Það er einn af þeim stóru meginþáttum í þessari nýsköpunarstefnu, að þar er einmitt verið að skoða það. Í kjölfarið munum við þá væntanlega fara í einhverjar breytingar á því umhverfi til að ná betri niðurstöðu. Við viljum hlúa að því frjóa umhverfi sem fyrirfinnst meðal frumkvöðla í atvinnulífinu og meðal þeirra sem stunda rannsóknir, þróun og skapandi greinar og við þurfum að beita okkur fyrir vexti slíkra sprota á alþjóðlegum mörkuðum.

Herra forseti. Með leyfi: „Ísland getur orðið fremst meðal jafningja, land þar sem hugvitsdrifin nýsköpunarfyrirtæki geta ekki bara orðið til heldur líka vaxið og orðið að burðarásum í hagkerfinu.“ Þessi orð hv. þm. Jóhönnu Vigdísar Guðmundsdóttur í nýlegri grein ramma mjög vel inn raunveruleikann. Við Íslendingar eigum sannarlega dæmi um það, til að mynda í sjávarútvegi, hvernig vel hefur tekist til að nýta þekkingu sem safnast hefur í gegnum tíðina til að finna nýjar og betri leiðir til að gera hlutina. Við þurfum hins vegar að horfa til framtíðar og er ljóst að þar þurfum við að spýta í lófana og horfa vítt yfir sviðið, ekki síst til ungu kynslóðarinnar. Og þar þurfum við að horfa til menntakerfisins. Við eigum að kenna frumkvöðlahugsun alveg niður í leikskóla og við eigum tvímælalaust að vera fyrir löngu farin að kenna forritun sem eitt af grunntungumálunum. Öðruvísi breytum við ekki framtíðinni. Ekki er síður mikilvægt að auka veg og vanda iðnmenntunar og iðnþekkingar. Þá sýnir reynslan hér og erlendis að mikilvægt er að hafa tryggt aðgengi að þolinmóðu fjármagni, styrkjum og auðvitað ráðgjöf og má sannarlega gera betur þar. Auðvitað hefur margt gott verið gert, mörg verkefni sem hafa skilað miklu. Má þar nefna, að öðrum ólöstuðum, nýsköpunarkeppni grunnskólanna, Verksmiðjuna, rekstur Fab lab-smiðja í framhaldsskólunum og fjölmörg nýsköpunar- og frumkvöðlaverkefni í grunnskólunum. Þetta þarf hins vegar að verða hluti af grunninum, hluti af því sem við lærum. Þar þurfum við að gera mun betur ef við ætlum okkur að vera samkeppnishæf í nýsköpun, í fyrirtækjum, en sömuleiðis til að Íslendingar séu samkeppnishæfir á alþjóðlegum atvinnumarkaði í framtíðinni. Við hljótum að vilja að Íslendingar geti nýtt sér tæknina til þess að skapa í stað þess að vera passífir neytendur.

Herra forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og að ráðherra skuli taka þátt í henni. Við höfum séð mjög mörg dæmi undanfarin 20 ár um það hvert nýsköpun getur fleytt okkur. Við höfum séð fyrirtæki eins og Marel, Völku, Skagann, 3X og Kerisis spretta upp. Þau eiga eitt sameiginlegt, öll þessi fyrirtæki, þau hafa sprottið upp af þekkingu Íslendinga á sjávarútvegi. Ég held að ég hafi heyrt í þingræðu í fyrrahaust spá um að sá iðnaður sem sprettur upp af sjávarútvegi muni innan skamms tíma skapa okkur meiri gjaldeyristekjur en sjávarútvegurinn sjálfur. Það er í sjálfu sér tvennt sem til þarf að koma til þess að nýsköpun blómstri og verði sá burðarás og þá sá sproti sem við viljum, þ.e. að ríkið taki utan um iðn- og tæknimenntun. Eins og fram kom í svörum menntamálaráðherra áðan er ekki alveg skýrt, t.d. hvað iðnnema varðar, hvort á að greiða þeim leið í gegnum skóla með því að greiða fyrir starfsnám, en það er eitt af því sem er nauðsynlegt. Annað er að af kannski 100 sprotafyrirtækjum sem stofnuð eru lifa tíu og við eignumst eitt Marel. Þetta eru bara hver 100. Hvað þarf til? Það þarf að aðstoða fyrirtækin, t.d. með því að lækka tryggingagjöld eins og við Miðflokksmenn höfum lagt til en ríkisstjórnin hefur ekki hlustað. Það eru ýmis skilyrði sem ríkið getur skapað til að aðstoða við þá þróun vegna þess að auðvitað er hún farseðill okkar inn í framtíðina og trygging fyrir því að hér verði fjölbreyttara og gróskumeira atvinnulíf.

Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu og fagna þeim áherslum sem komu fram hjá ráðherra sem minnti okkur á að unnið sé að nýsköpunarstefnu í Stjórnarráðinu, sem er löngu tímabært og vonandi að við náum að hrinda henni í framkvæmd sem fyrst. Þegar hún lítur dagsins ljós vona ég að við tökum sérstaklega á sjóðakerfinu. Mig langar að nefna tvo þeirra sem dæmi. Rannsóknasjóður úthlutaði nú í janúar 61 styrk sem er 17% hlutfall miðað við fjölda umsókna. Nýsköpunarsjóður námsmanna veltir 80 milljónum á ári til að styrkja nemendur sem sinna grunnrannsóknum í sumarvinnu. Með því að stórefla þessa tvo sjóði eina sér myndum við ná að búa til mjög frjóan jarðveg fyrir unga vísindamenn til að fara að skapa, þróa og nýskapa. Mig langar örlítið að víkja að hlutverki hins opinbera við að fóstra grunnrannsóknir sem e.t.v. myndu ekki njóta framgangs í höndum einkaaðila. Hagnýtingarmöguleikinn stendur nefnilega stundum í vegi fyrir rannsóknum sem eru mjög mikilvægar þegar upp er staðið. Símarnir sem við erum með í vösunum væru ekki til án rannsókna opinberra háskóla í Bandaríkjunum. Sílikondalurinn væri hálftómlegur án opinbers fjár. Eitt örstutt varðandi það hvernig hið opinbera getur með sinni nýsköpun lagt lóð á vogarskálarnar: Orð mín hér fara eftir að ég lýk máli mínu í vinnslu í tölvu Alþingis í gegnum talgreini. Það er ótrúlega spennandi þróun 

Herra forseti. Þetta er ágæt umræða, það er gott að við tökum hana sem oftast. Ég þakka fyrir hana. Það er alltaf ánægjulegt að ræða um nýsköpun en það væri samt ánægjulegra ef meiri sýnilegur árangur væri í þeim málaflokki, við höfum öll hug á að bæta það, en allar þessar góðu hugmyndir verða að komast til framkvæmda. Þegar við hugsum um samanburðinn við önnur lönd komum við ekki jafn vel út og við myndum óska okkur. Það er einkum í útflutningi, menntun og þroska hagkerfisins þar sem við skorum lágt á Global Innovation Index, þ.e. nýsköpunarkvarðanum. Því ber að fagna, og ég geri það, að Auðna-Tæknitorg tók til starfa nýlega til að stuðla að aukinni tækniyfirfærslu frá háskólasamfélaginu. Það er stórt skref sem hjálpa mun á öllum þessum veikleikasviðum. En það er margt sem þarf að gera til að efla nýsköpun á Íslandi og hlúa að hagkerfinu okkar til að fleiri öflug fyrirtæki rúmist sem framleiða verðmætar vörur til útflutnings. Við eigum nokkur slík fyrirtæki en ég held að það komist fyrir nokkur í viðbót. Að bæta við fjórðu stoðinni í atvinnuvegi landsins hlýtur að byggjast á því að við búum til nýsköpunarstefnu, sem nú er verið að vinna vel að, en líka almennt iðnaðarstefnu sem fjallar um hvernig fyrirséð er að atvinnuvegirnir á Íslandi eigi að byggjast upp til framtíðar. Slík stefna gæti t.d. lagt áherslu á að auka nýsköpun í orkugeiranum til að Ísland geti verið fremst í heiminum í útbreiðslu endurnýjanlegra orkugjafa í tengslum við loftslagsbreytingar. Við ættum sem land að setja okkur það markmið að flytja út loftslagslausnir til annarra landa vegna þess að við erum þrátt fyrir allt töluvert betur sett en flest lönd varðandi það. Við höfum ekki endalausar auðlindir til að vinna með varðandi atvinnuþróun og nýsköpun þannig að við verðum að vera mjög 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur þessa mikilvægu umræðu um nýsköpun og hæstv. ráðherra þakka ég fyrir innlegg hennar og ég ætla um leið að hrósa hæstv. ráðherra fyrir að taka af skarið með þá stefnumótunarvinnu sem er í gangi í hennar ráðuneyti. Ef rýnt er í fjárlög undanfarin ár höfum við verið að setja meira fé til rannsókna og þróunar, bæði í gegnum sjóði og með ívilnandi aðgerðum, og mér finnst skilningur á mikilvægi nýsköpunar fyrir verðmætasköpun og ekki síður fyrir aðkomu stjórnvalda vera að aukast. Hæstv. ráðherra kom inn á tvo mælikvarða, vísbendingu um hvar við stöndum gagnvart öðrum þjóðum, landsframleiðslumælikvarðann þar sem við erum rétt yfir meðaltali Evrópuþjóða en eigum þó nokkuð í land með að ná 3% markmiði Vísinda- og tækniráðs. Hins vegar er heimslisti nýsköpunar, Global Innovation Index, forseti, þar sem við skörum síst fram úr. Við erum í 23. sæti og langt á eftir þjóðum sem við gjarnan vildum flokka okkur með. Hvað veldur? Skortur á fjárframlögum? Skortur á ívilnandi aðgerðum? Þekkingarskortur? Smæð hagkerfisins, skilvirkni fjármagnsins og eftirfylgni verkefna, veikir innviðir eða er það skortur á stefnu að við erum ekki nær þjóðum á borð við Svíþjóð, Noreg og Danmörku? Ég held að hluti af því sé að skýra, opinbera stefnu hefur vantað. Vinna ráðherra er því fagnaðarefni og hæstv. ráðherra ræddi stuðningsumhverfið og betri nýtingu fjármagnsins og að efla samvinnu opinbera geirans, þar með talið sveitarfélaganna og einkageirans, atvinnulífs, stofnana og skóla. Ég er sammála hæstv. ráðherra en til þess þurfum við stefnu og aðferðafræði á borð við opinbera klasastefnu sem m.a. þær þjóðir sem ég taldi upp hafa beitt með mjög árangursríkum hætti. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það sé hluti af þessari stefnumótunarvinnu 

Herra forseti. Þetta er afar brýn og þörf umræða og ber að þakka málshefjanda, hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, fyrir það. Hér hafa komið fram mörg sjónarmið og góðar ábendingar og ég held að það sé án nokkurs vafa að nýsköpun er nauðsyn. Framtíð samfélags okkar byggist á því að okkur takist vel til við að byggja upp nýjar atvinnugreinar sem byggja á nýsköpun, á hugviti og eru arðsamar og skapa verðmæt störf. Það er auðvitað gott að eiga sterkan sjávarútveg og öfluga ferðaþjónustu og reka stóriðnað af ýmsu tagi, en við þurfum miklu fjölbreyttara atvinnulíf. Það er eftir miklu að slægjast. Það nægir að nefna hið fræga fyrirtæki sem við erum öll stolt af, CCP, sem var selt á dögunum til Suður-Kóreu fyrir 46 milljarða íslenskra króna. Það gefur vísbendingu um það eftir hverju er að slægjast í nýsköpuninni. Það sem er að mínu mati stærsta viðfangsefni okkar núna er að tryggja að þau nýsköpunarfyrirtæki sem verða til og ná tilteknum árangri geti vaxið og haldið sig sem lengst og helst alltaf á Íslandi. Þar skiptir mestu að almenn skilyrði til rekstrar slíkra fyrirtækja séu með þeim hætti að hægt sé að vera hér. Við blasir að fyrirtæki af því tagi þurfa fyrst og fremst stöðugleika og aðgengi að mörkuðum. 

Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda, Bryndísi Haraldsdóttur, fyrir mikilvæga umræðu og eins þakka ég hæstv. ráðherra fyrir þátttöku hennar. Ég ætla að víkja að einum þætti sem hv. málshefjandi hefur gert að umræðuefni, bæði í framsögu og í ágætri grein í Morgunblaðinu í morgun, en það er þáttur menntakerfisins. Við getum séð fyrir okkur eins konar keðju. Keðjan er svona: Það er þekking sem leiðir af sér nýsköpun, nýsköpun leiðir af sér aukna framleiðni og aukin framleiðni leiðir af sér aukinn hagvöxt. Við vitum hvað það þýðir: Bætt lífskjör og aukin velferð. Við erum stödd í innsta kjarna mála. Herra forseti. Í vissum skilningi má líta á háskóla sem framleiðslufyrirtæki sem framleiðir þekkingu. Aðferðafræði í hverri grein er undirstaða þeirrar þekkingaröflunar. Háskólar verða að ástunda gagnrýna hugsun, draga fyrri niðurstöður óhikað í efa og spyrja spurninga. Þeir eru ekki verndað starfsumhverfi þar sem fólk getur verið óhult fyrir sjónarmiðum eða skoðunum sem því falla ekki geð og baráttuvísindi hvers konar eiga ekki erindi inn fyrir veggi í háskóla. Þekkingaröflun, reist á viðurkenndum aðferðum og frjálsri og gagnrýninni hugsun, er aðalsmerki hvers háskóla og þannig gegna þeir best hlutverki sínu. Það er mikilvægt að efla gæðaeftirlit með rannsóknum á háskólastigi og hlúa að rannsóknum, akademískum jafnt sem þeim sem stundaðar eru í atvinnulífinu sjálfu, 

Herra forseti. Ég vil byrja síðari ræðu mína á að þakka fyrir góða umræðu og hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að hafa haft frumkvæði að henni. Þó að þjóðir sem ekki eru ríkar að auðlindum, eins og t.d. Danmörk og Singapúr, hafi sannarlega meiri þörf fyrir að vera virkari í nýsköpun sjáum við það auðvitað í meiri áherslu á nýsköpun og stuðning við frumkvöðla. Ísland er svo heppið að vera í þeirri stöðu að vera ríkt að auðlindum en það er styrkleiki og tækifæri til að byggja á þekkingu okkar á auðlindum okkar, bæði tæknilausnir en ekki síður hvað varðar vöruþróun og þróun þjónustu með nýrri tækni eða lausnum. Það eru þó ekki aðeins tækifæri til nýsköpunar í atvinnulífi heldur eigum við líka að líta til nýsköpunar í stjórnsýslunni, bæði hjá ríki og sveitarfélögum. Skemmtilegt dæmi um slíkt má finna í Blábankanum á Þingeyri þar sem samþætt hefur verið þjónusta ríkis, sveitarfélaga og einkaaðila, og sömuleiðis búið til rými til nýsköpunar. Þessa þurfum við að horfa til og er einmitt tækifærið fyrir jafn lítið land og Ísland að nýta smæðina. Við eigum að vera óhrædd við að hugsa stórt og horfa til reynslu annarra landa hvað varðar að beita jafnvel skattkerfinu til að stuðla að uppbyggingu nýsköpunar. Við þurfum að skapa nýsköpunarstefnu sem stuðlar að sköpun heilbrigðs vistkerfis fyrirtækja og samfélaga. Herra forseti. Það er svo margt í þessari umræðu sem gagnlegt væri að ræða ítarlegar en í grunninn eru skilaboðin þau að nýsköpun er hverju landi lífsnauðsynleg og okkur ber skylda til að gera betur til að styrkja hana. Í því samhengi hlýt ég að nefna, eins og áður hefur komið fram, vinnuna við nýsköpunarstefnu Íslands sem er í vinnslu en mikilvægt er að hún endurspegli þær áskoranir sem tengjast fjórðu iðnbyltingunni og heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, en sömuleiðis skiptir mjög miklu máli að fjármagn verði sett í hana til að fylgja henni eftir.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir umræðuna. Það sem mig langar að tala um er nýsköpun í sjávarútvegi og landbúnaði. Við vitum að sjávarútvegurinn hefur keyrt áfram stóran hluta af nýsköpun á Íslandi í gegnum fjárfestingar- og tækniþörf. Þar af leiðandi hefur hvatinn verið mikill þar. Hið sama hefur gerst nýverið í landbúnaðinum. Icelandic Startups hefur í samstarfi við Íslenska sjávarklasann komið á fót svokölluðum viðskiptahraðli til sjávar og sveita og er þetta gert með fyrirtækjum og stofnunum, þ.e. í samstarfi við IKEA, Matarauð Íslands, HB Granda og Landbúnaðarklasann. Í morgun var t.d. kynningarfundur á þessum viðskiptahraðli til sjávar og sveita þar sem voru kynnt tvö ný fyrirtæki sem hafa sprottið upp úr matvælageiranum, Codland og Lava Seas. Þetta er fyrsti viðskiptahraðallinn sem einblínir á nýjar lausnir og sjálfbæra verðmætasköpun í landbúnaði og sjávarútvegi. Viðskiptahraðlar eru svo sem ekki óþekktir á Íslandi, þeir hafa verið til í ferðamannaiðnaðinum og eins í orkugeiranum, að mér skilst, og eru mörg hundruð aðilar á hverju ári sem vilja nýta sér þessa hraðla. Mig langar að nefna eitt gott dæmi um það sem nýsköpun getur gert. Það er fyrirtækið Heilsuprótein sem er í eigu KS og Mjólkursamsölunnar þar sem nýttar eru 50 milljónir lítra af mysu í um 350 tonn af próteini og bráðum 1,5 milljónir lítra af etanóli. Þarna er verið að nýta efni sem annars hefði farið í sjóinn þannig að þarna er líka verið að leysa ákveðið umhverfismál með miklu betri hætti en annars hefði verið. Það eru mjög mikil tækifæri í að fullvinna alls konar afurðir til sjávar og lands og má þar nefna þörunga og ýmis tækifæri í matvælavinnslu eins og ég kom inn á. 
             Það verður gaman að fylgjast með hvernig þessi viðskiptihraðall til sjávar og sveita mun vaxa á næstunni.

Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu eins og aðrir hafa gert hér og lýsi því svo sem yfir sem leikmaður að staða nýsköpunar er allgóð í landinu. Það er auðvitað hægt að skoða það með rauntölum en ég geri það huglægt og byggi það á að vera nokkuð kunnugur henni. Það eru mjög fjölbreytt verkefni í svona litlu þjóðfélagi sem blasa við og ég vil taka fram að hlutverk Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, sem hefur verið skýrt, hefur verið mjög mikilvægt. Hún hefur unnið mjög gott starf. Það eru mörg lítil fyrirtæki í landinu, það er kannski sérstaða Íslands. Þá kemur á móti að það er töluverður styrkur af klösunum og Klasasetri Íslands og nú er verið að mynda klasastefnu á Alþingi, sem er líka mikilvægt. Þetta eru þúsundir starfa og það er ekki aðeins að þetta sé mikilvægt fyrir atvinnulíf í landinu, heldur er það ákveðin útrás á sköpunarafli sem ég dáist að í raun og veru. Ég tek undir orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur um að við þurfum að hyggja að því að dreifa kröftunum ekki of mikið, leggja áherslu á sérhæfingu, stærðar vegna og aðstæðna vegna hér á Íslandi. Ég legg líka áherslu á að það er stöðug þörf á því að endurskoða umhverfi og markmið nýsköpunar. Ég fagna því þess vegna að verið er að vinna að því að setja þá stefnu fram á vegum ríkisstjórnarinnar. Það er líka þörf á því að auka ráðgjöf, það liggur í hlutarins eðli, efla styrkumhverfið og síðast en ekki síst, tryggja betri aðgang að upphafsfjármagni eftir að styrki þrýtur. Þar geta bankar komið að málum, ríki og fyrirtæki og við þekkjum Startup-kerfið sem verið hefur hér viðloðandi. Herra forseti. Hér hefur heyrst almenn hvatning til þess að nýsköpun sé efld með öllum ráðum, mikilvæg fyrir hefðbundna atvinnuvegi og nýja atvinnuvegi 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að taka undir síðustu orð hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar um framtíðarþingnefnd til frambúðar. Við erum svo sem með framtíðarnefnd sem er á vegum forsætisráðherra í bili og hún starfar nokkuð vel, að ég tel. Mér finnst gott að sú mýta hafi verið afskrifuð endanlega í umræðunni af mörgum hv. þingmönnum að hlutverk hins opinbera í nýsköpun sé að hafa skattana lága og sitja svo við hliðarlínuna. Virk aðkoma stjórnvalda við stefnumótun og stuðning við atvinnuvegi skiptir máli og auðvitað er ýmislegt sem þarf að gera. Við þurfum fyrst og fremst að búa til hvata fyrir fyrirtæki til að lengja framleiðslukeðjuna og flytja út fullunnar vörur. Það er í löngum virðiskeðjum sem nýsköpun nýtist best. Líka er gagnlegt að slá niður óþarfaaukagjöld á stofnun og rekstur fyrirtækja, laga samkeppnissjóðina, sameina suma og efla þá alla, heimila umbreytanleg skuldabréf þannig að áhættufjárfestingar verði álitlegri o.fl. Ég vil líka meina að afskaplega gagnlegt væri ef hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra myndi taka við boltanum af utanríkisráðherra um að tryggja inngöngu Íslands í Geimferðastofnun Evrópu, ESA. Ég segi það vegna þess að Alþingi hefur ályktað um að við eigum að ganga í þau samtök og stofnun en utanríkisráðherra hefur því miður ekki gert neitt í málinu. Augljós ávinningur væri af því að við tækjum þátt í slíku samstarfi. Það eru fáar jafn einfaldar og ódýrar vítamínsprautur fyrir nýsköpun sem eru aðgengilegar okkur. Einnig væri gagnlegt að koma á nýjum þróunarbanka á borð við þá sem hafa þekkst erlendis og sem vinna að efnahagslegum markmiðum, veita m.a. ódýr lán til fyrirtækja 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu þar sem mjög margt mikilvægt hefur komið fram, m.a. að við höfum mikla þörf fyrir nýsköpun í samfélaginu til að auka framleiðslu og fjölbreytni og byggja þannig undir áframhaldandi velferð í landinu. Til þess þurfum við að tryggja aðstæður til að nýsköpun blómstri og til að fjárfesting í nýsköpun skili afrakstri til samfélagsins. Hér þarf því þolinmæði. Nú er unnið að nýsköpunarstefnu fyrir Ísland og ég er svo heppin að fá að taka þátt í þeirri vinnu og höfum við miklar væntingar til þess ferlis sem þar er í gangi. Hvetjandi umhverfi fyrir nýsköpun er margþætt. Skólakerfið allt frá leikskóla til hæstu gráðu háskóla er í lykilhlutverki eins og nokkrir þingmenn hér hafa farið yfir. Þar skiptir góð grunnmenntun öllu máli, auk tækifæra til að prófa fjölbreytt viðfangsefni og nálægð við atvinnulíf. Þeir sem hljóta góða grunnmenntun geta tileinkað sér tækniþekkingu, þekkingu á forritun, líftækni og ótal margt fleira og tengt saman greinar. Við megum aldrei gleyma því heldur að grunnur forritunar er tungumálið stærðfræði og þekking á rökhugsun en ekki öfugt. Nýsköpun getur sprottið úr öllum geirum samfélagsins, rótgrónum atvinnuvegum og opinbera geiranum. Hún byggir á því að fólk með frjóa hugsun og góða menntun kemur auga á ný tækifæri. Ein af stóru áskorununum við mótun nýsköpunarstefnu er að tryggja samspil alls landsins við nýsköpun, fólks, atvinnulífs og náttúrulegra auðlinda. Nýsköpun er ekki einangrað fyrirbæri, nýsköpun fer fram í sambúð en ekki fjarbúð atvinnulífs og þekkingar, 

Herra forseti. Ég held að að mörgu leyti stöndum við okkur afskaplega vel í því að hvetja fólk til nýsköpunar og hjálpum fólki gjarnan í fyrstu skrefunum. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra: Hvernig getum við aukið vöxt þessara fyrirtækja og tryggt að það sem er sett í þetta kerfi skili árangri? Það er auðvitað mjög margt sem þar kemur til en ég vil nefna að styrkir og aðstoð af ýmsu tagi er góðra gjalda vert og bráðnauðsynlegt en síðan þarf að búa þannig um hnúta að fjárfest sé í þeim fyrirtækjum sem eru komin á vaxtarskeið, að þau hafi tækifæri til þess. Sem betur fer höfum við ýmsa sjóði sem sinna því verkefni en gera þarf betur. Það dregur hugann að því að í umsjá ríkisins er Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins sem fjárfestir í fyrirtækjum og hefur gert það ágætlega en ég held að tími sé kominn til að endurskoða hlutverk hans í því augnamiði að hann verði meira að svokölluðum sjóðasjóði, þ.e. að hann fjárfesti, verði meðfjárfestir eða fjárfesti hreinlega í öðrum sjóðum sem fjárfesta svo aftur. Það minnir mig á að fyrir u.þ.b. ári lagði ég fram fyrirspurn um framtíð Nýsköpunarsjóðs og þá var von á skýrslu um það á næstu vikum. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og öllum hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu sem ég held að hafi verið mjög gagnleg og málefnaleg. Mig langar líka að nefna hér að ég held að það sé mikilvægt að við horfum til samfélagslegrar ábyrgðar fyrirtækja og hvernig við getum unnið með heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna og notað þau í hvatakerfi okkar þegar kemur að nýsköpunarumhverfinu. Þegar við ræðum hvatana kom ráðherra inn á það, og við þekkjum það vel hér, að við vorum að hækka endurgreiðsluþakið svokallaða til rannsókna og þróunar og við ýttum enn frekar undir fjárfestingar í nýsköpunarfyrirtækjum. Ég held að þetta séu mikilvægir hvatar. Við þurfum samt að huga vel að því hver næstu skref verða. Er rétt að afnema þakið alveg eða eigum við frekar að huga að hækkun hlutfallsins? Hvernig er fjármununum best varið hvað þetta varðar? Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni sem kom inn á menntakerfið sem aldrei er hægt að taka út úr umræðunni um nýsköpun og þarf alltaf að vera forsenda þess og eins það sem kom hér fram um grunnrannsóknir. Þó að við séum hér fyrst og fremst að horfa á hagnýtingargildi og nýsköpun eru grunnrannsóknir alltaf mikilvægur hlutur af því og þá spilar menntakerfið okkar og háskólaumhverfið mjög stóran hlut. Við skulum líka muna eftir því að stærstu fyrirtæki heimsins í dag voru vart til fyrir 10–15 árum þannig að við gætum verið að tala um að stærstu fyrirtæki á Íslandi væru að gera eitthvað sem við vitum ekki einu sinni í dag hvað er. Margt er vel gert, en það er margt sem má gera betur. Þá held ég að við þurfum fyrst og fremst að horfa til framtaksfjárfesta og hvernig við getum stuðlað að og byggt frekar undir framtaksfjárfestingar. Ég ítreka það sem ég sagði áðan og kom ágætlega fram í máli hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar um sérfræðiþekkinguna og sérstöðu Íslands. Horfum sérstaklega til þess. Sjávarútvegurinn hefur gert ótrúlega hluti og við eigum að byggja á því. Þá langar mig líka að nefna norðurslóðamál, hvaða tækifæri liggja hjá Íslandi í að vera miðstöð þekkingar og nýsköpunar 

Herra forseti. Mig langaði að nýta þessar tvær mínútur í að draga nokkra hluti saman og bregðast við því sem ég get komið að í minni seinni ræðu. Við þurfum sem sagt að einbeita okkur að því að gera stuðningsumhverfi skilvirkara, minnka flækjustig og auka samstarf milli þeirra aðila sem mynda vistkerfi nýsköpunar hér á landi. Hér erum við m.a. að ræða um aukið samstarf milli opinberra aðila og fjárfesta í einkageiranum, sem og aukið samstarf við erlenda fjárfesta og sjóði sem og að tengja betur saman háskóla og atvinnulíf. Hér er oft rætt um óþrjótandi hugvit annars vegar og auðlindir hins vegar og oft auðvitað saman en ég vildi leggja áherslu á að samspilið hér er mikilvægt og þetta hangir algjörlega saman. Það er ekki annaðhvort eða heldur gengur þetta óþrjótandi hugvit m.a. út á það að nýta þessar takmörkuðu auðlindir betur og betur, þ.e. gera meira úr því sama. Það skiptir auðvitað máli að öll almenn umgjörð sé hagfelld, regluverk sé skýrt, fyrirsjáanlegt og einfalt, að hér getum við gert betur, stjórnmálalegur stöðugleiki sé til staðar, heillandi samfélag, sem mér finnst nokkuð sem við ættum að gera meira út á, sérstaklega þegar kemur að erlendum sérfræðingum, t.d. eru ekki mörg lönd í heiminum þar sem er eins gott að samhæfa vinnu og fjölskyldulíf. Fyrir ungar konur sem vilja fara í nýsköpun eru ekki mörg lönd í heiminum, ef nokkur, þar sem jafn auðvelt er að vera kona. Ég held að þetta séu atriði sem við tökum sem of sjálfsögðum hlut en þurfum svolítið að nota sem hluta af okkar ásýnd eða ímynd og koma því vel á framfæri. Stefnan á að líta dagsins ljós í maí og þess vegna er rétt röð að klára hana og fara svo í þessar aðgerðir. Hugverkavernd er annað atriði sem mér finnst skipta máli. Hún þarf að vera sterk, menntakerfi gott eins og hér var komið inn á. Þegar rætt er um Sílikondal er verið að vísa til þess hvað við þurfum að fá hér. Við þurfum 

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp sem talsmaður Miðflokksins í þessari lokaumræðu flokkanna vegna samgönguáætlunar, til fimm ára annars vegar og 15 ára hins vegar. Mig langar til að tala um þessi mál á almennum nótum og þá nálgun sem hér er tekin. Ég ætla ekki að fara ofan í smáatriði tillögunnar, hún hefur verið rædd í þaula undanfarna tvo daga og ég kom flestum mínum sjónarmiðum á framfæri í fyrri ræðu. En mig langar að taka umræðu um stóru myndina. Fyrst vil ég fagna þeirri undirliggjandi prinsippákvörðun sem tekin er með þeirri nálgun sem fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans um að stórátaks sé þörf hvað framkvæmdir varðar, sérstaklega á vegakerfinu. Það hefur auðvitað ekki farið fram hjá neinum sem fylgst hefur með umræðum hér síðustu tvo daga að þingmenn allra flokka, held ég að ég leyfi mér að segja, hafa sennilega aldrei verið jafn sammála um nauðsyn þess að grípa þurfi til stórátaks í samgöngumálum. Menn greinir á um hvernig skuli fjármagna aðgerðirnar, en þörfin liggur fyrir og sá sparnaður í slysum, tíma og óþægindum sem hljótast af lélegu samgöngukerfi er margfaldur á við þann kostnað sem fara þarf í til að laga kerfið stórlega. Ég gagnrýndi strax í fyrravor og sagði að mér þætti lítið til þeirra upphæða koma sem eyrnamerktar væru til samgöngumála og uppbyggingar á vegakerfinu í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til fimm ára. Þar er ramminn settur og við sem sitjum í umhverfis- og samgöngunefnd erum í þeirri stöðu að okkur ber hreinlega skylda til að leita leiða til að komast nær því marki sem við virðumst í dag sem betur fer öll vera sammála um að við þurfum að komast að. Það eru algerlega óboðleg skilaboð fyrir okkur að færa kjósendum okkar, fólkinu í landinu, að stofnbrautir út frá höfuðborgarsvæðinu, Reykjanesbrautin, Suðurlandsvegurinn á Selfoss, Vesturlandsvegurinn upp í Borgarnes, verði ókláraðar næstu 15–20 árin. Það er ekki boðleg niðurstaða að sáralítið verði um framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu á þessu sama tímabili, að stofnvegakerfi Vestfjarða verði enn að hluta til malar- og moldarvegir eftir 15–20 ár. Þess vegna er ég svo ánægður með að í nefndinni hafi náðst að meginhluta sátt um að við verðum að ganga til þess verkefnis að finna aukið fjármagn til samgönguverkefna og sú leið sem verið hefur uppi á borðum og mest rædd og mest kynnt í nefndinni er, eins og við þekkjum hér öll, svokölluð veggjöld, flýtigjöld, notendagjöld eða hvaða nafni sem menn vilja kalla þá gjaldtöku. Síðan þegar við förum að ræða útfærsluna núna á vorþinginu þurfum við að skoða hvort forsendur séu til að setja eitthvað inn sem stofnfjárframlag eða eiginfjárframlag í það opinbera hlutafélag sem haldið gæti á þessum verkefnum, stofnfjárframlag sem kæmi þá til úr umbreytingu ríkiseigna, t.d. sölu Íslandsbanka þegar hún gengur í gegn. Það eru fleiri eignir ríkisins sem horfa mætti til að gengju inn sem eiginfjárframlag eða stofnfjárframlag í svona verkefni. Jafnframt verðum við að horfa til þess hagræðis sem af því fæst, t.d. varðandi slys, annars staðar í ríkisrekstrinum, að fært sé að líta til þess að það verði hugsanlega notað til að styðja við þessi framkvæmdaplön. Og mjög mikilvægt atriði í þessu öllu er, eins og oft hefur komið fram, að menn stigi skref til baka gegn aðgerðum eins og almennri skattheimtu og almennum gjöldum á ökutæki og umferð. Notendurnir fá býsna mikið með bættum samgöngum hvað varðar tímasparnað, umferðaröryggi, eldsneytissparnað og fleira. Ég lít þannig á að við þurfum að ramma inn þessa vinnu vorsins varðandi fjármögnunina þannig að veggjöldin komi ekki sem hrein viðbót á þegar skattpíndan hóp, sem eru ökumenn landsins og þau fyrirtæki sem stunda flutninga, heldur verði þetta útfært þannig að það styðji við þá prinsippákvörðun að bæta verulega í framkvæmdahlutann, komast í mark, ef svo má segja, á miklu skemmri tíma en annars hefði verið mögulegt og þannig að ekki sjái með verulegum hætti á heimilisbókhaldi heimilanna og að upplifun þeirra sem um vegina fara verði sannarlega sú að hagræðing og verðmæti felist í þessari breyttu nálgun. Þetta var það sem ég vildi segja um vegamálin og þá miklu fjármögnunarumræðu sem átt hefur sér stað hér síðustu tvo daga. Mig langaði að fara í nokkrum orðum inn á flugmálin. Ég vil lýsa yfir mikilli ánægju með það hvernig nálgunin er á flugmálin í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Þau tengjast annars vegar skýrslu hóps sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson fór fyrir og hins vegar umræðu um niðurgreiðslu innanlandsflugs sem fram kom nú nýverið. Ég held að flestir séu sammála um að við þurfum að finna leið til að líta á innanlandsflugið sem almenningssamgöngur, eins og strætó og rútuferðirnar sem við höfum þekkt áratugum saman. En hvað flugið varðar er kannski mikilvægast að horft sé til þess að Isavia, Keflavíkurflugvöllur, taki yfir viðhald og uppbyggingu varaflugvallakerfisins innan lands sem eru Reykjavíkurflugvöllur, Akureyrarflugvöllur og Egilsstaðaflugvöllur. Það mun skapa svigrúm til að styðja verulega við aðra flugvelli í flugvallakerfinu innan lands, hvort sem það er Bíldudalur, Ísafjörður, Höfn eða Vestmannaeyjar, hvar sem vera vill, því að það styður við innanlandsflugið, það styður við túrismann og uppbyggingu hans á fjarsvæðunum, það styður við kennsluflugið, við sjúkraflugið og þannig mætti lengi telja. Þarna eru því að verða mjög ánægjulegar breytingar. Ég held að í öllu samhengi þessara breytinga þurfum við að horfa til þeirra tækifæra sem felast í þeim alþjóðasamningum sem við erum hluti af á flugsviðinu og þeim stofnunum sem við tengjumst í því umhverfi og leita leiða til að viðbótargjaldtaka verði sem sem allra minnst. Við leitum leiða til að fjármagna þessa hluti fyrst með aðild okkar að þessum samningum og stofnunum, með þeim hætti sem hægt er og fært er, áður en horft verður til frekari gjaldtöku á innanlandsflugið, því að það hefur verið í vandræðum undanfarið, eins og við þekkjum öll, og til allt of langs tíma. Ég ítreka að við horfum á innanlandsflugið sem almenningssamgöngur. Þetta er auðvitað tenging margra svæða dreifbýlisins við höfuðborgina þar sem miðlæg þjónusta hefur verið byggð upp og þjónar því markmiði sem sett er í samgönguáætlun, að allir geti komist til höfuðborgarinnar á þremur og hálfri klukkustund með blönduðum ferðamáta. Að endingu, af því að nú er tíminn að verða búinn, vil ég segja nokkur orð um fjármögnunina. Nú er mikil og áhugaverð vinna fram undan við að útfæra þetta. Markmið um stórauknar framkvæmdir liggur fyrir. Ég er sannfærður um að við þingmenn finnum leiðina að góðri blöndu þar sem flýtigjöld, umbreyting ríkiseigna, varfærni í almennri gjaldtöku og almenn, skynsamleg, lausnamiðuð nálgun skilur 

Herra forseti. Við afgreiðum samgönguáætlun lítt breytta og opnum á þær viðbætur sem hafa verið hér aðallega til umræðu. Ég ætla að grípa á nokkrum gagnrýnisatriðum sem við höfum heyrt. Það hefur verið gagnrýnt að ríkisstjórnin sé að breyta um kúrs í þessum efnum og ferlið hefur verið gagnrýnt. Þær breyttu aðstæður sem við höfum rakið, hvort það er ákall utan úr samfélaginu, öryggismálin eða hvað annað, gera það að verkum að það er engin skömm að því að breyta um kúrs eins og sagt er. Ég bið menn um að taka það til greina. Meginfjármögnun samgönguáætlunar hefur verið ótekjutengd gjöld og skattar árum saman. Ég hef gert grein fyrir því hvers vegna hluti af þeim hefur farið annað en í vegina sjálfa. Þegar fjármögnun samgönguáætlunar liggur nú fyrir er alveg ljóst, gagnrýni og annars vegna, að viðbótar er þörf. Og hvaðan á sú viðbót að koma? Ýmsar hugmyndir hafa komið fram, m.a. að taka hluta af hagnaði ríkisins í fyrirtækjum ríkisins, nota almenna skatta, selja ríkisfyrirtæki og hækka ýmis gjöld. Því er til að svara að auðvitað er nóg af öðrum verkefnum. Við höfum forgangsraðað heilbrigðismálunum fram fyrir vegi, menn geta deilt um það, og það er alveg ljóst að verði eitthvað af þessu sem ég hef talið hér upp eru nóg verkefni fyrir þá peninga, þótt ekki væri nema að laga bótakerfið. Veggjöldin voru sem sagt valin og þau eru ótekjutengd eins og ótal önnur gjöld í samfélaginu. Það hefur líka verið gagnrýnt að hér sé ekki jafnræði á ferð og látið að því liggja að öll veggjöldin sem fari t.d. út á landsbyggðina séu innheimt í borginni. Það er alrangt, þau eru innheimt af ýmsum gjaldaleiðum, ekki síst úti á landi. Segjum að Hornafjarðarfljót og sá vegur fari í gjöld eða þessar þrjár stofnleiðir, Borgfirðingar og aðrir greiða jafn mikið og Reykjavíkurbúar gera, auðvitað í hlutfalli við fjölda. Það er félagslegt réttlæti að hluti af þeim umbótum sem fengjust af veggjöldum gangi til landsbyggðarinnar. Við getum horft til framlaga hennar til þjóðarbúsins ef menn vilja eitthvert réttlæti, en ég kalla þetta einfaldlega félagslegt réttlæti sem þarf að huga að. Varðandi ábatann er það þannig að þegar menn leggja á gjöld, eins og ég kalla þetta, hvort það eru bílastæðagjöld eða einhver önnur gjöld, er einhver ábati af þeim og menn þurfa ekkert að hugsa sig mikið um hver ábatinn er af t.d. bílastæðagjöldum á Þingvöllum, svo ég taki dæmi. Reikningsdæmi sem ég hef stundum lagt fram, þar sem ég tek fram raunkostnað við rekstur bíla sem hleypur á tugum króna eða fer jafnvel yfir 100 kr. á ekinn kílómetra, gerir það að verkum að ef við erum að tala um 50 km leið erum við að tala um 3.000–5.000 kr. raunkostnað. Það verður að vega og meta upphæð veggjalda sem eru þá í tugum króna eða örfáum hundruðum króna á móti þessari upphæð því að það er raunveruleikinn. Þegar kemur að því að meta ábatann höfum við talað um tímasparnað, eldsneytissparnað og minna slit á bílum. Við höfum talað um öryggi og greiðfærni fyrir þá tugi eða þau hundruð króna sem þarna eru miðað við þúsundirnar sem menn aka fyrir þær nauðsynlegu leiðir sem þeir þurfa að fara. Það að kalla þetta íþyngjandi gjöld er í raun ekki sannleikanum samkvæmt. Ég vil líka nefna að sömu gagnrýnendur opna á gjöld innan Reykjavíkur, hvort sem þau eru kölluð stokkagjöld, mengunargjöld eða eitthvað annað til að koma á almenningssamgöngum og flæði umferðar í Reykjavík og minni mengun í Reykjavík. Við getum kallað þau veggjöld, götugjöld, svæðisgjöld eða hvaðeina. Þessi hugmyndafræði er mönnum ekkert framandi ef þeir horfa á raunveruleikann. Svo má ræða loftslagsávinninginn, minni mengun, greiðari almenningssamgöngur og hvatann sem felst í því að bensín- og olíubílaeigendur greiða tvenns konar gjöld, bensín-/olíugjald og veggjald. Rafbílaeigendur og aðrir slíkir greiða einfalt gjald, bara veggjald, og í því er hvati til orkuskipta. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því heldur. Þá vil ég minna á lækkun eldsneytisgjalds en spáð er að það muni á næstu fimm árum sennilega lækka um allt að 9 milljarða kr. Þessi veggjöld eru m.a. til að mæta því en þau eru líka til bráðabirgða. Það hefur margoft komið fram að ekki verður byrjað að innheimta þessi gjöld fyrr en framkvæmdum lýkur og það verður hætt að innheimta þau þegar lánin eru uppgreidd. Síðan þurfum við að hyggja að því hvernig vistvænir bílar verða skattaðir eða gjaldaðir í framtíðinni með kílómetragjaldi eða á annan máta. Ég lít einfaldlega á þetta sem eins konar þjóðarátak. Einhverju sinni var talað um Hvalfjarðargöngin. Þar voru hjáleiðir. Það eru hjáleiðir í öllum þeim tilvikum sem við erum að tala um stofnleiðir. Menn eru sumir hverjir ekki betri í landafræði en svo að þeir halda því fram að það séu ekki hjáleiðir, en þær eru. Ég þreytist aldrei á að minna á gamla Keflavíkurveginn. Hvers vegna í ósköpunum var hann í lagi en nú eru veggjöld ekki í lagi? Gagnrýnendur opna svo á gjöld innan höfuðborgarsvæðisins sem verða innheimt rafrænt af akstri. Fyrirmyndin er enn og aftur Ósló. Ég ætla líka að minna á að það er almenn ánægja þeirra sem búa á því norska svæði, a.m.k. 50–60%, með árangurinn sem er tölusettur. Menn geta leitað uppi árangurinn af þeirri aðgerð. Forgangsröðunin er og var klár í samgönguáætlun, henni var bara dreift á 15 ár. Það var verið að forgangsraða þannig að öryggisminnstu vegirnir voru settir í forgang að því leyti sem væri hægt að tala um forgang í 15 ára samgönguáætlun. Þessi veggjöld eru alvöruforgangsröðunin vegna þess að það er verið að flýta framkvæmdunum með þessum lágu gjöldum í samhengi við háan aksturskostnað. Það er verið að flýta þessum framkvæmdum í þágu allra og í þágu öryggis og forgangsröðunar um 5–10 ár. Ég tel að sú flýting sem ég tönnlast á sé höfuðmálið í þessari umræðu. Þetta er vissulega umdeild leið en hún er sú skásta. Mig langar að lokum aðeins að minnast á borgarlínuna vegna þess að hér gengur sú gamla mantra að menn hefðu viljað sjá borgarlínuna fullfjármagnaða í samgönguáætlun. Hvernig í ósköpunum á það að vera hægt þegar þeir sem talast þar við, ríki og borg, hafa ekki lokið sínum samningaviðræðum? Það sem stendur í álitinu er ósköp klárt, það eru tvisvar sinnum 800 milljónir, helmingurinn frá borginni, helmingurinn frá ríkinu, sem fara í undirbúning. Síðan eru það 2,75 milljónir á hvorn aðila sem eiga að fara í fyrsta áfanga. Hvaðan koma þeir peningar? Það á eftir að ganga frá því í þessum sömu viðræðum. Hvernig á svo að klára þau ár sem eftir eru? Sumir segja að þetta sé 90, aðrir segja 100, sumir segja 110 milljarða framkvæmd, en hún er bráðnauðsynleg. Allir hér inni eru sammála um að fara þurfi í þær framkvæmdir og greiða úr og bæta umferðarflæði í þessari ágætu borg okkar, ég tala nú ekki um loftgæðin. Hið sama gildir um almenningssamgöngur úti á landi. Það er rangt að ekki sé opnað á að gengið sé frá þeim til langs tíma í þessu áliti. Það er minnst á að búið sé að koma þeim í ágætishorf fyrir árið 2019. Það er líka gengið út frá því sem vísu að flug verði hluti af almenningssamgöngum með ótal umbótum. Þegar ég hef fylgst með þessum umræðum er ég mjög sannfærður um að meiri hlutinn er á réttri leið með samgönguáætlun og þessa opnun á veggjöld sem á eftir að útfæra betur.

Virðulegur forseti. Það er risastórt gat í samgönguáætlun eins og kom fram áðan í máli hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar. Það er bráðnauðsynleg viðbót sem þarf að gerast og flýting á verkefnum sem þarf að eiga sér stað. Um það deilir enginn. Það er algjörlega augljóst að þessar framkvæmdir vantar í samgönguáætlun sem liggur fyrir að þurfi að samþykkja eins og hún er, í núverandi útgáfu. Það hefur komið fram í umræðunni að þær framkvæmdir sem vantar séu einmitt heppilegar fyrir veggjöld. Ég tel það ekki vera tilviljun. Þarna er of mikil tilviljun til að hægt sé að útskýra það á þann hátt. Veggjöld eins og þau hafa verið sett fram hérna eru íþyngjandi því að allar spár sem við höfum fengið, allar greiningar sem við höfum fengið, sýna að meðalumferðartími kemur til með að lengjast þrátt fyrir að við förum út í þessar framkvæmdir. Það verður ekki tímasparnaður af því að fólk keyrir áfram sömu leiðina, það keyrir ekki styttri leið. Það er ekki eldsneytissparnaður af því að fólk er einmitt lengur að keyra frá A til Ö þrátt fyrir að farið verði í þessar samgöngubætur. Það væri hægt að bera það saman við ef ekki neitt yrði gert en það er bara ekki í boði að gera ekki neitt. Boðuð var stórsókn í samgöngumálum fyrir kosningar og í upphafi þessa ríkisstjórnarsamstarfs, en afurðin í þessari samgönguáætlun er langt undir meðaltali aldarinnar. Stórsóknin sprakk síðan eins og dekk undir þessari samgönguáætlun og þótt samgönguráðherra og allir flokkar, t.d. í Suðurkjördæmi, hafi í upphafi kjörtímabils þvertekið fyrir að veggjöld ættu að vera á borðinu á nú að redda stórsókninni með skattahækkun í formi veggjalda. Það hefur oft komið fram í umræðum á þinginu að veggjöld, eins og þau eru sett fram, eru skattahækkun. Það er ekki sambærilegt við t.d. Hvalfjarðargöng sem voru stytting. Venjulega leiðin var Hvalfjörður. Styttingin sem veggjöldin bjuggu til var göngin. Í þessari tillögu er t.d. Reykjanesbrautin venjulega leiðin. Það á að setja veggjöld á venjulegu leiðina, ekki á krókinn sem fólk þarf að taka. Þar er engin önnur stytting í boði. Á venjulegu leiðina eru sett aukagjöld og það er skattur. Í stjórnarsáttmála er talað um hvernig eigi að fjármagna þessa svokölluðu stórsókn. Þar á að nota svigrúm til eignatekna en ef grannt er skoðað á að fara að setja á þjóðarsjóð. Í hann eiga að fara einhverjar eignatekjur, 10–20 milljarðar, að lágmarki 10 milljarðar á ári. Samkvæmt fjármálaáætlun á að niðurgreiða skuldir fyrir þessar sömu eignatekjur, óreglulegar eignatekjur, upp á um 120 milljarða á fjórum árum, Það eru um 30 milljarðar á ári. Þar eru farnar allar arðgreiðslurnar sem gert er ráð fyrir. Þar er þjóðarsjóðurinn að auki. Svo á líka að fjármagna samgönguáætlunina með eignatekjum. Það er búið að margtelja þessar eignatekjur á einhvern hátt. Þegar verið er að gagnrýna að það eigi að nota veiðigjöld og ýmislegt svoleiðis í allar lausnir - það er ekki enn búið að gera það, það er búið að taka það af þannig að það er ekki einu sinni hægt að nota það tvisvar, ekki einu sinni einu sinni - má fólk líka hugsa um að hérna er verið að margtelja eignatekjurnar. Ég hef farið dálítið vel yfir það sem ég vil kalla innviðaskuld. Innviðaskuldin varð, eins og bankahrunið, til við fall og endurreisn bankanna. Það þurfti að taka lán fyrir endurreisn bankanna og það þurfti að draga saman á öllum sviðum samfélagsins. Það bjó til þessa innviðaskuld. Hv. formaður fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, fór yfir það í ræðu í gær um stofnefnahagsreikningana hvernig innviðaskuldin hefði í rauninni orðið til. Hún passar saman miðað við þá stofnefnahagsútreikninga. Sú skuld er ógreidd eftir bankahrunið. Það er búið að borga bankahrunið með einhverjum bankaskatti og þrotabúunum o.s.frv. en það á eftir að borga innviðaskuldina - og hana á að borga með veggjöldum, með skattahækkunum. Er það sanngjarnt? Mér finnst ég spyrja mjög augljósrar spurningar. Bankaskatturinn átti að borga fyrir samfélagstapið en hann er afnuminn þrátt fyrir að einmitt innviðaskuldin sé eftir. Bryddað hefur verið upp á mörgum öðrum lausnum í þessum umræðum. Það kom fram í máli hv. þm. Vilhjálms Árnasonar, að því er mig minnir, að ekki virtist hafa gengið eftir með t.d. eignasölu eða að losa um aðrar eignir ríkisins, þá Isavia eða bankanna, t.d. Íslandsbanka. Þar af leiðandi þarf að finna einhverjar aðrar fjármögnunarleiðir og veggjöld urðu fyrir valinu. En ef stefnan er enn að fara í eignasölu, hvað gerist þá þegar Íslandsbanki er seldur? Verður andvirðið notað til að borga niður veggjaldalánin og veggjöldin afnumin strax? Það lítur ekki út fyrir það. Það væri lausn, það gæti jafnvel gerst áður en byrjað yrði að taka veggjöld af því að það á ekki að byrja að taka þau fyrr en að framkvæmdatíma loknum. Það yrði væntanlega ekki fyrr en eftir að þessu kjörtímabili yrði lokið. Ef áform ríkisstjórnarinnar eru að klára einhverja eignasölu á þessu kjörtímabili ætti það að nást áður en það þarf að taka veggjöld. Einhvers konar svoleiðis hugmynd gæti komið í staðinn fyrir þessa veggjaldahugmynd. Við eigum eftir að sjá hvernig það þróast í fjármálaáætlun og í frumvarpinu sem boðað er hérna. Þrátt fyrir allt er í áliti meiri hlutans farið mjög nákvæmlega yfir hvaða hugmyndir samgönguráðherra á að leggja til grundvallar því frumvarpi sem kemur fram seinna í vor. Það er ekki sagt bara: Alþingi vill. Ég hef ekki heyrt neinn vera á móti því. Það þarf nauðsynlega að fara í þær framkvæmdir sem liggja undir. Það eru ekki bara gefin tilmæli til ráðherra um að fjármagna vinsamlegast þessar framkvæmdir frá Alþingi, heldur er sagt: Fjármagnaðu þessar framkvæmdir á tiltekinn hátt: með skattahækkunum, með veggjöldum sem leggjast alveg klárlega þyngst á suðvesturhornið, á þá sem fara í og úr vinnu til og frá höfuðborgarsvæðinu; ekki bara í vinnu til höfuðborgarsvæðisins heldur líka út frá því. Vissulega dreifist það á einhvern hátt til allra landsmanna sem sækja þjónustu til höfuðborgarsvæðisins en hlutfallslega dreifist það mest á íbúa suðvesturhornsins. Til viðbótar við það er síðan áætlun um niðurgreidd flugfargjöld og þá náttúrlega fá þeir aðilar niðurgreidd flugfargjöld til að fljúga yfir vegtolla og sleppa þá í rauninni við hvort tveggja. Að lokum vildi ég aðeins minnast á störf nefndarinnar. Umhverfis- og samgöngunefnd hefur að sjálfsögðu smááhrif á gang mála hvað samgönguáætlun varðar og nýjustu hreyfingar í þeirri nefnd voru að ný stjórn var kosin yfir umhverfis- og samgöngunefnd. Það var ákveðinn sigur fyrir #metoo-hreyfinguna þar sem geranda var vikið úr trúnaðarstarfi fyrir Alþingi. Að öðru leyti voru þar ákveðin vandkvæði en a.m.k. fékkst einn punktur fyrir #metoo sem ég fagna.

Virðulegi forseti. Hér kem ég í annað sinn við síðari umr. um samgönguáætlun. Síðustu daga hefur farið fram málefnaleg og gagnleg umræða um fyrirliggjandi samgönguáætlun þar sem forgangsraðað er miðað við markmið sem virðist ríkja sátt um. Áætlunin er fullfjármögnuð. Verið er að vinna að og fara í fjölda mikilvægra verkefna en þótt nú sé verið að setja meira fjármagn í samgöngur en nokkurn tíma áður bar gestum nefndarinnar saman um að það væri ekki nóg. Skuldin við samgöngukerfið sem safnast hefur upp síðasta áratug er of stór. Það segir mér að ef við eigum að komast á ásættanlegan stað varðandi öryggi, umhverfismál, greiðar samgöngur og tengingu byggða verðum við að finna leiðir til að flýta framkvæmdum á næstu árum. Það þýðir að skoða þarf aðrar fjármögnunarleiðir en þær sem nú eru fyrir hendi. Afgreiðsla meiri hluta nefndarinnar í nefndaráliti og breytingartillögum felst í að lagðar eru fram minni háttar breytingartillögur sem hafa fyrst og fremst áhrif á framkvæmdir árin 2019 og 2020 og leiða af breytingum sem hafa orðið á framvindu verka í umsjá Vegagerðarinnar. Markmiðið er þó að komast hjá því að seinka verklokum í fimm ára áætlun en af þessum tilfærslum leiðir einhverjar breytingar á síðari tímabilum sem stefnt er að að gangi til baka eftir útfærslu á flýtifjármögnun í vegakerfinu. Hér er því ekki verið að umturna þeirri áætlun sem lögð var fram í haust. Í nefndaráliti er, auk þessara breytinga, fjallað um notendagjöld í vegakerfinu töluvert meira en gert er í áætluninni eins og hún var lögð fram. Þá eru lagðar fram tillögur um fimm viðbótarmarkmið við áætlunina. Ein af þeim er um hagkvæmar samgöngur og hljóðar svo: „Unnið verði að útfærslu nýrra fjármögnunarleiða og nauðsynlegri frumvarpsgerð með það að markmiði að flýta framkvæmdum á áætluninni og skapa fjárhagslegt rými fyrir nýjar framkvæmdir.“ Önnur markmið sem lögð eru fram lúta að efni sem ég ræddi í minni fyrri ræðu en það er útfærsla á kerfisbreytingu til að bæta umsjón, viðhald og uppbyggingu flugvallakerfisins í landinu. Tvö af viðbótarmarkmiðunum lúta að því. Þá er markmið varðandi uppbyggingu almenningssamgangna á landsbyggð og höfuðborgarsvæði sem og þá vinnu sem nú stendur yfir við mótun framtíðarsýnar á því sviði. Eins er markmið sem lýtur að skipulags- og samgangnaverkefninu borgarlínu. Eins og fram er komið stendur yfir umfangsmikið tímamótasamráð ríkisins og Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu varðandi framtíðaruppbyggingu samgangna þar. Tillagan um viðbótarmarkmið lýtur að því að áfram verði unnið að samningi við Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um uppbyggingu samgangna þar til ársins 2033. Ég ætla aðeins að koma að atriðum sem ég náði ekki að ræða hér í fyrradag. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að unnið verði að því að gera innanlandsflug að hagkvæmari kosti fyrir íbúa landsbyggðarinnar. Nú hefur meiri hlutinn lagt fram tillögu um að útfært verði nýtt fyrirkomulag sem hefur verið kallað skoska leiðin og að það taki gildi í ársbyrjun 2020. Við útfærsluna þarf að taka tillit til umhverfisáhrifa og jafnvægis á milli samgöngumáta í almenningssamgöngum. Þessi tillaga byggir á tillögum starfshóps ráðherra um eflingu innanlandsflugsins. Ég legg sérstaka áherslu á að við nánari útfærslu á skosku leiðinni verði ekki settar stífar takmarkanir á tilgang ferða eða flækjustig vottorða aukið. Sjóvarnir og hafnir eru mikilvæg verkefni sem ekki fer alltaf mikið fyrir í umræðunni. Hafnir eru undirstaða atvinnulífs og verðmætasköpunar í einstökum byggðarlögum og samfélaginu í heild og þar standa stöðugt yfir nýframkvæmdir og viðhald í samstarfi ríkis og sveitarfélaga. Þó eru nokkrar hafnir í landinu sem ekki njóta ríkisstuðnings. Áhersla er á að rafvæðingu helstu hafna landsins verði flýtt, bæði með tilliti til umhverfis og efnahagsmála. Í ljósi þess er rafvæðing nýs Herjólfs sjálfsögð og nauðsynleg. Þá langar mig að nefna hér að ástæða væri til að hvetja sérstaklega til raftengingar uppsjávarflotans en það er efni í aðra og lengri umræðu. Ég sný mér aftur að vegakerfinu. Í samgönguáætluninni eru mikilvæg verkefni fullfjármögnuð sem er lykilatriði í áætlanagerð eins og þessari en ég tel mikil tækifæri felast í annars konar fjármögnun og líka í hugmyndum um veggjöld. Með þeim má auka og flýta samgönguframkvæmdum til hagsbóta fyrir samfélagið allt en þau útiloka ekki aðrar leiðir til að afla viðbótarfjármagns til samgönguframkvæmda. Verði farið í lántöku er mikilvægt að gjaldtaka og lántaka verði á forræði hins opinbera. Vegagerðin hefði eftir sem áður umsjón með framkvæmdum í vegakerfinu og þær yrðu hluti af samgönguáætlun. Í nefndaráliti eru sérstaklega ræddar þrjár gjaldtökuleiðir í þeim tilgangi að flýta framkvæmdum og auka öryggi. Ein af þeim er gjaldtaka á þremur stofnæðum út frá höfuðborgarsvæðinu og hún hefur fengið langmesta umfjöllun hér við umræðuna. Önnur leið er að ákveðnar leiðir á landsbyggðinni sem stytta vegalengdir verði fjármagnaðar með blandaðri fjármögnun, þ.e. að hluta með fjárframlögum af samgönguáætlun og að hluta til með lántöku sem verði greidd upp með gjaldtöku. Dæmi um framkvæmdir sem fallið gætu í þennan flokk eru hringvegur um Hornafjarðarfljót og Axarvegur. Eins hlýtur framtíðaruppbygging jarðganga að geta komið þarna til greina og í þriðja lagi er fjallað um innheimtu veggjalda í jarðgöngum á Íslandi samkvæmt nánari útfærslu til að standa undir þjónustu og rekstri jarðganga en um leið verði komið á nýrri jarðgangaáætlun, sem væri hluti af samgönguáætlun, með það að markmiði að ekki verði hlé á uppbyggingu jarðganga. Í þeirri áætlun verði jafnframt tilgreint hvaða jarðgöng falli undir gjaldtöku og í hversu langan tíma. Þessar leiðir allar þarfnast nánari útfærslu og greiningar með tilliti til gagnsæis og jafnræðis. Með fjölbreyttari fjármögnunarmöguleikum verður til svigrúm til að flýta öðrum samgöngubótum í samræmi við markmið um forgangsröðun og samninga milli ríkisins og sveitarfélaga. Samkvæmt lögum um samgönguáætlun skal leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um samgönguáætlun á a.m.k. þriggja ára fresti. Mér finnst augljóst að styttri tími þarf að líða þar til næst verður lögð fram samgönguáætlun vegna þess sem hefur verið rakið hér að framan, einkum þeirra fimm markmiða sem meiri hluti nefndarinnar gerir tillögu um að verði útfærð nánar sem lúta að greiðari samgöngum, öryggi í samgöngum, hagkvæmni og byggðaþróun. Að lokum vil ég þakka samstarfið í nefndinni. Ég hef aldrei tekið þátt í að vinna mál hér á Alþingi sem eins miklum tíma hefur verið varið í og jafn mikill fjöldi gesta komið að því að ræða. Yfir marga þætti hefur verið farið oftar en einu sinni. Ég þakka samstarfið í nefndinni og hef trú á því að hér séum við að horfa fram á miklar og jákvæðar breytingar á samgöngumálum í landinu á næstu árum. Útfærsla þessara markmiða mun ekki að gerast einn, tveir og þrír, útfærslan tekur sinn tíma og svo tekur aftur tíma að koma öllu í framkvæmd. Til þess þurfum við að ætla okkur nægjanlegt svigrúm. En breytingar eru fram undan. Áfram veginn!

Forseti. Sú samgönguáætlun sem við ræðum hér í dag gengur í stuttu máli út á þá drauma manna að innleiða veggjöld. Henni var frá upphafi forgangsraðað með þeim hætti að framkvæmdir á suðvesturhorninu fengjust ekki ræddar undir neinum formerkjum öðrum en að þeim framkvæmdum fylgdi þá aukin gjaldtaka á þá umferð sem yrði innleidd með veggjöldum. Mér finnst dálítið kómískt í sjálfu sér að einmitt þeir sem telja sig til hægri manna og treysta ekki vinstri mönnum til einhverra tiltekinna verka séu hinir sömu og eru í fararbroddi um þær skattahækkanir sem eiga að fylgja veggjöldunum. Það er þá hægri stefna þessara hægri manna. Þeir sömu eru reyndar líka á móti viðskiptafrelsi, tala fyrir háum tollum og vöruvernd í landbúnaði og svo mætti áfram telja. Þetta er engin hægri stefna, þetta er verndarstefna, þetta er skattahækkunarstefna. Útgangspunktur meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar í þessari vinnu er að innleiða hér veggjöld án þess að hafa til fullnustu kannað hvort aðrar leiðir væru færar til að fjármagna þær framkvæmdir sem nauðsynlegt er að ráðast í, án þess að gefa okkur einu sinni nægjanlegan tíma til að ræða eða útfæra með hvaða hætti leggja ætti á veggjöld ef á annað borð ætti að leggja þau á og með hvaða hætti við viljum standa að framtíðarfjármögnun á vegakerfinu. Því er gjarnan fleygt fram að endurskoðun á framtíðarfjármögnun vegakerfisins sé nauðsynleg vegna minnkandi hlutdeildar jarðefnaeldsneytis í samgöngum, sem betur fer, og minnkandi tekjum ríkissjóðs þar af, sem er auðvitað alveg rétt. Ef vilji er til er meira en nægur tími til að vanda þar til verka og taka okkur þann tíma sem þyrfti og eðlilegt væri að Alþingi myndi taka sér í að ræða jafn miklar breytingar á gjaldtöku á umferð. En, nei, hægri menn dreymir um skattahækkanir og auðvitað er áhugavert í því samhengi að sjá Vinstri græn skipa sér þar í lið sem ákafan stuðningsmann þessarar hugmyndar. Það er mjög áhugavert þegar horft er á óskalista meiri hlutans varðandi framkvæmdir sem hægt væri að fella undir veggjöld að þær eru allar á suðvesturhorninu. Þegar kemur að gjaldtöku snerta framkvæmdirnar landsmenn ekki með sama hætti. Gjaldtakan myndi lenda af langmestum þunga á íbúum sveitarfélaga á Reykjanesinu, Suðurlandi og sunnanverðu Vesturlandi. Þeir íbúar eru um 50.000 talsins sem ferðast sennilega hvað mest til og frá höfuðborgarsvæðinu og munu þá þurfa að taka á sig sérstakar gjaldskrárhækkanir eða kostnaðarauka vegna þeirra ferðalaga. Við höfum hlustað á talsmenn meiri hlutans reyna að sannfæra okkur um að í þessu felist svo ofboðslega mikill sparnaður fyrir þessa sömu íbúa. Vegalengdin verður alveg sú sama. Það er aldrei verið að tala um neinar styttingar sem þessir íbúar hafa ávinning af í færri eknum kílómetrum með tilheyrandi kostnaðarlækkun. Það er vissulega verið að sinna mjög brýnum öryggismálum með þeim vegabótum sem þar er talað um, en beinn ávinningur þeirra sem mest munu nota þessa vegi er ekkert í líkingu við það sem var t.d. fyrir íbúa á Vesturlandi þegar Hvalfjarðargöngin komu til sögunnar og þá gríðarlegu styttingu sem þau höfðu í för með sér. Það er verið að grauta öllu saman í hugmyndafræði. Við ættum að einbeita okkur að því einfaldlega að ræða hér hvernig við raunverulega getum lagt fram fullfjármagnaða og forgangsraðaða samgönguáætlun sem mætir öllum þeim brýnustu framkvæmdum í vegakerfinu okkar sem við þurfum að ráðast í. Meiri hlutinn, ríkisstjórnin, sagði sig frá því verkefni, heyktist á því að leggjast í þá vinnu að finna út hvernig við ætlum að fjármagna þær mikilvægu framkvæmdir og skilar nær auðu þegar kemur að einni þeirri mikilvægustu sem er uppbygging almenningssamgangna og borgarlínu á höfuðborgarsvæðinu. Þegar ég horfi á t.d. fjármögnun og fjárveitingar til mikilvægra opinberra stofnana í þessum sömu sveitarfélögum, eins og þegar horft er á Heilbrigðisstofnun Suðurlands eða Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, sem fá til sín mun minna fjármagn á hvern íbúa en sambærilegar stofnanir á höfuðborgarsvæðinu og víðar um land, velti ég oft fyrir mér hvort sömu skilaboðin verði færð fram þar af hálfu þessarar ríkisstjórnar, að eina leiðin fyrir þessi sveitarfélög til að fá aukið fjármagn til þessara mikilvægu stofnana sé að notendagjöldin á Heilbrigðisstofnun Suðurlands eða Heilbrigðisstofnun Suðurnesja verði hækkuð sérstaklega. Nei, ég ætla rétt að vona að þessum hópi myndi aldrei detta slík vitleysa í hug, en það er það sem þau hafa gert í samgöngumálum. Þessi hópur á að greiða sérstaklega fyrir að fá nauðsynlegar samgöngubætur sem þessir 50.000 íbúar landsins munu vafalítið nota hvað mest. Stór hluti þess hóps sem hefur verið að flytja í þessi sveitarfélög hefur verið að leita að lækkun framfærslukostnaðar og hagstæðara húsnæðisverði en fær þennan glaðning frá meiri hlutanum í umhverfis- og samgöngunefnd og ríkisstjórninni í kaupbæti. Við heyrum stóryrtar yfirlýsingar meiri hlutans þar sem menn hreykja sér af því að hér sé í fyrsta skipti lögð fram fullfjármögnuð samgönguáætlun. Þó það nú væri, þetta er í fyrsta skipti sem lögð er fram samgönguáætlun þar sem í gildi er fjármálaáætlun á sama tíma. Það er kannski ekki til of mikils mælst að meiri hlutinn fari eftir eigin fjármálaáætlun. Það er kannski ekki mikið að hreykja sér af þótt þeim hafi tekist að fylgja fjármálaáætluninni sinni. Vandinn er hins vegar að hún er ekki fullfjármögnuð af því að allar dýru framkvæmdirnar eru undanskildar. Það er sagt: Ja, við ætlum að finna leið til að skattleggja ykkur sérstaklega fyrir þeim. Þar af leiðandi er þessari samgönguáætlun augljóslega ekki forgangsraðað með réttum hætti. Enn og aftur segi ég: Stærstu og brýnustu verkefnin eru einfaldlega skilin eftir. Þetta eru frekar innstæðulaus stóryrði sem meiri hluti nefndarinnar hreykir sér af. Staðreyndin í þessu máli er einföld: Það þarf að ráðast í verulegar samgöngubætur. Það þarf jafnvel meira til en það sem meiri hlutinn leggur upp með af því að það gleymist að taka nauðsynlega innviðauppbyggingu innan höfuðborgarsvæðisins með í reikninginn og uppbyggingu borgarlínu. Samtals erum við sennilega að tala um 100–110 milljarða í mikilvægum framkvæmdum sem eru teknar út fyrir sviga í samgönguáætlun sem hér er lögð fram. Það er allur metnaður þessarar ríkisstjórnar þegar kemur að nauðsynlegum samgöngubótum þegar hægur leikur hefði verið að taka utan um þetta mál í þessum sal og finna um leið aðrar leiðir til að fjármagna þær mikilvægu samgöngubætur. Við í Viðreisn höfum bent á að ríkið heldur á a.m.k. 300 milljarða eignarhlut í fjármálafyrirtækjum. Það er ekkert vestrænt ríki sem á jafn stóra hlutdeild í fjármálakerfinu sínu og við. Það er hægur vandi að losa aðeins um þó að ríkið væri áfram kjölfestuaðili í báðum viðskiptabönkunum sem það á hlut í, það gæti losað t.d. um 100 milljarða á næstu fimm árum í hægum, skipulegum skrefum og umbreytt því fjármagni í fjárfestingu í innviðum. Það væri vel farið með opinbert fé. En, nei, um það er ekki pólitísk samstaða í þessari ríkisstjórn. Það verða engar breytingar. Þrátt fyrir að Sjálfstæðismenn leyfi sér að tala ítrekað um mikilvægi þess að losa um eignarhluti ríkisins í fjármálafyrirtækjum er augljóst af yfirlýsingum forsætisráðherra að það verður lítið sem ekkert gert á þessu kjörtímabili í þeim efnum. Það er synd því að það væri miklu skynsamlegra að taka fjármagn sem ríkið er með bundið í þessum fyrirtækjum, og getur hæglega losað um, og nota til nauðsynlegrar innviðauppbyggingar í stað þess að fara sömu leið og þessi ríkisstjórn virðist ætla að gera svo oft, auka bara útgjöld ríkissjóðsins, belgja út báknið og hækka skatta til að fjármagna það allt saman. Það er hinn einfaldi sannleikur sem er alltaf að koma betur og betur í ljós. Þrátt fyrir yfirlýsingar um hið gagnstæða, að hér væri búið að finna upp undratæki þar sem hægt væri að auka útgjöld ríkissjóðs um fjórðung á fjórum árum og lækka skatta um leið til að mæta málamiðlun milli Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokks, kemur í ljós að sú málamiðlun er ekki fær, enda hefði þar með verið búið að finna upp mjög sérkennilegt töfratæki. Núna horfum við í augun á fyrstu skattahækkunum þessarar ríkisstjórnar en alveg örugglega ekki þeim síðustu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir hans framsögu. Það er ærið margt sem ég get tekið undir af því sem hann sagði. Hversu lágt getur ein ríkisstjórn lagst í því að leggja aukna klafa á alþýðu þessa lands? Er ekki svolítið hjákátlegt að það skuli vera á 20 ára afmæli Vinstri grænna sem á að slengja vegsköttum á íslenska alþýðu? Það er alveg nákvæmlega sama hversu lágar upphæðir er hér verið að tala um: Þið þurfið ekki að borga nema 300 kr. á þessum legg, eða 500 kr. á hinum leggnum. Einstaklingur sem er skattlagður með undir 300.000 kr. í framfærslu, einstaklingur sem er skattlagður til sárrar fátæktar, hefur ekki efni á að greiða eina einustu krónu í viðbót við þær álögur sem hann þarf að taka á sig bara með því að eiga bifreið. Það velkist enginn í vafa um það að við þurfum stórátak í samgöngumálum, sem hafa rekið hér á reiðanum og ástandið gjörbreytt á þjóðvegum og gatnakerfi landsins, það er nokkuð ljóst, með auknum ferðamannastraumi, á tímabili komu hér hátt í 3 milljónir ferðamanna, og með alla þungaflutningana komna út á þjóðvegina eftir að strandsiglingar lögðust af. Við vitum að það er verið að spæna upp gatnakerfið. Við vitum að það þarf að tvöfalda leggina. Við vitum að það verða stór slys og íslensk alþýða og Íslendingar sem og ferðamenn eru í stórhættu. Við vitum að það er um 50 milljarða kostnaður á ári sem er beintengdur slysum vegna umferðaróhappa. En hvað er til ráða? Má ekki bæta úr og laga hlutina og gera það fljótt og vel án þess að ætla að skella reikningnum á fátækt fólk á Íslandi? Er ekki komið nóg? Hvað með kolefnisgjaldið sem á að draga úr loftslagsmengun og öðru slíku? Er það ekki svolítil mótsögn þegar Vinstrihreyfingin – grænt framboð talar um kolefnisgjaldið sem gefur þó nokkuð marga milljarða í ríkissjóð á hverju ári, fyrir tveimur árum held ég að það hafi verið um 3,5 milljarðar og nú er búið að hækka það um meira en 50% síðan, þannig reikni nú hver sem reiknað getur. Við erum með sennilega yfir 5 milljarða núna á árinu í kolefnisgjald. Má ekki nota það til að byggja upp vegina? Og þessi tvískinnungur endalaust að tala um loftslagsmálin á sama tíma og við brennum á Bakka yfir 66.000 tonnum af kolum á ári . Hvað skyldi nú bílaflotinn menga mikið ef við reynum að bera það saman við þá ótrúlegu mengun sem kemur frá t.d. Bakka, plús 45.000 tonn af viði sem er brenndur þar árlega og fluttur hingað til lands af skógum sem eru höggnir? Hvernig ætlum við að fjármagna þetta? Við getum t.d. tekið 10 milljörðum meira af þeim okurálögum sem eru lagðar á íslenska bifreiðaeigendur og sett beint í þessar framkvæmdir. Það er í rauninni sama hvert litið er. Forgangsröðun fjármuna hér er galin eins og venjulega. Klafarnir eru settir á þá sem síst skyldi. Alltaf er sagt að bognu bökin geti bognað meira, þeir sem eru búnir að vera hér á hnjánum og biðja Alþingi og okkur sem hér sitjum um hjálp. Þeir fá bara annað kjaftshögg, enn eina tuskuna í andlitið. Nei, þið þurfið enga hjálp þó að þið fáið ekki nema 212.000 kr. útborgað. Þið þurfið enga hjálp þótt þið séuð með þrjú börn og getið ekki veitt þeim nokkurn skapaðan hlut. Þið skuluð fara að borga gatnaskatta, vegskatta. Það er það sem þið skulið fá í hausinn. Ef þið hafið ekki efni á að borga þessa skatta getið þið bara verið heima hjá ykkur. Skilaboðin eru skýr, virðulegi forseti. Flokkur fólksins er algerlega á móti þessari forgangsröðun fjármuna. Hún er í rauninni síðasta sort. Það er löngu orðið tímabært að hætta að leggja á meiri álögur og leita logandi ljósi að nýrri skattbyrði fyrir þá sem hafa ekki efni á að greiða hana. Það er löngu orðið tímabært að horfast í augu við þá sem eru með troðfulla vasa af peningum og láta þá taka frekari þátt í samneyslu okkar og í að byggja upp innviðina. Þeir hafa efni á því. Forgangsröðunin, virðulegi forseti, er síðasta sort. Enn og aftur legg ég áherslu á það að Flokkur fólksins velkist aldrei á neinum tímapunkti í vafa um að það er nauðsyn á grettistaki í gatnakerfinu. Tökum sem dæmi áðurnefndan ferðamannastraum, ferðamannaauðlindina okkar, það er talað um að þeir verði núna um 2,5 milljónir á ári. Hvar eru komugjöldin? Hvar eru 2.000–3.000 kr. á hvern farþega sem kemur til landsins? Væri það svo rosalega íþyngjandi? Það er annað sem ég hugsa um. Það tókst vel til með Hvalfjarðargöngin, það var náttúrlega afmarkað og eitt ákveðið verkefni og var til þess að stytta leiðina, var til bóta og gaf líka fólki kost á því að keyra Hvalfjörðinn ef því sýndist svo. Loksins þegar allir voru orðnir vanir því að greiða í göngin og þótti það bara algjörlega sjálfsagt var staðið við samninga eins og á að gera og göngunum var skilað og öllu var skilað til okkar, Spölur hætti að innheimta gjöldin. En ég myndi segja að almennileg ríkisstjórn hefði verið búin að ákveða það fyrir fram og a.m.k. gefa kost á því að hugsa sem svo: Þar sem þetta er orðið svona ríkt í þjóðarsálinni og hefur tekist vel, getum við ekki bara haldið áfram þessari gjaldtöku með vísan til þess að merkja það fjármagn og setja það beinustu leið í uppbyggingu á vegakerfinu okkar? Það er í rauninni alveg sama hvert litið er, fjármagnið er að finna annars staðar en með því að leggja aukna skatta á íslenska alþýðu. Þeir sem hafa nóg af fjármagni, ég tala ekki einu sinni um þá, við tækjum ekki einu sinni eftir því þótt við þyrftum að borga þúsundkall til að fá að keyra til Selfoss. En þann sem á ekki mat á diskinn og nær ekki endum saman, virðulegi forseti, munar um hvern einasta hundraðkall sem á hann er lagður. Og mér finnst dapurlegt að þeir sem aldrei hafa migið í saltan sjó og vita ekki hvað það er að basla skuli engan veginn geta sett sig í þessi spor. Þeim virðist vera algerlega lífsins ómögulegt að skilja að til sé þjóðfélagshópur úti í samfélaginu sem berst í bökkum. Virðulegi forseti. Er ekki tímabært að gera þessa hluti skynsamlega í þágu allra í stað þess að koma með þetta ömurlega útspil nú, þar sem á einfaldlega að leggja aukna skatta á íslenska alþýðu? Það er furðulegt að þetta gerist undir stjórn ekki bara Vinstri grænna, heldur undir stjórn Sjálfstæðisflokksins, sem kemur hér fram í hverri einustu kosningabaráttu og varla koma Sjálfstæðismenn hér í pontu öðruvísi en að segja að þeir vilji frekar draga úr álögum á almenning og lækka skatta. En kolefnisgjaldið hefur samt sem áður verið hækkað í þeirra umboði um 50%. Og nú á að fara að leggja á nýja skatta, svokallaða vegskatta. Virðulegi forseti. Ég held að það væri nær að reyna að brosa framan í íslenska alþýðu og taka utan um fólkið okkar, laga gatnakerfið og leita þangað sem peningana er að finna með réttri forgangsröðun, í stað þess að ætla að taka erlend lán upp á tugi milljarða og slengja afborgununum síðan á fólkið í landinu.

Herra forseti. Við ræðum hér samgönguáætlun til næstu fimm ára. Undir nefndarálit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar skrifaði ég með ákveðnum fyrirvara sem ég mun gera grein fyrir síðar í ræðu minni. Samgöngumálin brenna svo sannarlega á landsmönnum, enda öllum ljóst að vegakerfið í landinu þarfnast gagngerra endurbóta og þörfin fyrir nýframkvæmdir er afar brýn. Eins og allir vita hefur álagið á vegakerfið aukist mikið undanfarin ár, bæði með fordæmalausri aukningu fjölda ferðamanna og sívaxandi atvinnustarfsemi. Vegakerfið hefur þjáðst af viðhaldsleysi um langt árabil og samhliða stórauknu álagi hefur til langs tíma verið dregið úr framkvæmdum eftir hrun. Það er því löngu kominn tími til aðgerða, til að láta hendur standa fram úr ermum. Að ætla vegfarendum, jafnvel næstu 15 árin, að aka eftir mjóum vegum án aðskilinna akstursstefna inn og út úr borginni, þar sem umferðin er orðin eins mikil og raun ber vitni, er hreinlega ekki viðunandi. Ég tel rétt að víkja nokkrum orðum í upphafi að almennu vinnulagi í fastanefndum þingsins. Því er þannig háttað að flest mál koma fullburða úr ráðuneytunum þar sem þau hafa verið samin. Nefndir Alþingis fara síðan höndum um málin. Stundum eru gerðar viðbætur eða lagfæringar og síðan fer lagafrumvarpið eða tillagan í gegnum þingið, í flestum tilfellum lítið breytt. Þannig er staðan, frumvörp og tillögur koma í raun frá framkvæmdarvaldinu, ráðherrunum og embættismönnum í ráðuneytunum. Á Alþingi fer þannig fram nokkurs konar yfirlestur á afurðum ráðuneytanna. Um þetta hef ég áður rætt og fyrst í jómfrúrræðu minni á þingi í desember 2017. Ég tel að efla beri frumkvæði Alþingis við lagasetningu og að löggjafarvaldið þurfi að hafa meiri burði til að koma með skilvirkari hætti að gerð lagafrumvarpa og þingsályktunartillagna. Í því ljósi verð ég að lýsa ánægju minni með það verklag sem umhverfis- og samgöngunefnd þingsins hefur viðhaft í þessu tiltekna máli. Vonandi eru þau vinnubrögð vísir að því sem koma skal, nefnilega að nefndir Alþingis komi á virkan og afgerandi hátt að samningu laga frá upphafi og móti þá stefnu sem þar komi fram. Þannig á það að vera og þess vegna fagna ég sérstaklega slíkum vinnubrögðum. Herra forseti. Við þær aðstæður sem ég hef farið yfir stóð nefndin frammi fyrir því að láta vegakerfið reka á reiðanum áfram og sætta sig við að ýmsar brýnar samgönguframkvæmdir yrðu látnar bíða um ófyrirséða tíð, til lengri eða skemmri tíma, svo sem að ljúka við tvöföldun Reykjanesbrautar upp að flugstöð, Vesturlandsveg um Kjalarnes og upp í Borgarnes, aðskilja akstursstefnur alla leið á Selfoss með nýrri Ölfusárbrú og margar fleiri brýnar framkvæmdir mætti nefna. Einnig sáum við fram á að jarðgangagerð myndi stöðvast, kannski næsta áratuginn. Það var ekki sú sýn sem kallað hefur verið eftir. Það að vegfarendur yrðu látnir bíða jafnvel 15 ár eftir að gengið yrði í þau brýnu verkefni var hreinlega ekki inni í myndinni. Því skrifaði ég undir nefndarálit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar með fyrirvara um nokkur atriði sem ég vil fara yfir. Fyrirvarinn er svohljóðandi: „Ég styð nefndarálit þetta í megindráttum með fyrirvara. Ég tel nauðsynlegt að grípa verði til raunhæfra aðgerða til að flýta brýnum úrbótum í samgöngumálum. Þannig tel ég nauðsynlegt að kveðið verði skýrt á um fjárhæð veggjaldanna og útfærslu afsláttarkjara og að leggja þurfi sérstaka áherslu á lækkun gjalda á bifreiðaeigendur samhliða upptöku veggjalda. Þá tel ég að nota eigi fjármagn sem fyrirhugað er að renni í væntanlegan þjóðarsjóð að hluta til til að kosta framkvæmdir í samgönguáætlun, og nefni þar sem dæmi Sundabraut. Ég tel einnig að forðast beri margfeldisinnheimtu veggjalda af þeim sem þurfa að fara um mörg veggjaldahlið til að sækja þjónustu til höfuðborgarinnar. Ég tel mikilvægt að við endurskoðun almennu gjaldanna, þ.e. olíu- og bensíngjalds og bifreiðaskatts, verði tryggt að sértæk gjaldtaka eins og veggjöld auki ekki álögur á bifreiðaeigendur umfram ábata af greiðara og öruggara umferðarflæði.“ Herra forseti. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar er með áliti sínu í rauninni að beina þeim tilmælum til ráðherra í ítarlegu máli að útfæra nánar og á tiltekinn hátt  
             Herra forseti. 

Hæstv. forseti. Þó að samkomulag hafi náðst milli fulltrúa 61 þingmanns á vettvangi þingflokksformanna er ég ekki þar á meðal og hlýt því að upplýsa herra forseta um að í þessu efni gilda þingskapalög, nefnilega að ég var hér í minni annarri ræðu sem er samkvæmt 95. gr. þingskapalaga tíu mínútur. Ég á reyndar að auki inni fimm mínútur í þriðju ræðu, svo ég minni hæstv. forseta á að það eru lög í gildi í landinu og þeim verður ekki vikið til hliðar sisvona af meiri hluta þingsins á einum þingflokksformannafundi án aðildar allra þingmanna, jafnvel þó að sá meiri hluti sé stór. Slíkt samkomulag upphefur ekki rétt þingmanns samkvæmt þingskapalögum.

Þingforseti mun að sjálfsögðu skoða þetta nánar og kalla eftir því nákvæmlega hvaða samkomulag var gert. Nú veit þingforseti, án þess að geta vísað beint í greinina, að þingflokkar geta gert með sér samkomulag um að takmarka ræðutíma, eins og hv. þingmaður nefnir. Hann gæti þá takmarkað samt sem áður ræðutíma hans. Það þarf að fara eftir reglunum hvað þetta varðar og mun þingforseti sjá til þess að það sé gert. Ef þingmaðurinn hefur ekki fengið þann ræðutíma sem hann á réttilega skilið samkvæmt lögum mun þingforseti leiðrétta það, að sjálfsögðu.

Herra forseti. Ég þakka forseta fyrir þá viðleitni hans að ætla að skoða þingskapalögin. Þau eru alveg skýr. Við síðari umr. um þingsályktunartillögu hefur hver þingmaður rétt á tíu mínútna ræðutíma. Það er alveg skýrt. Mér er úthlutað tíma og það er bjallað á mig eftir fimm mínútur. Ég vil líka benda hæstv. forseta á að ég á rétt á að flytja aðra ræðu undir þessum lið í fimm mínútur, 

Forseti áréttar að hann mun athuga þetta nánar. Ég var að hugsa um að gera hlé á þingfundi nema menn vilji halda áfram að koma hér upp til að ganga úr skugga um það hvað lögin segja nákvæmlega. Þingmenn eiga að sjálfsögðu rétt á fullum ræðutíma eins og þingsköp kveða á um. En aftur áréttar forseti að það er möguleiki - þingforseti veit að heimildir eru í þingsköpum til að takmarka ræðutíma. Nú ætlar þingforseti að ganga úr skugga um hvort slíkt hafi verið gert áður en lengra er haldið nema einhverjir aðrir vilji koma hingað og ræða fundarstjórn forseta.

Herra forseti. Ég þakka forseta fyrir augljóslega góðan vilja í málinu. Það er auðvitað mjög brýnt að þingmenn njóti hér fyllsta réttar eins og þingsköp kveða á um. Ég vil leyfa mér að leggja það til að gert verði hlé á þessum fundi þangað til þeirri athugun sem hæstv. forseti boðaði að færir fram er lokið.

Virðulegur forseti. Í gærkvöldi var hringt í mig og mér sagt að það væri vilji manna að ljúka umræðunni með ákveðnum hætti. Ekki var haldinn neinn þingflokksformannafundur til að ákveða það heldur var það gert hér á göngunum og ég upplýstur um að þetta væri það sem verða ætti. Ég talaði að sjálfsögðu strax við forseta og spurði hvað gengi á, hvers vegna ekki hefðu allir verið hafðir með í ráðum og einhver skýring kom á því. Síðan frétti ég í morgun að hinir óháðir þingmenn sem eru utan þingflokka, eða annar þeirra í það minnsta, fengju að tala eingöngu í fimm mínútur. Spurði ég þá forseta hverju þetta sætti því að ég tel óeðlilegt að takmarka ræðutíma þingmanns sem á samkvæmt þingsköpum rétt á ákveðnum hlutum. Var ég þá upplýstur um að þetta væri í fyrsta lagi hefð og að öðru lagi sé einhvers staðar í þingsköpum að finna heimild til að gera það. Hvort sem er rétt er þetta alveg arfagalið þannig að ég legg til að forseti geri hlé og þessum hv. þingmanni eða þingmönnum verði gefið færi á að tala eins og þingsköp leyfa.

Forseti hefur talað við forseta Alþingis um málið og farið yfir það. Þetta er að finna í 2. mgr. 86. gr. þar sem segir: „Enn fremur skal forseti hafa samráð við formenn þingflokka um fyrirkomulag umræðna um mikilvæg mál ef ætla má að umræður verði miklar. Forseti getur þá, með samþykki allra þingflokka, ákveðið áður en umræða hefst að ræðutími skuli vera annar en þingsköp ákveða, svo og hve lengi umræðan má standa. Þegar þannig er samið milli þingflokka um umræðutíma skal skipta honum sem næst því að hálfu jafnt milli þingflokka og að hálfu skal hafa hliðsjón af því hve margir þingmenn eiga aðild að hverjum þingflokki, en forseti ákveður þá ræðutíma þingmanna utan flokka. Um slíka ákvörðun skal þó leita samþykkis þingfundar ef a.m.k. þrír þingmenn krefjast þess.“ Eins og forseti sagði mun hann að sjálfsögðu bregðast við og tryggja að hér sé farið að lögum um þingsköp. Miðað við þessa lagagrein sýnist forseta, og hefur hann fengið það staðfest frá bæði forseta Alþingis og skrifstofu Alþingis, að í henni felist þetta sama, hvort sem mönnum finnst það óréttlátt eða ekki, að ef þingflokkar semja sín á milli um að takmarka ræðutímann er annars vegar heimild fyrir því að bregða út frá 95. gr. sem talar um almennan ræðutíma, og hins vegar, þegar samningur er um að takmarka ræðutímann er það forseti þingsins sem ræður ræðutíma þeirra sem sitja utan flokka. Forseta sýnist því að það sé að fullu farið að lögum og reglum þingsins, en bendir þó þingmönnunum á sem finnst þeirra ræðutími óhóflega takmarkaður, að ræða það frekar við forseta þingsins. Þeir geta jafnvel mótmælt á grundvelli þessa og kallað eftir því að greidd séu atkvæði um ákvörðun forseta. Þá þarf þrjá þingmenn og ég efast ekki um að þessir tveir þingmenn utan flokka geta fundið einhvern til að styðja slíka atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Ég þakka skýringar forseta en ég fæ ekki séð að þær eigi við hér. Gert er ráð fyrir því að þingflokkar geti tekið slíka ákvörðun. Það var upplýst áður en hæstv. forseti gerði hlé á fundinum að enginn slíkur fundur hefði verið haldinn. Það hlýtur að verða að skýra þessa grein með þeim hætti að það liggi fyrir ákvörðun, það hafi verið boðað til fundar og haldin fundargerð, það hafi verið fært til bókar að ákvörðun af þessu tagi hafi verið tekin ef það á að fara að beita þessari grein. Annað fær ekki staðist. Svona lagatúlkun er ekki sæmandi Alþingi.

Forseti. Í gærkvöldi fékk ég símtal frá starfsmanni þingfundaskrifstofu þar sem mér var tjáð að þingflokksformenn væru ásamt forseta að ræða eitthvert samkomulag um að takmarka ræðutímann og að einn skyldi tala á morgun, þ.e. í dag, sem talsmaður. Ég hafði ekkert heyrt af þessu og sagði því við starfsmann Alþingis að mér þætti þetta skrýtið því að hvorki forseti né aðrir þingflokksformenn hefðu rætt þetta við mig. Þar með lauk því samtali. Ég kom hingað í þinghúsið. Ég lét að sjálfsögðu setja mitt fólk á mælendaskrá því að það er ekki hægt að gera svona samkomulag án þess að allir séu með. Þá var ég kallaður inn á teppið hjá forseta þar sem farið var yfir að klára þyrfti umræðuna og ég spurður hvort við værum til í það. Ég tók mér umhugsunarfrest og síðan tókum við okkur af mælendaskrá í ljósi þess að þarna ætti að vera eitthvert samkomulag. Það var aldrei haldinn neinn fundur meðal þingflokksformanna. Það var aldrei skýrt fyrir þingflokksformönnum hvað í þessu nákvæmlega fælist, þ.e. að einhverjir ákveðnir þingmenn fengju ekki þann ræðutíma sem þeim kannski bæri í þessu öllu saman. Það er rétt að í 86. gr. er gert ráð fyrir að forseti geti, ef það er komið samkomulag, 

Herra forseti. Það hefur komið fram í máli hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar, sem er þingflokksformaður Miðflokksins, að hann er ekki þátttakandi í þessu samkomulagi en þó segir í 86. gr. að þegar þannig er samið milli þingflokka, þ.e. takmarkaðan ræðutíma eða að umræðan verði með einhverjum ákveðnum hætti, geti forseti ákveðið að skera niður tíma og ræður manna. Um það virðist ekki vera að ræða hér, það virðast vera einræðistilburðir forseta að skera niður án samráðs við alla þingflokka þannig að greinin á ekki við. Ég vil bara minna á enn og aftur, eins og ég hef fyrr sagt, að í landinu eru í gildi lög sem heita þingskapalög og þeim verður ekki vikið til hliðar á göngum Alþingis í samræðum manna á milli. 

Forseti. Mér finnst tilefni til að gera athugasemdir við framkomu forseta gagnvart tveimur þingmönnum utan flokka. Mér finnst skýringar forseta hér áðan því miður bera með sér ákveðið yfirlæti forseta, m.a. forseta Alþingis eins og starfandi forseti lýsti því, gagnvart þessum þingmönnum og stöðu þeirra hér. Eins og komið hefur fram lá ekki fyrir neitt formlegt samkomulag sem hefði þá þurft að byggja á, en ég er þeirrar skoðunar að jafnvel þó að slíkt samkomulag hefði legið fyrir væri ekki hægt að líta svo á að tveir þingmenn utan flokka væru bundnir af samkomulagi sem þeir sem eru innan flokka gera sín á milli, enda hefur reglan verið sú þegar þingflokksformenn koma saman og reyna að ná niðurstöðu að þá séu allir með, formenn allra þingflokka, ella sé ekkert samkomulag. Þeir geta með öðrum orðum á vissan hátt bundið þingmenn síns flokks en þeir geta varla bundin þingmenn sem eru ekki í neinum þeirra flokka sem standa að samkomulaginu. Og vel að merkja, það var ekki einu sinni samkomulag í þessu tilviki.

Forseti vill árétta að sama hvað mönnum finnst það óréttlátt gilda lög um þingsköp, Þegar starfandi forseti er þingmaður hefur hann oft látið þau orð falla að vald þingflokkanna sé mikið en sem starfandi forseti hefur forseti staðfest að þingflokksformönnum er einmitt heimilt að gera samninga samkvæmt lögunum og koma fram fyrir hönd þingflokkanna gagnvart forseta Alþingis og öðrum þingflokksformönnum. Þetta eru samningar aðila og þeir geta vissulega gert þá samninga um símalínu eins og hv. þingmenn sem hafa starfað hérna sæmilega lengi vita. Það er samkvæmt lögum þannig að þetta er heimilt, sama hvað mönnum finnst það óréttlátt.

Herra forseti. Skýr ákvæði þingskapa um ræðutíma þingmanna verða ekki upphafin með því að vísa til einhverra samtala á göngum þingsins. Ef það á að beita því ákvæði þingskapanna verður að gera þá kröfu að lögð sé fram fundargerð frá þeim fundi þar sem þetta var ákveðið, að sú ákvörðun hafi verið færð til bókar og að hér séu teknar réttar og lögmætar ákvarðanir. Ég ætla að leyfa mér að minna á það að við erum stödd á Alþingi Íslendinga og lagatúlkanir eins og hér virðist vera boðið upp á eru bara allsendis langt fyrir neðan virðingu Alþingis.

Forseti áréttar að eitt stendur út af varðandi lagaskýringuna og það er að hv. þingflokksformaður Miðflokksins, Gunnar Bragi Sveinsson, hefur sagt að það hafi ekki verið samkomulag. Ef ekki var samkomulag er ekki farið að 2. mgr. 86. gr. Þingforseti hefur sagt að það hafi verið samkomulag þannig að núna stendur eitthvað út af en Gunnar Bragi Sveinsson - mér sýnist hann vera að biðja um orðið - getur útskýrt fyrir okkur hérna hvers vegna hann telur að ekki hafi verið samkomulag og þá kannski óskað eftir því að ræða þetta nánar við forseta Alþingis.

Virðulegur forseti. Málið er einmitt hvenær menn gera samkomulag og hvenær menn gera ekki samkomulag. Eins og ég lýsti áðan hringdi í mig starfsmaður skrifstofu Alþingis í gærkvöldi og mér var sagt að þingflokksformenn væru að koma sér niður á það samkomulag að hætta umræðunni, einn til tveir gætu talað og síðan myndi talsmaður tala á morgun, þ.e. í dag. Þetta kom mjög flatt upp á mig vegna þess að hvorki forseti Alþingis né aðrir þingflokksformenn höfðu rætt þetta við mig. Ég kom hins vegar hingað í þinghúsið, eins og ég lýsti áðan, forseti kallaði á mig og sagði mér að þetta hefði orðið niðurstaðan milli þeirra. Ég tók mér hlé til að skoða þetta mál. Okkar fólk fór á mælendaskrá í mótmælaskyni við þá aðferðafræði sem hér hafði þá verið stunduð þennan dag af hálfu forseta og hinna þingflokksformannanna. Ég féllst hins vegar á það eftir mína ræðu að taka fólkið af mælendaskrá og kannski má líta á það þannig að um það hafi þá verið samkomulag. Ég ætla ekki að neita því ef menn túlka það þannig en það er galið að fara í þessa vegferð hlaupandi hér á göngunum og skilja eftir tvo heiðursmenn sem ekki fá að tala hér eins og þingsköp gera ráð fyrir.  Í öðru lagi höfum við alltaf þann möguleika 

Forseti áréttar að til þess að fá að greiða atkvæði um það, eins og hann nefndi, þarf þrjá til en það þarf að gera áður en umræða hefst þannig að sá möguleiki er ekki stöðunni. Hlé á þingfundinum? Eru einhverjir aðrir sem óska eftir að taka til máls undir liðnum um fundarstjórn forseta?

Forseti. Ég vil gera athugasemd við að forseti hafi kynnt þennan möguleika áðan, boðið mönnum upp á að láta greiða atkvæði um þetta, ef þrír menn æsktu þess, en lýsir því nú yfir að það sem hann boðaði hér fyrir fáeinum mínútum sé ekki valkostur. Þetta þykir mér benda til þess að skýringar forseta almennt séu nokkuð þversagnakenndar og ljóst, eins og komið hefur fram, að ekki lá fyrir það formlega samkomulag sem hefði þurft til þess að forseti gæti gengið fram með þeim hætti sem hann reynir að gera hér. Loks vil ég höfða til þess að forseti hljóti nú að vilja engu að síður láta þingstörfin ganga þolanlega fyrir sig þrátt fyrir allt sem á undan er gengið af hálfu forseta Alþingis varðandi túlkun þingskapa og leitast við að leysa þetta mál með því að leyfa þingmönnum að tala, þótt ekki væri nema nokkrar mínútur. Er til of mikils mælst af 

Forseti áréttar að hann las áðan 2. mgr. 86. gr. í lögunum í allri viðleitni til að hérna skyldi farið eftir lögum um þingsköp. Þar segir m.a.: „Um slíka ákvörðun skal þó leita samþykkis þingfundar ef a.m.k. þrír þingmenn krefjast þess.“ Það er talað um að það þurfi að gerast áður en umræða er hafin. Það er það sem kemur fram í ákvæðinu. Ég nefndi það við hv. þingmenn Ólaf Ísleifsson og Karl Gauta Hjaltason í fundarhléinu að það væri leið sem þeir gætu farið í framtíðinni ef þeir hefðu áhuga á því og lenda aftur í sömu stöðu. Varðandi ræðutímann er ákveðið samkomulag í gildi núna um hann. Þingforseti getur svo sem alveg, bara til að hægt sé að hreyfa við þessum fundi, boðið Karli Gauta Hjaltasyni að taka tíu mínútna ræðu ef hann óskar eftir því sérstaklega.

Núna?

Já, þá getur hann haldið áfram þar sem frá var horfið. Er það ásættanlegt? Þá fimm mínútna ræðu til að klára sínar tíu mínútur og svo óskar þá starfandi forseta eftir því góðfúslega að þingmennirnir tali við forseta Alþingis.

Ég geri að sjálfsögðu ekki athugasemdir við fundarstjórn forseta og ef hann vill rýmka ræðutíma hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar uni ég því ágætlega. Ég lít hins vegar ekki á það sem fordæmi, hvorki gagnvart því að orð standi né að vald forseta í svona tilvikum sé virt. Það sem hér gerðist í gær var að forseti lýsti áformum sínum, þegar atkvæðagreiðsla var um lengd fundar, um að við myndum ljúka umfjöllun og afgreiðslu þessa máls áður en kjördæmavika hæfist. Við því hreyfði enginn andmælum. Það var löng mælendaskrá og ljóst að hér gæti þurft að funda mjög langt inn í kvöldið eða nóttina til að ljúka umræðunni. Þess vegna fóru menn að ræða hér undir kvöldmat um hvort betur færi á því að þeir töluðu í gærkvöldi sem þyrftu að tala en síðan yrði samið um lok umræðunnar, eins og iðulega er gert, að henni lyki með vel skipulagðri umferð þar sem talsmenn allra flokka fengju orðið. 

Herra forseti. Ég held áfram ræðu minni. Ég þakka hæstv. forseta kærlega fyrir að leyfa mér að nýta mér þessar tíu mínútur. Ég setti mig á mælendaskrá hér sl. þriðjudag um samgönguáætlun. Ég færðist aftar á listann og í gærdag sá ég að ég var mjög seint á dagskrá og bjóst við að ég myndi tala um miðnætti eða upp úr því. Ég var búinn að reikna það út af því að forseti tilkynnti að umræðan yrði fram eftir kvöldi. Ég var, og er, að undirbúa mig, en þá var allt í einu komið fundarhlé. Ég hafði ekki hugmynd um það. Ég var að undirbúa mig undir tíu mínútna ræðu. Þá er gert fundarhlé og þá var ákveðið að stytta mælendaskrána, eins og við höfum orðið vör við. Ég var auðvitað tilbúinn með tíu mínútna ræðu, og er enn, svo ég haldi nú áfram með hana. 
             Herra forseti. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar beinir í áliti sínu þeim tilmælum til ráðherra í ítarlegu máli að útfæra nánar og á tiltekinn hátt í stórum dráttum þá stefnu sem nefndin hefur mótað, þ.e. að flýta framkvæmdum á ákveðinn hátt í samgönguáætlun með því að leggja til að þær verði fjármagnaðar með þeim hætti sem þar er frá greint. Ég get tekið undir með meiri hlutanum að unnið verði markvisst að því að bæta vegakerfið og samgöngur eins hratt og kostur er með tilliti til hagkvæmni, markmiða í loftslagsmálum, jafnræðis og öryggissjónarmiða. Fyrirsjáanleg stöðvun í jarðgangagerð eftir að Dýrafjarðargöngum er lokið mun koma harkalega niður á mörgum byggðarlögum úti á landi. Þarf ekki að nefna nema göng til Seyðisfjarðar sem eru lífsnauðsynleg fyrir eflingu byggðar og öryggi fyrir íbúa á Seyðisfirði og gesti sem þar koma til landsins. Halda verður bráðnauðsynlegri jarðgangagerð áfram. Í áliti meiri hlutans, sem ég styð með fyrirvara, er gert ráð fyrir að þessu verði fram haldið, að jarðgangagerð muni ekki stöðvast. Gert er ráð fyrir hóflegri álagningu veggjalda í ákveðnum jarðgöngum. Þegar menn tala um veggjöld var um það rætt í nefndinni að veggjöld gætu verið undir 150 kr. á skiptið og í mesta lagi eitthvað undir 200 kr. í nágrenni við höfuðborgarsvæðið. Ég gerði fyrirvara þegar ég skrifaði undir álitið og tek fram að fyrirvarinn byggist á því að veggjöldin verði ásættanleg upphæð. Ég vara líka við því að veggjöld verði lögð á margsinnis á einhverri leið, eins og t.d. frá Hornafirði til Reykjavíkur. Ég vil sjá það áður en ég lýsi stuðningi málið þegar það birtist hér síðar á þessu ári. Ég vil sjá upphæð veggjaldanna. Ég vil sjá upphæð margfeldisáhrifanna sem lenda munu á íbúum landsbyggðarinnar og jafnvel höfuðborgarinnar. Ég vil koma í veg fyrir að menn borgi þau oft innan höfuðborgarsvæðisins eða á leið til höfuðborgarinnar, ég vil að því verði stillt í hóf. Ég vil einnig benda á þann augljósa kost við þessar hugmyndir að láta gesti sem hingað koma, þ.e. ferðamenn, greiða og taka þátt í uppbyggingu vegakerfisins. Í Hvalfjarðargöngunum var svo komið að næstum helmingur af tekjunum kom frá ferðamönnum, 40%. Það væri kostur að láta gesti greiða hluta af því. Ég vil sjá afsláttarkjörin. Ég vil sjá hvernig þau verða útfærð. Það er líka í fyrirvara mínum. Ég vil einnig sjá þjóðarsjóðinn sem áætlað er að stofnsetja. Ég vil fá úr honum upphæðir sem duga fyrir bráðnauðsynlegum framkvæmdum, ég nefni Sundabrautina sem við erum búin að bíða eftir í áratugi. Ég þakka forseta kærlega fyrir að leyfa mér að ljúka við ræðu mína.

Herra forseti. Nú líður að lokum meðferðar þings á þingsályktunartillögu um fimm og 15 ára samgönguáætlun fyrir árin 2019–2023 annars vegar og 2019–2033 hins vegar. Ég hef áður greint frá innihaldi nefndarálits minni hluta og ætla því ekki að fara aftur ítarlega í þá umfjöllun sem þar er að finna. Ég ætla frekar að safna saman þeim álitaefnum sem standa upp úr eftir umfjöllun um málið hér í þingsal síðustu tvo daga. Samfylkingin vekur athygli á að sú staða sem hér er uppi í samgöngum landsins, ónýtt vegakerfi, ónægt öryggi vegfarenda og óboðleg framkoma við íbúa landsbyggðarinnar vegna ótraustra samgangna, er alfarið í boði stjórnvalda. Á tímum uppgangs í samfélaginu í kjölfar þess að ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur tókst að forða okkur frá þjóðargjaldþroti hafa ríkisstjórnir Sjálfstæðisflokks og fylgiflokka Sjálfstæðisflokksins kosið að svelta svo innviði okkar, þar á meðal samgöngukerfið, að segja má að neyðarástand ríki á vegum landsins. Samfylkingin gagnrýnir stjórnvöld fyrir að hafa með ákvörðunum sínum vanrækt algjörlega að sinna þessum innviðum samfélagsins á uppgangstímum. Tekur Samfylkingin þannig undir raddir allra þeirra gesta sem mættu fyrir nefndina við meðferð samgönguáætlunar og kváðu umtalsvert átak þurfa í vegaframkvæmdum um allt land. Uppsafnaður vandi í samgöngum á Íslandi er öllum ljós og verður að bregðast við honum án frekari tafa. Þess vegna verður að segjast eins og er að tillögur meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar um að fresta enn frekar brýnustu verkefnum sem Vegagerðin hefur sagt að fara verði í eru vægast sagt ábyrgðarlausar. Stjórnvöldum ber skylda til að tryggja öruggar samgöngur. Þá ber stjórnvöldum einnig skylda til að standa við orð sín um samdrátt losunar gróðurhúsalofttegunda, en þar ber einkabíllinn mesta ábyrgð. Hvorugu þessara verkefna sinnir ríkisstjórnin. Nú, þegar við greiðum atkvæði um breytingartillögu við framlagða samgönguáætlun, kemur í ljós hvaða stöðu ríkisstjórnarflokkarnir taka með fólkinu í landinu og þeim gestum sem landið heimsækja, að ótöldum heiminum öllum, umhverfinu og loftslaginu. Í tillögum minni hluta felst að farið verði í brýnustu framkvæmdir til að tryggja öryggi landsmanna á vegum úti og að þær framkvæmdir, sem Vegagerðin hefur verðmetið að kosti um 13 milljarða á ári hverju, verði fjármagnaðar úr okkar sameiginlegu sjóðum með skattfé. Í þeirri tillögu felst einnig að farið verði í raunverulegar umbætur á almenningssamgöngum landsins, hvort tveggja í dreif- og þéttbýli. Er þar um að ræða framlag ríkisins til hins nauðsynlega verks sem borgarlína er, sem öll sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu, þvert á stjórnmálaflokka, hafa sammælst um að fara verði í. Samfylkingin tekur heils hugar undir það. 13 milljarðar á ári eru vissulega miklir fjármunir, en í tillögu minni hluta er útfært hvernig stjórnvöld geta staðið að þeirri fjármögnun án þess að leggja frekari skatta og gjöld á allan almenning í landinu. Ekki skal gleyma því að það hættuástand sem nú er á vegum úti leiðir til kostnaðar vegna umferðarslysa sem nemur 40–60 milljörðum á hverju einasta ári. Sérfræðingar sem kynnt hafa okkur staðreyndir máls segja að vegabætur muni strax hafa veruleg áhrif á þann kostnað og muni mögulega spara okkur tugi milljarða á hverju ári. Verkefnin munu því borga sig upp fyrr en varir. Það er staðreynd, kæri þingheimur. Veggjöld á almenning virðast því óþörf. Við jafnaðarmenn höfum frekar aðhyllst þá stefnu að þeir greiði sem geta á meðan frjálshyggjufólk, í hvaða flokki sem það finnst, hefur frekar aðhyllst þá stefnu að þeir borgi sem nota. Þannig vilja frjálshyggjumenn almenna skattheimtu á allan almenning, eins og stjórnarflokkarnir og Miðflokkurinn leggja nú til, þannig að ýti óhjákvæmilega undir ójöfnuð, en það er alveg ljóst að 400 kr. meðalgjald á meginæðar í kringum Reykjavík og í öll jarðgöng á Íslandi, sem og á ekinn kílómetra, mun leggjast þyngst á þá einstaklinga sem lægstar hafa tekjurnar og þurfa á hverjum degi að sækja vinnu, nám eða heilbrigðisþjónustu, t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu. Við skulum gera okkur grein fyrir því að allt tal um að þetta sé gert í umhverfisskyni er tómt hjóm, enda er því haldið fram að það sé svo hvetjandi fyrir íbúa landsins til að skipta úr bensín- og olíubílum í rafbíla. En þau rök duga skammt þegar hugað er að jöfnuði, enda eru það einnig þeir efnameiri sem eiga þess frekar kost að fjárfesta í nýjum og dýrum rafknúnum bílum. Þeir efnaminni aka áfram á gömlu bensínbílunum sínum, hvort sem okkur líkar betur eða verr, og eiga enn síður möguleika á að skipta yfir í nýja rafknúna bíla eftir álagningu frekari skatta á þá. Hugmyndir stjórnarflokkanna eru á þá leið að leggja á almennan vegaskatt vegna orkuskipta sem þá er lagður á hvern ekinn kílómetra. Áfram greiða þeir skatt vegna þess sem nota bensín- og olíudrifna bíla og munu þeir að auki greiða veggjöld á vegum og í göngum landsins. Þannig verður þreföld skattlagning á ákveðna hópa í boði ríkisstjórnar Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Það er engin skömm að því að breyta um kúrs, eins og sagt er, sagði hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson, í ræðu sinni hér fyrr í dag. Það er virðingarvert að hv. þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs viðurkenni þann viðsnúning sem sá flokkur tekur með þeim tillögum sem hér eru lagðar til um vegaskatta þvert á landsfundarsamþykkt þess flokks. Við skulum ekki gleyma því að núverandi formaður umhverfis- og samgöngunefndar, hv. þm. Jón Gunnarsson, er líklega eini þingmaðurinn sem staðið hefur fastur á sinni jákvæðu afstöðu til álagningar vegaskatta á almenning í landinu, enda er hann höfundur þess sem við erum að fara að greiða atkvæði um síðar í dag. Þessi samgönguráðherra Sjálfstæðisflokksins hefur þannig stýrt vinnunni við samgönguáætlun í höfn, en mögulega er það ekki alveg sama höfn og samgönguráðherra Framsóknarflokksins stefndi í. Vert er að minna á að í aðdraganda kosninga 2017 var fullyrt í kosningaþætti ríkissjónvarpsins að allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi væru á móti veggjöldum. Sama var upp á teningnum hjá formanni og hæstv. samgönguráðherra Framsóknarflokksins sem sagðist einnig alfarið vera á móti veggjöldum. Viðsnúningurinn virðist hafa átt sér stað í öllum þremur ríkisstjórnarflokkunum. Herra forseti. Hvar erum við stödd? Jú, nú er verið að keyra í gegn samgönguáætlun ríkisstjórnarinnar með breytingartillögum og tilmælum umhverfis- og samgöngunefndar þar sem ekki hefur verið hlustað á ákall landsmanna allra um forgangsröðun brýnustu verkefna vegna hættu á vegum úti. Það verk er sett á bið á meðan unnið verður næstu misseri að hugmyndum samgönguráðherra Sjálfstæðisflokksins um álagningu vegaskatta á Íslandi. Herra forseti. Öryggi landsmanna má ekki bíða. Við í Samfylkingunni leggjum því til breytingar á samgönguáætlun þannig að brýnustu verkefni í samgöngumálum samkvæmt Vegagerðinni, sem hefur töluvert um málið að segja, komi til framkvæmda, hvort heldur það eru nýframkvæmdir eða uppbygging vegakerfis. Einnig leggjum við til stórsókn í almenningssamgöngum vegna þess að við skuldum almenningi í nútíð og framtíð það að við tökum saman höndum, bætum þetta kerfi og tryggjum öryggi landsmanna.

Virðulegur forseti. Það verða vissulega tímamót ef svo fer fram sem horfir, að Alþingi sameinist um að senda þau skilaboð til framkvæmdarvaldsins að hér verði farið í stórkostlega uppbyggingu í samgöngukerfinu á grundvelli viðbótargjaldtöku þar sem við flýtum framkvæmdum svo um munar og sjáum gríðarlegar umbreytingar á næstu árum. Eftir þessu er kallað um allt samfélagið, þótt útfærslan sé auðvitað umdeild og er bara eðlilegt að umræða sé tekin um slíkt. Segja má að flestir séu sammála. Mér þykir vandræðagangur margra þingmanna í minni hlutanum endurspeglast í því að menn eru að reyna að þyrla upp moldviðri, tortryggja mál og eru allt of oft staddir í einhverjum smáatriðum og útúrsnúningum. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson talar t.d. mjög fjálglega um að þetta séu eingöngu framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu og að þær hafi ekki fengist ræddar að öðru leyti nema gjaldtaka komi til greina. Það er auðvitað alrangt. Samgönguáætlun stendur eins og hún stendur og innan Reykjavíkurborgar, þar sem flokkur hv. þingmanns er í meiri hluta, hefur borgarstjóri verið að ræða sérstaka gjaldtöku á framkvæmdir innan höfuðborgarinnar. Sú umræða hefur ekki komið upp í nefndinni. Áhrifin af þessum framkvæmdum ná þó inn á höfuðborgarsvæðið, samkvæmt þeim hugmyndum sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar hefur sameinast um. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson sagði einnig að við skiluðum auðu þegar kæmi að borgarlínu. Það er alrangt og það veit þingmaðurinn að er bara villandi umræða. Komið er vel inn á það í nefndarálitinu. Menn vita það líka, eða ég geri ráð fyrir því, að viðræður eru í gangi milli Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og samgönguráðuneytisins um hvernig ráðist verði í umfangsmiklar umbætur í samgöngumálum innan höfuðborgarsvæðisins og þá sérstaklega innan Reykjavíkurborgar þar sem menn staldra við og ræða mikið til að mynda slys á Hringbraut sem er eðlilegt að sé rætt þar sem ekið var á ungt barn. Okkur bregður við. En menn stoppa ekki við það í umræðunni að á hverju einasta ári slasast fólk mjög alvarlega í umferðinni í Reykjavík. Margir á hverju ári bera viðvarandi og varandi örkuml eftir slys á höfuðborgarsvæðinu. Hvers vegna? Vegna þess að ekki hefur fengist í gegn að vinna þar að sómasamlegum endurbótum á samgöngumálum. Hér var nefnt að notendagjöld yrðu hækkuð hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Það segir sami flokkurinn og hefur þegar lagt á innviðagjöld í Reykjavík. Hann hefur staðið að því að hækka þar gjöld stórkostlega og verð á íbúðarhúsnæði án þess að nokkuð liggi fyrir um hvernig fara á í framkvæmdir, í hvað á að eyða þeim gjöldum. Þá er byrjað að innheimta þau með tilheyrandi áhrifum á kannski einmitt þá sem minnst mega sín í íslensku samfélagi. Hræsnin í umræðunni fer í taugarnar á mér. Flokkur fólksins er alveg sérstakt umtalsefni. Það var ekki beinlínis uppbyggilegt að hlusta á hv. þm. Ingu Sæland sem lagðist gegn gjöldum í stað þess að berjast áfram fyrir útfærslum sem mættu verða að veruleika. Það var svolítið önnur nálgun hjá hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni, sem var einu sinni í Flokki fólksins, af því að hann hefur einmitt rætt við mig og við höfum rætt það að þegar kæmi að útfærslunni myndum við láta einhver afsláttarfargjöld sérstaklega vera til eldri borgara, til öryrkja, eins og við gerum í mörgum tilfellum, til að mynda í sund og almenningssamgöngur. Ég mun leggja mig fram um það og ég veit að um það verður samstaða í meiri hlutanum að við nálgumst þá hópa sem minna mega sín þannig að þetta verði ekki of íþyngjandi á þeim bænum. Oft er horft á kostnaðinn í þessari umræðu en ekki ávinninginn. Hvað kostar þetta mig? Það er eðlilegt. Fólk stoppar við það. Hvað kostar þetta mig sem fer hér reglulega á milli? Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson hefur farið mjög vel yfir það hvar ávinningurinn liggur, hvað það er í raun eins og lagt er upp með lítill kostnaður af heildarútgjöldum við að reka bíl. Þannig nálgumst við málið. Við ætlum að hafa þetta hófleg gjöld. Við í meiri hlutanum segjum í nefndaráliti að mikilvægt sé að ávinningurinn verði meiri en nemur gjaldtökunni. Við það ætlum við að standa. Það er útfærsluatriði sem nú er unnið að í samgönguráðuneytinu. Við ætlum líka að nálgast jöfnuð meðal landsmanna og þar með að hnekkja þeirri mýtu sem hér er haldið fram af þeim flokkum sem hafa ekki náð sér í þingmenn utan af landi og eru að reyna að róa á mið á höfuðborgarsvæðinu og slá ryki í augu almennings á þessu svæði um að þetta verði bara gjaldtaka bundin við þetta svæði, sem er alls ekki hugmynd þeirra sem að þessu standa, heldur einmitt það að jafna gjaldtöku þannig að þetta verði landsátak, átak allra. Þetta er fyrst og fremst átak til að greiða fyrir umferð, draga úr mengun, stytta ferðatíma og gera þetta hratt, miklu hraðar en efni standa annars til og miklu betur. Þannig eru þær hugmyndir sem hafa verið ræddar innan meiri hluta nefndarinnar að þar sé ekki verið að horfa til þess hvað umferðartölur akkúrat í dag segja til um hvort mislæg gatnamót eigi að koma eða tvöföldun eða 1+2 vegur hér og þar, heldur leyfum við okkur að vinna okkur fram í tímann, mörg ár fram í tímann. Við þurfum ekki að mæta aftur milli Hveragerðis og Selfoss eftir nokkur ár með tæki og mannskap til að rífa upp jarðveg og vinna aftur á sömu slóðum. Við klárum þetta. Þessi leið getur leyft okkur það. Það er valkostur, en það eru aðrar leiðir mögulegar í þessu. Við þurfum einnig að horfa til annarra innviða, eins og komið hefur verið inn á. Í samgöngumálum ber að nefna t.d. hafnir og flugvelli, en svo erum við líka með hjúkrunarheimili, velferðarkerfi og annað þar sem alls staðar er kallað eftir meira fjármagni. Það eru nálganir sem munu taka lengri tíma en sjálfsagt að skoða og forgangsraða í einhverja mikilvæga málaflokka. Það er aftur enginn annar valkostur sem býður upp á jafn mikla þátttöku þeirra ferðamanna sem ferðast hér um að taka þátt í þessari uppbyggingu með okkur. Málið er gríðarlega brýnt. Ef við værum að horfa á þetta í samanburði við eitthvað annað í samfélaginu þar sem við bregðumst við alvarlegum hlutum væri ekki hægt að líkja þeim tolli sem umferðin tekur hjá landsmönnum öllum, samfélaginu öllu, við annað en almannavarnaástand. Þess vegna viljum við fara þessa leið. Það er þess vegna sem við viljum bregðast við strax, þó að við séum tilbúin að skoða aðrar leiðir og ræða skynsamlegar útfærslur eins og ég hef komið inn á. Það er mikilvægt að hafa ekki þrönga hagsmuni í þessu fyrir okkur, vera minnug þess að við erum ein þjóð, fámenn þjóð sem býr í stóru landi. Verðmætasköpun á sér stað um allt land. Hin opinbera þjónusta hefur verið að mörgu leyti bundin við þetta landshorn. Við þurfum að taka tillit til þess. Við þurfum að greiða fólki leið, hvort sem er í flugi, á sjó eða á landi til að komast í þá þjónustu sem hingað hefur verið færð miðlæg. Mér finnst kannski fátt ömurlegra en umræðan hjá fámennum sveitarfélögum þar sem maður tekur þátt í umræðunni og menn horfa á hana með nærsýnisgleraugum og segja: Það er búið að laga hérna til okkar. Af hverju eigum við að fara að borga? Ja, það er af því að við eigum svo mikið eftir og við verðum að líta á okkur sem heild í þessu sem öðru. Ég ítreka nálgun meiri hlutans. Hún gengur út á að jafna þessu á landsmenn eins og hægt er en verum samt minnug þess að hér á þessum stað býr fjöldinn. Það er sama hvaða greiningar eru settar upp, alls staðar kemur upp mikilvægi þess að fara í þær höfuðleiðir sem hér eru undir og gera þær vel og betur en við sjáum fyrir okkur að geta gert með öðrum hætti. Það verður ávinningurinn af þessu fyrir okkur öll, alveg sama hvar á landinu við búum. Það verða síðan ruðningsáhrif af því að við getum farið í enn frekari framkvæmdir, bæði innan höfuðborgarsvæðisins sem annars staðar. Ég þakka nefndinni fyrir það mikla starf sem unnið hefur verið á vettvangi hennar á undanförnum vikum og mánuðum. Ég gef mér og ber til þess væntingar að við náum að ljúka þessum málum með sómasamlegum hætti.