Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á fundi atvinnuveganefndar, sem haldinn var þann 25. apríl sl., var Berglind Ósk Guðmundsdóttir kosin 2. varaformaður nefndarinnar í stað Hildar Sverrisdóttur. Auk þess var Njáll Trausti Friðbertsson kosinn 1. varaformaður fjárlaganefndar á fundi nefndarinnar í dag.

Forseta hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 1508, um úrræði til að komast á vinnumarkað, frá Evu Sjöfn Helgadóttur, þskj. 630, um fjölgun starfsfólks og embættismanna, og þskj. 982, um viðbrögð við vanvirðandi framkomu af hálfu ráðherra eða ráðuneytisstjóra og sálfræðiþjónustu fyrir starfsmenn ráðuneyta, báðar frá Helgu Völu Helgadóttur, á þskj. 593, um breytingu á fjárhæðum örorkulífeyris, tekjutryggingar og heimilisuppbótar, frá Jóhanni Páli Jóhannssyni, á þskj. 1296, um langvinn áhrif Covid-19, frá Andrési Inga Jónssyni, á þskj. 1458, um sjóði á vegum ráðuneytisins og stofnana þess, frá Hildi Sverrisdóttur, á þskj. 1485, um uppbætur á lífeyri, frá Guðmundi Inga Kristinssyni, á þskj. 1052, um lögbundið eftirlit og eftirfylgni með réttindum fatlaðra barna, frá Oddnýju G. Harðardóttur, og að lokum á þskj. 1151, um ráðningu starfsfólks með skerta starfsorku, frá Ásmundi Friðrikssyni.

Virðulegi forseti. Í svari frá hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra um skerðingar í almannatryggingakerfinu kom fram að í lok ársins 2020 voru skerðingarnar 62 milljarðar en tveimur árum seinna 75 milljarðar. Það er heil 13 milljarða kr. aukning á skerðingum á tveim árum. Ríkisstjórnin er að spara sér meira en 75 milljarða kr. í skerðingum á kostnað aldraðs fólks og öryrkja í almannatryggingakerfinu í lok árs 2022. Hvernig koma þessar skerðingar síðan fram í lífeyrislaunum almannatryggingakerfisins? Jú, af hverjum 10 kr. skila sér bara 2 kr. í vasa þeirra verst settu í kerfinu. Já, sláandi staðreynd. Við erum að tala um að 20.000 kr. af hverjum 100.000 kr. skili sér í vasa þeirra verst settu eftir að lífeyrislaun hafa skilað sér í gegnum skerðingarkerfið. Undanfarin ár hafa hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra ítrekað komið upp í þennan ræðustól til að fullyrða að þau hafi hækka lífeyrislaun svo rosalega mikið í almannatryggingakerfinu að annað eins hafi ekki sést. Ég spyr bara: Hvað klisja er það þegar 8 kr. af hverjum 10 skila sér beint í ríkissjóð í formi skatta og skerðinga? Og þá eiga eftir að koma inn skerðingar í félagsbótakerfinu, t.d. á leigubótum. Skerðingartölurnar tala sínu máli og bíta fast þá sem síst skyldi og á sama tíma ver ríkisstjórnin sig með því að þau hafi lækkað skatta á þá verst settu, lækkun sem allir fengu, en þeir verst settu sitja uppi með 2 kr. af hverjum 10 vegna skerðinga í þeirra boði. Gætum við þingmenn sætt okkur við svona skefjalaust óréttlæti gagnvart okkar launum eða almennt? Ríkisstjórnarþingmenn, reynið að skýra það út fyrir sárafátæku fólki þarna úti hvers vegna það eitt á að búa við svona skerðingaróréttlæti í ykkar boði. Þetta er kallað fínu nafni af ríkisstjórninni eins og hagsýni eða hagstjórn en er ekkert annað en níska og gróft fjárhagslegt ofbeldi af verstu gerð. Það er verið að stórauka skerðingar, ekki minnka þær. Þær upphæðir sem við erum að leggja inn í þetta kerfi skila sér ekki til þeirra sárafátæku og þau bíða enn eftir réttlætinu. Að gefnu tilefni: Ríkisstjórn, hættið að skatta fátækt.

Virðulegur forseti. Mig langar hér í störfum þingsins í dag að ræða fjarskiptamál sérstaklega og fjarskipti á landsbyggðinni og á fjölmörgum vinsælum ferðamannastöðum umhverfis landið. Mig langar sérstaklega að vekja athygli á þeirri stöðu að enn eru fjölmargir staðir sem ekki njóta fjarskiptasambands. Þar eru m.a. staðir á þjóðvegi eitt sem og vinsælir ferðamannastaðir, eins og fram hefur komið í fjölmiðlum síðustu daga. Slíkt er einfaldlega ekki í boði nú árið 2023. Þegar slys og óhöpp ríða yfir geta mínútur skipt máli, mínútur sem geta skipt sköpum um líf og dauða viðkomandi einstaklinga sem í því lenda. Það skiptir einnig máli fyrir viðbragðsaðila á vettvangi að geta verið í sambandi við sitt bakland er kemur að því að kalla til fleiri bjargir og skipuleggja aðgerðir sem oft geta verið stórar og flóknar og kalla á mikla samhæfingu mismunandi viðbragðsaðila. Því er afar mikilvægt nú strax þegar það liggur fyrir að fjölgun ferðamanna hingað til lands er að ná nýjum hæðum í ár að við setjum aukinn kraft í uppbyggingu fjarskiptanets á þeim fjölförnu ferðamannastöðum sem og á þjóðvegi eitt þar sem vitað er að fjöldinn verður mikill nú í sumar sem og á komandi árum. Mig langar að nefna eitt atriði í þessu samhengi sem er 5G-kerfið sem m.a. Færeyingar hafa komið sér upp og gengur út á að öll fjarskipti viðbragðsaðila fari í gegnum 5G-kerfið í síma viðkomandi aðila. Hér erum við að byggja tvöfalt kerfi, hefðbundið farsímakerfi og Tetra-neyðarfjarskiptakerfi sem neyðaraðilar nota með tvöföldum kostnaði. Það er mín skoðun að við eigum að setja af stað vinnu við að skoða færeyska módelið og skoða kosti þess og galla að byggja upp eitt kerfi sem væri mun meira þokkandi og nota þá fjármuni sem nýttir eru til uppbyggingar tveggja kerfa í eitt. Með þeirri leið væri hægt að fjölga gríðarlega sendum sem myndu nýtast bæði fyrir neyðaraðila og almenning.

Herra forseti. Árið 2019 fékk borgarstjórinn í Reykjavík hæstv. innviðaráðherra til að samþykkja það að flytja Reykjavíkurflugvöll að Krýsuvíkureldstöðinni en taldi sig þó hafa fengið það fyrir að í millitíðinni yrði á engan hátt skert rekstraröryggi og flugöryggi vallarins. Eftir að eldsumbrot hófust vildi borgin fara að drífa í því að byggja þarna engu að síður en þá sagði hæstv. ráðherra í viðtali við Kristján Má Unnarsson að Reykjavíkurborg fengi ekki flugvallarland í Skerjafirði til íbúðabygginga meðan annar jafn góður eða betri kostur undir flugvöll væri ekki upp byggður. Hæstv. ráðherra sagði að meðan annar kostur, jafn góður eða betri, væri ekki uppbyggður fælist samkomulagið í því að þessi völlur hér sem við stöndum á ætti að vera í óbreyttri mynd rekstrarlega og öryggislega. Hæstv. ráðherra sagði reyndar að hann væri orðinn leiður á að slá á puttana á borginni hvað þetta varðaði, en hafi hann einhvern tímann gert það er hann hættur því núna og búinn að afhenda borgarstjórunum prikið aftur. Ég spurði hæstv. forsætisráðherra út í þetta og fleiri svikin loforð ráðherra ríkisstjórnar hennar en hún taldi að ég væri bara að tala um Framsóknarvandamál svo ekki er von á mikilli aðstoð frá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði. Hins vegar hafa 14 oddvitar Sjálfstæðisflokksins í sveitarstjórnum og stöku þingmenn vaknað til lífsins og bent á að þarna sé verið að fara gegn loforðum. En hæstv. innviðaráðherra svaraði því í morgun með því að saka þá hina sömu um óheilindi með því að benda á að hann væri ekki að standa við það sem hann hefði lofað. Og ég spyr núna, hæstv. forseti: Hvað ætla þingmenn og ráðherrar Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks að gera? Hvernig ætla þeir að bregðast við því? Það þýðir ekkert að koma síðar og segjast ekkert hafa getað gert 

Hæstv. forseti. Gervigreindin er og hefur verið í stöðugri þróun síðustu ár. Margir kostir fylgja þeirri þróun en gervigreindin hefur nýst til að auka lífsgæði, leysa flókin verkefni og vinna í þágu einstaklinga og félaga. Gervigreindin er mögnuð. Hún getur kennt sér sjálfri. Hún getur aflað upplýsinga og nýtt sér þann lærdóm við að leysa verkefni á ógnarhraða. Hún er farin að vera svo sannfærandi að það er oft erfitt að gera sér grein fyrir því hvað er gert af gervigreind og hvað er gert af manneskju, svo sem raddir, myndir og jafnvel tónlist. Það er því augljóst að það þarf að stíga varlega til jarðar og þróa og nýta gervigreindina á réttan máta. Nú þegar hafa mjög margir áhyggjur af þessari þróun. Löggjafar alls staðar um heiminn eiga enn eftir að mynda umgjörð og reglur um þróun og beitingu gervigreindar. Það er mikilvægt að Ísland verði ekki eftirbátur annarra ríkja við að skapa slíka umgjörð. Þróun gervigreindarinnar er orðin það hröð að forystufólk í tækniiðnaðinum hefur varað við mögulegum eftirköstum. Sérfræðingar og hugsjónafólk á sviði tækninnar hafa birt opið bréf þar sem mælt er með sex mánaða hléi á frekari þróun gervigreindarinnar til að veita löggjöfum frekari tækifæri til að skapa umgjörðina. Gervigreindin hefur oft birst sem boðberi hamfara í ýmsu afþreyingarefni en áhyggjurnar núna eru annars efnis. Það er nefnilega frekari hætta á aukinni upplýsingaóreiðu, fölsun efnis, sem í raun á sér þegar stað, og fækkun starfa. Við þurfum að mynda lagalega umgjörð um þróun og notkun gervigreindar í sífellt stafrænni heimi. Gervigreindin veitir okkur tækifæri og áskoranir sem við þurfum að vera reiðubúin fyrir.

Forseti. Ég spjallaði við konu um daginn sem sagði mér frá dóttur sinni sem greindist með ADD fyrir meira en ári síðan. Dóttirin bíður enn eftir að komast að hjá geðheilsuteyminu sem á að veita henni þjónustu. Önnur kona sagði mér nýlega frá syni sínum sem þarf aðstoð talmeinafræðings. Biðlistinn fyrir þann dreng er 2–4 ár; bið sem mun hafa áhrif á líðan þessa stráks stóran hluta skólagöngunnar. Önnur kona sagði mér frá aldraðri móður sinni sem ekki kemst á hjúkrunarheimili en fer reglulega inn á Landspítala þaðan sem hún er send heim um leið og færi gefst. Dóttirin veitir mömmu sinni þá aðstoð sem heilbrigðiskerfið gerir ekki. Ríkisstjórnin kynnti nýlega heildstæða áætlun um uppbyggingu innviða í heilbrigðiskerfinu til 2030, ofboðslega stórt nafn um að byggja eigi nýtt hús. Allir eru sammála um að það þurfi að byggja nýjan Landspítala, en hvað svo? Steinunn Þórðardóttir, formaður Læknafélagsins, sagði um daginn, með leyfi forseta: „Þarna er ekki talað um neina aðra þætti en steinsteypuna við Hringbraut, að það eigi að klára þetta hús.“ Staðan í dag er sirka þessi: Fólk sem þarf á heimilislækni að halda hér á höfuðborgarsvæðinu getur fengið næsta lausa tíma í september. Á landsbyggðinni eru svæði sem útlit er fyrir að verði heimilislæknislaus. Amma og afi liggja inni á Landspítala því að hjúkrunarrými eru ekki til. Börn eru á biðlistum í mörg ár. Fólk sem ekki kemst til heimilislæknisins eða á hjúkrunarheimili fer á bráðamóttökuna. Og hvaða framtíðarmynd erum við að teikna upp fyrir börnin sem ekki komast að hjá geðheilsuteyminu? Biðlistar eru helsta vörumerki íslenska heilbrigðiskerfisins en Ísland á skilið að fá að vera það þjóðfélag sem við segjumst vera; velferðarsamfélag þar sem fólk kemst til læknis án þess að þurfa að vera ríkt, frekt eða tengt.

Virðulegi forseti. Reykjavíkurflugvöllur er miðstöð innanlandsflugs. Flugvöllurinn þarf að vera áfram í Vatnsmýrinni því að hann skapar öryggi fyrir innanlandsflugið, mætir þörfum sjúkraflugs og er brúin milli landsbyggðar og höfuðborgar. Völlurinn er líka mikilvægur varaflugvöllur í millilandaflugi. Þess vegna er fyrirliggjandi samkomulag ríkis og borgar frá 2019 grundvallarplagg; samkomulag um að rekstraröryggi á Reykjavíkurflugvelli haldist óbreytt að lágmarki næstu 20–30 árin eða þar til annar jafn góður eða betri kostur finnst. Í síðustu viku kom út skýrsla sem er til komin vegna þess að innviðaráðherra stoppaði af áform sem fara áttu af stað fyrir ári og setti þess í stað af stað flugfræðilega rannsókn til að finna út hvort hægt væri að byggja í Vatnsmýrinni án þess að það hefði óásættanleg áhrif á flugvöllinn og nú liggur niðurstaðan fyrir. Það er hægt. Reykjavíkurborg fer nú yfir deiliskipulag í samvinnu við Isavia í samræmi við ábendingar úr skýrslunni og þannig þarf að nota það sem þar kemur fram til að breyta áformum og deiliskipulagi. Það er leiðin sem borgin getur notað til að standa við samninginn frá 2019 og byggja nýjan Skerjafjörð án þess að skerða rekstraröryggi flugvallarins. Þá þarf líka að vinna úr öllum veðurmælingum sem til eru um flugvelli landsins. Það þarf líka að bæta við vindmælingum, meta áhrif trjágróðurs eins og í Öskjuhlíð og síðast en ekki síst þarf að byggja nýja flugstöð í Vatnsmýrinni og fara í annað eðlilegt viðhald og endurnýjun mannvirkja í samræmi við ákvæði gildandi samgönguáætlunar Alþingis. Völlurinn er ekki að fara og flug í Vatnsmýri skerðist ekki næstu 20–30 árin.

Hæstv. forseti. Varða, rannsóknastofnun vinnumarkaðarins, var að gera grein fyrir niðurstöðum nýrrar könnunar sem gerð var meðal félagsmanna ASÍ og BSRB. Því miður koma niðurstöður þessarar könnunar ekkert sérstaklega mikið á óvart, en þær draga upp dökka mynd af stöðu efnaminnstu fjölskyldnanna á Íslandi. Það sem þær segja okkur líka er að staða þessara hópa fer ekki batnandi heldur fer hún versnandi. Það er í samræmi við niðurstöður kjarakannana sem Efling hefur gert og í samræmi við skýrslu sem Barnaheill birtu síðastliðið haust um stöðu barna og fátækt barna á Íslandi. Hvað er hér um að tefla, hæstv. forseti? Af þeim sem svara segist tæplega helmingur eiga erfitt með að ná endum saman. Fjárhagsstaða kvenna er verri en karla á öllum mælikvörðum sem prófaðir eru. Fjárhagsstaða einstæðra foreldra er verst meðal vinnandi fólks. Fjárhagsstaða einstæðra mæðra er verri en fjárhagsstaða einstæðra feðra. Þriðja árið í röð mælist staða innflytjenda mun verri en innfæddra Íslendinga. Vinnandi fólk, fullvinnandi fólk á lágum launum, getur ekki greitt leiguna sína, á í miklum erfiðleikum með óvænt útgjöld, getur ekki mætt útgjöldum upp á nokkra tugi þúsunda. Og á meðan við erum að taka þessa punktmælingu, ef svo má að orði komast, í febrúar og mars á þessu ári, þá er verðbólgan enn að mælast 10%. Lágvaxtaskeiðinu svokallaða er löngu lokið og ríkisstjórnin er algerlega verklaus.

Hæstv. forseti. Það er grafalvarlegt mál þegar kjörnir fulltrúar nýta sér stöðu sína og vettvang til að ala á og kynda undir gróusögur, láta sem þær séu staðreyndir. Hér er ég að tala um sögusagnir af meintri hegðun og atferli flóttafólks í Reykjanesbæ sem notaðar eru til að skauta samfélagið í „við og þau“, þar sem þau eru flóttafólk sem þykir einkar heppilegt að beina hatri að. Sannleikurinn er fyrsta fórnarlambið í slíkri skautun. Undir gróusögurnar er rækilega kynnt, m.a. hér í ræðustól Alþingis af þingmönnum til að upphefja sig á kostnað þeirra sem veikt standa og eflir hatur í þeirra garð. Í nýjasta tölublaði Heimildarinnar er vönduð úttekt á þessu og ganga blaðamenn í það að kanna sannleiksgildi sögusagnanna sem alþingismennirnir hefðu sjálfir betur gert áður en þeir básúnuðu fordómana. Úttekt Heimildarinnar sýnir að nánast allar sögusagnirnar virðast byggðar á sandi en það skiptir í raun engu í augum þeirra sem sjá sér leik á borði í lýðskrumi. Til dæmis flutti hv. þingmaður héðan úr pontu Alþingis fullyrðingu um að íbúum hefði verið hent út úr blokk í Reykjanesbæ og á götuna til að rýma fyrir flóttafólki. Þegar blaðamenn bentu honum á að sagan hefði reynst röng svaraði þingmaðurinn að hann væri að bergmála það sem honum var sagt og að hann hefði ekki tíma til að gá hvort fólk væri raunverulega á götunni. Þetta er ekki boðlegt, hæstv. forseti. Þessu verður að linna.

Herra forseti. Ég verð að taka undir það sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins, sagði fyrr í þessari umræðu um stöðuna varðandi flugvöllinn í Vatnsmýrinni. Þetta er auðvitað algjörlega ótrúleg staða sem er komin upp, í ljósi þess hversu bærilega varnarstöðu hæstv. innviðaráðherra hafði formað í kjölfar þess að vera vakinn fyrir nokkru síðan af værum blundi hvað málefni flugvallarins varðar, að nú sé búið að ramma inn það ferli að jarðvinna hefjist og að uppbygging byggðar við enda flugvallarins í Vatnsmýrinni hefjist. Ég hafði ekki heyrt þetta viðtal við hæstv. innviðaráðherra í Bítinu í morgun fyrr en það var nefnt hér í ræðu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Það að hæstv. innviðaráðherra saki Sjálfstæðismenn um óheilindi í þessu máli, og ætla ég nú að taka til varna fyrir þá, er svo ótrúlegt að það tekur ekki nokkru tali. Ráðherra góður, líttu þér nær hvað óheilindin varðar. Staðan er sú að árið 2019 var undirritað samkomulag sem allir aðilar, nema mögulega borgarstjórinn í Reykjavík, töldu ramma það inn að flugvöllurinn í Vatnsmýrinni fengi að vera þar í friði, rekstrarlega og flugöryggislega, þar til annar kostur væri tilbúinn. Nú liggur fyrir í þessari skýrslu, sem sagt var frá 27. apríl, fyrir rétt um viku síðan, að flugöryggis- og flugtæknilega mun þessi byggð hafa áhrif til neikvæðrar þróunar. Það er ótrúlegt að menn ætli að fara af stað með framkvæmdir í Vatnsmýrinni þegar skýrslan beinlínis segir það. Fulltrúi flugöryggisnefndar FÍA í hópnum hefur alls ekki dregið úr alvarleika málsins 

Virðulegur forseti. Í fréttaskýringarþættinum Kveik í gærkvöldi fengum við enn og aftur að heyra að dómsmálaráðherra hefur ákveðið að selja flugvél Landhelgisgæslunnar, TF-SIF. Vél sem hefur sannað sig við leit og björgun á Íslandi, vél sem hefur veitt krítískar, vísindalegar upplýsingar um eldgos og hættu af þeim, vél sem staðið hefur skip að ólöglegum veiðum í landhelginni, vél sem hefur fylgst með ferðum rússneskra njósnaskipa í nágrenni Íslands, vél sem hefur bjargað lífum þúsunda fólks á flótta. Allt þetta ætlar ráðherra að ná að framkvæma með minni flugvél sem myndi kosta stórfé að kaupa og útbúa vel. Afsökun ráðherra er sú að til þess að halda vélinni í rekstri í dag þurfi að leigja hana út til landamærastofnunar Evrópu, Frontex, langtímum saman, allt af því að flokkur ráðherra vill ekki hækka veiðigjöld svo þau standi a.m.k. undir kostnaði við eftirlit og rannsóknir. Þetta er í annað sinn á þessu þingi sem við þingmenn fáum að heyra að selja eigi TF-SIF. Síðast kom hér á þingi fram einskær vilji þingheims, þvert á pólitíska flokka, til þess að standa vörð um þetta mikilvæga tæki. Er það von mín að við hv. þingmenn stöndum saman gegn ruglinu í dómsmálaráðherra þegar kemur að þessari flugvél.

Virðulegi forseti. Í dag bárust fréttir af því að Ísland dettur niður um þrjú sæti á milli ára á lista þar sem fjölmiðlafrelsi er mælt af samtökunum Blaðamenn án landamæra. Ísland er nú í 18. sæti en önnur Norðurlönd raða sér í efstu sæti listans. Ísland hefur verið að þokast niður þennan lista undanfarinn áratug og það gefur auðvitað augaleið að við eigum ekki að sætta okkur við þetta, ekki síst þegar haft er í huga að fyrir 13 árum vorum við í toppsætinu og fyrir 11 árum í 2. sæti. Við hljótum öll að hafa þann metnað að reyna eins og kostur er að tryggja að fjölmiðlar séu eins sterkir og mögulegt er til þess að þeir geti veitt stjórnvöldum hverju sinni og samfélaginu öllu aðhald og upplýst fólk um það sem máli skiptir. Við þekkjum öll hversu slæm fjárhagsstaða íslenskra fjölmiðla er. Við vitum að þeir eru fáliðaðir og það er margt hægt að laga í starfsumhverfi þeirra til að bregðast við. En það skiptir líka máli í þessu samhengi að þeir hafi aðgang að upplýsingum og að laga- og regluverkið hér geri þeim ekki erfitt fyrir í upplýsingaleitinni og aðhaldshlutverki sínu. Fyrr í vetur vakti talsverða athygli að í einu stærsta fíkniefnamáli sem upp hefur komið hérlendis gátu fjölmiðlar ekki greint frá því í sjö vikur sem sakborningar eða vitni í málinu sögðu í þessu réttarhaldi sem þó var opið almenningi. Dómari í málinu bannaði frásagnir með vísan í lög þar til öllum skýrslutökum væri lokið og þær tóku þessar sjö vikur. Þessi lagatúlkun dómarans þótti umdeild og þetta var gagnrýnt mjög af fjölmiðlum og fleirum. Þessu vill þingflokkur Viðreisnar breyta og síðar í dag mæli ég fyrir frumvarpi sem tryggja á að bann dómara við samtímafrásögn úr dómsal gildi aðeins á meðan skýrslutaka hvers aðila eða vitnis stendur yfir og nái ekki yfir lengra tímabil. Þannig er unnt að koma í veg fyrir sakaspjöll án þess að takmarka aðgengi fjölmiðla og almennings meira en þörf er á að þeim upplýsingum sem fram koma í réttarsal og á þeim upplýsingum eigum við jú öll rétt á. Frumvarpið gætir þannig betur að frelsi fjölmiðla og styður við mikilvægi þess í opinni og lýðræðislegri umræðu.

Herra forseti. Í dag er fólk að missa heimili sín. Í dag sofa ungir foreldrar með börnin sín úti í bíl, ungbörn í bílnum. Þau eiga í engin hús að venda. Í gær var gamall maður borinn út af heimili sínu ásamt syni sínum sem er í hjólastól og þegar hann spurði hvert hann ætti að fara, hvar hann gæti átt heima, var svarið: Fáðu þér hótel eða farðu í gistiskýli. Gistiskýli sem eru ætluð fyrir fólk sem býr við alkóhólisma og fíknivanda. Svona er Ísland í dag. Á meðan situr þessi ríkisstjórn hjá og reynir að telja fátæku fólki trú um það að hér drjúpi smjör af hverju strái. Hvernig er hægt að koma fram fyrir alþjóð og reyna að telja fátæku fólki trú um að það hafi það gott? Þessi ríkisstjórn hefur gjörsamlega stungið öllum sínum tólf hausum í sandinn og gerir akkúrat ekkert í því að reyna að laga aðstæðurnar sem fólk býr við í dag sem er gjörsamlega að bugast. Einstaklingur auglýsti litla íbúð til leigu. Innan tveggja tíma var hann búinn að fá 200 umsóknir. Hann var búinn að tala við fullt af fólki; grátandi fólki, hrópandi fólki, hótandi fólki, fólki sem vildi ekki lifa lengur. Svona er Ísland í dag. Í dag mun ég mæla fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um húsaleigu þar sem ég mun fara fram á leigubremsu auk þess að reyna að auka réttindi leigjenda. Herra forseti. Við getum ekki gert annað en sýnt 100% vantraust gagnvart stjórnvöldum sem loka öllum dyrum og gluggum og snúa blinda auganu að þeirri örbirgð og þeirri skelfingu sem ríkir á meðal tugþúsunda samlanda þeirra á Íslandi í dag.

Virðulegi forseti. Nýverið vakti hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir athygli á áformum um sölu á fjarskiptainnviðum sem nú hafa verið samþykkt af meiri hluta borgarstjórnar með hlutafjáraukningu Ljósleiðarans. Til stendur að fá einkaaðila að borðinu. Aðeins Vinstri græn og Sósíalistaflokkurinn í borginni hafa andmælt þessum áformum. Hingað til hefur Samfylkingin, sem leiðir borgarstjórn, talað fyrir því að þjóðhagslega mikilvægir innviðir eigi að vera í eigu þjóðarinnar. Ljósleiðarinn er fyrirtæki sem tryggir að heimili og fyrirtæki í landinu hafi aðgang að interneti. Við sem þjóð verðum að geta treyst því að hafa aðgang að traustum háhraðanettengingum á verði sem öll ráða við. Með því að einkavæða grunnþjónustu aftengjum við um leið lýðræðislega aðkomu. Það er hlutverk opinberrar þjónustu að tryggja jafnan aðgang. Slíkt er ekki hægt að tryggja í einkageiranum. Hingað til hafa félagshyggjuflokkarnir í borginni staðið saman á móti öllum slíkum hugmyndum en mér þykir ljóst að um er að ræða stefnubreytingu hjá Samfylkingunni í þessum efnum. Við Vinstri græn höfum alltaf lagt mikla áherslu á að íslenska ríkið styrki innviði sína í tæknibyltingunni og fyrir okkar tilstuðlan hafa verið stigin stór skref í þá átt, en árið 2019 keypti ríkissjóður Farice, sem rekur gagnastrengina Farice og Danice. Farice er núna að fullu í eigu íslenska ríkisins og það gerðist á vakt Vinstri grænna sem og að þriðji strengurinn var lagður. Þar var um að ræða stafræna innviðafjárfestingu til að tryggja örugg og áreiðanleg fjarskipti hér á landi og skapa forsendur fyrir því að Ísland stígi stærri skref í stafrænum heimi með almannahagsmuni að leiðarljósi. Þetta er auk þess brýnt þjóðaröryggismál. Í mínum huga sýnir þetta svart á hvítu á hvaða leið Samfylkingin er því, virðulegur forseti, í þingræðum við umræðu um sölu Símans á annarri gagnaveitu, Mílu, fóru þingmenn Samfylkingarinnar mikinn um þjóðhagslega mikilvæga innviði. Hér er augljóslega um stefnubreytingu að ræða eða eru fulltrúar Samfylkingarinnar hér á þingi og í borginni ekki sammála um hvað eru þjóðhagslega mikilvægir innviðir?

Við erum líklega ekki jafn stefnuföst og þið í stjórnarsamstarfinu.

Herra forseti. Ég var á fundi á dögunum með íbúum Alaska sem lýstu því með áhrifamiklum hætti hver loftslagsáhrifin þar hafa orðið síðastliðin tíu ár með skógareldum, landrisi sums staðar, hærri sjávarstöðu annars staðar og ofsaveðrum. Þeim finnst eins og enginn muni eftir þeim og að okkur hinum, sem með lifnaðarháttum okkar höfum valdið hamförunum, finnist óþægilegt að vita hvað gengur á á norðurslóðum. Loftslag á norðurslóðum hefur hlýnað fjórfalt hraðar en annars staðar á jörðinni. Það er vegna þess að snjór og ís sem endurvarpar sólarljósi bráðnar. Jöklar eiga eftir að bráðna hraðar og það mun leiða til hækkandi sjávarstöðu og hafa áhrif á alla jarðarbúa. Ef Grænlandsjökull einn bráðnar þýðir það 6 metra hækkun sjávarmáls. Þessar hröðu breytingar eru af mannavöldum og hafa afgerandi áhrif á lífríki og byggðarlög á norðurslóðum. Bráðnun jökla og sífrera hefur víðtæk áhrif á lífríki sjávar og lands og á allan heiminn. Afleiðingarnar eru hnattrænar og keðjuverkandi enda vistkerfi jarðarinnar samofið. 99% allra vísindagreina um málið sýna að brennsla jarðefnaeldsneytis hitar jörðina. Gróðurhúsalofttegundir eru vissulega þar aðeins einn þáttur en sá mikilvægasti og sá þáttur sem við getum haft áhrif á. Næstu fimm til tíu ár skipta sköpum fyrir mannkynið og vistkerfi jarðar. Ríkustu 10% eru ábyrg fyrir helmingnum af allri losun gróðurhúsalofttegunda en afleiðingarnar koma harðast niður á fátækum þjóðum. Þannig er baráttan gegn hamfarahlýnun óaðskiljanleg baráttu gegn ójöfnuði og ábyrgð ríkra þjóða er mikil. Hlýnun jarðar mun valda meiri hamförum  
            

Herra forseti. Mikið álag hefur verið á slökkviliðsmönnum undanfarna daga. Stórbruni var í Hafnarfirði, eldur í skipi í Sandgerði og eldur í skipi í Njarðvík þar sem einn skipverji lést og annar slasaðist alvarlega. Eldsvoðar í skipum eru sérstaklega hættulegir og í Njarðvík voru þrír slökkviliðsmenn Brunavarna Suðurnesja hætt komnir við störf sín. Slökkviliðsmenn eru útsettir fyrir starfsumhverfi sem vísindalega hefur verið sannað að eykur líkur á heilsubresti. Þannig eru slökkviliðsmenn allt að tvöfalt líklegri til að fá ákveðnar tegundir krabbameina samkvæmt rannsóknum. Þrátt fyrir miklar forvarnir og betri útbúnað slökkviliðsmanna við slökkvistörf eiga þeir aldrei möguleika á að verja sig fullkomlega gegn krabbameinsvaldandi efnum í reyk sem myndast við bruna. Í Kanada, Bandaríkjunum og Ástralíu eru um 15 tegundir af krabbameini skilgreindar sem atvinnusjúkdómar hjá slökkviliðsmönnum. Herra forseti. Fyrir tveimur árum flutti ég hér í þingsal breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um slysatryggingar almannatrygginga. Lagði ég til hvaða gerðir krabbameina skuli teljast bótaskyldir atvinnusjúkdómar hjá slökkviliðsmönnum. Tillagan var felld hér í þingsal. Ráðherra gat þess hins vegar að horft yrði til þessa í reglugerð og því væri breytingartillagan óþörf. Reglugerðin leit síðan dagsins ljós tveimur árum síðar. Í stuttu máli er niðurstaðan þessi: Ekkert er minnst á slökkviliðsmenn, ekkert er fjallað um hvort og þá hvaða starfsstéttir geti hugsanlega verið útsettari fyrir því að greinast með sjúkdóma vegna starfsumhverfis. Þetta eru kaldar kveðjur, herra forseti, til slökkviliðsmanna sem hætta lífi sínu í þágu borgaranna. Ég skora hér með á hæstv. heilbrigðisráðherra að tryggja að krabbamein verði viðurkennt sem atvinnusjúkdómur slökkviliðsmanna.

Herra forseti. Þetta er óhemju galið og skaðlegt mál. Það er í andstöðu við frjálst markaðshagkerfi. Það felur í sér gríðarlegar kerfisflækjur, stækkun báknsins, mikinn kostnað fyrir fyrirtæki og almenning. Það stuðlar að aukinni óhagkvæmni og skertri verðmætasköpun, heftir atvinnuuppbyggingu og í því felst líka refsigleði og eftirgjöf valds frá íslensku samfélagi til stýrinefnda í Brussel. Það er ekki alveg ljóst hvenær Sjálfstæðisflokkurinn gafst upp á markaðshagkerfinu en með samþykkt þessa frumvarps er það staðfest.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir að taka vel utan um málið. Hún tók utan um breytingartillögu hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar, Flokki fólksins, af öllu hjarta þar sem við tökum í rauninni utan um fatlað fólk, ekki síður en aðra, til að gefa þeim kost á því að eiga jafnan rétt á aðgengi að menningu og tónlist eins og okkur hinum. Takk, elskulega allsherjar- og menntamálanefnd og takk, þið öll, því að ég veit það að auðvitað segjum við öll já. Það er ekki alltaf sem við gerum það.

Hæstv. forseti. Við erum að fara að greiða atkvæði um tónlistarstefnu Íslands. Stefnunni er ætlað að styðja við tónlist sem listgrein, tónlistarfólk og aðra sem starfa við tónlist. Eins og kom fram í máli hv. þm. Ingu Sæland hér áðan þá kom fram breytingartillaga frá hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni og komu þar fram tvö markmið; annars vegar markmið um að stuðla að þátttöku fatlaðs fólks í menningarlífi og listum og hins vegar að gerð verði úttekt á starfsumhverfi tónlistarfólks til að finna leið til að bæta lífsafkomu þess og efla listgreinar. Þessi breytingartillaga er til bóta og ég legg til að við styðjum hana. Hv. allsherjar- og menntamálanefnd þakka ég fyrir vinnunna. Ég tel að í dag munum við stíga mjög stór skref fyrir íslenskt menningarlíf.

Virðulegi forseti. Þetta er mikill gleðidagur í dag þar sem við erum að samþykkja þessa stefnu. Þessi stefna fyrir tónlistina er löngu tímabær. Ég vil þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir sérstaklega góð störf, en stefnan er liður í því að efla hinar skapandi greinar á Íslandi. Við erum núna að taka upp stefnur fyrir hverja einustu grein; tónlistina, myndlistina, hönnunina, og allt á þetta að mynda eina heild þar sem við verðum í sókn fyrir þessar greinar. Þær skapa útflutningstekjur. Unga fólkið okkar vill vera þarna. Þannig að ég er mjög ánægð með þetta skref sem við erum að taka.

Forseti. Kjaragliðnun er pólitísk ákvörðun. Lög um almannatryggingar tryggja lífeyristaka gegn kjaragliðnun, en þrátt fyrir það er kjaragliðnun staðreynd á Íslandi. Á hverju ári leggur hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fram fjárlagafrumvarp. Árlega kemur þar fram hvað ráðherrann og ráðuneyti hans ætla eldra fólki til að lifa af, hversu hár ellilífeyrir eigi að vera. Þar er ár eftir ár beitt ótrúlegustu reiknikúnstum til að komast hjá því að framfylgja 69. gr. laga um almannatryggingar þar sem skýrt er kveðið á um að ellilífeyrir eigi aldrei að hækka minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Reiknikúnstir ráðuneytis hæstv. ráðherra hafa sífellt vanmetið verðlagsþróun, almenna launaþróun og vísitölu neysluverðs og þá hefur alltaf hallað á lífeyristakann. Samkvæmt útreikningum Landssambands eldri borgara hefur kaupmáttur ellilífeyris ekki haldið í við almenna launaþróun á síðustu árum, frá árinu 2018, hvort sem horft er til lágmarkslauna eða launavísitölu, en til að svo megi vera ætti hann að vera 20.000–40.000 kr. hærri en hann er í dag. Þetta er vel tíundað í umsögn landssambandsins um síðustu fjárlög og rökstutt skýrt og afar skilmerkilega. Telur ráðherra þetta ásættanlegt? Nú lifum við á verðbólgutímum. Verðbólgan sleikir tveggja stafa tölu í dag. Í ár er gert ráð fyrir að verðbólga verði 8,2% en ekki 5,6%, eins og gert var ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu. Hvernig hyggst ráðherra bregðast við og jafna mismunun á gildandi fjárlögum og rauntölum verðlagsbreytinga varðandi lífeyri þeirra sem eiga lífsafkomu sína undir þessu? Hvers vegna hefur ráðherra ekki beitt sér fyrir hækkun almannatrygginga í samræmi við verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs? Ranglega hefur hæstv. ráðherra haldið því fram í mörg liðin ár að ellilífeyrir væri 300.000 kr. Ráðherra veit fullvel að ellilífeyrir náði ekki þessari tölu fyrr en í ár, loksins á þessu ári. Í dag er ellilífeyrir 307.829 kr. fyrir skatta og skerðingar. Það er nú öll rausnin. Lífeyristakar hafa árum saman kallað eftir því að óskertur ellilífeyrir nái sömu upphæð og lágmarkstaxtalaun á vinnumarkaði. Lágmarkstaxti Eflingar er í dag 402.235 kr. Þarna munar um 95.000 kr. ellilífeyristakanum í óhag. Láglaunafólk getur vart lifað af 402.000 kr., hvað þá að fátækt eldra fólk geti lifað af 307.000. Síðan á eftir að greiða tekjuskatt af þessum upphæðum svo rauntekjurnar eru lægri. Hverjar eru ástæður kjaragliðnun ellilífeyris- og lágmarkslauna að mati ráðherra? Svo koma skerðingarnar. Við skulum tala um þær því að þær eru óhjákvæmilegar samkvæmt lögum, enda er það svo að það eru sárafáir sem fá ellilífeyri óskertan vegna þess hve almenna frítekjumarkið er lágt. 1. janúar 2017 var sett frítekjumark á allar tekjur sem nú gilda fyrir lífeyrissjóðstekjur og fjármagnstekjur. Frítekjumarkið var þá 25.000 kr. Það er enn, rúmum sex árum síðar, 25.000 kr. Lágt frítekjumark kemur harðast niður á því fólki sem hefur lægstu tekjurnar, einkum og sér í lagi konum sem unnið hafa láglaunastörf, einhleypu fólki, að ógleymdum þeim sem eru á hinum alræmda íslenska leigumarkaði þar sem leiguverð er í hæstu hæðum og húsnæðisöryggið lítið. Fjármagnstekjur eru að fullu reiknaðar til skerðinga á ellilífeyri jafnvel þótt yfirleitt sé um að ræða neikvæða vexti af sparireikningum. Skattalöggjöfin gefur frítekjumark upp á 300.000 kr. á ári en það gefur skerðingum á ellilífeyri þá enga miskunn.  
             Kjaragliðnun verður að uppræta strax. Það er lágmarkskrafa að ráðherra og ráðuneyti hans fari eftir 69. gr. laga um almannatryggingar og reikni rétt. Eldra fólk hefur ekki tíma til að bíða eftir réttlæti.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir tækifærið til að ræða þessi mál. Það er rétt að taka fram í upphafi að þótt málaflokkurinn heyri efnislega undir annan ráðherra þá mun ég bregðast við eftir bestu getu en tek þó fram að hér er komið svo víða við að það er ómögulegt að svara öllum athugasemdum í stuttri framsögu. Fyrst og fremst vil ég þó halda því hér til haga hversu mjög kjör eldri borgara hafa batnað á síðustu árum. Það er alveg sama hvort litið er til tekna, kaupmáttar, eigna, skuldastöðu, allt er þetta að þróast í rétta átt undanfarin ár. Heildartekjur lífeyrisþega sem fá greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins hafa hækkað um helming frá árinu 2015 og kaupmáttur hefur aukist mjög og hlutfallslega mest hjá tekjulágum, enda hafa útgjöld ríkissjóðs vaxið gríðarlega, hér um bil rétt tvöfaldast, úr 56 milljörðum í þennan málaflokk á árinu 2015 í 115 milljarða á yfirstandandi ári. Þetta er að raunvirði um 87% aukning í málaflokkinn. Ef við skoðum þetta í hlutfalli við heildarskatttekjur ríkissjóðs þá ráðstöfum við 11% af heildarskatttekjum ríkissjóðs í þennan málaflokk og enginn annar málaflokkur fær hærra hlutfall heildarskatttekna, að sjúkrahúsþjónustu undanskilinni. Árið 2016 voru gerðar hér sögulegar breytingar á almannatryggingakerfinu með það að markmiði að stórbæta kjör aldraðra. Við þetta jukust útgjöldin um 17 milljarða milli ára og er engum blöðum um það að fletta að þetta var gríðarlega mikið framfaraskref. Þegar rætt er um frítekjumörk og aðra slíka hluti verður að taka hina miklu kerfisbreytingu frá 2016 með í reikninginn. Hér er það fullyrt að ákvæði 69. gr. laga um almannatryggingar hafi ekki verið virt við fjárlagagerð síðustu ára. Þetta er alrangt. Ákvörðun um fjárhæð bóta er í fjárlögum ár hvert og hefur lagaákvæðinu verið fylgt í hvívetna. Bætur almannatrygginga hækka almennt einu sinni á ári. Venjan hefur verið að þær hækki frá 1. janúar ár hvert en ekki frá miðju ári. Það er sem sagt engin lagaskylda til að bregðast sérstaklega við þótt verðlagsþróun í landinu verði önnur en verðbólguspá gildandi fjárlaga gerir ráð fyrir. Þetta á við hvort sem verðbólgan er hærri eða lægri en gert var ráð fyrir. Í þessu samhengi má þó benda á að hækkun bóta í fjárlögum 2018 og 2019 var í báðum tilvikum umfram hækkun vísitölu neysluverðs. Við hækkuðum bæturnar 2018 og 2019 meira en reyndist vera raunverðbólga þeirra ára. Að þessu sögðu þá var við ákvörðun um hækkanir bótafjárhæða á árinu 2022 og 2023, sem sagt fyrir gildandi ár, tekið mið af verðlagsþróun fyrra árs þrátt fyrir að fyrir því væri engin skýr lagaskylda. Þannig að það er ekki nóg með að það sé rangt að við höfum ekki fylgt 69. gr., við höfum fylgt henni og við höfum gert meira en lögin kveða á um að við þurfum að gera. Það hefur verið sú pólitíska stefna sem við höfum keyrt undanfarin ár vegna verðbólgunnar. Lífeyrisgreiðslur voru hækkaðar sérstaklega um 3% í júní í fyrra í mótvægisaðgerðum og það er skýrlega ákvörðun sem er umfram ákvæði 69. gr. Það er sömu sögu að segja um hækkanir greiðslna almannatrygginga á árinu 2023 en bætur almannatrygginga hækkuðu alls um 7,4% 1. janúar sl. og var miðað við verðbólguspá Hagstofunnar, en auk þess ákvað ríkisstjórnin að hækka bætur almannatrygginga um 1,1% til viðbótar til að hækkun ársins yrði ekki minni en hækkun verðlags samkvæmt vísitölu neysluverðs. Varðandi það sem hv. þingmaður kallar kjaragliðnun og samanburð við launaþróun er vert að nefna nokkur atriði. Við útreikning launabóta fjárlaga hefur ekki tíðkast að taka mið af vísitölu launa, m.a. vegna þess að sú vísitala inniheldur launaskrið, heldur er horft til þess sem samið hefur verið um á markaði. Þetta hefur kannski skýrt meginhluta þess ágreinings sem hefur verið um túlkun greinarinnar undanfarin ár en af hálfu ráðuneytisins hefur margítrekað verið gerð grein fyrir því hvaða forsendur liggja hér að baki. Það er margt annað órætt sem ég kannski hef tíma til að koma inn á í seinni ræðu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Viðari Eggertssyni fyrir þessa umræðu og ég spyr mig að því hvort fjármálaráðherra sé svona rosalega sáttur við þessar gífurlegu hækkanir sem hann segir að þeir hafi sett inn í kerfið. En í svörum frá félags- og vinnumarkaðsráðherra kemur skýrt fram hverjar skerðingarnar eru og hvað skerðingarnar hafa hækkað mikið á þessu tímabili. Hann talar um að setja heila 17 milljarða inn í kerfið. Veit hann hversu mikið skilar sér í vasa þeirra sem eiga að fá þetta? 3 milljarðar, nærri 14 milljarðar renna aftur í ríkissjóð í formi skatta og skerðinga. Árið 1988 voru lægstu ellilífeyrislaun skattlaus og fólk átti afgang upp í lífeyrissjóð. Síðan hafa hlutirnir breyst. Kjaragliðnunin er gífurleg. Skattar hafa hækkað vegna þess að persónuafsláttur hefur ekki fylgt launaþróun. 69. gr. almannatryggingalaga margbrotin. Tekin upp sérstök framfærsluuppbót og krónu fyrir krónu skerðing, sem nú er 65 aurar á móti krónu. Ef rétt væri gefið og uppreiknað frá 1988 til dagsins í dag og við værum með nákvæmlega sama kerfi þá væri þetta 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust í dag. Spáið í það. Þetta segir okkur hversu gífurleg þessi kjaragliðnun hefur verið undanfarinn áratug. Þessar skerðingar sem við vorum að tala um - inn í þær vantar meira að segja keðjuverkandi skerðingar yfir í félagsbótakerfið þar sem barnabætur, sérstakar húsaleigubætur og fleira skerðast. Ríkisstjórnin veit alltaf að þó að þeir stórhækki framlög inn í þessa hít þá fá þeir af hverjum 10 kr. sem þeir setja inn í það 8 kr. í vasann til baka.

Virðulegur forseti. Stjórnvöld standa frammi fyrir stórum verkefnum. Við þurfum í sameiningu að koma böndum á verðbólguna með fjölþættum aðgerðum og stuðla að frekari kaupmáttaraukningu. Þrátt fyrir að alltaf sé hægt að bæta kjör eldri borgara þá getum við ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að kjör eldri borgara hafa samt sem áður einnig batnað verulega á síðustu árum, hvernig sem á það er litið. Á undanförnum árum hafa útgjöld ríkissjóðs til þess málaflokks aukist um sirka 87% að raunvirði, sé tekið mið af vísitölu neysluverðs. Sú aukning kemur í kjölfar fjölgunar á þeim sem þiggja ellilífeyri og hækkun greiðslna frá Tryggingastofnun. Um 11% af heildartekjum og tryggingagjöldum ríkissjóðs fyrir árið 2023 er kostnaður vegna ellilífeyrisgreiðslna, en það er þrisvar sinnum meira en ríkissjóður greiðir til háskólastigs samfélagsins. Fyrir utan heilbrigðismál er enginn málaflokkur sem fær meira fjármagn úr ríkissjóði en málaflokkur aldraðra. Við þurfum líka að horfast í augu við það að sú kjaragliðnun sem hefur átt sér stað á undanförnum árum er einnig til komin í kjölfar menntunarstigs samfélagsins. Við viljum að menntun sé metin til launa, líkt og gert hefur verið undanfarna áratugi. Það á að vera hvati að afla sér frekari þekkingar fyrir starf sitt og fyrir aukna þekkingu er sanngjarnt að fá sanngjarnt endurgjald.

Frú forseti. Ég skil ekki alveg þessar þráhyggju hæstv. fjármálaráðherra að alltaf þegar á að ræða erfiða fjárhagsstöðu fólks í samfélaginu þá fer ráðherra bara að gaslýsa þjóðina, hvað allir hafi það bara ofboðslega gott: Erum við ekki að sjá partíið hérna? Sjáið þið ekki hvað þið hafið það gott? Það er búið að gera svo rosalega mikið fyrir fólkið. Þetta er bara ömurleg orðræða, forseti. Hér er verið að ræða augljósa og gríðarlega ósanngjarna kjaragliðnun eldra fólks og stöðuna sem þessi ósanngirni hefur skapað fyrir mjög margt fólk, ekki bara eldra fólk heldur líka fyrir öryrkja, fólk sem hefur verið skilið eftir í öllu þessu blessaða góðæri sem við höfum verið að byggja hér upp, vegna lágra bóta, vegna ömurlegra skerðinga. Kjör þessa fólks hafa bara ekkert batnað í samræmi við kjör annarra á vinnumarkaðinum. Það er ekki góð staða. Ég skil ekki af hverju stjórnvöld eru staðráðin í því að skilja viðkvæma hópa eins og öryrkja og eldra fólk eftir í góðærinu. Það er kostnaður við að viðhalda fátækt fólks, því að mikið af þessu fólki lifir í fátækt. Það á bara ótrúlega erfitt, og sérstaklega núna í þeim fjárhagsaðstæðum sem við lifum nú, í verðbólgunni sem étur í burtu allar þessar betrumbætur sem verið er að gefa þessu fólki að sögn fjármálaráðherra. Það er gríðarlega dýrt að viðhalda þessari fátækt. Við eigum að vera að lyfta þessu fólki upp, við eigum að lyfta öllum upp til að tryggja að allir njóti sameiginlegra gæða samfélagsins. En í staðinn erum við að viðhalda fátækt. En kannski er svarið við þessari spurningu minni um af hverju stjórnvöld eru staðráðin í því að skilja þetta fólk eftir bara komið núna með ræðu fjármálaráðherra rétt áðan, að ráðherra finnst allir hafa það rosalega gott. Ef það er staðan þá þarf bara ekkert að hlusta. Það þarf ekkert að bæta stöðuna. Nei, bara halda áfram að benda á það hvað allir hérna hafi það rosalega gott og hvað við erum stjarnfræðilega vitlaus að vera að ræða þessa hluti hérna.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Viðari Eggertssyni, fyrir þessa mikilvægu umræðu hér í dag og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir svörin. Það er mikilvægt að hlusta á kröfur allra hópa samfélagsins þegar rætt er um bætta afkomu. Málshefjandi vekur athygli á útreikningum Landssambands eldri borgara sem sýni að kaupmáttur ellilífeyris hafi ekki haldið í við almenna launaþróun út frá lágmarkslaunum eða launavísitölu. Eins og við höfum heyrt hér sýnist sitt hverjum um þá framsetningu. Sem betur fer er það svo að meginþorri ellilífeyrisþega hefur það þokkalegt. Margir hafa aðrar tekjur en ellilífeyri en það er þó þannig að það er mikilvægt að horfa á heildartekjur ellilífeyrisþega, enda nema þær tekjur og greiðslur frá Tryggingastofnun u.þ.b. 122% af lágmarkslaunum að meðaltali. En þrátt fyrir þetta eru í kringum þúsund manns sem ekki njóta annarra tekna og utan um þennan hóp þurfum við sérstaklega að taka. Á tíma ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur hefur hlutfall fólks sem býr við efnislegan skort minnkað ár frá ári, sem betur fer, en það er þó um 1,1% fólks yfir 65 ára aldri sem býr við skort samkvæmt bráðabirgðatölum Hagstofunnar fyrir árið 2021, samanborið við 3,1% árið 2017. Sambærileg gögn frá OECD sýna að fátækt meðal eldri borgara er einna minnst hér á landi samanborið við önnur ríki en fátækt, hvaða hópur sem við hana býr, er óásættanleg í ríku velferðarsamfélagi eins og okkar. Það er mjög mikilvægt að við tökum utan um þetta fólk sem hvað verst stendur, enda byggjum við okkar kerfi upp þannig að það eigi að grípa þau sem höllustum fæti standa. Um þetta kerfi þurfum við að standa vörð því að ríflega prósent er prósenti of mikið.

Virðulegur forseti. Stéttarfélögin hafa haft þann háttinn á um árabil að lögð hefur verið sérstök áhersla á að hækka lægstu laun hlutfallslega meira en önnur laun, sem er vel, en hefur það eitthvað hjálpað því fólki sem treystir á almannatryggingakerfið? Þegar um krónutöluhækkun er að ræða á alla þá sem starfa eftir ákveðnum kjarasamningi leiðir það af sér að lægstu laun hækka meira hlutfallslega en önnur laun. Þá hefur það einnig viðgengist að samið hefur verið um hækkun grunntaxta með krónutöluhækkun en síðan um almenna hækkun fyrir aðra þá sem fá greidd laun sem eru hærri en grunntaxtar. Með þessu vinnulagi er verið að gera tilraun til að hækka þá meira sem lægstu launin hafa en því miður hefur það oft haft í för með sér svokallað höfrungahlaup. Þessi aðferð hefur þó skilað þeim árangri að lægstu laun hafa hækkað umfram launavísitölu. Þegar ríkisstjórnin ákveður síðan hækkun á bótum almannatrygginga í fjárlögum er verið að miða við einhverja áætlaða hækkun vísitölu. Svo þegar vísitalan verði meiri en ætluð vísitala er stundum brugðist við með aukahækkun, en það er þó ekki alltaf þannig. Kjaragliðnun felur það í sér að bætur almannatrygginga fylgja ekki hækkun lægstu launa heldur meðaltalshækkun launavísitölu og það gefur augaleið að þegar ekki er verið að hækka bætur hlutfallslega jafn mikið og lægstu laun þá myndast þessi kjaragliðnun. Launavísitala er einungis meðaltalshækkun allra launa í landinu og með þessu er verið að breikka bilið milli þeirra sem eru á bótum almannatrygginga og þeirra sem eru á kjarasamningsbundnum launatöxtum. Virðulegi forseti. Þetta fyrirkomulag þarf að laga. Við getum ekki látið um okkur spyrjast að við skiljum hópinn sem lakast stendur alltaf eftir.

Frú forseti. Á Íslandi ætti að vera gott að lifa, eldast og eiga ánægjulegt ævikvöld. En þannig er ekki staða allra hér á landi. Fátækt spyr ekki um kyn en samt sem áður er erfitt að horfa fram hjá því að kynbundinn launamunur hefur ekki aðeins áhrif á laun kvenna þegar þær eru ungar. Launamunurinn hefur áhrif á öll réttindi sem þær ávinna sér á vinnumarkaði. Konur fá lægri orlofsgreiðslur en karlar og lægri eftirlaun. Þannig eru konur líklegri til að búa við fátækt á efri árum. Margar konur vinna í láglaunastörfum og aðrar hafa unnið hlutastörf vegna þess að þær eru að sinna börnum og heimili, öldruðum, foreldrum eða öðrum ættingjum. Þar að auki reka konur höfuðið í glerþakið og fá ekki alltaf sömu tækifæri og framgang á vinnustöðum og karlmenn. Það hefur líka áhrif á launin og á eftirlaunin. Ef skipting þjóðarkökunnar væri réttlátari gætum við auðveldlega bætt kjör eldra fólks. Við höfum efni á því. Við höfum efni á því að hækka greiðslur almannatrygginga. Það er ekki mikil reisn yfir þjóð sem tryggir ekki eldra fólki mannsæmandi kjör. Það þarf að hækka eftirlaunin, setja á sveigjanleg starfslok og gera fólki kleift að skilja og verja rétt sinn. Kjaragliðnunin á milli launamanna á lægstu launum og þeirra sem þurfa að treysta á greiðslur almannatrygginga vex ár frá ári og nemur nú rétt tæpum 100.000 kr. á mánuði. Þetta verður að leiðrétta. Og þegar búið er að því þarf að finna leiðir til að kjaragliðnunin hefjist ekki á ný. Upplögð leið til þess væri að miða við útreikning árlegrar hækkunar launa alþingismanna þegar hækkun lífeyris er ákveðin.  
            

Frú forseti. Fjárhæðir bóta almannatrygginga hljóta alltaf að vera til umræðu enda taka þær mið af aðstæðum hverju sinni en markmiðið er að þær séu sanngjarnar og í eðlilegu samræmi við aðrar lífskjaratengdar fjárhæðir. Staðreyndir málsins liggja alveg fyrir. Kjör eldri borgara hafa batnað mjög mikið á síðustu árum, eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur rakið hér í sinni framsögu. Þetta er góður árangur, sem er fagnaðarefni. Það er því rangt að hafa uppi stór orð um að það hafi orðið einhver gliðnun milli kjara þessa þjóðfélagshóps og annarra. Staðreyndin er sú að það hefur ekki verið klippt á sambandið milli launa og bóta. Því er þveröfugt farið. Í lögum segir að bæturnar skuli fylgja almennri launaþróun eða neysluvísitölu, hvort sem er hærra, þannig að aldraðir og öryrkjar séu tryggðir gegn kjaraskerðingu. Tryggðir gegn kjaraskerðingu - þetta er aðalatriði málsins og hefur gilt svona í 26 ár og stendur ekki til að breyta því. En auðvitað eigum við stöðugt að stefna að því að gera betur og við getum alveg gert betur. Það er hægt að taka upp kerfi sem fjárfestir í fólki og byggir bæði á jöfnun tekna vegna fortíðar og samtíðar þannig að við hverfum frá stífum tekjutengingum og litlum hvötum til að afla atvinnutekna. En meginforsenda þess að hægt sé að bæta kjörin enn meira, frú forseti, er að íslensku þjóðfélagi auðnist að skapa meiri verðmæti, að okkur takist að skapa áfram skilyrði fyrir auknum hagvexti, framleiðniaukningu, efla framleiðslu og útflutningsgreinar og nýta þann mannauð sem hér er til frekari nýsköpunar og tækniframfara. Þetta er grundvallaratriði og öll umræða um ríkisfjármál eða styrkingu velferðarkerfisins verður að taka mið af þessum augljósu sannindum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Viðari Eggertssyni fyrir þessa góðu og gegnu umræðu og einnig hæstv. ráðherra fjármála, Bjarna Benediktssyni, fyrir að vera með okkur. En það liggur við að ég fleygi bara pappírnum sem ég er með, svo mikið er mér niðri fyrir eftir að hv. þm. Teitur Björn Einarsson var hér á undan mér í ræðustólnum. Mig langar til að vitna í umsögn Öryrkjabandalagsins um frumvarp mitt um að fjárhæðir almannatrygginga skuli fylgja launavísitölu. Í desember 2022 vantaði tæplega 71.000 kr. á mánuði upp á hámarksgreiðslur örorkulífeyris án heimilisuppbótar og tæp 68.000 kr. með henni ef miðað er við almenna launaþróun. Vísitala neysluverðs hefur hækkað um 70% síðan árið 2009 en launavísitala hefur hækkað um 155%, mismunurinn heil 85%, og það þarf víst ekki skarpar sellur til að sjá þá gríðarlegu kjaragliðnun sem liggur í þessu. Hér sést hvernig launavísitalan hefur hækkað rúmlega tvöfalt meira en vísitala neysluverðs á sama tímabili. Hæstv. fjármálaráðherra talar hér um að ríkisstjórnin hafi fylgt 69. gr. almannatryggingalaga, sem nú er náttúrlega orðin 62. gr., og hann hafi gert gott betur. Ég vísa þessum fullyrðingum hins vegar til föðurhúsanna því að í fjárlagafrumvörpum birtast spár um áætlaða verðbólgu komandi árs og svo eru fjárhæðir almannatrygginga hækkaðar til samræmis en í rauninni er aldrei neitt að marka þetta. Það kemur iðulega í ljós að verðbólgan er mun meiri en ráð var fyrir gert. Ég vil segja það að þegar verið að tala um eldra fólk og að hér drjúpi smjör af hverju strái - ég veit ekki hver mögulega getur talað um að hér drjúpi smjör af hverju strái þegar við vitum um raunveruleg bágindi úti í samfélaginu. Við vitum um þá kjaragliðnun sem hefur átt sér stað frá því að efnahagshrunið varð 2009. Það liggur algjörlega á borðinu fyrir alla. Ég hvet bara alla til að kynna sér málin aðeins betur og sjá 

Virðulegi forseti. Við megum ekki gleyma kjaragliðnuninni sem hefur átt sér stað milli fjármagnseigenda og launafólks en á undanförnum tíu árum hafa fjármagnstekjur aukist gífurlega eða um 120% að raunvirði. Atvinnutekjur í hagkerfinu jukust um 53%. Ekki er greitt tryggingagjald af útgreiddum arði og mikill munur er á milli skatts á hagnað lögaðila og skatts á launagreiðslur. Því er spurning hvort taka þurfi þetta til gagngerrar endurskoðunar. Mögulega þarf að girða fyrir tekjutilflutning milli launa og fjármagnstekna eða leggja í þá vinnu að endurskoða það skatthlutfall sem fjármagnseigendur þurfa að greiða af útgreiddum arði. Á sama tíma þurfum við að passa að markmiðið á alltaf að vera sanngjarnt og skilvirkt skattkerfi.  
            

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þetta mikilvæga mál. Mig langar líka að þakka hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur fyrir að minna okkur á að það er alveg hægt að fjármagna hlutina ef við snertum aðeins á fjármagnseigendum. En mig langaði að byrja á því að horfa á þróun síðustu ára og tala um tölur. Á síðastliðnum átta árum hefur lífeyrir hækkað um 39%. Verðbólgan hefur verið 40,3%. Almenn launavísitala hefur hins vegar hækkað um 65% og laun ráðherra um rúmlega 90%. Já, hæstv. fjármálaráðherra segir dýrt að fylgja lögunum, þ.e. dýrt að reka kerfi þar sem við borgum ellilífeyri, en mig langar að minna hæstv. ráðherra á að það er enn dýrara að láta fólk lifa í fátækt. Fólk sem ekki hefur efni á lyfjum og heilbrigðisþjónustu og fólk sem ekki hefur efni á því að kaupa mat, eða a.m.k. heilnæman mat, þýðir einfaldlega aukinn kostnað annars staðar, sér í lagi í heilbrigðiskerfinu sem ég veit að hæstv. ráðherra vill helst minnka útgjöldin til líka. Fátækt er alltaf óásættanleg í ríku þjóðfélagi eins og okkar og þar skipta engu máli einhver meðaltöl OECD. Ein manneskja í fátækt er einni manneskju of mikið í ríku þjóðfélagi eins og hér. Við þurfum samstöðu fólks hér á þessu þingi til að tryggja þessum hópi sanngjarnt og öruggt ævikvöld eftir allt það sem þau hafa gefið og gert fyrir okkur.

Frú forseti. Ég fagna því að við séum hérna að ræða um kjör þeirra sem hafa lægstu upphæðirnar sér til framfærslu. Mér finnst það vera eitthvað sem við eigum að bæta í okkar samfélagi, þ.e. bilið milli þeirra sem lægstu tekjurnar hafa og þeirra sem hæstu tekjurnar hafa, vegna þess að í mínum huga er gott samfélag samfélag þar sem jöfnuður ríkir og það er erfitt að tala um að jöfnuði hafi verið náð nema allir geti haft mannsæmandi framfærslu. Í tíð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur hafa kjör eldri borgara batnað verulega. Það voru sérstaklega stigin skref til þess að bæta kjör þeirra sem bjuggu við alverstu kjörin og það skiptir gríðarlegu máli. Ég get alveg tekið undir það að þar þurfum við að gera enn betur en sem betur fer er líka mikið af eldra fólki sem býr við góð kjör. Í júní síðastliðnum voru bætur til örorkulífeyrisþega hækkaðar um 3% vegna mótvægisaðgerða ríkisstjórnarinnar til að draga úr áhrifum verðbólgu á kjör viðkvæmra hópa og það er mikilvægt og það var rétt að gera. Mig langar að minnast á, af því að við erum að tala um þau með lægstu kjörin, fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna. Samkvæmt heimasíðu Reykjavíkurborgar fær einstaklingur nú 217.799 kr. í fjárhagsaðstoð. Þar þarf svo sannarlega að gera mun betur og koma til móts við verðbólguna. En það sem ég tek út úr þessari umræðu er samhljómurinn um að við þurfum að halda áfram að bæta kjör þeirra sem hafa lægstu upphæðirnar og því fögnum við Vinstri græn og göngum glöð til þeirra verka.

Frú forseti. Þegar ríkisfjármálin neita að takast á við verðbólguna þýðir það að vaxtahækkanir verða þyngri. En vaxtahækkunartækið er miklu grimmara verkfæri í baráttunni við verðbólgu því að hærri vextir lenda á öllum og höggið er þyngst fyrir þá sem veikast stóðu fyrir, ekki síst fyrir það fólk sem við ræðum hér í dag. Fólk á leigumarkaði býr við ævintýralega erfiðar aðstæður og á árinu munu síðan 4.500 heimili losna undan skjóli fastra vaxta óverðtryggðra lána og þetta eru fyrstu kaupendur og þetta eru barnafjölskyldur. Það er ekki réttlætanlegt að láta tekjulágt fólk, unga fólkið og barnafjölskyldurnar bera þyngstu byrðarnar í verðbólguástandi og það er ekki hægt að ætlast til þess að almenningur axli einn þann kostnað sem hlýst af gjaldmiðlinum, en á Íslandi þarf að hækka vexti margfalt til að takast á við svipaða verðbólgu og annars staðar. Fjárlögin sem voru afgreidd fyrir síðustu áramót höfðu meiri þýðingu en oft áður. Viðreisn lagði þá fram tillögur um hækkun vaxtabóta, hækkun húsnæðisbóta, hækkun barnabóta. Allar voru þessar tillögur Viðreisnar felldar. Þetta hefðu verið réttlátar og skynsamlegar aðgerðir og viðbrögð stjórnvalda þá sögðu okkur merkilega sögu: Ríkisstjórnin lagði ekkert til í baráttunni gegn verðbólgu og skildi viðkvæmustu hópana eftir. Forseti. Umræða dagsins í dag hlýtur að kalla á það að nefna að fjármálaráðherra boðar núna stríð gegn lífeyrisþegum og stríð gegn eignarréttinum, hefur lagt fram áform um að slíta ÍL-sjóði með lagasetningu, áform sem lífeyrissjóðirnir hafa mótmælt mjög harðlega. Það rignir yfir hann lögfræðiálitum en fjármálaráðherrann lætur sem það komi út á eitt hvort ríkið standi við skuldbindingar sínar eða ekki, talar um að lífeyrisþegarnir geti bara bætt tjónið af lagasetningunni sjálfir. Þekkist viðlíka aðför að eignarrétti í þeim ríkjum sem við viljum bera okkur saman við?

Frú forseti. Já, það er mörg veislan og nú erum við að halda upp á afmæli. Fyrir rétt um tíu árum, eða 22. apríl 2013, sendi formaður Sjálfstæðisflokksins eldri borgurum bréf og hvatti þá til að kjósa sig. Eldri Sjálfstæðismenn hafa árum saman veifað þessu bréfi og gremja þeirra hefur farið stigvaxandi. Nú veifa þeir þessu bréfi framan í mig og segja bálreiðir: Segðu Bjarna að ég sé hættur að kjósa Sjálfstæðisflokkinn því að hann hefur svikið okkur. Þetta bréf var sent eldra fólki korteri áður en núverandi fjármálaráðherra tók sæti í ríkisstjórn sem hann hefur setið í samfellt í tíu ár, löngum sem fjármálaráðherra. Í þessu áratugsgamla bréfi segir m.a., með leyfi forseta: „Stefna Sjálfstæðisflokksins er framtíðarstefna og til þeirra sem eldri eru því við hugum að lífskjörum þeirra. Eldri kynslóðir verðskulda að búa við öryggi og góð lífsgæði. Fái Sjálfstæðisflokkurinn umboð til að leiða næstu ríkisstjórn“ - sem hann nota bene fékk - „munum við setja eftirfarandi mál í öndvegi: Við viljum að þeir sem komnir eru á efri ár njóti afraksturs erfiðis síns. Stjórnvöld eiga að hlúa að öldruðum en ekki íþyngja þeim með ósanngjarnri skattlagningu.“ Svo heldur loforðalistinn áfram og þar er margt sætt og óefnt en tímans vegna nefni ég þó úr loforðalistanum: Við ætlum að afturkalla kjaraskerðingu ellilífeyrisþega. Við ætlum að afnema eignarskattinn, sá skattur er ekkert annað en árás á eldra fólk sem býr í skuldlausu eða skuldlitlu húsnæði. Við ætlum að lækka fjármagnstekjuskattinn sem kemur einna harðast niður á eldri borgurum landsins. Við ætlum að afnema tekjutengingar ellilífeyris. Þar er sannarlega um réttlætismál að ræða. Meira að segja eldri Sjálfstæðismenn eru reiðir. Hvað varð um þessi loforð? Stóð aldrei til að efna þau?

Virðulegi forseti. Hér hefur verið farið um víðan völl og margt af því sem fullyrt hefur verið um atburðarás síðustu ára stenst ekki skoðun, því miður. Ég vil auðvitað fagna því þegar menn gefa sér tíma í að lesa upp góð bréf frá formanni Sjálfstæðisflokksins og menn mættu gera meira af því. Bara til að svara hv. þingmanni örstutt þá hófumst við handa strax árið 2013 og þetta er það sem tölurnar sýna, þetta eru forsendurnar fyrir því að við höfum séð þær kjarabætur sem hafa raungerst undanfarin ár. Auðvitað létum við gamla Samfylkingarskattinn, sem lagður var á tekjulítið eignafólk, renna sitt skeið. Við gerðum það eins og lofað hafði verið. Við fórum sömuleiðis strax árið 2013 í að afnema skerðingar Jóhönnustjórnarinnar. Það var gert í markvissum skrefum og hver skerðing Jóhönnustjórnarinnar á eftir annarri var afnumin. Það er minnst á fjármagnstekjuskattinn. Við bjuggum til frítekjumark fyrir fjármagnstekjuskatt sem einmitt gagnast eldri borgurum sem eru með lágar fjármagnstekjur og hóflegar, sem áður voru skattlagðar og Samfylkingin talar iðulega um að þurfi að hækka skattinn á, en við höfum gert það skattfrjálst núna, hóflegar fjármagnstekjur. Þannig er hægt að tína upp hvert einasta atriði sem nefnt var í þessu bréfi en taka verður tillit til þess að við höfum gert kerfisbreytingar og þannig verða t.d. þær ósanngjörnu skerðingar á gamla grunnlífeyrinum sem við afnámum ekki bornar saman við nýja kerfið sem við erum með í dag, þ.e. kerfisbreyting hefur átt sér stað og þess vegna ekki lengur til neinn grunnlífeyrir sem ekki má skerða, hann er kominn inn í sjálft kerfið. Að öðru leyti hafa flogið hér yfir innstæðulausar fullyrðingar um að ég hafi talað um að smjör drjúpi af hverju strái og að enginn ætti bágt og allir hefðu það gott, allt saman rakalaus þvættingur í raun og veru og óravegu 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til breytinga á lögum nr. 144/2020, um fæðingar- og foreldraorlof, en að málinu stend ég ásamt öllum þingflokki Samfylkingarinnar. Um er að ræða margháttaðar tillögur að breytingum á fæðingarorlofskerfinu sem miða allar að því að tryggja betur afkomuöryggi foreldra og stuðla að betra jafnvægi milli vinnu og fjölskyldulífs. Áður en ég vík að efnisatriðum frumvarpsins vil ég koma því á framfæri að við í Samfylkingunni teljum það forgangsmál að stigin verði frekari skref til lengingar á fæðingarorlofi. Í skýrslu sem unnin var af Norðurlandaráði í fyrra í tengslum við verkefnið Fyrstu 1000 dagar barnsins á Norðurlöndunum er lagt sérstaklega til í kafla um Ísland og stefnumótun í málefnum barna á Íslandi að fæðingarorlof orlof lengist upp í 18 mánuði. Það er alveg ljóst í mínum huga að hver einasti mánuður sem fæðingarorlof yrði lengt um myndi skipta sköpum fyrir barnafólk í landinu, hvort sem við erum að tala um 14, 16 eða 18 mánuði, en þá held ég að það sé mikilvægt með tilliti til jafnréttissjónarmiða að gert sé ráð fyrir sjálfstæðum rétti hvors foreldris fyrir sig til fleiri orlofsmánaða. Lenging fæðingarorlofs er grundvallarmál sem mun ekki fara í gegnum Alþingi í formi þingmannafrumvarps. Það er mál sem kallar á ríkan pólitískan vilja við ríkisstjórnarborðið. Þetta kallar á víðtækt samráð við aðila vinnumarkaðarins. Það þarf að ná sátt um það hvernig þetta er fjármagnað. Það þarf að huga vel að tímasetningu með tilliti til efnahagsaðstæðna o.s.frv., e.t.v. er skynsamlegt að gera það í skrefum, þannig hefur það áður verið gert. En ég vil minna á í þessu samhengi að árið 2012, þegar Samfylkingin og Vinstrihreyfingin – grænt framboð stjórnuðu landinu, samþykkti Alþingi frumvarp um að fæðingarorlof yrði lengt og yrði þá 12 mánuðir frá og með árinu 2016. En eitt af fyrstu verkum hægri stjórnar Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins var að hætta við þessa lengingu og fyrir vikið var fæðingarorlofið ekki lengt fyrr en árið 2020. Nú held ég að það sé löngu tímabært að stíga enn stærri skref, foreldrum og börnum til heilla, og ég held að ríkissjóður, vinnumarkaðurinn og íslenskt atvinnulíf standi vel undir því og á endanum yrði þetta allra hagur. Frumvarpið sem ég mæli hér fyrir felur í sér ýmsar breytingar á núgildandi fæðingarorlofslöggjöf og tillögurnar gætu í sjálfu sér staðið sjálfstæðar hver um sig. En ég legg fram þetta frumvarp til að varpa ljósi á þá sýn sem við í Samfylkingunni höfum á það hvernig fæðingarorlofskerfið á að virka og hvernig sé skynsamlegt að styðja foreldra yngstu barnanna. Að taka fullt og óskert fæðingarorlof eiga ekki að vera einhver forréttindi sem einungis þau efnameiri geta leyft sér. Það á ekki að setja nýbakaða foreldra í þá stöðu að þurfa að hafa áhyggjur af afkomu fjölskyldunnar vegna skertra tekna. Fjölskyldur yngstu barna verða líka að hafa svigrúm til þess eftir að fæðingarorlofi sleppir á fyrstu æviárum barnsins að stytta vinnutíma sinn, stytta starfshlutfall, og hafa þannig aukinn tíma til samveru með börnunum sínum. Það er það sem þetta frumvarp snýst um. Víkjum þá að efnisatriðum frumvarpsins. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar sem snúast sérstaklega um afkomuöryggi tekjulægstu foreldranna, snúast um að sporna gegn því að nýfædd börn á Íslandi alist upp við fátækt. Og þá er lögð til í fyrsta lagi sú grundvallarbreyting á ákvæði 23. gr. laganna um útreikning á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði að fyrstu 350.000 kr. af viðmiðunartekjum foreldra á mánuði verði óskertar, þ.e. að þessi 80% regla sem við þekkjum, reglan um 20% skerðingu á viðmiðunartekjum, taki einungis til þeirra viðmiðunartekna sem eru umfram þessa fjárhæð, umfram 350.000 kr. og það er auðvitað eðlilegt að sú fjárhæð fylgi verðlagi. Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir að ef foreldri hefur t.d. 600.000 kr. í meðaltekjur á mánuði á viðmiðunartímabili þá fær viðkomandi fyrstu 350.000 krónurnar af tekjum sínum á viðmiðunartímabili óskertar og svo 80% af þeim 250.000 kr. sem eftir eru. Mánaðarleg greiðsla verður þá 550.000 kr. Hún er umtalsvert lægri í dag. Þetta er auðvitað alger lykilaðgerð til að gera fæðingarorlofskerfið og þessa reiknireglu sanngjarnari því að launalægsta fólkið á Íslandi má augljóslega ekkert við því að verða fyrir 20% tekjuskerðingu þegar það eignast barn. Það hlýtur að liggja í augum uppi. Svo er þetta auðvitað bara breyting sem skapar tekjulægri fjölskyldum aukið fjárhagslegt svigrúm og auðveldar þeim þannig að nýta sér allan þann rétt sem þær eiga til töku fæðingarorlofs. Í öðru lagi leggjum við til hækkun á fæðingarstyrk námsmanna og fæðingarstyrk fyrir fólk utan vinnumarkaðar. Samkvæmt núgildandi lögum skal fæðingarstyrkur til foreldris utan vinnumarkaðar eða í minna en 25% starfshlutfalli aldrei vera lægri en sem nemur 83.233 kr. á mánuði og fæðingarstyrkur námsmanna aldrei vera lægri en sem nemur 190.747 kr. á mánuði. Þetta eru auðvitað smánarlegar fjárhæðir. Við leggjum til að fjárhæðirnar hækki upp í 120.000 kr. og 250.000 kr. sem er í raun lítið annað en verðbæting á þessum fjárhæðum sem voru leiddar í lög fyrir tveimur árum. En ég minni á að ráðherra hefur það í hendi sér að hækka þessar fjárhæðir með reglugerð. Það þarf enga íhlutun löggjafans til. Ég held að það sé engu að síður eðlilegt að þessi lágmarksfjárhæð fylgi verðlagi. Ég vil líka bara benda á að þetta eru tiltölulega ódýrar aðgerðir fyrir ríkissjóð í stóra samhengi ríkisfjármálanna. Það eru ekki það margir sem njóta þessara fæðingarstyrkja. Gott ef það var ekki kosningamál hjá Sjálfstæðisflokknum í síðustu kosningum að hækka fæðingarstyrk námsmanna. Við leggjum líka til að þak á mánaðarlegri greiðslu fæðingarorlofs hækki úr 600.000 kr. upp í 800.000 kr. Þetta er sjálfsagt jafnréttismál í mínum huga. Auðvitað ætti þetta þak að vera talsvert hærra þegar við erum með tekjutengt fæðingarorlofskerfi yfir höfuð, rétt eins og fæðingarstyrkirnir, en einhvers staðar þarf að byrja, og þetta er lágmarkskrafa sem við setjum fram um að þessir fæðingarstyrkir og þakið hækki. Svo leggjum við til kerfisbreytingu, leggjum til að lögfestur verði sérstakur réttur til launaðs meðgönguorlofs eins og tíðkast í Noregi og Danmörku, sem sagt að mælt verði fyrir um það í lögum að barnshafandi foreldri sé heimilt að hefja töku fæðingarorlofs allt að fjórum vikum fyrir áætlaðan fæðingardag án þess að sá tími komi til frádráttar þeim tíma sem foreldri á rétt til launaðs fæðingarorlofs eftir að barn fæðist. Að þessu hníga sterk heilsufarsleg rök. Tillagan er í takti við sjónarmið sem komu fram í umsögnum Félags íslenskra fæðinga- og kvensjúkdómalækna, Félags íslenskra heimilislækna og Ljósmæðrafélags Íslands þegar núgildandi fæðingarorlofslög voru til þinglegrar meðferðar hér 2019 eða 2020. Þessi fagfélög bentu á að konur eru gjarnan orðnar óvinnufærar á síðustu vikum meðgöngu vegna þunga, vegna meðgöngutengdra kvilla og óþæginda. Hér þarf auðvitað að hafa í huga að möguleikar kvenna til veikindaleyfis á vinnumarkaði eru mjög mismunandi. Þar hallar til að mynda á konur af erlendum uppruna, sérstaklega konur í láglaunastörfum. Þessi réttur til sérstaks launaðs meðgönguorlofs, sem er að norrænni fyrirmynd, er þannig til þess fallinn að jafna aðstæður kvenna í lok meðgöngu. Þá erum við kannski komin að frumlegustu tillögunni í þessu frumvarpi sem er sú að lögfestur verði sérstakur réttur foreldra til vinnutímastyttingar að loknu fæðingarorlofi með stuðningi úr Fæðingarorlofssjóði. Hver er hugsunin hér? Jú, það er staðreynd að Ísland er eftirbátur flestra OECD-ríkja þegar kemur að jafnvægi milli vinnu og fjölskyldulífs. Við erum í 32. sæti í þessum flokki samkvæmt lífsgæðasamanburði OECD, skerum okkur þannig rækilega úr hópi Norðurlandaþjóða. Noregur og Danmörk eru í 2. og 3. sæti á þessum lista. Ég held að Tyrkland sé eina landið sem fær lægri einkunn en Ísland þegar kemur að jafnvægi milli vinnu og fjölskyldulífs. Þetta þykja mér frekar sláandi gögn og kalla á afgerandi aðgerðir af hálfu löggjafans. Á vettvangi Evrópusambandsins hefur verið lögð áhersla á að tryggja foreldrum með ung börn rétt til sveigjanlegs vinnutíma. Í þessu samhengi vil ég t.d. vísa til Evróputilskipunar 2019/1158, um jafnvægi milli fjölskyldu og atvinnulífs. Í Svíþjóð hafa t.d. foreldrar barna yngri en átta ára fortakslausan rétt til allt að 25% skerðingar á starfshlutfalli. Þar er fæðingarorlof reyndar talsvert lengra en hér, 480 dagar eða 16 mánuðir, og börn eiga svo lögbundinn rétt til leikskólavistar frá 12 mánaða aldri. Það er umhugsunarvert að á flestum Norðurlöndum er börnum tryggður slíkur réttur en ekki hér og þá er bara gert það sem þarf í samstarfi ríkis og sveitarfélaga til að tryggja að þetta raungerist. En í Svíþjóð er það þannig að foreldrar nýta þá gjarnan restina af fæðingarorlofsréttinum til að minnka við sig vinnu fyrstu æviár barnsins. Hér á Íslandi eiga foreldrar samkvæmt núgildandi fæðingarorlofslöggjöf rétt á svokölluðu foreldraorlofi í fjóra mánuði til að annast barn fram að átta ára aldri. Þetta er ólaunað orlof sem eðli máls samkvæmt nýtist helst þeim sem hafa efni og tök á því að hverfa frá störfum og afsala sér tekjum. Raunar heyrir til algerra undantekninga að fólk nýti sér þennan rétt. Ég lagði fram fyrirspurn til félags- og vinnumarkaðsráðherra um þetta á síðasta löggjafarþingi og fékk svör um það hversu mörg heimili hafa nýtt sér þennan rétt. Árið 2021 voru það 13 heimili sem nýttu sér þennan rétt til foreldraorlofs. Ég vil meina að sú tillaga sem hér er lögð til sé talsvert markvissari leið til að skapa jafnvægi milli vinnu og fjölskyldulífs á Íslandi og þá óháð heimilistekjum og aðstæðum almennt. Breytingin felur í sér að foreldrar munu þá eiga rétt á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði sem reiknast á sama hátt og fæðingarorlofsgreiðslur, þessar hefðbundnu, nema í hlutfalli við skerðingu á starfshlutfalli. Við gerum ráð fyrir óframseljanlegum rétti fyrir hvort foreldri til allt að 20% minnkunar starfshlutfalls í allt að sex mánuði. Virðulegi forseti. Nú hef ég farið yfir efnisatriði frumvarpsins. Allt eru þetta tillögur sem snúast um að bæta kjör nýbakaðra foreldra ungra barna og gera fæðingarorlofskerfið okkar að mínu viti sanngjarnara og betra. Ég legg til að málið gangi til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Mig langar bara að nýta tækifærið og þakka hv. framsögumanni, Jóhanni Páli Jóhannssyni, fyrir góða framsögu og athyglisverðar tillögur. Eins og hv. þingmaður benti á er margt sem þarf að laga í núverandi fæðingarorlofskerfi og það er von mín að þeir hæstv. ráðherrar sem þetta fellur undir, ég veit ekki hvort það fellur allt undir sömu ráðherrana, taki þessum tillögum með opnum hug þrátt fyrir að þetta komi frá þingmönnum og nýti sér vonandi einhverjar þessara hugmynda í vinnu innan ráðuneytanna þegar kemur að endurskoðun þessara hluta.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á húsaleigulögum, nr. 36/1994 (réttarstaða leigjenda íbúðarhúsnæðis og leigubremsa). Með mér á frumvarpinu er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins, þau Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. 1. gr. frumvarpsins er sem hér segir: „1. gr. Eftirfarandi breytingar verða á 37. gr. laganna: a. Við 1. mgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Hafi íbúðarhúsnæði verið áður til leigu teljast þá líkur á því að sú leigufjárhæð sem áður gilti sé sanngjörn og verður sá sem vefengir það að sýna fram á annað. b. Við 3. mgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Óheimilt er að hækka fjárhæð leigu íbúðarhúsnæðis oftar en á 12 mánaða fresti og er þá að hámarki heimilt að hækka hana í hlutfalli við breytingu á vísitölu neysluverðs á tímabilinu. 2. gr. Við 1. mgr. 52. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Hafi leigusali vanrækt þá skyldu sína skv. 11. tölul. 6. gr. að upplýsa í leigusamningi um forgangsrétt leigjanda, framlengist tilkynningarfrestur samkvæmt ákvæði þessu fram að lokum uppsagnarfrests eða umsamins leigutíma. 3. gr. Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Fjárhæð leigu á íbúðarhúsnæði skal ekki taka breytingum til hækkunar til ársloka 2024, þrátt fyrir samningsskilmála um verðtryggingu eða aðrar verðbreytingar. Við framlengingu, endurnýjun og gerð nýrra leigusamninga um íbúðarhúsnæði sem taka gildi fyrir árslok 2024 er óheimilt að hækka fjárhæð húsaleigu sama íbúðarhúsnæðis frá því sem fyrir var umfram 2,5%. 4. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Það er algjört grundvallaratriði í öllum siðmenntuðum samfélögum að fólk hafi þak yfir höfuðið. Réttur til viðunandi lífskjara, þar á meðal húsnæðis og batnandi lífsskilyrða, eru grundvallarmannréttindi sem njóta verndar félagsmálasáttmála Evrópu, alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Á Íslandi hefur svokölluð séreignarstefna lengst af verið ríkjandi þar sem flestir gera sitt besta til að reyna að eignast húsnæði til eigin búsetu, en leigumarkaðurinn hefur fyrir vikið verið lítill og vanþróaður. Árin 2005–2007 voru leigjendur innan við 18% íbúa landsins en þeim fjölgaði talsvert í kjölfar bankahrunsins árið 2008 enda urðu margir þá fyrir því að missa eigið húsnæði í hendur kröfuhafa. Sú þróun hefur að einhverju leyti gengið til baka en á síðustu árum hefur hlutfall leigjenda verið allt að 18%. Á húsnæðisþingi í október 2018 voru kynntar niðurstöður viðhorfskönnunar meðal leigjenda sem leiddu í ljós að einungis 8% þeirra vildu í raun vera á leigumarkaði og 86% þeirra vildu frekar búa í eigin húsnæði en fæstir sæju fram á að það gæti gerst á næstunni. Niðurstöður viðhorfskönnunar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar meðal leigjenda 2021 voru á svipaða leið, en þá sögðust 88% svarenda frekar vilja búa í eigin húsnæði og 12% frekar vilja búa í leiguhúsnæði. Jafnframt sögðu 80,1% svarenda að hátt leiguverð væri einn helsti ókosturinn við að leigja íbúðarhúsnæði. Húsnæðiskostnaður telst íþyngjandi þegar heildarkostnaður húsnæðis nemur meira en 40% af ráðstöfunartekjum heimilis. Samkvæmt niðurstöðum lífskjararannsóknar Hagstofu Íslands búa 27% heimila í leiguhúsnæði við íþyngjandi húsnæðiskostnað eða þrefalt fleiri en heimili í eigin húsnæði og hefur það hlutfall nær tvöfaldast frá árinu 2005. Samkvæmt niðurstöðum könnunar sem Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands gerði fyrir ÖBÍ réttindasamtök sem voru birtar í nóvember 2022 sögðust 12% öryrkja á leigumarkaði greiða meira en 75% útborgaðra ráðstöfunartekna sinna en 25% greiða á milli 51% og 75% í húsnæðiskostnað. Þá er fatlað fólk á leigumarkaði tvöfalt líklegra en fólk almennt til að hafa mjög eða frekar miklar áhyggjur af kostnaðinum við rekstur húsnæðis, eða 38% samanborið við 19%.“ Mig langar í rauninni í stað þess að fara víðar yfir þetta - ég get nú svo sem nefnt þróunina núna sem við höfum verið að fylgjast með. Bara frá því að þessar tölulegu upplýsingar, þessi gögn, eru lagðar fyrir hefur markaðurinn í rauninni gjörbreyst til hins verra. Það eru hundruð einstaklinga sem eru að lenda á götunni, við erum að fá mýmargar sögur af því. Sérstaklega þegar maður les bæði greinaskrif í blöðum og inni á leigjendasíðum og annað slíkt er maður að fá upplýsingar um hvers lags gífurlegur vandi það er sem þessir einstaklingar eru að horfast í augu við, einstaklingar og fjölskyldur með börn og allt niður í kornabörn, við erum að fá fregnir af því að einstaklingar með kornabörn hafi þurft að gera sér það að góðu að flytja út í bíl með börnin sín. Við munum að í desember sl. greindu fjölmiðlar frá því að við endurnýjun leigusamnings öryrkja hafi leigufélag, við skulum bara segja Alma leigufélag, farið fram á 30% hækkun á fjárhæð leigu eða sem nemur 75.000 kr. ofan á 250.000 kr. leigufjárhæð. Hinn nýi leigusamningur sem þessi fullorðna kona, öryrki, átti að fá í andlitið, hljóðaði því upp á 325.000 kr. á mánuði. Við erum ekki að tala um í þessu tilviki að öryrki sé að greiða 40% af ráðstöfunartekjum eða 50%, 60%, 70%, það er verið að tala um að þessir einstaklingar þurfa að greiða yfir 100% af ráðstöfunartekjum sínum. Og hvernig er það hægt? Jú, frú forseti, 40% öryrkja reiða sig á nánustu aðstandendur, ættingja og vini. Það er það sjálfstæði og sú reisn sem þessi stjórnvöld eru að bjóða þessum þjóðfélagshópi. Fjármála- og efnahagsráðherra lýsti því yfir í óundirbúnum fyrirspurnatíma 8. desember 2022 að hann teldi óforsvaranlegt að ganga jafn langt gagnvart fólki og gert hefur verið í þessu tiltekna dæmi. Forsætisráðherra tók í sama streng í viðtali í hádegisfréttum Ríkisútvarpsins 9. desember 2022 og sagði þetta vera óboðlegt og að taka þyrfti til skoðunar að setja takmörk á hækkanir húsaleigu. Forseti. Ég er einmitt að mæla fyrir frumvarpi sem mun setja bremsu á það brjálæði sem ríkir á leigumarkaðnum á Íslandi í dag. Ég hlýt því að hafa væntingar um það að hæstv. ráðherrar, sem hafa í rauninni bæði sýnt það og sagt frá því að þeim finnist komið nóg, hljóti að taka utan um málið af mikilli gleði og háttprýði og samþykki það og keyri það helst í gegn þannig að það verði orðið að lögum áður en þessum þingvetri lýkur. Ástandið á húsnæðismarkaði er þungt og það er til ævarandi skammar. Ég nefndi í störfum þingsins fyrr í dag að fullorðinn maður á níræðisaldri hefði verið borinn út úr húsnæðinu sínu í gær ásamt syni sínum sem býr hjá honum og er í hjólastól. Af hverju? Af hverju var hann borinn út af sýslumanni og í lögreglufylgd? Það var vegna þess að hann skuldaði einhverja gamla skuld - hann skuldaði reyndar ekki leigu núna og hafði ekki gert í langan tíma en hann var jú með aðstoð hjá Umboðsmanni skuldara sem tekur þá skuldirnar og semur um þær og gerir eitthvað við þær - einhverjar krónur sem ekki voru margar ef ég skil það rétt en nógu margar til þess að það þótti eðlilegt og sanngjarnt að ganga fram hjá Umboðsmanni skuldara í þessu tilviki og fleygja þessum mönnum út á götuna. Þegar þessi gamli maður spurði: Og hvert eigum við að fara? Hvað á ég að gera? Hvert eigum við að fara? Nú, fariði bara á hótel. Þið verðið að fara á hótel. Þá segi ég, innan gæsalappa: Fyrirgefið, frú forseti, hvaða hótel? Eru ekki öll herbergi hér uppseld? Ég vissi ekki betur. Og meira að segja það uppseld að núna er fram undan samkoma af stærstu gerð og búið að leigja nánast öll hótel í Reykjavík meðan á þessari ráðstefnu Evrópuráðsins stendur hér í Hörpu. Burt séð frá því gátu þeir farið á hótel og ef það virkaði ekki, sem það mun náttúrulega og er ekki að gera, fyrir utan að þeir myndu aldrei hafa efni á því, þá áttu þeir að fara bara og athuga með svona gistiskýli sem fela það í sér að venjulega er það ólánsfólk, útigangsmenn, fíklar og alkóhólistar sem koma þangað á kvöldin og eru reknir út á morgnana, alveg nema þegar það var hörkugaddur, þá var litið til með þeim í smátíma í kringum jólin, svona aðeins til þess að sýna gæsku til hátíðabrigða og fyllast allt í einu heilögum anda. En það dugði í rauninni skammt vegna þess að þetta voru einhverjir dagar og síðan var þeim náttúrlega fleygt út aftur yfir daginn þrátt fyrir að aftur hefði skollið á hörkugaddur og hörkufrost. Það er í rauninni sárara en tárum taki að horfa upp á hvað neyðin er ofboðslega mikil. Eins og ég hef líka nefnt hér áður var maður sem auglýsti litla íbúð til leigu og gaf upp símanúmerið sitt og var búinn að fá 200 beiðnir um húsnæðið á innan við tveimur klukkutímum. Hann sagði bara í rauninni eftir allt þetta að honum liði svo illa að hann væri bara í algjöru áfalli, andlegu áfalli. Hann hefði jú vitað að það væri skortur, húsnæðisskortur á leigumarkaðnum, en aldrei óraði hann fyrir því að neyðin væri eins mikil og raun ber vitni þar sem fólk grét, þar sem fólk hótaði og þar sem fólk sagðist ekki lengur vilja vera til, það gæti ekki lifað við þetta lengur. Það er í rauninni alveg með ólíkindum að við skulum standa í þessum sporum. Með frumvarpi þessu eru því lagðar til nokkrar breytingar á húsaleigulögum í því skyni að koma böndum á hækkanir á húsaleigu og styrkja réttarstöðu leigjenda, sem er nánar gerð grein fyrir í skýringum við einstakar greinar frumvarpsins. Þar sem húsnæðiskostnaður er stór þáttur í vísitölu neysluverðs má jafnframt búast við því að þær breytingar geti leitt til lægri verðbólgu en ella. Ég veit ekki hvort ég ætti að fara í einstakar greinar frumvarpsins, það skýrir sig í rauninni nokkuð sjálft, en jú, um 1. gr., þar sem ég er að tala um a-lið, þar er t.d. lagt til að við 1. mgr. 37. gr. húsaleigulaga bætist nýr málsliður þess efnis að hafi íbúðarhúsnæði verið áður til leigu séu líkur fyrir því að sú leigufjárhæð sem áður gilti sé sanngjörn í skilningi meginreglu laganna og að sá sem vefengi það verði að sýna fram á annað. Ákvæðið sækir sér fyrirmynd í 1. mgr. 53. gr. laganna sem á við um endurnýjun leigusamnings við sama leigjanda og áður, en hér er lagt til að það sama gildi alltaf um íbúðarhúsnæði jafnvel þó að nýr leigjandi sé ekki sá sami og hinn fyrri. Með því er ætlað að stemma stigu við því að leigusali geti sætt færis að hækka fjárhæð leigu úr hófi fram þegar leigutíma lýkur og nýr leigjandi tekur við. Vegna skráningarskyldu leigusamninga sem var komið á með breytingalögum nr. 121/2022 má ætla að auðvelt verði að sannreyna fyrri leigufjárhæð, a.m.k. í þeim tilvikum sem sú skráningarskylda á við. Með b-lið greinarinnar er lagt til að við 3. mgr. 37. gr. laganna bætist nýr málsliður þess efnis að óheimilt sé að hækka fjárhæð samfelldrar leigu íbúðarhúsnæðis oftar en á 12 mánaða fresti og þá að hámarki í hlutfalli við breytingu á vísitölu neysluverðs á tímabilinu. Núna er það svona hipsum happs. Meginvenjan var að á þriggja mánaða fresti var verið að þeyta þessu upp með tilliti til vísitölu. Sumir leigusamningar hafa jafnvel verið með þetta á mánaðarfresti en þessi breytingartillaga við b-lið, 37. gr., er einmitt hugsuð til þess að stemma stigu við óeðlilegum hækkunum og stíga ákveðið skref í þá átt að koma böndum á leiguverð íbúðarhúsnæðis. Ákvæðið sækir sér fyrirmyndir til annarra Norðurlanda en sambærilegar reglur gilda í Danmörku og Noregi. Ákvæðum greinarinnar í heild er ætlað að koma nokkrum böndum á hækkanir leiguverðs íbúðarhúsnæðis. Þar sem húsnæðiskostnaður vegur þungt í vísitölu neysluverðs má ætla að umræddar breytingar geti leitt til þess að verðbólga verði framvegis lægri en ella. Ég ætla að tala aðeins um 2. gr. líka. Leigjendur virðast almennt vera lítið upplýstir um forgangsrétt leigjanda til áframhaldandi leigu að umsömdum leigutíma loknum skv. 51. gr. húsaleigulaga og að skv. 53. gr. laganna skuli við endurnýjun samnings leggja til grundvallar að fyrri leigufjárhæð sé sanngjörn, sbr. meginreglu 37. gr. laganna, og verði sá sem vefengir það að sýna fram á annað. Þar sem sá réttur er háður því skilyrði skv. 52. gr. laganna að leigjandi tilkynni leigusala a.m.k. þremur mánuðum áður en leigusamningur rennur út ef hann vill nýta sér hann er hætt við að leigjendur geti farið á mis við það tækifæri. Er því lagt til að hafi leigusali vanrækt þá skyldu sína skv. 11. tölul. 6. gr. laganna að upplýsa í leigusamningi um forgangsrétt leigjanda þá framlengist tilkynningarfrestur leigjanda allt fram til loka leigutímans. Verðbólgan hefur verið óvenjumikil eins og við þekkjum. Hún er nú að slefa í tveggja stafa tölu. Við erum að horfast í augu við um 10% verðbólgu þrátt fyrir að stýrivextir hafa verið hækkaðir hér 12 sinnum. Þá er náttúrlega algerlega morgunljóst að þetta tæki, þessi vaxtasveðja Seðlabankans sem er að höggva hér ítrekað í opin svöðusár samfélagsins, er ekki að virka. Alveg sama hversu mikið blóðmagn kemur úr þessum sárum er þessi sveðja ekki að virka en samt sem áður skilst manni að fyrir augum sé þrettánda hækkunin. Um 3. gr. laganna segir svo: Verðbólga hefur verið þessi og verið þrálát með tilheyrandi áhrifum á fjárhæð leigu samkvæmt verðtryggðum húsaleigusamningum. Jafnframt hefur borið á hækkunum talsvert umfram verðlagsbreytingar við framlengingu eða endurnýjun samninga um leigu íbúðarhúsnæðis. Er því lagt til að við húsaleigulög bætist ákvæði til bráðabirgða þess efnis að fjárhæð leigu á íbúðarhúsnæði verði fryst til ársloka 2024 og enn fremur að á því tímabili verði óheimilt að hækka fjárhæð leigu við framlengingu, endurnýjun eða gerð nýrra leigusamninga um íbúðarhúsnæði umfram 2,5% á sama húsnæði. Það er í samræmi við opinbert verðbólgumarkmið en þar sem húsnæðiskostnaður er einn stærsti undirliðurinn í vísitölu neysluverðs er það til þess fallið að draga strax úr verðbólgu. Slíkt þak á hækkanir leiguverðs, sem kalla mætti „leigubremsu“, á sér hliðstæður í mörgum öðrum löndum, til að mynda Spáni, Bretlandi og Bandaríkjunum. Þetta frumvarp hefur fengið jákvæðar viðtökur hjá t.d. formanni Leigjendasamtakanna og í umsögn Alþýðusambandsins við fjármálaáætlun kom fram ákall um nánast samhljóða aðgerðir og lagðar eru til í 1. og 2. gr. frumvarpsins. Ég segi bara ekkert annað en það að ef það sem við erum að heyra núna reynist satt, að það sé í rauninni ríkisvaldið, það sé í rauninni Vinnumálastofnun og sveitarfélögin sem eru að verða til þess að fólki er unnvörpum sagt upp húsnæði sínu, leiguhúsnæði sínu, til að framlengja það á mun hærra verði, þá er eitt alveg víst: Þetta frumvarp mun stöðva allt slíkt. Græðgin sem við erum að horfa upp á hér er orðin með slíkum ólíkindum að það er í rauninni algerlega óskiljanlegt að hver einasti alþingismaður, hver einasti ráðherra, hver einasti aðili sem hefur verið kjörinn fulltrúi hér á Alþingi Íslendinga skuli ekki taka saman höndum til að berjast gegn þessu óeðli sem ríkir hér á húsnæðismarkaði og í þessu tilviki á leigumarkaði. Ég get ekki skilið það vegna þess að þetta er augljóst. Þetta vita allir, líka hæstv. ríkisstjórn, sama ríkisstjórn og heldur áfram að skattleggja fátækt, heldur áfram að skattleggja einstaklingana, öryrkjana sem eru að greiða húsaleigu langt umfram getu. Þessari ríkisstjórn finnst bara algjörlega sjálfsagt og eðlilegt að nánustu aðstandendur, ættingjar og vinir hlaupi undir bagga og sjái um að greiða það sem upp á vantar. Það er skömm að svona stjórnvöldum. Þetta frumvarp ætti að gefa smá byr í seglin. Það eru a.m.k. aðgerðir sem liggja að baki þessu frumvarpi, það er ákall um aðgerðir. Flokkur fólksins hefur aldrei nokkurn tímann efast um hvernig ætti að ráðast í aðgerðir til að keyra niður þessa verðbólgu, aldrei nokkurn tímann, en það hefur a.m.k. ekki verið í formi þess að níðast á öllu samfélaginu, hvort sem það eru fyrirtæki eða fjölskyldurnar í landinu, með eilífum stýrivaxtahækkunum. Ég hef að gefnu tilefni verið að skora á hæstv. ríkisstjórn að byrja t.d. á því að hætta að skattleggja fátækt. Einstaklingur með 306.000 kr. framfærslu frá almannatryggingum er með 306.000 kr. áður en hann er skattlagður og svo er bara komið og hann er skattlagður. Hugsið ykkur, fólk með 300.000 kr. er skattlagt. Það er í fátækt við 300.000 kr. Það getur illa borgað húsaleiguna og sumir alls ekki en samt er það skattlagt. Það er skattlagt úr fátækt í sárafátækt. Svo eru þessir einstaklingar sem stýra þessu landi hissa á því hvers lags gríðarlegur vöxtur er í sjálfsvígum, þunglyndi, vanlíðan og flótta undan eigin tilveru. Þessir einstaklingar hafa verið hnepptir í fjötra. Fátækt barna hefur vaxið um 44% á síðustu sex árum. Þetta er óafsakanlegt. Þetta er vanhæf ríkisstjórn. Ég er búin að segja það lengi og ég segi það nú. Og ef einhvern tíma hefði átt að lýsa vantrausti á eitthvað þá er það á ríkisstjórnina í heild sinni. Þessari ríkisstjórn treysti ég ekki fyrir horn. Hún hefur skilað auðu í allri baráttu gegn verðbólgunni, algjörlega auðu. Það er sama hversu hátt er hrópað um hjálp úr Svörtuloftum til þess að reyna að glíma við þennan verðbólgudraug, þau hafa pakkað saman og eru ekki að gera neitt, ekki neitt, akkúrat ekki neitt. Þau koma með fjármálaáætlun sem eitthvað á að gera einhvern tímann á næsta ári, hækka skatta á fyrirtæki um 1%, sem gefur mun færri krónur í kassann heldur en að hækka bankaskattinn í það sem hann var þegar hann var ekki einu sinni hálft prósentustig. Það myndi gefa okkur 9 milljarða í kassann að hækka hann úr þessu eitthvað 0,167% í þetta 0,456%. 9 milljarða, takk. En fjárhirslurnar sem eru algerlega útbólgnar af peningum, milljarðamæringarnir sem haldið er áfram að moka undir, það skal ekki snert á þeim. En við skulum níðast á fólki á húsaleigumarkaðnum, við skulum níðast á fátæku fólki sem hefur ekki efni á því að halda heimili og greiða þak yfir höfuðið. Ég og Flokkur fólksins erum alla vega ekki í þessu liði enda vorum við einfaldlega fædd og urðum til til að berjast gegn óréttlæti og berjast gegn fátækt. Ég vona bara að þetta frumvarp fái flýtimeðferð vegna þess að þetta frumvarp er raunverulega að gera gagn. Það er raunverulega að gera gagn inn í það efnahagsástand, það ófremdarástand sem ríkir í landinu í dag, bæði hvað lýtur að húsnæðismarkaði og í baráttunni gegn verðbólgu.

Virðulegi forseti. Það er neyðarástand á leigumarkaði. Ríkisstjórnin hefur gert sitt besta til að loka augunum fyrir því auk þess að beita hreinum og klárum blekkingum til að fela ástandið en inn á samfélagsmiðla flæða frásagnir. Þar er hægt að sjá sannleikann, þann harða raunveruleika sem blasir við gríðarlega mörgum. Bara í dag kom eftirfarandi neyðarkall inn á umræðuhóp leigjenda: Ég veit að það eru fleiri svona statusar búnir að koma og ég er í sömu stöðu og svo margir. Ég lendi á götunni 1. júlí með tvö börn. Ég er að leigja hjá Ölmu leigufélagi sem er að hækka hjá mér leiguna sem verður eftir hækkun alveg vitavonlaust að ég standi undir ein með tvö börn. Fyrir nokkrum dögum birtist á sama vettvangi eftir eftirfarandi frásögn sem ég hef leyft mér að umorða: Hvaða sturlun er eiginlega í gangi á leigumarkaðnum? Er að auglýsa stúdíóíbúð og þótt ég sé ekkert smábarn er ég grenjandi hérna. Ég fékk yfir 200 skilaboð fyrstu tvær klukkustundirnar og neyðin sem hefur komið fram hjá svo mörgum er að brjóta mig. Af hverju er ekkert verið að gera til að minnka neyðina? Þetta er sjúklegasta ástand sem ég hef upplifað. Fólk hefur reynt að hóta mér, það hefur grátið, reynt að vekja athygli mína á sér á öllum hugsanlegum vígstöðvum, auk þess sem margir eru búnir að yfirbjóða verulega til að freista þess að negla húsnæðið. Fólk er að reyna að fá stúdíóíbúð, sem er fyrir einn aðila, fyrir heilu fjölskyldurnar með lítil börn og fullt af fólki sem býr í bíl með smábörn hefur haft samband. Ég er bara bugaður eftir þetta. Í gærmorgun, daginn eftir baráttudag verkalýðsins, lét Alma leigufélag sýslumanninn í Reykjavík ásamt lögreglu bera út áttræðan mann og son hans sem er bundinn við hjólastól. Alma er leigufélag sem hagnaðist um 12 milljarða á síðasta ári en tveggja mánaða skuld, sem Umboðsmaður skuldara hafði samt samið um, var þessu hrægammafélagi greinilega ofviða og það fann sig knúið til þessara aðgerða. Mikil er skömm þess. Alma, með nafn sem þýðir víst mild og nærandi, svo kaldhæðnislegt sem það er, er sjálfsagt orðin ónæm fyrir skömminni og ekkert fer fyrir mildinni sem felst í nafninu. Þegar sýslumaður var spurður að því hvert þeir feðgar, annar áttræður og hinn bundinn við hjólastól, ættu að fara benti sýslumaðurinn á gistiskýli Reykjavíkurborgar. Ofangreindar frásagnir eru allar frá því í dag og í gær. Þær eru enn fleiri ef lengra aftur væri leitað. Hér er líka full ástæða til að nefna stórgóða skýrslu sem Samtök leigjenda létu gera og birtu fyrir nokkrum dögum. Í henni kemur t.d. fram - og nú kemur nokkur upptalning - að frá 2011 hefur verðlag hækkað um 60% en húsaleiga um 134%. Húsaleigan hækkaði þannig 127% meira en verðlagið. Húsaleiga hefur hækkað um 61% meira en byggingarvísitalan frá 2011. Það er 36% raunhækkun á húsaleigu umfram byggingarvísitölu. Meðalhækkun í Evrópu frá 2011–2022 er 17%. 134% hækkun húsaleigu, látum það síast aðeins inn. Samfylgni húsnæðisverðverðs og húsaleigu á Íslandi 2011–2022 var 61% en á meginlandinu var hún rúm 35%. Samfylgnin á Íslandi var 74% meiri. En það versnar samt enn: Samfylgni húsnæðisverðs og húsaleigu á Íslandi 2018–2020 var 193% en á meginlandinu var hún 25%. Samfylgnin á Íslandi var 650% meiri. Hlutfall húsaleigu af lágmarkslaunum er 69% sé miðað við 80–100 m² íbúð á höfuðborgarsvæðinu. Þetta hlutfall er 19% hærra en það var árið 2011. Ef húsaleiga hefði fylgt verðlagsþróun frá 2011 var hún 30% lægri en hún er. Húsaleiga á 80–100 m² íbúð á höfuðborgarsvæðinu væri þá 176.000 í stað þess að vera 250.000. Það munar um minna. Fátækt vegna húsnæðiskostnaðar er sex sinnum meiri hjá leigjendum en eigendum. 26% leigjenda söfnuðu skuldum árið 2022. Já, land tækifæranna er byggt á fátæktarstefnu gagnvart leigjendum. Það er byggt á frelsi til að knýja fjölskyldur á leigumarkaði í fátækt og varna þeim undankomu af honum. Viðmiðunarverð fyrir húsaleigu er það eina sem rétt getur af ranglætið á leigumarkaði því að frelsi einstaklinga hlýtur að takmarkast við athafnir sem skaða aðra. Leigumarkaðurinn er eins og villta vestrið, ekki þannig að leigjendur og leigufélög séu kúrekar sem berjast hverjir við aðra. Nei, leigufélögin eru kúrekarnir, fullvopnaðir, leigjendur eru eins og varnarlausir nautgripirnir sem þeir reka á undan sér og slátra að vild. Þetta getur ekki gengið svona lengur. Hér hef ég farið yfir nokkrar sláandi staðreyndir um leigumarkaðinn og þær einar og sér ættu að vera nóg til þess að gripið sé til aðgerða og þetta frumvarp um leigubremsu samþykkt. En neyð fólks hefur hingað til ekki dugað til þess að þessi ríkisstjórn grípi til aðgerða þannig að næst ætla ég að ræða áhrif leigumarkaðarins á verðbólguna sem ríkisstjórnin segist vilja berjast við. Hátt leiguverð fer beint inn í vísitöluna og viðheldur þannig verðbólgunni. Ekki er nóg með það heldur viðheldur það einnig háu húsnæðisverði þar sem fjárfestar sjá margir leigutekjur í hillingum. Þeir hafa efni á að kaupa íbúðir án þess að þurfa endilega að treysta á fjármögnun banka eða 35% þjóðhagsvarúðartakmarkanir Seðlabankans. Það er ekkert að stöðva þá. Auk þess, eins furðulegt og það er, getur fólk sótt um lán fyrir íbúð sem það ætlar að leigja út og fengið lán samþykkt í banka út frá áætluðum leigutekjum. Það er eitthvað sem aldrei ætti að líðast enda geta leigjendur ekki bent á að þeir ráði við greiðslu lána með því að vísa í skilvísar leigugreiðslur til margra ára. Þetta misræmi er svo sem ekki það sem er til umræðu hér þó að ég leyfi mér að vekja athygli á því. Punkturinn er sá að hátt leiguverð viðheldur hárri verðbólgu og það er hagur okkar allra að koma böndum á það. Samkvæmt þeim tölum sem ég las upp áðan eru leigufélögin ekki á flæðiskeri stödd. Það er líka hreint ekkert sjálfsagt að leigjendur greiði fyrir hækkun á húsnæðisverði með hækkaðri húsaleigu því að leigusalarnir njóta góðs af hækkuninni en leigjendurnir ekki. Á undanförnum mánuðum hefur bæði fjármálaráðherra og seðlabankastjóra verið tíðrætt um hversu góð eiginfjárstaða heimilanna sé vegna hækkaðs fasteignamats. Þetta hafa þeir félagar ítrekað notað sem rök fyrir því að heimili með lán geti alveg staðið undir gríðarlegri hækkun húsnæðiskostnaðar því að þau séu hvort eð er að hagnast svo mikið. Samkvæmt sömu rökum ætti leiguverð að lækka með hækkandi fasteignamati því að það eru jú leigusalar sem munu stinga hagnaðinum í sinn vasa þegar þeim þóknast að selja. Burt séð frá þessu hefur Flokkur fólksins margoft reynt að stemma stigu við því skelfilega ástandi sem blasir við á húsnæðismarkaði, ekki hvað síst á leigumarkaði. Þannig hef ég sjálf í þrígang lagt fram frumvarp um að verðtrygging á leigu og á lánum verði fryst í eitt ár. Ef það hefði gengið í gegn í fyrsta skipti hefði sú frysting átti að gilda allt síðastliðið ár sem hefði breytt gríðarlega miklu fyrir fjölmarga. Þegar ég lagði það fram í annað skipti hefði það átt að gilda frá miðju síðasta ári og fram á mitt þetta ár sem einnig hefði breytt ótrúlega miklu. Í síðasta skiptið var það til að freista þess að ná því í gegn fyrir árið í ár. Að mínu mati var það frumvarp ekki lausn heldur neyðarráðstöfun og það minnsta sem ríkisstjórnin gat gert. En hún var ekki til í það. Síðastliðið haust fór ég svo fram á að neyðarlög væru sett á húsnæðismarkað en ég held að ríkisstjórnin hafi talið þá tillögu jaðra við einhvers konar móðursýki því að ástandið væri hreint ekki svo slæmt. Staðreyndin er hins vegar sú að við erum núna farin að horfa upp á fólk á götunni. Þar eru leigjendur að lenda núna. Um það vitna dæmin sem ég las hér í upphafi sem og fleiri neyðarköll hundraða sem eru að missa leigusamninga sína, oft vegna þess að þau standa ekki undir hækkunum. Áður en of langt um líður kemur að þeim sem ekki ráða við að greiða af lánunum sínum og innan fárra ára þeim sem nú er verið að festa í gildru verðtryggðra lána. Staðan á bara eftir að versna. Leigubremsan sem hér er mælt fyrir er það minnsta sem hægt er að gera. Ég vona innilega að hún fái góða meðferð í nefnd og verði samþykkt hér á Alþingi, einfaldlega af því að það er rétt. Það er ekki hægt að leyfa leigufélögum að ganga lengra gagnvart fólki. Nú þurfum við, fólkið í landinu, að rísa upp og segja: Hingað og ekki lengra.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um húsaleigufrumvarp Flokks fólksins, alveg nauðsynlegt frumvarp inn í þá óráðsíu sem er í þjóðfélaginu, sérstaklega þá óráðsíu sem ríkisstjórnin hefur skapað. Aðalatriðið í húsaleigufrumvarpi Flokks fólksins er að leigufjárhæð megi ekki hækka oftar en á 12 mánaða fresti og þá að hámarki miðað við breytingu á vísitölu neysluverðs. Einnig að til ársloka 2024 hækki leigufjárhæð leigusamninga að hámarki 2,5% við endurnýjun eða framlengingu. Forgangsréttur leigjenda við leigusamning verði styrktur svo að þeir geti haldið sama húsnæði ef það verður áfram í leigu. Alveg eins verður óheimilt að hækka leigu þegar leigusamningur rennur út ef sama húsnæðið verður áfram í leigu. Hvers vegna skyldi þetta vera nauðsynlegt? Jú, við erum í skelfilegri stöðu í dag. Svo fáránlega sem það hljómar þá er verið að henda fólki út úr leiguhúsnæði, heilu fjölskyldunum, til að leigja annarri fjölskyldu. Hugsum þetta aðeins: Fjölskylda er með húsaleigu og það er sett hækkun á húsaleiguna, jafnvel það mikil hækkun að það er vitað mál að viðkomandi ræður ekki við þá hækkun vegna þess að hækkunin er komin yfir útborguð laun viðkomandi eða tekjur. Hvað getur þá viðkomandi gert? Jú, hann stendur ekki undir leigunni og verður þar af leiðandi að fara úr húsnæðinu og inn á frumskógarmarkaðinn þar sem er barist eiginlega dauðabaráttu um hverja einustu íbúð sem er til leigu. Þeir sem standa á bak við þetta líka eru sveitarfélög og Vinnumálastofnun. Þörfin er orðin svo gífurleg að það virðist ekki skipta neinu máli hvaða meðulum er beitt. Ef við höldum að þetta eigi eftir að skána þá getum við gleymt því. Það er verið að þjarma að húsnæðismarkaðnum í heild sinni. Það er verið að reyna með öllum ráðum að frysta húsnæðismarkaðinn en ætti einmitt að vera alveg þveröfugt. Það ætti að stórauka byggingar. Ríkisstjórnin ætti að vera löngu búin að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni og setja hann alveg á sérstað. Það ætti að vera líka búið að tryggja það að það sé þak á vöxtum. Við gætum haft þakið einfaldlega, og það myndu sennilega flestir sætta sig við það, 3–3,5%. Þá gætum við einbeitt okkur að því að uppfylla þörf á húsnæðismarkaði fyrir íbúðir. Það eru gífurlegir biðlistar eftir félagslegu húsnæði og við vorum að heyra hér að það var leitað aðstoðar sýslumanns og lögreglu til að bera út hreyfihamlaðan mann í hjólastól. Hvert erum við komin? Ég spyr bara: Hvert erum við að fara? Það er skelfilegt að við skulum leyfa okkur að vera á þessum stað. Ekki getur þetta fólk leitað til félagsþjónustunnar og óskað eftir neyðaraðstoð því að þar er langur biðlisti. Hvert á þetta fólk að fara ef það á í engin hús að venda? Á götuna? Í tjald? Í hjólhýsi í Laugardalnum? Nei, heyrðu, hjólhýsi Laugardalnum, það er verið að henda fólki þar út vegna þess að sennilega þarf að rýma fyrir útlendingum, ferðamönnum. Ég verð bara að segja alveg eins og er að það er okkur til háborinnar skammar að við skulum vera komin á þann stað að fólk þurfi að gista í bifreiðum eða í tjaldi eða bara hreinlega á götunni og að fólki sé bent á að fara í gistiskýli. Við erum rík þjóð og við eigum alls ekki að geta verið á þessum stað. Þess ber að geta, eins og kom fram hjá hv. þm. Ásthildi Lóu Þórsdóttur, að Alma leigufélag skilaði 12 milljarða kr. hagnaði, ef við tökum bara það dæmi - 12 milljarða kr. hagnaði. Hvað greiðir þetta leigufélag í skatt af þessu? 22% skatt. Á sama tíma myndi fólkið sem er verst statt í þessu kerfi, fólk sem er í almannatryggingakerfinu, á hinum endanum, svo sannarlega sætta sig við að borga 22% í skatt og skerðingar en það er að borga 80% í skatt og skerðingar. Skyldi þessu leigufélagi sem fékk 12 milljarða í hagnað hugnast að borga 80% af hagnaðinum í skatt og skerðingar? Við getum búið til einhverjar skerðingar fyrir þetta félag. Myndi það sætta sig við að fá að halda eftir einhverjum 2,5 milljörðum og það rynnu til ríkissjóðs 9,5 milljarðar? Myndi það ekki fagna því? Þá væri nú hægt að byggja eitthvað fyrir fátækasta fólkið fyrir mismuninn. Myndi ríkisstjórnin bjóða það? Nei, þau myndu segja að ég væri galinn. Það er auðvitað ekki hægt að koma svona fram við forríkt lið sem græðir á tá og fingri. Það má bara koma svona fram við þá sem eru að hokra og reyna að lifa af í almannatryggingakerfinu. Þar eru breiðu bökin, það er fólkið sem á að borga og það er fólkið sem er fyrst og fremst verið að henda á götuna. En þetta er fólkið sem getur ekki staðið undir þessu, einstæðar mæður, einstæðir feður, það má örugglega þakka fyrir að finna á leigumarkaði einhverja íbúð fyrir 300.000 kr. á mánuði. Ef sæmileg svoleiðis íbúð er leigð út eru 200–300 manns að rífast um hana eins og hefur komið fram. Ísland í dag er uppselt. Það eru ekki til fleiri íbúðir og við erum ekki búin að sjá toppinn á ísjakanum vegna þess að nú er líka að koma ferðamannasumar og fullt af ferðamönnum að koma þannig að það á eftir að hrúgast inn. Því miður er möguleiki á að fólk fari að missa íbúðirnar sínar. En hvað er ríkisstjórnin gera? Ekkert. Þau sjá ekki, heyra ekki, skilja ekki og tala ekki. Á sama tíma höfum við líka séð hvernig leigumarkaðurinn er og hvað er verið að leigja. Það er verið er að leigja kolageymslur, iðnaðarhúsnæði, algerlega óíbúðarhæfar íbúðir. Það myndi verða rekið upp ramakvein ef okkur dytti í hug að hafa húsdýr í því húsnæði, það væri talið dýraníð, en það er allt í lagi að leigja fólki þetta. Og fólki með börn? Ekki vandamál hjá þessari ríkisstjórn eða þeim eftirlitsaðilum sem þar eru. Við verðum og eigum að sjá til þess að þeir verst settu hafi húsnæði. Númer eitt, tvö og þrjú á Íslandi, við þurfum húsnæði. Það gengur ekki upp á sama tíma og við erum endalaust að hækka leigu hjá fólki. Fólk sem fær útborgað 300.000 kr., svo heppið fólk að fá 300.000 kr. útborgað í almannatryggingakerfinu, það getur ekki leigt íbúð á 305.000 kr. Jú, það gæti fengið leigubætur en eins og kom fram þá skerðir kerfið það allt. Það eru 80% skerðingar í almannatryggingakerfinu og þá erum við ekki einu sinni komin inn í félagslega leigukerfið. Sérstaka leiguuppbótin, hún skerðist grimmilega. Það er búið að búa til gildrur út um allt til þess eins að láta þá sem verst hafa það og geta ekki einu sinni varið sig og vita ekki einu sinni af því lenda í þessum gildrum. Ríkisstjórnin kemur aftur og aftur, hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, og segir: Aldrei verið sett meira inn í þetta kerfi, þau hafa aldrei haft það betra. Ég held að þau ættu að horfa í spegil og horfa á sjálf sig. Þau eru ekki að tala við fólkið þarna úti vegna þess að fólkið þarna úti veit hvað það hefur og veit að það þarf breytinga við. En því miður, meðan þessi ríkisstjórn er við völd sjáum við ekki fram á þessar breytingar. Við verðum að sjá til þess að fólk þurfi ekki að fara á götuna með börn, að fólk með börn þurfi ekki að vera í bifreiðum á tjaldsvæði. Fólk er í örvæntingu nú þegar og lausnin liggur í því að samþykkja þetta frumvarp og drífa sig í því og sjá til þess að í eitt skipti fyrir öll hysji ríkisstjórnin upp um sig buxurnar, taki hendurnar frá augunum og sjái ástandið, sjái það eins og er. Að því gefna tilefni er kominn tími til þess að ríkisstjórnin hætti að skatta fátækt.

Frú forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða um efni frumvarpsins, það hefur hv. þm. Inga Sæland gert rækilega. En ég mun fjalla um aðra þætti sem snerta kannski þennan pólitíska vinkil á þessu máli og það er hvers vegna í ósköpunum enginn nema Flokkur fólksins bregst við neyðarkalli leigjenda. Það hefur bara verið æpandi neyðarkall á stjórnvöld að koma til móts við leigjendur í þessu máli og koma með einhverjar aðgerðir í þá veru sem við erum að kynna hér. Þetta er bara dæmi um algera firringu. Það er firring að málið skuli ekki vera á dagskrá ríkisstjórnar Íslands. Hvers vegna er það ekki? Ég held að það sé rétt að þjóðin spyrji þeirrar spurningar hvers vegna í ósköpunum þetta mál sé ekki ofarlega á dagskrá ríkisstjórnar Íslands. Staðreyndin er sú að 90% þeirra sem eru á þessum markaði - við tölum um þetta eins og einhverja markaðsvöru en það má ekki gleyma því að við erum að tala um heimili og athvarf fólks, fjölskyldna, barnafjölskyldna, og að tala um þetta eins og hvern annan markað með olíu eða stál eða eitthvað svoleiðis, þetta eru bara aðrir hlutir. Þess vegna þarf að horfa á þessa hluti með öðrum hætti og taka utan um þá í því augnamiði að við séum ekki hér í maí árið 2023 að bera út gamalt og fatlað fólk vegna þess að leigufélag sem hefur 12 milljarða kr. í gróða vill fá enn meira. Það þarf að setja einhverjar skorður við þessari gróðafíkn. Ég sakna þess að sjá ekki þingmenn frá stjórnarflokkunum hérna að ræða þessa hluti, hvort sem það er í þessari umræðu eða 2. umr. Nei, þessi mál fást ekki rædd. Það er eins og það sé eitthvert tabú á því hjá þingmönnum stjórnarmeirihlutans að ræða hér um leigjendur. Er þetta eitthvert óhreint fólk? Er þetta óhreina fólkið, hæstv. forsætisráðherra, sem má ekki tala um? Eiga þessi svokölluðu leigufélög að hafa bara veiðileyfi á þetta fólk? Við í Flokki fólksins segjum bara nei við því. Þess vegna setjum við þetta frumvarp fram og það er mjög málefnalegt. Ég vil bara ítreka það sem kom fram hér í umræðunni, að ASÍ hefur tekið efnislega undir þau sjónarmið sem hafa komið fram og Samtök leigjenda á Íslandi hafa kallað eftir þessum aðgerðum. Ég spurði hér um forystumenn ríkisstjórnarinnar og það er rétt að minna á það hér að flokkurinn á miðjunni, hann er með þennan málaflokk. Hann vildi fá bæði skipulagsmálin og húsnæðismálin til að gera einhverjar samtvinnaðar áætlanir. Og hverju hafa þær skilað? Þær hafa skilað þessu vandræðaástandi og bara nánast neyðarástandi sem við erum stödd í hér í dag á húsnæðismarkaðnum. Óhreinu börnin sem fást ekki rædd í ríkisstjórninni, það þarf að einbeita sér að því að leysa úr málum þeirra. En hæstv. innviðaráðherra, formaður Framsóknarflokksins, hann virðist ekki hafa neinar áhyggjur af þessu. Einu tillögurnar sem hafa komið fram í þinginu um húsnæðismál snúa að því að afnema eða gera undanþáguheimildir fyrir húsnæði fyrir hælisleitendur, að búa þannig um hnúta að það sé hægt að líta fram hjá reglum um brunavarnir og hollustuhætti sem er í sjálfu sér með ólíkindum. Ef heldur svo fram sem horfir er alveg ljóst að þessi leigufélög muni færa sig enn frekar upp á skaftið og staða leigjenda mun enn versna og það endar bara á einn veg; að fólk mun fara og mótmæla þessu. Þetta er ekki líðandi. Þó að það sé ágætt að þessir myndugu ráðherrar séu uppteknir virðist vera megnið af sínum vinnutíma við að leysa heimsmálin í Úkraínu og jafnvel í Kína, eða hvar þeir eru að leysa úr málum, þá held ég að það sé kominn tími á að skoða málefni þessa hóps leigjenda sem mætti ætla að væri þetta óhreina fólk ríkisstjórnarinnar. En það er rétt skoða: Er þetta ástand eitthvað sem Framsóknarflokkurinn lofaði þegar hann var að boða það að allir ættu að vera á miðjunni? Var hann ekki að boða eitthvað allt annað? Lausnir? Nei, þetta er alla vega ekki eitthvert ástand sem hann kynnti en þetta eru afleiðingarnar af stjórnarathöfnum og stjórnarathafnaleysi flokksins. Hann boðaði í rauninni að samtvinna húsnæðismálin og skipulagsmálin og koma með lausnir. Það er bara allt annað. Hann er ekkert í einhverri miðju í íslenskri pólitík, Framsóknarflokkurinn er kannski miklu frekar, eins og hann horfir alla vega við okkur í Flokki fólksins, bara í miðju gróðapunganna. Hann virðist bara vera þar og hugsa fyrst og fremst um þeirra hag en skeytir ekkert um hag almennings. Það er sorglegt að horfa upp á það að flokkur, ég vil segja vinnandi fólks til sjávar og sveita skuli ganga svona fram. Manni dettur bara í hug hvað Jónas frá Hriflu hefði sagt um stjórnarathafnir núverandi formanns Framsóknarflokksins. Það væri ekki fallegt. Ég bara hvet ágæta þingmenn Framsóknarflokksins að skoða þessa stefnu sem er rekin hér af formanni flokksins og hvort hún samræmist því sem kjósendum var lofað og er að finna í stefnumálum flokksins. Fyrir mér er það augljóst: Svo er bara alls ekki. Svo er nú ágætt líka að líta yfir stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins. Þeir boða hér séreignastefnu og gott ef það kemur ekki fram í stefnuskrá flokksins að þeir ætli að stuðla að hagkvæmum úrræðum á leigumarkaði. Ég get ekki séð að það sé nokkuð sem bendir til þess að það muni bóla á því hjá núverandi formanni. Ég held að séreignarstefnan hafi nú eitthvað snúist þar í höndunum á honum og snúist kannski fyrst og fremst um séreignarstefnu flokkseiganda. Ég held líka að þessi séreignarstefna flokkseigendaflokksins, þar sem er í rauninni verið að koma íbúðum meira og minna inn í einhvern gróðabaksfélög, geti bara verið hættuleg fyrir flokkinn þótt ég ætli ekkert að vera að gefa honum góð ráð í tíma og ótíma. Það er augljóst að með því að skapa hér þannig ástand að ungt fólk geti ekki eignast húsnæði eða eigi vart fyrir leigunni eða sé í höndunum á einhverjum grimmum leigufélögum þá er það ekki einhver segull fyrir ungt fólk að ganga til liðs við þennan flokk. Auðvitað vonar maður að þetta breytist og það verði einhver umræða þannig að þessari firringu innan stjórnarflokkanna linni. Þetta er stór hópur sem þetta mál snertir. Það kom fram hjá hv. þm. Ingu Sæland að nú væri fólkið sem væri inni á þessum leigumarkaði að einhverju leyti að hrekjast af honum og inn á ættingja og vini. Og ég bara spyr: Hvers konar vini eiga þá þingmenn í stjórnarflokkunum ef enginn þeirra er í þessum hópi? Ég á bágt með að trúa öðru en þetta ástand sem er núna að skapast á leigumarkaði snerti bara með beinum hætti almenna þingmenn í stjórnarflokkunum. Það hlýtur að gera það. Ég tel að ríkisstjórnin verði að snúa við blaðinu í þessu máli og líta ekki á þennan hóp eins og eitthvert óhreint fólk og skoða líka aðra þætti sem eru þessum húsnæðismarkaði óhagfelldir, svo sem hækkanir á vöxtum sem eru ekki beint til þess að hvetja til framkvæmda, heldur miklu frekar hitt að letja framkvæmdir. Það verður til þess að það verður þá miklu frekar minna framboð á húsnæði heldur en ef vextirnir væru með einhverjum siðlegri hætti í landinu. Svona í lokin þá tel ég rétt að minna ríkisstjórnina á að líta einnig til þeirra sem minna mega sín í þessu samfélagi og hætta að skattleggja fátækt.

Frú forseti. Það er mér sönn ánægja að leggja fram þessa þingsályktunartillögu um bætta stöðu og þjónustu við Íslendinga búsetta erlendis en samkvæmt tölum Hagstofu Íslands búa tæplega 49.000 Íslendingar erlendis. Stærsti hluti þeirra, eða um 30.000, býr á Norðurlöndunum en restin dreifist á tæplega 100 lönd víða um heim. Til gamans fyrir hv. þingmenn, til að setja þetta í samhengi, má geta þess að 49.000 manns eru álíka margir og eru á kjörskrá í Norðurlandi vestra og Norðurlandi eystra samtals. Íslendingar búsettir erlendis lenda í alls konar vandamálum í samskiptum sínum við hið opinbera. Þröskuldarnir eru margir og oft óyfirstíganlegir. Sjálfur hef ég búið í sjö löndum í þremur heimsálfum og kynnst mörgum af þessum þröskuldum af eigin raun. Þessi tillaga miðar að því að gera lífið eilítið einfaldara fyrir Íslendinga búsetta erlendis. Tillagan leggur til 13 aðgerðir í liðum, a til m, þar sem óskað er eftir að forsætisráðherra vinni með fagráðherrum í ríkisstjórninni til að draga úr þessum vandamálum og þröskuldum. Til að undirstrika hvert atriði fyrir sig ætla ég að fara í gegnum hvern lið og skýra hann út. A-liðurinn er um afnám sex mánaða biðtíma á sjúkratryggingum við flutning utan EES. Það er þannig að í 1. mgr. 10. gr. laga um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, er sjúkratrygging samkvæmt lögunum skilyrt við a.m.k. sex mánaða búsetu á Íslandi. Þetta veldur því að Íslendingar sem flytja aftur heim lenda milli skips og bryggju þegar kemur að sjúkratryggingum. Þetta á sérstaklega við um þá sem flytja út fyrir EES-svæðið og til að koma í veg fyrir það óhagræði sem hlýst af slíku millibilsástandi og til að gæta jafnræðis er eðlilegt að sjúkratrygging virkist við skráningu lögheimilis á Íslandi. Það er a.m.k. bersýnilega ósanngjarnt ef viðkomandi flytur í eina viku til lands utan EES sé hann sex mánuði að vinna sér aftur inn fyrir sjúkratryggingum. Jafnvel ef þú flytur í einn dag og svo bara sérðu: Ó nei, Bandaríkin eru ekki fyrirheitna landið. Ég ætla að flytja aftur heim. Þá ertu með sex mánuði án sjúkratryggingar. B-liðurinn fjallar um aðgengi einstaklinga erlendis að stafrænni þjónustu með rafrænum skilríkjum, en margir angar opinberrar þjónustu sem og bankaþjónusta krefjast orðið rafrænna skilríkja nú til dags. Hægt er að nota rafræn skilríki án þess að vera með íslenskt SIM-kort. Það þarf sérstaklega að sækja um slík skilríki á íslenskri grund. Það getur því verið vandkvæðum bundið fyrir Íslendinga erlendis að sækja um slíkt erlendis og það getur haft margvísleg vandamál í för með sér, t.d. ef símanum þínum er stolið og þú vilt geta aftur farið inn með rafrænum skilríkjum þá þarft þú helst að fljúga aftur heim til Íslands. Til hagræðingar mætti bjóða upp á að sækja um rafræn skilríki í sendiráðum og hjá kjörræðismönnum og ég veit að það er verið að skoða þetta varðandi sendiráðin. En þrátt fyrir þá lausn þarf að tryggja að þessar lausnir virki hvar sem er í heiminum án mikils tilkostnaðar fyrir íslenska ríkisborgara. C-liðurinn er um fjölgun kjörræðismanna í löndum og á svæðum þar sem ekki er nein þjónusta. Kjörræðismenn gegna mikilvægu hlutverki í borgaraþjónustu utanríkisráðuneytisins á þeim svæðum þar sem íslenska ríkið starfrækir ekki sendiráð ásamt því að sinna ýmislegri þjónustu eins og t.d. utankjörfundaratkvæðagreiðslum. Kjörræðismenn sinna þessu hlutverki sínu án nokkurs kostnaðar fyrir íslenska ríkið. Á mörgum svæðum í heiminum er um langan veg að fara til að komast til næsta kjörræðismanns. Mikilvægt er að fara í sérstakt átak til að skipa kjörræðismenn á þeim svæðum þar sem þá skortir. Um d-lið, um afnám skilyrða um að Íslendingar sem eru búsettir erlendis þurfi að sækja um að vera kjörskrám, má segja að í 1. mgr. 33. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands er lögheimili á Íslandi ekki fortakslaust skilyrði fyrir kosningarrétti heldur má ákveða um undantekningar í lögum. Í 2. mgr. 3. gr. kosningalaga, nr. 112/2021, er kveðið á um að kosningarréttur falli brott ef íslenskur ríkisborgari hefur verið búsettur erlendis í meira en sextán ár. Eftir þann tíma þarf viðkomandi að sækja sérstaklega um að vera áfram á kjörskrá sem getur reynst torsótt eftir aðstæðum, fyrir utan að mörgum er ókunnugt um þessa reglu. Því er lagt til að kosningarréttur haldist í hendur við íslenskt ríkisfang en það sama gildir t.d. í Finnlandi. E-liður fjallar um afnám skilyrða um búsetu á Íslandi til að eiga rétt til greiðslu ellilífeyris, en búseta erlendis ætti ekki að leiða til neinnar skerðingar á ellilífeyri. Um er að ræða áunnin réttindi sem ættu ekki að vera háð búsetu. F-liður fjallar um að laun greidd erlendis séu tekin til jafns við laun greidd hérlendis að uppfylltum öðrum skilyrðum þegar kemur að lánveitingum. Á undanförnum árum hefur orðið æ erfiðara fyrir Íslendinga búsetta erlendis sem og Íslendinga búsetta á Íslandi sem fá laun erlendis frá að sækja um lán hjá íslenskum fjármálastofnunum því að laun þeirra eru greidd í erlendum gjaldmiðli. Skerpa þyrfti á heimild í lögum til að laun greidd í erlendum gjaldmiðli séu tekin gild til jafns við laun greidd í íslenskum krónum að öðrum skilyrðum laga um lánveitingar uppfylltum. Í g-lið er fjallað um aukinn stuðning við íslenskukennslu fyrir íslensk börn búsett erlendis, en mikilvægt er að íslensk börn sem alast upp á erlendri grund hafi aðgang að góðri móðurmálskennslu, bæði til að örva orðaforða og þekkingu á íslensku máli, en líka til að efla málskilning á tungumáli þess lands þar sem þau búa. Rannsóknir hafa sýnt að vægi móðurmálsþekkingar er mikið þegar kemur að því að efla málvitund og málskilning almennt. Með núverandi tækni er hægt að bjóða upp á aðgang að námsefni í íslensku á fjölbreyttan og áhugaverðan hátt. H-liður fjallar um aðgengi að íslensku barna- og fræðsluefni fyrir börn búsett erlendis. Mikilvægt er að tryggja aðgengi íslenskra barna búsettra erlendis að íslensku barna- og fræðsluefni. Til dæmis framleiðir Ríkisútvarpið töluvert af barnaefni sem er ekki aðgengilegt utan landsteinanna. Hægt væri að bæta úr þessu með því að t.d. útbúa sérstakan aðgang tengdan rafrænum skilríkjum af vefsíðu Ríkisútvarpsins fyrir Íslendinga búsetta erlendis. I-liður fjallar um greiðari leið fyrir maka íslenskra ríkisborgara til að komast til Íslands sem og að öðlast íslenskan ríkisborgararétt, en greiða þarf leið fyrir maka íslenskra ríkisborgara til að fá vegabréfsáritun til Íslands sem og að fá íslenskan ríkisborgararétt. Á þetta einkum við um tilvik þar sem fjölskyldan er búsett erlendis en erfitt getur reynst einstaklingum sem hafa ríkisborgararétt frá ríkjum utan Schengen-svæðisins að fá vegabréfsáritun til Íslands þrátt fyrir að vera giftir íslenskum ríkisborgurum. Takmarkaður fjöldi sendiráða Íslands utan Evrópu gerir Íslendingum búsettum erlendis svo enn erfiðara fyrir að útvega vegabréfsáritun fyrir erlenda maka sína. Í öðru lagi er dvalarleyfi til sambúðarmaka háð því skilyrði að viðkomandi aðilar hafi verið í sambúð í a.m.k. eitt ár en almenn vegabréfsáritun gildir ekki svo lengi. Viðkomandi par getur því ekki hafið sambúð sína á Íslandi heldur þarf það að búa saman erlendis í heilt ár og einnig að fá þar til gerð vottorð frá þarlendum yfirvöldum sem staðfesta búsetuna. Í þriðja lagi er réttur til ríkisborgararéttar sambúðarmakans háður því að parið hafi verið búsett á Íslandi ýmist í fjögur eða fimm ár eftir því hvort það er gift eða í skráðri sambúð. Réttur til ríkisborgararéttar getur því ekki skapast þrátt fyrir margra ára sambúð erlendis. J-liður fjallar um að íslenskur ríkisborgari fæddur erlendis missi ekki ríkisborgararétt við 22 ára aldur ef hann hefur ekki átt lögheimili á Íslandi. Margir Íslendingar búsettir og fæddir erlendis eru ekki meðvitaðir um að þeir missa ríkisborgararétt sinn við 22 ára aldur ef þeir bregðast ekki við. Það er stórmál að missa ríkisborgararétt og getur skapað Íslendingum búsettum erlendis mikinn vanda við að öðlast hann aftur. Íslendingar eru fámenn þjóð og ekki er ástæða til að grípa til slíkra reglna til að sporna við fjölda Íslendinga. K-liður fjallar um útgáfu íslenskra vegabréfa á erlendri grund, t.d. með auknu samstarfi við sendiráð Norðurlanda. Það getur reynst vandkvæðum bundið fyrir Íslendinga búsetta erlendis að endurnýja vegabréf sín, t.d. ef þau týnast. Með auknu og góðu samstarfi við önnur ríki væri hægt að bæta þessa þjónustu með lítilli fyrirhöfn. L-liður fjallar um meðlagsgreiðslur til einstaklinga búsettra erlendis þar sem meðlagsgreiðandi er búsettur á Íslandi, en skv. 67. gr. barnalaga, nr. 76/2003, greiðir Tryggingastofnun ríkisins aðeins út meðlag til rétthafa gegn því skilyrði að hann sé búsettur á Íslandi. Móttakendur meðlags fá því ekki greitt meðlag fyrir hönd meðlagsskylds aðila frá Tryggingastofnun ríkisins, jafnvel þótt meðlagsskyldi aðilinn sé búsettur á Íslandi. Í frumvarpi til laga sem urðu að núgildandi barnalögum var ekki að finna þetta búsetuskilyrði áður en það kom inn til þingsins. Því var hins vegar breytt í meðförum allsherjarnefndar til að gæta samræmis við þágildandi 9. gr. a laga um almannatryggingar, nr. 117/1993, um að meginreglan um greiðslu almannatrygginga væri háð búsetu á Íslandi. Meðlag er hins vegar eðlisólíkt stuðningi ríkisins við fólk sem á rétt til greiðslu lífeyris af hálfu hins opinbera. Foreldrar eru framfærsluskyldir gagnvart börnum sínum skv. IX. kafla barnalaga til að tryggja sem best hagsmuni barnsins. Það samræmist því ekki jafnræðisreglu að mismuna börnum með þessum hætti eftir búsetu. Þá verður ekki séð að innheimta af hálfu Innheimtustofnunar sveitarfélaga sé torveldari eftir því hvort móttakandi greiðslunnar er búsettur hérlendis eða erlendis. Að lokum er m-liður um afnám skilyrða um lögheimili, búsetu og tekjur á Íslandi til að eiga kost á úrræðum vegna skuldavanda en skv. 1. mgr. 4. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991, er það almennt skilyrði fyrir því að leita greiðslustöðvunar, nauðasamnings eða gjaldþrotaskipta að skuldarinn eigi lögheimili á Íslandi. Samkvæmt 4. mgr. 2. gr. laga um greiðsluaðlögun, nr. 101/2010, geta almennt þeir einir leitað greiðsluaðlögunar sem eiga lögheimili og eru búsettir hér á landi. Jafnframt er meðal skilyrða fyrir afskrift krafna vegna þing- og sveitarsjóðsgjalda sem eru orðnar meiri en tíu ára gamlar að greiðsluáætlun vegna launaafdráttar sé í gildi skv. 1. mgr. 16. gr. laga um innheimtu opinberra skatta og gjalda, nr. 150/2019, en slík greiðsluáætlun fæst aðeins gerð ef gjaldandi hefur launatekjur á Íslandi. Vegna þessara skilyrða hafa margir einstaklingar sem hafa flutt á brott frá Íslandi ekki getað leitað lausna vegna skuldavanda. Þessi ströngu skilyrði geta líka bitnað á Íslendingum búsettum hérlendis í þeim tilvikum þar sem þeir hafa lánað veð til einstaklings sem fluttist úr landi. Eins og sjá má á þessari upptalningu eru þröskuldarnir margir og misháir. Því leggjum við til að farið verði í markvissa vinnu við að lækka þessa þröskulda og tryggja þar með bætta þjónustu við þann stóra hóp Íslendinga sem er búsettur á erlendri grund. Hér er um að ræða álíka stóran hóp, eins og áður sagði, og býr í Norðaustur- og Norðvesturkjördæmi samanlagt og því er eftir einhverju fyrir þingmenn að slægjast að koma vel fram við þennan hóp mögulegra kjósenda. Það er von mín að framlagning þessarar þingsályktunartillögu veki athygli á þeim vandamálum sem Íslendingar búsettir erlendis lenda í og að hún verði til þess að þing og ríkisstjórn hugsi betur um þennan mikilvæga hóp. Að lokum langar mig að benda á að flutningsmenn þessa frumvarps eru þingmenn Pírata og Flokks fólksins og að lokinni umræðu um þetta mál legg ég til að málinu verði vísað til hæstv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Ég verð nú byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir frábæra þingsályktunartillögu sem við í Flokki fólksins styðjum, eins og fram kom. En það sem mér finnst rétt að ræða örlítið í þessu máli er hvers vegna öll þessi mál hefur dagað uppi. Maður hefur heyrt þessara mála getið, t.d. eins og þessarar sex mánaða reglu til að komast aftur inn í íslenska tryggingakerfið. Þetta kemur alltaf upp reglulega og eru eiginlega hræðileg dæmi þar um. Síðan eru sjálfsagðir punktar í þessari þingsályktunartillögu, svo sem að tryggja aðgengi íslenskra barna, sem búa utan landsteinanna, að íslenskukennslu og fræðandi efni. Þetta er ekki eitthvað sem stjórnvöld eiga að líta á sem einhvern kostnað eða eitthvað. Þetta eru bara tækifæri. Það eru mikil tækifæri í að gera betur í þessu þannig að það væri fróðlegt að fá það fram, sérstaklega hjá hv. þingmanni sem hefur búið í sjö löndum, hvernig hann upplifði það: Hvar eru þröskuldarnir og hvers vegna er þetta mál ekki bara löngu komið út af borðinu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Af hverju dagar svona hluti uppi? Jú, eitt af grundvallaratriðum lýðræðisins er einmitt það að kjósendur geta haft samband við þingmenn og bent á ákveðnar brotalamir í kerfinu. Þetta þekkist í öllum löndum. Það er hins vegar þannig hér inni á hinu háa Alþingi að ef einhver annar en ráðherra kemur með hvort heldur er þingsályktunartillögu eða lagafrumvarp, svo lengi sem þetta er svokallað þingmannamál, þá eru einungis eitt eða tvö slík frá hverjum flokki sem fá blessun í þinglokasamningum á hverju ári. Í stað þess að horfa yfir öll málin og segja: Já, heyrðu, þetta væri nú gott að gera. Já, heyrðu, þetta er nú alveg rétt hjá þeim, ég er t.d. með frumvarp um meðlagsgreiðendur erlendis. Þetta er bara villa sem við gerðum hér á þinginu. Heyrðu, við ættum nú að laga þetta. - En nei, af því að það kemur frá hv. þingmönnum en ekki ríkisstjórn þá fær það ekki að lifa. Þetta er nú allt þingræðið sem við búum við. Þetta þurfum við að laga. Það lagast bara ef við hv. þingmenn tökum okkur saman og hættum að leyfa einhverjum örfáum aðilum að stjórna því hvað fer í gegn. Varðandi það að búa erlendis og reka sig á þessa hluti, ef við tökum bara íslenskukennsluna eins og hv. þingmaður nefndi, þá hef ég séð hvernig aðrar þjóðir gera, hvernig þær borga t.d. dönskukennslu á erlendri grund, hvernig þær setja metnað í að tryggja það að kunnátta í tungumáli og þekking á menningu haldist þótt fjölskyldur flytji til útlanda.

Frú forseti. Vissulega eiga góð þingmannamál stundum erfiðan framgang svona fyrsta kastið. En ég myndi mælast til þess að klókir stjórnmálamenn sem halda um stjórnartaumana tækju þetta mál upp og gerðu að sínu ef þeir eru of litlir karlar til að hleypa þessu bara einfaldlega í gegn, sem væri hið besta mál, þ.e. að fara rækilega í skoðun á þessu máli. Hvað varðar íslenskukennsluna og fræðsluefnið þá er hægt að leysa þetta með svo margvíslegum hætti. Það eru bara ofboðsleg tækifæri í þessu. Það er breytt tækni. Við horfum upp á það að það er orðið fjarnám víða og fjarnám gæti alveg eins farið fram í barnaskólum að einhverju marki og þessir krakkar sem vilja halda við íslenskunni og tengslum við landið gætu verið í fjarnámi við ákveðna skóla. Það er leikur einn að koma til móts við þetta. Mér finnst þetta bara vera hið besta mál. Þetta er tækifæri. Það er lítið mál að halda utan um kennsluefni núna, það er þess vegna á netinu. Börnin gætu þá bara gengið í ákveðnar möppur og síðan væri ekki úr vegi að hafa einhverja yfirumsjón með þessu þannig að börnin og foreldrarnir gætu leitað eftir leiðbeiningum um hvernig þau eiga að haga náminu. Þarna eru gríðarleg tækifæri. Það eru mikil tækifæri í því að halda tengslum við þá Íslendinga sem búa erlendis. Þetta er gott mál sem ég vonast til þess að meiri hlutinn taki nú bara í fang sér og hleypi í gegn. Þetta ættu allir Íslendingar að geta sameinast um.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Bara örstutt varðandi það að hleypa góðum málum áfram: Í breska þinginu er það t.d. þannig að ráðherrar geta gefið út yfirlýsingar þar sem er einfaldlega sagt: Ég mun ekki setja mig upp á móti þessu máli. Þannig fá góð þingmannamál hraða og góða meðferð innan þingsins vegna þess að fólk setur sig ekki upp á móti málum. Varðandi íslenskukennsluna þá er það satt að tæknin hefur breyst mikið og það hefur opnað mörg tækifæri. Það er líka þannig, eins og við nefnum í þingsályktunartillögunni, ógrynni til af efni, t.d. barnaefni, og málþroskinn hjá sérstaklega yngstu krökkunum áður en þau byrja í skóla kemur mjög oft í gegnum það að horfa á barnaefni á íslensku, rétt eins og tvítyngd börn sem eru íslensk og af einhverjum öðrum uppruna nýta sér það að hlusta á barnaefni á ensku til að viðhalda því máli. Það er fullt af tækifærum og ég reyndi að ítreka það hérna tvisvar og benda fólki á hvað það væru nú margir Íslendingar erlendis í samanburði við hve margir eru á kjörskrá. Það er tækifæri til að sinna þessum hópi vel. Mér er alveg sama hvaða flokkur tekur þetta upp á sína arma og ef ríkisstjórnin vill taka þetta upp á sína arma - ég þarf ekki að fá heiðurinn af því að við séum að styðja Íslendinga betur, heldur eru það Íslendingar erlendis sem eiga það skilið að við séum að sinna þeim betur hér á Alþingi. Varðandi Frakkland þá eiga Frakkar erlendis nokkur sæti á franska þinginu. Það er sérkjördæmi. 

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi, tiltölulega einföldu, og með mér á þessu máli eru samflokksmenn mínir í þingflokki Viðreisnar, Guðbrandur Einarsson, Hanna Katrín Friðriksson, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Þessu frumvarpi er ætlað að tryggja að fjölmiðlar geti sagt fréttir af dómsmálum í opnum réttarhöldum, líkt og vera ber í lýðræðisríki. Auðvitað er það jú meginreglan eins og við vitum og því lögmáli er jú jafnan fylgt en þó eru til undantekningar í framkvæmd sem að mínu mati og að mati þingflokks Viðreisnar ganga allt of mikið gegn rétti fjölmiðla til að upplýsa almenning um hvað gerist í dómsal í stóru sakamáli þar sem miklir hagsmunir eru í húfi, ekki bara hagsmunir málsaðila, sakborninga í málinu, heldur gildir það um allan almenning líka. Markmiðið er auðvitað einfalt. Það er að standa vörð um traust í garð dómstóla með því að tryggja að fjölmiðlaumfjöllun sé ekki skert nema sérstök rök séu fyrir því. Í 70. gr. stjórnarskrárinnar segir: „Dómþing skal háð í heyranda hljóði nema dómari ákveði annað lögum samkvæmt til að gæta velsæmis, allsherjarreglu, öryggis ríkisins eða hagsmuna málsaðila.“ Það er því meginregla að dómþing skuli halda fyrir opnum tjöldum og það er heimild fyrir undantekningum frá þessu samkvæmt ákvörðun dómara af velsæmisástæðum eða ef allsherjarregla, öryggi ríkisins eða hagsmunir aðila krefjist þess og í þannig aðstæðum er auðvitað rétt og eðlilegt að réttarhöld séu lokuð. En við erum að tala um allt annað hér. Þetta mál sem hér er flutt snýst um annað. Við erum að tala um að lögin eins og þau eru núna séu túlkuð þannig að þótt dómþing sé opið þá megi fjölmiðlar samt ekki fjalla um það vikum saman. Það stenst auðvitað enga skoðun og verður að leiðrétta. Reglan um opin réttarhöld er ekki til komin af því bara. Hún er í gildi vegna þess að dómstólar fara með mikilvægt vald og það er okkar almennings að hafa eftirlit með þeim. Hún er líka í gildi vegna þess að fyrir dómi er túlkun laga ákveðin og réttindi og skyldur almennings. Opin réttarhöld stuðla að því að við þekkjum öll þennan rétt og reglan er ekki síst í gildi vegna þess að gagnsæi eykur traust í garð réttarkerfisins og það traust skiptir öllu máli. Inn í þetta fléttast svo auðvitað aðhaldshlutverk fjölmiðlanna, þ.e. aðhaldshlutverk sem snýr að lögreglu sem rannsakar mál, ákæruvaldi sem eftir atvikum vinnur þau til dómstóla sem síðan dæma í málinu. Þannig að þetta er aðhald með öllum þessum aðilum og svo er þetta auðvitað líka bara sjálfsagður upplýsingaréttur almennings til fræðslu og til að menn séu meðvitaðir um réttindi sín, eins og ég rakti hér áðan. Réttur fjölmiðla til umfjöllunar er að sjálfsögðu um leið réttur almennings til aðgangs að dómi. Það geta ekki allir nýtt sér þennan mikilvæga rétt. Fólk er í vinnu á meðan aðalmeðferð fer fram og á heima víðs vegar á landinu og því er af fjölmörgum öðrum ástæðum ekki fært að vera viðstatt. Fjölmiðlar eru í dómsal þá fulltrúar þessara einstaklinga og þeir eru auðvitað mikið að fylgjast með málum sem varða almenning miklu eins og við þekkjum öll. Forsagan að þessu tiltekna frumvarpi er í raun þessi: Í janúar sl. hófst aðalmeðferð fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur í máli sem varðar innflutning á fíkniefnum. Þetta er eitt stærsta mál sinnar tegundar sem upp hefur komið. Eitt stærsta slíkt mál sem komið hefur til kasta íslenskra dómstóla, óheyrilegt magn af fíkniefnum, auðvitað þungir fangelsisdómar undir og við upphaf aðalmeðferðar tilkynnti dómarinn að óheimilt væri að greina frá því sem sakborningar eða vitni segðu í skýrslum sínum í þinghaldi þar til að öllum skýrslutökum væri lokið og þar var vísað til 1. mgr. 11. gr. laga um meðferð sakamála eftir téðar breytingar. Skýrslutökur í málinu stóðu yfir í sjö vikur samfleytt og var fjölmiðlum óheimilt að greina frá því sem kom fram við meðferð málsins allan þann tíma. Fjölmiðlar máttu með öðrum orðum ekki vitna í það sem menn báru þarna fyrir dómi í sjö vikur. Lagagreinin sem vísað var í hljóðar svo: „Óheimilt er öðrum en dómstólum að hljóðrita eða taka myndir í þinghaldi. Jafnframt er óheimilt að streyma hljóði eða mynd úr þinghaldi eða greina frá því sem sakborningur eða vitni skýrir frá við skýrslutöku meðan á henni stendur.“ Þetta orðalag „meðan á henni stendur“ er svolítið lykilatriði í þessu. Þetta var auðvitað mjög umdeilt enda fáheyrt að fjölmiðlar geti ekki og megi ekki segja fréttir sem skipta máli og varða okkur öll miklu svo vikum skiptir. Við skulum hafa í huga að þetta var opið réttarhald. Þarna gat hver sem er setið og fylgst með. Þarna gat hver sem er hlustað og auðvitað sagt hverjum sem er hvað þarna gerðist. Það voru engin takmörk á því hvað fólk sem var viðstatt réttarhöld gat gert með þær upplýsingar. Auðvelt var því að koma skilaboðum um frásagnir á milli manna, hvort sem fjölmiðlar máttu gera það eða ekki. Í þessu tilviki teljum við að allt of langt sé gengið, enda liggur fyrir að þetta tiltekna fjölmiðlabann í þessu máli gat ekki orðið til þess að upplýsingar bærust ekki á milli vitna eða aðila. Fjölmiðlabannið tryggði ekki það að koma í veg fyrir sakarspjöll. Í þessu máli, þ.e. lagagreininni sem ég vitnaði til og dómarinn vísaði til í þessu tiltekna þinghaldi, var verið að breyta lögum árið 2019 og þessar breytingar voru til komnar vegna tækniframfara síðustu ára. Nú er hver maður sinn eigin fjölmiðill, með hágæðamyndavél og tækni til útsendinga í beinni. Í greinargerð með frumvarpinu sagði þá að rétt þætti að taka af öll tvímæli um að öðrum en dómstólnum sjálfum væri óheimilt að hljóðrita eða taka myndir í þinghaldi, streyma hljóði eða mynd eða senda annars konar endursögn í samtíma. Þar sagði líka að hætta væri á að framburður vitna mengaðist ef þau gætu fylgst með skýrslugjöf annarra í beinni útsendingu utan dómsals. Þarna var sem sagt, þegar þessu var breytt á sínum tíma, öll áhersla lögð á samtímafrásögn og beina útsendingu, enda var orðalag frumvarpsins í upphafi þannig að óheimilt væri að streyma hljóði eða mynd úr þinghaldi eða senda þaðan samtímaendursögn úr skýrslutökum. Þessu var breytt síðan við meðferð þingsins og segir í lögunum eins og þau voru samþykkt og gilda nú: „Óheimilt er … að streyma hljóði eða mynd úr þinghaldi eða greina frá því sem sakborningur eða vitni skýrir frá við skýrslutöku meðan á henni stendur.“ Og um þetta á sínum tíma sagði meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar í nefndaráliti að fjölmiðlum væri, með leyfi forseta: „… frjálst að greina frá því sem fram kom í skýrslutöku þegar henni er lokið“. Þarna komum við aftur að þessu lykilorðalagi þegar talað er um skýrslutöku á meðan á henni stendur. Enn fremur sagði þar að það teldist ekki samtímaendursögn, með leyfi forseta: „… ef frétt er birt þegar skýrslutöku er lokið eða fréttamaður kemur í beina útsendingu og greinir frá því sem fram kom“. Þrátt fyrir þetta hefur framkvæmdin fyrir héraðsdómi verið sú að banna allar frásagnir af skýrslutöku á meðan einhverri þeirra er ólokið, jafnvel þótt það hamli fréttaflutningi af mikilvægum málum yfir langan tíma. Þetta er auðvitað kjarninn í málinu. Hér erum við því að leggja það til að það verði tekinn af allur vafi um að slíkt bann gildi aðeins um samtímafrásögn af því sem fram kemur á meðan skýrslutaka yfir viðkomandi aðila, sakborningi eða vitni stendur yfir en ekki skýrslutökur í fleirtölu, sér í lagi þegar þær standa yfir í lengri tíma. Við hljótum að sjá að það er svolítill grundvallarmunur þarna á, sem skiptir auðvitað öllu máli. Við sem flytjum þetta frumvarp teljum að þessi breyting geri það að verkum að hún auki traust í garð dómskerfisins með því að standa vörð um aðgengi almennings að umfjöllun um mikilvæg dómsmál og vera í samræmi við vilja löggjafans þegar ákvæðin í núverandi mynd voru færð í lög, samanber tilvísun í það sem kom fram hér við vinnslu málsins á sínum tíma, fyrir Alþingi og fyrir allsherjar- og menntamálanefnd. Það er auðvitað svo að samfélagið hefur ríka hagsmuni af því að starfsemi dómstóla sé gagnsæ og fari fram fyrir opnum tjöldum nema þegar hagsmunir aðila, öryggi ríkisins eða hætta á sakarspjöllum krefst annars, svo við förum í þetta svona tæknilega. Því erum við að leggja það til hér að breytingar á ákvæðum 9. gr. laga, um meðferð einkamála, og 11. gr. laga, um meðferð sakamála, til að taka af allan vafa um að bannið við samtímafrásögn eigi eingöngu við þegar aðili, sakborningur eða vitni er að gefa skýrslu en ekki á meðan skýrslutökur standa yfir í lengri tíma. Að mati okkar flutningsmanna er hætta á sakarspjöllum til staðar ef aðili máls eða vitni getur fengið upplýsingar um skýrslugjöf annars áður en viðkomandi gefur sína skýrslu og þegar skýrslutökur standa yfir í lengri tíma geta vitni fengið slíkar upplýsingar með öðrum leiðum en í umfjöllun fjölmiðla. Bann við fjölmiðlaumfjöllun við þær aðstæður dregur því ekki úr líkum á sakarspjöllum og hefur ekki önnur áhrif en að takmarka aðgengi almennings að upplýsingum í annars opnu þinghaldi. Með öðrum orðum nær bann við samtímafrásögn markmiði sínu á meðan frásögnin fer fram og síðan kannski í einhvern skamman tíma eftir á. Hún nær markmiðinu hins vegar alls ekki yfir lengri tíma og þá erum við í praxís með bann við fjölmiðlaumfjöllun án þess að það sé til þess fallið að vernda nokkra hagsmuni aðilans eða dómsmálsins og gengur þar af leiðandi þvert gegn hagsmunum alls almennings af því að þinghaldið sé opið, hver sem er geti fylgst með því og fjölmiðlar, að uppfylltum öllum þeim skilyrðum sem hér hafa verið rakin, geti þá sagt fréttir upp úr því. Við erum sem sagt að leggja það til að í stað orðanna að „greina frá því sem aðili eða vitni skýrir frá við skýrslutöku meðan á henni stendur“ í lögum um meðferð einkamála og síðan að „greina frá því sem sakborningur eða vitni skýrir frá við skýrslutöku meðan á henni stendur“ í lögum um meðferð sakamála komi „greina í samtíma frá því sem aðili eða vitni skýrir frá á meðan skýrslutaka yfir viðkomandi stendur yfir“ og síðan „greina í samtíma frá því sem sakborningur eða vitni skýrir frá á meðan skýrslutaka yfir viðkomandi stendur yfir“ í þeim síðarnefndu. Með þessum breytingum erum við auðvitað að tryggja það að bann við samtímafrásögn gildi aðeins á meðan skýrslutaka hvers aðila eða vitnis stendur yfir. Það var auðvitað þannig, eins og ég nefndi, að viðbrögðin við þessari ákvörðun dómarans í upphafi árs urðu nokkuð hörð. Þetta var mikið gagnrýnt af fjölmiðlum enda fáheyrt að ekki megi greina frá því sem er verið að segja í opnu þinghaldi svo vikum skipti. Fjölmiðillinn Vísir ákvað að láta á þetta reyna og flutti fréttir af málinu áður en fjölmiðlabanninu var aflétt og ég ætla að vitna í frásögn miðilsins sjálfs af þessu, með leyfi forseta: „Ritstjórn Vísis ákvað að birta ítarlega frétt um málið þann 3. mars og vísaði til þess að ritstjórnin teldi dómara í málinu ekki túlka með réttum hætti nýlega meginreglu, fyrrnefnda 1. málsgrein 11. greinar laga um meðferð sakamála. Það væri röng túlkun dómara á lögunum að ekki mætti fjalla um neitt fyrr en að öllum skýrslutökum í málinu í heild sé lokið. Reglan sneri að einstaka skýrslutöku yfir einstaka aðilum enda hafi frumvarpinu verið ætlað að takmarka samtímaendursögn úr dómsal.“ Þetta segir í frétt Vísis og áfram er þar haldið í frásögninni, með leyfi forseta: „Síðdegis þriðjudaginn 7. mars bárust ritstjóra Vísis og þeim blaðamanni sem skrifaði fréttina 3. mars tölvupóstur frá Héraðsdómi Reykjavíkur. Þar [var] óskað eftir því að ritstjóri og blaðamaður mættu fyrir dóminn að morgni miðvikudagsins 8. mars. Reimar Pétursson, lögmaður Sýnar, mætti ásamt þeim Erlu Björgu Gunnarsdóttur ritstjóra og Margréti Björk Jónsdóttur blaðamanni í dómsal og óskaði eftir því að vera skipaður verjandi þeirra í málinu. Sigríður Elsa Kjartansdóttir dómari sagði enga ákvörðun hafa verið tekna um hvort fjölmiðillinn yrði sektaður. Fulltrúum Vísis hefði verið boðið að gera grein fyrir sinni hlið málsins. Reimar óskaði eftir gögnum málsins og ræddi um tjáningarfrelsi í stjórnarskránni og þá meginreglu að þinghöld skyldu háð í heyranda hljóði. Þá benti hann á að í reglum sem dómari hefur vísað til í málinu segði að ekki mætti greina frá því sem fram kæmi í skýrslutöku, í eintölu, fyrr en að henni lokinni. Ekki stæði í lögunum að bannað væri að greina frá því sem fram kæmi fyrr en öllum skýrslutökum í málinu væri lokið.“ Dómarinn tók sér síðan frest til að fara betur yfir þetta og ákvað svo að aðhafast ekkert í málinu. Til þess væri ekki tilefni og því voru engin viðurlög höfð við því að ritstjórn Vísis skyldi hafa farið gegn þessu fjölmiðlabanni og látið reyna á þetta. Blaðamannafélagið brást líka við þessari ákvörðun dómarans um að ganga svona langt í að banna fréttaflutning úr þinghaldinu og sagði í yfirlýsingu, með leyfi forseta: „Blaðamannafélag Íslands lýsir yfir þungum áhyggjum af ákvörðun Sigríðar Elsu Kjartansdóttur héraðsdómara að kalla fulltrúa fréttastofu Vísis, Bylgjunnar og Stöðvar 2 fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur fyrir að hafa farið gegn fréttabanni sem dómarinn setti í byrjun janúar vegna tiltekins sakamáls sem var til meðferðar hjá dómnum. Blaðamannafélagið mótmælir túlkun dómarans á lögum um meðferð sakamála og telur hana stangast á við ákvæði um tjáningarfrelsi í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála, auk þess sem lög kveði skýrt á um að þinghald skuli háð í heyranda hljóði.“ Við sjáum það hér á þessari tilvitnun að Blaðamannafélagið lítur svo á að þarna hafi auðvitað verið gengið allt of langt af hálfu dómarans, gengið gegn rétti fjölmiðilsins til að greina frá því sem þarna fór fram og að túlkun dómarans sé ekki í samræmi við það sem ætlunin var þegar lögin voru sett á sínum tíma, rétt eins og ég rakti hér áðan. Blaðamannafélagið sagði jafnframt í sinni yfirlýsingu, með leyfi forseta: „Þessu ákvæði var bætt inn í lögin árið 2019 en í greinargerð með frumvarpi því er skýrt tekið fram að tilgangur ákvæðisins sé að gera það óheimilt að streyma hljóði eða mynd úr þinghaldi eða senda þaðan samtímaendursögn af skýrslutökum […].“ Tekið er fram í yfirlýsingunni að Blaðamannafélagið hafa alfarið lagst gegn þessum lagabreytingum árið 2019 og taldi það setja enn frekari hömlur á fréttaflutning af því sem færi fram í réttarsölum. Þá var á það bent, líka af félaginu, í umsögn sinni um frumvarpið þá, að það væri til þess gert að hamla því að þinghald fari fram fyrir opnum tjöldum sem sé þvert á auðvitað það grundvallaratriði í lýðræðisskipulagi að dómsvaldi sé sjálfstætt og stærsti þátturinn í aðhaldi að þessari grein ríkisvaldsins sé að þinghald sé eins opið og nokkur kostur er og gagnsæi um málsmeðferð tryggt með þeim hætti. Jafnframt sagði í yfirlýsingunni: „Það er lykilatriði fyrir sakborninga og aðra þá sem þurfa að leita til dómstóla og ekkert er jafn vel til þess fallið að tryggja réttaröryggi í samfélaginu, sagði einnig í umsögninni.“ Virðulegi forseti. Það er því augljóst að mati okkar flutningsmanna að það er full ástæða til að skýra þetta ákvæði sem þessi ágreiningur er um. Við erum að leggja frumvarpið fram í þeim tilgangi að gera þessa breytingu sem ég hef verið að lýsa, að þetta eigi við um hverja skýrslutöku fyrir sig en ekki þegar skýrslutökur í aðalmeðferð taki lengri tíma, jafnvel vikum saman þegar margir eru í dómsal á vettvangi viðkomandi máls. Það er auðvitað hægt að koma í veg fyrir sakarspjöll með öðrum og mildari aðferðum en að banna fréttaflutning úr dómsal svo vikum skiptir. Það segir manni að það ætti að vera leiðarljósið í öllu því sem við þurfum að hafa í huga þegar þetta mál fer áfram inn í allsherjar- og menntamálanefnd. Mig langar síðan að segja hérna aðeins almennt að það voru náttúrlega í dag að berast fréttir af því að Ísland væri að falla niður um þrjú sæti á milli ára á lista þar sem fjölmiðlafrelsi er mælt af samtökunum Blaðamenn án landamæra. Ísland er í 18. sæti en önnur Norðurlönd raða sér í efstu sæti listans og á þessum lista höfum við Íslendingar verið að þokast niður á undanförnum árum. Við vorum í efsta sæti þessa lista. Hér var fjölmiðlafrelsi mest af öllum löndum fyrir 13 árum og við vorum í öðru sæti á þessum lista fyrir 11 árum og núna erum við sem sagt komin niður í 18. sæti. Fyrir þessu eru margar ástæður. Sumar þeirra eru vel raktar í niðurstöðunum á bak við þessa röðun og þar er til að mynda verið að vísa í viðbrögð stórfyrirtækja af fréttaflutningi, hvernig fjölmiðlamenn hafa verið hundeltir opinberlega og reynt að hafa áhrif á störf þeirra, reynt að hafa áhrif á almenningsálitið með villandi hætti með því að gera lítið úr störfum fréttamanna og vinnu þeirra og þar fram eftir götunum. En auðvitað er partur af því að við erum að færast niður þennan lista líka svona atriði eins og undir eru í þessu þingmáli sem við erum að leggja hér fram, þessu frumvarpi sem núna liggur fyrir. Hluti af þessu stóra mengi er auðvitað það að fjölmiðlar hafi aðgang að upplýsingum og að laga- og regluverkið allt á Íslandi geri þeim ekki erfitt fyrir í upplýsingaleitinni og aðhaldshlutverkinu. Það er auðvitað það sem við teljum að sé að í framkvæmd laganna miðað við það hvernig dómarinn beitti ákvæðinu hér í upphafi árs. Þannig að við vonum það, þingmenn Viðreisnar, sem leggjum fram þetta mál að þingheimur taki vel í þetta. Við leggjum það til að sjálfsögðu að málinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir framsöguna í þessu máli og góðar skýringar á því hvað þetta stutta frumvarp er að reyna að laga. Mig langaði samt í fyrra andsvari mínu að spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki í rauninni orðin tímaskekkja að vera yfir höfuð að reyna að passa að það sem gerist í dómsal komist ekki til einhvers annars. Ég þarf ekki að streyma í hljóði eða mynd héðan úr þingsal t.d. til að geta fylgst með nákvæmlega hvað er að gerast vegna þess að í dag er tæknin orðin þannig að ég get einfaldlega verið með forrit í gangi hjá mér sem hlustar á það sem er sagt. Því er breytt yfir í texta, nokkuð vel á íslensku; svona talgreini sem ég gæti verið með þannig upp settan að hann sendi einhverjum annars staðar textann. Þetta myndi ekki stoppa það. Lögin í dag myndu ekki stoppa það vegna þess að þar er ég ekki að streyma hljóði eða mynd. Ég spyr mig því í rauninni: Ef við ekki bara heimtum að allir skilji eftir öll tæki og alla síma þegar þeir fara inn í dómsalinn, er í rauninni hægt orðið í dag að reyna að tryggja að hlutirnir fari ekki bara beint eitthvert annað? Verðum við ekki frekar að reyna að framkvæma skýrslutökur og annað á þannig máta eða gera einhverjar aðrar breytingar til að tryggja að þessi spjöll eigi sér ekki stað?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir þetta andsvar og spurningu sem til mín er beint. Nú er það auðvitað þannig að tæknin er á fleygiferð og þetta er allt saman gjörbreytt frá því sem við þekkjum. Það var einmitt þess vegna sem lagabreytingin var gerð árið 2019, henni var ætlað að bregðast við tæknibreytingum öllum. Við getum ekki vikið frá þessari meginreglu um opið þinghald eins og ég var að rekja. Bæði er þetta auðvitað í stjórnarskránni og við hljótum öll að vilja standa vörð um þessa meginreglu. Þegar hins vegar tæknin er orðin eins og hún er þá er það auðvitað spurningin: Hvernig ætla menn að bregðast við? Ætla menn að bregðast við með því að ganga með einhverjum hætti á þessa meginreglu sem við viljum standa vörð um? Eða ætla menn einfaldlega að játa það að tímarnir séu breyttir og það þurfi þá kannski að beita einhverjum öðrum úrræðum? Í þessu tiltekna máli finnst okkur flutningsmönnum að dómari hafi þarna gengið allt of langt, hafi túlkað lagagrein með hætti sem ekki átti að gera. Það var ekki ætlun löggjafans að gera þetta með þessum hætti. Hvernig getum við bæði haft þinghaldið opið og komið í veg fyrir sakarspjöll með þeim hætti sem var verið að nefna? Væntanlega væri auðveldara að gera einhverjar ráðstafanir til þess að þeir sem ekki mega hlýða á vitnisburð gætu ekki hlýtt á hann og þeir einir mættu þá ekki fylgjast með frekar en að við færum í að loka heilu þinghaldi eða banna fjölmiðlum að flytja fréttir svo vikum skiptir. Þetta eru álitaefni sem við stöndum frammi fyrir og ég er algerlega sannfærður um það að við þurfum frekar að fara í þá átt að reyna að takmarka sem minnst með því að koma í veg fyrir að vitni og sakborningar geti með einhverjum hætti hlustað á það sem fram kemur í rauntíma frekar en að ganga svo langt að banna fréttaflutning. Því eins og ég var að nefna hér sem dæmi í ræðunni áðan gat þetta bann dómarans ekki komið í veg fyrir þau sakarspjöll sem því var þó ætlað að reyna að koma í veg fyrir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að við eigum einmitt að virða þessa meginreglu að hafa opið þinghald. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvort ekki sé bara kominn tími á það, til þess að auka traust og gagnsæi í framkvæmd dóma hér á landi, að við einfaldlega streymum öllu sem gerist í dómsölum nema auðvitað í þessum fáu undantekningartilvikum sem er lokað þinghald. Eigum við ekki bara að hafa dómstólarásina eins og Alþingisrásina? Væri það ekki til þess fallið að kannski auka traust á dómskerfið, sem er nú ekki mjög hátt, og kannski fyrir fólk að átta sig betur á því hvernig staðan er í ýmsum málum varðandi það hvernig rannsókn fer fram og ýmislegt annað sem orsakar þá að fólk fær kannski meira traust á þá aðila sem eru að sinna þeim hlutum? Þetta tíðkast í mörgum ríkjum í Bandaríkjunum t.d. og mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hann teldi að það væri næsta skref.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir síðara andsvarið. Þessi spurning er auðvitað bara mjög áleitin og hv. þingmaður benti á að sums staðar gerist þetta í öðrum löndum. Við þekkjum þetta í Bandaríkjunum þar sem eru beinar útsendingar beinlínis úr réttarsal. Það að þinghaldið sé opið þýðir fræðilega að öll íslenska þjóðin, ef það væri húsrúm, gæti verið á staðnum og fylgst með réttarhaldinu. Opið þinghald þýðir það að hver sem er, á meðan húsrúm leyfir, getur verið þarna og fylgst með þannig að það er auðvitað ætlunin. Væri það mikill eðlismunur að sýna beint í einhvers konar streymi? Ég er ekkert endilega viss um að það sé gríðarlegur eðlismunur á því ef þinghaldið á annað borð er opið. Þannig að mér finnst þetta svo sannarlega vera hugmynd sem vel er hægt að velta fyrir sér. Nú skal ég alveg játa það að ég þykist vita að það sé ákveðið tregðulögmál inni í kerfinu og menn geti fundið einhver rök sem hníga gegn því að það ætti ekki að streyma í beinni útsendingu því sem verið er að segja í réttarsalnum, en þá aftur: Réttarhaldið er opið. Það getur hver sem er komið og fylgst með. Ástæðan fyrir því að réttarhaldið er opið og hver sem er á að geta fylgst með er einmitt sú að það þykja mjög mikil verðmæti í því að það sé opið og að fólk geti þá sjálft lagt mat á það sem þarna fer fram, séð það hvernig lögreglurannsókn hefur gengið fyrir sig, hvernig ákæruvaldið hefur unnið sitt starf og síðan auðvitað hvernig síðan dómsmálið sjálft er rekið. Þannig að mér finnst það auðvitað bara að sjálfsögðu koma vel til greina. Ég er almennt þeirrar skoðunar að því opnara sem allt er, sem tilheyrir ríkisvaldinu og hinu opinbera , þar sem er verið að fjalla um réttindi borgaranna með einum eða öðrum hætti, því betra.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um að ríkisstarfsmenn fái að vinna til 73 ára aldurs vilji þeir gera það. Þetta mál er lagt fram í sjötta sinn. Þorsteinn Sæmundsson, fyrrverandi þingmaður, barðist lengi fyrir því að ná þessu máli í gegn og svo kom að því að málinu var vísað til ríkisstjórnar, þ.e. þingið samþykkti eftir tvær umræður að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar til úrvinnslu. Síðan eru liðin ja, líklega um fimm ár og ekkert hefur gerst. Fyrir vikið er nú mælt fyrir þessu í sjötta sinn. Fyrir því eru ýmsar ástæður að þetta hljóti að teljast æskileg breyting. Þjóðin eldist, meðalaldur þjóðarinnar hækkar en meðalaldur einstaklinga, líftími, hækkar líka og fólk er jafnan sprækara og hraustara lengur en áður var; mikil breyting hvað það varðar bara á fáeinum áratugum. Árið 2016 voru samþykkt lög um svokölluð sveigjanleg starfslok. Þetta voru lög nr. 116/2016, eftir góða tímann, frú forseti, við stjórn landsins, en samkvæmt þeim mátti hafa starfslok sveigjanleg eða frá 65–80 ára aldurs á almennum vinnumarkaði en þetta náði ekki til ríkisstarfsmanna. Fyrir því voru ýmsar ástæður á þeim tíma að þetta var ekki tekið saman, enda byggist það á ólíkum lögum. En hér er sem sagt lagt til að breyting verði gerð á lögum um opinbera starfsmenn frá 1996 og þar með fái ríkisstarfsmenn heimild til að vinna lengur en til sjötugs. Fram að þessu hafa menn verið neyddir til að hætta störfum sjötugir, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Þetta hefur reynst mörgum erfitt, fólki í fullu fjöri sem hefur langað að halda áfram að vinna og þetta hefur líka oft og tíðum verið erfitt fyrir vinnuveitandann, þær stofnanir sem viðkomandi hafa starfað fyrir. Hvers vegna 73 ár? kunna einhverjir að spyrja. Við töldum eðlilegt að byrja á því að stíga það skref. Það væri nokkuð augljóst að meira og minna allir ættu að geta verið sammála um að stíga það skref og sjá hvernig það reynist. Eins og þekkt er njóta ríkisstarfsmenn nokkurra réttinda hvað starfsöryggi varðar umfram þá sem starfa á almennum vinnumarkaði. En ég ítreka að hér er ekki um að ræða skyldu til að vinna lengur, eingöngu heimild sem mun ekki fela í sér neina skerðingu fyrir þá sem ákveða að hætta að vinna sjötugir. Kostirnir við þetta eru fjölmargir. Þeir sem ákveða að vinna lengur geta þá augljóslega haft tekjur lengur og það skilar tekjuskatti lengur til ríkisins en ekki síður mikilvægt er að með þessu má vernda þekkingu og reynslu sem fólk hefur byggt upp á áratugum og er mjög verðmæt fyrir vinnuveitandann, fyrir ríkið, ríkisstofnanirnar. Mér er hugsað til kennara á Laugum sem ég hitti fyrir ekki svo mörgum árum síðan sem var gríðarlega vinsæll kennari þar. Hann langaði að halda áfram og allir vildu hafa hann áfram. Skólinn taldi sig þurfa á því að halda en mátti það ekki, mátti ekki hafa þennan vinsæla og góða og fróða kennara í vinnu áfram. Ef ríkisstjórnin hefði klárað verkefnið sem þingið fól henni á sínum tíma þegar samþykkt var að vísa þessu til úrvinnslu hjá ríkisstjórn þá hefði þessi kennari getað haldið áfram störfum og allir verið ánægðir. Þetta getur líka haft mjög jákvæð áhrif á heilsu einstaklinga, bæði líkamlega og andlega heilsu, dregið úr hættunni á einangrun. Það reynist mörgum erfitt að hætta að vinna fyrr en þá langar að ljúka störfum og svo sem þekkt að allt of margir lenda í því að heilsu, ekki hvað síst andlegri heilsu, fari að hraka þegar starfsferli lýkur, sérstaklega þegar menn þurfa að hætta án þess að vilja það. Það mætti hugsa sér að einhverjir gætu til að mynda viljað starfa áfram í hlutastarfi. Að vísu hefur í einhverjum tilvikum verið notast við verktakafyrirkomulag eftir að menn hafa náð 70 ára aldri en það hefur reynst vera snúið fyrirkomulag, bæði fyrir vinnuveitandann og starfsmanninn. Þetta mál sem, eins og ég nefndi hér í byrjun, er lagt fram í sjötta sinn, hefur almennt fengið mjög jákvæðar viðtökur, bæði í þinginu og til að mynda hjá Félagi eldri borgara sem hefur fjallað um það í fyrri tilvikum og tekið vel í þetta. Þegar þetta hefur náð til nefndar þá hefur nefndarvinna gengið bara prýðilega og eins og ég segi, viðtökurnar almennt góðar en svo kom að því að allir sættust á að fela ríkisstjórninni að leysa úr þessu. Ég tel, frú forseti, fyrst ég hef tíma til, ástæðu til, svona í varnaðarskyni, að lesa svarið sem kom frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu um afdrif málsins. Þetta er frá árinu 2019, þá barst þetta svar. Yfirskriftin er: Framkvæmd ekki hafin. „Efnahags- og viðskiptanefnd vísaði því til ríkisstjórnar að framkvæma heildstæða endurskoðun á lögum og reglum um starfslokaaldur í samráði við bandalög opinberra starfsmanna auk fleiri aðila sem kunna að hafa hagsmuna að gæta í tengslum við málið. Eins og fram kemur í nefndarálitinu eru flestir umsagnaraðilar hlynntir því að endurskoða ákvæði laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, sem fjalla um hámarksaldur starfsmanna ríkisins. Sjónarmið sem búa þar að baki og tillögur um breytingar eru aftur á móti af ólíkum meiði. Ekki hefur auðnast að hefja þessa vinnu. Tilefni kann að vera til að leggja mat á hvort endurskoða þurfi fleiri greinar laganna og jafnvel lögin í heild sinni.“ Nú þegar það eru liðin um fimm ár frá því að þessu var vísað til ríkisstjórnar hefur ekki enn auðnast að hefja vinnuna eins og getið var um þarna strax á árinu 2019. Því er mælt fyrir þessu góða máli, tiltölulega óumdeilda máli, jákvæða máli fyrir alla, í sjötta sinn og nú vona ég, frú forseti, að það fái greiða leið hér í gegnum þingið og verði loksins að lögum. Að því sögðu legg ég til að málinu verði sem fyrr vísað til efnahags- og viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að skattkerfi okkar sé sanngjarnt og skilvirkt. Einn er sá skattur sem ég leyfi mér að fullyrða að mörgum þyki verulega ósanngjarn og það er erfðafjárskattur. Erfðalögin eru frá árinu 1962 og er að mínu mati þörf á endurskoðun þeirra laga, enda hefur samfélagið tekið miklum breytingum síðan þá. Mun meira er um samsettar fjölskyldur nú en fyrir 60 árum. Fjölskyldugerðin getur í dag oft og tíðum verið mun flóknari en hún var. Sjónarmið er varða erfðir hafa tekið breytingum. Eins hefur efnahagur fólks vænkast verulega og fólk vill fá að ráða meiru um sína fjármuni. Í frumvarpi því sem ég mæli hér fyrir legg ég til að foreldri geti arfleitt barn sitt að allt að 10 milljónum skattfrjálst á tíu ára tímabili, með öðrum orðum að foreldri geti fyrirframgreitt arf til barns án þess að ríkið hagnist á þeim gjörningi. Í frumvarpinu er verið að leggja áherslu á að það sé ekki vandkvæðum búið að t.d. foreldrar geti aðstoðað börn sín, t.d. við kaup á fasteign, eða stutt þau fjárhagslega til náms. Það getur verið mjög erfitt fyrir ungt fólk að komast í gegnum greiðslumat bankanna og mjög oft stoppar það á að eigið fé þessa unga fólks er ekki nægilegt. Foreldrar sem hafa tök á að aðstoða börn sín eiga ekki að þurfa að greiða skatt til ríkisins af slíkum fjárveitingum. Nokkuð hefur borið á að foreldrar hafi aðstoðað börn sín við kaup á fasteignum og til þess hafa aðallega verið tvær leiðir, annars vegar að lána börnum sínum fjármuni og hins vegar að greiða þeim fyrirframgreiddan arf. Með láni er verið að skuldsetja börnin og er það ekki til þess líklegt að virka sem sú aðstoð sem leitast er við að veita. Með fyrirframgreiddum arfi er ríkisvaldið að taka til sín erfðafjárskatt af afhentum fjármunum sem í mörgum tilvikum hafa verið skattlagðir nokkrum sinnum áður. Það að ætla að aðstoða börn sín, t.d. við kaup á fasteign, er í eðli sínu eðlileg athöfn foreldra en ríkið á ekki að hafa beinan hag af slíkri aðgerð. Með tillögu um breytingu á erfðalögum, sem heimilar afhendingu foreldra á fjármunum til barna sinna, er lagður grunnur að því sem þekkist í mörgum Evrópulöndum, að fjármunir séu færðir á milli kynslóða án aðkomu ríkisvaldsins. Nú ætla ég að biðja forseta um leyfi því að ég gleymdi hluta af ræðu minni. Mig langaði nefnilega að lesa póst, sem ég hafði látið liggja á borðinu mínu í þingsal, sem ég fékk sendan frá einstaklingi úti í bæ sem hafði heyrt af þessu frumvarpi þegar það var lagt fram í lok mars. Með leyfi forseta: „Sæl og til hamingju með þingmálið sem Morgunblaðið sagði frá í dag. Ég og konan mín höfum reynslu af því að hjálpa báðum sonum okkar við íbúðarkaup með því að sjá um útborgun íbúðanna þeirra og þinglýsa síðan upphæðinni sem eignarhlutum þeirra. Annar varð strax eigandi 17% eignarhlutar á móti okkur hjónum, hinn 27%. Misdýrar eignir en aðstoðin við þá jafn mikil í krónum talið. Við borguðum þinglýsingarkostnaðinn og hefðum auðvitað viljað að þeir peningar hefðu frekar aukið eignarhlut sonanna en ratað í ríkissjóð. Þegar við ákváðum að nota spariféð okkar í þetta spurði ég endurskoðandann minn hvernig það yrði best gert, en hann sá ekkert annað en að við lánuðum strákunum. Ég fann sjálfur upp á fyrirframgreiddum arfi sem reyndist margfalt betra. Við eignuðumst sem sagt tvær íbúðir, ég og konan mín, og tókum lífeyrissjóðslán til að borga það sem út af stóð, kaupverð mínus innborgun. Konan mín fjármagnaði íbúð eldri sonarins og hana eigum við enn á móti honum en hann býr þar með kærustunni og rekur hana alveg, plús það að borga af láninu í gegnum móður sína. Ég tók lífeyrissjóðslán til að fjármagna íbúð yngri sonarins en hann keypti okkar eignarhlut og lánið er uppgreitt. Það sem gerðist, og það er kjarni máls í minni sögu, er að drengurinn fékk lán til að kaupa okkar hlut orðalaust því að það skipti öllu máli að hann væri þegar orðinn þinglýstur meðeigandi að eigninni. Reyndar hefði það sama gilt þótt eignarhluturinn hefði verið minni. Þinglýst eignarhald telur, þótt ekki sé mikið, ef menn standast kröfur um skil á afborgunum á annað borð. Afborganir lána í báðum tilvikum eru langt neðan við það sem synir okkar þyrftu að borga í leigu fyrir sambærilegar íbúðir.“ Þetta var reynslusaga manns utan úr bæ sem lauk þessum pósti með orðunum: „Við erum ekki hátekjufólk. Konan mín var t.d. ríkisstarfsmaður í 80% starfi á seinni hluta starfsferilsins. Við lifum ekki hátt og höfum alltaf reynt að leggja fyrir. Sama gerir fjöldinn allur af venjulegu fólki allt um kring.“ Í fjölmörgum nágrannaríkjum okkar hefur erfða- og gjafaskattur verið lagður niður. Þannig felldu Norðmenn niður bæði erfða- og gjafaskatt 1. janúar árið 2014 og Svíar afnámu slíkan skatt árið 2005. Danmörk skattleggur gjafir eftir 69.500 danskar krónur. Í Finnlandi er gjöf skattfrjáls að 600.000, en þar er jafnframt að finna heimild fyrir því að framfærsla sem gjöf sé skattfrjáls, ásamt kostnaði við menntun einstaklings, allt að 40.000 evrum, eða um 6 millj. kr. á núverandi gengi. Þetta frumvarp sem hér er lagt fram um breytingu á erfðalögum er því vel í samræmi við það sem annars staðar þekkist í nágrannalöndum okkar. Má einnig benda á að í Þýskalandi getur hvort foreldri fyrir sig afhent hverju barni sínu allt að 400.000 evrum á hverju tíu ára tímabili. Þannig geta báðir foreldrar afhent einu og sama barninu allt að 800.000 evrum, eða sem nemur um 120 milljónum miðað við gengi krónunnar gagnvart evru á þeim tíma þegar frumvarpið var lagt fram. Þessi fjárhæð getur verið afhent í einu lagi eða í fleiri afhendingum. Þegar hámarksfjárhæðinni er náð byrjar tíminn að telja aftur og að tíu árum liðnum opnast fyrir möguleika á ný að endurtaka. Í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir endurtekningu á tímabili, heldur er gert ráð fyrir að afhending geti farið fram og til þess hefur arfláti allt að tíu ár. Nýti hann ekki fjármunina að fullu fellur það niður sem ekki er nýtt. Rétt væri að vísitölutryggja fjárhæðina svo að hún haldi verðmæti sínu byggt á lánskjaravísitölu, frá þeim tíma þegar lagaákvæðið var samþykkt. Gert er ráð fyrir að sýslumannsembættið haldi utan um afhendingar af þessum toga til að tryggja að rétt sé með farið. Þessi afhending kemur ekki í veg fyrir greiðslu á fyrirframgreiddum arfi. Í dæmaskyni, ef foreldrar ákveða að afhenda 100 millj. kr. til erfingja leiðir það til þess að 10 millj. kr. eru afhentar í samræmi við þær breytingar sem hér eru lagðar til og síðan væri gerð erfðafjárskýrsla um þá fjármuni sem eru umfram 10 millj. kr. og af þeim greiddur erfðafjárskattur líkt og tíðkast. Ekki er gert ráð fyrir því að fjármunir sem afhentir eru með þessum hætti komi til frádráttar við endanlegt uppgjör dánarbús eins og gert er með fyrirframgreiddan arf. Þá er lögð til breyting á lögum um erfðafjárskatt á þá leið að allur vafi er tekinn af um skattleysi greiðslna skv. 1. gr. frumvarpsins. Í dag búa Íslendingar við mjög breytt fjölskyldumynstur miðað við það sem áður þekktist. Foreldrar eiga að ráða fé sínu og hvernig þeir telja því best varið án þess að ríkið hafi hag af því. Þessi leið sem hér er kynnt er skýr, hún er framkvæmanleg og hún er einföld. Eftirlit verður til staðar og það er allt uppi á borðum. Forseti. Ég stend ekki ein að þessu frumvarpi en meðflutningsmenn mínir eru Ásmundur Friðriksson og Vilhjálmur Árnason. Lagt er til að lögin öðlist þegar gildi, enda ekki flókið frumvarp og óverulegur kostnaður verður til vegna þess. Að 1. umr. lokinni legg ég til að málið gangi til efnahags- og viðskiptanefndar. Ég bind vonir við að Alþingi taki vel í þetta frumvarp og það komi til með að vekja umræðu á meðal landsmanna um erfðamál.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu mína um stofnun ríkisfélags um rafeldsneytisframleiðslu á Íslandi. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að taka til frumathugunar stofnun ríkisfélags um rafeldsneytisframleiðslu á Íslandi. Litið verði við þessa frumathugun til starfsemi Equinor í Noregi, fyrrum Statoil.“ Til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda erum við tilneydd til að þurfa fleiri græna orkugjafa. Framleiðsla rafeldsneytis sem vetnis eða annars rafeldsneytis í formi ammoníaks, metanóls eða metans, eru græn tækifæri sem bíða þess að vera nýtt. Framleiðsla rafeldsneytis á Íslandi er talin vera ábatavæn og mikilvægt framlag í baráttu okkar gegn loftslagshlýnun. Eftirspurn eftir grænu vetni sem framleitt hefur verið með rafgreiningu vatns og endurnýjanlegri orku, samhliða markmiðum í loftslagsmálum, mun einungis fara vaxandi á komandi árum. Aðgengi að rafeldsneyti þarf að vera til staðar og til að framleiðslan geti orðið samkeppnishæf til framtíðar þarf hún að vera á hagstæðu verði. Mikilvægi þess að Ísland geti orðið sjálfbært er kemur að öflun á rafeldsneyti er ótvírætt eins og núverandi ástand heimsmála sýnir svo rækilega. Sjálfbærni í orkuöflun er þjóðaröryggismál fyrir utan þá þjóðhagslegu hagsmuni sem af því hljótast að framleiða innlenda orkugjafa til notkunar í orkuskiptum Íslendinga. Framtíðartækifærin eru því mikil þegar kemur að framleiðslu á rafeldsneyti og þetta styður við markmið okkar um orkusjálfstæði Íslands. Við höfum ákveðin markmið í átt að kolefnishlutleysi og þó að þau séu af ýmsum talin afar háleit þá ætlum við okkur að standast skuldbindingar okkar í loftslagsmálum. Ásamt því að framleiða endurnýjanlega orkugjafa til að fullnægja þörfum innan lands liggja einnig gríðarleg tækifæri í að hefja útflutning á rafeldsneyti. Framleiðsla á rafeldsneyti er kostnaðarsöm aðgerð en þótt framleiðsla á rafeldsneyti og sala sé í dag hlutfallslega lítil þá er áhugi fjárfesta mikill og það felast ákveðin tækifæri í því að fjármagna framleiðsluna þegar markaðir eru orðnir tryggir. Á heimsvísu er gert ráð fyrir að kostnaðarliðir fari lækkandi á næstu árum. Eitt af tækifærum Íslands við framleiðslu rafeldsneytis er að nýta mögulega árstíðabundna umframorku og hámarka arðsemi. Með stofnun ríkisfélags um rafeldsneytisframleiðslu sem yrði í meirihlutaeigu ríkisins er tryggt að stærsti hluti ábatans af framleiðslunni renni til þjóðarinnar. Ef horft er til Noregs og stofnunar ríkisolíufélagsins Statoil árið 1972 ætti öllum að vera ljós ábati norska ríkisins af þeirri ákvörðun. Norski olíusjóðurinn er einn sá stærsti í heiminum í dag og hefur gerbreytt stöðu Norðmanna til uppbyggingar innviða og þjónustu við íbúa um allan Noreg. Ísland er í kjörstöðu til að nýta auðlindir sínar til framleiðslu rafeldsneytis, bæði fyrir innanlandsframleiðslu og mögulega til útflutnings, og styrkja þannig tekjustofna ríkissjóðs. Má velta því upp í þessu samhengi hvort tekjur af slíku fyrirtæki ættu að renna í samfélagssjóð líkt og Norðmenn hafa komið sér upp í tengslum við olíuvinnslu sína. Með á þessari tillögu minni eru hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Þórarinn Ingi Pétursson. Virðulegur forseti. Til að stofnun ríkisfélags um rafeldsneytisframleiðslu á Íslandi geti orðið að veruleika skipta stuðningur og aðgerðir opinberra aðila og nýsköpunarsjóða afar miklu máli svo möguleiki sé á að skapa það umhverfi sem best verður á kosið og styðja við þróun tækni og lausna. Það er von mín að ályktunin hljóti hljómgrunn þvert á flokka í þinginu og verði samþykkt. Við á Íslandi erum í sterkri stöðu til orkuskipta. Þar af leiðandi þurfum við að gæta þess að tækifærin sem liggja fyrir í þessum málaflokki renni okkur ekki úr greipum. Tæknin er til staðar og okkur ber að nýta hana í þágu þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um leyfisskyldu og eftirlit með áfangaheimilum. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra að undirbúa lagasetningu um leyfisskyldu og eftirlit með rekstri áfangaheimila, skilgreiningu þeirra og hlutverk.“ Mig langar að fjalla aðeins um ástæður þess að tillaga þessi er fram komin. Hvað er áfangaheimili? Hugtakið vísar til tímabundins heimilis fólks með fjölþættan vanda sem starfrækt er með það að markmiði að stuðla að endurhæfingu þess í kjölfar dvalar á meðferðar- eða endurhæfingarstofnun eða í fangelsi. Eðli máls samkvæmt er því um að ræða sérstaklega viðkvæman hóp einstaklinga sem á sér fáa málsvara í samfélaginu. Frú forseti. Það er einfaldlega þannig að í gildandi lagaumhverfi er hvergi kveðið á um leyfisskyldu eða eftirlit með rekstri og umsjón áfangaheimila. Þá eru engin lagaákvæði sem kveða á um heimild ráðherra til að setja eftirlit með þeim í reglugerð. Orðskýringar er að finna í 3. gr. laga um húsnæðisbætur, nr. 75/2016, og í 3. mgr. 2. gr. húsaleigulaga, nr. 36/1994. Þrátt fyrir ágæti þeirra skilgreininga taka þær ekki til starfshátta, leyfisskyldu og eftirlits. Í skjóli þess er unnt að reka ýmsa starfsemi undir þessu heiti án sérstaks eftirlits eða leyfis. Öryggissérfræðingar hafa bent á að mun minni kröfur séu gerðar til húsnæðis sem einkaaðilar nota sem áfangaheimili en til úrræðis sem er á vegum ríkis eða sveitarfélaga. Í sögulegu samhengi hefur eftirlit með úrræðum til handa fólki með fjölþættan vanda verið ábótavant. Í mörgum tilfellum hefur það varðað við lög vegna misneytingar og ofbeldis gagnvart skjólstæðingum. Hér á landi er umtalsverður fjöldi áfangaheimila. Rekstur þeirra er ýmist á höndum hins opinbera eða einkaaðila, svo sem sjálfseignarstofnana, félagasamtaka eða einstaklinga. Mörg þeirra eru rekin á trúarlegum forsendum og eru liður í eftirfylgni áfengis- eða vímuefnameðferðar. Leyfisveitingar og eftirlit með þeim er frábrugðið því sem almennt gerist í heilbrigðis-, velferðar- og félagsþjónustu. Almennt er viðtekið að ábyrgðaraðili þjónustunnar setji reglur um eftirlit og eftirfylgni með henni sjálfur. Í ljósi umræðu um alvarlega stöðu fólks með fíknivanda, hvar við erum að færa okkur nær skaðaminnkandi nálgun, er mjög mikilvægt að sú nauðsynlega endurhæfing sem fylgir í kjölfar meðferðar sé tryggð í öruggu umhverfi með faglegu eftirliti. Nýleg dæmi eru um áfangaheimili í þágu fólks með fíknivanda, þar sem tilfinnanlegur skortur var á eftirliti með aðbúnaði, hreinlæti og öryggi. Í ljósi þess að brotalöm er á opinberu eftirliti með starfsemi áfangaheimila og ekki skýrt regluverk í kringum það hver má stofna til slíkra úrræða eru takmarkaðar kröfur gerðar til ábyrgðaraðila um rekstur þeirra. Mikilvægt er að starfsemi áfangaheimila hafi skýr markmið, hvert sem úrræðið er og til staðar séu fagleg, gagnreynd vinnubrögð og verkferlar sem stuðli að endurhæfingu. Opinbert eftirlit og leyfisskylda sem knýr á um fagleg vinnubrögð, viðveru þar til menntaðs heilbrigðisstarfsfólks sem og félagslegrar ráðgjafar, hreinlætis, öryggis og aðbúnaðar eru lykilatriði. Þetta er ekki síst mikilvægt í ljósi þess að sá hópur fólks sem sækir þjónustu áfangaheimilis er iðulega í viðkvæmri stöðu og glímir oft við þann fjölþætta vanda sem áður var nefndur. Hópurinn sem nýtir úrræðin er fjölbreyttur og því þurfa úrræðin að endurspegla þær þarfir. Með hliðsjón af því þarf að fara fram þarfagreining á milli hópa svo að lögin endurspegli sem best ólíka þjónustuþörf þeirra sem kunna að nýta sér þá þjónustu sem veitt er á áfangaheimilum. Í mörgum tilfellum er heimilisleysi í kjölfar neyslu og geðrænna áskorana hluti þess vanda sem fólk er að takast á við, en heimilisleysi er mun algengara meðal fólks með fjölþættan vanda. Mikilvægt er því að tryggja húsnæðisúrræði vegna endurhæfingar á breiðari grunni en áður hefur þekkst og að úrræði séu af fjölbreyttum toga. Af því myndi hljótast almenn velsæld meðal þjónustuþega. Það er mat þeirra sem standa að þessari tillögu að óásættanlegt sé í íslensku samfélagi að fíknisjúkdómar útiloki fólk frá sjálfsögðum mannréttindum, heilbrigðisþjónustu og úrræðum til að takast á við vanda sinn. Vímuefnaneysla er oftar en ekki ásteytingarsteinn sem kemur í veg fyrir að fólk með fíknisjúkdóma njóti ýmissa réttinda. Útskúfun og aðstöðuleysi eykur á vanda fólks og hættu á heimilisleysi. Meðal þeirra áskorana sem samfélagið stendur frammi fyrir vegna húsnæðishraks einstaklinga er slæm heilsa, útskúfun og fleira sem ýtir undir vandann. Aðgengi að faglegri þjónustu sem er til staðar á áfangaheimili er skaðaminnkandi og getur leitt til bættra lífsgæða fólks með fíkni- og fjölþættan vanda. Í málaflokknum í heild er gagngerrar endurskoðunar þörf. Greina þarf hvaða starfsemi fellur í dag undir áfangaheimili. Móta þarf ramma utan um hvaða starfsemi er eðlilegt að falli þar undir og hvert markmið hennar eigi að vera. Eðlilegt fyrirkomulag er að velferðarþjónusta sem þessi verði lögboðin og sæti opinberu eftirliti. Þörfin er brýn og knýr á um skýrar leikreglur. Mikilvægt er að eftirlit vegna útvistunar þjónustunnar í gegnum þjónustusamninga lúti sömu lögmálum og ef um opinbera aðila er að ræða. Þá vill flutningsfólk þessa máls árétta mikilvægi þess að skilgreina þá starfsemi sem fellur undir leyfisskyldu svo ekki sé neinum vafa undirorpið til hvers konar starfsemi er vísað. Jafnframt er vísað til þeirrar ábyrgðar að stjórnvöld hafi eftirlit með lögbundinni þjónustu, svo sem heilbrigðis- og félagsþjónustu sem við á hér. Þetta er réttaröryggismál fyrir einstaklinga sem nýta slík úrræði. Mig langar að nefna sérstaklega að undanfarið hefur verið mikið í umræðunni sú skelfilega staða sem er í samfélaginu þegar kemur að fíknisjúkdómum; ópíóíðafaraldur, langir biðlistar og of fá úrræði. Hvort sem við horfum til fólks sem er í neyslu eða fólks sem er að hætta í neyslu þá þarf þjónusta við þessa einstaklinga að vera í lagi og undir eftirliti ríkisins, eins og öll önnur heilbrigðisþjónusta. Mér finnst sérstaklega átakanlegt að hugsa til þess hversu mörg ungmenni eru nú í þessari skelfilegu stöðu. Eitt af því sem áfangaheimilin bjóða upp á er þetta örugga umhverfi sem endurhæfing eftir meðferð þarfnast. Það er ekki þannig með fíknisjúkdóma að til sé ein einföld lausn sem hentar öllum óháð kyni, aldri og stöðu í samfélaginu. Við þurfum miklu fjölbreyttari úrræði og verðum að geta mætt fólki þar sem það er statt og á áfangaheimilum á fólk að eiga öruggt skjól sem við treystum á er varðar aðra heilbrigðisþjónustu. Við treystum því ef við erum með aðra sjúkdóma, hjartasjúkdóma og hvað sem það er, hvort sem börn eða fullorðnir eiga í hlut, að við fáum örugga þjónustu, þá bestu sem í boði er hverju sinni og byggist á gagnreyndum klínískum rannsóknum, en ekki að hver sem er geti boðið upp á hvaða þjónustu sem er án eftirlits. Það er auðvitað galið og því er löngu tímabært að við förum í þessa vinnu. Ég bind miklar vonir við að þetta mál nái fram að ganga. Ég hef lokið máli mínu en veit að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra mun fylgja þessu máli til enda sé það vilji þingsins.