Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er um að ræða, er flutt til þess að afla Vegasjóði nauðsynlegra tekna. Með 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að innflutningsgjald af benzíni verði hækkað um 1 kr., þ.e. verði samtals 4.67 kr. af hverjum lítra. Gert er ráð fyrir, að útsöluverð á benzíni hækki af þessum ástæðum um 1.13 til 1.14 kr. Það er gert ráð fyrir, að tekjur af þessari hækkun verði á árinu 1968 43 millj. kr. en á árinu 1969 79 millj. kr. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir að hækka innflutningsgjald á hjólbörðum úr 9 kr. á kg í 36 kr. á kg. Er gert ráð fyrir, að tekjuauki af þessu á árinu 1968 verði 26 millj. kr., en á árinu 1969 38 millj. kr. Samkv. 3. gr. frv. er gert ráð fyrir að hækka þungaskatt af bifreiðum, þannig að af bifreiðum, sem eru undir 2000 kg, verði greiddur þungaskattur 14500 kr. Er þetta 31% hækkun á þessum minni bílum frá því, sem nú er, en fyrir bifreiðar, sem eru yfir 2000 kg eða þyngri, greiðist 14500 kr. og auk þess 500 kr. fyrir hver full 100 kg umfram 2000 kg. Hækkun á þungaskatti er frá 31% og upp í rúmlega 100% á stærstu bílunum. Samkv. þessari gr. er gert ráð fyrir að hafa heimild í l. til þess að ákveða með reglugerð, að setja megi á kostnað eigenda ökumæla í bifreiðar sem eru 5000 kg eða þyngri, þannig að þessar bifreiðar greiði þungaskatt eftir því, hver notkun þeirra er á vegunum. Þessa aðferð hafa Norðmenn, og hefur það gefizt vel þar í landi. Svíar eru einnig að athuga nú, hvort taka beri upp þessa reglu. Hér á landi hefur þetta verið reynt í nokkrum bifreiðum, sem Vegagerðin á, og hafa engar truflanir af því orðið, og ekki virðast vera miklir erfiðleikar á að koma þessu fyrir. Það verður þó að segja það eins og er, að þetta mál verður að athuga nánar, áður en ákveðið er, að þetta skuli gert, en það þykir eðlilegt að hafa þetta ákvæði í l. sem heimild, ef til þess yrði gripið, enda verður að hafa nokkurn undirbúningstíma, áður en þetta kæmi til framkvæmda. Þá er einnig gert ráð fyrir því, að fyrir þungaskatt verði tveir gjalddagar á ári, þ.e. sá gjalddagi, sem nú er í gildi, 1. maí, og þá verði greiddur sá þungaskattur, sem nú er í l., og síðar í sumar - eða 1. júlí - verði greiddur sá þungaskattur, sem lagður verður á til viðbótar samkv. þessu frv. Það þykir eðlilegt og sjálfsagt að skipta greiðslunni í tvennt, þegar þungaskatturinn er orðinn eins hár og hér er um að ræða. Samkv. 4. gr. er gert ráð fyrir því, að árlegt framlag til lagningar þjóðvega í kaupstöðum og kauptúnum sé 121/2% af heildartekjum vegamála eins og undanfarið að undanskildu því fé, sem fer til hraðbrauta, og þá verður samkv. þessu frv. 9.4 millj. kr. varið til vegagerðar í kaupstöðum og kauptúnum í stað rúmlega 13 millj. kr., sem orðið hefði, ef þetta ákvæði væri óbreytt frá því, sem það nú er í l. Það hefur verið athugað og talið eðlilegt að telja framkvæmdir við hraðbrautir ekki með í þessu framlagi til kaupstaða og kauptúna, sérstaklega þegar að því kemur að verja stórum fjárhæðum í þessu skyni, en auðvitað er þetta til nánari athugunar. Hvort þessi breyting kemst á, fer vitanlega eftir því, hver vilji Alþ. er í því efni. Ég hef séð það í sumum dagblaðanna í dag, að þetta þykja of miklar álögur á bifreiðaeigendur eins og það er kallað - háir skattar. Og rétt er það, að hér er um allmiklar upphæðir að ræða. Það er gert ráð fyrir, að þessar nýju tekjuöflunarleiðir gefi af sér 109 millj. kr. á árinu 1968, en á heilu ári - 1969 157 millj. kr. Auk þess má reikna með um 30 millj. kr. auknum tekjum á árinu 1969 frá því, sem þær eru 1968, vegna fjölgunar bifreiða og aukinnar umferðar. Verði þetta frv. lögfest, verða tekjur Vegasjóðs um 187 - 190 millj. kr. hærri á árinu 1969 heldur en þær eru nú samkv. gildandi l. Þetta kemur sér vitanlega vel, þegar í haust verður farið að semja nýja vegáætlun. En þegar við tölum um, að þetta sé mikil hækkun á benzíni, þungaskatti og hjólbörðum, þá er vitanlega eðlilegt, að við gerum samanburð á því, hvað við greiðum fyrir þetta og hvað aðrar þjóðir greiða fyrir benzín eða önnur umferðargjöld. Ég hef hér til samanburðar benzínverð í nokkrum nágrannalöndum. Ef þetta gjald verður lögfest, verður útsöluverð, eins og ég áðan sagði á benzíni hér 9.33 eða 9.34 kr., og er þá um að ræða benzín með oktantölunni 93. Í Danmörku er benzínverðið 9.47 kr. með oktantölu 90, þ.e. veikara benzín. Í Noregi er benzínverð 9.67 kr. með oktantölunni 90, og þar er verðið breytilegt. Þar sem benzínið er ódýrast, er verðið 9.67 kr., en á afskekktari stöðum er það 9.99 kr., og þetta er veikara benzín heldur en hér er selt. Í Svíþjóð er benzínverðið frá 9.82 kr. til 10.04 kr., þ.e. benzín með oktantölunni 94. Í Hollandi er benzínverðið 9.51-9.99 kr. með oktantölunni 87. Í Vestur-Þýzkalandi er benzínverðið 8.90–9.14 kr. með oktantölunni 91. Af þessu má sjá, að benzínverð hjá okkur verður þrátt fyrir þessa hækkun þó að af henni yrði - talsvert lægra heldur en er í nágrannalöndunum. Þungaskatturinn í þessum löndum, sem ég hef nefnt, er lagður á í samræmi við benzínverðið, eins og ætlazt er til, að verði hér með þessu frv. En fram að þessu hefur dísilbifreiðum verið ívilnað nokkuð í samanburði við þær bifreiðar, sem hafa notað benzín. Það verður því ekki hægt að segja, þó að þetta frv. verði lögfest, að tekið verði meira af bifreiðanotendum á Íslandi heldur en í nágrannalöndum okkar, og það væri eðlilegt, að spurt væri að því, hvort við, sem eigum svo mikið ógert í vegamálum, höfum efni á því að selja benzín ódýrara heldur en þær þjóðir, sem hafa byggt upp sitt vegakerfi, eða hvort við hefðum efni á því að taka minni gjöld af bifreiðaeigendum heldur en þær sömu þjóðir gera. Ég held, að athugi menn þessi mál, þ.e. þörfina fyrir uppbyggingu vegakerfisins og það, að ekki verður með sanni hægt að segja, að farið sé dýpra í vasa bifreiðaeigenda hér með umferðargjöldum heldur en annars staðar, þá er tæplega hægt að segja, að þetta frv. sé ósanngjarnt, þegar á allt þetta er litið. Þetta frv. á að gefa 109 millj. kr. á þessu ári. Og þeim peningum ber að verja, eins og tekið er fram hér á bls. 2 í þessu frv. Til undirbúnings hraðbrauta á að verja 21 millj. kr. Á s.l. ári voru notaðar 7 millj. kr. í þessu skyni og á þessu ári er gert ráð fyrir að verja 14 millj. kr. til sama undirbúnings. Má þá reikna með, að enn þurfi að verja nokkrum millj. kr. til þessa. Hafa verið nefndar 7 millj. kr. á næsta ári til lokaundirbúnings og áætlunargerðar fyrir varanlega vegi, sem nú er talað um, að verði allt að 300 km. En þar sem ekki hefur verið nein fjárveiting í vegáætlun áður í þessu skyni, er nauðsynlegt að afla fjár nú til þess að greiða þennan kostnað. Vænti ég, að hv. alþm. séu mér sammála um það, að brýna nauðsyn beri til að gera það. Það má e.t.v. segja, að þetta sé há upphæð, 21 millj. kr. - og kannske til viðbótar 7 millj. kr., þ.e. alls 28 millj. kr., sem varið er til undirbúnings þessum framkvæmdum. En það er meginforsenda fyrir því, að hægt sé að bjóða þetta verk út og unnt sé að fá hagkvæm lán erlendis, að undirbúningsframkvæmdir séu vel unnar, og það verður ekki unnt að gera sér glögga grein fyrir því, hve mikill kostnaður verður við þessar framkvæmdir, nema gerðar séu þessar nákvæmu áætlanir og mælingar. Gert er ráð fyrir samkv. þessu frv. að verja vegna umframgreiðslna 1967 - þ.e. umfram vegáætlun - til vegaviðhalds, snjómoksturs, viðhalds og viðgerða vegna náttúruhamfara 21 millj. kr., en eins og kunnugt er, var s.l. vetur snjóþyngri en oftast áður. Miklar skemmdir voru á vegum vegna náttúruhamfara, t.d. vatnavaxta, og óhjákvæmilegt að eyða meira fé vegna þessara viðgerða heldur en áætlað var í vegáætlun. Þá var halli á brúargerðum 1967 2 millj. kr., einfaldlega vegna þess að þessi mannvirki urðu nokkru dýrari heldur en áætlað hafði verið í vegáætlun. Aukið er ráðstöfunarfé 1968 á eftirtöldum liðum vegáætlunar, þ.e. til viðhalds þjóðvega 17.3 millj. kr., til brúargerða 10 millj. kr., vegna þess að kaupverð á efni til brúargerða hefur hækkað nokkuð, og 4 millj. kr. til endurbóta á hættulegum stöðum, svo sem blindbeygjum, blindhæðum o.s.frv. Þetta eru samtals 31.3 millj. kr. Þá eru til kaupstaða og kauptúna svo og til rannsókna og tilrauna við vega- og gatnagerð ætlaðar 9.4 millj. kr. Tekin er hér upp fjárveiting til þriggja vega. Til þess að ljúka Strákavegi, þ.e. til þess að borga skuld, sem safnaðist á s.l. ári vegna þessa vegar; það eru 16,8 millj. kr. Til Ólafsfjarðarvegar er ætluð 1 millj. kr. og til Suðurfjarðavegar 6,5 millj. kr., og er það lokaáfangi þess vegar. Þetta eru 24,3 millj. kr. Þessir liðir ættu að geta fallið að mestu niður, þegar þetta ár er liðið, að undanskildum nokkrum vöxtum og afborgunum af Strákavegi, ef fjár til þess yrði þá ekki aflað á framkvæmdaáætlun, eins og stundum hefur áður verið gert. Ég ætla, að hv. alþm. séu sammála um það, að þeir útgjaldaliðir, sem hér hafa verið taldir, séu nauðsynlegir og ekki hafi verið komizt hjá því að afla þessa fjár til þess m.a. að standa við vegáætlunina, og kemur hér fram, eins og oft hefur verið á minnzt áður, að það kemur sér illa að hafa ekki eitthvert fé, sem ekki hefur verið ráðstafað fyrir fram, á vegáætlun, til þess að unnt sé að grípa til þess ef í harðbakka slær eða skemmdir verða á vegum vegna vatnavaxta eða annarra náttúruhamfara, ef t.d. brýr fljóta í burtu og aðgerða er þörf, án þess að frestur sé gefinn til fjáröflunar. Ég tel, að þetta þurfi að hafa í huga, þegar næsta vegáætlun verður samin. Ég vil taka það fram í sambandi við þungaskattinn, sem hækkar mikið, sérstaklega á stórum bifreiðum, að samkv. núgildandi reglugerð er heimilt að afskrá bifreiðarnar, þ.e. leggja skrásetningarmerkin inn hjá lögreglustjóra, og það hefur verið í þeirri reglugerð, sem nú gildir miðað við þriggja mánaða tíma. Ég tel eðlilegt, að þessi tími væri styttur þannig, að það mætti afskrá bifreiðar, þó að skrásetningarmerkin stæðu ekki inni nema um það bil mánaðartíma. Þetta gæti komið sér vel fyrir bifreiðaeigendur, sem hafa litla atvinnu og sérstaklega atvinnu, sem bundin er við ákveðna tíma ársins. Þeir gætu látið afskrá bifreiðina með því að leggja skrásetningarmerkið inn þann tíma, sem ekkert er við bifreiðina að gera, og þetta er sanngjarnt og nauðsynlegt, þegar í hlut eiga aðilar, sem nota bifreiðina ekki nálægt eins mikið og aðrir gera, til dæmis atvinnurekendur eða fyrirtæki. Ráðstöfunarfé Vegasjóðs 1968 er samkv. gildandi vegáætlun 342 millj. kr. en við það bætast 109 millj. kr., og verður ráðstöfunarféð 451 millj. kr. Þá er nú eins og oft áður útvegað lánsfé á framkvæmdaáætlun, og er stærsta upphæðin þar til Reykjanesbrautar, 43,6 millj. kr., til Vestfjarðaáætlunar má gera ráð fyrir á þessu ári 19,7 millj. kr. og fleira mætti nefna. Þetta verða samtals nærri 70 millj. kr. Áætlað er að verja í beinar framkvæmdir á Vestfjarðavegi samkv. Vestfjarðaáætlun á þessu ári 17,6 millj. kr. Það mætti gera sér í hugarlund, að ráðstöfunarfé Vegasjóðs 1969 yrði 530 millj. kr. eða nálægt því. Allar líkur eru til þess, að svo verði. Með því að gera lauslega áætlun um það, hvernig því verði ráðstafað á næsta ári, mætti gera ráð fyrir því, að til ráðstöfunar af þessu fé, sem hér er um að ræða, yrði til hraðbrauta 110–120 millj. kr. Miðað við núgildandi áætlun mætti reikna með, að kostnaður við stjórn og undirbúning vegamála, sem er áætlaður 1968 17.7 millj. kr., yrði á árinu 1969 20 millj. kr. Viðhaldskostnaður, sem er í vegáætlun 1968 145.2 millj. kr., yrði 170 millj. kr. 1969. Nýjar framkvæmdir í vegáætlun 1968 eru 106.3 millj. kr., en yrðu þá samkv. þessu 262 millj. kr. Sýsluvegasjóðir fá 1968 13.3 millj. kr., en fengu 1969 15 millj. kr. Til vega í kaupstöðum og kauptúnum 1968 eru ætlaðar 42.8 millj. kr., en urðu 1969 51 millj. kr. Til véla- og áhaldakaupa á að verja 1968 15 millj. kr., en 1969 20 millj. kr. og til tilrauna 1968 1.7 millj. kr., en 1969 2 millj. kr. Ég set þetta svona fram, til að hægara sé að átta sig á því, og geri mér vitanlega grein fyrir því, að þetta er aðeins uppkast til ábendingar og sýnir þá möguleika, sem eru fyrir hendi með þessum auknu tekjum, sem verða um 190 millj. kr. hærri 1969 heldur en þær eru samkv. gildandi vegáætlun. Og samkv. þessari ágizkun eykst fé til nýrra framkvæmda um hér um bil 130%, og fari 110 millj. kr. til hraðbrauta af þessu fé; verða til annarra nýrra framkvæmda en hraðbrauta 142 millj. kr., en það er hækkun um 56 millj. kr. frá því, sem nú er. Þetta er aðeins sýnishorn af því, að hér er um mikla aukningu að ræða og vaxandi möguleika á því að koma því fram, sem hingað til hefur þurft að bíða, enda þótt 530 millj. kr., sem væru til ráðstöfunar, eftir að þetta frv. er lögfest á árinu 1969, þætti lítið til þess að hraða eins og menn vilja þeim framkvæmdum, sem beðið er eftir. Auk þessara 530 millj. kr. eru fjárveitingar til framkvæmda, sem ekki heyra undir Vegasjóð, eins og kunnugt er, t.d. samkv. Vestfjarðaáætluninni og til framkvæmda í Kópavogi, sem fyrirhugað er að ráðast í. Verða þær og fleiri framkvæmdir utan Vegasjóðs, þannig að það yrði hátt á 6. hundrað millj. kr., sem væru til ráðstöfunar og framkvæmda. Afborganir og vextir lána á vegum Vegasjóðs, sem tekin verða til ársloka 1968, nema 64.5 millj. kr. Þessar greiðslur fara ört lækkandi. Stærsta upphæðin er enn, eins og verið hefur, framlag til Reykjanesbrautar, og það er í athugun að fá til lengri tíma þau lán, sem á Reykjanesbrautinni hvíla, og létta þannig árlegar greiðslur vegna þessarar skuldar. Þessi lán og vaxtagreiðslur, sem af þeim stafa, léttast nú með ári hverju og ættu ekki á næstunni að verða til þess að skerða framkvæmdir á vegum Vegasjóðs. Ég tel ástæðu til þess að taka þetta fram vegna þess, að hv. alþm. hafa oft í ræðum og riti miklað það fyrir sér, hvað þessi baggi væri þungur og stæði almennri vegagerð fyrir þrifum. En um leið og hv. alþm. hafa vakið athygli á þessu, hafa þeir og fagnað öllum þeim framkvæmdum, sem unnið hefur verið að fyrir lánsfé, og mælt eindregið með því, að áfram verði haldið að vinna fyrir lánsfé, og ég ætla ekki út af fyrir sig að draga úr því, en það verður þó að gera sér grein fyrir, að það eru takmörk fyrir því, hversu há lán má taka til vegagerðar, til þess að þessi lán verði ekki fjötur um fót síðar og hindri nauðsynlegar framkvæmdir. Eins og ég áðan tók fram, verður að semja nýja vegáætlun á næsta hausti til fjögurra ára, og þá kemur vitanlega til kasta Alþ. í því, hvort ráðlegt þykir að auka tekjur Vegasjóðs meira heldur en hér er lagt til. Ég tel rétt að vekja athygli á því, að vegna þess lánsfjár, sem áðan var talað um, hefur verið unnið að undanförnu að stórframkvæmdum, sem lengi hafa beðið og ekki hefur áður þótt fært að ráðast í. Það eru miklar framkvæmdir á Vestfjörðum samkv. Vestfjarðaáætluninni, Siglufjarðarvegi, Strákagöngum verður lokið á þessu ári, Múlavegi er lokið, Ennisvegi á Snæfellsnesi er lokið, Reykjanesbraut er lokið og fjölda stórbrúa hefur verið lokið síðustu árin, eins og kunnugt er. Margt af þessu hefur verið byggt fyrir lánsfé, sem staðið hefur verið undir að greiða vexti og afborganir af á undanförnum árum, en eins og ég áðan sagði, fara þær byrðar nú að léttast með hverju árinu, sem líður. En þrátt fyrir þessi miklu verkefni, sem lokið er, eru verkefnin mörg framundan og aðkallandi. Það eru allir hv. alþm. sammála um, að það er aðkallandi að ráðast í miklar framkvæmdir í vegagerð. Við efumst ekki um, að það er þjóðhagslega nauðsynlegt og borgar sig að ráðast í að gera hraðbrautir út frá Reykjavík upp í Borgarfjörð og austur á Rangárvelli og veg út frá Akureyri með varanlegu slitlagi. Það borgar sig þjóðhagslega. Til þess þarf mikið fjármagn. Við vitum einnig, að til þess að halda uppi byggð og jafnvægi í byggð landsins þarf að gera stórátök úti á landi í framtíðinni. Byrjað hefur verið á þessu síðustu árin og einnig lokið við ýmis erfið og þung verkefni. Þess vegna er nú talað um Norðurlandsáætlun og Austfjarðaáætlun. Allt kostar þetta mikið fé, og hv. alþm. gera sér þess vegna grein fyrir því, að ætlum við að koma þessum verkefnum áfram, verðum við að afla fjárins að nokkru með lánum, en að nokkru með beinum framlögum. Þegar rætt hefur verið um hraðbrautir, hefur verið talað um 300 km vegalengd, þ.e. veginn upp í Borgarfjörð og austur á Rangárvelli og veginn út frá Akureyri. Það er ekki hægt að segja það nú, á meðan áætlunargerðinni er ekki lokið, hvað þessir 300 km muni kosta. Það er engin leið að segja um það, fyrr en búið er að ljúka áætlunargerðinni mælingum og þess konar - og gera sér grein fyrir útboðunum. En við gætum gert okkur grein fyrir því a.m.k. að nokkru leyti, hvað þessar framkvæmdir eru stórar. Ef við t.d. hugsuðum okkur, að hver km af þessum vegi kosti að meðaltali 5 millj. kr. Það getur vel verið, að hann kosti eitthvað meira. En við verðum að segja að meðaltali, vegna þess að það er svo mikið undir staðháttum komið, hvað vegurinn kostar á hverjum stað, og það er líka undir því komið, hvort brýr eru fyrir á þeim vegi, sem þarf að leggja, eða hvort gera þarf brýr jafnframt. En ef við nefnum 5 millj. kr., er hér um 1500 millj. kr. að ræða. Nú er það vitað, að Alþjóðabankinn hefur lánað til vegagerðar til ýmissa landa. Hann hefur lánað tvisvar eða jafnvel þrisvar til Finnlands. En hámarkslán hjá Alþjóðabankanum hefur verið 40% af framkvæmdakostnaði, og það hefur verið skilyrði frá bankans hendi, að viðkomandi land útvegi 60% af framkvæmdakostnaðinum, til þess að bankinn væri fáanlegur til að lána í framkvæmdina. Það væri því von til þess, að kosti þetta verk 1500 millj. kr., væri unnt að fá allt að 600 millj. kr. í Alþjóðabankanum til verksins. Þá þarf að útvega 900 millj. kr. innanlands, og sjá menn þá, að hér er um mikið fjármagn að ræða. Ef þetta væri hugsað þannig, að framlag Vegasjóðs til þessara framkvæmda yrði helmingur og 10% væri útvegað að láni innanlands, væri framlag Vegasjóðs til framkvæmdanna 750 millj. kr. Þegar talað er um 5 millj. kr. á km, er reiknað með vaxtakostnaði á framkvæmdatímanum. En þetta gæti alveg eins verið 5.5 millj. kr. eða einhver önnur tala, því að það liggur ekki fyrir áætlun enn sem komið er. Og það er fjarri mér að fara nú að gera áætlun um framkvæmdahraðann. Það tel ég ekki fært í dag. Það fer vitanlega eftir því, hversu til tekst með fjáröflun, hversu langan tíma það tekur að leggja þessa vegi. En ég hef sett hér fram dæmi. Ég hef skrifað hér niður, hvað þyrfti mikið fjármagn, ef þetta ætti að gerast á 5 árum og hver km kostaði 5 millj. kr. Ég bið hv. alþm. að taka eftir því, að miðað er við, að hver km kosti 5 millj. kr. Takist að útvega þetta fé á 5 árum, mætti hugsa sér, að það yrðu 110 millj. kr. fyrsta árið, annað árið 125 millj. kr., þriðja árið 145 millj. kr., fjórða árið 175 millj. kr. og fimmta árið 195 millj. kr. Ástæðan til þess, að ég hef lægsta upphæð fyrir fyrsta árið, er sú, að tekjur Vegasjóðs vaxa sjálfkrafa á hverju ári um 30–40 millj. kr. og kannske 50 millj. kr., þegar komið er fram á 4. og 5. árið. Þess vegna getur Vegasjóður lagt meira til verksins á öðru ári heldur en fyrsta ári. Hann getur lagt meira til verksins á þriðja ári heldur en á öðru ári o.s.frv., eins og auðskilið er. En eins og ég áðan sagði, eru forsendurnar fyrir því að fá erlent lán þær, að það verði lagt fram innlent fé á móti, og forsendurnar til þess að fá erlent lán í Alþjóðabankanum eru þær, að áætlunargerðin sé vel og nákvæmlega unnin af viðurkenndu verkfræðifyrirtæki. Það hefur aldrei staðið til, síðan farið var að tala um að gera vegi með varanlegu slitlagi, að byrjað yrði á því fyrr en á árinu 1969. Það hefur aldrei verið sagt, að það kæmi til mála að gera það fyrr, einfaldlega vegna þess að það var vitað, að áætlunargerð yrði ekki lokið fyrr en í fyrsta lagi þá. Og það er í fyrsta lagi, að hægt sé að bjóða út ákveðna áfanga í ársbyrjun 1969 og þá verði hægt að hefjast handa um framkvæmdir. Vitanlega er sjálfsagt að láta fara fram útboð á alþjóðavettvangi og gera tilraunir til að fá nauðsynlega samkeppni í sambandi við útboð á þessum verkum og fá þannig hagstæð tilboð, sem gætu gert þetta ódýrara heldur en ella. Tekjur Vegasjóðs fara árlega vaxandi, vegna þess að umferðin vex. Í áætlun, sem gerð var 1966, var talið, að bifreiðafjöldinn mundi aukast á árunum 1966-1976 um 38 þús. eða 94%. Tekjur af umferðinni vaxa, sem þessu nemur. Það er þess vegna ljóst, að það er hættulaust að taka talsvert af lánum til framkvæmdanna, vegna þess að tekjur Vegasjóðs vaxa og hann verður fær um að standa undir vaxta- og afborganagreiðslum af talsverðum - jafnvel miklum - lánum. Nú veit vitanlega enginn, hvort bifreiðafjölgunin verður eins og hér er sagt og áætlað. En sú áætlun byggist á reynslu og því, sem telja má líklegt. Ég tel það vera nauðsynlegt, að sem flestir geti veitt sér það að hafa bifreið. Það tilheyrir starfi mannsins í nútímaþjóðfélagi, og bifreiðin telst til þeirra þæginda, sem flestir vilja veita sér. Þess vegna er það eðlilegt, hvenær sem mögulegt er, að lækka tolla af varahlutum til bifreiða, af bifreiðagúmmíum og leyfisgjöld af bifreiðum. Leyfisgjöld af bifreiðum voru lækkuð, eins og kunnugt er, um síðustu áramót úr 125% í 90%, og er það vissulega spor í rétta átt. Og það væri mikils virði fyrir bifreiðaeigendur, ef takast mætti, þegar hagur ríkissjóðs batnar, að lækka verulega tolla af varahlutum, tolla af bifreiðagúmmíum og leyfisgjöld. Það gæti þá líka orðið til þess, að endurnýjun bifreiðanna færi fram með eðlilegum hætti og oftar og örar heldur en oft hefur átt sér stað hér á landi, því að það er dýrt að gera út gamla bíla. Viðgerðar- og viðhaldskostnaður er mikill af bifreiðum, þegar þær eru orðnar 15–20 ára gamlar, og frá þjóðhagslegu sjónarmiði er stórhagnaður að því að geta skipt um bifreiðar, áður en þær eru orðnar allt of gamlar og dýrar í rekstri. Ég tel, að þetta þurfi að hafa á stefnuskránni og gera, þegar fært þykir og ríkissjóður getur misst þær tekjur, sem hann nú hefur af innfluttum varahlutum og bifreiðum. Það þarf að stefna að því að lækka tollana til þess að gera þessa vöru ódýrari fyrir kaupendurna. Þegar þetta frv. var í smíðum og athugað var, hvaða tekjur það gæfi og hvað Vegasjóður hefði til umráða, ef þetta frv. yrði lögfest, ásamt því framkvæmdafé, sem ekki er á vegum Vegasjóðs, kemur það í ljós, að framkvæmdafé Vegasjóðs hefur aukizt um nærri 700% frá því, sem fé til vega nam 1958. En á þessum tíma hefur vegagerðarkostnaður aukizt um hér um bil 100% eftir því, sem yfirverkfræðingur Vegagerðarinnar sagði mér áðan. Ég tel rétt að vekja athygli á þessu, m.a. vegna þess að nú er oft talað um, að það sé allt of lítið fjármagn, sem til veganna fer, og ríkisstj. hafi ekki sýnt nægilega framtakssemi við framkvæmd þessara mála. Hv. alþm. og aðrir geta vitanlega óskað eftir því, að framkvæmdirnar verði meiri og örari heldur en þær hafa verið, og með réttu talið, að það væri æskilegt. En þegar haft er í huga það, sem hefur áunnizt á síðari árum og nú er stefnt að með því að auka tekjur Vegasjóðs, verður ekki sagt, að núv. ríkisstj. hafi ekki gert sér grein fyrir nauðsyn uppbyggingar vegakerfisins og hún hafi ekki á þessum árum stuðlað að því, að vegirnir fengju mikið fjármagn til umráða miðað við það, sem nokkurn tíma hefur verið áður. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að sinni að hafa þessi orð öllu fleiri, en ég vil leggja áherzlu á, herra forseti, að þessari umr. geti lokið í dag, í kvöld eða í nótt, til þess að málið komist sem fyrst til n. til athugunar. Ég vil leggja til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. samgmn.



Herra forseti. Áður en ég vík að frv. því á þskj. 477, sem liggur hér fyrir til 1. umr., vil ég leyfa mér að gera tvær eða þrjár fsp. til hæstv. samgmrh. út af því, sem fram kom í ræðu hans hér áðan. Hann tók það fram, hæstv. ráðh., að þrátt fyrir skattahækkun, sem ætti sér stað með þessu lagafrv., væri ekki meira tekið af bifreiðaeigendum hér á Íslandi heldur en í þeim löndum, er hann vitnaði til, sem voru Norðurlönd og Þýzkaland. Í þessu sambandi vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Telur hann þar með tolla og leyfisgjöld og önnur þau gjöld, sem eru á bifreiðum hér á landi umfram benzínskatt, þungaskatt og gúmmígjald? Er þetta samtals álíka og í þeim löndum, er hann vitnaði til? Hann gerði aðeins samanburð á þessum þremur tekjustofnum. Í öðru lagi sagði hæstv. ráðh., að möguleikar Vegasjóðs til þess að leggja fé til framkvæmda mundu vaxa með árunum. Í því sambandi vil ég vekja athygli á því, að þetta er fimmta árið, síðan Vegasjóður var stofnaður. Þetta er í annað skipti, sem stórálögur eru enn auknar til þess að auka fjármagn Vegasjóðs vegna þess, að hann hefur ekki staðið að þeim verkefnum, sem honum var ætlað að leysa. Telur hæstv. ráðh., að verkefni eins og viðhald og uppbygging hins almenna vegakerfis vaxi ekki það mikið á næstu árum, að þau vaxi hraðar en tekjurnar í Vegasjóð. Í þriðja lagi sagði hæstv. ráðh., að það væri gott, þegar farið yrði að semja nýja áætlun fyrir næsta Alþ., að hafa þær auknu tekjur. Það er rétt, að það er gott að hafa auknar tekjur, en hefði það ekki verið nákvæmlega jafngott fyrir Vegasjóð, þó að frv. okkar um leyfisgjöld hefði verið samþ. og tekjurnar auknar á þann hátt. Skiptir það máli fyrir Vegasjóð, hvort fjármunirnir koma eftir þessari leið eða þeirri, sem hæstv. ráðh. leggur hér til. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, boðar nýja skatta upp á tæpar 160 millj. kr. miðað við heils árs tekjur. Það var skoðun okkar hv. alþm. vegna þess, sem fram hafði komið í boðskap hæstv. ríkisstj. í sambandi við fjárlagaafgreiðslu - en nú er fjórði þáttur hennar að hefjast - að ekki ætti að fara þá leið að hækka skatta í landinu yfirleitt. Þegar við stjórnarandstæðingar lögðum til við fjárlagaafgreiðslu, að ríkissjóður stæði við fyrirheitið um fjárveitingar til Vegasjóðs, sem gert var 1963 og oft hefur verið vitnað til, þá var því svarað, að ætti það að gerast, yrðu nýir skattar að koma á móti, og spurt, hver vildi standa fyrir því að leggja á nýja skatta. Í síðasta mánuði var afgr. hér frv. til l. um breytingar á tollskrá. Þar er gert ráð fyrir því að lækka tekjur af tollum um 159 millj. kr., og það var talið, að þörf væri á þessari tollalækkun til að draga úr dýrtíðinni í landinu og afleiðingum gengisbreytingarinnar, en nokkrum dögum seinna er svo komið fram með frv., þar sem hér um bil sama fjárhæð er lögð á þjóðina - eða 157 millj. kr. Það getur hver haldið því fram, sem vill, að bifreiðin sé ekki orðin almenningseign í þessu landi og skattar og tollar í sambandi við bifreiðarnar séu ekki orðnir almennir skattar. En samt er reyndin sú, að flestar fjölskyldur eigi orðið bifreið; skattar á bifreiðar eru því almennir neyzluskattar. Ég sé ekki mikinn mun á eðli þessara skatta og tollanna, sem voru lækkaðir um daginn, annan en þann, að tollalækkunin hafði þau áhrif á vísitöluna að lækka hana um 1.56 vísitölustig, en nú er talið, að 157 millj. kr. hækkun á sköttum - 2 millj. kr. lægri en tollalækkunin hækki vísitöluna ekki nema 0.4 stig. Þessar breytingar virðast því fyrst og fremst vera ætlaðar til að hafa áhrif á vísitöluna - í fyrra tilfelli til lækkunar, en í síðara tilfelli til minni hækkunar heldur en fyrri breytingin. En fyrir fólkið í landinu hefur þetta mjög svipaða þýðingu, nema ég hygg þó, að hækkunin á þessum þremur skattstigum benzínskatti, þungaskatti og gúmmígjaldi - hafi meiri áhrif á almenna afkomu þegnanna í landinu en tollalækkunin, sem var gerð fyrir nokkrum vikum. Og það orkar ekki tvímælis, að sú hækkun, sem hér er verið að setja á, fer beint út í verðlagið og inn á heimili hvers þegns í þessu þjóðfélagi. Fyrir þremur árum haustið 1965 var hér til meðferðar frv. til breytinga á vegalögum, þar sem gert er ráð fyrir því að hækka benzínskattinn um 90 aura og þungaskattinn um 30%. Í umr. um það mál þá skýrði hæstv. samgmrh. frá því, að hann hefði skipað menn í n. til þess að finna tekjustofna fyrir vegagerðina í landinu, og það var mergur málsins í ræðu hans í sambandi við það frv., að hann hefði skipað n. til þess að rannsaka, hvernig hægt væri að auka tekjur Vegasjóðs og með hvaða hætti það yrði gert. Í umr., sem síðar hafa orðið um þessi mál, hefur hæstv. ráðh. komið að því, að þessi n. starfaði. Nú vildi ég leyfa mér að gera fsp. til hæstv. ráðh., hver eru verk þessarar n. og hverjar eru till. hennar um auknar tekjur fyrir vegagerð í landinu. Ég hef ekki orðið var við neinar till. frá hv. n., og hvað viðvíkur þessu frv., sem hér liggur fyrir, þyrfti enga n.. til þess að gera tillögur um að hækka þessa skatta. Það gat hæstv. ráðh. gert sjálfur án n., því að hann hafði reynslu af því og þurfti þess vegna alls ekki að fá neina ábendingu þar um, en n. hefur haft það góðan tíma til starfa, að gaman væri að frétta af hennar störfum og þá jafnframt, hver kostnaður væri orðinn við þessi nefndarstörf. Ég geri ekki ráð fyrir því, að hæstv. ráðh. geti svarað því núna, en síðar gæti hann gert það við meðferð þessa máls á hv. Alþ. En hvað sem því líður, er nauðsynlegt að heyra eitthvað af störfum nefndarinnar og hvenær vænta mætti till. frá henni, því að umbóta er þörf. Þessa skatta, sem nú á að hækka, hafa hæstv. ráðh. og núv. valdhafar nokkra æfingu í að hækka, eins og ég sagði áðan. Benzínskatturinn hefur verið hækkaður í tíð núv. valdhafa um 313% eða 3.20 kr. á l. Gúmmígjaldið hefur verið hækkað um 500% eða 30 kr. hvert kg og þungaskatturinn um 300–340% eða 11–33 þús. kr. á hvern bíl. Þetta sýnir, að hér hefur verið allhraustlega að verið, og þarf engan að undra, þegar þetta er haft í huga, þó að eitthvað fleiri kr. hafi verið varið til vegamála heldur en gert var, áður en farið var að hækka þessa skatta svo sem hér hefur verið gert. En það hefur fleira gerzt en það, að þessir skattar hafi verið hækkaðir að krónutölu og hlutfallslega, því að fjöldi bifreiða í landinu hefur á sama tíma nærri tvöfaldazt. Jafnhliða þessu hafa bílarnir orðið þyngri og stærri og gefa þess vegna af sér meiri tekjur en ella, og vöruflutningar hafa stórkostlega aukizt í landinu. Til þess að sýna hv. alþm., hvernig tekjur af umferðinni hafa færzt í þessa átt, ætla ég að tilgreina þriggja ára tímabil fyrra tímabilið, sem ég ætla að tilgreina, eru árin 1956, 1957 og 1958, og síðara tímabilið eru þrjú síðustu árin. Og ég vil, með leyfi hæstv. forseta, vitna til skýrslna, sem ég hef í þessum efnum. Árið 1956 voru tekjur af umferðinni 99.5 millj. kr., árið 1957 voru þær 138.2 millj. kr. og árið 1958 176.9 millj. kr. Tekjur umfram það, sem fór til vegagerðarinnar voru árið 1956 19.5 millj. kr., árið 1957 55.7 millj. kr. og 1958 87 millj. kr. Um þetta er það að segja, að þessi tekjumismunur, sem þarna er tilgreindur, var vegna þeirra tekna, sem gengu þá til Útflutningssjóðs, því að þangað gekk hluti af benzínskattinum á þessum árum. Ef við hverfum nú til áranna 1965, 1966 og 1967, eru heildartekjur af bifreiðum 1965 680 millj. kr., 1966 895 millj. kr. og á árinu 1967 munu þær hafa verið nálægt 1 milljarði kr. Við þessar tölur þarf svo að bæta söluskatti, sem ekki er reiknaður með í þessu tilfelli, en er hins vegar reiknaður með í fyrra tilfellinu. Söluskattur í sambandi við þessar tekjur mun nema nokkrum tugum millj. kr. Fyrir því hef ég ekki öruggar tölur, en auðséð er, að það er um tugi milljóna að ræða og mun vera á seinni hlutanum í hundraðið. Á þessum árum eru umframtekjur ríkissjóðs umfram það, sem gengur til vegamála, árið 1965 419 millj. kr., 1966 586 millj. kr. og 1967 yfir 600 millj. kr. Þegar þessi samanburður er gerður, kemur í ljós, að á árunum 1955–58 voru umframtekjur ríkissjóðs af umferðinni 225 millj. kr., sem að mestu leyti gengur þá í Útflutningssjóð, en á árunum 1964–67 eru þetta um 2200 millj. kr. Ef þessi samanburður er hafður í huga, ætti öllum að verða það ljóst, að það er ekki ástæða til þess fyrir hæstv. ríkisstj. eða hæstv. samgmrh. að gorta af framkvæmdunum í vegagerð á Íslandi þessi árin, heldur mætti það öllum ljóst vera, að hér hefur verið illa á málum haldið að hagnýta ekki betur þær tekjur, sem umferðin lagði til, vegna framkvæmda fyrri ára. Ofan á þetta bætist það, að þegar vegalögin voru samþ. hér haustið 1963 með samkomulagi allra hv. alþm., var það margyfirlýst og af engum meira fullyrt en af hæstv. samgmrh., að aldrei yrði minna veitt á fjárl. til vegamála en þær 47 millj. kr., er þá voru á fjárl. Það væri útilokað með öllu, sagði hæstv. vegamálaráðh., að það gæti nokkurn tíma orðið minna. Þörfin fyrir aukið vegafé mundi vaxa, þó að tekjustofnar, eins og Vegasjóður var þá að fá, væru fyrir hendi. Og hvernig er svo reynslan af þessu samkomulagi? Reynslan er þessi: Árið 1964, fyrsta ár vegalaganna og Vegasjóðs, fékk Vegasjóður hinar umtöluðu 47 millj. kr. Árið 1965 var hann lækkaður um 20%, þ.e. 9 millj. kr., og 1966 var það þurrkað út og svo hefur verið síðan. Þarf nokkurn að undra, þó að slík ríkisstj., sem þannig stendur að málum að geta ekki einu sinni haldið það samkomulag að verja úr ríkissjóði 47 millj. kr. á þeim árum, sem hún fær af umferðinni á sjöunda hundrað millj. kr. inn í ríkiskassann, verði fyrir gagnrýni af hendi andstæðinga sinna? Það væri meiri hófsemi en eðlileg og æskileg væri hér á hv. Alþ., ef á þetta væri ekki bent. Og hvað er svo hér að gerast? Það, sem hér er að gerast, er ekkert annað en það, að verið er að leggja fram frv. til þess að biðja bifreiðaeigendur í landinu að greiða til vegagerðar þær 150 millj. kr., sem ríkissjóður er ranglega búinn að hafa af vegagerðinni á síðustu þremur árum. Það er upphæðin, sem vantar til þess að standa við samkomulagið, sem gert var 1963. Er nokkuð að undra, þó að skoðanir séu skiptar um það á hv. Alþ., hvort rétta eigi hæstv. ríkisstj. þessar 150 millj. kr., vegna þess að hún stóð ekki við það samkomulag, sem hún sjálf gerði? Þá segir hæstv. ráðh., að það hafi mikið verið gert á þessum síðari árum og sé það ólíkt því, sem áður var. Þetta kom fram í ræðu hæstv. ráðh. áðan, er hann hagaði þannig orðum sínum, eins og ekkert hefði verið gert í vegamálum á Íslandi fyrr en nú á síðustu árum. En tekjur þær, sem ríkissjóður og Vegasjóður hafa af umferðinni, byggist á þeim framkvæmdum nú, sem búið var að vinna að, áður en hæstv. ráðh. settist í stól vegamálaráðh. Þá var búið að leggja vegakerfi um landið, enda greiddi þá ríkissjóður að jafnaði meira til vegamálanna heldur en hann hafði í tekjur af umferðinni. Nú skulum við hins vegar vera sanngjörn við hæstv. vegamálaráðh. og láta hann njóta þess, sem hann á. Þegar hann hefur verið að lýsa ágæti sínu í stjórn vegamála, hefur hann komið að því, að aldrei hafi verið stærra átak gert í vegamálunum heldur en gerð Keflavíkurvegar og fleiri vega, sem ég skal nefna. En ég vil halda því fram, að stærsta átakið, sem hefur verið gert í vegamálum á Íslandi ennþá, hafi verið að leggja þjóðvegakerfi um landið allt og það hafi verið gert af miklum myndarskap einmitt á þeim árum, sem ríkissjóður hafði úr litlu að spila og umferðin létti ekki undir með tekjur í framkvæmdir. En ef við lítum á þessi stórátök, sem gerð hafa verið í vegamálunum, vil ég nefna, eins og hæstv. vegamálaráðh. gerði hér áðan, Keflavíkurveginn, sem kostar 280 millj. kr., Siglufjarðarveginn, sem kostar 70 millj. kr., veginn fyrir Ólafsfjarðarmúla, sem kostar 18.5 millj. kr. og veginn undir Ólafsvíkurenni, sem kostar 15 millj. kr. Þetta eru samtals 383.5 millj. kr. En í sambandi við þennan þátt í vegamálunum vil ég geta þess, að þeirri stefnu var fylgt allt fram undir 1960, að ekki væri farið hraðara í framkvæmdum í vegamálum en svo, að framkvæmdirnar væru greiddar samtímis tekjum. Aðeins var heimild fyrir einstök sveitarfélög til að taka smálán út á fjárveitingu næsta árs. Hins vegar voru engin stórlán tekin til vegaframkvæmda á þessum árum. En það, sem hefur gerzt síðan, er, að þessari stefnu hefur verið breytt, og skuldirnar í árslok 1967 eru samkv. skýrslu vegamálastjórnarinnar, sem hefur legið hér fyrir hv. Alþ., þegar við þá skýrslu er bætt skuldaaukningunni vegna gengisbreytingarinnar, sem varð í nóv., samtals 379 millj. kr. eða 41/2 millj. kr. lægri fjárhæð en kostaði að gera Keflavíkurveginn Siglufjarðarveginn, Ólafsfjarðarmúlaveginn og Ólafsvíkurennisveginn. Öll stórátökin, sem gerð hafa verið í vegamálum síðustu ára, eru gerð fyrir lánsfé, sem þarf að greiða í framtíðinni. Við þetta þarf svo að bæta vöxtum vegna þessarar lántöku, sem ekki voru fyrir hendi, áður en þessi háttur var upp tekinn. Hæstv. vegamálaráðh. sagði í ræðu sinni hér áðan, að það væru takmörk fyrir því, hvað vegalán mættu vera há. Þetta er alveg rétt. Þess vegna verða tekjur til vegagerðar að vera nokkuð í samræmi við framkvæmdina. Og hvaða vegalán eru fyrir hendi nú? Ef við miðum við vegaáætlanirnar, sem nú eru í gildi, óbreyttar og framkvæmdaféð til landsbrauta, hraðbrauta og þjóðbrauta, tekur það okkur 8 ár með þessum fjárveitingum að greiða upp lánin. Það tekur 8 ár, hæstv. samgmrh., með þeim fjárveitingum, sem við höfum til framkvæmda, og við höfum ekki úr öðru fé að spila heldur en framkvæmdafénu. Það tekur tvö kjörtímabil að komast á sama stig og við vorum á 1958, þ.e. skuldlausir í vegamálum. Hæstv. ráðh. getur svo hælt sér af framkvæmdunum, sem aðrir eiga að greiða, sem síðar stjórna vegamálunum í landinu. Hann getur haldið því fram, ef hann langar til, hæstv. ráðh., að þessar skuldir, sem nú eru orðnar til í vegamálunum, hafi ekki áhrif á framkvæmdamátt vegafjárins á næstu árum. Hvernig á að útskýra það, þegar á að greiða upp þessi lán, 380 millj. kr., greiða af þeim háa vexti og taka á sig áhættuna af gengisbreytingu og öðru slíku, að það hafi engin áhrif á framkvæmdamátt vegafjárins, sem er bundinn í l. og takmarkaður með því fé, sem Vegasjóður hefur. Og það er ekki hægt að koma þessu saman með neinum hætti, og ég er líka alveg viss um það, að hæstv. samgmrh. er það vanur að fást við fjármál, að hann veit, að það er ekki hægt að komast hjá því, að það komi við framkvæmdamátt þess fjár, sem er til ráðstöfunar hjá Vegasjóði. Hvað segir svo þetta frv., sem hér er á ferðinni? Það segir í fyrsta lagi, að það á að leggja nýja skatta á bifreiðaeigendur, á umferðina í landinu og alla landsmenn, sem koma fram í verðlaginu og í flutningunum - strax í mjólkurflutningunum, vöruflutningunum og hækkuðum fargjöldum. En hvernig á svo að nota þetta fé árið 1968? Eins og fram kemur í frv. eiga um 30 millj. kr. að fara til þess að greiða fyrir það, sem nú er þegar búið að gera, þ.e. lausaskuldir vegna eyðslu umfram það, sem gert var ráð fyrir á vegáætlun, og vegna verðhækkana vegna gengisbreytinga. Þá er í öðru lagi gert ráð fyrir því, að til undirbúnings hraðbrauta fari 14 millj. kr. af þessum tekjum og til aukins viðhalds á næsta ári 17 millj. kr. Hér munar nokkru vegna þeirrar hækkunar, sem verður á viðhaldskostnaði vegna gengisbreytingarinnar, og að sjálfsögðu því, að alltaf hefur verið varið of litlu fé til viðhalds vega. Þá eiga 4 millj. kr. að ganga til þess að lagfæra blindhæðir og blindbeygjur, og er það lítil fjárhæð miðað við þá þörf, sem er á því að lagfæra þessa höfuðgalla á vegakerfinu, og mikil nauðsyn er á því að gera þetta einmitt nú í sambandi við umferðarbreytinguna frá vinstri til hægri umferðar. Af þessum 109 millj. kr., sem eiga að koma í Vegasjóð á yfirstandandi ári, eiga 24,3 millj. kr. að ganga til framkvæmda og 9,4 millj. kr. til kaupstaðaveganna. Það, sem hér gerist, eins og fyrr hefur gerzt í sambandi við fjáröflun til Vegasjóðs, er, að sorglega lítið hefur orðið úr fjármununum. Dýrtíðin hefur gleypt þetta eins og annað, og vegna þess að okkur tekst ekki að gera neitt átak í vegamálunum til þess að bæta vegakerfi landsins, en umferðin eykst feikilega, verður viðhaldið þeim mun erfiðara eftir því, sem árin líða. Og við erum að komast víðar í hrein vandræði t.d. með gamlar brýr, sem víða eru að hruni komnar og sumar hafa hálfhrunið. Í raun og veru fer þetta fé, sem hér er verið að afla, til þess að greiða lausaskuldirnar, sem eru hendi næst, og reyna að slétta eitthvað úr holunum, eins og um vegheflun væri að ræða. Hæstv. samgmrh. ræddi hér nokkuð í sambandi við þetta frv. - og það er gert í grg. þess - um lagningu vega úr varanlegu efni. Það er ljóst, þegar á það mál er litið, að það verður ekkert stórt átak gert í því að leggja hraðbrautir í þessu landi með þeirri fjáröflun, sem hér er á ferðinni. Það mun sýna sig, eins og gert hefur til þessa, að hin daglega fjárþörf Vegasjóðs heldur áfram að vaxa og hér þarf meira að koma til. Það er hins vegar nauðsynlegt að hefja framkvæmdir í varanlegri vegagerð. Það er nauðsynlegt að fara að byggja upp hraðbrautir. Það þarf að gera stórt átak í því að halda áfram að byggja upp þjóðvegakerfið, þar sem það er ekki þegar upp byggt, og það þarf að ljúka við að tengja hringveginn umhverfis landið. En til þess að þetta sé hægt, þarf stórkostlega aukið fé til vegagerðarinnar í landinu, og það, sem þetta frv. sannar okkur, er það, að það þarf stórkostlega aukið umráðafé til þeirra framkvæmda. Það kemur fram í grg. þessa frv., að það sé hægt að fá lán hjá Alþjóðabankanum til vegaframkvæmda, en þó því aðeins, að það nemi ekki nema 40% af kostnaðinum við framkvæmdina og á móti komi 60%, sem að mestu á að vera framlag, en ekki lán eftir því, sem grg. skýrir frá. Þegar við höfum þetta í huga, er það ljóst, að það er algjörlega þýðingarlaust fyrir okkur að vera að gala um stórátak í gerð hraðbrauta eða stórátak við framkvæmd í vegamálum nema breyta þeirri stefnu, sem við nú fylgjum. Það er algjörlega vonlaust að gera þetta, nema aukið verði framlag til vegamálanna. Það verður ekki framkvæmanlegt, og það á heldur ekki að gera með öðrum hætti en vegagerðin í landinu fái að njóta að verulegu leyti þeirra tekna, sem hún leggur sjálf til. Hv. stjórnarsinnar geta hér á Alþ., vegna þess valds, sem þeir hafa sem meiri hluti, talað með lítilsvirðingu um till. okkar í stjórnarandstöðunni um, að tekjur af umferðinni eigi að mestu að fara til vegamála og þeir geta haldið því fram, að þetta sé óraunhæft, en framtíðin mun sanna það, að það er ekki hægt að leysa vegamálin á annan hátt en nota tekjurnar, sem vegagerðin leggur til, og ekki á að leysa þau á annan hátt en að byggja kerfið þannig upp. Það skiptir engu máli, þó að verið sé að gukta við það, eins og nú er gert, að leggja 900 m - eins og gert var á árinu 1967 - í Keflavíkurveginum, sem kostuðu 10 millj. kr., enda sagði ég hér á hv. Alþ., um daginn, að það tæki um 800 ár að byggja hraðbrautirnar upp með þessu áframhaldi. Það er staðreynd, að um 400 km er að ræða og 1/2 km er hægt að leggja af eigin tekjum, sem árlega nema 5 millj. kr. Með þess háttar vinnubrögðum verða engar hraðbrautir lagðar á Íslandi. Það er ekki nokkur leið að leysa hraðbrautarmálið eða uppbyggingu þjóðvegakerfisins nema láta Vegasjóði í té meiri tekjur af umferðinni heldur en hann nú hefur. Það er hægt að milda þetta gagnvart ríkissjóði með því að taka ríkislán til vega, en ekki láta Vegasjóð standa undir þeim. Það er óframkvæmanlegt, því að það gerist ekki, sem hæstv. vegamálaráðh. nefndi áðan, að möguleikar Vegasjóðs til að greiða af lánum vaxi á næstu árum í land, sem er að mestu veglaust, ef átt er við varanlega vegi. Þannig er ekki hægt að hugsa, þannig er ekki hægt að tala og þannig er ekki hægt að framkvæma. Þess vegna verðum við að gera okkur grein fyrir því, að ætlum við okkur á annað borð að byggja upp hraðbrautirnar, halda áfram að leggja þjóðvegakerfið á sæmilegan hátt og leggja hringveginn umhverfis landið, þá þurfi meiri tekjur. Þær tekjur getum við ekki fengið nema sækja til ríkissjóðs þær tekjur, sem hann nú hefur af umferðinni að einhverju eða nokkru leyti. Það er og á að vera öllum augljóst, að þannig verður að fara að. Og þegar við nú ræðum þetta frv., vil ég enn á ný minna á það, sem ég gat um hér í upphafi, að það voru jafngóðar og eru jafngóðar tekjur fyrir Vegasjóð, sem kæmu af till. okkar um, að leyfisgjöldin gengju þangað, og þær tekjur, sem kæmu af hækkuðum benzínskatti, þungaskatti og gúmmígjaldi. Það eru jafngóðar krónur. Ef við lítum á vegamálin, eins og þau eru í dag, efast enginn um það, að þörfin er brýn fyrir þær 150–160 millj. kr., sem hér er verið að athuga. Það er ekki það, sem við erum að deila um. Um þörfina þarf ekki að ræða, og við verðum að gera margfalt fleira, ef nokkrum árangri á að ná í vegamálum. En ég spyr: Er hægt að leggja á nýja skatta? Er ástandið í þjóðmálunum þannig, að það sé hægt að leggja á nýja skatta? Til hvers var þá verið að bjástra við tollalækkunina, ef það á að taka hana aftur eftir nokkra daga með þessum sköttum, sem almenningur í landinu verður að greiða? Og þegar það er svo haft í huga, að ríkissjóður situr inni með 150 millj. kr., sem eru vangoldnar samkv. því samkomulagi, sem gert var, þegar vegalögin voru afgreidd, er þá hægt að fara fram á það við þegnana í landinu, að þeir komi til skjalanna og greiði þessa upphæð fyrir ríkissjóð? Þar við bætist svo, að ríkissjóður hafði í tekjur af umferðinni á árinu, sem leið, frá 1/2–3/4 milljarða kr., og eins mun verða á árinu 1968. Er ekki of langt gengið að ætlast til þess, að þegnarnir í landinu taki þetta á sig, þegar þeir eru búnir að láta ríkissjóði svo mikið í té og eiga hjá ríkissjóði vegna vanefnda þessa fjárhæð? Þá mun því verða svarað til, að ríkissjóður geti heldur ekki greitt þetta nema fá nýjan tekjustofn. Því er til að svara um þannig fjárl. og afgreiðslu á þeim, að þar viðhafa menn svo mikið frjálslyndi, að 100 millj. kr. meira eða minna gera ekki mikið strik í þann reikning, enda er annan daginn verið að lækka tolla um 150 millj. kr., en hinn daginn hækka þá um 150 millj. kr., svo að ég sé ekki eðlismuninn á þessu öllu saman. Hinu verða menn líka að gera sér grein fyrir, að sé svo, þá yrði ríkið sjálft að leysa þetta með lántöku, sem væri ríkislán, til að skila þessum 150 millj. kr., sem vegagerðin á þarna raunverulega. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að þegnar landsins taki að sér að leysa þennan þátt. Ríkissjóður verður sjálfur að koma til og leysa þau vandræði, sem hér eru orðin. Þetta frv., sem hér er á ferðinni, er ein af mörgum ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. sem við kynnumst nú daglega, til að leysa mál til bráðabirgða. Fyrir nokkrum dögum var verið að afgreiða frv., sem var til þess ætlað að draga úr útgjöldum ríkisins, en með því var í raun verið að ýta flestum málum til framtíðarinnar, og nú er aftur verið að leggja á nýja skatta til þess að geta haldið áfram því kerfi, sem nú er að stranda. Það, sem hér hefur gerzt á valdatíma núv. stjórnvalda, er, að á síðustu árum hefur orðið geysileg fjölgun á bifreiðum í landinu. Það hafa komið stærri bílar en áður, og þungavöruflutningarnir hafa færzt meira inn á landleiðir. Þetta hefur gert það að verkum, að álagið á vegina hefur margfaldazt og ástand þeirra hefur stórum versnað. Jafnhliða þessu hefur það svo gerzt, að hæstv. ríkisstj. hefur ofmetið þá fjármuni, sem hún hefur lagt til vegagerðarinnar í landinu, og þess vegna hafa fjármunir þeir, sem raunverulega hafa verið lagðir til vegagerðarinnar með samtímistekjum orkað svo litlu til þess að mæta aukinni umferð. Og hæstv. ríkisstj. hefur ekki gætt að því, sem var höfuðatriðið, þ.e. að nota tekjur af þessari auknu umferð til þess að bæta vegakerfið í landinu. Það var það, sem á reið, til þess að vegirnir gætu mætt því álagi, sem á þá var lagt, og þeim kröfum, sem nú eru gerðar til vega í landinu. Í stað þess hefur það verið látið viðgangast, að ríkissjóður hefur fengið verulegan hluta - og meiri hlutann - af þessum tekjum til annarra þarfa, og vegakerfið hefur verið svelt. Eins og ég gat um áðan, hefur í raun og veru ekki verið gert stórátak í sambandi við vegamálin, þegar litið er á fjárhagshliðina, vegna þeirrar stefnubreytingar, sem varð eftir 1960, þegar farið var að nota lánsfé til vegaframkvæmda. Það verður því að greiða í framtíðinni stærstu átökin, sem hafa verið gerð í vegamálum á síðustu árum. Enn fremur hefur það svo gerzt á þessu tímabili, að möguleikarnir, sem við höfðum á tekjum af umferðinni frá árslokum 1958, gáfu hæstv. ríkisstj. tækifæri til þess að hækka þessa skatta, sem hér er verið að hækka nú, frá 300–500%. Nú er hins vegar svo komið, að það er búið að tæma þessa möguleika. Við erum komnir með benzínverð og aðra skatta á bifreiðar álíka hátt og þær þjóðir, sem hafa vel uppbyggt þjóðvegakerfi. Þess vegna erum við búnir að tæma þessa möguleika; það hefur verið gert á þessum síðustu árum til viðbótar skuldasöfnuninni. Ég vil því undirstrika það, að eigi að leysa þau verkefni, sem við verðum að leysa og allir hafa hug á að leysa, þá verður það ekki gert með öðru móti en því, að ríkissjóður verður að sleppa allverulegum hluta af þeim tekjum, sem hann hefur nú af umferðinni. Þetta er hægt að milda og jafnframt hraða uppbyggingu vegakerfisins í landinu með því að taka ríkislán til vegagerða, en ekki með því að láta Vegasjóð gera það. Ef við ekki förum þessar leiðir, munum við ekki leysa vegamálin með öðrum hætti en við gerum nú, þ.e. með því að slétta úr verstu holunum, til þess að við komumst áleiðis um vegina.



Herra forseti. Fyrir nokkrum vikum var hér unnið að afgreiðslu stjfrv. um niðurfærslu á ýmsum útgjaldaliðum ríkissjóðs á yfirstandandi ári. Í umr., sem fram fóru hér á Alþ. um það mál, kom það skýrt fram hjá hæstv. ríkisstj., að hún taldi, að svo væri nú komið, að hún yrði að huga að því að reyna að draga nokkuð úr ríkisútgjöldum á ýmsum sviðum, vegna þess að ekki væri unnt, eins og nú væri komið, að afla frekari tekna til ríkissjóðs með nýjum álögum. En rétt um það bil, sem að því er komið að afgreiða þetta frv. ríkisstj. frá Alþ., þá leggur hún fram nýtt frv. um nýjar álögur, og það er það frv., sem hér er til umr. nú. Það hlýtur að vekja athygli manna, að stjórnin skuli nota þá röksemd fyrir aðeins nokkrum vikum, að ekki sé hægt að hennar dómi að leggja það til, eins og nú sé komið, að leggja á nýjar álögur og aflaríkissjóði nýrra tekna vegna óhjákvæmilegra útgjalda hjá ríkissjóði, heldur verði að fara hina leiðina, þ.e. að draga úr áður samþykktum útgjöldum ríkissjóðs, en eftir örstuttan tíma er snúið við blaðinu og frv. lagt fram á Alþ. um nýjar - og það allverulegar - álögur á landsmenn. Nú dettur auðvitað engum manni það til hugar, að á þessum tíma hafi hér orðið nein breyting á aðstæðum í okkar efnahagskerfi, þannig að það sé eitthvað tiltækilegra nú en var fyrir nokkrum vikum að ætla að demba á nýjum álögum. En hvernig stendur þá á því, að ríkisstj. hagar sínum málflutningi á þennan hátt? Hver er ástæðan fyrir því? Getur það verið svo, að einn af ráðherrunum haldi fram þeirri skoðun, sem ég hef tilgreint, þ.e. hæstv. fjmrh., og svo komi annar ráðh. jafnvel úr sama flokki, hæstv. samgmrh., sem heldur fram allt öðru. Hafa þessi vandamál á ríkisheimilinu ekki verið gerð betur upp en svo, að svona málflutningur þurfi að koma fram hjá ríkisstj. Ég lýsti því yfir, þegar fyrra frv. ríkisstj. var hér til umr., þ.e. frv. um nokkra niðurfærslu á ýmsum útgjaldaliðum ríkissjóðs, að ég teldi, að þar væri stefnt í rétta átt. Það þyrfti að minnka ríkisútgjöldin - og alveg sérstaklega eins og komið væri í efnahagsmálum í landinu. Mér var þó ljóst, að það, sem lagt var til í þessu fyrra tilfelli, náði tiltölulega skammt - þar var ekki um stórar till. að ræða, heldur litlar miðað við þörfina, en ég fyrir mitt leyti taldi, að þarna væri stefnt í rétta átt; það væri ekki aðstaða, eins og nú er ástatt í okkar efnahagsmálum, til að koma fram með nýjar álögur. En nú er sem sé komið hér fram frv. frá ríkisstj. um allverulegar nýjar álögur þrátt fyrir þessa fyrri yfirlýsingu, sem hún gaf í sambandi við sparnaðarfrv. sitt. Það frv., sem hér er um að ræða, gerir ráð fyrir álögum, sem nema samkv. því, sem fram kemur í grg. frv., í kringum 160 millj. kr. á ári. Ofan á þá upphæð á þó eftir að leggja hækkun á ýmsum gjöldum eins og t.d. hækkun á söluskatti, sem verður í fylgd með þessari gjaldahækkun, sem hér er um að ræða. Sennilega nema þessar álögur varla undir 180–190 millj. kr. á ársgrundvelli. Það er upplýst, að þessar álögur á umferðina í landinu muni þýða það, að vísitalan muni hækka um 0.4–0.5 stig. Eftir því sem sérfræðingar ríkisstj. gáfu upp í síðasta verkfalli, þegar var verið að ræða um vísitöluútgjöld, þá mundi um hálfs stigs hækkun á vísitölu nema í almennum útgjöldum hjá öllum launþegum í landinu hvorki meira né minna í öllu launakerfi landsins en 80 millj. kr. á ári. Nú skal ég ekkert segja um það, hvort þessir útreikningar hjá sérfræðingum ríkisstj. í efnahagsmálum eru réttir eða nákvæmir eða ekki, en það fer auðvitað ekkert á milli mála, að hálfs stigs hækkun á vísitölunni kemur til með að þýða í reynd allverulega hækkun á launagreiðslum í atvinnurekstri landsmanna, og hygg ég þó, að flestir þeir, sem eiga bíla í landinu og þurfa að nota þá að einhverju ráði, muni halda því fram, að þrátt fyrir þær bætur, sem þeir kynnu að fá fram með nokkurri hækkun á sínu kaupi, beri þeir skarðan hlut frá borði, ef þeir þurfa að borga meira í álögum en þeir fá með kauphækkuninni. Það er því enginn vafi á því, að það, sem hér er um að ræða, er, að þetta verða allverulegar álögur einnig á atvinnulífið í landinu, eins og það er nú í dag. Talið er, að sú hækkun á bifreiðakostnaði, sem yrði samkv. þessu frv. mundi t.d. þýða það, að mjólk í landinu yrði strax að hækka um 15 aura á hvern lítra og auðvitað mundu öll flutningsgjöld í landinu stórhækka. Alveg sérstaklega er augljóst mál, að flutningar með hinum stóru vöruflutningabílum mundu hækka mjög frá því, sem áður hefur verið, því að gjaldahækkunin á þeim er tiltölulega mest. En nú er það svo, að sú staðreynd liggur fyrir, að mjög verulegur hluti af vöruflutningum í landinu á sér einmitt stað með bifreiðum, einnig vegna þess að af hálfu ríkisvaldsins hefur stórlega verið dregið úr vöruflutningum með skipum á undanförnum árum. Menn hafa því neyðzt til þess í auknum mæli að verða að búa við það að flytja vörur á milli landshluta með hinum stóru vöruflutningabílum. þessum efnum yrði einnig um verulegar álögur að ræða á atvinnureksturinn í landinu, og það er hætt við, eins og þessi mál standa nú, að forsvarsmenn atvinnurekstrarins í landinu mundu fljótlega koma á eftir til ríkisvaldsins og óska eftir auknum stuðningi m.a. vegna þessara auknu útgjalda, sem hér er um að ræða. Það gefur svo einnig auga leið, að útgjöld almennings í landinu munu auðvitað vaxa verulega af þessum nýju álögum, t.d. koma fargjöld þess fólks, sem þarf að ferðast með strætisvögnum og öðru slíku, til með að hækka verulega. Það er mál út af fyrir sig, að samkv. þessu frv. er greinilega um það að ræða að auka álögur t.d. á strætisvagna, sem eru notaðir í kaupstöðum landsins og fara ekkert út á hina eiginlegu þjóðvegi. Þarna er um að ræða að auka álögur á þeim alveg stórlega, og sýnist ekki ástæða vera til þess að hafa þessi stórauknu gjöld þannig, að þau lendi á þeim vögnum, sem eru gerðir út beinlínis innan kaupstaðanna og fara svo að segja ekkert út á hina almennu þjóðvegi. Hér er um að ræða almennar álögur, sem vitanlega hafa sínar verkanir alveg nákvæmlega eins og um álögur hefði verið að ræða í öðru formi. Hæstv. ríkisstj. lætur nokkuð í það skína í samhandi við þetta frv., að hér sé verið að hækka þessar álögur, vegna þess að til standi að ráðast í stórframkvæmdir í vegamálum. Ætlunin sé að ráðast í að gera varanlega vegi á nokkrum helztu hraðbrautum landsins eða þar sem umferðin er mest, og í þessum efnum eru jafnvel dregnar upp fyrir mönnum lauslegar myndir af því, hvað til standi í þessum efnum. Rætt er um að leggja varanlegan veg héðan frá Reykjavík og austur á Rangárvelli og annan varanlegan veg héðan frá Reykjavík og upp í Hvalfjörð eða upp í Borgarfjörð og einnig að gera varanlega vegi nokkuð út frá Akureyrarkaupstað. Rætt er jafnvel um, að í þessum efnum hafi menn hugsað sér að leggja varanlega vegi allt að 300 km vegalengd og vel megi því búast við framkvæmdum, sem muni kosta í kringum 1500 millj. kr. a.m.k., og afla þurfi mikilla erlendra lána- og einnig fjár innanlands - í sambandi við þessar framkvæmdir. Það er auðvitað ekkert um það að villast, að allir landsmenn viðurkenna, að það þyrfti að gera hér stórátök í okkar vegamálum og það væri ákaflega æskilegt að geta ráðizt m.a. í þessar framkvæmdir. En í því frv., sem hér er um að ræða er ekkert fastákveðið um þessar framkvæmdir. Þar er ekkert ákveðið um það, að neitt af þeim álögum, sem hér er um að ræða, eigi raunverulega eða muni raunverulega fara til þess að koma þessum stórframkvæmdum áfram. Þvert á móti kemur það alveg greinilega fram, að gert er ráð fyrir, að allar þær nýju tekjur, sem eiga að falla til samkv. þessu frv. á þessu ári og talið er, að muni nema 109 millj. kr., eigi að fara til almennra og venjulegra vegaframkvæmda af sömu tegund og unnið hefur verið að á undanförnum árum. Það er gert ráð fyrir því, að þetta fé fari í beinan kostnaðarauka við vegaviðhald og brúargerðir í landinu vegna gengisbreytingarinnar, í nokkrar umframgreiðslur, sem orðið hafa á s.l. ári í sambandi við vegagerðarmálin, og að nokkru til þess að ljúka við veginn um Strákagöng við Siglufjörð, veginn um Ólafsfjarðarmúla og veg á milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar. Allt eru þetta framkvæmdir af þessu venjulega tagi, sem okkar vegáætlanir hafa fjallað um og fjár hefur verið aflað til með þeim hætti, sem l. gera ráð fyrir. Þá er einnig minnzt á, að ýmis útgjöld við vegamál hafi orðið óvenju mikil að undanförnu vegna náttúruhamfara, eins og það er orðað. Auðvitað hefur það verið svo og má búast við því áfram, að það verði ýmis áföll, sem þarf að standa undir, og svo hefur það verið um langan tíma í okkar vegagerðarmálum. Svo til öll þessi upphæð, sem innheimta á á þessu ári - 109 millj. kr., á því að fara í kostnað við hin venjulegu árlegu vegagerðarmál. Það er að vísu talað um, að af þessari upphæð skuli verja 14 millj. kr. - til viðbótar við 7 millj. kr., sem áður hefur verið varið í því skyni - til undirbúnings rannsókna í sambandi við hin stærri vegagerðarmál, en þar er auðvitað heldur ekki um neina slíka upphæð að ræða, að hún réttlæti þá skattheimtu, sem hér er á ferðinni. En þá vaknar næst sú spurning, hvort hér sé um einhverja von til þess að ræða, að á næsta ári - árið 1969 - verði samkv. þeirri tekjuöflun, sem hér er gert ráð fyrir, eitthvert fé afgangs, sem gæti gengið til hinna miklu vegaframkvæmda, sem er verið að láta skína í, að vinna eigi að. Það er alveg ómögulegt að segja um það, hvort nokkuð af þeim auknu tekjum, sem hér um ræðir, verður til ráðstöfunar í þessu skyni á árinu 1969. Auðvitað verður vegaviðhaldið dýrara á árinu 1969 en það var á árinu 1967, m.a. vegna gengisbreytingarinnar, og auðvitað verður allur framkvæmdakostnaður þá líka meiri en hann hafði verið áætlaður áður. Ég held því, að allar líkur bendi til þess, að hinar auknu tekjur, sem hér á að afla, fari á árinu 1969 alveg sömu leiðina og gert er ráð fyrir í grg. þessa frv., þ.e. að þær eigi að fara á yfirstandandi ári. Það er því ekki hægt að segja með réttu, að hér sé verið að afla tekna beinlínis vegna þeirra stórframkvæmda, sem er verið að láta skína í, að til standi áð ráðast í. Hér er því að mínum dómi verið að fara troðnar slóðir með nýjum álögum sömu tegundar og hér hafa áður verið lagðar á, og þessar nýju álögur munu hafa sömu verkanir og þær hafa haft. Þær hafa hér þau áhrif, að verðlagið í landinu fer hækkandi. Það mun íþyngja atvinnuvegunum í landinu, og það mun fremur auka á dýrtíð að leggja þetta á umferðina. Það er mín skoðun, að eins og nú er ástatt í íslenzkum efnahagsmálum sé ekki aðstaða til þess að leggja út í þessar álögur. Hitt hef ég talið miklu nærtækara að reyna að ganga nokkuð lengra í þá átt að færa niður hin almennu rekstrarútgjöld ríkissjóðs, spara þar meira en áætlað hefur verið að gera og ætla síðan vegagerðinni í landinu nokkuð af þeim sparnaði, sem þannig fengist, svo að hægt væri að standa a.m.k. undir þeim útgjöldum, sem hér er bent á, að þurfi að standa undir á vegum Vegasjóðs. Ég vil benda á það, að um leið og frv. af þessu tagi er lagt fram, er í rauninni alveg nauðsynlegt fyrir hv. þm. að gera sér grein fyrir því, hvernig ástatt er í okkar atvinnumálum almennt séð. Það er enginn vafi á því, að okkar undirstöðuatvinnuvegir eiga nú mjög í vök að verjast. Það hefur að vísu verið samið um rekstrargrundvöll á yfirstandandi vetrarvertíð fyrir eina þýðingarmestu grein okkar framleiðslu, en horfurnar á vetrarvertíðinni eru heldur slæmar, og það má því búast við því, að útkoman verði eftir því erfið, en hitt liggur líka ljóst fyrir, að það á alveg eftir að semja um rekstrargrundvöll fyrir síldveiðarnar á þessu ári. Eins og málin standa nú vita það allir, sem eru kunnugir þeim málum, að það fer ekkert skip á síldveiðar í sumar, nema til komi nýir samningar um rekstrargrundvöll - bæði skipanna og einnig síldariðnaðarins í landinu. Það er alveg vitað mál, að fiskiskipaflotinn verður ekki gerður út, ef fiskverð verður jafnóhagstætt og á s.l. sumri, og rekstrarútgjöld síldveiðiflotans hafa stórhækkað eftir gengisbreytinguna. Hitt liggur líka fyrir alveg óumdeilanlega, að meginhluti síldariðnaðarins í landinu getur engan veginn borgað það hráefnisverð, sem ákveðið var á s.l. ári. Síldarverksmiðjur ríkisins sýna þetta bezt, en þær voru reknar með margra tugmilljóna tapi á s.l. ári fyrir utan allar afskriftir, og það hefur þegar verið gefið upp, að þær geti engan veginn borgað það hráefnisverð fyrir síldina, sem þeim var ætlað að borga á s.l. ári. Ástandið er því þannig, að það liggur ljóst fyrir, að ríkissjóður á eftir að mæta þeim mikla vanda að skapa grundvöll fyrir síldveiðarnar á komandi sumri og komandi hausti. Vitanlega lifir ekki íslenzkur þjóðarbúskapur það af að ætla að hverfa frá öllum síldveiðum, eins og ástatt er í okkar atvinnumálum. Ég held því, að með þetta í huga og reyndar marga aðra þætti atvinnumálanna, sem hv. alþm. kunna full skil á, sé það hið mesta óráð að ætla sér, eins og nú standa sakir, að auka á almennar álögur í landinu, sem leiða til stóraukinna útgjalda hjá atvinnurekstrinum - einmitt hjá undirstöðunni í atvinnulífi landsmanna. Slíkt hlýtur vitanlega að hefna sín og koma niður á ríkissjóði fyrr eða síðar, ef ekki á svo illa að fara, að það dragi stórlega úr framleiðslu í landinu, vegna þess að rekstrargrundvöllurinn sé of knappur. Ég tel, að það sé út af fyrir sig stórt og þýðingarmikið verkefni að reyna að vinna að því að gera hér varanlega vegi á fjölförnustu leiðunum í landinu og einnig að vinna að ýmsum vegagerðarmálum svo að segja um allt land. Það er mjög þýðingarmikið mál, og það þarf að reyna að vinna að því. Og ég tel, að það geti einnig komið til greina að taka nokkur lán í samhandi við umfangsmiklar framkvæmdir í þessum efnum - jafnvel erlend lán, en því aðeins er fært að leggja í þessar stórframkvæmdir, að undirstaða atvinnulífsins í landinu sé með þeim hætti, að það sé nokkurn veginn víst, að það geti gengið eðlilega, og því aðeins má leggja út í erlendar lántökur í sambandi við slíkar framkvæmdir sem þessar eru, að það verði að teljast tryggt, að gjaldeyrisframleiðsla landsmanna sé í fullum gangi. Ég álít, eins og málin horfa við nú, að þessu sé ekki að heilsa og við stöndum í þessum efnum frammi fyrir gífurlega miklum vandamálum og það sé í rauninni aðeins verið að loka augunum fyrir staðreyndum þessara vandamála með því að kasta fram frv. eins og þessu, sem miðar hreinlega að því að auka erfiðleikana hjá atvinnuvegunum og almenningi í landinu með því að hækka verðlag til þess að standa undir hinum almennu vegagerðarmálum, sem við höfum unnið að að undanförnu, því að ég sé ekki, að það fé, sem hér er lagt til, að aflað verði, geti farið til þeirra stórframkvæmda, sem er verið að ráðgera. Það hefur verið bent á það í þessum umr., að ríkissjóður taki til sín miklar fjárhæðir á ári hverju af umferðinni í landinu, og ég hygg, að það sé enginn vafi, að svo sé. Það hefur komið hér fram, að það, sem ríkissjóður tekur til sín af umferðinni í landinu umfram það, sem rennur til vegagerðarmála, muni nema nú orðið um 600 millj. kr. á hverju ári. Það er auðvitað eðlilegt, þegar svona er, að á það sé bent, að reynt verði að koma því þannig fyrir, þegar til stendur að ráðast í stórframkvæmdir í vegamálum, að ríkissjóður gefi eitthvað af þessu fé eftir eða ráðstafi því í þessar væntanlegu stórframkvæmdir, en það tel ég út af fyrir sig, að sé ekki hægt, nema horfið sé að því í miklu ríkari mæli en gert hefur verið að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. En ég er ekki í neinum vafa um það, að það er ekki hægt með eðlilegum hætti að halda uppi þeim ríkisútgjöldum, sem nú er gert ráð fyrir, miðað við þá framleiðslu, sem við höfum úr að spila hjá okkar undirstöðuatvinnugreinum, eins og nú háttar. Ég tók eftir því, að hv. samgmrh. lagði hér á það nokkra áherzlu í sambandi við þessi nýju gjöld, að það væri ekki gert ráð fyrir því með hækkuninni á benzínskattinum, að benzín yrði stórum dýrara hér en í nágrannalöndum okkar og því væri í rauninni ekki undan miklu að kvarta. En ég vil benda á, að auk þess, sem hér er miklum mun dýrara að eiga og reka bíla en í nágrannalöndum okkar vegna þeirra sérstöku álaga, sem renna beint í ríkissjóð af bifreiðarekstrinum, þá er það einnig svo, að bifreiðin hér á Íslandi hefur allt annað og miklu víðtækara gildi en bifreiðar hafa í nágrannnalöndum okkar. Hér er bifreiðin aðalsamgöngutæki landsmanna, og hér er bifreiðin það tæki, sem að langmestu leyti annast okkar óhjákvæmilegu vöruflutninga í landinu. Í nágrannalöndum okkar horfir þetta allt öðruvísi við. Þar eru vörur fluttar í miklu ríkara mæli en hér með öðrum hætti en með bifreiðum, og þar eru einnig meiri möguleikar á því fyrir almenning en hér er að ferðast með öðrum tækjum en almennum bifreiðum. Af þessu leiðir það, að hækkun á álögum hér á landi á rekstri bifreiða kemur á allt annan hátt niður hér á landi en í nálægum löndum. Ég vil því við 1. umr. þessa máls lýsa því yfir, að ég er andvígur þessu frv. Ég tel það ekki tímabært, og tel ekki þær aðstæður vera í okkar landi, að við eigum að leggja út í þessa gjaldhækkun á umferðinni. Ég vil hins vegar lýsa því yfir, að ég tel brýna þörf vera á því að undirbúa þær stórframkvæmdir, sem hér hefur verið minnzt á, og það þarf að reyna að gera sér grein fyrir því, hvenær er hægt að ráðast í þær og með hvaða hætti. Það er sjálfsagt að taka þátt í því að reyna að finna leiðir til þess að leysa þann vanda og þá í samræmi við getu okkar. En þegar málum er eins háttað og nú er í okkar efnahagsmálum, tel ég ekki vera aðstöðu til þess að leggja á umferðina í landinu nýjar álögur, sem nema 180–190 millj. kr. á ári með þeim afleiðingum, sem allir sjá, að verða munu. Ef það er talið svo brýnt að ráðast í þessar framkvæmdir, að það sé ekki hægt að skjóta því á frest, þá verður að afla teknanna til þessara framkvæmda með öðrum hætti en hér er lagt til, og þá hallast ég að því, að það verði gert með framlögum úr ríkissjóði og ríkissjóður dragi úr útgjöldum sínum, sem því nemur, á ýmsum þeim liðum, þar sem ég tel, að hægt sé að spara. Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta frv. á þessu stigi málsins. Frv. á eftir að fara í n., sem athugar það, en ég vildi, að sú skoðun mín kæmi skýrt fram, að ég er, eins og sakir standa nú, mótfallinn þeim álögum, sem felast í þessu frv.



Herra forseti. Þá höfum við heyrt það, að hv. 4. þm. Austf. er á móti þessu frv. Hann segist ekki vera á móti því út af fyrir sig, að það verði hafizt handa um miklar framkvæmdir í vegamálum, en það verði aðeins að afla fjárins með öðrum hætti, og það sé eðlilegast, að ríkissjóður leggi fram féð. Þetta er nú dálítið einkennilegur málflutningur með tilliti til þess, sem kom fram í fyrri hluta ræðu þessa hv. þm., þegar hann var að lýsa vanefndum ríkissjóðs við atvinnuvegina, vegna þess að hann hefði ekki enn þá haft getu til þess að gera það sem nauðsynlegt var t.d. fyrir sjávarútveginn, og þegar þessi hv. þm. og hv. 3. þm. Vesturl. tala um ríkissjóðinn, þá er eins og þeir haldi það, að ríkissjóður sé einhver brunnur, sem hægt sé að ausa af og aldrei tæmist, og sé raunverulega óviðkomandi skattborgurunum. En skyldi ekki vera eitthvað líkt á komið með ríkissjóði og skattborgurunum? Skyldu ekki skattborgararnir þurfa að opna pyngjuna, til þess að ríkissjóði væri gert mögulegt að borga aukinn vegagerðarkostnað? Ég held, að hv. þm. geti ekki komizt fram hjá þessu. Úr því að hann óskar eftir auknum framkvæmdum - sérstaklega í sínu kjördæmi - og viðurkennir nauðsynina á því að gera varanlega vegi, þar sem umferðin er mest, þá getur hann ekki snúið sig út úr þessu og sagt: Það er ekki hægt með því að fara þessa leið, sem ætlazt er til með þessu frv., heldur aðeins með því, að ríkissjóður leggi fram aukið fé. Það verður að líta svo á, að hv. þm. sætti sig við það, að framkvæmdir í vegamálum verði ekki auknar að sinni, heldur verði látið sitja við það, sem orðið er, og tæplega það, ef ekki verður neitt að gert með aukinni fjáröflun. Hv. þm. talar um að öðru máli gegni með benzínverð hér en í nágrannalöndunum, þar sem búið sé að gera alla vegi og byggja þá upp, og það sé allt annað, þó að við hefðum þá lægra benzínverð en þeir. En er það ekki einmitt vegna þess, að við erum með vonda vegi - hálfgerða vegi, að við höfum ekki efni á því að selja benzínið á lægra verði en gert er í nágrannalöndunum eða taka minna af umferðinni en þau. Það er reginmunur á því að leggja gjöld á umferðina, eins og lagt er til í þessu frv., og á því að leggja á aðra tolla, t.d. á almennan varning, sem fólkið notar, því að með því að leggja gjöld á umferðina, sem eiga að ganga einungis til vegabóta, er verið að leggja grundvöll að því, að bifreiðaeigendur fái þetta aftur með því að eiga þess kost síðar meir að aka á góðum vegum. Það hefur verið sannað, að með því að aka á góðum vegum sparast benzín og varahlutir og ending bifreiðarinnar verður kannske allt að 50% meiri. Í grein í Tímanum í dag er talað um það, að sé t.d. sérleyfisbíl ekið eftir góðum vegum, þá muni hann endast eins vel í 15 ár á góða veginum og hann gerir nú í 10 ár á lélegu vegunum, og það er þetta, sem réttlætir aukna skattlagningu á bifreiðar, ef skattaaukningin verður látin ganga eingöngu til veganna, því að það eru bifreiðaeigendurnir, sem fá þessi framlög endurgreidd, eftir að vegirnir hafa verið bættir vegna aukinna framlaga, og það er allt annað að leggja á almenna skatta og tolla heldur en gera þetta með þessum hætti. Þess vegna er ekkert skrýtið við það, þó að hér væri lagt fram frv. til tollalækkunar og ráðstafanir gerðar til þess að lækka innflutningstolla almennt og þetta frv. kæmi rétt á eftir, vegna þess að þær ráðstafanir, sem gerðar eru með fyrra frv., koma öllum til góða - einnig þeim, sem enga bíla eiga, en gjöld samkv. þessu frv. koma aðeins niður á þeim, sem eiga bifreiðarnar og eiga að njóta sérstaklega hinna góðu vega, sem eiga að koma í kjölfar þessara gjalda. Hv. 4. þm. Austf. gerir allt of mikið úr því, að þessi gjöld komi svo þungt niður á atvinnuvegunum, að það sé vafasamt, að atvinnuvegirnir fái undir þessu risið. Hv. þm. talar um það, að vísitalan muni hækka um 0.4 stig af þessum ástæðum og þetta muni auka launagreiðslur í landinu um hvorki meira né minna en 80 millj. kr. Þessi staðhæfing, held ég, að eigi ekki við rök að styðjast, því að 1 stig í vísitölunni veldur 15 millj. kr. útgjaldaaukningu hjá ríkissjóði vegna ríkisstarfsmanna, 0.4 stig valda þá um 6 millj. kr. útgjaldaaukningu. Þess vegna held ég, að þessi útgjaldaaukning í sambandi við launagreiðslur 80 millj. kr., sem hv. þm. talaði um, sé úr lausu lofti gripin, þótt ég hafi það ekki hér fyrir framan mig, og það væri ágætt, ef hv. þm. vildi minnast þess seinna - og alltaf, að 0.4 vísitölustig hafi áhrif á atvinnureksturinn, en það hefur ekki alltaf virzt vera svo, að hv. þm. gerði sér rækilega grein fyrir því. Hv. þm. talaði um það, að það réði ekki úrslitum um stórframkvæmdir í landinu, hvort þetta frv. yrði að lögum eða ekki, en hv. þm. gerir þó í öðru orðinu mikið úr því, að hér sé um 160 millj. kr. tekjuaukningu að ræða vegna frv. Það verður 190 millj. kr. tekjuaukning hjá Vegasjóði árið 1969, ef þetta frv. nær fram að ganga, þegar með eru reiknaðar vaxandi tekjur Vegasjóðs vegna aukinnar umferðar og bifreiðafjölgunar, og ef ekki er hægt að hugsa sér það, að talsverður hluti, sem um munar, af þessum 190 millj. kr. fari til stórframkvæmda í vegamálum, þá held ég, að mikið vonleysi hafi verið ríkjandi hjá hv. þm. áður, þegar ekki var séð fram á neina verulega tekjuaukningu eða tekjuöflun hjá Vegasjóði. Ég lýsti því hér áðan -og hv. þm. hlustaði á það, hvernig ég gat hugsað mér að þessum 190 millj. kr. yrði skipt í nýju vegáætluninni, sem samin verður á komandi hausti, og ég lét mér detta í hug, að hv. Alþ. gæti fallizt á það, að allt að 110 millj. kr. færi til hraðbrauta til varanlegrar vegagerðar, og ég gæti enn fremur hugsað mér, að þær 80 millj. kr., sem þá verða eftir, færu til þess að byrja á stórverkum víðs vegar út á landi auk þess, sem nokkuð af því verður að fara til aukins vegaviðhalds. Ég hefði búizt við því af þessum hv. þm., að hann léti það vera að mótmæla þessu frv. og léti sér lynda svo sem hann oft hefur gert áður, þegar mál eru borin fram, að tala, jafnvel mótmæla og finna að þeim till., sem fram eru lagðar, en láta það svo vera, þó að þær verði samþykktar og hugsi sér svo síðar meir að njóta góðs af því, sem hann á takmarkaðan hátt hefur barizt á móti. En nú hefur þessi hv. þm. tekið ákveðið þá afstöðu að vera á móti þessu frv., og tel ég það vanhugsað hjá honum. Hv. 3. þm. Vesturl. talaði hér mikið áðan um, að það hefði verið breytt um stefnu 1960 í vegamálum. Fram að þeim tíma voru ekki tekin lán, sagði hv. þm. Fram að þeim tíma var aðeins unnið fyrir þær tekjur, sem voru samtímatekjur, eins og það var orðað, og þetta er alveg rétt. Það var breytt um stefnu 1960. Það var gert bæði með því að auka tekjur - samtímatekjur - til veganna og einnig með því að taka lán til nokkurra vegaframkvæmda. Ef ekki hefði verið breytt um stefnu, þá væri Reykjanesbrautin enn ógerð, ekki væri enn þá farið að byrja á Strákavegi (Siglufjarðarvegi), enn væri eftir að gera veginn fyrir Ólafsvíkurenni, enn væri eftir að gera Múlaveginn og ekki væri enn þá byrjað á Vestfjarðaáætluninni. Ég hef verið á þingi í 26 ár, og ég held, að fyrsta eða annað árið hafi verið talað um veg fyrir Ólafsvíkurenni og það hafi verið Bjarni á Laugarvatni, sem þá var að bjóða sig fram í Snæfellsnessýslu. Áki Jakobsson talaði um Strákaveginn á sínum tíma, og það eru mörg, mörg ár, síðan talað var um Múlaveginn. Og það eru ákaflega mörg ár, síðan farið var að tala um, að gera þyrfti varanlegan veg til Keflavíkur. En það var algjör kyrrstaða í þessum málum, þangað til breytt var um stefnu og stefna hv. 3. þm. Vesturl. var ekki lengur ráðandi. Og hver vildi óska þess, að þetta, sem ég hér hef talið upp, væri ógert og sú stefna, sem hann talaði um og dásamaði hér áðan, hefði verið ráðandi og þessi verk óunnin? Það er talað um, að Vegasjóður hafi byrðar af þessum lánum. Ég gat þess áðan, að lánabyrðin og vaxtabyrðin léttist ár frá ári. Það er gert ráð fyrir, að vextir og afborganir af lánum, sem koma Vegasjóði við, verði 64.5 millj. kr. á næsta ári, og yrði það að verulegu leyti tekið af framkvæmdaáætlun og lánum breytt í lán til langs tíma, eins og ég áðan lýsti, að verið væri að hugsa um, þá léttast þessar byrðar ört, eins og ég hef áður lýst, og skerða ekki nema að litlu leyti framkvæmdagetu Vegasjóðs. Það er hlægilegt, þegar menn eru að tala um það og jafnvel að láta það koma í heilsíðufyrirsögn í Tímanum, að allt framkvæmdaféð fari í skuldir og skuldagreiðslur vegna lána, eins og það var orðað í Tímanum í haust. Allt framkvæmdaféð fer í það, og það tekur 8 ár, sagði hv. 3. þm. Vesturl. hér áðan, að borga þessar skuldir með framkvæmdafénu, en ekki 800 ár, eins og hv. 3. þm. Vesturlands lýsti yfir í ræðu einu sinni í vetur, þegar hann sagði, að það tæki 800 ár að byggja vegina með því framkvæmdafé, sem lagt er til hraðbrauta. Það var fróður framsóknarmaður, sem ég talaði við í gær, og hann þóttist vera búinn að reikna það út, að það væru ekki 800 ár, sem það tæki, heldur 400 ár. Ég hef ekki reiknað það út, hvor hefur réttara fyrir sér - framsóknarmaðurinn, sem segir, að það taki 400 ár, eða hv. 3. þm. Vesturl., sem fullyrðir, áð það taki 800 ár. En þegar þessir hv. þm. líta þannig á málið, að það taki hundruð ára að byggja upp vegina með því fé, sem nú er til ráðstöfunar, þá er það því meira undrunarefni, að þeir skuli ekki fagna því þegar gerðar eru ráðstafanir til að afla Vegasjóði aukinna tekna, til þess að það taki a.m.k. ekki margar aldir, heldur kannske aðeins tugi ára að gera það, sem allir bíða eftir. Málflutningur af þessu tagi nær náttúrlega ekki nokkurri átt. Hv. 3. þm. Vesturl., sem hefur setið lengi í fjvn. og oft talar um fjármál hér í hv. Alþ., sagði hér áðan nokkurn veginn orðrétt: Hvað ríkissjóði viðkemur, þá eru 100 millj. kr. til eða frá ekki umtalsverðar; 100 millj. kr. til eða frá skipta ekki máli fyrir ríkissjóð. Þess vegna er það að hans áliti hreinn barnaskapur, að ríkissjóður skuli ekki leggja til það fjármagn, sem þarf til þess að koma vegakerfinu í það bezta horf, sem við allir óskum eftir, og þess vegna er þessi hv. þm. alltaf að tala um ríkissjóð, vangreiðslur ríkissjóðs, og tala um það, að ríkissjóður eigi að láta af hendi það, sem hann hefur fengið af umferðinni o.s.frv., alveg eins og ríkissjóður sé eitthvað allt annað en sameign þjóðarinnar. Ríkissjóður og það fjármagn, sem hann hefur yfir að ráða, verður að koma frá fólkinu, og séu þessar upphæðir, sem ríkissjóður nú tekur í innflutningsgjöldum af bifreiðum, tollum af varahlutum og gúmmíum, teknar af ríkissjóði, þá verður vitanlega að afla ríkissjóði tekna til þess að fylla upp í það skarð, sem hlýtur að myndast. Er það þá eðlilegra og réttara að innheimta slík gjöld t.d. með söluskatti á almenning en leggja gjöld á bifreiðarnar og láta bifreiðaeigendur borga? Ég sagði áðan, að ég teldi eðlilegt, að tollar væru lækkaðir af varahlutum og innflutningsgjöld lækkuð af bifreiðum, þegar ríkissjóður gæti án þeirra verið. Mér finnst það vera nokkuð, sem verði að keppa að, þegar mögulegt er, en að taka þetta núna af ríkissjóði og færa yfir í Vegasjóð hlýtur að verða til þess, að það verður að leggja skatt á almenning. Ef söluskatturinn væri hækkaður um - við skulum segja - 1%, þá kæmi það við allan almenning, líka þá, sem ekki hafa fram að þessu talið sig hafa efni á því að eiga bifreiðar. Er það þetta, sem hv. stjórnarandstæðingar vilja? Eða eru stjórnarandstæðingar svo ábyrgðarlausir, að þeir vilji taka undir með hv. 3. þm. Vesturl. og segja, að 100 millj. kr. til eða frá - eða þá 400-500 millj. kr., þessar tekjur, sem núna eru af umferðinni - skipti engu máli fyrir ríkissjóð? Vilja menn láta stjórnast af fullkomnu ábyrgðarleysi, eins og þessi fullyrðing gefur til kynna, að hv. 3. þm. Vesturl. sé tilbúinn að gera? Þegar hv. 3. þm. Vesturl. er að tala um, að það séu jafngóðar tekjur fyrir Vegasjóð, þó að það, sem hann hefur fengið, sé tekið af ríkissjóði - eins og það, sem hér er lagt til, að hann fái með þessu frv. - þá byggist þetta allt saman á því, að hv. þm. þykist skilja minna heldur en hann gerir eða á þeim vilja hans að taka á þessu af fullkomnu ábyrgðarleysi, sem er ekki sæmilegt af manni, sem setið hefur jafnlengi á Alþ. og þessi hv. þm., af manni, sem hefur setið í fjvn., og af manni, sem iðulega talar hér um fjármál fyrir hönd síns flokks. Hv. þm. talaði um 47 millj. margnefndu, og sýnist nú vera ástæðulaust að vera að hafa mörg orð um það frá minni hendi. Það er vitanlega alrangt, að Vegasjóður hafi ekki fengið tekjur aftur sem þessu nemur eða miklu meira en það. Ef ríkissjóður hefði látið þessa peninga áfram til vegagerðarinnar, þá hefði vitanlega orðið að innheimta annars staðar frá fé, sem þessari upphæð nam, en fé Vegasjóðs hefur hækkað margsinnis - miklu meira en þessu nemur, og það má alveg eins segja, að Vegasjóður hafi þannig farið inn á það að hækka sínar tekjur á kostnað ríkisins - farið inn á þá tekjustofna, sem ríkissjóður hefði annars getað tileinkað sér. Hv. þm. fór að gera samanburð á því, hvað þá hefði farið til veganna 1958, 1966 og 1967, á því, hvað þá hefði farið til veganna og þeim tekjum, sem voru af umferðinni, en 1958 segir hv. þm., að varið hafi verið til veganna 80 milljónum kr. Tekjurnar af umferðinni voru hins vegar þá 176 millj. kr., segir hv. þm. Þetta sýnir þá það, að ríkissjóður hefur tekið meira en helmingi meira - tekið annað eins af umferðinni og meira en það, sem varið var til vega 1958, en hv. þm. var að afsaka það með því, að hluti af benzínskattinum hefði þá farið í Útflutningssjóð. En hvað fer núna í Útflutningssjóð? Nú er enginn Útflutningssjóður til. Það er ríkissjóður, sem greiðir nú bæði með útgerðinni og útflutningsbætur á landbúnaðarafurðir af þeim tekjum, sem ríkissjóður hefur innheimt, og þetta er þess vegna engin afsökun hjá hv. þm., þegar hann er að tala um, að ríkið hafi á þessum árum ekki tekið í sinn hlut hagnaðinn af umferðinni. En ef við tökum árið 1967 til samanburðar, þar sem hv. þm. talar um 900 millj. kr. - sem ekki er rétt - þetta eru ekki nema um 700 millj. kr. 1967, og þá eru tekjur Vegasjóðs 340 millj. kr. og með því að setja dæmið upp á sama hátt fyrir árið 1958 og 1967 þá er það helmingurinn af tekjunum, sem fer í ríkissjóð nú, en meira en helmingur 1958, því að Útflutningssjóður þá var hluti af ríkissjóði eins og allir hv. þm. vita. En sá er munurinn, að enda þótt tekjur af umferðinni hafi aukizt svona, þá hefur ríkissjóður ekki tekið í sinn hlut stærra hlutfall, heldur minna hlutfall en var 1958. Og satt að segja hélt ég, að hv. 3. þm. Vesturl. hefði verið búinn að gera sér grein fyrir þessu og leitaðist nú ekki við að fara að gera þennan samanburð hér í áheyrn allra hv. þm. Hv. 3. þm. Vesturl. talaði hér eins og hv. 4. þm. Austf. um tollalækkunina og það öfugstreymi að vera fyrir nokkrum vikum að leggja fram frv. til tollalækkunar og svo aftur nú frv. til tekjuöflunar, en ég var búinn að lýsa því áðan, að hér væri um tvennt ólíkt að ræða og þess vegna ekki eðlilegt að ræða um það samtímis. Hv. 3. þm. Vesturl. spyr um hraðbrautanefnd - hvað hún hafi gert. Hraðbrautanefnd hefur gert ýmislegt. Hún hefur stjórnað því, að áætlunargerð er hafin og nauðsynlegur undirbúningur að hraðbrautagerðinni. Hraðbrautanefnd hefur kynnt sér, hvað tekið er af umferðinni í nágrannalöndunum og allt slíkt, og borið fram till. í líkingu við þær, sem hér eru í þessu frv. um tekjuöflun fyrir Vegasjóð. Hraðbrautanefnd hefur einnig kynnt sér lánakjör í Alþjóðabankanum og möguleika á því að fá lán þar. Hvað þessi nefnd hefur kostað mikið? Ég get fullvissað hv. 3. þm. Vesturl. um það, að það er ekki mikið, sem hún hefur fengið í laun, en hann sem ríkisendurskoðandi mun á sínum tíma komast að því og það mun verða gert opinbert. Ég held, að ég hafi nú komið að flestu, sem þessir hv. þm. töluðu um hér áðan. Hv. 3. þm. Vesturl. taldi alveg útilokað, að það yrði byrjað á nokkrum vegaframkvæmdum að ráði, nema tekið væri ríkislán. Þeir tóku í sama streng báðir, hv. 4. þm. Austf. og 3. þm. Vesturl., um það, að enda þótt hér væri um 190 millj. kr. tekjuaukningu að ræða hjá Vegasjóði á næsta ári frá því, sem það er á árinu 1968, þá raunverulega munaði ekkert um það; það væri ósköp lítið hægt við þetta fé að gera. Ég held, að hv. þm. tali hér meira af vilja en skynsemi, þegar þeir eru að reyna að gera lítið úr þessu frv. Það má vel vera, að hv. n. sjái ástæðu til að gera ráðstafanir til að afla Vegasjóði aukinna tekna í haust í sambandi við samningu vegáætlunarinnar, en það er þó ljóst, að það eru takmörk fyrir því, hvað langt má ganga í að leggja á þungaskatt og hækka benzín. Á meðan gjöldin hér eru lægri en í nágrannalöndunum, þar sem búið er að byggja upp vegina, er þó ekkert eðlilegt, að hér sé talað um óeðlilega skattlagningu. Það er vegna þess, hvað við eigum mikið ógert, að við hljótum að taka a.m.k. eins mikið og gert er annars staðar, og það væri jafnvel hægt að afsaka það, þótt benzínið væri hér nokkru hærra en í nágrannalöndunum einmitt vegna þess, hvað við eigum mikið ógert. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta í sambandi við það, sem þessir tveir hv. þm. hafa sagt, en ég harma það, að þeir skuli líta á þetta mál óraunhæft og tala um það frá áróðurssjónarmiði, og ég er nú ekki viss um, að þessir hv. þm. hafi hitt naglann á höfuðið, þegar þeir taka þessa afstöðu í þeirri trú, að það verði vinsælt hjá öllum almenningi. Ég held, að allur almenningur í þessu landi geri sér ljóst, að við verðum að gera vegina góðagera varanlega vegi, þar sem umferðin er mest. Ég held, að almenningur hafi gert sér það ljóst, að eina leiðin til þess, að vegirnir geti batnað, sé sú að leggja fram aukin framlög til veganna, og ég held, að fjöldinn geri sér grein fyrir því, að með því að fá bætta vegi fái þeir endurgreitt nokkuð af því, sem þeir leggja nú fram vegna hækkunar á benzíni og öðrum gjöldum af bifreiðum. Það er áreiðanlegt, að allur fjöldi manna skilur það, að það árar ekki þannig nú, að það sé mögulegt fyrir ríkissjóð að láta af hendi tugi eða hundruð millj. kr. af þeim tekjum, sem hann hefur haft af umferðinni undanfarið. Þetta skilur allur fjöldi almennings í landinu, og þess vegna er það, að þessir hv. þm. hafa ekki gert sér grein fyrir því, að þeir fara villir vegar, þegar þeir halda það, að málflutningur þeirra verði samþykktur af öllum fjölda í þessu landi. Fólkið veit, hvernig ríkissjóður er staddur nú, og það veit, að það er nauðsynlegt að fá vegina bætta frá því, sem verið hefur undanfarið.



Herra forseti. Þegar málefni þjóðveganna eru til meðferðar hér á þ., hef ég alltaf tilhneigingu til að leggja orð í belg, og nú ætla ég að leyfa mér að bæta nokkrum orðum við það, sem sagt hefur verið í umr. um þetta mál. Mér þykir ekki ólíklegt, að það kunni fleiri að gera, og ég vona, að það sé ekki ætlunin að reka þetta mál með neinum óeðlilegum hraða í gegnum þ. Hér er vissulega um stórt mál að ræða, og það verð ég að segja, að ég hefði talið betur fara á því, að það hefði komið fram fyrr á þ. Það er nú töluvert um það talað, að nauðsyn beri til að ljúka bráðum þ., til þess að hv. þm. geti farið að sinna sínum mílum og hæstv. ríkisstj. að gefa út bráðabirgðal. Fyrir ríkissjóð býst ég ekki við, að það skipti miklu máli, hvort þ. stendur einni vikunni lengur eða skemur. Í þessu sambandi skiptir það mestu máli, að þm. geri skyldu sína við afgreiðslu mála. Það er mikið talað um hagræðingu oft og tíðum hér í þessum sal, en ég held, að það gæti verið ástæða til þess fyrir þessa samkomu og þá, sem hér hafa verkstjórn, hæstv. ríkisstj. og forseta, að gefa því gaum, hvort hagræðingar sé gætt í störfum Alþ. Það hefur verið svo undanfarið löngum, að þegar komið er undir þinglok, hefur mikið af málum enn verið óafgreitt, og mér sýnist nokkrar líkur til þess, að þannig horfi einnig nú. Það var svo lengi framan af í vetur, að fundir voru fáir og hægt gekk að vísa málum til n. og ýmsar n. hafa ekki getað hafið störf fyrr en mjög seint, en nú eru málin sem óðast að koma frá n. Ég held, að þessu þurfi að breyta, en ég nefni þetta almennt um vinnubrögðin hér á Alþ. sérstaklega í sambandi við þetta mál og í sambandi við það, sem ég sagði, að ég vonaði, að ekki yrði hafður óeðlilegur hraði á meðferð málsins, þannig að mönnum gæfist kostur á að athuga það svo sem þarf. Ég ætla ekki að gera það mjög að umræðuefni, sem rætt hefur verið í umr. fram að þessu. Ég kvaddi mér ekki hljóðs af því út af fyrir sig, að ég vildi þar með styðja eitt eða andmæla öðru, sem fram kom í þessum ræðum, heldur af því, að ég vildi koma að mínum eigin hugleiðingum í sambandi við þetta frv. Ég er heldur ekki eins kunnugur innheimtu skatta í Vegasjóð og ríkissjóð og ráðh. og fjvn. sem hafa verið að ræða það mál nokkuð. Fyrir nokkrum dögum - eða a.m.k. fyrir skömmu - var til umr. hér í þessari hv. d. frv. til l. um að lækka ríkisútgjöldin 1968 um nálega 200 millj. kr. Sumir hv. þm. héldu því að vísu fram, að þarna væri þó fremur um talnabreytingu en raunverulega útgjaldalækkun að ræða. Ég skal ekki ræða það nánar, en við alþm. höfum líka fengið að sjá framan í skattafrv. á þessu þ. Fyrst kom eitt í þingbyrjun. Svo kom gengislækkunin, sem hefur í för með sér sjálfvirka hækkun aðflutningsgjaldanna eins og gengisbreyting jafnan hefur. Og nú er nýtt skattafrv. fram komið - þetta, sem hér er til umr., frv. um hækkun benzínskatts, gúmmígjalds og þungaskatts af flutningabifreiðum, sem nota olíu í stað benzíns. Það er áætlað í grg. frv., að þessi skattahækkun nemi það, sem eftir er af þessu ári, 109 millj. kr., en 157 millj. kr. á árinu 1969, en hér í umr. hafa verið nefndar hærri tölur. Þetta frv. er að formi til um breytingu á vegal., og peningarnir, sem innheimtir eru samkv. því, ef að l. verður, eiga að renna í Vegasjóð. Vegasjóð vantar fé. Um það er ekki ágreiningur. Hann er svo févana og hefur verið, að viðhald þjóðveganna er af þeim sökum miklu minna en það þyrfti að vera og svo lítið um nýbyggingu þjóðvega - miðað við þörf vegna umferðar, sívaxandi fjölda stækkandi ökutækja, sem nú eru yfir 40 þús. í landinu móti 18 þús. fyrir 10 árum - að fullnaðaruppbyggingu þjóðvegakerfisins samkv. vegal. verður ekki lokið með sama áframhaldi fyrr en á 21. öld. Hæstv. ráðh. var að tala um það áðan, að það mundi taka 400 eða jafnvel 800 ár, og hafði það eftir einhverjum öðrum, að byggja mætti upp vissan þátt þjóðveganna, en mér sýnist a.m.k. auðsætt, að með sama áframhaldi muni það ekki verða fyrr en á næstu öld, sem lokið verður uppbyggingu þjóðvegakerfisins í heild, ef ekki er að gert. Hér á Alþ. hafa af hálfu þm. verið gerðar ítrekaðar tilraunir til að fá aukningu, sem um munar á tekjum Vegasjóðs. Í ríkissjóð rennur nú, eins og fram hefur komið í þessum umr., hálfur milljarður eða vel það af tekjum af umferðinni, og það, sem Vegasjóður fær, er þá auðvitað ekki meðtalið, því að hann telst ekki til ríkissjóðs í þessu sambandi. Þetta, sem ríkissjóður fær til sinna þarfa, eru leyfisgjöld og tollar af bifreiðum og varahlutum. Hér á Alþ. hefur því verið haldið fram undanfarin ár, að ríkissjóður eigi að láta af hendi við Vegasjóð bróðurpartinn af þessum 500 eða 600 millj. kr. frá umferðinni eða a.m.k. leyfisgjöldin. Tillaga hefur verið uppi um það, sem hv. 3. þm. Vesturl. gerði hér áðan að umræðuefni. En þetta fékkst ekki fram, meðan góðærið var mest, og sjálfsagt eru þá líkurnar minni, til þess, að það fáist nú, þegar hæstv. fjmrh. segist berjast í bökkum, sem ég efa ekki, að hann fari rétt með út af fyrir sig. En hæstv. ríkisstj. hefur farið aðra leið. Hún hefur látið Vegasjóð taka lán, sem nema víst nú 400–500 millj. kr. Þessi lán hafa verið tekin á nokkrum undanförnum árum - líklega síðan á árinu 1962, og þessu lánsfé hefur verið varið til einstakra stórframkvæmda í vegamálum - þó fyrst og fremst Keflavíkurvegarins. Ég er ekki að lasta þessar lántökur og ekki þessar framkvæmdir, en fólk í flestum byggðum landsins verður næsta lítið vart við þær framkvæmdir, þó að þær séu út af fyrir sig ágætar og hafi kostað mikið fé. Þessu lánsfé sýnist mér hafa verið ráðstafað með geðþóttafrumkvæði, án þess að til sé nokkur heildaráætlun eða heildaryfirlit um uppbyggingarþörf þjóðvegakerfisins í heild og hvernig og hvenær og í hvaða röð henni skuli fullnægt í landinu í heild eða hvort það verði nokkurn tíma gert. Víðs vegar um land frétta menn um þessar stórframkvæmdir fyrir lánsfé á mjög takmörkuðum svæðum, nokkra tugi km, sem hver um sig hefur kostað hálfan eða heilan tug millj. kr. En þegar spurt er um, hvað liði vegabótum í tveim eða þrem sýslum eða svo, er svarað: Peningana vantar enn þá. Og sé spurt, hvenær megi vænta framkvæmdanna á þeim svæðum - eftir tvö, þrjú, fimm eða tíu ár, er heldur ekkert svar- bara þögn eða hálfgerðir útúrsnúningar og háðsglott á vörum stjórnarvalda. Þau geta ekki svarað og vilja ekki reyna til þess að móta stefnu, sem geri þeim mögulegt að gefa svar, sem sanngjarnir menn geta sætt sig við. Við höfum á þessu þingi, átta alþm. - þegar á öndverðu þingi - gert tilraun til þess að fá stjórnarvöld - og þá náttúrlega sérstaklega hv. samgmrh. - til samstarfs um að skapa ratljósa leið út úr þeirri ísþoku, sem nú hvílir yfir framtíðinni í þessum málum. Við höfum gert till. um tíu ára áætlun og tíu ára þjóðarátak til að koma Íslandi úr tölu vanþróaðra landa í vegamálum. Við viðurkennum staðreyndina, þ.e. fjárskort Vegasjóðs. Við lokum ekki augunum fyrir kveinstöfum hv. fjmrh. Við grípum það fordæmi, sem þegar hefur skapazt með lántökum, og ég á þar auðvitað ekki við bráðabirgðalánin, sem tekin eru stundum hér og þar í héraði gegn greiðslu af næsta árs framlagi. Sú tegund af lánum hefur lengi tíðkazt. Ég er að tala um það fordæmi, sem felst í töku fastra lána til vegaframkvæmda síðustu árin. Við teljum það barnaskap að láta févana Vegasjóð taka þessi lán lengur. Ríkið verður að gera það og standa straum af þeim og við viljum ekki una því lengur, að slík lán séu tekin skipulagslaust - án áætlunar og án heildartakmarks - eða farið sé með þetta sem eins konar laumuspil eftir geðþótta eins og eins ráðh., þm. eða embættismanns. Ef áformað er að afla fjár á þennan hátt til mikilla framkvæmda á það að gerast fyrir opnum tjöldum frammi fyrir alþjóð manna um land allt og stofna til þess með lokatakmarkið fyrir augum, þ.e. fullnaðaruppbyggingu þjóðvegakerfisins samkv. vegalögum, er lokið verði á þeim tíma, sem menn verða ásáttir um og telja fært og eðlilegt. Við höfum í þessari till., sem ég nefndi áðan, talað um 10 ára áætlun í þessu skyni eða skemmri tíma, ef fært þætti - helzt ekki lengri, en a.m.k. þarf að áætla tímann fyrir fram og hafa ekki þessa óvissu lengur fyrir þorrann af byggðum landsins í framtíðinni í vegamálum. Það er eins í rafvæðingarmálinu. Þar höfum við, þm. Framsfl., þing eftir þing flutt till. um slíka áætlun og með svipuðum rökum, en að því leyti annarrar tegundar, að þar er áætlunarátakið ekki nema brot af vegagerðarátaki nú, sem þjóðin verður að leysa af hendi og hér er rætt um. En þrátt fyrir allt orðagjálfrið um framkvæmdaáætlanir, landshlutaáætlanir og jafnvel áætlanir um þjóðarbúskapinn hefur hæstv. ríkisstj. til þessa dags ekki mátt heyra rafvæðingaráætlun nefnda og annað hvort látið till. um hana daga uppi, vísað þeim frá eða vísað þeim til sjálfrar sín eða nú síðast beinlínis fellt till. í þá átt, eins og gert var við afgreiðslu fjárl. í vetur. Og sagan endurtekur sig í vegamálunum að þessu leyti. Nú fyrir nokkrum dögum var till. okkar áttmenninganna um 10 ára áætlun um fullnaðaruppbyggingu þjóðvegakerfisins, sem jafnframt fól í sér stefnuyfirlýsingu um fjáröflun, vísað frá af stjórnarmeirihluta í hv. allshn. Sþ. Þar var af okkar hálfu, sem að till. stöndum, boðið upp á samkomulag, þ.e. að jákvæð tilraun yrði gerð til að ná samkomulagi í samráði við vegamálastjórann. En það var ekki hægt; ekki einu sinni það. Þarna sátu menn úr ýmsum byggðum landsins, velviljaðir menn í þessu máli, en af einhverjum ástæðum mér óskiljanlegum - sögðu þeir fátt og gáfu aðeins merki um það, hvaða afstöðu þeir hefðu. Mér sýnist hér vera að verki sú kaldræna þverúð eða skilningsleysi á almannaþörf, sem ekki lætur bugast af neinu nema atkvæðaseðlum á kjördegi og alls ekki af rökum, og er illt til þess að vita. Ég var hér áðan að tala um það, að það hefðu verið tekin lán til vegaframkvæmda undanfarin ár. Þessi lán hafa verið sett inn í vegáætlunina eða heimildir til slíkrar lántöku og jafnframt gerð áætlun um notkunina, eins og gera ber samkv. vegal. Ég ætla aðeins að minnast á eitt atriði í því sambandi og inna eftir því, hvort einhverra upplýsinga sé að vænta um það. Þetta hefur sem sé borizt í tal í umr. um skýrsluna, sem hæstv. ráðh. lætur gera ár hvert um framkvæmd vegáætlunarinnar. En mér skilst, að í vegáætluninni, hinni endurskoðuðu, fyrir árin 1967 og 1968, sem afgreidd var í fyrra, hafi verið gert ráð fyrir því, að varið yrði lánsfé til vegaframkvæmda á þessum tveimur árum samtals nálega 290 millj. kr. eða nánar tiltekið 288 millj. kr. Þetta skiptist þannig, að í hraðbrautir átti að verja um 204 millj. kr. bæði árin, í þjóðbrautir nálega 65 millj. kr. og í landsbrautir rúmlega 19 millj. kr. Nú er ekki nema annað liðið af þessum árum, þ.e. árið 1967, en á því ári átti að verja lánsfé til vegaframkvæmda samkv. þessu rúmlega 138 millj. kr. Og þá er auðvitað átt við þessa tegund lánsfjár, sem ég nefndi, en ekki bráðabirgðalánin, sem hvergi eru í vegáætlun, og ekki má blanda því saman. Nú skilst mér, að samkv. vegaskýrslunni hafi ekki verið notaðar . af þessu nema 57–58 millj. kr., þannig að 80 millj. kr. af þessari lánsheimild hafi ekki verið notaðar á árinu 1967. Þessi heimild mun hafa verið samþ. seint í apríl eða í byrjun maímánaðar í fyrra á Alþ., en vegaframkvæmdir hefjast ekki fyrr en nokkru síðar, þegar jörð er orðin þið. Mér og mörgum öðrum þykir þetta einkennilegt, að svona fyrirætlanir skyldu vera uppi í lok aprílmánaðar eða byrjun maí og hafa svo ekki verið framkvæmdar nema að svona litlu leyti, þegar til raunveruleikans kom. Sumir segja, að þetta standi eitthvað í sambandi við alþingiskosningarnar s.l. vor, að stjórnin hafi verið svona bjartsýn fyrir kosningar, en svo hafi bjartsýnin minnkað eftir kosningar. Ég legg ekkert upp úr því. En einkennilegt er þetta samt. Þetta snertir náttúrlega ýmsa landshluta, og ég vil minnast á það hér og tel eiginlega fulla ástæðu til að gera það í sambandi við þetta mál, af því að ég hef ekki fengið svar við því áður í sambandi við vegaskýrsluna, að í mínu kjördæmi átti að úthluta ofurlitlu af þessu lánsfé. Það var reyndar sáralítið. Og mér þykir snubbótt, að það skuli ekki hafa verið reynt að efna þetta, svo lítið sem það var. Í Dalvíkurveginn, sem er hluti af Ólafsfjarðarvegi, átti að verja af þessu 1 millj. kr. á árinu 1967 og í Þingeyjarsýslubraut í Aðaldal annarri millj. Og það var lítið miðað við þessa rausn, sem þarna var um að ræða, en hvorugt virðist hafa verið gert á árinu 1967. Það var ekkert unnið í Dalvíkurveginum. Það var að vísu unnið nokkuð í Þingeyjarsýslubraut í Aðaldal, en það var ekki fyrir svona lánsfé, heldur var þar um að ræða fé, sem kríað var út heima í héraði til bráðabirgða og á að endurgreiðast af framlaginu næsta ár, nema hæstv. ríkisstj. sé búin að breyta þessu. Sé svo, er ég henni þakklátur fyrir. Nú var verið að spyrja um það í umr. um vegaskýrsluna, hvernig á þessu stæði og hvort ekki mundi verða ráðin bót á á næsta ári, og þá ætlunin að taka þá þeim mun meiri lán, til þess að farið yrði eftir vegáætluninni. En nú er þetta frv. fram komið hér á þskj., sem ég hef fyrir framan mig um breyt. á vegal., og það er auðvitað skylt að meta það án fordóma, sem þar er á ferð. Efni þessa frv. er að leggja nýja skatta á umferðina í landinu, þ.e. 1 kr. til viðbótar á benzínlítra, 27 kr. til viðbótar á kg af bílagúmmí og 30–100% hækkun á þungaskatti dísilbíla eftir stærð samkv. því, sem hæstv. ráðh. upplýsti hér áðan. Samtals áætlað, eins og ég sagði, gefur þetta af sér 109 millj. kr. á þessu ári og 157 millj. kr. á næsta ári, en hærri tölur voru nefndar í umr. Þetta eru tölur grg. Þetta er allmikið fé, allverulegur skattur, sem þannig er ráðgert að bæta ofan á aðra nýlega skattahækkun á ökutækin, og ekki verður því neitað, að þessi skattahækkun er á ferðinni á frekar viðsjálum tíma í árferði, sem ekki er nærri eins gott og hefur verið undanfarið. En almennt vil ég um þetta og þessa fjáröflunarleið og fjáröflun til viðbótar í þessu skyni segja það, að þjóðin þarf að mínum dómi að vera við því búin, að fram undan verði að vera stórátök mjög kostnaðarsöm í vegamálum landsins, ef vel á að vera. Það getur verið á komandi tíma óhjákvæmilegt að hækka skatta í þessu skyni. En eins og ég sagði, finnst mér tíminn til skattahækkunar varla vel valinn að þessu sinni. Það er þá líka þess vert að gefa því gaum hvers vegna hæstv. ríkisstj. vill leggja þennan skatt á núna. Það er ástæða til að velta því fyrir sér, þegar maður sér þetta frv., hvort landið í heild megi vænta mikilla og almennra umbóta á þjóðvegunum í hinum ýmsu landshlutum, ef þessi skattur verður á lagður. Í upphafi grg. þessa frv. segir: „Aðkallandi er að ráðast í lagningu hraðbrauta, svo sem nánar er að vikið í aths. þessum. Til þess að það geti orðið, verður að afla fjár til Vegasjóðs.“ Og síðar í grg. er sagt, að rætt hafi verið um undirbúning hraðbrautarframkvæmda sem höfuðtilgang fjáröflunar þeirrar, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Á öðrum stað í grg. er þess þó getið, að fleira komi til greina, og að því er þetta ár varðar, virðist ekki eiga að verja hinu fyrirhugaða skattfé nema að litlu leyti eða a.m.k. minni hluta þess - til vegaframkvæmda á árinu, heldur til að borga umframeyðslu, skuldir og ýmiss konar tæknilega vinnu, sem sumpart er búið að leysa af hendi og sumpart er gert ráð fyrir að leysa af hendi á árinu en ekki nema minni hl. þess til raunverulegra vegaframkvæmda sýnist mér. Hæstv. ráðh. sló dálítið úr og í í sinni ræðu áðan um það, hvað ætti að gera við peningana, en í grg. stendur þetta, og hann ræddi töluvert um það, sem hann nefndi „hraðbrautanefnd,“ sem hefði verið skipuð til þess að gera áætlanir um hraðbrautir og kanna möguleika á útvegun lánsfjár til hraðbrauta - einnig erlendis. Til hraðbrauta teljast samkv. gildandi reglum sem birtar voru, ef ég man rétt, árið 1964, nálega 150 km af þjóðvegunum. En þjóðvegakerfið í heild er 9500 km. Þjóðvegakerfið er þannig sundurliðað samkv. þessari skýrslu frá 1964, að hraðbrautir eru 148.5 km, þjóðbrautir 2960.9 km, landsbrautir 6272.1 km og þjóðvegir í þéttbýli 96.4 km - samtals 9477.9 km eða undir 9500 km, eins og ég sagði áðan. En ég var að tala um hraðbrautirnar og vegamálastjórinn lætur í það skína, að í sambandi við umferðarmælingar eða umferðartalningu, sem hefur átt sér stað, muni hraðbrautir í næstu vegáætlun verða taldar 300–400 km. Ég hef heyrt talað um 400 km, en hæstv. ráðh. talaði hér áðan um 300 km, sem þyrfti að byggja upp, og hefur hann þá sjálfsagt dregið Reykjanesbrautina frá. Ætti þá eftir því að mega gera ráð fyrir að hraðbrautir yrðu taldar í vegáætluninni svona í kringum 350 km, þ.e. sú hraðbraut, sem búið er að byggja upp, og þær hraðbrautir, sem eftir er að byggja upp. Af þessum 350 km er lítill spotti á Norðurlandi. Mig minnir, að hann væri 1964 talinn 10 km við Eyjafjörð, en hér er að langsamlega mestu leyti svo að segja að öllu leyti - um að ræða vegi á Suðvesturlandi út frá höfuðborginni. Fróðir menn, sem ég hef spurt um það efni, segja, að ætla megi, að km í hraðbraut, eins og gert er ráð fyrir að byggja þær, kosti 5–6 millj. kr. Hæstv. ráðh. nefndi hér áðan a.m.k. 5 millj. kr. Þetta er álíka og 10 km í fullgerðri þjóðbraut eða 20 km í landsbraut. Reyndar er þetta ágizkun, en kannske ekki fjarri lagi. Auðvitað er það mikil nauðsyn að byggja upp hraðbrautirnar og koma á þær varanlegu slitlagi. Og að því verður að vinna, að þeim framkvæmdum miði áfram sem fyrst og sem mest og þó með hliðsjón af vegaframkvæmdum í landinu í heild. En ef miklum meiri hl. af öllu nýbyggingafénu, sem hér er um að ræða að skattinum meðtöldum ætti að verja í 350 km á hraðbrautum nær eingöngu hér út frá höfuðborginni, en aðeins tiltölulega litlum minni hl. í alla 9000 km annars staðar á landinu, held ég, að mönnum þyki víða skammt miða á næstu árum. Þá held ég, að margar framtíðarvonir fari að dvína, og held ég, að mörgu byggðarlaginu verði hætt. Ég er ekki að fullyrða, að það sé þetta, sem áformað er eða koma skal. Þetta eru aðeins hugleiðingar út af orðalagi í grg. frv., sem mér þykir vera nokkuð einstrengingslegt, en ef þetta er það, sem koma skal, ef ekki þykir ástæða til þess í sambandi við þetta frv. að láta þeirri landsbyggð, sem ekki er í námunda við hraðbrautir, neina ljósglætu í té, held ég, að mörgum muni þykja þröng fyrir dyrum. Vegamálin eru landsmál. Vegakerfið er einn af helztu hornsteinum landsbyggðarinnar. Það verður að hugsa um þessi mál á landsvísu, ef svo mætti orða það. Það má ekki dragast von úr viti að koma vegakerfinu í heild í viðunandi horf. Þing og stjórn verða að skapa sér yfirsýn yfir þetta mikla verkefni. Við eigum að líta á hraðbrautirnar sem nauðsynlegan þátt og auðvitað dýrasta þáttinn í nauðsynlegri heildarframkvæmd fyrir alla landshluta, öll byggðarlög, stór og smá í þessu landi. Ef ekki er hægt að fá menn til að gera heildaráætlun um kostnað við fullnaðaruppbyggingu þjóðvegakerfisins, er auðvitað ekki hægt að gera sér grein fyrir því með verulegri nákvæmni, hvað þetta mikla verk kostar og hvernig haganlegast eða sanngjarnast væri að raða því niður á tiltekið árabil, t.d. 10 ár. En það er e.t.v. hægt með einföldum aðferðum að gera sér í stórum dráttum grein fyrir því fjármagni, sem líklegt má telja, að hér yrði um að ræða. Ég sem óverkfróður leikmaður gæti t.d. gert mér í hugarlund nú á þessari stundu, að legði þjóðfélagið það á sig að leggja fram og útvega gegn greiðslu síðar 400–500 millj. kr. á ári til nýbyggingar þjóðveganna, þ. á m. hraðbrautanna, yrði uppbyggingu þjóðvegakerfisins í heild - hraðbrauta, þjóðbrauta og landsbrauta - að miklu leyti lokið eftir svo sem einn áratug. Ég gæti gert mér það í hugarlund. En til þess að nefna slíkar tölur með nokkurri vissu þarf auðvitað að liggja fyrir áætlun sérfróðra manna - a.m.k. lausleg áætlun, þótt ekki sé það endanleg áætlun. En svona aðferð hefur tíðkazt hér í löggjöf - að vísu í miklu smærri stíl - að lögbinda árlega framlög til einhverra framkvæmda 5–10 ár fram í tímann stundum ótakmarkað - til að ná settu marki, og þá hefur yfirleitt verið við þetta staðið. Ég þarf ekki að nefna slík dæmi. En hér er um óvenjulega mikið fjármagn að ræða og það fjármagnsfreka áætlun, að slík hefur e.t.v. ekki verið gerð fyrr, en þó þarf sjálfsagt að taka bróðurpartinn af því eða allt að því - að láni. Það yrði ríkissjóður að gera og standa straum af, þangað til verkinu væri lokið og jafnvel lengur. Til þess að taka ákvörðun af þessu tagi þyrfti að gera áætlun, eins og ég sagði, en ef menn vilja ekki gera áætlun og eru ekki fáanlegir til þess að ljá því eyra, að það eigi að gera áætlun fyrr en þá e.t.v. einhvern tíma síðar, er sennilega hægt að komast af án hennar fyrst um sinn, en ákveða markmiðið og leiðina í höfuðdráttum til að ná því með einföldum aðferðum og ákveða tímamark og líklega fjármagnsþörf. Það mætti þá t.d. hugsa sér þá aðferð, að fjármagni hvers árs væri skipt milli hraðbrauta, þjóðbrauta og landsbrauta - þessara tegunda veganna - í hlutfalli við líklega og síðar áætlaða heildarþörf hverrar tegundar vegar fyrir sig. Það er hægt að hugsa sér þessa aðferð. Og þó að ekki liggi fyrir áætlun sundurliðuð eftir árum, vita menn það þá a.m.k., að í lok hins tiltekna tímabils, hvort sem það eru 10 ár eða eitthvað annað, á alls staðar eða a.m.k. víðast hvar að vera kominn viðunandi þjóðvegur. Ef svona væri farið að, held ég, að þjóðin mundi sætta sig við, að á hana væru lagðir töluverðir skattar í þessu skyni og þá náttúrlega helzt þannig, að ekki væri endilega byrjað á sérstaklega óhagstæðu ári í því sambandi. Þá hefðu allir landsmenn, hvar sem þeir eru á landinu til nokkurs að vinna. En skattur á skatt ofan í vegamálum eða til vegamála - 50 millj. kr. í fyrra, 100 millj. kr. í ár, 150 millj. kr. næsta ár - án nokkurs sameiginlegs þjóðartakmarks á þessu sviði er svo sannarlega ekki hin rétta leið. Slíkir skattpinklar ár eftir ár vekja enga sameiginlega þjóðarvon, aðeins gremju og vonleysi margra byggðarlaga, sem sjaldan eða aldrei sjá neina skímu í þessum málum. Það er ákaflega erfitt að styðja slíka aðferð og vita eiginlega ekkert um árangurinn nema þá helzt það, að peningarnir - eða mestur hluti af þeim - eigi að fara í framkvæmdir í litlum hluta landsins, ef það er þá meiningin í raun og veru eins og helzt mætti ráða af grg. þessa frv., en hæstv. ráðh. sló raunar nokkuð úr og í um það efni, eins og ég sagði áðan. Hugmyndir hér á Alþ. um notkun mikilla fjárupphæða á íslenzkan mælikvarða til vegaframkvæmda eru oft furðustaðbundnar a.m.k. í margra augum - 300 millj. kr. í veg fyrir flugvöll, 50 millj. kr. í jarðgöng gegnum fjall, 100–200 millj. kr. til þess að brúa jökulhlaup á sandi, göng undir fjörð eða brú fyrir fjörð. Allt er þetta nýstárlegt í augum þeirra, sem hafa fyrir augum breiðar byggðir eða tengileiðir milli héraða með meira og minna hálfónýtum eða hálfófærum vegum, sem kallaðir eru alfaraleiðir mannflutninga og viðskipta, lífæðir landsbyggðar. Svona dýrar framkvæmdir, eins og ég nefni hér og þar, geta verið mjög æskilegar eða jafnvel alveg nauðsynlegar og jafnvel án ágreinings. En nauðsyn þeirra - nauðsyn slíkra mjög dýrra framkvæmda á mjög takmörkuðum svæðum, sú nauðsyn - skilst miklu betur, ef hún kemur fram sem liður í allsherjarverki fyrir allt landið, sem menn vita og og sjá svart á hvítu, að ekki þarf að bíða eftir alveg óendanlega lengi. Það þarf í þessu máli stórhug, það þarf takmark og það þarf forsjá. Og það þarf réttlæti gagnvart landshlutum, héruðum og byggðarlögum. Ekkert skrifstofu- eða stjórnarráðspukur, sem menn frétta seint og síðar meir og skilja ekkert í, um skatta og fjárveitingar. Það þarf yfirsýn, það þarf stefnu, skýra stefnu, sem allir mega þekkja og þar sem engu þarf að leyna. Og þá, þegar svo er um búið, en aðeins þá, finnst mér, að hægt sé að mælast til, að þjóðin leggi sig fram í þessum málum, en þá held ég líka, að hún sé öll af vilja gerð til þess að gera það.



Herra forseti. Ég skal ekki þreyta hv. þm. á langri ræðu; ég geri það sjaldan. En þegar ég las þetta frv., datt mér í hug konungur í Gyðingalandi hinu forna, sem Salómon hét. Hann var talinn spekingur að viti og glæsilegur konungur, en honum varð það á, að hann skildi aldrei gjaldþol þegna sinna og lagði á þá þyngri skatta en þeir voru færir um að bera, byggði hallir og átti stór kvennabúr og glæsileg hesthús og annað slíkt. En það er nú aukaatriði. En aðalatriðið var, að hann skildi aldrei, hvað þegnar hans voru færir um að bera. Af þeirri ástæðu þreyttust þeir á honum, og þegar sonur hans kom til valda, fóru þeir fram á það við hann, að hann létti af þeim byrðunum. Þegar hann tók því illa, yfirgáfu þeir hann, þannig að með sinni eyðslu og yfirborðsmennsku eyðilagði hann - eða átti mikinn þátt í að eyðileggja - sitt ríki. Mér datt þetta í hug, þegar ég sá þetta vegafrv. Við erum allir sammála um það, að við þurfum fé í vegi og jafnvel meira fé heldur en nú er. Hitt er svo annað mál, að ég hef aldrei getað tekið undir þessar þrotlausu kröfur um, að allt eigi að gera í einu. Við vitum það mjög vel, að það er ekki hægt. Ég veit það, að menn úr þéttbýlum löndum, þar sem fleiri hundruð búa á hverjum ferkm. undrast, hvað við erum búnir að gera mikið í þessu landi, þar sem 200 þús. menn búa. Þeir skilja það ekki, að 200 þús. manns geti lagt vegi, þótt lélegir séu, um þetta land. Og þegar tekið er tillit til þess, á hve stuttum tíma þetta hefur verið gert, þurfum við ekkert að undrast, þótt við höfum ekki steyptar brautir um allt. Við skulum ekkert vera að gera lítið úr því, sem gert hefur verið síðustu tvö kjörtímabil. Það er engin ástæða til þess. Það hefur verið steypt braut suður á Reykjanesið, og það er búið t.d. að koma vegi til Siglufjarðar, sem engum hefði dottið í hug fyrir 30–40 árum, gegnum klettana þar, og það er búið að vinna víðar vel. Hitt verðum við að viðurkenna, að það væri æskilegt að geta gert miklu meira. Svo er annað, sem er töluvert athugavert, og það er það, að það hefur alls ekki verið tekið tillit til burðarþols veganna, þegar bílarnir eru fluttir inn. Það hafa verið fluttir inn stórir og þungir bílar, en þeim hefur verið bannað að hafa nema vissan hlassþunga, og þetta er í raun og veru hrein vitleysa. Ef á að takmarka hlassþungann, sem ég efast ekki um, að þurfi, á ekkert að vera að leyfa mönnum að kaupa nema bíla fyrir þann þunga, sem þeir mega hafa eða rúmlega það. Það er gott að hafa bílinn dálítið sterkari. En ég hef heyrt marga bílstjóra vera vonda yfir þessu. En hitt verðum við að gera okkur ljóst, að það er ekki hægt að heimta stórar fjárhæðir í vegi og vilja engan veginn bera byrðarnar. Við verðum að fara einhverjar leiðir til að afla fjárins, því að það er alveg sama, af hvaða flokki ráðh. væri, enginn getur lagt vegi án þess að hafa fjármagn til þess. Einhverjar leiðir verður að fara. Hitt er svo annað mál, að ég held, að það sé ekki búið að undirbúa nægilega vel, hvernig eigi að snúa sér að þessum svokölluðu hraðbrautum. Ég var að ræða við mann norður á Sauðárkróki. Hann var þar að olíubera veg - ég held það hafi verið s.l. sumar, og hann taldi engan vafa á því, að það væri framtíðarlausnin að olíubera vegina. Hann sagði, að hitt væri allt of dýrt fyrir okkur. Ég skal ekkert fullyrða um þetta. Ég er ekki fagmaður í þessu og er ekki fær um að leiðbeina í því efni. En við getum ekki borið okkur saman við þjóðir, þar sem mörg hundruð manns búa á sama ferkm, þar sem frostin hafa miklu minni áhrif heldur en hér og vatnsgangur er minni, en hann á mikinn þátt í að skemma vegina fyrir okkur. Þess vegna er eðlilegt, að við séum ekki færir um að hafa jafnfullkomna vegi. En ég var ofurlítið hissa á stjórninni að koma með þetta frv. nú. Við vitum það, að það, sem m.a. gerði, hvað bílstjórarnir voru reiðir yfir þessari breytingu á umferðinni - að víkja til hægri - á mikinn þátt í því, að þeir vissu, að þeir þurftu að borga. Það voru margir bílstjórar, sem töluðu við mig og sögðu, að þeir kærðu sig ekkert um að vera borga þennan skatt; þetta væri alveg óþarfi. Ég skal ekki fullyrða um það. Ég held, að okkur hafi ekkert legið á þessari breytingu. Það má vel vera, að það hefði orðið dýrara síðar. En hitt skulum við gera okkur ljóst, að því verður ekki vel tekið af bílstjórunum að verða fyrst að borga þessa breytingu og fá svo á sig þarna í raun og veru þrefaldan skatt af benzíni, gúmmíi og þungagjaldi sama árið. Nú er mér það alveg ljóst, að vegamálastjóra vantar peninga, þó að ekki sé minnzt á neinar hraðbrautir. Hann vantar peninga til að geta gert það, sem þarf að gera til þess að halda við vegunum og halda þeim nokkurn veginn í lagi, þó að ekki sé lagður eyrir í hraðbrautir. Það út af fyrir sig er nú til þess m.a. að fegra málið, að við eigum að fá svo og svo miklar hraðbrautir. En okkur er það alveg ljóst á þeim upplýsingum, sem við höfum fengið, að það vantar fé til að geta framkvæmt það sem búið er að ákveða, halda við vegunum og borga vexti og afborganir af þessum lánum. Á þeim árum, þegar framsókn réð miklu í þessu landi, var oft skrifað um það í blað sjálfstæðismanna hér í bænum, að það væri eyðsla hjá þeim flokki og ráðleysi í fjármálum. Ég vil ekkert vera að gera hlut núv. ríkisstj. verri í þeim efnum heldur en hann er. En ég hef reynt að reikna þetta alveg hlutlaust út, og ég hef komizt að þeirri niðurstöðu, þótt tillit sé tekið til alls - gengisbreytingar, fólksfjölgunar og alls, sem eðlilegt er að taka tillit til, hafi útgjöldin á þessu árabili frá því, að þessi ríkisstj. tók við - eða 1959 skulum við segja, tvöfaldazt raunverulega, þannig að ég held, að væri vel leitað - fyrst framsókn stjórnaði alltaf illa að þeirra dómi og framsóknarmenn voru litlir fjármálamenn - þá held ég, að það hljóti að vera hægt að finna einhvers staðar möguleika á að spara á þessari viðbót, sem hefur komið frá því að þessir lélegu fjármálamenn stjórnuðu. Og sannleikurinn er sá, að það er tekið stórfé í ríkissjóðinn af umferðinni. Hitt verðum við aftur að játa og gera okkur ljóst, að það er ekki hægt að taka þetta fé til veganna nema annaðhvort með því að afla ríkissjóði tekna á annan hátt eða draga eitthvað úr útgjöldunum. Ég held satt að segja, að ríkisstj. geri sér ekki ljóst, hvað gjaldþol fólks er orðið lítið í landinu. Gjaldeyrissjóðurinn er farinn. Hann var um tveir milljarðar fyrir rúmu ári. Nú er hann raunverulega, ef miðað er við sama gengi, kominn í um 700 millj. kr. Og ástæður ríkissjóðs eru ekki glæsilegar. Ég skal játa það. Mér virðist á þeim hagskýrslum, sem við fáum nú, að á einu ári hafi breytzt til hins lakara ástæður hans við Seðlabankann sem svarar 450 millj. kr., þ.e. skuldin sé orðin 23 millj. kr. nú við síðasta uppgjör, en innistæðan var um 430 millj. kr. við áramótin 1966–1967. Því, sem búið er að eyða, verður ekki eytt aftur. Ég sé ekki, að það verði mikill möguleiki á að flytja inn jafnmarga bíla á þessu ári eins og var s.l. ár eða yfirleitt að eyða jafnmiklu á neinu sviði. Við vitum allir, að það er svo að segja greiðsluþrot hjá flestum fyrirtækjum í landinu og hvar kemur þetta gjald niður. Vitanlega hækka bílstjórarnir sína taxta, og það er reynslan, að séu lagðir á nýir skattar, þá er alltaf hækkað meira en sköttunum nemur. Bílstjórarnir fara ekki að borga þetta. Þetta kemur niður á atvinnuvegunum og fólkinu í landinu, og sannleikurinn er sá, að bílar hér á Íslandi eru ekki nein óþarfa eign fyrir heimilin. Þetta eru einu samgöngutækin, og það er búið að hlaða svo ofboðslega á þau kostnaði, að það er hreint ekki fyrir fátæka menn að eiga bíl. Hæstv. ráðh. var að tala um benzínið, að það væri eins dýrt í öðrum löndum. En það eru bara fleiri skattar en benzínið, sem Íslendingar borga. Það er þungaskattur og gúmmígjald og svo þessi smávægilegu innflutningsgjöld eða skattar, sem verður að borga, þegar bíllinn er fluttur inn. Það er helmingur af bílverðinu með söluskatti og öllu saman. Og þessu öllu er hlaðið á fólkið og atvinnuvegina. Og vitanlega fer mikið af þessu beint í ríkissjóðinn. Eðlilegasta leiðin væri sú að minnka það, draga úr því og reyna þá að spara eitthvað annað fyrir ríkissjóðinn. Ég vildi alls ekki taka undir það um daginn, þegar var verið að deila á hæstv. fjmrh. fyrir sparnaðarfrv. svokallaða. Vitanlega var ekki nema brot af því sparnaður, en það verður ekki bæði átt og útilátið, og það varð náttúrlega annaðhvort að fresta framkvæmdum, taka lán til þeirra eða það að leggja fé fram. Þetta var þó viðleitni og í raun og veru virðingarverð viðleitni. Þarna var þó verið að reyna að stinga við fótum. Hitt verðum við að gera okkur ljóst, að það er ekki hægt að spara neitt, sem máli skiptir, nema með því að breyta löggjöf, og það þarf sinn undirbúning. Það veit náttúrlega enginn betur en fjmrh., og það verðum við að gera okkur ljóst. Þetta er hér um bil allt saman bundið í lögum. En það þarf að halda áfram á þeirri leið. Það hefur verið þannig, að alltaf þegar einhver lög hafa verið endurskoðuð, hefur þess verið gætt af fremsta megni, að ekkert væri sparað heldur meira eytt. Ég benti hér einu sinni á, að það væri bezt að spara til kirkjumála - ekki það, að ég vildi hafa þessar messur af fólkinu. Það hlustar nú raunar lítið á þær. Það mætti koma þeim miklu betur fyrir. Það væri hægt að fá prestunum meira verkefni, þannig að of lítið verkefni eyðilegði þá ekki. Það væri hægt að spara annan hvorn prest úti í dreifbýlinu. Svo var skipuð nefnd. Auðvitað voru meira og minna prestar í henni. Útkoman varð, að það var eytt meira, og þannig hefur þetta verið á öllum sviðum. Af því kemur þenslan. Ráðherrarnir eru eins og Salómon konungur; það er meira og meira eytt án tillits til þess, hvort gjaldþolið er fyrir hendi eða ekki. Svo eru lögregluþjónar rápandi út um allt land. Það er búið að fjölga þeim mikið og maður má ekki senda unglinga með traktor í kaupstað, án þess að þeir séu að hlaupa á eftir þeim, þótt þeir aki miklu betur en „löggan“ sjálf, til að vita hvort allt sé nú í lagi með merkið á traktornum, hann tryggður og drengurinn með öll réttindi. Þetta er orðin hálfgerð plága á manni. Þegar mennirnir hafa ekkert að gera, eru þeir eltandi mann alls staðar út af öllu - hvaða smámunum, sem er. Ég held, að það mætti fækka þeim víðar en á Keflavíkurflugvelli og væri hægt að fækka þeim meira þar en gert er. Svo eru náttúrlega fjöldamargir liðir; það þarf að strika út fleiri hundruð millj. kr. Það þarf að taka almennilega á þessu. Það þarf að nota hagsýni í hlutunum. Það eru sumir menn, sem eyða helmingi meira heyi en aðrir bara af hreinni glópsku og eiga ekkert betri kindur. En það er ekki hægt að kenna fjármennsku. Það þarf hagsýni við sérhvert hneppi, sem maður gefur, og það þarf að nota hverja stund, sem gott er veður til þess að spara. Það er ómögulegt að gera fjármálaglópa að fjármálamönnum. Það er ekki hægt að gera latan hest að gæðingi. En það eru alls staðar möguleikar, ef reynt er að nota hagsýni og einhver samtök eru um það. Hitt er mér alveg ljóst, að það er ekki þægilegt, ef tveir flokkar eru ráðandi, jafnvel þó að einn sjái rétt og vilji koma góðum hlutum fram, þá er það ekki auðvelt í mörgum tilfellum, því að það eru stundum skrýtnir menn í skutnum, og því gengur illa að róa skipinu þess vegna. Það eru t.d. fjölskyldubætur. Það er ekki nokkur ástæða til þess að vera að borga með tveimur fyrstu börnum hjá fólki, ef fólkið hefur sæmileg laun. Ég efast um, að það sé nokkur kostnaður við þau, því að foreldrarnir tolla betur heima og eyða minna í ferðalög og skemmtistaði, ef þau eiga einhverja krakka og hafa eitthvað til að hugsa um. Þá eru atvinnuleysistryggingar. Þær kosta líklega upp undir 100 millj. kr., þjóðin er skattlögð um þá upphæð á ári. En það mundi alveg nægja fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð að hafa vextina, og það væri m.a.s. hagnaður, ef ríkisstj. þóknaðist að vera ekki að fella gengið annað hvert ár. Það væri miklu betra, ef gengið fengi að vera í friði, að hafa bara vextina heldur en vera að skattpína fólkið á þennan hátt. Það er meira en framlög ríkisins. Það eru bæjarfélög og öll fyrirtæki í landinu, gjaldþrota fyrirtæki, sem eru pínd. Þarna eru stórir liðir. Það væri hægt að endurskoða öll menntamálin og gera þau miklu hagkvæmari og hagnýtari heldur en þau eru. Það væri, held ég, lítill skaði, t.d. að þessi kennsla í hagfræði væri lögð niður við Háskólann. Ég veit eiginlega ekki, hvað verður af þessum fuglum, sem læra hagfræði þar. Ekki eru þeir í atvinnulífinu. Við heyrum aldrei til þessara spekinga, því þessir hagfræðingar, sem eru aðalmenn hér, hafa farið til útlanda, lært eitthvað þar og koma svo með vizkuna þaðan. Hún er innflutt, og raunar hefur aldrei neitt staðizt af því sem þeir hafa reiknað út, en það er nú annað atriði. Hvað á það að þýða t.d. með lögfræðinga að láta alla vera 6 ár við lögfræðinám, einnig þá, sem ætla að verða óbreyttir rukkarar í bænum, stunda útlánastarfsemi eða gera skattskýrslur fyrir menn. Ég hélt, að það þyrfti ekki 6 ár til þess að læra þetta. Ég held, að það væri hægt að hafa einhver þrep á þessu og láta 3 ár nægja handa þessum mönnum, en hafa svo aftur lengra nám fyrir dómara. Þannig er þetta á ýmsum sviðum. Það þarf að endurskoða þetta allt saman. Það þýðir ekkert fyrir stjórnarandstöðuna að skammast út af þessu, að það sé eytt of miklu í hlutina og þora svo aldrei að benda á neitt. Ég er algerlega á móti því. Ég álít, að séum við að tala um það, að það eigi að lækka útgjöldin, sé skylt að benda á það. Ég væri oft búinn að koma með till. í þessa átt, ef ég væri ekki alveg fyrir fram viss um, að þær yrðu kolfelldar. Það er alveg sama, þó að við færum að koma með eitthvað, hvort það væri heldur ég einn eða fleiri, það yrði auðvitað fellt. Og það var t.d. búið að benda á sumt af þessum sparnaðarliðum, sem hæstv. fjmrh. kom með í þessum bandormi sínum eða hvað hann var kallaður. Það var búið að benda á það áður, en það var auðvitað ekkert hlustað á það, þannig að við höfum afsökun, þó að við séum ekki að leggja fram sparnaðartill., því að það er ómögulegt að spara neitt, nema það komi við einhvern. Það er útilokað. Það var réttilega tekið fram af hæstv. fjmrh., þegar hann var að ræða um þetta mál. Það er ekki hægt að spara peninga, án þess að það komi einhvers staðar óþægilega við. Við verðum að athuga, að nú er gjaldþolið lítið. Það var hægt að greiða þessa skatta 1965 og 1966, en þjóðin getur ekki greitt jafnmikið í ár. Og svo á að bæta ofan á alla þá kássu, sem fyrir er. Það er raunar liðið á árið, en það er gert ráð fyrir því, að þessir skattar verði hátt á annað hundrað millj. kr. á ári. Ég vil ekki fara þá leið. Ég er ekki að deila á þá, sem frv. hafa lagt fram. En ég álít ekki skynsamlegt að knýja það fram og alls eigi skynsamlegt fyrir ríkisstj. Ég held satt að segja, að ríkisstj. sé nógu illa liðin nú hjá bílstjórunum, þó að hún bæti þessu ekki við. Ég hef alltaf látið mér annt um hana, af því að ég er mannvinur. Ég álít, að ríkisstj. sé alls ekki of vinsæl hjá þeim. Svo er náttúrlega annað, hvernig á að byggja upp þessa varanlegu vegi. Við verðum að gera það upp við okkur. Þetta er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Norðurl. e. var að tala um hér áðan. Fólkið, sem ekki nýtur beztu veganna, er látið borga þá. Það er búið að fara inn á þá leið að skattleggja mennina, sem aka um vegina, með vegaskattinum suður á Reykjanes. Út af fyrir sig var ég í vafa um; hvort sú stefna væri rétt, þó að ég viti, að það borgar sig fyrir þá að borga vegagjaldið. En það kemur mönnum í illt skap að þurfa að stoppa til að taka upp peningana. En úr því að þeir stoppa og borga skiptir það ekki miklu, hvort þeir borga 10 kr. meira eða minna. Þetta er aðallega sálrænn hlutur. En ég veit, að þeir vinna þetta upp einungis með benzínsparnaði. En er þá ekki rétt að halda þessu áfram, láta þá, sem nota vegina, greiða þá, leggja veg austur fyrir fjall og láta umferðina borga hann. Ég hygg, að þeir spari það í benzíninu, þegar lítrinn kostar á tíundu krónu. Það er fljótt að koma, að maður tali nú ekki um slitið á bílunum. Og það þarf ekki að leggja þetta á fólkið, sem aldrei nýtur þess að fara þessa vegi. Svo gæti Seðlabankinn lánað, og það væri ekkert illa til fundið, þó að hann léti t.d. í þetta þessa okurvexti, sem hann tekur af hinum bönkunum. Það verða anzi margar millj. kr. í ár. Hann lánar þeim yfirdráttinn fyrir 16%. Svo er annað, sem talsvert er búið að tala um, og það eru þessar skuldir. Satt að segja þurfum við mjög að vara okkur á að taka ekki óhófleg lán í vegi, því að vextirnir eru drjúgir. Ég er ekki að álasa ríkisstj. fyrir þau lán, sem hún hefur tekið. Það skiptir miklu máli að geta lokið Reykjanesbrautinni og framkvæmdum eins og t.d. Strákagöngunum. Það var verk sem þurfti að taka í einu, og í þannig tilfellum getum við sætt okkur við að taka lán, og þáð getur verið skynsamlegt og rétt. En að fara að taka fleiri hundruð millj. kr. að láni til þess að leggja vegi og þurfa svo að borga vexti af því, ef það er ekkert sérstakt sem knýr á með að ljúka vissum hluta í einu, tel ég það mjög mikið vafamál. Við verðum að athuga það, að tökum við stórlán, verðum við að hafa möguleika til þess að standa í skilum með það. Ég hefði haldið, að það væri réttara að fara hægara í bili. Það gerir ekkert til, þó að frv: sé lagt fram og rætt, en ég held, að það væri rétt að láta það ekki fara í gegn á þessu þingi, heldur athuga málin betur. Ég skil það vel, að einhvern veginn þarf að fá peninga til þess að geta staðið við þá áætlun, sem búið er að gera á næsta ári. Mér skilst, að það sé ekki hægt nema fá meira fé á einhvern hátt. Það er ekki hægt að breyta fjárl. héðan af. Það er varla hægt að búast við, að það verði hringlað meira í þeim eða þeim breytt svo, að sparað verði fé fyrir ríkið í þetta sinn. En það væri hægt að taka lán, og vitanlega getur Seðlabankinn hjálpað með brbl., ef vill, og væri þá ekkert of góður til þess að lána vaxtalaust, finnst mér, einhverja upphæð. Hann getur þá búið til pínulítið meira af seðlum; það ætti ekki að gera neitt. Hann þarf ekki að borga vexti af þeim. Það er eðlilegt, að seðlaveltan aukist eitthvað, þegar alltaf er að minnka verðgildi hverrar krónu. En það má ekki ganga of langt í því. Hann hefði einhver ráð með svona 50–60 millj. kr. En í versta tilfelli, ef ráðh. telur ógerning annað en að fá einhvern veginn meira fé, þá yrði t.d. einn liðurinn tekinn núna og hitt fátið bíða og athugað, hvort ekki væri hægt að fá ríkissjóð til þess að gefa eitthvað eftir af því, sem hann fær af umferðinni, og draga þá úr öðrum útgjöldum og gera það meira en gert var með þessum bandormi. Það þarf að gera miklu stærri átök, ef gagn á að vera að því. Það þarf að spara hundruð millj. kr. Í versta tilfelli þarf að samþykkja einn liðinn af þessum þremur, sem í frv. eru. En ég er á móti því að bæta þessu fyrst á bifreiðaeigendur, og svo velta þeir því yfir á atvinnulífið nema þeir, sem eru með einkabílana; þeir geta það náttúrlega ekki. Og þá kemur það á launafólkið í landinu, sem ekki þykist vera of vel haldið. Ég held, að það sé of langt gengið að knýja þetta fram eins og þetta er. Ég held, að það sé ekki hyggilega gert, og ég held, að ríkisstj. geri sig ekki vinsæla á því. Ég veit vel, að menn vilja vegi. Það er hægt að heimta og heimta. Þegar ég var að byggja íbúðarhús, þá varð ég að flytja bæði sementið og mölina á klökkum. Og við, sem vöndumst þessum erfiðleikum getum ómögulega verið að vanþakka þá breytingu, sem orðin er. Ég veit vel, að það er æskilegt að hafa betri vegi, en það eru takmörk fyrir, hvað fólkið getur borgað. Það eru takmörk fyrir, hvað hægt er að leggja á það þunga skatta. Það þýðir ekkert að heimta hluti nema geta bent á einhver a leið til að afla fjármagnsins til framkvæmdanna. Ég álít, að við ættum að athuga vel, hvort leiðin á ekki að vera sú sama og var farin suður á Reykjanesi, þ.e. að láta þá greiða vegina, sem nota þá. Sanngjarnast væri það, því að hinir, sem aldrei nota þá, verða annars að borga skattana, en njóta ekki neins af ávöxtunum af því, að þessar vegabætur eru gerðar.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið. Það voru aðeins nokkrar aths., sem ég vildi gera við ræðu hæstv. samgmrh., en hann vék hér að nokkrum þeim atriðum, sem ég hafði minnzt á, og það með þeim hætti, að mér þykir ástæða til þess að svara því nokkrum orðum. Hæstv. ráðh. endurtók það nokkrum sinnum í sinni ræðu, að þau gjöld, sem hér er ráðgert að leggja á, kæmu eingöngu niður á bifreiðaeigendum, og það væri sanngjarnt, að þeir bæru þessi gjöld, því að þeir ættu líka að njóta hinna góðu vega, sem ættu að koma í staðinn. Ég hafði bent á það áður, að þetta er í grundvallaratriðum rangt hjá hæstv. ráðh., vegna þess að það er vitað mál, að af þessum hækkuðu gjöldum mun leiða, að flutningstaxtar í landinu hækka. Á því er enginn vafi. Fargjöld munu almennt hækka. Sjálfur hefur hann gefið upplýsingar um það, að mjólkurverð í landinu muni hækka sem afleiðing af þessum gjöldum. Það er því auðvitað enginn vafi á því, að hér er um að ræða álögur, sem muni koma út í hinu almenna verðlagi og hafa sín áhrif, bæði til þess að íþyngja atvinnurekstrinum í landinu með hækkuðum flutningsgjöldum og auknum rekstrarkostnaði, og einnig mun þetta hafa þær afleiðingar, að hin almenna verðlagsvísitala í landinu hækkar, og þar með hækkar kaupgjald í landinu, og það íþyngir einnig atvinnurekstrinum. Undan þessu er ekki hægt að víkjast. Ef um það hefði verið að ræða að koma hér sérstökum gjöldum aðeins á bifreiðaeigendur eina, átti vitanlega að velja hér aðra leið. Þá hefði t.d. komið til mála að leggja hér á sérstakan lúxusbílaskatt, sem stundum hefur verið talað um áður, og flokka undir það svona meginhlutann af einkabílum í landinu. Það var vitanlega hægt að láta þá aðila taka verulegan þátt í þessu, og þeir gátu ekki velt þessu af sér. Þá var þetta skattur á þessa aðila. En þessi leið, sem valin er, hlýtur að leiða af sér almenna hækkun í fjölmörgum greinum í hinu almenna verðlagi í landinu. Svo vék hæstv. ráðh. að þessu, sem ég hafði minnzt á, að væri látið skína í það, að sú tekjuöflun, sem hér er á ferðinni, ætti að standa undir stórframkvæmdum í vegagerð á næstunni. En ég hafði bent á það, að í þessu frv. er ekki að finna neina tryggingu fyrir því, að þær tekjur, sem hér á að afla, renni raunverulega til nýrra stórframkvæmda. Það er engin trygging til í frv. fyrir því. Hér er um að ræða hreina tekjuöflun fyrir Vegasjóð, og það er alveg greinilega fram tekið í grg. frv., að allar tekjurnar af hinu nýja gjaldi, sem inn eiga að koma á yfirstandandi ári, eiga að fara í almenn útgjöld Vegasjóðs, en ekki til framkvæmda við það að leggja nýjar hraðbrautir í landinu. Um þetta þarf ekkert að deila. Þetta kemur alveg greinilega fram í grg. frv., og hæstv. ráðh. hefur í rauninni sjálfur gert grein fyrir því. Allar tekjurnar á þessu ári eiga að fara í venjulegar framkvæmdir Vegasjóðs. Og ég held, að allar líkur bendi til þess, að Vegasjóður þurfi að nota sams konar upphæð - þó sennilega nokkru hærri á öllu árinu 1969 til hliðstæðra útgjalda, og þá verði lítið af hinum nýju tekjustofnum, sem geta raunverulega runnið til þessara stórframkvæmda, sem látið er svona skína í, að ráðizt verði í. En hæstv. ráðh. hefur þá þann hátt á, að hann talar um annars vegar, að hér sé að vísu um nýjar álögur að ræða upp á 157 millj. kr. miðað við heils árs grundvöll, en segir þó hins vegar, þegar hann fer að ráðstafa þessum tekjum, að þær séu 190 millj. kr. Það er sem sé ósköp þægilegt að tala um það, að álögurnar séu 157 millj. kr., en tekjurnar, þegar á að fara að ráðstafa þeim á eftir, séu hins vegar 190 millj. kr. Ég teldi því, að það væri nokkuð nærri lagi, að hinar raunverulegu álögur á árinu 1969 yrðu um 190 millj. kr., en ekki 157 millj. kr., eins og talað er um. En ég held líka, að hin almennu útgjöld Vegasjóðs muni líka verða hærri á árinu 1969 heldur en þau voru á árinu 1967 og verða á árinu 1968. Hin almennu útgjöld Vegasjóðs munu einnig fara hækkandi. En hæstv. ráðh. var að gera því skóna, að e.t.v. væri hægt að verja til hraðbrautaframkvæmda á árinu 1969 110 millj. kr. Þetta er auðvitað alveg úr lausu lofti gripið hjá hæstv. ráðh. Hann hefur ekkert fyrir sér í því, að þessi fjárhæð verði raunverulega til ráðstöfunar í þessum efnum til nýrra framkvæmda við byggingu varanlegra hraðbrauta á árinu 1969. Enda kom það líka í ljós - og það var einmitt það, sem ég vildi gjarnan fá hér fram - að eftir því, sem leið á ræðuna hjá hæstv. ráðh., fann hann betur og betur, að það var ógætilegt að tala um þetta svona einhliða, og undir ræðulokin sagði hæstv. ráðh., að þegar semja ætti nýja vegáætlun á næsta hausti, gæti vel verið, að á nýjum tekjustofnum þyrfti að halda til þess að standa undir hraðbrautabyggingunum eða stórframkvæmdunum. Þá kom það. Það er nefnilega von á því, að það verði komið fram með nýjar till. síðar um nýja tekjuöflun til þess að standa undir þeim stórframkvæmdum, sem er verið að gera ráð fyrir, að ráðast eigi í, og auðvitað þarf að vinna að fyrr eða síðar. En það, sem hér er um að ræða, er hrein og venjuleg tekjuöflun handa þeim Vegasjóði, sem starfað hefur á undanförnum árum að ákveðnum verkefnum og hefur þau verkefni áfram með höndum. Það kemur sem sé í ljós, að Vegasjóð vantar tekjur rétt eins og þegar fjmrh. er að lýsa því, að ríkissjóð vantar tekjur. Vegasjóður hefur eytt umfram í ýmsar framkvæmdir á s.l. ári. Vegasjóður þarf að hafa meiri útgjöld á árinu 1968 en 1967 vegna kostnaðarins af gengisbreytingunni. Vegasjóður hefur þurft að eyða talsverðum umframgreiðslum vegna árferðis. Skyldi ekki eitthvað þurfa að eyða umfram á árinu 1968 líka vegna árferðis, og kannske þurfi að greiða það á árinu 1969? Það mætti alveg segja mér það, að útlitið í ár væri ekkert betra með árferði á þessum vetri heldur en það var á síðasta vetri. Hér er því alveg ábyggilega um það að ræða, að það er verið að afla tekna til almennra útgjalda Vegasjóðs með því að leggja á þær álögur, sem þetta frv. fjallar um. En það þykir bara henta, um leið og þessar álögur eru ákveðnar, að segja: Já, en það þarf nú að leggja mikla og góða vegi alla leið austur á Rangárvelli og upp í Borgarfjörð. Þetta eru dýrar framkvæmdir. Og hver vill ekki fá steypta og góða vegi? Og hæstv. ráðh. endaði sitt mál svo með því að segja, að hann væri alls ekki viss um það, að við, sem andæfum þessu frv., nytum meiri vinsælda en hann í okkar tillagnagerð. Það má vel vera, að það verði býsna margir, sem segi: Jú, við viljum fá góðu vegina. Hæstv. ráðh. orðar það, að menn eigi að fá góða vegi, og þeir taka kannske undir með honum í þeim efnum. Og e.t.v. verða einhverjir, sem vilja gjarnan leggja á sig þessi nýju útgjöld, sem felast í þessu frv., vegna þess að þeir trúa því, að þeir eigi að fá nýja og góða vegi fyrir þennan pening. En það er bara alls ekki um það að ræða. Ég held, að það sé rangt að fara þá leið. Að því leyti til, sem Vegasjóð vantar alveg óhjákvæmilega einhverjar fjárhæðir til þess að standa undir sínum óhjákvæmilegu útgjöldum, varð ríkissjóður að hlaupa undir bagga, og það var hægt af hans hálfu að gera það með því að skera þar nokkuð meira niður útgjöld, en ráðgert hefur verið. En ég vil jafnframt lýsa yfir því sem minni skoðun, að ég tel, að það komi fyllilega til greina að afla ákveðinna tekna t.d. upp á 150–190 millj. kr. til tiltekinna framkvæmda í vegagerðarmálum í landinu og hinda það þá um leið í l., að hinar nýju tekjur skuli renna til tiltekinna framkvæmda og ákveða þær um leið. En til þess að ég telji rétt að ráðast í þetta, þarf þó að vera til grundvöllur í landinu fyrir því að afla þessara tekna. En ég sé ekki þann grundvöll, eins og á stendur nú. Ég vildi spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort hann mundi t.d. vilja afgreiða þetta mál á þeim grundvelli nú, að ákveðið yrði, að af þessari tekjuöflun skyldi t.d. helmingurinn renna til þess að byggja upp tilteknar hraðbrautir á varanlegan hátt og hinn helmingurinn skyldi ganga til tiltekinna annarra stórframkvæmda í vegagerðarmálum úti á landi, því að það er auðvitað enginn vafi á því, að þar þarf á ýmsum stórframkvæmdum að halda þ.e. stórframkvæmdum á mælikvarða landsbyggðarinnar ekki síður en í lagningu góðra vega hér út frá höfuðstaðnum. Og þar sem hér er gert ráð fyrir því, að allir þeir, sem bíla reka í landinu, verði sameiginlega að greiða þessi nýju gjöld, er auðvitað eðlilegt, að tekjunum verði ráðstafað í þjónustu allra landsmanna, en ekki aðeins í þjónustu nokkurra. Vill hæstv. ráðh. afgreiða þetta mál á þeim grundvelli, að helmingurinn af hinum nýju tekjum verði bundinn í það í löggjöfinni að leggja varanlegar hraðbrautir hér út frá þéttbýlinu við Reykjavík og hinn helmingurinn gangi til tiltekinna stórframkvæmda víðs vegar úti um landið? Ég teldi rétt að afgreiða málið þannig, þegar almennt er talinn vera grundvöllur fyrir því að leggja slík gjöld á, sem hér er um að ræða. Hæstv. ráðh. telur þann grundvöll vera nú þegar fyrir hendi. Hann vill ráðast í það að leggja þessi gjöld á, en hann vill ekki binda það á neinn hátt í löggjöfinni, hvað eigi að gera við féð. Féð á bara að renna í hinn almenna Vegasjóð, og hann ætlar að nota það í umframgreiðslu frá árinu 1967 í aukakostnað við viðhald og aðrar framkvæmdir, sem verða á árinu 1968 vegna gengisbreytingarinnar og vegna ýmiss konar aukaútgjalda, sem orðið hafa, og veðráttunni er sérstaklega kennt um. En segir svo hins vegar við þá, sem eiga að borga gjaldið: Já, en það á að nota þetta fé til þess að leggja hér nýja og góða vegi. Þetta er að segja rangt til um eðli málsins, og ef hitt liggur svo í rauninni fyrir, sem mér fannst koma allskýrt fram í lok ræðu hæstv. ráðh., að ef til vill þyrfti að leggja á ný gjöld vegna stórframkvæmdanna við gerð næstu vegáætlunar á næsta hausti, þá þykir mér nú heldur illilega vera farið aftan að mönnum í þessum efnum að ætla að réttlæta þessar álögur nú með stórframkvæmdum. Ég get alveg tekið undir það, sem hv. 5. þm. Norðurl. v. sagði í sinni ræðu. Ég vil ekki gera neitt lítið úr því, sem gert hefur verið í vegaframkvæmdum nú síðustu árin. Ég tel, að vegagerðin suður til Keflavíkur hafi verið mjög myndarleg og átt fyllilega rétt á sér, og ég hef ekki orðið var við það, að neinir þm. hafi amazt við þeirri framkvæmd, þó að lán hafi verið tekið til hennar og sá vegur gerður. Ég tel líka, að vegagerðin til Siglufjarðar hafi átt rétt á sér, og met hana fyllilega, sömuleiðis Múlaveginn, Ennisveginn og aðra slíka vegi, sem hér hefur verið minnzt á. Ég vil ekki á neinn hátt gera lítið úr þessum framkvæmdum, og ég vil heldur ekkert draga úr því, að það er mikil þörf á því að ráðast bæði í byggingu hraðbrautanna hér út frá Reykjavík og eins í ýmsar stórframkvæmdir í vegagerðarmálum víða úti um land. Það er þörf á þessu. En til þess að rétt sé að afla tekna á þann hátt, sem lagt er til í þessu frv. til slíkra framkvæmda, verða að vera skilyrði fyrir því í landinu, að atvinnulíf landsmanna þoli fleiri pinkla á sig heldur en búið er að hengja á atvinnulífið, en ég held, að það þoli ekki fleiri pinkla. Og það er mín skoðun, eins og ég hef hér marglýst, að ég tel, að það, sem nú er orðið aðkallandi, sé einmitt að færa niður útgjöld ríkissjóðs talsvert verulega, til þess að þau geti heitið í einhverju samræmi við þær heildartekjur, sem við höfum úr að spila í sambandi við afköst atvinnuveganna í landinu. Ég tel það alveg ástæðulaust af hæstv. ráðh. að klifa hér á því í sífellu, að af yfir 5000 millj. kr. útgjöldum ríkisins sé ekki hægt að færa þau útgjöld nokkuð niður, þegar sérstaklega stendur á í efnahagslífi þjóðarinnar. Ég held, að hæstv. ráðh. hafi gert allt of mikið af því, að halda þessu fram, því að það er enginn vafi á því, að væri góður vilji fyrir hendi, væri hægt að færa þessi útgjöld allverulega niður. Hæstv. ráðh. lýsti undrun sinni yfir því, að ég skyldi lýsa því hér yfir, að ég væri andvígur þessu frv. eins og það liggur hér fyrir. En ég tel, að ég hafi leitt að því allveruleg rök, hvernig stendur á því, að ég er það. Ég hefði ekki snúizt gegn þessu frv., ef aðstæður í efnahagslífinu hefðu verið með öðrum hætti en þær eru nú, en við höfum orðið fyrir þannig áfalli, og heildargjöldin, sem nú hvíla á atvinnulífinu, eru svo mikil - og ekki hefur tekizt að fá fram, að þeim væri aflétt í mörgum tilfellum - að ég tel ekki fært sem stendur að bæta hér við nýjum álögum. En hitt tek ég svo jafnframt fram, að þegar að því kemur, að ég fyrir mitt leyti tel fært að leggja á nýjar álögur til þess að leysa nauðsynleg vandamál, eins og þessi stóru vegagerðarmál eru, vil ég líka binda það um leið í löggjöfinni, að þær tekjur, sem innheimta á, renni til tiltekinna átaka í þessum efnum, en fari ekki í einhvern almennan rekstrarsjóð, en ég held, að sá sjóður verði að notast við þær tekjur, sem hann hefur, miðað við þær aðstæður, sem við búum við nú. Ég skal svo ekki lengja þetta frekar, því að málið á eftir að fara í n., og er þá vitanlega næg aðstaða til þess að ræða það frekar síðar, ef ástæða þykir til að öðru leyti.



Herra forseti. Því miður hef ég e.t.v. misst eitthvað af því, sem hæstv. samgmrh. sagði í sambandi við ræðu mína, vegna fundarhalda, sem ég og aðrir þm. Vesturl. tóku þátt í með mönnum þaðan vestra, en ég vona, að það hafi ekki verið til tjóns, því að það mikið heyrði ég af ræðu hæstv. ráðh., að ég fann viðhorf hans til ræðu minnar. Í sambandi við hraðbrautanefndina sagði hæstv. ráðh., að hún hefði undirbúið áætlun, en samkv. henni ætti að hefja framkvæmdir í sambandi við varanlega vegi í landinu. Út af þessu vil ég segja það, að vegamálaskrifstofan undirbjó lagningu Keflavíkurvegarins, og ég hef aldrei heyrt, að það hafi verið deilt á þá stofnun fyrir það, að undirbúningur að því verki hafi ekki verið nægjanlega vel af hendi leystur, svo að ég sé ekki, að þrátt fyrir það, þó að þeir góðu menn, sem sitja í þessari n. eins og aðalbankastjóri Seðlabankans og forstöðumaður Efnahagsstofnunar, séu til margra hluta góðir, þá hélt ég, að þeir væru ekki öðrum mönnum færari að undirbúa verkfræðilegar áætlanir um vegagerð.  Hæstv. ráðh. sagði, að fjármagn það, sem væri tekið til vegamálanna og ég vildi ná frá ríkissjóði, væri tekið frá fólkinu í landinu. Þetta eru ekkert ný sannindi. Þessir skattar, sem hér er verið að hækka, eru líka teknir af fólkinu í landinu. Bifreiðaeign landsmanna er orðin mjög almenn, og auk þess hefur þetta áhrif á flutninga í landinu að verulegu leyti og kemur það m.a. fram í grg. frv., þar sem að þessu er vikið og upplýst er, að það muni hækka mjólkurlítrann um 12–14 aura vegna aukinna flutningsgjalda. Þess vegna er hér um almenna skatta að ræða, og þeir eru teknir frá fólkinu alveg hreint eins og þeir skattar, sem við viljum, að sé skilað til umferðarinnar - og kannske þó þessum enn þá frekar. Það, sem ég tel, að hafi verið gert með vegal. 1963, var, að mörkuð hafi verið þá af Alþ. sú stefna, að sérskattarnir af umferðinni í landinu skyldu vera notaðir til vegamála. Þessir sérskattar, sem eru eingöngu miðaðir við bíla, eru benzínskattur, þungaskattur, gúmmígjald og leyfisgjald af bifreiðum. Þessir fjórir skattstofnar eru sérskattar, og það var laukrétt stefna miðað við það, að Vegasjóður stæði fyrir öllum vegaframkvæmdum í landinu. Þá bar einnig að afhenda honum leyfisgjaldið af bifreiðum, vegna þess að það er sérskattur, og það er það, sem við höfum deilt við hæstv. vegamálaráðh. um, að þessi skattur var eftir skilinn. Það er brot á þeirri grundvallarreglu, sem l. eru byggð á, en við höfðum ekki gert till. um það að taka almenna tolla. Við höfum farið fram á leyfisgjaldið, og það er alveg í samræmi við l., og það er algjört brot á grundvallarreglunni, að þessi sérskattur skuli ekki vera einnig látinn ganga til Vegasjóðs auk þess, sem öllum er ljóst, sem vilja hugsa málið raunhæft, að Vegasjóði mun nú ekki af veita. Hæstv. ráðh. sagði, að það mætti segja það, að Vegasjóður hefði þá seilzt eftir tekjumöguleikum ríkissjóðs, þegar t.d. voru hækkaðir 1965 þessir skattar, sem nú er verið að hækka. Það er ekki svo, vegna þess að löggjöfin er búin að marka þessa stefnu, að sérskattarnir tilheyri Vegasjóði, og hlutverk Vegasjóðs á svo að vera að byggja upp vegakerfið í landinu, en ríkissjóður á ekki að hagnýta sér þessa skatta eins og benzínskatt, þungaskatt og gúmmígjald og ekki heldur leyfisgjöldin. Það er rétt. Þannig á það að vera, meðan þessi stefna ríkir um framkvæmd vegamálanna og uppbyggingu þeirra í landinu. Hæstv. ráðh. sagði, að ósköp hefði tal mitt verið ábyrgðarlaust. Honum leið bara illa vegna þess, hæstv. ráðh., að menn skyldu tala af svona miklu ábyrgðarleysi og láta eins og þeir skildu ekki hlutina. Nú ætla ég ekki að fara að deila við hæstv. ráðh. um ábyrgð og ábyrgðarleysi, og ég veit ekki, hvort hæstv. ríkisstj. hefur efni á því að tala um ábyrgðarleysi í athöfnum annarra, ef hún lítur á sínar eigin framkvæmdir. Ég dreg það mjög í efa, þegar litið er á athafna- og framkvæmdasögu hæstv. ríkisstj. undanfarin góð ár og þær aðgerðir, sem hún annað veifið hefur verið að beita í þjóðmálunum, að henni farist mikið að tala um ábyrgðarleysi. En svo að ég snúi mér að þessari spurningu um ríkissjóð og að því, hvort ríkissjóður hafi lagt til vegamálanna núna eins og ætlunin var, þá vil ég benda hæstv. ráðh. á það, að það hefur verið gengið nokkuð frjálslega um afgreiðslu fjárl. bæði fyrr og nú, t.d. árið 1965 eða við fjárlagaafgreiðslu fyrir árið 1966, þegar þessi hæstv. ráðh. var fyrst neyddur til - en ég tel, að hann hafi verið neyddur til þess - að fella niður 47 millj. kr., þá var talað um ábyrgðarleysi af okkur, og við lögðum til að taka þær inn á fjárl. og töldum nauðsynlegt að sjá fyrir tekjum til að mæta þeim. En hvað fóru tekjur fjárl. mikið fram úr áætlun það ár? Tæpar 900 millj. kr. Halda hv. þm., að það hefði verið mikið ábyrgðarleysi, þó að Alþ. hefði bætt á útgjöld fjárl. 47 millj. kr. þá? Nei, það var ekki ábyrgðarleysi í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna. Og hvað hefur gerzt í sambandi við fjárl. núna. Það var talað um ábyrgðarleysi, þegar við fluttum smá till., sem var 1–2% af heildarútgjöldum fjárlagafrv. En ríkisstj. gekk í það eftir mánuð eða ekki það að ákveða ríkissjóði útgjöld á fjórða hundrað millj. kr. útgjöld, sem fjárl. gerðu ekki ráð fyrir. Ég veit það, að það voru nauðsynleg útgjöld. En fé til vegamála er líka nauðsynlegt, og vegamálin í okkar landi eru eitt af grundvallarmálunum og undirstaða í sambandi við atvinnulíf okkar og viðskiptalíf í landinu. Hæstv. ríkisstj. hikaði sem sé ekki við að stofna til sem nam 320 millj. kr. auknum útgjöldum, en það var ábyrgðarleysi að biðja um 47 millj. kr. handa Vegasjóði. Og hvað gerði hæstv. ríkisstj. þá? Hún hækkaði áætlun um áfengi og tóbak um 50 millj. kr. Það tók hana ekki langan tíma að gera það. Hefði ekki hæstv. samgmrh. getað komið því til leiðar, að þessi ákvörðun hefði verið tekin í sambandi við verðið á áfengi og tóbaki, til þess að Vegasjóður fengi sitt? Það var ekki meira ábyrgðarleysi en það, sem hann samþykkti og hæstv. ráðh. aðrir eftir nokkra daga. Því var líka haldið fram í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna, að tollarnir yrðu lækkaðir um 250–270 millj. kr. Þegar framkvæmdin kom, voru það 159 millj. kr. Var þetta ekki ábyrgðarleysi að vera búnir að halda því fram fyrir nokkrum dögum, að það ættu að vera 250–270 millj. kr.? Þetta var ekki stjórnarandstaðan. Þetta voru hæstv. stjórnarsinnar, ráðh., sem sögðu þjóðinni þetta, og svo kemur hæstv. samgmrh. og talar um það mikla ábyrgðarleysi að láta sér detta það í hug, að það hefði verið hægt að bæta í ríkissjóð einhverjum auknum útgjöldum vegna Vegasjóðs. Hv. 12. þm. Reykv., Ólafur Björnsson, sagði í umr. í hv. Ed. fyrir nokkrum dögum í sambandi við ráðstöfun um að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, að það væri vel hægt að hugsa sér að reka ríkissjóðinn með halla einhvern tíma; það væri matsatriði. Og auðvitað er þetta rétt hjá hv. þm., að það getur verið matsatriði, hvort það á að reka ríkissjóð með halla eitt ár eða ekki. Út af fyrir sig er ég ekki hrifinn af því, en þetta getur þó verið hugsanlegt, að sé skynsamlegt að gera. Það er ákveðin stefna, fjármálapólitíkin í það og það skiptið, sem ræður. Og ég er sannfærður um það, að á fjárl. ísl. ríkisins, sem eru á sjöunda milljarð, skipta 50–100 millj. kr. ekki orðið verulegu máli. Áætlunin er þannig, að það mun ekki breyta miklu nema í einstaka tilfellum, þó að henni sé þannig breytt. En hæstv. samgmrh. sagði, að það skipti engu máli með það, þó að ríkissjóður hefði hætt að leggja til Vegasjóðs 47 milljónirnar, vegna þess að Vegasjóði hefði verið bætt það upp. En ég spyr: Skipti það þá nokkru máli fyrir Vegasjóð í upphafi að fá þessar 47 millj. kr.? Ef það skiptir engu máli, þegar hann tapar þeim, hafa þær ekki skipt hann máli, þegar hann fékk þær. Ég hef svo sem gert það áður og vil þó enn á ný minna á það, að hæstv. samgmrh. hafði aðra skoðun á þessu máli, þegar hann 19. des. 1963 lýsti þessu yfir ásamt mörgu fleira í ræðu hér á hv. Alþ., sem ég vil, með leyfi hæstv. forseta, vitna til. En þá segir hæstv. ráðh.: „Og einmitt vegna þess er engin hætta á því og alveg útilokað, að ríkisframlagið verði lækkað. Það er alveg útilokað. Og þörfin fyrir aukið vegafé frá ríkissjóði verður fyrir hendi, þótt vegamálunum hafi verið tryggt fé með benzíngjaldi, gúmmígjaldi og þungaskatti.“ Heldur hæstv. samgmrh., að þegar hann mælti þessi orð, hafi hann haft þá skoðun, að það skipti engu máli, hvað ríkissjóður legði til vega? Nei, ég er ekki að efa það, að auðvitað var hæstv. samgmrh. það ljóst, að það skipti máli, og honum er þetta ljóst enn þá, og ég er sannfærður um það, að hæstv. samgmrh. var neyddur til þess að gera þetta. Og hann á auðvitað að kippa þessu í liðinn aftur; annað hæfir ekki. Og það eru svo margfaldir möguleikar til þess, að það er óþarfi að vera að deila hér á hv. Alþ. um atriði, sem þm. komu sér allir saman um, að skyldi vera. Og einmitt í umr. um vegal. var lögð rík áherzla á það, að ríkissjóður hagnýtti sér ekki þessa nýju skatta til þess að hætta við framlagið úr ríkissjóði og það var það, sem hæstv. samgmrh. var að undirstrika, þegar hann sagði þetta, sem ég vitnaði hér til áðan. Ég vil líka segja það, að það er á misskilningi byggt, að það hafi bætt þetta upp, þó að hæstv. ráðh. hafi síðar beitt sér fyrir að hækka skattana, þ.e. benzíngjaldið, þungaskattinn og gúmmígjaldið, eins og hann er að gera núna. Það gerði það ekki. Nýjar álögur voru lagðar á umferðina til þess að fylla upp í þetta skarð, en þær gerðu lítið meira. Þess vegna hefur nú orðið að fara enn á ný af stað til þess að afla nýrra tekna til þess að reyna að mæta að einhverju leyti þörfinni, sem er á auknu fé til vega. Og það þarf ekkert um að deila, að þetta var leiðinlegt atriði og það mjög leiðinlegt, og tjón Vegasjóðs stendur, þangað til úr þessu verður hætt. Og það er það, sem á að gera núna. Ríkissjóður á að útvega fé - með láni ef þeir treysta sér ekki til að taka af eigin tekjum, sem ég tel, að skipti nú litlu máli, eins og búið er að fara með fjárl. nú - til þess að leggja fram það fé, sem þessum sköttum er ætlað að afla á þessu ári. Það, sem hæstv. samgmrh. sagði um Útflutningssjóð og árið 1958, skal ég ekki eyða löngum tíma í að ræða nú. Við höfum gert það svo oft, ég og hæstv. samgmrh., en ég vil enn á ný lýsa því yfir, að hlutverk Útflutningssjóðs var það að mæta þeim halla, sem var orðinn, vegna þess að gengið var ekki lækkað, og þess vegna var hluta hans - teknahluta - aflað með almennu álagi á innflutninginn, sem nálgaðist gengisbreytingu. Síðan er búið að gera gengisbreytingu þrisvar sinnum, svo að hlutverk Útflutningssjóðs er nú algerlega úr sögunni, og ekki er hægt að bera saman þær tekjur, sem til hans gengu 1958, og þær tekjur, sem ganga til ríkissjóðs nú. En þó að ég gangi inn á það sjónarmið hæstv. ráðh. að gera dæmið upp á þann hátt og taka tölurnar, sem ég las hér upp áðan og voru fengnar úr opinberum skýrslum, er það svo, að 1957 voru notuð til veganna í landinu 59% af þessum tekjum, 1958 50,9%, 1965 35,8% og 1966 32%. Árið 1967 mun þó verða enn þá óhagstæðara í þessum samanburði heldur en þau ár, sem ég vitna til, vegna þess að það hefur æ gengið lengra í þá átt að taka auknar tekjur af umferðinni hlutfallslega meira en til hennar hefur gengið. Hæstv. ráðh. taldi, að ég liti ekki raunhæft á þessi mál, sem hér væri um að ræða. Ég skal nú ekki eyða löngum tíma í að deila um það, en ég vil undirstrika það og tel það raunhæft, að það, sem hér er að gerast, er ekki það, að verið sé að afla þess fjármagns, sem þarf til að byggja upp vegakerfið í landinu með varanlegum hætti. Hér er aðeins verið að afla fjár til þess að leysa úr þörfum til bráðabirgða, og það verður farið til fanga eftir stuttan tíma aftur, sér í lagi ef eitthvað á að aðhafast, sem bragð er að. Ég undirstrika það, að það er ekki hægt að leysa vegamálin í landinu með því að gera varanlega vegi, þá þjóðvegi, sem ekki hafa verið lagðir enn þá, og hringveg um landið, nema ríkissjóður skili umferðinni að nokkru leyti aftur þeim tekjum, sem hann hefur þaðan nú. Það er ekki hægt að byggja upp vegakerfið í landinu með því að bæta alltaf sköttum á umferðina. Hér er komið það langt í þeim efnum, að þaðan verða ekki fjármunirnir teknir. Þess vegna segi ég það, að það er raunhæft að líta þannig á málið, að ef við ætlum að gera stórátak til uppbyggingar vegakerfisins, verður það ekki gert með öðrum hætti en þessum peningum sé skilað aftur. Ef menn treysta sér ekki til þess, verðum við að horfast í augu við það, að við höldum áfram að lappa upp á vegina, eins og við gerum nú og höfum gert. Hæstv. ráðh. sagði, að við kynnum ekki að meta þetta mál rétt og mundum ekki afla okkur vinsælda á því. Það er nú vont, ef það verður hryggðarefni þessa hæstv. ráðh., að við, þm. í stjórnarandstöðu öflum okkur ekki vinsælda. En það verður þá að taka því. Við metum þetta mál, eins og það er. Ég hef lýst skoðun framsóknarmanna á málinu og því, hvað þurfi til þess að taka raunhæft á vegamálunum, og það mun sýna sig, að það verður það, sem að verður horfið, þegar verður farið að byggja vegakerfið upp í landinu, og hæstv. ráðh. má eiga sínar vinsældir út á slíkar framkvæmdir í vegamálum, sem hér er verið að hafa forgöngu um.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir um breyt. á l. um kosningar til Alþingis, hefur legið fyrir allshn. síðan mjög snemma á þessu þingi, en n. taldi ekki ástæðu til þess að afgreiða frv. frá sér, fyrr en frv. til stjórnarskipunarlaga væri komið til n., og taldi rétt aðafgreiða það á undan,svo sem hefur nú verið gert fyrir nokkru. N. er sammála um að samþykkja frv., eins og það var lagt hér fram, en í frv. til stjórnarskipunarlaga um breyt. á 33. gr. stjórnarskrárinnar, sem samþ. var á síðasta Alþ. og nú þegar hefur verið afgreitt, er gert ráð fyrir, að kosningarréttur og þar með talið kjörgengi skuli miðast við 20 ára aldur í staðinn fyrir 21 árs aldur, og einnig er sú breyting gerð, að fellt er niður 5 ára búsetuskilyrði fyrir kosningarrétti. Í samræmi við þessa breytingu samkv. ákvæðum stjórnarskrárinnar þarf að breyta samsvarandi ákvæðum um kosningar til Alþ., og þess vegna var þetta frv. fram borið, og n. er um það sammála, eins og það liggur fyrir. Hins vegar tók n. til athugunar og afstöðu til tveggja till., sem fram komu um breyt. á l. um kosningar til Alþingis. Það er í fyrsta lagi till., sem prentuð er á þskj. 303, frá 4 alþm., Halldóri E. Sigurðssyni, Ásgeiri Péturssyni, Benedikt Gröndal og Jónasi Árnasyni, en það er sú breyting, sem þeir leggja til, að á eftir 1.málsl. 2. mgr. 58. gr. l. komi ný mgr., svo hljóðandi: „Þar sem fleiri en eitt hreppsfélag eiga í sameiningu félagsheimili, skal hreppsnefnd heimilt, að fengnu samþykki yfirkjörstjórnar, að hafa kjörstað í félagsheimilinu, þó að það sé ekki staðsett innan hreppsins.“ Meiri hl. allshn. vill gera breyt. á 58. gr. l., þar sem ég tel, að meiri hl. n. komi alveg til móts við flm. þessarar till., en vill gera þetta heimildarákvæði rýmra, ekki eingöngu miða það við félagsheimili, og leggur því meiri hl. allshn. til, að viðbót við 58. gr. kosningalaga verði þessi: „Hreppsnefnd er heimilt, að fengnu samþykki yfirkjörstjórnar, að hafa kjörstað utan hreppsfélagsins.“ Um þetta atriði þarf ég ekki að hafa fleiri orð. Það getur verið ástæða til og vilji hreppsnefndar að hafa kjörstað utan síns hrepps fyrir hreppsfélagið eða einhvern hluta hreppsfélagsins ef þannig háttar til í samgöngulegu tilliti. Þá ræddi n. um fram komna till. frá hæstv. dómsmrh. Dómsmrh. hefur sagt mér, að fyrri till., sem hann lagði hér fram, mundi hann taka aftur. Hún er prentuð á þskj. 224. Hann lagði svo fram till., sem prentuð er á þskj. 437, og hann mun vitaskuld gera grein fyrir henni hér á eftir, þegar frsm. n. hafa lokið sínu máli. Minni hl. n., hv. 1. þm. Norðurl. e. og hv. 8. landsk. þm., voru andvígir því að taka brtt. fyrir eða afgreiða þær, vildu afgreiða frv. óbreytt, eins og það liggur hér fyrir í hv. þd., svo að n. hafði ekki samstöðu um þessa afgreiðslu. Ég þarf ekki að fara út í till. dómsmrh. Hann mun gera það sjálfur hér á eftir. En það kemur auðvitað engum alþm. á óvart, að slík till. er komin fram, þegar við minnumst þeirra miklu umr., sem fóru hér fram í sameinuðu þingi eftir þingsetningu við afgreiðslu kjörbréfa út af þeim málum, sem áttu sér stað fyrir síðustu kosningar, og er þá hafður í huga sá ágreiningur, sem var í Alþb., og síðar ágreiningur, sem varð á milli yfirkjörstjórnar Reykjavíkurborgar og landskjörstjórnar, að við þær umr. lýsti dómsmrh. því yfir, að ríkisstj. mundi beita sér fyrir að fá fyllri ákvæði lögfest á þessu þingi, og manni skildist að þm. utan stjórnarflokkanna margir hverjir væru sama sinnis og hann hvað þetta snertir. Ég ætla ekki að fara að rifja þær umr. frekar upp hér, þær eru öllum svo í fersku minni. En meiri hl. allshn. leggur til, að þessi till. dómsmrh. verði samþ. ásamt hinni till., sem ég lýsti hér áðan. Áður en ég lýk máli mínu, vil ég aðeins koma inn á það, sem segir í áliti meiri hl. allshn., að það kom fram í umr. í n., að ástæða væri til, að fram færi heildarendurskoðun á kosningal., því að ýmislegt hefur komið í ljós, sem þarf breytingar á að gera, og þá alveg sérstaklega í sambandi við utankjörfundarkosningar að okkar dómi, sem undir álit meiri hl. allshn. skrifum. Það eru því ákveðin tilmæli okkar, að ríkisstj. láti endurskoða þessi lög fyrir næsta reglulegt Alþ. Ég skal ekki fara frekar út í það, sem hér var gert að umræðuefni og endurskoðunar þyrfti við að dómi okkar, en vil þó aðeins nefna eitt atriði, en það eru þeir erfiðleikar, sem eru fyrir gamalt og lasburða fólk, sem er annars staðar en í sínu kjördæmi, að geta neytt atkvæðisréttar síns, þegar það getur ekki kosið utankjörstaðarkosningu, og þess vegna væri eðlilegt að rýmka þau ákvæði, og í því sambandi benti sérstaklega hv. 10. þm. Reykv. á fjölmennan hóp gamals fólks, sem væri á dvalarheimilinu Hrafnistu og ætti lögheimili i öðrum kjördæmum en Reykjavík. Mikið af þessu fólki treystir sér ekki til og getur ekki kosið utan kjörstaðar, þó að það haldi andlegri heilsu og fylgist vel með, og með þeim ákvæðum, sem nú eru gildandi í sambandi við utankjörstaðarkosningu, er í raun og veru öllu þessu fólki og mörgu öðru fyrirmunað að greiða atkv. við kosningar, og því er það skoðun okkar í meiri hl. allshn., að það sé rík ástæða til þess að endurskoða í heild kosningal., og til þess mælumst við í okkar nál., að ríkisstj. láti framkvæma þá endurskoðun fyrir næsta reglulegt Alþingi.



Herra forseti. Á Alþ. f fyrra var samþ. breyting á 33. gr. stjórnarskrárinnar og þessi stjórnarskrárbreyting hefur legið fyrir þingi því, er nú situr, til endursamþykktar. Breyting sú, sem gerð er á stjórnarskránni með þessu frv., sem ég nefndi, varðar lágmarksaldur kjósenda, sem færður er úr 21 ári niður í 20 ár. Enn fremur er breytt því ákvæði í 33. gr. stjórnarskrárinnar, sem kvað á um það, að til þess að öðlast kosningarrétt þyrfti 5 ára búsetu í landinu. Því er breytt þannig að lögheimili nægi, og þar sem í hinni eldri gr. er talað um að vera fjárráður, þá er í nýju gr. talað um lögræði. Frv., sem hér liggur fyrir, er, eins og hv. frsm. meiri hl. sagði, borið fram af hæstv. ríkisstj. til samræmis við breytinguna á stjórnarskránni, og þessu frv. var útbýtt hér í þessari hv. d. 24. okt. s.l. Hv. frsm. meiri hl. gerði grein fyrir því, hverja hann hygði vera ástæðuna til þess, að málið hefði ekki verið afgreitt úr n. fyrr en þetta, sem sé, að beðið hefði verið eftir afgreiðslu sjálfs stjórnarskrárfrv. En frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 20, var afgreitt frá allshn. rétt fyrir mánaðamótin, þannig að nál. minni hl. er dags. 28. marz, en nál. meiri hl. dags. 30. marz. Þegar þetta mál kom til meðferðar í n., kom það fram, að allir nm. voru sammála um, að stjórnarfrv. eins og það lá fyrir og liggur fyrir, ætti að ganga fram, og þeir vildu mæla með því, enda er það, eins og fram hefur verið tekið, bein afleiðing af stjórnarskrárbreytingunni og borið fram til þess, að hún komi til framkvæmda. Hins vegar bar það til, þegar að því kom að greiða atkv. um frv., sem mundi hafa fallið mjög á einn veg, að formaður n. bar jafnframt fram tvær brtt., sem hefur verið útbýtt í þinginu fyrir nokkru, till. á þskj. 303 og á þskj. 437. En þessar brtt. eru ekki við sömu gr. l. og brtt. frv., sem eru við 1. og 15. gr., heldur við 27. og 58. gr. kosningalaganna og lagði formaður til, að brtt. þessar yrðu afgreiddar ásamt frv. og að n. mælti með því, að þær yrðu samþykktar, önnur till. óbreytt, þ.e.a.s. till. frá hæstv. dómsmrh., og hin till., á þskj. 303, nokkuð breytt. En till. á þskj. 303 frá 4 hv. þm. er þess efnis, að þar sem fleiri en eitt hreppsfélag eigi í sameiningu félagsheimili, skuli hreppsnefnd heimilt, að fengnu samþykki yfirkjörstjórnar, að hafa kjörstað í félagsheimilinu, þó að það sé ekki staðsett innan hreppsins. Það sem formaður lagði til og meiri hl. n. stendur að, er hins vegar ákvæði á þá leið, að hreppsnefnd skuli vera heimilt, að fengnu samþykki yfirkjörstjórnar, að hafa kjörstað utan hreppsfélagsins, þ.e.a.s. í öðrum hreppi, án tillits til þess, hvort hrepparnir eiga sameiginlegt félagsheimili eða ekki. Af þessu má sjá, eins og hv. frsm. meiri hl. tók fram, að þarna er um að ræða í meðferð hv. meiri hl. n. töluverða breytingu á till. á þskj. 303. Till. á þskj. 303 er mjög takmörkuð, og má segja, að það sé eðlilegt, að hreppsfélög, sem hafa komið sér upp sameiginlegu félagsheimili, væntanlega til sameiginlegra afnota, geti notað það í þessu skyni, þó að ýmsir kunni að líta svo á, að það sé engan veginn sjálfsagt. En hver verða mundi framkvæmd á þeim ákvæðum sem í brtt. meiri hl. n. felast, sýnist mér eiginlega ekki liggja fyrir. Ég vil svo í sambandi við þessar brtt. báðar, þ.e.a.s. varðandi kjörstaðinn, segja það, úr því að ég er farinn að nefna þær, að náttúrlega eru ákvæðin um kjörstaði og kjördeildir ekki sett vegna hreppsnefnda eða til hagræðis sveitarstjórnum, heldur eru þau sett vegna kjósendanna, og þá sér í lagi kjósenda í afskekktum bæjum eða þar sem strjálbýli er mikið og þegar svona ákvæðum er breytt, verður náttúrlega að hafa þeirra sjónarmið mjög í huga. Með þessu er ég ekki neitt að mæla á móti þessum brtt., hvorki brtt. fjórmenninganna né meiri hl. n., efnislega, enda tilheyrir það ekki þeirri afstöðu, sem minni hl. hefur til málsins, en vildi aðeins leyfa mér að benda á þetta, að hér má umfram allt sjónarmið kjósendanna ekki gleymast. Þetta var þannig, eins og ég nefndi, að þessar tvær brtt. voru þarna teknar upp af formanni ásamt frv., þannig að afgreiðslan í n. snerist í raun og veru ekki aðeins um frv., heldur um þessar brtt. líka. Ég hygg, að brtt. hefðu getað komið til meðferðar hér í þingi með venjulegum hætti, án þess að ágreiningur væri í n. Nefndir taka ekki ævinlega fyrir brtt., sem kunna að vera komnar fram, þegar þær taka mál til meðferðar, enda mun það ekki talið skylt, heldur aðeins málið sjálft, eins og það liggur fyrir. Þarna voru sem sé á ferðinni og komnar á afgreiðslustig tvær brtt. við sjálft stjórnarfrv., sem leiðir af lækkun kosningaaldursins. En fleira hafði borið á góma í þessu sambandi. Það hafði legið fyrir þinginu alllengi brtt. frá hæstv. dómsmrh. á þskj. 224 við 27., 32. og 42. gr. l. Einnig hafði það komið fram við umr. í n., að einstakir nm. voru þeirrar skoðunar, að ástæða væri til að athuga um breytingarmöguleika á fleiri greinum kosningalaganna, og sumt af þessu var nokkuð rætt í n. Þessar umr. í n. vörðuðu a.m.k. þrjár greinar kosningalaga þ. e. 63. 93. og 110 gr., og hv. frsm. meiri hl. hefur sagt lauslega frá einni þessari till., ef nefna má hana því nafni, þar sem hún kom ekki fram skriflega, en þar var rætt um nauðsyn þess, að sjúkt fólk á sjúkrahúsum gæti fengið möguleika til þess að greiða atkv. utan kjörstaðar. Og ég verð að segja fyrir mitt leyti, að ég er alveg sammála þeim þm., sem var sérstaklega nefndur í þessu sambandi um það, að þetta ákvæði þarf að athuga, og ég hef orðið var við óskir í þá átt. Mér finnst þetta vera svo mikið sanngirnismál eða sanngirnisóskir, sem þarna er um að ræða, að það sé full ástæða til að gefa því gaum, enda þótt aldrei verði lögð of mikil áherzla á það, að við megum ekki hverfa aftur til þess ástands, sem var fyrir nokkuð mörgum áratugum í þessum efnum og a.m.k. var almennt talið að gæti raskað öryggi atkvgr. Við megum ekki hverfa aftur til þess ástands. En það er sanngirnisósk sem hér er á ferðinni. Ég ætla ekki að ræða hér meira um þetta, sem fram kom munnlega í n., en ég nefni þetta, sem ég nú hef nefnt, eins og gert er í nál. minni hl., til þess að skjóta stoðum undir þá skoðun, að það er ekki ástæða til þess núna, að Alþ. fari að samþykkja aðrar breytingar á kosningalögunum en þær, sem í stjórnarfrv. felast. En af því leiðir, að við töldum í minni hl. ekki ástæðu til þess að breyta því frv. Í raun og veru hefur meiri hl. fallizt á þetta sjónarmið, að það þurfi að endurskoða kosningal., algerlega fallizt á það, því að í nál. meiri hl. er að þessu vikið. Þar segir: „Það kom til umr. í n., að ástæða væri til, að fram fari heildarendurskoðun á kosningal., því að ýmislegt hefur leitt í ljós, að þar þarf breytingar að gera, einkum í sambandi við utankjörfundarkosningar.“ Þetta segir meiri hl. En ég veit ekki, hvort ég mundi vilja skrifa undir þetta orð: einkum. Það eru e.t.v. önnur atriði í kosningal., sem alveg eins mikil ástæða er til þess að taka til endurskoðunar. Síðan segir: „Það eru því ákveðin tilmæli okkar, að ríkisstj. láti endurskoða þessi lög fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Þessu erum við í minni hl. sammála að því leyti, að við teljum, að það eigi að láta endurskoða kosningalögin núna á milli þinga, en við höfum ekki rætt það sérstaklega okkar á milli í minni hl., hvort við mundum leggja til, að endurskoðunin yrði framkvæmd á þennan hátt, sem meirihlutamenn virðast vera sammála um að leggja til. En þáltill. um slíka endurskoðun liggur enn ekki fyrir. Hins vegar er með tilliti til beggja nál. og þess sem sagt hefur verið, óhætt að ganga út frá því, að allshn. sé sammála um, að endurskoðun eigi að fara fram á kosningalögunum. Nú er það svo, að þegar kunnugt er um það, að fyrir dyrum stendur endurskoðun á l. af þessu tagi, hefur Alþ. yfirleitt ekki haft þá aðferð að breyta rétt fyrir endurskoðunina ákvæðum slíkra laga, nema ríka nauðsyn beri til, og af eðlilegum ástæðum, því að það er ekki eðlileg hagræðing að samþykkja breytingu á slíkum l. og fyrirskipa svo strax á eftir endurskoðun á breytingunni ásamt öðru því, sem í l. stendur. Það liggur fyrir, að þau ákvæði, sem felast í stjórnarfrv., ber nauðsyn til að samþykkja vegna stjórnarskrárbreytingarinnar. En við fáum ekki séð í minni hl. að neina slíka sambærilega nauðsyn beri til þess að gera aðrar breytingar nú á þessu stigi, þegar menn eru sammála um, að það eigi að endurskoða kosningal. og að sú endurskoðun eigi að líkindum að hefjast þegar að loknu þessu þingi. Það sýnist vera miklu eðlilegra, að breytingarnar bíði þangað til sú meðferð kosningal. hefur átt sér stað, sem um er rætt, þ.e.a.s. endurskoðunin. Vera má, að hér á þingi hefði getað tekizt samkomulag um till. eins og þá, sem 4 hv. þm. hafa lagt fram á þskj. 303, þannig að ekki hlytist nein töf af nú undir þinglokin. Ég fæ þó ekki séð, að þeirri breytingu bráðliggi á. Og í því formi, sem hún kemur frá meiri hl. n., er ég ekki frá því að hún kunni að orka nokkuð tvímælis. En að því er varðar brtt. á þskj. 437, frá hæstv. dómsmrh., þá er víst ekki nokkur vafi á því, að þar er um ágreiningsmál að ræða hér í þingi. Hv. frsm. meiri hl. vék að því og honum fórust orð eitthvað svipað og mér um það efni. Hann sagði, að það hefði komið fram á öndverðu þingi, að það væri mikill ágreiningur um þessa breytingu. Ég hef ekki hugsað mér að svo stöddu að fara neitt út í þennan ágreining efnislega, En mér sýnist það algerlega ástæðulaust og nálgast ofurkapp að heimta nú á þessu stigi þingmálanna umr. og atkvgr. um þetta ágreiningsmál, á sama tíma og menn eru sammála um að gera ráð fyrir, að endurskoðun hefjist á kosningal. eftir nokkrar vikur og þá m.a. og ekki sízt á þessu ákvæði. Hér er um mál að ræða, sem alls ekki er einfalt og kann að standa í nokkru sambandi við önnur ákvæði í kosningalögunum, og þess vegna miklu heppilegra á allan hátt, að þetta sé gert allt í einu, þ.e.a.s. endurskoðuð þessi og önnur atriði, sem fram hafa komið, og einnig önnur atriði, sem síðar kynnu fram að koma innan eða utan þess hóps, sem endurskoðar kosningalögin. Eins og ég sagði, ætla ég ekki að ræða efnislega a.m.k. ekki að svo stöddu eða án þess að tilefni gefist til, efni þessarar brtt. En ég vil nú skjóta því til hæstv. ráðh., sem hefur borið fram till., hvort honum sýnist ekki að öllu athuguðu eðlilegt að láta hana ekki kom til meðferðar nú á síðustu dögum þingsins í sambandi við þetta ágreiningslausa og nauðsynlega stjórnarfrv., og að menn taki sér tíma til að íhuga þessi mál öll og reyna að komast að samkomulagi. Það er æskilegt, ef unnt er, að kosningalög séu gerð með samkomulagi á Alþ. Það er nóg að deila um í kosningum, þó að menn þurfi ekki að deila um það, hvort kosningal. séu réttlát eða ranglát eða hverju einn eða annar hafi haldið fram við gerð þeirra. Ég legg svo til, herra forseti, fyrir hönd okkar minnihlutamanna, að stjórnarfrv. á þskj. 20 verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að gera nokkra grein fyrir tveimur brtt., sem ég hef flutt á þskj. 437 og þskj. 224. Ég skal ekki ýfa neitt upp ágreining, sem orðið hefur í sambandi við þau mál, sem þessar brtt. snerta. Það er, eins og sagt hefur verið, öllum í fersku minni og kannske þarflaust. En ég vildi mega leyfa mér að rifja upp aðeins örfáar staðreyndir í málinu, sem gera nánar grein fyrir í sjálfu sér, vegna hvers þessar brtt. voru fluttar. Eins og hv. þm. er kunnugt, varð ágreiningur um, hvernig merkja skyldi framboðslista hér í Reykjavík á s.l. sumri, og um það var mikill ágreiningur milli þeirra manna, sem eru innan Alþb., og svo hins vegar á milli yfirkjörstjórnar og landskjörstjórnar. Niðurstaðan varð í stórum dráttum þessi, að yfirkjörstjórnin í Reykjavík merkti lista, sem kenndur var við Hannibal Valdimarsson, sem óskaði eftir, að listinn væri listi Alþb. og merktur GG-listi í samræmi við 41. gr. kosningal., yfirkjörstjórnin ákvað, að þessi listi skyldi merkjast sem I-listi og vera talinn utan flokka. En strax daginn eftir að þetta skeði var fundur í landskjörstjórn og það var haft eftir formanni landskjörstjórnar í ríkisútvarpinu, eins og þar segir, að hvernig sem yfirkjörstjórn auglýsti listann, leiddi úrskurður landskjörstjórnar, sem hún hafði gert á þessum fundi, til þess, að uppbótarþingsætum yrði úthlutað í samræmi við þann úrskurð, þannig að atkv., sem greidd yrðu listanum, teldust til lista Alþb. Niðurstaðan varð svo þessi, að listinn var merktur I-listi, og hv. þm. Hannibal Valdimarsson, sem var efsti maður listans, fékk kjörbréf frá yfirkjörstjórninni sem I-listamaður, en við úthlutun uppbótarsætanna voru hins vegar atkv. I-listans og G-listans talin saman, og samkv. því var úthlutað uppbótarþingsætum í samræmi við það, sem formaður landskjörstjórnar hafði sagt. Án þess að taka nokkra afstöðu til þessa máls hef ég haldið því fram hér áður, og við erum margir, sem erum þeirrar skoðunar, að atvik eins og þetta séu mjög til þess fallin að villa fyrir kjósendum í sambandi við kosningar, einkum og sér í lagi þegar höfð er í huga afstaða umboðsmanna G-listans, sem borinn var fram af Alþb., sem kom fram í blöðum, en var einnig lögð fram sem grg. og þessi grg. birt fyrir yfirkjörstjórn um afstöðu Alþb. til merkingar listanna, og þetta rifjast bezt upp með því að fá að vitna hér í nokkur orð úr þessari grg., með leyfi hæstv. forseta, en þar sagði af hálfu umboðsmanna Alþb.: „Því er haldið hér fram, að stjórnmálaflokkarnir hver um sig séu sjálfstæð persóna að lögum. Það þýðir, að sérhver stjórnmálaflokkur er einn bær að kveða á um það, hver kemur fram á vegum flokksins og hvað er gert í nafni hans. Enginn einstaklingur eða hópur innan eða utan flokksins getur tekið sér vald eða umboð, sem stjórnmálaflokkur hefur ekki gefið honum, til þess að koma fram í nafni flokksins eða lýsa einhverju yfir á ábyrgð flokksins eða bjóða fram fyrir hans hönd. Þetta á sér rætur í grundvallarreglum laga, og er fjarri öllu lagi að beita lögskýringum við óljós lagaákvæði, svo að í bága fari við þessar grundvallarreglur. Í 27. gr. kosningalaganna segir, að framboðslista skuli fylgja skrifleg yfirlýsing meðmælenda listans um það, fyrir hvern stjórnmálaflokk listinn sé borinn fram. Í 41. gr. kosningalaganna segir, að nú séu fleiri en einn listi í kjöri fyrir sama stjórnmálaflokk og skuli þá merkja þá eins og þar segir. Þeir, sem lagt hafa fram lista Hannibals Valdimarssonar o.fl. við þessar kosningar hér í Reykjavík, krefjast þess, að þessi listi þeirra sé úrskurðaður að vera listi Alþb. og merkjast GG-listi, með þeirri furðulegu röksemd, að túlka beri ákvæði framanritaðra lagagreina á þann hátt, að það séu meðmælendurnir einir, sem geti boðið fram lista fyrir hvaða flokk sem þeir vilja, án þess að þeir séu í nokkrum tengslum við þann flokk, sem þeir vilja bjóða fram fyrir, og án þess að flokkinn varði nokkuð um það. Þessari lögskýringu er mótmælt sem alrangri. Því hefur líka verið haldið fram, að lögskýring þessi byggðist á þeim sjónarmiðum að gefa minni hl. flokkanna sem óánægður er, en ekki vill segja skilið við flokkinn, tækifæri til að koma fram framboði í nafni flokksins. Þótt eitthvað væri til í þessum sjónarmiðum, eiga þau ekki við hér. 9 af meðmælendum lista Hannibals Valdimarssonar hafa skriflega sagt sig úr Alþb. Aðeins 30 af meðmælendahópnum eru meðlimir í Alþb. Þetta eru því utanflokksmenn að langmestu leyti, sem eru að koma fram sprengiframboði gegn Alþb. Rétt skýring á þessum lagaákvæðum er sú, að þau eru heimildarákvæði fyrir stjórnmálaflokk að bera fram fleiri en einn framboðslista í sama kjördæmi, ef flokknum þykir það henta. Þessi ákvæði hreyfa ekki við sjálfræði flokkanna um framboð sín. Ef stjórnmálaflokkur vill bera fram tvo lista í sama kjördæmi, eins og hefur gerzt á Seyðisfirði og eins og gæti hafa gerzt í Alþb. í Reykjavík, verður það ekki gert nema af þeirri stofnun flokksins, sem er bær að flokkslögum að fjalla um framboð í viðkomandi kjördæmi. Engir aðrir aðilar hafa heimild til að bera fram lista í nafni flokksins.“ Hér lýkur tilvitnun í grg. umboðsmanna Alþb., sem lögð var fram fyrir yfirkjörstjórn í Reykjavík. Síðan mun það hafa verið 12. maí, að þá kemur saman stjórn Alþb. hér í Reykjavík og gerir eftirfarandi ályktun, sem birt var í blöðum, með leyfi hæstv. forseta: „Að gefnu tilefni þykir stjórn Alþb. í Reykjavík rétt að taka fram, að Alþb. hefur í samræmi við lög samtakanna á almennum félagsfundi hinn 10. apríl raðað mönnum á framboðslista Alþb., sem birtur hefur verið og borinn verður fram fyrir Alþb. í Reykjavík við alþingiskosningarnar 11. júní 1967. Jafnframt tekur stjórnin fram, að aðrir framboðslistar í kjördæminu eru Alþb. í Reykjavík óviðkomandi og lýsir yfir, að samkvæmt lögum Alþb. getur enginn annar aðili en að framan segir horið fram framboðslista í Reykjavík í nafni Alþb.“ Hér lýkur þessari tilvitnun í þessa samþykkt. Ég ætla eins og ég sagði áðan ekki að leggja dóm á þessa deilu, en ég hef vitnað til þessa til þess að færa þeim orðum mínum stað, að það liggi ákaflega nærri að álykta, að allur þessi ágreiningur, allar þessar yfirlýsingar og mismunandi skoðanir hafi verið til þess að villa mjög um fyrir mönnum í kosningunum, og raunar veit ég fyrir víst í einstöku tilfellum, að sögn kjósenda, að þær hafi gert það og þess vegna hafi þeir kosið öðruvísi en þeir mundu hafa kosið, ef þessi óljósu ákvæði kosningal. hefðu ekki leitt til þess ágreinings, sem varð, án þess að nokkuð skuli um það sakazt, hvort einn eða annar hafi rétt fyrir sér eða ekki. Það var af þessum sökum, sem stjórnarflokkarnir, þegar þeir endurnýjuðu stjórnarsamning sinn, settu það inn í þennan samning, að þeir vildu beita sér fyrir nauðsynlegum breytingum á kosningal. Og þegar rætt var um kjörbréf hv. þm., sagði ég fyrir hönd ríkisstj. m. a. á þessa leið: „Það er eflaust vafamál frá lögfræðilegu sjónarmiði, eins og ráða má af því, hversu mjög kjörstjórnir hefur greint á, þótt skipaðar séu lögfræðingum, hvernig eigi að skera úr þessari deilu, og enda þótt Alþingi sé fengið hið endanlega úrskurðarvald um gildi kjörbréfa, er það eðli málsins samkvæmt ekki stofnun, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, sem talin væri frá lögfræðilegu sjónarmiði til dómsúrskurðar fallin. En Alþ. getur sett undir þennan leka, að vafi leiki áfram á um það, hvernig skilja beri eða framkvæma ákvæði kosningalaga. Þess vegna eru stjórnarflokkarnir ráðnir í því að beita sér fyrir breytingu á kosningal. í því skyni að girða fyrir, að nokkuð sambærilegt og gerzt hefur geti endurtekið sig.“ Þetta sagði ég þá, og hæstv. menntmrh., formaður þingflokks Alþfl., gaf efnislega samhljóða yfirlýsingu, og ég hygg einnig, að formaður þingflokks Framsfl., hv. 1. þm. Austf., hafi þá talið nauðsynlegt að breyta þessum ákvæðum til þess að taka af vafa í þessum málum, án þess að nokkur okkar á þessu stigi málsins færi nánar út í það, hvernig það skyldi gert. Í framhaldi af þessu lagði ég svo fram brtt., er þing kom saman aftur eftir áramótin, á þskj. 224, til þess að setja undir þennan leka. En það skal viðurkennt, að sú brtt. gekk í sjálfu sér lengra en það að girða fyrir þessa deilu, sem þarna hafði komið upp. Samkvæmt brtt. var ákveðið, að skrifleg viðurkenning hlutaðeigandi flokksstjórnar þyrfti fyrir því, að listi skyldi vera í kjöri fyrir flokkinn. Og svo var enn fremur annað ákvæði: „Ekki getur stjórnmálaflokkur boðið fram fleiri en einn lista í sama kjördæmi.“ Í sjálfu sér var þetta lengra gengið en þurfti, miðað við þá deilu, sem uppi hafði verið, því að ef flokksstjórn hefði viljað bjóða fram 2 lista hefði enginn ágreiningur þurft að vera um það. Ágreiningurinn var aðeins um það atriði, að menn gætu ekki boðið fram lista í nafni flokks ofan í mótmæli flokksstjórnar eða án þess að hún væri því samþykk. Það kom fljótt í ljós, að nokkur ágreiningur var um þetta atriði, hvort stjórnmálaflokki ætti að vera heimilt, eins og áður var, að bjóða fram einn eða fleiri lista. Ég skal upplýsa, að það voru um það dálítið skiptar skoðanir í stjórnarflokkunum, þó að ofan á yrði að flytja þessa brtt. þannig, að það væri tilskilið. Ég hygg, að þar muni kannske hafa ráðið mestu, af því að ég átti sem dómsmrh. að flytja brtt., sú skoðun mín, að ég taldi það skýrast og eðlilegast, og þá var það látið gott heita af öðrum í stjórnarflokkunum. Hins vegar gerði ég grein fyrir því mjög fljótt á vettvangi innan pólitísku félaganna hér í Reykjavík, - málið hefur ekki verið til umr. í þinginu, innan ríkisstj. og meðal samherja minna í þingflokki sjálfstæðismanna, að ég legði enga áherzlu á þetta atriði og það væri þess vegna mjög eðlilegt að breyta því aftur, ef það gæti orsakað nánara samkomulag um till. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. 1. þm. Norðurl. e., að það er mjög æskilegt sem fyllst samkomulag um breytingar á kosningal., og þess hefur jafnan verið freistað, þó að stundum hafi þurft að skerast í odda með það eins og annað. En það var í mínum huga einnig og okkar í ríkisstj. talið mjög æskilegt, að sem víðtækast samkomulag gæti orðið um þessa brtt. Þess vegna var það, að ég fyrir hönd ríkisstj. hafði samráð um það við fulltrúa úr hinum þingflokkunum, formann Framsfl. og formann þingflokks Alþb. og einn af þm. Alþfl., að ræðast við um breytingar á þessari brtt., sem stuðlað gætu að nánara og víðtækara samkomulagi en ella. Og það er upp úr þessum viðræðum, sem flutt er svo aftur af minni hálfu brtt. á þskj. 437, og ég hef ástæðu til þess að ætla að um hana sé mjög viðtæk samstaða í þinginu, þó að það sé rétt að um hana sé líka ágreiningur. Meiri hl. n., 5 af 7 mæla með samþykkt till. og ég hygg, að samstaða um afgreiðslu hennar kunni að vera enn þá víðtækari í þingflokkunum en fram kemur í nál. með meirihlutaáliti þessara 5 hv. þm. En þar eru gerðar tvær brtt. frá fyrri till. Að efni til er látið haldast óbreytt, eins og verið hefur í kosningal., í 41. gr., að flokkur geti boðið fram fleiri en einn lista og þá skuli þeir merktir eins og þar segir, A og AA, B og BB o.s.frv. Hins vegar er hin breytingin formsbreyting, en hefur þó sem slík verulega þýðingu. Það er horfið frá því sem segir í fyrri till., að þurfi að fylgja framboðslista skrifleg viðurkenning hlutaðeigandi flokksstjórnar fyrir því, að listinn skuli vera í kjöri. Hins vegar er hnigið að því ráði, að ef komi fram tveir listar fyrir sama flokk og meðmælendur bjóði fram fleiri en einn lista, þá skuli þeir teljast til flokksins, ef ekki koma fram mótmæli frá þeim aðila, sem samkvæmt reglum flokks er ætlað að ákveða framboðslista eða staðfesta framboðslista endanlega. Og þó að þetta sé kannske formsbreyting, þá er eðlismunur á þessu, því að þeir, sem vilja bera fram annan lista, við skulum segja minni hl. innan flokks, þeir þurfa ekki fyrir fram, áður en listi er lagður fram, að fá viðurkenningu flokksstjórnarinnar, en geta lagt listann fram, og þá verður það í höndum þess aðila, sem á að ákveða framboðið, að taka afstöðu til þess, hvort sá aðili vilji mótmæla listanum sem flokkslista. Með þessu móti er gengið til móts við ýmis þau sjónarmið, sem fram hafa komið, eftir að brtt. mín fyrri var flutt, og eins og ég sagði áðan, ég hef mikla ástæðu til þess að ætla að nokkuð víðtækt samkomulag geti orðið um þessa brtt. í þinginu. Þegar talað er um aðila sem samkvæmt reglum flokks er ætlað að ákveða framboðslista eða staðfesta framboðslista endanlega, liggur það fyrir, eftir því sem ég hef kannað, að það er í flokksreglum allra núverandi þingflokka ákvæði um, að svokölluð kjördæmaráð eða einhver sérstakur aðili, kjördæmaráð eru þau held ég jafnan kölluð, í flokkunum ákveði framboðið í hverju kjördæmi fyrir sig, og það er endanlegt í öllum þingflokkunum nema hjá Sjálfstfl., en þar er í flokksreglunum gamalt ákvæði, sem ég man ekki, hvenær upp var tekið, en er a.m.k. orðið nokkurra ára, líklega upp úr breytingunni 1959, þar sem segir um þingframboð: „Kjördæmisráð ákveður framboðslista flokksins við kosningar til Alþ.“ Og svo eru ákvæði um fulltrúaráð, eins og er hér í Reykjavík, sem svarar til kjördæmisráðsins, og í öðru lagi: „Staðfestingar miðstjórnar þarf á framboðslista, svo að hann verði borinn fram í nafni flokksins.“ Þetta mundi þá þýða að það eru kjördæmisráð, sem eru úrskurðarbær um þetta, en vegna ákvæða í reglum Sjálfstfl., meðan þær eru ekki breyttar, er það annaðhvort kjördæmisráðið eða fulltrúaráðið eða miðstjórnin, sem getur borið fram mótmæli. Þetta staðfestingarákvæði hefur í raun og veru verið meira formsatriði - við getum talað alveg hreint út um það - í Sjálfstfl., en ákvæðið er til og er fyrir hendi og er samþ. af landsfundi og ítrekaðar samþykktir um það gerðar, og þar af leiðandi er þetta nú þannig orðað. Ég taldi rétt að gera grein fyrir þessu, svo að mönnum blandaðist ekki hugur um, að það eru þeir aðilar, sem ákveða framboðin, sem geta borið fram mótmæli gegn því, að listi sé í framboði fyrir viðkomandi flokk, annaðhvort þá fulltrúaráð eða kjördæmaráð, og í því tilfelli, sem hér er um að ræða með Sjálfstfl., annaðhvort þau eða miðstjórnin. Og svo eru bein ákvæði um það, til þess að ekkert sé um að villast, að ef slík mótmæli komi fram, skuli yfirkjörstjórn úrskurða slíkan lista utan flokka og landskjörstjórn úthluta uppbótarþingsætum í samræmi við það. Þá á hún ekki annarra kosta völ. Þetta gæti sjálfsagt, eins og vikið var að, verið með öðrum hætti. En þetta eru a.m.k. mjög skýr ákvæði og eins og ég hef komizt næst því í viðleitni minni að orða þannig, að ég hefði ástæðu til þess að ætla, að sem flestir þm., eins og nú standa sakir, gætu sætt sig við. Ég veit að vísu, að það er ágreiningur um þetta, enda lýsti hv. 9. þm. Reykv., eins og eðlilegt er, því yfir í umr. um kjörbréf þm. í haust, að hann vildi ekki, að gerð yrði breyting í þá átt, sem hér er um að ræða, og var það í eðlilegu framhaldi af afstöðu hans í þeirri deilu, sem stóð í sambandi við framboðin í sumar er leið. Nú skal ég ekki hafa um þetta fleiri orð. Ég vil aðeins víkja að því, sem fram kom hjá hv. frsm. meiri hl. n. og kemur fram í nál. meiri hl., að það er óskað eftir heildarendurskoðun á kosningal. Það voru einkum viss minni atriði, sem hann vék að eða gaf í skyn að þyrfti að breyta. Það munu vera fleiri atriði áþekk, sem aths. hafa komið fram um og liggja fyrir í dómsmrn. En þegar hins vegar er talað um heildarendurskoðun, vandast málið auðvitað miklu meira til þess að láta hana liggja fyrir næsta þingi, því að sum ákvæði kosningal. eru, eins og hv. þm. er Ijóst, þannig, að þeim verður ekki breytt nema með breyttri stjórnarskrá sem er miklu umfangsmeiri breyting, og þó að ég telji, að það sé mjög eðlilegt að huga að heildarendurskoðun kosningalaganna, held ég, að veigamestu breytingarnar hlytu að vera í tengslum við breytingar á sjálfri stjórnarskránni, sem er líka tímabært að fara að hugleiða um að breyta í sambandi við þá reynslu, sem fengizt hefur af kjördæmabreytingunni, breytingu kjördæmaskipunar og kosningalaga frá árinu 1959. Hv. 1. þm. Norðurl. e. tók nokkuð djúpt í árinni um brtt. á þskj. 437 að mínum dómi, þegar hann sagði sem svo, að honum fyndist það ástæðulaust og nálgast ofurkapp að láta ganga til afgreiðslu á þessari till. nú, og beindi þeim tilmælum til mín, hvort ég gæti ekki fallizt á, að frestað yrði afgreiðslu málsins, þar sem ágreiningur væri um það, sem réttilegt er, en ég held hann sé ekki mikill. Ég get ekki fallizt á, að þetta standist, að það sé ástæðulaust og nálgist ofurkapp. Mér væri mjög ljúft að verða við tilmælum um að fresta afgreiðslu þessa máls til næsta þinghalds, ef ekki stæði þannig sérstaklega á, að við vitum ekki, hvenær verður kosið, og ég fyrir mitt leyti vil setja undir þann leka, eins og ég hef áður sagt, að aftur verði kosið í þessu landi eftir kosningal. óbreyttum. Það er aðeins út frá þessari einföldu staðreynd, sem ég og samherjar mínir í stjórnarflokkunum hafa talið, að það væri nauðsynlegt að afgreiða þessa till. á þessu þingi. Það væri náttúrlega hugsanlegt að draga þessa till., ef við fengjum einhverjar sérstakar traustsyfirlýsingar eða öryggisventil frá stjórnarandstöðunni um það, að ekki mundi vera nein hætta á því, að ríkisstj. þyrfti að efna til neinna kosninga, áður en næsta Alþ. fengi tíma til að afgreiða svona mál eins og kosningal. En þetta er nú sagt í gamni og ekki hægt að ætlast til þess, en ríkisstj., sem aðeins hefur eins atkvæðis meiri hl. í d., gerir sér auðvitað ljóst hverju sinni, að hún að því leyti stendur völtum fótum og hefur það ekki örugglega í hendi sér að stjórna út kjörtímabilið, eins og lög segja fyrir um. Þetta er í raun og veru mjög einfalt mál og það er eingöngu þess vegna, sem ég get fyrir mitt leyti ekki orðið við þessum tilmælum frá hv. þm. og tel nauðsynlegt að þessi brtt., enda þótt um hana sé nokkur ágreiningur, því miður, nái fram að ganga, og legg áherzlu á, að hún komi til afgreiðslu á þessu þingi. En ég vil líka mega vona, að með brtt. á þskj. 437 hafi verið gengið töluvert til móts við þá hv. þm., sem jafnvel geta ekki fylgt þeirri till., miðað við það, sem lagt var til í till. á þskj. 224, og líka í þeim tilgangi er seinni till. flutt, og þar af leiðandi, herra forseti, dreg ég til baka till. á þskj. 224.



Herra forseti. Ég álít að undirbúningur þessa máls hefði þurft að vera með öðrum hætti en orðið hefur, og skynsamlegast hefði verið að setja n. þegar s.l. sumar og þá með þátttöku frá öllum flokkunum til þess að skoða kosningalögin, því að sannleikurinn er sá, að ég hygg, að margir hafi séð, að þeim þurfti að breyta. M.a. þurfti vitanlega að endurskoða þau ákvæði þeirra, sem brtt. hæstv. dómsmrh. tvær fjalla um. En það gat verið eðlilegt að skoða fleira í sambandi við það og skoða þau mál nánar en gert hefur verið, áður en endanlega var ráðið til lykta þessum atriðum sérstaklega t.d. hvort það kæmi til mála að setja ákvæði í kosningal. um flokkana, skyldur þeirra og réttindi og ýmislegt fleira í því sambandi, nánari en koma fram í þeirri brtt., sem hæstv. dómsmrh. hefur lagt fram. Ýmislegt af því tagi gat komið til álita, þegar farið var að skoða stöðu flokkanna til þess að bjóða fram og stöðu þeirra til þess að starfa og til þess að vera sá grundvöllur lýðræðis og þingræðis, sem byggt er á. En auðvitað eru það stjórnmálaflokkarnir fyrst og fremst, sem eru sá grundvöllur, sem reist er á. Ég var ekki ánægður með fyrri brtt. hæstv. dómsmrh., og þannig hygg ég, að fleirum hafi verið farið m.a. vegna þess, eins og hann raunar útlistaði sjálfur, að flokksstjórnum, þ.e.a.s. yfirstjórnum flokkanna, var þar gefinn rétturinn til þess að ákveða hvort listi skyldi talinn fyrir flokk eða ekki, og enn fremur var numinn úr lögum réttur til þess, að flokkur gæti haft tvo framboðslista í sama kjördæmi. Það er einmitt þannig ástatt a.m.k. í sumum flokkum eins og Framsfl. t.d., að þar er vald á framboðsmálum í höndum kjördæmaþinganna og á aldrei að koma til álita flokksstjórnarinnar um framboðin og þarf því ekki að sækja neina staðfestingu til hennar á eina eða aðra lund um þau efni. En það mátti kannske líta svo á, ef þessi till. hefði verið samþ., að þarna hefði verið fært vald til miðstjórna flokkanna, sem þær í sumum flokkunum alls ekki höfðu áður, og að dregið væri úr sjálfræði flokksmanna í héruðunum. Að vísu efast ég um, að þannig hefði orðið um framkvæmdirnar, að þetta hefði nokkru breytt í þessu tilliti, en það var a.m.k. ekki að mínu viti og ýmissa fleiri hyggilegt að setja þetta í lög. Vægast sagt gat þetta valdið miklum misskilningi, og kom strax fram nokkur óánægja víða og ásakanir um að hér væri verið að kreppa að sjálfræði flokksmanna í héruðum. Eins mátti segja, að það væri kannske nokkur söknuður að því, að banna það, að stjórnmálaflokkar gætu haft fleiri en einn lista í sama kjördæmi. Ég hygg, að það sé skynsamlegra, eins og nú er gert ráð fyrir, að það sé leyfilegt áfram. Eftir þær viðræður, sem hæstv. dómsmrh. átti við ýmsa forráðamenn flokkanna, hefur hann breytt till., eins og hann gerði sjálfur grein fyrir, og er hún nú þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Ef sá aðili, sem samkvæmt reglum flokks er ætlað að ákveða framboðslista eða staðfesta framboðslista endanlega, ber fram mótmæli gegn því, að, listi sé í framboði fyrir flokkinn, skal yfirkjörstjórn úrskurða slíkan lista utan flokka og landskjörstjórn úthluta uppbótarþingsætum í samræmi við það.“ Ég vil lýsa því yfir, að ég mun greiða þessari till. atkv. og felli mig við hana til þess að leysa úr þessu vandamáli. Mér finnst þessi tilhögun eðlileg. Í því sambandi vil ég aðeins minna á, að ég hygg, að það mundi verða talinn alveg sjálfsagður hlutur varðandi hvaða félagsskap sem er í landinu, að hann réði því sjálfur og þá eftir eðlilegum lýðræðisreglum, hverjir koma fram fyrir hönd félagsins, en ekki aðrir. Og því skyldu stjórnmálaflokkarnir, sem fyrst og fremst eru félagssamtök, ekki hafa sömu réttindi og öll önnur félagssamtök í landinu, og hví skyldi, eins og nú virðist vera mögulegt, óviðkomandi mönnum vera heimilt að nota nafn stjórnmálaflokks til stuðnings framboði sínu til Alþ. án þess að taka á sig nokkrar félagslegar skyldur í þeim félagsskap á eina eða aðra lund eða vinna nokkuð í félagsskapnum með eðlilegum hætti? Mundi það vera talið hugsanlegt, að þannig væri búið að nokkrum félagsskap í landinu, nema þetta, að sumum dettur í hug, að þannig eigi að búa að stjórnmálaflokkunum? Ég vil biðja menn að íhuga þetta hleypidómalaust. Ef þetta á að byggjast t.d. á þeim hugsunarhætti, að stjórnmálaflokkarnir séu hættulegri félagsstofnanir en annar félagsskapur í landinu, þá er stutt yfir í meiri öfgar í þessa grein, sem gætu sannarlega orðið lýðræðinu hættulegar. Ég lít þannig á, að stjórnmálaflokkar eigi að hafa í þessu tilliti samskonar rétt og annar frjáls félagsskapur. Nú hefur það heyrzt á stöku stað og komið fyrir, að maður hefur heyrt því haldið fram í þessu sambandi, að lýðræðið væri ekki nægilega tryggt með því, að stjórnmálaflokkarnir fái að starfa eins og annar félagsskapur frjálsra manna, en verði að hafa um þá einhverja sérreglu. Ég get ekki verið sammála þessu, vegna þess að þeir, sem vilja ekki starfa eftir venjulegum félagsreglum í stjórnmálaflokki, hafa þá einföldu leið, sem þeim er tryggð í stjórnarskránni og löggjöfinni, að bjóða fram til Alþingis utan flokka, koma þá hreinlega fram og bjóða fram utan flokka, enda hygg ég, að með því móti mundi þetta verða skýrast fyrir kjósendurna og alla, sem hér eiga hlut að máli, og mest í sönnum lýðræðisanda. Ég held, að menn megi ekki láta rugla sig í þessum hugsunargangi, þó að þeim kannske líki ekki allt, sem gert hefur verið á vegum eins eða annars stjórnmálaflokks. Ég er ekki þeirrar trúar eða skoðunar, að það styrki lýðræðið í landinu að grafa í sundur stjórnmálaflokkana, því fer alls fjarri. Ég álít, að sé óskipulega starfað að stjórnmálunum og stjórnmálaflokkunum í raun og veru gert ómögulegt að starfa hliðstætt og öðrum frjálsum félögum í landinu, geti orðið stutt í það, að stór óhöpp hendi einmitt í sambandi við eðlilega framkvæmd þingræðis og lýðræðis, t.d. ef menn lentu í því að stuðla með kosningalagaákvæðum að margklofningi stjórnmálaflokkanna í alþingiskosningum, þar sem fjöldi minnihlutaframboða og utanflokksframboða í nafni flokkanna, - raunverulega utanflokksframboð - en í nafni flokkanna, kæmu til eftir alls konar sérsjónarmiðum og persónulegum viðhorfum. En á slíku sýnist mér hreinlega mikil hætta, eins og ákvæðin hafa nú verið túlkuð, - eins og okkur er sagt, að kosningalögin séu nú. Það á að heita svo, að ég sé framarlega í stjórnmálastarfi, en ég hafði ekki gert mér grein fyrir því, þangað til á s.l. ári, að þessi möguleiki væri til. Þess vegna vil ég eiga hlut að því að setja um þetta betri og eðlilegri reglu en er í kosningalögum okkar. En mér finnst, eins og ég sagði, sá ágalli, að það hefði átt að endurskoða fleira og byrja strax í sumar að skoða málið. En þó að það hafi ekki verið gert, vil ég samt stuðla að þessari miðlun, sem hæstv. dómsmrh. hefur gert með sinni síðari brtt., því að mér sýnist satt að segja ekki mega vera minni vernd í löggjöfinni fyrir stjórnmálafélagsskap, hliðstætt öðrum félagsskap, en sú, sem þar er gert ráð fyrir. Ef menn vilja tortryggja stjórnmálaflokkana og telja að ekki séu nægilega tryggðar lýðræðislegar ákvarðanir innan þeirra, t.d. um framboð, sem vel má vera, ég skal ekkert fullyrða um slíkt, ættu menn að beita sér fyrir einhvers konar lagasetningu um stjórnmálaflokkana og skyldur þeirra í þessu tilliti ásamt réttindum. En þó vil ég segja, að það verður að fara mjög varlega í þessu, mjög varlega og hugsa sig vel um, áður en sterk eða ýtarleg ákvæði eru sett um þetta, því að það getur verið stutt yfir í það að setja þennan félagsskap í einhvers konar spennitreyju, sem ekki gæti samrýmzt eðlilegu og frjálsu pólitísku starfi. Það þarf að fara mjög gætilega í þessu. En ef menn óttast þetta, finnst mér þó, að athyglin eigi að beinast að því að tryggja lýðræðið innan flokkanna, en hitt mundi ekki til bóta og engu geta bjargað, en þvert á móti orðið mjög til tjóns, ef stjórnmálaflokkarnir eru hreinlega ofurseldir öllum, sem í skrokk á þeim vilja ganga, hvaðan sem þeir koma, sem hlýtur að verða gert ef óviðkomandi fólk getur notfært sér nöfn og þá aðstöðu flokkanna sem þeir hafa skapað sér. Flokkarnir hafa nöfn og aðstöðu meðal þjóðarinnar sem þeir gjalda eða njóta eftir því, hvernig þeim hefur tekizt. Og þetta er réttur, sem þeir eiga og ekki má að mínu viti leyfa hverjum sem er að hrifsa til sín, kannski stundum með fölskum forsendum. Ég vil taka fram, að ég er ekki að dæma um það, sem gerðist hér í fyrra. Ég er aðeins að ræða um það, sem komið hefur í ljós, sem sé, að kosningalögin eru gölluð að þessu leyti. Ég tel því, að það þurfi að breyta þeim. Ég álít, að í sambandi við það komi til greina ýmsar almennar íhuganir af því tagi, sem ég er að flytja, og eigi fullan rétt á sér og samkvæmt því eigi menn að taka afstöðu til þessa að sumu leyti vandasama máls. En eins og ég sagði áðan, er ég fyrir mitt leyti ánægður með þá brtt., sem nú liggur fyrir, sem miðlun. Með því er engu raskað í því að fullt lýðræði eigi sér stað innan flokkanna. Það er ekki á nokkurn hátt dregið úr valdi hins einstaka kjósanda innan þeirra. Það er ekkert dregið úr valdi héraðanna í flokkssamtökunum. Það á aðeins að fyrirbyggja að þeir, sem ekki vilja starfa í flokkunum eftir venjulegum lýðræðislegum og félagslegum reglum, geti að flokkunum þvernauðugum notfært sér nöfn þeirra og aðstöðu. Fyrst ég er nú kominn hingað og farinn að ræða á þennan hátt fram og aftur um flokkana og lýðræðið og ýmislegt í sambandi við það, langar mig að bæta við örfáum orðum um hlutverk flokkanna og um Alþingi, þessa stofnun, sem við störfum í. Þingræðið, lýðræðið hlýtur að byggjast á starfsemi stjórnmálaflokka, og ef þeir eru tættir í sundur, er stutt að endalokum lýðræðisins. Menn verða að gera sér grein fyrir þessu. Þess vegna verða menn að venja sig á að vinna í slíkum félagsheildum. Það kann að vera, að sumum finnist þetta of bindandi, en þá er sá möguleiki, sem gert er ráð fyrir í stjórnarskrá og kosningalögum, að starfa utan flokka. En án stjórnmálaflokka verður lýðræðið áreiðanlega ekki framkvæmt. Þingflokkarnir eru beinlínis hluti af Alþingi. Það er skrýtið, að þegar menn tala um Alþ. og störf þess, þá tala menn stundum eins og þeir geri sér ekki grein fyrir því, að Alþ. er ekki aðeins fundur í Sþ. og deildunum og nefndarfundir, heldur eru þingflokkarnir hluti af Alþingi. Ekki vil ég neita því, að ýmsar hættur steðji hér að lýðræði og þingræði. En þær hættur eru ekki að mínu viti fyrst og fremst fólgnar í því, að stjórnmálaflokkarnir íslenzku séu of sterkar stofnanir. Þær hættur, sem steðja að þingræði og lýðræði hér, stafa ekki af því, t.d. sú hætta, sem óneitanlega er fyrir hendi, að Alþ. missi þau tök í þjóðfélaginu, sem það á með réttu móti að hafa. Sú hætta kemur ekki frá stjórnmálaflokkunum, t.d. því, að þeir séu of sterkar stofnanir. Að mínu viti er hætta sú, sem steðjar hér að þingræði og lýðræði, allt annars eðlis og þveröfugt farið. Hættan stafar sem sé að verulegu leyti af því, að þingflokkarnir eru of veikar stofnanir og Alþ. er þar af leiðandi of veik stofnun til þess að vega á móti öðrum öflum í þjóðfélaginu, sem nálega vélrænt, eins og nú er komið draga til sín það vald, sem að réttu lagi á að vera hjá Alþingi. Það mætti segja margt í þessu sambandi, og það eru fleiri en eitt afl, sem eru þarna að verki og Alþ., sem mjög byggist á þingflokkunum, hefur ekki í fullu tré við. En ég nefni núna embættiskerfið og þar með talið peningakerfið hér í okkar landi, sem er hluti af embættiskerfinu. Sú hætta er yfirvofandi í sífellt ríkara mæli, að það vald, sem með réttu á að vera hjá Alþ., dragist yfir í embættiskerfið með öllum sérfræðingunum, og þar með talið, eins og ég sagði áðan, peningakerfið. Ég má ekki eyða mjög löngum tíma í þetta, því að það má segja, að það sé nokkuð langsótt að ræða þetta vandamál í sambandi við kosningalögin, en ég tel, að eitt þýðingarmesta úrræðið, sem hægt væri að grípa til, til þess að koma þessu aftur í betra horf, færa þetta í réttara horf, tryggja eðlilegt jafnvægi í þessu tilliti, tryggja hér í framtíðinni sterkara þingræði - og ég vil segja lýðræði - en við búum við nú, að eitt aðalúræðið í því ætti að vera að efla aðstöðu þingflokkanna stórlega frá því, sem hún er nú, og hervæða þá til mótvægis gegn öðrum þjóðfélagsöflum. Ekki dettur mér í hug að halda því fram, að þetta afl, sem fer vaxandi, embættiskerfið, sé hættulegt, ef vel er fyrir öðru séð. Síður en svo. Því fer fjarri. Það er margt afbragðsmanna, sem í því kerfi starfa, en þeir eru embættismenn og þeir eru sumir sérfræðingar í einstökum greinum í því flókna samfélagi, sem við lifum í og verður alltaf flóknara og flóknara. Þeir eru ekki kosnir til starfa sinna. Þeir eiga ekki að standa frammi fyrir þjóðinni með vissu millibili og bera ábyrgð á gerðum sínum. Þeir þurfa þess ekki, og þeir eru vitanlega ekki nema menn, og þetta setur með eðlilegu móti sitt svipmót á allt þeirra viðhorf og allt þeirra starf. Þar, sem lýðræði á að ríkja og þingræði, eins og hér hjá okkur, má ekki of mikið af valdinu dragast yfir í embættis- og peningakerfi, heldur á það að vera hjá þeim, sem eru kosnir af þjóðinni til þess að fara með málefni hennar á löggjafarsamkomunni og þurfa að standa reikningsskap á gerðum sínum, sem verða að standa eða falla með verkum sínum. Ef þetta hnikast þannig til í okkar þjóðfélagi, að valdið dregst um of úr höndum þessara kjörnu fulltrúa þjóðarinnar og yfir til annarra, hverjir sem þeir eru, er sjálfur grundvöllurinn í stórkostlegri hættu. Og það leikur enginn vafi á því, að það er vaxandi háski yfirvofandi í þessu efni, sem stafar af því annars vegar, hversu þjóðfélagið verður sífellt flóknara og flóknara og embættiskerfið sífellt öflugra og öflugra, m. a. í skjóli sérfræðinnar í fleiri og fleiri greinum, hins vegar af því, að gagnvart þessu standa þingflokkarnir, sem mörgum finnst að séu svo óskaplega voldugir og jafnvel óskaplega hættulegir, en eru of veikir. Sumir telja, að þeir séu hin stórkostlega þjóðfélagshætta, sem yfir vofi, og af þeim stafi margvísleg óhöpp til tjóns fyrir þjóðina og þeir sölsi allt undir sig. En gagnvart þessu vaxandi valdi annarra standa þessir flokkar, eftir því sem ég lít á, eins og risar á leirfótum, eins og nú er komið málum. Skal ég færa fram örfá atriði því til stuðnings, svo að menn skilji betur, hvað ég á við. Hvers er krafizt af þingflokkunum, og hver er starfsaðstaða þeirra? Þess er auðvitað með réttu krafizt af þingflokkunum, að þeir kunni skil á þjóðmálunum í öllum greinum, þ. á m. mörgum hásérfræðilegum efnum og mjög erfiðum viðfangs. En hver er svo aðstaða þingflokkanna til þess að sinna þessum skyldum? Hún er þannig, að þeir hafa hreinlega engu starfsliði á að skipa. Alþm. eru þannig launaðir, að þingstörfin verða að vera þeim aukastörf. Flestir þeirra eru þm. fyrir nokkra tugi hreppa og fleiri en einn kaupstað. Málefnum allra þessara byggðarlaga eiga þeir að sinna og þar að auki eiga þeir að vera svo vel að sér, að þeir kunni a.m.k. skil á ýmsum þýðingarmiklum þáttum almennt í þjóðarbúskapnum þar fyrir utan. Við skulum segja, að menn reyni að skipta með sér verkum, þannig að allir þurfi ekki að vita allt, en allir verða að vera vel að sér í nokkrum þýðingarmiklum greinum þjóðarbúsins, auk þess að vera þm. fyrir sín héruð. En þeim er þannig launað, þm., að þeir verða að hafa þetta starf, sem ég var að lýsa og mætti lýsa í miklu lengra máli og ýtarlegar, verða að hafa þetta nálega sem aukastarf. Og við bætist að þingflokkarnir hafa enga aðstoð, enga málefnalega aðstoð. Þeir hafa t.d. engum sérfræðingum á að skipa til þess að hjálpa til þess að byggja upp sjálfstæða skoðun eða viðhorf í hinum flóknustu viðfangsefnum, enga sérfræðilega aðstoð í því tilliti, ekki einu sinni starfsmenn til þess að afla upplýsinga eða draga saman staðreyndir. Hér við bætast svo vinnuskilyrði stjórnarandstöðunnar. Henni er auðvitað ætlað að vita allt eins vel og stjórnin um alla meginþætti þjóðarbúskaparins. Henni er einnig ætlað að byggja upp og endurskoða látlaust, miðað við breytt viðhorf, stefnu sína og úrræði í öllum þýðingarmestu málum og hafa afstöðu til alls þess, sem kemur fram frá stjórninni, og loks að kunna full skil á því sem stjórnarandstöðunni þykir nauðsyn bera til að hreyfa af sinni hendi. Stjórnarandstaðan á að geta gefið út afstöður látlaust eins og nú er komið með fjölmiðlunartæki og hraða í meðferð mála og þarf því sífellt að sinna þessum verkefnum. Þetta er stjórnarandstöðuflokkunum ætlað að vinna sérstaklega, en aðbúnaðurinn á þá lund, sem ég hef verið að lýsa. Nú mættu menn halda, að stjórnarflokkarnir væru mjög vel settir að þessu leyti og ólíkt betur en þingflokkar stjórnarandstöðunnar, og ég veit, að ráðh. hafa náttúrlega menn á hverjum fingri og geta haft menn til þess að draga að sér upplýsingar o.s.frv. En ég held, að í sjálfum þingflokkum stjórnarliðsins, hverjir sem þeir eru, sé ákaflega lítið betur ástatt í þessu efni en hjá stjórnarandstöðunni, og sannarlega þarf á vegum þingflokkanna, ekkert síður stjórnarflokkanna en þingflokka stjórnarandstöðunnar, að fara fram sjálfstætt starf, sjálfstætt mat á því, sem er að gerast, og því, sem þarf að gerast, til þess að þingræðið raunverulega fái notið sín, því að ég mundi segja það af langri reynslu sjálfs mín og enn fremur af því að horfa á aðra starfa í ráðherrastólum, að það sé veruleg hætta á því, að ráðherrar - og ég vil segja það þannig, svo að tekið verði eftir því, - að ráðherrar verði að meira eða minna leyti fangar embættiskerfisins. Þeir þurfa a.m.k. að vera talsverðir fyrir sér og allvel í stakk búnir, þegar þeir ganga inn í kerfið, ef þeir eiga ekki að verða að meira eða minna leyti fangar þess. Og hvaðan eiga ráðherrar að koma hervæddir inn í þetta kerfi, t.d. ungur maður, sem verður ráðherra í fyrsta skipti? Hvaðan á hann að koma hér væddur inn í þetta kerfi, þannig að hann eigi í fullu tré við það og geti unnið þar sjálfstætt og ekki orðið of háður því, en geti notfært sér það? Hvaðan á hann að koma? Jú, úr stjórnmálaflokkunum, úr þingflokkunum, sem eru svona settir eins og ég hef verið að lýsa. Eru þingflokkarnir líklegir eins og að þeim er búið, til þess að „framleiða“ eða leggja til ráðh., sem geta raunveruleg á haft í fullu tré við embættiskerfið og geta komið í framkvæmd því, sem þeir vilja sjálfir, eða því, sem meiri hluti Alþ. raunverulega vill, eða því, sem þeirra eigin flokkar vilja, hvernig sem menn vilja orða það? Ég held, að hér sé um atriði að ræða, sem þarf að gefa meiri gaum en við höfum gert, og sannarlega þurfi hér stórkostlegra endurbóta við. Og endurbæturnar verða alltaf nauðsynlegri og nauðsynlegri, eftir því sem þjóðfélagið verður flóknara og flóknara. Fyrir 30 árum var kannske hægt að segja, að hættan í þessu tilliti, hættan á því, að Alþ. missti tökin af málunum yfir til annarra, væri ekki mjög stórfelld. Ég fullyrði, að hún er margfalt meiri nú. Það er margfalt meiri nauðsyn nú en þá á því, að taka þetta verkefni föstum tökum, að búa þingflokkana þannig í stakk, að það stuðli ekki aðeins að sóma og virðingu Alþ., heldur tryggi hreinlega, að Alþingi haldi því valdi sem það með réttu móti á að hafa, og geri flokkunum mögulegt að búa ráðherraefni framtíðarinnar þannig að heiman, það þau hafi í fullu tré. Við tölum talsvert um, að við höfum hér aðskilið framkvæmdavald og löggjafarvald. En eins og þetta er hér hjá okkur, grautast þetta mjög mikið saman og hlýtur raunar að gera það, þegar þingræði er framfylgt, því að ráðherrar eru eins konar umboðsmenn þingmeirihluta eða framkvæmdastjórar hans á þjóðarbúinu. En ég held, að þróunin gangi og hafi gengið hratt í þá átt, að framkvæmdavaldið, og þáttur í því er embættisvaldið, sem ráðh. vinna með, verði óðfluga allt of sterkt og vald Alþ. minnki að sama skapi. Þetta höfuðmein, sem að mínu viti er orðið mjög umfangsmikið í okkar þjóðarbúskap, verður ekki læknað með því að veikja stjórnmálaflokkana. Hættan stafar ekki frá þeim. Hún mundi stafa frá þeim, ef þeir tækju upp ólýðræðislegar vinnuaðferðir eða kæmu ólýðræðislega fyrir starfi innan flokkanna. Þá gætu flokkar orðið hættulegir. En hættan fyrir skynsamlega og eðlilega framkvæmd þingræðis og lýðræðis kemur ekki frá stjórnmálaflokkunum eins og nú er ástatt, og það er allra sízt ástæða til þess að gera nokkuð það, sem gæti grafið þá í sundur. Hættan kemur annars staðar frá. Ég tel, að helzta læknislyfið í þessu tilliti sé einmitt það að snúa sér að því að gera stjórnmálaflokkunum kleift að sinna lýðræðis- og þingræðisskyldum sínum málefnalega í starfinu á Alþingi, gera flokkunum mögulegt að vinna sjálfstætt og t.d. að ala upp sjálfstæða þjóðmálamenn, sem hafa þá þekkingu, sem þarf til þess að geta notið sín. Slíkt verður að mínu viti gert m.a. með því að gefa þingflokkunum tækifæri á því að hafa hæfilegu starfsliði á að skipa, til þess að kleift reynist að byggja upp sjálfstætt starf og eðlilegt mótvægi í þjóðfélaginu. Þá þarf að gera betur við alþm. en nú er gert og gera þeim mögulegt að leggja meiri vinnu í starfið en nú tíðkast. Alþ. nær ekki að mínum dómi að starfa eins vasklega og það þyrfti að gera á meðan alþm. hafa jafn lélega aðstöðu og nú til þess að vinna að þeim stórfelldu verkefnum, sem þeim er ætlað að sinna. Enginn skyldi halda, að verk alþm. geti, án þess að stórslys verði af, eingöngu verið fólgið í því að koma til þings óundirbúinn sama daginn og Alþingi er kallað til fundar og fara síðan strax þegar setu þess lýkur til þess að starfa að allt öðru allan þann tíma, sem þingið ekki situr. Það getur ekki góðri lukku stýrt, ef þannig er haldið á. Það er alveg víst. Það er náttúrlega margt, sem hér kemur til greina, en mér sýnist, að eitt af því sé þetta, að þingflokkarnir fái starfsaðstöðu ekki síður en aðrar greinar í þjóðarbúskapnum, aðrar greinar í stjórnkerfinu til þess að sinna þeim verkefnum, sem hér verður að vinna. Það verður að gera alþm. mögulegt að vera þm. meira en að nafninu til, og gera Alþ. þannig fært að framkvæma það vald, löggjafarvaldið, sem því er ætlað að hafa með höndum. Það væri ástæða til, fyrst ég er farinn að ræða um þetta almennt, að tala um ýmsar aðrar hættur, sem óneitanlega steðja að í þessu sambandi. Og án þess að ég vilji fara út í kappræður um þetta núna, nefni ég eina hættu, sem þarna kemur til greina, þó að hún snerti ekki beinlínis þetta, sem hér á að afgreiða. En það er sú hætta, að ríkisstj. og stjórnarflokkar hafa öðlazt stórkostleg sérréttindi, eins og nú er komið málum, varðandi notkun þeirra fjölmiðlunartækja, sem nú eru sífellt að verða áhrifameiri og áhrifameiri, þ.e. útvarps og sjónvarps. Og þessi hætta er svo gífurleg, að ég álít, að fulltrúar flokkanna á Alþ. ættu að setjast niður og bera saman bækur sínar í þessu tilliti. Eins og þetta horfir núna, er náttúrlega óhugsandi, - ég tek svo djúpt í árinni, - alveg óhugsandi, að hér geti staðizt eðlilegt lýðræði framvegis, ef því á að fara fram sem nú er að gerast í þessu efni. Ég er ekki að segja, að verið sé að framkvæma einhverja áætlun í þessu eða þetta sé gert af ásettu ráði, en nú er þetta þannig, að fulltrúar þeirra, sem standa að ríkisstj., ráðh. og aðrir, eru nálega daglega að skýra fyrir þjóðinni, hvað þeir eru að gera, auðvitað frá sínu sjónarmiði, og greina frá framkvæmdum sínum, en stjórnarandstaðan hefur sáralitla möguleika til þess að greina frá sínum viðhorfum eða gera grein fyrir, hvað hún mundi vilja gera. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að hér sé unnið eftir áætlun að því að skapa skakka í þessu efni. Samt er þetta svona og þetta er eitt af því, sem mér finnst, að fulltrúar þingflokkánna allra, ekkert síður stjórnarflokkanna en stjórnarandstöðuflokkanna, þyrftu að taka til athugunar sameiginlega, og þá án þess að metast nokkuð um það, sem orðið er í þessu tilliti, og þá til þess að finna fyrir þessu eðlilegar og skynsamlegar reglur. Niðurstaða mín af þessu tali er sú, að ég mun greiða atkv. með síðari brtt. hæstv. dómsmrh. og tel hana skynsamlega og hóflega lausn á því vandamáli, sem fyrir liggur.



Herra forseti. Hér verður til framhaldsumr. í kvöld frv. til l. um breyt. á l. um kosningar til Alþingis. Þetta frv. felur þær breytingar í sér, að kosningarrétt við kosningar til Alþ. eigi allir karlar og konur að hafa, sem orðnir eru 20 ára og eldri, þegar kosning fer fram, í öðru lagi, eiga ríkisborgararétt hér á landi, í þriðja lagi eiga lögheimili hér á landi, í fjórða lagi hafa óflekkað mannorð og í fimmta lagi hafa eigi verið sviptir lögræði. Þetta frv. er flutt af hæstv. ríkisstj. í upphafi þessa þings, og er ætlunin, að það sé til síðari meðferðar í sambandi við stjórnarskrárbreytingu, sem þegar hefur náð fram að ganga. Það er þegar vitað, að þessi réttindalöggjöf unga fólksins mundi engri andstöðu sæta af hv. Alþ., og er það víst að um efni þessa frv. er ekki ágreiningur. Þess hefði því verið kostur, ef menn hefðu viljað nýta hann, að fá þetta frv. afgreitt þegar á fyrstu dögum þingsins, eftir að það kom fram. En til þess hefur sá möguleiki ekki verið nýttur, því að málið hefur verið látið liggja allt frá upphafi þings á s.l. hausti og þar til nú, að komið er að því að fresta þingfundum fyrir páska, síðan er ætlunin að ljúka þinginu á örfáum dögum eftir páskana. Og þá er blandað inn í það hatrömmu og viðkvæmu deilumáli, sem engin leið er að komast hjá að ræða. Þar að auki er það deilumál þess eðlis, að það virðist vera ákaflega erfitt að tengja það þessu réttindamáli unga fólksins, því að deilumálið, sem nú er flutt í formi brtt. við þetta frv., er um réttindaskerðingu ungs fólks, og hefur unga fólkið látið allmyndarlega til sín heyra um það, að það vilji ekki una slíkri réttindaskerðingu. Ég segi: Það er næstum því óviðurkvæmilegt efnisins vegna að tengja þessa réttindaskerðingu ungs fólks réttindafrv., sem því var heitið í fylgd með stjórnarskrárbreytingu fyrir síðustu kosningar. En þennan hátt hafa menn viljað hafa á um þetta mál, og þess vegna getur ekki hjá því farið, að þessi vinnubrögð verði nú til einhverrar tafar fyrir hið annars svo sjálfsagða réttindamál unga fólksins um að fá kosningaaldurinn lækkaðan úr 21 ári niður í 20 ár. Ég hygg, að ég hefði getað orðið mjög stuttorður um þetta mál, ef menn hefðu ekki í dag gert þetta mál og sérstaklega ágreiningsatriðið, sem í brtt. við það felst, að umræðuefni og hæstv. dómsmrh. í tilefni af sínum brtt. rifjað upp forsögu málsins. Af því leiðir, að ég kemst ekki heldur hjá því að gera það, og í þriðja lagi af því, að einn af forustumönnum þingflokkanna, hv. 1. þm. Austf., hélt hér fyrirlestur, að nokkru leyti fræðilegan fyrirlestur um flokkana sem stofnanir og það, hvort þá bæri að veikja eða styrkja, og tjáði sig svo í sambandi við þennan fyrirlestur sinn um flokkana ákaflega ánægðan með þá till. hæstv. dómsmrh., sem nú liggur hér fyrir, eftir að hann hefur tekið aftur aðra till., sem hann hafði áður flutt við þetta mál. En lítil breyting hefur orðið á málinu við það, að hæstv, dómsmrh. tók sína fyrri till. aftur og flutti aðra í staðinn, því að það er, eins og hann sagði sjálfur í ræðu sinni í dag, meira formsbreyting heldur en efnisbreyting. Síðari till. er um nokkurn veginn það sama og hin fyrri, þ.e. að efla flokksræðið og rýra lýðræðið innan flokkanna. Tilgangurinn er sá hinn sami og getur ekki dulizt neinum, og hygg ég, að það verði, áður en máli mínu lýkur, gerð nokkur tilraun til þess að sýna fram á það, að efnislega eru till. náskyldar og að sumu leyti sú síðari öllu óskemmtilegri. Þar er aðeins reynt með formsbreytingunni að breiða yfir tilgang hennar, en hin till., eins og hún lá upphaflega fyrir, var alveg ódulbúin, hún var um það að skerða þau lýðræðislegu réttindi, sem meðlimir stjórnmálaflokkanna hafa haft um langan aldur, og um heimild til stjórna flokkanna að banna fleiri en eitt framboð í kjördæmi, og þannig duldist engum, hver tilgangurinn með henni var. En ég hygg, að það sé ótvírætt ætlun flm. till. að ná hinum sama tilgangi með hinum nýja búningi. Þess vegna er málið í raun og veru alveg óbreytt, eins og það lá fyrir, þegar hæstv. dómsmrh. hafði borið fram sína fyrri till. Fyrri till. hæstv. dómsmrh. er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Framboðslista skal fylgja skrifleg yfirlýsing meðmælenda listans um það, fyrir hvern stjórnmálaflokk listinn sé borinn fram, svo og skrifleg viðurkenning hlutaðeigandi flokksstjórnar fyrir því, að listinn skuli vera í kjöri fyrir flokkinn. Ekki getur stjórnmálaflokkur boðið fram fleiri en einn lista í sama kjördæmi. Vanti aðra hvora yfirlýsinguna, telst listinn utan flokka.“ Þetta er a-liður í brtt. hæstv. dómsmrh., sem legið hefur alllengi hér fyrir þinginu og er tengd frv. um 20 ára kosningaaldur unga fólksins. Ég hefði talið, að þetta mál hefði átt að taka upp sem sjálfstætt mál í þinginu og harma mjög, að því skyldi vera blandað saman við þetta réttindamál unga fólksins. En það vinnst kannske eitthvað með þessum vinnubrögðum, það t.d., að þetta mál hefur aldrei verið til 1. umr. hér, það verður látið nægja að taka það nú með í umr. um stjórnarfrv., og það er nú hér til 2. umr. og fer svo út úr þessari deild, þegar þessari umr. og þeirri 3. lýkur. Þar með fara ekki fram um þetta stóra mál, um gerbreytingu á kosningal. í þessum atriðum, fram nema 2 umr. í þessari hv. d. Ef um góð mál er að ræða, er það venja flm. að gera engar ráðstafanir til þess, að þau verði lítið rædd, en ef menn hafa hugboð um það, að þeir séu ekki að flytja gott mál, get ég vel skilið, að þeir vilji komast hjá sem allra mestum umr. um það. Má vera, að einhver neisti af þeirri tilfinningu liggi að baki því, að þessari brtt. er hnoðað saman við stjfrv. um lækkaðan kosningaaldur ungs fólks. Nú hefur hæstv. ráðh. lýst því yfir, að þessi upphaflega till., í því formi sem hún er, sé tekin aftur, en aftur borin fram önnur till., er þannig hljóðar, með leyfi hæstv. forseta: „Ef sá aðili, sem skv. reglum flokks er ætlað að ákveða framboðslista eða staðfesta framboðslista endanlega, ber fram mótmæli gegn því, að listi sé í framboði fyrir flokkinn, skal yfirkjörstjórn úrskurða slíkan lista utan flokka og landskjörstjórn úthluta uppbótarþingsætum í samræmi við það.“ Menn sjá, að nú er það að vísu ekki flokksstjórn sem þarf að gefa skriflega viðurkenningu fyrir framboðslista, til þess að hann geti tilheyrt flokki, heldur er það sá aðili, sem samkvæmt reglum flokks er ætlað að ákveða framboðslista eða staðfesta framboðslista endanlega, í þessu tilfelli líklega kjördæmisráð í einstökum kjördæmum, eða eftir atvikum bara sá aðili, sem um þetta skal fjalla skv. reglum flokkanna. Þá skal ekki vera mikill vandi á höndum landskjörstjórnar, því að þá skal þessi listi vera úrskurðaður utan flokka, hún skal úrskurða hann utan flokka, og landskjörstjórninni eru enn fremur gefin fyrirmæli um það, að undir þessum kringumstæðum, þegar mótmæli hafa komið fram, frá kjördæmisráði skulum við segja, þá skuli úthlutað uppbótarþingsætum í samræmi við það. En ef engin mótmæli berast, virðist landskjörstjórnin eiga að hafa frjálsar hendur um það, að listinn geti talizt flokkslisti og uppbótarþingsætum verði þá úthlutað að mér skilst eftir núgildandi ákvæðum laga. Þarna á því greinilega að ná sama tilgangi og í hinni fyrri till., en binda ákvæði kosningal. þeim reglum, sem flokkarnir hafa nú um þessa framkvæmd. Lögin skulu laga sig eftir reglum flokkanna, sem þó kunna að vera mismunandi, og var einmitt upplýst af hæstv. dómsmrh. í dag, að þetta væri ekki eins hjá öllum flokkunum, ákvæði Sjálfstfl. væru t.d. á annan veg í þessum efnum heldur en hinna flokkanna. En samt sem áður á að miða lagasetninguna nú á hv. Alþ. við reglur flokkanna, að því er þetta varðar. Mér finnst þetta vera ambögulegt. Mér finnst þetta vera hálfgerð afturfótafæðing. Maður skyldi ætla, að flokkunum væri miklu fremur ætlað að móta sínar reglur í samræmi við lög, sem Alþ. hefur sett. En svona á þetta að vera, og þá er það komið í það form, að hv. 1. þm. Austf. sér alveg sérstaka ástæðu til þess að lýsa yfir, að vankantar, sem hann hafi séð á hinni fyrri till., séu sniðnir af og þessi till. sé alveg að hans skapi, þessi sé ágæt og hann mæli með henni og ætli að reiða henni atkv. Ég mun þá þessu næst víkja nokkuð að umr., sem fram hafa farið í dag um þessa till. hæstv. dómsmrh., því að um hana hafa umr. fyrst og fremst snúizt, till. sem legið hafa fyrir frá hans hendi, og það form, sem till. hans er nú l. Allir hafa lýst því yfir, að um frv. sjálft væru þeir sammála og óskuðu eftir, að það yrði samþ., það yrði afgreitt á þessu þingi óbreytt, án þess að hnoða við það einum eða öðrum brtt. Hv. 4. þm. Vestf. hafði orð fyrir meiri hl. hv. allshn. og greindi frá þessari niðurstöðu í n., að n. hefði verið algerlega sammála um sjálft frv., en hún hefði klofnað um afstöðuna til brtt., sem formaður n. hefði borið fram, till., sem væri á þskj. 303 og till. hæstv. dómsmrh. á þskj. 437. Frsm. meiri hl. gat þess, að það hefði verið rætt í n. um hugsanlegar breytingar aðrar, miklu fleiri, á núgildandi kosningal., en horfið þó frá að flytja þær brtt. nú og hefði n. þess vegna eða meiri hl. hennar komið sér saman um að flytja tilmæli til ríkisstj. um, að kosningal. verði tekin til endurskoðunar, almennrar endurskoðunar. Mér finnst þetta dálitið sérkennilegt líka. Ef n. hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að margra annarra breytinga væri þörf á kosningal. en þessara tveggja, sem n. tók upp á sína arma, eða meiri hl. hennar, þá væri eðlilegt, að n. flytti till. um það, að kosningal. yrðu tekin til endurskoðunar og síðan til afgreiðslu á næsta Alþ. Nei, svo er það ekki. Það eru aðeins aftan við efnisbrtt. við stjórnarfrv. borin fram tilmæli um það, að frv. verði endurskoðað. Þetta er orðað þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Það kom til umr. í n., að ástæða væri til, að fram færi heildarendurskoðun á kosningal., því að ýmislegt hefur leitt í ljós, að þar þarf breytingar að gera, einkum í sambandi við utankjörfundarkosningar. Það eru því ákveðin tilmæli okkar, að ríkisstj. láti endurskoða þessi l. fyrir næsta reglulegt Alþ.“ Till., sem meiri hl. hv. n. tekur síðan upp á sína arma, sýnist ekki vera bráðaðkallandi, sem sé það, að það hafði komið till. frá einum fjórum hv. þm. um það, að ef svo bæri við, að félagsheimili væri sameiginlegt fyrir fleiri en eitt sveitarfélag, þá mætti utankjörstaðaratkvæðagreiðsla fara fram utan hreppsfélags, miðað við kjósandann. Þessi till. hv. þm. var síðan gerð af meiri hl. n. nokkru rýmri og færð í það horf, að hreppsnefnd sé heimilt, að fengnu samþykki yfirkjörstjórnar, að hafa kjörstað utan hreppsfélagsins. Þetta er þannig orðin almenn heimild, og held ég, að það sé vafasamt að breyta l. í þessa átt, en a.m.k. sé ég ekki, að þetta hafi verið aðkallandi nauðsyn, þegar mælzt er til, að löggjöfin sé síðan endurskoðuð. En aðalatriðið, aðalbreytingin, sem hv. meiri hl. n. tekur að sér að mæla með, er brtt. hæstv. dómsmrh. í hinni síðari útgáfu. Hv. frsm. meiri hl. tók það fram, að minni hl. n. hefði boðið að standa að samþykkt frv. óbreytts, en ekki viljað veita öðrum till. nú stuðning. Hins vegar mun minni hl. hafa mjög tekið undir það, að hann teldi þörf almennrar endurskoðunar á kosningal., og gjarnan viljað samþykkja það, að slík till. væri nú flutt, ef engar breytingar væru gerðar á stjórnarfrv. En um það fékkst ekki samkomulag. Hv. 1. þm. Norðurl. e. gerði svo grein fyrir afstöðu minni hl., þ.e.a.s. tveggja af sjö nm., hans sjálfs og hv. 8. landsk. þm., Steingríms Pálssonar. Það var vottað, að allt, sem frsm. meiri hl. hafði sagt um afstöðu minni hl., var rétt, minni hl. hefði verið fús til þess að standa að afgreiðslu stjórnarfrv. án breytinga, en verið andvígur því, að nokkrar brtt. væru nú samþykktar. Þeir höfðu einnig látið í ljós, að þeir væru á ýmsan hátt samþykkir hugmyndum meiri hl. um aðrar hreytingar, sem þörf væri að gera á kosningal., t.d. að auðvelda farlama fólki, sem statt væri utan síns eigin kjördæmis, að neyta kosningarréttar síns. Það dæmi var nefnt og allir sammála um, að athuga bæri breytingar í þá átt að gera þessu fólki auðveldara að njóta þessara mannréttinda. Ég tók sérstaklega eftir því, að hv. frsm. minni hl., Gísli Guðmundsson, hv. 1. þm. Norðurl. e., undirstrikaði það í sinni ræðu, að það væri óvenjulegt á Alþingi, að verið væri að gera smábreytingar, kákkenndar breytingar á löggjöf, ef endurskoðun á þeirri löggjöf stæði fyrir dyrum. Og það hlýtur hver maður að viðurkenna, að slíkt eru engin vinnubrögð. Það á auðvitað að láta allar breytingar á þeirri löggjöf bíða, sem menn eru sammála um að taka þurfi og taka skuli til almennrar endurskoðunar. Það virðist því sem það hefði verið mjög eðlilegt, að samstaða hefði náðst um að afgreiða nú stjórnarfrv. óbreytt, en fá algert samkomulag að öðru leyti um að láta allar brtt. nú bíða, en sameinast um till. um það, að kosningal. yrðu tekin til almennrar endurskoðunar og þeirri endurskoðun lokið fyrir næsta Alþingi. Ég tók einnig eftir því, að hv. frsm. minni hl. undraðist það ofurkapp, sem hæstv. dómsmrh. virtist leggja á að knýja sína brtt. fram um viðkvæmt mál, þegar svo langt væri liðið þingtímans og ágreiningur um málið gæti jafnvel stofnað framgangi þess í hættu, með því að tengja brtt., sem ágreiningur væri um, við það, en hins vegar er enginn ágreiningur um málið sjálft og þannig auðsótt mál að fá það afgreitt viðstöðulaust. Hæstv. dómsmrh. taldi frsm. minni hl. taka of djúpt í árinni með þessum orðum, að sér fyndist það nálgast ofurkapp að vilja knýja brtt. fram í viðkvæmu deilumáli, ágreiningsmáli, þrátt fyrir það þó að svona stæði á um starfsháttu Alþ., þ.e.a.s. komið er að þinglokum. Ég er hv. frsm. minni hl. enn fremur alveg sammála um það, að víst er það almennt séð gott að ná sem víðtækustu samkomulagi um lausn mála, hver sem þau eru, en alveg sérstaklega mjög þýðingarmikið að geta náð samkomulagi milli flokka um setningu kosningalaga. Þau fjalla um framkvæmd mjög viðkvæmra mála, og þess vegna er mjög óhyggilegt að afgreiða kosningalög með ágreiningi, allra helzt þegar það er gert að óþörfu eins og í þessu tilfelli. Þetta voru, að mér fannst, meginniðurstöður hv. frsm. minni hl., og er ég honum alveg sammála í þessum niðurstöðum hans og sé ekki annað en honum hafi mælzt viturlega og það sé full ástæða til að taka tillit til þessara skoðana hans um afgreiðslu þessa máls, og held, að það væri alfarasælla, að menn tækju tillit til þessara orða hans, því að það er algerlega að tilefnislausu, algerlega að óþörfu, ef svo fer, að hér verði knúin fram breyting á kosningalögum í samræmi við efni þeirrar till., sem hæstv. dómsmrh. hefur tvívegis borið fram. Það er að vísu hugsanlegt, að kosningar verði á næsta ári, og það má vel vera, að hæstv. ráðh. búist við, að svo verði, að það verði þingrof og kosningar, og þá sé betra að vera búinn að gera breytingu á kosningal. að því er þetta varðar. En ekki er það nú á almannavitorði enn, að kosningar standi fyrir dyrum. Við erum stödd á fyrri hluta kjörtímabils, og er ekki vitað, að til kosninga muni draga á tímabilinu til næsta Alþingis. En það má vera, að hæstv. ráðh. viti eitthvað meira um þetta heldur en ég eða menn almennt og þess vegna þyki honum liggja svo mjög á um að koma sinni till. fram. En sú nauðsyn byggist a.m.k. ekki á því, að það þurfi að taka af neinn vafa varðandi ákvæði gildandi kosningal., því að hafi nokkur maður verið í vafa um hin skýru ákvæði kosningalaganna, eins og þau voru á s.l. vori, eru allar efasemdir um það, hvernig eigi að skilja þau lög, þurrkaðar burt með úrskurði landskjörstjórnar, sem hefur staðizt og hefur fengið staðfestingu hv. Alþ. Eftir það vita allir, að um þau mál, sem deilt var um á s.l. vori, þarf enginn að fara í neinar grafgötur. Lögin eins og þau eru nú, eru skýr og þau mundu ekki verða misskilin af neinum, hvorki af yfirkjörstjórn Reykjavíkurkjördæmis né neinum öðrum, eftir að landskjörstjórn hefur fengið sinn úrskurð staðfestan af Alþ. Það er því alger þarfleysa að flytja till. til þess að taka af vafa um skilning gildandi kosningalaga. Hæstv. dómsmrh. rifjaði upp ýmis atriði, sem hann nefndi staðreyndir um það, hvers vegna till. hans væru fluttar. Hann sagði, að tilefnið væri það, að ágreiningur hefði orðið um framboðslista í Reykjavík á s.l. vori. Sá ágreiningur hefði verið tvenns konar. Það hefði verið innbyrðis ágreiningur meðal Alþb.-manna og það hefði verið ágreiningur milli yfirkjörstjórnar Reykjavíkur og landskjörstjórnar. Allt er þetta rétt. En það vantaði niðurlag lýsingarinnar. Það vantaði, að mér fannst, frásögnina af því, að Alþ. skar úr og tók af allan vafa, staðfesti niðurstöðu landskjörstjórnar og varpaði þannig úrskurði yfirkjörstjórnar Reykjavíkur fyrir borð sem marklausum og löglausum. Það er því alveg ótímabært fyrir hæstv. dómsmrh. að hafa kápuna á báðum öxlum lengur. Hann gerði það á s.l. vori, áður en úrskurður Alþ. féll, en það er ekki fært fyrir hann að hafa kápuna á báðum öxlum, eftir að Alþ. hefur úrskurðað að lögin voru með þeim mönnum, sem stóðu að framboði hins svokallaða I-lista, eins og hæstv. forsrh. orðaði það einmitt á s.l. hausti í byrjun þingsins, þegar málið var hér til umr. „Því verður ekki neitað,“ sagði hann, „að Hannibal og þeir, sem sömu afstöðu höfðu og hann, höfðu lögin sín megin.“ Þetta voru óbreytt orð hæstv. forsrh., sem mundi þó af ýmsum vera talinn kunna allmikið fyrir sér í lögum. Það er því algerlega óþarft nú að koma með brtt. við núverandi kosningalög til þess að skera úr einhverjum vafaatriðum, sem enn þá vefjist fyrir mönnum. Nú er það skýrt, að framboð eins og framboð mitt á s.l. vori var í fullu samræmi við skýran lagabókstaf stjórnarskrár og kosningalaga og fékk staðfestingu Alþ. sem slíkt. Þar með vita allir, að það er flokkum frjálst að hafa fleiri en eitt framboð í sama kjördæmi við sömu kosningar, og jafnframt hitt, að það þarf ekki uppáskrift flokksstjórna, til þess að slíkt framboð sé löglegt. Þetta mundi enginn láta sér detta í bug nú að vefengja á nokkurn hátt. Hæstv. dómsmrh. vitnaði alllangt mál í grg., sem umboðsmenn G-listans í Reykjavík höfðu borið fram í yfirkjörstjórn Reykjavíkur í þeim tilgangi að reyna að sanna, að slíkt framboð sem framboð mitt og þeirra manna, sem skipuðu lista með mér, væri ekki flokkslegt framboð Alþb. og Alþb. alveg óviðkomandi, og má vera, að hann hafi orðið svo hrifinn af þessum rökstuðningi, að hann hafi þess vegna orðið að koma honum nú inn í þingtíðindin á ný. En svo mikið er víst, að það er hæstv, dómsmrh. ljóst og það er öllum ljóst nú, að þessi rökstuðningur, svo ágætur sem hann virtist vera hjá umboðsmönnum G-listans, var rangur, studdist ekki við lög og því að engu hafandi. Ég skil því ekki, hvaða tilgang það hafði að rekja þennan rökstuðning umboðsmanna G-listans svo ýtarlega hér í málflutningi fyrir brtt. hæstv. dómsmrh., nema ef vera skyldi af því, að till. hæstv. ráðh. fer mjög í sömu átt og rökstuðningur þessara manna, sem reyndist stangast á við gildandi lög. Þessi málflutningur umboðsmanna G-listans var í algeru ósamræmi við úrskurð landskjörstjórnar, sem fékk síðan staðfestingu hv. Alþ. Hæstv. dómsmrh. vitnaði líka, vafalaust máli sínu til stuðnings, til stuðnings sínum brtt., í samþykkt, sem stjórn Alþýðuhandalagsfélagsins í Reykjavík hefði gert 12. maí s.l. Þetta var alllöng tilvitnun líka hjá hæstv. ráðh. í dag, og efni þessarar tilvitnunar var það, að aðrir framboðslistar en G-listinn í Reykjavík væru Alþb. óviðkomandi. En það er þó öllum ljóst, að þessi samþykkt reyndist líka vera markleysa. Listi minn og þeirra, sem á honum voru með mér, var dæmdur af landskjörstjórn og Alþ. að vera Alþb. viðkomandi. Atkv. hans voru reiknuð Alþb., uppbótarsætum var úthlutað Alþb. samkv. niðurstöðum kosningarinnar, atkv. þessa lista bætt við annað atkvæðamagn Alþb. Þessi tilvitnun virtist mér því líka vera nokkuð mikið út í hött á þessum tíma, þegar Alþ. hafði kveðið upp sitt dómsorð. Það var verið að vitna í plögg, sem höfðu af Alþ. og landskjörstjórn verið dæmd ómerk. En því verður ekki neitað, að till. hæstv. dómsmrh. fara nokkuð að efni og anda í þá átt, sem þessar tilvitnanir frá því í vor hnigu. Þá vitnaði hæstv. dómsmrh. í það, að flokkarnir hefðu í haust í þingbyrjun gefið út yfirlýsingar hér á hv. Alþ., þegar Alþ. fjallaði um afgreiðslu kjörbréfa, yfirlýsingu um það, að þeir mundu freista þess að bera fram brtt. við kosningal., breyta, eins og hann sagði, óljósum ákvæðum kosningalaga. Sjálfstfl. hefði lýst þessu yfir og Alþfl. hefði gefið yfirlýsingu um það, og það er hvort tveggja rétt. Stjórnarflokkanir lýstu þessu yfir, að þeir mundu bera fram brtt. við kosningalögin vegna óljósra ákvæða þeirra, en það var einmitt rökstuðningur dómsmrh. þá: óljósra ákvæða þeirra. Og enn fremur hafði heyrzt ein rödd úr röðum Alþb. um það, að hann mundi verða samþykkur slíkum breytingum, þegar þær kæmu fram, án þess að mér sé þó kunnugt um, að sá þm. Alþb. hafi talað í flokks nafni eða stuðzt við einhverjar samþykktir Alþb. eða þingflokks þess um þá afstöðu. Það var mér ókunnugt þá, og það er mér ókunnugt enn, þó að það kunni kannske að skýrast í þessum umr., hvernig sakir standa nú með það. En á þeim tíma vissi ég ekki til, að Alþb. hefði tekið þá afstöðu. En ég hef áður vikið að því, að hafi einhverjum þótt ákvæði kosningalaga varðandi þessi mál óljós á vordögum, hafa þau nú skýrzt svo, að enginn getur sagt nú, að þau séu óljós. Alþ. hefur þar alveg tekið af skarið samhljóða niðurstöðu landskjörstjórnarinnar. Ég held, að það geti þess vegna enginn maður rökstutt það nú, að það sé nauðsynlegt að gera breytingu á kosningalögum, svo að framboð eins og á s.l. vori endurtaki sig ekki. Það er alveg augljóst mál, að framboð með sama hætti og framboð mitt á s.l. vori mundi tvímælalaust teljast löglegt og það mundi enginn fara af stað með að fitja upp á því, að það væri óljóst, hvernig ætti að merkja slíkan lista. Eftir úrskurð landskjörstjórnar og eftir úrskurð Alþingis mundu allir vita, að þann lista ætti að merkja, ef Alþb. hefði G-lista, sem GG-lista, og það mundi enginn heldur fara í grafgötur um það, að það ætti að leggja atkvæðamagn slíks lista við annað atkvæðamagn Alþb. og úthluta uppbótarþingsætum samkv. því. Ekkert af þessu er vafaatriði lengur. Það er öllum ljóst, að ef það henti einhverja flokksstjórn að stilla upp svo þröngt, svo einhliða, að flokksfólk unnvörpum vildi ekki sætta sig við, er það skýlaust heimilt samkv. gildandi kosningalögum að bjóða þá fram annan lista í nafni sama flokks. Ef allir frambjóðendur á þeim lista lýsa yfir, að þeir séu í framboði fyrir flokkinn, eða allir meðmælendur listans lýsa því yfir, að þeir mæli með listanum fyrir ákveðinn flokk, þá duga engin mótmæli félagsstjórnar eða flokksstjórnar. Það er öllum nú ljóst. Það er kannske skýrast í þessu máli að lesa orðrétt úrskurð landskjörstjórnar, sem féll varðandi þetta mál, sem sagt er undirrót þess tillöguflutnings, sem hér er um að ræða. Úrskurður landskjörstjórnar var á þessa leið í heild, með leyfi hæstv. forseta: „Samkv. d-lið 31. gr. stjórnarskrárinnar sitja á Alþingi 11 landskjörnir þm. til jöfnunar milli þingflokka, svo að hver þeirra hafi þingsæti í sem fyllstu samræmi við atkvæðatölu sína við almennar kosningar. Er landskjörstjórn í kosningalögum falin framkvæmd þessa ákvæðis. Landskjörstjórn getur ekki úthlutað uppbótarþingsætum fyrr en að kosningum loknum, svo sem mælt er í 119. gr. kosningalaga. Hins vegar leiðir af 40. gr. l., að landskjörstjórn á úrskurðarvald um það, hvernig listar eru merktir, en af því leiðir, að yfirkjörstjórn ber að hlíta ákvörðun landskjörstjórnar í því efni. Í 27. gr. kosningalaga er svo mælt, að framboðslista skuli fylgja skrifleg yfirlýsing meðmælenda listans um það, fyrir hvern stjórnmálaflokk listinn sé boðinn fram. Jafnframt er í 41. gr. afdráttarlaust heimilað, að fleiri en einn lista megi bjóða fram fyrir sama stjórnmálaflokk í kjördæmi,.og skal þá merkja listana svo sem mælt er í greininni. Meðferð kosningalaga á Alþ. 1933 og 1959 sýnir, að ætlan löggjafans var sú, að ekki þyrfti samþykki stjórnmálaflokks til þess, að listi yrði boðinn fram fyrir flokkinn. Um fjölda frambjóðenda á hverjum lista gildir niðurlagsákvæði 31. gr. stjórnarskrárinnar og um fjölda meðmælenda á lista ákvæði 27. gr. kosningalaga. Þar sem meðmælendur framboðslista Hannibals Valdimarssonar o.fl. hafa lýst því yfir, að listinn sé boðinn fram fyrir Alþb., og ágreiningslaust er, að Alþb. hefur listabókstafinn G, verður með skírskotun til 41. gr. kosningalaga að telja, að lista Hannibals Valdimarssonar o.fl. beri að merkja bókstöfunum GG.“ Þá kemur að dómsorðinu: „Því úrskurðast: Listi Hannibals Valdimarssonar o.fl. við alþingiskosningarnar 11. júní 1967 skal merktur bókstöfunum GG. Landskjörstjórn, 13. maí 1967, Einar B. Guðmundsson, Einar Arnalds, Vilhjálmur Jónsson, Guðjón Styrkársson, Björgvin Sigurðsson.“ Einnig lá svo fyrir yfirlýsing frá formanni landskjörstjórnar, Einari Baldvin Guðmundssyni. Hún kom í ríkisútvarpinu og var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Fréttastofan hafði í kvöld samband við Einar B. Guðmundsson, formann landskjörstjórnar. Hann sagði, að landskjörstjórn hefði ekki haldið fund, síðan bréfið barst frá yfirkjörstjórn. Hins vegar sagði Einar, að hvernig sem yfirkjörstjórn auglýsti listann, leiddi úrskurður landskjörstjórnar til þess, að uppbótarsætum yrði úthlutað í samræmi við hann, þannig að atkv., sem greidd yrðu listanum, teldust til lista Alþb. Staðfest rétt, Margrét Indriðadóttir.“ Ég segi það enn, ég get ekki séð, að það sé nokkrum manni fært að halda því fram, að ákvæði núverandi kosningalaga séu óskýr, séu ekki skiljanleg öllum, sem læsir eru á mælt íslenzkt mál, og eftir að úrskurður landskjörstjórnar hefur komizt í framkvæmd og Alþ. staðfest hann, er það út í hött að tala um nauðsyn á því að gera óljós ákvæði kosningalaga skýrari. Hæstv. dómsmrh. tók það fram í dag í ræðu sinni, að þegar flokkarnir gáfu yfirlýsingar hér á Alþ. um þetta mál á s.l. hausti, hefðu þeir ekkert um það sagt, hvernig þeir ætluðu að gera hin óljósu ákvæði kosningal. skýr. En það virðist eiga að gerast með þeim till., sem hæstv. dómsmrh. hefur flutt. En þær till. koma eftir að málið er hætt að vera á nokkurn hátt vafamál. Nú er það ekkert vafamál og allur tillöguflutningur til þess að gera gildandi kosningalög skýrari algerlega óþarfur, allur slíkur tillöguflutningur óþarfur. Það er hætt að vera vafamál, hafi það verið vafamál fyrir einhverjum í vor. Það er ekki þörf á því, að flokksstjórnir leggi samþykki á fleiri en eitt framboð. Það er skýrt, að það er heimilt, ef frambjóðendur lýsa því yfir, fyrir hvaða flokk þeir bjóði sig fram, og ef meðmælendurnir lýsa því yfir, fyrir hvaða flokk þeir mæli með lista. Samkv. fyrri till. hæstv. forsrh. átti að banna það, að framboð gæti verið nema eitt fyrir einn og sama flokk og það átti að tilskilja samþykki flokksstjórnar, en samkv. síðari till. á nú að vera leyfilegt að bera fram tvo eða fleiri lista og ekki krafizt skriflegra yfirlýsinga flokksstjórna, heldur þess aðila, sem á að staðfesta framboð hjá viðkomandi flokki. Og að því leyti er þessi till. verri en sú fyrri, að það á að vera eftir geðþótta flokkanna. Það á að vera leyfilegt, að framboðin séu fleiri en eitt þegar flokkur ætlar í spekúlasjónsskyni að hafa framboðin fleiri en eitt. Samkv. síðari till. hæstv. dómsmrh. getur flokkur tekið upp á því að hafa þrjú framboð, fjögur framboð, engin takmörk hve mörg, ef honum reiknast svo til, að með mörgum framboðum geti hann nurlað saman atkv. frá öðrum flokkum, þá geti hann haft flokkslegan ávinning af því. En ef fólkið, kjósendurnir þyrftu að hnekkja einhliða þröngu framboði klíku í flokki, þá á ekki að tryggja rétt fólksins með þessari till. Þess vegna segi ég: Þessi till. er óhæfari hinni fyrri. Ef hópur skattsvikara t.d. vildi bjóða fram sérstaklega og hópur stóreignamanna, hópur kaupmannasamtaka t.d., o.fl. o.fl. hópar vildu bera fram framboð og flokksstjórnin eða sá aðili, sem staðfesta skal framboð, kæmist að þeirri niðurstöðu, að líklega kæmu þessir mörgu listar að landi með fleiri atkv. en einn flokkslisti, eiga samkv. síðustu till. hæstv. dómsmrh. slík framboð að vera heimil. En ef það kæmi fram framboð eins og mitt og minna félaga á s.l. vori, þannig að þeir sem skipuðu sérstök framboð, teldu, að of þröngt væri siglt, svo einhliða, að það væri einungis einn skoðanahópur innan flokksins, sem hefði valið sína menn á framboðslista, og þeir vildu ekki við það una og vildu bjóða fram sérstakan lista samkv. skýlausum ákvæðum gildandi kosningalaga og leggja þannig undir dóm kjósenda, hvort það væri rétt eða ímyndun ein, að framboðið hjá flokksstjórninni hefði verið of þröngt, hvað þá? Ef fólkið vildi ganga undir þennan dóm, þá á það ekki að fá að ganga undir þennan dóm núna samkv. till. dómsrh. Það á ekki að fá það. Þá á bara einhver aðili í flokknum að geta sagt: Nei, þetta framboð skal ekki samþykkt. Og ef mótmæli koma fram, fá menn ekki að bjóða sig fram fyrir sinn flokk, fá ekki að leggja atkv. sínum flokki, þá skal landskjötstjórnin dæma þetta utanflokksframboð. Þeir skulu ekki fá að velja á milli manna, flokksmennirnir, mannanna á G-listanum og I-listanum, svo að maður minni á dæmið frá því í vor, og atkv. leggist síðan flokknum. Nei, það skal bannað. Þó er það vitanlegt, þegar slíkt framboð fær undirtektir og fær mann kosinn, þá er það sönnun þess, að viðkomandi flokksstjórn eða þeir; sem stilltu upp lista upphaflega fyrir flokkinn, hafa gert sig seka um of þröngt framboð og að flokksmennirnir hafa viljað hafa valfrelsi um að velja aðra menn fyrir flokkinn, en það skal þeim bannað. Með þessari brasktillögu hefur hv. l. þm. Austf. séð sérstaka ástæðu til þess að mæla alveg sérstaklega, að flokkur megi hafa marga í kjöri, ef og í þeim tilfellum, sem hann metur það flokkslegan ávinning heldur en hafa framboðið eitt, en ekki til þess að ganga úr skugga um það, hver dómur fólksins er. Fólkið má ekki hafa rétt til þess að dæma á milli tveggja lista fyrir sinn flokk og segja til, hverja menn á þessum listum það vilji heldur, en þó þjóna flokknum. Það er í samræmi við það, sem ég hef nú sagt, alveg hárrétt, sem hæstv. dómsmrh. sagði í dag, þegar hann bar saman sína fyrri og sína síðari till., það er formsbreyting. Það er formsbreyting, en ekki efnisbreyting, sem um er að ræða milli hans fyrri till. og hinnar síðari.  Ég skal nú ekki fara miklu fleiri orðum um ræðu hæstv. ráðh. í dag, aðeins þó víkja að því, að hann viðurkenndi í sinni ræðu, að það væri vissulega þörf endurskoðunar kosningalaga. En þó vildi hann ekki fresta afgreiðslu brtt. við stjórnarfrv. nú, virtist halda sér fast við það að knýja sína brtt. fram. Og hann gerði það með þessum orðum: Við vitum ekki, hvenær kann að verða kosið. Þess vegna er bezt að setja undir lekann. - En þessi leki hæstv. ráðh. er bara ímyndun. Það er ekki neinn leka að setja undir, því að Alþ. hefur kveðið upp skýran úrskurð um, hvaða réttur sé til fleiri en eins framboðs fyrir einn og sama flokk í sama kjördæmi. Það þarf ekki að setja undir neinn leka, því að hann er þegar stöðvaður. Það hefur gerzt með skýrum úrskurði landskjörstjórnar, og það hefur enn betur gerzt með lokaúrskurði Alþ. Ég heyrði það á ræðu hv. f. þm. Austf., Eysteins Jónssonar, að hann hafði ekki verið alls kostar ánægður með fyrri útgáfu af till. dómsmrh., því að hún hefði ekki samrýmzt að öllu leyti flokksreglum Framsfl. um framboð, en till. hæstv. ráðh., eins og hún væri nú í þessu breytta formi, hann lýsti sig samþykkan henni, ánægðan með hana og mundi greiða henni atkv., því að hann teldi hana eðlilega. Hann sagði, að flokkarnir ættu að hafa sama rétt og sérhver önnur félagssamtök, og mér skildist á honum, að þar ætti það að ráða, að meiri hl. í flokki ætti að hafa alger ráð. Ég gat ekki skilið það öðruvísi. Rétt minni hl. minntist hann ekki á a.m.k. En það er einmitt þetta, sem er um að ræða: Eiga þau ákvæði, sem eru í gildandi kosningalögum og verja rétt minni hl. að vera eða á að afnema þau? Á að ofurselja minni hl. í flokkum algerum flokkslegum yfirráðum, flokkslegu einræði þeirra, sem merkja meiri hl. í flokki, og á að loka öllum leiðum til þess, að kjósendur megi velja á milli manna, ef minni hl. hefur verið misboðið með einhliða og þröngu framboði? Ég er ekki þeirrar skoðunar, að flokkar veikist neitt við það, þó að réttur minni hl. sé allvel tryggður. Ég held, að það sé einmitt í samræmi við anda lýðræðis og þingræðis að réttur minni hl. sé allverulega tryggður og það jafnvel betur en gert er í íslenzkri löggjöf. Hv. þm. Eysteinn Jónsson taldi það vera nægilegt, að ef minni hl. í flokki væri óánægður með ákveðið framboð, þá hefðu þeir leyfi til þess að bjóða fram utan flokka. Er það nú víst, að það væri til bóta að neyða minni hl. í flokki til að segja skilið við sinn flokk og stofna nýjan? Er það alveg víst, að það væri til bóta að knýja menn þannig til að fjölga flokkum fremur en lögin heimili minni hl. vissan rétt og gefi honum þannig kost á að velja á milli manna innan flokksins með fleiri en einu framboði, eins og lögin ætlast til nú? Ég er þeirrar skoðunar, að flokkarnir séu sterkari, ef þeir iðka það og jafnvel verða að gera það samkv. gildandi lagaákvæðum að taka tillit til minni hl. Það má vel vera, að ef till. hæstv. dómsmrh. hefði verið orðin að lögum í vor, hefðum við í Alþb., sem stóðum að öðru framboði, ekki átt neins annars kost en að bjóða fram utanflokkalista, sem við ekki gerðum. Við vildum, að okkar flokkur nyti atkv., sem við fengjum og okkar flokkur fékk þau atkv. En ef till., sem við erum að ræða um núna, hefði verið orðin samþ., hefðum við ekki átt þennan möguleika. Við hefðum orðið að hrökklast úr röðum Alþb. og bjóða fram utan flokka, koma sem sérstæður flokkur inn í þingið. Hefði Alþb. verið að sterkara? Ég sé það ekki. Ég sé ekki, að þau ákvæði í gildandi kosningalögum, sem leiddu til tveggja framboða hjá Alþb. á s.l. vori, hafi á nokkurn hátt veikt Alþb., og það finnst mér stangast á við röksemdafærslu hv. 1. þm. Austf. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, mælti með brtt. Dómsmrh. Ef hún á rétt á sér nú, þessi till. mundi hún vafalaust við vandlega endurskoðun kosningal. á næstu mánuðum, fyrir næsta þing, hljóta náð fyrir augum manna, augum glöggra endurskoðenda á löggjöfinni. Þá mundi hún sennilega skila sér, þessi góða till. Ég sé ekki, að það ætti að vera nokkur hætta á því, að hún fyrirfærist og þess vegna spyr ég hv. þm.: Telur hann svo bráðnauðsynlegt, að þessi till. hæstv, dómsmrh. Verði samþ. nú, að hann geti ekki fallizt á, að hún verði látin bíða eins og önnur atriði kosningal., sem endurskoða þarf að margra áliti? Mér mundi þykja mjög mikilsvert að heyra frá honum, hvort hann teldi hana svo bráðaðkallandi, þó að hann sé efnislega samþykkur henni, að hann gæti ekki hugsað sér, að hún biði hinnar almennu endurskoðunar. Ég fer ekkert dult með það, að ég mun bera fram ákveðin tilmæli til hæstv. dómsmrh. um það og til ríkisstj., að hún láti sér nægja að fá stjórnarfrv. eitt samþ. án annarra breytinga, en því sé jafnframt slegið föstu, að kosningal. verði tekin til endurskoðunar fyrir næsta haust og þá borin fram á Alþ. endurskoðuð. Ég býst við því, að ef þessum tilmælum mínum verður synjað af hæstv. dómsmrh., sem getur ráðið þar mestu um, þar sem hann er tillögumaður, ættu forustumenn annarra flokka, þ. á m. hv. 1. þm. Austf., að geta fallizt á frestun á afgreiðslu þessari till. Þó veit ég það ekki, og þess vegna spyr ég hann um það, hvort hann telji, að svo mikið liggi á að samþykkja þessa breytingu, sem í till. felst, að hann gæti ekki hugsað sér að fallast á, að sú breyting yrði látin bíða almennrar endurskoðunar, sem fram færi fyrir næsta þing. Hv. þm. Eysteinn Jónsson orðaði það þannig í dag, að flokkarnir væru ofurseldir óviðkomandi fólki, ef kosningal. væru óbreytt og brtt. ráðh. væri ekki samþykkt. Ég veit nú ekki, hvað hann á við með þessu. Hafi hann haft í huga framboð mitt og minna félaga s.l. vor, er það augljóst mál, að það fólk var ekki óviðkomandi Alþb.  Alþb.-félagsins í Reykjavík, og leyfði sér það samkv. kosningalögum að kjósa annan lista. Og af því að við notuðum þennan rétt, fékk Alþb. þennan stuðning, stuðning þessa fólks, sem að öðrum kosti hefði verið misboðið á þann hátt, að það hefði orðið að yfirgefa Alþb., bjóða fram utan flokka og ætlast þannig alls ekki til þess, að Alþb. fengi þetta atkvæðamagn, mikið eða lítið, sem listinn drægi að landi. Eins og l. eru nú, fer það ekkert á milli mála, að þegar boðinn er fram annar listi í nafni ákveðins flokks og fullnægir gildandi ákvæðum um það, frambjóðendurnir lýsa því yfir, fyrir hvaða flokk þeir bjóði sig fram, og meðmælendurnir votta það allir saman, þá fær viðkomandi flokkur atkv. og hann fær uppbótarsæti, eins og atkvæðamagnið nægir til. Getur nokkur bent á, að flokkur geti haft tjón af þessum rétti, sem kosningal. heimila? Menn hafa verið að tala um, að þetta skapi möguleika fyrir því, að annarra flokka menn geti hópað sig saman á lista og boðið sig fram í nafni annars flokks. Þetta er slík fásinna, að engu tali tekur. Dettur nokkrum manni í hug, að sjálfstæðismenn raði sér upp á lista í Reykjavík og segist bjóða sig fram fyrir Framsfl., og fái 200 meðmælendur til að votta það, að þeir styðji þennan lista fyrir Framsfl., þennan lista sjálfstæðismanna fyrir Framsfl.? Sjálfstæðismennirnir sem þetta gerðu, eða úr hvaða flokki sem þeir væru, yrðu að leggja sig í þá áhættu, að atkv., sem listinn fengi, féllu svo sem ekki Sjálfstfl., ekki þeirra flokki, nei, heldur yrðu Framsfl. til styrktar, hversu fá eða mörg sem þau yrðu. Þetta mundi vera algerlega utan við takmörk hins mögulega. Þetta er fásinna. Það kemur ekki fram annar listi í nafni flokks, nema flokksmenn fáist til þess að skipa hann og flokksmenn fáist til þess að mæla með honum. Þeir, sem tala um nauðsynina á því að afnema þennan rétt flokksmanna til að velja á milli manna, en láta sinn flokk njóta atkv., sem báðir listarnir fá, eru, hvort sem þeir vilja játa það eða ekki, talsmenn fyrir óheftu flokksræði. Þeir vilja ekki láta sér nægja neitt annað eða minna en að meiri hl. skuli einn geta ákveðið framboð og ákveðið þannig hverja kjósendurnir í flokknum skuli og verði að kjósa, ella víkja úr flokknum. Þeir vilja ekki viðurkenna minni hl. neinn rétt til þess að gefa fólki kost á að velja á milli manna í flokknum. Þeir eru að berjast fyrir flokksræði. Þeir eru að berjast móti lýðræði, engu síður hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, heldur en sjálfur dómsmrh. Þeir eru báðir að berjast fyrir flokksræði gegn lýðræði. Og það hefur ekkert breytzt frá fyrstu till. dómsmrh. annað en það, að hin síðari er dulbúin árás á lýðræðið, dulbúinn málflutningur fyrir flokksræðið, en fyrri till. hans var opinská og heiðarleg og duldist engum. En þessa breytingu þurfti til, til þess að hv. 1. þm. Austf. lýsti sig ánægðan og samþykkan. - Og þá hlær Björn Pálsson. Nei, sú till., sem hér liggur fyrir frá hæstv. dómsmrh. í annarri útgáfu, gengur á svig við rétt minni hl. í flokkum, gengur gegn rétti minni hl., og hún gengur þráðbeint gegn mannréttindum hins almenna kjósanda, í hvaða flokki sem er. Hún er flokksræðistill., svolítið dulbúnari í seinni útgáfunni en þeirri fyrri. Það er því eingöngu formsbreyting, sem átt hefur sér stað í þessum tillöguflutningi, lítil eða engin efnisbreyting. Hv. 1. þm. Austf. talaði um, að það mætti ekki veikja flokkana, það þyrfti að styrkja þá og styðja, og að lýðræðið mundi ekki eflast, ef flokkarnir yrðu veiktir. Ég er sízt á móti því, að flokkar séu sterkar stofnanir. En ég held, að svo bezt séu þeir sterkar stofnanir, en ekki risar á brauðfótum, eins og hv. þm. orðaði það, að þeir taki tillit til minni hl. Ef þeir taka ekki tillit til minni hl, og vilja sníða lög á þann hátt, að þeir þurfi ekki að gera það, þá verða þeir veikir. Það er mín sannfæring. Sá lýðræðisandi er til í Íslendingum, að með þeim vinnubrögðum verða flokkarnir veikir, gera sig veikari. Þeir munu ekki styrkja sig með auknu flokksræði. Þeir munu styrkja sig, ef þeir gæta anda lýðræðisins og ætla minni hl. einnig nokkurn rétt. Þar eru gildandi lagaákvæði miklu meira í anda lýðræðisins heldur en þau ákvæði, sem nú er ætlunin að lögfesta með brtt. hæstv. dómsmrh. En það fannst mér furðulegt, að meginstofn ræðu hv. 1. þm. Austf. var um það, að það þyrfti að efla flokkana á margvíslegan hátt, það þyrfti að gera þeim fært að hafa starfsmenn, það þyrfti að gera þeim fært að afla sér upplýsinga, og um þetta fór hann mörgum orðum og hélt mikinn fyrirlestur um þetta, hvernig ætti að efla flokkana að þessu leyti. Og ég var honum samþykkur að þessu leyti. En það var bara allt saman um efnisatriði, sem ekkert koma nálægt kosningalögum á nokkurn hátt. Hann lýsti því, hvernig stjórnarflokkarnir væru að vísu betur settir en stjórnarandstöðuflokkarnir að því leyti að geta sótt vit sitt í alls konar sérfræðinga og embættismenn, þeir hefðu menn á hverjum fingri sjálfir ráðh., en þm. í stjórnarflokkunum væru litlu betur settir um þekkingaröflun á almennum þjóðmálum og að kryfja þau til mergjar heldur en þm. stjórnarandstöðuflokkanna. Og hann sagði að ungur ráðh. væri alveg ömurlega settur, þegar hann yrði settur andspænis þessu valdamikla embættis og sérfræðingakerfi, sem nú ríkti í íslenzku þjóðfélagi, hann gæti varla risið gegn því og það gætu þm. jafnvel í stjórnarflokkunum ekki heldur. Þetta embættis- og sérfræðingakerfi væri orðið svo sterkt, að það yfirbugaði allt og gerði þá, eins og hann sagði, bæði unga ráðh. og þm. stjórnarandstöðuflokkanna og þm. stjórnarflokkanna líka, að föngum embættis- og sérfræðingakerfisins. En hvað kemur þetta allt saman, þó að hann hafi hárrétt fyrir sér í þessu, - hvað kemur þetta við kosningalögunum? Ekki hið minnsta. Ég held, að hann hafi tekið einhverja gamla ræðu, sem ekkert átti við í þessu samhengi, og ágæta ræðu, en hún snertir ekki þetta mál. Það má vel vera, að það þurfi að efla flokkana og starfsaðstöðu þeirra að því er þetta snertir. En um það er hægt að bera fram alveg sjálfstæðar till., þó að við látum brtt. hæstv. dómsmrh. bíða almennrar endurskoðunar kosningal., svo mikið er víst. Nei, þó að ég berjist á mót till. hæstv. dómsmrh., er það ekki af því, að ég vilji veikja flokkana. Það er ekki af því, að fyrir mér vaki neinar ólýðræðislegar hugsanir. Ég held einmitt, að lýðræðinu sé betur sinnt með lögunum eins og þau eru nú heldur en að samþykktri brtt. ráðh., og ég held líka, að flokkarnir séu sterkari, ef þeir verða að lúta lýðræðislegum ákvæðum laga um það, að flokkarnir taki tillit til minni hl. Og því aðeins að flokkarnir taki til ólýðræðislegra vinnubragða veikjast þeir. En ef þeir taka tillit til lýðræðislegra vinnubragða í sínum starfsháttum, styrkjast þeir, og það held ég, að sé mergurinn málsins. Og l., eins og þau eru, eru vörn gegn því, að flokkarnir beiti minni hl. ofríki. En núna vakir það fyrir mönnum með fylgi við brtt. hæstv. dómsmrh. að auka flokksræðið, veikja lýðræðið, og þannig mundi samþykkt till. veikja flokkana og ganga þvert gegn því, sem hv. 1. þm. Austf. taldi skipta mestu máli í þessu sambandi. Hv. Alþ. hefur áður fyrr staðið frammi fyrir því, hvort ætti að innleiða þau vinnubrögð, sem fólust í fyrri till. hæstv. dómsmrh. og þar með einnig í till. hans í núverandi mynd, því að efnið er hið sama. Alþ. hefur tvisvar sinnum tekið ákvarðanir um, hvort það ætti að lögfesta þessi ákvæði í einni eða annarri mynd eða ekki. Til þessa hefur Alþ. tekið afstöðu bæði 1933 og 1959. Og það vekur því athygli áreiðanlega, hvað Alþ. gerir nú, þegar það er tekið til athugunar í þriðja sinn, hvernig eigi að haga löggjöf um þessi efni. Eins og alkunnugt er, var stjórnarskrárbreyting samþ. á árinu 1933, og sú stjórnarskrárbreyting heimilaði stjórnmálaflokkunum að bera fram landslista og hafa þannig áhrif á úthlutun uppbótarþingsæta, því að það voru flokksstjórnirnar, sem máttu ráða röðun á landslista. Ég man það sérstaklega, að Alþfl. notfærði sér jafnan, meðan þessi lagaheimild var, heimildina til þess að raða á landslista, og má vera, að einhverjir fleiri flokkar hafi notfært sér þá heimild. En svo mikið er víst, flokkarnir fengu með stjórnarskrárbreytingunni frá 1933 heimild til þess að bera fram landslista og raða á landslistann og fengu þannig ákaflega mikil flokksleg ráð til þess að hafa áhrif á úthlutun uppbótarþingsæta. Í frv. til kosningalaga, sem lagt var fram á Alþ. á aukaþingi 1933, eftir að stjórnarskrárbreytingin hafði verið samþ., var svo hljóðandi ákvæði um takmörkun á rétti manna til þess að bjóða fram frambjóðanda eða í Reykjavík lista í nafni flokks: „Framboði einstaks frambjóðanda, svo og framboðslista í Reykjavík, skal fylgja skrifleg yfirlýsing frambjóðandans, eða þegar um lista er að ræða þeirra, sem lýsa yfir, að þeir styðji kosningu listans, fyrir hvern stjórnmálaflokk frambjóðandinn eða listinn sé boðinn fram, svo og skrifleg viðurkenning hlutaðeigandi flokksstjórnar fyrir því, að frambjóðandinn eða listinn skuli vera í kjöri fyrir flokkinn. Þó nægir, ef yfirlýsing flokksstjórnar kemur áður en kjörseðlar eru fullgerðir. Vanti aðra hvora yfirlýsinguna eða báðar, telst frambjóðandinn eða listinn utan flokka.“ Kannast menn við þetta orðalag? Þetta er nákvæmlega það, sem felst í fyrri útgáfu till. hæstv. dómsmrh. Hann hefur tekið hér upp till., sem var borin fram í kosningalagafrv. 1933. Orðalagið er nákvæmlega það sama og efnisatriðin eru þau sömu. En hvernig leizt nú Alþ. á þetta 1933? Þetta ákvæði 1933, sem fól augljóslega í sér, að fleira en eitt framboð í nafni flokks skyldi því aðeins tekið gilt, að því fylgdi skrifleg viðurkenning hlutaðeigandi flokksstjórnar, en ella skyldi framboðið teljast utan flokka, var fellt. Ákvæðið var fellt 1933. Strax í meðferð Nd. Alþ. var það fellt með 16:12 atkv., og í stað þess var sett ákvæði samhljóða því, sem nú gildir og ekki krefst neinnar viðurkenningar flokks á öðru framboði í flokksnafni. Þannig fór þetta 1933. Það var borið fram stjórnarfrv. með þeim ákvæðum, sem hæstv. dómsmrh. vill nú láta taka upp, en það var fellt í Nd. strax með 16:12 atkv. En fulltrúar flokksræðisins þá voru iðnir við kolann eins og nú, því að eftir að þessi efnisatriði, sem ég nú greindi, höfðu verið felld í Nd., var samt gerð tilraun til þess í Ed. að koma aftur inn í frv. ákvæði um, að skrifleg viðurkenning hlutaðeigandi flokksstjórnar fyrir því, að frambjóðandi eða listi mætti vera í framboði fyrir flokkinn, væri gerð að skilyrði fyrir því, að bjóða mætti fram fleiri en einn frambjóðanda eða lista fyrir einn og sama flokk. Og hvernig fór þetta þá í Ed. við aðra tilraunina á því þingi? Sú tilraun mistókst einnig, því að þessi till., sem þar var borin fram, var felld í Ed. með 8:5 atkv. Um þetta má sjá í Alþingistíðindum, B-deild, árið 1933, 220. dálki. Þar með var þessi tilraun til þess að tryggja einræði flokksstjórnanna endanlega fallin á þessu þingi, 1933, og hefur aldrei skotið upp kollinum á Alþ. síðan þar til nú. Afturgangan er komin nú. Ég skal fara fljótt yfir þessa sögu, en þó má geta þess, að meðal þeirra, sem stóðu að því að fella þetta ákvæði, voru Ólafur Thors, Tryggvi heitinn Þórhallsson, Pétur Ottesen, Ásgeir Ásgeirsson núv. forseti og Jörundur Brynjólfsson. Og ég get enn fremur upplýst, að aðrir, sem lögðu hönd að því verki að fella ákvæðið í burtu, voru Magnús Guðmundsson, Pétur Halldórsson, Guðbrandur Ísberg, Þorsteinn Þorsteinsson, Jóhann Þ. Jósefsson, Jón Ólafsson, Bernharð Stefánsson, Halldór Stefánsson, Jón Sigurðsson á Reynistað, Jón Pálmason á Akri og Hannes Jónsson. Mér virðist, að þessi upptalning sýni, að það voru engir aukvisar, sem risu upp til varnar lýðræðislegum rétti kjósendanna gegn flokksræðinu á þinginu 1933. Kannske eru þessir menn einskis virtir nú í Framsfl. og Sjálfstfl., en hér hef ég þó nefnt nöfn flestra forustumanna þessara flokka og margra virtra þm. þeirra, sem þá sátu á þingi. Menn halda kannske, að afstaða sósíalista á því þingi, 1933, hafi verið á annan veg en Ólafs Thors og Tryggva Þórhallssonar og Péturs Ottesens og Jóns á Reynistað og Jóns á Akri og þeirra, sem ég áðan nefndi, en það var nú síður en svo. Einar Olgeirsson, foringi Sósfl., lét þá í ljós, að sér þætti gæta allt of mikillar tilhneigingar til flokkslegs einræðis, og taldi, að það væri þó stefnt í rétta átt, að menn fengju rétt til þess að bjóða fram annan lista í sama flokki, en þó væri þar varla sinnt nægilega réttindum fólksins. Hann sagði m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Mér hefur virzt vera nokkur tilhneiging til þess að gera ráð flakkanna nokkuð mikil í þeim till. og hugmyndum, sem fram hafa komið í umr. um þessi mál. Að vísu eiga kjósendur þess kost, ef þeir eru óánægðir með t.d. 1., 2. eða 3. frambjóðanda eða einhvern þeirra, að bjóða fram annan lista, þó að þeir tilheyri sama flokki, og ef sá listi yrði sterkari, er, t.d. ef um 1 mann er að ræða, efsti maður af honum kosinn.“ Þannig er það, að enginn ómerkari maður en formaður Sameiningarflokks alþýðu, Sósfl., hefur opinberlega samkv. vitnisburði þingtíðindanna sett fram sinn skilning á þessum ákvæðum kosningal., þegar umr. fór fram um þau á Alþ. 1959. Hann taldi sem sé ekki nægilega langt gengið til þess að tryggja rétt flokksmannanna með þeim ákvæðum, sem enn eru í gildi í kosningal., og hann studdi því vissulega að því að fella þessi ákvæði, sem borin voru fram í stjórnarfrv. 1933, fella þau úr gildi, og þau eru samhljóða þeim ákvæðum, sem felast í fyrri till. hæstv. dómsmrh. Ég kemst ekki hjá því að minna enn á 26. gr. stjórnarskrárinnar frá 1934: „Heimilt er flokkum að hafa landslista í kjöri við almennar kosningar, enda greiði þá kjósendur atkv. annaðhvort frambjóðanda í kjördæmi eða þá landslista.“ Þessi ákvæði stjórnarskrárinnar frá árinu 1934 um landslista í nafni flokkanna voru í gildi fram til ársins 1959, en þá steig löggjafinn það geysiþýðingarmikla skref að fella niður með öllu ákvæðið um heimild flokka til þess að hafa landslista í kjöri, og þar af leiðandi voru felld niður ákvæðin um rétt og skyldur flokka til þess að raða mönnum á landslista. Með því féllu eðlilega alveg niður ákvæði kosningalaga um rétt flokka eða flokksstjórna til þess að hafa nokkur áhrif á úthlutun uppbótarþingsæta, og það hafa stjórnir flokka ekki haft síðan, þar til á að reyna að innleiða þann rétt til handa flokksstjórnunum nú. Ákvæði núgildandi kosningalaga eru líka frá árinu 1959. Aukaþing var kallað saman í júnímánuði 1959, og lá fyrir því það verkefni að samþykkja stjórnarskrárbreytinguna í annað sinn, eins og á þessu þingi, og veita henni þar með stjórnarskipunargildi og setja ný kosningalög í samræmi við stjórnarskrárbreytinguna og endurskoða þau að öðru leyti, ef Alþ. þá sýndist svo. Þegar þáv. dómsmrh., Friðjón Skarphéðinsson, lagði frv. til hinna nýju kosningalaga fyrir Alþ., lét hann þess getið, að það hefði verið samið af þremur færum lögfræðingum og í frv. væri gert ráð fyrir því, að ákvæði þágildandi kosningalaga yrðu látin haldast nær því óbreytt, önnur en þau ákvæði, sem stjórnarskrárbreytingin tæki til. Í kosningalagafrv. hinna lærðu lögfræðinga voru m. a. þessi ákvæði í 26. gr., þ.e.a.s. í niðurlagi 1. mgr.: „Þegar landslistar eru bornir fram, skulu þeir tilkynntir landskjörstjórn á sama hátt og eigi síðar en 4 vikum og 2 dögum fyrir kjördag.“ Og í 28. gr. kosningalagafrv. stóð svo: „Landskjörnir þm. eru kjörnir samkv. landslistum, sem stjórnmálaflokkar bera fram. Landslista skal fylgja til landskjörstjórnar skrifleg yfirlýsing um það, hver stjórnmálaflokkur beri hann fram, undirrituð af flokksstjórninni. Slík skýrsla ein nægir, þegar um stjórnmálaflokk er að ræða, sem átt hefur fulltrúa á síðast háðu Alþ., eða náð 1000 atkv. við síðustu alþingiskosningar, þar af a.m.k. 20% greiddra atkv. eða 500 atkv. í einu og sama kjördæmi. Nú uppfyllir stjórnmálaflokkur ekki þessi skilyrði, og skal hann þá láta fylgja lista sínum og skýrslu til landskjörstjórnar skriflega yfirlýsingu frá eigi færri en 500 kjósendum, þar af eigi færri en 20% kjósenda á kjörskrá eða 250 kjósenda í einu og sama kjördæmi, um, að þeir fylli flokkinn, enda séu þeir ekki í öðrum stjórnmálaflokki, er þátt tekur í þeim kosningum, sem í hönd fara.“ En hvað gerði nú Alþ. 1959 við þessar frvgr. lögfræðinganna, sem höfðu samið kosningalagafrv.? Þessir lögfræðingar vildu gera það að skilyrði fyrir löglegum landslista og þar með rétti til uppbótarþingsæta, að honum fylgdi skýrsla, undirrituð af flokksstjórninni, um það, hvaða stjórnmálaflokkur bæri hann fram. Það er fljótsagt. Alþ. kolfelldi einróma báðar þessar fyrirhuguðu lagagreinar, nam þær í burtu úr kosningalagafrv. Og hvernig stóð nú á því, að Alþ. felldi þessar gr. úr kosningalagafrv. 1959? Þær voru við nákvæma athugun í n. taldar brjóta í bága við stjórnarskrána. Mjög mikilsvirtur hæstaréttardómari, sem var einn höfundur stjórnarskrárbreytingarinnar og kosningalagafrv., viðurkenndi, að hér væri um yfirsjón að ræða, og að fengnu þessu áliti varð stjórnarskrárnefnd Nd., sem fékk málið fyrst til meðferðar, einróma sammála um það, að öll þessi ákvæði hinna lærðu lögfræðinga um landslista og skilyrði um yfirlýsingu frá flokksstjórn fyrir rétti til uppbótarþingsæta væru lögleysa ein og brytu í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar, eins og þau voru þá orðin, eftir að niður hafði verið felld úr henni heimild til handa flokkum til þess að bera fram landslista eftir sínu höfði og gefa flokksstjórnunum þar með vald til að hafa áhrif á úthlutun uppbótarþingsæta og þar með að svipta t.d. þá menn, sem bornir væru fram í kjördæmum án viðurkenningar flokksstjórnanna, rétt til uppbótarþingsæta. Og nú hefði verið gott, að hæstv. dómsmrh. væri við, því að ég spyr nú: Hver hafði forustu fyrir þessari afstöðu stjórnarskrárnefndarinnar í Nd. um að fella niður þessar greinar, fella þær burt úr kosningalagafrv.? Það var einmitt núv. dómsmrh., Jóhann Hafstein. Hann var frsm. stjórnarskrárnefndarinnar að því er þessi ákvæði snerti, og hann viðurkenndi í framsöguræðu sinni, að nokkur mistök hefðu orðið á samningu kosningalagafrv. hjá hinum lærðu lögfræðingum og þannig hefði láðst að taka í frv. breyt. þær, sem hlaut, eins og hann sagði, að leiða af breytingum nýju stjórnarskrárinnar, þeim breytingum að felld er niður heimild stjórnmálaflokkanna til þess að bera fram landslista. Þetta þurfti að leiðrétta, og er mikið af brtt. n. eingöngu miðað við það. Það var sjálfur núv. hæstv. dómsmrh., sem sagði, að þessi ákvæði, m.a. um viðurkenningu flokksstjórnanna varðandi uppbótarþingsæti, brytu í bága við stjórnarskrána og þess vegna yrði að taka þessi atriði út úr kosningalagafrv. Og allir vita, að stjórnarskránni hefur ekki verið breytt síðan þangað til nú, þegar breyta á kosningaaldrinum, sem ekki snertir þetta mál. Í umr. um málið í Nd. 1959 kom það skýrt fram, að tilgangur þeirra mætu manna, sem ég áðan nefndi og vildu fella það ákvæði frv. niður, að skrifleg viðurkenning flokksstjórnar þyrfti að fylgja framboði í kjördæmi, var einmitt sú að takmarka vald flokksstjórnanna. Með því að fella þessi ákvæði niður lýstu þm. unnvörpum yfir, að þeir væru að takmarka vald flokksstjórnanna, þeir væru að vinna gegn auknu flokksræði. Halldór Stefánsson, 2. þm. N.-Múl., komst t.d. svo að orði um þetta ákvæði, sem einmitt var fellt niður úr frv. Hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Í síðustu mgr. 27. gr. frv. er svo til tekið, að auk þess sem framboði einstaks frambjóðanda skuli fylgja skrifleg yfirlýsing hans sjálfs um það, hvaða stjórnmálaflokki hann fylgi, skuli og fylgja skrifleg yfirlýsing hlutaðeigandi flokksstjórnar um það, að hann sé í kjöri fyrir flokkinn. Samkv. þessu eru því sjálfir frambjóðendur og meðmælendur þeirra ekki teknir trúanlegir um það, hvaða flokksafstöðu þeir hafi. Mér finnst þetta í fyllsta máta óviðkunnanlegt, þar sem líka hugsunin, sem liggur til grundvallar fyrir því, er sú að koma hér á alræði flokksstjórnanna yfir þjóðarheildinni og einstaklingunum. Ég legg því til, að þetta ákvæði um hina skriflegu yfirlýsingu flokksstjórnanna sé fellt burt úr greininni.“ Og það var gert. Það var fellt burt úr gr. En fleiri þm. d. beittu mjög svipuðum rökum gegn þessu fáránlega ákvæði, enda var það, eins og áður segir, fellt úr kosningalagafrv. og hefur aldrei skotið upp kollinum á Alþ. síðan þar til nú. Till., sem var samhljóða till. hæstv. dómsmrh., var, eins og ég áðan sagði, felld í Nd., og þegar hún var tekin upp í Ed., var hún þar einnig felld. Þar lagðist Pétur Magnússon, síðar ráðh., eindregið á móti þessari till. um einræði flokksstjórna um framboð og beitti sér gegn slíku. Ég skal hafa eftir honum örstutta tilvitnun, með leyfi hæstv. forseta. Hann sagði í þessu tilfelli m.a.: „Flokksstjórnirnar hafa vissulega gott af því að fá eitthvert aðhald frá kjósendunum. Ef það aðhald hverfur, er hætt við, að flokksstjórnirnar gætu leiðzt til þess að velja á landslista meira með tilliti til flokkshagsmuna en þjóðarhagsmuna.“ Þá greip Jón Þorláksson fram í fyrir honum og sagði: „Ætli flestir flokkar álíti nú ekki, að það fari saman?“ En Pétur Magnússon svaraði af bragði: „Má vel vera, en mér finnst, að reynslan hafi áþreifanlega kennt okkur, að það gerir það ekki ávallt, en hvað sem því líður, tel ég engum efa undirorpið, að heppilegra sé, að þm. finni til ábyrgðar gagnvart þjóðinni en gagnvart flokknum. En á því gætu e.t.v. orðið einhverjir misbrestir, ef í framkvæmdinni væru flokksstjórnirnar einar, sem réðu yfir endurkosningu þm.“ Og nú er það einmitt það, sem á að gera. Það á að setja það undir flokksstjórnirnar, hverjir verða endurkjörnir af þm. og hverjir nýir þm. valdir til. Fólkið á ekki að hafa það frjálsræði, sem það hefur samkv. gildandi kosningalögum til þess að velja á milli manna. Eins og ég hef nú gert grein fyrir, var mikill bálkur felldur úr kosningalagafrv. 1959, af því að lögfræðingunum hafði sézt yfir að breyta ýmsu í þeim, vegna þess að landslistarnir voru lagðir niður, og kosningalagafrv. 1959 var alveg umsteypt. Þeir höfðu gleymt stjórnarskránni við samningu þess, og brtt. n. urðu 46 að tölu, og það var núv. hæstv. dómsmrh., sem minnti á, að þessi ákvæði brytu í bága við hina breyttu stjórnarskrá. Þess vegna hlýt ég að spyrja: Hafði hæstv. dómsmrh., Jóhann Hafstein, sem leiðrétti yfirsjón lögfræðinganna 1959 gleymzt að taka tillit .til stjórnarskrárinnar, þegar hann bar fram sína fyrri till. núna? Síðan þá hefur stjórnarskránni alls ekki verið breytt að þessu leyti, og fyrst krafa um yfirlýsingu frá flokksstjórn fyrir rétti til uppbótarþingsæta stangaðist á við ákvæði stjórnarskrárinnar, hvernig getur sami Jóhann Hafstein þá leyft sér nú, að stjórnarskránni óbreyttri, að bera fram þá till., að bæta skuli í kosningalög ákvæði um skriflega viðurkenningu flokksstjórna fyrir því, að listi skuli vera í kjöri fyrir flokk. Þetta taldi hæstv. ráðh., og ekki aðeins hann, heldur einnig stjórnarskrárnefndin 1959 og sjálft Alþ., þá brjóta í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar. Ráðh., stjórnarskrárnefndin og Alþ. í heild var þá á því, að þessi ákvæði brytu í bága við hina breyttu stjórnarskrá. Og hafi hann haft rétt fyrir sér þá, þá getur það ekki farið á milli mála, að hann hefur nú með till. sínum verið að biðja Alþ. um að samþykkja ákvæði, sem ekki samrýmast stjórnarskránni eftir breytingu þá, sem á henni var gerð 1959. Og þó að ekkert annað kæmi til en þetta, bæri auðvitað að fella slíkar till. Efnislega er síðari till. alveg um það sama og hin fyrri, þó að hún sé öðruvísi orðuð. Sú fyrri hefur verið tekin aftur, en efni hennar tekið upp með breyttu orðalagi í þeirri síðari. Hvernig undirtektir fengu nú till. hæstv. ráðh., þegar þær komu fram í hinni fyrri útgáfu sinni? Ég hef fáa heyrt mæla þeim bót. Mér er hins vegar kunnugt um það, að mótmæli gegn þessari till. komu fram í Alþýðublaðinu, málgagni annars stjórnarflokksins. Það komu einnig fram mótmæli gegn till. hæstv. ráðh. í Tímanum, blaði Framsfl. Og undirtektir flokksmanna Sjálfstfl. komu skýrlega fram í fleiri en einu eintaki af Morgunblaðinu. Sérstaklega var það áberandi, hverjar undirtektir ungra sjálfstæðismanna voru við þessari till. ráðh. Ég hef áður greint frá því, hvert viðhorf hinna öldnu forustumanna Sjálfstfl. með Ólaf Thors í broddi fylkingar og ýmissa þeirra, semenn eru á lífi, eins og Péturs Ottesens, Jóns á Akri, var við sams konar till. á þingi 1933 og 1959. En nú kemur að því, hver er afstaða unga fólksins í Sjálfstfl. núna. Hún er nefnilega nokkuð á sömu lund og gömlu forustumannanna, sem snerust eindregið gegn sams konar till. tvívegis eins og þeirri, sem hæstv. dómsmrh. ber nú fram og vill lemja fram, getur ekki fallizt á, að því er virðist, að verði frestað, þar til almenn endurskoðun fari fram á kosningalögunum. Það var 3. febr. í vetur, sem Morgunblaðið birti heilsíðugrein um þessar till. hæstv. ráðh. Greinarhöfundur var ungur, efnilegur lögfræðistúdent, Ármann Sveinsson. Blaðið setti fyrirsögn á grein hans á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Tillaga liggur fyrir Alþingi um stóraukið flokksræði. Alvarleg atlaga að svigrúmi einstaklinganna í stjórnmálaflokkunum.“ Og síðan sagði þar, - ég skal grípa niður í greininni hingað og þangað, með leyfi hæstv. forseta, - hann sagði: „Fyrir Alþ. liggur nú stjórnarfrv. um breytingu á kosningalögum, nr. 52 1959, til samræmis við till. til stjórnarskrárbreytingar, sem samþykkt var á síðasta þingi og er í annað sinn nú til meðferðar. Við þetta stjórnarfrv. hefur dómsmrh. flutt svo hljóðandi brtt., þskj. 224: „2. mgr. 27. gr. l. orðist svo: Framboðslista skal fylgja skrifleg yfirlýsing meðmælenda listans um það, fyrir hvern stjórnmálaflokk listinn sé borinn fram, svo og skrifleg viðurkenning hlutaðeigandi flokksstjórnar fyrir því, að listinn skuli vera í kjöri fyrir flokkinn. Ekki getur stjórnmálaflokkur boðið fram fleiri en einn lista í sama kjördæmi.“ Aðrar brtt. dómsmrh. eru til samræmis við þessa.“ Síðan segir: „ Till. dómsmrh. lætur ekki mikið yfir sér, og hafa litlar umr. farið fram um hana enn. Kann það að nokkru að stafa af því, að mál þetta hefur ekki verið á dagskrá d., eftir að ráðh. lagði fram till. Hér er um stórmál að ræða, sem ekki má afgreiða umræðulítið. Till. ráðh, er alvarleg atlaga að svigrúmi óbreyttra flokksmanna stjórnmálaflokkanna, svo og annarra stuðningsmanna þeirra. Hugmyndir um að auka flokksræði kunna að vera eðlilegar frá sjónarhóli forustumanna stjórnmálaflokka, en óbreyttir flokksmenn og aðrir stuðningsmenn fallast ekki á sjónarmið, sem ganga í þá átt.“ Hæstv. dómsmrh. er kominn, og er það vel, því að ég hef hér áður minnt á afstöðu fyrri foringja Sjálfstfl. til samhljóða till. og fyrri útgáfan af hans till. fjallar um og er nú að minna á afstöðu ungu kynslóðarinnar í Sjálfstfl., og sú afstaða er gegn till. hæstv. ráðh., en gengur mjög í sömu átt og afstaða hinna fyrri forustumanna flokksins, eins og Ólafs Thors, Péturs Ottesens, Péturs Magnússonar, Jóns frá Akri og margra fleiri. Ungi maðurinn segir, að till. ráðh. feli í sér „afnám þess ákvæðis, sem staðið hefur í kosningalögum frá 1933 og gilti um kosningar í eina kjördæminu, sem kosið var hlutfallskosningu, Reykjavík, þess efnis, að heimilt sé að bjóða fram fleiri en einn lista í nafni sama flokks í sama kjördæmi. Jafnframt kveður till. ráðh. á um, að skrifleg viðurkenning flokksstjórnar skuli fylgja framboðslista. Núgildandi ákvæði um þetta efni eru í 41. gr. kosningal.“ - á þessa leið, og það eru hin skýru ákvæði, sem enginn hefur getað farið í grafgötur um, hvernig ætti að skilja, og sízt af öllu er hægt að efast um, eftir að Alþ. hefur fellt sinn úrskurð í samræmi við úrskurð landskjörstjórnar. En 41. gr. núgildandi kosningalaga er á þessa leið: „Nú eru fleiri en einn listi boðnir fram fyrir sama stjórnmálaflokk í kjördæmi, og skal þá merkja þá bókstöfunum A, AA, B, BB og C, CC o.s.frv. Listi, sem boðinn er fram utan flokka, skal merktur bókstaf í áframhaldandi stafrófsröð á eftir flokkslistum.“ Í 27. gr. segir: „Framboðslista í kjördæmi skal fylgja skrifleg yfirlýsing allra þeirra, sem á listanum eru, að þeir hafi leyft að setja nöfn sín á listann, svo og skrifleg yfirlýsing um stuðning við listann frá eigi færri en 100 og eigi fleiri en 200 kjósendum í Reykjavík og eigi færri en 50 og eigi fleiri en 100 í öðrum kjördæmum. Framboðslista skal fylgja skrifleg yfirlýsing meðmælenda listans um það, fyrir hvern stjórnmálaflokk listinn sé borinn fram. Ef yfirlýsingar vantar, telst listi utan flokka.“ Síðan rekur hinn ungi lögfræðinemi, hvernig þetta mál hafi áður borið að Alþ., og minnir á, að sams konar till. hafi verið felld 1933 og einnig 1959, eins og ég hef þegar gert grein fyrir. Síðan kemur ungi maðurinn með tilvitnun í ræðu, sem núv. formaður Sjálfstfl., núv. hæstv. forsrh., hélt á Alþ. 1959, og segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í umræðum á Alþingi 24. apríl 1959 um stjórnarskrárbreytinguna komst Bjarni Benediktsson forsrh., þáv. formaður stjórnarskrárnefndar Nd., svo að orði í framsöguræðu fyrir nál. meiri hl. n.“ Og síðan kemur tilvitnunin í ræðu hæstv. forsrh. núv. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ef margir eru í kjöri, 5 eða 6, og kosið hlutfallskosningu, er ljóst í fyrsta lagi, að kjósandi getur valið um fleiri menn á hverjum lista og er ekki bundinn við þá röðun, sem er á listanum, þegar hann er lagður fram af flokkssamtökum. En eins verður það mun minni áhætta fyrir óánægða flokksmenn að bera fram sérstakan lista, ef hlutfallskosningar eru, vegna þess að þá er líklegt eða meiri líkur til þess, að minni hl. geti komið að sínum manni og þó að klofningur verði í flokki, þurfi það ekki að leiða til þess, að sæti glatist alveg, heldur geti af tveimur mismunandi flokkslistum jafnvel tveir mismunandi menn verið valdir. Þetta aukna frjálsræði kjósenda sést berlega af tali manna um það, að þessari skipan sé sérstaklega fylgjandi hætta á smáflokkum. Sú hætta er í raun og veru ekkert annað en það, að kjósendur megi sjálfir velja þann, sem þeim líkar. Sumir kalla það hættu, aðrir kalla það aukið frjálsræði. En öruggt er, að bezta ráðið til þess að vinna á móti þessari hættu er það að hafa á listunum sem allra vinsælasta menn, þá sem líklegir séu til þess að afla flokknum sem mests fylgis. Það er því svo gersamlega öfugt, að verið sé að svipta kjósendur frelsi, að það er verið að veita þeim mikinn aukinn rétt frá því, sem verið hefur, og gera líklegra, að eftir óskum sem allra flestra sé farið.“ Þetta er allt saman tilvitnun í ræðu Bjarna Benediktssonar, sbr. Alþingstíðindi B 1958-1959, dálk 1313-1314. Síðan segir Ármann Sveinsson um þessa tilvitnun í ræðu hæstv. forsrh.: „Þessi gagnmerku ummæli lýsa sömu afstöðu til flokksræðis og yfirsterkari varð á aukaþinginu 1933. Á sama veg er andinn í kosningalagaumr. síðustu áratuga. Þar hafa lagt fram drjúgan skerf Magnús Guðmundsson fyrrv. dómsmrh., Pétur Magnússon fyrrv. fjmrh., dr. Bjarni Benediktsson forsrh. og Einar Baldvin Guðmundsson hrl., formaður landskjörstjórnar. Annaðhvort eru menn farnir að bera brigður á túlkun þessara viðurkenndu lagamanna eða viðhorf til flokksræðisins hefur tekið annarlegum breytingum.“ Síðan víkur Ármann Sveinsson að meðferð aukaþingsins 1959 á kosningalagabreytingunni og kemur þá að því, sem ég vitnaði einmitt til áðan, hvað núv. hæstv. dómsmrh. lagði þá til, sem var formaður n. og frsm. meiri hl. hennar, og skýrir einmitt frá því, hvernig færir lögfræðingar höfðu undirbúið frv., en yfirsézt að kippa út úr kosningalagafrv. alllöngum kafla vegna þeirrar breytingar, sem gerð hafði verið á stjórnarskránni. En dómsmrh. núv. hæstv., ,Jóhann Hafstein, kom auga á þetta og lagði til, að þessi ákvæði væru öll saman felld niður úr kosningalagafrv. Ármann Sveinsson lögfræðinemi segir um starf núv. hæstv. dómsmrh. og umr.: „Verður ekki séð, að frsm. meiri hl. (þ.e.a.s. Jóhann Hafstein) hafi vikið neinum orðum í d. að efni 27, gr. Stjórnarskrárnefndin lagði til, að 41. gr. yrði eins og hún er nú í l., og vék formaður n. ekki að mikilsverðasta ákvæði gr., þ.e. heimild til framboðs tveggja eða fleiri lista í nafni sama flokks í kjördæmi.“ Hann dregur auðvitað þá ályktun af þessu, að þá hafi núv. hæstv. dómsmrh. ekkert haft við slíkt að athuga og hafi lagt blessun sína yfir það, þar sem hann vék ekki að því einu orði. Og „ekki verður séð, að stjórnarskrárnefnd Nd. hafi unnið athugun sína og tillögugerð þá í neinu fljótræði, því: að margvíslegar brtt. flutti n., eins og áður hefur verið sagt.“ Síðan víkur hann að hinum breyttu viðhorfum nú vegna framboðs míns s.l. vor og segir: „Úrskurður yfirkjörstjórnar Reykjavíkurkjördæmis um það, hvort listi Hannibals Valdimarssonar o.fl. s.l. vor skyldi teljast utan flokka eða ekki, kann að hafa ruglað ágætustu menn í ríminu. Nú liggur hins vegar fyrir úrskurður landskjörstjórnar um tilvik sem þetta. Í úrskurði hennar 13. maí 1967 sagði m.a.: „Meðferð kosningalaga á Alþ. 1933 og 1959 sýnir, að ætlan löggjafans var sú, að ekki þyrfti samþykki stjórnmálaflokks til þess, að listi yrði borinn fram fyrir flokkinn“. Við afgreiðslu kjörbréfa s.l. haust staðfesti Alþ. úrskurð landskjörstjórnar. Engum blandast því lengur hugur um, hvaða reglur gilda um tvö eða fleiri framboð í nafni sama flokks. Öllum má ljóst vera, að vald forustumanna stjórnmálaflokkanna er ærið. Það væri því eins og að færa bakarabarni meira brauð að veita forustumönnunum lögverndaðan rétt til útgáfu leyfisbréfa handa frambjóðendum. Frambjóðendur strjálbýlisins mundu þá væntanlega verða að sækja flokksstimpil á flokksskrifstofu í öðru kjördæmi til þess að sanna kjósendum sínum, að þeir væru útvaldir til framboðs.“ Þetta var meginefnið í grein, sem ungur lögfræðinemi í samtökum ungra sjálfstæðismanna fékk birta í Morgunblaðinu 3. febr. s.l. En ungir sjálfstæðismenn létu meira að sér kveða í þessu máli. Það er alveg bersýnilegt, að þeim hefur verið allmikið niðri fyrir út af till. dómsmrh. og talið sig standa á verði um frjálslyndi og lýðræði, þegar þeir hófu að ræða þessi mál, því að næst sjáum við það í Morgunblaðinu, að það er boðaður fundur í Félagi ungra sjálfstæðismanna, Heimdalli, og fyrirsögnin í auglýsingunni um fundinn er á þessa leið: „Á að auka flokksræðið á Íslandi. - Stjórn Heimdallar boðar til almenns félagsfundar mánudaginn 5. febr., kl. 8.30, um fram komna till. á Alþ. um breytingu á kosningalögunum. Fundurinn verður haldinn í Himinbjörgum í Valhöll. Framsögumenn eru Ármann Sveinsson stud. jur. og Jón E. Ragnarsson hdl.“ En var þessi ungi maður nú ekki kveðinn niður á Heimdallarfundinum með þessar skoðanir, sem gengu gegn till. dómsmrh.? Nei, svo virðist ekki vera, því að þann 10. febrúar, 5 dögum eftir að fundurinn var haldinn, fáum við að heyra þá samþykkt, sem Heimdallarfundurinn gerði. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta, undir fyrirsögninni „Félagsfundur í Heimdalli“ og í samræmi við auglýsinguna: „Mánudaginn 5. febrúar s.l. var boðað til félagsfundar í Himinbjörgum, félagsheimili Heimdallar. Auglýst fundarefni var: Á að auka flokksræði á Íslandi. Framsögumenn voru Ármann Sveinsson stud. jur. og Jón E. Ragnarsson hdl. Voru fundarmenn mjög á einu máli um, að ekki beri að auka flokksræðið, og spunnust umr. út frá því um till., sem liggur fyrir Alþ. um breytingu á kosningal., nr. 52 frá 1959. Á fundinum var samþykkt eftirfarandi ályktun: Fundurinn álítur, að sporna beri gegn allri tilhneigingu í þá átt að efla völd forustumanna stjórnmálaflokkanna. Með vaxandi flokksræði færist valdið frá fólkinu í hendur fárra forustumanna hvers stjórnmálaflokks. Það er verkefni ungs fólks að koma í veg fyrir slíka öfugþróun, sem stofnar lýðræðinu í hættu. Fram hefur komið á Alþ. till. um breytingu á kosningal., nr. 52 1959, en hún felur tvímælalaust í sér skerðingu á svigrúmi einstaklinga í stjórnmálaflokkum við val á frambjóðendum til alþingiskosninga og stuðlar að auknu flokksforustuvaldi. Fundurinn mótmælir fram kominni till., en hvetur jafnframt til heildarendurskoðunar stjórnarskrár og kosningalaga og bendir á ályktanir Heimdallar, félags ungra sjálfstæðismanna, og Sambands ungra sjálfstæðismanna um breytingu á kjördæmaskipun landsins í einmenningskjördæmi.“ Þannig var samþykktin, sem Heimdallarfundurinn gerði, eftir að ungu mennirnir tveir höfðu flutt framsöguræður um þetta mál. Þeir enda till. sína á því, að þeir mæli með endurskoðun kosningal., og er þá komið nokkuð inn á það svið, sem bæði frsm. minni hl. allshn. hefur gerzt talsmaður fyrir og ég hef einnig tekið undir í minni ræðu. Annar ungur maður, sjálfsagt úr samtökum ungra sjálfstæðismanna, einnig laganemi, Friðrik Sophusson, skrifar grein í þetta sama Morgunblað, 10. febr., undir fyrirsögninni: „Flokksræði lýðræði.“ Hann rekur tilefnið, sem var till. dómsmrh. í sinni fyrri mynd, og minnir á, að Vaka, félag lýðræðissinnaðra stúdenta, hafi gert ályktun um þá till., þar sem hún var harðlega gagnrýnd og talin vera tilraun til að efla flokksforustuvald stjórnmálaflokkanna. Síðan segir þessi ungi maður, að frsm. stjórnarskrárnefndar 1959 hafi skírskotað til þess frjálsræðis og svigrúms, sem um geti í 27. gr., en það sé einmitt sama frjálsræðið og nú sé verið að gera tilraun til að afnema. Þá segir hann, að inn í umr. um fram komna till. hafi svo spunnizt vangaveltur um núverandi kosningalöggjöf, kjördæmaskipunina og hver eigi að vera staða og hlutverk stjórnmálaflokka í þjóðfélaginu. Inn á líkar brautir hafa nú umr. sveigzt hér í dag. Síðan kemur undirfyrirsögn hjá honum um lýðræðið. Og þar segir: „Íslenzkt stjórnarfyrirkomulag grundvallast, eins og í flestum öðrum vestrænum ríkjum, á lýðræðishugsjóninni. Hugtakið lýðræði er ákaflega óskýrt og ónákvæmt hugtak. Sú skilgreining hefur þó verið sett fram, að hið „ideala“ lýðræðisþjóðfélag komi fram í því stjórnarfyrirkomulagi, þegar sem flestir borgarar ráða sem mestu um sem flest málefni ríkisins. Lýðræðið í framkvæmd birtist síðan aðallega í því, þegar kjósandinn, hinn almenni borgari, velur á milli skoðana og manna við kjörborðið á kjördegi. Fari þessi skilgreining saman við þær hugmundir, sem við höfum um lýðræðið og finnist okkur ástæða til að viðhalda lýðræðinu, þá hljótum við að sporna við hverri þeirri tilraun, sem færir valdið til þess að velja og hafna frá fjöldanum í hendur fámenns hóps útvaldra manna. Í lýðræðisþjóðfélögum er hlutverk stjórnmálaflokka að koma á framfæri skoðun og hugmyndum þjóðfélagshópa, ásamt því að bjóða fram menn, sem eru eins konar boðberar þessara skoðana og hugmynda. Stjórnmálaflokkarnir eru þess vegna tæki í höndum almennings til þess að hafa áhrif á stjórn ríkisins, og til þess að þeir fái sem bezt valdið þessu hlutverki sínu, má ekki útiloka áhrifamátt minnihlutahópa í stjórnmálaflokkunum með því að skerða svigrúm einstaklinga, sem fylgja þeim að málum. Með till., sem nú liggur fyrir Alþ., er stefnt að því að minnka þessi áhrif, en af því leiðir, að valdið færist yfir á færri hendur. Sú þróun sem þá mun eiga sér stað, er þeim mun hættulegri, þegar til þess er tekið, hve Íslendingar virðast íhaldssamir á flokkaskipan í landinu, en sem kunnugt er hafa allar tilraunir til þess að fjölga íslenzkum stjórnmálaflokkum undanfarinn aldarþriðjung runnið út í sandinn. Ungir sjálfstæðismenn hafa látið í ljós þá skoðun sína, að nauðsynlegt sé að endurskoða stjórnarskrá og kosningalöggjöf. Það hlýtur að vera áhugamál æskunnar á hverjum tíma að búa sem bezt í haginn fyrir framtíðina. Þetta gildir einnig um stjórnskipun ríkisins. Það er þess vegna von okkar, að till. sú, sem nú liggur fyrir Alþ., verði ekki samþ. óbreytt, heldur verði dýrmætum tíma þm. frekar varið til þess að undirbúa heildarendurskoðun á stjórnarskrá og kosningalöggjöf. Við skulum hafna auknu flokksræði, en standa vörð um lýðræðið,“ segir ungi maðurinn. Ég lýsi því hiklaust yfir, að ég er þakklátur hinum ungu mönnum Sjálfstfl., sem taka alveg í sama streng og hinir eldri foringjar Sjálfstfl. um það, að það megi ekki auka flokksræðið, það verði að gæta neista lýðræðisins. Og ég tek alveg sérstaklega undir kröfur þeirra um almenna endurskoðun á kosningalöggjöfinni, eins og þeir gera. Sú krafa hefur verið höfð uppi af frsm. minni hl. allshn., og ég hef mjög tekið undir þá ósk og kröfu. Þar með mætti taka auðvitað til meðferðar og hlyti að vera til meðferðar efni þeirra till., sem hæstv. dómsmrh. hefur borið fram í sambandi við þetta mál, ásamt mörgum öðrum atriðum, og ég sé ekki, að það gæti neinn skaði af því hlotizt þó að þessi athugun biði næsta þinghalds. Allt, sem ungu mennirnir, sem ég nú hef vitnað til, í Vöku, félagi lýðræðissinnaðra stúdenta, og Heimdalli, félagi ungra sjálfstæðismanna, segja, er að vísu borið fram, þegar till. hæstv. dómsmrh. var í sinni fyrri mynd. En það er formsbreyting fyrst og fremst, sem síðan hefur átt sér stað. Efnið er í raun og veru hið sama, eins og ég hef áður reynt að skýra. Hér er lagt til, að ef sá aðili, sem samkv. reglum flokks er ætlað að ákveða framboðslista eða staðfesta framboðslista endanlega, ber fram mótmæli gegn því, að listi sé í framboði fyrir flokkinn, skal yfirkjörstjórnin úrskurða slíkan lista utan flokka og landskjörstjórn úthluta uppbótarþingsætum í samræmi við það. Ég held, að það sé alveg augljóst mál, að hér er verið að leggja það til, að landslögin séu sniðin eftir mismunandi reglum flokkanna um framboð, og það eitt er nógu ambögulegt. En það er verið að heimila fleiri en eitt framboð, þegar flokkarnir sjá sér hag í því sjálfir að hafa framboðin fleiri. Það er beinlínis ýtt undir það, að þeir geri það í „spekúlasjóns“-skyni. En með mótmælum einum saman er hægt að koma í veg fyrir það, að flokksmennirnir, kjósendurnir, eigi þann rétt að skírskota til fólksins um það, hvort ráðandi afl í flokki hefur sýnt of mikla þröngsýni og þannig gengið á rétt minni hl. Þá þarf ekkert annað en mótmælin frá þessum aðila. Þá skal flokksframboðið vera dæmt utan flokka og úthlutun uppbótarþingsæta fara fram í samræmi við það. Menn skulu ekki mega tjá stuðning sinn við sinn eigin flokk. Það verður ekki tekið mark á því, þó að frambjóðendurnir lýsi því yfir, að þeir bjóði sig fram fyrir flokkinn. Þó að allir meðmælendur votti það, að framboðið sé fyrir flokkinn, þá skal það ekki tekið til greina. Ef aðili í kjördæmi, sem á að leggja blessun yfir framboð samkv. flokksreglum, ber fram mótmæli, þá skulu þeir hrekjast úr flokknum, þeir skulu teljast utanflokkamenn. Ég sé ekki, að þetta verði til eflingar flokkunum. Ég sé ekki annað en þetta leiði það af sér, að menn séu flæmdir úr flokkum sínum, ef þeim líkar ekki framboð og vilja berjast þar á móti og prófa sinn rétt. Og ég held, að það sé ekki heppilegt. Með öðrum lista í nafni eins og sama flokks, eins og nú er heimilt, eru menn að tjá stuðning sinn og fylgi við sinn eigin flokk, en vilja fá að velja um aðra menn. Og það er mín sannfæring, að ef menn vilja taka tillit til lýðræðislegs réttar fólksins, á ekki að afnema þennan rétt. Hins vegar, ef menn vilja búa sem bezt um einræðisvald flokksstjórnenda, er þetta eðlilegt. En það mun sízt verða til þess að styrkja flokkana. Þeir verða svo bezt sterkir, að þeir taki lýðræðislegt tillit, ekki aðeins til þess hóps, sem myndar meiri hl. í flokknum, heldur einnig til þeirra hópa, sem mynda minni hl. Ef þeir fá að bjóða fram í nafni flokksins, sannast það, hvort ákvörðunaraðili í flokknum hefur stillt upp af viðsýni og frjálslyndi, þannig að minni hl. hafi átt kost á að kjósa þá menn, sem honum falla í geð, og þá kemur það fram í litlu fylgi flokkslistans, en flokkurinn nýtur þeirra atkv., og það getur ráðið úrslitum um uppbótarsæti hjá flokknum. En ef það sannast, að sá ákvörðunaraðili í flokknum, sem ákvað framboð, hefur beitt minni hl. ofríki, kemur það í ljós í verulegu fylgi, sem hinn listinn fær, og það atkvæðafylgi kemur flokknum til góða, og náist maður kosinn, þá á hann einnig þingsæti fyrir flokkinn. Og það er þetta, þessi réttur fólksins, til vals milli frambjóðenda, sem menn vilja svo ákaft afnema, að það er ekki tekið í mál að bíða með ákvarðanir um þetta til næsta þings. Er ástæðulaust að ætla annað en þessi sjónarmið yrðu grandskoðuð af þeim, sem settir verða til að endurskoða kosningalögin, og væru þeir sama sinnis að þeirri athugun lokinni og núv. hæstv. dómsmrh. og hv.1. þm. Austf.,mundi þessi till. að ári liðnu skila sér og verða lögð undir dóm alþm. En ef hún þyldi ekki nákvæma skoðun, þá að vísu mundi hún ekki verða með í þeim brtt., sem almenn endurskoðun kosningal. leiddi af sér, en þar finnst mér, að tillögumaður eigi að láta reynsluna skera úr og sætta sig við það, að till. hans í hinni síðari útgáfu fari undir þessa skoðun og fáist þá lögfest, ef meirihlutafylgi væri fyrir henni,ásamt öðrum breyt. við kosningal. á næsta þingi. Það fer ekkert á milli mála, að ef till. hæstv. ráðh. fæst ekki tekin aftur nú og verður hér samþ., er Alþ. að taka allt aðra stefnu í þessum málum en niðurstaða varð um 1933 og 1959. Og það, sem hlálegast er, það eru ekki aðeins hinir eldri foringjar Sjálfstfl., sem hafa tjáð sig andvíga þeirri breyt., sem hér er verið um að ræða, heldur hefur hæstv. dómsmrh. sem frsm. nefndar 1959, að því er virðist, verið samþykkur núgildandi ákvæðum kosningalaganna og mælt gegn breyt. í þá átt, meira að segja haldið því fram, að það væri brot á stjskr. að hafa ákvæði um yfirlýsingar flokksstjórna í kosningal., eftir að stjskr. var breytt 1959. Það hefur einnig verið vitnað í ræðu núv. hæstv. forsrh., formanns Sjálfstfl., þegar hann 1959 lýsir því með mörgum orðum, að það sé aukið svigrúm fyrir kjósendurna og flokkunum engin hætta, það sé bókstaflega þeim til styrktar, að ákvæðin séu eins og þau voru ákveðin í kosningal. þá. En allt þetta er nú lagt fyrir róða og gengið gegn því, gerð hver tilraunin á fætur annarri að orða breyt. alveg í gagnstæða átt við það, sem Alþ. hefur tvívegis áður samþ., og þannig standa málin nú, að það efni, sem fólst í fyrri tillögu hæstv. dómsmrh., er nú að finna með breyttu orðalagi í hinni síðari útgáfu till. Efnislega er þar ákaflega litlu breytt, nema að því leyti, að orðalagið verður ógeðslegra að því leyti, að flokkarnir skulu samþykkja - geta samþykkt mörg framboð, ef þeir telja sér flokkslegan ávinning að því, ef þeir geta „spekúlerað“ í því. En kjósendurnir, flokksfólkið skal svipt þeim rétti að velja á milli frambjóðenda af fleiri en einum lista hjá flokki og láta síðan kjósendurna á kjördegi skera úr um það, hvort óánægja hefur verið í flokknum og þeirra málstaður hefur fengið hljómgrunn. Þeim skal fyrirmunað það. Þeir skulu ekki fá að bjóða fram í nafni flokksins, og þá skal dæma þá utanflokkamenn og landskjörstjórnin skal í þessu tilfelli, ef mótmæli hafa komið fram, úthluta uppbótarþingsætum í samræmi við það, að framboðið sé utanflokksframboð. Ég lýk máli mínu með því að óska þess eindregið við hæstv. dómsmrh., að hann taki till. aftur, láti hana bíða almennrar endurskoðunar kosningalaganna, sem lokið verði áður en næsta Alþ. kemur saman. Ég mundi gjarnan vilja standa að till. um slíka endurskoðun og hygg, að það fengist allsherjarsamkomulag um það. Slík afstaða væri í samræmi við afstöðu Alþ. 1933, í samræmi við afstöðu Alþ. 1959, í samræmi við afstöðu forustumanna stjórnmálaflokkanna, sérstaklega Framsfl. og Sjálfstfl., bæði 1933 og 1959, og í samræmi við kröfur og óskir unga fólksins í Sjálfstfl. nú 1967 og 1968. Og ég sé ekki, að neinu væri glatað, þótt á það væri fallizt, að till. væri ekki knúin fram nú, heldur eingöngu frv. eins og það var upphaflega lagt fram, stjfrv., um lækkaðan kosningaaldur unga fólksins. Ef svo fer, að ekki verði orðið við þessari ósk minni, sem ég ber fram af einlægni við hæstv. dómsmrh. og ríkisstj., mun ég a.m.k. freista þess að bera fram till. og láta mér ekki tilmælin ein nægja um allsherjarendurskoðun kosningalaganna fyrir næsta þing. Ég lýsi andstöðu minni við þessa till., jafnt í fyrstu sem annarri útgáfu, og tel þá till. vera jafnaugljóslega í anda flokksræðis og gegn anda lýðræðis og þess vegna eigi Alþingi að fella hana og vera þar í samræmi við fyrri afstöðu Alþingis, bæði 1933 og 1959.



Herra forseti. Ég vil, áður en lengra er farið, og vil raunar vona, að það verði ekki lengra farið að sinni, bera fram þá ósk við hæstv. forseta d., að þessari umr. verði nú frestað. Ég ber þessa ósk fram sem annar af frsm. n., sem hefur haft þetta mál til meðferðar. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að hér eru mjög fáir á fundi.  Ég hef hugsað mér að koma fram með málsatriði og rök, sem ekki hafa áður komið fram í málinu, fyrir því, að ekki sé rétt að samþ. þær brtt., sem hér eru til staðar. En mér þykir illt að bera þau rök fram þannig, að þm. heyri ekki. Þó gæti ég hugsað mér að falla frá frekari umræðu um þetta mál nú, ef hæstv. dómsmrh. skyldi fallast á það að taka aftur brtt. sína til 3. umr., því að þá get ég að sjálfsögðu komið fram með það, sem ég ella mundi segja nú að því er hana varðar. - Ég bíð svars við þessari ósk.

Forseti (SB): Ég leyfi mér að vekja athygli hv. 1. þm. Norðurl. e. á því, að þetta er 2. umr. málsins, þannig að það er ein umr. eftir í þessari hv. þd., þar sem honum gefst auðveldlega tækifæri til þess að láta þær nýju upplýsingar, sem hann segist hafa á takteinum í málinu, koma fram. Ég vil að sjálfsögðu gjarnan gera hv. þm. til geðs, en ég sé ekki ástæðu til þess eftir þær umr., sem hér hafa farið fram, og eftir það, að enginn hv. þm. er á mælendaskrá, að fara að fresta 2. umr. um málið. Það hafði verið ætlun forseta að ljúka umr. í kvöld, og nú. er enginn hv. þm. á mælendaskrá, og ég vil þess vegna mjög eindregið fara þess á leit við hv. 1. þm. Norðurl. e., að hann ljúki nú máli sínu.



Ég vil leyfa mér að benda á það, að við lok þeirrar umr., sem nú stendur yfir, mun fara fram atkvgr. um brtt. hæstv. dómsmrh. Þess vegna er það helzt til seint að ræða hana við 3. umr., þannig að ég fellst ekki á þessi rök, sem hæstv. forseti hefur haft uppi. Eða á ég að skilja þetta svo, að ég eigi að halda áfram ræðu minni? Það er raunar ekki svo að skilja, að ég ætli að flytja hér langa ræðu. En mig furðar nokkuð á meðferð þessa máls. Og ég held, að það sýni sig nú enn betur en áður, að það lýsi ofurkappi, hvernig málið er sótt. Þarna hefur ekki verið ofmælt hjá mér í ræðu minni í dag. Það er mjög óvenjulegt eða hefur verið til þessa, að fundi hafi verið haldið áfram svona lengi, og eins og ég sagði, stendur þannig á, að mjög fáir menn eru viðstaddir. Ég gat þess í ræðu minni í dag, framsöguræðu minni, að ég ætlaði ekki að ræða efni till., sem hér er aðallega deilt um, að ég ætlaði ekki að svo stöddu að taka neina afstöðu til þess hér í ræðustól, hvort brtt. frá hæstv. dómsmrh. ætti rétt á sér. Það, sem ég ræddi, og það, sem nál. minni hl. byggist á, er, að það sé þarflaust og ótímabært að samþ. brtt. við það frv., sem hér liggur fyrir frá hæstv. ríkisstj. og allir virðast vera sammála um, þarflaust og ótímabært, þegar það liggur fyrir eftir umræðunum að dæma, að menn séu einnig sammála um, að það sé rétt að endurskoða kosningalögin nú milli þinga, en það hins vegar skapi töf, ófyrirsjáanlega töf á afgreiðslu sjálfs frv., að leiða inn í meðferð málsins deilumál og það deilumál, sem hefur vakið þjóðarathygli á sínum tíma og virðist vera nokkuð mikill hiti í. Ég geri ráð fyrir því, að hv. þm. hafi sannfærzt um það af þeirri nokkuð löngu ræðu, sem hv. 9. þm. Reykv. hefur flutt á þessum fundi, að það er ekkert ofmælt hjá minni hl., að þetta sé ágreiningsmál. Ég fæ ekki betur séð en að þeim, sem hafa haldið því fram hér í umr., að till., sem hæstv. dómsmrh. hefur lagt fram, till. á þskj. 437, sé sáttatillaga í þessu máli, hafi verið nokkuð dimmt fyrir augum. Það er alveg auðsætt, að hún er það ekki. Það hefur komið fram í umr. Og það er vitanlega ekki heldur réttmæli, þó að viðræður hafi átt sér stað um þetta mál, að hér sé um víðtækt samkomulag að ræða, eins og ég held að hæstv. dómsmrh. hafi orðað það í dag. Það er sem sé ekki um neitt samkomulag að ræða, hvorki víðtækt né ekki víðtækt samkomulag. Hitt getur verið, að hæstv. ráðh. sé kunnugt um, að þessi till. muni hafa nokkuð víðtækan stuðning. Hann kann að hafa gert sér hugmynd um, að það muni vera mikill meiri hl. með henni. En það er allt annað mál, að eitthvað, sem knúið er fram, hafi víðtækan stuðning, mikinn meirihlutastuðning, eða að gert hafi verið víðtækt samkomulag. Víðtækt samkomulag er samkomulag, sem nær yfir margt. Ég vil leyfa mér að benda á, að það hefur að vísu verið talað um endurskoðun kosningalaganna, sem eigi að fara fram á milli þinga, og það getur vel verið og virðist svo, að bæði í hv. allshn. og hér á þingfundi, að því leyti sem menn hafa sótt þennan þingfund, þá séu menn þess sinnis nú að láta slíka endurskoðun fara fram. En um það hefur þó engin tillaga komið fram, heldur aðeins ummæli. Og grunur minn er sá, að ef þessi tillaga verður samþykkt, sem hér liggur fyrir, þá kunni það að hafa áhrif í öfuga átt, þannig að ekki verði úr þeirri endurskoðun að svo stöddu, alveg eins og samþykktir um breytta kjördæmaskipan hafa haft þau áhrif, að áhugi manna hefur dvínað fyrir því að endurskoða stjórnarskrána. Hæstv. ráðh. viðurkenndi það í ræðu sinni áðan, að hann hefði haft tilhneigingu til þess að fallast á sjónarmið minni hl., að fresta afgreiðslu þessa deilumáls og að láta hana bíða endurskoðunar, ef ekki kæmi til eitt atriði. Hann sagði, að það gæti reynzt ónóg að gera breytingar á kosningalögunum á næsta þingi, því að vel gæti svo farið, að það færu fram alþingiskosningar áður. Ég heyri það nú í fyrsta sinn frá hæstv. ríkisstj., að þetta kunni að vera á döfinni, og ætla nú ekkert að inna nánar eftir upplýsingum um það, en ég mun við 3. umr. ef till. hæstv. ráðh. verður samþykkt nú, flytja við frv. brtt., sem sker úr um það, hvort það er í raun og veru svo, að þetta sé meginástæða ráðh. til þess að beita sér fyrir því með slíku ofurkappi sem raun er á, að till. verði samþykkt. Varðandi hitt og þetta, sem komið hefur fram í þessum umr., hef ég haft tilhneigingu til þess að ræða það. En af því að svo fáir eru viðstaddir og af því að hæstv. forseti er ófáanlegur til þess að veita mér þá ánægju fyrir hönd minni hl. n. að ræða við þá sem fjarverandi eru, og þeim hv. þm. tækifæri til að hlusta á mín lítilfjörlegu rök, þá ætla ég að ljúka máli mínu með þessum orðum.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að svara neinu af því, sem fram hefur komið í umræðunum, vegna þess að ég tel mig hafa gert grein fyrir því í minni frumræðu, hvers vegna ég styð brtt. hæstv. dómsmrh., þá hina síðari og hef engu við þann rökstuðning að bæta. En ég vil aðeins undirstika þau orð í því sambandi, sem hv. þm. Hannibal Valdimarsson hafði eftir mér og fannst ekki að öllu leyti viðeigandi, en þau voru, að eins og nú væri ástatt væru flokkarnir, að því er framboðsmálin snerti, ofurseldir óviðkomandi fólki. Og þetta er kjarni málsins í mínum augum, að setja ákvæði inn í l., sem gera það að verkum, að flokkarnir þurfi ekki að eiga það á hættu, að vera á þann hátt ofurseldir eins og þeir eru núna. Í þessu sambandi var ég ekkert að ræða um það, sem gerðist s.l. vor. Ég legg engan dóm á það. En það kom fram í sambandi við þau málefni, að skv. gildandi kosningalögum þarf ekkert nema yfirlýsingu meðmælenda, til þess að flokksframboð sé kallað. Það er þetta sem mér finnst ekki viðunandi, að þannig sé hægt að fara að og flokkarnir fái ekki komið neinni vörn við. Þessi brtt. hæstv. dómsmrh. breytir engu í því tilliti, að það geta verið fleiri en eitt framboð á vegum flokka og ástandið að því leyti verið áfram eins og það er nú. Það getur nú verið fleira en eitt framboð af hendi flokka með samþykki flokksstjórna, og að sjálfsögðu getur það verið þannig, ef brtt. er samþ. Það eina, sem breyttist, væri það, að flokkarnir þyrftu ekki að sæta því, að óviðkomandi fólk byði fram í þeirra nafni. Það er eina breytingin, sem stungið er upp á. En nú skal ég ekki fara lengra út í þetta. Ég fór að minnast á í dag, hvort ástæða væri til að efla flokkana eða til að veikja þá og hlutverk þeirra í þingræðinu. Vil ég nota tækifærið nú til þess að gefa nokkrar bendingar í því efni, sem mér finnst að ætti að taka til athugunar. Það eru ekki tæmandi till. um endurbætur, en ég vil, að þetta komi fram ásamt því, sem ég sagði í dag, fyrst ég fór inn á þá braut, að ræða þessi málefni, sem eru mjög þýðingarmikil og ein hin allra þýðingarmestu í okkar þjóðlífi. Ég vil, að þingflokkarnir fái nokkuð aukið starfslið, - þeir hafa nú ekkert starfslið, - t.d. 2-3 menn til rannsóknarstarfa á þeirra vegum og upplýsingasöfnunar og sérfræðilegra starfa og leiðbeininga á vegum þingflokkanna. Ég álít, að þm. eigi að vera betur launaðir en þeir eru nú og vinna þá meira að þingmálum sjálfstætt en þeir gera nú og það komi þannig fram í þeirra störfum hvers um sig og þeirra flokka, sem þeir starfa í, og til þess að þeir geti haft meira samband við fólk og atvinnulíf en þeir hafa tök á eins og nú er að þeim búið. Ég vil, að formenn stjórnmálaflokka séu launaðir eins og ráðherrar, ef þeir gegna ekki ráðherrastörfum og þar með sé forusta í stjórnmálaflokkum gerð að aðalstarfi, eins og ég hygg, að víðast sé annars staðar, þar sem lýðræði og þingræði er í hávegum haft og menn skilja, til hvers ætlazt er af þessum. mönnum. Ég álít, að þingtíminn eigi að lengjast frá því, sem nú er, árlegur þingtími, og ekki vera skemmri en t.d. 8 mánuðir á ári, og eigi að skipta honum niður í a.m.k. tvö tímabil með a.m.k. mánaðar millibili - eða þrjú tímabil. Með þessu móti mundi það bráðabirgðalagafargan, sem við búum nú við og hljótum að búa við, meðan þinghaldinu er hagað eins og nú er gert, geta orðið að mestu úr sögunni. En það vofir yfir sú stórkostlega hætta að óbreyttu fyrirkomulagi í þessu tilliti, að löggjafarvaldið verði að miklu leyti togað úr höndum Alþ. og yfir til ríkisstjórnanna. Ég er ekki í þessu sambandi að deila neitt sérstaklega á þessa ríkisstj. Það liggur hreinlega í eðli málsins, að eins og nú er háttað, þarf sífellt að vera að gera nýjar ráðstafanir og koma þurfa til greina ný löggjafaratriði, eins og þjóðfélagið er orðið. Því dregst löggjafarvaldið mjög úr höndum Alþingis, ef það situr ekki langtímum saman. Vinnunni á að haga þannig að mínu viti, að þingfundir séu ekki nema fjóra daga vikunnar, nema eitthvað alveg sérstakt sé um að vera, eins og víða er gert annars staðar, þar sem betri skipan er á þessum málum en hér. Þingmenn geta þá notað hina þrjá daga vikunnar til þess að ferðast í kjördæmi sín og hafa samband við kjósendur sína og til þess að líta eftir þeirri starfrækslu, sem þeir kunna að hafa tengsl við, og einnig noti þeir þennan tíma til þess að búa sig undir þá sérstöku vinnu, sem í fundahaldi Alþingis felst. Með þessum endurbótum á þinghaldinu hygg ég, að margt mundi snúast til betri vegar og mörgum hættum verða afstýrt, sem nú vofa yfir. Fer ég ekki lengra út í það hér á þessum kvöldfundi, en ég vildi, að þetta kæmi fram nú í framhaldi af því, sem ég sagði í dag. Þá vil ég, að það verði komið á jafnræði á milli ríkisstjórnar og stjórnarandstöðu varðandi framkomu í og afnota af sjónvarpi og útvarpi, en slíku er alls ekki til að dreifa, eins og nú er, og fréttaflutningur þessara stofnana verði miðaður við það sjónarmið, að það séu ekkert minni fréttir í því, sem stjórnarandstaðan segir og heldur fram, heldur en hinu, sem kemur frá ríkisstj. Það er lífsnauðsyn að fá breytingu á þessu, og hygg ég, að menn mundu sjá það, ef þeir settust niður og bæru saman bækur sínar öfgalaust og án nokkurs metings. Þetta þarf að komast á hér, eins og tíðkast víða annars staðar. Loks er ein bending enn, sem ég vil koma á framfæri, fyrst ég fór að ræða þessi efni aftur, og það er að taka upp aftur að undirbúa mál í milliþinganefndum, eins og gert var áður fyrr og gaf alþm. mjög mikla möguleika til þess að hafa áhrif á löggjöfina; miklu meiri möguleika en þeir hafa nú, eftir að sá háttur hefur verið upp tekinn að undirbúa nálega öll mál í stjórnskipuðum nefndum, sem annaðhvort eru skipaðar sérfræðingum einum eða þá eingöngu alþm. og sérfræðingum úr stjórnarflokkunum. Þetta fyrirkomulag er að mínu viti mjög hættulegt, og ætti að breyta þessu aftur í gamla horfið, sem var það, að æðimörg af þýðingarmestu lagafrumvörpum voru undirbúin í milliþinganefndum, sem einhverjir alþm. sátu oft í og þá frá öllum stjórnmálaflokkunum, en sérfræðingar voru kvaddir til ráðuneytis, en ekki látnir setja einir upp lagafrumvörpin eins og nú tíðkast orðið of oft og er að mínu viti alveg röng starfsaðferð. Sú breyting, sem orðið hefur á starfsháttum í þessu tilliti, hefur sett Alþingi niður og dregið vald úr höndum þess inn í embættis- og sérfræðingakerfið og ég vil segja að sumu leyti dregið valdið líka úr höndum ríkisstj. Ég held, að það mundi nýtast miklu betur fyrir ríkisstjórnirnar að hafa slíkar mþn. til að styðjast við en sumar af þeim sérfræðinganefndum, sem notaðar eru. Það er ekki hægt að gera ráð fyrir því, að það verði miklar umræður um þessi atriði nú í sambandi við þetta mál, þó að ég tæki þann kost að koma þessu hér á framfæri. Ég hef eiginlega setið um tækifæri til þess að koma þessum sjónarmiðum á framfæri í því trausti, að það gæti orðið til þess, að þessi mál væru eitthvað rædd í landinu, þessi undirstöðuatriði: hvaða gallar eru á starfsháttum, eins og þeir eru nú, og hvernig væri hugsanlegt að breyta til. Það er sífellt verið að tala um, að völdin dragist úr höndum Alþ., og menn virðast standa í þeirri meiningu, að það séu helzt stjórnmálaflokkarnir, sem séu hættulegar stofnanir í því tilliti og eigi þátt í þessu. Frá mínu sjónarmiði er þessu alveg þveröfugt farið. Völdin dragast úr höndum Alþingis vegna þess, að þingflokkarnir, sem eru grundvöllur Alþ., eru ekki nægilega efldir til þess að þjóna hlutverki sínu í nútímaþjóðfélagi. Þingflokkarnir eru hluti af ríkiskerfinu, þótt þeir séu ekki hluti af embættiskerfinu. Þeir eru hluti af þeim þætti í ríkiskerfinu, sem á að vega mest, þ.e.a.s. Alþingi. En þá verður líka að búa þannig að þessum stofnunum, þingflokkunum, að hægt sé að gera kröfu til þess, að þeir ráði við verkefni sín, en það er óhugsandi að þeir ráði við þau nema endurbætur komist á. Þess vegna vildi ég nota tækifærið til þess að koma þessum bendingum á framfæri, en vona, að það gefist tækifæri síðar til þess að ræða þessi mál nánar.



Herra forseti. Ég skal ekki teygja þessar umr. fram á nýjan dag, enda er nú orðin allmikil værð yfir þingsölunum og ástæðulaust að ýfa upp deilur að nýju. En það er þá fyrst aðeins, að ég vildi segja nokkur orð um meðferð málsins, því að það hefur verið ítrekuð ósk til mín um, að frestað yrði afgreiðslu brtt. minnar, og aðallega rökstutt með því, að hún kæmi þá til athugunar í sambandi við heildarendurskoðun, sem fram hefðu komið óskir um að færi fram á stjórnarskránni. Ég tók afstöðu til þessarar frestunar í dag og þarf ekki við það að bæta, og þá sagði ég m.a., eins og réttilega hefur verið tekið fram, að aðalástæðan fyrir því, að ég vildi ekki fresta þessu máli nú, væri sú, að það vissi enginn, hvenær kosningar gætu farið fram, og við í stjórnarflokkunum a.m.k. vildum ekki, að kosningar færu fram aftur eftir þeirri löggjöf, sem nú gildir, með þeim glundroða, sem því fylgdi. Og það hljóta hv. þm., að sjá, að ef á að fara fram heildarendurskoðun á stjórnarskránni, þá getur það ekki orðið að mínum dómi öðruvísi en kosningar verði aftur að fara fram eftir þeim kosningal., sem nú eru, því að ég tel það alveg óhugsandi, að heildarendurskoðun fari fram á kosningal., nema það séu teknar með langveigamestu breytingarnar, sem snerta ákvæði stjórnarskrárinnar og verður ekki breytt, fyrr en búið er að breyta stjórnarskránni, og til þess þarf kosningar. Þetta leiðir af hlutarins eðli. Það hefur verið talað um ýmis minni háttar mál í sambandi við endurskoðun á kosningal., sem ekki snerta stjórnarskrána, en heildarendurskoðun getur ekki farið fram að mínum dómi, og ég held, að við hljótum að verða sammála um það, þegar menn hugsa um það, með öðrum hætti en að það séu þá um leið endurskoðuð ákvæði þau, sem veigamest eru og eru bundin í sjálfri stjórnarskránni. Um hina löngu ræðu hv. 9. þm. Reykv. skal ég ekki annað segja en það, að hún byggist að langsamlega mestu leyti á grundvallarmisskilningi, og ég held, að það komi skýrast fram með því að vitna til þess, að hann taldi sig ekki skilja tilgang minn með því að gera grein fyrir álitsgerðum umboðsmanna G-listans fyrir kosningarnar í vor, og taldi, að ég hefði vitnað í ályktun stjórnar Alþb., sem ég gerði í dag, til stuðnings brtt. minni. Þetta er mikill misskilningur. Ég dró fram í dagsljósið álitsgerð umboðsmanna G-listans, sem töldu að listi sá, sem kenndur var við Hannibal Valdimarsson, væri Alþb. algerlega óviðkomandi, og einnig vitnaði ég í ályktun Alþb.-stjórnarinnar, sem sagði hið sama. Alþb.-stjórnin sagði: „Þessi listi er okkur algerlega óviðkomandi, þetta er klofningslisti, borinn fram af mönnum óviðkomandi okkur.“ Og svo merkir yfirkjörstjórnin listann I-lista, sem utan flokka, og það er á þessum grundvelli, enda þótt komið hafi fram yfirlýsing, sem öllum er kunnugt um, frá formanni landskjörstjórnar og úrskurður hennar, en það er á þessum grundvelli, sem gengið er til kosninga. Og ég tók einmitt ekki afstöðu til þess og skal þess vegna ekkert fara inn á hinar löngu umr. um það, hvort þessi ákvæði kosningal. hafi verið rétt skilin af Hannibal Valdimarssyni eða andstæðingum hans, eða réttara sagt flokksmönnum hans, sem skildu kosningal. öðruvísi, heldur aðeins það, að úr því að kosningal. eru það óljós, að listi er merktur utan flokka, sem óskað er eftir að sé þó listi tiltekins flokks, og þessi tiltekni flokkur og flokksstjórn og umboðsmenn flokksins telja listann óviðkomandi, þá er, þegar kjósendur ganga að kjörborði, raunverulega gert svo mikið til þess að villa um fyrir þeim í kosningunum, að það er miklu ósennilegra, að menn hafi ekki ruglazt við kosninguna, og ég sagði að ég þekkti þess dæmi, að menn hefðu kosið á röngum forsendum í þessum kosningum, af því að þeir héldu, að Hannibal Valdimarsson byði sig raunverulega fram í andstöðu við kommúnista í Alþb. og vildi ekki láta þá njóta síns stuðnings, heldur skyldu þeir mæta hans andstöðu. Þetta er meginástæðan til þess, að við höfum talið, sem að þessum till. stöndum, að nauðsynlegt sé, eins og ég sagði, að setja undir þennan leka eða gera það skýrt, að til kosninga verði gengið þannig, að kjósendur fari ekki í neinar grafgötur með það, hvaða lista þeir eiga að kjósa, þennan eða hinn. Alþ. hefur ekki kveðið upp neinn úrskurð um þetta atriði, þetta gæti endurtekið sig við næstu kosningar. Hv. 9. þm. Reykv. veit, að hann er hér með kjörbréf sem I-listamaður, og það er það kjörbréf, sem hefur verið samþ. hér á Alþ. Hitt er svo rétt, að Alþ. hafnaði ekki kjörbréfi hv. 8. landsk., en stjórnarflokkarnir tóku ekki afstöðu til þessa máls þá, og mátti segja, að grundvöllurinn undir því væri að taka ekki afstöðu til hinnar lögfræðilegu deilu, sem uppi var. Og ég sagði það í dag, og hef sagt það áður, að menn hljóti að skilja það, að Alþ. er í sjálfu sér ekki stofnun til þess að kveða upp lögfræðilega úrskurði, þótt hins vegar samkvæmt stjórnarskránni heri Alþ. valdið til að úrskurða kjörbréf, og þess vegna var það okkar ráð að láta það afskiptalaust, en boða, að við mundum gera af okkar hálfu það, sem við teldum nauðsynlegt, til þess að slíkur glundroði gæti ekki skapazt og með öllu væri girt fyrir, að það endurtæki sig, að til kosninga væri gengið á þeim forsendum, að það væri mjög sennilegt - það getur enginn fullyrt nokkuð um þetta, en mjög sennilegt, að sumir kjósendur hefðu greitt atkv. öðruvísi en þeir hefðu gert, ef þessi mál hefðu legið alveg ljóst fyrir. - Ég skal, eins og ég sagði áðan, svo ekki lengja þessar umr. og læt nú máli mínu lokið.



Herra forseti. Mér þykir leitt, að hæstv. forseti skyldi ekki geta fallizt á jafnsanngjarna ósk og fram kom frá hv. 1. þm. Norðurl. e. um það að fresta umr. að hans ósk sem frsm. minni hl. n., þegar svo er ástatt, að frsm. meiri hl. n. situr hér ekki þingfund og aðeins örfáir þm. gátu heyrt hans málflutning og rök. Mér fannst þetta ærin ástæða fyrir hæstv. forseta til að taka till. til greina um að fresta umr., svo að hann gæti komið rökum sínum á framfæri við m.a. frsm. meiri hl. og aðra þm., áður en búið væri að ganga til atkvgr. um till. þá, sem deilan stendur um. Að leyfa mönnum að tala um málið, eftir að búið er að ganga til atkvæða um till., það er tilgangslítið. En svo er búið að halda á þessu máli, að það er búið að láta frv., sem allir voru sammála um, liggja hér allan þingtímann, frá því um 20. okt., að ég hygg, þangað til komið er að þinglokum, svo að það telst ekki fært að verða við sjálfsögðum þingræðislegum óskum þm., af því að það er búið að halda þannig á málinu, að málinu sé stofnað í hættu, sjálfu ágreiningslausa málinu, ef farið sé að réttum þingsköpum og þm. gefinn kostur á að eiga orðastað á eðlilegan þinglegan hátt við þá, sem á greinir í málinu. Það er í slíka tímaþröng komið, að jafnvel svo mætur og réttlátur maður sem hæstv. forseti er, hann sér sér ekki annað fært en að brjóta þinglegan rétt á frsm. minni hl. Þetta harma ég, og ég tel, að þar sem það er ekki sök hæstv. forseta, að málinu er svo komið, hefði hann ekki átt að taka á sig þann ranglætiskross fyrir aðra að synja um slík sanngjörn og sjálfsögð tilmæli. Það eru aðrir, sem hafa haldið þannig á málum, að málið er komið í tímaþröng, og það var ástæðulaust fyrir hæstv. forseta að setja nokkurn blett á sinn forsetaheiður með því að synja um svo sjálfsagða réttlætiskröfu, sem fram var borin. Ekkert meira um það, það er búið að neita um þessa sjálfsögðu ósk og við það situr. Forsetarétturinn er hæstiréttur í hv. þd. Hv. 1. þm. Austf. hélt hér aðra ræðu um þetta mál, en þó að hann talaði upp undir hálftíma, sá hann þó ekki ástæðu til að svara þeirri eindregnu og ákveðnu spurningu minni, sem ég beindi til hans, hvort hann legði svo mikið kapp á, að till. hæstv. dómsmrh. yrði nú látin ná fram að ganga, að hann gæti ekki séð sér fært að sætta sig við frestun á henni, þangað til almenn endurskoðun kosningal. gæti farið fram. Þessari spurningu svaraði hann ekki, og legg ég það þannig út, að honum sé framgangur till. dómsmrh. svo mikið kappsmál, að hann ljái ekki máls á frestun. Hins vegar ræddi hann nú öllu ýtarlegar en í fyrirlestri sínum í dag um ráðstafanir, sem hann taldi að gera þyrfti til þess að efla flokkana, gera þá sterkari, starfhæfari, og get ég játað það, að sumar af hans till. varðandi þau efni eru ekkert fjarlægar minni afstöðu, en þessar bollaleggingar allar snerta bara ekkert það deilumál, sem hér er til umr. Það er alveg út í hött. Hann sagðist hafa verið að leita að tækifæri til þess að koma þessum skoðunum sínum á framfæri, nú hefði hann gripið tækifærið. En það fellur á engan hátt inn í þetta mál með neinum eðlilegum hætti og er í raun og veru alveg út í hött, utan við það ágreiningsmál, sem hér er um að ræða. Þessar breytingar á löggjöf, sem hann ræðir þarna um að væru æskilegar til þess að efla og bæta starfsemi flokkanna, snerta á engan hátt kosningalögin, ekki á hinn minnsta hátt. Lagaákvæði í þá átt, sem hann ræddi um, yrðu áreiðanlegað vera flutt í sambandi við annað en lög um kosningar til Alþ. Ég fer því ekki fleiri orðum um það, en tel, að í stað þessara hugleiðinga hefði verið æskilegra, að hann hefði svarað spurningu minni. Hæstv. dómsmrh. varð við ósk minni um að svara því, hvort hann gæti hugsað sér að taka till. aftur, og svaraði því umsvifalaust og neitandi, og það skal ég vissulega virða við hann. Ég hefði hins vegar óskað þess heldur, að hann hefði rökstutt það, hvers vegna hann gæti ekki orðið við slíkri ósk. Ég fæ ekki séð, að nein gild rök liggi fyrir því, að það verði að gera þessa breytingu á kosningal., sem hann leggur til. Sú breyting er ekki í þjónustu lýðræðis, það fer ekkert á milli mála. Hún er í anda flokksræðis, aukins flokksræðis, a.m.k. frá mínu sjónarmiði, og eins og ég hef þegar vísað til, andstæð skoðunum fjöldamargra mætra forustumanna stjórnmálaflokka á Íslandi a.m.k. tvisvar sinnum,1933 og 1959, og nú í andstöðu við skoðanir ungu kynslóðarinnar, sem ekki ætti hvað sízt að taka tillit til. Allt þetta leiðir til þess, að ég tel æskilegt, að meira svigrúm hefði gefizt til þess að skoða, hvort breytingar í þá átt, sem till. hæstv. dómsmrh. ganga í, séu yfirleitt æskilegar, og taldi ég eðlilegast, að sú athugun færi fram ásamt almennri endurskoðun kosningal. Hæstv. dómsmrh. svarar því til, að allsherjarendurskoðun kosningal. hlyti auðvitað að taka til meðferðar ýmis atriði, sem ákveðin eru í stjórnarskránni, og það er hárrétt hjá honum. Og ef kosningal. yrðu tekin til allsherjarendurskoðunar, er það alveg sjálfgefinn hlutur, að þá yrði ekki lengur undan því komizt eða undan því svikizt að endurskoða stjórnarskrána. Því var lofað, þegar lýðveldi var stofnað á Íslandi 1944, að bráðabirgðabreytingarnar á stjórnarskránni þá skyldu aðeins vera til naumra bráðabirgða, en það hefur verið rækilega svikið. Við höfum ekki neina lýðveldisstjórnarskrá enn, við höfum lítt breytta hina gömlu konunglegu stjórnarskrá, og það hefur verið skipuð stjórnarskrárn. eftir stjórnarskrárn. og sendir menn með pomp og pragt land úr landi til þess að safna saman stjórnarskrám lýðvelda á ríkisins kostnað. En stjórnarskrárn. hafa lognazt út af án þess að koma svo mikið sem nafni á lýðveldisstjórnarskrá og ég spyr: Er ekki kominn tími til þess nú árið 1968 að standa við það loforð, sem gefið var við vöggu lýðveldisins, að lýðveldisstjórnarskrá skyldi verða samin, því að hin, sem sett var við stofnun lýðveldisins, var talin aðeins til naumra bráðabirgða. Þannig var það orðað. Ég hefði einmitt haldið, að það ætti ekki að vera neitt fráhrindandi tilhugsun, að nauðsynlegar breytingar, sem kynni að leiða af almennri endurskoðun kosningal. leiddu líka til gagngerðrar, almennrar og víðtækrar endurskoðunar á stjórnarskránni, þannig að við þó loksins á árinu 1968 fengjum lýðveldisstjórnarskrá, sem lofað var 1944. En það má ekki. Ef væri farið að breyta kosningal. almennt, endurskoða þau, mundi það leiða til hreytinga á stjórnarskránni, hún yrði tekin til endurskoðunar líka. Það ber að forðast enn. Hæstv. dómsmrh. færði það fram sem rök fyrir því, að ekki væri ráðlegt að geyma þessa breytingu til endurskoðunar kosningal., að af því hlyti að leiða, að menn færu þá að endurskoða stjórnarskrána líka. Ég heyrði ekki betur en hann segði þetta rétt áðan. Svo vék hann að því, að hann vildi ekki láta kosningar eiga sér stað aftur upp á þau býti, að menn gætu ruglað kjósendur, eins og þeim hefði tekizt að gera í kosningunum í vor. Hverjum tókst að rugla kjósendur? Þeim, sem fóru með þær falskenningar, að annar listi borinn fram í nafni flokks væri ekki heimill samkvæmt gildandi lögum og væri þannig viðkomandi flokki óviðkomandi. Þeir, sem þessi falsrök báru fram, voru stjórn Alþb.-félagsins í Reykjavík og umboðsmenn G-listans í Reykjavík, en landskjörstjórn sýndi fram á með úrskurði sínum, sem hefur staðizt, að þessir fóru með rugl og þvætting, sem stangaðist við lög og voru marklaust fjas. Hvernig ætlast dómsmrh. til þess, að komið sé í veg fyrir þetta rugl? Með því að fallast á sjónarmið þeirra, sem ekki höfðu lögin með sér vorið 1967. Þeir vildu, að listi, sem þá var borinn fram, væri úrskurðaður utan flokka. Till. dómsmrh. er um það að gera þeim, sem eiga að ganga frá framboði innan flokkanna, auðvelt bara með mótmælum einum, kannske órökstuddum mótmælum, að gera slíka lista, sem nú eru úrskurðaðir flokkslistar, að utanflokkalistum, eins og hinir kröfðust. Þannig skal koma í veg fyrir ruglið. Það skal fallizt á sjónarmið kommúnistanna, sem vildu dæma I-listann utanflokkalista, þó að það stæðist ekki, þegar kom til úthlutunar uppbótarsæta samkvæmt úrskurði æðsta aðila í þessum málum, landskjörstjórnarinnar, og þó að Alþ., þrátt fyrir allt, treysti sér ekki til annars en að fallast á úrskurð landskjörstjórnarinnar um, að atkvæðamagnið skyldi falla Alþb. og úrskurða uppbótarþingsæti samkvæmt því. Slíkur glundroði skal ekki skapast aftur, segir hæstv. dómsmrh. Og það vill hann gera með því að auðvelda þeim, sem fóru með rugl og þvætting s.l. vor, að bera bara fram einföld mótmæli, og þá skal viðkomandi listi, eins og þeir vildu vera láta í vor, en gátu ekki að óbreyttum lögum, vera dæmdur utan flokka, skuli beint lögfesta fyrirmæli til landskjörstjórnar um það, að hafi mótmæli komið fram, skuli listi teljast utan flokka. Ég tel, að það fari ekki neitt á milli mála að með þessu hafi hæstv. dómsmrh. tekið afstöðu með þeim, sem úrskurður landskjörstjórnar og Alþ. gekk gegn að óbreyttum lögum á s.l. hausti, þegar kjörbréf voru hér afgreidd, og það er þá gott, að það sé orðið upplýst. Nógu lengi hefur skikkjan verið höfð á báðum öxlum til þess að reyna að dylja þetta. En það var þetta samsæri flokkanna s.l. vor, sem ekki náði þá fram að ganga, vegna þess að landskjörstjórn lét ekki hafa nein áhrif á sig og úrskurðaði samkvæmt gildandi landsl., skýrum landsl., sem menn eru að tala um að séu svo óskýr, að þar verði um að bæta með breytingu lagaákvæða, sem er út í bláinn. Það er eins skýrt og verða má í gildandi kosningal., að ef fleiri en eitt framboð kemur fram í kjördæmi fyrir sama flokk, þarf þar ekkert til, til þess að það sé löglegt framboð, annað en að frambjóðendurnir sjálfir og meðmælendur framboðslistans lýsi því yfir, að listinn sé borinn fram fyrir ákveðinn flokk. Þá skal merkja listann eins og þar segir, A eða AA, B eða BB, eða G eða GG, og þannig var skýrt, að yfirkjörstjórn í Reykjavík átti að merkja þennan lista. Það var ekkert úrskurðaratriði fyrir hana, það voru skýr fyrirmæli í l. um það, að svona skyldi hún merkja listann, því að hann fullnægði öllum ákvæðum kosningal. Þessar yfirlýsingar fylgdu, bæði frá frambjóðendum og meðmælendunum með tölu, að þessi listi væri borinn fram fyrir Alþb., og þá átti að merkja hann á þann hátt, sem lögin segja, það er ekki hægt að misskilja. Hér er kannske að því stuðlað, að minni hl. megi ekki verja sig fyrir ofríki og einstrengingsskap meiri hl. í flokkunum, þá skuli þeir fara úr flokkunum og að hér sé því verið að stíga það skref, sem neyði menn til að segja skilið við flokka, ef þeir verða fyrir slíku ofríki sem tilraun var gerð til þess að beita innan Alþb. s.l. vor. Og það er ekkert víst, að Sjálfstfl. eða Framsfl. sleppi betur frá þeim leik, þó að þeir nú stofni til hans. En verði þeim að góðu.