Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Út af þeim ummælum, sem hér hafa fallið um þetta mál, þykir mér hlýða, að ég geri grein fyrir minni afstöðu, þó að hún sé að nokkru leyti ljós í því nál., sem ég hef skrifað undir. Það er rétt, sem skýrt var frá af hv. frsm. minni hl., að nm. voru sammála um það, að undirbúningur máls þessa hefði mátt vera á annan hátt, en fram hefur komið. Ég heyrði nú að vísu ekki alla ræðu hæstv. samgmrh. En mér skildist á honum, að hann teldi, að sá undirbúningur hafi verið eðlilegur, nánast sagt, og ekki neitt við hann að athuga. Ég vil ekki á neinn hátt deila á hann fyrir þennan undirbúning. Gallarnir á undirbúningi málsins eru að sjálfsögðu þeirra, sem eru ráðamenn og eigendur þessa umtalaða skips. Og um leið og þeim dettur í hug, í góðri trú, skal ég undirstrika, að hér sé kannske um þjóðþrifamál að ræða í slíkum skipakaupum, hefði þeirra fyrsta verk átt að vera að leita til stj. viðvíkjandi 12 ára aldursákvæðinu, því að ég geri ráð fyrir, að þeim hafi verið kunnugt um það. Þetta hefði átt að útkljást áður en leitað var til fjárhagsráðs og viðskiptanefndar. Og þetta kemur beint fram í okkar nál. En ég ætla ekki þeim mönnum, sem hér er um að ræða, að hafa viljað brjóta lögin og flytja inn skipið þegjandi og hljóðalaust. Nú er komið sem komið er. En um þetta atriði eru meiri og minni hl. nokkurn veginn sammála, að form og undirbúningur málsins er stórgallaður. Það er búið að kaupa skipið og greiða og flytja til landsins, skrásetja það íslenzkri skrásetningu og númeri, setja á íslenzk skjöl, eins og lög um skráningu skipa mæla fyrir um. Og skipið er hér. Ég tel, að þessi ráðstöfun hafi verið réttlætanleg jafnvel þó að skipið sé þetta gamalt, og er ég þar alveg sammála minni hl. með tilliti til þeirra vottorða, sem fyrir liggja um ásigkomulag skipsins, og einnig hins, hvernig á að nota það. Skipinu er ekki ætlað að sigla um höfin, heldur að liggja í höfnum. Það bezta, sem heitir sigling, er að sigla milli innlendra hafna sennilega á þeim tíma árs, sem flestum fleytum er fært áhættulaust að hreyfa sig milli hafna. Ef til vill hefur verið tekið með í reikninginn, að skipti þarf að sigla a.m.k. einu sinni á ári til erlendrar hafnar, þótt ekki sé nema til þess að fá botnhreinsun og aðrar lagfæringar, sem e.t.v. er ekki hægt að inna af höndum hér, vegna þess að okkur skortir tæki. Ég tel þetta ekki ógerlegt, ef valinn er sá tími, þegar ekki er allra veðra von. En af þeim upplýsingum, sem fyrir n. lágu umfram það, sem fram kemur í nál. sjútvn. Nd., kom það fram í ræðum beggja frsm., að við kölluðum á fund okkar þann mann, sem var aðalráðamaður félagsins um kaup á skipinu, Ólaf Sigurðsson verkfræðing, núverandi forstjóra landssmiðjunnar. Hann færði ýmis rök fyrir því, að ásigkomulag skipsins væri þannig, að hann teldi verjanlegt að kaupa það. Við erum í sjálfu sér ekki fulldómbærir, hvort hægt sé að gagnrýna þær niðurstöður, sem hann komst að. Vil ég ekki gera neina tilraun til slíks. Mig brestur þar að sjálfsögðu sérkunnáttu. Verður að leggja nokkuð mikið upp úr hans umsögn í þessu efni. Skipið er að vísu þetta gamalt, en ástand þess er ekki í samræmi við aldur þess. Svo er annað, sem mér er nokkuð mikið atriði. Ég hef þegar lýst því, að ég tel það verjanlegt, úr því sem komið er, að leyfa innflutning skipsins í því ástandi, sem það er, og með þeim umbótum, sem það hefur fengið, til þess að vera það, sem því er ætlað að vera, fljótandi síldarverksmiðja, jafnvel þó gripið hafi verið til þess að breyta l. um innflutning skipa. Vil ég ekki gera þær ráðstafanir ógildar. En eftir að skipíð kemur heim, og að nokkru leyti áður, er búið svo um skipið, að það geti fullnægt sínu ætlunarverki. Til þess þurfti að gera yfirbyggingu á skipinu og hana allmikla. Í þá yfirbyggingu eru settar vélar. Mun vera nálægt því 415 þungalestir, sem settar eru ofan á höfuðþilfar skipsins. Nú liggur í augum uppi, að með þessum hætti er stöðugleiki skipsins ekki sá sami og áður. Að vísu er gert ráð fyrir því, að í botni gamalla skipa eigi að vera það mikill þungi, bæði af vatni og af brennsluolíu, sem geri það að verkum, að stöðugleikinn eigi að geta verið nokkurn veginn öruggur, þó að þessi yfirbygging hafi verið sett í skipið. En hver, sem hefur litið á skipið, mun sjá, að yfirbyggingin er mjög fyrirferðarmikil, eins og við bentum Ólafi verkfræðingi á. Hér skapast í hvassviðri, ég tala nú ekki um í fárviðri, mikill vindflötur, ef skipið hefur hliðarvind. Þess vegna hef ég lagt nokkuð mikið upp úr því, að skipið ætti ekki að sigla nema í allra öruggasta veðri, svo að alls öryggis væri gætt, en upphaflega var ætlazt til, að það lægi aðallega hér á höfnum.

Sem sé hæpið að sigla því milli landa.

Ég vil ekki gerast dómari hér um það, og í tilefni af því hef ég spurzt fyrir um það, hvort búið væri að veita skipinu haffærisskírteini. Skipaskoðunarstjóri svaraði því, að það væri ekki búið enn þá, og sagði, að ég væri ekki sá eini, sem hefði gert fyrirspurn um þetta, t.d. væru vátryggingarfélög, sem hefðu spurt um, hvort hér væri um fullkomið öryggi að ræða gagnvart þeim, en ég hafði aðallega öryggi mannslífanna í huga. En skírteinið hefur ekki verið gefið út enn þá, og athugun á haffæri skipsins stendur yfir. M.a. er Ólafur Sigurðsson skipaverkfræðingur við þá athugun riðinn. Hann hefur gert bráðabirgðaathugun á stöðugleika skipsins, og einnig er maður frá skipaeftirlitinu að framkvæma þessa athugun. Fari nú svo, að þeir telji haffæri skipsins öruggt, þá getur hvorki ég né aðrir neitt sagt, reynslan verður þá að skera úr því, hvort sá dómur er réttur eða ekki. En fyrir mér er það nokkur ótti, ef öðruvísi verður farið að í þessu efni en til var ætlazt, og að gefnu tilefni vil ég spyrja hæstv. ráðh. sjávarútvegsmála eða hæstv. viðskmrh., hvort ætlunin sé að sigla skipinu yfir Atlantshaf um hávetur, og þá sennilega farmlausu, en með þá botnfestu, sem eftirlitið krefst. Ég vildi gjarnan fá þessu svarað. Það gengur hér fjöllunum hærra, að skipið eigi að bræða í norskri landhelgi, og ef svo er, vildi ég spyrja, hvort það eigi að vera innan skerja eða úti á hafi. Þetta er alveg ný áætlun með þetta skip, ef satt er, og fráhverf frá því, sem áður var ætlunin. Hér er að ýmsu leyti um nýtt viðhorf að ræða. Um þetta vildi ég fá upplýsingar, því að ég veit ekki, hvernig hv. dm. líta á þessa hlið málsins. Ef frv. þetta er fellt, er skipið þar með komið algerlega heimildarlaust inn í landíð, og ég sé ekki, að það gæti þá siglt undir íslenzkum fána, og þá hygg ég, að ekki væri hægt að skrásetja það, og yrði þá að afturkalla þá skrásetningu, sem þegar hefur verið gerð. Það yrði afleiðingin af því að fella frv. Ég hef gert grein fyrir minni skoðun, ég er ákveðinn í að greiða atkv. með frv. af ástæðum, sem ég hef nú greint, þó að mikil vandkvæði séu á skipakaupunum sjálfum. Hitt er svo annað mál, að það er nokkur uggur í mér út af því, hvernig skipið muni verða notað, en það snertir öryggishlið málsins.



Herra forseti. Ég þarf nú ekki að taka margt fram um þetta mál, því að hæstv. viðskmrh. hefur talað um þau atriði, sem ég ætlaði aðallega að minnast á. En ég vil þó drepa á nokkuð í framhaldi af því, sem sagt hefur verið, og til að svara því nokkru. Það hefur verið deilt á fjárhagsráð og viðskiptanefnd fyrir að gefa út þessi innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir Hæringi. Vegna þessarar ádeilu og vegna þess, að ég átti sæti í fjárhagsráði, þó að ég starfi þar ekki lengur, fékk ég upplýsingar hjá ráðinu um þetta mál, sem hæstv. viðskmrh. hefur hér upplýst. Það var rekið mjög á eftir þessari yfirlýsingu fjárhagsráðs. Forvígismenn Hærings h.f. lögðu á það höfuðáherzlu, að skipið yrði komið og tilbúið fyrir væntanlega haustsíldarvertíð 1948, og þeir kvörtuðu meira að segja til ríkisstj., af því að þeim þótti dragast of lengi að afgreiða þessi leyfi í fjárhagsráði. En ráðið gat að sjálfsögðu ekki afgr. þetta mál út í bláinn og án allra upplýsinga. Ég man t.d. eftir, að ég gerði ýmsar fyrirspurnir. Ég spurði um haffæri skipsins og um möguleika á geymslu hráefnis og framleiðsluvöru um borð, því að ég gerði mér það ljóst, að miklu máli skipti, hvort síldar- og mjölgeymslur og lýsistankar væru um borð eða kosta þyrfti sérstaklega til þeirra mannvirkja í landi. Enn fremur spurðist ég fyrir um möguleika á því að flytja skipið til og reka það annars staðar en hér, með tilliti til vatns og hafnarmannvirkja, og eins spurði ég um, hvað kosta mundi að hreinsa það, og fleira spurði ég um, sem ég vildi reyna að gera mér ljóst varðandi nothæfni og rekstrarhæfni skipsins, þó að ég hafi ekkert sérstakt vit á þessum málum. Þegar ég var búinn að fá þær upplýsingar, sem ég óskaði eftir eða gefnar voru, þá treysti ég mér ekki, eftir því sem ég hafði bezt vit á, til að greiða atkvæði með því að veita leyfi fyrir þessu skipi, og ég skrifaði ríkisstj. um þetta. Ég skal engan dóm leggja á það hér, hvort rétt eða rangt var að veita leyfi til að flytja inn þetta skip, ég vildi aðeins víkja lauslega að afskiptum fjárhagsráðs af þessu, eða meiri hl. fjárhagsráðs, án þess að leggja nokkurn dóm á. Í bréfi, sem Jón Gunnarsson ritaði til Hærings h.f. 11. febrúar 1948 og fylgdi umsókn Hærings til fjárhagsráðs, segir m.a.: „Komið hefur til mála að kaupa skip, sem Bandaríkjastjórnin á, og er það 6.900 tonn deadweight. En um mörg skip önnur er að ræða, og verður sérfróður maður í skipabyggingum að velja það skip, sem heppilegast getur talizt, en þó ekki of dýrt. Skip þetta, sem ég hef talið, að komið geti til mála að kaupa, var byggt 1903 og endurbyggt af ameríska flotanum 1943. Öll yfirbygging þess er ný. Skoðun á skipinu, sem framkvæmd var í maí s.l., sýnir, að það er talið í góðu ástandi til notkunar til siglinga í næstu 15 ár.“ Þetta bréf var fylgiskjal með umsókn Hærings h.f. til fjárhagsráðs, og það er skrifað 11. febrúar. Samt sem áður dregst leyfisveiting fjárhagsráðs þar til 15. marz 1948 af ástæðum, sem ég hef þegar nefnt, að beðið var um upplýsingar um ásigkomulag skipsins. Í millitíð höfðu verið haldnir fundir með ríkisstj. um þetta mál, og ríkisstj. hafði áhuga á málinu. Og eins og kunnugt er, hefur ríkisstj. að sjálfsögðu vald til að breyta því, sem fjárhagsráð gerir í einu og öðru, enda væri allt annað óviðurkvæmilegt stjórnarfarslega skoðað. - Og á fundi fjárhagsráðs 15. marz 1948 veitti fjárhagsráð leyfi fyrir síldarbræðsluskipinu samkvæmt ósk ríkisstj. með svo hljóðandi bókun, með leyfi hæstv. forseta: „Samþykkt var að velta Hæringi h.f. innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir skipi til síldarvinnslu frá U.S.A., sem komi á 18. flokk, 19. lið innflutningsáætlunar ársins. Samþykkt þessi var gerð með 4 shlj. atkv. Hermann Jónasson greiddi ekki atkvæði. Fjárhagsráð hafði rætt málið við ríkisstj. og var afgreiðsla þessi í samráði við vilja hennar.“ Þannig er bókað í gerðabók fjárhagsráðs, og þannig var þetta raunverulega. Ég segi þetta ekki til þess að deila á ríkisstj. Það var áformað að koma upp slíkri verksmiðju, sú ákvörðun hafði verið tekin. En að sjálfsögðu réð stjórnin og átti að ráða fyrir fjárhagsráði. Eins og sjá má af bréfi Jóns Gunnarssonar, sem ég las upp áðan, var um mörg skip að ræða, og þar er sagt, að sérfróður maður verði látinn velja úr þeim. Síðan er í annan stað haldinn fundur með ríkisstj. og málið síðan afgreitt í fjárhagsráði í samráði við hana og í samræmi við vilja hennar. Þeir, sem greiddu atkvæði með þessari leyfisveitingu í fjárhagsráði, vissu, að þeir gátu enga undanþágu gert frá gildandi landslögum, og þegar þeir gáfu leyfið, var það auðvitað með þeim skilningi, að það stæði ekki formlega í vegi fyrir því, að ríkisstj. og Hæringur h.f. gætu gert það, sem hagkvæmast þætti í framkvæmdinni. Ég hef viljað gefa þessar upplýsingar, þar sem deilt hefur verið hér á nefnd, sem ég starfaði í um tíma.



Herra forseti. Aðeins örfá orð, aðallega til þess að skýra, hvernig það bar að, að þessi brbl., sem hér er verið að leita staðfestingar á, voru sett. Mér barst frá h.f. Hæringi bréf, dags. 20. júní s.l., þar sem þess var farið á leit, að ráðuneytið leyfði undanþágu frá skipaskoðunarl. um það, að flytja mætti inn þetta margumrædda skip, sem félagið segist þá hafa keypt í Ameríku og væri smíðað árið 1903 og því 45 ára gamalt. Ráðuneytið bar þetta undir skipaskoðunarstjóra, sem taldi, að málið lægi þannig fyrir, að hann gæti ekki lagt til, að innflutningsleyfi fengist fyrir skipið að l. óbreyttum. Var þá sérstaklega miðað við það, að mér fannst, bæði af þessu bréfi og viðtali við þennan mann, að hann óttaðist það fordæmi. sem þetta mundi skapa, ef þetta gamla skip yrði flutt inn að l. óbreyttum. Þess vegna varð að ráði milli mín og hans, að um þetta yrðu sett sérstök l., þar sem veitt væri heimild til að flytja inn þetta sérstaka skip í þessum ákveðna tilgangi, þannig að ekki gæti skapazt neitt fordæmi um almennan innflutning gamalla skipa. Grundvöllur l. er miðaður við það, að skipið starfi aðallega á höfnum inni. Mér þótti það viðurhlutamikið, þegar skipið hafði verið keypt, að neita um þetta leyfi, þó að vitaskuld megi mjög deila um það, hvort rétt sé gert, þar sem um svona gamalt skip er að ræða. En það var þó fullyrt af fagmönnum, sem skoðuðu skipið og keyptu í Ameríku, að það væri eftir hætti mjög vel á sig komið og hefði verið til þess vandað í upphafi, einnig að skipið mundi vera heppilegt til þeirrar starfsemi, sem ætlað er að hafa um hönd í því. Ég taldi þess vegna ekki - og ráðuneytið -, að hægt væri að synja um þetta leyfi, og að þessi leið, sem hér hefur verið farin, sé sú eina rétta til þess að forðast fordæmi fyrir áframhaldandi innflutningi af svipuðu tagi. Þetta er um tilefni og aðdraganda að setningu brbl. Um hitt vildi ég fara nokkrum orðun, sem fram kom í umr. í gær, að innflutnings- og gjaldeyrisyfirvöld hefðu farið út fyrir sitt verksvið með því að veita innflutningsleyfi fyrir skipinu, áður en brbl. höfðu verið samþ. Þetta skildist mér vera meiningin hjá hv. þm. Barð. Þetta tel ég vera að nokkru leyti á misskilningi byggt. Til þess að h.f. Hæringur gæti flutt inn skipið, þurfti tvenns konar leyfi. Annars vegar innflutnings- og gjaldeyrisleyfi, og hins vegar einhvers konar heimild til að komast hjá tólf ára ákvæðinu í skipaskoðunarl. Það er þess vegna eðlilegt, að félagið sneri sér til gjaldeyrisyfirvaldanna út af fyrir sig og óskaði samþykkis þeirra um innflutninginn, sem félagið og fékk. En það var vitaskuld engin heimild til að flytja inn skipið, fyrr en ákvæðið um 12 ára aldurinn væri leyst. Það þurfti þess vegna að fá tvenns konar leyfi hjá tveimur aðilum. Og eðlilegast hefði verið, að hlutafélagið hefði sótt um þessi leyfi samtímis. Verður það ekki gefið fjárhagsráði að sök, þó að það afgr. leyfið, þegar því barst umsóknin, því að það vissi ekki, hvað hinni umsókninni leið. En það, sem mér virðist hafa skeð, er það, að fest eru kaup á skipinu, eftir að leyfi fjárhagsráðs er fengið, og ekki hirt um að afla hinnar heimildarinnar fyrr en eftir á. Því má segja, að félagið hafi gert ráðstafanir, sem hefði verið réttara og heppilegra að framkvæma samtímis því, að leyfi var veitt í fjárhagsráði, en ekki á eftir. Ég held, að ekki sé ástæða til að taka fleira fram um þetta mál. Það má sjálfsagt deila um þessa ráðstöfun eins og svo margar aðrar, hvort rétt sé ráðið. En eins og komið var, taldi ég ekki hægt að setja fyrir þetta fótinn. Og þess vegna voru þessi brbl. sett, í trausti þess, að ekki yrði fordæmi skapað, heldur aðeins bjargað þessu máli. Ég vænti þess því, að þessi l. verði staðfest hér í hv. d., eins og Nd. hefur gengið frá, því að það mundi kosta ýmsa erfiðleika og óþægindi, ef þessi lög næðu ekki fram að ganga. Sé ég ekki, hvernig mætti þá með málið fara.



Herra forseti. Af þeim tveimur nefndarálitum, sem hér liggja fyrir, og þá ekki síður af framsögu, mætti ætla, að hér væri mál á ferðinni, sem þm. álitu, að einhver þyrfti jafnvel að skammast sín fyrir. Mér þykir skjóta dálítið skökku við, að nú, þegar búið er að kaupa síldarvinnsluskipið, skuli vera farið að reyna að finna upp eitthvert sakarefni á hendur innflutningsyfirvöldunum eða ríkisstj. fyrir að stuðla að kaupum þessa skips. Mér þykir þetta skjóta dálítið skökku við þann hugsunarhátt, sem ríkti hér fyrir rúmu ári skulum við segja, varðandi það, hvernig hagnýta mætti sem bezt alla Hvalfjarðarsíldina. Það vissu allir, að þegar þessi síld kom í fyrra, stóðu menn svo að segja höndum uppi um að hagnýta hana. Og jafnvel þeir menn, sem kunnari voru að öðru en því að standa fremstir í flokki útvegsmanna eða koma nærri aflahagnýtingu, létu sér þá um munn fara, að það væri bara eitt og aðeins eitt, sem ekki mætti gera, og það væri að láta aflann fara forgörðum. Ríkisstj. og stjórn síldarverksmiðja ríkisins voru í hinum mesta vanda með að hirða þennan afla og koma honum í lóg, og það hefði ekki tekizt, ef Eimskipafélag Íslands hefði ekki haft hin stóru fragtskip á leigu. En með því að flytja síldina með þessum skipum til Siglufjarðar og horfa ekki í ótilhlýðilegan flutningskostnað fór þó svo, að ekkert skemmdist eða ónýttist af aflanum, og að þessu varð stórkostlegur búhnykkur fyrir þjóðina, þó að síldarverksmiðjur ríkisins yrðu hins vegar að líða milljónatap af þessu. Þegar þannig horfði í þessum málum, flaug það eðlilega í hug margra, hvernig bezt mætti snúast við undir svipuðum kringumstæðum í annað sinn, því að menn héldu þá, að Hvalfjarðarsíldin kæmi strax næsta ár, og voru ýmsar tillögur uppi um það, hvernig mest og bezt mætti hagnýta síldina. Nú hafði verið mikið rætt hér áður um hagnýtingu sumarsíldarinnar, einkum fyrir Austur- og Norðurlandi, og miklar kröfur voru uppi um það að reisa síldarverksmiðju einhvers staðar á Norðurlandi. Hér á þinginu var búið að ræða þetta áður en Hvalfjarðarsíldin sýndi sig fyrir alvöru, og voru ýmsar raddir uppi um það, hvort ekki mætti leysa þetta mál með fljótandi síldarverksmiðju, er færði sig til eftir því, hvar síldin héldi sig aðallega hverju sinni. Snemma á þinginu í fyrra kom ég fram með frv. um að gera Lagarfoss að bræðsluskipi, og studdist þar við ráð ýmissa færra og fróðra manna í Reykjavík, sem gerðu ráð fyrir, að hægt væri að koma vinnslutækjum fyrir í skipinu. En það kostaði það, að mjöl- og lýsisgeymslur yrðu að vera fyrir í landi, hvar sem skipið væri, en hins vegar er Lagarfoss nú kominn á þann aldur, að hann er dýr í rekstri á úthöfunum. En á meðan þessi hugmynd var í deiglunni, tóku sig saman ýmsir duglegustu útgerðarmenn við Faxaflóa að einum fjórða, Reykjavíkurbær að einum fjórða, Óskar Halldórsson að einum fjórða og síldarverksmiðjur ríkisins að einum fjórða, og þessir aðilar fara svo inn á þá hugmynd að kaupa miklu stærra síldarvinnsluskip og bindast samtökum um það. Þessir aðilar voru með sömu hugmyndina og ég með Lagarfoss, að láta skipið vinna fyrir sunnan á vetrum, en fyrir norðan eða austan á sumrum. En þeirra hugmynd var þó stærri, því að síldarþró, mjölgeymsla og lýsisgeymsla átti að vera í þeirra skipi. Um þessar mundir var Jón Gunnarsson staddur hér á landi, en hann starfar í þjónustu Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og hafði verið alllengi í Ameríku. Hann gat frætt forvígismenn Hærings h.f. á því, að ódýr og ekki ólíkleg skip væru til sölu vestra, og Óskar Halldórsson átti síldarbræðsluvélar hér í landi og lagði þær fram sem sitt framlag í hlutafélagið, en leyfi fyrir þessum vélum hafði hann fengið í tíð nýbyggingarráðs. Allir þessir aðilar, útgerðarmenn, Reykjavíkurbær, Óskar Halldórsson og S. R., felldu síðan hugi saman á þessu sviði, hagsmunir þeirra féllu saman, og svo hófu þeir félagsskapinn. Ég áleit ekki rétt að banna síldarverksmiðjum ríkisins að vera með í þessu, þvert á móti samþykkti ég það. Ég heyrði, að einhver sagði hér í ræðu í gær, að verksmiðjurnar hefðu ekki átt framlag sitt til, heldur hefðu orðið að fá það að láni. En ég leit svo á, að síldarvinnsluskip eða fljótandi verksmiðja gæti slegið tvær flugur í einu höggi, ef svo mætti segja, fullnægt þörfinni við Faxaflóa á vetrum, en nyrðra og eystra á sumrum, og væri þannig hugsanleg lausn fyrir Norðausturland jafnframt, en ella mundu kröfur um verksmiðju þar ekki þagna. En nú ætla ég, að menn hafi fengið nóg af kostnaði við síldarverksmiðjubyggingar í bili, t.d. byggingu verksmiðjanna á Siglufirði og Skagaströnd, þar sem sá geysilegi kostnaður hefur algerlega kveðið fjárhag síldarverksmiðja ríkisins í kútinn. Með hliðsjón af framansögðu vildi ég ekki setja mig á móti framlagi verksmiðjanna til Hærings h.f., þar sem ég vonaði, að þessi framkvæmd kæmi að miklum notum fyrir þjóðfélagsþegnana. Það er hægt að leggja það á mitt bak og ég skal fúslega við það kannast, að ég gerði ekkert til þess að draga úr stjórn síldarbræðslunnar varðandi það, að ríkið yrði fjórði hluthafinn í þessu fyrirtæki, heldur samþykkti ég það, þegar það var borið undir mig að svo væri, og dró um leið úr öllum aðgerðum, þeim sem ég hafði áður haft gagnvart sjútvn. þessarar d. til að fá málið fram í því formi, sem ég hafði áður borið það fram, af því að ég þóttist þess viss, að hér væri málið í höndum þessara fjórmenninga á heppilegra stigi en ég hafði látið mér detta í hug. Ég álít rétt, að forsaga málsins sé skýrð, þegar um þetta er að ræða. Sá maður, sem mest hefur verið til ráðuneytis í þessum efnum, Jón Gunnarsson, hefur þann tíma, sem hann hefur starfað við ríkisverksmiðjurnar, notið mjög mikils trausts sem heppilegur verkfræðingur eða verkstjórnandi, og ég hef ekki rekið mig á það, að hans upplýsingar hafi á neinn veg verið vefengdar eða álitið, að hann færi með rangt mál. Þegar svo að því rak, að það þurfti að ákveða um kaup á þessu verksmiðjuskipi, þá var hann heldur ekki látinn vera þar einn um heldur var einhver færasti maður, sem Íslendingar eiga á því sviði að þekkja skip og skipabyggingar, Ólafur Sigurðsson forstjóri landssmiðjunnar og skipaverkfræðingur, sendur til Ameríku til þess ásamt Jóni Gunnarssyni að álíta og meta þau tilboð í skip, sem fyrir lágu. Með leyfi hæstv. forseta vil ég gefa nokkurt yfirlit yfir það, frá hverju þessi skipaverkfræðingur skýrði svo eftir starfið í Ameríku. Hann segir svo: „Í umræðum á Alþ. um innflutningsleyfi fyrir ofannefnt skip (þ.e. s/s Hæring) hefur gætt nokkurrar vanþekkingar á ýmsum atriðum varðandi kaup skipsins, og þar eð ég, ásamt herra verkfræðingi Jóni Gunnarssyni, mun vera því máli einna kunnugastur, leyfi ég mér hér með að gefa eftirfarandi skýringar á þeim forsendum, er þetta skip var keypt eftir. Í byrjun þessa árs var þess farið á leit við mig af stjórn h.f. Hærings að vera þeim til aðstoðar við kaup á skipi fyrir væntanlega fljótandi síldarverksmiðju. Mætti ég þá á nokkrum fundum með stjórn fyrirtækisins hér í Reykjavík og ræddi um stærð, gerð og tilhögun vinnslu í væntanlegu skipi. Lágu þá fyrir fleiri tilboð í skip af ýmsum stærðum, bæði frá Ameríku og Evrópu. Varðandi stærð skipsins var álitið heppilegast, að það væri 5–7 þús. tdw., en þó skyldu aðrar stærðir einnig athugaðar, ef ástæður þættu til. Það þótti strax sýnt, að frekast væri að leita fyrir sér í Ameríku, þar eð fjöldi skipa lá þar uppi, en eigi í Evrópu. Einnig var nauðsynlegt að láta fara fram strax nokkrar breytingar á skipinu, hverju sem keypt væri, og ómögulegt var um þær mundir að fá þær gerðar í Evrópu, en hins vegar voru skipasmíðastöðvar í Ameríku sólgnar í vinnu. Hinn 19. febrúar í ár fór ég síðan ásamt Jóni Gunnarssyni til New York þessara erinda. Bárust þá enn frekari upplýsingar í boðin skip, svo og tilboð í fleiri. Skip þau, er byggð voru í seinasta stríði og þá á boðstólum, skiptust í vissa stærðarflokka. Liberty-skipin voru of stór (ca. 10.000 tdw.) og önnur flutningaskip voru of lítil, en þó þótti ástæða til að skoða skip af IST-gerð um ca. 4.000 tdw. og sérstaklega gerð til flutninga á stríðstækjum. Skoðuðum við skip af þessari gerð þann 24. febrúar, þar sem það lá skammt frá New York. Skipið reyndist ónógt. Geymslur hefðu orðið mjög litlar, bæði fyrir afurðir og hráefni, og auk þess hefði þá orðið að kaupa sérstaka katla fyrir verksmiðjuna, þar eð skipið var dieseldrifið. Af eldri skipum virtist eitt hafa ýmsa kosti fram yfir önnur. Voru þeir aðallega þessir; 1. Skipið var ca. 6.900 tdw., með miklar lestir og grunnskreitt. 2. Gufuskip með olíukynta katla nægilega fyrir verksmiðjuna. 3. Skipið hafði 50x50 feta stóran og sterkan pall, 2 fet yfir þilfari, tilvalinn fyrir stærstu og þyngstu vinnuvélar verksmiðjunnar. 4. Allar yfirbyggingar skipsins voru byggðar nýjar 1943 og gerðar fyrir um 70 manns. Einnig hafði skipið þá veríð gert fullkomlega í stand af ameríska flotanum. 5. Skipið hafði fram til 1943 verið á stóru vötnunum, þannig eigi orðið fyrir eins mikilli áreynslu vegna ölduhreyfingar eins og skip á hafi, svo og eigi eins mikil hætta á ryðbruna. 6. Vegna ísa hafði skipið aðeins verið í gangi um 7 mánuði á ári hverju. 7. Verðið var mjög lágt, eða 170.000 dollarar (ca. 1.1 millj. ísl. kr.). Aðalgallar voru eftirfarandi: 1.Skipið var gamalt, byggt strax eftir aldamót. 2. Skipið var eigi í klassa. Nafn skipsins var „Duluth“ og það í eign félagsins Overlake Freight Corporation. Að öllu athuguðu þótti rétt að skoða skipið, þar sem það lá í nánd við Portland Oregon. Þangað komið sýndi sig, að systurskip þess, „W. J. Conners“ 1á þar við bryggju á skipasmíðastöð og til sölu, þar eð kaupandi hafði ekki getað staðið í skilum við áðurnefnt félag. Skipið var alveg eins og „Duluth“, en nýklassað og tilbúið til siglinga. Var það í fullkomnu standi og í fjögurra ára hæsta klassa American Bureau of Shipping. Verðið var 192500 dollarar (ca. 1,25 millj. ísl. kr.). Við skoðuðum bæði „Conners“ og „Duluth“ og álitum að klössun „Duluth“ mundi kosta 30–40 þús. dollara. Af þeim tveimur var „Conners“ betri kaup, auk tímasparnaðar. Við undruðumst hið lága verð. Önnur skip af svipaðri stærð og einnig aldursstigi voru að minnsta kosti 50% dýrari og yngri skip í tvöföldu þessu verði. Ástæður voru meðal annars þær, að skipið var mjög hæggengt, svo og að flotinn hafði látið gera áðurnefndan pall á dekki og minnka öll lestarop um helming. Hvort tveggja þetta var til mikils óhagræðis fyrir almenna flutninga. Hins vegar var bæði pallur og minnkun lestaropa til mikils hagræðis fyrir síldarvinnsluskip, og ganghraði hafði þar litla þýðingu. Einnig áttum við tal við yfirmann skrifstofu American Bureau of Shipping í Portland og spurðumst um skipið. Hann kvaðst sjálfur hafa skoðað skipið og gaf því beztu meðmæli þrátt fyrir aldur. Sérstaklega hældi hann efninu í því, kvað það hreint og mun betra, en t.d. í Liberty-skipunum. Við sannfærðumst einnig um það við botnskoðun skipsins. Að öllu ofannefndu athuguðu og samanborið við önnur fáanleg skip álitum við rétt að láta ekki þetta tækifæri fara, heldur mæltum með kaupum á „W. J. Conners“. Stjórn h.f. Hærings féllst á sjónarmið vor, en þar til tekizt hafði að koma gjaldeyrismálunum í lag, var búið að selja skipið öðrum. Höfðu eigendur skipsins neitað að láta Hæring h.f. hafa skipið á hendinni nokkurn tíma, heldur kváðust selja þeim, er væri fyrstur. Hafði ítalskt skipafélag keypt annað systurskip áður og það reynzt það vel, að þeir vildu kaupa „Conners“ að auki. Hins vegar var svipað með þeirra gjaldeyrismál og vor að þeir gátu eigi greitt á umsömdum tíma. Þannig tókst loksins að ganga endanlega frá kaupunum og á áðurnefndu verði, 192500 dollarar. Að lokum vil ég segja, að þótt reynslan sé ekki löng á skipinu, eftir að það kom undir íslenzkt flagg, þá hefur engin veila fundizt í skrokk skipsins, og engin aðfinnsla hefur önnur verið við skipið en sú, að það er gamalt. Það vissum við, þegar við skoðuðum skipið, og þess vegna athuguðum við skrokkinn, eftir því sem föng voru á. Hvorki American Bureau Shipping í Portland, við né aðrir, eftir að heim er komið, hafa getað bent á sérstakar vellur í skrokk skipsins, sem hefði áhrif á öryggi þess og endingu. Virðingarfyllst, Ólafur Sigurðsson.“ Þetta segir Ólafur Sigurðsson skipaverkfræðingur í skýrslu sinni um þetta skip, Það er þá þetta, sem fyrir liggur, að skipið er of gamalt eftir íslenzkum l., það er vitað, að það lá ekki annað fyrir um það leyti, sem skipið var keypt, en að það yrði að gera sérstakar ráðstafanir til að fá skipið innflutt sem verksmiðjuskip, en ekki sem skip, sem ætti að vera í flutningum. Og það má vera mikil starblinda á bókstaf og bókstafstrú, ef það er álit hv. þm., að það þurfi að gera sömu kröfur um aldur á sl5kum skipum sem þessu, sem á að liggja bundið við land, nema fara einu sinni eða tvisvar á ári milli hafna á Íslandi og einhvern tíma út yfir hafið og getur valið sér leiði, þegar það þarf að fara til skoðunar. Það má vera mikil starblinda, ef ekki er hægt að gera greinamun á því í huga manna og hinu, hvaða kröfu eigi að gera til skipa, sem alltaf eru í förum, vetur, sumar, vor og haust, og sigla um úthöfin. Það getur veríð að við höfum ráð á því að hafa þetta sjónarmið gagnvart verksmiðjuskipi, en mér er sagt, að Svíar og Ítalir hafi keypt sams konar skip og þetta til að hafa í siglingum, en það er ekki löglegt samkvæmt íslenzkum l. Nú er hér t.d. till. frá hv. minni hl. um það, að brbl., sem sett voru um þetta, þar sem gerð var sérstök undanþága um þetta skip með tilliti til þess, að það er verksmiðja, en ekki siglingaskip, þau verði felld. Mér finnst hér gæta hófleysis í meðferð málsins. Menn geta haft sínar skoðanir um það, hvað rétt sé eða rangt í þessum efnum, eins og hv. þm. Str., sem frá upphafi var mótfallinn því, að þessi leið væri farin, og vildi ekki stuðla að því, að slíkt skip kæmi inn í landið, en ég fullyrði, að það hafi hér verið farið inn á braut, sem gat í fyrsta lagi verið lausn á vandanum við Hvalfjörð, ef síldin hefði komið, og í öðru lagi til að leysa líka þann vanda, sem við höfum verið í varðandi síldveiðina við norðausturströnd landsins á sumrin. Skipið kostaði, eins og tekið er fram, rúmlega 1 millj. kr., og það eru litlir peningar, þegar það er aðgætt, að það er sagt, að t.d. viðgerð á Sæbjörgu og breyting hafi kostað 11/2. millj. kr. Ef við hefðum átt að leggja í að kaupa skip, sem hefði komið undir íslenzkan lagabókstaf hvað aldur snertir, þá geri ég ráð fyrir, að svo mikið fé hefði þurft að koma fyrir skipið, að við hefðum alls ekki ráðið við það. Eins má geta í sambandi við þetta skip. Það er áætlunin, sem gerð var um það að koma því heim og koma vélunum í það. Ég hygg, að það hafi farið svo nálægt áætlun, að það stingi í stúf við allar síðari tíma framkvæmdir í síldarverksmiðjumálum, hvað sú áætlun er nærri því að standast. Það mundu allar meyjar hafa viljað með Ingólfi ganga í þessari ráðstöfun, ef Faxaflóasíldin hefði flóið yfir bryggjur og torg hér í Reykjavík á þessu hausti, eins og hún gerði í fyrra, og það mundi þá sannarlega vera þungur áfellisdómur þeirra manna, sem nú, eins og sjá má í blöðum, setja hnífilinn í Hæring og alla menn, sem að honum stóðu, fyrir að kaupa þetta skip, ef ekki hefði verið gert neitt af þessu tagi og við hefðum staðið uppi í eins miklum vandræðum með veiðina eins og síðast. Ég er þeirrar trúar, að það eigi eftir að sýna sig, að kaupin á Hæringi verði landinu til heilla. Það er ekkert komið í ljós, sem sýni, að skipið fullnægi ekki sínu hlutverki. Sú reynsla á vélunum, sem fór fram í haust, þegar þessi litli veiðivottur kom, hefur, eftir því, sem ég hef frétt, að öllu leyti fyllt upp þær vonir, sem menn höfðu gert sér um vélarnar, og mér finnst það fara alveg fjarri, að fara nú að gera ágreining og áfellast innflutningsyfirvöldin og hæstv. viðskmrh. og jafnvel ríkisstj. í heild, fyrir að hafa stuðlað að kaupum á þessu skipi. Það mundi ekki hafa verið stór bakhjarl fyrir þeirri ádeilu, ef, eins og ég sagði áðan, síldin hefði ekki brugðizt, en þegar skipið liggur aðgerðarlaust og mennirnir, sem í þetta réðust, hafa ekkert annað en tapið og ríkissjóður erfiðleika af þessu líka, þá er hægurinn nærri að tala um, að þetta hefði ekki átt að gera, það sé illa að þessu staðið, málið hefði átt að vera á annan veg undirbúið o.s.frv., eins og heyra má í þeim ræðum, sem hér koma fram. Eins og til hagar hér með breyt. á veiði hvað síldina áhrærir og eins og búið er miklu að kosta til síldarverksmiðja í landinu, tugum milljóna ofan á tugi milljóna, þá tel ég, að það sé gott, að einmitt þetta skip sé til, til þess að geta sinnt í framtíðinni þeim verkefnum, sem því eru fyrirhuguð, því að það þarf enginn að gera því skóna, að það verða einhvern tíma verkefni fyrir Hæring við Faxaflóa, þó að það hafi ekki orðið nú. Ég vil svo aðeins bæta því við, að ég veit ekki til, að þeir, sem sigldu skipinu heim, hafi á nokkurn hátt látið í ljós, að þetta skip væri með nokkrum ágöllum eða nokkur vandi hafi verið að koma því yfir hafið, og er það þó sennilega lengsta leið, sem maður getur hugsað sér að ráðast þurfi í að fleyta því, og ekki legg ég það að líku, þó að það þurfi að skjótast með það til skoðunar til Noregs, samanborið við að sigla því alla leið frá vesturströnd Ameríku hingað til Íslands.



Ég sé ástæðu til að leiðrétta ýmislegt af því, sem hæstv. ráðh. hefur sagt í þessu máli. Annars virðist ganga hæstv. ríkisstj. erfið þessa dagana, því að í allan gærdag voru umr. um stórmál í sameinuðu þingi, þar sem hæstv. menntmrh. gat ekki komið nálægt því máli, sem þá var um rætt. Hér er á ferðinni ekki mjög stórt mál, en hæstv. fjmrh. virðist ekki geta haldið sér við það, sem fyrir liggur í málinu, og fer út í allt aðra sálma og er með getsakir í garð okkar, sem gefum út nál. Meðal annars segir hæstv. fjmrh., að af þeim nál., sem hér eru á ferðinni, megi marka, að verið sé að bera einhverjar ásakanir á ríkisstj. Ég ætla ekki að svara nema fyrir hönd minnt hl., en ég neita því, að hér í nál. sé verið með nokkrar ásakanir hvorki á ríkisstj. né fjárhagsyfirvöldin, það er einmitt sagt í því nál., að fjárhagsráð muni hafa talið sig hafa haft fullt leyfi til að veita innflutning á þessu skipi,og það er af þeim ástæðum, að ég legg til, að frv. verði fellt, að ég tel óþarft að samþykkja það vegna þess, að ríkisstj. og fjárhagsráð hafi talið sig hafa heimild í ákveðnum l. til að gera þessa hluti án þess að leita heimildar á ný. Ef frv. er viðurkennt af hæstv. ráðh., þá ásakar hann fyrst og fremst fjárhagsráð fyrir að hafa gert glappaskot og brjóta þau l., sem það starfar undir, og hann ásakar ríkisstj. fyrir að hafa leyft innflutning á hlut 4 mánuðum áður en þeir óska eftir að fá heimild til að gera það. Ég er nefnilega ekki á þessari skoðun, og skal ég koma að því nánar. En ég vil ekki láta beina til mín skeytum, sem eiga að fara til meiri hl., því að hann vill leggja blessun sina yfir það, sem gert er, og er með ásakanir, en ekki ég. En ég tel, eins og ég hef tekið fram, að það þurfi ekki að samþykkja l., vegna þess að leyfið hafi verið fengið áður. En ég vil spyrja: Hvað vakti fyrir löggjafanum, þegar ákvæðið um 12 ára aldur skipa var sett inn í l. um eftirlit með skipum? Það lá ekki fyrir að tryggja öryggismál, því að ef það hefði átt með því ákvæði að tryggja öryggismál eingöngu, þá átti að banna öllum skipum haffæri, sem voru yfir 12 ára. En það lá allt annað til grundvallar, og það er rétt, að hæstv. viðskmrh. viti, hvað það var. Það vakti fyrst og fremst fyrir löggjafanum þá að tryggja það, að það væru ekki flutt inn í landið skip eldri en 12 ára vegna fjárhagslegrar afkomu flotans - vegna þess að íslenzki flotinn átti alltaf að taka í sína þjónustu nýjustu tækni, sem ekki væri yfir 12 ára gömul. Það hefur aldrei vakað fyrir löggjafanum, að þetta ætti að vera öryggisatriði eitt, því að þá átti vitanlega að banna siglingar á öllum skipum, ef þau voru 12 ára eða eldri. Það er þetta fyrst og fremst, sem liggur þarna til grundvallar. Þess vegna er það fyrst og fremst viðskiptaatriði, hvort átti að flytja skipið inn, en ekki öryggisatriði, og það hef ég lagt áherzlu á við afgreiðslu málsins í n. Hæstv. ráðh. minntist á það, að af því að þetta skip er flutt inn sem verksmiðjuskip, af því að það á ekki að sigla á höfum úti og af því það er leyft að flytja það inn með því skilyrði, að það sé aðeins á höfnum inni, þá sé sjálfsagt að leyfa þennan innflutning. En þegar þetta er athugað, þá segi ég: Þessi innflutningur kemur ekki undir l. um eftirlit með skipum, því að hér er ekki verið að flytja inn far, sem starfrækt verður undir þessum l. Hér er verið að flytja inn verksmiðju, sem á að vera staðbundin, og fyrir það tel ég líkur til þess, að fjárhagsráð og ríkisstj. hafi ekki þurft að afla sér heimildar til þess að hafa leyfi til að flytja skipið inn, eins og ég bendi á í mínu nál. Ég vil því ekki halda því fram, - og það er rangt hjá hæstv. viðskmrh., að ég haldi því fram, - að ríkisstj. eða fjárhagsráð hafi farið út fyrir sín takmörk, það er síður en svo. Ég held því fram, að þeir hafi haft heimild til að gera þetta. Nú vil ég spyrja hæstv. viðskmrh. Telur hann virkilega ekki heimilt að flytja þetta skip inn til þessarar starfrækslu, nema l. um eftirlit með skipum fáist breytt? En þá verður hann líka að viðurkenna, að fjárhagsyfirvöldin hafi farið út yfir þau takmörk, sem þau máttu. Það er líka það merkilega við þetta bréf frá hæstv. viðskmrh., að hann segir þar, að það sé skilyrði fyrir sínu leyfi, að innflutnings- og gjaldeyrisleyfi verði veitt, en bréfið er skrifað í júlímánuði, - að það leyfi verði veitt í marz. Ég er ekki að ásaka hæstv. ráðh., þó að hann hafi gleymt þessari stjórnarathöfn, en mér þykir einkennilegt, að það kemur frá honum sem viðskmrh., að hann hafi gleymt, að hann bar þó ábyrgð á því í 4 mánuði, að þetta leyfi var veitt, sem hann setur að skilyrði í júlí, að skuli veitt í marz. Það er enginn efi á því, að ef þetta skip verður aldrei tekið úr höfn, þá þarf aldrei að skrá það sem skip, og ef það er sem verksmiðjuskip inni í höfn, þá þarf það ekkert haffærisskírteini að hafa, en slíkt skip þarf að hafa sérstaka undanþágu til að mega sigla milli hafna, t.d. til Austurlands, en það þarf ekki að vera neitt far og þarf ekki að falla undir lagabókstaf l. um eftirlit með skipum, þó að það sé leyft. Það er hægt að draga það og sigla því með öðrum skipum, og þarf engan veginn að falla undir þessi ákvæði. Hitt er allt annað atriði, ef á að sigla því milli landa. En ég vil benda hv. þm. á það, að ég veit ekki betur en að flutt væri milli landa steinker til Akraness, sem í voru svo og svo margir menn á leiðinni, og engum manni datt í hug að gefa haffærisskírteini á slíkan farkost. Mín afstaða til málsins er þessi: Þessa tilraun átti að gera með fullkomnu skipi, sem hægt var að flytja milli landa, ef svo skyldi takast til, að ekki væri hægt að reka skipið sem verksmiðjuskip, og þess vegna átti að velja fullkomið skip með fullkomnu haffærisskírteini og þeim aldri, sem við viljum hafa. Ég er ekki að ásaka hæstv. ríkisstj., þó að hún fylgi ekki mínum ráðum, en ef þessu var ekki fylgt, þá átti helzt að kaupa farkost, sem ekki þurfti að sigla milli landa, en það var sementsskip, en það hefði kostað minnst fé og hefði aldrei þurft að fara í hreinsun. En þeir, sem athuguðu þetta, vildu ekki líta á þessi skip. Þetta var mín afstaða til málsins þá. - Þetta sementsskip mátti einnig nota m.a. til að sökkva í hafnarmannvirki síðar, þeim hefur verið sökkt annars staðar og reynzt vel. Mínum till. var ekki fylgt og er ég ekki að ásaka ríkisstj. fyrir það, en ég vil þá heldur ekki taka á móti ásökunum fyrir að vera sjálfum mér samkvæmur í málinu. Ég vil í sambandi við þetta benda á það, að þegar l. um sérstakt framlag ríkissjóðs voru borin fram á Alþ. í fyrra af hæstv. sjútvmrh., þá benti ég á þetta atriði og greiddi atkv. á móti því framlagi, vegna þess að það var upplýst, að það ætti að kaupa 45 ára gamalt járnarusl. Mér var ljóst, að þetta skip mundi ekki verða söluhæft úr landi, nema til þess að brjóta það upp, og þess vegna ekki haffært til að sigla því og ekki samkeppnisfært á hafinu, þó að það hefði haffærisskírteini. Hæstv. fjmrh. sagði, að hann væri sammála um það, að síldarverksmiðjurnar keyptu gott síldarverksmiðjuskip. Ég er honum alveg sammála, en ég sé ekki, að hér hafi verið keypt gott síldarverksmiðjuskip, hér hefur verið keypt skip, sem ekki er fært um að fara á milli landa til þess að fá nauðsynlega hreinsun, eins og þarf að vera, einu sinni til tvisvar á ári, nema sérstakar ráðstafanir séu gerðar í sambandi við það. Ég sé heldur ekki, að hér hafi verið keypt skip, sem hægt sé að nota til annars en að vera síldarbræðsluskip á þeim stað, þar sem síldin er ekki komin, því að það er varla hægt að flytja það milli staða, enda tilskilið af ráðh., að það sé aðeins notað í höfnum inni. Þá vil ég segja nokkur orð í sambandi við þá skýrslu, sem hæstv. fjmrh. las upp, frá Ólafi Sigurðssyni. Ég skal viðurkenna, að Ólafur er prýðilegur maður, og ég ætla, að hann hafi vel vit á þessum málum, þó að honum hafi hér yfirsézt. Það er upplýst í sjútvn., að einmitt þeir hlutir í skipinu, sem helzt átti að skoða, voru aldrei skoðaðir, áður en skipið var keypt. Það voru fyrst og fremst katlarnir í 45 ára gömlu skipi, sem þurfti að skoða, en þeir voru ekki skoðaðir, fyrr en búið var að ganga frá kaupunum, og voru þá skoðaðir af öðrum manni. Það er sannarlega ekki Ólafi Sigurðssyni að þakka, að sú skoðun reyndist í lagi. En ég skal upplýsa annað. Það voru heldur ekki skoðaðir botntankar skipsins, en það er einmitt sérstök ástæða til að skoða þá í gömlum skipum, og öxull skipsins var heldur ekki skoðaður af íslenzkum skoðunarmönnum. Ég hef enga löngun til að upplýsa þetta hér, en þegar það er notað sem gögn í málinu, þá er bezt, að það komi fram. Sannleikurinn er sá, að það var af einhverjum öðrum áhrifaríkum aðila ákveðið, að þetta skip skyldi kaupa og ekkert skip annað, og hann hefur notað sitt vit og sinn dugnað til þess að safna svo sterkum hring utan um þetta 45 ára gamla skip, að það var ekki hægt að brjóta þann hring. Nú skal ég viðurkenna, að Jón Gunnarsson er prýðilegur verkfræðingur og verkstjórnandi, en hann hefur ekkert vit á skipabyggingum og hefur aldrei lært það, og sumt af því, sem þarna er gert, sýnir þetta, m.a. er það að hans fyrirsögn, að settar voru niður í þetta skip þrjár 100 hestafla vélar, þannig að ómögulegt er að þjóna þeim nema taka þær í burtu eða rífa þilfarið úr skipinu. Honum var bent á þetta af mönnum, sem meira vit höfðu á því, en hann sagði: Ég þarf ekki að spyrja ykkur, hvernig vélarnar eiga að vera. - En það kemur á daginn síðar, hvernig þetta reynist. Hæstv. fjmrh. sagði, að það hefði verið eitt af aðalrökunum hjá ræðumönnum, að skipið mundi ekki reynast eins vel af því, að það hefði verið mikið notað á vötnum og væri ekki eins vel gert eins og ef það væri byggt fyrir Atlantshafið. Þetta er staðhæft af því, að þetta skip er ekki byggt fyrir Atlantshafið og það þarf að byggja sterkara skip fyrir Atlantshafið en vötnin í Ameríku. Mér er kunnugt um það, að skip fyrir vötnin í Ameríku eru byggð eftir öðrum reglum en skip, sem eiga að sigla um Norður-Atlantshafið, norður undir ísröndinni: Hæstv. ráðh. sagði einnig, að þeir hefðu undrazt hið lága verð. En ég undrast það ekkert, þegar athuguð er öll aðstaða til þess, sem hér var verið að kaupa, ég undrast miklu frekar, að þessum mönnum skyldi takast að selja skipið fyrir þetta verð, vegna þess að það er gamalt og skipið var ekki til neins annars á þeim tíma en að brjóta það upp eða nota það fyrir pakkhús í höfn inni, svo að það er ekki að undra, þótt verðið væri ekki hátt á skipinu. Hæstv. ráðh. sagði, að ekki væri leyfilegt að láta þetta skip sigla samkvæmt íslenzkum l. Ég veit ekki, hvaðan hann hefur þetta. Ég geri ráð fyrir því, ef skipið er flutt inn og bókfært sem far, að þá sé ekki hægt að banna því að sigla samkvæmt þeim l., svo framarlega sem það er í því ástandi, sem skipaskoðunarstjóri heimtar samkvæmt sömu reglugerð. Það er nefnilega misskilningur, að það falli niður leyfi til þess að sigla íslenzkum skipum, þó að þau verði 45 ára. Ég gæti bezt trúað, að Súðinni verði siglt, þangað til hún verður 200 ára gömul, ef ekki verður hægt að selja hana. Það er búið að setja í það skip milljónir til stórtjóns fyrir alla, sem við það eru riðnir, en fyrir það að búið er að setja í það milljónir, þá er það mörgum sinnum traustara en það var í upphafi, og það dettur vitanlega engum í hug að neita þessu skipi um að mega sigla, þó það sé gamalt. Allt öðru máli er að gegna um verksmiðjuskip, sem á að liggja í höfn. Ég var á móti því, að skipið væri flutt inn sem far, og þess vegna þarf ekki að samþykkja brbl., frá mínu sjónamiði. Ég skal þá koma að því, sem hæstv. viðskmrh. sagði. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðh., eins og ég tók fram, að ég hafi haft þau orð, að verzlunaryfirvöldin hafi farið út yfir sín takmörk, og það sést ekki í mínu nál., nema síður sé. Ég hafði engin orð um það hér. Þeim skeytum verður því að beina annað. En ég vil taka það fram, að ef hæstv. ráðh. álítur, að þeir hafi gefið þetta leyfi í fullkomnu heimildarleysi í marzmánuði, þá er að bera þá sök á þá, og hafi þeir gert þetta, þá er það þeirra að standa fyrir því, það er ekki ástæða til þess fyrir Alþ. að taka þá ábyrgð á sig. En ég er ekki að halda því fram, að þeir hafi bakað sér neina ábyrgð með þessu máli. - Hæstv. ráðh. sagði, að þessi l. væru sett til að skapa hér ekki fordæmi. En ég vil halda því fram, að eina ráðið til þess að skapa ekki þetta fordæmi, sé að flokka þennan innflutning ekki undir þann flokk, sem heyrir til haffærra skipa, en það sé ekki verið að flytja inn pakkhús fyrir síldarstöð, sem ekkert kemur siglingaflotanum við, og flokka það sem skip. Hvað held ég að verði mestur sóminn fyrir alla aðila. Það kemur þá ekkert skipinu við, þó að brbl. verði felld, og ég sé ekki, hvað skeður, þótt þau verði felld. Það skeður ekkert annað en að skipið verður aldrei skráð á íslenzka skipaskrá, og það er enginn sómi fyrir íslenzka skipaskrá að hafa það þar. Ef skipið er skráð á íslenzka skipaskrá, þá er leyfilegt að sigla því hvert sem vera skal, og þá kemur það undir skoðun árlega með öllum þeim skoðunargjöldum og öllum þeim sköttum, sem því fylgir, en ég held, að það hefði átt að forða þessu fyrirtæki frá öllum þeim sköttum, - fyrirtæki, sem engar tekjur hefur, en vonandi fær. Það er engin skylda hér að skoða vöruskemmur, það er engin skylda að skoða geymslur fyrir síldarmjöl, en það er þetta skip. Ef skipið heyrir ekki undir skipaskoðun, heldur verksmiðjueftirlit, þá mundi sú skoðun ekki verða svo róttæk, að það mætti ekki komast Yfir það, því að venjulega er það ekki annað en að skrifa út nokkra reikninga. Nú vil ég í sambandi við það, sem hæstv. ráðh. sagði og hefur skrifað hér í bréfi, að hann leyfi aðeins að flytja skipið inn til að starfa í höfnum inni, leyfa mér að spyrja: Hvernig hugsar hann sér þá, að skipið verði starfrækt, m.a. sem leiguskip til Noregs, ef hann er enn á þeirri skoðun, að hér sé ekki um haffært skip að ræða? Hygg ég þá, að við ættum að geta verið sammála um að fella frv., því að þá hefur það fyrir mér enga þýðingu. Hér var minnzt á það, af hæstv. fjmrh., hve skipið hefði verið prýðilegt og gott að fara á því yfir hafið alla þessa leið frá vesturströnd Ameríku. En er þá ekki rétt að minnast á það um leið, að alla þessa leið fékk skipið aldrei neinn sjó eða vind, það var svo heppilegt. Hvernig halda menn, að hefði farið með þetta skip í mestu veðrum hér í desember eða veðrum, sem geta orðið á öllum tímum? Ég hygg, að það geti enginn og vilji enginn bera ábyrgð á þeim óhöppum, sem kynnu að skapast með því að leyfa þessu skipi að fara yfir Atlantshafið á hvaða tíma sem er, þó að svo heppilega tækist til, að ekki varð neitt tjón í þetta skipti, og skal ég koma nokkuð að því síðar, en síðan hafa verið gerðar breyt. á skipinu, sem að sjálfsögðu eru ekki til þess að mæla með því, að skipið haldi áfram að sigla. Út af því, sem hv. 1. landsk. sagði, vildi ég aðeins segja þetta: Hann talar um, að það beri ekki að ásaka hæstv. ráðh. fyrir undirbúninginn. Ég hef hvorki í mínu nál. né ræðum borið ásakanir á neina menn. Málið var þannig undirbúið eins og hæstv. ráðh. lýsti, og ég tók þá afstöðu strax að ég vildi ekki láta leggja fram fé til að kaupa jafngamalt skip og þarna var um að ræða -, og sú afstaða mín er óbreytt, þótt ég sé fullkomlega fylgjandi þeirri hugmynd, sem hér hefur verið reynd, og það er síður en svo; að mín afstaða breytist við það, hvort hér veiddist síld í haust eða ekki. Ég er jafnfylgjandi þessu máli, - að reyna síldarskip til þrautar, þó að það fengist engin síld, og ég tel, að það eigi ekki að hafa áhrif á þetta mál að neinu leyti. Hv. 1. landsk. upplýsti, að síðan skipið var keypt, sé búið að gera yfirbyggingu á það, sem er yfir 415 lestir. Þetta er rétt, og það hefur stórkostlega breytt sjóhæfni skipsins. Það er upplýst af Ólafi Sigurðssyni skipaverkfræðingi, að það sé hægt að gera stöðugleika skipsins það öruggan, að þetta þurfi ekki að hafa áhrif á siglinguna. En það er annað miklu meira atriði. Ef það á að flokka skipið sem haffært skip með venjulegan vindflöt, þá er engan veginn hægt að vega upp á móti þessari yfirbyggingu með kjölfestu. En þessi yfirbygging er þannig, að ekkert eftirlit tekur hana gilda, ef hún er bundin við sjálfan skipsskrokkinn, og þess vegna var það ekki gert. Það varð þess vegna að hafa bil á milli yfirbyggingarinnar og skipsins, og henni er því aðeins tyllt við skipið með ákveðnum vinklum. En svo framarlega sem átti að byggja þetta niður á skipinu, þá þurfti að margfalda þunga yfirbyggingarinnar, en það hefði skipið alls ekki þolað. Þetta er einnig viðurkennt af þeim manni, sem skoðaði skipið, eins og mínir meðnefndarmenn vita. En hér kemur annað til greina í sambandi við vond veður, og það er það, að þessi yfirbygging fer fyrst, annars vegar fyrir það, að vindflöturinn er svo stór, og hins vegar, að plöturnar eru svo þunnar, að þær þola ekki áfall, og hver vill bera ábyrgð á því, ef illa tekst til, að ekki verði annað tjón, en að yfirbyggingin fari? Ég held, að það sé atriði fyrir hæstv. samgmrh. að athuga, hvort það eigi að leyfa, að skipið fari í þennan flokk. Ég hef þá lýst minni afstöðu til þessa máls, og ég vil taka það enn fram, að hvorki í mínu nál. né í umr. hér hefur fallið nein ásökun á viðkomandi aðila í þessu máli. Ég tel illa farið, að ekki hefur verið hægt að velja annan kost undir þessar vélar til þess að gera þessa tilraun, heldur en hér er. Ég viðurkenni, að það hefur verið svo mikil ástæða til að gera þessa tilraun, að það hafi að sjálfsögðu ráðið meiru annars vegar, en hins vegar erfiðleikarnir í fjármálum. Þó hygg ég, að það hefði ekki átt að hugsa um of um það að spara verðmæti í sambandi við þetta.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég hef ekki miklu að svara hv. þm. Barð., því að hans ræða snýr ekki að mér nema að nokkru leyti. Ég vil aðeins taka það fram, að ég skildi það svo, þegar hann hélt sína ræðu, að hann hefði verið að telja, að fjárhagsráð, og viðskiptanefnd hefði farið út fyrir sitt verksvið, þegar það leyfði innflutning á skipinu, og þann sama skilning mætti leggja í orð hans í nál., þó að hann segi það ekki beinlínis. Hann setur það þar að vísu fram í spurningarformi, því að hann segir: „Hafi hins vegar fjárhagsráð.“ En þar lætur hann liggja orð að því, að þetta muni kannske háfa verið gert. og ég gat ekki betur skilið á ræðu hans í gær, en að hann væri að halda þessu fram. En eins og ég sagði, þá þurfti að fá innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir skipinu eins og öðrum innflutningi, hvort sem það var flutt inn sem far eða sem verksmiðja. En ef það var flutt inn sem skip, þá þurfti að nema úr gildi þetta ákvæði skipaskoðunarl., sem hindraði, að skipið væri flutt inn, af því að það var eldra en 12 ára. Það var eðlilegt, að þau leyfi hefðu verið veitt samtímis, því að annað var ónýtt án hins. Hvað viðvíkur því, að ég hafi gleymt því, sem gerðist í marz á fundi með fjárhagsráði, þá skal ég ekkert fullyrða um það, en hitt er annað, að mér var ekki kunnugt um það, þegar brbl. voru samin og leyfi var gefið fyrir innflutningi skipsins samkvæmt þeim brbl., hvort fjárhagsráð væri þá búið að veita sín gjaldeyris- og innflutningsleyfi eða ekki. Náttúrlega hefði ég getað aflað mér þeirra upplýsinga, en það var þá ekki sérstaklega gert, og þess vegna var ástæða til þess að setja það líka í leyfið, sem gefið var fyrir innflutningi skipsins, og þess vegna var það gert. Um meðferð málsins að öðru leyti skal ég ekki taka frekar fram, af því að búið er að því áður. En um kaupin á skipinu og alla þá miklu annmarka, sem hv. þm. Barð. telur á því vera, vil ég vísa til þeirra, sem þar áttu hlut að máli, þessara tveggja fagmanna; sem hafa þekkingu á þessum hlutum. Vil ég a.m.k. leggja hana á borð við þekkingu hv. þm. Barð., þar sem er annars vegar Jón Gunnarsson verkfræðingur, þó að hann sé ekki skipaverkfræðingur, en hefur haft með verksmiðjurekstur að gera og var fenginn til að segja til um tilhögun þeirra véla, sem settar voru í skipið til að nóta það sem verksmiðjuskip, og svo hins vegar Ólafur Sigurðsson, sem er skipaverkfræðingur og keypti sjálft skipið og aflaði þess. Hv. þm. Barð. sagði í sinni ræðu, að þessir menn væru báðir prýðismenn og mikið væri upp úr því leggjandi, hvað þeir segðu. Þegar þeir hafa nú báðir gefið skipinu sín beztu meðmæli og að það muni geta komið að flestum notum sem verksmiðjuskip, sem Alþ. var búið að heimila að kaupa og ákveðið var að hefja reksturinn með, þá sá ég ekki neina ástæðu til að ganga á móti þessu áliti sérfræðinganna og setja fótinn fyrir, að skipíð yrði keypt. Hins vegar liggur það í hlutarins eðli, að skipið verður að vera flutt inn sem skip, en ekki sem verksmiðja, því að það verður, samkvæmt eðli málsins, að vera mögulegt að flytja það á milli hafna innanlands, og þó að það hafi átt að vera fyrst og fremst sem verksmiðja, þá átti hún ekki að vera staðbundin. Eins og orðað var í leyfinu: „notað til síldarvinnslu í höfnum inni,“ og það er aðaltilgangurinn. Það á að geta farið hafna á milli, en ekki vera stöðugt hér í Reykjavík eða Hvalfirði, heldur fara til Norður- eða Austurlands, eftir því sem hentar hverju sinni. Til þess þarf það að vera sjófært og hafa um það öll skilríki. Hvað viðvíkur, að skipið ætti að fara til Noregs og hefja þar síldarvinnslu, þá er mér ekki kunnugt um það, en ef til þess kemur, þá verður að leita álits skoðunarmanna ríkisins um það, hvort það muni til þess fært. Þó geri ég ekki ráð fyrir því, að það verði látið sigla til erlendra hafna, og að minnsta kosti alls ekki án lögbeðinna skilríkja. Þegar það var fyrst hér til umr. að fá hingað síldarvinnsluskip, þá var það skoðun mín, að bezt væri að fá nýtt og fullkomið skip, til þess að öll vinnslan yrði á sem hagkvæmastan og ökonomiskastan hátt, en hins vegar gat ég látið mér skiljast að svo fullkomið skip yrði svo dýrt, að það yrði óviðráðanlegt á því verði og eins og fjárhagurinn var. Annaðhvort var því að kaupa þetta gamla skip eða ekkert, og það þótti of viðurhlutamikið, ef ekkert hefði verið að gert. því hefur verið lýst af hæstv. fjmrh., hve erfiðlega gekk að koma síldinni til Siglufjarðar héðan að sunnan í fyrra vetur og hve geysilegur kostnaður við þá flutninga var. Og þótti því ekki ráðlegt að láta undir höfuð leggjast að vera við því búinn að taka á móti síldinni, ef hún kæmi aftur, og gera ráðstafanir í því sambandi. Þá geta orðið full not af skipinu, þó að verksmiðjubyggingar skorti. - Ég tel, svo ekki ástæðu til þess að fara út í frekari umr. um þetta mál. Ég mun ganga ríkt eftir því, að þeir trúnaðarmenn ríkisins, sem eiga um þetta að fjalla, hafi ríkt eftirlit og veiti ekki skipinu ferðaleyfi, nema uppfylltar séu þær kröfur, .sem gerðar eru, og vænti ég þess, að það uppfylli þær kröfur. En ég vil leggja á það höfuðáherzlu að afgreiða málið þannig, að skipið verði ekki staðbundið, heldur hafa það í förum sem far. Að endingu vil ég svo endurnýja ósk mína, sem ég bar fram áðan að frv. verði samþ. og tekið til 3. umr.



Herra forseti. Hæstv. ráðherrar hafa fundið ástæðu til að gagnrýna meiri hl. n. fyrir það að hafa látið álit sitt í ljós, sem hún hefur á þessu máli. N. hefur látið tvennt í ljós. Í fyrsta lagi telur meiri hl. alla meðferð málsins óvenjulega og varhugaverða, og í öðru lagi, að það sé mjög varhugavert að veita innflutning á svo gömlu skipi sem hér er um að ræða. Meiri hl. sjútvn. heldur því fram, að leyfi þau, sem viðskiptanefnd veitti fyrir skipinu, hafi hún ekki haft leyfi til að veita. Þar sem nefndin veitir hér leyfi fyrir skipi, sem hún vissi, að var eldra en 12 ára, er slík leyfisveiting brot á l. um eftirlit með skipum. Nefndin vekur athygli á því, að meiri hl. telur mjög varhugavert að flytja inn skip, jafngamalt og þetta er. - Á þessu stigi málsins virðist mér vera tilgangs lítið að vera að deila, og ég hef ekki hugsað mér að blanda mér frekari þær deilur, sem nú standa.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. samgmrh. fyrir greið svör við spurningum þeim, sem ég beindi til hans. Hins vegar gat hann ekki gefið upplýsingar um það, hvort skipið ætti að sigla til Noregs, en mér hefur verið tjáð, að þetta sé í ráði, en ef til vill upplýsist þetta við 3. umr. málsins, og rétt er að kynna sér málið hjá umráðamönnum skipsins fyrir þá umr. Ég hef enn þá óbreytta skoðun á því, að ég tel mjög varhugavert, að þessu skipi verði siglt um hávetur milli landa. Hæstv. sjútvmrh. þarf ég ekki að svara, því að ræða hans var ekki svar við áliti okkar í meiri hl. nefndarinnar. Við teljum það rétt, úr því sem komið er, að samþ. þetta frv., þó að við teljum ýmislegt athugavert við það að staðfesta þessi brbl. Við viðurkennum þá nauðsyn, sem lá að baki því, að þessar ráðstafanir voru gerðar, vetrarsíldina hér í Hvalfirði, og við erum ekki að gagnrýna sjálfa hugmyndina, síður en svo. Þess vegna var ræða hæstv. sjútvmrh. svar við nál. minni hl. n. og verður ekki skrifuð á okkar reikning. En við hv. frsm. minni hl. vildi ég segja þetta: Ég er hræddur um, að það gæti nokkurs misskilnings hjá honum í þessu efni, ef hann telur þetta ekki far. Í því sambandi vil ég leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta, skilgreiningu á skipi skv. l. um eftirlit með skipum, nr. 68 1947, en þar segir í 1. gr.: „Skip er sérhvert fljótandi far, nema annars sé getið.“ Og nú er þetta fljótandi far skv. því. Jafnvel fljótandi flutningaprammar, sem dregnir eru milli staða, eru för, sem sagt, hvernig sem það er hvort það er verksmiðja eða eitthvað annað, þá er það fljótandi, og því er það far. Þess vegna er það misskilningur hjá , hv. þm., ef hann heldur, að hægt sé að undanskilja, að þetta skip sé far. Nú er búið að skrásetja það og setja undir íslenzkan fána, en til þess að það sé hægt þá hlýtur að vera um skip að ræða. Um hitt er ég sammála, að tilætlunin er að flytja það milli hafna eftir þörfum, þar sem það hefði þar bækistöð um lengri eða skemmri tíma. Ég minnist þess ekki í umr. hér áður, að menn teldu ekki kost, að hægt yrði að hreyfa skipið hafna milli, - það er einmitt það, sem við höfum alltaf reiknað með. En hins vegar tek ég undir það með minni hl., að ef annað kemur í ljós og skipið er ekki eins og það á að vera, þá er ég ekki með því, að það verði í förum. Ég vil benda á eitt atriði, sem við þekkjum raunar allir, að t.d. Norðmenn hafa mjög margar fljótandi hvalvinnslustöðvar, sérstaklega í Suðurhöfum, en þau skip uppfylla allar þær kröfur, sem gerðar eru til haffærra skipa. Alveg á sama hátt verður að gera sömu kröfur um skip, að þau séu haffær, þó að það séu fljótandi verksmiðjur til síldarvinnslu. - Ég vildi aðeins undirstrika þetta, en vil ekki ræða það frekar, en það er ekki hægt að komast hjá því, að skipið fullnægi þeim skilríkjum, sem krafizt er um skrásett skip.



Af ræðu v. hv. 1. landsk. var svo að skilja, að ég væri ekki með þeim ráðstöfunum eða tilraunum, sem hér er um að ræða. En það, sem ég vildi, þegar þetta mál var fyrst til umræðu hér, það var að rasa ekki um ráð fram. Hv. þm. er kunnugt um, að ef skip uppfyllir ekki þær kröfur, sem gerðar eru til skrásetningar, þá er það tekið út úr skránni, en þá útilokar það samt ekki möguleika á því, að hægt sé að flytja það milli hafna og jafnvel láta það veiða síld yfir sumartímann, það eru mörg dæmi þess. En þetta skip átti aldrei að fara inn á skipaskoðunina. Ef brbl. eru felld, þá er það fallið úr skipaskránni og tel ég það sæmandi, að þetta fari ekki inn á skipaskrá íslenzkra skipa.



Herra forseti. Ég hef af sérstökum ástæðum ekki getað verið við umræður þessa máls fyrr en rétt í þessu og veit því ekki sem bezt, hvað hér hefur komið fram. Ég vildi samt aðeins, áður en gengið er til atkvæðagreiðslu, undirstrika nál. okkar í meiri hl. Meðmæli okkar byggjast á því, að ekki er fært að ónýta þær ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar og mikið fé hefur verið lagt í og Alþ. stendur á bak við, á því byggist atkv. mitt. Og þó að ég greiði atkv. með frv., þá tel ég mig ekki taka á mig nokkra ábyrgð af þessu.



Herra forseti. Um þetta frv. er það að segja, að aths. við það bera með sér, hvað þar er um að ræða. Ákvæðin, sem þar er verið að lögleiða, hafa áður gilt, og þótti nauðsynlegt að viðhalda þeim. Ég hef ekkert frekar um málið að segja, en óska, að það gangi sína venjulegu boðleið gegnum hv. d., eins og áður hefur verið með sams konar frv.