Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og öllum hv. þdm. er kunnugt, þá samþykkti síðasta þing frv. til l. um breyting á stjórnskipunarlögum landsins. Að þessari breyt. stóðu þá 3 flokkar þingsins af 4 með samtals 35 þm. að baki, en einn flokkur með 17 þm. var á móti. Efnislega skal ég ekki fara út í að rekja þá breyt., sem í frv. fólst. Hún er öllum hv. þm. svo kunn, bæði frá umr. hér á Alþ., útvarpsumræðum, blaðaskrifum og umræðum sennilega á flestum eða öllum kosningafundum, sem síðan hafa verið haldnir, að ég tel óþarft að fara út í að rekja það frekar. Eftir að frv. hafði verið samþykkt, var þingið rofið og efnt til nýrra kosninga, eins og stjórnarskráin gerir ráð fyrir. Þessar kosningar fóru fram 28. f.m. Niðurstaða þessara kosninga varð sú, að þeir þrír flokkar, sem að breyt. stóðu, fengu samtals rúmlega 70% greiddra atkvæða og 33 þm. kjörna. Andstæðingar breyt. fengu rúmlega 27% greiddra atkvæða og 19 menn kjörna. Þjóðvarnarflokkurinn, sem ekki hafði átt mann á Alþ., þegar þetta mál var afgreitt, fékk 21/2 % greiddra atkvæða og engan mann kjörinn. Má því með sanni segja, að þjóðin hafi látið vilja sinn í ljós um þessa breyt. á mjög ótvíræðan hátt. Þar sem andstæðingar breyt. hafa aðeins fengið stuðning rúmlega 1/4 hluta þjóðarinnar, þó að þeir í krafti hinnar úreltu og ranglátu kjördæmaskipunar hafi fengið kjörna nærri 38 af 100 af heildartölu allra þingmanna. Eftir er þá aðeins, til þess að breyt. öðlist fullt lagagildi, að hið nýkjörna Alþingi gjaldi breyt. samþykki sitt. Í því skyni er frv. lagt þér fram á ný, óbreytt vitaskuld, eins og síðasta Alþ. gekk frá því. Ég vil leyfa mér að vænta þess, að málið fái hér skjóta og góða afgreiðslu hjá hv. þd., svo að þinghald þurfi ekki að verða langt að þessu sinni. Við teljum, sem að málinu stöndum, að með afgreiðslu þess á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir, sé mikil bót fengin á því ranglæti, sem íslenzka þjóðin hefur átt við að búa um val fulltrúa til Alþingis, - úrbót, sem lengi hefur verið stefnt að að ná og að vísu nokkuð hefur þokað í áttina með fyrri breytingum, en þó nú mest með þeirri breyt., sem hér er ætlað að gera. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til sérstakrar n., er d. kjósi í því skyni, að hún fjalli um mál þetta sérstaklega og verði n. skipuð 7 mönnum, eins og var síðast, þegar málið var til umræðu í þessari hv. deild.



Herra forseti. Ég mun ekki við þessa umr. málsins ræða ákaflega mikið um efni frv. sjálfs, þó að ég muni sennilega víkja nokkuð að því innan um annað, sem ég vildi taka fram í sambandi við þetta mál allt saman og meðferð þess. En á hinn bóginn mun ég aðallega ræða um það viðhorf, sem nú hefur skapazt í þessu máli og almennt eftir þær kosningar, sem nú hafa farið fram. Ég vil fyrst leyfa mér að minna hv. alþm. á það, að í stjórnarskránni stendur, að engin stjórnlagabreyting skuli öðlast gildi, nema fram fari almennar kosningar, eftir að hún hefur verið samþ. fyrra sinn, og að hún verði síðan samþ. óbreytt aftur eftir þær. Nú er spurningin: Til hvers er þetta ákvæði sett í stjórnarskrá landsins? Til hvers er það sett? Hvers vegna er ákveðið í sjálfri stjórnarskránni, að almennar kosningar skuli fara fram, undireins og samþykkt hefur verið á hæstv. Alþ. að breyta henni? Auðvitað er þetta sett í stjórnarskrána eingöngu til þess að tryggja það, að engin önnur ákvæði verði í stjórnarskrána lögfest en þau, sem almenningur í landinu getur fellt sig við, sem almenningur í landinu er samþykkur og þá að lokinni þeirri prófun, sem í almennum alþingiskosningum felst og eftir þeim reglum, sem þá gilda um almennar kosningar til Alþingis, bæði varðandi kjördæmaskipun og annað. Þetta þýðir, að ef allt fer fram með felldu, þá eiga kosningar, sem þannig er til stofnað, að verða í reyndinni eins konar þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrárbreyt., sem þá og þá er á döfinni, þjóðaratkvæðagreiðsla, sem fer fram í formi almennra alþingiskosninga og samkvæmt þeim reglum um kjördæmaskipun og annað, sem í gildi eru. Þetta er sett í stjórnarskrána til varúðar og til tryggingar því, að engir þingmenn eða stjórnmálaflokkar geti komið við breyt. á stjórnskipun landsins, án þess að þær breyt. séu hreinlega undir þjóðina bornar, - að það sé ekki hægt að koma aftan að mönnum, að þm. eða þing, sem kosið er til þess að fást við allt önnur málefni og eftir allt öðrum sjónarmiðum en því, hversu stjórnarskrár skuli vera, geti ekki gengið til fullnustu frá stjórnarskrárbreytingu, - almenningur í landinu eigi að fá að segja sitt orð um stjórnarskrárbreytinguna í þessu formi. Nú er ekki því að leyna, að það hefur undanfarið komið í ljós rík tilhneiging hjá stjórnmálamönnum og stjórnmálaflokkum til þess að fara á bak við þetta ákvæði stjórnarskrárinnar og þá með því móti að taka upp og beita sér fyrir breytingum á stjórnskipun landsins, sem þeim er mjög vel kunnugt um að eiga hæpið fylgi með þjóðinni og hæpið fylgi jafnvel hjá þeirra eigin flokksmönnum, en segja síðan við menn: Þið verðið að samþykkja þetta, vegna þess að flokkurinn hefur tekið þetta upp. Það er flokksleg skylda ykkar að fylgja ykkar eigin flokki og þess vegna er ykkur skylt að sætta ykkur við þessa stjórnarskrárbreytingu, því að flokkurinn hefur ákveðið að beita sér fyrir henni. - Þessi tilhneiging hefur komið fram hvað eftir annað og í skjóli flokksbandanna hefur hver stjórnarskrárbreytingin verið samþykkt af annarri á Íslandi, sem mjög hæpið fylgi hefur verið fyrir meðal þjóðarinnar, að ég ekki fullyrði, að sumar af þeim hafa verið þannig vaxnar, að meiri hluti þjóðarinnar hafi raunverulega verið á móti þeim, en þeim hafi verið þvingað upp á menn í krafti flokksvaldsins. Einmitt af því, að nokkur hætta virtist vera á því og hún raunar ekki lítil og má fullkomlega orða það þannig, að einmitt núna í sambandi við fyrirhugaða stjórnarskrárbreytingu yrði enn einu sinni farið svona að, reyndu framsóknarmenn á síðasta Alþ. að ná samkomulagi um það við þá, sem standa að þessari stjórnarskrárbreytingu, að sett yrði inn í stjórnarskrárfrv. í Ed. eitthvert ákvæði eftir samkomulagi, sem tryggði, að þessi stjórnarskrárbreyting eða sá þáttur hennar sérstaklega, sem lýtur að því að yfirgefa byggðastefnuna í kjördæmamálinu og taka upp flokkastefnuna, þ.e.a.s. sá þáttur hennar að leggja niður öll héraðakjördæmin utan Reykjavíkur, að sá þáttur hennar öðlaðist ekki gildi, nema hann væri samþykktur í sérstakri atkvæðagreiðslu, sem ekki blandaðist inn í almennar kosningar eða neitt annað og þannig væri tryggt, að hér yrði ekkert gert á móti vilja fólksins í þeim kjördæmum, sem eiga hlut að máli. En því miður vildu þeir flokkar, sem að þessu standa, ekki við þessari málamiðlunartilraun líta og hlaut því svo að fara, að þeir gátu ráðið því, að engin sérstök atkvæðagreiðsla færi fram um þessi efni, heldur yrði hér að fara eftir þeim almennu ákvæðum um alþingiskosningar, eftir að stjórnarskrárbreyting hafði verið samþykkt fyrra sinni. Mönnum var yfir höfuð ljóst þá strax, hvernig á því stóð, að flokkarnir treystu sér ekki til þess að fallast á þessa aðferð. Ástæðan var sem sé augljós, en kom þó miklu betur í ljóssíðar og með ófyrirleitnara móti en jafnvel við, sem ekki höfum allt of mikla trú á samvizkusemi sumra þeirra, sem hér standa fyrir málum, höfðum viljað gera ráð fyrir. En ástæðan fyrir því, að þetta varð ekki, var augljóslega sú, að þeim, sem stóðu fyrir þessu máli, varð ljóst, að það var stórfelld andstaða gegn einu höfuðatriðinu í þeirri breyt., sem fyrirhuguð var og það var einmitt þetta: að yfirgefa byggðastefnuna í kjördæmamálinu og taka upp flokkastefnuna í staðinn, fórna rétti byggðanna fyrir það, sem kallað var réttur stjórnmálaflokkanna. Það var þetta: að leggja héraðakjördæmin niður og stíga þannig fyrsta skrefið í þá átt að afnema héraðaskipulagið, sem þjóðin hefur byggt á frá öndverðu. Þeim, sem stóðu fyrir þessu máli, varð ljóst, að mikill meginþorri manna víðs vegar um landið var í raun og veru á móti þessu. Þess vegna var ekki hægt að þeirra dómi að láta fara fram um það sérstaka atkvgr. Hitt var þeim ljóst, sem hér að standa, að annar meginþátturinn í þessu máli, sem sé sá að leiðrétta misræmið, sem orðið var, vegna þess að fólkið hafði flutzt til í landinu inn á þéttbýlissvæðin, þeim var ljóst, að þessi þáttur í málinu olli ekki ágreiningi, enda greinilegt, að Framsfl. lagði fram miðlunartillögu um málið, sem var beinlínis byggð á því, að þessi leiðrétting skyldi verða á þann hátt, þ.e.a.s., það skyldi fjölga jafnmikið þm. í þéttbýlinu eins og forgöngumenn málsins lögðu til. Um þennan þátt í málinu var þess vegna ekki raunverulegur ágreiningur, en ágreiningurinn og baráttan hefur staðið um hitt, hvort það ætti að leggja héraðakjördæmin niður eða ekki, hvort það ætti að láta rétt byggðarlaganna fyrir rétt flokkanna. Og vegna þess að þeim, sem fyrir þessu máli stóðu og standa; var ljóst, að það mundi vera óhugsandi að fá menn til þess að samþykkja þennan þátt, ef hann væri undir menn borinn sér í lagi, þá fengust því miður engar undirtektir undir þá uppástungu framsóknarmanna, að um þetta færi fram sérstök atkvgr. Afstaða þeirra, sem fyrir málinu standa, var byggð á því að reyna að þvinga þennan þátt í málinu fram með því að notfæra sér hollustu manna við stjórnmálaflokkana í landinu, reyna að fá menn til þess að kjósa þá menn á þing, sem stóðu fyrir kjördæmabreytingunni, af því að þeir væru þeirra flokksmenn og hefðu skyldar skoðanir og þeir um þjóðmálin almennt, - reyna að fá menn til þess að gera þetta, þó að menn væru andvígir þeirri meginbreytingu, sem hér átti að gera á stjórnarskrá landsins. Það var beygur í mönnum um það fyrir þær kosningar, sem nú hafa átt sér stað, að ætlunin væri að hafa þetta svona og það staðfestist og vel það í þeirri kosningabaráttu, sem háð var á þessu vori. Menn hefðu átt að mega ætla, að allir þeir, sem hér eiga hlut að máli, hefðu getað verið sammála um að virða ákvæði stjórnarskrárinnar og segja hreinskilnislega það, sem satt var: að þessar kosningar snerust um það eitt, hvort menn vildu samþykkja þessa breyt. á stjórnarskránni eða ekki. Menn skyldu halda, að það væri lágmarkið, að menn gætu sameinazt um að segja mönnum satt um þetta, að þannig væri þessu varið, þegar það líka var augljóst, að þetta aukaþing mundi fyrst og fremst fjalla um þetta, hvort ætti að endursamþykkja stjórnarskrárfrv. óbreytt eða ekki. En því var nú ekki að heilsa, að þeir, sem standa fyrir þessu máli, hefðu drengskap eða djörfung eða þá trú á málstaðnum, að þeir legðu málið fyrir á þessa lund. Því miður. Öðru nær. Þeir gengu bæ frá bæ, hús úr húsi um allt Ísland og sendu sína menn bæ frá bæ og hús úr húsi um allt Ísland til þess að telja mönnum trú um, að þessar kosningar ættu að snúast um allt annað en stjórnarskrárbreyt., en kjördæmamálið og þeir sendu sína menn á þessar stöðvar, ekki til þess að biðja menn að gera sér glögga grein fyrir stjórnarskrármálinu og taka afstöðu til þess, eins og þeim var skylt að gera samkvæmt stjórnarskránni, heldur báðu þeir menn um að íhuga ekki kjördæmabreytinguna, íhuga ekki stjórnarskrármálið, en kjósa eftir viðhorfi sínu til flokkanna almennt. Og þeir báðu menn um að kjósa þá menn á þing, sem ætluðu að fara þangað til þess eins að afnema kjördæmin, þó að menn væru í hjarta sínu á móti því að leggja kjördæmi sitt niður. Þetta eru ekki fagrar aðfarir. En þetta er satt. Og hver einasti maður í þessum sal veit, að þetta er satt. Hér vantaði svo gersamlega trúna á málstaðinn, trúna á það, sem kallað er réttlæti, að ekki einn einasti af forgöngumönnum þessa máls mun hafa haft djörfung eða einurð til þess að koma drengilega fram og segja: Kjósið mig því aðeins, að þið viljið, að ég greiði atkvæði með stjórnarskrárbreytingunni; ef þið eruð annarrar skoðunar, en ég, um stjórnarskrárbreytinguna, þá eigið þið að sjálfsögðu samkvæmt stjórnskipunarlögum landsins að haga atkvæði ykkar í þetta sinn eftir því. - Enginn, ekki einn einasti af talsmönnum þeirra flokka, sem standa fyrir þessu máli, mun hafa haft djörfung eða einurð til þess að koma þannig fram. Það voru hin furðulegustu vinnubrögð, sem höfð voru, til þess að reyna að koma í veg fyrir það, að þjóðarviljinn kæmi raunverulega fram um stjórnarskrárbreytinguna. Það var sagt við menn á framboðsfundunum: Þetta mál, það er í raun og veru afgert mál. Flokkarnir þrír hafa samið um það. - Það var talað um flokkana eins og eitthvert afl, sem væri utan og ofan við alla kjósendur í landinu. Flokkarnir hefðu ákveðið þetta og það væri þar með orðið eins konar lögmál, sem þegar væri komið í gildi. Menn skyldu ekki hafa áhyggjur af því meir. Ekki hugsa um það meir. Menn skyldu kjósa eftir því, hvað þeir álitu um frammistöðu vinstri stjórnarinnar, hvað þeir álitu um vinstra samstarf framvegis o.s.frv. Kem ég ofur lítið að því síðar, hvernig það kemur svo heim við það, sem nú þegar hefur gerzt á Alþingi, að ég nú ekki tali um framhaldið, sem eftir á að koma í ljós. Við menn, sem voru mótfallnir þessari breytingu, var viðhafður hinn furðulegasti málflutningur. Það var krafizt hollustu við flokkinn. Var farið til manna og sagt: Jú, þú ert kannske á móti stjórnarskrárbreytingunni, en þú ferð þó ekki að kjósa Framsókn. Ekki ertu framsóknarmaður? Þú ferð ekki að kjósa Framsókn. - Og þannig var reynt með öllu hugsanlegu móti að fá menn til þess að kjósa ekki eftir stjórnarskrárbreytingunni og kjósa þá menn á þing, sem þeir voru algerlega andvígir í stjórnarskrármálinu. Og þannig var vitanlega haldið á málinu algerlega af ásettu ráði, eins og ég greindi frá í upphafi, því að ef það hefði átt að koma frjálst og drengilega að mönnum í þessu máli og skilja það út úr öðrum málum, eins og heiðarlegt hefði verið og raunar skylt, eins og vinnubrögðum er hér háttað í pólitíkinni, þá hefði verið alveg óhugsandi, að þessi þáttur málsins gæti orðið lögfestur. Það vita allir þingmenn inni á sér, að þetta er rétt. Svona er þessu varið. En hafa menn svo ekkert samvizkubit? Það getur hver svarað fyrir sig. Hafa menn ekkert samvizkubit af því að vera kosnir með þessu móti á þing, vita alveg upp á hár, hvað inni fyrir býr raunverulega hjá fjölda þess fólks, sem hefur kosið þá og ætla svo að ganga hiklaust að því að samþykkja þá breytingu, sem hér liggur fyrir, á kjördæmaskipun landsins? Auðvitað eru ekki allir þannig gerðir eða það miklir flokkamenn í þessu landi, að það tækist að fá þá til þess að líta fram hjá stjórnarskrármálinu, sem raunverulega átti að kjósa um. Einn og einn maður, sem ekki hafði fylgt Framsfl. að málum áður, lýsti því yfir opinberlega, að hann teldi sjálfsagt að kjósa eingöngu til aukaþingsins miðað við afstöðuna í stjórnarskrármálinu. Það voru þó nokkrir menn, sem gáfu slíkar yfirlýsingar. Hvernig urðu viðbrögð þeirra, sem fyrir þessu máli standa, gagnvart þessum mönnum? Sumir af þessum mönnum voru hreinlega ofsóttir og reynt með öllu mögulegu móti að fá þá til þess að falla frá því að miða afstöðu sína í kosningunum við málið, sem átti að kjósa um - voru hreinlega ofsóttir. Þannig var að þessu staðið á allan hátt. Allt gert, sem hugsanlegt var til þess að reyna að koma í veg fyrir, að hinn rétti vilji manna í stjórnarskrármálinu kæmi fram í kosningunum. Með þessu, með því að ljá ekki máls á því, að farið gæti fram sérstök atkvæðagreiðsla um þennan umdeilda þátt í kjördæmamálinu, þá settu forustumenn stjórnarskrármálsins sína flokksmenn yfirleitt af ásettu ráði í sjálfheldu. Þeir settu þá, í þá sjálfheldu að þurfa annaðhvort að kjósa þá, sem annars voru stjórnmálaandstæðingar þeirra áður, framsóknarmenn, á þing eða greiða atkvæði á móti sannfæringu sinni í stjórnarskrármálinu. Og þeir gerðu þetta alveg að yfirlögðu ráði, því miður, forustumenn þessara flokka, að setja menn í þessa sjálfheldu, í því trausti, að nægilega margir mundu kinoka sér við að kjósa andstæðinga sína á þingið út af stjórnarskrármálinu. Og það má segja, að samkvæmt því, sem nú liggur fyrir, hafi þeim tekizt þetta. Þeim hefur tekizt að koma í veg fyrir, að nægilega margir af stuðningsmönnum stjórnarskrármálsins yrðu hreinlega felldir í kosningunum, til þess að hægt væri að stöðva það á Alþingi. En ég segi, að ef þetta er sigur í stjórnarskrármálinu, þá er hann vægast sagt illa fenginn. Þá er hann vægast sagt illa fenginn og viðhorfið í málinu þannig, eins og ég mun koma að síðar, að full ástæða er til þess að gefa því gaum, hvað nú kynni að vera hægt að gera til þess að ráða nokkra bót á þeim mistökum, sem óneitanlega hafa orðið varðandi meðferð málsins og allan aðdraganda. En áreiðanlega er enn þá hægt að finna leiðir til þess að bæta úr þessu, ef menn vilja leggja sig fram um að leita eftir vilja manna í sjálfu stjórnarskrármálinu. Ég vil þá aðeins víkja í sambandi við kosningabaráttuna örfáum orðum að því, hvernig hún var háð, hvaða aðferðir notaðar voru til þess að fá menn til að beina athygli sinni frá því,. sem átti að gerast. Ég vil fyrst víkja að Sjálfstfl. í þessu sambandi og kosningabaráttu hans með örfáum orðum. Sjálfstæðismenn sögðu: Það á ekki fyrst og fremst að kjósa um stjórnarskrármálið. Kjörorðið er: Aldrei framar vinstri stjórn. - Það er svo út af fyrir sig, að þetta kjörorð vó áreiðanlega ekki mikið í kosningabaráttunni, því að sannleikurinn er sá, að mjög mikill þorri manna víðs vegar um landið vildi raunverulega, að vinstri stjórnin hefði getað haldið áfram. Þetta var því áreiðanlega ekki sérlega vel heppnað kosningaávarp af hendi Sjálfstfl. En þetta átti nú að vera kröftugt eftir þeirra skilningi og átti að vera til þess að leiða athyglina, eins og annað, frá því, sem raunverulega átti að kjósa um. Enn fremur reyndu sjálfstæðismenn, eins og þeir hafa reynt á undanförnum árum, að láta líta á sig sem eins konar krossferðarriddara gegn kommúnistum. Annar höfuðtalsmaður Sjálfstfl., hv. 1. þm. Reykv., hefur nú um mörg ár viljað láta líta á sig sem aðalforustumann í baráttunni gegn kommúnismanum á Íslandi og hefur þetta verið eitt megininnihald öðrum þræði í öllum hans málflutningi, bæði í ræðu og riti árum saman. En íhugum nú ofurlítið, hvað það, sem nú þegar hefur gerzt hér á hv. Alþingi, er í góðu samræmi við þennan málflutning af hendi Sjálfstfl. í kosningunum og nú undanfarið. Ég sá ekki betur en hv. 1. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson, gengi hér í forsetastól sameinaðs þings í gær, kosinn af kommúnistum. Og ég sá ekki betur en þessi hv. þm. og allt hans lið gengi hér í gær að því að kjósa höfuðbaráttumann kommúnismans á Íslandi í aðaltrúnaðarstarf neðri deildar Alþingis, sem forseta neðri deildarinnar. Þetta er víst fyrsta skrefið í þá átt að uppfylla kosningakjörorð Sjálfstfl. í síðustu kosningum, sem sá flokkur sagði höfuðatriðið, en stjórnarskrármálið eða kjördæmamálið skipti minna máli. Við vitum öll svona hér um bil, hvað hv. 1. þm. Reykv. hefur á undanförnum árum sagt um hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson og starfsemi hans hér á Íslandi. Ég ætla ekki að fara að hafa það eftir, því að sumt af því, sem hann hefur sagt um þennan hv. þm., er ekki einu sinni þinghæft. Við vitum öll svona hér um bil, hverju hann hefur haldið fram um þetta. En hann er ekki fyrr kominn nú inn á þingið úr þessari kosningabaráttu, en hann gengur með allan flokk sinn í það að kjósa þennan hv. þm., aðalbaráttumann kommúnismans á Íslandi, í aðaltrúnaðarstöðu í neðri deild Alþingis, og leitar jafnframt stuðnings kommúnistanna til þess að verða sjálfur kjörinn sem forseti sameinaðs þings. Þetta er ekki mjög óskemmtilegur kafli í stjórnmálasögu hv. 1. þm. Reykv. eftir allt, sem hann hefur sagt og það m.a. um Framsfl. fyrir starf hans að vinstri stjórninni og vinstra samstarfinu, að ganga hér í forsetastól sameinaðs þings, kominn þangað fyrir tilstilli kommúnista og á þann hátt að kjósa í staðinn aðaloddvita kommúnistanna á Íslandi í forsetastól neðri deildar. Mig rekur ekki minni til þess, að það hafi verið nokkuð vikið að því í kosningabaráttunni núna í vor, að það væri þetta, sem stæði til. Mig rekur ekki minni til þess. Mig rekur ekki minni til þess, að það hafi verið nokkuð að því víkið í kosningamálflutningi sjálfstæðismanna, að það ætti að verða fyrsta verk þeirra, nú þegar þeir kæmu á þingið, að gera náið bandalag við kommúnistana um þingstörfin og raunverulega um stjórnarstefnuna þar með. Þeir létu þvert á móti kjósa sig á þing sem eins konar krossferðarriddara gegn kommúnismanum og til þess að koma í veg fyrir það, eins og þeir sögðu, að nokkurn tíma yrði framar vinstri stjórn á Íslandi. Á þessu sjáum við svona hér um bil, hversu kosningabaráttan var heiðarlega háð af hendi þessa flokks - eða hitt þó heldur. Alþýðubandalagið háði þessa kosningabaráttu einnig þannig, að það átti alls ekki að kjósa um kjördæmamálið, það var afgreitt mál og menn skyldu ekkert vera að brjóta heilann um það, það væri búið að ráða fram úr því fyrir menn. En það var annað, sem menn áttu að kjósa um. Menn áttu að kjósa m.a. um það, hverjum þeir tryðu bezt til þess að hafa skelegga forgöngu um vinstra samstarf á Íslandi. Og menn áttu einnig í kosningunum að verðlauna Alþb. fyrir það, hversu heilt það hefði verið í vinstra samstarfinu á undanförnum árum. Alþb. hefði viljað halda vinstra samstarfinu áfram, en aftur á móti hefði Framsfl. verið óheill í því samstarfi og slitið því að ófyrirsynju. Um þetta skyldu menn kjósa, því að nú ætti að fara til þings til þess að efla vinstra samstarfið í landinu. Kjördæmamálið var aukaatriði. Það var eins og það ætti bara alls ekki að koma neitt meira við sögu. Nú ætti að kjósa til þings menn, sem væru skeleggir í því að efla vinstra samstarf í landinu. En hvað hefur gerzt. Þessir hv. þm., sem báðu menn að kjósa sig á þing til þess að gera þetta, sem ég var að lýsa, þeir hafa nú, undireins og þingið kom saman, gert fullkomið bandalag við Alþfl. og Sjálfstfl. og kosið þá menn í æðstu trúnaðarstöður á Alþingi, sem hafa lýst því yfir sem höfuðstefnumáli sínu og aðaláhugamáli, að aldrei framar geti orðið vinstra samstarf á Íslandi, - kosið þann mann til forseta sameinaðs þings, sem þetta hefur gert að sínu höfuðmáli, var mestur andstæðingur vinstra samstarfs og allra manna mest gerði til þess að grafa undan því grunninn. Ég man ekki til þess, að það hafi nokkur orð fallið í kosningabaráttunni, sem gátu gefið það í skyn, að það væri þetta, sem ætti að ske. Ég man ekki til þess. Þvert á móti man ég eftir því, að það var farið hinum háðulegustu orðum um allt framferði einmitt Alþfl. og Sjálfstfl. í sambandi við aðfarir þeirra flokka á undanförnum mánuðum. Þessum aðförum voru falin hin hæðilegustu orð tungunnar. En nú er bara gengið í þetta bandalag tafarlaust, þegar búið er að kjósa. Og þetta gera þeir, sem sögðu, að það ætti að kjósa núna eftir því, hversu vel mönnum væri treystandi til forustu um vinstra samstarf í landinu. Það var enn fremur í þessum kosningum af sumum minnzt talsvert mikið á landhelgismálið og þá alveg óspart útdeilt vitnisburðum í landhelgismálinu. Sumir fengu mjög lélega vitnisburði í landhelgismálinu af hendi forustumanna Alþb. t.d., aðrir aftur nokkru skárri. Og það var sagt, að það ætti líka að kjósa um þetta. En ég sé ekki betur, en það sé eitt fyrsta verk þessara manna, sem þannig héldu á málinu í kosningabaráttunni, að kjósa þá menn í utanrmn. þingsins, sem lélegasta vitnisburði fengu hjá þeim sjálfum í landbelgismálinu. Þar með er ég ekkert að dæma um þá vitnisburðagjöf, sem fram fór, en ég er bara að sýna heilindin. Ég er bara að sýna fram á heilindin í sambandi við kosningabaráttuna annars vegar, hvernig hún var rekin og hvað fólkinu var sagt, að um væri verið að kjósa, af hendi sjálfstæðismanna og af hendi Alþýðubandalagsmanna, og svo hitt, hvað byrjað er að gera, og er það þó aðeins byrjunin. Satt að segja man ég ekki vel, hvað Alþfl, sagði að ætti að kjósa um. Ég held, að það hafi verið eitthvað á þá lund, að það ætti að kjósa um afrek hæstv. ríkisstj. Hafi það verið, þá hefur uppskeran verið nokkuð eftir því og þarf í raun og veru ekki að hafa um það miklu fleiri orð. Það var náttúrlega ekki von, að það vekti hrifningu meðal þjóðarinnar, hvernig á málum hefur verið haldið í sambandi við stjórnarmyndunina og framkoma Alþfl. eða þeirra afla, sem þar hafa ráðið undanfarið, enda varð ekki svo. En hvað sem var aðalatriðið í því, sem Alþýðuflokksmenn héldu fram, þá er það eitt víst, að þeir reyndu jafnmikið og hinir að halda því á lofti, að það væri ekki raunverulega kosið um það að leggja kjördæmin niður. Það áttu allir forráðamenn stjórnarskrármálsins sammerkt að gera allt, sem þeir gátu, til þess að koma í veg fyrir, að það yrði raunverulega kosið um stjórnarskrármálið. Þannig fór kosningabaráttan fram. Þannig var kosið til aukaþingsins, sem átti að hafa það eitt verulegt verkefni að samþykkja stjórnarskrárbreyt. eða hafna henni. Þannig var framkoma þeirra, sem fyrir þessu máli standa, í kosningabaráttunni og þannig lögðu þeir málin fyrir þjóðina. En núna, hvað segja forráðamenn þessara stjórnmálaflokka núna? Eftir að þeir eru mánuðum saman búnir að flytja málin á þá lund, sem ég var að lýsa, segja þeir nú: Það er búið að greiða atkvæði um stjórnarskrármálið. Kosningarnar voru eins konar þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrármálið, eins og átti að vera, skilst manni nú á þeim. Og það kemur í ljós, segja þeir, og eru bara hreyknir, að þrír af hverjum fjórum Íslendingum eru sammála okkur í stjórnarskrármálinu. Þó vita þeir, að stórkostlega mikill hluti þess fólks, sem ýmist sat heima eða gerði það fyrir þrábeiðni þeirra og ýmislegt annað að kjósa ekki eftir stjórnarskrármálinu, er raunverulega algerlega mótfallinn því að leggja héraðakjördæmin niður. Samt sem áður segja þeir nú: Það hefur farið fram þjóðaratkvæðagreiðsla um kjördæmamálið, og skoðanir landsmanna á því máli hafa komið fram. - Og svo er því bætt við, að nú eigi engin mál að taka fyrir á aukaþinginu nema kjördæmamálið. Ekki var þetta tekið fram í kosningabaráttunni, alls ekki. Það var ekki verið að halda þessu á lofti þá, að það ætti ekki að fjalla um neitt nema kjördæmamálið. Öðru nær, menn áttu bara yfir höfuð ekki að kjósa um kjördæmamálið. Það átti að fjalla um vinstra samstarf eða ekki, það átti að fjalla um baráttuna gegn kommúnismanum, menn áttu að kjósa eftir því, o.s.frv., o.s.frv. Menn áttu að kjósa eftir því, hvað þeir álitu um meginstefnu flokkanna. Það var þetta, sem menn áttu að fara á þing til þess að fjalla um, eftir því sem kosningabaráttan var háð. En jafnskjótt og búið er að setja atkvæðaseðlana ofan í kjörkassana, þá segir öll þessi hersing í kór: Það á ekki að taka neitt fyrir nema kjördæmamálið, alls ekki neitt. Það var bara kosið um kjördæmamálið og á ekki að fjalla um neitt nema kjördæmamálið. Hitt kemur þessu ekkert við. Og þeir bæta við: Þjóðin hefur greitt atkvæði um kjördæmamálið. - En halda þeir nú ekki, að það geti skeð, að einhverjum fleirum en mér, finnist þetta skrýtið og dálítið óviðeigandi og er ekki hugsanlegt, að það kviknaði í einhverjum út af svona löguðu, út af þeirri fyrirlitningu á fólki, sem raunverulega kemur fram í svona framkomu og málflutningi? Það kalla ég fyrirlitningu að ganga fyrst að því nokkrar vikur með þeim málflutningi, sem gert var og segja síðan, þegar búið er að kjósa: Það var kosið um kjördæmamálið. Þetta var eins konar þjóðaratkvæðagreiðsla um kjördæmamálið og það á ekkert annað að taka fyrir en kjördæmamálið. - Hæstv. forsrh. sagði hér um þetta atriði áðan og það var ekkert verið að skafa utan af því, ég skrifaði orðrétt eftir honum þessi orð: Það má því með sanni segja, að þjóðin hafi látið ótvírætt í ljós vilja sinn um stjórnarskrárbreytinguna. - Já, það má nú segja. Það má því með sanni segja, að þjóðin hafi látið í ljós ótvírætt vilja sinn um stjórnarskrárbreytinguna. Nei, því miður fór þannig, að áróður flokkanna og starf þeirra með ótalmörgu móti til þess að reyna að koma í veg fyrir, að frjáls skoðanamyndun ætti sér stað um kjördæmamálið, að þessar ráðstafanir flokkanna urðu til þess, að kosningarnar snerust ekki fyrst og fremst um stjórnarskrármálið, eins og þær áttu að gera. Á hinn bóginn er ljóst af þeirri breytingu, sem varð í kosningunum og sérstaklega af fylgisaukningu Framsfl., að alda reis á móti kjördæmabreytingunni og að flokkunum tókst alls ekki að koma í veg fyrir, að það sæist á kosningaúrslitunum. Og sannleikurinn í þessu máli er sá, að ef vinna ætti að málinu af fullkominni sanngirni, þá sýna kosningaúrslitin það, þegar þau eru á þessa lund, þrátt fyrir allt það, sem lagt var í að koma í veg fyrir, að það kæmi fram, - þá sýna þessi kosningaúrslit, að það er í raun og veru skylt að leita að samkomulagsleið í kjördæmamálinu. Það er skylt. Þessi tilhneiging, sem hefur komið fram í kosningunum, er það rík og hún er það rík sérstaklega þegar tekið er til þess, hversu mikið var reynt að koma í veg fyrir það, að hún kæmi í ljós, að það er skylt að taka málið upp til endurskoðunar og reyna að finna samkomulagsgrundvöll. Og samkomulagsgrundvöllur í þessu máli er til ákaflega einfaldur í þeim málamiðlunargrundvelli, sem Framsfl. hefur flutt. Og það er að fjölga þingmönnunum í þéttbýlinu, en láta héraðakjördæmin standa, falla frá því að leggja héraðakjördæmin niður, gera það til samkomulags. Og það er það, sem nú ætti að ske og nú er í raun réttri skylt að eigi sér stað, að leitað sé að samkomulagi varðandi lausn kjördæmamálsins, þegar það nú hefur komið fram þrátt fyrir allt í kosningunum, að það er mjög mikil andúð á þessari breytingu, sem á að gera og komið hefur fram í kosningaúrslitunum greinileg andstaða gegn málinu, - mjög greinileg. En ef ekki er hægt að fá samkomulag um að leita að málamiðlunarlausn nú í kjördæmamálinu, þá álít ég, að það eigi að vera eitt aðalverkefni þessa aukaþings að finna leið til þess, að afnám héraðakjördæmanna verði alls ekki samþykkt, verði alls ekki leitt í lög, nema fólkið fái áður að segja álít sitt um það sérstaklega, án þess að blandist inn í flokkadeilur eða nokkur önnur mál. Og mér finnst, að þeim, sem fyrir þessu máli standa, ætti að vera ljúft að vinna að því, að þetta gæti átt sér stað, að menn gætu greitt atkvæði um þetta óþvingaðir af flokkasjónarmiðum eða nokkrum öðrum sjónarmiðum. Þá væri drengilega að þessu máli staðið á alla lund og hefði enginn yfir neinu að kvarta, hvorki meðhaldsmenn málsins né þeir, sem á móti standa. Og þá ættu allir góðviljaðir menn að geta sætt sig við þá niðurstöðu, sem yrði. Þetta vildi ég að yrði alveg sérstaklega tekið til athugunar nú strax í upphafi þessa þings í sambandi við meðferð málsins í hv. nefnd.



Herra forseti: Í því máli, sem hér liggur fyrir og kunnugt er nú orðið af allri kosningabaráttunni og umræðunum um það á síðasta Alþingi, þá stendur í raun og veru baráttan á milli lýðræðis og mannréttinda annars vegar og milli afturhalds og forréttinda hins vegar. Og það er nauðsynlegt að gera sér það ljóst, að baráttan stendur um þetta: Hvernig sem menn skipa sér í flokka máske annars í þjóðfélaginu, þá er það nauðsynlegt, að það sé tekið alveg hreint út úr, um hvað er barizt, þegar verið er að berjast um þetta mál. Það stendur spurningin um það, hvort verkamennirnir í landinu eigi að hafa sama rétt og allir aðrir Íslendingar, hvort fólkið, sem býr í þéttbýlinu, verkalýðurinn, sem þar hefur safnazt saman, eigi að hafa jafnan rétt eins og t.d. kaupfélagsstjórar Framsóknar eða hvort það eigi að vera áfram ástandið þannig, að það þurfi 8 verkamenn til þess að jafnast á við 3 kaupfélagsstjóra. Það er þetta, sem spurningin hefur staðið um í sambandi við þetta mál. Þetta er mannréttindamál, sem verkalýðshreyfingin hefur barizt fyrir á Íslandi, frá því að hún tók til starfa. Verkalýðsflokkarnir hafa, frá því að þeir byrjuðu að starfa á Íslandi, barizt fyrir því, að það sé jafn kosningarréttur á Íslandi, vegna þess að verkalýður, sem er meiri hluti þjóðarinnar, hefur því aðeins möguleika að ná fram sínum hagsmunamálum, að hann hafi sama rétt í þjóðfélaginu og hver annar. Þetta er svo sjálfsagt mál fyrir hvern einasta verkamann og fyrir allt verkafólk, að það þarf ekki að ræða lengi við þá um það, þetta skilja menn, þetta vita menn, vegna þess að þetta er grundvöllurinn fyrir allri þeirra hagsmunabaráttu, fyrir allri þeirra baráttu fyrir því að vera viðurkenndir sem menn jafngóðir og aðrir, en ekki útilokaðir meira eða minna frá, hvernig þjóðfélaginu sé stjórnað. Það er þess vegna sá eðlilegasti hlutur, sem hægt er að hugsa sér og hefur verið staðreynd á Íslandi í meira en 30 ár, að verkalýðsflokkarnir hafa staðið með því, að komið veri á jöfnum atkvæðisrétti fyrir alla Íslendinga, sem þýddi, að verkamaðurinn, verkalýðsstéttin, helmingur þjóðarinnar, fengi jafnan atkvæðisrétt á við alla aðra. Hvers konar steinblinda er það nú, sem kemur fram hjá hv. 1. þm. S-M., þegar hann í sinni ræðu hérna áðan telur það alveg óeðlilegt, að verkalýðurinn á Íslandi sé þessarar skoðunar, telur það svo óeðlilegt, að það hljóti að vera alveg sérstaklega vondir foringjar, vondir flokkar, sem hafi blindað hann, svo að verkalýðnum skuli detta í hug að heimta jafnan rétt á við alla aðra, meira að segja jafnan rétt á við Framsókn? Hvers konar steinblinda er þetta, sem einkennir þennan hv. foringja Framsfl. í aðalmannréttindamálum verkalýðsins, sem hann hvað eftir annað er þó að segjast vilja starfa með? Hann meinar líklega: svo framarlega sem verkalýðurinn vill lúta að öllu því, sem hann vill skammta. Við verðum að gá að því, að það verður að taka afstöðu til hvers máls eftir því, hvernig því máli sjálfu er háttað. Það eru til þau mál á Íslandi og þau mörg, þar sem verkalýðsflokkarnir eiga samleið með Framsfl., þar sem þeir geta unnið með honum, gert margt gott með honum. En það eru sömuleiðis til þau mál, þar sem verkalýðurinn getur átt samstöðu með Sjálfstfl. og gert jafnvel ýmislegt gott með honum. Það þarf ekki annað en að minna hv. þm. á það, sem alltaf fer í taugarnar á honum, nýsköpunarstjórnina á árunum eða þá samstarf um breytingu á kosningalögum. Þetta er ekki í fyrsta skipti, sem verkalýðsflokkarnir á Íslandi hafa haft samstarf við Sjálfstfl. um breytingu á kjördæmaskipulaginu á Íslandi og breyt. á kosningalögunum. Þetta er í þriðja skipti á 28 árum. Og af hverju er það í þriðja skipti á 28 árum? Af því að Framsfl. og hans forusta hefur á öllum þessum tíma alltaf verið svo blind vegna sinna eigin hagsmuna og forréttinda einmitt í þessum málum, að það hefur aldrei verið hægt að koma því viti fyrir hana, að hún ynni með verkalýðnum að því að leysa þau. Það er engum blöðum um það að fletta, hverjar eru höfuðandstæðurnar í okkar þjóðfélagi, auðmannastéttin annars vegar og alþýðan hins vegar og það er heldur engum blöðum um það að fletta,hvernig Framsfl. lengi vel reyndi einmitt að hagnýta sér þessar andstæður með því að vinna með þeim á víxl. En í einu máli hefur það alltaf verið, þar sem möguleiki og frá sjónarmiði Framsóknar hætta hefur verið á, að verkalýður og auðmannastétt eða borgarastétt gætu tekið höndum saman. Það var í kjördæmamálinu, vegna þess að þar fóru hagsmunir þeirra manna, sem fyrst og fremst búa í þéttbýlinu, saman að tryggja full mannréttindi gagnvart úreltri kjördæmaskipun og þar af leiðandi sérréttindum þeirra, sem hennar nutu. Það, sem hins vegar hefur verið það einkennandi í þessum málum á þessum þrem áratugum, hefur verið, að Framsfl. hefur frekar kosið að vera flokkur forréttinda og afturhalds í þessu máli heldur en taka sönsum og semja við verkalýðsflokkana og verkalýðinn um þetta mál. Þess vegna er það raunverulega undarlegt, að hv. 1. þm. S-M. skuli vera svo gersamlega sneyddur því að geta stungið hendinni í eigin barm, svo gersamlega sneyddur allri sjálfsgagnrýni, að hann skuli í sambandi við afstöðu Framsóknar í þessu máli að fara að tala um trúna á réttlæti. Verkalýðsflokkarnir hafa verið að berjast einmitt fyrir réttlæti í þessum málum allan þann tíma, sem þeir hafa verið að starfa á Íslandi, fyrir þeim rétti, að fátækur verkamaður í kaupstöðum landsins hefði sama rétt og hver annar Íslendingur. Tvisvar sinnum var Framsfl. búinn að leggjast á mótí þessu í baráttunni, sem fram fór 1931 til 1934 og aftur 1942. Og meira að segja í sinni ræðu hér áðan virðist hv. 1. þm. S-M. ekki hafa lært meira af þeirri baráttu heldur en það, að hann segir: Það hafa nú margar stjórnarskrárbreytingar verið þvingaðar fram jafnvel gegn meiri hluta þjóðarinnar. - Ég býst ekki við, að hann hafi átt við lýðveldisstjórnarskrána, svo að það eru þá varla aðrar stjórnarskrárbreytingar en þær, sem breytt hafa kjördæmaskipulaginu á undanförnum árum. Hann stendur sem sé í þeirri trú enn þá, að stjórnarskrárbreyt. 1934 og stjórnarskrárbreyt. 1942 hafi a.m.k. önnur hvor verið þvinguð fram á móti meiri hl. þjóðarinnar. Svona gersamlega virðist þessi flokkur álita, að Framsfl, eigi eins konar óðalsrétt á meiri hluta þjóðarinnar og ef meiri hluti þjóðarinnar hafi ekki vit á að greiða atkvæði með Framsfl., þá sé það fyrir einhverjar blekkingar vondra manna. Ég tala nú ekki um, ef meiri hluti þjóðarinnar færi nú að samþykkja einhverjar breytingar, sem tryggja vald meiri hluta þjóðarinnar í þjóðmálum, þá hlýtur það bara að vera vegna þess, að meiri hluti þjóðarinnar hafi ekki hugmynd um, hvað hann gerir. Hv. 1. þm. S-M. stendur á því fastar en fótunum, að þessar gömlu stjórnarskrárbreytingar hafi verið þvingaðar fram á móti meiri hluta og þá alveg sérstaklega sú, sem nú er um að ræða. Hv. 1. þm. S-M. hafði allra manna mesta og bezta aðstöðu til þess að ráða því, hvers konar kjördæmabreyting yrði samþykkt á síðasta Alþ. Það reyndi aðeins á það, hvort hann hefði einhverja trú á réttlæti. Það reyndi aðeins á það, hvort hann hefði einhverja trú á mannréttindum. Það reyndi aðeins á það, hvort hann hefði einhverja trú á lýðræði og því, að menn ættu að hafa jafnan kosningarrétt á Íslandi. Hann vissi ósköp vel um það misrétti, sem verkalýðurinn í landinu hafði átt við að búa í þessum efnum. Hann vissi ósköp vel um, hve úrelt þessi kjördæmaskipun var orðin, því að hann hafði einmitt sjálfur haft forgöngu um að reyna að misnota það, sem var verst í henni, til þess að reyna að ná sér meiri hluta á Alþingi með minni hl. þjóðarinnar. Hann veit því ósköp vel, þegar vinstri stjórnin var mynduð og þegar byrjuðu fyrstu umr. um það að mynda hana, að hans samstarfsflokkar voru ákveðnir í því, að það yrði að leysa kjördæmamálið og Framsfl. var einmitt varaður við því strax á fyrsta samtalsfundinum og það var sett inn í sjálfan stjórnarsáttmálann, að í samstarfstíð stjórnarinnar skyldi þetta mál leyst. Þessi hv. þm., sem var ráðh. í ríkisstj. allan tímann og forustumaður Framsóknar hér á þingi, hafði einmitt þess vegna möguleikana til þess að leysa þetta mál, leysa þetta mál á þeim grundvelli, sem Framsfl. gæti máske unað við, aðeins svo framarlega sem hann væri það forsjáll og það víðsýnn sem stjórnmálamaður, að hann tæki eitthvert tillit til annarra og eitthvert tillit til réttlætis og eitthvert tillit til mannréttinda. Hann vissi ósköp vel um það misrétti, sem verkalýðurinn átti við að búa. Hann vissi ósköp vel um það, að Framsfl. sat hér á Alþingi með 17 þingmenn með 13.000 atkv. á bak við sig og t.d. Alþb. sat hér á þingi með 8 þingmenn með 16 þús. atkv. á bak við sig og Alþfl. nokkuð svipað. Hann vissi þess vegna ósköp vel, hvernig verkamönnum í landinu almennt hlaut að finnast þetta vera og að þeir mundu ekki vilja una við þetta til frambúðar. Og hvað gerði hann? Hver var hans stjórnmálavizka? Hvert var hans réttlæti? Vont var hans ranglæti, meðan hann gat ráðið kjördæmaskipuninni, en hvernig var réttlætið, þegar hann ætlaði að fara að bæta úr ranglætinu? Jú, réttlætið, það var að bjóða verkalýðsflokkunum upp á einmenningskjördæmi, eintóm einmenningskjördæmi á öllu Íslandi. Það hefur kannske verið misskilningur hjá mér, að hann væri að bjóða verkalýðsflokkunum upp á það. Það var máske ekki meiningin hjá því þingi Framsfl., sem kom saman í vor eða síðla vetrar, í marz var það víst, að bjóða verkalýðsflokkunum upp á neitt. Það var máske ekki meint til þeirra tilboðið um að koma á eintómum einmenningskjördæmum á Íslandi, nema þar sem Framsókn kæmi það kannske illa. Það var máske meint til Sjálfstfl., sem áður fyrr hafði, a.m.k. nokkrir af hans forustumönnum, tekið afstöðu með einmenningskjördæmum á Íslandi. Það var auðséð, hvað hv. 1. þm. S-M. og þing Framsfl. meinti. Það var verið að bjóða Sjálfstfl. upp á helmingaskipti hér á Alþingi um að þurrka út fulltrúa verkalýðsins af Alþingi, jafnt Alþfl. sem Alþb., með því að koma á tómum einmenningskjördæmum á Íslandi. Og það var sett upp sem stefnumál Framsfl. í þeirri ályktun. Það var tilboðið um að framkvæma hér á Alþ. helmingaskipti, sem þessir flokkar hafa framkvæmt í bönkunum og annars staðar þar, sem þeir hafa ráðið, um lánveitingar og annað slíkt síðustu áratugina á Íslandi. Þetta var tilboðið, sem kom. Það var raunverulega tilboð til íhaldsins, eftir að Framsfl. var búinn að sitja með verkalýðsflokkunum í stjórn í 21/2 ár og búinn að svíkja það ákvæði stjórnarsáttmálans að leysa stjórnarskrármálið í stjórnartíð þessara flokka. Og það var einmitt hv. 1. þm. S-M., sem sleit því stjórnarsamstarfi og gat aldrei gert það nógu fljótt, gat varla beðið frá 30. nóv. til 4. des. með það. Það er þetta, sem er bezt að menn geri sér ljóst, þegar farið er að tala hjartnæmt hér um alls konar sanngirni, sem menn nú eigi að taka tillit til. Það var ekki verið að sýna neina slíka sanngirni í vinstri stjórninni um þetta mál og það var því síður verið að sýna sanngirni, þegar hv. 1. þm. S-M. var búinn að sprengja þá stjórn. Þá var hjörinn á lofti. Þá var tilkynningin frá forkólfum Framsóknar um, að nú skyldi komið á tómum einmenningskjördæmum á Íslandi og vonin hjá hv. 1. þm. S-M., að nú slægi þó íhaldið til. Það væri þó alveg ómögulegt, að það væri ekki hægt að fá íhaldið til að fallast á svona íhaldsfyrirkomulag. Það var varla hægt að bjóða því neitt afturhaldssamara. Hv. 1. þm. S-M. virðist ekki hafa reiknað með, að það gætu jafnvel komið fyrir þeir hlutir, að Framsóknarflokkurinn gæti verið í vissu máli afturhaldssamari, en íhaldið sjálft. Svo kemur hv. 1. þm. S-M. hér nú og segir við okkur með mikilli einlægni og fjálgi, sem Framsókn er tamt úr kosningabaráttunni síðustu. Það er skylt að leita að samkomulagsleið núna. Núna er skylt að leita að samkomulagsleið. - Hv. 1. þm. S-M. hafði þá skyldu, undirskrifaða skyldu, í 21/2 ár að leita að samkomulagsleið, var búinn að undirgangast það, var ráðh. sjálfur í stjórn, sem átti að vinna við og framkvæma það - og hvernig taldi hann sér skylt að leita að samkomulagsleið? Hvar var þá fjálgleikinn, hvar var þá umhyggjan um byggðirnar, byggðastefnuna? Hvar var þá öll sú tilfinningasemi, sem reynt er að beita nú? Hún var ekki til, vegna þess að þá var Framsfl. enn þá við völd og þá fannst honum hann ekki þurfa að rækja þau loforð, sem hann hafði skriflega skuldbundið sig til þess að standa við. Þá hélt hann, að hann mundi geta fengið íhaldið inn á að breyta landinu þannig, að það yrðu tóm einmenningskjördæmi, og báðir þessir tveir helmingaskiptaflokkar væru lausir við verkalýðsflokkana á Alþingi. Svo spyr hv. 1. þm. S-M., hvort menn hafi ekki samvizkubit. Ég gæti bara næstum því trúað, að hann væri farinn að hafa samvizkubit, - hann mætti sannarlega hafa það, - samvizkubit gagnvart kjósendum Framsóknar, gagnvart byggðastefnunni sinni. Hafi nokkur aðili framkallað þá kjördæmabyltingu, sem Framsfl. þykir svo gaman að tala um núna, þá er það Framsfl. Hverjir eru það venjulega, sem framkvæma byltingar, framkalla þær, svo að ég noti nú orðalag Framsóknar? Byltingar skapast venjulega, þegar steinblindar forréttindastéttir eða forréttindaflokkar eru svo blindir fyrir nauðsyn þróunarinnar eða réttindum almennings í þjóðfélaginu, að þeir standa á sínum forréttindum fram í rauðan dauðann, þannig að þeir knýja þá aðra, sem eru að reyna að skapa sér réttlæti í þjóðfélaginu, til þess að taka höndum saman, jafnvel kannske oft við öfl, sem þeim eru stéttarlega að ýmsu leyti andstæð og leysa slík vandamál. Það er steinblinda og afturhaldssemi Framsfl., sem hefur knúið fram það, sem Framsfl. núna kallar kjördæmabyltingu. Það er sá skortur á forustuhæfileikum og skilningi hjá forustu Framsóknar að kunna ekki að semja á réttum tíma við þá aðila, sem þeir hefðu e.t.v. getað fengið betri samninga við, en þeir urðu að sætta sig við eftir á. Það er alveg nákvæmlega sama og þegar einn aðall - í Frakklandi eða annars staðar - skilur ekki þær hreyfingar, sem ganga fyrir sig í þjóðfélaginu, skapar sér ýmsar grýlur um það og annað slíkt og lifir það svo bara einn góðan veðurdag, að það skellur yfir hann lýðræðisbylting, - eða þegar gamlar forréttindaþjóðir eins og stórveldin sum í Evrópu halda nýlendum sínum svo lengi niðri með kúgun, að þær átta sig ekki á að gefa þeim ofur lítið lausan tauminn til þess að geta máske samið lengur við þær og jafnvel arðrænt þær. Og ég hélt þó meira að segja, að Framsfl. hefði nú fundið það í afstöðunni, sem hann hefur reynt að hafa til Alþfl., að það mundi stundum vera heppilegra að slaka ofur lítið til, þegar hann hefur verið að reyna að brjóta einhverja aðra undir sig. En Framsfl. hefur ekkert lært. Ég veit að vísu, að margir menn í honum hafa lært, en forustumenn hans, þeir sem ábyrgðina bera á þessu, hv. 1. þm. S-M. og hv. þm. Str., virðast ekkert hafa lært. Það er nauðsynlegt, að þetta sé sagt, vegna þess að það er rétt, að það komi fram í þeim umr., sem hér verða, að það, sem nú hefur verið samið um á milli þessara þriggja flokka, sem að þessu standa, mál, sem alltaf hefur verið eðlilegt og sjálfsagt mál frá hálfu verkalýðsins og verkalýðshreyfingarinnar í landinu, það, að það skuli vera framkvæmt eins og það er, er m.a. vegna þess, hve blindur Framsfl. hefur verið í sinni afstöðu, að hann hefur staðið lengur á sínum forréttindum heldur en nokkurt vit var í fyrir hann, að hans forustumenn hafa ekki kunnað að semja í tæka tíð og hafa þess vegna spilað út úr höndunum á sér því, sem þeir máske annars að einhverju leyti hefðu getað haldið, því að það vil ég segja, eins og ég hef sagt áður um þessa kjördæmabreytingu, sem nú var framkvæmd, kjördæmabreytingu, sem ég strax 1942 var fylgjandi, að hún er róttækari og betri, en ég hefði nokkru sinni getað vænzt að geta fengið í samkomulagi við Framsfl. En þetta kjördæmamál og afstaðan í því er ekki aðeins þáttur í almennri baráttu í þjóðfélaginu á milli lýðræðis og mannréttinda annars vegar og afturhalds og forréttinda hins vegar. Þetta er líka mál, sem snertir nokkuð afstöðuna innan þeirra flokka, sem oft eru kallaðir vinstri flokkar. Það hefur verið svo, frá því að fyrst hófst samstarf á milli Framsfl. og verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi, samstarf, sem þá venjulega beindist mjög eindregið gegn Sjálfstfl., að Framsfl. hefur allan þennan tíma, - það eru nú meira en 30 ár síðan það gerðist í fyrsta sinn, - gert kröfu til þess, að það væri hann, Framsfl., sem réði í þessu samstarfi, það væri hann, sem fengi að marka stefnuna. Og í krafti hvers hefur Framsfl., bæði þegar hann tvisvar sinnum hefur átt samstarf við Alþfl. í slíkri ríkisstj. og einu sinni við Alþfl. og Alþb., - í krafti hvers hefur Framsfl. gert þessar kröfur til þess að fá raunverulega að drottna yfir þeim verkalýðsflokk eða þeim verkalýðsflokkum, sem hann hefur samið við? Framsfl. hefur gert þessa kröfu og framkvæmt þennan hlut í krafti þess, að hann hefur með ranglátri kjördæmaskipun alltaf átt miklu fleiri fulltrúa á Alþingi, en hans atkvæðamagn hjá þjóðinni sagði til um, þannig að í krafti þessarar rangfengnu þingmannatölu hefur Framsfl., þess vegna alltaf reynt að hindra framgang ýmissa þeirra mála í slíku stjórnarsamstarfi, sem verkalýðsflokkurinn eða verkalýðsflokkarnir, sem hann á hverju skeiði hefur unnið með, hafa haft sérstakan áhuga fyrir. Framsfl. og Alþfl. voru t.d. jafnsterkir nokkurn veginn hvað atkvæðatölur snerti 1934, en allir vita, hvers konar vald Framsfl. krafðist að hafa í þvístjórnarsamstarfi öll þessi ár. M.ö.o.: auk þess almenna ranglætis fyrst og fremst gagnvart verkalýð landsins, sem í kjördæmaskipulaginu hefur falizt, þá hefur það sérstaka ranglæti komið fram, að þegar verkalýðsflokkur eða verkalýðsflokkar hafa verið í stjórnarsamstarfi við Framsókn, þá hefur Framsfl. í krafti síns rangfengna þingmannafjölda gert þeirri stjórn miklu erfiðara fyrir, gert hana íhaldssamari sökum sinnar eigin íhaldssemi, heldur en hún ella hefði orðið og spillt framgangi fjölda góðra mála, sem ella hefðu orðið til þess að ýta undir gengi vinstri hreyfingarinnar og sérstaklega verkalýðshreyfingarinnar í landinu. Krafa Framsfl. um að viðhalda ranglátri kjördæmaskipun og tilraunir hans í þá átt, hafa þess vegna um leið verið yfirdrottnunarkrafa hans gagnvart verkalýðsflokkum eða verkalýðsflokki, sem hann hefur verið að starfa með í ríkisstj. Það hefur þess vegna ekki aðeins verið eðlilegt fyrir verkalýðinn og verkalýðsflokkana út frá almennum mannréttindum að reyna að skapa slíkt kjördæmaskipulag á Íslandi, að verkalýðurinn hefði þar jafnan rétt á við aðra, það hefur líka verið nauðsynlegt, ef einhvern tíma í framtíðinni væri hægt að skapa vinstri stjórn, sem hv. 1. þm. S-M. tækist ekki að sprengja, að verkalýðurinn gæti í slíkri stjórn ráðið meiru og betur, en hann fékk að ráða í vinstri stjórninni, sem hv. 1. þm. S-M. sprengdi um mánaðamótin nóvember–desember. Þess vegna hefur þessi breyting á stjórnarskránni, sem hér liggur fyrir, líka þessa sérstöku þýðingu fyrir verkalýðshreyfingu landsins, ef verkalýðshreyfing landsins kann að hagnýta sér hana til fulls. Það er aftur annað mál. Ég veit ekki, hvort ég á að fara að rekja hérna, vegna þess, hve mikið hv. 1. þm. S-M. talaði um, hvernig kosningabaráttan seinasta hefði verið háð, hvernig hún var háð af hálfu Framsfl. Það mun sjaldan af hálfu Framsóknar hafa verið skírskotað svo heitt og innilega til átthaganna og átthagaástarinnar á Íslandi eins og gert var í þessari kosningabaráttu. Ég held, að það hefði nú verið viðkunnanlegra fyrir Framsfl. að beita þeirri skírskotun t.d. í kosningunum 1949 eða kosningunum 1953, þegar Framsfl. var að koma Íslandi inn í Atlantshafsbandalagið ásamt þeim flokkum, sem hjálpuðu honum til þess og koma hernáminu á, á Íslandi, - og þegar hv. 1. þm. S-M. hafði helmingaskipti við íhaldið um að veita þeim mönnum, sem elskuðu sínar byggðir úti um allt land, ávísanir á vinnu á Keflavíkurflugvelli og deilt var um helmingaskiptin til að fá réttinn og valdið til þess að koma mönnum úr sínum átthögum og suður á Miðnesheiði. Það hefði verið betur, að Framsfl. hefði munað eftir átthagaástinni, þegar hann var ásamt Sjálfstfl. að reka þá pólítík, sem rak fólkið úr byggðarlögunum í þrem landsfjórðungum og hingað suður eftir og sérstaklega suður á Keflavíkurvöllinn og þar í kring. Og hann mætti muna það enn, að þá bezt mundi hann sýna átthagaást og einhverja viðleitni til þess að varðveita byggðir landsins í eitthvað svipuðu ástandi og þær hafa verið, sem slíkan grundvöll fyrir okkar þjóðlegu menningu, sem þær hafa verið, svo framarlega sem hann hefði tekið í vinstri stjórninni afstöðu með því að láta herinn fara burt úr landinu, í staðinn fyrir að hindra, að sá þáttur stjórnarsáttmálans væri framkvæmdur. Hann hefði átt að sýna átthagaástina þar. Þar var það betur viðeigandi heldur, en reyna að berjast á móti því, að verkamenn á Íslandi fengju jafnan kosningarrétt á við aðra. Framsfl. er máske líka full þörf á að muna eftir átthagaást á Íslandi, þegar hann gengur næst til kosninga og segja til um það afdráttarlaust, hvort hann ætlar að standa með því eða ekki að gefa erlendum auðhringum sérréttindi á Íslandi til virkjunar og starfa í stórum verksmiðjum, sem þeir reistu hér til að hagnýta orku íslenzkra fossa. Framsfl. hefur tekið afstöðu með slíku undanfarið. Og það veit hver maður, hvað það mundi þýða fyrir átthagana, sem Framsfl. sagðist í síðustu kosningum vera að vernda. Hann mætti segja til um það, hvort hann ætlar ofan á allt hernámshneykslið að bæta því við að fá ameríska auðhringa til stóriðju hérna á Íslandi. Það er bezt fyrir þá menn, sem að slíku standa og slíkt hafa í huga, að tala sem minnst um að vernda átthagana. Ég veit ekki, hvort ég á að fara lengra út í hvernig þessi kosningabarátta var háð, en svo mikið er víst, að sjaldan hefur verkafólk á Íslandi, sem á þó oft ýmissi ágengni að venjast frá hálfu þeirra manna, sem stjórna eða eiga verksmiðjur eða annað slíkt, sjaldan hefur það lifað annað eins í þeim efnum og það, sem verkafólkið á Akureyri varð að reyna í sambandi við misnotkunina á fyrirtækjum samvinnuhreyfingarinnar þar, sem ekki er hægt að fara betur út í, nema þess sé óskað. Ég held þess vegna, að hv. 1. þm. S-M. ætti að gera sem minnst að því, a.m.k. hér á Alþingi, að rifja upp ummæli sín eða annarra framsóknarmanna úr síðustu kosningum um átthagaást og byggðastefnu. Það er máske hægt fyrir hann að gera það á einkafundum, þar sem erfiðara er að ræða um þetta. En fari hann að reyna það hér, þá er ég hræddur um, að hann standi eitthvað verr að vígi. Og þó finnst mér nú kasta tólfunum, þegar Framsfl. fer að tala um það sem andstæður í þessum kosningum, byggðastefnuna annars vegar og flokkastefnuna hins vegar. Er þó ekki búið að vera hér síðan 1934, að það voru sett inn í stjórnarskrána þessi sérstöku ákvæði viðvíkjandi flokkum og þeirra réttindum, það viðurkennda fyrirkomulag, að það séu stjórnmálaflokkar starfandi á Íslandi og er orðið það rótgróið hjá þjóðinni, að það kemur varla fyrir lengur, meira að segja meðan öll einmenningskjördæmin hafa verið til, að einstaklingar bjóði sig þar fram utan flokka? Hvað á það að þýða að fara núna að stilla upp sem andstæðum byggðastefnunni og flokkastefnunni? Flokkunum hafa verið tryggð sérstök réttindi, og það er þá aðeins eitt, sem getur verið átt við með að stilla þessu á móti og það er, að það megi ekki tryggja flokkunum jöfn réttindi, svo framarlega sem einhver einn þeirra hafi einhver sérréttindi í sambandi við byggðir landsins, eins og það er kallað. Svo minntist hv. 1. þm. S-M. á, að það væri nú aldeilis ljótt, sem menn hefðu reynt hérna á Alþingi núna, aldrei nokkurn tíma hefðu menn vitað annað eins. Þið hafið bara kosið hver með öðrum hérna, þessir flokkar, sem standa saman að kjördæmabyltingunni. - Þegar búið er að skíra alla flokka þingsins aðra en sjálfa sig slíka byltingarflokka, eins og Framsókn hefur gert, er þá nokkuð annað eðlilegra en að þessir byltingarflokkar reyni að sjá svo um, að þetta mál gangi skikkanlega í gegnum þetta þing, - fyrst þeir hafa á annað borð tekið höndum saman um annað eins mannréttindamál eins og hérna er, er það þá nokkuð óeðlilegur hlutur? Ætli það sé nú ekki nokkuð svipað t.d. með okkur hv. 1. þm. S-M. og mig? Við höfum ekki verið svo voðalega elskulegir hvor við annan í umtali eða öðru, en engu að síður hef ég getað stutt hann með mikilli ánægju sem fjármálaráðherra í 21/2 ár og hann kosið mig í þetta voðalega sæti, sem hann var að tala um að sjálfstæðismenn hefðu verið með í að kjósa mig í. Og þetta er ekki neitt nýtt í íslenzkri pólitík. Við höfum haft samstarf við Sjálfstfl. áður, meira að segja stjórnarsamstarf við hann og við höfum haft samstarf við Framsfl., sem líka hefur verið mjög mikill hernámsflokkur og ég efast ekki um, að við séum reiðubúnir til að hafa samstarf hvort heldur er við Sjálfstfl. eða Framsfl. og náttúrlega alltaf við Alþfl. um hvaða mál sem er, sem við álítum að séu eðlileg og góð fyrir fólkið í landinu. Við höfum aldrei nokkurn tíma látið það standa í vegi fyrir því að koma góðu máli fram, að það væri nú eitthvað kannske misjafnt að okkar áliti um þann flokk eða þá menn, sem við vildum vinna með. Ég veit eiginlega ekki, hvað þetta er. Er hv. 1. þm. S-M. að reyna að framkalla með öllu þessu umtali, að Sjálfstfl. fari að vitna í allar mögulegar yfirlýsingar frá því í kosningunum 1956? Það voru gefnar allar mögulegar yfirlýsingar þá. Og það er nú einu sinni með svona yfirlýsingar, að það fer um þær eftir því, hvað menn álíta hentugast til að framkvæma góð mál í slíkum efnum. Við höfum aldrei tekið þá afstöðu, að við vildum ekki vinna með hvaða manni á Íslandi sem væri, að því að framkvæma góð mál. Það eru aðrir flokkar, sem hafa stundum verið að láta sér slíkt um munn fara. Slíkt er ósköp barnalegt og það er ákaflega mikil framför í íslenzkum þjóðmálum, að menn geti hér yfirleitt allir tekið höndum saman um að vinna að hvaða góðu máli sem er. Og það situr sízt á hv. 1. þm. S-M., nýkomnum út úr 21/2 árs samvinnu við okkur, að fara að býsnast neitt yfir því, þó að aðrir hafi samvinnu við okkur um svo lítið mál sem forseta- og nefndakosningar á Alþingi. Ég held nefnilega, að hv. 1. þm. S-M. geri sér alls ekki ljóst, þegar hann er að tala meðal annars t.d. um íhaldið, það voðalega íhald, ég held hann geri sér ekki ljóst, hvað það er, sem er forkastanlegt í íslenzkri pólitík. Það, sem er forkastanlegt í íslenzkri pólitík, er íhalds- og afturhaldsstefna. Það er þröngsýnin, það er misréttið, það er arðránið, það er yfirdrottnun þeirra auðugu og voldugu yfir þeim vinnandi fjölda, hverjir svo sem það eru, sem beita þeim yfirráðum, hverjir svo sem það eru, sem sýna þá þröngsýni, hverjir svo sem það eru, sem sýna misrétti við að framkvæma það arðrán. Það er íhalds- og afturhaldsstefnan, sem er forkastanleg í íslenzkri pólitík og hún er jafnforkastanleg þegar Framsfl. gerir sig sekan um íhalds- og afturhaldsstefnu eins og þegar Sjálfstfl. eða einhver annar flokkur gerir sig sekan um hana. Það er þetta, sem hv. 1. þm. S-M. skilur ekki og hefur aldrei skilið. Hann er svo þröngsýnn fulltrúi afturhaldsins í Framsfl., að hann hugsar alltaf sem svo: Ja, það er aðeins eitt, sem er ljótt og vont á Íslandi, það er annars vegar íhaldið og það eru hins vegar kommúnistarnir. Og svo verð ég að haga mér, hugsar hann, eftir því sem bezt brennur og möguleikarnir eru mestir til að koma minni stefnu fram. Það, sem hann aldrei sér og ekki hefur skilið enn, er, að með sinni afturhaldssemi, með sinni íhalds- og afturhaldsstefnu er hann að eyðileggja hverja vinstri stjórnina á Íslandi á fætur annarri. Hann álítur það vera að þjóna íhaldi, svo framarlega sem einn maður ekki beygir sig fyrir íhaldi og afturhaldi Framsfl. Man þessi hv. 1. þm. S-M., hvernig Framsfl. undir hans forustu hefur eyðilagt hverja vinstri stjórnina og jafnvel hverja einustu stjórn t.d., sem Alþfl. hefur tekið þátt í með Framsókn, á fætur annarri? Á hverju er það, sem Framsfl. sprengir þá vinstri stjórn, sem mynduð var 1934? Hann sprengir hana 1938 með því, að Alþfl. fallist á gerðardóm í vinnudeilum og með því að samþykkja þann gerðardóm í vinnudeilum hér í þessum sal með Sjálfstfl., með stjórnarandstöðunni og rekur þannig Alþfl. út úr ríkisstj. Afturhaldssemi þessara forustumanna Framsóknar sprengdi þá vinstri stjórn og meira að segja svo þegar Framsfl. myndar stjórn með Sjálfstfl. og Alþfl., þá afturhaldssömu þjóðstjórn, þá sprengir Framsfl. hana með Sjálfstfl. í janúar 1942 á gerðardómslögunum og hrekur Alþfl. út úr þeirri afturhaldssömu stjórn, af því að afturhaldssemi þeirrar stjórnar tók svo út yfir allan þjófabálk, að Alþfl. undi þar ekki lengur. Og máske hv. 1. þm. S-M. muni líka meira að segja, þegar ný slík þjóðstjórn var mynduð, frekar afturhaldssöm, 1947 í febrúar, hvernig hún raunverulega liðaðist í sundur, á hverju? Á því, að Framsfl. og Sjálfstfl. tóku höndum saman um gengislækkun, sem Alþfl. vildi ekki sætta sig við. Og það er eins og hann hafi ekki getað lært af neinu af þessu, þó að hann hafi þannig alltaf sparkað þeim verkalýðsflokk, sem hann allan þennan tíma vann öðru hvoru með, út úr ríkisstjórnum, sem hann var í, með tómri afturhaldssemi. Hann sprengir líka vinstri stjórnina, sem mynduð var í fyrsta skipti með báðum verkalýðsflokkunum á Íslandi á því að heimta 81/2% launalækkun af verkalýðnum. Það var afturhald. Það var árásin á lífskjörin. Það var afturhaldsstefnan, sem Framsfl. sprengdi þá stjórn á. Hv. 1. þm. S-M. virðist halda, að vinstra samstarf sé það að hafa samstarf við Framsfl. Hann hafi einhverja einokun á því, að það geti ekki verið vinstra samstarf, nema hann sé þar með. Ég vil nú minna hv. 1. þm. S-M. á, að það hefur verið að völdum stjórn á Íslandi, þar sem verkalýðsflokkarnir og Sjálfstfl. hafa staðið saman, að vísu aldrei kölluð vinstri stjórn, en framkvæmt samt mál eins og alþýðutryggingalög, góð og gegn mál, þannig að Framsfl., þó að hann væri í stjórnarandstöðu og reyni þá oft að vera róttækur, ef hann er í slíkri andstöðu, sat hjá og gat ekki einu sinni hugsað sér að vera með í þeirri róttæku löggjöf nema einn maður úr honum. Það er ekki nóg, að það sé stjórn með Framsfl., til þess að það heiti vinstra samstarf. Það, sem þarf að einkenna slíka stjórn, er vinstri pólitík, vinstri stefna, stefna alþýðustéttunum í hag. Það er stefna, sem miðar að því að bæta þeirra kjör, m.a. að reyna að hækka þeirra kaup, en ekki lækka það. Og það er í slíku vinstra samstarfi, sem hv. 1. þm. S-M. hefur haft möguleika á að sýna þau heilindi, sem hann var að tala hérna um áðan og þau komu í ljós í því að heimta afturhaldsstefnu af verkalýðnum í slíku samstarfi og sprengja það ella og svíkja um leið þau loforð, sem gefin voru, eins og um lausn kjördæmamálsins. Það er íhalds- og afturhaldsstefnan, sem alþýða Íslands mun berjast á móti, hver sem framkvæmir hana. Þegar Framsfl. sagði: Ég heimta 8% launalækkun, ef stjórnin á að sitja áfram, þá sögðum við í Alþýðubandalaginu nei og Framsfl. sprengdi þá stjórnina. Þegar íhaldið bauð okkur upp á að mynda ríkisstjórn í desember um 6% launalækkun og hins vegar annað mál, sem var ágætt mál, kjördæmamálið, þá sögðum við nei og mynduðum ekki stjórn, þó að okkur væri mjög kært að geta komið kjördæmamálinu fram. Og þegar Alþfl. síðan myndaði stjórn um þessa launalækkun, þá fékk hann það mál í gegnum þingið, ekki bara með aðstoð Sjálfstfl., heldur líka með aðstoð Framsóknar. Það er afstaðan til málanna, sem eðlilega markar afstöðu verkalýðshreyfingarinnar og Alþb. í öllum þessum málum. Það var alveg rétt, við sögðum það í kosningunum, að það ætti ekki aðeins að berjast um kjördæmamálið. Kjördæmamálið var það sjálfsagt mál fyrir okkar umbjóðendur yfirleitt, að við þurftum ekki sérstaklega mikið við þá að ræða um það. Það voru einstaka okkar menn, sem voru þá á annarri skoðun, eins og kunnugt er, sérstaklega okkar menn í sumum sveitum landsins. Ég átti tal við ýmsa af slíkum mönnum. Ég taldi það fullkomlega eðlilegt, að þeir fylgdu sinni sannfæringu fram í þeim málum þá, þeir stæðu jafnt í baráttunni eftir á fyrir þeirri stefnu, sem við berjumst fyrir. Hitt var alveg vitað mál, að fyrir verkalýðinn í bæjum landsins var þetta ekkert umhorfsmál, hvort ætti að auka hans mannréttindi eða ekki og hvort hann ætti að standa með því eða ekki. Það var alveg rétt, við sögðum það við fólkið í landinu, að það ætti að berjast um mál eins og launalækkunarmálið. Það hefði verið eðlilegt, að það hefði verið svarað af hálfu verkalýðsins í því og það er mjög slæmt, að það skuli ekki hafa verið gert. En af hverju var það ekki? Meðal annars vegna þess, að einmitt Framsfl. með þá óskaplega miklu áróðursaðstöðu, sem hann hefur, tókst að gera þetta mál að það mikilli þjóðaratkvæðagreiðslu um kjördæmabreytinguna, að hann gat á þeirri andúð, - skulum við segja, - sem var víða í sveitunum á henni, unnið þó nokkurt fylgi, fylgi, sem hann vann á því að standa á móti kjördæmabreytingunni, en strax daginn eftir kosningarnar segir að sé bara fylgi Framsfl. - Þá var byggðaástin, átthagaástin, þá var hún orðin ást á Framsókn undireins. Það var auðséð, hvaða átthagar það voru, sem verið var að berjast fyrir í þeim kosningum. Einmitt vegna þess, að það, sem er forkastanlegt í íslenzkri pólitík, er íhalds- og afturhaldsstefnan, þá verður Framsfl. að gera sér það ljóst, að í þessu máli, stjórnarskrármálinu, er hann fulltrúi íhalds- og afturhaldsstefnunnar í íslenzku þjóðfélagi. Og þess vegna er það eðlilegt, að einmitt sérstaklega verkalýðsflokkarnir lendi í skarpri andstöðu við hann út af því máli, og það er sannarlega ekki í fyrsta skipti. Ég tel það í raun og veru undarlegt, að hv. 1. þm. S-M. skuli ekki gera sér það ljóst, eftir að það er nú búið í 25–30 ár, alltaf öðru hvoru, að vera eitt höfuðmál íslenzkra stjórnmála, þetta kjördæmamál, að afstaða verkalýðshreyfingarinnar í þessu máli er alltaf og hefur verið alveg ótvíræð. Að undantekinni þeirri stjórnarskrárbreytingu, þegar lýðveldið var samþ., hefur þessi kjördæmabreyting í sömu átt og nú hefur verið farið verið rauði þráðurinn í öllum stjórnarskrárbreytingum á Íslandi í þrjátíu ár. 1931, þegar Framsfl. þá, var búinu að sitja í ríkisstj. með stuðningi Alþfl. um nokkurt skeið og ýmsir menn vonuðust eftir, að það mundi geta tekizt nokkur samvinna máske áfram með þeim flokkum, þá springur þessi samvinna einmitt á sjálfu kjördæmamálinu, á mannréttindamálunum, sem verkalýðshreyfingin hlaut að gera að undirstöðunni í allri sinni baráttu og þeir, sem muna þá daga hér, þeir muna eftir því, þegar Héðinn Valdimarsson og Ólafur Thors tóku svo að segja saman höndum hér á svölum Alþingis þá. Alþýðan og fulltrúar borgarastéttarinnar hafa alltaf getað unnið saman að þessu máli. Þetta er ekki neitt nýtt. Og þetta hefði Framsfl. sannarlega átt að vita. Ég skrifaði einu sinni alllanga grein um valdakerfi Jónasar frá Hriflu á Íslandi 1939 og var að rekja það valdakerfi, sem sá forustumaður Framsóknar hafði haft forgönguna um að byggja þá upp og var allsterkt, og hornsteinninn undir því valdakerfi væri hin rangláta kjördæmaskipun. Og ég kallaði það Akkillesarhæl þess valdakerfis, að forustumenn Framsóknar gerðu sér það ekki ljóst, að þeir höfðu byggt allt sitt valdakerfl á því, að það gæti aldrei komið fyrir, að borgarástéttin og verkalýðurinn, höfuðandstæðustéttirnar í þjóðfélaginu, gætu tekið höndum saman um neitt. Jónas frá Hriflu, formaður Framsóknar öll þau ár, hafði undirstrikað þetta sérstaklega í þeirri grein, þar sem hann gerir einna bezta grein fyrir stefnu Framsfl., þegar hann var myndaður, - grein, sem heitir: Nýr landsmálagrundvöllur - og kom í Rétti 1918, að styrkleiki milliflokksins eða Framsfl. sé einmitt fólginn í því, að þessar tvær andstæður geta aldrei náð höndum saman. Kjördæmaskipunin og ranglætið í henni var þá Akkillesarhæll þessa valdakerfis, sem hver framsýnn forustumaður Framsóknar frá upphafi átti að sjá að þurfti að reyna að skýla, þannig að þar væri engri ör í skotið. Ef Framsfl. hefði haft stjórnvizku, þá hefði það verið hans stjórnvizka frá upphafi að reyna að semja við verkalýðshreyfingunna um breytingar á kjördæmaskipulaginu. 1931 spilaði hann hátt, beitti aðferðum, sem mjög orka tvímælis, svo að vægt sé að orði komizt og tapaði. Þó að hann ynni í þeim kosningum, sem þá fóru fram, þá var það Pyrrusarsigur. Hann gat ekki staðið á móti þeirri þróun, sem var að verða í íslenzka þjóðfélaginu. Og menn hefðu e.t.v. átt að geta búizt við því, að forustumenn Framsóknar hefðu lært eitthvað af þessu, en þeir gerðu það ekki. 1942 endurtekur sama sagan sig. Þegar Framsfl. er búinn að reka Alþfl. út úr þjóðstjórninni með gerðardómslögunum og situr einn eftir með íhaldinu, þá er eins og Framsfl. detti það ekki í hug, hve nærri það lá að taka kjördæmamálið upp. Framsfl. gerði sína aðra höfuðvitleysu, að í staðinn fyrir að reyna þá að leysa þessi mál með verkalýðshreyfingunni, þá framkallar hann samstarf verkalýðsstéttarinnar og borgarastéttarinnar í landinu um lausnina á þessu máli. Þegar við hv. 1. landsk. þm. (HV) áttum fyrsta samtalsfundinn við forustumenn Framsóknar og Alþfl. eftir kosningarnar 1956, þá sögðum við við þá rétt þessum orðum í sambandi við kjördæmamálið, sem þá var, eins og allir muna, ákaflega brýnt út af Hræðslubandalagssvindlinu: Við ætlum að biðja ykkur um það lengst allra orða að knýja nú ekki verkalýðinn í þriðja skiptið á 25 árum til að leysa kjördæmamálið á Íslandi með Sjálfstfl. Við ætlum að vonast til þess af ykkur, að þið sýnið þá stjórnvizku að leysa þetta mál nú, þegar við myndum sameiginlega stjórn með verkalýðsflokkunum. Og það var lofað iðrun og yfirbót. Það var sett inn í stjórnarsáttmálann, að þetta mál skyldi leyst og það var ekki tekið fram, á kjörtímabilinu, nei, það var tekið fram, í stjórnartíð stjórnarinnar. M.ö.o.: áður en stjórninni væri slitið eða stjórnin væri rofin, þá skyldi þetta mál vera leyst. Því lofaði Framsfl. og til þess skuldbatt hann sig skriflega. Hann hafði verið varaður við því, það hafði verið farið vel að honum, hann hafði verið beðinn um að sýna það frjálslyndi, sýna þá sanngirni, - svo að ég noti orð hv. 1. þm. S-M. áðan, -að leita nú að samkomulagsleið til að leysa þessi mannréttinda– og lýðræðismál fyrir verkalýðshreyfinguna með henni. Það var sem sé búið að vara hann við, hvílíka vitleysu hann hefði gert tvisvar sinnum á sinni ævi áður í þessum efnum, hve mjög hann hefði skort alla stjórnvizku. Það var búið að leggja að honum í fyrsta skipti, sem hann myndaði nú stjórn með báðum verkalýðsflokkunum í landinu, að nú skyldi hann þó læra af sínum fyrri mistökum og skyldi nú ekki láta þetta verða sér á, í þriðja sinn. Og hann hafði tvö og hálft ár til þess að læra þetta, til þess að fara samkomulagsleiðina, til þess að leysa málin með vinstra samstarfi og hann gerði það ekki. Máltækið segir: Allt er þegar þrennt er. - Þegar Framsfl. þrisvar sinnum á þessum þrjátíu árum er búinn að gera sömu vitleysuna upp aftur og aftur, sleppa tækifærunum, sem hann hefur haft, hefur aldrei getað lært neitt af sínum fyrri mistökum, þá dettur manni helzt í hug það, sem sagt var um konungsætt Bourbona, þegar hún kom til valda á Frakklandi á ný eftir byltinguna og Napóleonstímana, að hún hefði ekkert lært og engu gleymt. Og það virðist vera, að hv. 1. þm. S-M. sverji sig mjög í ætt við þann aðal og þá konungsætt, sem átti svona bágt með að læra af framvindu þjóðfélagsins. Þess vegna er það svo, að Framsfl. hefur framkallað þá samvinnu, sem nú á sér stað, átti sér stað á síðasta Alþingi um lausn þessa máls, á sér stað nú á Alþingi um þetta, framkallað það, sem Jónas frá Hriflu 1918 varaði einmitt Framsfl. við, að hann mætti aldrei láta koma fyrir sig, að þessar tvær aðalandstæður í þjóðfélaginu sameinuðust um að skapa jafnrétti á kjördæmasviðinu. Hitt skulum við svo ekkert vera að fara sérstaklega út í hérna, - hv. 1. þm. S-M. talaði mikið um vinstra samstarf og annað slíkt. Jú, verkalýðurinn á Íslandi er alltaf reiðubúinn til alls vinstra samstarfs og vinstri stefnu, og ég held, að það muni sýna sig í reyndinni, að þar sem báðir verkalýðsflokkarnir standa saman um ríkisstj., þar er vinstri stefna framkvæmd, hvaða aðili sem það svo er og hvað hann heitir og hvað hann kallar sig, sem þeir verkalýðsflokkar vinna með, bara af þeirri einföldu ástæðu, að þegar verkalýðurinn stendur sameinaður, þá er hann nægilega sterkur, hvort sem flokkurinn heitir Framsfl. eða Sjálfstfl., til að knýja þann flokk til að gera margt gott og afstýra því, að ýmislegt illt gerist. Það hefur reynslan sýnt. Þegar tveir verkalýðsflokkar stóðu saman í nýsköpunarstjórninni, þá var hægt að knýja fram margt gott og þegar tveir verkalýðsflokkar stóðu saman í vinstri stjórninni, þá var hægt að knýja fram margt gott. Hitt er gefið, að meðan þeir eru ekki sterkari, en þeir hafa verið og vinna ekki betur saman, en þeir hafa gert, þá mun ýmislegt þar á bjáta. En hvað snertir það, að Framsfl. ætli nú að reyna að einoka fyrir sig að vera vinstri flokkur, þá vil ég bara minna hv. 1. þm. S-M. á, að hann hefur ekkert unað sér sérstaklega illa í samstarfinu við Sjálfstfl. og setið þó lengst af í samstarfi við þann flokk undanfarinn áratug og ég veit ekki betur en það, sem dregur venjulega þessa tvo flokka saman sé, að þetta eru hvorir tveggja, Framsókn og Sjálfstfl., fyrst og fremst fésýsluflokkar, flokkar, sem eru að hugsa um það að ráða vissum fyrirtækjum í landinu, skara eld að þeirra köku, drottna yfir bönkum ríkisins og yfir sparifé almennings og geta úthlutað lánunum úr þessum stofnunum til sinna fyrirtækja. Það er fésýslan og fésýsluhagsmunirnir, sem draga þessa tvo flokka saman. Hitt veit ég, að þeir bítast um jötuna, þeir bítast um helmingaskiptin og bítast harðvítuglega, skáka hvor öðrum ekki hvað sízt í hverjum kosningum. En það eru engir reiðubúnari til þess að standa saman, þegar um hagsmuni fésýslufyrirtækjanna, hagsmuni helmingaskiptanna er að ræða í þjóðfélaginu, heldur en einmitt þessir tveir. Olían sýnir það máske bezt. En við skulum ekki fara út í það núna, það var ekki meiningin og mundi leiða of langt frá. Það var bara að gefnu tilefni, að ég minntist á það. Ég vildi aðeins segja þetta út af því, sem hv. 1. þm. S-M. kom hér inn á um allan aðdraganda þessa máls, baráttuna út af þessu máli og annað slíkt. Eins og ég sagði um þetta mál fyrir kosningarnar, álit ég þar stórt spor stigið til að tryggja öllum íslenzkum mönnum og fyrst og fremst að tryggja verkalýð Íslands, sem í þéttbýlinu býr, jafnrétti á við aðra Íslendinga, að með þessu frv. sé stigið eitt stærsta sporið í lýðræðis- og mannréttindaátt, sem stigið hefur verið á Íslandi á undanförnum áratugum. Og svo framarlega sem verkalýður Íslands ber gæfu til þess að hagnýta sér þá baráttuaðstöðu, sem með þessu máli er sköpuð fyrir hann, þá verða möguleikarnir fyrir hann, til þess að ráða því, hvað gerist í okkar þjóðfélagi, til þess að hafa áhrif á hverjar þær stjórnir sem hann kynni að taka þátt í, í rétta átt, miklu meiri, en verið hafa fram að þessu. Þess vegna er okkar fylgi við þetta mál jafneindregið og það var, þegar við gerðumst meðflutningsmenn að því fyrir kosningarnar og þegar ég fyrir mitt leyti 1942 lýsti því yfir, að slík kjördæmaskipun sem hér er um að ræða væri sú, sem ég áliti að þá hefði helzt átt að koma á. Ég lýsi þess vegna eindregnu fylgi okkar við samþykkt á þessu frv. óbreyttu.



Herra forseti. Það er af ýmsum búið að ræða allmjög þetta mál, sem hér er til umr., kjördæmaskipunarmálið og sjálfsagt ekki auðið að komast hjá endurtekningum um mörg atriði og þá kannske hin veigamestu. Hins vegar er að mínu áliti hér eitt hið þýðingarmesta og örlagaríkasta mál, sem borið hefur að höndum í hv. Alþingi um langa tíma og þorri manna í þessu landi hlýtur að láta sig miklu varða. Það er því eðlilegt, að umræður nokkrar eigi sér hér stað og hlýtur enda svo að verða, áður en yfir lýkur. Ég tel mig skyldan að láta í ljós álit mitt að því er varðar þetta málsefni og ég þori að fullyrða um leið, að meiri hluti kjósenda í mínu umdæmi er mér samdóma í öllum höfuðatriðum. Eins og kunnugt er, hafa gerzt þau stóru tíðindi, að áformað er að leggja niður öll 27 kjördæmin utan Reykjavíkur, gömul og gróin umdæmi, sem þjóðin hefur búið við um langa hríð eða allan þann tíma, sem hún hefur runnið eitt sitt mesta framfaraskeið, bæði í fjárhagslegum, atvinnulegum og félagslegum efnum. Á þeim grunni hefur þjóðin byggt upp sitt land og sig sjálfa af hinum mesta myndarbrag og atorku og jafnvel svo vel hefur til tekizt, að ótti hefur gripið ýmsan góðan manninn um það, að of hratt hafi verið farið yfir. Hin gömlu kjördæmi hafa ásamt kosningatilhögun allri getað orkað til þessarar undirstöðu, sem án vafa hefur mátt teljast í grundvallaratriðum hin merkasta, þó að nú sé henni flest til foráttu fundið. Hér er gerð tilraun til þess að umturna þeirri skipan, þessari gömlu skipan og taka upp nýja, sem kjördæmabyltingarmenn hefja til skýja og telja hinn eina sanna veg til lýðræðis og jafnréttis, sbr. ummæli síðasta ræðumanns, hv. 3. þm. Reykv. En lýðræði og jafnrétti, það er eins og þetta tvennt hafi ekki verið til staðar í þessu þjóðfélagi, fyrr en þegar til kemur og framkvæmd verður sú skipan, sem stefnt er að með fyrirliggjandi frv. Nú skal taka upp hlutfallskosningakerfi í fáum, en stórum kjördæmum, kerfi, sem sýnist þó vera að ganga sér til húðar, þar sem það áður ríkti um nokkurt skeið og reynsla var fengin af slíku fyrirkomulagi. Byltingaráformið er komið nokkuð áleiðis að markinu, en þó vantar herzlumun. Því er enn tími til þess að drepa málinu á dreif, eins og mikill meiri hluti fólks í viðkomandi kjördæmum, kjördæmunum, sem skal leggja niður, raunverulega óskar eftir og önnur málefni af þýðingarmeira tagi verði tekin fyrir til íhugunar og nauðsynlegrar afgreiðslu. Allt um kring eru verkefnin fyrir þing og stjórn, sem krefjast bráðrar úrlausnar, fjárhagsefni hvers konar, sem komin eru að strandi eða jafnvel rekin upp á sker, 12 mílna deilan í varhugaverðri flækju, sem greiða þyrfti sem allra fyrst, háskalegur skortur á samhentri og traustri ríkisstj., sem hafi að bakhjarli öflugan meiri hluta þings og þjóðar. Á meðan þannig er ástatt, er kröftunum eytt í óviðurkvæmilegan hættuleik að vanhugsaðri breytingu á rótgróinni kjördæmaskipan, leik, sem helzt sýnist til þess gjörr að knésetja, ef auðið væri, hann stjórnmálaflokk í landi hér, sem þó lengst og bezt hefur unnið að framförum þjóðarinnar bæði til lands og til sjávar, því að vissulega munu byltingarmenn ekki sjá fram á þá sérstöku aukningu sinna þingfulltrúa, að skipt geti neinu verulegu máli og allra sízt eftir að úrslit eru kunn orðin úr síðustu alþingiskosningum. Framsfl. kemur svo til með að halda mestu af sínu þegar í stað. Er því að ætla, að slétt verði nokkurn veginn um góma að öðru leyti en því, að mörg hin einstöku gömlu kjördæmi hefðu þá misst varanlega af þeim möguleika að halda sínum sérstöku þingfulltrúum. Hefðu þá byltingarmenn ekkert eftir nema erfiðið, kostnaðinn og svo sárindin af því að hafa átt hlut að byltingu, sem fátt leiddi gott af, en því fleira illt og ómaklegt, sérstaklega í garð þeirra, sem sízt skyldi til höggva, heldur fremur hlífa. Hvers eiga dreifbýliskjördæmin að gjalda eða það fólk, sem sveitirnar byggir? Hefur ekki einmitt það fólk um aldaraðir sinnt hinu nytsamasta starfi í fjárhags- og andlegum efnum þjóðarinnar og verið ævinlega hin örugga brjóstvörn í frelsis- og framfarabaráttu þjóðarinnar? Hinir sérstöku hagsmunir þessa fólks ættu eftirleiðis þá undir högg að sækja og í vök að verjast, þegar kjördæmahristingurinn yrði fullgjör. Þetta er auðsætt og ég sé ekki, að nein rök haldbær séu til staðar, sem gagni mótmælum í því efni. Er þá komið að raunverulegum kjarna málsins. Hér er beinlínis ráðizt að dreifbýlinu, aldagömlum rétti þess og sérstöðu, rétti til þess að eiga sinn eða sína sérlegu fulltrúa á Alþingi, kjörna af héraðsbúum án íhlutunar þéttbýlis og áhrifa þess. Hafa sveitirnar til þess unnið að hljóta slík örlög? Hafa þær verið sá fjötur um fót þéttbýlinu og þjóðinni yfirleitt? Hafa þær fengið óhóflega í sinn hlut af réttindum, aðstöðu og fjármagni við úthlutun gæða til þegn- anna úr sameiginlegum sjóði og því mál, að slíku linni? Er hinn sérlegi fulltrúaréttur sveitanna, sem fram að þessu hefur verið í heiðri haldinn, sá fleinn í holdi þéttbýlismanna, að óþolandi sé? Eða skal dreifbýliskjördæmunum refsað fyrir það, að fólkið þar þykist fremur eiga skjóls að leita, þar sem Framsfl. er? Það kom glögglega í ljós í mínu kjördæmi, að margir voru þeir sjálfstæðismenn, sem í raun og veru höfðu óbeit á þessu kjördæmabrölti, ekkert síður en við framsóknarmenn. Þetta er vitað og sjálfsagt hefur svo verið víðar og kannske alls staðar. Hins vegar kom það einnig fram, að eftir áróður af öllu tagi, eins og fram hefur komið hér í ræðum á undan, eftir áróður af öllu tagi án nokkurs tilsparnaðar héldu flokksbönd Sjálfstfl. meir og betur en ætla hefði mátt í upphafi. Sjálfstæðismenn héldu því sleitulaust fram í kosningabaráttunni, að um allt og þá ekki sízt um gerðir vinstri stjórnarinnar væri kosið, allt nema kjördæmamálið, það mál væri í raun og veru til fullnustu afgreitt og aðeins formið eitt eftir. Sjálfsagt hafa þessar blekkingar og margar fleiri villt verulega um fyrir kjósendum og þeim fleiri en færri. Ég þori að fullyrða, að í mínu kjördæmi hefði mikill meiri hluti kjósenda goldið neikvæði við, ef kjördæmamálið hefði verið lagt þannig fram, að svara skyldi játandi eða neitandi framkomnum brtt. á skipun kjördæmanna og er vafalítið, að víðar hefði sama orðið upp á teningnum. Fólkið úti um landsbyggðina vill raunverulega og eðlilega ekki leggja niður kjördæmi sín, þó að með því að keyra málið í flokksfjötra og með skírskotun til hollustu við flokkinn og flokksforingja hafi verið unnt að halda því að mestu leyti á seil í þetta sinn. Í rauninni hefur byltingarmönnum tekizt að koma í veg fyrir, að nauðsynlegt þjóðaratkvæði fengist um málið, eins og stjórnarskráin ætlast í eðli sínu til. Á þeim tíma, sem stjórnarskrá landsins var upphaflega samin og lengi fram eftir, voru ekki stjórnmálaflokkar til í þeirri mynd, sem nú er. Helzt voru það kirkjunnar málefni, sem skiptu fólki í flokka, enda geymir stjórnarskráin alveg sérstaklega ákvæði um þjóðaratkvæði, þegar málefni kirkjunnar varðar. Það sýnir ljóslega, á hverri leið stjórnarskrárlöggjafinn hefur verið og það er alveg sýnt, að hér þarf breytingar við, að mikilvægustu málefni verði leyst úr flokksviðjum sem allra mest og þau fengin í einföldu formi þjóðinni til samþykktar eða synjunar. Þá loks væri hægt að tala um þjóðarviljann, sem enga eða litla samleið þarf að eiga með flokksvilja. Stjórnarskrárbreytingar eiga að vera hafnar yfir flokka og sjónarmið þeirra. Sannast sagna er því eftir að fá úr því skorið, hver þjóðarviljinn í þessu máli sé í raun og veru. Ég hef leyft mér að ræða hér lítils háttar þetta mál, að vísu nokkuð lauslega, og þetta er skoðun mín á þessu kjördæmamáli svokallaða, skoðun mín sem fulltrúa sveitakjördæmis hér á hv. Alþingi. En ég vil jafnframt telja mig kunnugan og vinveittan höfuðborginni, sem er nú höfuðþéttbýlisstaður lands vors og ég er svo vinveittur henni, að mér dytti ekki í hug að fylgja máli, sem henni væri að mínu áliti til óþurftar. Miklu fremur vildi ég styðja hennar málefni og efla, því að þar liggur við sæmd Íslendinga að gera vel við sína höfuðborg ekki síður, en aðra landshluta. En í þessu efni fæ ég ekki séð, að hennar hagur aukist hið minnsta, þó að þessi byltingaráform nái fram að ganga og þau verði framkvæmd. Ég vil miklu fremur halda því fram, að hlutur höfuðborgarinnar verði rýrari eftir en áður. Hennar gengi hlýtur að vaxa, ef hlut sveitanna er haldið fram og þeim veitt aukið svigrúm til áframhaldandi framfara á þeim réttindagrundvelli, sem verið hefur. Og hið sama má segja um annað þéttbýli sem höfuðborgina. Afnám gömlu kjördæmanna 27 er að mínu áliti alvarlegt spor aftur á bak, og um það spor yrði öll þjóðin samstiga. Af þessum mínum hugleiðingum hlýt ég að draga þá lokaályktun, að það sé þjóðinni allri fyrir beztu að fella það frv. til breytinga á stjórnarskrá ríkisins, sem hér liggur fyrir, nema breytingar til bóta fengjust á gerðar. Þeir flokkar, sem að frv. standa, hljóta að hafa séð, að þeirra hlutur verður ekki sá stóri vinningur, sem þeir höfðu e.t.v. í upphafi búizt við. Þeir hljóta að hafa tekið eftir því, að áformað hlutfallskosningakerfi er ekki þess umkomið að auka á veg og hagsæld íslenzku þjóðarinnar fram yfir hið gamla kerfi, en einmitt og miklu fremur líklegt til þess að auka á glundroða og reikult stjórnarfar, sem þjóð okkar má þó sízt við. Og víst mega þessir flokkar vita það, að Framsfl. mun hæglega lifa af þá hryðju, sem yfir hann skyldi koma og honum tjón vinna. Ef óánægja ríkir um stjórnarskrána, sem eðlilegt má teljast í ýmsum greinum, þá er ekkert nær sanni, en að taka hana í einu lagi til allsherjar endurskoðunar, rækilegrar og illindalaust, og leggja niðurstöður að vandlega yfirveguðu ráði fyrir þing og þjóð. Slíkar tillögur ættu einvörðungu að miðast við hag þjóðarinnar allrar í heild og hennar framtíðarheill. Þessi háttur um verkbrögð yrði líklegastur til fremdar, samþykkt framlagðs frv. óbreytts hið gagnstæða.



Herra forseti. Þegar efnahagsmálalöggjöf vinstri stjórnarinnar var til meðferðar á Alþ. vorið 1958, flutti hv. 3. þm. Reykv. (EOl) langa ræðu, svo sem hans er vandi. Í þeirri ræðu kom það greinilega fram, að þessi hv. þm. stefndi að því að hefja samstarf við Sjálfstfl. og hafði lítinn áhuga á langlífi þáv. ríkisstj. Ræða sú, sem hann flutti hér áðan, kom mér því ekki á óvart. Ég hafði vitað það fyrr, að hann hygði á samstarf við Sjálfstfl., því að það kom fram í þeirri ræðu, sem ég vitnaði til hér áðan, að hann taldi, að með þeim flokki væri hægt að starfa, það væri hægt að fá hann til að gleyma landbúnaðarsjónarmiðum þeim, sem framsóknarmenn gleymdu ekki. Hitt kom meira á óvart, að þessi hv. þm. skyldi fara að kalla Alþfl. verkalýðsflokk og telja sig alltaf hafa löngun til samstarfs við hann. Það hafði ég ekki heyrt greinilega frá hans hendi a.m.k. um langt skeið. Er það nýlunda og veit ég ekki, hvað veldur. Hv. 3. þm. Reykv. gaf þá skýringu á vinstri stjórn, að vinstri stjórn væri það, þegar tveir verkalýðsflokkar sætu í stjórninni, þriðji aðilinn skipti þar ekki máli. Hann gæti verið Sjálfstfl. eða þá Framsfl. eftir atvikum. Ekki veit ég, hvernig hv. 1. þm. Reykv. (BBen) kann að taka þessa skýringu, þar sem hann hefur lýst því yfir, að kjörorðið í síðustu kosningum væri: „Aldrei framar vinstri stjórn.“ Það er því ekki hugsanlegt, að hann hafi hugsað sér, að þessi skýring gæti komið fram í sambandi við vinstri stjórn. Það var ekki undarlegt, þó að hv. 3. þm. Reykv. eyddi miklum tíma í að reyna að kenna öðrum um fall vinstri stjórnarinnar. Hann veit sem er, að sú stjórn var vinsæl og þjóðin vildi að hún sæti áfram. Hv. 3. þm. Reykv. vann hins vegar dyggilega að því, að það samstarf fór út um þúfur, eins og ég hef áður tekið fram. Þessi hv. þm. hélt því fram, að kjördæmamálið væri mikið réttlætismál. En þó skaut því nú upp, að það hefði komið fram hjá Alþfl. 1942 í hefndarskyni, af því að Framsókn hefði komið honum út úr ríkisstj. Ekki hefði ég nú haldið, að það þyrfti að hefja réttlætismál í hefndarskyni. Það kom líka fram í ræðu þessa hv. þm., að Framsókn gæti sjálfri sér um kennt, að þetta mál væri fram komið á þann hátt, sem raun ber vitni um. Af hverju þarf að vera að koma því yfir á Framsfl., ef hér er sérstakt réttlætismál, sem þjóðin fagnar? Ég sé ekki ástæðu til, að það þurfi að eigna Framsfl. það frá bæjardyrum flutningsmanna. Þessi hv. þm. hélt því líka fram, að verkalýðurinn í landinu væri betur settur eftir stjórnarskrárbreytingar. Verkalýðurinn í landinu hefur alltaf getað haft áhrif á stjórnmálin. Það, sem hefur staðið honum fyrir þrifum, er sá klofningur og sú sundrung, sem hefur verið innan verkalýðssamtakanna. Þessi hv. þm. hefur tekið sinn þátt í því. Það vita allir, að það er einmitt kommúnistafl., sem einna bezt hefur gengið fram í því að halda þessari sundrung við, þó að gerð hafi verið tilraun til þess af frjálslyndari mönnum að sameina til sameiginlegra átaka, eins og gert var með stofnun Alþb. Þar var stefnt að því að reyna að ná verkalýðnum úr löndum kommúnistaflokksins og stofna frjálslyndan flokk. Þannig var að því unnið á fyrstu árum Alþb., nú er það hins vegar liðinn tími. Hv. 3. þm. Reykv. tókst svo dyggilega með kommúnistafl. að eyðileggja vinstra samstarfið og þar með Alþb., að fylgi Alþb. hrundi svo greinilega sem raun bar vitni um í síðustu kosningum. Það var því ekki undarlegt, þó að þessi hv. þm. væri að tala um samvizkubit. En það var ekki samvizkubit annarra manna, sem hann átti við, heldur sitt eigið samvizkubit. Öll hans ræða hér áðan gekk út á það að reyna að réttlæta það samstarf, sem hann hefur hafið við Sjálfstfl. og ætlar sér að halda áfram. En hann fær að vita það í kosningum framvegis eins og hingað til, að verkalýðurinn í þessu landi ætlast ekki til, að þess háttar vinstri stjórn verði sett upp, heldur vinstri stjórn í anda þeirrar stjórnar, sem starfaði undir forsæti Hermanns Jónassonar. Þegar hæstv. fyrrv. forseti Alþ., þm. A-Húnv. fyrrv., Jón Pálmason, talaði hér í kjördæmamálinu á s.l. vori, þá sagði hann, sem rétt var, að þetta væri stærsta mál, sem fyrir Alþingi hefði komið. Það er því ekki að ástæðulausu, að það sé minnt á það, hvernig með þetta mál hefur verið farið af hálfu flutningsmanna, sem telja sig vera að berjast fyrir réttlætismáli þjóðarinnar vegna. Þegar þetta frv. var fyrst lagt fram hér á hv. Alþ., þá fylgdi því lítil grg., - grg., sem er minni en venja er til að fylgi með þáltill., sem þm. vilja nokkuð skýra. Í þessari grg. voru þó fullyrðingar, sem ekki fá staðizt, eins og bent var á hér í útvarpsumr. um það mál s.l. vor. Þegar þetta mál var tekið til meðferðar hér á hæstv. Alþ., flutti 1. flm. örstutta ræðu í sambandi við útvarpsumr., en aðrir flm. þess eyddu sínum tíma mest í það að deila hvor á annan, því að þeir höfðu þá ekki tekið upp jafninnilegt samstarf og nú er orðið. Og þegar umr. fóru að hefjast um þetta mál hér á hæstv. Alþ. og við Framsóknarflokksmenn tókum þátt í þeim umr., þá var það bara kallað af flm. málþóf, sem var tæplega þinglegt og annað eftir því. Það var ekki ástæða til að vera að eyða tímanum í þessa umr. að dómi flm., enda voru þeir ekki að ómaka sig til þess að taka mikinn þátt í þeim umr. Og það var ekki fyrr en búið var að særa flm. og aðra fylgismenn þessa máls til þess að taka þátt í umr., að þeir fóru að gera það hér á hæstv. Alþ. Stefnan var hins vegar sú, að umr. skyldu vera sem minnstar og málið fara fram í kyrrþey. Þegar út í kosningabaráttuna kom í vor, þá var það á allra vitorði, að þessar kosningar fóru fram um þetta mál. En hverju var haldið fram af fylgismönnum málsins? Var því haldið fram, að það ætti að kjósa um þetta mál, næsta Alþ. ætti um það að fjalla, en til þess væri ekki kosið með venjulegum hætti? Nei, því var ekki haldið fram. Þar sem ég kynntist málum, sagði sjálfstæðisframbjóðandinn: Það á ekki að kjósa um kjördæmamálið eingöngu, heldur um vinstri stjórnina. Það er hún, sem á að fordæm, og það á að nota kjörorðið: Aldrei framar vinstri stjórn. - Alþb.-frambjóðandinn hélt því ekki heldur fram, að það ætti að kjósa eingöngu um kjördæmamálið. Nei, það var landhelgismálið og þáttur þeirra í landhelgismálinu og þátttaka þeirra í vinstri stjórninni og svo það, að Framsókn hefði rofið það samstarf. Það var þetta, sem átti að kjósa um, en ekki kjördæmamálið. Og Alþfl.–frambjóðandinn hélt því líka fram, að það ætti ekki að kjósa um kjördæmamálið, það ætti að kjósa um stefnu ríkisstj. Það var stefna hæstv. ríkisstj., sem kjósendurnir áttu að kjósa um og þeir, sem vildu votta ríkisstj. traust sitt, áttu auðvitað að fylgja honum. En svo, þegar kosningarnar eru afstaðnar og það er búið að leggja málið fyrir þjóðina á þennan hátt, þá er því haldíð fram, að það hafi ekki verið kosið um neitt annað en kjördæmamálið. Það vita þó þessir hv. þm., sem tóku þátt í kosningabaráttunni og þeir frambjóðendur aðrir, sem það gerðu, að þannig var ekki frá málinu gengið í þeirri baráttu. Þjóðinni var sagt, að hún ætti að kjósa um almenn stjórnmál, en ekki um kjördæmamálið eitt. Þess vegna var sú niðurstaða, sem fékkst af kosningunum, ekki sú, sem til var ætlazt með kosningunum og hugsuð er með þessu ákvæði stjórnarskrárinnar. Ef eingöngu hefði verið barizt um kjördæmamálið í kosningunum og því haldið fram, að það eitt mála væri það, sem um væri barizt í þessum kosningum, þá væri niðurstaðan, sem fékkst, rétt og þjóðarviljinn sá, sem greint hefur verið. En það var einmitt forðazt að halda því að fólkinu, að það væri kjördæmamálið, sem kosið væri um. Þess vegna liggur ekki fyrir neinn ákveðinn vilji fólksins um kjördæmamálið. Mér er kunnugt um það, að margir af kjósendum í mínu kjördæmi, sem voru andstæðingar kjördæmamálsins, fylgdu Sjálfstfl. að málum, og þeir létu það ráða, þegar að kjörborðinu kom. Þess vegna er viðhorfið til þessa máls nú með öðrum hætti, en það hefði átt að vera, að þessum kosningum afstöðnum, ef fylgismenn málsins hefðu lagt það fyrir þjóðina svo sem við framsóknarmenn gerðum. Nú er því hins vegar haldið fram, að við drögum rangar ályktanir af kosninganiðurstöðunni, þegar við bendum á þetta. Og viðbrögðin, sem nú blasa við, eru þau sömu og voru hér s.l. vor. Það á að reyna að hraða málinu sem mest, svo að fólkinu í landinu gefist sem minnst kostur á að fylgjast með því. Allt er gert til þess að sem minnst beri á því, sem hér er að gerast. Þegar við þm. komum hér til þings, þá er haldið fram í blöðum þríflokkanna, að nú sé ekkert annað að gera en samþykkja málið á nýjan leik, framsóknarmenn séu að vísu vísir til að fara að hefja hér málþóf og umr. um þetta mál, en slíkt eigi alls ekki við og þeir séu svo fráleitir, að þeir séu meira að segja farnir að flytja hér á hæstv. Alþ. þáltill., þó að á þessu sumarþingi sé. Ég verð að segja það, að ef það er ástæðulaust að ræða stærsta mál, sem fyrir Alþ. Íslendinga hefur komið, meira en venja er til um smámál, til hvers er þá sett í þingsköp, að hvert mál skuli fara í gegnum þrjár umr. í hvorri deild, ef það á ekki að vera trygging fyrir því, að máli sé ekki flaustrað áfram og þm. og þjóðin í heild fái að fylgjast með umræðum og gera sér grein fyrir málum? Og hvenær á það við að ræða mál almennt og ræða mál rólega, ef það er ekki þegar stærsta mál, sem fyrir Alþ. þjóðarinnar hefur komið, er á ferðinni? Og það er enn þá ástæða til að ræða þetta mál, ekki sízt vegna þess, að í síðustu kosningum var staðið að þessu máli af hálfu fylgismanna þess eins og ég hef hér lýst. Og af hverju er svo verið að reyna að hraða þessu máli í gegnum þingið bæði í vor og eins nú? Það er vegna þess, að það þarf að leyna fyrir þjóðinni, hvað hér er að gerast. Það þarf að reyna að fá þjóðina til þess að átta sig ekki á því, að það er verið að skerða rétt héraða landsins utan Reykjavíkur með því að afnema rétt þeirra til þess að velja sinn sérstaka þingfulltrúa. Það er verið með þessu máli að breyta öllu félagsmálakerfi landsmanna. Ef þessi stjórnarskrárbreyting verður að stjórnarskrá lýðveldisins, þá er enginn vafi á því, að okkar félagsmálakerfi, hlýtur að breytast í samræmi við þetta. Það hljóta að verða teknar upp hlutfallskosningar í verkalýðsfélögum og öðrum stórum félögum, sem foringjar þeirra hafa þó ekki til þessa viljað fallast á. Ef menn athuga félagsmálakerfi okkar, þá er það augljóst, að það er í verulegum atriðum sniðið eftir sama viðhorfi og er hér á Alþ. Og þess vegna hlýtur það að fara svo, ef þessi skipan á einhverja framtíð fyrir sér, að þá hlýtur okkar félagsmálakerfi einnig að breytast í sambandi við það. Og hvers vegna er svo verið að þessu? Er það vegna þess, að fólkið í landinu hafi sjálft óskað eftir því? Ég spurði um það hér í umr. í vor, hvort kjósendur í kjördæmum landsins hefðu almennt óskað eftir því, að kjördæmi þeirra yrðu lögð niður og upp yrðu tekin stór kjördæmi. Því var ekki svarað þá og mér er ekki kunnugt um, að það hafi verið gert enn þá. Það hafa engar óskir komið upp um það nú. Því mun hins vegar reynt að halda fram, að þar sem þríflokkarnir höfðu meiri hluta kjósenda, þar hafi fólkið viljað þetta. En það var bara kosið um annað en þetta, og það voru fyrst og fremst flokksböndin, sem voru látin halda í þessum kosningum. Nei, það, sem hér er verið að gera, er að neyða upp á fólkið úti um landsbyggðina kjördæmaskipan, sem það vill ekki. Það verður við hana að búa, hvort sem því líkar betur eða verr, og þessi skipan mun ekki leiða til neins samstarfs hjá þessum héruðum, því að þeim er ekki ætlað annað sameiginlega, en kjósa fulltrúa til Alþ., hvernig sem þau á annað borð líta á það. Það er ekki verið að stofna þarna nýjar félags- eða fjárhagseiningar, heldur aðeins verið að neyða þessi héruð til þess að kjósa saman alþm., og annað er það ekki. Þessi skipan mun þess vegna ekki verða til þess að létta undir samstarf héraða, heldur til þess að búa til ný deiluatriði, sem ekki voru til staðar áður og þetta er gert til þess, að flokkarnir uppskeri réttilega af fylgi sínu eins og fylgismenn frv. halda fram. Breytingin á að greiða fyrir því, að kommúnistaflokkurinn geti vaxið og dafnað í þessu landi, eins og hv. 3. þm. Reykv. hefur greinilega tekið fram. Hins vegar mun það sýna sig hér eftir sem hingað til, að þjóðin aðhyllist ekki stefnu kommúnista og þeim mun þess vegna ekki takast að fá fylgi út á þetta eitt. Þetta á að greiða fyrir því, að Sjálfstfl. nái meiri hluta á Alþ. og ekki er nokkur vafi á því, að af flm. þessa máls mun sá flokkur græða mest, þó að hins vegar muni hann ekki ná þessu marki nú a.m.k. í náinni framtíð. Og þetta á að vera til þess að tryggja Alþfl. líf, enda þótt honum hafi gengið illa að halda fylgi og útlitið núna sé ekki á þann veg, sem þessi flokkur hugði. Eftir síðustu kosningum að dæma ætti Alþb. að fá einum þm. fleira, en hann hafði á síðasta Alþingi og Alþfl. einum þm. færra. Þetta er nú öll uppskeran af því, sem til er sáð með þessum breytingum. Hins vegar héldu þessir menn, þegar þeir voru að reikna á s.l. vetri, að þeim mundi takast að reikna Framsfl. út úr dæminu, hann yrði nú áhrifalaus flokkur, svo að þeir gætu þess vegna ráðið sínum málum, án þess að hann hefði þar nokkur áhrif á. Það hefur hins vegar sýnt sig, að fólkið í landinu lítur öðruvísi á það. Því er nú fullkomlega ljóst, að Framsfl. er sá eini íhaldsandstæðingur, sem nokkuð dugir fyrir það. Þess vegna eru fleiri og fleiri, sem sameinast um Framsfl., og hann mun verða sá andstæðingur Sjálfstfl., sem mun verða höfuðandstæðingurinn, bæði til sveita og sjávar, hér eftir. Þessum mönnum mun þess vegna ekki takast að eyða Framsfl. með þeirri löggjöf, sem þeir eru nú að setja. Eins og ég tók fram áðan í upphafi máls míns í sambandi við ræðu hv. 3. þm. Reykv., þá var það hans höfuðsjónarmið, að það væri hægt að fá Sjálfstfl. til þess að gleyma dreifbýlissjónarmiðinu, sem væri ekki hægt með Framsfl. Og það er þetta sameiginlega takmark þessara flokka, sem að er stefnt. Það var þegar byrjað á því í fyrravetur að draga úr framlögum til verklegra framkvæmda úti um landsbyggðina og á því á að verða áframhald. Það kom greinilega fram í ræðu hjá hv. 1. þm. Reykv. hér á s.l. vetri, þegar hann taldi, að fjárfestingin, sem úr mætti draga, væri framkvæmdir kaupfélaganna. Það er þessi stefna, sem er sameiginleg fyrir þessa flokka og það er þessi stefna, sem er undirstaðan undir því, sem hér er verið að gera. Enda þótt það séu nú í upphafi þings gerð hálfgerð hróp að okkur um það, framsóknarmönnum, að við eigum nú ekki að vera að tefja fyrir hér á Alþ. með málþófi, eins og það er kallað og það er hafin ádeila á okkur í blöðunum, áður en þing hefur starf og nokkur maður farinn að taka hér til máls, þá munum við, framsóknarþm., líta á það og telja það skyldu okkar að benda þjóðinni á, hvað hér er að gerast. Við munum benda henni á það, svo sem við höfum gert, að það er verið að leggja í rúst það félagsmálakerfí, sem hefur verið uppistaðan í allri hennar sigurgöngu í sjálfstæðisbaráttu, bæði landsins og héraðanna í heild. En það er verið að taka upp kerfi, sem hefur reynzt öðrum þjóðum til falls og átti að nokkru leyti þátt í því að leiða yfir þjóðirnar hörmungar og sorgir, svo sem hlutfallskosningakerfið gerði í Þýzkalandi. Það er verið að taka hér upp kerfi, sem á minnkandi fylgi að fagna í heiminum, vegna þess að það hefur ekki reynzt eins og haldið var í fyrstu. Það eitt er víst, að við framsóknarmenn munum ekki telja eftir okkur að vara við því, sem hér á að gera, og haga okkur í þeirri baráttu eins og okkur þykir rétt hverju sinni.



Herra forseti. Hér í þessari hv. deild hefur verið lagt fram á þskj. 1 frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, 17. júní 1944 og er þetta frv. samhljóða frv., sem samþykkt var á síðasta Alþingi. Samþykkt þess þá leiddi m.a. til þess, að Alþ. var rofið og efnt til nýrra kosninga, sem fyrst og fremst, já, einvörðungu áttu að snúast um þetta mál. Kosningarnar eru nú um garð gengnar og ávöxtur þeirra er það þing, sem nú er nýtekið til starfa og hefur það höfuðverkefni að fjalla um breytinguna á kjördæmaskipuninni, sem fram kemur í frv. því, sem hér liggur fyrir til 1. umr. Nú segja þeir hv. þm., sem að þessu frv. standa: Þjóðin hefur fellt sinn dóm og samþykkir, að kjördæmabreytingin skuli ná fram að ganga og öll andstaða gegn því sé héðan af tilgangslaus og neikvæð. - En þar er ég og skoðanabræður mínir á allt öðru máli. Höfuðrök okkar gegn því, að stjórnarskrárbreytingin sé raunverulega ekki lögformlega samþ., eru þau, að núv. stjórnarfl. mistúlkuðu þetta mál í kosningunum í sumar með því að segja kjósendum ósatt. Þeir sögðu bæði í blöðum og á framboðsfundum, að ég tali nú ekki um í einkaviðtölum, að kosningarnar snerust að meginþætti um allt annað en kjördæmabreytinguna. Sjálfstfl. sagði, að kosið væri um ávirðingar vinstri stjórnarinnar undir kjörorðinu: Aldrei framar vinstri stjórn. - Alþb. sagði, að kosningarnar snerust um landhelgismálið og dýrtíðarráðstafanir núv. ríkisstj. - Alþfl. hampaði eigin efnahagsráðstöfunum og þeim kjarki að þora að taka stjórn á skipi íhaldsútgerðarinnar. Og svona mætti lengi telja. Allir þessir flokkar ásökuðu Framsfl. fyrir að taka málið eins og vera bar og töldu, að hann færi hamförum um landið í þessu máli. Sannleikurinn er sá, að Framsfl. einn gekk réttilega að þessum kosningum og túlkaði einn allra flokka eingöngu það málið, sem stjórnarskráin gerir ráð fyrir að kosningarnar snerust um. Allir hinir flokkarnir notuðu meiri og minni blekkingar í kosningaáróðri sínum og gerðu visvítandi tilraunir til að leiða hugi kjósenda frá meginatriði kosninganna, sem var kjördæmabreytingin, og til þess var flokksvaldið notað óspart. Það er vert að hugleiða í þessu sambandi, að það atriði í stjórnarskránni, að þegar samþ. er breyt. á kjördæmaskipun, skuli efnt til almennra kosninga og breytingin skuli þá taka gildi, er hið nýja þing hefur samþ. hana, er gamalt og flokkar í þeirri mynd, sem nú er, voru þá ekki til staðar. Þá voru einstaklingarnir minna háðir flokkunum og flokksaga og því frjálsari í ákvörðunum sínum, en nú er. Þetta er staðreynd. Og í þá daga kom fram sannari mynd af þjóðarviljanum í almennum kosningum. Að þetta sé staðreynd, má sjá af því, að í stjórnarskránni er gert ráð fyrir, að ef samþ. sé breyt. á kirkjuskipuninni, þá skuli fram fara þjóðaratkvgr. um þá breytingu. En þá voru einmitt kirkjumálin viðkvæmustu þjóðmálin og skiptu þjóðinni í harðsnúna flokka. Þess vegna var nauðsyn að blanda kirkjumálunum ekki saman við önnur mál, svo að sannur þjóðarvilji kæmi í ljós. Þennan hátt hefði þurft að hafa í málinu um breyt. á kjördæmaskipuninni, sökum þess að eins og nú er staðið að málum, fæst ekki hinn rétti þjóðarvilji, vegna þess, hve nú er ruglað saman óskyldum málum í almennum kosningum, svo sem áður greinir. Að þetta sé rétt, sannast á því, að mjög margir kjósendur, sennilega miklu fleiri, en nokkurn grunar, höfðu mjög ólík viðhorf til þeirra mála, er flokkarnir sögðu þeim að ráða ættu úrslitum um atkvæði þeirra á kjördegi. Hvað átti sá kjósandi að gera, sem vildi fyrir alla muni undirstrika með foringjum Sjálfstfl. með atkvæði sínu: Aldrei framar vinstri stjórn, - en var hins vegar á móti kjördæmabreytingunni? Eða sá, sem var mjög ánægður með efnahagsaðgerðir núv. ríkisstj. og vildi ljá þeirri stefnu fylgi með atkvæði sínu, en var á móti kjördæmabreytingunni? Eða sá, sem vildi styðja réttlínukommúnista, en var þó á móti kjördæmabreytingunni? Eða sá kjósandi, sem aðhylltist landsmálastefnu Framsfl., en vildi vera með kjördæmabreytingunni? Hvernig á að samræma þessi mismunandi sjónarmið? Er ekki hætt við, að flokkssjónarmiðum hafi verið haldið fast að kjósendum og til þess notuð ýmis meðul, jafnvel þvinganir, er kjósandi hefur opinskátt látið í ljós, að hann hafi hugsað sér að kjósa í þetta sinn á móti sínum flokki og láta þá kjördæmabreytinguna ráða afstöðu sinni? Ljóst dæmi um þetta má sjá í fregnmiða frá Sjálfstfl., þar sem m.a. er talað um rangfærð ummæli manna, eins og t.d. ummæli Kristins Jónssonar í Borgarholti í Holtum í Rangárvallasýslu, þar sem hann er sagður taka aftur eða segja, að rangt hafi verið eftir honum viðhöfð ummæli í Kjördæmablaðinu. En hann gefur svo í Tímanum skriflega yfirlýsingu, að aðeins eitt af því, sem eftir honum sé haft í Morgunblaðinu og fregnmiðanum, nefnilega það, að hann sé sjálfstæðismaður, en óánægður með kjördæmabreytinguna, sé rétt, annað eftir honum í áðurnefndum blöðum sé ekki rétt. Næst á eftir þessu segir Mbl., að Kristinn hafi ekki ætlazt til, að þessi skriflega yfirlýsing yrði birt og er talað um ölteiti í því sambandi. Hvað kom Sjálfstfl. til að fara að ráðast að Kristni í Borgarholti, þó að hann léti í ljós skoðanir sínar á kjördæmamálinu í Kjördæmablaðinu, jafnvel þó að hann sé áður og sé ef til vill enn sjálfstæðismaður og pína hann til að slaka á sínum eigin ummælum um það mál? Var hann ekki sjálfráður að hafa sínar skoðanir? Maður getur efazt um, að svo hafi ekki verið álitið. Hvaða tegund stjórnmálabaráttu er þetta? Mér er kunnugt um það, að fyrrv. alþm. V-Sk., Jón Kjartansson, var mjög á móti kjördæmabreytingunni í núv. mynd og lét þau boð ganga til sinna kjósenda í Vestur-Skaftafellssýslu, eftir að kjördæmamálið kom á dagskrá hér í hv. Alþ. á síðasta vetri, að hann væri á móti málinu, nema því aðeins að 7 þingmenn yrðu í Suðurlandskjördæmi. Með þessu róaði hann sína kjósendur, sem horfðu hrelldir fram á það, að þeir mundu sviptir fulltrúa úr sinni sýslu að öðrum kosti. Þótti mönnum afstaða Jóns hin drengilegasta. En hvað skeður? Þegar kemur að atkvgr. málsins í hv. efri deild Alþingis, þar sem Jón Kjartansson átti sæti, er hann allt í einu orðinn með málinu í núv. mynd. Hvað hafði skeð? Svar við þessu fékkst á þingmannafundi á Suðurnesjum í vor, eftir því sem mér er tjáð, þar sem hv. þm. G-K, form. Sjálfstfl., Ólafur Thors, segir frá því, að kjördæmabreytingin hafi verið komin í algera hættu, þar sem Jón Kjartansson, þáv. þm. Sk., og hv. 5. landsk. þm., Finnbogi R. Valdimarsson, mundu báðir vera á móti kjördæmabreytingunni og þannig ásamt Framsfl. hindra, að málið fengi framgang í Ed. Alþ. og yrði það þar með úr sögunni, hefði hann þá orðið að verja heilu kvöldi til að tala um fyrir Jóni Kjartanssyni og loks eftir ýtrustu tilraunir fengið hann til liðs við málið og bjargað því á þann hátt. Það má skjóta því hér inn í, að í vor, er hv. þm. G-K., Ólafur Thors, kom á flokksfund austur í Vík, hældi hann Jóni Kjartanssyni fyrir ötula og skörulega forustu í kjördæmamálinu á Alþingi. Hvað kalla menn nú svona vinnubrögð og málsmeðferð? Er ekki hugsanlegt, að svona aðferðir gangi nokkuð nærri anda stjórnarskrár og kosningalaga? Þegar staðið er þannig að grundvallarstjórnskipunarlögum, er þá ekki viðbúið, að hin rétta mynd málefnanna skekkist í augum hins almenna kjósanda og málið sé í raun og veru lagt á rangan hátt fyrir þjóðina, að forsendurnar fyrir hinum sanna og rétta þjóðarvilja séu brostnar og kjördæmabreytingin í raun og sannleika afgreidd á óviðeigandi hátt? Það er m.a. á þessum forsendum, sem við framsóknarmenn teljum að málið þurfi endurskoðunar við. Ekki verður hjá því komizt að ræða um kjördæmabreytinguna almennt við þessa umr., þó að mikið sé búið um það að ræða á vetrarþinginu. Sú spurning kemur í hugann: Hver hefur beðið um þessa kjördæmabreytingu? Ekki er vitað um, að nein beiðni um að leggja niður núv. kjördæmi hafi komið utan af landsbyggðinni. Hins vegar er kunnugt um, að margs konar mótmæli gegn kjördæmabyltingunni hafa hvaðanæva borizt utan af landinu, sem hafa verið að engu höfð af hv. Alþ. Hvað kemur til? Það er eðlilegt, að þannig sé spurt. Kunnugt er, að á liðnum árum hafa komið fram beiðnir um að skipta kjördæmum og smækka þau, - má þar til nefna skiptingu Ísafjarðar- og Húnavatnssýslna í tvö kjördæmi, - beiðnir um að gera ýmsa kaupstaði að sérstöku kjördæmi og hefur Alþ. orðið við þeim beiðnum. Þetta sýnir og sannar, að landsmenn yfirleitt hafa viljað kjördæmin smærri, en ekki stærri og með því undirstrikað, að betur sé haldið á málum hinna einstöku héraða með því, að þau hafi sinn sérstaka fulltrúa, sem fólkið þekkir og á auðvelt með að ná til með málefni sín, heldur en ef þingmaðurinn er búsettur fjarri kjósendum sínum og sérstaklega lítt kunnugur mönnum og málefnum heilla byggðarlaga. Þar á ofan bætist það, sem ekki er hvað veigaminnst, að eftir að búið er að koma á stóru kjördæmunum, eigi kjósendur miklu erfiðara með að ráða því, hverjir verða í kjöri, eða skipta um þingmann, ef þeim líkar ekki við hann. Það er næstum útilokað. Við þetta bætist svo, að miklar líkur eru fyrir því, að flokksvaldið verði of ráðríkt í þessum efnum og þeir einir skipi örugg sæti á framboðslistum, sem flokksforustan vill þar hafa. Þetta stefnir ekki í lýðræðis- eða réttlætisátt og er sízt til þess fallið að sýna sanna mynd af þjóðarviljanum. Nú eru önnur viðhorf, en verið hafa. Mótmæli og óskir hvaðanæva af landinu eru nú virt að vettugi og að engu höfð á hinu háa Alþingi. Hvaða vit er í þessum vinnubrögðum? Halda hv. alþm., að virðing Alþingis aukist við þetta Nei, vissulega ekki. Hvaða sjónarmiðum er þá verið að þjóna með kjördæmabreytingunni? Svarið virðist liggja opið við. Það er verið að gera tilraun til að efla flokksvald vissra flokka og ekki hikað við að gera það á kostnað þeirra, sem erfiðasta hafa aðstöðuna í okkar stóra og harðbýla landi. Er þetta réttlæti? Ég mótmæli því. Höfðatöluregla skapar ekki réttlæti, ein út af fyrir sig. Er ekki talað um það, að mesta réttlæti sé í því fólgið að skapa mönnum sem jöfnust lífskjör? Jú, vissulega. En fæst það með því, að atkvæðisréttur sé sem jafnastur meðal íbúa landsins? Nei, aldeilis ekki. Hér í Reykjavík hafa allir sama atkvæðisrétt. Eru ekki lífskjörin misjöfn fyrir því? Í mínu kjördæmi hafa allir sama atkvæðisrétt, - en sitja þar allir við sama borð? Nei, ég er nú hræddur um ekki. Einn bóndi býr á góðri jörð með góðan akfæran veg heim að býli sínu. Annar, kannske næsti nágranni, býr á kotbýli og moldargötur ófærar öllum nútíma farartækjum, a.m.k. í misjöfnu veðri, heim að bæ hans. Það er erfitt að skapa öllum jöfn lífskjör. Á hitt má hiklaust benda, að aðstaða þeirra, er í þéttbýlinu búa, er margfalt betri til alls konar úrræða og útréttinga, en þess fólks, sem heima á í hinum strjálu byggðum. Það hefur yfirleitt meiri önn og erfiði og fábrotnara og þægindasnauðara líf. Þetta fólk er fjármálalega og félagslega hinn smái í þjóðfélaginu, en vinnur þó það þýðingarmikla hlutverk að halda landinu í byggð við óhagstæð skilyrði, en til ómetanlegs gagns fyrir þjóðarheildina. Hvaða frambærileg rök eru fyrir því að ráðast nú að þessu fólki á þann hátt að minnka lýðréttindi þess og stjórnarfarslegt sjálfstæði að nauðsynjalausu gegn eindregnum mótmælum þessa sama fólks í orði og verki, sem sannaðist einnig vel í nýafstöðnum kosningum? Hér ber enn að sama brunni. Þetta er óbein valdníðsla af hendi þéttbýlismanna að óþörfu. Þetta þykir e.t.v. harkalega til orða tekið hér á hv. Alþ. En ef svo er, hvað þýddi þá fyrirsögn Morgunblaðsins í aukablaði, sem gefið var út á kjördag, prentuð með bláu letri yfir þvera siðu, svo hljóðandi: Í dag beita Reykvíkingar valdi sínu. - Á hverjum átti það vald að bitna? Ég býst við, að svarið liggi opið við. Atkvæðafjöldi reykvískra kjósenda átti sýnilega að sveigja vilja hinna færri og smærri undir sinn stóra og sterka hæl, ofurveldi Sjálfstfl, fyrst og fremst. Bendir þetta ekki óþægilega í vissa átt pólitísks einræðis? Það er vitað mál, að þessi kjördæmabylting átti fyrst og fremst rætur að rekja til þess að hnekkja Framsfl. og gera hann sem áhrifaminnstan á löggjafarþingi þjóðarinnar. Þess eiga nú hinar dreifðu byggðir að gjalda, að Framsfl. hefur í þeim kjördæmum átt mestu fylgi að fagna. Enginn skyldi halda, ef Sjálfstfl. eða hver annar flokkur sem var, hefði þar átt verulegt meirihlutafylgi, að honum hefði komið til hugar að ljá máls á þessari kjördæmabreytingu. Þá hefðu þessir sömu flokkar talið rétt, að kjördæmunum væri ekki breytt. Þá hefði það verið kallað réttlæti, sem nú er kallað óréttlæti. Þetta sýnir, að það, sem verið er að gera með þessari kjördæmabyltingu, er aðeins pólitísk spilamennska til að þjóna stundarhagsmunum. Sjálfstfl. telur það sem höfuðástæðu, að stofnað var til kjördæmabreytingarinnar, að umbótabandalag Framsfl. og Alþfl. var stofnað fyrir kosningar 1956 og þessu bandalagi gefið það að sök að ætla að hrifsa til sín meirihlutavald á Alþ. eftir ólýðræðislegum leiðum. Fyrirmyndin að þessu var nú e.t.v. frá Sjálfstfl., sem við kosningarnar 1953 fann það út, að aðeins vantaði örfá atkvæði á vissum stöðum, til þess að hann fengi hreint meirihlutavald á Alþ., þó að hann hins vegar væri langt frá að hafa meiri hl. kjósenda í landinu á bak við sig. Þá var þetta ágætis réttlæti. Þessi rök hitta því ekki í mark, og það verður alveg eins opin leið eftir kjördæmabyltinguna að mynda flokkasamsteypur, ef henta þykir til framgangs mála, eftir sem áður. En hvers vegna ber svo brýna nauðsyn til að minnka áhrif Framsfl.? Aðeins vegna þess, að hann er í raun og veru sá flokkur, sem einarðlegast og á skeleggastan hátt hefur beitt sér fyrir sönnum umbótum í landinu, bæði í sveit og við sjó, og sá flokkur, sem bezt hefur barizt á móti yfirgangsstefnu og einræðisbrölti Sjálfstfl. Þetta er þjóðin farin að skilja og þess vegna hefur hún nú í þessum síðustu kosningum gefið Framsfl. aukinn mátt og styrkleika, einnig vegna þess, að verkalýðsflokkarnir, sem svo vilja kalla sig, hafa látið að vilja Sjálfstfl. í kjördæmamálinu og eru nú, eins og sjá má hér á hv. Alþ., saman safnaðir sem ein hjörð undir verndarvæng ritstjóra Morgunblaðsins, hv. 1. þm. Reykv., forseta Sþ., Bjarna Benediktssonar. Heldur svo Alþb. og Alþfl. eftir hrunið í síðustu kosningum í samvinnu við Sjálfstfl. um að hrinda fram kjördæmabyltingunni, að það, sem nú hefur gerzt, sé vegurinn til lífsins? Er hér ekki á ferðinni, ein þvingunin enn. Frambjóðandi Alþb. í Vestur-Skaftafellssýslu sagði í sambandi við samvinnu Alþb. og Sjálfstfl., að því mætti líkja við samning Sæmundar fróða við vissa persónu, sem allir þekkja. Ég er nú ekki viss um, að hv. 3. þm. Reykv. (EOl), þó að hann hafi sín fræði lært fyrir austan járntjald, hafi ráð 1. þm. Reykv., er nam vestan tjalds, svo í hendi sér sem Sæmundur fróði selsins forðum og mætti svo fara, að báðir biðu tjón á sálu sinni. Eða treystir hann sér, 3. þm. Reykv., til þess að viðhafa aðferð Sæmundar með Saltaranum á réttu augnabliki? Hver veit? En landsmenn vita nú, svo að ekki er um að villast, að ekki er til í landinu nema einn flokkur, sem hægt er að treysta í andstöðunni við íhaldið í landinu og það er Framsfl., flokkurinn, sem kjördæmabyltingin átti fyrst og fremst að knésetja. Væri ekki rétt fyrir verkalýðsflokkana, sem enn kalla sig því nafni, að athuga nú sitt ráð, áður en það er of seint og ganga nú hreint til verks, fresta frekari aðgerðum í kjördæmamálinu og taka til endurskoðunar alla stjórnarskrá lýðveldisins í fullri alvöru? Mér finnst vera kominn tími til þess, að svo verði gert, þar sem því var lofað strax, er lýðveldið var endurreist 1944. Ja, það verður nú ekki með sanni sagt, að þeir hv. alþm., sem að þeirri samþykkt stóðu og hafa verið á Alþ. allar götur síðan, hafi staðið vel í stöðu sinni á þessu sviði, að skapa þjóðinni ný stjórnskipunarlög við hennar hæfi. Ég held, að þjóðin yrði þakklát fyrir þá röggsemi, að nú þegar yrði að því unnið, jafnframt því að tekið væri höndum saman um að leysa aðkallandi vandamál þjóðarinnar á öðrum sviðum. Sýndist svo vera sem þannig vinnubrögð mundu ólíkt heilladrýgri, en verja tímanum í óraunhæfa kosningabaráttu, sem litlu eða engu breytti nema eyða tíma og fjármunum. Við verðum alltaf sama fólkið, sem glímir við sömu vandamálin, hvað oft sem kosið er og hvernig sem kjördæmunum verður breytt. Við framsóknarmenn hér á Alþingi teljum, að við séum fyrst og fremst kjörnir á þetta þing sem og önnur til að vinna að alþjóðarhag og velferð. Við teljum, að við gerum það bezt með því að vinna í þessum anda. Við ætlumst til, að hver maður í þjóðfélaginu ræki skyldu sína sem bezt og drengilegast, hvar í stétt og stöðu sem hann stendur, við land sitt og þjóð. Hví skyldum við ekki gera þá kröfu til vor sjálfra og ganga á undan með góðu eftirdæmi? Í blárri bók, sem gefin var út af Sjálfstfl. í vor fyrir kosningarnar og ber titilinn „Kjördæmamálið“, stendur yfirskrift á fremstu lesmálssíðu, svo hljóðandi: Tímamót í íslenzkum stjórnmálum. - Önnur málsgrein í þessari bók hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrri kosningarnar í sumar marka lokaþátt stjórnmálatímabils í sögu þjóðarinnar, sem margir munu telja að hefjist með valdatöku Framsfl. fyrir um það bil 30 árum.“ Svo mörg eru þau orð. Mikið er hér sagt og réttilega. Vissulega hefur Framsfl. haft höfuðforustuna um helztu umbætur í landinu á liðnu 30 ára tímabili. Þetta er rétt og satt. En fyrst svo er að sögn sjálfstæðismanna, hvað gengur þeim þá til að vilja hnekkja þessum ágæta flokki, jafnvel helzt gera hann áhrifalausan um löggjöf landsins og hlaupa til þess með fljótræðislegri breytingu á kjördæmaskipun landsins, sem enginn hefur beðið um? Hyggst flokkurinn taka upp nýja stefnu, stefnu kyrrstöðu og afturhalds á öllum sviðum? A.m.k. er talað um í þessari ágætu bók, að síðari kosningarnar í haust ættu að verða upphaf nýs tímabils, - nýs tímabils! Sennilega þá andstætt því tímabili, sem mótað var af stefnu Framsfl., stefnu umbótanna. Þá er einnig talað um í þessari sömu bók, að þessi kjördæmabreyting sé aðeins spor í réttlætisátt. Nú afneita sjálfstæðismenn því, að þeir vilji gera landið allt að einu kjördæmi, og sverja og sárt við leggja. Hvert liggja þá þau spor, sem óstigin eru í réttlætisáttina? Mér er bara spurn: hvert liggja þau? Varla til enn stærri kjördæma? Eða þá til baka aftur, það kemur varla til mála? Það er óhugsandi annað en flokkurinn standi nokkurn veginn jöfnum fótum, þegar göngunni er lokið. Getur það verið, að skrefið, sem eftir er, sé að afnema öll kjördæmi? Til er í veraldarsögunni a.m.k. að afnema alla flokka með valdboði, þegar tækifæri hafa gefizt. Það virðist vera, að tilgangurinn með kjördæmabyltingunni hafi verið sá, svo sem að framan er greint, að þurrka út áhrif Framsfl. Ef það tækist, er ekki mikið eftir. Hinir flokkarnir virðast komnir í höfn og varðveitast af móðurlegri umhyggju í bili. En Framsfl. þurrkast ekki út með kjördæmabreytingunni, heldur eflist og það til mikilla muna. Þess vegna getur Sjálfstfl. rólegur frestað framgangi kjördæmabreytingarinnar, vegna þess að höfuðforsenda þess máls er brostin. Fólkið í landinu vill áframhaldandi umbótastefnu framsóknarmanna í landsmálum, en fordæmir stöðnun og afturhald. Herra forseti. Ég fer nú að ljúka máli mínu. Að lokum vil ég draga saman í stuttu máli þau rök, sem ég hef hér að framan gert að umtalsefni til stuðnings því, að taka beri frv. það, sem hér liggur nú fyrir til 1. umr., til frestunar og nýrrar endurskoðunar: 1) Vegna þess, að því var haldið mjög að kjósendum af þríflokkunum, sem að þessu kosningafrv. standa, að kosningarnar í vor snerust engu síður um önnur þjóðmál, en kjördæmabreytinguna og því náðist ekki fram hinn sanni þjóðarvilji í því máli, sem raunverulega átti um að kjósa. Málið var því ekki lagt nógu hreint og greinilega fyrir þjóðina. 2) Vegna þess, að gengið hafi verið með óhóflegum hætti að því að beita flokkavaldinu gegn því, að kjósendur mættu greiða atkvæði samkv. skoðunum sínum á kjördæmamálinu einu út af fyrir sig. 3) Enginn hefur beðið um þessa kjördæmabreytingu. Þvert á móti hefur Alþ. borizt fjöldi mótmælabréfa og samþykktir hvaðanæva af landinu gegn þessari breytingu. Hér er því unnið gagnstætt þeirri stefnu, sem Alþ. hefur oftast í heiðri haft, að virða vilja fjöldans, sem borið hefur fram óskir til Alþingis. 4) Vegna þess, að önnur og þýðingarmeiri verkefni bíða nú Alþ. en að efna til deilna og kosningabaráttu, sem er algerlega óraunhæf fyrir þjóðina. Þess vegna ber alþm. nú þegar að snúa sér að því af alhug að sinna aðkallandi verkefnum, sem raunverulega þola enga bið. 5) Skylt er að leggja áherzlu á, að nú þegar verði hafizt handa um að setja landinu nýja stjórnarskrá, svo sem margsinnis hefur verið lofað og eigi fyrr kosið á ný, en því verki er lokið, sem ekki ætti að verða seinna en vorið 1961. Afstaða mín til frumvarps þessa, sem hér er til umr., mótast af framansögðu.



Herra forseti. Ég hafði dregið að kveðja mér hljóðs aftur, vegna þess að ég gerði ráð fyrir því sem sjálfsögðum hlut, að höfuðtalsmaður eða höfuðtalsmenn Sjálfstfl. í d. gerðu grein fyrir viðhorfi flokksins nú eftir kosningarnar. En þar sem hæstv. forseti var, eins og eðlilegt var, þar sem enginn hafði kvatt sér hljóðs, að slíta umr., þá kvaddi ég mér hljóðs, þótt talsmenn Sjálfstfl. hafi ekki enn þá talað. Mun það vottur þess, að þeir ætli sér ekkert að segja eða hafi ekki neitt ætlað sér að segja við þessa 1. umr. málsins. Má þetta alveg tvímælalaust til stórtíðinda teljast, því að ég hugsa, að það sé einsdæmi í sögu Alþingis, að mál eins og þetta hafi verið lagt fyrir hv. Alþ., án þess að þeir menn, sem mestan þátt hafa átt í málinu frá byrjun og bera það í raun og veru fram og uppi fyrst og fremst, segðu eitt einasta orð til þess að skýra viðhorf sitt og þá allra sízt, að slíkt hafi nokkru sinni skeð um mál eins og stórfellda breyt. á sjálfri stjórnskipan landsins. Með þessu tel ég, að Alþ. sé sýnd óvirðing, sem er með öllu óviðeigandi. Það má vera, að með þessu ætli þessir „stóru“ menn, sem standa fyrir þessu stóra máli, að sýna okkur óvirðingu, sem tölum gegn málinu. En hafi þeir ætlað að gera það með þessu móti, þá er það alveg misskilið. En þeir gera annað. Þeir sýna þeirri stofnun óvirðingu, sem við þó allir ættum að virða, hvað sem við álitum hver um annan. Það má vera, að sjálfstæðismönnum þyki málstaður sinn þannig og afstaða öll nú um þessar mundir þannig vaxin, að þögnin hæfi bezt. Og má vera, að þeir hafi nokkuð til síns máls í því. En það er samt engin frambærileg afsökun fyrir þessu, sem nú er fram komið. Ég mun ekki bæta hér við það, sem ég sagði í minni fyrri ræðu í dag um afstöðu sjálfstæðismanna sérstaklega í sambandi við þetta mál. Ég vék nokkuð að henni, sumpart sér í lagt og sumpart í sambandi við það, sem ég sagði um afstöðu flokkanna þriggja. Ég sé ekki ástæðu til þess að endurtaka það. Á hinn bóginn mun ég svara hér nokkuð því, sem hv. 3. þm. Reykv. (EOl) tók fram til svars þeirri ræðu, sem ég flutti hér í dag. Hv. 3. þm. Reykv. sagði í fyrsta lagi og lagði á það megináherzlu í sínu langa máli, að það væri alveg sérstök lífsnauðsyn fyrir verkamenn í landinu að fá fram þá stjórnarskrárbreyt., þá breytingu á kjördæmaskipuninni, sem nú væri efnt til og það hefði verið alveg óhugsandi, að verkalýðurinn í landinu hefði getað fellt sig við að leysa kjördæmamálið eftir þeim leiðum, sem komu til greina af hendi framsóknarmanna. Ég vil athuga ofurlítið þessa fullyrðingu hv. þm., því að hér er mikið í fang færzt af hans hendi að halda þessu fram. Framsfl. hefur lagt fram miðlunartillögu í kjördæmamálinu, sem hann lét einnig greinilega vita um innan vinstri stjórnarinnar, áður en hún fór frá, sem sé þá málamiðlun að fjölga þingmönnunum á þéttbýlissvæðunum jafnmikið og þeir vilja, sem nú standa fyrir stjórnarskrármálinu. Um þetta var því ekki ágreiningur. En Framsfl. vildi jafnframt alls ekki fallast á að leggja niður héraðakjördæmin og setja í staðinn upp aðeins 7 stór kjördæmi. Það er þetta og þetta eitt, sem ber á milli í kjördæmamálinu varðandi lausnina á stjórnarskrármálinu. Þetta er auðvitað mjög stórt grundvallaratriði, sem getur alveg skipt sköpum fyrir þjóðina á næstunni, eins og við höfðum sýnt fram á í þeirri málefnabaráttu, sem um þetta hefur verið háð. En það er alveg eftir enn og óleyst verkefni af hendi hv. 3. þm. Reykv. að sýna fram á það með rökum, að það sé sérstakt hagsmunamál fyrir verkamenn í landinu að leggja niður gömlu kjördæmin og innleiða þess í stað sjö ný kjördæmi einvörðungu, - að það sé algerlega óhugsandi, að verkamenn í landinu geti sætt sig við héraðakjördæmin og það sé sérstakt hagsmunamál fyrir þá að leggja þau niður. Hv. þm. á alveg eftir að sýna fram á, að það sé nokkur heil brú til í fullyrðingu hans um þetta. Mun þessi fullyrðing því reynast honum léleg afsökun fyrir því að eiga að því meginþátt að rífa niður vinstra samstarfið til þess að taka saman höndum við sjálfstæðismenn um að koma fram þessari breytingu á kjördæmaskipuninni, enda hygg ég sannast að segja, að sá verkamaður sé vandfundinn í þessu landi, sem mundi vilja taka undir þessi rök hv. þm. eða þessar afsakanir, sem áttu þó að vera undirstaða að allri afstöðu Alþb. og kommúnista um þetta mál. Þá þrástagaðist hv. 3. þm. Reykv. á því, að Framsfl. hefði verið staður í stjórnarskrármálinu, - afturhald, - íhald, - hefði alls ekki skilið, að það þyrfti að gera neinar breytingar á kjördæmaskipun landsins og hefði aldrei skilið. Þess vegna hlyti það svo að fara og hefði svo farið nú, að vinstri flokkarnir, sem hann kallaði, hefðu ekki átt í annað hús að venda en til Sjálfstfl., íhaldsins, sem þeir kalla, til þess að leysa kjördæmamálið. Þeir hefðu orðið að gera það ekki aðeins núna, heldur oft áður. Og hv. þm. greindi til sönnunar þessu, að það, sem framsóknarmenn hefðu haft til málanna að leggja, hefði verið að innleiða í landinu einmenningskjördæmi einvörðungu, –afturhaldsstefna Framsfl., sem hann kallaði. Það hefði nánast verið móðgandi við þessa flokka að stinga upp á slíku. En hv. 3. þm. Reykv. stakk bara aðalatriðinu í þessu efni algerlega undir stól. Hann sleppti því ósköp einfaldlega að greina frá því, að Framsfl, var allan tímann - og gerði það vitanlegt - reiðubúinn til þess að leysa kjördæmamálið eftir málamiðlunarleiðinni, sem hann síðar lagði fram á Alþingi. Og það er ekki að innleiða eintóm einmenningskjördæmi í landinu, heldur að fjölga kjördæmakjörnum þingmönnum, þar sem fólkinu hefur fjölgað mest og innleiða þar að vísu nokkur einmenningskjördæmi, en láta uppbótarþingsætin standa og héraðakjördæmin. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að með því að vera algerlega staður í kjördæmamálinu hefði Framsfl. setið af sér betri lausn, og hann sagði í því sambandi, að flokkurinn hefði „máske að einhverju leyti getað fengið betri lausn“, eins og hann orðaði það á einum stað í ræðunni. Og er þetta orðalag gott sýnishorn af málflutningnum. Sannleikurinn í þessu máli er einfaldlega sá, að Framsfl. stóð fullkomlega við það, sem hann hét, þegar efnt var til vinstra samstarfsins, að leita að málamiðlunarleiðum í kjördæmamálinu og gerði það ljóst, að hann vildi fallast á málamiðlun, sem hefði verið fullnægjandi fyrir þá, sem nú standa fyrir þessu máli, eins og hv. 3. þm. Reykv., ef þeir hefðu ekki lagt á það ofurkapp sem aðalatriði að fella héraðakjördæmin niður. Það var sá ágreiningur, sem ekki var hægt að brúa, eins og eðlilegt er, því að þar er algerlega um grundvallarskoðanamun að ræða. Í þessu sambandi vil ég einnig minnast hér á atriði, sem kom fram í ræðu háttv. 3. þm. Reykv. Hann sagði, að þm. S-M. hefði verið að tala hér um eitthvað, sem héti byggðastefna og flokkastefna í kjördæmamálinu og slíkt væri algerlega út í hött, sagði hv. 3. þm. Reykv. Fór hann í því sambandi að tala um, að það væri langt síðan gert hefði verið ráð fyrir flokkum í stjórnarskrá og kosningalögum landsins o.s.frv. Ég vil rifja það upp með örfáum orðum, hvað það er, sem ég kalla byggðastefnu í kjördæmamálinu og hvað það er, sem ég kalla flokkastefnu. Byggðastefnan í kjördæmamálinu er einfaldlega sú að miða kjördæmaskipunina fyrst og fremst við byggðarlögin, að ætla byggðarlögunum í landinu rétt til þess að kjósa sér sérstakan fulltrúa eða sérstaka fulltrúa, ef þeir eru fleiri, til Alþingis. Þetta kalla ég byggðastefnuna í kjördæmamálinu og tel það síður en svo út í hött. En aftur á móti er til önnur stefna í þessu máli, og hún er sú, að það verði að svipta byggðarlögin þessum rétti til að kjósa sér sérstakan fulltrúa, því að ef sá réttur haldi áfram að vera, þá komi ekki út nákvæmlega rétt þingmannatala á Alþingi fyrir flokkana. Það geti sem sé farið þannig, að flokkarnir hafi ekki á Alþingi nákvæmlega jafnmarga þingmenn og þeir eiga að hafa miðað við kjósendatölu sína í landinu öllu. Og þessir menn segja: Það er aðalatriðið, að þetta komi rétt út fyrir flokkana, og þess vegna verður réttur byggðarlaganna að víkja fyrir rétti flokkanna. Það verður að nema byggðaréttinn burt til þess að auka líkurnar fyrir því, að flokkarnir fái sinn rétt. Þetta eru tvær stefnur í kjördæmamálinu, byggðastefnan og flokkastefnan. Menn geta kallað þær öðrum nöfnum, ef þeir vilja, en þarna liggur grundvallaratriðið í öllu málinu. Annars vegar eru þeir, sem vilja eins og áður byggja á byggðarlögunum og rétti fólksins í þeim. Hins vegar eru hinir, sem vilja miða stjórnarskrána og kosningalögin fyrst og fremst við flokkana og þeirra hagsmuni og hitt verði að víkja. Það er eins og áður hefur verið sagt, annars vegar eru þeir, sem líta þannig á, að það sé eðlilegast, að flokkarnir í landinu lagi sig eftir stjórnarskipuninni og byggðarlögunum, en hins vegar eru hinir, sem vilja laga stjórnarskipunina eftir flokkunum, - sem ekki sjá neinn fastan punkt í þjóðlífinu yfir höfuð nema flokkana, - eins og þeir þá líka eru nú fastir eða hitt þó heldur, sífelldum breytingum undirorpnir. Sannleikurinn er sá og það mun eiga eftir að koma betur í ljós framvegis, að það er stórfellt óheillaspor að yfirgefa byggðastefnuna í kjördæmamálinu og taka nú upp á því að miða hér fyrst og fremst eða svo að segja einvörðungu við flokkasjónarmiðin. Þó að það sé sagt núna af forráðamönnum þessa máls, að þeir vilji taka tillit til byggðanna, nokkurt tillit, með því að hafa þó sjö hólf, þá er því jafnframt lýst yfir, að þetta sé aðeins áfangi, lokamarkmiðið, eina réttlætið sé það, að allir hafi flokkarnir þingmannatölu í samræmi við kjósendafjöldann. Og það þýðir, að lokatakmarkið í hugum allra þessara manna hlýtur að vera það, að landið verði raunverulega - raunverulega, segi ég, hvort sem það verður formlega eða ekki - eitt kjördæmi að lokum, ef það þarf til þess, að allt verði rétt frá sjónarmiði flokkanna. Þetta þýðir, að þeir geta fallizt á það, að fólk í afskekktari byggðarlögum landsins kjósi tiltölulega fleiri þingmenn en þeir, sem búa í þéttbýlustu héruðunum, þ.e.a.s., þeir geta fallizt á þetta því aðeins og á meðan þetta fólk kýs flokkana í nákvæmlega sömu hlutföllum og fólkið á þéttbýlissvæðunum gerir. Ef þetta fólk, sem býr víðs vegar í fjarlægari héruðum frá höfuðborginni, tekur upp á því að treysta einum flokki betur, en öðrum fyrir sínum málum, þá hlýtur sá flokkur að hafa tiltölulega fleiri þingmenn miðað við kjósendatölu en aðrir. En þá koma bara þessir menn, sem núna standa fyrir kjördæmabreytingunni og segja: Nú er aftur orðið ranglæti, nú er aftur orðinn skakki í þessu máli, sem þarf að jafna og þá verður aftur rokið í stjórnarskrána, eins og við höfum séð að gert hefur verið, ekki einu sinni, ekki tvisvar, heldur þrisvar. Og þannig verður haldið áfram, vegna þess að flokkastefnan í kjördæmamálinu getur ekki leitt til annars en áframhaldandi skrefa í þessa sömu átt, að útþynna gersamlega þann sérstaka rétt, sem fólkið í byggðarlögunum hefur haft. Að vera að tala um það, að einhver flokkur hafi sérstakan rétt í sambandi við fyrirkomulag á kjördæmaskipuninni, er vitanlega ekkert annað, en hrein fjarstæða. Enginn flokkur hefur neinn sérstakan rétt. Allir flokkar hafa sömu möguleika til þess að keppa um hylli þess fólks, sem býr í þessum kjördæmum, með því að sinna málefnum þess. Það má vel vera, að þetta fólk vilji frekar aðhyllast einn flokkinn en annan. Þá er það ekki fyrir það, að sá flokkur hafi nokkur sérréttindi, heldur er það fyrir hitt, að fólkið í þessum byggðarlögum hefur nokkuð sérstakan rétt, sem það notar á þann hátt, að það felur þeim, sem það treystir bezt, forráð sinna mála. Og það er þetta, sem á að taka af mönnum núna með því að breyta kjördæmaskipuninni eins og til stendur. Þetta var um kjördæmamálið, sumpart af því tilefni, sem hv. 3. þm. Reykv. gaf, sumpart vegna þess, að nauðsynlegt er blátt áfram að taka fram þessi atriði einu sinni enn og máske oftar, áður en endanlega verður gengið frá þessu örlagaríka máli. En það voru fleiri punktar, sem hv. 3. þm. Reykv. minntist á, sem ástæða er til þess að rekja örlítið. Það er fyrst þetta, að honum gerðist tíðrætt hér um vinstra samstarf og hverjir hefðu sundrað vinstra samstarfi og slitið vinstra samstarfi. Og hann sagði: Hv. 1. þm. S-M. er frægur fyrir að hafa slitið öllu vinstra samstarfl, sem hann hefur komið nálægt. - Þetta var efni þess, sem hann vildi sagt hafa. En hver var það, sem fyrstur tók spaðann til þess að grafa undan vinstri stjórninni? Hver stakk fyrstu skóflustunguna í sambandi við það verk? Ég ætla, að það hafi verið hv. 3. þm. Reykv., svo að ekki verði um villzt. Það var þessi hv. þm., sem frá öndverðu vann á móti vinstra samstarfinu innan Alþb. og var því mótfallinn frá byrjun. Og það var þessi hv. þm., sem beitti sér af alefli gegn efnahagslöggjöfinni 1958 og hóf í framhaldi af því stórfellda sókn á vinstri stjórnina í blaði sínu og með öllum hugsanlegum ráðum til þess að koma vinstra samstarfinu fyrir kattarnef. Og honum tókst það með aðstoð þeirra afla, sem núna standa ásamt honum að því að lögleiða nýju stjórnarskrárbreytinguna. Fyrst var unnið saman að því að eyðileggja vinstra samstarfið og síðan að því að búa til nýja samsteypu, sem byrjar með því að tefla fram þeim minnsta, Alþfl., og láta hann leggja til ráðh. Síðan átti að byggja upp í kringum þennan litla kjarna hina nýja valdasamsteypu á stjórnarskrármálinu og þeirri stefnu í efnahagsmálum og fjárfestingarmálum, sem er grundvöllurinn fyrir því, sem nú er verið að gera. Og þetta gerist smátt og smátt. Einn liðurinn er sá að reyra þetta núna fastar saman eftir kosningarnar með því að gera nú allsherjar bandalag um allar aðaltrúnaðarstöður þingsins og allt, sem máli skiptir í því sambandi og svo er meiningin að halda áfram, ef þessir menn fá að ráða, ef ráðin verða ekki tekin af þeim. En um það veit enginn. Það gæti orðið. En það er alveg ljóst, hvað verið er að fara og hafi einhver verið í vafa um það, að hverju stefnt er, til að mynda af hendi hv. 3. þm. Reykv., sem hefur nú sölsað undir sig öll ráðin í Alþb., sem kallað er, kannske haft þau allan tímann, ég veit það ekki, - hafi einhver verið í vafa áður, þá getur enginn verið í vafa lengur. Hann lýsti því hér með fjálglegum orðum og af mikilli mælsku fyrst, hvað Framsfl. væri óbilgjarn og hefði alltaf verið það, það hefði eiginlega aldrei verið hægt að tjónka neitt við framsóknarmenn. Þeir hefðu viljað öllu ráða og öllu ráðið, skildist mér og slíkt hefði hlotið að enda með skelfingu. Það hefði hlotið að enda þannig. Við skulum nú athuga fyrst, hvernig þessi fullyrðing, - við vitum, í hvaða skyni hún er flutt, við sjáum allir, hvert stefnt er, - en við skulum athuga, hvernig hún fær staðizt. Hvað hefur verið sagt um þetta mál áður, úr þessum sömu herbúðum? Hefur því verið haldið að mönnum, að Framsfl. hafi ráðið öllu í vinstri stjórninni, t.d. núna síðast? Hefur því yfir höfuð verið haldið að mönnum? Ekki hef ég orðið var við það. Ég hef orðið var við hitt, að forustumenn úr flokki hv. 3. þm. Reykv. hafa bókstaflega ætlað að rifna af monti yfir því, hvað þeir hafi komið miklu til leiðar í samvinnunni við Framsfl. og hvað þeir hafi ráðið miklu. Raunar allt, sem nýtilegt hafi verið framkvæmt og hafi hreint ekki verið svo lítið, hafi þeir gert, þeir hafi ráðið því, þeir hafi komið því í framkvæmd. Heldur kemur þetta illa heim við þessar fullyrðingar hv. 3. þm. Reykv. nú, enda vitum við ákaflega vel, af hverju hv. 3. þm. Reykv. er að gera sig broslegan með því að halda þessu fram. Þetta er bara vegna þess, að hann vill vinna með öðrum en framsóknarmönnum. En hverjir þessir aðrir eru, það er nú líka farið að skína nokkuð greinilega í það, hefur raunar gert áður, því þegar þessi hv. þm. hafði lokið því að lýsa frekju Framsóknar, sem kalla mætti og því, að hún hafi öllu ráðið og þeir engu fengið ráðið, sem þó gerðu raunar allt, eftir því sem upplýst hefur verið áður, þá tók hann sér fyrir hendur að gera grein fyrir því, hvað væri vinstri stjórn og hvað væri vinstri samvinna. Og niðurstaðan af þeim kafla var ósköp einföld. Hún var þessi: Það geta alveg eins verið vinstri stjórnir með sjálfstæðismönnum eins og framsóknarmönnum, alveg eins með íhaldinu og Framsókn, ef maður vildi orða það á því máli, sem áður tíðkaðist. Það gæti alveg eins verið vinstri stjórn. Það færi bara eftir því, hvað gert væri og aðallega eftir því, hverjir væru í stjórninni með íhaldinu. Og þá var það svona fyrir kurteisis sakir, að hv. 3. þm. Reykv. talaði um verkalýðsflokkana og sagði, að ef Sósfl. og Alþfl. væru báðir með, þá væri það víst áreiðanlega vinstri stjórn, þó að íhaldið væri þriðji aðilinn og vinstra samstarf væri það alveg hreinlega. Hann hafði Alþfl. með fyrir kurteisis sakir eða af einhverjum hagkvæmisástæðum í bili. En niðurstaðan af öllum þessum hugleiðingum hjá hv. þm. varð hreinlega sú, að ef kommúnistar væru í stjórn, þá væri það vinstri stjórn, hvað sem hún gerði og með hverjum sem það væri. Hvers vegna er verið með þessar útlistanir? Hvers vegna var þetta ekki sagt fyrir kosningarnar? Ég hef aldrei heyrt þetta fyrr. Fyrir kosningarnar var alltaf verið að tala um vinstra samstarf eins og hugsjón af hendi Alþb., einhverja sérstaka hugsjón. Og ég held, að allir, sem hlustuðu á það, hafi staðið í þeirri meiningu, að það þýddi samvinnu vinstri flokkanna, sem kallaðir hafa verið og alveg áreiðanlega. En nú heyrum við allt annað. Vinstri stjórn, það er sem sagt hver sú stjórn, sem kommúnistar eru í, það mundi vera túlkuð vinstri stjórn. Og þá getum við svona hér um bil séð, hvaða hlut þeir ætla sér, ef í það fer, þessir menn, sem fara víðs vegar um landið og vilja láta kjósa sig á þing sem alveg sérstaklega einlæga, skelegga forustumenn fyrir vinstra samstarfi og engum öðrum sé hægt að treysta í því sambandi. En þetta kemur okkur ekkert á óvart, sem til þekkjum, þó að þetta hafi ekki komið svona greinilega fram áður, svo að ég minnist þess. Þetta er bara staðfesting á því, sem við höfum sagt þjóðinni undanfarið. Við höfum sagt þjóðinni, að þau öfl innan Alþb., sem rifu niður vinstra samstarfið, hafa raunverulega verið að vinna að því að koma upp samvinnu með Sjálfstfl., fyrst í gegnum kjördæmabreytinguna, síðan í gegnum þá fjárfestingar og efnahagsstefnu, sem á að koma á eftir. Hér er bara hreinlega staðfesting á þessu, eins greinileg og verða má, fram komin. Hitt er svo aftur annað mál, hvort úr þessu verður, því þó að hv. 3. þm. Reykv. hafi undanfarið viljað þetta og vilji þetta enn, þá hefur hann ekki ævinlega ráðið og sérstaklega er alveg óvist, hvort megin þorri þess fólks, sem enn hefur kosið Alþb., ljær máls á því að fylgja því áfram, eftir að það er ljóst orðið, hvað forustumenn Alþb., sem nú ráða þar öllu, meina með vinstri stefnu og vinstra samstarfi og hvert þeir yfir höfuð eru að fara. Þannig er svo langt í frá, að þó að menn langi í eitt og annað og þó að það virðist kannske í dag ekki alls ólíklegt, að slík óskhyggja gæti rætzt, þá er alveg óvíst, hvað framtíðin ber í skauti sínu í þessu efni. Það er alveg óvíst. Línurnar eru að skýrast meir og meir í þessum efnum. Það eru byrjaðar breytingar í þjóðmálum landsins og sú þróun, sem vottar fyrir, getur mjög auðveldlega haldið áfram og sett strik í reikninginn hjá þeim aðilum, sem fyrir löngu eru búnir að leggja áætlun langt fram í tímann um það, hvað eigi að koma út úr öllu þessu. En viljinn er augljós og eftir þennan dag er hann enn augljósari, en hann hefur áður verið. Að lokum svo aðeins eitt atriði til viðbótar, sem ég vil minna á. Ég minnti hér á það, hvernig kosningabaráttan var háð og hverju haldið var fram í kosningunum, fór þar að vísu ákaflega fljótt yfir sögu. Og ég minnti á í því sambandi, hvað farið væri að gerast nú hér á Alþingi um samstarf flokka og samsteypur og annað slíkt, val í trúnaðarstöður með meiru og ég skal ekki endurtaka það, sem ég sagði um þetta hér í dag. En hv. 3. þm. Reykv., talsmaður stjórnarliðsins og stjórnarskrárliðsins, sagði, að þetta væri allt ákaflega eðlilegt og bara það, sem menn hefðu átt að búast við og þetta væri í raun og veru sjálfsagður hlutur. En ég segi: Ef þessir menn töldu það alveg eðlilegt og sjálfsagðan hlut, að þetta þing hlyti að byrja með algerri samstöðu þessara þriggja flokka um val í trúnaðarstöður og allt annað, ef þeir hefðu álitið, að það hlyti að byrja með því, að Alþýðubandalagsmenn t.d. kysu Bjarna Benediktsson, hv. 1. þm. Reykv., sem forseta sameinaðs þings, og að Sjálfstfl. aftur kysi forráðamenn Alþb. til æðstu trúnaðarstaða í þinginu og það yrði þannig algert samstarf um málefni og afgreiðslu þingmála, hvers vegna sögðu þeir þá þjóðinni, að það væri verið að kjósa t.d. um vinstra samstarf, það væri verið að kjósa um herferð gegn kommúnismanum, eins og Sjálfstfl. hélt fram. Hvers vegna sögðu þeir þetta í kosningunum, ef þeir höfðu hitt í huga? Það er spursmálið. Og ef þeir álíta nú það sem algerlega sjálfsagðan hlut, eins og líka er, að það eigi að snúa sér að stjórnarskrármálinu og samþykkja það eða fella á þessu aukaþingi fyrst og fremst, - ef þeir álitu það fyrir fram sjálfsagt, að þannig ætti að halda á málum og ekki taka neitt annað fyrir, hvers vegna sögðu þeir þá ekki þjóðinni, að það ætti að kjósa um stjórnarskrármálið til þessa aukaþings og hún ætti fyrst og fremst að taka afstöðu til þess, því að það væri málið, sem yrði afgr. núna á þessu aukaþingi, og annað ekki? Hvers vegna sögðu þeir þjóðinni ósatt? Hvers vegna reyndu þeir að gefa alranga mynd af ástandinu með því að segja mönnum að kjósa til svona aukaþings um flokkastefnur, um það, hvort það ætti að vera vinstri stjórn eða ekki vinstri stjórn, um það, hvort það ætti að halda uppi herferð gegn kommúnismanum, eins og Sjálfstfl. lagði mikla áherzlu á, o.s.frv.? Hvers vegna komu þeir ekki hreinlega fram gagnvart þjóðinni og sögðu, um hvað átti að kjósa og hvað það var, sem þeir ætluðu að gera? En það var það, sem þeir ekki gerðu og það var það, sem ég gagnrýndi alveg sérstaklega í minni ræðu hér í dag og gagnrýni enn og sýnir, að þeir víssu, að það mundi ekki vera hægt að fá raunverulega nægilegan stuðning við það, sem þeir ætla að gera í stjórnarskrármálinu, ef drengilega var að öllu farið. Þess vegna var gripið til þess ráðs að reyna að merja út meiri hluta með málinu á röngum forsendum í flokkaviðjunum. Og það er þetta, sem ástæða er til þess að gagnrýna og það er þetta, sem veldur því, að það er alveg eðlilegt og skylda þessa þings að reyna að finna leiðir til þess, að þjóðin geti raunverulega sagt skoðun sína um kjördæmamálið án þess að blanda því inn í viðhorf til flokkanna eða önnur óskyld mál.



Herra forseti. Það eru nokkur orð út af því, sem hv. 1. þm. S-M. (EystJ) sagði. Hv. 1. þm. S-M. spurði, hver það hefði verið, sem hefði stungið fyrstu skóflunni til þess að eyðileggja vinstri stjórnina og vildi beina því til mín, að ég hefði verið að eyðileggja hana með þeirri afstöðu, sem ég tók í maí 1958 varðandi efnahagslöggjöfina. Það er dálítið einkennilegur mælikvarði og einkennilegur prófsteinn, sem hv. 1. þm. S-M. leggur á afstöðu til vinstri stjórnar og vinstri stefnu. Hans afstaða virðist vera sú, að menn séu með vinstra samstarfi, svo framarlega sem menn beygja sig fyrir Framsókn, þegar hún leggur ákaflega mikla áherzlu á einn hlut. Ég álít það fyrst og fremst vera að reyna að varðveita vinstra samstarf, ef menn standa fast á því að framfylgja vinstri stefnu. Eitt af því, sem þarna var deilt um, var, hvort horfið skyldi frá þeirri verðstöðvunarstefnu, sem vinstri stjórnin frá upphafi hafði beitt sér fyrir og Alþb. alveg sérstaklega stóð fast á, en Framsfl., af því að hann hefur alltaf verið „interesseraður“ í verðbólgu á Íslandi, vildi að horfið væri frá og tekin upp sú stefna, sem þá var byrjað á mjög í okkar óþökk allra Alþýðubandalagsmanna, að hverfa frá verðstöðvunarstefnunni og láta verðbólguna byrja á ný, með þeim afleiðingum, sem það hafði. Og hvað gerði ég í þessu sambandi? Ég varaði við þessu. Ég varaði mjög ýtarlega við þessu í umr. hér í þessari hv. d., þar sem ég einmitt sagði Framsfl., það má segja kannske, til syndanna, hvað hann væri óbilgjarn í sínu samstarfi við verkalýðsflokkana um að taka ekki nægilegt tillit til þeirra vilja, m.a. vegna þess, hvað hann var sterkur sem þingflokkur, þó að hann væri veikari, en báðir hinir hvað atkvæðatölur snerti við þær kosningar, sem gáfu hins vegar ekki rétta mynd af hans fylgi. Það var þess vegna einmitt að minni hálfu verið að vara við því, að þarna væri verið að stíga skakkt spor og það var af umhyggju fyrir vinstri stjórn og vinstra samstarfi. Ég hafði áður gert þetta sama án þess að gera það opinberlega. Ég varaði líka við þessu innan vébanda vinstri stjórnarinnar, þegar núverandi Seðlabanki var settur á stofn og öll sú vitleysa gerð og allt það einræðisskipulag, sem í sambandi við það er. Við skulum ekki fara að rekja það allt saman hér. En það er hægt að rekja það, hvenær sem vera skal og það var ekki gert vegna þess, að ég vildi vinstri stjórn feiga, heldur vegna þess, að ég vildi vinstri stjórn góða. Og hv. þm. Framsfl. þyrftu kannske ekki að vera að flytja hér till. núna viðvíkjandi húsnæðismálunum og öðru slíku, svo framarlega sem það hefði verið eitthvert vit í því, hvernig bankamálunum hefði verið ráðið til lykta, þegar vinstri stjórnin gerði það vorið 1957. Ég vísa því þess vegna algerlega frá mér. Sá maður, sem frá upphafi gat aldrei hugsað sér að vera til lengdar í stjórn með okkur, var hv. 1. þm. S-M., enda var það honum svo erfitt vegna hans eðlis. Hann er það afturhaldssamur, hann unir aldrei til lengdar án þess að eyðileggja slíka stjórn á endanum, enda tók hann alveg réttilega fram, að ég hefði sýnt fram á, hvernig hann hefði farið að við allar þær stjórnir, sem hefðu verið eitthvað í þá át, og gat ekki hrakið eitt einasta af því. Hann drap vinstri stjórnina á nákvæmlega því sama sem hann drap allar hinar, á hagsmunamálum alþýðu, á hagsmunamálum verkalýðsins. Hann heimtaði ýmist gerðardóm, gerðardóm og gerðardóm eða þá löggjöf á Alþ. um að lækka launin. Hann hefur drepið þær allar, svoleiðis. Svo kemur hann og segir, að það séu aðrir, sem séu að drepa vinstra samstarfið eða vinstri stefnu í landinu. Hann spyr og virðist ekki hafa fengið svar við því, - ég er þó búinn að gefa það oft, - af hverju verkalýðurinn hafi alveg sérstaklega verið andvígur einmenningskjördæmunum. Er það nú nokkuð að undra? Ég skal segja honum, hvað einn af okkar ágætu Alþb.-mönnum úti í einu af þeim kjördæmum, þar sem oft hefur verið harðast barizt á milli Framsóknar og Sjálfstfl., sagði í vor, þegar við vorum að ræða þar um undirbúninginn á þessu. Hann sagði: Mikil breyting verður það, þegar maður loksins losnar út úr þessum einmenningskjördæmum. Þá getur einn kjósandi, sem vill kjósa t.d. með verkalýðshreyfingunni, farið að kjósa það bezta, það, sem hann raunverulega vill, hann þarf ekki alltaf að vera að kjósa það skárra af tvennu illu, sem sé annaðhvort Framsókn eða Sjálfstfl. Einmenningskjördæmin hafa verið þannig víðast hvar, að Sjálfstfl. og Framsfl. hafa svo að segja haft helmingaskipti í þeim og það eru þessi helmingaskipti, sem Framsfl. sérstaklega virðist hafa viljað innleiða um allt land eða sem allra víðast. Það væri þá helzt að skilja Reykjavík út undan þeirri blessun, af því að það kemur Framsfl. ekki eins vel þar. Nei, það, sem gerir að verkum, að verkalýðshreyfingin hefur alveg sérstaklega hagsmuni af því að fá stærri kjördæmi, en einmenningskjördæmin eru, er möguleikinn á því að geta sameinað verkalýðshreyfinguna á stærra svæði til stærri átaka um þau verkefni, sem alþýðunni á þessum stöðum eru lífsnauðsyn. Það er einfaldlega til þess að geta sameinað hana betur. Þá er þessi kjördæmabreyting einmitt hvað snertir þessi stóru kjördæmi eitthvert allra þýðingarmesta spor, sem stigið hefur verið í sambandi við lýðræðisþróunina á Íslandi til þess að skapa góðan grundvöll að einingu verkalýðshreyfingarinnar. Hitt er svo annað mál, hversu vel hún kann að nota þann grundvöll. En grundvöllurinn er skapaður með því betur en nokkru sinni var hugsanlegt í sambandi við einmenningskjördæmi. Þá sagði hv. 1. þm. S-M., að Framsókn hefði alltaf verið reiðubúin til þess að semja um kjördæmamálið í vinstri stjórninni. Jæja. Mikið er nú hægt að fullyrða eftir á. Hún var aldrei reiðubúin til að semja og var þó talað við hana um það. Hún passaði meira að segja að slíta stjórnarsamstarfinu og það sem fyrst, áður en nokkuð væri gert til þess að reyna að fara að semja. Hitt skal ég aftur á móti játa, að það má vel vera, að Framsókn hafi verið reiðubúin til að semja, þegar hún var búin að spila öllu út úr höndunum á sér. Þegar hún var búin að svíkja það, sem hún var búin að lofa í vinstristjórnarsáttmálanum, þá hefur hún kannske verið til í það. Þá var það of seint. Ég veit, að það er þetta, sem hv. 1. þm. S-M. alltaf er í vandræðum með gagnvart sinni samvizku og gagnvart ásökunum hans eigin flokks, að hann og aðrir aðalforingjar flokksins eru ásakaðir um að hafa spilað út úr höndunum á þeim möguleikum til samninga og það er rétt. Þeir samningamöguleikar voru búnir að vera, þegar vinstri stjórnin var búin að vera sjálf, þegar Framsókn hafði slitið þeim, en þeir voru til, á meðan vinstri stjórnin var til. Hvernig sýndi svo Framsókn og sérstaklega hennar foringjar þennan hug, að þeir vildu semja, meira að segja eftir að þeir höfðu slitið vinstristjórnarsamvinnunni? Þeir gerðu það þokkalega á flokksþinginu sínu. Út á hvað gekk það? Að stefna skuli að því að koma upp sem flestum einmenningskjördæmum í landinu og afnema landskjörið, afnema uppbótarsætin. Gegn hverjum var þessu stefnt? Var þessu stefnt gegn Sjálfstfl.? Var Framsfl. að sýna sig sem hinn mikli flokkur lýðræðis og vinstri stefnu í landinu, umbótaflokkur, sem bæri hag verkalýðs fyrir brjósti? Var hann að sýna það með því að heimta tóm einmenningskjördæmi á landinu og afnám á landskjörinu? Framsfl. vissi ósköp vel, að landskjörið var frá upphafi eitt af því, sem verkalýðurinn og verkalýðsflokkarnir höfðu barizt fyrir og einmenningskjördæmin voru það, sem þeir höfðu barizt á móti og reynt að fá stærri kjördæmi. Hverjum var verið að bjóða samvinnu? Var það vinstra samstarf, sem var verið að beita sér fyrir á flokksþingi Framsóknar með þessari till. um kjördæmamálið? Nei, það var verið að bjóða Sjálfstfl. samvinnu, sem var vitað að Sjálfstfl. alltaf hafði verið til í. Sjálfstfl. var til í það í kringum 1951–52, ef ég man rétt, eða a.m.k. partur af honum var til í það að koma á eintómum einmenningskjördæmum í landinu og afnema landskjörið. Gæfa verkalýðshreyfingarinnar var sú, að Framsfl. og Sjálfstfl. náðu aldrei saman, á meðan þeir voru svo að segja á sömu skoðun í þessu máli, þó að bæri á milli, hvernig það skyldi vera í Reykjavík. En hvað er það, sem gerist, þegar Framsókn er búin að slíta vinstra samstarfinu? Hún býður Sjálfstfl. upp á samstarf um að koma upp eintómum einmenningskjördæmum í landinu, afnema landskjörið, m.ö.o. reyna að þurrka verkalýðsflokkana út af Alþingi. Þetta var vinstra samstarfið. Það var ekki verið að bjóða Alþfl. og Alþb. samstarf með því að samþykkja þá ákvörðun að stefna að einmenningskjördæmum og afnámi landskjörs, það hlaut hverjum manni á flokksþingi Framsfl. að vera ljóst. Það var verið að bjóða Sjálfstfl. upp á slíkt samstarf. Og hvað hefði framkvæmdin á þessari flokkssamþykkt Framsóknar þýtt. Hún hefði þýtt, - ja, við skulum bara taka sem dæmi núna, að Reykjavik hefði fengið að haldast, - hún hefði þýtt, að verkalýðsflokkarnir hefðu haft tvo menn á Alþingi, Framsókn og Sjálfstfl. hefðu haft helmingaskipti um hin sætin. Þetta var það, sem Framsfl. hugsaði sér sem vinstri lausn, eftir því sem hv. 1. þm. S-M. talar, svona stefna í kjördæmamálinu. Nei, það þýðir ekki fyrir hv. 1. þm. S-M. að koma hér og segja, að vottur af Framsókn hafi verið reiðubúinn til þess að semja. Við munum enn þá eftir hnefahögginu, sem það flokksþing Framsóknar var og hafi verið einhver efi hjá okkur ýmsum um, hvort það bæri að taka höndum saman við Sjálfstfl. um að leysa kjördæmamálið, þá var það Framsóknarflokksþingið, sem gerði út um, að það stóðu allir saman um að leysa málið eins og það var leyst. Svo kom hv. 1. þm. S-M. með það, að það væri óskaplegur fjandskapur við dreifbýlið í öllu því, sem nú væri verið að gera og ég held, að annar hv. þm. Framsfl. hafi jafnvel komið inn á það, að það hafi andað eitthvað köldu til þess frá mér. Mér liggur við að spyrja: Hvernig væri byggðin í þeim þremur landsfjórðungum, sem Framsókn og Sjálfstfl. höfðu í sjö ára ríkisstj. helmingaskipti um að reyna að eyða, ef við, sem nú stöndum í Alþb., hefðum ekki haft forgöngu um það 1944 að mynda þá nýsköpunarstjórn, sem setti stórútgerðina úti um allt land og lagði grundvöllinn að þeim stórútvegi, sem nú á sér stað á Vesturlandi, Norðurlandi og Austurlandi? Hvernig hefði ástandið í þessum landsfjórðungum og þar með dreifbýlinu verið, ef Framsókn hefði fengið að ráða þá, þegar hún bauð Sjálfstfl. samstjórn með sér 3. okt. 1944 og vonaðist með því móti eftir að geta myndað stjórn með Sjálfstfl. einum, bolað báðum verkalýðsflokkunum út úr stjórn og hindrað alla nýsköpun atvinnulífsins? Hvernig skyldi ástandið á Íslandi hafa verið þá, þegar hv. 1. þm. S-M. hélt því fram, að það væri sú hreina vitleysa af þjóðinni að ætla að fara að kaupa sér framleiðslutæki og leit á togarana eins og hvert annað gums, sem enginn vissi hvað ætti að gera við, þegar þeir væru loksins komnir? Ég er hræddur um, að það hafi þvert á móti verið umhyggja Sósfl. fyrir dreifbýlinu, fyrir því fólki úti um allt land, sem vinnur hörðum höndum og þarf að fá góð tæki til þess að vinna með, - ég held það hafi verið sú forsjálni og sú umhyggja, sem bjargaði því, að Framsókn og Sjálfstfl. skyldi ekki takast að eyða byggðum landsins, þegar þeir tóku saman um hernámsstefnuna eftir 1947. Ég held þess vegna, að einhver raunhæfasti grundvöllur, sem hafi verið lagður að uppbyggingunni um allt land, hafi verið lagður þá. Hvað gerði svo Framsókn, þegar hún tók saman við Sjálfstfl. eftir 1949 og þegar þau stjórnuðu ein saman? Ég veit ekki, hvort hv. 1. þm. S-M., sem virðist nú halda, að allt sé vinstri stjórn, ef Framsókn er í því, meinar, að það hafi verið einhvers konar vinstri stjórn, sem tók við þá, en það hefur aldrei verið litið á það þannig. Ég held, að þá hafi nú keyrt um þvert bak um afturhaldið á Íslandi. Og hvernig var hugsað um dreifbýlið? Hvernig var hugsað um dreifbýlið á árunum 1949–56, þegar enginn togari var keyptur handa dreifbýlinu, ekki einn einasti, 5.000 bílar fluttir til landsins og hernáminu skellt á, og hvað gerði hv. 1. þm. S-M. fyrir dreifbýlið þá? Jú, hann gaf bændum og öðrum mönnum úti um allt land ávísanir á herstöðvavinnu suður á Keflavikurflugvelli og hann hafði helmingaskipti við íhaldið um það. Það er þess vegna alveg óþarfi að vera að ráðast á okkur, sem stöndum í Alþb. fyrir, að það hafi skort umhyggju fyrir dreifbýlinu og hagsmunum þess fólks, sem þar starfar. Það eru aðrir hagsmunir, sem Framsókn hefur borið fyrir brjósti, heldur en þeir, hagsmunir þess fólks, þegar hún hefur verið í ríkisstjórn, ekki sízt þegar hún hefur verið í ríkisstjórn með Sjálfstfl. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. S-M. kom inn á, hvað væri vinstri stjórn, þá var hann dálítið að snúa út úr því, sem ég sagði. Ég tók það einmitt fram í sambandi við nýsköpunarstjórnina, að hún hefði nú aldrei verið kölluð vinstri stjórn. Hins vegar það, sem hlýtur að vera alltaf einkenni - og þá endurtek ég það, sem ég sagði í dag - á hverri vinstri stjórn, það er, að hún reki vinstri stefnu, að það takist að knýja fram í henni vinstri stefnu. Það er það, sem hlýtur að vera einkennið. Og það, sem ég lýsti yfir, var, að svo fremi sem báðir verkalýðsflokkarnir bæru gæfu til að standa saman í slíkri stjórn, þá ættu þeir að hafa möguleika til þess að hafa slík áhrif á slíka stjórn, að hún væri raunverulega vinstri stjórn. Og svo spyr hv. 1. þm. S–M.: Hvað er það, sem núna er að gerast? Það, sem raunverulega fyrst og fremst sker úr um, hvort það er íhalds- og afturhaldsstefna uppi í þjóðfélaginu eða ekki, er afstaðan gagnvart lífskjörum almennings. Það eru mörg mál önnur, sem út af fyrir sig menn getur greint á viðvíkjandi hvað sé vinstri, hvað sé hægri, hvað sé framsækið og hvað sé afturhaldssamt, en það, sem er venjulega grundvallaratriðið, þegar á að útkljá um, hvort það sé framsækin stjórn, vinstri stjórn eða annað slíkt eða hvort það sé íhalds- og afturhalds– eða hægri stjórn, það er afstaðan gagnvart lífskjörum fólksins. Sú stjórn, sem stefnir að því að reyna að knýja það fram, að lífskjör almennings séu rýrð, séu gerð verri, hlutur verkamannsins, bóndans, sjómannsins sé gerður lakari, - sú stjórn, sem fylgir slíkri stefnu, það er stjórn, sem stefnir í íhalds– og afturhaldsátt eða vill gerast hægri stjórn. Hins vegar sú stjórn, sem vill vinna að því að bæta lífskjör almennings, gera þau betri, gera hlut hins vinnandi manns í þjóðfélaginu meiri og betri, sú stjórn er venjulega kölluð vinstri stjórn og hennar stefna vinstri stefna. Og hvernig liggja línurnar í íslenzka þjóðfélaginu viðvíkjandi þessu núna? Það kom eins skýrt og greinilega fram og frekast er hægt að hugsa sér. Ég skal taka það fram, ég hef oft tekið það fram, bæði í umr. undir kosningarnar og áður, að vinstri stjórnin gerði margt gott, mjög margt gott og um það, sem hún gerði gott, þar áttu Alþb. og þess forustumenn og þess ráðh. sérstaklega fyrst og fremst miklar þakkir skildar. Vinstri stjórnin vanrækti vissa hluti þrátt fyrir áminningu Alþb. og þessara ráðh., og um þá vanrækslu, hvort heldur við viljum taka hernámsliðið, 15 togarana, kjördæmamálið eða annað slíkt, þar áttu ekki sízt þeir voldugu forustumenn Framsfl., sem í henni sátu, sinn part af sökinni fyrir vanræksluna. Vinstri stjórnin hafði sem sagt gert mjög margt gott og virtist hafa unnið vel að því. Vinstri stjórnin vanrækti vissa hluti og við þykjumst hafa unnið að því að reyna að hindra, að hún vanrækti þá, en ekki getað komið í veg fyrir það. En af hverju sprakk hún? Hún sprakk á því, að Framsfl. heimtaði, að laun almennings yrðu með lögum frá Alþingi lækkuð um 8%. Á því sprakk hún. Hv. 1. þm. S-M. tilkynnti, að ef verkalýðsflokkarnir ekki gengju að svona hlut, þá væri stjórnarsamstarfinu slitið. Á þessu sprakk hún alveg ótvírætt. Það þýðir, ef maður vill nota þá skilgreiningu á hægri og vinstri, sem ég var með hér áðan viðvíkjandi lífskjörum almennings, að Framsfl. heimtaði, að vinstri stjórnin tæki hægri stefnu, skæri niður lífskjör almennings í staðinn fyrir að varðveita þau og jafnvel bæta þau. Og á þessu hafði þessi sami hv. foringi Framsóknar sprengt hverja slíka stjórn, þar sem hann hafði verið í samvinnu áður við t.d. Alþfl., einmitt á slíkum kröfum um launalækkanir, gerðardóm í því sambandi og annað slíkt. Og hverjir voru sammála, eins og sýndi sig eftir á, um, að það skyldi lækka laun með lögum? Sjálfstfl. bauð okkur upp á ríkisstj. á eftir, eins og ég tók fram í dag, um að lækka launin um 6%. Við sögðum nei. Ég segi þetta sérstaklega vegna þess, að ef hv. 1. þm. S-M. heldur, að það sé eitthvað sérstakt, sem við séum að leita eftir að mynda stjórn með Sjálfstfl., þá hefðum við getað það nú þegar, við hefðum getað staðið í þeirri stjórn, ef þið haldið, að það sé okkur keppikefli að vera fyrst og fremst í ríkisstjórn, hvern andskotann sem hún gerir. Við erum alveg ósmeykir við að standa að ríkisstjórn, ef þess er þörf. Við þurfum ekki vegna skulda Sambandsins að fara inn í ríkisstj. Við förum inn í ríkisstj., svo framarlega sem við álítum, að við getum gert þar það mikið fyrir okkar umbjóðendur, fyrir alþýðu þessa lands eða fyrir okkar þjóð í heild, að við viljum taka ábyrgð á slíkri ríkisstj. Við spyrjum þá ekki að því, hver það er, - það er alveg rétt, við erum jafnt reiðubúnir á morgun til að mynda stjórn með Framsfl., ef við næðum samkomulagi um þau mál, sem ætti að gera, eins og við mundum vafalaust mynda stjórn með Sjálfstfl., svo að ég tali nú ekki um Alþfl., þegar við bara næðum samkomulagi um þau mál, sem þarf að gera í slíku þjóðfélagi. En svo að ég viki aftur að því máli, sem vinstri stjórnin sprakk á, 8% launalækkun og því, sem það sprakk á, að við værum í einhverri stjórn með Sjálfstfl. og Alþfl. í dag, 6% launalækkun, hverjir sameinuðust svo á eftir um að lögbjóða launalækkun hér á Alþ., um að stefna í hægri stjórn raunverulega og í hægra stjórnarfar? Þeir, sem sameinuðust um það, voru Sjálfstfl., Alþfl. og Framsfl. Það eru þessir þrír flokkar, sem í því máli, sem fyrst og fremst sker úr um, hver sé höfuðstefna í þjóðfélaginu, hægri eða vinstri stefna, það eru þessir þrír flokkar, sem eru sammála um þetta. Þeir standa saman um þennan niðurskurð. Við stóðum einir á móti honum. Þeir standa meira að segja saman um að lýsa því yfir allir saman, að þeir séu með gengislækkun eftir kosningar. Við erum á móti því. Ég er orðinn það gamalreyndur í íslenzkri pólitík, að ég veit ósköp vel, að þessir flokkar ætla sér í næstu kosningum að slást hver á móti öðrum. En það þarf ekki nema að leggja saman tvo og tvo til þess að sjá, hverjir það eru, sem heyra saman í ríkisstj. Það eru þeir, sem eru sammála um þau grundvallaratriði í stefnu, sem fyrst og fremst öll íslenzk pólitík markast af og það eru efnahagsmálin. Þeir, sem eru sammála um að skera niður við almenning í landinu, skera niður laun þess vinnandi fólks, þeir koma til með þrátt fyrir allt sitt lýðskrum í kosningum að taka saman eftir þær kosningar, vegna þess að það verður málið, sem átökin verða um. Ég veit, að Framsfl. er svo sem reiðubúinn til þess að tala óskaplega mikið „vinstri“ fyrir þessar kosningar og þetta er sá eini sanni vinstri flokkur og allt saman slíkt. Af hverju? Af því að hann ætlar að reyna að útvega sér dálítið betri aðstöðu til helmingaskiptanna við íhaldið, þegar hann fellst á gengislækkunarstjórn, launalækkunarstjórn með því eftir næstu kosningar. Það er aðeins um þetta, sem er verið að bitast. Það dugir engin hræsni við okkur í því. Við þekkjum of vel, hvernig þeir haga sér. Þess vegna er ekki vert, að við förum að ræða þau mál nú. Það verður líka kannske komið að þeim á þinginu einhvern tíma áður en lýkur, svo að það er ekki viðkunnanlegt. Ég vildi aðeins segja þetta af því tilefni, sem hv. 1. þm. S-M. gaf í sínum svörum.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. vildi ekki viðurkenna, að hann hefði stungið fyrstu skóflustunguna í því verki að grafa undan vinstri stjórninni. Hann sagði, að það hefði strandað á kauplækkunarkröfum Framsfl. Framsóknarmenn gerðu till. í efnahagsmálum, sem voru miðaðar við, að fallið yrði frá nokkrum vísitölustigum. Það þótti góð pólitík að falla frá vísitölustigum sumarið 1956, af því að þá var meining hv. 3. Reykv., að vinstri stjórnin skyldi lifa í bili. En þegar búið var að ákveða, að henni skyldi slitið, þá var það orðin kauplækkun og áníðsla á verkalýðnum að gera það sama og gert var með þeirra samþykki 1956. Svo kemur spurningin: Hefur alþýða manna í landinu grætt á því, að vinstra samstarfinu var slitið? Ég segi nei. Það hefði verið heppilegra fyrir alþýðu í landinu, að þessu samstarfi hefði verið haldið áfram og þær till. framkvæmdar, sem Framsfl. lagði fram. Hv. 3. þm. Reykv. sagði ýmislegt um kjördæmamálið út af því, sem ég lýsti eftir. Ég lýsti eftir því, hverjir væru sérstakir hagsmunir verkalýðsins í landinu í sambandi við þá kjördæmabreyt., sem nú ætti að innleiða, miðað við þær till., sem Framsfl. hefði gert. Hv. þm. svaraði þessu algerlega út í hött og fór að ræða hér um einmenningsfyrirkomulagið og afstöðu verkalýðsins. Nú veit hv. 3. þm. Reykv. það vel, að við höfum boðið upp á miðlunartill. í þessu máli og það er þess vegna enn algerlega óleyst verkefni að gera grein fyrir því, hvað gat verið raunverulega í vegi fyrir því, að samkomulag næðist á þeim grundvelli, sem Framsfl. lagði til í miðlunartillögum sínum. Hv. þm. var aðeins að víkja ofur lítið að útjaðri þessa máls með því að segja, að það þyrfti að setja upp stór kjördæmi, til þess að verkalýðurinn hefði veruleg áhrif í kosningum. En þetta er vitanlega hinn herfilegasti misskilningur eða mistúlkun, vegna þess að það eru áreiðanlega sízt minni áhrif, sem verkalýðurinn getur haft í héraðakjördæmunum, en með því fyrirkomulagi, sem nú er stefnt að. Og getur hver sagt sér þetta sjálfur með því að íhuga, hvernig ástatt er að þessu leyti. Þá sagði hv. þm., að Framsfl. hefði aldrei verið reiðubúinn til þess að semja um kjördæmamálið. En þetta er algerlega rangt hjá hv. þm., af þeirri einföldu ástæðu, að Framsfl. lýsti því ætíð yfir, að hann vildi semja um kjördæmamálið á þeim grundvelli, að héraðakjördæmin héldust, en bæta þm. við í þéttbýlinu og mundi á það vilja fallast, að uppbótarsætin stæðu áfram. Þessu var margyfirlýst og þetta vissu leiðtogar hinna flokkanna mjög vel og geta því á engan hátt með rökum skotið sér á bak við fullyrðingar um annað. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að það hefðu verið kommúnistar, sem hefðu haft forgöngu um stórútgerð úti um land. Ég ætla ekkert að fara að hafa af þeim í því, en hitt vil ég fullyrða, að það hefði aldrei tekizt að dreifa togaraflotanum út um land á nýsköpunarárunum, ef ekki hefðu komið til áhrif frá framsóknarmönnum til þess að kveða niður þær raddir í nýsköpunarflokkunum, sem ekki vildu dreifa togaraflotanum. Og ef Framsfl. hefði ráðið eftir stríðið, þá hefði mun meira af gjaldeyri landsmanna verið lagt til hliðar til uppbyggingar, en gert var og voru till. frá Framsfl. um að leggja mun meira af gjaldeyrinum til raunverulegrar nýsköpunar, en gert var. Varðandi dreifbýlið, varnarliðsvinnuna og Framsfl., þá er því til að svara, að fyrir forgöngu framsóknarmanna var fækkað í varnarliðsvinnunni úr rúmlega 3 þús. manns niður í rúmlega 1 þús. manns, sem það var komið niður í, áður en vinstri stjórnin var sett á fót. Við þurfum því síður en svo nokkurn kinnroða að bera í sambandi við það mál. Og þessar þúsundir höfðu farið í atvinnulíf landsmanna, án þess að nokkurt atvinnuleysi kæmi til. Varðandi stjórnarsamstarf og ekki stjórnarsamstarf vil ég segja, vegna þess að ég hef ekki tíma til að ræða það nánar, að mér er það algerlega ljóst, að ef ekki hefði þurft að kjósa, ef ekki væru kosningar fyrir dyrum, þá væri hv. 3. þm. Reykv. búinn að koma því fram innan Sósfl. að mynda stjórn með Sjálfstfl. Og það er eingöngu af því, að hann hefur ekki þorað að gera þetta fyrir kosningarnar, að þetta hefur ekki þegar átt sér stað. Og menn skulu taka eftir því, að ef honum tekst þetta, - ég segi ekkert um, að honum takist það, því að það er eins og ég sagði hér í ræðu minni í dag, það getur margt skeð á langri leið og jafnvel líka á stuttri leið, jafnvel margt skeð til haustsins eða til næsta vetrar og það er þess vegna alls ekki víst, að hv. 3. þm. Reykv. takist að koma þessari sérkennilegu hugsjón sinni um vinstra samstarf í framkvæmd, - en ef honum tekst þetta, þá mundi sannarlega ekki verða horft í að slaka til um eins mörg vísitölustig og þyrfti til þess að koma stjórninni saman og það mundi þá ekki verða kölluð kauplækkun. Ég mun síðar í þessum umr. ræða nokkuð um þá stefnu í efnahagsmálum, sem einmitt tengir saman hugsunarhátt hv. 3. þm. Reykv. og þeirra, sem mestu ráða í Sjálfstfl. og er undirrót þeirrar meginlínu, sem nú er komin upp í íslenzkri pólitík, en það er m.a. fjárfestingarstefnan, sem þeir eiga sameiginlega.