Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 542 var flutt frv. til l. um sérstakan frádrátt á sköttum tapaðra skulda vegna skuldaskila bátaútvegsins. Eins og hv. þm. er kunnugt, hafa ýmsir orðið fyrir tjóni í sambandi við skuldaskil bátaútvegsins. Koma þar sérstaklega til greina ýmis iðnfyrirtæki, sem átt hafa skuldir hjá þeim mönnum, sem neyddust til að fara í skuldaskil. Frv. gerir ráð fyrir því, að leyft verði að draga skuldatöp atvinnufyrirtækja frá skattskyldum tekjum við allt að fimm næstu áramót, eftir að skuldaskilum lauk, og þá jafnstóran hluta tapanna í hvert skipti. - Þá er og í 2. gr. gert ráð fyrir því, að eignatap vegna skuldaskilanna, sem heimilt er að afskrifa samkvæmt 1. gr. þessara laga, skuli og koma til frádráttar skattskyldri eign, sbr. lög nr. 22 1950. Fjhn. þessarar deildar hefur samþykkt að mæla með frv. eins og það kom frá hv. Ed.



Herra forseti. Frv. þetta er í raun og veru um breyt. á l. nr. 84 23. júní 1936, þó að á þskj. 615 sé talið, að það sé breyt. á l. nr. 36 frá 1911. En menntmn. Ed., sem fjallaði um málið í þeirri hv. þd., fannst eðlilegra að fella niður l. frá 1936 og fella þessi ákvæði inn í h frá 1911, og sé ég ekki, að neitt sé við það að athuga, að svo sé gert. Breytingin frá l. nr. 36 má segja að sé ekki mikil. Aðalatriðið er það, að kandidatar frá Háskóla Íslands hafa forgangsrétt til kennslu í framhaldsskólunum, og svo hefur verið bætt við nýju ákvæði, sem kemur til af því, að B.A.- deild hefur verið sett við skólann. Að öðru leyti má um þessa breytingu segja, að samkomulag hefur orðið milli háskólans og sambands kennara, og mælir menntmn. Ed. með því, að frv. verði samþ. eins og það liggur hér fyrir frá þeirri deild. Vil ég að lokum taka það fram, að ég legg til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég hef af hv. fjhn. verið beðinn um að fylgja þessu máli úr hlaði með nokkrum orðum, og get ég um það að mestu vísað til þeirrar grg., sem málinu fylgir. Það hefur áður verið heimilað að lána úr mótvirðissjóði til þessara þriggja fyrirtækja, sem hér er um að ræða, 120 millj., eins og þær upplýsingar, sem frv. fylgja, bera með sér, en þetta hrekkur skammt. Það er búið að láta 75 millj. af þessum 120 millj., en þessar framkvæmdir þurfa á næsta ári á stórfé að halda, ég er því lagt til í þessu frv., að ríkisstj. verði á næsta ári heimilað að lána þeim enn fremur 95 millj. Og verður þá, ef þetta frv. verður að lögum, búið að láta til þessara fyrirtækja 215 millj. Það hefur orðið að samkomulagi að korna þessum fyrirtækjum upp með því að lána þeim fé úr mótvirðissjóði, og er gert ráð fyrir að lána þeim jafnt í samræmi við stofnkostnað bæði úr mótvirðissjóði og af beinum Marshalllánum. Ég geri ekki ráð fyrir, að þessi heimild, sem nú er gefin með þessu, muni duga, og muni þurfa síðar að lána þeim meira, en þá er gert ráð fyrir, að hægt verði að lána þeim enn meira úr mótvirðissjóði, en eins og nú stendur á í dag þótti ekki fært að leita heimildar um hærri upphæð en þessar 95 millj., enda ætti það að duga til haustsins, þangað til þing kemur saman á nýjan leik. Lánskjörin eru þau hin sömu og stjórnin hefur komið sér saman um að lána til þessara stofnana, og verða þau greidd upp með jöfnum ársgreiðslum, sem kallað er, en ekki jöfnum afborgunum. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum og mun ekki gera neina till. um nefndarskipun, vegna þess að fjhn. hefur tekið að sér að flytja málið, og vænti ég þess, að það komi fram, að málið er flutt af nefnd.



Herra forseti. Það er eitt atriði í sambandi við þetta mál, sem ég vildi leyfa mér að vekja athygli á og leyfa mér að bera fram fyrirspurn um til hæstv. fjmrh. Það stendur í 1. gr., að ríkisstj. sé heimilt að lána fé úr mótvirðissjóði til Sogs- og Laxárvirkjananna og Áburðarverksmiðjunnar h/f. Ég hef áður gert athugasemd við þetta atriði í byrjun þessa þings. Ég benti á það þá, að það væri að mínu áliti mjög varhugavert að slá því föstu í þessum lögum um heimild til handa ríkisstj., á hvern hátt eignaryfirráðin yfir áburðarverksmiðjunni skyldu vera. Áburðarverksmiðjan h/f er ekki til í lögum um áburðarverksmiðju. Það er ekki til fyrirtæki með því nafni í þeim lögum, það er ekki nefnt á nafn á neinum stað, og hingað til hefur yfirleitt ekki verið gengið frá stofnun hlutafélaga með lagasetningu. Og ég vil í þessu sambandi minna hv. þm. á það, sem segir um þessa stofnun í þeim lögum, sem um hana fjalla, þ.e. í 3. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun, er lýtur sérstakri stjórn. Verksmiðjuna má hvorki selja né veðsetja, nema heimild sé veitt til þess af Alþingi.“ - Og það hefur engin heimild verið veitt til þess að breyta þessari 3. gr. Til er í 13. gr. ákvæði, sem ég vil leyfa mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórninni er heimilt þrátt fyrir ákvæði 2. gr. að leita eftir þátttöku félaga og einstaklinga um hlutafjárframlög til stofnunar áburðarverksmiðjunnar og leggja fram til hennar hlutafé úr rekstrarsjóði áburðarsölu ríkisins allt að einni milljón króna. Ef slík framlög nema minnst 4 milljónum króna, leggur ríkissjóður fram hlutafé, sem þá vantar til, að hlutaféð verði alls 10 millj. kr., og skal verksmiðjan þá rekin sem hlutafélag.“ Þetta virðist vera ótvírætt, og þegar rætt var um þetta atriði í fjhn., þá virtist flestum fjhn.-mönnum það vera ótvírætt, að áburðarverksmiðjan væri eign ríkisins, en hins vegar væri rekstrarfélagið hlutafélag.

Hlutafélög eru rekin eftir hlutafélagalögum.

En eftir þessum lögum á þetta hlutafélag aðeins að hafa með höndum rekstur stofnunarinnar, en það er ekki einn stafur um það, að það sé eigandi hennar. Það segir ótvírætt í 3. gr.: „Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun, er lýtur sérstakri stjórn. Verksmiðjuna má hvorki selja né veðsetja, nema heimild sé veitt til þess af Alþingi.“ 
             Ég held, að það sé nauðsynlegt fyrir menn að gera sér það ljóst, að hér er ekki til þess ætlazt, að þessi verksmiðja verði hlutafélag. Það segir í 2. gr., að ríkisstj. sé heimilt að láta reisa og reka verksmiðju til þess að framleiða þær tegundir áburðar, sem eru síðan þar upp taldar. 13. gr. tekur það hins vegar fram, að það sé leyfilegt að leita eftir fé til þess að stofna hlutafélag til að sjá um rekstar hennar, og þar er ekkert tekið fram um þau ákvæði 3. gr., að verksmiðjan sé sjálfseignarstofnun. Hins vegar verðum við að ganga úr skugga um það, hvernig þessu er nú háttað. Það er prinsip-atriði, sem hér er um að ræða af hálfu ríkisins. Þetta er stofnun með 10 millj. kr. hlutafé. Af þessum 10 millj. leggur ríkið fram 6 millj. Það er gert ráð fyrir því, að þessi verksmiðja muni kosta um 108 millj. Ef það er rétt, að þessi verksmiðja sé eign hlutafélags, þá verður það þannig, að ef hún borgar sig vel, þá verður hægt að greiða ríkinu aftur það fé, sem það hefur látið til hennar fara, og síðan hirða hluthafarnir þann arð, sem af rekstri verksmiðjunnar kann að verða. Það þýðir, að þeir, sem þessar 10 millj. kr. eiga, eru þá búnir að eignast þessar 98 millj., sem það kostaði ríkið að koma henni upp, og hirða eftirleiðis þann gróða, sem af henni kann að verða. Nú skulum við gera ráð fyrir því, að þessi verksmiðja sé eign þessa hlutafélags, en sem stendur lítur út fyrir, að meiri hluti hlutafjárins verði eign ríkisins. Nú þarf ekki nema meiri hluta Alþingis til að samþykkja að selja þessu hlutafélagi hluta ríkisins af bréfunum.

Hver tapar, ef tap verður?

ríkið. Ef hæstv. viðskmrh. er ekki svo mikill fjármálaspekingur, að hann sjái, að það getur verið gott að láta gefa sér 98 millj., þá verð ég að segja, að hann er minni spekúlant en ég hef haldið hingað til. Þá vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh.. hvort það sé þannig háttað með það fé, sem verður veitt til þessarar verksmiðju, að það sé gengisklásúla á því. Ég meina, að ef áburðarverksmiðjan verður hlutafélag og gengið verður fellt á nýjan leik, eins og hv. stjórnarflokkar stefna beinlínis að, á þá að gefa áburðarverksmiðjunni eftir þau lán, sem nú er verið að veita henni? Ég býst við, að hæstv. ráðh. hafi gert sér það ljóst, hvað í þessu er fólgið, og mér þætti vænt um, ef hann gæti upplýst þingmenn um það, hvort gengisklásúla er á þessum lánum. Það er rétt fyrir hv. þm. að gera sér það ljóst, hvað hér er á ferðinni. Það, sem hér er verið að gera, er hvorki meira né minna en það, að það er verið að gera samsæri um að ná eignum undan ríkinu og gefa vissum aðilum verksmiðjuna gegn því, að þeir leggi til 4 millj. í fyrirtæki, sem í grg. frv. er gert ráð fyrir að muni kosta 108 millj. Ég vil vekja athygli á því, hvernig farið var að því að ná þessari eign úr höndum ríkisins. Áburðarverksmiðjufrv. var alltaf lagt fyrir Alþingi sem lög um áburðarverksmiðju, sem skyldi vera eign þess. Og það frv., sem síðar varð lög nr. 40 23. maí 1949, var lagt fram sem frv. til laga um áburðarverksmiðju ríkisins og var samþ. sem slíkt við 1. og 2. umr. Síðan er við 3. umr. af núverandi viðskmrh., sem þá hafði áður haft samband við núverandi formann verksmiðjustjórnar, komið fram með brtt., sem nú er 13. gr. laganna. Þetta er gert við síðustu umr. í Nd. Þá er ekki lengur hægt að vísa málinu til nefndar, og þetta er barið í gegn við þá einu umr., sem eftir var. Og þær greinar, sem þessi 13. gr. stangast bókstaflega á við, fást ekki einu sinni lagfærðar, þannig að nú stangast 13, gr. á við 3. gr., þó að hún ætti að koma í veg fyrir ákvæði 2. gr., en það var bara ekki nóg. Þessum ákvæðum um hlutafélag var smeygt inn í frv. á síðustu dögum þingsins sem brtt. við 3. umr., og þannig var ríkið svipt eignum sínum á síðustu og mestu annadögum þingsins. Ég hef tvisvar áður vakið máls á þessu með eignarréttinn og vil nú leyfa mér að biðja fjmrh. að gefa skýlausa yfirlýsingu um það, hverjum hann tilheyrir.

Hvað oft þarf ég að gera það, til þess að hv. þm. skilji?

Ég held, að þær yfirlýsingar ráðherrans hafi ekki nægt til þess að breyta lögunum. Og ég held, að hæstv. ríkisstj. ætti að sýna sig í því að reyna að koma eitthvað við lögin. Nú er eftir þessu frv. litið svo á, að það sé búið að selja þetta fyrirtæki í hendur Áburðarverksmiðjunni h/f, og nú eiga þm. að leggja blessun sína yfir það að lána þessu hlutafélagi svo og svo mikið að eignum ríkisins, til þess að það síðan geti eignazt þær að fullu. Ég álít, að þessi aðferð sé óverjandi, svo að ekki sé sterkar að orði kveðið. Og mér þykir það hart, ef það eru engir aðrir þm., sem líta svo á, að það sé hart að gera slíkar ráðstafanir í nafni þingsins. Ég er sannfærður um, að eigendur hlutabréfanna hafa lagt fram hlutafé sitt í þeirri góðu trú, að þeir væru að eignast verksmiðjuna. Ég vil fá úr þessu skorið. Ég álít, að ríkið eigi að kaupa öll hlutabréfin í verksmiðjunni, og ég vil vekja athygli á því, að ef eigendum hlutabréfanna finnst ástæða til, þá geta þeir skotið þessu til dómstólanna, og þótt þeir yrðu ekki dæmdir eigendur verksmiðjunnar, þá ættu þeir mjög miklar skaðabótakröfur á hendur ríkissjóði, þar sem þeir lögðu fé sitt fram í góðri trú. Svo vil ég einnig taka það fram, að ég álít. að rekstrarfyrirkomulag verksmiðjunnar sé ekki sem heppilegast. Svo virðist sem einn aðilinn í verksmiðjustjórninni ráði þar öllu og geri meira að segja ráðstafanir í trássi við ákvarðanir ríkisstjórnarinnar. Nú er risinn upp ágreiningur um staðarval verksmiðjunnar og áburðarefni það, sem hún á að framleiða, vegna þess að af því getur stafað sprengihætta. Ásgeir Þorsteinsson verkfræðingur hefur ritað um þetta mjög athyglisverða grein, þar sem hann færir sönnur á það, að áburðartegund sú, sem verksmiðjunni er ætlað að framleiða, sé stórhættulegt sprengiefni. Ég er ekki kunnugur því, hvaða áburðartegund hentar bezt íslenzkum landbúnaði, en mér er nær að halda, að er ákveðið var að framleiða þessa tegund áburðar, hafi önnur sjónarmið ráðið meiru en hagsmunir íslenzks landbúnaðar. Við þetta bætist svo, að þegar verksmiðjunni hafði verið valinn staður á Hvaleyri við Hafnarfjörð, komu þangað liðsforingjar úr ameríska hernum til þess að rannsaka staðhætti, og var þá hætt við að reisa hana þar. Svo sýnir það sig, þegar öll kurl koma til grafar, að þeir menn hér á landi, sem standa í nánustu sambandi við amerísku auðhringana, ráða mestu í stjórn verksmiðjunnar. Það eru gerðar ráðstafanir til þess að afla véla í verksmiðjuna, sem framleiða ekki fyrst og fremst áburð, heldur stórhættulegt sprengiefni. Því er lýst yfir af ríkisstj., að verksmiðjan skuli skoðast sem einkaeign þessa hlutafélags. Þetta allt gefur til kynna, að það er verið að taka yfirráðaréttinn yfir verksmiðjunni af Alþingi, til þess ekki fyrst og fremst að framleiða áburð handa íslenzkum landbúnaði, heldur aðallega sprengiefni í þágu Bandaríkjaauðvaldsins. Það er því bezt fyrir hæstv. fjmrh. að hafa sig alveg hægan í þessu máli, því al það er ekki svo þokkalegt samsæri, sem hér er verið að gera.

Veit ekki hv. þm., að þessi áburður hefur verið notaður hér undanfarið og reynzt vel?

Ég skal viðurkenna, að ég er því ekki kunnugur, hvaða áhurðartegundir reynast hér bezt, en hins vegar hef ég hér fyrir framan mig skýrslu þeirra manna, sem bezta þekkingu hafa á þessu máli, og sýnir hún vel, að ég fer hér ekki með neitt fleipur. Ég mun síðar leggja fram brtt. um lækkun á vöxtum af lánunum úr 51/2% í 4%. Ég mun nú láta útrætt um þetta mál að sinni, en vildi gjarnan fá upplýsingar um það frá hæstv. fjmrh., hvort um nokkra gengisklásúlu sé að ræða á lánunum úr mótvirðissjóði.



Herra forseti. Nokkur orð út af ræðu hv. 2. þm. Reykv. - Hann talaði um hina fyrirhuguðu áburðarverksmiðju á alleinkennilegan hátt. Var svo á honum að skilja, að henni væri ætlað að framleiða eina áburðartegund, sem væri alger nýjung og jafnframt stórhættulegt sprengiefni, en þegar ég skaut því að honum, að þessi áburðar hefði verið notaður hér á landi undanfarin ár með góðum árangri, sagðist hann ekki vera því kunnugur, hvaða tegund hentaði bezt íslenzkum landbúnaði. Ég held því, að það hefði verið bezt fyrir hv. þm. að kynna sér betur, hvaða áburðartegund hér er um að ræða. Sams konar áburður hefur verið notaður hér á landi síðastliðin 10 ár. Gengur hann almennt undir nafninu „sprengipétur“. Hefur bændum líkað afburða vel við hann, og er hann nú langsamlega mest eftirsóttur af öllum þeim áburðartegundum, sem hér hafa verið reyndar. Viðvíkjandi aðalefninu í ræðu hv. þm. vil ég benda honum á, að í l. um áburðarverksmiðju er gert ráð fyrir því, að hún geti verið bæði sjálfseignarstofnun og einnig hlutafélag, sbr. 13. gr. laganna, og ef helmild þeirrar gr. er notuð, þá fellur 2. gr. um sjálfa sig, enda er í 13. gr. ákvæði um, hvernig þessum málum skuli háttað, ef heimild þeirrar gr. er notuð. Það hlýtur því hver maður að sjá, að verksmiðjan verður annaðhvort rekin sem hlutafélag eða sem sjálfseignarstofnun. Hitt er svo annað mál, að það getur orkað tvímælis, hvort heppilegra hefði verið, að ríkið ætti verksmiðjuna eitt eða þá í félagi við aðra aðila. En ég held, að ríkisstj. hafi hér farið rétt að, þegar þess er gætt, að hún hefur algeran meiri hl. í stjórn verksmiðjunnar og hefur þar af leiðandi úrslitavald um rekstur hennar. Það er rétt að henda á þá fjarstæðu, sem fram kom hjá hv. 2. þm. Reykv., þegar hann hélt því fram, að ríkið ætlaði að geta hlutafélaginu verksmiðjuna. þetta er alger fjarstæða. Félagið verður að standa skil á öllum þeim peningum, er ríkið lánar til framkvæmdanna. Það tekur á sig alla áhættuna við stofnun og rekstur verksmiðjunnar, og ég vil halda því fram, að þeir einstaklingar og félög, sem fé hafa lagt fram til áburðarverksmiðjunnar, hafi sýnt lofsverðan þegnskap. það er óþarft að taka það fram, að engin gengisklásúla er á láninu úr mótvirðissjóði frekar en á öðru því, sem ríkið lánar hér innanlands. Það má bezt sjá samræmið á málflutningi þessa hv. þm. (EOl) í sambandi við þetta mál, þegar hann í öðru orðinu talar um þau geysilegu hlunnindi, sem félagið hafi orðið aðnjótandi í sambandi við lánsfé, en í hinu orðinu heldur hann því fram, að lánskjörin séu allt of þungbær, og boðar, að hann muni flytja brtt. um að lækka vextina af lánunum.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér inn í þær deilur, sem hér hafa orðið um hina fyrirhuguðu áburðarverksmiðju, en ég verð þó að segja það, að mér finnst dálítið einkennilegur þessi geigur, sem nú er í hv. 2. þm. Reykv., því að ég man ekki betur en hann hafi fyrir nokkru verið því fylgjandi, að byggð yrði miklu stærri verksmiðja en sú, sem nú er fyrirhugað að reisa, og átti hún einmitt að framleiða sömu áburðartegund og þessari er ætlað. Ég vil nú snúa mér almennt að frv. eins og það liggur hér fyrir á þskj. 634. Þegar ákveðið var fyrir þremur árum að ráðstafa miklum hluta mótvirðissjóðs til þriggja tiltekinna fyrirtækja, þá held ég, að það hafi verið ýmissa mál, að með þessari ráðstöfun væri, ef svo mætti segja, nokkuð misskipt ljósinu milli landsins barna, og það í bókstaflegri merkingu. Ég á hér ekki við áburðarverksmiðjuna, því að hún mun koma öllum landshlutum að notum. En það var einnig ákveðið að verja miklu fé til hinna stóru virkjana við Sog og Laxá. Nú er það svo, að þar voru þegar fyrir hendi stór raforkuver fyrir þá landshluta, sem þar eiga hlut að máli. En svo er stór hluti landsins, sem ekki hefur enn verið séð fyrir rafmagni og litlar líkur til, að svo verði gert á næstu árum. Ég held því, að þeir hafi nokkuð til síns máls, sem segja, að stjórnarvöldin hafi sýnt þessum landshlutum helzt til mikla rausn, á sama tíma og ekkert er gert fyrir þau svæði, sem eru algerlega án raforkuvera. En það var tvennt, sem gerði það að verkum, að menn á hinum rafmagnslausu svæðum gátu sætt sig við þessa ráðstöfun. Í fyrsta lagi var það, að í upphafi átti framlagið úr mótvirðissjóði ekki að vera nema 260–270 millj. kr., svo að vonir stóðu til, að eitthvað yrði eftir í sjóðnum.

Ég vil vekja athygli .hv. þm. á því, að fundur á að hefjast í Sþ. kl. 3. Ég vil því spyrja hann, hvort hann treysti sér til að ljúka ræðu sinni á 2–3 mínútum.

Nei, en á svona 5–10 mínútum. - Hitt atriðið var svo, að menn álitu, að þegar þetta fé yrði endurgreitt, mundi því verða varið til að lána til annarra framkvæmda og þá til að framleiða rafmagn annars staðar á landinn. Nú er hins vegar tvennt að gerast. Í fyrsta lagi það, að nú er farið fram á að hækka framlagið til þessara framkvæmda úr 260–270 millj. upp í 350 millj. Þess vegna eru ekki horfur á öðru en að mótvirðissjóðurinn fari allur í þessar stórvirkjanir, og þetta er í sjálfu sér nokkuð alvarlegt mál. Svo er því enn bætt við, að nú er gert ráð fyrir því af ríkisstj., eftir því sem mér skilst á hæstv. fjmrh., að þessi lán frá hinum stóru fyrirtækjum verði endurgreidd mað jöfnum greiðslum, þannig að ekki verða fyrstu árin greiddar að fullu afborganir, sem þeim árum tilheyra, heldur verður þeim jafnað á lánstímann allan, sem þýðir, að fyrstu árin er minna greitt en ella mundi verða. Ég dreg ekki í efa, að þessi fyrirtæki hafi þörf fyrir það, að þannig sé að þeim búið, en ég vil segja það, að önnur fyrirtæki, sem enn er ekki byrjað á þrátt fyrir ríka þörf íbúanna í þeim landshlutum, sem ekkert rafmagn hafa fengið, hafa enn meiri þörf fyrir, að þeim sé séð fyrir einhverju fé til sinna framkvæmda. Þess vegna er ég fyrir mitt leyti mjög óánægður með þessa ráðstöfun. Það má heita undarlegt, ef þessir landshlutar, sem hér standa að og virðast hafa betri skilyrði en aðrir, ættu ekki að geta séð sér sjálfum fyrir það miklu lánsfé, að eitthvað mætti úr þessu draga. Það getur skeð, að við þetta verði ekki ráðið, en ég tel óþarft að gera hlut þeirra, sem ekkert fá nú, lakari með því að draga úr þeim endurgreiðslum, sem eiga að koma fyrstu árin af þessum lánum. En það sér hver maður, að fé, sem ekki verður til ráðstöfunar fyrr en eftir 10, 15 eða 20 ár, kemur engan veginn að sömu notum og það, sem ráðstafa mætti nú á næstunni. - Ég hef veitt því athygli í þskj., að einstakir nm. í n., sem flytur málið, áskilja sér óbundið atkv. um það. Vil ég ekki heldur láta hjá liða að lýsa þeirri afstöðu minni, að ég hef til athugunar að reyna að koma fram breyt. við frv. í þá átt, sem ég hef nefnt. - Fundarhlé.



Herra forseti. Ég sé, að hæstv. fjmrh. er ekki við, og þætti mér vænt um, ef hann væri látinn vita, að ég mundi svara honum nú. Fyrst er það varðandi áburðartegundina. Ég sagði, að ég bæri sjálfur ekki skyn á áburðartegundir og gæti því ekki dæmt um þetta af eigin þekkingu, heldur styddist við aðra og það slík „autoritet“, að taka yrði tillit til þess, sem þau segðu. En þetta var ekki aðalatriðið í ræðu minni, þó að ég vildi benda á hættuna. Heldur hæstv. ráðh., að bæjarstjórn Reykjavíkur hafi frestað eins lengi að taka ákvörðun um staðsetningu verksmiðjunnar og raun ber vitni um, ef það hefði ekki vakað fyrir henni að ganga úr skugga um, hvort þær aðvaranir, sem fram hafa komið, ættu rétt á sér? Hæstv. fjmrh. veit vel, að bæjarstjórnin hefur um nokkurn tíma frestað að taka endanlega ákvörðun í þessu máli, vegna þess að hún hefur viljað velja staðinn vel vegna sprengihættunnar. Hitt, sem ég vildi ræða nánar, er það, sem hæstv. ráðh. sagði varðandi eignarréttinn á verksmiðjunni og yfirráðin yfir henni, því að þar ruglar hann saman hlutunum og virðist ekki hafa lesið lögin. Hann segir, að það geti ekki farið saman, að verksmiðjan sé bæði sjálfseignarstofnun og hlutafélag, og það er rétt. Í 13. gr., sem m.a. mælir fyrir um stjórn verksmiðjunnar, er aðeins vísað til 2. gr., en hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkissjóður leggur fram fé til stofnunar áburðarverksmiðju samkv. ákvæðum fjárl., og er fé þetta óafturkræft. Ef fjárveitingar samkvæmt fjárl. hrökkva ekki til stofnkostnaðar verksmiðjunnar, er verksmiðjustjórninni heimilt að taka það fé, sem á vantar, að láni innanlands eða utan með samþykki ríkisstj. og ábyrgð ríkissjóðs. Áburðarverksmiðjan skal standa straum af vöxtum og afborgunum þessara lána.“ Í 13. gr. segir hins vegar, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. er heimilt þrátt fyrir ákvæði 2. gr. að leita eftir þátttöku félaga og einstaklinga um hlutafjárframlög til stofnunar áburðaverksmiðjunnar og leggja fram til hennar hlutafé úr rekstrarsjóði áburðarsölu ríkisins allt að einni millj. kr. Ef slík framlög nema minnst 4 millj. kr., leggur ríkissjóður fram hlutafé, sem þá vantar til, að hlutaféð verði alls 10 millj. kr., og skal verksmiðjan þá rekin sem hlutafélag.“ M.ö.o., það er skýrt, að 13. gr. á eingöngu við það, að heimilt sé að breyta rekstri verksmiðjunnar þrátt fyrir ákvæði 2. gr., en engar breyt. eru gerðar á 3. gr., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun, er lýtur sérstakri stjórn. Verksmiðjuna má hvorki selja né veðsetja, nema heimild sé veitt til þess af Alþingi.“ Hitt er svo annað mál, að þó að áburðarverksmiðjan sé eign ríkisins og sjálfseignarstofnun, þá er hægt að aðskilja verksmiðjuna sem sjálfseignarstofnun og hlutafélagið, sem rekur hana. Þetta er oft gert. Menn þurfa ekki annað en kynna sér skattskrána í Reykjavík til þess að sjá, að það eru mörg dæmi þess, að eitt hlutafélag sé eigandi fyrirtækisins og annað reki það. En það er í ósamræmi við lögin um áburðarverksmiðjuna, að hlutafélagið sé eigandi hennar, en hins vegar í samræmi við þau, að hlutafélagið reki verksmiðjuna. Þetta er minn skilningur á lögunum, og hann er réttur, enda samrýmist hann bæði 13. ag 3. gr., en hæstv. ráðh. er bara að reyna að breiða yfir það, að skoðanir hans í þessum efnum eru í andstöðu við lögin. Svo fór hæstv. ráðh. að tala um það, að ríkið bara lánaði hlutafélaginu þetta fé og gæti krafizt þess til baka. En hæstv. ráðh. hlýtur að vera það ljóst, að það fé, sem lánað er, getur tapazt, jafnt og það fé, sem lagt er fram sem hlutafé, og ríkið hefur ekki að neinum að ganga, ef hlutaféð er eytt. Og mætti ég spyrja: Ef ríkið á að leggja fram 90 millj. kr. til verksmiðjunnar, hvers vegna leggur það þá ekki þetta fé fram sem hlutafé, svo að það eigi allt hlutaféð nema 4 millj. kr.? Svo sagði hæstv. ráðh., að ríkið gæti ráðið meiri hl. í stjórn verksmiðjunnar. Ég vil benda á það, að samkv. 13. gr. skal stjórn verksmiðjunnar skipuð fimm mönnum. Þrír þeirra skulu kosnir hlutfallskosningu af Sþ., en tveir af einkahluthöfum. Hvað snertir þær 4 millj., sem eru eign Sambands íslenzkra samvinnufélaga og annarra einkahluthafa, þá er þar ekki um nein höft að ræða, svo að yfirráðin yfir því hlutafé gætu komizt í hendur tveggja prívatmanna. Í öðru lagi þurfa þeir þrír, sem Alþ. kýs hlutfallskosningu, ekki að standa saman. Þeir eru kosnir sem einstakar persónur, sem taka afstöðu eftir eigin sannfæringu og máske eigin hagsmunum. Það er ekkert, sem hindrar, að tveir einkahluthafar, sem eiga nú t.d. Cocacola-verksmiðjuna, geti eignazt 4 millj. kr. hlutafé í verksmiðjunni og að einn af þeim þremur, sem Alþ. kýs hlutfallskosningu, hafi náið samstarf við þá. Þá ráða þessir þrír menn verksmiðjunni. Ríkisstj. getur ekki, nema með því að breyta lögunum, skipað þessum þremur fulltrúum sínum fyrir verkum. Engin bönd verða á þá lögð, ef 13. gr. á að vera hærra sett en allt annað í lögunum. En frá 1.–12. gr. er gengið út frá því, að ríkið eigi verksmiðjuna, og samkv. ákvæðum þeirra gr. hefur ríkisstj. allt vald yfir verksmiðjunni. En ef 13. gr. á að vera rétthæst, eins og hæstv. ráðh. vill, þá er stuðlað að því, að þessir einstaklingar geti ráðið yfir verksmiðjunni. Ég vil benda á sem dæmi, að bæjarstjórnin á Ísafirði á meiri hl. af hlutabréfunum í togarafélaginu þar. Bæjarstjórnin kýs þrjá fulltrúa í stjórn félagsins, en einkahluthafar tvo. Nú vill svo til, að sjálfstæðismenn ráða yfir einkahlutafénu og fá með því móti tvo menn kosna í stjórn togarafélagsins, og svo fá þeir einn af þeim, sem bæjarstjórnin kýs. Ef þessir þrír menn standa saman, þýðir það, að bæjarstjórnin getur ekki ráðið yfir félaginu nema með því að gera sérstakar ráðstafanir. Það er auðvelt að breyta þessu með því að setja inn í lögin, að þrír fulltrúar Alþ. skuli leggja það undir dóm ríkisstj. eða Alþ., hvaða afstöðu þeir eigi að taka. En þegar 13. gr. var smeygt inn, var ekki hugsað um þetta, hún var hugsuð eftir sjónarmiðum þeirra einstaklinga, sem ætla sér að klófesta verksmiðjuna. Þá er það varðandi það atriði, að engin klásúla er um gengi. Það þýðir, ef krónan fellur, - og hæstv. ráðh. veit, að það hefur verið í undirbúningi að fella gengið, - að verið er að strika út um leið lánin, sem áburðarverksmiðjan fær. Það er verið að gefa hlutafélaginn féð. Og við, sem höfum séð, hvernig krónan hefur fallið undanfarið, erum ekki svo bjartsýnir, að okkur detti í hug, að hún falli ekki meira, sérstaklega þegar þess er gætt, að það eru nú erlendir aðilar, sem ráða gengisskráningunni. Ég læt þetta nægja varðandi þessi atriði. Ég held, að það sé ótvírætt, að skilningur hæstv. ráðh. sé rangur og að breyta þurfi lögunum eða láta dómstólana skera úr um þetta. Þá er það varðandi vextina. Ég álít, að rétt að hafa vextina 4%. Það er það hæsta, sem hægt er. Ég hef ætíð hugsað mér, að til þess að koma landinu að fullu gagni, þyrfti áburðarverksmiðjan að vera stórfyrirtæki, sem framleiddi hæði fyrir innanlandsmarkaðinn og til útflutnings. En það er ljóst, að frumskilyrði þess, að hún verði samkeppnisfær á útlendum mörkuðum, er, að hún fái fjármagn með lágum vöxtum. Ég harma það að þurfa að fara svo hátt sem 4%. en ég veit, að það hefur ekki þýðingu að fara lægra. Svo að síðustu. Hæstv. ráðh. og hv. þm. N-Þ. spurðu, af hverju ég væri alltaf að rífast. Ef til vill er það vegna þess, að ég hef meiri áhuga á áburðarverksmiðjunni en þessir hv. þm. Ég álít, að áburðarframleiðslan muni verða stóriðja á Íslandi, sem framleiði áburð til útflutnings, og því aðeins að framleitt sé í stórum stíl, verður áburðurinn handa íslenzkum bændum svo ódýr, að ódýrara verður að kaupa hann hér heldur en að flytja hann inn. Af þessum ástæðum vildi Sósíalistaflokkurinn hafa verksmiðjuna helmingi stærri. Það hefur reynzt erfitt að koma þessu inn í kollinn á hæstv. fjmrh. vegna þess, hve þröngsýnn hann er, en þetta hefur úrslitaáhrif á framtíð verksmiðjunnar. Ég harma það, að verksmiðjan skuli ekki vera miðuð við meira en 7500 tonna framleiðslu, því að eflaust koma einhverjir og segja, ef verksmiðjan ber sig ekki: Það þýðir ekki fyrir Íslendinga að leggja í framleiðslu á áburði. - Ef verksmiðjan ber sig ekki, þá er það þeim að kenna, sem hafa planlagt hana og byggt hana of litla. Það gerir, að ég vil fá skorið úr um eignarréttinn á verksmiðjunni. Ég er svo bjartsýnn, eftir að við höfum eignazt Þjórsá, að ég tel, að ekki muni langt líða þar til ráðiat verður í framleiðslu í stærri stíl en þetta. Og ég vildi spyrja hæstv. ráðh.: Ef Alþ. samþ. síðar, t.d. eftir tvö ár, að stækka áburðarverksmiðjuna, svo að hún geti framleitt 20–30 þús. tonn, hvað verður þá um rekstur verksmiðjunnar? Ég er illa svikinn, ef það verður þá ekki talinn eðlilegur hlutur, að viðbótin heyri undir gömlu verksmiðjuna, og hvað reksturinn snertir hefur það mikið til síns máls. Ég býst við, að menn mundu segja, að óeðlilegt væri, að tvö fyrirtæki rækju verksmiðjuna, og að bezt væri að fela reksturinn stjórn gömlu verksmiðjunnar, mönnum, sem vanir væru rekstrinum. Og ef málum yrði eins háttað og nú á Alþ., yrði það eflaust talið bezt, að gamla verksmiðjan væri eigandi nýju verksmiðjunnar, en að ríkið lánaði hlutafélaginu 200–300 millj. kr. M.ö.o., félagið hefði þá sölsað allt undir sig, líka stækkunina. Hvernig sem kann að fara með þessa áburðarverksmiðju, vegna þess að hún er of litil, er það kunnugt, að 50% ágóði er venjulegur hjá slíkum verksmiðjum annars staðar. Ef menn kynna sér voldugasta hring Þýzkalands, l. G. Farbenindustrie, sést það bezt, hve gífurlegan gróða áburðarframleiðslan hefur gefið. Það er hart, ef áburðarframleiðslan á í framtíðinni að vera gefin í hendur einu litlu hlutafélagi. Ég mótmæli því yfirlýsingu hæstv. ráðh. og lýsi yfir því, að ég skil lögin svo, að áburðarverksmiðjan sé sjálfseignarstofnun, en hlutafélagið, sem hefur með reksturinn að gera, eingöngu rekstrarhlutafélag.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð viðvíkjandi umr., sem varð hér áðan milli hv. 2. þm. Reykv. og hæstv. fjmrh. Það er út af því sjónarmiði, sem fram hefur komið m.a. í blaði hæstv. fjmrh., að sú áburðartegund, sem hér á að framleiða, sé sú - áburðartegund, sem bezt hefur reynzt, og eftir þeirri tegund sé sívaxandi eftirspurn. Það er og helzt að ráða af orðum hans, að með framleiðslu þessarar áburðartegundar sé verið að hugsa um hagsmuni bænda. Þessu vildi ég mótmæla, því að þetta er fjarstæða. Þegar l. um áburðarverksmiðju voru samþ. í Ed., gerði ég grein fyrir afstöðu minni í þessu máli og klauf þá landbn. út af þessu atriði. Það er rétt, að þessi áburðartegund hefur verið notuð hér síðan á stríðstímum, og hefur hún að vissu leyti reynzt vel. Hún er þó stórgölluð, þar sem hún inniheldur aðeins eitt af þeim þremur efnum, sem jörðin þarf, ef einhver uppskera á að verða. Þetta vita allir íslenzkir bændur. Mér þætti gaman að horfa framan í þann bónda í þessari deild, sem héldi því fram, að köfnunarefnisáburður nægði eingöngu. Þegar byrjað var að nota erlendan áburð hér á landi, var notaður Chile-saltpétur, superfosfat og kali. En svo var byrjað að framleiða nitrophoska í Þýzkalandi, sem varð mjög vinsæl tegund, vegna þess að hann inniheldur þau þrjú áhurðarefni, sem jörðin þarfnast. Þurftu þá bændur aðeins einn poka í stað þriggja áður. Hafði það í för með sér, að flutningskostnaður minnkaði mjög og dreifing áburðarins varð auðveldari. Þessi áburður fékkst ekki á stríðsárunum, og var þá farið að nota nítrofosfat. Það ætti að vera svo stór kostur fyrir bændur að kaupa einn poka í stað þriggja, að ég held, að þeir hljóti að kjósa þann kostinn heldur. Ég vil benda á þetta vegna þess, að þetta er staðreynd, sem ekki er hægt að hrekja né neita. - Ég vil einnig benda á það, að í l. um áburðarverksmiðju er gert ráð fyrir, að verksmiðjan framleiði áburð, sem innihaldi ammoníumfosfat. Ég veit, að það mundi vera heppilegt að framleiða hann hér á landi og þyrfti þá ekki að flytja inn annan áburð. - Ég vildi þá einnig benda á það, hvort ekki mundi vera heppilegt að framleiða kalíáburð og hafa þá þau þrjú efni, sem jörðin þarfnast. Ég benti strax á þetta í Ed., er l. um áburðarverksmiðju voru þar til umr. Ég tel, að það væri heppilegra að framleiða þær tegundir áburðar.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Mér ógnar að heyra, er jafnvei skyni borinn maður og 5. landsk. er að tala um þessi efni. Þetta eru allt blekkingar, og hann veit það vel sjálfur. Þetta sýnir aðeins þær blekkingar, sem sósíalistar reyna að þyrla upp í þessu máli, því að þeir hafa einhverja sérstaka löngun til að eyðileggja eða koma í veg fyrir framgang þess. Þessi þvættingur þeirra um þrefaldan áburð er aðeins til að hindra framgang málsins, því að þeir vita, að málið gæti aldrei komizt í framkvæmd á þann hátt. Þegar hv. þm. er að tala um, að áburðurinn innihaldi 1/3 köfnunarefnis, þá vita allir bændur, að það er ekki nóg, því að það þarf bæði fosfat og kalí. Þetta eru því aðeins blekkingar. Þetta fara þessir menn með, þó að þeir viti, að þetta er tóm vitleysa. - Hitt er svo óþarfi, að vera að ræða hér um framleiðsluaðstöðu fyrir annan áburð, því að það vita allir, að þessi áburður hefur reynzt vel, enda er búið að nota hann hér í 10 ár. Hitt er líka vitað, þó að þessi áburðarverksmiðja sé miðuð við sérstaka tegund köfnunarefni,áburðar, að þá er hægt að framleiða blandaðan áburð með lítilli breytingu, en við höfum ekki hráefni hér til þess að vinna slíkan áburð. - Það er þó ekki útilokað, að þessi verksmiðja geti framleitt blandaðan áburð. - Ég hef aldrei heyrt fyrr en nú, að verksmiðjan hafi verið byggð til framleiðslu nitrofosfats, enda óskynsamlegt, af því að þær áburðartegundir eru ekki fyrir hendi hjá okkur, en hér er hægt að nota annan áburð eins heppilegan. Hitt er svo kostur að hafa blandaðan áburð með, og er ég hv. þm. sammála um það. Ég gat ekki látið hjá líða að geta um þetta, því að mér ofbjóða þær blekkingar, sem skynsamir menn reyna að þyrla upp til þess að hindra málið.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls í þessu máli, en vegna þeirra umræðna, sem hér hafa orðið um sprengihættu ammoniumnitrats, þá tel ég rétt að láta sannleikann koma í ljós og lesa hér upp bréf frá tveimur sérfræðingum í þessum efnum. Hv. 2. þm. Reykv. hefur verið að tala um sprengihættu þá, sem stafaði af ammoniumnitrat-áburði, og vil ég nota tækifærið og mótmæla því. Hv. þm. vitnaði í Ásgeir Þorsteinsson verkfræðing, og mátti skilja, að Ásgeir teldi hættu geta stafað af framleiðslu ammoniumnitrats, en vitnisburður hans hljóðar á annan veg. Sú gagnrýni, sem hér kemur fram, er því tilefnislaus. Hitt er svo annað mál, að Ásgeir hefur talið heppilegra að framleiða annan áburð, en ekki vegna þess, að nein hætta geti stafað af framleiðslu þessa áburðar. Ég fyrir mitt leyti vil ekki gera lítið úr áliti Ásgeirs Þorsteinssonar, en ég vil þó heldur, að reynslan tali sínu máli um, hvað heppilegt sé, og þessi áburður hefur reynzt mjög vel. Ég hef haft þá atvinnu undanfarin ár að dreifa áburði út á meðal bænda, og ég veit því vel, hvaða áburð þeir kjósa, og það er sú tegund, sem ákveðið er að framleiða hér, ammoniumnitrat. Við höfum flutt þennan áburð til landsins síðastliðin 8–31) ár. Við höfum flutt hann með skipum okkar án sérstakra varúðarráðstafana og aldrei hlotizt slys af. Þessi áburður er 33–34% og er því sterkur áburður, kalksaltpétur er 15.5% og kalkammoniak 15.2%. Bændur hafa kosið þennan áburð fram yfir aðrar tegundir. Hitt er svo annað mál, að það er hægt að bera einhliða áburð á í 3–4 ár, áður en jörðin tæmist. Þess vegna er meiningin að framleiða ekki eingöngu þennan áburð, og er það því blekking hjá hv. 5. landsk., því að í l. um áburðarverksmiðju er gefin heimild til að framleiða ammoniumnitrat og ammoniumfosfat. Svo skal ég víkja aftur að bréfi Ásgeirs Þorsteinssonar, dags. 19. des., til borgarstjóra Reykjavíkur. Þar segir: „Mér hefur skilizt, að bréf mitt til yðar, dags. 28. nóv. s.l., um sprengihættu af ammoniumnitrati, hafi verið skilið á fleiri en einn veg, og vil því leyfa mér að gefa eftirfarandi skýringar með tilvísun til bréfsins. Á bls. 2 segir, að sprengihætta sé útilokuð eftir amerískum framleiðsluaðferðum, en þær aðferðir verði notaðar í verksmiðjunni hér. Síðan segi ég og undirstrika, að aðalviðfangsefni málsins megi einskorða við geymsluhættuna. Ég tel því jafnóhætt að framleiða ammoniumnitrat í verksmiðjunni á ófriðartímum sem öðrum tímum. Ég tel einna minnsta hættu stafa af geymslu ammoniumnitratsins af öllum efnum áburðaverksmiðjunnar undir venjulegum kringumstæðum, að bruna og gassprengingum meðtöldum, sbr. bréfið. Er því heldur engin sérstök geymsluhætta í verksmiðjunni á friðartímum. Samkv. bréfinu tel ég áhættuna því einskorðast við þá einstæðu og óvenjulegu hættu: Hvað skeður, ef sprengja, t.d. úr flugvél, fellur á eða fer inn í ammoniumnitrat-stabba og springur þar? Þessu treystist ég ekki til að svara. Það getur því verið um sprengihættu að ræða í áburðargeymslu á stríðstímum. Sem verksmiðjustæði í Reykjavík hef ég aðhyllzt Laugarnes, Kleppsvík og Ártúnshöfða, og geta þeir að mínum dómi allir komið til greina fyrir áburðarverksmiðju, sem framleiðir ammoniumnitrat, og á hvaða tíma sem er. Vil ég leyfa mér að skora á hv. bæjarráð að bjóða fram einhvern þessara staða undir áburðarverksmiðjuna. Ef sérstök áhætta yrði talin færast yfir og stofna verksmiðjunni í voða, er hægt að taka burt allan áburðinn, jafnóðum og framleitt væri, t.d. með prömmum, sbr. bréfið, eða með því að hafa skemmur til vara á afskekktum stöðum, sem daglega yrði flutt í úr verksmiðjunni. Um blandaðan áburð vil ég segja þetta til að fyrirbyggja misskilning: hað hefur aldrei hvarflað að mér, að framleiða bæri blandaðan áburð vegna sprengihættu ammoniumnitrats, heldur vegna þess, að ég tel blandaðan áburð hagkvæmari áburðartegund. En mér fannst sjálfsagt að benda á þá kosti blandaðs áburðar einmitt í sambandi við þetta mál, að hans vegna þyrfti ekki að mínum dómi að hafa neinar áhyggjur af sprengihættu, ekki einu sinni á stríðstímum.“ Það, sem Ásgeir Þorsteinsson segir um, að hann telji, að framleiðslu ammoniumnitrats geti einnig verið haldið áfram á stríðstímum, ætti að geta friðað 2. þm. Reykv. Jóhannes Bjarnason verkfræðingur hefur verið í Ameríku á vegum áburðarverksmiðjunnar. Hann hefur ferðazt á milli áburðarverksmiðja og kynnt sér starfsháttu og framkvæmdir þar. Hann hefur gefið skýrslu um framleiðsluháttu í verksmiðjum þeim, er hann kynnti sér. Ég er með skýrslu þá í höndum og tel rétt, að hún komi fram. Það eru upplýsingar frá Jóhannesi Bjarnasyni verkfræðingi um áburðarverksmiðju, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur verið mælzt til þess, að ég svaraði eftirfarandi spurningum viðvíkjandi áburðarverksmiðju þeirri, sem hér á að reisa. Svör þessi eru byggð á reynslu þeirri, er ég fékk, er ég dvaldi í Bandaríkjunum og Kanada á vegum áburðarverksmiðjustjórnarinnar til þess að læra rekstur áburðarverksmiðju og áburðarframleiðslu. Vann ég þá í sams konar verksmiðjum öll þau störf, sem þar eru unnin, og kynntist öllum framleiðsluháttum. Áður vann ég að undirbúningi áburðarverksmiðjumálsins á vegum ríkisstj. og hafði þá tækifæri til þess að skoða sams konar verksmiðjur í ýmsum löndum Evrópu. 1. Hversu margar verksmiðjur eru til sömu tegundar í Bandaríkjunum og Kanada? Svar: Þær verksmiðjur, sem mér er kunnugt um sömu tegundar í Bandaríkjunum og Kanada, skipta tugum. 2. Hversu margar í Evrópu? Svar: Sams konar verksmiðjur í Evrópu eru allmargar. Í Evrópu hefur ammoniumnitrat víðast verið framleitt til áburðarnotkunar mun lengur en í Ameríku, og hefur áburðurinn gengið undir ýmsum nöfnum, svo sem leuna-saltpétur, cal-nitro, nitro-kalk og kalkammonáburður. Að vísu hefur ammoniumnitratið þá að jafnaði verið blandað kalki eða ammoniumsulfati og stundum öðrum áburðartegundum, og var það meðal annars gert vegna þess, að til skamms tíma þekktust ekki aðrar öruggar aðferðir til þess að koma í veg fyrir, að áburðurinn drægi í sig raka úr loftinu og klesstist, og einnig til þess að draga úr sprengihættu. Nú eru hins vegar líka til í Evrópu verksmiðjur, sem framleiða ammoniumnitrat, sem er notað óblandað til áburðar. Þess skal getið, að hvort sem ammoniumnitratið er notað blandað eða óblandað til áburðar, þá er framleiðsluaðferðin og verksmiðjan að mestu sú sama. Kalkinu eða öðrum áburði er venjulega blandað í annarri verksmiðjudeild, eftir að ammoniumnitratið hefur verið framleitt óblandað. Þó eru til undantekningar frá því. 3. Hverjar eru helztu varúðarráðstafanir til þess að koma í veg fyrir sprengibættu? Svar: Hugsanleg sprengihætta í ammoniumnitratinn er aðeins fyrir hendi í þessari verksmiðju á síðasta framleiðslustiginu og í áburðargeymslunni. Þess vegna er það venja að hafa byggingu þá, er síðasta framleiðslustigið fer fram i, ásamt áburðargeymslunni um 50–100 metra frá hinum byggingum verksmiðjunnar. Til skamms tíma var síðasta framleiðslustigið talið hættulegt, vegna þess að þá var ammoniumnitratið hitað upp í hátt hitastig á pönnum til þess að ná úr því vatni og raka. Í nýjustu verksmiðjum er þessi aðferð ekki lengur notuð, heldur er ammoniumnitratið krystallað í loftþynningarkötlum (vacuum kötlum) við lágt hitastig og með því móti komizt hjá eld- eða sprengihættu á því stigi. Í þessari deild eru reykingar algerlega bannaðar og öll meðferð elds. Vörður er venjulega hafður við þessa byggingu, sem tekur vindlinga og eldfæri af öllum, sem inn í bygginguna fara. Í þessari deild eru því helztu varúðarráðstafanirnar einnig að forðast eld og svo líka að stafla ekki áburðarpokunum í mjög mörg lög, svo að ekki verði of mikill þungi á neðstu pokunum. Þá má einnig benda á, að til skamms tíma var ammoniumnitrat-áburðurinn húðaður með parafini eða vaxi til þess að koma í veg fyrir, að áburðurinn drægi í sig raka úr loftinu. En til frekara öryggis er þessu nú hætt, vegna þess að vaxíð er eldfimt, og er nú áburðurinn duftaður með leir. Þá er og áburðurinn strax settur í 50-100 kg rakaþétta poka, um leið og hann kemur úr vélunum, og er því aldrei neinn laus áburður í verksmiðjunni, og er talið mikið öryggi að því. Forðazt er að láta ammoniumnitrat-áburð komast í samband við lífræn (organísk) efni í geymslum eða flutningi, því að slík efni eru talin auka sprengihættuna. 4. a) Hversu langt frá íbúðarhverfum eru slíkar verksmiðjur reistar? b) Eru áburðargeymslurnar byggðar langt frá verksmiðjunum? Svar: a) Verksmiðjur þessar eru að jafnaði byggðar í verksmiðjuhverfum eða í útjöðrum bæja, en í sumum tilfellum eru þær byggðar inni í bæjum, mjög skammt frá íbúðarhverfum, ekki meira en 100–150 metra. Þó er nú talið æskilegt, að verksmiðjurnar séu ekki reistar nær íbúðarhverfum en í um 500 metra fjarlægð. - b) Áburðargeymslurnar eru að jafnaði byggðar skammt frá verksmiðjunni, í 50-100 metra fjarlægð frá öðrum byggingum verksmiðjunnar. Þess skal getið, að yfir 10 verkfræðifyrirtæki, bæði í Evrópu og Ameríku, gerðu áætlanir um áburðarverksmiðju þessa, sem hér á að byggja, og öll gerðu þau ráð fyrir, að áburðargeymslan væri á sömu lóð og verksmiðjan og ekki fjær en 50–100 metra frá hinum verksmiðjubyggingunum. Sums staðar erlendis eru engar áburðargeymslur við verksmiðjurnar, en öll framleiðslan seld jafnóðum og flutt í burtu. 5. Hversu oft hafa sprengingar átt sér stað: 1) Áður en breytt var um framleiðsluaðferð? 2) Eftir að nýja aðferðin var upp tekin? Til þess að sprenging geti átt sér stað í ammoniumnitrati, er talið, að hún þurfi að vera frá utanaðkomandi áhrifum. Þó hefur tekizt að sprengja ammoniumnitrat eitt sér með því að hita það í lokuðu rúmi, þannig að mikill þrýstingur myndist samfara háu hitastigi. Ammoniumnitrat er notað til sprengjuframleiðslu þannig, að því er blandað saman við sprengiefnið TNT, og eykur ammoniumnitratið þá eða nærir sprenginguna. En eitt sér er ammoniumnitratið talið alveg hættulaust undir venjulegum kringumstæðum. Á meðan gamla framleiðsluaðferðin var viðhöfð, kom stundum fyrir, að eldur kom upp á síðasta framleiðslustiginu, og var þá sprengihætta undir vissum kringumstæðum fyrir henni og komu sprengingar fyrir. En síðan nýja aðferðin var upp tekin er sprengihættan alveg úr sögunni í verksmiðjunni, því að þar er áburðurinn framleiddur við lágt hitastig, og mér er ekki kunnugt um sprengingar, þar sem nýja aðferðin er viðhöfð. Er það því eingöngu í áburðargeymslunni, sem hugsanlegt er að sprenging orðið í ammoniumnitratinu. Sprengingar hafa átt sér stað í ammoniumnitrat-birgðum, og eru það einkum tvær sprengingar, sem eru þekktastar og stærstar. Sú fyrri varð í Oppau í Þýzkalandi 1921. Miklu af þessum áburði var hrúgað í bing, og rann hann þar saman í samfelldan hól. Svo þegar átti að fara að nota áburðinn, þurfti að mola hann niður. Til þess að ná honum í sundur voru sett í hann fjöldamörg dynamit-skot, og við það sprakk áburðarhóllinn í loft upp og gerði mikið tjón. Hin sprengingin varð í Bandaríkjunum (Texas City) 1947, er tvö skip með ammonium-áburðarfarmi sprungu þar í loft upp í höfninni. Eldur kom upp í öðru, og er ekki með vissu vitað af hvaða ástæðum. Sprakk fyrra skipið tæpum klukkutíma eftir að vart varð við eldinn. Eldurinn komst í skip með brennisteinsfarmi, sem lá þar hjá. Gekk illa að slökkva þann eld, og um 16 tímum eftir að fyrri sprengingin varð sprakk hitt áburðarskipið. Geysimikið tjón hlauzt af þessum sprengingum. 6. Hvaða varúðarráðstafanir eru hafðar í höfnum í sambandi við umskipun áburðarins? Hafnir í Bandaríkjunum og Kanada og að minnsta kosti sumar hafnir í Evrópu hafa sett reglur til öryggisráðstafana, þegar um flutning ammoniumnitrats er að ræða. Mismunandi ráðstafanir gilda í hinum ýmsu löndum. Í aðalatriðum eru reglur þessar, að leyfi hafnaryfirvalda þarf í hvert skipti, sem áburð á að flytja um höfnina. Þá eru og reglugerðir um það, að hreinsa verður vel lestir skipa, sem flytja eiga áburðinn, þannig að sem minnst sé þar af lífrænum efnum eða óhreinindum, sem aukið gætu á sprengihættuna. Ef pokar rifna, má eigi moka áburðinum aftur í pokana, því að hætt er við, að óhreinindi geti þá slæðzt með. Að lokum skal þess getið, að engin köfnunarefnisáburðartegund hefur rutt sér eins til rúms á síðustu árum og ammoniumnitrat. Af þeim köfnunarefnisverksmiðjum, sem byggðar hafa verið á síðustu 10 árum í Bandaríkjunum, framleiða fleiri ammoniumnitrat en nokkra aðra tegund. Stafar þetta meðal annars af því, hve tekizt hefur að gera ammoniumnitrat-áburðinn hættulítinn í framleiðslu, auk margra annarra mikilvægra kosta hans, svo sem hins háa köfnunarefnisinnihalds hans. Hef ég hvergi orðið var við, að hætta væri talin stafa af framleiðslu áburðar þessa meðal þeirra manna, sem mesta reynslu hafa og bezt þekkja til framleiðslu hans, ef sjálfsagðra varúðarráðstafana er gætt við framleiðslu hans. Aths.: Frásögnin af sprengingunni í Texas City og um varúðarráðstafanir í höfnum hefur verið endurskoðuð frá því, er ég fyrst samdi greinargerð þessa, í samræmi við það, að fullkomnari upplýsingar liggja nú fyrir um þessi atriði. Var frásögnin af sprengingunni byggð á upplýsingum frá C.O. Brown og frásögnin um varúðarráðstafanir í höfnum byggð á upplýsingum frá Eimskipafélagi Íslands. Fyllri upp1ýsingar liggja nú fyrir um sprenginguna í skýrslum vátryggingarfélaga og einnig reglugerðir um varúðarráðstafanir í höfnum í U. S. A., Kanada og Osló, og hafa frásagnir af þessum atriðum verið endurskoðaðar í samræmi við þessar nýju upplýsingar. Reykjavík, 28. des. 1951. Virðingarfyllst,, Jóhannes Bjarnason.“ Þannig hljóðar þá skýrsla Jóhannesar Bjarnasonar, en hann hefur ferðazt um Bandaríkin og kynnt sér ýtarlega starfrækslu áburðarverksmiðja, sem eru sams konar og hér er gert ráð fyrir að reisa. Ásgeir Þorsteinsson hefur einnig kynnt sér áburðarframleiðslu mjög ýtarlega. Vitnisburður þessara tveggja manna ætti því að nægja til þess, að menn gætu sofið rólegir, þótt verksmiðjan verði reist á Ártúnshöfða við Reykjavík. Áburðarverksmiðjan er svo mikið hagsmunamál fyrir þjóðina, að mikið er í veði, að verið sé á verði gagnvart blekkingamoldviðri kommúnista.



Herra forseti. Ég ætla ekki að tala langt mál, en ég vil fara nokkrum orðum um eignarheimildina fyrir áburðarverksmiðjunni. Lagalega er skilningur hæstv. fjmrh. réttur. Á 13. gr. laganna er að vísu sá galli, að hún vísar ekki í fleiri greinar. Það er þó tvímælalaust, að hlutafélagið eigi verksmiðjuna og sé ekki einungis rekstraraðili. Lögin kveða þannig á um það, að um það er ekki þörf að deila. Annað mál er svo það, hvort þessi skipan málanna sé rétt, og úr því að þetta mál hefur nú borið á góma, tel ég rétt að fara um það nokkrum orðum. Það hefur verið afar hljótt um stofnun þessa fyrirtækis, og tel ég af þeim sökum eðlilegt, að gefnar væru frekari upplýsingar varðandi ýmis atriði í undirbúningi þess. Hverjir eru hluthafar í áburðarverksmiðjunni fyrir utan ríkissjóð, Samband ísl. samvinnufélaga og Reykjavíkurbæ? Ekkert er vitað um aðra hluthafa í verksmiðjunni, og væri mér því forvitni á að fá eitthvað að vita um þetta. Það skiptir miklu máli, að upplýsingar fáist um þetta, þar sem vitað er um, að hlutabréf í áburðarverksmiðjunni munu margfaldast í verði á fáum árum. Þetta liggur mjög ljóst fyrir. Segjum, að fjármagnið sé 100 millj. kr., sem er varlega áætlað, og það skili 10% arði, sem gerir 10 millj. kr., vextir séu greiddir 51/2 %, og verða það 51/2 millj. kr. Eftir eru því 41/2 millj., sem þýðir, að ágóði af hlutafénu er 4.5 millj. kr. Á þessu má sjá það mjög greinilega, að hlutabréfin munu fljótlega hækka mjög í verði. Nú er það svo, að ríkissjóður mun eiga meiri hluta hlutabréfanna, og mætti ef til vill segja, að ekki felist í þessu nein bein hætta. Hins vegar er það ljóst, að hér verður um mikið gróðafyrirtæki að ræða, sem mun vaxa og stækka, og getur þá skipt miklu máli, í hvers vasa ágóðinn rennur. Ef arðgreiðslur verða takmarkaðar, þá leiðir það af sjálfu sér, að verðmæti bréfanna eykst enn hraðar en ella. Væri því ekki óeðlilegt, að settar væru hömlur á sölu hlutabréfanna með löggjöf. Nú væri fróðlegt að fá í þessu sambandi upplýst, hvað hlutir einstaklinga í hlutafélaginu nema miklu, og í öðru lagi, hvort þessir aðilar geti selt hluti sína hverjum sem er eða ríkisvaldið hafi forkaupsrétt að þeim bréfum, sem þeir vilja selja. Mér er þetta ekki ljóst sökum þess, hversu hljótt hefur verið um málið. Það getur skipt miklu fyrir lítið þjóðfélag, hvar hlutirnir liggja í svo stóru fyrirtæki sem hér er um að ræða. Þar sem ríkið leggur fram meginið af stofnfé verksmiðjunnar, á hlutur þjóðarinnar að vera tryggður. Sama gildir um hlut Sambands íslenzkra samvinnufélaga. Ég tel ekki eftir, þótt verðmæti bréfa þess fyrirtækis hækki og verði meira virði en greitt hefur verið fyrir þau, því að það fyrirtæki er þó eign almennings í landinu. Sama er að segja um bréf bæjarstjórnar Reykjavíkur, en hið sama verður ekki sagt um bréf, sem keypt hafa verið af einstaklingum. Það er óeðlilegt, að þeir geti selt hluti sína hverjum sem vera vill, og af þeim sökum vildi ég fá þetta upplýst.



Herra forseti. Ég ætlaði nú alveg sérstaklega að ræða við hæstv. forsrh., en ég sé, að hann hefur brugðið sér út úr salnum. Ræða hans áðan bar vott um það, að „sannleikanum verður hver sárreiðastur“. Það er rangt, sem hæstv. forsrh. sagði, að heppilegra væri að framleiða þessa áburðartegund en allar aðrar, sem til greina kæmu. Það vill nú svo til, að ég hef farið í gegnum bók, sem Rauðka var nefnd og var samin af Skipulagsnefnd atvinnumúla. í þessari n. átti hæstv. forsrh. sæti á sínum tíma, en n. fjallaði þá og gerði m.a. tillögur um byggingu og rekstur áburðarverksmiðju. En hver var nú niðurstaða þessarar nefndar? Hver var skoðun hæstv. forsrh. þá á því, hvaða áburðartegundir væri ákjósanlegast að framleiða fyrir íslenzkan landbúnað - íslenzka jarðrækt? Niðurstaðan var sú þá (1933), að heppilegast væri að framleiða nitrophoska og kalksaltpétur. Það var nú niðurstaðan þá. Hins vegar hefur ammoniumnitrat meira köfnunarefnisinnihald (33%) en t.d. kalkammon-saltpéaurinn, sem inniheldur 20.5% köfnunarefni. Hér kemur þó líka annað til greina. Kalkammon-saltpéturinn inniheldur mikið kalk, sem ammoniumnitratið gerir ekki, en það er álit sérfróðra manna, að mjög sé heppilegt að bera talsvert mikið kalk í íslenzka jörð, og reynslan hefur sýnt, að það gefur mikinn uppskeruauka. Mig undrar annars, að maður, sem jafnkunnugur er búnaði og búnaðarmálum eins og hæstv. forsrh., skuli tala um þetta mál eins og hann hefur gert. Hann talaði um það, að bændur fengju þann ódýrasta og bezta áburð, sem völ væri á, með framleiðslu á ammoniumnitrati og væri hægt að nota það árum saman á túnin. Það hefur nú verið gert, því miður, í of mörgum tilfellum og með þeim árangri, að jarðvegur hefur stórspillzt. Það er fleira, sem kemur til greina en köfnunarefnisinnihald áburðarins eitt, er leitað er eftir auknum afrakstri jarðvegsins með áburðargjöfum. Ég hefði haft gaman af að ræða þetta mál út af fyrir sig við hæstv. forsrh. Það er skoðun sérfræðinga, að mjög hættulegt geti verið að spara steinefnin, en köfnunarefnið kemur ekki að notum, ef hörgull er á þeim í jarðveginum. Pálmi Einarsson landnámsstjóri hefur m.a. lagt áherzlu á þetta. Þessi atriði eru sannarlega þess eðlis, að full ástæða væri að ræða þau ýtarlega í sambandi við áburðarverksmiðjuna. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta nú. Hins vegar er það furðulegt moldviðri, sem stjórnarflokkarnir hafa þyrlað upp í sambandi við þetta mál. Það er ekki lítið blekkingamoldviðri. Þeir hafa haldið því fram, að við sósíalistar höfum verið að reyna að bregða fæti fyrir málið og tefja framgang þess - og af eintómri illgirni væri það sprottið. Fyrr má nú vera. En hvernig var það með áburðarverksmiðjuna, sem Skipulagsnefnd atvinnumála lagði til að reist yrði? Voru það sósíalistar, sem hindruðu framgang málsins þá? Nei, árið 1936 er vart hægt að brigzla sósíalistum um það. Í þeirri n. átti nú enginn annar sæti en núverandi hæstv. forsrh. Í Tímanum stóð nú fyrir nokkrum dögum, að undirbúningur hefði verið hafinn að byggingu áburðarverksmiðju á nýsköpunarárunum, en sósíalistar hafi hindrað framgang og framkvæmdir. Þá var áætluð verksmiðja til afkasta á 1200 tonnum, sem hefði ekki verið 1/3 þess, sem nauðsynlegt var. En ég vil nú spyrja: Hvers vegna hófst nú Framsókn ekki handa, er sú stjórn fór frá völdum og framsóknarmenn fengu landbúnaðarráðherrann? Hvers vegna var þá ekki hafizt handa? Nei, afskipti Sósfl. af þessu máli hafa einungis leitt til góðs. Stjórnarflokkarnir hafa neyðzt til þess að endurskoða sínar fyrri áætlanir og komizt að raun um, að þær stóðust ekki. Þeir hafa orðið að fallast á rök okkar, og það, sem þeir hafa tekið til greina af till. okkar í þessu máli, hefur orðið því einungis til góðs eins.



Herra forseti. Hv. þm. N-Þ. minntist á það áðan, að sér fyndist of mikið fé lánað úr mótvirðissjóði í fá en stór fyrirtæki. Það er augljóst, að ef koma á þessum fyrirtækjum á fót, þá þarf til þess mikinn hluta mótvirðissjóðsins. Hv. þm. spyr, hvort þetta sé rétt. Ég held nú, að ekki hefði verið hægt að fá þetta fé með öðru móti. Það hefur þó verið reynt að fá hlutafé í verksmiðjuna, en það hefur gengið erfiðlega. Það hefur verið þannig með rekstur rafveitnanna við Laxá og Sog, að þær hafa átt afar lítið af handbæru fé. Þá var spurning um að fá lánsfé innanlands, og stjórnin krafðist þess, að það yrði reynt. Hefur það verið gert svikalaust og hafður uppi mikill áróður í því skyni. Þá er spurning, hvort einhverjar leiðir væru ónotaðar til þess að ná fé til þessara fyrirtækja, en það er ekki auðvelt að sjá þær. Svo er það, að enn vantar mikið fé til þess, að þessa heimild yrði hægt að nota, þótt hún yrði veitt, en ófært er með öllu, að þingið skilji svo við þetta mál, að heimildin verði ekki veitt. Þá er að rifja upp, af hverju ráðizt var í þessar nýju virkjanir, þrátt fyrir það að til voru stór orkuver bæði við Laxá og Sogið. Það var vegna þess, hve rafmagnsskorturinn var orðinn mikill á orkusvæðum þessara rafveitna. Áttu hér hlut að máli hvað Sogsvirkjunina snertir auk Reykjavíkur margir bæir eða kaupstaðir svo og sveitirnar austanfjalls, og möguleikar fyrir rafmagni til Suðurnesja voru undir nýrri virkjun komnir, svo að hér var um hagsmuni meiri hluta þjóðarinnar að ræða. Sömu sögu er að segja að norðan um Laxárvirkjunina. Þetta hljótum við þm. að viðurkenna, ef við lítum almennt á málið. Þessar ástæður voru til þess, að stjórnarflokkarnir völdu þessa leið, þótt vitað væri, að margar framkvæmdir yrðu að sitja á hakanum. Þetta veldur að sjálfsögðu engri sérstakri gleði t.d. á Austur- eða Vesturlandi. En ég hygg, að þeir menn, er þannig líta á málið, ættu að gera sér betur ljóst, í hverju verið er að standa, og líta á málið í heild. Það er ekki hægt að gera allt samtímis. og hér er um hagsmuni meiri hluta þjóðarinnar að tefla. Þetta kom m.a. fram í ræðu hv. þm. N-Þ., að honum blöskraði upphæðin, sem færi til þessa. Þetta vildi ég taka fram út af þeirri ræðu. - Ég mun ekki munnhöggvast við þm. kommúnista frekar um þetta mál. Varðandi það, sem hv. 3. landsk. þm. sagði, þá held ég, að hann ætti að fá um þetta upplýsingar hjá landbrn., sem hefur um þetta öll gögn. Hv. þm. spurði, hvers vegna hlutaféð hefði ekki getað verið meira. Það var ekki hægt að fá fram lagt meira hlutafé, nema þá frá ríkinu.

Það átti auðvitað að gera.

Það var ekki ætlunin, að þetta yrði gert að neinu stórgróðafyrirtæki. Eða hvernig dettur hv. þm. það í hug, þar sem ríkið á meiri hl. hlutafjárins og S.Í.S. helming hins hlutans, að ausið verði í hluthafa 40–50% af ágóðanum? Þetta kemur ekki til mála, heldur verður verðið lækkað. Það mun verða rekin sú pólitík að halda verðinu sem lægstu, en ekki að græða á framleiðslunni.



Herra forseti. Ræða hv. 2. þm. Rang. er ein sú furðulegasta, sem ég hef heyrt. Hann ætlaði að sanna, að engin sprengihætta væri af verksmiðju, sem framleiddi ammoniumnitrat. Hann ætti að lesa skýrslur tveggja verkfræðinga um þetta efni, sem gerðar voru með tilliti til stofnunar áburðarverksmiðju hér, en báðar þessar skýrslur vorn einmitt um sprengihættu af þessu efni. Auðvitað er ammoniumnitrat mikið sprengiefni. Gunnar Böðvarsson verkfræðingur samdi aðra þessa skýrslu og sendi til bæjarstjórnar Reykjavíkur. Ég vil - með leyfi hæstv. forseta - bæta við nokkrum tilvitnunum úr skýrslu Gunnars Böðvarssonar, en hann segir svo: „Ammoniumnitrat (NH4 NO3) er yfirleitt talið til hinna öflugustu sprengiefna. Það er mikið notað í hernaði og við nytsamar sprengingar; m.a. er hið kunna sprengiefni Amatol blanda af 80% af ammoniumnitrati og 20% af trinitrofoluoli eða TNT. Sökum þess, hve ódýrt það er, hafa verið gerðar tilraunir til þess að nota það í stað nitroglyserins, en þær munu þó ekki hafa borið neinn árangur, þar sem það hefur ýmsa óþægilega eiginleika. Hið hlutfallslega sprengiefni ammoniumnitrats miðað við nokkur önnur sprengiefni er gefið í eftirfarandi töflu: Nitroglyserin ..........14.0 Amatol .................. 42.1 Trinitrotoluol ......... 10.0 Dynamit 50 % ........ 9.8 Ammoniumnitrat .....10.5 Tölurnar eru niðurstöður mælinga í sérstakri tilraunabyssu (ballistk gun) og hafa aðeins hlutfallslegt gildi. Þær sýna, að ammoniumnitrat er að sprengiafli til jafnt trinitrotoluoli eða TNT, sem er eitt hinna kunnustu sprengiefna.“ Síðan segir hann: „En ammoniumnitrat er ildandi (oxyderandi) efni, og eykst viðkvæmnin því mjög, ef það er blandað efni, sem það getur íldað. Þannig geta lítil óhreinindi af lífrænum efnum aukið viðkvæmnina til mikilla muna. Það verður því ætíð að gera ráð fyrir sprengihættu, einkum ef það verður fyrir öflugri forsprengingu, t.d. flugsprengju eða snarpri hitun. Í styrjöld hefur þetta vitanlega úrslitaþýðingu, þar sem gera má ráð fyrir, að vegna hins hernaðarlega gildis efnisins verði reynt að varpa sprengjum á verksmiðjur og birgðir.“ Hann heldur svo áfram skýrslu sinni og tekur dæmi um áhrif sprengingarinnar og miðar þá við mestu sprengingar, sem orðið hafa í heiminum, eða kjarnorkusprengingarnar í Japan á sínum tíma. Hann sundurliðar áhrifin á þessa leið: „Í ritinu „The Effects of Atomic Weapons“ frá U.S.A.E.C. er talið, að umræddar kjarnorkusprengingar hafi samsvarað sprengingu 20000 smálesta af trinitrotoluoli, þ.e. verið fjórum sinnum öflugri en sprenging 5000 smálesta af ammoniumnitrati, en eins og þegar hefur verið getið, er ammoniumnitrat jafnöflugt og trinitrotoluol. Undirritaður hefur notað upplýsingar frá U.S.A.E.C. til þess að áætla áhrif sprengingar 5000 smálesta af ammoniumnitrati, sem liggja óvarðar á bersvæði. Niðurstöðurnar eru: I. svæði: 0–500 metra frá sprengistað. Næst sprengistað algerar og utar verulegar skemmdir á grind húsa og mannvirkja úr járnbentri steypu. Alger eyðing tréhúsa og stálgrindarbygginga. Dauðaslys á mönnum vegna þrýstingsöldunnar og fallandi húsa, brota o.s.frv. II. svæði: 500–1000 metra frá sprengistað. Verulegar eða algerar skemmdir á grind tréhúsa og stálgrindarbygginga. Einnig verulegar skemmdir á hurðum, þökum og gluggarömmum húsa úr járnbentri steypu. Allar gluggarúður brotna. Dauðaslys á mönnum möguleg vegna hluta og brota, sem rekast á þá, og að öðru leyti mikil slysahætta. III. svæði: 1000–2000 metra frá sprengistað. Á innri helming svæðisins skemmdir á grindum tréhúsa og stálgrindarbygginga. Skemmdir á hurðum, þökum og gluggarömmum; allar gluggarúður brotna. Slysahætta af brotum. IV. svæði: Utan við 2000 metra frá sprengistað. Á nokkrum stöðum skemmdir á hurðum og gluggarömmum. Gluggarúður geta brotnað í allt að 8 km fjarlægð. Með hliðsjón af framangreindum niðurstöðum virðist undirrituðum nauðsynlegt að krefjast þess, að 2000 metrar séu minnsta fjarlægð 5000 smálesta af ammoniumnitrati frá húsum og vistarverum.“ Og svo segir hv. 2. þm. Bang., að það sé engin sprengihætta af þessu efni. - Í skýrslu Jóhannesar Bjarnasonar verkfræðings ér getið um tvær einhverjar mestu sprengingar, sem orðið hafa í heiminum, og orsökuðust þær einmitt af þessu sprengiefni. Ég þarf svo ekki að fjölyrða meir um sprengihættuna af þessu efni. En það er athyglisverð staðreynd, að það er eins og stjórnarflokkarnir vilji láta alla halda, að við sósíalistar séum á móti sjálfri verksmiðjunni. Það er ekki rétt, heldur er ágreiningurinn um, hvaða efni eigi að framleiða. Ég hef ekki vit á að dæma um þetta, en sérfræðingar eins og t.d. Ásgeir Þorsteinsson hafa tekið mjög athyglisverða afstöðu til þessa, og eins má henda á það, sem Valtýr Stefánsson, ritstjóri Morgunblaðsins, sem einna mest hefur brigzlað okkur sósíalistum um kommúnístisk sjónarmið í þessu máli, segir um þetta í Morgunblaðinu sunnudaginn 13. janúar s.l., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Köfnunarefnisáburðurinn er að vísu dýrasta áburðarefnið af þrem aðaláburðarefnum. En eins og allir vita, verður engri jarðrækt komið á með einni tegund áburðar. Íslenzk ræktunarlönd fá áburðarþörf sinni ekki fullnægt, nema þau fái nægilegt magn köfnunarefnis, fosforsýru og kalís. Það hefur komið í ljós við athuganir á eðli íslenzks jarðvegs á síðustu árum, að fosforsýruskortur er óvenjulega mikill í íslenzkum ræktarlöndum. Er því alveg sérstök ástæða til að minna á tillögu Ásgeirs Þorsteinssonar verkfræðings, sem hann bar fram hér í blaðinu fyrir nokkru, um að slá tvær flugur í einu höggi. hverfa frá einhliða köfnunarefnisframleiðslu og framleiða blöndu fosforsýru og köfnunarefnisáburðar, er koma mun íslenzkum bændum að tvöföldum notum. Efnivöruna, fosforgrjótið, er hægt að fá í Norður-Afríku. Er auðvelt að flytja það hingað til lands með þeim skipum, sem flytja fisk héðan til Miðjarðarhafslanda. Með því að kaupa hingað þessa efnivöru sparast erlendur gjaldeyrir. Að öðrum kosti þarf að kaupa fosforsýruáburðinn tilbúinn til landsins. Áburðartegund, sem hefur inni að halda tvö aðaláburðarefnin, nitrat og fosforsýru, er bændum hentugust bæði í flutningum og notkun. Þar er sprengihættan ekki lengur fræðilegur möguleiki, hvernig sem að er farið. Og þessi áburðartegund er hin öruggasta í geymslu. En nitrat-tegundirnar eru rakasæknar og því hætt við, að þær rýrni mjög við geymslu, t.d. yfir sumarið í skemmum eða lélegum útihúsum sveitanna. Með því að snúa sér að hinum hlandaða áburði munn bændur fá ódýrastan, notadrýgstan og meðfærilegastan áburð.“ Þetta segir Valtýr Stefánsson, ritstjóri Mbl., sem er landbúnaðarkandidat og mikill áhugamaður um málefni bænda, og það hefur hvergi verið sýnt fram á. að það sé heppilegra að framleiða ammoniumnitrat en hinar aðrar áburðartegundir, heldur getur það þvert á móti verið hættulegt og sérstaklega í styrjöld. Það eina, sem ég get séð í sambandi við þessa framleiðslu, er. að þetta er ekki aðeins áburður, heldur einnig sterkt sprengiefni í hernaði.



Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði, sem ég vil taka fram vegna þess, sem hv. þm. N-Þ. sagði. Mér virtist hann gefa í skyn, að með því að ráðstafa þannig 215 millj. væri óhæfilega miklu fé ráðstafað í einu til Suðvesturlandsins. Ég vil vekja athygli á því í þessu sambandi, að það er gert ráð fyrir, að áhurðarverksmiðjan kosti 108 millj., og er því fé varið til landbúnaðarins jafnt um land allt. Til þess að koma henni upp verður einnig að koma upp nýju Sogsvirkjuninni. Ég býst við, að nærri láti, að verksmiðjan þurfi um helming af orku nýju virkjunarinnar. M.ö.o., af þeim 190 millj., sem virkjunin á að kosta, eru um 100 millj. til verksmiðjunnar. Af þessum 358 millj., sem á að ráðstafa, fer þá meiri hlutinn til dreifbýlisins. vegna þess að verksmiðjan tekur helming nýju Sogsvirkjunarinnar, miðað við rafmagnsþörf Reykjavíkur og nærliggjandi héraða. Og til að koma í veg fyrir áframhaldandi „katastrofu“ 1 rafmagnsmálum hér þyrfti því nú þegar að fara að undirbúa þriðju Sogsvirkjunina. Að síðustu vil ég minna á, að ríkið á hálfa Sogsvirkjunina og hálfa Laxárvirkjunina. og um áburðarverksmiðjuna vita allir, að ríkið á þar yfir helming. Það er því verið að ráðstafa fé hér til ríkisfyrirtækja.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. sagði, að ekki þyrfti að óttast, að hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni hækkuðu óeðlilega í verði. En hann má ekki gleyma því, að sökum þess, hve hlutaféð er lítið, hlýtur varasjóðstillag, sem er mjög lágt miðað við veltuna, að hækka verðgildi hlutafjárins hlutfallslega mjög mikið. Það var tvímælalaust rangt að hafa hlutafé verksmiðjunnar svona lágt.



Ég gerði fyrirspurn um það fyrir nokkru, hvað liði frv., er ég flutti og vísað hafði verið til heilbr.- og félmn., og fékk þær upplýsingar, að staðið hefði á umsögn landlæknis um málið. Nú vil ég ítreka þessa fyrirspurn og fá að vita, hvað þessu liður, svo að málið geti komið fyrir þingið og unnt verði að sjá, hverjar undirtektir það fær þar.



Herra forseti. Hv. þm. Borgf. er það kunnugt, hvað hefur valdið drætti þeim, er hefur orðið á afgreiðslu frv. hans í n. - Í gær fékk n. í hendur umsögn þá, er beðið var eftir, og tók málið til umr. í morgun, en tími vannst ekki til að ljúka afgreiðslu þess, en það mun verða gert í dag eða á morgun.



Herra forseti. Á öndverðu þessu þingi flutti ég ásamt hv. þm. A-Sk. og hv. 2. þm. N-M. frv. um breyt. á raforkulögum. Þessu frv. var útbýtt 5. nóv. og var tekið til 1. umr. 6. nóv. og var vísað til n. sama dag. Nú er langt liðið á þingtímann, og vildi ég spyrja, hvað dveldi þetta frv. hjá n. og hvort ekki væri hægt að taka það á dagskrá fljótlega.



Herra forseti. Þessu frv. var vísað til iðnn. Nd., og á fundi 15. nóv. var það rætt og samþ. að leita umsagnar raforkumálastjóra um það. Sú umsögn hefur ekki borizt enn, þrátt fyrir það að ég hef gengið eftir henni a. m. k. einu sinni eða tvísvar. En n. hafði samþ. að afgreiða málið ekki fyrr en að fenginni þeirri umsögn.



Herra forseti. Ég þakka þessar upplýsingar, og ég óska eindregið eftir því, að gengið verði eftir svari frá raforkumálastjóra, svo að unnt verði að afgreiða málið á þessu þingi.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að vísa til grg., sem fylgir þessu frv. frá tveimur félögum hér í Reykjavík, Hreyfli og Þrótti. - Ég skal svo ekki reifa málið frekar nú í þessari hv. d., heldur vísa aðeins til þessarar grg., og legg ég svo til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. samgmn.



Herra forseti. Það var tímanlega á þessu þingi, að ég bar fram frv. um breyt. á l. um samþykktir um sýsluvegasjóði. Frv. var vísað til samgmn. Nú vildi ég vita, hvað þessu frv. liði. Þá flutti ég annað frv., sem vísað var til sömu n., um ferðaskrifstofu ríkisins, en ekki hefur heldur komið neitt frá n. um það mál.

Forseti (SB): Ég vil upplýsa það fyrir hönd samgmn., að fyrra málið, er hv. þm. V-Húnv. spurði um, hefur verið tekið fyrir, eftir að beðið hafði verið um tíma eftir umsögn vegamálastjóra, og er það afgreitt, og mun nál. verða útbýtt í d. í dag eða á morgun. - Sama gegnir um annað frv., sem hv. 2. þm. Skagf. (JS), hv. þm. Borgf. (PO) og hv. þm. A-Húnv. (JPálm) flytja. - Frv. um ferðaskrifstofu ríkisins er enn í athugun hjá n., en vonandi verður hægt að afgreiða það fljótlega.



Herra forseti. Fyrst þm. hafa kvatt sér hljóðs og spurt um örlög frumvarpa, er þeir hafa flutt, langar mig að spyrja um þrjú frv. - Fyrsta málið er um breyt. á l. um verðlag, verðlagseftirlit og verðlagsdóm. Þetta er eitt af allra fyrstu málum þingsins, 8. mál, flutt af þm. Alþfl. Þessu máli var vísað til fjhn. Minni hl. n. hefur skilað áliti fyrir nokkru, en meiri hl. ekki. - Þá er frv. um hvíldartíma háseta á íslenzkum botnvörpuskipum. Það var einnig með allra fyrstu málum þingsins, 9. mál, og flutt af þm. Alþfl. Því var vísað til sjútvn. - Nokkru síðar var útbýtt frv., einnig frá þm. Alþfl., um breyt. á l. um tekju- og eignarskatt, varðandi hækkun á persónufrádrætti. Var því vísað til fjhn., og mun hv. n. hafa afgreitt það, a. m. k. hefur meiri hl. n. skilað áliti. - Nú vil ég óska þess, að öll þessi mál verði tekin til 2. umr. og það eins þótt nál. verði ekki skilað.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því, að 18. okt. var frv. til l. um breyt. á raforkulögum vísað til fjhn., og hefur n. ekki skilað áliti enn. Þetta frv. er flutt af þm. úr öllum flokkum, og sætir satt að segja furðu, hversu hv. fjhn. hefur tekizt að sitja þungt og lengi á þessu frv. Ég vil nú beina þeirri spurningu til hv. form. n., hvers vegna n. hefur ekki tekið afstöðu til málsins og skilað áliti.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. 2. þm. Rang. tók fram, að mál þetta hefur legið lengi hjá fjhn. Og hv. 1. flm. þess hefur áður fært það í tal við mig, hvað liði þessu frv., sem gerir ráð fyrir framlögum til raforkusjóðs úr ríkissjóði. Nú er það svo, að við afgreiðslu fjárl. hækkaði nokkuð þetta framlag ríkisins til raforkusjóðs, en hins vegar sá Alþ. sér þá ekki fært að hækka þá upphæð eins mikið og gert er ráð fyrir í frv. þeirra fjórmenninganna. Og þar sem sjáanlegt var, að þingið taldi ekki fært að veita svo miklu fé til sjóðsins, þá var varla von, að fjhn. gæti mælt með málinu, og því hefur það legið svo lengi hjá nefndinni.