Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Þorláksson Ég vildi leyfa mér að óska eftir að frv. verði vísað til n. og 1. umr. frestað.

Jón Baldvinsson Ég vil styðja þessa till.hv. 1. landsk., að dm. hér ættu sama rétt eins og Nd., að geta talað við framhald 1. umr. fjárl., ef þeim þætti ástæða til.

Halldór Steinsson Ég á ásamt tveimur öðrum þm.brtt. við þetta frv. Eins og kunnugt er, þá mætti þetta frv. allmikilli mótspyrnu á þinginu í fyrra. Það, sem því var aðallega fundið til foráttu hér í d. í fyrra, voru einmitt þeir gallar, sem við með þessum brtt. viljum reyna að ráða bót á. Þessar brtt. eru 2. Önnur er sú, að gera frv. víðtækara en það nú er. Samkv. frv. eins og það er, þá nær þetta aðeins til tveggja dýrategunda, hesta og nauta. En þar sem frv. er flutt sem miskunnar- og mannúðarmál gagnvart dýrunum, þá virðist miskunnin ekki hafa náð langt, þar sem það nær aðeins til tveggja dýraflokka. Aðalbrtt. okkar gengur í þá átt að gera þessi lög víðtækari, þannig að láta þau ná til allra húsdýra. Þetta er önnur aðalbreyt. En hin breyt. er sú, að í staðinn fyrir að nota kloroform skuli staðdeyfa. Það ætti að vera hv.þm. kunnugt, að kloroform er hættulegt og talsverður vandi að fara með það, svo að ég er ekki í neinum minnsta vafa um það, að það er alls ekki á færi almennings að fara með það. Það er alls ekki forsvaranlegt að láta þá menn, sem þetta starf eiga að hafa með höndum, fara með þetta lyf, því að þótt það sé tekið fram í frv., að þessir menn eigi að fá tilsögn dýralæknis, þá verður hún aldrei svo fullkomin, að þeir geti fengið verulega þekkingu á ýmsum sjúkdómum, sem nauðsynlegt er til þess að geta notað þetta meðal. Ég vil taka til dæmis lungnaveiki eða hjartabilun, að í þeim sjúkdómum er hættulegt að nota þetta lyf. Aftur á móti er hin aðferðin, að staðdeyfa, miklu hættuminni og einfaldari. Ég vonast eftir, að hv. d. geti gengið inn á þessar brtt., því að þær miða að því, að áliti okkar flm., að gera frv. fullkomnara en það er nú.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég þarf ekki að segja nema örfá orð, því að það, sem ég sagði viðvíkjandi hv. 2. landsk. og hv.þm. Hafnf., var fyrir það eitt, að þeir höfðu verið allsterkorðir um norsku samningana, og mér fannst þeir liggja svo vel við höggi. Þeir töldu síldarútgerðina eyðilagða, þegar rætt var um samningana, og ég vildi aðeins minna þá á þetta; þar með var mínu áformi fullnægt, og skal ég ekki fara frekar út í það. Það er gefinn hlutur, að ef þessi till. verður samþ., þá er stj. skylt að fara eftir henni, ef fært er, en það má ekki gleyma því, að mikil áhætta fylgir þessum rekstri, því að þótt ekki liti illa út í fyrstu, þegar síldveiði byrjar, þá getur það alltaf breytzt, en því verður þingið að vera við búið, að tap geti af hlotizt. En ef fyrirsjáanlegt er tap á þessu, þá býst ég við, að stj. hiki við að leggja út í þetta fyrirtæki, en nú bendir ekkert til þess, og þess vegna býst ég við, að verksmiðjan verði tekin á leigu, svo framarlega sem um leiguna geta tekizt sæmilegir samningar. Það var fjarstæða hjá hv.þm. Hafnf., að þessi þáltill. væri grýla í mínum augum, en það, að þessu er samfara talsverð áhætta á tímum eins og þessum, gefur tilefni til þess að athuga rækilega, út í hvað mikla áhættu maður getur lagt. Það er svo í gildandi lögum um rekstur síldarbræðslustöðvarinnar á Siglufirði, að gert er ráð fyrir því, að síldareigendur fái ákveðinn hluta útborgaðan af því, sem inn kemur fyrir síldina, eftir að frá eru dregin gjöld til ýmissa sjóða. Þetta fyrirkomulag verður ekki hægt að hafa í framtíðinni, og það varð að hverfa frá því á síðastl. sumri, af því að sjómenn og útgerðarmenn kváðust ekki geta beðið eftir peningunum. Verður því að kaupa síldina föstu verði, ella verður óánægja og lítil eða engin útgerð. Það er að vísu nokkur áhætta, sem þessu er samfara, en hún er nokkur hvort sem er.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég vil leyfa mér að óska þess fyrir hönd n., að málið verði tekið af dagskrá, þar sem flm.brtt. er fjarverandi, en n. þarf nauðsynlega að ræða málið við hann.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég verð enn að láta í ljós undrun mína á því kappi, sem lagt er á að kippa burt tilhlutunarvaldi ríkisstj. gagnvart Búnaðarfélaginu. Undrun mín er sprottin af því, að mér virðist þeir, sem að standa, ættu miklu fremur að leggja kapp á hið gagnstæða. Eins og kunnugt er, hefir verið mjög gott samkomulag á milli þings og Búnaðarfélagsins allar götur frá því 1923, svo að hvorugur aðili hefir kvartað. Þingið hefir sýnt félaginu mikið traust með því að veita fé til landbúnaðarins og fela félaginu framkvæmdir í búnaðarmálum. Mætti segja, að Alþingi hefði afsalað sér miklu valdi í þessum málum og lagt það í hendur Búnaðarfélagsins. Bændur myndu sízt fagna því, að snurða hlypi á þetta góða samkomulag, og óvíst, hvort hægt væri að bæta úr því aftur. En ef þessi lög yrðu samþ., þá getur vel farið svo, að sambandið yrði ekki eins traust og áður. Ennfremur vil ég benda á, eins og hv.þm. Str. hefir áður bent á, að það er óheppilegt að flytja þetta mál á þingi, þar sem búnaðarþingið stóð ekki saman um þessar kröfur, og hér á Alþingi verða skoðanirnar skiptar, svo að það er ekki ástæða til að stofna þessu máli í hættu. Á búnaðarþinginu voru nokkur atkvæði á móti þessu, og þegar sakir standa svo, að í báðum stofnununum, Alþingi og Búnaðarfélaginu, eru skiptar skoðanir, þá er ekki rétt að stofna samstarfinu, sem hefir verið ágætt, í voða út af þessu. Andmæli mín gegn þessu frv. byggjast eingöngu á umhyggju fyrir landbúnaðinum. Ég held, að samstarfinu sé með þessu hætta búin, og það er grundvöllurinn fyrir þeim andmælum, sem ég hefi hreyft og mun hreyfa. Ég álít, að það nái ekki nokkurri átt að vísa ekki málinu til nefndar, ef það verður ekki þegar fellt við þessa umr. Ég geri það því að till. minni, að því verði vísað til landbn.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. þm. Str. tók fram, að það þyrfti að athuga ábyrgðir þær, er sveitarfélögin stæðu í, þegar tekin væri ákvörðun um þetta mál. Það er alveg rétt, og fyrir þessu er líka séð í frv., sbr. 2. og 4. gr. Er gert ráð fyrir því, að hafður sé trúnaðarmaður til þess að rannsaka hag hvers sveitarfélags og gera sínar tillögur. Hv. þm. sagði líka, að það myndi fara fækkandi þeim tilfellum, að hreppsfélög gengju í ábyrgð, og má það vel vera rétt, því að lánsstofnanir hafa þegar rekið sig mjög á það, að sveitarfélög eru enganveginn tryggir aðilar í því efni. Verða þær nú að fara að athuga betur fjárhag þeirra sveitarfélaga, er þær ætla að veita lán. Út af orðum hv. 4. þm. Reykv. vil ég benda á það, sem ég áður tók fram, að það verða að gilda aðrar reglur um sveitarfélög en einstaklinga, enda hyggist frv. á því. Reglur um nauðasamninga einstaklinga voru reyndar hafðar talsvert til hliðsjónar, en þó var þeim ekki fylgt út í æsar. Á auðvitað ekki að fara lengra í eftirgjöfunum en nauðsynlegt er. Ég vil ekki neita því, að það kunni að vera rétt hjá hv.þm., að misjafnlega hart sé gengið að ýmsum meðlimum sveitarfélaganna. En þau sveitarfélög, sem komast í vandræði og standa í miklum skuldum, sljóvgast og verða skeytingarlaus, þegar skuldirnar vaxa þeim yfir höfuð. Er þá bezta leiðin að gera þeim á einhvern hátt mögulegt að borga. Sá, sem á skuld hjá öðrum, sem ekki getur borgað, verður venjulega að tapa henni. Er ekkert við því að segja, þótt því sé slegið föstu, að féð sé þá tapað. Það, sem hv. 4. þm. Reykv. virðist halda fram, er það, að þótt aðili geti ekki borgað að svo stöddu, þá gæti vel verið, að hann verði fær um það síðar. En frv. tekur einmitt tillit til þessa. Ríkissjóði er gert að leggja fram allt að 10% af þeim skuldum, er afskrifaðar eru, og hlutaðeigandi sýslusjóður greiði helming á móts við ríkissjóð, ef fjárhagur hans leyfir. Þetta fá eigendur sem uppbót á þeirri von, að þeir kunni að fá eitthvað síðar meir. Er hér gengið eins langt og hægt er í því að tryggja rétt skuldheimtumanna. Þegar nauðasamningar eru gerðir, strikar það opinbera alveg yfir þennan möguleika, en hér er það ekki gert. Um framtöl í sveitum og kaupstöðum er ég sammála hv. 1. þm.N.-M. Er það gömul trú, að verr sé fram talið í sveitum en hér, en ég held, að þetta sé ekki rétt. En þótt svo væri, þá kæmi það ekki þinginu við að öðru leyti en því, að það gæti þá skorað á stj. að kippa því í lag. En lagabreyt. þyrfti ekki til í því efni, því að 1. gera öllum jafnt undir höfði um þetta. Fyrstu árin, sem 1. um þetta voru í gildi, eftir 1921, gat þetta ekki verið í góðu horfi, en það kemst nú í betra horf um allt land frá ári til árs.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég ætla ekki að tala langt mál um þetta; það er búið að ræða þetta svo rækilega á undanförnum þingum, að mér virðist óþarfi að ræða það nú. Ég mælist aðeins til, að málinu verði vísað til 2. umr., en tel óþarft að láta það fara í nefnd.

Pétur Halldórsson Ég ætlaði ekki með orðum mínum við fyrri hl. þessarar umr. að fara að segja nein stóryrði um framtöl í sveitum, en hv. 1. þm.N.-M. virtist þó hafa tekið þessi orð mín illa upp. En ég get ekki látið hjá líða að benda á það, að ekki er hentugt að leggja tekjuskatt til grundvallar um skyldu til fátækraframfæris, þegar heilt hreppsfélag greiðir ekki hærri tekjuskatt en lítill gjaldandi í Rvík, eins og ég tók eftir að átti sér stað fyrir fáum árum. Ef miða á getu hreppsfélags til fátækraframfæris við skatt þann, sem kemur úr hreppnum, þá er það valtur grundvöllur. Held ég ekki, að því verði haldið fram, að heilt hreppsfélag geti ekki fremur séð fyrir þurfalingum sínum en einn skattborgari í Reykjavík. En það, sem aðallega réð því, að ég stóð upp, var það, að mér þykir sú hugsun ótrúleg, að svo geti farið fyrir hreppsfélagi, að það geti alls ekki lengur staðið við skuldbindingar sínar. Hreppsfélögin lifa undir eftirliti ríkisins, og ætti það að taka í taumana áður en svo væri komið. Mun ég svo ekki fara fleiri orðum um þetta við þessa umr.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það er ekki hægt að segja, að hreppsfélögin séu undir eftirliti stj. Það eina eftirlit, sem fram fer, er það, að þau senda sinn árlega reikning til hagstofunnar. Stj. getur ekki haft eftirlit með fjárreiðum allra sveitarfélaga á landinu. Það er alveg víst, að ýms sveitarfélög geta ekki staðið í skilum. Eru þegar liðin 10 ár síðan fyrsta sveitarfélagið kom til þingsins með hjálparbeiðni. Hefir þingið síðan oftsinnis hlaupið undir bagga með þurfandi sveitarfélögum. En eins og nú er ástatt, er ekki hægt að hjálpa þeim öllum. Ætti heldur ekki að gilda annað um sveitarfélög, sem ekki geta greitt skuldir sínar, en aðra skuldunauta. Ef fé lánardrottnanna er tapað, þá verða þeir að sætta sig við það. Er ekki rétt að fara að gefa þeim fé, þótt þeir eigi eitthvað inni hjá sveitarfélögum. Vandinn er aðeins sá, að ekki verði í þessu efni gengið lengra en hæfilegt er, og hygg ég, að þetta frv. tryggi það.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég vil þakka hv.n. fyrir góðar undirtektir í þessu máli. Hún hefir fullan skilning á því, að full þörf sé að hjálpa þessum atvinnuvegi, þegar þar að kemur, og ég vona, að hæstv.dómsmrh. hafi ekki bitið sig svo fast í þessa norsku samninga eða kjöttollsmálið, að hann sé farinn að fá óvild til síldarútvegsins.

Óvild?

Já. Ég er ekki í vafa um það, að hæstv. ráðh. gerir hvað sem hann getur til þess að hjálpa síldarútgerðinni. En það á ekki eingöngu að líta á það í þessu tilfelli, hvað það kostar ríkissjóðinn í bili að reka þessa verksmiðju, heldur á einnig að taka tillit til þess, hvað landsbúum kemur vel og hvað þeir geta með auknum sköttum og ýmsum öðrum gjöldum greitt í ríkissjóðinn, ef útvegurinn blómgast frekar fyrir þetta. Þetta atriði verður líka að taka til greina, þegar farið er að semja um þessa leigu. En þessi þáltill., og eins þrátt fyrir þessar breyt. frá n., verður aldrei nema heimild, og setti ég það í vald ríkisstj. meðfram með það fyrir augum, að hún gæti komizt að sem hagfelldustum samningum við það félag, sem hún þyrfti að semja við. Þess vegna skil ég ekki, hver grýla þessi þáltill. hefir verið í augum hæstv.dómsmrh. frá því fyrsta. Ég þarf ekki að taka það fram, að þrátt fyrir það, að norsku samningarnir voru samþ., þá búast þeir, sem samþykktu þá, og eins þeir, sem voru á móti þeim, við því og vænta þess, þrátt fyrir allt, að það setji ekki síldarútveginn eða atvinnu landsmanna í kaldakol. En hitt er annað mál, að ef ekkert er reynt til þess að hjálpa upp á síldarútveginn, þá er stefnt í þá átt. Ég vona þess vegna, fyrir þessa góðu áheyrn, sem þessi till. mín fékk hjá hv.n., að það verði einnig í framkvæmdinni hjá hæstv. ríkisstjórn.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Þetta frv. hefir ekki verið tekið til athugunar í n. síðan við síðustu umr., en eftir að hafa hugsað málið í sambandi við yfirlýsingu, sem hæstv.dómsmrh. gaf, þegar málið var til umr. hér síðast, get ég sem aðalflm. lýst yfir því, að frv. er tekið aftur.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég skal undirstrika það með hv.þm. Borgf., að samstarfið á milli Búnaðarfél. og Alþingis hefir verið mjög gott undanfarin ár, og álít ég, að trausts og samúðar hafi gætt á báða bóga. Ég vil einnig undirstrika það, að ég óska einskis framar en að þetta góða samkomulag megi haldast sem lengst. En eitt af því nauðsynlega til þess að þetta takist, er einmitt að koma fram þessari breyt. Það er engu tapað, þó að íhlutunarrétturinn, sem stjórnin hefir haft á pappírnum, verði afnuminn, en þingið látið halda sínu valdi til fjárveitinga. Það er engin ástæða að halda við þessu ákvæði, þó að 3-4 búnaðarþingsmenn hafi ekki greitt atkv. með áskoruninni í þetta skipti, og ég get fullyrt, að það er enginn innan Búnaðarfél., sem ekki vill þessa breyt. Það, að þeir greiddu ekki atkv. með áskoruninni, kemur aðeins til af því, að þeir óttuðust andstöðu í þinginu. Þetta er margítrekuð beiðni frá Búnaðarfél., og eitt atriði til þess að viðhalda góðu samstarfi er að fallast á þetta núna. Ég sé ekki ástæðu til þess að vísa málinu til n., þar sem það er margrætt og margíhugað, en hinsvegar mun ég ekki gera það að neinu kappsmáli, bara ef þá er fremur trygging fyrir því, að það komist í gegn.

Frsm. (Jón Jónsson) Það hafa engar brtt. komið fram við þetta frv. við þessa umr., svo að þess vegna þarf ekki mikið um það að ræða; en ég vil geta þess, að nú við prentunina hefir láðst að leiðrétta eina tölu í 12. gr., 2. mgr., sem nú er orðin. Það á að standa 11. gr. 1. mgr., en stendur nú 11. gr. 2. mgr. Ég hefi minnzt á þetta við skrifstofustjóra, en hefi ekki séð ástæðu til að flytja brtt. um þetta efni. Vona ég, að þetta verði tekið til athugunar, ef frv. verður prentað upp aftur. Að öðru leyti hefi ég ekki annað að segja fyrir n. hönd.

Halldór Stefánsson Mér skildist á hv. 4. þm. Reykv., að hann vildi vefengja það, að framtöl til tekju- og eignarskatts væri nothæfur grundvöllur til samanburðar á getu hinna ýmsu sveitarfélaga um fátækraframfæri. Hann tilnefndi dæmi um það, að jafnvel einn skattborgari í Rvík hefði greitt eins mikinn skatt og heilt hreppsfélag, en væri þó vitanlega ekki fær um að bera fátækrabyrðar heils sveitarfélags. Getur þetta vel verið rétt, það sem það nær, en það sýnir bara allt annað en hv.þm. vildi vera láta. Það sýnir það, að ef einn - aðeins einn - skattborgari í Rvík hefir jafnmiklar skattskyldar tekjur og heilt sveitarfélag, sem út af fyrir sig getur verið álitamál, hvað mundi þá, ef lagðar eru saman tekjur allra reykvískra skattborgara. Því aðeins væri réttur samanburður um þetta efni, að borin væri saman heild við heild. Það hefir lengi verið talið, að tekjur og eignir væru „breiðasta bakið“ til að bera opinber gjöld, og sýnir þetta þá ekkert annað en það, sem alkunnugt er, að bæjarbúar eru tekjumeiri heldur en sveitamenn og færari um að bera hærri útgjöld.

Pétur Ottesen [óyfirl]: Ég þarf ekki að bæta miklu við mína fyrri ræðu, en vil aðeins benda á, að það er alltaf vissari 1 kráka í hendi en 10 í skógi, og nú höfum við tryggingu fyrir því, að gott samkomulag hefir átt sér stað undir þessu fyrirkomulagi, og það er betra heldur en spádómur hv.þm. Mýr. um jafngóða eða enn betri sambúð.

Það verður betra, ef frv. verður samþ.

. Nei, það verður alls ekki betra og getur ekki orðið betra, þó að hv.þm. reyni að knýja fram þessa breyt. gegn ákveðinni mótstöðu, ef til vill með eins atkv. meiri hl. Auk þess er mótspyrna fyrir hendi meðal beggja aðila.

Á búnaðarþinginu greiddi einn atkv. á móti og 2 sátu hjá

. Nei, það voru 3 á móti; ég þarf ekki að láta hv.þm. fræða mig um þessa atkvgr.; ég veit vel um hana, enda er hún ekkert leyndarmál. Auk þess sat n. á rökstólum síðastl. vetur til þess að gera till. um skipulag Búnaðarfél.

Störfunum hefir verið frestað um óákveðinn tíma

. Ef svo er, þá bætist enn ein röksemd við til þess að bíða einnig hér.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég gat því miður ekki verið hér, þegar hv.frsm. mælti fyrir þessum brtt.n., sem eru á þskj. 399. En ég hefi séð þessar till. áður og skal lýsa því yfir, að ég hefi ekkert við hana að athuga. Ég vil undirstrika, að þetta er aðeins heimild, og ég vona, að hv. d. sé því samþykk, að stj. megi líta svo á, að fyrst og fremst sé hún ekki bundin við, hvaða síldarverksmiðju hún tekur á leigu, og í öðru lagi, að farið verði eftir, hvernig útlitið verður í sumar, þegar þar að kemur að ákveða, hvort bræðslustöð verður tekin á leigu eða ekki. M. ö. o., að það sé ekki meiningin að binda stj., heldur aðeins að veita henni þessa heimild. Það er auðvitað, að það verður að gera ýmsar kröfur til þeirrar verksmiðju, sem er tekin á leigu, t. d. að hún sé að öllu leyti í lagi og að varahlutir í vélarnar séu fyrir hendi, því að annars getur farið svo, að stórkostlegur skaði hljótist af bilunum. En það hefir kunnugur maður sagt mér, að það sé mikill vafi, að þessi verksmiðja, sem um getur í þáltill., uppfylli þessa skilmála, en það verður athugað og málið tekið eins og haganlegast er, bæði fyrir ríkissjóðinn og þá, sem eiga að njóta góðs af þessari leigu, ef til kemur. Það gleður mig að sjá, að hv.flm. og hv. 2. landsk. líka álíta, að þrátt fyrir það, að norsku samningarnir væru samþ., verði síldveiðar hér við land í sumar, því að annars mundu þeir ekki flytja till. um að taka síldarbræðslustöð á leigu. Leiðir það af sjálfu sér, að þeir með þessu viðurkenna, að útlitið er ekki eins svart í þessu efni eins og þeir vildu láta líta út í umr. um norsku samningana. Annars er það um rekstur á síldarbræðslustöð á Siglufirði að segja, að á síðastl. ári gekk það sæmilega og útlit er fyrir, að það verði nokkur hagur að því. Ég vona svo, að hv.n. láti sér nægja þessi ummæli og samþ. það, að þessi till. sé fram borin með það fyrir augum að skapa aðeins heimild, en ekki sérstakt aðhald fyrir ríkisstj. fram yfir það, sem hún álitur rétt vera og forsvaranlegt fyrir ríkissjóðinn.

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Eins og hv. dm. sjá af nál., hefir n. í raun og veru fallizt alveg á till., þó að hún vilji að vísu gera nokkrar breyt. á orðalagi. N. er þeirrar skoðunar, eins og nú er komið með síldveiðina, að það sé mikil nauðsyn á því, að sem allra flestar bræðslustöðvar séu í rekstri á hverju síldveiðitímabili, því að sannleikurinn er sá, að ef nokkur gangur er í síldveiðinni, þá er sennilegt, að þörf sé fyrir að bræða jafnvel töluverðan meiri hl. af þeirri síld, sem veiðist. Markaðurinn fyrir annarskonar síld, saltaða eða sérverkaða, er svo tiltölulega lítill, samanborið við það, sem veiðist, að það er ómögulegt, að útgerðin geti borið sig, ef ekki er hægt að koma í eitthvert verð a. m. k. þeim afla, sem ekki er hægt að salta. E. t. v. kynni nú að rætast eitthvað úr þessu í framtíðinni, ef markaðsmöguleikarnir vaxa, sérstaklega í Þýzkalandi og Póllandi, en enn sem komið er er það ekki svo mikið, að það geri neina verulega breyt. frá því, sem verið hefir. - Nú er svo ástatt, að undanfarin ár hafa ekki verið reknar sumar þær bræðslustöðvar, sem til eru, eins og t. d. sú stöð, sem nefnd er í till. og kennd er við dr. Paul, og önnur stöð líka. Þá hefir líka verið nokkur vafi á um rekstur stöðvarinnar á Sólbakka, sem að vísu hefir verið rekin hingað til. Var hún í fyrra leigð einkafyrirtæki til rekstrar, en ég veit ekki til þess, að fullkomin vissa sé fyrir því, að sú stöð verði í rekstri á næsta sumri. Eins er um bræðslustöð Goos á Siglufirði, sem sumpart var rekin á síðastl. sumri. Maður veit ekki, hvort svo verður á komandi sumri. Það er auðsætt, að það er nauðsynlegt, að haft sé auga með því, hverjar af þessum stöðvum verði í rekstri af hálfu eigendanna og hverjar ekki. Ef svo kynni að fara, að góð stöð yrði ekki rekin af eigandanum, telur n., að ekki sé í það horfandi fyrir ríkisstj., a. m. k. að þessu sinni, að gera ráðstafanir til þess, að stöðin verði rekin, og þá fyrir ríkisins reikning. Það er augljóst mál, að til þess að reka þannig stöð fyrir ríkisins reikning, þá hentar bezt stöð dr. Pauls á Siglufirði. En það er hugsanlegt, að eigandinn reki hana sjálfur, ég hefi jafnvel heyrt, að það gæti komið til mála, og þá er ekki meining n., að það sé hindrað, að leitað sé svo fast á að fá stöðina leigða, að hún sé tekin til rekstrar, þrátt fyrir það, að eigandinn hafi ætlað að reka hana sjálfur. N. lítur svo á, að það sé ekki kappsmál, að stöðvarnar séu reknar fyrir ríkisins reikning, heldur að þær verði í rekstri. Bæði af þessum ástæðum og svo hinu, að ef til mála gæti komið með aðrar stöðvar, að ríkið tæki þær á leigu til rekstrar, ef þær yrðu ekki reknar af eigendunum sjálfum, leggur n. til, að till. sé breytt þannig, að hún tilgreini ekki neina ákveðna stöð, sem ríkisstj. verði heimilað að taka á leigu. Þá telur n. sjálfsagt, að gengið sé tryggilega frá því, að sú stöð, sem þannig yrði tekin á leigu af stj., verði í fullkomnu standi, að ekki þurfi að leggja í allt of mikinn kostnað við að bæta úr hugsanlegum ágöllum, þannig að kostnaðurinn yrði óhæfilega mikill í samanburði við það gagn, sem stöðin annars kynni að gera; ennfremur að leiguskilmálar og annað viðvíkjandi samningunum milli eiganda og ríkisstj. sé þannig úr garði gert, að áhættan verði ekki óhæfilega mikil, t. d. í sambandi við þær skemmdir eða slys, sem kynnu að verða í sambandi við tæki stöðvarinnar. Hygg ég, að með orðalagi tillgr., eins og n. leggur til að hún verði, sé tryggt, að ríkisstj. telji sér ekki skylt að fara út í allt of áhættusaman rekstur. Þrátt fyrir það telur n. það mjög nauðsynlegt, að sem flestar stöðvar verði reknar á komandi sumri. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, en vænti, að till. verði samþ.

Forseti (GÓ): Ég hefi fengið tilmæli frá hæstv.dómsmrh. um að fresta umr. í bili, þangað til hann geti verið við, en nú er hann bundinn við umr. í Nd., svo að það verður hætt að ræða mál þetta, þangað til síðar á fundinum. Síðar á sama fundi var umr. fram haldið.

Jón Baldvinsson Hæstv. dómsmrh. var að hælast um yfir samþykkt norsku samninganna. En mér finnst hann gera það fullsnemma, meðan hann hefir ekki ennþá séð árangurinn af þeim, sem stendur til að geti orðið eftir orðanna hljóðan í þessum samningum. Það er hverjum einum skylt að klóra í bakkann og reyna að bjarga því, sem hægt er, þrátt fyrir mjög ósæmilega samninga stj. um hlunnindi Norðmanna hér við land. Hv. þm. er skylt að reyna að bjarga því, sem hægt er, m. a. að reyna að bjarga íslenzkum síldveiðum, sem ef til vill er hægt að einhverju með þessu, vegna þess að síldarbræðslustöð ríkisins hefir ekki getað tekið á móti allri þeirri síld, sem til hennar hefir borizt. Þetta er tilraun, þó að það sé vitanlegt, að fá síldveiðiskip muni fara á síldveiðar með það eitt fyrir augum að veiða í bræðslu. Það játa síldarútgerðarmenn, að því aðeins sé von á því, að síldveiðin beri sig, að hægt sé að selja eitthvað af veiðinni til söltunar með hærra verði en hægt er að fá fyrir hana í bræðslu. Það hefir verið á 7 til 8 kr. og upp í 10 kr. málið til söltunar, en ekki nema 3 kr. í bræðslu á síðastl. ári. Þetta er svo gífurlegur munur, að það þarf ekki að salta mikinn hluta af síldinni til þess að fá hagnað af veiðinni, ef vel gengur. En eins og nú standa sakir lítur út fyrir, að auknar síldveiðar hér við land frá Norðmanna hálfu muni ef til vill draga úr síldarsöltun. Til þess er stofnað með norsku samningunum. En ég vil segja það í sambandi við þessa þáltill., að ég er með í höndunum frv. um heimild handa ríkisstj. til þess að taka síldarbræðslustöð á leigu, einmitt þá bræðslustöð, sem um ræðir í þáltill. Ég þykist vera sannfærður um það, að aðstaða stj. mundi verða sterkari, ef þetta væri samþ. í frv.formi og jafnframt gefin heimild fyrir ríkisstj. að taka afnotaréttinn eignarnámi, ef ekki verður samkomulag um leigu. En helzt af öllu ætti að kaupa verksmiðjuna, þótt ekki sé það formað í frv. mínu ennþá. Þess vegna ber ég fram frv. í dag um þetta tvennt. Fyrst að heimila stj. að taka þessa stöð á leigu, og í öðru lagi, ef ekki takast samningar, að hún geti tekið afnotaréttinn eignarnámi, því að ég skal ekki segja, hvernig ríkisstj. gengur að semja við dr. Paul um leigu á verksmiðjunni. Ég veit ekki nema Þjóðverjar vilji gjarnan nota verksmiðjuna sér til handa. Það er ekkert efamál, að þeir gætu fengið samskonar hlunnindi og Norðmenn til þess að reka hér síldarverksmiðjur. Ég þykist viss um það, að ef þeir fara fram á það, þá mundu þeir geta notað sér það eftir norska samningnum. Svo að hvert sem litið er, koma í ljós óheillavænlegar afleiðingar af þessum samningum, svo að hæstv.dómsmrh. ætti ekki að vera að hælast um yfir því að hafa komið þessu skaðsemdarmáli í gegn, við okkur, sem erum að reyna að draga úr þeirri hættu, sem af þeim stafar.

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Hæstv. dómsmrh. var ekki við, þegar ég talaði áður, en ég get staðfest þá tilgátu hans, að af n. hálfu er þessi till. meint eins og hæstv. ráðh. gerði ráð fyrir, sem heimild, en ekki skipun. Ég vil þó leggja áherzlu á það, að n. telur, að hér geti verið um brýna nauðsyn að ræða, og eftir því sem orð féllu hjá hæstv. ráðh., þá finnst mér ástæða til að ýta heldur á eftir fyrir hönd n. um það, að hæstv. stj. verði ekki allt of rög við framkvæmd þessa máls. Hitt staðfesti ég einnig fullkomlega, að n. telur, að stj. eigi að meta það við sjálfa sig, hvað hún telur fært áhættunnar vegna í þessu efni. En n. telur, að ekki komi til mála, að stj. taki á leigu stöðvar, sem ekki er nokkurn veginn tryggt, að séu í góðu standi og að til séu nauðsynlegir varahlutir í. Út af því, sem hæstv. ráðh. sagði í sambandi við norsku samningana, get ég lýst því yfir sem skoðun n., að eftir að þeir voru samþ., þá sé meiri nauðsyn til slíkra ráðstafana sem þessara en áður. Vegna þess að gera verður ráð fyrir, að markaður fyrir íslenzka saltsíld verði þrengri fyrir það, að Norðmenn fá þessa heimild til að selja síld í land, og þar við bætist það beinlínis, að gert er ráð fyrir, að norskar síldarbræðslustöðvar megi kaupa meira síldarmagn í bræðslu en þær máttu áður, eða 50% meira en áður var, þ. e. a. s., að áður höfðu þær leyfi til að kaupa 40% af notaþörf sinni af útlendum skipum, en nú 60%. Það liggur því í augum uppi, ef þessi heimild verður notuð, að það þrengir markaðinn fyrir íslenzka síld til bræðslu. Þess vegna er það augljóst, að þörf er á því að reka þær síldarbræðslustöðvar nú, sem ekki hafa verið starfræktar að undanförnu og eru rekstrarhæfar. Ég vil því leggja að stj. um það, að hún fari það, sem hún telur fært í þessu efni, en þó ber að gæta þess, að fyllsta varfærni sé við höfð að því er leigukjör og annað þessháttar snertir, og ég skal taka fram, að í þáltill. er átt við, að nógir varahlutir fylgi vélunum, svo að ekki stafi af eins mikil áhætta t. d. í sambandi við bilanir.

Halldór Stefánsson Ég kvaddi mér hljóðs, þegar þetta mál var tekið af dagskrá við fyrri hl. þessarar umr. Það, sem sérstaklega kom mér til að kveðja mér hljóðs, voru ummæli frá hv. 4. þm. Reykv., sem ég gat ekki skilið öðruvísi en svo, að hann áliti framtal til tekju- og eignarskatts óábyggilegra í sveitum en í kaupstöðum. Slíkt álit kemur oft fram í kaupstaðablöðunum og víðar, og vil ég ekki láta því ómótmælt. Ég er þessu talsvert kunnugur, og er það sannfæring mín, að þessi skoðun sé með öllu ástæðulaus og ómakleg. Má benda á það, sem fram kom hérna í Rvík þegar skattstjóraskiptin urðu og sýndi, að skattaframtöl eru sízt áreiðanlegri hér í höfuðstaðnum en annarsstaðar. Í sveitum er það svo, að þar þekkir hver annars hag, svo að því nær ómögulegt væri að draga þar undan, þótt menn vildu. Ástæðan fyrir því, að ég stóð upp, var eingöngu sú, að ég vildi ekki láta þessari nokkuð almennu skoðun hér í Rvík ómótmælt.

Frsm. (Páll Hermannsson) Þetta frv. er fyrr tekið á dagskrá heldur en ég hafði búizt við, og ég verð að láta þess getið, að landbn., sem flytur frv., en ætlaði þó að yfirvega það milli 1. og 2. umr., hefir ekki tekið frv. til meðferðar. Mér finnst samt, þó að svo sé, þetta mál vera svo einfalt, að ekki sé beinlínis ástæða til að taka það út af dagskrá fyrir því. Það sem í frv. felst, er einungis það, að gefa ríkisstj. heimild til þess að flytja inn, ef henni sýnist svo, nautgripi af brezku holdakyni til hreinræktar eða blendingsræktar. Þetta er vitanlega ætlað til umbóta á slátrun nautpenings. Að öðru leyti er í 2. gr. gert ráð fyrir, að ef ríkisstj. vilji nota þessa heimild, þá eigi hún að hafa Búnaðarfélag Íslands í ráðum með sér og flytji inn þau ein kyn, sem Búnaðarfélagið mælir með. Í 3. gr. er gert ráð fyrir varúðarráðstöfunum gegn sótthættu af innflutningnum, að hér verði, eftir því sem við á, hagað sér eins og gert er ráð fyrir í l. nr. 27 8. sept. 1931, sem eru um innflutning á sauðfé. Ég hygg, að hv. dm. geti vel áttað sig á frv., þó að ég geti ekki gefið þeim bendingar frá n.; en ég mun, ef frv. verður samþ., sjá til þess, að landbn. yfirvegi málið fyrir 3. umr. og beri fram brtt., ef henni sýnist þess þörf.