Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Pjetur Jónsson Það vill nú svo til, að frsm.Nd. nefndarinnar í máli þessu, háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), er ekki viðstaddur, en það vill líka svo til, að jeg hygg, að jeg þurfi ekki að mæla langt um málið. Það hefir orðið lítils háttar ágreiningur milli deildanna út af þessu máli, en þó sje jeg ekki, að hann sje svo lagaður, að ekki geti orðið samkomulag. Háttv. Ed. hefir viljað takmarka framlagið til þessara mómýrarannsókna við 3.000 kr, en það sjer Nd. nefndin sjer ekki fært og getur því ekki fallið frá sinni till., því að hún kom með hana í því skyni, að það fengist full rannsókn á, hvort svo mikinn mó myndi að fá í nokkurri af mómýrum landsins, að leggjandi væri þar út í móiðnað í stærri stíl, og þá helst með Lavals-aðferð svokallaðri, sem þykir best. Er hún nú notuð mikið í Svíþjóð, þar sem móvinsla í stórum stíl er lengst komin. Nú skilst oss, að Ed. nefndin sje ekki á móti því í sjálfu sjer, að svo grandgæfilega sje rannsakað, en að hún vilji láta 3.000 kr. nægja til kostnaðar. En vjer teljum vafasamt, að það nægi, því að ítarlega rannsókn verður að fá á stórum mýraflákum, til þess að fá vissu fyrir, að þar sje svo mikið, að nægi til þess að stofna á því móiðnaðarfyrirtæki. Við fyrri umr. málsins hefir verið skýrt frá því, hvað slíkt fyrirtæki með Lavals-aðferðinni myndi kosta hjer. Það var áætlað ekki yfir ½ milj. kr , ef lagt er út í það með nokkurri fyrirhugun. En þá verður að vera farin á undan svo góð og fullkomin rannsókn, að menu geti gengið út í það með sæmilegri vissu. Og það, sem vjer ætluðumst til í Nd., var að ljetta þessum kostnaði við fullkomna rannsókn sem mest af þeim einstöku mönnum, sem hug hefðu til að ráðast í fyrirtækið. Að öðru leyti ber nefndunum ekki það á milli, að ástæða sje til fleiri orða um það.

Guðjón Guðlaugsson Jeg er nú ekki sammála háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) um það, að nefndunum beri ekki talsvert á milli, því að það er talsverður skilsmunur á því, að vilja leggja fram ótakmarkað fje, hvernig sem því er varið, eða takmarkað, og það því fremur, sem upphæðin tiltekna er lág. Nefndinni í Ed. fanst ekki nauðsynlegt, nje heldur taldi hún það ráðlegt, eins og fjárhagur landsins stendur nú, að halda till.Nd., um að leggja fram ótakmarkað fje. Svo var líka hitt, að Ed. fanst ekki hjer svo mikil nauðsyn á, því að vjer vitum, að þetta sumar er þegar hálfnað, og ekkert er farið að gera í þessu enn, en hins vegar vitanlegt, að reglulegt þing verður háð næsta ár. Og af því að um stuttan tíma er að ræða til rannsóknarinnar á þessu ári, þá er tækifæri fyrir næsta þing til þess að auka við fjeð, ef það skyldi reynast of lítið. Þó hefðum vjer getað skilið, að hv. bjargráðanefnd Nd. hefði komið með brtt. um að hækka fjárveitinguna eitthvað, en láta hana þó vera takmarkaða. En hún kippir henni nú aftur í sama horf og hún kom í frá hv.Nd. áður. Það er líka annað, sem skilur á milli nefndanna, og það er að Ed.nefndin tekur það ekki fram, hvaða móvinsluaðferð skuli notuð, er til kæmi. Það er af þeirri ástæðu, að bjargráðanefnd Ed. vantar þekkingu á, hver aðferðin sje best, og álítur því út í bláinn að tiltaka hana nú þegar, en telur tímann nógan til þess að taka þá aðferð, er reyndist best, er byrjað væri á verkinu. Því að þótt þessi Lavals-aðferð kunni nú að taka öðrum samskonar aðferðum fram, er reynslan ákaflega stutt, og þar að auki fáir til frásagnar um, hverskonar reynsla það er. Og gæti þá farið svo, að þar sem þetta mál er enn á gelgjuskeiði í öðrum löndum, og mestar hafa orðið framfarir í því síðan stríðið hófst, þá má búast við, að breytingar komi árlega, svo að það, sem var best í ár, reynist ekki nema í meðallagi næsta ár, og annað sje þá komið, sem betra er. Hvað viðvíkur þessari fjárupphæð, sem þessi Lavals-aðferð mundi krefjast, er lagt væri út í fyrirtækið, þá nefndi háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) ½ millj. kr. En jeg held, að hann hefði ekki þurft að brjóta miljónina sundur. Hálf miljón kr. gæti verið nóg í „normal“ ári, en eftir þeim upplýsingum, sem efri deildar nefndin hefir fengið þar að lútandi, þá er það óhugsandi nú. Var honum því alveg óhætt að hafa miljónina heila. Hvað þessa rannsókn snertir að öðru leyti, þá virtist Ed.nefndinni, sem hún mundi ekki verða eins yfirgripsmikil og háttv.Nd. virtist álíta, því að það mundu vera að eins örfáar mómýrar, sem til nokkurra mála gæti komið að rannsaka í þessu augnamiði. En um almenna rannsókn á mómýrum hljóðaði till.Nd. ekki, heldur að eins um rannsókn þar, sem hugsanlegt mundi að hafa Lavals-aðferðina. Og eftir upplýsingum frá þeim manni, er gengist hefir fyrir þessu máli hjer á landi, þá eru það engar smáræðismýrar, sem um getur verið að ræða. Þær þurfa að vera fleiri hundruð dagsláttur að stærð, og mólagið í þeim verður að vera jafnt og ekki minna en 2 metra á þykt upp og ofan. Slíkar mýrar munu ekki vera víða, og er því óþarfi að fara út í almenna rannsókn mómýra. Auk þess virðist svo, sem það sje ekki um skör fram, þótt einhver takmörk sjeu sett á fjárframlög úr landssjóði, því að mörgum mun virðast, sem meðferðin á fje til þeirra útgjalda, sem ekki hafa verið ákveðin af þinginu, hafi verið helst til lítið takmörkuð af stjórninni. Þess er líka að geta, að þótt eitthvað lítilfjörlegt kynni að vanta til, þá væri ekki loku skotið fyrir einhverja viðbót, svo að ekki þyrfti að hætta við rannsóknina í haust, ef að eins væri eftir að rannsaka svo sem vikutíma. Stjórnin hlyti að hafa fult vald til að halda verkinu áfram upp á sitt eindæmi og veita það fje, sem þyrfti, til viðbótar, og taka það svo upp í fjáraukalög á næsta þingi. Því myndi það ekkert gera til, þótt nokkur hundruð krónur eða jafnvel þúsund vantaði til. Af þessum ástæðum var það, að nefndin í Ed. breytti till., og mun hún og væntanlega öll Ed. halda fast við þá till., er hún samþ. upphaflega, en vera móti brtt.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Háttv. framsögumenn deildanna hafa nú gert grein fyrir því, hver frá sínu sjónarmiði, hver sje efnismunurinn á þessum till. og hvað á milli ber. En jeg vildi ekki, að þetta mál færi svo frá þinginu, að ekki væri hægt að fá góðan stuðning í umræðum málsins, ef eigi í tillögunni sjálfri hvernig haga skuli framkvæmdum till., hver skoðunin sem ofan á verður. Það verður ekki sjeð, hvort það vaki fyrir mönnum, að fá skuli sjerfræðing frá útlöndum til rannsóknarinnar, eða hvort stjórnin skuli leita fyrir sjer innanlands hjá þeim manni eða mönnum, sem hún hyggur færa um þetta. Jeg veit nú ekki, hvort völ er á nokkrum innlendum manni, er fær sje að taka að sjer þessa rannsókn, til þess að það augnamið náist, sem vakir fyrir nefndinni, að svo ábyggileg rannsókn fáist, að byggja megi á henni móvinslu í stórum stíl. Ef um mann með þeirri sjerþekkingu væri að ræða hjer heima, yrði það auðvitað ódýrara og umsvifaminna en að fá sjerfræðing útlendan. Vildi jeg því, að háttv. framsögumenn ljeti í ljós, hvað fyrir þeim vakir í þessu efni. Sje það nú meiningin að útvega útlendan mann, myndu þær 3.000 kr., sem háttv.Ed. vill leggja fram, ekki hrökkva langt. En sje hægt að fá innlendan mann, getur vel verið, að 3.000 kr. nægi, og vitanlega er betra að hafa ákveðna fjárhæð við að styðjast, er til framkvæmda kemur, en að hún sje alveg óákveðin og ótakmörkuð. Óska jeg því eftir bendingu í þessa átt.

Pjetur Jónsson Það er fjárspursmálið, sem jeg vildi minnast á. Það er alls ekki rjett að toga það fram sem hreina mótsetningu, þótt Nd. nefndin vilji ekki tiltaka vissa fjárupphæð, rjett eins og hún vildi heimila að verja ótakmörkuðu fje, jafnvel svo tugum þúsunda skifti, í þessa rannsókn. Auðvitað gerum við þessa till. okkar á þeim grundvelli, að ekki sje lagt meira fje í hana en nauðsynlegt er. Stjórninni hafa svo oft verið falin lík mál, og hjer um bil aldrei verið tiltekin ákveðin fjárhæð, nje legið fyrir ábyggileg áætlun um kostnaðinn. En nú leikur vafi á því, hvort hægt sje að nota innlendan mann til rannsóknarinnar, eða að það verði að fá útlendan sjerfræðing til þess, og hvort nauðsynleg verkfæri sjeu til í landinu, eða þau verði að fá frá útlöndum. Um þetta er má ske ágreiningur, og geri jeg ráð fyrir, að það vaki fyrir hv.Ed., að notast megi við innlendan mann. Jeg get ekki sagt, að það hafi verið neitt einskorðað í Nd., hvort maðurinn skuli vera inniendur eða útlendur, heldur verði að fela stjórninni að velja svo hæfan mann, að rannsóknin verði fullkomin, eða svo ábyggileg, að sjeð verði, hvort leggjandi sje út í móiðnað með Lavals-aðferðinni eða öðrum móvinsluaðferðum. Jeg held þess vegna, að jeg geti ekki lýst yfir fyrir hönd bjargráðanefndar Nd. neinu ákveðnara en þessu. Væri maður innanlands, sem stjórnin treysti til að rannsaka svo, að byggja mætti á þeirri rannsókn, samkvæmt því sem jeg hefi tekið fram, og að það gæti orðið undirstaða fyrir fjelagsstofnun innanlands til að ráðast í fyrirtækið, þá væri það auðvitað best, en væri hann ekki fáanlegur, þá yrði að taka útlending. Af þessum ástæðum ljet nefndin upphæðina óákveðna. Hún taldi ekki svo gott að áætla nákvæmlega, hvað útlendur maður mundi kosta. En um það er enginn ágreiningur, að rannsóknin verður að bindast við takmarkað svæði. Það eru ekki margir mýraflókar, sem til greina geta komið. Það er því ekki ætlast til að leita um alt landið. Upphaflega var svo til ætlast, að aðallega yrði leitað fyrir sjer við Faxaflóa, t. d. í Borgarfirði og á Snæfellsnesi, því að þar eru stærstar mómýrar og eigi sem verst aðstaða til að vinna móinn og flytja hann þangað, sem hann yrði mest notaður, t. d. til Reykjavíkur. Þess vegna er enginn ágreiningur um það. Að vísu kom okkur í hug, að það gæti komið til mála að leita á Vesturlandi, því að þar er að allra dómi góður mór. En hitt er vafamál, hvort þar eru svo stór mósvæði, að þar sje leggjandi út í verksmiðjuiðnað í stærri stíl. En við höfum viljað benda stjórninni á að miða rannsóknina við það, að fyrirtækið yrði í stórum stíl, og höfum nefnt Lavals-aðferðina, af því að hún er nú talin hagkvæmust aðferð til að vinna mó, þannig að hann verði sem fyrirferðarminstur og þægilegastur til flutninga og um leið sem nota best eldsneyti. En það er enginn meginmunur á því, hvort það er Lavals-aðferðin eða einhver önnur samskonar aðferð, sem notuð yrði og viðurkend er í móiðnaðarlöndum eins og Svíþjóð. Rannsóknin verður mjög eða alveg hin sama, hver aðferðin sem er, ef á henni á að byggja „plan“ fyrir verksmiðjuiðnað. Það liggur alls ekki í till. okkar, að landssjóður skuli fara að ráðast í slíkt fyrirtæki. Hugsunin er, að einstakir menn eða fjelög „privat“-manna leggi í það, svo framarlega sem efni eru til og staðhættir leyfa, og höfðum við dálítið fyrir okkur í því, að svo mundi verða. En aftur á móti ef fara ætti að rannsaka mómýrarnar til þess að hafa svipaða aðferð og nú, að elta móinn, og fjölga móeltivjelum hjer á landi, en ekki væri ætlunin að hefja móiðnað, þá fanst oss ekki ástæða til að kosta opinberu fje til slíkrar rannsóknar, að minsta kosti ekki að svo komnu. Jeg held því, satt að segja, að ef brtt. okkar nefndarmanna Nd. verður ekki samsamþykt, þá geti farið svo, að þessi þingsályktun komi ekki að tilætluðum notum. Mjer skildist það á háttv.frsm.Ed. nefndarinnar (G. G.), að hann álíti þetta heldur seint til komið til þess, að í því gæti talist nokkur bjargráðaráðstöfun. Getur það verið rjett að nokkru leyti. En þó hygg jeg, að svo geti farið, að aðfengið eldsneyti geti um alllangt skeið orðið svo dýrt, að það þurfi svona „bjargráð“, ef framkvæmanleg eru, til þess að efla sjálfstæði landsins í eldsneyti, og gæti þá móvinslan náð tilgangi sínum. Það hefir þegar sýnt sig í Svíþjóð, að mór er ef til vill ódýrasta eldsneytið sem til er. Gæti og farið svo hjer, og ef rannsóknin sýndi, að móland væri hjer nóg, væri það varla áhorfsmál að ráðast í móiðnaðarfyrirtækið, enda þótt það kostaði hátt upp í 1 milj. kr. til að byrja með. En þetta liggur ekki fyrir nú. En ef þessi rannsókn kæmist á svo tímanlega, að henni yrði lokið fyrir næsta þing, þá stæði þingið betur að vígi um að ákveða, hvort það skyldi eiga nokkurn hlut að slíkum móiðnaði. Þetta vakti fyrir oss nefndarmönnum, og gerðum við ráð fyrir, að ef stofnað yrði fjelag til þess að reka fyrirtækið, mundi það þurfa einhvern stuðning. Jeg er ekki í neinum vafa um það, að ef hjer hefði verið komið á stofn móiðnaði fyrir stríðið, þá hefði það verið eitthvert hið þarfasta fyrirtæki fyrir þetta land, eins dýrt og nú er að afla eldsneytis. Þá hefðum vjer getað sparað oss kol að miklu eða öllu leyti.

Atvinnumálaráðherra (S. J): Mjer virðist liggja beinast við að skilja svo orð háttv.frsm.Nd.nefndarinnar (P. J.), að nefndin búist við, að ekki verði lengra gengið en að nota þann besta kraft, sem til er hjer á landi til rannsóknarinnar. Enda liggur málið nú svo fyrir, að örðugt mun hjeðan af í sumar að fá hæfan mann frá útlöndum. Og ef það reynist ekki bægt, mun stjórnin reyna að fá þann hæfasta, sem völ er á, en hvort tilgangurinn næst þá, með þessari aðferð, getur orðið álitamál. En ef innlendur maður yrði notaður, hygg jeg, að komast megi nokkuð langt með þeirri fjárhæð, er háttv.frsm.Ed.nefndarinnar (G. G.) hefir lagt til að veitt yrði.

Pjetur Jónsson Jeg er hræddur um, að hæstv. atvinnumálaráðherra hafi ekki alveg skilið rjett orð mín áðan. Jeg sagði, að bjargráðanefnd Nd. hefði falið það á vald stjórnarinnar, hvort hún treysti innlendum manni til þess að framkvæma þessa rannsókn, svo að hún næði tilgangi sínum, eða hvort hún fengi til þess útlendan mann. Nefndin vildi ekki ákveða, að innlendur maður skyldi framkvæma rannsóknina, þó að það sje að sjálfsögðu ósk manna, að ekki sje leitað út úr landinu, ef fær maður fengist innanlands. Það var ekki heldur meining nefndarinnar í Nd., að rannsókninni væri skift í tvent, lítilfjörlega rannsókn fyrst, er kostuð sje af opinberu fje, en svo sje fullkomnari rannsókn látin bíða þess, að ráðist verði í að setja verksmiðju á stofn, heldur var það ætlun nefndarinnar, að þegar í byrjun færi fram svo rækileg rannsókn, að á henni mætti byggja ályktanir um það, hvort móiðnaður í stærri stíl gæti borgað sig eða ekki. Þetta var meginatriði till., eins og hún lá fyrir í Nd., og hún bygðist algerlega á þessu. Þetta, sem háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) var að minnast á, hvað stofnun til að reka fullkominn móiðnað með Lavals-aðferðinni mundi kosta, var ekki alveg nákvæmt. Kostnaðurinn fer auðvitað eftir því, hve stórt fyrirtækið er, sem í er ráðist, því að hægt er að setja upp mismunandi stórar verksmiðjur. Eftir áætlun Þorkels Clementz, sem hefir athugað þessi fyrirtæki í Svíþjóð, mundi sú stofnun, sem þyrfti til að byrja slíkan iðnað hjer á landi, kosta innan við ½ miljón. Annars skal jeg játa, að jeg hefi ekki athugað þessa hlið málsins eins rækilega og skyldi, því að jeg hafði ekki tekið að mjer framsögu þessa máls og bjóst ekki við að þurfa að halda uppi svörum fyrir það. En það skiftir að svo komnu ekki miklu máli, hve mikið slík stofnun mundi kosta, því að það liggur ekki fyrir nú að taka neina ákvörðun um það, hvort hún skuli sett á fót eða ekki, þótt komið gæti til mála að setja hana upp síðar, ef mómýrarannsóknin leiddi það í ljós, að nægilegur mór fengist á einum stað, og samgöngur við þann stað væru svo greiðar, að líklegt væri, að borgaði sig að vinna móinn þar.

Bjarni Jónsson Jeg er orðinn vonlaus um, að þetta þing geri nokkuð að gagni í vandræðamálum þjóðarinnar. Það eitt væri gagn, sem hjálpaði mönnum á einhvern hátt til að rísa undir þeirri neyð, sem stafar af hækkuðu verðlagi á útlendum vörutegundum, t. d. með því að gera ráðstafanir til að afla þess innanlands, með minni tilkostnaði, sem kaupa verður uppskrúfuðu verði frá útlöndum. Jeg tel það gott, hvort sem samþ. verður till.Ed. eða brtt.Nd., að rannsókn mómýranna verði framkvæmd í sumar, og að stjórnin láti svo Þorkeli Clementz eða þeim, sem stendur fyrir móvinslu með Lavals-aðferðinni, allar skýrslur í tje, þegar að lokinni rannsókn, svo að þeir geti reiknað út, hvort borgi sig að setja á stofn þesskonar verksmiðju á næsta vori. Ef á að bíða með rannsóknirnar og heimild til vjelakaupa til næsta vors, þá er næsta ár tapað frá framkvæmdunum, eins og árið í ár er tapað og árið í fyrra. Þá væru farin 3 ár af vandræðatímanum, sem eitthvað hefði átt að gera á. Viðvíkjandi rannsóknunum verð jeg að segja það, að það getur varla verið vandi að finna þá menn hjer innanlands, sem geta stungið bor niður í mýri eða kunna að taka af bornum það, sem á honum tollir, og senda efnarannsóknarstofunni það, til að rannsaka, hvaða efni finnast í því. Þá er ekki mikill vandi að mæla, hve margar stikur það eru, sem mólagið liggur undir, og hve þykt lagið er, og gæta þess, að stinga bornum niður nógu þjett, til þess að fullvissa sig um, að lagið sje ekki götótt. Annað er það ekki, sem gæta þarf við þessar rannsóknir. Svo geta vjelfræðingarnir látið í tje skýrslur um það, hverjar vjelar þurfi til þess að vinna þann mó, sem fyrir hendi er, og hve mikið þær muni kosta. Hitt hjelt jeg að væri öllum ljóst, að ef hægt er að fá þann mó unninn hjer í landi, sem skip geta gengið fyrir kringum landið, þá stöndum vjer alt öðruvísi að vígi gagnvart útlendingum en vjer nú gerum. Eins og jeg hefi sagt, þá vona jeg ekki eftir því, að þingið geri neitt að gagni í þessa átt. En jeg vildi, að einhver segði það berum orðum, hvað við liggur, áður en þetta mál er afgreitt frá þinginu.