Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er frests til 4. febrúar nk. til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 375, um hvalveiðar, frá Árna Þór Sigurðssyni.

Virðulegi forseti. Mig langar í framhaldi af fyrirspurn minni í gær til forsætisráðherra, þar sem hún snerist um efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar sem er sögð valda því að fjárfestar forðist Ísland á sama tíma og fjármagn streymi til annarra Evrópuríkja sem urðu illa úti í kreppunni og honum þótti sérkennileg, að ræða aðeins þessi viðbrögð því að skilja mátti af svörum ráðherrans að hér væri einna helst um eitthvert bull að ræða og fyrri ríkisstjórn um að kenna og því engin ástæða til að gefa þessu gaum. Ég sagði máli mínu til stuðnings að efasemdir hefðu birst reglulega en ráðherrann reyndi að gera lítið úr málflutningi mínum í lok síns máls með því að halda því fram að ég gæti aðeins vitnað í eina grein en í fjölmiðlunum í dag er m.a. í International Finance Review og aftur á vef Reuters, sem ég vitnaði til í gær, fullyrt að Ísland sé úti í kuldanum á alþjóðlegum fjármálamörkuðum á sama tíma og fjármagn streymi til annarra ríkja eins og Grikklands, Portúgals og Írlands. Fullyrt er að þessa þróun megi rekja til stjórnarskiptanna hér á landi. Bent er á að síðan ný ríkisstjórn tók hér við völdum hafi vextir á fimm ára skuldabréfi ríkisins farið úr 4,1% í 6,4% fyrr í þessum mánuði. Til samanburðar eru vextir á sambærileg írsk bréf með 1,8% vöxtum og portúgölsk með 3,8% vöxtum. Það er ástæða til að gefa þessu gaum. Þetta er mikil breyting á viðhorfi til Íslands frá því sem var undir lok síðasta kjörtímabils og er ekki ásættanleg fyrir okkur sem búum í þessu landi. Árangurinn sem náðist á síðasta kjörtímabili er ekki aðeins í hættu heldur lítur út fyrir að hann sé því miður þegar farinn fyrir lítið.

Hæstv. forseti. Í morgun var greint frá því í fréttum að nokkrar fjölskyldur búi nú í hesthúsum í Almannadal. Er þar um að ræða ný hesthús og hverfið er staðsett fyrir ofan Reykjavík. Í fréttinni kemur einnig fram að Félag hesthúsaeigenda í Almannadal hafi sótt um það hjá skipulagsyfirvöldum í Reykjavík að einstaklingar fái að skrá lögheimili á efri hæðum hesthúsanna. Ég held að þetta dæmi sem fjallað var um í fréttum í morgun sé eitt dæmi um það alvarlega ástand sem blasir við á húsnæðismarkaði. Mikil vöntun er á leiguhúsnæði og margir hafa misst húsnæði í kjölfar efnahagshrunsins sem varð haustið 2008 og geta því ekki eignast þak yfir höfuðið og allra síst keypt sér húseign. Þess vegna er ánægjulegt að líta til þess að mikil vinna fer nú fram í ráðuneyti hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eyglóar Harðardóttur um framtíðarskipan húsnæðismála. Við verkefnavinnuna er horft til þess að allir verða að eiga raunhæft val um leigu eða kaup á húsnæði og að um örugga leigu sé að ræða. Það er sérstaklega mikilvægt vegna þess að 1. nóvember síðastliðinn tóku við ný neytendalög sem samþykkt voru á síðasta kjörtímabili en talið er að eftir að þau tóku gildi komist jafnvel 20% þeirra sem fara í greiðslumat ekki í gegn. Í verkefnavinnu um framtíðarskipan húsnæðismála voru teymi þar sem hvert og eitt vann með ákveðna þætti. Nú þegar hafa teymin sem tóku fyrir uppbyggingu á almennum leigumarkaði og unnu með skilvirk félagsleg úrræði í húsnæðismálum skilað af sér tillögum. Þær má finna á vef ráðuneytisins. Ég hvet alla til að fara inn á vef ráðuneytisins og kynna sér þessar tillögur. Um er að ræða tillögur til skemmri og lengri tíma, en hér á landi er bráðavandi á húsnæðismarkaði en jafnframt þarf að horfa til framtíðar. 

Herra forseti. Mikil spenna, umræður og samhugur er í samfélaginu með landsliði okkar í handbolta. Mig langar hér að vekja athygli á stórkostlegu íþróttaafreki sem Aníta Hinriksdóttir vann á sunnudaginn sem hefur kannski farið fram hjá fólki vegna handboltans. Aníta setti glæsilegt Íslandsmet í sínum aldursflokki í 800 metra hlaupi. Þrátt fyrir að með henni hlypu tvær erlendar viðurkenndar hlaupakonur tók hún strax rækilega forustu í hlaupinu og segja má að hún hafi hlaupið keppnislaust. Aníta hefur nú þegar skipað sér í sveit allra efnilegustu ungra kvenna í heiminum í 800 metra hlaupi sem mun þó vera með erfiðustu íþróttagreinum frjálsra íþrótta. Það er vissulega brýnt að efla almenningsíþróttir svo sem unnt er en þegar upp koma stjörnur eins og Aníta ber þjóðinni að hlúa alveg sérstaklega að þeim. Fordæmi eins og Aníta gefur er ákaflega mikils virði og eykur áhuga á íþróttum og hvetur aðra til þátttöku. Sérstaklega er ástæða til að hafa það í huga að brottfall unglingsstúlkna úr íþróttum er verulega meira en stráka á sama aldri þannig að fordæmi Anítu hefur tvöfalt gildi. Aníta er kynsystrum sínum og þjóðinni allri til sóma og á það fyllilega skilið að henni séu sköpuð hagfelld skilyrði til að ná sem bestum árangri í íþrótt sinni.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir kom hér inn á dæmi sem að einhverju leyti endurspeglar þann bráðavanda sem knýr á á húsnæðismarkaði. Nú háttar svo til að fyrir dyrum er í störfum okkar að vinna úr margvíslegum málum sem snúa að húsnæðismarkaði, fjármögnun og framtíðarskipan húsnæðismála á Íslandi. Frumvörp um skuldaleiðréttingu munu koma til okkar kasta innan skamms. Handan við hornið eru niðurstöður vinnuhóps um afnám verðtryggingar sem er á ábyrgð hæstv. forsætisráðherra. Þá hefur hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fjallað um og haldið fjölmarga opna fundi um skýrslu Íbúðalánasjóðs og mun á næstunni taka þá umfjöllun hingað inn í þingið. Verkefnishópur undir forustu hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra mun skila af sér niðurstöðum og tillögum um framtíðarskipan húsnæðismála. Virðulegi forseti. Ég tek þetta fram og dreg saman hér vegna þess að við erum öll, og eigum að vera það, meðvituð um brýna þörf og nauðsyn þess að koma skikki á húsnæðismarkaðinn á Íslandi. Sú staðreynd að þessi mál koma til kasta okkar hér og í slíkri samfellu er auðvitað ekki tilviljun en að sama skapi gríðarlegt tækifæri, tækifæri til þess að við náum árangri í þeirri viðleitni okkar að hér geti allir Íslendingar fundið úrræði við sitt hæfi á viðráðanlegum kjörum. Virðulegi forseti. Ég hef þá trú að Íbúðalánasjóður muni í endurskipulagðri mynd verða hryggjarstykkið í þeirri framtíðarskipan húsnæðismála sem hæstv. húsnæðismálaráðherra mun birta okkur í þinginu. Tryggja þarf félagsleg úrræði, tryggja þarf jafnræði valkosta á landsvísu og umfram allt þarf að tryggja valkosti séreignar og leigu og þá í gegnum húsnæðisleigufélög sem ráða við að bjóða raunhæft verð.

Hæstv. forseti. Ársalgengi lyndis- og kvíðaraskana á Íslandi er áætlað um 10%. Eina einstaklingsmiðaða meðferðarúrræðið sem stendur til boða í heilsugæslunni er lyfjameðferð þrátt fyrir að árangur hennar sé misjafn og þrátt fyrir þá staðreynd að hugræn atferlismeðferð sé tilgreind sem forgangsmeðferð við lyndis- og kvíðaröskunum. Kvíði og kvíðaeinkenni geta hæglega leitt til þunglyndis sé ekkert að gert. Fyrsta meðferð á ávallt að vera hugræn atferlismeðferð en er hér á landi ávallt lyfjagjöf. Þrátt fyrir þetta hafa menn aðgang að þeim upplýsingum að hugræn atferlismeðferð hefur skilað góðum árangri, betri árangri en lyfjagjöf erlendis. Þessi staðreynd skýrir mjög margt sem aflaga fer hjá okkur, aukinn fjölda öryrkja, brottfall úr skóla og að börn leiðast út á glapstigu. Nú er það svo að báðir stjórnarflokkar hafa það á stefnuskrá sinni að efla hugræna atferlismeðferð. Samt sem áður er hún ekki niðurgreidd af sjúkratryggingum á sama hátt og lyf. Eitt versta dæmið sem ég hef heyrt um er um 7 ára barn sem hefur kvíðaeinkenni og fer strax á lyf, 7 ára gamalt barn. Það hlýtur að vera þannig, herra forseti, að þrátt fyrir að hugræn atferlismeðferð sé til skamms tíma dýrari meðferð, dýrari kostur, en lyfjagjöf, þá hlýtur það að vera athugunarefni fyrir okkur öll að beina þessum málum í það horf að hugræn atferlismeðferð fái sömu meðferð hjá sjúkratryggingum og lyfjagjöf.

Hæstv. forseti. Mér eru jafnréttismál mjög hugleikin. Því miður er staðan þannig árið 2014 að þjóðin er enn að glíma við launamun kynjanna. Það hallar á annað kynið í stjórnunarstöðum og réttindi karla og kvenna eru ekki þau sömu þó að reynt sé með lagasetningu að jafna hana. En lagasetningunni er á mörgum jafnréttissviðum ábótavant. Mig langar að fara aðeins betur ofan í rétt til forræðis yfir börnum. Börn eru ekki eingetin, foreldrar eignast börn saman, börn fæðast og ef foreldrar þeirra eru ekki í hjúskap eða sambúð fær móðirin sjálfkrafa fullt forræði yfir þeim. Hvaða réttlæti og jafnrétti er í þess konar lagasetningu? Og hver tekur sér það vald að segja að móðirin sé alltaf hæfara foreldrið? Í 29. gr. barnalaga, nr. 76/2003, segir, með leyfi forseta: „Nú eru foreldrar barns hvorki í hjúskap né skráðri sambúð við fæðingu barns og fer móðir þá ein með forsjá þess, sbr. þó 1. mgr. 32. gr.“ þar sem segir meðal annars: „Foreldrar geta samið um að forsjá barns verði sameiginleg.“ Eðlilegra og réttara væri að snúa þessu við og reglan væri að forsjá barns væri sameiginleg óháð hjúskaparstöðu en svo væri hægt að semja um annað. Slíkt er í anda þeirra lagabreytinga sem gerðar hafa verið á undanförnum missirum í tengslum við þá meginreglu að við skilnað eða sambúðarslit foreldra sé forræðið sameiginlegt. Hæstv. forseti. Ég tel að þetta sé hrópandi tímaskekkja sem við siðmenntuð þjóð og fulltrúar þjóðarinnar þurfum að betrumbæta með hagsmuni barna að leiðarljósi. Þegar barn kemur í heiminn ættu að sjálfsögðu báðir foreldrar að hafa jafnan rétt og jafnt forræði yfir barninu. Það hlýtur að vera markmiðið að barnið hafi jafnan rétt að báðum foreldrum sínum, jafnan rétt til að fá uppeldi frá mömmu og pabba. Í mínum huga á forgangurinn að vera réttur barnsins.

Forseti. Mig langaði að gera að umtalsefni þann hátt þingmanna Pírata að vera ákaflega oft á gula ljósinu. Það er ákveðin ástæða fyrir því. Ástæðan er sú að við viljum helst ekki taka óupplýstar ákvarðanir. Það er þannig og sér í lagi þegar komið er fram í desember eða á vormánuði að gríðarlegur fjöldi þingmála fer hér í gegn án þess að þingmenn hafi kost á að kynna sér þau. Ég tók upp þessa siðvenju ásamt félögum mínum í Hreyfingunni þegar til dæmis voru lögð fram þingmál einhliða á dagskrá með afbrigðum. Afbrigði þýða einfaldlega að við erum að taka þátt í afbrigðilegri hegðun. Ég tek helst ekki þátt í því. Jafnframt finnst mér mikilvægt að hafa það í huga að ástæðan fyrir því að þetta orð er notað er sú að við erum að bregða af venjunni og það á bara að gera stundum. Þegar við samþykkjum að taka mál á dagskrá með afbrigðum erum við að samþykkja að taka óupplýstar ákvarðanir. Það er mjög slæmt að þegar maður er í þingflokki og þarf til dæmis að treysta á félaga sína þegar þeir ná kannski ekki heldur að vera nægilega vel upplýstir eins og hefur komið fram varðandi málið sem fjallað var um í efnahags- og viðskiptanefnd. Þar virðist enginn muna nokkurn skapaðan hlut. Það má segja að allir þeir sem settu puttann á græna takkann þann dag hafi ekki vitað með hverju þeir voru að greiða atkvæði. Ég skora á forseta þingsins og forsætisnefnd að gera bragarbót á þannig að við þingmenn getum tekið upplýstar ákvarðanir hér inni.

Forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Sigrúnu Magnúsdóttur að það er full ástæða til að gleðjast yfir frábærum árangri hinnar ungu hlaupakonu og íþróttakonu Anítu Hinriksdóttur, en hún setti ekki bara Íslandsmet, hún setti Evrópumet fyrir 19 ára og yngri og það er meira en Íslandsmet af því að það eru fleiri í Evrópu en á Íslandi. En ég ætlaði nú ekki tala um það. Virðulegur forseti. Þann 5. nóvember lagði hæstv. ráðherra atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis fram skýrslu starfshóps um sæstreng með rafmagn til Evrópu. Þverpólitísk og þverfagleg nefnd hafði unnið að því lengi, það var fengin sérstök hagfræðiráðgjöf, sérstök ráðgjöf í umhverfismálum og sérstök ráðgjöf varðandi lögfræðileg málefni sem allt fylgdi í þessari skýrslu. Starfshópurinn skilaði í skýrslunni sjö, ef ég má sletta, virðulegi forseti, nokkuð „konkret“ tillögum um hvað ætti að gera næst í þessum málum. Ráðherrann kaus að fara ekki að þeim tillögum heldur að vísa þessu til þingsins, allri skýrslunni. Og svo ég fari nú að dæmi margra annarra, sem mér finnst nú samt að maður eigi að gera eins lítið af og maður getur, að vitna í sjálfa mig, þá velti ég því fyrir mér daginn eftir undir liðnum um störf þingsins hvort það gæti verið að verið væri að svæfa málið í þinginu, á sama hátt og stundum er sagt að „svæfa mál í nefnd“. Hv. formaður atvinnuveganefndar sagði það mjög greinilega undir þeim sama lið að það stæði ekki til. Mig langar þess vegna að spyrja hann hvað hafi verið unnið í verkinu, hvert þetta hafi verið sent til umsagnar, hverjir hafi komið fyrir nefndina og hvenær 

Virðulegi forseti. Það er rétt sem fram kom hjá hv. þingmanni að sérstök nefnd vann að skýrslu um lagningu sæstrengs til Evrópu og skilaði hún af sér sl. vor. Hæstv. ráðherra iðnaðarmála Ragnheiður Elín Árnadóttir flutti skýrslu um það og var umræða í þinginu um skýrsluna í nóvember. Fram kom í máli ráðherra að það væri ekki þannig að hún kysi ekki að fara eftir tillögum eða niðurstöðum þessarar verkefnastjórnar sem vann þetta heldur taldi ráðherra eðlilegt að þingið tæki málið til meðferðar og skilaði sjálfstæðri niðurstöðu á því hvernig málsmeðferð yrði fram haldið. Það kom fram í máli mínu að ekki standi til að svæfa málið í þinginu, af því að spurt var á sínum tíma hvort það stæði til, og hef ég ítrekað það. Þannig er staðan. Nefndin hefur að mínu mati núna unnið málið svo til alveg til loka og á ég von á því að það verði afgreitt á næstu dögum frá nefndinni. Þegar liggja fyrir drög að nefndaráliti og mun það verða afgreitt mjög fljótlega frá nefndinni, reikna ég með, einhvern næstu daga. Það eru margir óljósir þættir í þessu máli eins og greinilega kemur fram í þeirri skýrslu sem var hér lögð fram. Mat mitt er einfaldlega það að í dag séu ekki efnislegar ástæður til að vera mjög fylgjandi því að leggja sæstreng 

Herra forseti. Ég ætla að fjalla um hagfræðileg áhrif tillagna sérfræðingahóps um niðurfærslu á verðtryggðum lánum. Ég tel að nokkurs misskilnings gæti um mikilvægi þess að efnahagslegar aðgerðir hafi jákvæð áhrif á hagvöxt til skamms tíma. Aðgerðir sem örva eftirspurn og hagvöxt tímabundið þurfa nefnilega alls ekki að vera þjóðhagslega hagkvæmar. Tökum sem dæmi einfalda aðgerð sem fælist í að Alþingi keypti sjónvörp og gæfi hluta heimila landsins. Slík aðgerð mundi auka landsframleiðslu lítillega. Einhver mundi fá greitt fyrir að flytja sjónvörpin til landsins, einhverjir mundu hagnast á því að selja sjónvörpin til Alþingis en þetta væri alls ekki hagkvæm efnahagsleg aðgerð sem mundi auka verðmætasköpun í landinu. Aukinn innflutningur mundi veikja gengi krónunnar og auka verðbólgu. Hagvöxtur í framtíðinni mundi dragast saman. Eins er það með niðurgreiðslu á verðtryggðum skuldum heimila landsins. Slíkar greiðslur auka fyrst og fremst einkaneyslu og innflutning tímabundið en hafa lítil eða engin áhrif á verðmætasköpun í landinu. Greiðsla verðbólgubóta leiðir til þess að gengi krónunnar veikist og verðbólga eykst að öðru óbreyttu. Annað er óbreytt. Aðgerðin er ekki efnahagslega hagkvæm. Sérfræðingahópur sem mat efnahagsleg áhrif greiðslu verðbólgubóta komst að þeirri niðurstöðu að aðgerðin mundi ekki auka verðbólgu. Ástæðan er sú að í þeim líkönum sem sérfræðingahópurinn notaði leiðir aukinn innflutningur á vörum og þjónustu til að gengi krónunnar styrkist, þ.e. ef Íslendingar fara að kaupa meira af innfluttum vörum styrkist krónan í líkaninu, sem er ákveðin þversögn. Sú niðurstaða gengur gegn lögmálinu um framboð og eftirspurn sem er ekki umdeilt lögmál innan hagfræðinnar. Það eru áratugir síðan ég heyrði stjórnmálamenn tala um að hagfræðilögmálin virkuðu ekki á Íslandi en ég vona að alþingismenn taki ekki ákvarðanir byggðar á þeirri forsendu. Aðgerðin er ekki einungis óhagkvæm, hún er einnig að mörgu leyti óréttlát. Margir af þeim sem fá verðbólgubætur, ef tillögur sérfræðingahópsins verða samþykktar af Alþingi, hafa hagnast af fasteignaviðskiptum. Þeir sem til dæmis keyptu íbúð 2004 mundu ekki vilja fara aftur til baka og fara á leigumarkaðinn á þeim tíma. 

Virðulegur forseti. Samfélög byggja á gagnkvæmum sáttmála manna á milli. Sameiginleg gildi eru hornsteinar samfélags. Gildi eru eins og áttavitar sem fólk getur ratað eftir. Tærasta birtingarmynd þessara gilda ætti að og mætti gjarnan finna í miðlun þekkingar milli kynslóða. Starf skólans þar sem ég vinn grundvallast á því lífsviðhorfi að hverju barni skuli búin námsskilyrði svo það megi þroskast og dafna og útskrifast sem sjálfstæð, sterk og lífsglöð manneskja. Skólinn er fyrir alla og engu barni er ofaukið. Öll virðumst við eiga sameiginlegar væntingar og þrár, reynslu og vilja til að fylgja þeim eftir. Veruleikinn er ekki fasti, hann er eins og við sjáum hann frá okkar sjónarhorni og verður það sem við mótum hann til að verða. Við þurfum að átta okkur á því hvers konar fyrirbæri samfélag er og hver við sjálf erum. Átök eru allri þróun nauðsynleg. Án átaka verður engin framför. Þeir sem sýna þroskaða hugsun við að leysa ágreining eru líklegir til að sýna einnig þroskaða hegðun í daglegum samskiptum. Átök ættu ekki að ógna okkur, heiðarleg átök ættu þvert á móti að hjálpa okkur að hugsa út fyrir rammann, sjá heiminn í víðara samhengi. Nemendum er kennt að þeir sjálfir geti fundið nýjar leiðir og lausnir á vandamálum í umhverfi sínu. Allir í samfélaginu mættu hugsa meira á þennan hátt en alltaf er mögulegt og oft nauðsynlegt að hugsa hlutina upp á nýtt, finna nýjar leiðir og nýjar lausnir. Virðulegur forseti. Aðeins í heiðarlegri samræðu þar sem tekist er á í kærleika með gagnkvæmri virðingu og vilja til að læra hvert af öðru munum við þróa okkar grunngildi sem við viljum starfa og lifa eftir sem samfélag.

Virðulegi forseti. Hér hafa húsnæðismál verið rædd af ástæðu. Ýmis hugtök hafa verið gengisfelld með því að nota þau mikið í umræðunni en ég held að það megi segja að ástandið eins og það er núna á leigumarkaðnum á höfuðborgarsvæðinu sé í það minnsta mjög alvarlegt. Ég hef aðeins fylgst með því hvernig þróunin hefur verið hjá því fólki sem er að leita sér að íbúð til að leigja. Það er uppboðsástand, ég veit af því, þar sem fólk á mjög erfitt með að fá íbúðir og leiguverð þeirra íbúða sem eru lausar hækkar nokkurn veginn með hverjum deginum. Ég held að þetta sé afleiðing þess að við höfum ekki hugsað nógu djúpt um húsnæðismál. Við eigum ekki að nálgast þetta bara með þeim hætti að við séum að taka á því til þess að bjarga einhverjum hlutum fyrir horn heldur þurfum við að skoða gagnrýnið forsendur fasteignaverðs, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Ég tel ýmislegt benda til þess að fasteignaverð sé allt of hátt miðað við þær forsendur sem við búum við. Ég velti því fyrir mér hvort þættir eins og skortstefna á lóðum, sömuleiðis hækkun á ýmsu því tengdu og enn fremur sú húsnæðisstefna sem við höfum haft undanfarin ár og áratugi hafi valdið þessu ástandi. Þetta er afskaplega brýnt mál. Við verðum til að byrja með að skoða hvort fasteignaverð á höfuðborgarsvæðinu sé í raun eðlilegt miðað við þær aðstæður sem við Íslendingar búum við. Ég tel ýmislegt benda til þess, eiginlega mjög margt, að við séum hér með allt of hátt fasteignaverð miðað við aðstæður. Ég vek athygli á því að hér var bæði fasteignabólga og hlutabréfabólga 

Virðulegi forseti. Ég hef áður á þessum vettvangi tvisvar sinnum fjallað um heilsufræði karlmanna, heilbrigðismál karlmanna, þ.e. um tæki til aðgerða gegn blöðruhálskrabbameini. Ég vil í dag fara aðeins lengra út og minna á að konur sinna heilbrigði sínu aðeins betur en við karlar. Konur eru kallaðar til skimunar eftir brjósta- og leghálskrabba en karlmenn eru ekki kallaðir til neinnar skimunar á þeim krabbameinum sem þá kunna að hrjá. Ég sá í gærkvöldi viðtal við yfirlækni á Landspítalanum þar sem hann fjallaði um ristilkrabba og fann grein eftir þann sama lækni þar sem hann segir: „Á tímum sem þessum höfum við ekki efni á að skima ekki.“ Ég geri þau orð að mínum. Ég tel að við karlmenn þurfum að taka okkur á og gera ráðstafanir til að hafin verði skimun eftir ristilkrabbameini hjá körlum. Tíðnin virðist vera hærri hjá körlum en konum. Ég er ekki að segja að ekki sé þörf á slíkri skimun hjá konum en konur eru bara duglegri en karlar. Þeir læknar sem ég hef talað við vísa til þess að hér kunni að verða faraldur á ferð vegna lífsstíls og það má ekki gerast. Við höfum efni á jafn einföldum aðgerðum og þessum.

Virðulegur forseti. Mig langar að gera eitt að umtalsefni og beini orðum mínum til fulltrúa þingmanna í umhverfis- og samgöngunefnd vegna þess að ég held að verkefnið sé þeirra. Í fréttum í dag er sagt frá togara eða skipi sem kemur hingað til lands og safnar brotajárni og spilliefnum en í ljós hefur komið að þeir sem það gera hafa ekki tilskilin leyfi til þess. Þetta er fréttin. Menn skoða þetta og hafa ákveðið að kæra verknaðinn til lögreglu og annarra til þess bærra yfirvalda eða þess háttar eftirlitsaðila vegna tolla o.fl. Það vakti hins vegar furðu mína að hvorki í fréttablöðum né fjölmiðlum hefur verið nefnt eða orðað hver ábyrgð þeirra er hér á landi sem afhenda eða láta af hendi brotajárn og spilliefni til einhverra útlendinga í þessu tilviki til að flytja úr landi. Hver er ábyrgð þeirra? Er hún engin? Er ekki vert að við og þeir þingmenn sem í umhverfis- og samgöngunefnd sitja kanni það og hvort hugsanlega einhver viðurlög séu við því að til séu fyrirtæki sem tilbúin eru að selja eða láta úr landi brotajárn og spilliefni sem kostar þá einhverja fjármuni að farga hér heima til að farga einhvers staðar annars staðar á kostnað annarra þjóða og annarra manna? Ég tel ábyrgð þeirra ekki minni en hinna sem safna.

Hæstv. forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um breytingartillögu sem er full eining um í nefndinni. Hún snýr eingöngu að dagsetningum þannig að ég mæli með því að við greiðum öll atkvæði með breytingartillögunni.

Virðulegi forseti. Fámenn þjóð þarf að lifa í sátt og samlyndi. Við verðum að temja okkur virðingu hvert fyrir öðru og að leikreglur samfélagsins séu virtar. Ég hef kynnt mér starfshætti Fiskistofu og kæru stofnunarinnar á hendur fjórum fyrirtækjum og þau eru fleiri. Starfsaðferðir eru með þeim hætti að undrun sætir. Ekki eru fengnar heimildir til húsleitar á heimilum, vinnustöðum, skrifstofum og um borð í fiskiskipum. Heimilisbókhald og persónulegt bókhald eigenda og starfsmanna er tekið og tölvur speglaðar og enginn veit hvað orðið hefur af öllum þeim gögnum sem tekin hafa verið í tilefnis- og árangurslausum rannsóknum. Rannsóknir taka langan tíma, samtals tíu ár í þeim fjórum dæmum sem ég nefni. Oftar en ekki er fleiri en einn úrskurður gefinn út á sama rannsóknartímabili. Eftir langvarandi óþægindi hefur Fiskistofa fallið frá rannsóknum og kærum í þeim málum sem ég ræði hér um í framhaldinu, en eftir situr óverjandi kostnaður, óþægindi og algjört vantraust. Fiskistofa úrskurðaði Hafnarnes Ver ehf. í 22 millj. kr. sekt á fyrirtækið, m.a. vegna mats á birgðum þess um áramót. Starfsmenn Fiskistofu neituðu að skoða gögn sem sönnuðu sakleysi ákæranda. Héraðsdómur Reykjavíkur felldi úr gildi úrskurð Fiskistofu og Fiskistofa greiddi sektina til baka með vöxtum og dráttarvöxtum og málareksturinn tók tæp þrjú ár. Fiskistofa úrskurðaði Saltver ehf. í 33 millj. kr. sekt. Tíu starfsmenn Fiskistofu og lögreglumenn ruddust inn á heimili eiganda og dóttur hans, tóku persónuleg gögn, heimilisbókhald og tölvur, auk gagna frá bókara Saltvers. Engin heimild var gefin út til leitarinnar. Ekkert er vitað hvað varð um afrit gagna. Fiskistofa hefur endurgreitt 33 millj. kr. sekt, málið var tvö ár í vinnslu og rataði oft í fjölmiðla þar sem sektargreiðslur voru spunnar upp og talan 200 millj. kr. nefnd í því sambandi. Slíkar upphrópanir valda erfiðleikum í bankaviðskiptum. Úrskurður var felldur niður. Fiskistofa tilkynnti Fiskkaupum ehf. um sekt að upphæð 135 millj. kr. vegna ætlaðs mismunar aðfanga. Ellefu starfsmenn Fiskistofu komu á skrifstofu fyrirtækisins og tóku öll gögn, merkt prívatbókhald og möppur, ráku starfsfólk frá tölvum sínum og tölvuþjónustuaðila sem var á staðnum, tölvur voru speglaðar og ekkert er vitað hvað varð um afrituð gögn. Engin leitarheimild var gefin út vegna rannsóknarinnar. Úrskurður var felldur niður tæpum tveimur árum síðar. Fiskistofa tilkynnti Þórsbergi ehf. um áætlaðan mismun afurðaaðfanga. Í upphafi ferlisins var úrskurðurinn um 177 tonn af framhjálöndun. Síðan var það 606 tonn af framhjálöndun, þá 213 tonn af framhjálöndun, 87 tonn af framhjálöndun og loks úrskurðaði Fiskistofa um enga framhjálöndun. Allt sama málið, og alls var upphæð sektar áætluð á bilinu 20–200 millj. kr. Tíu starfsmenn Fiskistofu komu í starfsstöð félagsins og tóku tölvur og soguðu öll gögn út úr þeim án leitarheimildar og gerðu birgðatalningu sem enginn skildi. Ekkert er vitað hvað varð um afrit gagna. Málið var fellt niður þremur árum og 360 dögum síðar. Virðulegi forseti. Sektarkröfur Fiskistofu í þessum málum hafa numið á bilinu 400–500 millj. kr. þótt ekki hafi öll málin náð svo langt að sektir hafi verið innheimtar. Fiskistofa hefur þurft að endurgreiða innheimtar sektir með áföllnum vöxtum og dráttarvöxtum. Sektir, þó sérstaklega flugufréttir af sektum, hafa sett bankaviðskipti fyrirtækja í uppnám. Ásökun um 606 tonna framhjálöndun Þórsbergs samsvarar því að flytja hefði þurft 30 gáma af afurðum úr landi. Málin hafa staðið samfellt í tíu ár. Hér má spyrja hvað þessar tilhæfulausu rannsóknir, mannorðsmissir og óþægindi hafa kostað. Fjölmiðlaumfjöllun ásamt fjölskipuðum dómstóli götunnar hefur hreinlega tekið fyrirtæki og einstaklinga af lífi í árangurslausri meðferð Fiskistofu. Ástæður rannsóknarinnar eru í flestum tilfellum vegna ábendinga fólks úti í bæ eða símtala sem berast Fiskistofu. Þær rannsóknir eru síðan kallaðar tilviljunarkenndar úttektir. Heimildarlausar húsrannsóknir Fiskistofu á heimilum og vinnustöðum hafa vakið athygli fyrir fjölmennt lið lögreglu og starfsmanna Fiskistofu þar sem beitt er aðferðum sem líkjast frekar eiturlyfjarannsóknum en alvarlegri brotum. Öll gögn hafa verið ljósrituð og tölvur speglaðar. Virðulegi forseti. Opinberar stofnanir með almannavald í höndum verða að ganga fram af hógværð og halda í heiðri að enginn sé sekur fyrr en sekt er sönnuð. Eftirlitsstofnanir eiga að vinna með fyrirtækjum, ekki á móti þeim. Ég spyr því ráðherra: Telur ráðherra ástæðu til að skoða vinnuaðferðir Fiskistofu, lengd rannsókna, sönnunarbyrði og mat upplýsinga sem berast utan úr bæ? Telur ráðherra ástæðu til að endurskoða rannsóknarheimildir og úrskurðarvald Fiskistofu? Telur ráðherra ástæðu  
            

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna. Ég tek heils hugar undir það að mikilvægt er að ræða heimildir og framkvæmd eftirlits hjá eftirlitsstofnunum ríkisins. Ég hef persónulega haft þá trú að mikilvægt sé að taka til ítarlegrar skoðunar hvort æskilegt sé að vinna í auknum mæli að aðskilnaði stjórnsýslu og eftirlits hjá ríkinu. Með þessu tek ég undir spurningu hv. þingmanns að mikilvægt sé að skoða sérstaklega rannsóknarheimildir og úrskurðarvald Fiskistofu. Ég vil þó taka fram að mér finnst það jafnt eiga við um aðrar stofnanir sem eru í sömu stöðu. Það eftirlit sem hér er til sérstakrar umfjöllunar er oft nefnt bakreikningseftirlit. Þar er vísað til þess að afli sem kemur úr fiskvinnslu er reiknaður aftur til þess hráefnis sem var tilkynnt inn í vinnsluna. Í eftirlitinu felst að kanna hvort munur sé þarna á sem gefi til kynna að vinnslan hafi tekið við afla til vinnslu sem ekki var veginn samkvæmt reglum á hafnarvog. Hér getur verið um umfangsmiklar rannsóknir að ræða sem fela í sér viðamikla gagnayfirferð. Þær rannsóknarheimildir sem bakreikningseftirlit byggir á eru sóttar í lög um álagningu sérstaks gjalds vegna ólögmæts sjávarafla. Ákvæði þeirra laga heimila stofnuninni að afla gagna á þann hátt sem hv. þingmaður vísar hér til. Mér finnst mikilvægt að Fiskistofa, sem og aðrar stofnanir með ríkar eftirlits- og rannsóknarheimildir, fari með þær að meðalhófi. Að sama skapi ber þessum stofnunum að leiða þau mál sem þær rannsaka til lykta á eins skömmum tíma og unnt er. Ég get tekið undir að sá málsmeðferðartími sem hér er nefndur sé langur, allt of langur, sérstaklega í ljósi þess að rannsókn á fyrirtækjunum getur haft mjög neikvæð áhrif á starfsumhverfi þeirra. Að sama skapi geta rannsóknirnar verið flóknar og mikilvægt að þær séu vel unnar og trúverðugar. Hér hafa verið nefnd sérstaklega nokkur mál er varða einstök fyrirtæki. Æ fleiri stofnanir þjóðfélagsins taka nú við ábendingum frá borgurum um möguleg brot. Þar er Fiskistofa ekki einsdæmi. Einhver mál kunna að spinnast í kjölfar slíkra ábendinga. Varðandi tilurð bakreikningsrannsókna geta þær komið til í kjölfar þess að fyrirtæki varð uppvíst að öðrum alvarlegum brotum sem leiddu til frekari rannsókna eða vegna ábendinga eða tilviljunarkenndra rannsókna. Þannig er erfitt að fullyrða um tilefni rannsókna hverju sinni. Það er mikilvægt að ræða heimildir og framkvæmd þess eftirlits sem hér um ræðir. Menn sem eiga í samskiptum við stofnanir eiga að geta gengið út frá jákvæðri nálgun og sanngjarnri málsmeðferð og ætla ég starfsmönnum Fiskistofu ekki annað. Ég vil þó gjarnan leggja áherslu á að mikilvægt er að eftirlit í sjávarútvegi einkennist af festu og skilvirkni. Hér er jú um að ræða eftirlit með sameiginlegri auðlind þjóðarinnar sem viðkomandi aðilar hafa afnotarétt af og eðlilegt að með þeirri nýtingu sé fylgst á trúverðugan hátt. Ég er þeirrar skoðunar að viðurlög við brotum, sérstaklega þeim sem snúa að vigtun sjávarafla eða óábyrgri umgengni við auðlindina, eigi að vera íþyngjandi, jafnvel með ítrekunaráhrifum og hafa forvarnagildi. Niðurstöður þeirra rannsókna sem hér um ræðir geta falið í sér verulega íþyngjandi sektir. Það er ljóst að þeim mun meira íþyngjandi sem viðurlagaákvæðin eru, þeim mun ríkari er rannsóknarskylda þess stjórnvalds sem viðurlögunum beitir. Forsvarsmenn Fiskistofu hafa nýlega bent mér á þau vandkvæði sem eru til staðar í þessu eftirliti og þunga sönnunarbyrði. Það er því sameiginlegt álit okkar að endurskoða þurfi þennan hluta eftirlitsins frá grunni. Það breytir því ekki að við getum ekki fallið frá kröfu um skilvirkt eftirlit með vigtun sjávarafla. Þó svo að mikill minni hluti, og ég vil ítreka það, mikill minni hluti sjávarútvegsfyrirtækja gerist sekur um brot á fiskveiðilöggjöfinni getur ágóðinn af því verið þó nokkur og erfitt að færa á það sönnur. Ég get upplýst þingið um að reglur um vigtun sjávarafla eru til endurskoðunar í ráðuneyti sjávarútvegsmála og það er reyndar á þingmálalista þessa vorþings. Lagt er upp með tillögur sem fela í sér að einfalda vigtarreglur þannig að ferlið til endanlegrar vigtunar sé styttra og viðkomustaðir færri. Í þessu felst meðal annars sá ávinningur að einfaldara er að haga eftirliti með vigtun. Nái þetta fram að ganga má ætla að minni þörf verði á stórum og dýrum bakreikningsrannsóknum, sem því miður hafa ekki skilað tilætluðum árangri. Að lokum var spurt hvort tilefni sé til að endurskipuleggja starfsemi Fiskistofu. Niðurskurður í fjárlögum og tillögur hagræðingarhóps fela í sér þörf á endurskipulagningu í öllum ríkisrekstri og þar er Fiskistofa ekki undanskilin. Ég vil þó í þessu samhengi vekja athygli á því að hlutverk Fiskistofu er þríþætt; eftirlit, stjórnsýsla og þjónusta. Eftirlitið er sýnilegast og eðlilega mest um það rætt. Mér finnst sérstakt tilefni til að geta þess að Fiskistofu hefur í mín eyru almennt verið hrósað fyrir vandaða stjórnsýslu og góða þjónustu. Leyfisveitingar ganga hratt fyrir sig, þjónusta er rafræn, svör eru skýr og vefur stofnunarinnar, með þeim upplýsingum sem þar er miðlað, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni og ráðherra; þingmanni fyrir að taka þetta mál upp og ráðherranum fyrir hans svör. Þetta er góð og mikilvæg umræða og fullt tilefni til hennar miðað við dæmin sem nefnd voru. Sé lýsing hv. þingmanns rétt er fullt tilefni fyrir ráðherra að taka málið til alvarlegrar skoðunar eins og mér finnst að hann hafi sagt í ræðu sinni. Samkvæmt stjórnarskrá er óheimilt að ráðast í húsleitir og haldleggja gögn nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Af ræðu hv. þingmanns að dæma er ljóst að starfsmenn Fiskistofu geta ráðist í slíkar aðgerðir án dómsúrskurðar. Ég tel slíkt fyrirkomulag gagnrýnisvert í ljósi þeirra miklu inngripa sem slík úrræði eru. Ég ætla að lesa 71. gr. aðallaga okkar, stjórnarskrárinnar. Þar segir, með leyfi forseta: „Allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Ekki má gera líkamsrannsókn eða leit á manni, leit í húsakynnum hans eða munum, nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Það sama á við um rannsókn á skjölum og póstsendingum, símtölum og öðrum fjarskiptum, svo og hvers konar sambærilega skerðingu á einkalífi manns. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. má með sérstakri lagaheimild takmarka á annan hátt friðhelgi einkalífs, heimilis eða fjölskyldu ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra.“ Virðulegi forseti. Ég tel eðlilegt að þvingunarúrræðum Fiskistofu verði afmarkaður sami rammi og flestra annarra eftirlitsaðila þannig að þegar grunsemdir vakna hjá starfsmönnum Fiskistofu um brot gegn lögum beri stofnuninni að snúa sér til héraðsdóms og fá samþykki dómstóls fyrir húsleit og haldlagningu gagna. Virðulegi forseti. Þetta er, eins og ég segi, brýnt mál að ræða og fullt tilefni að taka það til umræðu. Ég þakka fyrir það.

Herra forseti. Hlutverk Fiskistofu er margþætt og mikilvægt að hún sinni því hlutverki af myndugleik og að um vinnubrögð hennar ríki traust og trúnaður og að eftirlitshlutverk hennar með lögum um fiskveiðistjórn sé oftar en ekki óumdeilt, þó að eðlilegt sé að hún sé ekki yfir alla gagnrýni hafin í verkum sínum. Hlutverk Fiskistofu er margþætt. Hún hefur virkt eftirlit með veiðum og annast framkvæmd laga og reglna um stjórn fiskveiða. Fiskistofa heldur úti miklum gagnagrunni og þar fara í gegn úthlutanir á aflaheimildum til skipa og haldið er utan um aflamarksfærslur. Upp hafa komið, eins og hefur verið nefnt hér, reglulega á undanförnum árum kærumál þar sem Fiskistofa telur fyrirtæki hafa brotið lög um stjórn fiskveiða og nýtir þær heimildir sem hún hefur til þess að sinna þeim málum og fylgja eftir þeim grun sem hún telur rétt að rannsaka og kæra í framhaldinu ef sá grunur reynist á rökum reistur. Þó verður alltaf að ég tel að gæta meðalhófs. Það sem má vissulega gagnrýna Fiskistofu fyrir er þegar óeðlilegur dráttur verður á rannsókn mála og andmælaréttur fyrirtækja er löngu liðinn, öll gagnaöflun er löngu búin en niðurstaða í málum liggur ekki fyrir jafnvel tveim til þrem árum eftir að rannsókn hófst. Þar þarf að bæta úr, ég tek undir með fyrri ræðumönnum um það, og gera Fiskistofu skylt að ljúka málum innan ákveðinna tímamarka. Það hlýtur að vera sjálfsögð stjórnsýsla og eðlileg krafa þar sem um er að ræða þennan mikilvæga eftirlitsaðila sem á að gæta hagsmuna okkar allra, gæta að umgengni við auðlind okkar og hvernig með hana er farið, því að vissulega liggja þarna oft miklir fjármunir undir og líka það að menn séu samkeppnisfærir innan sjávarútvegsins.

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni, og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mér er almennt frekar illa við að fjalla um einstakar stofnanir en ég er tilbúinn að fjalla svolítið um stofnanir sem fara almennt með mikið vald, eftirlitsvald, rannsóknarheimildir og heimildir til að leggja á mjög íþyngjandi viðurlög. Það vald er alltaf vandmeðfarið, það er afskaplega mikilvægt en vandmeðfarið. Ef rétt reynist, sem fram kemur hjá hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni í þeim einstöku málum sem hér eru, sem ég veit auðvitað ekki hvort séu alveg sannleikanum samkvæmt eða nákvæmlega rétt, en ég geri auðvitað ráð fyrir því, þá er ábyrgð Fiskistofu mikil. Við eigum, af því að ákvarðanirnar eru svona íþyngjandi og valdið mikið og mikið undir hjá þeim sem þarna eiga í hlut, að endurskoða reglurnar, endurskoða heimildirnar og velta líka fyrir okkur ábyrgð stofnunarinnar sem slíkrar. Eru menn algjörlega ábyrgðarlausir þar? Eru menn ábyrgðarlausir ef þeir fara ekki eftir stjórnsýslulögum og valda mönnum kannski miklu tjóni með ákvörðunum sínum og málsmeðferð? Geta menn þar bara sagt: Úps? Þess vegna held ég að við í þinginu eigum ekki bara að endurskoða heimildir Fiskistofu heldur allra stofnana sem fara með vald af þessu tagi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir að taka þetta mál hér upp, málefni Fiskistofu, til sérstakrar umfjöllunar og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er um býsna alvarleg mál að ræða. Auðvitað er erfitt fyrir þann sem hér talar að leggja mat á þau mál. Ef við víkjum að Fiskistofu er það sjálfstæð stofnun sem heyrir undir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið eins og komið hefur fram. Um starfsemina gilda sérstök lög. Nú hefur það komið fram í máli hv. þingmanna sem hér hafa talað að heimildir og ábyrgð og vald er býsna mikið og víðtækt enda snýr þetta að grunnatvinnuvegi þjóðarinnar og okkur stærstu útflutningsatvinnugrein. Ég tek undir orð hæstv. ráðherra, þegar kemur að slíku valdi og eftirliti er mjög mikilvægt að það sé festa og skilvirkni. Það er erfitt að dæma í þessu máli þegar kemur að friðhelgi einkalífs en það er mjög miður að gengið hafi verið á þann rétt og það ber að skoða í málinu. Ég tek undir orð hv. þm. Brynjars Níelssonar um að við þurfum að taka þetta til gagngerrar endurskoðunar á þeim grunni.

Hæstv. forseti. Á tveimur mínútum sem mönnum eru ætlaðar komast menn kannski ekki yfir allt sem þeir vildu sagt hafa. Fram hefur komið, sem við vitum auðvitað, að mikið vald er vandmeðfarið. Það er stundum erfitt hjá stofnunum í okkar litla landi, sem koma jafnvel að því að semja lagafrumvörp eða reglur í framhaldi af lagafrumvörpum að eiga svo að vera eftirlitsaðili í framhaldinu. Það verður stundum til þess að árekstrar verða. Til dæmis það sem komið hefur fram í umræðunni sem byggist á lýsingu hv. þingmanns, sem mér finnst mjög alvarlegt og merkilegt hvernig með það er farið og hvað það tekur langan tíma, meira að segja að héraðsdómur hafi fellt sitthvað úr gildi og Fiskistofa hafi þurft að endurgreiða sektir með vöxtum. Ég vil líka taka undir það, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra, að í umgengni um þessa mikilvægu auðlind okkar og þetta mikla kerfi sem veltir mörgum milljörðum og er ríkur þáttur í okkar þjóðarbúskap þarf eftirlitið samt sem áður að vera með festu og skilvirkni, sem er mjög mikilvægt. Þar dugar ekki neinn losarabragur, ef svo má að orði komast. Virðulegi forseti. Það er þetta meðalhóf sem við erum sífellt að reyna að finna, við þurfum að skoða hvort við séum með það of þröngt afmarkað. Það er rétt sem kom fram, ég held í ræðu hæstv. ráðherra, að það sama á náttúrlega að gilda um aðrar stofnanir, allar stofnanir hins opinbera. Þær þurfa að fara með eftirlitsvaldið af festu og skilvirkni en gæta líka meðalhófs. Það er það sem vantar. Þess vegna ítreka ég það sem ég sagði áðan, ég fagna þessari umræðu og ég fagna því að ráðherra ætli að taka þetta til skoðunar vegna þess að það má ekki vera neitt óljóst hvað þetta varðar.

Herra forseti. Vinnubrögð og starfsemi Fiskistofu fléttast að sjálfsögðu saman og eðli málsins samkvæmt er mikilvægt að starfsstöðvar Fiskistofu séu í öllum landshlutum næst þeim vettvangi sem þeim er ætlað að hafa eftirlit með, þ.e. starfsemi sjávarútvegsfyrirtækja og öðru veiðieftirliti. Það vekur því furðu sá ásetningur Fiskistofu að veikja og jafnvel leggja af starfsstöð sína á Ísafirði þar sem næg verkefni eru í fiskveiðieftirliti og í lax- og kvíaeldi. Á síðasta ári var tveim starfsmönnum sagt upp hjá Fiskistofu á Ísafirði og starfseminni breytt í eftirlit með fiskeldi. Nú er búið að loka starfsstöðinni þar og sagt að allt regluverkið í fiskeldismálum sé í endurskoðun og flutningur málaflokksins til Matvælastofnunar á Selfossi skoðaður. Það er full ástæða til að vekja athygli á slíkum vinnubrögðum í þessari umræðu því að starfsemi Fiskistofu á að byggjast á því að vera í sem mestu návígi við þá starfsemi sem hún á að hafa eftirlit með, hvort sem það eru fiskveiðar eða fiskeldi í sjó. Lokun starfsstöðva í sjávarbyggðum á landsbyggðinni vekja því athygli og okkur til umhugsunar um hvað þar er á ferðinni og veikir í raun eftirlitshlutverk Fiskistofu, færir hana fjær vettvangi og dregur úr trúverðugleika stofnunarinnar. Ég tel að Fiskistofa hafi mikilvægt hlutverk og hún verði að njóta trausts landsmanna í því hlutverki sem hún gegnir. Við endurskoðun á því regluverki sem mér heyrist hæstv. ráðherra boða verð ég líka að brýna hæstv. ráðherra til þess að efla þær starfsstöðvar sem eru vítt og breitt um landið næst vettvangi þar sem mikill uppgangur er, eins og á Vestfjörðum þar sem er fiskeldi og laxeldi í sjó og mikill sjávarútvegur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir góða umræðu um þessi mál. Það er mikilvægt að eftirlitsaðilar í samfélaginu eigi gott samstarf við fyrirtæki og aðrar stofnanir. Það er það sem við viljum. Við viljum festu og skilvirkni í þessi mál. Ég tek undir með hæstv. ráðherra þegar hann talar um að einfalda vigtarreglur og ég mundi segja að auka ætti skyldur löggiltra vigtarmanna og að öll fyrirtæki í sjávarútvegi sitji við sama borð varðandi vigtunarleyfi og þær aðferðir sem við beitum þar. Það má einfalda það verulega. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Lilju Rafneyju að það er með ólíkindum að dregið skuli úr starfsemi Fiskistofu á landsbyggðinni. En það er í stíl við annað hjá ríkinu með allar stofnanir sem draga á úr rekstri hjá, það er alltaf byrjað á landsbyggðinni. Það er alveg sama hvað það er, það er svo sem ekki neitt nýtt. Ég vil enn og aftur þakka kærlega fyrir þessa þörfu umræðu og ég hvet okkur þingmenn til að halda því áfram að ræða um eftirlitsiðnaðinn og þjónustuna. Hún þarf að vera markviss og við þurfum að eiga góðar stofnanir til að sinna eftirliti en það þarf að gerast með því að unnið sé með fólkinu og með fyrirtækjum á landinu en ekki á móti þeim. Oft virðist það vera þannig að eftirlitið beinist fyrst og fremst að því að vinna gegn hagsmunum fyrirtækjanna. Við þurfum að breyta því. Við þurfum að ná sátt í samfélaginu og vinna saman. Við erum lítið land og mjög mikilvægt að við virðum rétt hver annars.

Forseti vill minna hv. þingmenn á að nefna þingmenn fullu nafni.

Virðulegi forseti. Ég þakka fína umræðu og samstöðu þingmanna um þetta málefni. Ég vil svara hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur því að það er engan veginn ásetningur Fiskistofu að leggja niður starfsemi á Ísafirði eða annars staðar á landsbyggðinni, það er tímabundið ástand, og er ekki stefna ráðuneytis, ráðherra eða ríkisstjórnar að gera það. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vera sammála stefnu ríkisstjórnarinnar í því að efla starfsemi ríkisstofnana á landsbyggðinni. Það er akkúrat okkar verkefni, hlutverk og stefna. Vandinn er eins og komið hefur fram í þessari umræðu að stofnanir eins og Fiskistofa og sambærilegar stofnanir, sem hafa með stjórnsýslu og þar með leiðbeiningarskyldu að gera, hafa jafnframt eftirlit með sinni stjórnsýslu og síðan rannsóknarheimildir og aðrar valdheimildir sem viðkomandi stofnanir hafa til að fylgja eftir eftirlitinu. Því er mikilvægt að það sé festa, skilvirkni og trúverðugleiki í starfsemi slíkra aðila. Allt kerfið byggir á því að menn treysti því að þar sé farið fram af sanngirni og meðalhófi en engu að síður fylgt eftir þeim málum sem út af standa. Þess vegna er það nálgun okkar í ráðuneytinu að reyna að finna lausnir á málinu. Eins og kom fram í máli mínu fyrr er það sameiginleg niðurstaða okkar, Fiskistofu og ráðuneytisins, að endurskoða þurfi þá aðferðafræði sem hefur verið notuð við þessar bakreikningsleiðir. Þær hafa ekki skilað nægilegu, þær eru mjög erfiðar, en eiga engu að síður að tryggja að eftirlitið sé til staðar. Og einnig að finna lausnir á þeim vanda sem vigtunin býr til, reyna að finna á því einfaldari lausnir og koma meiri skilvirkni í það kerfi. Að því er unnið og vonandi skilum við frumvarpi þess efnis til þingsins á vordögum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um opinber skjalasöfn sem er ætlað að koma í stað laga um Þjóðskjalasafn Íslands, nr. 66/1985. Hér er um að ræða endurskoðaða útgáfu þess frumvarps sem útbýtt var á Alþingi 19. mars 2013 á þskj. 1291, 692. mál á 141. löggjafarþingi, sem hlaut ekki afgreiðslu þá. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju í örlítið breyttri mynd, m.a. í ljósi nýrra upplýsingalaga, nr. 140/2012, auk þess sem tekið hefur verið tillit til athugasemda sem borist hafa í samráði ráðuneytisins við Þjóðskjalasafn Íslands. Fyrstu drög að frumvarpinu voru samin af starfshópi sem menntamálaráðherra skipaði 24. september 2008 og ætlað var að vinna að heildarendurskoðun laga um Þjóðskjalasafn Íslands. Samkvæmt erindisbréfi starfshópsins skyldi einfalda stjórnsýslu á málefnasviði Þjóðskjalasafnsins og skýra hana frekar með hliðsjón af fjölþættu hlutverki safnsins, stuðla að hagkvæmni og skilvirkni í rekstri þess. Starfshópnum var ætlað að fara yfir einstök ákvæði laganna, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi atriðum: Reynslunni af gildandi lögum sem eru að stofni til frá 1985, athugun á stjórnsýslulegri stöðu Þjóðskjalasafns, samræmingu á reglum um aðgang almennings að skjölum úr mismunandi skjalasöfnum sem væru til varðveislu í safninu og með hvaða hætti slíkur aðgangur skyldi vera auk þess að skýra heimildir til innheimtu gjalds fyrir veitta þjónustu, samræmingu heimilda til að kæra synjun um aðgang að gögnum úr mismunandi skjalasöfnum hjá Þjóðskjalasafni, þeim valdheimildum sem Þjóðskjalasafni væru nauðsynlegar til að sinna hlutverki sínu og þá var starfshópnum ætlað að leita fyrirmynda í sambærilegri löggjöf og á Norðurlöndum við störf sín. Starfshópurinn skilaði greinargerð um vinnu sína og tillögu sinni að nýju frumvarpi með bréfi til mennta- og menningarmálaráðherra, dagsettu 26. október 2010. Í kjölfar skoðunar innan ráðuneytisins var ákveðið að senda frumvarpsdrögin til kynningar til ýmissa hagsmunaaðila, m.a. ráðuneyta, Alþingis, Sambands íslenskra sveitarfélaga, skjalastjóra í Stjórnarráðinu, héraðsskjalavarða o.fl. Jafnframt voru þau lögð fram til almennrar kynningar á vef ráðuneytisins í desember 2010 og þeim sem vildu var boðið að senda ráðuneytinu ábendingar sínar um efni þeirra. Alls bárust erindi frá 15 aðilum í kjölfarið. Tillaga starfshópsins um nýtt frumvarp til laga um þetta málefnasvið var í kjölfarið endurskoðuð af hálfu ráðuneytisins í ljósi fram kominna ábendinga og er þetta frumvarp lagt fram á grundvelli þeirrar endurskoðunar. Meginbreytingar sem frumvarpið hefur í för með sér frá gildandi lögum eru eftirfarandi: 1. Í frumvarpinu koma í fyrsta skipti fram efnisreglur þar sem tekið er af skarið um inntak þess réttar sem almenningur og aðrir eiga til aðgangs að skjölum í opinberum skjalasöfnum. a. Þannig er í V. kafla frumvarpsins fjallað um upplýsingarétt almennings og getur hver sem vill nýtt sér þann rétt. b. Í VI. kafla er fjallað um upplýsingarétt hins skráða en á grundvelli þeirra reglna á hver og einn rétt til aðgangs að skjölum um sig sjálfan og veita þær reglur almennt ríkari upplýsingarétt en reglur V. kafla. c. Í VII. kafla laganna er fjallað um reglur sem heimila opinberu skjalasafni að veita aðgang að skjölum sem að öðrum kosti væru undanþegin upplýsingarétti samkvæmt V. og VI. kafla frumvarpsins, svo sem til vísinda- og fræðirannsókna með ákveðnum skilyrðum. d. Til viðbótar þessum köflum er eins og í gildandi lögum sérstakur kafli um aðgang að gögnum um öryggismál Íslands, innra og ytra öryggi á árunum 1945–1991. e. Loks er sérkafli almenns eðlis um aðgang að skjölum rannsóknarnefnda Alþingis og skjölum vegna annarra verkefna sem Alþingi kann að ákveða með lögum að fela Þjóðskjalasafni Íslands að varðveita. 2. Frumvarpið er samið með það að markmiði að til verði heildstæðara kerfi en verið hefur um upplýsingarétt almennings og aðgang að gögnum hins opinbera. Þannig er ætlunin að ákvæði upplýsingalaga, nr. 140/2012, og ákvæði laga nr. 23/2006, um upplýsingarétt um umhverfismál, ásamt ákvæðum þessa frumvarps til laga um opinber skjalasöfn myndi heildstætt og samræmt kerfi um upplýsingarétt almennings á þeim réttarsviðum sem falla undir gildissvið þeirra. Á því er byggt að um upplýsingarétt almennings fari samkvæmt upplýsingalögum og lögum um upplýsingarétt um umhverfismál fyrstu 30 árin frá því að skjal verður til. Eftir það fer um aðgang almennings samkvæmt lögum um opinber skjalasöfn en í þeim er m.a. fjallað um tímamörk þess hvenær takmarkanir á upplýsingarétti almennings, sem koma fram í fyrrnefndum lögum, falla niður og upplýsingaréttur almennings rýmkar að sama skapi. 3. Allar reglur frumvarpsins eru á því byggðar að þær taki til hvers konar skjala og skiptir því ekki máli hvort skjal er rafrænt eða á pappírsformi. Reglur um aðgang almennings að skjölum taka því bæði til rafrænna skjala, skráa og gagnagrunna sem og hefðbundinna skjala á pappírsformi. 4. Í sérstökum kafla um stjórnsýslu er tekið fram að ráðherra fari með yfirstjórn opinberrar skjalavörslu og skjalastjórnar samkvæmt lögum og að Þjóðskjalasafn Íslands sé ráðherra til aðstoðar við stjórn málaflokksins. 5. Að því er varðar stjórnskipulag Þjóðskjalasafns er lögð til sú breyting að stjórnarnefnd safnsins verði þjóðskjalaverði til ráðgjafar um stefnu safnsins og önnur málefni en að þjóðskjalavörður fari með stjórn safnsins undir yfirstjórn ráðherra eins og algengast er að gildi um stofnanir sem eru lægra settar en ráðherra. 6. Í sama kafla er fjallað um leyfi til reksturs héraðsskjalasafna, umgjörð, starfsemi þeirra og eftirlit með henni. 7. Það er nýlunda í þessu frumvarpi að í almennum ákvæðum þess eru Þjóðskjalasafn Íslands og héraðsskjalasöfn sem starfa í samræmi við rekstrarleyfi skilgreind saman sem opinber skjalasöfn og er lagt til að lögin séu kennd við þau sameiginlega. Því fylgir að ákvæði frumvarpsins fjallar síðan að mestu um sameiginlegt hlutverk og skyldur allra opinberra skjalasafna nema annað sé tekið fram sérstaklega. 8. Í frumvarpinu er skýrari upptalning en áður á því hverjir teljist afhendingarskyldir aðilar. Lagt er til að afhendingarskyldir aðilar séu þeir lögaðilar sem eru 51% eða meira í eigu opinberra aðila í stað 50% samkvæmt gildandi lögum. Er hið nýja hlutfall í samræmi við skilgreiningu þeirra aðila sem upplýsingalög taka til en með því fækkar þó afhendingarskyldum aðilum. 9. Rétt er að benda á að samkvæmt frumvarpinu gilda lög þessi ekki lengur um Alþingi eða stofnanir þess nema annað sé tilgreint í lögum. Er sú breyting gerð í samræmi við tilmæli skrifstofu Alþingis, m.a. með tilvísun til þess að skjalasöfn þjóðþinga á Norðurlöndum falla ekki undir ríkisskjalasöfn viðkomandi landa og að norræn löggjöf sé skýr um sjálfstæða stöðu skjalasafna þessara þinga. 10. Í IV. kafla frumvarpsins koma fram ákvæði um skjalastjórn og skjalavörslu afhendingarskyldra aðila. Ákvæðin eru töluvert breytt frá gildandi lögum þar sem þess er freistað að skýrar liggi fyrir hver beri ábyrgð á skjalastjórn og skjalavörslu viðkomandi aðila, í hverju meginskyldurnar eru fólgnar og hvaða meginviðurlög liggja við ef reglurnar eru brotnar. 11. Í X. kafla frumvarpsins er að finna nýmæli um þau ákvæði sem fylgja ber við afgreiðslu á erindum um aðgang að skjölum í opinberum skjalasöfnum. 12. Lagt er til að úrskurðarnefnd um upplýsingamál skeri úr málum þar sem upp kemur ágreiningur um aðgang að skjölum í opinberum skjalasöfnum. Virðulegi forseti. Ég tel vert að vekja sérstaklega athygli þingheims á þeirri breytingu frá gildandi lögum, þ.e. 5. gr. gildandi laga um Þjóðskjalasafn Íslands, nr. 66/1985, sem felast í frumvarpinu, að Alþingi og stofnanir þess skuli ekki lengur afhendingarskyldar til Þjóðskjalasafns Íslands um gögn sín eins og ég gat um áðan. Sú breyting er sem fyrr segir lögð til í ljósi eindreginnar afstöðu skrifstofu Alþingis gegn afhendingarskyldu þess og undirstofnana Alþingis til Þjóðskjalasafnsins. Af hálfu Alþingis er krafan um breytinguna rökstudd með sjálfstæði löggjafarvaldsins, samkvæmt stjórnskipun lýðveldisins og því að í lögum annarra norrænna ríkja séu þjóðþingin undanskilin gagnvart ríkisskjalasöfnum. Ég vil þó benda á að það má halda því fram að þetta fyrirkomulag sé ekki hafið yfir gagnrýni og þess vert að velta því fyrir sér hvort sjálfstæði Alþingis sé í raun ógnað með afhendingarskyldu skjala til Þjóðskjalasafnsins. Ég vænti þess að málið verði rætt hér. Það var farin sú leið við framlagningu frumvarpsins að verða við eindregnum tilmælum frá skrifstofu Alþingis, en að sjálfsögðu er það Alþingi sjálft sem hefur valdið í málinu. Ég vil nefna að verði þessi skipan mála sú endanlega, þ.e. að Alþingi sé ekki skilaskylt, kann að vera skynsamlegt að skoða það aðeins á vettvangi þingsins hvort setja beri sérstök lög eða reglur um varðveislu slíks skjalasafns á forræði Alþingis. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir efni frumvarps til laga um opinber skjalasöfn sem stuðlar að þeim markmiðum sem upphaflega voru sett fyrir endurskoðun laga um Þjóðskjalasafn Íslands jafnframt því sem leitast er við að samræma reglur um opinber skjalasöfn við nýlega breytingu á upplýsingalögum, nr. 140/2012. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 1. umr.

Forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp sé komið inn á Alþingi. Mér sýnist með afar hraðri yfirferð margt vera betra en áður var, en ég hef samt sem áður nokkrar spurningar sem mér þætti vænt um að fá svör við. Í fyrsta lagi langaði mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann geti útskýrt fyrir mér í stuttu máli hvort það sé þannig í þessum nýju lögum að viðkomandi skjalabiðjandi þurfi að vita nákvæmlega heiti á skjali. Ef svo er, hvort það hafi verið skoðað hvort hægt sé að hafa víðtækari leitarheimildir í skjölum. Þá langar mig að spyrja við hvað málshraðinn er miðaður. Erum við að miða okkur við einhver sérstök lönd þegar talað er um 25 daga og 30 daga sem hámark tímans sem stofnunin hefur til þess að afhenda gögn? Þá langaði mig jafnframt að spyrja hvort sá sem biður um skjölin þurfi að bera af því einhvern kostnað. Ég ætla svo í síðara andsvari að koma með aðra spurningu, ef ráðherra hefur tök á að svara þessu núna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Hvað varðar fyrstu spurninguna um nafn á skjali munu gilda þær reglur sem settar verða af hálfu Þjóðskjalasafnsins sjálfs. Það er ekki kveðið nákvæmlega á um það í lögunum sjálfum að því er ég best man. Þjóðskjalasafnið þarf síðan að bera reglur sínar undir ráðherra. Hvað varðar kostnað er afhending á skjölum stórt mál auðvitað. Það er heimild í lögum fyrir Þjóðskjalasafnið að innheimta kostnað fyrir vinnu sína, það þarf bara að vera raunkostnaður. Ég tek sem dæmi að fasteignasölur og lögmannsstofur, sem þurfa á skjölum að halda, jafnvel í miklum mæli, leita til safnsins og þá er alveg eðlilegt að safnið geti rukkað fyrir slíkt. Það verður þó aldrei þannig að mínu mati að það komi í veg fyrir að einstaklingar geti sótt sér þau gögn eða fengið aðgang að þeim gögnum sem þeir leita eftir. Það verður aldrei um slíkar fjárhæðir að ræða. Þetta á auðvitað helst við þegar um er að ræða stórar og miklar beiðnir, þegar mikið gagnamagn er undir og mikil vinna fer fram af hálfu starfsmanna safnsins í að sækja þessi gögn. Ég get ekki alveg svarað þingmanninum varðandi fordæmi fyrir afhendingarhraðanum. Ég biðst forláts á því en ég er ekki alveg klár á því hvort farið hafi verið eftir afhendingarhraða hjá einstökum löndum. Það fer væntanlega með sama hætti og í reglunum hjá safninu sjálfu um afhendingartímann. Það eru ekki sérstök ákvæði um það. Auðvitað er reynt að vinna þetta eins hratt og mögulegt er. Ég held að það sé almenna reglan.

Forseti. Ég þakka svörin. Við getum örugglega farið aðeins ítarlegar yfir þetta í störfum nefndarinnar. Þeir sem munu sennilega sækja svolítið í þetta verða blaðamenn, fræðimenn o.s.frv., þannig að mjög mikilvægt er að kostnaði sé stillt í hóf. Jafnvel ætti að huga að því að gera skjalasafnsgrunna þegar farið verður út í að gera sem flest gögn aðgengileg í stafrænu formi eins átómatískt, svo ég leyfi mér að sletta, og mögulegt er. Mig langaði að spyrja um kæruheimildir eða hvernig ferlið er ef sá sem óskar eftir skjölum telur á sér brotið, að hann fái ekki aðgengi að efni. Það getur verið að ráðherra hafi nú þegar rætt um það í ræðu sinni þegar kemur að nefndinni sem á að úrskurða og þá langaði mig að spyrja: Hvernig verður skipað í þá nefnd? Hefur það verið útfært? Ég held að það sé ekki fleira að sinni.

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi kæruleiðina, það verður breyting á í þessum lögum frá því sem áður hefur verið. Það verður hægt að kæra til úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Sú nefnd er þannig að ef einstaklingur er ekki sáttur við niðurstöðuna hjá safninu er þetta kæruleiðin, ekki til ráðherra. Það var valin sú leið. Það er nýmæli í þessu. Ég tek undir með þingmanninum, það er margt í þessu, þetta er stórt og mikið frumvarp og fjöldi mikilvægra álitamála þarna vegna þess að snert er á sviðum sem eru mörg viðkvæm og skipta verulega máli fyrir réttaröryggi borgaranna, kröfu borgaranna á að einkalífs sé gætt, um leið líka kröfu okkar allra á því að afla okkur upplýsinga. Það hvernig slíkar upplýsingar almennt eru geymdar og aðgengi stýrt er stórmál. Þarna er líka um að ræða réttaröryggi okkar, upplýsingar um eignarrétt og önnur réttindi manna sem þarf að tryggja að séu vel varin. Ég skora á hv. þingmenn sem sitja í allsherjar- og menntamálanefnd að skoða þetta vel og vandlega. Ég er opinn fyrir öllum athugasemdum og tillögum til hins betra en auðvitað er það þingið sjálft sem fer með málið. Eftir að hafa farið yfir málið aftur og aftur kemur maður í hvert skipti auga á eitthvert nýtt atriði. Það eru fleiri atriði sem kalla á meiri umræðu. Ég veit að hv. þingmanna í nefndinni bíður heilmikið starf við að fara í gegnum þetta. Þetta er ekki einfalt mál.

Virðulegi forseti. Ég er með frekar einfalda spurningu sem varðar það að með þessum nýju lögum verði Alþingi ekki lengur skylt að afhenda gögn til Þjóðskjalasafns. Nú veit ég ekki alveg nákvæmlega hvaða háttur hefur verið á hingað til en ég velti fyrir mér hvort Alþingi hafi stólað á að Þjóðskjalasafn safni þessum gögnum. Það sem ég hef áhyggjur af og vil spyrja frekar um er hvort gert sé ráð fyrir fjármagni eða hvort gera þurfi ráð fyrir fjármagni til þess að Alþingi geti staðið undir skjalavörslu sem dugir til lengri tíma.

Virðulegi forseti. Þetta er ágæt ábending hjá hv. þingmanni. Það er sem sagt nýmæli í þessu frumvarpi, ef að lögum verður, að Alþingi er ekki afhendingarskyldur aðili gagnvart Þjóðskjalasafni. Það þýðir að Alþingi gætir sjálft sinna gagna. Það þarf þá að tryggja í fyrsta lagi að fjármunir séu til að gera það, eins og þingmaðurinn bendir réttilega á. Eins er líka, og ég nefndi það í framsöguræðu minni, rétt að huga að því hvaða reglur gilda um varðveisluna, aðgengi o.s.frv. Þetta er í sjálfu sér ekki svo flókið mál en það þarf að huga að því verði þetta niðurstaðan. Hitt er líka rétt að hafa í huga að Alþingi hefur í nokkrum sérlögum, t.d. um rannsóknarnefndir, kveðið sérstaklega á um að þau gögn skuli varðveitt í Þjóðskjalasafninu. Í þessu frumvarpi er því lagt upp með það í síðasta kafla frumvarpsins, ef ég man rétt, að Þjóðskjalasafnið geti veitt viðtöku gögnum frá Alþingi, m.a. vegna rannsóknarnefnda eða þar sem kveðið er á um það í sérstökum lögum um ákveðin mál eða önnur gögn sem Alþingi kýs að varðveitt verði í Þjóðskjalasafninu. Það er raunverulega búið þannig um hnútana að það er Alþingis að ákveða hvernig þetta er. Fyrst og síðast held ég að það séu réttmætar ábendingar hjá hv. þingmanni að það þurfi að huga vel að öllum þeim aðstæðum sem þingið hefur til að geyma gögn og skjöl.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna í þessu máli. Eins og hann kom inn á í andsvari áðan þá er þetta afar yfirgripsmikið frumvarp og stendur kannski næst upplýsingalögum því að hér fellur svo margt þar undir sem er ekki einfalt að fara í gegnum á stuttum tíma. Kannski gefst frekara tilefni til að ræða það nánar við 2. umr. Mig langaði aðeins að velta upp og spyrja hæstv. ráðherra um nokkur atriði. Það kemur fram í 6. gr. að ráðherra skipi fjóra menn í stjórnarnefnd Þjóðskjalasafns Íslands til fjögurra ára í senn og hvernig þeir eru tilnefndir, þ.e. af Sagnfræðistofnun háskólans, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, einn af fastráðnu starfsfólki Þjóðskjalasafns og einn skipaður án tilnefningar. Ég spyr ráðherrann: Hvers vegna er ekki neinn fulltrúi frá héraðsskjalasöfnunum, af hverju er ekki fulltrúi starfsmanna þeirra fimmti fulltrúinn þarna inni? Líka er talað um stjórnarnefndina. Eins og ráðherra fór yfir er hún forstöðumanni safnsins og þjóðskjalaverði til ráðgjafar. Það má spyrja af hverju hlutverkið er ekki víðtækara. Það er svolítill einræðisbragur á þessu. Það þyrfti að vera stefnumótandi um leið og það tekst á við fagleg álitamál. Þó að fjárhagsleg ábyrgð sé enn óbreytt væri það kannski eðlilegra. Það er eingöngu ráðgefandi og allt saman í rauninni fært í hendur þjóðskjalavarðar. Hann verður mjög valdamikill embættismaður ef ég les þetta rétt. Nú spyr ég ráðherra hvort hann telji að þessu megi breyta. Það kemur líka fram í 43. gr. er varðar valdsvið þjóðskjalavarðar, þ.e. kæruheimild, að „[a]ðrar ákvarðanir en að framan greinir og teknar eru samkvæmt lögum þessum verða ekki kærðar til ráðherra“. Það má auðvitað velta því fyrir sér hvort það sé eðlilegt ef upp kemur til dæmis ágreiningur á milli héraðsskjalavarða og Þjóðskjalasafns og ekki tekst að leysa hann þeirra á milli. Þá er ekki hægt að kæra samkvæmt þessu ef ég skil það rétt. Ég bið ráðherrann að leiðrétta ef svo er ekki og spyr hann jafnframt líka hvort hann telji eðlilegt að héraðsskjalasöfnin og sveitarfélögin hafi í rauninni engan að leita til ef þau telja á sér brotið miðað við þetta. Það er svo víðtækt túlkunarvald á lögum sem honum er falið og snertir náttúrlega stjórnsýsluna alla. Ég spyr hann því um þetta. Síðan er 12. gr. um afhendingu afhendingarskyldra skjala. Hvaða aðilar bera afhendingarskyldu til safnanna? Þetta er ekki alveg skýrt miðað við það sem ég reyndi að lesa mér til um áðan. Það er þetta með 30 árin, þ.e. að skjölin um okkur eru varðveitt í ákveðið mörg ár og við megum ekki fá að sjá persónuleg skjöl fyrr en eftir 30 ár eða þeir sem okkur tengjast. Er þetta ekki óþarflega langur tími? Svo er tíminn varðandi rafrænu skjölin. Hefur kvöðin um afhendingarskylduna verið kynnt eitthvað sérstaklega, þ.e. að skila rafrænum gögnum eftir fimm ár en afgreiða þau ekki fyrr en eftir 30 ár? Er það rétt skilið hjá mér í 12. gr. að Þjóðskjalasafn Íslands eigi rétt á einkaskjalasöfnum við ákveðnar aðstæður? Er það þá klárt því að hér var talað um persónurétt þar sem einstaklingar bera ekki afhendingarskyldu? Telur ráðherra að þetta sé alveg skýrt? Hver heldur utan um þetta? Snýr þetta að dánarbúum eða er þetta eitthvað annað? Svo er 25. gr., sérstakar aðstæður. Þar stendur að „[þ]egar sérstaklega stendur á getur opinbert skjalasafn ákveðið að synja um aðgang að skjali sem er yngra en 110 ára, svo sem þegar það hefur að geyma upplýsingar um einkamálefni einstaklings sem enn er á lífi eða um almannahagsmuni er að ræða“. Það er sem sagt alfarið undir þjóðskjalaverði komið að ákveða engan aðgang að þessum skjölum, er það ekki eða hvað? Hér kemur ekki fram að öðru leyti sé hægt að skjóta þessu til ráðherra, eða hvað? Ég bið ráðherra að leiðrétta mig ef það er ekki rétt. Þetta var það sem mig langaði svona í fyrsta kasti að nefna. Þetta er mjög efnismikið og yfirgripsmikið mál. Það eru auðvitað alltaf fyrst og fremst póstarnir sem snúa að persónuvernd og í rauninni rétti fólks til að fá upplýsingar um sjálft sig eða hverju beri að skila af sér, en af því að ráðherra hristir hér höfuðið má ég þá skilja það þannig að það verði eitthvert fjölskipað aðhaldsráð, reyndar eru þessi fjórir sem er ætlast til að séu skipaðir í stjórnarnefndina - af því að hér er bara talað um að nefndin verði ráðgefandi skil ég það þannig að þjóðskjalavörður hafi mjög mikil völd. Þess vegna spyr ég um afhendinguna, 110 ár eða 30 ár. Ég er að hugsa um að láta þetta duga við 1. umr. og heyra hvaða svör ráðherra hefur við því sem ég hef hér spurt að svo að við getum haldið samræðunni áfram.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður bendir hér á nokkur atriði og þau eru öll til þess fallin að ræða vel í meðferð nefndarinnar og áfram við 2. umr. Ég reikna með að við tökum þetta kannski án þess að fara ofan í smáatriðin í þessari umferð. Hvað varðar fyrstu spurninguna um fulltrúa starfsmanna héraðsskjalasafna í stjórnarnefndinni er rétt að geta þess að sveitarstjórnarstigið á fulltrúa í nefndinni. Héraðsskjalasöfnin eru þar undir. Það væri ekki eðlilegt að safnverðir á héraðsskjalasöfnum væru þar umfram. Þetta er sem sagt hluti af því stjórnsýslustigi. Því væri óeðlilegt, að mínu mati, að þeir sætu í þessari nefnd. Sá háttur er því ekki hafður á. Menn hafa auðvitað velt þessu svolítið fyrir sér, stöðu héraðsskjalasafnanna annars vegar og Þjóðskjalasafnsins hins vegar, og ég veit að uppi hafa verið hugmyndir um að stofna nýja stofnun sem yrði þá yfirstofnun á sviði þessara mála. Undir þá stofnun mundu Þjóðskjalasafnið og héraðsskjalasöfnin heyra sem jafnstæðar stofnanir sem störfuðu þá undir þessum hatti. En ég tel ekki ástæðu til að setja af stað nýja ríkisstofnun heldur hafa þennan háttinn á sem ég tel að verði mjög til bóta almennt, þ.e. þessi lög skýra mjög þær kröfur sem gerðar eru til safna um verklag, öryggi, aðgang og annað slíkt og samstarfið á milli héraðsskjalasafnanna og Þjóðskjalasafnsins; og eins líka skyldu sem er þá hjá afhendingarskyldum aðilum, eins og t.d. sveitarfélögunum, hvernig þau eiga að fara með það að þau geta stofnað héraðsskjalasöfn eða gert það í byggðasamlagi eða þá að þau þurfa að fá að skila til Þjóðskjalasafnsins. Í sjálfu sér er megintilgangurinn sá að það sé bara tryggt að skjöl séu varðveitt með tryggilegum og öruggum hætti og að aðgangur að þeim sé í sama kerfi, hvort sem um er að ræða í héraðsskjalasafni eða Þjóðskjalasafninu. Hlutverk ráðgjafarnefndarinnar sem hér um ræðir er nákvæmlega það sama og hjá Stofnun Árna Magnússonar, hjá Landsbókasafni Íslands – Háskólabókasafni, sama fyrirkomulag og er þar. Ég nefndi það í ræðu minni í upphafi um þessa nefnd og hlutverk hennar; það væri þá þannig að ef til ágreiningsmála kæmi, þar sem einstaklingur eða annar lögaðili teldi á sér brotið varðandi aðgengi að skjölum, þá væri sem sagt kæruleið til úrskurðarnefndar, sú leið væri alltaf opin. Ef menn telja á sér brotið þá hafa menn þar leið. Almennt hvað varðar tíma sem líður þar til skjöl eru opinber eru í sjálfu sér engar breytingar þar á í þessu frumvarpi frá núgildandi rétti, ég held að það sé svona almenna reglan. Það er með einhverjum undantekningum þó. Þá er það til að færa til samræmis við upplýsingalög, lög um upplýsingar varðandi náttúru og annað slíkt. Það er þá til samræmis við það sem þó þegar er í núgildandi rétti þannig að ekki eru teknar neinar þrengjandi eða ívilnandi ákvarðanir hvað þetta varðar. Þetta er bara til samræmis. Það er þó þannig að vegna hærri lífaldurs þegar kemur að ákveðnum málum, eins og hv. þingmaður nefndi, þá getur verið um það að ræða að þar sem áður hafi verið miðað við 100 ára tíma verði miðað við 110 ár. Það er vegna þess að fólk lifir lengur. Almennt er síðan reynt að búa þannig um hnútana að reyna til dæmis að samþætta sem best þau sjónarmið sem eru annars vegar upplýsingaréttur og hins vegar réttur einstaklinga til friðhelgi, það er að þurfa ekki að láta af hendi upplýsingar um persónulega hagi, að upplýsingar af því tagi séu ekki látnar af hendi umfram það sem eðlilegt er. Fjöldamörg ákvæði og varnaglar eru slegnir þar en það er alltaf á grundvelli þeirrar hugsunar að jafnvægi þurfi að vera á milli þessara hluta. Í sjálfu sér get ég ekki sagt fleira um þetta mál að sinni. Ég óska auðvitað nefndarmönnum alls hins besta, hv. þingmönnum, við yfirferð á frumvarpinu. Ég tel frumvarpið mjög mikilvægt. Um er að ræða mjög mikilvægt mál sem kallar á að menn fari enn og aftur vel yfir alla þessa þætti. Um er að ræða mikilvægt réttaröryggi borgaranna, að upplýsingar um grundvallarmálefni, eins og eignarrétt og annað slíkt, séu varðveittar, aðgengilega og tryggilega, þannig að menn geti gengið að þeim vísum. Það er gríðarlega mikilvægt og má segja að það sé ein af grundvallarstoðum okkar samfélagsgerðar að vel sé haldið um öll skjöl og allt sem þeim viðkemur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég ætla ekki að lengja umræðuna að sinni en ég er ekki alveg sammála honum þegar hann líkir þessu við stjórn Árnastofnunar eða Landsbókasafnsins. Mér fannst hann rökstyðja sjálfur í lokin hvers vegna það er ekki sambærilegt, þ.e. vegna þess að í héraðsskjalasöfnunum eru auðvitað miklu persónulegri mál en nokkurn tíma á Árnasafni eða á Landsbókasafni Íslands. Mér finnst við því ekki geta stillt því upp hlið við hlið þegar kemur að því að segja að stjórnarnefndin sé ráðgefandi. Í mínum huga ætti hún að vera stefnumótandi og eins ætti að vera hægt að leita til hennar í tengslum við fagleg álitamál. Ég tek undir með ráðherranum þegar hann segir að það sé afar margt í þessu sem þarf að fara vel yfir. Ég sit ekki í nefndinni en hef svo sem alltaf haft áhuga á þessum málum. Þetta er eitt af því sem litlu sveitarfélögin glíma við að reyna að halda úti og hefur fengið mismikið vægi þar, það verður að segjast eins og er. Ég hef sjálf aðeins grúskað í svona skjölum og þess vegna finnst mér þetta vera eitthvað sem þarf að fara vel í af hálfu nefndarinnar, ekki einungis er varðar persónuverndarmál og upplýsingamál heldur er örugglega margt annað þarna sem þarf að fara yfir og þar á meðal kannski það að einn forstöðumaður fái ekki of mikil völd að óþörfu ef við getum haft það með öðrum og lýðræðislegri hætti.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka að samkvæmt þessum lögum er hægt að skjóta ákvörðunum um aðgengi að t.d. skjölum til úrskurðarnefndarinnar. Það er mikilvægt réttaröryggi fyrir borgarana að sú leið sé opin, þannig að það sé ekki í valdi eins manns að lokum eða þeirrar stjórnarnefndar sem hér er nefnd að taka slíkar ákvarðanir. Það er síðan alltaf álitamál hvernig best er haldið á hvað varðar faglega þáttinn. Ef um er að ræða faglega þáttinn er það sambærilegt við t.d. Árnastofnun og Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn, þ.e. þegar við horfum á hin faglegu sjónarmið. Það sem aðgreinir þetta safn frá þeim söfnum sem hér eru nefnd - og sem er alveg hárrétt sem hv. þingmaður nefnir, það er ekki sami hluturinn - er þetta með aðgengið, af því að um er að ræða persónulegar upplýsingar manna. Það er aðgengið og trygging fyrir því að menn séu þar varðir og hafi líka um leið varinn rétt til þess að sækja upplýsingar og þá er úrskurðarnefndin leiðin sem menn hafa. Það er ólíkt því sem um er að ræða með þær stofnanir sem ég nefndi. Hvað varðar, svo að ég endurtaki enn og aftur, faglega þáttinn og annað slíkt er það með sama hætti og með þessar stofnanir.

Samkomulag er um skiptingu ræðutíma en umræðan mun standa yfir í um eina klukkustund.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því að við tökum okkur hér tíma til að ræða þetta mikilvæga mál. Eins og flestir vita er PISA-könnunin alþjóðleg og henni er ætlað að meta stöðu menntakerfa með því að prófa þekkingu og færni 15 ára nemenda. Könnunin sem Efnahags- og framfarastofnunin, OECD, hefur lagt fyrir á þriggja ára fresti frá árinu 2000 er umfangsmesta rannsókn sem gerð er í menntamálum í heiminum í dag. Hún nær til 65 landa sem til samans standa fyrir 90% af hagkerfi heimsins. Niðurstöður PISA hafa mikið vægi í alþjóðlegri umræðu um menntamál og taka stjórnvöld víða um heim hliðsjón af þeim í stefnumótun sinni. Sem dæmi má nefna að bæði Danir og Þjóðverjar réðust í umbætur á sínu menntakerfi eftir að niðurstöður úr fyrstu PISA-könnuninni lágu fyrir árið 2000. Eins hafa Svíar ákveðið að láta gera sérstaka úttekt á stöðu síns menntakerfis eftir síðustu niðurstöður PISA. Virðulegi forseti. Hvað er það sem PISA-könnunin mælir? PISA hefur ekki bein tengsl við námskrár viðkomandi landa eða skólanámskrár. Prófunum er ætlað að meta hvernig nemendur, sem eru að ljúka skyldunámi, geti beitt þekkingu sinni í aðstæðum sem þeir gætu mætt í lífinu og hvernig þeir eru undirbúnir til fullrar þátttöku í samfélaginu. Þannig má segja að til þess að geta tekið þátt í nútímasamfélagi sé það grundvallarforsenda að geta lesið til að geta aflað sér skilnings á þeim málefnum sem uppi eru. Einnig er mikilvægt að ungt fólk hafi kunnáttu í stærðfræði til að meta gögn og upplýsingar sem settar eru fram á tölulegu formi og kunni skil á helstu hugtökum náttúruvísinda. Þessi atriði eru metin í PISA með prófum á lesskilningi og læsi á stærðfræði og náttúrufræði. Með upplýsingum sem aflað er með bakgrunnsspurningum er unnt að túlka niðurstöður með vísan til þátta svo sem félagsstöðu nemenda og aðbúnaðar í skólum. Með því að bera saman árangur nemenda í PISA milli ára og hvernig þeir standa í samanburði við jafnaldra sín í öðrum löndum er hægt að leggja visst mat á stöðu íslensks menntakerfis. Virðulegi forseti. Nú mun ég víkja að helstu niðurstöðum PISA fyrir Ísland. Íslenskir nemendur hafa að jafnaði staðið nokkuð vel hvað varðar læsi á stærðfræði. Árið 2000 var Ísland vel yfir meðaltali OECD-landa með 515 stig. Í mælingum PISA árið 2012 var Ísland við meðaltal OECD-ríkja í stærðfræði með 493 stig. Staða íslenskra nemenda í náttúrufræði hefur verið vel undir meðaltali frá því að mælingar á þeim þætti hófust árið 2006 og árið 2012 var meðaltalið fyrir Ísland 478 stig, sem er marktækt undir 498 stiga meðaltali OECD. Í lesskilningi var meðaltalið fyrir Ísland árið 2012 483 stig, sem er marktækt undir meðaltali OECD sem er 496 stig. Árið 2000 var Ísland vel yfir meðaltali OECD með 507 stig. Árangur í lesskilningi hefur dalað um 29 stig frá árinu 2000 og læsi á stærðfræði um 22 stig frá árinu 2003. Til að átta sig á hvað þessi þróun þýðir hvað varðar árangur íslenskra nemenda í PISA er hvert ár í skóla metið á um 45–50 stig. Það þýðir að árangur íslenskra nemenda í stærðfræði og lesskilningi árið 2012 jafngildir því að þeir hafi verið hálfu ári skemur í skóla en jafnaldrar þeirra þegar próf í þessum greinum voru fyrst lögð fyrir árin 2000 og 2003. Ég legg áherslu á að hér er ekki verið að bera saman við önnur lönd heldur hjá okkur sjálfum, verið er að tala um jafnaldra þeirra sem tóku prófið núna og þeirra sem tóku það árin 2000 og 2003 á Íslandi. Það er enginn einn hópur nemenda sem dregur árangurinn niður. Nemendur á öllum getustigum standa sig verr. Nemendum sem ná bestum árangri í stærðfræði og lestri hefur fækkað og að sama skapi hefur þeim sem standa sig illa fjölgað. Hvað varðar lesskilning varð hlutfall nemenda á neðstu þrepum, þ.e. sem náðu ekki þrepi tvö, 15% árið 2000 og var komið í 21% árið 2012. Sá hópur sem lendir undir hæfnisþrepi tvö er sá sem ekki getur lesið sér til gagns, eins og það er stundum orðað, 21%. Einhver stærstu tíðindi í PISA-könnuninni 2012 fyrir Ísland er sá munur í árangri sem er staðfestur á milli höfuðborgarsvæðisins annars vegar og landsbyggðarinnar hins vegar. Á höfuðborgarsvæðinu er árangur í stærðfræði 504 stig, sem er fyrir ofan meðaltal OECD, en í öllum öðrum landshlutum er árangurinn undir 500 stigum, frá 493 stigum á Vesturlandi og niður í 451 stig á Suðurnesjum. Í lesskilningi er kynjamunur í öllum þátttakendalöndunum strákum í óhag en meðaltal OECD var 38 stiga munur. Á Íslandi er munur milli stráka og stelpna 51 stig og hefur heldur aukist frá árinu 2000 þegar munurinn var 40 stig. Hlutfall stráka á Íslandi sem lenda undir hæfnisþrepi tvö var 30% árið 2012 og hafði aukist um 10 prósentustig frá árinu 2000. Um 12% stelpna lenda í sama hópi og hefur aukningin þar numið 4 prósentustigum. Virðulegi forseti. Vík ég þá að viðbrögðum við niðurstöðum PISA. Varast ber það að draga of víðtækar ályktanir af niðurstöðum PISA og leggja á grundvelli þeirra einhvers konar heildardóm um stöðu menntunar á Íslandi. Menntun er miklu meira en færni í lestri eða reikningi. PISA mælir ekki sköpunarkraft, hæfni til þátttöku í lýðræðislegri umræðu eða þann almenna þroska sem felst í góðri menntun. Hins vegar verður ekki horft fram hjá því að góður lesskilningur, að skilja og meta tölulegar stærðir og þekkja til þeirra fræða sem varpa ljósi á þróun náttúrunnar er nauðsynleg forsenda til þess að einstaklingur geti menntast til starfa og þátttöku í nútímaþjóðfélagi. Því ber að taka niðurstöður úr PISA-könnunum alvarlega, draga lærdóm af þeim og nýta til uppbyggingar í íslensku menntakerfi. Ytri aðbúnaður íslenskra grunnskólanema er góður á alþjóðlega vísu. Framlög á hvern nemanda eru mjög há í samanburði við önnur lönd, stöðugildum kennara hefur fjölgað um 23% á milli áranna 2000 og 2012. Á sama tíma fækkaði grunnskólanemum um 2,9% og árið 2000 voru 12,7 nemendur á hvert stöðugildi kennara en árið 2012 voru 10 nemendur á hvern kennara. Menntun kennara hefur batnað. Árið 2000 voru 81% kennara með kennsluréttindi, en árið 2012 var hlutfallið komið upp í 96%. Stuðningur hefur verið aukinn og sérfræðiþjónusta bætt við nemendur með sérþarfir. Á milli áranna 2000 og 2012 fjölgaði stöðugildum sérkennara um 66% og árið 2012 voru meira en tvöfalt fleiri stöðugildi stuðningsfulltrúa og uppeldisfulltrúa en árið 2000. Á sama tíma fjölgaði nemendum sem nutu sérkennslu um 8%. Á tímabilinu fjölgaði kennsludögum á skólaárinu um tíu daga þannig að við lok grunnskóla höfðu nemendur fengið 100 fleiri kennsludaga, sem jafngildir 20 kennsluvikum. Skólagangan hefur því lengst um meira en hálft skólaár. Virðulegi forseti. Það eru því allar ytri forsendur fyrir því að íslenskir nemendur standi sig vel á alþjóðlegum prófum eins og PISA. Áður en niðurstöður PISA 2012 birtust hafði ég sett af stað í ráðuneytinu skoðun á því hvernig styrkja mætti grunnstoðir í íslensku menntakerfi. Afrakstur þeirrar vinnu mun líta dagsins ljós á næstu vikum með útgáfu hvítbókar um umbætur í menntamálum. Við undirbúning hvítbókarinnar hefur verið sérstaklega horft til lesturs og lesskilnings á grundvelli PISA-rannsóknarinnar. Einnig hefur verið unnið að greiningu á námsframvindu nemenda í framhaldsskólum. Ljóst er að þessir tveir þættir eru tengdir en ef nemendur hafa ekki náð tökum á lestri við lok grunnskóla munu þeir að öllum líkindum eiga erfitt uppdráttar í framhaldsskóla. Þegar leitað er leiða til þess hvernig bæta má árangur nemenda í PISA er tilhneiging til þess að rannsaka frekar og finna skýringar á stöðunni eins og hún er nú. Vissulega er það mikilvægt að leitast við að skilja ástæður þess að þróunin hér á landi hefur verið eins og raun ber vitni, en það eru hins vegar margir þættir sem hafa áhrif á þróun menntakerfa. Sumir liggja innan skólanna en aðrir utan þeirra svo sem hvað ungt fólk les mikið og það skiptir reyndar alveg gríðarlega miklu máli. Það er ekki bara inni í skólanum sjálfum sem það gerist, það gerist líka á heimilunum, að krakkarnir lesi og æfi sig að lesa heima. Svo má heldur ekki vanmeta að horfa til reynslu annarra þjóða, hvernig aðrar þjóðir hafa ráðist í umbætur sem hafa skilað árangri og hægt er að finna nokkur mjög góð dæmi þess. Má þar nefna t.d. nokkur fylki í Kanada og Þýskaland sem dæmi um vellukkaðar úrbætur. Eitt af því sem má læra af reynslu annarra þjóða er að setja sér fá en skýr markmið sem unnið er að. Einnig að skapa jákvæð viðhorf til umbóta hjá sem flestum í samfélaginu og byggja aðgerðir á sannreynanlegum gögnum og rannsóknum. Nefna má nokkur svið sem þar skipta máli. Fyrst er að nefna menntun og störf kennara. Allar rannsóknir benda til þess að kennarar séu lykilgerendur í umbótum. Þá þarf að styðja í starfi og efla menntun þeirra. Annað sem liggur beint fyrir er að taka til athugunar skipulag námstímans í aðalnámskrá. Hvað varðar lestrarkennslu er hlutfall kennslustunda sem varið er til móðurmálskennslu mun lægra hér á landi en annars staðar á Norðurlöndunum og vísbendingar eru um að verulega dragi úr lestrarkennslu í grunnskólum eftir fjórða bekk. Fleira mætti nefna sem máli skiptir, virðulegi forseti, svo sem kennsluhætti, námsgögn og stöðu nemenda af erlendum uppruna. Virðulegi forseti. Ég vil enn og aftur þakka fyrir það tækifæri að fá að flytja þinginu þessa skýrslu. Hér er um að ræða gríðarlega mikilvægt verkefni sem okkar bíður og ég vil sérstaklega nefna eitt. Það verða ekki gerðar umbætur á menntakerfinu í 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargerðina um PISA og fá tækifæri til að ræða þetta mál lítillega hér. Um leið vil ég vekja athygli á því að þetta er gríðarlega umfangsmikil skýrsla, þ.e. þau gögn sem liggja að baki PISA. Þetta er ítarleg og vönduð rannsókn. Þetta er gott innlegg og mikilvægar upplýsingar sem koma þarna fram, gott efni til umræðu og framþróunar, en við skulum líka gera okkur grein fyrir takmörkunum PISA, þ.e. þetta svarar ekki öllum spurningum og eftir sem áður þurfum við að leggja mat á hvað við teljum vera forgangsverkefni í skólakerfi okkar. Þetta er aðeins einn mælikvarði. Á sama tíma er ástæða til að vekja athygli á að þetta er eina alþjóðlega samanburðarmælingin á því sem við erum að gera í menntakerfinu, sem fram fer hér á landi. Þar af leiðandi megum við alls ekki vanmeta þessa könnun. Þegar svona niðurstöður koma er tilefni til að spyrja, ræða, leita lausna og hugmynda um það hvernig við getum gert betur. Það er jafn mikilvægt að við setjum okkur ekki í einhver dómarasæti og komum með einhverjar fljótfærnislegar ályktanir eða fullyrðingar. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að það þarf að vanda alla umfjöllun og viðbrögð, vegna þess að menntakerfið er þannig að það þarf að vinna hægt og bítandi að betrumbótum og lagfæringum. Það verður líka að taka það fram þegar menn skoða niðurstöðurnar að þarna er verið að beina sjónum að sérstökum þáttum. Núna var það einkum stærðfræðin sem var samanburðarhæf við það sem var 2003. Jafnframt var lesskilningur og læsi í náttúrufræði og þrautalausnir líka skoðaðar þarna og geta nemenda varðandi þekkingu á þessum sviðum. Það vekur okkur til umhugsunar um að stór hluti af skólakerfinu okkar eða menntakerfinu er ekki á þeim sviðum sem verið er að mæla. Þess vegna verðum við að leyfa okkur að spyrja: Er verið er að mæla mikilvægustu hlutina? Eru þetta réttu mælikvarðarnir? Skiptir form á mælingum og annað slíkt mestu máli? Hvað með skapandi þætti? Hvað með verklega færni? Handmennt, listgreinar, tónlist, heimilisfræði, íþróttir, lífsleikni og lýðræðislega hugsun, eins og hæstv. ráðherra benti á, tungumálakunnáttu, tækifæri til þess að lesa í nútímatækni og nota hana? Allt eru það atriði sem ekki eru mæld í PISA-könnuninni. Þetta er ekki sagt til þess að gera lítið úr könnuninni, þvert á móti. Við verðum að gera okkur grein fyrir því hver takmörkunin er. Það er ánægjulegt að sjá í þessum niðurstöðum en um leið umhugsunarvert að fram kemur í niðurstöðunum fyrir 2012 á Íslandi að skólabragur og viðhorf nemenda til náms hafa batnað verulega frá því sem áður var, bekkjarandi er betri, meiri ánægja er með kennara o.s.frv. Það ættu að vera góðar forsendur til þess að gera mun meiri kröfur en við gerum í dag til þess að ná betri árangri. Það er líka mjög athyglisvert að sjá hversu árangurinn hefur slaknað í samanburði við okkur sjálf. Það er forvitnilegt að leita skýringa á því hvers vegna Norðurlöndin öll fara sömu leið. Við höfum verið á svipuðu stigi, Norðurlandaþjóðirnar, þ.e. Ísland, Noregur og Danmörk. Finnland hefur skorið sig úr, en Svíþjóð hefur haft lökustu stöðuna og er núna á hraðri niðurleið í þessari könnun miðað við það sem áður var. Það hlýtur að vekja spurningar um mælikvarðann en jafnframt um hvað er að gerast á þessu svæði og í hverju það felst. Það er líka mjög mikilvægt að við ræðum alvarlega mismuninn á Reykjavík og höfuðborgarsvæðinu annars vegar og hins vegar landsbyggðinni og þeirri þróun sem þar hefur átt sér stað. Þessi mismunur hefur verið mikill frá upphafi og landsbyggðin hefur staðið sig mun verr. Hver er ástæðan fyrir því? Er það formið aftur? Er eitthvað í kennsluumhverfinu þar? Eða kannski það sem er að mínu áliti meginskýringin, væntingarnar og kröfurnar, þ.e. tilætlunin um að maður eigi að standa sig vel og að það skipti máli að læra? Það er athyglisvert líka að sjá að ákveðin svæði hafa breyst. Við sjáum t.d. að afturförin í þessari könnun miðað við eldri kannanir er minni í skólum á Vesturlandi en annars staðar. Er einhver skýring á því? Hvað gera þeir öðruvísi en aðrir skólar úti á landsbyggðinni? Ég gæti haldið áfram. Ég mun fá tækifæri til að koma hér aftur í fimm mínútna ræðu síðar og langar til að skoða kynjamuninn. Þar hafa orðið kollsteypur. Á sínum tíma skoruðu stelpurnar mun betur í stærðfræði, við vorum eina þjóðin í heiminum þar sem þannig var háttað. Nú er það horfið aftur. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir frumkvæðið að þessari umræðu sem er afar mikilvæg. Ég vil líka fagna því sérstaklega hversu hófstillt hún er og fer yfirvegað í gang, því þetta er ákveðið kjörlendi fyrir yfirlýsingar sem eru kannski án innihalds. Ég held að það sé kannski ekki síst því að þakka að það er dálítið um liðið síðan skýrslan kom út og umræðan hefur fengið að gerjast og þróast. Það er svo sem ekki að ástæðulausu að þessi könnun hefur verið mikið í umræðunni því það kemur í ljós að lesskilningi íslenskra nemenda hefur farið aftur frá síðustu mælingu, en það kemur líka fram að íslenskir nemendur standa sig verr í stærðfræði og fer aftur í náttúrulæsi frá síðustu könnunum. Það er því ákveðin afturför sem er eins í þessum þremur þáttum sem bendir til þess að við séum ekki að tala um eitt tiltekið atriði heldur frekar einhvers konar samspil. Ég vil líka fagna þeim tóni sem er í máli hæstv. ráðherra og hv. þm. Guðbjartur Hannesson var á svipuðum slóðum, þ.e. að varast að draga of víðtækar ályktanir. Ég held að við þurfum bara að segja það fullum fetum að það þarf að styrkja verulega menntarannsóknir á Íslandi. Það er það sem okkur vantar því svona niðurstöður vekja fyrst og fremst fjöldann allan af spurningum. Við þurfum að hafa verkfærin og tækin til þess að takast á við þær spurningar og takast á við þær vangaveltur. Hver er staða ungmenna almennt á Íslandi? Hvað eru þau að gera? Vinna þau með skóla? Hvernig verja þau tíma sínum almennt? Hvernig er búið að þeim á heimilunum? Þær vísbendingar sem við fáum þarna endurspegla kannski miklu víðtækari umræðu og miklu stærri. Þess vegna er líka afar mikilvægt að horfa ekki bara til skólans heldur ekki síður til samfélagsins í heild. Hvaða kennileiti sjáum við í samfélaginu í heild að því er varðar umhverfi barna og ungmenna? Þetta þarf allt saman að vera undir. Ég er fegin því að umræðan snýst ekki um það að líta til kennsluaðferða eða viðmiða í þeim löndum sem „best skora“ í þessari könnun, því það er ekki þau lönd sem við viljum bera okkur saman við og það er sannarlega heldur ekki þannig að í þeim löndum líði börnunum vel. Það er kannski ekki síður ástæða til að skoða það sem kemur vel út í könnuninni, þ.e. hinar jákvæðu niðurstöður. En í skýrslunni segir m.a. að niðurstöður sýni, með leyfi forseta, „jákvæða þróun á skólabrag og bekkjaranda undanfarinn áratug. Stuðningur kennara við nemendur sem var mikill hefur aukist mjög, samband nemenda við kennara hefur styrkst mikið, nemendur samsama sig nú mun betur nemendahópnum í skólanum“ o.s.frv. Þarna erum við með mælanlega styrkleika sem er alltaf grundvöllurinn til þess að byggja umbætur á. Það er held ég gott veganesti í öllu skólastarfi og öllu uppeldisstarfi að byggja á styrkleikum nemendanna og byggja á styrkleikum skólaumhverfisins. Þessi styrkleiki er umtalsverður auður sem við höfum í íslenska skólakerfinu, þ.e. vellíðan nemendanna sjálfra fer vaxandi. Hér hefur verið velt upp spurningum um kynjamun. Mig langar líka til að staldra við umfjöllun sem hér hefur þegar verið vikið að í umræðunni, um muninn á þéttbýli og dreifbýli. Það er áhyggjuefni. Þarna er mjög afgerandi munur sem verður að athuga betur. Þá finnst mér full ástæða til að velta fyrir sér: Endurspeglast þarna almennur vandi dreifbýlisins, atvinnuvandi, almennar tilhneigingar í byggðaþróun, menntunarstaða o.s.frv. í hinum dreifðu byggðum landsins? Er ekki mikilvægt að skoða þetta allt saman í samhengi? Eru skólarnir of mikið miðaðir við þéttbýlið? Er skipulagið, menntastefnan og námskráin aðallega miðuð við þarfir þéttbýlisins? Er það normið og hitt einhvers konar frávik frá því? Er þetta eitthvað sem við þurfum að skoða frekar? Grundvallaratriðið er þetta og punkturinn sem ég vil skilja eftir í umræðunni er að það verður að leggja fé og mannafla í rannsóknir til að skoða þetta allt saman betur. Eins og kemur fram í máli hæstv. ráðherra má ekki hrapa að niðurstöðum heldur að byggja á styrkleikum okkar skóla.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir skýrslu hans um PISA-könnunina. Könnunin er áfellisdómur, ekki bara yfir skólastefnu okkar heldur líka þjóðfélaginu í heild og hvernig við búum að nemendum okkar. Það er algjörlega óviðunandi að við séum fyrir neðan meðaltal OECD-ríkjanna í lestri, reikningi og náttúruvísindum. Það að 30% drengja geti við lok grunnskóla ekki lesið sér til gagns eru vægast sagt alvarleg tíðindi. Hvaða framtíð bíður þessara drengja á vinnumarkaði og hvernig verður skólaganga þeirra næstu árin ef við vanrækjum að kenna þeim grundvallaratriði eins og lestur? Niðurstöðurnar í PISA eru sláandi fyrir Ísland. Frammistaða íslenskra nemenda versnar verulega frá 2009 og hefur nemendum hrakað sem nemur hálfu skólaári á síðasta áratug. Ísland og Svíþjóð eru með lökustu frammistöðu allra Norðurlandanna. Eins og fram hefur komið er verulegur munur á höfuðborgarsvæði og landsbyggð og hefur landsbyggðin dregist aftur úr. Piltum hefur farið aftur í lesskilningi og stærðfræðilæsi. Það er ekki nóg með að 30% þeirra séu í lægstu þrepum lesskilnings, heldur eru um 20% þeirra í neðstu þrepum stærðfræðilæsis. Þegar kemur að náttúrufræði er frammistaða íslenskra nemenda sú lakasta af öllum Norðurlöndunum. Þetta eru aðeins örfá atriði sem lesa má út úr þessari PISA-könnun. Við megum þó ekki gleyma því að við erum ekki ein á báti. Hin Norðurlöndin eru líka á niðurleið samkvæmt PISA. Svíar, Danir og Finnar, sem hafa yfirleitt skorað hátt í þessari könnun, hafa miklar áhyggjur af þróuninni og fjölmiðlar í þessum löndum hafa verið uppfullir af tilgátum um orsakir þess að nemendur þessara landa koma verr út úr þessari könnun en áður. Fréttamenn danska sjónvarpsins hafa meðal annars horft til þátta eins og heimilislífs og hvernig búið er að nemendum utan skólans. Niðurstaða þeirra er að nemendur sem koma frá heimilum þar sem menning er í hávegum höfð skori hærra í PISA en aðrir. Nemendur sem hafa aðgang að mörgum sjónvarpstækjum og verja tíma sínum í tölvuleikjum og á samskiptamiðlum á netinu skora lægra. Þetta þarf kannski ekki að koma á óvart. Danskir fræðimenn benda á til viðbótar að fjárhagur foreldra skipti ekki máli þegar niðurstöðurnar eru skoðaðar, heldur frekar hvernig foreldrarnir verja peningum sínum. Í Svíþjóð hefur umræðan meðal annars snúið að skólastefnunni. Þar telja margir að það skorti á jafnrétti í skólum og að fjölga þurfi kennurum sem hafi þurft að taka á sig alls kyns stjórnunarstörf á kostnað kennslunnar. Nauðsynlegt er að fram fari rannsókn á orsökum þess að við komum svona illa út úr PISA-könnuninni. Bæði þarf að skoða uppbyggingu skólakerfisins og utanaðkomandi þætti sem hafa áhrif á nemendur, heimilin, uppeldið og hvernig við búum almennt að framtíðarkynslóðum okkar. Eitt er ljóst, sökin liggur ekki á einum stað. Það væri mikil einföldun að kenna bara skólanum um hvernig komið er. Við þurfum meðal annars að skoða áhrif hrunsins árið 2008 á líðan nemenda. Finnar lentu í miklum efnahagsþrengingum á sínum tíma. Þeir hafa síðan tala um að nánast heil kynslóð hafi tapast. Ungt fólk sem flosnaði upp úr skóla fékk ekki vinnu og lenti á atvinnuleysisskrá. Afleiðingin af kreppunni í Finnlandi kom ekki fram hjá þessu unga fólki fyrr en mörgum árum síðar. Vonandi þurfum við ekki að horfa á svipað hér á landi, en hér virðast menn værukærir gagnvart þessum möguleika. Talsverðar líkur eru á að skólaganga þeirra sem koma illa undirbúnir úr grunnskóla verði stutt. Það getur leitt til aukins atvinnuleysis hjá þessum hópi, enda eru kröfurnar um menntun og hæfni sífellt að verða meiri. Þessi PISA-könnun þýðir aðeins eitt: Við verðum að bregðast skjótt við.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir að gera góða grein fyrir PISA-skýrslunni. Ég vil halda því fram að á Íslandi sé gott skólakerfi sem hafi innan sinna raða góða nemendur, sem eru misjafnlega á vegi staddir og hafa misjafnlega hæfileika á hinum ýmsu sviðum. Innan skólakerfisins starfar jafnframt hæft starfsfólk, bæði kennarar og aðrir starfsmenn. Herra forseti. Eins og fram hefur komið hefur staða íslenskra nemenda versnað verulega frá árinu 2009. Reyndar kemur fram að nemendum hafi hrakað um því sem nemur hálfu skólaári frá því að mælingar hófust á vegum PISA hér á landi. Í skýrslunni kemur einnig fram að Ísland ásamt Svíþjóð er með lökustu frammistöðu allra Norðurlandanna. Ég velti því fyrir mér hvers vegna er staðan þessi. Hvað er að í okkar góða skólakerfi? Hvers vegna hrakar nemendum í námi? Ég held að engin ákveðin svör séu við þeim spurningum og ég fagna því ef farið verður í rannsóknir og aukið við þær, orsakir kannaðar og brugðist við. Ég er með ýmislegt sem ég velti fyrir mér þegar ég var að skoða skýrsluna. Getur verið að það hafi eitthvað að segja að stöðugt er verið að finna upp nýjar og breyttar kennsluaðferðir sem eiga að vera það eina sanna og eina nýja og eina rétta sem nái til nemenda? Stundum þegar þetta gerist er gömlum kennsluaðferðum svolítið ýtt til hliðar og unnið með hið nýja. Ég tel eftir að hafa unnið í grunnskóla í nokkur ár að gott sé að nýta bæði gamalt og nýtt, nýta það góða og það sem reynst hefur vel úr öllum kennsluaðferðum. Þannig tel ég að við náum að koma á móts við ólíka getu, ólík áhugasvið og ólíkar þarfir nemenda. Ég velti því einnig fyrir mér vegna þess að undanfarin ár hefur vinnuálag kennara aukist. Það er stöðugt verið að auka við verkefni á undirbúningstíma grunnskólakennara og minni og minni tími verður til þess að undirbúa kennslu. Ég vil taka fram að mjög gott starf er unnið í grunnskólum landsins. Getur haft áhrif að nemendur eru misjafnlega vel upplagðir og suma daga er erfiðara að sýna hvaða hæfileika og þekkingu maður býr yfir? Við verðum þó að horfa til þess að sá punktur getur líka átt við löndin sem við berum okkur saman við. Í niðurstöðum PISA-rannsóknarinnar kemur jafnframt fram að piltum hefur farið verulega aftur í lesskilningi. Ég hef miklar áhyggjur af þeirri þróun. Ég velti því fyrir mér, bæði með drengi og stúlkur, hvort leggja eigi meiri áherslu á lestur eingöngu fyrstu árin. Það er mjög mikilvægt nemendur nái góðum tökum á lestri því að mikill hluti námsins sem á eftir kemur byggist á lestrarfærni. Tökum sem dæmi að stærðfræði á miðstigi byggist að miklu leyti upp á orðadæmum sem krefjast lesskilnings. Í könnuninni kemur einnig fram að mikill munur er á frammistöðu innfæddra og innflytjenda í öllum greinum. Ég velti fyrir mér hvort skólakerfið komi til móts við innflytjendur og veiti þeim kennslu á móðurmáli þeirra, en rannsóknir hafa sýnt fram á að eftir því sem nemendur eru sterkari í móðurmáli sínu þeim mun betur gengur þeim að læra á nýju tungumáli, á íslensku í þessu tilviki. Í niðurstöðum könnunarinnar er einnig að líta á jákvæðar niðurstöður og ég ætla að enda umræðu mína um PISA á þeim nótum. Þar kemur fram að enn þá er mikill jöfnuður á Íslandi og munur á milli skóla er hvergi minni en hér á landi. Mér finnst það jákvætt þegar kemur að grunnskólakerfinu því að ég vil að nemendur hafi jafnan aðgang að námi óháð búsetu og efnahag foreldra eða forráðamanna. Einnig kemur fram að skólabragur og viðhorf nemenda til náms hefur batnað verulega frá því sem áður var. Það finnst mér einstaklega ánægjulegt, en mikilvægt er að nemendum líði vel í skólanum og líti til náms með jákvæðum huga. Það auðveldar þeim að takast á við námið og auðvitað viljum við að börnunum okkar líði vel þar sem þau dvelja stóran hluta dags. Umfram allt eigum við að vera duglega að ræða á jákvæðan hátt um skólakerfið. Það skiptir gríðarlega miklu máli varðandi viðhorf nemenda til skólans síns og námsins. Börnin læra það sem fyrir þeim er haft.

Virðulegi forseti. Menntun ætti að stuðla að aukinni hæfni einstaklingsins til að takast á við áskoranir daglegs lífs. Menntun snýst um að gera barn að bestu og sterkustu útgáfu af sjálfu sér. Hún snýst um læsi á samfélagið, menningu, umhverfi og náttúru, þannig að börn og ungmenni læri að bjarga sér og vinna með öðrum. Menntun snýst um að fá nemendur til að vilja hafa áhrif og taka virkan þátt í að viðhalda samfélagi sínu. Markmiðið er að stuðla að alhliða þroska allra barna og virkri þátttöku þeirra í lýðræðisþjóðfélagi. Þeir sem þekkja til skólastarfs vita að margir mikilvægir þættir í skólakerfi okkar eru ekki metnir í PISA-rannsókninni. Í kjölfar birtingar niðurstaðna síðustu könnunar voru margir sem tjáðu sig um málið. Umræða um starfshætti grunnskóla var mikil og ýmsir dregnir til ábyrgðar í þessum efnum. Sumir benda á að prófið sé gamaldags, sé ekki í tengingu við nútímakennslu, íslenskt skólakerfi eða íslenskt samfélag, að taka þurfi mið af menningu og skólahefð þegar niðurstöður eru skoðaðar og fleira væri hægt að nefna. Margar góðar og athyglisverðar pælingar. Niðurstaðan um læsi kemur ekki á óvart. Síðasta PISA-könnun og aðrar innlendar kannanir hafa sýnt það sama þegar kemur að hefðbundnum skilningi okkar á lestrargetu. Nú hefur verið unnið markvisst að því í nokkur ár að bæta læsi á yngri stigum grunnskólans. Skólar hafa sett sér lestrarstefnur og unnið markvisst að því að efla lestur og lesskilning. Þessir nemendur munu ekki taka þátt í könnuninni fyrr en eftir nokkur ár og áhugavert verður að fylgjast með þeirri þróun. Það sem þarf hins vegar að skoða nú er lestrarkennsla á mið- og unglingastigi, en þar virðist vægi lestrarkennslu minnka. Mikilvægt er að undirstrika að þau 30% drengja sem komu illa út úr rannsókninni eru ekki ólæs. Börn nota lestur að mörgu leyti öðruvísi í dag en áður hefur þekkst. Þau eru klár í að skima en bæta þarf lestur í þeim skilningi að geta lesið sér á dýpri hátt til gagns, meðtekið upplýsingar og miðlað nýrri þekkingu. Nýjar kenningar í kennslufræðum vísa til fleiri tegunda læsis, til að mynda stafrænt læsi sem vísar til þeirrar kunnáttu sem þarf að tileinka sér til að geta notað tölvu og nettækni til samskipta og efnissköpunar af ýmsu tagi. Þetta snýst um orð jafnt sem ljósmyndir, prentað mál jafnt sem tónlist. Í þessu eru krakkarnir okkar mjög fær. Læsi einskorðast ekki við skóla. Rannsóknir sýna að tengsl barna við foreldra og kennara eru jafnan talin forsenda fyrir árangri nemenda og öflugu skólastarfi. Mikilvægt er að þörfum foreldra sé mætt með það að markmiði að efla foreldrahlutverkið. Við eigum góða grunnskóla, góða kennara og frábæra nemendur. Í okkar litla og þétta samfélagi hafa heimili og skóli alla burði til að ná djúpum og góðum tengslum. Virðulegur forseti. Við eigum að vera ánægð meðan kannanir sýna að börnunum okkar líður vel í skólanum. Ef barni líður vel og finnst það öruggt, þá fyrst er það tilbúið til þess að njóta þess að læra.

Forseti. Síðasti ræðumaður sagði eiginlega nákvæmlega allt sem ég vildi sagt hafa. Ég vil þakka fyrir umræðuna. Mér finnst hún góð. Ég er hjartanlega sammála því að í mínum huga skiptir jafn miklu máli að börnunum okkar líði vel í skólanum og þar komum við ekki illa út. Ég var að lesa greinarstúf sem ég fann á The Guardian frá því 1. desember í fyrra þar sem var verið að fjalla um þessa könnun. Það er mjög mikilvægt að við lítum á hana sem ákveðna vegstiku, eina af mjög mörgum. Þau lönd sem koma best út úr skoðanakönnuninni - ég fór og prófaði sjálf og þetta er próf sem gerir í því að rugla fólk og ég hef aldrei borið mikla virðingu fyrir þannig prófunum á getu - eru með öðruvísi hefðir við kennslu. Þar er oft á tíðum gríðarlegt álag á nemendum. Þá er ég að tala um lönd þar sem mikil keppni er í skólum um að vera bestur og efstur. Það er ekkert endilega sá andi sem ég mundi vilja sjá í skólum hérlendis. Ég held að við séum komin af því stigi. Það sem mér finnst vanta upp á og mundi gjarnan vilja að yrði gerð bót á eru ítarlegri rannsóknir á skólastarfinu á Íslandi þannig að við höfum eitthvað að miða okkur við. Ég hef ekki áhyggjur nema kannski af drengjunum okkar af því að hérlendar rannsóknir sýna að drengirnir fá ekki nægilega mikinn stuðning til þess að geta blómstrað í skólastarfi. Ég held að við ættum að nota tækifærið og leyfa okkur að nýta áhuga nemenda og umræðu um meira kennsluefni og fleiri stundir í verklegu nám. Sama námið hentar ekki öllum. Hér er ákveðin stefna í menntamálum sem á að tryggja að hver nemandi fái einstaklingsmiðaða kennslu en það eru ekki til nægilegir fjármunir til þess að tryggja að svo sé. Þá brú mundi ég vilja sjá styrkta af því að hún er orðin dálítið slöpp. Síðan þarf náttúrlega að veita fé í námsgögn. Það sem ég hef tekið eftir, og kom reyndar fram í umræðunni um málið, er að kannski er svo ör tækniþróun í dag að heimili og skólar fylgjast ekki að. Við gætum þurft víðtækara samstarf á milli foreldra og skóla eins og oft er talað um, en það næst oft ekki almennilega af því að álag á kennara, börn, nemendur er mikið. Það er mjög mikið áreiti. Það má vera að við séum með börnin okkar í of miklu prógrammi. Eftir skóla er oft gríðarlega mikið félagsstarf sem þau þurfa að taka þátt í, alls konar íþróttir og tómstundir. Það er frábært fyrir krakkana en kemur niður á hinu bóklega námi. Við verðum að skoða hlutina í samhengi. Ég fagna því hvað umræðan hefur verið hófstillt. Þetta er ekki dómsdagsspá, en ætti vissulega að vekja okkur til umhugsunar um hvað við getum gert betur.

Virðulegur forseti. Við settum okkur það markmið að árið 2020 yrði færni íslenskra grunnskólabarna sambærileg við tíu efstu þjóðir samkvæmt OECD PISA-rannsókn. Samkvæmt nýjustu rannsókn færumst við fjær því markmiði. Það kemur einnig í ljós að annars staðar á Norðurlöndum virðist hið sama vera á ferðinni. Það beinir sjónum okkar að þeim sameiginlega menningarheimi sem við deilum og ég tel vert að það verði skoðað frekar hvort innan hans megi greina einhverja þætti sem kynnu að hafa þessi áhrif sameiginlega á Norðurlöndum. Þessi PISA-könnun dregur líka fram breikkandi bil á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Við getum ekki sem Íslendingar unað við það. Við þurfum að greina vandann, vinna úr honum og ráðast í breytingar ef þess gerist þörf með það að markmiði að íslenskum grunnskólabörnum gangi betur, þau verði betur í stakk búin til að taka þátt í slíkum rannsóknum og að þau telji mikilvægt að standa sig vel í þeim sem og á öðrum vettvangi. Virðulegur forseti. Ég tel líka ástæðu til að nefna að þegar rannsóknir sýna að líðan barna í skólum sé betri en í fyrri rannsóknum er það vel. Ef samhliða betri líðan dregur hins vegar úr námsárangri klingja í það minnsta hjá mér, fyrrum kennara og skólastjóra, varúðarbjöllur vegna þess að betri líðan ætti að kalla á betri námsárangur. Það er frábær niðurstaða þessarar könnunar að nemendum okkar í grunnskólum líði betur en í sambærilegum könnunum áður fyrr en ég tel samt ekki ásættanlegt að samhliða því hraki þeim námsárangri sem þessi rannsókn tekur til. Það er ljóst að við höfum fjarlægst markmiðið sem við settum okkur fram til 2020. Það er verk að vinna. Við fögnum því sem vel er gert. Við fögnum því góða sem kemur út úr þessari rannsókn, en við þurfum að greina hana. Við þurfum að vinna úr henni og ef þess gerist þörf þurfum við að ráðast í breytingar með sameiginlegu átaki starfsmanna skóla, sveitarfélaga og menntamálaráðuneytisins.

Hæstv. forseti. Í fyrri ræðu minni sagði ég að ég mundi kannski fara aðeins betur yfir það á hvað eigi að horfa vegna niðurstöðu í PISA-könnunni og hver grundvöllurinn sé. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram að almennt búum við við gríðarlega gott skólakerfi. Við erum með afburðaleikskóla. Við erum með öfluga grunnskóla og líðan nemenda er betri. En það skilar sér ekki í þennan mælikvarða. Það kallar á að við greinum betur hvað veldur og hvernig við getum náð betri árangri. Það sem við verðum auðvitað að horfa til, og það hefur komið fram hér í umræðunni, eru þeir sem hæstv. ráðherra kallaði lykilstarfsmenn, sem ég tek heils hugar undir, sem eru kennararnir og skólastjórnin. Þar reynir á. Nýtum við starfskrafta þeirra með réttum hætti? Sköpum við þeim rétt umhverfi og verkfæri? Er nægilegt og gott aðgengi að kennslugögnum og þekkingu hvað þau varðar? Allt þetta þarf að skoða og fara yfir í framhaldi af þessari umræðu. Við megum heldur ekki gera lítið úr því að það er til lítils að bæta við 30 mínútum á viku í einhverju ákveðnu kennsluefni, hvort sem það er í lestri eða öðru, ef heimilin standa ekki þétt á bak við börnin og gera miklar kröfur og taka þátt í að tryggja það að börn nái árangri, bæði með því atlæti sem þau búa við á heimilinu, þeim áhuga sem foreldrar sýna og þeim viðhorfum sem endurspeglast hjá viðkomandi aðilum. Ég velti því fyrir mér og hef sagt: Hvaða viðhorf höfum við almennt til menntunar? Höfum við metnað til þess að skila árangri í námi? Hver er almenna umræðan úti á landsbyggðinni? Er hún um það að ná góðum árangri, að það skipti máli að ljúka námi? Eða er hún sú að við eigum að komast sem fyrst út á vinnumarkaðinn og skapa okkur tekjur þar? Ef við horfum til þess tíma sem við fórum í gegnum fyrir hrun þar sem nánast var hægt að ganga inn í vinnu hvenær sem var, var oft erfitt fyrir menntakerfið að færa rök að því að ástæða væri til þess að halda áfram í námi eða undirbúa sig til frekara náms, vegna þess að strax við 16, 17, 18 ára aldur var hægt að ganga inn í starf sem skilaði verulega góðum tekjum. Hefur þetta áhrif á umhverfið? Ég tel sjálfur og það hefur oft komið fram annars staðar að það sé hægt að gera það skemmtilegt að skila sinni vinnu og sýna árangur. Góð líðan er forsenda fyrir góðum árangri, en það þýðir ekki að maður þurfi ekki að gera kröfur eða að draga fram metnað. Þá verðum við líka að gæta að því að kröfurnar séu miðaðar við hvern og einn einstakling, að þær séu miðaðar við það að hver og einn bæti sig, skili sínu besta, nái sínum besta árangri og fái hrós og hvatningu í samræmi við það. Það er auðvelt að gera þetta þannig að fólk gefist upp einfaldlega vegna þess að það getur ekki náð þeim árangri sem best er að ná. Eins þurfa þeir bestu að fá hvatningu til þess að skila því besta sem þeir geta á hverjum tíma. Við þurfum líka að velta vöngum yfir því hvernig stendur á því að Ísland er með mjög lágt menntunarstig á almennum vinnumarkaði. Af hverju erum við með 30% að störfum í dag sem hafa eingöngu lokið grunnskóla á sama tíma og önnur lönd eru með miklu meiri framhaldsmenntun? Eru einhver skilaboð í því? Eru það þeir foreldrar sem skila minni væntingum, án þess að ég ætli að hafa uppi einhverja fordóma, þvert á móti? Það er ekki beint samhengi á milli efnahags og árangurs, það er hægt að sjá í þessum könnunum. Það er líka hægt að sjá það sem er mjög jákvætt við íslenskt menntakerfi að inntaka í skóla er mjög jöfn. Það er ekki flokkað inn í skólakerfið. Það á líka að skapa okkur tækifæri til að ná enn þá betri árangri. Það er umhverfi sem við erum öfunduð af í heiminum, ég tek bara Bretland sem dæmi þar sem fólk er flokkað inn í skólakerfið og fær mjög mismunandi þjónustu eftir því hver efnahagur foreldranna er. Eins og hér hefur komið fram hjá flestum kallar svona könnun fram ótal spurningar sem við verðum að fara í gegnum og verðum að ræða á jákvæðan hátt. Við höfum góðan grunn en við getum gert betur. En við megum aldrei gleyma öllum hinum þáttunum. Við þurfum líka að meta það hvort það séu einhver einkenni í íslenska skólakerfinu sem skili sér í öðrum þáttum eins og skapandi þáttum, að geta tekið þátt í lista- og menningarlífi og njóta þess o.s.frv., sem ekki er mælt hér. Ég ætla að vona að þegar hvítbókin kemur frá hæstv. ráðherra opnum við umræðuna á sama tíma og við fókuserum á hvað það er sem við viljum ná árangri í. Hvar erum við sterk og hvar erum við veik, hvar getum við gert betur og hvernig gerum við það? Þannig að ég lít á þessa umræðu sem 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrslugjöfina. Um hana hafa skapast miklar umræður, bæði manna á milli, í fjölmiðlum og í menntageiranum, vegna þeirrar niðurstöðu sem hún leiðir í ljós og sýnist nú sitt hverjum. Í PISA 2012 var lögð áhersla á stærðfræðilæsi. Voru 2/3 hlutar prófsins á því sviði. Prófið var haldið í 65 löndum um alla veröldina, eins og komið hefur fram, og einnig var prófað í lesskilningi og náttúrufræðilæsi. Því miður versnar frammistaða íslenskra nemenda verulega frá árinu 2009. Sé horft til allra PISA-mælinga frá upphafi hefur nemendum hrakað um sem nemur hálfu skólaári síðasta áratug. Niðurstöðurnar eru hreint ekki alvondar. Á bls. 18 má sjá að stærðfræðilæsi á Íslandi er upp á 493 stig, sem er ekki frábrugðið meðaltali OECD-ríkjanna, sem er 494, þ.e. einu stigi meira. Á Norðurlöndunum er Ísland á svipuðum stað og Danmörk og Noregur og marktækt hærri en Svíþjóð, sem er með 478 stig, en lægri en Finnland, sem er með 519 stig. Við megum heldur ekki gleyma því þegar við tölum um slakt læsi að brugðist var við því fyrir nokkrum árum með útbreiðslu námsefnis og kennsluaðferða, m.a. því sem kallað hefur verið byrjendalæsi, og þeir nemendur sem farið hafa í gegnum það eða byrjað á því eiga eftir að taka PISA-könnun, þeir eru bara í 5. bekk í dag. Af því að hér var rætt aðeins um hvort nemendur landsbyggðarinnar fengju síður hvatningu til þess að halda áfram námi eða vildu fyrr fara út á vinnumarkaðinn þá held ég að það sé ekki endilega þannig. Þegar við tölum um læsi og af því að ég kem úr skólageiranum, er bæði kennari og náms- og starfsráðgjafi, þá hef ég átt þess kost að fylgja mislæsum börnum og ungmennum á milli skólastiga. Ég velti líka fyrir mér rafrænu læsi þegar ég starfaði í Menntaskólanum á Tröllaskaga, sem er mjög skapandi skóli. Þar hefur komið fram í óformlegum könnunum að nemendum sem eru lesblindir eða annað slíkt finnst betra að lesa á tölvuskjá en við sem erum af eldri kynslóð viljum helst prenta hlutina út, flest hver, held ég. Það er eitt af því sem við þurfum að skoða í þessu efni. Þrátt fyrir þá niðurstöðu sem fram kemur í PISA-könnuninni þá kemur hún ekkert sérstaklega á óvart, en hún veldur auðvitað vonbrigðum og er áminning um að við þurfum og getum gert betur. Ekkert próf eða mat er óskeikult. Heyrst hafa efasemdaraddir þess eðlis að PISA-könnunin sé ekki í samræmi við stefnu og strauma sem efst eru á baugi í menntamálum í dag og mæli ekki nógu vel það skólakerfi sem stór hluti fólks berst fyrir að taki við af hinu gamla. Enda lækkaði stór hluti þeirra landa í könnuninni sem standa fyrir markvissri og metnaðarfullri skólaþróun, en þau lönd sem hækkuðu eða komu vel út teljast vera frekar íhaldssöm samfélög. Nám hefur gjarnan gengið út á að nemendur læri staðreyndir og geti komið þeim frá sér í rituðu eða töluðu máli. Í nýrri aðalnámskrá sem samþykkt var á síðasta kjörtímabili er hins vegar gert ráð fyrir aukinni fjölbreytni í námi og kennsluaðferðum, skapandi ferli þar sem nemendur læra aðferðafræði, verkferla, gagnrýna hugsun, tilraunir og athuganir og prófa sig áfram með úrlausnir. Það er ekki mælt í PISA-könnuninni, enda eru nemendur afar ólíkir innbyrðis með ólíka hæfileika og áhugasvið og því þarf að mæta á sem fjölbreyttastan hátt. Skólagerðir eru afar misjafnar. Ég tel að kennarar okkar hafi til margra ára lagt sig fram um að koma til móts við nemendur á fjölbreyttan hátt eins og möguleiki hefur verið á hverju sinni. Í PISA-könnuninni kemur fram að skólabragur og viðhorf nemenda hafi batnað. Auðvitað þurfum við að velta fyrir okkur niðurstöðunum. Hvers vegna eru þær eins og raun ber vitni? Hvað þurfum við að ræða um? Þurfum við að ræða eitthvað annað en skólana, kannski samfélagsuppbygginguna þegar ekki gengur sem skyldi þrátt fyrir betri líðan nemendanna? Í lokin langar mig aðeins að minnast á þann mikla mun sem er á frammistöðu innfæddra og innflytjenda í öllum greinum. Í þeim efnum þurfum við að taka okkur enn frekar á.  Að síðustu vil ég segja að að vissulega 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra sem og hv. þingmönnum fyrir afar yfirvegaða og góða umræðu um þessa skýrslu. Skýrslan vekur vissulega áhyggjur, sem mér finnst við þurfa að taka föstum tökum, um hvað valdi því námshruni, ef við getum kallað það það, sem hefur orðið hjá íslenskum ungmennum frá síðustu aldamótum. Mér finnst við verða að hugleiða og kortleggja hvað hefur breyst í samfélaginu og bregðast við því. Staða drengja er alveg sérstakt vandamál sem við þurfum að kljást við. Ég spyr mig hvort þeir lifi frekar í einhverjum ákveðnum huliðsheimi eða leikjatölvuheimi. Ég tel að drengir þurfi meiri hreyfingu og aflraunir en þeir fá með því að sitja kannski daglangt með tölvu í fanginu. Það getur líka haft áhrif á lakari lestrarhæfni meðal drengja. Ein viðamikil breyting sem hefur orðið og blasir við öllum er að við höfum vaxandi fjölda nemenda af erlendu bergi brotnu, sem er þar af leiðandi tvítyngdur. Ég hef líka áhyggjur á skorti af karlmönnum sem stunda kennslu vegna þess að ég tel að það hafi meiri áhrif á drengi en stúlkur að það vanti karlmenn sem kennara. Einnig eru möt og próf í skólum víða á undanhaldi miðað við það sem áður var og ef til vill gerir það ungmennum erfiðara fyrir að svara spurningum í PISA-könnunum þar sem þau eru óvön slíku. Ég þarf ekki að fjalla hér mikið um Dani, en þeir hafa líka áhyggjur af útkomu sinni. Hv. þm. Karl Garðarsson gerði því ágætlega skil hér áðan. Menning og aftur menning er lykillinn, segja Danir. Það er mikið betra að eiga 500 bækur uppi í hillu en álíka margar milljónir í bankabók ef við erum að tala um velferð barna okkar sem við viljum náttúrlega halda hér fram. Ég hef lengi haft áhyggjur agaleysi okkar allra. Þess vegna tel ég að mikilvægt að hlúa að ungu kynslóðinni okkar bæði í leik og starfi. Börn þurfa festu og skýra ramma jafnt heima fyrir sem í skólastarfi. Það veitir þeim öryggi og hjálpar þeim að þroska sjálfsaga. En auðvitað reynir það mikið á þolgæði uppalanda sem og kennara að sýna festu í samfélagi sem er á fleygiferð. Ég mæli reyndar alls ekki með kennsluháttum sem ég hef frétt að tíðkist í Sviss. Þar vissi ég af átta ára gömlu barni sem sýndi ekki nægilegan framgang í námi og var látið sitja eftir, barni í 3. bekk. Ég tel heillavænlegra að mæta einstaklingnum á hans eigin forsendum og styðja hann og hvetja á uppbyggilegan hátt. Mig langar í þessum ræðustól að vekja athygli á tveimur greinum sem birtust báðar í Fréttablaðinu og vitna ekki síst um mikilvægi góðs samstarfs heimila og skóla eða tengslum þeirra. Önnur greinin er um skólahald og útkomu nemenda í Garðabæ. Þar er tíundað að mjög jákvætt viðhorf sé í skólanum, stöðugleiki sé í starfsmannahópnum og skólinn meti ólíkar þarfir nemenda en alveg sérstaklega er málvitundin þjálfuð og sérstök lestrarstefna hefur verið mótuð, enda kemur Garðabær einstaklega vel út úr þeirri PISA-könnun sem hér er til umræðu. Auðvitað mælir PISA alls ekki alla þætti fjölbreytts skólastarfs. Annar þáttur sem mig langar að vekja athygli á, eins og hv. þingmaður gerði áðan, er grein sem heitir „Nýr heimur opnast erlendum foreldrum“ og birtist í Fréttablaðinu í morgun um mjög athyglisvert samstarfsverkefni foreldra sem miðar að því að efla þátttöku erlendra foreldra í skólastarfinu. Verkefnið nefnist Söguskjóður og er eitt fimm verkefna sem er tilnefnt til nýsköpunarverðlauna í opinberri þjónustu. Við höfum fyrirmyndir víðar. Um allt land er verið að vinna að ágætum verkefnum í skólastarfi. Við erum hluti af stórum heimi. Þessi PISA-könnun er alþjóðleg mælistika. Börnin okkar þurfa í framtíðinni að takast á við sömu verkefni og deila þeim með börnum eða ungmennum, hvort sem þau er frá Danmörku eða Sviss. Þess vegna þurfum við að standa jafnfætis þeim.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra sérstaklega fyrir skýrslugjöfina og tækifærið til þess að ræða þessi mikilvægu mál í þinginu og sömuleiðis vil ég þakka hv. þingmönnum sem hér hafa talað af miklu viti og hófsemd. Ég þakka þessa góðu umræðu. Menntun og uppeldi er sennilega eitthvað það mikilvægasta sem við eigum og eitthvert mikilvægasta verkefni samfélagsins. Skólakerfið, sú menntun og það uppeldi sem við bjóðum börnunum okkar er sennilega eitthvað það mikilvægasta veganesti sem samfélagið sjálft getur búið sér fram í tímann. Niðurstöður PISA-könnunar eru, eins og komið hefur fram hjá svo mörgum hér í dag, vissulega vonbrigði þó svo að það séu líka mjög jákvæðir punktar í þessum niðurstöðum sem lúta að líðan nemenda og öðrum þáttum sem eru fyrir utan þau þrjú grunnsvið sem verið er að mæla, þ.e. lestur, stærðfræði og náttúrufræði. PISA-prófið sýnir okkur fyrst og fremst niðurstöður úr þessum grunnþáttum en það er líka mjög mikilvægt að við drögum lærdóm af því sem niðurstöðurnar skila okkur. Ég vil minnast á lestur, sem fleiri þingmenn hafa talað um hérna, en ég vil sérstaklega tala um niðurstöðurnar í náttúrufræði. Þar hafa íslenskir nemendur frá upphafi verið áberandi neðar en í öðrum greinum og sú þróun heldur áfram. Við þurfum augljóslega að leggja meira á okkur þegar kemur að náttúrufræðikennslu og við vitum að það er skortur á sérmenntuðum kennurum í náttúrufræðikennslu. Til allrar hamingju er skólakerfið á Íslandi stórt, flókið og mikið system, það er lifandi kerfi sem situr ekki bara og bíður eftir þeim stóradómi sem PISA-niðurstöðurnar eru. PISA-niðurstöðurnar eru fengnar í skólakerfum Íslands alveg eins og samræmd próf, annað innra mat eins og niðurstöður úr Skólavoginni, eins og verkefnið um ytra mat á skólastarfi sem gefið hefur mjög góða raun í Reykjavík og er nú verið að víkka út um allt landið. Mælingar á líðan barna eru notaðar í skólaþróun og er mjög mikið til af góðum rannsóknum, góðum skýrslum. Ég bendi t.d. á vef skóla- og frístundasviðs Reykjavíkurborgar á reykjavik.is, en þar má nálgast mjög margar góðar rannsóknir. Sá sem hér stendur átti í fyrra lífi líf sem borgarfulltrúi og var þá svo heppinn að sitja í skóla- og frístundaráði Reykjavíkurborgar og taka þátt í að fylgjast með skólaþróuninni. Ég get fullyrt að þar er mjög gott starf unnið. Ég vil sérstaklega staldra við vinnu sem ég átti þátt í þar í starfshópi um námsárangur drengja, en þar unnum við mikið starf í á annað ár undir stjórn Þorbjargar Helgu Vigfúsdóttur borgarfulltrúa. Starfshópurinn skilaði af sér skýrslu 2011 þar sem við fórum nokkuð djúpt í greiningar á námsárangri drengja og skoðuðum leiðir til úrbóta. Þá kom í ljós að það eru margar leiðir til þess að glæða áhuga drengja á námi sem notaðar eru erlendis en líka í skólunum okkar og má vel læra af. Það eru oft tiltölulega einföld atriði eins og t.d. að það skiptir drenginn mjög miklu máli í upphafi kennslustundarinnar að hann viti hvað hann eigi að vera búinn að læra í lok hennar, en það skiptir stúlkurnar að því er virðist ekki jafnmiklu máli, það er ekki lykilatriði. Þetta getur verið spurning um hvort drengurinn fylgist með í þessum tíma eða ekki. Það er hættulegt að líta svo á að tölvuleikir séu af hinu illa og ef við getum útrýmt þeim verði allt gott. Það eru heldur ekki góð skilaboð til drengjanna okkar sem lifa innan um tölvuleiki og spila þá að það sem þeir læra í tölvuleikjum sé einskis nýtt. Að lokum vil ég taka undir með öðrum þingmönnum sem talað hafa um mikilvægi samspils skóla og heimilis; við ölum okkur ekki upp, við skólum ekki börnin okkar bara í stofnuninni, þetta er samvinnuverkefni skólanna og heimilanna, og það hvernig við 

Herra forseti. Ég hef ekkert sérstaklega miklar áhyggjur af þessari PISA-könnun, og ég skal segja ykkur af hverju. Það sem er verið að mæla er kjarnafærni sem var gríðarlega mikilvæg í iðnbyltingunni. Þá þurfti að taka krakkana úr sveitunum, kenna þeim stærðfræði og lestur þannig að hægt væri að mennta þau inn í iðnmaskínuna. Færni í þessum greinum og náttúrufræði að auki er að fara niður, en ef aðrir hlutir sem eru mikilvægir fyrir kjarnafærni framtíðarinnar eru á sama tíma á leiðinni upp, þá erum við á góðum stað. Þá erum við farin að forgangsraða rétt upp á velmegun nemendanna og upp á velferð landsins og efnahagsins. Við sjáum það í könnuninni að ánægja í skólum er að fara upp. Hver vísindarannsóknin á fætur annarri bendir til þess að langtímaminni og almenn menntageta sé miklu betri þegar fólk er ánægt í námi, þannig að þarna erum við greinilega að gera eitthvað rétt og við þurfum að halda því áfram. Svo er annað. Í The Economist þessa vikuna er samantekt um það hvernig tæknin er að breyta kjarnafærni í menntun í dag. Þeir vísa í Oxford-rannsókn frá síðasta ári þar sem bent er á að 47% af störfum í dag liggi undir, þeim muni fækka gríðarlega á ákveðnum sviðum á næstu 20 árum. Sem dæmi segja þeir að 94% bókara, á ensku „accountants“, endurskoðendur - þau störf verða horfin á næstu 20 árum. Leigubílstjórar, nánast farnir. Google er þegar byrjað að keyra tölvustýrða bíla um götur Kaliforníu. Ef við horfum til þessa þá þurfum við að spyrja: Hver er kjarnafærnin í framtíðinni? Hvað eigum við að setja meiri fókus á, setja í meiri forgang en þau atriði sem er verið að mæla í PISA-rannsókninni? Það eru þessi gömlu atriði, þau hafa ákveðið gildi, sem voru kjarnafærni þegar við bjuggum í iðnbyltingarsamfélagi, ekki þekkingarsamfélagi og ekki upplýsingatæknisamfélagi. Hvaða er það í dag? Jú, ég er að tala um þau atriði sem snerta tölvurnar, þær eru núna að verða svo miklu klárari, við erum með svo mikinn aðgang að upplýsingum og á þeim forsendum geta þær tekið yfir störf í svo gríðarlega miklum mæli. Hvaða kjarnafærni er það sem gerir okkur kleift að vinna með tölvunum og missa ekki störfin? Það er sköpun og stjórnunareiginleikar, að geta stýrt sínu lífi. 

Herra forseti. Ég þakka fyrir ánægjulegar umræður. Ég tel að við þurfum að taka þessar tillögur alvarlega. Ísland ásamt Svíþjóð er með lökustu frammistöðu allra Norðurlandanna. Við erum í hópi þeirra þjóða þar sem frammistaðan hefur versnað. Af því að umræða hefur verið um hvað PISA er raunverulega að kanna ætla ég að lesa upp, með leyfi forseta, skilgreiningar á því sem verið er að prófa í stærðfræði: „Geta einstaklings til þess að setja fram, beita og túlka stærðfræði í margs konar samhengi. Það felur í sér að álykta stærðfræðilega og nota stærðfræðihugtök, aðferðir, staðreyndir og tæki til að lýsa, útskýra og spá fyrir um fyrirbæri. Það auðveldar einstaklingum að veita athygli hvaða hlutverki stærðfræði gegnir í heiminum ásamt því að fella dóma og taka ákvarðanir byggðar á traustum grunni eins og uppbyggilegir, ábyrgir og hugsandi borgarar þurfa að gera.“ Þetta eru alls ekkert úreltir þættir heldur mjög mikilvægir þættir sem við þurfum að hlúa að og það að færni í þeim þáttum sé að versna er áhyggjuefni. Eins og fram hefur komið hefur piltum farið verulega aftur í bæði lesskilningi og stærðfræðilæsi og Ísland er í hópi fimm landa þar sem stelpur standa sig betur en strákar í stærðfræði. Hin löndin eru Jórdan, Katar, Taíland og Malasía, sem ég veit svo sem ekki hvað eiga sameiginlegt annað en þetta. Þótt munur sé milli stráka og stelpna og þótt munur sé milli höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar í öllum greinum er samt meiri jöfnuður á Íslandi en annars staðar. Munur á milli skóla er hvergi minni en hér þannig að við þurfum ekki að hugsa það sem vandamál sem einskorðast við stráka eða vandamál sem einskorðast við landsbyggðina. Vissulega er þó áhyggjuefni að munurinn á milli höfuðborgarinnar og landsbyggðarinnar er að aukast. Við verðum að vera sammála um að grípa þurfi til einhverra aðgerða og við þurfum að fara yfir þetta af yfirvegun og mynda áætlun um hvernig við getum brugðist við. Ég man að þegar ég var í gagnfræðaskóla skoðaði ég bækur sem móðir mín notaði þegar hún var í grunnskóla. Þar var meira af orðadæmum en í kennslubókinni minni. Það sem er erfitt við stærðfræði er ekki að setja inn einhverja formúlu heldur að taka upplýsingar úr texta, setja vandamálið upp og leysa það. Það voru þannig dæmi sem voru í PISA-könnuninni. Ég tók hluta af PISA-könnuninni eða sýnidæmi sem ég fann á netinu. Það voru tíu dæmi og það vakti athygli mína að í þeim fyrstu sjö var í raun og veru verið að prófa svipaða hluti, samhengi hraða, tíma og vegalengdar þar sem menn áttu að taka upplýsingar úr texta, setja vandamálið upp og leysa það. Ég hugsaði mér: Ef ég hefði vitað hvað ætti að prófa í þessari könnun hefði ég getað þjálfað nemendur til að ná betri árangri. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum fyrir þessa umræðu, sem ég tel að hafi verið mjög gagnleg. Ég vil taka undir það sem fram hefur komið hér og legg áherslu á að PISA-rannsóknin mælir ekki alla hluti. PISA-niðurstaðan er ekki einhver einn allsherjarmælikvarði á íslenska skólakerfið. Það sem er mikilvægt að átta sig á er að þeir sem hafa hannað þetta próf hafa aldrei haldið því fram að það sé þannig. Í sjálfu sér þurfum við því ekki að tala um það að prófið mæli ekki allt af því að það liggur bara fyrir, en það mælir ákveðna þætti, ákveðna færni. Og það er alveg rétt sem hér var sagt í umræðunni áðan að við lifum á tímum þar sem fram undan eru miklar breytingar á okkar samfélagi, tæknibreytingar, en ég held þó að ákveðnir lykilþættir eins og t.d. það að geta lesið upplýsingar, lesið sér til gagns, eins og það heitir, það að átta sig á grundvallaratriðum í stærðfræði, muni áfram skipta verulega miklu máli. Ég tek sem dæmi framhaldsnám. Þegar krakkar ljúka grunnskóla og fara inn í framhaldsskólann þurfa þau að fást við texta og lesa sér til gagns. Skyldi nú vera samhengi á milli þess hvernig sú þróun hefur verið og t.d. þeirrar staðreyndar að einungis 44% af íslenskum nemendum sem fara í framhaldsskólann ljúka prófi frá framhaldsskóla á tilsettum tíma, einungis 44%? Þegar sex ár eru liðin frá því að nám hefst hafa einungis 60% klárað, 40% hafa ekkert próf klárað. Skyldi vera samhengi þarna á milli, virðulegi forseti? Það er líka alveg hárrétt sem hér hefur komið fram að við sjáum það á mælingum að börnunum líður betur í skólanum, og það er gríðarlega mikilvægt. Á því getum við og eigum að byggja. En það má ekki nálgast þessa umræðu þannig að það sé eitthvert val á milli þess annars vegar að börnunum líði vel og þau séu skapandi og frjó og hins vegar að þau nái tökum á ákveðinni grunnfærni. Þannig er það ekki. Þeim þarf að líða vel, við þurfum að berjast gegn einelti, þau þurfa að vera skapandi og þau þurfa að hafa tök á grundvallarþáttum eins og læsi. Enn og aftur: Setji nú hver sig í spor 16 ára stráks eða stelpu sem ekki hefur tök á þessu. Það er auðvelt að tala um þetta allt að því abstrakt, ef svo má segja, virðulegi forseti, en það er annað að lifa með því og eiga síðan fram undan skólagöngu og hafa ekki tök á þessu. Það er jú eitt af stóru markmiðunum með grunnskólakerfinu okkar að jafna stöðu, tryggja að allir fái sömu tækifæri í lífinu. Og sá sem ekki getur lesið sér til gagns hefur ekki sömu tækifæri að öllu jöfnu, í það minnsta, eins og sá sem það getur. Hér er ég ekki að tala um lesblindu, ég er bara að tala um það þegar krakkar sem hafa öll tækifæri og allar forsendur til þess að geta lesið sér til gagns gera það ekki. Við skulum líka muna að það er ekki samanburður á milli landa sem skiptir hér mestu máli þó að hann skipti máli. Það sem skiptir máli er hvernig okkur miðar miðað við okkur sjálf. Okkur hefur farið aftur frá árunum 2000 og 2003 þegar horft er til stærðfræði og lesturs. Það er mjög mikilvægt að horfast í augu við það. Það er rétt sem hér hefur komið fram og ég er mjög ánægður með að heyra að það er ekki bara skólinn sem hér er undir, það er ekki bara það sem gerist í kennslustofunni. Ef krakkarnir lesa ekki heima eða æfa sig ekki í lestri munum við aldrei ná árangri í þessu. Þess vegna er þetta sameiginlegt verkefni skólanna og heimilanna. Ég legg áherslu á þetta af því að það er mjög mikilvægt. Ég tek sem dæmi tónlistarkennslu. Ef maður mundi bara æfa sig í tónlistartímanum en aldrei heima mundi ganga heldur hægt að ná tökum á því hljóðfæri. Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Guðbjarti Hannessyni sem sagði að hér væri um upphaf að ræða og að hér væri um tækifæri að ræða. Ég lít svo á. Það er tækifæri í þessu fyrir okkur núna til þess að ná góðri sátt 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar frá allsherjar- og menntamálanefnd sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa nefnd sérfræðinga í málvísindum og upplýsingatækni sem geri áætlun um aðgerðir er miði að því að gera íslensku gjaldgenga í stafrænni upplýsingatækni og stuðla að notkun hennar á þeim vettvangi. Áætlunin feli í sér tímasett yfirlit um aðgerðir og áfanga, kostnaðarmat og fjármögnun. Nefndin leggi áætlun sína fram í síðasta lagi 15. maí 2014.“ Virðulegi forseti. Ég vil sérstaklega fagna því að þingsályktunartillagan er lögð fram af allri allsherjar- og menntamálanefnd. Hér er um að ræða gríðarlega stórt mál og brýnt sem varðar stöðu íslenskrar tungu inn í langa framtíð. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir: Hinn 12. mars 2009 samþykkti Alþingi þingsályktun um íslenska málstefnu. Henni til grundvallar lá ritið Íslenska til alls, tillögur Íslenskrar málnefndar að íslenskri málstefnu. Einn kafli þess rits fjallar um íslensku í tölvuheiminum. Þar er sett það meginmarkmið að „íslensk tunga verði nothæf - og notuð - á öllum þeim sviðum innan tölvu- og upplýsingatækninnar sem varða daglegt líf alls almennings“. Lokaskýrsla nefndar sem mennta- og menningarmálaráðuneytið skipaði til að fylgja eftir stefnunni var gefin út sumarið 2012 og ber heitið Íslenska í tölvuheiminum. Haustið 2012 birtist ritið Íslensk tunga á stafrænni öld sem var afrakstur viðamikils Evrópuverkefnis sem Máltæknisetur tók þátt í. Þá fjallaði ályktun Íslenskrar málnefndar um stöðu íslenskrar tungu árið 2012 um stöðu og horfur íslenskunnar innan tölvu- og upplýsingatækninnar. Þessi umræða er því orðin þó nokkuð þroskuð en í þeirri ályktun var greint frá því að mikið skorti á að tungumálið byggi við þann tæknilega stuðning sem því er nauðsynlegur til að eiga trygga framtíð á þessu mikilvæga sviði en raunin er sú samkvæmt rannsóknum að af 30 Evróputungumálum stendur íslenska næstverst að vígi hvað þetta snertir. Auk þess að fjalla um íslenska tungu í stafrænu umhverfi tölvuheimsins eiga fyrrgreind rit það sameiginlegt að öll liggja þau fyrir á rafrænu formi. Má kalla það tímanna tákn og það er sá veruleiki sem við búum við að pappír er víða á undanhaldi og tölvuframsetning er að taka við. Rafræn miðlun eykst í sífellu, bæði rafræn miðlun texta og talmáls, og að sama skapi fjölgar notkunarmöguleikum tungumálsins er það verður tjáskiptatæki milli manna og véla með hjálp til dæmis talgervla og forrita sem breyta talmáli í stafræn boð og stafrænum merkjum í málhljóð. Málnotkun hefur færst inn á nýjan og áður ókunnan vettvang og aðrar væntingar og þarfir beinast að tungumálinu en áður var. Þeim stórfelldu breytingum sem hin stafræna upplýsinga- og samskiptatækni hefur haft í för með sér á notkun og notagildi tungumála er stundum líkt við þær meginbreytingar sem áttu sér stað við útbreiðslu og þróun prenttækninnar á miðlun ritmáls á sínum tíma og þær hugmyndir sem sú bylting fól í sér. Prenttæknin náði ekki til allra málsvæða og örlög þeirra tungumála sem urðu afskipt þegar prenttæknin var annars vegar blasa við. Þau eru horfin af vettvangi meira og minna eftir að hafa skrimt um hríð sem deyjandi jaðarmál. Hið fámenna íslenska málsamfélag bar gæfu til að ná tökum á prenttækninni á nýöld og enda þótt einungis um 330.000 manns noti íslensku til daglegra tjáskipta nú á tímum er staða hennar í íslensku samfélagi sterk og ótvíræð - enn sem komið er, er rétt að bæta við, því að nokkrar vísbendingar eru um að íslenskan kunni að verða svo vanbúin til að mæta kröfum hins stafræna heims að hún verði þar sniðgengin og önnur tungumál, betur vædd til stafrænna verka, tekin fram yfir. Máltækni er til mikils gagns fyrir allan almenning á tímum rafrænna samskipta en nýtist líka ýmsum samfélagshópum með sérstökum hætti. Það á til að mynda við um blinda, lesblinda, heyrnarskerta, heyrnarlausa og hreyfihamlaða. Máltækni gerir fólki kleift að stýra ýmsum tækjum og nota tæknibúnað sér til gagns og ánægju og allir vita hversu notadrjúgir talgervlar eru fyrir blinda og sjónskerta. Ýmiss konar atvinnustarfsemi nýtur góðs af máltækni. Nefna má að talgreining gæti sparað verulegt fé í heilbrigðisgeiranum, m.a. við ritun sjúkraskýrslna, en sú tækni er notuð í því skyni í Noregi með góðum árangri. Þjónustufyrirtæki geta haft mikinn hag af máltækni, t.d. fyrirtæki sem starfrækja þjónustuver sem veita viðskiptavinum upplýsingar og leiðbeiningar, svo sem bankar, tryggingafélög, símafyrirtæki og opinberar stofnanir af ýmsu tagi. Það er afar mikilvægt fyrir Íslendinga að geta notað móðurmál sitt á hliðstæðan hátt og á sömu sviðum og aðrar þjóðir nota sitt móðurmál. Sá einstaklingur sem ekki getur notað móðurmál sitt við einhverjar aðstæður í landi sínu er settur skör lægra en aðrir og vísast hér til laga nr. 61/2011, um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls, sem samþykkt voru með öllum greiddum atkvæðum í þinginu. Árabilið 2000–2004 stóð menntamálaráðuneytið fyrir átaki til að efla íslenska máltækni og það þótti skila góðum árangri á ýmsum sviðum. Máltæknisetur, sem er samstarfsvettvangur vísindastofnana, var sett á stofn árið 2005 í framhaldi af máltækniátakinu og hafa ýmis máltækniverkefni komist til framkvæmda á vegum þess. Ekki er hægt að láta nauðsynlegar rannsóknir í þessum málaflokki ráðast einungis af úthlutun samkeppnissjóða þar sem um hagnýtar rannsóknir er að ræða sem eru nauðsynlegar til að framfylgja markmiðum laga nr. 61/2011 og íslenskrar málstefnu frá árinu 2009. Sökum þess hve íslenska málsamfélagið er fámennt sjá einkafyrirtæki sér yfirleitt ekki hag í að þróa máltæknibúnað á markaðsforsendum. Ekki er líklegt að miklar breytingar verði á því þótt vera kunni að íslenskan eigi eftir að njóta atbeina erlendra hugbúnaðarframleiðenda á máltæknisviði í einhverjum mæli. En auðvitað er það fyrst og fremst Íslendinga að rækja skyldur sínar við tungumál sitt og búa því þau skilyrði að það lifi og nýtist í hinum stafræna samtíma. Þeirri þingsályktunartillögu, sem hér er mælt fyrir, er ætlað að stuðla að því að svo geti orðið. Virðulegi forseti. Ég vil sérstaklega geta þess að kveikjan að þingsályktunartillögunni var umræða í sjónvarpsþættinum Orðbragð um stöðu og þróun íslenskrar tungu. Þar kom Eiríkur Rögnvaldsson prófessor fram og ræddi sérstaklega mögulega stöðu íslenskrar tungu inn í framtíðina ef ekkert yrði að gert. Var sérstaklega horft til tungutækni og stöðu íslenskunnar í stafrænni upplýsingatækni. Þessi orð Eiríks Rögnvaldssonar, sem voru allnokkuð afgerandi, urðu til þess að ég tók málið hér upp undir liðnum störf þingsins og boðaði þá þingsályktunartillögu sem hér hefur fengist víðtækur pólitískur stuðningur við og er það mikið fagnaðarefni. Ég hef notið stuðnings Eiríks Rögnvaldssonar við skrif á greinargerðinni og framsetningu þingsályktunartillögunnar til að gæta að því að öllu væri til haga haldið eins og nokkurs er kostur. Með tilvísan til þess langar mig að nefna nokkrar röksemdir enn frekar málinu til stuðnings. Í fyrsta lagi þá grunnstoð sem er varðveisla tungunnar. Það er eitthvað sem við erum vön að ræða og höfum rætt á ýmsum vettvangi, Íslendingar, alla tíð, þ.e. staða íslenskrar tungu og varðveislu hennar og mikilvægi þess. Í því umhverfi sem hér er undir erum við í raun og veru að tala um algjörlega nýja stöðu þegar tungumálið býr við þessi tækifæri og þessar ógnir í sömu andrá. Tæknin er viss ógn við tunguna en gefur okkur um leið ný tækifæri til að þroska hana og þróa og veita henni brautargengi. Íslenskan er ekkert í neinni bráðri útrýmingarhættu, það er enginn að halda því fram. Hins vegar má vel líkja stöðu íslenskrar tungu við hlýnun jarðar. Af hverju má gera það? Það er vegna þess að alvarlegustu áhrif hnattrænnar hlýnunar koma ekki fram á morgun og ekki eftir tíu eða tuttugu ár, vonandi aldrei, vonandi berum við gæfu til þess að snúa af þeirri braut, en ef áhrifin koma fram of seint getur orðið of seint að snúa við. Það sama er með tungumálið. Við hættum ekki að tala íslensku á þessu ári og ekki eftir tíu ár og ekki eftir tuttugu ár. En ef við hins vegar vöknum upp við það einn daginn að tungumálið er ekki nothæft eða ekki notað í upplýsingatækni, íslenskan ekki notuð í menntakerfinu, ekki notuð í stjórnsýslunni, ekki í verslun og viðskiptum, við stjórn hversdagslegra tækja og kannski bara í óformlegu spjalli heima við, þá er of seint að bregðast við. Það er svo. Við vitum það af því að rannsóknir hafa beinst að tungumálum sem hafa farið þá leið. Það eru ýmis teikn á lofti um að slík þróun sé þegar hafin. Það er tiltölulega auðvelt að bregðast við ef viljinn er fyrir hendi. Við getum kortlagt þessa aðgerðaáætlun og það er markmiðið með því að leggja þingsályktunartillöguna fram. Önnur röksemd snýr beinlínis að mannréttindum, að þeirri eðlilegu kröfu málnotenda í hverju samfélagi að geta notað þjóðtunguna í samfélagi sínu og líka innan upplýsingatækninnar og hér á það við um íslenska tungu. Við getum sagt að íslenskir málnotendur eigi kröfu á því að geta notað hugbúnað á íslensku, að fá leiðréttingarhugbúnað fyrir íslenskan texta, að geta talað við tölvustýrð tæki á íslensku, að fá þýðingarforrit sem geti þýtt milli íslensku og annarra mála, að eiga aðgang að hugbúnaði sem getur unnið flóknar upplýsingar úr íslenskum texta og gagnasöfnum, leitað í þeim á margvíslegan hátt o.s.frv. Það eru sjálfsögð mannréttindi að geta notað móðurmálið í daglegu lífi, öllum hliðum daglegs lífs, bæði í starfi og leik. Þar að auki getur, eins og hér var áður vikið að, máltæknin skipt sköpum fyrir ýmsa hópa fatlaðs fólks, blinda og sjónskerta, heyrnarlausa, heyrnarskerta, hreyfihamlaða og fleiri. Við vitum að íslenskir talgervlar hafa gjörbreytt stöðu og tækifærum blindra og sjónskertra að því er varðar möguleikann til eðlilegs lífs og þátttöku, fyrst og fremst til þess, til þátttöku í samfélaginu. Talgreining getur líka gert hreyfihömluðum kleift að tjá sig á auðveldari hátt og stjórna hjálpartækjum og öðrum búnaði. Með talgreiningu opnast líka möguleikar á rauntímatextun í þágu heyrnarlausra og heyrnarskertra, sem er líka mannréttindamál, þ.e. að eiga möguleika á aðgengi að beinum útsendingum til að mynda, að sjá texta á skjá jafnharðan og talað er, en yfir þeirri tækni höfum við ekki búið svo viðunandi sé hingað til. Svo er það sem er allra raka vinsælast nú um stundir, en það er hagkvæmni. Með notkun máltækni er hægt að ná niður kostnaði í opinberum rekstri á mörgum sviðum og líka í einkarekstri. Augljós dæmi voru nefnd í greinargerðinni um talgreiningar við gerð sjúkraskýrslna í heilbrigðiskerfinu en það má líka hafa gagn af því annars staðar þar sem þarf að rita mikinn texta eftir tali, svo sem í dómskerfinu, og ég nefni nú ekki hér á Alþingi. Góður hugbúnaður til leiðréttingar á stafsetningu og málfari gagnast alls staðar í kerfinu þar sem gengið er frá rituðum texta, bæði í einkageiranum og opinbera geiranum og getur sparað fé. Notkun talgreiningar og talgervla í hvers kyns þjónustuverum, t.d. hjá bönkum, símfyrirtækjum o.fl. getur sparað stórfé. Þar sem þýða þarf mikinn texta á milli íslensku og annarra mála má hafa mikið gagn af vélrænum þýðingum þótt vitaskuld þurfi alltaf að snyrta og bæta slíkar þýðingar eftir á. Virðulegi forseti. Ég tel að með yfirferð minni hafi ég gert nokkuð skýra grein fyrir tilurð og rökunum fyrir þessari tilteknu þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun um notkun íslensku í stafrænni upplýsingatækni. Ég vænti þess að hún fái greiða leið í gegnum allsherjar- og menntamálanefnd eftir umfjöllun nefndarinnar og umsagnaferli, en vil í lok máls míns endurtaka ánægju mína með það að allir fulltrúar allsherjar- og menntamálanefndar og þar með fulltrúar allra flokka skuli standa saman að framlagningu tillögunnar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir að vekja máls á þessu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd vegna þess að hér er um að ræða eitthvað sem hugsanlega gæti storkað engu minna en tilvist tungumálsins sjálfs. Eins og hv. þingmaður nefndi sjálfur urðu fyrr á tíðum miklar byltingar í kjölfar prenttækninnar og notkun stafrófs og ritmáls og þau tungumál sem ekki tileinkuðu sér slíka tækni eru ýmist dauð eða deyjandi. Ég minnist þess sérstaklega að þegar ég bjó í Kanada kynntist ég svokölluðum indjánum - ég ætla að hætta á að nota það hugtak og vona að það sé ekki orðið of ljótt hérlendis - og þeir tala næstum því allir ensku. Örfáir, sem kalla sig heppna, af ungu kynslóðinni tala ennþá sitt eigið móðurmál, svo sem Cree, Ojibwe, Otchipwe eða Oji-Cree. Þetta eru deyjandi tungumál vegna þess að þau hafa ekki ritmál. Ég hef hitt nokkra aðila í Kanada af slíku bergi brotna og þeir eru oft mjög reiðir út í að það vantar menningu þeirra. Þau hafa ekki aðgang að menningunni sinni. Þau þekkja ekki sögurnar sínar, þau þekkja ekki vísurnar sínar. Þau skilja ekki afa sína og ömmur, vegna þess að þau skilja ekki menningarlega samhengið. Þetta er eitthvað sem ég þykist nokkuð viss um að enginn á Íslandi vilji. Við þurfum að halda í menninguna okkar og þurfum að halda í söguna okkar. Við þurfum að hafa skilning á okkar eigin sögu, sérstaklega vegna þess að hún er svo löng og hún er svo ítarleg og hún er svo áhugaverð. Stundum ljót og stundum falleg. En við viljum gera þetta, við viljum halda í íslenska tungu, á því er enginn vafi, held ég, og enginn ágreiningur. Þá er eina spurningin hvort við trúum því að að henni steðji ógn. Ég tel óhjákvæmilegt að þegar tækin halda áfram að þjóna veigameiri þætti í okkar daglega lífi aukist líkurnar á því að íslenskan verði ýmist óþörf eða jafnvel til trafala, og við því verðum við að bregðast. Við verðum að bregðast við því með því að gera eitthvað. Það er ekki nóg að sleppa því að nota enskuna, það er ekki nóg að sleppa því að nota hin Norðurlandamálin, við þurfum að sýna frumkvæði í því að vernda íslenska tungu, við þurfum að leggja í þetta vinnu, okkur þarf að vera alvara. Það má líka nefna að þó að meiri hluti Íslendinga tali nú hina prýðilegustu ensku þýðir það líka að við þurfum minna á íslenskunni að halda í samskiptum við erlendar þjóðir. Því gætu sumir kannski spurt: Til hvers þurfum við þá íslenskuna fyrst við erum öll að verða nokkuð fær á ensku hvort sem er? Í fyrsta lagi þurfum við að vera í tengslum við okkar eigin sögu og okkar eigin menningu. Í öðru lagi, jafnvel bara frá vísindalegu sjónarmiði, væri áhugavert að sjá hvernig fornt og fallegt tungumál, svo sem íslenska, tungumálið sem Grágás er skrifuð á, eða fornútgáfan á íslensku er skrifuð á, þróast á 21. öldinni. Það eitt og sér er áhugaverð vísindaleg spurning burt séð frá þeirri staðreynd að íslenskan er gimsteinn íslenskrar menningar. Þegar ég hef hitt fólk erlendis sem tilheyrir þjóðernum eða ættbálkum sem tala mjög lítið af sínu eigin deyjandi máli hefur oft verið í þeim þessi reiði. Þá minni ég þau á að vera ekki reið. Lærið tungumálið ykkar, talið við ömmur ykkar, talið við afa ykkar, vegna þess að þannig lærið þið inn á menninguna, þannig skiljið þið vísuna, þannig skiljið þið brandarana. Nákvæmlega ekkert er menningu mikilvægara en tungumálið. Glötum ekki þeim gimsteini með andvaraleysi.