Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs undir liðnum um störf þingsins vegna nýgerðrar samþykktar Alþjóðasambands lækna, World Medical Association, um notkun gagnagrunna á heilbrigðissviði. Þetta snertir okkur sérstaklega vegna ákvörðunar íslenskra stjórnvalda og þessarar löggjafarsamkundu að koma upp gagnagrunni á heilbrigðissviði án upplýsts samþykkis. Ég tel mjög mikilvægt að niðurstaða Alþjóðasambands lækna verði þegar í stað tekin til umfjöllunar á Alþingi og þá væntanlega í þeim nefndum þingsins sem málið varðar, heilbrn. og hugsanlega einnig í allshn. Haft er eftir Jóni Snædal, varaformanni Læknafélags Íslands, sem sat fund Alþjóðasambands lækna að vinnureglur íslenska gagnagrunnsins samræmist ekki niðurstöðu Alþjóðasambands lækna en hún er á þá lund að ef leyfa eigi þriðja aðila að nota gögn úr sjúkraskrá einstaklings skuli leita samþykkis hans. Þetta eigi við um alla aðra notkun en þá sem snertir beina meðferð sjúklingsins. Vísað er í Helsinki-sáttmálann varðandi upplýst samþykki og síðan nánar kveðið á um hvað það felur í sér þegar kemur að heilsufarsgögnum. Herra forseti. Ég vildi færa þetta mál inn á vettvang þingsins þegar í stað vegna þess að það snertir gjörð íslensks löggjafa, er alvarlegs eðlis og okkur ber að fara þegar í stað í saumana á því.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Ögmundi Jónassyni að nauðsynlegt er að taka þetta mál upp á Alþingi, þessa niðurstöðu Alþjóðasambands lækna, einkum og sér í lagi í ljósi þess að ágreiningurinn mikli sem stóð um gagnagrunnsfrv. á sínum tíma, ágreiningnum um hvort gagnagrunnslögin stæðust alþjóðlegar siðareglur á þessu sviði var að hluta til vísað til þeirrar vinnu sem nú hefur fengist niðurstaða í hjá Alþjóðasamtökum lækna. Niðurstaðan er eindregin. Hún er sú að þessi lög standist ekki þær alþjóðlegu siðareglur sem við erum skuldbundin af að hlíta og þar á meðal Helsinki-yfirlýsinguna. Það snýr að því að ekki sé leyfilegt að nota upplýsingar úr sjúkraskrám nema með upplýstu samþykki sjúklings. Herra forseti. Þetta er grundvallarforsenda fyrir lögunum um gagnagrunninn og mjög mikilvægt að þetta mál sé tekið til umræðu hér á Alþingi í ljósi þess að þeim ágreiningi var vísað til umræðu hjá alþjóðasamtökunum og því hljótum við að spyrja hæstv. ríkisstjórn hvort ekki standi til að breyta lögunum í samræmi við þá niðurstöðu sem nú hefur fengist á þessum vettvangi.

Hæstv. forseti. Ég er starfandi heilbrrh. en vissi ekki að þessi uppákoma yrði hér í upphafi fundar. En ég heyrði hádegisfréttir og geri mér grein fyrir að þarna er uppi mál sem þarf skoðunar við. Hins vegar vil ég gjarnan að fram komi að þetta er spurning um túlkun. Mér finnst því hv. þm. stjórnarandstöðunnar sem hér koma upp með stóryrði strax, án þess að hafa kynnt sér málið frá báðum hliðum, vera kannski heldur fljótir á sér því að þetta er eins og ég sagði áðan spurning um túlkun. Ég tel eðlilegt að heilbr.- og trn. taki þetta mál fyrir sem allra fyrst og fari yfir það í heild sinni, og menn komi ekki hér upp á Alþingi í fljótfærni með gífuryrði án þess að þekkja málið. Ég held að það sé ekki skynsamlegt með það í huga að fá þarna niðurstöðu sem er þá öllum í hag.

Herra forseti. Mér finnst viðbrögð hæstv. iðn.- og viðskrh., setts heilbrrh., sérkennileg. Menn tóku þetta mál upp hér og ég held að enginn geri athugasemdir við að þetta eigi erindi við Alþingi og störf þingsins annað eins og lagt var í það að setja þessi lög á sínum tíma og tekist var á um einmitt þetta grundvallaratriði þeirra, hvort þessi frágangur mála stæðist alþjóðlegar viðurkenndar siðareglur. Ég heyrði hér engin gífuryrði, engin stóryrði og ég varð ekki var við að það væri sérstök fljótfærni að taka þetta hér upp og óska eftir því að nefndir þingsins færu ofan í saumana á málinu. En í stuttu og geðvonskulegu svari sínu raðaði hæstv. ráðherra saman einkunnagjöf af þessu tagi, talaði um uppákomu, stóryrði, fljótfærni og gífuryrði. Þetta er nokkuð vel að verki staðið í ekki meira en tveggja mínútna pistli. 
             Ég tel að full ástæða sé til, virðulegur forseti, að fara yfir þetta mál í raun og veru af tveimur ástæðum: Annars vegar vegna þess sem hér er tekið sérstaklega upp. Það verður auðvitað að eyða öllum vafa um hvort lögin standast alþjóðlega viðurkenndar siðareglur, skárra væri það nú. En það er líka, herra forseti, ástæða til að fara yfir stöðu málsins hvað varðar meinta uppbyggingu miðlægs gagnagrunns á heilbrigðissviði, m.a. vegna þess að ég hef orðið var við að fjölmargar stofnanir hafa talið sig vera komnar með samninga á hendur og reikna með því að fá til þess fjármuni að standa straum af þeim kostnaði sem á þeim lenti við öflun upplýsinga en síðan berast engar greiðslur, og menn hafa jafnvel lagt talsvert á sig til að undirbúa sig til að taka þátt í þessu og síðan er málið einhvers staðar í þoku og ekkert bólar á neinum efndum eða neinum framkvæmdum. Það er auðvitað óþolandi staða einnig gagnvart heilbrigðiskerfinu og heilbrigðisstofnunum í landinu þannig að hvernig sem á málið er litið, herra forseti, þá er ærin ástæða til þess að Alþingi og ríkisstjórn fari yfir stöðu þessa máls.

Herra forseti. Ég harma á hve ómálefnalegan hátt hæstv. ráðherra tekur á málinu, talar um þetta sem uppákomu, fljótfærni af okkar hálfu án þess að við höfum kynnt okkur málin, að við setjum mál okkar fram með stóryrðum og gífuryrðum. Ekkert af þessu er rétt. Við höfum vísað í samþykkt Alþjóðalæknasamtakanna. Ég er með hana hér og ég hef farið í gegnum hana. Ég hef kynnt mér umræðu um þetta efni í Læknablaðinu. Ég hef rætt við forsvarsmenn læknasamtakanna og vitnað í orð þeirra. Í þessari yfirlýsingu er mjög afdráttarlaus afstaða tekin. Það er hins vegar hægt að gera undantekningu frá því sem þar kemur fram, og ég vil vitna í orð Jóns Snædals, varaformanns Læknafélags Íslands, á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Frá þessu geta verið undantekningar sem gert er ráð fyrir að séu afmarkaðar svo sem ef lög leyfa sem að öðru leyti uppfylla ákvæði yfirlýsingarinnar. Ég fæ ekki séð að þessar undantekningar eigi við um íslenska gagnagrunninn, enda erfitt að halda fram að svo yfirgripsmikill grunnur geti talist afmarkað tilfelli.`` --- Þetta segir Jón Snædal, varaformaður Læknafélags Íslands. Þetta eru engin gífuryrði, þetta eru engin stóryrði, þetta er ekki sett fram að óathuguðu máli. Við erum einfaldlega að óska eftir því að Alþingi taki þetta mál til málefnalegrar skoðunar.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. sem hér hafa talað að viðbrögð hæstv. starfandi heilbrrh. eru kannski óþörf. Við förum fram með þessa umræðu á þeim forsendum að málið verði tekið til umræðu á Alþingi. Farið var fram á það hér áðan og hefur hæstv. ráðherra tekið undir að það verði gert og ég fagna því. Málið hefur verið í uppnámi, herra forseti, út frá framkvæmdahliðinni séð. Það hefur ekki orðið það stórvirki sem það átti að vera og það hefur ekki fært íslenskri þjóð alla þá gríðarlegu fjármuni sem áttu að streyma inn í íslenskt hagkerfi á grundvelli gagnagrunnsins. Herra forseti. Ég held því að full ástæða sé til að málið verði rætt hér á þeim forsendum en ekki síður á þeirri forsendu að hið umdeilda í þessu frv., sem var það að sneiða fram hjá upplýstu samþykki, hefur nú verið staðfest að var ekki heimilt að gera að því er mér skilst a.m.k. af fréttaflutningi. Ég er tilbúin að endurskoða það með hliðsjón af hugsanlega öðrum túlkunum ef í ljós kemur að svo sé, en mér sýnist þetta vera nokkuð afdráttarlaust, herra forseti, og það þurfum við að ræða á Alþingi. Ég fagna því að hæstv. starfandi heilbrrh., Valgerður Sverrisdóttir, skuli taka vel í það að málið verði a.m.k. rætt í heilbr.- og trn. og tók undir að það yrði gert, eins og ég skildi orð hennar, og ég tel að mjög mikilvægt sé að drifið verði í því.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort hv. þm. Vinstri grænna séu orðnir svo samsamaðir gífuryrðum sínum að þeir viti ekki hvenær þeir nota gífuryrði og hvenær ekki en ég sé í rauninni enga ástæðu fyrir þessum undarlegu viðbrögðum þeirra við svörum hæstv. starfandi heilbrrh. Um hvað snýst málið? Farið er fram á það að Alþingi taki niðurstöður og umsögn alþjóðalæknasamfélagsins til skoðunar. Og hvert var efnislegt innihald í svari hæstv. starfand heilbrrh.? Eðlilegt og sjálfsagt að gera það. Þess vegna á ég erfitt með að skilja þennan hryssingslega tón, eins og oft heyrist hjá hv. þm. Vinstri grænna, og fæ kannski aðeins þá skýringu að þeir séu orðnir svo samsamaðir gífuryrðum að þeir finni ekki muninn á því hvenær þeir tala í alvöru og hvenær í gífuryrðum.

Hæstv. forseti. Mér finnst það vera dálítið fljótfærnislegt, ég get ekki að því gert, að þó að hv. þm. heyri fréttir núna í fréttatíma útvarpsins í hádeginu þá séu þeir komnir hér upp í ræðustól til að lýsa sérstakri ánægju með það, væntanlega, að lögin um gagnagrunn á heilbrigðissviði gangi ekki upp. 

Herra forseti. Hæstv. iðn.- og viðskrh. og settur heilbrrh. er alveg einstaklega lagin við að henda sprengjum í allar áttir hvar sem hún kemur höndum á þær. Það eru náttúruvísindamenn einn daginn og síðan eru það þá þingmenn, læknar og heilbrigðisstéttirnar hinn daginn. Ég ætla því að vona að það þurfi ekki að ganga yfir fleiri málaflokka að hæstv. iðn.- og viðskrh. verði sett tímabundið yfir þá. Það er alveg nóg að hún ráði húsum í iðn.- og viðskrn. þó að hún leggi ekki allt í rúst víðar. Ég gerði ekki annað, herra forseti, en að vitna orðrétt og beint í fern ummæli, fjögur lýsingarorð sem hæstv. ráðherra notaði áðan. Hæstv. ráðherra talaði um upphlaup, hæstv. ráðherra talaði um stóryrði, hæstv. ráðherra talaði um fljótfærni og hæstv. ráðherra talaði um gífuryrði og bætti svo nokkru við í seinni ræðu sinni, hryssingslegur og eitthvað fleira í þeim dúr. Það er alger misskilningur hjá hæstv. ráðherra að menn hafi bara setið við útvarpstækin og hlustað á fréttirnar í hádeginu. Málið á sér þó nokkurn aðdraganda og hefur verið til umfjöllunar núna í nokkra sólarhringa og lengur í tímaritum og beðið hefur verið eftir þessari niðurstöðu alþjóðalæknasamtakanna. Nú liggur hún fyrir og það sem hér hefur verið gert er að vitna til hennar, vitna til mats sérfræðinga á þeirri niðurstöðu, talsmanna læknafélagsins o.s.frv. Það fellur því algerlega um sjálft sig hjá hæstv. ráðherra að hér hafi á nokkurn annan hátt en fullkomlega málefnalegan verið vikið að þessu máli. Það er fullgilt og málefnalegt að Alþingi taki þetta mál nú fyrir. Þetta er mikið alvörumál. Ef svo reynist að þessi lagasetning samrýmist ekki alþjóðlega viðurkenndum siðareglum á þessu sviði þá er það auðvitað stóralvarlegt mál sem Alþingi hlýtur að taka alvarlega, skárra væri það nú. Þess vegna verður hæstv. ráðherra að endurskoða viðbrögð sín og reyna að koma sér í betra skap til þess að vera samræðuhæf um málið.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um verndun hafs og stranda. Á síðasta Alþingi mælti ég fyrir frv. þessu en það hlaut ekki afgreiðslu og er því lagt fram á nýjan leik. Frumvarp þetta kom ekki til umræðu í umhvn. en var lagt fram um mánaðamótin janúar/febrúar sl. Umhvn. sendi frv. út til valinna aðila. Fjölmargar umsagnir bárust til nefndarinnar áður en þingi lauk. Ákveðið var í umhvrn. að fara vandlega yfir þær umsagnir sem borist höfðu með það fyrir augum að taka tillit til framkominna athugasemda og ábendinga eftir því sem efni stæðu til. Var unnið að þessu í umhvrn. síðla sumars í samstarfi við Hollustuvernd ríkisins og umsagnaraðila eftir því sem ástæða þótti til, t.d. Samband íslenskra tryggingafélaga í tengslum við hlutlæga ábyrgð og vátryggingar. Frumvarpið er því að nokkru leyti breytt frá fyrra frumvarpi. Í lögum nr. 90/2002, um Umhverfisstofnun, er svo mælt fyrir að frá og með næstu áramótum taki til starfa sérstök stofnun, Umhverfisstofnun, og mun hún frá og með þeim tíma taka yfir verkefni Hollustuverndar ríkisins, Náttúruverndar ríkisins, veiðistjóraembættisins og stjórnsýslu á vegum hreindýraráðs, auk þess sem dýraverndarmálum verður sérstaklega komið fyrir innan stofnunarinnar. Þessi breyting ein og sér hefur í för með sér að gera þarf breytingar á því frumvarpi sem lagt var fram á síðasta þingi þar sem í því var gert ráð fyrir að Hollustuvernd ríkisins færi með eftirlit með framkvæmd laganna að svo miklu leyti sem um annað er ekki mælt fyrir í lögunum og að Náttúruvernd ríkisins væri ráðgefandi aðili. Í því frumvarpi sem hér birtist er því gert ráð fyrir því að þetta verkefni verði í höndum Umhverfisstofnunar enda mun sú stofnun hafa tekið til starfa ef og þegar þetta frumvarp verður að lögum. Að öðru leyti er frumvarp þetta í megindráttum í samræmi við tillögur nefndar sem þáv. umhvrh., Guðmundur Bjarnason, skipaði til að endurskoða lög nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar, með hliðsjón af fenginni reynslu liðinna ára og alþjóðlegum samningum er varða mengun sjávar og varnir og viðbrögð gegn mengun sjávar, en nefndin hóf störf í byrjun árs 1999 og skilaði tillögum til umhvrh. í september 2001. Í athugasemdum við lagafrv. er að finna ítarlega umfjöllun um lög nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar, svo og önnur lög er varða málefnið. Auk þess eru ítarlegar upplýsingar um alþjóðasamninga um varnir gegn mengun sjávar. Ég sé ekki ástæðu til að tíunda þessi atriði hér frekar en vísa til athugasemda með frumvarpinu. Hér á eftir ætla ég að gera, virðulegur forseti, grein fyrir helstu nýmælum frv. Í 2. gr. er fjallað um gildissvið laganna og fram kemur að um er að ræða heildarlög sem gilda að svo miklu leyti sem önnur lög gilda ekki um hlutaðeigandi atriði. Sérlög sem hér koma til greina eru t.d. lög um geislavarnir, lög um Siglingastofnun Íslands og siglingalög. Gert er ráð fyrir að lögin gildi einnig um íslensk skip utan íslenskrar mengunarlögsögu eftir því sem Ísland hefur skuldbundið sig í alþjóðasamningum. Þannig mundu lögin ná yfir íslensk fiskiskip sem veiða utan íslenskrar mengunarlögsögu svo framarlega sem um er að ræða skip sem sigla undir íslenskum fána. Ákvæðið er sett til að tryggja með óyggjandi hætti að íslensk skip sem eru að störfum utan íslenskrar mengunarlögsögu fylgi ákvæðum alþjóðasamninga, svo sem MARPOL 73/78 og Montreal-bókuninni um verndun ósonlagsins. Í frv. er að finna það nýmæli að fjallað er annars vegar almennt um verndun hafs og stranda og hins vegar í sérákvæðum um varnir og viðbrögð við bráðamengun sjávar. Þannig er því í reynd skipt upp í tvo meginframkvæmdakafla enda viðbrögð og varnir með ólíkum hætti eftir því hvort um er að ræða mengun sem kallar á skjót og oft tafarlaus viðbrögð eða aðra mengun. Í frv. er að finna fleiri og ítarlegri skilgreiningar á orðum og orðasamböndum en eru í gildandi lögum. Brýnt er að skilgreiningar á orðum og hugtökum séu skýrar þar sem framkvæmdin, svo sem efni reglugerða, byggist mjög á þeim. Þannig er að finna í frv. margar nýjar skilgreiningar svo sem á ,,bestu fáanlegu tækni`` og hugtakinu ,,innsævi``. Enn fremur er að finna skilgreiningu á mengunarlögsögu Íslands og er breytingin sú frá gildandi löggjöf að mengunarlögsagan er einnig látin ná yfir efstu jarðlög sjávarbotns en ekki aðeins innsævi, að efstu flóðamörkum á stórstraumsfjöru, landhelgi og efnahagslögsögu og landgrunn Íslands. Einnig er að finna skilgreiningu á hugtakinu ,,vöktun`` en eitt af nýmælum frv. varðar vöktun hafs og stranda. Auk þess eru í frv. fjölmargar aðrar nýjar eða breyttar orðaskýringar sem ég sé ekki ástæðu til að tíunda hér en gerð er grein fyrir í athugasemdum með 3. gr. Lagt er til að ábyrgð á framkvæmd laganna verði í höndum ríkisins þ.e. Umhverfisstofnunar undir yfirstjórn umhvrh. Hlutverk Umhverfisstofnunar er að fara með eftirlit með framkvæmdinni að svo miklu leyti sem ekki er mælt fyrir um annað í lögunum. Umhverfisstofnun er veitt heimild til að fela tiltekna þætti eftirlitsins faggiltum skoðunarstofum eða heilbrigðiseftirliti sveitarfélaganna. Í vissum tilvikum kunna samgrh., vegna starfsemi Siglingastofnunar, og dómsmrh., vegna starfa Landhelgisgæslunnar, að fara með yfirstjórn mála og er þess þá sérstaklega getið. Eins og ég nefndi á undan er í frv. að finna nýmæli varðandi vöktun hafs og stranda. Í 4. gr. er það skilgreint sem hlutverk Umhverfisstofnunar að sjá um að vöktun hafs og stranda sé framkvæmd og er það í samræmi við aðrar skyldur Umhverfisstofnunar til vöktunar sbr. lög nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, sem ná til almennra hollustuhátta og mengunarvarnaeftirlits, þ.e. ofan stórstraumsfjöru og í lofti. Með þessu ættu því allir þættir vöktunar að vera komnir undir eina stofnun og eina stjórn. Eftirlitið er almennt í höndum Umhverfisstofnunar en Landhelgisgæslunnar sé um að ræða hafsvæðið umhverfis Ísland jafnt úr lofti sem á sjó. Hvílir sú skylda á Landhelgisgæslunni að tilkynna Umhverfisstofnun ef hún verður vör við mengun eða grunur leikur á að um mengun hafs og stranda sé að ræða. Það er síðan Umhverfisstofnun sem ber ábyrgð á að gripið sé til viðeigandi þvingunarúrræða samkvæmt lögunum að svo miklu leyti sem ekki er um að ræða beina íhlutun Landhelgisgæslu Íslands vegna bráðamengunar. Ég kem síðar að því en Siglingastofnun Íslands mun áfram annast eftirlit með búnaði skipa vegna mengunarvarna. Í stað margra reglugerða um hin ýmsu atriði sem undir gildandi lög falla er gert ráð fyrir setningu einnar reglugerðar, hugsanlega þó fleiri, um verndun hafs og stranda og nákvæmlega talið upp hvað þar skuli sérstaklega fjallað um. Um er að ræða 23 atriði sem þarf að setja nánari ákvæði um í reglugerð auk sambærilegra atriða og er rétt að benda á að þar er m.a. gerð krafa um að notuð verði besta fáanlega tækni við mengunarvarnir og að stuðst skuli við bestu umhverfisvenjur. Í 9. gr. kemur fram það nýmæli að lagning sæstrengja og neðansjávarleiðslna skuli háð leyfi Umhverfisstofnunar, sem hafi þar um samráð við sjútvrn., en engin sérstök leyfi þarf í dag til að leggja sæstrengi eða neðansjávarleiðslur hér á landi. Nokkrum sinnum hefur reynt á þetta á undanförnum árum og því er ástæða til þess að koma þessum málum í fastan farveg. Þannig verður lagaumhverfi hér með sama hætti og í nágrannalöndunum og slík lagning ekki aðeins bundin leyfum á friðlýstum svæðum samkvæmt náttúruverndarlögum heldur einnig á öðrum svæðum. Eins og áður hefur komið fram eru helstu nýmæli frv. bundin við svokallaða bráðamengun en bráðamengun er sú mengun hafs og stranda sem verður skyndilega og krefst tafarlausra hreinsunaraðgerða. Ákvæði um bráðamengun er reyndar að finna í gildandi lögum en í framkvæmdinni hefur þó aðallega verið stuðst við reglugerð nr. 465/1998, um bráðamengun, en efnislega er lagt til að helstu ákvæði þeirrar reglugerðar verði sett inn í lög enda reynslan af þeim góð. Styrkja þarf lagagrunninn betur til þess að styrkja framkvæmdina og er lagt til að lögfest verði ákveðin íhlutun og hlutlæg ábyrgð að hámarki ein milljón SDR eða um 120 milljónir ísl. kr., en um er að ræða ábyrgð án sakar. Enn fremur þarf ákvæði um vátryggingar en engin slík er að finna í gildandi lögum. Nauðsynlegt er að fram komi hvernig háttað sé ábyrgð á einstökum svæðum, þ.e. á hafnarsvæðum og hafnarsvæða og er ákvæði þar að lútandi að finna í V. kafla frv. Í tengslum við sérákvæði um bráðamengun er lagt til að lögin geymi ítarleg ákvæði um íhlutun í slíkum tilvikum. Lagt er til að Landhelgisgæslan geti gripið til íhlutunar og gert þær ráðstafanir sem taldar eru nauðsynlegar á hafsvæðinu við Ísland til að koma í veg fyrir eða draga úr bráðamengun eða hættu á bráðamengun eftir að óhapp hefur orðið á sjó og hafi um það samráð við Umhverfisstofnun og ef við á hafnarstjóra. Nauðsynlegt er að íhlutunarákvæði sé að finna í lögunum en eins og að lögunum er búið í dag geta yfirvöld ekki gripið til ráðstafana jafnvel þótt mengunarslys sé fyrirsjáanlegt. Í þessu tilviki er rétt að benda á strand Víkartinds í mars 1997. Ef ákvæði um íhlutun hefði verið í lögunum hefði Landhelgisgæslan getað gripið inn í með beinum aðgerðum. Eðlilegt er að Landhelgisgæslan fari með þetta vald enda fer hún með lögregluvald á sjó. Lagt er til að þegar mengun hefur orðið á hafi úti skuli Umhverfisstofnun grípa til viðeigandi aðgerða. Þegar hætta er talin á mengun af strandi skips eða frá starfsemi á landi eða hafi skal stofnunin gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir eða draga úr hættu á mengun af völdum strandaðs skips eða frá starfsemi á landi. Í 16. gr. er að finna nýmæli sem tengist bráðamengun en þar er lagt til að mengunarvaldur verði ábyrgur fyrir bráðamengunartjóni þótt tjónið verði ekki rakið til saknæmrar háttsemi hans eða starfsmanna hans sé um að ræða mengun af völdum atvinnurekstrar frá landi eða flutnings á olíu, eiturefnum eða hættulegum efnum. Þeir sem bera ábyrgð á mengun samkvæmt þessu skulu taka ábyrgðartryggingu að upphæð allt að 1 milljón SDR eða rúmar 100 millj. ísl. kr. Takmarkast hin hlutlæga ábyrgð við þá upphæð. Um skaðabótaábyrgð umfram þessi mörk fer eftir almennum reglum skaðabótaréttarins. Um nánari framkvæmd er varðar vátrygginguna og gildissvið fer samkvæmt reglugerð. Ljóst er þegar settar eru svo víðtækar ábyrgðarskyldur á rekstraraðila án þess að fyrir liggi saknæmt atferli verða stjórnvöld að búa þannig um hnútana að hlutaðeigandi geti tekið vátryggingu. Gerð er grein fyrir því hvað átt er við með atvinnurekstri sem fellur undir það að vera atvinnurekstur á landi sem getur valdið mengun hafs og stranda og er vísað þar sérstaklega til fylgiskjals I með frv. en slíkur atvinnurekstur er allur háður starfsleyfum samkvæmt lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir nr. 7/1998 og er talinn upp í fylgiskjali með þeim lögum. Rétt er að taka fram að ábyrgð samkvæmt þessari grein sætir takmörkunum í samræmi við alþjóðasamninga sem Ísland hefur gerst aðili að. Í slíkum samningum er oft að finna hámark sem greiða skal fyrir í einstökum tilvikum eða á tilteknu tímabili, svo sem almanaksári, auk þess sem í alþjóðasamningum er að finna ákvæði um greiðslur úr sjóðum á því sem umfram er. Í 17. gr. er fjallað sérstaklega um vátryggingar olíuflutningaskipa en auk ákvæða í 16. gr. gilda einnig um þá ábyrgð og vátryggingar alþjóðasamningar um íhlutun á úthafi þegar óhöpp koma fyrir sem valda eða geta valdið olíumengun. Einnig gildir alþjóðasamningur um einkaréttarlega ábyrgð vegna tjóns af völdum olíumengunar og alþjóðasamningur um stofnun alþjóðasjóðs til þess að bæta tjón af völdum olíumengunar. Nái þau ákvæði fram að ganga sem ég hef fjallað um hér á undan, þ.e. um íhlutun vegna bráðamengunar og vátryggingar sem þeim tengjast væri góðum áfanga náð í umhverfisrétti hér á landi þar sem í fyrsta sinn yrði kveðið á um hlutlæga ábyrgð, þ.e. ábyrgð án sakar og töku vátrygginga í íslenskum umhverfisrétti. Í 18. gr. er gerð tillaga um að atvinnurekstur sem getur valdið mengun og talinn er upp í fskj. I sem ég nefndi hér að framan skuli gera áætlanir um viðbrögð og áætlunin verði hluti af starfsleyfi viðkomandi rekstrar. Umhverfisstofnun skal gera tillögur til ráðherra að höfðu samráði við ráðgjafaraðila, sbr. 5. gr., um áætlanir um varnir og viðbrögð gegn bráðamengun. Í 19. gr. er kveðið á um mengunarvarnabúnað og að hann skuli vera á hverju svæði undir umsjá svæðisráða og skal vera sérstakur umsjónarmaður með hverjum búnaði. Umhverfisstofnun skal auk þess ráða yfir flytjanlegum mengunarvarnabúnaði til að takast á við óhöpp innan hafnarsvæða eftir því sem þörf er á. Enn fremur skal stofnunin sjá um að koma upp nauðsynlegum mengunarvarnabúnaði í höfnum landsins og um borð í varðskipum Landhelgisgæslu Íslands. Í 20. gr. er að finna nýmæli um siglingaleiðir og strönduð skip. Þar er lagt til að samgrh. að höfðu samráði við umhvrh., dómsmrh. og sjútvrh. geti sett reglugerð um siglingu skipa innan mengunarlögsögu Íslands sem flytja olíu eða hættulegan varning í farrými og tönkum. Undanfarin ár hefur verið töluverð umræða um hvernig skuli haga ákvörðun um siglingaleiðir þegar í hlut eiga skip sem flytja olíu og annan hættulegan varning. Hefur nefnd á vegum samgrn. skilað tillögum um hvernig siglingaleiðum skuli háttað en engin ákvæði er að finna í lögunum um hver skuli taka ákvörðun um siglingaleiðir sé þess talin þörf. Hér er lagt til að úr þessu verði bætt og það verði samgrh. sem tekur slíka ákvörðun, enda heyra siglingalög og lög um skip undir samgrn. Einnig er lagt til að hafi skip strandað þannig að því verði ekki komið á flot eða skip legið óhreyft í fjöru innan tiltekins tíma beri eiganda þess að fjarlægja það. Sem stendur er verið að vinna að gerð alþjóðasamnings innan Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar hér að lútandi þannig að þetta ákvæði er í samræmi við þær hugmyndir sem þar hafa verið ræddar. Telji eigandi ill- eða ógerlegt að fjarlægja skip getur hann lagt fram beiðni til Umhverfisstofnunar um að ákveðið verði að skipið verði óhreyft þar sem það er og með slíkri beiðni skal þá fylgja áhættumat þar sem gerð er grein fyrir umhverfislegum ávinningi ásamt kostnaði af að fjarlægja skipið. Slík ákvörðun Umhverfisstofnunar hlýtur þá fyrst og fremst að byggjast á umhverfissjónarmiðum, þ.e. hvort betra sé að skipið sé áfram á strandstað í stað þess að fjarlægja það og hvort það hefur truflandi áhrif á siglingar. Í 22. gr. eru nýmæli um þvingunarúrræði sem Umhverfisstofnun getur beitt til að knýja á um framkvæmd laganna. Þau þvingunarúrræði eru m.a. að stöðva eða takmarka viðkomandi starfsemi eða notkun að veittri áminningu og tilhlýðilegum fresti nema nauðsyn krefjist tafarlausrar stöðvunar. Er þetta í samræmi við þvingunarúrræði laga nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Refsiviðurlög laganna hafa verið löguð að nýrri löggjöf á sviði umhverfismála en gert er ráð fyrir að brot gegn lögunum og reglugerðum settum samkvæmt þeim geti varðað sektum eða fangelsi allt að tveimur árum nema þyngri refsing liggi við samkvæmt öðrum lögum. Sé um að ræða stórfellt og ítrekað ásetningsbrot getur refsing numið allt að fjögurra ára fangelsi. Er það í samræmi við almenn hegningarlög nr. 19/1940 eins og lögunum var breytt með lögum nr. 122/1999. Þá var í fyrsta skipti tekið á umhverfislagabrotum í almennri hegningarlöggjöf hér á landi. Gert er ráð fyrir að lögin öðlist gildi 1. janúar 2003 en þá tekur Umhverfisstofnun til starfa eins og áður hefur komið fram. Ég hef, virðulegur forseti, farið yfir helstu nýmæli og breytingar sem fólgnar eru í frv. til laga um verndun hafs og stranda og legg til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhvn.

Hæstv. forseti. Ég hef þá tilfinningu fyrir þessu máli að það sé tiltölulega vel unnið miðað við þann farveg sem hæstv. ráðherra hefur kosið að setja þau mál í, en hann er auðvitað þröngur og erfiður vegna þess að menn hafa ekki lagt í þá vinnu og það pólitíska samráð sem þarf til að ná nauðsynlegum ákvörðunum til að koma á betri skipan hvað varðar þessi mál í heildina. Í sjálfu sér er lýsandi fyrir það sem ég er hér að segja það sem stendur í 1. mgr. 4. gr. frv.: ,,Umhverfisráðherra fer með yfirstjórn mála samkvæmt lögum þessum að svo miklu leyti sem ekki er kveðið á um annað í lögunum.`` Þarna er verið að vísa til þess að þau yfirráð hinna ýmsu ráðuneyta yfir þeim svæðum og málum sem um er að ræða skarast meira og minna. Að minnsta kosti fjórir hæstv. ráðherrar geta verið að skarka í sama firðinum þegar um er að ræða að skipta sér af atvinnustarfsemi sem getur valdið mengun. Mér finnst dálítið skrýtið að sjá að í þeirri upptalningu sem er í frv. um bráðamengun er t.d. talað um eldi sjávar og ferskvatnslífvera með fráveitu til sjávar, en það er ekki talað um neina aðra starfsemi af þessu tagi. Það er orðið ljóst núna að sjútvrn. mun hafa yfirstjórn með fiskeldi ef um er að ræða --- hvað á maður að kalla það, sjófiska, en landbrn. er síðan með yfirstjórn mála ef um er að ræða lax. Iðnrn. hefur með það að gera þó að það sé ekki meira en taka möl af sjávarbotni og umhvrh. á síðan að bera ábyrgð á öllu þar fyrir utan. Þetta verður auðvitað erfið ganga og það verður vont að finna hvar mál rekast ekki á. Að vísu er hæstv. umhvrh. með dálítið víðtækar skilgreiningar í þessari upptalningu eins og stendur hér í töluröð, nr. 37. Annar sambærilegur atvinnurekstur. Sambærilegur við hvað? Allt sem á undan er talið? Það gæti orðið býsna víðtækt sem um væri að ræða. En ef kveðið er á um það í öðrum lögum að annað ráðuneyti hafi einhver afskipti af viðkomandi atvinnurekstri þá heyri það þar undir en ekki undir hæstv. umhvrh. Ég hef þá skoðun að þetta sé ekki gott fyrirkomulag og menn muni lenda í vanda út af þessu. Á einum stað er tekið á þessu máli og það er jákvætt. Það er gagnvart sveitarfélögunum. Ef ég skil þetta rétt, þá er með þessu verið að skýra málin gagnvart sveitarfélögunum, að þau hafi þá klárlega undir umhvrn. og stofnunina að sækja hvað varðar eftirlit með starfsemi af því tagi sem talin er hér upp. Ég fæ tækifæri til að fara yfir þetta í nefndinni þannig að ég ætla ekki að ræða mikið um einstök atriði. Ég vek þó athygli á því að í 20. gr. þar sem talað er um strönduð skip er verið að tala um á einhverjum stað, svo að ég fari ekki að lesa upp greinina, að ef skip strandi þá sé eiganda skylt að fjarlægja skipið innan sex mánaða. Ég vil meina að með því ákvæði sé í raun og veru verið að setja málin í þá stöðu að viðkomandi geti látið skipið liggja þarna þó að hann hafi hugsanlega kost á því að fjarlægja það fyrr. Mér finnst að það þurfi að vera mjög skýrt að ráðuneytið hafi þarna ráð í hendi sinni ef á þarf að halda. Allir vita að skip geta ekki legið í sex mánuði á öllum strandstöðum á Íslandi. Það verður ekki mikið eftir af þeim eftir þann tíma ef þau hafa strandað. Það er því oft nauðsynlegt að farið sé í mjög kostnaðarsamar aðgerðir strax ef á að taka á málinu á annað borð. Ég vil meina að það þurfi að fara yfir þetta og skoða. Það sem ég vil segja um þetta til viðbótar er eingöngu það að nú er orðið ljóst að sú ríkisstjórn sem situr í dag mun ekki taka á þeim málum sem ég nefndi fyrr, þ.e. að fara í þá miklu endurskipulagningu á Stjórnarráðinu sem nauðsynleg er til að þessi mál komist í skýrara ástand og meira til nútímans heldur en orðið er. Það ætlar að verða að mér finnst allt of löng ganga sem hófst með því að umhvrn. var stofnað. Ég hefði talið að menn hefðu í dag átt að vera komnir í þá stöðu að sú endurskipulagning sem óhjákvæmlega fylgir því þyrfti að vera komin lengra og hæstv. umhvrh. hefði að mér finnst átt að hafa metnað til þess að klára kjörtímabil sitt með því að leggja til nýskipan þessara mála en ekki að koma með svona, ég vil segja neyðarlega útgáfu af því að vera þó í einlægni að reyna að gera eitthvað.

Herra forseti. Ég held að það sé tæpast deiluatriði að til bóta er að fá endurskoðaða heildarlöggjöf um aðgerðir til verndar hafi og ströndum þó að sú löggjöf sem þessi á að leysa af hólmi, lög um varnir gegn mengun sjávar, hafi á margan hátt verið hin merkasta löggjöf og dugað í sjálfu sér ágætlega sem slík og mest starf verið unnið í gegnum tíðina af þeim aðilum sem fóru með þá hluti, mengunarvarnadeild Siglingamálastofnunar á einni tíð sem síðan varð að deild í umhvrn. o.s.frv. Það eru þó á ferðinni í þessu frv. allmörg nýmæli sem tvímælalaust eru til bóta og tímabært var að fá inn í íslenskan rétt. Þar nefni ég t.d. skilgreiningar á hugtökum. Þar nefni ég mengunarbótaregluna, að sá sem veldur mengun sé skilyrðislaust ábyrgur fyrir henni og beri að greiða kostnað sem af henni hlýst og þar með nefni ég líka íhlutunaratriði eða sterkari stöðu stjórnvalda til að grípa inn í til þess fyrst og fremst að reyna að fyrirbyggja að mengun verði og/eða þá til þess að hreinsa upp ef slys hafa orðið. Þetta eru, til að nefna eitthvað, atriði sem mér koma í hug og eru af hinu góða. Málaflokkurinn er gríðarlega mikilvægur fyrir Ísland. Um það þarf tæpast að deila. Ég held að segja megi, til þess að halda því til haga sem vel er gert, að á heildina litið hafi Íslendingar staðið sig nokkuð vel á þessu sviði, verið sæmilega vakandi, virkir í alþjóðasamstarfi og stundum jafnvel verið leiðandi í að berjast gegn mengun hafsins. Við höfum yfirleitt gerst aðilar að alþjóðasamningum á þessu sviði fljótt, ef ekki beinlínis verið stofnaðilar að þeim eða þátttakendur í að gera þá. Við höfum þannig reynt að sinna þessu þokkalega. Auðvitað má segja að skárra væri það annars. Hvar ætti Ísland yfirleitt að beita sér ef ekki á vaktinni gagnvart aðgerðum til að vernda höfin og tryggja viðgang þeirra auðlinda sem þar eru, að þær mengist ekki og spillist. Þessi lög byggjast í öllum aðalatriðum á þeim fjölmörgu alþjóðasamningum sem við höfum gegnum tíðina, gegnum Lundúna-, Óslóar- og Parísarsamninga og hvað það nú allt er, gerst aðilar að eða starfað eftir. En þrátt fyrir það er víða pottur brotinn í þessum efnum. Það vitum við. Annars vegar er um að ræða mengun frá landstöðvum sem því miður á sér enn stað í verulegum mæli. Geislavirkur úrgangur er losaður í hafið, t.d. í Sellafield þar sem hæstv. ráðherra var í heimsókn á dögunum. Satt best að segja sýna bresk stjórnvöld ótrúlega forherðingu í samskiptum við nágranna sína í þeim efnum, ekki minnst við Íra en þetta er líka stórt hagsmunamál fyrir Ísland og Noreg, þau lönd í Norðurhöfum sem hafstraumar bera þessa mengun til. Auðvitað er ýmiss konar mengun frá landstöðvum sem berst til Norðurhafa. Þar er náttúrlega einna alvarlegust, a.m.k. frá líffræðilegu sjónarmiði séð, uppsöfnun þrávirkra efna, þrávirkra lífrænna efna, svonefndra ,,POPs`` sem er skammstöfunina upp á ensku. Á ráðstefnu Heimskautaráðsins í Tromsö í sumar voru settar fram mjög ískyggilegar upplýsingar bæði í máli manna og í gögnum sem þar lágu frammi um nýjar vísbendingar úr lífkeðjunni um áhrif uppsöfnunar þessara þrávirku efna. Auk þessa berast mengunarefni í hafið frá skipum og umferð á hafinu. Þar er annars vegar um að ræða ýmiss konar losun og mengun vegna umferðar sem menn vita um og er kannski að einhverju leyti nánast óumflýjanlegur fylgifiskur þess að höfin eru fjölfarin. Þar eru miklar siglinga- og flutningaleiðir þó svo betra kunni að vera að hafa flutningana þar en uppi í háloftunum. Hins vegar er líka ástæða til að ætla að í því tilviki séu veruleg undanbrögð frá því að reglum sé framfylgt. Það vill brenna við að sögur heyrist af því að skip dæli út menguðum kjölsjó og jafnvel losuð séu í hafið svo lítið beri á ýmis efni og þá jafnvel vegna þess að það er einfaldlega ódýrara að koma þeim í lóg á ólöglegan hátt með slíkum aðferðum en bera þann kostnað sem förgun hættulegra efna er samfara eins og málum er yfirleitt fyrir komið í dag, þ.e. að sá sem ber ábyrgð á þeim efnum eða menguninni veldur borgi. Ég vil aðeins gera hér að umtalsefni nokkur atriði, án þess að ég ætli nú að fjölyrða um þetta mál. Það er að sjálfsögðu fyrst og fremst hlutverk hv. nefndar að taka það til skoðunar og fara vel yfir það. Þetta er mikilvæg löggjöf og það er til bóta að frv. hefur farið til umsagnar og fjölmargir aðilar átt þess kost að skoða það og tjá sig um það. Öll þau gögn koma væntanlega til með að liggja fyrir hv. þingnefnd og það er vel. Engu að síður staldraði ég við nokkur atriði sem ég vildi spyrja hæstv. ráðherra um. Í fyrsta lagi langar mig að spyrja um hlutverk Landhelgisgæslunnar í þessum efnum. Það er að sönnu eðlilegt og ekki um annað að ræða, auðvitað sjálfsagt, að Landhelgisgæslan fái eftirlitshlutverkið á höfunum. Þar er ekki öðrum til að dreifa. Umhvrn. er ekki siglandi um úthöfin með sitt eftirlitsbatterí og mengunarvarnaaðilar á landi hafa að sjálfsögðu engin tök á að sinna þar eftirliti. En hefur Landhelgisgæslan það? Hafa menn farið yfir það? Hvert er mat stjórnvalda á því að Landhelgisgæslan geti að óbreyttu bætt þessu hlutverki á sig eða axlað sómasamlega þegar staðan er orðin þannig að það er iðulega ekki nema eitt einasta skip á sjó? Er ekki ástæða til að fara yfir það, m.a. í ljósi þeirra fjárhagserfiðleika sem Landhelgisgæslan hefur búið við, þ.e. skert rekstrarfé og áform Landhelgisgæslunnar um endurnýjun skipakostsins þar sem stefnan hefur verið tekin á að byggja eitt mjög stórt en um leið dýrt skip? Úthald þess verður sömuleiðis mjög dýrt. Ég spyr því: Hafa menn farið yfir þetta? Hvar liggja fyrir áætlanir um hvernig Landhelgisgæslan getur sinnt þessu hlutverki sómasamlega og mynduglega eins og full þörf væri fyrir? Samrýmist þetta áformum Gæslunnar um skipakost og annað í framtíðinni? Í raun er það svo að Landhelgisgæslan þarf bæði að hafa bolmagn og möguleika til íhlutunar ef svo ber undir. Hún þarf líka að geta sinnt eftirliti og veitt aðhald þannig að af og til séu gerðar prufur, ef svo má að orði komast, farið um borð í skip og kannað hvort öllu sé til haga haldið og rétt upp gefinn sá farmur sem verið er að flytja og annað í þeim dúr. Það þarf líka að vera hægt að taka á tilvikum sem upp koma þegar grunur leikur á beinum brotum á mengunarvarnalöggjöfinni, t.d. því að skip hafi í leyfisleysi dælt menguðum vökva í hafið. Ég hlýt að segja, herra forseti, að ég verð að hafa þó nokkurn fyrirvara á því, miðað við tilfinningu mína fyrir högum Landhelgisgæslunnar um þessar mundir, að hún sé vel í stakk búin til að sinna þessu hlutverki. Þá kem ég að öðru atriði sem er líka stórt og mikilvægt, þ.e. spurningunni um siglingaleyfið og reglur sem settar eru og gilda um umferð þar sem mengandi efni eiga í hlut. Það er gríðarlega stórt mál sem lítið hefur komist á dagskrá á Íslandi en veldur harðvítugum deilum og miklum átökum víða erlendis. Ég nefni t.d. spurningar um mögulega flutninga á geislavirkum efnum. Ég spyr: Hafa íslensk stjórnvöld skoðað hvaða möguleika við höfum á að friðlýsa algerlega íslensku efnahagslögsöguna fyrir slíkum flutningum? Ég hef ítrekað flutt um það frv. og tel að þjóðarétturinn leyfi okkur að gera það, ekki bara hinn almenni heldur líka lög og alþjóðasamningar um mengunarvarnir. Ég nefni sérstaklega svæðin norðan og vestan við landið. Hvernig verða þessar reglur útbúnar, verður t.d. yfir höfuð leyfð einhver slík umferð um Grænlandssund? Er ekki rétt að banna bara algerlega olíuflutninga og flutninga mengandi efna um Grænlandssund, nema þá sem fara beint til notkunar á austurströnd Grænlands eða á vestanverðu Íslandi eða eitthvað í þeim dúr? Hvað með það ef upp kæmu óskir um að kjarnakleyf efni eða geislavirkur úrgangur yrði fluttur gegnum íslenska sérefnahagslögsögu, yrði slíkt leyft? Ég spyr. Geta ekki þeir sem bera ábyrgð á slíkum úrgangi í okkar heimshluta, fyrst og fremst Bretar og Frakkar og þá aftur Bandaríkjamenn hinum megin, glímt við það mál sjálfir? Væri ekki eðlilegast að í þessum reglum, eða jafnvel bara með lagasetningu hér, yrði íslenska sérefnahagslögsagan bæði vestan og austan við landið, þ.e. Grænlandssundið, og síðan svæðið milli Íslands og Færeyja friðlýst og slík umferð bönnuð þar? Það væri auðvitað fróðlegt að vita hverja menn telja stöðu Íslands til að beita slíkum aðgerðum. Nú er að sjálfsögðu í gildi siglingafrelsi á heimshöfunum. Það er ljóst að rétturinn til friðsamlegrar gegnumferðar nær upp að 12 mílum. Menn hafa leyfi til beinnar og friðsamlegrar gegnumferðar um sérefnahagslögsögu ríkja en þó geta menn lokað slíkri umferð út að 12 mílum nema þegar í hlut eiga sund þar sem alþjóðleg skipaumferð verður að fara nær landi en 12 mílur. Á móti koma þeir möguleikar og þau réttindi sem menn hafa samkvæmt alþjóðasamningum og þjóðarétti, t.d. til að reyna að fyrirbyggja mengun. Þetta væri fróðlegt að athuga. Ef til vill getur hv. þingnefnd farið betur ofan í saumana á þessum hlutum. Ég leyfi mér að nefna hér og minna á að fyrir þessari virðulegu stofnun hafa endurtekið legið frv. þar sem gerð hefur verið tillaga um slíka friðlýsingu, friðlýsingu landsins, sérefnahagslögsögunnar og lofthelginnar, reyndar fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum en einnig fyrir flutningum og umferð kjarnorkuknúinna farartækja og flutningum kjarnakleyfra efna eða geislavirks úrgangs. Þetta eru atriði sem mér finnst eðlilegt að taka til skoðunar og setja í samhengi úr því að hér er verið að taka á dagskrá ný heildarlög um verndun hafs og stranda. Þá er ég kominn að síðasta atriðinu, herra forseti, sem ég ætlaði lítillega að gera að umtalsefni. Það eru strendurnar. Nú heitir þetta upp á fallega íslensku frumvarp til laga um verndun hafs og stranda. Það er alloft bætt við ,,og stranda`` þegar fjallað er um hlutina í einstökum greinum frv. Það er auðvitað vel. Það dregur hins vegar athyglina að því að strendurnar hafa nokkuð sérstaka stöðu í þessu máli. Þar safnast gjarnan fyrir þessi úrgangur og þessi mengun, þ.e. sú sem flýtur að landi og berst með hafstraumum og rekur á fjörur. Nú er það útgangspunktur þessa frv., sem eðlilegt er, að mengunarbótareglan gildi. Sá ber ábyrgð á mengun sem henni veldur eftir því sem það verður sannað og því við komið að láta hann axla þá ábyrgð. Að vísu er þarna sett þak á heildarbótaábyrgðina sem þar getur komið til. Það er kannski tryggingafræðilegs eðlis. En hvað með strendurnar? Hver verður staðan þar? Ég spyr nú bara til þess að fræðast. Hver telur hæstv. ráðherra að beri ábyrgð á menguninni á ströndunum þegar hún er þangað komin og í þeim tilvikum að ekki er hægt að sanna hver mengunarvaldurinn var? Hver ber ábyrgð á því að hreinsa strendur? Eru það landeigendur, sveitarfélögin eða er það hið opinbera? Eftirlitið hvílir á herðum hins opinbera. Það er reyndar talað um að menn megi leggja á gjöld til að standa straum af eftirlitinu eða vöktuninni. Hver á að greiða gjaldið hvað strendurnar varðar? Eða er þessi gjaldtaka eingöngu hugsuð fyrir aðila sem geta á sjó valdið mengun sem rekur á fjörur þeirra sem eiga land að sjó og strönd? Að vísu er það víða svo í sveitum landsins, sem oftast eiga strandlengjuna, að menn hafa tekið höndum saman og sjálfir staðið í hreinsunarátaki. En stundum geta þessir hlutir orðið býsna erfiðir viðfangs og kostnaðarsamir, jafnvel ofvaxnir fámennum sveitarfélögum, svo maður tali nú ekki um einstaka landeigendur sem jafnvel eru engir til staðar á viðkomandi svæðum. Jarðnæðið getur verið í eigu einhverra fjarlægra aðila og hver er þá staðan í þessum efnum? Væri ekki ráð að huga að þessu sérstaklega eftir atvikum og með einhverjum hætti standa sameiginlega á bak við þann kostnað sem af þessu hlýst þannig að það fari ekki jafnóhönduglega hjá okkur eins og með minka- og refaeyðinguna, eyðingu á vargfugli og öðru slíku, sem auðvitað á að vera sameiginlegt viðfangsefni og hæstv. ráðherra er væntanlega kunnugt af því að það heyrir til ráðuneytis hennar? Getur verið að það verði viðfangsefni nokkurra af fámennustu og fátækustu sveitarfélögum landsins að standa straum af slíkum kostnaði? Það er auðvitað algerlega fráleitt og út í hött. Ég ímynda mér að tilefni gæti verið til þess að fara með svipuðum hætti yfir þessi mál hvað varðar strandlengjuna. Það er auðvitað mjög mikilvægt mál að fyrirbyggja mengun og hreinsa til á strandlengjum. Þær hafa sums staðar verið í alveg hörmulegu ástandi, með öllum þeim nælonefnum og drasli sem þar rekur á fjörur. Þetta drasl er furðu lífseigt, fúnar ekki eða brotnar niður með sama hætti og ýmis eldri efni gerðu sem áður rak á fjörur. Mér finnst ástæða til þess, herra forseti, að hugað verði að þessum efnum. Ég er ekki endilega að krefja hæstv. umhvrh. um svör við þessu nú þegar en ég vildi taka þessi atriði upp, m.a. vegna þess að ég á ekki sæti í hv. umhvn. Ég vona að yfir þessi mál verði farið.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þær umræður sem spunnist hafa vegna frv. um verndun hafs og stranda. Þeir sem tekið hafa til máls hafa rætt frekar hlýlega um frv. og telja það vera til bóta og það sé meira að segja tiltölulega vel unnið. Það er rétt að við fengum umsagnir eftir að við lögðum það fram á síðasta þingi og höfum reynt að taka tillit til þeirra. Hér hefur verið komið inn á það ákvæði sem verið er að setja nýtt inn í löggjöf, þ.e. umhverfisábyrgð. Ég tel það vera mjög mikilvægt atriði og tel að við munum í framtíðinni sjá slíkum ákvæðum beitt í ríkari mæli en nú er og það verði framtíðin. Hv. þm. Jóhann Ársælsson minntist á að taka þyrfti til gagnvart ýmsum þáttum er snúa að eftirliti, tók sem dæmi að nokkrir ráðherrar, allt að fjórir ráðherrar gætu tengst ákveðinni starfsemi t.d. inni í firði. Ég hef ekki séð neina sérstaka annmarka á því fyrirkomulagi sem við höfum í dag en það er rétt að nokkrir ráðherrar koma þar að málum. Sumum hefur fundist ankannalegt að landbrh. fari með ýmis leyfi er snúa að laxeldi en sjútvrh. leyfi sem snúa að þorskeldi og vissulega getur komið til einhverra árekstra ef menn eru að setja niður laxeldi og þorskeldi á sömu svæðum þannig að firðir beri ekki meir, þá gætu annmarkar komið í ljós. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom inn á fjölmörg atriði sem mig langaði aðeins að bregðast við, m.a. kom hann inn á svokallaðan POPs-samning eða samninginn um þrávirk lífræn efni. Ágætt er að rifja það upp að Ísland var það ríki sem fyrst nefndi það á alþjóðavettvangi, á Ríó-ráðstefnunni 1992, að æskilegt væri að þjóðir heims mundu sameinast um alþjóðasamning gegn losun og notkun á þrávirkum lífrænum efnum, þeim efnum sem fara í hafið og safnast upp á norðlægum slóðum. Nýlega er búið að undirskrifa slíkan alþjóðasamning í Stokkhólmi, svokallaðan Stokkhólmssamning sem Íslendingar áttu mikið frumkvæði að að koma á bæði í upphafi og síðan með vinnu allan tímann. Talið er að sá samningur gæti tekið gildi á alþjóðavísu árið 2004. Vonandi verður það fyrr en við höfum fullgilt hann á Íslandi. Einnig var minnst á mengun frá landstöðvum en um 80% mengunar hafsins koma frá landstöðvum og þess vegna eiga ríki heims að gera áætlanir um það hvernig eigi að bregðast við slíkri mengun og mig langaði að nefna það af þessu tilefni að Kanada og Ísland eru þau tvö ríki sem hafa gert framkvæmdaáætlun innan lands um varnir gegn mengun frá landstöðvum þannig að maður er auðvitað mjög ánægður með að Ísland skuli vera þarna eitt af þeim ríkjum sem eru í fararbroddi gagnvart vörnum gegn mengun sjávar. Ég veit til þess að fjölmörg þróunarríki eru að skoða núna íslensku framkvæmdaáætlunina og munu nota hana til leiðbeiningar við gerð sinna framkvæmdaáætlana. Einnig var minnst á Sellafield og það væri kannski ágætt að fara nokkrum orðum um Sellafield en í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar kom fram, sem rétt er, að sú er hér stendur átti þess kost að fara að heimsækja þá verskmiðju fyrir stuttu, í síðustu viku. Það verður að segjast eins og er að starfsemin þar er allt öðruvísi en ég hafði gert mér grein fyrir. Ég taldi að þarna væru 1--2 verksmiðjur eða eitthvað slíkt en þarna eru fjölmargar verksmiðjur, geysilega umfangsmikið svæði og mun meiri starfsemi en ég átti von á. Þar vinna t.d. 11 þúsund manns innan girðingar, bara á svæðinu sjálfu á vöktum. Þessi starfsemi er í gangi alla daga ársins allan sólarhringinn, alltaf. Ég átti þess kost að ræða við yfirmenn stöðvarinnar og miðað við þær upplýsingar sem ég fékk þar, þá finnst mér mjög ólíklegt að bresk stjórnvöld muni gera það sem við Íslendingar höfum talið vera réttast í þessu, þ.e. að takmarka losun á teknesíum-99 í hafið nú þegar, en Umhverfisstofnun Bretlands hefur lagt til við bresk stjórnvöld að þeir lækki ekki gildin, þau eru í 90 terabecquerel í dag, fyrr en eftir 2006. Við höfum viljað að þeir lækkuðu þau strax en þeir geta það ekki nema þá að hætta þeirri starfsemi sem fer fram í hluta af Sellafield, svokallaðri magnovs-vinnslu, en þá þurfa þeir að geyma efnin á landi og breska umhverfisstofnunin skilst mér telur að það sé verra umhverfislega séð og hættulegra að geyma efnin á landi en vinna þau og þurfa að kasta þarna hluta af teknesíum út í sjó. Maður er svo sem ekkert ánægður með slíka stöðu en þó verður að telja þeim það til tekna að þeir hafa verið að takmarka ýmis efni sem hafa farið í sjó áður fyrr en við höfum viljað sjá þá gera betur. Hv. þm. spurði um hlutverk Landhelgisgæslunnar, hvort hún væri vel í stakk búin til þess að takast á við þetta hlutverk að hafa eftirlit með mengun á sjó. Það kemur fram í kostnaðarmatinu að ekki sé gert ráð fyrir auknum kostnaði af þessu og gerðir verði samningar milli Umhverfisstofnunar og Landhelgisgæslunnar um að Landhelgisgæslan sinni eftirlitinu samhliða öðru eftirliti og ekki er reiknað með auknum kostnaði. Því er til að svara að talið er að Landhelgisgæslan geti annast þetta, hafi svigrúm til þess og ekki er a.m.k. í fyrsta kasti gert ráð fyrir auknum kostnaði vegna þessa. En þó er auðvitað ómögulegt að vita hvernig mál þróast en miðað við undirbúningsvinnuna að þessu frv. er ekki ekki gert ráð fyrir auknum kostnaði hjá Landhelgisgæslunni. Einnig var spurt um flutningaleiðir á geislavirkum efnum, hvort slíkt yrði leyft o.s.frv. en það kemur fram í 20 gr. frv. að samgrh. er heimilt að setja reglugerð í samráði við umhvrh., dómsmrh. og sjútvrh. um siglingu skipa innan mengunarlögsögu Íslands sem flytja olíu eða hættulegan varning. Það er alveg öruggt að allir telja að geislavirkur úrgangur teljist hættulegur varningur í farrými og tönkum þannig að það kemur alveg fram að samgrh. getur sett reglugerð sem takmarki slíka flutninga. Það er ekkert sem bendir til þess núna á þessari stundu að líklegt sé að menn fari að flytja geislavirkan úrgang en þó ber að halda því til haga að heimurinn er að kjarnorkuvæðast má segja. Aukinn þrýstingur er á kjarnorku víða í heiminum. Svíar hafa ekki náð að loka Barsebæk með þeim hraða sem þeir áætluðu af því að þeir hafa ekki aðra orkukosti sem þeir telja nógu ábyggilega til að þeir geti gripið til þeirra núna. Finnar eru að byggja nýtt kjarnorkuver, þriðja kjarnorkuverið sitt sem varð til þess að þáv. umhvrh. sagði af sér. Bretar búa við kjarnorku og margir telja að þeir muni þurfa að nota hana í auknum mæli á næstunni. Japanir áætla að byggja fjölmörg kjarnorkuver á næstunnni og það er vegna þess að heimurinn kallar á orku. Menn hafa ekki nógu góða kosti gagnvart endurnýjanlegri orku, sumir telja hana of dýra og það er ekki mikil stemning fyrir því á alþjóðavettvangi að fara að stórauka notkun á kolum og olíu út af Kyoto-bókuninni. Það er því mikill þrýstingur á kjarnorku um þessar mundir. Rússar samþykktu fyrir ekki mjög löngu síðan í Dúmunni að opna fyrir innflutning á geislavirkum úrgangi frá öðrum ríkjum. Það olli mér nokkrum heilabrotum og hvort menn mundu þá fara að nýta sér þá opnun til að senda hugsanlega geislavirkan úrgang í Norður-Rússland, en það er ekkert sem bendir til þess á núverandi stundu að menn fari að flytja geislavirkan úrgang hingað í nálægð við okkur en við mundum að sjálfsögðu taka mjög illa í slíkt vegna hagsmuna okkar. Hv. þm. spurði líka um ábyrgð á mengun á ströndum. Ekki er sérstaklega tekið á því með þeirri bótatillögu sem gert er ráð fyrir í frv. Hún nær ekki yfir það en það er þannig að landeigendur og sveitarfélög hafa reynt að passa upp á strandsvæðin sem liggja innan þeirra svæða og það verður áfram í þeim farvegi en síðan hafa opinberir aðilar komið að ýmsum átökum sem menn hafa gert til að hreinsa upp strendurnar og umhvrn. hefur styrkt í gegnum tíðina slík átök þar sem frjáls félagasamtök og aðrir slíkir aðilar hafa gengið um fjörur og tínt upp rusl en það er auðvitað alveg ótrúlega slæm hegðan þegar verið er að henda rusli í sjó af skipum t.d. En ég hef trú á því að slíkt fari minnkandi með almennri styrkingu á umhverfisvitund þeirra sem um höfin fara. Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessar umræður og tel að þær hafi verið jákvæðar og að umhvn. geti byggt vinnu sína m.a. á þeim umræðum sem hér hafa farið fram.

Hæstv. forseti. Mér fannst hæstv. ráðherra ekki gera mikið úr þeim vanda sem ég tel fylgja því að svo mörg ráðuneyti og aðilar í þjóðfélaginu eru í raun og veru að eiga við sömu hlutina. Það er þannig að sjútvrn. hefur með fiskeldi að gera, landbrn. hefur líka með fiskeldi að gera, þ.e. laxeldi og því um líkt, iðnrn. hefur með námuvinnslu að gera ef um það er að ræða. Allt getur þetta verið á sama svæðinu. Samgrn. hefur með það að gera ef mengun verður í höfnum og öðru slíku og í frv. er gert ráð fyrir því að dómsmrh. geti gripið inn í gegnum Landhelgisgæsluna ef á þarf að halda eins og sagt er og lítið er það nú skilgreint. Ég geri ráð fyrir að það ákvæði sé kannski til komið vegna Víkartindsslyssins hér við land, þá hafi menn talið að á lagaúrræði þyrfti að halda ef þyrfti að grípa inn í. Til viðbótar þessu hafa sveitarfélögin líka haft með hluti af þessu tagi að gera. Allt getur þetta verið á sama svæðinu. Ég ætla umhvrn. meira hlutverk en hér er gert ráð fyrir og tel að mjög skynsamlegt væri að umhvrn. hefði yfirumsjón með öllu eftirliti hvað varðar mengun og áhrif á náttúruna í sjónum, í kringum landið og við strendurnar. Mér fyndist að út frá því sjónarmiði hefði átt að nálgast þessi mál og leyfi mér að líta þannig á að þetta sé bráðabirgðaáhlaup á það að reyna að koma málum í betra horf.

Virðulegur forseti. Ég tel ekki um neitt vandamál að ræða. Umhvrn. kemur að þessum málum að nokkuð miklu leyti, t.d. gagnvart laxeldi og þorskeldi. Hvað laxeldið varðar er það þannig að Hollustuvernd ríkisins, sem verður Umhverfisstofnun frá og með næstu áramótum, gefur út starfsleyfi. Hér er því ekki um einhverja eftirlitslausa starfsemi að ræða sem stofnanir okkar hafa engan aðgang að, alls ekki. Ég tel að þessi mál séu í eðlilegum farvegi og þurfi engra sérstakra breytinga við. Ég tel eðlilegt að menn ræði þennan flöt sem hv. þm. kemur fram með í umhvn.

Hæstv. forseti. Ég gæti tiltekið einn þátt þessa máls, t.d. afleiðingar af nýtingu lífríkisins í hafinu sem fer fram með alls konar stórvirkum vinnuvélum, trollum og alls konar tækjum. Mikil mengun getur hlotist af og mikil umhverfisröskun á hafsbotni. Lífríkið hefur auðvitað verið skemmt mjög mikið víða. Mér finnst að eftirlitið þarna ætti að vera í höndum umhvrn. og menn þyrftu að fara að hugsa þessi mál frá nýju sjónarhorni. Þetta er eitt af því sem mér finnst skipta mestu máli í sambandi við mengun og umgang um lífríki hafsins. Það hlýtur að verða hluti af umræðunni þegar verið er að tala um hluti af þessu tagi.

Virðulegur forseti. Hv. þm. er núna að taka inn í umræðuna áhrif veiðarfæra, t.d. á sjávarbotn. Sú umræða fór einmitt fram þegar þetta frv. var flutt síðast. Hafrannsóknastofnun stundar rannsóknir sem lúta að því að skoða hvernig veiðarfæri fara með botninn. Það er ekki tekið neitt á þeim málum í þessu frv., alls ekki. Ég tel þessi mál í ágætis farvegi hjá Hafrannsóknastofnun og ekki tilefni til að blanda því inn í þetta frv. Það er annars eðlis. Ég tel að það eigi ekki heima inni í þessu frv.

Herra forseti. Það eru þrjú atriði í svörum hæstv. umhvrh. sem ég vil gera athugasemdir við. Ég þakka fyrir svörin en verð að segja að mér líst ekki vel á svarið hvað varðar Landhelgisgæsluna. Svarið er ósköp einfaldlega að þetta eigi ekki að leiða til aukins kostnaðar. Með öðrum orðum, á mannamáli sagt: Landhelgisgæslan á ekki að fá eina einustu krónu í viðbót en á þó að taka á sig allviðamiklar lagalegar skuldbindingar. Ég á erfitt með að sjá hvernig Landhelgisgæslan, sem er ekki aflögufær eins og allir vita og getur nánast naumlega haldið einu skipi á sjó stóran hluta ársins, á að axla þessar skyldur og sinna þannig að forsvaranlegt og fullnægjandi sé án þess að tillit sé tekið til þess í auknum kostnaði. Það á að horfast í augu við veruleikann eins og hann er. Ef Landhelgisgæslan á að sinna þessu hlutverki og ná að skila því starfi held ég að óhjákvæmilegt sé að horfa til þess að hún fái einhverja fjármuni til þess, nema menn ætli að draga enn frekar saman hefðbundið gæsluhlutverk Gæslunnar. Ég sé ekki betur en að til sögunnar eigi að koma mengunarvarnabúnaður í skipum Gæslunnar til viðbótar við það sem áður hefur verið í landi. Menn hljóta að þurfa einhverja þjálfun í meðferð slíks búnaðar, hljóta að þurfa að halda æfingar og sinna þessu eftirliti, m.a. með því að sannreyna að upplýsingar séu réttar, fara um borð í skip o.s.frv. Í öðru lagi, varðandi siglingaleiðirnar, spurði ég ekki síst út af því að það er mat margra, og glittir reyndar þegar í það, að siglingaleiðir kunni að opnast í Norðurhöfum þar sem hafís hefur áður lokað leiðum, gamla norðvesturleiðin og jafnvel að siglingaleiðir norðan við Síberíu verði færar. Þá berast böndin einmitt að Rússlandi og hinum miklu umsvifum þeirra á þessum sviðum. Geri gróðurhúsaloftsáhrif það að verkum að þarna verði farið að sigla þá væri ástæða til að hafa áhyggjur af hinum norðlægu siglingaleiðum. Mér virðist sem málefni strandanna séu skilin eftir opin og ég hvet til þess að þau verði skoðað vandlega í hv. þingnefnd.

Virðulegur forseti. Ég vil aðeins koma inn á það varðandi kostnað Landhelgisgæslunnar að í umsögn fjmrn. kemur fram að ekki sé gert ráð fyrir auknum kostnaði, en ég vil þó tiltaka það sem kemur fram í 19. gr.: ,,Umhverfisstofnun skal hafa yfir að ráða flytjanlegum mengunarvarnabúnaði til að takast á við óhöpp utan og innan hafnarsvæða eftir því sem þörf er á. Enn fremur skal stofnunin sjá um að koma upp nauðsynlegum mengunarvarnabúnaði í höfnum landsins og um borð í varðskipum Landhelgisgæslu Íslands.`` Umhverfisstofnun á að sjá til þess að þessi búnaður sé um borð í varðskipum Landhelgisgæslu Íslands. Varðandi vöktunina þá er ekki gert ráð fyrir auknum kostnaði. Það er samningur í gildi núna um þessi mál þannig að það er ekki gert ráð fyrir aukakostnaði vegna vöktunarinnar sjálfrar. Ég vil ítreka það sem ég sagði í fyrri svörum mínum varðandi flutning á geislavirkum efnum. Það er ekkert sem bendir til þess að við stöndum frammi fyrir því í augnablikinu en ég deili þeim áhyggjum sem hér hafa komið fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Fari menn að huga að því að flytja geislavirkan úrgang nálægt Íslandi tel ég að þar yrði um mjög alvarlegt mál. Við þyrftum að halda þannig á spilunum að við mótmæltum því hástöfum.

Herra forseti. Þar með er upplýst að Umhverfisstofnunin eigi að leggja Gæslunni til mengunarvarnabúnaðinn og er það vel. Þannig er séð fyrir kostnaðinum án þess að Landhelgisgæslan greiði hann af sínum naumu fjárveitingum. Varðandi siglingaleiðirnar þá vísa ég til þess að í Noregi hafa ítrekað komið upp umræður um það sem er á döfinni hjá Rússum í þessum efnum og eru miklar áhyggjur af því sem þeir kynnu að hugsa sér í sambandi við endurvinnslu kjarnorkuúrangs sem þar liggur í miklum mæli. Þeir kunna að hyggja á að gera út á þetta sem atvinnugrein og bjóðast til að taka við slíkum úrgangi. Er þó ekki á ósköpin bætandi eins og umhorfs er á Kolaskaga að sögn. Þar eru kafbátar sagðir ryðga á hafsbotni og annað eftir því. Ég held að það sé ástæða til að hafa augun opin í þeim efnum.

Virðulegur forseti. Já, ég deili þessum áhyggjum með hv. þm. Umhverfisráðherrar allra Norðurlandanna fóru fyrir skömmu til Múrmansk til að skoða þar stöð sem vinnur með geislavirkan úrgang, Atomflot heitir sú stöð. Okkur leist ekki sérstaklega vel á það sem við sáum þar. Þar hafði maður á tilfinningunni að öryggismál væru ekki í eðlilegum farvegi. Í sömu heimsókn kom fram að Rússar hefðu opnað á að flytja inn 20 þús. tonn af geislavirkum úrgangi frá öðrum ríkjum og ætluðu að fá fyrir það, ef ég man rétt, um 20 milljarða dollara. Manni líst auðvitað ekki á slík plön þegar menn geta ekki haldið utan um sinn eigin úrgang, hvað þá að flytja inn úrgang frá öðrum. Fjölmörg ríki hafa reynt að aðstoða Rússa við að koma böndum á þennan gamla vanda frá Sovéttímabilinu, geislavirka úrganginn, en það er alveg ljóst að íslensk stjórnvöld munu fylgjast mjög náið með þessu í framtiðinni af því að við teljum það ekki vera okkar hagsmunum til góða að fluttur verði geislavirkur úrgangur nálægt Íslandi, alls ekki.

Herra forseti. Hæstv. umhvrh. minntist á heimsókn sína til Sellafield fyrir skömmu. Hún sagðist hafa skoðað þá stöð. Ég er ánægður með að hæstv. ráðherra skuli fylgjast með því sem er að gerast í Sellafield. Því hefur verið mótmælt að þaðan er losað teknesíum-99, efni sem hefur yfir 200 þús. ára helmingunartíma. Það er verulega mikil hætta á að ef þetta efni nær að safnast upp í íslenskri náttúru geti orðið mjög varanlegur skaði af því. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig mælingum er háttað og hvar þær mælingar eiga sér stað í dag. Við höfum óttast að þetta efni berist með straumum til landsins. Það þynnist út eftir því sem lengra dregur frá vesturströnd Bretlands en er eigi að síður talsvert magn sem ástæða er til að hafa áhyggjur af. Það kemur verulega á óvart að bretar skuli draga að hætta þessari losun. Ég vissi ekki betur en umhverfisráðherra Breta, Michael Meacher, hefði fullan hug á að hætta losun teknesíum-99 í hafið. Hann lofaði því í Árósum fyrir fjórum árum. Hann ætlaði alla vega að beita sér fyrir því. Það kom reyndar í ljós að hann réð því ekki einn. Þó að menn hafi hug á að gera góða hluti þá er ekki alltaf víst að það standist. Ég hvet hæstv. ráðherra eindregið til að beita sér af öllu afli í að koma í veg fyrir losun á þessu hættulega efni.

Virðulegur forseti. Sú sem hér stendur hefur beitt sér af öllu afli gegn Sellafield. Reyndar er helmingunartíminn á teknesíum-99 213 þús. ár, ekki svo að það skipti nokkru máli. En þetta er gífurlega langur tími. Þynningin er samt þúsundföld á leiðinni þannig að við erum með þúsundfalt minni mengun hér norðan við okkur en er í írska hafinu, enda mótmæla Írar hástöfum. Þrátt fyrir þessa mengun mælist hún ekki yfir neinum lágmarksgildum sem sett hafa verið. Þess vegna er svo erfitt að knýja fram stöðvun á þessari starfsemi. Við vitum ekki hvernig þessi efni hegða sér til langs tíma og því vilja menn hafa varann á og mótmæla þess vegna losun teknesíum-99 í hafið. Geislavirku efnin eru mæld við Ísland og það er AMSUM-hópurinn sem heldur utan um þessar mælingar en Geislavarnir ríkisins, ef ég man rétt, sjá um þær. Gildin hafa ekki mælst hærri við Ísland. Það tekur 7--10 ár fyrir efnin að fara frá Sellafield upp með vesturströnd Noregs að Svalbarða og niður að Íslandi. Þá verður gífurleg þynning á leiðinni. Við erum eiginlega síðasta stoppistöðin í þessum hring, má segja, og þess vegna er hin beina hætta ekki mikil hér. En það sem við höfum áhyggjur af er ímynd sjávarafurða af því að markaðurinn er mjög viðkvæmur. Þess vegna hefðum við viljað pressa á að þeir hættu þessari losun. Gildi þessa efnis hafa ekki mælst hærri við Ísland út af þessari losun en hún gæti farið að mælast. Árið 1994 juku þeir losunina á teknesíum í hafið og senn líður því að því að áhrif þeirrar aukningar mælist hér við land. Þetta er auðvitað geysilega erfitt mál í Bretlandi þar sem mörg störf hanga á spýtunni, þ.e. um 11 þúsund störf.

Herra forseti. Það eru ekki mörg ár síðan verulegt magn af geislavirkum efnum mældist í kræklingi og skelfiski fyrir utan vesturströnd Bretlands, langt yfir viðmiðunarmörkum. Þau voru einmitt rakin til þessa sérstaka efnis. Ég held að það sé löngu ljóst að mengunarhættan af þessu efni er til staðar. Auðvitað þynnist þetta mjög hratt út í hafinu, sem betur fer segi ég nú. Engu að síður er af þessu gríðarleg hætta vegna þess hversu helmingunartíminn er óskaplega langur og ef þetta er á annað borð komið í náttúruna verður aldrei hægt að losna við það. Það að svo hægt skuli ganga að koma þessu út úr þessari stöð og hætta þessari losun er með ólíkindum. Að jafnábyrg þjóð og Bretar skuli leyfa sér þetta er með ólíkindum.

Virðulegur forseti. Ég deili þeirri skoðun sem hér hefur komið fram. En Bretar hafa sjálfir skoðað hvað skuli til bragðs taka og þeir telja betra að losa þessi efni til ársins 2006, en þá er kúfurinn búinn og þá fasast þetta út, heldur en að geyma þetta á landi og bíða eftir að betri tækni finnist sem við hefðum gjarnan viljað að þeir gerðu. Það er þeirra mat að hentugra sé fyrir þá að vinna þetta og losa þetta svona í þessum skömmtum til ársins 2006. Við erum ekki sammála þeim í því. En við erum sammála hér heima um okkar þrýsting. En Bretar hafa skuldbundið sig samkvæmt OSPAR-samningnum að koma málum þannig fyrir að árið 2020 mælist geislamengun ekki yfir náttúrulegum viðmiðunarmörkum í hafinu. Það er því svo sem búið að setja endapunkt gagnvart þeim. En við hefðum viljað sjá þennan endapunkt miklu nær okkur í tíma og rúmi en 2020 og höfum verið að þrýsta á þá um það.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um meðhöndlun úrgangs. Frumvarp þetta var áður flutt á 127. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Gerðar hafa verið lítils háttar breytingar á frv. með tilliti til umsagna sem bárust umhvn. Alþingis í sumar. Frumvarpið var samið með það að markmiði að uppfylla kröfur tilskipunar Evrópusambandsins um urðun úrgangs og mynda heildarramma um meðhöndlun úrgangs. Með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, dags. 18. maí 2001, var tilskipunin felld inn í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Gerður var stjórnskipulegur fyrirvari af Íslands hálfu þar sem tilskipunin kallaði á lagabreytingar. Í tilskipuninni er kveðið á um að minnka skuli í áföngum magn þess lífræna heimilisúrgangs sem fer til urðunar á 15--19 árum. Kveðið er á um strangari skilyrði starfsleyfis fyrir urðunarstað og eftirlit með urðunarstað í kjölfar lokunar hans og fleira. Um meðhöndlun úrgangs hefur hingað til verið fjallað í lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Þar ber helst að nefna að þann 1. janúar 1990 tók gildi mengunarvarnareglugerð þar sem settar voru fram kröfur um meðhöndlun úrgangs og starfsleyfi móttökustöðva. Ítarlegri kröfur komu fram þegar Ísland gerðist aðili að samningi um Evrópska efnahagssvæðið árið 1994. Á síðustu árum hefur mikið áunnist í að bæta förgun úrgangs. Mörg sveitarfélög hafa unnið í þessum málaflokki af miklum metnaði og farið í samvinnu sín á milli með stofnun byggðasamlaga. Ákvæði laga um hollustuhætti og mengunarvarnir eru almenns eðlis. Gilda þau um alla starfsemi sem getur haft í för með sér mengun, auk þeirrar starfsemi þar sem sérstaklega þarf að gæta að hollustuháttum. Lögin taka því til margvíslegrar starfsemi. Í tilskipun um urðun úrgangs eru sérhæfð ákvæði varðandi urðunarstaði. Sum ákvæði tilskipunarinnar þykja þó eiga jafnt við um aðrar móttökustöðvar fyrir úrgang. Það er einkum í móttökustöðvum, þ.e. flokkunarmiðstöðvum, sorpbrennslustöðvum og urðunarstöðum, sem kerfisbundin meðhöndlun á úrgangi fer fram. Þykir eðlilegt að um slíka kerfisbundna meðhöndlun gildi samræmdar reglur. Var því ákveðið að fara þá leið að gera tillögu að frv. til sérlaga þar sem kveðið yrði á um meðhöndlun úrgangs. Markmið frv. er að stuðla að því að meðhöndlun úrgangs valdi sem minnstum óæskilegum áhrifum á umhverfið og að dragi úr þeirri hættu sem förgun úrgangs getur haft á heilsu manna og dýra. Jafnframt er það markmið frv. að dregið verði skipulega úr myndun úrgangsefna eins og unnt er, þeim úrgangi sem myndast verði komið í endurnotkun eða endurnýtingu og að sú förgun úrgangs sem nauðsynleg er verði skipuleg þannig að hann nái jafnvægi við umhverfi sitt á sem skemmstum tíma. Meðal almennra ákvæða frv. eru ákvæði um stjórnsýslu á sviði úrgangsmála. Eru þau nokkuð nákvæmari en þau hafa verið hingað til. Einnig eru ákvæði um útgáfu starfsleyfis, almenn fyrirmæli um meðhöndlun úrgangs og ákvæði um tryggingu vegna flutnings úrgangs milli landa. Sérákvæði um urðunarstaði eru í III. kafla frv. og sér\-ákvæði eru um sorpbrennslu í IV. kafla frv. Er þar haft til hliðsjónar að einnig hefur verið samþykkt ný Evróputilskipun um sorpbrennslur. Í ákv. til brb. kemur fram að aðlögun starfandi urðunarstaða skuli lokið fyrir 16. júlí 2009. Helstu nýmæli frv. eru ákvæði um ákvörðun gjalds fyrir meðhöndlun úrgangs, sbr. 11. gr. frv., ákvæði um sérstaka tryggingu fyrir því að staðið sé við ákvæði starfsleyfis, þar á meðal lokunar- og eftirlitsaðgerðir eftir lokun urðunarstaðar, sbr. 15. gr. frv., og um kerfisbundna vöktun rekstraraðila urðunarstaðar í kjölfar lokunar hans, sbr. 17. gr. frv. Við undirbúning frv. þessa hefur verið höfð náin samvinna við Samband íslenskra sveitarfélaga. Tímabært er að settur verði markviss lagarammi utan um meðhöndlun á úrgangi, en úrgangur eykst stöðugt hér á landi. Sem dæmi má nefna að magn heimilis- og rekstrarúrgangs eykst nú um 5% á ári samkvæmt upplýsingum Hollustuverndar ríkisins. Nútímaúrgangur er fjölbreyttur og tregrotnandi og er því mikilvægt að auka endurnotkun og endurnýtingu úrgangs eins og kostur er í samræmi við markmið frv. og tryggja að förgun úrgangs hafi eins lítil óæskileg áhrif á umhverfi og unnt er. Virðulegur forseti. Mikilvægt er vegna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið að frv. þetta nái fram að ganga sem fyrst, þar sem lögleiðingu urðunartilskipunarinnar átti að vera lokið 18. nóv. 2001. Virðulegur forseti. Ég hef lokið framsögu um þetta frv. til laga um meðhöndlun úrgangs og leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni umræðu vísað til umfjöllunar í hv. umhvn.

Herra forseti. Eins og kom fram í máli hæstv. umhvrh. var frv. sama efnis lagt fram á síðasta þingi en hlaut ekki afgreiðslu. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða og ég treysti því að í hv. umhvn. verði farið ítarlega ofan í saumana á þessu frv. og það skoðað frá öllum hliðum. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra byggir frv. á tilskipun frá Evrópusambandinu frá 1999 nr. 31, sem stundum hefur verið nefnd ,,urðunartilskipunin``. Það sem mig langar helst til að inna hæstv. ráðherra eftir er kannski það sem ég finn ekki í frv. eða er ekki vikið að nema lauslega, því ef ég man rétt er í þessari tilskipun ESB kveðið á um magntölur, þ.e. samkvæmt því markmiði að minnka í áföngum á næstu 15--19 árum magn lífræns úrgangs, hvaðan sem hann kemur. Ég held að það eigi að reyna að minnka magn lífræns úrgangs um a.m.k. 50% á næstu 15 árum. Hæstv. umhvrh. getur þá staðfest það eða leiðrétt. Þetta er auðvitað talsvert magn og mjög verðugt markmið því það hlýtur náttúrlega að vera markmið okkar að urðun úrgangs eða brennsla sorps séu afgangslausnir við meðhöndlun úrgangs en ekki aðallausnir og aðallausnirnar hljóti því að felast í því að minnka magn úrgangs, hvort sem hann er lífrænn eða ólífrænn, og reyna að koma því þannig fyrir að eyðsla og sóun minnki í samfélaginu í samræmi við hugmyndir okkar um sjálfbæra þróun umhverfisins. Ég mundi því mjög gjarnan vilja heyra aðeins í hæstv. umhvrh. um nákvæmlega þetta, þ.e. hvaða viðmið eru í tilskipuninni því ég er ekki með hana hér við höndina og man þetta hreinlega ekki. Í framhaldi af því vil ég benda á að í umsögn fjmrn. um frv. segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,... kveðið er á um að innan tiltekins tíma skuli aðildarríkin setja fram áætlun sem miði að því að minnka magn þess lífræna úrgangs sem berst til urðunarstaða þannig að með aukinni endurvinnslu verði tryggð tiltekin minnkun þess lífræna húsasorps sem berst til urðunarstaða. Ekki er ólíklegt að hér liggi meginkostnaðaráhrif frumvarpsins og gætu sveitarfélög þurft að leggja í umtalsverðan kostnað til að minnka magn lífræns heimilisúrgangs sem fer til urðunar. Ekki er unnt að spá fyrir um hvaða leiðir hin ýmsu sveitarfélög muni fara til að ná þeim markmiðum og eru kostnaðaráhrif m.a. af þeim sökum óljós.`` Það liggur sem sagt fyrir í mati fjmrn., hæstv. forseti, að kostnaðaráhrif þessa frv. eru ekki mest fyrir ríkið, heldur fyrir sveitarfélögin. Ég vil einnig í framhaldi af þessu spyrja hæstv. umhvrh.: Hvernig hyggst hún standa fyrir því eða beina því til sveitarfélaganna að gera áætlanir í samræmi við frumvarpið, sem væntanlega verður að lögum hér í vetur, í samræmi við efni tilskipunar Evrópusambandsins? Og hvernig hyggst ríkisvaldið bæði aðstoða og leiðbeina sveitarfélögunum í þessu mjög mikilvæga máli? Því eins og gefur að skilja er þetta mjög kostnaðarsamt af því að það felur í raun í sér að meðhöndlun sorps eða húsaúrgangs á Íslandi þarf að breytast stórkostlega. Það þarf að breyta því í hverju einasta sveitarfélagi og á hverju einasta heimili á landinu hvernig við flokkum sorpið okkar, í lífrænt og ólífrænt, hvernig við getum komið því frá okkur og hvernig það á þá að vera neytendum, bæði þægilegt og kostnaðarlítið, því auðvitað er það þannig að við græðum öll að lokum. En það breytir því ekki að kerfisbreytingin fyrir sveitarfélögin, á meðan hún gengur yfir, getur verið býsna kostnaðarsöm, ekki síst vegna þess að það þarf auðvitað að koma upp miklu fleiri stöðvum þar sem fólk getur losað úrganginn, húsasorpið sitt, og líka vegna þess að fræðslan sem fylgir því að breyta hegðun almennings með þessum hætti hlýtur að vera kostnaðarsöm af því að hún þarf að vera mjög skýr, hún þarf að vera mjög almenn og hún þarf að ná til allra, annars náum við ekki árangri í samræmi við markmið þessa frv. og markmið tilskipunarinnar sem við höfum meðtekið og undirgengist. Hér er kannski ekki alveg allt sem sýnist, hæstv. forseti. Ég vil taka það skýrt fram að mér finnst markmið frv. góð og ég sé í fljótu bragði ekkert efnislega að því sem hér er sett fram. Hins vegar staldra ég við þann þátt málsins, þeirra aðgerða sem bæði ríki og ekki síður sveitarfélög þurfa að grípa til til þess að geta uppfyllt þessar kröfur og komið þeim í framkvæmd, ég tala nú ekki um innan þess tímaramma sem við í raun höfum, sem eru þá 7--14 ár sýnist mér svona um það bil, ef ég hef lesið þetta rétt, hæstv. forseti. Það er helst þetta sem ég vildi biðja hæstv. umhvrh. að koma inn á hér við 1. umr. frv. Og síðan munum við þingmenn í hv. umhvn. að sjálfsögðu taka þetta mál til mjög vandlegrar skoðunar.

Herra forseti. Hér er lagt til frv. til laga um meðhöndlun úrgangs sem að mínu mati er hið besta mál. Það er kominn tími til að við förum að vinna markvisst að þeim málaflokki. Það er öllum ljóst að til þess að geta staðið vel að flokkun og urðun og eyðslu á sorpi, sem er kostnaðarsöm aðgerð, þá þurfum við að ná inn fjármagni, þ.e. til að standa undir þeirri úrvinnslu sem við gerum kröfu til í dag að sé með mismunandi hætti frá urðun og til endurvinnslu og endurnýtingar. Því fagna ég því að þetta frv. skuli vera hér fram lagt. En ég vil taka undir orð hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur því að það sem stendur út af eftir að hafa farið yfir frv. er einmitt það hvernig úrvinnslusjóður muni vinna með sveitarfélögunum, því langmesti kostnaðurinn kemur yfir á sveitarfélögin sem sjá um förgun sorps og eins eru flokkunarstöðvarnar á þeirra vegum, á ábyrgð þeirra. Hvernig mun úrvinnslusjóðurinn standa við bakið á sveitarfélögunum? Hvernig verður staðið að því að fara í enn frekari hvatningu, fræðslu til almennings um flokkunina? Hvernig verður staðið að því að hvetja sveitarfélögin til þess að standa að enn frekari flokkun en gert er í dag? Hvernig verður staðið að því að auðvelda sveitarfélögunum að vinna svo úr þeim efnum sem flokkuð eru? Því það er ekki nóg að hafa göfug markmið ef ekki er síðan hægt að losna við sorpið eða vörurnar sem flokkaðar eru, eða ef kostnaðurinn af flutningi til endurvinnslustöðva er orðinn svo hár að sveitarfélögin veigra sér við því að standa fyrir flokkun, eins og t.d. flokkun á pappír. Hér er komið inn á skilagjald á pappír. Mig langar til að heyra frá hæstv. ráðherra hvernig staðið verður að því að styðja sveitarfélögin, bæði með fræðslu og hvatningu og hvernig greiðslan kemur svo til þeirra? Við erum nokkuð á veg komin með að flokka, sérstaklega þær vörur sem endurgjald er greitt fyrir. En mikið vantar upp á þá fræðslu til almennings að við sem neytendur getum haft mikil áhrif á það hversu mikið sorp fellur til og það vantar að mínu mati mikla hvatningu til fjölskyldna í landinu að velja stærri umbúðir, að versla hagkvæmt inn eins og sagt er, að velja stærri umbúðir frekar en minni, að hafa áhrif á það að verslanir séu ekki að nota óþarfa umbúðir við afgreiðslu á vörum sínum eins og kjöti og fiski, að reyna að minnka strax í upphafi það umbúðamagn sem fellur til. Eins finnst mér mikilvægt að þegar núna verður unnið af krafti og endurskipulagningu á þessu máli að horft verði til þess að öll endurvinnsla og nýting verði sem næst móttökustöðvunum þannig að við getum komist hjá miklum flutningi sem oft er og að þeir frumkvöðlar, sem margir eru til, sem hafa uppi hugmyndir um hvernig megi vinna úr því efni sem fellur til, eins og plastefni utan af heyböggum, heyrúllum, þeir fái stuðning til að þróa vörur sínar áfram. Þegar við lítum á heimilissorpið þá fellur þar til mikið af lífrænum úrgangi. Mig langar til að biðja hæstv. ráðherra að greina frá því hvaða sýn hún hafi til þess að minnka enn frekar urðun á lífrænu heimilissorpi og hvaða stuðning sveitarfélögin geti þá fengið til þess að fara út í flokkun á lífrænum úrgangi og koma þeim úrgangi yfir í moltugerð. Eins óska ég eftir því að hér komi fram hugmyndir um hvernig við eigum að fara með lífrænan úrgang frá landbúnaði, verksmiðjubúskap, eða svo miklum landbúnaði að það falli til það mikið af lífrænum efnum sem ekki nýtast svo til landgræðslu á búunum sjálfum. Má þá líta til hænsnabúa, kjúklingabúa, svínabúa og fleiri, þar sem mikill úrgangur fellur til og búin geta ekki nýtt þann úrgang til förgunar á eigin landsvæði. Þarna stendur m.a. hnífurinn í kúnni með að koma þeim lífræna úrgangi í landgræðslu, það eru uppi deilur uppi um það hver eigi að greiða, hvar kostnaðurinn eigi að falla. Þetta eru verðmæti en einhvern veginn þarf að koma þessum lífræna úrgangi til förgunar. Hvernig sér hæstv. ráðherra að því verði fyrir komið inn í framtíðina? Herra forseti. Þetta voru hugrenningar varðandi frv. sem ég fagna að skuli vera fram komið. Þetta er rétt spor. Og ég efast ekki um að hv. umhvn. fjalli ítarlega um málið og skoði það til hlítar.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hér hafa orðið um frv. Eins og fram hefur komið er þetta gott mál, það er til bóta og það er til framfara o.s.frv. þannig að ég vænti þess að málið verði skoðað áfram með svona jákvæðum hætti í umhvn. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir ræddi nokkuð um kostnað sveitarfélaga af frv. Það er rétt sem kom fram í máli hennar að í kostnaðarumsögninni kemur fram að erfitt er að kostnaðarmeta það. Talsverður kostnaður felst í því að minnka lífræna heimilisúrganginn og erfitt er að reikna þann kostnað út vegna þess að við vitum ekki núna hvernig hvert einstakt sveitarfélag ætlar að taka á því máli. Þeim er það eiginlega í sjálfsvald sett hvernig þau vilja gera það. Nú þegar eru ýmis sveitarfélög að gera mjög góða hluti á þessum vettvangi sem hafa ekki kostað mikla peninga. Ég get tekið sem dæmi Skaftárhrepp, en þar er boðið upp á farveg fyrir nánast allt lífrænt heimilissorp. Sveitarfélagið styrkti íbúana til kaupa á mismunandi tunnum inn í eldhússkápana til að flokka heimilissorpið og hefur líka styrkt þá til moltugerðar. Þannig munu sveitarfélögin velja sér leiðir til að uppfylla ákvæði þessa frv. en það er erfitt að kostnaðarmeta það vegna þess að leiðirnar eru svo misjafnar. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur í auknum mæli viljað, og það er eðlileg krafa, að framkvæmdarvaldið mundi kostnaðarmeta áhrif af lagafrv. áður en þau eru flutt inn í þingið, og það er auðvitað mjög eðlilegt. En í tilvikum eins og því sem við erum að ræða nú er mjög erfitt að kostnaðarmeta. Það hefur ekki verið unnt að setja einhverja ákveðna tölu á kostnaðinn af þessu. Nú er það þannig samkvæmt frv. að taka á gjald, raunkostnað fyrir förgun á úrgangi og heimilt er að taka gjald fyrir meðhöndlun úrgangs, en meðhöndlun úrgangs er miklu umfangsmeira verkefni heldur en bara förgunin. Þannig er það skylda að innheimta fyrir förgunina en heimilt að innheimta fyrir meðhöndlunina. Sveitarfélögin hafa beitt þessu á mjög misjafnan hátt eftir því um hvaða sveitarfélag er að ræða en langflest þeirra hafa ekki tekið neitt í líkingu við raunkostnað. Þannig hefur ekki verið tekið það gjald sem förgun og meðhöndlun úrgangs þarf að vera til að það standi undir sér, heldur hefur þetta verið tekið úr útsvarinu líka. Þetta hefur ekki verið gert t.d. í Noregi. Þar hafa sveitarfélögin innheimt raunkostnað og þeim ber skylda til að innheimta raunkostnað fyrir þessu öllu saman. En við höfum ekki stigið það skref hér. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir spurði líka: Hvernig á nú að aðstoða sveitarfélögin við þetta? Það er ljóst að þetta verður verkefni sveitarfélaganna, en Umhverfisstofnun mun samkvæmt 4. gr. gera áætlun, landsáætlun, um hvernig eigi að minnka sorpið fyrir landið allt og síðan skal sveitarstjórn semja og staðfesta áætlun sem gildir fyrir viðkomandi svæði og skal sú áætlun byggjast á markmiðum landsáætlunar. Sveitarfélögin geta einnig tekið sig saman og gert áætlanir fyrir stærri svæði. Þessar áætlanir þurfa auðvitað að uppfylla það markmið að við náum að uppfylla tilskipunina, þ.e. að við náum tímasettum/tölusettum markmiðum, og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir spurði einmitt um það hvort það væri ekki tímasett/tölusett markmið. Það er rétt. Samkvæmt 5. gr. tilskipunarinnar kemur fram að á ákveðnum degi eða ákveðnu tímabili skal lífrænt húsasorp sem berst til urðunarstaða hafa minnkað niður í 75% af heildarmagni þess lífræna húsasorps sem féll til árið 1995, eða á því síðasta ári fyrir 1995, sem stöðluð gögn frá hagstofu Evrópubandalaganna liggja fyrir um. Á næsta tímabili þar á eftir þá á lífræna húsasorpið að hafa minnkað niður í 50% af heildarmagninu og svo aftur á síðasta tímabilinu að hafa minnkað niður í 35% af heildarmagni. Þetta er því þrepaskipt. Menn eiga að ná ákveðnum markmiðum í að minnka urðun á lífrænu húsasorpi. Hv. þm. Þuríður Backman kom einnig inn á það hér að neytendur gætu auðvitað haft veruleg áhrif á það hvað húsasorpið er mikið. Við höfðum gert áætlanir á árum áður, eða fyrirrennari minn, um að við ættum að setja okkur þau markmið að sorpmagnið mundi ekki aukast heldur minnka ef eitthvað væri, en það hefur því miður ekki gengið eftir. Og núna er sorpmagn að aukast ár frá ári. Það er afleiðing af þeirri neyslu sem á sér stað í samfélaginu. Þó eru ákveðin verkefni í gangi sem vinna gegn því að menn hugsi ekkert út í það að minnka sorpið sitt. Ég vil nefna sérstaklega verkefnið ,,Vistvernd í verki`` sem Landvernd hefur staðið að. Það er mjög áhugavert verkefni sem fjölmargar fjölskyldur hafa tekið þátt í sem lýtur m.a. að því að menn setja sér mjög háleit markmið heima fyrir gagnvart því að minnka sorpmagn sem frá þeim kemur, bæði með því að fara út í moltugerð og með því að skilja eftir jafnvel umbúðapakkningar í versluninni o.s.frv. til þess að þrýsta á framleiðendur að vera ekki að selja vörur í óþarfa umbúðum. Það er reyndar annað mál sem kemur hér til umræðu næst á eftir þessu máli, annað frv. um úrvinnslugjald, sem einmitt verður hagrænn hvati fyrir fyrirtæki til að vera ekki að senda óþarfa pakkningar, umbúðir, með vörunni sem selja á á markaði. Varðandi það sem einnig kom fram í máli hv. þm. Þuríðar Backman um lífrænan úrgang frá verksmiðjubúum, þá er það alveg rétt að það er auðlind sem við munum örugglega líta öðruvísi á í framtíðinni heldur en nú er gert. Þetta hefur verið vandamál hingað til hvað eigi að gera við slíka auðlind. En þó eru ýmsir aðilar að fikra sig áfram með það að nýta þá auðlind. Ég hef t.d. heimsótt verksmiðjubú, Brautarholtsbúið og bú á Vatnsleysuströndinni, þar sem verið er að sía blauthlutann frá fasta hlutanum og fasta hlutann er síðan hægt að nýta til landgræðslu. Þetta er mjög áhugavert verkefni sem einkaaðili þar er kominn í gang með. Í framtíðinni munum við því sjá meira af slíku. En auðvitað er það alltaf akkillesarhællinn að menn þurfa að sjá sér einhvern hag í þessu, þetta þarf að vera hagkvæmt. Hingað til hefur þetta ekki verið talið neitt sérstaklega hagkvæmt, það er þær lausnir sem menn hafa verið að fikra sig fram með. En ég tel að það sé stutt að bíða til þess að menn geti fundið lausnir sem eru hagkvæmar þannig að fleiri fari út í þær. Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessar ágætu umræður. Ég vonast til þess að málið fái góða skoðun í umhvn. og verði afgreitt sem lög frá Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. fyrir svörin sem staðfesta auðvitað þau háleitu markmið sem tilskipunin setur okkur, og staðfestir enn fremur hversu gríðarlega stórt verkefni er fram undan, ekki bara fyrir ríkisvaldið heldur líka fyrir sveitarfélögin í landinu. Ég hef svolitlar áhyggjur af því að samstarfi milli ríkis og sveitarfélaga sé ekki sinnt með þeim hætti að sveitarfélögin séu fyllilega upplýst um það sem bíður þeirra, t.d. við það að þetta frv. verði að lögum, þær gríðarlegu breytingar sem þurfa að fylgja í kjölfarið á næstu árum og sá kostnaður sem þeim fylgir. Eins og hæstv. umhvrh. benti á hefur Samband íslenskra sveitarfélaga sett fram kröfu um kostnaðarmat, og eins og hún sagði líka er þeim í sjálfsvald sett hvernig þau framfylgja þessu frv. verði það að lögum. Það segir sig hins vegar sjálft, ekki síst í ljósi þess að sorpmagnið eykst ár frá ári frá íslenskum heimilum, að Vistvernd í verki, það ágæta framtak Landverndar, er í raun og veru verkefni fyrir hvert einasta heimili á landinu. Ef við ætlum að ná þessum markmiðum þarf auðvitað gríðarlegt átak, fræðsluátak fyrst og fremst, og auðvitað að gera fólki kleift að flokka úrgang í lífrænan og ólífrænan og koma honum frá sér með skynsamlegum hætti. Það kostar einhverja peninga en ég er alveg viss um að hæstv. umhvrh. er mér sammála um að það margborgar sig til lengri tíma litið, auk þess sem markmið tilskipunarinnar verða hreinlega ekki uppfyllt nema gerð verði grundvallarbreyting á því hvernig við meðhöndlum úrgang.

Virðulegur forseti. Ég er sammála því sem fram kom hér, það þarf grundvallarbreytingar til, það þarf alveg nýja hugsun. En ég tel að við séum að tileinka okkur hana hér í auknum mæli, m.a. með því að fólk áttar sig stöðugt betur á því hvað felst í sjálfbærri þróun og að ekki sé hægt að ná henni fram nema m.a. með því að minnka magn þess úrgangs sem fer til urðunar. Ég tel að verkefnið Vistvernd í verki sem umhvrn. hefur styrkt fjárhagslega um nokkurt skeið sé í mjög góðum farvegi. Svo má ekki gleyma að verkefnið Staðardagskrá 21 í sveitarfélögunum hefur einnig áorkað mjög miklu. Varðandi það að sveitarfélögin geri sér kannski ekki grein fyrir því hvað hér er á ferðinni eða sé á döfinni tel ég að þau geri sér þokkalega vel grein fyrir því. Ráðuneytið reyndi að hafa mjög mikið samráð við sveitarfélögin við undirbúning þessa frv. Sérstök nefnd samdi frv. og í henni sat m.a. Sigurður Óli Kolbeinsson, sviðsstjóri hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Með nefndinni vann einnig Jón Jónsson, lögfræðingur hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, og nefndin fékk enn fremur til samráðs ýmsa aðila, þar á meðal Ögmund Einarsson, forstjóra Sorpu. Sveitarfélögunum er því fullkunnugt um frv. og framtíðarsýnina sem felst í því. Þau hefðu hins vegar auðvitað viljað að við hefðum getað reiknað kostnaðaráhrifin betur út. Við teljum afar erfitt að gera það vegna þeirra skýringa sem komu fram áðan í umræðunum.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um úrvinnslugjald. Á 126. löggjafarþingi lagði ég fram frv. til laga um úrvinnslugjald sem ekki náði fram að ganga á því þingi. Frv. hafði hið sama markmið og það frv. sem hér er nú lagt fram, þ.e. að skapa hagræn skilyrði fyrir endurnotkun og endurnýtingu úrgangs í þeim tilgangi að draga úr magni úrgangs sem fer til endanlegrar förgunar. Frv. þetta er nokkuð breytt frá fyrra frv., svo sem að ekki er gert ráð fyrir að tilgreind sé hámarksupphæð úrvinnslugjalds í lögum sem síðan sé ákvörðuð nánar með reglugerð, heldur er lagt til að fjárhæð úrvinnslugjalds sé ákvörðuð í lögunum sjálfum. Þá er ekki gert ráð fyrir að sérstök nefnd skipuð af ráðherra sjái um framkvæmd laganna, heldur opinber stofnun, Úrvinnslusjóður. Mun ég gera nánari grein fyrir efni frv. hér á eftir. Frv. þetta er samið af nefnd sem ég skipaði 4. mars 2002. Í nefndinni áttu sæti, auk fulltrúa umhvrn., fulltrúar frá fjmrn., Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins og Samtökum verslunar og þjónustu. Nefndinni var falið það hlutverk að vinna frv. um gjaldtöku vegna úrvinnslugjalds, spilliefnagjalds og skilagjalds, svo og skipulag og framkvæmd gjaldtökunnar. Verði frv. þetta að lögum er hinni nýju löggjöf ætlað m.a. að koma í stað laga nr. 56/1996, um spilliefnagjald, og laga nr. 52/1989, um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, hin síðarnefndu þó ekki fyrr en 1. janúar 2008, sbr. ákvæði til bráðabirgða II. Í byrjun ársins 2000 skipaði ég samstarfsnefnd um endurnýtingu úrgangs og fékk nefndin það hlutverk að gera tillögur um aðgerðir sem stuðlað gætu að aukinni endurnýtingu úrgangs, og tillögur um lagasetningu í því skyni. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar frá Fagráði um endurnýtingu úrgangs, FENÚR, Samtökum atvinnulífsins og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Samstarfsnefndin lagði til að sett yrði sérstakt gjald á tilteknar vörur, þ.e. ökutæki, vinnuvélar, tilteknar umbúðir og hjólbarða, til að unnt væri að endurnýta eða endurnota þann úrgang sem af þeim hlýst. Á síðasta áratug hafa miklar breytingar orðið í sorphirðumálum hér á landi. Aukinn áhugi á umhverfismálum hefur leitt af sér auknar kröfur einstaklinga, sveitarfélaga og atvinnulífs til þess að vörur hafi ekki skaðleg áhrif á umhverfið og að markvisst sé tekið á málum er varða úrgang. Segja má því að lyft hafi verið grettistaki í þessum málum á síðustu árum. Þá hefur aðild Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, EES-samningnum, haft í för með sér ýmsar skyldur á sviði sorphirðumála sem teknar hafa verið upp af hálfu stjórnvalda. Við gerð frv. þessa var tekið mið af þeim skuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa undirgengist á grundvelli EES-samningsins, samanber tilskipun 94/62/EB, um umbúðir og umbúðaúrgang, tilskipun 1999/31/EB, um urðun úrgangs, og tilskipun 2000/53/EB, um úr sér gengin ökutæki. Einnig var litið til almennra tilskipana um úrgang og tilskipana um bann og takmörkun á tilteknum efnum. Lögleiðingu tilskipunar um umbúðir og umbúðaúrgang er lokið hér á landi en frv. er ætlað að ná tölulegum markmiðum um endurnýtingu umbúða samkvæmt tilskipuninni. Samkvæmt tilskipun um úr sér gengin ökutæki þarf að setja upp kerfi sem tryggir móttöku allra bílflaka og að því marki sem unnt er einnig til annars úrgangs og hluta sem fjarlægðir eru þegar gert er við ökutæki. Öll úr sér gengin ökutæki ber að færa til endurnýtingar í endurnýtingarstöð. Til að uppfylla ákvæði framangreindrar tilskipunar er í frv. lögð til sú leið að leggja úrvinnslugjald á öll skráð ökutæki og að þeir fjármunir sem þannig verða innheimtir verði notaðir til að greiða fyrir söfnun og endurnýtingu ökutækjanna. Samkvæmt tilskipun um urðun úrgangs verður á næstu árum í áföngum bannað að urða tiltekinn úrgang, þar á meðal hjólbarða. Því er nauðsynlegt að auka endurnýtingu á hjólbörðum hérlendis og er í frv. lagt til að það verði gert með því að leggja úrvinnslugjald á þá. Íslensk stjórnvöld hafa sett það markmið að dregið verði skipulega úr myndun úrgangsefna, og að úrgangi sem myndast verði komið í endurnotkun og endurnýtingu, samanber ákvæði reglugerðar nr. 805/1999 um úrgang. Eitt af markmiðum tilskipunar um urðun úrgangs er að draga úr magni úrgangs sem fer til urðunar. Frv. þetta er sett fram til að skapa hagræn skilyrði til að ná framangreindum markmiðum en með því er ætlað að innleiða eins hagkvæmar lausnir á framkvæmd úrgangsmála og kostur er þar sem þeir aðilar sem bera ábyrgð á málaflokknum, þ.e. sveitarfélög og atvinnulífið, hafi frumkvæði og samvinnu um framkvæmdina. Ég mun nú, virðulegur forseti, gera grein fyrir helstu efnisatriðum frv. Í frv. er lagt til að farin verði svipuð leið og mörkuð er í lögum um spilliefnagjald og lögum um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur hvað varðar hagrænar leiðir þannig að sköpuð séu hagræn skilyrði fyrir úrvinnslu þeirra vara sem frv. tekur til. Samkvæmt 5. og 8. gr. frv. er heimilt að leggja gjald á þær vörur sem þar eru tilgreindar til að standa straum af kostnaði vegna úrvinnslu þess úrgangs sem af þeim leiðir. Í 8. gr. er vísað til viðauka 1--16 með frv. en þar eru þessar vörur skilgreindar með tollskrárnúmeri og kveðið er á um fjárhæð úrvinnslugjalds á hvert tollskrárnúmer. Hér er um að ræða vörur sem verða að spilliefnum, auk allra rafhlaðna. Þetta eru vörur sem falla undir gildissvið laga um spilliefnagjald fyrir utan rafhlöður sem innihalda ekki spilliefni. Gert er ráð fyrir að lagt verði úrvinnslugjald á allar rafhlöður hvort sem þær innihalda spilliefni eða ekki. Þá er lagt til að undir frv. falli heyrúlluplast, hjólbarðar, ökutæki og samsettar pappaumbúðir fyrir drykkjarvörur en þar er m.a. um að ræða allar umbúðir undir mjólk, mjólkurvörur og ávaxtasafa. Eins og áður sagði er lagt til að lög um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur verði felld undir frv. 1. janúar 2008 en undir þau lög falla einnota drykkjarvöruumbúðir. Þannig er gert ráð fyrir að undir frv. muni falla allar þær vörur sem bera úrvinnslugjöld og umsýsla þessarar gjaldtöku verði færð á einn stað, til Úrvinnslusjóðs, sem ég mun gera nánari grein fyrir á eftir. Gert er ráð fyrir að úrvinnslugjald verði lagt á framangreindar vörur við innflutning eða framleiðslu varanna áður en þær fara á markað. Þeir sem skulu greiða úrvinnslugjald eru þeir sem flytja inn þessar vörur til endursölu eða eigin nota og þeir sem framleiða þær innan lands. Skráðum eigendum ökutækja ber að greiða úrvinnslugjald vegna ökutækja að fjárhæð 1.040 kr. ár hvert. Þær vörur sem frv. tekur til eru hugsaðar sem fyrsta skref til að draga úr magni úrgangs. Þegar reynsla hefur fengist af framkvæmd laganna, verði frv. að lögum, og þegar frekari vinna hefur farið fram varðandi umfang annarra vöruflokka, svo sem rafeindatækja, munu væntanlega fleiri vöruflokkar bætast við og verða felldir undir lögin eftir því sem ástæða er talin til. Í ákvæði til bráðabirgða III er lagt til að pappírs-, pappa- og plastumbúðir beri úrvinnslugjald frá 1. janúar 2004. Það kemur í hlut Úrvinnslusjóðs á næsta ári að gera tillögur til ráðherra um fjárhæð úrvinnslugjalds á þessa vöruflokka. Lagt er til að sett verði á fót ný stofnun sem beri heitið Úrvinnslusjóður, sbr. 14. og 15. gr., en henni er ætlað að sjá um framkvæmd laganna og hafa umsýslu með úrvinnslugjaldi. Tekjum af úrvinnslugjaldi er ætlað að renna óskipt til Úrvinnslusjóðs, að undanþegnu umsýslugjaldi til ríkissjóðs sem er þóknun fyrir álagningu og innheimtu úrvinnslugjalds. Lagt er til að í stjórn Úrvinnslusjóðs sitji fimm fulltrúar, sbr. 16. gr., og eru fjórir fulltrúar skipaðir frá eftirtöldum aðilum: Einn sameiginlega frá Samtökum fiskvinnslustöðva og Landssambandi íslenskra útvegsmanna, einn frá Samtökum iðnaðarins, einn frá Samtökum verslunar og þjónustu og einn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga en ráðherra skipar formann sjóðsins. Samsetning stjórnar endurspeglar því mikilvægt samstarf atvinnulífs og sveitarfélaga eins og ég minntist á. Stjórninni er ætlað að hafa yfirumsjón með starfsemi Úrvinnslusjóðs og bera ábyrgð á starfsemi hans gagnvart ráðherra. Úrvinnslusjóði ber að móta stefnu um meginstarfsemi sjóðsins, svo sem um þau verkefni sem hann hefur með höndum og helstu áherslur í starfsemi hans. Stjórn Úrvinnslusjóðs gerir tillögur til ráðherra eftir því sem við á um breytingar á fjárhæðum úrvinnslugjalds og um nýjar gjaldskyldar vörur. Við slíka tillögugerð ber stjórninni að taka mið af skuldbindingum stjórnvalda, svo sem á grundvelli EES-samningsins og stefnumörkunar stjórnvalda. Þá getur stjórnin lagt fram tillögu um að leggja skilagjald á vörur til að ná fram auknum skilum hennar. Skilagjöld eru nú greidd af einnota umbúðum undan drykkjarvöru en í frv. er gert ráð fyrir að ökutæki beri einnig skilagjald, 10.000 kr. Þannig skal endurgreiða hverjum þeim þá upphæð sem afhendir gjaldskylt ökutæki til móttökustöðvar til endanlegrar endurnýtingar eða förgunar. Virðulegur forseti. Ég hef rakið hér efni frv. í megindráttum. Ég legg áherslu á að góð sátt er um meginefni þess hjá Samtökum atvinnulífs, Samtökum iðnaðarins, Samtökum verslunar og þjónustu og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Ég legg til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og til umfjöllunar í hv. umhvn.

Hæstv. forseti. Því ber að fagna að frv. til laga um úrvinnslugjald skuli hafa litið dagsins ljós. Við þurfum að leggja okkur betur fram við að skapa hagræn skilyrði til endurnotkunar og endurnýtingar eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég verð að viðurkenna, hæstv. forseti, að hér er um mjög sérhæft og flókið mál að ræða. Ég áskil mér fullan rétt til að lúslesa þetta frv. áður en og meðan við fjöllum um það í hv. umhvn. Eins og hæstv. umhvrh. tók fram og skýrði út er með frv. verið að lögbinda úrvinnslugjöldin. Þetta er flókið og viðamikið mál. Það er gott að heyra að það sé unnið í sátt og samlyndi við Samtök atvinnulífsins, sveitarfélögin og aðra hagsmunaaðila sem hafa mest með að gera að hrinda verkefnunum í framkvæmd verði frv. að lögum. Ég vil einnig nota tækifærið og benda hv. þingmönnum á að við erum hér að stofna nýja ríkisstofnun sýnist mér. Það hefði verið gaman að heyra í hv. þm. Sjálfstfl. um það mál. En þeir eru hvergi sjáanlegir í þessum sal. Úrvinnslusjóður heitir sú stofnun og mun hafa stjórn og starfsmenn og heyra undir hv. umhvrn., eins og fram hefur komið. Eins og ég sagði hyggst ég ekki fara hér efnislega í málið. Ég vil þó benda á að gert er ráð fyrir því að úrvinnslugjaldið standi undir þeim kostnaði sem hlýst af endurnýtingu og endurvinnslu. Þannig á það að sjálfsögðu að vera og það hlýtur að vera markmið okkar að gera úrvinnslu og endurnýtingu þannig að kostnaður við hverja einustu vöru, hver sem hún er, hvort sem það er bíll, landbúnaðarplast, hjólbarði eða eitthvað annað, kostnaður við framleiðslu, notkun og förgun vörunnar sé innifalinn í verði hennar og sé alltaf tekinn inn í dæmið. Með öðrum hætti getum við ekki nýtt okkur hagræn stjórntæki. Við verðum þess vegna að reikna dæmið til enda. Það er gleðilegt að þetta skref skuli stigið með þessum hætti. En eins og ég segi munum við skoða mjög vel kostnaðinn við málið í hv. umhvn. og spyrja hagsmunaaðila spjörunum úr um framkvæmd þess. En fyrsta skrefið lofar góður, herra forseti.

Herra forseti. Við fjölluðum áðan um frv. til laga um meðhöndlun úrgangs og nú frv. til laga um úrvinnslugjald. Sannarlega eru þetta frv. sem eiga saman og ég fagna þeim báðum. Þessi frumvörp kalla á breytta hugsun á mörgum sviðum. Eins kemur til aukinn kostnaður vegna þeirra. Kostnaður sveitarfélaganna við alla meðhöndlun á úrgangi eykst. Því flóknari sem flokkunin er og því flóknari sem úrvinnslan er, því kostnaðarsamara verður ferlið allt. En þannig viljum við hafa það. Það er mikilvægt að kostnaðurinn falli á þá sem valda kostnaðinum og því er óhjákvæmilegt að hafa úrvinnslugjald eins og hér er lagt til. Minna má á það að númer eitt, tvö og þrjú þarf að hafa hugann við að minnka sem mest það sem til fellur, bæði í atvinnurekstri og inni á heimilunum og horfa til upprunans í hverju tilfelli, þ.e. minnka umbúðirnar. Herra forseti. Frv. til laga um úrvinnslugjald kemur inn á ákveðna atvinnustarfsemi í landinu, m.a. landbúnaðinn. Með því að leggja gjald á mjólkurumbúðir hlýtur verð á hverjum mjólkurlítra eða landbúnaðarvörum að hækka. Ég vil í þessu sambandi benda á að eitthvert magn af landbúnaðarvörum, mjólkurvörum er flutt inn. Ég vil inna ráðherra eftir því hvort þetta gjald muni þá leggjast á t.d. innflutt jógúrt svo að innlendir framleiðendur standi a.m.k. jafnfætis þeim sem flytja inn mjólkurvörur. Ég vil nefna þetta sem hugsanlega eitt dæmi af mörgum sem fara þarf yfir. En það er mikilvægt að innlendir framleiðendur standi jafnfætis þeim sem framleiða á erlendum markaði. Þessi frv. bæði eru í anda sjálfbærrar þróunar og Staðardagskrár 21. Vitaskuld er það á valdi hvers sveitarfélags fyrir sig að uppfylla stefnu ríkisstjórnarinnar hvað varðar förgun á sorpi og endurvinnslu. Herra forseti. Ég ætlaði að beina spurningu til hæstv. ráðherra: Þó svo að ábyrgðin sé á hendi sveitarfélanna á að finna leiðir til úrvinnslu og förgunar eru margir þættir, grunnþættir, sem eðlilegt og gott væri að kæmu frá umhvrn. sem almenn fræðsla og hvatning. Slík hvatning hjálpar sveitarfélögunum að fara í átak eða vinna betur í sínum málum. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra upplýsi okkur um hvort ráðuneytið sé með í farvatninu að fara í almenna hvatningu eða fræðslu til almennings.

Virðulegur forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa orðið um þetta frv. sem er, eins og fram hefur komið, afar flókið tæknilega. Ég geri mér grein fyrir því að umhvn. þarf að átta sig á þessum flækjum og mun örugglega talsverð vinna felast í því. Hins vegar verður að hafa í huga að frv. er endurflutt þannig að það hefur komið fyrir augu þingmanna áður. Umhvn. ætti því að hafa gert sér ágæta grein fyrir því út á hvað það gengur. Frumvarpið er aftur á móti breytt eins og fram kom í fyrri ræðu minni að því leyti að það verður ekki nefnd sem heldur utan um þetta, heldur svokallaður Úrvinnslusjóður sem er ríkisstofnun. Það á líka að fastnegla upp á hár upphæðirnar samkvæmt lögum í viðaukum en ekki að gera það eins og við höfðum áætlað á fyrra stigi, að tilgreina hámarksupphæð og síðan væru gefnar út reglugerðir um upphæðina. Það var ekki talið hægt að standa þannig að því. Almennt má segja um þetta frv., af því að það er ansi flókið og erfitt að segja eitthvað um það í fáum orðum, þá gengur það út á að ná ákveðnum tölusettum og tímasettum markmiðum varðandi endurnýtingu og endurnotkun á fjölmörgum þáttum sem leynast í okkar ranni, þar á meðal samsettum pappaumbúðum og hjólbörðum, ökutækjum og ýmsum slíkum vörum, t.d. heyrúlluplasti svo eitthvað sé týnt til. Þá kemur vandinn: Hvernig á að ná þessum markmiðum? Ein hugmyndin sem rædd var og menn hafa sums staðar farið erlendis er að markaðurinn geri einhvers konar samkomulag sín á milli um að ná þessum tölu- og tímasettu markmiðum, þannig að markaðurinn bara sjái um það sjálfur og semji sín á milli um að ná árangri. Þetta var leið sem við töldum ekki eiga að fara hér á landi, m.a. vegna þess að hluti af atvinnulífinu taldi að þá yrðu margir utan við kerfið, yrðu svokallaðir ,,free-riders`` og tækju ekki taka þátt í því. Þeir væru bara lausbeislaðir á meðan aðrir öxluðu ábyrgðina og mundu standa undir því að ná markmiðum. Þess vegna var ákveðið að setja upp annað heildstætt kerfi þar sem eitt yrði látið yfir alla ganga. Leiðin er sú að setja á þetta úrvinnslugjald á hverja vöru á kíló eða hvert stykki, eftir því hvernig best er að skilgreina það, í tolli þegar menn flytja viðkomandi vöru inn í umbúðum sem við viljum minnka eða í framleiðslu þegar menn framleiða vörur á markaði sem innihalda ruslumbúðir utan um vörur sem við viljum líka minnka. Gjaldið þarf að leggjast á einingarnar þar. Þegar menn taka svona gjald af innfluttum vörum í tollinum safnast fyrir gífurlegir fjármunir sem verða aðaluppistaðan, a.m.k. ein uppistaðan í þessum Úrvinnslusjóði. Því verða háar upphæðir í þessum sjóði, en sjóðurinn á svo að standa undir því að ná markmiðunum í endurnýtingu og endurnotkun á viðkomandi vöruflokkum og úrgangsflokkum. Tölurnar sem menn styðjast við núna eru þær tölur sem við komumst næst miðað við sérfræðiþekkingu okkar á því hvaða endurnotkun er líkleg til að eiga sér stað og hvað kostar að innheimta úrgang sem við ætlum að endurnýta og endurnota. Þessar tölur munu auðvitað breytast í framtíðinni eftir því hvernig markaðurinn bregst við, hvaða fyrirtæki bjóða í að endurnota og endurnýta þessa úrgangsflokka og hvernig þeim tekst að halda á þeim málum. Það mun breytast. Hér verða flutt frv. í framtíðinni um breytingar á þessum krónu- og auratölum sem við sjáum, mjög nákvæmlega skilgreint í viðaukum. Það verður mjög spennandi, bæði fyrir sveitarfélög, atvinnulíf og okkur í umhvrn. að takast á við þetta verkefni. Þetta er gífurlega stórt og flókið mál. Við höfum enga sérstaka fyrirmynd svona gjalds innan lands í dag. Við erum að fikra okkur áfram með þessa hugmyndafræði. Eina fyrirmyndin sem við höfum er spilliefnagjaldið. Það hefur tekist mjög vel til þar, en þetta er talsvert flóknara en þeir vöruflokkar sem spilliefnagjaldið hefur verið lagt á. Ég sé fyrir mér að í framtíðinni þá verði talsverð atvinnustarfsemi í kringum að endurflokka, endurvinna og endurnýta flokkað sorp. Atvinnulífið verður mjög ráðandi í þessum málum. Þeir eru með sína fulltrúa í stjórninni og verða mjög leiðandi. Það er auðvitað krafa frá atvinnulífinu að vera leiðandi í þessu því annars telur atvinnulífið hættu á að ríkið fari að leggja aukagjald á úrgangsflokkana sem gæti hugsanlega orðið einhvers konar dulbúin skattheimta. Það er hins vegar alls ekki hugsunin á bak við þetta frv., einungis að innheimta raungjald sem stendur undir því að ná markmiðum við endurnýtingu og endurflokkun á sorpi. Hv. þm. Þuríður Backman kom inn á hvaða áhrif þetta gæti haft á verðlag, m.a. á mjólkurvörum. Það er ljóst að þetta mun að einhverju leyti hafa áhrif á vöruverð. Verið er að leggja aukakostnað sem í dag er ekki lagður á með beinum hætti á vörur í innflutningi og vörur í framleiðslu. Það er nú búið að reikna allt saman út eftir bestu getu. Í gögnum kemur fram að t.d. mjólkurlítrinn hækkar, við hækkun á vöruverði vegna umbúða og skilagjalds, vegna þessa umbúðagjalds um 0,8%. Þetta er því óveruleg hækkun. Hugsanlega munu þessar tölur eitthvað breytast í framtíðinni miðað við hvaða árangri menn ná við að endurnýta og endurnota umbúðir o.fl. Hér var einnig spurt um almenna fræðslu til sveitarfélaga og aðila varðandi flokkun á sorpi. Það hefur verið mjög mikil fræðsla af hendi umhvrn. í gegnum tíðina um flokkun á sorpi hjá sveitarfélögunum og þeim aðilum sem nú sýsla með sorp. Ég t.d. hef tekið eftir því að Sorpa hefur verið mjög öflug í kynningu á þeim möguleikum sem fólk hefur á að flokka sorp, sem eru miklu meiri en menn almennt telja. Það er hægt að flokka nánast allt sorp í dag og koma því í eðlilegar rásir. Þannig er flokkun sorpsins eðlilega gagnvart okkar umhverfismálum. Í framtíðinni munum við auðvitað áfram standa að fræðslu eins og við höfum gert. Ég tel þannig að þeim málum sé vel fyrir komið. Virðulegur forseti. Ég vil enn á ný þakka fyrir þessar umræður. Ég tel að þetta mál sé mjög til fyrirmyndar og geti jafnvel orðið öðrum ríkjum til fyrirmyndar. Þetta er heildstætt kerfi, hugsað frá grunni og tekur á öllum þáttum þar sem atvinnulífið verður ráðandi. Ég er því mjög ánægð með hvernig þetta frv. hefur þróast.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um aðgerðir til endurreisnar íslenskum skipaiðnaði. Þetta er 38. mál þingsins, á þskj. 38, og flm. ásamt mér er hv. þm. Jón Bjarnason. Hér er um að ræða endurflutta tillögu frá síðasta þingi. Hún var lögð fram undir lok síðasta þings, en varð þá ekki útrædd. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd fulltrúa sem tilnefndir verði af öllum þingflokkum, Samtökum atvinnulífsins og Alþýðusambandi Íslands, auk formanns sem iðnaðarráðherra skipar, til að fullmóta og hafa yfirumsjón með aðgerðum til endurreisnar íslenskum skipaiðnaði. Sérstök áhersla verði lögð á aðgerðir til að bæta samkeppnisskilyrði greinarinnar, auðvelda fjármögnun verkefna og tryggingar vegna útflutnings, auka menntun fagfólks og styrkja rannsóknir og þróunarstarf í skipaiðnaði og tengdum greinum.`` Þess ber að geta, herra forseti, að þegar tillagan var flutt hér upphaflega seint á síðasta þingi, þá stóð yfir verkefni í samstarfi iðnrn. og Samtaka iðnaðarins og Málms, samtaka fyrirtækja í málm- og skipaiðnaði, sem miðaði að því að gera úttekt á raunverulegum starfsskilyrðum skipaiðnaðarins og móta stefnu í málefnum greinarinnar. Nú hefur verið lögð fram skýrsla sem greinir frá niðurstöðum þeirrar vinnu, þess verkefnis, og þar er að finna allgóða úttekt á stöðu greinarinnar og í ýmsum tilvikum tillögur um aðgerðir sem til bóta mundu horfa. Það má því segja að nú hafi sú framþróun orðið í málinu frá síðasta þingi að fyrir liggi að mestu leyti nauðsynleg gögn, ný gögn þar sem staða greinarinnar er kortlögð og tekið á helstu þáttum sem standa þessari merku atvinnugrein fyrir þrifum og gera það að verkum að hún hefur átt erfitt með að fóta sig eða snúa vörn í sókn á undanförnum missirum, eins og væri þó ærin ástæða til. Tillagan gengur því í raun og veru út á eða það má líta svo á að hún sé til stuðnings þessu starfi hér inni á þingi og gerir ráð fyrir að því verði þá fylgt eftir með nauðsynlegum aðgerðum, sem í langflestum tilvikum liggur fyrir hverjar þyrftu að vera, gerði það út af fyrir sig í ýmsum greinum áður en nú er það skýrara en ella þar sem þessi vinna hefur farið fram. Kunnara er en frá þurfi að segja, herra forseti, að skipasmíðar og þjónusta við skip og skipaútgerð eiga sér langa sögu á Íslandi sem eðlilegt hlýtur að teljast hjá eyþjóð og sjósóknaraþjóð. Á köflum hefur dafnað hér blómlegur iðnaður sem hefur skipt miklu í efnahagslífi okkar og skapað þúsundir starfa í landinu. Sú starfsemi hefur sparað þjóðinni umtalsverðan gjaldeyri þegar best lét og við vorum að byggja umtalsverðan hluta þess skipakosts sem við nýttum til fiskveiða og til siglinga. Það má sem dæmi taka að þegar mest var byggt hér af bátum, vertíðarbátum og jafnvel minni skuttogurum, og þegar jafnvel voru byggð hér innan lands strandferðaskip og fleiri flutningaskip, þá voru Íslendingar, þegar best lét, langleiðina sjálfbjarga í þessum efnum hvað það varðar að með innflutningi hráefna var fyrst og fremst byggt á innlendu hugviti og mannafli í greininni. Síðan hefur verið viðvarandi hnignun í skipaiðnaðinum og greinin hefur átt í miklum erfiðleikum, gjaldþrot hafa riðið yfir, fyrirtækjum hefur fækkað til mikilla muna og rekstrarerfiðleikar hrjá mörg þeirra sem eftir eru. Sérstaklega hefur staða nýsmíða verið erfið og það má heita að nýsmíðar hafi að mestu leyti lagst af í landinu, sem er auðvitað ótrúlegt en satt, að nýsmíðar a.m.k. stærri skipa eru nánast aflagðar nú síðustu 5--10 árin, eða jafnvel 10--15 árin. Staðan er reyndar, því miður, ekki mikið betri hvað varðar meiri háttar viðhaldsverkefni, en talsvert hefur verið af því gert á undanförnum árum að ráðast í meiri háttar endurbætur eða endurbyggingu gamalla skipa. Þannig hefur stór hluti nótaskipaflotans verið endurnýjaður eða talsvert mörg skip í þeim flota verið endurbyggð og í sumum tilvikum þannig að að lokum er um nánast algerlega ný skip að ræða, en slíkar stórframkvæmdir hafa í langflestum tilvikum verið unnar erlendis. Það hefur meira að segja verið svo, svo dapurlegt sem það er, að raðsmíðaverkefni í bátaflotanum, í endurnýjun bátaflotans, hafa lent til útlanda, t.d. til Kína, án þess jafnvel að innlendum skipasmíðastöðvum hafi yfir höfuð gefist tækifæri til að bjóða í slík verk. Það er auðvitað margt, herra forseti, sem veldur því hvernig komið er. Má nefna það sem eina meginástæðu að innlendur skipaiðnaður hefur meira og minna óstuddur af stjórnvöldum um langa hríð, mátt sæta mjög erfiðri samkeppni við ríkisstyrkta og niðurgreidda starfsemi i nágrannalöndunum. Þar hefur verið um margs konar styrki bæði byggðatengda styrki og niðurgreiðslu á fjárfestingar- eða fjármögnunarkostnaði að ræða og enn eimir eftir af þessu, jafnvel þó mikil viðleitni hafi verið í gangi, bæði á vegum alþjóðasamtaka og Evrópusambandsins að draga úr eða afnema þessa styrki. Heldur hefur ástandið skánað, en enn er það þó þannig að ef eitthvað er þá hallar á innlendu greinina í þessum efnum. Hér á landi virðist það ekki hafa átt upp á pallborðið að standa við bakið á íslenskum skipaiðnaði hvað þetta snertir og hann verið látinn mæta meira og minna óstuddur þessari bersýnilega ósanngjörnu samkeppni, enda hefur farið sem farið hefur. Í öðru lagi má nefna, herra forseti, að innlendur skipaiðnaður hefur auðvitað sætt harðri samkeppni við lönd þar sem vinnulaun eru til muna lægri en hér og sú samkeppni hefur verið greininni erfið. Það gildir auðvitað um samkeppnisaðilana í nágrannalöndunum í öðrum Vestur-Evrópuríkjum eða öðrum löndum þar sem vinnulaun eru sambærileg eða hærri en hér. Og þá hafa menn gjarnan brugðist þannig við og á því hefur t.d. norskur skipaiðnaður byggt mikið að nýta sér upp að einhverju marki lágan framleiðslukostnað t.d. í stálvinnu, í Póllandi, Eystrasaltsríkjunum eða Kaliningrad, en flytja síðan skipsskrokka eða stálvinnu inn og ljúka smíðum og samsetningu í heimalöndunum. Íslenskur skipaiðnaður hefur aðeins nýtt sér slíkar aðferðir og náð niður framleiðslukostnaði með þeim, en þó ekki nálægt því í þeim mæli sem maður hefði viljað sjá. Þannig hafa nokkur af glæsilegustu fiskiskipum flotans í dag einmitt verið byggð þannig að skrokkarnir hafa verið byggðir annaðhvort í heilu lagi eða í einingum í Austur-Evrópuríkjum og þeir síðan fluttir til Noregs og þar hefur smíðinni verið lokið, tækjabúnaður settur niður og stór hluti virðisaukans í verkefnunum fellur þá til þar. Engu að síður er það svo, herra forseti, að sem betur fer skína nokkur ljós í þessu myrkri niðurlægingar íslenska skipaiðnaðarins. Þar má nefna t.d. að fyrirtækið Ósey í Hafnarfirði hefur náð mjög athyglisverðum árangri í smíði minni fiskiskipa, bæði fyrir innlendan markað og reyndar einnig til útflutnings og hafa verið fluttir þaðan fiskibátar, nýtísku fiskibátar í minni kantinum, gæðaframleiðsla, bæði til Færeyja og Írlands að ég hygg og möguleikar eru á talsverðum útflutningi á þennan markað ef fyrirtækinu tekst að höndla þá möguleika sem það telur sig hafa í þeim efnum. En þar hafa ýmsir þröskuldar og ýmis ljón verið í veginum og að hluta til er komið inn á það í þessari tillögu og sömuleiðis í þeirri úttekt í samstarfsverkefni ráðuneytisins og iðnaðarins sem ég gat um fyrst í máli mínu. Þar er til að mynda komið inn á það atriði sem hefur reynst mönnum erfitt hvað varðar fjármögnun á byggingartíma, að skip fást ekki skráð hér fyrr en þau hafa fengið sjóhæfnisvottorð, eða a.m.k. ekki fyrr en að byggingu er meira og minna lokið, hér þekkist ekki forskráning af því tagi að heimilt sé að gefa skipsskrokki númer í smíðinni þannig að hann myndi nothæft veð, og hér er skortur á því að útflutningslán eða kreditlán séu veitt með sambærilegum hætti og samkeppnisaðilum erlendis virðist standa til boða. Þannig að ýmislegt af því tagi sem ætti nú að vera leysanlegt, veldur mönnum hér erfiðleikum og er satt besta að segja ótrúlegt að hlusta á sögur af því hvernig mönnum hefur gengið að glíma við slíka hluti. Það er sem sagt svo, herra forseti, að sérstaklega stóru fyrirtækin í þessari grein hafa öll meira og minna átt í miklum erfiðleikum, þau sem eftir eru og eru nú ekki mörg. Og það gildir auðvitað þar með um þá máttarstólpa greinarinnar þar sem áður voru unnin stærstu verkefnin, þar sem menn höfðu afköst, mannafla og búnað til að ráðast í stærri verkefni, stór viðhalds- og viðgerðarverkefni, upptöku stærri skipa eða nýsmíðar á stærri skipum. Sérstaklega á þessu sviði hefur ástandið verið dapurlegt. Það er vissulega rétt að geta þess einnig að á köflum hefur verið talsverð gróska í nýsmíði smábáta, plastbáta eða hraðfiskibáta af ýmsu tagi hjá þó nokkrum fyrirtækjum og enn er þar verið að vinna þróunarstarf og skilar glæsilegri framleiðslu, eins og ég hygg að hv. þm. kannist við, a.m.k. þeir sem hafa verið tíðir gestir eða reglulegir gestir á sjávarútvegssýningum, en gjarnan er aðkoman að slíkum sýningum m.a. skreytt með glæsilegum nýjum sýnishornum af framleiðslu þeirra fyrirtækja sem vinna við nýsmíðar eða endurbyggingar og stækkanir á plastbátum. Hins vegar verður að segjast eins og er, herra forseti, að ef ekki verður gripið til markvissra aðgerða, þá er ekkert sérstakt í sjónmáli sem teiknar til mikið betri tíðar í þessum efnum. Maður gæti bundið vonir við að kannski tækist þeim takmarkaða iðnaði sem eftir í landinu og fyrst og fremst byggir á viðhaldsverkefnum, að halda sjó því sjálfsagt verður lengi þörf fyrir einhverja lágmarksumönnun hér og menn ætlast auðvitað til þess að hún sé til staðar þegar á þarf að halda. En það sem tapast smátt og smátt eru afköst, verkþekking og ýmiss konar stoðgreinar sem þurfa að vera til staðar og tengjast slíkri starfsemi. Eitt megineinkenni skipaiðnaðarins einmitt þegar hann var í sem mestum blóma voru gríðarleg margfeldisáhrif vegna þess að umsvif í skipasmíðastöðvunum hrísluðust út í iðnaðarsamfélagið þannig að mikill fjöldi undirverktaka í rafiðnaði, trésmíðum og ýmsum tengdum greinum fékk verkefni sem tengdust sjálfum smíðunum eða frágangi í skipum, viðhaldi o.s.frv. Þar af leiðandi, herra forseti, að öllu óbreyttu eru verulegar ástæður til að hafa áhyggjur af framtíð greinarinnar. Að sjálfu leiðir að ekki er mikil ásókn í iðnnám sem þessu tengist eins og atvinnuhorfurnar hafa verið og allt upplit á þeirri grein. Og það er algjörlega fráleitt, herra forseti, að við getum unað því, þessi sjávarútvegs- og siglingaþjóð sem við erum, að þetta koðni svona niður í höndunum á okkur. Ég leyfi mér að segja það hér, herra forseti, að ég held að þetta sé ein mesta vanrækslusynd í íslenskum atvinnumálum sem stjórnvöld bera ábyrgð á á síðari áratugum, það er í raun og veru hvernig menn hafa horft allt of aðgerðalaust eða aðgerðalítið á það að þessi mikla hnignun gengi yfir þessa atvinnugrein, sem öðrum þjóðum í nágrenninu hefur tekist til mikilla muna betur að varðveita. Auðvitað hafa gengið yfir breytingar í greininni sem að hluta til eru alþjóðlegar og hún hefur að einhverju leyti færst til í heiminum, það vitum við. En þegar við berum það saman hvernig Íslendingar hafa glímt við þau mál og svo aftur nágrannaþjóðir eins og Norðmenn, þá er þar ólíku saman að jafna, enda er skipaiðnaður enn þá undirstaða blómlegs atvinnulífs í fjölmörgum byggðarlögum við sjávarsíðuna, sérstaklega á vesturströnd Noregs. Herra forseti. Ég held að ekki þurfi að hafa um þetta fleiri orð. Ég legg til að tillögunni verði að lokinni umræðu vísað til hv. iðnn. og ég bind vonir við að hún megi verða til þess að ýta á það að gripið verði nú til aðgerða á þessu sviði á grundvelli þess sem tillagan leggur til og á grundvelli þeirra gagna sem liggja nú fyrir í úttekt ráðuneytisins og iðnaðarins sem ég gerði grein fyrir áðan.

Hæstv. forseti. Í þáltill. er gerð tillaga um skipun nefndar til að fullmóta og hafa umsjón með aðgerðum til að endurreisa skipaiðnað á Íslandi, áhersla verði lögð á aðgerðir til að bæta samkeppnisskilyrði greinarinnar, auðvelda fjármögnun og tryggingar, auka menntun og efla þróunarstarf er tengist greininni. Efnislega eru hér á ferðinni sömu atriði og lágu til grundvallar sameiginlegri úttekt iðnrn., Samtaka iðnaðarins og Málms, sem er félag fyrirtækja í málm- og skipaiðnaði. Úttektin lá fyrir síðasta sumar og var greinargerðin kynnt á fundi á Akureyri í september sl. Í þeirri úttekt kom fram að marga þætti þarf að bæta í umhverfi skipaiðnaðarins svo hann búi við svipuð samkeppnisskilyrði og þau lönd sem íslenskar smiðjur þurfa að keppa við. Slík jöfnun næst sennilega seint þegar um er að ræða lönd á borð við Kína og Kóreu þar sem smíðaverð á tonn er álíka og hráefnisverðið á hvert tonn fyrir óunnið stál sem við vinnum úr. Hins vegar er það raunhæft markmið að við getum búið íslenskum skipaiðnaði svipuð kjör og eru innan Evrópska efnahagssvæðisins og við erum bundin af þeim reglum sem þar gilda hvað varðar ríkisstyrki og aðra opinbera aðkomu. Meginatriðið í þessu sambandi er að ríkisstyrkir til skipasmíða hafa nú verið aflagðir í Evrópu og fyrir liggur hvaða aðgerða er þörf til að vinna upp samkeppnisforskot annarra landa í Evrópu. Í tillögum til úrbóta sem birtar eru í niðurstöðum skýrslunnar eru talin fram fimm atriði sem byggjast á samvinnu stjórnvalda og skipaiðnaðarins. Framkvæmd þeirra kallar ekki á lagabreytingar og þær falla allar innan ramma þeirra alþjóðasamninga sem Ísland er aðili að. Aðilar málsins, þ.e. iðnrn., Samtök iðnaðarins og Málmur, eru nú þegar byrjaðir á framkvæmd tillagnanna og á þessari stundu vegur þyngst endurskoðun á fjármögnun smíðanna og tryggingar vegna útflutnings. Nú þegar eru fullgerð drög að frv. um breytingar á lögum um Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins en í því felst að skilgreina betur hlutverk tryggingardeildar útflutningslána og víkka út heimildir til að veita tryggingar og ábyrgðir er gagnast útflutningi skipa og búnaðar o.fl. Við höfum auk þess verið að liðka allt fjármögnunarferlið sem nú þegar hefur leitt til þess að þau skip og sá búnaður sem samið hefur verið um fyrir Færeyinga hefur fengið mun greiðari vegferð í gegnum kerfið. Aðrar tillögur sem fram koma í greinargerðinni eru að einhverju leyti komnar á hreyfingu og vonast ég til að framkvæmd þeirra gangi vel en þau eru flest þess eðlis að þau eru viðvarandi umbótaverkefni innan fyrirtækjanna sem sennilega eiga sér engan ákveðinn endi heldur þróast og breytast eftir þörfum skipasmíðaiðnaðarins á hverjum tíma.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þær upplýsingar sem hún hér veitir og það er vissulega fagnaðarefni að hreyfing er komin á málin. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni var þessi tillaga flutt á síðasta þingi og þá stóð sú úttekt yfir sem núna hefur verið lokið. Tillagan tekur mið af þeim breytingum sem síðan hafa orðið og ég tel að hún sé í raun og veru í fullu samræmi og fullkomlega samrýmanleg því að hrinda þessum tillögum í framkvæmd og ég held að það væri vel og skynsamlegt að reyna að skapa sem víðtækasta samstöðu um málefni þessarar greinar, m.a. með því að stjórnskipuð nefnd fylgdi hlutunum eftir þar sem kæmu að þingflokkar eða stjórnmálaflokkar og aðilar atvinnulífsins og héldu utan um þessi mál með atvinnugreininni og ráðuneyti. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að það sem snýr að okkur er auðvitað kannski í grunninn það að tryggja að íslenskur skipaiðnaður, þó seint sé, fái nú loksins sambærileg starfsskilyrði og skipaiðnaðurinn í nágrannalöndunum. Við erum að sjálfsögðu ekki að fara fram á launakostnað eins og í Kína eða annað í þeim dúr. En það er þannig að þarna hefur hallað stórlega á íslenska iðnaðinn í samkeppni við sérstaklega norskar og spænskar skipasmíðastöðvar, og þó að nú eigi að heita svo að beinir ríkisstyrkir hafi verið afnumdir þá liggur engu að síður fyrir að það eimir eftir af ýmsum aðgerðum til stuðnings iðnaðinum. Ég nefni þar t.d. byggðastyrki sem eru heimilir samkvæmt reglum EES/ESB á þeim svæðum, á norðurströnd Spánar og í Norður- og Vestur-Noregi sem flokkast undir slík þróunarsvæði. Og það er auðvitað algjörlega ljóst að eigi að snúa vörn í sókn þá þarf að vinda bráðan bug að því að bæta úr þeim atriðum þar sem skóinn kreppir mest og hæstv. ráðherra nefndi þar reyndar hluti eins og fjármögnun og útflutningstryggingar.

Hæstv. forseti. Já, ég tel að með því starfi sem hefur nú farið fram og var góð samstaða um við Samtök iðnaðarins og Málm hafi vissulega komist hreyfing á þetta mál. Mér er kunnugt um að það starf sem þarna fór fram er mikils metið af hálfu greinarinnar og ekki síst það að nú liggur fyrir frv. sem brátt mun koma fram í þinginu um breytingar á lögum um Nýsköpunarsjóð þar sem TRÚ, Tryggingasjóði útflutningsgreina, verður gert kleift að sinna þessum málum miklu betur en áður hefur verið og það tel ég vera mjög mikilvægt. Hv. þm. nefndi byggðastyrki. Það er rétt að öll landsbyggðin er skilgreind þannig af hálfu ESA að þar má veita byggðastyrki og þróunarstyrki sem vissulega þurfa samþykkt ESA til að geta orðið að veruleika. En miðað við þær upplýsingar og þau samtöl sem ég hef átt við iðnaðinn er það nú ekki fyrst og fremst það sem hann vill gera út á, heldur miklu frekar að fá starfsumhverfi sem sé samkeppnishæft því sem almennt gerist. Við vitum hvað varðar t.d. vexti þá eru þeir tiltölulega háir hér á Íslandi. En að öðru leyti tel ég að við eigum vissulega sóknarfæri hvað varðar ákveðna stærð báta og það hefur líka sýnt sig núna upp á síðkastið að þar erum við Íslendingar með okkar skipasmíðastöðvar að fá verkefni sem er mjög ánægjulegt. Ég tel því að það sem kemur fram í þáltill., eins og ég sagði áðan, sé í raun að verulegu leyti komið til framkvæmda.

Herra forseti. Það er að sjálfsögðu augljóst mál að einn þröskuldurinn sem var íslenskum skipaiðnaði mjög erfiður var fjármögnunarþátturinn. Hér voru ekki við lýði neinir styrkir eða neinar vaxtaniðurgreiðslur á byggingartíma eins og var þegar hæst lét t.d. í Noregi og á Spáni þar sem gat munað verulegum fjárhæðum í endanlegu verði skipanna vegna þess að fjármagnskostnaður á byggingartíma var verulega niðurgreiddur og fleiri slíkir hlutir skekktu myndina. Byggðastyrkina tel ég engu að síður að þurfi að athuga og auðvitað er það ekki markmið neinnar atvinnugreinar að lifa á styrkjum og ég er ekki að segja að það eigi að vera keppikeflið, að koma skipasmíðaiðnaðinum inn á einhverja styrki bara til að gera það. En það eru þó hlutir sem geta skipt þar miklu máli og ég nefni t.d. ef óhjákvæmilegt reynist að ráðast í fjárfestingar í upptökumannvirkjum eða öðrum slíkum dýrum stofnbúnaði sem getur reynst nauðsynlegur, t.d. til þess að vera samkeppnisfær hvað varðar afköst eða tæknilega möguleika á að taka upp sístækkandi skip og annað í þeim efnum. Þá er nokkuð ljóst að miðað við núverandi byggðastyrkjareglur Evrópusambandsins mættu aðilar veita þar umtalsverða styrki ef framkvæmdin er á viðurkenndum byggðaþróunarsvæðum. Og ég hygg nú reyndar að þetta mál hafi borið á góma á Íslandi þegar ríkið var fyrir sitt leyti að styrkja gerð upptökumannvirkja sem hluta af hafnarframkvæmdum á sínum tíma. En þessir tímar geta bankað upp á aftur og af þessu gætu menn þurft að hyggja. Herra forseti. Ég endurtek og ítreka það að ég tel fullt efni til að skoða hvort þessi tillaga geti ekki fallið vel að því sem er þó verið að gera í þessum efnum og það hafi verið skynsamleg nálgun að fylgja þeim hlutum eftir, m.a. með þessum hætti.

Hæstv. forseti. Það ber að þakka að þessi mál skuli vera tekin upp til umræðu í þinginu. Hins vegar er ekki hægt að gleðjast mikið yfir þeirri stöðu sem íslenskur skipaiðnaður er í. Það má segja að hægt sé að segja eins og karlinn: Það er of seint, Gunna. Þetta er allt saman búið að deyja tvisvar eða þrisvar. Skilningur íslenskra stjórnvalda og þeirra sem ráða íslensku þjóðfélagi á mikilvægi skipaiðnaðar hefur verið afar lítill í gegnum tíðina. Mér er kannski minnisstæðast hve andstaða LÍÚ-forustunnar við íslenskan skipasmíðaiðnað kom skýrt fram í gegnum þó nokkuð mörg ár, og kom skýrt og greinilega fram í ræðum og viðbrögðum aðalforustumanns LÍÚ hvað eftir annað þar sem hann lýsti því yfir að hann teldi að íslenskir útgerðarmenn ættu að hafa allan rétt til þess að sækja þessa þjónustu annað og að það væri ekki á færi íslensks skipaiðnaðar að smíða og þjónusta skip sem þyrfti á að halda hér í útgerðinni. Ég hef stundum áður minnt á ræðu sem sá ágæti forustumaður hélt þegar skipið Bessi kom nýtt til Vestfjarða, en þá lýsti hann því yfir að slíkt skip gætu Íslendingar aldrei smíðað. Hann hefði þó átt að vita betur. Það var búið að smíða algjörlega sambærilega smíðisgripi á Íslandi og tækniþekking og verkkunnátta var alveg til staðar til að gera þá hluti. En þetta lýsir bara því við hvað menn áttu að stríða. Íslensk stjórnvöld virtust heldur ekki hafa aðra skoðun en sá ágæti forustumaður LÍÚ á íslenskum skipaiðnaði og lyftu ekki hendi þó að hann legðist allur í rúst á fáeinum árum. Menn ruku svo upp með andfælum einhvern tíma eftir 1990 en þá var nú óvart þannig komið að flestar skipasmíðastöðvarnar fóru á hausinn, ég man ekki hvort það var ein eða tvær sem ekki fóru á höfuðið á þeim tíma. Við höfum haldið áfram að láta smíða skip erlendis. Við höfum ekki treyst okkur til þess að skapa sambærilega möguleika til að standa í þessum iðnaði hér á landi. Ég tel reyndar að það hafi verið mikil skammsýni og að menn hafi í raun og veru aldrei fengist til að reikna dæmið til enda. Þegar farið var yfir þetta mál, ég held að það hafi verið 1992 eða 1993, kom hins vegar í ljós, þegar menn fóru að reikna þetta út, að styrkirnir sem aðrir voru að greiða til skipasmíðaiðnaðarins skiluðu sér margfalt til baka til ríkisins og þjóðfélagsins í heild. Þá var tekið myndarlega á þessum málum, a.m.k. miðað við það sem áður hafði verið. Lítið hafði það svo sem verið þar á undan. En síðan hefur þetta farið í sama farið. Íslensk stjórnvöld hafa ekki einu sinni haft döngun í sér til að sjá til þess að verkefni sem hafa verið unnin fyrir ríkið beint hafi komið til Íslendinga. Þess er skemmst að minnast er viðhald var boðið út á tveimur skipum Landhelgisgæslunnar fyrir tveimur árum. Það þótti nauðsynlegt að bjóða það út á Evrópska efnahgssvæðinu. Gott og vel. En hvað gerðist? Það voru óvart Pólverjar sem fengu þetta verkefni. Það voru ekki einhverjir á Evrópska efnahagssvæðinu sem fengu verkefnið heldur Pólverjar. Einhvern veginn glopruðu menn þessu líka út úr höndunum á sér þrátt fyrir að tilboð frá Íslendingum í þetta verkefni væri ákaflega hagstætt. Svona hafa hlutirnir gengið fyrir sig. Mér finnst líka ástæða til að minna á, vegna þess að í þessari tillögu er verið að tala um fagþekkingu og menntun og hæstv. ráðherra minntist á þá hluti hér líka áðan, að íslensk stjórnvöld hafa t.d. viðhaldið þeirri stöðu í gegnum tíðina. Það er engin nauðsyn á fagþekkingu eða menntun í skipaiðnaði á Íslandi. Það er ekki gerð nein krafa um slíkt, t.d. frá hendi Siglingastofnunar. Það er engin krafa um að þeir sem standa í skipasmíðum, hverju nafni sem þær nefnast og hvort sem þau eru smá eða stór skipin sem um er að ræða, hafi til þess neina fagmenntun. Það er dálítið skondið að segja frá þessu vegna þess að ef við tölum um sambærilega iðngrein, t.d. húsasmíði, gera menn kröfu um fagmenntun á öllum sviðum þeirra. En þegar kemur að skipasmíðunum er það ekki gert. Hæstv. forseti, ég átta mig ekki alveg á því hvernig tíma mínum er háttað. Hér hefur verið mikið ,,ljósasjó`` þann tíma sem ég hef verið að tala, ýmist rautt eða grænt. Ég óska eftir að fá að vita hvort ég er búinn með tíma minn eður ei.

Ég hygg að hv. þm. eigi eftir eina mínútu.

Takk fyrir það. Ég ætlaði svo sem heldur ekki að halda hér langa ræðu. Saga íslensks skipasmíðaiðnaðar síðustu 30 árin er saga glataðra tækifæra. Ég ætla að vona að núna þegar hjálpin kemur að utan, þegar menn loksins leggja af --- vonandi standa menn við það --- stuðning við skipaiðnaðinn hér í kringum okkur að þá beri menn gæfu til að standa vel að því að reyna að byggja hann upp aftur. Hér er um það að ræða að byggja upp aftur nánast alla þekkingu í þessari iðngrein. Það er að vísu mikil tæknileg þekking til staðar á Íslandi og auðveldara að byggja upp þessa iðngrein aftur í dag en var þegar menn gerðu djörfustu tilraunina til að byggja hana upp á árunum 1960--1970. Þetta ætti að geta gengið betur en ég óska mönnum sannarlega velfarnaðar og vona að menn standi við þau orð sem hafa fallið um að til þess hafi menn mikinn vilja.

Herra forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um aðgerðir til endurreisnar á íslenskum skipaiðnaði sem ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon flytjum. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur gert ítarlega grein fyrir tillögunni og þeirri umgjörð sem íslenskur skipasmíðaiðnaður hefur búið við. Tillaga þessi var flutt á síðasta þingi en var þá ekki útrædd en þó skilaði hún sér inn í umræðuna. Ég er viss um að tillöguflutningurinn þá hefur þó haft þau áhrif að nokkuð hefur verið rekið eftir þessum málum af hálfu stjórnvalda. Ef við lítum aðeins til baka, herra forseti, þá var hér gríðarlega mikill skipaiðnaður fyrir nokkrum áratugum. Ísland er jú eyþjóð og við höfum lengst af átt afkomu okkar undir sjósókn og því að geta farið á bát meðfram ströndum landsins. Þetta hefur skilað okkur því að um aldaraðir, fram á síðustu ár, hefur verið afar sterk og rík fag- og verkþekking í skipasmíðum. Sú þekking skilaði sér í því að við höfðum á síðustu áratugum öflugan skipasmíðaiðnað. Það stingur mjög í stúf að upplifa á síðustu árum að skipasmíðaiðnaðurinn hefur nánast allur flust úr landi, stór hluti af nýsmíði og einnig stöðugt stærri hluti viðgerða við skip. Þetta getur alls ekki verið þjóðhagslega hagkvæmt. Mér er ómögulegt að skilja að það skuli borga sig fyrir íslenska þjóð að láta verkþekkingu sem hér var byggð upp drabbast niður af vannýtingu og ekki fá að þróast og eflast. Það getur ekki verið hagkvæmt að láta svo mikinn þekkingarauð liggja vannýttan og hverfa smám saman út úr íslensku samfélagi. Þó verður að viðurkennast sem hæstv. iðnrh. kom inn á í ræðu sinni áðan að einmitt fyrir aðgerðaleysi stjórnvalda, það að stjórnvöld hafa ekki haldið vöku sinni við að láta íslenskan skipasmíðaiðnað njóta samsvarandi viðskiptaumhverfis og aðbúnaðar og skipasmíðaiðnaður í öðrum löndum, hafa þau viljandi eða óviljandi látið hann drabbast niður. Umgjörðin um hann hefur verið miklu lakari en aðrar þjóðir hafa búið sínum skipasmíðaiðnaði. Hæstv. iðnrh. gat þess hér áðan að nú hefði verið sett í gang vinna til að skoða og athuga hvar kreppti að og að hvaða leyti íslenskur skipasmíðaiðnaður væri með skerta samkeppnisstöðu gagnvart erlendum. Það var jú tími til kominn að það væri gert. Betur hefði verið ef til þeirra aðgerða hefði verið gripið fyrir tíu árum eða svo. En því miður báru íslensk stjórnvöld ekki gæfu til að grípa inn í þá. Það væri ástæða til, herra forseti, að fá upplýsingar hér um. Ef hæstv. iðnrh. væri viðlátinn þætti mér vænt um ef hann gæti veitt mér upplýsingar um fjárhagslega stöðu þeirra skipasmíðastöðva sem enn starfa í landinu. Hversu langa bið þola þessar skipasmíðastöðvar eftir raunverulegum úrbótum í samkeppnisumhverfinu, eins og hæstv. ráðherra var hér að ýja að? Tillaga okkar hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar lýtur að því að grípa þegar í stað til aðgerða til að styrkja samkeppnisstöðu þessara fyrirtækja og endurreisa þann iðnað sem nú berst í bökkum og óvíst er að lifi af. Ég held að hér þurfi að grípa strax inn í og þekki til þess að sumar af þessum skipasmíðastöðvum berjast enn í von um að úr rætist en þær eiga takmarkaðan líftíma eftir. Ég óttast að það verði of mikið sleifarlag á aðgerðunum af hálfu hins opinbera til að rétta af samkeppnisstöðuna þannig að þau fyrirtæki sem nú berjast í bökkum hafi ekki þol til að bíða eftir aðgerðunum. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hver er staða þessara skipasmíðastöðva nú? Hversu langa bið þola þær áður en aðgerðirnar sem hæstv. iðnrh. minntist á hér áðan, koma til framkvæmda þannig að þær nýtist?

Ég vil vekja athygli hv. þm. á að hæstv. iðnrh. er ekki í húsinu.

Spurningar mínar eru samt bornar fram. Hæstv. iðnrh. getur sjálfsagt svarað þeim með öðrum hætti. Formaður iðnn. er örugglega í húsinu. Hann er kappsamur um málefni iðnaðarins. Ég hygg að hann hljóti að vera í húsinu og fylgist með af kostgæfni því að íslenskur skipasmíðaiðnaður er jú stórmál. Þessi iðnaður hefur verið okkar stóriðja í gegnum áratugina. Hvernig hefði byggð á Vestfjörðum, Norðurlandi eða Austurlandi farið ef ekki hefði verið þar mjög sterk skipasmíðahefð? Einmitt sú þekking sem legið hefur að baki íslenskri skipa- og bátasmíði hér á landi hefur lagt grunninn að þeirri velferð sem við búum að í dag. Ég geri alveg fastlega ráð fyrir því, herra forseti, að hv. formaður iðnn. sé viðlátinn.

Hann er ekki í húsinu.

Ég harma, herra forseti, að hv. formaður iðnn., þingmaður Framsfl., hv. þm. Hjálmar Árnason, er ekki í húsinu. Hann er kannski að hlaupa á eftir Landsvirkjun í dag og reyna að rétta hlut sinn með Landsvirkjun. Það er kannski veglegra starf en að fylgjast hér með stórmerku máli, þ.e. endurreisn íslensks skipasmíðaiðnaðar. Herra forseti. Það er afar brýnt að íslenskur skipasmíðaiðnaður komist á rekspöl og fái samkeppnisumhverfi miðað við samkeppnisstöðu annarra. Við getum ekki miðað okkur við Kína þar sem laun eru með því lægsta sem gerist og aðbúnaður lélegur. Við hljótum að verða að miða okkur við íslenskar og vestrænar aðstæður. Ég ítreka, herra forseti, að endurreisn íslensks skipasmíðaiðnaðar er eitt brýnasta málið fyrir atvinnulífið í landinu.

Herra forseti. Aðeins fáein orð. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þær undirtektir sem þessi tillaga hefur fengið. Ég vonast til að hv. iðnn. taki málið til skoðunar, fari a.m.k. yfir það hvað Alþingi fyrir sitt leyti og iðnn. geta gert til að fylgja þessum hlutum eftir. Það er ærin ástæða til. Ég get tekið undir orð hv. þm. Jóhanns Ársælssonar hér áðan, að saga íslensks skipaiðnaðar síðustu 20--30 árin, a.m.k. síðustu 12--15 ár, er saga glataðra tækifæra. Það er satt best að segja með ólíkindum hvernig við höfum glutrað þeim möguleikum niður frá því að hér var blómleg, dafnandi atvinnugrein á áttunda og jafnvel fram á níunda áratug síðustu aldar með umtalsverðum umsvifum sem sköpuðu hér þúsund starfa. Ég veit að virðulegur forseti okkar skilur þetta ágætlega, þekkjandi sæmilega til mála á Akureyri. Það var ekki lítið sem hrundi í því bæjarfélagi með hruni skipaiðnaðarins sem þar hafði verið mjög blómlegur. Þar voru tvær af stærstu skipasmíðastöðvum landsins starfræktar þegar best lét, Slippstöðin á Akureyri og Skipasmíðastöð Kaupfélags Eyfirðinga, sem smíðaði mörg fræg aflaskip. Það var ekki bara að þau störf töpuðust beint, Slippstöðin var t.d. með vel á fjórða hundrað manns í vinnu og fleiri fyrirtæki þar á Eyrinni störfuðu beint við skipasmíðarnar, heldur voru tugir og hundruð afleiddra starfa í iðnaði í smáfyrirtækjum í ýmsum greinum í þessum mikla iðnaðaarbæ Akureyri sem meira og minna áttu tilvist sína undir umsvifum í skipaiðnaðinum. Þegar allt var lagt saman þá má örugglega færa fyrir því rök að hátt í þúsund störf hafi beint og óbeint tengst umsvifunum í skipaiðnaði í höfuðvígi þess iðnaðar, á Akureyri, þegar best lét. En svo komu daprir tímar. Ég man ekki nákvæmlega hversu langt niður þetta fór en mig minnir þó að fast mannahald hjá Slippstöðinni hafi farið langt niður fyrir 100 manns þegar verst lét. Það fyrirtæki, eins og mörg önnur, hefur gengið í gegnum miklar hremmingar og í raun ekki bara strandað einu sinni heldur tvisvar ef ekki þrisvar, eins og hér kom einnig fram í umræðunni áðan. Ég held menn eigi líka, herra forseti, að horfa til þess að þetta er ekki bara atvinnu- og efnahagsspursmál, jafnaugljóst og það er. Þetta er í raun öryggisatriði, þ.e. óumflýjanlegur hluti af því stoðkerfi sjávarútvegsins í landinu sem verður að vera til staðar. Ég leyfi mér að fullyrða að þar sé komið mjög tæpt að fullnægjandi afkastageta og burðir séu til að afstýra gríðarlegu tjóni þegar skip verða fyrir áföllum á hávertíð. Við skulum ímynda okkur að eitt eða fleiri af stóru uppsjávarveiðiskipunum fái á sig brot og verði fyrir skemmdum eða bilunum á hápunkti loðnuvertíðar í febrúar, þegar verðmæti nema milljónatugum í viku hverri. Þá er ekkert lítið í húfi að til staðar séu í landinu afköst og geta til að bregðast skjótt við ef menn þurfa á þjónustu að halda. Þá vilja menn auðvitað að til staðar sé íslenskur skipaiðnaður, mannafli, upptökumannvirki, aðstaða og búnaður til að bregðast við. En er sjálfgefið að svo sé? Nei. Það verður auðvitað ekki nema greininni séu sköpuð einhver starfsskilyrði. Því verður náttúrlega seint trúað að við Íslendingar ætlum áfram að vera sjávarútvegs- og siglingaþjóð og geta ekki veitt a.m.k. lágmarksþjónustu á þessum sviðum. Lengi háði mönnum efnisleysið, herra forseti, í skipaiðnaði í landinu. Allt frá því fyrir daga Gamla sáttmála var timburleysið versti óvinurinn. Menn höfðu hér í landinu ekki við til að byggja haffær skip nema með harmkvælum þó að bændur á Sléttu drægju að vísu saman rekavið á norðaustanverðu landinu og byggðu haffært skip á 18. öld, ef ég man rétt. Þeir sýndu í verki stórhug sinn og þekkingu og hæfni. Menn byggðu hin ágætustu fley af þeim miklu vanefnum sem þeir bjuggu við. En nú er það ekki það sem okkur háir heldur eru okkur allir vegir færir í þeim efnum hvað varðar aðdrætti. Þekkingin er til staðar. Hana er hægt að byggja upp og hana er hægt að varðveita. En það er ekkert sjálfgefið í þessum efnum og við getum auðvitað látið þetta koðna áfram niður ef ekkert verður að gert. Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég vona að hún verði til að ýta við málinu og þessi tillöguflutningur okkar hér á síðasta þingi og þessu. Til þess er hann í og með ætlaður, að þrýsta á um að eitthvað verði aðhafst í málinu.

Herra forseti. Ég held að einfaldara sé að mæla fyrir þessum málum báðum saman þar sem þau eru mjög samhangandi, og frv. á þskj. 41 er í raun og veru fylgifrv. með till. til þál. um eflingu félagslegs fornavarnastarfs á þskj. 40. Þar er um að ræða endurflutta tillögu frá síðasta þingi, þó nokkuð breytta. Tillagan hefur verið gerð fyllri og tekið inn í tillögugreinina með skýrum hætti hvernig fjár verði aflað til átaksins og hver hafi með höndum ráðstöfun þess fjármagns, þ.e. þetta verði fellt undir hið hefðbundna hlutverk áfengis- og vímuvarnaráðs, eins og ég kem nánar að. Flm. tillögunnar ásamt með mér eru hv. þingmenn Kolbrún Halldórsdóttir og Þuríður Backman. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að vinna rammaáætlun um eflingu hvers kyns félagslegs forvarnastarfs sem verði liður í aðgerðum til að berjast gegn notkun ávana- og fíkniefna, þroska félagsvitund og bæta andlegt og líkamlegt heilbrigði ungs fólks. Áætlunin feli í sér úttekt á félagsstarfi í einstökum sveitarfélögum og á landsvísu sem til greina kemur í þessu sambandi, svo sem starfi á vegum félagsmiðstöðva, ungmenna- og íþróttahreyfingarinnar, nemendafélaga, skáta, tómstundafélaga og trúfélaga. Einnig verði gerðar tillögur um hvernig vænlegast sé að efla slíkt starf þannig að árangur náist.`` Ég tek það fram, herra forseti, að ekki var ætlunin að hér væri um tæmandi upptalningu að ræða, að sjálfsögðu ekki, samanber hljóðan orðanna ,,svo sem`` því að auðvitað eru fjölmörg fleiri félagasamtök og ýmiss konar merkt starf sem ætti alveg eins erindi inn í þessa upptalningu. Hún yrði harla löng ef tilraun yrði gerð til að tæma hana, auk þess sem lengi væri hætta á því að eitthvað gleymdist. Ég gæti t.d. auðvitað nefnt bindindishreyfinguna og ýmis sérfélög sem starfa sjálfstætt utan eða í tengslum við íþróttahreyfinguna og þar fram eftir götunum. ,,Til átaksins verði varið allt að 10 millj. kr. á árinu 2002 til að undirbúa framkvæmd þess og síðan allt að 180 millj. kr. árlega í fimm ár eða þar til ákvarðanir verða teknar um frekara framhald þess. Tekna verði aflað með hækkun á hlutfalli áfengisgjalds sem rennur í Forvarnasjóð, sbr. 7. gr. laga nr. 96/1995. Áfengis- og vímuvarnaráð geri tillögur til heilbrigðisráðherra, sbr. 3. tölul. 3. gr. laga nr. 76/1998, um ráðstöfun þess fjár sem við bætist í Forvarnasjóð og sérstaklega er ætlað til eflingar félagslegu forvarnastarfi. Heilbrigðisráðherra setji, að höfðu samráði við menntamálaráðherra og félagsmálaráðherra, nánari ákvæði í reglugerð, sbr. 6. gr. laga nr. 76/1998, um þetta efni, þar með talið hvernig háttað skal samráði og samstarfi einstakra aðila sem málið varðar. Ríkisstjórnin skili Alþingi árlega skýrslu um framkvæmd áætlunarinnar þar sem árangur átaksins er metinn.`` Eins og áður sagði, herra forseti, var þessi tillaga flutt á síðasta þingi í nokkuð breyttu og einfaldara formi en varð þá ekki útrædd. Tillagan er nú endurflutt með nokkrum breytingum, m.a. hefur verið tekið mið af atriðum sem fram komu í umsögn um tillöguna á síðasta þingi. Einnig var tekið mið af þeirri gagnrýni sem var hér sett fram á tillöguna um að ekki væri í henni mælt fyrir um tengsl þessa sérstaka forvarnaátaks við það starf sem fyrir er á vegum áfengis- og vímuvarnaráðs og fleiri aðila. Þá er einnig þess að geta að þar hefur verið unnið að því að virkja fleiri til þátttöku í þessum verkefnum, til að mynda er mikill áhugi á því að fá sveitarfélögin til virkari og meiri þátttöku í þessu starfi. Undir þau heyra félagsmiðstöðvarnar sem hér er ekki síst verið að horfa til en ég held að flestir sem til þekki viti að þar er unnið ákaflega mikið og fórnfúst starf af miklum vanefnum. Þar af leiðandi væri ákaflega kærkomið, veit ég, ef unnt væri með átaki af þessu tagi að styðja við bakið á þeirri starfsemi og reyndar starfsemi fjölmargra fleiri aðila sem búa við mjög þröngan kost hvað varðar fjárhagslegan grundvöll. Ýmis félagsskapur þarf oft og tíðum að reiða sig á fórnfúst sjálfboðaliðastarf, jafnvel reiða sig hreinlega á framlög frá einstaklingum þannig að stundum keyrir úr hófi fram. Það er vel þekkt vandamál þeirra sem til þekkja í félagsmálastarfi, margra þeirra aðila sem hér eru nefndir, eins og innan ungmenna- og íþróttahreyfingarinnar, að það er erfitt að fá fólk þar til starfa, m.a. vegna þeirra fjárhagslegu byrða sem á starfseminni hvíla, þeirra miklu erfiðleika sem eru við að ná þar endum saman. Oftar en ekki leiðist það út í að það fólk sem hefur þar tekið að sér forsvar situr jafnvel persónulega uppi með útgjöld í meira og minna mæli. Það þarf ekki að fjölyrða hér, herra forseti, um þá vá sem m.a. er ætlunin að berjast gegn með átaki þessu. Það er, held ég, óumdeilt að þar er um að ræða eitt alvarlegasta samfélagsmeinið sem að okkur steðjar í nútímanum, þ.e. þá refilstigu ávana- og fíkniefnanotkunar sem ýmsir leiðast út á. Ekki síst blasa þá hætturnar við ungu fólki ef svo ber undir. Það er mat mjög margra sem við flm. höfum rætt við að það gæti verið gríðarlega mikilvægt innlegg í jákvæða, fyrirbyggjandi og uppbyggilega baráttu gegn þessum vágesti að gera allt sem mögulegt er til að efla hvers kyns félagslegt forvarnastarf sem við kjósum að kalla svo. Fjármögnun átaksins yrði með þeim einfalda hætti, herra forseti, að áfengisgjaldið yrði hækkað úr 1%, sem það er nú, í 2%. Í greinargerð stendur að það ætti að vera strax 1. nóvember en það mætti vera seinna ef svo ber undir. Það gæti eða hefði getað gefið um 10 millj. kr. það sem eftir lifði ársins. Það skiptir kannski ekki öllu máli úr þessu heldur það sem mundi þá gerast á næsta ári eða næstu árum, og þá yrði áfengisgjaldið hækkað í 4% sem ætti að skila um 180 millj. kr. á ársgrundvelli miðað við þær upphæðir sem 1% skilar í dag. Til að fylgja tillögunni eftir höfum við lagt fram frv. til laga um breytingu á lögum nr. 96/1995, um gjald af áfengi og tóbaki. 1. gr. þess frv. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,1. málsl. 7. gr. laganna orðast svo: Af innheimtu áfengisgjaldi þeirra sem eru gjaldskyldir skv. 1. mgr. 2. gr. skal 1% renna í Forvarnasjóð.`` --- Það er óbreytt. --- ,,Á tímabilinu 1. nóvember til 31. desember árið 2002 skal þetta hlutfall vera 2% og síðan 4% frá og með 1. janúar árið 2003.`` Þessar dagsetningar, herra forseti, og upphæðir þyrfti að sjálfsögðu að endurskoða þegar frv. fengi hér endanlega afgreiðslu en það er handhægt að gera í meðförum hv. þingnefnda. Lögin mundu síðan helst öðlast þegar gildi og átakið gæti hafist á næsta ári. Forvarnasjóður ætti því að hafa þessa auknu fjármuni til ráðstöfunar, herra forseti, að því tilskildu að menn séu tilbúnir til að færa tekjurnar til. Út af fyrir sig er það síðan sjálfstætt ákvörðunaratriði hvort menn hækka áfengisgjaldið sem þessum upphæðum nemur eða hvort menn færa tekjur hreinlega til, þá úr ríkissjóði yfir í sjóðinn. Ég held að það sé þá líka í góðu samræmi við heitstrengingar og loforð, gott ef ekki kosningaloforð um að gera stórátak í þessum efnum. Einhvern tíma var talað um heilan milljarð króna, herra forseti, sem deilur standa nú reyndar um að hvaða marki hafi skilað sér. Við skulum samt ekki fara út í þá sálma, halda okkur heldur við aðalatriði málsins sem er, að ég held, að það sé mjög freistandi að láta á það reyna hvort viðleitni í þessa veru getur ekki reynst vænleg í glímunni við þetta vandamál um leið og hún mundi þjóna þeim ákaflega jákvæða tilgangi að efla þessa starfsemi sem slíka. Hún er af sjálfri sér mjög góð, uppbyggileg og þroskandi. Við erum væntanlega öll sammála um að þátttaka ungs fólks í félagsstarfi og uppbyggilegu tómstundastarfi sé góð í sjálfu sér og þroskandi en hún hefur til viðbótar þennan kost --- og um það er yfirleitt ekki deilt --- að geta verið mjög öflug fyrirbyggjandi aðgerð á þessu sviði enda veit ég að til að mynda umsögn Íþróttasambands Íslands og fleiri á þeim bæ um þessa tillögu var mjög jákvæð. Reyndar fékk málið yfirleitt jákvæð viðbrögð frá öllum sem um það fjölluðu nema það komu athugasemdir eða ábendingar um að hugsanlega mætti búa betur um málið, t.d. hvað varðaði samhengi við hið hefðbundna forvarnastarf. Það hefur nú verið gert og ég vonast til þess að þær breytingar sem gerðar hafa verið á tillögunni og síðan þá flutningur frv. henni tengt komi til móts við óskir manna í þeim efnum. Ekki ættu að þurfa að verða neinar landamæradeilur eða togstreita um málið af þeim sökum enda væri það auðvitað mjög miður. Ýmsir af þeim aðilum sem hér eru nefndir hafa líka gott af því að huga að því hvernig þeir standa að málum fyrir sitt leyti. Ég held að það hljóti að vera alveg leyfilegt, herra forseti, í anda hreinskilninnar að segja það hér að auðvitað gæta menn ekki alltaf að sér í þessum efnum innan íþróttahreyfingarinnar. Þar má stundum standa betur að málum hvað varðar samhengi hlutanna við þær hættur sem geta falist í áfengis- og vímuefnanotkun. Í það heila tekið held ég þó að um það sé lítil deila að iðkun slíkra hollra tómstunda og það að hafa slík áhugamál sé til góðs og þjóni margþættum tilgangi. Það þroskar félagsvitund, bætir andlegt og líkamlegt heilbrigði fólks og hefur í sér fólgið forvarnagildi sem auðvitað er útgangspunktur og grunnhugsun þessa máls. Herra forseti. Það má væntanlega deila um hvert þessar tillögur ættu að ganga. Til greina kæmu félmn., heilbr.- og trn. og jafnvel allshn. þannig að ég áskil mér rétt til að skoða það þangað til atkvæðagreiðsla fer fram hvert tillögunni og frv. verður vísað. Ég held að heppilegast væri að þau gengju bæði til sömu nefndar og þá væri væntanlega vænlegast að allshn. fjallaði um málið.

Herra forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um eflingu félagslegs forvarnastarfs og er 1. flm. hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Tillagan felur í sér að unnin verði rammaáætlun um eflingu hvers kyns félagslegs forvarnastarfs sem verði liður í aðgerðum til að þroska félagsvitund og bæta andlegt og líkamlegt heilbrigði ungs fólks um leið og barist er gegn notkun ungmenna á áfengi og fíkniefnum, eins og segir í þáltill. Einnig kemur fram að í áætluninni felist að gerð verði úttekt á félagsstarfi í einstökum sveitarfélögum og á landsvísu sem til greina kemur í þessu sambandi svo sem á starfi á vegum félagsmiðstöðva ungmenna- og íþróttahreyfingarinnar, nemendafélaga, skáta, tómstundafélaga og trúfélaga. Einnig verði gerðar tillögur um hvernig vænlegast sé að efla slíkt starf þannig að árangur náist, eins og segir í tillögunni. Jafnframt er lagt fram frv. til laga um breytingu á lögum þar sem gert er ráð fyrir að til Forvarnasjóðs verði varið stærra hlutfalli af áfengisgjaldi en nú er eins og ég skildi tillöguna en svo má vera að það sé misskilningur en ég mundi leggja til að það yrði í þá veru til að hækka ekki álögur á almenning, að hækka ekki verð á áfengi sem er nógu hátt fyrir. Það hefði í för með sér að Forvarnasjóður hefði til úthlutunar hærri upphæðir en í dag eða 180 millj kr. á næstu fimm árum. Jafnframt er gert ráð fyrir að Alþingi verði flutt árleg skýrsla um framkvæmd áætlunarinnar þar sem árangurinn er metinn. Ég verð að segja að tillagan er góðra gjalda verð en ástæðan fyrir því að ég tek til máls hér er að benda á að nýverið skipaði hæstv. menntmrh. nefnd til að gera úttekt á stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks á Íslandi. Í skipunarbréfi nefndarinnar segir jafnframt að hún eigi m.a. að koma með tillögur um hvernig unnt sé að efla þátttöku ungs fólks í félags- og tómstundastarfi, hvernig mögulegt sé að efla æskulýðsrannsóknir hér á landi, á hvern hátt hægt sé að efla menntun og þjálfun leiðbeinenda og félagsforustufólks, hvernig hægt sé að auka hina óformlegu menntun í félags- og tómstundastarfi og tengja hana skólakerfinu og atvinnulífinu og koma með tillögur um atriði sem til athugunar yrðu við endurskoðun á lögum um æskulýðsmál. Svo vill til að ég var skipuð formaður nefndarinnar og nefndin hefur á að skipa einvala liði fólks sem hefur mikla reynslu af æskulýðs- og tómstundamálum. Ég nefni þar m.a. að í nefndinni á sæti varaformaður UMFÍ, aðstoðarskátahöfðingi og síðan fólk bæði úr Kennaraháskólanum og Háskóla Íslands sem hefur mikla reynslu af rannsóknum á sviði æskulýðsmála. Einnig eru skólastjórar sem hafa víðtæka reynslu á þessu sviði. Gert er ráð fyrir að nefndin skili niðurstöðu fyrir 15. febrúar nk. Nefndin hefur þegar tekið til starfa og er núna að safna ýmsum upplýsingum um starfsemi félaga og samtaka sem mundu falla undir skilgreininguna æskulýðs- og tómstundastarf barna og unglinga á vegum sveitarfélaga og frjálsra félagasamtaka. Hins vegar mun nefndin ekki taka til starfs sem fellur undir íþróttastarf. Það verður að segjast að meðal íþróttafélaga fer fram mjög mikilvægt starf enda hefur því verið haldið fram að tiltölulega flest ungmenni og börn stundi íþróttir í frítíma sínum. Hins vegar er það svo að íþróttir henta ekki öllum börnum og tölur íþróttafélaga benda til þess að tugir þúsunda barna stundi íþróttir en það er jafnframt ljóst að æskulýðsstarfsemi af öðrum toga en þeim sem nefndin er núna að skoða er einnig afar viðamikil og mun m.a. starf nefndarinnar miðast við það að ná utan um hve umfangsmikil þessi starfsemi er. Þá má nefna að æskulýðsstarfsemi á vegum sveitarfélaga sem er greidd af opinberu fé er mikil og fer vaxandi en á hinn bóginn hefur starfsemi frjálsra félagasamtaka með börnum og unglingum ekki notið á sama máta opinbers stuðnings og annað starf. Því er ljóst að slík starfsemi, þ.e. starfsemi frjálsra félagasamtaka á í vök að verjast einmitt núna vegna samkeppni um börn til þess að eyða tíma sínum utan skóla. Mig langar að gefa vísbendingu um hversu umfangið í þessu starfi er mikið, að það fer fram æskulýðsstarfsemi innan ungmennafélaga, innan kirkjunnar og annarra trúfélaga, meðal kristilegra samtaka, meðal stjórnmálasamtaka, alþjóðlegra samtaka um ungmennaskipti, bindindisfélaga, skáta-, útivistar- og hjálparstarfs og einnig samtaka þeirra sem búa við fötlun. Og síðast en ekki síst innan grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla og ég nefni háskóla í þessu sambandi vegna þess að æskulýðsstarf hefur oft verið skilgreint sem starf með þeim ungmennum sem eru upp að 25 ára og jafnvel upp í 30 ára aldur. Þá er starfsemi á vegum sveitarfélaga mjög viðamikil og má nefna t.d. að á Austurlandi hafa kannanir sýnt að 80% barna í grunnskóla sækja félagsmiðstöðvarnar sem er mjög hátt hlutfall. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur með það að æskulýðsstarf af þessum toga skiptir afar miklu máli fyrir börn og ungmenni. Í slíku starfi fá þau tækifæri til þess að efla félagsþroska sinn, samskiptahæfni, leiðtogahæfileika og almennt tengsl jafnaldra um leið og þau nýta tómstundir sínar til þess að sinna viðfangsefnum að eigin vali sem vekja áhuga þeirra. Og það benda allar rannsóknir til þess að ungmenni sem nota tómstundir sínar til slíkra starfa séu líklegri til að temja sér heilbrigða lífshætti og sneiða hjá aðstæðum sem leiða til eyðileggjandi hegðunar og neyslu. Í þeirri nefnd sem ég er formaður fyrir og hef rætt hér um höfum við töluvert verið að velta fyrir okkur þróun æskulýðsstarfs í landinu og áherslum á hverjum tíma. Það er t.d. áhugavert að skoða hvaða áhrif skipulagt starf á vegum sveitarfélaga, sem víða er orðið afar viðamikið, hefur á starfsemi frjálsra félagasamtaka á sviði æskulýðsmála. Þessi frjálsu félagasamtök byggja yfirleitt á sjálfboðaliðastarfi, og eiginlega fyrst og fremst þannig, og þau voru lengst af á síðustu öld uppistaðan í æskulýðsstarfi hér á landi en eru núna í mikilli samkeppni við sveitarfélögin sem hafa launaða starfsmenn til að byggja upp tómstundastarf fyrir börn og unglinga. Það er alveg ljóst að það verður að reyna að finna eitthvert eðlilegt jafnvægi á milli starfsemi frjálsra félagasamtaka sem byggja að mestu á sjálfboðaliðastarfi og starfsemi hins opinbera á þessu sama sviði þannig að hin frjálsa félagastarfsemi, sem byggir á mjög góðum gildum, fái ákveðið rými og tækifæri til að vaxa og þróast við hlið hins opinbera starfs, en það er alveg ljóst af fundum okkar með fulltrúum þessara samtaka að þau eiga í vök að verjast. Þau geta illa keppt við hið opinbera fjármagn og mörg þeirra sjá fram á það að nýliðun í starfsemi sé að minnka. Opinber stuðningur við frjáls félagasamtök er afar tilviljanakenndur svo ekki sé meira sagt og það er von mín að hægt sé að setja ákveðnar reglur sem tryggi jafnræði í þessum efnum. Gróflega áætlað, með því að kíkja yfir fjárlögin, má segja að um 100 millj. kr. af fjárlögum síðasta árs hafi verið varið til æskulýðs- og tómstundastarfa til frjálsra félagasamtaka en það er aðeins brot af því fjármagni sem þessi félög nýta. Oft hefur verið notuð sú þumalputtaregla að fyrir hverja eina krónu sem ríkið leggur til eru 8--10 kr. sem félagasamtökin sjálf leggja til og það er mjög góð nýting á fjármagni ef það margfaldar sig á þennan máta. Í þessum 100 millj. er ekki verið að ræða um íþróttastarfsemi því að eins og ég hef bent á nýtur íþróttastarfsemi fjármagns frá lottói og getraunastarfsemi. Jafnframt vil ég nefna að það fjármagn sem t.d. sveitarfélögin leggja til æskulýðsstarfa var 900 millj. kr. árið 2000 sem er gríðarlega mikið fjármagn og til þeirrar skipulögðu starfsemi sem er reyndar mjög mikilvæg. Ég vil að lokum lýsa því yfir að það starf sem kallað er eftir í þessari þáltill. er þegar farið af stað að hluta til þó að það sé eingöngu það sem snýr að æskulýðs- og tómstundastarfi en ekki íþróttastarfi, en ég vænti mikils af niðurstöðu nefndarinnar og ég veit að það er mikið horft til hennar núna í samfélaginu.

Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir till. til þál. um eflingu félagslegs forvarnastarfs sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon flytur ásamt fleiri þingmönnum Vinstri grænna og einnig liggur fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um gjald á áfengi og tóbaki sem sömu hv. þingmenn flytja til að styðja við þáltill. Ég ætlaði bara að lýsa ánægju minni með þessa þáltill. og ég tala ekki um þegar kemur í ljós að hæstv. menntmrh. hefur þegar lagt grunninn að ákveðnu undirbúningsstarfi sem gæti byggt undir framkvæmd tillögunnar og ég held einmitt að það sem hv. þm. Ásta Möller var að lýsa til viðbótar því sem stendur í þáltill. gæti fallið mjög vel saman. Ég hef lengi verið kennari og umgengist börn og unglinga og mér er það ákaflega ljóst að það er ekki minnstur hluti í uppeldisstarfi, nauðsynlegu uppeldisstarfi sérstaklega unglinga að fá þá til að taka þátt í félagsstarfi. Nú er það svo að maður hefur horft upp á það á undanförnum árum að færra og færra fullorðið fólk gefur kost á sér í þessa endalausu ólaunuðu sjálfboðavinu sem hefur fylgt vinnunni í sambandi við þessi félög. Ég er t.d. að tala um skátafélögin, KFUM og KFUK og mörg félög sem hafa rekið t.d. á mínu svæði í Reykjanesbæ mjög gott og uppbyggilegt starf fyrir börn og unglinga, þannig að það hefur verið erfiðara og erfiðara að halda þessu starfi úti með algerlega ólaunuðum starfskrafti. Ég held hins vegar að þessi starfsemi, og það að mögulegt sé að gera hana svo aðlaðandi að börn og unglingar flykkist að og taki þarna þátt, sé ákaflega mikilvæg og sérstaklega eins og hér er sagt í tillögunni til forvarna, til að varna því að þessi ungmenni leiðist út í ótímabæra áfengisdrykkju að ég tali ekki um fíkniefnaneyslu, og til að byggja upp varnir þeirra sjálfra gagnvart þeim tilboðum sem þau kunna að fá. Ég er þess vegna mjög fylgjandi þessari tillögu og tek líka undir þær tillögur sem hér eru gerðar til að fjármagna þessa starfsemi og vonast þá til að því fjármagni sé deilt út skynsamlega. Ég verð að segja í sambandi við íþróttahreyfinguna að mér finnst kannski svolítið ofmetinn forvarnaþáttur þess íþróttastarfs sem er rekið á þeim aldri sem þessi ungmenni eru sem við erum hér að ræða um vegna þess að þarna er oft búið að sía út og stór hluti ungmennanna hættir íþróttaiðkun við 13--14 ára aldur vegna þess að þá er búið að sía út þá sem eru líklegir afreksmenn og hin gefast upp. Auk þess, eins og hefur komið fram í umræðunum er íþróttahreyfingin fjármögnuð með lottópeningum og ég verð að segja að ef íþróttahreyfingin á að fá einhvern hlut af þeim peningum sem hér er verið að ræða um, þá held ég að verði að skilgreina það mjög nákvæmlega hvernig það verður nýtt og þá renni það ekki beint inn í afreksmannastarfið því að þar eru einmitt útilokuð þau börn og ungmenni sem í mestri félagslegri hættu eru gagnvart áfengi og fíkniefnum. Mér finnst til mikillar fyrirmyndar það sem Hafnarfjarðarbær er t.d. að gera núna, að greiða niður þátttöku barna og ungmenna í æskulýðsstarfi vegna þess að það hefur ekki verið réttmætt hvernig þetta hefur komið niður á heimilum, tekjulág heimili með kannski mörg börn hafa hreinlega ekki getað leyft börnum sínum að taka þátt í æskulýðsstarfi, ég tala nú ekki um íþróttastarfi þar sem hefur þurft að leggja fram umtalsverða fjármuni. Auk þess vil ég ítreka það í lokin að ekki er nóg að byggja upp varnir gegn fíkniefnum með því að byggja einhvern óvígan garð í kringum landið þar sem engin efni komast inn. Ég held að slíkt sé óviðráðanlegt og það verði svo áfram eins og hingað til að það sé aðeins brot af þeim efnum sem reynt er að flytja inn sem næst hér á landamærum miðað við landamæravörslu. Ég held að þær varnir sem þurfi fyrst og fremst að byggja upp séu varnir einstaklinganna sjálfra og það þarf að gera einmitt mjög markvisst í gegnum skólakerfið, mun markvissara kannski en nú er gert og einnig, eins og lagt er til í þáltill. sem ég vona innilega að verði samþykkt, með því að efla forvarnastarf eða almennt æskulýðsstarf frjálsra félagasamtaka í landinu.

Herra forseti. Til umræðu er forvarnastarf og vissulega er það afskaplega mikilvægt í þeim síharðnandi heimi sem við búum í. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi þátt sveitarfélaga, en þau styrkja ýmis félagasamtök sem starfa á þeirra svæði og það sem ekki er síður mikilvægt er að þau reka ýmsar stofnanir sem skipta miklu máli í uppeldis- og tómstundastarfi ungs fólks. Þau reka félagsmiðstöðvarnar, skólana, tónlistarskólana og víða eru íþróttafélögin að stórum hluta á höndum sveitarfélaganna. Ekki síst þess vegna tek ég til máls því það er skoðun mín að forvarnastarfið sé öflugast þar sem þær stofnanir sveitarfélaganna eru sterkar og ná að starfa vel saman að þessum málum. Í því sambandi vil ég minna á að forsvarsmenn sveitarfélaga hafa lengi talað fyrir leiðréttingu á tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga og án þess að viðunandi niðurstaða hafi fengist. Ég vil því að það sé tekið með inn í dæmið að slík mál séu unnin heildstætt í samvinnu þeirra allra, bæði frjálsu félagasamtakanna og stofnana sveitarfélaganna því að þannig tel ég að vænlegast sé að ná árangri, að unnið sé heildstætt í þessum málum og árangursríkast sé að efla sveitarfélögin og styrkja stofnanir þeirra þannig að þau geti haft forustu um þau mál heima fyrir.

Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir þær umræður sem hér hafa orðið um þessa tillögu og þær gagnlegu ábendingar og þau sjónarmið sem komið hafa fram og aðeins bregðast við nokkrum atriðum í því sambandi. Í fyrsta lagi ræddi hv. þm. Ásta Möller, 19. þm. Reykv., um nokkur atriði málsins. Ég vil fyrst nefna að eins og tillagan er fram sett og frv. þá er gert ráð fyrir að um færslu á áfengisgjaldi úr ríkissjóði yfir í Forvarnasjóð sé að ræða, samanber orðanna hljóðan: Af innheimtu áfengisgjaldi o.s.frv. skal á tímabilinu greiða þetta og þetta. Það er því alveg ljóst að hækkun áfengisgjaldsins væri sjálfstæð ákvörðun og þetta mál leggur hana ekki til. Það er svo sjálfstætt atriði og ég hef aldrei verið í þeim hópi sem hefur verið neitt feiminn við það að rökstyðja hátt áfengisgjald einfaldlega til þess að sú vara sé ekki höfð allt of ódýr og aðgengileg þó að deila megi endalaust um það hvar á að draga mörkin. Hv. þm. upplýsti síðan að hæstv. menntmrh. hefði skipað nefnd til þess að fara yfir æskulýðs- og tómstundastarf og sumt af því sem hún taldi upp í verkefnum þeirrar nefndar, innan verksviðs hennar, er sambærilegt við það sem komið er inn á í tillögunni og það er gott og vel. Ég fagna því að sá hluti málsins er þó á hreyfingu en mér sýnist ljóst að tillagan eins og við leggjum hana upp um alhliða eflingu félagslegs forvarnastarfs þar sem í raun og veru allt er undir, þar sem íþróttastarfsemin er líka undir, þar sem þáttur sveitarfélaganna er tekinn með, eins og hv. síðasti ræðumaður nefndi, það er náttúrlega nálgun á málinu sem byggir á mjög víðtækum grunni, að reynt verði að kortleggja gildi þessa félagslega forvarnastarfs í heild sinni í landinu. Að einhverju leyti hefur þessi nefnd kannski sótt sér efnivið í það frumkvæði sem fólst í þessum tillöguflutningi á sínum tíma og er það vel. En ég ætla þá líka að vera algerlega hreinskilinn og segja að maður hefði gjarnan viljað vita af því að það ætti að setja þá nefnd á laggirnar. Ég var ekki beðinn um að sitja í henni eða minn flokkur að leggja henni til starfskrafta. Það hefði kannski margt verið vitlausara en það. En því miður er það þannig, herra forseti, að ekki er mikið til siðs að leita eftir starfskröftum stjórnarandstöðunnar í málum af þessu tagi. Það er undarlegur plagsiður sem hér ríður húsum hjá núv. ríkisstjórn og hefur reyndar verið að ágerast mjög seinni árin að í starfi af þessu tagi, þegar skipaðar eru nefndir til að fjalla jafnvel um mál sem ættu að vera tiltölulega óumdeild og menn ættu ekki að þurfa að láta hvarfla að sér flokkspólitíska skiptingu eða stjórn og stjórnarandstöðu eða annað því um líkt, heldur fagna liðsinni allra góðra manna við málin og þar á meðal úr öllum fylkingum í stjórnmálunum, þá skipar ríkisstjórnin hverja stjórnskipuðu nefndina á fætur annarri, hvern starfshópinn á fætur öðrum þar sem eru þingmenn stjórnarliðsins og síðan eftir atvikum einhverjir embættismenn eða aðilar úr þjóðfélaginu en aldrei talað við stjórnarandstöðuna, ekki heldur þó að hún hafi haft frumkvæði að góðum málum og lagt einhverja vinnu af mörkum sem vel mætti notast við. Á bak við þessa tillögu liggur þó nokkur skoðun á málinu. Til að mynda var haft dálítið fyrir því að draga að upplýsingar um starfsemi félagsmiðstöðvanna og að hluta til er kveikjan að tillögunni ættuð úr þeirri átt að starfsfólk á félagsmiðstöðvum hefur borið sig upp undan aðstæðum sínum þar sem því er oft og tíðum mjög naumt skammtaðar fjárveitingar, það verður að byggja meira og minna á samskotum eða fjársöfnunum ef á að gera nokkurn skapaðan hlut út fyrir það fasta, og oft og tíðum er framlag sveitarfélaganna, og ég er ekki að gagnrýna sveitarfélögin því að þau eru í miklum erfiðleikum víða með sinn rekstur, í raun og veru launin hjá fastráðnu starfsfólki. Í mörgum tilvikum er það þannig og menn eru jafnvel að reyna að snapa sér húsnæði eða að fá inni einhvers staðar ókeypis. Sums staðar er það kannski lagt fram en þegar það er skoðað fer alveg ótrúlega hátt hlutfall af þeim fjárveitingum sem rennur til félagsmiðstöðvanna í beinan launakostnað þannig að það er nánast ekkert eftir til uppbyggingar starfseminni hvað varðar efnivið eða möguleika til að gera spennandi hluti sem er auðvitað nauðsynlegt ef á að gera þetta starf lifandi og áhugavert og aðlaðandi. Sama gildir um marga aðra starfsemi sem hér á undir, að ef hún er rekin af of miklum vanefnum þá er erfiðara að kveikja áhugann og draga fólk að. Ég segi það því í fullri hreinskilni að ég hefði t.d. fagnað því ef þess hefði gefist kostur að taka þátt í þessu nefndarstarfi og reyna að leggja lið í því að skoða þessi mál og koma þar fram með einhverjar uppbyggilegar tillögur. En sú öldin er ekki mikið uppi, herra forseti, að leitað sé til stjórnarandstöðunnar um þátttöku í einhvers konar stefnumótun eða nefndarstarfi af þessu tagi nema þegar um einhver óþægileg eða erfið viðfangsefni er að ræða. Þá bregður gjarnan svo við að hóað er í stjórnarandstöðuna og henni býðst að vera með. Svona er þetta nú, herra forseti. Þannig er lýðræðisþroskinn í þessum efnum og það má fara yfir það, og ég stend við þau orð, að þessu hefur stórhrakað núna á síðari árum, sérstaklega í tíð ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar þar sem viðleitni til þverpólitísks samráðs og samstarfs í þjóðfélaginu um stefnumótun í mikilsverðum málaflokkum hefur meira og minna verið slegið af. Það má fara yfir hvert sviðið á fætur öðru þar sem hefð var fyrir því að skipa þverpólitískar nefndir á grundvelli þess þroska að stjórnir koma og fara, meiri hlutar og minni hlutar skiptast á á víxl og það er mikilvægt að í þjóðfélaginu ríki sæmileg sátt um grundvallarleikreglur eftir því sem kostur er. Til þess að ná því fram er æskilegt að sem flestir komi að borðinu. Hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir nefndi íþróttastarfsemina og einnig mikilvægi skólanna í þessu sambandi. Það er hárrétt sem fram kom í máli hennar að auðvitað er forvarnagildi þátttöku í íþróttastarfi kannski takmarkað m.a. af þeim ástæðum að brottfall er mjög mikið á ákveðnu aldursbili. Það þekkjum við. Það fækkar mjög í flokkum oft á aldursbilinu 12--15 ára, jafnvel þannig að í íþróttfélög sem halda úti blómlegu starfi fyrir yngstu aldurshópana fara að koma göt og jafnvel detta alveg út aldursflokkarnir á bilinu 12--16 ára vegna þess að þá er brottfall svo mikið. Þar af leiðandi er að sjálfsögðu ekki sjálfgefið að þeir sem í raun og veru hefðu mesta þörf fyrir að vera í slíku starfi ílengist þar, en þó held ég að allur gangur sé á því og það ber að fagna því og styðja við það þó sem gert er í þessum efnum. Svo er náttúrlega spurningin: Eru kannski aðstæðurnar sem þessi starfsemi býr við á köflum ekki þannig að það sé nægilega auðvelt að gera það áhugavert að vera með? Inn í það kemur auðvitað kostnaðurinn. Það þekkja allir foreldrar sem hafa tekið þátt í starfsemi foreldrafélaga eða starfsemi íþróttafélaga að það er mjög tilfinnanlegt hversu miklum kostnaði er þar velt yfir á foreldrana sem óumflýjanlega veldur því að tekjulágar fjölskyldur geta átt í miklum erfiðleikum með að skapa börnum sínum sömu möguleika til þátttöku eins og þær sem betur eru settar. Þegar þessar greiðslur, æfingagjöld og kostnaður vegna hverrar einustu keppnisferðar eða móts bætist við það sem fyrir er þá er verulega farið að draga um þar. Það er alveg á hreinu. Fyrir nokkrum árum varð sú breyting á í verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga að íþróttamálefni fluttust til sveitarfélaganna, þ.e. stofnkostnaður við íþróttamannvirki og almennt stuðningur við íþróttastarfsemina að slepptu því sem ríkið leggur til landssamtaka og landsmannvirkja, færðist til sveitarfélaga. Og þá er komið að því sem hv. þm. Vigdís Sveinbjörnsdóttir ræddi áðan að staða sveitarfélaganna er auðvitað mjög ólík og mjög mismunandi til að standa myndarlega við bakið á þessum hlutum. Enginn vafi er á því að þar sem sveitarfélög eiga í fjárhagslegum erfiðleikum, þá er hættan sú að ekki sé hægt að hlúa að þessari starfsemi eins vel og skyldi. Ég er algerlega sammála hv. þm. Vigdísi Sveinbjörnsdóttur að eitt mikilvægt atriði í þessum efnum er að sveitarfélögin séu í stakk búin til þess að standa mjög vel að sínum hlut, enda var það ein af þeim breytingum sem gerð var á tillögunni frá síðasta þingi að þáttur sveitarfélagana er þar nú sérstaklega nefndur, m.a. vegna góðra ábendinga sem komu um það að mjög mikilvægt væri að fá sveitarfélögin með til virkari þátttöku í þessum efnum. Ég er síður en svo að gera því skóna að á þeim standi nema þvert á móti því að ég veit t.d. að Samband ísl. sveitarfélaga er áhugasamt um að leggja þessum málum lið. Að síðustu, herra forseti, vil ég segja að þessi tillaga er að sjálfsögðu ekki hugsuð sem nein allsherjarlausn í þessum málum. Það er fjarri því. Þetta er eingöngu liður í aðgerðum sem þurfa að vera margþættar og í raun og veru á öllum sviðum þar sem einhver von er til að ná árangri. Ég held að líta eigi þannig á þann háska sem fólginn er í misnotkun áfengis og vímuefna og sérstaklega þegar ungt fólk á í hlut sem þvílíkt samfélagsmein og af þeirri stærðargráðu að mönnum sé beinlínis skylt að leita allra leiða og að berjast á öllum vígstöðvum þar sem von er til þess að árangur náist. Auðvitað þarf númer eitt, tvö og þrjú að virkja heimili, skóla, vinnustaði, stjórnvöld, ríki og sveitarfélög og félagasamtök til þátttöku í aðgerðum, fjölþættum aðgerðum á öllum sviðum. Öðruvísi mun ekki nást neinn árangur í þessum efnum og það verður aldrei hægt að girða landið þannig af að við getum lifað í einangruðu sæluríki þar sem þessi efni fyrirfinnast ekki af því að þau komist ekki til landsins. Áfengið er nú einu sinni löglegur vímugjafi og allt það. En sem liður í aðgerðum á þessu sviði þá er ég nokkur sannfærður um að áætlun af þessu tagi, að fjárstuðningur af þessu tagi gæti skilað mjög miklum árangri og margþættum árangri, orðið til góðs á mörgum sviðum og þá auðvitað og ekki síst í glímunni við þessa vímugjafa sem fyrirbyggjandi eða forvarnaaðgerðir.

Herra forseti. Ég vil ekki fullyrða neitt um það hvort sú þáltill. sem hv. þm. lagði fram á síðasta þingi hafi orðið hvatinn að því að stofna þessa nefnd. Mér er ekki kunnugt um það. Hins vegar veit ég að ýmsar nefndir hafa verið starfandi á síðustu tíu árum um æskulýðsmál og ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til þess að endurskoða lög um æskulýðsmál. Ég held reyndar að sú nefnd sem ég veiti forstöðu núna sé til komin í framhaldi af því. Ég veit það líka að hæstv. menntmrh. hefur sýnt mikinn áhuga á þessum störfum og vildi leggja sínar línur um að lögð yrði ákveðin vigt í þennan málaflokk. Hins vegar vil ég líka nefna það að hv. þm. hefði getað sparað sér mörg orð um skipan nefndarinnar, þ.e. að hún væri pólitískt skipuð og þar fram eftir götunum. Ég vil, með leyfi forseta, lesa upp hverjir eru í þessari nefnd. Þeir eru ekki skipaðir pólitískt. Þeir eru ekki skipaðir sem fulltrúar neinna aðila heldur er þetta fólk sem hefur verið skipað eingöngu í krafti reynslu sinnar og þekkingar. En í nefndinni eiga sæti auk mín: Eiríkur Björgvinsson, bæjarstjóri Austur-Héraðs, Helga Guðjónsdóttir, aðstoðarskólastjóri í Hveragerði og varaformaður UMFÍ, Karl Frímannsson, skólastjóri Hrafnagilsskóla, Margrét Tómasdóttir aðstoðarskátahöfðingi, Vanda Sigurgeirsdóttir, aðjunkt við Kennaraháskóla Íslands, og Þórólfur Þorleifsson, prófessor við Háskóla Íslands, og starfsmaður nefndarinnar dr. Jón Gunnar Bernburg. Þettar er því ekki nefnd sem er skipuð pólitískt heldur skipuð vegna reynslu og þekkingar þessara einstaklinga. Annan misskilning vildi ég líka aðeins leiðrétta, þ.e. varðandi verksvið nefndarinnar. Hún tekur til starfsemi sveitarfélaga á sviði æskulýðsmála jafnframt því að skoða starfsemi frjálsra félagasamtaka. Því er eingöngu sú starfsemi sem snýr að íþróttafélögum undanskilin og það byggir á hefð sem ríkir hér á landi og í Evrópu, að gera aðskilnað milli íþróttamála og annarra æskulýðsmála. Hver ástæðan er get ég ekki svarað en svona er það.

Herra forseti. Ég ætla ekki að gera samsetningu þessarar nefndar að stóru máli hér. Þetta er valinkunnt sæmdarfólk og ég geri síður en svo neinar athugasemdir við skipan þess. Ég held að það eigi allt fullt erindi inn í þetta starf og ég þekki það vel, enda var ég ekki að láta að því liggja að það sem slíkt væri skipað þarna pólitískt. En formaður nefndarinnar er einn af þingmönnum Sjálfstfl. Úr því að þingmenn voru settir inn í nefndina á annað borð þá hefði mér þótt fara vel á því að það hefði þá verið breiðari hópur og að hann hefði endurspeglað aðeins fleiri víddir í pólitík en þá einu sem hann gerir, þ.e. hv. þm. Sjálfstfl. Ásta Möller er væntanlega ekki fulltrúi annarra pólitískra sjónarmiða inni í nefndinni en sinna eigin og síns flokks, Sjálfstfl. Það var það sem ég var að tala um. Ég vissi svo sem ekki hvort í nefndinni kynni að vera þingmaður frá hinum stjórnarflokknum. Það hefði verið mjög í anda þess sem gerist nú til dags að svona nefndir eru þannig skipaðar að í þær eru settir þingmenn stjórnarflokkanna og síðan oftast að sjálfsögðu eitthvert valinkunnt fólk sem á fullt erindi inn í viðkomandi starf. Ég óska þessari nefnd velfarnaðar og treysti henni vel til þess að vinna verk sín vel. Ég þekki held ég alla eða a.m.k. flesta sem þarna voru upp taldir og veit að þetta fólk hefur allt sitt fram að færa í starfið. En úr því að stjórnmálamenn eru á annað borð hafðir með þá fyndist mér í svona tilvikum fara vel á því í málaflokkum sem eiga að vera algerlega hafnir yfir allar flokkspólitískar deilur að það væri þá breiðari samsetning á því.

Herra forseti. Ég held að ekkert fleira sé að segja um skipan nefndarinnar. En ég vildi aðeins taka undir þau sjónarmið sem komu fram bæði í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og hv. þm. Sigríðar Jóhannesdóttur varðandi brottfall í æskulýðsstarfi og íþróttastarfi eftir grunnskóla. Brottfallið er ákveðið áhyggjuefni og við tökum eftir því t.d. í viðræðum okkar við fólk úti á landi. Við í nefndinni fórum austur á Hérað og ræddum þar við fulltrúa æskulýðssamtaka og reyndar líka fulltrúa unga fólksins. Þar kom einmitt fram þetta sjónarmið að krakkarnir vildu alls ekki halda áfram að sækja félagsmiðstöðvarnar eftir að þeir væru komnir í framhaldsskóla. Þeir vildu gera ákveðin skil þarna á milli og því var ákveðið brottfall einmitt við þessi skil. Ég held líka að við þurfum að skoða mun nánar hvernig stuðningur sveitarfélaga við frjáls félagasamtök eigi að vera. Ég verð að segja að ég hef áhyggjur af því ef sveitarfélögin eru farin að taka yfir ákveðna starfsemi sem hingað til hefur verið í sjálfboðaliðsvinnu. Ég nefndi áðan að hver ein króna af opinberu fé sem fer til frjálsra félagasamtaka virðist margfaldast, virðist allt að áttfaldast til tífaldast þannig að því mætti velta fyrir sér hvað mundi verða úr þessum 900 millj. kr. sem sveitarfélögin setja í þennan flokk. Ég er ekki að segja að allt eigi að fara til frjálsra félagasamtaka. En hægt er að velta því fyrir sér hvort það mundi margfaldast áttfalt eða tífalt og hvað það þýði fyrir forvarnastarf í landinu. En almennt séð held ég að forvarna- og æskulýðsstarf fari ekki eftir neinum pólitískum línum. Þetta er sjálfsagt mál sem allir beita sér fyrir og ég held að sú vinna sem kemur út úr þeirri nefnd sem ég veiti forstöðu leiði ekki til pólítískrar niðurstöðu.

Herra forseti. Ég vona svo sannarlega ekki og hef enga ástæðu til að ætla það að starf þessarar nefndar fari í einhvern flokkspólitískan farveg. Það er eingöngu áferðin á því að nefndin er svona skipuð sem ég var að gera að umtalsefni. Mér er ekki kunnugt um það að um flokkspólitískan ágreining sé að ræða í þessum efnum svo neinu nemi. Það kann að vera kannski að menn gætu fundið hann í því hvernig ætti að standa að fjármögnun svona starfsemi að einhverju leyti og í hvaða mæli menn ættu að leita til einkaaðila um þátttöku í svona verkefnum o.s.frv. En það er þá eitthvað sem menn takast á um og glíma við. Það er auðvitað fullt tilefni til að fara yfir það hvernig samskiptum sveitarfélaganna að þessu leyti við félagasamtök er háttað. Þau eru með mjög mikið af þessu á sínum herðum og eru sjálfsagt ekkert ofhaldin af því eða of sæl af því oft og tíðum vegna þess að návígið er mjög mikið þegar í hlut á veikburða starfsemi sem leitar á náðir síns sveitarfélags. Mér er vel kunnugt um það, og það þekkjum við sjálfsagt öll af samskiptum og samtölum við sveitarstjórnarfólk, að þá er oft erfitt að standa á bremsum. Ég held að kosturinn við að fá fjármuni í sérstakt átak af þessu tagi sem færi þá í gegnum Forvarnasjóð sé m.a. að sá sjóður stendur tiltölulega óháður að því hvaða aðili á í hlut sem sækir um stuðning. Það er þannig að núverandi fjárstuðningur sjóðsins fer til fjölmargra aðila í gegnum þátttöku sjóðsins í margvíslegum verkefnum. Þá eiga í hlut félagasamtök og aðilar sem ýmist starfa á ábyrgð sveitarfélaga eða ríkis eða eru sjálfstæðir o.s.frv. Ég held að þannig þurfi það að vera. Þetta átak yrði að vera mjög víðtækt. Það yrði að vera hægt að styrkja góð verkefni og vera samstarfsaðili og þátttakandi í uppbyggilegum hlutum á öllu þessu sviði. Ég treysti áfengis- og vímuvarnaráði, sem þekkir þessa hluti ágætlega af sinni vinnu, mjög vel til þess að vera þar í forsvari.