Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Umræðan fer þannig fram að umferðir verða tvær. Í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að 30 mínútur og þingflokkar annarra en forsrh. 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 10 mínútur til umráða. Röð flokkanna verður þessi: Framsóknarflokkur, Alþýðubandalag, Alþýðuflokkur, Sjálfstæðisflokkur, Samtök um kvennalista og Bandalag jafnaðarinanna. Ræðumenn verða þessir: Af hálfu Framsfl. talar auk forsrh. í fyrri umferð Halldór Ásgrímsson sjútvrh. í síðari umferð. Fyrir Alþb. talar Ragnar Arnalds, 3. þm. Norðurl. v., í fyrri umferð og Guðmundur J. Guðmundsson, 7. þm. Reykv., í þeirri síðari. Ræðumenn Alþfl. verða Jóhanna Sigurðardóttir, 2. landsk. þm., og Jón Baldvin Hannibalsson, 5. þm. Reykv., í fyrri umferð og Jón Baldvin Hannibalsson, 5. þm. Reykv., í síðari umferð. Af hálfu Sjálfstfl. talar Þorsteinn Pálsson fjmrh. í fyrri umferð og Friðrik Sophusson, 2. þm. Reykv., í síðari umferð. Fyrir Samtök um kvennalista talar Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, 11. þm. Reykv., og Kristín Halldórsdóttir, 7. landsk. þm., í fyrri umferð og Guðrún Agnarsdóttir, 3. landsk. þm., í þeirri síðari. Ræðumenn Bandalags jafnaðarmanna verða Kolbrún Jónsdóttir, 8. landsk. þm., og Stefán Benediktsson, 8. þm. Reykv., í fyrri umferð og Kristín S. Kvaran, 1. landsk. þm., í síðari umferð. Hefst nú umræðan.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Stefnuræðu þeirri, sem ég nú flyt, var eins og lög gera ráð fyrir dreift til þm. með viku fyrirvara; henni var dreift sem trúnaðarmáli. Engu að síður hafa birst úr henni glefsur í dagblöðum. Mér er ljóst að langflestum er treystandi fyrir slíku máli, en þykir ákaflega leitt að það er ekki unnt að segja um alla og slæmt er ef hverfa verður frá þeim sið að dreifa ræðunni fyrir fundinn. Í þjóðhagsáætlun þeirri, sem lögð hefur verið fram á Alþingi, er kynnt áætlun ríkisstj. í efnahagsmálum fyrir árin 1986 og 1987 ásamt horfum 1988. Það er nýbreytni og er gert í þeirri von að þannig megi skapa ramma um efnahagsþróun til lengri tíma en gert hefur verið áður. Fjölmörg atriði efnahags- og atvinnumála eru þess eðlis að sá árangur sem að er stefnt næst ekki á einu til tveimur árum; áætlun til lengri tíma er því mikilvæg. Þessi áætlun markar einnig kaflaskil í starfi stjórnarinnar. Í upphafi kjörtímabilsins beindust aðgerðir að því að hemja óðaverðbólgu og koma í veg fyrir atvinnuleysi. Í þeim efnum hefur náðst mikill árangur. Efnahagslífið er ekki lengur í þeirri hættu sem það var. Betra jafnvægi gefur svigrúm til að einbeita kröftunum nú að því viðfangsefni að auka þjóðartekjur, bæta lífskjör og lækka erlendar skuldir. Þetta eru verkefni sem ekki verða unnin á skömmum tíma. Því er jafnframt nauðsynlegt að marka efnahagsstefnu til nokkurra ára. Ég mun í ræðu minni leggja áherslu á að ræða þróun efnahagsmála undanfarið og skýra stefnu ríkisstj. og þau meginmarkmið sem til grundvallar liggja. Með stefnuræðunni fylgja upplýsingar frá einstökum ráðuneytum um þau atriði sem þau á næsta ári munu leggja áherslu á. Við flutning ræðunnar mun ég hins vegar fyrst og fremst fjalla um þau atriði sem tengjast efnahagsmálum. Á árinu 1983 og á fyrri hluta ársins 1984 náðist mjög mikilvægur og ómetanlegur árangur í viðureigninni við verðbólguna. Hún var færð úr 130 niður í um 20%. Með því var komið í veg fyrir stöðvun atvinnulífs og atvinnuleysi. Þetta er óþarft að rekja, það þekkir alþjóð. Þessi árangur náðist ekki síst fyrir góðan skilning almennings á nauðsyn harðra aðgerða í efnahagsmálum. Samningar um kaup og kjör í febrúar 1984 voru innan ramma efnahagsstefnunnar og stuðluðu að framhaldi hagstæðrar þróunar efnahagsmála. Það sama verður því miður ekki sagt um samningana sem gerðir voru að hausti sama ár. Þeir leiddu til peningalaunahækkana sem voru langt umfram það sem þjóðarframleiðslan bar. Afleiðingin varð verðbólgualda í upphafi þessa árs sem náði um það bil 60% miðað við heilt ár þegar hún var mest. Þessi verðbólga hjaðnaði hins vegar ört og var s.l. vor mjög farin að nálgast það sem hún var fyrir samningana. Samningar á vinnumarkaði í júní s.l. voru raunhæfari. Þegar í upphafi var þó ljóst að verðbólga mundi á ný aukast nokkuð þó að þess væri hins vegar vænst að hún lækkaði aftur í um 20% í lok ársins. Þegar við gerð samninganna var af ýmsum talið að sú hækkun á raungengi íslensku krónunnar, sem þar var gert ráð fyrir, legði þyngri byrðar á sjávarútveginn en hann gæti með góðu móti staðið undir. Auk þess voru verðbreytingum sett mjög þröng mörk. Ljóst er nú að þau verðlagsmörk, sem lögð voru til grundvallar í þessum samningum, munu ekki halda. Breyttar ytri aðstæður valda þar miklu um, en einnig hefur þróun innanlands haft áhrif. Í samræmi við það sem ég sagði strax eftir samningana hefur ríkisstj. þó haft fullan hug á að gera það sem í hennar valdi stendur til þess að markmið samninganna héldu. Það er staðreynd þótt verðlagsmörk hafi af ýmsum ástæðum, sem ég mun rekja hér á eftir, ekki staðist að kaupmáttur ráðstöfunartekna verður nú á síðasta ársfjórðungi í raun meiri en gert var ráð fyrir þegar samningarnir voru gerðir. Frá gerð samninganna í júní s.l. hafa orðið miklar breytingar á gengi gjaldmiðla sem eru okkur Íslendingum ákaflega óhagstæðar. Gengisfall dollarans hefur veikt rekstrarstöðu útflutningsatvinnuveganna, einkum sjávarútvegs, en hækkun Evrópugjaldmiðla hefur hins vegar leitt til þess að innflutningur hefur hækkað í verði umfram það sem áður var gert ráð fyrir. Það kemur að sjálfsögðu fram sem aukin verðbólga innanlands. Til þess að sporna gegn enn meiri verðhækkunum hefur ríkisstj. þó ekki talið fært að láta krónuna fylgja falli dollarans. Frá sjónarmiði fiskvinnslunnar orkar slíkt tvímælis, einkum eftir síðustu fiskverðshækkun, og verður varla kleift ef dollarinn heldur áfram að falla. En þannig hefur ríkisstj. þó viljað stuðla að því að sem minnst frávik verði frá þeim verðlagsmörkum sem í samningunum voru sett. Aðhaldssamri stefnu í gengismálum mun verða fylgt áfram. Því verður hins vegar ekki neitað að þenslan innanlands einkum á höfuðborgarsvæðinu hefur leitt til umtalsverðs launaskriðs og haft áhrif til hækkunar verðlags. Í þessu efni skipta halli á ríkissjóði og erlendar lántökur miklu máli. Það er þó mikill misskilningur að rekstrarhalli ríkissjóðs einn ráði þenslunni eins og mátt hefur skilja á sumum talsmönnum atvinnuveganna. Henni valda margir samtengdir þættir, m.a. einnig mikil fjárfesting einstaklinga og atvinnuvega, launasamningar og of lítill sparnaður; úr þenslunni verður því að draga með fjölþættu átaki. Þrátt fyrir þetta gerir þjóðhagsáætlun ráð fyrir að verðbólgan muni á ný fara hjaðnandi á síðustu mánuðum þessa árs og verði í árslok rúmlega 20% á ársgrundvelli. Óstöðugleiki dollarans, sem veldur útflutningsatvinnuvegunum miklum vandræðum, skapar þó ærna óvissu í þessu sambandi og gera má ráð fyrir að nýlegar launahækkanir hækki þessa lokatölu ársins um eins og 2%. Þótt kaupmáttur kauptaxta verði á síðustu mánuðum þessa árs lítið eitt lægri en hann var á fjórða ársfjórðungi 1983 er þó gert ráð fyrir að kaupmáttur á árinu í heild, á þennan mælikvarða, verði sá sami og á fjórða ársfjórðungi 1983. Við þann kaupmátt var miðað við gerð síðustu kjarasamninga. Kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann mun hins vegar eins og fyrr er sagt aukast verulega. Áætlað er að hann aukist um 4,5% í ár; verður kaupmáttur þá 6% meiri á síðari hluta þessa árs en hann var á fjórða ársfjórðungi 1983. Þetta verður að sjálfsögðu að hafa í huga þegar árangur kjarasamninganna er metinn. Við afgreiðslu fjárlaga þessa árs var áætlað að rekstrarhalli ríkissjóðs yrði um 700 milljónir króna sem er litlu hærri upphæð en rekstrarafgangur varð á árinu 1984. Þetta hefur því miður brugðist. Nú er talið að rekstrarhalli verði um 1,8 milljarðar króna. Að sjálfsögðu eru ýmsar skýringar á þessum stóraukna rekstrarhalla. Þyngst vega þeir launasamningar sem gerðir voru s.l. vor. Launagreiðslur ríkissjóðs hækkuðu vegna þeirra um nálægt því 800 milljónir króna á þessu ári. Auk þess hækkuðu ýmsar greiðslur, sem eru beint tengdar launum, svo sem tryggingabætur hvers konar, um 4-500 milljónir króna í kjölfar kjarasamninganna. Vaxtagreiðslur til Seðlabankans verða einnig mun meiri en áætlað var. Vegna minni innflutnings hátollavarnings, t.d. bifreiða, hafa tollatekjur ríkissjóðs orðið talsvert minni en gert var ráð fyrir. Að sjálfsögðu hefur meiri verðbólga en að var stefnt einnig valdið hækkun á rekstrarútgjöldum. Við gerð fjárlaga og lánsfjáráætlunar var ætlað að erlendar lántökur ríkissjóðs yrðu um 3700 milljónir króna. Rekstrarhalla þessa árs verður að svo komnu ekki mætt á annan hátt en með yfirdrætti Seðlabanka sem þýðir annaðhvort versnandi gjaldeyrisstöðu þjóðarbúsins eða meiri erlendar lántökur sem hallanum nemur. Í því þensluástandi sem nú ríkir hefði að sjálfsögðu verið mikilvægt að ná rekstrarhallalausum ríkisbúskap. Æskilegt hefði verið að draga úr rekstrarútgjöldum sem nam hækkun launa og öðru því sem að framan var talið. Margendurtekin reynsla sýnir hins vegar að mjög erfitt er að ná slíkum samdrætti þegar komið er fram á mitt ár. Langhæstu útgjaldaliðir fjárlaga eru heilsugæslu-, trygginga- og menntamál. Í þeim málaflokkum vega laun og bætur til ellilífeyrisþega mjög þungt. Þegar almenn launahækkun verður í landinu er því erfitt ef ekki útilokað á miðju ári að ná samdrætti í slíkum málaflokkum. Svipað má reyndar segja um flesta aðra málaflokka sem þegar á miðju ári eru bundnir í samningum að miklu leyti. Þensluáhrifum hallans á þessu ári verður því ekki eytt í bráð með beinum ráðstöfunum. Úr framkvæmdum á vegum hins opinbera hefur hins vegar verið dregið á undanförnum árum. Árið 1984 nam samdrátturinn 1,1%, 1985 tæpum 8% og loks er gert ráð fyrir 4,1% samdrætti opinberra framkvæmda á næsta ári. Þetta er í samræmi við þá stefnu ríkisstj. að draga úr opinberum umsvifum nú í því skyni að skapa eins mikið svigrúm og unnt er fyrir aukinn kaupmátt launa og til fjárfestingar í atvinnulífinu á meðan staðan er svo þröng. Í opinberri fjárfestingu getur því vart orðið um miklu meiri samdrátt að ræða. Þegar svo er komið málum að ekki er unnt að draga úr útgjöldum hins opinbera án alvarlegra afleiðinga fyrir þá þjónustu sem veitt er eru auknar tekjur ríkissjóðs helsta leiðin til þess að ná hallalausum ríkisbúskap. Að vísu kæmi til greina innlend fjáröflun með aukinni skuldabréfaútgáfu; sú leið felur aftur á móti í sér hækkun á vöxtum a.m.k. tímabundið. Stjórnarflokkarnir töldu hins vegar hvorki fært að hækka skatta né gera ráðstafanir á miðju ári sem líklega hefðu leitt til verulegrar hækkunar á vöxtum. Á árunum 1979 til ársloka 1983 hækkuðu erlendar skuldir þjóðarinnar úr 28 milljörðum króna í 51 milljarð á verðlagi ársins 1985 eða úr 31% í 51,3% landsframleiðslu. Þessa miklu aukningu erlendra skulda má rekja til olíukreppunnar 1978 og 1979, sem leiddi til þreföldunar á verði olíu, kreppunnar í sjávarútvegi á árunum 1981 til 1983 þegar verðmæti sjávarafurða féll um 17% auk mikillar hækkunar á vöxtum erlendis. Þetta kom fram í miklum viðskiptahalla, m.ö.o. stórauknum útgjöldum og minni tekjum var ekki mætt með nauðsynlegum samdrætti innanlands. Á s.l. tveimur árum hefur tekist að draga mjög úr aukningu erlendra skulda. Um síðustu áramót voru erlendar skuldir 52,2% en eru um næstu áramót taldar verða um 53% landsframleiðslu. Sem hlutfall af útflutningsverðmæti hafa þær hækkað óverulega úr 122,5 í 123% samkvæmt síðustu spá. Vaxtagreiðslur af lengri erlendum skuldum munu í ár verða um 5400 milljónir króna sem er 11,5% útflutningstekna þjóðarinnar. Greiðslubyrði vegna erlendra lána nemur samtals 21% útflutningstekna 1985. Þótt það sé vel innan við helmingur af greiðslubyrði þeirra þjóða sem verst standa að þessu leyti er lækkun erlendra skulda orðin eitt mikilvægasta markmiðið í efnahagsmálum íslensku þjóðarinnar. Þeir milljarðar sem renna til erlendra fjármagnseigenda í vaxtagreiðslum verða ekki nýttir til þess að bæta kjör fólks eða til mikilvægra fjárfestinga innanlands. Á meðan vextir erlendis eru jafnháir og þeir eru nú er líklega engin fjárfesting arðmeiri í raun en lækkun erlendra skulda. Það er því eitt meginmarkmið þessarar ríkisstj. að erlendar skuldir þjóðarinnar lækki á næstu árum. Þau lög sem samþykkt voru á síðasta Alþingi um framleiðslu landbúnaðarafurða og fleira hafa þegar sannað mikilvægi sitt. Tekist hafa samningar við bændur um minnkandi framleiðslu mjólkur og sauðfjárafurða. Er full ástæða til að ætla að þeim megintilgangi laganna verði náð að takmarka þessa framleiðslu sem næst við innanlandsþarfir og hrinda á sama tíma í framkvæmd mikilvægri búháttabreytingu fyrir landbúnaðinn og þjóðarbúið í heild. Mun ríkisstj. leggja mikla áherslu á örugga og farsæla framkvæmd þessara mikilvægu breytinga. Vegna umræðu, sem varð á Alþingi við afgreiðslu þessara laga, er rétt að geta þess að fyrir milligöngu ríkissjóðs mun afurðastöðvum verða gert kleift að greiða bændum að fullu sem næst við afhendingu afurðanna. Samkvæmt þeim upplýsingum sem Félag íslenskra iðnrekenda safnar hefur staða iðnaðarins almennt verið nokkuð góð. Íslenskur iðnaður hefur verið að eflast á undanförnum árum; útflutningur iðnaðarvöru nam um 28% af heildarútflutningi á s.l. ári. Til samanburðar má nefna að þessi hlutfallstala var um 20% að meðaltali á tímabilinu 1970 til 1983. Mikilvægt er að þessi þróun haldi áfram. Á það mun verða lögð áhersla. Álframleiðslan er þó að þessu leyti undantekning. Áliðnaður víðast um heim á í erfiðleikum sem virðast seint ætla að taka enda. Viðræðum um kísilmálmverksmiðju og stækkun álbræðslunnar verður þó haldið áfram. Sá áhugi á þátttöku í álbræðslunni í Straumsvík, sem fram hefur komið hjá Kínverjum, er sérstaklega athyglisverður. Þær viðræður munu hefjast í nóvember. Rétt var þó talið að hægja á virkjunarframkvæmdum við Blöndu, enda hefur orkunotkun ekki aukist jafnmikið og spáð var. Eins og fyrr ræður staða sjávarútvegsins mestu um afkomu hins íslenska þjóðarbús. Afkoma sjávarútvegs hefur verið breytileg. Staða útgerðarinnar hefur yfirleitt verið erfið, þó ætla megi að hún hafi eitthvað skánað, og fiskvinnslustöðva mjög misjöfn. Mörgum fiskvinnslufyrirtækjum hefur tekist að aðlagast ótrúlega vel breyttum aðstæðum bæði innanlands og ekki síður á erlendum mörkuðum og ná umtalsverðri framleiðniaukningu. Ákaflega mikilvægt er að leita allra leiða til þess að bæta afkomu sjávarútvegs og fiskvinnslu með öðru en lækkun gengis. Ríkisstj. er reiðubúin til samstarfs um slíkt, m.a. með því að útvega fjármagn til tæknivæðingar og hagræðingar sem gerir fiskvinnslufyrirtækjum kleift að greiða hærri laun og fá nægilegt vinnuafl. Mikil áhersla mun jafnframt verða lögð á að ná samstöðu um fiskveiðistefnu sem stuðli bæði að hæfilegri veiði og hagræði í veiðum og vinnslu. Nýsköpun í íslensku atvinnulífi er þegar orðin umtalsverð. Í landbúnaði hefur stórátak verið gert, einkum í loðdýrarækt, og áhugi á fiskeldi er afar mikill; á því sviði eru stórar áætlanir gerðar og framkvæmdir hafnar. Ef vel tekst er það sannfæring mín að fiskeldi muni verða mjög mikilvæg máttarstoð í íslensku efnahagslífi. Því taldi ríkisstj. rétt að gera sérstaka undantekningu og leyfa meiri erlenda fjármögnun fiskeldis en almennt hefur verið talið eðlilegt. Á s.l. sumri skipaði ég jafnframt nefnd til þess að gera tillögur um eflingu og skipuleg fiskeldis. Í rafeindaiðnaði ýmiss konar hefur einnig orðið verulegur vöxtur sem lofar góðu. Hafa sýningar íslenskra fyrirtækja erlendis vakið verðskuldaða athygli og leitt til útflutnings. Útflutningur á þekkingu er hafinn, m.a. á sviði jarðhitaleitar og -nýtingar. Mér segir svo hugur um að á þeim sviðum geti orðið veruleg umsvif. Ríkisstj. mun í stefnu sinni leggja mikla áherslu á að efla og styrkja slíka vaxtarbrodda íslensks atvinnulífs. Í þessu sambandi er þó nauðsynlegt að undirstrika að mikilvægasta skilyrði árangursríkrar nýsköpunar í atvinnulífi er viðunandi jafnvægi í efnahagsmálum. Verði starfsskilyrði óstöðug, verði kollsteypur verðlags og gengis á ný reglubundinn þáttur í íslensku efnahagslífi, fer kraftur atvinnulífsins fyrst og fremst í daglega baráttu við að halda starfseminni gangandi en ekki þá uppbyggingu sem er forsenda bættra lífskjara. Auk þess að leggja áherslu á að skapa stöðug starfsskilyrði hefur ríkisstj. beitt sér fyrir margvíslegum beinum ráðstöfunum til að örva nýsköpun. Þar á meðal vil ég nefna stofnun Þróunarfélags Íslands, styrki til rannsókna og þróunarstarfsemi, niðurfellingu gjalda af fjárfestingu, fjárútvegun til fjárfestinga vegna nýsköpunar í atvinnulífi og rýmri heimildir fyrir atvinnuvegina til erlendrar lántöku. Þessu átaki mun verða haldið áfram. Með nokkuð hækkandi verðbólgu hafa nafnvextir að sjálfsögðu hækkað. Raunvöxtum hefur hins vegar verið haldið föstum; þeir eru 4-5 % af verðtryggðum bréfum. Því verður þó ekki neitað að eftirspurn eftir fjármagni er mjög mikil og hefur leitt til þess að mikið er selt af skuldabréfum með miklum afföllum á opnum markaði. Um þá starfsemi er nauðsynlegt að setja lög og reglur. Það er ráðgert á þessu þingi. Þrátt fyrir fjármagnsskort er gert ráð fyrir að innstæður í bönkum aukist um 45% í ár á sama tíma og verðlagsbreytingar eru áætlaðar rétt rúmlega 30%. Innstæður í bönkum munu samkvæmt áætlun nema 30% landsframleiðslu í ár samanborið við um 27% á síðasta ári. Þetta hlutfall hefur ekki verið hærra frá árinu 1972. Þessa mjög svo jákvæðu þróun ber að örva. Þeirri stefnu sem fylgt hefur verið í utanríkismálum mun verða haldið óbreyttri. Í samræmi við samþykkt Alþingis mun ríkisstj. á alþjóðlegum vettvangi leggja áherslu á gagnkvæma afvopnun undir ströngu og öruggu eftirliti. Í ráði er að auka starfsemi sendiráða á sviði utanríkisviðskipta. Þannig verður sú aðstaða sem fyrir hendi er nýtt í þágu útflutningsframleiðslunnar. Eins og ég sagði í upphafi míns máls hefur ríkisstj. látið vinna efnahagsáætlun til þriggja ára. Þar kemur fram sú stefna í efnahagsmálum sem ríkisstj. mun fylgja það sem eftir er kjörtímabilsins. Margt af því sem að er unnið mun þó ekki bera fullan árangur nema á lengri tíma. Því var talið rétt að sýna hvers árangurs megi vænta ef fylgt verður áfram í grundvallaratriðum svipaðri stefnu í efnahagsmálum. Með þessu er þess vænst að takast megi að skapa þann ramma um efnahagsmál þjóðarinnar sem tryggi að eftirgreind meginmarkmið náist. Lækkun erlendra skulda verður að mati ríkisstj. óhjákvæmilegt meginmarkmið í efnahagsmálum þjóðarinnar næstu árin. Jafnframt er nauðsynlegt að leggja áherslu á að hjöðnun verðbólgu haldi áfram. Þetta ber að gera með aðhaldi á öllum sviðum án þess þó að til atvinnuleysis komi og með aukinni framleiðslu. Stefna sem þessi er að sjálfsögðu annars vegar háð þróun sjávarútvegs hér á landi og hins vegar efnahagsmálum í helstu viðskiptalöndum okkar. Þótt slíkir þættir breytist til hins verra er það skoðun ríkisstj. að ekki megi slaka á því meginmarkmiði að lækka erlendar skuldir. Í umræddri áætlun er gert ráð fyrir því að viðskiptakjör haldist í meginatriðum óbreytt næstu þrjú árin þótt gengi dollarans lækki en Evrópugjaldmiðla hækki. Jafnframt er gengið út frá því að vextir lækki nokkuð. Ein mikilvægasta forsendan er að sjálfsögðu áætlun um aukinn útflutning; byggt er á 5% árlegri aukningu næstu þrjú árin. Í því sambandi er gert ráð fyrir að aflaverðmæti aukist heldur minna eða um 4 eða 5% á ári. Til þess að ná til fulls 5% verður útflutningur annarra greina að aukast meira. Í því efni eru vonir m.a. bundnar við iðnað, ekki síst nýjar framleiðslugreinar og þjónustuútflutning hvers konar. Ekki er síður mikilvægt að fjármál ríkissjóðs verði í samræmi við umrædda áætlun. Því er í fjárlagafrv. gert ráð fyrir að erlendar lántökur á vegum hins opinbera verði á árinu 1986 ekki umfram afborganir og að fjárlög verði hallalaus. Þetta er hvort tveggja ófrávíkjanlegar forsendur fyrir því að sá árangur megi nást sem stefnt er að með þjóðhagsáætlun. Frá þeim verður ekki vikið. Jafnframt hefur ríkisstj., eins og fyrr er rakið, lagt drög að því við gerð frv. til fjárlaga fyrir árið 1986 að fjárfesting á vegum hins opinbera dragist nokkuð saman. Einnig er lögð áhersla á að samneysla aukist ekki frá því sem hún er nú. Með þessu móti er stefnt að því að gefa eins mikið svigrúm og unnt er til að verja lífskjörin með því að halda opinberri fjárfestingu í lágmarki, en einnig leitast við að veita atvinnuvegunum sjálfum meira svigrúm til fjárfestingar, þannig að hagvexti í framtíðinni verði ekki stefnt í tvísýnu og unnt verði að halda eins miklum kaupmætti og þjóðarbúið þolir. Þrátt fyrir það sem ég hef lýst og jafnvel þótt lagt sé til grundvallar að þjóðarútgjöld aukist aðeins um 1% á ári næstu árin í stað 3% s.l. tvö ár, eða m.ö.o. standi í stað á mann, næst ekki viðskiptajöfnuður á næsta ári og reyndar vart fyrr en á árinu 1988. Því valda hinar miklu erlendu vaxtagreiðslur. Á þessum forsendum er áætlað að viðskiptahalli, sem er talinn verða 4,5% landsframleiðslu í ár, verði 3,5% 1986, 2% 1987 en jöfnuður náist 1988. Áætlað er að erlendar skuldir þjóðarinnar, sem um næstu áramót eru taldar verða 53% landsframleiðslu, hækki í 54% 1986 en lækki í 52,5% 1987 og 49% 1988. Sem hlutfall af útflutningsframleiðslu eru þær taldar munu lækka úr 122,5% í ár í 107% 1988. Ýmsum kann að virðast árangur sem þessi of lítill. Viðskiptajöfnuður og lækkun erlendra skulda þegar á næsta ári mun hins vegar ekki nást nema dregið verði verulega úr þjóðarútgjöldum. Fjárfesting telst í ár vera 22% þjóðarútgjalda og hefur lækkað úr 26% að meðaltali á s.l. tíu árum. Samneysla mun vera um 18%. Bróðurparturinn, eða um 60%, telst vera einkaneysla. Miðað við þá áherslu sem leggja verður á að auka framleiðsluna, ekki síst til útflutnings, er vafasamt að draga frekar úr heildarfjárfestingu í landinu. Á það einkum við um atvinnuvegina, enda gæti slíkt leitt til atvinnuleysis. Vafalaust má spara eitthvað í samneyslunni með því að fara betur með fjármuni. Hins vegar dreg ég í efa að meiri hluti þjóðarinnar kjósi að draga svo um muni úr því jafnræði og öryggi sem þegnum landsins er nú tryggt í menntun, heilsugæslu og tryggingum og það er ekki ætlun stjórnarflokkanna. Þetta eru hins vegar hinir stóru útgjaldaliðir samneyslunnar. Fullur viðskiptajöfnuður mun því vart nást á næsta ári nema dregið sé úr stærsta lið þjóðarútgjaldanna, einkaneyslunni. Ég tel óraunhæft að gera ráð fyrir því að draga megi úr einkaneyslu með lækkun kaupmáttar. Ég hygg að öllum megi vera ljóst að sú muni ekki verða niðurstaðan í frjálsum samningum um kaup og kjör. Hins vegar er sjálfsagt að leita annarra leiða til að draga sem mest úr viðskiptahalla. Fyrir utan sparnað í ríkisrekstri er raunhæfasta og skynsamlegasta leiðin til að ná meiri árangri vafalaust aukinn sparnaður almennings. Með þeim raunvöxtum sem greiddir eru af sparifé hefur þjóðin það töluvert í hendi sér. Stjórnarflokkarnir hafa jafnframt ákveðið að leita leiða til að draga enn frekar úr ríkisútgjöldum þannig að sem minnst viðbótarskattheimta verði nauðsynleg til að tryggja hallalaus fjárlög. Með því móti kann jafnframt að verða unnt að draga enn frekar úr viðskiptahalla á næsta ári. Óhjákvæmilegt er orðið að endurskoða allt tekjukerfi ríkissjóðs. Í samræmi við samþykkt Alþingis mun tekjuskattur verða lækkaður nokkuð á næsta ári, einkum á lægri tekjur. Mjög brýnni endurskoðun tolla, sem að hefur verið unnið árum saman, er nú lokið. Frv. að nýjum tollalögum mun verða lagt fram í upphafi þessa þings. Þetta leiðir hvort tveggja til lækkunar á tekjum ríkissjóðs. Við núverandi aðstæður er óhjákvæmilegt að mæta slíku tekjutapi með hækkun óbeinna skatta. Það er einnig staðreynd að söluskattskerfið með fjölda undanþága og endurgreiðslum til útflutningsatvinnuveganna er orðið afar erfitt í framkvæmd. Að mati ríkisstj. verður vart úr þessu bætt nema með því að taka upp virðisaukaskatt í stað söluskatts. Frv. um virðisaukaskatt mun því verða lagt fram enn á þessu þingi. Ráðstafanir munu jafnframt verða gerðar til þess að slíkur skattur hafi sem minnst áhrif á framfærslukostnað heimilanna. Loks mun enn verða leitað leiða til að bæta innheimtu opinberra gjalda. Það er lágmarkskrafa að allir taki eðlilegan þátt í rekstri þjóðarbúsins. Það er að sjálfsögðu undir ýmsu komið hvort sú áætlun í efnahagsmálum, sem ég hef lýst, nær fram að ganga. M.a. er mikið aðhald í fjármálum ríkissjóðs nauðsynlegt og forðast verður erlendar lántökur svo sem unnt er. Ríkisstj. mun gera sitt til þess að svo verði. Ekki er síður mikilvægt að samningar um kaup og kjör verði innan þess ramma sem áætlunin markar. Samningar umfram greiðslugetu þjóðarbúsins geta aðeins leitt til þess að ný verðbólgualda ríði yfir og erlendar skuldir aukist. Það mundi stofna efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar í voða. Það kýs enginn Íslendingur. Ég hef því þegar kvatt fulltrúa atvinnuvega og launþega á minn fund og gert þeim grein fyrir umræddri áætlun í efnahagsmálum. Hef ég tjáð þeim að ríkisstj. sé reiðubúin til að stuðla að því, eins og á hennar valdi er, að samningar megi takast sem tryggja hag launþega og um leið hin mikilvægu markmið um lækkun erlendra skulda, hjöðnun verðbólgu, fulla atvinnu og jafnvægi í efnahagsmálum án þess að skerða kaupmáttinn. Ég geri ráð fyrir því að þessar umræður muni halda áfram næstu vikur. Góðir Íslendingar. Með þeirri stefnu, sem ég hef lýst, er brotið blað í stjórn efnahagsmála. Spilin eru lögð á borðið fyrir alþjóð að skoða. Leitast er við að rata hinn gullna meðalveg. Það er þröngur stígur og má lítið út af bera ef hann á ekki að verða ófær. Því er mikilvægt að vel megi takast. Um það þarf þjóðin að sameinast. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti, góðir hlustendur. Hæstv. forsrh. sagði hér m.a. áðan að ríkisstj. hefði náð miklum árangri. Ég skal fúslega viðurkenna að á einu sviði hefur ríkisstj. náð ótrúlegum árangri. Henni hefur tekist það ætlunarverk sitt að lækka kaupmátt launa um fjórðung. Því miður hefur henni heppnast að keyra launakjör langt niður fyrir það lífskjarastig sem verið hefur hér á landi í einn og hálfan áratug. Þetta var ætlun þeirra og þetta hefur þeim tekist. Í krafti gerræðisins að viðhalda verðtryggingu á öllum sviðum nema í launamálum - í krafti ósvífninnar að láta hvers konar efnahagsstærðir æða stöðugt upp á við, vöruverð og vexti, skatta og skuldir eða gengi á erlendum gjaldeyri, meðan launin liggja eftir óverðtryggð - í krafti þessarar dæmalausu svikamyllu hefur þeim veist með ólíkindum auðvelt að gera ávinninga kjarasamninga að engu fljótlega eftir að þeir hafa verið gerðir. Gengisfellingin mikla í kjölfar kjarasamninga fyrir rúmu ári var tvímælalaust hefndaraðgerð. Ríkisstj. felldi gengið miklu harkalegar og miklu fyrr en unnt var að rökstyðja með efnahagslegum rökum. Þetta var pólitísk aðgerð beinlínis gerð í þeim tilgangi að hefna sín á samtökum launamanna og reyna að læða því inn hjá fólki að kjarabarátta borgi sig ekki. Það verður líka að viðurkenna í fullri hreinskilni að þessi pólitíska hefndaraðgerð náði að vissu leyti tilgangi sínum. Launafólk hefur mætt þessum árásum á kjör sín með ótrúlegu jafnaðargeði og veitt ríkisstj. fullan starfsfrið í tvö ár til að viðhalda einhverri mestu kjaraskerðingu sem verkalýðshreyfing á Vesturlöndum hefur orðið að þola seinustu áratugi. Hitt er svo allt annað mál hvenær þolinmæði fólks er endanlega þrotin. Býsna margir hafa trúað því og treyst að fórnir almennings mundu skila nokkrum árangri í efnahagsmálum og verða þjóðarheildinni til gagns. En nú er sú von brostin. Eða hvernig hefur til tekist á öðrum sviðum efnahagsmála? Öllum er ljóst að miklar fórnir almennings hafa ekki orðið til að eyða verðbólgunni. Hún er áfram mjög mikil, eða 30-40% miðað við 50-60% að meðaltali í tíð seinustu stjórnar. Það er bitamunur en ekki fjár og breytir engu. Þrátt fyrir mikinn samdrátt og sparnað á flestum heimilum svo að víða jaðrar við neyðarástand er heildarstaða þjóðarinnar út á við engu betri en áður var. Þó hafa þjóðartekjur stóraukist seinustu tvö árin. Fyrir tveimur árum var heildarafli landsmanna um 840 þúsund tonn en verður 1540 þúsund tonn á þessu ári skv. opinberri spá. Aukningin í tonnum er rúm 80%. Á sama tíma versna lífskjör almennings um fjórðung og erlend lán í hlutfalli við þjóðartekjur aukast um nálægt 30%. Þar á ofan bætist að ríkissjóður, sameignarsjóður landsmanna, er rekinn með bullandi halla, meiri en dæmi eru áður til um. Hvað veldur þessum ósköpum? Er ekki tími til kominn að stuðningsmenn þessarar stjórnar fari að hugsa sinn gang? Eða hvað veldur því að allt hefur mistekist hjá þessari stjórn nema þetta eina, að lækka launin um fjórðung? Forsætisráðherra gerði litla tilraun hér áðan til að svara þessari spurningu. Hann unir glaður við sitt. En Sjálfstfl. hafði svarið á reiðum höndum þegar í seinustu viku. Skýringin var fundin: Veslings ráðherrarnir voru í vitlausum stólum! Það var meinið. Síðan var skipt um stóla. Og formaðurinn, sem fann upp þetta merkilega bjargráð, krækti sér í einn stól í leiðinni. En eftir situr þjóðin og spyr: Voru það mennirnir í stólunum sem brugðust eða var það kannske stefnan? Staðreyndin er sú, burt séð frá öllum stólum, að núverandi stjórnarsamstarf var byggt á mjög hægri sinnaðri stefnu frá upphafi. Ríkisstj. var mynduð utan um þá gamalkunnu trúarkreddu hægri manna að veruleg kauplækkun sé allra meina bót. Vinnuaflið var lækkað í verði en verðlag á fjármagni hækkað verulega með háum vöxtum og sí hækkandi lánskjaravísutölu. Í kjölfar þessa hafa miklir fjármagnsstraumar átt sér stað. Með kjaraskerðingu hafa nokkrar þúsundir milljóna króna streymt frá launafólki til atvinnurekenda. Með okurvöxtum hefur önnur eins upphæð runnið frá skuldurum til fjármagnseigenda og með skattaívilnunum hafa enn aðrar milljónaþúsundir streymt frá almennum skattgreiðendum til stórfyrirtækja og hlutabréfaeigenda. Það er þessi stefna sem á sök á því að fórnin, sem almenningur færir, bætir ekki hag þjóðarbúsins í einu eða neinu. Það er þessi stefna, að verðfella vinnuaflið en upphefja fjármagnið, sem veldur því að lífskjör almennings versna stórum á sama tíma og þjóðartekjur aukast. Það er einmitt trúin á það að kauplækkun sé allra meina bót sem er kjarninn í þessari háskalegu hægri kreddu - því að kredda er það. Að vísu er undirrótin hjá þeim þrönga hópi manna sem hagnast persónulega á slíkri stefnu. En hinir eru þó miklu fleiri sem ekki hafa fjárhagslegan hag af þessari kreddu en trúa þó á hana í blindni. Einu sinni var það talin örugg lækning við öllum meinum að taka mönnum blóð. Þetta var útbreidd trúarkredda skottulækna, að láta sjúklingum blæða og blæða. Og þessu trúðu milljónir manna. Íhaldsstefna ríkisstj. er sama eðlis. Hún gengur einmitt út á að skera og taka mönnum blóð. Hún sér til þess að þeir fitna sem fjármagninu ráða. En hún ber dauðann í sér. Sannarlega er það háskaleg þróun að íslenskur atvinnurekstur venji sig við að greiða helmingi lægri laun en gert er í nálægum löndum. Ekki hvetur það til hagræðingar þegar vinnuafl er vanmetið og ekki stuðlar það að arðbærum rekstri fyrir þjóðarbúið. Eins er það skuggaleg þróun þegar launamismunur fer ört vaxandi eins og nú er, af því að alinennum launum er haldið niðri en aukagreiðslur og yfirborganir stóraukast. Það er háskaleg öfugþróun að íbúðarbyggingar skuli vera að stöðvast víða um land af völdum stjórnarstefnunnar af því að fólk þorir ekki að eiga það á hættu að lánin, sem það tekur til að byggja fyrir, verði fljótlega hærri en söluandvirði íbúðanna, eins og þúsundir dæma eru um víðs vegar um land í tíð þessarar stjórnar. Það er líka mikil hætta á ferðum þegar þannig er stjórnað að meginuppspretta gjaldeyrisöflunar, sjávarútvegurinn, er vanræktur og verður undir í samkeppni við verslun og viðskipti sem blómstra sem aldrei fyrr. Eða svo vitnað sé til leiðara Morgunblaðsins í gær: "Mikill fólksflótti er brostinn á úr fiskvinnslu og frá fiskvinnsluplássum. Fyrirtæki í sjávarútvegi verða alltaf verr undir það búin að tæknivæðast ... Hætta er á staðbundnu og síðar almennu atvinnuleysi ef sjávarútvegsfyrirtæki stöðvast." Þetta er ekki hrakspá stjórnarandstæðinga. Takið eftir því. Þetta er viðvörun manna úr innsta hring Sjálfstfl. sem óttast hvert stefnir undir þessari stjórn. Því hvað veldur þessum flótta fólks og fjármagns úr sjávarútveginum? Fyrst og fremst röng stjórnarstefna og rangar áherslur í efnahagsmálum. Aðbúnaður fólks í fiskvinnslu er áberandi lélegur og launakjör slík að flótti hlaut að verða úr þessari undirstöðugrein. Fjármagnskostnaður er sligandi þungur og í engu samræmi við arðsemismöguleika. En í verslun og viðskiptum er allt annað upp á teningnum. Í nýja miðbænum í Reykjavík er verið að byggja verslunarhús sem þekur 11 000 fermetra svæði eða jafnstórt svæði og hundrað meðalíbúðir. Það er gömul sorgarsaga að forsvarsmenn viðskipta og verslunar hafa löngum átt meiri ítök í valdakerfi landsins en nokkur annar hagsmunahópur. Offjárfesting á þessu sviði, sem nemur þúsundum milljóna króna, hefur skilað þjóðarbúinu sáralitlum arði. Rándýrt bankakerfi og margfalt olíudreifingarkerfi eru einmitt dæmi sem endurspegla ofvöxtinn í viðskiptum og þjónustu. Í tíð núverandi stjórnar hefur þessi vanskapnaður efnahagslífsins magnast verulega enda hefur ríkisstj. markvisst unnið að því að gefa gróðaöflum lausan tauminn í nafni frjálshyggjunnar. Útlán bankakerfisins eru talandi dæmi um þessa óheillaþróun. Á einu ári, frá því í ágúst í fyrra til ágústmánaðar í ár, hefur útlánaaukning án afurðalána numið tæpum 1000 millj. kr. til sjávarútvegs en 2300 millj. til verslunar á sama tíma. Gróðinn í þjóðfélaginu liggur sem sagt fyrst og fremst í eyðslunni, þar sem aflafé þjóðarinnar er eytt, en tapreksturinn er í framleiðslunni. Það þarf því ekki að koma neinum á óvart hve seint og illa gengur undir núverandi stjórn að efla atvinnulíf og stuðla að nýsköpun. Arðbærar atvinnugreinar þróast ekki með eðlilegum hraða miðað við það sem er í nálægum löndum. Því blasir við sú dapurlega staðreynd að Íslendingar eru ekki að vinna sig út úr vandanum um þessar mundir. Frumkvæði og forusta ríkisstj. um eflingu atvinnulífs er varla sjáanleg á neinu sviði. Ekki er verið að byggja nein ný iðnfyrirtæki hvorki stór né smá fyrir forgöngu þessarar ríkisstj. Ríkisstj. virðist einkum treysta á að erlendir auðmenn standi fyrir nýsköpun íslensks atvinnulífs og fjárfesti hér í "Singapore norðursins", eins og Sverrir Hermannsson kallaði land okkar fyrir nokkrum árum þegar hann bauð ódýra orku og ódýrt vinnuafl Íslendinga til sölu á erlendum mörkuðum. Vonin um nýja álbræðslu útlendinga í Straumsvík er meginskýringin á því að Landsvirkjun hefur haldið uppi framkvæmdum af fullum þunga bæði norðan og sunnan heiða þótt löngu sé orðið ljóst af breyttum orkuspám að Íslendingar hafa ekki þörf fyrir þessa orku í bráð og ekki jafnfljótt og áður var talið. Við Alþýðubandalagsmenn höfum ítrekað varað við þessum vanhugsuðu offjárfestingum við afgreiðslu lánsfjáráætlunar tvö undanfarin ár og það sama á við um stjórnarandstöðuna í heild. En ákafi stjórnarliðsins í erlenda stóriðju, sem aldrei mun þó greiða kostnaðarverð fyrir orkuna, veldur því að nú sitjum við uppi með miklar fjárfestingar í orkumannvirkjum sem ekki munu skila arði fyrr en að löngum tíma liðnum. Öfugþróun íslenskra efnahagsmála stafar ekki af því hvaða íhaldsmaður sat í hvaða stól. Þjóðin þarf nýja stjórnarstefnu, ekki stólaskipti. Lykilatriði umskipta í efnahags- og atvinnumálum er breytt stefna í fjárfestingu, útlánum og vaxtamálum. Lánsfé er takmarkað og verður það áfram. Heildarfjárfestingu landsmanna verður því að stýra af einhverju viti. Marka þarf hóflega vaxtastefnu og stöðva það hömlulausa vaxtaokur, sem nú viðgengst, án þess að vextir verði þar með neikvæðir. Hæfilegt vaxtastig hefur löngum verið talið þegar fjármagn tvöfaldar raungildi sitt á 20-30 árum. Nú er hins vegar orðið algengt það vaxtastig á verðbréfamarkaði sem hundraðfaldar fjármagn á 30 árum. Slík er breytingin í vaxtamálum á skömmum tíma. Sá sem á 10 millj. kr. og ávaxtar þær á almennum markaði fær nú fimmföld daglaun verkamanna í vexti á ári. Allar þessar tekjur eru skattfrjálsar. Ég spyr: Er nokkur minnsta vitglóra í þvílíku kerfi? Það er brýnasta viðfangsefni íslenskra efnahagsmála að hækka launin verulega og lækka vextina. Lægri fjármagnskostnaður mun auðvelda fyrirtækjum um land allt að greiða hærri laun. Verulegar umbætur þarf að gera á skattakerfinu. Háar tekjur og miklar eignir á að skattleggja meira en hlífa lægri tekjum. Atvinnureksturinn í landinu verður að greiða eðlilegan hluta af sameiginlegum þörfum landsmanna þegar hagnaður er. Núv. ríkisstj. hefur sett svo margar glufur og smugur á gildandi skattalög með ýmiss konar frádráttarheimildum og óhóflegum afskriftum að nú orðið telst til undantekninga að fyrirtæki borgi tekjuskatt. Þetta er meginástæðan fyrir hinu mikla gati í fjárlagadæminu sem ríkisstj. ætlar nú að fylla í með nýjum sköttum á almenning að fjárhæð upp á 1,5 milljarð kr. Menn fengu prýðilegt sýnishorn fyrir skemmstu af þessu makalausa skattakerfi núv. ríkisstj. þegar fjmrh. seldi hlutabréf ríkisins í Flugleiðum. Bréfin fóru fyrir væna fúlgu, enda mikilvæg eign sem greitt var fullt verð fyrir á sínum tíma og var m.a. tilkomin í tengslum við ábyrgðir og áhættu ríkissjóðs af miklum rekstrarlánum til félagsins auk þess sem ríkið veitti Flugleiðum stórfellda styrki. En hvað fær svo ríkissjóður í sinn hlut við sölu bréfanna? Svarið er: Minna en ekki neitt fyrstu árin, því að skattafrádrátturinn hjá kaupendum verður hærri en greiðslurnar fyrir bréfin. Annað sýnishorn fengu menn nýlega frá húsnæðismálastjórn við úttekt á framtöldum tekjum húsbyggjenda og kaupenda. Í ljós kom að sjálfstæðir atvinnurekendur reyndust hafa miklu lægri tekjur en einstæðar mæður sem sjálfsagt eru þó margar í þjónustu þeirra. Ég er ekki með þessum orðum að útiloka skattafslátt til fyrirtækja vegna fjárfestinga sem sannanlega skila þjóðinni einhverju með aukinni framleiðslu, með rannsóknar- og þróunarstarfi eða með bættri aðbúð starfsfólks. En gildandi reglur eru bæði hóflausar og siðlausar gagnvart öðrum skattgreiðendum sem ekki eru í atvinnurekstri. Sem fyrst þarf að taka upp staðgreiðslukerfi skatta. Það væri þegar komið á ef Alþingi hefði borið gæfu til að samþykkja frv. þess efnis sem seinasta stjórn flutti. Aftur á móti hlýt ég að vara mjög við virðisaukaskattinum sem bæði kostar margfalda skriffinnsku á við gildandi kerfi og er auk þess mjög óhagstæður fyrir launafólk. Það má ekki gerast að söluskattur eða nokkur samsvarandi skattur verði lagður aftur á matvörur. Það yrði mikill kostnaðarauki fyrir neytendur. einkum barnmargar fjölskyldur, og auk þess sérstakt áfall fyrir íslenskan landbúnað og er þar síst á bætandi. En ríkisstj. leggur ekki aðeins nýja skatta á almenning til að fylla upp í fjárlagagötin sem hún sjálf hefur búið til. Félagslegar framkvæmdir eru skornar niður í stórum stíl. Skv. fjárlagafrv. er samanlögð fjárhæð til byggingar heilsugæslustöðva, dagvistunarheimila, grunnskóla og hafna aðeins rúmar 300 millj. kr. Það er meira en helmingi lægri upphæð að raungildi en gekk til þessara mála í seinustu stjórn. Reyndar eru þessar 300 millj. kr. nokkurn veginn sama upphæð og rennur til byggingar nýrrar flugstöðvar. Þarna sjá menn forgangsröðun hægri stjórnar í hnotskurn. Flugstöðin fær ekki þetta fé frá íslenskum skattgreiðendum vegna þess að Íslendingum bráðliggi á þessari byggingu umfram allt annað. Flugstöðin er hernaðarmannvirki öðrum þræði eins og flestir vita. Bandaríkjaher áskilur sér rétt til að nota þetta hús ef þörf krefur að eigin mati. Flugstöðin er liður í stórauknum hernaðarframkvæmdum Bandaríkjamanna hér á landi í samræmi við stjórnarstefnuna og undir forustu Geirs Hallgrímssonar sem reyndar nýtur þvílíks dálætis hjá yfirboðurum sínum í Washington að hann var nýlega útnefndur heiðursforseti NATO. Undanfarna mánuði höfum við Alþýðubandalagsmenn unnið mikið starf að stefnumótun í atvinnumálum. Það er sannfæring okkar að unnt væri að stórauka framleiðslu þjóðarinnar ef gengið væri í það af krafti að efla atvinnulíf með skipulögðum hætti. Við höfum fjallað ítarlega um hvernig bæta mætti samkeppnisaðstöðu íslensks iðnaðar á heimamarkaði, nýta betur sjávarafla og örva nýsköpun, t.d. í upplýsingatækni, rafeindatækni, fiskeldi og líftækni. Þessu starfi höldum við áfram af fullum krafti næstu mánuði, m.a. á komandi landsfundi. Við vitum að unnt er og óhjákvæmilegt að auka kaupmátt launa verulega á næstu árum, en til þess þarf aðra og skynsamlegri stjórnarstefnu en nú er fylgt. En hvað boðar ríkisstjórnin næstu þrjú ár samkvæmt nýrri þjóðhagsáætlun? Hún boðar óbreytt lífskjör næstu árin - gefur að vísu undir fótinn með 1,5% kaupmáttaraukningu. Stórfelld kjaraskerðing frá sumrinu 1983, sem margir trúðu þá að væri tímabundin uppákoma meðan verðbólgan væri að minnka, á sem sagt að standa áfram í þrjú ár í viðbót ef þessir menn fá að ráða. Það eru miklir glópar sem ímynda sér að fólkið í landinu uni við óbreytt kjör næstu þrjú ár. Þjóðin hefur kynnst leiftursókn Verslunarráðsins og auðhyggju hægri stefnunnar, þessu kalda kerfi gróðans sem engan vanda hefur leyst, aðeins aukið á ójöfnuð milli manna og stétta, og fólk hefur þegar fengið nóg af svo góðu. Herra forseti. Fyrir rúmri einni öld voru fámennisstjórnir við völd í okkar heimshluta undir forustu valdamikilla konunga, studdar af forréttindahópum og íhaldsöflum síns tíma. Nú er öldin önnur. Við Íslendingar búum við lýðræði með skoðanafrelsi og almennum kosningarrétti eins og flestar nálægar þjóðir og okkur þykir jafnvel furðulegt að fólk skyldi una úreltum þjóðfélagsháttum svo lengi. Þó er þróun þjóðfélagsins í átt til lýðræðis og jafnréttis alls ekki á enda runnin. Enn vantar mikið á að við verði unað. Leifar ójafnaðar blasa hvarvetna við augum í ýmsum myndum. Áreiðanlega kemur þó að því að þessum leifum ólýðræðislegra stjórnarhátta verður varpað á ruslahaug sögunnar. Fyrr en síðar mun það þykja með ólíkindum að til hafi verið stjórnmálaöfl í lok 20. aldar sem gerðu allt sem þau gátu til að auka bilið milli ríkra og fátækra og ætluðust til þess að fjármagnið réði meira en mennirnir. Fjármagnið er verkfæri í höndum okkar. Það má aldrei deila né drottna. Vinnan skapar verðmætin, hugur okkar og hönd. Í anda þeirra sanninda verður að auka andvirði vinnunnar en meta auðmagnið minna. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hæstv. forsrh. sér ekki ástæðu til að víkja einu orði að fjárhagserfiðleikum heimilanna í sinni stefnuræðu. Ekki orð heldur vegna ógnvekjandi vanda og neyðar þúsunda fjölskyldna sem eru með eigur sína á uppboði vegna þeirrar stjórnarstefnu sem fylgt hefur verið. Það eina sem forsrh. hefur fram að færa við heimilin eru hótanir, hótanir um að sætti launafólk sig ekki áfram við kaupskerðingu og aukna skattbyrði sé efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar stefnt í voða. En þennan boðskap, hæstv. forsrh., þýðir ekki lengur að bera á borð fyrir launafólk. Þú skuldar launafólki skýringu á hrikalegum viðskiptahalla og aukningu erlendra skulda um 13 milljarða í stjórnartíð þinni. Hvað varð um öll verðmætin, þann fjórðung af tekjum heimilanna sem launafólk af þröngum efnum lagði af mörkum til að gera sitt til að minnka erlendar lántökur og halda hriplekri þjóðarskútunni á floti? Ríkisstj. skilur ekki að það eru ekki laun fólksins sem eru að stefna efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar í voða heldur stjórnarstefnan sjálf - eða ætlar forsrh. virkilega að bera það á borð fyrir fiskvinnslukonuna sem ber úr býtum 92 kr. í tímakaup eftir 40 ára starf við verðmætasköpun í þjóðfélaginu að laun hennar stefni efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar í voða eða að 16 000 kr. dagvinnulaun láglaunafólks séu orsök þess vanda sem við er að glíma? Við slík kjör búa um 5000 einstæðar mæður með um 7000 börn á framfæri sínu, einstæðu mæðurnar sem skv. nýlegum upplýsingum greiða skattana fyrir atvinnurekendur. Þetta eru m.a. konurnar sem vinna að verðmætasköpun í störfum ófaglærðra í þjóðfélaginu og í hefðbundnum kvennastarfsgreinum þar sem flótti er brostinn á vegna vinnuþrældóms og lágra launa. Afleiðingarnar birtast okkur m.a. í skorti á fóstrum á dagvistarheimilum og að fjöldi vistrýma stendur auður í B-álmu Borgarspítalans þrátt fyrir neyðarástand í vistunarmálum aldraðra. Konurnar í láglaunastéttunum geta ekki lifað eftir leikreglum bankastjóranna og ekið um á fríum bílum með launaauka í vasanum og sloppið við að greiða iðgjöld af sínum lífeyri. Samt uppsker iðgjaldafríi bankastjórinn hálfs árs laun ófaglærðu verkakonunnar eða 90 þús. kr. sér til framfærslu og fjárhagslegs öryggis á hverjum einasta mánuði í ellinni. Verkakonan sem samviskusamlega greiðir sín iðgjöld horfir fram á ævikvöldið með 5% af lífeyri bankastjórans sér til framfærslu. Jöfn bankastjóranum stendur hún ekki fyrr en í himnaríki, enda þarf blessaður bankastjórinn aðeins að leggja til hliðar lífeyri sinn í hálfan mánuð til að eiga fyrir sinni útför meðan verkakonan þarf á að halda öllum sínum lífeyri úr lífeyrissjóðnum í heila tíu mánuði til að eiga fyrir sinni útför. Samt hafði forsrh. ekkert við ellilífeyrisþega að tala í sinni stefnuræðu nema nöldra og barma sér sáran yfir því að tryggingabætur gamla fólksins eigi sök á rekstrarhalla ríkissjóðs og hve bætur ellilífeyrisþega vegi þungt í útgjöldum trygginganna. Hæstv. forsrh. virðist ekkert eiga vantalað við launafólk nema segja því að spara og herða sultarólina á sama tíma og ríkisreikningur sýnir að risna forsrn. hefur hækkað um 202% milli ára. Slíkt bruðl er auðvitað dýrt spaug ef fjármagna þarf halla ríkissjóðs með erlendum lánum. Spyrja má líka forsrh.: Hvað á launafólk að spara þegar allt hækkar nema kaupið og dagvinnutekjur nægja ekki fyrir matarreikningi eða húsaskjóli? Kannske var forsrh. að beina orðum sínum um sparnað og aðhald til þeirra þúsunda fjölskyldna sem eru með eigur sínar undir hamrinum og sætt hafa þvílíkri eignaupptöku að í öllum siðuðum löndum væri búið að kippa stólunum tíu undan rassinum á þeim ráðamönnum sem höguðu stjórnarstefnunni með þeim hætti. Ekki einu sinni stólaskipti kæmu til greina. Lítum á hvernig íhaldið framkvæmir eignastefnu sína. Hún er framkvæmd með eignaupptöku. 400 þús. kr. húsnæðisstjórnarlán, sem í upphafi ríkisstjórnartímabils Steingríms Hermannssonar samsvaraði 47,6 mánaðarlaunum, er í dag orðið 810 þús. kr. eða 49,3 mánaðarlaun þrátt fyrir að greitt hafi verið af því sem samsvarar 5,5 mánaðarlaunum. Eignaupptaka af 400 þús. kr. láni er 7,5 mánaðarlaun verkamanns. Íbúðarkaupandinn hefur til einskis stritað í 7,5 mánuði. Hann situr áfram eignalaus auk þess að hafa tapað 128 þús. kr. að raungildi. Við okur- og ránskjarastefnuna bætist síðan að launa og lífskjör verkafólks á Íslandi eru með þeim lægstu sem þekkjast í Evrópu. Þetta fólk spyr með réttu: Hvað verður um þau miklu verðmæti sem erfiði og strit vinnandi fólks skapa? Hve stór hluti verðmætanna og afraksturs af vinnu launafólks lendir í höndum gróðaaflanna í þjóðfélaginu, gróðaaflanna sem lifa á neyð vinnandi fólks, gróðaaflanna sem lifa í skjóli neðanjarðarhagkerfis, á skuldabréfabraski verðbréfamarkaðarins eða fjármagna sínar lystireisur og lúxuslíf með undandrætti frá skatti? Ástæða er til að minna á að Alþfl. hefur einn flokka á Alþingi markað skýra stefnu um aðgerðir gegn skattsvikum, en tillögur flokksins voru samþykktar sem ályktun Alþingis vorið 1984 og eru sumar komnar til framkvæmda. M.a. hefur skattaeftirlitið, rannsóknarlögreglan og sakadómur Reykjavíkur fengið aukinn mannafla vegna átaks gegn skattsvikum og efnahagsbrotum. En hvað er fram undan fyrir heimilin og launþega í landinu? Í fyrstu fjárlögum Alberts Guðmundssonar 1984 voru útgjöld til félagsmála skorin niður um 1100 millj. kr., en fyrir þá upphæð hefði verið hægt að byggja 300-400 íbúðir fyrir láglaunafólk. En áfram er haldið á sömu braut og einkenni fjárlaga aukin skattbyrði heimilanna og niðurskurður til samneyslunnar. Enn einu sinni er sótt að Framkvæmdasjóði fatlaðra sem ekki fær eina krónu í hækkun milli ára. Framlög til dagvistarmála eru skorin niður. Engin aukning verður á framlagi milli ára til húsnæðismála þrátt fyrir að söluskattur hafi verið hækkaður í því skyni að gera sérstakt átak í húsnæðismálum á næsta ári. Ríkisstj. hefur verið iðin við að veita fyrirtækjum og fjármagnseigendum skattaívilnanir og fríðindi svo hundruðum milljóna skiptir. Nú á að auka skattbyrði heimilanna. Nýjar skattaálögur eru boðaðar í formi vörugjalds, sölugjalds, bensíngjalds og hækkunar á gjaldskráin þjónustufyrirtækja. Tekjuskattslækkunin sem íhaldið lofaði og nota átti sem skiptimynt í samningum við launafólk er meira en tekin aftur í formi neysluskatta sem verst kemur niður á láglaunaheimilunum í landinu. Láglaunafólkið fær það varla bætt gegnum alinannatryggingakerfið því framlög til almannatrygginga og Atvinnuleysistryggingasjóðs eru lækkuð um 250 millj. kr. milli ára. Það vekur líka furðu að á sama tíma og fyrrv. fjmrh. fleygir 40 millj. á borðið til að staðgreiða nýja áfengisútsölu í enn einni verslanahöllinni, þá er 1 millj. kr. fjárveiting - 1 millj. kr. fjárveiting - til aðgerða gegn fíkniefnum skorin niður í 675 þús. kr. Slíkur niðurskurður mun leiða til stóraukinna útgjalda til félags- og heilbrigðismála á næstu árum. Hér er um stórt þjóðfélagslegt vandamál að ræða sem skiptir okkur öll máli. Ég skora á ríkisstj. að breyta afstöðu sinni og stórauka framlög til aðgerða gegn fíkniefnamálum í stað þess að skera þau niður. Engin fjölskylda er óhult fyrir þessum vágesti sem ógnar lífi og hamingju fjölda ungmenna og fjölskyldna í landinu og hefur í för með sér stóraukin afbrot í þjóðfélaginu. Góðir Íslendingar. Ég hef hér sýnt fram á hvernig ráðist hefur verið að samneyslunni og velferð þeirra sem síst skyldi og hvernig fjármagnseigendur og gróðaöflin í þjóðfélaginu vaða uppi og fitna í tíð þessarar ríkisstj. á kostnað launafólks. Formaður Alþfl. mun hér á eftir kynna róttækar umbótatillögur Alþfl. Þær eru lykillinn að jöfnuði í eigna- og tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu og forsenda þess að ná fram þjóðfélagslegu réttlæti og þjóðarsátt um nýjar leiðir til bættra lífskjara. Alþfl. sem forustu- og sameiningarafl jafnaðarmanna og félagshyggjufólks er það sóknarafl sem mun duga til að brjóta á bak aftur framgang frjálshyggjunnar, fjármagnseigenda og íhaldsaflanna sem gert hefur þá ríku ríkari og þá fátæku fátækari í þessu þjóðfélagi.



Við jafnaðarmenn höfum sagt stríð á hendur því spillta verðbólguspilavíti sem stefna tveggja seinustu ríkisstjórna hefur getið af sér. Í okkar augum stendur stríðið ekki um að "verja velferðarríkið". Nú þarf að endurreisa það á grunni trausts atvinnulífs. Burðarásarnir í okkar stefnu eru þrír: 1) Ný hlutaskipti fyrir sjávarútveg og útflutningsframleiðslu. 2) Jöfnun eigna- og tekjuskiptingar. 3) Samræmdar aðgerðir gegn forréttindum og spillingu nýríkrar yfirstéttar. Fyrsta mál á dagskrá er að skrá gengi íslensku krónunnar rétt og fylgja því síðan eftir með virkri jafnvægisstefnu í efnahagsmálum. Þetta þýðir að færa fjármuni frá innflutningsverslun og milliliðum til sjávarútvegs og iðnaðar, að gera framleiðslugreinarnar samkeppnisfærar um laun starfsfólks, að stöðva viðskiptahalla og þar með erlenda skuldasöfnun. Já, en nú segir einhver: Gengisfelling hækkar erlendar skuldir í íslenskum krónum. Er það ekki útilokað fyrir þjóð sem sokkin er í skuldir? Svar: Við eigum því miður ekki annarra kosta völ. Hinn kosturinn er hrun sjávarútvegsins, samdráttur þjóðarframleiðslu, meiri skuldasöfnun, atvinnuleysi. Hvernig eigum við þá að mæta gengishækkun skuldanna? Okkar svar er: Með því að verja gengishagnaðinum til að greiða niður erlendar skuldir, einkum í sjávarútvegi, með því að hækka skatta á forréttindahópa fjármagnsins og verja þeim fjármunum einnig til niðurgreiðslu erlendra skulda. En þá segir einhver: Hvernig á að bregðast við hækkun innflutningsverðs í kjölfar gengisfellingar? Er það ekki sama og kjaraskerðing? Svar: Beitum harkalegri verðstöðvun í sex mánuði og stöðvum þar með bruðl og offjárfestingu í versluninni. Annað: Lækkum söluskatt og þar með vöruverð. Og þriðja: Lækkum ríkisútgjöldin sem þýðir lægri skatta á almenning og skilur meira eftir í launaumslögunum. Þetta þýðir í heild: öflugri framleiðslustarfsemi, meiri verðmætasköpun, minni yfirbygging, minna bruðl. Annar meginþátturinn í stefnu Alþýðuflokksins er samræmdar aðgerðir til að jafna eigna- og tekjuskiptingu og stuðla að þjóðarsamheldni um nýja framfarasókn. Þetta getum við gert gegnum þrjú helstu tekjujöfnunarkerfi ríkisins; skattakerfið, húsnæðislánakerfið, lífeyrisréttindakerfið. Við ríkjandi aðstæður verður að játa að það á að verja kjör almennings með því að ríkið hætti að eyða um efni fram. Það á að halda ríkisútgjöldum innan við 25% mark þjóðarframleiðslu sem þýðir niðurskurð á fjárlögum um ca. 2 milljarða. Hvar á að skera niður? Okkar svar er þetta: Að hluta til af þeim 2 milljörðum sem nú renna til milliliðakerfis í landbúnaðinum, að hluta til af þeim rúmlega 2 milljörðum sem verja á til offjárfestingar í orkugeiranum, að hluta til af þeim 1600 milljónum sem bruðlað er með í opinberum byggingaframkvæmdum og að hluta til með sparnaði í rekstri. Það er mjög hættulegt rugl hjá þeim Alþýðubandalagsmönnum að þetta eigi eitthvað skylt við árás á "velferðarríki fólksins". Þetta er fyrst og fremst nauðsynlegt að gera í þágu launþega sem halda þessu kerfi uppi með sköttum sínum. Við jafnaðarmenn boðum róttækar umbætur á ranglátu skattakerfi, húsnæðislánakerfi og lífeyrisréttindakerfi. Fyrst um skattakerfið: Afnemum undanþágur frá söluskatti í stórum stíl, fyrir utan þó matvæli, ríkisþjónustu, útflutning og aðföng útflutningsgreina. Innheimtum söluskatt á innflutning strax í tolli. Þetta mundi uppræta verulega söluskattsundandrátt sem nemur milljörðum, skila ríkissjóði auknum tekjum og gera kleift að lækka söluskattsprósentuna og þar með vöruverð í landinu. Annað: Tekjuskattur á laun allt að 50 þús. á mánuði verði skilyrðislaust afnuminn frá og með næsta ári. Þetta væri stærsta kjarabót launþega sem til er í dæminu og hún væri í ósvikinni mynt og án verðbólgu. Tekjutapi ríkissjóðs verði mætt með: 1) Niðurskurði ríkisútgjalda, eins og áður er lýst. 2) Stighækkandi eignarskatti á stóreignir. 3) Afnámi skattfrelsis vaxtatekna af stóreignum í formi verðbréfa og hlutafjáreignar. Alþýðuflokkurinn mun á næstunni flytja frumvörp til laga um bæði þessi mál. Vegna endurtekinna rangfærslna Þorsteins Pálssonar formanns Sjálfstfl. um eignarskattstillögur okkar jafnaðarmanna skal eftirfarandi tekið fram: 1. Þær fela í sér hækkun á skattfrelsismörkum almennings til eignarskatts, bæði einstaklinga og hjóna, sem minnkar eignarskattsgreiðslur venjulegs fólks um tæplega 100 millj. kr. 2. Eignarskattsaukinn leggst skv. stighækkandi skala þyngst á skuldlausar stóreignir yfir 7 millj. kr., t.d. á þau 618 stóreignafyrirtæki sem eiga 81% af heildareign allra fyrirtækja. 3. Í heild mundi þessi skattur skila ríkissjóði hálfum milljarði í tekjuauka. Fullyrðingar Þorsteins Pálssonar um skattþyngingu á almenning af þessum tillögum eru alger öfugmæli. Nú reynir á stór orð framsóknarmanna og samþykktir. Munu þeir styðja þessar tillögur okkar eins og þeir hafa lýst yfir að þeir muni gera? Herra forseti. Máske var það eftirtektarverðasta í ræðu forsrh. sú algera þögn sem þar ríkti um húsnæðismálin. Getur það verið að ráðherrar okkar viti ekki um eða skeyti ekkert um nauðungaruppboðin og neyðarástandið, seigdrepandi baráttu fjölskyldnanna, brostin fjölskyldutengsl, vonleysið og loks hina bitru uppgjöf? Ég trúi því varla. En neyðarástand kallar á neyðaraðgerðir og það strax. Við viljum í fyrsta lagi verja auknum skatttekjum af stóreignum og vaxtagróða til að endurreisa fjárhag byggingarsjóðanna. Þannig bætum við fyrir misgjörðir stjórnvalda við húsbyggjendur og ungu kynslóðina. Við viljum að launaskattur renni óskertur til byggingarsjóðanna, sem og hluti af bindifé innlánsstofnana hjá Seðlabanka og rekstrarafgangur bankans næstu fimm árin. Við viljum bæta húsbyggjendum misgengi launa og lánskjara með frestun á greiðslum verðtryggingar og vaxta sem eru umfram almennar launahækkanir. Við viljum tryggja húsnæðislánakerfinu tekjustofna sem duga til að standa undir hækkun lána í 60% byggingarkostnaðar. Þessar ráðstafanir duga til að forða fyrirsjáanlegum samdrætti í íbúðabyggingum og atvinnuleysi í byggingariðnaði. Meginmáli skiptir að gera nú sameiginlegt átak á vegum ríkis, sveitarfélaga, verkamannabústaðakerfis og byggingarsamvinnufélaga eins og Búseta um byggingu hóflegra íbúða í fjölbýli á viðráðanlegum kjörum fyrir ungt fólk, m.a. samkvæmt kaupleiguskilmálum. Tillögur okkar í lífeyrisréttindamálum hinna öldruðu byggja á afnámi hundrað séreignasjóða með því að koma á einum lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn sem allir greiði til eftir efnum og ástæðum og allir njóti sambærilegra réttinda að lokinni starfsævi. Þessar tillögur okkar um nýtt skattakerfi, endurreisn húsnæðislánakerfis og einn lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn þýða ekki vörn fyrir velferðarríkið, heldur endurreisn þess. Þess munu fá dæmi að stjórnarandstöðuflokkur leggi fram tillögur um hvort tveggja, niðurskurð ríkisútgjalda og nýja tekjuöflun í ríkissjóð. Fátt sýnir betur sérstöðu Alþýðuflokksins í íslenskum stjórnmálum. Herra forseti. Þriðji meginþátturinn í stefnu okkar felst í því að uppræta hefðbundin forréttindi og ríkisverndaða einokunaraðstöðu forréttindahópa og leysa framtak einstaklinga úr læðingi kerfisins. Ég nefni tíu dæmi um slík stefnumál: Að létta af herðum skattgreiðenda og bænda fjárpynd milliliðakerfisins í landbúnaðinum. Að afnema ríkisverndaða einokun olíufélaganna og neyða þau og tryggingafélögin til aukinnar samkeppni. Að afnema einokun Aðalverktaka á varnarliðsframkvæmdum og verja hagnaði af þeim framkvæmdum beint í ríkissjóð. Að setja skorður við útþenslu bankakerfis og Seðlabanka og skila hagnaði hans í ríkissjóð. Að leggja niður úreltar ríkisstofnanir þar sem hagkvæmnisrök mæla með að starfsemin sé skattgreiðendum of þung á fóðrum, óþörf eða betur komin í höndum annarra. Að auka eftirlit með innflutningsverðmyndun og herða viðurlög á þeim sem gera sig bera að því að svindla á löndum sínum. T.d. með því að svipta þá fyrirvaralaust verslunarleyfi. Að gefa útflutningsverslun frjálsa. Að afnema æviráðningu embættismanna og fríðindi bankastjóra og ríkisforstjóra. Að auka sjálfstjórn héraðanna um eigin málefni. Að breyta skipulagi og starfsháttum verkalýðshreyfingarinnar í átt til aukinnar þátttöku félaganna og virkara lýðræðis. Herra forseti. Það er sögulegt hlutverk okkar jafnaðarmanna að koma í veg fyrir að þjóðfélagið leysist upp í ósættanlegar andstæður vegna félagslegs misréttis. Það gerum við með fyrirbyggjandi aðgerðum, róttækum þjóðfélagsumbótum, eins og ég nú hef lýst, sem stefna að auknum jöfnuði í eigna- og tekjuskiptingu og jöfnum tækifærum ólíkra en frjálsra einstaklinga. Í lokaorðum mínum síðar í þessum umræðum mun ég reyna að lýsa því hvernig breyta þarf styrkleikahlutföllum stjórnmálaflokka hér á Alþingi til þess að hrinda þessari nauðsynlegu umbótaáætlun í framkvæmd. - Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Setning Alþingis í síðustu viku hófst að gamalli og góðri venju með guðsþjónustu í Dómkirkjunni. Við það tækifæri minnti séra Heimir Steinsson Þingvallaprestur og þjóðgarðsvörður okkur á að stjórnarathafnir og stjórnmálaákvarðanir lúta að manninum sjálfum, fólkinu sem byggir landið. Það er bæði gömul saga og ný að hugtök hagfræðinnar og vopnaburður stjórnmálanna hafa tilhneigingu til þess að slitna úr tengslum við daglegt líf þjóðarinnar. Menn koma m.ö.o. ekki alltaf auga á hin beinu tengsl milli stjórnmálaumræðunnar og hversdagslegra viðfangsefna heimilanna. Sérhver fjölskylda í landinu vill búa í haginn fyrir sig. Það er verkefni Alþingis og ríkisstjórnar að búa í haginn fyrir þjóðarheildina, að vinna að því markmiði að mönnum finnist gott að vera Íslendingar. Sigurður Nordal segir svo í Íslenskri menningu, með leyfi forseta: "Ef mannúð ein og miskunnsemi væru ráðandi í heiminum samfara viturlegu skipulagi og nægri þekkingu til alls konar meinabóta, yrði lífið að vísu þægilegt, en reynsla mannsins svo fátækleg, að líklega yrði hann dauðleiður á öllu saman. En til jarðneskrar paradísar á mannkynið langt í land. Um margt er nauðugur einn kostur að gera hæpnar tilraunir án þess að þær séu nefndar því nafni. Svo er um læknisfræði og uppeldisfræði, að þeim verður að beita samkvæmt þekkingu hvers tíma, þótt fálmandi séu. Stjórnmál öll og þjóðfélagsmál eru á enn greinilegra tilraunastigi." Þessi tilvitnuðu ummæli eru áminning um það mikilvæga hlutverk stjórnmálanna að ráða bót á meinsemdum þjóðfélagsins, en þau minna okkur einnig á að lífið sjálft er eins konar tilraun og án reynslu af bæði góðu og illu yrði mannlífið harla sviplaust. Það sem mestu máli skiptir er að við kunnum að meta og hagnýta reynsluna til þess að feta okkur fram á við til betri framtíðar og bættra lífskjara. Þó að við Íslendingar séum stórlyndir viljum við búa sáttir hver við annan. Við viljum hafa jafna möguleika hver og einn og við viljum njóta frelsis til þess að nýta hugvit okkar og atgervi. Það hefur á ýmsu gengið í íslensku þjóðlífi á undanförnum árum. Óðaverðbólga, misjöfn aflabrögð og um tíma erfiðar aðstæður á erlendum mörkuðum hafa sett mark sitt á lífskjör fólks og hag heimilanna í landinu. Þegar á móti hefur blásið fyllast menn oft svartsýni. Við verðum á hverjum tíma að vera raunsæ, en mestu skiptir þó að missa aldrei trúna á getu þjóðarinnar og möguleika til þess að vinna okkur út úr erfiðleikunum. Við leysum aldrei viðfangsefni og bætum aldrei meinsemdir, sem grafið hafa um sig í efnahags- og þjóðlífi, eins og hendi sé veifað. Einfaldar pennastrikslausnir eru ekki til í því efni og menn mega ekki falla fyrir þeim áróðri sem hér hefur verið fluttur, m.a. af Ragnari Arnalds, Jóhönnu Sigurðardóttur og Jóni Baldvini Hannibalssyni, þegar þau hafa borið það á borð að þau ein hafi þá mannúð, miskunnsemi og vit sem geti búið þjóðinni mannlega paradís. Íslendingar hafa einfaldlega kynnst öðru af flokkum þeirra í búð reynslunnar. Þó að þjóðin hafi gengið í gegnum miklar þrengingar hefur ýmislegt verið að snúast okkur í haginn, bæði vegna þess að við höfum tekið upp breytta stjórnarhætti og á þann veg fært mál til betri vegar og eins vegna hins, að ytri aðstæður hafa verið að snúast okkur í hag. Sjávarhiti hefur aukist og aflabrögð þar af leiðandi farið batnandi og staða okkar á erlendum mörkuðum hefur verið að styrkjast. Þegar á allt er litið eigum við mikla möguleika, möguleika á því að gera það auðveldara og betra að vera Íslendingur. En jafnljóst er að það er auðvelt að glutra árangrinum niður og gera að engu það sem áunnist hefur. Ég ætla að nefna hér nokkur atriði sem horfa til bóta vegna þeirra breytinga sem orðið hafa á undanförnum tveimur árum með breyttri stjórnarstefnu. Ég nefni í fyrsta lagi þann mikla árangur sem náðst hefur við að lækka verðbólgu. Verðbólgustigið hefur verið fært niður um meira en 100 prósentustig. Við höfum þó ekki náð því jafnvægi sem nauðsyn krefur. Hinu verður ekki á móti mælt að í þessu efni hafa orðið alger umskipti. Verðbólga er ekki bara hagfræðihugtak. Verðbólga er ekki einungis bitbein fyrir stjórnmálamenn. Hún snýst ekki einvörðungu um hundraðstölur. Verðbólgan snertir beina hagsmuni hverrar fjölskyldu í landinu, áframhaldandi ringulreiðarverðbólga hefði ekki einungis sligað atvinnureksturinn og dæmt fjölmarga til atvinnuleysis, heldur hefði hún einnig leitt til stöðugt rýrnandi lífskjara eins og raun varð á þegar það ástand ríkti. Það var beinlínis skilyrði fyrir því að við gætum lagt grundvöll að nýrri sókn til aukins hagvaxtar að verðbólgan yrði færð verulega niður. Auðvitað kostaði það tímabundnar fórnir og þessi árangur náðist með skilningi og samstöðu fólksins í landinu. En við höfum núna náð því að geta viðhaldið kaupmætti á þann veg að ráðstöfunartekjur heimilanna hafa aukist á þessu ári og horfur eru á að breytingar á kauptöxtum verði nokkurn veginn í samræmi við almennar verðlagsbreytingar. Aukinn stöðugleiki í verðlagsmálum og aðhald í gengismálum hafa haft margs konar jákvæð áhrif á rekstur atvinnufyrirtækja. Daglegar gengisfellingar í formi gengissigs höfðu dregið mjög úr því eðlilega aðhaldi sem stjórnendur atvinnufyrirtækja verða að hafa við allar ákvarðanir, bæði að því er lýtur að fjárfestingu og rekstri. Stjórnendur atvinnufyrirtækja eiga að vera ábyrgir gerða sinna og þeir þurfa auðvitað að finna fyrir því að svo sé. Ég er þeirrar skoðunar að stjórnendur atvinnufyrirtækja á Íslandi hafi brugðist rétt við nýjum aðstæðum. Hitt má ljóst vera að aðlögun að þeim hlýtur að taka nokkurn tíma. En bætt stjórnun mun þegar til lengdar lætur skila þjóðinni auknum arði og bæta með raunverulegum verðmætum hag launamanna. Í annan stað vil ég nefna þau miklu umskipti sem orðið hafa með því að nú er sparnaður farinn að aukast á ný á Íslandi. Um langt árabil hefur sparnaður farið þverrandi með ári hverju. Í kjölfar breyttrar stefnu í peningamálum hefur það nú hins vegar gerst að sparnaður er að aukast. Þetta er mikilsverð vísbending um að við erum á réttri leið. Sparnaður er forsenda þess að þjóðin vinni sig út úr örðugleikunum. Alþb. hafði meðan það var í ríkisstjórn forustu fyrir þeirri gegndarlausu skuldasöfnun sem við erum nú að súpa seyðið af. Þá var kjörorðið að eyða en ekki spara. Nú eru Íslendingar farnir að spara og það gefur okkur vonir um að við getum í auknum mæli notað eigið aflafé til þess að leggja grundvöll að nýsköpun í atvinnumálum og auknum hagvexti. Stjórnarandstaðan krefst þess nú að breytingar verði gerðar á þeirri stefnu sem leitt hefur til þessa árangurs. Hún vill snúa þessu hjóli tímans við. Í þriðja lagi vil ég nefna að okkur hefur tekist að ná nokkurn veginn jöfnuði á milli þróunar lánskjara og launa. Á síðustu misserum fyrri ríkisstjórnar var verulegt misgengi á milli launa og lánskjara. Það kom með miklum þunga niður á fjölmörgum heimilum í landinu. Margar fjölskyldur, ekki síst ungt fólk, sem höfðu verið að koma sér upp þaki yfir höfuðið í fyrsta sinn urðu fyrir miklum áföllum af þessum sökum og margir eru enn að glíma við þann vanda. En með lækkun verðbólgunnar hefur á ný tekist að ná jöfnuði milli launa og lánskjara. Fátt sýnir betur hversu mikilvægt það er að koma í veg fyrir verðbólgu og hversu brýnt það er að ná meiri árangri en þegar er orðinn í því efni. Fátt sýnir betur en einmitt þetta hversu bein tengsl eru á milli aðgerða í efnahags- og peningamálum og hagsmuna heimilanna í landinu. Með fráhvarfi frá stefnu Alþb. er okkur að takast að uppræta eina af þeim meinsemdum sem valdið höfðu fjölda heimila einna þyngstum búsifjum. Og í vor sem leið voru einnig gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að greiða úr erfiðleikum þeirra húsbyggjenda sem verst voru staddir. Í fjórða lagi vil ég minna á að á síðasta þingi voru samþykktar breytingar á bankalöggjöfinni og fyrir þessu þingi liggur að fjalla um umfangsmiklar breytingar á kerfi fjárfestingarlánasjóða. Við höfum tekið ákvörðun um að stofna hér sérstakt nýtt þróunarfélag. Allar miða þessar umbætur að því að búa svo um hnútana að fjármagnið sem við notum til fjárfestingar og rekstrar í atvinnulífinu skili meiri ávöxtun en áður. Við þurfum að uppskera að minnsta kosti jafnmikinn ávöxt af því fjármagni sem við verjum til fjárfestingar og þær þjóðir sem við viljum jafna okkur við um lífskjör. En á því hefur verið verulegur misbrestur. Við höfum einnig samþykkt umfangsmiklar breytingar á landbúnaðarlöggjöfinni. Þær miða að aðlögun framleiðslunnar að markaðsaðstæðum og breyttu verðmyndunarkerfi sem stuðla á að sáttum milli framleiðenda og neytenda. Þannig eru menn að takast á við fjölmörg ný verkefni í atvinnumálum. Breyttar efnahagslegar aðstæður hafa þegar skapað skilyrði til nýsköpunar. Segja má að hún sé þegar komin á skrið. Á sama tíma og þessir hlutir eru að gerast koma svo talsmenn Alþb. eins og álfar úr hól og flytja ræður um að nú þurfi að fara að huga að því sem þegar er komið á hreyfingu. Hér er um svo umfangsmikil og afgerandi batamerki að tefla að við eigum nú allt undir því að glutra ekki þessum árangri niður. En því er auðvitað ekki að leyna að það eru víða hættuboðar, og það má ekki mikið út af bregða til þess að hjól óðaverðbólgunnar fari að snúast á fyrri hraða með alkunnum afleiðingum um rýrnandi lífskjör, versnandi hag heimila og atvinnufyrirtækja. Þó í flestum efnum hafi tekist að vinda ofan af þeirri stefnu Alþb., sem í byrjun þessa áratugar leiddi til lakari lífskjara, glímum við enn við of mikla erlenda skuldasöfnun. Sá innflutningur á fölsku fjármagni hefur valdið þenslu í ýmsum þjónustugreinum og um leið aukið á erfiðleika framleiðslugreinanna og þá fyrst og fremst sjávarútvegsins. Erlenda skuldasöfnunin sem Alþb. hafði forustu fyrir á sínum tíma hefur einnig leitt til aukins ójafnaðar í launamálum. Það er því ekki aðeins höfuðatriði í því skyni að ná betra jafnvægi í þjóðarbúskapnum að minnka erlendu skuldasöfnunina. Hitt skiptir ekki minna máli að það er nauðsynlegt til þess að okkur takist að treysta rekstur undirstöðuatvinnugreinanna og búa sjávarútveginum eðlileg starfsskilyrði. Viðspyrna gegn erlendri skuldasöfnun er líka nauðsynleg til þess að við getum búið við eðlilega launaþróun í samræmi við þá niðurstöðu sem menn komast að í frjálsum kjarasamningum, því skuldasöfnunin hefur sannarlega beinst gegn hagsmunum þeirra sem verst eru settir á vinnumarkaðnum. Það er í þessu ljósi sem ríkisstj. setti það meginmarkmið við undirbúning fjárlaga fyrir næsta ár að tekjur skyldu mæta gjöldum og ekki þyrfti að koma til aukinnar skuldasöfnunar vegna ríkisbúskaparins sjálfs. Þessu mikilsverða markmiði hefur verið náð með því fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir Alþingi. En síðan ákvarðanir voru teknar þar um hefur þróun gjaldeyrismála á erlendum mörkuðum gengið okkur í óhag. Sú þróun hefur ekki einungis gengið gegn hagsmunum launafólks vegna hækkunar á innflutningsverði, heldur líka gegn hagsinunum sjávarútvegsins vegna lækkandi gengis bandaríkjadals. Ef aðgerðir til þess að bregðast við þessum aðstæðum eiga ekki að leiða til þess að verðbólga aukist á ný er nauðsynlegt að gæta aukins aðhalds varðandi heildarútgjaldaáform þjóðarinnar á næsta ári. Það er ekki ætlun ríkisstj. að skerða kaupmátt til þess að ná þessu markmiði. Fyrir þá sök er nauðsynlegt að beina aðhaldinu að ríkisbúskapnum sjálfum og það hafa stjórnarflokkarnir ákveðið að gera við meðferð fjárlagafrumvarpsins á Alþingi. Markmiðið með því er að verja hagsmuni launafólksins til þess að það geti notið þeirra ráðstöfunartekna sem það nú hefur og til þess að koma í veg fyrir nýja verðbólguholskeflu og afleiðingar hennar. Við verðum að velja og hafna í þessu efni. Við getum ekki látið allt eftir okkur og þá er spurningin hvaða hagsmuni er brýnast að verja. Svar ríkisstj. er að það sé kaupmáttur ráðstöfunartekna. Þess vegna vill hún auka aðhald að útgjöldum ríkisins sjálfs. Við höfum á undanförnum árum unnið að miklum umbótum á sviði mennta-, heilbrigðis-, trygginga- og félagsmála. Það er ásetningur okkar að treysta velferðarkerfið og búa unga fólkinu í landinu eins góð menntunarskilyrði og kostur er. En til þess að uppskera góðan ávöxt á þessum sviðum þurfum við að plægja jarðveginn. Framfarir í atvinnumálum byggjast nú í ríkari mæli en áður á menntun og þekkingu. En við búum unga fólkinu í landinu ekki betri menntunarskilyrði nema okkur takist að auka framleiðslu og verðmætasköpun í þjóðarbúinu og veita þannig raunverulegum verðmætum til þessara mikilsverðu verkefna. Allt helst þetta því í hendur sem við erum að vinna að. Bætur almannatrygginga hafa fylgt launabreytingum og í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins hafa hagsmunir þeirra sem verst eru settir í þjóðfélaginu verið bættir með sérstökum aðgerðum í skatta- og tryggingamálum. Þó að aðhalds verði gætt við útgjöld ríkisins verður engin breyting á þessum meginmarkmiðum í félagslegum efnum. Um stefnuna í utanríkis- og öryggismálum er mikil og góð samstaða meðal þjóðarinnar. Við höfum hafnað hlutleysi vegna öryggishagsmuna okkar og við höfum valið að taka afstöðu með lýðræðisríkjunum í baráttunni fyrir því að verja frelsi og mannréttindi. Við höfum hafnað þeim hugmyndum að halda okkur til hlés í þeim efnum. Alþb. hefur verið nátttröll í þessum efnum. En jafnvel innan raða þess virðist nú gæta vaxandi skilnings á nauðsyn varna og virkrar þátttöku í samstarfi lýðræðisþjóðanna, þó að forustan sjálf sé enn við sama heygarðshornið og áður. Meginmáli skiptir þó að víðtæk samstaða er um það með þjóðinni að fylgja fast og ákveðið fram þeirri stefnu sem við höfum haft í utanríkis- og varnarmálum undangengna áratugi. Okkur er vissulega vandi á höndum um margt. Við höfum mikið verk að vinna við að bæta íslenskt þjóðfélag, bæta hag heimilanna, stuðla að auknum jöfnuði og betri sáttum milli fólksins í landinu. En við megum ekki láta glepjast af svartsýnislýsingum og bölsýni og yfirboðum stjórnarandstöðunnar. Gylliboð þau sem fram koma í málflutningi talsinanna Alþfl. og Alþb. í umræðunum hér í kvöld eru í litlum tengslum við veruleikann. Og ef við gerum okkur ekki grein fyrir honum er eins víst að við tökum ekki skynsamlegar ákvarðanir um framtíð okkar. Ragnar Arnalds minntist á það í ræðu sinni að eini árangurinn af starfi stjórnarinnar væri kauplækkun. Og hann hélt því fram að það væri pólitísk hefndaraðgerð af hálfu ríkisstj. Sjálfur stóð hann að því í fyrri ríkisstjórn að afnema kauphækkanir launafólks í desember 1982 um helming. Svipta launafólk umsömdum kauphækkunum um helming. Var það pólitísk hefndaraðgerð? Honum er rétt og öðrum talsmönnum Alþb. sem halda þessu fram í þessum umræðum að svara því. Það er líka rétt að minna á að sú kaupmáttarskerðing sem varð hér tímabundið var að mestum hluta til komin fram í tíð fyrri stjórnar þar sem Alþb. réði mestu. Og það er rétt að minna á það enn og einu sinni að misgengið á milli launa og lánskjara varð að mestum hluta til í tíð fyrri ríkisstjórnar þar sem Alþb. var í forustu og innleiddi lánskjaravísitöluna. Og það er rétt að minna á það enn og aftur að kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur á þessu ári verið að aukast en hann rýrnaði stórlega á síðustu misserum fyrri ríkisstjórnar þegar Alþb. var við völd. Hrakspárnar sem hér hafa verið lesnar eru því draugar í brjóstum þeirra vegna þeirrar martraðar sem viðskilnaður þeirra sjálfra hefur valdið þeim. Þeir eru að lýsa afleiðingum eigin stjórnarstefnu. Þeir þora ekki að horfast í augu við þær breytingar sem hafa orðið til batnaðar í íslensku þjóðfélagi og þeir vilja ekki horfast í augu við þá miklu möguleika sem þessi þjóð á til þess að vinna sig út úr örðugleikunum til bættra lífskjara. Ragnar Arnalds minntist á breytingar á lánum til verslunar og sjávarútvegs og taldi það vera stjórninni til hnekkis að lán til verslunar skv. tölum sem hann las hefðu aukist meira en til sjávarútvegs. Skýringin á því er fyrst og fremst sú að birgðir í sjávarútvegi hafa ekki aukist í krónum talið á því límabili sem þarna um ræðir. Og skýringin er enn fremur sú, sem hann gat ekki um, að aukningin á lánum til verslunar er að stærstum hluta til olíufélaganna og sú aukning hefur fyrst og fremst komið sjávarútveginum til góða og verið honum til hagsbóta. Hann minntist á fjárfestingar í orkumannvirkjum og fyrst og fremst er það sök Alþb., forusta Hjörleifs Guttormssonar í þeim efnum, sem hefur leitt til þess að við búum á því sviði við erfiðleika og hærra raforkuverð og verri lífskjör en vera þyrfti. Það er á ábyrgð Alþb. fyrst og fremst. Það var einnig fróðlegt að hlusta á málflutning talsmanna Alþfl. hér fyrr í þessari umræðu. Varaformaður flokksins, Jóhanna Sigurðardóttir, kom hér upp og mælti gegn og gagnrýndi þær tillögur sem fram hafa komið af hálfu ríkisstj. um afnám á nokkrum undanþágum frá söluskatti. Formaður flokksins kom svo hér upp beint á eftir og mælti fyrir þeim tillögum Alþfl. að afnema undanþágur frá söluskatti. Þetta er nú sú brú sem er í málflutningi Alþfl. Þar stangast hvað á annars horn. Málflutningur stjórnarandstöðunnar miðar fyrst og fremst að því að sundra, þegar við þurfum að sameina. Hann miðar að því að leggja auknar álögur á borgarana, þegar við þurfum fremur að huga að því að létta álögum af borgurunum. Alþb. fyrir sitt leyti krefst þess að aftur verði horfið til erlendrar skuldasöfnunar og þeirrar stefnu í atvinnumálum sem leiddi til rýrnandi lífskjara. Jafnvel óbreyttir liðsmenn í Alþb. hafa nú kvatt sér hljóðs í opinberum umræðum og bent á að þessi hafi verið afleiðing stjórnarstefnu Alþb. Það væru mikil mistök að gefa þeim tækifæri til að snúa aftur til verri vegar því sem gengið hefur til réttrar áttar undanfarin tvö ár. Herra forseti. Niðurstaða þessa máls er sú að við höfum ekki náð öllum markmiðum okkar. Það er rétt. En við erum á réttri leið og það skiptir mestu máli. Okkar bíða mikil verkefni við að auka hagvöxt, bæta lífskjör og treysta velferð og hagsæld. Við þurfum að ná betri og meiri árangri á ýmsum sviðum. En aðstæður hafa breyst til batnaðar. Við höfum því ástæðu til þess að ganga með áræðni og bjartsýni á vit nýrrar framtíðar. Það er gott að vera Íslendingur. Við viljum gera það betra.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Nú hefur forsrh. enn á ný flutt þingi og þjóð stefnuræðu sína. Og þótt nýmæli hafi ekki verið á hverju strái í þeirri ræðu, né þeirri viðbótarstefnuræðu sem Þorsteinn Pálsson flutti hér áðan, þá er ástæða til að staldra við og íhuga gang mála. Því þótt stefnuræður breytist ekki ýkjamikið frá ári til árs, þá gerist samt ýmislegt á vegum ríkisstjórnarinnar. Og ýmislegt hefur svo sannarlega gerst síðan síðasta stefnuræða forsrh. var rædd hér á hæstv. Alþingi fyrir hartnær ári síðan. Fyrst er að minnast þess að eftir margvíslegar yfirlýsingar um aðgerðir í efnahags- og atvinnumálum í síðustu stefnuræðu hélt ríkisstj. að sér höndunum fram eftir vetri og fram á vor. Þá var eins og hún vaknaði af þyrnirósarsvefni og hingað inn á hæstv. Alþingi var á vordögum skellt viðamiklum frv. sem afgreiðast áttu í einu snarhasti. Ekki höfðu þessi ógnvænlegu vinnubrögð eða ýmislegt í innihaldi málanna verið boðað í stefnuræðunni góðu haustið áður. En það virtist ekki vefjast fyrir ríkisstj., enda gleymdist stefnuræðan fljótlega aftur. Og sennilega var það eins gott því margt af því sem síðan hefur verið að gerast á vegum ríkisstj. var alveg örugglega ekki í stefnuræðunni heldur. Ekki voru aðferðir fyrrverandi fjmrh. við sölu á hlutabréfum ríkisins í Flugleiðum þar. Ekki kjötmálið margumrædda, eða sú nýbreytni að ráðherra fari þess á leit við aðila úti í bæ að vera kærður fyrir dómstólum landsins. Áframhaldandi misgengi kaupgjalds og verðlags, sem á venjulegu máli þýðir að allt hækkar meira en kaupið, var heldur ekki í stefnuræðunni, né var þar að finna nokkra vísbendingu um að nauðsynlegt gæti verið fyrir stefnu ríkisstj. að ráðherrar Sjálfstfl. endasentust á milli stóla í upphafi nýs þings. Fullvíst má því telja að sú stefnuræða sem hér var áðan flutt gefur ekki nema takmarkað til kynna hvaða aðgerðum þessi ríkisstj. mun í raun standa fyrir á næstu vikum og mánuðum, allra síst þegar nýafstaðin stólaskipti hæstv. ráðherra bætast við til að auka á óvissuna. Sú lipurð og sá stöðugleiki sem æskilegur og nauðsynlegur er í stjórn landsins er einfaldlega ekki fyrir hendi hjá þessari ríkisstj. Um eitt er þó stefnuræða forsrh. nokkuð áreiðanleg heimild. Hún sýnir okkur glögglega hvers konar gildi það eru sem nú eru ráðandi við stjórn landsins. Og þar sitja í öndvegi sem fyrr hin köldu og karlmannlegu gildi talnanna. Í stefnuræðu forsrh. er talað út frá tölum en ekki manneskjum. Nú hvarflar ekki að mér að gera lítið úr nauðsyn þess að kunna skil á helstu þjóðhagsstærðum og sem flestum hlutfallstölum. En það er eins og forsrh. hafi gleymt því að efnahagsmál snúast ekki aðeins um sjálfar tölurnar og stærðirnar í þjóðarbúskapnum, heldur um það hvað þessar tölur og stærðir þýða fyrir líf og starf þess fólks sem landið byggir, fyrir ofur venjulegt, hversdagslegt líf í landinu, og ofur venjulegar mannlegar þarfir. Hvað þýðir það t.d. í mannlegum stærðum þegar forsrh. boðar í ræðu sinni að kaupmáttur kauptaxta verði á næstu mánuðum heldur lægri en á fjórða ársfjórðungi 1983? Það þýðir ósköp einfaldlega að fyrir þá sem vinna skv. kauptöxtum heldur vinnuþrælkunin áfram. Yfirvinna, eftirvinna og aukavinna til þess að hafa í sig og á og fyrir afborgunum af skuldunum. Í mannlegum stærðum getur þetta þýtt minnkandi sjálfsvirðingu vegna þess að vinnuframlagið er lítils metið og vegna þess að ekki tekst að standa í skilum þrátt fyrir ómælda vinnu. Þetta getur þýtt minnkandi samvistir hjóna eða sambýlisfólks, minnkandi samvistir foreldra og barna, og stundum neyðarástand hvað börnin varðar, því hvar eiga þau að vera á meðan verið er að vinna? Þetta getur þýtt öryggisleysi, kvíða, angist. Og við vitum öll hvert framhaldið getur orðið. Mergurinn málsins er að þessar mannlegu stærðir verða að vera með þegar efnahagsdæmi þjóðarinnar er reiknað, annars er það ekki marktækt. En þessar stærðir eru vandfundnar í því dæmi sem forsrh. lagði fyrir þjóðina hér áðan í stefnuræðu sinni. En það er fleira sem vantar í ræðuna. Nú í lok kvennaáratugar Sameinuðu þjóðanna er þar ekki svo mikið sem eitt orð að finna um málefni íslenskra kvenna, ekki heldur í fylgiskjölum með ræðunni þar sem gerð er grein fyrir málefnum einstakra ráðuneyta. Ef manneskjurnar sem landið byggja virðast stundum vera eitthvað ógreinilegar í augum forsrh., þá virðist sá helmingur þeirra, sem er konur, vera honum nokkurn veginn ósýnilegur. Nú vill svo til að á síðasta þingi voru bæði samþykkt ný jafnréttislög og fullgiltur var alþjóðasamningur um afnám allrar mismununar gagnvart konum. Til þess að hér megi ríkja raunverulegt jafnrétti og öll mismunun gagnvart konum verða úr sögunni, eins og þessar samþykktir kveða á um, þarf fleira að koma til en fögur orð á skjalapappír sem síðan rykfalla uppi í hillu. Til þurfa að koma raunverulegar markvissar og víðtækar aðgerðir. En þess sér hvergi stað í þeirri ríkisstjórnarstefnu sem hér hefur verið kynnt. Og hvernig er ástandið í efnahagsmálum kvenna? Hvernig er ástandið á því sviði þjóðarbúskaparins? Ef við lítum fyrst til heimavinnandi kvenna og á heimilisstörfin almennt, því heimilisstörfin hverfa ekki þótt konur fari út að vinna, þá eru þau einfaldlega hvergi til í þjóðhagsreikningum. Þau koma hvergi fram sem framleiðsla eða sem verðmætasköpun. Sú vinna sem unnin er launalaust inni á heimilum landsins virðist vera reikningsmeisturunum ósýnileg. Hún er ekki til sem verðmæti í reikningshaldi þjóðarinnar. Og það er ekki nóg með að þetta skekki alla raunverulega þjóðhagsreikninga, þ.e. ef það er ætlunin að þjóðhagsreikningar taki til allrar verðmætasköpunar í þjóðfélaginu, heldur fylgir þessu að heimavinnandi konur bera einnig skertan hlut frá borði hvað félagsleg réttindi varðar. Hér er því hvort tveggja á ferðinni í senn, annars vegar vanreiknuð þjóðarverðmæti og hins vegar hrópandi óréttlæti gagnvart þeim sem heimavinnandi eru. Þetta verður að leiðrétta. En ekki er orð um það í stefnu þessarar hæstv. ríkisstj. Snúum okkur þá að vinnumarkaðnum, útivinnumarkaðnum, ef svo má segja. Hann er þó sýnilegur með venjulegum augum og er tekinn með í þjóðhagsáætlun. Hvað blasir þar við í efnahagsmálum kvenna? Jú, þar sjáum við konurnar í miklum meiri hluta í öllum lægst launuðu störfunum. Við sjáum kynbundið launamisrétti hvert sem við lítum. Á árinu 1983 voru meðallaun karla nærri 52% hærri en meðallaun kvenna. Og nú berast þær fréttir frá kjararannsóknarnefnd að munurinn á launum karla og kvenna í sömu starfsgreinum haldi áfram að vera ótrúlega mikill. Einnig að launaskriðið svonefnda hafi að mestu sniðgengið konurnar. Það ætti því enginn að vera í vafa um það lengur að hverjum hefur verið harðast gengið í kjaraskerðingum undanfarinna ára. En hvað ætlar þá þessi hæstv. ríkisstj., sem í fyrra samþykkti ný jafnréttislög og fullgilti alþjóðasamning um afnám allrar mismununar gagnvart konum, - svona rétt til að klóra í bakkann - hvað ætlar hún að gera við þessu himinhrópandi óréttlæti? Ekki orð, ekki eitt einasta orð um það í ræðu forsrh., né í þeim fylgiskjölum sem með ræðunni fylgja. Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það misrétti og það vanmat á ákveðnum þjóðarverðmætum sem ég hef hér gert að umtalsefni er ekki nýtt af nálinni. Það er ekki tilkomið í tíð þessarar ríkisstj. einnar, en það hefur eflst og margfaldast í skjóli hennar. Sú stefnuræða sem við heyrðum hér áðan gerir ekkert annað en að staðfesta að á meðan þessi ríkisstj. situr að völdum mun eigi linna í bráð. - Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Vandi ríkisstjórnarinnar er mikill nú í upphafi þings. Sá vandi er tvíþættur. Annars vegar er sá innanbúðarvandi sem þjóðin hefur fylgst með í vaxandi undrun síðustu vikur og mánuði. Vandi sem á rætur í píramídakerfi gömlu flokkanna, og einkennist af brjóstumkennanlegu eiginhagsmunapoti og valdabrölti. Í slíku kerfi fer lítið fyrir bræðralagi og systurþeli. Þar gildir réttur hins sterkari og þar er grunnt á hefnigirnina ef einhverjum finnst við sér stjakað. Þá hika skapstórir menn og siðblindir ekki við að misnota aðstöðu sína til að ná sér niðri á samflokksmönnum. Það skelfir mig hvað slíkur leikur getur gengið langt án þess að nokkur virðist geta rönd við reist. Og það skelfir mig hvað margir virðast njóta þessa leiks. Fyrir slíkum mönnum eru stjórnmál íþróttagrein. Fyrir slíkum mönnum er stjörnuleikur meira virði en samvinna að settu marki. Fjarri er mér að vilja spá illa, en mig grunar og ég óttast að við eigum eftir að sjá fleiri ljótar leikfléttur áður en blásið verður til leiksloka. Fyrrverandi fjmrh. lætur tæplega skáka sér í óhægari stöðu á vellinum til þess að gleymast þar úti á kanti. Stjörnuleikur er hans fag hvað sem það kostar, jafnvel nokkur hundruð milljónir af sameiginlegu fé landsmanna. Innanbúðarvandinn er því engu minni en áður og með þann vanda á herðunum er lítil von að þessari ríkisstj. takist að ráða við þann vanda sem hún var kjörin til að glíma við. Vanda sem hún hefur magnað fremur en minnkað. Lækkun erlendra skulda er orðin eitt mikilvægasta markmiðið í efnahagsmálum þjóðarinnar, sagði forsætisráðherra í ræðu sinni hér fyrr í kvöld, og skyldi engan undra þegar vaxtagreiðslur af erlendum skuldum nema hærri upphæðum en ætlaðar eru til fjárfestingar í landinu. Það er hins vegar hálf kyndugt að tala um þetta eins og nýuppgötvaðan vanda. Sívaxandi skuldabyrði þjóðarinnar hefur verið helsta áhyggjuefni allra hugsandi manna mjög lengi, m.a.s. Kvennalistakvenna eins og menn segja stundum þegar þeir eru að reyna að gera lítið úr Kvennalistanum og gefa í skyn að konur hafi ekkert vit á efnahagsmálum, þar dugi aðeins stórhugur karla og fjármálavit, eins og þar sé um líffærafræðilegan eiginleika að ræða. Sannanirnar sjáum við gleggst í ríkisbúskapnum. Var annars nokkur að tala un rekstrarhalla ríkissjóðs umfram áætlun, óskynsamlegar fjárfestingar, lækkandi kaupmátt, svimandi viðskiptahalla, kreppu í sjávarútvegi, öngþveiti í húsnæðiskerfinu? Jú, á þetta hefur sannarlega verið minnst, því allt eru þetta staðreyndir og enginn hugarburður svartsýnna stjórnarandstæðinga þrátt fyrir að þjóðin hafi verið svo lánsöm að njóta starfskrafta og fjármálasnilli jakkafatakynsins. Kannske hefur fjármálavitið ekkert með líffærafræði að gera þegar allt kemur til alls. Aukning útflutningstekna er meginviðfangsefnið nú og framvegis, auk sparnaðar og skynsamlegra fjárfestinga. Kvennalistinn hefur ekki verið sammála þeim leiðum sem farnar hafa verið í sparnaðarskyni og þaðan af síður fjárfestingarstefnu núverandi ríkisstj., enda eru nú smám saman að opinberast þær ógöngur sem leiða af röngum áherslum. Vandi heimilanna og einstaklinganna er margumtalaður enda þungbærastur. En minna hefur verið fjallað um þann hrikalega vanda sem er að skapast víða um landið vegna skulda ríkissjóðs við mörg sveitarfélög, Í hádegisfréttum útvarpsins í dag var rætt við bæjarfulltrúa á Akureyri þar sem hann lýsti því yfir að vangreidd framlög ríkissjóðs vegna framkvæmda sem þegar er lokið næmu nálægt 50 millj. kr. Þetta er því miður ekki einsdæmi þótt víðast sé um lægri tölur að ræða. Sú staðreynd blasir við að þær upphæðir sem ætlaðar eru til byggingar grunnskóla, sjúkrahúsa, dagvistarheimila, hafna og flugvalla á næsta ári, duga ekki einu sinni fyrir vangoldnum lögbundnum framlögum ríkissjóðs. Þetta minnir á hve áríðandi er orðið að gjörbreyta stjórnkerfinu í þá átt að gera sveitarfélögin ábyrgari og sjálfráðari um sín mál. Við göngum nú í gegnum tímabil erfiðleika og breytinga í atvinnuháttum. Fá orð hafa líklega heyrst oftar nefnd í opinberri umræðu undanfarin tvö til þrjú ár en "nýsköpun" og "uppbygging í atvinnulífinu". Í þeirri umræðu hafa konur verið allt of hljóðar. Þátttaka kvenna í atvinnulífinu hefur vaxið gífurlega síðustu tvo áratugi og þær bera nú uppi að miklu eða öllu leyti fjölmargar starfsgreinar. Þar er fyrst og fremst um að ræða hin hefðbundnu kvennastörf, sem lúta að umönnun, uppeldi og fræðslu, svo og fiskvinnsluna. Konur hafa þó haslað sér völl á nánast öllum sviðum atvinnulífsins en þær hafa hins vegar lítinn þátt átt í mótun þess, enda aldrei spurðar. Þetta þarf að breytast. Konur mega ekki sætta sig við áhrifaleysi sitt og bíða þess eins sem verða vill. Það er áríðandi að þær séu virkar í mótun og uppbyggingu atvinnulífsins en láti ekki karlana eina um það. Þær mega ekki líta á forræði og frumkvæði karla sem óhagganlegt náttúrulögmál. Hvað vilja þá konur í þessum efnum? Hvernig vilja konur að atvinnulíf þróist á næstu árum og áratugum? Eru þær sáttar við þá áherslu sem lögð hefur verið á byggingu orkuvera og aukinn þungaiðnað eða vilja þær efla smáiðnað af ýmsu tagi? Eru konur sammála því að atvinnuþróuninni sé stýrt með mismunun í lánakjörum, niðurfellingu gjalda eða á annan hátt? Er staðið rétt að eflingu loðdýraræktar og fiskeldis sem nú njóta mestrar hylli stjórnvalda? Vilja konur stuðla að eflingu ferðaþjónustu og þá á hvern hátt? Óttast konur samdrátt í fiskvinnslu og hvernig er rétt að mæta þeim vanda? Á hvað ber okkur að leggja áherslu við eflingu útflutningsgreina, vörur úr innlendu eða innfluttu hráefni, matvæli, ullarvörur, húsgögn, hugbúnað, þekkingu, t.d. í sjávarútvegi? Þetta er aðeins brot af þeim spurningum sem konur verða að spyrja sjálfar sig og hver aðra. Þær verða að koma skoðunum sínum á framfæri. Annars geta þær ekki vænst þess að hafa áhrif á mótun og uppbyggingu atvinnulífsins. Við Kvennalistakonur höfum spurt okkur þessara spurninga og margra annarra. Í svörum okkar leggjum við áherslu á þrjú meginatriði: 1. Við teljum Íslendinga fyrst og fremst matvælaframleiðendur og að okkur beri að leggja áherslu á framleiðslu úr innlendu hráefni. 2. Við viljum varðveita landið okkar fyrir mengun og náttúruspjöllum og erum sannfærðar um að einmitt sú stefna sé arðvænlegri til langframa en stóriðjustefna. 3. Við viljum að mannlegi þátturinn sé ekki minna metinn við mótun atvinnulífsins en fjárhagslegur hagnaður. Það er einnig bjargföst skoðun okkar að menntun og þekking sé grundvöllurinn að uppbyggingu atvinnulífsins og því beri að leggja megináherslu á menntun og rannsóknastarfsemi. Góð menntun uppvaxandi kynslóðar er öllu öðru mikilvægari og raunverulega það sem við getum síst sparað við okkur. Herra forseti. Góðir hlustendur. Kvennalistinn heitir á allar konur að hugsa um þessi mál, ræða þau og láta til sín taka. Við megum ekki gleyma að við erum að leggja grunninn að framtíð barna okkar, framtíð þar sem konur eiga að vera jafnvirtir þátttakendur í atvinnulífinu og karlar. - Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hæstv. forsrh. hefur nú dengt yfir þjóðina þessum venjulega skammti af hagfræðihugtökum og þjóðhagstölum sem eiga að færa fólki heim sanninn um ágæti þessarar róttæku ríkisstj. Nú eru það að sjálfsögðu engin ný sannindi að verðbólga á ekki að vera mikil þrátt fyrir viðskiptahallann. Um það deila menn ekki. Hins vegar er það því miður einkenni á ráðherrum og hagfræðingum þeirra að þegar þeir eru spurðir um efnahagsvandann dettur þeim ekki annað í hug en að þylja upp nýjustu fréttirnar úr þjóðhagsspá og öðrum viðlíka pappírum. Þegar spurt er um efnahagsvandann dettur þessum spekingum aldrei í hug að nefna misskiptingu veraldlegra gæða, þá staðreynd að með þessari litlu þjóð ríkir óþolandi lífskjaramunur. Slík greining á efnahagsvanda þætti hápólitísk og ósamboðin okkar vammlausu ráðherrum sem með möppudýrshætti sínum hafa hjálpast að við að líta fram hjá allri misskiptingu þegar efnahagsmál eru til umræðu. Ef þeim verður á að nefna lífskjör er það helst til að segja fólki að hætta að bruðla með þessar örfáu krónur sem það fær í laun. Ég vek athygli á að þegar þessir menn komast að sínum niðurstöðum og segja að þjóðarkakan sé ekki nógu stór eru þeir ekki að komast að neinni fræðilegri niðurstöðu, þeir eru að komast að hápólitískum niðurstöðum sem eru síst merkilegri en eðlisávísun hinna óbreyttu launamanna. Svo kemur hæstv. forsrh. hér og flytur stefnuræðu sína sem inniheldur engan nýjan boðskap. Í nafni fræðanna reynir hann að slá ryki í augu þess fólks sem þrælar myrkranna á milli fyrir launum sem eru fyrir neðan allt velsæmi. Ég er að tala um þær þúsundir sem mest leggja af mörkum en minnst bera úr býtum, þann fjölda sem erfiðar mest en fær minnst þrátt fyrir lengstan vinnudaginn. Við skulum hafa hugfast að þegar forusta Sjálfstfl. talar um þjóðarsátt er hún að reyna að skapa frið um þetta óbreytta ástand, þetta óþolandi óréttlæti. Með þessu þjóðarkökutali reyna þeir aftur og aftur að eyða allri umræðu um breytta verðmætaskiptingu, þann möguleika að skipta öðruvísi og réttlátar þeim verðmætum sem nú þegar eru til skiptanna. Hagvaxtarviðbótin á auðvitað að skiptast niður með nákvæmlega sama hætti, í nákvæmlega sömu hlutföllum og þau verðmæti sem við nú þegar höfum til skiptanna. Nú má enginn skilja orð mín svo að við í BJ séum á móti auknum hagvexti. Nei, það sem við einfaldlega erum að vekja athygli á er að við núverandi verðmætaskiptingu útilokum við stóran hluta þjóðarinnar frá eðlilegri þátttöku í þeim samfélagsháttum sem hér hafa þróast á liðnum áratugum. Hækkun þjóðartekna leiðir til breyttra samfélagshátta og á meðan efnahagslegu misrétti er viðhaldið verður alltaf sami hópurinn út undan. Þessum þjóðfélagshópi er ætlað að vera nánast óvirkur í því þjóðlífi sem ekki snertir beint sjálft brauðstritið. Hver heilvita maður sér að enginn framfleytir fjölskyldu á 20 þús. kr. á mánuði eða minna eins og þúsundum launamanna er boðið upp á. Menn mega þakka fyrir að eiga til hnífs og skeiðar. Á meðan þessu fer fram, sem hér hefur verið lýst, blómstra braskararnir. Ríkisstj. heldur hlífiskildi yfir þeim. Ár eftir ár komast eigendur fyrirtækja upp með að skrá einkaneyslu sína á kostnað fyrirtækjanna og greiða þannig lágmarksskatt til sameiginlegra þarfa okkar allra. Þessi skattsvik eru þjóðfélaginu dýr auk þess sem þau draga úr hagkvæmni og ala á skattsvikum annarra sem ella mundu telja rétt fram, einkum þeirra sem eiga í samkeppni við skattsvikarana. Fyrir bragðið borgar heiðarlegt fólk meira en annars þyrfti ef þessi mál væru í lagi. Það er kominn tími til að tekið sé í hnakkadrambið á þeim sem árum saman hafa lifað lúxuslífi á kostnað heiðarlegra skattborgara. Bandalag jafnaðarmanna krefst þess að skattaeftirlit verði eflt stórlega og viðurlög við skattsvikum hert til mikilla muna. Við jafnaðarmenn lítum á skattsvik eins og hvern annan þjófnað. Þess vegna svíður okkur hvernig réttarfarið í landinu meðhöndlar þessi mál. Meginregla dómskerfisins hefur alltaf verið að hundelta smáþjófana og láta stórlaxana sleppa, þá hvítflibba sem skaða samfélagið miklu meira hvort sem litið er á málin siðferðislega eða fjárhagslega. Íslenskt réttarfar er réttarfar þeirra afbrotamanna sem ganga um og leggja gildru fyrir grandalaust fólk, oft í skjóli viðskipta eða lögfræðimenntunar. Andspænis þessu standa óbreyttir borgarar nánast varnarlausir. Réttarfar sér um sína en úthýsir þeim sem ekki kunna á kerfið og ekki hafa efni á rándýrri lögfræðiþjónustu. Sú stjórn, sem nú situr, mun ekki hrófla við þessum málum. Umfjöllun hennar um rétt og rangt snýst um það eitt hvort hyggilegt sé að leyfa eða banna svokallað bjórlíki sem varla nokkur sála hefur lyst á að leggja sér til munns lengur. Þetta er þeirra réttarfarsheimspeki, lengra nær hún ekki. Herra forseti. Eftir að núv. ríkisstj. tók við völdum hefur óréttlætið í þjóðfélaginu aukist til muna, bilið milli ríkra og fátækra hefur farið vaxandi. Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hefur fært milljónir og aftur milljónir frá launafólki til fyrirtækjaeigenda, frá þeim efnaminni til þeirra efnameiri. Ef miðað er við stöðu láglaunafólks á þessum haustdögum er ótrúlegt fjármagn nú í höndum efnaðra forréttindahópa. Lífsstíll þeirra og lúxus segja okkur miklu meira en opinberar tölur í skattskrám. Ríkisstjórn framsóknar- og sjálfstæðismanna er ekki ríkisstjórn réttlætis og framfara. Hún er ríkisstjórn stöðnunar og misréttis. Dagar hennar eru taldir og starfsþrekið í lágmarki. Því fyrr sem hún gerir sér grein fyrir þessu, því betra. Framtíðarheill okkar allra er í veði. - Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hæstv. forsrh. lauk sinni ræðu hér í upphafi þessarar umræðu með svofelldum orðum, með leyfi hv. forseta: "Með þeirri stefnu, sem ég hef lýst, er brotið blað í stjórn efnahagsmála. Spilin eru lögð á borðið fyrir alþjóð að skoða. Leitast er við að rata hinn gullna meðalveg. Það er þröngur stígur og má lítið út af bera ef hann á ekki að verða ófær. Því er mikilvægt að vel megi takast. Um það þarf þjóðin að sameinast." Undir þessi orð tók síðan hæstv. fjmrh. Þorsteinn Pálsson og var mikið í mun að þjóðin sameinaðist. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að gera þessi síðustu orð hæstv. forsrh. að umfjöllunaratriði í ræðu minni. Ég vil benda á að þetta er þriðja stefnuræðan sem þessi forsrh. flytur og þetta er þriðja stefnan sem hann leggur fram. Ég vil halda því fram að fólkið í þessu landi hafi kosið til að fá fram eina stefnu til fjögurra ára en ekki eina stefnu á ári í fjögur ár. Hæstv. forsrh. segir að spilin séu lögð á borðið fyrir alþjóð að skoða og nú sé brotið blað í stjórn efnahagsmála. Til hvers að vera að sýna þetta íslenskri þjóð? Það les enginn heilvita maður þjóðhagsáætlun. Fólk les í dag tilkynningar um afborganir af skuldum. Það les ekki plögg sem það hefur ekkert um að segja. Hæstv. forsrh. talar um að rata hinn gullna meðalveg, það sé þröngur stígur og megi lítið út af bera ef hann á ekki að verða ófær. Þessi orð um hinn gullna meðalveg eru að mínu mati hrein móðgun við það fólk sem ekki getur sofið í nótt af áhyggjum yfir skuldum sínum og hlakkar af þeirri einu ástæðu til helgarinnar að það fær þá frið fyrir lánardrottnum sínum í tvo daga. Forsrh. talar um að mikilvægt sé að vel megi til takast og um það þurfi þjóðin að sameinast. Herra forseti. Ég vil meina að hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson hafi ekki nokkurn rétt til að krefja þessa þjóð um eitt eða annað. Þjóðin valdi hann ekki til þessa starfs heldur 23 sjálfstæðismenn. Þeir treystu honum til að leiða þessa ríkisstj. við kraftaverkagerð fyrir þjóðina. Reyndar varð ljóst að það var þjóðin, fólkið í landinu, sem eins og endranær átti að framkvæma kraftaverkin, ekki ríkisstjórnin, og þjóðin er að gera kraftaverk með því einu að lifa í þessu landi. Þessi ríkisstj. hrósar sér af því að hér sé ekkert atvinnuleysi. Á því er afskaplega einföld skýring. Á Íslandi fær fólk ekki laun fyrir vinnu sína. Með hvaða rétti gerir hæstv. forsrh. þá þessa kröfu til þjóðarinnar? Ég er reyndar viss um að íslensk þjóð hefur ekki tekið mark á þessari bón forsrh. Hvers vegna? Vegna þess að íslensk þjóð finnur og veit að hún skuldar þessum manni ekki neitt né Þorsteini Pálssyni. Íslensk þjóð veit að þessir menn líta ekki þannig á að þeir starfi hér á þingi í hennar umboði. Íslensk þjóð veit það einfaldlega með því að skoða lífskjör sín. Fólk, sem ekki hefur tíma til að líta upp frá eilífum fjárhagsáhyggjum, veit að áhyggjur þess stafa af vandamálum sem ráðherrar og þingmenn bjuggu til. Almenningur tekur ekkert mark á kröfu forsrh. um sameiningu þjóðarinnar til að ráða niðurlögum vandans. Hann tekur ekkert mark á slíkri kröfu af því að hann veit að hún er ábyrgðarlaust hjal - ábyrgðarlaust hjal vegna þess að þegar kjörtímabili hans lýkur skiptir engu máli hvort þessi forsrh. stóð við gefin loforð sín eða sveik þau. Hann þarf ekki að standa þjóðinni reikningsskil gerða sinna. Forsrh. og formaður Framsfl. fer bara heim í sitt kjördæmi og rúmlega tvö þúsund framsóknarmenn þar kjósa hann aftur á þing. Síðan spyr hann milli 20 og 30 þm. Sjálfstfl. á þingi hvort hann megi vera forsrh. og þeir segja: Já. Þeir segja alltaf já því að þeir vita eins vel og almenningur að engu máli skiptir hvort ráðherrann heitir Steingrímur, Þorsteinn eða Albert. Það breytir engu fyrir íslenska þjóð vegna þess að hún er valdalaus þátttakandi og fórnarlamb í þessum leik. Fólkið greiðir atkvæði í kosningum, það greiðir atkvæði þeim flokkum sem það treystir best til að standa við kosningaloforð sín. Við næstu kosningar stendur fólk frammi fyrir því að engin af loforðunum hafa verið efnd og fólkið stendur líka frammi fyrir þeirri staðreynd, að fenginni reynslu síðustu ára, að það breytir engu að kjósa annan flokk. Það þýðir ekki að tala við fólk í dag um meiri kaupmátt. Kaupmáttur er talnarugl sem ekkert á skylt við lífsbaráttuna. Fólk veit að lífsbarátta þess hefur aldrei verið harðari og fjárhagsáhyggjur þess aldrei verið meiri en nú í dag og fólk veit hverjir eiga sök á þessu ástandi. Það eru þingmenn og ráðherrar sem ekki þurfa að standa ábyrgir gerða sinna. Þessu verður að breyta. Því verður að breyta þannig að þeir einstaklingar, sem fólk velur til að stjórna þessu landi eða til að sitja á löggjafarþingi þess, standi eða falli með gerðum sínum. Menn hafa áhyggjur af því að virðing fólks á stjórnmálamönnum sé lítil. Það stafar af því að gagnkvæmt traust skortir á milli stjórnmálamanna og fólks. Því trausti hafa stjórnmálamenn hér glatað. Þetta traust verður ekki endurunnið nema með því að afhenda fólkinu í landinu fullt vald til að ákveða hver er forsrh. og hverjir eru þingmenn. Þess vegna er brýnasta verkefnið ekki að munnhöggvast hér á þingi um þau mál sem engu breyta um hagi fólks heldur að vinna að því að breyta stjórnkerfinu, bylta því þannig að þjóðin kjósi sér forsrh. sem er þjónn fólksins en ekki þjónn SÍS, VSÍ eða ASÍ. Þessi forsrh. bæri þá ábyrgð á gerðum sínum, t.d. þannig að ef hann væri plataður með símagabbi til að hækka eða lækka laun landsmanna um 3% gæti þjóðin sagt honum meiningu sína um slíka vitleysu við kjörkassann. Forsrh. kosinn af þjóðinni allri með jöfnum atkvæðisrétti skipaði ráðherra til samstarfs við sig með tilliti til hæfileika þeirra til að leysa verkefni sín. Forsrh. bæri ábyrgð á þeim þannig að þeirra afglöp væru hans afglöp þar til hann hefði leiðrétt þau eða rekið viðkomandi ráðherra. Stjórnmál eiga ekki að vera svona leikur. Það finnur fólk því að það hefur almennt mjög heilbrigðar skoðanir á stjórnmálum. Því ofbýður sá leikaraskapur sem það má máttlaust horfa upp á. Þess vegna hefur það skömm á Alþingi. Ég sagði áðan að íslensk þjóð skuldaði íslenskum stjórnmálamönnum ekki neitt. Aftur á móti skulda íslenskir stjórnmálamenn þjóðinni þá stóru skuld að afhenda henni það vald sem felst í orðinu lýðræði. Ég á við að þeir eiga henni þá skuld að gjalda að afhenda henni sjálfsvirðingu sína og reisn. Þess vegna á hver Íslendingur að hafa eitt og jafnt atkvæði. Þar eiga allir Íslendingar jafnan rétt. Vegna lýðræðisins eiga 23 sjálfstæðisþingmenn ekki rétt á að afhenda Steingrími Hermannssyni vald til stjórnarmyndunar. Þjóðin á rétt á að ráða því hver myndar ríkisstjórn. Vegna lýðræðisins á þjóðin meiri rétt en flokkarnir á að ákveða hvaða menn setjast á þing. Flokkar geta boðið fram lista en fólkið á að geta valið þá menn af þessum listum sem það treystir best til að fara með vald sitt, það vald sem við köllum lýðræði. Að færa valdið með þessum hætti til fólksins frá flokkunum er nauðsynlegt til að stjórnmál hætti að vera sá leikaraskapur sem þau eru nú í dag og verða áfram að öllu óbreyttu. Herra forseti. Það er ekkert stórvirki að stjórna landinu í þágu fólksins. Hægt er að bæta lífskjör fólks í landinu stórfellt samtímis því að greiða niður erlendar skuldir. En til þeirra verka verða íslenskir stjórnmálamenn að sækja vald sitt og traust til fólksins í landinu en ekki til hins staðnaða og náttúrulausa flokkakerfis. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í umræðunum hér í kvöld hefur það verið almennt álit að við Íslendingar stæðum frammi fyrir verulegum vanda eins og svo oft áður. Talsmenn flokkanna hafa talið að margt væri hægt að gera til varnar og sóknar og almenn skoðun stjórnarandstöðunnar virðist sú að lítið mál væri að stórbæta kjör fólksins í landinu. En hver er hin raunverulega staða og hvaða skorður setur hún okkur? Í fyrsta lagi eru erlendar skuldir mjög miklar. Mögulegt er að auka þær enn frekar þannig að við höfum meira ráðstöfunarfé milli handanna nú á næstunni. En er skynsamlegt að hefta þjóðina í frekari skuldafjötra? Allir sem hugsa eitthvað um framtíðina svara þessari spurningu neitandi. Í öðru lagi hafa fiskistofnarnir verið í lægð. Því hefur þurft að takmarka veiðar verulega. Við hefðum getað veitt meira úr stofnunum og aukið þannig ráðstöfunartekjur okkar um stund en rýrt möguleika til lengri framtíðar. Er það skynsamlegt? Allir sem hugsa til framtíðarinnar svara þeirri spurningu einnig neitandi. Í ljósi þessara staðreynda eigum við Íslendingar ekki eins marga kosti og af er látið. Við getum ekki efnt til frekari skuldasöfnunar erlendis. Við verðum að takmarka veiðar og byggja fiskistofnana upp. Eina leiðin út úr þeim vanda sem nú steðjar að er því að sýna aðhald á öllum sviðum þjóðarbúskaparins og nota hvert tækifæri til að auka framleiðsluna og örva hvers konar nýjungar sem geta aukið verðmætasköpun þjóðfélagsins. Þetta eru menn að reyna að gera og hver sá ábyrgi aðili, sem færi með stjórn landsins, yrði að gera hið sama. Hitt er svo annað mál að margt mætti betur fara og ekki er sama á hvaða sviðum aðhald er sýnt. Ef sérhver þáttur þjóðlífsins væri tekinn fyrir og hver og einn spyrði sjálfan sig hvað mætti betur fara væri áreiðanlega víða hægt að ná árangri. Við getum lifað góðu lífi í landinu þótt bankar og verðbréfasalar væru færri. Það mun enginn finna fyrir því þótt bensínstöðvum fækkaði. Það er hægt að sinna sjúkum og öldruðum án þess að byggja rándýrar byggingar. Sjávarútvegurinn, undirstaða velferðar okkar, hefur verið í miklu basli um langan tíma. Við upphaf kjörtímabilsins blasti við mikill samdráttur í afla en áður hafði mikillar bjartsýni gætt um betri aflabrögð og því höfum við eignast öflugan fiskiskipaflota. Við slíkar aðstæður var ekki margra kosta völ. Aflinn var skammtaður á hvert fiskiskip, hvatt var til nýjunga og aðstæður skapaðar til að leggja óhagkvæmustu skipunum, draga úr tilkostnaði og auka verðmæti afla. Þessar aðgerðir hafa vissulega sniðið mörgum þröngan stakk. Meira er um vert hverju þær hafa skilað. Hafa þær orðið til að auka verðmæti aflans meira en annars hefði orðið? Hafa þær orðið til þess að aflinn er sóttur með minni tilkostnaði? Hafa þær orðið til þess að afli hafi komið á land sem annars hefði ekki veiðst? Því miður liggja ekki enn fyrir reikningar fyrir útgerðina í heild á árunum 1984 og 1985 en í áætlunum Þjóðhagsstofnunar er reiknað með að í kjölfar nýju fiskveiðistjórnarinnar hafi fylgt 9-10% sparnaður í sóknartengdum útgerðarkostnaði. Fyrir botnfiskveiðiflotann í heild er hér um nálægt 400 millj; kr. á ári að ræða miðað við núgildandi verðlag. Á sama hátt má telja víst að kvótakerfi í loðnu- og síldveiðum hafi gert þær veiðar hagkvæmari en fyrr. Samtök útvegsmanna gera ekki athugasemdir við þessar áætlanir og vísbendingar úr útgerðarreikningum, sem fyrir liggja, virðast ekki stangast á við þær. Fiskveiðistjórnin stuðlar að bættri meðferð aflans þar sem menn geta ekki lengur bætt sér upp lakari gæði með því að moka upp fiski. Gæðaflokkunin 1984 á þorskaflanum sýndi að 85,5% fóru í fyrsta gæðaflokk samanborið við rúmlega 80% árið áður. Gæðaflokkun 1985 virðist vera svipuð og 1984. Þessi framför eykur verðmæti þorskaflans fyrir útveginn um nálægt 200 millj. kr. á ári miðað við núgildandi verðlag. Auðvitað er ekki hægt að fullyrða að þessi breyting stafi eingöngu af breyttri fiskveiðistjórn en hún gæti átt hér hlut að máli og áreiðanlega er hægt að ná enn meiri árangri. Með tilkomu hins svokallaða kvótakerfis á botnfiskveiðum 1984 voru menn hvattir til að beina sókn að nýjum og vannýttum stofnum. Rækjuveiðar á djúpmiðum 1984 og 1985 eru glöggt dæmi um þetta. Árið 1984 jókst rækjuaflinn frá árinu áður um rúmlega ellefu þúsund tonn og árið 1985 er búist við að rækjuaflinn verði svipaður og 1984. Þessi aflaaukning felur í sér aukin útflutningsverðmæti um 700-800 millj. kr. miðað við núverandi verðlag ekki síst af því að rækjan er í vaxandi mæli heilfryst um borð. Ætla má að takmörkun á leyfilegt aflamark verði einmitt til þess að menn reyni að gera sér mat úr því sem þeir hafa úr að spila með því að auka vinnsluvirði aflans enda hefur sú orðið raun. Nú höfum við öðlast verulega reynslu í stjórnun veiðanna. Verulegur árangur hefur náðst á þessu sviði eins og áður er getið þótt núverandi reglur séu alls ekki gallalausar. Þessi árangur er augljós og íslenskt þjóðfélag hefur ekki efni á að kasta honum fyrir borð. Það er hlutverk okkar, sem í stjórnmálum störfum, að ryðja nýjar brautir og byggja upp fyrir komandi kynslóðir.Í þeim efnum má ekki falla í þá gryfju að eyða auðlindum og safna upp skuldum. Þessa kröfu verðum við að gera til okkar sjálfra og unga fólkið, sem nú mun taka á sig meiri ábyrgð um stjórn þjóðfélagsins en áður, hlýtur að krefjast þess að varlega sé farið. Í þeim drögum að frumvarpi um stjórn fiskveiða sem ég hef að undanförnu kynnt er byggt á fenginni reynslu af núverandi fiskveiðistjórnun en jafnframt reynt að sniða af helstu gallana. Í drögunum felst að Alþingi taki ákvörðun um meginatriði fiskveiðistefnunnar enda er hér um mikilvægar ákvarðanir að ræða og því æskilegt að þær séu mótaðar í löggjöf. Þá er einnig lagt til að meginreglur gildi til þriggja ára enda er með því móti reynt að draga úr óvissu um rekstrarskilyrði útvegsins og enn fremur láta menn njóta eigin aflareynslu á næstu árum þannig að veiðileyfi verði ekki eingöngu háð afla á viðmiðunarárunum 1981-1983. Eitt af meginatriðum frumvarpsdraganna er að gefa hverjum þeim sem útgerð stundar kost á vali milli aflamarks og sóknarmarks eins og gilti á þessu ári, en þó þannig að rýmkaður sé réttur þeirra sem sóknarmarkið velja. Með þessu móti er reynt að varðveita eftir því sem kostur er sjálfsákvörðunarrétt og athafnafrelsi einstaklingsins sem útveginn stundar þannig að heildarafla úr mikilvægustu botnfisktegundum sé haldið innan hæfilegra marka. Um leið ætti að vera sniðinn af helsti gallinn, sem þótt hefur á aflamarkinu, að sem allra minnst sé ákveðið fyrir fram um aflahæfi einstakra útgerða og áhafna. Þess í stað sé mönnum gefinn kostur á að stunda veiðar ákveðinn fjölda daga og láta á það reyna hvers þeir eru megnugir. Í ár er reiknað með að framleiðsla sjávarafurða aukist um tæp 4% sem er mun minni aukning en var á árinu 1984. Búast má við svipaðri aukningu árlega næstu tvö til þrjú árin. Rekstrarstaða sjávarútvegsins er hins vegar verulegt áhyggjuefni. Í heild virðist sjávarútvegurinn nú rekinn með halla. Áætlanir benda til að framan af árinu hafi botnfiskvinnsla verið rekin með lítils háttar hagnaði en staða frystingar þó verið sýnu lakari en afkoma söltunar. Afkoma botnfiskveiðanna hefur hins vegar verið erfið það sem af er árinu þrátt fyrir aukinn afla. Við síðustu fiskverðsákvörðun hefur að vísu dregið úr hallarekstri útgerðarinnar en á móti kemur að afkoma vinnslunnar hefur snúist úr hagnaði í tap. Út úr þessum vanda er engin einföld leið. Hér sem annars staðar gildir það að sýna aðhald varðandi tilkostnað og nýta öll möguleg tækifæri til aukinnar verðmætasköpunar. Þjóðfélagið verður að sýna sjávarútveginum meiri skilning. Stöðug kröfugerð á hendur honum er blóðtaka sem allir tapa á til lengri tíma. Varkár og ábyrg fiskveiðistefna er til lítils ef enginn vill taka tillit til hennar í reynd og heimtar sífellt meir af undirstöðunni, sjávarútvegi. Slík kröfugerð heftir sjávarútveginn í fjötra taps og skulda og stöðvar framþróun hans sem ekki fær staðist og leiðir aðeins til óheilla. Á það jafnt við um opinbera aðila, atvinnurekendur og launþega. Að öðru leyti skiptir það meginmáli að skapa þessum atvinnuvegi sem öðrum þann efnahagslega stöðugleika sem er forsenda allra framfara og hagvaxtar. Alþb. hefur að undanförnu og hér í umræðunum lagt áherslu á nýja sókn í atvinnumálum en það hefur undanfarið verið að afla sér upplýsinga um það sem verið er að gera. Fyrir rúmum tveimur árum síðan gekk Framsfl. til kosninga undir kjörorðunum: Festa, sókn, framtíð. Frá þessari stefnu hefur Framsfl. ekki hvikað. Undir hans forustu var tekið af festu á stjórn efnahagsmála. En það var forsenda fyrir því að hægt væri að hefja nýja sókn til betri framtíðar. Þetta tókst og í samræmi við þessa stefnu mótaði miðstjórn flokksins fyrir einu ári síðan sérstaka áætlun um nýsköpun atvinnulífsins. Þessa áætlun þekkja flestir því hún er helsti grundvöllurinn í atvinnustefnu þessarar ríkisstjórnar. Nú er Alþb. að vakna upp við það að atvinnulífið skiptir miklu máli, en áður hafa þeir lagt höfuðáherslu á offjárfestingu, t.d. í orkumálum, stöðugt vaxandi ríkisumsvif með samsvarandi skuldasöfnun. Vonandi er hér um einlæga stefnubreytingu að ræða þó enn beri mest á slagorðunum eins og svo oft áður. Góðir hlustendur. Slagorðin munu ekki duga nú frekar en fyrr. Raunsæi og festa er lykillinn að bættri stöðu þjóðarbúsins. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Ég ætla ekki að þylja hér langar talnaraðir á þeim örstutta tíma sem ég hef til umráða. Og ekki heldur að nota mörg fræðileg hugtök eins og stjórnmálamenn eru farnir að temja sér nú til dags og hafa fyrir bragðið orðið allra manna leiðinlegastir. Til mín komu um daginn ung hjón og eiginmaðurinn sagði: Ég þarf að tala við þig sem formann Dagsbrúnar. Samtalið er mér mjög minnisstætt vegna þess að vandamál þeirra var ekkert einkamál þeirra, heldur fylgir hundruðum fjölskyldna á landi hér. Erindið var þetta: Við keyptum okkur íbúð fyrir u.þ.b. tveim árum, þriggja herbergja. Kaupverðið var tæpar 1700 þús. og við áttum sjálf 350 þús. - afganginn, tæp 1300 þús., fengu þau lánað með venjulegum hætti - og nú getum við ekki borgað. Hvað þurfið þið að borga mikið? Frá því í ágúst og eitthvað fram yfir áramót 402 þús. í afborganir, vexti og verðbætur. Hvað hafið þið í kaup? Ég hafði frá 1. sept. 1984 til 1. sept. 1985 27 þús. á mánuði til jafnaðar og vann mikla yfirvinnu til að fá þetta kaup. En þú? Tæpar 13 þús. á mánuði, en ég get ekki unnið allan daginn því við eigum tvö börn, tveggja ára og fjögurra ára, og ég fæ ekki pláss á dagheimili því við erum gift. Af hverju færðu ekki pláss á barnaheimili? spurði ég. Innritunarskrifstofa dagvistunar í Reykjavík segir að ég sé gift og hafi fyrirvinnu. Þess vegna komist ég ekki einu sinni á biðlista. Síðan lögðu þau öll plögg á borðið. Heildartekjur þeirra voru samanlagt 477 þús. en vaxtaafborganir og verðbætur á íbúðinni voru 402 þús. Hvað eigum við að gera? spurðu þau. Mér varð svarafátt, en ég vísa þessari spurningu til ríkisstjórnarinnar. Hvað á svona fólk að gera? Sumir vilja kenna félmrh. um þetta, en það er of ódýrt svar. Ég hef engan áhuga á að verja hann, en það er kerfið sem býður upp á þetta. Það gerir ungu fólki ókleift að búa í íbúð, það gerir því ókleift að standa í skilum. Kerfið er svo ómennskt að ef ungt fólk sem er að reyna að komast í eigin íbúð lendir í þeirri "ógæfu" að eiga börn við þessar aðstæður, þá missir það lífsgleðina og oft heilsuna og jafnvel meira. Þetta er sú hrollvekja sem ungu fólki úr launastétt er boðið upp á í dag. Og boðskapur forsrh. er að núverandi ástand verði framlengt um þrjú ár. Laun fólks á umsömdum töxtum fyrir dagvinnu, fyrir fólk innan ASÍ eru 16 400 á mánuði og upp í 29 þús. kr. Flestir eru á bilinu um 18-19 þús. - að vísu kom á þetta 3% hækkun í vikunni fyrir misskilning milli ráðherra. Einnig er þorri opinberra starfsmanna á svipuðum launum. Og boðskapur forsrh. til þessa fólks er að það eigi að hækka launin um 1/2% á ári næstu þrjú árin. Þetta er boðskapur ríkisstjórnarinnar með andlitslyftinguna. Allir vita að hjón sem eru á almennum launum verða bæði að vinna utan heimilis og dugar ekki til. Svo eru einhverjar fornaldarskrifstofur í Reykjavík að segja konum að þær hafi fyrirvinnu. Að vísu eru laun ákaflega misjöfn í landinu. Verslun og þjónusta greiða langt yfir kauptaxta til margra á Stór-Reykjavíkursvæðinu, en fólk sem vinnur við framleiðsluna, það er á töxtum, klipptum og skornum og sjá allir sem til þekkja hversu langt það dugar. Launamisrétti er að aukast á Íslandi. Harðast verður það fólk úti sem lægst hefur launin. Og hörðust er mótspyrnan gegn kaupi þess, lagfæringum á kaupi þess. Ég tala nú ekki um ef það vinnur í framleiðslunni, í fiskverkun eða þess háttar. Það er beinlínis að verða refsivert á Íslandi að vinna við framleiðslustörf. En boðar nú ekki forsrh. einhverjar kjarabætur í öðru formi, t.d. lækkun vöruverðs? Öðru nær. Bæði forsrh. og núverandi fjmrh. segja að gengislækkun komi ekki til mála, en gengissig sé sennilega óhjákvæmilegt. Hvað þýðir þetta fína orð gengissig? Það þýðir margar litlar gengislækkanir í áföngum, sem þýðir aftur á móti hækkað vöruverð. Síðan er boðaður virðisaukaskattur. Þetta fína orð virðisaukaskattur er söluskattur í annarri útfærslu. M.a. þannig að hann leggst líka á almenn matvæli og þjónustu. Almenn matvæli munu með þessum aðgerðum geta hækkað um 10-20%. Það verður lítið eftir af 1/2% kauphækkuninni hans Steingríms þegar margar litlar gengisfellingar eru fram undan og sérstakur skattur á almenn matvæli og þjónustu. Hvað segja menn um skattakerfið, þegar sjálfstæðir atvinnurekendur í eigin atvinnurekstri eru með lægri tekjur samkvæmt skattframtali en einstæðar mæður? Frestað er að lækka skatta á launafólk þótt búið sé að stórlækka skatta á fyrirtækjum. Þá er tekjuskatturinn í núverandi mynd þannig að ef fólk leggur á sig mikla yfirvinnu er það komið í hátekjuskatt, sem það er að sligast undan, en aldrei var til þess ætlast að legðist á verkafólk. Á sama tíma er upplýst að bókhald hjá fyrirtækjum sé í megnasta ólestri og allt niður í 14% í ákveðnum starfsgreinum uppfylla ekki lágmarksskilyrði bókhaldslaga. Skyldi almennt verkafólk komast upp með þetta? Skyldu ungu hjónin sem ég minntist á í upphafi komast upp með þetta? Það er bjart fram undan segir forsrh. Hvað finnst ykkur, gott launafólk? Það er búið að afnema verðlagseftirlit. Það stóð sig að vísu ekki nógu vel og í sumum tilfellum var það ekki til bóta. En ákaflega er nú frjálst farið með álagningu og verðlag víða. Ég fell oft í þá freistni að kaupa mér ákveðinn gosdrykk og flaskan af honum hefur í allt sumar kostað 20 krónur. Þann 1. okt. hækkaði flaskan í 22. Ég spurði af hverju. Ætli það sé ekki út af þessu 41/2% launahækkun 1. okt. Og í gær hækkaði flaskan upp í 26 kr. Kaup hafði þann dag hækkað um 3% - að vísu fyrir misskilning. 30% hækkun á gosdrykkjarflösku og 71/2% kauphækkun, og það allt samdægurs. Ég get sleppt gosdrykkjum, en ég nefni þetta sem dæmi um þá ósvífni sem oft ríkir hér í verðlagsmálum og neytendur finna daglega fyrir. Við ætlum að spara í ríkisrekstrinum, segir Þorsteinn Pálsson. Vonandi verður sá sparnaður meiri en þegar Sjálfstfl. undir forustu Þorsteins tók að sér að leggja niður hina margfrægu Framkvæmdastofnun ríkisins með kommissörunum. Framkvæmdastofnunin var lögð niður og kommissararnir lagðir af. En upp úr henni risu þrjár nýjar stofnanir með fjórum forstjórum í stað tveggja og verið er að kaupa 15 nýja stóla, 15 ný skrifborð handa nýju viðbótarstarfsliði Framkvæmdastofnunar sálugu. Þessum sparnaði stjórnaði Þorsteinn Pálsson og nú er hann búinn að fá nýjan stól sem hann hefur lengi þráð og barist fyrir - allt til að auka sparnaðinn. Við höfum orðið fyrir áföllum, segir forsrh. Hvaða áföllum? Árgæska til lands og sjávar. Sjaldan eða aldrei meiri afli. Eftirspurn eftir framleiðslu okkar er víðast hvar meiri en við getum annað. Útflutningsvörur okkar hafa hækkað í verði. En við höfum tapað hundruðum milljóna á því að fiskverkunarfólki er borgað það lélegt kaup að það flýr framleiðsluna og þar af leiðandi verðum við að framleiða verðminni afurðir. Dollarinn hefur lækkað nokkuð frá því fyrri hluta árs, en aðrar erlendar myntir hafa hækkað svo afurðir á þá markaði eru hagstæðari og hinir kunnugustu spá að dollarinn sé að stíga á ný. Þá spyr ég: Af hverju hækkaði ekki kaup verkafólks frá ársbyrjun 1983 til dagsins í dag, þegar dollarinn hefur hækkað gagnvart íslenskri krónu um 144%? Erfiðleikar sjávarútvegsins á þessu ári stafa hvorki af aflaleysi né of háu kaupi. Sjá nú ekki allir að launafólk verður að sameinast um kröfuna um kaupmáttartryggingu? Það er enginn að biðja um verðbólgu. Við getum alveg eins samþykkt lækkun á vöruverði. Krafa verkalýðshreyfingarinnar hlýtur að vera samningsbundin kaupmáttartrygging. Reynslan frá í sumar sýnir að orð ráðherra eru að litlu hafandi. Reynt er að koma því á framfæri að Alþb. sé logandi í innbyrðis illdeilum. Þetta er til að reyna að vekja tortryggni gagnvart stærsta flokki verkafólks, þeim flokki sem hefur dugað verkafólki best, og til að breiða yfir stólastyrjöldina í Sjálfstfl. og fyrirætlun ríkisstj. í kjaramálum. Launafólk. Það er vísitala á öllum greiðslum nema kaupgreiðslum. Og það er óheftur gróði og álagning í verslun og margs konar þjónustu. Annaðhvort allar vísitölur í burt eða einhvers konar vísitölu á kaup. Í næstu samningum verður að koma kaupmáttartrygging annars mun kaupmátturinn hríðfalla. Boðorð næstu vikna verður kaupmáttartrygging, annars verður hinn lélegi núverandi kaupmáttur enn rýrður. Að endingu, herra forseti. Á Íslandi er hæsta verðlag og lægstu laun af nágrannalöndum okkar. Ég held að verkalýðshreyfingin ætti að setja sér það mark að því linni.



Herra forseti. Ræða forsrh. var því miður ekki stefnuræða stjórnmálaleiðtoga. Hún var sparðatíningur úr embættiskerfinu. Vandamál vinnandi fólks virðast ekki vera í sjónmáli út um stofugluggann hans í Arnarnesinu. Hitt kom mér meira á óvart að fyrrverandi blaðafulltrúi atvinnurekenda, hæstv. nýorðinn fjmrh., skuli ekki fást til að viðurkenna staðreyndir um ástand og horfur í efnahagsmálum, staðreyndir sem hver einasti atvinnurekandi á Íslandi gæti leitt hann í allan sannleika um með einu símtali. Það er nefnilega staðreynd að verðbólga á Íslandi er aftur orðin sex- til tíföld umfram viðskipta- og markaðslönd. Og það þýðir að gengisfelling Nordalssláttu er orðinn hlutur. Spurningin er ekki lengur hvort unnt sé að afstýra henni. Hún er aðeins um það hvernig skuli bregðast við. Og svo segir Þorsteinn Pálsson í ræðu sinni að náðst hafi jafnvægi lánskjara og launa vegna lækkandi verðbólgu. Það má minna hann á spá Félags íslenskra iðnrekenda, sem var birt skömmu áður en Alþingi kom saman, um að fram undan væri eftir áramót á Íslandi að við værum að festast í sama gamla verðbólgufarinu, 60-80%. Það er ekki nokkur minnsti vafi á því að ef nú væri í gildi gamla vísitölukerfið með þriggja mánaða aðlögun launa og verðlags, þá væri þessi ríkisstj. nú þegar í 80% verðbólgu. M.ö.o. árangurinn er enginn, en þeir stinga höfðinu í sandinn og neita að viðurkenna staðreyndir. Sú var tíð að þeir sjálfstæðismenn áttu ekki orð til þess að lýsa ábyrgðarleysi þeirrar ríkisstjórnar sem þeir oft vitna hér til, ríkisstjórnar Gunnars heitins Thoroddsens, - þar sem m.a. forsrh. átti sæti og nokkrir sjálfstæðismenn fleiri - og fordæmdu ákaflega það ábyrgðarleysi að binda fast gengið við slíkar kringumstæður þegar verðbólgumunurinn hér og í markaðslöndunum var orðinn geysimikill. Þá bentu sjálfstæðismenn á að við slíkar aðstæður væri fast gengi aðför að sjávarútveginum sem við lifum á. Þá sögðu þeir að það dæmdi landsbyggðina til stöðnunar og fólksflótta. Þá sögðu þeir að það væri tilræði við atvinnuöryggi vinnandi fólks. Allt var þetta rétt þá og það er rétt enn. Um þetta má segja að vegurinn til vítis er varðaður góðum áformum - var það og er það enn. Og láta svo út úr sér, um leið og menn brigsla stjórnarandstöðunni um að vera í litlum tengslum við veruleikann, að núverandi ríkisstj. hafi náð jafnvægi lánskjara og launa vegna lækkunar verðbólgu. Hitt er rétt að ránvextirnir hafa að nokkru leyti leitt til aukins sparnaðar, þó að sumu leyti kunni það að vera tilfærsla milli sparnaðarforma. En það er önnur hlið á því máli. Hin hliðin á því máli eru auglýsingarnar um 20 þús. uppboðskröfur, uppboðið á sjálfseignarstefnunni í húsnæðismálum og þar með hin algjöru svik á stærsta kosningaloforði Sjálfstfl. fyrir kosningar. Það er líka önnur hlið á því máli. Það eru auglýsingar verðbréfabraskaranna í heilum opnum dagblaðanna sem lofa skattfrjálsum arði upp á 70-80% þeim sem vilja og geta lagt fjármuni í verðbréfakaup. Auglýsingar sem segja berum orðum að á Íslandi í dag séu gróðamöguleikarnir fólgnir í affallabraski með víxla og verðbréf, enda er það nú á stefnuskrá ríkisstj. að afnema gildandi lög um okur. Og það er enn önnur hlið á þessu máli. Sparnaðurinn er leiddur fram hjá bankakerfinu á okurmarkað frjálshyggjunnar og hann leitar að sjálfsögðu ekki í fjárfestingu í heilbrigðu atvinnulífi né í húsnæði. Síðan hæla mennirnir sér af þessum árangri. Fullyrðingar Þorsteins Pálssonar um það að í máli okkar Alþýðuflokksmanna hafi borið á gylliboðum eru mikið öfugmæli. Ég rifja enn upp að það er ekki mjög algengt að stjórnarandstæðingar komi bæði fram með tillögur um niðurskurð ríkisútgjalda og einnig um álagningu nýrra skatta til þess að stoppa upp í fjárlagagöt stjórnarliða. Engu að síður höfum við gert það. Fullyrðing hans um að það hafi verið ósamkvæmni í málflutningi okkar Jóhönnu Sigurðardóttur vegna undanþágu á söluskatti er líka röng. Það er kjarninn í tillögum Alþfl. um afnám á undanþágum frá söluskatti að auknar tekjur af því tilefni verði notaðar til þess að lækka söluskattsprósentu og vöruverð í landinu. Það gerir núv. ríkisstj. ekki. Hún leggur á þessa skatta, alls 1700 millj. kr., þar af 400 millj. með afnámi á undanþágum, en hún nýtir ekki tækifærið til þess að koma til móts við almenning með lækkun skattprósentunnar. Herra forseti. Það þarf mikinn pólitískan styrk til þess að knýja fram nauðsynlegar breytingar á þessu þjóðfélagi í réttlætisátt. Spurningin er: Hvar er þann styrk að finna? Hin mikla sókn Alþfl. sem hófst á þessu ári hefur gefið fyrirheit um nauðsynlegar breytingar á úreltu flokkakerfi. En fleiri þurfa að leggja okkur lið sem hingað til hafa stutt aðra flokka áður en við getum gert okkur vonir um raunhæfan árangur. Enginn hugsandi maður bindur framar vonir við Framsóknarflokkinn. Hann er dæmdur af verkum sínum eftir 14 ár í ríkisstjórn sem þröngsýnasti og íhaldssamasti kerfisflokkur landsins. Það er pólitískt gustukaverk að gefa framsókn frí og senda hana í andlega endurhæfingu næsta áratuginn. Haldi Sjálfstfl. svipuðum styrkleika og nú verður hins vegar ekki hjá því komist að semja við hann um nýja ríkisstjórn. En eigi slík ríkisstjórn að skila árangri þá verðum við að geta samið af styrkleika við þetta sundurleita hagsmunabandalag sem gengur undir nafninu Sjálfstfl. Lítum ögn á stjórnarandstöðuna. Ástand hennar birtist þjóðinni í hnotskurn eina helgi í október þegar BJ hélt landsnefndarfund. Alþb. miðstjórnarfund og Alþfl. flokksstjórnarfund. Það voru ólíkar fréttir sem bárust á öldum ljósvakans af þessum fundum. Ég læt í ljós þá von að BJ haldi ekki fleiri slíka fundi. Síðan hefur þaðan helst spurst að umræður þar snúist um einkamál en ekki lengur stjórnmál. Sá flokkur sýnist því varla vera til stórræðanna. Á miðstjórnarfundi Alþb. kom fram að sögn viðstaddra bullandi gagnrýni á forustu flokksins, formann og þingflokk, sem var sakaður um stefnuleysi og skort á nútímaskilningi, - samkvæmt kokkabókum mæðraskýrslu. Ekki er þetta traustvekjandi. En á flokksstjórnarfundi Alþýðuflokksins þessa sömu helgi var starfsáætlun flokksins, sem unnið hefur verið að í allt sumar, samþykkt einróma. Í henni felst að við munum á næstunni breyta skipulagi okkar og starfsháttum til samræmis við þarfir fjöldaflokks. Tugir nýrra einstaklinga hafa nú komið til starfa í milli 20 og 30 málefnahópum á vegum flokksins. Þessar fastanefndir vinna nú kerfisbundið að ítarlegri útfærslu á kosningastefnuskrá og þar með stjórnarsáttmála við næstu stjórnarmyndun. Útgáfu- og útbreiðslustarf verður stóraukið á næstunni. Á næstu vikum byrjum við skipulagt kynningarstarf á stefnu og breyttum starfsháttum á vinnustöðum á höfuðborgarsvæðinu og sameinumst í öflugu átaki til að safna nýjum félögum til þess að taka virkan þátt í þeirri þegnskylduvinnu að breyta þessu þjóðfélagi. Áður en gengið verður til kosninga mun eiga sér stað mikil endurnýjun á frambjóðendasveit flokksins. Þar verður hlutur kvenna mikill og unga fólkið í fylkingarbrjósti. Hvaða ályktanir má draga af þessu? M.a. að ólíkt hinum stjórnarandstöðuflokkunum er Alþýðuflokkurinn einhuga og sameinaður á traustum hugmynda- og stefnugrundvelli. Og að hreyfing jafnaðarmanna er vaxtarbroddurinn í stjórnmálalífi þjóðarinnar nú um stundir. Það væri að mínu mati mikið manndómsmerki ef þingmenn BJ viðurkenndu orðinn hlut og sýndu í verki trúnað sinn við sameiginleg málefni okkar með því að taka í útrétta sáttahönd. sameiginlega ættum við nú að svara stólakaupum sjálfstæðisráðherranna með tafarlausri sameiningu í einn þingflokk jafnaðarmanna. Það mundi muna um þann liðsauka í nýrri sókn jafnaðarmanna, sem gæti leitt okkur yfir 30% fylgismarkið á þessum vetri. Á landsfundi Alþb. stefnir í uppgjör hópa sem eiga fátt sameiginlegt orðið annað en nafnið. Þau öfl innan Alþb., sem í verki eru verkalýðssinnar og sósíaldemókratar, eiga ekki samleið með flokkseigendafélagi afdankaðra stalínista og hippum og vinstrivillingum allra handa. Þessir aðilar eiga að gera tilraun til uppgjörs við fortíðina. Það er löngu tímabært. Þeir eiga að hafna fornaldarhugmyndum um ríkisforsjá og kerfisvarðstöðu og láta af andstöðu við aðild Íslands að öryggisbandalagi lýðræðisríkja. Verði þessir aðilar undir ættu þeir að bregðast við hart, taka höndum saman með okkur hinum undir merkjum Alþfl. um að skapa á þessum vetri sameinað sóknarafl lýðræðissinnaðra jafnaðarmanna. Þessi ríkisstj. hefur ekki burði til að standast slíkt stjórnarandstöðuafl. Slík breiðfylking jafnaðarmanna gæti unnið stórsigur í næstu kosningum og samið af myndugleik og styrkleika við Sjálfstfl., gerist slíks þörf. Þetta sýnir, góðir hlustendur, að nýir sóknarmöguleikar eru óþrjótandi. Okkur er því í sjálfsvald sett að skapa pólitísk skilyrði fyrir framkvæmd þeirrar róttæku umbótaáætlunar sem ég lýsti hér áðan. Þá hefði á sannast að ládeyða sumarsins væri aðeins lognið á undan storminum, sem feykir burt kalkvistum framsóknaráratugarins og gefur þjóðinni aftur trú á sjálfa sig og framtíð sína. - Þakka ykkur fyrir.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í umræðunum hér í kvöld hefur enginn andmælt því að ríkisstj. tókst með stuðningi þjóðarinnar að koma verðbólgunni úr 130 prósentustigum í um það bil 30. Sá árangur hefur tvímælalaust styrkt hag heimila og fyrirtækja og komið í veg fyrir ójöfnuð og misskiptingu sem þreifst í skjóli óðaverðbólgunnar. Í framhaldi af hjöðnun verðbólgunnar hefur tekist að eyða því misgengi sem varð á þróun launa og lánskjara vegna þess kaupmáttarhraps sem varð í óðaverðbólgu fyrri ríkisstjórnar. Frá því að ríkisstj. tók við í júní 1983 hafa launahækkanir orðið meiri en hækkun lánskjaravísitölu. Það eru gleðitíðindi að sparnaður hefur aukist vegna þeirrar stefnu sem fylgt hefur verið í peninga- og vaxtamálum. Sú staðreynd sýnir að trú almennings á sparnaði og ráðdeild hefur vaxið. Gósentími skuldakónganna er liðinn og kjörorðið "græddur er geymdur eyrir" hljómar ekki lengur sem öfugmæli. Ríkisstj. hefur sett sér það markmið að afnema tekjuskatt af almennum launatekjum og þegar hafa verið stigin skref í þá átt. Lán til húsnæðismála hafa verið stóraukin og fyrirhugað er að beina lánum í meira mæli til þeirra sem eru að eignast sína fyrstu íbúð. Horfið hefur verið frá því ráði að ríkið ákvarði gjaldskrár sveitarfélaga. Verð á þjónustu sveitarfélaganna er nú eingöngu háð ákvörðunum þeirra sjálfra. Verðlag hefur verið gefið frjálst þar sem nægileg samkeppni er fyrir hendi með þeim afleiðingum að verð á vöru og þjónustu hefur hækkað minna en í þeim greinum þar sem enn ríkja verðlagshöft. Á þessu hafði Alþýðusambandið skilning, enda hafði ASÍ forustu fyrir því í Verðlagsráði að afnema verðlagshöft, þar á meðal af uppáhaldsgosdrykknum hans Guðmundar J. Guðmundssonar, enda hefur verð á gosdrykkjum hækkað minna en vöruverð sem er háð verðlagsákvörðunum. Í orkumálum hefur ríkisstj. horfið frá svartnættisstefnu Hjörleifs Guttormssonar sem engan skilning hafði á því að orkulindir landsins eru lítils virði ef enginn finnst kaupandinn. Frumvarp um breytingar á starfsháttum fjárfestingarsjóða atvinnuveganna verður endurflutt á þessu þingi. Markmiðið er að tryggja arðbærari ráðstöfun fjármagns til uppbyggingar í atvinnulífinu og opna leiðir fyrir fjárfestingar í nýjum atvinnugreinum. Útvarpslögum var breytt á síðasta þingi. Þessi breyting kemur til framkvæmda í byrjun næsta árs og mun opna nýja möguleika og bregða ferskum blæ á íslenska fjölmiðlun. En þótt ríkisstjórnin hafi þannig á mörgum sviðum unnið stórvirki og leitt þjóðina út úr upplausn og óðaverðbólgu hefur enn ekki tekist að koma í veg fyrir of mikla ásókn í erlend lán. Á árunum 1980-1983, þegar Ragnar Arnalds var fjármálaráðherra, jukust erlendar skuldir um tvo þriðju og enn hefur ekki tekist að stöðva þessa óheillaþróun. Nú er svo komið að verðmæti alls útflutnings á þorskafurðum, lýsi og mjöl innifalið, duga ekki til að greiða vexti og afborganir af erlendum skuldum. Til að standa undir vaxtagreiðslunum einum saman þarf u.þ.b. árslaun 15 000 verkamanna. Sífelldur viðskiptahalli og erlend skuldasöfnun hafa gert ýmsum atvinnugreinum, svo sem í verslun, þjónustu og byggingariðnaði, kleift að greiða hærri laun en útflutningsgreinarnar hafa getað. Það er vegna þessa sem sjávarútvegurinn er í stórhættu, en hann er og hlýtur að verða undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar um ókomna framtíð. Mikilvægasta viðfangsefni ríkisstjórnar og Alþingis á næstunni verður því að takast á við það verkefni að draga úr viðskiptahallanum og bæta stöðu sjávarútvegsins. Á liðnum árum hefur ríkissjóður oft að nokkru verið fjármagnaður með skattlagningu þess innflutnings sem kemur inn í landið umfram það sem flutt er út. Með öðrum orðum: ríkissjóður hagnast á viðskiptahallanum. Það er af þessum ástæðum sem nauðsynlegt er að draga saman seglin í ríkisbúskapnum ef ná á jafnvægi í viðskiptum við aðrar þjóðir og stöðva erlenda skuldasöfnun. Í fyrrakvöld komu formenn stjórnmálaflokkanna fram í sjónvarpi og kynntu þjóðinni viðhorf sín til stjórnmálanna á líðandi stund. Þeir sem sáu þennan sjónvarpsþátt muna eflaust eftir Svavari Gestssyni, formanni Alþýðubandalagsins, þegar hann lýsti því hvernig íhaldið ætlaði sér með blikandi niðurskurðarhnífinn í hendi að ráðast til atlögu við gamalt fólk, námsfólk, húsbyggjendur og sjúka. Þessi dramatísku tilþrif áttu augljóslega að hræða fólk til fylgis við Alþýðubandalagið. Það er ekki víst að þjóðin muni það eins vel að það voru þeir félagar Svavar Gestsson og Ragnar Arnalds með dyggri aðstoð Jóns Baldvins sem á sínum tíma lögfestu lánskjaravísitöluna sem þeir nú kalla ránskjaravísitölu. Það kann einnig að vera að einhver sé búinn að gleyma því að það var Alþýðubandalagið sem eftir síðustu kosningar gerði tillögu um neyðaráætlun gegn atvinnuleysi til fjögurra ára. Þessi tillaga kom fram í kjölfar aðildar Alþýðubandalagsins að ríkisstjórn sem á örfáum árum kom verðbólgunni úr 30 í 130% og jók erlendar skuldir um 65%. Og þegar formaður Alþýðubandalagsins er tekinn á beinið í sínum eigin flokki fyrir lélega frammistöðu í kosningum og stjórnarandstöðu ákallar hann Alþingi götunnar og storkar þannig lýðræðinu í landinu. Svavar Gestsson verður að átta sig á því að það dugir skammt að hræða fólk til fylgis við Alþýðubandalagið. Það sem Alþýðubandalagið þarf öðru fremur á að halda nú er neyðaráætlun gegn eigin hugmyndakreppu. Um aðra stjórnarandstöðuflokka get ég verið stuttorður. Hnetubrjótarnir í Bandalagi jafnaðarmanna eiga í innbyrðis pólitískum deilum sem þeir verða að jafna sjálfir áður en þeir bjóðast til að leysa vandamál annarra. Og þó mér þyki ósköp vænt um bónorð Jóns Baldvins í sjónvarpinu um daginn og aftur nú rétt áðan er ekki nóg að klæðast biðilsbuxunum ef menn þora ekki upp að altarinu þegar til alvörunnar kemur. Alþýðuflokknum var nefnilega boðin aðild að þessari ríkisstjórn við myndun hennar, en kjarkinn brast á síðustu stundu. Í umræðunum hér í kvöld hafa stjórnarandstæðingar reynt að halda því fram að hugmyndir um nýtt átak í efnahagsmálum séu hótanir, hefndaraðgerðir og hægri trúarkreddur, svo vitnað sé til orða í æsingarræðum Ragnars Arnalds og Jóhönnu Sigurðardóttur fyrr í kvöld. Stjórnarandstæðingar halda því fram að stjórnarstefnan byggi á einberum öfgum. Þótt fjmrh. hafi í sinni ræðu afhjúpað rangfærslur og útúrsnúninga í málflutningi þessara stjórnarandstæðinga vil ég spyrja: Eru það öfgar að halda því fram að þjóðin eigi að lifa á því sem hún aflar? Eru það hótanir að halda því fram að ríkið skuli haga sér eins og einstaklingarnir og heimilin þurfa að gera þegar draga þarf saman seglin? Er það hægri trúarkredda að treysta undirstöður velferðarríkisins og tryggja hag þeirra lakast settu með því að við hin, sem erum aflögufær, greiðum einhvern hluta þeirrar þjónustu sem við fáum úr hendi samfélagsins? Eru það öfgar að halda því fram að það verði að reka sjávarútveg án taps og að hallalaus rekstur sé grundvöllur byggðar víðs vegar um landið? Eru það öfgar og hefndaraðgerðir að vilja koma í veg fyrir að þensla, launaskrið og verðbólga spilli fyrir kjarabótum til þeirra sem eru lægst launaðir og aðeins fá launagreiðslur samkvæmt umsömdum taxta? Ég spyr ykkur, hlustendur góðir: Eru þetta öfgar, hefndaraðgerðir, hótanir eða hægri kreddur? Góðir áheyrendur. Á landsfundi Sjálfstæðisflokksins, sem haldinn var s.l. vor, var samþykkt að áframhaldandi stjórnaraðild flokksins væri bundin því skilyrði að frekari árangur næðist í efnahagsmálum. Þessi samþykkt var ítrekuð á sameiginlegum fundi miðstjórnar og þingflokks í Stykkishólmi nú fyrir skömmu og þar var áréttað að nýjar aðgerðir mættu ekki bitna á launafólkinu í landinu. Ríkisútgjöldin verða því að dragast saman og áherslan lögð á uppbyggingu atvinnulífsins. Ég fagna því að um þetta hefur náðst samstaða milli stjórnarflokkanna. Þorsteinn Pálsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, mun sem fjármálaráðherra hafa forustu í ríkisstjórn um lausn þeirra mikilvægu og erfiðu verkefna sem við blasa. Þingflokkur sjálfstæðismanna stendur einhuga að baki hans og er staðráðinn í því að ná nauðsynlegum árangri í efnahagsmálum. Við ætlum ekki að flýja af hólmi og gefast upp fyrir vandamálunum, heldur munum við enn herða róðurinn. Okkur er það ljóst að við eigum allt undir skilningi og stuðningi landsmanna ef vel á að takast til. Við treystum á stuðning þjóðarinnar við úrlausn vandasamra en nauðsynlegra verkefna. Við höfum trú á því að þorri fólksins í landinu vilji gefa okkur tækifæri til að hrista upp í kerfinu, losa ríkisreksturinn úr viðjum vanans og skoða allar sparnaðarhugmyndir með opnum huga. Við höfum trú á því að með kjarki, bjartsýni og samstöðu þjóðarinnar megi draga úr eyðslunni og bæta lífskjörin. Við höfum trú á framtíð þessarar þjóðar.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Enn kveður hefðin alþm. saman til að ræða stefnuræðu forsrh. í áheyrn þjóðarinnar. Í þetta sinn áætlun til þriggja ára sem er nýlunda. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1986 segir, og það er líka nýlunda, að ríkisstj. hafi sett sér það meginmarkmið í efnahagsmálum á næsta ári að stöðva skuldasöfnun erlendis, og þótt fyrr hefði verið, segja víst margir. Þessi skuldasöfnun, sem hefur orðið að áráttu stjórnvalda undanfarin ár, á rætur að rekja til langvarandi viðskiptahalla. Drýgstu orsakir viðskiptahallans eru svo fjárfestingar í stórvirkum orkuframkvæmdum og fiskiskipum, auk neyslu. Þessum viðskiptahalla hefur svo verið viðhaldið mestmegnis af miklum vaxtagreiðslum af erlendum lánum, en aflabrestur og versnandi viðskiptakjör leggja einnig sitt af mörkum. Það er vert að vekja athygli á því nú, þegar á að herða ólarnar í samneyslunni, að rúmur helmingur þeirra erlendu skulda þjóðarinnar sem við eigum að greiða stafar af fjárfestingum vegna stórvirkjanaframkvæmda. Í kapphlaupi við kjarnorkuna á 6. áratugnum var anað út í óhagstæða samningagerð og virkjanaframkvæmdir sem við höfum æ síðan sopið seyðið af. Af metnaði var ráðist í stórar, hratt byggðar og rándýrar virkjanir til að uppfylla kröfu stóriðjunnar. En orkan sem rann úr fosshjartanu varð aldrei að því gulli í höndum okkar sem marga dreymdi um. Það verð sem fyrir hana fæst þegar hún er seld til stóriðju er talsvert undir því verði sem kostar að framleiða hana og sér hver maður að það eru léleg viðskipti. Á meðan greiða heimilin, fiskvinnslan og ýmis smáiðnaður, sem er að reyna að skjóta rótum, hærra raforkuverð en þekkist t.d. á Norðurlöndunum. Og nú eigum við nokkur hundruð gígawattstundir af umframorku í kerfinu, en gert er ráð fyrir minnkandi eftirspurn eftir raforku á innanlandsmarkaði fram yfir aldamót og engir erlendir stórkaupendur vísir. Þetta dæmi gengur ekki upp. Og það sá hæstv. fyrrv. iðnrh. loks þegar hann vaknaði upp af stóriðjudraumnum og sagði í febrúar s.l.: Þessari orkuveislu er lokið. Kvennalistinn hefur frá upphafi lagt áherslu á hættuna af erlendri skuldasöfnun og á það að auka ekki við stóriðjuframkvæmdir, en miða virkjanastefnu fyrst og fremst við innlendar þarfir. Atvinnumál þjóðarinnar standa nú á tímamótum og okkur er brýn nauðsyn að leita allra leiða til að nýta og markaðssetja það úrvalshráefni sem okkur stendur til boða, bæði í sjávarútvegi og landbúnaði. Hins vegar verðum við að vinna hörðum höndum að því að varðveita og efla gæði þessa hráefnis og megum hvergi slá slöku við. Það er því til háborinnar skammar hve lítil rækt hefur verið lögð við nám og kjör fiskvinnslufólks. Eru menn blindir á það hver er undirstöðuatvinnuvegur þessarar þjóðar? Verkmenntun og starfsmetnaður þeirra sem vinna svo verðmætt hráefni, tæknivæðing og allur aðbúnaður við fiskvinnslu ætti að vera forgangsverkefni. Til þess að vega upp á móti einhæfni og sveiflum í undirstöðuatvinnuvegum er okkur nauðsyn að leita nýrra atvinnugreina. Kvennalistinn hefur bent á ýmiss konar smáiðnað, nýjar búgreinar og þekkingarsköpun sem vænlega framtíðarkosti. Enginn þeirra er ýkja orkufrekur, en allir byggja fyrst og fremst á þekkingu og rannsóknum. Það er smám saman að renna upp fyrir æ fleirum að það er hægt að virkja fleira en fallvötn. Ein besta fjárfesting okkar, bæði til skemmri og lengri tíma, er í góðri almennri menntun allra landsmanna, bæði bókmennt og verkmennt. Kínverskur spekingur sagði fyrir nærri 2500 árum: Ef þú hugsar eitt ár fram í tímann sáir þú korni. Ef þú hugsar tíu ár fram í tímann gróðursetur þú tré. Ef þú hugsar eitt hundrað ár fram í tímann menntar þú fólkið. Til þess að Íslendingar geti orðið gjaldgengir á vinnumarkaði framtíðarinnar og sjálfstæði og afkoma þjóðarinnar sé tryggð verðum við að standa vörð um menntakerfið og bæta það með öllum ráðum. Ef við uggum ekki að okkur gætum við sem þjóð hæglega lent í fátækragildru í samkeppni við aðrar þjóðir um markaði og hugmyndir. Það er trú mín að gullskip íslensku þjóðarinnar, sem grafið er í svarbláum sandi framtíðarinnar, sé hugvit. Við verðum að lagfæra þann ójöfnuð sem nú ríkir í skólamálum milli þéttbýlis og dreifbýlis og tryggja jöfnuð allra landsmanna til náms. Við verðum að útvega skólum fjölbreytt og nútímaleg námsgögn og við verðum að búa vel að börnum meðan þau dvelja í skólanum. Flest ef ekki öll lönd í okkar heimshluta búa við samfelldan skóladag og þykir það sjálfsagt. Okkur er skömm að því, foreldrum jafnt sem stjórnmálamönnum, að hafa ekki gert slíkt að forgangsverkefni fyrir börnin okkar. Okkur er sömuleiðis skömm að því að búa þannig að kennarastéttinni í launum og virðingu að svo fari e.t.v. að það fáist ekki aðrir til að kenna börnum okkar en þeir sem eiga ekki á öðru völ. Sú aðför sem farin var að kennarastéttinni á s.l. ári og staðan í menntamálum gefa ekki tilefni til bjartsýni þegar nú er boðaður aukinn niðurskurður á því sem kallað er útgjaldaáform ríkisins í lokaorðum þjóðhagsáætlunar. Ég vil vara þessa ríkisstj. alvarlega við því að spara í menntun frekar en orðið er. Slíkt væri glapræði sem illt yrði að bæta. Þeir atvinnukostir sem bíða á næsta leiti krefjast ekki einungis menntunar, heldur líka rannsókna. Þetta hefur stjórnvöldum reyndar skilist, en samt ekki nógu vel því að þeir verja ekki nema 50 millj. kr. til rannsókna í þágu nýsköpunar í atvinnuvegunum á þessu ári. Það er allt of naumlega skammtað þegar um er að ræða að fjárfesta í hugviti fyrir framtíðina. Sömuleiðis er skilningur á gildi rannsókna almennt mjög takmarkaður meðal ráðamanna, eins og sést best á því hve illa er búið að Háskólanum. Þekkingarsköpun verður æ mikilvægari sem grundvöllur atvinnuuppbyggingar og þar með fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. Það er með rannsóknir eins og veðreiðar. Það er aldrei hægt að vita fyrir fram hver vinnur. En þeim mun fleiri hesta sem veðjað er á, þeim mun meir aukast líkurnar á vinningi. Hæstv. fjmrh. hinn nýi talaði um það áðan að til þess að móta skynsamlega stefnu yrði hún að vera í takt við veruleikann. Honum fannst í umræðum í sjónvarpi í fyrrakvöld ég gefa neikvæðar lýsingar af þjóðfélaginu. Ef svo er er það e.t.v. einmitt vegna þess að veruleiki þeirra sem ég er fyrst og fremst málsvari fyrir er oft býsna neikvæður. Það er hlutverk mitt að vera verðugur erindreki þeirra og það geri ég best með því að reyna að setja mig í þeirra spor og koma reynslu þeirra á framfæri. Á þeim kvennaáratug Sameinuðu þjóðanna sem nú er senn liðinn hafa margar jákvæðar og uppbyggjandi aðgerðir gefið tilefni til bjartsýni og vissulega leitt til þess að konum hefur aukist kjarkur og þor. Sömuleiðis hefur sjálfsmynd og sjálfsvirðing þeirra styrkst og þær hafa fundið fyrir þeim krafti sem samstaða kvenna gefur. Frumkvæði kvenna til athafna, hvort sem er á vinnumarkaði, í stjórnmálum og nú síðast í rannsóknum og listum með fjölsóttri ráðstefnu um kvennarannsóknir og veglegri listahátíð kvenna, hafa vakið konur til dáða og sýnt hve framlag þeirra er ríkulegt. En þrátt fyrir þetta eru býti kvenna rýr þegar kemur að því að viðurkenna framlag þeirra. Þær konur sem vinna á heimilum sínum búa við skert réttindi miðað við aðra þjóðfélagsþegna, bæði hvað varðar lífeyrisréttindi og tryggingabætur. Þær sem úti vinna bera úr býtum mun lægri laun en karlar og virðist nokkuð sama hver starísvettvangurinn er. Hver skýrslan á fætur annarri sýnir svipaðan launamun. Jafnframt eiga konur mun erfiðara með það að öðlast frama í starfi en karlar. Láglaunahópar þjóðfélagsins eru að stórum hluta skipaðir konum og kjörin versna stöðugt. Stefna ríkisstj. tekur ekki mið af kjörum og aðstæðum kvenna, kannske vegna þess að hún er fyrst og fremst mótuð af körlum sem vita ekki og skilja ekki hvert hlutskipti kvenna er. Þess vegna ættu hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. að hlusta vel á þær lýsingar sem ég gef af þjóðlífinu og taka tillit til þeirra þegar þeir móta stefnu sína ef hún á að vera sanngjörn. Betra væri þó að þeir færu sjálfir og reyndu að lifa af fóstrulaunum, sóknarstúlkulaunum eða brygðu sér í bónus til að reyna sjálfir á eigin kroppi hvað það er sem er svona neikvætt. Sú niðurskurðarstefna, sem boðuð er, vekur óhug. Þó að flestir mundu fallast á það að brýn nauðsyn sé að draga úr erlendri skuldasöfnun er jafnframt nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að svo langvinnur vandi verður ekki leystur á neinni svipstundu. Það eru mörg heimili í landinu sem hreinlega geta ekki gefið meir. Sú fjölskyldupólitík, sem þessi ríkisstj. hefur rekið, er ófullnægjandi. Launin eru það lág að báðir foreldrar þurfa einatt að vinna til að framfleyta fjölskyldunni. Samfélagið hefur einungis tekið takmarkaða ábyrgð á öryggi barna og því verða flestir að leysa dagvistunarmál sín upp á eigin spýtur og ég hef áður minnst á þann skort sem er á samfelldum skóladegi. Húsnæðismálin eru í þvílíkum ólestri um þessar mundir að fjöldi heimila hefur þegar lent á nauðungaruppboði. Þó eru þetta engir afglapar sem reist hafa sér hurðarás um öxl eins og sumir virðast halda, heldur venjulegt fólk sem reiknaði út getu sína til að standa við þær skuldbindingar sem það gerði. Það gat bara ekki vitað að ríkisstj. mundi gera ráðstafanir sem hækkuðu lán þeirra um 30-40%. Hvernig hefur ríkisstj. hugsað sér að leiðrétta þennan vanda? Leiguíbúðir eru fáar og dýrar og þyrfti að gera stórátak til úrbóta í þeim efnum, eins og Kvennalistinn hefur þrásinnis lagt til, t.d. með þáltill. á síðasta þingi. Sömuleiðis þarf að tryggja Búseta tilverurétt. Það úrræðaleysi, sem ríkt hefur í þessum efnum, kallar á gagngerar breytingar. Það þarf nýja stefnu í málum íslensku fjölskyldunnar sem í reynd tryggir velferð hennar jafnt inni á heimilunum eins og í þjóðarbúinu í heild sinni. Sú aðferð, sem þessi stjórn hefur beitt hingað til og virðist nú boða af meiri hörku en áður, að leysa efnahagsvandann með því að auka mannlegan vanda er óviðunandi. Við þurfum nýja mannúðlega stefnu, ekki léleg töfrabrögð með stóla eða vangaveltur um valdastyrk fáeinna karla, karla sem ekki gegna kalli tímans. Ég var einu sinni spurð að því hvort mér þætti karlmennskublær ríkjandi í sölum Alþingis. Ég svaraði þá og ég óska þess enn að í þeim blæ sem leikur um sali Alþingis og reyndar um íslenskt þjóðlíf væri minna af karli og meira af mennsku. Þess þarfnast þjóðin nú. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.



Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Ég á oftlega bágt með að gera mér grein fyrir því til hvers stefnuræða er flutt. Enn síður get ég áttað mig á því hvers vegna umræður eru hafðar um hana. Þetta segi ég vegna þess að það er hvort eð er sjaldnast nokkurn hlut að marka sem lesið er upp úr þessu plaggi. Í fyrra var t.d. seint og um síðir flutt hér stefnuræða og umræður hafðar um hana með pompi og prakt. Ekki veit ég hvort höfundur hennar gerði sér grein fyrir því við flutning hennar að hann átti eftir að gefa út tvær stefnuyfirlýsingar til viðbótar á sama þinginu. Eini munurinn var sá að í kringum hinar tvær seinni voru ekki fluttar neinar stefnuræður og því síður haft svo mikið við að umræður færu fram um þær. Þess vegna veit ég eiginlega ekki hve miklum tilgangi það þjónar að vera yfirleitt að fjalla um þá ræðu sem nú hefur verið flutt. Það segir sig hins vegar sjálft að með því að standa stöðugt í þessum stefnuleiðréttingum dæmir ríkisstj. sig og gerðir sínar auðvitað hvað harðast sjálf. Þetta verður eins konar einkunnagjöf. Harðasti dómurinn, lakasta einkunnin hlýtur auðvitað að falla í hlut hæstv. forsrh. Hann hlýtur þá einkunn fyrir þau harðindaár af manna völdum sem honum hefur tekist að láta ganga yfir þetta land að undanförnu. Það er hann sem átt hefur aðild að öllum þeim ríkisstjórnum sem staðið hafa fyrir þeim aðgerðum sem leitt hafa okkur í þessar ógöngur. Honum mætti einna helst líkja við skólastjóra sem ekki hefur á nokkurn hátt tekist það hlutverk sem honum var ætlað, en þó hafa sótt til hans fleiri kennarar en stöðuveitingar leyfðu, sbr. stólaskarkið að undanförnu. En núverandi stjórnarherrar eru allsendis ófærir um að framkvæma gömlu gylltu loforðin vegna þess að þeir eru allir bundnir á klafa hinna ýmsu hagsmunasamtaka með svo sterkum böndum að það er lítil von til þess að þeim takist að hrista af sér slenið og slíta þau. Hér eru það fyrst og fremst hagsmunaöflin í Framsfl. sem hafa töglin og hagldirnar. Og hvert skyldi nú vera framlag Sjálfstfl. í þessu samstarfi? Í fljótu bragði virðist mér sem framlag hans sé fyrst og fremst fólgið því að tylla undir botninn á SÍS-veldinu, feitasta hluta framsóknar. En á stundum minna þó þessi samskipti íhalds og framsóknar meira á fjölbragðaglímu en faðmlög með öllum þeim gífuryrðum sem fallið hafa. Allur þessi skollaleikur sýnir nauðsyn þess að gera breytingar á stjórnkerfi okkar þannig að hægt verði um vik að skera á og koma í veg fyrir þá eilífu hagsmunaárekstra sem standa því æ meir fyrir þrifum. Einfalt en áhrifaríkt ráð sem fyrsta skref í átt til endurbóta á stjórnkerfinu væri, eins og Bandalag jafnaðarmanna hefur lagt til, að ráðherrar tækju embætti sín nú svo alvarlega, og sýndu með því í verki þá virðingu fyrir störfum þm., að þeir eftirlétu varamönnum þingsæti sín um leið og þeir sjálfir gerðust ráðherrar. Með þessu móti yrði komið í veg fyrir að sami maðurinn ætti sæti báðum megin við borðið, enda verður að knýja á um það að þessi og önnur þvílík tengsl verði rofin. Hvers vegna? Jú, vegna þess að sú kynslóð sem nú fer með völd hefur ekkert leyfi til þess að haga sér án tillits til þess hvernig umhorfs verður að henni genginni. Í þessum hildarleik hagsmunanna er það svo, að það hefur ekki einu sinni verið haft fyrir því að búa sæmilega að þeim sem taka eiga við arfinum, eða börnunum í þessu landi. Stjórnarsinnar klifa stöðugt á því að með samtakamætti og stjórnvaldsaðgerðum hafi tekist að ná verðbólgunni niður um svo og svo mörg prósentustig. Það mátti einna helst skilja orð hæstv. forsrh. þannig að hann hefði aldrei komið nálægt því að koma þjóðarbúinu á þann kalda klaka sem það er nú statt á. Þegar hann talar um að margt hafi áunnist í rétta átt í tíð núverandi stjórnar tekst honum að láta það hljóma rétt eins og hann sé að hnýta í einhvern annan fyrir það hvernig til hefur tekist við stjórnun efnahagsmála. En þessir herrar ráðanna, sem ég líkti fyrr í máli mínu við lélega kennara, gleyma því alveg að það býr fólk í þessu landi og svo ég haldi áfram með samlíkingar hlýtur fólkið í landinu að vera börnin í skólanum. Bekkurinn er þá auðvitað samsettur sem þversneið af þjóðfélaginu, en það byggist á hversu mjög er misskipt kjörum og aðstæðum. Þar liggja sumir nemendurnir andvaka um nætur vegna þess að þeir horfa upp á vandamál og erfiðleika foreldra sinna sem eru afleiðingar þess hve erfitt er um vik að komast af í þjóðfélaginu. Þeir eiga erfitt með að átta sig á og skilja hvað það er sem valdið getur því að heimilislífið er allt í rúst. En svo eru önnur börn í bekknum sem þurfa ekki að hafa áhyggjur af þessum toga. Skattakerfið er orðið svo úrelt og rotið að það er orðið löngu ljóst þeim sem hafa vilja augun opin að með sama áframhaldi stefnum við hraðbyri í átt til sömu andstyggilegu stéttaskiptingarinnar sem er að tröllríða sumum nágrannaþjóða okkar, t. d. Bretum. En á þessu sviði gildir alveg sama sagan. Það má ekki hreyfa við neinu. Það gæti orðið til þess að bregða fæti fyrir þá sem síst skyldi út frá sjónarmiði flokkshagsmunanna, t.d. VSÍ eða aðra gæðinga. Tillögur hæstv. forsrh. hafa m.a. verið á þá leið að hvetja þurfi til meiri sparnaðar til þess að draga úr þenslunni í þjóðfélaginu, eins og það er orðað. En þá mætti einmitt spyrja sem svo: Hverjir eru það sem hafa eitthvað aflögu til að leggja til hliðar í þessu landi? Eru það einstæðu mæðurnar sem skv. nýjustu rannsóknum hafa hærri laun en atvinnurekendurnir? Nei. Eru það aldraðir sem varla hafa í sig og á nema því aðeins að þeir hafi verið svo heppnir á starfsævi sinni að greiða í marga lífeyrissjóði? Nei. Það geta ekki verið þeir. Eru það e.t.v. húsbyggjendurnir sem ekkert eiga nema ef vera kynni á nauðungaruppboðum? Nei. Það hljóta að vera einhverjir aðrir en þeir, sem ég hef talið upp hér að framan, sem forsrh. er að höfða til sem væntanlegra sparifjáreigenda. Það er greinilega tími til kominn að aðstoða þessa stöðnuðu kerfiskarla við að ná höfðinu upp úr sandinum. Góðir áheyrendur. Það er um það sem þjóðin þarf að sameinast og það verður að vera brýnasta verkefni Alþingis í vetur. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.