Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. um breyt. á dýralæknalögunum var flutt í hv. Ed. og hefur gengið þar í gegn með fullu samkomulagi. Landbn. þessarar hv. d. hefur athugað þetta frv. og mælir með því, að það verði samþ. eins og það liggur fyrir. En breyt. frá eldri lögum, sem þetta frv. fer fram á, er um það að fjölga um tvo dýralækna, annan í Eyjafjarðarsýslu og hinn í Húnavatns- og Strandasýslu. Um þetta hefur orðið fyllilega samkomalag, og vil ég fyrir hönd landbn. vænta þess, að svo geti orðið einnig hér í hv. d. N. mælir með því, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir. Einn hv. nm. var ekki á fundi, þegar afgreiðsla málsins fór fram.



Herra forseti. Hingað er nú komið úr Ed. frv. um heimild fyrir ríkisstj. til þess að selja eyðijörðina Bakkasel í Öxnadal, og kveður 1. gr. frv. á um það, að ríkisstj. sé heimilt að selja Öxnadalshreppi nefnda jörð fyrir verð, sem dómkvaddir menn meti. En þetta frv. er flutt af tveimur hv. alþm., sem sæti eiga í Ed., og raunar flutt eftir beiðni hreppsnefndar Öxnadalshrepps. í bréfi oddvitans, sem prentað er sem grg. fyrir frv., er bent á, að Bakkasel hafi verið úr ábúð og ónytjað tvö undanfarin ár að öðru leyti en því, að Öxnadalshreppur hafi leigt landið og notað sem afrétt. Telur oddvitinn, að litlar líkur séu til, að jörðin fari í ábúð á næstu árum, og færir fyrir því ýmis rök. Aftur á móti telur oddvitinn, að bændum í Öxnadalshreppi sé ávinningur að því að nýta jörðina sem afréttarland, svo sem verið hefur undanfarin tvö ár, en eins og áður er sagt, hefur hreppurinn landið á leigu einmitt í þessu skyni. Með tilliti til þessara aðstæðna og þeirra líkinda. að Bakkasel muni ekki byggjast að nýju, er það ósk hreppsins að fá landið keypt, enda komi jörðin helzt að gagni sem afrétt fyrir Öxndælinga. Að öðru jöfnu hefur það yfirleitt verið venja Alþ. að virða slíkar röksemdir sem þessar og veita þá ríkisstj. heimild til þess að selja jarðirnar. Ef ekki kæmi fleira til, mundi Alþ. áreiðanlega nokkuð samhljóða samþykkja þessa sölu Bakkasels nú til Öxnadalshrepps. Í umr. þeim, sem átt hafa sér stað í hv. Ed. um þetta mál, hafa komið í ljós fleiri sjónarmið en hagsmunir Öxnadalshrepps í afréttarmálum. Hafa ýmsir hv. þm. bent á, sem rétt er, að Bakkasel gegni alveg sérstöku hlutverki í samgöngumálum Norðurlands vegna legu sinnar í þjóðbraut, vöruflutninga og annarra samgangna, einkum að vetrarlagi. Um margra ára skeið var Bakkasel eina byggða bólið milli efstu bæja í meginbyggð Öxnadals og fremstu bæja í Norðurárdal í Skagafirði. Á milli er Öxnadalsheiðin, versta torfæran og á margan hátt hættulegasti kaflinn á leið langferðabifreiðanna milli Norður- og Suðurlands. Er ávallt talsverð slysahætta á Öxnadalsheiði, fyrst og fremst á vetrum á hálum og bröttum vegi, enda hafa orðið þar allmörg bílslys og oft raunar mildi, að ekki fór verr en raun varð á. Það er því með réttu þess vert að gefa samgöngumálunum á þessu svæði sérstakan gaum, þegar rætt er um að veita heimild til þess að selja umrædda jörð, og þá fyrst og fremst það, að hvaða leyti Bakkasel geti komið að gagni til umferðaröryggis. Ég hygg, að allir séu sammála um, að Bakkasel sé þannig staðsett, að nauðsynlegt sé að hafa þarna einhvern viðbúnað, sem miðar að öryggi vegfarenda á Öxnadalsheiði og nágrenni. En um það kunna að verða skiptar skoðanir, í hvaða formi sá viðbúnaður þyrfti eða ætti að vera miðað við núverandi aðstæður. Svo sem kunnugt er, eru rétt um 30 ár síðan áætlunarferðir almenningsvagna hófust milli Akureyrar og Reykjavíkur, en tæplega 20 ár síðan byrjað var á nokkuð föstum ferðum flutningabifreiða. Lengi framan af gegndu áætlunarferðir almenningsvagnanna mjög stóru hlutverki í samgöngum milli Reykjavíkur og Akureyrar og gera það að sjálfsögðu enn, þó að nokkuð hafi dregið úr því með tilkomu flugferða. Aftur á móti eykst stöðugt notkun stórra flutningavagna á þessari leið, og má heita, að flesta daga vikunnar fari slíkar bílalestir um þjóðveginn milli áðurgreindra staða og flytji margs konar verzlunar- og iðnaðarvarning fram og til baka. Hygg ég, að Akureyringar einir eigi um 20 stóra flutningavagna, sem eru í förum milli Norður- og Suðurlands, hvenær sem fært er, hvort heldur er að sumri eða vetri. Hið sama er að segja um almenningsvagnana eða rúturnar, sem svo eru kallaðar, þeim er haldið gangandi allan ársins hring, eftir því sem aðstæður leyfa. Umferðin um Öxnadal og Öxnadalsheiði er því afar mikil allan ársins hring, og vegurinn hjá Bakkaseli er því hin mesta lífæð fyrir alla flutningastarfsemi. Á fyrstu árum mannflutninga milli Reykjavíkur og Akureyrar, og raunar alllengi fram eftír, gegndi Bakkasel hlutverki sínu sem óhjákvæmilegur áfangi á leiðinni. Þar var jafnan stanzað og notið veitinga, a.m.k. á suðurleið, enda var þá torfærara og langsóttara frá Akureyri en nú er, eftir að miklar vegarbætur hafa átt sér stað, svo að leiðin er nú ekin á allt að helmingi skemmri tíma en fyrrum. Veitingastarfsemi í Bakkaseli hlaut því að leggjast af í þeim mæli, sem var, meðan langferðavagnarnir höfðu þar fasta viðkomu. Þá tók einnig að sneiðast um arðgæfan afkomugrundvöll fyrir ábúendur Bakkasels, og reyndist smám saman erfitt að fá menn til þess að búa þar, þótt reynt væri að bæta afkomuna með nokkrum styrkveitingum, enda fór svo að lokum, að seinasti ábúandi Bakkasels fluttist þaðan fyrir u.þ.b. 3 árum; eða í fardögum 1960, og telur vegamálastjóri, sem hefur umráð jarðarinnar fyrir hönd ríkisins, að ekki fáist ábúendur á jörðina, og er sammála hreppsnefndinni um það, að líkurnar fyrir því, að Bakkasel komist í ábúð að nýju, séu næsta litlar. Þá hygg ég, að vegamálastjóri sé þeirrar skoðunar, að hægt sé að nota Bakkasel til öryggis í umferðinni, án þess að jörðin sé í ábúð, nefnilega með því, að ríkið starfræki þar sæluhús, eins og verið hefur að undanförnu. Hins vegar hefur komið fram hér í umr. á Alþingi, að ekki sé nægilega vel séð fyrir umferðarörygginu, nema því aðeins að Bakkasel sé í ábúð, þ.e. að fólk sé á staðnum. Ef það sjónarmið reyndist rétt og ef það er óhjákvæmilegt skilyrði fyrir umferðaröryggi á Öxnadalsheiði, að það sé búið í Bakkaseli, þá er auðvitað ekkert vit í, að ríkið afsali sér jörðinni og afhendi hana Öxnadalshreppi sem afrétt, þá verður að synja um þessa söluheimild. Verði aftur hitt sjónarmíðið ofan á, sem vegamálastjórnin virðist hallast að, að ábúð í Bakkaseli sé ekkert sérstakt skilyrði fyrir notum staðarins í umferðaröryggisskyni, þá er ekkert því til fyrirstöðu að selja Öxnadalshreppi jörðina til afréttarnota, því að sem slík er hún mikilvæg bændum í Öxnadal og fullkomið sanngirnismál, að þeir njóti þeirra gagnsmuna, sem jörðin býr yfir og helzt verða nú nýttir. Ég þekki nokkuð til í Bakkaseli og þori að fullyrða, að jörðin er ákaflega rýr að gæðum, þó að hún hafi haft nokkra kosti áður fyrr, meðan aðrir búskaparhættir voru við lýði. Ræktunarland er þar sáralítið og búskapur þar því ekki eftirsóknarverður og á margan hátt alveg ástæðulaust að halda henni í byggð, enda er byggðasaga Bakkasels ærið stutt, og telur Bernharð Stefánsson fyrrv. alþm., sem er nákunnugur sögu þessarar sveitar, að Bakkasel hafi fyrst orðið bújörð um miðja síðustu öld. Lengri er sú saga ekki, og minnir hún nokkuð á þá þróun, sem varð á Austurlandi á svipuðum tíma, þegar skortur var á jarðnæði þar og allmargir bændur settust að í Jökuldalsheiði, en síðan lagðist sú byggð af með breyttum tíma. Um búskap í Bakkaseli verður því ekki að ræða, nema ríkið styrki ábúandann verulega með kaupgreiðslum eða fjárstyrk og þyrfti sá styrkur þá að verða eftirsóknarverðari en hann hefur verið hingað til. Í sjálfu sér gæti ég fyrir margra hluta sakir fallizt á þá lausn að styrkja menn þannig til ábúðar á jörðinni, því að vissulega er það æskilegt, að mannabyggð sé á þessari fjölförnu leið og að hún teygist sem allra lengst upp undir heiðina, og mundi það út af fyrir sig verða til öryggis vegfarendum. En þó held ég, að þetta sé engan veginn einhlítt. Á það verður að benda, að kostnaðurinn við að koma Bakkaseli í byggð að nýju afmarkast ekki af því einu að auka styrk eða kaup til væntanlegs ábúanda. Jarðarhús eru mjög léleg, og er óhjákvæmilegt að byggja þar upp að nýju, ef sómasamlegt á að teljast. Mundi það kosta stórfé, en engar líkur til þess, að hægt yrði að rísa undir kostnaðinum af búskap einum saman, og er þá hætt við, að fljótlega drægi að því, að hús dröbbuðust niður, jafnvel þótt fé væri veitt til uppbyggingar í því skyni að reka búskap. É;g hef þá skoðun, að ríkinu sé ekki akkur í að halda eignarumráðum jarðarinnar í því skyni að koma þar upp búskap og það sé því ekkert því til fyrirstöðu að selja Öxnadalshreppi jörðina. Hins vegar tel ég nauðsynlegt, að jörðin verði seld með ákveðnum skilyrðum, fyrst og fremst þeim, að ríkið haldi eftir jarðarhúsunum, sem nú eru til staðar, og jafnframt, að ríkið tryggi sér ævarandi rétt til þess að hafa áfram eða byggja nýtt sæluhús eða önnur mannvirki, sem nauðsynleg teldust til þess að auka öryggi í vetrarferðum um Öxnadalsheiði. Það er vafalaust höfuðatriði í málinu, séð frá sjónarmiði öryggismálanna. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að full ástæða er til að gera ýmsar aðrar ráðstafanir til þess að auka umferðaröryggið í hinum erfiðu og áhættusömu vetrarferðalögum. Ég vil sérstaklega benda á það, að allir langferðabílar séu búnir talstöð, sem sé í sambandi við hlustunarþjónustu á einhverjum stað. Raunar mun þetta nú komið á hvað snertir rútubílana. Og hið opinbera ætti að stuðla að slíkri þjónustu með styrkveitingu fram yfir það, sem ná er. Eins er nauðsynlegt að setja reglur um það, að bílar séu ekki einir í slíkum ferðum, heldur séu jafnan fleiri í samfloti, og jafnframt finnst mér ástaeða til þess, að bílstjórar séu ekki einir í bílunum, heldur hafi þeir aðstoðarmann, a.m.k. á hættulegustu leiðum, eins og Öxnadalsheiði. Þá þarf einnig að fylgjast með búnaði bifreiða í vetrarferðum, þ. á m. að fyrir hendi séu skjólflíkur, t.d. ullarteppi og annar útbúnaður, sem nauðsynlegur er öryggi vegfarenda í slíkum ferðum, ef eitthvað ber út af. Raunar er ég ekki með þessum orðum að væna bifreiðastjóra um, að þeir sýni ekki næga aðgæzlu í ferðum sínum hvað þetta snertir, en hins vegar er full ástæða til þess, að eftir þessu sé litið með eðlilegu öryggiseftirliti. Þetta mál hefur verið allvel kannað af hv. landbn. Ed., sem leitaði umsagnar nokkurra aðila um málið, og mæla þeir allir með sölunni. Allir viðstaddir nm. mæltu með samþykkt frv., en einn nm., hv. 1. þm. Vesturl., Ásgeir Bjarnason, lýsti síðar í þingræðu yfir því, að hann vildi láta fresta málinu, og hv. 5. þm. Norðurl. e., Björn Jónsson, lagðist eindregið gegn frv. í ræðum, sem hann flutti við 1. og 2. umr. í hv. Ed. Hins vegar var frv. samþ. óbreytt í d. og er nú hér til 1. umr. í þessari hv. þingdeild. Málið mun að sjálfsögðu ganga til n., og hygg ég, að það væri æskilegt, að hv. landbn. leitaði umsagnar fleiri aðila, sem hagsmuna hafa að gæta í þessu máli, t.d. Norðurleiðar h/f og þeirra bifreiðastöðva á Akureyri, sem einkum stunda vöruflutninga á þessari leið. Eins kynni það að vera til athugunar fyrir n., hvort ekki sé rétt að bæta inn í frv, ákvæðum, sem tryggja nauðsynlega fyrirvara af ríkisins hálfu, ef úr sölu verður. Hef ég áður gert grein fyrir, hverja ég tel mikilvægasta slíkra fyrirvara, og skal ekki endurtaka það, en minni aðeins á þetta, ef hv. landbn. vildi athuga það mál sérstaklega.



Herra forseti. Frv. þetta er nú komið til 3. umr. hér í hv. d., og meiri hl. landbn. mælti með því, að frv. yrði samþ. Í grg. með frv. er prentað sem fskj. bréf til flm. frá stjórn Utanverðunesslegats. Í niðurlagi þess bréfs segir, með leyfi hæstv. forseta: „Legatsstjórnin telur eftir atvikum mjög æskilegt, að söluheimildin verði eigi eingöngu bundin við núv. leigutaka, heldur hafi hún óbundnar hendur um að leita kauptilboða og haga sölu í samræmi, við það.“ Ég vil vekja athygli á þessu í niðurlagi bréfsins frá stjórn legatsins. Hins vegar hefur hv. n. ekki tekið neitt tillit til þessa í umsögn sinni eða tillögum um málið. Þá vil ég enn benda á það, að með nál. hv. minni hl. landbn. er fskj., útdráttur úr fundargerð hreppsnefndar Rípurhrepps frá 29. jan. í vetur, ásamt skýringum á afstöðu meiri hl. hreppsnefndar. Í þessari umsögn segir, með leyfi hæstv. forseta: „Hreppsnefnd Rípurhrepps mælir fyrir sitt leyti með því, að frv. til l. um heimild til sölu á kristfjárjörðinni Utanverðunesi í Rípurhreppi verði samþ., en telur eðlilegt, að salan sé ekki bundin við núv. leigutaka.“ Þarna kemur fram það sama hjá hreppsnefndinni og hjá stjórn legatsins. Það er óskað eftir því, að salan sé ekki bundin við núv. leigutaka jarðarinnar. Þá segir og í þeim skýringum, sem með fylgja frá meiri hl. hreppsnefndar í Rípurhreppi, að það væri mjög æskilegt, að sveitarstjórn gæti haft nokkra hönd í bagga um kaupanda, ef til sölu á jörðinni skyldi koma. Fram hjá þessu er alveg gengið hjá hv. landbn. Hún tekur ekkert tillit til þessara atriða, sem ég hef nú vikið að. Við 2. umr. málsins vakti ég einnig athygli á því, að frv. væri þannig úr garði gert, að það væri ekki hægt fyrir d. að láta það frá sér fara í þeim búningi, sem það nú er, þar sem þar er lagt til, að veitt verði heimild til að selja ábúanda hálfa jörðina, en síðar segir, að jörðin skuli seld því verði, sem dómkvaddir menn meta, nema hærri tilboð liggi fyrir. Það liggur í hlutarins eðli, að um slíkt er ekki að ræða, ef aðeins má selja ábúanda. Þá mundi hann aldrei fara að bjóða hærra en dómkvaddir menn meta. Þannig er þetta frv. svo gallað, að ég get ekki séð, að það sé hægt fyrir hv. d. að samþ. það, eins og það liggur fyrir. Ég vil vekja athygli á því, að ég tel, að landbn. hefði þurft að athuga betur þessar umsagnir og miða síðan till. við að taka nokkurt tillit til þeirra.



Herra forseti. Í þeim umr., sem fram hafa farið um þetta mál, þykir mér, að margt hafi þar ásannazt, sem ég sem minni hl. hef haldið fram, að þetta frv. ætti ekki að samþ. hér í d., og er ég sammála þeim mönnum, sem sýnt hafa fram á það, að frv. er í eðli sínu þannig, að það væri þessari hv. d. ekki til neins sóma að samþ. það. Ég hef lagt til, að frv. yrði fellt. D. hefur hins vegar sýnt nokkurn lit á því, að hún muni ekki fara svo að, og þykir mér þá mjög koma til greina, að hv. landbn. féllist á það að taka frv. til nýrrar athugunar á grundvelli ýmissa þeirra upplýsinga, sem nú liggja fyrir og lágu reyndar fyrir, áður en frv. var afgreitt í n., en virðist ekki hafa verið nægur gaumur gefinn þar. Hv. frsm. n., hv. 2. þm. Norðurl. v., Jón Pálmason, gat hér svolítið um afstöðu mína í nefndinni, þegar hann talaði um frv. síðast. Nú skal það tekið fram, að hér en um að ræða grandvaran mann og gegnan í öllu því, sem ég til veit, og ég hygg þess vegna, að það hafi ekki verið af ásetningi hans, að hann gerði mér hér upp afstöðu til málsins, sem ég get ekki algerlega skrifað undir. Hann afgreiddi mína afstöðu í n. svo einfaldlega, að ég og mínir flokksmenn værum alltaf á móti því að selja jarðir einkaaðilum og væri þess vegna ekki nema eðlilegt, að ég hefði verið á móti þessu máll. Nú er það ekki rangt hjá honum, að bæði ég og aðrir mínir flokksmenn óskum frekar eftir því, ef um er að ræða sölu á jörðum úr ríkiseign, að þær verði eign hreppsfélaga eða almenningssamtaka, heldur en þær geti lent í braski, sem oft vill verða, þegar um einkaeign er að ræða. Á hinn bóginn hef ég svo oft tekið þátt í að samþykkja sölu á jörðum til einkaaðila, að það er alveg rangt að halda því fram, að hér sé um að ræða þess háttar afstöðu, að ekkert annað komi til greina. Í þeim efnum hef ég í landbn. í afstöðu minni til mála talið það skipta verulegu máli, hvort um það væri að ræða, að viðkomandi jörð gæti haldizt í ábúð með eigendaskiptum eða ekki. Ef um það hefur verið að ræða, að hægt væri að halda bújörð í ábúð með því að selja hana einkaaðila, þá hef ég kosið það frekar, að hún væri byggð í einkaeign en hún stæði í eyði, þó að hún væri ríkiseign. En um jörðina Utanverðunes í Rípurhreppi hef ég margtekið fram, að það skiptir sköpum um afstöðu mína í því máli, að ég er á móti þessu frv., að dómi þeirra manna, sem gleggst mega um það vita, þ.e.a.s. hreppsnefndarinnar í Rípurhreppi eða a.m.k. meiri hl. hennar; þá er það hennar mat, að þessi jörð muni ekki haldast í ábúð eða það sé a.m.k. æði vafasamt, að hún haldist í ábúð, ef hún verður seld þeim aðila, sem í þessu frv. er gert ráð fyrir að verði kaupandi hennar. Þetta ræður algerlega úrslitum um það, að ég er á móti þessu frv. Það skal einnig tekið fram, að ég álít, að það sé ekki heppileg þróun að láta jarðir, þ.e.a.s. fósturjörð okkar, ganga úr eigu ríkisins eða samfélags fólksins yfir til einstaklinga, sem síðar geta notað jarðirnar oft og tíðum við breyttar aðstæður, við myndanir þorpa eða við tilkomu einhverra þeirra lífsgæða, sem í námunda við jörðina liggja, þannig, að þeir geti þá kannske tekið margfalt verð jarðarinnar eða gert jörðina að skattstofni fyrir það fólk, sem á afkomu sína tengda við hana. Ég er sannfærður um, að hv. frsm. og raunar allir sanngjarnir menn sjá það, að oft er stefnt til vandræða með einkarétti manna á landi. Ef við litum t.d. yfir til okkar nágrannaþjóðar, til Dana, þá vita það allir, sem nokkuð þekkja til mála þar í landi, að í því þéttbyggða landi eru að myndast tvær stéttir, annars vegar Danir, sem eiga Danmörku, og hins vegar Danir, sem eiga enga Danmörku og geta ekki fengið hana keypta, a.m.k. ekki, ef þeir eiga ekki morð fjár. Þannig liggur það í augum uppi, að almennt talið er það miklum mun heppilegra, að fósturjörð þeirrar þjóðar sé hennar sameign, heldur en þar geti einstaklingar notað sjálfa fósturjörðina sem skattstofn á þá þjóð, sem hana byggir. Þeirri skoðun minni skal ég sízt af öllu afneita, enda þótt hitt séu staðreyndir, að við okkar aðstæður hef bæði ég og flokksmenn mínir yfirleitt fylgt þeirri reglu, að ef eignarrétturinn á jörðinni ræður úrslitum um það, hvort hún helzt í byggð eða ekki, þá höfum við yfirleitt látið það ráða. En ég undirstrika það og vitna til þess, sem upp var lesið hér af hv. síðasta ræðumanni, að það er mat hreppsnefndarinnar í Rípurhreppi eða a.m.k. meiri hl. hennar, að það sé engin trygging fyrir búsetu á jörðinni Utanverðunesi, þó að þetta frv. verði samþ. og sala fari fram skv. því. Ég vil því til viðbótar því, sem hér hefur komið til að upplýsa þetta mál, geta þess, að nú hefur komið í ljós, sem ekki liggja nú hér nein plögg fyrir um, að í landi jarðarinnar Utanverðuness mun vera viti, eign ríkisins, og í þessu frv., sem gerir ráð fyrir sölu á jörðinni, eru engar skorður reistar við því, að það verði ekki einnig selt landið undan vitanum, sem ríkið þarf sjálft á að halda, og tel ég, að þetta eitt út af fyrir sig væri nægilegt tilefni til þess, að nefndin settist á rökstóla að nýju og athugaði málið. En það er raunar æðimargt meira, sem n. hefur ástæðu til að athuga, og því eru það mín tilmæli til formanns landbn., að hann fallist á það að óska eftir því, að málið verði ekki endanlega afgreitt út úr d. hér á þessum fundi, heldur óski hann eftir fresti á afgreiðslu þess, og landbn. komi saman að nýju og skoði málið í ljósi þeirra upplýsinga, sem um það hafa komið fram í umr.



Herra forseti. Eins og ég tók fram í fyrri hluta þessarar umr., sé ég enga ástæðu til að fresta þessu máli og vísa því aftur til hv. landbn., því að allar þær upplýsingar, sem nefndar hafa verið, lágu fyrir n., og hún hefur ekkert fengið nýtt í málinu, sem gæti verkað á það að breyta hennar afstöðu. Ég vil út af ræðu míns meðnm., hv. 6. þm. Sunnl., biðja hann afsökunar, ef ég hef tekið of djúpt í árinni um hans skoðun. En ég mundi ekki eftir því, að hann hefði nokkurn tíma eða hans flokksmenn samþ. sölu á jörðum eða löndum til einstaklinga. En varðandi það, að þetta sé sérstakt mál, þá er það að sumu leyti og sérstaklega að því leyti til, að hér er farið fram á heimild til þess að selja jörðina í tvennu lagi. Um álit hreppsnefndarinnar er það að segja, eins og fyrir liggur, að hún samþ. á sínum fundi, öll nefndin, að mæla með sölunni, og fer fram á það, að það sé ekki bundið við ábúandann. Nú er það ekki eðlilega bundið við ábúandann nema á þeim hluta jarðarinnar, sem hann hefur ábúðarrétt á, og ef á að selja þann hluta jarðarinnar, þá er ekki hægt að ganga frá forkaupsrétti ábúandans, ef nokkur sala á að verða. Um hitt atriðið, sem hér hefur verið minnzt á af tveim síðustu ræðumönnum, að það sé vafasamt um ábúð á jörðinni, ef þessum ábúanda sé seldur sá hluti, sem um er að ræða, þá er það að segja, að í frv. er það skv. till. n. og það er ætlazt til þess, að sá hluti jarðarinnar sé gerður að ættaróðali, sem er á vissan hátt trygging fyrir ábúð á jörðinni. Og hvaða hreppsnefnd sem er hefur það á valdi sínu að taka jörðina í sínar hendur, ef hún er sett í eyði. Auk þess er hér aðeins um heimildarlög að ræða, og hæstv. ráðh., sem um þau á að fjalla, hefur það á valdi sínu að setja einhverjar frekari skorður, sem ég sé nú ekki, að sé ástæða til, fyrir kaupandann. Hitt er ekkert óeðlilegt með hinn hluta jarðarinnar, sem er nú í höndum Búnaðarsambandsins, og eiginlega til þess vísað af stjórn legatsins, að þeirri stofnun sé seldur jarðarhlutinn, en ef það býður einhver hærra í það en matsverð, þá getur það alveg staðizt, en það stenzt ekki varðandi ábúandann, sem hefur forkaupsrétt að sínum helmingi af jörðinni. Að öðru leyti er það augljóst, að það er dálítið leiðinlegur klofningur í hreppsnefnd þessa hrepps út af þessu máli, og ég var nú í dag að fá bréf um það frá manni úr mínni hl., og hann segir, að þeir hafi aldrei verið látnir vita um þetta síðara bréf, sem meiri hl. sendi og er byggt á mjög miklum blekkingum, þar sem þeir tala um, að ábúandinn eigi aðra jörð. Og það er eitt rétt í því, eins og ég tók fram hér um daginn, að hann á þriðjung í lítilli jörð, sem tveir bræður hans búa á og er þannig jörð, að það er útilokað að gera hana að þríbýlisjörð. Þess vegna er þetta frá meiri hl. hv. hreppsnefndar algerlega blekkjandi atriði. Ég tel þess vegna, og það er óhætt að segja það, að meiri hl. landbn., sem eru fulltrúar þriggja þingflokkanna í nefndinni, mæli með því, að frv. verði samþ. eins og það nú liggur fyrir, og að fara að vísa því aftur til n. tel ég óþarft.



Herra forseti. Ég vil taka undir þá till., að þessu máli sé vísað aftur til hv. landbn. Og mér heyrðist hv. frsm. meiri hl. í landbn. færa rök fyrir því hér áðan. Hann segir, að hann hafi síðast í dag verið að fá bréf, sem upplýsi, að það séu einhverjar blekkingar í sambandi við þetta. Ég er hræddur um, að það þurfi að rannsaka þetta mál allt saman miklu betur. Ef það er svo, að hreppsnefnd er margklofin og meiri hluti heldur þessu fram og minni hl. hinu, þá held ég, að það minnsta, sem hægt sé þó að gera, áður en farið er að leggja svona mál fyrir Alþingi til þess að afgreiða það, sé, að við vitum nokkurn veginn, hvernig partarnir standa og hverjir þeirra segja satt. Ég sé ekki, hvaða ástæða er til þess fyrir Alþingi að flýta þessu máli svona óskaplega. Það er búið að sýna fram á mótsagnirnar, sem eru í sjálfu sér þannig að það er ekki vansalaust lögfræðilega séð að láta það fara frá hv. d., og svo hins vegar er verið að upplýsa, að það er enn þá verið að deila um, hvort svo og svo miklar forsendur séu réttar eða réttar ekki. Ef einn aðilinn hefur rétt á síðustu stundu til að koma og segja: Þetta eru blekkingar, - þá ætti þó annar aðilinn og sérstaklega meiri hl. hreppsnefndarinnar, sem þarna er um að ræða, að hafa rétt til þess að koma aftur og svara, hvort þetta séu nokkrar blekkingar. Hvað er það, sem liggur svona mikið á í þessu máli? Er þetta endilega eitthvert prinsip-mál orðið, að það eigi að fara að selja kristfjárjarðirnar? Alþingi hefur þó vísað því frá áður, þegar það var lagt fyrir sem prinsip-mál, þegar átti að gera það að reglu og heimila ríkisstj. að selja allar slíkar jarðir. Ég held þess vegna, að hv. frsm. meiri hl. landbn. hefði bókstaflega átt að fallast á það að vísa þessu máli aftur til n., og ég vil eindregið taka undir till. um það, að slíkt verði gert. Hins vegar lýkur hv. 2. þm. Norðurl. v, sinni ræðu með þeim orðum, að hér sé hann og þrír með honum, fulltrúar þriggja stærstu þingflokkanna, meiri hl. í þinginu, og þá sé ekki um neitt meira að ræða. Ég kann satt að segja ekki við svona hluti. Þó að þrír menn í einni n. komi sér saman um að mæla með einhverju og afgreiða eitthvað frv. þannig frá sér, að þeir hafi ekki einu sinni rannsakað það almennilega, þá þýðir það ekki þar með, að það sé verið að binda þingflokkana, sem þessir menn eru í, og það um mál eins og þetta, hvort eigi að selja eina jörð eða ekki. Fyrr mætti nú vera flokksræðið hér á Alþingi, ef það væri komið svo, að enginn maður, sem tilheyri þessum flokkum, megi hafa neina sjálfstæða skoðun eða neina sjálfstæða hugsun, ekki einu sinni um það, hvort almennilega sé gengið frá frv. eða ekki. Ég kann satt að segja ekki við yfirlý singar um, að hér hafi talað fulltrúar þriggja þingflokka og þar með sé málið útkljáð. Mér þykir orðið nokkuð lítið úr allri einstaklingshyggju og öllu einstaklingsfrelsi, svo framarlega sem það er orðið svo. Maður getur skilið þetta, þegar um er að ræða t.d. fjárl., og gengur það þó orðið mjög langt með þau, eða þau mál, sem ríkisstj. gerir að fráfararatriði. En að það geti verið komið svo á Alþingi Íslendinga, að það, hvort einhver smájörð einhvers staðar norður í Skagafirði sé seld og það með lagafrv., sem sé heldur óklárlega útbúið, og þar að auki alls ekki víst, hvort sé mælt með því eða ekki af hálfu hreppsnefndar, að það eigi að vera bundið af hálfu þriggja þingflokkanna, af því að þrír menn úr þeim hafi verið með því, þá þykir mér satt að segja skörin vera farin að færast upp í bekkinn. Ég hef satt að segja alls ekki trúað því, að þeir menn, sem fylgja Sjálfstfl. eða Alþfl, eða Framsfl., litu svo á, að þeir væru bundnir með þessu, enda sýndi það sig líka í atkvgr. hér. T.d. framsóknarmenn litu alls ekki þannig á hér í þd., að þeir væru bundnir í öllu, þó að þeirra maður í n. hefði að miklu leyti svipaða skoðun og hv. 2. þm. Norðurl. v. Ég held þess vegna, að þetta mál þurfi að athugast miklu betur, í fyrsta lagi í n., en gjarnan líka í d. Í þeim umr., sem fram hafa farið, hefur verið lagt nokkuð mikið upp úr því, að þessi jörð væri kannske ekki sérstaklega mikils virði. Ég hef nú undirstrikað það, að jafnvel þær jarðir, sem oft er verið að ræða um hér og eru í eyði, geta orðið að mjög miklu verðmæti, þó að svo hátti til í augnablikinu, að ekki sé búið á þeim. Þar að auki er vitanlegt, að það eru mörg hlunnindi oft í sambandi við þessar jarðir, sem gera þær mjög dýrmætar líka. En alveg sérstaklega það, sem kemur til með að gera jafnvel þessa jörð, eins og allar aðrar, sem verið er að ræða um, dýrmætar í framtíðinni, það er, að Ísland er óðum að byggjast. Jafnvel þó að eitthvað af jörðum fari í eyði núna, þá kemur það á næstu kynslóðum langt til með að verða albyggt aftur, og fyrst og fremst verður það jörðin, sem verður óskaplega dýrmæt. Menn gætu bara hugsað sér, hvað jörðin - við skulum segja bara hérna við Tjörnina kostaði fyrir 70 árum. Ég veit af einni jörð, sem var seld fyrir gamla eldamaskínu þá, og menn geta bara ímyndað sér, hvers virði það er í dag. Og ef menn hafa eitthvert ofur lítið hugmyndaflug, geta þeir nokkurn veginn gert sér grein fyrir, hvers virði jarðir á öðrum eins stað, öðrum eins framtíðarstað og Skagafirðinum, muni verða eftir ein 60–70 ár. Hins vegar kom hv. 2. þm. Sunnl. (ÁÞ) inn á það í ræðu, sem hann hélt hér um þetta mál, að hann væri á því, að það væri ekki fyrst og fremst heppilegt, að bændur yrðu að búa á ríkisjörðum, þeir ættu sjálfir að eiga sínar jarðir. Það var alveg rétt, að sú barátta, sem íslenzkir bændur háðu fyrir því að eignast sínar jarðir á síðari hluta 19. aldar og framan af 20. öld, var alveg rétt barátta. Það var nauðsyn fyrir þá að eignast þessar jarðir og láta afnema þá gömlu leiguliðaafstöðu, sem þá var, að tiltölulega fáir menn ættu svo að segja mestallar jarðirnar í landinu og leiguliðarnir byggju við mjög slæm kjör, enda var háð löng og mikil barátta fyrir því á þeim tímum, að bændur gætu sjálfir eignazt sínar jarðir, einmitt til þess að geta búið á þeim. En við skulum aðgæta þá þróun, sem hins vegar hefur orðið nú upp á síðkastið. Þetta var hárrétt þróun þá og er í ýmsum tilfellum enn þá. En hver er þróunin að verða, sem meira og meira gerir vart við sig núna og er að skapa vandamál þeim bændum, sem reyna að búa á sínum eigin jörðum? Þróunin er sú, að við tilkomu kapítalismans á Íslandi fer jarðarverðið sífellt meir og meir að verða kapítalísera, verða nytjað sem auðmagn, og nú er svo komið, að þegar sú bændakynslóð, sem nú er að kveðja, á að fara að afhenda sínar jarðir sínum börnum, þá eru þeir í vandræðum, vegna þess að það er ofviða fjöldanum öllum af þeim, sem við eiga að taka, að eiga að kaupa jarðirnar, þó að það sé af sínum systkinum. Þegar farið er að meta jarðarverðið til svo og svo mikils fjármagns vegna þeirra möguleika, sem í jörðinni kunna að felast, m.a. í framtíðinni og vegna þess, hvað eignarrétturinn á henni getur orðið mikils virði, þá er þetta fjármagn, sem jörðin er metin til, venjulega miklu, miklu meira en það, sem búreksturinn þolir. Ástandið á þorranum af jörðum á Íslandi er það nú, að bóndinn, sem á að reka þessar jarðir, ef hann á að taka við og kaupa jörðina í dag á því, sem kallað er fullt verð, þá sligast hann undir því. Og svo og svo margar jarðir hafa farið í eyði vegna þess, að það er enginn, sem treystir sér til þess að taka við þeim. Sannleikurinn er, að það er að verða alveg nóg fyrir þorrann af bændum eða réttara sagt af afkomendum núverandi bænda að eiga að kaupa húsin, verkfærin og bústofninn, þó að þeir fái jörðina raunverulega ókeypis, sem með núverandi eignarréttarfyrirkomulagi er varla hægt öðruvísi en t.d. að ríkið eigi jörðina, en láti hana helzt ókeypis í erfðaábúð til þess manns, sem ræktar hana og vinnur á henni. Það er orðið þannig í dag, að þessi einstaklingseignarréttur, þegar á hann eru komin öll venjuleg kapítalísk, fjárhagsleg þyngsli, veðskuldir, vextir og allt annað slíkt, þá er það að gera jarðirnar óbyggjandi fyrir þá, sem eiga að vinna á jörðunum. Og þessa þarf að taka tillit til. Það þarf að finna út, hvernig á að gera sérstaklega þeirri ungu bændakynslóð, sem er að taka við núna og fer að taka við á næstu áratugum, kleift að byggja jarðirnar. Og venjulega rís hún ekki undir því að eiga að kaupa þessar jarðir við því verði, sem þar oft og tíðum er reiknað með. Og það er annað, sem kemur þarna inn í líka og er að flæma bændurna, þ.e.a.s. þá, sem eru að vinna á jörðunum, frá þeim. Það er, að fyrir utan að vera grundvöllurinn að landbúnaðarrekstri, þá hafa þessar jarðir ýmis hlunnindi, sem ýmsir menn sækjast eftir af öðrum ástæðum. Það er ekki hvað sízt kunnugt um margar jarðir, að auðugir menn, bæði í Reykjavík og annars staðar, eru að kaupa þær upp, ef það eru sæmilegar laxveiðijarðir, ef það eru hlunnindi í sambandi við þær, og kaupa þær þá upp á miklu hærra verði en t.d. sonur bóndans eða einn af sonum hans gæti borgað fyrir þær til þess að vinna á þeim í þjónustu landbúnaðarins. Og það eru jafnvel dæmi til, að það séu keyptar upp slíkar jarðir og síðan séu bókstaflega jarðirnar látnar fara í eyði, til þess að auðugir menn geti síðan stundað sínar laxveiðar þar í friði og boðið þangað útlendingum. M.ö.o.: það er að verki margs konar brask í sambandi við það auðvaldsskipulag, sem rutt hefur sér til rúms á Íslandi, sem er að flæma bændurna frá jörðunum og gera þeim á einn eða annan máta ókleift að stunda fyrst og fremst landbúnaðarrekstur þar, og ef þessi þróun heldur mjög lengi áfram á Íslandi enn þá, þá förum við að reka okkur á, að það verður ekki framleitt meira að segja nóg af landbúnaðarafurðum handa þeim Íslendingum, sem í landinu búa. Sá einstaklingseignarréttur, sem er bóndanum nauðsynlegur til þess að geta ráðið yfir sinni jörð, verður, eftir að kapítalisminn er farinn að gagnsýra þjóðfélagið, jafnvel oft og tíðum að fjötri á landbúnaðarframleiðslu bóndans vegna brasksins, sem kapítalisminn hefur í för með sér. Þetta er þróun, sem við erum að upplifa, og þetta er þróun, sem margir bændur sáu fyrir, eins og ég hef komið inn á áður, og vildu á ýmsan hátt reyna að afstýra og tryggja þannig sínum afkomendum að geta búið á sínum jörðum. Ég held, að þegar að því kemur, - og það er komið að því sums staðar, - að við lendum í erfiðleikum út af þessu, þá geti eitt af þeim formum, - ég efast ekki um, að einstaklingseignarréttur getur lengi viðgengizt á jörð enn þá, en líka bændum til hagsbóta, - þá er eitt af þeim formum, sem maður ætti að íhuga, hvort ekki gæti átt þarna vel við, það væri ríkiseign á jörðum með erfðaábúð til handa bóndanum og hans afkomanda, sem á jörðinni vill byggja og búa. M.a. út frá þessu sjónarmiði álít ég, að það væri heppilegt, að ríkið yfirleitt eignaðist allar þær jarðir, sem nú eru að fara í eyði á Íslandi, og bæri ekki að selja þær eyðijarðir, sem það á nú á Íslandi. Ég efast ekki um, að það á eftir, þótt það yrði ekki fyrr en á næstu öld, að verða svo, að þessar eyðijarðir verða allar saman ræktaðar og hér verða þróaðar grastegundir, sem jafnvel á heiðajörðunum koma til með að passa ágætlega við þær. En ég álít, að það væri glapræði að vera búinn að glopra eignarréttinum á þessum eyðijörðum eða möguleikanum til þess að eignast þær út úr höndum samfélagsins. Við tölum um það, að heilir hreppar séu að fara í eyði, t.d. á Vestfjörðum. Ég álít, að ríkið eigi að kaupa upp þessar jarðir, og ég álít heppilegra, að ríkið kaupi þær upp, heldur en einstakir auðmenn í Reykjavík kaupi þær upp til þess að gera þær að skemmtistöðum fyrir sig. Og þess vegna er ég yfirleitt á móti því, að eyðijarðirnar séu seldar, hins vegar ekki á móti því, að þær séu hagnýttar, t.d. til beitar um ófyrirsjáanlegan tíma, meðan ekki er farið að byggja þær aftur, af þeim bændum, sem þurfa á meiri beitijörðum að halda. Einn bóndi þarf ekki að eiga þann afrétt, sem hann beitir. Og í mörgum tilfellum var það lengi vel svo og er víða, að einmitt beitilöndin eru sameign bæði hreppanna og annarra aðila, og er það langeðlilegast, enda gömul lög okkar, frá þjóðveldinu, lögin um ítölu, sem mæla svo fyrir og ganga út frá því sem forsendu, að það sé þannig. Ég held þess vegna, að við eigum að vera einmitt vegna bændanna og landbúnaðarins mjög íhaldssamir í þeim efnum að láta úr höndum ríkisins eignarréttinn á þeim jörðum, sem ríkið á nú, - það gildir allt annað um afnotaréttinn til svo og svo langs tíma, en eignarréttinn ekki. Ég ætla ekki að fara að endurtaka neitt af því, sem ég sagði í minni fyrri ræðu um þetta mál, en ég held þess vegna, að við eigum ekki að afgreiða þetta mál nú, ef það er knúið fram, að það sé atkvgr. um það nú, þá eigi að fella það. En það er mín till. eða sú till., sem ég vil taka undir, að þessu máli sé nú vísað til hv. landbn. til frekari athugunar á málinu.



Herra forseti. Mér dettur nú ekki í hug, eins og gefur að skilja, að fara hér að ræða almennt um jarðakaup og sölu og ábúð og annað slíkt, sem viðkemur landbúnaðinum, þó að síðasti ræðumaður gæfi tilefni til þess, því að það yrði langt mál. En ég hlýt að gera tvær aths. út af hans ræðu. Hann gekk svo langt, að hann vildi gera mér upp þá skoðun, að ég álíti, að allir þm. væru skyldugir að fylgja sínum fulltrúum í nefnd, landbn, eða öðrum. Ég sagði ekkert um þetta, og mér hefur auðvitað aldrei dottið í hug, að slíkt kæmi til greina. Það hafa allir þm. frjálsar hendur. Ég tók það eitt fram, sem hver þm., getur séð, að það eru fulltrúar þriggja þingflokkanna í landbn., sem eru sammála um þetta mál. Allar bollaleggingar hv. síðasta ræðumanns um öfgaskoðanir frá mér í þessu efni eru alveg út í loftið. Annað var það, sem hann tók fram hér um bil í byrjun sinnar ræðu, og það var, að það væri nauðsynlegt að fresta málinu, af því að ég hefði lýst því yfir, að það væri um að ræða blekkingu hjá hv. meiri hl. hreppsnefndar þarna norður í Rípurhreppi. Ég er þeirrar skoðunar, og það er ekkert um að villast; hvaða blekking það er, það er ekki nema eitt atriði, og ég er búinn tvisvar að lýsa hér yfir, hvað það er. Þeir halda því fram, að þessi maður, sem er ábúandi á hálfu Utanverðunesi, eigi aðra jörð og geti búið þar. Og ég get upplýst það fyrir hv. þdm., hvaða blekkingu er hér um að ræða, því að þessi maður á þriðjung í lítilli jörð, sem heitir Hróarsdalur, og á jörðinni búa tveir bræður hans, og það er fullerfitt fyrir þá að hafa hana fyrir tvíbýlisjörð, en engum kunnugum manni mundi detta í hug að gera hana að þríbýlisjörð. Þess vegna er þarna frá mínu sjónarmiði og annarra manna í landbn. um blekkingu að ræða, en um aðra hluti er ekki þar að tala. Allt það, sem hér hefur komið fram, er þess vegna þannig vaxið, að það er engin ástæða til þess að vísa þessu máli til landbn. aftur. Hitt leiðir af sjálfu sér, að hver hv. þm. í d. hefur það á sínu valdi, hvort hann vill samþykkja þetta frv. eða samþykkja það ekki.