Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. fjh.- og viðskn. um frv. til l. um afborgunarkaup. Nál. er á þskj. 706. Hér er um að ræða stjfrv. Hefur verið um það fjallað í fjh.- og viðskn. og nm. orðið sammála um að mæla með samþykkt frv. Hv. 7. þm. Reykv., Vilmundur Gylfason, var fjarstaddur afgreiðslu málsins. Einstakir nm. áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. Frv. var sent til umsagnar tveimur aðilum, Verslunarráði Íslands og Neytendasamtökunum. Þessum aðilum var gert að skila umsögnum um málið fyrir 7. maí, en þeim var sent það í aprílmánuði til umsagnar. Umsagnir höfðu hins vegar ekki borist þegar gengið var frá nál. 11. maí, en hafa borist nú. Ég tel rétt að kynna d. fáein atriði úr umsögnunum, en tek fram að n. hafði ekki tækifæri til að fjalla um þær áður en hún afgreiddi málið þar sem þær bárust ekki fyrr en skilafrestur var runninn út. Í umsögn Neytendasamtakanna segir um þetta frv. m. a. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Í íslenskum rétti hafa ekki verið lögfestar reglur um afborgunarkaup með fyrirvara um eignarrétt, enda þótt full þörf sé á fastmótuðum reglum í þeim efnum og þá ekki síst í þeim tilgangi að gætt sé hagsmuna kaupenda eða neytenda í slíkum kaupum. Við kaup af þessu tagi koma upp ýmis þau álitaefni, er ákvæði laga nr. 39/1922, um lausafjárkaup, veita ekki svar við. Meginreglan er sú samkv. 2. mgr. 28. gr. nefndra laga um lausafjárkaup, að sé kaupverð ekki greitt í ákveðna tíð, en hið selda er komið í vörslur kaupanda, getur seljandi ekki rift kaupið og þar með endurheimt hið selda nema hann hafi áskilið sér slíkan rétt. Samningur um kaup með eignarréttarfyrirvara er því undantekning frá þessari meginreglu kaupalaganna og löggjöf sú, sem sett hefur verið víða í erlendum rétti um slík kaup, mótast því yfirleitt af þeim vilja löggjafans að vernda hagsmuni kaupenda eða neytenda í slíkum kaupum. Beinist hún því að því að vernda kaupandann gegn ósanngjörnum eða harkalegum aðgerðum seljandans, einkum við endurheimtu hins selda, enda þótt jafnframt sé leitast við að tryggja seljanda fullnægjandi úrræði vegna vanefnda kaupanda. Það sjónarmið að vernda beri hagsmuni kaupandans kemur víða fram í frv. þessu og má þar til nefna eftirtalin atriði: 1. Í 3. gr. frv. eru sett ákveðin skilyrði fyrir því að seljandi geti vegna vanefnda kaupanda endurheimt hið selda, krafist greiðslu þess, sem ógjaldfallið er, eða borið fyrir sig önnur réttaráhrif vanefnda. 2. Settar eru fastar reglur um skuldaskil kaupanda og seljanda, sbr. 4.–6. gr. frv., og þannig komið í veg fyrir að seljandi geti endurheimt söluhlut, sem kaupandi hefur e. t. v. greitt að miklu leyti, án þess að hann greiði kaupanda mismun á verðmæti hlutarins og kröfu sinni á hendur kaupanda eða setji tryggingu fyrir greiðslunni ef vafi leikur á um rétt seljanda til endurheimtu eða því hvort seljandi á að greiða kaupanda eitthvað vegna endurheimtunnar eða hversu mikið greiða skuli, sbr. 14. gr. frv. 3. Sett eru ákveðin skilyrði um form og efni samnings um afborgunarkaup svo að söluhlutur verði endurheimtur með beinni fógetagerð, sbr. 11. gr. frv., sbr. og til athugunar dóm Hæstaréttar 1965, bls 18. 4. Þau ákvæði frv., sem sett eru til verndar hagsmunum kaupanda, eru ófrávíkjanleg og því óheimilt að semja fyrirfram um lakari kjör kaupanda til handa en kveðið er á um í frv. Með hliðsjón af framansögðu mæla Neytendasamtökin með samþykkt frv. þessa um afborgunarkaup og leggja jafnframt áherslu á að mál þetta verði afgreitt á þingi því er nú situr. 14. maí 1979. Virðingarfyllst, Bergur Oliversson, lögfræðingur Neytendasamtakanna.“ Þetta var sem sagt umsögn Neytendasamtakanna um frv., sem barst að vísu síðar en skyldi. En það er einnig skylt að taka fram, að í umsögn Verslunarráðs Íslands um hið sama frv., sem dags. er í dag, 15. maí, kemur fram önnur afstaða. Segir m. a. í þeirri umsögn: „Þegar frv. til l. um afborgunarkaup er skoðað virðist því miður sú vinna, er Verslunarráðið lagði í þetta mál, hafa verið til lítils. Að vísu er leigukaup undanskilin í frv. samkv. ábendingu okkar, en önnur varasöm ákvæði frv. standa enn óbreytt. Niðurstaða Verslunarráðsins er því enn sú sama, að afborgunarkaup í skilgreiningu frv. leggjast niður hérlendis ef það verður að lögum. Seljendur munu þá kjósa fremur að selja gegn víxlum og eiga ekki rétt á að endurheimta söluvöruna. Er sú niðurstaða samdóma álit þeirra aðila sem Verslunarráðið hefur haft samband við.“ Og síðar í umsögn Verslunarráðsins segir: „Þótt Verslunarráðið hafni í grundvallaratriðum þessu frv. til l. um afborgunarkaup telur Verslunarráðið engu að síður æskilegt að auka og einfalda réttarvernd á þessu sviði, bæði fyrir kaupendur og seljendur. Vill Verslunarráðið leggja til að frv. verði ekki afgreitt á þessu þingi, heldur verði Neytendasamtökunum og Verslunarráðinu í sumar falið að endurskoða frv. til flutnings næsta haust. Þannig gæti það orðið seljendum vernd gegn óprúttnum kaupendum og kaupendum vernd gegn óprúttnum seljendum.“ Og þetta undirritar með virðingu fyrir hönd Verslunarráðs Íslands Árni Árnason. Ég hef þá gert nokkra grein fyrir þessum umsögnum, sem ég taldi rétt að rekja hér vegna þess að n. hafði ekki átt kost á að fjalla um þær, en vil, áður en ég lýk máli mínu, vekja athygli á að segja má að veigamesta atriði frv. feli í sér að mönnum er gert í slíkum viðskiptum að velja á milli hvort viðskiptin fara fram í því formi að kaupandinn borgi eftirstöðvar vörunnar með víxlum eða hvort kaupandi og seljandi koma sér saman um að ganga frá viðskiptunum í því lagaformi um afborgunarkaup sem stefnt er að með þessu frv. og kveðið er á um í frv. Eins og þessum málum er nú háttað mun alloft vera um það að ræða að seljandinn heldur rétti til að endurheimta þann hlut, sem kaupandi hefur fengið í hendur með afborgunarkjörum, enda þótt kaupandinn hafi greitt hlutinn með víxlum. En frv. gengur út frá því að þarna verði að vera um annað hvort að ræða. Ef kaupandi borgar með víxlum er hann þar með eigandi hins keypta hlutar. Hinn möguleikinn stendur eftir sem áður opinn: að semja um afborgunarkaup með öðrum hætti, en þá eru líka engir víxlar þar til umræðu. Í skýringum með 9. gr. segir um þetta atriði, - ég leyfi mér að lesa þær fáu setningar sem um það fjalla, - á þessa leið: „Í 5. mgr. þessarar greinar er kveðið svo á að óheimilt sé að nota víxla í afborgunarviðskiptum. Ef víxlanotkun sú, sem tíðkast hefur í viðskiptum þessum, verður eftir sem áður heimil, ef frv. þetta verður að lögum, ná ákvæði þess alls ekki tilgangi sínum. Brýna nauðsyn ber til að koma í veg fyrir það, að víxlaviðskiptum sé blandað inn í afborgunarviðskipti. Ef frv. þetta verður að lögum, verða seljendur að velja um það, hvort þeir kjósa fremur víxlaréttinn eða fyrirkomulag það sem kveðið er á um í frv. þessu. Ekki verður unnt að hafa hvorn tveggja háttinn á, svo sem nú tíðkast.“ Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv. og hef lokið máli mínu, herra forseti.



Herra forseti. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. 3. þm. Vestf. sem er frsm. nál. um frv. sem hér liggur fyrir til 2. umr., frv. til l. nm afborgunarkaup, að umsagnir hafa komið seint vegna þessa frv. Hann gerði að nokkru skil þeim umsögnum sem komu annars vegar frá Verslunarráði Íslands og hins vegar frá Neytendasamtökunum. Það hefur komið fram að allir hv. nm. stóðu og standa að nál., en þess ber að geta, og það er mikilvægt, að það var samið áður en umsagnirnar komu til n., eins og lýst var áður. Eftir að hafa kynnt mér lítillega umsög Verslunarráðs Íslands þykir mér einsýnt að fara verði fram á að n. fái þetta mál aftur til athugunar milli 2. og 3. umr. og kalli til sín fulltrúa annars vegar Verslunarráðs Íslands og hins vegar Neytendasamtakanna til þess að athuga hvort ekki sé hægt að komast að sameiginlegri niðurstöðu þessara tveggja aðila sem eru fulltrúar þeirra er þetta mál varðar. Ástæðan fyrir þessu er sú sem kom fram í upplestri hv. 3. þm. Vestf. úr umsögn Verslunarráðs Íslands, en hann lét þess þó ógetið, sem stendur í upphafi þeirrar umsagnar, að á sínum tíma hafi Verslunarráðið lagt mjög mikla vinnu í könnun á afborgunarmálunum og sent þær niðurstöður til viðskrn. Mér finnst vanta á að sagt sé frá því í skýringum með frv., hvernig tekið hafi verið á þeim athugunum sem Verslunarráðið lét fara fram á sínum tíma. Í sambandi við afborgunarkaup er það að segja, að hingað til hafa í stað skráðra laga komið dómapraxis annars vegar og fræðiritgerðir hins vegar sem stuðst hefur verið við í sambandi við afborgunarkaup. Það er alveg rétt, að vantað hefur tilfinnanlega skráðar lagaheimildir eins og til eru víðast annars staðar í nágrannalöndum okkar. En ef það reynist rétt, sem Verslunarráðið heldur fram, að þessi lög yrðu til þess að útrýma afborgunarkaupum, er verr af stað farið en heima setið varðandi þessa lagasetningu. Við skulum átta okkur á því hvað stendur, og það las hv. þm., í lok aths. um 9. gr. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Flestir munu sammála um, að víxlanotkun keyri úr hófi fram hér á landi og nauðsynlegt sé að úr henni verði dregið. Ákvæði þetta miðar að því, að svo verði.“ Ég vek mikla athygli á því sem þarna stendur. Þetta er augljóst markmið og þarf ekki að brýna fyrir hv. alþm. hve nauðsynlegt er að reyna að eyða sem mest víxlum úr viðskiptum. En í umsögn Verslunarráðsins kemur fram, að það sé samdóma álit allra þeirra sem þeir hafa talað við að þessi löggjöf leiði til þess, að í stað þess að útrýma víxlunum verði eingöngu stuðst við víxla og afborgunarkaup í eiginlegri merkingu útrýmist þar með. Þegar af þeirri ástæðu, sem ég hef tiltekið, hlýtur að vera afar nauðsynlegt að hv. fjh.- og viðskn. þessarar d. kalli til sín fulltrúa annars vegar Verslunarráðsins og hins vegar Neytendasamtakanna, ásamt fulltrúa rn. og þá væntanlega höfundi frv, Gylfa Knudsen, og ræði þessi mál og athugi hvort ekki sé hægt að komast að niðurstöðu sem sé betri en sú sem hér er um að ræða. Hér hefur skort skráðar lagaheimildir um þetta efni um áratugaskeið. Nokkrir dagar ættu því að mega líða í viðbót og málið yrði kannað á þeim tíma, ef það gæti orðið til góðs fyrir viðskiptalífið hér á landi. Ég mælist þess vegna eindregið til þess, að umr. um þetta mál verði frestað um sinn og n. taki til starfa og kalli til sín þá fulltrúa, sem ég hef hér nefnt, og kanni hvort ekki er hægt að hnika til frv. þannig að löggjöfin nái tilgangi sínum. Fari svo, að meiri vinna þurfi til að koma, tel ég að full ástæða sé til þess að málið sé skoðað yfirsumarmánuðina og lagt fram aftur í haust og afgreitt þá. Ég vil í lok ræðu minnar, herra forseti, taka það skýrt fram, að mál mitt beinist ekki að því að koma í veg fyrir, að frv. um þetta efni verði samþ. á hinu háa Alþingi. Þvert á móti tel ég tilganginn með þessu frv. vera góðan. En eins og kemur fram í umsögn Verslunarráðsins virðist það vera álit þeirra, sem selja vöru, að það sem gerist eða kunni að gerast, verði frv. samþ:, sé hið gagnstæða við tilgang þess. Ég tel að við getum þess vegna fórnað þó ekki væri nema nokkrum dögum eða jafnvel vikum og kannske 2–3 mánuðum til að gera þessa löggjöf þannig úr garði að allir geti vel við unað og enginn sjái eftir því að hafa komið nærri málinu.



Herra forseti. Megintilgangur þess frv., sem hér er nú til 2. umr., er að tryggja rétt kaupenda með svipuðum hætti hér á landi með löggjöf og gert hefur verið um áratugaskeið í grannríkjum okkar. Þeir sérfræðingar, sem um þessi mál hafa fjallað, telja að það verði einungis gert með því að aðgreina annars vegar afborgunarkaup með eignarréttarfyrirvara og hins vegar víxlaviðskipti og blanda þessu tvennu alls ekki saman. Í umsögn Verslunarráðsins segir, að niðurstaða þess sé að afborgunarkaup í skilgreiningu frv. muni leggjast niður hérlendis ef það verður að lögum. Seljendur muni þá kjósa fremur að selja gegn víxlum og eiga ekki rétt á að endurheimta söluvöruna. Ég verð að segja það fyrir mig, að ég dreg mjög í efa að þetta sé rétt. Auðvitað eru það seljendur sem ákveða hvorn réttarfyrirvarann þeir nota sér, og að þeir hljóti í yfirgnæfandi meiri hluta tilfella frekar að kjósa víxilinn en eignarréttarfyrirvara held ég að við getum ekki sagt fullum fetum. Ég held að slíkt hljóti að verða mjög misjafnt eftir verði vörunnar og tegund vörunnar og viðskiptanna, en ég hygg að þarna sé of mikið sagt af hálfu Verslunarráðsins. Ég vil minna á mjög jákvæða umsögn Neytendasamtakanna í þessu efni sem ég tel að skipti afskaplega miklu máli. Ég hafði ekki aðstöðu til að bera þetta mál sérstaklega undir Neytendasamtökin áður en ég lagði það hér fram, en ég hafði ásett mér að taka mikið tillit til þess sem frá þeim kæmi. Umsögn þeirra er afdráttarlaust jákvæð og það met ég mikils. Ég hef í sjálfu sér ekkert við það að athuga þó að málið verði skoðað aftur í nefnd. N. ræður því og einstakir nm., geri ég ráð fyrir, geta óskað eftir að n. komi saman hvenær sem er til að ræða hvaða mál sem er. En ég vil þó mælast til þess, að við afgreiddum málið til 3. umr. og n. kæmi þá saman milli 2. og 3. umr. til þess að skoða þetta mál ásamt mörgum öðrum málum sem hún er að fjalla um. Ég held þó að miðað við tiltölulega vandaðan fræðilegan undirbúning sem þetta mál hefur fengið - ég held sé alveg óhætt að segja það - um nokkurra ára skeið, væri rétt og ætti að vera unnt fyrir Alþ., þó fáir dagar séu eftir af þingi nú, að afgreiða það sem lög. Ég geri ráð fyrir að við nánari athugun málsins komist menn að þeirri niðurstöðu, að við séum að ræða þær tryggingar sem neytendur þurfa á að halda og það hljóti að vera misskilningur að seljendur hljóti alltaf fremur að kjósa víxlaréttinn en eignarréttarfyrirvarann í afborgunarkaupum.



Herra forseti. Ég vil vegna óska hv. 5. landsk. þm., Friðriks Sophussonar, um frestun á 2. umr. þessa máls taka fram, að ég er fús að beita mér fyrir því við formann fjh.- og viðskn., sem ekki er staddur í d. nú, að málið verði tekið á dagskrá í n. á nýjan leik, og vænti þess að svo geti orðið. Ég vil einnig segja, að ég tel að á það væri lítandi að gera einhverjar breytingar á þessu frv. Ef um þær breytingar væri fullt samkomulag milli Neytendasamtakanna og Verslunarráðsins væri rétt og sjálfsagt að skoða það. En hitt vil ég segja, að ég er mjög sammála þeirri niðurstöðu í umsögn Neytendasamtakanna, að æskilegt sé-og mjög æskilegt - að afgreiða þetta mál á þessu þingi. Með tilliti til þess vil ég vænta þess að samkomulag geti orðið um að ljúka nú 2. umr., en málið yrði þá skoðað í n. milli 2. og 3. umr.



Út af þessum umr. og tilmælum hv. 5. landsk. þm. finnst mér eðlilegt að þessari umr. sé lokið og málin séu rædd á milli umr., enda hygg ég að hv. þm. hafi ætlast til þess.



Herra forseti. Í nál. á þskj. 708 um 65. mál þingsins hefur allshn. Nd. orðið sammála um að leggja til að frv. til l. um breyt. á lögum nr. 52 14. ágúst 1959, um kosningar til Alþingis, verði samþykkt. Þetta frv. hefur verið flutt áður á þingi, var flutt svipað að efni til á síðasta þingi af Pétri Sigurðssyni, en er nú endurflutt af hv. þm. Oddi Ólafssyni. Frv. gerir ekki ráð fyrir gífurlegum breytingum á kosningalögunum, en er þó í þá áttina að blindir og þeir, sem af öðrum ástæðum, vegna sjúkleika eða öldrunar, eiga erfitt með að njóta þeirra grundvallarréttinda lýðræðisins að neyta atkvæðisréttar síns í kosningum til Alþ., fái til þess lagalega stoð. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frv. N. var einhuga um að mæla með samþykkt þess.



Herra forseti. Á þskj. 547 er frv. til l. um breyt. á lögum um tollheimtu og tolleftirlit. Þær breytingar, sem er að finna í frv., eru í fyrsta lagi fólgnar í því, að ef ekki eru greidd aðflutningsgjöld á gjalddaga skuli þeir dráttarvextir, sem innheimtir eru, vera hliðstæðir þeim sem eru af öðrum gjöldum til ríkisins, eins og tekjuskatti og öðrum álíka gjöldum, samræming verði þarna á milli. Annað ákvæði í þessu frv. er heimild til þess að veita innflytjendum greiðslufrest á aðflutningsgjöldum. Er talið eðlilegt að vextir af slíkum greiðslufresti séu hliðstæðir því sem gerist í bönkum á aðflutningsgjöldum sem innflytjendur kynnu fá ráð til þess að greiða ef ekki væri veittur greiðslufrestur. Þegar endursenda þarf vöru, vélarhluta og annað því um líkt hefur þurft að setja tryggingu í sambandi við endursendinguna sem hefur verið fjárskuldbinding. Hér er lagt til að farið verði inn á þá leið, að aðrar tryggingar geti komið til greina, og þá jafnframt að heimila að lengja þennan frest úr hálfu ári í heilt ár. Fjh.- og viðskn. hv. d. hefur fjallað um þetta mál og hefur orðið sammála um að mæla með því að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Menntmn. Nd. hefur haft þetta frv. til meðferðar. Frv. á sér nokkra sögu, eins og fram kemur á nál. Það er komið frá Ed. og fékk þar þá gerð sem það hefur núna. Það fékk hana í meðförum menntmn. Ed. Þannig stóð á, að fyrir Ed. lágu tvö frv. um breytingar á félagsheimilalögum og var annað frá Vilhjálmi Hjálmarssyni, 24. mál þingsins, og hitt frá Helga F. Seljan o. fl., 48. mál. þingsins. Þessum tveimur málum steypti menntmn. í Ed. saman í eitt frv., gerði að einu. Auk þess þykir mér rétt að geta þess, að fyrir Nd. lá einnig frv. um breytingar á lögum um félagsheimili frá Þórarni Sigurjónssyni o. fl. Það frv. fjallaði einnig að verulegu leyti um sömu mál og það frv. sem ég er nú að tala um og kom frá Ed. Það er skemmst frá að segja, að menntmn. tók málið fyrir og leggur n. einróma til að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá Ed. Að nál. standa allir nm. sem á fundi voru, en einn nm. var fjarverandi, Ellert B. Schram. - Menntmn. leggur til að þetta frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Þetta frv. um Námsgagnastofnun er komið frá Ed. Menntmn. þessarar d. hefur haft frv. til meðferðar og mælir með að það verði samþ. óbreytt eins og það kom frá Ed. Um þetta frv. er að vísu hægt að halda nokkuð langa ræðu. g vil geta þess, sem menn kannske þekkja flestir, að þetta frv. hefur áður legið fyrir Alþ. - þetta mun vera í sjötta sinn sem það liggur fyrir Alþ.,- en rétt er að geta þess, að að þessu sinni hefur frv. breyst mjög mikið frá því sem var í upphafi. Vegna þess að ég er dálítið kunnugur þessu frv. frá fyrri tíð get ég þess, að mörgum, sem um það fjölluðu fyrr á árum, þótti skorta nægilega grg. um kostnað og hvernig þróun Námsgagnastofnunar mundi verða með árunum. En nú lá fyrir n. bréf frá fjárlaga- og hagsýslustofnun fjmrn., sem er prentað sem fskj. með nál. okkar. Í þessu bréfi er m. a. bent á að aukning á umsvifum stofnunarinnar frá núverandi fyrirkomulagi sé háð ákvörðun Alþ. við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni, og verður því ekki séð að samþykkt frv. ein út af fyrir sig valdi ríkissjóði auknum útgjöldum. Þetta merkir að menn verða líka að gæta þess að frv., þó það fjalli vissulega um mikið fjárhagsmálefni, á ekki að !eiða til sjálfkrafa fjárútláta, heldur mun Alþ. fjalla um fjárveitingar til stofnunarinnar á hverju ári. Þetta tel ég mjög mikilvægt að komi fram. Ég tel líka að það sé óþarfi að menn láti það fráfæla sig þessu máli að verið sé að stofna nýtt ríkisfyrirtæki. Að vísu er rétt að koma á til nýtt fyrirtæki á vegum ríkisins með nýju nafni. En hitt er miklu sannara að þarna sé verið að sameina ríkisfyrirtæki en fjölga þeim. Það er raunverulega verið að fækka ríkisstofnunum. Tvö ríkisfyrirtæki eru lögð niður, Ríkisútgáfa námsbóka og Fræðslumyndasafn ríkisins, og yfirstjórn þessara stofnana er verulega minnkuð þannig að forstjórum er fækkað og það er fækkað í stjórnarnefndum í sambandi við þessar stofnanir. Þeir nm. í menntmn., sem á fundi voru, samþykktu að leggja til að þetta frv. yrði samþykkt óbreytt. Fjarverandi fund n., þegar málið var afgreitt, voru tveir hv. þm., Ólafur G. Einarsson og Ellert B. Schram, en undir nál. skrifa Svava Jakobsdóttir, Ingvar Gíslason, Sighvatur Björgvinsson, Eiður Guðnason og Bjarnfríður Leósdóttir.



Herra forseti. Í nokkur ár hafa verið uppi um það ráðagerðir að koma á stofn hitaveitu fyrir Akranes, Borgarnes og Hvanneyri. Hitakostir eru víða í Borgarfirði og höfðu farið þar fram ýmsar frumathuganir. 27. okt. 1976 fól dr. Gunnar Thoroddsen, þáv. iðnrh., Edgar Guðmundssyni verkfræðingi að kanna nánar þá kosti, sem til greina koma við gerð hitaveitu fyrir Akranes, Borgarnes og Hvanneyri, og ræða við rannsóknaraðila og framkvæmdaaðila. Í sept. 1977 kom út áætlun um Hitaveitu Borgarfjarðar gerð af Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens hf., Fjarhitun hf. og Verkfræði- og reiknistofunni sf. Sett var á fót samstarfsnefnd fyrir Akranes og Hitaveitu Borgarfjarðar. 30. mars 1978 ritaði samstarfsnefndin dr. Gunnari Thoroddsen. Í því bréfi telur samstarfsnefndin að samningaviðræður við fulltrúa eiganda Deildartunguhvers, sem eru taldar hafa byrjað seint á árinu 1976, hafi ekki borið árangur. Fleira er tiltekið í nefndu bréfi og talið fullreynt að samkomulag varðandi hverinn og vatn úr honum takist ekki. Taldi samstarfsnefndin því óhjákvæmilegt að fara fram á eignarnám á hvernum og jarðhitaréttindum tilheyrandi honum ásamt nauðsynlegu landi vegna virkjunarframkvæmda. Eftir að fyrrgreind eignarnámsbeiðni barst, fyrir rúmu ári, lét iðnrn. gera ýmsar athuganir. M. a. var aflað upplýsinga frá Orkustofnun og kannað hvaða leiðir væru færar ef til eignarnáms kynni að koma, gerðar voru lögfræðilegar athuganir og m. a. rætt við lögmann samstarfsnefndarinnar. Þá var hinn 2. júlí 1978 farin vettvangsferð að Deildartunguhver. Í þeirri ferð voru fulltrúar frá iðnrn., fulltrúi eiganda Deildartunguhvers, fulltrúi samstarfsnefndarinnar og starfsmenn frá Orkustofnun. 22. júní 1978 var umboðsmanni eiganda Deildartunguhvers, Birni Fr. Björnssyni, formlega send eignarnámsbeiðnin til umsagnar, en hinn 12. maí hafði honum verið afbent beiðnin til kynningar. Í bréfi rn. 22. júní 1978 var þess farið á leit, að umsögn yrði látin í té fyrir 1. ágúst 1978. Umsögn umboðsmanna eiganda Deildartunguhvers er dags. 21. júlí 1978 og barst iðnrn. 27. júlí sama ár. Henni fylgdi ítarleg grg. „um framvindu hitaveitumálsins varðandi Deildartunguhver.“ Í umsögninni kemur m. a. fram að rökstuðning vanti fyrir eignarnámsbeiðninni. Þá kemur þar og fram að sú staðhæfing samstarfsnefndarinnar, að fullreynt sé að samkomulag takist ekki, sé rakalaus fullyrðing og það sé álit umboðsmannanna að reynt verði að stefna til samkomulags. Fáum dögum eftir að ég tók við starfi iðnrh. í sept. s. l. komu talsmenn undirbúningsaðila hitaveitunnar að máli við mig. Lét ég jafnframt gera yfirlit um stöðu málsins og lagði fyrir að aflað yrði þeirra gagna sem nauðsynleg gætu talist til frekari upplýsinga í málinu. Hinn 20. sept. 1978 fór rn. þess á leit við Árna Jónsson landnámsstjóra, að hann aðstoðaði rn. við gagnaöflun varðandi nokkrar jarðir í Reykholtsdalshreppi, þ. á m. innsetningu landamerkja fyrir Deildartungu og Kleppjárnsreyki. Hinn 5. okt. 1978 var farin vettvangsferð með þátttöku fulltrúa frá iðnrn., Landnámi ríkisins og Orkustofnun. Umboðsmanni eiganda Deildartunguhvers var boðin þátttaka, en hann taldi ekki þörf að fara með. Í þessari ferð var haft samband við flestalla ábúendur og umráðamenn landsréttinda á Deildartungujörðum, Kleppjárnsreykjum og nálægum býlum. Áður en vettvangsgangan fór fram var búið að afla ýmissa gagna um jarðir á þessu svæði í Reykholtsdal, þ. á m. nýrra loftljósmynda, landamerkjabréfa og ýmissa annarra upplýsinga varðandi lönd og ábúendur eða eigendur. Í ferðinni voru landamerki færð inn á loftmyndir í samræmi við lýsingu landamerkja í landabréfum. Enn fremur voru bréfin kynnt umráðamönnum jarða svo og merkjapunktar sem voru færðir á loftmyndina. Leiðsögumaður vettvangsgöngumanna var Sturla Jóhannesson hreppstjóri að Sturlureykjum. Þegar eftir þessa ferð setti rn. á fót starfshóp til að vinna að málinu og undirbúa álitsgerð um það. Jafnframt hætti Edgar Guðmundsson verkfræðingur störfum að málinu fyrir rn. og gerðist ráðgjafi undirbúningsaðila hitaveitunnar. Á hann þakkir skildar fyrir störf á vegum rn. að undirbúningi málsins og fyrir samskipti síðan. Í starfshópi rn. voru Gísli Einarsson deildarstjóri í iðnrn., Kristján Sæmundsson jarðfræðingur hjá Orkustofnun og Pétur Stefánsson verkfræðingur. Unnu þeir mikið og að mínu mati gott starf. . Í upphafi skipulagði hópurinn starf sitt. Var talið nauðsynlegt, til þess að árangur yrði af störfum hans, að hópurinn kynnti sér allt málið frá grunni. 1. nóv. var enn farin vettvangsferð. Auk starfshópsins var þar með í ferð Árni Jónsson landnámsstjóri. Í þessari ferð voru einkum skoðuð sjálf hverasvæðin. Þá voru og lögð drög að öflun frekari gagna og lagt fyrir að gera uppdrátt með landamerkjum að Deildartungu, Kleppjárnsreykjum og nálægum býlum. Starfshópurinn skilaði mér viðamikilli álitsgerð 27. mars 1979. Markaðssvæði fyrirhugaðrar hitaveitu nær til Akraness og Borgarness með samtals 6300 íbúa, auk Hvanneyrar og jarða í hreppunum sem hitaveitulögnin fer um. Lætur nærri að markaðssvæðið nái til um 6500 notenda, þannig að hitaveitan fullbúin yrði sú fjórða stærsta á landinu. Vatnsþörf hitaveitunnar fyrir þennan markað hefur verið áætluð 169 sekúndulítrar á árinu 1979, og er þá miðað við aðveituæðar, að megninu til úr asbesti, sem lagðar yrðu í jarðvegsgarð. Olíunotkun til húshitunar á væntanlegu markaðssvæði hitaveitunnar nam sem næst 700 millj. kr. á ári miðað við olíuverð um s. l. áramót, sem mundi svara til um 1250 millj. kr. samkv. núgildandi olíuverði, röskum 103 kr. fyrir lítra. Rannsóknir vegna hitaveitu til Akraness og Borgarness eiga sér orðið alllanga sögu sem hér er ekki kostur að rekja í smáatriðum. Þess nægir að geta, að rannsóknir á hitaveitukostum Akraness hafa til þessa reynst árangurslitlar. Nokkrar vonir voru bundnar við svokallað Leirársvæði, en vandkvæði eru á nýtingu vatns þaðan vegna kalkútfellingar auk óvissu um vatnsöflun, bæði á heitu vatni og köldu vatni til varmaskipta. Borgnesingar hafa aftur á móti átt ýmissa kosta völ. Þannig er t. d. sýnt að Bæjarsvæðið svonefnda í Andakílshreppi gæti eitt staðið undir hitaveitu til Borgarness og Hvanneyrar. Hugmynd um sameiginlega hitaveitu til Akraness, Borgarness og Hvanneyrar frá Deildartunguhver sem meginorkuuppsprettu kom fyrst fram fyrir um það bil 7 árum, þ. e. fyrir olíukreppuna 1973, en þá þótti vafasamt um hagkvæmni slíkrar hitaveitu fyrir Akranes. Hugmyndin var svo endurskoðuð á árinu 1976, og þótti þá sýnt að slík hitaveita gæti orðið hagkvæm, en í millitíðinni höfðu miklar olíuhækkanir komið til. Hverasvæðin í Borgarfirði, sem ætlunin er að nýta fyrir Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar, eru hluti af hinu víðáttumikla jarðhitasvæði í Borgarfirði sem nær m. a. yfir Reykholtsdal og Bæjarsveit. Hér er um að ræða suðvestasta hluta jarðhitasvæðisins með þremur aðalhverasvæðum, þ. e. kringum Bæ í Bæjarsveit, svæðið milli Kletts og Runna í Reykholtsdal og svæðið milli Deildartungu og Kleppjárnsreykja í Reykholtsdal. Ekki hefur enn verið borað á hverasvæðinu milli Kletts og Runna, en hin svæðin eru talin gefa örugglega um það bil 300 sekúndulítra af heitu vatni. Þar af gefur hverasvæðið í Bæjarsveit, miðað við meðaldælingu á ári, 50 sekúndulítra af 93 gráðu heitu vatni, Deildartunguhver gefur 180 sekúndulítra af 100 gráðu heitu vatni og Kleppjárnsreykjahver 70 sekúndulítra einnig af 100 gráðu heitu vatni. Samtals eru þetta um 300 sekúndulítrar. Til frádráttar kemur það vatnsmagn sem eigendur jarðhitans halda eftir til eigin ráðstöfunar, en það eru t. d. í Deildartunguhver 10 sekúndulítrar samkv. fyrirliggjandi frv. Um hugsanleg áhrif vinnslusvæðanna hvers á annað við vinnslu á heitu vatni er lítið vitað enn sem komið er. Þó virðist ljóst að greitt samband er á milli tveggja vinnslusvæða innan sama hverasvæðis, eins og fram hefur komið í Bæjarsveit, þannig að dæling á einu vinnslusvæði er talin fella þrýsting eftir endilangri hveralínunni og minnkar þar með rennsli til yfirborðs á hverasvæðinu öllu. Hliðstæð áhrif milli hverasvæðanna gætu komið fram við langtímavinnslu á heitu vatni á einhverju einu þeirra. Aðeins reynslan fær úr því skorið, hvort slík áhrif koma fram og hversu mikil þau kunna að verða. Hverasvæðið í Bæjarsveit stendur eitt undir hitaveitu til Borgarness og Hvanneyrar, en ekki til Akraness. Eigi Akranes að fylgja með verður að sækja meginhluta vatnsins til hverasvæðanna austar, og yrði Deildartunguhver þá eðlilega meginstofn hitaveitunnar, enda er augljóslega óhagkvæmt að afla vatns til hitaveitunnar með borunum og dælingu miðað við að kostur sé á að fá Deildartunguhver til virkjunar. Vatnsvinnslan mun þó lengi framan af byggjast á sjálfrennsli, þannig að röskun yrði ekki á yfirborðsjarðhita meðan það endist. Áætlun Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar byggist á spá um þróun byggðar í náinni framtíð. Íbúar á Akranesi voru 4654 1. des. 1976. Með tilvísun til byggðaþróunar þar og tilkomu járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga gerir áætlunin ráð fyrir 5% árlegri aukningu næstu 3 árin, en 4% á ári upp frá því. Íbúar í Borgarnesi voru 1. des. 1976 1433. Í Borgarnesi hefur verið í byggingu stór mjólkurstöð og gróska í byggingarstarfsemi. Leiddar eru að því líkur, að húsrými aukist um 11% á ári næstu 3 árin í Borgarnesi. Eftir 1980 er reiknað með 5% árlegum vexti í 4 ár, en síðan 3% árlega til aldamóta. Það vekur athygli að aukningartölur þessar eru allmiklu hærri en meðalíbúafjölgun í landinu nemur. Þar kemur þó fleira til, eins og síðar verður að vikið. Aflþörf einstakra húsa á svæðum þessarar hitaveitu miðast við að geta viðhaldið 20 gráða innihita við svokallað grunnhitastig, sem ræðst af veðurfari á hverjum stað. Við mat á aflþörf á Akranesi hefur verið stuðst við sömu forsendur og við hönnun Hitaveitu Reykjavíkur, en í Borgarnesi og á Hvanneyri er aflþörfin áætluð 10% meiri vegna kaldara veðurfars. Heildarvatnsþörf Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar, miðað við yfirstandandi ár, er talin vera, eins og áður er getið,169 sekúndulítrar, en vaxa í 339 sekúndulítra að 20 árum liðnum. Svavar það til afls er nemur um 28 mw. nú og 60 mw. eftir 20 ár hjá notendum. Áætlun um þessi atriði er reist á tilteknum forsendum um aflþörf í húsum, um byggðaþróun og um efni og frágang á aðveituæð. Aðveituæð frá Deildartungu til Akraness yrði um 63 km að lengd eða nær þrefalt lengri en nokkur aðveituæð hitaveitu hér á landi. Arðsemi veitunnar ræðst því mjög af stofnkostnaði aðveitunnar. Áætlun Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar gerir ráð fyrir að aðveituæðin verði að megni til óeinangruð asbestpípa, sem lögð er á jafnað yfirborð landsins og hulin jarðvegsgarði yfir. Nokkur reynsla er af slíkum frágangi aðveituæða hér á landi, m. a. hefur 19 km asbestæð í jarðvegsgarði verið í notkun hjá Hitaveitu Húsavíkur frá árinu 1970. Vídd hitaveituæðarinnar í Borgarfirði er áformuð á bilinu 35–45 cm í þvermál. Ljóst er að varmatap verður mikið á hinni löngu leið, og er afltap í aðveituæðinni áætlað um 12.5 mw. miðað við mesta álag í byrjun eða um þrefalt miðað við einangraða pípu. Í brú yfir Borgarfjörð er fyrirhuguð einangruð stálpípa í plastkápu, og er sá hluti að sjálfsögðu háður smíði brúarinnar. Kaflinn yfir Leirárvog, sem er ca. 1.1 km á lengd, hefur verulega sérstöðu að því er varðar gerð og öryggi aðalæðarinnar. Þar hafa verið kannaðar fjórar leiðir, en nokkurt starf mun enn óunnið við forhönnun þess kafla. Mjög hefur verið vönduð athugun á eignarréttindum þar efra, svo sem greinilega kemur fram í aths. með lagafrv., en þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Samkv. veðmálabókum er Sigurbjörg Björnsdóttir (fædd 18. nóv. 1886) eigandi Deildartunguhvers ásamt landi umhverfis hann frá 23. okt. 1953. Þessa er jafnframt getið í landsskiptagjörð frá 22. febr. 1973. Í skiptum á dánarbúi Jóns Hannessonar segir í skiptagerð erfingjanna frá 23. okt. 1953, m. a.: „....Deildartunguhver ásamt nokkru landssvæði umhverfis fellur í hlut Sigurbjargar Björnsdóttur, en þó fylgja jörðinni ókeypis hitaréttindi til venjulegra heimilisnota. Erfingjar skulu strax ákveða stærð landssvæðisins og afmarka hreinlega. Landssvæðið, sem taka skal eignarnámi ásamt jarðhitaréttindum, er um 16 800 fermetrar að stærð og er það eign Sigurbjargar Björnsdóttur samkv. veðmálabókum, eins og greint var frá hér að framan. Í þessu sambandi bendi ég sérstaklega á fskj. 1, sem er hluti af 1. gr. frv. Bendi ég á að uppdráttur þessi er gerður með landfræðilegum hnitum, en stærð landsins, sem taka skal eignarnámi, er samkv. beiðni Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar. Starfshópur rn., er vann að undirbúningi málsins, kannaði alla þætti þess sem talið var að skipt gætu máli fyrir forsendur hitaveitunnar og átti í því sambandi skipti við fjölmarga aðila er aðstoðuðu við gagnaöflun. Einnig var þm. kjördæmisins kynnt þróun mála eftir því sem réttmætt var talið. Áætlun um stofnkostnað veitunnar var endurskoðuð að tilhlutan starfshópsins. Er nú talið líklegt að heildarkostnaður liggi á bilinu 5.4–6 milljarðar kr. og er þá miðað við eftirgjöf af aðflutningsgjöldum að upphæð 680 millj. kr. Meginniðurstaða starfshópsins af könnun á fjárhagslegum grundvelli hitaveitunnar, ekki síst út frá þjóðhagslegu sjónarmiði, er sú, að miðað við aðgang að Deildartunguhver og þau ytri skilyrði, sem ríktu um s. l. áramót, sé um arðbært fyrirtæki að ræða. Kostnaðarverð orkunnar kominnar til neytenda er þannig talið breytast úr 89% af olíukostnaði árið 1982 í 66% árið 2000. Jafnframt eykst árlegur ávinningur, þ. e. hagnaður + sparnaður notenda, úr 94 millj. kr. árið 1982 í 589 millj. kr. árið 2000. Er þetta - vel að merkja - allt á verðlagi 1. jan. 1979. Nánar er þetta skýrt í VI. kafla á bls. 6 í aths. við frv. Starfshópurinn leiðir einnig að því líkur, að stofnfé muni endurheimtast með 14% vöxtum og sé ávöxtun stofnfjár samkv. því mun hærri en nemur almennum vaxtakröfum fjárfestingarlána á alþjóðlegum peningamarkaði, sem nú er talið vera almennt um 7–11%. Um síðustu atburði í olíuheiminum þarf ekki að fjölyrða. Engum getum skal að því leitt, hvort áhrifa þeirra gætir lengur eða skemur. Til hins hníga gild rök, að langtímaþróun í olíumálum verði þessu fyrirtæki til styrktar. Starfshópur rn. hefur jafnframt metið niðurstöður frumáætlana Fjarhitunar hf. um hitaveitu á Akranesi með afgangsvarma frá járnblendiverksmiðju á Grundartanga og fjarvarmaveitur frá kyndistöðvum með svartolíu og afgangsraforku. Hvorugur þessara kosta er að áliti starfshópsins og jafnframt rn. samkeppnisfær við sameiginlega hitaveitu frá jarðhitasvæðum í Borgarfirði í náinni framtíð. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að fyrirhuguðu eignarnámi með tilliti til stjórnarskrár og gildandi laga. Í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33 frá 17. júní 1944, segir í 67. gr.: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji; þarf til þess lagafyrirmæli, og komi fullt verð fyrir.“ Í orkulögum, nr. 58 frá 29. apríl 1967, segir í 14. gr.: „Þegar almenningshagsmunir krefjast þess, er ríkisstj. heimilt að taka jarðhita eignarnámi í vinnsluskyni eða til að afstýra því, að borun á jarðhitasvæði spilli verðmæti hagnýtingar, sem hafin er á jarðhita í námunda við svæðið.“ Þá segir í 16. gr. sömu laga: „Nú er jarðhiti tekinn eignarnámi, og eru þá landeigendur og leiguliðar á því svæði, þar sem hann á að koma til afnota, skyldir að þola öll mannvirki, er af notkun leiðir, á löndum sínum og lóðum, svo og láta af hendi land og mannvirki. Þeim er einnig skylt að þola hvers konar afnot af landi, takmarkanir á umráðarétti og óþægindi, sem nauðsynleg eru vegna framkvæmdar verksins, viðhalds þess og starfrækslu. Fullt endurgjald skal koma fyrir. Náist ekki samkomulag, skal það ákveðið með mati.“ Nú kynni einhver að spyrja, hvers vegna hér er ekki notuð eignarnámsheimild orkulaganna í stað þess að leggja fram sérstakt frv. um eignarnám. Því er til að svara, að dómstólar hafa úrskurð um hvort almenningsþörf krefjist eignatöku. Ef eignarnám er aftur á móti samþ. af löggjafanum munu dómstólar ekki telja sig bæra að fella slíkt ákvæði úr gildi ef skýra má það þannig að það samrýmist stjórnarskránni. Þessi skoðun kemur m. a. skýrt fram í ritum hjá prófessor Ólafi Lárussyni, í bók hans um eignarrétt, og hjá prófessor Gauti Jörundssyni í riti hans um eignarnám. Ég tel að með því, sem ég hef rakið að framan og skýrt kemur fram í aths. með lagafrv., hafi fullkomlega verið sýnt fram á almenningsþörfina. Þá tel ég og að með millígöngu starfshóps rn. um hinar ítarlegu sáttatilraunir sé í einu og öllu fullnægt ákvæði orkulaganna í 16. gr. um samkomulagstilraunir. Um framkvæmd eignarnáms fer sem kunnugt er að lögum nr. 11 frá 1973. Matsnefnd eignarnámsbóta er skipuð af dómsmrh. Til meðferðar hvers mats kveður formaður tvo eða fjóra hæfa og óvilhalla menn, en sjálf er nefndin skipuð tveimur mönnum. Starfshópur rn. hafði milligöngu um samningaumleitanir milli aðila, svo sem báðir aðilar óskuðu eftir, og það vil ég að skýrt sé, að þessi milliganga rn. var samkv. ósk beggja aðila. Haldnir voru 19 bókaðir sáttafundir auk fjölmargra upplýsingafunda, svo sem ítarlega er rakið í VII. kafla í aths. við frv. Ég vil taka upp orðrétt niðurlag aths., en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Lokaboð Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar, kr. 12.5 millj. á ári miðað við 150 sekúndulítra, svarar til afgjalds kr. 83 333 pr. sekúndulítra á ári. Lokaboð fulltrúa eiganda Deildartunguhvers gerir ráð fyrir 18 millj. kr. árgjaldi eða 120 þús. kr. afgjaldi pr. sekúndulítra á ári fyrstu 9 árin, en stighækkandi úr því upp í 84.4 millj. kr. árgjald árið 2000 eða 589 333 kr. pr. sekúndulítra á ári. Sé stighækkandi árgjaldi í lokaboði fulltrúa eigenda Deildartunguhvers breytt í jafngilda annuitetsröð með t. d. 6% vaxtakröfu svarar það til 35.8 millj. kr. jafnrar árgreiðslu eða rúmlega 238 þús. kr. pr. sekúndulítra á ári. Það er skoðun starfshópsins að með lokaboði sínu sé Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar komin það nærri þeim mörkum sem starfshópurinn að breyttu breytanda telur eðlilegt með tilliti til þeirra fordæma í samningum, matsgjörðum og dómum, sem honum eru kunn, að tilgangslaust sé, í ljósi hins djúpstæða ágreinings í millum aðila, að leggja fram sáttatillögu.“ Herra forseti. Með máli mínu og aths. þeim, sem því frv., sem hér er fram lagt og ríkisstj. stendur að, fylgja, tel ég að skýrt sé sýnt fram á almenningsþörfina að baki þeirri eignarnámsheimild sem hér er leitað eftir. Jafnframt á að vera ljóst, að óhjákvæmilegt var að leggja frv. þetta fram til að tryggja mikilvægu hagsmunamáli 6500 manna byggðar á Vesturlandi brautargengi.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., á sér mjög langan aðdraganda. Það eru orðin fjöldamörg ár síðan íbúar á Akranesi og í Borgarnesi létu sér til hugar koma að hægt væri að leggja hitaveitu til þessara staða frá jarðhitasvæðum í Borgarfirði. En frv. þetta snýst, eins og kunnugt er, um það með hvaða hætti megi tryggja heitt vatn til Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar. Það er álit þeirra sérfræðinga, sem kannað hafa þetta mannvirki, að hagkvæmasti kosturinn, sem völ sé á, sé að nýta heita vatnið í Deildartunguhver, og að því hefur verið stefnt um alllangt tímabil. Það fer ekkert milli mála, að í málum sem þessum hefði verið æskilegasti kosturinn að ná samkomulagi við eigendur Deildartunguhvers um hagnýtingu á vatninu í þessum hver til Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar. Ítrekaðar tilraunir hafa verið gerðar til þess að ná viðunandi samkomulagi, en þær hafa því miður ekki borið árangur. Hefur stjórn Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar teygt sig mjög langt til samkomulags, en þrátt fyrir það hefur samkomulag ekki orðið. Það fer ekki á milli mála að í þessu máli eigast við hagsmunir mjög fjölmennra byggðarlaga sem krefjast þess að úr brýnum vanda verði leyst hið bráðasta. Niðurstaðan hefur orðið sú, að engin leið er önnur fyrir hendi en að afla heimildar til þess að taka hluta jarðarinnar Deildartungu í Reykholtsdalshreppi ásamt jarðhitaréttindum eignarnámi. Af þeirri ástæðu er þetta mál flutt. Það er skoðun þeirra, sem standa að Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar, að eðlilegt og sjálfsagt sé að greitt verði viðunandi verð fyrir þessi jarðhitaréttindi, en þar sem samkomulag hefur ekki tekist er ekki um annað að gera en að þeir fjármunir, sem fyrir jarðhitaréttindin á að greiða, verði metnir af óvilhöllum mönnum til að fá fram sanngjarnt verðmæti. Það er skoðun forsvarsmanna notenda fyrirhugaðrar hitaveitu, að íbúar Akraness og Borgarness vilja mjög gjarnan eiga gott samstarf við eigendur jarðhitaréttarins og reyndar við alla íbúa Reykholtsdalshrepps um allar þessar framkvæmdir, enda er mikið í húfi að vel takist til fyrir alla aðila. Því er það von mín að mál þetta fái góðan byr í þinginu og verði samþykkt fyrir þinglausnir, enda eru gífurlegir hagsmunir fjölmennra byggðarlaga í húfi.



Herra forseti. Það hlýtur ævinlega að vera þrautalending þegar neyðst er til þess að beita eignarnámi, hvort sem það eru hlunnindi eða annað sem í hlut á. Það er kannske ekki sérstök ástæða til að fagna því að grípa þurfi til slíkra aðgerða, en í þessu tilviki er þó ástæða til að fagna því að þetta frv. er hér komið fram, því að hér er um að ræða feiknarlega mikið hagsmunamál þeirra sem byggja stærstu þéttbýlisstaðina á Vesturlandi. Með því að frv. er hér komið fram er þetta mál komið á rekspöl. Hæstv. iðnrh. hefur gert ítarlega grein fyrir tækni- og fjárhagshlið þessara mála í ræðu er hann flutti fyrr í dag. Komið hefur fram að það hefur verið þrautreynt að ná samkomulagi við eigendur og fulltrúa eigenda Deildartunguhvers, en það hefur ekki tekist. Þar hefur verið djúpstæður ágreiningur um verð og ýmislegt annað. Auðvitað er það fullkomlega óeðlilegt að einkaaðilar geti haldið jafnverðmætum hlunnindum fyrir jafnmörgum eins og hér hefur verið gerð tilraun til að gera. Það er stefna Alþfl., og þarf ekki að fara um það mörgum orðum hér, hún hefur oftlega verið kynnt, að réttindi eins og hér um ræðir eigi að vera þjóðareign. Einkaaðilum á ekki að líðast að tefja framkvæmdir og skaða þar með hagsmuni fjöldans í málum sem þessu. Þess vegna ber að fagna því að þetta skref hefur nú verið stigið, en jafnframt að harma að ekki skuli hafa tekist samkomulag, ekki skuli hafa verið sá skilningur og sú sanngirni fyrir hendi sem til þurfti til að það mætti verða. Það hefur verið lögð mikil vinna í rannsókn og athugun þessa máls og er það vel undirbúið í hvívetna. Því er rík ástæða til að taka undir orð síðasta ræðumanns, hv. 7. landsk. þm., Jósefs H. Þorgeirssonar, um að þetta mál fái greiðan gang hér á þingi og verði að lögum fyrir þinglausnir.



Herra forseti. Ég skal ekki frekar en þeir, sem á undan mér hafa talað, fara að tala lengi, en ég vil við þetta tækifæri segja það tvennt, að mér eru það að sönnu mikil leiðindi að ekki skyldi nást samkomulag um þetta mál og ég var það bjartsýnn að ég vonaðist til að það tækist. Ég tel að við höfum átt að því aðild, þm. Vesturl., að þrautreyna umræður um þetta mál sem til samkomulags mættu leiða, og það var von okkar að það tækist. Þess vegna óskuðum við eftir því við hæstv. iðnrh. og rn. hans og þann starfshóp, sem hann hafði myndað og vann að málinu, að samkomulag yrði reynt til þrautar áður en til annarra ráða yrði að grípa. Út af fyrir sig þýðir ekki um það að tala úr því að ekki náðist samkomulag. Ég held að segja megi að báðir aðilar hafi reynt þar til þrautar, þó að svo mikið bæri á milli að ekki var brúanlegt frá sjónarmiði þeirra, sem njóta áttu, og iðnrn. Ég lít svo á, að hér sé um að ræða mjög mikið hagsmunamál fyrir verulegan hluta íbúa Vesturlands. Ég vona að hv. Alþ. meti það svo og leggi þessu máli því lið svo að það megi fá afgreiðslu fyrir þinglok. Að því hefur verið unnið af hálfu okkar þm. að fjárútvegun væri til staðar til að hefja framkvæmdir á þessu ári, enda er ljóst að það er mjög aðkallandi að hraða verkinu eins og tök eru á þar sem svo brýnir hagsmunir eru í veði. Ég vil og við þetta tækifæri þakka bæði fyrrv. og núv. iðnrh. fyrir hvað þeir hafa lagt sig fram um að vinna að lausn þessa máls. Ég tel að þeir hafi báðir gert það mjög svo vel og drengilega og lagt sinn skerf til þess að leysa málið á farsælan hátt. Ég vil segja það, að það, sem fram kom í upplýsingum hæstv. iðnrh. í framsöguræðu hans áðan, sýnir að vel hefur verið að þessu máli staðið. Ég vil og þakka þeim aðilum öðrum, sem fóru með þessi mál á vegum rn., bæði í tíð hæstv. fyrrv. iðnrh. og hæstv. núv. iðnrh., og þeim öðrum sem störfuðu með deildarstjóranum í rn. Ég treysti því, að við framkvæmd þessa máls, þegar til kemur að af framkvæmdum verður, verði tryggt svo sem auðið er og nauðsyn ber til að sveitir þær, sem geta notið góðs af þessari framkvæmd, fái að njóta hennar. Ég tel að gerð sé grein fyrir því í grg. þeirri, sem frv. þessu fylgir, og það verði gert, og ég treysti því að innan hæstv. ríkisstj. og iðnrn. verði slíkt ofan á þegar til afgreiðslu málsins kemur í höndum þeirra sem taka við því þegar þetta frv. hefur náð fram að ganga og framkvæmd hefur farið fram samkv. því. Ég vil og vona og treysta því, að þrátt fyrir að ekki hafi tekist samkomutag um þetta mál að sinni muni það ekki spilla fyrir því að framkvæmdin geti farið fram með eðlilegum hætti og með skilningi beggja aðila. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en vil taka það fram að lokum, að nauðsyn ber til að hraða afgreiðslu málsins á þann veg, að það komist í gegn á hv. Alþ. fyrir þinglausnir, og hraða jafnframt öðrum þáttum er að því lúta, svo að til framkvæmda geti komið á yfirstandandi ári. Ég vil svo endurtaka þakkir mínar til þeirra sem að lausn málsins hafa unnið.



Herra forseti. Ég vil með öðrum þm. Vesturl. taka undir þakklæti til hæstv. iðnrh. fyrir hlutdeild hans að þessu máli og fyrir það að málið skuli vera komið á þann rekspöl sem það er á. Ég vil einnig þakka fyrrv. iðnrh. fyrir hlutdeild hans að málinu. Það er auðvitað leiðinlegt að ekki skyldu nást samningar við eigendur hversins, því að á meðan við virðum eignarréttinn er hann auðvitað mikils virði þeim sem á honum halda. En hann má aldrei standa í vegi fyrir hagsæld fjöldans. Ég held að það hafi engum verið til neins ávinnings að hafa þennan hver óbeislaðan meðan byggðin þar í grennd verður að brenna hinni mjög svo dýru olíu sem allir þekkja nú og hvernig olíukostnaður muni yfirleitt fara með afkomu þeirra heimila sem við olíukyndingu verða að búa. Ég vænti þess, að málið muni hafa forgang og að því muni verða unnið hratt og vel. Ég veit að á Akranesi og í Borganesi hefur verið unnið að því af miklum krafti að hægt væri að hefja framkvæmdir, og ég vona að lánamál og annað, sem þarf til þess að verkið geti hafist, muni fram ganga á komandi sumri. Ég endurtek þakklæti mitt til ráðh., sem að þessum málum hafa staðið, og allra annarra.



Herra forseti. Ég átti ekki kost á að hlýða á framsöguræðu hæstv. iðnrh. í dag fyrir þessu máli. En ég heyri að þm. Vesturl. eru ákaflega hrifnir af þessu framtaki. Ég get ekki lýst mig sammála því. Ég tel að eignarnám sé algert þrautarúrræði, og ég er ekki viss um að samningar hafi verið reyndir til fullnustu enn þá, þrátt fyrir öll þau lofsyrði sem fyrrv. og núv. iðnrh. hafa fengið hér frá þm. þessa byggðarlags. Það er svo sem ekkert nýtt að heyra það frá ýmsum þm., að þeir vilja helst taka allt eignarnámi sem einstaklingar eiga. Fyrir Alþ. liggja fjölmörg frv. og till. í þá átt. Það er náttúrlega stefna út af fyrir sig að ríkið eigi allt, en þeirri stefnu er ég andvígur og ég hélt að það væru ýmsir þm. hér, kannske ekki endilega í mínum flokki, heldur þá öðrum, nokkuð svipaðrar skoðunar. Svo virðist ekki vera, því að nú stendur hver þm. upp á fætur öðrum til þess að hrósa hæstv. ráðh. fyrir það lofsverða framtak að taka eign fólks af því. Þessu get ég ómögulega verið hrifinn af og ekki heldur sammála. Ég hefði frekar kosið, af því að mér er ljóst að hér eru nokkrir hagsmunir í veði fyrir þau byggðarlög sem hér hafa verið nefnd, Akranes og neðri hluta Borgarfjarðarsýslu, að þess hefði þó verið freistað að taka hverinn leigunámi og reyna að nota þann tíma, sem þannig ynnist, til þess að komast að viðunandi samkomulagi við eigendur hans. En þessi leið hefur greinilega ekki hlotið náð í rn., og nú er sem sagt borið hér fram frv. um að taka eignarnámi þessi réttindi fólksins sem þarna býr og þetta á. Ég hygg að það sé mjög vel að orði komist hjá hv. síðasta ræðumanni, frú Bjarnfríði Leósdóttur, að meðan við virðum eignarréttinn sé hann einhvers virði. En ég legg þau orð þannig út í mínum huga, að það sé bara tímaspursmál hversu lengi við virðum þennan eignarrétt og hversu lengi hann eigi að virða og það sé kannske rangt að virða hann og þá eigi að koma til það, sem oft hefur áður verið flutt hér, að ríkið eigi landið og enginn eigi neitt nema það sem honum er úthlutað af yfirvöldum. Ég er mótfallinn þessu frv.



Herra forseti. Á þskj. 727 leyfum við hv. þm. Einar Ágústsson okkur að flytja svofellda brtt. við frv. til l. um framhaldsskóla: „Við 17. gr. frv. bætist eftirfarandi: Í þéttbýli skulu starfa sérstakir menntaskólar með hefðbundnu sniði, er miði að undirbúningi undir háskólanám. A. m. k. einn slíkur (Menntaskólinn í Reykjavík) skal starfa í Reykjavík, og annar á Akureyri sé þess óskað. Menntaskólum skal sett sérstök reglugerð. Innganga í menntaskóla skal heimil öllum þeim nemendum, er rétt hafa til náms í framhaldsskólum, hvar sem þeir eru búsettir í landinu. Menntaskólar séu fjögurra ára ríkisskólar, og nemendur, sem í þeim stunda nám, en eiga lögheimili utan viðkomandi þéttbýlis, skulu eiga rétt á styrk (dreifbýlisstyrk).“ Um þessa brtt. þarf í sjálfu sér ekki að hafa mörg orð. Það er ljóst að um hið stóra frv. til l. um framhaldsskóla eru allskiptar skoðanir meðal skólamanna og margir skólamenn hafa óttast að með of stífri samræmingu verði hefðbundin skólamenntun í landinu of einhæf og of lítið svigrúm skapist. Þess ber og að gæta, að sá skóli, sem hér er tiltekinn, þ. e. Menntaskólinn Í Reykjavík, er stofnun sem á sér sögu sem rekja má margar aldir aftur á bak, er orðinn um margt snar þáttur í sögu þessarar þjóðar. Kjarni till. er að það sé tryggt í þessum lögum, að sá skóli - og ef vill aðrir slíkir - starfi áfram að hætti hefðbundinna menntaskóla.



Herra forseti. Ég ræddi þetta mál nokkuð við 2. umr. þegar ég mælti fyrir áliti minni hl. menntmn. Ég gagnrýndi þá ýmsa þætti frv., en einkum þó tvennt: Í fyrsta lagi það, að ákveðin atriði í frv. ganga þvert á þá stefnu sem sveitarfélögin í landinu hafa haft uppi um mörg undanfarin ár að því er varðar verkaskiptingu og kostnaðarskiptingu milli ríkisins og sveitarfélaganna. Og í öðru lagi taldi ég að gefist hefði verið upp við raunverulega stefnumótun að því er varðaði framtíð sérskólanna í landinu. Hæstv. menntmrh. hafði sitthvað við orð mín að athuga, og á sama hátt kann að vera að ég hafi ýmislegt að athuga við það sem hann sagði. Í orðum mínum við 2. umr. rakti ég að gefnu tilefni ályktun fulltrúaráðsfundar Sambands ísl. sveitarfélaga, fulltrúaráðsfundarins sem haldinn var á Húsavík dagana 28. og 29. mars s. l., en sá fundur var haldinn vegna þessa máls. Tilefnið var það sem tekið var upp í álit meiri hl. menntmn. úr ályktun fulltrúaráðsins. Mátti túlka það, sem þar var tekið upp, sem svo að meiri hl. n. væri að verða við tilmælum fulltrúaráðsfundarins um samþykkt þessa frv. Túlkun mín á ályktun fulltrúaráðsins var dregin í efa - dregið í efa að hún væri rétt. Ég sé ekki ástæðu til að fara að rekja þessa ályktun að nýju. Ég fór yfir hana lið fyrir lið. Hún er í 10 liðum og a. m. k. 7 þeirra eru ýmist mótmæli eða viðvaranir við því að þetta frv. verði samþ. En til viðbótar því, sem ég þá sagði og las upp úr ályktuninni, hlýt ég nú að rekja að nokkru leyti bréf framkvæmdastjóra Sambands ísl. sveitarfélaga frá 11. maí, en það bréf hefur verið sent, að því er ég best veit, nm. í menntmn. Í bréfinu segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á stjórnarfundi Sambands ísl. sveitarfélaga í dag“, þ. e. 11. maí, „var rætt um frv. til l. um framhaldsskóla sem nú er til meðferðar á Alþ. Í framhaldi af þeim umr. samþykkti stjórnin svofellda bókun: Vegna tilvitnunar í áliti meiri hl. menntmn. Nd. Alþingis um frv. til l. um framhaldsskóla í ályktun fundar fulltrúaráðs Sambands ísl. sveitarfélaga 28. og 29. mars s. l. vill stjórn sambandsins álykta, að megininntak ályktunar fulltrúaráðsfundarins að því er varðar samaðild ríkis og sveitarfélaga að framhaldsskólanámi er þess efnis, að fulltrúaráðið er ekki reiðubúið til að fallast á að sveitarfélögin verði gerð að rekstraraðila þessa skólastigs ásamt ríkinu með þeim hætti, sem frv. gerir ráð fyrir, og telur það ekki horfa til gleggri verkaskila milli þessara aðila. Stjórn sambandsins túlkar afstöðu fulltrúaráðsins ótvírætt á þann veg að það hafi verið mótfallið fjármálaákvæðum frv., en önnur atriði ályktunarinnar séu mörg sett fram til vara. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga ítrekar tilmæli fulltrúaráðsins í 9. lið ályktunarinnar um að hér sé um svo veigamikið mál að ræða, að það þurfi frekari athugunar við, og mælist eindregið til þess, að afgreiðslu þess verði ekki hraðað nú á lokadögum þingsins.“ Og svo segir hér í lokin: „Framangreind bókun sendist hér með menntmn. beggja deilda Alþingis. Afrit sendast fulltrúum þingflokkanna. Magnús E. Guðjónsson.“ Ég held að þetta taki af öll tvímæli um það, hvert hafi verið megininntak ályktunar fulltrúaráðsfundarins. Það er ítrekað af stjórn sambandsins að hún túlki ályktun þessa svo, að þarna sé ekki um að ræða nein meðmæli af hálfu fulltrúaráðsins með samþykkt þessara ákvæða frv. Hæstv. menntmrh. nefndi í ræðu sinni, að sérstök ályktun hefði borist af Austurlandi þar sem því er fagnað að menntmrn. gangi til móts við óskir sveitarfélaganna að því er það atriði varðar að fjárhagsbyrði þeirra þyngist ekki við samþykkt framhaldsskólafrv. Það er út af fyrir sig kannske ástæða til að fagna því, að ekki eigi að auka fjárhagsbyrði sveitarfélaganna. En hvorki í þessari ályktun né öðrum, sem komið hafa frá sveitarfélögunum, var sagt að koma ætti til móts við sveitarfélögin einmitt með þessum hætti, þ. e. a. s. að létta af þeim kostnaði við viðhald á húsum og búnaði grunnskólans. Þvert á móti hafa sveitarfélögin ályktað á gagnstæðan hátt. Hæstv. ráðh. sagði einnig að skólamenn um land allt biðu með óþreyju eftir samþykkt frv. Ég efast ekkert um að svo er. Skólamenn hafa áhuga á að fá löggjöf um framhaldsskóla. En spurningin er: Af hverju þarf að fara einmitt að með þeim hætti sem gert er í frv., að kalla fram andstöðu aðila sem hafa svo ríkra hagsmuna að gæta sem sveitarfélögin í landinu? Ég hef grun um að þetta sé einmitt gert vegna þess að Alþb. vill áfram samkrull á núlli ríkisins og sveitarfélaganna á sem flestum sviðum. Hæstv. ráðh. ræddi einnig um breytingarnar, sem gerðar voru á grunnskólalögunum í desembermánuði 1975 og tóku gildi um áramót 1975–1976, þegar m. a. var lagt á sveitarfélögin að annast að öllu leyti viðhaldskostnað grunnskóla. Hann taldi að ég hefði farið þar með rangt mál, það hefði mátt túlka orð mín þannig, að þetta hefði verið gert fyrir þrábeiðni sveitarfélaganna, og taldi ráðh. að þessum ákvæðum hefði verið mótmælt af stjórn sambandsins, enda gert án samráðs við stjórnina. Hér er misskilningur á ferð. Margir fundir voru haldnir með stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga þegar þessi löggjöf var í undirbúningi, og löggjöfinni var ekki mótmælt að þessu leyti. Hins vegar reis upp ágreiningur - það er rétt það reis upp ágreiningur milli rn. og sambandsstjórnarinnar, en sá ágreiningur byggðist á allt öðrum þáttum en þeim, hvort sveitarfélögin ættu að yfirtaka viðhaldskostnaðinn eða ekki. Sá ágreiningur byggðist á því, hvaða ár væri raunverulega verið að gera upp. Sveitarfélögin fengu aukna tekjustofna-1976 vegna þessarar lagabreytingar, og þeir tekjustofnar áttu að duga fyrir auknum tilkostnaði sveitarfélaganna á því ári, 1976. Sveitarfélögin töldu hins vegar að ríkið ætti þá eftir að gera upp viðhaldskostnaðinn frá árinu 1975. Ýmsir töldu, og þ. á m. ég, að svo væri ekki hægt að túlka löggjöfina. Hins vegar varð um málið fullt samkomulag og sveitarfélögin fengu gert upp árið 1975 með 300 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði. Þar með var það deilumál úr sögunni. Hæstv. ráðh. sagði einnig að við mundum ekki leysa verkaskiptingarmálið nú, hægt yrði að taka það upp síðar. Það skipti sem sagt máli nú, sagði hæstv. ráðh., að ekki væri lögð aukin fjárhagsbyrði á sveitarfélögin með þessari lagasetningu. Það kann vel að vera að við leysum ekki verkaskiptingarmálið nú, og það gerum við eflaust ekki. En það er hins vegar engin ástæða til að vera að flækja verkaskiptingarmálin milli ríkis og sveitarfélaga meira en þörf er á. Með þessu frv. er einmitt verið að flækja málin að nýju. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðh. eða þeir, sem vilja standa að samþykkt frv. með þessum hætti, gera sér raunverulega grein fyrir þeirri miklu fyrirhöfn sem er því samfara að gera upp viðhaldskostnað skólanna þegar honum er skipt milli ríkisins og sveitarfélaganna. Í þessu sambandi þýðir því ekki að segja, eins og hæstv. ráðh. sagði, að sveitarfélögin mundu jafnvel hagnast fjárhagslega ef eitthvað væri. Hér er ekki einvörðungu spurning um peninga, hér er verið að tala um meginatriði, meginstefnu sem hæstv. ráðh. virðist alls ekki skilja. Sveitarfélögin hafa haft það meginstefnumið, að fjárhagslegum samskiptum verði hætt þar sem það er mögulegt. Þarna var það hægt og það var gert 1975, en nú á sem sagt að stiga það skref til baka. Ég sagði að mér virtist sem gefist hefði verið upp við raunverulega stefnumótun að því er varðaði framtíð sérskólanna í landinu. Hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni eitthvað á þá leið, að það hefði aldrei staðið til að taka ákvörðun um framtíð sérskólanna við afgreiðslu frv. Ég veit þá ekki hver var meiningin með framlagningu frv. eins og það var lagt fram. Enginn hefur lagt til að framtíð sérskólanna yrði ákveðin, sagði hæstv. ráðh., og bætti því við að margt væri óljóst um framtíð þeirra. Ég á bágt með að skilja málflutning sem þennan hjá hæstv. ráðh. Mér virðist næstum því af máli hans sem hann hafi ekki lesið 37. gr. frv., sem nú er líklega orðin 38. gr. Ég held ég megi til að lesa hluta úr þeirri grein, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi og koma til framkvæmda eins fljótt og við verður komið að dómi menntmrn. og eigi síðar en að liðnum 5 árum frá gildistöku, sbr. og 35. gr. Jafnframt falla úr gildi lagaákvæði er fara í bága við lög þessi. Eftirtalin lög um skóla á framhaldsskólastigi skulu gilda til bráðabirgða þar til settar hafa verið reglugerðir um tilsvarandi námsbrautir, skólagerðir eða skólastofnanir með þeim hætti sem mælt er fyrir um í 36. gr., sbr. og lokamgr. þessarar greinar.“ Þá kemur löng upptalning á þeim lagabálkum, sem nú eru í gildi um hina ýmsu sérskóla í landinu, og sé ég ekki ástæðu til þess að telja það allt saman upp. En síðan segir: „ Menntmrn. skal þegar hefja undirbúning að framkvæmdum laganna, m. a. með samningu námskrár og öðrum ráðstöfunum er miða að samhæfingu náms á framhaldsskólastigi.“ Ég veit ekki hvað á að kalla þetta ef hér er ekki mörkuð stefnan um framtíð sérskólanna í landinu. En svo segir hæstv. ráðh. að það hafi aldrei staðið til að taka ákvörðun um framtíð þeirra með samþykkt þessa frv. Ég skil ekki svona málflutning. Nú hefur þessari grein að vísu verið breytt, henni var breytt hér við 2. umr. málsins, þ. e. greinin sem er nú orðin 38. gr., og hún getir einmitt þessa stefnumótun að engu. Henni er allri slegið á frest þegar ákvæði í greininni er orðið svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Eftirtalin lög um skóla á framhaldsskólastigi skulu gilda til bráðabirgða þar til settar hafa verið reglugerðir um tilsvarandi námsbrautir, skólagerðir eða skólastofnanir með þeim hætti sem mælt er fyrir um í 37. gr., enda hafi Alþ. áður gefist kostur á að marka stefnuna með samþykkt þál. um meginefni viðkomandi reglugerða, sbr. lokamgr. þessarar greinar.“ Með þessu móti telur meiri hl. n. að komist sé fram hjá þeim vanda sem meiri hl. óhjákvæmilega varð var við þegar tók að rigna yfir nm. mótmælum frá hinum ýmsu aðilum sem ýmist stunda nám eða kenna við hina ýmsu sérskóla í landinu. Ég þarf ekki í sjálfu sér að hafa um þetta miklu fleiri orð. Öll meðferð þessa máls nú í þinginu er dæmigerð fyrir það, að verið er að þvinga málið í gegn. Allir eru óánægðir. Það sáum við mætavel á atkvgr. við 2. umr. Hún var einstök í sinni röð. Það þurfti að gera margar tilraunir til þess að atkvgr. gæti farið fram. Fyrst var fundi reyndar slitið í miðri atkvgr. s. l. föstudag og síðar, eins og ég segi, þurfti að margendurtaka atkvgr. Bestur árangur náðist við þá grein sem er bráðabirgðaákvæði. Er það kannske dæmigert fyrir alla afgreiðsluna. Þá náðust 23 atkv. og var hæstv. forseti býsna ánægður með þann árangur. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Það hefur reyndar verið lögð hér fram brtt. eftir að 2. umr. fór fram um málið að því er varðar menntaskólana. Get ég út af fyrir sig stutt þá till. Önnur brtt. er fram komin að því er varðar m. a. stjórnunarákvæði frv., sem eru í 21. gr., og mér er nær að halda að hvað sem lagt væri til til þess að greiða úr þeirri flækju hljóti að vera til bóta. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta frekar, en ég læt að lokum í ljós þá von, að þetta frv. verði ekki afgreitt á þessu þingi.

Sighvatur Björgvinsson Hæstv. forseti. Ég ætla að fara örfáum orðum um það frv., sem hér liggur fyrir, sökum þess að þegar það var tekið til 2. umr. á sínum tíma var ég með fjarvistarleyfi og ekki staddur á fundum Alþ. Ég átti þess ekki kost að komast um langan veg til að sækja þá fundi og gat því ekki gert grein fyrir hvers vegna ég undirritaði nál. meiri hl. menntmn. með fyrirvara. Til þess liggja ýmsar ástæður, bæði varðandi afgreiðslu málsins og eins efnisástæður. Ég vil taka það fram, að því miður mun sá misskilningur hafa orðið, og ég skal fúslega taka á mig fulla sök á því, sá misskilningur er misskilningur minn, að ég taldi að ekki stæði til að fá afgreiðslu á þessu frv. á yfirstandandi Alþ. Ég tek sérstaklega fram, að ég hafði ekki ástæðu til þess að ætla að ekki stæði til að afgreiða frv. sökum þess að hæstv. menntmrh. hefði gefið slíkt í skyn né heldur sökum þess að formaður menntmn. þessarar hv. d. hefði gefið slíkt í skyn - þvert á móti. Hæstv. ráðh. tók það fram, þegar hann mælti fyrir málinu, að hann óskaði eftir því að frv. yrði afgreitt, en af ýmsum ástæðum varð þó sá skilningur hjá mér að ekki stæði til að afgreiða frv. á þessu þingi. Tek ég þann misskilning að öllu leyti á mig. Þetta varð til þess að ég starfaði að málinu með nokkuð öðrum hætti í vetur en ég hefði gert ef mér hefði verið ljóst að um væri að ræða að málið hlyti afgreiðslu. Ég vil í því sambandi taka fram, að ekki er óeðlilegt á fyrsta þingi eftir kosningar, þegar fjöldi nýrra þm. kemur til starfa á Alþ. sem ekki hafa séð mál þetta áður, þó svo margir eldri þm., sem áður hafa setið á Alþingi, hafi getað um það fjallað, að gefinn sé nokkur frestur á afgreiðslu þessa stóra máls svo að hið nýja Alþ., sem kjörið hefur verið, geti skoðað það, því að sjálfsögðu nýtist lítið nýjum þm. það sem gamlir þm., sem hætt hafa þingstörfum eða fallið hafa í kosningum, hafa að málinu unnið. Ég hefði því talið næsta eðlileg og sjálfsögð vinnubrögð að stefna að því að sýna frv. þetta og ræða það og fjalla um það í n. á fyrsta þingi að loknum kosningum, gefa mönnum kost á því að skoða málið og kynna sér það, ekki aðeins í vetur, heldur einnig í sumar, og stefna síðan að því að málið yrði afgreitt á næsta þingi. Þetta hefði ég talið mjög æskileg vinnubrögð og mjög eðlileg miðað við allar aðstæður. Ég skal ekki orðlengja um að önnur skoðun er uppi í hæstv. ríkisstj. og meðal félaga minna í stjórnarliðinu. En ég vil taka það fram, að þessi viðhorf komu mjög sterklega fram í Alþfl. þegar þess var sérstaklega óskað fyrir skemmstu að málið yrði afgreitt á yfirstandandi Alþ. Við óskuðum þá eftir því, flestir þm. Alþfl., að málið yrði afgreitt með svipuðum hætti og endanleg afgreiðsla grunnskólafrv. fór fram, þ. e. a. s. að skipuð yrði nefnd til að kynna frv. þetta fyrir sveitarstjórnarmönnum og skólamönnum í sumar, safna upplýsingum um viðhorf þeirra og afstöðu með beinum viðræðum við þessa aðila og fjalla síðan um málið í framhaldi af þeirri upplýsingasöfnun í þingflokkunum. Við buðumst til þess, þm. Alþfl., að standa þannig að málum að hægt væri að afgreiða frv. þegar á næsta hausti, þannig að afgreiðsla þess gæti farið fram á yfirstandandi ári. Þessi skilaboð voru borin hæstv. menntmrh. og greint frá því í hæstv. ríkisstj., að þingflokkur Alþfl. teldi rétt að standa þannig að afgreiðslu málsins. Hæstv. menntmrh. óskaði hins vegar mjög eindregið eftir því, að málið fengist afgreitt á þessu þingi, og ráðh. okkar Alþfl.-manna komu þeirri ósk á framfæri við þm. flokksins. Við tókum þá þá afstöðu, að þó svo að ekki yrði við till. okkar um afgreiðslumáta orðið mundum við ekki tefja meðferð málsins eða standa í vegi fyrir því, að málið gæti hlotið afgreiðslu á Alþ., ef þingmeirihl. væri fyrir því. Þess vegna skrifuðum við undir nál. með fyrirvara og tókum þá ákvörðun, að þó að það viðhorf væri efst á baugi hjá Alþfl. um afgreiðslu málsins, sem ég lýsti áðan, mundum við ekki standa gegn því að hægt yrði að afgreiða málið á þessu þingi ef vilji væri fyrir því og tími gæfist til þess. Þó bentum við á eitt atriði, sem ég tel ástæðu til þess að vekja athygli hv. þm. á. Í lögum um stjórn efnahagsmála o. fl., sem samþykkt voru á Alþ. 7. apríl árið 1979, eru sem sé enn volg úr ofninum, stendur í 13. gr., með leyfi forseta: „Fjárlaga- og hagsýslustofnun skal annast hagsýslustarfsemi fyrir ríkisbúskapinn í því skyni að auka á hagkvæmni og ráðdeild í ríkisbúskapnum og í meðferð opinberra fjármuna. Meðal þess háttar verkefna fjárlaga- og hagsýslustofnunar skulu vera, eftir því sem nánar verður ákveðið í reglugerð: 1. Mat á fyrirhuguðum ríkisframkvæmdum með tilliti til arðsemi, kostnaðar, nytja og þjóðfélagslegs gildis. 2. Kostnaðarmat á tillögum frv. sem hafa í för með sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. Skal slíkt mat liggja fyrir áður en ákvarðanir eru teknar, enda sé því skilað til þn. á tilsettum tíma.“ - Og lýkur þar tilvitnun í þessa merkilegu lagasetningu, sem enn er volg úr ofninum. Ég vil taka það fram, að þessi viðhorf um skyldur fjárlaga- og hagsýslustofnunar og framkvæmdavaldsins til þess að framkvæma kostnaðarmat á frv., sem afgreiða á á Alþingi, eru ítrekuð í lögum um opinberar framkvæmdir. Þess vegna hefði mér fundist eðlilegt og raunar skylt um þetta og fleiri mál, að hæstv. ríkisstj. sem barðist svo harðri og ákafri baráttu fyrir því að fá fram sett og samþ. hið merkilega frv. um stjórn efnahagsmála sem varð að lögum á Alþ. þann 7. apríl 1979, gætti þess framar öðru að það frv., sem svo mikla baráttu og mikla fórnarlund hafði kostað, yrði virt af Alþ. sjálfu. Nú skal ég taka það fram, að að sjálfsögðu er hægt í þessu máli eins og öðrum, sem fyrir liggja, að koma slíku kostnaðarmati fram áður en málið er afgreitt og jafnvel áður en þm. ljúka meðferð málsins, en þá að sjálfsögðu ekki fyrr en í síðari d., þ. e. a. s. í menntmn. hv. Ed. sem væntanlega fær þetta mál þegar það er útrætt og ef það verður afgreitt hér. Nú ætla ég að gerast svo djarfur að koma þeirri ósk á framfæri héðan úr ræðustól Alþ., að fjárlaga- og hagsýslustofnun framkvæmi umrætt kostnaðarmat og komi því til viðkomandi þn., eins og nýsamþykkt stórmerkileg efnahagslög hæstv. ríkisstj. mæla fyrir um, og ég tel mig vita að hæstv. ráðh. muni öðrum fremur hafa áhuga á að þessi þáttur efnahagslaganna nái fram að ganga. Ég vil taka það fram í þessu sambandi, að við óskuðum eftir því mjög fljótt þegar fjallað var um mál þetta í hv. menntmn. þessarar hv. d. að kostnaðarmat yrði framkvæmt eins og lög gera nú ráð fyrir að gera skuli. Við fengum kostnaðartölur frá menntmrn., þar sem lauslega var áætlaður kostnaður við framkvæmd laganna, sem bentu m. a. til þess að til þess að þeirri grunnverknámskennslu yrði við komið, sem frv. gerir ráð fyrir, skorti um það bil 2.5 milljarða kr. á núverandi verðlagi. Ég þakka hv. formanni menntmn. fyrir að hafa beitt sér fyrir því að fá þessar upplýsingar frá frá menntmrn., en kem enn og aftur að því, að samkv. 13. gr. laga um stjórn efnahagsmála o. fl. ber fjárlaga- og hagsýslustofnun, sem á um þessi mál að fjalla og undirbúa till. um þau til ríkisstj. og Alþ. og starfa með fjvn. að tillögugerð um fjárlög, að gera slíkt kostnaðarsamt. Ég tel að það skilyrði efnahagslaganna hafi enn ekki verið uppfyllt hvað þetta frv. varðar, en á fastlega von á að hæstv. ríkisstj. sjái svo til að hún hlíti eigin lögum. Þetta vildi ég sagt hafa í almennum orðum um afgreiðslu málsins og tel ég mig þá hafa gert grein fyrir hvers vegna við hv. þm. Eiður Guðnason undirrituðum nál. meiri hl. menntmn. þessarar hv. d. með fyrirvara. Um efnisatriði málsins ætla ég ekki að halda langa tölu, en þó kemst ég ekki hjá því að fara nokkrum orðum um þau, t. d. sökum þess að við hv. þm. Eiður Guðnason höfum flutt á þskj. 728 þrjár brtt. við frv. Í fyrsta lagi skyldum við skoða hvaða ástæður liggja fyrir því, að þetta frv. um framhaldsskóla er fram komið og svo mikið liggur við að það verði afgreitt. Ástæðan liggur að sjálfsögðu, eins og svo oft áður, í fyrri aðgerðum framkvæmdavalds og löggjafarvalds, að menn hafa oft ekki séð fyrir endinn, þegar þeir tóku til við upphafið. Staðreyndin er sú, að grunnskólalögin, sem Alþ. samþykkti á sínum tíma og enn eru ekki komin til framkvæmda nema að óverulegu leyti, kalla beinlínis á að sett verði ný löggjöf um framhaldsskólana. Starf að samningu slíkrar nýrrar löggjafar hefur meira mótast, að því er ég tel vera, af eins konar nauðvörn fræðslukerfisins frekar en af því að vilji væri til þess í fræðslukerfinu að taka til athugunar hugmyndir um breytingar og endurbætur sem væru gerðar á framhaldsskótakerfinu án tillits til þeirra vandkvæða sem setning grunnskólalaganna, á sínum tíma skapaði. Nú er það að sjálfsögðu alveg ljóst, að með þeim breytingum, sem gerðar voru með setningu grunnskólalaganna og að mínu viti voru margar til góðs, en aðrar mjög til ills, hefur brotist fram mikil alda nemenda sem sækja inn í framhaldsskóla, en framhaldsskólarnir hafa átt erfitt með að taka við. Að margra fróðra manna sögn hefur sú alda, þó hún væri ansi stór, ekki að sama skapi verið rishá að gæðum. Því hefur svo farið, að framhaldsskólakerfið hefur hálfvegis kaffærst í þeirri öldu nemenda sem sprottið hefur af grunnskólakerfinu, - nemenda sem eru á margan hátt vanbúnir til að stunda hið hefðbundna nám í framhaldsskólakerfinu eins og það er og hefur verið, einkum að stunda hið hefðbundna nám í bóklegum framhaldsskólum, svo sem menntaskólum og öðrum slíkum stofnunum, sakir þeirrar einföldu staðreyndar, að svo virðist vera., að fróðra manna sögn, að námsgetu og námsundirbúningi þeirra nema, sem fara til náms í æðri skólum, hefur stórlega hrakað. Ég held að þessi árangur grunnskólalaganna, ef árangur má kalla, hvað sem annað má um þau segja, sé næsta óumdeildur meðal skólamanna, a. m. k. í bóklegum skólum framhaldsskólastigsins og á æðri skólastigum. Ég minni aðeins á margítrekaðar yfirlýsingar og frásagnir háskólarektors um áhrif grunnskólalöggjafarinnar á námið á háskólastigi og á þá nemendur sem þangað hafa komið til náms. Flestallir, sem um þessi mál hafa talað og fara með stjórnunarstörf á vegum Háskóla Íslands, eru sammála um að í þeirri stofnun sé það orðið meiri háttar vandamál hversu undirbúningur nemenda, margra hverra sem þangað koma, sé orðinn slakur. Það er rætt um það í alvöru innan fjölmennustu deilda í Háskóla Íslands, að innan 5 ára hafi flestallar deildir við Háskólann neyðst til þess að taka upp inntökupróf, þar sem þeir, sem deildum stjórna, sjái ekki fram á annað en ef Háskóli Íslands ætlar að halda því menntastigi, sem hann hefur haldið á undanförnum árum, verði það ekki gert með öðrum hætti. Þetta er t. d. skoðun fyrrv. háskólarektors, sem þráfaldlega hefur komið fram bæði í rituðu máli og á mannfundum, og núverandi háskólarektor er sömu skoðunar og einnig margir deildarforsetar sem ég hef rætt við. Þessir menn, sem gerst þekkja til áhrifa þessara breytinga á æðra nám á Íslandi, það nám sem stundað er í Háskóla Íslands, fullyrða að það sé aðeins spurning um tíma, það sé aðeins spurning hvenær, en ekki hvort sett verði ákvæði um inntökupróf í Háskóla Íslands, sökum þess að þær breytingar, sem gerðar hafi verið á íslensku skólakerfi, hafi leitt til þess að stöðugt berji á dyr Háskólans fleiri og fleiri sem viti minna og minna. Ég vil aðeins benda mönnum á þá einföldu staðreynd, að oft er hollt að líta í kringum sig og skoða reynslu þeirra nágrannaþjóða sem við erum að eftirapa í málum eins og málefnum menntunar á Íslandi. Það væri t. d. ekki akkur fyrir okkur Íslendinga að falla í sömu gryfju og sænskir hafa dottið í, því að sænskir stúdentar og nemendur með jafngilt próf og stúdentspróf eru ekki lengur tækir í háskóla á meginlandi Evrópu. Háskólar á meginlandinu viðurkenna ekki lengur stúdentspróf og stúdentsprófsígildi í Svíþjóð. Ég held að það yrði meiri háttar áfall, ekki bara fyrir íslensk menntamál, heldur ekki síður efnahagslega og fyrir fjármálalíf þjóðarinnar og möguleika ungs fólks til menntunar, ef svo færi að þeir háskólar, sem til þessa hafa opnað dyr fyrir íslenskum stúdentum og viðurkennt menntun þeirra sem fullnægjandi, tækju skyndilega upp á því að bregðast við Íslendingum, sem leita þar inngöngu með sama hætti og þeir bregðast nú við Svíum, því þeir skylda þá til að taka inntökupróf í viðkomandi skóla til að fá þar inni þar sem þeir viðurkenna ekki lengur það stúdentspróf og stúdentsprófsígildi í Svíþjóð sem áður var viðurkennt af þessum skólum. Ég held að við höfum orðið fyrir þeirri reynslu af því að herma slík atriði hrá eftir öðrum að við ættum a. m. k. að fara að hægja nokkuð á okkur í þeim efnum. Ég vil benda á í því sambandi þær fjölmörgu tilraunir sem gerðar hafa verið í íslenska skólakerfinu á undanförnum árum. Mér hefur a. m. k. virst að þær væru oft ja, kannske ekki algerlega stjórnlausar, en alla vega mjög stjórnlitlar. Og ég veit ekki um nokkurt skólakerfi í einu landi sem hefur verið jafnmikið tilraunakerfi og hér á Íslandi. Hér er svo háttað, a, m. k. að því er virðist, að þar getur hver verið að gera tilraun í sínu horni án nokkurs samstarfs, án nokkurrar heimildar eins eða neins og án þess að þurfa nokkra grein að gera fyrir þeim tilraunum í skólastarfi sem hann er að viðhafa. Ég held að menn muni eftir því hvernig þetta hófst fyrir nokkrum árum, þegar nemendur á einum framhaldsskóla hér í borginni voru allan veturinn látnir vinna að því að útbúa pappírslíkan af efri hluta Rínardals. Eftir veturinn vissu þeir talsvert um pappírslíkanið, en harla lítið annað. Mér er kunnugt um það, eigandi 4 börn á grunnskólaaldri, hvernig þessar tilraunir hafa gengið, þar sem skipt hefur verið í sömu námsgrein um námsbækur, ekki einu sinni á skólaári, heldur jafnvel oft á skólaári. Ég hef sjaldan orðið ánægðari en um mitt ár í fyrra þegar yngsta dóttir mín kom heim úr skólanum og sagði að nú væri hún komin með enn nýja kennslubók í stærðfræði sem kennarinn hefði sagt að væri ákaflega góð. Það var með hálfum huga sem ég tók við bókinni úr hendi dóttur minnar til þess að skoða hvaða nýjung væri nú verið að innleiða í íslenska fræðslukerfið: Þá var þetta kennslubók í reikningi eftir Elías Bjarnason sem að ég lærði fyrir 25 árum, algerlega óbreytt. Það var niðurstaðan eftir allar tilraunirnar, eftir alla mengjafræðina, að upp var tekin þessi gamla bók sem notuð hefur verið í viðkomandi skóla síðan og kennarar og nemendur sennilega aldrei verið ánægðari. Það er athyglisvert, sem ég rakst á í því merka blaði Degi fyrir ekki alllöngu, þar sem skýrt var frá því að einn af merkari skólamönnum í Svíþjóð hefði komist að athyglisverðri niðurstöðu. Þetta blað, Dagur, segir svo þriðjudaginn 23. jan. 1979, með leyfi forseta: „Doktor Max Marstad prófessor í Stokkhólmi, sá sem manna mest barðist fyrir því að mengjastærðfræðin yrði tekin upp fyrir alla skóla í landinu, hefur nú beðist afsökunar á mistökum sínum. Hann segir nú, að sér og félögum sínum hafi stórlega skjátlast, og segist reiðubúinn að bæta fyrir mistökin. Afleiðinguna af mistökum mengjafræðinganna telur hann vera þá, að stærðfræðikunnáttu þjóðarinnar hafi hrakað. Sem kunnugt er var mengja stærðfræðinni troðið upp á marga skóla hér á landi að sænskri fyrirmynd.“ Þar með lýkur tilvitnuninni í það ágæta blað Dag á Akureyri, sem ég er sannfærður um að t. d. hv. þm. Ingvar Gíslason mun lesa að öllum jafnaði spjaldanna á milli. Þetta var reynslan af eftiröpun sænskra fyrirmynda, þó að ég hafi ekki orðið var við að þeir, sem eftir öpuðu, hafi beðist sérstakrar afsökunar á mistökum sínum, hvað þá boðist til að bæta fyrir þau eins og umræddur sænskur prófessor. Það vill svo vel til, að fyrir nokkuð mörgum árum vann ég um fjögurra eða fimm ára skeið við iðnfræðsluráð, þ. e. a. s. í fræðslumálaskrifstofu iðnfræðslumála í landinu, og kynntist því af eigin reynd hvernig málefnum verknámsfræðslunnar er farið á Íslandi og hvað verið er að gera með þeirri eftiröpun sænsks, dansks og norsks kerfis sem hafin er í svokölluðum fjölbrautaskólum. Sagt er að það frv., sem hér er lagt fram um fjölbrautaskóla, og fjölbrautakennslan sé eitthvert allsherjar bjargráð fyrir verkmenntun á Íslandi, með því að samþykkja löggjöf af þessu tagi sé verið að stíga mjög stórt skref fram á við til að bæta hag verklegrar menntunar í landinu. Ég vil biðja menn að hugleiða það, að í gömlu fræðslulöggjöfinni var gert ráð fyrir að við hvern gagnfræðaskóla í landinu störfuðu tvær deildir, önnur sem kölluð var bóknámsdeild og hin sem kölluð var verknámsdeild. Gert var ráð fyrir að umræddar verknámsdeildir yrðu lyftistöng fyrir verklegt nám í landinu, þar sem unglingar á framhaldsskólaaldri ættu þess kost að njóta handleiðslu og tilsagnar kennara í verklegum fræðum á skólaverkstæðum þar sem að þeir ættu aðgang að hvers konar hömrum og meitlum og öðrum tækjum og tólum sem tilheyra. Þá vantaði sem sé ekki viljann, þá góðu menn sem sömdu gömlu fræðslulögin. En staðreyndin varð sú, að þó svo að lög væru með þessum hætti og verklegri kennslu í landinu væri gert jafnhátt undir höfði og gömlu fræðslulögin gerðu komst þetta kerfi eiginlega hvergi á. Verklegu deildirnar voru nefnilega yfirleitt ekki stofnaðar við neina gagnfræðaskóla nema í algerum undantekningartilvikum. Hvers vegna? Það var ekki vegna þess að vantaði ákvæði um slíkt í lög. Það var ekki vegna þess að skólamenn skorti vilja. Það var ekki vegna þess að nauðsynin væri ekki brýn. Það var ekki vegna þess að framkvæmdavaldið hefði ekki áhuga. Það var vegna þeirra einföldu sanninda, að til þess að koma á fót slíku verklegu námi við framhaldsskóla þurfti að útvega mjög mikið fjármagn sem fjárveitingavaldið, Alþ. og ríkisstj., var ekki tilbúið að leggja fram. Gömlu fræðslulögin gerðu sem sagt ráð fyrir verklegri fræðslu á framhaldsskólastigi sem aldrei var hægt að framkvæma. Það var aldrei hægt að fullnægja þessum ákvæðum laganna nema að mjög óverulegu leyti, vegna þess að fjármagn var ekki til og fjármagn var ekki útvegað. Menn sáu að sjálfsögðu að við svo búið mátti ekki sitja. Í staðinn fyrir að gera þær ráðstafanir sem dugðu, þ. e. a. s. útvega peningana sem réðu og sögðu til um hvort hægt var að veita þetta nám eða ekki, lögðu menn í að leysa vandann á pappírnum og semja enn ein ný lög, allt mundi lagast ef lögunum yrði breytt. Þá voru samin lög um iðnfræðslu og iðnfræðsluskóla á árinu 1966. Þar var sú kerfisbreyting gerð á iðnnámi, að í fyrsta skipti var opnaður möguleiki á því að starfrækja, auk hinna hefðbundnu iðnskóla sem veittu iðnnemum bóklega menntun, iðnnemum sem fengu verklega menntun hjá meisturum úti í atvinnulífinu, menntun og fræðslu í skólastofnun. Þess vegna var nöfnum skólanna, sem áður hétu iðnskólar, breytt í iðnfræðsluskóla og gert var ráð fyrir að verklegt nám iðnnema gæti farið fram jöfnum höndum hjá meisturum og í skólum, settir yrðu upp sérstakir verknámsskólar, þannig að menn, sem hefðu áhuga á iðnnámi, gætu valið um hvort þeir heldur leituðu uppi meistara og færu á samning hjá honum og stunduðu hið bóklega nám í iðnskóla ellegar innrituðust í iðnfræðsluskóla og lykju sveinsprófi innan veggja skólans. Þetta voru að sjálfsögðu stórmerkileg lög, mjög sniðin að sænskri, danskri og norskri fyrirmynd. En hver hefur reynslan orðið? Þessi lög voru sett 1966. Fyrsta atriðið, sem til greina kom áður en hægt var að setja hina verklegu skóla á stofn, skyldu menn halda að hefði verið að útvega skólahúsnæði, afla fjár til tækjakaupa, útvega hæfa kennara og annað slíkt, og virðist sá vandi vera nægur. En það var ekki það fyrsta sem þurfti að gera, síður en svo. Það fyrsta, sem þurfti að gera, var að koma sér niður á það, hvað þessir blessaðir iðnnemar skyldu læra, í fyrsta lagi í bóklegum greinum og í öðru lagi í verklegum greinum. Engin fyrirmæli voru til um það, þegar iðnfræðslulögin frá 1966 voru sett, hvað iðnnemi, t. d. í húsasmíði, skyldi læra í bóklegu og hvað hann skyldi læra í verklegu námi. Það var ákveðið að fræðslunefndir settust á rökstóla, eins og ég held að standi í því ágæta frv. sem hér er um að ræða, námsbrautanefndir eða námssviðsnefndir eða eitthvað annað slíkt „fínirí“, til þess að fjalla einmitt um þetta, til þess að setja námsskrá sem segði að t. d. húsasmíðanemi skyldi ekki fá þá einu verklegu fræðslu alla sína fjögurra ára námstíð að glerja glugga ellegar að setja upp hurðir ellegar að kantlíma hurðir á innréttingar, eins og dæmi voru um, heldur að sett skyldi námsskrá um hvað þetta fólk skyldi læra, hvort sem það lærði í verknámsskólum eða hjá meisturum. Ég veit ekki hvort hv. þm. er kunnugt um að löggiltar iðngreinar á landinu eru eitthvað rúmlega 70. Þannig þurfti að setja á 70 fræðslunefndir, sem skipa átti samkv. lögunum einum fulltrúa meistara, einum fulltrúa sveina og einum fulltrúa iðnskóla, til að semja þessar reglur. En því miður verð ég að flytja þeim þm., sem hlýða á mál mitt, þau leiðu tíðindi, að á öllum þessum árum hefur fjárveitingarvaldið ekkert flýtt sér að útvega fé til þess að blessaðar fræðslunefndirnar gætu lokið við að semja námsskrá um hvað iðnnemar eiga að læra. Þannig, eftir því sem að ég best veit, eru ekki til eftir þessi 13 ár, sem lögin hafa verið í gildi, námsfyrirmæli um annað en bóklegt nám í flestum iðngreinunum, þó ekki í nándar nærri öllum, og um verklegt nám í nokkrum algengustu iðngreinunum í landinu. Önnur fyrirmæli um verklegt nám iðnnema eru ekki til, vegna þess að þrátt fyrir öll fallegu lögin hefur fjárveitingarvaldið ekki treyst sér til að sjá fyrir fjármunum svo að hægt væri að setja í námsskrá kröfur sem þessum iðnnemum væri ætlað að uppfylla í verklegu og bóklegu námi til þess að ljúka sveinsprófi. Ég hafði svo nokkuð gaman af því, að framkvæmdastjóri iðnfræðsluráðs hafði samband við mig fyrir nokkrum árum, þegar til stóð að stofna Fjölbrautaskólann í Breiðholti, og sagði mér frá því, að hann hefði fengið bréf frá þeim manni sem nýskipaður var skólameistari skólans. Þetta var á vordögum. Bréfið hljóðaði einhvern veginn á þá leið: Iðnfræðsluráð. Hr. Óskar Guðmundsson framkvæmdastjóri. Þar sem til stendur að hefja á næsta hausti kennslu við Fjölbrautaskólann í Breiðholti og einn geiri í því námi, sem þar á fram að fara, á að vera fræðsla í löggiltum iðngreinum, er hér með óskað eftir því, að iðnfræðsluráð sendi skólanum námsskrár hinna löggiltu iðngreina svo undirbúningur undir kennslu þeirra geti hafist þegar í stað. Hinum vísa skólastjóra Fjölbrautaskólans í Breiðholti, sem ætlaði sér að hefja verklega og bóklega kennslu í hinum rúmlega 70 löggiltu iðngreinum á næsta hausti, var tjáð að því miður væri ekki til námsskrá fyrir nema takmarkaðan hluta iðngreina vegna þess að fjárveitingarvaldið hefði því miður ekki séð sér færi á að veita fé nema til starfa mjög óverulegs hluta þeirra fræðslunefnda sem samkv. lögunum átti að setja upp. Þetta er aðeins lítil dæmisaga úr frumskógi kerfisins, sem kannske skýrir aðeins fyrir mönnum hve mikið skortir oft á skilning og jarðsamband þeirra sem eru að búa til öll fallegu pappírsfjöllin, sem eru að smíða öll fallegu loforðin í frv. og reglugerðum sem þeim hinum sömu er því miður ekki kunnugt um að er ekki hægt að fullnægja. Ég get líka skýrt frá því, að ákveðið var að tilmælum menntmrn. að ráðast í það þrekvirki af vanefnum að reisa einn svokallaðan iðnfræðsluskóla hér í Reykjavík í tengslum við Iðnskólann, sem hafði og hefur um áratugaskeið barist við að koma upp verklegu námi í nokkrum námsgreinum og hefur nú loks, einn iðnfræðsluskóla á öllu landinu, afrekað að koma upp verknámsskóla fyrir einar þrjár, fjórar iðngreinar af þessum 70 og er svo vel búinn tækjum, t. d. í prentiðn, að prentarar, sem stunda nám á hinum almenna vinnumarkaði, gera sér það oft til dundurs að fara í hina verklegu deild Iðnskólans til þess að sjá með hvernig tækjum feður þeirra og afar unnu í „den tíð“. En sá skóli, sem ákveðið var að setja á fót, svona til þess að sýna mönnum dýrðina þegar iðnfræðslulöggjöfin yrði komin í framkvæmd, hét Verknámsskóli málmiðnaðarins, og í Verknámsskóla málmiðnaðarins átti að veita verðandi iðnnemum undirbúningsþekkingu og fræðslu í bóklegum og verklegum greinum málmiðna. Til þess að skýra fyrir mönnum hvað málmiðnir eru, þá eru það allt frá sjónvarpsvirkjun og niður í, - eða upp í, eftir því hvaða skilning menn vilja leggja í upp og niður í því sambandi, - eldsmíði og ketil- og plötusmíði, sem sé frá „fínmekanik“, eins og útvarps- og sjónvarpsvirkjun, og upp í eða niður í eldsmíði og plötu- og ketilsmíði. Ekki þarf að orðlengja það, hver var námsskrá þessa skóla. Menn áttu að læra að nota járnsög og lóðbolta svo og rasp og þvingu og önnur slík verkfæri, sem var auðvitað sjálfsagt að hver og einn nemandi, sem ætlaði sér í verklegt nám í málmiðngreinum, kynni nokkur skil á. Um þetta leyti var mjög í tísku hjá ungu fólki, sérstaklega ungum tæknimeðvituðum námsmönnum á framhaldsskólastigi, að hafa áhuga á sjónvarps- og útvarpsvirkjun, en sú grein var þá algerlega lokuð og er það, hygg ég, enn, því það voru ekki nema nokkrir þeirra, sem ætluðu í útvarps- og sjónvarpsvirkjun og höfðu áhuga á því námi, sem komust að hjá meisturum. Þarna sáu ungu tæknihugsandi framhaldsskólasveinarnir upplagt tækifæri. Hið opinbera var að stofna verknámsskóla fyrir þá, hvorki meira né minna. Að sjálfsögðu mundu þeir sækja um inntöku í Verknámsskóla málmiðnaðarins til undirbúnings náms í sjónvarps- og útvarpsvirkjun og stunda þar nám í meðferð logsuðutækja, lóðbolta og þvingu í heilt ár og hefja síðan áframhaldandi nám í útvarps- og sjónvarpsvirkjun eftir að hafa fengið tveggja ára styttingu á námstíma sínum. Milli 30 og 40 ungir menn sóttu um aðgöngu að skólanum og fengu - og byrjuðu að logsjóða og rafsjóða og snúa þvingu. Að árinu liðnu komu þessir ungu sveinar á skrifstofu iðnfræðsluráðs og sögðu: Jæja, herrar mínir. Nú erum við búnir að ljúka Verknámsskóla málmiðnaðarins og nú langar okkur til að halda áfram og verða útvarps- og sjónvarpsvirkjar. Hvað eigum við nú að gera? - Við sögðum við þá: Þið eigið að fara út á vinnumarkaðinn, leita uppi meistara í útvarps- og sjónvarpsvirkjun og spyrja þá hvort þeir vilji ekki veita ykkur aðstöðu til þess að ljúka námi. - Þessir ungu menn þökkuðu fyrir sig og fóru síðan út á vinnumarkaðinn til að leita að meisturum í útvarps- og sjónvarpsvirkjun sem vildu taka við nemum sem kynnu að snúa þvingu. Sú leit varð töng, en ekki að sama skapi árangursrík, því allir þessir drengir, að undanskildum tveimur, komu á skrifstofu iðnfræðsluráðs og sögðu: Þeir útvarps- og sjónvarpsvirkjar, sem við höfum rætt við, vilja ekki taka okkur. Þeir segjast vilja velja sína nemendur sjálfir, og þeir segjast litla trú hafa á því, að sá nemi sé góður verðandi útvarpsvirki sem er duglegur að snúa þvingu. Hvað eigum við nú að gera? - Og yfirvöld iðnfræðslumála í landinu sögðu: Því miður, við getum engin ráð gefið. - Þá spurðu nemarnir í þvingusnúningnum: Er það virkilega svo, að hið opinbera sé búið að plata okkur til þess að eyða heilu ári af ævi okkar og öllu aflafé okkar árið áður í upphafsnám í iðngrein sem við höfum áhuga á og ætli síðan að skilja okkur eftir í blindgötum? - Við gátum ekki sagt annað en já. - Þessi saga er að endurtaka sig í fjölbrautakerfinu. Samkv. þeim upplýsingum, sem við höfum fengið um fjölbrautanám í fjölbrautaskólum á Íslandi, sjá menn Verknámsskóla málmiðnaðarins afturgenginn. Menn sjá afturgengið það sameiginlega grunnnám í iðngreinum sem ungt fólk er platað inn í af opinberum aðilum í ljósi þess að það sé þar að hefja skólanám sem geti leitt það beint til lokaprófs. Það stendur svo uppi eftir árið í algerri blindgötu, þar sem allir neita að taka við því. Um þetta höfum við fjölmörg dæmi, t. d. það unga fólk sem hefur úr þessu framhaldsskólakerfi verið platað inn á hjúkrunarbrautir og látið eyða þar meira eða minna af ævi sinni í tilgangslaust nám vegna þess að þetta ágæta kerfi hefur verið að gefa loforð sem öllum er ljóst frá upphafi að það getur ekki efnt. Það er út af fyrir sig ekkert við því að segja, þótt fámennt og fátækt þjóðfélag geti ekki boðið öllum nám við sitt hæfi. En málin eru orðin alvarleg þegar þetta þjóðfélag er bókstaflega að plata ungmenni með því að búa til skólakerfi sem gefur fögur loforð sem allir, sem hlut eiga að máli, vita að skólakerfið getur ekki efnt. Og það er ábyrgðarhluti að vera að bjóða námsbrautir og námsfarvegi sem allir vita að leita út í hreina blindgötu, að vera að plata ungt fólk til þess að eyða hluta úr ævi sinni í nám sem ekki gengur upp. Þessi mál verða aldrei leyst með lagasetningu á pappír. Þau verða aðeins leyst smátt og smátt eftir því sem þjóðin hefur efni og getu á, og það á ekki að skipuleggja þau mál þannig að ætla sér að lofa öllu í upphafi og geta síðan ekki staðið við neitt. En verknámsskólar málmiðnaðarins ganga aftur í öllu þessu fjölbrautakerfi með loforðunum sem frá upphafi hafa verið svik. Ég er sannfærður um að sá maður, sem ætlar að herma eftir þessari sænsku fyrirmynd, verður ekki heldur maður til þess að biðjast afsökunar frekar en sá sem hermdi eftir sænsku fyrirmyndinni um mengjakerfið. Þegar fjölbrautaskólakerfið var tekið upp í Noregi - það er oft miðað við Noreg í þessu sambandi - var það gert í ljósi þess, að þá voru til bæði bóklegir og verklegir skólar sem störfuðu hver undir sinni skólastjórn. Fjölbrautaskólakerfið í Noregi var aðeins samræming á starfi þeirra stofnana sem þegar voru til, þannig að í sama fræðsluumdæmi voru settar undir sameiginlega stjórn skólastofnanir af ólíkum toga sem þegar höfðu verið byggðar upp. Þannig var möguleiki gefinn til þess að nemendur gætu farið á milli slíkra stofnana og eftir því sem hugur þeirra stóð til og jafnframt til þess að fjármagn og þekking mætti nýtast betur með samvinnu og samstarfi þessara stofnana. Hér á Íslandi hefur málið hins vegar verið kynnt þannig, að menn mættu halda að þeir, sem það kynna, væru að gefa í skyn að kerfið sjálft byggði skólana, að fjölbrautakerfið byggði fjölbrautaskólana, að lagasetningin ein yrði til þess að út um allar jarðir, í öllum þorpum og öllum sýslum og öllum hreppum landsins, byggðum sem óbyggðum, spryttu upp skólastofnanir þar sem menn gætu lært allt frá skipstjórn upp í læknisfræði og út og suður í matreiðslu, feldskurð, myndskurð og ég veit ekki hvað. Slíkir skólar mundu sem sé spretta upp sjálfkrafa í öllum krummavíkum landsins uns allt Ísland væri orðið ein skólastofnun: Aðeins ef þú fellur fram og tilbiður fjölbrautaskólakerfið skal allt hitt veitast þér að auki. Ég vil að menn geri sér fyllilega ljóst, að með slíku fjölbrautakerfi er ekki verið að breyta neinu í raun réttri. Það er verið að breyta því að vísu þannig, að hinu opinbera tekst efalaust að plata eitthvað af saklausu ungu fólki til þess að eyða hluta af ævi sinni í nám sem engan árangur ber. Það ber sjálfsagt þann árangur, að Háskóli Íslands verður fyrr eða síðar að taka upp þá skipan að efna til inntökuprófs fyrir nemendur sem lokið hafa námsferli á framhaldsskólastiginu. Það getur vel verið að það beri þann árangur, að evrópskar menntastofnanir, sem við höfum átt frjálsan aðgang að til þessa, neiti eftirleiðis að viðurkenna íslenska menntun nema menn gangist undir kennslufræðilega smásjá á meginlandi Evrópu o. s. frv., o. s. frv. En fjölbrautaskólakerfið kemur aldrei til með að gera það, sem iðnfræðslulögin frá 1966 gátu ekki og gamla fræðslulöggjöfin gat ekki, þ. e. a. s. að útvega peningana sem þetta skólakerfi stendur og fellur með. Það verður jafnerfitt verkefni eftir sem áður. Þetta er flókið mál, en það er þannig fram sett að lagaramminn, sem utan um það er smíðaður með þessu frv., er ekki nema 38 greinar, auk eins ákvæðis til bráðabirgða, og er þannig að hver getur lagt sinn skilning í það eftir því hver les. En athyglisvert er að um eitt atriði eru nákvæmar útlistanir: á því hvernig silkihúfunum skuli skipað í kerfinu. Því er nákvæmlega lýst, m. a. s. hvaða rendur skuli vera á hverri húfu. Fyrst skal þar til að taka, að í hverjum framhaldsskóla skal vera nemendaráð sem hefur tillögu- og umsagnarrétt um markmið námsins, námstilhögun, námsefni og námsmat. Ofan á nemendaráð kemur svo skólastjórn undir oddvita, skólastjóra, með aðild fulltrúa kennara og nemenda. Verksvið skólastjórnar er að sjálfsögðu ósköp svipað og verksvið nemendaráðs, þ. e. tillögu og umsagnarréttur um markmið náms o. s. frv., o. s. frv. Ofan á skólastjórn kemur síðan silkihúfan skólanefnd fyrir hvern einstakan framhaldsskóla sem fræðsluumdæmið í heild stendur að ásamt ríkinu. Skólanefndin starfar í umboði fræðsluráðs og er m. a. ráðgefandi aðili um inntak og tilhögun náms hlutaðeigandi skóla. M. ö. o. er nemendaráðið ráðgefandi aðili til skólastjórnar, skólastjórn er ráðgefandi til skólanefndar, skólanefnd er síðan ráðgefandi aðill til fræðsluráðs, en fræðsluráð eru kjörin samkv. 11. gr. laga nr. 63/1974, um grunnskóla, og eiga að fjalla um málefni framhaldsskóla hvert í sínu fræðsluumdæmi. Ofan á fræðsluráð kemur síðan silkihúfan námsbrautarnefnd. Námsbrautarnefnd á að vera fimm manna ráðgefandi nefnd, sem á að taka við ráðum fræðsluráðs, sem tekur við að ráðum skólanefndar, sem tekur við ráðum skólastjórnar, sem tekur við ráðum nemendaráðs. Ofan á námsbrautarnefnd kemur síðan silkihúfan námssviðsnefnd. Og hvað skyldu nú námssviðsnefndir eiga að gera? Jú, þær eiga að samræma störf námsbrautarnefnda og vera ráðgefandi og tillöguaðili um inntak og tilhögun málms hver á sínu námssviði. M. ö. o. tekur námssviðsnefnd við ráðgjöf námsbrautarnefndar eftir að námsbrautarnefnd hefur tekið við ráðgjöf fræðsluráðs, fræðsluráð tekið við ráðgjöf skólanefndar, skólanefnd tekið við ráðgjöf skólastjórnar, skólastjórn tekið við ráðgjöf nemendaráðs. - En svo eru enn fleiri ráð. Ofan á námssviðsnefnd stendur framhaldsskólaráð, m. a. skipað formönnum námssviðsnefnda, sem aftur eru skipaðar formönnum námsbrautarnefnda, eins og menn muna. Og hlutverk framhaldsskólaráðs, sem skipað er formönnum námssviðsnefnda, sem skipaðar eru formönnum námsbrautarnefnda, er að vera menntmrh. til ráðuneytis um inntak og tilhögun náms. Framhaldsskólaráð á sem sé að vera menntmrn. til ráðuneytis um inntak og skipulag náms eftir að framhaldsskólaráð hefur tekið við tillögum námssviðsnefnda, eftir að námssviðsnefndir hafa tekið við tillögum námsbrautarnefnda, eftir að námsbrautarnefndir hafa tekið við tillögum fræðsluráða, eftir að fræðsluráð hafa tekið við tillögum skólanefnda, eftir að skólanefndir hafa tekið við tillögum skólastjórna, eftir að skólastjórnir hafa tekið við tillögum nemendaráða. Og hver skyldi svo eiga að taka við öllum þessum tillögum? Það er hæstv. menntmrh. Og hvert skyldi hann svo eiga að skila tillögum sínum? Ætli menn fari ekki nærri um það, hvert hæstv. menntmrh. ætti að skila tillögum sínum og hvaða mark væri tekið á tillögum hæstv. menntmrh. í því rn. þar sem hann á að fara með æðstu stjórn? Herra forseti. Ég sé enga ástæðu til þess í svo lauslegri rammasmíð sem þessi framhaldsskólafrumvarpssmíð er að gera ráð fyrir að af öllu, sem þar er á minnst, skuli svo ítarlegar reglur settar um öll ráðin sem þar er gert, enda ekki greint frá hver kostnaður fylgir öllu þessu makalausa silkihúfusafni. Þess vegna legg ég til að þetta verði gefið rúmt, eins og flest annað í frv., og lagt hæstv. menntmrh. í vald, ráðh. og ráðuneytisstjóra, að sjálfsögðu eftir að þingið hefur um fjallað og veitt það fé sem til þarf. Því legg ég til á þskj. 728 ásamt hv. þm. Eiði Guðnasyni, að sú breyting verði gerð, að allar umræddar silkihúfur verði ofan teknar en greinin hljóði þess í stað svo, með leyfi forseta: „ Menntmrn. fer með yfirstjórn þeirra málefna, er lög þessi taka til, nema öðruvísi sé ákveðið í lögum um einstakar námsstofnanir. Rn. skal leita samráðs við samtök aðila vinnumarkaðarins, Samband íslenskra sveitarfélaga, samtök kennara og skólastjóra á framhaldsskólastigi, samtök nemenda í framhaldsskólum svo og við aðra til þess bæra aðila um mótun og samræmingu meginstefnu í málefnum framhaldsskóla. Setja má í reglugerð nánari fyrirmæli um ráðgjöf um inntak og tilhögun náms í framhaldsskólum, enda verði sérstaklega séð fyrir útgjöldum því samfara í fjárlögum.“ Þarna er sem sé ekki lokað á þann möguleika, að unnt verði að setja allar silkihúfurnar upp sem um ræðir í VII. kafla. Þarna er aðeins gefinn sá möguleiki, að unnt sé að taka einhverjar þeirra niður aftur. Þá er auk þess gerð á þessu þskj. sú brtt. við orðalag 38. gr., að í stað þess sem þar segir, að lög þessi verði komin til framkvæmda eigi síðar en að liðnum 5 árum frá gildistöku án tillits til þess, hvað máttarvöld, Alþ. og fjvn. og aðrir slíkir aðilar, segja, verði breytt orðalag. Í staðinn fyrir „skuli“ komi: skal að því stefnt að framkvæmdin geti komið að fullu fram að liðnum 5 árum frá gildistöku o. s. frv. Þriðja brtt. okkar félaga er við ákvæði til bráðabirgða, að við ákvæðið bætist ný mgr. er hljóði svo: „Að liðnum 5 árum frá gildistöku laga þessara skal menntmrh. gefa Alþ. skýrslu um framkvæmd laganna, sem þá skulu tekin til endurskoðunar, þannig að Alþ. gefist á ný tækifæri til þess að álykta um stefnu þeirra.“ Ég vísa í þessu sambandi til þess, að þegar grunnskólalögin voru sett, sællar minningar að sumra áliti, ekki þó allra, var það ákvæði leitt í lög í ákvæði til bráðabirgða, að að liðnum 5 árum frá gildistöku grunnskólalöggjafar skyldi menntmrh. gefa Alþ. skýrslu um framkvæmd grunnskólalaganna, þannig að Alþ. gæfist kostur á að athuga sinn gang í ljósi fenginnar reynstu og álykta þá um ýmis meginefni málsins á ný. Ég tel algerlega útilokað að afgreiða frv. eins og það sem er hér til umr. án þess að sambærilegt bráðabirgðaákvæði sé í það frv. sett og samþykkt var í lögunum um grunnskóla, sem mönnum mun í fersku minni. Herra forseti. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðleng,ja um þetta mál frekar að sinni.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs aðallega til að ræða brtt. þær sem hafa verið lagðar fram við 3. umr. Almennt um málið hef ég rætt mjög ítarlega við 1. umr. og tel því óþarft að endurtaka það hér. Ég get þó ekki annað en lýst undrun minni á ræðu hv. síðasta ræðumanns, Sighvats Björgvinssonar, sem á sæti í menntmn., og virðist hafa verið tími til kominn fyrir hann að láta í ljós álit sitt á frv. Mér virtist að hann sæi helst ljósan punkt í norska skólakerfinu. Það var leitt að hann skyldi ekki vera viðstaddur þegar því var lýst fyrir okkur á nefndarfundi að helst bæri að leita til Noregs að fyrirmynd að þessu frv. ef ætti að leita að fyrirmynd yfirleitt. Hann sagði einnig að það vantaði kostnaðaráætlun eða áætlun um kostnaðarauka við frv. Ef hann hefði fylgst betur með málum mundi hann vita að það er æðilöng grg, birt með frv. um kostnaðaráhrif þess. Með nál. er einnig prentuð grg., sem er byggð á áætlun frá fjárlaga- og hagsýslustofnun og menntmrn. og hv. þm. Alþfl., Árni Gunnarsson, lýsti yfir við 2. umr. málsins að væri að dómi Alþfl. fullnægjandi. Það væri fróðlegt að fá að vita hvor þessara manna talar í umboði Alþfl., til þess að auðveldara væri að átta sig á málum. Varðandi afgreiðslu þessa máls vil ég taka það fram hér, að á einum fundinum, sem þessi hv. menntmn. maður sat, þ. e. a. s. 2. febr., er það bókað í fundargerðabók n., að ég sem formaður hennar hafði ítrekað og minnt á ummæli hæstv. menntmrh. um að stefnt væri að því að frv. yrði afgreitt á þessu þingi. Þetta var einn af eftirminnilegustu fundum nefndarinnar, einmitt af því að þessi hv. þm. Alþfl. var viðstaddur. Varðandi brtt., sem hér eru, vil ég rifja það upp, að nefndinni var fullkunnugt um að margir höfðu áhyggjur af ýmsu sérnámi, sem nú er á framhaldsskólastigi, og ýmsum sérskólum. Í nál. er tekið fram, að varðandi sérnámið er hér einkum átt við hjúkrunarnám, fósturnám og vélstjóranám. Einnig vissum við mætavel, að margir höfðu áhyggjur af framtíð Menntaskólans í Reykjavík, og umsögn rektors þess skóla var nokkuð einstök fyrir það hvað hún skar sig úr í andstöðu við þetta frv., en allir aðrir skólamenn mæla með meginstefnu þess. Meiri hl. nm. þótti ekki rétt að ætlast til þess af Alþ. að það tæki nú í einu með afgreiðslu þessa frv. afstöðu til alls þess náms sem er á framhaldsskólastigi. Sakir þess, hvernig þetta hefur byggst upp hjá okkur á undanförnum árum og áratugum, er um að ræða mýgrút af lagasetningum. Ég held að það sé ekki að gefast upp við málið að gefa alþm. tækifæri til að fara nokkurn veginn skipulega yfir allt það sérnám, sem hér stendur til boða, og taka a. m. k. ákvörðun um það sérstaklega hvaða nám skuli haldast á framhaldsskólastigi, hvort því skuli skipað eins og gert er ráð fyrir í grg. eða hvort Alþ. mundi vilja hafa einhvern annan hátt á. Ég tel því að þegar lögð er fram till. til þál., svo sem gert er ráð fyrir í 38. gr. eins og hún er nú, ef hún verður samþykkt, sé fyllilega nægur tími til að taka afstöðu til þess, hvort Menntaskólinn í Reykjavík eigi að fá einhverja sérstöðu eða ekki. Ég held að þær stofnanir eða það sérnám, sem hugsanlega ættu ekki heima hér í frv., séu það fáar að réttlætanlegt sé að samþ. frv. nú til þess að meginþorri þess náms, sem fer fram á framhaldsskólastigi, geti starfað eðlilega eftir þeim brautum eins og þar er gert ráð fyrir. Þetta held ég að sé einungis sanngirnismál ef hv. þm. vilja hugleiða það. Till., sem hér liggur fyrir frá hv. þm. Vilmundi Gylfasyni og Einari Ágústssyni, er að mínu viti í rauninni einvörðungu um Menntaskólann í Reykjavík, þó að reynt sé að klæða það í svolítið almennari búning. Auðvitað er auðséð við lestur þessarar brtt., að hún er annars nánast óframkvæmanleg. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í þéttbýli skulu starfa sérstakir menntaskólar með hefðbundnu sniði, er miði að undirbúningi undir háskólanám.“ Hvað er þéttbýli? Þetta þýðir í rauninni að það ber skylda til að reisa menntaskóla í Hveragerði, á Selfossi, í Vestmannaeyjum, í Sandgerði, í Þorlákshöfn, - nánast hvar sem hægt er að koma við skilgreiningu á orðinu þéttbýli skal reisa menntaskóla. Ég held að ef hv. flm. íhuga málið betur hljóti þeir að viðurkenna að þetta er óþingleg till. og er óframkvæmanleg og ekki hægt að festa hana í lög. Annað efni till. er í rauninni afskaplega samhljóma því sem felst í framhaldsskólafrv., þ. e. a. s. innganga skuli heimil öllum þeim nemendum er rétt hafa til framhaldsnáms. Þetta er í framhaldsskólafrv., að skólinn skuli miða að undirbúningi undir háskólanám. Að því er stefnt með framhaldsskólafrv. Hitt ræður náttúrlega úrslitum hér, að gert er ráð fyrir að allir menntaskólar séu ríkisskólar. Þetta þýðir í rauninni það, ef brtt. verður samþykkt og svo frv. einnig, að hér mun rísa tvöfalt framhaldsskólakerfi: annars vegar samræmdur framhaldsskóli, hins vegar einangraðir menntaskólar eftir gamla skipulaginu sem ekkert samstarf hafa við aðra skóla í landinu, en báðum kerfum er ætlað að skila nemendum upp til háskólanáms. Sjá allir viti bornir menn, að við höfum ekki efni á að koma upp tvöföldu kerfi af þessu tagi. Annaðhvort verður hinn samræmdi framhaldsskóli að víkja, eins og hann leggur sig eða gamla kerfið. Þessi brtt. jafngildir þá frávísunartillögu um frv. til laga um samræmdan framhaldsskóla, þrátt fyrir að Alþfl.-menn hafi verið búnir að lýsa sig fylgjandi málinu. Rétt væri að þessi brtt. yrði tekin til baka svo mönnum gæfist tími til þess að íhuga málið með stillingu og lagni. Það væri nánast skárra að flytja till. í þá átt, að Menntaskólanum í Reykjavík skuli heimilað að starfa áfram með gamla laginu, ef mönnum er mjög annt um að svo sé. Ég hef ekkert á móti því að króa af það allra íhaldssamasta í landinu á einum stað, því einhver staðar verða íhaldssamir að vera. En þeir eiga ekki að getað stöðvað alla framþróun í landinu að mínum dómi. Ég ítreka þá skoðun mína, að ef þessi brtt. verður samþ. jafngildir það frávísunartill. á frv. til l. um framhaldsskóla því að við getum ekki byggt upp tvö kerfi samtímis. Um brtt. frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni og Eiði Guðnasyni vil ég segja nokkur orð og þau orð hef ég raunar látið falla við þá báða. Það fór auðvitað ekki hjá því, að hið stóra framhaldskólaráð var rætt í n. Ég held að enginn þm. sé ákafur talsmaður þess, að þetta framhaldskólaráð skuli sett á stofn. Hitt er annað mál, að það er niðurstaða af nokkurs konar samkomulagi sem gert hefur verið við aðila vinnumarkaðarins. Þeir hafa getað fallist á þessa leið, og hún er í rauninni áfangi í þá átt að losa nemendur undan viðjum þeirra krafna, sem atvinnulífið gerir, færa nám þeirra meira undir kennslufræðilega stjórn. Þetta er áfangi í þá átt. Ég held að það hafi ekki verið auðvelt að ná þeim áfanga og því tæplega sanngjarnt að alþm. færu að rifta því samkomulagi með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir þá nemendur sem þarna eiga hlut að máli. Ég vil einnig benda á að í námssviðsnefndum og námssviðsbrautum er bæði aðilum vinnumarkaðarins, skólamönnum og kennurum ætlað að hafa áhrif á inntak námsins. Þetta fyrirkomulag er raunar niðurstaða af umsögnum sem borist hafa frá þessum aðilum. Brtt. þeirra hv. þm. Sighvats Björgvinssonar og Eiðs Guðnasonar gerir ráð fyrir miklu meiri miðstýringu menntmrn. en frv. gerir ráð fyrir. Um hinar brtt. er afskaplega lítið að segja. Ég fæ ekki séð að þær séu til bóta. Ég held að ef við gerum þessa breytingu á framhaldsnáminu á annað borð hljóti það að gerast innan fimm ára, og ætti öllum að vera vorkunnarlaust að fylgjast svo með málum á svo löngum tíma að þeir geti tekið afstöðu til þess. Auk þess gerir frv. ráð fyrir að menntmrh. gefi Alþ. skýrslu á hverju ári. Alþ. fær því tækifæri til að álykta um stefnu ýmissa reglugerða, skólagerða og skólastofnana eftir því sem hinn samræmdi framhaldsskóli verður byggður upp. Ég ætla ekki að gera miklar athugasemdir við ræðu hv. þm. Ólafs G. Einarssonar, en get þó ekki orða bundist um afstöðu hans almennt. Tvisvar áður hefur þetta frv. verið lagt fram á Alþ. Í bæði skiptin hefur Sjálfstfl. átt hlut að því að frv. var lagt fram, og í bæði skiptin hefur verið gert ráð fyrir að allt framhaldsskólastigið væri kostað af sveitarfélögum og ríkinu. Hér er þó dregið úr hvað sveitatfélögin snertir, en þá telur þessi hv. þm. kostnaðaraukann fyrir sveitarfélögin svo mikinn og samkrullið svo mikið að ekki sé hægt að samþ. þetta. Ég vil ekki draga í efa að hv. þm. Ólafur G. Einarsson hafi fylgst með því, þegar þetta frv. var lagt fram áður í tvö skipti, og viti hvað í því felst. En ég sakna þess, að hann skuli ekki gera skýrari grein fyrir afstöðu sinni. Að öðrum kosti verður maður að lýsa þessa afstöðu Sjálfstfl. í heild alveg óskiljanlega. Ég neita því líka að nál. meiri hl. sé villandi. Ef menn kunna eitthvað fyrir sér á annað borð í textagreiningu sjá menn að það er hvergi gefið í skyn, að sveitarfélögin hafi óskað eftir þessari tilhögun, eins og ég held að hann hafi tekið til orða eða eitthvað í þá átt. Hins vegar er greinilegt af ályktun fulltrúaráðsfundarins, að þeir hafa ætlað að láta löggjafanum eftir endanlega niðurstöðu, eins og segir í 3. lið þessarar ályktunar, með leyfi hæstv. forseta: „Verði sú niðurstaða löggjafans við samþykkt þessa frv., að aukin verði kostnaðarleg þátttaka sveitarfélaga í rekstri framhaldsskóla, verður að gera þá kröfu, að annað tveggja verði gert, að létta af þeim útgjaldaliðum eða veita þeim nýja tekjustofna til að mæta þeim kostnaði.“ Þetta er einmitt það sem meiri hl. n. hefur lagt til að gert verði, og ég neita því að þarna sé gengið gegn eindregnum óskum fulltrúaráðs Sambands ísl. sveitarfélaga.