Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Eins og nefndarálitið á þgskj. 60 ber með sjer, leggur fjárhagsnefnd það til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt. Það er töluvert annað, sem liggur að baki þessu frv., heldur en öðrum tekjuaukafrv., sem sje það, að þegar bráðabirgðalög þau, sem hjer er farið fram á að Alþingi samþykki, voru gefin út, voru hjer á landi birgðir allmiklar af síldartunnum frá fyrra ári. Þessar tunnur voru í svo háu verði, að hægur leikur er að flytja nú inn tunnur, sem verða ódýrari, og standa því þeir, sem nú kaupa tunnur, mun betur að vígi heldur en þeir, sem tunnur eiga frá því í fyrra. Það er því ekki nema rjettlátt og nauðsynlegt að leggja toll á þær tunnur, sem inn verða fluttar, til þess að jafnvægið raskist ekki um of. Og jeg fæ heldur ekki skilið annað en að Norðmenn. Svíar og aðrir útlendingar hljóti að skilja, hvernig á þessum skatti stendur. enda hvílir þessi skattur einnig á þeim Íslendingum, sem flytja inn síldartunnur á þessu ári. Það hefir heyrst að vísu, að útlendingar hafi í hyggju að salta síld sína utan landhelgi og það er ekki laust við, að farið sje að bóla á því en jeg fæ ekki skilið, hvernig það getur orðið alment, því það hlýtur að hafa mikinn kostnað og óþægindi í för með sjer. Það leiðir af sjálfu sjer, að það verður að ganga ríkt eftir, að þessi tollur verði greiddur. því þá getur orðið talsverður tekjuauki að honum, þó ekki svo gott að ætla á, hversu mikill hann verði. Jeg sje ekki ástæðu til að hafa lengra mál um þetta frv. Nefndin álítur að rjettast sje að samþ. það breytingalaust, enda er erfitt að fara nú að breyta því, þar eð farið er að framkvæma lögin eins og stjórnin gerði þau úr garði.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg stend að eins upp til þess að þakka háttv. fjárhagsnefnd fyrir það, hversu vel hún hefir tekið í þetta frv. og hversu hún hefir orðið við þeirri ósk minni, að flýta því sem mest. Jeg vona sömuleiðis, að háttv. Alþingi hraði þessu máli.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Þetta frv. er enginn nýr gestur hjer á þingi. Oft hefir það verið meðal handa háttv.þm., en sjaldan hefir slíkur tollur verið vel sjeður gestur, enda hefir altaf verið eitthvað að honum fundið. Þetta bendir ótvírætt til þess, að þjóðin öll er farin að heimta, að skattakerfinu verði breytt og komið í betra horf heldur en nú er. Það verður því að vera lögeggjan frá þingsins hálfu, og er það áreiðanlega frá þjóðinni líka, til stjórnarinnar, að undirbúa nýja skattalöggjöf fyrir þingið 1921. Enda er nú fyrir- heit frá stjórninni um þetta í athugasemdum við frumvarpið. Og afsakanlegt virðist það, þó stjórnin á þessum reikulu tímum hafi ekkert aðhafst, en hjeðan af er engin afsökun til. Að þessu athuguðu og með þetta fyrir augum álítur fjárhagsnefnd rjett vera að framlengja það form, sem skattalögin nú eru í. Fjárhagur landsins er líka svo kominn, að hann krefst þess, að ekki sje dregið úr þeim tekjum, sem landssjóður á að fá. Það, sem gæti komið til mála fyrir þá, sem óánægðir eru með þennan toll, væri að breyta honum í einhvern annan toll, svo landssjóður misti einskis í. Hv. þm. Dala. (B. J.) drap t. d. á það við 1. umr. málsins, að breyta honum í verðtoll, en því er til að svara, að þar sem það liggur fyrir að gerbreyta skattalöggjöfinni, þá er það varhugavert að fara nú að setja nýjan toll fyrir þetta fjárhagstímabil. Gæti það valdið hinum mesta glundroða að gera þannig bráðabirgðabreytingar, þar sem nú má segja, að innheimta þessa tolls sje nú komin í það besta lag, sem hún hefir nokkru sinni náð, en aftur innheimta á verðtolli háð því eftirliti, sem við höfum alls ekki ráð á, jafnframt því sem verðtollurinn gefur tilefni til hinna mestu tollsvika, með því að koma vörum í hina misdýru flokka, eða dýrari flokkum í ódýrari flokka. Af þessum ástæðum hefir nefndin lagt það til við hv. deild, að hún samþykki þetta frv. breytingalaust.

Bjarni Jónsson Mjer þykir það illa farið, að nefndin skuli ekki hafa sjeð sjer fært að fara eftir tillögum mínum í þessu máli, þeim, að fella niður vörutollinn og láta koma verðtoll í staðinn. Jeg hefi altaf verið sannfærður um, að það eitt væri rjettlátt, að leggja toll á eftir verði, en ekki eftir þunga. Það ætti ekki að þurfa, að þessu sinni að fara ítarlega út í þetta, því það ætti að vera öllum augljóst, en þó ætla jeg að rifja upp dæmið, sem jeg tók um daginn. Maður flytur inn í landið eitt pund af demöntum; annar flytur inn í landið eitt pund af lýsissápu. Það sjá allir, að það er með öllu rangt, að þeir skuli báðir vera látnir greiða sama toll. Það er nú mikið talað um tekjuþurð, og hversu landssjóður þurfi að fá meiri tekjur. Nú er þessi tollur greiddur í peningum af hverju innfluttu pundi. Peningarnir hafa, eins og alkunnugt er, lækkað mikið í verði. En hvers vegna á að láta landssjóðinn einan bera skaðann, sem verðfallið veldur? Hann verður þó að gjalda starfsmönnum sínum þann skaða, er þeir hafa orðið fyrir. Það verður því að reikna tekjurnar eftir sama mælikvarða sem gjöldin. Menn segja, að það mundi koma hart niður á þjóðinni að hækka tolla, í dýrtíð þeirri, sem nú er. En í fyrsta lagi er þar til því að svara, að þótt tollurinn hækki að krónutali, þá hækkar hann ekki í raun og veru. Í öðru lagi hljóta öll gjöld, sem í landssjóð renna, að koma frá þjóðinni, því að ekki munu aðrar þjóðir fara að leggja gjald í landssjóð, og þess mun langt að bíða, að þær verði hjer skattskyldar. Mjer þykir því leitt, að nefndin skuli ekki hafa orðið við tilmælum mínum og breytt gjaldi þessu, þar sem einnig stendur mjög vel á því nú, þegar stjórnin á eftir að semja ný skattalög. En nú getur vel svo farið, að hún verði ekki tilbúin með skattafrv. sitt 1921, og þótt svo yrði, er það ekki víst, að þingið afgreiddi þau lög þá, þar sem málið er allumfangsmikið. Ef til vill verður þess að bíða í ein 5–10 ár. Hjer verður því alls ekki sagt, að tjaldað sje til einnar nætur. Þess vegna var það næstum sjálfsagt að láta þá breytingu fram fara nú, að koma á verðtolli. Það hlýtur að standa ómótmælanlegt, að frá þjóðinni hljóta gjöldin að koma í ríkissjóðinn, en þar með er ekki sagt, að ekki mætti finna annan rjettlátari gjaldstuðul en tollana. En á undanfarandi þingum hefir ekki verið nærri því komandi að fá því breytt. En eins og hv.þm. er kunnugt, hefi jeg aldrei talið tollana annað en lögleyfðan vasaþjófnað; en þó svo sje, tel jeg ekkert geta mælt í móti því, að hafa vit nokkurt í þeim ræningjahætti og taka meira gjald af því, sem meira er vert. Mjer þykir það undarlegt, að lög þessi skyldu nokkurn tíma vera samþykt, en hitt þykir mjer undarlegra, að þingið skuli liggja á þeim sömu fúleggjum enn þann dag í dag.

Fjármálaráðherra(S. E.): Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. nefnd fyrir það, að hún hefir lagt til að samþykkja frv. þetta óbreytt. Jeg get vísað til fyrri ummæla minna um endurskoðun á skattalöggjöfinni, sem ætlast er til að fari fram á árunum 1920 og 1921, en samkvæmt þeim sá stjórnin sjer ekki fært nú að gera gerbreytingu þá á þessu frv., sem hv.þm. Dala. (B. J.) leggur til, en væntir hins vegar, að hv. deild samþykki frv. þetta, með sjerstöku tilliti til hinnar brýnu tekjuþarfar. Það er að vísu leiðinlegt, að ekki skuli vera hærri tollur á gullskrauti og glingri heldur en nú er. Og það ætti ekki að vera ókleift að taka það verðmæti út úr og leggja á það sjerstakan skatt. En erfiðleikarnir felast í því, að reynt mundi verða að koma vörum úr þeim flokki yfir í aðra verðminni flokka. En til þess að hafa fullnægjandi eftirlit með því þyrfti sterkari tollgæslu en nú er. Annars vildi jeg taka það fram, í sambandi við skattafrv., að það myndi margborga sig að auka tollgæsluna, sjerstaklega hjer í Reykjavík, og vona jeg, að það verði sem fyrst tekið til greina af þinginu.

Bjarni Jónsson Jeg hefi ekki farið fram á, að breytt yrði hjer neinni grundvallarstefnu, því að þótt komið yrði á verðtolli, er grundvallarstefnan alveg sú sama, að taka fje úr vösum manna. Deila um grundvallarstefnu getur því ekki orðið neinum gjaldstofni að bana á þessu þingi. Jeg hefi að eins bent á nýja leið, sem gera mundi þennan vasaþjófnað rjettlátari og hallkvæmari fyrir landssjóð. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) var að afsaka það, að ekki er lagður hærri tollur á gimsteina og skartgripi. En það kemur ekki mínu máli við. Jeg tók það að eins sem dæmi upp á misrjetti það, sem nú á sjer stað. En slíkt misrjetti kæmi ekki til greina, ef verðtollur væri. Það væri að eins einfalt reikningsdæmi, ef tekið væri ákveðið hundraðsgjald af verðinu. Það var að eins þetta, sem jeg vildi benda á, og jeg tel það víst, að betur yrði framkvæmdur þessi lögleyfði vasaþjófnaður, ef þessu væri komið til leiðar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það, sem jeg tók fram um glysvarninginn, var alls ekki í sambandi við ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.). Jeg sagði það að eins af því, að mjer finst það leiðinlegt og órjettlátt, að ekki skuli vera hærri tollur á þeim vörum, en ástæðurnar eru þær, er jeg greindi áðan, of lítið tolleftirlit.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg get fallist á það með háttv.þm. Dala. (B. J.), að verðtollur mundi vera að ýmsu leyti rjettlátari. En jeg get ekki gengið inn á það, að eftir því, sem dýrtíðin eykst, eigi tollurinn að hækka. Ef nauðsyn bæri til þess, þá yrði að færa hann yfir á aðra skattstofna en lífsnauðsynjar. En út í þau atriði skal jeg ekki fara frekar. En það er eitt, sem mig furðar á. Og það er, hversu háttv.þm. Dala. (B. J.) virðist hafa mist traust sitt á hæstv. stjórn, þar sem hann svo mjög vantreystir henni til að undirbúa skattamálin. Það hefir breyst í honum hljóðið eigi alllítið, því að hingað til hefir hann álitið, að óhætt væri að trúa henni fyrir öllu. En jeg hefi þá trú, að óhætt sje að treysta henni til þess að undirbúa þetta mál sem fyrst, og jeg lít svo á, að full afsökun sje fyrir því, að það hefir ekki verið gert enn. En það álít jeg rangt, að taka fyrir einn lið og breyta honum, þegar breytingin öll er fyrir dyrum. Þar þarf alt að vera samfara, svo að ekki verði brotið það kerfi, sem farið verður eftir í heildinni. En þess vildi jeg geta, eins og jeg hefi áður tekið fram, að jeg tel víst, að innheimta á verðtolli yrði lítt möguleg, eins og nú standa sakir. Þar mundi áreiðanlega verða hætt við undanbrögðum, þar sem það skifti svo miklu, að koma vörunum úr einum flokki í annan.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg geri ráð fyrir, að öllum háttv.þm. sje ljóst, að ástæðan til þess, að frv. þetta kom fram, er sú, að ríkissjóður þarfnast tekjuauka. Geri jeg ráð fyrir, að um þá þörf verði ekki skiftar skoðanir. En hitt er annað mál, hvernig það tekst að bæta úr henni. Frv. það, sem hjer liggur fyrir fer í þá átt, að hækka toll á ýmsum munaðarvörum, og hefir nefndin eindregið fallist á það. Nú er því svo varið, að síðan peningar fjellu í verði virðist fólk ekki skifta það miklu hvort vörur þessar eru dýrari eða ódýrari, að eins ef þær fást. Tollauki þessi mundi því hvorki minka söluna nje verða svo tilfinnanlegur fyrir kaupendurna. En gert er ráð fyrir, að tollauki þessi nemi ekki minna en 170 þús. kr. á ári. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara frekari orðum um frv., en vil að eins leggja áherslu á það sem bent er á í nál. að allar þær súkkulaðitegundir, sem ekki eru beinlínis suðusúkkulaði, heyra undir 13. lið 1. gr. laganna, eins og þau verða, þegar sú breyting er komin á, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Þá er það einnig ósk nefndarinnar að frv. fái að ganga greiðlega gegnum þingið svo að það komi sem fyrst að notum.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Það er nú svo um þetta frv., eins og mörg önnur, að það er hjer gamall gestur. Og það má ef til vill segja um það, eins og fleiri bænir um fjölgun lækna, að leiðir verði langþurfamenn. En þó get jeg ekki búist við því að óreyndu, að hv. deild verði svo ósanngjörn, að gera frv. þessu sömu skil nú og tíðkast hefir um slík mál. Jeg þarf ekki að bæta miklu við ástæður þær, sem fylgja frv., sem eru brjef frá hreppsnefndinni í Hólshreppi. Auk þess liggur frammi samþykt frá sýslunefndinni á og enn fremur frá fjölmennum þingmálafundi, sem haldinn var í Bolungarvík. Skal jeg síðar koma að því, hvað það var, sem sjerstaklega hvatti sýslunefndina til að samþykkja þetta. Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um, hvernig hagar til hjer, þar sem margir hv.þm. munu vera kunnugir staðháttum, og verður því minni ástæða til að rengja það, sem sagt er í umsókn hreppsnefndarinnar. Þess er ekki að dyljast, að þessu hjeraði er þannig í sveit komið, að oft er algerlega ómögulegt að ná til læknis, því að svo er þar brimasamt, að oft er ekki hægt að koma skipi á flot dögunum saman. Sjúklingarnir verða því að deyja drotni sínum, án þess að hægt sje að leita læknishjálpar, þar sem landvegurinn er líka oft alger ófæra og lífshætta um hann að fara, vegna snjóflóða á vetrum og skriðna og grjótflugs bæði haust og vor. Enda hafa menn líka oft farist þar. Sjóferð eftir lækni kostar eins og tekið er fram í brjefi hreppsnefndarinnar nú orðið ekki minna en 90–120 kr., auk borgunar til læknis og lyfjabúðar. Nú er það oft, að fátæklingar þurfa tíðara að leita læknis en aðrir, af ýmsum ástæðum, og hefir þeim þá stundum reynst ókleift að standast kostnaðinn, en það hefir orðið til þess, að sveitin hefir orðið að hlaupa undir bagga með þeim. Hygg jeg því, að ekki geti talist rjett af löggjafarvaldinu að fresta lengur ráðstöfunum þessum, sem meðal annars geta orðið til þess að bjarga þegnfjelagslegu sjálfstæði manna og persónulegu frelsi. Þetta voru örðugleikarnir, en þá er eftir að líta á hitt, hve mörg mannslíf geta hjer verið í veði. Við síðasta manntal var íbúatalan um 1000, en er nú um 900. Stafar sú fækkun meðal annars af burtflutningi á sveitföstum þurfamönnum annarsstaðar, nú upp á síðkastið. En þótt íbúatalan sje ekki hærri er 900, þá er oftast 2–300 fleira þar af fólki, og kemur það af því, að Bolungarvík er ein af stærstu veiðistöðum landsins, og streymir þangað fólk úr öllum áttum, auðvitað flest úr Ísafjarðarsýslu. Og þetta var það sem aðallega vakti fyrir sýslunefndinni, að vera með frv., að allir hreppar sýslunnar eiga þar meira eða minna af fólki. Það má því ekki líta eingöngu á föstu íbúatöluna, heldur verður að gæta þess, að þarna er mestan hluta ársins mikill fjöldi aðkomufólks. Það mun því ekkert of mikið fullyrt, þótt talið sje, að þar dvelji að jafnaði 1100–1200 manns. Líti maður nú á fólksfjölda annara læknishjeraða og beri saman við fólksfjöldann í þessu læknishjeraði, þá sýnir sá samanburður, að í 11 læknishjeruðum eru færri menn en þar eru búsettir, og í 7 læknishjeruðum færri menn en vanalega eru í Bolungarvík á vertíðum vetur og vor. Jeg miða hjer við manntalið 1920, og má búast við, að síðan hafi þeim fjölgað, læknishjeruðunum, sem færri hafa íbúana en Bolungarvík, því víða hefir fólki heldur fækkað í sveitum nú upp á síðkastið, en fjölgað aftur víða annarsstaðar. Læknishjeruðin, sem jeg mintist á, get jeg talið hjer upp, því jeg hefi skrifað þau upp úr manntalinu Þau eru þessi: 1. Reykhólahjerað ..... með 594 íbúa. 2. Flateyjarhjerað ...... - 589 - 3. Bíldudalshjerað ..... - 658 - 4. Hesteyrarhjerað .... - 744 - 5. Reykjafjarðarhjerað . - 581- 6. Hólmavíkurhjerað .. - 856 - 7. Siglufjarðarhjerað . . - 654 - 8. Axarfjarðarhjerað .. - 754 - 9. Þistilfjarðarhjerað . . - 838 - 10. Vopnafjarðarhjerað .. - 742 - 11. Berufjarðarhjerað ... - 839 - Hin 7 hjeruðin, sem jeg áður nefndi, eru þessi: 1. Síðuhjerað með 994 íbúa. 2. Flateyrarhjerað .. .. -1049 - 3. Nauteyrarhjerað...... - 985- 4. Höfðahverfishjerað . . - 965 - 5. Reykdælahjerað . . . . - 1082 - 6. Fljótsdalshjerað .... - 1071 - 7. Fáskrúðsfjarðarhjerað - 1044 - Þessi hjeruð hafa engin meira en laust yfir 1050 íbúa, og býst jeg við, að í þeim hafi fólki fremur fækkað en fjölgað. Það má því öllum ljóst vera af þessum tölum meðal annars, að full þörf muni vera sjerstaks læknis í Bolungarvík. Eins og hv.þm. er kunnugt, er Hólshreppur hluti úr Ísafjarðarhjeraði, sem er 3. fjölmennasta læknishjeraðið á landinu, svo að þar munu nú vera fullkomlega 4000 íbúar, þar af rúm 900 eða ca. ¼ partur í Hólshreppi. Nú er því svo varið um Ísafjarðarhjerað, að það nær yfir 2 hreppa auk Ísafjarðarkaupstaðar og Hólshrepps, nefnilega Eyrarhrepp og Súðavíkurhrepp, og hluta úr Ögurhreppi. Og er sú raun á orðin, og það árlega, að þegar Bolvíkingar eða Hólshreppsmenn hafa komið eftir lækni til Ísafjarðar, þá hefir það komið fyrir, að hvorugur læknirinn hefir verið við látinn að fara, annar ef til vill í læknisferð inni í Djúpi, hinn svo önnum kafinn í kaupstaðnum, að hann hefir ekki mátt fara, svo Bolvíkingar hafa orðið að fara erindisleysu. Jeg efast nú stórlega um það, bæði af því, hve læknishjeraðið er víðlent, og af öðrum greindum ástæðum, að eitt einasta hjerað á landinu hafi jafnmikla sanngirniskröfu til sjerstaks læknis eins og Bolungarvík. Hv. þm. vilja nú ef til vill segja, að jeg hafi ekki fært fram aðrar ástæður með þessu frv. mínu en þær, sem menn hafa áður hjer í þingsalnum heyrt kveða við undir líkum kringumstæðum. Má vera, að svo sje. En jeg hefi þá líka enn eina ástæðu fyrir rjettmæti frv., ástæðu, sem aldrei hefir heyrst hjer á þingi áður, þegar um stofnun nýs læknishjeraðs hefir verið að ræða. Undanfarin ár hefir læknisþörfin sorfið svo að þessum aumingja mönnum í Bolungarvík, að þeir hafa orðið að ráða sjerstakan lækni, að öllu launaðan á þeirra kostnað. Þetta yfirstandandi ár er lækninum greitt 3600 kr. í laun úr sveitarsjóði, auk borgunar fyrir aukaverk, sem nemur 4 kr. á hvert mannsbarn í hreppnum. En þetta hafa hreppsbúar viljað leggja á sig heldur en að standa uppi læknislausir. Þetta einsdæmi ætti síst að verða til þess að spilla fyrir þeim við hið hv. Alþingi, heldur þvert á móti til þess að opna augu hv.þm. enn betur fyrir því, hve þörfin er afskaplega brýn fyrir sjerstakan lækni. Þessar tölur tala hjer máli þessa hjeraðs miklu betur en nokkur ræðumaður getur gert á þingi. Jeg skal taka fram með þakklæti, að hv. Alþingi hefir undanfarið veitt 500 kr. á ári til læknishjálpar í Bolungarvík, en eins og menn sjá, nær sá styrkur skamt. Jeg skal líka geta þess með þakklæti að stjórnin sendi sjerstakan lækni til Bolungarvíkur í inflúensunni síðastliðinn vetur. Það var vel gert, en því miður kom hjálpin af seint. Mörg dauðsföll orðin þegar læknirinn kom, en ómögulegt að ná til læknis frá Ísafirði, þar sem báðir læknarnir þar lágu. Hefði læknir verið fyrir í Bolungarvík, hefði aldrei komið til, að slíks hefði þurft. Nú má enn fremur benda á það, að í verstöð, eins og Bolungarvík, þar sem margt fólk safnast saman við ljelegan útbúnað, er miklu kvillasamara en í sveitum. Auk þess er þar miklu hættara við slysum, og þau alltíð í Bolungarvík, án þess stundum að nokkuð sje hægt við að gera. Það er t. d. ekki mjög langt síðan maður varð undir mótorbát í Bolungarvík: hann kramdist stórkostlega og dó, án þess að náð yrði til læknis nógu fljótt. Jeg hefi aldrei verið mikið gefinn fyrir að flytja mál hjer á þingi, sem auka ríkissjóði útgjöld, en þegar málin eru svona vaxin, þá vil jeg láta gera undantekningar. Og jeg álít, að þingið geti naumast verið þekt fyrir að láta neyðina þrengja svo að þessum mönnum að þeir leggi á sig afarháan nefskatt til þess að gera það sjálfir, sem ríkið á að gera til þess að tryggja líf og heilsu þarna. Jeg vil svo enda mál mitt með þeirri ósk, að hv. deild taki málin vel, og vona, að hv. deild og hæstv. stjórn láti það ekki gjalda þess, þó að þm.N.-Ísf. sje kann ske ekki vel sjeður hjá þeim.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get vel tekið undir það með hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) að ekki sje heppilegt, að mál komi mörg fram um aukin útgjöld ríkissjóðs, en nokkur frv. eru þegar komin fram á þinginu um að fjölga læknishjeruðum. Jeg verð þó að segja um þetta frv., að jeg tel alveg sjálfsagt, að frv. sje látið ganga til nefndar. - sem hjer mun eiga að vera hv. allsherjarnefnd, - og skal bæta því við, að jeg býst við, að svo standi á um Bolungarvík, að hún ætti að koma einna fyrst til greina, ef farið yrði að fjölga læknishjeruðum. Þar er bæði fjölment, og má búast við að fjölgi þar meira en annarsstaðar. Álitamál væri þá, ef Bolungarvík væri gerð að sjerstöku læknishjeraði, hvort þá þyrfti aðstoðarlækni á Ísafirði. Jeg tel sjálfsagt, að athuga málið í nefnd og sjá, hverju fram vindur um laun lækna yfirleitt. Ef kröfur lækna um launauppbót ná fram að ganga, munar talsvert um þau auknu útgjöld, sem af svona lagaðri ráðstöfun mundi leiða, en annars ekki að ráði.

Flm. (Bjarni Jónsson) Það var eitt sinn sagt um Hannibal, að hann kynni að sigra, en ekki neyta sigursins. Nú vildi jeg óska, að sama rættist ekki á Íslendingum. Svo sem öllum er vitanlegt, hafa þeir nýlega unnið þann sigur, sem mestur hefir verið, þar sem er viðurkenningin á fullveldi þessa lands, sem þjóðin þó glataði 1262. En þó að svo giftusamlega hafi til tekist nú með þennan sigur, þá má enginn halda, að nokkurri ábyrgð sje ljett af mönnum, eða skoða megi fullveldið eins og einhvern egypskan eirstöpul, sem standa muni um aldur og æfi aðhlynningarlaust og án umhugsunar. Hafi Íslendingar nokkurn tíma þurft að vera á verði um rjettindi lands síns, þá þurfa þeir þess ekki síst nú. einmitt þegar sigurinn út á við er fenginn og fara á að njóta ávaxtanna, sem hann á að bera og getur borið, ef rjett er að farið. Enda er þá og vonandi, að þeir kunni að gæta fullveldis landsins, kunni að gæta rjettinda þjóðarinnar, og þetta frv. á að miða að því að hjálpa þeim til þess. Því hvað er landlaus konungur? Ekkert! En hvað er landlaus þjóð? Hún er afhrak! forsmáð og fyrirlitin bæði í sínu eigin landi og annarsstaðar. Landflótta og flakkandi skal hún vera á jörðinni, eins og vjer höfum dæmin um, þar sem Gyðingar eru. Þeir hafa orðið að flækjast land úr landi vegna þess, að þeir voru landlaus þjóð. Og hvað verður um framtíðarvonir hinnar íslensku þjóðar, ef hún lætur sjer ekki annara þjóða víti, og reynslu sjálfrar sín á umliðnum öldum, að varnaði verða, og gætir með árvökrum augum landsins, sem henni er trúað fyrir? Þjóðin hefir verið fámenn og fátæk, því að hún hefir orðið að lifa við ofbeldi og áþján erlendrar þjóðar. Eðlileg afleiðing af kúguninni var fátæktin og eymdin, og að kynslóðirnar voru myrtar ófæddar. En af hverju kom sú kúgun? Af tómlæti og skilningsleysi landsmanna. Hefðu Íslendingar ætíð gætt rjettar síns, þá skiftu menn ekki þúsundum í þessu landi, heldur miljónum. Sama framförin hefði þá verið hjer á landi sem í öðrum Norðurlöndum. En þar hefir fólksfjöldinn tífaldast frá þeim tíma, er Ísland gekk erlendum konungi á hönd. En talið er, að þá hafi verið hjer 120.000 manns. En það var kúgunin erlenda, sem stöðvaði Íslendinga í þróuninni, en ekki það, að landið sjálft tæki stakkaskiftum. Það var æ hið sama og áður. „Landið var fagurt og frítt og fannhvítir jöklanna tindar; himininn heiður og blár, hafið var skínandi bjart“ - og er það enn þann dag í dag. Og hafið er eigi að eins skínandi bjart, heldur og fisksælt. Og landið er eigi að eins fagurt og frítt heldur og auðugt á marga lund. Sá sannleikur firnist ekki. En hvaða vit væri þá í því að hafa nú á boðstólum alla sína dýrustu hluti erlendum kaupmönnum, opna þeim aðgang að öllum nytjum okkar ágæta lands, nú þegar vjer getum ráðið yfir þeim sjálfir bæði í orði og á borði? Nú þegar vjer getum tekið aftur upp þráðinn, sem nær því var slitinn sundur á svartnættistímum þjóðarinnar. Nú þegar þær kynslóðir eiga að fæðast og fylla landið, sem áður var varnað fæðingarinnar? Eða hver er sá, að hann þori að fylla landið útlendingum eða selja auðsuppsprettur þess erlendu auðvaldi, svo afkomendur vorir verði landlausir, þegar þeim loks fjölgar, svo að vjer eigum ef til vill á hættu, að ókomnar kynslóðir deyji úr hungri, fyrir vömm vora? Vonandi láta menn sjer nú að varnaði verða víti forfeðra vorra, sem ljetu alt af hendi, verslun, siglingar og sjálf skipin, og styðja að því, að tryggja sem fyrst slíkar takmarkanir á rjetti útlendra manna, sem frv. þetta fer fram á; að öðrum kosti vilja menn ekki sjá borgið framtíðarvonum þessa lands og þessarar þjóðar. Jeg get getið þess, að frv. er tekið nær því óbreytt eftir stjórnarfrv. frá 1901. Þóttist jeg geta tekið það upp með smábreytingum, og þótt jeg vilji ekki segja, að hjer sje alt, sem þarf að vera í slíku frv., þá er stefnan laukrjett, - að reisa skorður við því, að fasteignir, auðugar afllindir landsins o. fl. lendi í höndum erlendra manna. Hafa aðrar smáþjóðir, og þó stærri en vjer, sjeð þá hættu, sem þessu er samfara. Þannig var nýlega mikið kvartað um það í Noregi hve Englendingum gengi vel að ná eignarrjetti á veiðiskógum, fossum o. fl. o. fl. þar í landi. Gerðu Norðmenn þá ráðstafanir til að sporna við þessu og hafa síðan verið mjög varir um sig. Mættum vjer vel taka þá til fyrirmyndar. Þykir mjer ólíklegt, að til sje nokkur, sem álíti þörfina minni hjer en t. d. í Noregi, þar sem öllum er vitanlegt, að á síðustu áratugum hefir hópur manna haft það fyrir augum að auðga sjálfa sig á því að selja útlendingum skika úr landinu, fossa, vötn eða annað. Þessar ,,Ættjarðarætur“, sem jeg hefi leyft mjer að nefna svo, hafa þegar unnið landinu stórtjón með fjeglæfrum sínum og prangi með rjettindi landsins, enda selt alt, sem þeir hafa komist yfir, og meira til, svo að jafnvel er sagt, að þeir hafi selt norðurljósin og landskjálftana. Nú yrði það aldrei mikill skaði þjóðinni, þó satt væri um sölu norðurljósanna og landskjálftanna, en af öðru, sem selt er og skaði er að, má t. d. nefna rjettindi til vatnsorkunnar. Jeg er raunar ekki haldinn af þeirri þjóðtrú að vatnsorka sje oss uppspretta gulls og auðæfa, en þó er hún vafalaust verðmæt. Og ef þeir, sem selt hafa, gerðu það með rjettri heimild, og jafnvel þótt svo væri eigi, þá hafa þeir að sínu leyti svift þjóðina mikilsverðum hlut og leitt yfir hana bráða hættu. Jeg hefi þess vegna bent á þá almennu hlið við þetta mál, að jeg vildi gera mönnum ljóst, hversu varhugavert það er þeirri þjóð, sem er í vexti og uppgangi, að leyfa ættjarðarætum að selja undan sjer landið, og verða svo landlaus þjóð, heimsk, siðlaus og hugsunarlaus undirlægjuþjóð, í stað þess að halda áfram að vera kjarni norrænna þjóða, að vera íslensk þjóð, vitur þjóð og vel mentuð og framkvæmdasöm þjóð, og geyma siðu og menningu þá, sem best er og einkennir hinn ágætasta þjóðastofn, sem er hinn indógermanski, og þá einkum hinn gotogermanski og innan hans hinn norræni þjóðabálkur. Jeg leyfi mjer að óska þess, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar.

Flm. (Stefán Stefánsson) Jeg býst eigi við, að jeg þurfi mörg orð til skýringar þessu frv. Ástæðurnar eru svo greinilega teknar fram í fylgiskjalinu, sem prentað er með frv. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) hefir í framsögu sinni um samskonar frv., er hann flytur fyrir Hólshrepp í Norður-Ísafjarðarsýslu, að mestu leyti tekið af mjer ómakið. Það stendur sem sje svo á, að staðhættir í Ólafsfirði eru mjög líkir og þar vestra, í því fyrirhugaða læknisumdæmi hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Munurinn að eins sá, að fólksfjöldinn er þar nokkru meiri. Í Ólafsfirði hagar svo til, að hann er umgirtur háum fjallgarði, sem er illfær á vetrum, sakir fannkyngi og snjóflóðahættu. Og sem bendingu um það, hvernig sú leið muni vera að sumrinu, get jeg skýrt frá því, að þegar jeg var þar á suðurleið 17. júní, þá var umbrotafæri fyrir hesta mína, á eina tiltækilega heiðarveginum, sem til er milli Ólafsfjarðar og Svarfaðardals, þar sem læknirinn er búsettur. En fari menn sjóleiðina eftir lækninum, þá er hún bæði torsótt og hættuleg, þar sem fara verður í haf út, norður fyrir Ólafsfjarðarmúla. Þess utan hagar svo til á Ólafsfirði, að alla vjelbáta verður að setja á land að haustinu, og það jafnvel í byrjun októbermánaðar, því að úr því sá tími er kominn, má búast við því brimi, að alla vjelbáta, er liggja á Ólafsfirði, annaðhvort reki brotna á land, eða þeir sökkvi að öðrum kosti. Undanfarandi haust hefir það nokkrum sinnum komið fyrir, að Ólafsfirðingar hafa orðið fyrir mjög tilfinnanlegu bátatapi á þennan hátt. Af þessu sjest það allljóst, hver afstaða Ólafsfirðinga er gagnvart lækni og læknisvitjun, að þeim er margoft - hvað sem við liggur - allsendis ómögulegt að vitja læknis. Nú eru í Ólafsfirði um 600 manns, og þar af allur fjöldinn í Ólafsfjarðarhorni, og íbúðirnar mjög misjafnar, eins og víðast mun vera í sjóþorpum. Þar af leiðir, eins og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) tók fram., að venjul. er mikið kvillasamara í þjettbygðum sjóþorpum en alment gerist í sveitum. Enda er það svo, að á heilsufari manna er þar alloft mjög mikill misbrestur. T. d. minnist jeg þess, að þegar jeg var þar staddur fyrir tæpum þrem árum síðan, þá urðu þeir að vitja læknis næstum að segja dag eftir dag margoft. En að sækja lækni úr Ólafsfirði inn til Svarfaðardals eða Dalvíkur, er álíka dýrt og það er fyrir Bolvíkinga að sækja lækni til Ísafjarðar. Í fylgiskjalinu, sem þeir senda Alþingi, er það tekið fram, að læknisvitjun kosti jafnaðarlega alt upp undir 100 kr., og mun það ekki of reiknað fyrir bát, mannhjálp og olíu, því auðvitað þarf þráfaldlega að fara tvær ferðir, bæði að sækja lækninn og fara með hann heim til sín aftur. Það er því ekkert undarlegt, þótt Ólafsfirðingar í þessu fylgiskjali segi, að þessir erfiðleikar á læknishjálp sje þeim þungbærasta áhyggjuefnið. Mundi það og ekki vera þungbærasta áhyggjuefnið fyrir hverjum ykkar, hv. samþingismenn, ef einhver nákominn lægi fyrir dauðanum, og allar bjargir væru bannaðar um það að ná til læknis? Jeg heyrði það líka á mörgum bestu efnamönnum sveitarinnar, að ef ekki yrði úr þessu bætt af löggjafarvaldinu, svo að læknir fengist þau búsettur, væru þeir neyddir til að fara burtu úr sveitinni. Veit jeg, að þeim er þetta full alvara.  (E. A.: Er það ekki óbyggilegt hjerað hvort sem er?)  Nei, því í fer mjög fjarri. Ólafsfjörður er ein af fegurstu og grösugustu sveitum. Og hvað snertir sjávarútveginn, þá eru fiskiveiðar reknar þar af miklum dugnaði. Fiskimið góð, og hægara á þau að sækja frá Ólafsfirði en úr öðrum verstöðum, þótt utarlega sjeu á Eyjafirði, þegar brim ekki hamlar. Í vetur sem leið var mál þetta rætt á fjölmennum sveitarfundi, og kom þar fram almenn og eindregin ósk um, að þegar á þessu þingi yrði þar skipað með lögum sjerstakt læknishjerað, og þrír menn voru þá kosnir til að vinna að undirbúningi málsins, bæði með því að skrifa ávarp til Alþingis, og svo að gangast fyrir undirskriftum alþingskjósenda. Eru þessi skjöl fram lögð á lestrarsalnum og þar undirskrifuð nöfn 149 kjósenda. Þessir þrír nefndarmenn óskuðu eftir því við mig í vetur sem leið, að jeg kæmi á fund til þeirra, til þess að ræða um málið, og það verð jeg að segja, að jeg hefi enn ekki orðið var við eindregnari, þróttmeiri og ákveðnari vilja en þann, sem þeir höfðu á framgangi þessa máls. Jeg fór fram á það, hvort þeir ekki mundu gera sig ánægða með styrk frá landssjóði til læknisvitjunar, en slíkt vildu þeir ekki heyra nefnt. Þeir bentu á, sem og rjett var, að aðalatriðið í þessu máli væri ekki kostnaðurinn við að sækja lækni eða leita hans, þó hann væri að vísu mikill, heldur hitt, ómögulegleikinn á því að ná í hann, hvað sem við lægi. Þá hreyfði jeg því, hvort ekki mundi erfitt að sjá lækninum fyrir bústað, en þeir töldu engin vandkvæði á því, eða í það minsta ekki þá erfiðleika, sem mættu verða eða gætu orðið þessu mikla áhugamáli þeirra til hindrunar. Í stuttu máli, hvaða tormerki er jeg benti á, eða aðrar leiðir í þessu falli, þá virtust þeir ekki annað vilja heyra en þetta eina, að fá Ólafsfjörð gerðan að sjerstöku læknishjeraði. Mál þetta var einnig fyrir á sýslufundi Eyfirðinga, og var þar nokkuð rætt og athugað. Og gaf fundurinn því sín bestu og ákveðnustu meðmæli. Jeg hefi hjer sýslufundargerðina við hendina, og er sjálfsagt að leggja hana fram í lestrarsalnum, ef óskað er. Það er ekki þörf á að fara fleiri orðum um þetta að sinni. Jeg álít það að eins rjett og skylt, að þingið láti fullkomna sanngirni og jafnrjetti ráða í málinu. Að vísu á slíkt stöðugt að ráða gerðum þingsins, en þó engu síður í þessu máli en öðrum. Engin aðstoð til almennings af hálfu hins opinbera getur álitist brýnni en einmitt læknishjálpin, og þar af leiðandi krafan frá einstaklingunum til þjóðfjelagsins um, að enginn sje hafður, hvað þetta snertir, að olnbogabarni, eiginlega rjettmætari en annað það, sem um er beðið. Að endingu vil jeg leggja til, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar, að umræðunni lokinni.

Magnús Pjetursson Jeg ætla ekki að fara að lengja umr., og vil síst af öllu þreyta háttv. 2. þm. Rang. (E. J.). Jeg vildi að eins skjóta því til allsherjarnefndar til athugunar, að ef þessi mál eiga að ná fram að ganga, eitt eða fleiri, eða ef nefndinni dytti í hug að mæla fram með einhverju þeirra, þá hefir það enga þýðingu fyr en búið er að ákveða um launaskipunina. Ef það mál fer illa, er alveg tilgangslaust að láta slík mál ná fram að ganga, því þá er það víst, að engin von er til þess, að læknar fáist í ný hjeruð, en þvert á móti mikil vissa fyrir, að fleiri en færri af þeim, sem nú hafa lækni, verði óskipuð. Annars má jeg fyrir hönd stjettarbræðra minna gleðjast yfir því, að þessi frv. eru fram komin, einmitt nú á þessu þingi, því þau hljóta að bera vott um það, að flytjendur þeirra, að minsta kosti, ætli sjer að launa læknana þannig, að þeim verði vel líft, í hvaða krók eða afkima lands sem þeir kunna að verða settir. Að endingu vil jeg benda hv. nefnd á að athuga í sambandi við þessi frv. staðhætti og læknaþörf um land alt, því jeg er sannfærður um, að þá myndi það koma í ljós, að bæta þyrfti við að minsta kosti 10–20 nýjum hjeruðum, ef sum þessara frumvarpa teljast eiga rjett á sjer.

Einar Jónsson Jeg er sammála hv.þm. Stranda. (M. P.) um, að þetta frv. eigi að bíða eftir launafrv. Jeg minnist þess, að við áttum í deilu í fyrra um laun lækna. Jeg lagðist þá á móti hækkun taxtans, og mjer er enn illa við hana. Jeg get því ekki annað en glaðst yfir því, að nú virðist sú stefna uppi, að hækka hann ekki. Fyrst er það um taxtann að segja, að hann er ranglátur, og meinar mörgum fátæklingum að leita sjer lækninga, eða neyðir hann til að kaupa heilsuna um efni fram. Taxtinn gerir líka læknishjeruðin misjöfn að gæðum, og laun lækna stopul. Auk þess mundi hækkun hans verða ranglát með tímanum. Hún yrði bygð á dýrtíðinni, en enginn er kominn til að segja, hve lengi hún varir, og því rangt að binda sig við hana. Annars finst mjer sjálfsagt, að þingið sýni fulla sanngirni í því máli. Það er vandi, svo rjettlátt sje, að taka eitt hjerað fram yfir annað, eða skilja eitthvað út undan. Enginn er kominn til að segja, svo óhlutdrægt sem þyrfti, eða af nægum kunnugleika, á öllum stöðum, sem hjer um ræðir, hvar þörfin er mest; alstaðar er hún, en það er vont að gera upp á milli, hvar hún er brýnust. Þó að háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hafi staðið fast í stigreipinu og mælt rösklega fram með sínu hjeraði, þá tel jeg alveg ósagt, hvort heldur ber að bæta úr þar en annarsstaðar, ef ekki verður hægt að fullnægja öllum þörfum. Jeg skal að endingu geta þess, að jeg mun greiða atkv. á móti því, að vísa þessu máli til allsherjarnefndar. Jeg er sjálfur í nefndinni og vildi helst við það losna, enda hefir nefndin ærið að starfa fyrir, þó ekki bætist á. Auk þess mætti málið vel bíða, þegar þess er gætt, að það er náskylt öðru máli, sem afgreiða verður fyrst.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Það er eftir beinni áskorun þingmálafundar á Siglufirði, að við þm. Eyf. flytjum þetta frv. um breyting á hafnarlögum Siglufjarðar. Að vísu eru lögin að eins 4 ára gömul, og gæti því virst, sem breytingin sje fullsnemma fram borin. En sje nánar athugað, verður það ljóst, að á þessu er hin fylsta nauðsyn. Ástandið er annað og tímarnir gerbreyttir. Lögin eru því nú orðin ófullnægjandi og óviðeigandi, og leiðir af því, að óhjákvæmilegt er að fá þeim komið í það horf, að þau geti náð tilgangi sínum. Verulegasta breytingin, sem þetta frv. fer fram á, er sú, að framlag landssjóðs til bryggjunnar verði 150 þús. kr., og einnig ætlast til, að ráðuneytinu veitist heimild til að taka ábyrgð á alt að 450 þús. kr. láni til fyrirtækisins. Þetta eru að vísu háar tölur, en þó ekki hærri en svo, að þær eru í fullu samræmi við fyrirmæli núgildandi laga, þar sem alt verðlag er fjórum sinnum hærra nú en þá. Aðrar breytingar, sem frv. hefir í för með sjer, eru að eins sjálfsagðar afleiðingar af lögum um bæjarstjórn á Siglufirði, sem jeg hirði ekki að fara frekar út í við þessa umr. Á Siglufirði hagar svo til, að öll strandlengjan er leigð einstökum mönnum, og því á þeirra fulla valdi öll not lóðar og bryggju. Enginn getur gengið svo af landi eða á, að ekki þurfi hann yfir þær að fara. Enginn flutt svo nokkuð á skip eða úr, nema að þeirra leyfi komi til. Alt eiga menn undir náð þeirra og geðþótta. Kaupstaðurinn á hvergi rjett til sjávar, og um veiðitímann, þegar umferðin er mest, þörfin brýnust fyrir almenna umferð og almenn not, þá eru bryggjurnar þjettskipaðar síldarverkunarfólki, síldartunnum og umgirtar skipum. Öll umferð aðkomumanna og afgreiðsla skipa er því af sjálfu sjer bönnuð. Þess vegna hafa strandferðaskipin og önnur flutningaskip þráfaldlega orðið að bíða um lengri tíma eftir afgreiðslu, einstaklingum og útgerðinni til stórtjóns. Aðkomuútgerðarmenn, sem þangað leita um veiðitímann, eiga það alt undir náð þeirra, sem ráð hafa á landi og bryggjum, hvort þeir geti lagt upp afla sinn eða ekki. Úti fyrir Siglufirði eru einhver bestu fiskimið landsins, og þangað leita útgerðarmenn úr flestum sýslum milli Horns og Langaness til fiskiveiða. Siglufjörður er önnur besta höfn Norðurlands, og aðsókn af þessum ástæðum afarmikil og hefir farið stöðugt vaxandi. Baginn, sem af plássleysinu hlýst, verður því altaf meiri og tilfinnanlegri, eftir því sem samgöngur aukast og sjávarútvegurinn er rekinn af meiri dugnaði. Þetta má því engan veginn skoða sem smávægilegan baga fyrir einstaka útvegsmenn, heldur óbeinlínis stórtjón fyrir mikinn hluta norðlenskra útgerðarmanna og þá þjóðfjelagsins í heild sinni. Það má þess vegna ekki eiga sjer stað lengur, að teptur sje aðgangur að bestu fiskistöð landsins, þegar alt útlit er fyrir, að hægt væri að koma í veg fyrir það með tiltölulega vel kleifum kostnaði. Það hefir verið ætlast til, að bryggjan yrði bygð yst á Siglufjarðareyri, norðan við allar aðrar bryggjur. Fyrir norðan hana yrði svo bygður brimbrjótur, bæði henni til varnar og svo öðrum bryggjum, sem innar eru á eyrinni. Að í þetta verk hefir enn ekki verið ráðist, má næstum eingöngu kenna dýrtíðinni og þar af leiðandi því mikla fjármagni, sem til þess þarf. Ef verðlag breytist til batnaðar, þótt ekki verði að miklum mun, þá verður að vinda bráðan bug að framkvæmdum í þessu máli. Þá er að minnast á fjárhagshlið málsins. Mætti ætla, að hún væri ekki sem glæsilegust fyrir landssjóð, eftir þeim háu tölum eða fjárframlagi, sem jeg nefndi. En við athugun sjest, að þetta er ekki. einungis brýnt nauðsynjamál fyrir sjávarútveg landsins og sjálfsögð samgöngubót, sem því opinbera er skylt að styrkja, heldur líka til stórhagnaðar fyrir landssjóð, bæjarfjelagið og hafnarsjóð, og í sambandi við það vil jeg benda á, að hafnarnefnd hefir áætlað, hve miklar beinar tekjur bryggjan mundi gefa af sjer árlega. Hún ætlast til, að við bryggjuna geti legið eða rúmast 8 skip, að hún yrði leigð 7 síldveiðiskipum og þau fengju meðalafla. Einnig byggir hún á 50 aura tolli af tunnunni. Með þessu móti reiknast hagnaðurinn um 12 þús. kr. árlega fyrir landssjóð, og nokkru meiri fyrir hafnarsjóð. Menn geta reiknað út hagnaðinn, ef ákvæðið um 4 kr. toll af síldartunnu verður samþ., að þá verður upphæðin allálitleg. En óbeini hagnaðurinn verður ekki talinn í krónum. Mjer finst svo ekki þörf á að fara fleiri orðum um þetta, en legg til, að málinu verði vísað til samgöngumálanefndar að umr. lokinni.

Einar Arnórsson Jeg vildi að eins gera þá athugasemd, að samskonar málum hefir áður verið vísað til sjávarútvegsnefndar hjer á þingi, og mjer finst rjettast, að svo verði einnig gert í þetta skifti.

Flm. (Stefán Stefánsson) Hjer er um samgöngubót áð ræða, og þess vegna á málið að rjettu lagi að ganga til samgöngumálanefndar. Jeg gerði það að till. minni og held við hana.

Einar Arnórsson Jeg verð þá að gera það að minni till„ að það gangi til sjávarútvegsnefndar.

Flm. (Jón Jónsson) Jeg get í upphafi sagt líkt og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að þetta mál er ekki nýtt hjer á þingi. Jeg skal ekki fara út í ástæðurnar fyrir frv. þessu og nauðsyn þess, að það gangi fram, að því leyti, sem þær standa í greinargerðinni fyrir því. En jeg vil geta þess í sambandi við það, sem fram kom á þingi 1917, að það hefir verið tekið til athugunar, hvort hægt væri að flytja læknisbústað Fljótsdalslæknishjeraðs niður á mitt Fljótsdalshjerað og gera eitt hjerað úr öllum hreppum hjeraðsins. Við athugun þessa atriðis hefir það komið í ljós, að þetta er ekki framkvæmanlegt. Samkomulag næst ekki um þetta, og Hjeraðsbúar eru því mótfallnir. Svo er og þess að gæta, að það er ekki hægt að skylda lækninn á Fljótsdalshjeraði, sem situr á Brekku og hefir búið þar vel um sig, að sætta sig við þessa breytingu, fremur en honum sjálfum gott þykir. Svo eru og á þessu aðrir annmarkar. Fyrst og fremst ætíð sami höfuðgallinn, að læknirinn er ekki nema einn, og verða því jafnan einhverjir illa úti með að ná í lækninn, vegna þess, hve hjeraðið er stórt og viðlent. Og þó að aðstoðarlæknir yrði skipaður, væri ekki bætt úr erfiðleikunum. Málið kom fyrir sýslunefnd á síðasta aðalfundi hennar. Sýnir það, að menn eru fallnir frá öllu samkomulagi um þetta atriði, að þá kom fram á sýslufundi ósk um, að fundurinn gerði ályktun til þingsins í þessu máli. Sýslunefndarályktunin var samþ. í einu hljóði, og var skorað á Alþingi að stofna nýtt læknishjerað á Úthjeraði. Ályktun þessi mun hafa verið send stjórnarráðinu, og hefi jeg hana ekki við höndina, en hún er í sýslufundargerð Norður-Múlasýslu frá í vor. Það hefir jafnan verið sagt, að þessi breyting hafi aukinn kostnað í för með sjer og að læknir muni ekki fást. En það er ekki hægt að slá þessu fram. Það er aðgætandi, að þótt ilt sje að fjölga embættismönnum og ekki megi gera það að óþörfu, þá er þó hitt enn verra, ef menn deyja að óþörfu fyrir handvömm löggjafarvaldsins. Mannslífin eru dýr hjá okkur. Þótt fólk sje fátt í einu hjeraði, verður það að geta náð sjer í lækni; annað hæfir ekki í siðuðu þjóðfjelagi. Það gæti ef til vill forsvarast að sinna ekki slíkum málaleitunum, ef það á að vera regla á þingi að sinna ekki neinu slíku fyr en hlutaðeigendur eru búnir að leggja fram allan nauðsynlegan kostnað. En jeg hjelt, að hv.þm. sæju sjer það skylt, vegna sóma ríkisins, að taka slíkar málaleitanir til greina, þegar sannað er, að þörfin sje fyrir hendi. Og hjer er þá einn af þeim stöðum, sem ómögulegt er fram hjá að ganga. Það, sem helst verður haft á móti, skyldi þá vera það, að hjeraðið yrði fremur fáment. 1910 var fólkstalan í Borgarfirði, hinu fyrirhugaða Bakkahjeraði, á fimta hundrað, en nú má óhætt gera ráð fyrir, að þar sjeu full 500. Eru til læknishjeruð hjer á landi, þar sem mannfjöldi er ekki öllu meiri en þetta. í hinu hjeraðinu yrði íbúatalan eitthvað yfir 1000, eins og gerist. Jeg vil að svo mæltu óska þess, að mál þetta verði vel athugað. Það er allsendis ómögulegt, að fólk á þessu svæði geti unað við þessa skipun, eins og hún er. Afleiðingin hlýtur því að verða sú, ef þessari beiðni er synjað, að við verðum að útvega jörð undir lækni, byggja læknisbústað og borga fyrir úr okkar eigin vasa. Enn fremur að útvega lækni og launa honum að öllu leyti. Annað ráð er ekki fyrir hendi. Og ef þingið er svo kærulaust og tómlátt, að því sýnist að láta málið fara á þá leið, þá verður það að vera svo. En vitanlega yrði slíkt ekki vel sjeð hjá fólki, vegna þess, að það er algerlega rangt.

Einar Jónsson Jeg get ekki látið hjá liða að geta þess, að mjer virðist byrjun mála ganga miklu greiðar nú en áður. Með öðrum orðum: Hv. þm. hafa að miklu leyti lagt niður þann leiða vana, að halda langar ræður við 1. umr. Venjan er orðin sú, að hverju einasta máli er vísað til nefndar, og þá fyrst, er nefndirnar hafa skilað málunum til deildanna aftur, eiga umr. við, ef ágreiningur rís, - annars aldrei. Hjer liggja nú fyrir í dag þrjú samkynja frv. Fyrsta frv. var frá hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), og verð jeg að segja, að jeg bjóst ekki við því af honum, að hann myndi innleiða og byrja langa þingræðu við 1. umr. En jeg verð að láta hann vita það, að hann þreytti mig, og jeg hygg einnig aðra hv.þm., með sinni löngu ræðu. Jeg vil láta þess getið um þessi læknafrv., að jeg vil, að þau fái góðar viðtökur, sjeu vel athuguð í nefndum, og með þau sje farið eftir sanngjörnum „skala“ á endanum. En nú verð jeg að fara örlítið út í annað. Jeg get ekki bundist þess, að þakka hv.þm. Dala. (B. J.) fyrir það, sem hann mælti um verðtollinn. Jeg hygg hann að öllu rjettari og sanngjarnari, og verður því sá hluti dagskrárinnar hv.þm. Dala. (B. J.) til heiðurs. Yfirleitt hygg jeg það best, að menn sjeu stuttorðir um málin, einkum áður en þeim er vísað til nefndar. Þar er þeim vandlega sint. Mun jeg því geyma mjer rjett minn til að ræða þessi læknafrv., þar til við síðari umr. Jeg óska þess, að þinginu megi auðnast að greiða úr þeim málum eftir nauðsyn og skapa læknum sæmileg launakjör. Lýk jeg svo máli mínu, og vil þakka hv. 1. þm.N.-M. (J. J.), að hann var stuttorður og gagnorður um mál það, er hann hafði í höndum. Hið sama hefði háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) átt að geta.