Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. þá til þál., sem hér er til umr. á þskj. 60, hef ég leyft mér að flytja ásamt þeim hv. þm. A-Sk. (PÞ), hv. 2. þm. N-M. (HÁ) og hv. þm. Mýr. (AE). Við leggjum þar til, að Alþ. skori á ríkisstj. að undirbúa löggjöf um stofnun eins eða fleiri alþýðuskóla með lýðháskólasniði án sambands við menntaskóla og sérskóla, enda verði landspróf ekki haldið í þeim skólum. Viljum við jafnframt láta athuga, hvort ekki sé hægt að koma þessu á án aukins kostnaðar með því að breyta einum eða fleiri skólum gagnfræðastigsins í þessa átt. Enn fremur leggjum við til, að haft sé samráð við Ungmennafélag Íslands um þetta mál, og óskum, að ríkisstj. leggi till. sínar um málið fyrir næsta reglulegt Alþingi. Á þinginu í fyrra hreyfðum við flm. þessarar till. sama máli, en að vísu í nokkuð öðru formi. Þá lögðum við til, að Alþ. skoraði á ríkisstj. að hlutast til um, að einn eða fleiri æskulýðsskólar störfuðu með svipuðu sniði og fylgt var áður í héraðsskólum, meðan þeir störfuðu án sambands við menntaskóla og sérskóla, og yrðu vekjandi áhrif meginatriði skólastarfsins þar. Ekki er annað hægt að segja en að þessari till. okkar í fyrra væri vei tekið, þótt hún dagaði uppi í þinginu. Henni var vísað til allshn. þingsins. N. mælti einróma með henni með lítils háttar orðabreytingu. Málið var og borið undir hv. fræðslumálastjóra, og var hann því mjög hlynntur efnislega, en síðar lét hann þó það álit í ljós, að til þess að framkvæma till. brysti lagaheimild. Þegar svo málið kom til 2. umr. í þinginu, lét hæstv. menntmrh. sömu skoðun í ljós, að nægileg lagaheimild væri ekki fyrir hendi, þótt hann að öðru leyti talaði vinsamlega um þá stefnu, sem í till. fólst. Umr. var svo frestað og málið ekki tekið oftar fyrir á því þingi. Við flm. þessarar till. vorum því að vísu alls ekki sammála, sem fram kom frá fræðslumálastjóra og hæstv. menntmrh., að það bryti nokkuð í bága við lög að framkvæma till. okkar, ef samkomulag næðist um það við forráðamenn þeirra skóla, sem til greina kæmu í því efni, og skoðun okkar á því er óbreytt enn. En það tjáir ekki að deila við dómarann, og það þýðir ekki að fela ríkisstj. að vinna verk, sem hún telur óframkvæmanlegt vegna þess, að það brjóti í bága við lög. Þess vegna var það, að þegar við flm. þessarar till. hittumst hér á þinginu í haust, tókum við til athugunar, hvort ekki væri rétt að flytja lagafrv. um stofnun óháðra alþýðuskóla með lýðháskólasniði, því að skoðun okkar er enn óbreytt á því, að æskulýð landsins sé nauðsynlegt að eiga aðgang að slíkum skólum. Við nánari athugun hurfum við þó frá því ráði að flytja lagafrv. um það af tveimur ástæðum, í fyrsta lagi þeirri, að nú á síðari árum daga flest þingmannafrv. uppi í þinginu, eins og kunnugt er, og í öðru lagi töldum við tryggara bæði fyrir framgang málsins síðar og frágang þess, að fræðslumálastjórnin undirbyggi málið með ráði þeirra sérfræðinga í uppeldis- og skólamálum, sem hún getur kvatt til þeirra starfa, en við auðvitað ekki. Þess vegna er þessi þáltill. flutt nú. Samkvæmt skólalöggjöfinni, sem sett var árið 1946, er öllum skólum landsins skipað í fast kerfi, þannig að hver skólinn tekur við af öðrum frá barnaskóla og allt til háskólans. Þetta kerfi greiðir að sjálfsögðu götu ýmissa, sem stefna að stúdentsprófi og háskólanámi. Er því án efa rétt, að þessi námsbraut sé ungmennum fær og það jafnvel þótt hún beinlínis lokki suma út í langskólanám, sem betur hefðu snúið sér að öðru. En þessir skólar, sem tilheyra kerfinu, neyðast til að miða námið aðallega við próf. Hætt er því við, að hið eiginlega uppeldi sitji á hakanum í þessum skólum, enda er töluvert um það rætt. Skólakerfið hefur því áreiðanlega sínar skuggahliðar. En svo er annað: Til eru unglingar og ekki svo fáir, sem tæplega geta sótt framhaldsskólana eins og þeir eru nú. Margir unglingar hætta skólagöngu, þegar skyldunámi þeirra er lokið. Í sveitum t. d. fara þeir þá kannske að vinna á búi foreldra sinna. Aðrir fá sér einhverja atvinnu, og atvinna er nú nægileg í landinu, eins og menn vita, líka fyrir unglinga. Svo líða nokkur ár, og þá vaknar áreiðanlega löngun hjá mörgu af þessu unga fólki til að afla sér frekari menntunar. Hvert á það þá að leita til þess? Eins og nú er, er ekki í annað hús að venda en í þá skóla, sem taka við næst á eftir skyldunáminu, en þeir eru aðallega sóttir af nýfermdum unglingum, sem haldið hafa áfram námi hiklaust. Það er áreiðanlega ekki heppilegt, að fólk, sem komið er á þroskaaldur, þurfi þannig að setjast í hálfgerða barnaskóla, þar sem aðalatriðið er að ná prófi, sem veitir rétt til inngöngu í næsta skóla fyrir ofan. Ég er sannfærður um, að fyrir þetta fólk er miklu heppilegra að eiga kost á að ganga í óháðan skola, sem legði höfuðáherzlu á alhliða þroska nemendanna, en ekki nein próf. Nágrannaþjóðir okkar hafa skólakerfi eins og við, en þær hafa líka óháða lýðháskóla, svipaða og þessi till. fjallar um, og telja þá ómissandi. Annars skal ég ekki fjölyrða frekar um þetta. Í fyrra gerði ég grein fyrir þessu máli og sé ekki ástæðu til að endurtaka það, sem ég sagði þá. Auk þess get ég vísað til allýtarlegrar grg., sem þessari till. fylgir, en það er þó eitt nýmæli í till. nú, sem ekki var í fyrra og ég verð að minnast á, en það eru þau orð í till., að leitað skuli álits Ungmennafélags Íslands um þetta mál. Á fyrsta sambandsþingi ungmennafélaga Íslands á Þingvelli 1907 var því máli hreyft, að ungmennafélögin beittu sér fyrir stofnun lýðháskóla. Ég var sjálfur fulltrúi á þessu þingi, en ekki man ég samt, hvort nokkur ályktun var gerð í málinu. Hitt veit ég, að þótt ungmennafélögin hafi ekki stofnað beinlínis neinn lýðháskóla, þá voru þó ungmennafélagar jafnan stuðningsmenn þess, að skólar meti lýðháskólasniði yrðu stofnaðir, og gamlir ungmennafélagar voru víða forgöngumenn að stofnun héraðsskólanna. Ég vona, að hugsjónir ungmennafélaganna séu enn slíkar, að þau séu vel fallin til að gefa ráð um stofnun og starf skóla með lýðháskólasniði. Árið 1957 á samband ungmennafélaga Íslands 50 ára afmæli. Finnst mér, að það væri skemmtileg afmælisgjöf til ungmennafélaganna, að þá yrði komið á fót æskulýðsskóla, sem starfaði samkvæmt þeim hugsjónum, sem sköpuðu ungmennafélögin, en slíkt væri hægt, ef málið væri undirbúið til næsta þings og síðan sett löggjöf um það á næsta þingi. Það hefur verið ákveðin ein umr. um þetta mál, enda sé ég ekki, að till. útheimti nein fjárútlát, eins og hún liggur fyrir, og málið er það einfalt, að ég fyrir mitt leyti teldi fært fyrir Alþ. að taka sína ákvörðun um hana þegar í stað. Samt sem áður get ég búizt við því, að hæstv. forseti fresti umr., og ef svo fer, þá vil ég leggja til, að þessari till. verði vísað til hv. allshn. þingsins.



Herra forseti. Á síðasta þingi fluttum við, sem nú flytjum þessa till., þáltill. um, að hraðað yrði framkvæmdum til stækkunar á flugvellinum í Vestmannaeyjum, þ. e. a. s. þann veg var þetta flutt, að ég flutti aðaltill. og hv. 9. landsk. fylgdi í kjölfarið með brtt. við hana. En þar sem þær báðar stefndu að sama marki, tel ég rétt að orði komizt um, að við höfum báðir flutt till. um þetta mál á síðasta þingi. Þessi till. okkar var í höfuðatriðum um stækkun flugvallarins. Það er vitað, að í Vestmannaeyjum er um eina flugbraut að ræða frá austri til vesturs, og hefur mikið verið um það talað, að þessu þyrfti að breyta þannig, að lending gæti verið örugg, þó að vindur stæði ekki beint af austri eða beint af vestri. Þess eru ótal dæmi, að í mjög litlum vindi, sem annaðhvort er suðlægur eða norðlægur eða suðvestlægur jafnvel eða norðvestlægur, stöðvast flug til Vestmannaeyja, vegna þess að ekki þykir tryggt vegna hliðarvinds að lenda eða fljúga af vellinum. Till. okkar frá síðasta þingi miðuðu, eins og ég sagði, aðallega í þessa átt. Nú flytjum við till. um það fyrst og fremst að fá Alþ. til að álykta að fela ríkisstj. að láta ekki lengur dragast, að hafizt verði handa um nauðsynlegt viðhald og umbætur til öryggis á Vestmannaeyjaflugvelli, og svo loks að hraða svo sem unnt er stækkun vallarins. Þetta er orðalag þáltill., sem nú liggur fyrir. Ástæða er til, að við erum báðir, hv. 9. landsk. og ég, sannfærðir um nauðsynina á því, að flytja till. nú með þessu orðalagi, og sú ástæða er, að í sumar var mót von okkar ekkert unnið að því að bæta flugvöllinn í Vestmannaeyjum annað en það, sem turnvörðurinn gerir í frítímum sínum eða þegar hann má vera að því vegna annarra anna að bæta áfallnar skemmdir, svo sem hann nær til og gefur auga leið, að einn maður og þótt tveir væru orka ekki miklu í því að vinna að viðhaldi jafnstórs svæðis eins og flugvöllurinn er nú. Þetta ástand teljum við svo alvarlegt, að við það megi ekki hlíta, og viljum vekja athygli hins háa Alþingis á þessu atriði. Ég tel mig hafa sérstaka ástæðu til þess að vera vonsvikinn yfir því aðgerðaleysi flugmálastjórnarinnar, sem átti sér stað nú í sumar, meðan vel var fært að vinna við lagfæringu og viðhald vallarins, eftir þá afgreiðslu, sem þáltill. á síðasta þingi fékk hjá hv. fjvn. og var þannig orðuð, með leyfi hæstv. forseta: „Þess má vænta, að flugmálastjórnin verji af fjárveitingu til flugvallagerðar svo miklu fé til umbóta á Vestmannaeyjaflugvelli sem unnt er með hliðsjón af öðrum þörfum á þessu sviði.“ Þetta var till. hv. fjvn. Hún kom að vísu ekki fram til beinnar samþykktar á Alþingi, en mundi að sjálfsögðu hafa verið samþykkt, ef málið hefði verið tekið fyrir. Eftir að þessi afgreiðsla komst á þetta stig og ég sá fram á það, að fullkomin afgreiðsla málsins fengist ekki á þinginu vegna tímans, átti ég ýtarlegt tal um þetta við hv. flugmálastjóra, og ég tel mig hafa fengið svo eindregið loforð fyrir mjög mikilli viðhaldsvinnu á þessum flugvelli á komanda sumri þá, þ. e. núna á s. l. sumri, að ég var fullkomlega öruggur um það með sjálfum mér, að þessum málum yrði sinnt í anda þess, sem ég hafði farið fram á, og í anda þess, sem hv. fjvn. vildi gera að sinni till. Ég skal ekki nefna þá upphæð, sem hv. flugvallastjóri taldi sig mundu geta unnið þarna fyrir, af því að ég þori ekki svo að treysta minni mínu - þetta var í samtali - að ég gæti ábyrgzt, að ég færi þar rétt með, en mér þótti hún svo há, að fullkomið öryggi væri fyrir því, að viðhald vallarins a. m. k. yrði ekki látið sitja á hakanum s. l. sumar. Til áréttingar þessu loforði var sagt, að ef hæstv. flugmrh. vildi leyfa og teldi sig geta leyft meiri vinnu en um var talað, þá skyldi það og verða gert. Í framhaldi af því átti ég tal við hæstv. ráðh. og fékk hjá honum fyrirheit um það, að ekki skyldi standa á hans samþykki til þessara hluta. Það, sem skeð hefur síðan, er svo bara það, að viðhald vallarins hefur nærfellt legið niðri að öðru leyti en því, sem ég drap á áðan, að turnvörðurinn eða flugvörðurinn hefur haft eftirlit með, ef holur eða því um líkt hefur myndazt. Og nú er svo komið, að allir telja, að ofaníburðurinn á vellinum sé orðinn hættulega grunnur, m. ö. o. slitlagið, sem kallað er, sé mikils til of þunnt. Af þessum ástæðum er almennt álitið, að ástand þessa flugvallar verði að telja óviðunandi eins og er og að það þyrfti, ef tíð væri til þess, bráðra aðgerða við til þess að auka slitlagið og lengja flugvöllinn vestur á bóginn til frekara öryggis, þegar lent er frá austri, eins og við flm. höfum lýst allgreinilega í þeirri greinargerð, sem fylgir þessari þáltill. Vestmannaeyjar eru svo í sveit settar, sem allir vita, að þar geta iðulega orðið miklar samgönguteppur á sjó og ekki síður í lofti, á meðan ástand flugvallarins er ekki bætt mikið frá því, sem nú er. Á hinn bóginn þróast mikið athafnalíf í Eyjum. Þangað sækja auk heimamanna margir aðkomumenn atvinnu. Framleiðslan er mikil og afköstin. Allt þetta styður þá réttmætu ósk fólksins, sem þarna býr, og þess fólks, sem þarf til Eyja að ferðast eða við Eyjamenn að skipta, að sæmilegt öryggi sé reynt að hafa á þeim samgönguleiðum, sem þarna er um að ræða, og þá ekki síður í lofti en á legi. Ég skal svo ekki hafa um þetta mál fleiri orð að sinni. Við flm. höfum talið fullkomna ástæðu til að hreyfa þessu máli í annað sinn hér á Alþ., og ég hlýt að setja það traust til þingsins yfirleitt og þeirrar hv. n., sem fær þetta mál í hendur, að stefnt verði að því að bæta úr hinu slæma ástandi, sem nú er í þessum efnum, hið allra fyrsta. Við erum vitaskuld, hvorugur okkar flm., neinir sérfræðingar í því, með hvaða aðferðum eigi að gera þetta, sem hér liggur fyrir. En það þarf ekki sérfræðinga til að vita það og sjá, að ofaníburðurinn á vellinum er orðinn mikils til of þunnur og þarf því mjög að bæta hann, og þarf ekki neina sérfræðinga heldur til að sjá það og skilja, að lenging flugbrautarinnar í vesturátt, á meðan ekki eru hafðar stærri aðgerðir, að gera hann að krossbraut t. d. frá norðri til suðurs, auk þess sem braut liggur frá austri til vesturs, mundi auka stórum það öryggi, sem hægt er að koma þarna á án mikils kostnaðar. Þegar flogið er að Eyjunum að austan, eins og margir hér á Alþ. munu kannast við, er komið inn yfir svo strandbrattan hluta Eyjanna, að það má segja, að það sé eins og nokkurs konar fjallsbrún, sem flogið er inn yfir, og það verður að vera í þeirri hæð, að flugvélarnar þurfi ekki að tylla sér allt of nálægt þeirri brún, heldur geti flogið lengra inn á brautina í vesturátt til þess að ná sem mestu öryggi. Það er núna, eins og ástatt er, mjög örðugt, en það mundi mikið úr rakna, ef flugbraut þessi væri lengd hæfilega mikið vestur á bóginn, þannig að vélarnar hefðu lengra athafnasvæði til þess að stöðva sig á undir slíkum kringumstæðum. Ég vil svo vona, að hv. Alþ. taki vel í þetta mál, og mælast til þess, að till. sé vísað til hv. fjvn. að lokinni þessari umr., eða þá, ef umr. er frestað, að till. verði vísað til nefndarinnar á þann veg.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 68 till. um, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að láta hefja flugvallarbyggingu í grennd við Húsavíkurkaupstað næsta vor. Að undanförnu hefur Alþ. ekki ákveðið, hvar unnið skuli að flugvallargerð hverju sinni. Ríkisstj. hefur sennilega ákveðið það og þó máske öllu heldur flugráð og flugmálastjóri í samráði við ríkisstj. eða með samþykki hennar. Tvær ástæður valda því, að ég óska nú ákvörðunar Alþ. um flugvallargerð í mínu kjördæmi. Önnur er sú, að það hefur dregizt fram úr hófi lengi, að þeir, sem ráðin í þessum málum hafa haft, láti gera flugvöll í grennd við Húsavík. Hin er, að tvær till. um, að Alþ. segi fyrir um framkvæmdir næsta sumar, eru fram komnar. Á ég þar við till. á þskj. 27 um endurbætur og stækkun flugvallar í Vestmannaeyjum, till., sem var afgreidd til síðari umr. hér áðan, og einnig till. á þskj. 57 um flugvallargerð í Norðfirði. Ekki efa ég, að þessar till. séu fram bornar af réttmætum ástæðum, og ekki vil ég fyrir mitt leyti bregða fæti fyrir þær, en þó verð ég að álíta, að till. mín styðjist við enn brýnni nauðsyn og fyrst og fremst eigi næsta sumar að koma upp flugvelli við Húsavík. Í Vestmannaeyjum er flugvöllur, sem notazt hefur verið við, og á Norðfjörð var haldið uppi áætlunarflugi sjóflugvéla, og ætti að vera hægt að gera það, þó að það sé ekki æskileg lausn að vísu til langframa, en í grennd við Húsavík er ekki einu sinni aðstaða fyrir sjúkraflugvél að lenda, þótt líf sjúklings liggi við. Ég hygg, að nú sé svo komið, að enginn kaupstaður landsins eigi við slíkar flugsamgöngur að búa sem Húsavík eða öllu heldur flugsamgangnaleysi. Þó vil ég þar undanskilja Seyðisfjörð, en þar er aðstaða þannig, að varla verður úr bætt. Næsti flugvöllur við Húsavík er hjá Akureyri. Milli Húsavíkur og Akureyrar eru 97 km. Sú leið er snjóþung á vetrum. Á þeirri leið er Vaðlaheiði, sem verður ófær bílum strax og nokkuð að ráði snjóar. Oft eru því Húsvíkingar og aðrir Suður-Þingeyingar í austanverðri sýslunni alls engu nær að komast ferða sinna, þótt flugvöllur sé hjá Akureyri. Hér á margt fólk hlut að máli. Í Húsavík eiga heima þrettán og hálft hundrað manns, og sveitirnar, sem sömu örlögum sæta í þessum efnum og Húsavík, eru sjö og allfjölmennar. Það skal játað, að ekki var hægt að benda á flugvallarstæði rétt hjá Húsavík sjálfgert eða hagfellt, og þeir, sem fyrir flugmálum stóðu, gerðu ekki heldur ýtarlega athugun í því efni fyrr en fyrir tveimur árum. Alltaf vantaði fé, og ég skil vel, að þegar svo er, þá er það vörn og skjól gegn framkvæmdakröfum, að skilyrði séu erfið og óárennileg og ekki ástæða fyrir þá, sem eiga erfitt með að fullnægja kröfunum, að leggja sig fram um að leita að aðstöðu. Alþingi hefur varið of litlu fé til þessara mála, og þeir, sem með þau hafa farið, hafa verið í miklum vanda að skipta fénu í stór verkefni og mörg. Þegar ég lít yfir það, sem búið er að gera, sé ég ekki betur en yfirleitt hafi vel tekizt um skiptingu og meðferð fjárins. Þó álít ég, að flugvöllur hefði átt að vera kominn í grennd við Húsavíkurkaupstað, og gæti bent á dæmi um annað, sem frekar hefði átt að bíða, en ég geri það þó ekki, af því að komið er sem komið er, og því verður ekki breytt. Hitt er víst, að ekki má draga lengur en til næsta sumars að hefja flugvallargerð í nágrenni Húsavíkur. Annað væri óforsvaranlegt, þegar litið er á aðstæður allar. Ég hafði, þegar síðasta Alþ. stóð yfir, fulla ástæðu til að ætla, að þessi flugvallargerð yrði hafin á sumri því, sem nú er nýlega liðið. Byggði ég það á viðræðum, sem ég átti við flugmálastjóra og menn úr flugráði, enn fremur á framkvæmdaáætlun, sem kom fyrir fjvn. En þegar til átti að taka, skorti fé til þessarar framkvæmdar. Um það skal hvorki fárazt né sakazt, en það gefur aukinn rétt til að leggja áherzlu á kröfuna um framkvæmdir næsta vor. Í sumar sem leið var ákveðið flugvallarstæðið. Það er, eins og segir í grg. till., vestan þjóðvegarins í Aðaldalshrauni. Þangað er um 12 km akvegur frá Húsavík. Trúnaðarmenn flugmálastjórnarinnar segja, að þarna sé gott flugvallarstæði að undirstöðu, sennilega ódýrt mjög að gera völlinn og gott til að- og fráflugs. Mælt var fyrir vellinum og tryggt með samningi við landeigendur afsal fyrir landi undir 3000 m langan völl og 300 m breiðan. Var tryggt land fyrir svo stórt vallarsvið, vegna þess að þarna er talið, að hægt sé að gera millilandaflugvöll, undirstaða svo traust, að hún þoli stórar flugvélar, en slíkan öryggisflugvöll er talið að vanti á Norðurlandi og ekki skilyrði til að byggja hann annars staðar en þarna eða þá á Melrakkasléttu, og það þykir síður henta. Till. mín er að sjálfsögðu miðuð við völl vegna innanlandsflugsins. En það tel ég henni þó til gildisauka og flugvallarmálinu í heild, að þessi flugvöllur Húsavíkur og Suður-Þingeyjarsýslu getur verið áfangi í stærri framkvæmd, sem er nauðsynleg til öryggis millilandaflugi, ekki aðeins fyrir Íslendinga, heldur og aðra, sem hér eiga leið um í lofti. Ég leyfi mér að vænta þess, að till. þessari verði vel tekið, vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Hér liggja fyrir til fyrri umr. þrjár till. til þál. um byggingu flugvalla á landinu. Sú fyrsta á þskj. 27, sem hv. þm. Vestm. hefur nýlega rætt um og hefur þá sérstöðu, að þar hefur þegar verið byggður flugvöllur, sem vitað er að ekki er fullnægjandi til þess að lenda þar í hvaða vindátt sem er og því þar um að ræða mjög mikið öryggisleysi, ef ekki er bætt úr. Hefur það mál verið rætt oft hér á hv. Alþ., auk þess sem hv. fyrri flm. þeirrar till. lýsti því, hversu lélegt ástand þess flugvallar er, og hefur það mál því alveg sérstöðu í flugvallamálunum. Hinar tvær till., á þskj. 68 og 57, eru um, að Alþ. ákveði nú með þál., hvar skuli gerðir nýir flugvellir á landinu. Í því sambandi vil ég leyfa mér að benda á, að ég tel það mjög varhugaverða leið, ef Alþ. ætlar að fara að ákveða það með þál., einni í dag og annarri á morgun, hvar skuli hafizt handa um að byggja flugvelli, fyrr en liggi fyrir um það miklu nákvæmari upplýsingar og grg. en kemur fram hér á þskj. Það liggur m. a. ekkert fyrir um það, hvað þessir flugvellir komi til með að kosta, hvað langan tíma það tekur o. s. frv. Það er því alveg nauðsynlegt, að annaðhvort taki Alþ. upp í fjárlög ákveðna verulega upphæð til flugvallagerðar, og hv. fjvn., sem hv. flm. till. á þskj. 68 á sæti í, kveður þá á um, hvernig því fé skuli skipt, og hef ég út af fyrir sig ekkert á móti því, að það verði gert á líkan hátt og gert er um vegi í landinu, eða tekin sé upp veruleg heildarupphæð til flugvallagerðar og svo látið í hendur flugmálastjórninni ásamt viðkomandi hæstv. ráðh. að skipta fénu, líkt og gert er við fé til símalagninga. Þessar tvær aðferðir eru eðlilegastar og miklu eðlilegri en að það sé ákveðið með sérstökum þál., eins og hér er ætlazt til. En ef hv. Alþingi fellst á, að þessi leið sé heppilegust, sem hér er farið fram á, þá munu að sjálfsögðu koma margar viðbótartill. við þær till., sem nú eru fram komnar, og er þá þess vænzt, að það verði tekið á þeim tillögum með sömu samúð og þeim, sem hér liggja fyrir. Ég vil í því sambandi leyfa mér að benda á, að að tilhlutun flugvallastjórnarinnar var ég með að fljúga í septembermánuði yfir allt Vesturlandið til þess að athuga flugvallastæði fyrir sjúkraflugvélar á hinum ýmsu stöðum þar, þar sem vitað er, að sá kjálki býr við allra erfiðustu flugsamgöngur af öllum hlutum landsins. Þar er svo að segja hvergi hægt að lenda nema í sjóflugvélum og þá því aðeins, að það sé sæmilega gott veður, auk þess sem aðflug er þar alls staðar mjög örðugt. Það varð samkomulag milli mín og Björns Pálssonar, sem fór þessa ferð, að á mörgum þessum stöðum, sem við skoðuðum, væri mjög hentugt að koma upp sjúkraflugvöllum, sem kostuðu litla peninga, og ég mun þar af leiðandi, ef hugsað er, að þessar till. nái fram að ganga, sem ég hef út af fyrir sig ekkert á móti, að sjálfsögðu bera fram brtt. um, að eitthvað af þeim stöðum verði einnig tekið upp sem þál. En í áframhaldi af því þótti mér rétt hvað snerti Barðastrandarsýslu að leita álits hjá viðkomandi landeigendum um það, hvort þeir vildu láta í té endurgjaldslaust land undir slíkar flugbrautir, og hef ég þegar fengið svar hjá viðkomandi aðilum, að þeir væru fúsir til að gera það. Nú segir hv. flm. hér, að það sé samkomulag við viðkomandi landeigendur í Suður-Þingeyjarsýslu, að þeir láti land undir flugvöll þann, sem þáltill. ræðir um, en hann gaf hins vegar engar upplýsingar um, hvort það land er látið ókeypis eða ekki. En ég tel það mikið atriði í þessu máli og að þeir staðir eigi þá að ganga fyrir, þar sem er, sýndur slíkur þegnskapur af héraðsbúum, að þeir vilja láta land ókeypis til flugvalla, og tel ég, að það ætti að breyta till. þannig, að það sé skilyrði fyrir því, að fé sé veitt í þessu skyni, að til sé nægilegt land ókeypis. Ég tel, að það sé röng stefna, sem sköpuð var með t. d. flugvallargerð á Egilsstöðum, að þurfa að kaupa þar land undir flugvöllinn fyrir stórkostlegar fjárhæðir, og vitanlega hlutu, eftir að flugvöllurinn var settur þar upp, öll önnur nærliggjandi lönd að stíga stórkostlega í verði. Ég mun því undir meðferð málsins bera fram brtt. um það, að fleiri staðir en Húsavík séu teknir inn, og hins vegar, að það sé gert að skilyrði, að fyrir liggi yfirlýsing um, að land sé tryggt endurgjaldslaust, og þá að þeir staðir séu látnir ganga fyrir, sem bjóða fram slík hlunnindi.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram á þskj. 33 fyrirspurn til ríkisstj. um aðstoð við togaraútgerðina. Svo sem kunnugt er, voru á s. l. ári sett lög um aðstoð við togaraútgerðina, sem þá var talin eiga mjög í vök að verjast. Helzta bjargráðið var það, að aflað var tekna með sérstökum hætti til þess að greiða rekstrarstyrk til þessa höfuðatvinnuvegar þjóðarinnar. Það, sem ég hef leyft mér að spyrja um, er, hvernig þessum málum hafi reitt af fram til þessa tíma, þ. e., hversu mikið álagið á hinar innfluttu bifreiðar, sem var aðaltekjustofninn, hafi numið, hversu mikið hafi runnið í þennan sjóð, hversu lengi sé talið að hann muni endast til þess að tryggja rekstur togaraútgerðarinnar og hvort sérstakar ráðstafanir hafi verið gerðar til þess að tryggja rekstur hennar eftir þann tíma, þ. e. þegar gera má ráð fyrir, að sjóður sá, sem þegar er fyrir hendi, verði þurrausinn. Ég vona, að hv. þm. telji ekki, að þessi fsp. og þær aðrar, sem hér eru á sama þskj. og náskyldar eru þessu máli og þá aðallega um bátagjaldeyrinn, hafi verið bornar fram að ófyrirsynju. Ástandið í efnahagsmálum þjóðarinnar er sennilega svo alvarlegt, að nauðsynlegt er, að þingheimur og almenningur allur fái sem gleggsta vitneskju um, hvernig raunverulega horfir í þeim málum. Sérstaklega er gjaldeyrisástandið varhugavert nú sem stendur. Hinn 1. okt. voru beinar gjaldeyrisskuldir bankanna erlendis 42.9 millj. kr., en á sama tíma árið áður hafi gjaldeyrisinneign numið 123.9 millj. kr. Hin beina gjaldeyrisaðstaða hefur því á einu ári versnað um hvorki meira né minna en tæpar 167 millj. kr., en 1. okt. voru ábyrgðarskuldbindingar bankanna 72 millj. kr., svo að beinu gjaldeyrisskuldirnar og ábyrgðarskuldbindingarnar námu 1. okt. 114.9 millj. kr. Við þetta bætist svo það, að bankarnir hafa tekið að sér ýmis bindandi greiðsluloforð. Þau námu 1. okt. 37.1 millj. kr., þannig að raunverulegar gjaldeyrisskuldbindingar bankanna voru 1. okt. s. l. 152 millj. kr. Hafði aðstaðan þannig versnað frá því í byrjun þessa árs um 173 millj. kr., en á sama tíma fyrir árið áður hafði gjaldeyrisaðstaðan að vísu versnað, en aðeins um 40 millj. kr., svo að það hallar mun meira undan fæti á þessu ári en árið áður. Hallinn er 173 millj. kr. á fyrstu níu mánuðum þessa árs, en hafði ekki verið nema 40 millj. árið áður. Undir þessum kringumstæðum vona ég, að það þyki ekki að ástæðulausu, að beint sé fsp. til hæstv. ríkisstj. um þennan kjarna í stefnu hennar í efnahagsmálum, þ. e., hvernig hún hefur hagað og hvernig hún hyggst að haga þessari aðstoð við togaraútgerðina, og þá jafnframt, hvernig háttar framkvæmd hennar á bátagjaldeyriskerfinu.



Herra forseti. Ég mun ekki fjölyrða um það, sem hv. fyrirspyrjandi, hv. 1. landsk. (GÞG), gerði hér að umræðuefni utan við þær eiginlegu fyrirspurnir, sem hann hefur borið fram á þskj. 33. Mér þykir þó rétt aðeins að leiða athygli hans og annarra hv. þm. að því, að sú mynd, sem hann gaf af gjaldeyrisástandinu, er náttúrlega mjög ófullkomin, og stafar það af því, að þær tölur segja ekki þann sannleika, sem menn vilja vita um réttan samanburð á árinu í ár og árinu í fyrra, því að til þess að slíkur samanburður fáist, þurfa menn að hafa upplýsingar um, hverjar vörubirgðir eru af innfluttri og útfluttri vöru hvort árið um sig. Mér er nú ekki kunnugt um innfluttu vöruna, en um útflutningsvöru okkar hef ég nokkrar upplýsingar, sem ég þó hirði ekki að fara út í hér, en vörubirgðir eru miklu meiri nú en þær voru um sama leyti í fyrra. Að öðru leyti vil ég leyfa mér að víkja beint að fyrirspurn hans. Spurt er, hversu mörg innflutningsleyfi fyrir bifreiðum hafi verið veitt gegn gjaldi samkv. lögum nr. 114 1954. Svarið er: 2760 leyfi hafa verið veitt. Í öðru lagi er spurt: Hversu miklu hefur gjald þetta numið samtals? Svarið er: Gjaldið hefur numið 53 millj. 388 þús. kr. rúmlega. Í þriðja lagi er spurt: Hversu mikið hefur þegar verið greitt úr sjóði þeim, sem gjaldið hefur runnið í? Svarið er: 32 millj. 912 þús. kr. rúmar. Í fjórða lagi er spurt: Hversu lengi er talið, að sjóðurinn muni endast til þess að tryggja rekstur togaraútgerðarinnar? Svarið er: Með svipaðri mánaðargreiðslu og hingað til mun sjóðurinn endast til maíloka n. k. Loks er spurt: Hafa verið gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að tryggja rekstur togaraútgerðarinnar eftir þann tíma? Svarið er: Það hefur ekki verið gert, en það mál er ásamt ýmsum öðrum stórum og vandasömum málum í athugun hjá ríkisstj. einmitt þessar vikurnar og mánuðina.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin við spurningunum. Efni þeirra mun ég að sjálfsögðu ekki ræða hér, enda ekki gert ráð fyrir, að það sé gert í þessum tíma, sérstaklega ekki svarið við síðustu spurningunni, sem í sjálfu sér var athyglisverðast, þ. e., að ríkisstj. hafi enn þá engar ráðstafanir gert til þess að tryggja rekstur togaraútgerðarinnar eftir maílok, en þegar er vitað, að það fé, sem þegar er til ráðstöfunar, dugir aðeins til maíloka. Væntanlega verður það eitt af höfuðverkefnum þessa þings að greiða úr þeim vanda, og lætur hæstv. ríkisstj. vonandi ekki lengi standa á tillögum sínum í þessu efni, þar eð vitað er nú þegar, að mikill vandi bíður hennar og þjóðarbúsins alls við maílok. Hæstv. ráðherra sagði, að tölur þær, sem ég nefndi um hina mjög alvarlegu gjaldeyrisafkomu þjóðarinnar nú, væru ekki fullnægjandi, vegna þess að ekki væri þar tekið tillit til birgðabreytinga á innfluttum og útfluttum vörum. Varðandi þetta er það að segja, að upplýsingar um birgðabreytingar, sérstaklega um innfluttu vöruna, liggja mér vitanlega hvergi fyrir, upplýsingar um birgðir útflutningsvaranna liggja auðvitað fyrir. Hingað til hafa breytingar á gjaldeyrisástandinu þótt alveg nægileg vísbending til hins betra og til hins verra, án þess að þurft hafi að rekja sérstaklega birgðabreytingarnar í því sambandi, og viðurkenni ég þó auðvitað fúslega, að birgðabreytingar skipta máli, þegar heildaraðstaðan er metin. En þegar breytingarnar á gjaldeyrisaðstöðunni eru jafngífurlega til hins verra og hér á sér stað, hún hefur versnað um 173 millj. kr. samkv. skýrslugerð sjálfs þjóðbankans á fyrstu 9 mánuðum ársins, þá er sannarlega um svo alvarleg teikn á lofti að ræða, að það ætti enga tilraun að gera til þess að gera minna úr því en efni standa til, svo alvarlegt er þetta teikn á himni efnahagslífs þjóðarinnar.



Herra forseti. Ég vil aðeins segja örfá orð í sambandi við þá skýrslu, sem hv. 1. landsk. þm. (GÞG) hefur gefið hér í sambandi við gjaldeyrisástandið. Það er enginn vafi á því, að ríkisstj. hefur í heild gert sér fulla grein fyrir því, hvernig aðstaða bankanna er gagnvart útlöndum og að gjaldeyrisástandið hefur versnað frá því í fyrra, ef aðeins er litið á tölurnar einar. En það er rétt, sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan, að það eru miklu meiri útflutningsbirgðir til í landinu en á sama tíma í fyrra. Hef ég ekki nákvæmar tölur yfir það, en þegar um þetta var rætt í ágústmánuði í sumar, gizkaði fiskimálastjóri á, að það væru 80–90 millj. kr. meiri útflutningsbirgðir þá en á sama tíma 1954. Ég geri ráð fyrir, að þetta hlutfall hafi ekki breytzt, og það er ástæða til að reikna með þessu, þegar talað er um gjaldeyrisástandið, því að þær vörubirgðir, sem við eigum í landinu, eru seljanlegar og væntanlega fara að miklu leyti fyrir áramót og svo áfram. En afskipanir og sölur hafa tafizt af ýmsum ástæðum. Einn þátturinn í því að gera gjaldeyrisástandið verra en það var áður er það, að á þessu ári hefur orðið að leigja miklu fleiri skip en nokkru sinni fyrr. Þegar verkfallinu lauk á s. l. vori, höfðu skip Eimskipafélagsins og Sambandsins mörg legið í höfnum á þriðja mánuð. Þegar loks verkfallið var leyst, var ekki um annað að ræða en að taka leiguskip í miklu ríkari mæli en nokkru sinni fyrr, og er þessi aukning á gjaldeyriseyðslunni vegna skipaleigunnar nærri 20 millj. kr. í hörðum gjaldeyri, sem hefði verið hægt að komast hjá, ef vinnufriður hefði verið á s. l. vetri. Í öðru lagi hafa á þessu ári og eins á s. l. ári verið veitt innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir mörgum bátum, sem núna er verið að greiða, og nemur það tugum milljóna króna. En það á ekki að vera til þess að gera aðstöðu okkar verri í framtíðinni, heldur til þess að gera okkur mögulegt að auka framleiðsluna og standa undir þeim skuldbindingum, sem við höfum bundið okkur. Fjárfesting í landinu er meiri nú en nokkru sinni fyrr, og er að þessu unnið nú eingöngu fyrir framleiðslugjaldeyri þjóðarinnar, vegna þess að á þessu ári hafa ekki verið tekin erlend lán til þess að standa undir þessum framkvæmdum, eins og gert hefur verið oft á undanförnum árum. Verð ég að segja, að þegar á það er litið, að framleiðslan stendur undir öllum þeim framkvæmdum, sem nú er verið að vinna að, þá er gjaldeyrisástandið ekki svo slæmt. Það hefur verið talað um það að taka erlend lán til fiskveiðasjóðs og ræktunarsjóðs vegna hinna miklu framkvæmda, erlend lán vegna frystihúsabygginga, vegna aukningar bátaflotans og vegna bygginga í landbúnaðinum. Þetta hefur enn ekki verið gert á þessu ári, en tekst ef til vill á næsta ári, og mundi það þá bæta hag bankanna. Ég vil aðeins drepa á þetta hér, til þess að menn geri sér ljóst, að mikill hluti af þeirri gjaldeyriseyðslu, sem hefur átt sér stað á þessu ári, stafar af því, að þjóðin er að auka framleiðslutækin og byggja upp, að gjaldeyriseyðslan hefur ekki eingöngu farið í neyzlu, heldur í nauðsynlegar framkvæmdir. Þótt aðstaðan, ef litið er á tölurnar einar, sé verri nú en á sama tíma í fyrra, getum við, þegar á heildina er litið og talið til þeirrar aukningar á framleiðslutækjum, sem þjóðin nú er að eignast, verið þess fullviss, að aðstaða okkar hefur batnað að því leyti til, að við höfum betri möguleika á framleiðslu nú en nokkru sinni áður. Annars er ágætt að fá svona hugleiðingu eins og hjá hv. 1. landsk. þm. hér áðan. Hann var með sams konar lestur hér í fyrra um gjaldeyrisástandið. Það er sjálfsagt, að menn hafi alltaf opin augu fyrir því, að við verðum að sigla varlega. En ég minnist ekki að hafa heyrt frá þessum hv. þm. neinar raunhæfar till. í þá átt að tryggja það, að við gætum tryggt okkar gjaldeyri eða verzlunarjöfnuð. Ég man ekki betur en ég hafi heyrt þennan ágæta þm. jafnvel taka undir það á s. l. vetri, að það væri ekkert hættulegt fyrir okkar framleiðslu eða þjóðarbúskap, þó að tilkostnaður við framleiðsluna væri aukinn svo sem raun bar vitni. Þessi hv. þm. var áðan að tala um það, að ríkisstj. hlyti að koma nú fljótlega með tillögur til bjargar togaraútgerðinni. Ég vona, að ríkisstj. komi með till. til þess að tryggja gang togaraútgerðarinnar. En ég minnist ekki, að frá þessum hv. þm., sem talaði hér áðan, eða hans flokki hafi nokkur till. til bjargar togaraútgerðinni komið, fyrr eða seinna. Þessi flokkur átti fulltrúa í svokallaðri togaranefnd, sem hafði það hlutverk að rannsaka hag togaraútgerðarinnar árið 1954. Ég minnist ekki, að fulltrúi Alþfl. í þeirri nefnd hafi haft aðra tillögu til bjargar togaraútgerðinni en þá, sem notuð var. Kannske hefur hann enga till. gert. Það getur vel verið. En hann gerði enga tillögu aðra en þessa, og það hlýtur að hafa verið af því, að honum hefur ekki komið annað ráð betra í hug. Hafi það verið erfitt á árinu 1954 að finna heppilegri úrræði en þau, sem notuð voru, þá má einnig búast við, að það sé kannske nokkuð erfitt nú, og þarf þá jafnvel ekki hv. 1. landsk. þm., sem talaði hér áðan, að undra, þótt ekki liggi nú í dag fyrir till. frá ríkisstj. til þess að tryggja togaraútgerðina framvegis.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. sá ástæðu til að draga störf togaranefndarinnar, sem starfaði hér í fyrra, inn í þessar umr. og mínar tillögur eða tillöguleysi í þeirri nefnd. Hæstv. ráðherra sagði eitthvað á þá leið, að frá mér hefði engin till. komið um þetta efni. En hæstv. ráðh. man kannske ekki eftir því, að þegar þessi nefnd var komin að því að ljúka störfum, var spurzt fyrir hjá hæstv. ríkisstj., hvort hún óskaði eftir tillögum um málið, en ríkisstj. óskaði ekki eftir tillögum. Ríkisstj. óskaði fyrst og fremst eftir því, að samin yrði grg. um hag og rekstur togaraútgerðarinnar, og svo var drepið á nokkur atriði, sem n. gerði þrátt fyrir allt, sem mættu verða til þess að draga úr þeim hallarekstri, sem á togurunum bersýnilega var. Ég er ekki að krefjast þess sérstaklega, að ég eigi eða hafi átt mikinn hlut þar að máli, en ég tel mig þó hafa starfað í n. eins og hver annar nefndarmaður, og þær ábendingar, sem frá n. komu, voru vissulega frá mér og Alþfl. ekki síður en öðrum. Hæstv. ráðh. taldi rétt að lýsa hér yfir því, að frá okkar flokki, hv. 1. landsk. og mín, hefðu aldrei komið neinar till. til þess að bæta hag togaraútgerðarinnar. Ég vil þó benda honum á, að í þessu nál. togaranefndarinnar var bent á ekki færri en níu eða tíu atriði, sem gætu orðið til þess að draga úr hallarekstri útgerðarinnar, án þess að hæstv. ríkisstj. hafi farið inn á að beita þeim eða notfæra sér þessar ábendingar, a. m. k. sumar, að neinu leyti. Mér finnst fara illa á því hjá hæstv. ráðherra að segja, að ekki hafi verið á neitt bent, en vita þó, að ábendingar í ekki færri en tíu liðum, um tíu mismunandi atriði, komu bæði frá mér og nefndinni, án þess að hann hafi fundið ástæðu til þess a. m. k. að beita sér fyrir því, að þessar till, yrðu gerðar að veruleika. Það er ekki langur tími hér til umræðu, en það væri freistandi að ræða nokkuð meira, úr því að mér var gefið hér tilefni til þess að segja nokkur orð, um tap og rekstur togaraútgerðarinnar í dag. Það eru ekki nema örfáir dagar síðan verðið á þeim fiski, sem togararnir nú yfirleitt eru að fiska, lækkaði um 15–16%. Og ég tel mig vita, að það sé ekki nema dagaspursmál um það, hvenær togararnir margir verða að hætta veiðum vegna þess, að þeir geta ekki haldið áfram með því tapi, sem þeir nú hafa. Það var hér látið liggja að því áðan, að það þyrfti kannske ekki að hafa áhyggjur fram til 1. maí n. k., því að þessi sjóður, sem myndazt hefur fyrir innflutning á bílum, mundi nægja til þess að styrkja togarana þangað til, - en vel að merkja, sagði hæstv. forsrh., hann mundi því aðeins nægja, að greiðslan yrði sú sama og verið hefði að undanförnu. En togaraeigendur hafa þráfaldlega haldið fram að undanförnu, að sá styrkur, sem þeir hafa fengið til síns rekstrar að undanförnu, hafi ekki nægt, og hann hafi langt frá því nægt, þannig að útgerðin er rekin með halla og það geysilegum halla eins og stendur, án þess að fyrir endann á þeim halla sé séð á neinn hátt né heldur að þær till. eða ábendingar hafi verið teknar til greina, - ég sný að því aftur, - sem togaranefndin flutti á sínum tíma. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að þær voru ekki í tillöguformi, en það var einfaldlega vegna þess, að ríkisstj. óskaði ekki eftir tillögum.



Herra forseti. Ég reyndi í þeim svörum, sem ég gaf við fyrirspurnunum, að halda mér við efnið. Ég veit raunar ekki, hver er tilgangurinn með þessum fyrirspurnatíma. Ef það eru almennar eldhúsdagsumræður í meira og minna mildu eða hörðu formi, þá er gott, að maður viti það. því að ef aðrir syngja, þykir mér gaman að syngja undir og skal þá reyna að vera forsöngvari, ef þess þarf með. Ég vildi aðeins að gefnu tilefni frá hv. fyrirspyrjanda, án þess þó að taka þátt í samsöngnum nú, leiða athygli hans að því, að ég sagði ekkert um það, hvort tryggt væri, að togaraútgerðin gæti haldið áfram sínum rekstri til 1. maí. Ég varð var við, að hann bar kvíða í brjósti um, að stjórninni hefði láðst að tryggja þessa útgerð lengur en til 1. maí. Á þessum síðustu og verstu tímum þættist ég ekkert óánægður, ef ég ætti öruggt, að öll útgerð landsmanna yrði rekin með fullum hraða til þessa tíma. Því fer fjarri. Það er einmitt vandamálið, sem við eigum við að glíma. Ég sagði ekki annað en það, að með óbreyttum daggjöldum til togaranna entist sjóðurinn til þessa tíma. Hitt er svo rétt, sem lýðum er löngu ljóst orðið, að togararnir eru reknir með halla, og hversu lengi þeir treysta sér að halda áfram þeim hallarekstri, án þess að frekari styrkir komi til, verður reyndin að skera úr um. En ríkisstj. hefur ekki annað á höndum nú en lög, sem byggð eru á tillögum mþn., sem um þetta fjallaði í fyrra, togaranefndarinnar svokölluðu, þar sem tillögurnar voru fyrst og fremst um 2000 kr. styrk til hvers togara, miðað við hvern veiðidag, en að öðru leyti tillögur, sem útgerðarmenn sjálfir fyrst og fremst áttu eðli málsins samkvæmt að standa í að framkvæma og ekki námu svo verulegum upphæðum, að þær fengju úr skorið.



Herra forseti. Mig langar til að bera fram eina litla spurningu í tilefni af ræðu hæstv. viðskmrh. Hann sagði, að gjaldeyrisástandið hefði nú versnað nokkuð frá því í fyrra, m. a, vegna þess, að verið væri að kaupa og borga talsvert mikið af bátum, bæði frá því í fyrra og eins á þessu ári, og sagði jafnframt, að þegar þessir bátar kæmu til landsins, mundi gjaldeyrisástand landsins batna mjög við það, þjóðin fiskaði vonandi meira, aflaði meiri fisk og flytti meira út. Nú veit ég, að hæstv. ráðh. veit meira um þessi efni almennt en ég og aðrir, og þess vegna langaði mig til að spyrja hann að því, hvort þetta væri alveg örugg kenning. Við vitum það, að í fyrra hefði mjög lítið af togurum landsins verið gert út, ef við hefðum ekki fengið færeyska sjómenn. Þeir hefðu þess vegna ekki aflað gjaldeyris það ár nema vegna. þess arna. Sömuleiðis hefði eitthvað af bátum, minnir mig líka, stöðvazt í fyrra, ef við hefðum ekki fengið færeyska sjómenn. Til þess þess vegna að við getum gert út alla okkar togara núna eða jafnmarga og í fyrra, jafnmarga báta og í fyrra, en þar að auki nýju bátana, þarf það að vera tryggt, að annaðhvort fleiri Íslendingar fáist til að fara á sjó á næsta ári eða verði lausir frá annarri vinnu til að fara á sjó á næsta ári heldur en var í fyrra eða í ár, eða þá, að það þyrfti að vera tryggt, að við fengjum a. m. k. jafnmarga og helzt fleiri Færeyinga á næsta ári en í fyrra. Og ég vildi þá spyrja hæstv. ráðh. alveg sérstaklega: Er tryggt, að annaðhvort þetta takist, að fleiri Íslendingar verði til ráðstöfunar til sjómennsku á næsta ári heldur en var á þessu ári og í fyrra eða að við fáum jafnmarga eða fleiri Færeyinga?



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af þessari meinlausu spurningu. Ég verð nú að segja það, að ekki er ástæða fyrir okkur að vera að tala um þjóðarbúskapinn og gjaldeyrisástandið, ef við hættum að reikna með því, að Íslendingar vilji fara á sjó. Þessi þjóð hefur lifað á landbúnaði og fiskveiðum frá alda öðli, og við verðum að ganga út frá því, að Íslendingar haldi áfram að sækja sjóinn. Við vitum, að fólkinu fjölgar hér í landinu um nærri 3 þús. á ári, og við verðum þá líka að reikna með því, að sjómannastéttin aukist eitthvað hlutfallslega við það. En við skulum hætta að tala um góð lífskjör í landinu, ef þjóðin vill ekki lengur stunda höfuðatvinnuvegina, sem hún hefur lifað á fram að þessu. Ég minntist á það áðan, að við hefðum notað mikinn gjaldeyri nú í tvö ár til kaupa á bátum til þess að auka skipastólinn og einnig til þess að auka framleiðslutækin á annan hátt. Við höfum byggt frystihús og verksmiðjur, og við höfum aukið fjárfestingu til mikilla muna í þeirri vissu og trú, að það verði til þess að auka framleiðsluna og gera okkur mögulegt eftirleiðis að standa við þær skuldbindingar, sem þjóðin hefur bundið sér, gera okkur mögulegt að bæta lífskjörin í landinu yfirleitt. Og það er þess vegna, sem við verjum fjármunum til kaupa á bátum og öðrum framleiðslutækjum, að við trúum því, að þjóðin vilji halda áfram að vinna.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd. - Ég er alveg sammála hæstv. ráðh. um það, að þjóðin vill halda áfram að vinna. Um það getur engin deila verið á milli okkar, og um það fjallaði spurning mín raunverulega ekki. Þess vegna svaraði hæstv. ráðh. ekki þessari meinlausu fsp., sem hann þó tók fram í upphafi að hefði verið meinlaus, eins og var alveg rétt. Spurningin var um það: Á að líða hernum að soga til sín svo mikið vinnuafl á næsta ári, að við fáum ekki nógu marga menn á íslenzka bátaflotann eins og hann var, hvað þá viðbótina? Og ef á að líða það, er þá tryggt, að við fáum Færeyinga í staðinn?



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram nokkrar fsp. til ríkisstj. varðandi bátagjaldeyrinn. Fyrirspurnirnar eru fyrst og fremst um það, hversu miklu bátagjaldeyririnn hafi numið frá upphafi og það sem af er þessu ári og hversu mikið af þessu fé hafi þegar verið greitt útvegsmönnum og sjómönnum. Enn fremur hef ég spurt, hversu miklu gjald það hafi numið, sem tekið hafi verið til greiðslu kostnaðar við framkvæmd þessara ákvæða, og hversu miklu hinn árlegi skrifstofukostnaður hafi numið, síðan ákvæðin tóku gildi. Ástæður til þess, að ég hef talið rétt að fá allýtarlegar upplýsingar um bátagjaldeyriskerfið, eru í sem stytztu máli þær, að ég fæ ekki betur séð en að þetta kerfi sé í raun og veru að þrotum komið, að það sé að koma í ljós eða sé þegar komið í ljós, að þetta kerfi nái ekki tilgangi sínum, og þess vegna sé nauðsynlegt að fá sem gleggstar upplýsingar um, hvernig það hafi starfað fram að þessu. Rökin fyrir þeirri staðhæfingu minni, að nú liggi nokkuð ljóst fyrir, að kerfi þetta hafi í raun og veru brugðizt, eru þau, að bátaútvegurinn hefur nú á þessu ári áreiðanlega ekkert svipað hagræði af þessu fyrirkomulagi og ætlazt var til að hann hefði af því, þegar það var sett 1951, og það kemur fram í eftirfarandi staðreyndum: Í fyrsta lagi munu hafa safnazt fyrir allmiklar birgðir af B-skírteinum, sem ekki hefur tekizt að selja. Mér hefur skilizt, að þær birgðir muni nema um 30–40 millj. kr., sem eru þá í raun og veru styrkur, sem lofað hefur verið bátaútvegsmönnum með aðstoð kerfisins, en ekki enn þá verið greiddur þeim. Raunverulega er það fé, sem bátaútvegsmenn eiga inni hjá kerfinu, miklu meira en þetta, vegna þess að vegna birgðanna af B-skírteinum hafa ekki verið gefin út A-skírteini í stórum stíl fyrir réttindahæfum útflutningi, sem þegar hefur átt sér stað. Í þriðja lagi er svo þess að geta, að vitað er þegar um mjög mikla framleiðslu á þessu ári af réttindahæfum afurðum, sem alls ekki hafa verið fluttar út. Ég hef gert tilraun til að áætla, hversu miklu þetta allt muni nema, óseldu B-skírteinin, óútgefnu A-skírteinin og birgðirnar af réttindahæfum bátaafurðum, sem vitað er að A- og B-skírteini munu verða gefin út á, ef kerfið á að vera í gildi áfram, og má ætla, að þessi upphæð muni nema 160–170 millj. kr. Þegar „halinn“ á kerfinu, ef svo mætti segja, er orðinn svona stórkostlegur, er óhætt að fullyrða, að kerfi þetta sé hætt að ná tilgangi sínum, þannig að til einhverra annarra ráðstafana þurfi að grípa, ef halda á áfram óbreyttri aðstoð til bátaútvegsins. Það hlýtur með öðrum orðum að vera komið að vissum tímamótum í þessu efni. Það er þetta, sem hefur verið mér ástæða til þess að freista þess að fá sem gleggstar upplýsingar um, hvernig kerfið hefur starfað fram að þessu, og vænti ég, að þær verði veittar af hæstv. ríkisstjórn.

Forsrh. (Ólafur Thors) Hv. 1. landsk. þm. spyrst fyrir um bátagjaldeyrinn, sbr. þskj. 33. Hann spyrst í fyrsta lagi fyrir um, hversu miklu álag á innflutningsleyfi samkv. reglugerð um innflutningsréttindi bátaútvegsmanna hafi numið a) frá upphafi og b) það sem af er þessu ári. Svarið er: a) Til 31. ágúst 1955 hefur álagið alls numið 306.3 millj. kr. b) Frá 1. jan. til 31. ágúst 1955 hefur álagið numið 49.5 millj. kr. Í öðru lagi spyr hv. þm.: Hversu mikið af þessu fé hefur verið greitt: a) útvegsmönnum? b) sjómönnum? Svarið er: Tekjur þær, sem innheimtar hafa verið samkv. reglugerðum um hinn skilorðsbundna frílista, hafa verið greiddar réttum aðilum samkv. samningi milli útvegsmanna og fiskkaupenda jafnóðum og þær eru innheimtar. Sjómenn fá hluta innflutningsréttindanna í hækkuðu fiskverði, og sést bezt, hver þeirra hlutur hefur orðið, á því, sem nú skal greina: Á árinu 1951 hækkaði fiskverðið vegna réttinda bátasjómanna úr 75 aurum hvert kg fyrir slægðan þorsk með haus í 96 aura og tilsvarandi fyrir aðrar fisktegundir. Á árinu 1952 hækkaði verðið úr 75 aurum fyrir slægðan þorsk með haus í kr. 1.05 og tilsvarandi fyrir aðrar fisktegundir. Árið 1953 hækkaði verðið úr 75 aurum fyrir slægðan þorsk með haus í kr. 1.05 og tilsvarandi fyrir aðrar fisktegundir. Árið 1954 hækkaði verðið úr 85 aurum fyrir kg af slægðum þorski með haus í kr. 1.22 og tilsvarandi fyrir aðrar fisktegundir. Árið 1955 hækkaði verðið úr 85 aurum fyrir kg af slægðum þorski með haus í kr. 1.22 víðast hvar á landinu, en í tveimur verstöðvum í kr. 1.25, og tilsvarandi fyrir aðrar fisktegundir. Sjómenn fá eins þennan hlut fiskandvirðisins og þann, sem fæst fyrir fiskinn á erlendum markaði, uppgerðan í lok hverrar vertíðar. Útvegsmenn fá aftur á móti andvirði réttindanna greitt á tvennan hátt: Þegar þeir selja fiskinn upp úr sjó, eins og það er kallað, fá þeir greiddan hluta af réttindunum samkv. áðurnefndum samningi við fiskkaupendur þá þegar, en verða að bíða eftir nokkrum hluta andvirðisins, þar til útflutningsréttindin eru seld. Útvegsmenn verða þess vegna að bíða lengi eftir þessum tekjum, eins og líka hv. fyrirspyrjandi áðan tók fram, og má t. d. benda á, að um síðustu mánaðamót var eftir að selja nokkurn hluta réttindanna vegna framleiðslu ársins 1954 og ekki byrjað að selja þessi skírteini varðandi framleiðslu ársins 1955. Útvegsmenn verða þess vegna að bíða í 1–l½ ár til þess að fá þennan hluta af tekjum sínum inn að fullu, en eins og ég tók fram, fá sjómenn sínar tekjur af þessu í lok hverrar vertíðar. Nákvæma tölulega skýrslu um, hvernig þessi skipting á andvirði réttindanna er á milli sjómanna og útvegsmanna, er erfitt að gefa. En til upplýsinga skal ég geta þess, að mér hefur verið tjáð, að mjög muni láta nærri, að skipverjar á bátaflotanum fái 46–48% af andvirði innflutningsréttindanna, en útvegsmenn 52–54% til greiðslu á öðrum kostnaðarliðum útgerðarinnar. Þá spyr hv. fyrirspyrjandi í þriðja lagi: Hversu miklu hefur numið samtals gjald það, sem tekið hefur verið til greiðslu kostnaðar við framkvæmd þessara ákvæða? Svarið er: Svokallað skírteinisgjald er 1% og hefur verið innheimt frá 1. marz 1952 hjá sölunefnd innflutningsréttinda bátaútvegsins og Sambandi ísl. samvinnufélaga við sölu B-skírteina. Þetta er nákvæmlega sama eðlis og annað álag á skírteinin, enda er þetta greitt, að frádregnum kostnaði við framkvæmdina hjá sölunefndinni, réttum eigendum skírteinanna að lokinni sölu hvers framleiðsluárs, eins og skýrt var frá hér á Alþingi fyrir tveimur árum. Hjá sölunefnd innflutningsréttinda bátaútvegsins hefur gjald það, sem hér um ræðir, numið svo sem nú skal greina: Vegna framleiðslu ársins 1951 var það 225 þús. kr. rúmar, innheimt eftir 1. marz 1952. Vegna framleiðslu ársins 1952 er það 1 millj. 240 þús. rúmlega, en þar af eru endurgreiddar 810 þús. rúmar eða 65% til skírteinaeigendanna. Árið 1953 er gjaldið 1 millj. 279 þús. kr., og þar af eru endurgreiddar 850 þús. tæplega eða um 70% til rétthafa skírteinanna. Árið 1954 mun þessi upphæð nema um 1½ millj. kr. Þar af hafa verið notaðar 611 þús. rúmar til að greiða útvegsmönnum hækkað verð á steinbít, en mismunurinn verður svo greiddur á sama hátt eigendum skírteinanna, þegar beinn kostnaður hefur verið dreginn frá. Loks spyr svo hv. fyrirspyrjandi: Hversu miklu hefur árlegur skrifstofukostnaður við framkvæmd ákvæðanna numið, síðan þau tóku gildi? Svarið er: Kostnaðurinn við sölu B-skírteinanna og skiptingu á andvirði réttinda hjá sölunefnd innflutningsréttinda bátaútvegsins mun hafa numið sem hér segir: Vegna framleiðslu ársins 1951 287 þús. kr., en salan stóð þá yfir í 14 mánuði. Vegna framleiðslu ársins 1952 397 þús. kr., salan stóð einnig yfir í 14 mánuði. Vegna framleiðslu ársins 1953 401 þús. kr., salan stóð yfir í 11 mánuði. Vegna framleiðslu ársins 1954 mun kostnaðurinn nema eitthvað nálægt ½ millj. kr., og salan mun standa yfir í 15 mánuði. Kostnaður, sem Samband ísl. samvinnufélaga reiknar sér vegna sölu B-skírteina, sem það hefur annazt sölu á, er hlutfallslega svipaður og hjá sölunefndinni. Ég vona, að þetta gefi þær upplýsingar, sem hv. fyrirspyrjandi óskar eftir. Ég get vel tekið undir það með honum, að það þarf gaumgæfilegrar athugunar við og er einnig í athugun, hvort þetta kerfi hafi náð þeim tilgangi, sem vonir stóðu til, þegar það í öndverðu var sett. Eins og menn muna, hefur alltaf verið nokkur ágreiningur um þetta hér á Alþingi, og þegar kerfið tók til starfa snemma árs 1951, vildu ýmsir hníga að því að leggja heldur skatta á ýmsar vörutegundir, úthluta þeim eftir vissum reglum. Að þessu ráði var þó hnigið, mest kannske vegna þess, að útgerðarmenn lögðu mjög mikið upp úr því, að þeir fengju fremur þessi réttindi, og þá út frá því sjónarmiði, að þeir ættu ráðstöfunarrétt á sínum gjaldeyri eða siðferðislega kröfu til vissra fríðinda í þeim efnum og vildu heldur fá það úr sjálfs sín hendi, ef svo mætti segja, eins og þeir töldu þetta form veita, heldur en að þiggja það með almennari álögum á almenning í landinu og þá kannske á allar vörur. Hv. fyrirspyrjandi sagði að lokum, að bátaútvegurinn hefði ekki svipað hagræði af þessu kerfi nú eins og ætlazt hefði verið til. Ég býst við, að um það muni nokkuð mega deila. Ég hygg fremur, að það sé það gagnstæða, að kerfið hafi falið í sér meiri fríðindi en í öndverðu var búizt við, enda þess verið full þörf, því að framleiðslan, sem þetta nær til, fer svo að segja stöðugt vaxandi. Jafnframt verður að játa, að framleiðslan er rekin að öðru leyti við lélegri aðstæður, þar sem tilkostnaðurinn hefur ört farið vaxandi, en afurðaverð ýmist staðið í stað, lækkað eða a. m. k. ekki hækkað sem nemur hækkuðum tilkostnaði.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir glögg svör við fsp. mínum. Aðeins 2. spurningunni var, að því er ég tel, ekki svarað fullnægjandi. Hæstv. ráðh. eða þeir, sem hann hefur leitað upplýsinga hjá um þetta efni, hafa í raun réttri vikið sér undan að svara þeirri spurningu algerlega tæmandi, þ. e. spurningu minni um það, hversu mikið af þessu fé hafi þegar verið greitt. Það var aðeins sagt, að útvegsmönnum væri yfirleitt greitt jafnóðum, síðan gerð grein fyrir því, að skipverjar mundu fá um 46–48% af verðmæti hlunnindanna, en útvegsmenn afganginn, og loks gerð grein fyrir því, að sjómenn fengju sinn hluta réttindanna greiddan í hækkuðu fiskverði. En það kom ekki fram í svörum hæstv. ráðherra, hve mikið af hinum 306 millj., sem álagið hefði numið frá byrjun, hafi raunverulega þegar hafnað í vasa útvegsmanna. Ég geri varla ráð fyrir því, að það geti verið mjög torvelt að gera þetta upp nákvæmlega. Þó hefur mér skilizt, að reikningsskil sölunefndarinnar séu og hafi alltaf verið mjög á eftir tímanum, þannig að meðal útvegsmanna hafi verið talsvert rík óánægja ríkjandi með það, hversu reikningsskilin hafi gengið seint, og er það ef til vill ástæðan til þess, að ekki eru birtar um þetta alveg glöggar upplýsingar. Einnig vakti sérstaklega athygli mína í þessu sambandi, sem raunar var einnig rætt um hér fyrir tveimur árum á hinu háa Alþingi, hið áberandi misræmi, sem er á milli hins innheimta skírteinisgjalds til sölunefndarinnar sjálfrar og þess kostnaðar, sem af þessu hlýzt. Það fer ekki hjá því, að menn hljóti að telja þann kostnað, sem á þetta hefur fallið á undanförnum tæpum fjórum árum og nemur meira en 1½ millj. kr., vera mjög mikinn. Þessi skrifstofukostnaður hlýtur að teljast hár, þar sem hann er einvörðungu við það að annast sölu réttinda. Þarna þarf enga auglýsingastarfsemi að stunda. Þetta er hrein miðlunarstarfsemi og reikningsskilastarfsemi. Samt sem áður hefur hún kostað 1½ millj. kr., sem er allmikið fé. Hitt finnst mér gegna nokkurri furðu, að áfram skuli haldið að halda eftir af fé útvegsmanna nær þrisvar sinnum meiri upphæð en reynslan í fjögur ár er búin að sýna að skrifstofukostnaðurinn nemur, því að eftir sem áður er skírteinisgjaldið haft 1%. Það hefur samkvæmt upplýsingum hæstv. ráðh. numið á undanförnum árum 4.3 millj. kr. Þetta er síðan sagt að eigi að endurgreiða, og dreg ég ekki í efa, að það verður endurgreitt. En þetta fyrirkomulag er að sjálfsögðu mjög óeðlilegt, að haldið skuli eftir af fé útvegsmanna þrisvar sinnum hærri upphæð en fjögurra ára reynsla er búin að sýna að þörf er á til greiðslu skrifstofukostnaðarins. Látum vera, að þetta hafi verið gert í upphafi, meðan óvíst var um, hversu miklu salan mundi nema og hverju kostnaðurinn mundi nema, en nú þegar er komin á það reynsla, var þegar komin fyrir tveimur árum, þegar ég hreyfði þessu máli hér á hinu háa Alþingi, og enn er haldið uppteknum hætti. Á þetta vildi ég benda, en fjölyrði að öðru leyti ekki um upplýsingarnar, þar eð efnisatriði þeirra á að sjálfsögðu ekki að ræða á þessum stað.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. ríkisstj. um greiðslu verðuppbóta úr ríkissjóði, þ. e. hversu miklar verðuppbætur hafi verið greiddar úr ríkissjóði á vörur til sölu innanlands, það sem af er þessu ári, og hversu miklu þær muni nema á árinu, að því að talið verði. Þessum lið fsp. hefur þegar verið svarað. Hæstv. félmrh. gaf upplýsingar um það fyrir hálfum mánuði hér á hinu háa Alþingi, að gert væri ráð fyrir því, að uppbætur á vörur til sölu innanlands muni nema um 52 millj. kr. á þessu ári. Enn fremur hef ég leyft mér að bera fram fsp. um, hversu miklar verðuppbætur hafi verið greiddar úr ríkissjóði á útfluttar vörur, það sem af er þessu ári, og hversu miklu sé gert ráð fyrir að þær nemi samtals á árinu. Í fjárlögum hæstv. ríkisstj. er gert ráð fyrir því, að framlög úr ríkissjóði til dýrtíðarráðstafana verði á þessu ári 57 millj. kr. Það kom því ýmsum hv. þm. eðlilega mjög á óvart, þegar hæstv. félmrh. upplýsti fyrir hálfum mánuði, að uppbætur til sölu á vörum innanlands einar saman mundu nema á þessu ári 52 millj. kr. Samkvæmt því ættu verðuppbætur á útflutningsvörur ekki að geta numið nema 5 millj. kr., ef áætlun hæstv. ríkisstj. nýlögð fram er rétt. Hversu miklu þær eiga að nema, kemur væntanlega fram í svari hæstv. forsrh.

Það er ekki gert ráð fyrir þeim í fjárlagafrv.

Neinum útflutningsuppbótum? Þessar upplýsingar frá hæstv. fjmrh. koma mér mjög á óvart, því að ég veit ekki betur en að ég hafi lesið það í blöðum stjórnarflokkanna beggja, áður en fjárlagafrv. var lagt fram, að það mætti gera ráð fyrir því, að til útflutningsuppbóta kæmi á þessu ári. Annars verður fyrirspurninni væntanlega svarað hér á eftir.

Forsrh. (Ólafur Thors) Hv. 1. landsk. þm. (GÞG) hefur vikið að fsp. sínum á þskj. 33, sem varða verðuppbætur úr ríkissjóði, og eins og hann réttilega tók fram, var nokkrum hluta þeirra svarað af hæstv. landbrh. þann 19. okt. Ég leyfi mér að víkja að því, sem til mín er beint af þessu. Spurt er: „Hversu miklar verðuppbætur hafa verið greiddar úr ríkissjóði á útfluttar vörur, það sem af er þessu ári, og hversu miklu er gert ráð fyrir að þær nemi samtals á árinu?“ Svarið er: Með bréfi, dags. 29. sept. 1954, gaf ríkisstj. síldarsaltendum á Suðvesturlandi fyrirheit um verðuppbætur á saltaða sunnanlandssíld, 7500 smálestir til Rússlands og 1000 smálestir til Póllands. Uppbætur þessar skyldu nema allt að 15 kr. á tunnu, 100 kg nettó, á alla síldina, að viðbættum þar að auki 4 shillings og 9 pence á Rússlandssíldina, sem stafaði af því, að verðið á síld til Rússlands var lægra en annað. Síðar var gefið fyrirheit um 20 kr. verðuppbætur á hverja tunnu, sem seld yrði til annarra landa. Í samræmi við þetta var tekin á 16. gr. B. 11 fjárlaganna fyrir árið 1955 2 millj. og 100 þús. kr. fjárveiting til uppbóta á útflutta sunnanlandssíld. Þessar upphæðir urðu í reyndinni ekki nema 1 millj. 751 þús. kr. Þá hefur ríkisstj. heitið verðuppbótum á útflutta sunnanlandssíld, sem söltuð verður eða hefur verið og er verið að salta á þessu hausti. Verðuppbætur á þá síld, framleiðsluna í haust, nema 100 kr. á hverja tunnu á fyrstu 55 þús. tunnur saltsíldarinnar, en 75 kr. á hverja tunnu, sem þar er saltað fram yfir. Á sama hátt hefur ríkisstj. heitið að verðbæta hverja smálest af frystri síld til útflutnings af haustvertíðinni á Suðvesturlandi með 400 kr. á smálestina, og magnið er allt að 2000 smálestum. Loks hefur ríkisstj. heitið, að greidd skuli uppbót á reknetasíld, sem veidd er af útilegubátum í austurdjúpi á þessu hausti og söltuð er um borð. Skal uppbótagreiðslan nema 22 kr., miðað við uppmælda tunnu af fersksíld. Uppbætur þær greiðast á þá síld, sem veidd hefur verið eftir 20. ágúst 1955. Með þessu vona ég að hv. flm. hafi fengið þær upplýsingar, sem hann óskaði eftir.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svörin. Þó saknaði ég þess, að í þeim væru heildartölur um það, sem gert væri ráð fyrir að koma mundi til greiðslu á þessu ári. Hæstv. ráðherra svaraði fyrirspurninni þannig að geta um þær einingarupphæðir fyrst og fremst, sem ríkisstjórnin hefði heitið útflytjendum, en hins vegar fólust ekki í svari hans upplýsingar um, - auðvitað verður það að vera áætlun fyrir þann hluta, sem eftir er af árinu, - hversu miklu mætti gera ráð fyrir að þessar upphæðir mundu nema, þannig að ekki er hægt að gera sér hugmynd um það, hvort sú tala, sem í fjárlögum stendur og er ætluð til dýrtíðarráðstafana, en hæstv. fjmrh, sagði að vísu áðan að í ættu ekki að felast neinar fjárhæðir til verðuppbóta á útflutningsvörur, mundi duga eða ekki. Ég verð því að vissu leyti að harma það, að öruggar upplýsingar skuli ekki geta legið fyrir um þessi efni, vegna þess að það hlýtur að skipta miklu máli fyrir afkomu ríkisbúsins á næsta ári, hvernig til tekst um þetta. Sé svo sem hæstv. fjmrh. sagði í innskoti sínu áðan, að talan 57 millj. til dýrtíðarráðstafana í fjárlagafrv. eigi aðeins við uppbætur á vörur til sölu innanlands, þá er auðséð, að mjög verulegar upphæðir vantar á fjárlagafrv. eins og það liggur fyrir, ekki aðeins til greiðslu uppbóta á þær sjávarafurðir, sem hæstv. sjútvmrh. ræddi um í svari sínu, heldur enn fremur fé til greiðslu uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir. Eins og ég þegar gat um áðan, hefur því verið lýst yfir í málgögnum hæstv. ríkisstj., að á þessu ári muni verða greiddar uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir, en að því var ekki vikið í svari hæstv. ráðherra. Ég endurtek sem sagt, að ég harma, að ekki skuli nú þegar geta legið fyrir alveg ljósar upplýsingar, þótt áætlaðar væru, um það, hversu miklum fjárhæðum þessi atriði mundu nema, því að það skiptir sannarlega mjög verulegu máli fyrir mat manna á efnahagshorfunum nú og þá ekki sízt mat manna á væntanlegri afkomu ríkissjóðs.



Það er rétt, sem 1. landsk. þm. sagði, að ég gat ekki beinlínis um, hvað hárri upphæð bætur þessar mundu nema. Hins vegar fólust í mínum upplýsingum bendingar, sem gefa í aðalefnum rétta mynd af heildarupphæðinni. Ég gat um, að heitið hefði verið 100 kr. uppbótum á 55 þús. tunnur af síld, sem er þá 5 ½ millj. kr., og 400 kr. uppbætur á 2000 smálestir af frystri síld til útflutnings, sem er 800 þús. kr. Þetta er samtals 6.3 millj. kr. Síðar var hnigið að því ráði að halda áfram framleiðslunni og gefið fyrirheit um 75 kr. í stað 100 kr. á næstu 20 þús. tunnur, sem saltaðar yrðu. Nú er búið að salta það magn, en uppbætur úr ríkissjóði á það nema 1½ millj. kr., og er þá upphæðin komin upp í 7.8 millj. kr. Enn er haldið áfram söltun. Ég veit ekki, hvort mikið framhald verður á þeim rekstri, og geri ekki ráð fyrir, að um verulegan útgjaldaauka fyrir ríkissjóð umfram þessar 7.8 millj. kr. verði þar að ræða, þótt vel mætti vera, að þar yrði ein eða tvær millj. kr. til viðbótar, ef vel gengur um aflabrögð.



Herra forseti. Það er búið að spyrjast nokkuð fyrir um ýmis atriði varðandi bátagjaldeyri, en ég ætla þó að leyfa mér að spyrjast fyrir um eitt atriði enn þá. Hin síðari ár, einkum eftir að Bretar hófu landhelgisstyrjöld við okkur Íslendinga, hefur það færzt mjög í vöxt, að togarar legðu upp afla sinn til vinnslu í hraðfrystihúsum hér innanlands. Það er ekki að efa, að sú þróun mála hefur reynzt okkur hagkvæm á marga lund og fært þjóðarheildinni verulegan ávinning. En þessi breyting, sem orðið hefur á meðferð togaraaflans, hefur að sjálfsögðu valdið því, að mörg hraðfrystihús, sem áður unnu eingöngu úr fiski, sem vélbátar öfluðu, taka nú jöfnum höndum við fiski til vinnslu úr bátum og togurum. Eins og kunnugt er, nýtur bátafiskur sérstakra fríðinda, þar sem bátagjaldeyririnn er, en rekstrarvandamál togaraútgerðarinnar hefur verið reynt að leysa með öðrum hætti. Því er ekki að leyna, að það hefur verið uppi nokkur orðrómur um það, að sum þau hraðfrystihús, sem taka jöfnum höndum við fiski af vélbátum og togurum, gæti þess ekki alltaf sem skyldi að halda báta- og togarafiski stranglega aðgreindum, svo sem vera ber. Það fer, held ég, naumast hjá því, að einhverjir hv. alþm. hafi heyrt því fleygt manna á milli, að til séu aðilar, sem reyni að afla sér bátagjaldeyrisfríðinda fyrir fisk úr togurum með því að merkja hann sem bátafisk. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um nauðsyn þess, að kostað sé kapps um af opinberri hálfu að fyrirbyggja slíkt. Að sjálfsögðu er nauðsynlegt að koma í veg fyrir, að einn eða annar reyni að njóta fríðinda á röngum forsendum, en auk þess er bátafiskur og togarafiskur ekki sama vörutegund, og þess vegna er með öllu heimildarlaust og ótækt að blanda þeim saman. En þar sem þessi orðrómur, sem ég gat um, er orðinn nokkuð magnaður, taldi ég rétt að hreyfa málinu hér á Alþingi, bæði til þess að heyra, hvort hæstv. ríkisstj. liti svo á, að orðrómurinn kynni að hafa við einhver rök að styðjast, svo og til að fá upplýsingar um það, á hvern hátt sé framkvæmt það eftirlit með hraðfrystihúsunum, sem verður að teljast nauðsynlegt í þessu sambandi. Ég hef því leyft mér að bera fram á þskj. 55 fyrirspurn í tveim liðum varðandi þessi atriði.

Forsrh. (Ólafur Thors) Hv. 8. þm. Reykv. (GilsG) hefur borið fram fyrirspurnir á þskj. 55 og nú gert grein fyrir þeim. Spurt er: „Hefur þess orðið vart, að fiskur af togurum, sem unninn er í hraðfrystihúsum, hafi verið kallaður bátafiskur í því skyni að öðlast fyrir hann uppbætur samkvæmt ákvæðum um bátagjaldeyri?“ Svarið er: Fyrst þegar farið var að veita gjaldeyrisuppbót á bátafisk, var fiskmatsstjóra falið að sjá um, að fiskmatsmenn fylgdust með því, að bátafiski væri haldið algerlega aðgreindum frá öðrum fiski á hverri verkunarstöð. Fiskmatsstjóri taldi þá á þessu engin vandkvæði. Þessa yfirlýsingu hefur fiskmatsstjóri oft endurtekið og nú síðast í bréfi til rn., dags. 24. f. m., eftir að þessi fyrirspurn, sem hér er til umr., kom fram á Alþingi. Þá er spurt í öðru lagi: „Hvaða eftirlit er haft með því af opinberri hálfu, að hraðfrystihús haldi fiski af bátum og togurum stranglega aðgreindum ?“ Svarið er: Í hverju hraðfrystihúsi starfa eiðsvarnir fiskmatsmenn, sem fylgjast með framleiðslunni og gefa vottorð um, hvað af framleiðslunni sé bátafiskur og hvað togarafiskur. Eru þessir matsmenn skyldaðir til að halda dagbók, og skal þar skráð, hvað af innvegnu hráefni er bátafiskur og hvað togarafiskur. Það á þess vegna að vera auðvelt að fylgjast með því, hvernig fiskur af bátum og togurum skiptist í hverju hraðfrystihúsi. Yfirfiskmatsmennirnir hafa hver í sínu umdæmi skyldu til að fylgjast með þessu og þá einnig með því, að dagbækur séu rétt færðar. Ég vænti, að hv. fyrirspyrjandi telji þessum fyrirspurnum svarað með þessum skýringum og sjái, að það er, eftir því sem föng standa til, reynt að tryggja, að ekkert sviksamlegt athæfi sé í frammi haft. Ég fyrir mitt leyti hef heldur engar grunsemdir í þeim efnum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin. Það er að sjálfsögðu gott, að fiskmatsstjóri hefur getað fullvissað hæstv. forsrh. um það, að naumast muni nein hætta á því, að blandað sé saman fiski af bátum og togurum. Skal ég ekki fara um þetta atriði mörgum orðum, en ég er samt ekki sannfærður um, að þetta geti ekki átt sér stað í einstökum tilfellum. Og í sambandi við þetta mál allt saman vil ég vekja athygli á því, að ég hygg, að það þurfi að taka mjög til athugunar, hvort ekki eigi að breyta fyrirkomulagi varðandi fiskmat og eftirlit með fiski. Ég hygg, að það muni vera svo, að fiskmatsmenn séu launaðir af viðkomandi útflutningsaðila, viðkomandi hraðfrystihúsi eða útgerðarmanni, sem fær fiskmatsmann, að vísu löglegan aðila, til þess að meta fiskinn hjá sér. Þetta held ég að sé að mörgu leyti mjög óheppilegt, og bendir margt til þess, að taka þurfi til endurskoðunar þetta fyrirkomulag og athuga, hvort ekki verði að koma þar annarri skipan á, gera fiskmatsmennina óháðari þeim aðilum, sem þeir eiga í raun og veru að hafa eftirlit með.



Það er aðeins ein örstutt athugasemd. Ég held ekki, að það geti nein hætta verið fólgin í því, þó að eiðsvarnir menn taki kaup sitt frá þeim vinnuveitanda, sem þeir hverju sinni vinna hjá, en auk þess - og að því vil ég sérstaklega leiða athygli hv. fyrirspyrjanda - er það fiskmatsstjórinn og yfirmatsmenn, sem ákveða, hvaða fiskmatsmaður skuli inna af hendi það verk, sem fyrir liggur hjá verktaka, en ekki verktaki sjálfur. Ég tel, að ef um einhverja hættu væri að ræða, ætti þetta að vera nokkurt öryggi fyrir því, að enginn voði væri á ferðum í þessum efnum.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur nú svarað þeirri fsp., sem hér var fram borin, og niðurstaðan af svari hans virðist mér vera sú, að það séu mjög litlar líkur til þess, að togarafiskur sé merktur sem bátafiskur og bátagjaldeyrisfríðindi fengin út á hann þannig. Það sjá allir, að þetta mál er mjög mikilsvert. Ef brögð væru að því, að togarafiskur, væri merktur sem bátafiskur, togarafiskur, sem við vitum að er verri vara en bátafiskur, og seldur á mörkuðum erlendis sem bátafiskur, þá gæti svo farið, að markaðir okkar erlendis yrðu eyðilagðir með slíkri ráðstöfun. Þess vegna er þess að vænta, að hæstv. ríkisstj. taki mjög alvarlegum tökum á því og sjái um, að þetta verði ekki gert. En er það jafnöruggt og hæstv. forsrh. vill vera láta, að þetta sé ekki gert? Ég vil nefna örlítið dæmi í sambandi við þessi mál. Árið 1952, seint í septembermánuði eða í byrjun októbermánaðar, ég man það ekki nákvæmlega, var skrifuð grein í Frjálsa þjóð um þessi mál og því haldið fram þar eftir heimildum, sem blaðið hafði, að þetta væri gert, togarafiskur væri merktur sem bátafiskur og þannig seldur. Hæstv. dómsmrh. brá þá mjög skjótt við og fyrirskipaði rannsókn í málinu. Ég var þá skráður ritstjóri Frjálsrar þjóðar og Valdimar Jóhannsson einnig. Við vorum báðir kallaðir fyrir sakadómara og yfirheyrðir lengi. Og við vorum beðnir um upplýsingar um það, hverjir hefðu gefið blaðinu þessar upplýsingar. Því neituðum við að sjálfsögðu, vegna þess að þeir menn, sem blaðinu höfðu gefið þessar upplýsingar, gerðu það í trausti þess, að þeir yrðu ekki gefnir upp. Þeir voru hræddir um atvinnu sína, stöðu sína í þessu þjóðfélagi. En rannsóknin fór af stað engu að síður. Og við ritstjórar Frjálsrar þjóðar, sem vorum yfirheyrðir, bentum sakadómara á það, hvaða leið hann gæti farið til að komast að því sanna í þessu máli, hann þyrfti ekki annað en yfirheyra þá, sem ynnu við frystihúsin, og fiskmatsmennina, og þá gæti hann vitað hið sanna. Hvort hann hefur gert það eða ekki, skal ég ekki um segja. Hitt veit ég, að niðurstaða þessarar rannsóknar hefur aldrei verið opinberuð. Mér var tjáð, að sakadómari hefði hvítþvegið frystihúsin á svipaðan hátt og hæstv. forsrh. hér og sent niðurstöður sínar til dómsmrn. Um það veit ég ekki, en þær hafa aldrei verið birtar. Menn sögðu, að ástæðan til þess, að þær voru aldrei birtar, hefði verið sú, að skömmu eftir að þeim átti að hafa verið lokið, nokkrum mánuðum eftir að þessar upplýsingar birtust í Frjálsri þjóð, kom það fyrir, að bátafiskur, sem seldur hafði verið og fluttur á erlenda markaði, var ónýtur, var skemmd vara, vegna þess að þar hafði verið um togarafisk að ræða. Um það skrifuðu öll blöð hér, meira að segja öll dagblöðin, þ. á m. bæði málgögn ríkisstjórnarinnar, og játuðu þetta. En alltaf þegar spurt er um þessi mál eða þeim hreyft, fullyrðir hæstv. ríkisstj., að það sé ekkert athugavert við þau. Ég hefði þó haldið, að þessar staðreyndir, sem þarna liggja á borðinu, svo og sá orðrómur, sem enn gengur um þetta, svo og álit þeirra manna, sem sjá og skilja þýðingu þessara mála fyrir þjóðfélagið, þýðingu þess, að markaðir okkar erlendis séu ekki eyðilagðir með svona ráðstöfunum, og vilja þess vegna gefa upplýsingar, ef þeir eiga ekkert á hættu um að verða sviptir embætti og trúnaði og störfum, ættu að vera nokkur rök í þessu máli. Ég vil enn fremur út af því, sem hæstv. forsrh. sagði, að yfirmatsmennirnir eða matsmennirnir hefðu með þetta að gera og hann sæi ekkert athugavert við það, þó að frystihúsin borguðu matsmönnum, og það væri fiskmatsstjóri, sem réði mennina, taka það fram, að ég veit um a. m. k. eitt tilfelli, þar sem frystihúsaeigandi neitaði að taka við þeim matsmanni, sem fiskmatsstjóri hafði sent honum, og krafðist þess að fá annan mann að frystihúsinu, af hvaða orsökum sem það stafaði.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að gera hér að umræðuefni þetta mál, sem hv. 8. landsk. fór að ræða um, en sannast sagna hafði ég fengið skýrslu um það. Að gefnu tilefni frá honum vil ég aðeins skýra frá því, eins og hann raunar gerði, að í blaðinu Frjálsri þjóð birtist mánudaginn 29. sept. 1952 grein undir fyrirsögninni: „Stórfelld fjársvik hjá sumum hraðfrystihúsanna.“ Í þessari grein var fullyrt, að hraðfrystihúsaeigendur, a. m. k. á Suðurlandi, hefðu keypt togarafisk í stórum stíl og verkað hann sem bátafisk. Eftir að þessi grein birtist, sneri atvmrn. sér til dómsmrn. og óskaði þess, að opinber rannsókn yrði látin fara fram út af þessum ummælum blaðsins. Af því tilefni fól dómsmrn. sakadómaranum í Reykjavík að rannsaka málið, og tók sakadómari málið til rannsóknar fyrir dómi miðvikudaginn 29. okt. 1952. Fyrir dóm komu meðal annarra báðir ritstjórar blaðsins Frjálsrar þjóðar, Bergur Sigurbjörnsson og Valdimar Jóhannsson, en þeir neituðu báðir að gefa upp heimildarmenn fyrir þeim orðrómi, sem þeir töldu vera uppí um þetta atriði, og frekari upplýsingar gátu þeir ekki gefið um málið. Rannsókn dómarans bar því ekki árangur, þar sem ekki var bent á neinn þann, sem upplýsingar gæti gefið um málið, og ritstjórarnir gáfu engar upplýsingar sjálfir. Þá mætti og fyrir réttinum fiskmatsstjóri, Bergsteinn Á. Bergsteinsson, og lýsti hann yfir því, að hann hefði ekki orðið þess var, að togarafiskur væri verkaður sem bátafiskur. Nú erum við sammála um það, þessir menn, sem hér hafa talað um þetta mál, að slík mistök eru mjög vítaverð. Þau geta ekki aðeins skaðað Ísland og íslenzka hagsmuni á þann hátt, að verri fiskur yrði seldur í stað hins betri, og ég geri það ekki að aðalatriði, því að engin gögn liggja fyrir um það, að togarafiskurinn þyrfti að vera verri, en hér væri um sviksamlegt athæfi að ræða. Ef það væri um það að ræða, þá eru menn beinlínis að ræna sér réttindum, sem þeir ekki elga, á kostnað almennings í landinu. Ég hef hins vegar engin ráð til að girða fyrir þetta, önnur en þau að láta þá aðila, sem að lögum eiga um þetta að fjalla og til þess eru settir og skipaðir, hafa sem strangast eftirlit með því, og það höfum við gert í atvmrn. Svo þegar rekur hval á okkar fjöru og koma stórfelldar fregnir um þetta og málið er tafarlaust tekið fyrir, þá rekur hvalinn út sem smásíli af fjörunni og við stöndum með tvær hendur tómar. Það er ekki ómerkari maður en hv. þm., sem segir: Ég veit um stórfelld svik. - En þegar hann er kallaður fyrir rétt, þá segir hann: Ja, ég ætla ekki að gefa neinar upplýsingar og ekki heldur sá ólygni, sem sagði mér. En verkamenn, sem vinna hjá atvinnurekendunum, eru kjarkkarlar, þeir geta gefið upplýsingarnar. Ef þann, sem hefur svo öruggar upplýsingar, að hann stendur að baki þess, að borið er á heila stétt manna, að þeir séu stórfelldir svikarar, brestur kjark til þess að standa við það, þá kalla ég það ekki kjarklausan mann, sem þorir, þegar hann kemur fyrir rétt, að segja: Nei, minn heimildarmaður skal sýkn ganga. - Hann hefur að vísu komið þessum svikaorðróm á stað, en hann þvær hendur sínar og segir: Ég get haft bölvun af því að vera að koma upp um burgeisana, og ég kem ekki nærri málinu. En það eru fátækir verkamenn, sem eru að vinna þarna í frystihúsunum. Þeir eru kjarkkarlar, og þeir geta farið í burgeisinn og þeir geta flett ofan af honum. Ég ætlaði að láta þetta liggja á milli hluta, því að mér fannst þetta ekki aðalefni málsins, heldur fannst mér aðalefni málsins, hvort hér væri um mistök að ræða eða ekki. En hv. þm. er svo hreykinn af þessum aðgerðum sínum, að hann kemur með það hér að fyrra bragði. Það er kjarkmaður, Kolbeinn í Dal, stendur einhvers staðar.



Herra forseti. Það fór nú samkv. venju, þegar hæstv. forsrh. fer að ræða málin, að þá fer hann nokkuð langan sveig fram hjá þeim. Mér skildist helzt á ræðu hæstv. forsrh., að hann vildi koma hér upp eins konar rússnesku skipulagi, og ég hef þó haldið, að hann væri ekki mjög hrifinn af því. Hann virtist ætlast til þess, að ég og fleiri, sem vissum um ýmsa hluti og kæmumst að ýmsum hlutum í þessu þjóðfélagi, tækjum að okkur að kæra út af þeim, alveg eins og er í Rússlandi, þar sem móðir kærir son og dóttur, og sonur og dóttir kæra foreldra sína o. s. frv., en að allt starfsliðið, sem hann hefur undir höndum, bæði sakadómari, lögreglan og allir dómstólar, héldi að sér höndum og gerði ekki neitt. Í fyrsta lagi þekkir þó hæstv. forsrh. þá reglu frá sínu eigin blaði, að blaðamenn gefa aldrei upp heimildarmenn sína. Ef þeir gerðu það, þá fengju blöð aldrei neinar upplýsingar og aldrei neinar fréttir, sem nokkru máli vörðuðu fyrir eitt þjóðfélag. Í öðru lagi hefur blaðið sem slíkt unnið miklu meira en nóg gagn í þjóðfélaginu með því að benda á þá hættu, sem þarna var á ferð, og þau svik, sem þarna áttu sér stað, og það er engin sanngirni, ekkert réttlæti og enginn möguleiki til þess að krefja ritstjóra eða blaðamenn nokkurs blað, hvorki Frjálsrar þjóðar né Morgunblaðsins, um þær upplýsingar, sem sakadómari ætlaði að krefja okkur um. Þetta veit hæstv. forsrh. mætavel. Þetta er regla hjá hverju einasta blaði og hjá hverjum einasta ritstjóra. Þar að auki var ekki um að ræða fátæka verkamenn, þeirra hræðslu eða kjark í þessu sambandi. Það var hægt að yfirheyra frystihúsaeigendurna sjálfa, og það var hægt að ganga í frystihúsin og gera rannsóknir. Hvers vegna sneri allt dómsmálaapparatið sér að ritstjórum blaðs, sem á þeim tíma höfðu aldrei komið nærri því að frysta neinn fisk, höfðu enga hagsmuni af því máli nema þá, að þjóðfélagið væri ekki svikið og því unnið tjón? Nei, það var ekki aðferðin, sem þeir vildu viðhafa, að leita til þeirra aðila, sem vissu um þessi mál, og að rannsaka málin sjálfir, eins og þeir höfðu öll skilyrði til að gera. Fiskurinn var í húsunum, skýrslurnar voru til hjá fiskmatsstjóra, það þurfti ekkert annað en bera saman. Það gerðu þeir ekki, og það finnst hæstv. forsrh. mjög skynsamleg, mjög eðlileg og mjög sjálfsögð aðferð í okkar þjóðfélagi.



Ég þarf ekki annað, herra forseti, en að ítreka það og árétta, sem ég áðan sagði, að sú rannsókn, sem felst í því, að það opinbera hafi eftirlit með, hvaða fiskur er lagður inn í frystihúsin og hvaða fiskur er fluttur út úr frystihúsunum, fór fram og fer ævinlega fram. Eftirlitið er auðvitað til þess og til þess eins, að matsmennirnir segi: Inn í frystihúsið hefur svo og svo mikið hráefni, ef ég má nota það orð, komið af bátum, svo og svo mikið af togurum. - Svo þegar út er flutt, er gefið upp, hvað er bátafiskur og hvað er togarafiskur, og það eftirlit er auðvitað það eina, sem við getum haft, og það viljum við líka gera eins samvizkulega og auðið er, enda er það alveg sjálfsagt. Varðandi hitt atriðið, hvort sá, sem telur sig vita um stórfelld fjársvik, eigi að gefa upplýsingar eða vísa á heimildarmann sinn, skal ég ekki segja meira en ég hef þegar sagt. Hins vegar getur það opinbera ekki fest hendur á slíkum söguburði, ef enginn vill standa við hann. Sú rannsókn, sem hv. 8. landsk. ræðir um, að við hefðum átt að láta fram fara, fer fram. Það er auðvitað hún, sem á að vera haldreipi okkar til að koma í veg fyrir, að slík mistök geti átt sér stað.