Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg er nú ekki alveg viss um, að það þurfi að vitna svo mikið í það, að Eiðaeign hafi verið gefin ríkissjóði. Þessi gjöf hefir orðið ríkissjóði býsna kostnaðarsöm. Önnur breytingin, sem þetta frv. fer fram á, er mjög meinlaus. Hin er tekin hjer upp, sjerstaklega fyrir þá sök, að út lítur fyrir, að frv. um breyting á launalögunum, sem hafði þetta ákvæði að innihalda, meðal annars, nær líklega ekki fram að ganga. Hvort sem breytingin, sem gerð var á frv. í Ed., gengur fram eða ekki, þá hefir það engin áhrif á kenslukrafta skólans, þar eð kennarinn er þar, eftir sem áður, með fastri og ákveðinni tímakenslu. Hjer er bara að ræða um það, hvort eigi að borga honum, sem vinnur eins mikið og fyrri kennarinn, jafnmikil laun. Þetta er ógn lítið atriði fyrir ríkissjóð. Þegar fellur verð á vörum og dýrtíðaruppbót minkar, þá verður munurinn á þessu kaupi ekki ýkjamikill. Jeg sje ekki, að það sje sanngirni við þann mann, sem verið hefir svo lengi í embætti og rækt stöðu sína svo vel, að láta hann bera minna úr býtum en hinn kennarann, fyrir jafnt starf. Og það er alls ekki óþarfi að hafa 3 fasta kennara. eins og skólinn er nú skipaður.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Það er gerð svo góð grein fyrir frv. þessu í aths. stjórnarinnar við frv., að ekki virðist ástæða að fara neitt verulega út í einstök atriði þess. Styrktarsjóði kennara, sem stofnaður var með lögum 1919, hefir nú verið breytt í lífeyrissjóð, sem bygður er á sama grundvelli og lífeyrissjóður embættismanna og ekkna þeirra. Stofnfje hvorttveggja sjóðanna er jafnhátt, 50.000 kr., því að samkvæmt brjefi fræðslumálastjóra og þeirra manna, er undirbjuggu frv., er styrktarsjóður barnakennara nú orðinn 50 þús. kr. Gjald til sjóðsins er hið sama og hjá embættismönnum, en í lífeyri er útborgað eftir þessu frv. 25‰, en útborgun úr lífeyrissjóði embættismanna er 27‰. Þetta stafar, að því er jeg held, af því, að sumir eldri kennarar fá greitt eftir eldri ákvæðum, og af hlífð við sjóðinn, og er hann því að þessu leyti betur trygður. Breyting sú, er háttv.Ed. hefir komið fram með, er að fella burtu hámarkið af fje því, sem greiða skal af í lífeyrissjóð, en það er kr. 3000. Samskonar breyting var gerð á frv. um lífeyrissjóð embættismanna og ekkna þeirra. Þá er og sá munur á þessum tveim frv., að í frv. um lífeyrissjóð embættismanna og ekkna þeirra er haldið í dálitlar leifar hins gamla eftirlaunafyrirkomulags, þannig, að auk lífeyrisins er ekkjum embættismanna og börnum þeirra ákveðinn dálítill styrkur úr ríkissjóði. Nú hefir háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) flutt brtt. um að koma þeim ákvæðum inn í frv. þetta. Um þetta ákvæði er það að segja, að allshn. vildi helst að allar þessar gömlu eftirlaunaleifar væru burtu numdar, en hefir þó ekki enn gengið lengra í þessu efni en það, að hún hefir gert till. um að fella burtu styrkinn til ekknanna, en láta styrkinn til barna halda sjer, og þar þá upphæð, sem stjórnin lagði til, en sem háttv.Ed. tvöfaldaði. Það sjest á brtt.háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), að honum hefir þótt ósamræmi milli þessara tveggja frv., en það ætti nú að hverfa að miklu leyti við till.allshn. Það sjest á greinargerð stjórnarinnar við frv., að henni hefir hrosið hugur við að binda ríkissjóði slíkan bagga, með því að taka þessi ákvæði upp í frv. Bæði er hjer um mjög fjölmenna stjett að ræða, sem í hlut á, og svo eru kennarar ekki nema að nokkru leyti starfsmenn ríkisins, þar sem þeir fá nokkurn hluta launa sinna úr bæjar- og sveitarsjóðum, og er nefndin stjórninni sammála um það, að ekki geti komið til mála að taka þessi ákvæði upp í frv. Jeg held svo, að jeg þurfi ekki að fjölyrða frekar um þetta frv. Það liggur ofurljóst fyrir, og jeg vænti þess, að frv. verði samþ. óbreytt.

Þorsteinn M. Jónsson Orsakir þess, að jeg flutti brtt. á þskj. 143, eru þær, að mjer virtist barnakennarar verða fyrir misrjetti í samanburði við aðra opinbera starfsmenn. Frsm. (P. O.) sagði, að barnakennarar væru ekki nema að nokkru leyti starfsmenn ríkisins, og stjórninni bæri því ekki eins skylda til að hlýuna að þeim sem öðrum starfsmönnum, en sú skoðun virðist mjer vera ærið hæpin. Ríkið viðurkendi barnakennara sína starfsmenn árið 1917, með því að veita þeim dýrtíðaruppbót sem öðrum starfsmönnum sínum. Síðan hefir þessi viðurkenning orðið ljósari á ýmsan hátt. Og þótt sveitarsjóðir launi þeim að nokkru leyti, þá er það alls engin sönnun þess, að þeir sjeu ekki starfsmenn ríkisins. Starfið er þeim veitt af ríkisstjórninni og meiri hluta launa sinna fá þeir úr ríkissjóði. Það er full sönnun fyrir rjettmæti skoðunar minnar í þessu efni. Og það er svo með fleiri starfsmenn ríkisins, að þeir fá ekki öll laun sín úr ríkissjóði. Þótt stjettin sje fjölmenn, þá getur ekki komið til mála að beita hana frekar misrjetti af þeirri ástæðu. Jeg sný mjer þá að brtt. mínum. 1. brtt. mín fer fram á það, að í stað þess að útborgist 25%, þá verði útborgað 27%. Þessi krafa er svo sanngjörn, að varla verður á móti henni mælt. Þar sem kennarar greiða sama í lífeyrissjóð og aðrir starfsmenn ríkisins, þá virðist rjettmætt að þeir fái einnig sama hundraðshluta útborgaðan úr lífeyrissjóði sínum. Háttv. allshn. hefir lagst á móti ýmsum ákvæðum í frv. um lífeyrissjóð embættismanna. Nái þær tillögur að ganga fram, þá mun jeg koma með brtt. við frv. það, sem hjer er um rætt, og samræma það við frv. um lífeyrissjóð embættismanna og ekkna þeirra. Viðvíkjandi því, að menn leggi í sjóð til þess að tryggja sjálfa sig og konuna, en ekki börnin, þá skil jeg ekki þá hugsun, sem felst þar að baki. Hvað verður um börnin, ef foreldrarnir falla frá? Ef ekki eru eftir skilin því meiri efni, þá lenda þau á sveitina. Það er fjarstæða, og óhæfilegt, að nokkur maður sje skyldur til að tryggja sjálfan sig og konuna sína, en alls ekki börnin sín. Samkv. frv. um lífeyrissjóð embættismanna, þá greiðir ríkissjóður styrk til barna þeirra embættismanna, er falla frá, meðan börnin eru í ómegð. Verði þetta ákvæði að lögum, þá verður hið sama að ganga yfir börn þeirra starfsmanna, er heita barnakennarar. Annars eru þeir misrjetti beittir. En löggjöfin er að leitast við að vera sjálfri sjer samkvæm, og beita hvergi misrjetti eða órjetti.

Fjármálaráðherra (M. G.) Það var út af orðum háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), að jeg tek til máls. Hann sagði, að stjórnin áliti barnakennarana ekki starfsmenn ríkisins.  (Þorst. J.: Það var háttv.þm. Borgf. P. 0.)  . Jæja, en háttv.þm. (Þorst. J.) tók það upp. Jeg man ekki hvernig þetta er orðað í aths. við þetta frv., en fyrir mjer vakti, að laun þeirra koma ekki að öllu leyti úr ríkissjóði. Jeg er því alveg mótfallinn, að ekkjum og börnum kennara verði lögákveðin eftirlaun, því að launafúlgan til þeirra er þegar orðin mjög tilfinnanlega há, og má þar engu við bæta, ef hófs skal gætt. Mín tilætlun með frv. var einungis sú, að gera ekkjutrygginguna innlenda, til að spara saman fje, en alls ekki að breyta Öðru, og allra síst að auka gjöld ríkissjóðs, sem sannarlega voru nóg fyrir. Háttv. þm. (Þorst. J.) skildi ekki, að kennarar fá að eins 25‰ af því fje, er þeir greiða í lífeyrissjóðinn, en embættismenn 27‰. Þetta er uppástunga kennara sjálfra. Ástæðan til þess er sú, að ýmsir eldri kennarar eiga að njóta styrks úr þessum sjóði, en kennarar voru óvissir um, hver áhrif það hefði á sjóðinn, og óskuðu því 25‰. Það er engin ástæða fyrir stjórnina til að amast við 27‰, ef sjóðurinn þolir það. Mjer finst rjett, að hv.þm. (Þorst. J.) geymi till. sína til 3. umr., en taki hana ekki aftur, því að jeg ann honum þeirrar sanngirni, að sjá fyrst hvernig fer um frv. um lífeyrissjóð embættismanna.

Þorsteinn M. Jónsson Jeg þarf eiginlega ekki að svara hæstv. fjrh. (M. G.) neinu. Það var að eins eitt atriði, sem jeg vildi minnast á. Hann taldi það ástæðu fyrir því, að stjórnin hefði ekki farið lengra, að kennarar fengju 1/2 eða 1/3 af föstum launum sínum úr ríkissjóði, hitt fengju þeir úr öðrum sjóðum. En þeir fá þó meira úr ríkissjóði, því að úr honum fá þeir greidda alla aldursuppbót og dýrtíðaruppbót. Hvað því viðvíkur, sem hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að ríkissjóður gæti ekki borgað, þá má það vel vera, en það verður þá að skera víðar niður en þar, sem barnakennarar eiga hlut að máli.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. þm. (Þorst. J.) hefir rangt eftir það sem jeg sagði. Jeg talaði ekkert um, að ríkissjóður gæti ekki borgað. Skora jeg á háttv.þm. að gæta þess, að fara ekki með ósannindi.

Forsætisráðherra (J. M.) Þetta frv. er borið fram fyrir mína hönd í háttv.Ed., og gerði jeg grein fyrir því, er það kom þar fyrst fram. Eins og kunnugt er, hafði Kaupmannahafnarháskóli einkarjett til útgáfunnar, en því var hreyft, um það leyti, sem Háskólinn hjer var stofnaður, að einkaleyfið flyttist til hans. Má vel vera, að auðsótt hefði verið að fá þetta þá þegar, en nú, eftir að sambandslögin gengu í gildi 1. des. 1918, þurfti eigi að fara neina samningaleið um þetta, því með þeim er þessi einkarjettur Kaupmannahafnarháskóla fallinn burtu, og ekkert orðið því til fyrirstöðu, að Háskólinn hjer fái það. Það er eðlilegt, að einkarjettur sje á útgáfu almanaksins, því með því er trygging fengin fyrir því, að skekkjur sjeu engar. Auðvitað er þá þessi hataða einokun komin á, þó í litlum mæli sje, en jeg vona nú, að það verði nú samt ekki málinu að falli. Eins og sjá má af greinargerðinni, er búist við dálitlum tekjum af þessu, ef verðið hækkar að mun. Háskólaráðið gerði ráð fyrir, að eintakið yrði 50 aura, en mjer sýndist rjettara að hafa það ekki nema 40 aura, því að ágóði verður samt, ef útgáfukostnaður bóka lækkar. Háskólaráðið fór einnig fram á, að það rjeði verðinu, en mjer, sýndist rjettara, að landsstjórnin hefði hjer hönd í bagga með, svo að trygging væri fyrir því, að verðið yrði ávalt hæfilegt. Annars er frv. borið undir Háskólaráðið, og það samþykt því að mestu leyti. Háttv. Ed. hefir gert smábreytingar á því, og veit jeg ekki, hvort það er gert í samráði við Háskólaráðið, en jeg óskaði þess, að hún bæri þær undir það, og sama vil jeg leyfa mjer að biðja háttv. deild hjer að gera, ef hún kynni að gera breytingar á því. Um eina breytinguna, sem háttv.Ed. hefir gert, sem sje þá, að þetta komi ekki til framkvæmda fyr en árið 1923, skal jeg taka það fram, að hún er gerð vegna þess, að Þjóðvinafjelagið er búið að gera kaup á almanakinu til þess tíma. Frekari meðmæla held jeg, að ekki sje þörf með frv., nema ef svo væri, að háttv. deild gæti eigi unt Háskólanum að njóta þessa litla ágóða.

Jakob Möller Jeg vildi leyfa mjer að spyrja hæstv.forsrh. (J. M.), hvort það sje aðallega meiningin með þessu að styrkja einokunarstefnuna, eins og hann virtist gefa í skyn, því að ef svo væri, treystist jeg eigi til að greiða frv. atkv. mitt, sem jeg annars mundi gera.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg ætla mjer ekki, hvorki í þessu máli nje öðru, að leita eftir atkv.háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), og spurningu sinni getur hann svarað sjer sjálfur.

Jakob Möller Lítur hæstv.forsrh. (J. M.) svo á, að það sje að greiða atkv. með honum, ef frv., sem hann flytur, eru greidd atkv.?

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg held, að jeg verði að segja hið sama um þetta, að best sje, að háttv.þm. (Jak. M.) svari sjer sjálfur.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Jeg þarf ekki að vera margorður, því að frv. var getið rækilega við 1. umr., og nefndin hefir ekki gert á því breytingar, svo teljandi sje. Jeg vil taka það fram, að nefndin hefir leitað sjer upplýsinga hjá framkvæmdastjóra Brunabótafjelags Íslands, sem hefir umsjón með sjóðum sveitarfjelaganna, og hefir hann mætt á fundi nefndarinnar og tjáð sig fylgjandi því, að frv. næði fram að ganga. Jeg held, að með frv. sje sæmilega sjeð bæði fyrir vátryggjendum og sveitarsjóðunum, svo að í því efni sje ekkert að óttast. Jeg hefi áður drepið á aðalatriði þessa máls, og þarf því ekki að endurtaka það, og það því síður, sem nál. er komið út fyrir þó nokkrum tíma og háttv.þm. hefir gefist kostur á að kynnast því. En þá vil jeg snúa mjer að þeim brtt., sem ekki er getið í nál. Áður var það svo, að brunatrygging náði til skemda, sem metnar voru á 20 kr. og þar yfir, en þetta lágmark hefir verið hækkað upp í 50 kr., og er sú breyting svo sjálfsögð, að ekki þarf að skýra hana nánar. Eins er um þá breytingu, að virðingarmenn eiga að fá 2.50 kr. fyrir hvern bæ, sem þeir meta, í stað 1 kr. áður. Vitanlega er 2.50 kr. engan veginn fullnaðarborgun, en við sveitamennirnir vinnum svo margt í þágu þess opinbera fyrir lítið sem ekkert kaup, að jeg býst ekki við því, að um þessa fjárhæð verði kvartað. En hins vegar duldist nefndinni það ekki, að 1 kr. borgun var broslega lág í þessu sambandi, og þess vegna kaus hún að stilla þessu í hóf og hafa það 2.50 kr. Þegar lögin um stofmm brunabótasjóða fyrir sveitarfjelög voru samþykt, var ákveðið, að landssjóður legði fram 10 þús. kr. sem stofnfje í hinn sameiginlega sjóð. Nú er gert ráð fyrir að færa hámark hverrar vátryggingarupphæðar upp um helming, og þótti nefndinni þá rjett, að tillag landssjóðs hækkaði að sama skapi. Iðgjöld eru lág nú, og aðeins 43 hreppar hafa myndað sameiginlegan brunasjóð, og eru í honum aðeins 47 þús. kr. Allir geta sjeð, að þetta er engin upphæð og hrekkur skamt, ef verulega bruna ber að höndum, og því er ekki hægt að sætta sig við minna en helmingshækkun. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að ræða málið frekar, en vænti þess, að það fái góðar undirtektir.

Jón Þorláksson Brtt. á þskj. 262 er ekki fram komin af því, að mjer sje ant um þetta frv., heldur eingöngu af því, að mjer var tjáð, að þessi maður hefði fengið loforð fyrir stöðunni hjá stjórn og þingi, og fer brtt. fram á, að það loforð sje efnt, en ekki lengra farið. Jeg hafði vænst þess, að frá því hefði verið skýrt við 1. umr. málsins, hvernig loforð þetta var til komið, en það var ekki gert þá. Með brtt. er fyrir það girt, að stofnað sje fast embætti, sem veitt verði öðrum, ef sá, er nú gegnir því, fellur frá eða lætur af starfinu.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg heyrði ekki ræðu hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), en hugsa, að hún hafi ekki verið bein fyrirspurn. Það er rjett athugað, að það má líta svo á, að ekki hafi komið neinn löglegur samningur í þessa átt. En aðallega kom þetta til milli dr. Alexanders og fjárveitinganefnda beggja deilda. Hann hafði þjónað hjer þýska konsúlatinu, og varð það að umtali við nefndina, eins og hv.þm. Dala. (B. J.) man og veit, að af því var það gert að skilyrði, að hann legði niður þau störf, er hann tæki við þessu. Var það aðallega vegna þess, ef hann átti að fá dýrtíðaruppbót fulla. Þetta varð svo samkomulag fjárveitinganefnda beggja deilda, en jeg hefi ekkert annað gert en lokið við það. Hvort sem á að telja það reglulegt, þá geri jeg ráð fyrir, að Alþingi sje bundið við það, því að maðurinn misti hitt embættið.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg viðurkenni, að það er rjett, sem hæstv.forsrh. (J. M.) tók fram um fjárveitinganefndina, að hún vissi til, að kenslumálastjórnin vildi eigi veita dr. Alexander Jóhannessyni fast kennarastarf, nema hann legði niður starf sitt sem þýskur ræðismaður. Og eftir sameiginlegan fund nefndanna í þinglok varð það að samningi við hann, að hann hjeldi áfram kenslu við háskólann með sömu launum og dócentar. Mál þetta lá svo fyrir, að það varð að skera úr um það, hvort maður þessi ætti að hætta vísindastarfsemi eða hverfa burt, og var hvorugt arðvænlegt. Hugur hans hneigðist mest að vísindastarfi hjer innanlands, og fjárveitinganefnd þótti skaði að missa manninn, svo að hún tók það ráð að ganga að þeim kjörum, eins og hæstv.forsrh. (J. M.) hefir tekið fram, að ráða hann til skólans, og þing og stjórn við það bundið. Þar sem því ekki er eyriskostnaður við það, tel jeg sjálfsagt að samþ. frv. Að embættið verður bundið við nafn hans er bara skemtilegra fyrir manninn, og þar með er það trygt, að starfinu verður ekki haldið áfram í framtíðinni, nema hæfur maður verði til.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefði má ske átt að biðja um yfirlýsing formanns hv. fjárveitinganefndar, en hv.þm. Dala. (B. J.) er frsm. nefndarinnar um þann kafla í fjárlögunum, er þetta heyrir undir, og því vísaði jeg til hans, enda hann málinu kunnugastur.

Pjetur Ottesen Það hefir verið að því fundið, að stjórnin hafi greitt ýmsar fjárveitingar eftir till.fjvn., án þess að það hafi verið borið undir þingið í heild sinni. Mest brögð hafa verið að þessu á síðastl. ári, og má ekki láta slíka aðferð vera óvítta. Nú kom það í ljós, bæði í ræðu hæstv. forsætisráðherra (J. M.) og hv.þm. Dala. (B. J.), að fjvn. hafa ráðið þennan kennara, sem nú á að fara að gera að föstum embættismanni, með stofnun þessa embættis, og töldu þeir báðir þingið bundið af þessu. Jeg mótmæli slíkri verslun. Jeg mótmæli því líka, sem hæstv.forsrh. (J. M.) sagði, að frv. hefði ekki eyrisfjárútlát í för með sjer fram yfir það, sem nú er. Það er sitthvað, að veita ákveðnum manni fje í fjárlögum til þessarar kenslu, eða stofna fast embætti, eins og hjer er farið fram á.

Forsætisráðherra (J. M.) í frv. getur legið dálítil frekari fjárveiting í framtíð en sú, er fjárlögin veita einstökum manni. En við 1. umr. gerði jeg ráð fyrir þeirri brtt., sem jeg vissi að mundi koma fram, um að binda embættið við persónu, og sje það gert, þá er enginn munur á því. Ef haldast ætti samkomulag hans við fjvn., þá ættu launin að hækka eftir reglunum um dócentsembætti. En hann þyrfti ekkert að greiða í lífeyrissjóð, fengi því ekkert úr honum á síðan, og mætti búast við, að hann fengi eftirlaun beint úr ríkissjóði. Út af ummælum hv.þm. Borgf. (P. O.) skal jeg enn einu sinni taka það fram, að orsökin til þess, að ekki var frá þessu gengið formlega, er sú ein, að þinginu var slitið svo skyndilega í fyrra og farið frá hálfgerðum verkum, sem stjórnin varð að ljúka. Í framtíðinni á þetta ekki að koma fyrir.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Það getur vel verið að það sje ekki heppilegt, að fjárveitinganefnd með stjórninni ráði fjármálum til lykta sem þessu. Þó er sú þingvenja gömul og sá siður er til, að nefndir haga sjer ekki eins og sjálft fjárveitingarvaldið. Þó fyrirskipa þingsköp, að nefndir skuli spyrja fjvn. til ráða um fjárveitingar sínar. En á þessu þingi hafa þær ekki gert það, og væri þm. nær að halda lög en að víta sjálfsögð verk. Verst hefir þó verið ein nefnd, sem hv.þm. Borgf. (P. O.) er í, og er þaðan sjerstakt dæmi, er heimilað var fje í forboði fjvn., alt að hálfri miljón. En hjer er það fjvn., sem gefur heimild til stjórnarinnar, er hún fór eftir, af því að ekki varð hjá því komist, þar sem það bar svo bráðan að. Það var rjett hjá hæstv.forsrh. (J. M.), að fje var veitt í fjárlögunum, en það var ónóg til að lifa af því, og annaðhvort varð maðurinn þá að hætta við starfið og flýja á náðir útlendra ríkja, eða fara eftir till.hæstv. forsætisráðh., og meiri hl. nefndarinnar var kunnugt um, að þessi ungi maður var duglegur og áhugasamur um sína vísindagrein. Hann hefir samið merkilegt rit í samanburðarmálfræði. Það hefir lítið verið dæmt hjer, en jeg hefi sjeð það í blaðadómum erlendum, að engin ritverk eru talin jafnvandasöm, og 4 eða 5 sjerfróðir vísindamenn, bæði í Þýskalandi og Hollandi, telja bókina mjög merkilega gott verk. Það veitti ekki af að forða hv.þm. frá því að binda svona mann við háskólann, þar sem tilfinnanlega vantar kenslukrafta í íslenskum fræðum, - málfræði og íslenskri tungu, og náskyldum málum, bæði þýsku og öðrum skyldum norrænu. Og þessi maður er sjerlega fróður í gotnesku og engilsaxnesku. Allir eru sammála um það, að ef háskólinn hjer á að vinna sjer veg, þá verður að leggja áherslu á íslensk fræði og fornnorræn, og ætti að vera deild fyrir hverja sjerstaka fræðigrein. Þá ætti það að geta orðið, að Háskóli Íslands yrði fremsti háskólinn í þessum fræðum, svo menn sæktu til hans alstaðar að úr heiminum. En þá yrði að kosta meira til hans og knýta við skólann mannvali áhugasamra og efnilegra vísindamanna. En menn geta víst seint skilið þau sannindi, og það er reyndar nýtt stafróf, því að annars hefði ekki að undanförnu orðið að búa undir því, að ekki hefir verið tímt að fá næga krafta til skólans, síðan háskólinn var stofnaður. Það hefir ekki verið álitið rjettlátt að veita lífsuppeldi þeim snillingum, er verja tíma sínum til að skara fram úr í listum og vísindum. Þegar þeir svo eru búnir að verja 15–20 árum æfi sinnar til undirbúnings, þá gæti jeg hugsað, að þeir væru farnir að eldast, er það legst í þessa hv. deild að fara nú að veita þeim laun, og þá með sama hætti og svo mýmargar aðrar fjárveitingar hafa gengið í gegnum hana, eða með sama hætti og þessi fjárauka veiting, og vona jeg, að þessi fái þá að fylgjast með.

Jón Þorláksson Þessu frv. hefir, samkvæmt því, er nú hefir fram komið, að ófyrirsynju verið troðið upp á menta málanefnd til flutnings. Fjárveitinga nefnd hefði átt að bera það fram, ef það er rjett, að hún hafi bundið sig með loforðum. En jeg vil benda á, að þeir hv.þm., sem greiddu atkv. með fjárveitingu til þessa starfs í fyrra, eru á engan hátt skyldir að vera með stofnun nýs embættis, þó að það sje honum ætlað. Jeg vildi ekki láta telja mig bundinn af slíku, því að það er sitthvað að veita hæfum manni styrk til einhvers starfa eða stofna nýtt, fast embætti, sem altaf verður að fylla, hvort sem hæfir menn fást til þess eða ekki. Þó að jeg hafi ekkert á móti þeim manni, sem um er að ræða, mun jeg greiða atkvæði gegn frv., því að jeg álit stefnu þess ekki heppilega, og jeg býst við, að jeg sje ekki einn um það álit.

Eiríkur Einarsson Jeg vildi geta þess um þá ákvörðun mentamálanefndar að flytja þetta frv., að jeg og fleiri nefndarmenn gerðu það með skilorði og höfum óbundnar hendur. Þetta kemur að vísu óbeinlínis fram í greinargerð frv., en þó vildi jeg taka þetta fram, til þess að fyrirbyggja allan misskilning. En fyrst jeg stóð upp, leyfi jeg mjer að taka það fram, að jeg get ekki orðið með till. á þgskj. 262, og það af þeirri ástæðu, að ef rjett er að stofna þetta embætti, þá er það eingöngu af því, að svona lagað embætti er nauðsynlegt við háskólann, án tillits til þess, hvaða maður verður settur til að gegna því. Till. í þá átt, að binda embættið við nafn ákveðins manns, bendir um of í þá átt, að of mikið tillit sje tekið til persónunnar, en það hefir löngum viljað við brenna á Alþingi Íslendinga. Það er öðru nær en að jeg amist við þessum manni. dr. Alexander Jóhannessyni, og jeg vil ekkert draga úr því lofi, sem hann hefir fengið hjer, og það eflaust að verðleikum. En jeg álít, að ekki sje rjett að leggja persónulegan mælikvarða á slík mál sem þetta. það ber aðeins að líta á embættið, hvort það sje nauðsynlegt eða ekki, og eftir því á að samþ. það eða fella. Hjer er haft að yfirvarpi, að verið sje, að styrkja norrænu, en ef það væri af heilindum mælt, mundi í embættið valinn sjerfræðingur í norrænu, en maðurinn, sem um er að ræða, er sjerfræðingur í þýskum fræðum, og þar er tekið af öfugum enda. Jeg vildi þess vegna helst, að þessi till. yrði tekin aftur eða feld, og hreinlega yrði greitt atkv. um það, hvort stofna ætti embættið eða ekki.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg get ekki látið undir höfuð leggjast að vísa á bug ásökunum og aðdróttunum hv. 1. þm. Árn. (E. E.) um yfirvarpsástæður. Það getur verið, að hann telji sjer sæma að brigsla mjer um slíkt. Hitt get jeg ekki þolað, að heimspekideild háskólans sje borið slíkt á brýn, og jeg held, að hv.þm. (E. E.) væri hollara að fara heim og læra betur, áður en hann setur henni fyrir. Það er vitað, að hv.þm. (E. E.) hefir ekkert vit á þessu máli móts við hana.

Eiríkur Einarsson Jeg brá ekki heimspekideild háskólans um yfirvarpsástæðu og nefndi hana ekki í þessu sambandi. Hnjóðsyrðum hv.þm. Dala. (B. J.) til mín verð jeg því að vísa heim til föðurhúsanna.

Flm. (Stefán Stefánsson) Þetta er í annað sinn, sem þetta mál kemur til umr. hjer á Alþingi, því á Alþingi 1919 fluttum við þm. Eyf. þetta frv. ásamt allítarlegri greinargerð frá bæjarstjórn Siglufjarðarkaupstaðar og „útdrætti“ úr fundargerð hjeraðsfundar Eyjafjarðarprófastsdæmis. Mælir fundurinn þar með því, að bæjarstjórn Siglufjarðarkaupstaðar verði veitt leyfi til þess að kaupa prestssetrið Hvanneyri og kirkjujörðina Leyning, með þeirri takmörkun, að presturinn hefði nægileg jarðarafnot. Enn fremur lágu þá fyrir þinginu eindregin meðmæli biskups með sölunni. En þrátt fyrir þetta fór það nú svo, að málinu var vísað til stjórnarinnar samkvæmt till.allshn. Nú hefi jeg, eins og jeg tók fram í upphafi, aftur leyft mjer að flytja þetta frv. eftir beiðni Siglfirðinga og í samráði við hæstv.forsrh. (J. M.). Um ástæðurnar fyrir frv. hefi jeg vísað til greinargerðar, er fylgdi því 1919, en sökum þess, að þær eru alllangt mál, og því talsverð fyrirhöfn - og að því er mjer virðist óþörf - að láta endurprenta þær, þá hefi jeg slept því. Ástæðurnar, sem liggja til þess, að Siglfirðingar biðja um þessi kaup, eru þær, sem nú greinir: 1. ástæðan er sú, að bæjarstjórnin og bæjarfjelagið þurfa að hafa full umráð fyrir byggingu húsa. Nú er þessu þannig fyrirkomið, að presturinn á Hvanneyri getur mælt út þar, sem hann vill leigja, og aðeins þeim, sem hann kýs að leigja, og þá auðvitað þau svæði, sem hann telur sjer hagkvæmast að leigja, án tillits til þess, hvort þetta kann að vera heppilegt í tilliti til húsaskipunar. Ýmiskonar atvinnurekstri gæti hann neitað um nauðsynlegt land, enda þótt hann væri til mikilla framfara fyrir bæjarfjel. í stuttu máli sagt, gæti gert ýmsum fyrirtækjum mjög erfitt fyrir, og gæti það leitt til mikils tjóns fyrir bæjarfjelagið. Þessi umráðarjettur prestsins getur því, og mundi þráfaldlega leiða til hins mesta vanda og óþæginda fyrir margháttaðar framkvæmdir bæjarfjelagsins. Önnur ástæðan fyrir frv. þessu er sú, að Siglfirðingar verða að auka jarðræktina í kringum kaupstaðinn, svo að mjólkurframleiðslan aukist, sem er beinlínis skilyrði fyrir vexti bæjarins. Þetta verða þeir að gera, næstum því hvað sem það kann að kosta, því eins og sakir standa er mjólkurskorturinn mjög tilfinnanlegur, og mundi auðvitað verða það enn meir, þegar bæjarbúum fjölgar. Þriðja ástæðan er, að kaupstaðnum er hin mesta nauðsyn á því að fá ákveðið beitiland fyrir búpening kaupstaðarbúa. Nú hafa þeir undir högg að sækja með beit í landi þessara kirkjujarða, og auðvitað getur presturinn hve nær sem er, bannað öll afnot lands þessa, og þó búast megi við, að sá prestur, sem nú er, geri það eigi, þá má vel fara svo, að það verði gert síðarmeir. Fjórða ástæðan er sú, að hagnýting og umráð jarðanna eða landsins á meira að vera almenningi til hagsmuna og gagns heldur en einstökum mönnum, og það því heldur, sem þeir þarfnast eigi landsins eins. Er það líka sennilegt, að enda þótt prestur eigi hjer hlut að máli, þá muni hann samt hugsa mest um það að hafa sjálfur sem best not af jörðinni. Er það ekki nema eðlilegt og mannlegt. Fimta ástæðan er sú, að salan fyrirbyggir framv. hugsanlegar deilur, er rísa kynnu framvegis milli prestsins og bæjarbúa út af óhjákvæmil. ágangi búpenings bæjarbúa á þessar jarðir. Þarf eigi að draga það í efa, að út af ágangi þessum gætu risið margs konar deilur og misklíðarefni, eigi síður en milli nágranna í sveitum, nema ef fremur væri. Þarf eigi að vekja athygli á því, hversu þannig löguð mál eru oft hvimleið og erfið viðureignar. Loks vil jeg nefna eina ástæðu enn, og hún er sú, að jafnskjótt og um hægist í atvinnurekstri og viðskiftamálum, þá ætlar kaupstaðurinn að leggja stórfje til hafnarbóta, en þá verður hann nauðsynlega að eignast landið, sem að liggur. Áætlaður kostnaður til þessa fyrirtækis er um 1/2 miljón kr., og út í slík mannvirki getur bærinn tæpast lagt, eigi hann ekki landið. Allar þessar ástæður eru þannig vaxnar og svo mikilvægar, að engan þarf að undra, þótt Siglufjarðarkaupstaður leggi hið mesta kapp á að fá óháð not af því landi, sem að bænum liggur, og sem hann getur eigi án verið. Má í þessu sambandi benda á það, að allir kaupstaðir á landinu eiga lóðir sínar, að undanskildum 1/3 af lóðum Seyðisfjarðarkaupstaðar, sem bærinn á eigi, og svo Vestmannaeyjar, sem öldungis nýlega hafa hlotið kaupstaðarrjettindi. Sýnir. Þetta glögt, hvert lífsskilyrði bæirnir hafa álitið sjer þetta, og jafnframt sýnir þetta, að ekki hefir þótt gerlegt að standa á móti þessu. Mælir því öll sanngirni með að taka jafnt kröfur og bænir Siglufjarðarkaupstaðar til greina sem annara kaupstaða. Að síðustu vil jeg geta þess, að í frv. er undanskilið sölunni alt það á jörðinni Hvanneyri, sem prestinum er nauðsynlegt að hafa til ábúðar og afnota, og sömuleiðis frítt mótak í jörðinni Leyningi. Það er því engan veginn þrengt svo að hans kosti, að hann þurfi undan að kvarta, því að engjar á Hvanneyri eru fremur ljelegar og litlar, og Leyningur er lítilfjörlegt afdalakot, en hentugt til sumarbeitar. Skal jeg svo eigi fara fleiri orðum um frv. að sinni, enda mun mál að lofa hinum mörgu að komast að, sem beðið hafa um orðið í máli þessu.

Bjarni Jónsson Mjer þótti sjerlega vænt um að heyra hina ítarlegu ræðu hv. 1. þm. Eyf. (St. St.). Sýndi hann sig þar sjálfan rækilega, og hve hjartfólginn sparnaðurinn bæði honum og hans jafningjum er, sem koma fram eins og meinhorn við hverja einustu atkvgr. um fjárveitingu til sjálfsagðra skóla eða til einstakra efnilegra manna og fá með engu móti unnað þeim þess, en sje um jarðarskika að ræða, sem landssjóður á og gæti haft tekjur af, þá er sjálfsagt að flýta sjer að því að fleygja honum í hendur einstakra manna, til þess að losa landssjóðinn við umstangið að taka á móti skildingunum. Og þegar svona stendur á, þá eru nógar ástæðumar, sem mæla með því, þörfin á landinu alveg óhjákvæmileg, beinlínis lífsskilyrði að fá landið til eignar o. s. frv. Annars furðar mig á því, að hv.þm. (St. St.) skyldi ekki líka koma með frv. um sölu á Vestmannaeyjum. Það væri þó sjálfsagt hægt að finna einhvern, sem kæmi það vel að eignast þær. En jeg hygg, að það þýði ekki fyrir þennan háttv.þm. (St. St.), þótt málfimur sje, að reyna að telja hv.þm. trú um, að Siglfirðingum sje fyrirmunaður afnotarjettur á landinu nema því aðeins, að þeir fái það til eignar, því að það er lafhægt með öðru móti til erfðafestu. Annars var það eigi tilgangur minn, að halda langa ræðu, en vildi aðeins þakka hv.þm. (St. St.), að hann ljet eyrun koma út á rjettum stað, svo að enginn skyldi villast á honum síðar.

Jón Auðunn Jónsson Jeg áfellist ekki hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) fyrir að bera fram þetta frv. En jeg er sammála hv.þm. Dala. (B. J.) um, að það sje óráð að selja þessar jarðir. Yfirleitt er jeg mótfallinn sölu þjóðjarða, nema til hrepps- eða sveitarfjelaga, til mótaks, grasræktar eða annara hluta, sem þessi fjelög geta ekki fengið á annan hátt. Jeg álít engan verri kost fyrir Siglufjörð að leigja eða taka á erfðafestu af ríkinu það jarðnæði, sem hann þarfnast, heldur en eiga það sjálfur. Hv. flm. (St. St.) segir, að presturinn á Hvanneyri geti neitað að mæla út lóðir handa atvinnurekendum á Siglufirði. Jeg veit ekki annað en að það sje lögbundið að láta af hendi land til starfrækslu á verslunarlóðum.  (St. St.: Til verslunar)  . Já, og þess, sem stendur í sambandi við verslun, sjávarútvegs og annars þvílíks. Jeg sje, að fyrsta ástæðan, sem í greinargerð frv. er talin fyrir nauðsyn sölunnar, er sú, að þá fyrst geti bæjarfjelagið (bæjarstjórnin) ráðið fyrirkomulagi á byggingu húsa og gatnagerð á verslunarlóðinni. Það þarf alls ekki sölu til þess. Jeg býst við, að til sjeu byggingarlög fyrir Siglufjörð, en ef það er ekki, þá er sjálfsagt að semja þau straks, svo bæjarfjelagið geti haft hönd í bagga með nýtingu plássins og skipulagi kaupstaðarins. Jeg sje engu meiri ástæðu til að selja Hvanneyri heldur en t. d. Vestmannaeyjar, og held jeg þó, að enginn vildi mæla með sölu á þeim til bæjarfjelagsins eða einhvers annars. Eins og hv.þm. Dala. (B. J.) tók fram, er Hvanneyri verðmæt eign, en verður þó enn verðmætari í framtíðinni. Af þeirri ástæðu álít jeg rjettast að fresta sölunni, ef bæjarfjelaginu er ekki bagi að, sem jeg býst ekki við, þar sem það getur fengið full not af landinu á annan hátt.

Jón Þorláksson Jeg vil ekkert staðhæfa um það, hvort þetta frv. er tímabært eða ekki. En jeg get ekki stilt mig um að segja nokkur orð út af ummælum þeirra hv.þm. Dala. (B. J.) og hv.þm. Ísaf. (J. A. J.). Mjer virtist sem sje koma fram í ræðum þeirra skoðun, sem brýtur algerlega í bága við mína skoðun á málinu í heild sinni. Reynslan undanfarið hefir sýnt, að fólki fækkar fremur en fjölgar í sveitunum, en það flyst til stærri og minni sjóþorpa. Það varðar landið miklu, að í þessum sjóþorpum skapist skilyrði fyrir því, að tilsvarandi menning geti risið þar upp og þrifist þar og sú, er frá fornu hefir haldist við í sveitum landsins. Helsta skilyrði þessa er það, að íbúum þorpanna gefist kostur á landi til ræktunar í smáum stíl, jafnhliða þeirri atvinnu, sem þeir fá í þessum þorpum. Á Norðurlandi er það lífsskilyrði sjóþorpanna að geta stutt sig við landbúnað. Skilyrði sjávarútvegsins eru þar ekki svo hagstæð, að fólkinu sje með því trygð framtíðarafkoma. Þess vegna er nauðsynlegt, að bæjarfjelögin fái nægilega viðtækan umráðarjett yfir landinu í kringum sig til þess að geta miðlað einstaklingum landi til ræktunar og búskapar í smáum stíl. Þetta hafa margir sjeð, og í kaupstöðum og stærri sjóþorpum er það komið vel á veg, svo flest þeirra hafa náð eignarhaldi á miklu landi í kringum sig, sem áður var einstakra manna eign. En nú á það að vera óhæfa, eftir skoðun hv. fyrnefndra þm., að Siglufjarðarkaupstaður fái kauparjett á landi, sem hann nauðsynlega þarf í þessu skyni, og er landssjóðs eign. En jeg álít sjálfsagt að gefa kaupstaðnum kost á þessu landi, og jeg gæti mjög vel hugsað mjer að selja Vestmannaeyjar, en vel að merkja, bæjarfjelagi Vestmannaeyja og engum öðrum. Jeg játa það, að það er hægt að ná þessum tilgangi á annan hátt heldur en með hreinum eigendaskiftum, en til þess vantar alveg löggjöf. En jeg sje ekki, að með núverandi löggjöf geti íbúarnir ráðist í þau atvinnufyrirtæki, sem þeir hafa ráðgert, og jeg álít nauðsynleg, nema þeir fái full eignarráð á nægu landi til þess. Jeg lít talsvert öðrum augum á þetta mál heldur en hv.þm. Dala. (B. J.) og hv.þm. Ísaf. (J. A. J.). Fyrir mjer er það ekkert stóratriði, hvort landssjóður eða hlutaðeigandi kaupstaður nýtur verðhækkunar á landinu í og utan kaupstaðarins. Mjer finst í rauninni eðlilegra, að kaupstaðurinn, sem með atvinnurekstri sínum hefir orðið verðhækkunarinnar valdandi, njóti góðs af henni. En þó að hjer sje talað um að selja landseign, þá er ekki tilætlunin að selja hana nema með sannvirði. Og má þá auðvitað taka tillit til væntanlegrar verðhækkunar í framtíðinni að því leyti, sem ástæða þykir til. Jeg vil geta þess viðvíkjandi þessu frv., sem hjer liggur fyrir, að mjer þætti leiðinlegt, ef brýna nauðsyn bæri til að taka prestssetrið úr ábúð þess prests, sem nú situr þar, að honum nauðugum. Jeg hygg, að prestssetrið sje undir góðri stjórn hjá honum, og hann mun hafa átt manna bestan þátt í að koma kaupstaðnum eins upp og raun er á orðin. Mjer þætti þess vegna varhugavert að taka heimajörðina meðan hún er í hans ábúð, nema upplýst verði, að hann sje því samþykkur.

Jakob Möller Þegar frv. um sölu kirkjujarðarinnar Upsa var til 3. umr., þá gat jeg um, að jeg væri á móti því vegna þessa frv., sem hjer liggur fyrir. Það er sem sje ekki gott að gera upp á milli fleiri beiðna um samskonar efni. Þó jeg fyndi raunar ekkert sjerstaklega athugavert við Upsasöluna, þá eru nokkuð sjerstakar kringumstæður fyrir hendi á Siglufirði, sein gera sölu á Hvanneyri varhugaverðari. Á Siglufirði er atvinnurekstur að miklu leyti í höndum útlendinga. Ef því kaupstaðarlóðin fer úr höndum ríkisins, þá er eigi trygging fyrir því, að hún komist ekki í þeirra hendur. Það munu flestir vera á einu máli um það, að nauðsynlegt sje að tryggja kaupstöðum og verslunarstöðum land til ræktunar. En jeg skil ekki, að ekki megi tryggja það á einhvern annan hátt heldur en gert er ráð fyrir í frv. þessu, t. d. með leigu, eins og algengast er hjer. Og þó ekki sjeu til nein lög um það nú, þá er sjálfsagt að semja þau, ef Siglfirðingar fara fram á það.

Forsætisráðherra (J. M.) Eins og háttv.flm. (St. St.) tók fram, þá leitaði hann álits míns á frv. áður en hann lagði það fyrir deildina, og sagðist jeg fyrir mitt leyti ekki hafa neitt á móti því, að það næði fram að ganga. Jeg get líka getið þess, að kirkjustjórnin hefir fyrir sitt leyti ekkert á móti því. Jeg man ekki hvernig skjölin hljóða, sem hjer að lúta, en jeg þori að fullyrða, að biskup landsins er frv. hliðhollur og sjálfur presturinn á Siglufirði er fylgjandi frv. Jeg á bágt með að skilja, hvað ákveðin mótstaða hefir risið hjer gegn þessu máli, nema ef vera skyldi sú ástæða, sem háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) bar fram. Það komu engin mótmæli frá þessum háttv.þm., þegar Blönduósi var selt landið, sem hann stendur á. Og háttv.þm. Dala. (B. J.) var með því fyrir skemstu, að Ísafjörður fengi keypt land, og þannig mætti telja mörg dæmi. Sjerstaklega undarlegt er það með hv.þm. Dala. (B. J.), sem seldi Akureyri Kjarna og altaf hefir verið því hlyntur, að bæjarfjelög ættu það land, sem staðirnir eru bygðir á.  (B. J.: Seldi þm. Dala. Kjarna einnsaman?)  . Háttv. þm. Dala. (B. J.) seldi Kjarna á sínum tíma. Það var að vísu öðruvísi ástatt, miklu minni ástæðu, Kjarni liggur nokkuð frá Akureyri, en Siglufjarðarkaupstaður er bygður í Hvanneyrarlandi. Það gerir mig ekki minst meðmæltan sölunni, að óhjákvæmilegt er að gera á Siglufirði dýran varnargarð fyrir sjávargangi, sem mundi kosta landið miklu meira, ef það ætti að framkvæma það, heldur en það mundi kosta bæjarfjelagið. Það mundi sjálfsagt kosta landið 100 þús. kr. nú, og ekki fyrirsjáanlegt, hve mikið það gæti orðið. Til þess að losna við það er búhnykkur að selja. Ef háttv.þm. vilja ekki gera það fyrir Siglfirðinga, sem þeir gera umyrðalaust fyrir aðra, þá ráða þeir því náttúrlega. En jeg fyrir mitt leyti gæti tekið undir það með hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að ef bæjarfjelag Vestmannaeyinga færi fram á að fá eyjarnar keyptar, þá sæi jeg ekkert á móti því að verða við óskum þeirra.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg hefi ávalt verið andvígur sölu opinberra jarðeigna frá því jeg kom á þing. Jeg hefi ekki viljað láta þjóðjarðirnar komast í hendur einstakra manna, sem ekki ræktuðu þær sjálfir, en seldu þær má ske öðrum og sleptu þeim í jarða braskshringiðuna. Þegar þjóðjarðasölumálið var mest á ferðinni hjer á árunum, var milliþinganefnd skipuð í það og átti jeg sæti í henni. Þá virtist það vera almennur vilji manna hjer á landi, að þjóðjarðir yrðu seldar og kæmust sem mest á einstakra manna hendur. Hjeldu menn að með því yrði sjálfsábúð í landinu. Jeg var trúlítill á að sjálfsábúð yrði almenn með þessu móti, en af því að þjóðjarðasölustefnan var í sýnilegum meiri hl. meðal þjóðarinnar, gekk jeg að þeim miðlunarvegi að heimila sölu til ábúenda á þeim jörðum, sem eigi væru nauðsynlegar til opinberra eða almenningsþarfa og enn fremur heimila sölu til sveitar- og bæjarfjelaga til almenningsþarfa innan hvers fjelags; hvorttveggja þetta með fastbundnu skipulagi. Síðara atriðið gekk nú samt ekki fram, þegar þjóðjarðasölulögin voru samþykt. Jeg hefi sömu skoðun og áður í þessu máli, og að því leyti get jeg vel samþ. þetta frv., sem hjer liggur fyrir. En mjer þykir það galli, að ekki skuli vera sett það skilyrði, að bæjarfjelagið skuli skila kaupinu aftur til hins opinbera, ef það vill farga, til þess að tryggja það, að eignin komist aldrei í einstakra manna hendur. Jeg vil skjóta því til hv.flm. að setja skýrt ákvæði í frv. í þá átt, hvort sem ræða er um stærri eða smærri heildir eignarinnar. Jeg býst við, að það sje venja bæjarfjelagsins að leigja út jarðahlutana til ákveðins tíma, en ef látnir eru af hendi lóðir til æfinlegra nota, hvort sem er á erfðafestu eða annan hátt, þá álít jeg það ófært.

Sveinn Ólafsson Jeg sje ekki, að á þessu máli sje mikið vandhæfi, eða að afgreiðsla þess ætti að tefja lengi háttv. deild. Nýmæli er það ekkert, að bæjarfjelög sækist eftir landi til ræktunar og annara nota, og virðist mjer sem Siglfirðingum sje eigi síður nauðsyn á slíku landi en öðrum kaupstaðarbúum. Að vísu er jeg ekki hlyntur þjóðjarðasölu yfirleitt, en þegar svo stendur á sem hjer, að bæjarfjelag æskir kaupanna, þá er nokkuð öðru máli að gegna en þegar jörðunum er slept á frjálsan braskara markað, enda mun hagur af þessari ríkiseign tvísýnn, vegna þeirrar landbrotahættu, sem er á Siglufjarðareyri og sjáanlegt er, að ríkissjóður verður að kosta varnir við, ef jörðin heldur áfram að vera í hans eign. Þetta er nú alment um málið að segja frá mínu sjónarmiði. En þótt jeg telji eðlilegt og rjett að unna bænum kaups á landi þessu, hygg jeg að frv. eins og það er, þurfi frekari athugunar. Það er gert ráð fyrir, að bærinn fái keypt Hvanneyrarland með Leyningi, en að undan verði skilið heimatún jarðarinnar, sem er með ákveðinni stærð og ummerkjum og haglendi fyrir gripi prestsins. Jeg sje ekki, hvernig það má verða, að á opinberri eign verði þannig framvegis á jörðinni ótakmarkað land, þetta haglendi, ef hún verður seld, því að bersýnilega má teigja það svo langt, ef presturinn á margt gangandi fje, að enginn hagi verði þar handa öðrum gripum. Mjer virðist því, að eitt af tvennu verði að gera, að afmarka landssvæði til hagbeitar handa gripum prestsins eða áskilja honum beit fyrir ákveðinn gripafjölda í óskiftu landi. Jeg get ómögulega kannast við, að hægt sje að selja eða meta land án landamerkja, eða rjettindi án takmarka. Annars get jeg fallist á það, sem hæstv.forsrh. (J. M.) og hæstv. atvrh. (P. J.) sögðu, að sveitar- og bæjarfjelögin ættu að fá það land til umráða, sem þeim væri talið nauðsynlegt til landræktar og annars liggur þannig við, að full not verða að. Og þar sem talað hefir verið um að setja það að skilyrði, að bæjarfjelagið mætti ekki selja aftur einstökum mönnum, þá gæti verið rjett að tilskilja það hjer, vegna staðhátta, þótt ólíklegt sje, að bæjarfjelög fargi slíkum eignum. Jeg hygg þess muni ekki dæmi, að bæjarfjelag hjer á landi hafi fargað landi sínu þannig, nema þá til leigu, eins og eðlilegt og sjálfsagt er.

Bjarni Jónsson Út af umræðum um það að selja beri slíkar opinberar eignir, þegar sveitar- eða bæjarfjelög eiga í hlut, þó annars sjeu menn andvígir sölunni til einstakra manna, vil jeg geta þess, að enginn nauður ætti til þess að reka, því varla getur bæjarfjelag verið í betri höndum en ríkissjóðs. það getur hjá honum fengið allan sama afnotarjett landsins og það annars hefir fyrir sanngjarnt gjald. Annars getur slík sala orðið talsvert varhugarverð, þar sem í hlut á bær eins og Siglufjörður, sem mikið lifir á útlendum atvinnurekstri, sem búast má við, að reyni því meira að ná þar yfirtökum, sem íslenski útvegurinn verður fyrir meiri skakkaföllum. Þar sem nú örlög slíkra þorpa eru ávalt mjög óstöðug, er því betra, að landið eigi grundvöllinn, til þess að geta haft þar hönd í bagga með, eins og það er yfirleitt skynsamlegasta og sanngjarnasta leiðin, að ríkið hafi sem mest af tekjum sínum af sínu eigin landi, í stað þess að vera að kría það út úr fátækum mönnum í allskonar ósanngjörnum álögum. Jeg veit heldur ekki til þess, að þeir bæir, sem svona eru settir núna, hafi þar yfir nokkru að kvarta um kjör sín hjá ríkinu, t. d. Vestmannaeyjar. En kann ske það verði nú næsta stigið að stinga upp á því að selja Vestmannaeyjar einhverjum erlendum slorkóngi. Annars fór hæstv.forsrh. (J. M.) nokkuð að bera saman fyrri skoðanir mínar og núverandi í þessum málum og mintist þar á það, að jeg hefði ólmur viljað selja Kjarnann hjerna á árunum. En hann mintist ekki á það, að þá var hann sjálfur alveg ófáanlegur til þess að selja þennan sama Kjarna. Það er þá með öðrum orðum ósköp svipað á komið með okkur, og jeg fyrir mitt leyti skammast mín ekkert fyrir það, þó jeg kunni að sjá betur nú en þá, en hitt er öllu verra með hæstv. ráðherra (J. M.), sem virðist sjá ver í þessu máli nú en þá.

hefi ávalt verið því fylgjandi, að sýslu- og bæjarfjelög fengju það af þessum opinberu eignum, sem með sanngirni yrði álitið, að þau þyrftu nauðsynlega til eigin afnota, þó jeg hafi annars verið andstæður þjóðjarðasölu. Það sem hann sagði um sölu Kjarna í þessu sambandi, var eins villandi, því þetta tvent er alls ekki saman berandi. Það var búhnykkur fyrir Akureyri að kaupa Kjarna, en ekki nauðsyn.

Flm. (Stefán Stefánsson) Jeg skal ekki vera mjög langorður, enda er nú komið fram yfir þann tíma, sem vanalegt hefir verið að slíta fundi hjer í deildinni. Það hafa nú ýmsir talað í þessu máli og kastað hnútum til mín. Meðal þeirra var hv.þm. Dala. (B. J.), er var með köpuryrði í minn garð, sem jeg ætla þó að leiða hjá mjer að mestu leyti að svara, enda læt jeg mjer þau í ljettu rúmi liggja. En þar sem hann kastaði því fram, að jeg, sem sparnaðarmaður. ætlaði að gefa Siglfirðingum Hvanneyrarland, þá verð jeg nú að segja, að nokkuð langt sje seilst til lokunnar. Jeg hefi sem sje ekkert talað um verð á jörðinni, og það af þeirri einföldu ástæðu, að um það hlýtur að fara eftir fyrirmælum kirkjujarðasölulaganna. - Eru því slík gífuryrði eins og mælt úti á þekju og ekki svara verð. Aftur á móti hafa komið fram einstaklega góðlátlegar og skynsamlegar athugasemdir frá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Aðeins vil jeg benda honum á, að núverandi prestur á Hvanneyri hefir ekkert að athuga við söluna. Þá var það háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Hann benti á það, að lóðirnar mundu fara í hendur erlendra manna. En þá finst mjer, að þingið ætti þegar í upphafi að slá varnagla við slíku, og setja ákvæði í lögin, er banni bæjarfjelaginu að selja einstökum mönnum lóðir í stærri eða smærri stíl, og að það ákvæði nái jafnt til innlendra manna sem útlendinga. Enda kom lík athugasemd fram í ræðu hæstv. atvrh. (P. J.), og finst mjer því rjett fyrir þingið að taka fult tillit til þessa. Mun jeg því, eða nefnd sú, sem jeg vona að frv. gangi til, ráða til breytinga í þessa átt. Þá var það hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem hafði það helst að athuga við frv., að presturinn ætti að hafa haglendið eftir sem áður. Það getur nú verið, að eftir orðalaginu megi skilja þetta svo, en þá er ekkert auðveldara en að breyta „haglendi“ í „hagbeit“, því meiningin er, að presturinn eigi aðeins að fá beitarafnot fyrir skepnur sínar í því landi, sem bæjarfjelagið falast eftir. Að presturinn mundi skaðast við söluna, þá getur alls ekki verið um slíkt að ræða. Þingið hefir alls ekki leyfi til að láta hann bíða nokkum halla. Að útlendingar standi á bak við þessa ósk Siglfirðinga; já, þá veit jeg ekki, hvort jeg á heldur að skoða það sem gætna athugasemd til öryggis eða beinlínis aðdróttun, og hana af verra taginu. Mjer er að minsta kosti algerlega ókunnugt um það, og hefi aldrei heyrt slíku fleygt fyr en nú. En þá er, eins og jeg tók áður fram, að slá varnaglann straks; setja í lögin ákvæði, er banni bæjarfjelaginu að selja einstökum mönnum lóðarspildur. Annars vil jeg þakka þeim hv.þm., sem tekið hafa vel í þetta mál, og þá sjerstaklega hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hann skildi, eins og hans var von og vísa, nauðsyn þá, sem mælir með því, að bæjarfjelögin sjálf geti orðið landeigendur og setið og starfað á sjálfs sín eign. Lengur þykist jeg ekki þurfa að tefja umr., en jeg vil óska þess, ef háttv. deild lofar málinu að ganga til 2. umr., að hún vísi því til landbúnaðarnefndar.

Jón Baldvinsson Jeg hefi áður hjer í deildinni tekið skýrt fram, hvað fyrir mjer vakir í slíkum málum sem þessum. Hjer hafa verið 2 frv. á ferðinni, er stefndu í þessa átt, og eru þau nú orðin að lögum. Við umr. þeirra ljet jeg þess getið, að ákvæði ætti að setjast í lögin, að bæjarfjelögin eða hrepparnir mættu ekki selja slíkar eignir eða hluta þeirra einstökum mönnum, eða ef það yrði ekki að tryggja þá ríkissjóði að minsta kosti forkaupsrjett slíkra jarða, svo bygt yrði fyrir það, að jarðir, sem ríkissjóður hefði selt, kæmust í braskarahendur. Hjer finst mjer vera um slíka stóreign að ræða, að ríkissjóður megi alls ekki selja hana, þótt til mála gæti komið, að hann seldi ýmsar aðrar jarðir. Það segir sig sjálft, að eftir að jörð eins og Hvanneyri í Siglufirði er komin úr höndum ríkissjóðs, er hún um leið orðin lausari fyrir, einkum þegar þess er gætt, að hægt er á einföldum hreppsnefndarfundi að ákveða, hvort selja skuli einstaka hluta jarðarinnar, eða hana alla. Það er hægra að koma slíkum samþyktum á, þar sem haldnir eru fundir vikulega, heldur en á Alþingi, sem ekki kemur þó saman nema einu sinni á ári. Til viðbótar því, sem háttv. 1. þm Reykv. (Jak. M.) sagði, út af ummælum hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), þá skal jeg geta þess, að hjer í Reykjavík er sú stefna ofarlega á baugi að selja einstaklingunum hluta úr bæjarlandinu. Fyrir hverjum einasta bæjarstjórnarfundi liggja beiðnir í þá átt, þótt auðvitað sje, að mikið tíðkist að leigja lóðirnar. Og um erfðafestulöndin er það að segja, að í raun og veru er mikill hluti þeirra orðinn kvaðalaus eign einstaklinganna. Ef þetta land hefði verið eign ríkissjóðs, þá hefði ekki verið eins hægt um vik að búta það í sundur. Því verð jeg að líta svo á, að eina tryggilega leiðin í þessu máli sje sú, að landið sleppi aldrei eignarhaldi á jörðum sínum eða landspildum, og hvað þessa jörð snertir, þá get jeg ekki trúað því, að nokkur ágreiningur sje í milli hv.þdm. um það, að hjer standi sjerstaklega á, og að Hvanneyri eða Siglufjörður megi aldrei lenda í braskarahöndum, hvorki innlendra manna nje útlendinga.

Jakob Möller Út af því, sem sagt hefir verið hjer um hafnarbætur á Siglufirði, í sambandi við þetta mál, verð jeg að benda á það, að einmitt þetta atriði getur verið talsvert varhugavert. Það er kunnugt, að til mála hefir komið að ráðast í allkostnaðarsamar umbætur á höfninni í Siglufirði, og að til þess átti að fá aðstoð útlendinga. Það er harla ólíklegt, að útlendir gróðamenn færu að sækjast eftir því að leggja hjer stórfje í hafnarbætur, ef þeir ættu ekki von á einhverju í aðra hönd. Og gera má ráð fyrir því, að þeir hafi að minsta kosti viljað fá einhverjar tryggingar fyrir fje sínu, svo sem veð í kaupstaðarlóðinni. En til þess þyrfti auðvitað fyrst að ná eignarumráðunum úr höndum ríkisins, eins og hjer er farið fram á. Gæti þá svo farið, að kaupstaðurinn allur kæmist á útlendar hendur - en landssjóður fengi þó að minsta kosti stimpilgjald af sölunni! Þar sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) talaði um það, að þess væru engin dæmi, að bæjarfjelög seldu aftur út frá sjer slík lönd til einstakra manna, þá er það rangt. það er langalgengast í kaupstöðum, t. d. hjer í Reykjavík, að minsta kosti til skams tíma.  (Sv. Ó.: Það er á erfðafestu)  . Nei. jeg á við húslóðir í bænum; þær hafa verið seldar og eru langflestar einstakra manna eignir. það er ræktunarlandið í kringum bæinn, sem látið er á erfðafestu. Og alveg nýlega var um það barist í bæjarstjórninni, hvort selja skyldi lóðirnar á uppfyllingunni við höfnina einstökum mönnum, og munaði minstu, að það yrði gert. Svo er það hjer, eða hefir verið. Og í kaupstöðum úti um landið mun það vera eins. En jeg álít sem sagt, hvað Siglufjörð snertir, að þar standi sjerstaklega á, vegna hinnar erlendu síldarútgerðar, sem þaðan er rekin. Jeg gæti vel trúað því, að norskir og sænskir útgerðarmenn - eða fjelög - hugsi gott til glóðarinnar með að ná tangarhaldi á kauptúninu, því að næðu þeir fullu eignarhaldi á því, þá ættu þeir hægt um vik að bola þar frá öllum innlendum keppinautum. - Og nú er kunnugt orðið, að sænska stjórnin hefir kveðið upp úr með það, að hún ætli að styðja þegna sína, sem síldarútveg vilja stunda hjer við land, og verður eflaust á allar lundir reynt frá Svía hendi að gera þær ráðstafanir, er tryggja hag þeirra útgerðarmanna hjer við land. Og dylst engum, að sú samkepni getur orðið hjerlendum mönnum fullerfið, jafnvel þó að þeim verði ekki alveg bolað út úr bestu veiðistöðvum landsins.