Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Að eins örfá orð. Nefndin leggur til, að frv. verði samþykt óbreytt. Meining frv. er sú, að reyna að ljetta dálítið á sjúkrasamlögunum, því að það er nú komið í ljós, að hæpið er, að þau beri sig, þótt lögunum hafi verið breytt hvað eftir annað, til að gera þeim það ljettara. Frv. leggur til að hækka lítið eitt gjöldin úr landssjóði til sjúkrasamlaganna, og að nokkuð af þeim kostnaði, er samlögin hafa borgað hingað til, verði ljett af þeim, og í þess stað lagt á fjelagana.

Björn Stefánsson Jeg bjóst við því, að háttv.frsm. (S. S.) mundi taka til máls, en af því að jeg sje ekki horfur á, að svo verði, vildi jeg segja nokkur orð um brtt. mínar, á þgskj. 279. Þegar háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) flutti frv. sitt um afnám forðagæslulaganna, þá greiddi jeg því atkv., ekki af því, að jeg áliti ekki vera þörf á eftirliti, heldur af hinu, að jeg áleit lögin ekki ná tilgangi sínum og vera alveg óviðunanlega öryggisráðstöfun til þess, sem þau eiga að tryggja. Jeg hefi orðið þess var hjá mörgum háttv.þm., að þeir álíta - rjettilega auðvitað - að nú sjeu sjerstaklega ástæður og brýn nauðsyn til þess að ganga svo frá þessu máli, að örugt sje, og því var jeg með því að nema forðagæslulögin úr gildi, að jeg vonaðist eftir, að það yrði háttv.þm. sjerstök hvöt til þess að vinna að því, að nú þegar yrði sett eitthvað í staðinn, sem gagn væri í, en ekki unað við það að eins að káka við það, sem kák var fyrir. Núgildandi forðagæslulög virða menn víðast hvar einkis, enda hafa þau reynst pappírsgagn eitt, eins og jafnvel fylgismenn þeirra játa, en reynsla undanfarandi ára hefir kent mönnum svo mikið, og fengið þá til að viðurkenna, að hjer þurfi eitthvað við að gera. Því mundi því alstaðar vel tekið, ef eitthvað það kæmi í staðinn, sem menn gætu virt, og sæju, að gagn væri að. Að háttv.þm. sje ljóst, hve ónóg forðagæslulögin eru, sjest best á því, hve margar till. um þau hafa komið fram hjer á þinginu, en þær eru allar sama vandræðafálmið, sem lítið gagn eða bót er að. Jeg skal þá víkja að brtt. mínum, sem jeg tel ganga í rjetta átt, þótt ekki sæi jeg til neins að stíga sporið fult. Jeg get ekki verið því samþykkur að binda fóðurbætinn eingöngu við korn, og því vil jeg láta orða fyrirsögn frv. eins og 1. brtt. mín á þgskj. 279 segir. Fyrst og fremst getur það vel komið fyrir, að ómögulegt verði að útvega korn; t. d. eru horfur á, að svo verði í haust. Í annan stað getur oft svo á staðið, að korn verði miklu dýrara en annar fóðurbætir, og væri þá óhafandi í lögum, að fóðurforðabúrin yrðu að binda sig við það og ekkert annað. Þá er í 1. gr. gert ráð fyrir því, að sýslunefndir geri samþyktir um kornforðabúr til skepnufóðurs fyrir einstaka hreppa. Þetta ákvæði tel jeg ekki heppilegt, enda er meiri hluti háttv. landbúnaðarnefndar mjer sammála um, að ekki sje heppilegt, að sýslunefndir kjósi forðagæslumenn, og á það sama sjer stað um forðatryggingar fyrir einstaka hreppa. Í stöku sýslum, eins og t. d. í Rangárvallasýslu, gæti þetta kann ske gengið, þar sem hjer um bil það sama ætti við í því efni um alla sýsluna. Í öðrum sýslum, t. d. Suður- Múlasýslu, eru skilyrði hinna ýmsu hreppa, landkostir, jarðsæld og vetrarríki, yfir höfuð svo gagnólík, að ekki gæti komið til mála að láta sama gilda fyrir þá alla. Auk þess er fjarlægð hreppanna svo mikil og viðkynning hreppsbúa svo lítil milli einstakra hreppa, að sumir sýslunefndarmenn eru svo ókunnugir því, sem við ætti í ýmsum öðrum hreppum sýslunnar, að þeir vita lítið betur, hvað við ætti þar, en menn vestan af landi. Ef ekki hefði staðið svo á, að háttv. samþingismaður minn (Sv. Ó.) er sýslunefndarmaður Mjóafjarðarhrepps, þá mundi jeg hafa sagt, að í Mjóafirði væri vandfundinn maður, sem gæti samið forðagæslureglugerð fyrir Geithellnahrepp, að minsta kosti betur en Geithellnahreppsbúar mundu sjálfir gera hana úr garði. Í 2. gr. er ákveðið, að atkvæðisrjett á fundum um þetta mál hafi allir, sem kosningarrjett hafa til Alþingis. Mjer finst þetta óeðlilegt ákvæði. Tel rjettara, að miðað sje við atkvæðisrjett í sveitamálum, og vil þá bæta þar við búendum, þótt yngri sjeu en 25 ára. Jeg tel þá ekki síður bæra um að greiða atkv. og vera í ráðum um svona mál en suma alþingiskjósendur, t. a. m. sumar piparmeyjar, sem aldrei hafa átt kind, einkum ef þær hafa þá ekki heldur rakað ljáfar á æfi sinni Torfi sál. í Ólafsdal vildi binda atkvæðisrjett í svona málum við þá, sem hefðu grasnyt. Það hefði vel getað komið til greina að hafa þetta svo, þótt ekki hafi jeg tekið það upp. Þá vil jeg breyta 3. gr. nokkuð. Í frv. er gert ráð fyrir, að 2 fundi þurfi að halda um málið á samþyktarsvæðinu. Jeg hefi aftur á móti ekki gert ráð fyrir nema 1 fundi, en aftur á móti sett inn tryggingu fyrir því, að þessi eini fundur sje vel boðaður og með nægum fyrirvara, og jafnframt breytt atkvæðamagni því, sem úrslitum getur ráðið, úr ? í ¾. Síðan heimilin urðu svo fámenn, sem nú er víðast orðið, þá er oft erfitt, einkum í strjálbygðum sveitum, að ná saman fjölmennum fundum. Það mundi því geta staðið fyrir því, að nokkur samþykt kæmist á, ef heimtað væri, að 2 fundi þyrfti að halda til þess, með litlu millibili. Aftur á móti hefði getað komið til mála að heimta, að fullur helmingur atkvæðisbærra manna mætti, en jeg hefi þó slept því af sömu ástæðu, en látið nægja að tryggja það, að fundurinn væri vel boðaður og yfirgnæfandi meiri hluti fundarmanna væri sammála. Um brtt. við 5., 11. og 12. gr. skal jeg ekki fjölyrða. Þær eru bara afleiðing af þeim, sem áður eru nefndar. En þá kem jeg að 7. brtt. minni, um að bæta inn í nýrri grein, sem verður 14. gr. Hún stendur ekki í neinu sambandi við hinar brtt. Hún er sjálfstæð, svo að ef menn hafa sjerstaklega ímugust á henni, þá má fella hana, þótt hinar verði samþ. Eins er það, að það veldur engu ósamræmi á frv. að samþ. hana, þótt hinar verði feldar. Þessa till. tel jeg til mikilla bóta. Jeg álít, að mjög óheppilegt sje, að tvenn lög gildi samtímis í sömu sveit um forðatryggingu. Jeg er hræddur um, að það geti leitt til þess, að hvorttveggja lögunum verði slælega fylgt, en ef um að eins ein lög eða samþykt væri að ræða, sem sniðin væri eftir því, sem við ætti á hverjum stað, og af þeim mönnum, sem við þau ættu að búa, þá hygg jeg, að undanfarin reynsla og vaxandi skilningur á því, um hvílíkt velferðarspursmál er að ræða, gerðu það að verkum, að með alvöru og áhuga væri eftir gengið. Enda væri þar um að ræða kvaðir og reglur, sem menn hefðu sett sjer með frjálsum samþyktum, sniðnum eftir staðháttum, í staðinn fyrir óvinsælt valdboð, sem óvíða á við, eins og eðlilegt er. Staðhættir eru svo ólíkir hjer á landi á ýmsum stöðum - jafnvel í sömu sveitinni - að það er blátt áfram barnalegt að hugsa sjer, að sömu fóðurforðareglur geti gilt um land alt. Þess vegna eiga allir landshlutar að hafa leyfi til, undir eftirliti landsstjórnarinnar, að sníða sínar tryggingarreglur eftir því, sem hjá þeim hentar - og það vil jeg einmitt taka fram og leggja áherslu á hjer, í áheyrn hæstv. stjórnar, að jeg hvorki ætlast til nje mæli með, að hún löggildi aðrar samþyktir en þær, sem fela í sjer öruggari tryggingar gegn fóðurskorti en í forðagæslulögunum felast. Jeg hefi ekki talað út í bláinn um óvinsældir forðagæslulaganna. Jafnvel fylgismenn þeirra játa það með mjer, og háttv. minni hluti landbúnaðarnefndarinnar þorir ekki að hækka svo laun forðagæslumanna, að viðunanlegt geti talist, vegna þess, hve óvinsæl þau sjeu. Þessar óvinsældir stafa samt ekki af því, að menn vilji engar öryggisráðstafanir gera, heldur af því, að menn vilja ekki búa við lög, sem eru pappírsgagn eitt, og eru að eins til þess, að aðrar öruggari ráðstafanir sjeu ekki gerðar. Nei, menn vilja meiri og betri tryggingu en í forðagæslulögunum felst, og þetta frv. með brtt. mínum kemst þó svo langt, að það opnar mönnum leið til að búa um þetta eftir geðþótta. Þess vegna hefi jeg góða von um, að þetta frv. verði til góðs, ef brtt. mínar verða samþ. En það vil jeg taka fram enn einu sinni, að stjórnarráðið má ekki staðfesta sveitasamþyktirnar, nema í þeim felist meiri trygging en forðagæslulögin veita.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Jeg get verið stuttorður um þessar brtt.háttv. 2. þm. S.-M. (B. St), því að í raun og veru eiga þær alls ekki við þetta frv., heldur við síðasta málið á dagskránni, sem sje forðagæslulögin. Jeg vil því eindregið leggja það til við háttv.flm. (B. St.), að hann taki þær aftur nú, en geri hann það ekki, þá er ekki annað ráð fyrir hendi en að fella þær. Þetta frv., sem hjer er til umræðu, er ekki annað en sameining á þeim lagaákvæðum, sem nú gilda um kornforðabúr til skepnufóðurs, og upp í frv. eru einnig tekin ákvæði stjórnarfrv. um þetta sama efni. Háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) vill, að sett sje inn í frv. ákvæði um fleiri fóðurtegundir, og er því til þess að svara, að korn er að því leyti langhentugast til forðatrygginga, að það geymist best allra fóðurtegunda, og því er miklu hægara að endurnýja kornforðann en annan fóðurforða. Kornið má nota til manneldis ef það er ekki notað, og því er hægt að fá forðann endurnýjaðan innan sveitar. Hjer er nefnilega ekki að ræða um forða, sem á að eyða samstundis, ef annars er kostur, heldur forða, sem á að geyma sem lengst og ekki grípa til nema í nauðirnar reki.

Björn Stefánsson Út af því, sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði, um að jeg tæki tillögur mínar aftur, skal jeg geta þess, að jeg get ekki orðið við þeim tilmælum, á meðan mjer er ekki sannað, að þær sjeu verri en ákvæði frv. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) talaði um, að korn geymdist betur en aðrar fóðurtegundir. Jeg skal játa, að það er satt; en hvar kemur það fram í brtt. mínum, að jeg vilji banna korn til skepnufóðurs. Jeg vil einungis heimila að nota fleiri fóðurtegundir. Háttv. frsm. (S. S.) talaði t. d. um síld og lýsi, sem ekki væri hægt að geyma, en jeg sje ekkert á móti því að hafa það til á haustin, þótt ef til vill þurfi ekki að nota það. Það er reynsla bænda, að það sje gróði að gefa kraftfóður, enda þótt þeir hafi nóg hey. Þótt komið væri fram yfir miðjan vetur, og það sýndi sig, að nóg fóður væri til, þá væri ekki annað en að gefa kraftfóðrið, sem ekki þyldi geymslu, og fyrna hey. Það mætti ætla af ræðu háttv.frsm. (S. S.), að það hefði verið till. mín að útiloka korn úr forðabúrunum, en svo er alls ekki. Tillaga mín miðaði að því, að það mætti einnig gera ráð fyrir fleiri fóðurtegundum en korni, svo að ekki þyrfti að miða kornforðasamþyktirnar, sem jeg vil nefna fóðurforðatryggingar, við korn og ekkert annað; einkum finst mjer það sjálfsagt meðan kornið er svona dýrt, og auk þess vafasamt, hvort hægt er að afla þess.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Þetta frv. er frá fjárhagsnefnd, og er, eins og næstu frv. á dagskránni, ætlað til þess að bæta úr tekjuhalla þeim, sem væntanlega verður á næsta ári. Það gengur út á að tvöfalda burðargjald, frá því er lögin komast í gildi og til ársloka 1919. Þessi tekjuauki mun nema um 80-100 þús. kr. á ári, og verður varla hætt við, að þetta gjald komi mjög tilfinnanlega niður, heldur mun það ganga nokkurn veginn jafnt yfir alla. Kostnaður allur við póstflutning hefir aukist stórum síðustu ár, og er því ekki nema sanngjarnt að taka nokkru hærra gjald af sendendum. Annars sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða.

Jörundur Brynjólfsson Háttv. frsm. (M. G.) hefir fært þá ástæðu fyrir frv. þessu, að landssjóður þurfi tekjuauka, og því neitar enginn. En jeg tel vandræði að grípa til þessa úrræðis til að fá tekjuauka. Þetta frv. gerir þeim, er gefa út bækur og blöð, mun erfiðara fyrir en áður. Nú hefir mönnum um langt skeið fundist nógu hátt gjald borgað fyrir sendingu blaða og bóka, og síðan dýrtíðin hófst hefir nærri tekið fyrir útgáfu allra bóka. Að eins hafa þau tímarit haldið áfram, er koma eiga út á ákveðnum tímum. Það verða útgefendur að sjá um, því að ella leggjast þau niður fyrir fult og alt. Og ef þau hætta að koma út, þótt ekki sje nema um stund, má búast við, að þau tapi öllum sínum kaupendum, og útgefendur stórskaðist. Þetta gjald, sem nú er á sendingum, er svo hátt, sjerstaklega að vetrarlagi, að útgefendum mundi ókleift að greiða hærra gjald. Pappír er í 4falt hærra verði en fyrir stríðið. Prentun hefir hækkað; kaup prentara um 100%, og annar prentunarkostnaður eftir því. Menn geta því sagt sjer sjálfir, hvernig muni hagur þeirra, er gefa út blöð og tímarit. Nú er það alveg víst, að bækur og blöð hafa ekki hækkað að sama skapi og dýrtíðin hefir aukist. Held jeg, að þetta frv. sje afar óheppilegt, því að þótt gert sje ráð fyrir, að það útvegi landssjóði dálitlar tekjur, orkar mjög tvímælis, hve notadrjúgt það verður. Ýmsir myndu hætta að gefa út bækur og tímarit, og er þá tekið fyrir tekjuaukann af því og tekjurnar, sem landssjóður hefir haft af þeim áður, en aðalástæðan er þó að afla landssjóði tekna. Auk þess sýnist svona frv. mjög ómaklegt. Mjer finst, að löggjafinn megi ekki gera neitt í þá átt að draga úr fræðslu eða bókaútgáfu í landinu. Þjóðin er ekki ofvel mentuð, þótt löggjafarvaldið geri ekki tilraun til að draga úr fræðslu og bókaútgáfu. Jeg vildi skjóta því til háttv. fjárhagsnefndar, hvort hún teldi ekki hægt að undanskilja þessari gjaldhækkun bækur og tímarit, en láta hækkunina að eins ná til böglasendinga og brjefa.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Mjer skildist, að háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hefði ekki annað við frv. að athuga en að tímarit og blöð myndu hætta að koma út. Sje jeg ekki, að það þurfi að verða til þess; útgefendum þeirra er opin leið til þess að hækka verðið.  (J. B.: Þá hætta menn að kaupa)  . Verðið hefir þegar hækkað, og kaupendur hafa ekki hætt fyrir því. Annars er ósköp hægt að stinga upp á því að drepa öll tekjuaukafrv. og segja, að þetta muni engar tekjur veita. En það er ekki nóg að bera fram frv., er hefir í för með sjer 8 milj. kr. gjaldaauka fyrir landssjóð, og frv. um að lækka helsta tekjustofn hans um helming, og koma með ekkert í staðinn. Alt þetta hefir háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) gert, og hvernig heldur hann, að fjárhagur landsins yrði, ef slíkar útgjaldatillögur yrðu samþyktar og ekki jafnframt sjeð fyrir tekjuauka? Jeg get ekki sjeð, að þessi hækkun verði mjög tilfinnanleg neinum. Jeg skal geta þess, að vjer nefndarmenn bárum oss saman við póstmeistara, og sagði hann, að við þetta væri ekkert að athuga frá sínu sjónarmiði.  (J. B: Það sannar ekkert)  . Póstmeistari þekkir best, hver áhrif þessi hækkun mundi hafa. Jeg sje ekki heldur, að rjett sje að láta landssjóð borga fyrir að koma út blöðum og tímaritum, eins og hann hefir gert og gerir nú, er póstsjóður tapar á slíkum flutningi. Vona jeg þess vegna, að deildin lofi málinu að ganga áfram.

Jörundur Brynjólfsson Þegar jeg talaði áðan, var jeg ekki að finna að því, að fjárhagsnefnd bar fram frv. um tekjuauka; því fer fjarri. Mjer var fyllilega ljóst, að eftir því sem útgjöld vaxa, þarf að fá meiri tekjur. En tekjurnar verður að taka af þeim, sem geta borgað. Háttv. fram. (M. G.) sagði, að ekki dygði að koma með frv. um 8 miljóna útgjöld, en afla landssjóði ekki neinna tekna í staðinn. Þetta getur nú verið gott og blessað. En mjer er spurn, hvort á að meta meira líf og heilsu, velferð og uppeldi 10-20 þús. manna, eða 8 miljónir króna? Það dugir ekki á svona tímum að horfa eingöngu í aurana, heldur verður að athuga vel, á hvern hátt hægt er að fyrirbyggja neyð, ef vandræðin og erfiðleikarnir aukast; með þetta fyrir augum var frv. mitt gert, og var því alveg óþarft að fara að draga það inn í umræðumar um þetta mál. Það getur vel verið, að hækka megi verð blaða og bóka, en það er sama sem að hætta að gefa út; menn segja upp. Að vísu hafa sum tímarit og blöð hækkað ofurlítið. Lögrjetta mun hafa hækkað úr 5 kr. upp í 7 kr. 50 au., og veit jeg ekki, hver áhrif það hefir haft á kaupendafjölda þessa blaðs. Önnur blöð hafa hækkað lítið, sum svo sem 16% og sum ekki neitt, en hvað er það upp í meira en 100-200% kostnaðarauka? Það sannar ekkert, þótt póstmeistari hafi ekkert við þetta að athuga; jeg veit ekki til, að hann sje bókaútgefandi, og kemur því frv. þetta ekki við hans buddu. Annars tók jeg svo hóglega í þetta mál, að það var óþarft af háttv. fram. (M. G.) að blanda inn í umr. þessar fjarskyldu máli, sem miklu getur varðað hversu með er farið. Jeg sagði að eins, að þetta væri hæpin leið, tekjuaukinn lítill, og frv. gæti ef til vill orðið til þess að rýra upplýsingu í landinu. En það veit jeg að hefir ekki verið tilgangur flutningsmanna.

Fjármálaráðherra (B. K.) Síst ætti jeg að vera á móti því, að allra ráða væri leitað til að auka tekjur landssjóðs. Það er auðsjeð, að tekjuþurð verður á þessu ári. Þótt því full þörf sje að auka tekjurnar, er jeg samt mjög í efa um, að þetta frv. bjargi því. Jeg er hræddur um, að þótt gjaldið væri tvöfaldað, myndu tekjurnar af þessum lið ekki aukast um helming. Það er t. d. reynsla um símann, að því lægra sem gjaldið er, þeim mun meir er síminn notaður. Og jeg álít ekki holt að takmarka brjefaviðskifti og blaða í landinu. Jeg held rjettara að fara varlega í það. En jeg geri ráð fyrir, að ef þetta frv. væri að eins látið ná til brjefa, þá myndu þær tekjur nást Jeg held, að menn myndu skrifa brjef, þótt þeir yrðu að gjalda undir það 20 au., í stað 10 au. En jeg er hræddari við, að blaða- og bókakaup myndu minka mikið. Það er satt, að verð á sumum blöðum hefir verið hækkað nokkuð og þau verið keypt áfram fyrir því, en svo má hækka mikið, að menn færu að sjá í aurana og hættu. Jeg held því, að háttv. fjárhagsnefnd hafi gert sjer meiri vonir um tekjur af frv. þessu en ástæða er til í raun og veru. Jeg held, að ef það væri að eins látið ná til brjefa, myndu þær tekjur koma. Annars hefi jeg lítið kynt mjer þetta mál enn sem komið er, en vil ráða háttv. deild til að fara varlega í því að gera viðskiftum í landinu óþægindi með því að hækka burðargjaldið.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það má vel vera, að tekjurnar reynist ekki eins miklar og nefndin hefir gert ráð fyrir. Það veit enginn, og er því ekki ástæða til að þrátta um það. Hitt sjá allir, að menn munu senda blöð og tímarit eins eftir sem áður, þótt burðargjald væri hækkað um helming.  (Fjármálaráðherra (B. K.): Þá verða þeir að hækka verðið.)  Já, útgefendur geta hækkað verðið, ef með þarf. Menn virðast ekkert tillit taka til kostnaðar landssjóðs. Jeg veit dæmi til, að menn hafa leikið sjer að því að senda hjeðan t. d. ritvjelar austur í Hornafjörð um hávetur. Þetta kostar landssjóð mikið, en sendandann sama og ekkert, því að hann lætur borga undir í 5 kr. frímerkjum, sem seljast fyrir kr. 4,50 hvert. Hví má ekki tvöfalda þetta gjald? Mjer er spurn. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) sagði um það frv. sitt, er jeg mintist á áðan, að það væri komið fram til að bjarga lífi 20 þús. manna.  (J. B.: Það sagði jeg ekki)  . Jú, þm. (J. B.) sagði þetta. Jeg ritaði það hjá mjer. En þetta er ekki rjett. Þar stendur ekki eitt orð um það, heldur að þeir, sem hafa í árstekjur 2200 kr., skuli fá vörur með niðursettu verði. Til þessa á að verja 8 milj. kr. Hjer er alls ekki að ræða um líf og heilsu þessara manna. Það er slagorð eitt og ekkert annað.

Sveinn Ólafsson Mjer finst dálítið varhugavert að leggja þennan skatt á, því að jeg held, að tekjurnar reynist minni en við er búist af flutningsmönnum, og eins og hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) tók fram er reynsla fengin fyrir því, að afnot pósts og síma eru því meiri, sem gjaldið fyrir afnotin er lægra. En það eru fleiri hliðar þessa máls varhugaverðar. Frv. nær að eins til póstsendinga innanlands, en það virðist ótilhlýðilegt, að póstgjöld til Danmerkur og Færeyja sjeu lægri en innanlands. Eins er um póstsendingu frá Danmörku og Færeyjum. Eigi að senda þær yfir land, t. d. úr Reykjavík, með landpósti, verður vangoldið undir þær, og verður þá viðtakandi að kaupa þær út tvöföldu verði, þótt fullgoldið hafi verið á afgreiðslustað. Þetta gæti valdið miklum óþægindum. Líka er þess að gæta, að ef þessi lög ganga nú í gildi, meðan samgöngur á sjó eru svo takmarkaðar, þá verður kvöðin afarþungbær fyrir þá, sem verða að borga undir mikinn póstflutning með landpóstum. Ef jeg ætti að hallast að einhverju í þessu frv., þá er það sú leið, sem hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) benti á, að taka að eins brjef.

Forseti: Um þetta mál verður að leita afbrigða, þar sem því var ekki útbýtt fyr en 15. ágúst.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg skal geta þess, að næsta mál á undan var tekið út af dagskrá af því, að háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) óskaði að vera viðstaddur, er það væri rætt í fyrsta sinni, en er nú fjarverandi; varð að fara burt. Eins og tekið er fram í nál. er rjettlátasti og sjálfsagðasti tekjuaukinn á þessum tímum hækkun á tekjuskatti, eða, með öðrum orðum, að ná tekjum í landssjóð á þann hátt og þar sem einhver von er um, að hægt sje að borga. Mönnum mun koma saman um, að rjett sje að ná tekjum handa landssjóði hjá þeim, er hafa miklar tekjur, er þeir geti með góðu móti goldið af. Þetta frv. fer nú fram á breytingu á og viðauka við tekjuskattslögin, er nú gilda. Oss virtist ókleift að ráðast í að umsteypa öllum lögunum frá stofni, og virtist heppilegast að gera bráðabirgðaákvæði, til þess líka að ýta undir það, að brátt væri hafist handa til að koma öllum sköttum í betra horf en nú eru þeir í. Væntum vjer, að hlíta megi við þau ákvæði, sem frv. setur um skatt af eign og atvinnu, er gefur háar tekjur. Í öðru lagi hefir nefndin viljað tryggja það, að þessi skattur náist, með því að skerpa eftirlit með framtalinu og reyna að láta öll kurl koma til grafar, svo sem kleift yrði. Það er og viðbót, að tekjuskattur skuli einnig greiddur af sjávarútvegi og landbúnaði. Það þótti einsætt, að þar væri góðra tekna von, að minsta kosti að öðrum þræði, og, eins og ástæður eru nú, virðist ekki hlýða að undanskilja þá atvinnuvegi lengur. Önnur ákvæði frv. miða, sem sagt, að því að gera mögulegt að ná þessum skatti og að framtalið verði ábyggilegt. Jeg skal geta þess, viðvíkjandi þeim tekjuauka, sem hjer er um að ræða, að hann mundi verða allverulegur, í fyrsta lagi, ef miðað er við þann eignaskatt, sem nú er, 4% af eignatekjum, en eftir frv. hærri af hærri eignatekjum. Jeg skal t. d. benda á, að eftir núgildandi lögum er skattur af 8000 kr. = 320 kr., en með þessari viðbót verður skatturinn = 600 - Af 20000 kr. er eignaskatturinn nú 800 - en eftir frv. yrði hann 2340 - Í annan stað yrði tekjuskattur af atvinnu allmiklu hærri en hann er nú. Af 20000 kr. eru nú greiddar 655 kr. en yrði við breytinguna . . 1045 - Af 30 þús. kr. atvinnutekjum er skatturinn nú . . . . 1055 - en eftir þessu frv. yrði hann 2320 - Tekjuaukinn er þar .... 1265 - Ef hægt væri að tala um tekjur, er skifta hundruðum þúsunda, þá eru tekjurnar af 100000 kr. nú 3855 kr. en yrðu eftir frv. þessu . . 12820 - og er tekjuaukinn þar . . . 8965 - Og mætti þannig lengi telja. Til viðbótar þessu skal jeg taka það fram, að tekjuaukinn á ári af prócentgjaldshækkuninni einni gæti orðið allmikill. Það mundi með sama framtali og árið 1914 og með sömu gjaldendum nema um 12090 kr., en fyrir árið 1916 yrði það miklu meira, ekki síst ef eftirlitið er skerpt. Jeg gæti búist við, að tekjuaukinn yrði um 24 þús. kr. af sömu gjaldendum. Ef við lítum svo á það, að tekjuskattur er lagður með þessu frv. á atvinnutekjur af sjávarútvegi og landbúnaði, þá er ekki mikið í lagt, að þar mundi nást 80 þús. kr., og er þá tekjuaukinn kominn á 2. hundrað þús. kr. hið allra minsta, og mjög varlega áætlað, en reyndar næsta lauslega, því að ógerlegt er að komast hjer að ákveðinni niðurstöðu eða öruggri. Jeg skal að síðustu geta þess, að fjárhagsnefndin ber þetta frv. fram m. a. í staðinn fyrir að afgreiða frv. um »misærisskatt«, því að það ætlast nefndin ekki til að þurfi að nota, enda ekki svo frá því gengið, að nothæft væri.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg hefi litið svo á, að þetta frv. fari í rjetta átt, og vil því mæla með því hið besta. Reyndar hefi jeg ekki enn athugað skalann, en mun gera það fyrir 2. umr. Það er alt annað að ná tekjunum svona en að láta ríka og fátæka borga jafnt. Það er einmitt rjetta leiðin að ná tekjum af þeim, sem geta borið álögurnar. Jeg geri því ráð fyrir, að frá stjórnarinnar hlið sje einungis meðmæla að vænta í þessu máli.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Frv. gengur út á að taka af prestunum í Reykjavík alt starf við skýrslugerð út af manntali. Þetta fyrirkomulag, sem nú er, er mjög óheppilegt; bæjarfógetinn tekur manntalið, og prestarnir fá það síðan til þess að tína úr, hver sína safnaðarmeðlimi, en oft hefir skakkað hjá þeim, og verða því skýrslur prófasta og biskups rangar. Þetta hefir komið í ljós meðal annars á þann hátt, að samanlögð tala safnaðarmeðlima prestanna allra er töluvert lægri en íbúatalan eftir manntali bæjarfógeta. Hagstofan hefir boðist til að taka við þessum skýrslugerðum, gegn því að fá afrit af manntalinu. Frv. gengur út á, að hagstofan taki við þessum störfum, og bæjarsjóður Reykjavíkur borgi eftirritið af manntalinu. Það er bæði einfaldara og betra en núverandi fyrirkomulag.

Forsætisráðherra (J. M.); Jeg ímynda mjer, að frv. þetta sje með öllu óþarft. Nú er skýrslum safnað á hverju heimili, þær afritaðar handa bæjarfógeta og borgarstjóra. Ef skyldugt væri að láta prestunum í tje afrit, er hægt að gera það, en mjer finst rjettast, að skýrslurnar sjálfar sjeu sendar í hagstofuna. En að afrita langar bækur tekur mikinn tíma, og því hentugra að hafa þetta á annan veg, eins og jeg benti á í hv.Ed. Jeg ætlaði að tala um þetta við hagstofustjórann, en hefi haft svo lítinn tíma, að það hefir dregist úr hömlu fyrir mjer. Annars er þetta svo ómerkilegt mál, að ekkert gerir til, þótt það nái fram að ganga. Bæjarsjóðinn munar ekki þær nokkur hundruð krónur, sem þessi breyting myndi kosta hann.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Mjer er kunnugt um, að hagstofan hefir einmitt óskað eftir því, að þessu yrði breytt eins og frv. gerir ráð fyrir. Jeg veit ekki til, að það sje skylda að láta prestana fá eftirrit af manntalinu, og því þarf að skylda bæjarsjóð til að láta þá eða hagstofuna fá það. Það eykur að vísu bæjarsjóði dálítinn kostnað, en hjá því verður ekki komist, ef skýrslurnar eiga að vera rjettar, en við því er ekki hægt að búast með því fyrirkomulagi, sem nú er. Úr því að á annað borð er verið að gera þessar skýrslur, er nauðsynlegt að hafa þær rjettar. Jeg sje því ekki, að ástæða sje til að bregða fæti fyrir þetta frv., sem er komið svo langt.

Forsætisráðherra (J. M.) Annaðhvort hefir háttv.frsm. (M. G.) misskilið mig eða ekki heyrt hvað jeg sagði. Jeg taldi gott, að hagstofan fengi upprunalegu skýrslurnar, eins og nú er, því að skjalfróðir menn leggja töluverða áherslu á það, að þær geymist, og þá eru þær best geymdar þar. Annars skal jeg ekki deila um þetta, því að málið er ekki svo þýðingarmikið.

Frsm. (Magnús Guðmundsson); Jeg skal að eins geta þess, að það er hægt að láta hagstofuna geyma upprunalegu skýrslurnar, þótt, frv. verði samþykt. Það er því engin ástæða til að fella frv. þess vegna.

Frsm (Magnús Guðmundsson) Af því að ekki var talað við fyrri umræðu um þessar tillögur, ætla jeg nú að minnast fám orðum á þær. Fyrsta tillagan fer fram á það, að ráðuneytið sjái um, að landsreikningurinn fyrir hvert ár verði framvegis tilbúinn eigi síðar en í lok nóvembermánaðar næst á eftir. Um þetta var svo ítarlega talað, þegar rætt var frv. um samþykt landsreikninganna, að jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um það nú. Önnur tillagan er um, að hraða beri hinni umboðslegu endurskoðun eftir föngum. Um þetta hefir ekki verið talað sjerstaklega áður, og mun jeg því minnast á það. Það er vitanlegt, að hin umboðslega endurskoðun landsreikninganna er umfangsmikil og að vörutollurinn gerir hana stórum erfiðari en hún var áður. Mjer hefir nú dottið í hug, hvort ekki mætti gera þessa endurskoðun nokkru óbrotnari, með því að fara ekki jafnnákvæmlega út í smáatriði og gert hefir verið. Það þarf að sjálfsögðu að fara yfir alla reikningana, en það liggur við, að segja megi, að athugasemdirnar við þá sjeu helst til nákvæmar, þar sem athugasemd er gerð, þótt ekki skakki nema 10-20 aur. of eða van. Með þessu geta athugasemdir við reikning komist upp í 80-100, og niðurstaðan þó orðið sú, að ekki skakki nema fám aurum á aðalupphæðinni, og liggur við, að þessi nákvæmni borgi ekki pappír og fyrirhöfn. Mjer finst gerlegt, að sett væri eitthvert lágmark þeirrar skekkju, sem athugasemd væri gerð um, t. d. 20 aur. Þessu er hjer skotið fram til athugunar. Þá er þriðja tillagan, um að reikningshaldarar landssjóðs geri í tæka tíð reikningsskil fyrir því fje, sem þeir innheimta eða hafa undir höndum. Það er til skrá yfir það, hve nær tekjur hafa verið greiddar af bæjarfógetum og sýslumönnum árið 1914, - fyrir árið 1915 veit jeg ekki til að hún sje til -. Eftir þeirri skrá að dæma er ekki ástæða til að kvarta yfir reikningsskilum þeirra yfirleitt; þó hefir yfirskoðunarmönnum landsreikninganna þótt nokkur misbrestur á því hjá sumum. Það er og upplýst, að reikningur stofnunar einnar var eigi gerður fyr en í maímánuði árið eftir, sem er óhæfilega seint. Nefndinni þótti því rjett að bera fram tillögu þessa. Enn er ein tillagan um það, að frímerkjabirgðir stjórnarráðsins og póstmeistara verði taldar við hver áramót og skýrslur um þær látnar fylgja landsreikningnum til yfirskoðunarmanna. Um þann lið var áður talað, svo að jeg sje ekki ástæðu til að rifja það upp nú. Sama er að segja um síðustu tillöguna, um að reikningar landssjóðverslunarinnar verði gerðir upp; um það mál hefir áður verið talað, og sleppi jeg því nú.

Matthías Ólafsson; Jeg veit ekki, hvort mjer misheyrðist það eða ekki, að háttv.frsm. (M. G.) vildi setja hámark á athugasemdir endurskoðenda. (M. G.: Jeg sagði, að til mála gæti komið að setja lágmark, sem ekki skyldi semja athugasemdir um skekkjur þar fyrir neðan). Ekki get jeg sagt, að mjer lítist á að binda menn svo við borð. Hvað sjálfar tillögumar snertir, þá skal jeg geta þess, að mjer finst eina vanta, sem jeg bjóst að sjálfsögðu við. Mjer finst, að þurft hefði að benda stjórninni á að gæta þess að vera jafnan kurteis í svörum sínum við yfirskoðunarmennina, því að nokkuð virðist skorta á, að svo hafi verið. Það má ef til vill segja, að sumar athugasemdir yfirskoðunarmanna hafi verið fremur smávægilegar, en allar miðuðu þær að því að fá reikningana sem skýrasta og rjettasta og að fá ráðna bót á reikningsfærslu stjórnarráðsins, því að hún er óhæfileg. Í stað þess að svara yfirskoðunarmönnunum hreint og beint frá sjálfri sjer, grípur stjórnin til þess úrræðis að safna liði gegn þeim og láta forstöðumenn ýmsra stofnana halda uppi svörum fyrir sig. Hvað varðar yfirskoðunarmennina um, hvað þessir undirmenn stjórnarinnar kunna að segja? Stjórnin á ein að bera ábyrgð gagnvart þinginu á því, að hverri fjárveitingu sje varið lögum samkvæmt. Það er því í mesta máta óviðeigandi, að stjórnin sje að láta fylgja sínum svörum svör þessara manna, eins og þau líka eru sum úr garði gerð. Yfirskoðunarmennirnir hafa ekkert saman við þá að sælda, og nóg fyrir stjórnina að hagnýta upplýsingar þeirra í svörum sínum. Að svo mæltu skal jeg svo snúa mjer fyrst að fimtu tillögu háttv. nefndar. Eins og margir munu kannast við var á þinginu 1915 skipuð nefnd til að athuga ástand og reikninga landsverslunarinnar. Komst sú nefnd að þeirri niðurstöðu, að eftir reikningum þeim, sem fyrir hendi væru, virtist hún hafa gengið sæmilega, en játaði, að hún hefði eigi getað kynt sjer hag verslunarinnar og reikninga nógu vandlega, en gerði ráð fyrir, að reikningarnir mundu verða lagðir fyrir yfirskoðunarmenn landsreikninganna; en það hefir ekki verið gert. Og þrátt fyrir það, þótt yfirskoðunarmennirnir færu bæði munnlega og skriflega fram á að fá reikningana fyrir 1914 og 1915, og þrátt fyrir það, þótt þeim væri gefið munnlegt loforð um það, komu þeir ekki og munu vera ókomnir enn. Það er full ástæða til að vita þetta, að stjórnin skuli virða vettugi óskir þings og yfirskoðunarmanna. Jeg sje, að háttv. nefnd hefir komist að sömu niðurstöðu sem yfirskoðunarmenn, að eigi muni vera ofætlun að heimta það af stjórninni, að hvers árs landsreikningur sje fullsaminn fyrir lok nóvembermánaðar árið eftir. Jeg skil ekki í, að þetta sje ekki hægt, ef allir reikningshaldarar landssjóðs hafa gert reikningsskil fyrir lok marsmánaðar, eins og þeim ber að gera. Ef þessa er gætt, trúi jeg ekki öðru en að hinni umboðslegu endurskoðun eigi að geta verið lokið fyrir lok nóvembermánaðar næsta eftir lok reikningsársins. Ef vinnukraft vantar, þá liggur ekki annað fyrir en að útvega hann, og ef húsrúm vantar til að vinna í, þá er líka að útvega það. Jeg tel það að vísu ekki mikilsvert atriði, að frímerkjabirgðir hjá landssjóði og hjá póstmeistara sjeu rannsakaðar um hver áramót og skrá gerð yfir þær. Þó tel jeg það rjettara, og því er athugasemdin sett. Hitt tel jeg miklu þýðingarmeira, að landsreikningurinn sje tilbúinn í tíma. Það er með öllu óhæfilegt, að hann komi ekki til yfirskoðunarmanna fyr en nálega tveim árum eftir að reikningsárinu er lokið. Jeg sje, að háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir þegar beðið um orðið, og þykist jeg vita, að hann muni gera grein fyrir því, að reikningarnir yfir landssjóðsverslunina eru ókomnir enn, og er rjettast að bíða átekta og heyra, hvað háttv.þm. (E. A.) hefir fram að bera í því máli.

Einar Arnórsson Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) var að kvarta yfir því, að yfirskoðunarmenn landsreikninganna hefðu ekki fengið nógu kurteis andsvör hjá stjórninni við athugasemdum þeirra um landsreikningana. Fyrir reikninginn 1915 þarf jeg engu að svara, því að svör við hann heyra mjer ekki til. En um reikninginn 1914 er það að segja, að það varð að ráði, að landritarinn semdi og undirritaði svörin þar, því að hann var öllu kunnugur, en jeg hafði engin afskifti haft af stjórn landsins það ár, og hafði auk þess nógu öðru að sinna. Landritari samdi því svörin og undirritaði þau fyrir hönd ráðherra. Að þessu leyti kemur mjer málið ekki við. En þó eru atriði í þessu máli, sem jeg vil minnast á. Jeg býst við, að það hljóti að vera mjög orðum aukið hjá háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) og yfirskoðara landsreikninganna, að landritarinn, sem svo mikið hefir verið við landsstjórnina riðinn og er svo æfður embættismaður, kunni ekki að svara svo sem sæmilegt er og við á. En sumar athugasemdirnar eru þannig úr garði gerðar, að ekki er fullauðvelt að svara þeim á þann veg, sem yfirskoðunarmönnum mundi best hafa geðjast að. Þær eru sumar hverjar harla nærgöngular sumum starfsmönnum opinberra stofnana, og bera þeim á brýn athæfi, sem ekki má sæmilegt teljast. Jeg skal ekki um segja, hvern þátt háttv.þm. (M. Ó.) hefir átt í athugasemdum þessum; en það hefir komið í ljós, að þar eru gerðar getsakir algerlega tilefnislaust, og undir þetta hefir háttv.þm. (M. Ó.) sett nafn sitt. Þá var háttv.þm. (M. Ó.) að tala um, að stjórnin hefði safnað liði gegn yfirskoðunarmönnunum. Hann kallar það að safna liði, að stjórnin leitar umsagnar þeirra manna, sem athugasemdirnar beinast að, svo sem landsverkfræðingsins um það, sem hann snertir, og símastjórans um símamál o. s. frv. Mjer þykja það harðir kostir, ef stjórninni á ekki að vera heimilt að leita umsagnar þeirra manna, sem kunnugastir eru málavöxtum og yfirskoðunarmenn beinast sjerstaklega að. Jeg hefði haldið, að háttv.þm. (M. Ó.) væri svo skynsamur, að hann bæri ekki annað eins og þetta á borð. Það er ekki einungis rjettmætt, að stjórnin fór svo að, sem hún gerði, heldur líka skylda hennar, og það ætti líka að vera í þágu sjálfra yfirskoðunarmannanna, því að vonandi telja þeir ekki það eitt hlutverk sitt að finna að, heldur og hitt, að fá sem sannastar upplýsingar um það, sem þeir vita ekki nje skilja. Það væru og hinar mestu firrur að halda því fram, að stjórnin ætti að hafa sjálf allar þessar upplýsingar á reiðum höndum, því að seint mun svo forspá stjórn sitja í valdasessi, að hún sjái fyrir, að hverju endurskoðunarmenn kunna að spyrja. Háttv. þm. (M. Ó.) spurði að því, hvað yfirskoðunarmennina varðaði um, hvert álit undirmenn stjórnarinnar hefðu á hinu eða þessu atriði. Til þess er sama að svara og jeg nefndi áðan; yfirskoðunarmennina varðar um að fá sem skýrust svör, og þeim má á sama standa, hvaðan þau koma, að eins að þau sjeu ljós og ábyggileg. Um reikninga landssjóðsverslunarinnar er þetta að segja. Sumarið 1915 gerði stjórnin þinginu rækilega grein fyrir verslun landssjóðs til þess tíma, og sameinað Alþingi skipaði þá nefnd til að rannsaka málið. Sú nefnd taldi verslunina hafa vel gengið. Á aukaþinginu 1916-17 var 12 manna þingnefnd einnig sett til að rannsaka gerðir fyrverandi stjórnar um verslunarmálin. Enn fremur fjekk þingið þá skýrslu um verslun landssjóðs, auk annara styrjaldarráðstafana. Í þessari nefnd voru sumir mestu andstæðingar stjórnarinnar, sem þá var, og hefðu þeir vafalaust vítt það, er ámælisvert var sjerstaklega. Um landsreikninginn 1914 tek jeg fram, að jeg hefi enga ábyrgð á ráðstöfunum þess árs, og yfir höfuð enga efnislega ábyrgð á honum, að eins formlega, eins og jeg hefi áður sagt. Um landsreikninginn 1915 er þar á móti það að segja, að á ráðstöfunum þess árs ber jeg auðvitað ábyrgð, en enga ábyrgð á því, hvernig hann er gerður að forminu til. Núverandi stjórn hefir hana. Samningur landsreikninganna er annars skrifstofuverk, sem ráðherrar hafa aldrei sjálfir unnið. Væri þeim slíkt ómögulegt, og síst var mjer slíkt mögulegt með öllu því, sem jeg hafði að gera, vegna stríðsins og annars. Núverandi stjórn hefði auðvitað getað látið gera viðhlítandi upp verslunarreikninginn áður en hún skilaði landsreikningnum, og í rauninni er hann gerður upp. Það sýnir sjálfur landsreikningurinn 1915, en reikningshaldarinn hefir reiknað eitthvað skakt, »posterað« rangt. Og veit jeg eigi, hvernig er hægt að skamma mig fyrir skakka »posteringu« hjá skrifstofustjóra stjórnarráðsins, eftir að jeg er þaðan farinn. Um það, að landsreikningar sjeu seint gerðir, athugast þetta. Fyrir landsreikninginn 1915 á núverandi stjórn að svara; en fyrir reikninginn 1914 ber mjer að svara, og er jeg, eins og hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), óánægður með, að hann gat ekki fyr komið en varð. Jeg ámálgaði það oft, að honum þyrfti að hraða, en fjekk jafnan sama svarið, að eigi væri hægt að hraða honum meir en gert væri. En þar eru ýms atriði svo persónulegs eðlis, að jeg tel ekki við eiga að fara lengra út í það mál hjer.

Matthías Ólafsson Stjórnin ætti að vera búin að fá skýringar frá þessum mönnum, og það svo greinilegar, að hún væri ánægð með og gæti sjálf gefið umsögn sína til yfirskoðunarmannanna um þá liði, sem þeir beiðast skýringar á. Yfirskoðunarmennina varðar ekkert um, hvað þessir menn segja, því að þeir eiga ekki að ganga eftir því, að skýrslur þeirra sjeu í lagi, heldur stjórnin. Það á því ekki að ryðja í yfirskoðunarmennina löngum ritgerðum, þar sem þeir reyna að verja, hvernig þeir hafa farið með fjeð, því að yfirskoðunarmennirnir eru ekki hóti sannfærðari eftir en áður. Yfirskoðunarmennirnir eiga að eiga við stjórnina eina um reikningana, en aðra ekki. Að minsta kosti yrði stjórnin að tilgreina í svörum sínum, hvað hún gæti fallist á af skýringum þessum. Hvað verslunarreikningana snertir, er það að segja, að núverandi stjórn hefði átt að skila þeim fyr, enda hefði það verið vandalaust, ef þeir hefðu verið gerðir upp um nýár af fráfarandi stjórn. En jeg verð að segja, að mjer finst, að jeg verði að virða henni til vorkunnar, að hún gerði það ekki, því að hún tók við völdum í janúar, en átti að skila þeim í febrúar, en það var ómögulegt, eins og var í garðinn búið. Verslunin hafði aldrei verið gerð upp um áramót, heldur í fyrsta skifti um mánaðamótin maí -júní í vor. Það eina, sem áður var gert, var málamyndayfirlitið 1915, og frammistaðan er því ekki góð. Það er ljeleg afsökun að segja, að búist hafi verið við, að verslunin stæði ekki nema skamma tíð, því að vitanlega átti að gera hana upp um hver áramót, eins og hverja aðra verslun. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg álíti, að neitt hafi tapast á versluninni; jeg býst heldur við, að eitthvað hafi græðst á henni. En þetta er svo mikið fyrirtæki, að þingið á heimting á að vera ekki dulið, hvernig það gengur. Það hefir aldrei áður verið ráðist hjer í svo stórt fyrirtæki sem þetta, og það er því ófyrirgefanleg vanræksla að gera það ekki upp.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Háttv. þm. V. Ísf. (M. Ó.) kvaðst hafa búist við þeirri tillögu frá fjárhagsnefnd að skora á stjórnina að gefa yfirskoðunarmönnum kurteis svör. Nefndinni þótti ekki ástæða til þess, því að þótt öllu hafi verið til skila haldið fyrra árið, að svör stjórnarinnar gætu heitið kurteis, þá er svo ekki nú. Hvað snertir það atriði, að svarið sje ekki frá stjórninni sjálfri, þegar hún sendir skýringar landsverkfræðings eða annara slíkra starfsmanna, þá er það ekki rjett. Með því að taka upp skýringu þeirra gerir stjórnin hana að sínu eigin svari. En það þyrfti að útrýma þeim kala, sem virðist vera milli stjórnarinnar og yfirskoðunarmannanna og hindrar samvinnu. (M. Ó.: Jeg neita því, að það sje nokkur kali)  . Um landssjóðsverslunina er nefndin sammála yfirskoðunarmönnunum og kemur því með áðurnefnda till. sína um hana. Það er það eina, sem hægt er að gera, og hygg jeg, að menn verði ánægðir með það, því að ekki tjáir að sakast um orðinn hlut.

Flm. (Bjarni Jónsson) Í gærkvöldi kom það til umræðu í öðru máli, hvernig efnahagur landsins væri, og kom það þá fram, að hann myndi góður, eftir því sem skýr maður, hv. 2. þm. Árn. (E. A.), sýndi fram á. Að vísu var það vefengt af hv. 1. þm. Árn. (S. S.), en jeg held, að jeg verði að raða þeim 2 þingmönnum öðruvísi en kjósendur þeirra hafa gert, að minsta kosti í því máli. En þótt fjárhagurinn sje góður, er þó gott, að hann batni, og þótt þingdómurinn hafi ekki rjett fyrir sjer, er rjett að athuga hans fögru hljóð, að svo miklu leyti, að reynt sje að bæta hag landsins. Jeg vil reyna að skýra öll ummæli þingmanna á betri veg, er þeir tala um að bæta hag landsins, en mjer er þó ljóst, að það er ekki altaf til batnaðar að spara. Til að bæta hag landsins er raunar ein aðferðin sú að spara, en hún er ekki einhlít. Hagurinn batnar t. d. ekki við það, að nýjustu kraftarnir og bestu mennirnir sjeu sveltir, til þess að einhverjar tölur í landsreikningunum geti staðið heima. Þær tölur, sem dýpra standa, sýna annað í hvert sinn, er góðum kröftum er hamlað að njóta sín. Önnur aðferð til þess að bæta hag landsins er sú að græða, án þess að taka fje úr vasa neins einstaklings í landinu sjálfu. Þá verður spurningin: Á hverju á landið að græða? Það hefir verið hægt á síðari árum að heyra talað um auðsuppsprettur þessa lands. Jeg man það, að í uppvextinum og lengi fram eftir heyrði jeg stöðugt talað um þetta fámenna, fátæka og hrjóstruga land. Menn þorðu þá ekki einu sinni að líta upp til þess að gá að, hvort sæi til sólar. Á síðari árum hefir þetta breyst; menn hafa sjeð margar auðsuppsprettur á þessu landi og reynt að gera þær glæsilegar í augum annara þjóða, en þar þarf ekki lengi að leita hljóðs, því að erlendar þjóðir eru glöggar á auðsuppsprettur, og því fer fjarri, að þær álíti Ísland þann útlegðarhólma, sem vart sje lifandi á. Auðsuppsprettur Íslands eru margar, en það er varla hægt að ætlast til, að landið sjálft græði á þeim öllum, t. d. búnaði, fiski og heimilisiðnaði og smáiðnaði, því að það geta einstakir menn stundað og það er ekki rjett, að landið hlaupi í kapp við þá um það, sem þeim er ekki um megn. En til eru aðrar auðsuppsprettur á þessu landi, svo sem námar og ýmsar afllindir. Það er að vísu vafasamt, hve miklir námar eru hjer, og það er vafasamt, hvort það borgar sig að reka nokkra þeirra, þegar stríðið er liðið hjá, þótt það borgi sig nú. Það er þó rjett, að landið taki þá sjálft til rekstrar, ef gróðavon er af því, vegna þess, að rekstur þeirra er ofvaxinn einstaklingunum, og ef selja á útlendingum rjettinn, er það hætta fyrir litla þjóð og eigi auðuga, því að þótt ekki sje hjer eymd, þá vantar auð. Stór fyrirtæki í höndum útlendinga eru hættuleg á marga lund; það eru sjerstaklega á því 2 veikar hliðar, en þær vil jeg ekki nefna, nema jeg verði neyddur til. Afllindir og fólgnir fjársjóðir eða námar eru í eðli sínu alþjóðareign, Því að þótt kallað sje, að einstakir menn eigi þær, geta þeir ekki hagnýtt sjer þær og verða annaðhvort að selja þær, leigja eða leppa. Það ætti því ekki að leyfa einstökum mönnum að reka slík fyrirtæki, heldur ætti reglan að vera sú, að landið ætti alla slíka hluti, því að hvað sem segja má um jarðirnar - og menn hafa nú verið að deila hjer um það, hvort landið ætti að eiga þær eða ekki - þá er þó ekki hægt að deila um, að landið ætti að eiga alla náma, afllindir og hagnýtanleg náttúruöfl. Það er vafalaust, að fossarnir eru ótæmandi afllind. Allir hafa sjeð fossana falla og straumana streyma og hávaðana, sem nú má nota. - Allar aldir frá því, er land var bygt, hafa liðið svo, að mönnum hefir ekki verið ljóst, hve mikið afl er í fossunum. Menn hafa raunar kunnað hjer á landi að láta þá snúa kvörn og mala mjöl, en ekki þekt, á hve marga lund má hagnýta vatnsafl, t. d. breyta því í rafafl, fyr en það var reynt hjá öðrum þjóðum. Ekki eru nema fá ár síðan þeir Birkeland fundu aðferð til þess að vinna köfnunarefni úr loftinu, en síðan hefir fossaiðnaðinum fleygt fram. Það er rjett, að auðurinn er afl þeirra hluta, sem gera skal, og fje þarf til fossaiðnaðar, en hitt er líka rjett, að afl er auði betra, því að enginn býr til foss, þar sem hann er ekki til, og aflið er meira virði en fjeð, sem þarf til að beisla það. Menn eru nú farnir að viðurkenna, að foss er farsælt hjú. En hvernig er farið með þetta hjú? Það er alkunna, að hjer eru auðsuppsprettur meiri en menn vissu áður af, en það er líka alkunna, að fólkið er ekki nógu margt til þess að reka þær allar. Bóndinn finnur sárt til í hvert sinn, er nýr framfarakippur kemur í sjávarútveginn, því að þá bregst fólkið frá sveitavinnunni eða verður ofdýrt. Í því landi, sem svo er ástatt fyrir, er sá vinnukraftur, sem býr í fossunum, ekki lítils virði, því að hann er langtum meiri en samanlagt starfsafl allra manna og hesta hjer á landi. Menn ættu nú að skilja, að svo framarlega sem hægt er að beisla þetta afl, má bæta því við vinnukraft landsmanna, og þetta er hægt að gera, svo framarlega sem það verður ekki ofdýrt. Hver á nú að stýra þessu afli? Er það landið sjálft, eða á að láta það lenda í höndum erlendra manna, sem einungis hugsa um að gera sjer sem mesta peninga úr því, án þess að líta einu sinni hornauga á hag Íslands. Jeg er ekki í vafa um, að landið á að hafa meðferð slíkra hluta og leyfa ekki neinum öðrum að fara með þetta afl nje fossaiðnað. Þá vildi jeg fara nokkrum orðum um það, hvers vegna jeg hefi komið fram með þetta frv. Mjer hefir gengið það til, að jeg vil, að landið græði og ráði sjálft öllum sínum afllindum. Jeg vil líka gera grein fyrir, hvort koma mætti þessu í framkvæmd. Það er enginn vafi á því, að gróðafyrirtæki má hrinda í framkvæmd, ef fje til þess fæst í byrjun. Þá kem jeg að því atriðinu, sem mörgum mun sýnast aðalatriðið, nefnilega að heimila stjórninni að taka 20 miljóna króna lán, til þess að byrja á þessu fyrirtæki, kaupa fossana hjer á Suðurlandi, sem næstir eru, og setja í þá þann umbúnað og vjelar, er þarf til þess að breyta vatnsafli í rafafl og leiða aflið síðan á þá staði, sem helst ætti að vinna. Jeg hefi nefnt 20 milj., en ekki 20 kr., eins og einhversstaðar stendur. Jeg hefi nefnt upphæðina alveg af handahófi, en hygg, að hún sje nægilega há, enda ætlast jeg til, að landið leyfi öðrum að taka þátt í fyrirtækinu, og þá verður þetta meira en nóg fje til að byrja með. En þegar slíkt fyrirtæki sem þetta er eitt sinn komið á fót, þá er hægurinn hjá að auka það, með því að fjölga fossunum, sem notaðir eru. Menn hafa spurt, hvar ætti að fá slíkt lán, og er það nokkurskonar áframhald af þeim söng, sem heyrðist hjer í gær, þegar talið var, að landið hefði ekki efni á að greiða starfsmönnum sínum 100-200 þús. kr. í skaðabætur, af því að hagur þjóðarinnar stæði svo tæpt. Það hefir nú verið sýnt fram á, að svo er ekki, enda hygg jeg, að það verði engin vandræði fyrir stjórnina að útvega þetta lán, sjerstaklega þegar vitað er, að það á að nota til fossaiðnaðar. Jeg veit af 2 stöðum, þar sem jeg treysti sjálfum mjer persónulega til að fá slíkt lán, óðar en jeg kemst út yfir hafið. Auk þess eru sterkar líkur fyrir því, að öll stór fossafjelög, sem starfa annarsstaðar, væru fús á að lána Íslendingum þann helming stofnfjárins, er þyrfti að taka að láni, gegn því, að fjelagið fengi að kaupa hluti í fyrirtækinu, án annara rjettinda en þess hagnaðar, er því bæri að tiltölu við hlutafje. Jeg þykist ekki þurfa að lofa því upp í ermina mína, að jeg treysti mjer til þess að fá slíkt lán hjá fossafjelagi í Noregi og öðru í Þýskalandi, sem jeg þekki. Ef svo fjelagið vildi vera í samvinnu við landsstjórnina, þá er engin hætta á, að fje mundi bresta. En menn geta af þessu sjeð, hversu mikill munur þetta er, að með þessu væri því snúið á rjettan enda, sem áður stóð á höfði, að í stað þess að láta útlenda fjármálamenn útiloka okkur frá því, sem best er í þessu landi og mest auðsuppsprettan fyrir landsins börn, þá tækjum vjer sjálfir fossa vora og hagnýttum þá í eiginhagsmuna skyni. Jeg get ekki skilið, að nokkur tormerki verði á að fá menn, sem bæði hafa vit og þekking, til að standa fyrir verkinu. Því að þótt það yrði mjög vandasamt og mikið starf, sem krefst mikillar kunnáttu og reynslu, þá vitum vjer, að víða um lönd eru til góðir menn, sem hafa þetta til að bera. Að eins vildi jeg gefa mönnum það ráð, að spara ekki laun þessara manna. Þeir eru því ekki vanir, að þeim sje skift úr hnefa, og þá ættum vjer síst að verða til þess, er svo mikið lægi við. - Það getur verið, að mismunandi sje, hvar slíkra manna er leitað, en jeg hygg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að eftir þjóðháttum í Þýskalandi að dæma væri tryggast að ráða menn þaðan. Af því að mjer dettur það í hug, ætla jeg rjett að minnast á eitt atriði í sambandi við fossafrv., sem var í háttv.Ed. fyrir nokkrum dögum. Í því er talað um járnbraut, sem leggja eigi hjer til Reykjavíkur. Mjer er nú svo farið, að jeg get varla fengið mig til að tala um járnbraut í þessu sambandi, því að hún hefir þar ekkert að gera. við slík fyrirtæki og hjer er hjer að ræða eru járnbrautir ekki notaðar nema rjett á meðan verið er að flytja það, sem til fyrirtækisins þarf til og frá fossinum. Og til þess eru eingöngu notaðar mjósporaðar brautir, líkt og hjer við hafnargerðina t. d. Síðan er rafaflsstraumurinn leiddur í þráðum þangað, sem verksmiðjan á að standa, og þá frá Sogsfossunum yfir undir Esjuna. - Jeg geri ráð fyrir, að sá, sem þetta fyrirtæki ætti, mundi vilja ná tangarhaldi á Esjunni, til að vinna kalk úr, en þangað þarf enga járnbraut, þar sem sjóleiðin liggur opin. Annað mál væri það, ef samið væri um einkaleyfi til einhvers fyrirtækis, hvort hlutaðeigendur væru látnir borga leyfið í peningum, eða með því að leggja járnhraut. En á hitt er að líta, að járnbrautarmálið mundi horfa alt öðruvísi við, ef landið sjálft ætti fyrirtækið og hefði umráð yfir fossunum, því að þá ætti það kraftinn vissan til notkunar. Jeg segi þetta af því, að jeg þykist viss um, að enginn láti sjer detta í hug, að við færum að nota kol til að reka brautina. Flestir háttv. þingmenn munu þekkja svo mikið til járnbrauta, að þeim sje það kunnugt, að Svíar hafa mikið reynt að nota rafmagn í staðinn fyrir kol, og hefir gefist ágæflega vel. Menn þekkja sumar af þessum brautum, að minsta kosti að nafninu, t. d. brautina milli Óslóar og Hólmahvols, á nútíðarmáli Kristianiu og Holmenkollen, sem er rafmagnsbraut, og er ágætt að ferðast með, eins og þeir vita, er farið hafa. Aðalatriðið í þessu máli er þetta, að ef vatnsaflið er fyrir hendi, og fossinn er tekinn til að reka annað fyrirtæki, svo að sá kraftur, sem til járnbrautarinnar þyrfti, mundi ekki kosta neitt, þá mætti tala um að leggja járnbraut, en fyr ekki. - Menn þurfa ekki að láta reikna út fyrir sjer, hvað eitt óvarlega stigið spor í þessu máli gæti komið til að kosta. Jeg þarf ekki að fara lengra en minna á gasið hjer í Rvík og þá hróplegu glópsku, er þá var framin, er það var tekið í staðinn fyrir rafmagn. Af því dæmi geta menn best sjeð, hverjar afleiðingar slíkt getur haft, að selja öðrum aflið í hendur, heldur en hafa það sjálfur. Hversu varlega, sem menn vilja fara í þesskonar málum, að gera samninga um afsal á auðsuppsprettum landsins, þá er aldrei hægt að ganga svo vel frá samningum, sem eiga að gilda í 100 ár, að afkomendurnir fái ekki ástæðu til að bölva oss frá kyni til kyns fyrir að hafa ekki gætt þess, sem átti að vera oss dýrmætast. Það, sem rekið hefir mig af stað til að koma með þetta frv. nú, er einmitt hræðslan við þetta. Jeg vil með því halda mönnum vakandi gegn ásælni útlendinga hjer á landi, og sýna mönnum fram á, að hjer er hætta á ferðum, sem engum má dyljast. - Vjer höfum þess mörg dæmi annarsstaðar að, hvernig farið hefir fyrir þeim, sem hafa ekki staðist erlenda freistara og það ofbeldi, er þeir hafa orðið að þola fyrir þá sök. Þau ættu að geta kent oss, að lítilþægni og undirgefni eru slæmir verðir fyrir dýrmætum fjársjóðum. - Nú vil jeg spyrja þá ágætu sparnaðarmenn, sem hjer eru saman komnir á þingi, hvort þeir vilji ekki verða mjer samferða og spara, ekki einungis þá aura, sem landssjóður á í fórum sínum, heldur líka auðlegð þessa lands í framtíðinni, og vernda það fyrir öðrum, sem á það kunna að leita. Hjer er ekki að tala um sparnað, sem nemi að eins nokkrum tugum miljóna, og ekki heldur hundruðum miljóna eða þúsundum miljóna; það er meira en svo. Hjer er verið að spara miljónir miljóna. - Jeg vona, að jeg nefni ekki hjer svo ægilega upphæð, að menn þess vegna haldi, að jeg sje að fara með þvaður. En þeir, sem ekki trúa, ættu að reikna út, hvað upphæðin gæti orðið há eftir ekki lengri tíma en 100 ár. En svo er líka önnur hlið á þessu máli, sem ekki má ganga fram hjá, og er meira virði en allar þessar miljónir, sem jeg nefndi áðan. Það gæti svo farið, ef sú ranga stefna væri tekin upp, að selja útlendingum í hendur fjársjóði landsins, í staðinn fyrir að hagnýta þá sjálfir, þá gæti svo farið, að vjer mistum þann dýrmætasta fjársjóð, sem þjóðin á, en það er sjálfstæði hennar og þjóðerni. Og þá mundi það sjást á sínum tíma, hvorir hefðu verið sparsamari á þessum tíma, þeir, sem vildu spara það dýrasta, fossana og rjettindin til auðlindanna, eða þá hinir, sem seldu þá fyrir fyrsta boð, til að geta sparað í því smáa, svo sem mat við fátæka menn. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um þetta að sinni, en rjett geta þess, að jeg hafði fyrst hugsað mjer, að þetta mál væri sett í sjerstaka nefnd, en er jeg athugaði það nánara, sá jeg, að það mundi best komið í fjárhagsnefnd, og vil jeg því biðja háttv. deild að láta það fara þangað, að lokinni umræðu.

Sveinn Ólafsson Jeg er hv.þm. Dala. (B. J.) mjög þakklátur fyrir þessa fallegu hugmynd, sem hann kemur hjer fram með, og þá trú, sem lýsti sjer í orðum hans, á framtíð landsins. Hún ætti að vera öðrum til styrktar og eftirbreytni. Um mig er það að segja, að jeg hefi lengi verið snortinn af þessari sömu trú og hann. Og þakklæti mitt til hv.flm. (B. J.) er engu minna fyrir það, þótt jeg geti ekki verið honum alveg sammála í öllum atriðum. Það getur komið af ýmsu öðru en vantrú á landinu og framtíðarmöguleikum þess. Mannfæðin hjer og menningarástandið torvelda mjög framkvæmd slíkrar hugmyndar. En það kannast jeg við, að hugmyndin er bæði falleg og vel þess verð, að henni sje gaumur gefinn. - Jeg álít dálítið hæpið það, sem hv.þm. Dala. (B. J.) sagði um hagnaðinn af þessu fyrirtæki. Um það má spá, en ekkert fullyrða og inn í framtíðina sjáum vjer skamt. En engum blandast hugur um það, að hjer geti verið um álitlega auðsuppsprettu að ræða, auðsuppsprettur jafnvel, sem ekki verði með tölum taldar. Hestaflafjöldi vatnsfallanna okkar er ekki að eina meiri en samanlagt afl manna og hesta allra, sem á landinu eru, heldur margfaldur við afl allra þeirra kynslóða, sem á landinu hafa lifað. Það er sjerstaklega eitt, sem jeg hygg að muni verða átakanlegur þröskuldur í vegi fyrir þessu fyrirtæki, og það er vöntun sjerfróðra brautryðjenda. Hv. þm. Dala. (B. J.) hefir hjer fyrir augum samskonar fyrirtæki sem komið var í framkvæmd í Noregi fyrir nokkrum árum, fyrir einstakan dugnað og framsýni tveggja manna, sem varla eiga sína líka, þótt víða væri leitað. Þessir menn voru þeir prófessor Birkeland og verkfræðingur Eide. Nú er sá hængur á hjá okkur, að við eigum engan mann til að bera saman við Eide, og jafnvel þó að við förum til Þýskalands, þá hygg jeg, að hann muni verða vandfundinn. Annars mun prófessor Birkeland hafa átt fult eins mikinn þátt í þessu fyrirtæki, því að það var hann, sem fyrstur átti hugmyndina, en Eide, sem annaðist verkið og sá um fjármálin. - Það er enn fremur annað í þessu máli, sem jeg vildi hafa tekið fram. Hjer er gert ráð fyrir, að þetta fyrirtæki verði með líku móti og þar var, fyrirtækið bygt á saltpjetursframleiðslu. En það þarf ekki endilega að vera það hagkvæmasta og besta. Það getur verið hjer um fleiri iðnaðargreinar að ræða, sem ekki yrðu jafnafskaplega kostnaðarsamar og saltpjetursiðnaður. Mjer hefir t. d. dottið í hug pappírsiðnaður úr grasi. Þegar í nánustu framtíð verður farið að rækta gras á Suðurlandsundirlendinu í verulega stórum stíl, þá hygg jeg, að þetta mundi verða öllu ljettara viðfangs, sjerstaklega fyrir þá sök, að það er miklu viðráðanlegra fyrirtæki, sem má koma í framkvæmd fyrir miklu minna fje. Auk þess álít jeg, að þetta standi okkur nær, og slík framleiðsla mundi engu síður vera gagnleg og arðberandi. Jeg hefi svo ekki fleira að taka fram, en vil bæta því við, að áður en jafnmikilvægu máli og þessu er ráðið til lykta hjer á þingi, þá er sjálfsagt, að það sje áður gaumgæfilega athugað frá öllum hliðum. Og bestu leiðina til þess hygg jeg vera að skipa sjerstaka nefnd, t. d. 9 manna nefnd, sem hefði nægan tíma og gæti látið uppi álit sitt fyrir þinglok. Jeg álít þetta rjettara en selja málið í fjárhagsnefnd, sem, eins og við allir vitum, hefir mjög mikið að starfa. Þetta er eitthvert stærsta málið, er hjer liggur fyrir, og óviðurkvæmilegt að afgreiða það eftir ónákvæmu og fljóthugsuðu nefndaráliti eða fella það af handahófi. Jeg vildi, sem sagt, kjósa, að flokkur manna gæti fjallað um málið í góðu næði, um nokkurn tíma, jafnvel þótt úrslit fengjust ekki á þessu þingi.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg er hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) þakklátur fyrir þær góðu undirtektir, sem þetta mál hefir hlotið hjá honum. En annars stendur mjer „persónulega“ alveg á sama, hvernig hv.þm. fara með það. Jeg legg þetta mál ekki hjer fyrir þingið af því, að jeg vilji sýnast vitrari en aðrir menn, svo að þeir mega drepa það þegar í stað fyrir mjer, svo framarlega sem þeir geta gert það með góðri samvisku. En það verð jeg að segja, að sá verður ekki mikill hershöfðingi, sem altaf tvístígur í sama farinu og aldrei þorir að stíga fyrsta sporið til sóknar. Og jeg get ekki á neinn hátt sjeð, að nokkur hætta geti af því stafað að samþykkja þetta frv. undir eins óbreytt. En hitt getur aftur á móti verið hættulegt á þessum tímum fyrir okkar stjórn, að hafa ekki samskonar heimild, og þetta frv. gefur, í höndum sjer, ef á þyrfti að halda, því að ásælni útlendinga á hjerlenda fossa getur aukist hve nær sem vera skal, og þá er ekki víst, að stjórnin þori að taka upp þá rjettu stefnu. ' Menn geta hrópað að stjórninni og sagt, að engin meining sje í því að láta okkar ágætu fossa renna og renna endalaust, án þess að hafa nokkur not af. Þesskonar strauma í okkar þjóðfjelagi ættum við allir að þekkja mæta vel. Og þá er ekki verið að spyrja, hvar hagnaðurinn lendi. Jeg efast ekki um, að það mundi þegar í stað verða talið íslenskt fyrirtæki, ef útlendingar færu að reka iðnað við okkar fossa, jafnvel þótt Íslendingar kæmu þar hvergi nærri. Þetta þekkjum við allir svo vel, því að við höfum þess dæmi áður. Þess vegna á að setja þetta mál í nefnd nú þegar og samþ. síðan hiklaust.

Sveinn Ólafsson Það er að eins örstutt athugasemd. Jeg játa að vísu að hættulaust væri að samþykkja þetta þegar í stað, en mjer finst það nokkuð fljótfærnislegt. Nokkurn hluta af þessu frv. ætti að vera búið að samþykkja fyrir löngu, og það er niðurlagið, sem lýtur að því að tryggja landinu umráð fossanna. Dálítið öðru máli er að gegna með lántökuna. Jeg hygg, að ef hún yrði samþykt alveg óundirbúin, þá yrði það til þess, að kyrstaða yrði í framkvæmd málsins, og undirbúningsleysið gerði framkvæmdina hættulega. Það yrði þá til þess að salta málið um langan tíma.

Flm. (Bjarni Jónsson) Mjer skilst, að vegurinn til að láta málið liggja í salti sje einmitt sá að setja það í nefnd í langan tíma. En ef það yrði samþykt nú þegar, þá mundi það ekki látið liggja kyrt, því að samþykt lög geta aldrei legið í salti; þá koma framkvæmdirnar á eftir.

Frsm. (Jón Jónsson) Jeg get verið fáorður um frv., því að jeg býst við, að hv.flm. (Þór. J.) taki það aftur. Nefndin getur ekki komist að þeirri niðurstöðu, að rjett sje að gefa út þessi lög. Stjórnin er auðvitað einráð um, hvort hún vill selja þessa jörð, eins og um aðrar þjóðjarðir. Nefndin vill ekki fara út í, hvort nokkuð athugavert sje við ábúð jarðarinnar, því að væntanlega athugar stjórnin það. Vitaskuld er jörðin afskekt, en virðist vera góð, og eftirspurn eftir jörðum er nú mikil, og eftir því, sem meiri hlunnindi fylgja þeim, verður verðið hærra. Jeg skal geta þess, að landbúnaðarnefndin hefir ekki sjerstaklega kynt sjer nýju skjölin í þessu máli, sem eru hjá stjórninni. Þess fanst henni ekki þörf. Annars getur hæstv. stjórn sjálf svarað til um það, hvers vegna hún færði upp verðið á jörðinni, þegar sótt var um kaup á henni.

Þórarinn Jónsson Eins og jeg gat um við 1. umr. þá flutti jeg þetta frv. samkvæmt beiðni ábúandans á Höfnum. Ástæðan til þess var sú, að yrði verðið, sem stjórnarráðið setti á jörðina, álitið óhæfilega hátt, þá gat það verið rjett, að þingið tæki fram fyrir hendur stjórnarinnar og seldi jörðina. Því að oft getur það verið, að ekki sje rjett að fara eftir þannig löguðum tilboðum, eins og hjer er um að ræða, og illa forsvaranlegt fyrir stjórnina, án frekari rannsóknar. Það er líka óviðkunnanlegt, að haldið sje þannig lagað uppboð á landssjóðsjörðum, enda sjaldnast eða aldrei til þrifa, því að þeir, sem hæst bjóða, rýra venjulega jarðirnar mest, og eru þar nýmörg dæmi um, að landssjóðsjarðir hafa gengið úr sjer, þegar ábúðin hefir verið þannig boðin upp. Landið á að veita þeim ábúð á jörðinni, sem líklegastir eru til að bæta þær, án tillits til þess, þótt aðrir bjóði hærri leigu. En það allra rjettasta er, að landið selji sem flestar jarðir sínar, því að það er það, sem fyrst og best skapar sjálfstæði í landinu. Það skapar hjá mönnum ábyrgðartilfinningu að fara vel með jarðirnar og hvöt til að rækta landið. Um þessa jörð er það að segja, að hún er ekki kaupandi við þessu verði, en þar sem háttv. landbúnaðarnefnd hefir fallist á, að verðið væri ekki ofhátt sett hjá stjórninni, en hins vegar rjett að selja jörðina, sje jeg ekki, að afskifti þingsins nái lengra og leyfi mjer því að taka frv. aftur.