Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf: „Reykjavík, 3. des. 1980. Ólafur Jóhannesson, 5. þm. Reykv., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Reykjavík, Haraldur Ólafsson dósent, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Helgi Seljan, forseti Ed.“ Haraldur Ólafsson hefur áður átt sæti á þessu þingi og býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um stefnumótun í stóriðjumálum sem við 19 alþm. Sjálfstfl. flytjum og greint er frá á þskj. 32. Efni till. er, eins og hún ber með sér, um stefnumótun í stóriðjumálum og lagt er til að Alþingi setji á stofn nefnd er starfi að slíkri stefnumótun. Lagt er til að nefndina skipi sjö menn, kjörnir hlutfallskosningu á Alþingi að loknum hverjum alþingiskosningum. Jafnmargir varamenn skulu kjörnir á sama hátt. Nefndin skipti að öðru leyti með sér verkum. Í till. er greint frá verkefnum nefndarinnar og skal ég síðar víkja að þeim. Ástæðan til flutnings þessarar till. er auðvitað sú, að okkur finnst lítið að gert í þessu mikilvæga hagsmunamáli þjóðarinnar, að marka stefnu og kanna möguleika til framkvæmda í stóriðjumálum, í orkufrekum iðnaði. Það mun hafa verið 19. okt. 1978, að þáv. iðnrh., Hjörleifur Guttormsson, lagði niður nefnd sem hafði verið skipuð og setið að störfum í raun allt frá 28. sept. 1971 og fjallaði um viðræður við erlenda aðila sem áhuga hefðu á þátttöku í orkufrekum iðnaði ásamt Íslendingum. Nú er hæstv. iðnrh. sá hinn sami og lagði þessa nefnd niður og hefur ekki sýnt af sér nein þau merki að hann hyggist starfa að þessum málum af neinum krafti. Það er út af fyrir sig athyglisvert, að það var þáv. iðnrh., Magnús Kjartansson, sem skipaði þá nefnd 28. sept. 1971 sem hæstv. iðnrh. Hjörleifur Guttormsson lagði niður fyrir tveim árum. Það má út af fyrir sig rekja þessa sögu lengra aftur í tímann. Hinn 5. maí 1961 skipaði þáv. iðnrh., dr. Bjarni Benediktsson, menn í stóriðjunefnd til að kanna möguleika á vinnslu alúminíums hér á landi. Varð sú nefnd til þess að undirbúa svokallaða álsamninga, sem reyndar var fjallað um einnig síðar í þingmannanefnd þar sem tveir fulltrúar frá hverjum þingflokki áttu sæti og áttu aðgang að öllum þeim gögnum, sem lágu til grundvallar samningum við Swiss-Aluminium á sínum tíma. Þótt ekki sé lengra farið út í forsögu málsins er alveg ljóst að nú er öðruvísi að málum staðið, að stöðvun er á komin og ekki sinnt þessum mikilvægu hagsmunamálum í efnahags- og þjóðhagsmálum okkar sem vera ber. Það er skoðun okkar sjálfstæðismanna, að nauðsynlegt sé að gera hér breytingu á. Við unum ekki þessu aðgerðaleysi og teljum illa farið að ekki hafi í raun verið að þessum málum starfað af neinum krafti s.l. rúm tvö ár, en viðræður við erlenda aðila hafa í raun ekki átt sér stað svo nokkru nemi eftir að lög um járnblendiverksmiðjuna voru samþykkt hér á Alþingi í maí 1977. Það er ljóst, að við höfum möguleika á því að nýta orkulindir okkar mjög verulega. 1 grg. okkar flm. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í orkulindum landsins er að finna grundvöll að nýrri sókn til betri lífskjara, líkt og sjávarútvegurinn var í upphafi þessarar aldar. Bætt lífskjör og atvinnuöryggi landsmanna eru höfuðmarkmið þeirrar atvinnustefnu sem fylgja þarf. Það er því meginverkefni nú að hagnýta hin gífurlegu verðmæti sem fólgin eru í orkulindum landsins. Í því efni er nú mest um vert að móta stefnuna í stóriðjumálum með það fyrir augum að hagnýta orkulindir landsins til framleiðslu iðnaðarvara til útflutnings.“ Það er ljóst, að í landbúnaði verður ekki um mörg ný störf að ræða, ef ekki verður þar beinlínis fækkun mannafla í framtíðinni. Og sömuleiðis eru sjávarútveginum skorður settar vegna fiskveiðitakmarkana. Fyrir kosningarnar í fyrra lögðum við sjálfstæðismenn áherslu á í stefnuyfirlýsingu okkar, er bar heitið Frelsi til framfara, að skapa þyrfti 15 000 ný störf næsta áratug. Mig langar til þess að minnast á örfá atriði úr þeirri stefnuyfirlýsingu, með leyfi hæstv. forseta. En þar segir m.a.: „Með markvissri stefnu ríkisvalds er hægt að stórauka afköst atvinnuvega þjóðarinnar. Sjálfstfl. vill tryggja næga atvinnu fyrir alla landsmenn á þann hátt að skapa hvetjandi umhverfi fyrir arðbæra atvinnustarfsemi í landinu. Það er ljóst, að atvinnulífið getur veitt næga atvinnu og greitt há laun fyrir alla landsmenn um ókomna framtíð, ef stjórnvöld skapa atvinnustarfsemi eðlileg og hvetjandi starfsskilyrði. Helsta hættan á atvinnuleysi og landflótta felst í óraunhæfum og þarflausum afskiptum ríkisvaldsins af atvinnustarfsemi og einstaklingum, sem leiðir til lakari lífskjara alls almennings en annars mætti ná. Atvinnuöryggi og stöðvun landflótta er þungamiðja atvinnustefnu Sjálfstfl. Á næsta áratug munu um 15 000 manns bætast á vinnumarkaðinn. Nauðsynlegt er að tryggja þessu fólki arðbæra vinnu og laun og lífskjör sem jafnast á við það sem best gerist í nágrannalöndum okkar. Þessu markmiði er hægt að ná með því að beina framkvæmdafé þjóðarinnar til eflingar og framfara í hinum hefðbundnu greinum atvinnulífsins og til nýrra arðbærra atvinnugreina. Einungis á þann hátt er unnt að tryggja landsmönnum næga atvinnu og góð lífskjör í framtíðinni.“ Í þessari stefnuyfirlýsingu okkar, Frelsi til framfara, er bent á það, að þjónustugreinar hafi að undanförnu tekið til sín um 64% af nýjum starfsmönnum, sem þýðir tæplega 10 þús. af 15 þús. manna viðbót við vinnuaflið á næsta áratug. En með því að nauðsyn beri til að draga úr ríkisumsvifum og auka framleiðslu þjóðarbúsins sé ekki rétt að gera ráð fyrir að meira en helmingur af nýjum störfum eða 7 500 störf verði til í þjónustugreinum ýmiss konar, og er þá átt við verslun, viðskipti, samgöngur, ferðamál, svo og heilbrigðismál, mennta- og menningarmál, en aftur verði 7 500 störf í framleiðslugreinum þjóðarinnar á næsta áratug. Og þess er getið, að með markvissri atvinnustefnu geti sjávarútvegur, iðnaður og stórvirkjanir á sviði orkufreks iðnaðar skapað þau störf. Rétt er að það komi fram, að undanfarið hafa verið töluverðar umræður um brottflutning fólks úr landinu. Sumir hafa í þeim umræðum komist svo að orði, að verið væri að flytja atvinnuleysið út og það væri m.a. skýring á því, að ekki hefði hingað til borið á atvinnuleysi í atvinnuleysisskráningu. Það er ljóst, að brottflutningur fólks úr landinu er meiri en svo, að Alþingi geti lokað augunum fyrir þeirri staðreynd og skotið sér undan þeirri skyldu að gera þær ráðstafanir sem löggjafarsamkomunni ber skylda til að gera til að stöðva þessa þróun, ekki síst þegar það er haft í huga, að ætla má að þeir, sem flytjast burt af landinu, séu ekki síst þeir sem hafa hlotið meiri menntun og þjálfun en aðrir og hafa þess vegna skilyrði til þess með starfi sínu hér á landi að skapa grundvöll fyrir störfum fleira fólks en ella. Það er ekki að ófyrirsynju, að við sjálfstæðismenn höfum staðnæmst við stefnumótun í stóriðjumálum og framkvæmdum í orkufrekum iðnaði, með tilvísun til þess er ég þegar hef rakið um þann auð sem við Íslendingar eigum í orkulindum landsins. Sá auður er engum til gagns ef hann verður ekki nýttur, og því hvetjum við eindregið til frekari framkvæmda á því sviði. Það er og ljóst, að samkeppnisstaða þeirrar orku, sem fá má úr orkulindum okkar, hefur stórbatnað að undanförnu. Má í því sambandi nefna að samkeppnisstaða íslenskrar vatnsorku hefur stórbatnað vegna hækkunar almenns orkuverðs samhliða hækkun olíuverðs. Mengunarvarnir í kolakyntum orkuverum og öryggisvandamál í kjarnorkuverum hafa og orðið til þess, að orkuverð almennt fer hækkandi. Um leið fer þeim stöðum fækkandi sem boðið geta ódýra vatnsorku. Þá er þess og að geta, að framleiðsla með þessari orku hér á Íslandi mun njóta sín betur í framtíðinni en áður, vegna þess að fengist hefur tollfrjáls aðgangur fyrir iðnaðarvörur að Evrópumarkaði og almennt hafa tollar lækkað í iðnaðarlöndum. Þá má og nefna að spáð er aukningu eftirspurnar eftir ýmsum afurðum orkufreks iðnaðar og þá sérstaklega áli. Jafnvel er talað um þreföldun álframleiðslunnar næsta aldarfjórðunginn ef mæta eigi eftirspurninni. Í þessu sambandi er auðvitað rétt að hafa í huga að um sveiflur getur verið að ræða, eins og fram kemur í Morgunblaðinu í morgun hvað snertir járnblendi, þótt álmarkaðurinn sé hins vegar ágætur. Þegar á þetta allt er litið er engum blöðum um það að fletta, að við eigum að nýta orkulindir okkar með því að stofna til orkufreks iðnaðar. Það hafa að vísu átt sér stað nokkrar umræður um það, hve miklar orkulindir okkar væru í raun. Lúðvík Jósepsson, fyrrv. form. Alþb., hafði orð á því, ef ég man rétt, í setningarræðu sinni á landsfundi Alþb. fyrir skömmu, að vatnsorka okkar væri ekki óþrjótandi, hún nægði í raun ekki nema til 40 ára ef byggt væri á almennri orkuþörf og vexti hennar í framtíðinni. Það liðu ekki margir dagar þar til önnur grein birtist í Þjóðviljanum eftir annan Alþb.-mann, Tryggva Sigurbjarnarson verkfræðing, sem hefur ekki síst starfað að orkumálum, þar sem hann mótmælti þessari skoðun þáv. formanns. Alþb. mjög sterklega og taldi að ef ekki væri um annað að ræða en almenna orkuþörf, þá mundi vatnsorka okkar nýtast til ársins 2100. Og hann taldi vafasamt, ef ég skildi hann rétt, að afkomendur okkar yrðu okkur afskaplega þakklátir. A.m.k. hefði sú orka, sem rynni óbeisluð til sjávar fram til þess tíma, ekki gert þeim kynslóðum gagn sem næstar kæmu okkur til að erfa landið. Það liggja fyrir skýrslur um hvað er tiltækt af orku, og vil ég geta um það, að samkv. þeim spám er gert ráð fyrir að um næstu aldamót verði sú mynd hvað snertir raforkugetu og nýtingu raforku, að búið væri að nýta 6000 millj. kwst. eingöngu með þeirri stóriðju sem nú er í rekstri, en hún nýtir um 2000 millj. kwst. Hin almenna orkunotkun, ef svo má að orði komast, mundi ekki verða nema 4000 millj. kwst. um næstu aldamót. En með nýrri stóriðju væri leikur einn að hafa tiltækar 10000 millj. kwst. með virkjun hagkvæmasta vatnsaflsins, og þá væri möguleiki að þrefalda orkufrekan iðnað fram að aldamótum. Sumum væri það e.t.v. áhyggjuefni, að hér væri um of miklar framkvæmdir að ræða í orkuverum, við mundum spenna bogann of hátt. En því er ekki svo farið, síður en svo, vegna þess að til þess að fá fram slíka orkuvinnslu þyrfti um fimm nýjar stórvirkjanir eða stækkun núverandi virkjana á næstu tveim áratugum. Og ef við tökum til samanburðar hve stórar í sniðum þessar orkuframkvæmdir væru, þá er það svo, að framkvæmdir í virkjunarmálum þyrftu ekki að vera nema með sama hraða á næstu 20 árum og á síðustu 15 árum - eða réttara sagt, svo að engum misskilningi valdi, að framkvæmdir á ári hverju þyrftu ekki að vera meiri en hafa verið undanfarið. Ég held að þegar hagsmunir þeir, sem í húfi eru, eru hafðir í huga, þá blandist engum hugur um að hér er boginn ekki spenntur of hátt, heldur er hér um svo bráðnauðsynlegar og hagkvæmar framkvæmdir að ræða að það væri ófyrirgefanlegt ef við Íslendingar létum þetta tækifæri okkur úr greipum ganga. En hver er þá staða okkar hvað snertir nýtingu raforku um næstu aldamót ef þetta gengi fram? Ég held að það sé rétt að fara örfáum orðum um það til þess að sýna fram á hvílíkan afturhaldsáróður Alþb.-menn hafa í frammi með fyrrv. formann sinn í broddi fylkingar. Þótt við Íslendingar værum búnir að nýta 10000 millj. kwst. af raforkugetu okkar um næstu aldamót, þá væri þar ekki nema um 1/3 hluta af hagkvæmu virkjanlegu vatnsafli okkar að ræða, og ættum við þá í raun algerlega eftir að nýta orkulindir þær sem felast í jarðvarmanum, en talið er að þar sé unnt að virkja til raforkunýtingar a.m.k. um 20000 millj. kwst. Við þurfum því ekki að hafa áhyggjur af að hér sé verið að ganga um of á auðlindir landsins eða spilla fyrir komandi kynslóðum. Þvert á móti er hér um að ræða nýtingu orkulindanna sem eru endurnýjanlegar og koma því áfram komandi kynslóðum að gagni þótt af þeim sé tekið með þeim hætti sem ég hér hef gert grein fyrir. En þá gæti ég vel hugsað mér að úrtöluraddir Alþb.manna, þess afturhalds í efnahags- og framfaramálum sem þessum, muni vekja máls á því, að stórvirkjanir og orkufrekur iðnaður hafi ýmsar hættur í för með sér. Á þær úrtöluraddir höfum við Íslendingar vissulega hlýtt áður, en ekki látið hafa þau áhrif á okkur, að við höfum hætt við nauðsynlegar framkvæmdir, þótt óneitanlega hafi sérstaklega komið fram á síðustu árum að þessar úrtöluraddir hafa hægt á nauðsynlegri framfarasókn. Við munum það, að þegar rætt var um stórvirkjun í Þjórsá að Búrfelli, þá var haft á orði að þetta væri tæknilega miklum örðugleikum bundið, ísvandamálið væri óleysanlegt, það væri langtum skynsamlegra að virkja minna, annaðhvort minna í Þjórsá, 70 mw. í stað fyrirhugaðra 210 mw., eins og ákveðið var, eða fara í smávirkjanir. Það er engum vafa bundið, að það var m.a. vegna ísvandamála óraunhæft að fara eingöngu í 70 mw. áfangavirkjun í Þjórsá, og bæði sú áfangavirkjun sem og leið minni virkjana í Brúará eða annars staðar hefði leitt til mun dýrara rafmagns til íslenskra orkunotenda, hvort heldur heimila eða fyrirtækja, en raun ber síðar vitni á grundvelli stórvirkjana. Og það er álsamningurinn við Swiss-Aluminium sem var forsenda þess að unnt var að ráðast í stórvirkjun í Þjórsá. Við höfum heyrt þann samning gagnrýndan vegna of lágs orkuverðs. Við skulum hafa í huga að um þetta orkuverð var samið áður en til orkukreppunnar kom og olíuverðshækkana. En þótt svo hafi verið, þá hefur þessi samningur gert okkur það gagn, að við höfum allar götur síðan búið við langtum ódýrara rafmagn til eigin nota, Íslendingar, heldur en ef þessi samningur hefði ekki verið gerður. Og við höfum þar að auki notið góðs af rekstri álverksmiðjunnar og eftirfarandi iðnaðarrekstri. Við munum það líka, að getið var um hættu á áhrifum alþjóðaauðvaldsins. Einn af þm. Alþb. sagði í þingræðu, með leyfi forseta: „Það, sem er höfuðatriðið í sambandi við tilkomu þessa erlenda hrings, eru áhrif hans á íslensk stjórnmál. Þessi auðhringur verður á næstu áratugum sterkasti aðilinn í íslenskum stjórnmálum.“ Þetta var sagt fyrir um tæpum 15 árum. Ég held að enginn kannist við áhrif Swiss-Aluminium á íslensk stjórnmál eða geti fundið þeim áhrifum stað. Þá var og, mjög um það talað af hálfu Alþb.-manna, að slík stóriðja og orkufrekur iðnaður mundi verða vinnustaður fyrir neðan virðingu okkar Íslendinga, láglaunavinnustaður sem gerði kröfu til innflutnings erlends verkafólks jafnvel. Einn þm. Alþb. spurðist t.d. fyrir um það, hvernig færi ef þessi erlendi hringur flytti inn erlent verkafólk sem hann réði fyrir lægri kjör. En hver hefur reynslan orðið? Vinnustaðir eins og álverið í Straumsvík og járnblendiverksmiðjan eru eftirsóttir vinnustaðir. Hjá þessum fyrirtækjum á sér stað minni breyting starfsfólks en á öðrum vinnustöðum. Og það er staðreynd, að fólk er betur launað á þessum vinnustöðum heldur en annars staðar í atvinnulífinu. Þess vegna eru þessir vinnustaðir eftirsóttir. Þá var og mjög um það talað, að hætta væri á mengun og umhverfisröskun, og skal ég ekki gera lítið úr nauðsyn þess, þegar um orkufrekan iðnað og raunar alla mannlega starfsemi er að ræða, að gætt sé að umhverfisvernd og mengunarvörnum. En sem betur fer hefur svo vel tekist til, að fullkomnustu mengunarvarnir hafa verið settar upp í báðum þessum verksmiðjum. Í upphafi var að vísu ekki nægilega vel að því staðið hvað álverið snertir, en skýringin var að þá voru ekki meiri eða betri mengunarvarnir en gerðar voru kröfur um. En með eftirfarandi samningum hefur tekist að sjá svo um, að miklum framkvæmdum í mengunarvörnum verður lokið á næsta ári í álverksmiðjunni í Straumsvík. Og hrakspár eins og þm. Alþb. höfðu uppi um það, að svæðið frá Reykjavík og suður á Reykjanes yrði óíbúðarhæft, hafa sem betur fer reynst fjarri lagi. Staðreyndin er sú, að þessar framkvæmdir hafa orðið til þess að við höfum aukið gjaldeyrisöflun okkar um 20%. Talið er að á næsta ári muni 1/5 hluti tekna okkar í erlendum gjaldeyri stafa af rekstri þessara verksmiðja og sölu framleiðslu þeirra erlendis. Og það er ekki svo lítið þegar við tökum það til samanburðar, að nú er útlit fyrir að greiðslubyrði afborgana og vaxta af erlendum lánum nemi samsvarandi upphæð. Það er heldur ekki lítils virði, þegar við höfum í huga þessa orkusölusamninga, að orkusölusamningurinn við ÍSAL hefur í raun greitt fyrir Búrfellsvirkjun með miðlunarmannvirkjum og orkuflutningslínum, Geithálsspennistöð og gasaflsstöð við álverið á 25 árum. Það fer því ekki á milli mála, að við höfum haft af þessu hið mesta gagn og fyllsta ástæða er til þess að halda áfram á þessari braut. Þá er ekki með því sagt að vanrækja eigi aðra atvinnuvegi og byggja t.d. ekki áfram á landbúnaði og sjávarútvegi eða almennum iðnaði. Í þeirri mannaflaspá, sem ég gat um að stefnuyfirlýsing okkar sjálfstæðismanna fyrir síðustu kosningar hefði haft inni að halda, er einmitt gert ráð fyrir því, að í almennum iðnaði verði um 3000 ný störf á næstu tveim áratugum. Við sögðum í stefnuyfirlýsingu okkar, sjálfstæðismenn, fyrir síðustu kosningar um iðnað og stórátak til að nýta innlendar orkulindir eftirfarandi: „Iðnaður mun á næstu árum gegna stórauknu hlutverki í atvinnulífi þjóðarinnar. Innlendum iðnaði þarf að skapa skilyrði til að auka framleiðni sína og fara inn á nýjar brautir svo að hann styrkist og geti greitt há laun, bæði í samkeppni við innflutning og á erlendum markaði. Gerðar verði ráðstafanir til þess, að hann njóti jafnrar aðstöðu og starfsskilyrða og aðrar innlendar atvinnugreinar og erlend iðnfyrirtæki. Hraðað verði á næsta kjörtímabili áframhaldandi uppbyggingu þeirra stóriðjufyrirtækja sem fyrir eru hér á landi, og þegar verði hafinn undirbúningur að einu nýju stórfyrirtæki á sviði rafefnaiðnaðar og stefnt að því, að framkvæmdir við það geti hafist á kjörtímabilinu. Stefnt verði að því, að almenningur eignist hlutafé í því og einnig þeim stóriðjufyrirtækjum, sem fyrir eru í landinu, en að öðru leyti ráðist samstarf við erlenda aðila á þessu sviði af því, sem hagkvæmt er talið á hverjum tíma.“ Og enn fremur: „Í óbeisluðum orkulindum landsins eru fólgin gífurleg verðmæti. Orkulindir þessar eyðast ekki þótt þær séu hagnýttar, heldur endurnýjast sífellt. Sjálfstfl. telur bæði eðlilegt og nauðsynlegt að nýta þessar auðlindir til að byggja upp atvinnulíf og bæta lífskjör þjóðarinnar. Skipulag orkumála verði við það miðað, að frumkvæði sveitarfélaga, einstaklinga og fyrirtækja þeirra fái notið sín á þessu sviði. Hraðað verði nýtingu jarðvarma og raforku til húshitunar og iðnaðar og stefnt að því, að Íslendingar verði sjálfum sér nógir í orkuframleiðslu fyrir aldamót. Enn fremur verði á kjörtímabilinu ráðist í tvær stórvirkjanir vegna uppbyggingar stóriðju auk minni framkvæmda til að auka raforkuvinnsluna á næstunni.“ Og enn fremur: „Haldið verði áfram af fullum krafti rannsóknum á orkulindum landsins, og gengið verði frá frumhönnun og umhverfiskönnun á öllum hagkvæmustu virkjunarkostum í fallvötnum landsins.“ Og þá tel ég rétt, einmitt í framhaldi af þessum orðum í stefnuyfirlýsingu okkar sjálfstæðismanna, að fara nokkrum orðum um hvaða virkjunarframkvæmdir eru hér helstar á dagskrá á næstunni. Er þar, hygg ég, sammæli manna, að einkum sé um að ræða Fljótsdalsvirkjun, Blönduvirkjun og Sultartangavirkjun eða aðra virkjun í Þjórsá. Ég skal ekki hér kveða upp úr um það, hvern þessara virkjanakosta eigi að velja fyrst, og tel það ekki heldur aðalatriðið, heldur hitt, að þeir séu valdir hver á eftir öðrum í óslitinni framkvæmdaröð og jafnvel svo, að nauðsynlegt sé á einhverju tímabili að hafa tvennt í takinu í senn, ef við eigum að ná því markmiði að þrefalda orkufrekan iðnað til aldamóta og tryggja atvinnuöryggi landsmanna með þeim hætti og í öðrum atvinnugreinum, sem munu styrkjast við uppbyggingu orkufreks iðnaðar. Ég hlýt í sambandi við Fljótsdalsvirkjun að vitna til þess, að á fundi sveitarstjórnarmanna á Austurlandi og þingmanna Austurlandskjördæmis, sem haldinn var að tilhlutan og á vegum Sambands sveitarfélaga á Austurlandi í Vopnafirði 23. ágúst s.l., var eftirfarandi ályktun einróma samþykkt: „Fundur Sambands sveitarfélaga á Austurlandi um orkumál, haldinn á Vopnafirði 23. ágúst 1980, lýsir ánægju sinni með samstöðu þingmanna Austurlands kjördæmis í virkjunar- og atvinnumálum fjórðungsins. Fundurinn vill leggja áherslu á eftirfarandi atriði: 1. Virkjunarmál. Til að nálgast þau markmið Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, að í fjórðungnum sé til staðar nægileg orka með sem mestu öryggi og við sem lægstu verði, er virkjun í fjórðungnum grundvallaratriði. 2. Orkufrekur iðnaður. Fundurinn telur nauðsynlegt að nú þegar verði hafinn undirbúningur að orkufrekum iðnaði í fjórðungnum.“ Í þriðja lagi er svo ályktun um verðlagsmál, sem liggur fyrir utan verksvið mitt að þessu sinni. Enn fremur voru samþykktar einróma á aðalfundi Sambands sveitarfélaga á Austurlandi undirtektir við fram komna samþykkt sveitarstjórna á Reyðarfirði og Eskifirði, sem gerð hafði verið nokkru áður um orku- og atvinnumál og gerði ráð fyrir orkufrekum iðnaði á Reyðarfirði. Þarna var um að ræða samstöðu manna úr öllum stjórnmálaflokkum - og umboðsmaður hluta þeirra er hæstv. iðnrh., sem ég vænti að brjóti ekki þessa samheldni þeirra, sem á Austurlandi búa, með því að stöðva framgang áhugamála þeirra. Það er ljóst, að um Fljótsdalsvirkjun verður ekki á næstunni að ræða með hagkvæmum hætti nema orkufrekur iðnaður sé reistur á Reyðarfirði eða annars staðar á Austurlandi, vegna þess að hagkvæmni Fljótsdalsvirkjunar byggist á því, að virkjunaráfanginn er stór og til þess að koma orkuframleiðslunni í verð þarf slíkan kaupanda sem orkufrekt iðnaðarfyrirtæki er. Ef ég vik að Blönduvirkjun, þá sýnist þar vera um mjög hagkvæman virkjunarkost að ræða, sem e.t.v. er ekki af þeirri stærð að orkufrekur iðnaður sé forsenda þeirrar virkjunar, en ljóst er að hagkvæmni þeirrar virkjunar mundi og verða miklum mun meiri, hún mundi koma miklu fyrr í gagnið, ef orkufrekur iðnaður er þar samhliða, hvort heldur er á Norðurlandi eða annars staðar á landinu. Ég vil svo víkja að verkefnum þeim, sem nefnd til stefnumótunar í stóriðjumálum á að hafa samkv. þáltill. okkar sjálfstæðismanna, en þar er sagt í fyrsta lagi: „Að kanna hagkvæmni framleiðslugreina, sem til álita koma á sviði orkufreks iðnaðar, með tilliti til orkuverðs, flutningskostnaðar og markaðsmöguleika.“ Mér hefur verið sagt að það þurfi ekki nema 10–15 svokölluð mannár, starf 10–15 reyndra manna í eitt ár, til þess að tengja saman þá kosti, sem við höfum í orkufrekum iðnaði, og gera sér grein fyrir með hvaða hætti einn kosturinn getur tengst öðrum og styrkt hann eða þá. Það er auðvitað sjálfsagt að leggja alla áherslu á að slíkri vinnu sé lokið sem allra fyrst, svo að við höfum í höndum öll þau gögn, sem nauðsynleg eru, þegar áfram er haldið í samningum við væntanlega eigendur orkufreks iðnaðar. Þó er það svo, að málin liggja það skýrt fyrir nú þegar að aðallega munu þrjár vörutegundir koma til greina að mati þeirra sem best þekkja. Það er helst aukin álframleiðsla. Ál er vafalaust mikilvægast þeirra vörutegunda, sem hér er mögulegt að framleiða í stóriðju, en heimsframleiðslan er nú um 13 millj. tonna og eftirspurn fer vaxandi. Hér er e.t.v. ekki síst ástæða til þess að staðnæmast við frekari úrvinnslu í hálfunnar eða fullunnar álafurðir, en í samningum við ÍSAL er einmitt gert ráð fyrir því, að fyrirtækið og Alusiuisse veiti atbeina sinn til þess, að unnt verði að hefja slíka úrvinnslu hér á landi. Því miður hefur ekki orðið úr þeim framkvæmdum og ástæða er til að hefja nýtt átak til þess að gera þann möguleika að veruleika. Aðrar vörutegundir, sem til greina koma, eru kísiljárn og hreinn kísilmálmur. Framleiðsla allra þessara vörutegunda krefst mikillar orku. Þær eru mjög verðmætar miðað við þyngd og eftirspurn eftir þeim hefur farið vaxandi. Að sjálfsögðu þarf að kanna frekari möguleika á því, hvort hér megi fá með hagkvæmum hætti hráefni til annars orkufreks iðnaðar, t.d. magnesíumframleiðslu. Hér er og sjálfsagt að kanna, hvort til er í landinu hráefni sem unnt er að nýta í orkufrekum iðnaði, t.d. í sambandi við einangrunarframleiðslu og saltframleiðslu, en hæstv. iðnrh. hefur lofað niðurstöðum rannsókna á hagkvæmni þeirra framleiðslugreina fyrir lok þessa árs. Ég hef þegar getið um að í stefnuyfirlýsingu okkar sjálfstæðismanna er gert ráð fyrir að unnið sé að því að kanna með hvaða hætti við getum orðið sjálfum okkur nógir, Íslendingar, fyrir næstu aldamót um eldsneytisframleiðslu. Í öðru lagi er það verkefni nefndarinnar samkv. þáltill. að kanna möguleika á samvinnu við erlenda aðila á sviði tækni, markaðsmála og fjármögnunar stóriðju. Ég held að það fari ekki á milli mála, að hvaða skoðanir sem menn hafa á aðild útlendinga að stóriðjuframkvæmdum sé nauðsynlegt að kanna möguleika á samvinnu við erlenda aðila á sviði tækni, markaðsmála og fjármögnunar stóriðju. Hér er auðvitað um tækni að ræða, sem við Íslendingar höfum ekki tileinkað okkur í öllum greinum, þótt það hafi stórkostlega þýðingu, hve vel við Íslendingar höfum þó tileinkað okkur tækni i álframleiðslu og járnblendiframleiðslu og hve vel Íslendingum í þeim verksmiðjum hefur tekist til. En markaðsmálin eru auðvitað forsenda þess, að unnt verði að ráðast í framkvæmdir, að það sé markaður, eftirspurn eftir framleiðslunni, og slík könnun verður ekki gerð nema í samvinnu við erlenda aðila. Loks er rætt um samvinnu við erlenda aðila um fjármögnun stóriðju, sem ég held líka að við getum verið sammála um að sé nauðsynleg, burt séð frá eignaraðild að þessum fyrirtækjum, vegna þess að enginn gerir væntanlega ráð fyrir því, að eiginfjármyndun í landinu sjálfu sé nægileg til þess að lána til slíkra stórframkvæmda. Þannig geri ég ekki ráð fyrir því, að þarna sé komið að ágreiningsmálum íi sjálfu sér hvað verkefni nefndarinnar snertir. En í þriðja lið er sagt í ályktunartillögum, að nefndin eigi að „gera tillögur um stóriðjuframkvæmdir, sem hagkvæmt þykir að stofna til. Skal þar kveðið á um eignaraðild fyrirtækja, fjármögnun, orkuöflun og orkuverð og önnur rekstrarskilyrði og staðsetningu iðjuvera.“ Hér getur auðvitað komið til ágreinings á milli flokka og milli manna, en það er einmitt tilgangur með nefndarskipuninni að greina þann ágreining og leitast við að jafna hann, ef mögulegt er. Starfsemi þessarar stóriðjunefndar er auðvitað nauðsynleg til þess að gera ákveðnar tillögur um stóriðjuframkvæmdir og hafa ákveðið samstarf og samvinnu og frumkvæði að slíku samstarfi og samvinnu við aðra aðila, svo að unnt sé að gera tillögur um slík fyrirtæki og hvernig gera skuli þau að veruleika. Slík nefnd ætti að gera löggjafarsamkomunni og framkvæmdavaldinu grein fyrir tillögum, hvernig eignaraðild skuli háttað, fjármögnun, orkuöflun og hvaða orkuverð liggi til grundvallar og önnur rekstrarskilyrði væntanlegra iðjuvera, þ. á m. staðsetningu þeirra. Staðsetning iðjuvera getur verið mjög mikilvæg til framkvæmdar á byggðastefnu, eins og þeir Austfirðingar hafa komið auga á. Það yrði mikil lyftistöng fyrir Austurland ef orkufrekur iðnaður yrði þar starfræktur. Og raunar vil ég rifja það upp, að álverksmiðjan í Straumsvík hefur verið byggðastefnu mjög mikil lyftistöng, vegna þess að skatttekjur frá álverksmiðjunni hafa verið notaðar til þess að fjármagna framkvæmdir byggðastefnu. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að hluti af skatttekjunum fór í Byggðasjóð, eða forvera Byggðasjóðs á sínum tíma, einmitt til þess að bæta landsmönnum í öðrum landshlutum upp þær framkvæmdir, sem áttu sér stað á Suðvesturlandi, og hefur það gert sitt gagn. Raunar má einnig á það benda, að þróun síðustu 10 ára eftir að álverksmiðjan hóf starfsemi sína hefur ekki sýnt að um frekari flutning manna hingað til Suðvesturlandsins væri að ræða, heldur hefur einmitt sú þróun stöðvast áberandi. Ég vil ítreka það, að við sjálfstæðismenn viljum ekki slá því föstu, með hvaða hætti í hverju tilviki fyrir sig um alla framtíð eigi að haga eignaraðild fyrirtækja eða þátttöku erlendra aðila í orkufrekum iðnaði. Við teljum að það eigi að fara eftir atvikum hverju sinni og taka eigi afstöðu til þess eftir því sem mál liggja fyrir þegar ákvörðun er tekin. Ég vil þó geta um það, að hér er auðvitað um áhættufyrirtæki að ræða og að svo miklu leyti sem við Íslendingar getum ekki haft í okkar höndum alla þræði þessa máls þessara framleiðslufyrirtækja getur verið rétt og nauðsynlegt að erlendir aðilar taki áhættuna af rekstri þessara fyrirtækja að einhverju leyti. Þá á ég við að ef við höfum ekki vald á hráefnaöflun eða við höfum ekki vald á markaðsmálum sem tryggi þessum fyrirtækjum hráefni eða markað, þá kunni að vera nauðsynlegt að hafa ákveðna samvinnu við erlend fyrirtæki og þau taki áhættuna af rekstri þeirra að nokkru leyti. Það er líka rétt að loka ekki augunum fyrir því, að mörg þessara fyrirtækja eru þess eðlis, að fyrstu árin eru erfið. Fyrstu rekstrarár álverksmiðjunnar í Straumsvik voru erfið. Á það hefur verið bent, m.a. af fyrrv. formanni Alþb., Lúðvík Jósepssyni, að álverksmiðjan hafi verið rekin með tapi nokkur ár og járnblendiverksmiðjan sé rekin með tapi sem stendur. Þess vegna eru menn ekki á eitt sáttir, að það hafi verið skynsamlegt að öllu leyti fyrir Íslendinga að eiga meira en helming af járnblendiverksmiðjunni, heldur sé sú stefna skynsamlegri að búa svo um hnútana að við Íslendingar getum smám saman eignast þessi fyrirtæki, eftir því sem við sjálfir viljum, á ákveðnu tímabili, miðað við þá reynslu sem fengist hefur af fyrirtækjunum og þeim árangri sem þau hafa sýnt i raun. Þetta er sú leið, sem Norðmenn hafa farið, og við höfum af fordæmi þeirra ákveðinn lærdóm að draga. Í ályktun okkar sjálfstæðismanna er einmitt lögð áhersla á það, að við búum svo um hnútana að við Íslendingar verðum smám saman eignaraðilar að fyrirtækjunum. Í þessu efni verður og að hafa í huga að reisa okkur ekki hurðarás um öxl fjárhagslega. Ég gat um það, að greiðslubyrði erlendra lána og vaxta væri að nálgast fimmtung af gjaldeyristekjunum. Og það skiptir máli, þegar um mörg önnur verkefni en orkufrekan iðnað er að ræða, að sjá svo um að við séum á hverjum tíma borgunarmenn fyrir erlendum lánum, sem við tökum, og fjárhagsgreiðslum í sambandi við þau. Við stefnum í of miklar erlendar lántökur vegna annarra framkvæmda og útgjalda heldur en bundin eru orkufrekum iðnaði eða framfarasókn á þeim vettvangi, og því er ástæða til að nefna þetta sérstaklega. Ég sé ekki ástæðu til á þessu stigi málsins að fjalla öllu meir um þessa þáltill. okkar sjálfstæðismanna, en vil þó leggja áherslu á að við teljum eðlilegt að hér sé um nefnd að ræða sem starfi ekki tímabundið. Við gerum till. um að hún sé kosin hlutfallskosningu á Alþingi að loknum hverjum alþingiskosningum. Við sjáum fyrir að hér er um verkefni ekki eingöngu næstu ára, heldur og áratuga að ræða, og það er eðlilegt að ákveðið samhengi sé í þessu starfi, burt séð frá því hvaða ríkisstj. er við völd hverju sinni. Reynslan sýnir okkur, m.a. með niðurlagningu viðræðunefndar um orkufrekan iðnað í októbermánuði 1978, að slík slit og stöðvun á þjóðnýtu og þjóðnauðsynlegu starfi eru til skaða, og við viljum tryggja að áfram sé unnið að þessum verkefnum á ábyrgð löggjafarsamkomunnar, í tengslum og góðu samstarfi við framkvæmdavaldið á hverjum tíma, og höfum því þennan hátt á um nefndarskipun. Ég tel svo ástæðu til, áður en ég lýk máli mínu, að nefna að á þskj. 8 er till. til þál. um aukningu orkufreks iðnaðar sem þm. Alþfl. flytja. Þar er einnig gerð till. um nefnd sjö þm. sem fjalli um stórfellda aukningu á orkufrekum iðnaði. Ég tel, þótt till. okkar sjálfstæðismanna sé e.t.v. nokkru nákvæmar útfærð að ýmsu leyti, að efnislega sé um sama tilgang að ræða með þáltill. þessum, og tel auðsætt, að n. sú, sem fjallar um þessar till., geri tilraun til og vonandi takist að samræma þær. Í raun sé ég ekki ástæðu til annars en að ætla að allir þm., hvar í flokki sem þeir standa, geti fallist á að hefja nú starf á þessu sviði. Þótt ég hafi bent á það afturhald, sem afstaða Alþb. ber vitni um á þessi sviði sem ýmsum öðrum, vil ég ekki útiloka þann möguleika, að hæstv. iðnrh. geti fengið flokksmenn sína til þess að vera raunhæfari á þessu sviði en málflutningur margra þeirra ber vitni um. Það er till. mín, herra forseti, að þáltill. þessari verði vísað til allshn. og umr. frestað.



Herra forseti. Það er nú ekki ýkjalangt um liðið síðan rætt var um till. sem efnislega er mjög svipuð, eins og hv. flm. þeirrar till. sem hér er til umr. gat raunar um í lok ræðu sinnar og taldi sig geta stutt. Við þá umr. gerði ég allítarlega grein fyrir viðhorfum mínum til þeirra mála sem hér um ræðir, þ.e. til orkufreks iðnaðar, og get e.t.v. haft mál mitt eitthvað styttra með því að vísa til þess, sem þá kom fram. En þó verður ekki hjá því komist að fjalla hér um marga af þeim þáttum sem flm. þeirrar þáltill., sem hér er til umr., bera fram og 1. flm., formaður Sjálfstfl., vék að í framsöguræðu sinni áðan. Það er annars nokkuð táknrænt fyrir aðstæðurnar á stjórnarandstöðuheimilinu, að þeir flokkar sem þar eru, skuli ekki geta náð saman um mál sem þeir virðast þó vera samstæðir um, þ.e. í sambandi við orkufrekan iðnað í landinu og hvernig að þeim málum skuli staðið. Það eru greinilega ekki mikil tengsl þarna á milli, nema huglæg tengst sem ekki virðist vanta. En fyrir okkur, sem í ríkisstj. störfum, er það sannarlega fagnaðarefni að verða vitni að þessari sundrungu í einu málinu eftir annað. Ég vil þó út af fyrir sig ekki að mál mitt sé skilið svo, að ég setji Sjálfstfl. og Alþfl. algerlega í eina sæng í þessum málum, stóriðjumálunum svokölluðu. Ég hef þó von um það, að hugur Alþfl. í þeim efnum sé annar en Sjálfstfl., þ.e. stjórnarandstöðuliðs Sjálfstfl., og það geti verið meiri von til þess, að Alþfl. eigi eftir að sjá sig um hönd, heldur en líkur benda til varðandi stjórnarandstöðuarm Sjálfstfl. Áður en ég vík hér að ýmsum þáttum, sem snerta málflutning hv. 1. flm. þessarar till., vil ég víkja nokkrum orðum efnislega að henni og þá í fyrstu ræða spurninguna um þá nefnd sem hér er lagt til að kosin verði sérstaklega til þess að hafa með hendi undirbúning að orkufrekum iðnaði í landinu til mjög langs tíma, nánast ótiltekið. Ég tel ekki þörf á né ástæðu til þess að efna til nefndakjörs af því tagi sem hér er lagt til, ekki frekar en fólst í till. Alþfl. Ég tel hins vegar mjög mikilsvert að um þessi stórmál eins og önnur atvinnumál þjóðarinnar ríki gott samstarf á milli framkvæmdavalds og þingsins, og ég tel að það eigi að endurspeglast í samstarfi framkvæmdavaldsins og þeirra nefnda sem Alþingi kýs og starfa á þingtíma og þurfa að fá heimildir til að starfa einnig milli þinga að þeim málum sem þær varða. Þar á ég m.a. við atvmn. Sþ. og iðnaðarnefndir beggja deilda Alþingis í sambandi við þau mál sem hér um ræðir, en þessar þingnefndir eiga einmitt að taka á þeim málum sem upp koma í sambandi við orkuöflun og iðnaðaruppbyggingu í landinu, og því er mjög mikilsvert að þær séu inni í málum á undirbúningsstigi, fylgist með þeim og láti að sér kveða í þeim efnum, og síst skyldi ég hafa á móti því, að frá þeim kæmu tillögur til rn. í sambandi við þessi efni. En það er kannske ástæðan fyrir því, að bæði Alþfl.-menn og stjórnarandstöðulið Sjálfstfl. vill nú reyna að fara að endurvekja stóriðjunefndina frá viðreisnartímabilinu, að þeir vilja búa svo um að það verði ekki unnið að þessum málum í sem nánustu samstarfi við þingið, heldur kannske fram hjá þinginu, óháð þinginu, því að eins og menn tóku eftir í málflutningi hv. flm. áðan lagði hann einmitt áherslu á nauðsynina á samhengi í þessum málum, óháð því hverjir væru við stjórnvölinn, og þá e.t.v. óháð því, hvernig Alþingi er skipað. Mér er spurn: Hví ekki að fela þeim nefndum, sem Alþingi kýs hverju sinni í viðkomandi málaflokka, að taka á þessu? Ég vil líka benda á það, að ekki er skynsamlegt að vera að kljúfa út úr einn þátt atvinnulífs í landinu með þeim hætti sem hér um ræðir, vegna þess að á því er rík nauðsyn að menn horfi til allra átta í sambandi við atvinnuuppbyggingu hjá okkur og þeir aðilar, sem þar standa fyrir - hvort sem það eru rn. eða stefnumótun á vegum þingsins, - viti hver af öðrum og hafi skipulegt samstarf. Það er að sjálfsögðu verkefni framkvæmdavaldsins að taka við þeim tillögum, sem frá Alþingi koma, og vinna að útfærslu þeirra, og iðnrn. hlýtur eðli málsins samkv. að eiga að vera forustuaðili á þessu sviði af hálfu framkvæmdavaldsins. En hvernig bjó Sjálfstfl. að iðnrn. sem stofnað var í valdatíð hans? Hvernig bjó hann að því í sambandi við möguleika á meðferð þessara veigamiklu mála? Þegar ég kom í þetta rn. sem ráðh. haustið 1978 voru þeir menn teljandi, ekki aðeins á fingrum annarrar handar, heldur mun færri, sem ætlað var að sinna iðnaðarmálum að einhverju leyti. Ég má raunar segja að það hafi verið einn fulltrúi sem hafi getað helgað sig þessum viðamikla málaflokki. En að orkumálum og alveg sérstaklega orkufrekum iðnaði og því sem að honum laut, að þeim málum skyldi unnið utan rn. eða fram hjá rn. A.m.k. liggur það fyrir, að tengslin voru ekki ýkjamikil þar á milli á þeim tíma þegar Sjálfstfl. var við völd og hv. fyrsti talsmaður þessarar þáltill. leiddi ríkisstj. Nú er stefnt að skipulegri verkaskiptingu á vegum iðnrn., m.a. að koma á fót sérstakri orkunýtingardeild sem hafi með höndum að vinna að málum sem snerta hagnýtingu orkulindanna, þ. á m. varðandi orkufrekan iðnað og annan iðnað sem byggist á orkulindum, svo og varðandi þætti eins og orkusparnað, sem mikið hefur verið unnið að að undanförnu. Ég tel vera mikla þörf á því að efla stjórnarráðið og atvinnumálaráðuneytin alveg sérstaklega, til þess að þau hafi burði til að veita þá forustu og sinna þeirri vinnu sem nauðsynleg er í sambandi við stefnumörkun á sviði atvinnumála, bæði til að flytja tillögur inn í þingið og til að taka á tillögum sem koma frá þinginu í þessum efnum. Jafnhliða því þarf að treysta tengsl við þær stofnanir, sem við höfum þó nokkrar, sem geta tekið á málum, en þannig er að rn. búið, a.m.k. þar sem ég þekki til, að það er ekki hægt að segja að þau hafi möguleika á því að hagnýta sér þær stofnanir, sem undir þau heyra, með þeim hætti sem skynsamlegt væri og til þess að eðlilegt samhengi sé í vinnubrögðum. Við vinnu og undirbúning að jafnviðamiklum og margslungnum málum og uppbygging stóriðnaðar er á vegum landsmanna sjálfra - og á það legg ég áherslu þarf ákveðna forustu íslenskra stjórnvalda. Flm. þessarar þáltill. kvarta undan því, að þessi mál skuli ekki fyrst og fremst vera í höndum stóriðjunefndar eins og þeirrar er hér starfaði á sjötta áratugnum og undirbjó hinn dæmalausa álsamning sem hv. flm. varði meiri hlutanum af ræðutíma sínum til að réttlæta og dásama, eða þá að nefnd um orkufrekan iðnað, sem síðar starfaði, skyldi vera lögð niður. Undan því er mjög kvartað af flm. Þessum nefndum báðum var það sammerkt, að meginhlutverk þeirra var að ræða við útlendinga er hingað leituðu fanga, en frumkvæði og þekkingaröflun varðandi orkufrekan iðnað var á þessum tíma sáralítil af hálfu íslenskra stjórnvalda. Sú breyting, sem síðar hefur orðið, ber vitni um nýjar áherslur, innlenda forustu í þessum efnum, íslenskt frumkvæði og forustu fyrir þeim atvinnurekstri sem hér þarf að rísa með orkulindirnar að bakhjarli. Þetta endurspeglast í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. þar sem segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ríkið stuðli að uppbyggingu meiri háttar nýiðnaðar er m.a. byggi á innlendri orku og hráefnum, enda verði slíkur nýiðnaður og frekari stóriðja á vegum landsmanna sjálfra.“ Einnig er gert ráð fyrir að rannsóknir á sviði orkumála og orkunýtingar verði efldar og mörkuð samræmd orkustefna til langs tíma. Undirbúningur að slíkri stefnumótun stendur nú yfir á vegum iðnrn. og ríkisstj. Ég hef greint frá því nýlega hér á Alþingi, í umr. um svipaða þáltill. og hér liggur fyrir, að stefnt sé að því að leggja slíka stefnumörkun fyrir Alþingi til kynningar væntanlega fyrir lok yfirstandandi þings, þannig að þingflokkum og hlutaðeigandi þingnefndum gefist kostur á að fjalla um slíka stefnumótun og koma á framfæri sínum sjónarmiðum áður en till. yrði lögð fram til endanlegrar meðferðar hér í þinginu. Ég gat þess áðan, að frsm. þessarar till., hv. 7. þm. Reykv., hafi varið drjúgum hluta af tíma sínum til að réttlæta þá stóriðjusamninga, sem gerðir hafa verið til þessa, og þá alveg sérstaklega álsamninginn. Það er vissulega eðlilegt, að þessi hv. þm. og þeir, sem að baki honum standa, hafi áhyggjur af þeim samningi og því áliti sem landsmenn hafa á þeirri samningsgerð að fenginni reynslu. Ábyrgðina á þeirri samningsgerð bar viðreisnarstjórnin, eins og rakið hefur verið, og það er full ástæða til að fara nokkrum orðum um þennan samning og reynsluna af honum kannske frá dálítið öðrum sjónarhól en hv. flm. gerði áðan. Ég vil þó áður en ég kem að því, vekja athygli á að þeir tveir samningar um orkufrekan iðnað, sem hér hafa verið gerðir á síðustu 10–12 árum, eru með mjög ólíkum hætti. Að baki síðari samningnum, þótt gagnrýnt sé af okkur Alþb.-mönnum hvernig að honum var staðið að lokum og hvenær hann var gerður,- að baki honum lá allt annar hugsunarháttur heldur en lá að baki samningsgerðinni um álverið í Straumsvík. Við tókum eftir því, að hv. 1. þm. Reykv. vék einmitt að því, að skoðanir væru nú mjög skiptar um það, hvort réttmætt hefði verið að íslenska ríkið stæði sem meirihlutaaðili að baki þess fyrirtækis sem reist hefur verið á Grundartanga í Hvalfirði. Og það er kannske vegna þeirrar fréttar, sem lesa má á útsíðum í málgagni Sjálfstfl. einmitt í dag, um hvernig horfir efnahagslega fyrir þessu fyrirtæki eins og stendur, að þm. hefur áhyggjur af þessu. En það var ekki síst það atriði sem bent var á af þeim sem gagnrýndu þá samningsgerð á sínum tíma. Ég er hins vegar í hópi þeirra sem vænta þess, að þar fari ekki eins illa og horfir, að það verði breyting á í sambandi við efnahagslegar horfur Járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga. Við skulum vona að svo verði, en þar horfir því miður ekki vel á þessum tíma. En ef litið er á ýmsa þætti þeirrar samningsgerðar, m.a. varðandi orkuverð og verðtryggingu, þá er þar býsna ólíku saman að jafna. Mikið vantaði þó á að þar væri staðið að með þeirri fyrirhyggju sem þyrfti, og tekið var inn í þann samning á lokastigi hans ákvæði sem veitir nánast hinum erlenda aðila neitunarvald í sambandi við endurskoðun á orkuverði, og það er býsna afdrifaríkt þegar þannig er staðið að málum. Það var rifjað upp á sínum tíma í umræðum hér á hv. Alþingi og ætla ég ekki að fara um það frekari orðum. Við skulum þá víkja að því flaggskipi sem Sjálfstfl. gumar af þegar litið er til baka og flokkurinn vill lýsa upp þá stefnu sem hann telur sig hafa borið fram í sambandi við stóriðjumálin hér á liðnum tíma, eins og segir í grg. með þessari þáltill.: „Stóriðjustefna Sjálfstfl. hefur þegar sannað gildi sitt og gefur mikil fyrirheit í framtíðinni. Þessi reynsla kallar nú á nýjar framkvæmdir og öflugri í stóriðjumálunum.“ Það er engin iðrunarmerki að finna á hv. 1. flm. þessarar till. í sambandi við samningsgerðina um álverið í Straumsvík. Þvert á móti staðhæfði hann að þar hefði verið staðið að á hinn besta hátt, og það er sú reynsla sem væntanlega á að endurnýja í þeim samningum sem hér er verið að hvetja til að gerðir verði fyrr en seinna. Meginrök formælenda fyrir samningnum um álverið t Straumsvík voru: 1. Að tryggja skyldi stöðugleika í gjaldeyristekjum landsmanna. 2. Að fást ætti lægra raforkuverð til almennings að þessum samningi gerðum. 3. Að ríkið fengi verulegar skatttekjur samkv. samningnum. 4. Að fjölþættur úrvinnsluiðnaður ætti að rísa í tengsl um við þetta stóriðjuver. Við skulum líta nánar á þessi atriði og þá fyrst á gjaldeyristekjurnar. Þar er gjarnan veifað brúttótölum, eins og hv. 1. þm. Reykv. gerði áðan, sem séu nálægt 20% - oftar eru þó nefnd 15% sem er kannske nær lagi - af brúttógjaldeyristekjum þjóðarinnar. Hitt gleymist, að Íslenska álfélagið, ÍSAL, flytur inn sem svarar um 8% af vöruinnflutningi til landsins, ef tekið er meðaltal tímabilsins 1969–1977. Auk þess flytur Alusuisse út fjármagn í formi alls kyns þjónustu, afskrifta og vaxta, þannig að hreinar gjaldeyristekjur verða langtum minni en halda mætti við fyrstu sýn. Hinar raunverulegu gjaldeyristekjur, sem rekja má til fyrirtækisins, eru þær sem ÍSAL greiðir fyrir raforku, og það er ekki ýkjamikið, og greiðslur í laun til starfsmanna, svo og framleiðslugjald og greiðslur fyrir hafnaraðstöðu, svo og lítils háttar fyrir matvæli og þjónustu. Þetta er aðeins um fjórðungur af vergum gjaldeyristekjum fyrirtækisins, fjórðungur af umræddum 20%, sem gjarnan er hampað, eða 15%, í mesta lagi á bilinu 3–4% af heildargjaldeyristekjum þjóðarinnar, en ekki 15% í reynd eins og oft er látið að liggja. En jafnvel þessi 3–4% sem nettógjaldeyristekjur af heildargjaldeyrisöflun Íslendinga segja ekki alla sögu. Þar er enn of í lagt. Þetta eru ekki hreinar gjaldeyristekjur, ef litið er á fjármagnskostnað af orkumannvirkjunum, sem þurfti til að selja auðhringum raforkuna á gjafverði. Ef þessir þættir eru teknir með, svo sem eðlilegt er, mun láta nærri að um engar teljandi gjaldeyristekjur sé að ræða s.l. 10 ár af þessum minnisvarða erlendrar stóriðju í landinu. Þá skulum við koma að öðrum þætti þessa máls, raforkuverðinu, sem samkv. orðum hv. 1. þm. Reykv. á að hafa fært landsmönnum miklu ódýrari raforku á þeim árum sem liðin eru síðan samningurinn var gerður. Samningurinn um raforkuverðið var ásamt öðru sterklega gagnrýndur af talsmönnum Alþb. allt frá upphafi, en viðreisnarliðið, sem knúði samninginn fram, taldi þvert á móti að með honum fengist tryggt lægra raforkuverð til almenningsþarfa í landinu. Reynslan hefur sýnt hverjir höfðu rétt fyrir sér í þeim efnum. Það er sama hvernig á málið er litið varðandi raforkuverðið. Þar eru skipti okkar við auðhringinn eins og á milli höfuðbóls og hjáleigu, nýlenduherra og hálfnýlendu, og búið svo um hnúta að undir erlend lög og erlendan gerðardóm er að sækja í sambandi við hugsanlega endurskoðun þessa máls. Að nafninu til hefur raforkuverðið hækkað vegna endurskoðunar er knúið var á um af vinstri stjórninni 1971–1974 og um var samið á árinu 1975, og það var víst sú leiðréttingu sem hv. þm. var að nefna hér og hefði mátt vera eitthvað meiri með tilliti til olíuverðshækkunarinnar fyrri 1973–1974. Að nafninu til hefur raforkuverðið hækkað úr 3 millum bandarískum í 6.5 mill nú, en sé miðað við fast verðtag hefur hækkunin engin orðið, fyrst og fremst vegna verðbólguþróunar í Bandaríkjunum, en um verðið er samið í dollurum. Þrátt fyrir þetta, þrátt fyrir þessa endurskoðun fyrir fimm árum greiðir álverið sama verð í reynd fyrir raforkuna og í upphafi og fékk raunar heimild til að auka umsvif sín með stækkun álversins í þokkabót út á umrædda endurskoðun. Um 1970 jafngiltu 1000 gwst. af orku samkv. ál - samningnum um 120 þús. tonnum af gasolíu, sem fá mátti fyrir andvirðið. En með núverandi verði fengjust - hins vegar aðeins um 20 þús. tonn af gasolíu, 20 þús. í staðinn fyrir 120 þús. 1970. Auðvitað gat enginn séð fyrir þá þróun sem hefur orðið á olíuverði á þeim tíma sem liðinn er, en þetta dæmi sýnir að það orkuverð, sem álverið greiðir í dag, er komið langt út úr eðlilegu samræmi við almennt orkuverð í heiminum, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Orkufrekur iðnaður er skilgreindur sem iðnaður þar sem orkukostnaður er hátt hlutfall af framleiðsluverðmæti. Undir þennan flokk fellur álbræðsluiðnaðurinn. En spurningin er hvort álbræðslan í Straumsvík er orkufrekur iðnaður. Líklega ætti svarið að vera, ef alls er gætt, að svo sé alls ekki ef miðað er við orkukostnaðinn hjá þessu fyrirtæki. Staðreyndin er nefnilega sú, að orkukostnaðurinn hjá ÍSAL er ekki nema tæp 7% af framleiðslukostnaði, á meðan hann er almennt ekki undir 15% hjá áliðnaði í heiminum. Til samanburðar má nefna að orkukostnaður í loðnuverksmiðjum hérlendis er a.m.k. helmingi hærri, eða um 15% af framleiðslukostnaði, en þær hafa hingað til ekki verið taldar til orkufreks iðnaðar, og hærri er hann hjá fleiri greinum iðnaðar hér, eins og sements- og graskögglaverksmiðjum. Framleiðslukostnaður í nýjum virkjunum, sem m.a. þarf að reisa vegna þessa samnings um álverið, er ekki 6.5 mill eins og við fáum nú, heldur 18 mill. Álverið í Straumsvík greiðir nú 6.5 mill upp í þessi 18 mill sem framleiðslukostnaður er af nýaflaðri orku, eða um 10 kr. á kwst. sem kostnaðurinn við nýja orkuöflun nemur, þ.e. söluandvirðið er aðeins um þriðjungur af framleiðslukostnaði á raforku nú. Mismunurinn, nær 6 kr. á kwst., er þannig kostnaðurinn fyrir þjóðfélagið að selja þessa orku eða afla sambærilegrar orku í staðinn. Auðvitað kemur inn í þetta mál að um 600 starfsmenn vinna í álverinu. En þau atvinnutækifæri eru sannarlega dýru verði keypt og engin spurning að unnt hefði verið að skapa verkefni við þjóðhagslega arðbærari störf. Í raun mætti leiða að því rök, þótt ég sé ekki að gera hér till. um það, að hagkvæmt væri að skrúfa fyrir þetta stóriðjuver, álverið, í áföngum og spara með því sem svarar heilli stórvirkjun. Slíkt væri raunar langsamlega ódýrasti virkjunarkostur landsmanna nú, þar sem þarna er ráðstafað um 1200 gwst. af raforku, eða tæpum helmingi þess sem framleitt er í landinu, á sama tíma og orka frá nýjum virkjunum kostar um 6 kr. meira en álverið greiðir á hverja kwst. Hvað er hv. 1. þm. Reykv. að fara þegar hann er að halda því fram hér, að þessi samningur og Búrfellsvirkjun, sem reist hafi verið í tengslum við hann, hafi lækkað almennt raforkuverð í landinu á þeim tíma sem síðan er liðinn? Nettóhagnaður af því að hætta raforkusölu til ÍSALs gæti því orðið allt að því 7 milljarðar, þegar orkan væri fullnýtt fyrir innlendan markað. Þessa upphæð yrði auðvitað að bera saman og vega á móti öðrum þjóðhagslegum tekjum af álverinu, m.a. framleiðslugjaldinu, sem nam á árinu 1979 hálfum milljarði kr. Þetta nefni ég hér til þess að sýna mönnum fram á hvers konar minnisvarði það er sem Sjálfstfl. reisti sér með þessum samningi, sem við erum njörvaðir við til ársins 1994 og raunar með litlum sveigjanleika þá til endurskoðunar, og gildi hans skal vera nokkuð fram á næstu öld eða til ársins 2014. En komum þá að þriðja atriðinu sem hér hefur verið til umræðu oft áður, skatttekjunum af þessu fyrirtæki. Við skulum líta á það dálítið nánar. Skatttekjur til ríkisins frá þessu fyrirtæki, álverinu, sem er stolt og lýsandi fordæmi leiftursóknarliðs Sjálfstfl. í atvinnumálum, - í sköttunum, sem fyrirtækinu er gert að greiða, koma fram samfélagslegu tekjurnar sem við höfum af stóriðjufyrirtæki sem þessu, það sem m.a. er notað til réttlætingar því að ráðstafa nær helmingi af einni helstu auðlind okkar, raforkunni, til þessa fyrirtækis. Skattgreiðslur ÍSALs reiknast sem ákveðið framleiðslugjald af hverri smálest áls sem skipað er út frá bræðslunni. Þessi skattur breytist með heimsmarkaðsverði á áli, en þannig að hann lækkar hlutfallslega miðað við framleiðsluverðmæti, sem þýðir að fyrir Alusuisse verður framleiðslugjaldið, þegar fram líða stundir, enn léttari byrði en nú er, og er hún nú vægast sagt smánarlega lítil. Framleiðslugjaldið er jafnframt háð afkomu ÍSALs á þann veg, að það má aldrei verða hærra en nemur 55% af nettóhagnaði. Þetta hlutfall er út af fyrir sig ekki óeðlilegt. Mergur málsins er hins vegar sá, að nettóhagnaðinum getur Alusuisse stjórnað að vild sinni með því að ákveða verð á aðföngum til ÍSALs og verð á framleiðslunni. Það hefur líka komið á daginn, að álverið sýnir oftast slæma rekstrarafkomu, en með því móti hefur verið safnað stórfelldri skattinneign hjá ríkinu. Hv. alþm. ætti að vera nokkurt umhugsunarefni sá áhugi sem þetta erlenda fyrirtæki hefur á að standa fyrir stöðugum taprekstri í fyrirtæki hér uppi á Íslandi. Ég hef látið taka saman yfirlit yfir árlegar tekjur og heildartekjur af þessum meginskatti af álverinu þann tíma sem það hefur starfað. Samtals nema þær greiðslur á tímabilinu 1969–1979 2 169 300 þús. kr. á verðgildi hvers árs eða sem svarar 216 millj. kr. á ári að meðaltali. Ef reiknað er í erlendri mynt nema heildarskattgreiðslur ÍSALs á 10 árum um 12 millj. dollara. Á sama tíma hefur ÍSAL hins vegar, eins og ég gat um áðan, safnað stórfelldri skattinneign hjá ríkissjóði. Nam sú inneign í árslok 1979 hvorki meira né minna en 6 millj. dollara, sem er helmingur af skattgreiðslum ÍSALs allt tímabilið. Þetta má teljast búskapur í lagi eða hitt þó heldur, og eru þó vafalítið ekki öll kurl komin til grafar varðandi viðskipti við þetta erlenda stóriðjufyrirtæki og óskabarn hins erlenda stóriðjuliðs innan Sjálfstfl. Staðreyndin um skatttekjur ríkisins af átverinu er því þannig, að nettóskattar álversins hafa numið um það bil 600 þús. dollurum á ári eða um það bil þrem dollurum árlega á hvert mannsbarn í landinu. Miðað við núverandi gengi nemur þessi upphæð um 1700 kr. á mann eða um 7 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu í landinu. Ætli þær krónur séu ekki farnar til baka í hærra raforkuverði en ella hefði orðið, ef við hefðum ekki gert þennan nauðungarsamning? Það hefur oft verið bent á að þótt álverið fengi orkuna ókeypis þyrftum við ekki að hækka orkuverð til almennings nema um 10%. Við þetta má bæta að hefði álverinu verið sleppt við að greiða framleiðslugjald þessi 10 ár sem það hefur starfað, hefðu skattgreiðslur fjögurra manna fjölskyldu á ári einungis þurft að vera um 7 þús. kr. hærri miðað við núverandi gengi, vel að merkja til að vega á móti tekjutapi ríkisins sem af því hefði leitt. Hvað segja hv. þm. um slíka samninga? Mundu ekki einhverjir telja þetta nauðungarsamninga, sem hluti sjálfstæðismanna telur sér til hróss og telur þegar hafa sannað gildi sitt? Í grg. með þáltill. þeirra stendur: „Þessi reynsla kallar nú á nýjar framkvæmdir og öflugri í stóriðjumálunum.“ Þá er ótalinn mengunarþátturinn, jafnt innra sem ytra, hjá fyrirtæki þessu, sem sparað hefur sér ómæld útgjöld og safnað gróða út á linkind íslenskra stjórnvalda við upphaflega samningsgerð um fyrirtækið. Hv. fyrsti talsmaður sjálfstæðismanna í þessu máli leyfði sér í framsöguræðu sinni áðan að halda því fram, að ekki hafi verið tiltækir neinir möguleikar á því að leysa umhverfismál verksmiðjunnar á þeim tíma betur en gert var þegar um fyrirtækið var samið. Hann ætti að leita sér fyllri upplýsinga um aðstæður á árinu 1968 og 1969 í þessum efnum áður en hann endurtekur slíka dæmalausa fjarstæðu hér á hv. Alþingi. Flúormengunin, sem frá þessu fyrirtæki hefur komið, svarar til um 7 millj. kg. sem borist hafa út í andrúmsloftið þann tíma sem fyrirtækið hefur starfað, og brennisteinstvísýringsmengun er sögð hafa vaxið að undanförnu og er raunar meiri en kemur frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga, og er það þó sú mengun sem menn hafa helst haft áhyggjur af í tengslum við það fyrirtæki. Fyrrv. heilbrmrh., Magnús Kjartansson og Matthías Bjarnason, tóku á þessu máli þannig að eftir mikinn þrýsting og eftirrekstur tókst loks að knýja fyrirtækið til aðgerða í mengunarvörnum sem nú eru smám saman að komast í gagnið. Herra forseti. Ljóst er hvað fyrir þeim hluta Sjálfstfl. vakir sem að flutningi þessarar till. stendur. Þær hugmyndir sáust í leiftursóknarplaggi flokksins fyrir síðustu kosningar, þar sem rætt var um a.m.k. þrjár stórverksmiðjur á vegum útlendinga, og það hefur raunar verið rifjað upp hér. Hér er að vísu látið að því liggja í grg., að Íslendingar eignist stóriðjufyrirtækin í landi sínu eftir því sem tímar líða og þeim vex fiskur um hrygg, eins og það er orðað af svo mikilli reisn í grg. með þessari tillögu. Þetta er trú flm. þessarar þáltill. á getu Íslendinga til að standa sjálfir fyrir uppbyggingu atvinnulífs í landinu. Vitað er um menn í þessum hópi sem telja að við eigum hvergi nærri að koma meiri háttar iðnrekstri, en láta útlendinga atfarið um slíkan rekstur. Ég leyfi mér þó að vona að í hópi flm. þessarar till. finnist menn sem hafa aðra skoðun á málinu en lesa má út úr till. og málflutningi 1. flm. hennar. Það væri langt mál ef taka ætti á þeim mörgu firrum sem fram komu í máli hv. 1. þm. Reykv. áðan, og ég ætla ekki að taka tíma þingsins til þess að fara langt út í þau efni. En ég vil drepa á örfá atriði áður en ég læt máli mínu lokið, kannske fyrst það sem lætur minnst yfir sér, að áhrif Swiss Aluminium á íslensk stjórnmál hafi engin orðið á þessu tímabili. Ég held að hv. 1. flm. þáltill. hafi afsannað þessa staðhæfingu mjög rækilega í sínum málflutningi. Hvernig má það vera, að erlendur auðhringur eignist formann stærsta stjórnmálaflokks landsins sem megintalsmann sinn á löggjafarsamkomu þjóðarinnar? Vegirnir eru ekki alltaf beinir. Þeir eru oftar krókóttir, þegar fjármálalegir hagsmunir eiga í hlut, og hið alþjóðlega auðmagn, sem að baki álversins í Straumsvík stendur og fyrirtækjum af þeirri gerð. Hv. flm. dró mjög í efa að við hefðum efnahagslegt bolmagn til að standa fyrir uppbyggingu orkufreks iðnaðar í landinu. Hann færði fram sem dæmi að við greiddum um fimmtung af okkar gjaldeyrisöflun í vexti og afborganir lána. Ég hef ekki upplýsingar um þessa tölu á árinu 1980, en á árinu 1979 var þetta hlutfall samkv. nýlegum upplýsingum 12.8%. Ég geti ráð fyrir að það hafi eitthvað hækkað á yfirstandandi ári eða komi til með að gera það, en það hefur farið lækkandi á undanförnum árum. Og hvað eru menn að draga hér upp grýlur af þessu tagi til þess að færa rök fyrir því, að við Íslendingar getum ekki verið forustuaðilar í uppbyggingu af þessu tagi? Það er verið að tortryggja það, ala á tortryggni um það af stjórnarandstöðunni, og það skil ég ofurvel, að ekki sé staðið að undirbúningi orkumála, orkumannvirkja og iðnaðaruppbyggingu í landinu með þeim hætti sem æskilegt væri. Það er mjög eðlilegt, að stjórnarandstaðan reyni að halda slíku fram. En við skulum aðeins athuga þetta dæmi nánar. Það hefur verið unnið að því þau ár, sem ég hef nálægt þessum málum komið, að undirbúa með skipulegum hætti næstu virkjunarframkvæmdir í landinu, nauðsynlegar virkjunarframkvæmdir, sem jafnt þjóna hinum almenna markaði og þeim iðnaði sem skynsamlegt verður að byggja hér upp með orkulindirnar að bakhjarli. En ef Sjálfstfl. hefði mátt ráða, og sérstaklega sá armur hans sem hér mælir gegnum þessa þáltill., hefðu ekki verið miklar líkur á því, að þær hugmyndir, sem hv. 1. þm. Reykv. var að bera hér fram og reyna að gera að sínum, að virkjað yrði á Austurlandi eða Norðurlandi næst fyrir landskerfið, - þá hefðu ekki verið miklar líkur á því, að við slíkt væri hægt að standa. Þau mál hafa að vísu ekki verið gerð upp enn, en það kemur að því á komandi ári, að ákvarðanir þarf að taka í þeim efnum, og ég dreg ekkert af um nauðsyn þess að það verði gert og þá verði litið til fleiri þátta en bara næstu virkjunar. Við þurfum að koma okkur upp áætlun um meginaðgerðir í orkuöflun landsmanna til langs tíma og ganga þar skipulega til verks og gæta þess að dreifa virkjunum með skynsamlegum hætti um landið, bæði til öryggis fyrir landsmenn og aukinnar hagkvæmni. Það var verið að lauma því að hér í leiðinni, að virkjun á Austurlandi og væntanlega á Norðurlandi líka væri ekki hagkvæm eða fært að ráðast í hana nema hengja hana beint aftan í orkufrekan iðnað og þá helst iðnað af því tagi sem Sjálfstfl. mælir hér sérstaklega fyrir. Það liggur fyrir tölulega frá sérfræðingum, sem bráðabirgðaniðurstaða að vísu, að allar þær stórvirkjanir, sem lengst eru komnar hvað undirbúning snertir og voru nefndar áðan í framsöguræðu hv. þm. Geirs Hallgrímssonar, eru hagkvæmar miðað við almenna orkunotkun í landinu eina sér og að virkjun á Austurlandi er hagkvæmari að þessu leyti heldur en virkjun við Sultartanga, þó að eingöngu sé miðað við almennan markað og þann kostnað sem væri af að flytja umtalsverðan hluta þessarar orku um langan veg. Svo hagkvæmur er þessi virkjunarkostur. Ég er ekki þar með að segja að við getum ekki hugsað til þess að koma upp orkufrekum iðnaði á Austurlandi eða víðar úti um landið. Það er annað mál. En menn eiga að varast nauðhyggju af því tagi sem hér er fram borin, að við getum ekki ráðist í hagkvæmar virkjanir í landinu án þess að binda þær samningum um orkusölu jafnframt og helst fyrir fram, eins og hér er mælt fyrir, og það kannske með þeim kjörum eða réttara sagt ókjörum sem við þekkjum af reynslunni. Í sambandi við undirbúning að orkustefnu er nauðsyn að hyggja að iðnaðarstefnu og einstökum þáttum hennar, og ég held að hv. flm. þyrfti ekki langt að leita. Hann hefði ekki þurft að gera annað en að spyrja mig að því hér á fundi í hv. þingi eða utan funda, að hverju verið sé að hyggja í þessum efnum á vegum iðnrn. Ég gæti bent honum á að það eru ekki þrjár afurðir sem fyrst og fremst koma til álita í sambandi við orkufrekan iðnað á Íslandi í framtíðinni, heldur þurfum við að hyggja þar að mörgum fleiri þáttum. Og þó að þeir þættir, sem hann nefndi, geti komið til álita og eigi að koma til álita með öðrum eru þó margir meinbugir á t.d. í sambandi við álframleiðsluna vegna einokunaraðstöðu þeirra örfáu hringa sem standa að þeirri framleiðslu. En það eru aðrir þættir sem þarna eiga að vera og eru með. Iðnrn. hefur leitað eftir auknu fjármagni til að standa fyrir könnun þessara mála, og ég vænti að það fjármagn fáist vegna athugana á komandi ári. Ég get nefnt hér sem dæmi nokkra kosti sem þarna þarf að skoða og verja fjármagni til fyrr en seinna: Magnesíumframleiðsla, sem gæti byggst á alíslenskum aðföngum, orku sem og hráefni. Framleiðsla á natríumklórati til stuðnings við aðra saltvinnslu sem nú er í undirbúningi á Reykjanesi. Framleiðsla á kísilmálmi, sem horfir þó skár um en varðandi kísiljárnið, vegna þess að það er notað til íblöndunar í áliðnaði, en ekki í stáliðnaði, sem stendur ekki sérlega vel, á þessum dögum. Það er framleiðsla á innlendu eldsneyti, sem er kannske ekki minnsta málið í þessu samhengi. Það er framleiðsla á léttari eldsneytistegundum úr svartolíu. Það er úrvinnsla úr áli, sem hv. flm. nefndi og var mjög otað að mönnum þegar álsamningurinn var gerður, ásamt athugunum sem tengjast álframleiðslu. Það er hugsanleg framleiðsla á þungu vatni og það er hugsanleg framleiðsla á pappír, sem hefur verið til umræðu. Þetta eru nokkur dæmi um kosti sem þegar er verið að líta á og taka þarf betur á á næstunni, hvort geta verið fýsilegir, vænlegir til að ráðast hér í af okkur Íslendingum undir íslenskri forustu og forræði. Og sannarlega þarf að tengja slíkar athuganir athugunum á orkuöflun í landinu. Í sambandi við staðarval fyrir stóriðju, fyrir orkufrekan iðnað, sem hv. flm. þessarar þáltill. ætla þessari nefnd að taka á, er það að segja, að þegar er að starfi nefnd með fulltrúum frá þeim stofnunum, sem þetta mál helst varðar, sem ættað er að taka á þessu máli við sveitarstjórnir á landinu þar sem áhugi kemur fram í sambandi við staðsetningu á meiri háttar iðnrekstri. Í þeim efnum þarf sannarlega fyrirhyggju. Þær athuganir geta tekið langan tíma og skiptir miklu máli að vel ráðist um slíkt. Ég geri ekki lítið úr byggðaþættinum í sambandi við iðnaðaruppbyggingu hjá okkur og þá einnig varðandi orkufrekan iðnað. En það var dálítið seinheppið, dæmið sem hv. 1. flm. kom hér fram með í sambandi við byggðastefnuna sem fylgdi niðursetningu álversins í Straumsvík á sínum tíma. Þó að nokkurt fé hafi runnið til Byggðasjóðs af því lága framleiðslugjaldi sem þetta fyrirtæki hefur greitt á þeim tíma, þá hygg ég að mínusarnir séu margfalt fleiri sem fylgt hafa staðsetningu þessa stóriðjuvers einmitt hér í höfuðþéttbýli landsins á þeim tíma sem það var gert og ákveðið. Nei, góðir hv, þm., það er ekki vænlegt að lýsa fylgi eða standa að stuðningi við þá till., sem hér liggur fyrir, og þá hugsun sem að baki henni liggur og hér hefur verið svo skilmerkilega framreidd af hv. 1. flm. tillögu. Ég er honum afar þakklátur fyrir að hafa skýrt mál sitt með þeim ljósa hætti sem fram kom í orðum hans og að hann skyldi einmitt kjósa að lyfta því flaggi sem Sjálfstfl. telur að eigi að vera í fararbroddi í þessum málum - álverið í Straumsvík og hliðstæðir samningar - sem tákni fyrir þá stefnu sem hann vill bera fram í sambandi við uppbyggingu orkufreks iðnaðar í landinu. Herra forseti. Að lokum vil ég aðeins rifja það upp, að Alþb. hefur fjallað um atvinnumál á nýlegum landsfundi sínum. Það fjallaði flokkum fyrr um orkumál og mótaði þar skýra stefnu sem þm. eiga aðgang að og lá fyrir á árinu 1976 og á var minnt í samþykktum landsfundar Alþb. Um orkufrekan iðnað segir í samþykkt þess fundar, með leyfi hæstv. forseta: „Orkufrekur iðnaður og efnaiðnaður í tengslum við innlendar orkulindir lúti íslenskum lögum og reglum og sé örugglega undir forræði landsmanna. Slíkur iðnrekstur þarf að taka mið af efnahagslegum og félagslegum sjónarmiðum og kröfum um umhverfisvernd. Alþb. hafnar erlendri stóriðju, en leggur áherslu á skipulegan og vandaðan undirbúning og uppbyggingu orkufreks iðnaðar, sem m.a. byggi á innlendum aðföngum og skili viðunandi orkuverði. Á þessu sviði er margra kosta völ sem þjóðin þarf að hagnýta á komandi árum.“ Þetta var samþykkt Alþb. í þessum efnum. En við fjölluðum að sjálfsögðu um aðra þætti orkumála og ég ítreka það, að iðnaðaruppbyggingu, hvort sem um er að ræða almennan iðnað eða orkufrekan iðnað, á ekki og má ekki slíta úr samhengi við aðra atvinnuþróun í landinu og áætlanir þar að lútandi.



Herra forseti. Eitt af fyrstu málum þessa þings var till. frá þingflokki Alþfl. um að skipuð yrði þingmannanefnd til að fjalla um orkufrekan iðnað. Þessi till. hefur þegar verið rædd við fyrri umr. og er komin til nefndar. Nú er til umræðu önnur till., frá þm. Sjálfstfl., sem fjallar um sama meginefni. Er í sjálfu sér ekki óeðlilegt að stjórnarandstöðuflokkarnir flytji slíkar till. hvor í sínu lagi, heldur er það miklu frekar eðlilegt. Hæstv. iðnrh. virðist ekki hafa gert sér grein fyrir að þó að flokkar verði að vinna saman í ríkisstj., þá er engin ástæða til þess að stjórnarandstöðuflokkar þurfi að hanga saman á sama hátt, vegna þess að þeir geta byggt stjórnarandstöðu sína á mismunandi rökum. En hér kemur samt saman áhugi beggja flokkanna á því meginatriði, að Íslendingar verði nú að snúa sér rösklega að hagnýtingu þeirra orkulinda sem eru ónotaðar í landinu og íslenska þjóðin nýtur öfundar fyrir meðal annarra þjóða á þessum tímum hinnar miklu orkukreppu. Munur er á till. okkar Alþfl.-manna og till. sjálfstæðismanna í nokkrum atriðum. Þeir gera ekki ráð fyrir að hér sé um þingmannanefnd að ræða, og þeir fjalla á nokkuð annan hátt um hugsanlega þátttöku erlendra aðila í uppbyggingu stóriðju. Við Alþfl.-menn höfum lagt það mál þannig fram að við teljum Íslendinga nú að fenginni verulegri reynslu eiga marga kosti og geta ráðið því í hverju tilviki, hvort við viljum reisa verksmiðjur algerlega í eigu okkar sjálfra og á okkar vegum, hvort við viljum hafa að einhverju leyti - hvað snertir fjármagn, tækni og fleiri atriði - samband við erlenda aðila, eða í þriðja lagi hvort það yrði í einhverjum tilvikum talið rétt þrátt fyrir allt að heimila erlendum aðilum að reisa og eiga fyrirtækið alveg. Allir þessir möguleikar eru fyrir hendi og við verðum að meta það eftir aðstæðum, þegar við höfum ákveðið hvaða verkefni við ætlum að taka fyrir, hver þessara leiða er skynsamlegust fyrir okkur. Hæstv. iðnrh. sagði í offorsi rétt áðan að það væri tilgangur með þessum till. að ganga fram hjá Alþingi. Ég veit ekki hvaðan honum kemur slík firra, ekki síst þegar það liggur fyrir, að till. Alþfl. er um að kjósa nefnd alþm. til að fjalla um þessi mál. Samt sem áður segir ráðh. slíkan þvætting. Hann talar um að slík verkefni megi fá nefndum þingsins, iðnaðarnefndum, og þar megi vinna undirbúningsstarf og leggja fram till. til rn. Þarna afhjúpar hæstv. ráðh. fáfræði sína í því, hvernig þingið og stjórnkerfi okkar starfar. Hann virðist ekki hafa hugmynd um það, að þingnefndir eru kosnar til hvers þings og þær missa umboð sitt þegar að þinglausnum kemur. Þær eru ekki til á milli þinga að undantekinni utanrmn. og geta því ekki starfað að varanlegum verkefnum eins og við erum að tala um og hljóta að taka langan tíma. Hitt er svo annað mál, að bæði Alþfl.-menn og aðrir hafa rætt um það, að þessu þyrfti að breyta og skapa þingnefndum annan starfsgrundvöll. En á meðan það er ekki gert er þýðingarlaust fyrir hæstv. iðnrh. að tala um hluti sem samkv. kerfi okkar, þingsköpum og öðrum lögum, eru ekki mögulegir. Hann hefði átt að kynna sér þetta og fá einhvern til að skrifa nokkrar skýrslur fyrir sig um það. Ástæðan til þess, að tvær till. frá heilum flokkum hafa nú verið lagðar fram um stóriðju og þörfina á því að  Enn fremur er það ástæða fyrir þessum tillöguflutningi, að það er rétt sem hæstv. iðnrh. segir: það þarf ákveðna forustu í stóriðjumálum. En staðreyndin er sú, að þessi forusta hefur ekki verið fyrir hendi. Sú ræða, sem hæstv. ráðh. flutti hér á undan mér, er glöggt dæmi um það, að hann er sjálfur andstæðingur stóriðju, hvað sem segir í loðnu orðalagi í samþykktum Alþb. af því að það þorir ekki að stiga skrefið til fulls. Þessi ræða, sem var gersamlega neikvæð og árásarræða á orkufrekan stóriðnað á Íslandi, leiðir það í ljós sem menn vita - og það er illt til þess að vita, að slík ógæfa hafi gerst að andstæðingur stóriðju skuli vera iðnrh. þjóðarinnar, ég tala nú ekki um með flokk eins og Alþb. á bak við sig. Alþb. er auðvitað andstætt þessum málum, þó að það reyni á landsfundi að samþykkja eitthvert snoturt orðalag. Hver einasti maður, sem fylgdist með fréttum af þessum landsfundi, fann að eitt meginatriðið, sem fram kom, voru gagnárásir á stóriðju. Þær komu fram í því, að fyrrv. formaður flokksins hafði vikum saman starfað að því að afla sér upplýsinga, m.a. frá stóriðjuverum eins og álverinu, og lagði fram vissar upplýsingar sem áttu að vega þungt á móti slíku fyrirtæki. Hann hafði sem sagt látið reikna út að það hefði orðið nokkurra milljóna tap á rekstri álversins og járnblendiverksmiðjunnar, og þetta átti að sýna að fásinna væri að ráðast í slík fyrirtæki. Ekki skal ég draga í efa að rétt hafi verið reiknað. En við skulum minnast þess, að í heiminum hafa ýmsir aðilar og ýmis fyrirtæki grætt ótalda milljarða bæði á stálframleiðslu, og þar með járnblendiframleiðslu, og á álframleiðslu. Það er bara spurning um hvar þessi gróði er. Hann mun verða á þessari framleiðslu áfram, enda þótt hún sé háð nokkrum sveiflum eins og flestar atvinnugreinar virðast vera.

Það er spurning hver græðir.

Spurningin er auðvitað hver græðir, og það er líka spurning um hvernig gróðinn er reiknaður og hvernig slík atvinnustarfsemi kemur þjóð til góða. Hugmyndir um stóriðju eru ekki nýjar í Alþb. Ég man vel eftir því, fyrir þó nokkrum árum, að. Einar Olgeirsson, sem var hylltur á þessum landsfundi í tilefni af 50 ára afmæli stofnfundar Kommúnistaflokks Ístands, stóð hér upp aftur og aftur og talaði um glæsilega iðnaðarframtíð Íslendinga. Hver átti þessi stóriðja að vera? Hann lýsti því nákvæmlega. Það var verið að leggja olíuleiðslur frá Sovétríkjunum alla leið vestur til Austur-Þýskalands, að strönd Eystrasalts, og þaðan átti að flytja olíuna til Íslands, en hér átti að reisa „petrokemiskan“ iðnað. Það er rétt að gefa örlitla mynd af hugsuninni og kann að vera, ef hinir krókóttu vegir fjármagnsins á bak við mál eins og þetta - krókóttir eru þeir vissulega, ekki neita ég því - lægju eitthvað annað en verið hefur hingað til, þá væri afstaða sumra Alþb.-manna önnur en hún er í dag. Stóriðjumál, bæði samningurinn um álverið og síðan um Grundartangaverksmiðjuna, eru með mestu málum sem rædd hafa verið á Alþingi undanfarin ár. Umræður um þessi mál stóðu vikum saman og voru feiknalega harðar. Ég tók þátt í þeim báðum og mér urðu þær minnisstæðar. Ég tel að umræðan um Grundartangaverksmiðjuna hafi verið stórum harðvítugri. En eitt er öruggt, að þegar rætt var um álsamningana hreyfðu Alþb.-menn lítilli gagnrýni um þau atriði sem nú eru dregin fram sem einhvers konar föðurlandssvik í þeim samningum. Grundartangadeilan var mun harðari og gerðu Alþb.menn tilraun til að gera um hana þjóðarhreyfingu. Þeir létu sér ekki nægja andstöðuna hér í salarkynnum Alþingis, heldur var efnt til fundar í skóla í Borgarfirði skammt frá verksmiðjusvæðinu. Þar var auðvitað safnað saman hópi af Alþb.-mönnum af öllu Vesturlandi, en svo voru þarna auðvitað íbúar úr hreppunum í kring. Og hvílík ósköp áttu eftir að dynja yfir þessar vesalings sveitir eftir þeim lýsingum sem stórskáld eins og Jónas Árnason, sem var leiðtogi þessarar hreyfingar, flutti í ræðum sínum! Það var eins og svart, drepandi ský mundi leggjast yfir þessar sveitir og drepa þar allt líf, bæði mannskepnuna og aðrar skepnur. Það vill svo til, að vegna frétta frá landsfundi Alþb.manna hefur Alþýðublaðið leitað sér nokkurra tíðinda af því, hvernig reynslan sé í þessum efnum. Ég skal sleppa frásögnum og viðtölum við ráðamenn í Hafnarfirði og á Akranesi, sem nú er vegna verksmiðjunnar blómlegasti kaupstaður landsins og með mestan vöxt í íbúatölu og afkomu. En við skulum líta á örfáar setningar af því sem oddviti Skilmannahrepps, Sigurður í Lambhaga, segir við blaðamann Alþýðublaðsins. Þetta er tiltölulega lítill hreppur þó hann hafi allnokkurt landrými, gott og verðmætt. Ekki man ég íbúatöluna, ætli hún sé ekki 200–300. Hann segir frá því, að beinar tekjur hreppsins af verksmiðjunni verði um 70 millj. kr. á þessu ári og heildartekjur hreppsins á þessu ári 110 millj. Þessi hreppur verður líklega einn af auðugustu hreppum landsins við hliðina á nágrönnum sínum í Hvalfjarðarstrandarhreppi, sem eru svo heppnir að hafa tvö stórfyrirtæki. Þá segir hann frá því, hvað hreppurinn ætli að gera við þessa peninga. Það er ýmiss konar fjárfesting sem verður vafalaust öllum íbúum hans og nágrannahreppa til góða, og skal ég ekki fara út í það. Það er byrjað að undirbúa nýjan þéttbýliskjarna við Lambhaga, sem ég efast ekki um að muni rísa á tiltölulega fáum árum, og hann segir: Járnblendiverksmiðjan hefur hleypt nýju blóði í framkvæmdir á vegum hreppsins, og hér er góður hugur í mönnum. Sömu sögu gætu þeir sagt í Hafnarfirði. Svo er hér að lokum úr þessu viðtali: Sigurður var spurður um viðhorf íbúanna almennt til járnblendiverksmiðjunnar. Hann kvað aðbúnað í verksmiðjunni til fyrirmyndar og starfsmenn væru mjög ánægðir, enda væru þeir tiltölulega hátt launaðir. Úrtöluraddir, sem heyrst hefðu í upphafi um byggingu verksmiðjunnar, væru nú að mestu þagnaðar. „Verksmiðjan færir okkur drjúgar tekjur, og það er erfitt að sjá önnur en jákvæð áhrif fyrir hreppinn og íbúa hans, enda væru viðhorf þeirra til verksmiðjunnar á eina lund.“ Þetta er sagt tveim árum eftir að íbúar þessa hrepps voru allmargir á fundi, boðaðir af Alþb., og hlustuðu á þá skelfingarlýsingu, sem ég hef fáar heyrt verri, um hvað þeirra biði ef þessi ósköp mundu dynja yfir. Það er erfitt að reikna tölulega hvað fæst út úr fyrirtækjum eins og hér er um að ræða, en ég vil gera aths. við það, að hæstv. ráðh. telur óeðlilegt að tala um brúttógjaldeyristekjur. Ég held að það sé það venjulega, sem við gerum, vegna þess að svo að segja allir atvinnuvegir þurfa á gjaldeyri að halda til þess að geta framleitt það sem þeir flytja úr landi. Tölur um gjaldeyrisöflun sjávarútvegs, landbúnaðar og annars iðnaðar eru yfirleitt nefndar brúttótölur og þar er alls staðar um að ræða meira eða minna sem kemur á móti. Hitt vissum við frá upphafi, að hráefnisflutningur hingað til lands, t.d. í sambandi við álið og raunar báðar verksmiðjurnar, mundi kosta töluverðan gjaldeyri sem dregst frá. En fyrr má nú vera að stofna tvö fyrirtæki, sem eru á góðum vegi með að tryggja okkur upp undir 20% af brúttógjaldeyristekjum. Þó ekki væru nema 3%, þá vildi ég gjarnan fá nokkrar verksmiðjur, sem gæfu okkur 3% nettó í gjaldeyrisaukningu. Það eru miklir peningar. Prósentin eru ekki nema 100. Fjandskapur hæstv. ráðh. í garð stóriðju, sem gekk í gegnum ræðu hans alla, náði auðvitað hámarki sínu þegar hann skýrði okkur frá því, að hann hefði verið að reikna út hvað gerðist ef hann léti skrúfa fyrir rafmagnið til álversins í Straumsvík. Hann kemst að þeirri niðurstöðu, að það sé hagkvæmasta orkuframkvæmd sem við getum gert í landinu. Mér þykja það tíðindi, að iðnrh. landsins skuli sitja á skrifstofu sinni og reikna út hvað gerðist ef skrúfað yrði fyrir rokuna til þessa fyrirtækis. Ég er viss um að þeim 600 mönnum, sem vinna í verksmiðjunni, mundu þykja þetta nokkur tíðindi. Það getur verið að sumir hafi meira gaman af reikningskúnstum en aðrir, en það sýnir oft innrætið, hvað það er sem menn eru að slá upp í dæmi og leika sér að. Menn hafa heyrt ýmsar bollaleggingar um hvað hæstv. ráðh. væri að gera á skrifstofunni, því að það er vitað að hann er vinnumaður með afbrigðum og eyðir þar löngum tíma. En ekki hélt ég að þær fréttir mundu verða svo furðulegar þegar þær bærust út.

Þetta heyra fleiri.

Á landsfundi Alþb. var talað um það, m.a. af þeim nýkjörna og ágæta formanni sem flokkurinn fékk á fundinum, hvað Alþb. væri valdamikið í landinu. Annar ræðumaður, sem var held ég einn af tveim eða þrem höfuðframsögumönnum fundarins, talaði mikið um að Alþb. hefði stöðvunarvald. Þetta er rétt. Þeir treysta á það sem þeir kalla stöðvunarvald, t.d. í sambandi við ýmislegt sem er á döfinni í varnarmálum, og þeir treysta tvímælalaust á það, eins og reynsla er þegar fengin af, að þeir geti beitt stöðvunarvaldi sínu í stóriðjumálunum og það muni ekkert gerast annað en samfelld framleiðsla af skýrslum og myndun nýrra starfshópa og nefnda til þess að gera enn nýjar skýrslur - og ekkert gerist. Ég vek athygli manna á því, að þeir hæla sér af stöðvunarvaldi sínu. Ég vil biðja menn að íhuga þetta vandlega, því að þetta þýðir að minnihlutaflokkur, sem hefur innan við 20% af atkvæðum og þingfylgi, getur fengið vilja sínum framgengt og stöðvar stórmál sem hin 80% eru meira eða minna sammála um að séu æskileg fyrir þjóðina. Að möndlið með ráðherrastóla og ráðuneyti skuli geta valdið því, að einn flokkur öðlast slíkt vald sem þetta, er auðvitað fráleitt, hvað þá að menn séu svo ósvífnir að nota sér stjórnarmyndanir til að reyna að skapa minni hluta þetta ólýðræðislega og óeðlilega stöðvunarvald. Það er hægt að fyrirgefa mönnum ef þeir eru þeirrar skoðunar með sjálfum sér, greindir og gegnir menn eins og t.d. hæstv. iðnrh., þó þeir séu úrtölumenn í máli eins og því sem við erum að tala um, jafnvel andvígir því, þegar það er af sannfæringu, sem ég tel að sennilega sé. En hitt, að beita pólitískum hrossakaupum til að minnihlutaflokkur í landinu geti öðlast stöðvunarvald í sjálfri ríkisstj. landsins, er pólitískt brask af verstu tegund, - pólitískt brask sem er andlýðræðislegt og hefur þau áhrif að hindra eðlilegar lýðræðislegar ákvarðanir sem meiri hlutinn er örugglega fylgjandi. Þetta er tvímælalaust ósiðlegt, svo að ég noti eitt af orðum hins nýja stíls.  Herra forseti. Sú till., sem hér er til umr., fer vafalaust til nefndar, og er eðlilegt að hún fari til sömu nefndar og till. Alþfl. um sama meginefni. Ég er þeirrar skoðunar, að sá munur, sem er á till., sé ekki svo mikill eða þess eðlis, að það eigi ekki að vera möguleikar á því að leysa hann. En ég vil láta í ljós von um að flokkarnir, sem standa að ríkisstj. og hægt er að kalla lýðræðissinnaða -- það er reyndar ekki nema einn flokkur og flokksbrot, sjái sóma sinn í að beita stöðvunarvaldi sínu sem meiri hl. til að stöðva stöðvunarbrölt Alþb. og að úr sveit þeirra fáist þm. til að skoða þetta mál og ræða það alvarlega, vegna þess að það er enginn efi á því, að við verðum að snúa okkur að hagnýtingu orkunnar til að bæta lífskjör okkar og tryggja þau á næstu áratugum. Ég tel að við verðum að reisa a.m.k. 4–6 stóriðjuver fram til aldamóta. Það liggur fyrir og er hverjum manni ljóst, að forusta í þessum málum er ekki fyrir hendi, heldur ríkir úrtölustefna í iðnrn. Alþingi verður því sjálft að taka forustuna. Þessar till. lúta báðar að því að svo verði gert og því fyrr því betra.



Herra forseti. Ég er enginn draumóramaður og mér líst ekkert sérstaklega vel á þá till. sem hér er til umr., og þaðan af síður líst mér á þá framsögu sem fylgdi henni. Þegar eitthvað blæs á móti er alltaf hætta á því, að einhverjir missi trúna á þjóðlega bjargræðisvegi og fyllist af vesöld og vonist til að einhverjir aðrir komi og bjargi þeim. En hlutirnir gerast ekki svona. Ef þessi till. væri framkvæmd til hins ítrasta, þá væri þetta náttúrlega einfaldasta og fljótvirkasta leiðin til að steypa þessu þjóðfélagi á hausinn. Ég held að gamla stóriðjunefndin, sem hér er gerð tilraun til að endurvekja, sé dýrasta nefnd sem nokkurn tíma hefur starfað á Íslandi. Ég er þá ekki að telja eftir kaupið hennar, sem að vísu var allnokkuð, heldur er ég að tala um þá samninga sem gerðir voru í kjölfar þeirra nefndarstarfa. Við þolum ekki mjög marga svona samninga. Fyrsti flm., hv. 1. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, og hv. þm. Benedikt Gröndal eru skoðanabræður alfarið í þessu máli, og þeir vitnuðu til góðrar reynslu. Hæstv. iðnrh. taldi hins vegar þessa reynslu slæma. Ég er sammála iðnrh. um að það er að vísu rétt, að ýmsir einstaklingar hafa hagnast verulega á þessum framkvæmdum og fyrir starfsemi þá sem þar fer fram, en þegar allt kemur til alls borgar náttúrlega þjóðfélagið stórfé með þessum fyrirtækjum. Þegar raforkan kostar 10 kr. kwst. úr nýrri virkjun og ekki fæst fyrir hana nema 3.90 kr. í járnblendiverksmiðjunni og 3.61 kr. hjá álverinu, þá verka þessi fyrirtæki eins og tilberarnir forðum, sem hlupu undir málnytupeninginn. Og raforkuver okkar eiga að geta verið, ef skynsamlega er á haldið, okkar málnytupeningur. Raforkuverð til stóriðju á Íslandi hefur verið með þeim hætti - eins og hér er rækilega búið að lýsa af hæstv. iðnrh. - að ekki er viðunandi og eiginlega varla sæmandi að tala um það. Á 99. löggjafarþingi fluttum við hæstv. núv. menntmrh., Ingvar Gíslason, till. til þál. um raforkusölu á framleiðslukostnaðarverði til stóriðju, þar sem við lögðum til að kosin yrði sjö manna nefnd sem fengi það verkefni að semja og leggja fyrir Alþingi frv. til l. um raforkusölu til orkufreks iðnaðar. Frv. þetta átti að móta reglur sem tryggðu það, að ætíð væri greitt a.m.k. meðalframleiðslukostnaðarverð á raforku í landinu frá orkufrekum iðnaði og menn gengju ekki frá samningum öðruvísi en með því fororði. Til þess þyrfti náttúrlega að endurskoða árlega raforkusölusamninga og leiðrétta þá. Það er dálítið fróðlegt að fylgjast með hvernig þróunin hefur verið í orkusölu Landsvirkjunar til álversins. Þegar álverið tók til starfa 1969 borgaði það 68% af því verði sem Rafmagnsveitur ríkisins urðu að greiða Landsvirkjun. En nú, 1980, er þetta komið niður í líklega 25%. Á þessu sér maður þróunina. Bent hefur verið á að álverið hefur tapað - eða það segist hafa tapað stórfé á þeim tíma sem það hefur verið starfrækt í Hafnarfirði. E.t.v. er þetta bókfærsluatriði, maður veit ekkert um það. Ég geri ráð fyrir að sú niðurstaða sé rétt, að gróði hringsins sé fluttur úr landi og þetta sé reikningslega látið koma svona út hjá okkur. En við höfum engin tök á að reisa rönd við því. Við vitum sjálfir að á Grundartanga er bullandi tap. En svo tala forráðamenn járnblendiverksmiðjunnar digurbarkalega um að taka ákvörðun um að reisa þriðja ofninn á Grundartanga, eins og þeir þurfi ekkert að spyrja Alþingi að því. Ég lagðist á sínum tíma bæði gegn Union Carbide-samningnum og Elkemsamningnum, og einnig lagðist ég gegn stækkun álversins, þannig að ég get nokkuð djarft úr flokki talað. Menn eru að tala um að það þurfi að skapa uppvaxandi þegnum þjóðfélagsins starfsskilyrði, en það er ekki þægilegt að gera það með öllu dýrari hætti en með þessum stóru fyrirtækjum. Þetta eru voðalega dýr fyrirtæki og það fást ekki mörg atvinnufyrirtæki fyrir stórfé. Það er ekki sama hver þessi stóriðnaður er, og auðvitað komum við til með að reisa einhver fyrirtæki í orkufrekum iðnaði. En það er ekki heldur sama hver á fyrirtækið. Ég vil taka það fram, að eignarfyrirkomutag að járnblendiverksmiðjunni samræmist stefnu Framsfl. sem mótuð var á 17. þingi flokksins 1978. Ég vil nú, með leyfi forseta, lesa örfáar setningar úr þeirri stefnuskrá: „Þingið lýsir sig andvígt þeirri stefnu að hleypa erlendum auðhringum inn í atvinnulíf Íslendinga. Samstarf við erlenda aðila um orkufrekan iðnað komi aðeins til greina í einstökum tilfellum, enda sé þess ætíð gætt, að meiri hluti eignaraðildar sé í höndum Íslendinga. Starfsemi slíkra félaga skal háð íslenskum lögum og dómsvaldi, enda njóti þau ekki betri lögkjara en sambærileg íslensk fyrirtæki. Þingið varar við rekstri þeirrar stóriðju sem kann að vera hættuleg heilsu og umhverfi manna og valda óeðlilegri félagslegri og líffræðilegri röskun. Telur þingið að mengunarvaldandi stóriðja samræmist ekki íslenskum aðstæðum og sé andstæð óskum fólksins í landinu. Legg ja ber áherslu á að leitað verði eftir hentugum iðnaði fyrir landbúnaðarbyggðir og önnur fámenn byggðarlög í því skyni að koma í veg. fyrir byggðaröskun.“ Orkulindir okkar eru mikill auður og þær ber okkur að sjálfsögðu að nýta. En við þurfum að gera það með fyrirhyggju. Við þurfum að gera það þannig að það henti okkar þjóðfélagi og æskilegri framtíðaruppbyggingu þess. Hér var verið að segja frá því áðan, að árnar rynnu engum til gagns til sjávar óbeislaðar. En óbeislaðar orkulindir eru, þegar nánar er að gáð, varasjóður til framtíðarinnar í orkusveltandi heimi. Það er alls ekki svo, að þær séu ekki eign í sjálfu sér, þó að ekki sé virkjað örar en þjóðfélaginu hentar. Ég vil leggja sérstaka áherslu á það, að atvinnuuppbygging á Íslandi verður að vera í höndum Íslendinga sjálfra. Þeir verða að hafa tögl og hagldir í hverju einasta fyrirtæki. Það er óbærileg staða fyrr en varir ef þeir hafa það ekki, og það hefur komið sér vel á Grundartanga, þó að mínum dómi hefði mátt ganga þar betur frá, að hafa þó formlega meirihlutaaðild í stjórn þess fyrirtækis. Það hefur verið upplýst í þessum umræðum, að á vegum iðnrn. er fylgst vel með þróun á möguleikum orkunýtingar. Og ég held að það sé ekki mjög brýnt að samþykkja þessa till., og alls ekki óbreytta, vegna þess að ég tel að hlutirnir séu í sæmilegu lagi hjá núv. ríkisstj. Umr. frestað.



Herra forseti. Þessi till. til þál. um iðnaðarstefnu, sem nú hefur verið tekin á dagskrá og flutt er af ríkisstj., er að mörgu leyti svo óvenjuleg hvað form og þinglega stöðu hennar snertir, að ég sé mér ekki annars kost en að fá að tefja örlitla stund til að ræða um þingsköp og þá til þess að spyrja og fá skýringar á nokkrum atriðum varðandi það, hvernig ríkisstj. hugsar sér að þetta mál gangi fyrir sig innan ramma eðlilegra þingstarfa og þingskapa. Það er mjög sjaldgæft að ríkisstj. flytji till. af þessu tagi. Ríkisstj. flytur oft þáltill. um stjórnskipun og utanríkismál, en ekki um mál sem þetta, það er óalgengt. Hér á landi er venjan sú, að ríkisstj. móti sína stefnu í samráði við þá, sem styðja hana, og tilkynni síðan þá stefnu eins og þingsköp mæla fyrir um. Síðan koma einstök atriði fyrir Alþingi í lagafrv. og á annan hátt, eftir því sem nauðsyn krefur. En nú hefur - að því er ég best fæ séð - einn mikilsverður kafli stjórnarsáttmálans verið tekinn út úr, umskrifaður dálítið ítarlegar en hann er í stjórnaryfirlýsingunni, og hann er lagður fyrir Alþingi sem þáltill. til samþykktar, og sagt er að nú eigi Alþingi að móta iðnaðarstefnu ríkisstj. Ég vil því varpa fram þeirri spurningu, hvort ríkisstj. sé með þessu að bjóða stjórnarandstöðunni til samninga innan ramma þingstarfa um stjórnarstefnuna í iðnaðarmálum. Ef svo er, þá er það nýmæli, sem kemur dálítið á óvart og ég er ekki alveg búinn að átta mig á. Þar sem ég lít svo á að hér sé um að ræða hluta af stefnu ríkisstj., till. sem hún flytur um iðnaðarstefnu, ber þá að líta á þessa till. sem trauststillögu á hæstv. iðnrh. eða ríkisstj.? Það er hægt að flytja trauststillögur alveg eins og vantrauststillögur og hefur oft verið gert. Ef svo er að þessi till. um mótun iðnaðarstefnu er í raun og veru trauststillaga, hvað gerist þá ef Alþingi kemur því ekki í verk eða lýkur því ekki að samþykkja hana eða vísar henni frá? Ætlar þá hæstv. iðnrh. eða kannske stjórnin öll að segja af sér? Þetta er formsatriði sem mér finnst mikilvægt fyrir okkur þm. að fá einhverja hugmynd um. Nú skulum við athuga mjög fljótlega hvað gerist í sambandi við flutning þessarar tillögu. Ríkisstj. flytur ályktunartillögu og biður Alþingi um að gera þál. þess efnis, að Alþingi feli ríkisstj. að framkvæma eigin stefnu í iðnaðarmálum! Til hvers er þetta? Þetta eru vinnubrögð sem ég á erfitt með að skilja, ég sé ekki tilganginn í þeim. Við skulum taka annað. Þetta er ítarleg og vel unnin till., en hún er morandi af hugmyndum eða efnisatriðum sem gera ráð fyrir stórfelldum fjárútlátum sem annaðhvort þyrftu fjárveitingar til eða þá lán sem Alþingi þyrfti að leyfa. Hvernig kemur þetta út? Ríkisstj. flytur þáltill., biður Alþingi að gera ályktun þar sem þessari sömu ríkisstj. er falið að útvega fé til iðnaðarþarfa. M.ö.o.: ríkisstj. er falið að biðja þetta sama Alþingi um fjárveitingar eða samþykkt á lánum svo að það fáist fé sem þessi sama ríkisstj. getur síðan notað í iðnaðarþágu. Ég skil ekki hver tilgangurinn er með þessum leik. Þetta er eins og boltaleikur. Alþingi og ríkisstj. kasta þessu á milli sín og ekkert gerist auðvitað. Af hverju getur ekki ríkisstj. beðið um fé eins og eðlilegt er og eins og gert er í fjárlagafrv.? Þá er enn eitt um það, hvað gerist með þessari till. Í henni eru nefnd ýmis ágæt mál: starfsumhverfi, hollustuhættir verkafólks og náttúruvernd, sem Alþingi er nýlega búið að samþykkja mikla lagabálka um. Nú flytur ríkisstj. þáltill. þar sem hún biður Alþingi um að gera svo vel að álykta að fela ríkisstj. að framkvæma löggjöf. Þetta er það sem um er að ræða. Vita ekki ráðherrar í þessari ríkisstj. að það þarf enga þáltill. til að segja þeim að þeir eigi að framkvæma löggjöf? Þetta er algerlega órökrétt og eiginlega óskiljanlegt, hvernig menn hugsa sér þetta í þinglegu samhengi. Ríkisstj. ber skylda til að framfylgja þeim lögum sem Alþingi setur, og það þarf ekki að ræða frekar. Nú á þetta mál væntanlega að fara til nefndar. En hvað á sú n. að gera? Ég hef það fyrir satt, að hæstv. ráðh. hafi lagt mikla vinnu í þetta mál og með starfshópum og rn. hafi hann verið upp undir ár að ganga frá plagginu. Á þá n. að samþykkja þetta að óathuguðu máli eða á hún að fara ofan í saumana á þessu efnislega? Ætli það þurfi þá að vera minna en ársvinna hjá henni, því að það tók ár að koma plagginu saman eða eitthvað nálægt því? Eða var það ætlun ráðh., að n. ætti að afgreiða þetta í skyndi, athugunarlaust? Með því að flytja stefnu sína í iðnaðarmálum sem þáltill. er ríkisstj. búin að bjóða heim brtt., og þær eru þegar komnar fram frá einum þm. Sjálfstfl. Og þá kemur aftur þessi spurning: Er ríkisstj. að bjóða Alþingi, sérstaklega stjórnarandstöðunni, samninga um stefnu ríkisstj. í iðnaðarmálum? Þetta er algert nýnæmi í mínum augum. Svo kemur það sem kannske er veigamesta atriðið. Það hefur verið deilumál í sambandi við þingsköp mestalla þessa öld, hvort Alþingi geti ákveðið fjárveitingu með ályktun. Þessi deila hefur ekki verið útkljáð. Það var nýlega fjmrh. sem neitaði að ansa þáttill. ef þær kostuðu peninga, nema Alþingi hefði sérstaka fjárveitingu við hliðina. Svo eru til fræðimenn sem segja: Ef ráðh. eyddi einhverjum peningum í sambandi við þál. yrði það ekki talið honum til saka. En þar sem þessi till. um iðnaðarstefnu er með marga liði sem kosta stórar upphæðir, þá finnst mér mikilvægt að vita hvernig hæstv. ráðh. hugsar sér þetta. Telur hann að Alþingi sé að skuldbinda sig með því að samþykkja þetta? Telur hann að ríkisstj. öðlist heimildir í sambandi við útvegun fjár eða lántöku ef Alþingi samþykkir þessa till.? Við verðum að vita hvað við erum að gera þegar við afgreiðum þessa till., og það er ekki lítið atriði ef þannig væri litið á, að Alþingi afhenti ríkisstj. stóra sneið af fjárveitingavaldinu. Ég tel að þessu verði menn að gera sér grein fyrir og að þetta sé óútkljáð mál. Það er enginn bókstafur til sem leysir þessa gömlu deilu sem stingur alltaf öðru hverju upp kollinum. Ég vil endurtaka það, að ég sé ekki að þessi till. skapi neitt annað en vandræðalegan boltaleik milli ríkisstj. og Alþingis og ekkert gerist. Ríkisstjórnir móta ekki stefnu sína á þennan hátt. Þær gera það sjálfar í samráði við sína stuðningsaðila hér á Íslandi, og síðan er það venjan, að þær tilkynna þessa stefnu sína. Það er gert ráð fyrir því í þingsköpum, og mér finnst þetta bera keim af því sem tíðkast í sumum öðrum löndum í austurátt héðan, að stjórnin leggur fram svona plögg og svo eru þau samþykkt á þinginu með lófataki og þá er komin stefna. Ég vil gjarnan fá skýringar hjá hæstv. ráðh. á því, hvernig hann hugsar þetta mál. Ég tel að svona tillögur - við höfum séð eða heyrt um fleiri - séu þinglega mjög varhugaverðar. Ég ætla þó ekki, hæstv. forseti, að halda því beinlínis fram, að þetta sé óþinglegt, en það er nærri þeim mörkum. Og ég mundi gefa hæstv. ráðh. þau ráð, ef hann þiggur nokkur slík frá mér, að draga þessa till. til baka og gefa síðan Alþingi skýrslu, gera þar grein fyrir þessari stefnumótun, sem hann hefur unnið í rn. sínu, og láta síðan það, sem Alþingi þarf að taka ákvarðanir um, þar á meðal fjárveitingar og lánsheimildir, koma eftir venjulegum leiðum. Það er sú venjulega leið, en þessi nýja aðferð er klúður sem tekur mikinn tíma, bæði frá Alþingi og vafalaust fleirum, og er mjög vafasöm í framkvæmd. - Ég þakka þolinmæði hæstv. forseta.



Herra forseti. Það er ekki óeðlilegt, að hv. 4. þm. Reykv. bryddi hér upp á því málefni sem hann fjallaði um þegar hann talaði um þingsköp, því að það er óvenjulegt, svo að ekki sé meira sagt, að ríkisstj. standi að þáltill. um svo viðamikið efni eins og hér er til umr. Hans mál er þess vegna vissulega umhugsunarefni og þess virði, að það sé rætt sérstaklega vegna fordæmisgildisins. Um það hins vegar, hvort umræður um iðnaðarmál eigi að fara fram vegna skýrslu eða vegna þáltill., skal ég ekki fjalla undir þessum lið. Aðalatriðið er fyrir mig að umræður um iðnaðarmál komist inn á hv. Alþingi, svo nauðsynlegar sem þær hljóta að vera. Ég tel að sjálfsögðu að hér sé verið að bjóða þingheimi upp á stefnumótun, það sé verið að bjóða upp á það, að stjórnarandstaðan fái rétt til að hafa áhrif á stefnumótun löggjafans í þessum efnum, og ég tel það vissulega geðfelldara heldur en að vita til þess, að ákveðinn stjórnmálaflokkur, sem hefur mikinn minni hl. á Alþingi, geti haft stöðvunarvald í ríkisstj., eins og reyndin mun vera að sögn fulltrúa slíkra afla. Við þekkjum það frá fyrri tíð, að ákveðnir ráðherrar hafa lagt fram stefnu í vissum málaflokkum, og er skemmst að minnast stefnu landbrh. sem birtist í þáltill.formi, en varð ekki útrædd. En það er annað mál, sem varðar þingsköp, sem ég vil ræða hér sérstaklega og fá svör hæstv. ráðh. við fsp. þar að lútandi. Það snertir röð á þskj., því að það er athyglisvert, að þetta mál, sem er 86. mál þingsins á þskj. 93, er skráð í bókum hjá skjalaverði með þeim hætti, að það sé þáltill. iðnrh. Ég hafði spurnir af þessu, og vegna áhuga míns á þessum málum beið ég eftir því að fá að sjá þetta þskj. og það kom ekki fram fyrr en vikum síðar. Ef rétt hefði verið staðið að málum hefði málsnúmerið átt að vera 118, sem þýðir að þetta mál hefði átt að vera 41. mál dagskrár þessa fundar í dag, 41. mál dagskrárinnar. Þessu máli er kippt fram fyrir með mjög óeðlilegum hætti, og þess vegna, herra forseti, vek ég athygli á þessu, að ég tel að hv. Alþingi eigi rétt á að vita hvort hægt sé að fá geymd málsnúmer með þessum hætti, ef menn vilja láta færa sig ofar á dagskrá funda, og geta með þeim hætti komið sínum málum hraðar í gegnum þingið en gert er undir venjulegum kringumstæðum. Þar á ofan hefur málið síðan verið fært til og er rætt miklu fyrr en önnur mál sem komu fyrr fram á þinginu, þ. á m. mál sem ég er 1. flm. að. En ég skal viðurkenna það, að þáltill. hæstv. ráðh. er um efni sem er mun mikilvægara, og ég læt mér það lynda, ekki síst er ég veit að á næsta ári get ég hugsanlega fengið geymd númer hjá Alþingi.



Vegna fsp. hv. síðasta ræðumanns vil ég aðeins taka það fram, að þskj. eru yfirleitt afhent skjalaverði áður en þau fara í prentsmiðju og þá skráir hann þau með númeri. Þannig er það með flest mál. Síðan verður það að fara eftir því, hve langan tíma það tekur að ganga frá þeim í prentsmiðjunni, hvenær þau koma þaðan og er útbýtt hér.



Herra forseti. Þessi umræða byrjaði með svolítið óvenjulegum hætti. Ég skal ekki kvarta undan því út af fyrir sig þó að menn beri hér fram fsp. um þingsköp, eins og nú hefur verið gert. Ég held að ég þurfi ekki að eyða mjög löngu máli til þess að koma á framfæri skýringum við hv. 4. þm. Reykv. í sambandi við það sem hann vék að sérstaklega. Ég skil út af fyrir sig að hann vilji gjarnan geta túlkað þetta mál svo, að það snúist um traust eða vantraust á ríkisstj., og kannske enn frekar um traust eða vantraust á mig sem ráðh., því að ég las það hér á haustdögum í forsíðufyrirsögn í hans litla flokksblaði, að eftir slíku vantrausti væri sérstaklega óskað, og ég hef heyrt það í málflutningi hv. þm. síðan, að hann hefur miklar áhyggjur af meðferð mála sem snerta það svið sem ég fer með í ríkisstj. En svo vill til að hv. 4. þm. Reykv. var utanrrh. um skeið í ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar og hefði, ef hann hefði sjálfur mátt ráða, trúlega verið lengur í því embætti og ekki fært sig á milti stóla eins og reyndin varð haustið 1979. Og í þessari ríkisstj. stóð hann að samþykkt og framlagningu frv. sem hefur orðið öðrum frumvörpum nafntogaðra síðan og gengur undir nafninu Ólafslög. Í þessum Ólafslögum svonefndum, lögum nr. 13 frá 1979, er sérstakur kafli um framfarir í atvinnuvegum og hagræðingu í atvinnurekstri. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta, í upphafi 22. gr.: „Ráðuneyti einstakra atvinnuvega skulu hafa forgöngu um gerð atvinnuvegaáætlana hvert á sínu sviði.“ Og 24. gr. þessara sömu laga er svohljóðandi: „ Ríkisstj. leggur atvinnuvegaáætlanir fyrir Alþingi sem þáltill. eða lagafrv., eftir því sem við á.“ Þetta er lögfest með góðu samþykki hv. þm., sem þá var ráðh., og minnist ég margra ljúfra stunda úr samstarfi við hann þá, sem því miður varð styttra en ég hefði kosið. En varðandi áhyggjur hans af þessu máli formsins vegna, þá er ég til með að líta með honum í austurátt. Ég vil þó ekki líta mjög langt eftir fordæmum í þá áttina, en mér er kunnugt um að á Norðurlöndum er það mjög tíðkað að leggja stefnumarkandi þáttill. varðandi mjög mikilvæga þætti þjóðmála fyrir þjóðþingin og láta þau fjalla um þær. Ég held að við getum vel tekið upp það fordæmi, og það er raunar gert hér í mjög veigamiklum málaflokkum, að flytja slíkar þáltill. sem gefa vísbendingar um æskilegar fjárveitingar, en eru að sjálfsögðu ekki bindandi í sambandi við fjárútvegun eða fjárútlát sem fjvn. og Alþingi fer með. Nægir að nefna þar vegáætlun til nokkurra ára og hafnaáætlanir til nokkurra ára, sem ekki eru bindandi svo mér sé kunnugt. Mér sýnist raunar að hér sér kjörið efni fyrir hv. þm. til þess að fjalla ítarlega um í svo sem einu útvarpserindi. Ég viðurkenni fúslega að hann hlýtur að hafa miklu meiri reynslu af Alþingi og starfsháttum þess heldur en ég vegna langrar setu sinnar, en eitthvað hefur nú fennt yfir minni hv. þm. frá því að hann stóð að samþykkt Ólafslaga ásamt mörgum fleiri um það form sem er viðhaft í þessu máli. Um framlagningu málsins og fsp. hv. þm. Friðriks Sophussonar hefur hæstv. forseti þegar svarað með þeim skýringum sem hann veit bestar eflaust. Ég kann ekki neinar skýringar á því frekar, og ég vona að það komi ekki að sök hafi þarna orðið um einhverja tilfærslu að ræða í sambandi við nr. á þskj., en það er sem sagt ekki að minni ósk neitt sem hefur gerst í því máli. Mig langar þá að víkja að dagskrármálinu, þeirri till. til þál. um iðnaðarstefnu sem hér er til umr. Slík till. var fyrst lögð fram skömmu fyrir þinglok vorið 1979, en kom þá ekki til umr. Hún var aftur lögð fram óbreytt haustið 1979, en varð þá ekki heldur rædd vegna skjótra þingslita. Þáltill. er nú flutt með nokkrum breytingum, enda önnur ríkisstj. við völd. Endurspeglar till. nokkrar nýjar áherslur úr stjórnarsáttmála ríkisstj. og auk þess er höfð hliðsjón af margháttuðum aðgerðum í iðnaðarmálum á því eina og hálfa ári eða þar um bil, sem liðið er frá því að slík þáltill. var fyrst lögð fram. Ég flutti hana þá sem iðnrh. með samþykki ríkisstj., en fyrirvara af hálfu einstakra ráðh. í þáv. ríkisstj. varðandi viss efnisatriði, eins og fram kom í grg. Nú er till. hins vegar flutt af ríkisstj. og er það ánægjuefni að samstaða hefur tekist um þessa stefnumörkun á undirbúningsstigi. Við undirbúning till. var að því stefnt, að um hana gæti skapast allviðtæk samstaða. Bakgrunn að þessari stefnumörkun myndar álit samstarfsnefndar um iðnþróun sem lagt var fram í maí 1979 og enn er lagt fram sem fskj. með þessari þáltill. Í samstarfsnefndinni, sem enn starfar á vegum ráðuneytisins, eiga sæti níu menn með víðtæk tengsl og reynslu í iðnaðarmálum. Var eitt af meginverkefnum nefndarinnar að undirbúa fyrir ráðuneytið drög að iðnaðarstefnu sem hafa mætti til hliðsjónar við opinbera stefnumörkun á þessu sviði. Kann ég nefndinni þakkir fyrir ötult starf að þessu máli svo og fyrir mörg önnur verkefni sem hún hefur fjallað um fyrir ráðuneytið varðandi iðnaðarmálefni. Með till. þeirri til þál., sem hér er lögð fram , er gerð tilraun til að móta samræmda stefnu í iðnaðarmálum af hálfu hins opinbera og fá fram sem skýrasta afstöðu Alþingis til þess, hver eigi að vera þáttur iðnaðar í þeirri þróun atvinnulífs sem sýnist nauðsynleg á næstu árum. Mikilvægt er að skapa samstöðu um þær aðgerðir sem nauðsynlegar eru taldar eigi iðnaðurinn að geta gegnt því hlutverki að verða ein meginundirstaða framfara í atvinnu- og efnahagslífi á komandi árum. Þess er vænst, að með skýran vilja Alþingis í þessu máli að bakhjarli geti stjórnvöld og stofnanir og samtök iðnaðarins tekið með virkari hætti en ella væri á þeim fjölmörgu vandamálum, sem enn standa í vegi fyrir eðlilegri þróun iðnaðar, og búið iðnaðinum hagstæðari skilyrði til vaxtar. Margt bendir til að við Íslendingar stöndum á tímamótum í atvinnumálum þar sem hagnýta þurfi mun fjölþættari kosti en hingað til. Þannig verði auk öflugs sjávarútvegs og fiskiðnaðar að koma til fjölbreyttur iðnaður, sem m.a. byggi á og vaxi upp af þeirri þekkingu og reynslu sem við höfum öðlast í hefðbundnum atvinnugreinum hingað til. Af öðrum þáttum, sem rennt geta stoðum undir öfluga innlenda iðnþróun, má nefna ýmsar hráefnaauðlindir og innlenda orku svo og ýmis önnur náttúruskilyrði og hugvit til að framleiða samkeppnishæfar iðnaðarvörur til heimanota og útflutnings. Þessu nýja hlutverki sínu fær iðnaðurinn ekki valdið nema til komi breytt viðhorf gagnvart málefnum hans og honum verði markvisst sköpuð skilyrði til vaxtar. Eins og fram kemur í meðfylgjandi áliti samstarfsnefndar um iðnþróun ríkir nú meiri óvissa um þróun í atvinnumálum og varðandi atvinnuöryggi á næstu árum en áður hefur verið talið og gætu verið fram undan miklar breytingar á þróun atvinnulífs og skiptingu vinnuafls í landinu eftir atvinnugreinum. Byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins hefur reynt að meta líkurnar á breytingum í atvinnuvegum landsmanna á næstu árum og ástæður er að baki liggja. Vísast um það efni til grg. og fskj. með till. Fyrir liggur að talsvert hefur verið um brottflutning fólks úr landi umfram aðflutta á undanförnum árum, ekki síst á árunum 1976 og 1977, er um 1000 fleiri fluttust úr landi en til landsins árlega. Þótt samsvarandi tala hafi verið komin niður í 525 manns, eða orðin nær helmingi lægri í fyrra, er ástæða til að hafa áhyggjur af slíkri þróun sem talar sínu máli þótt ástæður fyrir tilfærslu fólks milli landa séu margar og sumpart aðrar en áður fyrr. Traust atvinnulíf og góð lífskjör í víðtækri merkingu með félagslegu öryggi og aðstöðu til menningarlífs og hollra tómstundaiðkana eru gæði sem ráða í vaxandi mæli viðhorfi fólks til búsetu. Þótt atvinnuöryggi hafi verið hér meira en í grannlöndum okkar um hríð verðum við að hafa vakandi auga á blikum, sem á lofti eru einnig að því leyti, og bregðast við í tæka tíð. Ég mæli síður en svo með einhliða áherslum í uppbyggingu atvinnulífs í landinu. Þar þurfum við að huga vel að úrbótum og þróun í atvinnuvegum okkar sem vel hafa reynst og enn geta skilað miklu til viðbótar ef skynsamlega er að málum staðið, ekki síst varðandi nýtingu lífrænna auðlinda lands og hafs. En til að treysta efnahagslegan grunn í þjóðarbúskap okkar og draga úr álaginu á þær auðlindir, sem sumpart eru ofnýttar, hljótum við að stefna að því að byggja hér upp arðvænlegan iðnað til viðbótar þeim, sem fyrir er, og leitast við að tryggja bætta framleiðni á því sviði sem öðrum. Í sókn eftir hagvexti og framleiðniaukningu verður hins vegar að slá varnagla varðandi félagsleg áhrif og gæta þess það taka þau með í reikninginn og samfélagslegan kostnað í heild, þar með talin umhverfisáhrif af iðnþróun og iðnvæðingu. Vöxtur iðnaðarframleiðslu hefur orðið mun meiri en vöxtur þjóðarframleiðslu s.l. áratug. Útflutningur iðnaðarvara hefur farið vaxandi. Að áli undanskildu hefur útflutningur iðnaðarvara vaxið úr því að vera 4% af heildarútflutningi árið 1970 í 8% 1979. Sérstaklega er ánægjuleg hin mikla aukning sem orðið hefur í útflutningi ullarvara. Mikil aukning hefur orðið í útflutningi iðnaðarvara, án áls og kísiljárns fyrstu níu mánuði yfirstandandi árs. Er aukningin þar í magni talið um 27%. Hagur útflutningsiðnaðarins hefur og farið batnandi á seinni hluta þessa árs. Mig langar þá að víkja að nokkrum greinum sem standa í mestri samkeppni við erlendar iðnaðarvörur, en það eru sælgætisgerð, húsgagna- og innréttingasmíði, fataiðnaður, pappírsvöruiðnaður, veiðarfæraiðnaður, hreinlætisvöruiðnaður, málningariðnaður, kex- og kökugerð, raftækjaiðnaður og málm- og skipasmíði. Allar þessar greinar iðnaðar eiga í samkeppni og sumar hverjar hafa barist í bökkum. Leitast hefur verið við að athuga breytingar á framleiðsluverðmæti, vinnsluvirði og vinnuafli í þessum greinum á árabilinu 1970–1978. Framleiðslumagn þessara greina er talið hafa aukist um 69% á tímabilinu 1970–1978, á meðan iðnaðarframleiðslan í heild hefur vaxið um 60%. Framleiðsla í þeim greinum, sem í mestri samkeppni eiga, hefur því vaxið meira en iðnaðarframleiðslan. Vil ég þó með þessum samanburði engan veginn gera lítið úr þeim erfiðleikum sem einstakar greinar eiga við að glíma. Þjóðarframleiðslan óx á sama tímabili um 48%. Aftur á móti hefur hlutdeild þessa samkeppnisiðnaðar í heildaratvinnuframboði íslensks iðnaðar lækkað úr 35.3% árið 1970 í 33.7% árið 1978 eða um 4.5%. Hér er skýringa sérstaklega að teita í verulegri fækkun starfsmanna, m.a. í húsgagnaiðnaði, pappírsiðnaði og sælgætisiðnaði. Nákvæmir útreikningar hafa ekki verið gerðir nýlega á markaðshlutdeild samkeppnisgreina iðnaðarins, en í skýrslu Þjóðhagsstofnunar, sem heitir Hagur iðnaðar og kom út í febrúar 1977, er talið að markaðshlutdeildin hafi farið minnkandi öll árin á fyrri hluta áratugarins, þ.e. 1970–1975. Breytingar á framleiðsluverðmæti, framleiðslumagni og vinnuafli eru mjög mismunandi í einstökum greinum iðnaðar. Þær greinar, sem hafa aukið framleiðslu sína mest, hafa ekki fjölgað starfsfólki sínu í takt við framleiðslubreytingar á s.l. áratug. Nú er talið að um 17 þús. manns starfi í iðnaði, en það eru um 17% af starfandi fólki á vinnumarkaði. Eins og áður er getið töpum við fleira fólki úr landi en hingað flyst, og margvíslegar breytingar eru fyrirsjáanlegar í atvinnulífi sem þrengt geta að á vinnumarkaði. Líkur benda til að iðnaður þurfi að taka við a.m.k. 2500 manns til viðbótar, ef vel ætti að vera, á næstu þremur árum og um 2000–2500 manns að auki fram til ársins 1988, eða alls um 4500–5000 manns, miðað við að þátttaka kvenna í atvinnulífi haldi áfram að vaxa svo sem verið hefur. Hugsanlega gæti þörf fyrir ný störf orðið mun meiri ef veruleg aukning yrði á framleiðni í iðnaði og fækkun í einstökum greinum hans. Aukin þjónusta gæti þó vegið hér nokkuð á móti svo og að sjálfsögðu styttur vinnutími, sem er ein mikilvægasta breytingin sem verða þarf í okkar atvinnulífi. Á undanförnum árum hefur mikið verið rætt um nauðsyn iðnþróunar og að breikka þurfi undirstöður efnahagslífsins. Stjórnvöld hófu alvarlegar tilraunir til skipulegrar stefnumótunar í iðnaðarmálum í byrjun sjöunda áratugarms, m.a. í tengslum við inngöngu Íslands í EFTA. Síðan hafa öðru hverju verið gerðar tilraunir til skipulegs átaks, svo sem með tækniaðstoð Sameinuðu þjóðanna upp úr 1970, störfum iðnþróunarnefndar 1973–1975, iðnkynningarstarfsemi á árunum 1976–1977 og margháttuðum aðgerðum hin síðustu ár. Þrátt fyrir þessa viðleitni hefur vantað samræmda iðnaðarstefnu af hálfu hins opinbera. Í upphafi þáltill., sem hér er til umr., eru sett fram meginmarkmið sem lagt er til að Alþingi álykti að fela ríkisstj. að beita sér fyrir á sviði iðnaðar og við framkvæmd iðnaðarstefnu. Það er í fyrsta lagi að örva framleiðni í íslenskum iðnaði þannig að framleiðnistig hans verði sambærilegt við það sem gerist í helstu viðskiptalöndum og skilyrði skapist fyrir bætt lífskjör. Í öðru lagi að stuðla að hagkvæmri fjárfestingu til að fjölga störfum í iðnaði og tryggja fulla atvinnu með hliðsjón af aðstæðum í öðrum atvinnugreinum og áætlunum um fjölda fólks á vinnumarkaði. Í þriðja lagi að leggja sérstaka áherslu á að efla iðnað á þeim sviðum þar sem innlendir samkeppnisyfirburðir geta nýst til arðbærrar framleiðslu á vörum og þjónustu jafnt fyrir heimamarkað sem til útflutnings. í fjórða lagi að bæta starfsskilyrði og að auka áhrif starfsfólks á vinnustöðum og koma í veg fyrir skaðleg áhrif af völdum iðnvæðingar á náttúru landsins og umhverfi. Og í fimmta lagi að tryggja forræði landsmanna yfir íslensku atvinnulífi og auðlindum og stuðla að æskilegri dreifingu iðnaðar og jafnvægi í þróun byggðar í landinu. Þannig eru orðuð meginmarkmiðin í þessari þáltill. Um þessi markmið vænti ég að skapast geti víðtæk samstaða bæði hér á Alþingi og úti í þjóðlífinu. Vissulega eru þau almennt orðuð og er það með ráði gert. Frekar má vænta þess, að skoðanir greinist varðandi leiðir er vísað er til, og þó einkum er á framkvæmd reynir um einstaka þætti. Annað væri óeðlilegt. Áður en ég drep hér á einstaka þætti, er varða aðgerðir af hálfu opinberra aðila til að ná settum markmiðum, vil ég vitna í grg. um þau meginviðhorf til iðnþróunar sem liggja að baki till., en þau eru sett fram með svofelldum hætti í 12 liðum á bls. 5–6 í þskj.: Í fyrsta lagi, að vinna þurfi að iðnþróun með samhæfðu átaki fyrirtækja og samtaka og stofnana iðnaðarins og opinberra aðila. Í öðru lagi, að leggja verði mikla áherslu á þróun iðnaðar á næstu árum, með sérstöku tilliti til aukins útflutnings iðnaðarvara. Í þriðja lagi, að búa þurfi iðnaðinum hagstæð vaxtarskilyrði með því að jafna aðstöðu hans og annarra atvinnuvega. Þegar teknar eru ákvarðanir um aðalatriði efnahagsmála verði sérstaklega gætt að áhrifum þeirra á iðnaðinn. Í fjórða lagi, að skapa þurfi þannig jarðveg fyrir iðnþróun að frumkvæði sem flestra fái notið sín við margbreytileg viðfangsefni og horft sé til sem flestra kosta, en ekki eingöngu byggt á afmörkuðum sviðum iðnaðar. Í fimmta lagi, að lögð verði áhersla á að efla sérstaklega þær greinar og fyrirtæki sem hafa góð vaxtarskilyrði og geta veitt varanlega samkeppnisyfirburði. Iðnaður með háa framleiðni getur að jafnaði greitt góð laun og þannig valdið miklum margföldunaráhrifum á atvinnu í þjónustugreinum. Endurmeta þarf stöðu greina sem fara halloka í samkeppni, en gjalda varhug við óraunhæfri aðstoð eða verndaraðgerðum. Í sjötta tagi að kanna sérstaklega með hvaða hætti verði unnt að nýta orkulindir landsins þannig að landsmenn haldi forræði í þeirri uppbyggingu og að hún samrýmist að öðru leyti þjóðfélagslegum markmiðum sem víðtæk samstaða getur tekist um. Í sjöunda lagi að stuðla að aðlögun og nýsköpun í iðnaði með því að hvetja til vöruþróunar, markaðsleitar og rannsóknar- og þróunarstarfsemi í fyrirtækjum. Slíkar aðgerðir séu örvaðar m.a. með fjárhagslegri aðstoð hins opinbera, tæknilegum stuðningi frá stofnunum iðnaðarins og aðgerðum í skattamálum. Í áttunda lagi að auðvelda iðnaðinum að takast á við stærri verkefni en hingað til og styðja sveitarfélög til að greiða fyrir iðnþróunaraðgerðum í landshlutunum, t.d. með ráðningu sérhæfðra starfsmanna og byggingu iðngarða. Í níunda lagi að stuðla að nýsköpun í iðnaði m.a. með því, að ríkið eitt sér eða í samvinnu við aðra aðila taki þátt í stofnun meiri háttar nýiðnaðarfyrirtækja. Stjórn ríkisins á eigin atvinnurekstri þarf að samræma og gera hana markvissari. Athuga ber það form að setja eignarforræði yfir helstu fyrirtækjum í ríkiseign á eina hendi. Gera þarf auknar arðsemiskröfur til ríkisfyrirtækja og ráðstafa mætti arði af slíkum fyrirtækjum til þróunar og uppbyggingar nýiðnaðar. Í tíunda lagi að auka áhrif starfsfólks á eigið vinnuumhverfi og efla skilning þess á daglegum viðfangsefnum og stöðu sinni í framleiðslunni. Þessi viðleitni getur stuðlað að bættum rekstrarárangri fyrirtækja og jafnframt vakið starfsfólk til umhugsunar um félagslegt inntak vinnunnar. Í ellefta lagi að forðast að vaxandi iðnaður leiði til óæskilegrar röskunar á náttúru landsins og félagslegu umhverfi. Iðnvæðing og aukin framleiðsla má ekki verða á kostnað heilbrigðs umhverfis eða skynsamlegrar nýtingar auðlinda. Í tólfta lagi að tryggja að breytingar á atvinnuháttum stuðli að sem bestu jafnvægi í þróun byggðar í landinu og ekki skapist misvægi sem leiði til verulegrar byggðaröskunar. Sérstaklega þarf að huga að iðnaði sem treyst geti búsetu í sveitum og smáum byggðakjörnum og aukið fjölbreytni í atvinnuframboði. Þetta er tilvitnun í grg. með þáltill., en í sjálfri till. er á eftir upptalningu meginmarkmiða vikið að leiðum til að ná þeim markmiðum fram. Ég vil víkja að þessum leiðum nokkrum orðum til glöggvunar fyrir hv. þm. og þingnefnd sem málið fær til meðferðar. Þar er í upphafi bent á vegvísandi áætlanir fyrir einstakar iðngreinar. Slík áætlanagerð er þegar hafin og hefur verið glímt við hana fyrr á árum, en hún er brýnni nú en nokkru sinni fyrr, ekki síst til þess að bæta stöðu þeirra greina sem eiga í erfiðri samkeppni og reynsla þarf að fást á með því að bæta framleiðni þeirra, hvort eigi sér lífsvon hér til lengdar miðað við þá fríverslun sem við búum við. Dæmi um greinar, sem taka þarf slíku taki, er málmiðnaðurinn í landinu, skipasmíðaiðnaðurinn í landinu. Unnið er að verkefnum á því sviði. Margt fleira mætti nefna. Þá er vikið að því, að áætlanir þurfi að gera um einstök verkefni í nýiðnaði, og er þá átt við meiri háttar verkefni eða nýjar greinar. Ég get tekið dæmi um eina slíka grein sem hyggja þarf mjög vel að á næstunni, en það er efling rafiðnaðar að meðtöldum rafeindaiðnaði, en eins og menn þekkja af miklu umtali um örtölvuna og áhrif hennar á atvinnurekstur má vænta mikilla breytinga vegna þess að slíkur búnaður verði tekinn í notkun. Þurfum við Íslendingar ekki aðeins að huga að nýtingarmöguleikum slíks búnaðar, heldur framleiðslumöguleikum á þessu sviði. Sama gildir um nýiðnað sem byggt gæti á innlendum hráefnum, þ. á m. innlendum steintegundum. Þar eru athuganir í gangi sem sumar hverjar eiga sér langan aðdraganda, eins og athuganir á sjóefnavinnslu, en einnig vil ég nefna athuganir á steinullarframleiðslu og athuganir á brotajárni. Þó að það hráefni sé að vísu aðflutt til landsins liggur það hér að hluta til engum til gagns eða er flutt úr landi. Margt fleira mætti þarna til telja, t.d. ilmenít til títanvinnslu, sem nokkrar athuganir hafa farið fram á, en huga þarf mun betur að. Raunar er það álit sérfróðra aðila, að við getum á þessu sviði haslað okkur völl í ýmsum greinum í sambandi við svokallaða sílíkat-tækni, sem tengist m.a. sementsiðnaði og úrvinnslu úr innlendum steinefnum, þar sem við gætum í krafti okkar orkulinda gert steinefni okkar að nýtilegum varningi. Þetta á að sjálfsögðu einnig við um orkunýtinn eða orkufrekan iðnað, sem þegar hefur verið til umræðu hér í þinginu í dag og ég ætla ekki að ræða um sérstaklega í þessu samhengi. Varðandi meginþátt þeirra leiða, sem að er vikið í þáltill., þá er þar um að ræða ábendingar um aðgerðir af hálfu hins opinbera sem gera þurfi til þess að örva iðnþróun. Ef við lítum aðeins á þá þætti - og skal ég þó ekki staldra lengi við hvern þeirra - þá eru þar fyrst nefnd starfsskilyrði sem búa þurfi iðnaðinum hliðstætt öðrum atvinnugreinum. Það liggur fyrir og er, held ég, viðurkennt af þeim sem hlutlægt vilja líta á málin, að býsna mikið skortir á að iðnaðurinn njóti í reynd jafnræðis á við okkar góðu og hefðbundnu atvinnugreinar í ýmsum efnum. Tilfinnanlegast tel ég þetta vera á sviði aðgangs að fjármagni, ekki síst í sambandi við lán, þ. á m. rekstrar- og afurðalán. Um þetta hafa verið teknar saman upplýsingar sem sýna t.d. að ef litið er á heildarútlán innlánsstofnana til einstakra atvinnuvega sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu, þá kemur í ljós að á árunum 1970–1978 hefur hlutfall iðnaðarins í heildarútlánum innlánsstofnana hrapað niður um nær helming, eða um 2.3 prósentustig af vergri þjóðarframleiðslu, á meðan staða annarra atvinnugreina hefur ekki rýrnað neitt viðlíka, landbúnaðurinn þó lækkað úr 3% í 2.6% á þessu tímabili, en sjávarútvegurinn haldið sínum hlut með Iðnaðarstefna. 1152 5.9%. Þetta tek ég hér sem dæmi til skýringar á þeirri áherslu sem lögð er á að jafna aðgang þessarar mikilvægu atvinnugreinar í sambandi við fjármagn. Þetta varðar einnig reglur sem eru í gildi hjá viðskiptabönkum varðandi vöru- og birgðalán iðnfyrirtækja. Þær reglur eru með allt öðrum hætti en reglur um útlán á landbúnaðarafurðir og fiskafurðir, þannig að fyrirtæki, sem þurfa að standa undir verulegum vörubirgðum í iðnaði, standa mun verr að vígi. Einnig vantar almennar heimildir varðandi ríkisábyrgðir í sambandi við slíka framleiðslu, ef við ætlum að gera ráð fyrir því í reynd, að hér verði veruleg iðnþróun á næstunni. Á sviði skattamála hefur verið bent á mismunun sem er til athugunar á vegum ríkisstj. og raunar fyrirheit um að stíga þar skref til jöfnunar, t.d. í sambandi við aðstöðugjöld, þar sem iðnfyrirtækjum er ætlað að bera hærri aðstöðugjöld en fyrirtækjum í öðrum greinum. Margt fleira er fram borið í þessu efni af talsmönnum iðnaðarins, þó að skoðanir séu skiptar um réttmæti þess í einstökum atriðum eða möguleikum á að ná fram slíkri jöfnun á skömmum tíma. Sérstök nefnd á vegum ríkisstj. vinnur að því að greina þessa þætti, og þess er að vænta að gleggri upplýsingar liggi fyrir innan tíðar. Þá er vikið að gengisákvörðunum og mikilvægi þess, að horft sé til hagsmuna iðnaðarins í sambandi við meiri háttar ráðstafanir í okkar efnahagslífi. Þar skiptir gengisskráningin auðvitað verulegu máli og ákvarðanir sem teknar eru í tengslum við hana. Hér er að sjálfsögðu ekki verið að gera því skóna, að iðnaðurinn geti orðið ráðandi um gengismál, hliðstætt og gerist um okkar meginútflutningsatvinnuveg, sjávarútveginn. En ef við ætlum að byggja upp iðnað í landinu og meðan hann er ekki öflugri en hann er, þá verðum við að taka ríkulegt tillit til hans í sambandi við meiri háttar efnahagsaðgerðir, ef við viljum ekki kippa stoðum undan starfandi fyrirtækjum og vaxtarmöguleikum nýrra fyrirtækja og nýrra greina. Vikið er að nauðsyn þess að efla lánasjóði iðnaðarins. Um það mætti fara mörgum orðum, en það, sem stingur sérstaklega í augu þegar litið er til lánasjóðanna, er að útlánahlutfall þeirra er mun lægra til raunhæfrar fjárfestingar heldur en gerist í öðrum atvinnugreinum, og hefur þó ýmislegt færst til betri vegar í þeim efnum hin síðustu ár varðandi útlánagetu aðalstofnlánasjóðsins, Iðnlánasjóðs. Hér hafa orðið breytingar til bóta, en að sjálfsögðu þarf að tryggja aukið fjármagn til iðnaðar, ekki síst í gegnum sjóði iðnaðarins, því að slíkt er ein mikilvægasta forsenda iðnþróunar. Bent er á rannsókna- og þróunarstarfsemi sem leggja þurfi mikla áherslu á í sambandi við iðnþróun. Þar hefur Rannsóknaráð ríkisins unnið mikilvægt starf á undanförnum árum. Í gildi er sérstök langtímaáætlun um rannsóknar- og þróunarstarfsemi í þágu atvinnuveganna sem fengið hefur staðfestingu Alþingis og raunar ríkisstj. líka. Þarna þurfum við að hafa sérstakt auga á iðnaðinum, því að það liggur fyrir að miðað við vinnsluvirði í iðnaði er hlutfallið - í samanburði við t.d. það sem varið er til rannsókna og þróunar í fiskvinnslu og landbúnaði - margfalt lægra, raunar nær tífalt lægra þegar litið er til iðnaðar. Það er ekki síst hlutur iðnfyrirtækjanna sjálfra sem á vantar í þessu sambandi. Því er ætlun stjórnvalda að hvetja fyrirtæki til að leggja í kostnað að þessu leyti, og í athugun er að leggja fram eða gera tillögur um skattalegar aðgerðir til þess að hvetja til slíkrar rannsóknar- og þróunarstarfsemi á sviði iðnaðar, sérstaklega að því er snýr að iðnfyrirtækjunum. Þjónustustofnanir iðnaðarins eru að sjálfsögðu einn þýðingarmesti þátturinn í opinberri fyrirgreiðslu við iðnað. Þar er fyrst og fremst um að ræða Iðntæknistofnun Íslands, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins og Útflutningsmiðstöð iðnaðarins. Tvær hinar fyrr töldu eru ríkisstofnanir, en að Útflutningsmiðstöð iðnaðarins eiga samtök iðnaðarins og fleiri aðild og fjármögnun er ekki með beinum hætti úr ríkissjóði lögum samkvæmt, því að Útflutningsmiðstöðin er ekki ríkisstofnun að formi til. Hlutur hennar hefur batnað verulega hin síðustu ár, en það þarf að festa hana í sessi og koma styrkari fótum undir hana fjárhagslega. Ég vil alveg sérstaklega leggja áherslu á þýðingu þess að efla Iðntæknistofnun á næstu árum. Það eru gerðar verulegar kröfur til þessarar stofnunar sem eðlilegt er, miklu meiri en möguleikar eru á að hún geti sinnt með því fjármagni sem til hennar hefur runnið á undanförnum árum. Þarna þarf að verða á mikil breyting. Stofnunin þarf að verða þess megnug að bjóða þjónustu við flestar iðngreinar, auk þróunarverkefna, og það þarf að örva hana til að afla sér tekna og fá framlög úr ríkissjóði á móti, tekna sem komi frá starfandi fyrirtækjum, en einnig frá sjóðum iðnaðarins, og þar gæti ríkisvaldið lagt fram ákveðið hlutfall á móti. Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins gegnir skilgreindu hlutverki lögum samkvæmt og afar þýðingarmiklu. Þarf ekki annað en að benda á þá vá sem steðjar að þeim mannvirkjum sem reist hafa verið á undanförnum árum vegna svokallaðra alkalískemmda, en þar vinnur Rannsóknastofnun nú að leiðum til úrbóta. Þetta snertir raunar allt hið stóra svið byggingariðnaðarins, þar sem leita þarf leiða til að ná niður kostnaði, annars vegar að stuðla að skynsamlegri varmanýtingu með góðri einangrun íbúðarhúsnæðis til að draga úr hitunarkostnaði og einnig varðandi byggingarefni. Í því sambandi minnist ég þáltill. um notkun léttsteypu sem komin er fram í þinginu, en ekki er til umræðu. Um þjónustustofnanir iðnaðarins mætti tala langt mál, en ég ætla ekki að hafa þau fleiri hér. Ég vil aðeins ítreka það, að gera þarf mun betur við þessar stofnanir og gera þeim kleift að vera þjónustustofnanir í orðsins fyllstu merkingu, bjóða þjónustu við fyrirtækin og við iðngreinarnar þannig að þær verði öflugur stuðningsaðili við þá iðnþróun sem hér þarf að ná fram. Þegar hefur verið vikið að fjármagnsfrekum nýiðnaði, þ. á m. orkufrekum iðnaði. Auk forustu framkvæmdavaldsins og stefnumörkunar af hálfu Alþingis reynir þar á margar innlendar stofnanir sem taka þurfa þátt í undirbúningi nýiðnaðarverkefna. Auk Iðntæknistofnunar, sem ég hef nefnt, hljóta að koma að því verki Orkustofnun og Framkvæmdastofnun ríkisins svo og verkfræðistofur og margir fleiri aðilar. Það er mjög brýnt að afla sem mestrar þekkingar hér innanlands, en einnig að sjálfsögðu erlendis frá, til þess að við séum í stakk búnir til að meta með eðlilegum hætti möguleika til uppbyggingar nýrra fyrirtækja. Í því sambandi eru Norðurlöndin að mínu mati ákjósanlegur samstarfsvettvangur, bæði vegna þeirra margháttuðu viðskipta, sem við eigum við þau, og vegna möguleika á að afla fjárhagslegs stuðnings við þróunarverkefni úr samnorrænum sjóðum. Eru reyndar þegar dæmi um slíkt samstarf. Ég hef þegar vikið að nauðsyn þess, að staðið sé skipulegar að iðnrekstri á vegum ríkisins, stjórnun og samræmingu í starfi þeirra fyrirtækja sem fyrir eru. Eins og málum er nú háttað ríkir mikil sundurvirkni á þessu sviði. Iðnfyrirtæki eru undir mörgum ráðuneytum og sáralítil - ef nokkur - tengsl eru á milli stjórna þeirra. Safnast því ekki fyrir sú reynsla, sem gæti orðið öllum til gagns ef menn bæru sig saman um verkefnin og skipuleg tengsl væru milli þessara fyrirtækja. Minnst er á það í þessari þáltill. og grg., að til álita komi að setja slík ríkisfyrirtæki skipulagslega á eina hendi, ef svo má segja. Er þá hugsað til forms sem ríkir t.d. í Svíþjóð og raunar einnig í Finnlandi. Fyrirtæki þessi eru kölluð „statsbolag“ þar í löndum og hafa verið nefnd eignarhaldsfyrirtæki á íslensku. Að sjálfsögðu þarf að athuga slík skipulagsmál vel áður en ákvarðanir eru teknar. Það er eitt af þeim verkefnum sem vinna þarf að. Ég tel að samræming og samstarf aðila, sem standa fyrir iðnrekstri á vegum ríkisins, þurfi einnig að ná til iðnþróunar og iðnþróunarverkefna. Eins og stendur má segja að fáir aðilar hafi bolmagn til að taka myndarlega á meiri háttar þróunarverkefnum. Skortir þar bæði mannafla með reynslu til að vinna að slíkum þáttum, en einnig eru annmarkar á ráðstöfun fjármagns af ríkisins hálfu til slíkra verkefna, eins og við höfum fengið reynslu af t.d. á yfirstandandi ári, þar sem veitt var fé til nýiðnaðarverkefna samkv. lánsfjáráætlun. Iðnþróun sem víðast um land er þáttur sem gefa þarf ríkulegan gaum og þegar er að vikið. Nú þegar liggur fyrir talsvert af byggðaáætlunum sem unnar hafa verið m.a. á vegum Framkvæmdastofnunar ríkisins. Í þeim eru sérstakar iðnþróunaráætlanir sem unnar hafa verið fyrir heila landshluta. Það þarf að vinna að því með skipulegum hætti, að slíkar áætlanir komist í framkvæmd - það úr þeim sem reynist við nánari skoðun bitastætt - og þar skiptir mjög miklu að stuðst sé við frumkvæði í landshlutunum sjálfum. Bygging iðngarða er einn þátturinn í þessum áformum. Hefur verið mótuð löggjöf um lánafyrirgreiðslu við sveitarfélög til að koma upp iðnaðarhúsnæði, og nýlega hefur verið sett reglugerð um slíka iðngarða sem einkum yrðu reistir á vegum sveitarfélaga eða iðnþróunarfélaga og sjóða sem þegar eru í mótun úti um landið. Má þar t.d. nefna iðnþróunarsjóð Sambands sveitarfélaga á Suðurlandi. Sérstakir iðnþróunarráðunautar eru þegar í starfi eða að hefja störf úti í landshlutunum. En það er brýnt að skapa festu fyrir þá starfsemi og að ríkið tryggi eðlilegan stuðning við hana, svo að hún falli ekki niður, heldur komist á í sem flestum landshlutum. Opinber innkaup eru einn þáttur stefnumörkunar í iðnaðarmálum sem mikið er til umræðu. Liggja þegar fyrir ýmsar tillögur og ábendingar um hvernig að slíkum málum skuli unnið. Ég vænti þess, að áður en langt um líður verði hægt að leggja fram skilmerkilegar tillögur um það, hvernig standa megi að slíkri opinberri innkaupastefnu iðnaðinum að gagni svo og viðskiptavinum innanlands, því að hér þarf að vera um gagnkvæma hagsmuni að ræða. Þetta mál varðar iðnþróun í víðum skilningi, því að með því að efla heimamarkaðinn með opinberri innkaupastefnu fær iðnaðurinn að sjálfsögðu sterkari bakhjarl sem einnig getur skapað möguleika á útflutningi, þó síðar verði. Í tengslum við þetta þarf að gæta þess að koma hönnun og undirbúningi verka sem mest á hendur innlendra aðila til að nýta og efla verkþekkingu hér innanlands. Þetta tengist raunar þörfinni á að móta hér starfsemi um stuðning við innlenda verktaka sem ábendingu er að finna um undir 19. lið í þessari þáltill. Staða samkeppnisiðnaðar okkar hvað varðar aðflutningsgjöld skiptir verulegu máli. Þar hefur talsvert verið að gert - og raunar mikið, svo sem réttmætt er til þess að létta aðflutningsgjöldum af þeim greinum sem eiga í harðri samkeppni við innflutning. Þessi mál hafa verið í greiningu á yfirstandandi ári og þegar hafa verið stigin skref í framhaldi af henni. En það þarf sem fyrst að ganga lengra og létta af samkeppnisiðnaðinum, þeim iðnaði sem í reynd á í verulegri samkeppni við innflutning, aðflutningsgjöldum, þannig að þau verði honum ekki til íþyngingar. Þarna þarf vissulega að vera um að ræða stöðugt endurmat, því að inn á sviðið koma nýjar greinar sem flokkast mega undir samkeppnisiðnað. Slíkt verður vissulega alltaf matsatriði. Ég get nefnt eina slíka grein sem ekki hefur öðlast þann þegnrétt að teljast samkeppnisiðnaður þó að óskir séu uppi um það, en það er byggingariðnaðurinn í landinu. Ein leið til að ná þeim markmiðum, sem stefnt skuli að, er m.a. ábending um eiginfjármyndun fyrirtækja. Ég held að það sé mjög mikilsvert atriði í uppbyggingu iðnaðar, eins og raunar atvinnustarfsemi almennt í landinu, að takast megi að koma eiginfjármyndun fyrirtækja í viðunandi horf. Allt of víða hefur hún verið of veik og fyrirtækin því staðið höllum fæti. Myndarlegt spor til leiðréttingar á þessu sviði var stigið með nýjum skattalögum sem eiga að auðvelda fyrirtækjum að koma undir sig fótum með eðlilegum hætti að þessu leyti. Það er eðlilegt að á þessa nýju löggjöf verði látið reyna og málin verði endurmetin í framhaldi af þeirri reynslu sem af henni fæst á næstu árum. Ég vil víkja nokkrum orðum að því sem snýr að réttindum og ábyrgð starfsmanna, en það eru málefni sem snúa auðvitað að öllum atvinnuvegum í landinu og þá ekki síst að iðnaðinum. Þau varða samtök starfsmanna, verkalýðshreyfinguna í landinu, en þau varða einnig þá sem fyrir fyrirtækjunum standa. Ég tel að hér þurfi að þróast rekstrarform, gjarnan með fjölbreytilegum hætti, þar sem hlutdeild starfsmanna verði aukin. Þetta gildir um ríkisrekstur, samvinnufélög og sameignarfélög, en einnig um einkarekstur og blönduð rekstrarform. Hér reynir á frumkvæði og áhuga verkalýðshreyfingarinnar og starfsmannafélaga vilji menn í reynd sækja fram á þessu sviði. En ég tel að það sé kannske einn af mikilvægustu þáttum í lýðræðisátt í landinu, að áhrif starfsmanna verði í reynd virkari í atvinnulífinu. Þarna er um margháttaða reynslu að ræða erlendis, í Vestur-Evrópulöndum, á Norðurlöndum og víðar, sem rétt er að horfa til þegar unnið er að stefnumótun á þessu sviði, en frumkvæðið verður hér fyrst og fremst að koma neðan að, þó að eðlilegt sé að ríkið sjálft veiti starfsmönnum sínum eðlilega hlutdeild í stjórn fyrirtækja á sínum snærum. Fyrir iðnþróun í landinu skiptir afar miklu máli að fræðslumál, sem snerta iðnaðinn, færist í annað og betra horf en nú er. Mikið hefur verið talað um það á undanförnum árum, að efla þurfi verkmenntun í landinu. En miklu minna hefur gerst á þessu sviði en skyldi. Því er það eitt af þýðingarmestu atriðum opinberrar iðnaðarstefnu að treysta verkmenntun, bæði verkmenntun innan skólakerfisins og ekki síður fræðslustarfsemi innan starfandi fyrirtækja. Í þessu sambandi þyrfti vinnumarkaðurinn að verða sveigjanlegri og opnari en nú er, þannig að menn geti með auðveldari hætti tileinkað sér nýja þekkingu og færst á milli starfsgreina. Rígskorðuð hólfun innan fagsamtaka og faggreina er ekki það sem koma skal að mínu mati, þar þarf frekar að vinda ofan af heldur en í hina áttina. Ávöxtur tækniframfara þarf að ná til sem flestra. Margir horfa með nokkrum kvíða en einnig von til örtölvualdarinnar umtöluðu sem geti fært okkur styttan vinnutíma. Sumir kvíða því, að ef ekki sé rétt á málum haldið geti hún leitt af sér fjöldaatvinnuleysi. Á þessu þarf að ná skipulegum tökum sem varða ekki síst fræðslustarf í þessum efnum, en að sjálfsögðu einnig að deila þeim verkum, sem til falla í þjóðfélaginu, á sem flestra hendur jafnhliða styttum vinnutíma. Ég gat þess áður í ræðu minni, að upplýsingar um stöðu iðnaðar væru allt of fátæklegar og ekki nógu nýlegar. Þannig höfum við ekki fyrirliggjandi nýrri upplýsingar um hlut einstakra iðngreina í innanlandsmarkaði okkar en frá árinu 1977. Það nær auðvitað engri átt að búa þannig um hnútana, og skiptir mjög miklu að hagrannsóknir og upplýsingasöfnun varðandi iðnaðinn í landinu, einstakar greinar hans og þróun innan fyrirtækja, liggi fyrir sem næst nútíðinni svo að hægt sé með hliðsjón af slíkum upplýsingum að meta árangur af þróunar- og endurbótastarfi innan fyrirtækjanna. Í lok þeirra leiða, sem vikið er að í þáltill., er nefnt starfsumhverfi, nauðsyn mengunarvarna og umhverfisverndar. Verulegar lagabætur hafa fengist fram að undanförnu í þessu sambandi. En það þarf meira en bókstafinn einan, það þarf að tryggja framkvæmd þessara laga. Skiptir miklu að þeir aðilar, sem að þessu eiga að vinna, heilbrigðisyfirvöld og stofnanir á þeirra vegum, eins og Heilbrigðiseftirlit ríkisins, hafi tök á að tryggja framkvæmd þessara mála. Sama gildir um aðila eins og Náttúruverndarráð, sem einnig sinnir þessum málum. Vissulega hefur mikið áunnist í vissum greinum varðandi starfsumhverfi, ekki síst þegar litið er til fiskvinnslufyrirtækja í landinu. En innan margra iðnfyrirtækja okkar er ástandið á þessu sviði enn með öllu óviðunandi. Gildir það einnig um ytra umhverfi og mengun frá fyrirtækjum, þ. á m. fiskimjölsverksmiðjum í landinu. Ríkið sjálft þarf að taka sig á í sambandi við fyrirtæki á sínum vegum að þessu leyti og ganga fram með góðu fordæmi. Það er mjög brýnt að samræma tök stjórnkerfisins á þessum þáttum og færa helst viðkomandi málaflokka saman á einn stað innan stjórnkerfisins. Herra forseti. Íslensk stjórnvöld vinna nú að því í samvinnu við hagsmunaaðila að móta stefnu í atvinnumálum og um stuðning af opinberri hálfu við æskilega þróun. Við teljum okkur eiga þar margra kosta völ og stöndum þannig að ýmsu leyti betur að vígi en rótgrónar iðnaðarþjóðir Vesturlanda, sem eru á leið niður í dýpsta öldudal eftirstríðsáranna í efnahagslegu tilliti, með sáralítinn hagvöxt, vaxandi verðbólgu og atvinnuleysingja sem skipta tugum milljóna. Vissulega förum við Íslendingar ekki varhluta af þessari alþjóðlegu kreppu, hún á drjúgan þátt í þeim efnahagserfiðleikum sem blasað hafa við þjóðinni síðustu mánuði og misseri. Það skiptir afar miklu máli að við beitum endurnýjunarhæfni og nýsköpunarmætti, sem til staðar er í íslenskum auðlindum og atvinnulífi, til að vinna okkur út úr erfiðleikunum í bráð og treysta lífskjör og hagsæld í landinu til lengri tíma litið. Við undirbúning þessa starfs og stefnumótun í atvinnulífinu þurfum við að hafa sýn til þróunar efnahagsmála í umheiminum, ekki aðeins í grónum iðnríkjum, heldur engu síður í þeim ríkjum þriðja heimsins, sem nú sækja fram með iðnvæðingu, þótt við ramman reip sé að draga hjá mörgum þeirra, þar sem m.a. er við hið alþjóðlega auðhringaveldi að fást. Sókn þeirra þjóða, sem brutust undan nýlenduáþján við lok síðustu heimsstyrjaldar og síðar inn á svið iðnvæðingar, og kröfur þeirra um sanngjarna hlutdeild í gæðum jarðar og heimsviðskiptum hlýtur að kalla á miklar sviptingar í efnahagslífi og gerir m.a. vart við sig í gjörbreyttum samkeppnisaðstæðum og erfiðleikum í mörgum greinum iðnaðar, eins og fjölmörg dæmi blasa við um í nágrannalöndum okkar á Norðurlöndum og í Vestur-Evrópu og raunar einnig hérlendis. Þar nægir að nefna trefja- og fataiðnað, sem hefur raunar rétt sig furðanlega af hér, skógerð og skinnaiðnað. Annar stórfelldur breytingavaldur, en að nokkru af sömu rót runninn, þ.e. undanhaldi gömlu nýlendustefnunnar, er stökkið í orkuverði á síðustu sjö árum. Við þetta bætast félagslegar kröfur og aukið vald verkalýðshreyfingar víða um lönd. Allir þessir þættir og fleiri ótaldir gera það brýnna en ella að hver þjóð hugi sem best að hagkvæmustu þróunarkostum og þeim bakhjarli sem hún á í auðlindum, þekkingu og hugviti. Vaxandi tilhneiging til að draga úr frjálsræði í alþjóðaviðskiptum og hverfa á ný inn fyrir tollmúra og taka upp verndaraðgerðir talar sínu máli um þá óvissu og togstreitu sem einkennir efnahagsmál samtímans. Er því eðlilegt að þjóðir hyggi grannt að öryggi sínu varðandi undirstöðuþætti efnahagsstarfsemi í hverju landi, m.a. á sviði orkumála, og vilji greiða nokkuð fyrir að draga úr óvissu og líkum á stóráföllum. Að því hljótum við Íslendingar sem eyþjóð einnig að hyggja. Við framkvæmd þeirrar iðnaðarstefnu, sem hér er mælt fyrir, er að mörgu að hyggja eins og hér hefur verið bent á. Þar skiptir forysta af opinberri hálfu miklu máli, en hér er hvorki mælt með ofstjórn né einhliða ríkisforsjá fyrir atvinnulífið. Þvert á móti skiptir miklu að virkja krafta og frumkvæði sem flestra, ekki síst starfsfólksins sjálfs á hverjum vinnustað. Skortur á samhæfingu á störfum og stefnu hinna fjölmörgu aðila, sem í reynd hafa áhrif á gang mála, er sá þáttur sem öðrum fremur hefur staðið í vegi fyrir æskilegri þróun iðnaðar. Í fámennu og tiltölulega fjármagnsvana þjóðfélagi ber brýna nauðsyn til sameiginlegs átaks margra aðila til að koma umbótum í framkvæmd. Á sviði iðnþróunar hefur vöntun á stefnumörkun haft í för með sér sundurvirkni í störfum opinberra stofnana sem iðnaðinum þjóna, lánasjóða iðnaðarins og samtaka hans, með þeim afleiðingum að ekki hefur tekist að koma ýmsum nauðsynjamálum fram. Að fenginni afstöðu Alþingis til þeirra stefnumiða, sem sett eru fram í þessari þáltill., þurfa stjórnvöld og samtök iðnaðarms og aðrir aðilar, er málið varðar, að samstilla krafta sína og hrinda þeim aðgerðum í framkvæmd sem till. felur í sér, m.a. með breytingu á löggjöf, aðgerðum innan iðngreina og í einstökum fyrirtækjum. Sú reynsla, sem fengist hefur af starfi samstarfsnefndar um iðnþróun til þessa, bendir til að þar sé æskilegt samstarfsform til að tengja þá aðila sem láta sig málefni iðnaðarins varða. Í framhaldi af mótun iðnaðarstefnu skiptir miklu að skapa sem víðtækasta samstöðu um framkvæmd hennar og tryggja að einstök mál verði farsællega til lykta leidd. Iðnrn. mun beita sér fyrir framgangi iðnaðarmálefna innan stjórnkerfisins og nýta þar m.a. þann samráðsvettvang sem ég nefndi áðan innan samstarfsnefndar um iðnþróun. Herra forseti. Ég treysti því, að meðferð þessa máls hér og umræða um það innan þingsins og afgreiðsla þingsins á þessari iðnaðarstefnu verði til farsældar fyrir atvinnulíf í landinu, verði til þess að tekið verði með skilmerkilegri hætti á málefnum þessa þýðingarmikla atvinnuvegar. Við þá málsmeðferð þarf að hafa auga á öðru atvinnulífi í landinu þannig að við stillum saman okkar bjargræðisvegi. Ég legg til að að umr. þessari lokinni verði málinu vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka það fram, að ég fagna framkominni þáltill. á þskj. 93. Þrátt fyrir þær umræður, sem áttu sér stað fyrr á þessum fundi um þingsköp, tel ég það þakkarvert þegar hér á hv. Alþ.gefst tækifæri til þess að ræða um iðnaðarmál, um iðnþróun. Það kann að sjálfsögðu að þykja skringilegt þegar ríkisstj. biður Alþingi að fela ríkisstj. að fylgja ákveðinni stefnu í iðnaðarmálum, en slík stefnumótun gefur okkur samt sem áður tækifæri til að ræða þessi mál og það ber auðvitað að virða. Ég get þó ekki orða bundist um það, að mér finnst óvenju hratt vera farið með þetta mál í gegnum þingið, ekki síst þegar tekið er tillit til þess, að á undan þessu máli á dagskrá þessa fundar eru mál, sem jafnvel eru enn brýnni en þessi stefnumótun, mál eins og landbúnaðarmálin annars vegar og vegamálin hins vegar, hvort tveggja mál sem hafa verulega þýðingu fyrir hv. Alþingi á þessu ári, því að í þeim er að finna ákvæði sem snerta fjárútlát og þurfa að koma til kasta m.a. fjvn. áður en fjárlög fyrir næsta ár verða afgreidd. Mér finnst þó áhugi hæstv. ráðh. vera áhugaverður í þessum efnum og um leið þakkarverður. Ég mun ekki í þessari ræðu minni ræða till. í smáatriðum efnislega. Mér gefst kostur á því að kanna þetta mál rækilega í n. þar sem ég á sæti, í hv. atvmn. Sþ. Við höfum, nokkrir þm. Sjálfstæðisfl., lagt fram brtt. við till. til þál. um iðnaðarstefnu. Þær brtt. er að finna á þskj. 187. Þessir þm. eru auk mín þeir Jósef H. Þorgeirsson, Matthías Á. Mathiesen, Þorvaldur Garðar Kristjánsson og Pétur Sigurðsson. Áður en ég lýsi þeim till. sem koma fram á þessu þskj., vil ég þó gefa nokkrar skýringar á því, hvers vegna við flytjum tillögurnar. Á landsfundi Sjálfstæðisfl. 1979 var samþykkt ítarleg ályktun um stefnumótun í iðnaði. Þar var vakin athygli á þeim tímamótum sem íslenskur iðnaður stendur nú á, en um næstu áramót falla niður að fullu tollar á innfluttum samkeppnisvörum. Eftir það býr iðnaðurinn við opna alþjóðlega samkeppni eins og sjávarútvegur hefur lengi gert. Þá var í ályktuninni bent á hinar breyttu aðstæður sem óvissan í orkumálum heimsins og vaxandi iðnvæðing þróunarlandanna hafa skapað. Loks var í ályktuninni lögð áhersla á þá þróun, að iðnaðurinn taki í vaxandi mæli við því hlutverki að vera vaxtarbroddur atvinnulífsins og undirstaða batnandi lífskjara. Á grundvelli þessa var ályktað að keppa bæri að eftirfarandi markmiðum í iðnaðarmálum: 1) Að iðnaðurinn njóti jafnrar aðstöðu og starfsskilyrða á öllum sviðum og sjávarútvegur og erlend iðnfyrirtæki sem iðnaðurinn keppir við. 2) Að sköpuð verði nauðsynleg almenn skilyrði til þess að einkarekstur og einstaklingsframtak geti þrifist hér á landi. 3) Að gerðar verði sérstakar ráðstafanir til þess að auðvelda einkaframtakinu að fara inn á nýjar brautir, bæði starfandi fyrirtækjum og nýjum. 4) Að stefnt verði að skipulagningu raforkuvinnslu og orkufreks iðnaðar með forgöngu ríkisins en með aukinni þátttöku einkaaðila í iðnaði. Gengið verði til samstarfs við erlenda aðila eftir því sem hagkvæmt er á hverjum tíma, en stefnt að virkari þátttöku innlendra aðila. 5) Undirbúningur verði hafinn að innlendri eldsneytisframleiðslu með raforku með því að reisa tilraunaverksmiðju. Samstarfsnefnd um iðnþróun sem skilaði áliti vorið 1979, kemst í aðalatriðum að sömu niðurstöðu varðandi forsendur iðnþróunar, eins og sést á fskj. þáltill. Telur samstarfsnefndin það grundvallaratriði iðnþróunar að komið verði á jafnræði með iðnaði og sjávarútvegi til að skapa vaxtarforsendur fyrir iðnað. Þá er samstarfsnefndin þeirrar skoðunar, að ekki verði unnt að veita vaxandi fjölda ungs fólks á vinnumarkaði góða atvinnumöguleika nema lögð verði mikil áhersla á eflingu arðvænlegs iðnaðar með góða möguleika á vaxandi framleiðni á allra næstu árum. Samstarfsnefndin telur einnig að gera þurfi á raunsæjan hátt ráð fyrir hlut orkufreks iðnaðar í uppbyggingu atvinnulífsins í landinu. Þáltill. hæstv. ríkisstj. byggir í meginatriðum á áliti samstarfsnefndarinnar sem, eins og að framan er lýst, fellur í flestum atriðum ágætlega að ályktun landsfundar Sjálfstfl. Sjálfstæðismenn ættu því að geta stutt tillöguna. Við teljum samt, flutningsmenn brtt., ástæðu til að gera vissar breytingar á þáltill. Mun ég nú skýra þær í einstökum atriðum. Á þskj. 187 er að finna átta brtt. Sú fyrsta er á þá leið, að í kaflanum um markmið komi, með leyfi forseta: „Nýr liður verði nr. 1 og hljóði þannig: Að byggja iðnþróun á grundvelli frjáls framtaks einstaklinga og samtaka þeirra og örva þessa aðila til nýrra átaka á sviði nýjunga í framleiðslu.“ Í sambandi við þessa till. er rétt að taka það fram, að okkur þykir ástæða til að undirstrika þetta grundvallarmarkmið iðnaðarstefnu, sem fylgja ber að okkar áliti og hefur reyndar stuðning í skýrslunni frá samstarfsnefnd um iðnað. 2. tölul. í brtt. okkar á þskj. 187 er á þessa leið, með leyfi forseta: „Liður 1 verði nr. 2, liður 2 verði nr. 3, liður 3 verði nr. 4 og síðan komi nýr liður nr. 5: Að nýta sem best þá möguleika til iðnaðarframleiðslu, sem felast í innlendum orkulindum, m.a. með hraðri uppbyggingu orkufreks iðnaðar í samvinnu við erlenda aðila eftir því sem hagkvæmt er á hverjum tíma. Liður 4 verði liður nr. 6 og liður 5 nr. 7.“ Þetta eru þær till. sem við flytjum um markmiðin. Við viljum með þessu tryggja að það komi fram í markmiðum iðnaðarstefnu hvernig best verði staðið að nýtingu innlendra orkulinda, raforku og jarðvarma. Til þess verði m.a. hraðað uppbyggingu orkufreks iðnaðar í samvinnu við erlenda aðila eftir því sem hagkvæmt er á hverjum tíma. Eðlilegt er og sjálfsagt að nýting þessara auðlinda verði snar þáttur í iðnþróun næstu áratuga. Í sambandi við þetta mál er rétt að benda á það, sem reyndar hefur komið fram í umræðum á hv. Alþingi fyrr, að lítið hefur áunnist í því að efna til úrvinnslu iðnaðar á þeim sviðum sem stóriðja er rekin hér á landi. Enn fremur hefur litið verið kannað hvernig hægt er að samnýta t.d. hafnir, veitukerfi o.fl. fyrir stóriðjuna annars vegar og annan iðnað hins vegar, sem gæti notið stuðnings af stóriðjunni með slíkri samnýtingu. Enn fremur hefur lítill gaumur verið gefinn þeim tækifærum sem kynnu að leynast í hugsanlegum samningum við erlenda aðila um að hingað til lands komi tækni með sérmenntuðum mönnum sem við gætum haft gagn af í iðnþróunarmálum. Fyrr á þessum fundi í dag urðu umræður um stóriðjustefnu sjálfstæðismanna. Í þeim umræðum tók hæstv. iðnrh. til máls um stefnu sjálfstæðismanna og hafði þá flest á hornum sér. Ég tel að ástæðan fyrir því hafi fyrst og fremst verið sú, að á nýafstöðnu Alþýðubandalagsþingi kom mikil gagnrýni fram á hæstv. ráðh., m.a. frá kjósendum hans á Austurlandi sem hafa þá skoðun að stóriðja geti verið framtíðarlausn að hluta fyrir þann landshluta. Það kom enn fremur fram í ræðu hæstv. ráðh. um stóriðjumálin, sem þessi þáltill. fjallar jafnframt um, að hann talaði eins og barn um þau mál og sérstaklega um virkjunarkostinn. Hann sagði í sinni ræðu að líkast til væri sá virkjunarkostur æskilegastur, ef skilja mátti orð hans eins og þau voru sögð, að loka Straumsvíkurverksmiðjunni. Þetta er lausnarorð hæstv. iðnrh. á þeim vanda sem er uppi í orkumálum þjóðarinnar. Í framhaldi af þessum ummælum sínum fór hæstv. iðnrh. út á hála braut. Hann ræddi í ræðu sinni um áhrif erlendra auðhringa á stjórnmálamenn hér á landi án þess að gefa nokkrar viðhlítandi skýringar á því, hvað hann ætti við. Slíkur málflutningur er auðvitað hæstv. ráðh. til háborinnar skammar, og er þá alveg sama í hvers konar dulargervi hann reynir að koma slíkum málflutningi. Hæstv. ráðh. hefur hælt sér af því að hafa lagt niður stóriðjunefnd svokallaða. Um þetta var leiðari í Þjóðviljanum í janúar 1979 þar sem svo segir, með leyfi forseta: „Hjörleifur Guttormsson iðnrh. hefur á síðustu vikum og mánuðum tekið hressilega til í ráðuneyti sínu.“ - Ég skýt því inn að það var eftir núv. forsrh. - „Það heyrir til tíðinda þegar ráðh. tilkynnir á einu bretti að hann hafi lagt niður tólf nefndir á vegum ráðuneytis síns og leyst frá störfum 72 nefndarmenn og ritara. Öðrum þræði er þessi tiltekt skýr vottur um stefnubreytingu í iðnrn. og að hinu leytinu er um að ræða verkalok nefnda eða tilgangsleysi þeirra við breyttar aðstæður. Í samræmi við samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna hefur t.d. viðræðunefnd um orkufrekan iðnað verið lögð niður. Með þeirri ráðstöfun er lögð áhersla á að engin áform eru uppi um það að efna til frekara samstarfs við erlenda auðhringa um stóriðju á Íslandi í náinni framtíð. Það virðist einnig vera heillavænlegra sjónarmið, að iðnrn. sjálft annist könnun á öllum hugmyndum um orkufrekan iðnað á Íslandi og skipi til þess starfs nefndir í hverju einstöku tilfelli í stað þess að loka slík mál inni í fastanefnd. Hættan er sú, að atorkusamir umboðsmenn erlendra auðhringa reyni að finna sér bakdyraleið að íslenskum orkulindum með símötun slíkrar nefndar á gylliboðum.“ Meira les ég ekki úr þessum leiðara Þjóðviljans frá 3. jan. 1979. Núv. hæstv. forsrh., sem var iðnrh. áður en núv. hæstv. iðnrh. tók við þeirri stöðu, skrifaði um þetta grein í Morgunblaðið 10. jan. 1979 undir heitinu: „Áramótaskaup iðnaðarráðherrans.“ Þar sagði hann í upphafi, með leyfi forseta: „Margt er sér til gamans gert um áramót. Hjörleifur iðnaðarráðherra Guttormsson gerði sér afrekaskrá og kom á framfæri við fjölmiðla. Fréttamenn fögnuðu skrá þessari, enda eru íþróttafréttir vinsælar og hafa forgang í fjölmiðlum. Það hlaut að teljast til meiri háttar tíðinda í íþróttaheiminum, að einn maður hefði í einni lotu lagt að velli tólf nefndir með sex tylftir manna innanborðs. Hefur margur orðið frægur af minna tilefni.“ Hér lýkur þessari tilvitnun í hæstv. forsrh. sem jafnframt er fyrrv. iðnrh. Það kemur fram og á það var lögð sérstök áhersla í Þjóðviljanum, að hæstv. iðnrh. hefði lagt niður stóriðjunefndina. En hver setti nú þessa stóriðjunefnd á stofn? Ja, líkast til var það íhaldið. Eða voru það kannske kratarnir? Nei, svarið er að það var Magnús Kjartansson sem setti þessa nefnd á laggirnar í sept. 1971. Þessi nefnd hafði lokið störfum og hæstv. iðnrh. lagði hana niður. Þjóðviljinn tók málið upp og sagði að nú yrði heldur betur stefnubreyting, því nú ættu erlendir auðhringir ekki aðgang að íslenskum stjórnmálamönnum. Og það er nákvæmlega þessi sami málflutningur sem enn þá heyrist hér á hv. Alþingi í ræðum hæstv. iðnrh. Þó er hann búinn að sitja í rn. þennan tíma. Sumir virðast læra seint. En hvert var hæstv. ráðh. að skjóta sínum skotum hér áðan - fyrr á fundinum, þegar hann talaði um áhrif erlendra auðhringa á íslenska stjórnmálamenn? Ég er hér mér bréf sem er dagsett 21. maí 1974. Það er á hausi iðnrn., merkt I/152, og er stílað til herra Malone, Vicepresident, Union Carbide Corporation, og hefst á þessum orðum: „Kæri herra Malone.“ Í þessu bréfi er fjallað um jákvæðar undirtektir undir stóriðjuhugmyndir Union Carbide hér á landi. Og þar segir m.a. í tauslegri þýðingu: „Fyrst og fremst vil ég staðfesta að ríkisstjórnin og ég erum þeirrar skoðunar, að skilyrðin, sem samið var um, séu aðgengileg fyrir okkur í öllum aðalatriðum. Og við höfðum og höfum enn mikinn áhuga á því ðð koma stóriðjunni á sem allra fyrst. Yðar einlægur.“ Og hver haldið þið nú að skrifi undir þetta bréf? Einhver íhaldsráðherrann? Einhver krataráðherrann? Nei, undir þetta bréf skrifar fyrrv. iðnrh. Magnús Kjartansson. Getur það virkilega verið, að hæstv. núv. iðnrh. komi hér í ræðustól á hv. Alþingi og sendi flokksbróður sínum þetta skeyti með þessum hætti? A.m.k. á meðan hann talar ekki á skýrara mannamáli en hann gerir hér í ræðustól verður málflutningur hans skilinn með þeim hætti. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. sjái að sér, hann tali ekki í slíkum hálfkveðnum vísum. En þurfi hann að vara íslensku þjóðina við einhverjum íslenskum stjórnmálamönnum, þá á hann að tala hreint út. Til þess er ætlast af honum. Við flytjum átta brtt. við leiðirnar sem nefndar eru á 1. bls. í till. til þál. á þskj. 93. Með 1. till. er vakin athygli á þeim vanda sem við blasir þegar lög um jöfnunargjald og aðlögunargjald falla úr gildi í árslok 1980. Hin afar óheppilegu uppsöfnunaráhrif söluskattsins munu þá á ný verka óheft og óbætt. Með síðustu hækkun ríkisstj. á söluskatti hefur vandinn enn vaxið. Virðisaukaskattur virðist eina lausnin sem haldbær er til lengdar. En til þess að hann geti tekið gildi í ársbyrjun 1981 þarf að hefja undirbúning nú þegar. Reyndar er það orðið of seint. En í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstj. er lofað að kanna og athuga þetta mál, og vissulega væri fengur að því, ef hæstv. iðnrh. vildi vera svo góður - þegar hann tekur aftur til máls í þessari umræðu - að skýra frá hvernig það starf gengur. Samræmd álagning aðstöðugjalds og launaskatts á alla framleiðslustarfsemi í landinu er mikilvæg forsenda fyrir því jafnræði með atvinnuvegum sem stefnt er að í þessari þáltill. Sömu sögu er að segja um endurkaup rekstrarlána. Með 2. brtt. á þskj. 187 er viðbót þar sem lögð er áhersla á mikilvægi þess, að takmörkuðu fjármagni til fjárfestingar sé varið á þann hátt, að ekki komi til skerðingar lífskjara, en slíkt er óhjákvæmilega afleiðingin ef arðsemi fjárfestingar, sem fé er veitt til, er ekki höfð áð leiðarljósi. Þetta á jafnframt stuðning í skýrslunni sem samstarfsnefndin um iðnþróun gaf út á sínum tíma og er fskj. með till. hæstv. ríkisstj. Með 3. brtt. er lögð áhersla á að fleiri aðilar en ríkisvaldið taki þátt í uppbyggingu fjármagnsfreks nýiðnaðar. Auk þess felur viðbótartillagan í sér þann skilning, að þegar sagt er: „lúti íslenskum yfirráðum“, sé átt við lögsögu. Þessi viðbót er í samræmi við þá stefnu sem fram kemur í þáltill. Sjálfstfl. um stefnumótun í stóriðjumálum og telja verður að þingmeirihluti sé fyrir, eins og kom fram í umræðum fyrr á þessum fundi. 4. brtt. þarfnast ekki skýringa. Þetta ákvæði var í textanum síðast þegar þáltill. hæstv. ríkisstj. var lögð fram - og þá í nafni hæstv. iðnrh. eins - en hefur fallið út af einhverjum ástæðum síðan. Sama má segja um 5. brtt., hún þarfnast ekki skýringar. Með 6. brtt. við leiðirnar í þáltill. hæstv. ríkisstj. er greininni breytt í það horf sem áður var og er í þeim anda sem iðnaðarskýrslan er skrifuð í. Um 7. brtt. vit ég segja þetta: Á sama tíma og hæstv. iðnrh. stendur að till. um eflingu fjárfestingar í iðnaði, m.a. með ráðstöfunum í skattamálum, hefur hann staðið að álagningu nýbyggingargjalds sem beinlínis hefur þann tilgang að draga úr fjárfestingu í atvinnuhúsnæði. Lagt er til að það. verði fellt niður þegar í stað eða verði a.m.k. ekki endurnýjað um næstu áramót. Jafnframt má benda á að flestir fjárfestingarlánasjóðir, þ. á m. Iðnlánasjóður og Iðnþróunarsjóður, veita nú einungis fullverðtryggð eða gengistryggð lán, og það stuðlar að því, að fjármagn rennur til arðvænlegra verkefna í iðnaði. Varðandi 8. brtt. eru flm. þeirrar skoðunar, að hér eftir sem hingað til eigi almenn iðnþróun að byggjast fyrst og fremst á framtaki einstaklinganna. Þeim og samtökum þeirra verði sköpuð nauðsynleg almenn skilyrði til nýrra átaka á þessu sviði. Við erum jafnframt andvígir mismunun milli rekstrarforma. Jafnræði á að ríkja og sömu reglur og sami aðbúnaður á að gilda um hin margvíslegu félags- og rekstrarform einstaklinga. Þá eru flm. brtt. sammála þeirri skoðun samstarfsnefndar um iðnþróun, að samtök iðnaðarins, bæði atvinnurekendur og launafólk, verði hvött til að taka upp umræður um aðild starfsmanna að rekstrarábyrgð og hlutdeild í afkomu fyrirtækja í þeim tilgangi að efla efnahagslegt lýðræði í atvinnurekstri og bæta árangur við framleiðslu. Ég hef nú lýst brtt. okkar nokkurra sjálfstæðismanna sem við höfum flutt á þskj. 187. Ég sagðist ekki mundu fjalla um einstök atriði í till. hæstv. ríkisstj., en vil þó gera undantekningu um tvo liði. Í fyrsta lagi vil ég nefna 8. tölulið í leiðunum, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn á iðnrekstri ríkisins verði samræmd og gerð markvissari með tilliti til iðnþróunar. Þannig verði skipulagslegt forræði slíks iðnaðar í höndum aðila er hafi fjárhagslegt bolmagn til að undirbúa og standa fyrir arðvænlegum nýiðnaðarverkefnum.“ Það getur verið dálítið erfitt að átta sig á hvað þetta þýðir nákvæmlega. En hæstv. ráðh. fór nokkrum orðum um þennan tölulið í framsöguræðu sinni áðan og minntist í því sambandi á eignarhaldsfyrirtæki „holding company“ eða „,statsbolag“, sem hann nefndi svo úr sænskri tungu. Að okkar áliti þýðir þessi grein ekkert annað en það sem samstarfsnefndin um iðnþróun er að segja í kaflanum um stofnun nýiðnaðarfyrirtækja á bls. 171 í grænu bókinni, sem er fskj. með þáltill. Þar segir, með leyfi forseta: „Samstarfsnefndin leggur áherslu á nauðsyn þess, að greiðari aðgangur fáist að lánsfé til fjárfestinga í iðnaði og hærra hlutfall verði lánað en verið hefur, enda réttlæti arðsemi fjárfestingarinnar tánið. Verði þannig unnt að virkja frumkvæði einkaaðila og fyrirtækja til fjárfestingar í myndarlegum nýiðnaðartækifærum. Það er skoðun samstarfsnefndarinnar, að frumkvæði eða a.m.k. hlutdeild ríkisins verði óhjákvæmileg í stofnun margra stærri nýiðnaðarfyrirtækja. Sýnist nefndinni nauðsynlegt að tekið sé gagngert á því máli með einhverjum hætti. Til álita gæti komið að setja allan iðnrekstur á vegum ríkisins undir eitt eignarhaldsfyrirtæki (holding company), sem m.a. hafi það markmið að fara með hlutverk hins raunverulega eiganda gagnvart fyrirtækjum sem ríkið á aðild að. Þannig fáist eðlilegt eftirlit með rekstrinum og þess gætt, að hann sé í samræmi við eðlilegar arðsemiskröfur og að ákvarðanir eigandans séu teknar með skjótum hætti og verði ekki pólitískt bitbein milli ráðuneyta. Pólitískar ákvarðanir, sem hafa í för með sér skuldbindingar sem draga úr arðsemi eða auka stofnkostnað, séu aðskildar frá arðsemissjónarmiðum og þá reiknaðar sérstaklega til kostnaðar sem Alþingi eða ríkisstj. taki síðan ákvörðun um.“ - Ég skýt því hér inn í, að hér er átt við svokallaða félagslega þætti, eins og t.d. koma fram í tillögum Rafmagnsveitna ríkisins. „Eignarhaldsfyrirtækið þyrfti að hafa fjárhagslegt bolmagn og sjálfstæði til að stofna ný fyrirtæki, sem metin eru arðvænleg, og geti látið fara fram rannsóknir og þróunarstarfsemi til undirbúnings lokaákvörðun. Gæti það þannig tekið á móti hugmyndum ýmist frá opinberum stofnunum (Iðntæknistofnun Íslands o.fl.), sem vinna að þróunarmálum, eða sveitarfélögum, fyrirtækjum eða einkaaðilum og tekið þátt í stofnun fyrirtækis með þeim hætti sem hentar hverju tilfelli. Arður af fyrirtækjum og hlutabréfum í ríkiseign rynni til eignarhaldsfyrirtækisins svo og hugsanlegt andvirði seldra bréfa eða eignir uppleystra hlutafélaga. Væri stjórninni heimilt að ráðstafa slíkum tekjum í nýjan rekstur eða fyrirtæki sem æskilegt og arðvænlegt sýndist að byggja upp.“ Það, sem hér hefur verið lesið úr skýrslu samstarfsnefndarinnar, er ákaflega athyglisvert, því að með þessari hugmynd er hugsanlega unnt að tengja saman tvö mikilvæg markmið: Annars vegar það markmið að hreyfa fjármagn sem nú er bundið í opinberum iðnaðarfyrirtækjum. Það getur ekki verið annað en sanngirnismál fyrir íslenska skattgreiðendur og eigendur þess fjármagns, sem er bundið í iðnaðarfyrirtækjum er standa í samkeppni við önnur fyrirtæki, að það fjármagn sé hreyft og notað til annars ef kaupendur finnast að fyrirtækjunum. Það fjármagn, sem þannig fengist með beinni hlutabréfasölu eða með sölu hlutabréfa að einhverju marki, er síðan hægt að nota til þess að byggja upp ný iðnfyrirtæki, sérstaklega í áhættusömum rekstri. Þannig má vinna að þessum tveimur markmiðum samhliða. Ávinningurinn af þessu breytta fyrirkomulagi má segja að sé þessi: 1. Sá tími, sem það tekur að undirbúa og setja á stofn af ríkisins hálfu ný atvinnutækifæri, styttist til muna. 2. Ný atvinnutækifæri og áhættusöm fá greiðari aðgang að fjármagni en áður. 3. Hægt verður að koma opinberum framleiðslufyrirtækjum á sama rekstrargrundvöll og einkafyrirtækin starfa á, en það er ákaflega mikilvægt. 4. Pólitískt þukl með atbeina fyrirtækjanna útilokast, t.d. með niðurgreiðslum á framleiðsluverði til að hafa áhrif á vísitölu, en slíkt þekkist eins og menn vita. 5. Möguleikar á virkum verðbréfamarkaði opnast og forsendur fyrir sparnaði í hlutabréfum. 6. Dregið er úr stöðnuðum og úreltum ríkisafskiptum af framleiðslustarfseminni. Þetta rifja ég hér upp vegna þess, að við hljótum að leggja þennan skilning í 8. tölul. þáltill., og er það í sama anda og skýrsla samstarfsnefndarinnar er skrifuð í. Mér finnst full ástæða til að hefja og halda áfram umræðum um mjög markvert efni álits samstarfsnefndar um iðnþróun, en því miður gefst ekki á þessum þingfundi tækifæri til að efna til langra umræðna um þau mál. Ég kemst þó ekki hjá því að benda á örfá atriði sem mér finnst einkum vera merkileg í þessari skýrslu sem þáltill. er grundvölluð á. Ég vil í fyrsta tagi nefna kaflann um hálaunaiðnað á bls. 47, þar sem fram kemur mikilvægi þess, að við veljum hálaunaiðnað fremur en aðrar iðngreinar. Í lok kaflans segir, með leyfi forseta: „Þetta þýðir að áherslu ber að leggja á framleiðslu gæðavöru sem ekki er í samkeppni við stórframleiðslu á algengum vörum eða á fjármagnsfrekan iðnað. Leita ber leiða til að notfæra sér þá sérstöðu, sem auðlindir og náttúrufar landsins bjóða upp á, svo og þá menningu og eðlislæga kosti, sem búa með þjóðinni. Eins er mikilvægt að virkja áhuga og dugnað hvers og eins við framleiðslustörfin til skapandi þátttöku og ábyrgðar við mótun og uppbyggingu iðnaðarins. Þannig er stefnt að hálaunaiðnaði.“ Á þetta legg ég áherslu, því að við vanrækjum stundum í umræðum um iðnað að taka nægilegt tillit til hugmyndanna og hvers virði hugmyndir eru í framleiðslustarfseminni. Enn fremur er þessi texti mikil stuðningsyfirlýsing við einkaframtak og einstaklingsframtak í iðnþróunarmálum. Varðandi tollamálin er alveg skýrt hvað samstarfsnefndin leggur til. Hún gerir þar ákveðnar tillögur, sem eru sömu tillögur og komu fram á Alþingi fyrir tveimur árum í frv. sem ég var flm. að ásamt þm. frá þremur öðrum stjórnmálaflokkum en Sjálfstfl. Sú tillaga fékk góðar undirtektir og mikinn stuðning hæstv. iðnrh. á þeim tíma. Frv., sem var um niðurfellingu aðflutningsgjalda af aðföngum til iðnaðar, fór til hæstv. fjh.- og viðskn. Nd. og þaðan kom hún í því formi, að lagt var til að henni yrði vísað til ríkisstj., eins og segir orðrétt í nál., með leyfi forseta: „Nefndin er sammála um að markmiði þessu þurfi að ná. Efni frv. er nánast samhljóða niðurstöðu samstarfsnefndar um iðnaðarmál, en sú nefnd hefur starfað á vegum iðnrn. Flm. frv. eru þm. úr öllum þingflokkum. Því sýnist víðtæk samstaða vera um efni frv. Þar sem nefndinni er ljóst að ýmsir framkvæmdaörðugleikar munu verða við framkvæmd slíks ákvæðis í lögum, eins og frvgr. er orðuð, leggur nefndin til að frv. verði vísað til ríkisstj., sem sjái um að frv. verði samið um þetta efni og flutt á næsta þingi, þar sem með því verði best tryggð örugg framkvæmd málsins.“ Ég saknaði þess satt að segja úr ræðu hæstv. iðnrh., að hann gerði þessu máli fyllileg skil. Ég heyrði reyndar að hann tók undir þau sjónarmið, að vinna þyrfti frekar að þessu máli og það hefði verið til vinnslu að undanförnu í fjmrn. og iðnrn. En mér finnst eins og mál þetta hafi fengið miklu hægari meðferð og meðhöndlun en efni stóðu til í upphafi, og ég vildi gjarnan heyra frá hæstv. ráðh. hvernig á því stendur. Félag ísl. iðnrekenda hefur látið fara frá sér fréttatilkynningu til fjölmiðla þar sem þetta mál er tekið fyrir og því lýst, hvernig hæstv. ráðh. hefur staðið að málinu. Þar segir frá því, að óskað hafi verið upplýsinga frá Félagi ísl. iðnrekenda og Landssambandi iðnaðarmanna. Ráðuneytinu hafi verið send 230 tollskrárnúmer til athugunar. Síðan hafi hinn 20. ágúst komið fréttatilkynning frá iðnrn. þar sem fjallað var um hagsbætur fyrir iðnað. Þá hafi verið sagt að endurskoðuninni lyki fyrir 1. okt. n.k. Enn þá virðist þetta mál vera með þeim hætti, að ógerlegt er að skilja hvað dvelur, og ég vil allra vinsamlegast biðja hæstv. ráðh. að segja þingheimi nákvæmlega hvað er til fyrirstöðu. Svo oft hefur þetta mál komið hér á borð þm. með einum eða öðrum hætti og slík skýr svör eru forsenda fyrir því, að við vitum hvort við þurfum að flytja þetta mál í frv.-formi inn í þingið aftur. Því miður gefst ekki tími til þess hér að fjalla frekar um þetta mál. En þetta er brýnt viðfangsefni og ég fagna því vissulega, að hæstv. iðnrh. hafi skilning á því og komi með þessi mál inn í þáltill. En það væri betra að sjá framkvæmd en skilning. Framkvæmdin er stundum meira virði. Um skattamálin get ég verið stuttorður þótt mikilvægir kaflar séu um þau í grænu bókinni. Ástæða er þó til að benda á að launaskattur er ekki greiddur af fiskveiðum. Enn fremur má benda á að sjávarútvegur og fiskvinnsla greiða lægri aðstöðugjöld en almennur iðnaður, og enn fremur er það regla í íslenskum skattarétti, að sjómönnum sé heimilað að draga 10% frá heildartekjum sínum af fiskveiðum áður en til tekjuskattsálagningar kemur. Áætlað hefur verið að þetta valdi skekkju í gengisskráningunni sem nemur 3.6%, og er það lítilræði miðað við þá skekkju sem almennt virðist vera á gengisskráningu hér á landi, ef marka má orð hæstv. samgrh. og hæstv. viðskrh., en þeir hafa látið sér um munn fara miklu hærri tölur en þessa ef koma eigi genginu á réttan kjöl. Ég hef minnst á það áður og það kom enn fremur fram hjá hæstv. ráðh., að aðlögunargjaldið rennur út um næstu áramót. Reyndar er þetta mál ekki gleggra en svo, að í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir aðlögunargjaldi á næsta ári sem nemur 2.7 milljörðum. Nú er starfandi nefnd, ein nefndin enn, á vegum ríkisstj. um þetta mál. Sú nefnd var skipuð í haust. Hún hefur ekki enn skilað áliti. Gert er ráð fyrir 2. umr. fjárlaga í næstu viku og gert er ráð fyrir að fjárlög verði afgreidd í þar næstu viku. Ekkert heyrist frá þessari nefnd og iðnaðurinn bíður, hefur ekki fengið fullkomin svör um það, hvernig þessum málum verður háttað á næsta ári. Fjárlagafrv. segir eitt, nefnd er að störfum og hæstv. iðnrh. talar á því máli að ógerlegt er að sjá hvað fyrir hæstv. ríkisstj. vakir. Ég þarf ekki heldur að fara mörgum orðum um verðlagsmálin í „grænu bókinni“, en ég vil lesa hér örstuttan kafla um verðlagsmálin, sem sýnir hve nauðsynlegt er að hæstv. ríkisstj. snarbreyti stefnu sinni í verðlagsmálum til þess að koma til móts við þá stefnu sem boðuð er í þáltill. og byggð er á áliti samstarfsnefndarinnar. Á bls. 75 í álitinu segir, með leyfi forseta: „Þess eru nokkur dæmi, að verðlagseftirlitið hefur beinlínis dregið úr öflugri samkeppni í einstökum greinum með beinum ákvörðunum um verð og með því að þröngva vörum með mjög mismunandi gæðum og kostnaðarsamsetningu undir sama flokk. Slíkar aðgerðir hafa að sjálfsögðu mjög óhagstæð áhrif fyrir þróunarviðleitni og geta beinlínis leitt til samtaka framleiðenda og/eða seljenda um verðmyndun. Er hagsmunum neytenda varla þjónað með slíku.“ Fyrir hv. Alþingi liggur þáltill. um alkalískemmdir, sem er afar stórt og mikilvægt mál, því að í ljós hefur komið að skemmdir í steinsteypu hér á Reykjavíkursvæðinu eru svo miklar að viðgerðir munu kosta marga milljarða kr. Mér er sagt að tvær steypustöðvar, Ok og Verk, sem á sínum tíma tóku efni sem ekki var virkt með sama hætti og aðrar steypustöðvar notuðu, hefðu farið á hausinn af því að þær fengu ekki að hækka verð á steinsteypu í hlutfalli við það, að þær höfðu betra efni að bjóða. Það má vel vera að þau mistök í verðlagsmálum hafi leitt til þessa milljarðataps. Ég nefni þetta sem dæmi um það, hvernig stirð og ósveigjanleg verðlagsstefna getur hugsanlega valdið - skulum við segja - miklum skaða. Þessi þáltill., sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram á Alþingi, er út af fyrir sig ágæt í mörgum atriðum. Þó skiptir öllu máli að hún verði framkvæmd. Því miður er ég ekki eins sannfærður um það, þó svo að hæstv. ríkisstj. fari þess á leit við hv. Alþingi, að hv. Alþingi biðji hæstv. ríkisstj. um að fara eftir þessari till. ef hún verður að þál. Ef hins vegar hæstv. ríkisstj. vill fá hjálp við þessa stefnumótun, þá erum við tilbúnir að veita þá aðstoð. Það höfum við gert með því að leggja fram nokkrar brtt., og það munum við gera í nefndarstarfi í hv. atvmn. með því að fara rækilega ofan í þessi mál. En eftir stendur að það er auðvitað framkvæmdin sem skiptir öllu máli. Stefnumótun í iðnaðarmálum er ekki séríslenskt fyrirbæri. Um allan heim og þó einkum og sér í lagi á Vesturlöndum hefur á undanförnum árum verið mikið rætt um stefnumótun í iðnaði, alveg eins og hæstv. iðnrh. benti réttilega á í sinni framsöguræðu. Alþjóðasamtök hafa tekið þessi mál upp og rætt þau mjög ítarlega, ekki síst vegna þess að erfiðlega hefur árað hjá þróuðustu iðnaðarþjóðum veraldar. M.a. gekkst Efnahags- og framfarastofnun Evrópu fyrir ráðstefnu í maí s.l. í Madrid. Af Íslands hálfu tóku þátt í þessari ráðstefnu fjórir menn, þeir Jafet S. Ólafsson starfsmaður iðnrn., Vilhjálmur Lúðvíksson formaður samstarfsnefndarinnar, sem margoft hefur verið getið í þessum umr., Þórður Friðjónsson hagfræðingur, aðstoðarmaður forsrh., og Þorvaldur Alfonsson framkvæmdastjóri Iðnþróunarsjóðs, fyrrv. aðstoðarmaður forsrh. þegar hann var iðnrh., þannig að segja má að þar hafi nokkurs konar landslið lagt land undir fót og farið til Spánar. Þessi ágæta nefnd skilaði skýrslu. Í henni gætir skilnings á því, út á hvað iðnaðarstefna á að ganga. Í þessari skýrslu segir á bls. 7, með leyfi forseta: „Í stórum dráttum má segja að eftirfarandi hafi komið fram um iðnaðarstefnu sem flestir virtust sammála um: 1. Iðnaðarstefna er skilgreind sem yfirlýsing stjórnvalda til samfélagsins (aðila iðnaðarins) um þau markmið, sem stefnt skuli að, og þær leiðir, sem farnar skuli, og tæki, sem notuð verði. 2. Undirstöðuatriði jákvæðrar, árangursvænlegrar iðnaðarstefnu eru sem allra mest frelsi í viðskiptum milli landa og svæða. Öfl markaðarins verði látin ráða ákvörðunum um framleiðslu eins mikið og frekast er unnt og haldið við breiðri ákvarðanatöku og frumkvæði í þeim efnum. Iðnaðarstefna á að vera vaxtarstefna, en ekki varnarstefna. Aðeins með vaxtarstefnu er hægt að uppfylla efnahagslegar og félagslegar óskir á hendur atvinnulífinu. Aðalþættir iðnaðarstefnu séu hagstæð almenn skilyrði fyrir arðbæran rekstur fyrirtækja. Inngrip stjórnvalda til að verja fyrirtæki gegn afleiðingum samkeppni verði aðeins í neyðartilvikum og miðist þá við að greiða fyrir sem skjótastri aðlögun fyrirtækjanna eða stöðvun rekstrar ella. Aðgerðir stjórnvalda til að styðja við nýsköpun í iðnaði verði aldrei til þess að afvegaleiða viðskiptalegan hugsunarhátt hjá fyrirtækjum. Stefnumótun og aðgerðir stjórnvalda miði að því að skapa einhug og samstöðu um eflingu iðnaðar og þannig byggt á gagnkvæmum stuðningi stjórnvalda, fyrirtækja, samtaka launþega og iðnrekenda og stofnana iðnaðar, svo og velvilja og skilningi almennings, ekki síst starfsliðs í iðnaði.“ - Síðan er talað um heppileg samkeppnisskilyrði, sem ég fer ekki nánar út í, en er í sama anda og ég hef hér lesið. Þessi skýrsla er mjög ánægjuleg, og ég vil þakka hæstv. iðnrh. fyrir að hafa staðið að því meðal annarra að senda þessa valinkunnu menn til Spánar og taka þátt í þessari ráðstefnu og skila þessari góðu skýrslu. Þessi skýrsla styður hugmyndir sem settar eru fram í áliti samstarfsnefndarinnar um iðnþróun, og hún styður jafnframt meginatriðin sem koma fram í stefnu Sjálfstfl. í iðnaðarmálum. Ég get þess vegna sagt að lokum að ég er vongóður um það, að sú umræða, sem fer fram hér á Alþingi, og sú stefnumótun, sem fer fram í hv. n. á grundvelli þessarar þáltill., allar þessar umræður hljóta að stefna í þá átt, að einstaklingsframtak komi í stað ríkisafskipta, viðskiptafrelsi í stað hafta, arðsemi í stað pólitísks þukls og hagvöxtur í stað stöðnunar. Um þetta virðast sem betur fer allir vera sammála. Ég hef, herra forseti, farið hér nokkrum orðum um þáltill. hæstv. ríkisstj. í iðnaðarmálum og skýrt brtt. okkar nokkurra sjálfstæðismanna sem ég vænti að hv. atvmn. Sþ. taki til athugunar og felli að þáltill.