Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason): Herra forseti! Fjhn. hefir athugað þetta frv. allrækilega. Samkomulag varð síðast um það í n. að afgr. málið til d. með sameiginlegu nál., en láta þær brtt. koma fram sér í lagi, sem menn óskuðu eftir að gera við frv. N. öll, að undanskildum hv. þm. V.-Ísf., hefir orðið sammála um að bera fram sameiginlega brtt. á þskj. 411 og sömuleiðis nú síðar á þskj. 465. Þessi meiri hl. n. taldi rétt, að undir núverandi kringumstæðum ætti þessi verðlagsuppbót til embættismanna ríkisins ekki að koma fram sem almenn launahækkun, hvort sem þau eru há eða lág, heldur ætti hún fyrst og fremst að miðast við það að hjálpa þeim til að afla sér lífsnauðsynja, sem verst eru settir með að fá laun. Og við þetta eru brtt. n. miðaðar á þeim þskj., sem ég nefndi. Það má segja, að í brtt. n. séu þrjú stig, sem n. leggur til, að miðað sé við. Í fyrsta lagi eru sett tvennskonar hámörk á uppbótina, þannig að þeir, sem hafa aðeins fyrir sjálfum sér að sjá, fái ekki verðlagsuppbót, ef laun þeirra fara yfir 360 kr. á mánuði. Hinsvegar er hámarkið hjá þeim, sem eru fjölskyldumenn, 650 kr. á mánuði, og í þriðja lagi sé öllum, sem hafa börn á framfæri, ætlaðar 10 kr. með hverju barni á mánuði. Það má segja, að þetta séu aðalatriðin í till. meiri hl. fjhn. og sem fyrst og fremst á að miðast við hina auknu dýrtíð, sem orðin er. Hinsvegar er ekki ástæða til, að verðlagsuppbótin komi fram sem bein launahækkun. Menn verða að líta á það, að ástandið er þannig í landinu, að það er fjöldi fólks, sem ekkert hefir til að framfleyta sér og sínum. Og áður en ríkið fer að hækka laun, verður það fyrst að líta til þeirra, sem ekkert hafa. Í till. meiri hl. er hér farið inn á svipaða braut og gert var með dýrtíðaruppbótinni 1915, að miða uppbótina við það, hvað menn hefðu mikið á framfæri sínu. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Brtt. eru ljósar og ég vænti þess, að hv. þm. geti á þær fallizt.

*Ásgeir Ásgeirsson: Ég skal fyrst minnast á brtt. á þskj. 465, sem er frá allri n., en sú till. er um það, að verðlagsuppbótin skuli einnig reiknuð af dýrtíðaruppbótinni. Í sambandi við þetta vil ég vekja athygli á því, að í sjálfri brtt. á þskj. 411 er talað um, að verðlagsuppbótin skuli reiknuð af stofnlaunum. Þetta hefi ég skilið svo, að hér væri átt við stofnlaun í mótsetningu við dýrtíðaruppbót, og að með stofnlaunum sé átt við föst laun. Þetta vil ég, að komi skýrt fram í umr., svo að ekki verði ágreiningur um framkvæmd þessa atriðis. Ég hygg, að engum þeirra hv. þm., sem fluttu viðbótartill., hafi dottið í hug, að aldursuppbótin ætti að falla undan við útreikning verðlagsuppbótarinnar. En þetta er töluvert stórt atriði fyrir margar láglaunastéttir, eins og til dæmis símamenn, póstmenn, presta og kennara. Aldursuppbótin getur numið allt að 2/5 af launum þessara stétta. Þessu frv. er ekki ætlað að breyta launaskalanum, sem í gildi er, heldur veita nokkra upphót á laun manna í hlutfalli við aukna dýrtið, en ríkið launar fáa menn svo vel, að orð sé á gerandi, að minnsta kosti um þá, sem búa við það verðlag, sem gildir hér í Reykjavík nú. Ég hefi ekki heldur kært mig um að fylgja því, að uppbót til einstakra manna væri takmörkuð, nema tekið væri tillit til þeirrar framfærslu, sem þeir í raun og veru hafa, því að skylduómagar í þessu sambandi segja ekki alltaf rétt til um það, hvaða framfærslu maður hefir. Og mér virðist, að barnauppbótin, sem gert er ráð fyrir í till. n., komi ekki réttlátlega niður. Þessi uppbót kæmi varla á börn eldri en 16 ára, en með því að svo myndi verða, þá kemur hún einmitt á þau börn, sem eru ódýrust í framfærslu, því að hér í kaupstöðunum er það a. m. k. svo, að þá fyrst fara börnin að verða foreldrunum dýr, þegar þau eru komin yfir 16 ára aldur. Ef farið væri inn á slíka uppbót, hefði ég viljað fara miklu nákvæmar inn á þessi atriði og veita uppbótina eftir raunverulegri þörf. Þetta er höfuðatriðið af því, sem ég vildi sagt hafa. Ég hefði getað fallizt á frv. eins og það kom frá Ed., því að mér kemur varla í hug, að þessi l. standi óbreytt meir en svona eitt ár eða svo, því að ef sama ástand helzt, hlýtur ríkisstj. að leggja nýjar till. fyrir næsta Alþ., og þá að þessu máli gaumgæfilega athuguðu. Þessar takmarkanir. sem hér er lagt til, að settar verði, hafa ekki verið settar í samskonar l., sem áður er búið að samþ. Með því er mönnum gert mishátt undir höfði. Takmarkanirnar eiga að koma alstaðar niður, ef á að setja þær. Þar á að vera samræmi í, en ekki ósamræmi, eins og skapast með þessum brtt. n.

*Einar Olgeirsson: Það er sérstaklega aðaltill. í sambandi við þetta, sem er athugaverð, sem sé 2. gr. sjálf. Það, sem þarna er lagt til, er að láta sömu reglu gilda fyrir láglaunamenn eins og gildir fyrir verkamenn og var sett með kaupgjaldslögunum í fyrra. Eftir þessu ákvæði á að reikna dýrtíðarvísitöluna út ársfjórðungslega eftir á; þannig hefir vísitalan verið reiknuð út fyrir fyrstu þrjá mánuði þessa árs 9% og 15,75% fyrir næstu 3 mánuði. Launauppbótin, sem menn fá, verður þannig raunverulega lægri en dýrtíðin raunverulega segir til um. Við sósíalistar höfum lagt fram strax í byrjun þessa þings frv., sem fór fram á að tryggja verkamönnum annaðhvort rétt til að beita sínum samtökum til að knýja fram kauphækkun, eða að öðrum kosti, ef hvorki verkamenn né atvinnurekendur vildu beita samtökunum í þessu efni, þá yrði verkamönnum tryggð kauphækkun, sem samsvaraði dýrtíðinni, og að sú hækkun kæmi fram mánaðarlega eftir á í staðinn fyrir það, sem nú er. Nú getur maður sagt hvað verkamenn snertir, að þeir hafi þrátt fyrir ákvæði gengislaganna möguleika til að knýja það fram, að tillit sé til þeirra tekið. Það er vitanlegt, að þó að kaupgjaldið sé ákveðið með l., þá er ekki hægt að knýja menn til þess að vinna. Ef verkamenn tækju sig saman um að leggja niður vinnu, þá er hægt að brjóta framkvæmd l. á bak aftur, án þess að brjóta í bága við bókstaf þeirra. Það er hægt að knýja atvinnurekendurna og ríkisvaldið til þess að láta undan í þessum efnum, eins og sýnt hefir sig, að sjómenn hafa hvað eftir annað knúið ríkisstj. til þess að breyta þessum l. Hvað starfsmenn ríkisins snertir, þá er öðru máli að gegna. Þeim er bannað að gera verkföll. Þeir eru sviptir þeim litlu réttindum, sem verkamenn geta nú haft. Starfsmenn ríkisins verða þess vegna eingöngu að treysta á sanngirni ríkisvaldsins. Nú vil ég sérstaklega geta þess, að fjöldi af starfsmönnum ríkisins eru verst launuðu stéttirnar í landinu. Ég skal ekki fara út í neinar sérstakar heimspekilegar hugleiðingar í þessu sambandi, hvort þetta stafar af því, að ríkisvaldið hefir svipt þessa menn verkfallsréttinum, og það hafi þess vegna ekki þurft að óttast samtök þessara manna. Ef svo væri, sem ekki er ósennilegt, þá væri nú tækifæri til þess fyrir ríkisvaldið að sýna, að það vilji ekki misnota þetta bann á verkföllum, sem það sjálft hefir sett, og það getur ekki sýnt það á annan hátt en gera almennilega við þessa starfsmenn. Ég álít þess vegna, að í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir, þá eigi að gera breyt. á 2. gr. í þá átt, að tryggja a. m. k. þeim, sem eru í 1. og 2. flokki, að þeir fengju uppbót, sem samsvaraði því, sem dýrtíðin mun vaxa. Og ég mun annaðhvort við þessa umr. eða 3. umr. koma með brtt., sem að þessu miða. Ég skal líka geta þess í þessu sambandi, að það er vitalega gengið út frá því, ef hún yrði samþ., að þá ættu verkamenn kröfu á samsvarandi hækkun.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég vil biðja afsökunar á því, að ég á illt með að tala, vegna þess að ég hefi orðið slæmur í hálsi, en vildi hinsvegar ekki láta þessa umr. fara framhjá án þess að láta skoðun mína í ljós á þessu máli. Því aðeins var þetta frv. lagt fyrir þingið eins og það var úr garði gert, að það var álitið það eina, sem væri í samræmi við þingviljann í þessu máli, eins og hann kom fram á síðasta þingi, þar sem stj. var heimilað að greiða embættismönnum og starfsmönnum ríkisins eftir svipuðum reglum og átti að greiða til verkamanna og sjómanna samkvæmt gengislögunum. Það kemur þess vegna mjög á óvart, að fjhn. hefir þrátt fyrir þennan þingvilja breytt frá honum í svo verulegum atriðum sem gert er í till. n., sem hér liggja fyrir. Það liggur til dæmis í augum uppi, að þegar ákveðin var verðlagsuppbót til verkamanna, þá hefði mátt setja um það samskonar reglur eins og nú er lagt til, að hér verði settar samkv. till. n., til dæmis með menn, sem ekki hefðu fyrir öðrum en sjálfum sér að sjá, að þeir skyldu ekki fá dýrtíðaruppbót. Ef þetta hefði verið gert, þá hefði málið horft öðruvísi við. Það er augljóst, að þetta myndi valda óánægju, ef farið væri að setja þessi ákvæði hér, auk þess sem það er augljóst, að sá tilgangur, sem meiri hl. n. hefir ætlað að ná með þessum till., er að meira eða minna leyti fyrir borð borinn með öðrum till. n. sjálfrar. Það er mælt svo fyrir í einni brtt. n., að þeir, sem hafi 360 kr. í laun og þar yfir og séu einhleypir, skuli enga dýrtíðaruppbót fá. En það er síður en svo minni ástæða til að gera mun á fjölskyldumönnum og einhleypum mönnum fyrir neðan þetta launamark. Það er til dæmis augljóst mál, að einhleypur maður með 360 króna laun á mánuði er miklu betur settur en fjölskyldumaður með 2 börn, sem hefir 400 krónur á mánuði, þótt hann fái 200 krónur á mánuði með börnunum. Þar að auki er spurning um það, hvað á að vera höfuðreglan í þessu efni. Nú er það svo, að starfsmönnum ríkisins er skipt í launaflokka eftir því, hvað störfin eru talin mikilsverð. Mér finnst ekkert réttlæti í því, ef rétt er talið að greiða uppbót á lægri launin, sem greidd eru fyrir hin minna áríðandi störf, að þá sé ekki einnig greidd uppbót á störfin, sem meira áríðandi eru talin og þess vegna betur launuð. Mér finnst sama siðferðislega skylda vera til þess að greiða hlutfallslega uppbót á öll þessi laun. Þá vil ég og benda á eina hættu, sem af því gæti stafað að gera mun á uppbót á laun einhleypra manna og fjölskyldumanna, einkum með tilliti til þess frv., sem hér á að ræða á eftir um uppbót á laun starfsmanna í verzlunum og skrifstofum. Það er augljóst, að ef farið er inn á þessa braut, þá muni geta komið að því, að fjölskyldumenn eigi erfiðara með að afla sér vinnu en þeir, sem einhleypir eru. Um slík mál sem þessi varðar það miklu, að fullt réttlæti sé sýnt starfsmönnunum í heild, en það get ég ekki séð, að sé gert með till., sem hér liggja fyrir, og get ég því ekki mælt með því, að þær verði samþ., og mun greiða atkv. á móti þeim.



Fyrir rúmu ári síðan voru sett hér á Alþ. l. um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi. Með þeim l. var breytt nokkuð gengi íslenzkrar krónu, en það var í þeim tilgangi gert að bæta fyrir framleiðslunni í landinu, sérstaklega sjávarútveginum, sem hafði átt við mikla erfiðleika að stríða á undanförnum árum. Inn í þessi l. voru sett ákvæði um kaupgjald verkamanna og sjómanna. Einnig náðu þau til nokkurra iðnaðarmanna. Því var yfirlýst um leið, að mig minnir af öllum flokkum, sem að þessari lagasetningu stóðu, að þó þeir samþ. að gera þessar ráðstafanir, þá væri það ekki skoðun þeirra, að yfirleitt ætti að skipa kaupgjaldsmálum með löggjöf. Hinsvegar var þetta sett í l. af því, að mönnum þótti nauðsynlegt bæði að tryggja vinnufriðinn í landinu og eins til þess að koma í veg fyrir, að sá hagnaður, sem fengist af gengisbreytingunni fyrir útgerðina, yrði allur af henni tekinn með ósanngjörnum kaupkröfum, sem ekki væri hægt að standa í móti. Á siðari hluta þings 1939, um eða fyrir áramótin seinustu, voru gerðar breytingar á gengi, skráningarlögunum og þar á meðal á kaupgjaldsákvæðunum vegna styrjaldarástandsins og gengisbreytinga í sumum viðskiptalöndum okkar. Nú liggur fyrir frv. frá ríkisstjórninni um verðlagsuppbót til embættismanna og starfsmanna ríkisins, og hefir fjhn. skilað áliti um það. Ég veit, að margir þeirra manna hafa þörf fyrir slíka uppbót. En þá verður ekki hjá því komizt að líta til þess, hvað aðrar stéttir í þjóðfélaginu eiga við að búa, og líkur fyrir því, hvort þær fái tekjuauka til þess að mæta dýrtíðinni. Hvernig lítur út fyrir atvinnuvegunum í landinu? Verður nokkur hækkun á tekjum bænda á þessu ári? Allt er í óvissu um það. Þeir, sem selja framleiðslu sína innanlands, t. d. mjólk, fá líklega alls enga nettó-tekjuhækkun. Sú hækkun, sem orðið hefir á útsöluverði, nægir e. t. v. ekki einu sinni til að mæta þeim aukna kostnaði, sem lagzt hefir á framleiðsluna vegna styrjaldarástandsins. Engu meiri vissa er fyrir því, að nettótekjur þeirra, sem framleiða fyrir erlendan markað, fari vaxandi. Sumar vörur þeirra, svo sem ull og gærur, hafa hækkað nokkuð, aðrar mjög lítið samanborið við dýrtíðina. Við skulum þá líta til útgerðarmanna. Að vísu hafa togararnir fengið gott verð fyrir ísfisk í Bretlandi og haft af því mikinn hagnað þrátt fyrir aukinn tilkostnað. En undanfarin ár hafa þeir stöðugt verið reknir með tapi og allt í óvissu um markaðinn í framtíðinni, og t. d. með sölu á saltfiski lítur mjög óvænlega út. Verðhækkun, sem orðið hefir á bátafiski, gerir víst ekki betur en mæta auknum útgerðarkostnaði þar, enda mjög lélegur afli í flestum verstöðvum. Í Vestmannaeyjum t. d. hefir hann alveg brugðizt. Gengisbreytingar, sem orðið hafa á Englandi seinustu mánuðina, valda útflytjendum miklu tjóni. Sjómenn á togurum og millilandaskipum hafa að vísu háar tekjur vegna áhættuþóknunar, svo að þeir munu vera með tekjuhæstu mönnum hér á landi. En í verstöðvunum eru flestir sjómenn ráðnir upp á hlut og óvíst, hvort þeirra tekjur verða nokkru hærri en áður var. Sama getum við sagt um verkamenn. Þrátt fyrir þær uppbætur, sem þeim eru veittar með gengislögunum, er alls ekki víst, að atvinnan endist þeim svo, að þeir beri meira úr býtum eftir en áður. Þegar afli bregzt, dregst atvinna þeirra saman, og rætt hefir verið um afleiðingar þess, að saltfisksverkun leggst niður að kalla. Þetta allt vildi ég benda á til samanburðar, þegar rætt er um kaupuppbót til fastlaunamanna. Út af samanburði hæstv. fjmrh. á fastlaunamönnum og verkamönnum vildi ég benda á, að þar er ólíku saman að jafna. Verkamenn hafa enga tryggingu fyrir meiri árstekjum, þó að kaup hækki. Fastlaunamenn eiga að fá kauphækkun sína óskerta, hvernig sem veltur. En það verður okkur að vera ljóst, að framleiðslan er undirstaðan, sem allt veltur á. Ég tel brtt. fjhn. til bóta og mun greiða þeim atkv. En mér finnst þörf frekari breytinga. Ég tel óhjákvæmilegt, að þessar kaupuppbætur verði háðar því skilyrði, að einhver hækkun verði á aðalframleiðsluvörunum, og ég áskil mér rétt til að flytja um það breytingartillögu við 3. umr., en vildi láta þetta sjónarmið koma fram nú þegar.



Herra forseti! Í nál. á þskj. 398 er tekið fram, að skoðanir nm. séu skiptar um þetta mál. Mér t. d. var ómögulegt að fella mig við frv. eins og það kom frá hv. Ed. Þó að ég féllist á að ganga með brtt. n., er ég ekki ánægður með að afgr. frv. þannig. Ég hefði talið réttast, eins og nú horfir, að engin dýrtíðaruppbót yrði ákveðin nema til þeirra, sem lægst eru launaðir og hafa fyrir fjölskyldu að sjá. En samkv. reynslu minni frá síðasta þingi þýðir ekki að ræða slíkt nú. Ríkisstj. var gefin heimild til að greiða embættismönnum sömu uppbætur og ákveðnar voru fyrir verkamenn. Þó vildi ég binda uppbótina við ákveðið launahámark, en með till. minni munu ekki aðrir hafa greitt atkv. en hv. þm. Borgf., hv. þm. Dal. og hv. þm. A.-Sk. Nú get ég tekið undir flest það, sem hv. þm. V.-Húnv. (SkG) sagði í síðustu ræðu sinni. Ég tel enga menn hafa betri aðstöðu á landinu en fastlaunamenn hins opinbera. Áður en þeim er almennt veitt uppbót, ætti að byrja á að bæta hag þeirra, sem lakar eru settir, svo sem sjómenn og óbreyttir verkamenn, sem hafa óvissa atvinnu, og smáframleiðendur til sjávar og sveita. Þetta er aðalsjónarmið mitt. Brtt. n. fylgi ég, því að þær eru til bóta. En þær ná allt of skammt. Nú hefir fjhn. bundið uppbótarhámarkið við 7800 kr. árstekjur. Ég verð að segja, að þeir, sem þær tekjur hafa, eru svo vel settir, að ekki er ástæða til að bæta þeirra kjör. Af ríkislaunuðum mönnum munu það vera um 150 talsins, og eins og þetta var 1938–39 munu þeir hafa um 10 þús. hver að meðaltali, þ. e. hálfa aðra milljón samlagt á ári. Miðað við, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og það kom frá hv. Ed., og að uppbótin verði í árslokin núna komin upp í 13% í hæst launaða flokknum, - hún er að vísu mun lægri þar ennþá, en í I. fl. er hún þegar komin í 15,75% -, þá eru 15% af 11/2 milljón 225 þús., og engar líkur eru til, að uppbót til þessara manna yrði minni samtals en 175 þús. kr. Enginn hefir reiknað út, hve miklu það kunni að muna, ef brtt. n. viðvíkjandi uppbót til einhleypinga yrði samþ., en allmikið er það og réttlátur sparnaður. Aftur á móti tel ég eðlilegt, að tekið sé tillit til barnaframfæris. Á fjárlögum yfirstandandi árs er ekki ætlaður eyrir til þessara hluta, og ekki heldur til þeirra kaupuppbóta, sem samþ. voru í lok síðasta þings. Og þær 350 þús. kr., sem settar hafa verið á fjárl. næsta árs, eru alls ónóg upphæð. Ef frv. yrði samþ. eins og það er, mundi kostnaður af því fara nær milljóninni en 350 þús. Þetta ættu menn að gera sér ljóst, áður en þeir fara að greiða atkv. um brtt. fjhn. Ég ætla ekki að grípa fram fyrir hendur hv. frsm. að svara hv. þm. V.-Ísf. og hæstv. fjmrh. Út af ræðu hv. þm. V.-Húnv. verð ég að taka fram, að fjhn. treysti sér ekki til að fara inn á þá braut, nema taka um leið í gegn allar ákvarðanir, sem Alþ. hefir tekið um kaup verkamanna og annara, sem ekki eru á föstum launum, og miða einnig þar við hag framleiðslunnar á hverjum tíma. Ég skal ekki fjölyrða um þetta, nema tilefni gefist, og vænti þess, að hv. þdm. skilji afstöðu mína, og að hún er háð þeirri reynslu, að meiri hl. þm. í öllum flokkum virðist staðráðinn í, að verðlagsuppbætur skuli veittar.

a* Frsm. (Sveinbjörn Högnason): Ég þarf fáu einu að svara. Eins og vænta mátti, hafa komið fram mismunandi sjónarmið. Það er eins og nokkrir hv. þm. hafi ekki gert sér ljóst, hvernig ástandið er, þegar þeim finnst, að á launamönnum eigi ekki að koma niður nein dýrtíð og að atvinnulífið geti staðið undir því að bæta þeim hana upp. Þeir hv. þm. eru utan við veruleikann. Það er sjáanlegt, að allir einstaklingar þjóðfélagsins verða að taka á sig meira en nú af erfiðleikunum. Þess vegna getur fjhn. ekki gengið lengra en það að miða uppbæturnar við, að menn geti lifað. Ég hygg, að starfsmenn hins opinbera verði á næstunni að láta sér nægja, ef þeir eru það launaðir, að þeir komist af. Hæstv. fjmrh. vildi telja það sér til afsökunar, að síðasta Alþingi hefði í raun og veru gefið í skyn, að uppbætur ætti að veita á þennan hátt og ekki annan. Ég efast um, að það hafi verið tilætlun Alþingis. Það var vitað, að ekki var hægt að semja lög um dýrtíðaruppbótina fyrr en sæist, hverju fram yndi um þjóðarhag. Því var það lagt í hendur ríkisstj. að grípa til þeirra ráðstafana, er nauðsynlegt þætti, áður en þing kæmi saman. Það var eðlilegt, að ríkisstjórninni væri trúað fyrir þessu, eins og hún er mynduð, og engin ákvæði sett um það, hvernig hún færi að. Hæstv. fjmrh. sagði, að það væri þá eins gott að setja slík ákvæði um kaupgjald verkamanna og dýrtíðaruppbót til þeirra, eins og ætlazt væri til með þessum brtt. En þetta er hinn mesti misskilningur, vegna þess að ríkið hefir vitanlega enga tilhneigingu til þess að bægja fjölskyldumönnum frá störfum, því að það yrði aðeins til þess, að þessir menn þyrftu opinbert framfæri, og er því engin hætta á, að ríkið fari að beita þeim tökum í sambandi við þetta mál, þó að brtt. fjhn. yrðu samþ. Hinsvegar geri ég ráð fyrir að einstaklingsfyrirtæki myndu frekar reyna að hafa einhleypa menn í vinnu, ef þessi ákvæði yrðu samþ. En það finnur hver maður, sem hugsar um þetta sjónarmið, sem hér er fyrir hendi, að með þessum ákvæðum á að reyna að hjálpa til um lífsafkomu manna. Hæstv. ráðh. talaði um það, að einhleypur maður, sem hefir 360 kr. á mánuði, væri betur settur en fjölskyldumaður, sem hefir 400 kr. á mánuði; vitanlega getur það vel komið til mála, að færa lágmarkskaup einstaklinga niður. Ég vil benda á það, að í frv. eins og það kemur frá hendi hæstv. fjmrh. er enn meiri munur milli þessara manna, vegna þess að einhleypur maður, sem hefir 360 kr. á mánuði, fengi um það bil sömu dýrtíðaruppbót og fjölskyldumaður, sem hefir 400 kr. á mánuði. Það, sem meiri hl. fjhn. getur ekki fellt sig við, er, að eftir því, sem frv. liggur fyrir, er sjáanlegt, að því hærri laun sem menn hafa, því meiri dýrtíðaruppbót fá þeir; þetta er óréttlátt. Fyrst og fremst á að miða við það að hjálpa þeim, sem hafa lægstu launin, með því að setja í frv. ákvæði um það að greiða öllum fjölskyldumönnum verðlagsuppbót með hverju barni, sem þeir hafa á framfæri sínu. Þá talaði hæstv. ráðh. um það, að með þeirri brtt., sem hér liggur fyrir, væri verið að raska hlutfallinu milli launa frá fyrri launal. Hæstv. ráðh. gætir ekki að því, að með hans frv. er líka búið að raska því hlutfalli, vegna þess að með því er ætlazt til, að mismunurinn á uppbótinni fari lækkandi að prósentutölu, þó að mismunurinn sé ekki svo mikill, að hærri laun fá alltaf heldur hærri uppbót, þannig að hlutfallið milli launa hefir líka raskazt að allverulegu leyti eftir hans frv. Þá talaði hæstv. ráðh. um, að það yrði að sýna mjög mikið réttlæti í þessu máli. Ég er alveg sannfærður um það, eins og ástandið er nú, að það er ekkert réttlæti í því að borga þeim, sem hafa hærri launin, uppbót, hvað há laun sem þeir kunna að hafa. Mér finnst ástandið svo alvarlegt, að ég ímynda mér, að menn kærðu sig ekkert um það að fá uppbót á laun sin, ef þau eru mjög gífurlega há. Ég er sannfærður um, að þeir lægst launuðu eiga mjög erfitt með að komast af, ef þeir, sem t. d. hafa 200 kr. á mánuði, eiga að fá helmingi lægri uppbót en þeir, sem hafa t. d. 650 kr. á mánuði, og slíkt óréttlæti myndi skapa mikla beiskju meðal þeirra, sem lægst eru launaðir, og það ber að varast allar ráðstafanir, sem geta valdið slíku. Ég vil lýsa því yfir fyrir mitt leyti, að ef samþ. á frv. óbreytt eins og það kom frá hæstv. fjmrh. og eins og Ed. samþ. það, þá mun ég greiða atkv. á móti því. Hv. þm. V.-Ísf. talaði um nokkur fyrirkomulagsatriði og hvernig bæri að skilja þau atriði í brtt., þar sem minnzt er á stofnlaun, og er það réttur skilningur, sem hann lagði í það, og er það auðskilið mál. Um hitt, þar sem hann talaði um skylduómaga og uppbót á laun til þeirra, sem hafa börn á framfæri, þá getur það náttúrlega komið til álits, að börn, sem eru 16 ára, geti talizt á framfæri starfsmannsins, ef svo stendur á, að hann verður beinlínis að framfæra barnið vegna skólagöngu eða annars þess háttar. Ég sé ekki ástæðu til þess, að hafa um þetta fleiri orð, en vildi óska þess, að till. eins og þær eru nú næðu fram að ganga. Ég er sannfærður um, að þær fela í sér það mesta réttlæti, sem hægt er að ná með skömmum tíma gagnvart starfsmönnum og embættismönnum ríkisins, eins og ástandið og horfurnar eru nú í okkar þjóðfélagi.

*Sigurður Kristjánsson: Það hefir komið fram hér á þinginu, og einnig utan þess, mikil ádeila á ríkisstj. fyrir það að hafa borið þetta mál fram, að bæta upp laun starfsmanna ríkisins. Það er undravert, að slíkt skuli koma fram, þar sem Alþ. hefir sjálft mælt svo fyrir, að þetta skuli gert, því að í 5. gr. l. um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi er sagt, að ríkisstj. sé heimilt að ákveða með reglugerð verðlagsuppbót á laun embættismanna og annara starfsmanna ríkisins, svo og ríkisstofnana. Einnig er gengizt undir hið sama í 2.–3. gr. sömu l., þar sem skipað er fyrir um kaupuppbætur til fólks í landinu almennt, þess sem tekur sín laun með kaupgreiðslu. Það myndi að sjálfsögðu hver stjórn líta svo á, að 5. gr., þar sem ætlazt er til, að ríkisstj. veiti þessum starfsmönnum, sem þar greinir, verðlagsuppbót, og er það í samræmi við þær reglur, sem Alþ. er með þessum l. búið að setja um kaupuppbætur til annars fólks í landinu. .... Ég tel þess vegna engan vafa á því, að sú leið, sem ríkisstj. hefir farið, sé alveg rétt, og meira að segja var það skylda ríkisstj. að undirbúa þetta mál. En hinsvegar má lengi deila um ýmis fyrirkomulagsatriði í sambandi við þetta mál, en mér virðist, að vel sé hægt að sætta sig við það fyrirkomulag, sem frv. gerir ráð fyrir, eins og það var, þegar það kom frá Ed. Mér virðast brtt. fjhn. á þskj. 411 alls ekki vera til bóta, heldur sumpart til hins lakara, og sumpart mjög óljósar. Það er sérstaklega eitt atriði í þessum till. meiri hl. fjhn., sem ég vil benda á og tel, að sé mjög athugavert og að nokkru leyti byggt á ókunnugleika. T. d. undir tölul. 3 stendur, að „verðlagsuppbót samkv. 2. gr. reiknast af stofnlaunum hlutaðeigandi starfsmanns eða embættismanns.“ Það er mjög óljóst, hvað meint er með stofnlaunum. Í því sambandi vil ég benda á, að það er ólíku saman að jafna um stofnlaun í ýmsum starfsgreinum ríkisins. Sumar eldri stofnanir ríkisins hafa nú sömu stofnlaun við starfsmannahald eins og fyrir 20–30 árum, en hafa svo, eftir því sem tímarnir breyttust og dýrtíðin óx í landinu, bætt þessu starfsfólki upp launin með allskonar aukagreiðslum, sem orðnar eru alveg fastar. En hinar nýrri stofnanir hafa ákveðið stofnlaunin strax eins há og þáverandi ríkisstj. taldi, að myndi þurfa til þess að fullnægja framfærsluþörf starfsmanna. Í þessu sambandi vil ég benda á landssímann, sem hefir um 200 starfsmenn: þar hafa símastúlkur 75 kr. í byrjunarlaun á mán. Ég býst varla við, að þetta séu stofnlaun, heldur þau laun, sem komið hafa með aldursuppbót, en þau laun eru ákaflega lág, og ekki nema partur af þeim launum, sem stofnanirnar greiða á annan hátt. Ég skal bæta því við, að mér er kunnugt um, að sumar þessar stúlkur hafa fólk á sínu framfæri. Í nágrenni við mig býr gömul heilsulaus kona með dóttur sinni og öðru barni; stúlkan vinnur við símann og hefir fengið 75 kr. í byrjunarlaun, og verður hún að sjá fyrir heimilinu. Símritarar fá í byrjunarlaun aðeins 150 kr. á mánuði, og margir þeirra hafa fyrir heimili að sjá, og það er ekki enn komið í tízku að banna símriturum að giftast eða eiga börn. Það hlýtur þess vegna að vera undir þeirra ákvörðun komið, hvort þeir eignast fjölskyldu eða ekki, og vitanlega eru stofnanirnar löngu búnar að sjá, að menn geta ekki framfært heimili af þessum launum og hafa þar af leiðandi bætt launin upp, og hefir það mætt mikilli gagnrýni af ýmsum sparnaðarmönnum hér á þessari háu samkomu. Ef reikna ætti þessi byrjunarlaun sem stofnlaun, þá myndi koma fram mikið misrétti gagnvart starfsmönnum þessara stofnana, sem hafa föst laun ákveðin frá upphafi. Ég held þess vegna, að það verði að vera ríkisstj., sem tekur ákvörðun um þetta, hvað hún álítur, að séu raunveruleg laun starfsmanna ríkisstofnana. Ég ætla ekki að fara út í neina deilu um þetta, enda er það augljóst mál. En ég vil endurtaka það, að ég felli mig bezt við frv. eins og það kom frá Ed., þótt að því megi ýmislegt finna. Ég tel, að það sé ekki til neinna bóta að samþ. till. meiri hl. fjhn. og mun því greiða atkv. á móti þeim öllum.



Ég skal ekki vera langorður, en finn ástæðu til að gera grein fyrir mínu atkv. Það bregður svo undarlega við, að hér í þessari hv. d. heyrast raddir um það, að hér sé mál á ferðinni, sem ekki sé byggt á fullkominni sanngirni. Ég hélt, að allir væru sammála um það, að þetta frv. væri byggt á fullri sanngirni. Það kom greinilega fram, þegar gengisskráningarl. voru sett fyrir ári síðan, að þau voru sett og þeim fylgt af kappi vegna þess ástands, sem þá var fyrir dyrum hjá framleiðslunni til sjávarins sérstaklega, og þá var það álit manna, að fyrst og fremst bæri að taka tillit til aðstöðu þeirra manna, sem stunduðu þennan aðalatvinnuveg þjóðarinnar. Á þetta voru allir sáttir, og var þá horfið að því ráði að fella gengi krónunnar; þannig urðu þessi l. sett. En jafnframt þessu var það talið sanngjarnt að bæta verkalýðnum að einhverju leyti upp þá verðfellingu krónunnar, sem fram kom. Embættismenn og fastir launamenn þjóðarinnar voru látnir sitja á hakanum, og var ekki álitið eins knýjandi að viðurkenna verðfellinguna gagnvart þeim, þar sem ekki var hægt að segja, að dýrtíðin væri skollin á, þó að menn gerðu ráð fyrir því, að fyrsta afleiðing gengisskráningarinnar yrði aukin dýrtíð. Nú er það tvennt komið til greina viðvíkjandi föstum embættis- og starfsmönnum ríkisins, í fyrsta lagi fall gjaldmiðilsins við gengisskráninguna, í öðru lagi aukin dýrtíð, sem ekki er eingöngu afleiðing gengisskráningarinnar, heldur einnig, og miklu fremur, afleiðing þeirra hluta, sem hafa gerzt í heiminum, - stríðsins. Með öðrum orðum: dýrtíðin er skollin á í tvöfaldri merkingu gagnvart þessum mönnum. Ég held, að enginn maður þori að mótmæla þessum tveim ástæðum, og þess vegna hélt ég, að þetta væri svo sterk undirstaða undir þær hógværu kröfur, sem hér eru gerðar, að enginn hv. þm. myndi á móti mæla. Þó heyrði ég áðan rödd í horni, sem sagði, að helzt ætti engin uppbót að koma á laun þeirra manna, sem væru í föstum stöðum hjá ríkinu eða ríkisstofnununum. Ég held samt, að enginn hv. þm. meini slíkt í raun og veru, því að með þessu frumvarpi er reynt að fara í sanngjarna átt, og get ég vel fellt mig við það. Það má að vísu um ýmislegt deila, sem í frv. er, en í höfuðdráttum held ég, að þrætt sé það meðalhóf, sem flestir myndu gera sig ánægða með. Þess vegna er ég ráðinn í því fyrir mína parta að greiða frv. eins og það var afgr. frá Ed. mitt atkv. Ég get ekki fellt mig við brtt., sem meiri hl. fjhn. Nd. hefir borið fram á þskj. 411; þó eru þar partar, sem gætu komið til greina og mér finnst, að séu í sanngirnisátt, en aftur aðrir, sem fara alveg fjarri því. Það er enginn vafi á því, að fjöldi af þessum opinberu starfsmönnum, sem þó hafa það fram yfir verkalýðinn, að hafa fastar stöður, eru svo lágt launaðir, að með gengisskráningarl. og dýrtíðinni er ekki hægt fyrir þá að framfleyta lífinu, nema að fá uppbót að einhverju leyti. Að vísu eru til menn, sem eru svo óhóflega hátt launaðir, að þeir þurfa ekki uppbót, en þeir eru tiltölulega fáir, og yfirleitt er það svo, að starfsmenn ríkisins hafa ekki sambærileg laun við starfsmenn annara stofnana. Það nær því ekki neinni átt, að starfsmenn ríkisins verði lengur látnir sitja á hakanum með að fá uppbót á laun sín.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Ég hefi borið fram brtt. eins og hv. þm. hafa heyrt, og vil nú til frekari skýringar gefa hv. þm. yfirlit yfir það, hvernig dýrtíðaruppbótin kemur út, ef farið yrði eftir till. þeim, sem hér liggja fyrir, eins og frv. er nú, og hinsvegar, ef farið yrði eftir mínum till. Eftir mínum till. er gengið út frá því, og einnig eftir till. fjhn., að af launum, sem eru 7800 kr., verði engin dýrtíðaruppbót reiknuð. Hinsvegar, ef farið yrði eftir frv., þá myndi a. m. k. verða reiknuð uppbót af 7800 kr., og að öðru leyti gengið út frá svipuðum reglum og nú gilda. Þess vegna er það, að fyrir láglaunamenn, sem hafa t. d. 215 kr. á mánuði, og ég hygg, að það séu algeng laun, t. d. meðal kennara, þá yrði uppbótin í 1. flokki nál. 500 kr. á ári, miðað við 15%. En eftir skýrslum hagstofunnar þarf 5 manna fjölskylda fyrir fatnað, mat og eldsneyti 3300 kr., en nú hefir kostnaður þessara þriggja lífsnauðsynja vaxið um 800 kr. Hinsvegar aftur á móti yrðu uppbæturnar fyrir þessa starfsmenn, sem hafa 3300 kr. á ári, ekki nema 500 kr., og nægir það ekki til þess, að þeir gætu veitt sér það, sem hagstofan álítur, að þurfi til þess að kaupa fyrir mat, föt og eldsneyti, og er þá ekkert eftir til þess að borga húsnæði og aðrar þarfir. Þessi hækkun á laununum samsvarar því engan veginn hækkun dýrtíðarinnar, og það er vitanlegt, að sú hækkun, sem láglaunamenn í 1. fl. myndu fá eftir frv. eins og það er nú, myndi verða helmingi minni að krónutali en sú hækkun, sem hálaunamenn myndu fá. Í þessu er greinilegt óréttlæti. Það hlýtur að eiga að stefna að því réttlæti, að láglaunamenn geti fengið fulla uppbót, þannig að þeir geti a. m. k. framfleytt sér eins og hingað til, þar sem viðurkennt er, að þeir hafa ekki haft laun, sem nægðu til að framfæra þá og fjölskyldu þeirra. Hinsvegar nær það ekki nokkurri átt að láta hálaunamenn fá helmingi hærri uppbót en láglaunamennina. Þetta virðist liggja ljóst fyrir frá sjónarmiði venjulegra þegna þjóðfélagsins, en ég skal ekki segja, hvað meiri hl. hv. alþm. kann að segja um svona nokkuð, það hefir viljað brenna við, að hálaunamenn ættu hér góða forsvara, en láglaunamenn aftur að sama skapi slæma. Hvort það stafar af því, að skipun þingsins er eins og hún er, eða af einhverju öðru, skal ég ekki segja um, en nú reynir á það, hvernig menn hugsa, í sambandi við þá atkvgr., sem hér liggur fyrir. Ég mun, ef mín till. verður felld, greiða atkv. með brtt. hv. meiri hl. fjhn., sem fara fram á, að á laun yfir 7800 verði engin dýrtíðaruppbót greidd, þótt ég sé hinsvegar ekki ánægður með till. meiri hl. fjhn. Ég mun aftur á móti greiða atkv. á móti 3. brtt., en af henni myndi margskonar óréttlæti hljótast, sem sé ef reikna ætti uppbótina af þessum gamaldags stofnlaunum í stað þeirra launa, sem raunverulega eru greidd.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason): Það þýðir ekki að ræða þetta mál mikið. Áframhaldandi virðist vera sami tónninn í þeim hv. þm., sem ekkert vilja sjá í þessu efni, og fer það sérstaklega illa hjá þeim mönnum, sem eru hér að tala um sanngirni og breiða sig út yfir það, að óhjákvæmilegt sé að taka tillit til dýrtíðarinnar, og það er einmitt það, sem við gerum með till. meiri hl. fjhn., að taka tillit til dýrtíðarinnar þar, sem þess er þörf. Við viljum gera greinarmun á því, hvar þörfin er fyrir uppbótina, en samkv. frv. ríkisstj. er alls ekki spurt um það, hvort sé forsvaranlegt að bæta upp laun þeirra einstaklinga, sem hafa 360 kr. á mán. eða meira, en ekki hafa fyrir neinum að sjá nema sjálfum sér. Ég álít það hvorki nauðsynlegt eða forsvaranlegt. Séu það aftur á móti fjölskyldumenn, skal þeim veitt uppbót, þótt þeir hafi allt að 650 kr. eða meira, ef þeir hafa stórar fjölskyldur. Og hvort eru þeim, sem stórar fjölskyldur hafa, greiddar meiri uppbætur eftir till. n. eða frv. ráðh.? Það orkar ekki tvímælis, að þeir fá betri uppbætur samkv. till. n. en eftir frv. hæstv. ráðh. Svo kemur þriðja atriðið, þ. e.: Er þörf á að bæta laun þeirra manna, sem hafa yfir 650 kr. í laun, eins og ástandið er nú? Till. n. segja, að þeir skuli fá uppbætur fyrir hvert barn, sem þeir eiga, en annars ekkert. Er það forsvaranlegt, að mönnum, sem hafa yfir 650 kr. laun - og ég veit, að það eru allmargir - séu veittar uppbætur á þau laun á þessum tímum? Þetta verður hver þm. að leggja niður fyrir sér og meta eftir sinni sanngirni og greiða svo atkv. samkv. því. Ég er ekki í vafa um, að hjá miðstéttunum í þessum starfsmannahóp er rík þörf fyrir uppbætur, og þeim mönnum álít ég, að till. n. veiti betri bætur, en að hinum, sem ekki hafa þörf fyrir uppbætur, séu einnig greiddar þær, vil ég ekki. Ég vil ekki, að að óþörfu sé farið þannig með fé ríkisins á þeim alvarlegu tímum, sem nú standa yfir. Um ræðu hv. 6. þm. Reykv. vil ég segja það, að þótt hann kalli ekki allt ömmu sína, þegar hann þarf að beita blekkingum til að reyna að sannfæra aðra, og þótt hann tefli oft á tæpasta vaðið, þegar hann talar um, hvað sé satt og hvað ósatt, og taki þá oft munninn nokkuð fullan, þá held ég, að hann hafi sjaldan teflt tæpara en þegar hann fer að reyna að láta líta þannig út, að síðasta Alþingi hafi ákveðið með lögunum um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi, að þessu frv. skyldi svona háttað eins og ríkisstj. leggur það nú fyrir þingið, og hann gerist svo frekur, að hann leyfir sér að vitna í l. og reyna að láta líta svo út sem þetta sé þannig ákveðið í 5. gr. 1., þar sem stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórninni er heimilt að ákveða í reglugerð verðlagsuppbót á laun embættismanna og annara starfsmanna ríkisins, svo og ríkisstofnana“. Ég sé ekki, að í gr. standi meira en þetta, og ég sé ekki, að þar séu nein fyrirmæli um, að ríkisstj. skuli bera fram frv. í því formi, sem hv. fjmrh. hefir nú gert. Ég tel það furðulegt, að alþm. skuli leyfa sér með gögnum, sem þingið hefir sjálft undir höndum, að reyna að blekkja menn á þennan veg. Það er enginn nema þessi hv. þm., sem getur fundið þarna út fyrirmæli um, að ætlazt sé til, að dýrtíðaruppbót sé greidd embættismönnum og öðrum starfsmönnum ríkisins á sama hátt og gert hefir verið samkvæmt 1. um gengisskráningu með laun verkamanna samkv. 2. gr. Þar sem komið var að þinglokum, þegar gengisl. voru samþ., þótti ekki vera tími til þess að ákveða dýrtíðaruppbótina á laun embættismanna og starfsmanna ríkisins, en það segir heldur ekkert, þótt í lok síðasta þings hefði verið talið sanngjarnt að fara þar inn á svipaða braut og gert er með þessu frv. og gert hefir verið viðvíkjandi launum verkamanna, því tímarnir eru nú þegar svo breyttir, að það nær engri átt að láta hið sama gilda um verkamann og embættismenn og starfsmenn fastra ríkisstofnana. Ég skil ekki annað en að hv. þm. finni, að ástandið í okkar landi hefir breytzt frá því að síðasta þingi lauk. Siglingar okkar til Norðurlanda hafa alveg teppzt, a. m. k. í bili, og enn er ekki séð, hvort þær geta hafizt á ný nú á næstunni. Siglingar til Englands eru orðnar miklu torveldari, ég veit ekki betur en að eitthvað af skipum okkar sé þar fastsett sem stendur, svo að eina leiðin, sem okkur stendur opin, er að sigla til Ameríku. Það sjá allir hv. þm., hvort þetta muni ekki hafa allmikil áhrif á fjárhagsástand landsins. Við vitum meira að segja ekkert nema siglingar okkar stöðvist alveg einhvern næstu daga, og hvað snertir afurðir okkar, þá er ólíkt erfiðara að koma þeim í verð nú en verið hefir undanfarið. Það virðist líka einkennilegt, að svo gáleysislega skuli farið af stað eins og með þessu frv., þegar ríkisstj. er á sama tíma með öðru frv.- sem virðist stafa af því, hve hæstv. fjmrh. telur útlitið ískyggilegt - að fara fram á að fá heimild til að skera niður fjárframlög til annara stétta þjóðfélagsins um allt að 35%. Og þó er það vitað, að þessi fjárframlög eiga að ganga til þess að hjálpa þessum stéttum til að geta lifað. Mér finnst ekkert samræmi vera á milli þessa. Meira samræmi hefði verið í því að fara fram á að fá að skera niður um 35% öll hæstu launin í landinu, bæði hjá ríkinu og einstaklingsfyrirtækjum. En að koma með frv., sem gengur út á að veita þeim, sem hæst hafa launin, allt að helmingi hærri dýrtíðaruppbót heldur en þeim, sem lægst hafa launin, - þar liggur sá hugsanagangur á bak við, sem ég skil ekki. Það getur verið, að þetta væri í sjálfu sér réttlátt, en eins og ástandið er, þá er þetta alls ekki hægt. Hv. 6. þm. Reykv. talaði um, að hann vissi um margt láglaunafólk, sem hefði ýmsa á framfæri, t. d. vissi hann um eina stúlku, sem hefði fyrir móður sinni að sjá. Ég veit ekki betur en að það standi í till. að menn eigi ekki að fá dýrtíðaruppbót á 360 kr., ef þeir hafa ekki fyrir neinum að sjá nema sjálfum sér. Ég sé ekki betur en að hv. þm. hafi þarna slegið alveg framhjá í markinu, því að ef þessi stúlka, sem hann talaði um, hefir fyrir öðrum að sjá en sjálfri sér, þá á auðvitað að taka tillit til þess. Um hitt atriðið, sem hv. þm. talaði um, að ekki væri rétt að reikna út frá stofnlaunum, þar sem þau væru mjög lág hjá sumum, eins og t. d. símriturum, þá er það mikil spurning, hvort þeir myndu ekki fá meiri uppbætur með því, að reiknað væri af stofnlaunum og þeir kæmust þar með í hærri flokk, en ef þeir fengju uppbætur á öll launin samanlagt og lentu í lægri uppbótarflokki. Auðvitað geta komið fyrir einstök tilfelli, sem falla niður þarna á milli, þannig að einum geti verið betra að taka uppbót af stofnlaununum og öðrum af heildarlaununum, en ég hygg, að það jafni sig nokkurn veginn upp í heildarupphæðinni. Ég skal svo ekki eyða fleiri orðum um þetta, en ég tel það merkilegt á þessum alvarlegustu tímum, sem Alþingi mun nokkurn tíma hafa setið, að sjá, hvernig gengið verður að því að afgreiða þetta mál.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Hv. frsm. meiri hl. fjhn. virðist leggja áherzlu á, að það frv., sem hér liggur fyrir, sé sérstaklega frv. mitt, eins og hann telji nánast, að ég hafi borið þetta frv. fram sem „prívat“maður, svo virðulegt, sem honum þykir það. Að því leyti, sem hann hefir tekið fram, að ástandið sé breytt frá því, sem var, þegar frv. var borið fram, þá er þess að gæta, sem hann minntist ekki á, að í frv. því, sem ég fór fram á að fá heimild til að lækka framlag til atvinnuveganna, þá er og lagt til, að ég fái heimild til að lækka dýrtíðaruppbótina. Þessa hefði mátt geta, og þá verður ósamræmið í þessu efni heldur ekki svo gífurlegt sem hann vili vera láta. En ef kringumstæðurnar hafa breytzt svo mjög síðan fjárl. voru samþ., þá virðist svo sem Alþingi verði að taka afleiðingunum af því með því að láta lækkunarheimildina ná einnig til ársins 1940, þar sem gert var ráð fyrir, að fyrst myndi verulega slá í harðbakka á árinu 1941, en nú sýnir það sig, að svo getur orðið þegar á þessu ári, og það er því langt frá, að það sé nokkuð hneykslanlegt við það, að frv. miði að því, að dýrtíðaruppbótin nái í jöfnu hlutfalli til allra embættismanna og starfsmanna ríkisins. Og um það, að slíkt sé hneykslanlegt nema að vissu marki, vísa ég til gömlu dýrtíðaruppbótarlaganna frá 1919; þar var ákveðið hámark, en að öðru leyti skyldi hún fara eftir barnafjölda eða fjölskyldustærð. Í þessu sambandi vil ég benda á, að þarna er ekki gerður nema hálfur leikur í till. hv. meiri hl. fjhn., þar sem talað er um þá, sem hafa fyrir börnum að sjá, en þar er ekkert ákveðið um, hvað skuli telja börn. Á meiri hl. hv. fjhn. þar við, að börn skuli þau talin frá fæðingu til 16 ára aldurs, eins og venjulega er ákveðið?

Börn á hvaða aldri sem er

. En þarna þarf frekari skýringa við. Á e. t. v. að telja fólk börn til 20 eða 30 ára aldurs, á t. d. að telja það börn, ef menn hafa afkvæmi sín á sínum vegum atvinnulaus, á hvaða aldri sem þau eru, og á að taka tillit til þess í sambandi við þá barnastyrki. sem þarna er talað um? Staðfestir hv. frsm. n. það? En hvernig halda menn þá að verði framkvæmdin á þessum 1., ef skilja á þau þannig? Það verður þá að fá sérstakar upplýsingar um hvern einasta starfsmann, hvaða fólk hann hefir á sínu framfæri, ekki einasta skylduómaga, heldur og annað fólk, og taka tillit til þess alls, þegar ákveðin er uppbót hans. Ég er hræddur um, að það verði frágangssök að framkvæma l. með þessu móti. Það verður að afla svo margvíslegra upplýsinga um allmikinn fjölda manna, að hætt er við, að auka verði talsvert starfskraftana á þeim skrifstofum, sem um þetta eiga að sjá, bæði í sambandi við ríkisbókhaldið og ríkisfjárhirzluna og einnig úti um land, til þess að hafa eftirlit með því, hvað talið er fram hjá hverjum einstaklingi. Annars vil ég vísa til þess, að frv. er upphaflegan samið með hliðsjón af gömlu dýrtíðaruppbótarl. Þar er að vísu ekki sett neitt hámark á laun, sem skuli verða dýrtíðaruppbótarinnar aðnjótandi, en gert var ráð fyrir, að það myndi verða tekið til greina við meðferð málsins á A1þingi. Ég skal ennfremur geta þess, að burtséð frá því, hvar hámarkið verður ákveðið, hvort sem það verður 4, 5, 6 eða 7 þúsund, þá er þetta ekki sérstaklega frv. fjmrh., heldur ríkisstj. allrar, og hún leit svo á, að samkv. l., sem samþ. voru á síðasta þingi, þá skyldi frv. vera þannig úr garði gert. Ennfremur vil ég vísa til þess, að hv. Ed. hefir haft sömu skoðun, þar sem hún hefir afgr. málið að sínu leyti. Ég endurtek það, sem ég hefi sagt áður, að ég tel ekki réttlátt, að dýrtíðaruppbót sé aðeins greidd á lægstu launin, og það meira að segja aðeins að nokkrum hluta, eins og gert er ráð fyrir í till. hv. meiri hl. fjhn., heldur eigi líka að taka tillit til þess, hve há laun hverrar stéttar eru í hlutfalli við það, hver störfin eru og hve ábyrgðarmikil og hvernig þau eru launuð samanborið við önnur laun hjá embættismannastéttinni. Sérstaklega tel ég það athugavert í till. hv. meiri hl. n., að þeir vilja skilja á milli manna þannig, að þeir, sem ekki hafa fyrir neinum að sjá, eigi að njóta dýrtíðaruppbótar á laun allt að 360 kr.. en ef á að fara að úthluta þessari uppbót beinlínis eins og þurfamannastyrk, þá er ég viss um, að það eru margir starfsmenn ríkisins, sem hafa laun innan við 360 kr., sem geta vel komizt af með það sem einhleypt fólk og miklu betur en margt fjölskyldufólk, sem hefir hærri laun.

*Sigurður Kristjánsson: Það eru aðeins örfá orð. Mér skildist á hv. frsm., að hann vildi halda því fram, að ég hefði farið með blekkingar, og jafnvel ósannindi átt að felast í því, sem ég las upp úr 5. gr. 1. um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi. Ég veit nú ekki, hvað er hægt að fara réttara með tilvitnanir en að lesa þær upp orðrétt. Hann sagði það ranglega, að ég hefði bætt því við, að ríkisstj. væri með þessu fyrirskipað að bera fram þetta frv. á líkan hátt og þar eru gefin fyrirmæli um verðlagsuppbót til ýmissa starfsstétta í landinu. Ég sagði ekki þetta, heldur það, að þar sem þetta væri í áframhaldi af þeim reglum, sem settar eru með þessum l. um kaupuppbætur, þá hefði það verið eðlilegt, að ríkisstj. sniði sitt frv. mjög eftir því. Ég hefi ekkert sagt um það, að ríkisstj. væri þarna skipað að bera fram þetta frv., enda gat ég það ekki, þar sem ég las upp úr l. fyrirskipun til hæstv. ríkisstj. um að semja um þetta reglugerð. Um þetta sagði hv. frsm. réttilega, að þetta form hefði verið haft af því, að tími var of naumur til þess að afgr. um það l. En mér finnst eðlilegt, að ríkisstj. hafi heldur kosið að svo stöddu að láta A1þingi samþ. þessa reglugerð, og hafi því komið með frv., og ég held ekki, að neitt óeðlilegt sé við það, þótt hún hafi heldur kosið að hafa fyrir þessu lagabókstaf heldur en heimild til þess að setja reglugerð. Ég skil ekki hvernig hv. frsm. hefir getað fundið út úr þessu, að það væri blekking af minni hálfu. Það er fullkomlega eðlilegt, eins og hv. fjmrh. tók fram og ekki hefir verið vefengt af hv. fjhn., að sníða þessar till. eftir þeim reglum, sem settar voru um launauppbót til vissra starfsstétta í þjóðfélaginu samkvæmt l. um gengisskráningu. Þetta er viðurkennt af hv. fjhn. með því, að hún hefir ekki breytt þeim grundvelli frv. Að ég minnist á þetta stafar af því, að beint hefir verið sérstökum ámælum til hv. fjmrh. fyrir að bera þetta frv. fram. Ég skil ekki, hvað við er átt með því annað en að blekkja þjóðina og telja henni trú um, að hæstv. fjmrh. sé þarna að fara fram á eitthvað við Alþingi, sem hann hafi enga heimild haft fyrir. En ég vil þá spyrja hv. þm., hvað hann haldi, að Alþingi hafi meint með því að samþ. þessa 5. gr., þar sem það heimilar ríkisstj. með reglugerð að ákveða verðlagsuppbót á laun starfsmanna og embættismanna ríkisins. Heldur hann, að Alþingi hafi meint með því, að það ætti ekki að greiða þessar uppbætur? Annars er hv. þm. bezt að segja ekki mikið um þetta efni. Ég minntist aðeins á þetta af því, að ég vil, að hið sanna komi fram í þessu efni, svo að ekki sé verið að breiða út ósannar fregnir og blekkingar um afstöðu hæstv. ríkisstj. og þingsins til þessa máls, sem er í fullu samræmi við þá heimildartill., sem samþ. var á síðasta þingi. Þá var það annað atriði, sem ég ræddi áður, en ég heyrði ekki, að hv. frsm. kæmi að. Það var það atriði í brtt. n., að reikna skyldi uppbótina af stofnlaunum. Ég held, að því hafi ekki verið hnekkt, .að stofnlaunin eru í miklu ósamræmi hjá hinum mismunandi stéttum hjá ríkinu, og þar leiðandi er mjög varúðarvert að setja þessa reglu inn í l., án þess að því fylgi nánari útskýring.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 5. þm. Reykv., við 3. brtt. n. á þskj. 411, um að fyrri mgr. brtt. falli burtu. Þessi brtt. er of seint fram komin og skrifleg og þarf tvennskonar afbrigði.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason): Ég sé ekki ástæðu til að fara inn á þetta rækilega, sem hv. 6. þm. Reykv. minntist á, þar sem hann vildi reyna að sanna það mál sitt með 5. gr. laga um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi, að síðasta Alþ. hefði ætlazt til, að frv. um þetta efni, sem hér er til umr., væri borið fram sem líkast því, sem afgr. voru ákvæði um verkakaup og uppbót á því á síðasta þingi. Það, sem hv. 6. þm. Reykv. hefir gengið inn á með mér og segir, að sé rétt, er, að tíminn hafi verið svo naumur á síðasta Alþ. og komið að þinglokum, og að þess vegna hafi verið sett inn í l. ákvæðið um að heimila ríkisstj. að gefa út reglugerð um þetta. Það sýnir bezt, að ekki var ætlazt til, að þessi uppbót yrði veitt á sama hátt og uppbótin á verkakaupið almennt. Því að ef síðasta Alþ. hefði ætlazt til þess, að þessi mál væru afgr. á sama hátt í báðum tilfellum, þá gátum við gert það á fáum klukkutímum. En vegna þess að Alþ. áleit, að þessa uppbót ætti ekki að veita á sama grundvelli og almennu verkakaupsuppbótina, þá var ætlazt til þess, að ríkisstj. legði tíma í að reyna að finna nýjan, sanngjarnan grundvöll fyrir því, hvernig þetta skyldi gert. Þetta sýnir það gagnstæða við það, sem hv. 6. þm. Reykv. vill vera láta.

Þetta er ekki blekking!

. Það er ekki blekking, því að ég veit, að hv. þm. vita, að þegar málið var afgr. á síðasta þingi, var ekki tími til að finna grundvöll fyrir þessari uppbót, sem hér er um að ræða. En hæstv. ráðh. kom með það í ræðu sinni áðan, sem ég hafði svarað, og gerði það af því að hann hlustaði ekki á mál mitt. Hann kemur fram með það, sem ég hafði svarað. Sama er að segja um hv. 6. þm. Reykv., sem ekki virðist hafa haft tíma til að vera hér á fundi, er ég svaraði honum. En ég er búinn að hrekja það, sem hann talaði um og sagði, að ég hefði ekki svarað. Aðrir hv. þm. hafa hlustað á mál mitt um þessi atriði, en þessir hv. þm. virðast ekki hafa viljað hlusta á mál mitt eða láta sannfærast. Hirði ég ekki um að endurtaka það, sem ég sagði um þetta, vegna þeirra, sem ekki vildu hlýða á mál mitt.

*Pálmi Hannesson: Það munu nú vera fjarverandi ýmsir af þeim hv. þm., sem talað hafa í þessu máli. Ég tel vafasamt þá meðferð einkaleyfa, sem hér er farið fram á og ég hygg, að tíðkist hvergi um lönd. Bannsóknarnefnd ríkisins hefir athugað, hvað hefir verið gefið út uf einkaleyfum, og borið saman við það, sem tíðkast erlendis. Það leiddi til þeirrar niðurstöðu, að hvergi voru veitt einkaleyfi nema á sérstakri aðferð, sem leyfishafi ræður yfir, en ekki til að flytja út þá vöru með aðferð, sem hver og einn maður geti notað, án þess að sérstaka aðferð þurfi við. Aftur á móti gæti hugsazt, að útflutningur áls hafi nokkra fjárhagslega þýðingu, þó að ég geri ekki ráð fyrir, að það sé sérstaklega mikið, sérstaklega á þann hátt, að safna saman glerál á tiltekna staði og veiða hann þar síðan. þegar hann er fullþroska. Þetta mál heyrir í raun og veru undir fiskimálanefnd, að því er virðist, og vil ég gera það að till. mínni, að málinu verði vísað til stj.



Ég vil segja nokkur orð um þetta mál, en enginn þeirra manna, sem hafa mælt á móti málinu eða kvatt sér hljóðs og mér er kunnugt um, að séu andvígir því, eru viðstaddir, svo að það er erfiðara að ræða málið fyrir þá sök. Við 1. umr. gaf ég yfirlit um lifnaðarhætti álsins og hvaða möguleikar væru fyrir hendi að veiða hann og selja. Þetta hefir verið endurtekið sérstaklega af hv. 6. þm. Reykv., og er nokkuð að því víkið í því áliti, sem hann hefir gefið út sem minni hl. sjútvn. í sambandi við þetta mál. Ég get ekki neitað því, að mér þykir einkennileg þessi mótstaða, sem málið fær í þessari d., sérstaklega þegar athugað er, að fiskiveiðar hafa verið höfuðatvinnuvegur þessarar þjóðar allt frá landnámstíð, en það er vitað, að þessi fiskitegund, állinn, er til hér við land í lónum og tjörnum og öðrum slíkum stöðum, og ennfremur er vitað, að állinn er verðmæt markaðsvara erlendis, en litið notuð innanlands. Út frá þessu sjónarmiði finnst mér einkennilegt, að menn skuli risa upp gegn því, að hafizt sé handa og reynt að ryðja þessu máli braut, og með því beinlínis að skapa nýja atvinnugrein, sem ekki hefir verið stunduð hér áður. Ég hélt, að slíkur áhugi væri virðingarverður og vel þess vert, að eitthvað væri hlynnt að honum. Ýmsir ræðumenn hafa aðallega flutt mótmæli sín á þeim grundvelli, og einnig er vikið að því í nál., að það skipti ekki miklu í sambandi við þetta mál, hvort sú aðferð er höfð til þess að rækta þennan fisk, að hrygnurnar séu teknar og kreist úr þeim hrognin og seiðin síðan alin upp á svokölluðum klakstöðvum, eða þetta stig þróunarinnar fer fram í sjónum og síðan sé glerállinn veiddur, en þetta skiptir minnstu máli og hefir engin áhrif á það, hvort hægt sé að glæða álalíf í tjörnum og síkjum, og hér er verið að stefna að því, að þetta verði rannsakað, og er það ekki lítilsvirði og tel þess vert, að að því sé hlynnt. Það kom einnig fram sem mótbára gegn málinu við 1. umr., að hér væri verið að gera tilraun til atvinnukúgunar. Ennfremur kom það fram hjá hv. 6. þm. Reykv., og enda líka hv. 5. þm. Reykv., að hér sé sett hindrun í veg fyrir þá, sem hefðu atvinnu af álaveiði eða álasölu eða kynnu að vilja veiða ál. Þetta er algerlega rangt. Þessir menn eru ekki til, og þessi atvinna er ekki til, en það er eins og þessum hv. þm. finnist fjarstæða, að hlynnt sé að því, að þessi atvinna sé hafin eða menn hvattir til þessa. Eftir heimildum, sem ég hefi fengið, hefir áll aldrei verið fluttur út. Þetta hefir komizt það lengst. að það hefir verið leitað eftir verði á ál erlendis. Hinsvegar hefir sérstaklega einn áhugamaður gert dálítið til að veiða ál og selt innanlands og eitthvað í skip. Þessi vara hefir líkað vel, þar sem hún hefir verið reynd, og hefi ég frétt það eftir mönnum, sem hafa neytt bæði þess íslenzka og erlenda áls, að þeim hafi líkað sá íslenzki betur. Það er því alls ekki þannig, að menn veiði hér ál til þess að flytja hann út. Einnig get ég upplýst, að þótt hv. 6. þm. Reykv. haldi því fram í nál. sínu, að þessi veiðiaðferð sé mjög ódýr, þá er það alls ekki rétt. Álagildra ein út af fyrir sig kostar nú sjálfsagt 50 kr. Mér er sagt, að ekki þýði að hafa færri net en 10, og þann kostnað geta bændur ekki lagt í. þótt þeir eigi veiðirétt. Ennfremur eru kassar, sem notaðir eru til að flytja álinn í til annara landa, mjög dýrir, þar sem ekki fara nema 60 kg. í hvern kassa. vitanlega má senda kassana heim aftur, en það hlýtur þó að þurfa mikið af þeim, og það geta efnalausir menn ekki ráðið við. En það er ekki útilokað, að með því að þessu máli hefir verið hreyft á Alþingi, þá hafi komizt sú hreyfing á, að þótt málinu verði vísað til stjórnarinnar, eins og hv. 1. þm. Skagf. leggur til, þá verði það málinu til góðs að hafa verið borið fram nú, því að þrátt fyrir það, þótt mér fyndist, að sjútvn. hafi legið á málinu, þá komst hún samt að þeirri niðurstöðu, að málið væri þess vert, að það væri afgr. hér á Alþ. Og þrátt fyrir það, þótt hún hafi takmarkað sérréttindin við lifandi ál og 5 ár, sem hvorttveggja er numið við neglur sér, þá vill félagið samt sem áður taka við svona sérréttindum. Leiðin er opin fyrir alla, sem þessu máli vilja sinna, bæði að flytja út frystan ál og reyktan. Mér finnst það mjög einkennilegt, að hv. þm. skuli hafa löngun til að kyrkja þessa litlu tilraun í fyrsta skipti, sem slíku er hreyft, vitandi það, að ekkert er nú gert í þessu máli, og vitandi það, að ekkert muni verða gert í því í framtíðinni, ef ekki verða einhverjir hvattir sérstaklega til þess. Í nál. minni hl. er það réttilega tekið fram, að hér sé aðeins um framtaksleysi að ræða. En þrátt fyrir þetta vill sá hv. þm., sem að þessu nál. stendur, halda áfram að styðja að þessu framtaksleysi. Hann segir, að veiðiaðferðir allar séu ódýrar. Þetta er nú að vísu ekki rétt, en ef svo væri, þá ætti það að vera stuðningur við málið. Ennfremur bendir þessi hv. þm. á það, að verðið erlendis sé gott fyrir álinn. Og samt sem áður vill hann hindra framgang þessa máls. Ég legg ekki í vana minn að vera með málalengingar. Ég gerði grein fyrir frv. við 1. umr. og hefi áréttað það dálitið nú. Þær mótbárur, sem fram hafa komið gegn frv., eru einskis virði. Ég vænti þess fastlega, að þeir hv. þm. verði fleiri, sem vilja greiða götu þessa máls, í samræmi við frv. mitt og brtt. meiri hl. sjútvn., en hinir, sem vilja standa í vegi fyrir því.



að því er virtist við 1. umr. og ennfremur af grg., sem fylgir frv., þá var svo að skilja, að aðaltilgangurinn með frv. væri sá, að tryggja það, að klak á ál gæti farið fram hér á landi. Í grg. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „... mun verða reynt hér álaklak í stórum stil í samráði við færustu sérfræðinga“. Í nál. meiri hl. sjútvn. er sagt, að n. hafi leitað umsagnar sérfræðings um málið og hann hafi gefið þær upplýsingar, að ekki geti orðið um álaklak að ræða hér á landi. Þar með virðist mér vera fallinn grundvöllurinn undan þessu máli. Það hefði ef til vill verið hægt að réttlæta samþykkt þessa frv. með því, að hér ætti að gera tilraunir með klak á ál. Og ég skal fyrir mitt leyti fúslega játa, að ég hafði ekki þekkingu til að geta andmælt frv. við 1. umr. á þessum grundvelli, en að þessum upplýsingum fengnum fæ ég ekki séð, hvaða grundvöllur er fyrir þessu frv. Ef þessir menn í gróðaskyni vilja hefjast handa um útflutning á ál, þá hafa þeir alla aðstöðu til þess. Það er ekkert, sem hindrar þá, og engin samkeppni, sem þarf að óttast. Ég verð að telja það mjög svo varhugaverða stefnu af hendi Alþ. að veita elnstökum mönnum slík sérréttindi, sem farið er fram á með þessu frv., og ég verð að segja, að mér finnst næsta langt gengið með flutningi þessa frv. Hér er farið fram á einkaleyfi til þess að flytja út ál Við getum hugsað okkur, að ef til vill komi fleiri fiskitegundir á eftir og verði þá jafnvel endað á því að veita einkaleyfi til að flytja út þorsk.  (Rödd af þingbekkjum: Er þetta ekki þannig með þorskinn nú þegar?)  . Landsmenn hafa hann allir í heild. Ég vil leyfa mér að mæla með því, að till. hv. 1. þm. Skagf. verði samþ. Þetta mál hefir ekki fengið nægilega athugun og á við litil rök að styðjast.



Út af því, sem hv. þm. Snæf. sagði um það, að grundvöllurinn undir þessu frv. væri hruninn, þar sem það lægi fyrir, að ekki myndi hægt að hefja hér álaklak, þá vil ég aðeins benda á það, eins og líka kom fram hjá hv. 2. þm. Árn., að frv. er um það að veita einkaleyfi til að flytja út ál og selja á erlendum markaði. Hitt er aukaatriði, hvort um álaklak getur orðið að ræða eða ekki. Það liggja fyrir upplýsingar um það, að állinn er töluvert eftirsótt vara erlendis. Hinsvegar liggur það fyrir, að ekkert hefir verið flutt út af honum á undanförnum árum. Ég sé þess vegna ekki, að það gæti verið neinum til tjóns, þó að nokkrum mönnum, sem gera vilja tilraunir með að flytja út lifandi ál, væri veitt einkaleyfi til takmarkaðs tíma, ef þeir vilja byrja á því að reyna að gera þetta að atvinnuvegi.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason): Eins og nál. ber með sér, hefir n. orðið ásátt um að afgr. málið til d. með þeim fyrirvara, að hún áskilur sér rétt til að bera fram brtt. við það í samræmi við þær breyt., sem gerðar kunna að verða á frv-. um laun embættismanna og starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana. Það er eftir að 1'ara fram atkvgr. um það mál, en eftir því, hvernig hún fer, mun n. haga brtt. sínum að einhverju leyti. Ég skal ekki fara fleiri orðum um frv.. en vil taka það fram, að það væri æskilegt, að umr. væri frestað þangað til atkvgr. hefir farið fram um frv. um verðlagsuppbót á laun starfsmanna ríkisins, þar sem viðkunnanlegra væri, að brtt. n. kæmu til atkv. við 2. umr.



Að svo stöddu ætla ég aðeins að segja það, að ef umr. verður frestað, þá ætla ég að fresta því litla, sem ég hafði ætlað að segja.



Ég vil leyfa mér að þakka hv. fjhn. fyrir undirtektir hennar undir þetta' mál. Ég fellst á rök hv. frsm. um það, að þetta mál eigi að fylgjast að með frv. um verðlagsuppbót á laun starfsmanna ríkisins, en ég er hinsvegar á annari skoðun en hann um það, að atkvgr. megi ekki fara fram um þetta mál fyrr en búið sé að greiða atkv. um hitt frv. Hér er aðeins um 2. umr. að ræða, og fjhn. hefir vitanlega full tök á málinu við 3. umr. Þetta mál er nú hér í d. til 2. umr., en frv. um verðlagsuppbót til starfsmanna ríkisins var borið fram í Ed. og er nú til 2. umr. í seinni d. Það er því meiri nauðsyn á því, að þetta mál fái greiðan gang gegnum þessa d., en hitt.

Skúli Guðmundsson Hv. flm. hefir heldur mælt í móti því, að umr. verði frestað, og vil ég þess vegna leyfa mér að segja um málið nokkur orð. Ég verð að segja, að ég hefi ekki enn í umr. um þetta mál heyrt nein rök fyrir því færð, að það væri rétt af Alþ. að setja löggjöf um þetta efni. Ég sá ekki ástæðu til að blanda mér í þær umr., sem urðu um málið við 1. umr., þar sem ég gerði ráð fyrir, að þetta frv. yrði eitt af þeim, sem færi til n. og kæmi þaðan ekki aftur. Ég tel fráleitt að setja löggjöf um þetta efni. Ég bjóst satt að segja við, að hv. þm. Snæf. hefði flutt þetta frv. aðallega til þess að geta sagt verzlunarfólki hér í bænum frá því á eftir, að hann hafi viljað veita því launauppbót. Hinu gerði ég ekki ráð fyrir, að honum væri það alvara, að Alþ. ætti að setja um þetta löggjöf. Ég varð ekki lítið undrandi, þegar ég sá, að fjhn. mælti með því, að frv. yrði gert að l. Ég sé að vísu, að einn nm. hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, hv. þm. V.-Ísf., en hann hefir ekki ennþá gert grein fyrir, í hverju fyrirvarinn er fólginn. Hann gerir það væntanlega síðar. Það er að því vikið í grg. frv., að Alþ. hafi ákveðið að hækka kaupgjald ýmsra manna hér á landi með l. nm gengisskráningu o. fl. Sömuleiðis er að því vikið, að fyrir Alþ. liggi nú frv. um verðlagsuppbót á laun starfsmanna ríkisins. Síðan er talið í grg., að afleiðingin af þessu hvorutveggja eigi að vera samþykkt þessa frv., sem hér liggur fyrir. Nú held ég, að hv. þm. sé ljóst, að kaupgjaldsákvæðin að því er snertir sjómenn og verkamenn voru sett í gengislögin til þess að koma í veg fyrir, að sá hagnaður, sem framleiðendur hefðu af gengisbreytingunni, væri allur af þeim tekinn með ósanngjörnum kaupkröfum, og sömuleiðis til að koma í veg fyrir, að deilur um þetta yrðu til að stöðva framleiðsluna. Það var þessi nauðsyn. sem gerði það að verkum, að Alþ. fór inn á þá braut að ákveða kaupgjald þessara stétta með l. í hlutfalli við vaxandi dýrtíð. Og eins og ég vék að áðan í umr. um annað mál, þá var því yfir lýst af þeim flokkum, sem að gengislögunum stóðu, að þetta bæri ekki að skoða sem viðurkenningu á því, að þeir vildu yfirleitt fara inn á þá braut að ákveða kaupgjald með lögum. Þessu var yfir lýst. Hvað viðvíkur því frv., sem fyrir liggur um greiðslu verðlagsuppbótar á laun embættismanna og starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana, þá er þar öðru máli að gegna en um þetta frv. Þar er ríkið annar aðilinn og þarf fyrir sitt leyti að taka ákvarðanir um kaupgjald þeirra, sem eru í þjónustu þess, og Alþ. á að hafa ákvörðunarrétt um kaupgjald þess fólks. Þótt sett séu l. um uppbætur til þessa fólks, leiðir ekki af því, að Alþ. eigi að fara að setja l. um kaupgjald, sem er rekstri ríkisins óviðkomandi. Ég hefi og eigi orðið þess var, að komið hafi fram almennar óskir um það, að Alþ. setti l. um þetta efni, né að þess hafi orðið vart, að ósamkomulag ætti sér almennt stað milli kaupsýslumanna og starfsmanna þeirra um lannagreiðslur. Það er vikið að því í grg. frv., að Verzlunarmannafélag Reykjavikur hafi komizt að samkomulagi um uppbætur á laun verzlunarfólks við nokkur félög kaupmanna hér í Reykjavík, en hinsvegar er það gefið í skyn, að einhverjir kaupsýslumenn muni ekki vilja greiða þessar uppbætur. En mér er sagt af fjhn.-mönnum, að engar skriflegar upplýsingar lægju fyrir n. í þessu máli né óskir um, að Alþ. setti slík lög. Ég tel, að með samþykkt þessa frv. fari Alþ. inn á varhugaverða braut og því eigi að vísa þessu máli frá. Ég tel og vist, að verzlunarrekendur muni eins og áður komast að góðu samkomulagi við sitt starfsfólk. Ég vil enn leggja áherzlu á, að Alþ. fari ekki að setja l. um þessi mál. að nauðsynjalausu, enda er það mál, sem hér um ræðir, á engan hátt sambærilegt við þau kaupgjaldsákvæði, er Alþingi setti í sambandi við breytingu gengislaganna. Öllum er kunnugt, hvers vegna þau lagaákvæði voru sett. Færi Alþ. að hafa afskipti af launakjörum verzlunarfólks, gæti það dregið dilk á eftir sér. Væri þá ekkert eðlilegra en að farið væri að tína upp allar aðrar stéttir, sem ekki hefðu fengið kjarabætur, og næsta skrefið yrði það, að hv. þm. Snæf. eða einhver annar bæri fram frv. um dýrtíðaruppbót t. d. á laun vinnukvenna. (TT: Væri ekki betra, að þessi hv. þm. gerði það?;. Ég álit, að Alþ. eigi ekki að fara inn á þessa braut, enda hefir ekkert það komið fram í málinu, sem bendi til, að ósamkomulag sé um þessa hluti milli þeirra aðila, er hér eiga hlut að máli. Vil ég því leyfa mér að afhenda hæstv. forseta dagskrártill., svo hljóðandi: „Þar sem ætla má, að yfirleitt verði fullt samkomulag um launagreiðslur milli atvinnurekenda og starfsmanna í verzlunum og skrifstofum, og engar almennar óskir hafa borizt til Alþingis frá þeim aðilum um að setja löggjöf um launabætur þessara starfsmanna, telur deildin eigi ástæðu til að afgreiða frv. um þetta efni, sem fyrir liggur, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“



Þetta afturhaldssjónarmið, sem hv. þm. V.- Húnv. hafði fram að bera í þessu máli, kemur mér ekki á óvart. Hann hefir sín sjónarmið bæði á þessu og öðrum málum, en sem betur fer fá þau litlar undirtektir í hv. deild. Hv. þm. V.-Húnv. sér ekki ástæðu til, að Alþ. láti mál þetta til sín taka, þar sem ekki hafi borizt sérstakar óskir í því efni. Þetta frv. er flutt fyrir tilmæli Verzlunarmannafélags Reykjavíkur, sem er langfjölmennasta og enda aðalfélag verzlunarfólks í Reykjavík. Í öðru lagi má geta þess, að samningar hafa ekki náðst við alla atvinnurekendur á þessu sviði um kjarabætur til handa starfsmönnum. Nú er því spurningin þessi: Er það vilji Alþ., að þetta fólk skipi sér í fylkingar og geri verkföll til þess að koma fram kröfum sinum, eða eiga þeir, sem hóflega fara í sakirnar, að vera afskiptir um kjarabætur? Það virðist svo, að í mál þetta hafi blandazt pólitískt sjónarmið, en fyrir alla þá. sem vilja stuðla að friði og sanngirni í þjóðfélaginu, er þetta augljóst nauðsynja- og sanngirnismál. Hv. þm. V.-Húnv. sagði, að öðru máli væri að gegna um frv. það, er fyrir liggur um greiðslu verðlagsuppbótar á laun opinberra starfsmanna og embættismanna, en frv. það, sem hér er til umr. - Skv. 5. gr. gengisskráningarl. var ríkisstj. heimilað að veita með reglugerð dýrtíðaruppbót á laun þessara manna. Þetta hefir stjórnin ekki gert, og var hún í dag áfelld fyrir að bera fram sérstakt frv. til l. um þessar launabætur, enda var það á færi ríkisstj. að útkljá þetta með reglugerð. Ég hygg, að það sé viðurkennt bæði með breytingunni á gengisskráningarlögunum, sem gerð var á síðasta þingi, og með frv. því, sem fyrir liggur um greiðslu verðlagsuppbótar á laun embættismanna og opinberra starfsmanna, að bæta beri kjör þess fólks, er þar á hlut að máli. Ég álít, að því fólki, sem bundið er við samskonar vinnu hjá einstökum stofnunum og einstaklingum, beri tvímælalaust sama leiðrétting sinna mála og þeim, sem eru í opinberri þjónustu, enda hljóta allir að viðurkenna, að dýrtiðin bitnar jafnt á þeim og öðrum, Hvaða sanngirni er þá í því að neita þessu fólki um launabætur? Hv. þm. V.-Húnv. segir, að verzlunarfólkið eigi sjálft að afla sér þeirra með frjálsum samningum við atvinnurekendur. Það skal viðurkennt, að þetta er hægt í mörgum tilfellum. En ætlar þá Alþ. að fara að verðlauna þá afturhaldsmenn meðal kaupsýslumanna, sem ekki vilja líta með sanngirni á réttmætar kröfur verzlunarfólksins, með því að hlífa þeim og neita verzlunarfólkinu um þann stuðning, sem því ber ekki síður en öðrum? Verzlunarmannastéttin hefir ekki fyrr almennt beðið um lögvernd, en þetta frv. byggist á því ástandi, er skapazt hefir vegna ófriðarins, og fer ekki fram á aðrar bætur til handa þessari stétt en öðrum launþegum eru veittar. Það er misskilningur, að hér sé með l. verið að ákveða kaupgjaldsgreiðslur; hér er aðeins verið að fara fram á sömu uppbætur vegna dýrtíðarinnar og aðrir hljóta, en það er eftir sem áður á valdi kaupsýslumanna og verzlunarmanna að semja um það, hver launakjörin verða í aðalatriðum.

*Ásgeir Ásgeirsson: Hv. þm. V.- Húnv. spurðist fyrir um það, hver minn fyrirvari væri í þessa máli. Ég hafði ekki ætlað mér að gera grein fyrir honum fyrr en síðar, þar sem ég bjóst við, að umr. um málið yrði frestað. Minn fyrirvari er sá, að við 3. umr. hefi ég hugsað mér að bera fram brtt. við frv. um að fleiri flokkar manna kæmust með, sem standa utan við þessi lög, t. d. hljóðfæraleikarar og lyfjasveinar og aðrir, sem okkur kynnu að berast upplýsingar um milli umr. og myndu óska lögfestingar á slíkum uppbótum.

*viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég vildi aðeins fara nokkrum orðum um þetta mál, þar sem í raun og veru er hér um stórmál að ræða, því að verði gengið öllu lengra en gert hefir verið með setningu lagaákvæða um kaupgjald þeirra, er hafa kollektíva samninga, er komið út á mjög hálan ís. Ræða hv. þm. V.- Ísf., þótt stutt væri, ætti að færa mönnum heim sanninn um það. Hv. þm. Snæf. flytur þetta frv. út frá þeirri hugsun, að þar sem búið sé að setja lagaákvæði um dýrtíðaruppbætur handa þeim, sem hafa kollektiva samninga, sé eðlilegt, að þetta fólk, verzlunarmannastéttin, fái sömu kjarabætur, þótt það sé ekki bundið slíkum samningum. Með því að flytja málið á þessum grundveili er gengið út frá því, að verzlunarmannastéttin fái ekki sómasamlega samninga við sína atvinnurekendur. Nú mun þetta ekki fullreynt, og er því að ófyrirsynju fyrir löggjafann að gripa hér inn i, auk þess sem þjóðfélagsleg vandræði geta ekki af því hlotizt, þótt einhverjar deilur kunni að rísa í einstökum tilfellum. Ef við nú tökum málið á þeim grundvelli, sem hv. þm. Snæf. flytur það á, er ekki hægt að taka eina stétt manna út úr og lögfesta verðlagsuppbætur henni til handa, heldur verður Alþ. að sjá til þess, að öllum verði tryggður sami réttur, og hlyti því af þeim ástæðum að fylgja þeim till. er hv. þm. V.-Ísf. boðar. Það þýðir ekki að hafa það í flimtingum, það þarf alveg eins að tryggja starfsstúlkum, vinnumönnum, kaupafólki o. s. frv. þessi réttindi. Ég álít ekki rétt, að Alþ. fari inn á þessa braut, og það verður að treysta svo á almennan þegnskap manna, að atvinnurekendur taki tillit til hins erfiða ástands og verði við sanngjörnum kröfum launþeganna. Hinsvegar er óhugsandi að flytja þetta mál á sama grundvelli og ákvæðin í lögum um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi, því að þau ákvæði voru sett sem neyðarúrræði til þess að koma í veg fyrir deilur, sem þjóðfélagsleg vandræði gætu hlotizt af. - Það kann að vera, að einstaka menn verði útundan um kjarabætur, ef þetta frv. nær ekki fram að ganga, en það er ekki nægilega sterk röksemd til þess, að Alþ. stígi það spor, sem í frv. felst. Ég álít það fjarri lagi að kalla þetta afturhaldssjónarmið, eins og hv. þm. Snæf. gerði áðan, en annars mun hv. þm. v.-Húnv. svara fyrir sig. - Ég mun því greiða atkv. gegn þessu frv. og sömuleiðis tili. hv. þm. V.-Ísf.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason): Hv. flm. vildi ekki fallast á, að umr. um mál þetta væri frestað þar til séð yrði, hvaða afgreiðslu frv-. um verðlagsuppbót á laun embættismanna og starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana fengi hér í hv. d. Ég vil láta þess getið fyrir mitt leyti og nokkurs hluta fjhn., að verði brtt. okkur við það frv. ekki samþ., neyðumst við til að greiða atkv. gegn því frv. Af þessu leiðir, að ef nú á að þvinga þetta frv., sem nú er til umr., í gegnum deildina í sama formi og það er nú, án þess að gefa okkur tækifæri til þess að bera fram við það brtt., mun ég verða að greiða atkv. gegn því, en með dagskrártill. hv. þm. V.-Húnv.

*Einar Olgeirsson: Ég vil strax taka það fram, að ég er algerlega á móti lagasetningum um kaupgjald. Meðan hinsvegar þau l. gilda um kaup verkamanna, sem sett voru með l. um gengisskráningu og breyt. á þeim l., er athugandi að láta aðrar stéttir verða aðnjótandi þeirra réttinda, ef nokkur eru, sem felast í þeim lagaákvæðum. Nú hafa umr. um þetta mál leitt mjög greinilega í ljós, hver var ástæðan til þess, að þessi lög voru sett. Alþingi virðist skipta verkafólki í tvo hópa: Annarsvegar er sá hluti verkafólks, sem hefir nægilega sterk samtök til þess að knýja fram sæmileg lífskjör sér til handa, en hinsvegar sá hlutinn, sem hefir of veik samtök til þess að geta knúið fram slíkar réttarbætur. Sjónarmið Alþ. hefir verið, að sá hlutinn, sem það álitur að sé nægilega sterkur til að knýja fram kauphækkun með frjálsum samtökum, skuli hindraður í því, og þess vegna setur Alþ. lögin í fyrra og skammtar verkalýðnum lægra kaup en það álítur, að þessar stéttir fyrir mátt samtaka sinna geti samið um. Þetta er gert vegna þess. að AIþ. álítur, að samtök þessara stétta séu svo sterk, að þau geti stofnað atvinnulífinu í landinu í voða, - eins og það er orðað -, ef þeim er beitt. - Það er fjarri því, að Alþ. vilji sýna sanngirni í þessu máli, eins og kom ljóst fram í orðum þeirra hæstv. viðskmrh., hv. þm. V.-Húnv. og hv. þm. Borgf. við 1. umr., - það er eingöngu óttinn við verkföll og vinnudeilur, sem knýr AIþ. til þess að setja lög um dýrtíðaruppbót til handa verkalýðnum. Nú fer hv. þm. Snæf. fram á það, að þeim hlutanum, sem ekki hefir nægilega sterk samtök til þess að atvinnurekendur óttist þau, sé sýnd sanngirni af hálfu Alþ. og verzlunarfólki séu tryggð sömu réttindi til dýrtíðaruppbótar og öðru verkafólki. Þá kemur fram það, sem hv. þm. Snæf. með réttu kallaði sjónarmið afturhaldsins: Hv. þm. rísa úr sætum sinum hver af öðrum og segja: Það er engin ástæða til þess að sýna þeim neina sanngirni, sem ekki eru nógu sterkir til þess að vernda sinn rétt sjálfir. - Það er svo sem ekki nema gott, að þjóðin fái að kynnast þessum sjónarmiðum. Það liggur alveg í augum uppi, eins og mér heyrðist við 1. umr. þessa máls á hv. þm. Snæf., að af till. hans verður sú ályktun dregin, að hún sé fyrir þann hluta verkafólks og starfsfólks, sem Alþ. neitar um að verða aðnjótandi þessara réttinda. Það er aðeins ein leið til, sem þetta verkafólk getur gripið til, til þess að Alþ. beri virðingu fyrir réttindum þess, og það er mátturinn, það er valdið. Það er þessi hluti verkafólks, sem fram að þessu hefir ekki verið sýnt um að gera verkföll, og hefir ekki sýnt sig nægilega harðvítugan til þess að stöðva alla skrifstofu- og verzlunarvinnu hér í Reykjavík, en það kann að vera, að hann fari nú að gera það. Það er alger misskilningur að halda, að þessi hluti verkafólksins sé einskis megnugur. Verkafólk það, er vinnur í búðum og í skrifstofum, er alveg jafnnauðsynlegt eins og hafnarverkamenn, þegar um samgöngur er að ræða, og þeir hafa sín samtök. Einnig ætti skrifstofufólk og það fólk, sem vinnur við afhendingu á vörum í verzlunum, að gera ráðstafanir til að fá ráðið nokkru um það, fyrir hvaða kaup það vinnur. Enda þótt skrifstofuvinna sé mjög eftirsótt, þá er verkamannavinna líka mjög eftirsótt, og ég fæ ekki annað séð en að sú stétt manna hafi alveg sama vald sem verkafólk almennt. Munurinn er aðeins sá, að samtök verzlunarmanna hafa ekki enn lært að skapa samtökum sinum það vald. En Alþ. virðist nú ætla að gera tilraun til þess, að fulltrúar verzlunarmannasamtakanna fari að sýna sitt vald, og get ég ekki annað séð en að það sé þakkarvert, enda þótt það muni vafalaust vera óviljandi gert, ef Alþ. fer að knýja slíkt fram. Meiri hl. Alþingis mun hafa, haldið, að verzlunarmenn myndu aldrei þora að hafa sig í frammi. En eftir þeim undirtektum, sem rökst. dagskráin hefir fengið hér á Alþ., virðist vera nokkur hætta á, að þessu máli verði vísað frá. En hvaða afleiðingar myndi það hafa? Samtök verzlunarmanna hlytu að draga þær ályktanir af því, að sú stétt verði að styrkja sín samtök, ná samvinnu við verkamannasamtökin og umfram allt beita valdi sínu til þess að stöðva atvinnulífið. En þá mun það verða alveg öruggt, að þegar næsta Alþ. kemur saman, þá bera þessir sömu þm., sem nú eru á móti því að samþ. frv. hv-. þm. Snæf., fram hér á Alþ. mjög langt og ýtarlegt frv. um það, að skylda atvinnurekendur til að greiða verzlunar- og skrifstofufólki sérstakar kaupuppbætur, annars sé hætta á því, að þetta fólk stöðvi alla þá vinnu, sem er lífsnauðsynleg til þess að atvinnulífið í landinu geti haldizt áfram í gangi. Það er alveg gefið, að slíkt frv. verður þvingað fram á einni nóttu. Þá kemur ekki til mála, að það liggi lengi hjá n., heldur mun þá strax þurfa að knýja það fram. Þetta munu hv. þm. fá að sjá, að þá mun í hæsta lagi verða leyft að tala um þetta í 3 klst., því að það liggi svo mikið á að fá þetta frv. afgr., að það megi alls ekki dragast lengur. Ég tel, að það sé í raun og veru mjög gott, hvernig sem þessu frv. reiðir af hér á Alþ. Ef það verður samþ., gengur Alþ. út á þá braut, að vilja sýna sanngirni gagnvart launþegum, og er það alveg ný braut. Hingað til hefir það sett ákvæði um kaupgjald á þann hátt, að hægt sé að sýna ósanngirni af hálfu þess aðila, sem sterkari er. En ef þessu frv. verður vísað frá með rökst. dagskrá, þá þurfa verzlunarmannasamtökin sjálf að læra það áður en næsta Alþ. kemur saman, að nota það eina vald, sem þau hafa yfir að ráða, sem sé að gera verkföll og beita nógu harðvítugum ráðum til þess að kúska kröfur sínar fram hér á Alþ., sem sé að gera allsherjar verkfall.

Thor Thors Hæstv. viðskmrh. lét í ræðu sinni koma fram sömu skoðun sem hv. þm. V.-Húnv. um það, að það væri alveg óverjandi fyrir Alþ. að ganga lengra í því að lögákveða kaupgjald heldur en gengið var með l. um gengisskráningu. Ég vil leyfa mér að benda hæstv. viðskmrh., á sama hátt sem ég hefi bent hv. þm. V.- Húnv., á það, að það nær engri átt, að með þessu frv. sé verið að ákveða almennt kaupgjald skrifstofu- og verzlunarfólks. Það er frjálst jafnt hér eftir sem hingað til að semja um kaupauka, þó að þetta frv. verði að l. Það, sem þetta frv. fer fram á, er aðeins það, að sama verðlagsuppbót vegna dýrtíðarinnar skuli hlotnast þessu fólki sem öðrum launþegum. Það er alveg frjálst eftir sem áður fyrir atvinnurekendur að ráða mann eða konu í sína þjónustu við verzlun eða í skrifstofu fyrir 75–100 kr. á mánuði. En það er bara ákveðið, að á þessi laun skuli koma sú verðlagsuppbót, sem Alþ. er búið að ákveða, að skuli hlotnast verkamönnum, sjómönnum, verksmiðjufólki og iðnaðarmönnum. Það fer yfirleitt mjög í taugarnar á hv. þm., ef minnzt er á há laun, en ég vil þó segja það, að margir iðnaðarmenn hafa tiltölulega há laun, en samt eiga þeir samkv. ákvörðun Alþ. að fá vissa verðlagsuppbót á sín laun. En í þessu frv. er farið fram á, að það fólk, sem vinnur við verzlunar- og skrifstofustörf, - og margt af því er mjög lágt launað - fái verðlagsuppbót. Það eru t. d. stúlkur í skrifstofum, sem ekki hafa hærri laun en 100–150 kr. á mánuði og jafnvel hv. þm. V.-Húnv. mun geta skilið, hvernig þeim muni ganga að lifa á svo lágum launum hér í Reykjavík. Verzlunarmannafélagið telur, að ekkert sé upplýst um það, að þetta fólk myndi ekki ná samkomulagi og samningum við sína atvinnurekendur. Ég veit, að það hefir náð samningum við ýms félög atvinnurekenda á þessu sviði. Ég hefi ekki hugmynd um, hvort þessir samningar hafa náðst við kaupfélögin, en ettir því sem þessir menn, hv. þm. V.-Húnv. og hæstv. viðskmrh., gáfu í skyn, geri ég ráð fyrir, að verzlunarfólki muni ganga erfiðlega að fá réttlæting sinna mála þar. Spurningin er þetta: Á að verðlauna þá einstöku atvinnurekendur, sem vilja standa utan við þetta samkomulag, með því að leyfa þeim samkv. vilja Alþ. að níðast á sínu starfsfólki? Þetta er eina spurningin, sem máli skiptir í þessu sambandi, og ég vil, að hv. þm. geri sér þetta sjónarmið vel ljóst. Mér þykir það ákaflega sárt, að það sjónarmið skuli koma fram hér á þingi, að Alþ. beri að virða að vettugi kröfur alls þess starfsfólks, sem ekki er nægilega megnugt til þess að ógna Alþ. Það hefir komið fram í hverri ræðunni á fætur annari, að Alþ. beri alls ekki að skipta sér neitt af þessum málum fyrr en fólkið beinlinis réttir hnefann framan í það. Mér þykir ákaflega leitt að þurfa að vera sammála mörgu af því, sem hv. 5. þm. Reykv. (EOl) sagði. Ég vil vara Alþ. við því að ætla sér að gera þessi ummæli hans að sannmælum. Við, sem erum stuðningsmenn hæstv. ríkisstj., berjumst fyrir því, að friður og sanngirni ráði í þjóðfélaginu, svo að allir geti sæmilega unað við sinn hag. Okkur berskylda til þess að sýna einnig þessu fólki sanngirni, svo að það komi ekki með hótanir eða illmæli í garð Alþ. Ég skal geta þess, að ég gæti fellt mig við það, að brtt. hv. þm. V.-Ísf. yrðu teknar til greina um það, að fleiri starfsmenn kæmu undir þessi l. heldur en orðalag frv. ber beinlínis með sér nú. En ég vil bara svara því út af umhyggju hv. þm. V.-Húnv. fyrir vinnukonum, að þær hafa sín launakjör a. m. k. að nokkru leyti í fæði og húsnæði, er vitanlega verður dýrara fyrir húsráðendur eftir því sem dýrtíðin vex. Hv. frsm. fjhn. er ekki viðstaddur nú. Ég hefði helzt viljað ná samkomulagi við hann, að þetta frv. mætti ganga til 3. umr. og fjhn. kæmi með sínar brtt. við 3. umr. þess. Ég veit ekki annað en að fjhn. ætli að flytja brtt. sínar við 3. umr. þessa frv. En ef það er ákveðinn vilji n., að umr. verði frestað, þá skal ég sem flm. frv. sætta mig við það, en ég tel eðlilegra, að það fengi að fara til 3. umr. hér í d.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Fhn. frv., hv. þm. Snæf., sagðist líta svo á, að erfitt myndi reynast að semja við kaupfélögin um kjör verzlunarfólks, eftir þeim undirtektum, sem þetta frv. hefði fengið hjá mér og hv. þm. V.-Húnv. Ég veit ekki, á hverju hann byggir það. Hv. þm. Snæf. hefir sennilega skilið orð okkar á þá leið, að okkur þyki ósanngjarnt, að verzlunarfólk fái nokkra uppbót. Ég hygg, að þetta sé vísvitandi rangur skilningur. Við höfum alls ekki farið inn á það atriði. Ég og hv. þm. V.-Húnv. viljum eindregið halda okkur við það, að við teljum ekki fært að setja l. um kaupgjald, sem séu víðtækari en þær ráðstafanir, sem gerðar voru með l. um gengisbreyt. og framlengdar á Alþ. síðastl. haust. Þetta er það atriði, sem við höfum lagt áherzlu á, en ekki hitt, að ekki væri eðlilegt, að verzlunarfólk fengi samninga og samskonar uppbætur sem annað starfsfólk; það er atriði, sem við höfum ekki minnzt á. Það er algerlega óviðeigandi að reyna að koma þeirri hugsun inn hjá hv. þm., að afstaða manna til þessa máls, sem hér um ræðir, fari eftir því. Hvort menn vilja viðurkenna, að réttmætt sé, að verzlunarfólk fái uppbót á sín laun. Það er alveg að ófyrirsynju, ef menn halda, að afstaða manna hér í d. til þessa frv. fari eftir því. Hún byggist á því, hvort menn telja, að Alþ. beri að gripa fram fyrir hendur þeirra aðila, en eiga hlut að máli, og ákveða kaupgjaldið með l., en ekki á því, hvort menn telja uppbótina hæfilega metna eða ekki. Þetta vil ég leggja mikla áherzlu á. Hv. 5. þm. Reykv. talaði um, að afstaða okkar væri þannig, að við vildum. að Alþ. væri sýndur hnefinn áður en það sýndi sanngirni, og hv. þm. Snæf. tók undir þau orð hans. Mér er ekki alveg ljóst, á hverju þetta er byggt. Mér kemur það undarlega fyrir sjónir, að það er nú álitið svo eftirsóknarvert að komast undir þessi l., sem sumir kölluðu þrælal., en nú telja þessir sömu menn, að það þurfi að gera sérstök samtök til þess að geta komizt undir þessi þrælalög. Nú kem ég að því atriði, sem er aðalatriðið, hvort Alþ. sé rétt eða skylt að fara inn á þá braut að ákveða kaupgjald hjá þessu fólki án tillits til þess, hvort því sé þörf á að fá kaupuppbót eða ekki. Ég vil segja það um þetta, að ég tel, að Alþ. eigi alls ekki að fara lengra á þeirri braut en það hefir þegar gert. Ég tel, að það hafi verið neyðarúrræði að ákveða almennt kaupgjald með l., og eins og ástandið er nú, beri hæstv. ríkisstj. fremur að fella þau l. úr gildi en að fara að bæta við ákvæðum um dýrtíðaruppbót á laun fleiri stétta þjóðfélagsins en þegar hefir verið gert. Ég álit, að það eigi að stefna að því að afnema þessi l., og í stað þess ættu að koma frjálsir samningar milli atvinnurekenda og verkamanna. Ég fyrir mitt leyti sé ekki, að það sé neitt böl, þó að frekari stéttasamtök myndist meðal verzlunarfólks; því fer fjarri. Ég er ekki svo svartsýnn, að ég geti ekki hugsað mér, að verzlunarfólk gæti náð samkomulagi við verzlunarrekendur án þess að til aðgerða Alþ. kæmi. Það má vel líta þannig á afstöðu þessara stétta, að æskilegra væri fyrir þær að semja sameiginlega við verzlunarrekendur heldur en að Alþ. fari að setja föst 1. um, hve mikið verzlunarfólk skuli hafa í kaup. Ég tel það neyðarúrræði að ákveða kaupgjald með l., og að stefna beri að því, að þau l. um það, sem þegar hafa verið sett, verði felld úr gildi, en í stað þeirra verði teknir upp frjálsir samningar milli atvinnurekenda og verkamanna. Það hefir nú verið af hálfu hv. flm. lagt mikið upp úr því atriði, að þetta sé réttlætismál. En ég vil spyrja einnar spurningar, sem ég hefi ekki ennþá fengið svar við: Ef það er svo mikið réttlætismál, að skipa fyrir um það með l., hve hátt kaup verzlunarmanna skuli vera, er það þá ekki alveg að ófyrirsynju, að verzlunarfólk hér í Reykjavík fái samninga við verzlunarrekendur, úr því að Alþ. á að setja 1., er tryggi þessu fólki dýrtíðaruppbót? Það er þá alveg jafnófært að setja ekki l. um kaup hjá öðrum stéttum þjóðfélagsins. Það verður þá að lita á það, að til er fjöldi fólks í öðrum stéttum, eins og t. d. starfsstúlkur og kaupafólk, er enga dýrtíðaruppbót hafa fengið, eins og hv. þm. v.-Ísf. minntist réttilega á. En verði þetta frv. samþ., er þá annað fært en að þær stéttir fái einnig dýrtíðaruppbót? Það verður þá að bera fram hér á Alþ. till. um það, að öll laun í landinu verði bætt upp á sama hátt sem verkalaun verða bætt upp. Það er ómögulegt að skilja þetta frv. hv. þm. Snæf. öðruvísi. Svo ranglátt sent það er, að verzlunarmenn fái ekki fulla Uppbót, jafnmikið óréttlæti er að horfa upp á það, að aðrar stéttir fái það ekki. Hver er munurinn? Sé það ekki að ófyrirsynju, að verzlunar- og skrifstofumenn fái fulla dýrtíðaruppbót, er það þá að ófyrirsynju, að aðrir starfsmenn fái einnig uppbót? Það er margt fólk í þessu landi, sem er t. d. í kaupavinnu, vinnumennsku, starfsstúlkur á heimilum eða hefir annað launað starf á hendi, sem alveg er undir hælinn lagt, að fái nokkra dýrtíðaruppbót samkv. gildandi l. Starfsstúlkur á heimilum fá að vísu jafnan fæði og húsnæði, en þær fá líka borgun í peningum, og hefir hv. þm. fengið nokkra tryggingu fyrir því, að allar starfsstúlkur fái réttu uppbót á þau laun, sem þær fá greidd í peningum? Ef hann hefir ekki fengið neina tryggingu í hendur um það, hvernig getur hann þá sofið rólegur fyrr en full trygging er fengin fyrir því, að þeim verði reiknuð dýrtíðaruppbót í jöfnu hlutfalli við uppbótina á laun verkamanna? Hið sama má segja um kaupmenn og fjölda annara manna, sem gildandi löggjöf um kaupuppbætur nær ekki til. Það verður því að vera samræmi í hlutunum. Sá þm., er virðist telja þetta frv. sérstakan réttlætisstimpil, virðist skilja andstöðu okkar, sem á móti því mælum, á þá leið, að við munum vera sérstakir talsmenn óvildar í annara garð, menn, sem vilji af mannvonzku sinni vera móti því, að hlutaðeigandi aðilar fái hóflegar réttarbætur. En þá verður stranglega að krefjast þess, að Alþ. geri ráðstafanir til þess, að allt kaupgjald í landinu hækki eftir ákveðnum reglum í samræmi við dýrtíðina. Ég vil að lokum endurtaka það, að það, sem hv. flm. sagði um þetta frv., hefir ekki haft þau áhrif á mig, að ég hafi breytt skoðun minni um þetta, heldur hefir ræða hans sannfært mig enn betur um það, að ekki er fært að ganga lengra en Alþ. er nú búið að gera með gengisl. Það getur vel verið, að fólk skipist til að semja um sín launakjör, en það er ekki neitt ákaflega mikill skaði. Frá mínu sjónarmiði er það betra en að fara inn á þá braut að halda áfram að teygja úr þessari löggjöf um launaákvæði.

Við eigum þá að afnema þau

. Að svo stöddu er það ekki hægt, en við verðum að stefna að því, að ekki verði allt of langt þar til núgildandi l. um almennt kaupgjald verða numin úr gildi. Ég held, að öllum hljóti að vera skiljanlegt, að menn, sem ekki geta sofið vegna þess hve mikið ranglæti það er í garð verzlunar- og skrifstofufólks að fá ekki fulla dýrtíðaruppbót, ættu að flytja till. um, að allir launþegar fái hin sömu fríðindi hvað launagreiðslur snertir. Ég get sízt af öllu skilið, að þessir menn skuli ekki gera það.



Það eru örfá atriði í ræðu hv. þm. Snæf., sem ég vil taka til athugunar. Hann gat þess, eins og kemur skýrt fram í grg. frv., að það sé flutt fyrir tilmæli verzlunarmanna í Reykjavík. Hv. flm. sagði, að ekki hefðu náðst samningar við alla kaupsýslumenn hér í Reykjavík. Mér virðist það engum vafa bundið, að ef verzlunarmannafélaginu hefði verið mjög mikil alvara með þetta mál, þá hefði það hlotið að senda einhverja grg. um málið til þeirrar u. hér á Alþ., sem hafði málið til meðferðar. En engin slík grg. hefir borizt til n. Ég er ekkert að rengja hv. þm. Snæf. um það, að þetta frv. sé borið fram skv. ósk frá Verzlunarmannafélagi Reykjavíkur, en þó liggur ekkert fyrir um það. En jafnvel þó að eitt slíkt félag hér í Reykjavík óski eftir slíkri lagasetningu, því sé ég ekki, að það réttlæti það, að Alþ. fari að blanda sér í þessi mál. Vafalaust er það rétt, þó að mér sé ekki vel kunnugt um það, sem hv. þm. Snæf. hélt fram, að margt verzlunar- og skrifstofufólk hefði svo lág laun, að því væri full þörf á að fá einhverjar uppbætur vegna hinnar auknu dýrtíðar. Þetta getur vel verið. En ég vil bara halda því fram, að það sé ekkert, sem bendir til þess, að verlzunareigendur verði yfirleitt svo stirðir í samningum við sitt starfsfólk, að þörf sé á því fyrir Alþingi að hafa afskipti af þessum málum. Hv. þm. Snæf. bjóst við, að það yrði erfitt fyrir starfsfólk við kaupfélögin að fá samninga um sin kjör, en að ég myndi geta svarað því, hvort svo væri. Það er rétt, ég get það að nokkru leyti. Ég veit, að þar, sem ég þekki til, er fullt samkomulag milli kaupfélagsstjórnanna og forráðamanna félaganna og þess verzlunar- og skrifstofufólks, sem hjá kaupfélögunum vinnur, og ég efast ekkert um, að því sé þannig varið hjá kaupfélögum almennt. Hitt efast ég mjög um, að kaupsýslumenn hér í Reykjavík verðskuldi þá árás, sem hv. þm. Snæf. hefir gert á þá. Ég efast um, að margir þeirra séu svo ósanngjarnir við sitt starfsfólk, að það geti ekki náð sæmilegum samningum við þá um sín kjör, og Alþ. verði að taka í taumana. En það er áreiðanlegt, að enginn starfsmaður kaupfélaganna hefir óskað eftir afskiptum Alþ. af þessum málum, og ég efast um, að hv. þm. Snæf. fengi nokkurn þeirra til að óska eftir því, að frv. það, sem hann flytur, yrði gert að l., þó að e.t.v. einhverjir af starfsmönnum kaupmanna vilji það. Þessi hv. þm. heldur því fram, að það verði á valdi kaupmanna jafnt eftir sem áður, hvernig launagreiðslur verða, og það verði jafnfrjálst að gera samninga eftir sem áður, þó að frv. hans verði að l. Þetta fæ ég ekki skilið. Í 1. gr. þessa frv. er sagt, að frá 1. apríl þessa árs skuli greidd uppbót á laun þessa starfsfólks. Það eru bein fyrirmæli um það í þessu frv., að löggjöfin skuli nú taka í taumana og ákveða launagreiðslur til þessa fólks. Það hefir oft verið á það bent, að það væri óhæfilega mikill straumur fólks frá framleiðslustörfunum til lapnaðra embætta og starfa hér á landi. Þetta er alveg rétt. Það hefir verið svo undanfarið, að mikill troðningur hefir verið um allar launaðar stöður, bæði hjá ríkisstofnunum og fyrirtækjum einstakra manna, sem hafa ráðið yfir fastlaunuðum störfum. Sú mikla eftirsókn, sem hefir verið eftir störfum hjá öllum þessum stofnunum, stafar vafalaust af því, að fólkið telur þau störf þægilegri og yfirleitt betur launuð en framleiðslustörfin. Ég held þess vegna, enda þótt ég, eins og ég hefi áður tekið fram, mæli ekki móti því, að allmörgum launþegum sé full þörf á að fá kaupgjaldsuppbót nú, og muni sennilega fá slíka uppbót, að Alþ. megi ekki ganga mjög langt í að samþ. slíkt, því að ef það verður gert, er hætta á, að straumurinn frá framleiðslunni til skrifstofuvinnu og fastlaunaðrar vinnu yfirleitt verði enn meiri en áður. Ef þetta frv. hv. þm. Snæf. yrði að l., væri ekkert undarlegt, þó að þeir menn, sem ekki hafa nein slík launuð störf, en vinna að framleiðslunni til sjávar og sveita, kæmu með fyrirspurnir til Alþ. um það, á hvern hátt það yrði tryggt, að tekjur þeirra yrðu eitthvað meiri en áður vegna hinnar auknu dýrtíðar. Ég á nú fátt eftir af því, sem ég vildi segja við hv. þm. Snæf. En þó vil ég spyrja hann, af því að hann mun vera í stj. Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda, hvort ekki myndi vera tryggt, að skrifstofumenn þess fyrirtækis fengju uppbót á sitt kaup.

Verðskuldaða?

. Já, eflaust sumir af þeim. En hvernig er með bátaútgerðarmennina, hvaða tryggingu getur hv. þm. Snæf. veitt þeim, sem framleiða fiskinn, fyrir því, að þeir fái meiri tekjur í sinn vasa á sama hátt og skrifstofumenn?

Hvar er þá tryggingu að finna í ákv. gengislaganna um kauphækkun sjómanna og verkamanna?

. Ástæðan til þess, að sett var ákvæði um kaupgjald inn í gengisl., var sú, að menn óttuðust svo harðvítugar deilur, að öll framleiðsla myndi stöðvast. Ég get einnig bent á það, úr því að hv. þm. vék að þessu atriði, að allt öðru máli gegnir um verkamenn, sem ekki hafa stöðuga atvinnu, en um skrifstofufólk, sem hefir fasta vinnu. Það er engin trygging fyrir því, að verkamaður hafi hærri árstekjur, þrátt fyrir kaupbæturnar, heldur en hann hafði áður. Sama mála gegnir um sjómenn, nema þá, sem eru í hættulegum millilandasiglingum, að engin trygging er fyrir meiri árstekjum en áður. Sjómenn, sem ráðnir eru gegn aflahlut, og útvegsmenn verða að borga uppbót til skrifstofumanna S. Í. F., en þeir fá enga tryggingu fyrir því að fá í sinn vasa uppbót á sínar tekjur. Það getur verið nauðsynlegt undir ýmsum kringumstæðum að hækka laun starfsmanna í verzlunum og skrifstofum, en það verður að gerast með frjálsu samkomulagi milli aðila. Það er e. t. v. nauðsynlegt, að hljóðfæraleikendur. sem skemmta okkur með hljómlist, fái kaupbætur, og starfsstúlkur, sem vinna á heimilum; yfirleitt allir, sem taka kaup fyrir vinnu sína. Og eins og hæstv. viðskmrh. tók fram, getur Alþ. ekki komizt hjá að ákveða kaupuppbætur til þessa fólks, ef það lögfestir uppbætur til verzlunarmanna. En til eru aðrir menn á þessu landi, sem sækja sitt lífsframfæri og sínar tekjur í skaut náttúrunnar, við framleiðslustörf. Þeir geta þurft alveg eins að fá uppbót á sínar tekjur, og þessu megum við ekki gleyma. Það er áreiðanlegt, að straumur fólksins frá framleiðslunni til fastlaunaðra embætta minnkar ekki, ef Alþ. ætlar að ganga inn á þá braut að ákveða með lögum launauppbætur handa hinni fjölmennu verzlunarstétt. Það er kunnugt, að nágrannalönd okkar hafa nú dregizt inn í heimsstyrjöldina, og þessi lönd haft keypt mikinn hluta af framleiðslu okkar undanfarið. Nú getur enginn sagt um, hvenær þessi styrjöld tekur enda og eðlileg viðskipti okkar hefjast við þessi lönd. En styrjöldin mun haf;t óútreiknanlegar afleiðingar á okkar viðskiptalíf og afkomu þjóðarinnar. Allt þetta verðum við að taka til athuguar, þegar við tölum um kaupgjaldsuppbætur til einstakra stétta, sem hafa fastlaunuð störf. Hvernig fer fyrir útgerðinni og sjómönnunum, ef ekki verður hægt að selja síldina, af því að þau lönd, sem við höfum selt síld undanfarið, eru nú lokuð vegna styrjaldar? Hvernig verður þá afkoma þeirra manna? Ég vil svo að lokum undirstrika það, sem hæstv. viðskmrh. sagði, að Alþ. eigi ekki að fara inn á þá braut, að setja löggjöf um kaupgjald annara en starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana. Alþ. ber skylda til að ákveða með löggjöf kaup starfsmanna ríkisins, en á ekki að blanda sér inn í kaupgjaldsmál annara vinnuveitenda að óþörfu.

*Jón Pálmason: Því miður er ræða hæstv. viðskmrh. byggð að mestu leyti á útúrsnúningi. Hann sagði, að það, sem ég hefði mest við að athuga, sé, að kaupið væri lögfest í sambandi við gengisbreytinguna, en ég tók fram, að ég liti á þessar ráðstafanir sem neyðarúrræði til að komist út úr þeim vandræðum, sem hann og hans flokksbræður eru búnir að skapa í kaupgjalds- og launamálum landsins. Það er þess vegna ekki þetta atriði, sem er afhugavert í þessu sambandi, heldur þau afskipti, sem hann og hans meðstarfsmenn hafa haft undanfarið af hækkandi kaupgjaldi í landinu. Þessi kauphækkun er nú svo mikil, að framleiðslan er að sligast undir því. Það er rétt hjá hæstv. viðskmrh., að mér hafi þótt, með þessu frv-. og þeim breytingum, sem gerðar voru um áramótin, gengið lengra en hæfilegt var um hækkun á kaupgjaldi. Hann sagði ennfremur, að ég hefði „dottið út af línunni“ hvað þetta snertir. En þessi ummæli hæstv. ráðh. eru alger fjarstæða, því ég held áfram á þeirri sömu braut, sem Alþ. hefir farið að undanförnu og ríkisstj. hvað snertir starfsmenn ríkisins. Hæstv. viðskmrh. sagði, að allt öðru máli gegndi um verzlunarmenn en kaupafólk, þar sem það fengi frítt fæði og húsnæði og tæki ekki nema að litlu leyti þátt í dýrtíðinni. Þó er það svo, að ráðstafanir, sem gerðar hafa verið af því opinbera, hafa haft þau áhrif á kaup þessa fólks í sveitum landsins, að næstum ókleift er fyrir bændur að kaupa vinnu þess, og eingöngu er þetta að kenna framferði hæstv. viðskmrh. og hans samstarfsmanna í þessum málum að undanförnu.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. þm. A.Húnv. segir nú, að hann hafi ekki átt við það í hinni fyrri ræðu, að nokkuð hafi verið athugavert við það, að setja lög um kaupgjald, þó að hann væri áður búinn að áfella mig og hv. þm. V. Húnv. fyrir að hafa staðið að slíkum framkvæmdum. Ég tel sjálfsagt, að hv. þm. hafi mismælt sig, og er það þá hér með úr sögunni, en þá er þarflaust að koma með harðar ádeilur í garð annara út af þessu. Hv. þm. vildi ekki kannast við að hafa dottið út af línunni í sambandi við þetta mál, heldur sagðist hann halda áfram á sömu braut og áður hefði verið farin um launagreiðslur, bæði í þeim l., sem sett hefðu verið, og framkvæmdum ríkisstjórnarinnar. Eru það ekki l. um kaupgjald, sem hv. þm. var að deila á, og var hann ekki líka að deila á stefnu ríkisstj. í þeim efnum? Ég segi, að hv. þm. hafi dottið út af línunni með því að fylgja stefnum, sem hann hefir eindregið verið á móti. Hv. þm. talaði um, að það væri mér að kenna, hve bændur ættu erfitt með að borga kaupafólki. En ég vil taka fram, að þegar hv. þm. A.-Húnv. er búinn að setja samskonar lagaákvæði, sem hann er raunverulega skyldugur til að fylgja vegna afstöðu sinnar í kaupgjaldsmálunum, þá verða bændur landsins ekki betur settir um kaupafólk en undanfarið. Það hefir því greinilega komið í ljós stefnubreyting hjá hv. þm. í þessu efni. Ég get ekki stillt mig um að geta þess, að eftir afstöðu hv. þm. í þessu máli er hann skyldugur til að fylgja þeim brtt., sem hv. þm. V.-Ísf. boðaði, að hann myndi flytja við 3. umr. málsins. Kann svo að fara, að hv. þm. A.-Húnv. og fleirum, sem nú eru andvígir þessu frv., reynist erfitt að horfa upp á það, að verzlunarfólkið eitt fái ekki uppbót á laun sín. Þá finnst mér, að hv. þm. hafi dottið út af línunni.

*Jón Pálmason: Þessar ásakanir hæstv. viðskmrh. í minn garð, um einhverja stefnubreytingu frá minni hálfu í launamálunum, eru alger ósannindi. Að því er snertir þessi tvö frv., um launauppbót starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana og um launauppbót verzlunarfólks, þá hefi ég þar fylgt þeirri sömu braut, sem áður hefir verið farin. Ef ekki fást fram á þessum frv. lágmarksbreytingar frá minni hálfu, þá mun ég greiða atkv. á móti þeim báðum. Hér er ekki um að ræða neina stefnubreyt. frá minni hálfu, og fullyrðingar hæstv. viðskmrh. eru því alger fjarstæða.