Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar hæstv. forsrh. lagði þetta frv. fram í hv. Nd., var ákveðið, að ég fylgdi því úr hlaði í þessari hv, d. Með hliðsjón af hinni ýtarlegu framsöguræðu hæstv. forsrh. og öðrum ræðum hans og annarra ráðh. þar í hv. Nd., sem ég veit að hv. þdm. hér hafa að verulegu leyti fylgzt með, get ég látið nægja nokkru styttri grg. hérna,. Fyrir 4 árum, eða 20. nóv. 1959, var núv. ríkisstj. mynduð. Fyrsta verkefni hennar og aðalverkefni var allsherjarendurskoðun á efnahags- og fjármálum þjóðarinnar. Ástandið í þeim efnum var mjög viðsjárvert. Gengið var rangt skráð, uppbótakerfið gerði það að verkum, að í rauninni voru einhvers staðar milli 10 og 20 raunveruleg gengi íslenzku krónunnar. Hallarekstur hafði verið árum saman gagnvart útlöndum, stöðugur gjaldeyrishalli. Lánstraust þjóðarinnar út á við á eðlilegum lánamarkaði var þorrið, innflutningshöft á fjölda vara, verðmyndunarkerfið úr skorðum, fjárfestingarhömlur, vísitölubinding eða viðmiðun kaups, sem leiddi til sífelldrar skrúfu verðlags og kaupgjalds sitt á hvað. Í febrúarmánuði 1960 hafði ríkisstj., réttum þrem mánuðum eftir að hún tók til starfa, tilbúnar till. sínar til viðreisnar efnahag og fjárhag landsins. Meginatriði þeirrar viðreisnar voru þau, að gengið var nú rétt skráð, að viðskiptafrelsi var lögleitt á miklum meiri hl.. innflutningsins, að fjárfestingarhömlum var aflétt, að gagnger breyting var gerð á skattamálum og fjáröflunarleiðum ríkissjóðs og sveitarfélaga og margt fleira, sem ég skal hér ekki upp telja. En árangurinn sagði líka fljótt til sín af þessum viðtæku efnahagsaðgerðum. Þær miðuðu að því að koma þjóðfélaginu á réttan kjöl eftír stórfelldan hallarekstur undanfarinna ára, hafta- og uppbótakerfi og hvers konar skekkjur í viðskipta- og athafnalífi. Tilgangurinn var sá að koma á jafnvægi í sem flestum þáttum efnahagslífsins og tryggja næga og örugga atvinnu til handa öllum landsins börnum. Þegar litið er á 3 fyrstu ár viðreisnarinnar, árin 1960, 1961 og 1962, er ljóst, að í öllum meginatriðum tókst viðreisnin vel og þeim árangri var náð, sem að var stefnt. Því til sönnunar má nefna þessi atriði: Hallareksturinn gagnvart útlöndum var stöðvaður. Þegar á árinu 1961 tókst að jafna þennan halla og ná hagstæðum greiðslujöfnuði víð útlönd, og sami árangur náðist á árinu 1962. Í staðinn fyrir sífelldan gjaldeyrisskort, gjaldeyrishungur, tókst á þessum árum að safna álitlegum gjaldeyrisforða,. Þegar viðreisnin hófst í febr. 1960, var enginn gjaldeyrissjóður til, heldur var gjaldeyrisskuld bankanna 216 millj. kr. En um síðustu áramót, eftir tæplega 3 ára viðreisn, var gjaldeyrisforðinn orðinn 1150 millj. kr., en með honum var lagður grunnur að lánstrausti Íslands erlendis, eins og verkin sýna, og skapaður varasjóður til þess að mæta örðugleikum, hvort sem væri af markaðstregðu, verðfalli afurða, náttúrunnar völdum eða öðru óláni, sem við getum ekki við ráðið, Sparifjársöfnunin er undirstaða framfara og framkvæmda, því að á henni byggist það, hversu bankar og lánsstofnanir geta lánað út mikið fé til framkvæmda í landinu, en sparifjársöfnunin hefur aukizt frá febrúar 1960 til síðustu áramóta úr 1826 millj. upp í 3531 millj., eða nærri tvöfaldazt. Full atvinna hefur verið allan þennan tíma yfirleitt um land allt. Fjárlög hafa verið afgreidd og framkvæmd hallalaus öll árin, greiðsluafgangur orðið á hverju þessara ára hjá ríkissjóði, en það var eitt af grundvallarskilyrðum þess, að viðreisnin tækist og það jafnvægi næðist, sem að var stefnt. Viðskiptafrelsi var stóraukið í landinu og hagur þeirra, sem verst eru settir í þjóðfélaginu, bættur með meiri umbótum á almannatryggingum en dæmi eru til áður í sögu íslenzku þjóðarinnar. Þegar litið er yfir þessi nokkur meginatriði viðreisnarinnar, hlýtur dómurinn að verða sá, að á árunum 1960–62 hafi viðreisnin tekizt vel í öllum undirstöðuatriðum. En á þessu ári, sem nú er að líða, stefnir á annan veg en undanfarin 3 ár, og margt hefur gengið úr skorðum. Á þessu ári hefur orðið ískyggilegur halli á viðskiptunum við útlönd, innflutningur hefur aukizt gífurlega og miklu meira en aukningu útflutningsins nemur. Gjaldeyrissjóðurinn hefur hætt að vaxa og er ekki hærri nú en hann var um áramót. Afturkippur hefur komið í sparifjársöfnun landsmanna, þannig að aukning sparifjárins er miklu tregari en áður, eftirspurn eftir vinnuafli í mörgum greinum svo mikil, að enginn vegur er að fullnægja henni, og veldur það að sjálfsögðu margvíslegu tjóni og töfum á framkvæmdum, framkvæmdir verða dýrari en ella o.s.frv. Og frá aðalútflutningsatvinnuveginum, sjávarútveginum, heyrum við þær raddir, að fiskvinnslustöðvarnar telja sig trauðlega geta risið undir þeirri hækkun kaups og annars kostnaðar, sem þegar er orðin, hvað þá að þær geti tekið á sig nýjan kostnaðarauka með hækkuðu kaupgjaldi eða á annan hátt. Til þess að viðreisnin takist til langframa, eru nauðsynlegar skynsamlegar aðgerðir í þremur meginmálaflokkum og nauðsynlegt, að þær haldist í hendur. Það er í fyrsta lagi í fjármálum ríkisins, það er í öðru lagi í svokölluðum peningamálum, þ.e.a.s. bankamálum og útlánapólitík bankanna, og það er í þriðja lagi í launamálum. Það er kunnugt, að um alllangan aldur undanfarið hefur það verið skoðun fróðra manna, fjármálamanna og sérfræðinga í efnahagsmálum, að fyrst og fremst ætti að beita aðgerðum af ríkisvaldsins hendi í fjármálum og peningamálum, og ef þær aðgerðir væru skynsamlegar og hnitmiðaðar, ætti með þeim að mega halda jafnvægi í þjóðfélaginu, fullri atvinnu, koma í veg fyrir atvinnuleysi, en koma einnig í veg fyrir ofþenslu og verðbólgu. Þessi hefur verið skoðun manna eða trú í mörgum löndum. En nú upp á síðkastið hafa augu manna viða opnazt fyrir því, ekki aðeins hér á landi, heldur einnig í okkar nágrannalöndum, að þetta tvennt er ekki nægilegt, heldur verður skynsamleg stefna í launamálum að fylgja aðgerðum í fjármálum og peningamálum. Er þess skemmst að minnast, að á þessu og síðasta ári var það orðið ljóst hjá okkar gömlu sambandsþjóð, Dönum, að þar var verðbólga og ofþensla í uppsiglingu. Og menn sáu, að hversu róttækar aðgerðir sem þeir vildu framkvæma annars vegar í fjármálum og skattamálum ríkisins varðandi fjárlög og greiðsluafgang og hins vegar varðandi banka og peningapólitík, þá hafði þetta ekki reynzt nægilegt. Því var það, að lögleitt var á þessu ári frv. um algera stöðvun á kaupgjaldi og verðlagi þar í landi. Og eftir að það hefur verið í gildi, að sjálfsögðu ásamt ýmsum öðrum ráðstöfunum, sem einnig voru gerðar í fyrra, hefur nú á nokkrum mánuðum komið í ljós árangurinn af þessum aðgerðum þar: Verðbólguhættan liðin hjá í Danmörku, a.m.k. í bili, útflutningurinn aukizt að nýju og gjaldeyrissjóðurinn, sem hafði farið hraðminnkandi, hefur nú farið hraðvaxandi. Það var, eins og kom fram í umr. og grg. fyrir viðreisnarfrv. 1960, von ríkisstj. og stjórnarfiokkanna, að samtök launamanna og atvinnurekenda mundu bera gæfu til að semja svo um launamálin með frjálsum samningum, að jafnvægi gæti haldizt í þjóðfélaginu. Og það er auðvitað ljóst, að til þess að fullur árangur næðist til langs tíma af þessum ráðstöfunum og jafnvægi skapaðist í efnahagsmálum, yrði að fylgja þeirri stefnu í launamálum, að laun hækki í þjóðfélaginu ekki meira en vöxtur þjóðarframleiðslunnar og hækkun á verði útflutningsafurða. Það er auðvitað óhugsandi, að þjóðfélag geti haldið jafnvægi og eðlilegu efnahagslífi, ef laun, ekki aðeins einu sinni, heldur ár eftir ár, hækka meira í þjóðfélaginu en þjóðarframleiðslunni og verðhækkun á útflutningsafurðum nemur. Ríkisstj. hvatti því mjög samtök launþega og vinnuveitenda í upphafi til að fylgja þessari stefnu og staðfesta hana með samningum sín á milli. Því var einnig beint til þessara aðila, að æskilegast væri fyrir þjóðarbúið og fyrir allar stéttir og ekki sízt launamenn, að reynt yrði að semja ekki frá mánuði til mánaðar, heldur til tveggja eða jafnvel þriggja ára í senn til að skapa ró og það jafnvægi, sem atvinnuvegirnir þurfa til þess að halda uppi fullri og eðlilegri samkeppni við keppinauta sína á erlendum mörkuðum og til þess að geta byggt upp sín atvinnufyrirtæki og aukið sína framleiðni og afköst. Því miður hefur þetta ekki tekizt í okkar þjóðfélagi, og heildarsamningar um laun, sem auðvitað væri æskilegast að koma á, heildarsamningar um laun annars vegar og samningar til langs tíma, eins og tíðkast í mörgum nágrannalandanna, hafa ekki verið gerðir hér á landi og virðast því miður eiga nokkuð í land enn. Til þess liggja að sjálfsögðu ýmsar ástæður, og atvinnulíf íslendinga er, eins og kunnugt er, nokkuð sérstætt og gefur misjafnan afrakstur frá ári til árs. En engu að siður er það nauðsynlegt, að að þessu sé stefnt að koma á heildarsamningum allra launastétta til helzt 2-3 ára í senna Hér hefur hins vegar orðið reynslan sú, að hver stétt, hver starfshópur hefur samið fyrir sig, venjulega til stutts tíma, og þegar einn hefur fengið kauphækkun, fer sá næsti af stað. Afleiðingar þessa skipulagsleysis um launasamninga á Íslandi eru auðvitað margar og alvarlegar. Fyrsta afleiðingin, eins og reynslan sýnir og sannar, hefur orðið sú, að verkamenn og þeir, sem lægst eru launaðir í þjóðfélaginu, hafa alltaf orðið verst úti. Oft hefur það verið þannig, að verkamennirnir hafa riðið á vaðið, fengið einhverja kauphækkun, kannske eftir langa baráttu og langt verkfall. Þegar þeir höfðu fengið ákveðna kauphækkun, segjum t.d. 10%, koma aðrar stéttir, sem eru hærra launaðar, faglærðir menn og í hærri launaflokkum strax á eftir og fá ekki aðeins sömu prósenthækkun, heldur meiri, þannig að þegar hækkunaraldan er gengin yfir og litið er yfir vígvöllinn, þá er reynslan alltaf sú, að bilið hefur stækkað, hinir lægst launuðu hafa fengið tiltölulega minnst. Önnur afleiðing þessa skipulagsleysis er sífelldur ófriður allan ársins hring, sem truflar atvinnulífið og rýrir lífskjörin, því að vitanlega er það almennt lögmál, að vinnustöðvanir í þjóðfélaginu, þegar allt kemur til alls, draga úr þjóðarframleiðslunni, þannig að eftir árið kemur minna til skiptanna milli landsins barna. Og þriðja afleiðing þessa skipulagsleysis er að sjálfsögðu sú, að þá er litið sem ekkert tillit tekið til greiðslugetu atvinnuveganna, aðstaða þeirra til samkeppni á erlendum markaði því oft gerð miklu verri, og verðbólga siglir svo í kjölfarið með öllum sínum hörmulegu afleiðingum. En þessi saga hefur því miður endurtekið sig. Ríkisstj. hefur oftar en einu sinni beint því til alþýðusámtaka og vinnuveitendasamtaka að gera þá heildarsamninga, sem ég gerði hér að umræðuefni, en því miður hefur árangurinn orðið sáralitill. M.a. hefur ríkisstj, beint því til Alþýðusambands Íslands, einnig oftar en einu sinni, að það beitti sér fyrir því, að hækkuð væru laun hinna lægst launuðu verkamanna og annarra, sem eru nálægt þeim í launaflokkum, án þess að sú hækkun þyrfti að ganga áfram til allra annarra stétta í landinu. Því miður er það svo, að núverandi forusta Alþýðusambandsins hefur ekki viljað sinna þessum endurteknu tilmælum ríkisstj., og reynslan talar sínu máli, að eftir allar þessar kjara- og kaupdeilur standa þeir lægst launuðu verr miðað við aðrar stéttir en áður. Bilið hefur breikkað. Það var snemma á þessu ári, að lægst launuðu stéttirnar, þær sem minnsta hækkun fengu á árinu 1962, fengu 5% kauphækkun. Ríkisstj. varð þá ljóst, að með þeim hækkunum var komið nærri þeim mörkum, sem útflutningsatvinnuvegirnir og þjóðarbúið í heild mundi þola án verulegra erfiðleika. En það liðu ekki nema fáir mánuðir, þangað til ný kröfugerð var uppi, svo að útlit var fyrir stórfelldar hækkanir, langvarandi vinnudeilur á mesta bjargræðistíma ársins. Þá beindi ríkisstj. þeim tilmælum til deiluaðila beggja, tilmælum, sem ég vil - með leyfi hæstv. forseta - lesa hér kafla úr: „ Ríkisstj. telur, að vaxandi þjóðartekjur beri að nota til að tryggja launþegum sem mestar kjarabætur, jafnframt því sem gildi krónunnar sé varðveitt og vöxtur þjóðarframleiðslu örvaður. Ríkisstj. beinir þeim eindregnu tilmælum til samtaka launþega og vinnuveitenda, að þau láti í sameiningu fara fram athugun á því, hversu mikil kauphækkun megi nú verða, til þess að hún komi að gagni fyrir launþega. Ríkisstj. er fyrir sitt leyti reiðubúin að styðja þessa athugun á hvern þann hátt, sem samtökin óska, þ. á m. með því að greiða kostnað hennar. Ríkisstj. fer þess á leit við samtökin, að á meðan athugunin stendur yfir, sé vinnustöðvunum og öðrum aðgerðum af þeirra hálfu skotið á frest.“ Í lok þessarar orðsendingar segir ríkisstj., að hún vilji jafnframt benda á mikilvægi þess, að gerðir séu heildarsamningur um það, hvernig skipta beri í aðalatriðum á milli einstaklinga og einstakra hópa launþega þeirri kauphækkun, sem grundvöllur reynist fyrir. Of oft hefur það að borið, að þeir aðilar, sem mesta þörf voru taldir hafa fyrir kauphækkun og mestu höfðu fórnað til þess að öðlast hana, hafi, þegar allt kom til alls, borið skarðan hlut frá borði, vegna þess að launasamningar voru ekki samræmdir eins og þörf var á. Það tókust samningar í júnímánuði um að koma á fót slíkri rannsókn á greiðslugetu og kjörum stéttanna, og um leið var samið um 71/2 % kauphækkun, og þótt ríkisstj, teldi, að hæpið væri, að aðalútflutningsatvinnuvegurinn gæti borið þessar kauphækkanir til viðbótar, þá taldi hún þó mikilvægum áfanga náð, annars vegar, að vinnufriður fékkst þá um hríð á þessum mesta bjargræðistíma ársins, og auk þess, að fulltrúar launþega og atvinnurekenda féllust á að rannsaka af kostgæfni öll þau gögn, sem fyrir liggja um afkomu íslenzkra atvinnuvega og möguleika þeirra til að bera hærra kaupgjald. Þessi athugun fer nú fram, og hefur sú nefnd, sem að henni vinnur, verið kölluð kjararannsóknarnefnd. Sú nefnd hefur ekki skilað áliti eða till. um greiðslugetu atvinnuveganna eða hvort og þá hverjar kjarabætur þeir þoli, kjarabætur til handa launþegum. En þrátt fyrir það þótt þessari rannsókn sé enn ekki lokið, hafa núna undanfarnar vikur enn á ný, í þriðja sinn á sama ári, verið hafðar uppi launahækkunarkröfur og nú miklu stórfelldari en áður hafa þekkzt. Það var auðvitað augljóst mál, að ef ekkert væri að gert, mundi holskefla nýrra kauphækkana skella yfir þetta land. Og þá hefðu það ekki orðið þeir lægst launuðu fremur en áður, sem hefðu fengið mest út úr þessu, því að meðal þeirra, sem nú voru í fararbroddi um kauphækkunarkröfur, voru starfshópar, sem eru um laun langt fyrir ofan bæði verkamenn, verzlunarmenn og fleiri svokallaðar láglaunastéttir. Ef ekki hefði verið að gert nú, var því augljóst, að þessi nýja kauphækkunaralda hefði ekki fært verkamönnum eða þeim lægst launuðu kjarabaetur, heldur þýtt verulega kauphækkun hjá öllum stéttum þ,jóðfélagsins, og þá, ef að vanda lætur, hefðu verkamennirnir farið verst út úr því, a.m.k. ef má miða við reynsluna frá undanförnum árum. Það er einnig rétt að geta þess, að ef slík almenn kauphækkun hefði nú orðið, hefðu opinberir starfsmenn samkv. 1. um kjarasamninga getað krafizt enn kauphækkunar, því að í 7. gr. kjarasamningal. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú verða almennar og verulegar kaupbreytingar á samningstímabili, og má þá krefjast endurskoðunar kjarasamnings án uppsagnar hans. En kjarasamningur opinberra starfsmanna gildir, eins og kunnugt er, frá 1, júlí s.l. Það hefur verið á það minnzt og kom fram í umr. í hv. Nd., að forustumenn verkalýðssamtakanna, bæði Alþýðusambandsins og nokkurra stórra verkalýðsfélaga, hefðu boðið frest á öllum kauphækkunarkröfum um hríð og hafi hví þetta frv. verið óþarft. Um þetta segir hæstv. forsrh. svo, en hann átti í þessum viðræðum við forustumenn verkalýðssamtakanna, hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Að lokum þykir mér rétt að geta þess að gefnu tilefni, að ástæðan fyrir því, að ég taldi ekki fært að taka tilboði þeirra þriggja verkalýðsleiðtoga, sem ég átti viðræður við, um viku til 10 daga frest til að reyna að semja um þessi mái án lagasetningar, var m.a. sú, að hvorki þeir né ég gátum tryggt allsherjarfrið þennan tíma né heldur er líklegt, að málinu gæti lokið á svo skömmum tíma: ` Eitt af því, sem veldur vandkvæðum í sambandi við okkar launamál hér, eins og reynslan sýnir, er það, að ekki hefur tekizt að ná samkomulagi innan verkalýðssamtakanna, ég vil segja innan A.S.Í. fyrst og fremst, um rétt hlutfali launa milli hinna einstöku stétta. Slíkt launahlutfall milli starfsmanna er að sjálfsögðu í kjarasamningi eða kjaradómi varðandi opinbera starfsmenn. Mér er tjáð, að slíkt sé einnig komið á varðandi verzlunarmenn. Og að því er unnið af hálfu sjómannasamtakanna að koma þar á svokölluðu kerfisbundnu starfsmati, þannig að starf hvers manna sé metið og þá um leið ákveðið, hvert eigi að vera launahlutfall milli hinna einstöku hópa. Þessu hefur ekki tekizt að koma á í Alþýðusambandi Íslands, og hefur það að sjálfsögðu valdið og veldur, meðan svo er ástatt, miklum erfiðleikum og sífelldum metingi og kapphlaupi milli stéttanna innbyrðis. Það er í einu af málgögnum stjórnarandstæðinga, Frjálsri þjóð, 2. nóv. s.l., sem Haraldur Jóhannsson hagfræðingur minnist á þessi mál og kemst svo að orði réttilega, að kjararannsóknarnefnd ætti að athuga með tilliti til þess, að launabaráttan er að miklu leyti háð nm hlutfallsleg laun, þá ætti kjararannsóknarnefnd að athuga, hvort launþegasamtökin gætu komið sér saman um launahlutföll, þannig að launahækkanir starfsstétta haldist í hendur og verði síðar e.t.v. tengdar stærð þjóðarteknanna. Að sjálfsögðu væri það mikill fengur bæði fyrir launastéttirnar og þjóðfélagið allt í heild, ef tækist að koma á samningum um slík launahlutföll, þannig að launahækkanir starfsmanna haldist í hendur, og eins og hann bendir á, að það yrði síðan tengt upphæð eða stærð þjóðarteknanna. Það hefur oft verið á það minnzt í umr. um þetta frv., hvers vegna ekki sé gert eitthvað eða hafi verið unnt að gera eitthvað sérstaklega fyrir þá lægst launuðu. Ég hef svarað því nokkru þegar, að reynslan er sú, að þegar til hefur staðið að veita kauphækkanir til handa þeim lægst launuðu, sem ríkisstj. hefur hvað eftir annað óskað eftir að gert yrði, þá hefur reynslan alltaf orðið sú, að það voru ekki þeir, sem nutu þess, heldur komu aðrir á eftir með meiri launahækkanir, svo að ákaflega örðug virðist í framkvæmd sú leið. En vissulega er það áhugamál ríkisstj. að finna leiðir til þess, að sérstaklega hinir lægst launuðu geti fengið kjarabætur, sem yrðu raunhæfar, en ekki aðeins til að sýnast. Og vissulega er margt í þeim efnum, sem er til athugunar. Það er m.a. nauðsynlegt að leggja á það meiri áherzlu en verið hefur að auka framleiðni og afkastagetu atvinnufyrirtækjanna. Reynslan hefur sýnt það viða, þar sem ein,stök fyrirtæki, hvort sem er í sjávarútvegi eða iðnaði eða annars staðar, hafa tekið upp nýja starfshætti, hagrætt betur sínum vinnubrögðum og starfsháttum en áður, komið á ákvæðisvinnu, nýtt hráefni betur en áður, þá hefur þetta orðið öllum til góðs, starfsmennirnir fengið verulega auknar tekjur og fyrirtækið fengið möguleika til þess að efla sína starfsemi enn meir. Það er enginn vafi á því, að ef við Íslendingar legðum meiri stund en nú er á umbætur og hagræðingu í rekstri fyrirtækja, en í þessum efnum erum við að verulegu leyti á eftir nágrannaþjóðunum, þá mundi það færa þjóðarbúinu auknar tekjur og verða hinar raunhæfustu kjarabætur fyrir starfsmennina. Það var fyrir nokkru kosin á Alþingi svokölluð vinnutímanefnd, sem átti að athuga möguleikana á því að stytta vinnutíma og í sambandi við það að sjálfsögðu hvers konar hagræðingu atvinnufyrirtækjanna. Vinnutímanefndin beindi því til félmrn., að gerð yrði heildaráætlun um framkvæmdir og kostnað við vinnuhagræðingu og þjálfun vinnuhagræðingarmanna í þágu hagsmunasamtaka vinnuveitenda og verkalýðs. Félmrn. fól þetta verkefni forstjóra Iðnaðarmálastofnunarinnar, sem hefur unnið að undirbúningi þess í samráði við formann vinnutímanefndar, Pétur Sigurðsson, og liggja þegar fyrir till. um, hversu þessu skuli háttað. Á því er enginn vafi, það er staðreynd, að lífskjör þjóða eru að verulegu leyti komin undir því, hversu tekst að nýta vinnuafl, hráefni, framleiðslutæki og aðra þætti framleiðslunnar, þ.e.a.s. hversu framleiðni, eins og það er kallað, er háttað. Og það er að sjálfsögðu tilgangur þessarar hagræðingartækni að auka þessa nýtingu með kerfisbundnum rannsóknum og aðgerðum, sem miða að bættu skipulagi, rekstrartækni og vinnuþróun í hvers konar atvinnurekstri. Víða erlendis eru athyglisverð fordæmi í þessum efnum, þannig að atvinnusamtök hafa með stuðningi ríkisvaldsins stofnað til slíkrar starfsemi innan sinna vébanda í þeim tilgangi að útbreiða þekkingu og hafa á hendileiðbeiningar meðal manna um allt, sem varðar endurbætur og nýjungar á sviði rekstrar og skipulagningar. Hér á Íslandi vantar okkur þjálfaða menn í þessu efni, og geri ég ráð fyrir, að ein af þeim ráðstöfunum, sem ríkisstj, er nú með til athugunar og undirbúnings, verði sú að veita úr ríkissjóði fé til þess að kosta slíkan undirbúning og slíka þjálfun þeirra manna eða þeirra sérfræðinga, sem að þessu þurfa að vinna. En fyrir því nefni ég þetta hér, að í þessu efni erum við á eftir öðrum þjóðum og hér er mikið verkefni að vinna, sem m.a. og kannske fyrst og fremst gæti orðið til raunhæfra kjarabóta fyrir launamenn. Í þessu sambandi er auðvitað sjálfsagt að nefna ákvæðisvinnuna, sem víða hefur gefið mjög góða raun og þarf að efla enn meir, en fyrir nokkru var samþ. þáltill. hér á Alþingi, flutt af Eggert G. Þorsteinssyni alþm., um nákvæma rannsókn á þeim málum, og ætla ég, að Iðnaðarmálastofnunin hafi þegar lagt í það mikla vinnu. En auk þessa verðum við auðvitað að hagnýta okkur sem bezt allar tæknilegar nýjungar, sem mættu koma að gagni, bæði fyrir atvinnureksturinn sjáifan og launamenn. Og í sambandi við þær kjarabætur, sem hugsanlegt væri nú alveg á næstunni að koma í framkvæmd fyrir þá. sem lægst eru launaðir, má nefna endurskoðun og lækkun á útsvörum, tekjuskatti og hins vegar hækkun á bótum almannatrygginga, fjölskyldubótum, ellilífeyri o.fl., o.fl. Ég nefni þessi dæmi, sem hafa verið og eru til athugunar h,já ríkisstj. En einmitt til þess að fá tóm til þess að undirbúa sem bezt þessi mál fer ríkisstj. fram á að fá samþykkta þá stöðvun á verðlagi og kaupgjaldi í landinu, sem þetta frv. fer fram á. Ég gat þess, að ef ekkert hefði verið aðhafzt, hefði mátt búast við verulegri nýrri kauphækkunaröldu, sem hefði stofnað okkar efnahagslega jafnvægi í fullkominn voða og reynzt útflutningsatvinnuvegunum svo dýrkeypt, að hæpið er, að þeir gætu þar undir risið. Og ég vil aðeins að lokum minnast á það, hverjar mundu verðaafleiðingar af slíkri almennri kauphækkunaröldu í landinu. Í fyrsta lagi var það óhjákvæmilegt, að útvegurinn hefði þurft einhverjar ráðstafanir til hjálpar, til þess að hann gæti borið sig og staðizt í samkeppninni við erlenda keppinauta. Leiðirnar, sem þá hefðu komið til greina, eru allar gamalkunnar. Ein er gengisbreyting, sem hvað eftir annað hefur verið farin og ríkisstj. vill einmitt forðast. Önnur leið er uppbótakerfi, eins og reynt var hér á siðasta áratug með þeim hörmulegu afleiðingum, sem af því leiddi.. Þriðja leiðin er lögboðin allsherjarkauplækkun, eins og einnig hefur verið framkvæmd hér á landi, bæði 1956 og um áramótin 1958-59. Þessar þrjár leiðir, gengislækkun, uppbótakerfi og lögboðnar kauphækkanir, eru gamalþekktar leiðir hér, en ríkisstj. er þeim andvíg og fer þess vegna fram á þá stöðvun, sem hér er lagt til í frv., meðan hún er að undirbúa aðrar leiðir til þess að tryggja áframhaldandi jafnvægi og rekstur þjóðarbúsins. Í þessu frv. er lagt til, að óheimilt verði að hækka hvers konar laun og álagningu á því tímabili, sem lögin eru í gildi, þ.e.a.s. til 31. des. n. k. í þessu felst í raun og veru, að tekjur allra stétta þjóðfélagsins verði óbreyttar á því tímabili miðað við sömu vinnu og áður. Það þótti óhjákvæmilegt að setja inn í þetta frv. ákvæði um það, eins og er í 2. gr., að launahækkanir, sem kynni að verða samið um, eftir að frv. þetta var lagt fyrir Alþingi, skyldu vera ógildar, því að með öðru móti er ekki unnt að tryggja, að ákvæði frv. komi jafnt niður á öllum. Það hefur komið fram fsp. um, hvort samningur um kaupgjald við síldarvinnu hér sunnanlands, sem var undirritaður 31. okt., sé ógildur, vegna þess að hann brjóti í bága við þetta ákvæði 2. gr., en þetta frv. var lagt fyrir Alþingi einmitt 31. okt., sama dag. Út af því vil ég taka það fram, að ríkisstj. lítur svo á, að sá samningur brjóti engan veginn í bága við þetta ákvæði. Ríkisstj. hefur litið svo á, að þetta ákvæði 2. gr. miðist við lok þess dags, sem frv, var lagt fyrir Alþingi, og liggja til þess eðlilegar og raunhæfar ástæður. Frv. var lagt fram eftir hádegið eða kl. 2 þennan dag og er að sjáifsögðu ekki komið til vitundar landsmanna fyrr en síðar þann dag eða um kvöldið, eftir að útvarpið hefur flutt af því fréttir, og þess vegna er það sú eðlilega túlkun á þessari grein, að hún komi þá fyrst til framkvæmda, þegar þessum degi er lokið. Ég skal taka fram hér til skýringar, að þetta sama atriði hefur stundum verið rætt í sambandi við birtingu laga hvort lög ættu að öðlast gildi þá strax á sama degi og þau eru birt eða næsta degi á eftir. Um þetta hafa verið skiptar skoðanir meðal lagamanna, en efnisrök mæla að sjálfsögðu með því, að sá skilningur sé viðhafður, sem ég hér hef lýst. Ég vil að lokum vitna hér í nokkur orð, sem hæstv. forsrh. hafði í hv. Nd., þegar hann lagði þetta frv. fram. Hann segir svo: „Frv. það, sem hér liggur fyrir, sýnir glögglega, hve alvarlegum augum ríkisstj. lítur á áframhald þeirrar þróunar í átt til sífellt meiri kröfugerðar og víxlhækkana kaupgjalds og verðlags, sem átt hefur sér stað að undanförnu. Á hinn bóginn er jafnframt nauðsynlegt, að þjóðin mikli ekki fyrir sér þau vandamál, sem hún þarf að leysa, og efli þannig vantrú og vonleysi, einmitt þegar hún býr við betri kjör og liður betur en nokkru sinni fyrr. Sé kröfum nú stillt í hóf og kraftar þjóðarinnar sameinaðir til nýrra átaka til uppbyggingar og aukinnar framleiðslu, er ríkisstj. þeirrar skoðunar, að unnt sé á tiltölulega skömmum tíma að vinna bug á því misræmi, sem um stund hefur myndazt á milli framleiðslugetu þjóðarinnar annars vegar og neyzlu hennar og fjárfestingar hins vegar. Staða þjóðarbúsins er enn þá sterk, framleiðslan mikil og þjóðin á öflugan gjaldeyrissjóð og nýtur trausts umheimsins. Það er því nægjanlegt, ef menn vilja sameinast um að hægja ferðina um stund, fresta kröfugerðum og leyfa þannig áframhaldandi aukningu þjóðarframleiðslunnar að jafna það bil, sem orðið er á milli þess, sem þjóðin aflar, og hins, sem hún eyðir. Kjarni málsins er sá, að ríkisstj. telur, að leggist allir á eitt, sé auðið að bæta hag þeirra, sem verst eru settir, og varðveita jafnframt verðgildi krónunnar. Verði hins vegar orðið við kröfum allra stétta, er krónan þar með fallin og þeir lægst launuðu verða, eins og jafnan hefur reynzt að undanförnu, verr settir eftir en áður.“ Þessi voru orð hæstv. forsrh, í framsöguræðu hans í hv. Nd. Ég vil svo leggja til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Framsóknarmenn eru andvígir þessu frv., sem hér liggur fyrir, og munu í þessari hv. d. eins og í Nd. greiða atkv. gegn því. Sú afstaða okkar framsóknarmanna byggist að sjálfsögðu á svipuðum sjónarmiðum og fram komu við umr. í Nd., en þar var mál þetta rætt mjög ýtarlega, eins og hæstv. fjmrh. minntist á, og ég get að ýmsu leyti látið nægja að skírskota til þeirra raka, sem fram komu í Nd. gegn þessu frv., og get af þeim sökum orðið um það stuttorðari en ella og fylgt í því fordæmi því, sem hæstv. fjmrh. hér áðan gaf. Í þessu frv. felst það í raun og veru, þegar umbúðirnar eru teknar utan af því og það skoðað niður í kjölinn, að vandi efnahagsmálanna og atvinnuveganna skuli a.m.k. til bráðabirgða leystur á kostnað launþega og bænda og þá fyrst og fremst á kostnað láglaunamanna og hinna tekjuminnstu í þjóðfélaginu, þeirra, sem verst eru settir. Það er ósanngjarnt, og það er að mínum dómi mjög óskynsamlegt. Ósanngirnin liggur í augum uppi, að ætla að neita öllu láglaunafólki um allar lagfæringar á kaupgjaldi, rétt eftir að flestir tekjuhærri launamenn í þessu þjóðfélagi hafa fengið verulegar kjarabætur og kauphækkanir. Það er náttúrlega engin von til þess, að verkamenn t.d. sætti sig við kaupbindingu undir þeim kringumstæðum, og það er heldur engin von til þess, að verzlunar- og skrifstofufólk sætti sig við kaupbindingu undir þeim kringumstæðum, þegar fólk, sem vinnur við alveg sambærileg störf hjá opinberum fyrirtækjum, hefur rétt nýveríð fengið mjög verulega kauphækkun. Ég held, að kaupbindingin sé alveg óframkvæmanleg, jafnvel um stundarsakir. Ég held, að hún sé dæmd til að mistakast, og því verður hún aðeins til þess að auka vandann. Þess vegna er hún óskynsamleg. En þessar ályktanir má vissulega draga af þeim viðbrögðum, sem komið hafa fram allra síðustu daga, þar sem mótmælum rignir frá fjölda félaga hvaðanæva um land og þau sýnast ætla að fara sínu fram alveg án tillits til þessarar fyrirhuguðu lagasetningar. Það má nú vera, að hæstv. fjmrh. og formælendur þessa frv. mundu vilja benda á, að bannið í þessu frv. væri ekki aðeins við hækkun á kaupi og þá ekki aðeins um hækkun á kaupi til láglaunamanna, heldur og bann við hækkun á launum yfirleitt og auk þess bann við hækkun á verðlagi. Það er rétt, svo langt sem það nær. En það bara vill svo heppilega til, að flestir hinna launahærri manna í þessu þjóðfélagi eru, eins og ég rétt áðan sagði, nýlega búnir að fá mjög verulegar kauphækkanir eða fengu þær á s.l. sumri, sumir jafnvel rétt fyrir framlagningu þessa frv., þannig að um suma hverja mátti það vissulega ekki tæpara standa, að þeir kæmust í gegn og fengju sína kauphækkun, áður en þetta frv. var lagt fram hér á hinu háa Alþingi. Og viðvíkjandi því, að þetta frv. fjalli um stöðvun verðlags, þá vil ég aðeins benda á 2. mgr. 4. gr. frv., en þar stendur að vísu, að það sé óheimilt að hækka verð á öllum öðrum vörum en þeim, er rætt er um í 1. mgr., nema með samþykki viðkomandi yfirvalda. En það er gert ráð fyrir því, að með samþykki viðkomandi yfirvalda megi hækka vörurnar, og svo er haldið áfram: „Og mega þau ekki leyfa meiri hækkun en svarar sannanlegri verðhækkun efnivara og annarra kostnaðarliða: - Það felst þess vegna ekkert algert verðhækkunarbann í þessari grein, enda má að sjálfsögðu segja, að það sé lítt framkvæmanlegt. En eins og þessi 2. mgr. 4. gr. er orðuð og ég skil hana, þá virðist mér, að ef sama regla eða hliðstæð ætti að gilda gagnvart launaákvörðunum, þá ættu launþegar að fá uppi borna og bætta þá hækkun, sem sannanlega yrði á framfærslukostnaði, sem sé fá þá einhvers konar hækkun eftir vísitölu, ef þeir ættu í þessu efni að sitja við sama borð og þeir, sem vörurnar framleiða eða selja. Það skal alls ekki í efa dregið, að við margvíslega efnahagslega erfiðleika sé nú að etja. Að vísu var því haldið fram í síðustu alþingiskosningum, að allt væri í stakasta lagi, aðeins ef núv. hæstv, ríkisstj. fengi meiri hl. áfram til þess að halda viðreisninni áfram. Að vísu játaði hæstv. forsrh. það í áramótaræðu sinni síðustu, að verðbólgan væri ekki stöðvuð og ef það tækist ekki að stöðva verðbólguna, þá væri voði vís og allt unnið fyrir gýg. En það var reynt að draga blæju gleymskunnar yfir þessa áramótaræðu forsrh. í síðustu alþingiskosningum. Þá var henni ekki hampað mjög mikið, því að þá var því haldið fram, eins og ég áðan sagði, að allt væri í stakasta lagi, bara ef stjórnin fengi meiri hl. til þess að halda sömu stefnu áfram. Hún fékk sinn meiri hl. og hefur setið síðan. En nú er komið talsvert annað hljóð í strokkinn. Það er ekki lengur allt í lagi. Nú játar ríkisstj., að aðalatvinnuvegir þjóðarinnar hvíli á ótraustum grundvelli og eigi í margvíslegum erfiðleikum og geti með alls engu móti greitt neitt hærra kaup en þeir gera nú, að dýrtið og verðbólga fari sívaxandi og kaupmáttur krónunnar þar af leiðandi hraðminnkandi, að kaupgjaldsmál öll séu í hinni mestu upplausn, að afkoma landsins út á við fari versnandi sem stendur, að gengi krónunnar sé í hættu, ef nokkrar frekari kauphækkanir eigi sér stað, að sparifjáraukningin sé hægari eða tregari, eins og hæstv. fjmrh. orðaði það hér áðan, en áður fyrr, að neyzla og eyðsla og fjárfesting sé meiri en framleiðslan leyfir, að innflutningur hafi verið óhóflega mikill, að víxlhækkanir á milli verðlags og kaupgjalds stefni í hreinan voða. Já, þetta er óglæsilegt og það sem verst er, að allt er þetta satt og rétt hjá hæstv. ríkisstj. Þetta er vissulega óheillaþróun, sem hér hefur átt sér stað, og þegar maður hlustar á þessa harmsögu, - því að vissulega er þetta harmsaga, að svona skuli vera komið eftir hið mesta góðæri í Íslandssögunni og tvö metaflaár, árin 1961 og 1962, - þegar maður hlustar á þessar ömurlegu lýsingar, þá fer ekki hjá því, að upp í hugann komi spurning, og sú spurning er: Hvað veldur þeim vanda, sem við er að glíma, og þeirri verðbólguþróun, sem hér hefur átt sér stað og að vísu hefur verið sérstaklega stórstíg á þessu ári, þó að ekki hafi nú allt verið í blómanum, eins og ég kem að siðar, s.l. 3 ár þar á undan, eins og hæstv. fjmrh. vildi vera láta. Og manni verður að spyrja, hvaða óviðráðanleg ytri atvik valdi þessu óláni, sem nú er hér við að eiga. Hafa hér t.d. orðið stórfelldir og algerlega óvenjulegir skaðar af einhverjum náttúruhamförum? Að vísu hafa orðið hér skaðar af náttúrunnar völdum á þessum árum, en ég held þó, að það sé ekki hægt að segja, að þeir hafi verið meiri en oft áður. Hefur orðið hér aflabrestur á þessum árum? Nei, ekki aldeilis. Þvert á móti, eins og ég áðan sagði, metaflaár tvö árin í röð, 1961 og 1962, og mikill afli í ár. Hefur þá orðið stórfellt og alveg óvenjulegt verðfall á útflutningsafurðunum á þessu tímabili? Nei, þvert á móti, siður en svo. Verðlag á útflutningsafurðum hefur yfirleitt verið hagstætt á þessu tímabili og yfirleitt hækkandi, að ég hygg. Að vísu hefur það átt sér stað, eins og alltaf á sér stað, að á einstaka tíma á þessu tímabili hefur verðlag á einstaka vörutegundum lækkað í bili. Nei, sannleikurinn er sá, að sú óheillaþróun, sem hér hefur átt sér stað, virðist vera af manna völdum. Nú er það mannlegur breyskleiki að vilja kenna öðrum um, ef illa fer, og hæstv. ríkisstj. er ekki með öllu laus við þann brest. í málflutningi sinum virðist stjórnin hafa nokkuð ríka tilhneigingu til þess að kenna öðrum um ófarir sínar á þessu stjórnarári, og þess gætti að vísu nokkuð hjá hæstv. fjmrh. hér áðan, þó að hann annars talaði hófsamlega um þessa hluti. En það kemur æði oft fram hjá talsmönnum hæstv. ríkisstj., að það, sem aflaga hefur farið í landsstjórninni, vill hún rekja til stjórnarandstæðinganna. Hún telur t.d. stjórnarandstæðinga bera ábyrgð á kaupgjaldssamningum og þeirri verðbólguþróun, sem átt hefur sér stað á hennar stjórnartímabili. Hún gengur jafnvel svo langt að telja samvinnufélögin í landinu bera ábyrgð á þeirri gengislækkun, sem stjórnin lét Seðlabankann ákveða á árinu 1961, af því að samvinnufélögin höfðu þá um sumarið, þegar allsherjar framleiðslustöðvun vofði yfir í byrjun síldveiða, forustu um nýja kaupgjaldssamninga, sem að vísu höfðu nokkra kaupgjaldshækkun í för með sér, en var þó þá með öllu óumflýjanleg vegna þess, hversu dýrtíð hafði vaxið gífurlega á þeim tíma, sem liðinn var, frá því að viðreisnin gekk í gildi. Þessar og þvílíkar kenningar hæstv. ríkisstj. um það, að verðbólguþróunin sé öðrum að kenna en henni sjálfri, eru að mínum dómi á fullkomnum misskilningi byggðar og eru fjarri öllum sanni. Ég held þvert á móti, að það sé alveg óhrekjandi staðreynd, að vaxandi verðbólga og dýrtið að undanförnu eigi beint og óbeint rætur að rekja til efnahagsaðgerða stjórnarflokkanna á stjórnartímabilinu og þá fyrst og fremst til viðreisnarinnar svokölluðu 1960 og gengisfellingarinnar 1961. Ekki stóð stjórnarandstaðan að þeim ráðstöfunum. Við framsóknarmenn vöruðum þvert á móti mjög ákveðið við þeim aðgerðum, lögðumst eindregið á móti þeim og bentum á, hvílíkt glæfraspil hér væri á ferð. Við bentum meira að segja á leið, sem ætti þess, í stað þá að fara. Við afgreiðslu efnahagsmálafrv. 1960 var af hálfu framsóknarmanna flutt um það till., að þar sem nauðsynlegt væri, að skipan efnahagsmálanna væri leyst eða unnið væri að því að leysa skipan efnahagsmálanna með sem víðtækustu samstarfi, þá ákvæði Alþingi að beina því til ríkisstj. að skipa 8 manna nefnd, 2 frá hverjum þingflokki eftir tilnefningu þeirra, og hlutverk þessarar n. átti að vera tvenns konar: í fyrsta lagi að gera þá þegar og leggja fram á því þingi og innan 3 vikna till. um ráðstafanir, sem miðist við það að halda verðbólgunni í skefjum þá og atvinnulífinu í fullum gangi, og í annan stað að starfa á því ári á milli þinga og hafa tilbúnar fyrir næsta reglulegt Alþingi heildartill. um skipan efnahagsmálanna. En þessari till. okkar framsóknarmanna var ekki neinu sinnt. Ég býst við því, að það gæti margt litið öðruvísi út í dag í íslenzku atvinnulífi og efnahagsmálum íslenzku þjóðarinnar, ef hlustað hefði verið á þessa rödd okkar framsóknarmanna 1960 og farið eftir því, sem þar var lagt til, og ég býst við því, að þeir séu nokkuð margir Íslendingar nú, sem gera sér þess fulla grein, jafnt meðal stjórnarandstæðinga og meðal stjórnarsinna. Með viðreisnarlögunum árið 1960 var gengi krónunnar skert langt umfram nauðsyn. Með þeirri gengisskráningu var verð á erlendum gjaldeyri hækkað, eins og alkunnugt er, um 50%, en í sumum tilfellum um 80% frá því, sem það að meðtöldu yfirfærslugjaldinu áður var. Það er því alrangt, sem stjórnarsinnar stundum hafa sagt og ég t.d. les nú í nál. meiri hl. frá Nd., að með gengisbreytingunni 1960 hafi aðeins verið skráð sú gengislækkun, sem raunverulega hafi þá verið orðin með uppbótakerfi og yfirfærslugjöldum. Þetta er alrangt, og það vita allir þeir menn, sem á Alþingi sitja, eða eiga að vita. Gengisbreytingin 1960 gekk miklu lengra en það, en auk hinnar gífurlegu gengisfellingar og hinnar miklu tollahækkunar, sem þar af leiddi, voru svo, eins og alkunnugt er, vextir stórlega hækkaðir, nýir neyzluskattar innleiddir og ýmis opinber gjöld hækkuð. Það var auðsætt, að þessar samræmdu kjaraskerðingaraðgerðir mundu auka dýrtíðina, skerða lífskjörin, kalla á kauphækkanir, íþyngja atvinnuvegunum og leiða til margvíslegs misréttis í þjóðfélaginu. Allar þessar afleiðingar hafa komið fram, eins og reynslan nú ljóslega sannar og hver maður veit. Og það var rétt, sem hæstv. fjmrh, áðan sagði, að árangur viðreisnarinnar lét sannarlega ekki lengi bíða eftir sér, en sá árangur, sem fólkið í þessu landi hefur mest tekið eftir, var með nokkuð öðru móti en því, sem hæstv. fjmrh. vildi vera láta. Þó að gengisbreytingin og hennar fylgifiskar 1960 væru þannig óhófleg og gengið lengra en nauðsyn krafði, var þó gengislækkunin 1961 miklu ámælisverðari, af því að hún var með öllu óþörf, en var gerð, eins og ég lítillega minnti á áðan, vegna kaupgjaldssamninganna 1961, og skal ég sleppa því að rekja það nánar hér, en undirstrika það þó aðeins, að í þeim samningum var að ýmsu leyti farið inn á nýjar brautir og þeir hefðu getað orðið grundvöllur að vinnufriði í landinu, ef rétt hefði verið á haldið. En þá greip stjórnin til þess óhapparáðs að fella gengið á nýjan leik og kastaði þar með olíu í dýrtíðarbálið, sem sannarlega var þó nógu magnað fyrir. Það hefur verið margsannað, m.a. við útvarpsumr. áður fyrr, að þessi gengislækkun var, eins og ég áðan sagði, algerlega óþörf, og afkoma ársins 1961, sem liggur nú ljóst fyrir í opinberum gögnum, m.a. í skýrslum þjóðbankans, sýnir svo glöggt, að um það verður ekki deilt af öðrum en þeim, sem vilja leggja sig í það að berja höfðinu við steininn, að atvinnuvegirnir gátu án nokkurrar gengislækkunar borið umsamda kauphækkun, sem var óumflýjanleg þá, eins og ég áðan sagði, vegna vaxandi dýrtíðar af völdum viðreisnarinnar 1960, og þær skýrslur sýna það líka svo ótvírætt, að ekki verður um deilt, að það hefði ekki komið til neins gjaldeyrishalla gagnvart útlöndum, þótt gengið hefði verið óbreytt. Ég fullyrði, að það hefur áreiðanlega hvergi gerzt í viðri veröld, að gengi gjaldmiðils sé fellt í metaflaári við batnandi gjaldeyrisaðstöðu og þegar verðmæti útflutningsafurða eykst samkv. skýrslu þjóðbankans um 14% frá því á árinu áður. Þessar staðreyndir eru nú lýðum ljósar, enda eru talsmenn stjórnarflokkanna farnir að tala um gengisfellingarleik í þessu sambandi. Það er vissulega réttnefni að tala um gengisfellingarleik í því sambandi. Það er vissulega rétt, að á s.l. sumri hefur ískyggileg verðbólguþróun átt sér stað hér á landi, og hún hefur verið, eins og ég áðan sagði, alveg óvenjulega stórstíg, og hefur hún þó oft áður tekið býsna væn skref hér á landi. En sú verðbólguþróun og þær kaupgjaldshækkanir sem hér hafa átt sér stað s.l. sumar, má að langmestu leyti rekja til þeirrar dýrtíðar, sem hefur siglt í kjölfar tveggja gengisfellinga og annarra efnahagsráðstafana, sem ég hér hef lauslega minnt á. Kauphækkanir voru vitaskuld alveg óhjákvæmilegar. Kjaraskerðingaraðgerðirnar voru búnar að fara þannig með menn þrátt fyrir alveg óvenjulega mikla atvinnu. Kauphækkun til opinberra starfsmanna var t.d. alveg óhjákvæmileg, enda hlífðu þeir um langt skeið verið hlunnfarnir. Um það atriði eru allir sammála, að ég hygg, og ríkisstj. beitti sér á sinum tíma fyrir setningu kjarasamningalaganna og á út af fyrir sig heiður skilið fyrir það. Það er eitt af þeim fáu verkum, sem geta komið í tekjudálkinn hjá henni, þegar reikningarnir verða gerðir upp á þeim efsta degi. Þróunin á s.l. sumri er því að mínum dómi bein afleiðing af stjórnarstefnunni og stjórnarráðstöfunum á valdatíma núv. ríkisstj. En hitt er fjarri öllum sanni, að telja stjórnarandstæðinga bera þar sérstaklega nokkra ábyrgð á. Stjórnarandstæðingar verða ekki sérstaklega taldir bera ábyrgð á þeim miklu kauphækkunum, sem átt hafa sér stað hér á landi s.l. sumar. Það er alkunnugt og að því vék hæstv. fjmrh., að á s.l. sumri var gert bráðabirgðasamkomulag við verkalýðssamtökin, bráðabirgðasamkomulag, sem gert var í júnímánuði s.1., um 71/2 % hækkun. Stjórnin lýsti mjög mikilli ánægju á sinum tíma yfir því samkomulagi, enda býst ég við, að margir hafi verið heldur hissa á því, hve litla hækkun verkalýðssamtökin þá létu sér nægja. En hvað sem um það er, verða stjórnarandstæðingar vissulega ekki taldir bera sérstaklega ábyrgð á þeirri kauphækkun, sem leiddi af þessu bráðabirgðasamkomulagi í júnímánuði s.l. Ekki verða stjórnarandstæðingar taldir bera sérstaklega ábyrgð á kaupgjaldsákvörðunum kjaradóms, sem ég er síður en svo að gagnrýna, enda þótt um einstakar ákvarðanir hjá honum hljóti auðvitað hverjum að sýnast sitt. Ekki verða stjórnarandstæðingar t.d. heldur sérstaklega sakaðir um að hafa staðið fyrir eða bera ábyrgð á kauphækkunum til blaðamanna, bæjarstarfsmanna, borgarstarfsmanna hér í Reykjavík og bankastarfsmanna, nú allra siðast bankastjóranna sjálfra. Allar þessar kauphækkanir voru í raun og veru fyrirsjáanlegar s.l. vor og við síðustu alþingískosningar, að vísu kannske ekki alveg fyrirsjáanlegt, hversu háar þær mundu verða. Það var bent á það einmitt þá af stjórnarandstöðunni, hvers vænta mætti, og það var á margra vitorði a.m.k., að þá lágu fyrir frá ríkisstj. tillögur um kauphækkun til opinberra starfsmanna með samningi án atbeina kjaradóms, sem var talin jafngilda 30% hækkun að meðaltall. Það er því algerlega rangt, eins og ég hef nú reynt að leiða nokkur rök að, þegar ríkisstj. lætur að því liggja í málflutningi sínum og nú síðast hæstv. fjmrh. í framsöguræðu sinni hér áðan, að á árunum 1960–62 hafi allt verið í himnalagi og allt í blóma og viðreisnin á góðum vegi stödd, en svo hafi bara á þessu herrans ári, 1963, orðið einhverjar alveg óvæntar, ófyrirsjáanlegar skyndibreytingar, sem geri neyðarúrræði eins og kaupbindingarleiðina alveg óhjákvæmileg. Ríkisstj. mátti og átti að vera það alveg ljóst, hvert þróunin stefndi í þessum efnum, og bað vill svo vel til, að hæstv. forsrh., þeim visa manni, var þetta alveg ljóst um síðustu áramót, þegar hann var að semja sína áramótaræðu, því að hann sagði þá réttilega, að enn þá hefði ekki tekizt að stöðva verð bólguna, og ef ekki tækist að stöðva verðbólguna, þá væri allt amstur ríkisstj. unnið fyrir gýg og beinn voði fram undan. Og ríkisstj. vissi vel um bráðabirgðasamkomulagið frá því í júli s.l. Hún vissi, að það var gert aðeins til 4 mánaða. Hún vissi, að það samkomulag rann út 15. október, og henni var það alveg ljóst, hvers vænta mátti í því efni. Hún hafði nægilegan umhugsunartíma um það mál. En það hefur nú fleira átt þátt í verðbólgunni en kauphækkanir, atriði, sem hæstv. ríkisstj. hefði átt að fylgjast með og hefur sjálfsagt fylgzt með, alveg vafalaust, og hefði átt tök á að ráða við. Gífurleg útiánaaukning hefur átt sér stað í bönkunum á þessu árl. Fyrstu 8 mánuði þessa árs nam útlánaaukningin í bönkunum hér á landi 433 millj. kr. fram yfir alla sparifjáraukningu á sama tíma, bæði spariinnlánaaukningu og veltuinnlánaaukningu, 433 millj. kr. Menn geta gert sér í hugarlund, hver áhrif svo gífurleg útlánaaukning á skömmum tíma hafi haft á verðbólguna í landinu. Og hæstv. fjmrh. var svo vænn að geta þess alveg sérstaklega í framsöguræðu sinni hér áðan, að til þess að rekin væri skynsamleg fjármálapólitík, yrði útlánastarfsemin og útlánin að miðast við spariféð og útlánaaukningin að miðast við sparifjáraukninguna. En það hefur ekki tekizt að fylgja þeirri reglu betur en þetta á þessu ári, eða á þeim hluta ársins, sem liðinn er. Já, það var ekki undarlegt, þó að hæstv. fjmrh. væri ánægður yfir sparifjársöfnuninni, þegar litið er á hana í þessu ljósi. Annað atriði, sem hæstv. fjmrh. drap líka á og var ákaflega ánægður yfir, var viðskiptafrelsið, sem hæstv. ríkisstj. hefði innleitt. Það er nú að sjá, að það sé kominn nokkur uggur í hæstv. ríkisstj. út af þessu viðskiptafrelsi, sem hún hefur innleitt. Ég sé a.m.k., að það örlar á því í nál. meiri hl. í fjhn. Nd. Hann getur þess, sem sjálfsagt er rétt, að innflutningur á fyrstu 8 mánuðum þessa árs hafi vaxið um 27% frá því, sem var á sama tíma á árinu áður, og var þó árið 1962 alveg sérstaklega hagstætt ár. En það er ekki furða, þó að fjmrh. sé í sjálfu sér ánægður yfir þessu, því að þetta gefur góðan skilding í ríkissjóðinn. En þeir virðast hafa áhyggjur af þessu samt í meiri hl, fjhn., og það er ekki nema von, því að staðreyndin er sú, að á sama tíma hefur útflutningur ekki vaxið nema bara um 6%, svo að þetta er ekki glæsilegt þrátt fyrir alla viðreisnina. Og þeir virðast ekki heldur vera alveg ánægðir með frelsið að öðru leyti, því að þeir geta þess, að á þeim tíma, sem þjóðartekjurnar hafi ekki vaxið nema um 4%, - og það þykir nú víst ekki sérlega hátt og sennilega er það hærra og meira, sem þær vaxa um í því ágæta landi Danmörku, sem hæstv. fjmrh. var að minnast á og við ættum að draga lærdóma af, - en á sama tíma, sem þjóðartekjurnar vaxa ekki nema um þessi 4%, þá segja þeir, að neyzla hafi vaxið um 6% og fjárfesting um 28%. Þessi atriði benda alveg ljóslega til þess, hvar orsakanna að verðbólguþróuninni er að leita. Um þessi atriði hefur ríkisstj. ekki við aðra að sakast en sjálfa sig. Hitt er svo annað mál og spurningar, sem hljóta að vakna í þessu sambandi og margir velta sjálfsagt fyrir sér: Í hvað hafa t.d. öll þessi útlán farið, og hver er þessi mikla fjárfesting, sem átt hefur sér stað? Það er ekki á mínu valdi að svara þeim spurningum. En það er af öllu þessu, sem ég hef hér rakið, algerlega ljóst, að vandinn, sem við er að glíma í dag, á fyrst og fremst rætur að rekja til viðreisnarstefnunnar og gamalla og nýrra stjórnarráðstafana. Ríkisstj. ber því ábyrgð á því, hvernig komið er í þessum efnum. Það, sem fyrir liggur í þessum efnum, er ekkert annað en árangur af 4 ára viðreisnarstjórn. Og nú kemur hæstv. ríkisstj. og segir, að þörf sé á nýjum, samræmdum, - það var auðvitað, þær urðu að vera samræmdar, - nýjum, samræmdum ráðstöfunum í launamálum, fjármálum og peningamálum, til þess að vinna bug á þeim vandamálum, sem við er að fást, og treysta efnahag þjóðarinnar. Þetta segir efnislega í grg. eða aths. með þessu frv. En ríkisstj. er bara því miður ekki alveg tilbúin með till. til varanlegrar lausnar á þessum málum. En vitaskuld verður lausnin að vera varanleg. Það vantaði nú bara, að þessi ríkisstj. yrði með eitthvert fálm eða bráðabirgðaaðgerðir. Nei, varanleg skal lausnin verða, þegar hún kemur, sbr. hina varanlegu viðreisnarlausn á sinum tíma. Ég verð nú að segja það, að mér finnst þetta skraf um varanlega lausn efnahagsmála vægast sagt broslegt og barnalegt. Það er miklu fremur vandamál og viðfangsefni atvinnulífsins, sem eru varanleg, náttúrlega í nýjum og nýjum myndum. Þar á verður ekki fundin nein allsherjar eilífðarlausn. Þessi vandamál eru lífsbaráttan sjálf, og það mætti þá alveg eins finna varanlega lausn á sjálfri lífsbaráttunni. En það verður ekki gert, það verður ekki fundinn neinn töfralykill, ekkert allsherjarúrræði, sem henti alltaf og ævinlega. Það úrræði, sem hentar í ár, á e.t.v. ekki við næsta ár. Það úrræði, sem ekki á við í dag, getur kannske átt við að breyttum aðstæðum einhvern tíma í framtíðinni. Þess vegna er það, að allar fullyrðingar um það, að aldrei skulið, gripið til þessa eða þessa úrræðis, eru óvarlegar og reynast oft haldlitlar í pólitík, og þess vegna er einnig það, að það eru oft litil rök fyrir tilteknu úrræði að visa til þess, að það hafi verið reynt áður, e.t.v. með misjöfnum árangri. Þess vegna eru það í sjálfu sér engin rök fyrir kaupbindingarfrv. því, sem hér liggur fyrir, að svipaðar leiðir hafi verið farnar áður, en því hefur verið haldið fram af hálfu ríkisstj., en eins og ég mun e.t.v. koma að síðar, þá munu alls ekki áður hafa verið sett lög sambærileg þessu frv., sem nú er meiningin að lögleiða. Á s.l. annasömu sumri hefur ríkisstj. ekki gefizt ráðrúm til að hugsa þessi vandamál nægjanlega og finna varanlega lausn, vissi þó vel, eins og ég hef áður sagt, hvers vænta mátti eftir bráðabirgðasamkomulagið, og hefur því síðan haft 41/2 mánuð til þess að hugsa sig um. En hún gefur nú í skyn, að hún muni finna lausn á næstu 2 mánuðum, en á meðan vill hún grípa til þess ráðs, sem í þessu frv. felst, að banna með lögum allar launabreytingar fyrst um sinn og fram að áramótum a.m.k. til að byrja með. En eins og áður er sagt, stendur svo vel á, að langflestir hinna betur launuðu í þjóðfélaginu hafa fengið verulegar kjarabætur nú að undanförnu, sem ég er ekki að telja eftir, síður en svo, enda sæti það sízt á mér, en afleiðingin af því er einmitt sú, að þessi fyrirhugaða kaupbinding bitnar fyrst og fremst á láglaunafólki og bændum. Þetta er eina úrræðið, sem ríkisstj. sér, eins og sakir standa. Hún segir, að það sé ekki annarra kosta völ, a.m.k. ekki í bili, og það liggi við, ef þetta sé ekki gert, þá sé ekkert fram undan nema annað tveggja, gengislækkun eða kauplækkun, því að þriðju leiðina, sem hæstv. fjmrh. minntist á, nýtt uppbótakerfi, vill hæstv. ríkisstj. alls ekki orða í þessu sambandi. Ég held, eins og ég hef áður sagt, að þessi leið hæstv. ríkisstj. sé einhver sú allra ósanngjarnasta og ósæmilegasta leið, sem unnt var að velja, eins og á stendur. Ég held líka, eins og ég hef áður sagt, að hún sé, þegar á allt er litið, einhver sú allra óskynsamlegasta leið, sem hægt var að fara, og á því mun nú stjórnin eiga eftir að kenna, ef hún heldur máli sínu til streitu, því að það mun sannast, að þessi leið leiðir ekki út úr ógöngunum. Það liggur í augum uppi og þarf ekki að fjölyrða um það, að með þessum hætti er fjöldi fólks beittur rangindum. Það er komið aftan að fjölda fólks, fyrst og fremst láglaunafólki, og því synjað um allar lagfæringar á kaupi, eftir að tekjuhæstu launamenn hafa fengið verulegar launabætur. Og því er meira að segja bannað að gera kaupgjaldssamninga á tímabilinu frá því að frv. þetta var lagt fram og þangað til það tekur gildi sem lög. Ekki dettur mér í hug að vefengja skýringu hæstv. fjmrh, á því, frá hvaða tíma gildi þessa frv. eða laga skuli reiknað, og sízt vil ég verða til þess að hafa af síldarfólkinu þá kauphækkun, sem það samdi um á síðasta degi. En ákaflega hefði það nú verið myndarlegt af hæstv. ríkisstj., ef hún hefði nú samtímis því, að hún lagði frv. fram á Alþingi 31. f. m., gefið t.d. út yfirlýsingu um það í útvarpinu, að þetta frv. bæri að skilja á þá lund, að kaupsamningar, sem gerðir væru í dag, héldu gildi sinu. Ég er ekki alveg ósmeykur um, að það hefðu komizt á fáeinir kaupsamningar daginn þann. Það var slæmt, að ríkisstj. skyldi ekki átta sig á þessu. En það er gott að fá skýringuna, þó að seint komi. En sem sagt, þegar þessi skýring hefur verið tekin til greina og þeir samningar, sem gerðir hafa verið þennan daginn að vísu eiga að halda gildi sínu, þá eru þeir samningar, sem eftir það hafa verið gerðir og fram að því, að lögin taka gildi, lýstir samkv. frv. ógildir. Það sjá nú allir og hljóta að viðurkenna ósanngirnina í þvílíkum tilfellum, og jafnvel stjórnin reynir ekki að halda því fram, held ég, að þetta sé sanngjarnt, heldur bara rökstyður hún það út frá því, að það sé ekki nokkur annar kostur fyrir hendi, þetta sé neyðarúrræði, annaðhvort sé að fara þessa leið eða skútan gangi undir. En að það sé sanngjarnt, það reynir hún ekki að rökstyðja, sem ekki er von, því að það er náttúrlega svo augljóst mál, að um það þarf ekki að tala, að dagvinnukaup verkamanns nægir ekki honum og fjölskyldu hans til framfæris. Hann kemst alls ekki af, nema hann geti unnið því meiri yfirvinnu. Og það er ekki ónýtt að heyra hæstv. fjmrh. minna í því sambandi á vinnutímanefnd, sem á að vinna að því að stytta vinnutímann. En ég veit ekki, hvernig verkamaðurinn ætti að komast af, ef ætti að stytta vinnutímann. Það er bara það, sem menn lifa á, fjöldi fólks lifir á hér á landi, að þeir fá að vinna meira en venjulegan vinnutíma. Ég er hræddur um, að það verði að fresta því um sinn, að sú nefnd skili áliti. Einhverjar kjarabætur til hinna lægst launuðu eru því alveg óhjákvæmilegar, því að þeir geta bara bókstaflega ekki lifað við þau kjör, sem þeim eru ætluð. En ríkisstj. segir, að það sé ekki hægt, atvinnuvegirnir þoli alls ekki að greiða hærra kaup. Verkamaðurinn verður því að sitja með sínar 67 þús. kr. yfir árið, ef honum tekst ekki að vinna aukavinnu eða honum er ekki yfirborgað. Það er einnig augljós ósanngirni að synja skrifstofu- og verzlunarfólki hjá einkafyrirtækjum um allar launabætur, eftir að bankamenn, bæjarstarfsmenn og skrifstofumenn í ríkisstofnunum, sem vinna sambærileg störf, hafa fengið kaup sitt hækkað allverulega. Það er - og því verður alls ekki neitað - ósanngjarnt að ætla sér að leysa með þessum hætti vanda efnahagsmálanna á kostnað þessa láglaunafólks og hinna tekjuminnstu þjóðfélagsþegna. Ríkisstj. segist að vísu síðar ætla að gera ráðstafanir, sem feli í sér kjarabætur til þeirra, sem verst eru á vegi staddir, sem verst eru settir. Það boðar hún í aths., sem lagafrv. fylgja. En hvers vegna eru þessar ráðstafanir ekki gerðar samtímis kaupbindingarlögunum? Það hefði verið tryggara. Þess er ekki að vænta, að launþegar vilji eiga nein eftirkaup við núv. hæstv. ríkisstj., enda litið mark takandi á loðnum yfirlýsingum hennar um þetta efni. Ég held, að kaupbindingin samkv. þessu frv. sé alls ekki framkvæmanleg, jafnvel ekki um stundarsakir. Ég held, eins og ég áðan drap á, að hún sé dæmd til að mistakast og því verði hún aðeins til þess að auka vandann. Þess vegna er hún óskynsamleg. Auk þess er svo það, sem hæstv. fjmrh., að mig minnir, aðeins vék að í sinni framsöguræðu, en fór fljótt yfir, að kaupbinding þessi með lögum er í algeru ósamræmi við áður yfirlýsta stefnu ríkisstj. Í aths. við hið mikla frv., efnahagsmálafrv. 1960, segir svo, með leyfi forseta: „Það er stefna ríkisstj., að það sé og eigi að vera verkefni samtaka launþega og atvinnurekenda að semja um kaup og kjör." Þessa yfirlýsingu endurtók forsrh. í framsöguræðu um frv. En það geta allir skipt um skoðun, og það er náttúrlega ekki einsdæmi hjá hæstv. ríkisstj., að hún hafi horfið frá fyrri stefnuyfirlýsingum. Samkv. frv. því, sem hér liggur fyrir, er lögunum ætlað að hafa gildi aðeins til næstu áramóta. Margt bendir hins vegar til þess, að ríkisstj. hugsi sér að framlengja kaupbindinguna í einni eða annarri mynd eftir áramótin, a.m.k. hefur hún ekki viljað gefa yfirlýsingu um hið gagnstæða, enda þótt hún hafi verið um það krafin sagna og á hana skorað að gefa slíka yfirlýsingu. En þeir hafa, talsmenn stjórnarinnar, í þessu efni, hæstv. ráðh., ekki bent á nein önnur ráð fram úr þessum vanda en kaupbindinguna, og ég verð að segja það, að ég tel ekki sérstaklega líklegt, að þeir sjái eða finni nokkur önnur ráð á þeim tveim mánuðum, sem eru til stefnu. Þeir segja beinlínis, hafa lýst því yfir, að það séu ekki til önnur ráð, - ef þetta sé ekki gert, kaupið sé ekki bundið, þá séu ekki til önnur ráð en kauplækkun eða gengisfelling. Það eru þær yfirlýsingar, sem liggja fyrir frá þeim í þessu efni. Og það er engin bending í aths. við frv., sem bendi til þess eða geri það sennilegt, að önnur ráð en þessi verði fundin af hálfu hæstv. ríkisstj. Þar segir aðeins, að hún muni beita sér fyrir ráðstöfunum, sem feli í sér kjarabætur þeim til handa, sem verst eru settir, annað ekki, ekki það, að það verði horfið frá þessari kaupbindingarstefnu, ekki það, að það verði gefið frjálst aftur til samninga eftir áramót. Og það verður ljóst, þegar haft er í huga, hversu ríka áherzlu hæstv. fjmrh. lagði í sinni framsöguræðu einmitt á þennan þáttinn af þeim þremur, sem hann nefndi, launamálunum, peningamálunum og fjármálunum, að launamálin voru honum þar langefst í huga. Af því, sem hér hefur nú verið rakið, er ljóst, að framlagning þessa kaupbindingarfrv. táknar í raun og veru hreina uppgjöf af ríkisstj. hálfu, því að það er náttúrlega ekkert annað en uppgjöf að koma og segja, að það séu engin önnur ráð til en að binda kaupgjald launþega og bænda með lögum með þessum hætti og ef það verði ekki gert, komi gengisfelling eða hrein kauplækkun. Og þetta er heldur ekkert úrræði, eins og ég hef lítillega reynt að sýna fram á, af því að það er alveg dæmt til þess að hafa gagnstæðar verkanir við það, sem til er ætlazt. Já, en við sjáum bara ekkert annað úrræði, segir ríkisstj., svo ákallar þessi ráðþrota ríkisstj. stjórnarandstöðuna og segir við okkur: Hver eru ykkar úrræði? Bendið þið á úrræði í þessum vanda. - Við framsóknarmenn höfum bent á ýmis úrræði til þess að létta byrðar atvinnuveganna, svo sem með því að lækka vexti, fella niður eða lækka útflutningsgjöld, lækka eða fella niður tolla og gera atvinnuvegunum þannig kleift að standa undir eða mæta nokkurri kaupgjaldshækkun. Ég skal að sjálfsögðu ekkert fullyrða um það, hvort slíkar ráðstafanir mundu einar sér nægja til þeirra hluta. Það er náttúrlega ekki vitað, hver kauphækkunin endanlega yrði, sem samið kynni að verða um, ef sú leið væri farin. Greiðslugeta hinna einstöku atvinnuvega er að sjálfsögðu misjöfn. Auk þess má á það henda, að allmikið mun að því kveða við ýmsar atvinnugreinar, að um yfirborganir sé að tefla, að það sé borgað allmikið yfir umsamið taxtakaup. Ákveðin hækkun taxtakaups þarf því ekki óhjákvæmilega að jafngilda jafnmikilli raunverulegri hækkun. En það er alveg víst, hvað sem um það er, að einhver kauphækkun til hinna lægst launuðu verður ekki umflúin til lengdar. Mér er ljóst, að þessi úrræði, sem við framsóknarmenn höfum nefnt í þessu sambandi, eiga heldur litlu fylgi að fagna hjá þeim hagfræðingum, sem ríkisstj. styðst nú einkum við, þeim hagfræðingum, sem temja sér nú a.m.k. stundum að tala um þessi mál með sama hætti og í sama tón og útdauðir einvaldskonungar gerðu áður fyrr: Vér einir vitum. - Og mér er það ljóst, að þeir líta á þessi úrræði eins og barnaleg úrræði. En þessi úrræði eru nú samt ekki barnalegri en það, að atvinnurekendur sjálfir hafa á þau bent, að því er ég bezt veit. Og þeir vita væntanlega bezt, hvar skórinn kreppir að í þessum efnum. Annars finnst mér, að hagspekingar hæstv. ríkisstj. ættu að hafa heldur hægt um sig nú, eftir þá útreið, sem kenning þeirra um vaxtapólitíkina hefur gengið í sumar. En með hinni gífurlegu útlánaaukningu nú í sumar hefur verið svo rækilega sannað, að það verður ekki betur gert, að á verðbólgutímum er lítil vörn fólgin í háum vöxtum gegn óhóflegri útlánaaukningu. Ég viðurkenni fúslega, að sífelldar víxlhækkanir verðlags og kaupgjalds eru óheillavænlegar og þá þróun þyrfti að stöðva. En að mínum dómi er leiðin til þess ekki lögþvinguð kaupbindingarleið, sízt eins og á stendur. Í kaupgjaldsmálunum þarf að reyna samningaleiðina til þrautar, þ. á m. það, hvort aðilar geti ekki komið sér saman um að leggja málin í gerð, svo sem raunverulega átti sér stað um kjaradóm. Það þarf að - semja til lengri tíma, og það þarf að miða gildistíma samninga við sama tíma, svo að samningar um allt land og í öllum eða sem flestum starfsgreinum fari fram á sama tíma. Að þessu leyti til er ég alveg sammála hæstv. fjmrh. um það, sem hann sagði um þessi atriði, og get tekið undir það. Og ég get líka tekið mjög undir það, að það sé stefnt í rétta átt með kjararannsóknarnefnd. Þetta eru vissulega mikil vandamál, og þarf að verða lagfæring á þeim frá því, sem nú er. Það er öllum hugsandi mönnum ljóst. En ég óttast það mjög, að endirinn á þessu frumhlaupi ríkisstj., sem ég vil svo kalla, verði sá að skapa enn meiri óróa og enn meiri upplausn í sambandi við kaupgjaldsmálin en ella hefði orðið. Það er vitnað til þess til rökstuðnings þessu kaupbindingarfrv., að svipaðar leiðir hafi verið farnar áður, og þá sérstaklega vitnað til brbl. frá 1956 og gerðardómsl. 1942. Ég held nú, að hvorug þessi lög séu fyllilega sambærileg við þá lagasetningu, sem nú er fyrirhuguð. Brbl. 1956 fólu ekki í sér bann um grunnkaupshækkanir, ef ég skil þau lög réttilega. Gerðardómslögin 1942 fólu alls ekki í sér algert bann við kauphækkunum. Það var einmitt beint tekið fram í 3. gr. þeirra laga, að gerðardómurinn mætti úrskurða breytingar á kaupgjaldi til samræmingar og leiðréttingar, ef sérstaklega stæði á. Það er rétt, að við framsóknarmenn stóðum að setningu þeirra laga, en sú reynsla, sem fékkst af þeirri lagaframkvæmd, hvetur ekki til eftirbreytni, og við framsóknarmenn höfum ekki siðan viljað fara inn á lögþvingaða gerðardómsleið. En í þessu sambandi kemst maður ekki hjá því, eða þá vaknar ósjálfrátt upp í hugann, hver hafi verið afstaða Alþfl. áður fyrr til kaupbindingar og gerðardóma. Það er orðin mikil stefnubreyting hjá Alþfl. í þeim efnum, frá því að Haraldur Guðmundsson var dreginn út úr ríkisstj. 1938 vegna gerðardómsins um kjör togarasjómanna og síðan Stefán Jóh. Stefánsson fór úr ríkisstj. út af gerðardómslögunum 1942. En það hefur nú orðið stefnubreyting hjá Alþfl. á svo mörgum sviðum, að mér dettur ekki í hug að fara fram á það, að hann geri grein fyrir stefnubreytingum sinum í þessu efni. Það mætti áreiðanlega æra óstöðugan,ef það ætti að hlýða á játningar Alþfl. um allar þær stefnubreytingar, sem átt hafa sér stað hjá honum á s.l. 20 árum. Það liggur ljóst fyrir, hvað sem hæstv. ríkisstj. þar um segir og hvað sem hæstv. fjmrh. þar um segir, með framlagningu þessa frv. og með málflutningi stjórnarinnar, harmatölum hennar um það, hvernig sé öllu öfugt snúið nú í dag og illa komið okkar hag, að viðreisnin hefur mistekizt. Höfuðverkefni viðreisnarinnar áttu að vera þau samkv. margendurteknum stefnuyfirlýsingum að koma atvinnulífinu á heilbrigðan og traustan grundvöll og stöðva verðbólguna. Verðbólgan hefur ekki verið stöðvuð. Efnahags- og atvinnulífinu hefur ekki heldur verið komið á traustan og heilbrigðan grundvöll. Eða hvernig er hægt að halda því fram, að efnahagslifið sé á traustum og heilbrigðum grundvelli, þegar þannig stendur að mati ríkisstj., að ekki sé fyrir hendi annað úrræði en að binda allt kaupgjald í landinu, þ. á m. kaupgjald verkamanna, sem aðeins hafa 67 þús. kr. í dagvinnu í árskaup, sem bókstaflega er allsendis ómögulegt að lifa af nema þá með því meiri eftirvinnu? Það dettur ekki nokkrum lifandi manni í hug, ekki einu sinni hæstv. ríkisstj., að halda því fram, að það sé hægt að lifa með 5 manna fjölskyldu í þessu landi af 67 þús. kr. yfir árið. Viðreisnin hefur því farið alveg gersamlega út um þúfur. Um það ætti ekki að þurfa að deila lengur. En það, sem er allra varhugaverðast við þetta frv., er, að það er hætt við, að það geri aðeins illt verra, ef það verður að lögum, að það geri þau vandamál, sem við er að fást, enn stærri og óviðráðanlegri en þau nokkurn tíma eru nú. Það er það, sem ég óttast, og þess vegna vil ég ljúka máli mínu með því að skora á ríkisstj. að endurskoða nú enn á ný afstöðu sína í þessum málum, - það er ekki of seint enn, - og hverfa frá þeirri fyrirætlun sinni að lögfesta þetta frv. og grípa þá ekki heldur þess í stað til einhverra örþrifaráða, heldur beita sér fyrir lausn þess vanda, sem nú er við að fást, á grundvelli sem viðtækastra samninga og samstarfs.



Áður en lengra er haldið, get ég ekki stillt mig um að fara nokkrum og þó fáum orðum um það, sem hæstv. fjmrh. sagði hér um störf tveggja mikilvægra nefnda, sem ég hef haft nokkur afskipti af. Það var í fyrsta lagi það, sem hann sagði um svokallaða vinnutímanefnd. Eins og kunnugt er, þá eru nú liðin nærri 2 ár síðan Alþ. samþykkti með þál. að kjósa 5 manna nefnd, sem átti að hafa það hlutverk að finna leiðir til þess, að vinnutími verkafólks yrði styttur, og var í þál. bent á nokkur atriði, sem sérstaklega kæmu til greina í því sambandi. Það hefur borið við annað slagið, að hæstv. núv. ríkisstj. og reyndar ýmsir aðrir aðilar hafa þótzt hafa sérstaklega mikinn áhuga á þessu máli, og þar sem hæstv. ráðherra lýsti því nú fjálglega, hversu ríkisstj. hefði mikinn áhuga á því máli, þá get ég ekki stillt mig og tel mér reyndar skylt að upplýsa og sanna um áhuga hæstv. ríkisstj. í þessu máli. Á s.l. sumri, - ég ætla, að ég muni rétt, að það hafi verið um mitt sumar, - gerði vinnutímanefnd sérstaka till. til hæstv. ríkisstj., till., sem hún taldi algert grundvallaratriði, til þess að starfsemi nefndarinnar kæmi að gagni í framtíðinni. Í sérstöku erindi nefndarinnar til hæstv. ríkisstj. lagði hún til, að ríkið stæði fyrir og kostaði menntun allmargra manna, bæði frá launþegasamtökunum og vinnuveitendasamtökunum, í vinnuhagræðingu og vinnurannsóknum, en hugsun nefndarinnar hefur mjög beinzt að þeim málum. Jafnframt ákvað nefndin, þar sem málaleitan hennar um þetta hafði áður hlotið sérstaklega góðar viðtökur hjá ríkisstj. munnlega, að fresta frekara nefndarstarfi og fundahaldi hjá nefndinni, þangað til svar lægi fyrir frá hæstv. ríkisstj. Síðan gerðist það, sem hæstv. ráðh. hermdi rétt frá, að ríkisstj. vísaði þessu máli til forstjóra Iðnaðarmálastofnunarinnar til athugunar, með ósk um, að hann gæfi henni skýrslu um málið og legði fram till. Þetta gerði forstjóri Iðnaðarmálastofnunarinnar bæði fljótt og vel, eins og hans var von og vísa, og sendi hæstv. ríkisstj. á haustnóttum í fyrra álitsgerð upp á 40 vélritaðar siður um málið. En áhugi stjórnarvaldanna hefur reynzt það mikill í því máli, að enn í dag hefur vinnutímanefnd ekki borizt neitt svar við þeirri málaleitan, sem hún bar fram til ríkisstj. og hún vænti svara við innan fárra daga. Enn síður er það, að um frekari framkvæmdir í þessu máli hafi verið að ræða eða haft nokkurt samráð, hvorki við vinnutímanefndina né við verkalýðssamtökin, og látið nægja, eftir því sem ráðh. upplýsti, að hafa samráð við formann nefndarinnar, Pétur Sigurðsson, og efast ég þó mjög um, að það sé rétt hermt hjá hæstv. ráðh., a.m.k. hefur Pétur Sigurðsson ekki gefið nefndinni neinar skýrslur um það, og ég efast ekki um, að hann hefði gert það, ef um það hefði verið eitthvað að segja. En sannleikurinn er sá, að hæstv. ríkisstj. mun hafa vaxið í augum að leggja nokkurt fé til þessarar starfsemi. - En ég vil lýsa ánægju minni yfir því, ef sinnaskipti hafa orðið hjá hæstv. ríkisstj. í þessum efnum og hún er nú fúsari en hún hefur reynzt hingað til til þess að veita því einhvern stuðning, sem enginn hefur verið fram að þessu. Þá var það í öðru lagi varðandi störf svokallaðrar kjararannsóknarnefndar. Það er að vísu svo með þá nefnd, að hún ber enga ábyrgð, hvorki gagnvart hæstv, ríkisstj. né heldur gagnvart Alþ., og þess vegna alveg rangur vettvangur hér að ræða störf hennar ýtarlega. En þar sem mér hefur fundizt hæstv. ráðh. hafa á mjög villandi hátt gert grein fyrir hlutverki nefndarinnar, vil ég upplýsa það, sem hæstv. ráðh. hlýtur auðvitað að vita, að þessi nefnd hefur aldrei tekið að sér það hlutverk að kveða upp neinn úrskurð um það, hvaða kaupgjald ætti að vera í landinu, hvorki hjá verkafólki né öðrum, og ég veit, að hæstv. ráðh, þarf ekki annað en að lesa orðsendingaskiptin milli ríkisstj. annars vegar og Alþýðusambandsins hins vegar, til þess að honum hljóti að vera þetta fullljóst eins og hverjum öðrum. Hitt er annað mál, að Alþýðusambandið vildi fallast á það og það fúslega að taka þátt í rannsóknum á ýmsum þáttum okkar efnahagsmála, sem gætu létt fyrir gerð kjarasamninga. Það er auðvitað hin fráleitasta firra sem hugsazt getur, ef menn halda, að nefnd eins og þessi eða nokkur annar aðili geti fundið einhverja formúlu fyrir því, hvað kaup eigi að vera. Mér er ekki kunnugt um það, að hún hafi enn þá fundizt í þeim löndum, þótt leitað sé um alla veröld, þar sem alls konar hagfræðilegar upplýsingar eru þó miklu fyllri en hér í okkar landi, en hér eru þær vægast sagt ákaflega bágbornar, öll statistik óábyggileg eða þá, - en svo er í mjög mörgum greinum, - að hún er alls engin til. Og mér er ekki heldur kunnugt um það, að þó að starfsemi álíka og sú, sem þessari nefnd er ætlað að vinna, hafi farið fram árum eða jafnvel áratugum saman, hafi það út af fyrir sig komið í veg fyrir það, að atvinnurekendur og launþegar þyrftu að semja með eðlilegum hætti um hlutina, né heldur að það hafi komið í veg fyrir, að skoðanir hafi verið skiptar milli atvinnurekendasamtaka annars vegar og launþegasamtaka hins vegar um það, hvað kaupgjaldið ætti að vera. Þetta veit ég, að hæstv. ráðh. hlýtur að vita alveg eins og allir aðrir. Það er mikið talað um gjaldþol um þessar mundir, og í framhaldi af því tali er svo ályktað, að nefnd eins og kjararannsóknarnefnd eigi að geta gengið algerlega úr skugga um það, hvert þol atvinnuveganna sé til þess að greiða þessa eða hina kauphæðina. Þetta er önnur firran til. Það er auðvitað hægt með talsverðum líkindum að áætla, hvert gjaldþolið er, ef vitað er fullkomlega um tekjurnar, og við vitum það í mörgum tilfellum í okkar atvinnurekstri, a.m.k. að nokkru leyti. En það er bara að gæta þess, að það eru fleiri kostnaðarliðir atvinnurekstrar en vinnulaun, og í mjög mörgum tilfellum er þar um aðeins brot af kostnaði að ræða, og því fer auðvitað víðs fjarri, að kaupgjaldið eitt út af fyrir sig sé það eina, sem er hreyfanlegt í kostnaði atvinnuveganna, og ég kem nánar að því síðar. En þrátt fyrir þetta reynir hæstv. fjmrh. og ríkisstj. og ýmsir aðrir, sem hafa áhuga á því að villa fyrir mönnum, að telja mönnum trú um, að gjaldþolið komi allt saman fram, geti ekki komið fram nema gagnvart kaupinu. En það liggur auðvitað í hlutarins eðli, að ef hægt er að lækka aðra kostnaðarliði en kaupgjaldið, þá væri hægt að hækka kaupið sem því svaraði, þ.e.a.s. miðað við þær forsendur, að atvinnureksturinn a.m.k. berjist í bökkum við þau skilyrði, sem athugunin fer fram við. Þessa athugasemd tel ég, að mér hafi verið nauðsynlegt að gera við það, sem hæstv. ráðh. sagði sérstaklega um störf þessara tveggja nefnda, og ætla ég ekki að fjölyrða frekar um það að sinni. Það hafa nú undanfarna daga, sem þetta mál hefur legið hér fyrir hæstv. Alþ., fallið mörg þung orð innan þingveggjanna um þetta frv. En ég ætta þó, að það, sem hér hefur verið sagt um frv., sé mildin ein samanborið við það, sem fólk segir um það á heimilunum, á vinnustöðunum og í verkalýðsfélögunum, þ.e.a.s. fólkið í landinu, það fólk, sem þessu frv. er alveg sérstaklega beint að og ætlað er að búa við ákvæði þess og ákvæði þess hljóta að bitna fyrst og fremst á. Það hefur komið því betur í ljós, sem lengra hefur liðið, og eru þó ekki margir dagar liðnir, að í þessu máli, í afstöðunni til þessa frv. skiptist fólkið í landinu ekki í pólitíska flokka, og er þó flokkstryggðin mikil á Íslandi og auðvelt í flestum málum að skipa mönnum í pólitíska flokka eftir afstöðu til mála, en í þessu máli hefur reyndin orðið sú, að það á ekki við, því að hvar sem maður hittir mann um þessar mundir, þá falla um þetta ofbeldisfrv. fordæmingarorð, hvar sem menn eru í flokki eða hafa verið áður. Fyrsta daginn, sem þetta frv. var til umr. hér á hv. Alþ., gerðist það, að allir hafnarverkamenn í Reykjavík lögðu niður vinnu. Vörurnar hættu að streyma upp úr skipunum, fiskurinn hætti að koma upp úr togurunum, viðgerðirnar við skipin í slippnum og í vélsmiðjunum stöðvuðust, og hundruð manna komu hér upp að alþingishúsi til að vita, hverju fram yndi um þetta mál. Og ég verð að segja það, að oft hefur verið minni ástæða til þess, að menn fylgdust með því, sem gerðist innan þingveggja, heldur en í þessu máll. En það var táknrænt, vil ég segja, að þegar fyrstu mennirnir birtust hér við þinghúsið í vinnugallanum sinum, þá var hurðum skellt í lás og kallað á fjölmennt lögreglulið, enda þótt nægilegt húsrými væri hér fyrir fleiri áheyrendur en þá voru. En það er það sama, þetta er táknrænt að því leyti, að það er verið að slá slagbröndum fyrir það, að verkamenn geti rétt hlut sinn. Og allar athafnir hæstv. ríkisstj. í þessu máli bera vott um vonda samvizku. Síðan þetta gerðist, hefur ekki linnt mótmælaaðgerðum af hálfu verkafólks og af hálfu verkalýðssamtaka. Stöðugur órói hefur verið á vinnustöðum, menn hafa ýmist mætt hálfan dag eða alls ekki til vinnu, og framleiðslan og atvinnuvegirnir hafa látið á sjá strax nú þessa dagana. Þessar mótmætaaðgerðir náðu svo hámarki sínu í gær með einum fjölmennasta útifundi, sem haldinn hefur verið í Reykjavíkurborg, þar sem mættu a.m.k. 10–15 þús. manna og samþykktu einróma mótmæli gegn frv. og skoruðu á hv. Alþ. að fella það. Algert verkfall var í höfuðborginni og einnig á ýmsum öðrum stöðum, eins og í Hafnarfirði og á Akureyri, þar sem haldinn var fjölmennasti fundur, sem nokkurn tíma hefur verið haldinn í sögu Akureyrarbæjar. Áður en fundurinn hófst, hafði fundarsóknin sprengt af sér fundarhúsið, og miklu fleiri stóðu utan dyra og hlýddu þar á mál ræðumanna og tóku þátt í störfum fundarins heldur en þeir, sem inn komust, og slíkt hefur ekki, svo að ég viti, áður átt sér stað í sögu Akureyrar. En allt þetta, sem gerzt hefur þessa daga, er þó aðeins litill fyrirboði þess, sem verða mun, ef þetta frv. verður knúið í gegnum þessa hv. þingdeild. Verkalýðssamtökin hafa mótmælt með ýmsum fleiri hætti en ég hef nú nefnt. Þau hafa haldið fundi um allt landið og samþykkt sín mótmæli. Og mér er ekki kunnugt um það, að á einum einasta fundi í öllum þeim tugum verkalýðsfélaga, sem hafa rætt málið, hafi verið nokkurt atkvæði á móti mótmælunum. Og það er vissulega enn ein sönnun þess, að menn skiptast ekki í flokka í þessu máli. Verkalýðshreyfing, sem oft hefur verið klofin í afstöðu til ýmissa mála og þar sem ólíkar pólitískar skoðanir hafa ár eftir ár og áratug eftir áratug barizt sín í milli, aðilar, sem hafa barizt um forustuna í verkalýðsfélögunum, þeir sameinast í þessu máli. Hv. Alþ. hefur þegar borizt mikið af þessum mótmælum, og ég er hér með nokkur dæmi um þau, en ég hygg þó, að miklu fleiri mótmæli hafi verið gerð og séu aðeins ókomin hingað til þingsins eða hafi verið birt almenningi með öðrum hætti. Vegna þess að ég veit, að hæstv. ráðh. hafa haft öðrum hnöppum að hneppa undanfarið en reyna að kynna sér viðhorf fólksins í landinu til þessa máls, þá vil ég aðeins vekja athygli á nokkrum þeim aðilum, sem mótmæli hafa sent.

Ég hafði hugsað mér að gera fundarhlé núna til kl. 5, ef hv. þm. vili fresta máli sínu.

Þá fresta ég máli mínu. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég vil nú til að byrja með lýsa óánægju minni yfir því, að hæstv. ríkisstj: skuli sýna deildinni þá lítilsvirðingu, að hafa engan ráðherra hér viðstaddan, meðan umr. fara fram um þetta stórmál, og ég hygg, að þó að það, sem ég og aðrir stjórnarandstæðingar hafa að segja um þetta mál, fái kannske ekki mikinn hljómgrunn hjá þeim, þá mundu þeir ekki bíða heilsutjón af því að hlusta á það, sem við höfum fram að færa. Ég vildi eindregið mælast til þess, að hæstv: forseti hlutaðist til um það, að hæstv. ráðh. gegndu þingskyldu sinni hér eins og aðrir þingmenn, og lýsi mig reiðubúinn að gera hlé á máli mínu, meðan hann gerir ráðstafanir til þess. - Það gleður mig, að hæstv. ráðh. skuli sýna deildinni þá virðingu að vera viðstaddir, á meðan afgreiðsla málsins fer hér fram. En ég hafði haft þau ummæli, að jafnvel þó að það, sem við stjórnarandstæðingar hefðum fram að færa um málið, fengi kannske ekki mikinn hljómgrunn hjá hæstv. ráðh., þá mundu þeir þó ekki bíða heilsutjón af því að hlusta á það, sem við höfum að segja: Ég hafði komið þar máli mínu, áður en fundarhlé var gert, að minna á, hvernig viðtökur þetta mál hafði fengið, og ég tel rétt að gera því nokkru nánari skil, áður en ég vik að sjálfu efni málsins, vegna þess að þess munu engin dæmi, hvorki fyrr né síðar, að nokkurt mál, sem ríkisstj. í landinu hafi borið fram, hafi hlotið jafneinróma mótmæli og þetta mál. Ég hef fulla vissu fyrir því, að eftirtalin verkalýðsfélög hafi ekki aðeins mótmælt frv., heldur líka boðað vinnustöðvun frá n. k. mánudegi, þ.e. Verkamannafélagið Dagsbrún í Reykjavík, Hlíf í Hafnarfirði, Eining á Akureyri, Járniðnaðarmannafélag Reykjavíkur, Bílstjórafélag Akureyrar, Iðja í Hafnarfirði, Iðja í Reykjavík, Verkalýðsfélagið í Sandgerði, Gerðahreppi, Verkamannafélagið Bjarmi á Stokkseyri, Verkalýðsfélag Hveragerðis, Verkakvennafélagið Snót í Vestmannaeyjum, Verkalýðsfélag Vestmanneyinga, Verkamannafélagið Rangæingur, Verkamannafélagið Árvakur á Eskifirði, Verkamannafélög Vopnafjarðar og Norðfjarðar og Stöðvarfjarðar, Verkamannafélagið Þróttur á Siglufirði og Verkakvennafélagið Von á sama stað, Verkalýðsfélag Dalvíkur, Verkalýðsfélagið Fram á Seyðisfirði, Verkalýðsfélag Borgarness og Bilstjórafélagið á Selfossi. Það kann að vera, að það séu fleiri félög en þetta, sem ekki hafa aðeins mótmælt þessu frv., heldur einnig boðað vinnustöðvun, en um þessi félög er fullkunnugt. Og ég verð að segja það, að mér er ekki kunnugt um það, að nokkurt verkfall á Íslandi hafi verið víðtækara en verkfall, sem háð væri af þessum félögum, sem ég nú taldi, þ.e.a.s. það er greinilegt, að ríkisstj. er að stofna til stórfelldustu verkfalla og stéttaátaka, sem átt hafa sér stað í sögunni. Þá eru allmörg félög, sem að vísu hafa ekki boðað vinnustöðvanir, en hins vegar haft í frammi mjög ákveðin mótmæli gegn frv., og eru á meðal þeirra Sókn í Reykjavík, Verkakvennafélagið Framsókn, Iðja í Reykjavík, Fulltrúaráð verkalýðsfélaganna í Reykjavík, Verzlunarmannafélag Reykjavíkur, Félag húsgagnasmiða og Félag húsgagnabólstrara. Og enn er að nefna Bókbindarafélag Íslands og Hið Íslenzka prentarafélag, en það síðarnefnda er nú þegar í verkfalli til þess að knýja fram hækkuð laun, enda þótt það verkfall mundi enga þýðingu hafa, ef lögin ná fram að ganga, og ber þess vegna að skoða fyrst og fremst að svo komnu sem mótmælaverkfali gegn þessum lögum, og hefur ekkert félag enn þá haft uppi harðari aðgerðir gegn málinu en þetta eitt elzta stéttarfélag landsins, sem eins og kunnugt er lýtur einlitri forustu Alþfl., annars stjórnarflokksins. En það hefur, eins og ég sagði, ekki aðeins verið látið sitja við mótmælin ein, heldur hafa verið boðaðar virkar aðgerðir hjá a.m.k. 23 verkalýðsfélögum þrátt fyrir bann þessa frv. Það er þess vegna alveg óhætt að fullyrða það, að hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsmenn geta ekki huggað sig við það, sem ég hef heyrt þá fleygja á milli sín, að hér væri um einhverja fundaæsingu að ræða. Það, sem nú er að gerast, á vissulega ekkert skylt við slíkt. Það er alveg öruggt, að á mánudaginn kemur hefjast verkföll bæði hér í Reykjavík og víða hér um land. Í Reykjavík er að nefna félög eins og Dagsbrún, Trésmiðafélagið, málara, A.S.B., járniðnaðarmenn o. fl. Svo að segja öll verkalýðsfélög á Austfjörðum hafa boðað vinnustöðvanir. Á Norðurlandi er a.m.k. um að ræða 3 félög á Akureyri, enn fremur 2 félög á Húsavik og 2 félög á Siglufirði. Og á Suðurlandi Vestmannaeyjar, Hafnarfjörður; bæði hjá Hlíf, verkamannafélaginu, og Iðju, en í því félaginu, sem ég nefndi siðast, fór fram allsherjaratkvæðagreiðsla um vinnustöðvunina og var samþykkt gegn 4 mótatkvæðum, og hygg ég það vera nokkurn veginn einsdæmi, að svo fá mótatkvæði komi fram gegn vinnustöðvun, og alveg sérstaklega er það athyglisvert, eins og allt er nú í pottinn búið. En þetta er, eins og ég áður sagði, langt frá því að vera nokkurt fullkomið yfirlit. Það kann að vera, að átökin, sem ríkisstj. er beinlínis að efna til, kunni að verða miklu víðtækari en það, sem ég nú hef sagt, gefur hugmynd um. Og það er vissulega saga til næsta bæjar, að í undirbúningi skuli vera víðtækasta verkfall í sögu verkalýðshreyfingarinnar, einmitt við þær aðstæður, að lögbann er lagt við því, að vinnustöðvanir séu framkvæmdar. Og það er ekki síður athyglisvert, að þetta sætir ekki andstöðu í félögunum, heldur eru ákvarðanir um það teknar einróma af mönnum úr öllum flokkum. Það má að vísu segja, að vinnudeilur og e.t.v. verkföll hafi verið í uppsiglingu og hefðu skollið á, þrátt fyrir það þótt ríkisstj. hefði ekki gripið til þeirra ráða, sem í þessu frv. felast, hitt sýnist mér þó alveg augljóst, að þessar ráðagerðir, sem uppi eru í þessu frv., hafi orkað mjög til þess að gera þessi átök miklu víðtækari en ella hefði orðið. En það er líka óhætt að fullyrða, að það hafa ýmsir fleiri tekið snögg viðbrögð við það, að þetta frv. var lagt fram hér á hv. Alþingi, heldur en sjálf verkalýðsfélögin, sem í hlut eiga. Ég nefni til dæmis mjög einörð mótmæli Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, sem e.t.v. og áreiðanlega af þeim, sem eru launtakar, eiga þó kannske frekast eitthvað undir því, að ríkisstj. takist að halda kjörum láglaunamanna niðri. En þessi samtök hafa sýnt fullan skilning á því, hvað hér er í húfi fyrir verkalýðshreyfinguna og fyrir hagsmunasamtökin í landinu, og tekið sínar ákvarðanir samkvæmt því, en ekki eftir því, sem þeirra eigin hagsmunir hefðu kannske frekast boðið, a.m.k. stundarhagsmunir. Það er sannast mála, að jafnvel stuðningsmenn ríkisstj. standa agndofa, hneykslaðir og agndofa gagnvart þeim aðgerðum, sem hér eru í frammi hafðar, og ummæli sumra stjórnarsinna í andstöðunni við þetta mál hafa orðið mjög fleyg, eins og t.d, þau, sem Jón Axel Pétursson bankastjóri viðhafði á miðstjórnarfundi Alþfl., þegar hann sagði: Svona er ekki hægt að fara með verkamenn. - Og það hafa líka orðið fleyg orð sjálfstæðiskonunnar í stjórn Iðju, sem sagði, að ef þessi ríkisstj. þyrfti að haga sér svona, eins og þetta frv, bæri vott um, þá mætti hún fara til staðar, sem ég tel ekki virðingu þingsins samboðið að nefna. mikilsvirtur sjálfstæðismaður á Akureyri sagði við mig - og bað mig ekki fyrir það, að þessar aðgerðir væru í einu orði sagt, það væri ekki hægt að lýsa þeim betur í einu orði heldur en þær væru svívirðing, og sagði jafnframt, að það væri skoðun flestra flokksbræðra sinna á Akureyri. Svo hefur það einnig gerzt, sem kannske er furðulegast af öllu, sem gerzt hefur enn þá í málinu, að sama daginn og frv. var lagt fram hér á Alþingi, m.a. með þeim ákvæðum, að ákvæði þess skyldu gilda frá þeirri stundu, þegar það var lagt fram, að lögin voru þverbrotin, þ.e.a.s. annars vegar af verkakvennafélögunum á Akranesi, í Hafnarfirði, Keftavik og Reykjavík. En hver halda menn nú, að hafi verið hinn aðilinn, sem braut lögin og samdi um kauphækkun þrátt fyrir bann laganna? Það var sjálfur forseti eða formaður Vinnuveitendasambandsins, bróðir hæstv. forsrh., Kjartan Thors, og vissulega duga engar langsóttar lögskýringar hæstv. fjmrh. um þetta efni. Það er eins augljóst og við erum hér allir staddir, að svo var til ætlazt, að allar launahækkanir yrðu bannaðar, frá því að lögin voru lögð fram á Alþingi, og viðkomandi því, að aðilar hafi ekki vitað um, hvað í lögunum stóð, þá geta menn nú gizkað á það, hvað hæft er í því, þegar sá maður átti í hlut, sem ég nefndi. Nei, sannleikurinn er sá, að það er að skapast þjóðarsamstaða gegn því, sem hér er á ferðinni, og það þarf áreiðanlega mikið til að skapa þjóðarsamstöðu í landi, þar sem menn yfirleitt láta skipa sér í pólitíska flokka eftir málefnum, eins og ég áðan sagði. Og það þarf sjálfsagt enn þá meira til, þegar svo er ástatt eins og nú, að sjálf landsstjórnin telur þær ráðagerðir, sem hún hefur hér á prjónunum, helzta, ef ekki eina bjargráðið í miklum og aðsteðjandi þjóðarvanda. Þegar slíkt gerist undir þeim kringumstæðum, þá eru vissulega ástæður til að staldra ofur lítið við og skoða, hvað er að gerast. En enn þá a.m.k. virðist þetta, sem hverju barni ætti þó að liggja í augum uppi, vera hæstv. ríkisstj. alveg hulið. Hún virðist ekki vita, hvað er að gerast. Hún heldur áfram að sigla fullum seglum með þessar aðgerðir beint inn í brimgarðinn, og það er vissulega engu líkara en að það væru blindir menn, sem stæðu við stjórnvölinn. Það má sannarlega segja um þá, að vitandi vita þeir ekki og sjáandi sjá þeir ekki. Það ræður svo auðvitað af líkum, að þegar svo er ástatt sem ég nú hef lýst, þá getur það ekki átt sér stað, að neitt smámál sé á ferðinni, heldur stórmál, sem getur valdið miklum örlögum og miklum umskiptum, og það er a.m.k. óhætt að fullyrða, að það er dómur fólksins í landinu þessa dagana. Eða halda menn kannske eða reynir hæstv. ríkisstj. að hugga sig við það, að þetta sé bara allt saman ímyndun úr fólkinu, hugarórar, að það vaði í villu og svima um það, sem hér er að gerast, - eða er það raunsærra en hæstv. ríkisstj. sjálf? Ég held, að það sé rétt að athuga það mál ofur lítið nánar, og ber þá sjálfsagt fyrst að líta á efnisatriðin í þessu frv. Það er þá í fyrsta lagi, að með frv. eru bannaðar allar launahækkanir, frá því að það er lagt fram og til næstu áramóta. Í öðru lagi eru allar vinnustöðvanir, sem miða að því að knýja fram breyt. á launum eða vinnutíma, bannaðar í jafnlangan tíma. Í þriðja lagi eru svo ákvæði um verðlag, sem mér virðast vera þess eðlis, að verðhækkanir séu leyfðar - fullkomlega leyfðar eftir sömu eða svipuðum reglum og áður hafa gilt, nema hvað bannað er að hækka í prósentum talið álagningu í smásölu og heildsölu. En annars sé ég ekki annað en þessi ákvæði heimili verðhækkanir nákvæmlega með sama hætti og gilt hefur í landinu að undanförnu. T.d. er það um iðnaðinn að segja, að eftir ákvæðum verðlagsnefndar má ekki hækka neinar iðnaðarvörur í landinu nema með samþykki verðlagsyfirvalda. Þetta hefur að vísu verið gert hér að meira eða minna leyti, sérstaklega hjá iðnrekendum hér í Reykjavík, og kannske að miklu leyti, og það hefur verið séð í gegnum fingur við þá af verðlagsyfirvöldum og stjórnarvöldum. En engu að siður ber þeim að senda verðlagsyfirvöldunum sína útreikninga og skýrslur og beiðast leyfis, í hvert skipti sem þeir hækka verð á sínum vörum. Og ég get ekki betur séð en sem sagt hvaða tilkostnaður sem vex hjá fyrirtækjum, enda er það beinlínis tekið fram, geti valdið verðhækkunum, og sama er að segja um þjónustu. Ég sé þess vegna ekki, að þetta frumvarpsákvæði hindri það, að yfir skelli yfirvofandi hækkanir á t.d. ýmissi þjónustu, sem er almenningi mjög mikils virði og hefur mikla þýðingu, við hvaða verði er seld, eins og t.d. rafmagn, hitaveitugjald og sitthvað fleira. Ef þetta er rangur skilningur hjá mér, þá verður hann vafalaust leiðréttur. En það er auðvitað langt frá því, að ég telji það nokkurt höfuðatriði, hvernig þetta verður skilið, en hitt er alveg augljóst, að um allsherjarbann við verðhækkunum á nauðsynjum og þjónustu er ekki að ræða. Skv. bókstaf laganna er gildistíminn svo til 31. des. eða til áramóta. En í grg. frv. er þó gefið mjög greinilega í skyn, að um það leyti eða áður muni launamálunum í landinu almennt hafa verið skipað með löggjöf til lengri frambúðar en til áramóta. T.d. segir svo í grg. með frv. í 2. mgr.: „Nú hafa hins vegar á undanförnum dögum og vikum orðið þeir atburðir, að gerðar hafa verið kröfur um miklar kauphækkanir og vinnustöðvanir boðaðar. Ef ekki er nú þegar gripið til aðgerða í launa- og verðlagsmálum, er hætt við, að ókleift reynist að treysta á ný efnahag þjóðarinnar" o. s, frv. Og undir lok grg., í næstsíðustu mgr., segir svo um fyrirhugaða samningsgerð eða hugsanlega samningsgerð launþega og atvinnurekenda: „Jafnframt munu aðilar að kjaradeilum fá ráðrúm til að ræðast við og átta sig á afleiðingum þeirra kröfugerða, sem nú eru uppi." Ráðrúmið á ekki að nota til að semja, vegna þess að þess þarf ekki, það á að skipa málunum með lögum. Aðilarnir eiga bara að fá ráðrúmið til þess að átta sig á því, hvað kröfugerðin er vitlaus, ekki til annars. Það er hvergi minnzt á það í þessu, sem þó lægi alveg beint við, að það eigi að nota tímann til þess að semja, og það verð ég að segja, að það gefur a.m.k. alveg ótvírætt í skyn, hver meiningin er, þ.e.a.s. sú, sem hæstv. ríkisstj. þorir ekki að láta koma fram í frv., að það sé meiningin að lögfesta kaup að þessum tíma liðnum, sem í frv. er gert ráð fyrir. Þetta styðst svo enn þá við þær hugmyndir, sem fram hafa komið, sérstaklega frá forustumönnum Alþfl., um það, að það eigi að koma á einhvers konar lágmarkskaupi, - ég get ekki séð, hvernig það mætti verða öðruvísi en með löggjöf, og þá um leið, að annað kaupgjald yrði bundið í lögum, og enn fremur við það, að sjálfur hæstv. forsrh. hefur lýst yfir, að það ætti að leysa þessi mál öll án launahækkana eftir öðrum leiðum en samningum við verkalýðssamtökin, þ.e.a.s. eftir lagaleiðum. Það er auðvitað alveg auðsætt, að kjarni málsins og aðalatriðið í þessu frv. er annars vegar bannið við launahækkunum og hins vegar bannið við vinnustöðvunum. Hv. 3. þm. Norðurl. v, gerði hví í sinni ræðu allveruleg skil, að þessar aðgerðir eigi sér ekki fordæmi, eigi sér ekkert fullkomið fordæmi, og það auðvitað stoðar ekki neitt, þegar fortiðin er skoðuð, fyrir hæstv. ríkisstj. eða hæstv. ráðh. að halda því fram, að það séu einhver óteljandi fordæmi fyrir slíkum hlutum sem hér eru á ferðinni. Þeir segja að vísu, að margar aðgerðir, sem hafa verið gerðar á undanförnum árum og undanförnum áratugum, séu að öllu eðli og tilgangi svipaðar og þessar, sem núna eru fyrirhugaðar, enda séu vandamálin, eins og einn hæstv. ráðh. orðaði það, þau sömu og úrræðin furðulega fá. Það má auðvitað finna sannleikskorn í þessu, en það er ákaflega litið sannleikskorn. Það er í því fólgið, að það er auðvitað rétt, að verkalýðshreyfingin og verkafólkið í landinu hefur á undanförnum áratugum orðið að þola margs konar búsifjar af hendi stjórnarvalda, og það er vissulega rétt, að húsráðin hafa verið hver öðrum lík. Við höfum kynnzt ýmsum réttindaskerðingum, eins og t.d. afnámi sérstakra samningsatriða. Ég nefni t.d. verðlagsvísitöluna, verðlagsbæturnar, sem nokkuð oft hafa verið skertar að meira eða minna leyti, stundum í fullkominni óþökk við verkalýðssamtökin og í önnur skipti í samkomulagi við þan, og við höfum einnig orðið að þola gerðardóma í einstökum, takmörkuðum kjaradeilum, og við höfum orðið að þola nýjar tollaálögur af svo að segja hverri einustu ríkisstj., sem hefur setið í landinu, og svo mætti lengi telja. Það hefur margt verið gert af hendi stjórnarvalda, sem út af fyrir sig hefur rýrt kjör verkafólksins í landinu. En þetta frv. hefur, hvernig sem málið er skoðað, algera sérstöðu. Og sérstaðan er fólgin í því, að engri ríkisstj. a.m.k. siðan lýðveldið var stofnað á Íslandi, hefur hugkvæmzt að afnema í einu lagi, með einu pennastríki, allan frjálsan samningsrétt allrar verkalýðshreyfingarinnar og banna þar að auki kauphækkanir. Og í öðru lagi, sem er líka alger sérstaða með þetta frv., að a.m.k. yfir þann tíma, sem í orði kveðnu er ætlað, að ákvæði þess eigi að gilda, þá beinast ákvæði frv. eingöngu gegn þeim, sem verst eru settir í þjóðfélaginu, ekki öðrum. Það er auðvitað sannast mála, að frjáls samningsréttur verkalýðshreyfingarinnar, tryggður með rétti til þess að selja vinnu sína eða selja hana ekki, sá réttur er eitt af grundvallaratriðunum í lýðræðisþjóðfélagi, einn af hornsteinunum, sem lýðræðisþjóðfélag hlýtur að byggjast á. Það er líka einn helzti og traustasti hornsteinninn undir hverju ríki, sem vill láta kalla sig velferðarríki, og það er helzta trygging lýðræðisins gegn ofurvaldi og ofstjórn, gegn ofstjórn og ofurvaldi harðsvíraðs ríkisvalds, sem treystir sér ekki til að stjórna öðruvísi en með bolabrögðum, öðruvísi en að fleygja fyrir borð lýðræðislegum leikreglum. Í augum verkalýðshreyfingarinnar og þeirra, sem hana skipa, er þetta m.a. af þessum ástæðum helgur réttur og dýrmæt eign, sem ekki verður látin af hendi, hvað sem í boði væri, - réttur, sem öll eða flest önnur þjóðfélagsréttindi verða rakin til og einnig má rekja til flesta eða alla ávinninga, sem verkalýðshreyfingin bæði hér og annars staðar hefur náð fyrr og síðar. En nú á að afnema þennan rétt og afnema um leið þær leikreglur, sem gilt hafa, ég vil segja frá upphafi verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi og fram til þessa dags, um samskipti hagsmunasamtakanna, samskipti launþega og atvinnurekenda, og líka þær leikreglur, sem þrengdu réttindi verkalýðshreyfingarinnar með vinnulöggjöfinni, - leikreglur, sem sjálf borgarastéttin á Íslandi setti 1938, og ég held, að mig misminni það ekki, að það voru foringjar Sjálfstfl., eins og Thor Thors og aðrir, sem þá báru uppi merki þess flokks hér á Alþingi, sem sérstaklega beittu sér fyrir því, að þessar leikreglur væru settar. En nú í dag eru þessar leikreglur, sem Thor Thors setti 1938, orðnar of frjálslyndar fyrir Sjálfstfl. og fyrir þá stjórn, sem nú er í landinu, og það er vissulega lærdómur út af fyrir sig. Hitt er svo annað, að það er mikið færzt í fang að ætla að ræna þessum rétti, og viðbrögð almennings í landinu, viðbrögð verkalýðshreyfingarinnar og viðbrögð einstaklinga, sem henni eru þó ekki neitt nátengdir, sýna það mjög greinilega, að réttur skilningur er á því meðal allrar Íslenzku þjóðarinnar, hvers virði þessi réttur er fyrir sjálft lýðræðið í landinu. Og viðtökurnar sýna líka, að fólkið í landinu telur flest tilvinnandi til að verja þennan rétt. Hæstv. ríkisstj. og talsmenn hennar reyna að færa sér það til málsbóta, að þessi réttindaskerðing eigi bara að gilda í tvo mánuði. En ég vil spyrja: Ef menn sætta sig við það, að þessi réttur sé tekinn í tvo mánuði, geta þá ekki næst komið alveg jafnfullgildar röksemdir fyrir því, að verkalýðshreyfingin sé svipt þessum rétti í aðra tvo mánuði eða í eitt ár eða í tvö ár? Ég get ekki betur séð en að sjálft „prinsipið er brotið og ef það getur verið rétt einu sinni að afnema þann rétt, þá getur það verið rétt í annað skipti. Og það er þetta, sem menn skilja, og það er það, sem menn skilja, að ef verkalýðshreyfingin missir einu sinni þennan rétt, þótt í stuttan tíma sé, þá er lifi þessa réttar hætt, það kann að vera, að þá nái hún honum aldrei aftur um mjög langa framtíð. Og eins og ég rakti áðan, hefur hæstv. ríkisstj. afhjúpað það, að það er alls ekki meiningin, að þessi þvingunarlög eigi bara að gilda í tvo mánuði. Þau eiga að gilda áfram. Það á að skipa launakjörunum með lögum. Það á að taka samningsréttinn af verkalýðshreyfingunni. Það er þetta, sem hæstv. ríkisstj. lýsir yfir. Það er þess vegna alveg rétt ályktað hjá fólkinu í landinu, hjá verkalýðshreyfingunni, að hér er um frambúðarskerðingu samningsréttarins að ræða, og þá vaknar sú spurning: Á að láta réttinn, eða á að standa á réttinum, verja hann? Og það er það, sem verkalýðshreyfingin hefur ákveðið. Hún hefur ákveðið að verja þennan rétt. Ég hygg, að það sé fyllilega réttmætt að athuga það svo nokkuð nákvæmlega, hver þróunin hefur verið í launamálunum nú upp á síðkastið og hvort sú þróun gefi hæstv. ríkisstj. og öðrum þeim, sem vilja berja þetta frv. í gegn, einhver rök í hendur. Það helzta, sem hefur gerzt almennt í kjaramálunum, er það, að opinberir starfsmenn hafa fengið 20–90% kauphækkun, eða að meðaltali, eftir því sem ríkisstj. reiknast, 45%. Þessar hækkanir eru að vísu í þeim stíl, sem viðreisninni hæfir, að þeir, sem lægst höfðu launin af opinberum starfsmönnum, fá minnstar hækkanir eða í kringum 24%, en þeir, sem ríflegast báru frá borði áður, fá allt upp í 90%, en það er út af fyrir sig önnur saga. Í kjölfar þess, að opinberir starfsmenn fengu sínar hækkanir, komu svo blaðamenn, sem fengu 30% hækkun. Bankastjórunum var sleppt inn fyrir þröskuldinn daginn áður eða kannske í sumum bönkunum tveimur dögum áður en lögin gengu í gildi, því að það var álit stjórnarinnar, að þjóðfélagið mundi sporðreisast, ef þeir yrðu lokaðir úti, enda höfðu þeir afskaplega lág laun áður. Þeir fengu 35% og standa nú í launum, sem eru ekki nema um 360 þús. kr. á ári, og var vissulega skiljanlegt, að þrír af ráðh. ríkisstj., sinn í hverju bankaráði, gætu ekki borgið þjóðarhagnum nema hækka laun þessara manna, á sama tíma og þeir voru að semja þetta frv. Næstir blaðamönnunum komu svo starfsmenn bæjarfélaganna, fyrst Reykjavíkur, og þar var um kjarasamninga eða kjaraákvörðun að ræða, sem í flestum greinum yfirbauð kjaradóminn, þannig að a.m.k. alls staðar, þar sem einhver vafi lék á, að maður ætti að vera í launaflokki eftir kjaradómi, þá var hann settur einum flokki ofar, svo að það væri alveg öruggt, að enginn bæjarstarfsmanna yrði verr úti en þeir, sem hjá ríkinu ynnu. Og í kjölfar bæjarstarfsmanna Reykjavíkur hafa svo komið starfsmenn bæjarfélaganna yfirleitt um allt landið, og hygg ég mjög fáa starfsmenn mjög fárra bæjarfélaga hafa orðið úti, þegar þetta frv. var lagt fram á Alþingi. Það er líka vitað, að í kjölfar þessa hafa líka forstjórar svo að segja allra fyrirtækja í landinu, jafnt ríkisfyrirtækja sem einkafyrirtækja, fengið stórkostlegar launahækkanir; og það mun nú varla vera talað um forstjóralaun, sem ekki séu sambærileg við það, sem ráðh. bera úr býtum. T.d. var ráðinn forstjóri fyrir útgerðarfyrirtæki í Hafnarfiði núna nýlega, og honum voru ákveðin laun af bæjarstjórn Hafnarfjarðar, sem svöruðu til launa forsrh., eða 24 þús. kr. Og þannig er þetta í einkafyrirtækjunum um landið allt, að forstjórarnir og einnig allir, sem eru þar í einhverju fyrirsvari eða bera einhverja ábyrgð, hafa fengið stórkostlegar hækkanir. Og þetta allt saman hefur gerzt með góðu samþykki og tilstuðlan hæstv. ríkisstj. Þegar opinberir starfsmenn höfðu lagt fram kröfur sínar á s.l. vori, bauð ríkisstj. þeim 30% kauphækkun að meðaltali, og þegar hún bauð það, hlýtur hún að hafa gert sér fulla grein fyrir því, að það var auðvitað algerlega útilokað, að kjaradómur dæmdi opinberum starfsmönnum ekki altverulega hærri launabætur en ríkisstj. hafði boðið. Auðvitað hlaut það að hafa mikil áhrif á úrskurð kjaradóms, hvaða tilboð lá fyrir frá hæstv. ríkisstj. En það var, eins og ég segi, um 30% hækkun. En um þetta þarf ekki í raun og veru að hafa neinar ágizkanir. Það er kunnugt, að einn af þeim, sem skipuðu kjaradóm, var Jóhannes Nordal bankastjóri, sem er annar helzti ráðgjafi hæstv. ríkisstj, í efnahagsmálum. Gerði hann sératkv. í málinu? Lýsti hann sig andvígan því, að opinberir starfsmenn fengju 45% kauphækkun að meðaltali? Taldi hann, að þjóðarbúið þyldi það ekki? Eða taldi hann, að það mundi setja allt launakerfið í landinu úr skorðum? Nei, Jóhannes Nordal, aðalráðunautur ríkisstj. í efnahagsmálum næst Jónasi Haralz, áleit það ekki. Hann greiddi þessu atkv., og það þarf enginn, hvorki mér að segja eða öðrum, að hann hafi tekið þessa afstöðu öðruvísi en í samráði við ríkisstj., maður í hans stöðu. Saga gengur um ráðh., saga um það, þegar ráðh. voru óvenjulega snemma á fótum hér á haustmorgni, flýtandi sér niður í banka til þess að halda fund, ekki út af því, að sparifjáraukningin væri komin niður í 5 millj. kr. á mánuði, ekki af því, að bankaútlánin hefðu vaxið um einn milljarð, á meðan sparifjáraukningin var 500 millj., - nei, nei, þeir höfðu engar áhyggjur af því. Þeir höfðu aðeins áhyggjur af því, hvort bankastjórnin gæti fengið hækkuð laun, áður en ríkisstj. legði þvingunarfrv. sitt fyrir Alþingi. Og þess vegna voru þeir svona snemma á fótum. Og svo ætla menn að koma og halda því fram, að ríkisstj. hafi ekki borið nokkra einustu ábyrgð á því, sem hefur gerzt í launakjörum opinberra starfsmanna, eða beri neins konar ábyrgð á því, hvernig allt launakerfið í landinu hafi farið úr skorðum á þessu ári. Það þarf vissulega meira en litla trúgirni til þess að trúa slíku. Nei, það hefur sem sagt verið alveg fram að þessu trú hæstv. ráðh., trú ríkisstj., að þjóðfélagið hefði fullkomlega efni á því að verja 400-500 millj. kr. til þess að bæta kjör embættismannanna og hátekjumanna í þjóðfélaginu. Það er langt frá því, að ég sé að flokka alla opinbera starfsmenn undir það, að þeir séu hátekjumenn. Margir þeirra hafa ekki meiri laun en þeim ber og ekki meira en lifvænlegt er. En hitt er auðvitað alveg auðséð, að verulegur hluti af opinberum starfsmönnum fær miklu hærri laun en nokkur ástæða er til og miklu hærri laun en á nokkurn hátt verður verjandi, t.d. bankastjórarnir með sína 6 tíma vinnuviku. Ég hef allgóðar heimildir fyrir því, að bankastjórarnir hér í Reykjavík, sem hanga yfir hálftómum bönkum, sem yfirleitt gera ekki mikið annað, upp á síðkastið a.m.k., heldur en að segja „nei“ við fólk, og það er frekar fljótlegt, vinni í bönkunum a.m.k. 6 klst. á viku. Og þá fara nú launin að verða allrífleg, þegar tillit er tekið til vinnutímans. En sannast að segja efast ég um, að sumir bankastjórarnir vinni svo langa vinnuviku. Það er svo á hinn bóginn að athuga, hvað verkafólkið í landinu hefur fengið í sinn hlut, á meðan þessu fór fram með kjör opinberra starfsmanna og kjör hálaunastéttanna í landinu. í janúarmánuði sömdu verkalýðsfélögin eða fengu öllu heldur án samninga 5% kauphækkun, án þess að samningar væru undirritaðir og með því fororði, að þau gætu tekið upp samninga, hvenær sem væri. Þessum samningum eða þessari kauphækkun eða samkomulagi eða hvað þið viljið kalla það, því var ákaflega vel tekið af stjórnarliðum. Mér er það í minni, að Morgunblaðið skrifaði daginn eftir leiðara, sem hét „Raunhæfar kjarabætur“. Það var daginn eftir að samkomulagið tókst milli verkalýðsfélaganna á Akureyri og atvinnurekenda þar um þetta. Og farið er alveg sérstaklega lofsamlegum orðum um hófsemina í þessu. Nú skyldi það sjást, að þessar kjarabætur yrðu raunhæfar, af því að þeim væri stillt svo í hóf. Ég hef nú ekki Hagtíðindin hérna fyrir framan mig, en ég held, að það hafi ekki verið liðnir tveir mánuðir, þegar verðhækkanir höfðu étið upp þessa hækkun. Hún var horfin eins og dögg fyrir sólu eftir 1-2 mánuði og var þess vegna úr sögunni sem nokkur kauphækkun. Svo þegar leið á vorið, tóku verkalýðssamtökin upp samninga að nýju, og endirinn á þeim samningum varð sá, að það tókust samningar um 71/2 % hækkun, og atvinnuvegunum var forðað frá öllum vinnustöðvunum. Að þessu gekk verkalýðshreyfingin, alveg sérstaklega vegna þess, að þetta var í upphafi síldarvertíðar og hún vildi ekki leggja á nokkurn hátt stein í götu þess, að síldveiðar gætu hafizt og fært þjóðarbúinu þær miklu tekjur, sem síldarvertíðin hefur fært okkur undanfarin ár. Þessu samkomulagi var líka alveg sérstaklega fagnað af stjórnarliðinu og Morgunblaðinu, og það var ekki nein dónanafngift, sem þessum samningum var gefin í stjórnarherbúðunum og stjórnarmálgögnunum. Þetta voru kallaðir „þjóðhátíðarsamningar". Og þeir áttu nú aldeilis að verða raunhæfir. Það átti nú að sýna það í eitt skipti, að einmitt þessi leið, að fara vægilega í sakirnar og spenna bogann ekki of hátt, yrði farsælli fyrir verkalýðshreyfinguna en stórkostleg kröfugerð. En reynslan hefur nú orðið svolítið önnur. Það fór alveg eins með þessa 71/2% hækkun og 5% áður. Hrósyrði Morgunblaðsmanna og stjórnarliðsins dugðu ekki nokkurn skapaðan hlut til þess að halda verðgildi peninganna áfram í horfinu og gera þessar lítilfjörlegu hækkanir raunhæfar fyrir verkafólkið, sem átti að búa við þær. Og í dag stöndum við andspænis því, að verðhækkanirnar hafa étið báðar þessar hækkanir og töluvert meira til, þannig að á þessu ári, sem ýmsar stéttir þjóðfélagsins hafa fengið allt að 90% kauphækkun, hefur verkafólkið í landinu ekki fengið neina kauphækkun það hefur fengið kauplækkun, það hefur fengið raunverulega kauplækkun. Það hefur þess vegna komið í ljós, sem flestir hefðu í raun og veru átt að sjá fyrir, að meðan sú stjórnarstefna ræður í landi, sem nú ræður, þá standa loforðin ekki lengi, hvorki loforðin um þetta né annað. Þegar rætt er um launakjörin, er auðvitað margs að gæta, og ég ætla mér auðvitað ekki þá dul að fara út í alla þá sálma, sem við ættu í sambandi við það. En ég hygg þó, að tvö atriði þurfi alveg sérstakrar athugunar við, í hvert skipti sem launamál eru vegin og metin. Það er, hvernig launahlutföllin eru í landinu og hvernig verðlagið hefur þróazt með tilliti til launa. Það auðvitað skiptir ákaflega miklu máli, hvernig þeim hluta af okkar þjóðartekjum, sem til launa fer, er skipt milli allra þeirra mörgu, sem á launum lifa. Ég hygg, að það sé talið almennt, a. m. k, erlendis, að um 70% af þjóðartekjum fari til launa, - og það gefur auðvitað auga leið, að það skiptir miklu fyrir hverja einstaka starfshópa, hvernig sú skipting fer fram. Og þó að það skipti auðvitað miklu, hvað yfirleitt er hægt að láta til launa, hvað mikið fjárfestingin tekur, hvað mikið fjármagnið tekur, hversu mikill gróðinn er og annað því um líkt, þá skiptir þetta þó líka miklu máll. Ég hygg þess vegna, að það sé rétt að athuga það ofur lítið, hvernig launakjörin, hvernig launahlutföllin hafa þróazt í landinu síðustu árin. Ég ætlaði ekki að fara langt út í þá sálma, en mun þó leitast við að gefa af því ofur litla mynd, - ofur litla mynd. af því, hvernig þetta hefur verið allra síðustu árin. Vegna þeirra tímamóta, sem urðu, þegar vinstri stjórnin sáluga hrökk upp af klakknum, vegna þeirra tímamóta, sem þá urðu, og þeirrar nýju stefnu, sem þá var tekin upp, tel ég sérstaklega rétt að athuga, hvernig launakjörin hafa þróazt á þessu tímabili viðreisnarinnar, því að það er vissulega ekki þýðingarminna en annað, hvaða áhrif þessi stjórnarstefna hefur haft á þessa þróun, og vissulega her stjórnarstefnan á henni mikla ábyrgð. Sú viðmiðun, sem ég hef hér, er þannig, að það er miðað við kaupgjald eins og það var í október 1958 og eins og það var núna í s.l. mánuði, okt. 1963, eftir 5 ára viðreisnartímabil, því að vissulega var millibilsástandið, meðan Alþfl: stjórnin var, eins og fyrirboði viðreisnarinnar, og í mínum augum er ekki þar mikill munur á gerandi. Þó hófst samstarf þessara flokka mjög bróðurlega, og þeir hafa stjórnað landinu síðan, þó að ein stjórnarskipti hafi orðið. En það er þá skemmst frá að segja, að á þessu tímabili, frá því 1. okt. 1958 og þangað til 1. okt. 1963, hefur kaup verkamanna hækkað eftir töxtum frá 26-27%, og er þó ekki talinn þar með hæsti taxti verkamanna, sem hefur hækkað minna. En það er öll hækkunin, sem hefur orðið á launum verkamanna. Kaup verkakvenna hefur aftur á móti hækkað nokkru meira, m.a. fyrir baráttu verkalýðshreyfingarinnar fyrir því að jafna laun kvenna og karla, og ég hygg líka, að þau lög, sem voru sett hér á þingi að tilhlutan ríkisstj., - hún má eiga það, sem hún á, - þau hafi haft nokkur áhrif í þessa átt. En laun verkakvenna hafa sem sagt hækkað um 48-52%, mismunandi eftir því, hvaða kauptaxta um er að ræða. Á þessu tímabili hafa kjör iðaverkafólks hækkað - eða laun í krónum öllu heldur - frá 33–49%, mismunandi eftir því, hvaða taxta er um að ræða, iðnaðarmanna um 40–45% minnst og 50% mest, þó hygg ég, að múrarar á tímakaupi, ef ég man rétt, séu þarna kannske örlítið lægri en 40%. En á sama tíma hafa opinberir starfsmenn og aðrir, sem ég áðan tilgreindi, fengið hækkanir frá minnst 66%, og þá verður maður að fara alla leið niður í kaup vinnumanna á ríkisbúum til þess að finna svo litla hækkun, og upp í 141%, sem kaupið hefur hækkað hjá hæst launuðu opinherum starfsmönnum, á meðan verkamenn hafa fengið 26–27% hækkun. Ef maður byggi til vísitölu, - það er mikið tíðkað að fara með alls konar vísitölur, - ef maður byggi til kauphækkunarvísitölu og setti kauphækkunarvísitölu verkamanna sama sem 100, þá er kauphækkunarvísitala ráðh. 503, kauphækkunarvísitala þeirra manna, sem koma nú fram fyrir þing og þjóð og segja, að ekkert geti bjargað landinu annað en að halda kaupi verkamanna niðri. Ef þessir menn kynnu að skammast sín og mætu einhvers þann málflutning, sem þeir fara með, hefðu þeir átt að afsala sér a.m.k. þriðjungnum af þessum launum. En það er ekki annað vitað en þeir hafi tekið við því og hafi auk þess fengið verulega kauphækkun út á önnur störf, sem þeir vinna, þannig að þeirra föstu laun eru nú mánaðarlega ekki bara 22 þús., eins og ákveðið er í launalögunum, heldur 29 þús., allra, og þar að auki bitlingatekjur. En mismunurinn á milli láglaunamanna, sem hafa fengið allt niður í 26% hækkun á sínum launum á 5 árum, og annarra er þó í raun og veru miklu meiri en þessar tölur, sem ég nefndi, benda til. Þar kemur ýmislegt fleira til, t.d. það, að öll yfirvinna hjá öllum opinberum starfsmönnum, hverju nafni sem nefnast, er miðuð við vinnumánuði upp á 150 stundir og sama álag á það og gildir hjá verkafólki. Og meðan svo er, eins og nú, að flestar stéttir vinna meiri eða minni yfirvinnu, þá er stórkostlegt misræmi, sem skapast vegna þessara ákvæða. Mér er t.d. kunnugt um það, að menn, sem vinna nákvæmlega sömu störf, annar sem opinber starfsmaður, hinn sem verkamaður á kaupi viðkomandi verkalýðsfélags, hafa algerlega mismunandi launakjör, og þar er ekki sízt yfirvinnan, sem kemur til greina. Jafnvel er hægt að nefna dæmi þess um starfsmenn hjá Reykjavíkurbæ, sem vinna sömu störf, jafnvel menn, sem vinna við sömu vélina, að annar er á kaupi sem opinber starfsmaður og hefur 30-40% hærra kaup en maðurinn, sem vinnur við hliðina á honum nákvæmlega sama starf, og á yfirvinnunni munar þetta miklu meira af ástæðunum, sem ég nefndi. Þannig hefur á öllum sviðum, alveg ofan frá sjálfum toppnum og niður í verkamannavinnu, eins og sorphreinsun hjá Reykjavíkurborg, skapazt alveg stórkostlegt misræmi, - misræmi, sem er algerlega útilokað að verði lagfært nema með stórfelldum kauphækkunum til handa þeim, sem þarna hafa sérstaklega orðið fyrir barði þess. Það er í raun og veru ekki hægt að nefna þá staðreynd, að há laun í landinu hafa hækkað fimmfalt a.m.k. prósentvís, samanborið við láglaunastéttirnar, - það er ekki hægt að kalla það annað en að verið sé að skapa nýja stéttaskiptingu á Íslandi. Það er verið að meta störfin í þjóðfélaginu á allt annan hátt en hefur tíðkazt um áratugi. Annars vegar á að skipta þjóðinni í verkafólk, sem lifir á skammarlaunum, sem á engan hátt geta fullnægt brýnustu þörfum þess, og hins vegar í vel alda embættismanna- og yfirstétt. Það er þetta, sem er að gerast, og það er þetta, sem í dag er í raun og veru orðin staðreynd í okkar litla þjóðfélagi. Við, sem höfum hrósað okkur af því, að hér væri minni launamismunur en í flestum öðrum löndum, og talið okkar þjóðfélagi það til gildis, það er nú svo komið, að launamismunur er orðinn meiri á Íslandi en víða annars staðar, jafnvel meiri en þar, sem hefur ríkt rótgróin stéttaskipting öld fram af öld. Og það er þessi stéttaskipting, sem nú á að verja með harðstjórnaraðgerðum eins og þeim, sem eru ráðgerðar í þessu frv. Ég ætla ekki að fara lengra en ég gerði áðan út í það, hvernig misræmið hefur verkað. En einu atriði vil ég þó bæta þar við, og það er það, að þeir eru sérstaklega hlunnfarnir í öllum þessum launamálum, sem vinna að framleiðslustörfum. Og ég veit það vel, að forsjármenn framleiðslunnar, ekki sízt fiskiðnaðarins, eru farnir að finna fyrir því, að þeir standast ekki samkeppnina um vinnuaflið við þessi launakjör, sem hafa verið sköpuð fyrir opinbera starfsmenn og aðra, sem vinna hægari, rólegri vinnu, vinnu, sem hefur ekki í för með sér kulda, vosbúð og annað, sem auðvitað verður sérstaklega að meta og greiða fyrir. Menn forðast þá vinnu, vegna þess að hún er ekki aðeins versta vinnan, heldur er hún líka verst borguð. Og það verð ég að segja, að þó að ég sé ekki að telja eftir kaup, eins og t.d. kaup skrifstofustúlkna, þá þykja mér hlutirnir vera farnir að snúa einkennilega, ef þjálfaður verkamaður, sem stjórnar stórri vinnuvél, sem kostar millj. kr., og afkastar eftir því, á að hafa minna kaup en vélritunarstúlka með gagnfræðapróf, sem sezt í fyrsta skipti á skrifstofu, en þannig er launakerfið orðið. Svo halda menn, að hægt sé að leiðrétta allt saman með skattafvilnunum eða einhverju slíku. Nei, það er eins og ég sagði áðan, það liggur ekki fyrir það, sem ég heyrði hæstv. viðskmrh. segja hér í umr. í Nd., að þetta sé einhver sérstök heimsþróun, sem hér er að eiga sér stað, því að það liggi í því, að sjálf uppbygging þjóðfélagsins sé að breytast, verkafólkið sé smátt og smátt að hverfa úr sögunni og sérmenntaðir menn, tæknifróðir menn og aðrir slíkir séu að taka við á öllum sviðum og þeir þurfi að fá hærra kaup, til þess að einhver vilji læra þau störf. Það er nefnilega ekki þannig, að viðreisnin hafi valdið því, að það hafi orðið nein straumhvörf í þessu. Sannleikurinn er sá, að það er fólkið, sem vinnur á sjónum við nákvæmlega sömu skilyrði og það gerði fyrir viðreisn, fólkið, sem vinnur í frystihúsunum, mennirnir, sem standa við flökunarhnífinn, mennirnir, sem standa við beitinguna, og mennirnir, sem draga línuna og netin úr sjónum, mennirnir, sem kasta síldarnótinni, það eru þeir, sem standa undir aukinni framleiðslu þjóðfélagsins í dag, og þannig mun það verða áfram. En vegna þess að því er haldið fram, að þessi launabylting, sem hefur átt sér stað í landinu, og þessi nýja stéttaskipting, sem hér er að skapast, eigi sér einhvern jafningja erlendis, við séum bara að fylgjast með tímanum og tízkunni, þá er rétt, að það komi fram, sem rétt er og ég áðan sagði, að launamismunurinn er orðinn meiri hérna en í okkar nágrannalöndum. Á þetta er oft lagður sá mælikvarði, að það eru tekin hæstu laun, t.d. meðal opinberra starfsmanna, og deilt í með lægstu launum, og sé þetta gert, þá fáum við það út, að hlutfallið í Danmörku er 3.7, þ.e.a.s. 3.7 sinnum hærri laun í hæsta en lægsta launaflokki, í Noregi 4.5, en á Íslandi eftir þá byltingu, sem hér hefur átt sér stað, 4.8. Í fyrsta skipti áreiðanlega á þessari öld liggur það fyrir, að launamisrétti er orðið meira á Íslandi en í þessum löndum.

Er miðað við opinbera starfsmenn?

Já, það er miðað við opinbera starfsmenn. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að ef verkamennirnir, daglaunamennirnir, eru teknir inn í þetta dæmi, þá verður myndin af þessu enn þá hroðalegri, því að mismunur á launum verkamanna hér á landi og í okkar nágrannalöndum er orðinn gífurlegur. Hann er orðinn það mikill, að verkamenn í nágrannalöndunum hafa allt að því 100% hærri laun en á Íslandi, a.m.k. í mjög mörgum tilfellum, og áreiðanlega 70-80% hærri að meðaltali. Þessi þróun, sem verið hefur að eiga sér stað hér á landi, er áreiðanlega bæði andstæð íslenzkum hugsunarhætti og íslenzkum erfðavenjum. Og þess er engin von fyrir þá, sem fyrir þessu standa, að þeim muni haldast það uppi. Launastéttirnar á Íslandi munu ekki þola það þjóðfélagsmisrétti, sem hér er skapað. Og ég hygg, að langt út fyrir raðir verkalýðshreyfingarinnar muni vera til harðir baráttumenn gegn þeirri óhæfilegu stéttaskiptingu, sem verið er að reyna að efna hér til. Ég sagði áðan, að þróunin í verðlagsmálunum annars vegar og kaupgjaldsmálunum hins vegar yrði að skoðast samtímis, þegar rætt væri um launamálin. Og það er rétt að lita ofur lítið á það, hvernig verðlagsþróunin í landinu hefur verið á viðreisnartímabilinu. Ég skal ekki þreyta hv. þdm. með mörgum tölum um þetta, því að málið er tiltölulega einfalt og ekki ástæða til þess að orðlengja sérstaklega um það, en þróunin hefur í skemmstu máli orðið sú, að það hefur hver dýrtíðarholskeflan eftir aðra dunið yfir þjóðina, fyrst og fremst fyrir aðgerðir ríkisstj. Þar hafa tvennar gengislækkanir og stórkostlegar breytingar á skattakerfinu verið það, sem hefur haft langsamlega mesta þýðingu og valdið mestu. En í stuttu máli hefur neyzluvöruverð í landinu breytzt, eins og ég nú segi, á árunum 1958-1963: Á árinu 1958, þ.e.a.s. síðasta ári vinstri stjórnarinnar, því árinu, þegar ýmsir sáu gínandi hyldýpi fyrir fótum sér og héldu, að við færum að steypast fram af brúninni, þjóðfélagið væri að farast fyrir það, hvað verðhækkanir væru örar í landinu, þá hækkaði neyzluvöruverðlag, þ.e. meðaltalsverðlag fyrir árið, um 7.2%. Árið 1959 hækkaði neyzluvöruverðlagið um 0.7%, en það ár var, eins og kunnugt er, verðlagi haldið niðri með sérstökum lögum, en kaupgjald aftur á móti lækkað að krónutölu um 13.4 eða 13.6%. Það ár var að vísu ár mikillar kjaraskerðingar, en stöðugt verðlag. Og það var auðvitað svo, að hagur launastéttanna versnaði á þessu ári frá því, sem var í ársbyrjun, allverulega, en hinu verður ekki neitað, að verðlaginu var haldið stöðugu það ár og neyzluvöruverðlagið hækkaði, eins og ég sagði, ekki nema að meðaltali um 0.7%. En árið 1960, fyrsta viðreisnarárið, fer neyzluvöruverðlagið að taka við sér. Þá fer viðreisnarstefnan að sýna sig í verki, og þá hækkar neyzluvöruverðlagið um 9.5%. Árið 1961 heldur þróunin enn þá örar áfram og neyzluvöruverðið hækkar um 11.1%, 1962 mjög svipað, um 10.6%, og það sem af er þessu ári um 13%, og er árið þó ekki liðið, þ.e.a.s. að á öllum þessum 5 árum hefur verið slegið alveg nýtt met og sérstakt met núna á þessu árí. Það er hvorki meira né minna en það, að verðhækkunin, sem hefur orðið á þessu ári og verður á þessu ári, er bara tvöfalt hengiflugið frá 1958. Það er bara tvöfalt hengiflugið, það er ekkert annað á einu ári. Miðað við, að verðlag neyzluvarnings 1957 sé sett sama sem 100, hefur það á viðreisnartímabilinu frá 1958–1963 hækkað úr 111 stigum í 213 stig, eða um 102 stig. Á sama tíma og þessi þróun hefur orðið, hefur svo kaup almenns verkafólks breytzt þannig, að á árinu 1959, þegar verðlag var stöðugt, hvorki hækkaði né lækkaði, svo að teljandi væri, var kaupið lækkað um 13.4%. Næsta ár, þegar verðlagið hækkaði um 9.5%, fengu launastéttirnar enga hækkun og urðu að þola þessa hækkun á neyzluvarningi algerlega bótalaust. Árið 1961 verða svo kauphækkanir, sem fara langt í það, en þó ekki alveg, að ná hækkuninni á neyzluvöruverðlaginu, kauphækkun upp á 10%, hækkun neyzluverðlags upp á rösk 11%. Og 1962, þegar félög láglaunamanna fengu frá 5–91/2 % kauphækkun, hækkar neyzluvöruverðlagið um 10.6%. Og svo er mönnum kunnug þróunin á þessu ári, að ég sé ekki ástæðu til að rekja það. Það er sem sagt niðurstaðan, að á viðreisnartímabilinu, frá því í okt. 1958 og hangað til í okt. 1963, hefur neyzluvöruverð hækkað um 62%, en um 65%, ef maður miðar við ástandið eins og það var eftir niðurfærslulög Alþfl. í ársbyrjun 1959. Og það, sem kannske sérstaklega er athyglisvert við þetta, er það, að hraðinn hefur farið sívaxandi. Á árunum 1956-1958, á árum vinstri stjórnarinnar, hækkar vísitala neyzluverðlagsins um 13 stig. Á árunum 1958–1960, jafnlöngum tíma, um 15, en á árunum 1960-1962 um 33 stig. Þróunin er sú, að hækkun verðlagsins er eins og snjóskriða, sem rífur meira og meira með sér og verður umfangsmeiri, eftir því sem hún kemur neðar í hlíðinni. Það er auðvitað ekki eingöngu að líta á þróunina í verðlagsmálunum, heldur verður líka að hafa hliðsjón af kaupgjaldinu og meta það saman. Og ég hef að nokkru leyti svarað því áður, er ég sagði, að kaup verkamanna hefði hækkað um 26–28%, en embættismannanna upp í 141%. En það liggur auðvitað alveg í augum uppi fyrir alla, sem aðgæta þetta, og raunar í sjónhendingu, það þarf ekki neinnar nákvæmrar athugunar við, að engin láglaunastéttanna í þjóðfélaginu hefur fengið bætta upp dýrtíðina, þ.e.a.s. þær hafa raunverulega allar orðið fyrir stórfelldum launalækkunum á þessu tímabili. Og það er sama, hvernig þetta dæmi er reiknað og hvaða viðmiðunartími er valinn, það er nákvæmlega sama. Niðurstaðan verður alltaf sú, að bilið á milli eðlilegs tilkostnaðar við framfærslu og launa fyrir ákveðna tímaeiningu, sem er það eina, sem hægt er að reikna með, og eina, sem rétt er að teikna með, hefur farið vaxandi ár frá ári og er orðið nú svo óbærilega breitt, að það er ekki nokkur von til þess, að láglaunastéttirnar geti unað við það. Ef við athugum þetta eftir svolítið annarri leið en ég fór áðan og tökum breytingarnar á útgjöldum vísitölufjölskyldunnar, sjáum við, að miðað við marz 1959 og grundvöllinn, sem þá var lagður, eru útgjöld vísitölufjölskyldunnar á ári 66 181 kr. En launin með því kaupi, sem þá gilti, þ.e.a.s. eftir að Alþfl. hafði lækkað það um 13.4%, urðu 49 600 kr. yfir árið, þ.e.a.s. að þá, eftir niðurfærslulögin, vantaði verkamenn í almennri vinnu 16 581 kr. á það að hafa fyrir útgjöldunum, eins og þau eru reiknuð hjá vísitölufjölskyldunni. En núna í dag stendur málið þannig, að útgjöld vísitölufjölskyldunnar eru 95 500 kr., en kaupið í almennri verkamannavinnu gefur 67 200 kr. yfir árið með því að vinna 8 klst. á hverjum degi, þ.e.a.s. að núna vantar ekki 16 500 kr. eins og 1959, heldur 28 300. Við þennan mismun vil ég svo bæta og tel rétt að bæta hækkun húsnæðiskostnaðar á þessu tímabili, en í útreikningi framfærsluvísitölunnar er ekki gert ráð fyrir meiri aukningu en svarar til viðhaldskostnaðaraukningar á meðalstóra íbúð, og þar af leiðandi hefur ekki komið nein hækkun, sem talizt geti, inn í vísitöluna í því sambandi. Og ég hygg, að það sé sanngjarnt og meira að segja farið mjög vægt í sakirnar að segja, að húsnæðiskostnaður hafi vaxið um 1500 kr. á mánuði. Ég held, að það geti enginn vefengt það, að hækkunin er í raun og veru miklu meiri. En þá kemur út, að bilið hefur ekki aukizt um mismuninn á 29 þús. og 16 þús., heldur hefur það aukizt um 12 þús. plús 18 þús., þ.e.a.s. um 30 þús. kr. Bilið milli útgjalda vísitölufjölskyldunnar og launa verkamanas hefur vasið sem algert lágmark um 30 þús. kr. frá því 1959. Þetta er svo auðvitað allra mildasta aðferð til samanburðar, sem nokkur möguleiki er á að gera, vegna þess að kaupgjaldið hefur hækkað miklu minna, ef maður miðar t.d. við okt. 1958, eða jan. 1959, heldur en frá marzmánuði 1959, vegna niðurfærslulaganna, sem þá eru gengin í gildi. Nú vil ég ekki draga það í efa, að verkalýðurinn í landinu mundi kannske taka ýmsu með þögn og þolinmæði, ef það lægi fyrir, að þjóðarbúið hefði orðið fyrir einhverjum stórkostlegum skakkaföllum á þessu tímabili, því að ég held, að það hafi aldrei staðið á verkalýðnum eða bændum að taka á sig réttlátar byrðar, þegar illa gengur í þjóðfélaginu, og kannske hefðu þær stéttir sætt sig við þá miklu kjaraskerðingu, sem orðin er, ef einhver sérstök óáran hefði gengið yfir landið. En það er nú ekki aldeilis, að svo hafi verið. Á þessu tímabili hefur hvert góðærið komið eftir annað. Aflamet hafa verið sett sumar eftir sumar og ár eftir ár. Framleiðsla þjóðarinnar hefur farið sívaxandi. Þjóðartekjurnar hafa farið sívaxandi. Hreinar þjóðartekjur á mann hafa farið sívaxandi og hafa þrátt fyrir alla óstjórnina, sem verið hefur í landinu, lagt grundvöll að því, að vinnustéttirnar ættu að geta búið við betri kjör en nokkurn tíma áður. Þannig jukust hreinar þjóðartekjur á mann á árinu 1960 um 5%, 1961 um 4% og 1962 um 8%, eftir því sem Efnahagsstofnunin segir okkur. En á sama tíma gerist það svo, eins og ég rakti, að kjör verkafólks fara síversnandi. Nú hygg ég, að hæstv, ráðh. komi og segi eitthvað á þá leið, að vinnutíminn hafi bætt þetta allt saman upp, menn hafi getað unnið svo langan vinnudag, að tekjurnar hafi getað orðið nægilegar af þeim ástæðum. En um þessa röksemd er það fyrst að segja, að auðvitað er vinnutíminn einn hlutinn af lífskjörunum og jafnvel einn sá allra mikilvægasti. Ef vinnutíminn er lengdur, þýðir það, að lífskjörin eru verri. Eða halda menn, svo að maður taki þetta nú algerlega viðskiptalega, að kaupmanni sé alveg sama um það, þó að hann, ef hann vill fá eitthvað meira fyrir sína vöru, bæti ótakmarkað við vörumagnið? Hlýtur hann ekki alltaf að miða söluverðið við sjálft vörumagnið, hverja einingu? Og hlýtur ekki verkamaðurinn, sem selur vinnu sina, að meta það eitt, hvað hann fær fyrir hverja vinnueiningu? Ég held, að þetta sé svo ljóst sem nokkur hlutur getur verið. Í þessu sambandi er ekki úr vegi að athuga það, að krafan um tiltölulega stuttan vinnudag, ekki lengri en 8 stundir, var sett fram um allan heim um síðustu aldamót. Og hún er orðin raunveruleiki í öllum hinum menntaða heimi fyrir langalöngu, og viðast hvar er vinnutíminn miklu styttri, jafnvel meira en helmingi styttri. Og krafa verkalýðshreyfingarinnar í Evrópu er nú að stytta vinnutímann niður í 36-40 stundir. En meðan þessu fer fram úti í heimi, telja íslenzk stjórnarvöld sjálfsagt, að íslenzkir verkamenn vinni ekki bara 8 tíma, ekki 10 tíma, heldur vinni á nóttunni og helgidögum líka til þess að geta haft fyrir brýnustu nauðsynjum sínum, og ætla sér að setja sérstök lög um það, að þessu ástandi skuli halda áfram. Það er áhugi þeirra fyrir að stytta vinnudaginn á Íslandi. Ég vil svo bæta því við um þessa röksemd, sem oft hefur verið tengd í málflutningi hæstv. ráðh, við svonefndar úrtaksrannsóknir, sem hafa verið gerðar í sambandi við verðlagningu landbúnaðarvara, að þær gefa auðvitað algerlega falska mynd af því, hver kjör verkamanna eru. Það er nú í fyrsta lagi, að þar er slengt saman þremur ólíkum kaupgreiðslukerfum, í fyrsta lagi tímakaupsmanna, verkamanna, og hins vegar ákvæðisvinnukerfi iðnaðarmanna og loks hlutaskiptakerfi sjómanna. Og úr þeim hrærigraut fæst auðvitað enginn mælikvarði á það, hvernig launatekjur eða launakjör þessara stétta eru hver fyrir sig. Og það er ekki fyrr en núna alveg nýlega, að á þessu hefur fengizt nokkur sundurgreining, þó að hins vegar hæstv. ráðh., eins og t.d. hæstv. viðskmrh., hafi ár eftir ár verið að nota tölur um þetta úrtak kaupskerðingarstefnu sinni til framdráttar, bæði hér á hv. Alþingi og á opinberum vettvangi annars staðar. En jafnvel þó að við tökum nú gott og gilt það, sem við fáum út úr þessu, þá sést, að um mjög verulega skerðingu á sjálfum launatekjunum, án þess að nokkurt tillit sé tekið til vinnutímans, hefur verið að ræða hjá verkamönnum á viðreisnartímabilinu. Ef launatekjur verkamanna hér í Reykjavík eru færðar til verðlags 1961, fáum við út, að 1959 hafi launatekjurnar verið á því verðiagi 86 600 kr., árið eftir fara þær niður í 80 655 kr., árið 1961 enn þá niður í 72 695, það er enn þá lækkun um 8 þús. yfir árið, jafnvel þó að menn leggi miklu harðar að sér við eftirvinnu og næturvinnu en áður, og það er ekki fyrr en á árinu 1962, sem um svolítinn bata er að ræða, en þá hækka tekjurnar miðað við þetta verðlag upp í 80 þús., en eru samt, þrátt fyrir aukna vinnutímann og þrátt fyrir allt, sem menn hafa lagt á sig til þess að geta séð heimilum sinum farboða, þá er um lækkun upp á hálft sjöunda þúsund að ræða frá 1959. Þetta er sannleikurinn í málinu. Þegar búið er að taka út úr dæminu iðnaðarmennina og sjómennina, þá stendur þessi mynd eftir af kjörum verkamannanna, svo að það dugir ekki lengur fyrir hæstv. ráðh, og fyrir hæstv. ríkisstj. að verja kjaraskerðingarstefnu sína með því, að menn geti lagt meira að sér við vinnu en áður, enda held ég nú, að svo sé komið, að engum detti í hug, að menn geti þolað frekari kjaraskerðingar með því að bæta á sig meiri vinnu en orðið er. En það kalla ég hámark í falsi, þegar hæstv. fjmrh. kemur svo fram, eins og hann gerði hér áðan, og telur sig hafa sérstakan áhuga á því, að vinnutími verkafólks á Íslandi sé styttur. Ýmislegt má nú bjóða manni, en ekki þetta. Það liggja nefnilega alveg óyggjandi heimildir fyrir því, að yfirvinna og næturvinna verkafólks er orðið svo ofboðsleg, að ég efast um, að dæmi til nokkurs hliðstæðs finnist í okkar þjóðfélagi, þó að við leitum allt aftur til aldamótanna síðustu. Samkv. alveg óyggjandi heimildum liggur það fyrir, að á árinu 1961 höfðu verkamenn ekki nema 66.1% af tekjum sínum með dagvinnunni einni, 13.6% með eftirvinnu og 20.3°ó með næturvinnu, eða samanlagt með eftir og næturvinnu höfðu þeir um 34% af launatekjum sínum, - verkakonurnar 21% af launatekjum sinum, iðnverkamenn 27%, en iðnverkakonur, sem eru þarna lægstar, aðeins 5.8%. Þetta eru auðvitað bara kaldar tölur, en þær segja okkur ískyggilega og ljóta sögu. Þegar svo er komið, að verkafólk verður að vinna fyrir röskum fimmta partinum af launum sínum á þeim tíma, sem á að notast til svefns og hvíldar, þá er orðið eitthvað athugavert við sjálft þjóðfélagið, þá er orðið eitthvað athugavert við hlutina. Og það verður að gæta vel að því, að þarna er bara um meðaltalstölur að ræða. Hvað þýðir það? Það þýðir, að a.m.k. helmingur af mönnum eða mjög stór hluti manna verður að leggja miklu harðara að sér við yfir- og næturvinnu heldur en þetta. Og hvað þýðir þetta gagnvart hinum? Það þýðir, að þeir eru lengra frá því en með nokkrum tölum verður talið að ná þeim launum fyrir vinnu sína, sem þarf til þess að tifa allt árið. Af þeim tölum, sem ég áðan fór með um launatekjur verkamanna, liggur það alveg ljóst fyrir, að þrátt fyrir þessa ofboðslegu yfirvinnu, þrátt fyrir þessa ofboðslegu næturvinnu og það ofboðslega álag, sem lagt er á menn, álag, sem er ekki bara að eyðileggja heilsu manna, heldur allt eðlilegt heimilislíf og allt menningarlíf þessa fólks, þá ná þeir ekki endunum saman, þá nást ekki þær tekjur, sem lægstar verða áætlaðar, til þess að hægt sé að framfleyta fjölskyldu. Þessir hlutir gætu a.m.k. hvergi átt sér stað í Evrópu, og ég hygg, að miklu lengra þyrfti að leita til þess að finna nokkur hliðstæð dæmi við það ástand, sem skapazt hefur í þessum málum. Og svo koma hæstv. ráðh. hér fram fyrir hv. Alþingi og fullyrða það hver um annan þveran, að þjóðin hafi aldrei haft það betra, þjóðinni hafi aldrei liðið betur en núna. Hvaða þjóð er það, sem þeir eru að tala um? Halda þeir, að þeir séu sjálf þjóðin með sína 141% kauphækkun, eða er það verkafólkið, sem borgar þeim launin? Ég hygg, að jafnframt því sem við athugum verðlagsþróunina og launaskiptinguna í landinu, eins og ég hef gert í mjög stuttu máli, þá sé rétt að fara nokkrum orðum um þau efnahagslegu röku, sem liggja fyrir því, að beita á nú láglaunastéttirnar í landinu þeim þvingunaraðgerðum, sem nú eru fyrirhugaðar, og fram eru færð fyrir því, að það eigi að banna allar kauphækkanir, og meira að segja gengið svo langt að banna atvinnurekendum að borga af fúsum og frjálsum vilja það kaup, sem þeir vilja gjarnan láta sitt starfsfólk njóta, því að það er ekki leyfilegt skv. þessum lögum. Þó að einhver reki fyrirtæki, sem skilar stórkostlegum gróða, og atvinnurekandinn vilji láta verkafólkið njóta einhvers í af því, þá er honum bannað það með lögum, og það er sú sama hæstv. ríkisstj., sem ber þessi firn fram, sem hét því við valdatöku sína að skipta sér ekki nokkurn skapaðan hlut af því, hvað atvinnurekendur og launamenn semdu um, Það væri verk hagsmunasamtakanna, sagði ríkisstj. Bæði hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. hafa hér í þessari hv. þd. fært fram tvenn meginrök til þess, - ég verð að setja gæsalappir utan um „rökin“ - tvær meginástæður fyrir því, að til þessara aðgerða á að gripa, og þessar tvær meginástæður eru annars vegar stórkostlegur gjaldeyrishalli við útlönd og of mikil fjárfesting, í sviga aftan við það, og í öðru lagi staða útflutningsatvinnuveganna og samkeppnisaðstaða þeirra við aðrar þjóðir. Það er auðvitað fullkomlega réttmætt að athuga þessi rök þeirra. Okkur er sagt, og því trúum við a.m.k. vel, þó að við trúum öðru miður, sem þessir hæstv. ráðh. segja, að gjaldeyrishallinn við útlönd sé geigvænlegur, vöruskiptajöfnuðurinn hafi orðið óhagstæður um, að mig minnir, 700 millj. kr. á sjö mánuðum, þ.e.a.s. að eftir að viðreisnarstjórnin, sem setti sér það fyrst takmark af öllum takmörkum að jafna viðskipti okkar við aðrar þjóðir, hefur setið að völdum í 4–5 ár, þá verður jafnmikill greiðsluhalli á sjö mánuðum af einu ári, rösku hálfu ári, eins og hann var öli árin 1955-58, að báðum meðtöldum. Ég viðurkenni, að þetta er ekki fært til sama verðlags, en það breytir ekki því, að menn sjá, hvernig þessi hæstv. ríkisstj. hefur haldið á spilunum. Og þessi greiðsluhalli á árunum 1955–58, sem talinn var nema 776 millj., eftir því sem segir í þeirri víðfrægu bók Viðreisn, hann var talinn svo óskaplegur, að grípa þurfti að dómi þeirra flokka, sem þá voru að taka við völdum í landinu, til alveg sérstakra og óvenjulegra aðgerða til mikillar kjaraskerðingar fyrir fólkið í landinu, og það átti sem sagt að vera megintilgangur viðreisnaraðgerðanna 1960 að ráða bót á þessum óskaplega greiðsluhalla, sem hafði, að því er þeir sögðu, fyrirgert öllu trausti þjóðarinnar erlendis. Það er nú svo aftur kapítuli út af fyrir sig, að um leið og þessu var haldið fram, þá var vinstri stjórnin skömmuð alveg sérstaklega fyrir það, hvað hún tæki mikil erlend lán, svo að eitthvað var nú ofur litið bogið við röksemdafærsluna, en það er önnur saga. Og líka hitt, að í þessum röksemdum hæstv. ríkisstj. fyrir viðreisninni var því auðvitað alveg sleppt, að vinstri stjórnin var á góðum vegi með að jafna þennan halla og hafði því sem næst tekizt það á árinu 1958. En það er ekki ástæða til þess að fara lengra út í þá sálma við þetta tækifæri. Ástæðurnar fyrir þessum mikla greiðsluhalla telur svo ríkisstj. vera þær, að þjóðin almennt krefjist of mikils, við förum of geyst í það að heimta til okkar öll lífsins gæði, og við verðum að stanza og þrengja að okkur, og hún er með læknisráðið alveg tilbúið, það er það, sem birtist í þessu frv., þ.e.a.s. að skerða laun þeirra lægst launuðu í þjóðfélaginu með þvingunarlögum, það er húsráðið, sem hæstv, ríkisstj. hefur við því, að henni hefur tekizt að koma svo málum þjóðarinnar, að á viðskiptum hennar verður jafnmikill halli á rösku hálfu ári og fimm árum fyrir valdatöku hennar. Það er húsráðið að lækka laun verkafólksins í landinu, til þess að það fái ekki ávísanir á allt of mikið af lífsgæðum frá útlöndum. Ég veit ekki, hvað á að kalla þetta, en vægara orð en ranga sjúkdómsgreiningu á ástandinu, held ég, að sé varla hægt að viðhafa, og það sé ekki mjög líklegt, þegar læknirinn fer svo villur vegar, um hvaða sjúkdóm er að ræða, að það sé ekki líklegt, að hann sé fær um að lækna hann, því að sannleikurinn er auðvitað sá, eins og ég þykist hafa sannað fyrr í minni ræðu, að verkalýðurinn í landinu fær ávísanir á miklu minni lífsgæði en nokkurn tíma áður. Hann hefur aldrei búið við lægri laun og fær þess vegna raunverulega ávísanir á minni erlendan gjaldeyri eða hver önnur gæði, sem um er að ræða, jafnvel þótt hann leggi nótt við dag við framleiðsluna og við sína vinnu. En það skyldi nú aldrei vera, að aðrir aðilar í þjóðfélaginu hefðu fengið helzt til háar ávísanir? Hvernig skyldi það t.d. vera með verzlunarstéttina? Henni hefur af núverandi stjórnarvöldum verið gefinn kostur á því á undanförnum árum að taka stutt vörukaupalán erlendis. Ég bið hæstv. fjmrh. að leiðrétta það, ef það er ekki rétt hjá mér, að núna á þessu ári hafi verzlunarstéttin notað sér þetta þannig, að hún hafi fengið þessi lán aukin, hún hafi aukið þessi lán um 300 millj. kr., og ég bið hann líka að leiðrétta það, ef það er ekki rétt hjá mér, að á sama tíma og innflutningsverzlunin, heildsalarnir, hefur fengið þannig 300 millj. kr. á lágum vöxtum til þess að gera innkaup á ýmiss konar varningi, þörfum sem óþörfum, þá hafi verzlunin fengið í sinn hlut á þriðja hundrað milljóna af útlánaaukningu bankanna, þ.e.a.s. að verzlunin hafi í heild núna á þessu ári fengið hátt í 600 millj. kr. af auknu lánsfé, þ.e.a.s. 500–600 millj. kr. í falskri kaupgetu, til þess að kaupa inn vörur til landsins. Og það skyldi nú aldrei vera, að orsakir greiðsluhallans gæti að einhverju leyti verið að rekja til þessara furðulegu hluta, að verzlunarstéttin fái á einu ári í útlánaaukningu jafnmikið fé eða því sem næst jafnmikið fé og nemur allri sparifjáraukningunni í landinu á sama tíma? En framleiðslan, sjávarútvegurinn, hvað ætli hún hafi fengið? Ég held, að ég hafi tekið rétt eftir því, að sjávarútvegurinn hafi fengið minni aukningu útlána en nemur birgðaaukningunni í landinu, þ.e.a.s. að bankakerfið, peningakerfið hafi dregið við sig við sjálfan aðalútflutningsatvinnuveginn og landbúnaðurinn hafi á sama tíma fengið 36 millj. Nei, það er vissulega ekki nein furða, þó að ýmislegt gangi úrskeiðis í okkar þjóðfélagi og ýmislegt þurfi lægfæringar og hreingerningar við, vil ég segja, þegar svona er haldið á málunum, þegar aðalstéttin í þjóðfélaginu, eins og heildsalarnir, er látin valsa á einu ári með alla sparifjáraukningu landsmanna, en atvinnuvegirnir eru sveltir, þeir sem eiga að útvega féð og standa undir allri verðmætasköpun í þjóðfélaginu.

Má ég spyrja: Hvaðan hefur hv. þm. þessar tölur?

Ég bað hæstv. ráðh. að leiðrétta þetta, ef þetta væri ekki rétt, og ég vona þá, að ef þessar tölur eru rangar, þá komi hann með hinar réttu tölur í sinni ræðu. Ég sé enga ástæðu til þess, að ég standi hér frammi fyrir hæstv. ráðh, sem einhverjum rannsóknardómara. Hér er enginn rannsóknarréttur um það, hvaðan ég hef mínar heimildir.

Þessar tölur eru meira og minna rangar.

Þær réttu tölur koma þá og það verða þá dregnar réttar ályktanir af þeim. Ég held því miður, að þessar tölur séu ekki fjarri sanni. Það var tekið lán í Bretlandi snemma á þessu ári, rétt fyrir kosningar. Það þótti ákaflega þægilegt fyrir hæstv. ríkisstj., fyrir ráðherrana og aðra frambjóðendur stjórnarflokkanna að geta mylgrað þessu út í ýmsar framkvæmdir, megnið af því að vísu vafalaust þarfar framkvæmdir, en þar var einnig um stórar upphæðir að ræða. Ég man þær ekki upp á tug, en örugglega var þar um að ræða meira en 200 millj. kr. Og það skyldi nú aldrei vera, að með t.d. þessu láni, ofan á aukninguna til verzlunarinnar, hafi verið gefnar heldur meiri ávísanir á verðmæti, á erlendan gjaldeyri, heldur en hollt var fyrir okkar efnahagskerfi? Og þegar það bætist svo við, hvernig miklu af þessum gjaldeyri hefur verið varið, þá verður myndin, vil ég segja, töluvert óhugnanlegri en sú, sem ég hef verið að reyna að draga hér upp. Þegar það kemur upp, að mjög mikill hluti af þessu er látinn í jafnarðbæra hluti og lúxusbíla og annað slíkt, eða þegar sjónvarpstæki eru keypt, kannske fyrir 100 millj. kr., til þess að yfirstéttin hér í Reykjavík geti horft á hermannasjónvarpið frá Keflavík, og þessu fé, sem tekið er af sparifé landsmanna og látið í hendur heildsalanna hér í Reykjavík, er varið á slíkan hátt, þá er varla von, að vel fari. Og þegar það gerist á sama tíma og þetta, að atvinnuvegunum er neitað um það í bönkum að fá lán til að geta komið framleiðslu sinni á hagkvæmari grundvöll, fengið lán t.d. til þess að auka framleiðni og annað slíkt, til þess þarf oft mikla fjárfestingu, - þegar atvinnuvegunum er neitað um það að reyna að nýta vinnuaflið betur en áður í þeirri eklu og eftirspurn, sem er eftir vinnuafli, á sama tíma og verzlunarstéttinni er fengið ótakmarkað fé til hverrar ráðstöfunar sem vera skal, þá er varla von, að vel fari. Nei, ég held, að það liggi alveg ljóst fyrir, að gjaldeyrishallinn í líkingu við það, sem hann hefur orðið fyrir tilverknað núverandi stjórnarvalda, verður ekki læknaður með því að lækka laun láglaunastéttanna, og ég held, að þó að þær fengju mjög verulegar kjarabætur, þá mundi það ekki skapa stórkostlega aukna eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri. Ég held þvert á móti, að kjarabætur til handa þeim lægst launuðu mundu fyrst og fremst þýða það, að það yrði svolítið auðveldara fyrir fólkið í landinu að koma sér upp sæmilegu húsnæði, koma þaki yfir höfuð sér. Það kostar að vísu nokkurn gjaldeyri, en það er gjaldeyriseyðsla, sem hvort sem er verður aldrei komizt hjá til lengdar, og það hlýtur að vera alger villa að ætla sér að hindra það, að eðlileg aukning húsnæðis í landinu eigi sér stað. Og ég held, að aukin eftirspurn eftir því, sem svarað væri með eðlilegum hætti og með kjarabótum til þeirra, sem erfiðast eiga í þessum efnum, yrði alls ekki til þess að auka gjaldeyrishallann, svo að mikið tjón hlytist af. Ég held, að gjaldeyrishallinn verði hvorki nú né síðar læknaður með öðru en því, að einhverri stjórn verði komið á það, hvernig gjaldeyri okkar er varið. Ég held, að það hafi sýnt sig, að þetta svokallaða verzlunarfrelsi, sem hæstv. ríkisstj. hefur gumað svo mikið af, það er ekkert annað en tóm vitleysa, og í því ber að leita fyrst og fremst orsakanna til þess, hvernig komið er í gjaldeyrismálunum.

Má ég spyrja hv. þm., hvort hann eigi mikið eftir af ræðu sinni?

Ég er rétt að byrja.

Eins og hv. þm. veit, þá hefjast nú útvarpsumr. kl. 8, og ég hafði hugsað mér að vera ekki lengur en til kl. 7, þannig að ef hv. þm. er ekki nema hálfnaður með ræðu sína og er búinn að tala eitthvað í tvo tíma, þá held ég, að við verðum að hætta núna og hann verði þá að fresta ræðunni.

[Frh.]