Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Fyrirspyrjandi (Jóhann Jósefsson): Ég hefi leyft mér að bera hér fram þessa fyrirspurn út af till. til þál., sem samþ. var í þessari hv. d. á siðasta þingi áhrærandi lækkun leigu á talstöðvum í fiskiskipum. Þingsályktun þessi var svo hljóðandi: „ Ed. Alþ. skorar á ríkisstj. að hlutast til um: 1. að afnotagjald af viðtækjum í fiskiskipum falli niður. 2. að leiga eftir talstöðvar lækki niður í 50 kr. á ári. 3. að strandargjald fyrir skeyti til fiskiskipa verði fært niður í 5 aura á orðið. 4. að leigjendum talstöðva verði framvegis ekki gert skylt að tryggja tækin fyrir hærri upphæð en 300 kr.“ Flm. þessarar till. voru Ingvar Pálmason, Sigurjón Á. Ólafsson og ég. Í grg. fyrir till. var tekið fram í fyrsta lagi það, sem almennt er nú viðurkennt, að talstöðvar séu svo að segja ómissandi í fiskiskipum. Það var tekið fram, að þær væru til mikilla þæginda við veiðarnar og sjóferðir yfirleitt, og það, sem mest væri um vert, væri öryggið fyrir sjómennina, sem þær sköpuðu. Þá var til þess vísað, að á aukafundi í S. Í. F. hefði verið samþ. áskorun til ríkisstj., sem væri shlj. þeirri till. til þál., sem hér lá fyrir. Ennfremur var svo á það bent, að fiskiþingið hefði samþ. samskonar áskorun, og loks, að Slysavarnafélag Íslands hefði sent Alþ. áskorun um málið. Við flm. bentum á það meðal annars, að okkur virtist, að útvarpið þyrfti ekki endilega að hafa gróða af þessari öryggisráðstöfun sjómanna. Við bentum á, að strandargjaldið væri of hátt og drægi úr notkun slíkra skeyta og þar með því gagni, sem væri að þessu fyrir fiskimenn. Á það var bent, að ein sérstök stofnun í landinu, Bátaábyrgðarfélag Vestmannaeyja, hefði tekið málinu sérstökum tökum, sem væri til eftirbreytni, sem sé að styðja að því, að taltæki séu notuð í fiskibátum og vátryggja þau endurgjaldslaust. Ég hefi nú ekki orðið var við breyt. á neinu þessu sviði. Ég hefi spurzt fyrir um þetta og ekki getað fengið upplýst, að neinstaðar hafi verið hliðrað til í þessum efnum. Af þeim ástæðum er þessi fyrirspurn hér fram komin. Ég álít ekki ástæðu til að fara út í almennar umr. um gagn af talstöðvum í bátum, af því að það er svo viðurkennd staðreynd. En ég vil minnast hér á 2 áskoranir frá mínu kjördæmi til Alþ., sem eiga að leggjast hér fram. Það er áskorun frá slysavarnadeildinni Kyndli, sem er kvennadeild Slysavarnafélagsins í Vestmannaeyjum. Áskorunin hljóðar þannig: „Á aðalfundi „Kyndils“, kvennadeildar Slysavarnafélags Íslands í Vestmannaeyjum, 23. janúar 1939, var þessi tillaga samþ. með shlj. atkvæðum: Aðalfundur slysavarnasveitarinnar Kyndils í Vestmannaeyjum 23. jan. 1939 samþ. að skora á Alþ. og ríkisstjórn að styrkja vélbátaeigendur til talstöðvakaupa og fella niður leigugjaldið. þar sem fæstum bátaeigendum er nú kleift að afla sér talstöðva í báta sína, með því verðlagi, sem nú er á þeim. Virðingarfyllst. Í stjórn slysavarnasveitarinnar Kyndils, Dýrfinna Gunnarsd., Katrín Gunnarsd., Sylvía Guðmundsd.“ Hin áskorunin er frá sjómannafélaginu „Jötni“ í Vestmannaeyjum, og er hún svo hljóðandi: „Hver dagur, sem líður, má segja, sannar betur og betur, hversu nauðsynlegar talstöðvar eru í fiskibátum, og má telja víst, að þær hafi þegar afstýrt ekki allfáum slysum. Enn sem komið er eru þær hvergi nærri nægilega útbreiddar, og æðimargir bátar, sem eru án þeirra, sem stafar að verulegu leyti af þeirri ástæðu, að útgerðarmönnum er um megn að afla sér þeirra í báta sína vegna fjárhagsörðugleika. Á þetta sérstaklega við um alla smærri báta, sem velta minna fjármagni og verður því allur slíkur kostnaður hærri hundraðshluti en hjá hinum stærri, en þeim er engu síður þörf slíkra öryggistækja. Í sambandi við það, sem að ofan er sagt, skorar sjómannafélagið „Jötunn“ hér með á hið háa Alþingi og ríkisstjórn að veita svo ríflegan styrk til framangreindra öryggisráðstafana, að enginn vélbátur með þilfari þurfi í náinni framtíð að vera án talstöðvar. Vestmannaeyjum, 17. febr. 1939. Virðingarfyllst. Í stjórn sjómannafélagsins „Jötuns“, Guðmundur Helgason, Jóhann Sigfússon, Kristinn Ástgeirsson, Sighvatur Bjarnason, Finnbogi Finnbogason.“ Ég vil benda á, að fiskiþingið hafði þetta mál til meðferðar, og að áskorun þess fór í sömu átt og þessar áskoranir sem ég hefi nú lesið. Einnig hafa undir þetta tekið S. Í. F. og Slysavarnafélag Íslands, bæði mjög eindregið. Þetta og margt fleira sýnir, að það er sannfæring manna yfirleitt, að það verði að greiða úr þessum málum og að taltæki komist í sem flesta báta. Ég get upplýst það, samkv. heimildum frá landssímanum, að talstöðvar munu nú vera komnar í um 250 báta. Þar með eru ekki talin stærri fiskiskip eða togarar. Það sést á þessu, að framförin í þessu máli er allör. Og mér er sagt, að það megi búast við, að tala tækjanna verði komin upp í 280 áður en þetta ár er liðið. Allar þessar talstöðvar eru frá landssimanum, að undanskildum fjórum, sem hafa verið látnar í bátana í útlöndum, en það er í Hugana frá Ísafirði og Sæhrímni frá Siglufirði. Hér er því um að ræða mikið af talstöðvum, sem hafa verið teknar í notkun, en það er hinsvegar stór hluti fiskibáta landsins ennþá án þessa dýrmæta hjálpartækis. Það þarf þess vegna að létta undir með mönnum, sem enn hafa ekki fengið slík tæki, með stofnkostnað þeirra, og eins þarf að reyna að gera mönnum sem léttast fyrir um rekstrarkostnað tækjanna. Bátaábyrgðarfélag Vestmannaeyja hefir sýnt ágætan skilning á þessu máli hvað Vestmannaeyjar áhrærir, en þessi afskipti snerta vitaskuld ekki aðrar veiðistöðvar en Vestmannaeyjar. Þegar ég þess vegna geng eftir því hjá hæstv. ráðh., hvernig rekstri þessa máls líði, þá verður ekki hægt að ásaka mig fyrir það, að ég sé að berjast hér fyrir neitt sérstakt kjördæmi, enda er það ekki svo. Ég skal nú mönnum til glöggvunar gefa upplýsingar um það, hvað kostnaðurinn er mikill við að setja slík viðtæki og taltæki í báta. Á þeim reikningi, sem ég hefi hér í höndum, en bann er frá 3. marz þ. á., er viðtæki frá viðtækjaeinkasölunni reiknað á 500 kr., hátalari 35 kr., 3 Telefunken-lampar á 15 kr. stykkið 45 kr., einn slíkur lampi í viðbót, sem kostar 9 kr., 3 rafhlöður á 59 kr. og 2 rafgeymar á 44 kr., uppsetning talstöðvar er 20 kr., loftnet kr. 40.95 og jarðsambandsplata á 40 kr. Þetta verður til samans kr. 792.95. Þetta getur auðvitað verið breytingum undirorpið. Ég skal geta þess, að reikningurinn, sem ég vitna í, er frá Vestmannaeyjum, en eftir upplýsingum, sem ég hefi fengið frá Bolungavík, þá mun stofnkostnaðurinn vera svipaður þar. En svo kemur hinn árlegi rekstrarkostnaður: ársleiga til landssímans fyrir tækið 120 kr., afnotagjald til útvarpsins 30 kr., og svo kemur árlegur viðhaldskostnaður. Ég tel ekki fjarri að reikna 150–200 kr. í viðhaldskostnað. Ofan á þetta kemur svo vátrygging á tækjunum, en landssíminn heimtar, að tæki þau, sem hann leigir, séu tryggð fyrir 1200 kr. Iðgjaldið af tryggingu fyrir þau verður því um 90 kr. Ég hefi verið að taka þetta svona nákvæmlega fram til þess að gefa hv. þm. sem bezt yfirlit yfir þann kostnað, sem er við það að setja taltæki í báta og greiða af þeim rekstrarkostnað. Einmitt með tilliti til þessa er það sýnilegt, að það er þörf á að fá þessa kostnaðarliði niður færða. Ég skal að svo komnu ekki hafa um þetta fleiri orð, en vænti þess að fá að heyra frá hæstv. atvmrh. um það, að hverju leyti hæstv. ríkisstj. hefir í hyggju að taka til greina þá áskorun þessarar d., sem ég hefi þegar bent á og fyrirspurnin er risin út af.

Atvmrh. (Skúli Guðmundsson) : Eins og flm. þessarar fyrirspurnar tók fram í sinni ræðu, var hér í þessari d. á síðasta þingi, 2. maí 1938, samþ. þál. um lækkun leigu talstöðva í fiskiskipum, svo hljóðandi: „ Ed. Alþ. skorar á ríkisstj. að hlutast til um : 1. að afnotagjald af viðtækjum í fiskiskipum falli niður. 2. að leiga eftir talstöðvar lækki niður í 50 kr. á ári. 3. að strandargjald fyrir skeyti til fiskiskipa verði fært niður í 5 aura á orðið. 4. að leigjendum talstöðva verði framvegis ekki gert skylt að tryggja tækin fyrir hærri upphæð en 300 kr.“ Eftir að síðasta þingi lauk tók ríkisstj. vitanlega þetta mál til athugunar, og að þeirri athugun lokinni sá ráðuneytið sér ekki fært að hlutast til um, að þessar áskoranir yrðu teknar til greina eins og sakir standa. Mun ég gera grein fyrir því, af hverju þetta stafar. Það eru um það bil 7 ár síðan landssíminn fór að búa til litlar firðtalstöðvar og gera tilraunir um nothæfni þeirra í bátum og fiskiskipum. Þessar tilraunir tókust vel og talstöðvar þessar urðu brátt vinsælar. Jafnframt óx eftirspurnin fram yfir það, sem hægt varað fullnægja. Eins og hv. þm. Vestm. tók fram, munu nú vera komnar slíkar stöðvar í á 3. hundrað báta, en jafnframt þessu hefir verið komið á nýju strandarstöðvakerfi, en það er nauðsynlegt til þess að bátar geti fengið afgreiðslu við land hvar sem þeir eru staddir. Það þarf að kosta nokkru til að fullkomna þessar stöðvar, sem landssíminn hefir látið búa til og eru ætlaðar litlum skipum og starfræktar af mönnum, sem hafa litla þekkingu á raffræði og raftækjum og kunna lítið til starfrækslu slíkra stöðva. Það er reynt að gera tækin þannig úr garði, að ekki hljótist slys eða vandræði af starfrækslu þeirra, ennfremur að þau séu spör á raforku, ódýr í rekstri og að hægt sé að breyta þeim, ef með þarf. Tæki, sem fullnægja þessum skilyrðum, er ekki hægt að fá erlendis með sambærilegu verði og er á þeim, sem smíðuð eru hér, enda er firðtalsþjónusta á svo smáum skipum óþekkt annarstaðar í Evrópu en hér. Landssíminn hefir leitazt við, eftir því, sem fjárhagurinn leyfir, að fullnægja eftirspurninni eftir slíkum stöðvum og að hafa þær sem traustastar og straumsparastar, og undirbúið og gert ýmsar endurbætur á þeim. Nú þegar er lokið við að búa svo um þessi tæki og loftskeytastöðina í Reykjavík, að það geta farið fram samtöl milli bátastöðva við Suðvesturland og talsímanotenda, hvar sem er á landinu. Landssíminn hefir og til athugunar og undirbúnings samskonar fyrirkomulag á öðrum loftskeytastöðvum kringum land, og ennfremur ódýran útbúnað, er gerir viðtæki bátanna jafnframt að miðunartækjum. Ennfremur fjölgun fastra öldulengda fyrir bátstöðvar, nákvæmari bylgjustillingar, ásamt ýmsum fleiri endurbótum. Sem kunnugt er, tekur landssíminn 120 kr. á ári í leigu fyrir sendistöðvarnar, en krefst ekki neins stofngjalds. Þótt þessi upphæð muni þykja nokkuð há, þá er hún aðeins lítið brot af því, sem talstöðvar eru leigðar á í nágrannalöndunum, auk þess, sem þar er einnig krafizt stofngjalds. Að fengnum upplýsingum get ég skýrt frá því, að sænska símamálastj. mun taka 600 kr. ársleigu og 600 kr. stofngjald fyrir minnstu talstöðvarnar, sem hún leigir, en í því er viðtæki innifalið. Í gjaldi landssímans hér er falið allt eftirlit, endurbætur og breytingar, svo og allt eðlilegt viðhald senditækisins og ýmiskonar leiðbeiningar og aðstoð, án aukagjalds. Telur póst- og simamálastjóri, að þessi árlegi kostnaður með viðhaldi og endurbótum nemi 70 til 80 kr. af ársleigunni. Eru þá eftir 40–50 kr. til fyrningar og vaxta af stofnkostnaði, og er það hlutfallslega mjög lítið. Það er talið, að þau tæki, er landssíminn leigir, - þar með eru ekki viðtækin, eins og hv. þm. Vestm. tók fram, þau eru keypt hjá viðtækjaverzluninni - kosti landssímann um 750 krónur. Hefir verið áætlað, að með því að fá slík tæki erlendis frá yrði kostnaðurinn 40–50% hærri. Það er sýnilegt, að ef síminn hefir ekki nema 40–50 krónur af tæki að meðaltali fyrir fyrningu og vöxtum af þessu fé, þá er ekki hægt að telja leiguna óeðlilega háa. Eins og hv. þm. Vestm. sagði, - og um það er ég honum sammála, - þá er hér um mikið velferðar- og öryggismál að ræða, og einnig með tilliti til þess, að smáútgerðarmenn yfirleitt hafa ekki rúmar fjárhagsástæður, þá er sjálfsagt að setja þessa leigu svo lága, sem frekast er hægt, og það held ég, að landssíminn hafi gert, eftir þeim upplýsingum að dæma, sem ég hefi fengið. Það má ekki setja þessa leigu svo lága, að öll framþróun á þessu sviði stöðvist vegna þess, að ekkert fé sé til endurnýjunar á stöðvum, er ganga úr sér, nema með því að taka það af því fé, sem veitt er til nýrra stöðva, og ef stöðvunum fjölgaði, mundi hún ekki einu sinni hrökkva til. Póst- og símamálastjóri hefir reiknað út, að þessi krafa í 2. lið þál., um að leigan verði lækkuð niður í 50 krónur, mundi gera en. 20000 kr. tekjurýrnun fyrir landssímann á yfirstandandi ári. Nánar tiltekið 21000 kr., ef gert er ráð fyrir 300 bátastöðvum, þar sem og eftirlit mundi aukast ettir því, sem stöðvunum fjölgaði. Þá er í 3. lið þál. óskað eftir því, að strandargjaldið verði lækkað úr 30 aurum niður í 5 aura. Ef með orðinu „fiskiskip“ í þál. er átt við mótorbáta, þilskip og togara, mundi sú breyt. þýða lækkun á tekjum landssímans, sem næmi 30 þús. kr. á ári. Ég hefi fengið upplýst, að annarstaðar á Norðurlöndum muni þetta gjald vera 45 aurar, nema í Danmörku, þar sem það er 30 aurar, eins og hér, en aðeins fyrir dönsk skip. Af þessu er ljóst, að ef þetta væri framkvæmt, yrðu strandarstöðvarnar stór baggi á landssímanum og tekjur þeirra - með 5 aura gjaldinu - ekki nema lítið brot af þeim kostnaði, sem siminn hefir af starfrækslu þeirra. Þá er gert ráð fyrir í þál., að leigjendum talstöðva verði framvegis ekki gert skylt að tryggja tækin fyrir hærri upphæð en 300 kr. Stofnkostnaður þeirra er meir en helmingi hærri, svo þetta mundi þýða það, að landssíminn yrði sjálfur að tryggja þær fyrir hinum hluta stofnkostnaðarins, nema að taka mikla áhættu á sig sjálfur. Ef miðað er við 300 stöðvar, mundi sú trygging nema allt að 9000 krónum. Ég hefi ekki minnzt áður á 1. lið þál. vegna þess, að ég tel, að um það verði að gilda sömu reglur að því er báta snertir og aðra útvarpsnotendur í landi. Það er tæplega hægt að fara að gera þannig upp á milli manna. Það mun rétt, sem hv. þm. Vestm. benti á, að sumir bátaeigendur, sem hafa tæki í bátum sinum, hafi einnig útvarpstæki í landi. Þó munu einhverjir vera, sem ekki hafa það, og því erfitt að greina þar í milli. Til viðbótar því, sem ég hefi nú þegar tekið fram um þetta efni, má geta þess, að með alþjóðaákvæði er talið nauðsynlegt að gera breytingar og endurbætur á bátatalstöðvum. T. d. starfar síminn nú að breytingum og endurbótum, sem miða að því að fjölga vinnubylgjulengdum stöðvanna og gera kallbylgjuna svo stöðuga og nákvæma sem auðið er, en það tryggir það, að stöðin heyrist betur þegar hún kallar og eykur þar með öryggið. Einnig verður komið fyrir í stöðvunum nýju spennitæki, sem á að koma í stað háspennurafhlaðnanna og gerir þannig rekstrarkostnaðinn minni en hann er nú. Póst- og símamálastjóri áætlar, að efni til þessara endurbóta kosti um 200 kr. í hverja stöð af þeim, sem fyrir eru. Hinsvegar er það að sjálfsögðu hugmyndin, að allar stöðvar, sem hér eftir verða smíðaðar, verði með þessum nýja og fullkomnari útbúnaði. Ekki verður heldur hægt að breyta öllum eldri stöðvunum á einu ári, heldur verður kostnaðinum skipt á nokkur ár. Telur póst- og símamálastjóri, að vegna breytinganna verði óhjákvæmilegt að fara fram á hærri fjárframlög en nú er gert ráð fyrir, til þess að meira fé fáist til viðbóta og viðhalds á stöðvunum. Þá er nauðsynlegt að koma á þeim endurbótum, að strandarstöðvarnar verði það fullkomnar, að þær geti allar gefið talstöðvum bátanna samband inn á línukerfi landssímans, svo bátarnir geti talað við símanotendur í landi, hvar sem er á landinu. Þessi útbúnaður er nú eingöngu í Reykjavík, en þyrfti sem fyrst að koma bæði á Siglufirði og í Vestmannaeyjum, svo og einnig á Ísafirði og Seyðisfirði. Þá telur póst- og símamálastjóri einnig nauðsynlegt, að komið verði á strandarstöð í Höfn í Hornafirði, sem geti afgr. báta, sem þaðan fiska, og haft samband við skip, sem þurfa að koma þar við. Allar þessar breyt. hljóta að kosta mikið fé; t. d. er áætlað, að breytingarnar, sem gera þarf á stöðinni á Siglufirði, muni kosta um 13 þús. kr., og ennþá meira í Vestmannaeyjum, eða ca. 25 þús. kr. Um síðasta lið þál., þá upphæð, sem leigjendur eigi að tryggja tæki sín fyrir, skal þess getið, að eftir nánari athugun á þessu máli hefir póst- og símamálastjóri komizt að þeirri niðurstöðu, að lækka mætti þá upphæð úr 1200 kr. niður í 850–900 kr., en lengra er ekki talið, að hægt sé að fara, samkvæmt þeim upplýsingum, sem gefnar hafa verið um stofnkostnað þessara tækja, en verði þessu komið í framkvæmd, lækkar vátryggingin um 25–30%. Ég vil nú eftir að hafa gefið þessar upplýsingar almennt um málið, draga saman nokkrar þær athuganir, sem eru þess valdandi, að ráðuneytið taldi ekki fært að taka þessa þál. hv. Ed. til greina. Það kom í ljós við athugun málsins, að væri þetta framkvæmt, hefði það í för með sér tekjurýrnun fyrir landssímann, sem mundi nema ca. 60000 kr. á þessu ári, svo miðað sé við það. Hún hefði orðið eitthvað minni árið 1938, vegna þess, að stöðvarnar voru þá færri en nú. Þegar þetta er athugað, finnst mér ástæða til að halda því fram, að meðferð till. í þessari hv. d. á síðasta þingi hafi verið með nokkuð öðrum hætti en æskilegt hefði verið. Ég verð að gera ráð fyrir, að hv. flm. þeirrar þáltill. muni hafa flutt hana með það fyrir augum. að nauðsynlegt væri - sem og rétt er - að greiða fyrir því, að sem flestir útvegsmenn ættu þess kost að fá þessi nauðsynlegu tæki í sína báta. Með tilliti til þess, að fjárhagsástæður margra þeirra eru mjög erfiðar, hafi svo till. verið flutt. Ég býst ekki við, að hv. flm. hafi verið ljóst, hve mikla tekjurýrnun fyrir landssímann þessi till. hefði í för með sér, en það hefir ráðuneytið falið næga ástæðu til þess, að ekki væri fært að taka hana til greina. Í þessari hv. d. fékk till. fremur óþinglega meðferð. Um hana var aðeins ein umr., og hvorki var hún send fjhn. né fjvn. til athugunar, né heldur póst- og símamálastjóra til umsagnar, sem þó hefði verið eðlilegt, þar sem það snertir svo mjög hans stofnun. Enda er ekki, hvorki í till. né grg., gerð grein fyrir því, hve mikla skerðingu á tekjum og aukin útgjöld um er að ræða. og ekki mun það heldur hafa verið upplýst í framsögu málsins, þegar það var tekið fyrir í hv. d. Þar sem ráðuneytið komst að þeirri niðurstöðu við athugun málsins, að framkvæmd till. mundi hafa í för með sér stórkostlega tekjurýrnun fyrir landssímann og raska þar með útkomunni á rekstri hans frá því, sem samþ. var í fjárl. á því sama þingi, og kippa fjárhagslega fótum undan falstöðvaþjónustunni og draga úr og torvelda endurbætur á stöðvunum, sem fyrir eru, taldi ráðuneytið ekki fært að láta þetta koma til framkvæmda. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en vænti, að hv. deild sé ljóst af því, sem ég hefi sagt, hverjar ástæður liggja til þess, að ekki var farið eftir þessari þingsályktun.

*Fyrirspyrjandi (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti! Ég vil að vísu þakka hæstv. atvmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefir hér getið. En það er sýnilegt, að meginkjarninn í þeim er ekki annar en sá, að hæstv. ríkisstj. lítur á þetta mál frá einni hlið einungis, sem sé þeirri, að kröfur eða óskir um lækkun leigu talstöðva hafi tekjurýrnun fyrir landssímann í för með sér. Þar hefir hæstv. ríkisstj. látið staðar numið í athugunum sínum, og af þeim ástæðum ekki viljað skerast í málið að öðru leyti. Ég vil að vísu ekki vefengja þær upplýsingar, sem hæstv. ráðh. hefir frá póst- og símamálastjóra, að þær séu í höfuðatriðum réttar. Að svo komnu máli vil ég ekki gera það. En ég vil benda á það nýstárlega fyrirbrigði, sem einkennilegt er, sé það 100% sannleikur, að smíði á talstöðvum hér á landi sé ódýrari en hjá útlendingum. Það virðist ekki koma heim við það, sem reynslan segir um ýmislegt annað, sem búið er til hér á landi og einnig utanlands. Þá vil ég vekja athygli á því, að menn álíta það engan veginn fullrannsakað mál, hvort þær talstöðvar, sem landssíminn lætur í té, séu svo hagkvæmt útbúnar, að þar sé fullt tillit tekið til þess við kostnaðinn, að ekki sé sumt óþarft, er þeim fylgir. Ég býst við, að þær séu að mörgu leyti mjög vel útbúnar, en ég hefi fengið þær upplýsingar, að ekki muni allt bráðnauðsynlegt, sem þeim fylgir. Hefir einn maður, sem kunnugur er þessum málum, haft þau ummæli við mig, að mælitækin, sem stöðvunum fylgdu, væru „luxus“. Ég er þessu ekki svo vel kunnugur, að ég geti dæmt um réttmæti þess, en mælitæki það, sem hér um ræðir, gerir 150 kr. mismun á stöðvunum. Virtist mér í ræðu hæstv. ráðh., sem hann byggði mjög á ummælum póst- og símamálastjóra, að þar kæmi það ljóst fram, að landssíminn væri kominn að þeirri niðurstöðu, að tækin, sem hann hefir krafizt 1200 kr. tryggingar fyrir, væru nægilega tryggð á 8 eða 9 hundruð kr. Ég var búinn að afla mér upplýsinga um, að þessi tryggingarupphæð væri mikils til of há, og það er þegar viðurkennt af hæstv. ráðh. og hans stofnun, landssímanum. Þá er því haldið fram af hálfu landssímans, og það mál flutti hæstv. ráðh., að af leigunni gengju 60–70 kr. árlega til viðhalds. Þetta atriði skal ekki vefengt; ég læt það liggja á milli hluta, þar til ég hefi aflað mér upplýsinga þar um. Það kann að vera rétt um einstaka tæki, en ég hygg, að eftir því, sem þekking sjómanna eykst á að fara með þessi tæki, muni viðhald, sem stafar af klaufalegri meðferð, fara minnkandi. Að öðru leyti vil ég taka það fram, að landssiminn kostar aldrei neinum 60–70 kr. í eftirlit á hverju einasta tæki, því sum tækin koma aldrei allt árið til skoðunar. Hvort eftirlit og viðhald tækja í einstaka bátum kann að kosta þetta, skal ég ekki fullyrða, - ég er því ekki svo kunnugur, að ég geti sagt um það. Þó svo væri, haggar það ekki þeirri staðreynd, að hagur íslenzkra bátaeigenda er ekki svo, að sá aukakostnaður, sem er að því fyrir þá að fá talstöðvar í báta sína, sé þeim vel bærilegur. Ég get upplýst, að stofnkostnaðurinn er um 800 kr., og þar til viðbótar árleg leiga af senditækinu og viðtækinu frá viðtækjaverzlun ríkisins, sem nemur 400–450 kr. á hvert viðtæki árlega. Þess vegna hlýtur hæstv. ráðh. og hv. d. að vera ljóst, að á þessum tímum getur þetta orðið nægileg hindrun fyrir ýmsa bátaeigendur til að leggja út í að koma þessum tækjum í báta sína. Hæstv. ráðh. minntist á strandargjaldið og þær fyrirætlanir af hálfu landssímans um að gera endurbætur í símatalsambandinu við báta, sem væru í róðri, og hefi ég ekkert við það að athuga. Þær koma ekki beinlínis þessu máli við. Það er náttúrlega ágætt, að landssíminn kom þessu talsambandi á. En allt þetta verður þó að vera þannig, að ekki sé það óbærilegur kostnaður fyrir þá, sem þetta eiga að nota. Um afnotagjaldið til útvarpsins sagði hæstv. atvmrh., að hann teldi, að þó að bátaeigendur væru jafnframt útvarpsnotendur á landi og það mætti til sanns vegar færa, sem við flm. héldum fram, að þeir í raun og veru greiddu þar með tvöfalt afnotagjald með því að greiða einnig fyrir tækið í bátnum, þá mundi það valda misrétti, ef ætti að létta af alveg þessu gjaldi. Ég hygg, að a. m. k. meiri hluti bátaeigenda sé viðskiptamenn útvarpsins í landi og sjálfsagt að auki margir þeirra, sem eru á bátunum, aðrir en eigendur þeirra. Svo vil ég ennfremur leyfa mér að geta þess hvað snertir útvarpið og þessar 30 kr., sem það krefst af hverjum bát, að það liggja nú fyrir till., líklega hjá hæstv. atvmrh., frá rekstrarráði útvarpsins um sparnað, sem nemi um 60 þús. kr. á rekstri útvarpsins, og að mér er hermt án þess að rekstur útvarpsins ætti að líða nokkurn raunverulegan halla eða tálmun við það, þó að þessar 60 þús. kr. væru sparaðar. Það væri að mínu viti ekki nema réttmæt ráðstöfun, að hæstv. ráðh. gengi inn á, að þessar 60 þús. kr. væru sparaðar í rekstri útvarpsins og um leið væri létt afnotagjaldinu af fiskibátunum. Um sjálft viðtækið, sem viðtækjaverzlunin selur til bátanna, sem kostar kannske um 500 kr., er það að segja, að það mætti sjálfsagt með góðum vilja lækka þann kostnað, ef stjórnin vildi til dæmis fallast á það, að viðtækjaverzlunin léti viðtækin til bátanna án sérstaklega mikils söluhagnaðar; og ég tala nú ekki um, ef létt væri að einhverju leyti tollum af tækjum til bátanna. Í stuttu máli sagt er hér um það að ræða, hvort hæstv. Alþ. og ríkisstj. yfirleitt hafa vilja á því að létta undir með bátaútveginum í þessu efni og gera útgerðarmönnum bátanna yfir höfuð mögulegt að hafa talstöðvar í bátunum, en ekki það, hvort atvmrh. fær einhverjar upplýsingar hjá landssímanum, þar sem landssíminn segir: „Það kostar mig 60 þús. kr. að hjálpa bátaútveginum í þessu efni.“ Nei, það er ekki höfuðatriði málsins. En ég vil beina því til hæstv. atvmrh. og hv. d., að teknar séu til greina þær till., sem síðasta fiskiþing samþ. og gengu í þá átt, að Alþ. veiti fjárstyrk á einn eða annan hátt til kaupa á þessum tækjum til bátanna, annaðhvort með beinum fjárframlögum sem styrkveitingum til þessara hluta, eða þá, og jafnvel meðfram, með því að láta þessar stofnanir, útvarpið og landssímann, gefa ívilnanir í þessu sérstaka skyni, sem gerðu mönnum færari leið að því að hafa talstöðvar í bátum sínum. Hæstv. atvmrh. sagði, að meðferð þessa máls hér á síðasta þingi hefði kannske ekki verið sú æskilegasta; það hefðu, að mér skildist, ekki verið heyrðir allir þeir aðilar, sem þar komu til greina, og mér skildist hann þar með sérstaklega eiga við landssímann. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að málið fór þá ekki í n., og það var að vísu ekki nema ein umr. um það, og það var ekki beint snúið sér til landssímans viðvíkjandi upplýsingum um þetta mál. En þess var heldur ekki þörf, vegna þess að í þingtíðindum fiskiþingsins lá fyrir allt, sem landssíminn hafði um þetta mál að segja. Hann var ekki þá kominn að þeirri niðurstöðu, að hann hefði heimtað allt of háar tryggingarupphæðir fyrir taltækin, en hefir á eftir ef til vill komizt að þeirri niðurstöðu, að hægt væri án stórtjóns fyrir landssímann að gera dálitla tilslökun á leigu fyrir taltækin o. þ. l. Þau félög í landinu, sem starfa að björgunarmálum, geta ekki leitt þetta mál hjá sér. Það má ekki viðgangast áfram, að leigu og öðrum kostnaði við að hafa þessar talstöðvar í bátunum sé haldið svo hátt, að óhjákvæmilega verði stór hluti fiskiflotans að vera án þessara gæða. Og þá kemur að aðalkjarna málsins: Hvað vill Alþ. og ríkisstj. hafa í þessu efni? Hitt er algert aukaatriði, hvað einstakar ríkisstofnanir segja um sína sérstöku buddu gagnvart þessu máli. Ég verð að láta í ljós það álit mitt, að hæstv. atvmrh. hafi litið of smátt á þetta atriði,. hann hafi stungið í vasa sinn þeim upplýsingum, sem landssíminn lét hann fá í þessu sambandi, gagnrýnislaust og án þess að hafa vilja á að aðhafast meira í þessu máli. En Alþ. getur ekki gagnvart sjómannastéttinni tekið eins á þessu máli. Það er svo dýrmætur og þýðingarmikill liður í slysavörnum að hafa taltækin í bátunum, að á þessum tíma, þegar mikið er talað um það, bæði af hæstv. atvmrh. og öðrum góðum mönnum, að auka þurfi slysavarnir, verður að taka tillit til þess. Beztu heilar landsins hafa nú mánuðum saman legið yfir því að finna út, hvað við getum gert til þess að létta undir með sjávarútveginum. Þá má ekki á sama tíma, bara vegna þess að ein ríkisstofnun segir nei, skella skolleyrunum við því, sem er eins réttmætt og sjálfsagt og það að létta undir með því, að öryggi þeirra manna sé sæmilega tryggt í þessu efni, sem standa fyrir og starfa að þeirri framleiðslu, sem aflar þeirra verðmæta, sem við þurfum að hafa, ef við eigum að lifa áfram í landinu.

Atvmrh. (Skúli Guðmundsson) Hv. þm. Vestm. komst að þeirri niðurstöðu í sinni síðari ræðu, að ráðuneytið hefði aðeins litið á fjárhagshlið málsins, en ekki aðrar hliðar þess, og því ekki framkvæmt það, sem þessi hv. d. fór fram á í fyrra. Þar kom að vísu fleira til greina. En þá get ég vel viðurkennt það, að það var fyrst og fremst fjárhagshlið málsins, sem kom þar til greina. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það. sem ég áður hefi sagt, að ég taldi að athuguðu máli ekki fært fyrir ríkisstj. að gera þessar breyt. á gjaldi bátanna til landssímans fyrir þá þjónustu, sem hann hefir látið þeim í té í þessu efni, þegar það upplýstist, að það mundi hafa í för með sér 50–60 þús. kr. tekjurýrnun fyrir landssímann frá því, sem gert var ráð fyrir í fjárl., og málið hafði ekki einu sinni verið athugað í neinni n. hér í þinginu, hafði ekki verið sent fjvn., til þess að hún gæti svo mikið sem látið í ljós sitt álit um málið. Hv. þm. er það fullkunnugt, að þó ekki sé nema um smáupphæðir að ræða, sem miða til útgjaldaaukningar eða tekjuskerðingar fyrir ríkið, þá eru öll slík mál tekin til meðferðar í fjvn., ef Alþ. á annað borð ætlast til þess, að gjöldum sé við bætt eða tekjur skertar. Ég álít því, að þeir hv. þm., sem fluttu þessa þáltill. á síðasta þingi, hefðu átt að fá málið athugað a. m. k. í fjvn. áður en þessi hv. d. gekk frá þessari þáltill. En eins og ég gat um áðan, geri ég ekki ráð fyrir, að þeim hv. þm. hafi verið ljóst, hve mikla fjárhagslega þýðingu þetta mundi hafa. Hv. þm. Vestm. gat þess, að fyrir mundu liggja frá rekstrarráði útvarpsins till. um sparnað við þá stofnun, sem næmi stórri fjárhæð, og hann áleit, að það mætti vel láta bátaeigendur njóta þess sparnaðar, sem þar mætti við koma, þannig að afnotagjaldi talstöðvanna í fiskiskipum yrði létt af þeim. Ég er hv. þm. Vestm. vitanlega sammála um, að útvegsmenn hér á landi séu alls góðs maklegir. En ég get búizt við, ef hægt væri að koma við sparnaði hjá útvarpinu og öðrum ríkisstofnunum, að fleiri vildu, og það með nokkrum rétti, nota þessa fjárhæð, sem þannig mætti spara. Ég skil vel nauðsyn þess, að þessi tæki séu í sem flestum og helzt öllum fiskihátum, sem fiska eiga hér við land. En ég vil benda hv. þm. og hv. þd. á það, að fleiri menn hér á landi, sem fást við framleiðslustörf, hafa þörf svipaðra tækja, t. d. afskekktir sveitabæir að hafa útvarp. Og hjá þeim mörgum er rekstrarkostnaður útvarpstækjanna tilfinnanlega mikill, þar sem langt er að sækja til þess að fá hlaðna rafgeyma. Og ýmsir af þeim mönnum hafa ekki of miklu úr að spila frekar en útgerðarmenn bátanna. Það er ekki nema sjálfsagt að hlynna að útgerð og framleiðslustarfsemi yfir höfuð, eftir því sem fært er. En það ætti helzt að koma því þannig fyrir, að þeir, sem þennan atvinnuveg stunda, sjávarútveg, hafi ekki nein sérstök forréttindi, hvorki hjá útvarpinu, landssímanum né öðrum ríkisfyrirtækjum, fram yfir aðra landsmenn. Það teldi ég æskilegast. Hv. þm. Vestm. telur, að ég hafi lítið of smátt á þetta mál. Ég get náttúrlega ekki gert að því, þó hann hafi þá skoðun. En ég get þó búizt við, að einhverjir aðrir muni ef til vill ekki telja þetta neina smámuni fjárhagslega og mundu mér því sammála um, að viðeigandi og eðlilegast hefði verið, að fjvn. Alþ. hefði fengið tækifæri til þess að fjalla um málið áður en frá því var gengið á Alþ., þar sem það hlaut að raska svo mjög fjárl., eins og ég nú hefi bent á. Ég vil því benda hv. þm. Vestm. og öðrum, sem áhuga kunna að hafa á því að fá á þessu einhverjar breyt. eða að málið verði athugað eitthvað frekar, á það, að ég teldi eðlilegast, að þeir kæmu þessu máli á framfæri til athugunar í fjvn. þingsins. Því að ég tel hæpið fyrir ríkisstj. að framkvæma slíkar ályktanir, sem koma lítt athugaðar frá aðeins annari d. þingsins, þegar þær hafa mikil áhrif á hag ríkisins og stofnana þess, annaðhvort til útgjaldaaukningar eða tekjuskerðingar.

*Fyrirspyrjandi (Jóhann Jósefsson): Herra forseti! Hæstv. atvmrh. vitnaði nú í ræðu sinni til afskekktra sveitabýla, sem þyrftu eins nauðsynlega að hafa útvarp eins og bátarnir taltæki. Þetta er náttúrlega dálítið fjarskylt að jafna saman. Hitt skal ég viðurkenna, að það er nauðsynlegt fyrir þessi býli að hafa útvarpstæki. En þó að ég viti ekki til þess, að nein sérstök krafa hafi verið gerð af hálfu afskekktra býla á landinu um að fá linun á gjöldum til útvarpsins vegna sinnar legu, þá hefir þingheimi verið kunnugt um það, að ekki hefir verið horft í það að leggja fyrir tugi þús. kr. símalínur á landinu, sem ekki hafa komið nema kannske nokkrum tugum manna að notum. Það hefir ekki skort, að það hafi verið tekið fullt tillit til ýmissa afskekktra sveita landsins í þeim efnum. Hvað hinu viðkemur, sem ég sagði, að mér þætti hæstv. ríkisstj. hafa lítið of smátt á þetta mál, þá er ég enn á þeirri skoðun. En því skal ég ekki neita, sem hæstv. ráðh. talaði um, að réttara hefði verið, að málið hefði komið til fjvn., þó að málið sé ekki svo stórt að mínu áliti, að ekki hefði með góðum vilja ríkisstj. mátt leysa það eftir þáltill. þeirri, sem gerð var. - Jæja, þá það. Ég skal lofa hæstv. ráðh. því, að fjvn. skal fá að taka afstöðu til þessa máls. fyrst hann hefir ekki getað mannað sig upp til þess að framkvæma vilja þessarar hv. d., sem kom fram í umræddri þál., síðan þingi var slitið á síðastl. vori. Ég geri ráð fyrir, að þeir, sem með þessu máli voru í fyrra, muni vera fylgjandi því enn og muni því vera hægt að koma málinu svo á framfæri, að sú góða fjvn. geti tekið það til meðferðar. Hitt vitum við báðir og skulum ekki orðlengja um það, að það hefir oft verið rifizt hér tímunum saman á hæstv. Alþ. um smávægileg útgjöld og togazt á um þau. En með eyðslu og óstjórn á stofnunum ríkisins hefir á einn eða annan hátt verið eytt tugum þús. kr. utan við ákvarðanir Alþ. og án þess að hv. fjvn. hafi nokkuð komið þar nálægt. Við hæstv. atvmrh. erum hvorugur þau börn, að við ekki vitum, að þetta hefir komið fyrir. En ef þetta er nauðsynlegt form á meðferð þessa máls og ríkisstj. telur sig ekki geta kippt þessu í lag, sem hér hefir verið til umr., að fiskibátarnir fái þessa linkind um gjöld sín vegna talstöðvanna, án þess að fjvn. fái að segja álit sitt um það, þá er ekki nema rétt og skylt fyrir þá, sem vilja berjast fyrir þessu máli, að koma því þannig á framfæri sem hæstv. atvmrh. hefir óskað eftir.