Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Að gefnu tilefni þykir rétt og nauðsynlegt að upplýsa, að öll ámæli á setuliðsstjórnina, sem kunna að hafa komið fram í blöðum og annars staðar út af kaupum hennar á mjólk, eru með öllu ástæðulaus. Setuliðsstjórnin hefur hvað eftir annað formlega yfirlýst, að hún óskaði ekki eftir að kaupa hér á landi mjólk né aðrar matvörur, nema aðeins í þeim tilfellum, sem matvörur þessar væru til umfram það, sem landsmenn sjálfir gætu eða vildu nota. Setuliðsstjórnin hefur hins vegar oftar en einu sinni eftir ósk aukið mjólkurkaup sín á þeim tíma árs, þegar mikill mjólkurafgangur hefur verið, en þá gengið ríkt eftir að fá að vita, að um afgangsmjólk væri að ræða. Setuliðsstjórnin óskar ekki frekar en áður að kaupa mjólk hér á landi, nema um sé að ræða afgangsmjólk. Af þessum ástæðum er ljóst, að með öllu er ástæðulaust að gera nokkrar samþykktir á Alþingi til þess að hefta setuliðið í kaupum þess á mjólk. Þetta vildi ég hafa upplýst til að fyrirbyggja misskilning.

fjmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Sú grg., sem hér er sett fram, er beint framhald af umr. sjútvn. Alþingis og sett fram samkvæmt ósk n. og margra þm., sem óskað hafa eftir að skýrsla sé gefin í olíumáli Hinn 7. ágúst hófu ríkisverksmiðjurnar á Siglufirði sölu á hráolíu fyrir atbeina atvinnumálaráðherra, og seldu þær olíuna á 38 aura kíló, en olíufélögin seldu sömu olíu á sama tíma 51 eyri kíló. Áður en þetta gerðist, hafði atvmrh. átt tal við forstjóra olíufélaganna um verðlækkun á hráolíunni, án þess að nokkur árangur fengist. Eftir miðjan ágúst óskaði viðskiptamrh. þess, að forstjórar olíufélaganna Olíuverzlun Íslands h/f og h/f Shell á Íslandi kæmu á sinn fund út af olíuverðinu hjá félögunum. Vegna þess að forstjóri annars félagsins var þá í sumarleyfi, varð ekki úr þeim samræðum fyrr en síðast í ágústmánuði. Á þeim fyrsta fundi (föstudag 27. ágúst) skýrði ráðherra þeim frá, að hann teldi olíuverðið of hátt og óskaði að fá að vita, hvað félögin vildu gera til þess að lækka verðið, áður en ríkisstjórnin leitaði annarra ráða til að bátaútvegur landsmanna gæti fengið brennsluolíu með lægra verði en nú er. Forstjórarnir kváðust mundu athuga málið og væntanlega leggja fram tillögur sínar eftir nokkra daga. Nokkrum dögum síðar komu forstjórarnir aftur á fund viðskmrh. og skýrðu frá því, að félögin vildu bjóðast til að lækka hráolíu um 9 aura kíló og bensín um 6 aura lítra með því skilyrði, að ríkisstjórnin sæi um, að engin olíusamlög eða nýir bensínsalar gætu keypt þessar vörur frá herstjórninni hér og að á þann hátt væru settar skorður við því, að samkeppni skapaðist um olíu- og bensínverð. Viðskmrh. kvaðst engin svör gefa þeim að svo stöddu, en mundi taka þetta til athugunar og láta félögin vita síðar um niðurstöðuna. Hinn 13. september boðaði ráðherrann forstjórana aftur á sinn fund og sagði þeim, að ríkisstjórnin hefði enn ekki tekið ákvörðun í málinu. En með tilliti til þess, að bátaútveginum í landinu væri mikil þörf á lækkuðum tilkostnaði vegna dýrtíðar og sérstöðu um fiskverð, væri ríkisstjórnin þeirrar skoðunar, að lækka bæri í hráolíuna meira en félögin hefðu boðið, jafnvel þótt bensínverðið þyrfti að haldast óbreytt til þess að ná því takmarki. Sagðist ráðherra vilja láta lækka hráolíuna um 15 aura kíló um allt land, en slík lækkun mundi nema að fjárhæð svipað því, sem félögin höfðu boðið samanlagt fyrir hráolíu og bensín. Forstjórarnir tóku þessu ekki illa, en kváðust mundu verða að bera þetta undir viðskiptafélög sín í Bretlandi, ef slík krafa yrði fram sett af ríkisstjórninni. En þeir tóku jafnframt fram, eins og þeir höfðu áður gert, að slíkar ráðstafanir af þeirra hendi væru háðar því, að samkeppni yrði útilokuð á markaðinum. Um það vildi viðskmrh. engar skuldbindingar gefa, og þar með lauk þeim fundi. Um þetta leyti höfðu ríkisstjórninni borizt umsóknir frá olíufélögum úti á landi um að fá keypta hráolíu beint frá flotastjórninni frá stöðvum hér á landi, en verðið þar hefur verið og er enn 17½ eyri kíló. Við það bætist flutningur og tollur. Við flutning á olíugeymi í Reykjavík er sá kostnaður 2.2 aurar á kíló, og kostar þá olían á geymi í Reykjavík 19,7 aura kíló. Kostnaður á olíunni til Siglufjarðar er 10.3 aurar kíló, og verður því olíuverðið þar á geymi 27.8 aurar kíló. Verð olíufélaganna undanfarið á hráolíu hefur verið þetta: Reykjavík og Hafnarfjörður 46 aur. kíló, Akranes, Keflavík 49 aur. kíló, annars staðar á landinu 51 eyr. kíló. Hér var um svo mikinn mismun að ræða, að ekki var við unandi. Hins vegar var verðlækkunartilboð félaganna með öllu óaðgengilegt með þeim fyrirvara, sem því fylgdi, vegna þess að það hefti frjálsræði útvegsins um olíukaup til ófriðarloka eða lengur. Vegna þess að hér var um stórmál að ræða fyrir smábátaútgerðina í landinu, taldi ríkisstjórnin sjálfsagt að bera málið undir sjávarútvegsnefndir beggja deilda Alþingis. Fundur var því haldinn 17. sept. með báðum nefndum, en málið ekki útrætt. Annar fundur var haldinn 21. sept., og varð sú niðurstaða einróma, að þess bæri að krefjast, að félögin lækkuðu hráolíuverðið nú þegar um 15 aura kíló og að þeim væri engar skuldbindingar gefnar um útilokun samkeppni. Hinn 23. sept. ritaði viðskmrh. olíufélögunum svo hljóðandi bréf: „Út af samtölum, er viðskiptamálaráðherra hefur átt undanfarið við forstjóra yðar um verðlækkun á hráolíu, vill ráðuneytið taka þetta fram: Ráðuneytið álítur, að hægt sé að lækka verð á hráolíu um allt land um 15 aura hvert kíló, án þess að hækkað sé verð á öðrum olíum eða bensíni, og beinir því þess vegna til félaganna, að þau láti slíka lækkun koma til framkvæmda fyrir 30. þ. m. Það væri að sjálfsögðu æskilegt, að verð á bensíni og öðrum olíum gæti einnig lækkað, þótt að svo stöddu verði ekki sett fram krafa um slíka lækkun, nema í sambandi við væntanlega verðjöfnun milli söluaðila. Í sambandi við málaleitun yðar um það, að ráðuneytið tryggi yður, að engum nýjum aðila verði leyft að verzla með ofangreindar vörur, skal það tekið fram, að ráðuneytið vill engar skuldbindingar gefa í því efni. Ráðuneytið væntir þess að meðtaka svar yðar við ofanrituðu fyrir 27. þ. m.“ Svar kom frá olíufélögunum 29. sept. Í því hafna þau málaleitan viðskmrh. um þá verðlækkun á hráolíunni, sem hann fór fram á. En í niðurlagi bréfsins skýra þau frá því, að þau hafi í dag (29. sept.) fengið tilkynningu um, að miklar breytingar séu að verða á öllum olíuflutningum til Íslands og að kostnaðarverð félaganna muni stórhækka vegna hækkunar flutningsgjalda. Telja þau því rétt að bíða átekta, unz nánari upplýsingar fást, og lækka ekki núverandi verð, heldur nota hinar ódýrari birgðir til síðari verðjöfnunar. Breytingar þær á olíuflutningum til landsins, sem greinir í bréfinu, töldu forstjórarnir, að væri í því fólgnar, að Bretar mundu taka olíuflutningana í sínar hendur aftur og við það mundu flutningsgjöldin hækka. Var talið líklegt, að breyting þessi mundi komast á í byrjun nóvember. Næsta dag hélt ríkisstjórnin fund með sjávarútvegsnefndum beggja deilda þingsins, og var þeim skýrt frá svari félaganna. Að afstöðnum þeim fundi fól viðskmrh. viðskiptaráði að lækka verð á hráolíu, bensíni og ljósaolíu þannig: Hráolía lækki um 90 kr. tonnið, ljósaolíuverð lækki um 85 kr. tonnið og bensínverð lækki um 6 aura lítr. Eftir að verðlækkun þessi var auglýst af verðlagsstjóra, birtu olíufélögin greinargerð í Morgunblaðinu 3. okt. Í þeirri greinargerð er skýrt frá því, að félögin hafi ætlazt til, að olíuverðið yrði lækkað í ágúst. Þessi staðhæfing er ekki í samræmi við verðútreikning, sem verðlagsstjóra barst frá félögunum 1. ágúst síðastliðinn, þar sem sýnt er fram á, að félögin þurfi þá að fá eftirfarandi verð fyrir vörur sínar: Bensín í Reykjavík 0.71 eyr. ltr. kíló. Ljósaolía í Reykjavík 0.63 aura ltr. kíló. Ljósaolía úti á landi 0.70 aur. ltr. kíló. Hráolía í Reykjavík 0.47 aur. ltr. kíló. Hráolía úti á landi 0.52 aur. ltr. kíló. Þetta er miðað við innkaupsverð í maí og júní, sem enn er óbreytt. Það, sem greinargerð félaganna að öðru leyti gefur tilefni til leiðréttingar, vísast til þess, er sagt er hér að framan. Þannig höfðu viðskipti ríkisstjórnarinnar og olíufélaganna farið fram til 3. okt. 1943 um verðlag á olíu og bensíni.



Í framhaldi af skýrslu þeirri, sem viðskmrh. hefur nú gefið háttv. Alþingi, þykir mér rétt að upplýsa eftirfarandi frá utanríkismálaráðuneytinu: Hinn 29. sept. fékk ég frá viðskmrh. afrit af bréfum olíufélaganna h/f Shell á Íslandi og Olíuverzlunar Íslands h/f, þar sem þau upplýsa, að þeim hafi borizt tilkynning um, að miklar breytingar séu að verða á olíuflutningi til landsins og að kostnaðarverð félaganna muni stórhækka vegna hækkunar flutningsgjalda. Hinn 4. okt. s. l. tilkynnti sendiráð Breta mér hins vegar í formlegu erindi, að brezka flotastjórnin muni hér eftir hafa hönd í bagga með aðalolíubirgðasölunni hér á landi, og að hún hafi tilnefnt brezka olíufélagið Asiatic Petroleum Company umboðsmann sinn, til þess að fara með umráðin yfir birgðastöðum, meðan brezk yfirvöld hafa umráðaréttinn. Þá tilkynnir sendiherrann og um leið, að Bretar muni taka að sér að sjá fyrir þörfum Íslendinga á brennsluolíum, sennilega frá því snemma í n. k. nóvembermánuði. Þessi tilkynning hefur að sjálfsögðu gefið ríkisstjórninni tilefni til að leiða athygli sendiherra Bandaríkjanna og Bretlands að því, um hversu mikilvægar ráðstafanir væri að ræða. Hef ég fyrir hönd ríkisstjórnarinnar meðal annars gert báðum sendiherrunum ljóst, að ríkisstjórnin legði mikla áherzlu á, að hvaða breytingar, sem gerðar kynnu að verða á olíuflutningum til landsins, þá yrðu brennsluolíur látnar í té landsmönnum með ekki lakara verði eða óhagstæðari skilyrðum en nú giltu.



Mig langar til að bera fram nokkrar fyrirspurnir til ríkisstjórnar út af þessu máli. Í fyrsta lagi: Hve miklu nam verðlækkun sú á olíunni, sem félögin sjálf báru fram. Hef ég heyrt, að hún hafi numið um 1½ millj. króna. Annaðhvort er skýrsla olíufélaganna eitthvað grunsamleg eða þau hafa ætlað að gefa landinu 1½ millj. króna. Því getur hver trúað, sem þykir það líklegt. En ég vildi beina því til hæstv. ríkisstjórnar, hvort ekki væri ástæða til að athuga þetta mál með gaumgæfni opinberlega. Í öðru lagi tel ég það grunsamlegt, að félögin vita um verðbreytinguna nokkrum dögum áður en ríkisstjórnin fær vitneskju um hana. Vil ég spyrja hæstv. ríkisstjórn, hvort það sé ekki fullkomið alvörumál, ef innlendir aðilar hafa pantað frá útlöndum olíu með verri skilyrðum en verið hefur, án þess að hún fengi að vita um það. Og ég spyr, hvort ekki sé full ástæða til þess að rannsaka þetta hvort tveggja. Þrátt fyrir það, þó að skýrslur hæstv. ríkisstjórnar hafi verið mjög hlutlausar, þá er ekki hægt að loka augunum fyrir því, að hér er í raun og veru að ræða um stríð milli ríkisstj. annars vegar fyrir hönd þeirra, sem þurfa að kaupa olíuna í landinu, og olíufélaganna hins vegar. Og ég held, að það megi fullyrða, eftir þeim umr., sem urðu um þetta mál í sjávarútvegsnefndum, - án þess að ég ætli á neinn hátt að rekja þær -, að ríkisstjórnin hljóti að hafa Alþ. á bak við sig í þessu máli. Og ég vildi sérstaklega óska eftir því, að hæstv. ríkisstjórn svaraði þessum tveimur fyrirspurnum, og svo þeirri þriðju: Hvað hyggst ríkisstjórnin að gera til þess að ná rétti landsmanna gagnvart olíufélögunum?



Ég ætla að leyfa mér að láta koma fram aths. í tilefni af því, sem fjallað hefur verið um þetta mál í sjávarútvegsnefndum þingsins, og af því, sem hæstv. viðskmrh. hefur upplýst um málið. Það er nú öllum mönnum kunnugt, að fyrir stríð voru þessi olíuviðskipti þannig vaxin, að olíuhringarnir voru mjög grunaðir um það, að þeir seldu ekki olíuna hæfilega lágu verði, og þá voru í undirbúningi samtök útvegsmanna til þess að geta skipt beint með olíu sína. Og mynduð voru um þetta samtök útvegsmanna á tveim eða þrem stöðum, sem keyptu olíuna beint. Það reyndist þannig, að þeir gátu selt olíuna við lægra verði en olíuhringarnir. En því var borið við af hringunum, að það væri ekki réttur mælikvarði á það verð, sem á olíunni þyrfti að vera, því að þeir (hringarnir) seldu olíuna smáútgerðinni á öllu landinu, en þessi samtök útgerðarmanna verzluðu bara á stærri stöðunum, þar sem hægt væri að koma við kostnaðarminni verzlun á olíunni. Þegar stríðið skall á, lokuðust leiðir útvegsmanna til þessarar verzlunar. Það var ekki unnt að fá með neinum viðhlítandi flutningsgjöldum nægilega smá skip til þess að þjóna þörfum þeirra. Þegar þar var komið sögu, voru olíufélögin tvö hér alveg einráð um olíuviðskiptin, bæði aðflutningana og söluna innanlands. Þau voru þeir einu, sem höfðu nógu stóra olíugeyma til að taka hæfilega stóra olíufarma í senn, og af því voru útvegsmenn útilokaðir frá því að geta keypt inn olíuna beint. Nú fluttu því olíuhringarnir inn olíuna einir. En svo kom spurningin um verðlagið á olíunni, og það var hér verðlagseftirlit frá byrjun stríðsins. Og þessi félög lögðu fram sínar skýrslur um það, hvað þau töldu sig þurfa að fá fyrir olíuna, og þær voru náttúrlega ákaflega flóknar, eins og gefur að skilja í jafnvíðtækum viðskiptum og þessi viðskipti eru, og erfitt fyrir menn, sem ekki höfðu því meiri reynslu í þeim efnum, að gagnrýna þær fullkomlega. En olíufélögin voru ákaflega viðkvæm fyrir allri gagnrýni á þessum verðlagsskýrslum og töldu sér jafnvel misboðið, ef þær voru ekki lagðar til grundvallar, það var mér kunnugt um, meðan ég hafði viðskiptamál með höndum fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Þó voru þær ekki lagðar alls kostar til grundvallar. En félögin lögðu, sem sagt, þunga pressu á, að ef þau ættu að sjá fyrir olíu til landsins undir þessum erfiðu kringumstæðum, þá yrðu þau að vera viss um að þurfa ekki að selja vöru sína með túpi, sem var eðlileg krafa, og þau lögðu fram skýrslur, sem sýna skyldu, hvað þau þyrftu að fá til þess að vera sæmilega haldin. Það fyrsta, sem ég frétti af þessu máli eftir að ég hætti að kynnast þessu svo að segja daglega, það var síðari hluta s. l. vetrar, eftir að sú breyting var gerð, að olíufélögin hættu að flytja olíuna beint, en herstjórnin fór að flytja olíuna til Hvalfjarðar og þar skyldu félögin kaupa olíuna af ríkisstjórn Bandaríkjanna. Þá var upplýst, að skömmu eftir að þessi breyt. var gerð, héldu olíufélögin hér því fram, að þau þyrftu að fá mikla hækkun á olíuverðinu, vegna þess að kostnaður við að flytja olíuna til landsins hefði stóraukizt, þeir (sem fyrir olíufélögunum stóðu hér) þyrftu að fá olíuna miklu dýrari heldur en þeir hefðu getað fengið hana; meðan þeir fluttu hana beint. Og ég veit, að menn kannast við það, að þetta mál var í slíkum hnút í fyrravetur, að olíufélögin tilkynntu á einu stigi málsins, að ef þau gætu ekki fengið þessa verðhækkunarkröfu tekna til greina, þá yrðu þau annaðhvort að láta viðskiptin til landsmanna hætta, þannig að félögin hættu að selja þeim olíu af birgðum sínum, eða þá að ríkissjóður yrði að- bæta þeim upp það, sem á vantaði, að það verðlag, sem þau byggju við, nægði þeim fyrir innflutningi olíunnar og kostnaði. Nú var þannig í þessi mál tekið af hálfu olíufélaganna í fyrravetur, að það var gengið í það að reyna að fá flutningsgjöld lækkuð á olíunni frá því, sem var fyrirhugað af hálfu þeirra, sem nú höfðu tekið að sér innflutninginn, og sagt við olíufélögin, að þau yrðu að selja með óbreyttu verði, a. m. k. þangað til tækist að sjá fyrir endann á þeim málum. Og það endaði svo, að það tókst að lækka flutningsgjaldið. Þetta sýnir, hvað olíufélögin þóttust illa haldin af því verði, sem þá var. Nú er það upplýst, af hæstv. viðskmrh., að fyrir síldarvertíðina í sumar - ég skildi hann svo - þá gerir ríkisstjórnin fyrirspurn til olíufélaganna um það, hvort þau geti ekki lækkað olíuna. En þau svara þeirri fyrirspurn algerlega neitandi. Og 1. ágúst s. l. leggja þau fram verðreikninga til verðlagseftirlitsins, þar sem þau krefjast verðs, sem hæstv. viðskiptamrh. las upp og ég hafði ekki heyrt, að væri neitt lægra heldur en verðið, sem hafði verið.

Heldur hærra

. M. ö. o., fyrir síldarvertíðina heimtuðu olíufélögin af verðlagsyfirvöldunum í landinu, að þau fengju að hækka verðið á olíunni frá því, sem það hafði verið, með því að það, sem þau fengju í verzlunarágóða, væri of lítið. Nú voru landsmenn ekki alveg eins ofurseldir félögunum eins og verið hafði, og breyt. var sú, að Bandaríkjamenn seldu nú olíu í Hvalfirði. Ríkisstjórnin fær þá aðstöðu til þess að leyfa eða samþykkja, að síldarverksmiðjur ríkisins kaupi olíu handa síldveiðiflotanum í Hvalfirði beint af Bandaríkjamönnum. Og þá sýnir það sig, að sá kostnaður, sem þarf að leggjast á olíuna frá Hvalfirði og til Siglufjarðar, er í raun og veru aðeins lítið brot af þeirri verðframfærslu, sem olíufélögin töldu sig þurfa að gera og töldu þó, að væri of lítil. M. ö. o., hæstv. ríkisstjórn hefur þarna orðið möguleika til þess að brjóta einokun olíuhringanna á bak aftur, og hún hefur notað þá möguleika á þann hátt, að hún á skilið þakkir fyrir. Og þá er það, eftir að þetta hefur gerzt, að forráðamenn olíufélaganna hér koma á fund ríkisstj. og tilkynna, að nú allt í einu, eitthvað tæpum mánuði síðar en þeir töldu, að verðhækkun á olíunni væri óhjákvæmileg, - nú tilkynna þeir, að þeir geti lækkað útsöluverðið á olíunni víðs vegar um landið og á benzíni stórkostlega frá því, sem verið hafði, það verð, sem mánuði fyrr hafði verið of lítið að þeirra dómi. Og nú hefur okkur í sjávarútvegsnefndum þingsins verið skýrt svo frá, að þessi lækkun, sem olíufélögin buðu, muni, miðað við ársviðskipti, sem nú eru, nema yfir 2 millj. króna. Þessar upplýsingar fengum við hjá sjávarútvegsnefndum þingsins. En eins og hér hefur verið upplýst, töldu forráðamenn olíufélaganna olíuverðið of lágt áður, og sá tekjuafgangur, sem þeir töldu fram, nálgaðist ekki þá fjárhæð, sem þeir töldu sig nú, allt í einu, geta séð af í vöruverðinu. Hér fylgdi sá böggull skammrifi af þeirra hálfu, að ef þeir gerðu þetta, að lækka olíuna, þá átti ríkisstjórnin að loka fyrir það, að samlög útvegsmanna keyptu olíu í Hvalfirði. Mér sýnist þetta allt saman vera slíkt hneykslismál orðið af hálfu þeirra, sem farið hafa með þessi viðskipti, að ég fyrir mitt leyti vil skora á ríkisstjórnina að láta fram fara gaumgæfilega athugun á öllum gögnum, sem frá þessum félögum hafa komið, frá upphafi stríðsins a. m. k., og athugun á því, sem þau hafa haldið fram í sambandi við þessi verðlagsmál, og að eftir að ríkisstjórnin hefur látið fram fara gaumgæfilega athugun á þessum plöggum, þá geri hún sér nána grein fyrir því, hvort ekki þurfi enn nánari athugun á þessu máli heldur en hægt er að láta fara fram með athugunum á þessum plöggum sjálfum, og enn fremur, hvort ekki sé eitthvað í þessum plöggum þannig, að ástæða sé til að láta koma fram ábyrgð á hendur þeim, sem að þessu hafa staðið fyrir hönd félaganna. Ég skora þannig á ríkisstjórnina að láta athuga, hvort hér hafa ekki verið brotin þau lagaákvæði, sem gilda um það, hversu menn skuli gefa yfirvöldunum upplýsingar í einu og öðru skyni. Ég vil mjög eindregið beina þessu til hæstv. ríkisstjórnar. Nú hefur það líka verið upplýst hér, að þegar hæstv. ríkisstjórn, samkvæmt einróma samþykki sjávarútvegsnefnda þingsins, neitar því að gera samninga við olíuhringana um að loka fyrir viðskiptin, sem hafa átt sér stað á olíu hér fyrir utan olíufélögin, og ríkisstjórnin vill krefjast þess, að þessi verðlækkun eigi sér stað, þar sem upplýst sé, að hún geti átt sér stað af hálfu hringanna, þá fær ríkisstjórnin þau svör af hálfu olíufélaganna, að nú eigi að breyta alveg til um viðskiptin, þannig að nú eigi alveg að hætta að selja olíu í Hvalfirði, en nú eigi olían að koma gegnum olíufélögin framvegis. Og mikið má það vera, ef mig misminnir það, að í þessum samningaumleitunum hafi það komið fram, að af þessu mundi leiða, ekki lækkun á olíuverðinu, heldur talsverð hækkun á því frá því, sem verið hefur, - ekki lækkun, sem nemi 2 millj. kr. á ári, heldur hækkun frá því, sem verið hefur. Ég hygg, að þetta sé samkvæmt upplýsingum af hálfu þeirra manna, sem hér eru umboðsmenn fyrir olíuhringana. Nú finnst mér þetta svo eftirtektarvert, að þetta skuli fara saman, að þegar olíufélögin eru komin í þá aðstöðu að hafa keppinauta um að nota olíusöluna í Hvalfirði, þá skuli allt í einu eiga að loka fyrir það, að menn geti fengið olíu í Hvalfirði. Og mér finnst full ástæða til að halda það, að olíufélögin hafi beinlínis lagt sig fram um að koma þessari breyt. á til þess að geta áfram haft alveg einræði í þessum sölumálum hér á landi. Og ef því væri til að dreifa, sem líkur benda til að sé, þá finnst mér þetta vera svo alvarlegt mál, að full ástæða er til þess fyrir ríkisstjórnina að láta fara fram sérstaka athugun á þessu. Og ég er alveg viss um það, að hæstv. ríkisstjórn hefur Alþingi á bak við sig í því að krefjast þess, að þau viðskipti, sem hér hafa farið fram nú um skeið með olíuna í Hvalfirði, þau geti farið fram framvegis eins og verið hefur, en þessu sé ekki breytt til óhagræðis fyrir landsmenn í það horf, sem nú virðist vera ætlunin að breyta málinu. Ég er viss um, að ríkisstjórnin hefur Alþingi á bak við sig í að krefjast þess, að svo verði gert. Og mér finnst ákaflega einkennilegt, ef þeir, sem fjallað hafa um þessi mál hér, eftir að hafa fengið upplýsingar um, hvernig á þessum málum hefur verið haldið undanfarið, fallast ekki á, að þetta verði svo að vera, eins og ég hef haldið fram. Þeir menn hljóta að sjá, að það er óbærilegt fyrir landsmenn, eftir að hafa séð, hvernig þetta er í pottinn búið, að þeir séu aftur færðir undir valdsvið þeirra hringa, sem eru orðnir berir að þessari viðskiptaóhæfu, sem lýst hefur verið. Þá vil ég aðeins að endingu taka það fram, að mér virðist, að það, sem nú hefur verið upplýst um viðskipti olíufélaganna, það staðfesti í raun og veru allan þann lakasta grun - eða það lítur svo út - í þessum viðskiptum, sem menn hafa haft um það, hvernig þessum viðskiptum öllum væri háttað. Og mér er ómögulegt að sjá, jafnvel þó svo færi, að landsmenn nú um stund væru keyrðir undir yfirráð olíuhringanna í þessum efnum, að landsmenn geti unað við slíkt til frambúðar, heldur hljóti að verða að styðja útgerðarmenn í því á Alþ., svo fljótt, sem kostur er á, að losa olíuviðskiptin úr því ófremdarástandi, sem þau sýna sig að hafa verið í. Ég vil nú spyrja hæstv. ríkisstjórn að því, hvort hún hafi, nú á þessu stigi, nokkuð sérstaklega gert sér grein fyrir þessari hlið málsins í framtíðinni í þessu efni, og hvort hún hafi nokkrar till. á prjónunum í þeim efnum. Má búast við, að hún hafi ekki haft tóm til þess. En ég vildi ekki, að þessari umr. lyki svo, að ekki væri minnzt á þennan flöt á málinu, sem er ekki þýðingarminnsti liður þess. Að endingu vil ég svo beina því til hæstv. ríkisstjórnar, hvort það sé ekki sjálfsagt, að þau samlög útvegsmanna - eins og nú er í pottinn búið -, sem geta nú tekið olíu úr Hvalfirði til sín og séð um dreifingu á henni heima fyrir hjá sér, fái tafarlaust aðstöðu til þess að kaupa þessa olíu, áður en skellur saman, ef ekki skyldi verða unnt að koma í veg fyrir þá breytingu, sem hér hefur verið rætt um í olíuverzluninni. Vil ég beina því til ríkisstj., hvort ekki sé hægt að afgreiða leyfi til slíkra samlaga nú strax, áður en óhapp kann að skella á í þessu efni.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) : Út af fyrirspurn hv. þm. Ísaf. (FJ) um það, hversu miklu mundi nema sú lækkun á verði, sem olíufélögin buðu, skal ég upplýsa það, að byggt á sölu á hráolíu og bensíni á síðasta ári, þá nemur sú lækkun á þessum tveimur tegundum 2½ millj. króna, eða nánar til tekið 2576000 kr. Um það, er hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) gat um í lok ræðu sinnar, vil ég taka það fram, að ríkisstjórnin getur ekki á þessu stigi málsins eða við þessa umr. komið inn á þær framtíðarráðstafanir, sem hún mundi telja, að væru æskilegar í þessu máli. Það hefur ekki heldur gefizt nægilegur undirbúningur til þess, að hægt sé að taka slíkar ráðstafanir til umr. á þessu stigi málsins.



Mér hefur fundizt sem nokkuð sé farið fram hjá aðalatriði þessa máls í þeim umr. og fyrirspurnum, sem hafa fárið fram hér af hendi annarra en hæstv. ríkisstjórnar, og á ég þar ekki sízt við hv. 2. þm. S.-M. Kjarni þessa máls hygg ég að sé sá, að í fyrra, ég held snemma á árinu 1942, urðu þær gerbreyt. á olíuflutningum til landsins, að í stað þess að félögin, sem hér hafa verzlað með olíu, fluttu hana áður hingað á skipum, sem þau leigðu, þá fengu þessi félög og íslenzk stjórnarvöld skilaboð um það, að Bandaríkjastjórn og Bretlandsstjórn hefðu gert með sér samninga um þessi mál og ákveðið, að frá vissum degi mundi Bandaríkjaflotinn taka að sér flutninga á olíu þeirri allri, sem Íslendingar þyrftu til sinna þarfa, og afhenda hana frá tönkum í Hvalfirði til Íslendinga. Þetta var gert að fornspurðum íslenzkum stjórnarvöldum. Og eftir því, sem okkur var tjáð síðar, einnig án þess að olíufélögin hefðu nokkuð atkvæði um það haft, og kannske ekki heldur neinar till. Samt sem áður var það svo, að áður en þetta komst í framkvæmd, þá fóru fram, eftir því sem íslenzku stjórnarvöldin seinna fengu skýrslur um, einhverjar umr. um þetta milli yfirmanna ameríska flotans á Íslandi og olíufélaganna; og er mér kunnugt um þau samtöl af skýrslugerð, sem seinna var óskað eftir, að gefnu tilefni, af hendi fyrrv. ríkisstjórnar, sem ég átti sæti í. Þróun málanna varð sú, að fyrst eftir að þessi skipti komust á, þá héldu olíufélögin, ef ég man rétt, óbreyttu olíuverðinu. En gengið var jafnframt af hálfu ríkisstj. eftir skilagrein af hendi flotastjórnarinnar fyrir þessari vöru um flutninga og annan kostnað. Þessu fór fram nokkra mánuði. Þegar svo loks reikningurinn eða skilagreinin kom, færði hann okkur þau óvæntu og fáheyrðu og mér alveg óskiljanlegu tíðindi, að ameríska flotastjórnin hefði hækkað flutningsgjöld þau, sem giltu um flutning á þeirri olíu, sem flutt var inn á vegum olíufélaganna í júní 1942, þannig að þessi farmgjöld hefðu hækkað um eða yfir það að fjórfaldast frá þeim tíma, og skipti hækkun þessi yfir 200 kr. á hverja smálest olíu, sem flutt var til landsins. Þegar olíufélögin fengu þessa tilkynningu, sneru þau sér til þáverandi ríkisstjórnar og tjáðu henni þessi óvæntu tíðindi og vandræði. Ég, sem þá var utanríkisráðh., tók þá þetta mál upp við sendiherra Bandaríkjanna og færði fram rök af hendi Íslendinga til að sanna, hversu fjarri - mér liggur við að segja viti - slík verðhækkun væri. Í samráði við Morris sendiherra ákvað stj., án þess að snúa sér til sendiherra Íslendinga í Washington, að fjalla um þetta mál, og ríkisstj. lagði þá fram fyrir sendiherrann bréflega nokkur þeirra raka, sem helzt hnigu að íslenzka málstaðnum í þessu efni. Ég skal ekki fara langt út í að tíunda þau, þó að mér þyki rétt, að þau komi fram, vegna þess að þau eru í sínu gildi enn í dag, a. m. k. að verulegu leyti. Við sýndum fram á, þegar þessi breyt. kom, að af henni leiddi, að olían yrði flutt með miklu stærri skipum en áður, vegna þess að það geymapláss, sem flotinn réð yfir, væri miklu stærra en það pláss, sem olíufélögin réðu yfir, og því möguleikar til að taka móti miklu meira magni en áður, en þetta veigamikla málsatriði hnigi að því að færa sönnur á, að fragtin ætti ekki að hækka, heldur þvert á móti að lækka, því að það vita allir, sem við verzlun hafa fengizt, að fragtin er ævinlega miklu lægri með stórum skipum, svo að þegar af þessum ástæðum þurfti ákaflega sterk ný rök til að gera sennilega þörf Bandaríkjanna fyrir þessari geipilegu hækkun. Alveg það sama mátti segja um vátryggingargjöldin, sem voru verulegur liður í þessum kostnaði. Bandaríkin flytja þessar vörur á eigin ábyrgð, en tryggja þær ekki hjá öðrum, og miðast vátryggingargjaldið raunverulega við slysin, sem verða. Aftur á móti miða vátryggingarfélögin við þau óhöpp, sem líklegt er talið, að verði, og ætla sér auk þess nokkurn ágóða. Allt þetta átti að miða að því, að verðið ætti að lækka, en ekki hækka. Þetta út frá mínu sjónarmiði var nægilegt til að rökstyðja þá ósk og kröfu, að engin verðhækkun færi fram, ekki sízt þegar það er athugað, að stjórnir tveggja ríkja, sem eru vinveittar Íslendingum, taka ákvörðun án þess að tala við Íslendinga um svona mikið hagsmunamál Íslendinga, því að þegar af þeirri ástæðu einni, að slíkt fór fram án vitundar Íslendinga, skapaðist krafa á hendur þessum ríkjum, að Íslendingar bíði ekki skaða af breytingunni. Í viðbót við þetta upplýstist svo, að í samtölum, sem höfðu farið fram milli olíufélaganna og flotastjórnarinnar, var beinlínis tekið fram af þáverandi umboðsmanni flotastjórnarinnar á Íslandi, að hann teldi ekki koma til mála, að af þessu leiddi hækkun á olíuverðinu á Íslandi. Hér má svo bæta því við, að Íslendingar höfðu selt þessum þjóðum fiskafurðir sinar heilt ár fram í tímann og gátu ekki breytt því verði, og var það gert í fullu trausti þess, að a. m. k. ensk og amerísk stjórnarvöld ættu engan hlut að því að hækka þessa höfuðnauðsynjavöru fiskframleiðslunnar. Þegar þessi rök voru flutt fram við sendiherra Bandaríkjanna, sagði hann strax, að hann teldi, að við hefðum lög að mæla. Ég vil ekki í einstökum atriðum segja slíkt, það er kannske frekt að farið að segja, að hann hafi sagt, að við hefðum lög að mæla, en þessi maður, fyrir utan það, að hann er gagnmenntaður maður, virtist einstaklega sanngjarn, reyndi ekki að færa fram gagnrök. Núverandi stjórn tók málið sömu tökum og fyrrverandi stjórn og færði málið auk þess í hendur okkar sendiherra, og málinu lauk með því, að þessi mjög eðlilega og afar sterka málefnaaðstaða Íslendinga var viðurkennd. Þegar ég heyrði, að olíufélögin teldu, að ný verðhækkun væri í aðsigi, datt mér fyrst í hug, að málið væri komið úr höndum flotastjórnarinnar og í hendur olíufélaganna. En nú upplýsir hæstv. utanrh. og kannske líka hæstv. viðskmrh., að það eru ekki olíufélögin, heldur flotastjórn Breta, sem er á bak við þessi mál. Og þá vil ég leyfa mér að halda fram, að það sé frá íslenzku sjónarmiði óskiljanlegt, hvers vegna flotastjórn Breta þurfi að reikna okkur hærri kostnað af sínum skipum en þeim, sem hún notar til að flytja olíu frá sömu höfnum og hún hefur verið flutt undir handleiðslu flotastjórnar Bandaríkjanna en flotastjórn Bandaríkjanna hefur gert. Ég heyri hæstv. ráðh. segja, að þeir hafi þegar talað við umboðsmenn Breta- og Bandaríkjastjórnar hér á Íslandi, og þeir telji óeðlilegt, að af þessu leiði nokkra hækkun fyrir Íslendinga. Ég vildi, að ein rödd heyrðist á Alþingi um, að mergurinn málsins hlýtur að vera sá, að Íslendingar telja sig þeirrar skoðunar, að engin rök, sem enn hafa komið okkur fyrir augu, hnigi að því, að þessi breyting á eðli málsins eigi að leggjast með nýjum þunga á íslenzka framleiðendur. En ef sú yrði raunin, hlýtur það að leiða af sér þá sjálfsögðu kröfu, ef sanngirni er í ferðinni, að þegar nú bráðlega verður gengið frá nýjum samningum um sölu á íslenzkum fiski, þá verði fiskverðið hækkað um það, sem olíuverðið kann að hækka, þannig að þegar fisksölusamningarnir verða gerðir, þá skuldbindi brezka stjórnin sig til að bæta okkur þann halla, sem við kynnum að verða fyrir af olíuhækkun á samningstímabilinu. Hér liggja fyrir upplýsingar um, að þegar á að semja um fiskverðið, þá getum við búizt við allra handa kerfum um olíuflutningana hjá þessum tveimur aðilum, þar sem annar kaupir fiskinn af okkur og selur hinum upp á láns- og leigukjör, og annar segir: „Við skiptum um, og í staðinn fyrir Ameríkumenn flytja Englendingar olíuna“. Og af þessu leiðir stóra hækkun á efnivörum til þeirrar framleiðslu, sem við eigum að selja fram í tímann. Það hlýtur því að vera ófrávíkjanleg sanngirniskrafa frá okkar hendi, að okkur sé tryggt, að við verðum skaðlausir af slíkum hugsanlegum verðhækkunum, og það er siðferðisréttur þessarar kröfu, sem við eigum að nota sem rök fyrir því, að brezka flotamálaráðuneytið falli frá öllum hugleiðingum um, að það eigi að bitna á okkur Íslendingum, að það ráðuneyti eigi að taka að sér þessa flutninga í staðinn fyrir annað ráðuneyti í Bandaríkjunum, sem við fáum ekki að vita um fyrr en á eftir og ekkert um að segja. Hér er meginkjarni málsins, að hæstv. stj. haldi á málunum með sömu festu og fyrrv. stj. gerði og núverandi stj. hefur gert með sigurvænlegum árangri. Þetta er mál, sem verður að taka á með fullri alvöru og festu, að Íslendingar þurfi ekki að kaupa þessa nauðsynjavöru dýrara en frekast er þörf á, og ég efast ekki um, að stj., sem hefur sérstaklega valið sér það verkefni að berjast við dýrtíðina og gert í því efni margar farsællegar ráðstafanir, sem hafa komið að liði, og aðrar, sem hafa komið að engu gagni, en flestar orðið fyrir allharðri gagnrýni, rökstuddri og órökstuddri, frá þeim, sem við þær eiga að búa, - mér dettur ekki í hug að efast um, að stj., sem íhugar mörg kvöld, hvernig eigi að koma í veg fyrir óþarfa álagningu, geri allt, sem unnt er, til að þessi meginnauðsynjavara sjávarútvegsins verði ekki gerð að óeðlilegum tekjustofni fyrir tvö félög í landinu. Þetta er sjónarmið út af fyrir sig, hitt er sjónarmið Íslendinga gagnvart útlendingum, sem ég skildi rétt, að hæstv. stj. hefur í huga að taka föstum tökum, en það er ekki minnst, heldur mest áríðandi, því að náttúrlega er það svo, að þó að þessir olíuhringir eigi ekki að hagnast á sjávarútveginum á Íslandi, þá er það þó bót í máli, að ef þeir græða milljónir, þá fer meginhluti af þeim gróða, 2/3–¾, í opinber gjöld. En allt um það er nauðsynlegt, að hæstv. stj. geri sem unnt er til þess, að hvorki einn né annar leggi á þessa nauðsynjavöru meira en brýn nauðsyn krefur.



Þetta mál er nú komið inn á allt annan vettvang en hæstv. stj. mun hafa búizt við, þegar hún kvaddi til sín sjútvn. og tók af þeim heit um að segja ekki frá því máli, sem þá var rætt. Sjútvn. Ed. skoðaði þetta þá nauðsyn, og ræddu nm. málið því ekki við sína flokksmenn, en nú, þegar farið er að ræða málið hér opinberlega, þykist ég sem form. n. ekki lengur bundinn við það þagnarheit. Ég vil spyrja stj., hvaða ástæða hafi legið bak við þessa lokuðu fundi þessara n., og hafi stj. þurft á styrk þingsins að halda í þessu máli, hvers vegna þá ekki að ræða það á lokuðum fundi með öllu þinginu, svo að hægt væri að veita henni þann styrk, sem hún nú virðist þurfa á að halda í þessari baráttu? Það hafa komið fram þungar ásakanir á olíufélögin, og ef nokkuð má marka þau ummæli, ber hæstv. stj. skylda til að láta rannsaka, að hve miklu leyti það er á rökum reist, og m. a. láta rannsaka gegnum landssímann, hvers konar skeyti hafa farið milli hinna íslenzku og erlendu olíufélaga í þessu máli langt aftur í tímann. Ég sé ekki annað en hæstv. atvmrh. hafi aðgang að því, og það er nauðsynlegt að fá upplýst, þótt ekki sé nema örlítill hluti af þeim ásökunum, sem fram hafa komið, hvort þær eru sannar eða ekki. Mér skilst enn fremur, að þegar ákveðið var á síðasta fundi, sem haldinn var með sjútvn., að lækka skyldi olíuna, að hæstv. atvmrh. væri öruggur um, að óhætt væri að stíga þetta spor, því að fengin væri nokkurn veginn vissa fyrir, að Bandaríkin mundu ekki bregðast um að afhenda Íslendingum nógu mikla olíu, ef til baráttu kæmi við olíufélögin. Ég man ekki betur en hæstv. atvmrh. færi út af fundinum beint til sendiherra Bandaríkjanna til að vera viss um, að þessi trygging væri fyrir hendi, áður en baráttan væri tekin upp við þessi olíufélög. Síðan hafa sjútvn. ekki fengið boð um, hvort þetta hafi tekizt, en mér skilst af ræðu hæstv. atvmrh., að þetta hafi ekki tekizt eins og hann hafi vonað og eins og hann raunverulega fullvissaði n. um að loknum fundi. Í sambandi við þetta vildi ég mega spyrja annars vegar, hvort þessi trygging sé fengin og ég hafi misskilið ræðu hæstv. ráðh., og hins vegar hvort mögulegt sé að kaupa nú þegar af þeim olíubirgðum, sem fyrir eru, alla þá olíu, sem nokkur leið er að fá, svo að hægt sé að halda a. m. k. ákveðinn tíma baráttu við þau öfl, sem nú hefur verið tekin barátta upp við. Eins og hv. þm. G.-K. minntist á, liggur fyrir að semja á ný um fiskverðið, og er þá ófrávíkjanleg, krafa til hæstv. ríkisstj. að semja ekki um það, fyrr en olíumálið er leyst eða sjávarútveginum tryggt, að sá kostnaður, sem hann kann að verða fyrir af hærra olíuverði, verði honum endurgreiddur. Ég vil leyfa mér að benda á, að þátt fiskverðið yrði hækkað í samræmi við olíuverðið, jafnvel þótt það væri hækkað það mikið, að útvegsmenn bæru ekki skarðan hlut frá borði, þá mundi það torvelda útflutning á fiski með stærri skipum. Hér liggur m. a. fyrir þáltill., þar sem skorað er á stj. að hjálpa til þess, en það mundi torvelda að ná því takmarki, ef olían hækkaði, jafnvel þótt útgerðarmenn fengju það bætt upp með hærra fiskverði. Hins vegar mundi það mjög hjálpa til, að unnt yrði að flytja fisk út á smærri skipum, ef hægt væri að halda olíuverðinu niðri, eins og vonir stóðu um, og væri þá hægt að taka upp þann útflutning, sem Íslendingar töpuðu milljónum á, að féll niður undanfarin ár. Það er bert, að hér er um að ræða sterk átök um hagsmuni landsmanna annars vegar og olíuhringanna hins vegar, sem verður að lykta með því, að landsmenn vinni sigur, hvað sem verður að leggja í sölurnar til þess. Ég vil því mjög mælast til þess, að allir hv. þm. standi vel saman utan um hæstv. stj., svo að unnt verði að ná sem beztum og heillavænlegustum málalokum, því að hér er um mikið hagsmunamál Íslendinga að ræða.



Það vakti ekki alllitla athygli hjá sjávarútvegsmönnum, sem vélbátaútveg stunduðu, þegar fréttist í sumar, að síldarverksmiðjustjórnin á Siglufirði seldi þar olíu til síldveiðibáta fyrir 38 aura kílóið, en verðið hjá olíufélögunum á sama stað var 51 eyrir kílóið. Það vakti og athygli í þessu sambandi, að það var vitað, að stjórn síldarverksmiðjanna hafði sízt betri aðstöðu til að flytja olíuna til Siglufjarðar en olíufélögin, því að ef nokkur munur var, þá var aðstaðan sízt betri hjá stjórn verksmiðjanna. Menn sáu brátt, að hér var ekki allt með felldu. Það, sem hefur skeð síðar í þessum málum, virðist staðfesta, að það hlaut að vera eitthvað meira eða minna áfátt við þá verzlunarhætti, sein þessi félög hafa við sölu olíu hér á landi, þegar það kom upp úr dúrnum, að þessi félög auglýstu verulega lækkun nú fyrir skömmu á olíuverði, án þess að innkaupaaðstaða og flutningaaðstaða innan lands hefði nokkuð batnað. Mér virðist þetta allt saman benda á svo varhugaverða verzlunarhætti hjá þessum félögum, að það opinbera geti varla setið auðum höndum, heldur verði að gera eitthvað til þess að athuga, hvernig í þessu liggur. Hér á landi er verðlagseftirlit, og allir borgarar þjóðfélagsins, sem reka verzlun, sem eftirlitið nær til, verða að beygja sig fyrir því, en þeim er líka frjálst að sýna gögn fyrir sínu máli og eiga rétt til, að það sé metið af sanngirni, eins og líka sjálfsagt er. En mér virðist, að þetta bendi til þess, að einmitt þessi félög eða þeir borgarar, sem að þessum félögum standa, hafi aðra aðstöðu í þjóðfélaginu hvað þetta snertir en aðrir borgarar, a. m. k. hefur það ekki komið fram, að aðrir borgarar, sem verzlun reka, hafi farið að eins og nú er upplýst, að þessi félög hafa gert. Og það er og annað fleira, sem bendir á, að þeir, sem að þessum félögum standa, geri sér í hugar lund, að þeir hafi allt aðra aðstöðu gagnvart valdhöfunum í landinu en aðrir borgarar þjóðfélagsins, því að þegar aðrir borgarar verða skilyrðislaust að beygja sig undir verðlagsákvarðanir, koma þessir aðilar til stj. og bjóðast til að lækka verðið, en ekki ókeypis, því að stj. átti að tryggja, að þar með væri útilokuð samkeppni við félögin um ákveðinn tíma. Við skulum enn fremur gera okkur ljóst, hvernig þessir aðilar líta á verzlunaraðstöðu sína og hvað þeir þykjast standa föstum fótum að því er til þess tekur að reka verzlun þessa í einu og öllu eftir eigin geðþótta. Á tveim stöðum á landinu hafa menn komið sér upp aðstöðu með því að koma upp hjá sér olíutönkum til þess að geta keypt inn olíu frá útlöndum, því að bæði nú og fyrir stríð hefur ekki verið tiltækilegt að flytja inn olíu nema með tankskipum. Til þess því að geta flutt inn olíu, þurfa þeir, sem það gera, að hafa olíugeyma til að taka olíuna í frá skipunum. Flutningur á olíu til landsins í tunnum er úr sögunni. Þessari aðstöðu til að flytja inn olíu höfðu útgerðarmenn komið sér upp bæði í Vestmannaeyjum og í Keflavík. Nú er mér sagt, að það hafi verið eitthvert fyrsta verk olíufélaganna, þegar þau komust í þá aðstöðu, að aðrir en þau höfðu ekki kringumstæður til þess að flytja olíu inn til landsins, að setja það skilyrði, að ef þau ættu að skaffa þessum útgerðarmönnum olíu á geyma, sem höfðu komið þeim upp hjá sér, þá yrðu þeir að skuldbinda sig til þess að kaupa ekki olíu af öðrum en félögunum til stríðsloka. Ef þetta er ekki rétt, getur hv. þm. Vestm. leiðrétt það. En sá hv. þm. átti þátt í að gera þessar tryggingarráðstafanir vegna Vestmannaeyja að koma upp geymum þar, og hann ber kennsl á það, hvort þetta er ekki rétt, sem ég fer með hér. Þessir aðilar, útgerðarmennirnir, voru varnarlausir eins og þá stóð, því að annaðhvort urðu olíugeymar þeirra að standa tómir eða þeir urðu að fá á þá olíu frá olíufélögunum. Eftir að fulltrúar olíufélaganna hafa svo fengið þessu áorkað, sækja þeir í sig veðrið og fara til ríkisstjórnarinnar. En þeir búast ekki við, að ríkisstjórnin sé eins auðsveip og útgerðarmenn í Vestmannaeyjum og Keflavík, þannig að ríkisstjórnin geri það fyrir ekki neitt að útiloka alla samkeppni í þessu efni, þess vegna bjóða þeir upp á það, að þeir skuli lækka verðið til þess að fá tryggða einokunaraðstöðu í olíusölunni. En þegar þeir bjóða fram þessa verðlækkun, hafði engin breyt., sízt til lækkunar, orðið á verði olíunnar í innkaupi né heldur á flutningskostnaði frá því, sem áður var. Annaðhvort hlýtur því hér að vera um að ræða frá hendi olíufélaganna tilboð um fjárhagslegt framlag til handa þeim mönnum, sem nota brennsluolíu í þessu landi, eða þá hins vegar, að um hefur verið að ræða álagningu á olíuna, sem alls ekki getur verið í samræmi við álagningarreglur, sem lög mæla fyrir um. Mér virðist þetta benda til þess, að verðákvörðunarvaldið í landinu sé sorglega máttlaust gagnvart þessum félögum. Og það er það, sem ég vil vekja athygli hæstv. ríkisstjórnar á, og veit ég, að hæstv. ríkisstjórn er áhugasöm um það að geta haldið uppi eðlilegri verðálagningu í landinu. Og mér skilst, að þetta máttleysi, sem þarna er um að ræða, hafi komið niður þar, sem sízt skyldi. Því að það er vitað, að þeir, sem að félögunum standa, höfðu alveg sérstaka aðstöðu í þjóðfélaginu, - þangað til ríkisstjórnin fékk því framgengt, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins á Siglufirði fengi að kaupa olíu með sama hætti og olíufélögin kaupa hana af flotastjórn Bandaríkjanna hér. Þá var einokunarklafinn brotinn. Þetta virðist vera svo mjög alvarlegt atriði, eftir því sem hér er komið fram, og virðist liggja alveg ljóst fyrir, hvað verðákvörðunarvaldið í landinu hefur verið máttlaust gagnvart olíufélögunum. Viðkomandi öðrum verðlagsákvörðunum og framkvæmdum á þeim liggja ekki fyrir upplýsingar, sem hægt er að draga ályktanir af. En það er augljóst mál, að þarna hefur verðlagseftirlitið misst marks, hvað sem því veldur. Það má enda fullyrða, að það liggur augljóst fyrir, að þessi félög hafa, í skjóli veikra framkvæmda á ákvæðum l. um verðlag, framkvæmt miklu meiri álagningu á olíuna en öðrum þegnum þjóðfélagsins er leyfilegt að gera, og er ekki við slíkt unandi fyrir þá menn, sem verða að nota olíuna við sinn atvinnurekstur. Hér er um að ræða álagningu á eina af aðalnauðsynjavörum landsmanna, og þar ætti alveg sérstaklega að tryggja, að álagningu sé stillt í hóf, því að á því getur að miklu leyti oltið afkoma þessa annars af aðalatvinnuvegum landsins. Af því, sem ég nú hef sagt, og með alveg sérstöku tilliti til þess, hvernig þessi olíufélög hafa hagað sér gagnvart þeim útgerðarmönnum á þeim tveim stöðum, sem nefndir hafa verið, sem komið hafa sér upp olíugeymum, og einnig með tilliti til þess, að olíufélögin hafa dirfzt að reyna að binda ríkisstjórnina á höndum og fótum og komast að samningum við hana um að útiloka alla samkeppni um olíusöluna hér á landi með tilboði um lækkað verð á olíunni, sem sýnilega hefur verið allt of hátt, - með tilvísun til alls þessa vil ég beina því til hæstv. ríkisstjórnar, að ég teldi óskandi, að hún vildi greiða götu þess, eftir því sem hægt er, að þeir, sem geta því við komið, eigi kost á að fá aðgang að því að kaupa olíu beint frá flotastjórn Bandaríkjanna eða öðrum hliðstæðum aðilum, ef breyting verður gerð á sölu olíu til landsins frá því, sem nú er. Ég vil beina því til hæstv. ríkisstjórnar, að hún leitist þannig við að tryggja útgerðarmenn fyrir olíuokri. Hins vegar þarf einnig að gera fullkomlega ráð fyrir því, að í raun og veru mundi nú þurfa að gera róttækari ráðstafanir til þess, að eðlileg sala og meðferð olíu geti átt sér stað í landinu, a. m. k. má gera ráð fyrir því eins og nú standa sakir. En það verður með því einu móti gert, að styrkt sé aðstaða útgerðarmanna til meira sjálfstæðis í verzlun eða kaupum þessarar nauðsynjavöru. Vil ég skjóta þessu til hæstv. ríkisstjórnar sem verulegum lið í því að greiða fram úr því öngþveiti og því gersamlega óviðunandi ástandi, sem nú er í þessum efnum. Ég hefði talið það réttmætt eftir atvikum, að ríkisstjórnin hefði undirbúið og lagt fram á þessu þingi frv. til l., sem miðuðu að því að fá viðunandi úrlausn á þessum málum. Þessu var nú að vísu áður beint til hæstv. viðskmrh., og það var ekki nema eðlilegt, að hann væri ekki viðbúinn að gefa svör um það atriði, og allra sízt, með hvaða hætti slíkt yrði gert. En þess er fullkomlega að vænta að hæstv. ríkisstjórn sjái, hvað er að gerast. Og ég veit, að hún sér, að það er fullkomin ástæða til að gera mótráðstafanir, þegar slíku fer fram, eins og hér hefur vissulega átt sér stað í verzlun olíufélaganna að undanförnu, - þó ekki séu málin tekin nema frá viðskiptasjónarmiði eingöngu, - fyrir utan það, sem ég minnist þess ekki, á þeim tíma, sem ég hef verið við stjórnmál riðinn, að ríkisvaldinu hafi nokkurn tíma verið jafnmikið misboðið og gert var með fyrrnefndu tilboði olíufélaganna, þrátt fyrir öll verðákvörðunarákvæði gildandi laga.



Skýrsla sú, sem tveir hæstv. ráðh. hafa flutt hér um viðskipti ríkisstj. við olíufélögin, er að minni hyggju harla fróðleg, og ég fagna því, að hún er komin fram. Ég hygg, að hún sé alveg óræk sönnun þess, að það fyrirkomulag, sem nú er í þessum efnum, getur ekki og má ekki standa til frambúðar. Og það er von mín, að það, sem upp hefur komið nú þegar í þessu máli - að ekki þurfi meira til - , það verði nægilegt til þess, að hér verði gerð gerbreyt. á. Mér virðist af því, sem fram hefur komið, bæði í skýrslum ríkisstj. og í umr., það vera augljóst, að verðlagseftirlitið upp á síðkastið gagnvart olíufélögunum hefur verið gagnslítið eða gagnslaust að því leyti til, að allt bendir í þá átt, að þær upplýsingar, sem verðlagseftirlitið hefur fengið, hafi ekki verið réttar. Byggi ég þetta á þeim ummælum hæstv. ráðh., sem eru óvéfengjanleg, að samkvæmt þeim útreikningum, sem félögin lögðu fram 1. ágúst s. l. til verðlagseftirlitsins, telja þau og sýna fram á með tölum, að verðið á olíunni þurfi að vera eins og ráðh. greindi, en örskömmum tíma síðar, án þess að nokkur breyt. hafi orðið á aðstöðu á neinn hátt, sjá þau sér fært að bjóða ríkisstj. verðlækkun á olíunni, sem nemur svo miklu, að mér er sagt af þeim, sem hafa athugað þetta mál, að allur tekjuafgangur s. l. árs mundi ekki svipað því hrökkva til þess að mæta afslættinum einum, sem nú er fram boðinn. Ég hika ekki við að segja, að þetta sé sönnun þess, að upplýsingar félaganna um tilkostnað og annað slíkt, sem verðlagseftirlitið hefur fengið, geti ekki verið réttar. Ég vil því mjög eindregið ítreka þau tilmæli, sem hér hafa komið fram til hæstv. ríkisstj., um að hún láti nú tafarlaust fram fara athugun á öllum gögnum, sem fyrir liggja um verðlag og tilkostnað hjá þessum félögum, með hliðsjón af því, sem nú hefur fram komið, og undirbúning, sem slík rök liggja til, til frekari rannsókna og aðgerða í málinu, sem mér þykir sennilegt, að þurfi einnig til að koma. Öllum er það í fersku minni, að á s. l. hausti fóru olíufélögin fram á stórkostlega verðhækkun á olíunni, vegna þess að þá hefði sú breyt. á orðið, að Bandaríkjastjórn hefði tekið flutning hennar í sínar hendur. Nú er verðhækkun þessi rökstudd með því, að nú sé skipt um aðstöðu, því að nú sé það flotastjórn Breta, sem ætli að taka að sér að flytja olíuna. Það lánaðist að mestu leyti að afstýra þeirri verðhækkun, sem félögin ætluðu að fá fram um síðustu áramót, og ég vona,, að þetta takist einnig nú. Mætti beina þeirri fyrirspurn til hæstv. utanrrh., hvenær hann gerir sér von um að fá svör frá sendiherra Bandaríkjanna viðvíkjandi þeim atriðum, sem ráðh. skýrði frá, að hann hefði spurzt fyrir um hjá honum, og þeim kröfum, sem hann hefði sett fram. Ef hæstv. ráðh. gæti gefið svör um þetta, væri það mjög æskilegt. Í sambandi við olíuflutningana áður vil ég, út af ummælum hv. þm. G.-K. segja, að það er ekki alls kostar rétt, sem hann sagði um flutningana áður en Bandaríkjastjórnin tók við þeim, að olíufélögin sjálf hefðu séð um flutningana hingað til landsins. Ég held, að alllangan tíma þar á undan hafi þeir flutningar ekki farið fram á annan hátt en þann, að skip til þess hafi verið leigð eftir samningum milli brezka siglingaráðuneytisins í London og ríkisstj., og munu um þau skip sem önnur, sem önnuðust flutninga milli landa, hafa gilt ákvæði um grunnfrakt, sem miðað var við í okkar till. og að miklu leyti voru tekin upp í samningunum við flotastjórn Bandaríkjanna á s. l. hausti (1942). Ég hygg, að skip til flutninga hingað - hafi ekki verið leigð til annarra aðila en ríkisstjórnarinnar. Þá er eitt atriði í þessu sambandi, sem kemur mér ákaflega einkennilega fyrir. Mér skilst á skýrslum hæstv. viðskmrh., að um það bil viku fyrr en tilkynning berst ríkisstj. frá brezku ríkisstjórninni, gegnum sendiherra hennar hér, um þá fyrirhuguðu breyt., að flotastjórnin brezka taki flutningana í sínar hendur, þá hafi forráðamenn olíufélaganna hér tilkynnt íslenzku ríkisstj., að verðhækkun væri í vændum á olíunni. Mér kemur þetta ákaflega einkennilega fyrir sjónir, og ég verð að telja, að það sé fullkomið rannsóknarefni, hversu þetta geti verið, að ákvörðun erlendra stórvelda sé svo miklu fyrr komin í hendur íslenzkra borgara annarra en ríkisstj. heldur en ríkisstj. sjálfrar, þegar um jafnmikilsvert mál er að ræða eins og hér er um að ræða, og þegar þetta er komið til vitundar þeirra óbreyttu borgara á þann hátt, að þeir telja sig þess umkomna að skýra íslenzku ríkisstj. frá því viku áður en hlutaðeigandi aðili erlendrar ríkisstjórnar tilkynnti ríkisstj. hér um þetta. Ég vil ekki draga dul á það, að slíkt getur vakið grunsemd, sem væri ástæða til að rannsaka, hvort væri á rökum byggð. - Ég tel, að sú skýrsla, sem hæstv. ríkisstjórn hefur gefið um þetta efni, sé mjög fróðleg, og ég vil mega vænta þess að hæstv. ríkisstj. haldi á málinu fast og skörulega og hafi hið fyllsta samráð við Alþ. um aðgerðir í því efni. Ég sagði fyrr í minni ræðu, að ég teldi upplýst, eftir því sem hér liggur fyrir, að verðlagseftirlitið mundi ekki hafa fengið réttar upplýsingar frá þessum félögum. Ég álít rétt að rannsaka þetta fullkomlega og láta ábyrgð koma fram í því efni eftir því sem l. standa til. Og ég álít ástæðu til þessa einnig vegna þess, að mér er ekki grunlaust um, að fleiri reyni gagnvart verðlagseftirlitinu að nota slíka aðferð, og það gæti verið þeim tímabær aðvörun í því, ef það mætti sýna og sanna, hvers sá mætti vænta, er slíkt reyndi.



Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta. Málið hefur verið rætt allýtarlega nú, og væntanlega gefst tækifæri til þess að ræða það enn frekar síðar. En ég vildi bera hér fram nokkrar fyrirspurnir, um leið og ég fer örfáum orðum um málið, í tilefni af því, sem hér hefur komið fram. Ég vildi alveg sérstaklega beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ríkisstj., sem ég hef áður gert og hef ekki fengið svar við, og hef ég sett þá fyrirspurn fram við ríkisstj. áður í sjávarútvegsnefndum. Fyrirspurnin er um það, hvort nokkuð sé í vegi fyrir því, og þá hvað það er, að útvegsmenn úti á landi, sem sótt hafa um það í langan tíma, fái að kaupa olíu beint frá birgðastöðvunum í Hvalfirði, án milligöngu olíufélaganna. Það eru til aðilar úti á landi, sem sótt hafa um það í langan tíma að fá að kaupa olíuna beint þaðan, en þeir hafa verið allt að þessu dregnir á því að fá það, þó að þeir hafi haft aðstöðu til þess að gera þetta milliliðalaust. Þeir hafa verið dregnir á því með þeim forsendum, að þetta mál, allir þættir þess, þyrftu að leysast allt í einu. En nú er komið fram, eftir upplýsingum, að ákveðnum aðila, Olíuverzlun Íslands, hafi verið falin umsjón olíubirgðanna í Hvalfirði og þá aðallega sala þaðan. Og mér hefur skilizt, eftir þessum upplýsingum, að e. t. v. væri nú búið að tefja þetta mál svo lengi, að ekki væri unnt fyrir útgerðarmenn að kaupa olíu beint frá þessum olíubirgðum, heldur þyrftu þessi kaup að fara gegnum olíufélögin. Er þá búið að draga útvegsmenn á svörum um þetta svo lengi, að þeir hafi með því verið sviptir möguleikum til þess að fá olíuna keypta beint frá olíubirgðastöðinni í Hvalfirði? Eða er hægt enn að leyfa þeim að kaupa olíuna beint þaðan án milligöngu olíufélaganna? Ég spyr um þetta til þess að fá að vita, hvort þeir, sem vilja fá olíuna keypta þaðan beint, geti brugðið við strax og gert það. Það er greinilegt, að núverandi ríkisstjórn og þær aðrar ríkisstjórnir, sem setið hafa hér á undan, hafa algerlega bugazt fyrir einokun olíufélaganna viðvíkjandi háu olíuverði. Olían kostar nú í innkaupi 17½ eyri kg, - það hefur verið upplýst. En ég held, að söluverðið á henni sé 51 eyrir kg víðast hvar á landinu. Álagningin er því um 200%. Það hefði verið ástæða til þess að láta rannsaka, hvað getur legið til grundvallar því, að slíkur dreifingarkostnaður geti átt sér stað. Hvernig stendur á því, að það þarf 200%, álagningu á olíuna til þess að hægt sé að koma henni frá birgðastöð hér á landi út til verstöðvanna? Hvaða ástæða liggur því til grundvallar? Það hefur einnig komið fram í þessum umr., að kostnaður við að koma olíunni frá birgðastöð í Hvalfirði og til Siglufjarðar mun vera um 10 aur. á hvert kg., en þó hygg ég, að ríkisstj. hafi fengið upplýsingar um, að hægt mundi vera að flytja olíuna þetta fyrir töluvert lægra verð. Olían þyrfti því sennilega ekki að vera dýrari í útsölu á Siglufirði heldur en 27 au. kg., fyrir utan dreifingarkostnað þar á staðnum, en í staðinn fyrir það hefur olían verið seld þar fyrir 51 eyri kg. Og þá er sýnt, hversu gífurlega óréttlát álagningin hefur verið á olíunni. Olíufélögin hafa afsakað sig með því, að þau yrðu að afgreiða olíu á ýmsum óhagstæðum afgreiðslustöðum á landinu, þar sem ekki væri hægt að selja hana með öðru móti en að flytja hana þangað í tunnum við margs konar erfiðleika. En það er sýnilegt, að stærstu staðirnir, sem kaupa mest af olíunni, ráða hér mestu um tilkostnaðinn við flutningana, og minni staðirnir með tilliti til olíuverzlunar geta ekki með nokkru móti haft neitt svipað því svo mikil áhrif á flutningskostnaðinn á olíunni yfirleitt, að selja þurfi hana fyrir svona hátt verð. Því að það er svo lítill dreifingarkostnaðurinn á olíunni hér í Reykjavík og á Siglufirði og öðrum stöðum á landinu, að þetta háa verð á olíunni getur ekki með neinu móti réttlætzt með þeim hætti, sem olíufélögin vilja vera láta. Nú hefur hæstv. ríkisstj. lagt þeta mál fyrir Alþ. og gefið skýrslu. Báðar sjútvn. hafa óskað eftir þessu fyrir löngu, en það hefur verið dregið, og mér þykir ekki ósennilegt, að sá dráttur kunni að hafa orðið til að torvelda það, að þetta mál verði leitt til lykta á sem beztan hátt, því að á meðan olíufélögin hafa fengið hvern frestinn eftir annan, hafa þau unnið að því að búa í haginn fyrir sig. En um leið og hæstv. ríkisstj. leggur fram jafnmikilsvert mál og þetta, lætur hún sér nægja að gefa skýrslu, en segir ekkert um það, hvað hún ætlar sér að gera í málinu. Er meining hennar að herða á verðlagseftirlitinu eða leggur hún til, að ný skipulagning verði upp tekin á olíusölunni, eða hefur hún alls engar till. að leggja fram í málinu? Það er ekki þörf að rekja frekar en hér hefur verið gert hina dæmalausu framkomu olíufélaganna í þessu máli. Samkvæmt því, sem fram hefur komið, eru þau orðin margsaga í málinu. Í Morgunblaðinu var sagt, að þau hafi lagt til snemma í ágúst, að olíuverðið yrði lækkað, en þá hafi hæstv. ríkisstj. farið fram á frest, og því hafi það ekki orðið. En hæstv. viðskmrh. hefur upplýst, að olíufélögin hafi lagt fram skýrslu til viðskiptaráðs, þar sem því hafi verið haldið fram, að olían þyrfti að hækka. Annaðhvort er skýrsla olíufélaganna til viðskiptaráðs röng eða þá orð forstjóra olíufélagsins í Morgunblaðinu. Það er því ekkert eðlilegra en menn álykti af þessu, að það verð, sem olíufélögin hafa talið eftirlitinu trú um, að þau þyrftu að fá, sé allt of hátt, og engin rök séu fyrir því, að dreifingarkostnaðurinn þurfi að nema 200%. Einnig rökstyðst þessi skoðun við þá staðreynd, að til þess að kaupa sér frið og losna við þá hættu, að útvegsmenn fái að kaupa olíuna beint, bjóðast þau til að lækka olíuna um upphæð, sem nemur 2½ millj. kr. á ári, þó að framtöl félaganna sýni hins vegar, að heildartekjur þeirra hafi ekki numið þessari upphæð, heldur hafi skort mikið á. Ef hér er um rétt framtal að ræða, þá kemur í ljós, að olíufélögin bjóðast til að gefa með rekstrinum nokkrar millj. kr. á ári, ef það mætti verða til að bægja frá þeirri hættu, að útvegsmenn fengju að kaupa olíuna sjálfir. Ég vil svo óska þess, að þetta mál verði tafið sem allra minnst héðan af. Menn eru nú búnir að velta málinu fyrir sér í hálfan þriðja mánuð, og á meðan hafa olíufélögin unnið að því að koma ár sinni fyrir borð. Þessi dráttur er hættulegur og engum til góðs nema olíufélögunum. Ég held því, að hæstv. ríkisstj. ætti að hraða störfum sínum eftir föngum, ekki láta sér nægja að koma fram með lauslegar skýrslur, heldur leggja fram gagngerðar till. til úrbóta.



Ég vil gera að umtalsefni eitt atriði, sem fram kom í ræðu hæstv. utanrrh. Hæstv. ráðh. lýsti yfir því, að sendiráð Breta hefði tilkynnt, að brezka flotastj. mundi hafa hönd í bagga með olíufélögunum hér. Ég held, að rétt væri, að Íslendingar athuguðu hvað hér er að gerast. Ísland hefur samninga við Bandaríkin um hervernd landsins, þar sem ekki er tekið fram að Bandaríkin hafi heimild til að framselja þetta vald í hendur öðrum. Samkvæmt 6. gr. samningsins á Ísland heimtingu á, að því sé séð fyrir nægum nauðsynjavörum. En nú kemur tilkynning um, að flotastjórn annars ríkis, sem enga slíka samninga hefur við Ísland, eigi að taka að sér olíubirgðastöð hér á landi, og að tilnefnt hafi verið brezka olíufélagið Asiatic Petroleum Company, til að fara með umráðin yfir birgðaflutningum. Þetta hlýtur að þýða það, að brezkir hermenn taki að sér gæzlu í Hvalfirði. Það er rétt fyrir Alþ. að fá að vita, hvað er að gerast hér. Hvort sem Íslendingum þykir það ljúft eða leitt, sem hér er að gerast, hljóta þeir að krefjast þess að fá að vita, hvað það er, sem er að gerast í þeirra landi. Það er reynt að halda því fram út á við, að samningar okkar við Bandaríkin séu gerðir af frjálsum vilja íslenzku þjóðarinnar, en nú verður ekki betur séð en hér sé verið að gera samning bak við Alþ. og ríkisstj. milli þessara tveggja stórvelda, Bretlands og Bandaríkjanna, um ákveðnar hernaðarstöðvar á Íslandi. Bandaríkjastjórn virðist eftir þessu að dæma telja sig hafa rétt til að afhenda Bretum ákveðin hernaðarsvæði hér á landi án þess að bera það undir ísl. ríkisstj. Þetta er hið eina, - sem komið hefur fram um þetta mál. Við vitum ekki, hvort fleira slíkt kann að hafa gerzt eða hvað ákveðið hefur verið um það, í hvors áhrifasvæði Ísland skuli vera. Þessi stórveldi virðast ætla að nota Ísland sem nokkurs konar skiptimynt sín á milli. Það er því full ástæða fyrir Íslendinga að krefjast skýringa í málinu. Okkur hefur áður verið skipt frá einu stórveldinu til annars, og yfirleitt væri viðkunnanlegra að fá að vita, hvorir teldust eiga okkur í það og það skiptið, svo að hægt sé að vita, hvert við eigum að snúa okkur með mótmæli, ef gengið er á rétt okkar. Annars virðist svo sem þessir aðilar gætu látið svo lítið að spyrja okkur, hvort við vildum ganga til frjálsra samninga um kröfur þeirra. Vonandi verður þetta mál rætt hér sérstaklega innan skamms. Viðvíkjandi því máli, sem hér hefur aðallega verið rætt, viðskiptunum við olíuhringana, held ég, að við þurfum ekki að fara í kringum hlutina. Við vitum, að olíuhringarnir eru sterkt vald í heiminum, og þau félög, sem þeir hafa í ýmsum löndum, eru nokkurs konar kvislingar til framkvæmdar hagsmunapólítík þeirra. Hér hafa verið sögð mörg og stór orð í garð olíuhringanna, en ég vil vekja athygli á því, að hæstv. Alþ. ræður, hvort þessir hringar eiga að fá að starfa hér eða ekki. Það hefur vald til að sjá um það, að smáútvegsmenn geti fengið að kaupa olíu sína beint og milliliðalaust hingað til landsins. Þó að ríkiseinkasala væri hér á olíu, er ólíklegt, að Bretar og Bandaríkjamenn, hvorir sem hér stjórnuðu, mundu neita að láta okkur olíu í té. Það væri of áberandi samningsbrot. Ég þarf ekki að endurtaka orð hv. síðasta ræðumanns um þá skýrslu, sem hér hefur verið lögð fram. Það er að vísu mjög gott, að hún er fram komin, en aðalatriðið er, að eitthvað sé aðhafzt, og næsta verkefnið er að ákveða raunhæfar aðgerðir í þessum olíumálum og að því er snertir utanríkishlið þeirra.



Það hefur komið fram í þessum umr., að hv. þm. hafa beinlínis gert ráð fyrir, að ríkisstj. kæmi með till. í málunum, jafnvel á þessum fundi. Ég vil benda á það, að ríkisstj. gaf út þessa skýrslu nú í dag og því ekki að vænta, að frá henni komi önnur rök í málinu á þessum fundi. Um þau orð hv. 6. landsk., að stj. hefði velt þessu máli fyrir sér of lengi, vil ég benda honum á það, að á málinu eru ýmsar hliðar, og ég tel heillavænlegast að fara að öllu með skynsemd og stillingu. Þeirri fyrirspurn hans, hvort nokkrir staðir, sem hann nefndi, gætu fengið olíu, get ég ekki svarað í dag, en tek hana til athugunar. En ég vil benda honum á, að lausn þessara mála er ekki eins einföld og hv. þm. virðist halda. Og þó að hv. þm. beri fyrir brjósti einn eða tvo staði á landinu, sem gætu notið þessa hagkvæma verðs, verður ríkisstj. að miða aðgerðir sínar við það, að allur útvegur landsins geti notið hins hagkvæma verðs.



Herra forseti. Það er engin hætta á, að ég taki mikinn tíma frá hæstv. forseta eða hv. þm., en mér fannst skylt að taka til máls, af því að hv. þm. Borgf. vitnaði til mín í ræðu sinni. Ég get borið um það, að hann mælti hvergi um of, nema þar sem hann hrósaði mér fyrir stofnun og stj. olíufélags Vestmannaeyinga, en ég hef ekki gert annað en vera erindreki þeirra og standa með málum þeirra, eins og skylt er. Eins og hv. þm. G.-K. sagði, er höfuðkjarni þessa máls sá, að innkaupsverð á olíu hækki ekki, og það er grundvöllurinn fyrir því, að útgerðarmenn geti fengið hana við skaplegu verði fyrir milligöngu olíufélaganna. Kjarni málsins er, að hæstv. ríkisstj. takist nú ekki verr en fyrrv. stj. og þessari hæstv. stj. tókst að mörgu leyti, þegar skipt var yfir og Bandaríkin tóku við olíuflutningi til landsins í stað Breta. Nú er í ráði, að Bretar taki að sér þennan flutning, og ég sé ekki, að það sé meira vandamál, fyrir þessa hæstv. ríkisstj. en hina fyrri að fá bægt frá þeirri hættu, að olíuverðið hækki. Og án þess að brýna nokkuð hæstv. ríkisstj., þykist ég vita, að hún muni gera það, sem hægt er, til að ná þeim árangri, sem æskilegur er. En náist hann ekki, tel ég það illa farið, og kæmi það í bág við þau fyrirheit, sem okkur voru gefin um hagkvæma verzlunarsamninga, þegar við báðum um hervernd Bandaríkjanna. Ég treysti hæstv. ríkisstj. til að halda fast á þessum málum, og ég vil taka undir með þeim hv. þdm., sem treysta því, að hér standi hver einasti þm. með henni til djarfra átaka. Svo er innanhússspursmálið, með dreifinguna innan lands, en hagkvæm lausn þess byggist á þessum grundvelli, sem ég nefndi. Það er rétt tekið fram hjá hv. 6. landsk., að olíufélögin eru búin að bíða lengi eftir ákvörðun ríkisstj., og vil ég vona eins og hann, að hún láti eitthvað frá sér fara um þetta mál, áður en umskiptin eiga sér stað. Það væri líka æskilegt, að hæstv. ríkisstj. vildi, þó að ekki væri í dag eða á þessum fundi, marka sér ákveðna stefnu í þessu máli. Ríkisstj. vonaðist til þess lengi vel að geta leyst þessi mál án þess að það væri rætt fyrir opnum dyrum Alþ., en nú hefur út af því brugðið, og hæstv. ríkisstj. verður að gera sér ljóst, að hún verður að taka upp hreina stefnu í þessu máli. Ég skal svo ekki þreyta hæstv. forseta lengur, þó að full ástæða hefði verið til að minnast nokkrum orðum á ræðu hv. 2. þm. Reykv., en ég ætla að láta það hjá líða. En mér finnst eins og honum, að málið hafi gefið nokkurt yfirlit um það, hvernig farið er með það vald, sem við höfum afsalað okkur af frjálsum vilja, og ég álít, að það sé alvarlegri hlutur en það, þó að Bretar taki að sér olíuflutninga í stað Bandaríkjanna. Það er sannarlega þörf á því fyrir hæstv. ríkisstj. og ekki síður fyrir Alþ. að athuga, hvaða réttur það er, sem þetta frjálsa land á við að búa, þegar stórríkin tvö, sem hér hafa haft aðsetur og hafa, leika sitt hagsmunatafl. Hver er aðstaða okkar? Hvað er sjálfstæðið mikils virt? Hvernig halda þau þau loforð, sem gefin voru, þegar Ísland var fengið til að biðja um vernd? En þar sem þetta kemur ekki þeim málum við, sem liggja fyrir þessum fundi, mun ég geyma það, sem ég hef um það að segja, þangað til það er rætt hér á Alþ., eins og ég vona að það verði.