Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það mál sem hér er til meðferðar hefur verið kynnt hv. Alþingi. Það var kynnt utanrmn. s.l. mánudag og á þriðjudag gerði hæstv. viðskrh. grein fyrir efni þessarar þáltill. Ætla ég ekki að lengja fundinn með því að rifja þau atriði upp. Þetta er um heimild fyrir ríkisstj. til að fullgilda fyrir Íslands hönd tvær viðbótarbókanir sem til eru komnar vegna aðildar Spánar og Portúgals að Efnahagsbandalagi Evrópu og Kola- og stálbandalagi Evrópu. Eins og kunnugt er var Portúgal meðlimur EFTA fram að síðustu áramótum, en gekk þá úr því bandalagi yfir í Efnahagsbandalagið. Það gerir nauðsynlegt að útvíkka samkomulag EFTA-ríkjanna við Efnahagsbandalagið svo að það nái til Spánar og Portúgals. Eins og fram hefur komið, bæði í athugasemdum við þessa þáltill. og í ræðu hæstv. viðskrh., hefur þetta sáralítil áhrif á viðskipti Íslands við téð lönd að sinni. Reyndar má gera ráð fyrir að þetta verði fremur hagkvæmt þegar fram í sækir. Það var einróma álit utanrmn. að mæla með því að þáltill. verði samþykkt. Einu athugasemdirnar sem fram komu voru þær að málið væri seint fram komið og æskilegt hefði verið að hið háa Alþingi hefði haft meiri tíma til að kynna sér það, en með tilliti til þess að hér er um nokkuð sjálfsagt mál að ræða og enn fremur að gerð var rækileg grein fyrir því í utanrmn. af ráðuneytisstjóra viðskrn. telur nefndin ekki ástæðu til að gera neina sérstaka athugasemd við þetta, mælir sem sagt einróma með samþykkt ályktunarinnar.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 514 um endurskoðun og samræmingu á lögum um smitsjúkdóma. Flm. auk mín eru hv. þm. Guðrún J. Halldórsdóttir, sem hér dvaldi sem varamaður fyrir Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur s.l. tvær vikur, hv. þm. Guðrún Helgadóttir, Jóhanna Sigurðardóttir, Kolbrún Jónsdóttir, Kristín Halldórsdóttir og Kristín S. Kvaran. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að skora á heilbrrh. að láta fara fram, svo fljótt sem unnt er, endurskoðun og samræmingu á þeim lögum sem taka til smitsjúkdóma. Lagt verði fram frv. þar að lútandi eigi síðar en á næsta þingi." Tilefni þessa tillöguflutnings er fyrst og fremst það að í íslenskri löggjöf eru ýmis lög og lagabálkar sem taka til smitsjúkdóma og eru mörg orðin gömul. Má sem dæmi nefna lög um varnir gegn holdsveiki frá 1898 og 1909, berklavarnalög frá 1939, lög til varnar gegn fýlasótt frá 1940, sóttvarnarlög frá 1954, farsóttalög frá 1958, lög um ónæmisaðgerðir og lög um varnir gegn kynsjúkdómum frá 1978. Skilningi manna og þekkingu á eðli smitsjúkdóma hefur fleygt fram á s.l. áratugum. Jafnframt hefur greining þeirra, meðhöndlun og varnir gegn þeim tekið miklum stakkaskiptum frá því að lög um þá voru sett. Eru því mörg ákvæði laganna orðin úrelt. Það er því bæði eðlilegt og reyndar löngu tímabært að endurskoða þau til samræmis við nútímaþekkingu og starfshætti. Sömuleiðis er eðlilegt að líta á smitsjúkdóma sem heild við lagasetningu þannig að heildstæð löggjöf nái til allra smitsjúkdóma, en frávik og sérstaða verði mörkuð með reglugerðum. Þessi lög varða ekki aðeins framfarir í smitsjúkdómum sem slíkum heldur líka ýmsa breytta lifnaðarhætti og stjórnhætti á Íslandi. Sem dæmi um það hversu úrelt mörg þessi lög eru vil ég leyfa mér að vitna í lög um útbúnað og ársútgjöld til spítala handa holdsveikum mönnum frá 1898, með leyfi forseta. Þar stendur í 5. gr.: "Í stjórn spítalans eru amtmaðurinn yfir suður- og vesturamtinu og landlæknir. Ef deild Oddfellow-reglunnar í Danmörku verður stofnsett hér á landi skal stjórn hennar hafa rétt til að skipa stjórn spítalans einum manni úr flokki reglunnar. Landshöfðingi semur eftir tillögum frá yfirstjórn spítalans reglugerð fyrir hann og erindisbréf fyrir þjónustumenn spítalans." Í lögum um aðgreiningu holdsveikra frá öðrum mönnum og flutning þeirra á opinberan spítala frá 1898 segir enn fremur um hegðunarvenjur holdsveikra manna í 3. undirgrein 4. greinar: "Holdsveikir menn skulu hafa sér hrákadalla og mega ekki hrækja á gólf í húsum manna." Þetta eru aðeins tvö kannske fremur spaugileg tilvik, en í raun gefa þau glögga mynd af því hversu gömul og úrelt þessi lög eru orðin og hygg ég að það sé ekkert álitamál að endurskoðun þeirra verði að fara fram sem fyrst. Flm. till. leggja til að endurskoðunin verði hafin hið fyrsta og henni ljúki með því að lagt verði fram frv. að heildstæðri löggjöf um smitsjúkdóma eigi síðar en á næsta þingi. Ég vil svo vísa þessari till. til hæstv. félmn. að lokinni umræðu, herra forseti.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Þetta mál er eins og stundum er um tillögur að góðum málum að þar koma sem þingskjöl áskoranir um að unnið sé að málum sem þegar hefur verið tekin ákvörðun um að gera og það fyrir þó nokkru. Ég vil upplýsa að svo er um þetta mál. Í desembermánuði var tekin ákvörðun um að endurskoða sóttvarnalöggjöfina í heild sinni. Ég hygg að ég hafi minnst á það lauslega við hv. þm. En þar inni í eru allir smitsjúkdómarnir. Sóttvarnalöggjöfin er á margan veg orðin afar úrelt. Þar er um að ræða m.a. sjúkdóma sem varla eru til. Hitt er annað mál að þetta er flókin löggjöf. Hún fjallar um flókin réttindaatriði manna og hún fjallar um heimildir yfirvalda til að skerða þann rétt sem er undir venjulegum kringumstæðum eðlilegur og sjálfsagður og afar vandmeðfarinn. Þess vegna legg ég mikið upp úr því að hafa með í starfi að endurskoðuninni menn sem hafa mikla reynslu af sjálfri framkvæmdinni. Þá á ég við hina lögfræðilegu hlið þessa máls sem er óneitanlega mjög flókin. Ég tel að það sé ekkert vit að kasta á neinn veg höndum til slíkrar löggjafar. Ég hef litið svo á að þetta verk tæki allmikinn tíma. Til að við horfumst í augu við staðreyndir tel ég afar hæpið að það náist að hafa slíkt frv. í góðu lagi fyrir upphaf næsta þings. Það verður vitanlega unnið að því og verkinu hraðað eftir því sem föng eru á, en í vinnunni að svona máli þurfa að liggja fyrir mjög glögg gögn á ýmsum sviðum og frá ýmsum aðilum, bæði hér og erlendis, og ég tel að með þeim hætti þurfum við að vinna að þessari löggjöf sem er í mörgum greinum orðin mjög gömul en er nauðsynlegt að færa til nútímahorfs og hafa hana þannig að hún sé framkvæmanleg. Þetta vildi ég upplýsa til ábendingar fyrir þá nefnd sem málið fær til umfjöllunar, en ég er að því leyti til sammála flm. að það er nauðsynlegt að gera þetta, enda hef' ég fyrir allmörgum vikum tekið ákvörðun um að það verði gert og rætt við nokkra aðila sem að þessu munu standa. En þannig stendur á að þeir aðilar sem ég hafði ætlað að fela þetta verkefni eru ekki tiltækir fyrr en í vor og ég taldi skynsamlegt að doka við eftir því.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrmrh. orð hennar. Ég vissi ekki að þegar hefðu verið gerðar ráðstafanir til að endurskoða og samræma þessi lög þó að ég vissi að fullur hugur væri á því. Ég fagna því að svo sé. Hvað varðar lögfræðileg atriði og réttindastöðu þeirra sem annaðhvort eru smitaðir eða eru í hættu á því að smitast, þá hefur hún kannske breyst mun minna í raun en þekking manna á smitsjúkdómunum sjálfum þannig að ég sé ekki að það ætti að tefja málið mikið. g er alveg sammála hæstv. ráðh. að það þarf að vanda til starfsins og taka tillit til sambærilegrar löggjafar í nágrannalöndum okkar. Mér finnast það mjög eðlileg vinnubrögð. Þó að það yrði ekki í upphafi næsta þings sem slíkt frv. yrði lagt fram væri e.t.v. hægt að leggja það fram á næsta þingi og mundi ég vilja hvetja til þess að það yrði gert. Eitt atriði í viðbót, herra forseti. Það færi kannske betur á því að þessu máli væri vísað til hv. allshn. þar sem um er að ræða samræmingu á lögum. Ég tiltók félmn. áðan.

Forseti (Helgi Seljan) Hv. 5. þm. Reykv. hefur kvatt sér hljóðs utan dagskrár um kjarasamninga og aðild ríkisstj. að þeim. Sú umræða fer fram skv. 2. mgr. 32. gr. þingskapa, en ég vona að fullt samkomulag sé um að menn stilli máli sínu svo í hóf hvað varðar tímalengd sem frekast er kostur. Forseti vildi gjarnan sjá þessari umræðu lokið fyrir kl. hálfsjö. Fundur er boðaður í Ed. kl. níu í kvöld og sannast sagna mun það um það sama mál og hér er hreyft utan dagskrár og reyndar, hefði það legið fyrir í morgun að svo mundi verða, hefði forseti ekki treyst sér til að leyfa þessa umræðu nú. En í ljósi þessa ættu menn líka að geta lokið þessari umræðu skjótt nú þegar ítarleg umfjöllun sama máls mun fara fram í báðum þingdeildum næstu daga. Ég bið menn því vinsamlegast að vera stuttorða og gagnorða.



Herra forseti. Síðla dags í gær krotuðu örþreyttir samningamenn upphafsstafi sína undir merka kjarasamninga og skuldbundu sig þar með til þess að vinna þeim brautargengi gagnvart sínum umbjóðendum með einu skilyrði. Þetta skilyrði var að hæstv. ríkisstj. tæki upp fyrir sitt leyti stefnu í efnahagsmálum sem gæti samrýmst vonum bjartsýnustu manna um umtalsverða hjöðnun verðbólgu. Þegar þessi tíðindi spurðust fór ég þess á leit að mega krefja hæstv. ríkisstj., hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh., sagna hér á hinu háa Alþingi. Svörin sem ég fékk voru þau að það væri eðlileg ósk. Þegar þeir hefðu svarað erindum aðila vinnumarkaðarins væri eðlilegt að þetta mál yrði lagt fyrir Alþingi, Alþingi upplýst um málið. Mér þykir því miður ef það er rétt, sem ég hef fregnað, að hæstv. ríkisstj. hafi efnt til blaðamannafundar til að upplýsa fyrst fjórða valdið, fjölmiðla, um þetta í stað þess að gera grein fyrir málinu hér á Alþingi og efna kannske síðan, að lokinni skýrslu ráðherra, til blaðamannafundar eftir á sem hefðu að mínu mati verið eðlilegri vinnubrögð. Það er orðinn hlutur og þýðir ekki um að fást ef þessar upplýsingar eru réttar. Herra forseti. Það eru mikil tíðindi í okkar þjóðfélagi þegar skrifað er undir kjarasamninga, að vísu með þessum fyrirvara, og báðir aðilar, atvinnurekendur og fulltrúar launþega, lýsa því yfir að þeir geri sér vonir um að sá árangur náist í kjölfar kjarasamninga að verðbólga geti farið lækkandi úr 35-40% niður í 8%, að kaupmáttur launa geti hugsanlega farið vaxandi þegar líður á samningstímann og að kaupmáttur þeirra sem ekki hafa notið launaskriðs á undanförnu hremmingartímabili kunni að hækka meira en annarra og þessi árangur náist án verkfalla. Þetta er umtalsverður árangur. En eins og ég segi: Skilyrðið var aðeins eitt og það er að hæstv. ríkisstj. fyrir sitt leyti fallist á að breyta þeirri stefnu sem ríkjandi hefur verið í efnahagsmálum, fjármálum, lánsfjármálum, peningamálum, þannig að það samræmist þessu átaki gegn verðbólgu. Ég vil fyrir mitt leyti nota þetta tækifæri þegar í stað til að lýsa því yfir fyrir hönd okkar jafnaðarmanna að við viljum fyrir okkar leyti allt til vinna að sá árangur sem að er stefnt með þessum samningum náist í reynd. Við velkjumst ekki í vafa um að yfirgnæfandi meiri hluti þessarar þjóðar er sömu skoðunar. Það er kominn tími til að reyna að ná árangri og við eigum að reyna að ná samstöðu um að honum verði náð. Ég tel að hér með hafi aðilar vinnumarkaðarins sameinast um að bjóða upp á eins konar lífskjarasáttmála, útfærslu á launastefnu sem samræmdum þætti efnahagspólitíkur, en fyrir slíkum lífskjarasáttmála höfum við jafnaðarmenn barist lengi. Við viljum m.ö.o. líka lýsa því yfir að við viljum allt til vinna hér á Alþingi og annars staðar til þess að tryggt verði að við forsendur þessa lífskjarasáttmála, ef af verður, verði staðið. Við gerum okkur grein fyrir því að kveikjan að þessum umskiptum er auðvitað utanaðkomandi áhrif sem ekki hafa verið á valdi ríkisstj., skyndileg og mikil lækkun olíuverðs sem eftir á að skila sér til okkar, hækkun fiskverðs og jafnvel vonir um lækkun vaxta á alþjóðlegum mörkuðum. Spurningin er: Getum við gert okkur vonir um að ná í reynd þeim árangri sem að er stefnt með þessum kjarasamningi, að ná verðbólgunni umtalsvert niður, að ná fyrstu áföngum í auknum kaupmætti með von um að það jafnvægisástand sem af hlytist eftir á gæti leitt til raunverulegra umskipta í kaupmáttaraukningu þegar fram í sækir? Já. Okkar svar er þetta. Þetta er hægt. Hvað er það sem fyrst og fremst gæti spillt þessum árangri? Það er að mínu mati kannske þrennt: Það fyrsta er hallarekstur ríkissjóðs. Það er stórkostleg hætta á því að innbyggður hallarekstur ríkissjóðs, sem alþm. er kunnugt um að er mikill eftir afgreiðslu fjárlaga og lánsfjárlaga fyrir jól, geti magnað verðbólguna upp á ný og sett stjórn peningamála úr skorðum. Í annan stað: Ef vaxandi hallarekstri vegna þeirra útgjalda sem ríkissjóður verður nú að taka á sig verður mætt með lántökum en ekki að hluta til a.m.k. með lækkun ríkisútgjalda verður það líka til þess að magna upp verðbólgu og setja peningamálastjórn úr skorðum. Og í þriðja lagi er nokkur hætta á því að fastgengið gangi of langt að sjávarútveginum og landsbyggðinni og leiði hugsanlega til hættu á vaxandi viðskiptahalla, sér í lagi ef ekki tekst að tryggja aukinn sparnað í framhaldi af auknum kaupmætti sem vonandi leiðir í kjölfar samninganna. Þetta er kannske það fyrst og fremst sem gæti leitt til þess að árangurinn næðist ekki sem að er stefnt. Það er alveg ljóst af þjóðfélagsumræðunni, öllum helstu hagfræðingum okkar ber saman um það, að undirrót verðbólguþenslunnar nú er hallarekstur í ríkisrekstrinum fyrst og fremst, bæði á s.l. ári og svo sá sem innbyggður er í fjárlögum og lánsfjárlögum þessa árs og stóraukin skuldasöfnun og innstreymi erlends lánsfjármagns sem af því hefur hlotist. Það liggur t.d. fyrir að það má gera ráð fyrir 2 milljarða nettóaukningu erlendra lána á þessu ári skv. lánsfjárlögum í framkvæmd. Þetta er undirrót verðbólgunnar og þessu þarf að breyta. Þetta er það sem aðilar vinnumarkaðarins eiga kröfu núna á hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokka, núverandi þingmeirihluta að taka til endurskoðunar. Ég ætlast ekki til þess, herra forseti, að hér fari fram efnisleg umræða um smáatriði þessara samninga. Mér nægir að vekja athygli á því hvað það er sem aðilar vinnumarkaðarins eru að segja. Þeir eru að segja: Við getum náð þessum árangri fyrir okkar leyti að því er kjarasamningana varðar ef ríkisstj. fyrir sitt leyti kemur til móts við þá um þennan lífskjarasáttmála og breytir þeirri stefnu í ríkisfjármálum og lánsfjárpólitík sem ákveðin var af stjórnarmeirihlutanum núna fyrir jól. Þetta kostar það að stokka upp fjárlög og lánsfjárlög. Það skiptir m.ö.o. sköpum um árangurinn hvernig hæstv. ríkisstj. hyggst mæta lækkun tekna eða aukningu útgjalda sem af þessum kjarasamningum hljótast. Ég vil vekja athygli á því að þetta eru ekki bara mínar skoðanir sem stjórnarandstæðings. Þetta kemur mjög rækilega fram í áliti og erindum samningsaðila sem þeir hafa beint til hæstv. ríkisstj. Þar segir á einum stað, með leyfi forseta: "Miklu skiptir að þessi kostnaður, sem af þessu hlýst, valdi ekki halla á ríkissjóði og hann verði fjármagnaður með innlendu fé, að ekki verði leitað erlendrar lántöku. Að öðrum kosti væri hætta á aukinni þenslu sem gæti sett verðlagsmarkmið kjarasamninganna úr skorðum", m.ö.o. valdið enn nýjum vonbrigðum og vonleysi þannig að þetta yrði til einskis. Ég segi: Ég ætla ekki að telja upp öll þau mýmörgu atriði sem aðilar vinnumarkaðarins hafa sett fram í sínum tillögum. Þau ræðum við nánar þegar kemur að efnisumræðu í deild sem mér skilst jafnvel að geti orðið í kvöld. Ég vek athygli á þessum fyrirvara aðila vinnumarkaðarins um árangurinn og nefni aðeins nokkur atriði. Í fyrsta lagi verður að leggja megináherslu á það afdráttarlausa skilyrði að það takist að koma í veg fyrir hækkun búvöruverðs núna 1. mars og að búvöruverði verði haldið innan þeirra marka sem launaþróunin setur. Það er algert lykilatriði og það þurfa að fást skýrar og skilmerkilegar upplýsingar, betri en fengist hafa hingað til, um það með hvaða hætti ríkisstj. ætlar að ná því markmiði. Það getur hún ekki sparað með skattlagningu og niðurgreiðslu. Ég fyrir mitt leyti lýsi því yfir að þær niðurstöður sem fengist hafa hér að því er varðar húsnæðismálin sæta tíðindum. Þær eru mjög í anda þess sem við höfum flutt hér um tillögur á undanförnum árum. Þær staðfesta að það þarf aukið fjármagn til húsnæðismálanna og reyndar, ef við ætlum að fara þá leið sem hér er boðuð, að taka á ríkissjóð verulega niðurgreiðslu á vaxtamun, staðfestir það líka þegar á þessu ári og reyndar á næstu árum að það felur í sér verulega aukna fjármögnun af skatttekjum sem ekki hefur verið reiknað með í þessum kostnaðarauka. Þá er alveg sérstök ástæða til að leggja áherslu á og spyrjast fyrir um fyrirætlanir að því er varðar vaxtalækkanir. Ríkisstj. hefur að því er mér skilst heitið því að nú þegar, nú um mánaðamótin verði fylgt eftir þessu samkomulagi með lækkun nafnvaxta. Þess vegna vil ég að gefnu tilefni spyrja sérstaklega: Hver er hlutur ríkisstj. að því er varðar blaðafregnir um ákvörðun Seðlabankans um vaxtahækkun á verðtryggðum lánum til langs tíma sem valdið hafa að undanförnu húsbyggjendum og öðrum lántakendum verulegum áhyggjum? Fréttin er á þá leið að fyrir dyrum standi þrátt fyrir allt 1% hækkun, úr 5 í 6%, á verðtryggðum lánum til langs tíma, yfir tvö og hálft ár. Ég spyr sérstaklega og vænti svars í þessum umræðum: Má treysta því að frá þessu verði fallið? Er þetta með raun réttri ákvörðun sem Seðlabankinn hefur tekið eða mega menn yfirleitt treysta því að frá þessu ákvörðunum, ef þær hafa verið teknar, verði fallið þannig að menn megi trúa að þarna verði fylgt eftir þessu samkomulagi með lækkun nafnvaxta líka og ekki hvað síst á lengri lánum verðtryggðum? Herra forseti. Það er óþarfi að fara mörgum orðum um það sem gerðist í ríkisfjármálum á s.l. hausti. Annar stjórnarflokkurinn, Sjálfstfl., hélt sérstakan fund í Stykkishólmi, sem frægur var, og gerði þar hinar merkustu ályktanir um nauðsyn þess að stokka upp ríkisfjármálin, fylgdi því eftir með skiptum á fjmrh., fól formanni sínum umsjá ríkisfjármálanna. En því miður. Þær vonir sem með þessu voru vaktar upp rættust ekki. Með því á ég við að við fjárlagaafgreiðsluna var fallið frá samþykkt Alþingis um lækkun tekjuskatts, það var fallið frá boðuðum áformum um einföldun og lækkun vörugjalds, það var efnt til framkvæmda og fjárútláta sem ekki var aflað tekna til, ríkissjóður var afgreiddur með rekstrarhalla og lánsfjárlög gerðu ráð fyrir nettóaukningu erlendra lána. Allt er þetta sprengirými verðbólgunnar. Núna er raunverulega verið að fara fram á að þær ákvarðanir sem þarna voru teknar á þessum tíma verði rift. Það skiptir sköpum um hvort við getum vænst þess að árangur náist að nú mæti menn þessu frumkvæði aðila vinnumarkaðarins með því að stokka upp í ríkisfjármálunum. Þar á ég m.a. við að útgjaldaaukanum verði mætt m.a. með aukinni tekjuöflun af hálfu þeirra forréttindahópa sem sloppið hafa frá því að bera sinn eðlilega réttmæta hlut í skattheimtunni annars vegar og svo hins vegar með því að lækka ríkisútgjöld, en þetta verði ekki eingöngu fjármagnað með lántökum. Ég tek nefnilega undir fyrirvara og áhyggjur samningsaðila um að ef þannig verður að farið er fullkomin hætta á því að árangurinn náist ekki. Herra forseti. Ég skal reyna að fara að ljúka máli mínu. Ég vil aðeins rifja það upp að við afgreiðslu fjárlaga og lánsfjárlaga nú fyrir jól fluttum við Alþýðuflokksmenn hér allt í allt eitthvað um 100 tillögur, milli 70 og 80 tillögur að því er varðar breytingar á fjárlögum og einnig tillögur að því er varðar breytingar á lánsfjárlögum. Þær voru í örstuttu máli á þá leið að gera allt í senn: afla ríkissjóði meiri tekna, sérstaklega með því að draga úr skattundandrætti að því er varðar söluskatt og með því að efna til nýrrar skattheimtu sem var stighækkandi stóreignaskattur á skattsvikinn verðbólgugróða, en um leið að jafna skattbyrðina með því að lækka skattbyrði alls þorra almennings, þar á meðal með lækkun tekjuskattbyrði og breytingum á gjaldtöku ríkisins að því er varðar tolla og vörugjöld. Þessu fylgdum við jafnframt eftir með allítarlegum tillögum um lækkun ríkisútgjalda, fækkun ríkisstofnana o.fl. Það aukna svigrúm sem fékkst innan þessa nýja fjárlagaramma vildum við nota til að auka fjárveitingar til húsnæðismála, tryggingamála og tekjujöfnunar. Það fer ekkert milli mála að þær tillögur sem nú hefur verið beint til hæstv. ríkisstj. af aðilum vinnumarkaðarins eru í sama anda. Þær eru ekki að öllu leyti eins, en þær eru að því er kjarna málsins varðar mjög keimlíkar að því er lausnir varðar. Um leið og ég segi fyrir hönd okkar jafnaðarmanna: Við lýsum yfir stuðningi, eindregnum og afdráttarlausum stuðningi, við það að þessi tilraun verði gerð, að ná þessum lífskjarasáttmála milli aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda, þá viljum við leggja á það megináherslu að það skiptir sköpum að hæstv. ríkisstj. komi til móts við stjórnarandstöðuna t.d. með því að taka tillit til þessara tillagna. Ég t.d. óska eftir því að heyra afstöðu hæstv. ráðherra. Eru þeir reiðubúnir til þess nú að verða við ábendingum og taka undir tillögur um eignarskattsauka? Eru menn tilbúnir að stíga skref í þá átt að lækka tekjuskattinn? Eru menn tilbúnir að stíga ákveðin skref í þá átt að auka skattlagningu, t.d. launaskattsauka, á hagnað banka í ljósi t.d. nýjustu upplýsinga um gífurlegan hagnað bankakerfinu? Ég nefni t.d. bara áætlunartölur um hagnað Landsbankans á s.l. ári, 600 millj. brúttó sem verður ekki minna en 250 millj. nettó, og tölur af svipuðum toga af öðrum ríkisbönkum. Þetta skiptir máli til að auka traust á þessar aðgerðir með því að ríkisstj. gangi fram fyrir skjöldu um leið og sýni að hún er reiðubúin að taka undir gagnrýni, sem hún hefur setið undir með réttu, og reiðubúin að jafna skattbyrðina og láta forréttindahópa, sem sloppið hafa heldur billega, bera sinn hlut af byrðunum. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð miklu fleiri. Ég lýk máli mínu með því að segja: Við skorum á ríkisstj. að taka upp með einum eða öðrum hætti tillögur sem stefna að því öllu saman: að tryggja lækkun skattbyrði almennings, að tryggja breytingar á tekjuöflun ríkissjóðs og jafnari skattbyrði, að tryggja að ekki komi til aukning erlendra lána, og reyndar þarf að fylgja þessu eftir með minnkun erlendra lána, og loks að grípa til aðgerða sem fela í sér lækkun ríkisútgjalda. Mér finnst, herra forseti, að þau tíðindi sem nú hafa orðið séu þess eðlis að það megi undir engum kringumstæðum gerast að þær vonir, sem nú hafa verið vaktar um að það takist með sameiginlegu átaki að ná verulegum árangri í að renna stoðum undir heilbrigt efnahagslíf, jafnvægi í efnahagslífinu sem tryggi hvort tveggja, traustar undirstöður atvinnuvega og vonir um bætt lífskjör, raunverulega aukinn kaupmátt, verði sér til skammar vegna mistaka sem kunni að eiga sér stað í hagstjórn af hálfu ríkisstj. Þess vegna lýk ég máli mínu með því að segja: Við lýsum yfir afdráttarlausum stuðningi við að þetta samkomulag geti tekist um leið og við hvetjum ríkisstj. eindregið til þess að taka fyrir sitt leyti tillit til tillagna, sem hér liggja fyrir og ég hef bent á, sem miða að því að jafna greiðslubyrðina og tryggja að nú verði ekki aftur þau mistök að það verði eingöngu hinum efnaminnstu í þjóðfélaginu ætlað að færa fórnirnar og skila árangrinum.



Herra forseti. Fyrst vil ég aðeins koma að þeirri gagnrýni sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda á að blaðamannafundur var haldinn í Stjórnarráðinu kl. hálffimm. Við fjmrh. afhentum aðilum vinnumarkaðarins, þ.e. Alþýðusambandi Íslands, Vinnumálasambandi samvinnufélaganna og Vinnuveitendasambandi Íslands, svar við málaleitan þeirra á fundi kl. 15. Mér var ljóst að svar þetta var opinbert orðið og eðlilegast að afhenda það fréttamönnum. Um það verður hins vegar ekki fjallað í fjölmiðlum fyrr en að loknum þessum fundi. Ég vil rekja í fáum orðum aðdraganda að því sem nú hefur gerst: Ríkisstj. hefur hvað eftir annað á ferli sínum lagt áherslu á að hún væri reiðubúin til samstarfs við aðila vinnumarkaðarins með aðgerðum sem gætu stuðlað að skynsamlegum kjarasamningum sem yrðu til þess að verðbólga hjaðnaði og það helst ört. Þetta var boðið í febrúar 1984 og því var þá tekið. Þá lagði ríkisstj. töluvert fjármagn í launa- og kjarahækkun til einstæðra foreldra. Þeir kjarasamningar, hygg ég að menn geti verið sammála um, voru skynsamlegir. Það var einnig boðið upp á mikla skattalækkun haustið 1984. Því var ekki tekið. Ég held að menn geti einnig verið sammála um að sú kollsteypa sem varð eftir þá kjarasamninga var ekki til góðs fyrir íslenskt efnahagslíf. Þetta hef ég og aðrir ráðherrar síðan endurtekið á síðustu haustmánuðum og lagt áherslu á að ríkisstj. væri reiðubúin til slíks samstarfs. Þegar kom fram vilji til þess að af slíku samstarfi gæti orðið. M.a. gengu fulltrúar Alþýðusambands Íslands á minn fund nokkru fyrir áramótin og hófu þar umræður um þau atriði sem Alþýðusambandið lagði áherslu á. Ég vakti síðan athygli á því, m.a. í umræðum á hinu háa Alþingi 28. jan. s.l., að orðið hefði mikil breyting í viðskiptakjörum okkar Íslendinga sem ætti að geta stuðlað að langtum heilbrigðari samningum en menn höfðu áður gert sér vonir um sem bæði yrðu til þess að lækka mætti verðbólgu verulega en um leið styrkja kaupmáttinn. Þessu var þá strax vel tekið. Aðilar vinnumarkaðarins höfðu samband við ríkisstj. sem leiddi til þess að þeim var skrifað bréf 11. febr. s.l. og lofað þar ákveðinni niðurfærslu á verðlagi ef stuðla mætti að skynsamlegum samningum. Ljóst varð eftir að það bréf fór að aðilar vinnumarkaðarins töldu ákaflega erfitt að bæta kaupmáttinn að nokkru ráði án þess að til frekari aðgerða kæmi og var þá þegar athugað einnig vandlega á vegum ríkisstj. hvað mætti gera, og af samningsaðilum sjálfum. Það er einmitt vegna þeirrar ítarlegu athugunar, sem fór fram á vegum ríkisstj., að ríkisstj. gat svarað þeirri málaleitun, sem kom formlega í gærkvöldi kl. hálfátta með svo litlum fyrirvara, þótt um mjög víðtæk mál væri að ræða. Ég hygg að á þeim skamma tíma sem er til umráða skýri ég þetta mál best með því að lesa svar ríkisstj. sem afhent var kl. 15 og geri það, með leyfi forseta. Þetta er svar frá forsrh. til Alþýðusambands Íslands, Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambands samvinnufélaganna: , Ríkisstj. hefur kynnt sér kjarasamning milli aðildarfélaga Alþýðusambands Íslands, Vinnuveitendasambands Íslands, Vinnumálasambands samvinnufélaganna Meistarasambands byggingamanna og Reykjavíkurborgar, dags. 26. febr. 1986. Þá hefur ríkisstj. fengið í hendur bréf samningsaðila og yfirlýsingu þeirra um lífeyrismál og húsnæðismál, dags. sama dag. Samningsaðilar gera í bréfi sínu ráð fyrir að ríkisstj. beiti sér fyrir öllum þeim aðgerðum á sviði efnahagsmála sem lýst var í orðsendingu til þeirra, dags. 11. febr. 1986. Auk þess fara þeir fram á viðbótaraðgerðir sem ætlað er til að draga enn frekar úr verðhækkunum á næstunni, bæta kjör launafólks og starfsskilyrði atvinnuveganna. Samningsaðilar lýsa því jafnframt yfir að þeir muni beita sér fyrir því að lífeyrissjóðir kaupi skuldabréf af opinberum aðilum fyrir 925 millj. kr. hærri fjárhæð á árinu 1986 en lánsfjáráætlun gerir ráð fyrir. Af þessu fé renni 300 millj. kr. til þess að auka lán til þeirra húsbyggjenda, sem leita þurfa til ráðgjafarþjónustu Húsnæðisstofnunar árið 1986, til viðbótar þeim 200 millj. kr. sem áður var ákveðið að verja í þessu skyni. Þótt ljóst sé að kjarasamningurinn og tillögur samningsaðila um aðgerðir af opinberri hálfu feli í sér meiri hækkun launa og fjárútláta fyrir ríkissjóð en ríkisstj. hefði talið æskilegt er hún engu að síður reiðubúin til að standa við yfirlýsingar sínar frá 11. febr. s.l. og gera frekari ráðstafanir til þess að greiða fyrir kjarasamningum. Er þá jafnframt við það miðað að önnur heildarsamtök launafólks geri áþekka launasamninga. Ríkisstj. leggur þó á það áherslu að launasamningarnir og viðmiðanir þeirra eru að sjálfsögðu gerðir á ábyrgð samningsaðila sjálfra. Ljóst virðist að þessir samningar og það sem þeim fylgir muni valda því að útgjöld þjóðarinnar í heild færi nokkuð fram úr því sem ríkisstj. hefur stefnt að til þessa og halli myndast á ríkisbúskapnum, en með tilliti til þess hversu mikilvægt það er að nú náist ótvíræður og verulegur árangur í viðureigninni við verðbólguna er ríkisstj. reiðubúin að taka nokkra áhættu í þessu máli. Þessi afstaða er á því byggð að ekki verði verulegar breytingar til hins verra á viðskiptakjörum eða öðrum ytri aðstæðum þjóðarbúsins. Ríkisstj. mun því fylgja þeirri stefnu í fjármálum og peningamálum sem lýst var í orðsendingu hennar frá 11. febr. s.l. Gengi krónunnar verður haldið sem stöðugustu og vextir af óverðtryggðum lánum lækkaðir um rúmlega þriðjung þegar í kjölfar kjarasamninganna, t.d. á almennum skuldabréfum úr 32% í 20%. Vextir munu síðan fara lækkandi á næstu mánuðum með hliðsjón af verðlagsþróun. Varðandi þær viðbótaraðgerðir sem samningsaðilar fara fram á í bréfi sínu 26. febr. tekur ríkisstj. fram að hún er reiðubúin til þess að beita sér fyrir ráðstöfunum á grundvelli tillagna samningsaðila sem að mati þeirra kosta ríkissjóð 1250 millj. kr. á árinu 1986. Ríkisstj. hefur ákveðið að 640 millj. kr. renni til að fella niður verðjöfnunargjald af raforku og launaskatt í fiskiðnaði og iðnaði, en 590 millj. kr. til að lækka tolla á ýmsum hátollavörum sem vega þungt í neyslu almennings. Ríkisstj. mun að auki leggja fram 220 millj. kr. til að lækka verð á búvörum og beita öðrum ráðstöfunum til þess að tryggja að búvöruverð hafi ekki áhrif til hækkunar á vísitölu framfærslukostnaðar í marsbyrjun og hækki ekki umfram umsamda hækkun launa síðar á árinu. Samtals er hér um að ræða tekjutap og útgjaldaauka fyrir ríkissjóð sem gæti numið allt að 1450 millj. kr. til viðbótar við þær ráðstafanir sem lýst var í orðsendingu ríkisstj. til samningsaðila 11. febr. s.l. Ríkisstjórnin mun leggja fram á Alþingi frv. til laga til staðfestingar þessum ákvörðunum. Gert er ráð fyrir að þeim halla sem myndast af þessum sökum verði mætt með áðurnefndri lántöku hjá lífeyrissjóðum, annarri lántöku hjá innlendum lánastofnunum, lækkun útgjalda og nokkurri hækkun tekna ríkissjóðs. Ekki kemur til álita að afla fjár til þessara aðgerða með erlendum lántökum. Í yfirlýsingu samningsaðila um lífeyrismál felst stuðningur við meginmarkmið og meginefni tillagna átta manna lífeyrisnefndar ASÍ, FFSÍ, VSÍ og VMS um löggjöf um starfsemi lífeyrissjóða sem m.a. felur í sér að komið verði á heildstæðu lífeyriskerfi þar sem lífeyrisiðgjöld og skuldbindingar standist á. Ríkisstjórnin mun að höfðu samráði við fulltrúa þeirra aðila, sem hagsmuna eiga að gæta í þessu efni, undirbúa löggjöf sem byggir á framangreindum meginatriðum og stefnir að því að lagafrv. verði lagt fram á þessu ári. Ríkisstjórnin er reiðubúin til að eiga viðræður við aðila vinnumarkaðarins um vanda þeirra einstaklinga sem eiga aðild að lífeyrissjóðum sem standa fjárhagslega höllum fæti. Þá tekur ríkisstj. undir það sjónarmið að nauðsynlegt sé að fjalla um tengsl lífeyrisgreiðslna lífeyrissjóða og lífeyris frá almannatryggingum. Ríkisstjórnin fellst á grundvallaratriði þeirra hugmynda sem fram koma í yfirlýsingu samningsaðila um húsnæðismál og er tilbúin til þess að athuga þær vandlega í samráði við aðila vinnumarkaðarins, sérstaklega útgjöld ríkisins í þessu sambandi. Ríkisstjórnin er reiðubúin til að beita sér fyrir breytingum á lögum og reglum um húsnæðismál í samræmi við niðurstöður þeirrar athugunar. Í samræmi við samkomulag samningsaðila mun ríkisstjórnin beita sér fyrir því að til viðbótar við áður ákveðnar 200 millj. kr. verði 300 millj. kr. varið á þessu ári til að aðstoða þá sem eiga í greiðsluerfiðleikum vegna húsbygginga. Ríkisstjórnin mun beina því til banka og sparisjóða að þeir lengi lánstíma lána til húsbyggjenda í samræmi við samkomulagið. Í bréfi samningsaðila til ríkisstjórnarinnar, dags. 31. janúar 1986, segir meðal annars að það sé ein helsta forsenda stöðugleika í efnahagsmálum að ýtrasta aðhalds sé gætt á sviði peningamála og opinberra fjármála. Undir þetta vill ríkisstjórnin fyrir sitt leyti taka og mun hafa að leiðarljósi við framkvæmd þeirra aðgerða til viðnáms gegn verðbólgu sem aðilar vinnumarkaðarins hafa óskað eftir. Ríkisstjórnin telur að með þeim kjarasamningum sem nú er verið að gera og aðgerðum sem hún hyggst beita sér fyrir hafi náðst mikilsverð samstaða um átak til að snúa þróun verðlagsmála til betri vegar. Þeim efnahagsbata sem bætt ytri skilyrði gera nú kleift að ná er með þessum ákvörðunum fyrst og fremst varið til að bæta og tryggja lífskjörin í landinu og gera alvarlega tilraun til að koma verðbólgunni niður á það stig sem algengast hefur verið í viðskipta- og samkeppnislöndum Íslendinga. Ljóst er að með þessum aðgerðum tekur ríkissjóður nokkra áhættu og axlar fjárhagsbyrðar sem ekki er til lengdar unnt að bera nema dregið verði úr útgjöldum eða tekjur auknar. Þess er vænst að aðrir aðilar í þjóðfélaginu leggi einnig sitt at mörkum og fyrirtæki reyni markvisst að halda aftur af hækkun verðs á framleiðslu- og söluvörum sínum innanlands og endurskoði til lækkunar verðákvarðanir sem byggst hafa á áætlunum um meiri verðbólgu en nú eru horfur á að verði á næstu mánuðum." Undir þetta bréf rita ég. Ég skal ekki lengja þetta mjög en vil þó fara með nokkrar skýringar á því sem fram kemur í bréfinu. Ég vil fyrst geta þess að þegar er í undirbúningi í viðkomandi ráðuneytum að þær lækkanir verði nú um mánaðamótin á töxtum opinberra stofnana sem lofað er. Og ég leyfi mér að fullyrða að það mun takast. Einnig er þeim tilmælum beint til þessara ráðuneyta að kannaðar verði lækkanir á gjöldum annarra opinberra stofnana en taldar voru upp í bréfi ríkisstj. frá 11. febrúar. Sérstaklega var spurt um vextina og ég gat þess hér sem dæmi að skuldabréfavextir lækka úr 32 í 20%. Gert er ráð fyrir því að vextir af hlaupareikningslánum lækki úr 31,5 í 19,5% og af afurðalánum úr 28,5 í 19,25%. Sérstaklega var spurt um þá fyrirætlun Seðlabankans að hækka raunvexti af verðtryggðum lánum úr 5 í 6%. Ríkisstj. samþykkti í morgun að úr því yrði ekki. Það tilkynnti ég Seðlabankanum í morgun og sú hækkun mun ekki verða. Það er rétt, sem hér hefur verið rakið, að um verulegt tekjutap eða útgjaldaauka fyrir ríkissjóð er að ræða og er vissulega ástæða til að hafa áhyggjur af því. Ég hygg að flestir hér þekki þær hugmyndir sem liggja til grundvallar, og framkvæmdar verða, um tollalækkanir á ýmsum hátollavörum. Á grænmeti verður tollalækkun nokkuð víðtækari en um var rætt af aðilum vinnumarkaðarins. Jafnframt verða tollar lækkaðir af fólksbifreiðum, hjólbörðum og heimilistækjum. Þá er felldur niður launaskattur eins og ég las. Með þessu móti er að sjálfsögðu bæði verið að draga mjög úr hækkun vísitölu - samtals eru verðlagsáhrifin talin vera 4,35 stig - en einnig er verið að bæta fyrir þá atvinnuvegi sem eiga erfiðast með að mæta þeirri launahækkun sem um er samið. Með lækkun á launaskatti og lækkun á raforku, þ.e. með því að greiða jöfnunargjald af raforku úr ríkissjóði, batnar t.d. staða fiskvinnslunnar eða frystingarinnar um 90 milljónir kr. eða þar um bil. Ég vil einnig vekja athygli á því að í tengslum við það sem nú hefur verið að gerast hefur ríkisstjórnin þegar heitið fiskvinnslunni umtalsverðri aðstoð, m.a. endurgreiðslu á 75 millj. kr. af gengismun sem orðið hefur á síðustu mánuðum vegna þess mismunar sem orðið hefur á SDR og dollara, og fleira sem áður hefur verið rakið sem ríkisstjórnin gerir til þess að styrkja þann atvinnuveg sem stendur hvað erfiðast. Þessi aðstoð mun einnig ná til atvinnugreina eins og ullariðnaðarins. Niðurfelling af launaskatti og lækkun á raforkuverði kemur að sjálfsögðu einnig þeim iðnaði mjög til góða. Ullariðnaðurinn mun einnig fá endurgreiddan í sama hlutfalli mismun á gengi eins og fiskvinnslan hefur nú fengið. Ég vil taka undir það með hv. fyrirspyrjanda að það er vitanlega nauðsynlegt, sérstaklega þegar til lengri tíma er litið, að mæta þessu tekjutapi ríkissjóðs með endurskoðun á tekjum ríkissjóðs. Á því er ekki nokkur vafi. Og ljóst er að þetta mun gera fjárlagagerð erfiðari á haustmánuðum. Ég get tekið undir hugmyndir þær ýmsar sem hv. fyrirspyrjandi nefndi um hækkun á ákveðnum sköttum, þó ég fari ekki ítarlegar út í það hér, en það er ekki gert ráð fyrir því að slíkar skattahækkanir verði á þessari stundu. Ég vil geta þess, af því að hv. fyrirspyrjandi kom sérstaklega inn á húsnæðismálin, að ég er honum sammála að þar er um mjög athyglisverðar hugmyndir að ræða. Hins vegar, eins og ég las, telur ríkisstjórnin óhjákvæmilegt að athuga þau mál nánar. Ýmsum spurningum er ósvarað. Ekki er t.d. lagt til hver skattaafsláttur á að vera. Slíkt getur vitanlega varðað ríkissjóð mjög miklu. Það eru slíkir þættir sem þarf að athuga, m.ö.o. áhrif þess kerfis á ríkissjóð. Ég vil svo, herra forseti, lýsa ánægju minni með að þetta skynsamlegir samningar virðist vera að takast. Ég held ég megi fullyrða að aðilar vinnumarkaðarins fóru af fundi ríkisstjórnarinnar ánægðir með það svar sem þeir höfðu fengið og með þær viðbótarskýringar sem þeim voru gefnar. Ég tel rétt að geta þess hér að þar var sérstaklega rætt um það hvernig eytt yrði áhrifum búvöru. Eins og þegar hefur reyndar verið lögð áhersla á, bæði við fulltrúa bænda og aðra aðila sem nálægt þessum málum koma, mun það verða gert með því að þær aðgerðir sem hér er gripið til verði reiknaðar inn í þá hækkun sem verður á búvöru nú og þá að sjálfsögðu til lækkunar bæði á grundvöllinn og sömuleiðis gagnvart vinnslustöðvum. Að öðru leyti verður ekki hjá því komist að auka nokkuð niðurgreiðslur. Gert er ráð fyrir því að engin hækkun verði á mjólk og kjöti nú 1. mars og að öðru leyti verði áhrifunum eytt sem á vísitöluna annars yrðu. Þarna er vitanlega um gífurlega mikið fjárhagsmál fyrir ríkissjóð að ræða og það mun verða athugað mjög vandlega á næstu vikum hvernig því verður í framtíðinni mætt. Um þetta varð full samstaða og ég geri mér fastlega vonir um að á þessari stundu sé verið að ganga frá kjarasamningi. Ég lýsi jafnframt þeirri von minni að þetta verði til þess að snúa mjög við þeirri verðbólguþróun sem hér hefur verið og til stórkostlegs bata í okkar efnahagsmálum. Ég get þó ekki annað en vakið athygli á því að í raun og veru er allur sá bati, sem orðið hefur í viðskiptakjörum, notaður til þess að styrkja kaupmáttinn, bæta lífskjörin, en ekki til þess t.d. að draga úr erlendum skuldum. Mjög er líklegt að viðskiptahalli verði svipaður og hann var á síðasta ári. Það er því verkefni sem sannarlega bíður okkar á næstu árum. Talið er að þessi viðskiptakjarabati leiði til þess að þjóðartekjur aukist um u.þ.b. 4 af hundraði á þessu ári en þjóðarútgjöld munu að öllum líkindum aukast um 2-3 af hundraði í stað 1 af hundraði sem gert var ráð fyrir í áætlun ríkisstjórnarinnar. Mikilvægt er að þessir hlutir haldist í hendur. Þá held ég að takast muni eins og að er stefnt.



Herra forseti. Ég lít svo á að þeir samningar, sem aðilar vinnumarkaðarins hafa gert sín á milli, marki að mörgu leyti þáttaskil og þær ráðstafanir, sem ákveðið hefur verið að gera af hálfu ríkisstjórnarinnar til þess að greiða fyrir þeim samningum, séu á sama hátt allmikil nýlunda í samningagerð og samskiptum ríkisvalds og aðila vinnumarkaðarins. Við erum m.ö.o. að troða nýjar slóðir og við hljótum að vænta þess að þessi tilraun, sem ég vil kalla svo, muni leiða til góðs. Ég lít svo á að þetta sé tilraun til eins konar þjóðarsáttar um það að ná niður verðbólgu og styrkja kaupmátt með sameiginlegum aðgerðum aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins. Það hefur legið fyrir lengi, og allt frá því að þessi ríkisstj. tók við völdum, að hún vildi standa á þennan veg að gerð kjarasamninga í þessu skyni. Við höfum allt of oft, Íslendingar, þurft að þola það og um allt of langan tíma að aðilar vinnumarkaðarins sætu út í bæ og gerðu kjarasamninga sem kollvörpuðu verðbólgumarkmiðum hverrar ríkisstjórnarinnar á fætur annarri, gengju í berhögg við efnahagsmarkmið ríkisstjórna og vilja Alþingis að þessu leyti. Árum saman hafa aðilar vinnumarkaðarins þannig setið út í bæ og gert kjarasamninga gegn stefnu ríkisstjórna. Nú hefur það hins vegar gerst að þeir hafa setið á rökstólum á grundvelli tilboðs sem ríkisstj. gerði, síðast með yfirlýsingu frá 11. febrúar, í þeim tilgangi að ná kjarasamningi á þennan veg og ég fagna því að sú niðurstaða skuli fengin sem hér hefur orðið. Því ber ekki að leyna að þessir samningar og þær ráðstafanir, sem ákveðið hefur verið að gera í framhaldi af þeim, ganga nokkuð lengra en ríkisstj. hafði ætlað í upphafi með yfirlýsingu sinni frá 11. febrúar s.l. Eigi að síður tel ég að hér hafi náðst mjög mikilsverður árangur og það sé bæði rétt og skylt að ganga til þeirra aðgerða sem hér hefur náðst samkomulag um. Auðvitað höfum við ekki leyst öll okkar efnahagslegu vandamál með þessum hætti þó að á þennan veg stefni að lægri verðbólgu en áður og traustari kaupmætti en ella hefði verið unnt að ná. Við stöndum enn frammi fyrir verulegum erlendum skuldum og viðskiptahalla og þurfum að færa nokkrar fórnir í ríkisfjármálum til þess að ná þessu markmiði. Við verðum m.ö.o. að reka ríkissjóð á þessu ári með halla til þess að þetta markmið náist. Ég met það hins vegar á þann veg að hér séum við að ná í heild svo mikilsverðum efnahagslegum markmiðum í þágu launþeganna í landinu og atvinnulífsins að það sé réttlætanlegt að taka á sig nokkra áhættu í ríkisfjármálum til þess að þessi árangur geti orðið að veruleika. Fyrir utan þær ráðstafanir, sem áður höfðu verið boðaðar af hálfu ríkisstj. um lækkun tekjuskatts og tilmæli til sveitarfélaga um lækkun útsvars í takt við lækkandi verðbólgu og lækkun á verðskrám opinberra fyrirtækja, hefur verið ákveðið að grípa til ráðstafana sem samtals kosta ríkissjóð um 1250 millj. kr. Hér er um að ræða að fella niður verðjöfnunargjald af raforku og launaskatt í fiskiðnaði og iðnaði, en samtals munu þessar aðgerðir kosta um 640 millj. kr. Svo er um að ræða aðgerðir til að lækka tolla á ýmsum hátollavörum sem vega þungt í neyslu almennings, en þessar ráðstafanir kosta um 590 millj. kr. Og þar að auki er gert ráð fyrir því að verja 220 millj. kr. til þess að færa niður verðlag á landbúnaðarafurðum. Hv. málshefjandi í þessum umræðum hélt því fram að skilyrði fyrir því, að þeir samningar sem náðst hafa og kynntir hafa verið, sé það að ríkisstjórnin breyti stefnu sinni. Þetta er býsna furðuleg yfirlýsing í ljósi þess að nú loks hafa tekist heildarkjarasamningar í landinu á grundvelli þeirra hugmynda sem ríkisstj. hefur fyrir löngu lagt fram og lagt áherslu á að ættu að liggja til grundvallar kjarasamningum. Í febrúar 1984 voru gerðir kjarasamningar með þessum hætti, til skamms tíma að vísu. Fyrir haustsamningana 1984 lá fyrir mjög ákveðið tilboð af hálfu ríkisstj. um samningsgrundvöll með mjög svipuðum hætti og hér hefur verið gert nú. Þá náðist ekki samkomulag milli aðila vinnumarkaðarins um að fara þessa leið, því miður, og það kostaði verulega verðbólguöldu í kjölfarið og þýddi að um skeið urðu menn að fresta áformum um að styrkja kaupmátt launafólks í landinu. Nú hefur náðst samstaða á þessum grundvelli. Þegar mælt var fyrir fjárlögum þessa árs fyrr á þessu þingi var því lýst yfir að ríkisstj. væri reiðubúin til viðræðna á þennan veg. Það var endurtekið, eins og fram hefur komið í máli hæstv. forsrh., í viðræðum við aðila vinnumarkaðarins fyrir áramót og enn á ný með yfirlýsingum nú í byrjun þessa árs. Ég lít svo á að báðir aðilar, samningsaðilar á vinnumarkaðinum hafi lagt sig mjög fram um það að ná skynsamlegri niðurstöðu og þeir eiga miklar þakkir skildar fyrir það að treysta sér til þess að takast á við þetta mikla verkefni, því það er einfaldari lausn að ganga til kjarasamninga á þann veg að verðbólgan jafni mismun milli tekna og gjalda í þjóðfélaginu. En hér hafa menn freistað þess að takast á við þessi verkefni og leysa á þennan veg. Auðvitað sköpuðu breyttar efnahagsaðstæður í byrjun þessa árs betri skilyrði en ráð var fyrir gert þegar þjóðhagsáætlun var gefin út í lok síðasta árs. Viðskiptakjarabati hafði þar verulega mikið að segja. Hv. 5. þm. Reykv., sem hóf þessa umræðu, gat þess að ýmislegt gæti orðið til þess að spilla árangri af þessari samningsgerð og tók þar fyrst og fremst til hugsanlegan hallarekstur ríkissjóðs og lántökur. Það sem skiptir máli í þessu sambandi er það hvar lán eru tekin. Ef lánin eru tekin erlendis til þess að mæta þessum aðgerðum þá hefur það verðbólguáhrif hér innanlands og er til þess fallið að grafa undan grundvelli þessara samninga. Á það get ég fallist. Enn fremur ef við reyndum að mæta þessu með seðlaprentun í gegnum Seðlabankann eins og stundum hefur verið gert þá mundi það hafa svipaðar afleiðingar í för með sér. Það er fullkomin samstaða á milli ríkisstj. og aðila vinnumarkaðarins um að standa ekki að fjáröflun með þessum hætti. Fjármagns til þessara aðgerða verður aflað innanlands. Það verður ekki gert með því að leggja á nýja skatta. En það verður gert með lántöku, fyrst og fremst hjá lífeyrissjóðum og í bankakerfinu. Ég tel ekki rétt við þessar aðstæður þegar verið er að gera kjarasamninga sem eiga að styrkja kaupmátt og gera sérstakar ráðstafanir til þess að draga úr verðlagsáhrifum að kalla það til baka með nýrri skattheimtu á almenning. Það væri óskynsamlegt við þessar aðstæður. En hitt er nauðsynlegt að fjármunanna sé aflað með lántökum innanlands þannig að það auki ekki líkur á þenslu. Auðvitað kemur það einhvers staðar niður. Hjá því verður ekki komist. Það fjármagn sem ríkissjóður tekur að láni hjá lífeyrissjóðunum verður ekki notað til annarra hluta. Og það mun skerða ráðstöfunarfé bankanna að ríkissjóður verður að taka þar umtalsverðar upphæðir að láni. Þetta verður einhvers staðar að koma niður en ég tel skynsamlegra að gera það með þessum hætti en að leggja á nýja skatta. Þess vegna er ekki gert ráð fyrir því að leggja á eignarskatt, eins og hv. málshefjandi spurðist fyrir um, og ég væri líka ósammála því að leggja á sérstakan launaskatt í tilteknum atvinnugreinum. Það hafa heyrst hugmyndir um að hækka launaskatt í bönkum og hjá ýmsum þjónustuaðilum um 3,5%. Ég lít svo á að ef það yrði gert væri ríkisstj. beinlínis að stuðla að því að launþegar hjá þessum aðilum fengju ekki sömu kjarabætur og aðrir launamenn í landinu. Og fyrir þá sök ekki síst teldi ég rangt að standa að slíkri skattheimtu við þessar aðstæður. Gert er ráð fyrir því að samhliða þeim ráðstöfunum, sem gerðar verða í tengslum við þessa kjarasamninga, megi lækka erlendar lántökur um rúmlega 800 millj. kr. frá því sem lánsfjárlög gerðu ráð fyrir. Fyrir þessu verður gerð frekari grein þegar mælt verður fyrir frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum og til breytinga á lánsfjárlögum, væntanlega á fundi hér á hinu háa Alþingi í kvöld. Það skiptir miklu máli, eins og hv. málshefjandi benti á, að sparnaður haldi áfram að aukast. Það er rétt, sem hér hefur komið fram og hæstv. forsrh. hefur bent á, að sá ávinningur sem við höfum notið vegna batnandi viðskiptakjara fer til þess að styrkja kaupmátt, honum er ekki varið til þess að greiða niður erlend lán og til þess að draga verulega úr viðskiptahalla. Því skiptir miklu máli að við stöndum á þann veg að öllum ráðstöfunum að sparnaður haldi áfram að aukast í þjóðfélaginu þannig að ekki leiði til aukinnar þenslu. Ég tek fyllilega undir það með hv. þm. og treysti því einnig að hann sé þá reiðubúinn að standa að efnahagslegum ráðstöfunum og ákvörðunum sem stuðli að því að auka sparnað. Hv. 5. þm. Reykv. minntist á það enn einu sinni að hann hafi orðið fyrir vonbrigðum með afgreiðslu fjárlaga á Alþingi og þær breytingar sem gerðar voru á fjárlagafrv. í meðferð þess hér á Alþingi í kjölfar fundar Sjálfstæðismanna í Stykkishólmi. Þessar breytingar fólu nú í sér niðurskurð á opinberum umsvifum um 1200 millj. kr. Það er afar athyglisvert að hann skuli upplýsa það í hverri þingræðu sem hann heldur að af þessum sökum hafi hann orðið fyrir miklum vonbrigðum með afgreiðslu fjárlaganna hér á hinu háa Alþingi. Það olli honum vonbrigðum að það tókst að draga úr ríkisumsvifum um 1200 millj. kr. og að við meðferð frv. og lánsfjárlaga hér á Alþingi tókst að lækka erlendar lántökur um 800 millj. kr. frá því sem ráðgert var. Mér finnst vera ástæða til þess að krefja hv. þm. um skýringar á því hvers vegna þessar ráðstafanir hafa valdið honum sérstökum vonbrigðum. Ég furða mig á því að hv. þm. skuli vera að rifja hér upp tillögur Alþfl. við afgreiðslu fjárlaga um sparnað í ríkisrekstri. Mér finnst að ýmsir Alþýðuflokksmenn, þeir eru kannske ekki mjög margir, Alþýðuflokksmenn í heild, en ýmsir þeirra hafa nú held ég fremur skammast sín fyrir þessar tillögur en hitt. Ef ég man rétt þá byggðust þessar tillögur á niðurskurði. Ég minnist þess að það átti að lækka ríkisútgjöld með því að ákveða í fjárlögum: Kennaraháskóli Íslands, liðurinn fellur niður; Búnaðarfélag Íslands, liðurinn fellur niður; Fiskifélag Íslands, liðurinn fellur niður. Þetta voru hinar miklu tillögur sem Alþfl. flutti og er að berja sér á brjóst að hafi átt að leysa ríkisfjármálavandann. Ég skil mætavel þá Alþýðuflokksmenn sem skammast sín frekar fyrir þessar tillögur en að hreykja sér af þeim. Það er ekki tilefni hér til þess að fara út í almennar stjórnmálaumræður af þessu tagi en ég taldi rétt að þetta kæmi fram af því tilefni sem hv. málshefjandi gaf hér í upphafi máls síns. Aðalatriðið er það að hér er að fást mjög mikilvæg niðurstaða í erfiðu úrlausnarmáli sem er gerð kjarasamninga ákvörðun um tekjuskiptinu og þátttaka stjórnvalda til þess að leysa þau mál. Ég ítreka að við erum að feta hér inn á nýjar brautir, gera tilraunir til þess að leysa þessi mál með öðrum hætti en áður. Og ég er sannfærður um að þær vonir, sem við þetta samkomulag eru bundnar, eiga eftir að rætast. Við megum þó ekki gleyma því að það er ekki allur vandi leystur og mörg verkefni sem þarf að vinna og margur vandi í efnahags- og atvinnumálum sem enn þarf að glíma við. Aðalatriðið er þó hitt að menn hafa freistað þess að ganga til verks til þess að leysa þetta verkefni með það í huga og með þeim ásetningi og með þeim árangri að ég tel að við getum búið við lægra verðbólgustig og styrkari kaupmátt en ella hefði orðið.



Ég hlýt að vekja á því sérstaka athygli að nú er liðinn u.þ.b. helmingur þess tíma sem við höfðum hugsað okkur til þessarar utandagskrárumræðu. Og til þess að allra sjónarmið næðu nú hér fram í þessari umræðu þá minni ég á þetta, en aðeins þrír hafa nú talað og á mælendaskrá eru fimm.



Herra forseti. Ég vil byrja á að taka það fram að ég mun að sjálfsögðu virða það samkomulag sem gert hefur verið um þessa umræðu, sem byggist á því að um sé að ræða stuttar ræður af hálfu talsmanna flokkanna, sérstaklega þó með tilliti til þess að umræður um þetta mál munu fara fram í Ed. í kvöld og Nd. á morgun og þá gefst góður tími til að fara hér yfir einstök efnisatriði og einnig að skiptast á skoðunum almennt um efnahagsmál með þeim hætti t.d. sem hæstv. fjmrh. fór út í hér áðan og tafði umræðuna í almennu pólitísku karpi að mínu mati. Ég hlýt þó við þessa umræðu að nefna hér tvö atriði, einstök efnisatriði, sem óhjákvæmilegt er að fá upplýsingar um strax. Það er í fyrsta lagi varðandi aldraða og ellilífeyri þeirra. Ég vil inna ríkisstj. eftir því hvernig hagi til varðandi aldraða og ellilífeyri þeirra. Ég vil inna ríkisstj. eftir því hvernig og hvenær ætlunin er að hækka ellilífeyri og tekjutryggingu í samræmi við niðurstöðu kjarasamninganna. Hvenær verður reglugerð gefin út í þeim efnum og á hvaða forsendum mun hún byggjast? Ég held að nauðsynlegt sé að skýra þetta mál aðeins vegna þess að það er kannske örlítið flóknara að taka um þetta ákvörðun en venjulega þar sem í kjarasamningunum sem nú er verið að gera er gert ráð fyrir sérstökum launabótum handa láglaunafólki. Það er mín skoðun að það sé eðlilegt að taka tillit til þessara launabóta um leið og þessi hækkun á ellilífeyri er ákveðin og til viðbótar við hina almennu hækkun. Ég vil sem sagt inna hæstv. fjmrh. sérstaklega eftir þessu atriði því að það er mikilvægt að það liggi fyrir. Í annan stað er óhjákvæmilegt að spyrja í upphafi þessa máls: Hvað þýðir mgr. á miðri síðu 3 í því plaggi sem ríkisstj. dreifði til aðila vinnumarkaðarins og fjölmiðla fyrr í dag, en þar stendur, með leyfi forseta: "Gert er ráð fyrir að þeim halla, sem myndast af þessum sökum, verði mætt með áðurnefndri lántöku hjá lífeyrissjóðum, annarri lántöku hjá innlendum lánastofnunum, lækkun útgjalda og nokkurri hækkun tekna ríkissjóðs." Hæstv. fjmrh. var að lýsa því yfir áðan að ekki kæmi til greina að hækka skatta, ef ég tók rétt eftir, og ég vil þess vegna spyrja hann: Hvað þýðir þessi yfirlýsing um nokkra hækkun tekna ríkissjóðs og lækkun útgjalda? Hvaða útgjöld eru þetta? Hvaða tekjur eru þetta? Ég spyr í tilefni af yfirlýsingu aðila vinnumarkaðarins sem var gefin út í gær og afhent ríkisstj. í gærkvöld, en þar segir svo á síðu 5, með leyfi hæstv. forseta: "Að öðru leyti verður að afla fjár með lækkun útgjalda og/eða innlendri fjármögnun án þess þó að það hafi áhrif á kaupmátt launa, velferðarþjónustu almennings eða stöðu útflutnings- og samkeppnisgreina." Ég vil sem sagt inna hæstv. fjmrh. eftir því hvaða nánari skýringar hann hefur á þessum þætti sem komið er að í 2. mgr. á bls. 3 í yfirlýsingu ríkisstj. Herra forseti. Ég hygg að þó að ráðherrarnir reyni að bera sig mannalega hér í dag hafi ríkisstj. aldrei verið niðurlægð með jafneindregnum hætti og nú hefur gerst. Alþýðusamband Íslands, Vinnuveitendasamband Íslands og Vinnumálasamband samvinnufélaganna hafa sameinast um að lýsa einróma vantrausti á ríkisstj. Þeir hafa í sameiningu ákveðið allar aðalforsendur efnahagslífsins fyrir árið 1986 og ríkisstj. á auðvitað engan annan kost en að hlýða lið fyrir lið eða segja af sér ella. Raunar væri það síðarnefnda sæmst. Ráðherrarnir eru í raun engir ráðherrar. Stéttaþing hefur samþykkt á þá vantraust með samhljóða atkvæðum. Samningarnir ákveða í fyrsta lagi helstu forsendur kjaramála. Kaupmáttur eykst um 4,5% að jafnaði frá s.l. ári til loka samningstímabilsins og um 8% frá upphafi til loka samninga. Í öðru lagi: Samningarnir ákveða fyrir ríkisstj. stefnu í gengismálum af því að ríkisstj. er ekki treystandi til þess. Í þriðja lagi: Samningarnir ákveða stefnuna í verðlagsmálum og formaður Vinnuveitendasambands Íslands lýsir því yfir að hann muni beita sér sérstaklega fyrir óbreyttu verðlagi en síðan verðlækkunum þegar líður á árið. Ríkisstj. og stefna hennar í verðlagsmálum eru þannig sett út úr kortinu líka. Samningarnir ákveða meginstefnuna í vaxtamálum en þar virðast hafa verið uppi hugmyndir um að þráast við. Skv. blaðafréttum hafði verið gert ráð fyrir að hækka vexti á verðtryggðum lánum en nú er okkur tjáð að það hafi verið dregið til baka. Samningarnir ákveða meginstefnuna í ríkisfjármálum en ríkisstj. er bannað að leggja á skatta sem rýra kaupmátt og bannað að skera niður opinbera þjónustu. Aðilar vinnumarkaðarins munu hafa bent ríkisstj. á leiðir til að afla tekna en í stað þess hefur ríkisstj. nú ákveðið að taka lán fyrir öllu sama, ef marka má upplýsingar ráðherranna áðan. Samningarnir ákveða meginstefnuna í húsnæðismálum. Ríkisstjórnarflokkarnir lofuðu að hækka húsnæðislán í 80%. Þessi fyrirheit hafa verið svikin. Nú er hins vegar samið um 70% húsnæðislán. Ríkisstj. ákvað að stela í ríkissjóð 300 millj. kr. af sérstakri fjáröflun til húsnæðismála 1986. Nú er ákveðið að skipa ríkisstj. að skila þeim peningum aftur. Samningarnir ákveða meginstefnuna í dýrtíðarmálum en ríkisstj. lofaði í upphafi starfsferils síns svipaðri verðbólgu að hámarki og í grannlöndum okkar. Þrátt fyrir þessi fyrirheit var verðbólgan áætluð 30-40% nú fyrir áramótin. Aðilar vinnumarkaðarins taka einnig ráðin af ríkisstj. í þessum efnum og ákveða að nota góðærið til þess að keyra verðbólguna niður fyrir 10% á árinu. Fyrir liggja spár um að verðlag, þar á meðal lánskjaravísitala, hækki um 5% til ársloka en kauptaxtar um 13,6%. Þarna er verið að snúa misgenginu við með því að hækka kaupið meira en lánskjaravísitöluna. Samningarnir ákveða meginstefnuna varðandi búvöruverð og gerð hefur verið krafa til ríkisstj. um að auka niðurgreiðslur um allt að 500 millj. kr. Samningarnir ákveða meginstefnu í lífeyrismálum. Þar er lögð áhersla á trygga lífeyrissjóði og hærri iðgjöld en áður og þar með kemur fram í samningunum fyrirhyggja gagnvart þeim sem þurfa að nota sjóðina á komandi árum. Ríkisstj. hefur frá upphafi, eins og kunnugt er, hafnað hvers kyns sjálfvirkri tengingu verðlags og launa. Í samningunum er ákveðið að taka allar launaforsendur samninganna til endurskoðunar á þriggja mánaða fresti ef verðlag fer úr böndunum umfram tiltekin mörk í samningunum. Þannig mætti lengi telja, herra forseti. Gengismál, kjaramál, ríkisfjármál, búvöruverð, húsnæðismál, lífeyrismál og síðan einstök félagsleg réttindi. Þar er stundum um að ræða þingmál sem hafa verið að velkjast í þinginu óafgreidd árum saman. Dæmi: Frv. Ragnars Arnalds um fjarvistarrétt foreldra í veikindum barna eða frv. Guðmundar J. Guðmundssonar og Karvels Pálmasonar um rétt verkafólks gagnvart uppsögnum. Nú hefur verið ákveðið að bæta verulega rétt fiskverkunarfólks. Auk almennu launahækkunarinnar fær fiskvinnslufólk samtals þriggja launaflokka hækkun að uppfylltum ákveðnum skilyrðum eftir fastráðningu, þ.e. hækkun umfram það sem annars staðar gerist. Þeirri niðurstöðu vil ég fagna sérstaklega því að ég tel að hún sé í senn jafnréttismál, því að hér eiga konur í hlut að yfirgnæfandi meiri hluta, og byggðamál því meginhluti fiskvinnslunnar fer fram á landsbyggðinni. Þannig hafa kjarasamningarnir beinlínis knúið fram lagabreytingar sem stjórnarliðið hefur skellt skollaeyrum við árum saman hér á hv. Alþingi. Í niðurstöðu kjarasamninganna eru ýmsir jákvæðir þættir. Þar ber að mínu mati hæst húsnæðismálin, sem snerta einnig þá sem hafa fengið lán á undanförnum árum, lífeyrissjóðina, réttindamál fiskverkunarfólks og síðast en ekki síst ákvörðun verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda um að nýta góðærið til þess að keyra niður verðbólguna og þar með að hafna stjórnarstefnunni. Ég hefði viljað sjá meiri aukningu kaupmáttar launa út úr þessum kjarasamningum því að til þess eru allar efnahagslegar forsendur. Þessir kjarasamningar eru aðeins áfangi, skref í áttina. Næsta skref þarf að taka á pólitískum vettvangi, þar sem teknar verði ákvarðanir um efnahagsráðstafanir sem breyti skiptahlutföllunum á Íslandi til frambúðar í þágu hins vinnandi manns. Þar þarf að tryggja rétt þeirra sem enn búa við skarðan hlut nauðungaruppboða og kaupráns ríkisstj. Í þeim átökum verður markmiðið það sem liggur í augum uppi fremur nú í dag en nokkru sinni fyrr. Ríkisstj., sú sem nú situr, á að fara frá. Þjóðin þarf að taka undir vantraust á ríkisstj. og stjórnarflokkunum sem Alþýðusamband Íslands, Vinnumálasamband samvinnufélaganna og Vinnuveitendasamband Íslands hafa samþykkt. Næsta tækifæri sem gefst í þeim efnum eru almennar kosningar til bæjar- og sveitarstjórna eftir rétta þrjá mánuði. Næstu daga og vikur verður svo að fylgjast rækilega með því að ríkisstj. gegni - henni er skipað að breyta um stefnu - að hún standi við samningsákvæðin í verðlagsmálum, gengismálum og húsnæðismálum. Það verður fylgst með ríkisstj. og henni veitt ýtrasta aðhald bæði hér á Alþingi og líka úti í þjóðfélaginu. Stjórnin verður ekki látin komast upp með að svíkja gefin fyrirheit. Þar má hvergi gefa eftir. Ríkisstj. má ekki komast upp með svik og pretti í þessum efnum. Vissulega getur enginn treyst henni að fenginni reynslu. En meðan hún skammast ekki til að fara frá verður þjóðin að fylgjast með hverju fótmáli þeirra manna sem enn bera starfsheitið "ráðherrar" þrátt fyrir sögulegt vantraust stéttanna á Íslandi.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða hér um einstök atriði þess kjarasáttmála sem ríkisstjórn Íslands hefur gengið að fyrir sitt leyti. Til þess mun gefast tækifæri í hv. Ed. í kvöld og í nótt þegar frv., sem væntanlega verður efnislega samhljóða þeim hluta þessa sáttmála sem að ríkinu snýr, verður tekið til umræðu. Það sem ég tel ástæðu til að vekja athygli manna á, við þessa dálítið undarlega tímasettu utandagskrárumræðu, er hlutverk hæstv. ríkisstj. í þeim stórtæku efnahagsaðgerðum sem standa fyrir dyrum og hvað það segir okkur um íslenskt stjórnarfar. Ég held að það sé alveg ljóst að Íslendingar búa nú við einhverja þá duglausustu ríkisstj. sem hér hefur lengi setið. Þessi ríkisstj. hefur verið að bauka við það undanfarna mánuði að setja fjárlög fyrir íslenska ríkið, ákveða hvernig menn og fyrirtæki skuli skattlögð, hvernig eiga skuli við húsnæðisvandaskrímslið mikla og hvernig vöxtum skuli vera háttað í landinu svo eitthvað sé nefnt. Við Austurvöll situr svo Alþingi Íslendinga og fer samviskusamlega yfir þessar tillögur og lagafrumvörp ríkisstj., ræðir þau, reynir að sjá betri leiðir o.s.frv., í stuttu máli, gegnir því starfi sem því er ætlað í lýðræðisríki. En hvað gerist svo? Einn sólbjartan dag er hendinni veifað og verk ríkisstj. og Alþingis hrynja eins og spilaborgir. Aðilar vinnumarkaðarins uppi í Garðastræti eru búnir að ákveða að hlutirnir eigi að vera á annan veg. Þá segir ríkisstj. Íslands einfaldlega: Já, já. Við skulum bara breyta því sem við vorum að gera og hafa þetta eins og þið viljið. Hvers lags ríkisstj. er þetta og hvers konar framkoma við Alþingi er þetta? Hvað á það að þýða að vera að leggja frumvörp fyrir Alþingi, láta ræða þau þar og gera að lögum og fáum vikum síðar eru þau tekin til baka og varla stendur eftir steinn yfir steini í nýsettum lögum. Nú kann að vera, og ég er alls ekki frá því, að ýmislegt fari betur og sé skynsamlegra í þeim tillögum sem eru búnar til uppi í Garðastræti en þeim sem verða til í Stjórnarráði Íslands þessa dagana. Ljóst er að Garðastrætistillögurnar stefna beint að því höfuðmarkmiði núv. ríkisstj. að ná verðbólgunni niður í afar lága tölu. Og þá spyrja menn sig: Ef þessar nýju tillögur eru svona skynsamlegar, að mati ríkisstj., hvers vegna var hún ekki fyrir löngu búin að koma með þær sjálf? Hvers vegna lagði ríkisstj. þá ekki þann efnahagslega grunn sem þessir samningar byggja á ef hún telur þennan grunn svona skynsamlegan? Hvers vegna bíður hún eftir tillögum aðila vinnumarkaðarins í því efni? Dáðleysi og dugleysi held ég að hljóti að vera eina svarið við þessum spurningum og þetta dugleysi er ekkert grín. Það vekur upp spurningar um hver fer t.d. raunverulega með stjórn efnahagsmála hér á landi. Það fara að verða áhöld um það að það sé ríkisstjórn Íslands, eins og vera ber, ekki ef hún gerir ekki annað en að taka við tillögum um aðgerðir í efnahagsmálum frá félögunum í Garðastrætinu. Og hvað þýða frjálsir kjarasamningar við þessar aðstæður? Hlutverk ríkisstjórna er að leggja þann efnahagslega grunn sem aðilar vinnumarkaðarins gera síðan sína samninga á, án afskipta stjórnvalda. Nú er það komið í hring. Aðilar vinnumarkaðarins leggja efnahagsgrunninn og samningarnir eru háðir samþykki ríkisstj. Og hvað á Alþingi að gera við þessar aðstæður? Við þessir þjóðkjörnu fulltrúar? Lögin sem við setjum um ráðstöfun almannafjár eru lítils nýt, umfjöllun okkar um þau aukaatriði. Nýverið sendu fulltrúar stjórnarflokkanna í allshn. Sþ. ásamt fulltrúa Alþfl. í nefndinni meira að segja frá sér nál. þar sem fram kemur sú skoðun að ekki sé á færi Alþingis að hafa skoðun á því hvort heimilisstörf skuli metin til starfsreynslu hjá ríkisstarfsmönnum eins og við Kvennalistakonur höfum gert tillögu um. Þetta er kjarasamningaatriði, segja þessir fulltrúar fólksins. Alþingi getur ekki haft neina skoðun á þessu. Á hverju getur Alþingi þá haft skoðun? Mér er spurn. E.t.v. er það orðið óæskilegt að Alþingi hafi skoðun á einföldum réttlætismálum. Hins vegar er fullljóst hvað Alþingi fær að gera næsta sólarhringinn. Það fær það hlutverk að stimpla tillögurnar úr Garðastrætinu og við erum beðin um að flýta okkur að því, eins og við getum, því ef þær verða ekki að lögum von bráðar verður þjóðfélagið strand. Þannig er nú komið þingræðinu í landinu, undirstöðu þess stjórnarfars sem við búum við og má það vera okkur öllum umhugsunarefni. Herra forseti. Þetta er í raun sá lærdómur, sem draga má um íslenskt stjórnarfar af hlutverki núv. ríkisstj. í þeim efnahagsaðgerðum sem nú hefur orðið samkomulag um. Efnislega umræðu um þetta samkomulag mun ég geyma mér til kvölds þegar það verður tekið fyrir sem stjfrv. í hv. Ed.



Herra forseti. Já, þessir samningar - Garðastrætissamningarnir munu þeir trúlega verða nefndir eða eitthvað því um líkt þegar menn fara að skrifa mannkynssöguna. Þessir undarlegu samningar þar sem einn af aðalsamningamönnunum gat þess svona rétt í framhjáhlaupi við undirskrift samninganna að auðvitað væru þeir reyndar ekki búnir að ræða þetta í ríkisstjórninni og maður dró andann léttara að hann mundi þó enn þá eftir henni. Ég býst við að það veður sem hefur skapast í kringum þessa samninga haldi eitthvað áfram því að tilfellið er að fólk vill yfirleitt trúa því að þeir aðilar sem segjast vera að gera eitthvað fyrir það séu raunverulega að gera eitthvað fyrir það. Við þurfum ekkert að hvarfla neitt langt aftur í tímann til þess að muna það t.d. hvað stjórn Gunnars heitins Thoroddsens var vinsæl í skoðanakönnunum þrátt fyrir öll þau axarsköft sem hún framdi. En þegar víman rennur nú af mönnum býst ég við að menn fari smátt og smátt að átta sig á því að hér hafa menn gert samninga, því miður, nánast um ekki neitt. Hér hefur orðið á undanförnum árum 25-30% kjaraskerðing. Nú er búið að semja um það að stöðva þessa skerðingu og í raun og veru ekkert annað. Verkalýðsforystan, sem hingað til hefur þó varist því, er í raun og veru búin að samþykkja kaupmáttarskerðingarstefnu þessarar ríkisstjórnar og launþegarnir, þeir launþegar sem hafa ekki getað lifað af launum sínum hingað til, geta það ekkert frekar núna. Þeir sem hafa orðið að vinna tvöfaldan vinnudag verða að halda því áfram. Kaupmáttartrygging með 1% krónutöluaukningu á mánuði, það sem eftir er þessa árs u.þ.b., er í raun ekkert annað en kaupmáttarfrysting og bætir ekkert hag þeirra sem eru með laun undir 35 000 kr. 100-350 kr. á mánuði til viðbótar við þessi laun gera ekki mikið í launaumslaginu. Þá er ég reyndar að gleyma þessum stórkostlegu jólagjöfum sem þetta fólk með lágu launin, eins og kallað er, fær í apríl og í júní, sem eru fyrir þá sem lægstir eru, í allt einar rausnarlegar 6000 kr. Kaupmáttarfrysting, sem þetta er, 1% á mánuði, breytir engu fyrir þá launþega sem eru með laun á bilinu 35 004-70 000 kr. Ég sagði áðan: Þau gera nákvæmlega ekki neitt fyrir fólk sem er með laun undir þessu og minna en ekki neitt og breytir engu fyrir þá sem eru með laun á bilinu 35 000-70 000 kr. Fyrir þá sem eru með laun á bilinu 70 000-150 000 kr. eru þetta þó rúmlega 700-1500 kr. á mánuði út árið, þá munar kannske smávegis um það. Rétt eina ferðina hefur láglaunafólkið verið haft af fífli, bæði af forystu verkalýðsins og atvinnurekendum, að ég tali nú ekki um ríkisstj., en það tekur því varla að minnast á hana í þessu tilviki. Þessi stjórn, sem nú stjórnar, hefur stýrt láglaunastefnu í þágu atvinnufyrirtækjanna, ekki bara árið 1983 heldur allan stjórnartímann. Þessir samningar eru trygging fyrir fyrirtækin að laun skuli ekki hækka á þessu ári því að þessi litla krónutöluaukning sem hér er verið að tala um kemur ekki til með að hækka útgjöld atvinnufyrirtækjanna í hlutfalli við verðlag. Hér skal m.ö.o. ríkja láglaunastefna áfram og undir þetta er verkalýðsforystan núna líka búin að skrifa. Ríkisstj. neitar enn eina ferðina að gera kröfur til fyrirtækjanna - það sama á líka við um verkalýðsforystuna - í stað þess að gera kröfur til launþeganna. Áfram skulu launþegar þessa árs og framtíðarinnar borga þessa súpu. Ríkisstj. ætlar áfram að halda úti niðurgreiddum atvinnurekstri á Íslandi í stað þess að gera þá einföldu kröfu að atvinnurekstur á að borga sig og vera þess megnugur að greiða laun. Atvinnurekandi, sem ekki hefur dugnað til þess að greiða fólki 35 000 kr. á mánuði og ekki siðgæðistilfinningu til að gera það, á ekki að vera að standa í atvinnurekstri og það á að vera stefna ríkisstj. Láglaunastefna ríkisstj. er dekur við lélega atvinnurekendur. Fjmrh. segir: Árum saman hafa aðilar vinnumarkaðarins eyðilagt efnahagsstefnu ríkisstj., ekki bara sinnar ríkisstj. heldur allra annarra líka. Hvers vegna? Auðvitað vegna þess að ríkisstjórnir, þessi og aðrar, hafa aldrei staðið á stefnu sinni, heldur rekist fyrir vindi í hlýðni sinni við aðila vinnumarkaðarins. Hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. tala um það að hér séu farnar nýjar leiðir. Það er alls ekki rétt. Hér hefur verið samið um kaupmáttarfrystingu, eins og ég sagði áðan, og ef launamaður vill njóta þessarar kaupmáttarfrystingar verður hann að hafa greitt tekjuskatt, hann verður að kaupa sér videó, hann verður að kaupa sér sjónvarp, hann verður að kaupa sér eldavél og hann verður að drekka mikið af mjólk og hann verður að kaupa sér bíl og hann verður að borða súpukjöt og hann verður að nota alveg ægilega mikið af rafmagni til að sjóða þetta súpukjöt til þess að njóta þessarar kaupmáttartryggingar. Ef þú vilt ekki nota þessa neysluskömmtun - því þetta er náttúrlega ekkert annað en skömmtun, á svipaðan hátt eins og skömmtunarseðlarnir voru eftir stríðið - og vilt ekki falla inn í þetta neyslumunstur nýtur þú engrar kaupmáttartryggingar. Svo er það spurningin um samningana og stjórnkerfið. Ef þetta eru góðir samningar, sem gerðir hafa verið - og það eru sumir sem enn þá reyna að halda því fram - er stjórnkerfi okkar ónýtt því að hér hefur eingöngu verið samið um aðgerðir stjórnvalda. Það hefur ekki verið samið um launahækkanir. Menn skyldu byrja strax að reyna að leggja það á minnið. Og þessi ríkisstjórn, sem í raun og veru er ekkert aumari en aðrar ríkisstjórnir, gat ekki í þrjú ár skapað grundvöll fyrir kjarasamninga aðila vinnumarkaðarins sem stæðust, en nú hafa aðilar vinnumarkaðarins sagt ríkisstjórninni fyrir verkum um það hvað ríkisstjórnin á að gera til að stöðva kaupmáttareyðileggingu. Þessi fyrirskipun er ekki ýkja merkileg. Hún er einfaldlega þessi: Takið 1800 millj. kr. lán og greiðið niður verðbólguna. Punktur. Ef einhverjir þingmenn hefðu flutt hér þáltill., svona fyrir viku síðan eða svo, um það að ríkisstj. tæki 1800 millj. kr. lán til að greiða niður verðbólguna hefði ekki bara verið hlegið. Það hefði örugglega verið hnussað fjandi mikið hér í þingsölum. Ef þetta eru vondir samningar er stjórnkerfið vont líka því það tekur ábyrgð á þeim og Alþingið, jú, veslings Alþingi fær að afgreiða þessa samninga með enn einum lagabandorminum í runu á rúmlega einum sólarhring. Þessir samningar, Garðastrætissamningarnir, þessi niðurlæging ríkisstj. og Alþingis, þessi niðurlæging stjórnkerfisins, eru sönnun þess að stjórnkerfi okkar er ónýtt, ónýtt vegna þess að það svarar ekki vilja fólks og þjóðar nema með leyfi og fyrirskipunum hagsmunaafla í þjóðfélaginu.



Hæstvirtur forseti. Það er auðvitað ekki hægt að láta hjá líða við þetta tækifæri að færa fram hamingjuóskir og taka til hve ánægjulegt það er að samningar skuli hafa tekist. Auðvitað er það ánægjulegt að nú sé ljóst að verðbólgan náist niður. Auðvitað er það ánægjulegt að vita til þess að ekki komi til verkfalla og auðvitað er það síðast en ekki síst ánægjulegt að vita til þess að aðilar vinnumarkaðarins skuli setja allt sitt traust á ríkisstj. En það sem er ekki ánægjulegt í þessu sambandi og ekki hamingjuóska virði er að hinn almenni launamaður getur ekki sett allt sitt traust á ríkisstjórnina, svo oft hefur hún brugðist illilega því trausti sem launþegar hafa leyft sér að bera til hennar. Þess vegna er nú svo komið að almenningur treystir ekki lengur loforðunum sem gefin eru á þeim bæ. Að mati hins almenna launþega eru þessir samningar ekkert annað en blekkingarleikur. Það sem er ekki ánægjulegt heldur er að ef það árar svona vel að ríkisstj. hefur talið sér fært að gera ráðstafanir til að bæta hag fólksins í landinu átti hún að vera búin að því eða a.m.k. að gefa úf um það yfirlýsingar að ætlunin væri og til stæði að láta fólkið í landinu njóta þess. Að láta fólkið í landinu njóta þess að góðæri væri innan seilingar, að batahorfur efnahagslífsins, eins og það heitir á máli til þess menntaðra, væru miklar. Ef hæstv. ríkisstj. hefur talið verðlækkun olíu á erlendum mörkuðum og hækkað fiskverð svo marktæka þætti að út á þá reynist nú unnt að lækka skatta, útsvör, tolla af bifreiðum, dekkjum, lækka rafmagn o.s.frv. hefðu það að sjálfsögðu átt að vera fyrstu viðbrögð hæstv. ríkisstj. að gera til þess ráðstafanir að fólkið í landinu fengi að njóta þessa aukna hagvaxtar. Það á ekki að vera kjarasamningsatriði. Kjarasamningar eiga ekki að fjalla um tollaafslætti af bifreiðum og dekkjum og lækkun tolla af heimilistækjum. Það sem verra er er að það er ekki liðinn nema rétt u.þ.b. mánuður síðan nánast öll opinber þjónusta var hækkuð. Póstburðargjöld voru t.d. að meðaltali hækkuð um 25%, rafmagn um 14%, Hitaveita Reykjavíkur hækkaði sína taxta um 17,6%, afnotagjald af sjónvarpi og útvarpi hækkaði um 15,1%, dagvistargjöld í Reykjavík hækkuðu um 20%, verð á lyfjum, þ.e. hluti sjúklings, hækkaði um 30% og hlutur sjúklings fyrir viðtal við lækni á stofu hækkaði um 22,8%. Þetta allt saman gerði það að verkum að vísitölustig verðbólgu hækkaði þá um það sama eða þó heldur fleiri stig en hún lækkar um nú við þá samninga sem eru í burðarliðnum. Nú er verið að tala um það með miklum hofmóði að lækka beri hlut neytenda í gjöldum til opinberra stofnana. En auðvitað segir það sig sjálft að sú þjónusta mundi óhjákvæmilega lækka af sjálfu sér ef verðbólgan lækkar, svo að óþarft ætti að vera að hafa það atriði með inni í þessum samningi. Það er auðvitað bara til þess gert að blekkja fólk, slá ryki í augu þess og láta það halda að nú sé loksins verið að gera einhver ósköp fyrir það. Nú ætlar sem sagt ríkisstj. náðarsamlegast að lækka þessa þjónustu aftur, þó ekki eins mikið í öllum tilfellum eins og hún hækkaði í janúar. Mér er spurn: Hvað á það að þýða að vera að draga fólk svona á asnaeyrunum? Mér er nær að taka undir orð konunnar í símatíma morgunútvarpsins, ég held að hún heiti Guðlaug, en hún sagði að nú væri svo komið að þessir greifar, sem semdu um kaupið hennar og annarra launþega, væru orðnir verstu óvinir launþega í landinu. Hún útnefndi þá sem óvini númer 1. Þeir skynjuðu ekki að þeir sem hafa þau laun sem hún hefur lifa einfaldlega ekki af þeim þannig að greifarnir væru augljóslega úr öllum tengslum við það hvernig það væri að lifa af lægstu laununum. Forseti Alþýðusambandsins lætur hafa eftir sér í morgun í Morgunblaðinu, með leyfi forseta: "En forseti Alþýðusambandsins sagði augljóst að með þessum samningum væri verið að taka áhættu. "Það er ekki hægt að fullyrða að allt gangi eftir", sagði hann. "Samningar eru alltaf happdrætti og hingað til hefur launafólk mikið haft á tilfinningunni að vinningnum hafi verið stolið."" Svo mörg voru þau orð. Skyldi fólk halda vinningnum núna? Hefur einhver trú á því? Það er óskandi að svo verði. Það var annars mjög svo athyglisvert að vera vitni að því að það voru upp til hópa konur sem töldu þennan samning algeran skrípaleik og að vonlaust væri að taka nokkurt mark á honum. Þær töldu fólk þurfa hærri laun en þar er um rætt. Getur það bent til þess og sannað það, sem talið hefur verið hingað til og í mörgum tilfellum athugað, að konur hafa mun lægri laun, þær eru á lægstu töxtunum og ekki yfirborgaðar? Hins vegar voru það nær einvörðungu karlar þarna í morgunútvarpinu sem hrósuðu þessum samningum og það flögraði óhjákvæmilega að mér að þarna væru komnir þeir sem nú sjá sér leik á borði með þessum samningum eða atvinnurekendurnir, vinnuveitendur, enda sagði fulltrúi þeirra í Morgunblaðinu í morgun, með leyfi herra forseta: "Magnús Gunnarsson, framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambands Íslands, sagði sem svo: "Almenningur þarf að gera sér grein fyrir þeim breytingum sem verða á allra högum við nýjan stöðugleika í efnahagslífinu. Það getur vafalaust reynst mörgum erfitt, sérstaklega á allra næstu mánuðum."" Já. Erfitt, sagði hann. Skyldi hann vita hvað hann er að tala um? Nú sjá atvinnurekendurnir fram á að þeir þurfi ekki að greiða launþegum nema rétt um 13% yfir árið í launahækkun, á meðan sú kjarabót sem talin er koma með öllum tilfærslunum úr ríkissjóði nemur um 4%. Þar eru teknar inn lækkanir á opinberri þjónustu sem ég gat um áðan að auðvitað eru hreinar blekkingar. Hún mundi að sjálfsögðu lækka sjálfkrafa við hjöðnun verðbólgu. Það átti auðvitað ekkert að þurfa að semja sérstaklega um slíkt atriði í þessum samningum. Kostnaður við opinbera þjónustu hlýtur að lækka eins og aðrir kostnaðarliðir hljóta að lækka við hjöðnun verðbólgu. Það voru fremur einkennileg fyrstu viðbrögð hæstv. forsrh. í Morgunblaðinu, með leyfi herra forseta, en þar sagði hann: "Við fögnum því vitanlega að farið skuli út á þá braut að lækka verðlag og horfið af braut verðbólgusamninga. Hins vegar er ljóst að þessir samningar ganga öllu lengra en tillögur ríkisstjórnarinnar frá 11. febrúar gera ráð fyrir og því er ekki hægt að ganga að þeim nema á kostnað annarra markmiða. Þetta þýðir t.d. að það verður að öllum líkindum viðskiptahalli á árinu." Enn fremur sagði hæstv. forsrh. þegar hann var spurður að því á hverju tillögurnar væru byggðar: "Í sjálfu sér ekki því þessar tillögur eru auðvitað byggðar á því að ríkið greiði niður verðbólguna". Hann talar um það, hæstv. forsrh., að ríkið greiði niður verðbólguna. Það væri fróðlegt að vita og fá svar við því frá hæstv. forsrh. hver hann álítur að sé ríkið. Og hvað þýðir það sem hann er að segja þarna? Jú, hver verður það sem greiðir viðskiptahallann? Það verður bara tekið aftur í hækkandi verðlagi. Það hefur alltaf verið þannig og ég á ekki von á því að það hafi verið fundnar einhverjar nýjar leiðir. Það kemur einnig fram í samningsdrögunum sú óskhyggja að lífeyrissjóðirnir komi eitthvað til móts við hæstv. ríkisstj. og bjargi henni fyrir horn. Sér er nú hver áreiðanleikinn rétt eins og í nánast öllum öðrum töluliðum þessa samnings. Þetta er ekkert annað en óskhyggja. Það er sem sagt stólað á tvo þætti í hagvexti þessa lands sem hingað til hafa ekki þótt sýna af sér neinn sérstakan stöðugleika, fiskverð og olíuverð. Þetta er auðvitað fáránlegt. Þar fyrir utan er ekki einu sinni haft fyrir því að setja gólf á samningana. Þeir sem eru með lægstu launin ná því ekki einu sinni í árslok að vera komnir upp í 25 þúsund króna mörkin sem sumir hafa þó talið sig þurfa til að lifa af á dag þegar þeir eru á kostnað launþega í útlöndum. Þessir sömu menn ætla öðrum að lifa af mánuðinn á þessum krónum ásamt fjölskyldu sinni. Hvernig á að vera hægt að ætlast til þess, að þessir hinir sömu menn beri skynbragð á hvernig það er að draga fram lífið á launum sem eru langt fyrir neðan þessi mörk? Það er ekki hægt. Þeir eru löngu komnir svo langt frá því að vera í tengslum við kjör láglaunafólks að það væri í raun og veru ekkert sjálfsagðara en að dæma þá til þess að lifa í að minnsta kosti eitt ár af slíkum launum og sjá þá til hvort skilningurinn yrði ekki meiri eftir en áður. Það var einnig í morgunútvarpinu kona nokkur sem spurði hver það væri sem ætti að hafa eftirlit með því að vörur í verslununum hækkuðu ekki. Hvernig er ætlunin að koma í veg fyrir það? Hvernig á að koma við eftirliti? Ætli það verði ekki sömu brögð að því og hingað til, enda frjáls álagning og þess vegna ekkert við það að athuga að vöruverð haldi áfram að hækka eða hvað? Þessi kona sagði einnig að hún myndi ekki betur en að talað hefði verið um það í síðustu samningum og hefði verið eitt af kjarasamningsatriðum þá einnig að verðbólgunni hefði verið ætlað að síga niður á við, en hún sagði að hún hefði aldrei verið verr á vegi stödd en eftir síðustu samninga. Það að setja traust sitt á ríkisstjórnina væri greinilega alveg út í hött. Mér sýnist þetta einungis vera ein leið enn fyrir hæstv. ríkisstj. að kaupa sér lengri lífdaga. Þegar fram á samningstímabilið dregur heyrum við örugglega sömu gömlu romsuna sem við þekkjum svo vel sem er eitthvað á þessa leið: Ja, það vildi nú svo til að við treystum á batnandi hagvöxt og að fiskverð héldist stöðugt. Einnig var það svo að við héldum okkur geta stólað á að olíuverð á heimsmarkaði færi áfram lækkandi eða héldist í það minnsta óbreytt. En því miður brugðust vonir okkar í því sambandi og því fór sem fór og við verðum að bregðast við því og vinna okkur út úr vandanum. Ríkisstjórnin stólar á alla landsmenn og heitir á þá í baráttunni við að vinna okkur út úr vandanum þannig að með þjóðarsátt megi takast að ná valdi á verðbólgunni. - Skyldum við kannast við það? Auðvitað verður þetta viðkvæðið. Við höfum heyrt þetta svo oft áður. Það er launafólkið, þeir launþegar sem hafa allægstu launin, sem er ætlað að greiða niður verðbólguna á sama tíma og ekki eru skorin við nögl ferðalög ráðuneytismanna til útlanda. að viðlögðu sjálfstæði þjóðarinnar. En ég bara spyr: Verðum við eitthvað sjálfstæðari við það eða með betra þjóðfélag á takteinunum til að sýna þeim ráðamönnum erlendum sem við kappkostum svo að hafa samband við á erlendum vettvangi með því að við komum okkur upp mikilli fátækt og stéttskiptu þjóðfélagi, nokkuð sem við höfum hingað til getað stært okkur af að hér væri ekki? Þessi tvö atriði, sem virðast vera aðalundirstaðan undir það að ríkisstj. gat komið til móts við atvinnurekendur, já ég segi til móts við atvinnurekendur, og greitt niður það sem þeim ber, lækkun á heimsmarkaðsverði olíu og verðhækkunin á fiskinum á erlendum mörkuðum, verða þegar þær vonir bregðast notuð sem afsökun fyrir því að verðbólgan æði af stað og verðhækkanir dynji yfir landsmenn rétt eins og ekkert hafi í skorist. Ég segi það þess vegna enn og aftur: Það á að vera mál vinnuveitenda og launþega að semja um það sín á milli hvernig kaup og kjör skuli vera en ekki ríkisstjórnarinnar sem fimmta hjóls undir vagninum. Hún á ekki að koma inn í almenna kjarasamninga á þennan hátt. Maður gæti freistast til þess að halda að allir landsmenn væru orðnir ríkisstarfsmenn. Eru þeir það eða verða þeir það með þessum samningum? Nú eru aðilar vinnumarkaðarins búnir að semja fyrir ríkisstj. raunverulegt plagg sem t.d. strikar út fjárlögin fyrir árið 1986 sem samþykkt voru á hinu háa Alþingi fyrir u.þ.b. tveimur mánuðum og þeir eru búnir að taka að sér fyrir ríkisstj. að koma verðbólgunni niður í 78%, sem ekki hefur verið nokkur leið að tala um í ein 15 ár. Ef ríkisstj. tekur nú við þessum samningum, eins og allt virðist benda til, og lætur aðila vinnumarkaðarins sjá um þessa þætti undanbragðalaust, á ríkisstj. auðvitað að sama skapi og kinnroðalaust að hafa frumkvæði að því og hafa burði til þess að segja af sér vegna þess að það er augljóst að almenningur treystir henni ekki og einnig vegna þess að það er augljóst að hæstv. ríkisstj. treystir Alþýðusambandinu og Vinnuveitendasambandinu mjög vel til að sjá um efnahagsmál almennt og almennt um stjórnun. Þar er sem sagt um gagnkvæmt traust að ræða og þess vegna álít ég að hún ætti, og það án þess að reyna að víkja sér undan, að segja af sér og afhenda aðilum vinnumarkaðarins, sem hún treystir svona vel, í hendur landstjórnina. Ég held að það færi vel á því undir þessum kringumstæðum.



Nú hafa allir aðilar fengið að tjá sig í þessum umræðum. Ég tel hins vegar rétt í lokin að gefa hv. frummælanda orðið og eins hefur verið beint spurningum til hæstv. ráðherra. En við höfum ekki langan tíma til þess og ég minni á það því að þessum umræðum verður að ljúka ekki síðar en kl. sjö. En ég tel þetta rétta framkvæmd, ef við mættum ljúka því með þessum hætti, að frummælandi fengi hér orðið og síðan svöruðu ráðherrar því sem beint hefði komið hér fram, en lítið meira yrði um umræður.



Herra forseti. Talsmenn þingflokka og ríkisstjórnar hafa í þessum umræðum gert grein fyrir afstöðu sinni og flokka sinna í þessum málum. Ég ætla mér ekki þá dul að draga niðurstöður þessara umræðna saman hér í stuttu máli. Ég ætla að reyna að virða fyrirmæli forseta um að hafa þetta stutt og laggott. Ég tel að þessi umræða hafi orðið til gagns áður en menn snúa sér að því í deildum og síðan í nefndastarfi að ræða einstök atriði. Aðalatriðin eru tiltölulega fá þrátt fyrir allt. Menn spyrja: Benda þessar umræður til þess að við getum vænst raunverulegs árangurs af þessari sáttargjörð, þeim lífskjarasáttmála sem hér er raunverulega verið að efna til? Getum við náð þessum árangri? Ég sagði í frumræðu minni áðan: Það er fyrst og fremst spurning um hvernig ríkisstj. bregst við. Það er spurning um hvort ríkisstj. er fáanleg til þess að breyta stefnu sinni. Hver er afstaða ríkisstj.? Hver voru hennar svör? Í raun og veru bar talsvert í milli þeirra svara sem annars vegar fengust frá hæstv. forsrh. og hins vegar frá hæstv. fjmrh. Ég vek athygli á því að hæstv. forsrh. lagði sig meira fram um að taka undir með sjónarmiðum stjórnarandstöðunnar og reyndar aðila vinnumarkaðarins um nauðsyn róttækra breytinga í ríkisfjármálum. Sérstaka athygli mína vakti að hann tók undir þá afstöðu okkar Alþýðuflokksmanna að nú væri tíminn og tækifærið til að leggja á stóreignaskatt eða eignarskattsauka til að auka jöfnuð í skattbyrði. Hann virtist einnig taka afdráttarlaust undir tillögur og hugmyndir um að nú væri tíminn og tækifærið til að árétta vilja manna til árangurs, að breyta tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs og að endurskoða útgjaldaáform ríkissjóðs með niðurskurði. Þetta gerði hann með mun afdráttarlausari hætti en fram kom í svörum hæstv. fjmrh. Hæstv. fjmrh. hafði meira á hornum sér. Honum þótti undarlegt að því væri haldið hér fram að krafa aðila vinnumarkaðarins væri um að ríkisstj. breytti stefnu sinni í ríkisfjármálum. Í raun og veru er maður undrandi á að hæstv. fjmrh. skuli lýsa undrun sinni. Um hvað snýst erindi aðila vinnumarkaðarins sem þeir beina til ríkisstj.? Það eru tillögugerð og óskir um að meiri hluti þm. og ríkisstj. breyti ríkjandi stefnu í skattamálum, taki ákvörðun um að lækka tekjuskatt, beini því til sveitarstjórnaryfirvalda að lækka útsvar, taki ákvörðun um að lækka fyrst a.m.k. nafnvexti og breyti vaxtapólitík, beiti sér fyrir lækkun á opinberum þjónustugjöldum ríkis og sveitarfélaga, beiti sér fyrir breytingum á forsendum tolla, beiti sér fyrir lækkun tolla, eins og hv. þm. Stefán Benediktsson tíundaði á gamansaman máta, á grænmeti, fólksbifreiðum, hjólbörðum, heimilistækjum o.s.frv., afnemi lög um verðjöfnunargjald af rafmagni, stefni að því að lækka raforkuverð til almennra neytenda um 20%, tryggi að sjálfvirk hækkun búvöruverðs fari ekki fram, beiti sér fyrir niðurfellingu á launaskatti í fiskiðnaði og samkeppnisgreinum. Hvað er þetta allt annað en óskir og kröfur um að hæstv. ríkisstj. komi til móts við tillögur um að breyta í mjög veigamiklum þáttum þeirri stefnu sem hún hefur mótað? Þetta er raunverulega krafa um að ríkisstj. breyti forsendum við gerð fjárlaga og lánsfjárlaga eins og hún gekk frá þeim fyrir jól. Og það er ekki bara þetta. Það eru tillögur um grundvallarbreytingar í húsnæðismálum, grundvallarbreytingar að því er varðar lífeyrisréttindakerfið o.s.frv. Sumir stjórnarandstæðinga, einkum talsmenn Kvennalista og Bandalags jafnaðarmanna, hafa um það orð að vinnubrögðin í þessum málum séu ólíðanleg vegna þess að fólk úti í bæ, einhverjir aðilar vinnumarkaðarins, einhverjir atvinnurekendur og forustumenn í stéttarfélögum, setji fram kröfur um breytingar á stjórnarstefnu og að ríkisstjórnarmeirihlutinn beygi sig fyrir slíkum kröfum. En gegnir hér ekki sama máli um stjórnarandstöðuna innan þings og þá aðila sem nú eru að lýsa yfir vantrausti á stjórnarstefnuna utan þings? Ég var að telja upp áðan kröfurnar um breytta stjórnarstefnu. Rifjum upp. Hafa ekki verið fluttar hér á Alþingi tillögur um breytingar á skattakerfi, um lækkun á tekjuskatti, um lækkun á vöxtum, um breytingar á opinberri þjónustu, um breytingar á landbúnaðarpólitík svo ég nefni nokkur dæmi? Stjórnarandstaðan er í nákvæmlega sömu aðstöðu. Hún hefur flutt hér tillögur af ótal tilefnum um breytingar á stjórnarstefnu. Hún hefur ekki komið þessum tillögum fram. Ef henni bætist liðsauki utan þings sem leiðir til þess að þessar tillögur nái fram að ganga sé ég út af fyrir sig ekki ástæðu til annars en að fagna því.

Ert þú að gagnrýna stjórnina, Jón?

Það var búið að samþykkja tillöguna fyrir fram.

Ef hv. þm. hugleiða málið er það svo að meginið af þeim tillögum sem meiri hluti þings, stjórnin, ríkisstjórnarmeirihlutinn, leggur hér fyrir er runnin undan rótum einhverra aðila sem við getum kallað úti í bæ. Það er mjög oft um að ræða mál sem eru beinlínis smíðuð ef ekki af embættismannakerfinu sjálfu þá af ýmsum hagsmunaaðilum úti í bæ. Síðan fara þeir rétta boðleið gegnum þingflokka stjórnarflokkanna og þegar kemur til kasta stjórnarandstöðunnar eru stjórnarliðar búnir að taka afstöðu til þessara mála. Í þessum skilningi finnst mér að við í stjórnarandstöðunni ættum ekki að leggja megináherslu á þessi formsatriði heldur fyrst og fremst á málefnin sjálf. Spurningin er: Erum við samþykkir þessum breytingum á stjórnarstefnunni eða ekki? Ef við erum það ekki er það að sjálfsögðu ekkert fagnaðarefni. Aðalspurningin er ósköp einfaldlega þessi: Er von til þess að það náist árangur? Hvað má ráða af hinum skriflegu svörum um það efni? Í fyrsta lagi: Í svari hæstv. forsrh. liggur fyrir, og það kom líka fram í svari hæstv. fjmrh., að fyrirsjáanlegt er að það mun myndast halli í ríkisbúskapnum. Það verður um að ræða hallarekstur á ríkisbúskapnum. Nú held ég því að vísu fram að sá hallarekstur sé þegar innbyggður allverulegur og hér sé um að ræða aukinn hallarekstur í ríkisbúskapnum. Menn greinir ekkert á um það að hallarekstur í ríkisbúskapnum skapar ákveðna hættu á verðbólguþenslu, mismunandi mikla eftir því hvernig honum er mætt. Þeim mun meiri sem honum er mætt eingöngu með lántökum, en ekki með breytingum og tekjuöflun og lækkun útgjalda. Ef menn vilja tryggja árangur er tvímælalaust rétta leiðin, og það tók hæstv. forsrh. undir, sú að fara þá leið að beita hvoru tveggja úrræðinu, að lækka ríkisútgjöld og afla tekna, sér í lagi þegar rök standa til þess að þeir aðilar í þjóðfélaginu sem best hafa efnin hafa sloppið of vel frá skattheimtu. Þess vegna nefnum við t.d. eignarskattsaukann. Þess vegna benda aðilar vinnumarkaðarins á hluti eins og aukaskattlagningu á bankakerfið. Þegar um er að ræða upplýsingar um að hagnaður þess hefur aukist og nemur hundruðum milljóna króna núna er það mjög þörf og góð ábending. Það hefur ekki komið fram hér, en við værum reiðubúnir, til þess að tryggja þennan árangur í verki, að sætta okkur við niðurskurð að einhverju leyti á framlögum til vegagerðar ef það gæti orðið til að tryggja þennan árangur í sessi. Og við fögnum því að aðilar vinnumarkaðarins sameinast um að benda ríkisstj. og þingmeirihlutanum á eignarskattsaukann sem tekjuöflunarleið til að tryggja þennan árangur. Herra forseti. Ég vek sérstaklega athygli á því að í svari hæstv. forsrh. segir á blaðsíðu 3: "Gert er ráð fyrir að þeim halla sem myndast af þessum sökum verði mætt með áðurnefndri lántöku frá lífeyrissjóðum, annarri lántöku frá innlendum lánastofnunum, lækkun útgjalda og nokkurri hækkun tekna ríkissjóðs. Ekki kemur til álita að afla fjár til þessara aðgerða með erlendum lántökum." Það hefur ekki komið fram í þessum umræðum hvernig á að mæta þessu með lækkun útgjalda. Hvaða útgjöld á að lækka? Er hér einungis átt við niðurfærslu verðlags til samræmis við breyttar verðlagsforsendur eða er um að ræða tillögur um raunverulega lækkun ríkisútgjalda? Og í annan stað: Það á að mæta því að hluta til með hækkun tekna. Að hvaða leyti? Hvernig? Ef ekki er um það að ræða að menn fallist á aukna skattlagningu, t.d, í formi eignarskattsauka eða aukinni skattlagningu á banka eða á aðra aðila eins og t.d. tryggingafélög, svo nefnd séu dæmi, hvaða hækkun skatta er þá um að ræða? Það þarf að fást upplýst og fæst væntanlega upplýst þegar bandorminn mikla getur loks að líta í deildum væntanlega í kvöld og síðan í starfi nefnda. Herra forseti. Ég hirði ekki um að svara útúrsnúningum hæstv. fjmrh. þegar hann gerði að umtalsefni fjárlagatillögur okkar Alþýðuflokksmanna og lýsti þeim á þann veg að við hefðum einfaldlega lagt til að með einu pennastriki hefði átt að leggja niður Kennaraháskóla Íslands eða stofnanir eins og Fiskifélag og Búnaðarfélag. Þetta eru auðvitað fjarstæður og ekki samboðið virðingu hæstv. fjmrh. sem vissi auðvitað miklu betur. Við vorum að leggja til að því er varðaði Kennaraháskólann sameiningu á Kennaraháskóla og Háskóla Íslands sem fól í sér tiltölulega litla hagræðingu og sparnað í ríkisútgjöldum. Að öðru leyti vorum við að koma á framfæri tillögu um kerfisbreytingu í ríkisrekstri sem fól það í sér að stofnanir, sem fyrst og fremst þjónusta atvinnuvegi, séu á eigin ábyrgð, selji sína þjónustu, njóti þó að sumu leyti áfram styrkja frá ríkisvaldinu, en geri það á eigin reikning og verði sjálfstæðari gagnvart bæði ríkisvaldinu og atvinnuvegunum sem þær þjóna. Þetta eru fullkomlega málefnalegar tillögur og reyndar óhætt að fullyrða að þær njóta verulegs stuðnings í flokki hæstv. fjmrh. Útúrsnúningar af því tagi sem hann viðhafði eru ekki honum samboðnir í þessum umræðum. Herra forseti. Við lýstum því yfir að við vildum allt til vinna sem á okkar valdi er til þess að samkomulag geti tekist um þær leiðir sem hér er verið að fara, þ.e. að ná samkomulagi um tiltölulega hóflegar peningalaunahækkanir gegn því að kaupmáttaraukinn verði tryggður á þann veg að það leiði ekki til aukinnar verðbólgu heldur hjöðnunar verðbólgu. Þetta er ekkert nýtt úr okkar munni. Þetta er búið að vera okkar afstaða, okkar stefna allan s.l. áratug, getum við sagt. Það þýðir hins vegar ekki að við áskiljum okkur ekki rétt til að flytja brtt. eða hvetja ríkisstj. og þingflokka yfirleitt til að reyna að ná samkomulagi um brtt. ef þær mættu verða til þess að tryggja betur að tilætlaður árangur í hjöðnun verðbólgu náist. Þá eigum við fyrst og fremst við að við munum beita okkur fyrir því við framhaldsumræður málsins og í nefndum að gerð verði til þess heiðarleg tilraun að reyna að draga úr útgjöldum ríkissjóðs þegar um er að ræða útgjöld sem eingöngu byggjast á skattheimtu borgaranna, en hægt er að færa hagkvæmnisrök fyrir því að illa sé farið með fé eða viðkomandi starfsemi sé betur borgið með öðrum hætti. Jafnframt erum við ekki í nokkrum vafa um þær ábendingar, sem fram koma í grg. aðila vinnumarkaðarins og eru samdóma okkar skoðunum, að það mundi verða til þess að auka trú almennings á hugsanlegan árangur ef ríkisstj. mætti hluta af þessum útgjaldaauka með því að leggja skatta á þá aðila sem hingað til hafa sloppið allt of vel frá því að bera eðlilegar byrðar og nefni ég þá til sem dæmi um það ríkisbankana miðað við núverandi aðstæður. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég tel að umræðan hafi orðið til góðs og vona að umfjöllun málsins í nefndum geti leitt til aukins samkomulags um einstakar tillögur.

Forsrh. (Steingrímur Hermannsson: ) Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður mjög, enda ekki beint til mín mörgum spurningum. Ég verð að segja að mér þykir leitt að heyra hvað þessi tímamótasamningur veldur flestum í stjórnarandstöðunni miklum vonbrigðum, eins og kom fram í þeirra máli, nema hv. frummælanda. Þetta er kannske skiljanlegt hjá hv. þm. Svavari Gestssyni eftir þær miklu yfirlýsingar sem hann gaf t.d. í sjónvarpinu 4. febrúar í þessu sambandi. Hv. þm. sagði að hér væri ekki staður eða stund til að fara út í almennar umræður um stjórnmál þó að í raun væri ræða hans öll hin harðasta árás á ríkisstj. og ekkert annað, en það verða vonandi tækifæri til að ræða það síðar. Ég vil hins vegar segja við hv. þm. að að mínu mati er miklu skynsamlegra að semja á hinum almenna vinnumarkaði um ýmsar þær aðgerðir sem hefur verið fjallað um hér á þingi. Það er miklu betra að samkomulag náist en að þvinga slíkt fram með lögum. Það kann stundum að vera nauðsynlegt, en almennt held ég að þetta sé betri leið. Ég er honum algerlega ósammála og öðrum sem hér hafa talað í þeim dúr að þessir samningar séu vantraust á ríkisstj. Þessir samningar eru gerðir í skjóli ríkisstj. og lýsa því fyrst og fremst að þessari ríkisstj. er treyst til að framkvæma þær aðgerðir sem um er fjallað og hér hefur verið lýst. Ef hv. þm. halda að ekkert samráð hafi verið við aðila vinnumarkaðarins þegar þetta er unnið er það alrangt. Að sjálfsögðu hefur það verið. Ég hef áður vakið athygli á því að ég nefndi einna fyrstur að nú væri orðinn töluverður viðskiptakjarabati og grundvöllur til að taka öðruvísi á þessum málum. Hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir vildi fá að vita hvers vegna ríkisstj. hefði ekki þegar og án þess að aðilar vinnumarkaðarins kæmu að því, lækkað ýmis gjöld og ýmsa opinbera taxta þegar þessi viðskiptakjarabati lá fyrir. Því er til að svara að að sjálfsögðu verða slíkar aðgerðir að haldast í hendur við það sem gerist á hinum almenna vinnumarkaði. T.d. leyfi ég mér að fullyrða að ef samið hefði verið um launahækkanir eins og fyrst komu fram hjá Alþýðusambandi Íslands, þ.e. 10, 7, 7, 7, hefði hér orðíð verðbólga, þrátt fyrir þennan bata, ekki undir 30% og líklega vel yfir og aðgerðir til að lækka ýmis opinber útgjöld og opinbera taxta og skatta verið til lítils eða óraunhæfar. Hér er því lögð á það megináhersla að samræma opinberar aðgerðir og samninga á vinnumarkaðnum. Það er grundvöllurinn að því sem hér hefur gerst. Á það höfum við lagt áherslu frá upphafi og það tókst núna. Ég fagna því sem hér hefur komið fram, t.d. hjá hv. frummælanda, að hann vill greiða götu þessa máls í gegnum þingið. Ég vona svo sannarlega að aðrir stjórnarandstæðingar geri það. Ykkur er svo sannarlega velkomið að fylgjast með framkvæmdinni. Ríkisstj. er ákveðin í því að standa við sinn hluta í þessum samningum.



Herra forseti. Vegna fsp. frá hv. 3. þm. Reykv. um hvernig farið verður með bætur almannatrygginga í kjölfar þessara samninga er rétt að taka fram að það er ráð fyrir því gert að ellilífeyririnn hækki í réttu hlutfalli við þær launahækkanir sem kjarasamningarnir gera ráð fyrir eins og venja stendur til og þar að auki komi sérstök hækkun á tekjutrygginguna í samræmi við þau ákvæði kjarasamninganna sem tryggja þeim lægst launuðu sérstakar kjarabætur í formi krónutöluuppbóta á laun. Það er unnt að greina frá því hér að þessar bætur munu hækka fyllilega í samræmi við þessa samninga og þar á meðal í takt við þá sérstöku hækkun sem þeir lægst launuðu njóta og tekjutryggingin verður hækkuð í samræmi við það. Fjárlagafrv., eins og því verður breytt, gerir ráð fyrir því að þetta verði unnt að framkvæma. Hæstv. heilbr.- og trmrh. mun nú þegar gera ráðstafanir til að breyta reglugerðum í þeim tilgangi að þetta nái fram að ganga. Ég ætla að taka undir það að þessar umræður hafa á margan hátt verið gagnlegar og skýrt það mál sem hér er til umræðu. Það er mjög mikils um vert. Ég vænti þess að það lagafrv. sem lagt verður fram innan stundar hljóti skjótan framgang í þinginu og fagna því að fram hafa komið yfirlýsingar um að menn eru tilbúnir að greiða fyrir framgangi þess þó eðlilega geti menn greint á um einstök atriði og stefnu ríkisstjórna, enda væri kannske býsna furðulegt ef full samstaða væri milli stjórnar og stjórnarandstöðu um stjórnarstefnu. En aðalatriðið er að ég þykist heyra og sjá að menn gera sér grein fyrir því að hér hafa verið gerðir merkir samningar sem við vonum að leiði til góðs.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svörin og vil jafnframt lýsa yfir ánægju minni yfir því að ríkisstj. skuli ekki ætla að tefja framgang þessa máls á hv. Alþingi.