Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir nokkrum vikum tilkynnti hæstv. forsrh. stjórnarandstöðuflokkunum hér á Alþ. að fyrirhugað væri af hálfu ríkisstj. að ljúka þinghaldi um mánaðamótin apríl og maí. Síðar, eða fyrir nokkrum dögum, var síðan tilkynnt af hálfu ríkisstj. að stefnt væri að því að þinglausnir yrðu á miðvikudag, þ. e. a. s. á morgun. Af hálfu ríkisstj. hefur ekki verið leitað eftir neinu samþykki stjórnarandstöðunnar við þessum áformum, enda er það að fullu og öllu á ábyrgð ríkisstj. og meirihlutaflokka hennar hér á Alþ. að ákveða um þingslit. Ég vil því leggja áherslu á að þingslit þau, sem fyrirhuguð eru á morgun, eru án samþykkis stjórnarandstöðunnar og einvörðungu á ábyrgð ríkisstj. og stuðningsflokka hennar. Þau viðhorf, sem nú hafa komið upp í launa- og kjaramálum í landinu, þar sem nær allir launasamningar eru úr gildi fallnir og enn virðist langt í alla samningagerð, gera það að verkum að við alþb.-menn teljum að það eigi ekki að slíta Alþ. eins og nú er ástatt, heldur eigi það að sitja áfram og vera reiðubúið til þess að fjalla um þá þætti efnahagsmála sem gætu orðið til þess að auðvelda lausn kjarasamninga. Það er að sjálfsögðu hægt að hafa þann hátt á, ef ríkisstj. kýs það, að fresta fundum þingsins um skeið og kalla þá þingið saman til starfa hvenær sem bein þörf er á því. En það er skoðun okkar, að eins og mál standa nú sé ekki verjandi að senda þingið heim, í rauninni frá jafnalvarlega óleystum málum og þeim sem nú liggja fyrir. Það hefur komið fram, að það má búast við að það þurfi að breyta lögum til samræmis við óskir aðila vinnumarkaðarins, og það er skoðun okkar að Alþ. eigi að fjalla um slíkar hugsanlegar lagabreytingar, en það sé ekki rétta leiðin að setja lög með brbl.-fyrirkomulagi í slíku skyni. Það er vissulega mikið í húfi að samningar geti tekist á milli aðila vinnumarkaðarins nú og það fljótlega, svo að ekki þurfi að koma til vinnustöðvana eða framleiðslustöðvunar í landinu. Það hvílir því á ríkisstj. og að sínu leyti einnig á Alþ. mikil skylda að gera það sem í þeirra valdi stendur til þess að greiða fyrir samningum og koma í veg fyrir meiri háttar átök á vinnumarkaði. Það er kunnugt að aðalkrafa sú, sem launasamtökin í landinu hafa sett fram að þessu sinni, er um 100 þús. kr. lágmarkslaun á mánuði, miðað við það verðlag sem gilti í nóv. s. l. Ég hlýt að vekja athygli á því, að það liggur fyrir ekki aðeins mjög víðtækur stuðningur almennings í landinu við þessa aðalkröfu verkalýðssamtakanna, heldur má telja að það liggi einnig fyrir greinilegur meiri hl. hér á Alþingi með þessari kröfu. Stjórnarandstöðuflokkarnir hafa allir lýst yfir stuðningi við þessa meginkröfu í umr. fyrr á þinginu, og fyrir stuttu lýsti formaður annars stjórnarflokksins, Framsfl., yfir á ótvíræðan hátt í útvarpsumr. að hann styddi þessa kröfu, og verður að líta svo á að í þeim efnum hafi hann talað fyrir hönd flokks síns. Það liggur hins vegar ekki fyrir hér á Alþ. hver er afstaða Sjálfstfl. til þessarar grundvallarkröfu. En eigi að síður er hitt skýrt, að þessi krafa er studd af meiri hl. alþm. Ég tel að það væri sérstaklega þýðingarmikið, eins og mál standa nú, að samningar gætu tekist um þessa grundvallarkröfu og það yrði þá til þess að greiða mjög fyrir samningum um önnur þau mál sem um er fjallað. Það er ótrúlegt að samningagerðin þurfi að silast áfram á þann hátt sem verið hefur varðandi þessa kröfu, eftir að allt þetta liggur fyrir sem ég hef hér minnst á. Að mínum dómi þarf ríkisstj. að láta koma skýrt fram að hún styðji þessa kröfu, hún ætlist til þess að um hana verði samið og að hún sé reiðubúin til að veita fyrirgreiðslu sína til þess að þetta megi ná fram að ganga. Ég vil hér með skora á hæstv. ríkisstj., að hún geri grein fyrir afstöðu sinni til þessarar grundvallarkröfu og það sem fyrst. Ég tel að það hvíli í rauninni skylda á ríkisstj., eins og komið er, að láta þessa afstöðu koma fram. Ég vil svo endurtaka það, að við alþb.-menn erum mótfallnir því að þing sé sent heim eins og sakir standa. Við teljum að þing ætti að sitja nú um skeið áfram, eða a. m. k. að þingi ætti ekki að slita þó að fundum þess yrði frestað, til þess að Alþ. geti sjálft fylgst með því, hvað gerist í þessum alvarlegu málum, og tekið á nauðsynlegan hátt afstöðu til mála þar, því að hér er svo mikið í húfi að það má ekki neitt renna þar úr greipum. Ég vil svo einnig nota þetta tækifæri til þess að spyrja hæstv. forsrh. um það, hvort hann hafi ekki hugsað sér að gera Alþ., grein fyrir þátttöku sinni í þeim efnahagsmálafundi sem hann sat fyrir stuttu og nokkuð hefur borið á góma hér opinberlega. Ég vil einnig spyrja hann um það, hvort hann hafi þegar skýrt hæstv. ríkisstj. frá því hvað þar gerðist. Tilkynningar um þátttöku hæstv. forsrh. í þessum fundi komu frá opinberum aðilum, og það verður að líta svo á að hann hafi tekið þátt í þessum fundi sem forsrh. Íslands, en ekki sem prívatmaður. Ég tel eðlilegt að hæstv. forsrh. geri hér grein fyrir þessu máli, hvort málið hefur þegar verið rætt í ríkisstj. og afstaða þá tekin til þess þar og hvort hann hugsar sér ekki að gera Alþ. grein fyrir því sem þarna gerðist, þar sem þess er getið að hann sem forsrh. Íslands hafi þarna mætt. Ég endurtek svo það sem ég hef sagt áður: Það er skoðun okkar alþb.-manna að það eigi ekki að slíta þingi eins og sakir standa nú, heldur sé skylda ríkisstj. og Alþ. að láta sig það skipta miklu máli hvernig fer með þá samningagerð sem nú stendur yfir.



Herra forseti. Í þingræðislandi er ætlast til að ríkisstj. beiti meiri hl. sínum á þingi til að koma fram þeirri lagasetningu sem hún telur sig þurfa til að stjórna landinu. Af þessu leiðir að ríkisstj. ber að hafa forustu um störf Alþingis að verulegu leyti. Núv. ríkisstj. hefur að mestu leyti brugðist þessu hlutverki. Stjfrv. hafa verið flutt án þess að tryggt væri að stjórnarflokkarnir, ráðh. eða þinglið, væru sammála um framgang þeirra. Verulegur hluti af þingliði ríkisstj. hefur verið í uppreisn og þingstörf í heild hafa verið með slappasta móti. En þingið hefur því miður borið svip sundrungar og ráðleysis. Alvarlegar vinnudeilur eru nú í landinu og ætti ríkisvaldið, bæði ríkisstj. og Alþ., að réttu lagi að taka virkan þátt í lausn þeirra. Svo er þó ekki, því að ríkisstj. heldur að sér höndum og sendir nú Alþ. heim. Alþfl. telur að farsælla mundi reynast ef ríkisstj. tæki beinan þátt í sáttatilraunum og þingið sæti reiðubúið til að leggja fram sinn skerf, t. d. með löggjöf á sviði skattamála eða um önnur efni þar sem greiða mætti fyrir samningum. Þingflokki Alþfl. er ekkert að vanbúnaði að starfa áfram og ljúka veigamestu verkefnum sem þingið á enn óleyst og á nú að fara frá. Ríkisstj. tilkynnti að vanda stjórnarandstöðuflokkunum um þinglausnir, og þeir lofuðu einnig að vanda að koma ekki í veg fyrir að þingstörfum lyki eins og stjórnin óskar. Þetta breytir ekki þeirri skoðun okkar, að það sé næsta léttúðugt að senda Alþ. heim eins og málum þjóðarinnar er nú komið. Yfirvofandi verkfallsátök eru alvarlegra vandamál en nokkuð annað á líðandi stund. Finnst hv. alþm. að þau mál komi þeim ekkert við? Getur Alþ. ekkert gert til þess að stuðla að vinnufriði í landinu? Hvað á fólkið að halda þegar Alþ., hættir störfum og þm. fara heim á þessari stundu? Ég býst ekki við að vegur þings eða stjórnarfars aukist þessa dagana. Alþfl. telur því að þingið eigi að sitja áfram um sinn a. m. k. og gegna skyldum sínum við þjóðina.



Herra forseti. Út af því, sem hér hefur komið fram, vil ég aðeins segja það, að þann stutta tíma, sem ég hef starfað hér innan veggja, veit ég ekki til annars en það hafi verið á valdi viðkomandi ríkisstj. og þingmeirihl. að ákvarða um það, hvenær þingi skuli slitið. S. l. fimmtudag óskuðu forsetar eftir fundi með formönnum þingflokka til að gera grein fyrir óskum hæstv. ríkisstj. varðandi þinglausnir, og á þeim fundi, eins og ég hygg oftast áður undir sams konar kringumstæðum, var sett fram sú ósk hæstv. ríkisstj. að þinglausnir ættu sér stað á morgun, þ. e. a. s. miðvikudaginn 4. maí. Eins og kom fram hjá hv. þm. Benedikt Gröndal hefur það ekki verið venja, eftir því sem ég best veit, að stjórnarandstaða hverju sinni setti sig upp á móti því eða gerði tilraunir til að koma í veg fyrir það með ýmsum aðgerðum að óskir viðkomandi ríkisstj. næðu fram að ganga varðandi þinglausnir. Það hefur ekki heldur mér vitanlega verið farið fram á formlega staðfestingu af hálfu stjórnarandstöðu á óskum ríkisstj. í þessum efnum, þannig að ég tel að stjórnarandstaðan sé að þessu leyti á engan hátt bundin af ákvörðunum ríkisstj. varðandi þinglausnir. Það er í höndum hæstv. ríkisstj. og meiri hl. Alþ. að ákveða slíkt, og slíkt hefur yfirleitt og líklega alltaf verið framkvæmt með þeim hætti, án þess að formlega væri óskað staðfestingar stjórnarandstöðu á því. Það hlýtur að vekja spurningar í hugum ekki bara hv. alþm. heldur og almennings í landinu, hvort það sé í raun og veru eðlilegt undir þeim kringumstæðum, sem nú ríkja í landinu, að Alþ. ljúki störfum. Það er ekkert líklegra, eins og mál standa í dag eða á morgun, þegar endanlega á að senda Alþ. heim, en að verið sé að sigla inn í allsherjarverkfall hér á landi. Allflest bendir til þess að svo sé, því miður. Það hlýtur því að þykja óeðlilegt undir slíkum kringumstæðum að Alþ. ljúki störfum og láti sig engu varða hvað verður um framgang mála á vinnumarkaðinum, hvort það verður alger stöðvun um lengri eða skemri tíma, eða hvort það er í raun og veru vilji alþm. almennt að þau mál séu látin afskiptalaus af löggjafarsamkomunni. Það er vitað og er löngu ljóst, að verkalýðshreyfingin hefur óskað eftir því við stjórnvöld að beita sér fyrir ýmsum ráðstöfunum í efnahagsmálum til þess að greiða fyrir lausn þeirra samninga sem nú standa yfir, - aðgerðum sem hlýtur að koma til kasta Alþ. að taka ákvarðanir um. Það er einnig ljóst, eins og hér hefur komið fram, að höfuðkrafan í þeirri samningsgerð, sem nú á sér stað af hálfu verkalýðshreyfingarinnar, en um lágmarkslaun sem svarar 110–111 þús. kr., - það er grundvallarkrafa sem um verður samið í þessum samningum. Það er líka ljóst, að þrátt fyrir engin svör, bókstaflega engin svör af hálfu vinnuveitenda varðandi þá kröfu, þá liggur það fyrir, að það er meiri hl. fyrir því hér á hv. Alþ. að gengið verði að þeirri kröfu. Það er ljóst. Stjórnarandstaðan öll - og maður skyldi ætla eftir yfirlýsingum hæstv. dómsmrh., formanns Framsfl., sem hann hefur hér gefið, að einnig Framsfl. styðji þá kröfu og telji að atvinnurekendur eigi skilyrðislaust að henni að ganga. Ég minni einnig á að annar fulltrúi hins stjórnarflokksins í útvarpsumr. fyrir stuttu, hv. þm. Sverrir Hermannsson, taldi að atvinnurekendur ættu skilyrðislaust að ganga að þessari kröfu. Verður því einnig að líta svo á að fyrir hendi sé a. m. k. einhver vilji - einhvers hv. þm. - innan Sjálfstfl. til þess einnig að staðfesta að að þessari kröfu eigi að ganga. Ég held að ljóst sé að þessu athuguðu að það er meirihlutavilji fyrir því á Alþ. að gengið verði að þessari einni af aðalkröfum, grundvallarkröfum verkalýðshreyfingarinnar við þessa samningsgerð. Getur verið, að það sé ótti við það hjá hæstv. ríkisstj., að slíkt bærist inn í þingsali og að meiri hl. Alþ. væri þann veg farið, að hann vildi ganga að því að þessi grundvallarkrafa verkalýðshreyfingarinnar næði fram að ganga? Er einhver ótti við það hjá hæstv. ríkisstj., að slíkt kynni að gerast og gæti gerst, og þess vegna sé nauðsyn á því að Alþ. sé sent heim áður en til slíkra hugsanlegra atburða kynni að koma? Er með því að senda Alþ. heim nú verið að koma eða a. m. k. gera tilraun til þess að koma í veg fyrir að sá þingmeirihl., sem sýnilega er fyrir því að ganga að grundvallarkröfum verkalýðshreyfingarinnar, kunni að sjá dagsins ljós á Alþ.? Eða hver er meining hæstv. ríkisstj. með því að leggja svo ríka áherslu á það að senda Alþ. heim nú, eins og mál standa varðandi samningamálin á vinnumarkaðnum? Ég tek undir það sem hér hefur komið fram, að við kringumstæður þær, sem nú ríkja, verður að teljast mjög svo óeðlilegt í alla staði að senda Alþ. heim frá þeim miklu vandamálum sem liggja fyrir og úrlausnar krefjast. Hefur beinlínis verið óskað eftir af hálfu verkalýðshreyfingarinnar að pólitískum aðgerðum verði beitt til þess að greiða fyrir samningum þeim sem nú standa yfir. Ég tek undir það, að það er óeðlilegt og það er í andstöðu við eðlilega hugsun í sambandi við úrlausn þeirra miklu vandamála, sem nú blasa við, að ákveða nú að Alþ. skuli sent heim og það skuli einungis vera í höndum hæstv. ríkisstj. að stjórna, væntanlega með brbl., og ákveða þannig mál sem snúa að því að greiða fyrir lausn þeirrar kjaradeilu sem nú stendur yfir.



Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að beina fsp. til hæstv. forsrh. Samkv. yfirlýsingu, sem hann gaf á fundi Ed. í gær, þegar rædd voru tilmæli sem ríkisstj. hafa borist frá fólki í sveitunum sunnan Skarðsheiðar, að þar verði efnt til almennrar, leynilegrar atkvgr. um viðhorf þessa fólks til hinnar fyrirhuguðu Grundartangaverksmiðju, - samkv. yfirlýsingu forsrh. mun í morgun hafa verið fjallað um þetta mál á fundi hæstv. ríkisstj. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. forsrh.: Hver var niðurstaðan? Hvert er svar hæstv. ríkisstj. við þessum tilmælum þess fólks sem lifir lífi sínu í næsta nágrenni við Grundartanga?



Herra forseti. Ég vil fyrst láta þess getið í tilefni af fram komnum fsp. og aths. þm., að það mun hafa verið fyrir um það bil einum mánuði að ég átti tal við formann þingflokks Alþb. og formann þingflokks Alþfl., og ég held að litlu síðar hafi fulltrúa SF verið gert kunnugt um þá fyrirætlun að ljúka þingstörfum fyrir mánaðamótin apríl-maí. Þessi samtöl við formenn þingflokka Alþb. og Alþfl. voru á þá lund, að þeir ekki einasta hreyfðu engum mótmælum, heldur var ekki annað á þeim að skilja en þeir teldu þetta fullkomlega eðlilegt. Með þessu er ég ekki að segja að ábyrgðin sé þeirra. Ríkisstj. og stuðningsflokkar ríkisstj. meta það og vega, hvernig þinghaldi skuli í höfuðatriðum hagað, en í mínum huga eru mótmæli nú í dag við því, sem þeim hefur verið kunnugt um í mánaðartíma, allseint fram komin. Og því léttvægari eru þessi mótmæli. Varðandi nauðsyn þess að Alþ. sitji að störfum vil ég minna á að þótt þinglausnir fari fram í þessari viku, þá er það ekki frábrugðið í aðalatriðum því sem oft hefur átt sér stað, að þingstörfum ljúki um þetta bil. Ef við lítum á, hvort aðstæður í þjóðfélaginu og kjaradeilan breyti þarna nokkru um, ætti það alveg eins að hafa verið fyrir mánuði eða hvaða dag sem síðan er liðinn, vegna þess að fyrirsjáanlegt var þá þegar að til kasta ríkisvaldsins mundi koma með einum eða öðrum hætti til þess að greiða fyrir lausn deilunnar. Í þeim tilgangi hefur ríkisstj. sett starfshópa í ýmsum málaflokkum með aðilum vinnumarkaðarins til þess að kanna á hvern hátt unnt væri á þessum tilteknu sviðum, sem einkum lúta að skattamálum, málum lífeyrisþega og vinnuverndarmálum, svo dæmi séu nefnd, að komast að niðurstöðu, er aðilar vinnumarkaðarins og þá ekki síst og e. t. v. fyrst og fremst launþegar mætu einhvers, þannig að fremur gengi saman með deiluaðilum. Starfi þessara starfshópa er á sumum sviðum langt komið. Á öðrum sviðum er alls ekki upplýst hvað unnt er af ríkisins hálfu að gera eða hvað aðilar vinnumarkaðarins muni meta tilteknar ráðstafanir mikils og hvort slíkar ráðstafanir muni leiða til sátta eða niðurstöðu í deilunni. Ég held að það sé ekki sérstök ástæða til þess, að Alþ. sitji áfram vegna þessara mála, þegar af þeirri ástæðu að samráð er haft við fulltrúa allra flokka um lausn á þessum mismunandi sviðum. Og ég efast ekki um að samkomulag verður, ef upplýst er að tilteknar aðgerðir leiði til lausnar og þær verði ekki of dýrkeyptar fyrir fjárhag ríkissjóðs og afkomu. Ég held líka að þessar umr. nú í dag sýni að það er vafasamt gagn að því, að hér fari fram almennar umr. um kaupgjaldssamningana sjálfa, vegna þess að þeir samningar hljóta fyrst og fremst að vera í höndum aðila vinnumarkaðarins. Ég veit ekki betur en allir þingflokkar séu þeirrar skoðunar, að það eigi að heyra til undantekninga að með löggjöf sé kveðið á um kaup og kjör manna í landinu. Ég veit ekki betur en sumir þingflokkar telji það algerlega útilokað að löggjafarvaldið kveði á um kaup og kjör í landinu og þ. á m. fyrst og fremst Alþb. þess vegna verður sá þáttur málsins auðvitað að útkljást fyrst og fremst í samningum milli aðila vinnumarkaðarins. Hitt er svo annað mál, hvort ríkisvaldið getur með ráðstöfunum sínum auðveldað þeim að ná endunum saman. Þetta vildi ég láta fram koma í tilefni af aths. hv. þm. nú. Tveim öðrum fsp. var beint til mín: Annars vegar frá hv. 2. þm. Austurl. um það, hvort ég hygðist gefa skýrslu um fund þann er ég sótti í Englandi og fjallaði um efnahagsmál, aðstoð við þróunarríkin og vandamál í efnahagslífi almennt í blönduðu hagkerfi. Svarið er, að það hafði ég ekki hugsað mér. Þessa fundi hef ég sótt sem borgarstjóri, alþm. og ráðh., og ég hef haft gagn af þeim í þeim störfum mínum öllum að látið þá vitneskju koma fram við afgreiðslu þeirra mála sem á dagskrá hafa verið hverju sinni. En þessum fundum er þannig háttað, að þá sækja stjórnmálamenn frá mjög mismunandi stjórnmálaflokkum. Þá sækja þátttakendur í atvinnulífi, bæði fulltrúar launþega og fulltrúar vinnuveitenda. Þarna er ekki ein skoðun á ferðinni, heldur margar, og engin ályktun er gerð. Frekar tel ég ekki þörf á að svara varðandi þennan fund. Þá varpaði hv. 5. þm. Vesturl. þeirri fsp. fram, hver hefði verið afgreiðsla ríkisstj. á ályktun þeirri er samþykkt var á fundi í Borgarfirði nú um helgina. Ég held að það sé einfaldast að lesa upp þá bókun sem gerð var á fundi ríkisstj. þar að lútandi og ég hafði hugsað mér að kynna í Ed. áður en til atkvgr. við 2. umr. frv. um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði yrði gengið. En bókunin er svo hljóðandi: „ Ríkisstj. telur að ekki sé unnt að fresta afgreiðslu frv. til 1. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Ríkisstj. mun því ekki hlutast til um að fram fari leynileg atkvgr. um málið.“ Ég þarf ekki að skýra þessa bókun eða afstöðu ríkisstj. Ég lét þau orð falla í Ed. í gær, að þessi ályktun væri of seint fram komin, málið hefði tvívegis verið hér til meðferðar á Alþ., frv. um járnblendiverksmiðju samþ. á Alþ. og þá gert ráð fyrir samvinnu við ameríska fyrirtækið Union Carbide. Það frv. var þannig úr garði gert, að það gaf möguleika til að við aðra en Union Carbide yrði samið. Síðan leysti það fyrirtæki sig frá þessu samstarfi og hafnir voru samningar við norska fyrirtækið Elkem. Þótti eðlilegt að nýtt frv. yrði hér lagt fyrir Alþ. varðandi þá samninga, enda voru þeir að nokkru leyti frábrugðnir hinum fyrri samningum og að öllu leyti íslendingum til hags. Meðan á þessari málsmeðferð stóð var unnt að koma slíkum tilmælum fram. En nú á síðasta stigi málsins er ekki ástæða til að taka umrædda áskorun til greina, og á því hyggist svar ríkisstj.



Herra forseti. Sinn er siður í landi hverju. Alþ. á nú að fara heim og hætta störfum þegar ástand á vinnumarkaðinum er eins og öllum er kunnugt. Ríkisstj. ætlar að sjá um hlut hins opinbera - þjóðarheildarinnar - á eigin spýtur með starfshópum sem hún hefur skipað og a. m. k. sumir þm. vita engin skil á. Sem dæmi um önnur vinnubrögð skal ég nefna það, að á pálmasunnudag s. l. var fjhn. norska þingsins kölluð á hátíðisdegi til kvöldfundar svo að fjmrh. gæti rætt við hana um tíðindi sem höfðu gerst í vinnusamningum einmitt varðandi hlut ríkisins, af því að fjmrh. taldi sig ekki geta rætt um hvað ríkisvaldið eða ríkissjóður gæti lagt fram án þess að ræða við þingið, og hann ræddi við þm. stjórnarandstöðunnar líka. Það er að vísu ekki nýr háttur hér á landi, en okkur ekki til neins sóma, að ríkisstj. telji sig við þessar aðstæður yfirleitt ekki þurfa neitt við stjórnarandstöðu að tala, hún fái að vita um þetta eftir á, það sé nóg að kokka þetta í herbúðum stjórnarliðsins eins. Hjá nágrönnum okkar er öðruvísi að þessu farið. Hæstv. forsrh. nefndi að stjórnarandstaðan væri of seint á ferð eins og fólkið hans Jónasar uppi í Borgarfirði, en stjórnarandstöðuflokkarnir hefðu ekkert haft við það að athuga fyrir mánuði að rætt væri um þinglausnir nú um þetta leyti. Breskur stjórnmálamaður hefur sagt, að vika sé mjög langur tími í pólitík, hvað þá heill mánuður. Fyrir mánuði hygg ég að það hefði ekki hvarflað að öllum þorra manna hér, a. m. k. ekki stjórnarandstæðingum sem fylgjast ekki með því sem gerist í stjórnarherbúðunum, að ríkisstj. mundi guggna á afgreiðslu skattamálsins, beinlínis koðna niður og hætta við að afgreiða veigamesta stjfrv. sem hefur komið fram á þessu þingi og það sem allur þorri landsmanna gerði sér hvað mestar vonir um að yrði til aukins réttlætis í fjármálum, aukins jafnaðar og annars sem þessi hæstv. ríkisstj. hefur þóst berjast fyrir. Aðstaðan er því hvað þingið snertir töluvert önnur nú en fyrir mánuði. Það er enn þá aumara fyrir þingheim að fara heim þegar veigamestu málum, sem vitað er að gætu hjálpað til, hefur ekkert þokað áfram, þá á að hlaupa frá þeim. Ég veit ekki hvað stjórnin ætlast fyrir, en mig minnir að það standi í stjórnarskránni að skattar verði ekki lagðir á með brbl. Ég hygg að það hafi verið túlkað þannig, að lög um skattaálögur, þó að þær séu eitthvað ofurlítið lægri en þær sem fyrir eru, verði ekki heldur sett sem brbl. Ég vil vara hæstv. ríkisstj. við því að ætla sér mjög langt á því sviði algerlega að þarflausu, af því að þingheimur er á fullum launum og getur hæglega verið til taks. Að lokum sagði hæstv. ráðh. að það væri vafasamt að hér í þessum sal fari fram umr. um samningaviðræður. Hér hefur verið rifjað upp hvað hæstv. dómsmrh., formaður annars stjórnarflokksins, Framsfl., sagði í útvarpsumr., sem gladdi margt fólk í landinu að heyra hann segja. Var þetta sneið til samstarfsflokksins og formanns hans hjá hæstv. forsrh.?



Herra forseti. Hæstv. forsrh. skýrði frá því, að hann hefði átt tal við formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar fyrir um það bil einum mánuði og skýrt þar frá því sem ég greindi frá, að ríkisstj. hefði í huga að ljúka þinghaldi um næstu mánaðamót, þ. e. a. s. mánaðamótin apríl og maí. Það var engu líkara en hæstv. forsrh. vildi nokkuð úr því gera, að af hálfu stjórnarandstöðunnar hefðu þá ekki komið fram nein mótmæli gegn þessum áformum ríkisstj. í sambandi við þinghald. Ég vil benda á að það hefði blátt áfram verið óeðlilegt ef stjórnarandstaðan hefði á þessum tíma farið að mótmæla því að þingi yrði lokið eftir einn mánuð. Vitanlega lá þá ekkert fyrir um að þessi mánuður yrði látinn líða þannig að það gerðist nær ekkert í hinum alvarlegu kaupgjaldssamningum. Nú hins vegar standa mál þannig, að það liggur fyrir að þessi tími hefur farið til lítils. Eins og ég sagði í mínum fyrri orðum er viðurkennt að það er á valdi hæstv. ríkisstj. og þess meiri hl. Alþ., sem hún styðst við, að ákveða þinghaldið. En það er að sjálfsögðu á valdi minni hl. að láta það koma skýrt fram, hvort hann álítur að ákvörðun stjórnarinnar um þinghald sé eðlileg eða ekki, og það er það sem við viljum undirstrika hér, að við teljum að það sé óeðlilegt að senda þingið heim við þær aðstæður sem nú ríkja. Það er auðvitað fráleitt hjá hæstv. forsrh. að tala um að mótmæli okkar gegn því, að þingi verði slitið nú og þingið sent heim við þessar aðstæður, séu of seint fram komnar. Vitanlega er eðlilegt að þessi mótmæli okkar komi fram þegar við sjáum hvað á að gerast, þar sem ríkisstj. er að losa sig við þingið og vill vera ein um að taka ákvarðanir í þeim mikilvægu málum sem geta orðið jafnörlagaríkar og flestir gera sér grein fyrir. Það er alveg ljóst af því, sem hér hefur komið fram, bæði af hálfu stjórnarandstöðunnar og einnig því, sem hæstv. forsrh. sagði, að það er ríkisstj. ein sem tekið hefur ákvörðun um að ætla að slíta Alþ. nú og senda þingið heim. Um þá ákvörðun er ekkert samkomulag við stjórnarandstöðuna. Það er þvert á móti vilji stjórnarandstöðunnar að þingið sitji áfram. Það er alveg ljóst, að það hafði verið gert ráð fyrir að þingið fengi til meðferðar nokkur atriði sem snerta þá kjaradeilu sem nú er yfirvofandi. Þannig kom það fram fyrir ekki löngu hjá hæstv. fjmrh., þegar hann talaði hér fyrir ákveðnu frv. um breytingar á skattalögum, að hann gerði jafnvel ráð fyrir því, að það gætu komið ákvæði inn í það frv. í meðferð frv. hér á Alþ. sem snertu þá kjarasamninga sem í gangi eru. Hér er því spurningin um það, hvort þannig á að standa að málum að það eigi að setja brbl. um breytingar í skattamálum, brbl. um hugsanlegar breytingar varðandi lífeyrissjóðamál, brbl. um ráðstafanir í vinnuverndarmálum og brbl. um önnur þau ákvæði sem ýmist atvinnurekendur eða launþegar hafa sett kröfur fram um. Það liggur líka alveg ljóst fyrir, að atvinnurekendur hafa sett fram sínar kröfur. Þeir hafa sett fram há kröfu að launaskatti yrði aflétt. Þeir hafa líka sett fram kröfur um að rekstrarleg aðstaða þeirra yrði bætt verulega til þess að þeir gætu mætt þeim auknu launagreiðslum sem þeir gera ráð fyrir. En það hefur ekki komið fram á hv. Alþ. enn þá hvað ríkisstj. hugsar sér í þessum efnum. Svör hennar liggja ekki fyrir. Og ég hygg að allir hafi veitt því athygli, að hæstv. forsrh. vék sér undan því að svara spurningu sem hér kom fram um það, hver væri afstaða ríkisstj. sem slíkrar til höfuðkröfunnar sem nú liggur fyrir í þessum kjarasamningum. Það á ekki að að standa lengur á svari ríkisstj. í þessum efnum. Það er skoðun mín, að það hefði verið miklu affarasælla, eins og þessi mál liggja nú fyrir, að ríkisstj. hefði beitt sér fyrir því að leggja fyrir Alþ. ákveðnar till. sem fara í þá átt sem aðilar vinnumarkaðarins hafa sett fram óskir um. Þar hefur verið óskað eftir leiðréttingu í skattamálum. Þar hefur verið óskað eftir því að afnema a. m. k. hluta af launaskatti. Þar hefur verið óskað eftir því, að ríkið félli frá nokkru af skattheimtu í óbeinum sköttum sem lagðir hafa verið á að undanförnu. Það hefði verið miklu affarasælla, að ríkisstj. legði fyrir Alþ. till. til að mæta þessum óskum, en að halda þannig á málum að slíta þingi og senda þm. heim áður en afstaða hefur verið tekin á Alþ. til þessara mála. Ég verð að segja það, að mér þótti svar hæstv. forsrh. um þátttöku hans í svonefndum efnahagsmálafundi í Bretlandi nú fyrir stuttu býsna einkennilegt. Hann sagði að hann hefði tekið þátt í svipuðum fundum áður sem borgarstjóri og nú sem ráðh. Það er einmitt þetta sem hann hefur gert. Hann hefur tekið þátt í þessum fundi sem ráðh., sem forsrh. Íslands. Og hann hefur metið þennan fund svo mikils, að einmitt þegar launamálin hér á Íslandi stóðu sem verst, þá gat hann tekið sig á loft frá þingstörfum á Alþ. og frá því margþætta verkefni, sem hann hefur með höndum í sambandi við kjarasamninga, til þess að sækja þennan fund. Hann hefur því greinilega lagt mikla áherslu á að geta mætt þarna. Ég á mjög erfitt með að skilja þátttöku í þessum fundi af hálfu forsrh. landsins, nema hér sé um lið í hans starfi að ræða sem forsrh. og hann geri hæstv. ríkisstj. grein fyrir þátttöku sinni í fundinum og einnig hv. Alþ. Það er það sem er eðlilegt. En það liggur sem sagt fyrir, að hæstv. ráðh. hugsar sér ekki að gera grein fyrir þessum fundi hér og vill því að gleymskan geymi það sem þarna fór fram, að öðru leyti en því sem hann kann að geyma með sjálfum sér. Ég vil svo aðeins að lokum endurtaka það sem ég hef sagt hér áður, að það er skoðun okkar alþb.-manna að best færi á því að hæstv. ríkisstj. félli frá því að slíta þingi á morgun og senda þingið heim, en gerði annað af tvennu: að halda áfram störfum þingsins um sinn, þannig að þingið geti tekist á við þau verkefni sem þarf að leysa, eða að fundum þingsins verði frestað nú um sinn, svo að það sé auðvelt að kalla þingið saman til að fjalla um þau mál sem kjarasamningana varða og þurfa að koma undir ákvörðunarvald Alþ. fyrr eða síðar.



Herra forseti. Líklega er rétt að þakka hæstv. forsrh. fyrir þær upplýsingar hér í Sþ. sem hann hafði ella ætlað að veita okkur í Ed. á næsta fundi þar. Við þær fréttir, sem hann flutti okkur varðandi bókun ríkisstj., er sáralitlu að bæta, en þó dálitlu til skýringar. Hæstv. iðnrh. Gunnar Thoroddsen flutti okkur í Ed. eins konar lagaskýringu á eigin ummælum sem hann viðhafði hér í Sþ. 10. febr. í vetur varðandi afstöðu til réttar fólks í einstökum byggðarlögum til þess að segja til um það, hvort þar yrðu reistar stóriðjuverksmiðjur sem ógnað gætu mannlífi og búsetu vegna mengunar. Það hafði verið hermt upp á hæstv. iðnrh., að hann hefði lýst yfir því á þessum fundi, að ekki kæmi til greina að reisa slík stóriðjuver þar sem fólkið væri þeim mótsnúið. Sem sagt, ummælum hæstv. iðnrh. hafði verið gefið almennt gildi, sem var ekki með ólíkindum vegna þess að ætla mátti að hæstv. iðnrh. túlkaði þarna stefnu ríkisstj. sinnar, túlkaði þarna stefnu þeirrar ríkisstj. sem hann sat í. Á fundinum í Ed. í gær leiðrétti hæstv. iðnrh. okkur á þessu sviði. Hann sagði okkur að þarna hefði hann eingöngu átt við það tillit sem hann hygðist taka til vilja eyfirðinga gagnvart álveri sem talað var um að reist yrði við Eyjafjörð. Hæstv. iðnrh. hefur þarna rétt fyrir sér. Ég hygg að ekki verði hermt upp á hann annað við umr. 10. febr., er rætt var um eftirsókn Norsk Hydro í aðstöðu til þess að koma upp álveri við Eyjafjörð, heldur en það sem hann las okkur í gær, að hann sagði við þær umr. að í hans ráðherratíð yrði ekki komið upp slíkum iðjuverum þar sem heimamenn væru því andvígir. Við misskildum þetta ýmsir, héldum að hann ætlaði þarna öllum landsmönnum sama rétt af hálfu ríkisvaldsins. Raunar sagði hæstv. iðnrh. ekki í Ed. í gær ljósum orðum, - raunar má segja að hann tali yfirleitt ekki ljósum orðum þegar hann ræðir um stóriðjumálin, - en hann sagði sannarlega ekki ljósum orðum í gær að hann vildi meina borgfirðingum þennan rétt. Það gerði hann ekki. Hann sagði aðeins að í febrúar í vetur hefði hann tekið af öll tvímæli um það, að hann ætlaði sannarlega eyfirðingum þennan rétt. En hæstv. iðnrh. sagði ekki í Ed. í gær að hann vildi svipta borgfirðinga eða íbúa Hvalfjarðarsvæðisins þessum rétti, enda má vera að hann hafi talið eðlilegt að einmitt um þetta mál fjallaði ríkisstj. öll, þar sem hæstv. forsrh. hafði áður boðað að þessi mál yrðu rædd á ríkisstjórnarfundi nú í morgun. Nú er það svo að hér er um að ræða afstöðu fleira fólks en fólksins hans Jónasar, eins og hv. þm. Benedikt Gröndal kallaði áðan þá borgfirðinga sem uggandi eru um afkomu sína vegna fyrirhugaðrar málmblendiverksmiðju á Grundartanga. Hér er líka um að ræða t. d. ugg, að því er virðist, yfir 80% íbúa Kjósarhrepps, fólksins handan fjarðarins sem þessi verksmiðja á að rísa við. Komið hefur verið á framfæri, a. m. k. við hv. þm. Reykn., eindregnum mótmælum þeirra kjósverja gegn fyrirhugaðri verksmiðju á Grundartanga. Nú má vera að ríkisstj, sem slíkri sé ekki kunnugt um þessi mótmæli. Það má vera að þm. stjórnarflokkanna úr þessu kjördæmi hafi komið mótmælum kjósenda sinna uppi í Kjós á framfæri með álíka skörungshætti og þm. stjórnarflokkanna úr Vesturlandskjördæmi komu á framfæri við hana beiðni kjósenda sinna um að stöðvuð yrði afgreiðsla járnblendimálsins hér á þingi þangað til þeir gætu við leynilega atkvgr. látið í ljós afstöðu sína til þessa máls, og skírskotuðu þá náttúrlega til yfirlýsingar hæstv. iðnrh. frá því í febr. í vetur um rétt fólksins í byggðarlögunum til þess að velja um það, hvort þar yrði komið upp stóriðjufyrirtækjum eða ekki. E. t. v. hafa stjórnarþm. þeirra kjósverja komið þessari málaleitun á framfæri við ríkisstj. af álíka skörungsskap. Ég ætla ekki að hefja hér aftur umr. um það sem gerðist á þeim fundi sem þm. Vesturl. boðuðu sjálfir til í Borgarfirði um málmblendiverksmiðjuna. Það mál var rakið í gær. En það má hver sem vill lá það íbúunum í sveitum Hvalfjarðar og þar í grenndinni þótt þeir brygðust fremur seint við þessu máli. Það er rétt sem hæstv. forsrh. sagði, að frv. það, sem Alþ. fjallar nú um, er vitaskuld allt annað mál en frv. það sem samþykkt var vorið 1975, þar sem um var að ræða stofnun fyrirtækis í samvinnu við ameríska auðhringinn Union Carbide. Það var ljóst mál hverjum þeim sem vita vildi, t. d. þeim sem komu á Leirárfundinn nafntogaða þar efra við aðdraganda þess máls, og þ. á m. var hæstv. iðnrh. Einnig mátti það vera ljóst öllum þeim sem hlýddu á kvartanir iðnrh. yfir móttökunum á þeim fundi, að það ríkti ekki almenn ánægja í Borgarfirði með málmblendiverksmiðjuna á Grundartanga. Það er yfirdrepsháttur og annað ekki að neita því, að menn hafi vitað um hversu uggandi fjölmargir menn á þessu svæði voru út af verksmiðjunni. En svo fór sem fór, að í félagsskap við Union Carbide voru aðeins grafnar þarna efra fyrst nokkrar tilraunaholur, sem kallaðar voru, þó nógu djúpar til þess að drepa hoss, og höfðu verið grafnar raunar áður en samningurinn við Union Carbide hafði verið afgreiddur úr iðnn. Ed. þar sem málið kom fyrr fram. Framkvæmdir voru hafnar áður. Síðan var grafin þar önnur gryfja sem kölluð hefur verið stærsta mógryfja á Íslandi, en að svo búnu gekk ameríski auðhringurinn Union Carbide úr kompaníi þeirra málmblendimanna og borgaði 800–850 millj. fyrir að sleppa úr þessu arðbæra fyrirtæki sem kallað hefur verið, álíka upphæð og þá sem Þjóðhagsstofnun hefur reiknað út að numið hefði tapinu á járnblendiverksmiðjunni hefði hún verið rekin árið sem leið. Þeir kunnu að reikna, þeir Union Carbide-menn, og hugsuðu sem svo, að það væri þá best að greiða bætur, höfuðlausn, sem næmi um það bil tapi af eins árs rekstri fyrirtækisins. Auðvitað létti því fólki þarna efra og við Hvalfjörðinn sem óttast hafði afleiðingarnar af verksmiðju þessari, gerði sér grein fyrir því, að hættan af völdum mengunar frá þessari verksmiðju var geigvænleg, - fólkinu sem trúði staðhæfingum þeirra málmblendimanna um skaðleysi þessarar verksmiðju fyrir umhverfið, trúði álíka vel þeim fullyrðingum eins og það trúði yfirlýsingunum um arðsemi þessa fyrirtækis, sem kom bráðlega í ljós að valt var að treysta. Er nú skemmst af því að segja, að fólkinu létti við þá frétt, að Union Carbide væri gengið úr skaftinu, og hélt að nú væri þessari vá frá Hvalfirði bægt. En hað kom annað í ljós nú í vetur þegar lagt var fyrir hv. Alþ. öðru sinni á tveimur árum frv. um málmblendiverksmiðjuna við Hvalfjörð. Ég geri ráð fyrir því, að af ósköp eðlilegum ástaeðum hafi fólk þarna efra, fólk sem við Hvalfjörð býr, ekki trúað eigin eyrum, að þau firn skyldu ske, að þetta mál, eins og endalok hins fyrra máls voru, skyldi lagt öðru sinni fyrir hv. Alþ., og þá kannske e. t. v. enn þá síður því, að finnast skyldi meiri hluti á hv. Alþ. til stuðnings þessu máli öðru sinni. Ég ætla ekki hér að þessu tilefni gefnu að þylja upp það sem ég áður hef gert og get öðru sinni gert við 3. umr. um þetta mál: upplýsingar um hættuna sem lífríki Hvalfjarðar, Faxaflóasvæðinu öllu, grannsveitunum hið efra og öllu lífríki Íslands er búið af þeirri starfsemi og afleiðingum þeirrar starfsemi sem ætlað er að hefja á Grundartanga. En svona aðeins til þess að ýta undir örlítinn skilning, ef fáanlegur væri hjá hv. alþm., á þeim ugg, sem borgfirðingar bera í brjósti vegna þess arna og íbúar Hvalfjarðarstrandar, má geta þess, að með tilkomu þessarar verksmiðju mun magn brennisteinssýrlings í andrúmslofti hér á landi aukast um fjórðung, úr 8 þús. tonnum, sem fyrir eru vegna álversins í Straumsvík og brennslu svartolíu, í 10 þús. tonn við tilkomu þessarar verksmiðju. Og það, sem enn þá brýnna er e. t. v. í þessu sambandi, er einmitt sú staðreynd, að í 12 mikilvægum liðum hefur hæstv. heilbrrh. í starfsleyfi sínu til þessarar verksmiðju vikið frá till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um mengunarvarnir. Heilbrigðiseftirlit ríkisins lagði til, að einungis yrði leyft brennisteinsinnihald í eldsneyti til verksmiðjunnar, kolum og koxi, sem næmi 1.5%, en hæstv. heilbrrh. hækkaði þessi mörk upp í 2%, sem sagt, það var allt í lagi að hans dómi að auka brennisteinssýrlingsmagnið, sem kemur frá fyrirhugaðri verksmiðju á Grundartanga, um 500 tonn á ári. Það vita þeir efra við Hvalfjörðinn, að það var fyrir tilkomu brennisteinssýrlings í andrúmslofti sem fiskur allur drapst í ám og stöðuvötnum í Suður-Noregi á fyrstu áratugum þessarar aldar. Þeim er það einnig ljóst, að enda þótt hingað til Íslands berist mikið magn í andrúmslofti af brennisteinssýrlingi frá iðjulöndum Vestur-Evrópu, þá vita menn ekki hvar feigðarmörkin eru, hversu mikil þessi brennisteinssýrlingsmengun má vera í andrúmsloftinu til þess að drepa líf í ám og vötnum. Við vitum hversu mikil brennisteinssýra má vera í vatninu sjálfu, sem fiskurinn er í, til þess að drepa þar ekki allt líf. Það vitum við. En við vitum ekki og enginn veit brennisteinssýrlingsmörkin í andrúmsloftinu vegna þess hversu breytileg þau eru. Það eitt er víst, að hættan eykst í réttu hlutfalli við nálægð þessarar verksmiðju. En hvað um það, engan þarf að undra það þótt íbúarnir á Hvalfjarðarströnd og þar í grenndinni, í hinu næsta nágrenni við Grundartanga, séu uggandi vegna þessa máls. Engan þarf að undra þótt það kom í ljós, að þetta gerist einmitt upp úr afgreiðslu Nd. á frv. þegar meiri hl. alþm. hefur fengist til, þrátt fyrir fyrri reynslu, þrátt fyrir áhættuna, að samþykkja þetta frv., - þótt þeir þá fyrst risu upp, þegar þau firn urðu þeim ljós, og óskuðu eftir að fá að njóta þess réttar sem hæstv. iðnrh. hafði lýst yfir, að því er þeir héldu, til handa öllum íslendingum, en reyndist vera aðeins til handa eyfirðingum. Og það var staðfesting á þeirri skýringu hæstv. iðnrh. á orðum hans sjálfs frá því 10. febr. í vetur sem fékkst með bókun ríkisstj. á fundi hennar í morgun sem hæstv. forsrh. las okkur áðan, að ríkisstj. telur að ekki sé unnt að fresta afgreiðslu þessa máls á Alþ. og mun ekki hlutast til um leynilega atkvgr. Þetta þýðir það sem sagt einfaldlega, að fólkið, kjósendur í Vesturlandskjördæmi, fólkið í hreppunum sunnan Skarðsheiðar, fær ekki að láta í ljós afstöðu sína til málmblendimálsins með þeim lýðræðislega hætti sem það óskaði, með leynilegri atkvgr. Þetta þýðir einnig það, að því er mér virðist, að hæstv. ríkisstj. ætlar ekki að taka neitt tillit til afstöðu íbúa Kjósarhrepps. Og er nú um að fjalla fyrir lögfróðari menn en mig hvernig þetta fólk á að bregðast við í landi þar sem ein lög eiga að vera, þegar því er lýst yfir af hálfu ríkisstj. sjálfrar, að það eigi ekki að njóta sama réttar í máli, sem varðar líf og dauða, og íbúar annarra héraða. Ekki vil ég neinu spá um viðbrögð þessa fólks, en gleðja mundi það mig mikið ef í ljós kæmi að landsetar í landnámi Ingólfs Arnarsonar og Skalla-Gríms, uppeldishéraði Egils Skalla-Grímssonar, sýndu það nú, að þeir stæðu ekki þingeyingum langt að baki í því að reyna að grufla upp ráð sem verða mætti til þess að gera ófýsilegt að reisa úr járnbentri steinsteypu mannvirki í héraði þeirra með vafasömum lagalegum rétti og í óþökk þeirra allra. Ég vil hér í Sþ., þótt tækifæri gefist til þess að ræða þetta mál enn frekar við 3. umr. í Ed., vekja athygli á yfirlýsingu formanns þingflokks Alþb., sem hann flutti hér ljósum orðum, á þá lund, að komist Alþb. í þá aðstöðu, til þeirra áhrifa sem til þess þarf, þá verður samningnum við Union Carbide rift. Og ég vil enn vekja athygli á því, að í sambandi við annan samning sem var þó geirnegldari og járnbentari heldur en þessi, samninginn 1961 við vestur-þjóðverja og breta um landhelgina okkar, var flutt sams konar yfirlýsing af hálfu Alþb. og það var staðið við hana. Ég vil nú gjarnan, ég fór þess að vísu á leit við hæstv. iðnrh. í Ed. í gær, en ég vil ítreka það hér í Sþ. og beina því til forsrh., að það sé ekki nema drengskaparatriði að koma þessum upplýsingum á framfæri við samningsaðilann úti í Noregi.



Herra forseti. Ég vek athygli á hví, að hæstv. forsrh. er horfinn úr salnum. Ef einhver tök væru á að fá hann hingað aftur hætti mér það betra. Mér þætti betra að hann væri hér viðstaddur á meðan ég flyt ræðu mína. Hv. þm. Benedikt Gröndal talaði hér áðan um það fólk sem sent hefur ríkisstj. margumtöluð tilmæli. Hann talaði um það sem „fólkið hans Jónasar“. Ég er ekki í neinum vafa um það, að á bak við þessi tilmæli, fylgjandi þessum tilmælum eru 70–80% af öllum íbúum Borgarfjarðarhéraðs, og mér dettur ekki í hug að gera tilkall til alls þessa fólks. En ég geri tilkall til þess, að þessu fólki sé af hálfu stjórnvalda sýnd sjálfsögð virðing og tekið sé tillit til sjálfsagðra óska þess um að fá að njóta sjálfsögðustu lýðræðisréttinda. En hér er verið að neita því um það. Þessi stutta og laggóða bókun sem hæstv. forsrh. las hér upp áðan, þess efnis, að ríkisstj. sæi sér ekki fært að verða við þessum tilmælum og muni ekki hlutast til um leynilega atkvgr. um málið, þessi bókun er hin argasta ósvífni gagnvart þessu fólki. Ég læt mig engu varða allt tal um að þetta sé á síðustu stundu. Ef þetta er á síðustu stundu, þá er það ekki þessu fólki að kenna. Það er rúm vika síðan við þm. Vesturl. fengum tilmæli þarna ofan úr sveitunum um að beita okkur fyrir almennum fundi þar efra um þetta mál. Þau tilmæli komu, að ég hygg, á mánudaginn í hinni vikunni. Það eru 8–9 dagar síðan. Og ef þm. Vesturl. hefðu brugðið við, eins og ég vildi, og tilkynnt þessu fólki, eins og ég hafði reyndar krafist hvað eftir annað héðan úr þessum ræðustól, tilkynnt þessu fólki að við mundum efna til almenns fundar þegar í stað, hefði þetta fólk þá verið nógu snemma á ferðinni? Eitt er víst, ástæðan til þess, að þessi almenni fundur var ekki haldinn fyrr en í fyrradag, er sú, að þeir menn, 5 af þeim 6 mönnum sem eru hér á Alþ. til að gæta hagsmuna þessa fólks, til að gæta réttar þess, til að sjá um að það fái notið sjálfsögðustu lýðræðisréttinda, synjuðu um þessi tilmæli í lengstu lög. Þeir reyndu fyrst að komast hjá almennum fundi með því að boða hreppsnefndirnar á fund hér úti í Þórshamri, kl. 4 átti það að vera á laugardaginn var, hreppsnefndirnar áttu að koma á fund til þess að ræða við þá, leynilegan fund, næstum að segja, þó ekki alveg eins leynilegan og fund þann sem ofurlítið hefur borist í tal hér á þessum fundi, ég á við þann fund sem hæstv. forsrh. fór á nú fyrir skömmu. En þetta átti að vera fundur þar sem almenningur þar efra kæmi hvergi nærri, - þó ég vilji ekki synja fyrir það að hreppsnefndir séu partur af almenningi, - en það átti ekki að ræða málið fyrir opnum tjöldum. Það átti að komast hjá því, það átti að komast hjá öllum óþægindum. Það átti að hljóða upp á kaffi og sitja í notalegheitum með hreppsnefndunum. Og þessir 5 þm. senda skeyti - ég neitaði að setja nafnið mitt undir það skeyti - og mælast til þess, að hreppsnefndirnar komi á þennan fund. En hreppsnefndirnar svara að það sé ekki þessi fundur sem almenningur þar efra sé að biðja um, fólkið sé að biðja um almennan fund, og hreppsnefndarmenn muni ekki koma á Þórshamarsfundinn. Og þá verður niðurstaðan sú að hætta við þann fund, og þeir fallast á að haldinn skuli almennur fundur þar efra. Þegar við þm. Vesturl. efnum sameiginlega til funda, þá er það hjá okkur eins og í öðrum kjördæmum, að þeir fundir eru auglýstir. Það er tilkynnt um þá í útvarpi og víðar. Þar að auki eru svo oddvitar eða einhverjir aðrir í héruðum beðnir að láta þetta berast á bæina. En það er föst regla að auglýsa þetta í útvarpi. Ég vildi auglýsa þennan fund í útvarpi. Ekki var við það komandi, aðeins að tala við oddvitana og biðja þá að boða fundinn. Og hvers vegna? Vegna þess að það kynnu að koma á þennan fund einhverjir sem ekki ættu að vera þar! Þetta ætti að vera fundur sem haldinn yrði eingöngu með fólkinu í þessum marggreindu sveitum sunnan Skarðsheiðar og engu öðru fólki. Ég benti á að ekki væri þar með sagt að þetta bærist ekki út, allir oddvitar mundu vita um fundinn og boð um hann bærust bæ frá bæ, - ef það þá bærist bæ frá bæ, sem ég var ekki alveg viss um. En þetta kom fyrir ekki. Ég hélt því fram, að það gæti vel verið að einhverjir aðrir hefðu áhuga á þessum fundi í héraðinu heldur en þetta fólk, og spurði hvort loka ætti dyrum á slíka gesti. En það þýddi ekkert um þetta að ræða. Það var ákveðið að boða fundinn sisvona. M. ö. o.: það var ekki ætlunin að fá fjölmennan fund. Þess vegna finnst manni það koma úr hörðustu átt þegar hv. þm. Ásgeir Bjarnason lætur orð falla í Ed. í gær sem eiga að skiljast svo, að þetta hafi verið næsta fámennur fundur og lítið mark á honum takandi. En það var á honum töluvert á annað hundrað manns, þrátt fyrir það að svona var til hans boðað.

Rangt eftir haft.

Þá gerir hv. þm., hæstv. forseti, aths. við það héðan úr ræðustólnum. En þessi hv. þm. sagði m. a., að af þeim 179, sem sendu plaggið hingað til okkar um almenna fundinn nú fyrir níu dögum, af þeim hefðu ekki verið nema 40–50 á þessum fundi uppi á Leirá. Þetta kallar maður nú að þekkja sína sauði. Hv. þm. horfir yfir fundarsalinn, það festist í minni hans hverjir þarna eru, fer svo í listann yfir þetta fólk og fær út töluna 40–50. Þetta er nú að vera glöggur sauðamaður! Það er óhjákvæmilegt að láta þessa getið hér, - þegar verið er að ræða um það, að allt sé þetta of seint fram komið, - hvernig til þess fundar var stofnað. En hvað hefur yfirleitt verið gert til þess að upplýsa fólk þar efra um þetta mál? Það er ekki langt síðan við þm. fregnuðum af skýrslu Heilbrigðiseftirlitsins um mengunarhlið málsins og af ýmsum ágreiningsatriðum milli Heilbrigðiseftirlits og heilbrrn. varðandi það mál. Það er ekki langt síðan. Ég held að það séu ekki nema tvær vikur síðan formaður iðnn. Nd. neitaði þm. um að skoða þetta plagg, þetta væri trúnaðarmál. Ætlast menn til að fólk í sveitunum efra viti hvað stendur í slíku plaggi, þegar okkur þm. er neitað um að skyggnast í það? Sannleikurinn er sá, að það hefur verið unnið að þessu máli á þann hátt, með slíku pukri og þess háttar vinnubrögðum beitt, að það er ekkert undarlegt þó að menn átti sig seint. En ég ítreka, að þó að þessi tilmæli þar ofan að hafi ekki komið formlega fyrr en núna og þó að talað sé um að slíta þingi á morgun, þá ansa ég ekki slíkum rökum. Þetta mál er svo mikilvægt að við alþm. erum ekkert of góðir til að sitja hér eina eða tvær vikur í viðbót til að fjalla um þó ekki væri nema þetta eina mál og sjá til þess, að það fái þá afgreiðslu sem nauðsynleg er, þá umfjöllun sem nauðsynleg er, og bíða eftir því að fólkið har efra segi álit sitt. Og nú vil ég beina til hæstv. iðnrh. einni fsp. Ég vísa til ívitnunar hans í gamla ræðu sína og ummæla hans sem skilja mætti á þann veg, að það væru engir aðrir en eyfirðingar, skilst manni, sem ættu að njóta þess réttar að segja sjálfir til um það, hvort þeir skuli fá yfir sig svona verksmiðjuófögnuð eða ekki. Ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Hvað veldur því, að borgfirðingar eiga ekki skilið að fá að njóta sama réttar og eyfirðingar að hans dómi? Ég ítreka mótmæli mín vegna þeirra vinnubragða sem beitt hefur verið í þessu máli af hálfu hæstv. ríkisstj. Þau eru fyrir neðan allar hellur. Þau eru til skammar fyrir ríkisstj. Og það er til skammar fyrir Alþingi íslendinga ef alþm. gera ekki allt sem í þeirra valdi stendur til þess að koma í veg fyrir þessa ósvinnu. Hæstv. forsrh. sagði hér áðan, þegar hann var spurður um fund þann sem hann sat nú ekki alls fyrir löngu, - það var fundur í samtökum sem hæstv. dómsmrh. hefur nefnt „Bernharðsreglu“ í blaðaviðtölum, hæstv. forsrh. sagði eða það mátti skilja orð hans þannig, að hann teldi sér ekki skylt að gefa einum né neinum skýrslu um það, hvað fram fór á þessum fundi, enda er þetta leynifundur, þetta er leyniregla. En hann sagði, að þarna hefði verið fjallað um „efnahagslíf í blönduðu hagkerfi“. Ég ætla ekki að lengja mál mitt með vangaveltum um það, hvað gerist þegar blendnir menn koma saman á fund til þess að ræða blandað hagkerfi. En fyrir þá sök hefur formaður Framsfl. og ég held líka utanrrh. nefnt þetta „Bernharðsreglu“, að sá, sem var forseti þessara samtaka til skamms tíma, var Bernharð nokkur Hollandsprins sem frægur varð af því að stofna með nokkuð sérstæðum hætti til blandaðs hagkerfis með Lockheed-flugvélaverksmiðjunum. Ég ætla ekki að leiða getum að því, hvað hæstv. forsrh. kann að hafa lært á þessum fundi um „blandað hagkerfi“. En eitt er víst, að ekkert hefur hann lært um það sem við nefnum sjálfsögð lýðræðisréttindi.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. utan dagskrár að neinu ráði. En ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, var sú bókun sem hæstv. forsrh. las hér upp og ríkisstj. hafði gert á fundi sínum í morgun, þar sem hún kemst að þeirri niðurstöðu, að það sé of seint að fá fram vilja þess fólks á Hvalfjarðarströnd og í Borgarfirði sem járnblendiverksmiðjumálið snertir hvað mest. Ég verð í fyrsta lagi að mótmæla því harðlega, að þetta sé of seint. Eins og hér hefur verið lögð áhersla á af talsmönnum stjórnarandstöðu, þá er ekkert sjálfsagðara en það, að Alþ. verði að störfum næstu vikurnar, undir heim kringumstæðum sem nú eru, og þá er að sjálfsögðu nægur tími til þess, jafnvel fyrir þá sem ætla sér að samþykkja þetta járnblendiverksmiðjumál, að fá fram vilja fólksins sem það snertir alveg sérstaklega. Ég kvaddi mér hljóðs til þess að koma því á framfæri, að það er nú þegar vitað svo og svo mikið um mikla og vaxandi andstöðu við þetta fyrirtæki hjá því fólki sem það hlýtur sérstaklega að bitna á sakir umhverfisröskunar, sakir mengunarhættu og sakir annarra þeirra atriða sem margsinnis hafa verið rakin og ég ætla ekki að fara frekar út í hér. Ég vil aðeins - með leyfi hæstv. forseta - lesa upp hér inngang að erindi sem allir þm. Reykn. hafa fengið sent og einnig hefur verið lagt fram á skrifstofu Alþingis, þar sem kemur fram mjög glöggt hver er vilji fólksins í Kjósarhreppi. Það hefur verið og kannske eðlilega lögð á það áhersla við umr. um járnblendiverksmiðjuna, að þetta mál snerti sérstaklega fólkið í Vesturlandskjördæmi, og það gerir það vissulega. En það snertir einnig það fólk í Reykjaneskjördæmi sem býr hinum megin Hvalfjarðar, því að við vitum að Hvalfjörðurinn er ekki breiður, og vissulega lætur það fólk sig þetta mál varða. En með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa upphaf að erindi sem okkur þm. Reykn. barst ásamt undirskriftum: „Á fundi í Kvenfélagi Kjósarhrepps, höldnum að Eyri í Kjós þann 26. apríl 1977, var ákveðið að Kvenfélagið beitti sér fyrir almennri undirskriftasöfnun meðal íbúa Kjósarhrepps gegn áframhaldandi framkvæmdum við fyrirhugaða járnblendiverksmiðju að Grundartanga í Hvalfirði vegna augljósrar mengunarhættu af völdum verksmiðjunnar fyrir hreppinn og of mikillar fjárhagslegrar áhættu fyrir þjóðina í heild.“ Síðan segir í þessu bréfi sem þm. fengu: „Ályktun þessi var borin milli allra bæja í Kjósarhreppi 27.–29. apríl. 91 íbúi hreppsins var heima við, þar af skrifuðu 77 undir.“ Þetta bréf er afhent þm. Reykn. hinn 30. apríl, og hér er ég með þessar 77 undirskriftir. Það kemur hér fram að 14 af þeim, sem til náðist, hafa ekki verið reiðubúnir til þess að skrifa undir þessa ályktun. Hv. 2. landsk. þm., Benedikt Gröndal, komst þannig að orði hér áðan, að það væri bara „fólkið hans Jónasar“ sem væri á móti þessari járnblendiverksmiðju. Nú er það ótvírætt að Jónas Árnason, hv. 5. þm. Vesturl., hefur átt miklu og vaxandi fylgi að fagna í Vesturlandskjördæmi. En þessir 77 kjósendur í Kjósarhreppi eru þó ekki í þeim skilningi „fólkið hans Jónasar“. Hins vegar kæmi mér það á óvart ef hv. þm. Axel Jónsson þekkti ekki býsna margt af því fólki og raunar hv. þm. Oddur Ólafsson þekkti töluvert af því líka, þannig að ég hygg að þetta dæmi um afstöðu fólksins í Kjósarhreppi sé nokkuð ljóst um það, hversu mikil og hversu vaxandi andstaða er gegn þessu járnblendifyrirtæki einmitt á þeim slóðum þar sem það á eftir að hafa mest áhrif bæði í sambandi við umhverfisröskun og mengun. Það er því vissulega þung ábyrgð þeirrar hæstv. ríkisstj. sem vitandi vits er nú að ganga gegn vilja að því er virðist mikils meiri hl. fólks í þessum hreppum sem þetta mál varðar alveg sérstaklega. Hv. þm. Ragnar Arnalds hefur lagt fram rökstudda dagskrá í Ed. í sambandi við þetta járnblendiverksmiðjumál. Hann telur þar upp 12 atriði sem öll í senn og næstum því hvert um sig eru það mikils háttar, að þau eru ástæður gegn því að reisa þessa verksmiðju. Eitt af þeim atriðum, sem hann nefnir, er það, að svo virðist sem fólkið í þeim hreppum, sem þetta mál skiptir mestu, sé andvígt verksmiðjubyggingunni. Ég held að það megi kveða miklu fastar að orði og það sé þegar komið fram, að það er mjög mikil andstaða og mikill meiri hl. fólks í þessum hreppum er andstæður þessari verksmiðju. Því segi ég það - og það skulu vera mín lokaorð hér utan dagskrár - að það er mikil og það er þung ábyrgð þeirrar ríkisstj. og þeirra alþm., stjórnarsinna, sem ætla að knýja það fram að þessi verksmiðja verði nú reist, þrátt fyrir það að það virðist liggja fyrir að mikill meiri hl. fólks í þessum héruðum er andstæður í verksmiðjunni. Og það á að koma í veg fyrir, að sú andstaða komi fram með lýðræðislegum hætti, með því að neita þessu fólki um að það fari fram leynileg atkvgr. Ég segi: Þessi ábyrgð er þung.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. verulega úr því sem komið er. en mig langar til að fara hér nokkrum orðum um það sem kom fram hjá hæstv. forsrh. varðandi þá ákvörðun hæstv. ríkisstj. að slíta þingi á morgun og senda það heim. Hæstv. forsrh. sagði að þingslit nú, þ. e. a. s. á. þessum tíma, væru ekkert frábrugðin því sem áður hefði verið, og vel má svo vera. Það hefði kannske ekkert verið sérstaklega til þess tekið þó að þinglausnir hefðu farið fram á morgun miðað við eðlilegar aðstæður í þjóðfélaginu. En er það virkilega svo, að hæstv. forsrh. og hæstv. ríkisstj. og allt stuðningslið hennar hér á hv. Alþ. sé þeirrar skoðunar, að það skipti engu máli, hvert ástand er í þjóðfélaginu, um það, hvort Alþ. lætur sig þau mál varða eða ekki. Er það virkilega svo, að það sé í raun og veru skoðun hæstv. ríkisstj., að það skipti engu máli hvort Alþ. lætur til sín taka í því ástandi sem nú er, þegar yfirvofandi er allsherjarverkfall og alger lömun er fyrirsjáanleg á öllu atvinnulífi landsmanna innan tíðar verði ekkert að gert. Það er a. m. k. öruggt mál, að launafólk í landinu, það sem nú býr sig undir það að heyja harða baráttu til að knýja fram þá grundvallarkröfu verkalýðshreyfingarinnar nú, að lágmarkslaun skuli vera röskar 100 þús. kr. á mánuði, það lítur það einkennilegum augum að Alþ. hlaupi frá og láti sig engu varða hvað verður um mál sem þetta nú á næstu dögum eða vikum. Þetta er því ekkert sambærilegt við það, sem hefur verið að gerast að undanförnu. Það er allt annað hvort Alþ. er sent heim þegar engin mikilvæg mál blasa við til úrlausnar eða hvort það er sent heim kannske gagngert til þess að geta beitt valdi með brbl. á annan veg heldur en kannske meiri hl. Alþ. vildi staðfesta. Og hæstv. forsrh. sagði að það væri til lítils gagns að ræða samningamálin hér á Alþ. Er það einnig skoðun hæstv. ríkisstj., að í raun og veru komi Alþ. ekkert við hvað sé að gerast á vettvangi aðila vinnumarkaðarins þegar yfirvofandi er allsherjarverkfall? Ber að líta svo á að þm. almennt komi það ekkert við, hvort hjól atvinnulífsins snúast eða ekki? Ég hygg a. m. k. að þeir séu æðimargir í röðum launamanna, sem nú búa sig til þess að heyja baráttuna, sem telji að Alþ. og alþm. beri skýlaus skylda til að fylgjast með því og hafa áhrif á það til hins betra með hverjum hætti þessu deilumáli verður ráðið til lykta. Það var vikið að því áður í þessum umr., að hæstv. dómsmrh., formaður Framsfl., annars stjórnarflokksins, hefði lýst því yfir opinberlega, að hann teldi að atvinnurekendur ættu skilyrðislaust að skrifa undir kröfuna lágmarkslaun. Og eftir þessu var tekið. Það hefur verið mjög eftir þessu tekið, þessari yfirlýsingu hæstv. dómsmrh. Og ef hæstv. ráðh., sem ég vil ekki draga í efa, hefur meint þessi orð, þá eru það einlæg tilmæli mín til hans sem formanns Framsfl. og sem einhvers valdamesta aðila innan þeirrar hreyfingar sem Framsfl. er hvað sterkastur í, þ. e. a. s. Vinnumálasambands samvinnufélaganna, að hann beiti áhrifum sínum í þá átt, að Vinnumálasamband samvinnufélaganna, sem er aðili innan Vinnuveitendasambands Íslands, hafi áhrif á það innan þeirra herbúða að gengið verði að þessari kröfu verkalýðshreyfingarinnar. Það er enginn vafi á því, að ef hæstv. dómsmrh. vill hafa áhrif á að mál þróist með þessum hætti og þetta gerist, þá getur það orðið til þess að ríða á vaðið með það að ganga að þessari kröfu, þessari grundvallarkröfu verkalýðshreyfingarinnar. Og það er ástæða til í áframhaldi af þessu að spyrja hæstv. forsrh., einn áhrifamesta aðila innan hins stjórnarflokksins: hvert er álit hæstv. forsrh. á þessari kröfu verkalýðshreyfingarinnar sem dómsmrh. er búinn að tjá sig um? Er hæstv. forsrh. þeirrar skoðunar, að vinnuveitendum beri skilyrðislaust og nú þegar að ganga að þessari kröfu verkalýðshreyfingarinnar sem sanngjarnri og réttlátri, eða er hann á annarri skoðun? Ég dreg það nefnilega ekkert í efa, að ef báðir þessir aðilar innan ríkisstj., sem eru áhrifaaðilar, beita innan samtaka vinnuveitenda áhrifum sínum í þessa átt, þá verður lausn fundin fyrr á þeirri kjaradeilu, sem nú stendur yfir, heldur en ella væri. Ef það er hins vegar svo, að hæstv. forsrh. er á annarri skoðun í þessum efnum heldur en formaður Framsfl., þá hefur það auðvitað sín áhrif í þá átt að draga úr möguleikum á því, að þessari kröfu verði fullnægt nú á næstunni. Það er því mikils um vert að Alþ. fái um það vitneskju og verkalýðshreyfingin í landinu fái um það vitneskju, hvort hæstv. forsrh. er sömu skoðunar í þessu máli og hæstv. dómsmrh., formaður Framsfl., þ. e. a. s. hvort hæstv. forsrh. telur að atvinnurekendum beri skilyrðislaust að ganga að þessari kröfu verkalýðshreyfingarinnar. Og það verður eftir því tekið, ef hæstv. forsrh. víkur sér undan því að svara þessu. Það verður ekkert síður eftir því tekið heldur en ef hann yrði við þessari beiðni og svaraði því, kannske burt séð frá því hvert svar hans yrði. Ég ítreka þá ósk mína til hæstv. forsrh., að hann lýsi því hér yfir nú, hver afstaða hans í þessu máli er.



Herra forseti. Það kalda stríð, sem nú undanfarið hefur verið háð gegn íslenskri iðnvæðingu, virðist vera að ná alveg furðulegum árangri. Alls staðar sjá menn hættur. Þótt nú sé einblínt á Grundartangaverksmiðjuna, þá er slíkt að sjálfsögðu aðeins tímabundið. Fólkið í landinu er að verða hrætt. Það veit ekki á hverju það á von. Það er talað um að við séum að komast að mörkum þess að eiturefni séu svo mikil í okkar andrúmslofti að okkur verði að skaða, og vitað er að hægt er að hræða fólk með því, sem það þekkir illa, fremur en nokkru öðru. Ég fékk það skjal sem hv. 3. þm. Reykn. las hér upp áðan, og það er rétt, ég þekki margt af þessu fólki og ég hef talað við margt af þessu fólki áður og það fyrir tveimur til þremur árum um þessa verksmiðju. Það er að vísu rétt, að fólkið í Kjósinni getur ekki vænst neins af þessari verksmiðju, nema ef vera skyldi óþæginda. Sé það rétt að mengun og óhollusta stafi frá þessari verksmiðju, þá er Kjósin að sjálfsögðu mjög nálægt, aðeins yfir mjóan Hvalfjörðinn að fara, og má þá búast við að það verði fyrir óþægindum. Dunið hafa á þessu fólki látlaust alls konar upplýsingar frá hinum mætustu mönnum, kjörnum fulltrúum þjóðarinnar, um hættuna á því, að þessi verksmiðja verði ógnvaldur ekki bara lífríkis Hvalfjarðar, ekki bara lífríkis Faxaflóa, heldur lífríkis alls Íslands, og þessi verksmiðja sé líkleg til þess að raska búsetu til stórra muna. Nú er það að sjálfsögðu rétt, að öll iðnfyrirtæki eða flest þeirra munu færa með sér einhverja mengun, og að sjálfsögðu, því fleiri sem þau eru, þá má búast við að mengunin verði meiri. En þar með er ekki sagt, að þetta sé sú mengun sem verði fólki að skaða, og ekki heldur þar með sagt, að það verði mikil mengun sem vegur upp á móti þeim hagstæðu áhrifum sem slík iðnþróun og iðnvæðing kann að hafa á líf manna í landinu. Við höfum lifað án iðnaðar og við höfum lifað án stáls, og það var ekki alltaf glæsilegt líf í þessu landi. Það var margt að enda þótt við hefðum ekki verksmiðjur. En ég get að því leyti að nokkru skilið viðhorf hv. 5. þm. Norðurl. e., því að ég man ekki betur en hann hafi viðhaft þau orð fyrir nokkru í Ed. í umr. um fiskveiðimál, að kannske kæmi að því og það væri ekki illa farið ef við færum að róa aftur á árabátum. Þetta mun hann hafa sagt þegar verið var að ræða um væntanlegan olíuskort í heiminum og kannske yrði olían og ýmis önnur hráefni uppurin þá og þegar og þá kæmi til hins frumstæða lífs á ný. Nú er mikið úr því gert, að Heilbrigðiseftirlit ríkisins hafi gert skýrslu og komið með sínar kröfur fram um hollustuhætti þessarar tilvonandi verksmiðju. Og Heilbrigðiseftirlitið mun hafa gert bók upp á 180 síður um þetta mál og er hluti af henni hið fyrsta starfsleyfi fyrir slíkri verksmiðju. Nú finnst mér það engin furða, þegar Heilbrigðiseftirlit ríkisins í fyrsta sinn gerir slíkt rit, þótt aðrir sérfræðingar kunni að hafa eitthvað við það að athuga og hafi jafnvel hug á því að breyta því eitthvað lítils háttar. Þótt ég hafi mikla trú á Heilbrigðiseftirliti ríkisins og heim mönnum er þar starfa, þá fyndist mér óeðlilegt ef þeir í fyrsta sinn sem þeir gera slíkt rit gerðu það án þess að nokkur gæti nokkuð að því fundið. En mér skilst, og ég held að hað verði ekki á móti hví mælt, mér skilst að forstöðumaður Heilbrigðiseftirlits ríkisins sé tiltölulega ánægður með árangurinn og hann geti vel sætt sig við það starfsleyfi sem veitt var. Ég spurði þennan unga mann í gærkvöld að því, hvar ég gæti skoðað verksmiðjur sem hefðu fullkomnari mengunarvarnir og betri hollustuhætti í veröldinni heldur en verksmiðjan á Grundartanga, ef væri farið að reka hana í dag undir þeim skilyrðum sem til stendur að verði þar. Hann vissi ekki um það og hélt að það væri ekki önnur verksmiðja til í heiminum sem hefði betri skilyrði til þess að gera vel við sitt fólk og gefa frá sér litla mengun heldur en þessi verksmiðja, ef hún yrði reist og rekin á þann hátt sem nú stendur til að gera. Og ég spurði hann þá hvað væri með allt það heita vatn, sem sagt hefði verið að mundi fara út í Hvalfjörðinn, menga hann og breyta lífríkinu. Það kom þá í ljós, að þarna verður lokað kerfi þannig að það fer ekkert heitt vatn út í Hvalfjörðinn. Þá er þetta með rykmagnið sem fer upp í loftið. Þeir voru sammála um það, bæði landlæknir og forstöðumaður Heilbrigðiseftirlits ríkisins, að mjög ólíklegt væri að það ryk gæti gert einhvern skaða hinum megin við Hvalfjörðinn og jafnvel ekki í næsta nágrenni, því að það yrði vel gengið frá mengunarvörnum. Svona til gamans spurði ég landlækni að því, hvort hann teldi hættulegra að reykja einn pakka af sígarettum á dag í tuttugu ár eða vinna í 20 ár í þessari væntanlegu verksmiðju, ef hún risi við þær aðstæður sem ætlað er. Hann sagði að það væri ekki gott að svara svona spurningu, en hann fyrir sitt leyti teldi augljóst að sígarettureykingarnar væru hættulegri. Ég held að það sé mikið moldviðri sem búið er að þyrla upp um þetta mál. Mér finnst að þetta sé hjá okkur eins konar nauðvörn. Ég var í gærkvöld að reyna að tala fyrir till. sem við vorum báðir á, hv. 5. þm. Norðurl. e. og ég, um ráðstafanir sem við töldum að gætu orðið í þá átt að vernda eða hamla aðeins gegn ofveiðinni í þorskinn okkar. Við vorum sammála um að hrygningarstofninn væri í hættu. Og hvað þýðir það? Það þýðir það, eins og vitað var fyrir löngu, að við þurfum að renna fleiri stoðum undir okkar atvinnulíf. Til þess að gera það höfum við reist álverksmiðju. Til þess að gera það erum við að reisa verksmiðjuna á Grundartanga. Þetta er nauðvörn. Við sjáum að við erum í hættu með okkar fiskstofna. Við verðum að geta fengið tekjur fyrir þetta þjóðfélag frá öðru en sjávarútveginum, a. m. k. um tíma. Og ég er algerlega samþykkur því, að við eigum að takmarka stóriðju og orkufrekan iðnað mjög mikið. Hitt er ekki óeðlilegt, að við lítum til okkar næstmestu auðlindar þegar okkur vantar tekjustofna, og það er ekkert óeðlilegt, þó að við leitum eftir því að nýta okkar orku, vatnsfallaorku og hitaorku, þegar við getum ekki lengur eingöngu treyst á fiskinn. Þetta höfum við verið að gera. En ég lít svo á, að það sé svo fjarri því að við séum í hættu með okkar lífríki, að þetta ógni okkar þjóð, og sem dæmi um það, hvernig hægt er að segja hálfan sannleika eða minna og hræða fólk, vil ég segja: Mikið hefur verið úr því gert, að það færu 6000 tonn af brennisteinssýrlingi út í loftið hjá okkur.

8 þús. tonn.

Ja, það eru 6 eftir upplýsingum forstöðumanns Heilbrigðiseftirlits ríkisins, en verða 8 þegar Grundartangaverksmiðjan fer í gang, eins og hann sagði. En Evrópa gefur frá sér 65 millj. tonn af brennisteinssýrlingi. Evrópa er þó það svæði í heiminum þar sem fólk lifir kannske lengst og heilbrigðustu lífi að jafnaði.

En fiskarnir í vötnunum?

Og fiskarnir í vötnunum lifa þrátt fyrir brennisteinssýrlinginn. Hins vegar kemur það fyrir, ekki bara í Evrópu. heldur víða um heim, að það verða dauðsföll af völdum brennisteinssýrlings. Og einasta sem við verðum varir við brennisteinssýrling hér á Íslandi er þegar slík átt er, að brennisteinssýrlingur kemur frá Evrópu, alla leið yfir Atlantshafið til okkar, þá verðum við stundum varir við hann. En þessi sýrlingur, þessi 8 þús. tonn, er núna eitt af því sem veldur undirskriftunum sem eru að streyma hér að, og umtalið um að mörkin séu ekki þekkt, þetta geti verið hættulegt, ekki bara lífríkinu í Hvalfirði, heldur jafnvel fólkinu í landinu, og það verði að koma viti fyrir þessa blessaða fáráðlinga, sem séu að semja þessi lög, og byggja þessa verksmiðju. Að lokum vil ég segja það, að ég hef talað við marga aðila sem þetta mál snertir. 1974 var, eins og hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði í Ed., byrjað að byggja Grundartangaverksmiðjuna. Nú er aðeins verið að skipta um eiganda og verkið heldur áfram. Það er ekki verið að byrja á neinu nýju verki. Það er aðeins verið að byggja verksmiðjuna sem byrjað var á 1974.



Herra forseti. Mér þóttu ummæli hæstv. forsrh. um Bilderbergfundinn svokallaða það athyglisverð, að ég held að það sé fyllsta ástæða til þess að ræða þau nánar hér á Alþ. Hæstv. forsrh. upplýsir að hann hafi farið sem slíkur á þennan fund, þ. e. a. s. hann hefur þá farið á kostnað almennings til viðræðna við helstu áhrifamenn hins vestræna heims á sviði efnahagsmála og hermála. Samt fer það svo, þegar hann er kominn heim og inntur eftir því, hvað hafi verið til umræðu á þessum fundi, þá lýsir hann því yfir að hann gefi engar upplýsingar um það, ekki einu sinni ríkisstj., hvað þá þjóðinni sem hefur borgað undir hann á þennan fund. Það er náttúrlega fyrir löngu vitað að yfir þessum fundum hvílir mikil leynd eða á að gera það a. m. k., svo mikil leynd að bresk blöð kalla þessa Bilderbergsamkundu mafíu hins vestræna heims. Þessum fundum er haldið uppi af áhrifamönnum í ríkjum sem gjarnan kalla sig lýðræðisríki, en svo þegar kemur að því að þeir, sem ráða mestu í heim ríkjum, setjast á rökstóla til þess að móta stefnu, þá er lýðræðið ekki meira en svo, að það má ekki síast út, það er lokað inni eg þjóðkjörnir fulltrúar telja sig geta á þjóðþingum neitað að gefa nokkrar upplýsingar um hvað þar er að gerast. Læt ég svo hvern og einn og hæstv. forsrh. Íslands um að dæma um það, hvert hér sé um lýðræði að ræða eða ekki. Það er vitað mál, að á þessum fundum er mótuð stefna, - stefna sem hefur áhrif á þær þjóðir þar sem áhrifa þessara manna gætir eða þar sem þeir ná til. Hæstv. forsrh. Íslands lýsir veru sinni á þessum fundum á þá leið, að hann hafi gagn af þessum umr., hann verði margs vísari og láti þá vitneskju koma fram við afgreiðslu mála hverju sinni. Hvað þýðir þetta? Hæstv. forsrh. útbreiðir fagnaðarerindið, og við getum raunar ekki vitað þegar hæstv. forsrh. opnar munninn hvort hann er að tala sjálfur eða hvort hann er að tala út úr Bilderbergklúbbnum og boðar þar einhverja línu sem er mótuð bar. Mér virðist hæstv. forsrh. hafa viðurkennt með þessum orðum að hann sé fjarstýrður af þessari mafíu hins vestræna auðvalds. Kannske veitti ekki af að hæstv. forsrh. sækti þennan fund einmitt á þeim tíma þegar samningar standa milli launafólks og atvinnurekenda og átök á vinnumarkaðinum fram undan. Á þessum tíma, er hæstv. ráðh. sat þennan fund, var raunar einsýnt að samningar stóðu þannig að til einhverra aðgerða hlaut að koma. Enda þótt mikil leynd hvíli yfir þessum samkundum, þá hefur þó farið svo með árunum að blaðamenn og sagnfræðingar, ýmsir rannsóknarblaðamenn svokallaðir, hafa grafið upp ýmislegt, og það er auðvitað ekkert leyndarmál heldur hverjir sækja þessa fundi. Það eru forstjórar auðhringa, það eru hershöfðingjar NATOs og yfirmenn CIA, það eru ráðamenn hjá Efnahagsbandalaginu. Hæstv. forsrh. Íslands segir að þeir hafi núna verið að ræða efnahagsmál. Það væri fróðlegt fyrir launafólk á Íslandi að fylgjast með því, hvaða línu hæstv. forsrh. hafi sótt þangað núna. Ég hef undir höndum umræðuefni af þessum Bilderbergfundum um nokkurt árabil og heimildin er ítalska blaðið L'Evropeo. Ég ætla, til þess að gefa hv. Alþ. nokkra hugmynd um hvað þarna er rætt og á hverju við megum eiga von, að lesa hér upp umræðuefni þessara funda, en þessi samtök eða þessi mafía var stofnuð 1954, eins og menn kannske vita, sem nokkurs konar áframhald af NATO til þess að tryggja enn frekari ítök þess hernaðarbandalags á okkar heimshluta. Á stofnfundinum 1954 var umræðuefnið varnir Evrópu gegn hættunni sem stafar af kommúnismanum, afstaðan til Sovétríkjanna. Á fundi í Frakklandi 1955 var umræðuefnið útbreiðsla kommúnismans á Vesturlöndum, stefna Vesturlanda í pólitískum, hugmyndafræðilegum og hernaðarlegum efnum. Á fundi í Vestur-Þýskalandi 1955, aukafundi, var umræðuefnið staða Atlantshafsbandalagsins, herfræðileg vandamál tengd kjarnorku, endursameining Þýskalands. Á fundi í Danmörku 1956: uppvöxtur ríkjaheilda sem beinast gegn Vesturlöndum, austurlönd og Kína, kommúnistískur undirróður í Asíu og stefna Vesturlanda. Á aukafundi í Ítalíu 1957 var umræðuefnið nútíma vopn og öryggi vesturlanda, hernaðarstefna NATO og vandamál tengd afvopnunarmálum. Á fundi í Englandi 1958 framtíð NATO, vesturlönd og Sovétríkin. Á fundi í Tyrklandi 1959: herfræðileg og viðskiptaleg vandamál vesturlanda, stefna vesturlanda í málefnum Afríku. Á fundi í Sviss 1960: staðan í heimsmálunum, stefna Bandaríkjanna gagnvart Evrópu, vandamál Evrópuríkja. Á fundi í Svíþjóð 1961: Atlantshafssamstarfið og bandarísk stjórnvöld, hið nýja hlutverk Sameinuðu þjóðanna, vandamál Efnahagsbandalagsins. Frakkland 1963: jafnvægi í hermálum Bandaríkjanna og Evrópu, Bretland og Efnahagsbandalagið, stefnan gagnvart þróunarlöndunum. Á fundi í Bandaríkjunum 1964: Atlantshafsbandalagið og breytingar á því, innri þróun Sovétríkjanna og hugsanleg stefnubreyting þeirra. Á fundi í Ítalíu 1965: samstarf á sviði gjaldeyrismála, staða NATO. Á fundi í VesturÞýskalandi 1966: nýskipan NATO, efnahagsþróun Evrópu með tilliti til þróunarlandanna. Á fundi í Bretlandi 1967: misræmið milli Bandaríkjanna og Evrópu á tæknisviðinu, ný vandamál NATO. Belgía 1972: ástandið í Evrópu og NATO, ný herfræðileg viðhorf. Á fundi í Frakklandi 1974: pólitísk, efnahagsleg og hernaðarleg staða Evrópu. Árið 1975 kom klúbburinn saman í Tyrklandi, en þá voru fundarmenn óvenjufáir eða um 50. Ekki veit ég hvert umræðuefnið var þá, en eftir þennan upplestur undrar mig ekki þó hæstv. forsrh. Geir Hallgrímsson kunni vel við sig í þessum klúbbi. Herra forseti. Ég læt þetta nægja og betur hver þm. dregið sínar ályktanir af því, hvaða línu hæstv. forsrh. Íslands sótti. Ég fyrir mitt leyti á ekki von á að sú lína verði til góðs íslenskum verkalýð, en það mun koma í ljós á næstu dögum hvað hæstv. forsrh. Íslands á að gera. En það eru fleiri en ég og fleiri en sósíalistar sem eru andvígir svona makki áhrifamanna hins vestræna auðvalds. Um það leyti sem hæstv. forsrh. var á þessum fundi birtist forustugrein í Dagblaðinu, og ég ætla að leyfa mér að lesa hér niðurlagið úr þeim leiðara. Hann fjallar um hæstv. forsrh. Geir Hallgrímsson og Bilderberg. Niðurlagið hljóðar svo: „Á meðan hafa menn vonast til að ríkisstj. gerði skyldu sína og kæmi til móts við kröfur launafólks og reyndar einnig atvinnurekenda til að auðvelda kjarasamningana. Ríkið er mikilvægasti aðilinn í kjarasamningunum. Alþ. verður sent heim eftir nokkra daga. Menn telja ástæðu að óttast að enn einu sinni muni ríkisstj. bregðast skyldu sinni og halda að sér höndum, forustumenn stjórnarflokkanna muni síðan koma fram fyrir alþjóð og kenna verkalýðshreyfingunni um verkföll og jafnvel það sem þeir munu kalla nýja kollsteypu í efnahagsmálum. Hvaða línu um þessi mál skyldi forsrh. hafa sótt á fund auðjöfranna á Englandi? Ekki eru það menn sem líklegir eru til að hafa sérstakan áhuga á að tryggja hag láglaunafólks á Íslandi eða annars staðar. Þeirra áhugi beinist að tryggingu eigin hagsmuna, að finna hagkvæma fjárfestingu og kannske rétta í leiðinni fram einhverjar gjafir í samræmi við það sem fínar frúr 19. aldar iðkuðu. Almenningur fyrirlítur þessa Bilderberg-línu.“ Þannig hljóðar niðurlag leiðarans og ég held, að Dagblaðinu hafi ratast þarna satt á munn, að almenningur fyrirlítur þessa Bilderberglínu og það hefði verið Alþ. meira til sóma að hæstv. forsrh. hefði gefið sér tíma til þess að sækja einhver ráð til Alþingis íslendinga í þeim efnahags- eða kjaramálum, sem fram undan eru, heldur en þarna út til Bilderberg.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. Þetta eru umr. utan dagskrár sem óskað var eftir í sambandi við þinghald. Önnur mál hafa blandast í þær. Varðandi Bilderbergfundinn vil ég aðeins segja tvennt. Annað er það, að upplestur á dagskrárefni fundanna, sem síðasti hv. ræðumaður gat um, sýnir að þar eru málefni á ferðinni sem snerta Ísland, og ég verð að harma að ég hafi ekki átt kost á að sækja fleiri fundi en raun ber vitni um. Hitt er svo það, að ég gekk úr skugga um það gagnvart aðilum vinnumarkaðarins og þeim, er málið skiptir, að fjarvera mín frá sumardeginum fyrsta, á fimmtudegi, og þar til ég kom heim eftir hádegi á mánudegi tafði í engu samningsumleitanir aðila vinnumarkaðarins og seinkaði ekki að einu eða neinu leyti störfum sáttanefndar. Þetta vil ég að komi skýrt fram. Það var ekki þannig verið að verki af minni hálfu að um undanskot frá skyldustörfum væri að ræða.



Herra forseti. Fjvn. hefur rætt þáltill. um skipulagsskrá fyrir Þjóðhátíðarsjóð á nokkrum fundum sínum. N. varð ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. leggur til að þáltill. verði samþ. með þeirri breytingu, sem gerð er grein fyrir á þskj. 671, en breytingin er í því fólgin að við 2. gr. skipulagsskrár fyrir sjóðinn verði bætt orðunum: „á grundvelli verðtryggingar eftir nánari ákvörðun stjórnar sjóðsins.“ Þetta felur í sér að lögð er áhersla á það í skipulagsskránni að fé sjóðsins verði verðtryggt. Það stendur að vísu í frv., uppkastinu að skipulagsskrá, að stofnfé sjóðsins skuli varðveitt í Seðlabanka Íslands og ávaxtað með hagkvæmustu kjörum. Það má e. t. v. líta svo á að í þessum orðum felist það, að fé sjóðsins sé verðtryggt, en réttara þótti að taka það fram með ákveðnara orðalagi. Ég fjölyrði ekki fremur að sinni um þessa till. Rétt er að geta þess, að Lárus Jónsson var fjarverandi afgreiðslu málsins. 7 nm. voru sammála um þessa afgreiðslu en 2 nm. skila séráliti.



Herra forseti. Minni hl. fjvn. í þessu máli mynda ég og hv. þm. Geir Gunnarsson. Við leggjum til að þáltill. verði vísað til ríkisstj. í því skyni að hún sendi þingflokkunum málið til athugunar og umfjöllunar í sumar í þeim tilgangi að þm. kanni þær hugmyndir, sem fram hafa komið, og till., sem fram hafa verið bornar á Alþ. um ráðstöfun hagnaðar af sölu þjóðhátíðarmyntar, leitist við að ná samstöðu um eina ákveðna lausn á því máli, skili niðurstöðum í upphafi næsta þings þannig að hægt sé að afgreiða till. um ráðstöfun þessa fjár í upphafi næsta reglulegs Alþ. Sem sé, við leggjum til að till. sé vísað til, ríkisstj. á þessum forsendum. Hv. þm. Karvel Pálmason, sem er aðili að fjvn. sem áheyrnarfulltrúi, styður þessa till. okkar. Á þskj. 669 er nál. okkar minni hl. fjvn., þar sem þessi till. er rökstudd. Rökstuðningur okkar er í mjög stuttu máli á þá lund, að hér er um að ræða að öllum líkindum síðasta mál í tengslum við þjóðhátíð 1974 sem kemur til kasta Alþ. Eins og menn muna hafði Alþ. forustu um það þjóðhátíðarhald, og öll þau mál, sem komu til kasta Alþ. í sambandi við þjóðhátíðarhaldið, bar að með þeim hætti að þau voru rædd í þingflokkunum og meðal þm. og samstöðu náð um lausn þeirra áður en þau voru lögð fram til afgreiðslu hér á Alþ. Þessi vinnubrögð gerðu það að verkum, að það tókst samstaða allra þm. um ákvörðunaratriði í sambandi við þjóðhátíð 1974. Og það er tvímælalaus skoðun mín að einmitt það, að full samstaða náðist í þinginu um afgreiðslu þessara mála vegna þess að þannig var að undirbúningi staðið, einmitt það gerði það ekki hvað síst að verkum að þjóðhátíðin tókst eins vel og raun bar vitni. Þegar kemur hins vegar að þessu máli, sem er að öllum líkindum síðasta mál í tengslum við þjóðhátíð 1974 sem kemur til kasta þingsins, þá er breytt um vinnubrögð. Í stað þess að vinna endanlega tillögugerð um þetta mál með sama hætti og gert hefur verið um öll þau mál viðvíkjandi þjóðhátíðinni sem komu til kasta þingsins, þ. e. a. s. á vettvangi Alþ. sjálfs, í samræðum þm. og í samráði þingflokka, þá var á það ráð brugðið að fá aðila utan þingsins til þess ekki aðeins að semja till. um ráðstöfun þess fjár sem hér um ræðir, heldur einnig til þess að kynna þær till, fyrir ríkisstj. og þjóðinni og hv. alþm. sem fyrst kynntust þessum till. fyrir tilverknað fjölmiðla. Þá þegar sama dag og okkur þm. var gerð þessi niðurstaða heyrinkunn var málið til umr. utan dagskrár hér á Alþ. og fjölmargir þm. óskuðu þess eindregið, að þessi vinnubrögð yrðu ekki viðhöfð, og mótmæltu þeim harðlega. Ég tók þátt í þessum umr. og setti fram þá ósk við það tækifæri, að þessar till. Seðlabanka Íslands, sem ríkisstj. voru sendar, yrðu teknar til meðferðar hér á Alþ. með sama hætti og öll önnur mál varðandi þjóðhátíðarhaldið 1974. Þetta var hins vegar því miður ekki gert, heldur tillögur Seðlabankans fluttar inn í þingið af hæstv. ríkisstj. á síðustu þingdögunum, og afleiðingarnar hafa orðið þær, að hvort tveggja hefur gerst í senn, að fjvn. hefur ekki gefist tækifæri til að kynna sér til hlítar þær hugmyndir, sem þáltill. gerir ráð fyrir að upp verði teknar við ráðstöfun þessa fjár, og eins og ekki síður frekari hugmyndir og till. sem borist hafa frá einstökum þm. Ég tel að ef knúið verður á um að afgreiða málið við þessar aðstæður, þá hljóti svo að fara að þær skiptu skoðanir sem ríkja meðal þm., komi fram í því, að þingheimur klofni í atkvgr. um síðasta mál varðandi þjóðhátíð 1974 sem kemur til kasta Alþ. að taka ákvörðun um. Minni hl. fjvn. telur að það sé mjög miður farið ef þannig á að halda á þessu máli. Við erum eindregið þeirrar skoðunar í minni hl. n., að ef aðeins þm. er gefinn tími til að kynna sér þær till., sem fram hafa verið lagðar, og þær hugmyndir, sem ýmsir einstakir þm. hafa, en ekki hefur gefist tími til að kanna nánar, svo og þær hugmyndir sem koma fram í þessari þáltill., - ef þm. gefst tími til að fá að kanna þær með sama hætti og aðrar hugmyndir í sambandi við þjóðhátíðarhaldið, þá dettur okkur ekki annað í hug en það náist fullt samkomulag milli þm. um endanlega afgreiðslu þannig að hægt sé að leggja till. þar um fyrir Alþ. næst þegar það kemur saman og afgreiða hana á nokkrum dögum með þeirri reisn og þeirri samstöðu sem þetta mál á vissulega skilið að hljóta hér í þingsölum. Ég vil svo að lokum taka fram, að ef þessi ósk okkar um, að málinu verði vísað til ríkisstj. í því skyni að tilraun verði gerð til þess að ná samstöðu um afgreiðslu þess hér á þinginu, nær ekki fram að ganga, verði þessi till. ekki samþykkt, þá áskiljum við, sem að henni stöndum, okkur rétt til þess að greiða atkv. um þær till. sem fram hafa komið eða kunna að koma eða að taka ekki frekari þátt í afgreiðslu þessa máls.



Herra forseti. Hvort tveggja er, að tími til þingstarfa gerist nú naumur og ég tel mig nú þegar hafa sagt flest það sem ég hef að segja um þetta mál og þarf því ekki að verða langorð hér. Þegar málið nú kemur frá hv. fjvn. liggja fyrir þrjár till. um meðferð þess. Sú fyrsta, sem ég vil nefna svo, er brtt. frá okkur sex þm. sem gengur í þá átt, að í stað þess að stofna sérstakan Þjóðhátíðarsjóð verði þessar 300 millj., sem um ræðir, ágóði af útgáfu þjóðhátíðarmyntar, látnar ganga til þjóðarbókhlöðu að 2/3 hlutum og til Húsafriðunarsjóðs að 1/3. Önnur brtt. liggur fyrir frá meiri hl. fjvn. um að samþykkja till. eins og hún liggur fyrir, óbreytta að öðru leyti en því að bæta verðtryggingarákvæði aftan við 2. gr. skipulagsskrár sjóðsins sem sjóðsstjórn hafi svo í valdi sínu að fara með að vild. Þriðja till. er svo sú sem frsm. minni hl. hv. fjvn. hefur nýlega gert grein fyrir, að málinu verði vísað til ríkisstj. og frekari athugunar þingflokka í sumar í von um að ná samstöðu um málið. Hv. 8. landsk, þm., Sighvatur Björgvinsson, gerði allmikið úr þeirri staðreynd, að hér væri um að ræða síðustu tengsl við þjóðhátíð 1974. Það er að vísu rétt, að þetta er í beinum tengslum við þjóðhátíð, að mínu áliti nokkurs konar eftirmáli sem ég hefði vissulega talið að mætti vera með öðrum hætti. Það var bjart yfir allri þjóðhátíðinni 1974 og framkvæmd hennar sem var öll til fyrirmyndar. En það verður því miður ekki sagt, finnst mér, að sama heiðríkjan eins og á þeim fögru sumardögum hvíli yfir þessu máli sem við erum að fjalla um hér. Ég þarf ekki að ítreka mína afstöðu, ég er búin að reyna að rökstyðja hana áður, ástæðuna fyrir því að ég geri hér og við fleiri ágreining í máli sem við hefðum gjarnan viljað hafa samstöðu Alþ. um. En hún er í sem allra stystu máli sú í fyrsta lagi, að ég tel að utanaðkomandi stofnun, utan Alþ., hafi af allmiklu ráðríki og framhleypni reynt a. m. k, að segja Alþ. fyrir verkum. Ég held að þetta mál sé nokkuð gott dæmi og um leið viðvörun til okkar alþm. að vera á verði gegn því að láta utanaðkomandi áhrif ráða um of gerðum þingsins, þannig að svo geti farið að lokum, ef við göngum of langt í þeirri lítilþægni okkar, að við verðum beinlínis viljalaust verkfæri í höndum allt annarra aðila en til stendur. Það liggja fyrir yfirlýsingar beggja foringja stjórnarflokkanna um að þetta sé ekki flokksmál og það vildi ég undirstrika mjög rækilega, þ. e. a. s. þm. hafa nú á þessu lokastigi málsins frjálsar hendur um að taka þá afstöðu til málsins sem mér finnst enn að sómi Alþ. liggi við að sé í fullu samræmi við þessa yfirlýsingu og þær vonir sem við gerum okkur um hlutverk okkar hér, að við séum frjálsir að því að fara að okkar vilja og sannfæringu, og að niðurstaðan í þessu máli verði í samræmi við athugun hv. þm. á málinu og íhugun sem það hlýtur að hafa gefið okkur tilefni til. Ég mun ekki draga dul á það hér, að af þessum þremur till., sem fyrir liggja um meðferð málsins, tel ég brtt. okkar sexmenninganna snöggt um besta, en ég mun samt sem áður fylgja till. minni hl. um að fresta málinu nái brtt. ekki fram að ganga.



Herra forseti. Ég hlýt að telja, þrátt fyrir það að sumt í framkvæmd þessa máls sé ekki nákvæmlega eins og það hefði átt að vera, að óþarflega mikill úlfaþytur hafi hér af orðið. Ef hér er að finna hinn eina sanna vettvang fyrir alþm. að rísa af sjálfstæði og djörfung gegn einhverju sjálfskipuðu valdi utan þessarar stofnunar, í þessu tilfelli Seðlabankanum, þá er ég ekki með á nótunum. En fyrirvari minn byggist á þessu: Ég leyni því hvergi, að æskilegast hefði verið að fullt samkomulag hefði tekist um ráðstöfun þessa fjár, Ég gæti því út af fyrir sig stutt það að reynt yrði til þrautar að ná því samkomulagi, en fyrir því virðist ekki vilji eða möguleikar og er það vissulega miður. Hins vegar tek ég það fram, að ég tel verkefni þau, sem um getur í skipulagsskrá sjóðsins, fulls stuðnings verð. Einnig er það mjög til bóta að fjvn. hefur tekið upp hina ágætu till. hv. þm. Gils Guðmundssonar um fulla verðtryggingu sjóðsins. Af þessum ástæðum mun ég greiða meirihlutaálitinu atkv. mitt.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. fjvn. fyrir meðferð og afgreiðslu þessa máls og tel ekki ástæðu til að fjölyrða um málið. Það var rætt hér við framlagningu þáltill. allítarlega, og ég býst ekki við að ný efnisatriði komi hér fram. Ég vil þó aðeins láta það í ljós, að hér er ekki um mál að ræða sem varpað er inn í þingið á síðustu dögum þess. Öllum þingflokkum var sent það fyrir páskahátíðina, áður en þm. fóru í páskaleyfi. Síðan var þáltill. útbýtt eftir hátíðar og hún tekin til umr. og vísað til n. eins og þingsköp gera ráð fyrir. Ég tel engin merki þess að frekari samstaða náist um meðferð þessara fjármuna þótt beðið væri til hausts, þegar af þeirri ástæðu að ágreiningurinn er um það, hvort stofna skuli slíkan Þjóðhátíðarsjóð sem í þáltill. segir eða hvort Alþ. skuli nú þegar verja þessum fjármunum til tiltekinna verkefna sem greinir í brtt. á þskj. 498. Ég á ekki von á að sættir takist á milli þessara andstæðu skoðana og því sé engin ástæða til þess að bíða með afgreiðslu málsins, auk þess sem eðlilegt er að þessi sjóður taki til starfa, vegna þess að verkefnin eru brýn sem honum er ætlað að sinna. Ég vil svo aðeins bæta því við, að hér hefur ekki verið gengið fram hjá Alþ. eða alþm. Fyrrv. forsrh. hefur lýst því yfir hér á þingi ómótmælt, að hann hafi skýrt fulltrúum þingflokkanna frá fyrirætlun Seðlabankans um sölu þjóðhátíðarmyntar, tilgangi þeim sem ætlunin var að ná með útgáfu myntarinnar, hvernig verja skyldi ágóðanum og að í því skyni skyldi stofnaður sjóður, er hefði þetta meginmarkmið. Á því stigi málsins var samþykkt af hálfu fyrrv. ríkisstj. að fallast á þetta án andmæla frá fulltrúum þingflokka. Þótt ég sé þeirrar skoðunar að þingið sé auðvitað síðasti dómarinn í þessum efnum og geti kveðið á um efni skipulagsskrárinnar eða hvort stofna skuli Þjóðhátíðarsjóð, þá var með þetta mál farið alveg eins og önnur mál varðandi þjóðhátíð, að leitast var við að samstaða næðist um það. Mér eru það að vísu vonbrigði að svo hefur ekki orðið. En ég held að það sé alveg óþarfi að tefla þessu máli fram sem einhverju sjálfstæðismáli varðandi sannfæringu, ákvörðunarrétt eða vald alþm. Hér er um efnisafstöðu að ræða sem ég treysti þm. vel til að taka í samræmi við álit meiri hl. hv. fjvn. sem ég vil enn á ný mæla með.



Herra forseti. Það er rétt, sem fram hefur komið hjá þeim ræðumönnum sem talað hafa hér á undan mér, að það er ekki miklu við þetta að bæta efnislega. Línur virðast nokkuð skýrar. Hæstv. forsrh. hefur lýst því yfir, að hann eigi ekki von á því að sættir megi takast. Mér þykir það nokkuð furðuleg yfirlýsing þar sem það er vitað mál að það er alls ekki þrautreynt. Ég tel afstöðu hv. minni hl. fjvn. alveg hárrétta og get fyllilega tekið undir rökstuðninginn í því áliti. Ég er meðflm. að brtt. þeirri sem hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir er 1. flm. að. Ég tel að í rökstuðningi minni hl. felist viðurkenning á réttmæti þess tillöguflutnings, og með hliðsjón af því svo og þeirri staðreynd, að ég tel samstöðu í þessu máli mjög mikilvæga, mun ég greiða áliti minni hl. fjvn. atkv. Ég hef ekki fleiru við þetta að bæta, öðru en því, að ég hafna því algerlega að þingflokkar hafi í tíð vinstri stjórnar fjallað um beinar till. um hvernig þessu fé skyldi varið. Það kann að vera að hæstv. vinstri ríkisstj. hafi á einhverjum síðustu vikum sínum haft tíma til þess að ræða þessar hugmyndir, og síst af öllu skal það gagnrýnt, en þær hugmyndir voru ekki ræddar í þingflokkum og því síður beinar tillögur. En það er kannske líka rétt að taka það fram, að það hefur enginn þm. gagnrýnt það að myntin skyldi slegin. Það er ekki það atriði sem er til umr., heldur eingöngu það, að Alþ. hefur verið sniðgengið við ráðstöfun þessara fjármuna.



Herra forseti. Eins og öllum hv. þm. er kunnugt voru gerðar verulegar breytingar á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins á síðasta ári, eins og kvað á um í málefnasamningi ríkisstj. Í kjölfar þessara breytinga var ákveðið að stofna byggðadeild við Framkvæmdastofnunina sem tók formlega til starfa 1. sept. s. l. Þótt skörp skil séu enn eigi milli einstakra starfsþátta áætlanadeildar og byggðadeildar hefur stjórn stofnunarinnar markað starfsvettvang deildanna í höfuðdráttum þannig, að áætlanadeildin hefur með höndum atvinnuvegaáætlanir og aðrar þær áætlanir sem ná til alls landsins, svo sem mannafla- og mannfjöldaspár og samgönguáætlanir, en byggðadeildin vinnur sérstaklega að áætlunum hinna einstöku byggða. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mjög nákvæmlega í efnisinnihald þeirrar ársskýrslu sem hér liggur fyrir. Ég vil þó láta það koma fram, að í sambandi við starfsemi Framkvæmdasjóðs og samvinnu hans við aðra fjárfestingarlánasjóði kemur fram í skýrslunni, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og segir í lögum um Framkvæmdastofnunina er hlutverk Framkvæmdasjóðs að beina fjármagni til aðkallandi framkvæmda sem æskilegar eru taldar fyrir þjóðarbúið að dómi stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar. Þessu hlutverki gegnir sjóðurinn fyrst og fremst með því að veita fé til helstu fjárfestingarlánasjóða atvinnuveganna sem síðan veita lán til einstakra framkvæmda. Samskipti Framkvæmdasjóðs við þessa fjárfestingarlánasjóði eru því allnáin og varða áætlanir um fjármögnun og útlán sjóðanna og lánveitingar Framkvæmdasjóðs til þeirra. Sú skipan hefur nú komist á, að gerð áætlunar um fjáröflun og lánveitingar Framkvæmdasjóðs fyrir komandi ár er að fullu lokið í desembermánuði og þá jafnframt tekin inn í hina árlegu lánsfjáráætlun ríkisstj. Til þess að koma þessu í kring þurfa fjárfestingarlánasjóðirnir að hefja undirbúning áætlana sinna síðla sumars til að meta eigið ráðstöfunarfé næsta árs og þarfir fyrir lánsfé til þess að unnt sé að sinna brýnustu verkefnum. Augljóst hagræði er að því að ljúka gerð áætlunar Framkvæmdasjóðs og fjárfestingarlánasjóðanna fyrir áramót, því að með þeim er útlánastefna mörkuð í megindráttum, auk þess sem þessar áætlanir eru veigamikill þáttur í lánsfjáráætlun ríkisstj. sem ætlað er að taka til allrar lánastarfsemi í landinu. Stjórn Framkvæmdastofnunarinnar samþykkti áætlun um fjáröflun og lánveitingar Framkvæmdasjóðs fyrir árið 1917 á fundi sínum 17. des. 1976. Niðurstöðutala þeirrar áætlunar er 6000 millj. kr. og eru áætluð lán til fjárfestingarlánasjóða 5700 millj. kr. og 300 millj. kr. til annarra aðila. Lánveitingar Framkvæmdasjóðs til fjárfestingarlánasjóða árið 1976 námu 4559 millj. kr., en höfðu numið 4035 millj. kr. árið áður, en heildarlánveitingar þessara sjóða námu hins vegar 8893 millj. kr. á árinu 1976 samanborið við 7663 millj. kr. árið áður.“ Það er ástæða til þess að fara nokkrum orðum um lánakjörin, en aðalefni þess máls er að fjárfestingarlánasjóðir endurláni það fé, sem þeir fá til ráðstöfunar, með sambærilegum kjörum og þeir sæta sjálfir samkv. 1. nr. 13 frá 1975. Samkv. þessum lögum gerðu Framkvæmdastofnunin og Seðlabankinn till. til ríkisstj. um meginreglur um lánakjör sjóðanna, en sjóðirnir gera síðan till. um lánakjör innan þessara meginreglna. Má segja að á síðasta ári hafi lánakjör sjóðanna verið færð til samræmis bæði innbyrðis og við þau kjör sem þeir sæta sjálfir. Þó vantar enn á að svo sé að öllu leyti hjá Stofnlánadeild landbúnaðarins þótt verulega hafi miðað í áttina. Í sambandi við Byggðasjóð er rétt að láta það koma fram, að á árinu 1976 námu hreinar tekjur Byggðasjóðs 225.6 millj. kr. auk framlags ríkissjóðs sem nam 1123 millj. kr., eða samtals 1348.6 millj. kr. Eiginfjárreikningur Byggðasjóðs er þannig í árslok yfir 3000 millj. kr. og hafði hækkað á árinu um 1228 millj. kr. Á yfirstandandi ári er, eins og kunnugt er, gert ráð fyrir 1630 millj. kr. framlagi til Byggðasjóðs á fjárl. fyrir árið 1977, og er það í samræmi við ákvæði málefnasamnings ríkisstj. Í sambandi við skýrslu um starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins vil ég svo að lokum minna á að hið háa Alþ. samþykkti á dögunum ályktun þess efnis, að athugun skyldi gerð á áhrifum af starfsemi stofnunarinnar og einkum lánveitingum Byggðasjóðs á atvinnu- og byggðaþróun í landinu. Ég tel mikilvægt að hv. þm. geri sér á hverjum tíma sem gleggsta grein fyrir áhrifum af starfsemi svo sterkra þátta í þjóðarbúskapnum. Fram hefur komið að hinn öflugi Byggðasjóður kunni með starfsemi sinni að efna til misvægis í þjóðfélaginu. Um það skal ég ekki dæma. En allir geta væntanlega verið sammála um að rannsaka áhrif sjóðsins sem við í dag vitum þó með vissu að mjög mörgu góðu hefur komið til leiðar. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að Framkvæmdastofnunin beitti sér fyrir því á síðasta ári að rannsaka sérstaklega ástand í fiskiðnaði á Suðurnesjum og á höfuðborgarsvæðinu, en til þeirra kjördæma hefur lánastarfsemi Byggðasjóðs ekki náð að öðru leyti en að lána til skipakaupa og nýsmíði fiskiskipa. Fyrstu niðurstöður þessarar könnunar sýna að þessi mikilvægi þáttur atvinnulífsins á svæðinu hefur dregist mjög aftur úr öðrum landshlutum um alla aðstöðu og vinnsluhæfni. Hér er eðlilegt að snúa við blaðinu og hefur stjórn Framkvæmdastofnunarinnar stigið fyrstu skrefin með því að veita aukalán á þessu ári til fiskiðnaðar í þessum kjördæmum að fjárhæð 100 millj. kr. Þess er að vænta að færi gefist á að auka þessa fyrirgreiðslu svo að fiskiðnaður þessa landshluta fari ekki varhluta af eðlilegri fyrirgreiðslu. Að öðru leyti en því, sem ég hef nú sagt um starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins, leyfi ég mér að vísa til skýrslu stofnunarinnar sem allir hv. þm. hafa fengið í hendur.



Herra forseti. Þar sem mjög er nú liðið á þennan næstsíðasta dag hins háa Alþ. gefst ekki mikill tími til þess að ræða ítarlega þá skýrslu sem hér liggur fyrir um Framkvæmdastofnun ríkisins fyrir árið 1976, enda þótt margt fróðlegt sé í henni að finna og margt um hana að segja. Ég mun því ekki vera langorður að þessu sinni, en tel þó rétt að standa hér upp og segja örfá orð þegar þetta mál er nú hér á dagskrá. Ég vil ekki láta þetta tækifæri ónotað til þess enn á ný að minna á þær skoðanir mínar, að það sé hin mesta ósvinna að enn sitji sem framkvæmdastjórar hjá þessari stofnun tveir af okkar samstarfsmönnum hér á þingi, sem reyndar fengu samþykkt ákvæði um möguleika þeirra til þess að starfa í þessari stofnun með eigin atkv. á sínum tíma. Í þessu sambandi vildi ég líka minna á eða vekja athygli á því, að á þessu ári voru hv. þm. Sverrir Hermannsson og Tómas Árnason skipaðir forstjórar Framkvæmdastofnunar ríkisins samkv. till. stjórnar þessarar stofnunar án þess að þessar stöður væru auglýstar, og ég tel að það sé einhlítt að það brjóti algerlega í bága við þær reglur sem almennt gilda um ráðningu opinberra starfsmanna. - Ég vildi láta þessa aths. koma hér fram. En ekki meira um það. Samkv. 10. gr. laganna skal byggðadeild gera áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs í þeim tilgangi að tryggja atvinnu og búsetu í byggðum landsins. Þetta er eitt af meginákvæðum laganna, og ég hef ávallt skilið það svo, þetta ákvæði, að það nái til allra byggðarlaga hvarvetna á landinu og tilgangur þessarar stofnunar, þessara laga og þessarar starfsemi, sem þarna fer fram, sé að skapa jafnvægi milli einstakra byggðarlaga, hvort sem það nefnist dreifbýli eða þéttbýli. Að þessu leyti hef ég stutt markmið svokallaðrar byggðastefnu og haft fullan skilning á því, að nauðsynlegt sé að koma í veg fyrir röskun, verulega óþægilega röskun varðandi búsetu fólks, og að sjálfsagt sé að styðja við dreifbýlisbyggðarlög og skapa möguleika til viðunandi lífskjara hvarvetna á landinu. Þessa þróun, sem átt hefur sér stað í þessum efnum, þekkjum við sem hér sitjum, og það er óhætt að fullyrða að m. a. með starfsemi Framkvæmdastofnunar hefur verulegur árangur náðst að því leyti að fólksfjölgun hér á þéttbýlissvæðinu hefur verið stöðvuð og uppbygging ýmissar ágætrar atvinnustarfsemi hefur átt sér stað víða um land. Hins vegar hefur þessi þróun skapað nokkur vandræði fyrir þéttbýlissvæðin, m. a. Reykjavík, og sú skýrsla sem hér er lögð fram, undirstrikar þessa staðreynd. Erindi mitt hingað í ræðustólinn er að draga fram örfá atriði þar sem þetta kemur fram. Í fyrsta lagi kemur fram í þessum skýrslum, sem reyndar liggur fyrir í öðrum skýrslum, frá Hagstofu og öðrum þeim sem með því fylgjast, að fólksfjölgun í Reykjavík hefur ekki verið sambærileg við það sem annars staðar þekkist, og reyndar er um nokkra fækkun að ræða í Reykjavík miðað við hlutfallslega fjölgun landsmanna allra. Þá kemur líka fram í þessari skýrslu að meðaltekjur reykvíkinga eru lægstar ef kjördæmi eru skoðuð, og lækkuðu meðaltekjur reykvíkinga um 1% á síðasta ári. Í þriðja lagi ber þessi skýrsla með sér að tala atvinnulausra er langhæst á Reykjavíkursvæðinu eða 201 af 506 skráðum atvinnulausum, og er þá um að ræða ársmeðaltal fyrir 1976. Að vísu er nokkuð erfitt að átta sig á þessari töflu eins og reyndar ýmsum fleiri töflum þar sem ruglað er saman Reykjavík og Reykjanesi eða ýmsum svæðum úr Reykjaneskjördæmi, og tel ég þetta vera galla á þessari skýrslu, því að auðvitað verður að birta tölur og niðurstöður um ástand í Reykjavík sem sérstöku kjördæmi, alveg eins og öðrum kjördæmum sem um er fjallað í skýrslunni. Í fjórða lagi er fróðlegt að sjá við upptalningu á lánveitingum úr Byggðasjóði hversu hlutur Reykjavíkur er rýr. Samkv. skýrslunni eru lánveitingar til hinna ýmsu kjördæma sem hér segir: Vesturland 31, Vestfirðir 56, Norðurland vestra 27, Norðurland eystra 59, Austurland 78, Suðurland 51, Reykjanes 13 og Reykjavík 7. Þessar tölur segja sína sögu. Ef litið er síðan á upphæðirnar kemur í ljós að til aðila, sem taldir eru til Reykjavíkur, eru veitt lán og styrkir úr Byggðasjóði að upphæð 93 millj. kr. En þegar skoðað er betur, hvaða lán hér er um að ræða, kemur í ljós að í fyrsta lagi er veitt lán til Guðmundar J. Magnússonar vegna nýsmíði á 25 lesta fiskibáti að upphæð 5.2 millj., í öðru lagi lán til endurbóta á mótorbátnum Val að upphæð 1 millj., í þriðja lagi er síðan talið upp sem lán og fyrirgreiðsla til reykvíkinga framlag til Hagstofu Íslands varðandi athuganir á framfærslukostnaði í nokkrum stöðum utan Reykjavíkur. Síðan er veitt lán til nýsmíði á skuttogara, sem er meginuppistaðan í þessum lánveitingum til reykvíkinga, 84 millj., en þessi nýsmíði skuttogarans fer alls ekki fram í Reykjavík, heldur í allt öðru kjördæmi, nánar tiltekið í Reykjaneskjördæmi. Og að lokum er 2 millj. kr. lán til Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og þessu láni skal varið til beitartilrauna á hálendi. Þá eru upp taldar þær lánveitingar sem ganga til þessa kjördæmis sem ég er að gæta hagsmuna fyrir. Þetta er auðvitað rýr upptalning, og þegar verið er að taka svona skýrslur saman eru þetta blekkjandi og beinlínis rangar upplýsingar og ég vil mjög vita svona vinnubrögð. Ég held sem sagt að það fari ekkert á milli mála við lestur þessarar skýrslu að hlutur Reykjavíkur er ákaflega slakur. Það kann að eiga sér þær skýringar, ef maður vill vera mjög sanngjarn, að það hafi þurft að veita mikið fé til dreifbýliskjördæma og til þeirra byggðarlaga þar sem atvinnulíf hefur ekki verið í mjög miklum blóma. En nú hefur þessari þróun verið snúið algerlega við, eins og ég hef hér upp talið, að meðaltekjur lækka hér í Reykjavík, atvinnuleysingjar eru flestir og fólksfjölgun hefur algerlega stöðvast. Byggðasjóður hefur eflst mjög á síðustu árum. 1974 hafi hann til úthlutunar 297 millj., 1975 860 millj., 1976 1123 millj. og talið er að hann hafi 1977 1630 millj. til ráðstöfunar. Þetta er auðvitað gríðarlega mikil hækkun, úr 297 millj. 1974 í 1630 millj. árið 1977. Á sama tíma sem útlánastarfsemi almennra banka og sparisjóða er takmörkuð er sífellt meira úr að spila í Framkvæmdastofnun ríkisins og Byggðasjóði. Þess vegna hlýtur það að vera umhugsunarefni, ekki aðeins fyrir reykvíkinga, heldur reyndar fyrir hið háa Alþ. og fyrir stjórnvöld, hvernig þessu fé megi deila út til landsmanna þannig að það sé gert af sanngirni og tekið tillit til hagsmuna allra kjördæma án tillits til þess hvort þar sé um að ræða þéttbýli eða dreifbýli. Ég vil trúa því að þróunin verði sú á næstu árum að jafnvægi hafi náðst og að atvinnulíf hafi verið það mikið eflt víða um land að ástæðulaust sé við ráðstöfun á fé Byggðasjóðs að einskorða sig við lánveitingar til svokallaðra dreifbýliskjördæma. Það hlýtur að vera komið að því, jafnvel strax á þessu ári, að litið sé jafnframt á hagsmuni reykvíkinga. Út af fyrir sig hef ég aldrei skilið þá stefnu sem í því felst að búa til sérstaka stofnun hér í Reykjavík, safna gífurlegu fé í sjóði en landsmenn hvarvetna verða síðan að koma hingað á betlibuxum til Reykjavíkur og allra náðarsamlegast að óska eftir fyrirgreiðslu frá þeim háu herrum sem ríkja í Framkvæmdastofnun með aðsetri í Reykjavík. Ég hefði talið að hægt væri að efla byggð og framkvæma byggðastefnu með öðrum og skynsamlegri hætti og með þeim hætti að fólkið úti á landi væri sjálft með þetta fé á milli handa og þyrfti ekki að sækja fyrirgreiðsluna hingað til Reykjavíkur. En ég skal ekki fara út í það hér að sinni, til þess gefst ekki tími. Við sjáum hins vegar af því sem ég hef upp talið, að ekki verður lengur við það unað, og ég vona að þeir, sem stjórna þessari stofnun, muni ekki heldur lengur við það una að hagsmunir reykvíkinga og Reykjaness séu fyrir borð bornir. Ég held að það sé heppilegast fyrir okkur alla að sæmilegur friður ríki á milli kjördæma, það sé ekki verið að skapa neina gjá á milli þeirra, sem í þéttbýli búa, og þeirra, sem í dreifbýli búa. Og stefna og starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins getur átt mikinn þátt í því að skapa réttlæti og frið um jákvæða og skynsamlega byggðastefnu.



Herra forseti. Ég skal ekki flytja hér langt mál. Ég efa það ekki að hv. þm. sem talaði hér síðastur, eigi erfitt með að skilja ýmislegt í sambandi við Framkvæmdastofnun ríkisins. En honum stendur björgun nær, því að hv. 1. þm. Suðurl. ætti manna best að geta tekið hv. þm. Ellert B. Schram í læri og kennt honum svörin sem hv. þm. ekki skilur, ekki síst vegna þess að hv. 1. þm. Suðurl. er það vel heima í þessum málum að honum hefur tekist að hafa skoðanir bæði með og móti Framkvæmdastofnuninni á tiltölulega mjög stuttum tíma, þannig að í betra nám en til hv. 1. þm. Suðurl. getur hv. þm. Ellert B. Schram varla farið í þessu sambandi. Ég vil aðeins, áður en ég kem að því sem á að vera meginefni ræðu minnar, drepa á það, að hlutverk Byggðasjóðs hefur aldrei verið og er ekki að úthluta lánum með tilliti til höfðatölureglu. Hlutverk Byggðasjóðs er að veita lán til þess að efla byggð í landinu þar sem æskilegt er að byggð haldist áfram, m. a. svo að unnt sé að nytja allar auðlindir landsins, og þar sem staðreyndir hafa sýnt að um fólksflótta hefur verið að ræða. Þetta tvennt er forsenda fyrir lánveitingum Byggðasjóðs, en ekki hitt, að hann eigi að veita lán eftir höfðatölureglu. Ég get hins vegar fallist á það sjónarmið með hv. þm. sem talaði hér áðan, hv. 11. þm. Reykv., að það þarf ekki að vera endilega þar með sagt að það sé hægt að skilja í þessu sambandi algerlega á milli suðvesturhornsins annars vegar og landsins alls að öðru leyti hins vegar og setja sér það að enginn aðili á suðvesturhorninu hafi þörf fyrir slíka aðstoð og segja um leið að allir aðilar annars staðar á landinu hafi slíka þörf. Hér á suðvesturhorninu eru ýmsir staðir, lítil byggðarlög, sem eiga í miklum vandkvæðum og miklum atvinnuerfiðleikum. Úti á landi eru einnig staðir sem standa í miklum blóma, eins og t. d. þéttbýlið á Norðurlandi í kringum Akureyri. Ég tel að þar sé ekki síður blómleg byggð og lífvænleg, á Akureyri og þar í næsta nágrenni, heldur en t. d. í kringum Reykjavík. Ég tel að það sé fremur hlutverk Byggðasjóðs að styðja við bakið á öðrum byggðarlögum, bæði hér á suðvesturhorninu og utan þess, sem hafa raunverulega þörf fyrir aðstoð. Ég held einnig að það væri tími kominn að reyna að skipa þessum byggðarlögum í einhverja forgangsröð án tillits til þess, hvar þau eru staðsett á landinu, en frekar með tilliti til þess, hvar þörfin er mest og hvernig þörfin lýsir sér. Þetta held ég, að ætti að gera í þessu sambandi. Og ég vil enn fremur benda á það, að það er orðið nauðsynlegt fyrir alla aðila, bæði í Framkvæmdastofnun og utan hennar, að huga að því hvernig hinir ýmsu öflugu sjóðir starfa saman og hver útkoman er af starfsemi sjóðanna þegar upp er staðið. Ég vil t. d., og það átti að vera meginefni ræðu minnar, benda á það, að fyrir skömmu var dreift hér í skriflegu svari við fsp. frá hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni athyglisverðri skýrslu um starfsemi Atvinnuleysistryggingasjóðs. Ég held að það komi a. m. k. ekki þm. mjög á óvart að þeir staðir á landinu, sem einkum og sér í lagi eru taldir þannig settir að þeir þurfi sérstaklega aðstoðar við, eru staðir eins og Vestfirðir, Austfirðir og Norðurland vestra, ef á að miða við kjördæmi. En svo undarlega ber við þegar farið er að líta á niðurstöðuna af starfsemi Atvinnuleysistryggingasjóðs, og auðvitað verður að hafa hana til hliðsjónar í sambandi við ráðstöfun úr Byggðasjóði, að það verður ekki séð af þessum ráðstöfunum Atvinnuleysistryggingasjóðs að a. m. k. sé þar tekið fyllsta tillit til þeirra atriða sem ég ræddi hér um áðan: í fyrsta lagi að sjóðurinn starfi með þeim hætti að tryggja æskilega byggð þar sem nauðsynlegt er að byggð haldist til þess að nytja auðlindir landsins, og í annan stað að hann beiti sér til þess að koma í veg fyrir fólksflótta frá slíkum stöðum. Svo undarlega ber við þegar farið er að athuga starfsemi Atvinnuleysistryggingasjóðs, að sá landshluti, sem hefur átt örðugast af öllum landshlutum og um það er ekki deilt, en það eru Vestfirðir, hefur notið minni stuðnings frá Atvinnuleysistryggingasjóði heldur en nemur því fé sem vestfirðingar hafa til sjóðsins lagt. Eins og allir vita er fé Atvinnuleysistryggingasjóðs fengið með þeim hætti, að annars vegar er um að ræða framlög heimaaðila, þ. e. a. s. atvinnurekenda annars vegar og sveitarfélaga hins vegar, og svo á móti jafnhátt framlag frá ríkisvaldinu. Ef miðað er aðeins við framlag heimaaðila og athugað síðan um ráðstöfun á því fé á því árabili sem hið skriflega svar um starfsemi Atvinnuleysistryggingasjóðs nær til, þá kemur í ljós, ef litið er á kjördæmin, að af framlagi heimamanna hafa verið greidd í bætur til Vestfjarða 35.4% og í áhættulán 15.7%, til Vesturlands í bætur 45.31% og í áhættulán 7.88%, til Norðurlands vestra í bætur 262.39% og í áhættulán 73.21% af heimaframlagi, sem sagt um 3 kr. fyrir hverja eina sem komið hefur úr heimabyggð, til Norðurlands eystra í bætur 99.27% og í áhættulán 22.86% eða um 135.63% af heimaframlagi þegar lán til félagsheimila og orlofsbygginga eru meðtalin. Blandast þó vart nokkrum manni hugur um að hér er a. m. k. í flestum tilvikum um landshluta að ræða sem á mun hægara með að sjá fyrir sínu fólki og viðhalda byggð heldur en t. d. Vestfirðir. Til Austfjarða eru bætur 94.45% af heimaframlagi og áhættulán 46.84%. Reykjavík og Reykjanes eru náttúrlega alveg sérstakar undantekningar í þessu sambandi. Svo undarlega ber við, að af þeim landshlutum, sem ég hef talið upp hér, eru Vestfirðir ekki nema um það bil hálfdrættingur á við Norðurland eystra og raunar langt fyrir neðan það, talsvert minna en hálfdrættingur gagnvart Austfjörðum og ná ekki einu sinni þriðjungi gagnvart Norðurlandi vestra. Hér hefur verið um að ræða fyrir milligöngu Atvinnuleysistryggingasjóðs fjármagnsflutning frá íbúum Vestfjarða og til íbúa annarra kjördæma. Ég held að svona niðurstöður eigi menn að skoða og hafa til hliðsjónar, þegar fé er ráðstafað úr Byggðasjóði og öðrum slíkum sjóðum, sem eiga vissulega að stuðla að því að æskileg byggð haldist áfram á stöðum þar sem nauðsynlegt er að byggð haldist til þess að auðlindir landsins verði nýttar, og jafnframt að taka tillit til þess að stemma stigu við fólksflótta frá slíkum stöðum. Herra forseti. Ég vil leggja áherslu á það, að í framtíðinni í sambandi við ráðstöfun fjármuna eins og hér um ræðir, úr Byggðasjóði og öðrum slíkum sjóðum, sé mörkuð ákveðin stefna þar sem ekki aðeins sé skilið á milli landsbyggðarinnar annars vegar og Reykjavíkur hins vegar, heldur séu beinlínis valdir þeir staðir, án tillits til þess hvar á landinu þeir eru, sem reynslan sýnir okkur að þurfi meiri aðstoðar við en aðrir staðir, - ekki aðstoðar til þess að halda við byggð þar sem byggð getur ekki þrifist af ýmsum ástæðum, heldur aðstoðar til þess að unnt sé að nýta þær auðlindir sem þarf að nýta frá þessum stöðum og er þjóðinni í heild til hagsbóta að nýttar séu. Þessa stefnu tel ég að þurfi að móta. Það þarf eins og sakir standa að fara að gera það upp við sig hvernig á að standa að þessum byggðamálum, að framkvæmd hinnar svonefndu byggðastefnu, og sú stefna er ekki á þá lund að skera algerlega á milli Reykjavíkur annars vegar og landsins hins vegar. Sú stefna verður að mínu viti ekki mótuð á þeim grundvelli einum, heldur á þeim grundvelli, eins og ég sagði hér áðan, að reyna að velja forgangsverkefni eins og þörfin sýnir að þau liggja fyrir.



Herra forseti. Fjvn. hefur rætt þáltill. um sundlaug við Grensásdeild Borgarspítalans. Till. varð ekki fullrædd áður en gengið var frá fjárl. ársins 1977, en í till. stendur raunar að verkefni það, sem hún fjallar um, verði tekið til greina á fjárl. fyrir árið 1977. Till. var ekki rædd fyrr en eftir að þessi fjárlög voru samþykkt. Þar sem svo varð þótti þó rétt að minna á það verkefni, sem till. fjallar um, og gera það með þeim hætti að vísa till. til ríkisstj., þannig að efni till. kæmi til álita í sambandi við undirbúning næstu fjárlaga. Það varð sem sagt niðurstaða fjvn. að leggja til að till. verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Þar sem ég hygg að sé eini flm. þessarar till. sem hér er staddur nú vil ég geta þess fyrir a. m. k. mína hönd og hv. 1. flm., Magnúsar Kjartanssonar, að við erum eftir atvikum ánægðir með þessa afgreiðslu fjvn. og teljum að sá rökstuðningur, sem fylgir áliti n., sé á þann veg, að hann muni verða til þess að málið verði tekið til efnislegrar afgreiðslu við gerð næstu fjárlaga.



Herra forseti. Atvmn. fékk til meðferðar till. til þál. um atvinnumál öryrkja. N. hefur skilað áliti á þskj. 583 og leggur hún til að tillgr. verði samþykkt með þeirri breytingu að tillgr. orðist svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta útbúa og leggja fram á Alþ. frv. til l. um atvinnumál öryrkja. Skal frv. miða að því að fólk með skerta starfsgetu fái tækifæri til vinnu við sitt hæfi, annaðhvort á sérstökum vinnustöðum á vegum ríkis og sveitarfélaga eða með því að opna því aðgang að hinum almenna vinnumarkaði með sérstökum ráðstöfunum.“ Jón G. Sólnes tók ekki þátt í afgreiðslu málsins. Sverrir Hermannsson var fjarstaddur.



Herra forseti. Ég vil aðeins fyrir hönd okkar flm. þakka hv. atvmn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu á þessari till. og jafnframt lýsa yfir ánægju okkar með að henni hefur tekist að umorða till. þannig að hún er bæði skýrari og betur orðuð.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér um ræðir, fjallar um það, að Alþ. feli ríkisstj. að láta nú þegar gera áætlun um endurbyggingu raflínukerfisins í landinu, og er frá því greint nokkru nánar. Fjvn. hefur rætt þessa till. og flytur við hana smávegis brtt. um að í stað orðsins „áætlun“ komi: kostnaðaráætlun. Mál það, sem hér er um rætt, er umfangsmikið og mörgum ofarlega í huga. Það var leitað umsagna Orkustofnunar og Rafmagnsveitna ríkisins um þetta mál og bárust svör frá rafmagnsveitustjóra og orkumálastjóra við spurningum nefndarinnar. Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja lengi um þetta mál. Nm. er að sjálfsögðu ljóst að þessi mál, skipulagning á uppbyggingu og endurbyggingu raflínukerfisins í landinu, eru í deiglunni og það er að þeim unnið eins og nú er, þó að ýmsum finnist að hægar gangi heldur en þurft hefði. Ég ætla ekki að fara að gera því skóna, hvað hafi verið efst í hugum flm. þessarar till. heim hefur ekki öllum verið það sama jafnofarlega í huga. En það er hægt að segja að það megi skipta raflínukerfi landsins í aðalatriðum í þrjá flokka. Það eru aðalflutnings- og samtengingarlínur á milli landshluta, flutningslínur til dreifiveitnanna innan þessara landshluta, dreifikerfin í þéttbýlisstöðunum og dreifiveiturnar í sveitunum. Allt þetta raflínukerfi er orðið mjög víðtækt, það hefur kostað mjög mikið að byggja það upp og á undanförnum árum hefur verið unnið mjög mikið verk, alveg sérstaklega í sambandi við aðalorkuflutningslínur. Ég vil gjarnan segja það hér, að eitt af þeim verkefnum, sem mest kalla að, er endurbygging á dreifilínunum í sveitunum, vegna þess að af skiljanlegum ástæðum var lagt mikið kapp á að leggja þessar línur víða. Það var kostnaðarsamt og línurnar eru þannig úr garði gerðar að þær fullnægja ekki nema að nokkru leyti orkuþörf þeirra byggðarlaga sem þær liggja um. Það er komið svo nú að mikill meiri hluti sveitabýla á landinu hefur rafmagn til heimilisnota. Þó eru mörg eftir og mjög mikil nauðsyn að leysa vanda þeirra. En hitt er að verða nálega jafnbrýnt, að endurbyggja þá þætti dreifikerfisins sem alls ekki geta sinnt því hlutverki sem upphaflega var gert ráð fyrir að þau sinntu: að flytja nægilegt rafmagn til heimilisnota. Það má geta þess til fróðleiks að línulengd um sveitir er nú 5300 km einfasa og 1050 km þriggja fasa, samtals 6350 km, og að heimtaugar til býla og húsa í strjálbýli eru 6000 og spennistöðvar um 5000. Þessar tölur segja þá sögu, að ef ætti að ganga þannig frá dreifikerfinu í sveitunum að allir fengju þriggja fasa rafmagn og ættu þess vegna sambærilegan kost að nota sér rafmagnið, en það er mjög mikill munur á því hvort menn hafa þriggja fasa rafmagn eða einfasa rafmagn til nota á heimilum sínum og sérstaklega þá í atvinnurekstri, þá þarf þarna geysilegt átak til þess að breyti þessu, þar sem við sjáum að aðeins um sjötti hluti af öllu raflínudreifikerfinu um sveitir er þriggja fasa, en 5/6 hlutar enn þá einfasa. Það eru mörg fleiri verkefni stór, eins og flutningslínur til dreifiveitnanna. Þar hefur að vísu ýmislegt verið unnið, en bæði í heildarsamtengingu aðalorkuflutningslína og flutningslína milli dreifikerfa er mikið óunnið. Ég vil endurtaka það, að fjvn. leggur til að þessi þáltill. verði samþykkt, og lít ég svo á, að það sé fyrst og fremst viljayfirlýsing af hálfu n. til að sýna samstöðu með þeim hugmyndum, sem felast í till., og til að leggja áherslu á að það verk, sem raunar er í gangi, þurfi að hafa velvilja þeirra, sem með þau mál fara að úthluta fjármunum til þessara framkvæmda.



Herra forseti. Ég tek undir allt sem hv. frsm. fjvn. sagði um mikilvægi þess máls sem þessi þáltill. fjallar um. Mér þykir aðeins rétt að minna á það, að þegar fyrri hluti umr. fór fram tók ég til máls og vakti athygli á því, - það var í nóv. s. 1., - að um margra mánaða skeið hefði verið unnið nákvæmlega að því verkefni sem þessi þáltill. fjallar um. Það hafði verið gert samkv. samþykkt orkuráðs og sérstakir sérfræðingar unnið að þessu þá um margra mánaða skeið. Ég gat líka um að það væri vonast til þess að þessu verki, að gera áætlun eða kostnaðaráætlun um þessar framkvæmdir, yrði lokið á næsta hausti. Ég talaði allítarlega um þetta og skýrði frá þessu. Ég ætla ekki að endurtaka það hér. Ég ætla ekki að endurtaka það hér. Ég vil aðeins vekja athygli á því, að það er verið að vinna að því máli, sem hér er fjallað um, og þess er vænst, að því ljúki að gera þessa áætlun núna innan nokkurra mánaða.



Herra forseti. Allshn. hefur fengið til athugunar og rætt till. til þál. um endurskoðun á launakjörum hreppstjóra, og leggur n. til að hún verði samþykkt. Eins og fram kemur í grg. þáltill. eru störf hreppstjóra mjög breytileg eftir aðstæðum í hverjum hreppi, en laun þeirra miðast við íbúafjölda. Það virðist óeðlilegt að lögð sé vinnuskylda á þessa aðila frekar en aðra þegna þjóðfélagsins án þess að þeir fái einhver lágmarkslaun miðað við þann vinnutíma sem þeir verja til starfsins. Þess vegna eru nm. sammála um að mæla með því, að það verði athugað hvernig réttur þeirra verði tryggður þannig að komið verði í veg fyrir það.



Herra forseti. Þegar till. þessa bar fyrst á góma hér í hv. d. lýsti ég fylgi mínu við hana. Ég hafði það á orði, að rétt væri að gera hana ögn víðtækari með því að endurskoða fleira en launakjör hreppstjóra, e. t. v. bæta inn í hana um launakjör og störf. Að athuguðu máli hvarf ég frá þessu vegna þess að störf hreppstjóra eru mjög mismunandi eftir því um hvaða sveitarfélag er að ræða. Við athugun á 1. nr. 32 frá 26. apríl 1965 virðast mér þau vera harla góð. Að vísu segir í síðustu gr., 10. gr. þeirra laga: „ Dómsmrh. setur í reglugerð frekari ákvæði um hreppstjóra, störf þeirra og kjör.“ Ég held, að þessi reglugerð hafi aldrei verið sett samkv. þessum lögum frá 1965. Sennilega er enn þá stuðst við gömlu hreppstjórareglugerðina frá 1880 eða hreppstjórainstitutið svokallaða, sem er reglugerð nr. 68 frá 29. apríl 1880. Þetta er mjög ítarleg reglugerð í 47 greinum. Þar er tekið fram í upphafi að hreppstjóri sé umboðsmaður sýslumanns, bæði gagnvart hreppsnefndinni og gagnvart almenningi. Sem dæmi um það, að segja má að reglugerð þessi sé ekki alveg samkv. því orðalagi sem tíðkast nú á tímum, ætla ég að leyfa mér að lesa upp tvær til þrjár setningar úr 1. gr., með leyfi hæstv. forseta. Það segir svo um hreppstjóra: „Geti hann, þegar til hans er leitað, eigi náð til sýslumanns, verður hann að bera sig saman við prestinn eða aðra merka menn í sveitinni og ráðstafa því, sem honum með ráði þeirra þykir best fara. En sýslumanni skal hann þar eftir sem fyrst skýra frá framkvæmdum sínum.“ Síðan er langur kafli um meðferð á glæpamálum o. fl. Þetta hefur nú nokkuð breyst, a. m. k. þar sem lögreglumenn eru teknir til starfa víða í þéttbýli úti um land. En það er kannske ekki aðalatriðið hvernig þessi reglugerð er orðuð eða hvort stuðst er við anda og efni og ákvæði þessarar gömlu reglugerðar. Hitt get ég fyllilega fallist á með hv. flm. svo og nm. sem orðið hafa sammála um að mæla með þessari þáltill., að meginatriðið er þrátt fyrir allt að lögin verði svo úr garði gerð að hreppstjórar fái sanngjörn laun fyrir störf sín sem oft eru margþætt og ábyrgðarmikil í þágu lands og þjóðar.



Herra forseti. Ég vil þakka n. fyrir skjóta afgreiðslu á þessu máli, og ég vil ekki síður þakka ágætar undirtektir hv. 4. þm. Vesturl. Ég sagði við 1. umr. að mér þætti vænt um það, að hann vildi athuga þessi mál af sinni þekkingu þar á, og gæti vel fallist á brtt. frá honum. En ég felli mig ekki síður við þann úrskurð sem hann hefur nú kveðið upp. Ég vil vona að þessi athugun verði framkvæmd fljótt og vel og lagfæring gerð á kjörum hreppstjóra.



Herra forseti. Till. til þál. um nýjan rafstreng til Vestmannaeyja hefur verið rædd í fjvn. N. kallaði til sín Kristján Jónsson rafmagnsveitustjóra ríkisins og gaf hann n. ýmiss konar upplýsingar. Í máli Kristjáns kom m. a. fram að núverandi rafstrengur til Vestmannaeyja er raunar ekki fullnýttur og að hann hefur staðið sig vel þar til gosið hófst í Vestmannaeyjum. Strax eftir gosið var farið að ræða um þörf á því að leggja annan rafstreng til Vestmannaeyja, einkum með tilliti til þess ef tekin yrði upp húsahitun í Vestmannaeyjum með rafmagni. Þá hefur líka verið rætt um nýjan streng sem varastreng vegna bilanahættu á þeim sem fyrir er. Það hefur verið kannað nokkuð hvað nýr strengur, sem flytti 25–30 mw., kostaði. Áætlaður kostnaður nú er um 340 millj. kr. ef strengurinn er fluttur þannig inn að greidd eru öll gjöld af honum samkv. tollskrá og öðrum ákvörðunum um greiðslu til ríkisins. Af þessum 340 millj. munu vera aðflutningsgjöld og söluskattur um 120 millj. Það er rétt að geta þess, að iðnrn. hefur með bréfi farið fram á það, að Rafmagnsveitur ríkisins skoði þetta mál sem vendilegast nú. Það hefur orðið mjög mikill kostnaður við þennan rafstreng í vetur. Áætlaður kostnaður við viðgerðir á honum er í kringum 100 millj. kr. Nýr strengur mundi vissulega tryggja að ekki yrði orkuskortur í Vestmannaeyjum þó að annar af tveim strengjum bilaði. Hins vegar breytir það auðvitað ekki því, að þó að tveir strengir lægju til Eyja hlyti að þurfa að gera hverju sinni við þann sem kynni að bila. Samkv. upplýsingum rafmagnsveitustjóra telja sérfræðingar að nú sé ástand þessa strengs gott. Það komu í ljós vissar bilanir sem má rekja til örðugleika við viðgerðirnar, en talin er ástæða til að ætla að bilanahættan sé nú minni en hefur verið á undanförnum mánuðum. Fjvn. þótti rétt að taka undir efni þessarar till. og mæla með því að tillgr. yrði samþykkt. Hún hljóðar á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta, eftir að fjvn. hefur gert till. um breytingu á henni: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að fela Rafmagnsveitum ríkisins að gera nú þegar framkvæmda- og kostnaðaráætlun um lagningu nýs rafstrengs til Vestmannaeyja.“ Þetta mun vera í samræmi við það verk sem þegar er að einhverju leyti í vinnslu og er hugsað sem áminning um að þetta verk þurfi að skoða og síðar verði teknar ákvarðanir um það, hvar þetta verkefni kemur í röð þeirra stærri verkefna sem við vissulega þurfum að vinna í sambandi við það að dreifa orkunni um landið.

Guðlaugur Gíslason Hæstv. forseti. Aths. síðasta hv. þm. gaf mér tilefni til þess sérstaklega að koma hér upp í ræðustól. Ég vil byrja á því að þakka hv. n. fyrir undirtektir undir þetta mál. Eins og fram hefur komið bæði í framsögu og fram kemur af grg. hefur þetta mál verið í undirbúningi um nokkurra ára bil, eins og segir í nál., en sú athugun, sem fram hefur farið fram að þessu, hefur öll miðast við eðlilegar aðstæður og eðlilega þróun, bæði áætlun um hvað strengurinn mundi endast lengi og hver raforkuþörfin yrði í Vestmannaeyjum á næstu árum. Nú bar það við í vetur, eins og hv. Alþ. er kunnugt, að fram kom bilun á strengnum, ekki einu sinni, heldur þrisvar, þannig að það liggur alveg ljóst fyrir að hjá því verður ekki komist að skapa meira öryggi en nú er í flutningi á raforku til Vestmannaeyja. Við skulum vona að komist hafi verið fyrir þær bilanir sem fram komu í vetur. En það er svo mikið í húfi í sambandi við raforkuflutning til Vestmannaeyja, að ég held að það væri óverjandi fyrir hv. Alþ. og stjórnvöld að gera ekki þær ráðstafanir sem hér er lagt til og með því að skapa, að því er við teljum, nokkurn veginn fullt öryggi um raforkuflutning til Vestmannaeyja. Ég vil benda á það, að frá áramótum og fyrstu fjóra mánuði ársins fer þarna fram vinnsla á fiskafurðum, að ég hygg nú á þessum vetri að verðmæti milli 5 og 6 milljarða kr. Ef svo illa tækist til að rafstrengurinn bilaði í ársbyrjun og veðurfar væri kannske erfiðara en hefur verið í vetur væri mikið í húfi. Við eigum því að venjast við Eyjar að þar geti verið mjög erfitt í langan tíma að koma við viðgerð á sæstreng, og þá gætu þessi verðmæti hreinlega farið forgörðum á þessum stað. Væri það ekki einasta óbætanlegt tjón fyrir það fólk sem þar býr, heldur væri þetta mjög tilfinnanlegt tjón fyrir þjóðarbúið í heild. Það er af þessari ástæðu, að ég tel að það sé þegar full þörf á því, að þetta mál hafi nokkurn forgang og ég vil segja verulegan forgang í sambandi við ráðstafanir í orkumálum og að unnið verði að því að skapa fullt öryggi í flutningi á orku til Vestmannaeyja innan þess tíma sem mögulegt er. Ég tel að varla sé forsvaranlegt annað en að þetta öryggi verði komið þegar fyrir næsta vetur. Það er, að ég hygg, hægt að gera það ef þannig er haldið á málum sem ég tel að með þurfi, að það verði nú þegar farið að undirbúa það að nýr strengur verði lagður út til Eyja.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. fjvn. fyrir það, að hún vildi þó afgreiða málið. En ég kemst ekki hjá því að velja athygli á allmiklum mismun á þáltill. eins og hún var og eins og hún verður með breytingu sem hv. fjvn. leggur til. Í þáltill. segir: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að fela Rafmagnsveitum ríkisins að hefja nú þegar undirbúning að því, að nýr rafstrengur verði lagður til Vestmannaeyja.“ Hins vegar leggur hv. fjvn. til að skora á ríkisstj. að fela Rafmagnsveitum ríkisins að gera nú þegar framkvæmda- og kostnaðaráætlun um lagningu nýs rafstrengs til Vestmannaeyja. Það fer vissulega eftir því hvernig menn vilja meta afgreiðslu fjvn., sem ekki er beinar undirtektir við efnisatriði þáltill., en þó felst í henni að með því að fara út í þetta, sem sagt að gera framkvæmda- og kostnaðaráætlun, þá hlýtur það að vera til einhvers. Menn rjúka ekki í það að gera framkvæmda- og kostnaðaráætlun um eitthvert ákveðið verk nema að baki búi einhver, kannske misjafnlega mikið dulinn ásetningur um að koma verkinu áfram. En bragðdaufara gat það nú varla verið. Hitt er svo annað mál, ef maður heitir allri þeirri sanngirni sem maður á til í þessum efnum og með tilliti til afgreiðslu á öðrum málum sem hafa komið frá einstökum þm., þá held ég að ég verði að líta á þetta sem nokkurn stuðning við efnislegan hluta málsins, þannig að mér verði ekki borið það á brýn, að ég reyni ekki að líta á þetta með eins mikilli sanngirni og mögulegt er. Nú er það svo, að þótt þessi till. með breytingunni verði samþykkt, þá er í rauninni ekki mikið eftir að gera af því sem í henni felst. Við vitum hvað strengurinn kostar. Við vitum hvernig hann er. Við vitum hve háa spennu á að nota til þess að keyra strauminn í gegnum strenginn. Og við vitum hversu mikil flutningsgetan er o. s. frv. Kostnaðaráætlun er því ekkert framtíðarprógramm. Ég get verið með hana hérna í vasanum þess vegna. Framkvæmdaáætlun - hvað er nú það? Það þarf kannske að gera áætlun um það líka. En þetta verk er einfaldlega fólgið í því að rúlla út úr skipi þessum streng milli lands og Eyja, og það er ekki um marga staði að ræða að leggja þennan streng. Staðurinn er í rauninni ekki nema einn, þannig að þess vegna getur maður ekki verið með slíka framkvæmdaáætlun í vasanum, heldur bara í höfðinu. En ég treysti því samt að andinn í þessari afgreiðslu sé það jákvæður og menn líti með fullum skilningi og alvöru til þeirrar nauðsynjar sem ber til að flytja orku út til Eyja, að strengurinn verði þrátt fyrir allt lagður. Og ég vil leggja á það áherslu, að mér óar við þeirri tilhugsun, hvað svo sem sá ágæti maður Kristján Jónsson hefur sagt um traust sitt á strengnum eins og hann er, vitandi það að hann hefur bilað nú þrisvar á mjög stuttum tíma, - óar við þeirri tilhugsun satt að segja að leggja út í aðra vertíð með þá geysilegu framleiðslu, sem er í þessu plássi, og þau stórkostlegu verðmæti, sem þar eru í húfi, og hugsanlega ekki eins gott veður annan veturinn til eins og nú. Það er alveg með eindæmum, að það skuli hafa tekist að gera við strenginn og lagfæra hann fjórum sinnum á sama vetrinum, eins og gert hefur verið nú, því að slík veður eru þarna að öllum jafnaði að viðgerð á rafstrengnum gæti tekið og tekur örugglega að meðaltali langtum lengri tíma heldur en verið hefur, ekki aðeins nokkra daga, heldur jafnvel vikur eða marga mánuði. Við höfum fengið slíkar vertíðir þarna, að það hefur ekki verið viðlit að líta við viðgerð á strengnum svo að mánuðum skiptir, og við getum ósköp einfaldlega, án þess að kunna mikið að reikna út svona tæknilega hluti, séð í hendi okkar hvað það þýðir, t. d. á miðri loðnuvertíð ef rafmagnið fer af. Ég vil þess vegna leyfa mér að beina því til hæstv. ríkisstj., að hún beiti sér fyrir því að þetta verk verði unnið og það verði unnið sem fyrst, því að við vitum að slíkan streng er hægt að fá með tiltölulega stuttum afgreiðslufresti nú, þó að afgreiðslufrestur á þeim streng, sem nú liggur, hafi verið um það bil hálft ár, að mig minnir að hv. þm. Ingólfur Jónsson hafi sagt, sem þá var orkumálaráðherra. Hv. frsm. fjvn. gat þess, hversu mikið strengurinn kostaði, þ. e. a. s. hver væri kostnaðaráætlunin, hann kostaði um 340 millj. kr., en tollar og aðflutningsgjöld væru 120 millj., þannig að verðið á strengnum að þeirri upphæð frádreginni væri um 220 millj. kr. Það er ekki siður að taka tolla og aðflutningsgjöld af slíkum vörum, vélum og strengjum til Rafmagnsveitna ríkisins, þannig að við þurfum ekkert að horfa á brúttótöluna í þessu máli fremur en öðrum slíkum. En í því sambandi langar mig til að geta þess, að sá strengur, sem hér um ræðir, þ. e. a. s. nýr strengur, sá strengur sem þarna hefur verið verðlagður, er miklu betri, hann er raunar allt annar strengur en sá sem nú er milli lands og Eyja, í fyrsta lagi vegna þess að það á að keyra strauminn í gegnum þennan streng með 60 kílóvoltum í stað þess að spennan á núverandi streng er 33 kv. Það þýðir að það er hægt að flytja miklu meiri straum með miklu minni töpum heldur en nú er. Ég gat þess að vísu áðan, að starfsmaður Rafmagnsveitnanna hefði talið ástand strengsins gott. Ég vona að það sé satt, en ég veit það ekki, og ég leyfi mér því miður að efast um það. Ég veit ekki og get alls ekki ímyndað mér hvernig hann hefur getað komist að þeirri niðurstöðu, vegna þess einfaldlega að strengurinn hefur alls ekki verið skoðaður. Herra forseti. Ég skal fara að stytta mál mitt. En ég get varla komist hjá því að nefna ofurlítið þátt hv. þm. Pálma Jónssonar í málinu sem áleit vænlegast að vísa því til ríkisstj. Ég er ekkert að segja að það sé neitt verra en sú afgreiðsla sem hér liggur fyrir framan okkur, því að í rauninni er ákvörðuninni með þessu vísað til ríkisstj. Ég lít svo á. Hún verður að ákveða hvort á að tryggja raforku til Vestmannaeyja eða ekki, því að þetta þarf að ákveða í sumar, og ég vantreysti ríkisstj. ekkert til að fást við þetta verkefni, síður en svo. Ég er viss um að ríkisstj. skilur það mjög vel, hversu dýrt spaug það gæti verið, ef við fengjum ekki þann streng sem við nauðsynlega þurfum, og hve mikill kostnaður er því samfara þegar strengurinn fer í sundur. Í því sambandi var rætt um hér áðan af einum ræðumanna, raunar af frsm. hv. fjvn., að kostnaður við viðgerðirnar hefði verið um 100 millj. kr. í vetur. Ég vil hins vegar leyfa mér að nefna hér nokkrar aðrar tölur og skora á hv. frsm. n. að vefengja þær ef hann vill. Í byrjun ársins fór fram allmikil endurbót á strengnum, sem álitið er að hafi kostað á milli 70 og 80 millj., líklega nær þeirri tölu, 80 millj. kr. meðan voru keyrðar dísilvélar allan tímann, sem var langur, ég man það ekki nákvæmlega og þori ekki að fara með það. Síðan hefur strengurinn bilað þrisvar. Það var sagt eftir þeim rafmagnsveitumönnum, að hver viðgerð kostaði 15 millj. kr., hver tenging. Nú vill svo til að þrisvar 15 eru 45, og ef við leggjum það saman við 80, þá fáum við 125:125 millj. En tjónið hefur auðvitað verið miklu meira en þetta, vegna þess að bærinn hefur og atvinnutækin hafa verið keyrð með dísilorku í meira en mánuð samtals, og það er staðfest að kostnaður við þessa keyrslu hefur verið um og yfir eina millj. kr. á dag í olíukostnað, fyrir utan allt það tjón sem orðið hefur þegar þurft hefur að skammta rafmagn, auk þess tjóns sem Eyjabúar hafa orðið fyrir vegna þess að gífurlegur fjöldi rafmagnstækja hefur eyðilagst. Þegar við leggjum svo olíukostnaðinn þarna við, þá erum við farnir að nálgast l60 millj. kr. Þá er ekki mikið eftir í nýjan streng. Og það er einmitt þess vegna sem ég nefni þessar tölur, af því að ég var að víkja að ummælum hv. þm. Pálma Jónssonar, að það sparaðist ekkert við að leggja þennan nýja streng. Það er alger misskilningur. Það sparast mikið, því að ef við legðum ekki nýjan streng, þá hefðum við bara gamlan streng og þessi gamli strengur, ef hann ætti að sinna raforkuþörf Vestmannaeyjakaupstaðar, þyrfti þá að flytja ríflega 6 mw., og það er það sem notað er nú. Vitað er að mikil þörf er raforkuaukningar til Vestmannaeyja á næstunni, eins og nefnt var hér áður, og með svo lágri spennu sem notuð er til þess að keyra strauminn í gegnum þennan streng, 33 kv., þá fara töpin mjög hratt vaxandi. Þegar við þurfum að reka fleiri og fleiri mw. í gegnum strenginn með þessum sama þrýstingi eða sömu spennu, þá fara töpin hraðvaxandi og stefna upp á við, þannig að töpin eru nú þegar á milli 10 og 12% og fara mjög hratt vaxandi. Ef við keyrum 10 mw. í gegnum strenginn, svo að dæmi sé tekið, þá verða töpin farin að nálgast 2 mw. Það er ekkert lítið, ef það er gert allt árið, sem tapast við að keyra strauminn þarna í gegn, svo að það sparast þó sem hv. þm. Pálmi Jónsson nefndi ekki. Herra forseti. Auðvitað mætti gera miklu nánari grein fyrir fjöldamörgum atriðum öðrum í sambandi við þetta mál, bæði hvað snertir þarfir bæjarbúa og þá aukningu á rafmagnsnotkun sem við horfumst í augu við nú í Vestmannaeyjum, sem er miklu meiri en venja er. Auk þess mætti nefna ýmis tæknileg vandamál í sambandi við strenginn, en ég held að ég eyði ekki tíma hv. Alþ. nú rétt fyrir þinglausnir til að rekja það. Hins vegar vil ég leyfa mér að endurtaka það, að ég og auk þess fjölmargir aðrir, sem ekki aðeins er málið skylt, heldur einnig þeir menn sem þekkja til þessara hluta og vita hvað í húfi er, þeir álíta brýna nauðsyn að rafstrengurinn verði lagður nú á þessu ári. Og ég vil taka undir orð hv. þm. Guðlaugs Gíslasonar, þegar hann hvatti hæstv. ríkisstj. til að snúa sér sem fyrst að þessu verkefni og leysa það í sumar.



Herra forseti. Það er nú með ólíkindum að það skuli þurfa að halda langar ræður um málefni eins og það sem hér liggur fyrir, þar sem greinilegt er að tillögumaður og fjvn. með sinni afgreiðslu eru sammála um það sem gera skal. Á ég bágt með að skilja með hverjum hætti hv. flm. þessarar till. finnur það út að afgreiðsla fjvn. sé óeðlileg. Ég kemst ekki hjá því að rifja það upp, að formaður fjvn. taldi áðan að sá kostnaður, sem hefði orðið af því að gera við þann streng, sem nú liggur milli lands og Eyja, hafi verið um 100 millj. kr. Tillögumaður dró mjög í efa að þessi tala væri hin rétta, hún væri miklu hærri. Síðan það álit hans kom fram hefur það verði staðfest í viðtali við rafmagnsveitustjóra ríkisins, að ekki er þessi kostnaður fyllilega uppgerður enn, en allt útlit er fyrir að viðgerðarkostnaðurinn sé 100–110 millj. kr. Ég vil þá lítillega koma að þeirri till. sem hv. flm., 5. þm. Suðurl. flytur og hér er til afgreiðslu. Í henni segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að fela Rafmagnsveitum ríkisins að hefja nú þegar undirbúning að því, að nýr rafstrengur verði lagður til Vestmannaeyja.“ Eins og fram kemur í nál. fjvn. var það upplýst af rafmagnsveitustjóra ríkisins, að fyrir nokkrum árum hefði verið hafinn undirbúningur að því að leggja nýjan streng til Vestmannaeyja, og það er óumdeilt, að það hefur verið hafinn undirbúningur að því og þetta er í athugun eins og er. Þess vegna fer till. ekki fram á neitt nýtt, eins og hún kom til fjvn. Hins vegar var það, að þegar fjvn. fór að ræða till., þá þótti henni rétt að fá frekari upplýsingar um hvað þetta verk er stórt og hverjar líkur væru á því að það þyrfti eða gæti komið til framkvæmda. Og það er með þetta fyrir augum sem fjvn. leggur til að breyta till. í það horf að Rafmagnsveitum ríkisins verði falið að gera nú þegar framkvæmda- og kostnaðaráætlun um lagningu nýs rafstrengs til Vestmannaeyja. Það kom í ljós, þegar við ræddum við rafmagnsveitustjóra ríkisins, að strengur, sem væri af svipaðri gerð og sá sem nú liggur milli lands og Eyja, það væri vitað hver sá kostnaður yrði, og voru það þær tölur sem formaður fjvn. nefndi í sinni framsöguræðu. Hins vegar kom það fram hjá rafmagnsveitustjóra ríkisins, að hann teldi rétt að kannaðar yrðu fleiri gerðir og það borið saman við þær upplýsingar, sem áður hefðu verið handbærar hjá Rafmagnsveitum ríkisins, til þess að tryggja orkuflutning til Vestmannaeyja sem best. Og ég verð að segja það, að sem einn af fulltrúum Suðurlandskjördæmis og fólksins þar vil ég leggja áherslu á það, að ef lagt væri í verulegan kostnað við að leggja nýjan rafstreng til Eyja, þá yrði það gert á þann besta varanlega hátt sem tæknin gæti sýnt okkur. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Garðars Sigurðssonar, að rafmagnsveitustjóri telur þann streng, sem nú liggur milli lands og Eyja, allgóðan. En ég verð að segja eins og flm. till., að ég er ekki tilbúinn að sætta mig við það að hann verði einn látinn nægja í þessu efni, þrátt fyrir að það kom fram í máli rafmagnsveitustjóra ríkisins að flutningsgeta þess strengs er ekki nærri fullnýtt enn. Þess vegna tel ég að það beri að leggja höfuðáherslu á það, að unnið verði að því að kanna með hverjum hætti við fáum þessa tengingu á sem varanlegastan og bestan hátt framkvæmda, og það er höfuðnauðsyn, þegar rætt er um það á hvaða tíma þetta skuli gert, að vita með nokkru öryggi hvað framkvæmdin kemur til með að kosta. Ég vísa því algerlega á bug að það sé af neinni linkind, að orðalagsbreyting hafi verið gerð á þessari till. í fjvn. Orðalagsbreytingin er gerð til þess að við stöndum traustari fótum í sókn til þess að fá varanlega tengingu milli lands og Eyja.



Herra forseti. Utanrmn. hefur fjallað um till. til þál. um heimild fyrir ríkisstj. til að fullgilda samþykkt um votlendi sem hafa alþjóðlegt gildi, einkum fyrir fuglalíf. N. varð sammála um að mæla með till. Allir nm. voru á fundinum nema hv. þm. Gils Guðmundsson, en hann hefur tjáð mér að hann sé einnig samþykkur þeirri niðurstöðu n. að till. verði samþykkt.