Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hannes Jónsson) Þetta frv. er samið eftir sömu reglum og gilt hafa um samningu fjáraukalaga a. m. k. um 10 ára skeið. Í nál.fjhn. á þskj. 165 er gerð nokkurn veginn grein fyrir töluniðurstöðum þeim, sem frv. og landsreikningurinn í heild sýnir. N. hefir gert sér far um að bera nákvæmlega saman frv. og LR. og sérstaklega athugað um þær umframgreiðslur, sem orðið hafa á árinu án þess aukafjárveitingar væri leitað fyrir þeim. Alls eru þær umframgreiðslur, eins og hv.þdm. geta séð á nál., rúmlega 1690 þús. kr. Aftur hafa nokkrir gjaldaliðir orðið undir áætlun, sem nemur um 800 þús. kr. Hvortveggja þessara liða eru svo sundurgreindir í nál. og taldir upp allir liðir, sem hafa farið fram úr áætlun, en ekki verið leitað aukafjárveitingar fyrir. Einn liðurinn í þessari upptalningu er samandreginn, nefnilega það, sem greiðslur samkv. launalögunum hafa farið fram úr áætlun. Að öðru leyti eru liðirnir ekki fleiri á LR, heldur en þessari upptalningu. Þá sé ég ástæðu til að skýra nokkuð a. m. k. tvær tölur af þeim, sem teknar hafa verið hér upp á fylgiskjal til þess að finna út þær greiðslur, sem farið hafa fram yfir áætlun eða ekkert verið áætlað fyrir, en sem eru taldar lögboðin gjöld, svo ekki þarf að leita aukafjárveitinga fyrir þeim. Það eru þá fyrst lögboðnar fyrirframgreiðslur. Þær eru taldar hér 15 þús. kr., en eru í LR. rúmar 25 þús. kr. Að þær eru hér taldar þetta lægri, stafar af því, að fjárveiting er til fyrir 70 þús. kr. af þessari upphæð. Þá eru greiðslur samkv. sérstökum lögum hér taldar 6 þús. kr. lægri heldur en í LR., sem stafar af því, að leitað hefir verið aukafjárveitingar fyrir rúmum 6 þús. kr., sem í þessari upphæð felst. Er það framlag til bryggjugerðar í Borgarnesi. Til þeirrar bryggju var veitt fé samkv. l. frá 1926. Þar var tiltekin ákveðin upphæð, sem fjárveitingin mátti ekki fara fram úr, 150 þús. kr. Á árunum 1930 og 1931 var varið nokkru fé til þessarar bryggjugerðar; en fjárveitingin var áður komin upp í hámark, og þessvegna var leitað aukafjárveitingar fyrir því, sem greitt var fram yfir 150 þús. kr. Að öðru leyti eru þær tölur, sem hér eru upp teknar, nákvæmlega eftir LR. Ég skal geta um það, að af vissum ástæðum eru þessi fjáraukalög óeðlilega há, samanborið við eldri fjáraukalög. Það stafar að nokkru leyti af því, að upp hefir verið tekin ný regla um færslu LR, að því er snertir ýmsar stofnanir ríkisins. Þær hafa áður fyrr oft ekkert komið inn á LR., og þó tekjuafgangur hafi orðið hjá þeim, hefir hann verið færður sem sjóðsaukning hjá stofnununum sjálfum, en ekki látinn koma á LR. Nú er farið að færa tekjuafgang ríkisstofnana tekjumegin á LR., og ef hann er látinn halda áfram að vera sem rekstrarfé stofnananna sjálfra, þá er það fært til útgjalda á væntanleg fjáraukalög. Sú upphæð, sem þannig er tilkomin á fjáraukalagafrv. nú, nemur um 360 þús. kr. Einnig má geta þess, að í þessu fjáraukalagafrv. eru eftirstöðvar af byggingarkostnaði landssímastöðvarinnar, útvarpsstöðvarinnar og síldarbræðsluverksmiðjunnar á Siglufirði, sem nema 400 þús. kr., og 200 þús. kr. útgjöld vegna ábyrgðar fyrir h. f. Kára og Samvinnufélag Ísfirðinga. Þessar greiðslur allar valda því, að fjáraukalagafrv. er nú óvenjulega hátt. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar. N. leggur til, að frv. verði samþ. með nokkrum smávægilegum breyt. Eru það aðeins leiðréttingar á prentvillum, samlagningarvillum og einni smáskekkju, sem stafar af því, að yfirskoðunarmönnum LR. hefir yfirsézt, að til var fjárveiting fyrir hluta af þeirri upphæð, sem leitað er aukafjárveitingar fyrir í frv., til íslenzkra stúdenta á erlendum háskólum. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég sé ekki ástæðu til að segja annað um afgreiðslu hv.n. á þessu máli en að álit hennar er mjög skýrt og sýnir greinilega niðurstöður ársins 1931. Eina leiðréttingin, sem máli skiptir, er sú, að fella niður aukafjárveitingu fyrir greiðslu, sem heimild var fyrir í fjárlögum. Hitt eru aðeins smáleiðréttingar. Vil ég svo einungis þakka n. fyrir skýra og góða afgreiðslu á frv.

Frsm. (Hannes Jónsson) Að svo miklu leyti, sem um tölulegar upplýsingar er að ræða viðvíkjandi LR., má vísa til nefndarálits um frumv. til fjáraukalaga á þskj. 165. Ég býst ekki við að þurfa að vera fjölorður um þetta mál fremur en það næsta á undan á dagskránni, því aths. yfirskoðunarmannanna við LR. hefir hæstv. stj. svarað þannig, að svörin hafa verið viðurkennd og ýmist úrskurðuð fullnægjandi eða aths. úrskurðaðar til athugunar framvegis; eftirbreytni í framtíðinni og þar fram eftir götunum. Þó eru einar tvær aths., sem yfirskoðunarmennirnir hafa vísað til þingsins. Er önnur um það, að forstöðumanni pósthússins hér í Rvík hafa verið greidd hámarkslaun strax eftir að hann tók við embættinu. Munar það um rúmar þúsund kr. frá því, ef hann hefði verið skoðaður sem nýr í embættinu og greitt samkv. því. Hæstv. stj. hefir nú fært fram nokkrar ástæður fyrir því, hvers vegna launagreiðslu til þessa manns var hagað eins og gert var, og má e. t. v. segja, að það sé nokkuð mikil afsökun fyrir því, að hann fékk hámarkslaun strax. Þó fannst yfirskoðunarmönnunum rétt að vísa þessu atriði til aðgerða Alþingis. Fjhn. gerir þó enga till. út af þessu. Lítum við svo á, að svo gildar ástæður hafi verið fyrir þessari ráðstöfun stj., að ekki sé bein ástæða til að gera sérstakar till. út af henni. Og verði LR. samþ. án þess nokkrar brtt. komi fram við þetta atriði, þá verður að skoða það sem viðurkenningu Alþingis fyrir því, að hæstv. stj. hafi farið rétt að í þessu efni, eða að ástæður þær, sem hún hefir fram borið, séu þess eðlis, að þær afsaki gerðir hennar. Hin aths. er 24. aths. við LR., og henni er ekki nema að nokkru leyti vísað til aðgerða Alþingis, og snertir það atriði till., þar sem bent er á, að nauðsyn beri til þess að auka sparnað á starfssemi útvarpsins, sérstaklega í sambandi við fréttastarfsemi þess. N. sér ekki ástæðu til að breyta því, sem orðið er í þessu efni, en hafði hinsvegar ekki tækifæri til að bera fram till. um framtíðarskipulag það, sem mætti til sparnaðar verða, en mælist til þess, að stj. geri það, sem í hennar valdi stendur, til þess að ekki verði þarna frekar en annarsstaðar meiri eyðsla en hægt er að komast af með. Þetta eru þær till., sem vísað hefir verið til aðgerða Alþingis, og n. hefir ekki fundið ástæðu til að koma með neinar sérstakar till. í því efni. Ýmsar aðrar aths., sem yfirskoðunarmenn hafa gert, en ekki komið með neinar till. um, mætti þó minnast nokkuð á. Ég ætla þó ekki að gera það að þessu sinni, nema mér gefist tilefni til, nema á eina þeirra, og hún er um prestlaunasjóðinn. Það hefir verið mjög slæmt fyrirkomulag á bókhaldi þeirrar stofnunar, sérstaklega í sambandi við bókhald ríkisins, og yfirskoðunarmenn lögðu til, að þessi 1., sem sjóðurinn starfar eftir, verði úr gildi numin og tekjur sjóðsins renni beint í ríkissjóð og gjöld hans talin með gjöldum ríkisins. Þessi sjóður er ekkert nema á pappírnum, því allan ársins hring skuldar hann ríkissjóði. Nú hefir verið borið fram í Ed. frv. um að fella þessi l. úr gildi, en ég hefi orðið þess var, að þetta frv. hefir mætt nokkurri mótspyrnu, og er óvíst, hvort það nær fram að ganga, og sérstaklega vegna þess, ef svo skyldi fara, að frv. annaðhvort dagaði uppi eða yrði fellt, þá vildi ég beina því til stj., að hún athugaði það alvarlega, hvort ekki væri hægt að koma reikningshaldi þessa sjóðs í betra horf en nú er, því það er nær ómögulegt að fá nokkurt vit út úr sjálfum sjóðreikningnum í ríkisbókhaldinu. Og það hefði satt að segja orðið mesti vandi fyrir yfirskoðunarmenn LR. að ljúka sínu starfi, ef bókhaldið hjá ríkisféhirði hefði ekki verið í jafngóðu lagi og það var. Eins og getið er um í aths. yfirskoðunarmanna, þá hafa ýmsar villur komið fram í ríkisbókhaldinu, t. d. hefir mismunur verið yfirfærður á prestlaunasjóð og hann þannig orðið eins og nokkurskonar ruslakista til að gleypa allar villur, sem fram koma í bókhaldinu. Það er óviðunandi fyrirkomulag, og má ekki við svo búið standa, að halda áfram á þeirri braut, og fari svo, að frv., sem ég gat um áðan, verði ekki afgr. sem 1. á þessu þingi, þá væri æskilegt, að athugað væri, hvort ekki væri hægt að fá eitthvert betra form á reikningshaldi prestlaunasjóðsins en nú er, og sérstök ástæða virðist vera til þess að auka eftirlit með innheimtu á tekjum þessa sjóðs. Mætti jafnvel laga það svo, að reynt væri að ganga svo frá ríkisbókhaldinu að þessu leyti, að við mætti una að óbreyttum l., en þó tel ég sjálfsagt, ef ekki verða felld niður þessi l. um prestlaunasjóð, þá verði a. m. k. breytt reikningsformi hans. Þetta mætti sjálfsagt gera, og e. t. v. hefðu yfirskoðunarmennirnir athugað þetta nánar, ef þeir hefðu hugsað sér, að 1. héldu áfram að gilda. En af því að þeim finnst beinasta leiðin til úrlausnar í þessu efni að nema l. úr gildi, þá hafa þeir ekki hugsað sér neina endurbót, en eins og ég hefi tekið fram, þá er það óhjákvæmileg nauðsyn, ef á að koma bókhaldi ríkisins í viðunandi horf.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég hefi ekki annað að segja í þessu sambandi, en að aths. hv.frsm. um bókfærsluna og aðra slíka hluti, sem hann minntist á, skulu teknar til athugunar.

Jón Auðunn Jónsson Ég vildi aðeins gera fyrirspurn til hæstv.atvmrh. út af 26. aths. Ég sé, að það er varið til tilraunabús á Hólum um 46 þús. kr. Ég vildi gjarnan fá að vita, í hverju þessi mikli kostnaður liggur og hvað ætla má, að rekstrartap af þessu fyrirtæki verði á næsta ári, og hvort haldið verður áfram með rekstur þessa tilraunabús eða ekki.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég hefi ekki þau plögg við hendina, sem mér eru nauðsynleg til þess að geta svarað þessari fyrirspurn fyllilega, enda er hér um að ræða þær ráðstafanir, sem eru eldri en svo, að ég hafi haft þær með höndum. En ég get upplýst, að þarna eru innifaldir ýmsir stórir kostnaðarliðir, sem venja er að telja til stofnkostnaðar, svo sem byggingar, keyptur búpeningur og bús- og húsmunir o. þ. h. En ég mun síðar við tækifæri geta gefið hv.þm. rækilegar upplýsingar um þetta atriði.

Flm. (Jónas Jónsson) Ég vildi ekki grípa fram í fyrir öðrum, sem kynnu að vilja halda hér ræðu, en þar sem þetta er mín síðasta ræða að þessu sinni, þá verð ég að taka málið svo ýtarlega sem ég get. Ég ætla þá sér í lagi að gagnrýna ræðu hæstv.dómsmrh. og koma um leið að hinu ímyndaða stjórnarskrárbroti við að kjósa dómara. Hv. 4. landsk. reyndi að verja þær upplýsingar, sem hæstiréttur gaf 1930 út af fimmtardómsfrv. Hann hlýtur að vita, að í þessari grg. dómaranna er langur kafli, sem snýst um það, að dómaraprófið sé nauðsynlegt og gott og svo mikið aðalatriði, að ekkert fyrirkomulag sé um réttaröryggi sambærilegt við það. Það er því ákaflega veik vörn hjá þessum málafærslumanni, þó að hann geti sýnt fram á, að eitt ríki haldi enn við þá reglu, sem dómararnir sökum fákænsku héldu, að væri lögfest í flestum ríkjum „utan einræðisstjórnarlanda“, og útnefning hæstaréttardómara annarsstaðar a. m. k. fari fram eftir till. hæstaréttar. Þetta tók Alþingi sem fræðilegar upplýsingar frá mönnum, sem áttu að vita um þetta. Það var tekið svo, að dómaraprófið væri notað yfirleitt í flestum ríkjum Evrópu.

Má ég lána hv.þm. framhaldið?

. Þess þarf ekki, hv.þm. var að lesa það upp áðan, og þar stendur það, að dómaraprófið sé notað utan einræðislandanna, þ. e. í Rússlandi, Ítalíu og Spáni. En svo kemur viðbótarskýring um lönd, sem eftir skoðun dómaranna eru undantekning frá þessu. Þar sé ekki dómarapróf, heldur annað, sem kemur í staðinn fyrir það. Við umr. um fimmtardómsfrv. í fyrra var lagt til að hafa svipað fyrirkomulag og hæstaréttardómararnir bentu réttilega á, að væri í Svíþjóð, nefnil. að stj. yrði að leita álits réttarins um nýja dómendur. Þetta felldi hv. 4. landsk. og hans samherjar. Þeir vildu ekki sænska fyrirkomulagið, gerðu þann mun á því og því danska. Þeir gengu með mesta dugnaði að því að drepa það, þótt þeir vissu, að með því komu þeir frv. fyrir kattarnef. Hér liggur því fyrir hrein atkvgr. um það, hvaða mun þeir geri á sænska og danska fyrirkomulaginu. Þegar dómararnir voru spurðir um dómaraprófið, þá vitnuðu þeir í eina landið, sem þeir vissu að hefði það, nefnil. Danmörku. Þeir tóku einnig fram, hvernig það væri í Svíþjóð, en þar var það öðruvísi en í Danmörku, og sá formsmunur þótti svo mikill, að frv. mætti ekki ganga fram einmitt fyrir það, að þar var stungið upp á sænska forminu, en ekki því danska. Svo var það í fyrravetur, að ég fól sendiherra Íslands í Danmörku að leita upplýsinga um það í Evrópulöndunum, hvort þetta væri rétt, sem dómarar hæstaréttar höfðu sagt. Þá kom það í ljós, sem raunar var vitað áður, að dómaraprófið var hvergi nema í Danmörku, ekki í Svíþjóð, ekki Noregi, ekki Þýzkalandi, ekki Finnlandi, ekki Englandi. Sendiherrann leitaði ekki fyrir sér í Frakklandi, en menn vita til, að þar hefir það aldrei verið. Því verður þess vegna ekki neitað, að það er sá sorglegi sannleiki, að dómararnir voru svona illa að sér, að þeir vissu þetta ekki og gáfu því rangar upplýsingar, sem var svo trúað, þar til þessar upplýsingar komu frá sendiherranum. Þessu er ekki hægt að mótmæla, að fáfræði um þetta merkilega atriði kom dómurum hæstaréttar til að skrökva að Alþingi. Fyrir einu ári síðan talaði ég um framkvæmd þessara mála við einn af þekktustu lögfræðingum Svía. Hann er háttsettur dómari, en þó ekki í hæstarétti. Hann sagði það um framkvæmdina á þessu, að í Svíþjóð væri venjulega fylgt tillögum hæstaréttar um val á dómurum, þ. e. a. s. farið mikið eftir hans áliti, en þó væri ekkert, sem hindraði stj. að fara öðruvísi að, ef hún teldi, að dómstóllinn legði ekki rétt til. Þannig á að taka tillit til þess, sem dómstóllinn segir, ef það er álitið þess vert, annars ekki. Það getur ekki verið það réttasta að fara eftir tillögum hans í blindni, hvað svo sem hann kann að leggja til. Bæði hv. 1. og 4. landsk. hafa haldið því fram, að þeir dómarar, sem yrðu kosnir, mundu ekki dæma eftir lögunum.

Því hefi ég ekki haldið fram

. Þá var það líka þýðingarlaust að undirstrika það, að núv. dómarar dæmdu eftir lögunum, en kosnir dómarar myndu ekki gera það. En ég vil benda á, að það eru til tvær aðferðir til að dæma eftir lögunum. Það eru til gamaldags dómarar, sem fara eingöngu eftir bókstaf laganna án þess að líta til hægri eða vinstri eða athuga, hvað sannast er eða réttast í málinu. En til er líka önnur aðferð, sem einn af beztu hæstaréttardómurum Norðmanna lýsir þannig, að hann reyni fyrst að sjá, hvað það sanna er í málinu, og þegar hann hafi gert það, þá athugi hann, hvaða „paragraffar“ eigi við til þess að styðja dóminn. En ef hin aðferðin er notuð, að dæma aðeins eftir dauðum bókstaf laganna, þá kemur faríseahátturinn í ljós, þá verður sá rétti kjarni málsins oft að víkja fyrir þröngsýnum hugsunarhætti dómaranna eða óviðeigandi lögskýringum. Ég er alveg sammála hv. 4. landsk. um eitt atriði, sem sé kritíkina á dóminum, sem hann sagði réttilega, að væri svona hörð af því, að allir dómarar í réttinum hefðu sömu pólitíska skoðun, og hann viðurkenndi, að það væri skaði, að ekki kæmu í hæstarétt menn, sem hefðu aðra pólitíska skoðun. Þetta hefir hans flokkur komizt lengst. Þetta hafa íhaldsmenn aldrei viðurkennt fyrr. Annars er líklegt, að þessi skoðun sé ný hjá íhaldinu, því að það notaði ekki síðasta tækifærið, sem bauðst til að fá mann með annari pólitískri skoðun inn í hæstarétt, heldur setti þangað einn helzta flokksmann sinn og pólitískan lögráðunaut úr þingrofsmálinu 1931. Þá var ekki að sjá, að íhaldsmönnum væri svo mjög um það hugað að fá inn í réttinn menn með ólíkri lífsskoðun. Hv. þm. sagði, að það væri undarlegt, að það skyldi vera gert að umtalsefni, að Einar Arnórsson var skipaður dómari hæstaréttar. Ég hefi aðeins gert það að umtalsefni í sambandi við það, sem hann var líka óánægður með, sem sé, að allir dómararnir skyldu hafa þá sömu pólitísku skoðun. Það má segja ýmislegt gott um Einar Arnórsson, svo sem um þátttöku hans í prófessoradómnum, en því verður ekki neitað, að það er hlægilegt, þegar þeir menn eru að fárast yfir því, að dómurinn sé einlitur pólitískt, sem einmitt stóðu að því, að Einar Arnórsson var settur í hæstarétt, þar sem tveir flokksmenn hans voru fyrir. Ég er alveg viss um það, að ef Sþ. hefði í fyrra kosið dómara í hæstarétt, eins og hér er lagt til að verði gert, þá hefði hv. 4. landsk. og flokksmenn hans kosið þáv. 2. þm. Reykv., af því að þeir hafa sennilega gott álit á honum, svo að þar á hefði enginn munur verið frá þeirra hendi, þó að þetta fyrirkomulag, sem ég sting upp á, hefði verið viðhaft. Það er því ekkert nema faríseaháttur hjá Íhaldsfl., þegar hann er að halda því fram, að flokkurinn hafi verið ópólitískur, þegar hann setti í hæstarétt sína eindregnustu pólitísku flokksbræður, svo sem Einar Arnórsson, Lárus H. Bjarnason og Kristján Jónsson. Þessi síðasta veiting á dómaraembættinu er því betri sönnun en allt annað um það, að íhaldsmenn eru ekkert hissa á því að taka einn af sínum lögfræðingum beint út úr flokkadeilunum á Alþingi og setja hann inn í réttinn. Þá kem ég að þeirri fyrirspurn hæstv.dómsmrh., hvort það sé ekki stjórnarskrárbrot að gera ráð fyrir, að dómararnir séu kosnir. Ég vil þá með leyfi hæstv. forseta lesa upp tvær gr. úr stjskr., og þá fyrst gr., sem máske hæstv. ráðh. og sumir flokksmenn hans hafa ekki veitt athygli. Það er 55. gr. Þar segir svo: „Skipun dómsvaldsins verður eigi ákveðin nema með lögum“. Þarna er það beinlínis tekið fram, að skipun dómsvaldsins megi breyta með lögum og að ekki þurfi til þess stjórnarskrárbreyting. Þá er 16. gr., sem hæstv. ráðh. kom ekki inn á. Þar stendur svo: „Konungur veitir öll þau embætti, er hann hefir veitt hingað til. Breyta má þessu með lögum“. Í stuttu máli: Hæstaréttarembættið er konunglegt embætti, en ekkert er í vegi fyrir því, að þessu megi breyta með lögum. Og kaflinn um dómsvaldið byrjar á því, að honum megi breyta með lögum. Þá kem ég að þeirri gr.stjskr., sem hæstv. ráðh. telur mest til styrktar sínu máli, en það er 57. gr. Þar stendur svo: „Þeim dómendum, sem ekki hafa að auk umboðsstörf á hendi, verður ekki vikið úr embætti nema með dómi, og ekki verða þeir heldur fluttir í annað embætti á móti vilja þeirra, nema þegar svo stendur á, að verið er að koma nýrri skipun á dómstólana. Þó má veita þeim dómara, sem orðinn er fullra 65 ára gamall, lausn frá embætti, en eigi skal hann missa neins í af launum sínum“. Þessi grein tekur af öll tvímæli um þann vafa, sem hæstv. ráðh. er í. Í gr. stendur það, að dómarar - og þá auðvitað líka hæstaréttardómarar - verði ekki reknir úr stöðu sinni nema með dómi og verði ekki fluttir í annað embætti nema þegar verið er að gera aðra skipun á dóminum, og þó því aðeins, að þeir missi einskis í af launum sínum. Þess vegna er það beint tekið fram, beinlínis tryggt í stjskr., að hægt sé að breyta þessu með lögum. Í síðari hluta 57. gr. er það eingöngu tryggt, sem talað er um í 55. gr., að hægt sé með einföldum lögum að breyta skipun dómstólanna. En ef það væri ekki, þá væri þó hægt að játa dómarana fara í önnur embætti, þegar verið er að gera breyt. á skipun dómsins. Það, sem þess vegna hæstv. ráðh. eða eftirmaður hans, ef núv. ráðh. verður ekki lengi í þessu starfi, getur gert, er að sjá svo um, að þeir dómarar, sem nú eru í hæstarétti, komist í þennan nýja rétt. Ef þetta frv. verður að l., þá stendur það opið fyrir þá gömlu dómara að bjóða sig fram aftur, og a. m. k. getur ráðh. og hans flokkur tryggt það, að a. m. k. einn eða tveir af þeim hljóti sæti í þeim nýja rétti, svo að þá þyrfti ekki að koma til greiðslu á eftirlaunum þeim til handa, fyrr en þegar þeir fyrir fullt og allt hættu þessum störfum. 57. gr.stjskr. heimilar einnig aðra útvegi í þessu efni. Ef yngsti dómarinn í hæstarétti, sem nú er þar, Einar Arnórsson, vildi þannig ekki láta kjósa sig í þennan nýja dóm, en stj. hinsvegar vildi ekki láta hann komast á eftirlaun, er hægurinn einn fyrir hæstv.dómsmrh. að gera Einar Arnórsson aftur að prófessor við háskólann, því að hið gamla embætti hans þar er enn óveitt, eða að bæjarfógeta á Ísafirði, því að svo er sagt, að Sigurður Eggerz muni aldrei taka við því embætti, þótt hæstv. ráðh. væri að veita honum það, eða yfirleitt setja hann í eitthvert embætti, sem laust væri, er breytingin fer fram. Ég býst við, að hæstv. ráðh. segi við þessu, að hér sé ekki um nógu mikla breytingu á dómsvaldinu að ræða til þess, að breytingin réttlæti slíkan flutning á milli embætta, því að umrædd gr.stjskr., 57. gr., gengur út frá, að verið sé að koma nýrri skipun á dómstólana í landinu, og það verður alltaf relativt, hvenær ákvæðum gr. er fullnægt að þessu leyti. Það er langt bæði til Skagafjarðar og Chicago, þótt skemmra sé til Skagafjarðar, óneitanlega. Og sú breyt., sem hér er farið fram á, að gerð verði á dómstólum okkar, er svo djúptæk, að ekki hefir önnur meiri verið á þeim gerð, þar sem í stað konungsveitingar á embættum æðsta dómstólsins í landinu, að svo miklu leyti, sem dómstóllinn ekki hefir sjálfsveitingu á þeim, á nú skv. frv. að fá veitingarvaldið í hendur þjóðinni sjálfri og þannig taka upp nýja skipun í þessum efnum, sem tvö elztu lýðveldi heimsins hafa búið við, annað á aðra öld og hitt í fleiri aldir, og hefir einmitt þetta atriði bætzt við til viðbótar við það, sem á undanförnum þingum hefir verið talað um í þessu máli. Ég hefi heyrt það eftir samherjum hæstv.dómsmrh., að meiningin væri að biðja forseta að vísa þessu frv. frá, af því að frv. bryti í bág við stjskr., en ég býst þó ekki við, að fyrir þessu verði færð þau rök, sem tekin verði til greina. Ég hefi þannig sýnt hér fram á, að stjskr. kveður svo á, að gera megi breytingar á dómsvaldinu með einföldum 1., og sömuleiðis, að flytja má embættismann á milli embætta, ef hann aðeins við flutninginn missir einskis í af embættistekjum. Ég gæti þó ef til vill hugsað mér, að slík krafa um að vísa frv. frá kæmi fram út frá 27. gr. þingskapa, þar sem svo segir, að hvert frv., sem felur í sér breyt. á stjskr., skuli nefna frv. til stjórnskipunarlaga, og ætla ég að fara nokkrum orðum um þetta atriði. - Um stjskr. er bæði talað í víðari og þrengri merkingu. Sé um stjskr. atriði í þrengri merkingu að ræða, verður því ekki breytt, nema það hljóti jákvæði tveggja þinga með þingrofi og nýjum kosningum á milli, en sé hinsvegar um að ræða stjskr.atriði í víðari merkingu, verður því breytt með einföldum l., eins og t. d. er tilfellið með þjóðkirkjuákvæði stjskr., og með 55. og 57. gr.stjskr. er það beinlínis lögverndað, að fyrirkomulagi dómsvaldsins megi breyta með einföldum l., eins og ég enda hefi rakið hér áður. Þá ætla ég að svara hv. 1. landsk. nokkrum orðum út af því, sem hann vék að hér í ræðu sinni í dag, en ég á enn ósvarað, og var það, að ófarnaður gæti af því stafað fyrir þjóðina, ef menn af ólíkum flokkum fengju sæti í æðsta dómstólnum, vegna þess, að kosið væri í hann. Vil ég út af þessu minna hv. 1. landsk. á það, að hann er ekki hræddur við samsteypustj. tveggja flokka, eins og þá, sem nú situr í landinu, og gætir lítils samræmis hjá hv.þm. í þessu tvennu. Hv. þm. fórust svo orð um þetta efni í Morgunblaðinu 5. júní síðastl.: „Tilgangurinn með baráttu sjálfstæðismanna er auðvitað sá, að stefna þess flokks sé hin ráðandi í löggjöf og landsstjórn. Eftir fylgi flokkanna í landinu er sem stendur unnt að ná þessu marki með samvinnu við þann hl. Framsóknar, sem stendur næstur sjálfstæðismönnum í skoðunum, og ekki á neinn annan hátt. Þessarar samvinnu hljóta sjálfstæðismenn því að óska, vegna hagsmuna þjóðarinnar, á hverjum þeim tíma, sem Sjálfstfl. hefir ekki einn út af fyrir sig nægilegt kjörfylgi til þess að fá hreinan þingmeirihl. Þetta breytist ekki, þótt réttlætiskröfunni fáist framgengt. Slík samvinna er nú einmitt byrjuð með samsteypustj.“ Ég vildi minna hv. 1. landsk. á þessi orð hans í sambandi við þetta mál. Hann skýrir hér frá því, að hann álíti, að prýðilega geti farið á með samsteypustj., sem Framsfl. og Sjálfstfl. myndi, en tekur það þó skýrt fram, að hann telji hreina flokksstj. bezta, og að þetta sé næstbezta lausnin fyrir Sjálfstfl., meðan hann hefir ekki meiri hl., að fá þann hl. Framsfl., sem stendur næstur þeim sjálfstæðismönnum í skoðunum, eins og hann orðar það, til þess að stýra landinu eftir stefnu Sjálfstfl. Úr því að hv. 1. landsk. hefir þessa tröllatrú á samvinnu við framsóknarmenn um landsstjórnina, vil ég spyrja hv.þm., hvað því veldur, að hann getur ekki ímyndað sér slíka samvinnu milli flokkanna í dómstóli, sem flokkarnir velja menn í með hlutfallskosningum. Mér virðist þetta einmitt þvert á móti nálgast hvort annað allmikið, og ég þykist þess fullviss, að við framsóknarmenn mundum af okkar hálfu kjósa í dómstólinn einn af þessum góðu framsóknarmönnum, sem hv. 1. landsk. hefir stundum talað um, að væru til í Framsfl., þrátt fyrir allt, en náttúrlega yrði framsóknarmaðurinn ekki eins góður og íhaldsmaður; það er hlutur, sem segir sig sjálfur frá íhaldssjónarmiði. Ég vona, að ég hafi nú leitt hv. 1. landsk. í allan sannleika í þessu efni og að þessi miðaldahræðsla hans við það, að þjóðin sjálf kjósi dómarana í æðsta dómstólinn, hverfi, og að hv.þm. sjái sér nú fært að greiða frv. atkv., ekki sízt þegar hann athugar sína eigin frelsisbaráttu, sem miðar að því, að kjósendurnir hafi hlutfallsleg áhrif á úrslit þjóðmálanna.

Flm. (Einar Árnason) Ástæðurnar fyrir því, að frv. þetta er borið hér fram, eru teknar fram í grg., og vísa ég því til hennar í því efni. Vona ég, að þar sé gerð sú grein fyrir frv., sem nauðsynleg er til þess að hv.þdm. geti áttað sig á því, og vil svo aðeins leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn., að þessari umr. lokinni.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég skal ekki lengja mikið umr. um þetta mál. En ég sé, að í 4. gr. frv. stendur ákvæði um, að dómara í fimmtardóm skuli kjósa af Sþ. með hlutfallskosningu, og varadómara á sama hátt. En nú segir svo í 57. gr.stjskr.: „Þeim dómendum, sem ekki hafa að auk umboðsstörf á hendi, verður ekki vikið úr embættum nema með dómi, og ekki verða þeir heldur fluttir í annað embætti móti vilja þeirra, nema þegar svo stendur á, að verið er að koma nýrri skipun á dómstólana“. Ég vil spyrja hv.flm., hvernig hann vill samríma þetta tvennt. Ég sé ekki betur en að í þessari 4. gr. felist brot á 57. gr.stjskr., og má það þar af leiðandi ekki verða að l. En þar sem svona stendur á með frv., álít ég, að það ætti í raun og veru ekki að ganga lengra, og beini ég því til hv.flm., að hann athugi þetta.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Frv. þetta hefir gengið í gegnum hv.Ed. og verið athugað þar af hv. sjútvn. Tilgangur þess er sá, að koma leiðsögu skipa í eitt ákveðið kerfi umhverfis allt land. Hingað til hefir það verið svo um leiðsögumenn skipa, að þeir hafa verið skipaðir hingað og þangað eftir beiðnum, sem fram hafa komið, án annarar lagaheimildar en gamallar venju. Nú er það svo, að skipaferðir aukast mjög hér við land, og því er meiri og meiri þörf á að hafa ábyggilega leiðsögumenn sem víðast við strendur landsins. Það hefir jafnvel brytt á því, að skip hafi kvartað undan, að ekki væri hægt að fá löggilta leiðsögumenn þar sem þörf væri á, og af þeim ástæðum talið tormerki á að sigla hér við land. Með þessu frv. á þetta að vera fyrirbyggt, og þannig getur það beinlínis haft áhrif á siglingar hér við land. Frv. er sniðið eftir tilsvarandi löggjöf annara þjóða, og vona ég, að því verði eins vel tekið í þessari hv. d. eins og í Ed. Legg ég til, að málinu verði vísað til hv. sjútvn. að lokinni umr.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Út af þessari framsöguræðu hv.flm. vildi ég gera nokkurn viðauka við þær upplýsingar, sem hann gaf um þessa tilhögun á kvaðningu dómara í Sviss og Bandaríkjunum. Ég vil fyrst leyfa mér að minna á hið þrískipta þjóðfélagsvald, sem við og nálega allar lýðfrjálsar þjóðir búa við. Sú þjóðmálaskipun var borin fram til sigurs af hinni öflugustu frelsishreyfingu, sem mannkynið þekkir og byrjaði með stjórnarbyltingunni frönsku 1789. Það voru slíkir spekingar, hugsandi menn og rithöfundar, er sáð höfðu í þann jarðveg, er af sér gaf svo stjórnarbyltinguna sem ávöxt, að sá grundvöllur, er þeir fundu, hefir verið viðurkenndur enn þann dag í dag alstaðar þar, sem á honum hefir einu sinni verið byggt. Og sá grundvöllur er þrískipting valdsins, þannig, að í lögunum á að birtast almenningsviljinn, með þeim leggja þjóðirnar sjálfar þann grundvöll, sem allt stjórnarfar að dæma eingöngu eftir lögunum. Ef lögin eru ekki tímabær, þá á löggjafarvaldið að breyta þeim, en meðan lög eru lög eiga dómararnir að dæma eftir þeim á hverjum tíma. Framkvæmdarvaldið er svo verkfæri þjóðfélagsins, sem sér um, að lög og dómar séu framkvæmd. Öll hin lýðfrjálsu ríki Norðurálfunnar byggja á þessum grundvelli, að einu undanteknu. Í Sviss loða ennþá við leifar hins gamla fyrirkomulags, sem hin franska frelsishreyfing skolaði burt úr allri Norðurálfunni nema Sviss. Nú hefir hv.flm. fundið þennan forngrip og heldur, að hann sé einhver ný hugmynd hins nýja tíma, og bendir því á hann til fyrirmyndar. Hann vísar og til Bandaríkjanna, sem settu sína stjórnarskipun fáum árum áður en franska stjórnarbyltingin hófst, og bendir á, að þar hafi þessi aðferð um val dómara enn verið geymd. Þetta er rétt; þau búa enn við þá tilhögun, sem þau tóku á árunum fyrir stjórnarbyltinguna. Það má nú með réttu segja um Bandaríkjamenn, að þeir eru að mörgu leyti ákaflega íhaldssamir við gamlar venjur og búa því að dálitlu leyti við miðaldatilhögun, eins og með skipun síns æðsta dómstóls. Hinsvegar er það eftirtektarvert, að engin þjóð, sem horfið hefir frá því miðaldaskipulagi, hefir stigið sporið til baka yfir í miðaldirnar. Ég veit ekki, hvort nokkursstaðar hefir komið fram till. um að gera það, en nú er hún hér fram komin á Alþingi Íslendinga frá hv. 5. landsk. Ég skal geta þess, að Svisslendingar hafa mjög greinilega sérstöðu að ýmsu leyti um sín stjórnarskipunarmál, sem er ákaflega merkileg og einkennandi fyrir þá þjóð. Svisslendingar fengu sitt sjálfsforræði fyrir harðvítuga baráttu við nágrannaríkin, sem stóð með blóðugum bardögum öldum saman. Þessi barátta stóð milli elzta hluta Sviss, háríkjanna á fjöllunum, og nágrannaríkjanna eða lágríkjanna á sléttunum umhverfis. Í þessari baráttu fékk þjóðin þann sérstaka þroska, að þeir hafa síðan megnað að viðhalda því stjórnskipulagi, sem þeir þá fengu knúið fram. En þar fyrir má enginn ímynda sér, að þjóð, sem er alin upp við allt aðra þroskamöguleika, geti allt í einu hlaupið eftir fordæmi þessarar þjóðar, tekið upp hennar miðaldatilhögun og byggt á henni farsæla nútíð og framtíð fyrir sjálfa sig. Ef óhlutdrægt ætti að segja frá um það, hvernig reynzt hefði þessi miðaldatilhögun um dómaskipunina í þessu eina ríki fyrir utan Sviss, sem haft hefir það fyrirkomulag, nefnilega Bandaríkin, þá verður ekki hjá því komizt að segja, að tilhögunin hafi gefizt þar illa, þó það sé kannske bitur sannleikur fyrir hv. 5. landsk. Það hefir þráfaldlega komið fram megn óánægja og almenn yfir dómstólunum þar, og einmitt út af því, að þeir þykja ekki dæma óhlutdrægt. Ég skal aðeins láta nægja að minna á stórkostlegustu málin, baráttuna gegn hinum stórkostlegu hringum og auðfélögum, sem auðga sig á kostnað almennings. Það hefir viljað ganga misjafnlega að fá dómstólana til þess að fylgja lögunum gegn þessum sterku aðiljum; og af því að dómstólarnir eru háðir hinu pólitíska valdi, þannig, að skipt getur um dóminn um hverjar kosningar, þá hefir hann þótt vera allháður peningavaldinu. Því það hefir nú reynzt svo með kosningar í Bandaríkjunum, að þær hafa viljað verða nokkuð háðar dollarnum. Bandaríkin eru því í þessu efni sízt sú fyrirmynd; sem verið gæti öðrum hvatning til þess að taka upp þeirra miðaldatilhögun. Aftur er mér sagt, að í Sviss hafi þetta fyrirkomulag ekki gefið tilefni til umkvartana, en það stendur í sambandi við þann sérstaka þjóðfélagsþroska, er Svisslendingar hafa öðlazt og svo að segja hefir verið laminn inn í fólkið kynslóð eftir kynslóð gegnum aldalanga baráttu hennar fyrir frelsi og sjálfstæði. Ég vona því, að enginn, hvorki innan þings né utan. láti blekkjast til fylgis við þetta ákvæði frv. Með því hefir hv. 5. landsk. ekki gert annað en að kasta grímunni. Því var lýst, er hv.flm. flutti þetta frv. í fyrsta sinn hér á Alþingi, að tilgangur þess væri ekki annar en sá, að gera æðsta dómstól landsins háðan hinum pólitísku veðrabrigðum í landinu, með því að tryggja þeim pólitíska flokki, sem ráðandi er á hverjum tíma, áhrif á dómstólinn. Það var þá reynt af ýmsum að bera brigður á þessar skýringar, en nú hefir hv.flm. kastað grímunni svo greinilega, því samkv. frv. er dómstóllinn svo greinilega háður hinu pólitíska valdi á Alþingi, þar sem fara á fram kosning allra dómendanna sjötta hvert þing. Ef því einhver meðal dómenda skyldi falla í ónáð hjá pólitískum flokki, eða ef til vill aðeins hjá foringja flokksins, þá mundi hann ef til vill í geðofsa sínum játa flokk sinn kasta þessum dómara, og það kannske strax. Ég er sannfærður um það, ef til eru þeir menn nú, sem vantreysta hæstarétti, að þá mun svo fara, ef miðaldaskipan hv. 5. landsk. kæmist á, að enginn maður mundi treysta dómstólnum til fulls eða vænta frá honum óhlutdrægra dóma. Ég ætla því alveg hiklaust að sýna þessu langstígasta afturhaldsfrv., sem með einu skrefi stikar a. m. k. 150 ár aftur í tímann, minn hug með því að greiða atkv. móti því, að það fái að fara til 2. umr.

Flm. (Ingvar Pálmason) Eins og getið er um í grg., er frv. þetta afleiðing af því frv., sem ég hefi nýlokið við að mæla fyrir (um útflutningsgjald af síld o. fl.). Gengur það út á að gera vörutegundir þær, sem ég í því frv. ræddi um, undanþegnar l. nr. 70 frá 1921, um almenn útflutningsgjöld. Sé ég ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, en óska, að málinu verði vísað til 2. umr. og sjútvn., að þessari umr. lokinni.

Flm. (Jónas Jónsson) Ég get nú verið hv. 1. landsk. þakklátur fyrir það, að hann notar orðið afturhald eins og hið grófasta ádeiluorð; ég er honum samdóma um, að rétt sé að leggja þá merkingu í það orð, sem sést af því ekki hvað sízt, að það er einmitt einn aðalgallinn á hans pólitísku skoðunum, hve afturhaldið er ríkt hjá honum. Að öðru leyti er ég honum nú ekki sammála, eins og ég mun nú sýna með þeim rökum, er ég færi fram gegn skoðunum hans. Það er óneitanlega dálítið undarlegt, sem hann heldur fram, að elzta lýðveldið í heiminum utan Evrópu og elzta lýðveldið innan Evrópu, sem unnið hafa sitt stjórnfrelsi með því að sigrast á grimmustu kúgun, hafi algerlega úreltar hugmyndir um réttarfar og lýðræði, en í hinum löndunum, þar sem einveldisumbrotin stóðu yfir fram um miðja síðastl. öld, og eru sum, eins og t. d. Þýzkaland, á góðum vegi með að verða einveldi aftur, þar sé allt í bezta lagi. Það var að heyra á hv.þm., að hann teldi, að þar hlyti að ríkja hið sanna lýðfrelsisfyrirkomulag. Það þarf í meira lagi einkennilegan lestur á sögunni til þess að komast að slíkri niðurstöðu. En þetta er alveg öfugt. Sviss hér í álfu og Bandaríkin í Ameríku eru elztu griðastaðir frelsis og mannréttinda, þó ég fyllilega viðurkenni áhrif Englands í parlamentarískum efnum, en þeim þykir allt of mikið varið í konunginn, sem eru einhverjar hinar úreltustu leifar af föllnu skipulagi, til þess að geta talizt standa öðrum framar í þessum efnum. Hv. þm. þarf því að segja, að hvítt sé svart og að svart sé hvítt, til þess að geta komizt að þeirri niðurstöðu, sem hann fékk; hann verður að snúa öllu við. Hv. þm. komst nú ekki hjá því að játa það, að þetta fyrirkomulag um skipun hins æðsta dómstóls landsins gæfist vel í Sviss, en það er ekki að marka, segir hv.þm., við erum of ófullkomnir til þess að geta haft sama fyrirkomulag. Þess vegna eigum við að hafa einræði í dómsmálum, við eigum að hlíta forsjá lítillar lokaðrar klíku í þeim efnum. Ég ætla þá að svara ofurlítið þeim röksemdum hv.þm. um það, að öfgarnar, sem eru á vissum sviðum þjóðmálanna í Bandaríkjunum, séu því að kenna, að dómsmálin séu ekki í góðu lagi, vegna þess að dómararnir væru kosnir og keyptir til fylgis og andstöðu í ýmsum málum. Ég held það sé nokkuð hæpið fyrir hv.þm. að kveða þann dóm upp yfir dómstólum Bandaríkjanna í heild. Og eftir sömu rökum mætti segja, að hvergi væri vogandi hjá nokkurri þjóð að hafa almennan kosningarrétt, því atkv. yrðu keypt. Slík rök hv.þm. koma nú ekki sem bezt heim við þá stefnu hans í mannréttindamálum að vilja færa aldurstakmark fyrir kosningarrétti niður í 21 ár, og að einstakir menn haldi þeim rétti þrátt fyrir þeginn sveitarstyrk. Hv. þm. hefir nú á síðustu árum tekið upp þessa frjálslyndu stefnu, a. m. k. á yfirborðinu, hversu mikil sem alvaran hefir verið. En þetta hefði hann ekki átt að gera, ef kosningarrétturinn er svo eitrað vald eins og hann lýsir því í Bandaríkjunum. Ef vald fjármunanna er þar svo mikið, að þeir hafa lagt undir sig dómsmálin, þá sýnist, að öruggast væri að leggja niður lýðræðið og stofna einveldi. En hv.þm. hefir nú þótzt breyta alveg gagnstætt þessu. Hann hefir talið það stærstu nauðsyn þjóðarinnar nú á þessum krepputímum, að komið verði á því kosningarfyrirkomulagi, sem hann telur, að bezt tryggi það, að almenningur njóti síns kosningarréttar. Þetta finnst honum svo eftirsóknarvert þrátt fyrir þá galla, sem fram hafa komið á lýðræðinu í Bandaríkjunum, eftir því sem honum finnst, að hann telur þetta kosningamál mesta kreppumálið. En þessir stóru gallar, sem felast í þjóðlífi Bandaríkjanna, stafa ekki frá stjórnarfyrirkomulaginu, heldur eru þeir afleiðing af því ógnar auðmagni, sem safnazt hefir á hendur örfárra manna og notað hefir verið til þess að ná tökum á ýmsum áhrifamiklum stofnunum, eins og t. d. kirkjunni og K. F. U. M., sem greinilega gengur erindi auðvaldsins. Jafnvel vísindin hafa auk heldur komizt í kast við dollarinn. Auk þessa má geta um það sérstaka ástand í Bandaríkjunum, að þjóðin er samsett af miklum fjölda ólíkra kynflokka, og á það ekki lítinn þátt í því að torvelda stjórnarfarið. En þrátt fyrir þetta allt ríkir þar meiri frelsisandi og næmari réttarmeðvitund en annarsstaðar, og þessir gifturíku eiginleikar eru sprottnir af því, að þjóðin skapar sér sitt eigið frelsi, en hlítir ekki úreltu valdi um landsstjórn eða réttarfar. Þjóðin hefir þroskazt stig af stigi án þess að taka bakföll eða afturköst, og engum dettur í hug, að þar geti komið fram nein öfgahreyfing, hvorki svört eða rauð. Það er sagt, að stjórnmálafræðingar Evrópu segi, að í Bandaríkjunum sé eiginlega ekki nema einn stjórnmálaflokkur; þar beri sama sem ekkert á milli. Það megi líkja ágreiningi þeirra við það, hvort réttara sé að drekka úr stóru eða litlu glasi. Það er því hreinn óþarfi af hv.þm. að vantreysta fordæmi Bandaríkjanna. Það kom einmitt fyrir nú á síðastl. ári, að þjóðin tók verulega í taumana gegn óheppilegum niðurstöðum yfirdómstólsins gegnum sína umboðsmenn, þingfulltrúana. Það er og kunnugt, að í tíð síðasta forseta Bandaríkjanna var skipt um tvo af níu dómurum í réttinum. Það varð hörð deila um það, hverja ætti að velja, og deilan stóð milli Hoovers forseta og hans flokks og meiri hl. öldungadeildarinnar. Hoover ætlaði að gera dómstólinn pólitískan fyrir sína flokka, eins og hæstiréttur er hér, en öldungadeildin sagðist vilja hafa dómarana óháða auðvaldinu og fulltrúa þjóðarinnar, og það varð. Efri deildin réð. Og nú fer orð af því, hversu dómstóllinn hafi breytzt við tilkomu þessara tveggja manna. Annar þeirra er portúgalskur gyðingur, og fer af vinnu hans mikið frægðarorð. Nú er dómstóllinn orðinn dómstóll fólksins, hann vinnur nú fyrir þjóðina í heild sinni, en ekki fyrir auðvaldið. Ég vil ráðleggja hv. 1. landsk. að kynna sér ástæðurnar til þess, að Bandaríkjamenn tóku upp lýðræðisfyrirkomulag um dómaraskipun, - hann gæti t. d. lesið það, sem Macaulay skrifar um dómara á Englandi í tíð Stúartanna, og útflytjendurnir áttu í höggi við, áður en þeir flýðu land og héldu til Ameríku. Og þeir flýðu fyrst og fremst harðstjórn konungs og dómstóla, og jafnákveðnir og þeir voru í því að yfirgefa harðstjórnina heima á ættlandi sínu, jafnákveðnir voru þeir í því að koma sér hvorki upp konungum né dómurum af sömu tegund og þeir þekktu áður, í sínu nýja landi. En er á því, að hv.l.landsk. misskilji algerlega áhrif stjórnarbyltingarinnar miklu. Það var hún, sem tók það pólitíska vald af konungum, aðli og kirkju og fékk það þjóðinni í hendur, og það tók langan tíma að fá Evrópu til þess að ganga inn á þessa umbót. En franska byltingin snerist ekki síður gegn dómstólunum en konungum. Dómararnir voru þá ekkert annað en klíka, tilheyrandi afturhaldssömu harðstjórnarvaldi, án allrar íhlutunar þjóðarinnar. En þjóðin gerði uppreisn gegn vondum konungum og vondum dómstólum. Og víðast hvar í Evrópu varð gerð sú skipun á þessum hlutum, sem sprottin var upp af lýðræðishugsjóninni, á sama hátt og löggjafarþingin. Af þessu verður séð, að sú skipun, sem er á hæstarétti okkar, er í fyllsta máta miðaldarleg. Og samt voga dómararnir í þessum rétti sér að segja í álitsskjali til Alþ., að þessi sjálfssköpun dómaranna sé algeng í Evrópu. En sannleikurinn er sá, að þetta fyrirkomulag er hvergi notað í germönskum löndum, nema Danmörku, og þó er það mjög óvinsælt þar. - Hv. þm. sneri málinu alveg við. Það er miðaldatilhögun á dómstólnum, sem enn er í Danmörku, og sökum þess, hvað íslenzkir lögfræðingar voru háðir dönskum anda, var þetta úrelta skipulag flutt hingað og yfirtekið af Íhaldsfl. Þetta má m. a. sjá af því, að eitt af aðalblöðum flokks hv. 1. landsk., Stormur, hefir alltaf talað svo um hæstarétt, eins og dómurinn væri því sérstaklega tilheyrandi. Nei, það skipulag, sem byltingin mikla skolaði burt í dómsmálum, var ekki kviðdómarnir, sem forfeður okkar höfðu og víða eru enn við lýði í germönskum löndum, það var ekki vald þjóðarinnar yfir dómstólunum. Það, sem hreinsað var burt með byltingunni, var konungskúgun og klíkudómstólar. Það er t. d. ekkert undarlegt, þó að Voltaire hafi horn í síðu dómstóla samtíðar sinnar. Hann fékk ósjaldan að kenna á því að vera hnepptur í varðhald, bara af hví að einhver íhaldsmaður setti klíkudómstólana í gang, af því að honum þótti Voltaire of frjálslyndur. Og það er engin furða, þótt reiði fólksins skoli slíkum dómstólum burt. Hv. þm. hélt því einnig fram, að það skipulag, sem bæði Sviss og Bandaríki Norður-Ameríku hafa á dómstólum sínum, sé hreint og beint kúgunarmeðal. Ég vil benda hv.þm. á það, að Sviss hefir verið frjálst lýðveldi síðan á miðöldum, og börðust landsmenn þar drengilegri baráttu við einvaldskonunga og verkfæri þeirra, klíkudómstólana, þar til yfir lauk. Sviss hefir notað vel frelsi sitt, bæði hvað snertir það pólitíska vald og vald dómstólanna. Sú eina vitglóra, sem gæti verið í „rökum“ hv.þm., væri það, ef að baki þeim lægi sú skoðun, að Íslendingar væru svo pólitískt óþroskaðir, að þeir gætu ekki notað frelsi sitt í dómaravali réttilega. En þá get ég ekki séð samræmi í því, að hann skuli berjast fyrir því mikla ,,réttlætismáli“, sem hann og flokkur hans stærir sig af. Sannleikurinn er sá, að það er ekki til heil brú í hugsanagangi þessa hv.þm. Hann kallar það miðaldadómstóla, sem í raun og veru eru dómstólar sannarlegs lýðfrelsis. Hann talar um klíkueðli dómstóla á miðöldum, og vill láta það líta svo út, sem það vaki fyrir mér að endurreisa slíka dómstóla, einmitt þegar ég er að gera tilraun til þess, að losa hæstarétt úr klíkuklóm íslenzka íhaldsins. - Það þarf sannarlega harða húð til þess að halda því fram, að það sé einhver skelfileg ógæfa fyrir þjóðina að fá valdið yfir vali dómara í æðsta dómstól sinn í eigin hendur! Þessi hv.þm. og flokkur hans hefir látið í veðri vaka, að hér eigi að afnema konungsstjórn og koma á lýðveldi. Ég skal ekkert lasta þá hugsun þeirra, því að ýmsir góðir menn munu vera á þeirri skoðun, að þetta beri að gera, þegar því verður við komið á löglegan hátt. En ef það er trú hv.þm., að þjóðin sé nógu þroskuð pólitískt til þess að halda hér uppi lýðveldi algerlega á eigin spýtur, þá þykir mér undarlegt, ef sú sama þjóð á ekki að vera nógu þroskuð til þess að velja sjálf sína æðstu dómara. Ef aftur á móti hv.þm. heldur fast í það, að íslenzku þjóðinni sé bezt borgið undir kúgunarvaldi klíkudómstóla, þá væri bein afleiðing af því, að hann og flokkur hans sýndu konungsættinni sem mestan sóma, og reyndi að auka og efla konungsvaldið eins og frekast væri unnt. En yfirleitt sést glöggt af rökvillum þessa þm., að mest ber til gáfnatregða og fáfræði. Enginn nema sá, sem væri í mesta máta grunnfær og menntunarlaus, gæti látið sér koma til hugar að ráðast á dómaskipun Svisslendinga, sem staðizt hefir próf veruleikans í margar aldir. Þá heldur hv.þm. því fram, að tilraun mín til þess að gera dómaraval í hæstarétti jafnréttlátt og í öðrum lýðfrjálsum löndum eigi að verða til þess að gera dómstólinn pólitískan. Ég vil minna hv.þm. á þá staðreynd, að síðastl. sumar tók hæstiréttur sem dómara lögfræðisráðunaut og baráttuforingja íhaldsins í því mesta hitamáli, sem komið hefir upp hér á þingi. Eftir það þarf talsverð brjóstheilindi til þess að halda því fram, að rétturinn sé ópólitískur nú. Ef litið er til baka, verður fyrir manni einn flokksbróðir hv. 1. landsk., sem nýlega er genginn úr réttinum. Þessi maður var harðsnúinn leiðtogi í pólitík heila kynslóð, og þar að auki mjög áberandi riðinn við dóm í Skúlamálinu, sem tæplega mun kallað ópólitískt. Ef athugaðar eru blaðagreinar, sem nýlega hafa verið endurprentaðar, má sjá, hvað þeir Páll Einarsson og Lárus H. Bjarnason voru veikir fyrir pólitískum deilumálum um 1910. Allir vita, að þessir menn hafa tekið harðvítugan þátt í pólitískum deilum um landsmál. Og það vakir áreiðanlega ekki fyrir hv. 1. landsk. að hafa réttinn ópólitískan, heldur hitt, að hafa hann svo, að þar geti jafnan átt sæti æstir íhaldsmenn, sem dæmi hans flokki í vil. Það er algerlega þýðingarlaust að halda því fram, að rétturinn sé ópólitískur núna. Dómararnir eru teknir úr einum pólitískum flokki, og því mun verða haldið áfram, ef engin breyt. verður gerð á skipun réttarins. Og samt tilkynnir hv. 1. landsk.þm. með mesta merkissvip, að ég hafi nú kastað grímunni, eins og það sé ég, sem vil gera réttinn pólitískan! Það væri samskonar og manni, sem kæmi með dálítið kolablað inn í Newcastle, væri borið það á brýn, að hann hefði í hyggju að gera bæinn svartan. Hv. þm. heldur því fram, að bezta fyrirkomulag landsstj. sé bræðingsstj. stærstu flokkanna, eins og nú er; honum þykir miklu betra að hafa bræðingsstj. Íhalds og Framsóknar en hreina framsóknarstj. En þegar litið er á það, að þessum hv.þm. hefir alls ekki orðið bumbult af bræðingnum í landsstj., þá get ég ekki skilið, hvers vegna hann er svo heitur á móti því, að 2 eða 3 flokkar kysu dómara í hæstarétt. Nú yrðu dómararnir kosnir til 6 ára, en þm. aðeins til fjögurra, og þessar hættulegu ráðstafanir, sem hv.þm. er alltaf að tala um að ég vilji gera viðvíkjandi hæstarétti, felast í því, að ég vil láta þing eða kjósendur ráða vali dómaranna. Ef hv.þm. gæti frekar fallizt á það, skal ég gjarnan ganga inn á þá breyt., að kjósendurnir sjálfir velji dómarana. Og það yrði að mínu viti bezta dómaraprófið, sem fengizt gæti. Getur ekki hv.þm. hugsað sér, að einhverjir af núv. dómurum yrðu kosnir aftur í dóminn, þó að þetta nýja fyrirkomulag yrði tekið upp? Eða er hann hræddur um, að þeir yrðu léttvægir fundnir, ef ætti að meta þá eingöngu eftir verkum þeirra? En það er önnur hlið á þessu máli, sem ekki hefir verið nægilega bent á ennþá. Og það er, hve mikil sanngirni felst í till. mínum frá flokkslegu sjónarmiði: Ef þetta fyrirkomulag væri tekið upp, mundu allir flokkar smám saman fá fulltrúa í hæstarétti. En fái vilji hv. 1. landsk. að ráða, kemst engin sanngirni að í þessu máli, fær ekki að komast að. Hæstiréttur á að vera áfram það, sem hann nú er, klíkudómstóll með ófullkomnum vinnubrögðum, skapaður í mynd íhaldsfl. Ég vil aftur á móti, að í dómstólnum séu menn af öllum flokkum, eins og í þinginu. Það er ekki ýkjalangt síðan flokkur hv. 1. landsk. var sá stærsti í þinginu, og nú er hann sá næststærsti, svo það er langt frá því, að ekki geti verið íhaldsmenn dómarar í réttinum. En þeir yrðu þar ekki einir. Eins og ég gat um áðan, þá skal ég ganga inn á það til samkomulags, að dómarar verði kosnir beint af kjósendum, og geri ég ráð fyrir, að í því tilfelli yrðu dómarar að mestu kosnir án tillits til hreinna pólitískra lína. En þá kæmi vilji fólksins skýrast fram. Hv. þm. vill hafa bræðing í ráðuneytinu, en þó að hans flokkur, eins og allir aðrir, fái áhrif á dómaraveitinguna að sínum hluta samkv. frv. mínu, þá vill hann það ekki, því að þarna vill hann hafa óskorað einræði síns flokks. Hann stendur því í þessu máli afhjúpaður fyrir öllum landslýð sem forsvari pólitísks einræðis íhaldsflokksins íslenzka, líka í dómsmálum.

Flm. (Ingvar Pálmason) Í grg. frv. er skýrt frá efni þess, sem er breyt. á tolli á 2 tegundum sjávarútvegsafurða. Að því er snertir tollinn á síldinni, þá er það tekið fram í grg., að á öndverðum þessum vetri, þegar tilraun var gerð til þess að flytja út nýja, ísvarða síld frá Austfjörðum, þá voru l. skilin þannig, að sama toll bæri að greiða af þeirri íssíld eins og saltaðri síld. Ég álít, að ákvæði 1. séu ekki nógu skýr, til þess að hægt sé að færa þessa tegund síldar undir ákvæðið um útflutningstoll af saltsíld, 1½% af verði síldarinnar. Hæstv. stj. sýndi þann velvilja, að hún tilkynnti, að ekki mundi verða krafizt þess útflutningsgjalds án þess að hv. Alþingi ætti kost á að breyta ákvæðunum um, að þessi tegund síldar yrði færð undan þessu ákvæði. Ég vil af þessu mega draga þá ályktun, að hæstv. stj. vilji greiða fyrir frv. að því er þessa gr. snertir. Til skýringar skal ég ennfremur gefa þær upplýsingar, að þessar tilraunir, sem gerðar voru á öndverðum þessum vetri með útflutning á ísvarinni síld, hafa ekki verið nema ófullkomnar og í smáum stíl. En þær hafa leitt það í ljós, að þessi tegund síldar líkar kaupendum vel að stærð og gæðum, ef hægt er að koma henni óskemmdri á markaðinn. Hinu ber ekki að neita, að á þessum útflutningi síldar í vetur hafa orðið þeir ágallar, að segja má, að ekki hafi tekizt að koma síldinni á markaðinn í því ástandi, sem þurft hefði. Öllu því mest hinar erfiðu samgöngur, sem Austurland á við að búa. Það voru gerðar tilraunir með að koma ísvarinni síld til Englands með togurum, en um árangur þess er ekki fyllilega hægt að dæma, vegna þess að síldin, sem þannig var send, var seld í skip hér við land, og ekki er fullvíst um, hvernig hún seldist, þegar á markaðinn kom. Önnur tilraun var gerð með skipi, sem flutti út ísvarinn fisk. Það kom til Austfjarða, tók þar nokkuð af ísvarinni síld, fór með hana til Rvíkur og síðan til Englands. 3 vikur liðu frá því er síldin var tekin í skipið og þangað til hún var seld, en samt fengu framleiðendurnir sem svaraði 5 kr. fyrir hverja tunnu. Ég vona, að hv.þdm. sé það ljóst, að það er með öllu fráleitt að skattleggja þessar tilraunir. Vil ég því mega vænta þess, að hv. d. veiti þessu máli stuðning sinn. Að því er snertir hina vörutegundina, sem er þurrkað fiskmjöl, þá er einnig í grg. getið, hvers vegna það er tekið með í frv. Því er réttilega haldið mjög á lofti, að okkur Íslendingum ríði mikið á því að auka okkar iðnað. En hér er um að ræða iðnað, þar sem unnið er úr alíslenzku efni, sem hingað til hefir að litlum eða engum notum orðið fyrir eigendurna. En þessum iðnaði fylgir sá stóri annmarki, að til hans þarf að kosta miklum byggingum og dýrum vélum, svo að mikill höfuðstóll verður ávallt bundin í því. Rekstur þesskonar verksmiðja er nokkuð dýr, en mikill hluti hans er vinna. Eftir þeirri litlu þekkingu, sem ég hefi á samskonar fyrirtækjum og þessu, virðist mér framleiðslukostnaður muni vera fyllilega að hálfu leyti vinna. Þegar þetta tvennt er lagt á metin, það að hér er um að ræða vinnslu úr innlendum hráefnum, sem eru verðlítil eða verðlaus, suma tíma ársins a. m. k., og hitt, að fyllilega helmingur framleiðslukostnaðarins er vinna, þá virðist full ástæða til þess, ef okkur er annars þörf á auknum iðnaði, að ekki sé lagður steinn í götu fyrir þess háttar fyrirtæki. En það má segja, að það sé þó gert með l. um útflutningsgjald af síld o. fl., því að þar er mælt svo fyrir, að tollað sé þurrkað fiskmjöl með 1 kr. gjaldi af tunnu, eða 10 kr. af hverri smálest. Ég held, að það sé fyllsta sanngirniskrafa, að þessu skuli breytt, og að af þessum afurðum skuli ekki fremur greiða útflutningstoll en af öðrum sjávarafurðum. Það mundi að vísu valda nokkurri tekjurýrnun fyrir ríkissjóð að afnema þennan toll, hve mikilli veit ég ekki, en það mun sjálfsagt upplýsast við umr. um málið í hv. d. En að því er snertir toll af ísvarinni síld, er hér ekki um neina tekjurýrnun að ræða, því að ríkissjóður hefir aldrei haft tekjur af þeim útflutningstolli, af því að þessi vörutegund, ísvarin síld, hefir aldrei áður verið flutt héðan út. Um fiskmjölið er nokkru öðru máli að gegna. Það má vera, að segja megi, að frv. sé borið fram á óhentugum tíma að því leyti, sem það innifelur tekjurýrnun fyrir ríkissjóð, af því að hann megi einskis í missa á þessum erfiðu tímum. Hér verður þó að leggja aftur á móti sjálfsbjargarviðleitni borgaranna í landinu og þá staðreynd, að það verður skammgóður vermir fyrir ríkissjóðinn, tekjurnar af þessari atvinnugrein, ef hún bráðlega leggst niður, sem allt útlit er fyrir, að muni verða, ef þessum tollum verður ekki af henni létt. Vona ég, að hæstv.Alþ. sjái ástæðu til að taka málinu vel og láti frv. ná fram að ganga. óska ég svo, að málinu verði, að aflokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og sjútvn.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Þrátt fyrir töluverða söguþekkingu er hv. 5. landsk. ekki enn búinn að átta sig á því, hvað það var, sem þjóðirnar unnu á, þegar frelsishreyfingin, sem hófst í Frakklandi í lok 18. aldar, gekk yfir heiminn. Ég vil því endurtaka það, sem ég áður sagði í þessu efni, að það, sem þjóðirnar unnu á, var þessi þrískipting valdsins, sem ég talaði um, í löggjafarvald, sem fulltrúar þjóðarinnar sjálfrar fara með, dómsvald, sem er í höndum óháðra dómenda, sem eru óháðir ríkisvaldinu og óafsetjanlegir af því, og framkvæmdarvald í höndum stj., sem stjórnar landinu í samræmi við löggjafarvaldið á hverjum tíma. Hv. 5. landsk. hefir enn ekki áttað sig betur á þessu en svo, að honum finnst, að úr því að rétt er, að almenningsviljinn birtist í 1., hljóti líka að vera rétt, að vilji almennings komi fram í dómunum, sem taki á sig þá mynd, og eigi dómararnir þannig ekki að dæma eftir l., heldur eftir einhverju öðru. Þessir menn, sem höfðu fengið reynslu miðaldanna af því, hvað það þýddi, að dómararnir væru bundnir geðþótta valdhafanna, sem réðu skipun og útnefningu dómaranna, og jafnvel tilveru sjálfra dómstólanna, vildu komast burt frá því ástandi, að dómstólarnir væru undir áhrifum annara en 1., og þeir settu fram þá kröfu, að dómstólarnir dæmdu eftir l., og ákvæði um það hafa verið sett í stjskr. allra lýðfrjálsra ríkja, og er einnig í okkar stjskr.Hv. 5. landsk. er svo geðríkur flokksmaður, að hann getur óefað ekki hugsað sér það um sjálfan sig í nokkru máli, að hann fari eftir öðru en flokkssjónarmiðum og flokkshagsmunum, og hv.þm. virðist ekki átta sig á því, að flestir aðrir menn eru öðruvísi gerðir að þessu leyti. Flestir menn, sem eitthvað er í spunnið a. m. k., eru svo gerðir, að ef þeir gegna skyldustörfum, sem þeir samkv. l. og venjum eiga að láta önnur sjónarmið ráða gerðum sínum við en flokkssjónarmið og flokkshagsmuni, þá eru þeir líka menn til að losa hugann undan áhrifum slíkra flokkshagsmuna, og dómararnir láta l. ráða í dómum sínum. Til þess að tryggja, að dómararnir geri þetta, þarf ekki að vera að rekast í því, hverri stefnu dómararnir fylgi í landsmálum, að því leyti, sem þeir kynnu að taka þátt í þeim, því að ef þeir eru þroskaðir menn, þá vita þeir, að þeir eiga að setja allt slíkt til hliðar og fara eftir l. Ef landsmenn vilja áfram, að dómararnir dæmi eftir l., en ekki hverfa aftur í þá miðaldatilhögun, að dómararnir dæmi eftir vilja og geðþótta valdhafanna, eiga landsmenn að halda þeirri tryggingu, sem er fyrir því, að dómararnir geri þetta, og það er verkefni stjskr. og dómaskipunarl. að ganga svo frá l. í þessu efni, að dómararnir geti leyft sér að virða þingflokka og stj. að vettugi að því er snertir dómsniðurstöður allar, og fari eftir 1. Stjskr. tryggir þetta með ákvæðinu um það, að ekki megi skerða á nokkurn hátt efnalega afstöðu dómaranna, og gerir þá þannig fjárhagslega óháða valdhöfunum, svo að dómararnir geta látið sér í léttu rúmi liggja, hvort þeim líkar betur eða verr. Er ég sannfærður um það, að sú er hin ríkjandi skoðun hér á landi sem annarsstaðar, að einmitt með slíku ákvæði sé það tryggt, að smælingjarnir nái rétti sínum fyrir dómstólunum, enda þótt þetta kunni á einhvern hátt að rekast á vilja eða hagsmuni valdhafanna. Það er þessi grundvöllur, sem hv.landsk. vill draga dómstólinn í brott frá, og hefir hann nú fundið það feginsráð að reyna að koma því skipulagi á dómstólinn, sem var algengt á miðöldum, og að vísu enn lafir nokkuð af í 2 lýðveldum heimsins. Þegar hv. 5. landsk. spyr mig að því, hvort ég muni ekki geta fallizt á samskonar samvinnu milli dómaranna í æðsta dómstóli landsins eins og nú er á milli 2 stjórnmálaflokka á þinginu, segi ég bara það, að hv.þm. talar eins og hann viti ekki, hvað hann er að tala um, að innan dómsins mega stjórnmálaskoðanir ekki hafa áhrif á dómsúrslitin.  Þarf ég ekki að eyða fleiri orðum að því, hver fjarstæða þetta er, jafnvel frá sjónarmiði sjálfs flm., sem eftir að hafa flutt þetta mál hér þing eftir þing, ætlar sér nú að bæta úr því, sem að vísu getur komið fyrir, að æðsti dómstóllinn sé ekki nægilega óhlutdrægur, með því að gera þá skipun á dómstólnum, er gerir dómarana algerlega háða umboðsvaldinu, með því að fella niður þá tryggingu, sem dómararnir hafa nú fyrir því, að þeir geti haldið áfram að ala önn fyrir sér og heimilum sínum, þótt dómar þeirra séu ekki valdhöfunum að skapi. Ég þarf og ekki að minnast á það, sem hv.þm. lýsti, að vesturfararnir flýðu af Englandi undan pólitíska valdinu þar og undan þeim dómstólum, sem þjónuðu því pólitíska valdi. Það var miðaldatilhögunin, sem þeir voru að flýja, en þeir gerðu það svo snemma, að þegar þeir sköpuðu sér sitt nýja skipulag, hugsuðu þeir ekki svo skýrt, að þeir gætu að öllu leyti losað sig við þá tilhögun, sem þeir voru að flýja, af því að þetta var löngu fyrir 1789 og áður en sú alda sigraði, er þá reis. Ég get fullvissað hv. 5. landsk. um það, að þessari tilraun hans til að lögleiða miðaldaskipulagið í þessum efnum var réttilegar lýst en hann sjálfur gerði sér grein fyrir, þegar hann kom með þá samlíkingu, að þetta væri álíka og að fara með kolablað til Newcastle. Hv. þm. hefir grafið það úr námu útdauðra og útkulnaðra lífvera, eins og kolablað. 

Flm. (Jónas Jónsson) Þetta frv. var að vísu fyrr fram komið en frv. það um sama efni, er til umr. var í gær. En slíkt skiptir nú að vísu ekki miklu máli, því ég býst við, að því verði vísað til sömu n. og athugað samtímis hinu frv. Þar sem þetta mál var talsvert rætt í gær, get ég verið stuttorður nú, enda er frv. að mörgu leyti gamalkunnugt hér í hv. deild. Að einu atriði, sem felur í sér breyt., verð ég þó að víkja nánar. En áður en ég kem að því, vil ég þó undirstrika það, sem kom fram í gær og samkomulag virðist nú að vísu vera um, að núv. fyrirkomulag á lokadómstóli landsins virðist eigi vera svo, að það skapi fullt réttaröryggi. Þetta hafa menn í raun og veru fundið lengi, og benda þær breyt., er Sigurður Stefánsson vildi gera á þingi 1922 og Jón Magnússon 1924, á það. Á undanförnum þingum hefir verið reynt að umskapa réttinn með því að bera fram frv., sem tæki upp handa réttinum gamla nafnið frá þjóðveldistímanum og gerði aðrar þær umbætur, er í samræmi væru við sambærilega dómstóla flestra annara menningarlandi. Þau atriði komu mjög til umr. hér í gær, svo sem sjálfssköpun dómstólanna, sem hvergi þekkist nema í Danmörku, og allir þar, að undanteknum íhaldsmönnum, vilja losna við. Þessu er og gert ráð fyrir í frv. því, er ég bar fram þá. Ennfremur var gert ráð fyrir því, að í réttinum sætu menn, er í samræmi væru við líf og stefnur nútímans, en það má gera á enn fullkomnari hátt en þar var gert. Ástæðan til óánægju þeirrar, er komið hefir fram með hæstarétt, liggur í því, að eftir núv. skipulagi er hann algerlega háður einni pólitískri lífsskoðun, sem aðrir flokkar með aðrar lífsskoðanir geta ekki talið heppilegt. Í öllum löndum, nema tveimur, þar sem verið er að koma á einræði, í öðru af ríka fólkinu, hinu af því fátæka, er keppzt að því að koma stjórnarfarinu á lýðræðisgrundvöll. Hér er og svo. Sterkasta stefnan er látin prófa sig í fjögur ár. Þá er breytt um, ef ástæða þykir til. Á þessu fyrirkomulagi er svo byggt um allar merkari stofnanir og framkvæmdir þjóðfélagsins, að hæstarétti einum undanteknum. Hann einn er byggður á fullkominni einræðishugsun. Sá flokkur, sem fékk hann á sitt vald og í samræmi við sína stefnu 1919, er hann var stofnaður, hefir verið einráður þar síðan og mun verða, eins og um er búið. Þetta verkar svo, að jafnvel menn eins og hv. 3. landsk., sem er ánægður með þetta fyrirkomulag og vill halda því, er þó óánægður með útfærsluna á því, eða framkv. skipulagsins, eins og glögglega kom fram í umr. í gær. Höfuðágreiningur síðasta þings var um þetta atriði, veitingarvaldið, - það hvort rétturinn ætti í gegnum prófraunina að skapa sig sjálfur, prófraun, sem ábyrgðarlausir menn eiga að framkvæma og hafa algerlega í hendi sinni. Fyrir þessu skipulagi barðist íhaldið. Þá kom hv. 3. landsk. á móts við þá og hjálpaði þeim til að halda þessu skipulagi, og því skipulagi vill hann enn halda. En það sýnir þó bezt óánægju hans um réttinn eins og hann nú er skipaður, að hann vill ekki, að gömlu dómararnir komi til greina um veitingu tveggja næstu dómaraembætti. Þau á að veita beint, án þess að taka dómarapróf. Utan um þetta aðalatriði, dómaraprófið, spunnust svo í fyrra ýms önnur smærri atriði. T. d. eins og það, hvaða ráðh. ætti að veita dómaraembættin. Voru um þetta settir inn fleygar í frv., sem réðu úrslitum um framgang þess þá. En þetta voru þó aukaatriði í samanburði við það aðalatriði, hvort dómurinn ætti að skapa sig sjálfur, eða hvort stj. ætti að skipa í réttinn á venjulegan hátt, eins og hún skipar í önnur embætti. Þar sem staðið hafði í þófi um þetta í þrjú þing, hvort rétturinn ætti að skapa sig sjálfur eða skapast í samræmi við löglega kosinn þingmeirihluta, og málið virtist stranda einmitt á þessu atriði, þá þótti rétt að slá inn á nýjar leiðir um skipun dómsins. Þar sem ekki fékkst samkomulag um það, að stj., sem þó á að vera í samræmi við þjóðarviljann á hverjum tíma, veitti þessi embætti smátt og smátt, eftir því sem þau losnuðu, þá var tilraun að leita eftir því, hvort ekki gæti orðið samkomulag um það, að þjóðin sjálf kysi menn í dóminn, annaðhvort með almennum kosningum, eða þá með kosningu sameinaðs Alþingis, og þá til ákveðins árabils í senn, í samræmi við það, sem þing er kosið til ákveðins tíma og landsstjórn sem afleiðing þess. Þetta er þá nýmælið í frv. Og þótt undarlegt megi virðast, að þetta komi illa við menn, þá skilst mér þó helzt, að móti því eigi að berjast, ekki með rökum, heldur með lögleysum. Ég skal taka það fram, að fyrir þessum mismunandi skipunarmáta í hæstaréttinn liggja tvær grundvallarstefnur. Annarsvegar er venja sú, sem skapazt hefir í samræmi við hið gamla einvaldsfyrirkomulag um stjórnarfar, en dómsvaldið var nátengt einveldinu lengi fram eftir. Í konungslöndum Evrópu var litið svo á, að dómararnir ættu að vera valdir af einvaldinum og til lífstíðar. En eftir því, sem lýðfrelsi hefir aukizt í menningarlöndunum, hafa og áhrif lýðvaldsins verkað á skipun dómstólanna í gegnum framkvæmdarvaldið, að Danmörku einni undantekinni. Dómsvaldið er því í raun réttri ein grein á meiði lýðvaldsins. Svo var hér og á lýðvaldstímunum. Og er landið gekk konungi á hönd, héldust þó leifar þess valds í höndum þingsins, þar til um árið 1800, að Magnús Stephensen vann að þeim leifum. Það sést því, að ein af afleiðingum lýðræðisfyrirkomulags á stjórnarfarinu er sú, að fólkið ráði dómaskipuninni eins og öðrum skyldum hlutum, svo sem þingvaldi og stjórnarskipun. Þegar Bandaríkin voru stofnuð seint á 18. öld, eftir að hafa brotizt undan valdi Englendinga, tóku þau upp þennan sið að mestu leyti. Þetta sýnir, að frjáls þjóð, þar sem ekki er um neina stjórnarþvingun að ræða, telur það eðlilegan og sjálfsagðan hlut, að dómstólarnir séu háðir fólkinu og beri ábyrgð á gerðum sínum sem aðrir þjónar þjóðfélagsins. Í Bandaríkjunum eru 48 sjálfstæð ríki. Í 38 þeirra eru bæði undirdómarar og yfirdómarar kosnir með almennri atkvgr., líkt og þm. En í 10 þeirra er það svo, að þingin kjósa dómarana, og má segja, að það komi nokkuð í sama stað niður. Um lokadómstól Bandaríkjanna hefir sú tilhögun verið síðan stjórnarskrá þeirra var samþ., að efri deild þingsins velur dómarana. En í þeirri deild, öldungadeildinni, eiga öll ríkin jafna tölu fulltrúa. Þarf, eins og venjulegt er, meiri hl. til þess að dómari nái kosningu, og eru þeir kosnir til lífstíðar, gagnstætt því, sem er í hinum einstöku ríkjum, því þar eru þeir kosnir til 4-6 ára tíma. Eftir því, sem vitað verður, hefir þetta skipulag reynzt vel þar í landi. Er það fjarri Bandaríkjamönnum að hugsa til einræðis í dómsmálum sínum, frekar en öðrum málum. Algengt er þar, að dómari sé endurkosinn, ef hann þykir hafa staðið vel í stöðu sinni og hefir aflað sér trausts með dómarahæfileikum. Er sjaldnast um pólitíska kosningu að ræða í hinum einstöku ríkjum. Kosningin er líkari því, sem hér gerist, þegar um prestskosningu er að ræða, sem sjaldgæft er, að sé pólitísk. Það er venjulega farið eftir öðrum verðleikum með slíka kosningu. Eins er þar. Menn, er hafa vakið tiltrú í dómarastarfinu, eru endurkosnir. Er það svipað og um alþm. hér. Þeir alþm., sem hafa starfað vel, eiga hægra með að ná endurkosningu í kjördæmi sínu heldur en nýr maður, þótt sömu hæfileikum sé búinn. Er þetta stórkostleg hvöt fyrir dómarana að standa vel í stöðu sinni og ávinna sér traust almennings. Skal ég þá minnast á það ríki, sem um ýmsa hluti er líkast okkur, en það er Svissland. Þar hefir þjóðin verið frjáls um langan aldur og átt við lýðveldi að búa. Þetta hefir eðlilega skapað frjálslyndi og lýðveldishug með þjóðinni. Eru hinar sögulegu ástæður til hugarfars þjóðarinnar mjög hinar sömu og hér eru til staðar. Við byrjum sem lýðveldi og lýðvaldshugsjónin lifir eiginlega alltaf hjá okkur, enda höfum við lítið þekkt til konunga. Er því síður en svo, að óeðlilegt sé, að við sláum inn á hina sömu braut og vel hefir reynzt hjá elzta lýðræðislandi álfunnar, og látum þjóðarviljann ráða skipun dómstólanna sem öðrum málum þjóðfélagsins. - Í Sviss eru dómstólar með kosnum dómurum fyrir hin einstöku fylki. En aðaldómstóll landsins er í Lausanne. Er það 24 manna dómur, kosinn af þingi Svisslendinga til 6 ára. Eftir l. þeirra má endurkjósa dómarana. En til að undirstrika það, að þingvaldið sé undirstaða dómsvaldsins, þá eru þau ákvæði, að ekki má kjósa forseta og varaforseta dómsins nema til 2 ára, og eigi má endurkjósa þá. Þessum 24 manna dómi er svo skipt í 4 deildir, 6 menn í hverri, og verkum skipt milli þeirra. En út í það fer ég ekki frekar, þar sem það kemur þessu máli ekki við. Ég hefi þess vegna lagt til, að gerð verði meiri breyt. á dómstólnum heldur en nokkru sinni áður hefir verið gerð, það er till. um að samræma dómsfyrirkomulagið við hið pólitíska lýðræði vorra tíma, á þann hátt, að dómararnir verði kosnir fyrir ákveðinn tíma, og ég get endurtekið það, að af þessu nýja fyrirkomulagi leiðir, að ekki er hægt að hafa sem varadómara í fimmtardómi prófessora lagadeildar háskólans, heldur þarf að kjósa varadómendur jafnframt aðaldómendum. Ég vil taka það fram, að þetta er ekki af því, að ég vantreysti núv. lagaprófessorum; ég hygg, að það sé eftir atvikum góð regla að hafa þá fyrir varadómendur meðan það fyrirkomulag gildir, sem nú er. Af því, sem ég hefi nú sagt, er það ljóst, að það er aðeins um tvær leiðir að ræða um skipun úrslitadómstóls landsins: Önnur er sú, sem farin er í Sviss og Bandaríkjunum og einnig í nokkrum ríkjum innan Bandaríkjanna, að þingin velja dómendurna. Hin leiðin er, að þjóðin kjósi þá með almennri kosningu eða landkjöri. Ég skal taka það fram, að sú leið væri mér geðfelldari, þó ég hafi hallazt að því í frv. að kjósa dómendurna af þinginu, en ég áleit, að komið gæti til mála að beina frv. í hina áttina undir meðferð málsins á Alþingi, ef sú hugmynd fengi betri byr. Gæti landkjör dómaranna t. d. farið fram samhliða kosningum til Alþingis á 8 ára fresti, mundi það verða einna bezt framkvæmanlegt á þann hátt hér, vegna þess hve erfitt er með kjörsókn víða hvar. Ég hygg, að ég hafi nú gert grein fyrir aðalnýjung þessa frv. Ég álít hana eðlilega viðbót við það frv., sem ég hefi áður flutt hér á Alþingi, viðbót, sem kannske má segja, að hefði mátt vera komin fyrr, en í öllu falli þurfti að koma nú, af því það verður að skera úr því, og það greinilega, hvort þessi dómstóll á að hafa sjálfsköpunarvald eða hvort þjóðin, sem á hann og kostar hann, á einnig að skapa hann. Ef þetta frv. verður svo giftudrjúgt að komast gegnum þessa umr., legg ég til, að því verði vísað til allshn.

Pétur Magnússon Ég hefi ekki ætlað mér að eyða löngum tíma í umr. um þetta mál. Það hefir verið þrautrætt á síðustu þrem þingum í röð, og ræður þær, sem hv. 5. landsk. hefir flutt hér á þessu þingi um málið, má lesa svo að segja óbreyttar í þingtíðundunum frá 1931 og 1932. Ég segi þetta ekki í ádeiluskyni; ég veit, að það er erfitt að halda langar ræðum um sama málið þing eftir þing án þess að þær verði að mestu endurtekningar. En ég stend nú upp fyrst og fremst af því, að ég taldi mér skylt að bera af hæstarétti þær sakir, sem hv. 5. landsk. hefir borið á hann, bæði í grg. frv. og nú í síðari ræðu sinni. Samt ætla ég mér ekki að fara út í almennu sakirnar, því að hv.flm. hefir ekki gert neinar frambærilegar tilraunir til þess að rökstyðja þær. En í grg. frv. er dómurum hæstaréttar borið það á brýn, að 1930 hafi þeir gefið Alþ. algerlega rangar upplýsingar um atriði viðvíkjandi réttinum. Til þess að sanna þetta er tekin upp í grg. ein setning, sem stendur í álitsskjali dómaranna, og af því svo dregin sú ályktun, að dómararnir hafi gefið þarna rangar upplýsingar. Í álitsskjali dómaranna stendur: „Samskonar ákvæði mun vera lögmælt í flestum nýlegum l. um úrslitadómsstigið utan einræðisstjórnarlanda, og útnefning hæstaréttardómara annarsstaðar a. m. k. fara fram eftir till. hæstaréttar. Í 43. gr. dönsku hæstaréttarl. er samskonar ákvæði og í íslenzku hæstaréttarl. Í Finnlandi skipar ríkisforsetinn hæstaréttardómara skv. till. réttarins. Og sama á sér stað í Svíþjóð, samkv. gamalli venju“. Þannig er það tilgreint, hvernig fyrirkomulagið sé í nokkrum löndum. Í Danmörku eru samskonar ákvæði og hér um það, að dómurinn skipi sjálfur dómara þegar sæti losnar. Og það mun svo vera, að í flestum löndum utan einræðislandanna hafi æðsti dómstóllinn íhlutunarrétt um dómaraval. Hv. 5. landsk. skilur það ef til vill ekki, að íhlutunarréttur æðstu dómstólanna, t. d. í Finnlandi og Svíþjóð, er miklu víðtækari en íhlutunarréttur íslenzku og dönsku dómstólanna. Hér hefir hæstiréttur ekki annað vald en að segja um umsækjanda, hvort hann sé hæfur eða ekki hæfur til starfans, en í hinum löndunum getur rétturinn bent á menn, og það þættu sennilega alstaðar töluverð tíðindi, ef gengið væri móti vilja réttarins sjálfs um mannaval. Viðvíkjandi dómaraprófinu má geta þess, að ákvæði um það hefir verið í l. um æðsta dómstól Danmerkur um langan tíma, og víst aldrei komið fyrir, að dómaraefni hafi verið fellt á prófinu. Hér er því ekki nema um tvennt að ræða. Annaðhvort hefir hv. 5. landsk. algerlega misskilið þetta atriði, eða þá að hann hefir ekki sýnt nægilega mikla ráðvendni, þegar hann var að greina frá ummælum hæstaréttar um þetta. Þá vil ég aðeins minnast á 4. gr. frv., því að í henni er eina nýmælið frá því, sem hv.þm. hefir áður lagt til í þessu frv. Það leynir sér ekki og hefir komið skýrt fram í ræðum hv.flm., að hann álítur, að sú tilhögun sé heppilegust, að sá pólitíski flokkur, sem á hverjum tíma hefir meirihlutavald á þingi, ráði því og hver úrslit verða á hverju máli, sem fer til æðsta dómstólsins. Ég efast ekki um, að þetta byggist á „lífsskoðun“ hans, og það verður maður að játa, að það er talsvert „þjóðleg“ hugsun, sem liggur hér til grundvallar. Til forna var það svo, eins og hv.flm. benti á, að sá, sem sterkastur var, hafði sitt mál fram fyrir dómstólunum. Völd og frændafylgi réðu mestu um úrslit mála fyrir hinum fornu íslenzku dómstólum. Hv. flm. vitnaði í þetta sem fyrirmyndartilhögun og sem sanna ímynd þess lögfrjálsa fyrirkomulags. Og ég verð að segja, að það eimir eftir af þessari skoðun ennþá hjá fleirum en þessum hv.þm. Ég hefi rekið mig á ýmsa gamaldags menn, sem lifa í þeirri trú, að um úrslit dómsmála ætti málstaðurinn að hafa lítið að segja, málfærslan öll væri sem tafi á milli málfærslumannanna, þar sem lögkrókar og „sniðugheit“ væru sterkustu leikirnir og réðu úrslitum. En sem betur fer er þessi fáráðlingsháttur orðinn mjög sjaldgæfur. Allir sæmilega hugsandi menn eru á einu máli um það, að málstaður eigi að ráða úrslitum dómsmálanna, en ekki aðstaða aðilanna í þjóðfélaginu. Það leynir sér því ekki og þýðir ekki fyrir hv.flm. að draga dul á það, að það er hann, sem er afturhaldsmaður í þessu efni. Hann er að gera tilraun til að koma þessum málum í það horf, sem undantekningarlaust allar þjóðir hafa horfið frá, nema þessar tvær þjóðir, sem hann nefndi, og er þó mjög ólíku saman að jafna þar og hér, enda gildir þar allt annað kosningafyrirkomulag en hér er stungið upp á. Svo er annað í þessu sambandi, sem mér finnst, að hv.flm. rugli alltaf saman. Það er pólitískur dómstóll og að í dómstóli sitji dómarar, sem hafa pólitíska skoðun. Nú á tímum er í raun og veru ómögulegt að gera þá kröfu til fullorðinna og hugsandi manna, að þeir hafi enga pólitíska skoðun. Það eru þá a. m. k. ekki aðrir menn en þeir, sem eru ekki til neinnar fyrirmyndar og ekki mikill fengur í að fá þá inn í æðsta dómstól landsins. Nei, pólitískir verða dómstólarnir þá fyrst, er pólitískrar skoðunar dómaranna gætir í dómum þeirra. En meðan dómararnir dæma eftir lögunum og fara eftir því, sem þeirra samvizka og sannfæring býður, þá er ekki hægt að áfellast þá, þótt þeir hafi pólitíska skoðun. Ég get tekið það fram, að ég fyrir mitt leyti óska þess, að inn í æðsta dómstólinn komist menn, sem hafa aðra pólitíska skoðun en hv.flm. telur núv. hæstaréttardómara hafa. Þá væri rétturinn ekki eins útsettur fyrir þá óréttmætu kritík, sem hann hefir orðið fyrir, eins og hann er nú, því að það er tiltölulega auðvelt að gera dómstólana tortryggilega, þegar hamrað er á því, og það máske með réttu, að allir dómararnir séu sömu pólitískrar skoðunar, og þegar sí og æ er hamrað á því í útbreiddu stórblaði og reynt að útbreiða það á svívirðilegasta hátt, að dómararnir hafi gert sig seka í vísvitandi ranglæti. Hitt nær aftur engri átt, að dómararnir séu eingöngu valdir með tilliti til pólitískrar skoðunar. Þar verður að líta á margt fleira. Það er undarlegt að heyra það endurtekið dag eftir dag, að síðasta skipun, sem gerð var á einu dómarasætinu í hæstarétti, sé pólitísk, því að það embætti var veitt manni, sem ég veit ekki betur en nokkurnveginn óskipt skoðun sé um, að sé einn af lærðustu, ef ekki allra lærðasti lögfræðingur landsins. Það er a. m. k. óhætt að segja, að það var ekki nema einn lögfræðingur, sem komið gat til mála að keppa við Einar Arnórsson um þessa stöðu, og hv. 5. landsk. skýrði frá því, að sá maður hefði verið ófáanlegur til að taka sæti í réttinum. Síðan kemur þessi látlausa gagnrýni út af því, að þessum manni hafi verið veitt embættið, vegna þess að hann hafi áður tekið þátt í pólitískum störfum. Hv. 5. landsk. veit það jafnvel og ég, að hann hefir aldrei verið æsingamaður, en jafnan haft orð á sér fyrir að líta óhlutdrægt á menn og málefni; það þekkir hv. 5. landsk. vel. Að endingu vil ég svo taka það fram, að ég hélt, að hv. 5. landsk. vissi það af eigin reynslu, að það er ekki einhlítt að fá dómara með sömu pólitískri skoðun og valdhafarnir hafa til þess að fá sínum málum framgengt. Hann ætti að vita það af reynslunni, að góður málstaður hefir meira að segja en hitt, að dómararnir séu skoðanabræður manns í stjórnmálum.