Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Héðinn Valdimarsson Ég vildi utan dagskrár beina fyrirspurn til hæstv. forseta, sem ég óska, að hann felli úrskurð um. - Svo er mál með vexti, að í byrjun apríl fór ég fram á að fá kostnaðinn við ríkislögregluna upplýstan af fjmrh. fyrir marzmánuð, og fékk ég það. En jafnframt bað ég um nánari sundurliðun á þessum kostnaði, hvaða mönnum hefði verið greidd laun og hve mikil og hver annar kostnaður hefði verið. Þessu vísaði fjmrh. til dómsmrh., og þegar ég færði þetta í tal við hann, þá óskaði hann að fá skriflega ósk um þetta. 5. apríl sendi ég dómsmrh. bréf um þetta, og síðan hefi ég ekki fengið svar, þó að ég hafi svo að segja daglega ámálgað þetta við ráðh. Hann hefir ýmist borið því við, að mig varðaði ekkert um þetta eða að það væri svo mikið að gera í stjórnarráðinu. Nú lít ég svo á, að það sé réttur hvers þm. að geta fengið þær upplýsingar viðvíkjandi fjárhag ríkisins, sem yfirleitt er hægt að láta í té. Og þetta eru ekki aðrar upplýsingar en sem sjást á fylgiskjölum landsreikningsins á sínum tíma. Mér finnst það varhugavert fordæmi, ef ráðh. á að haldast uppi að neita þingmönnum að gefa upplýsingar um mál, sem geta haft mikla þýðingu í sambandi við umr. á þingi. Ég vil biðja um úrskurð hæstv. forseta, hvort þm. eigi ekki heimtingu á slíkum upplýsingum hjá ráðh.

Forseti (JörB): Það stendur ekki í valdi forseta að heimta skýrslur eða gögn til handa þm., enda þótt þeir kunni að eiga fullkominn rétt á að fá slík skjöl. Ég vil benda hv.þm. á það, að ef hann hefir ekki von um að fá þær skýrslur, sem hann óskar eftir, og telur það miklu máli skipta að fá þær fram, þá er til önnur leið, sem sé sú, að bera fram fyrir d. till., er fer fram á nefndarskipun, og samkv. þingsköpum á n., sem sett er til að rannsaka mál, heimtingu á að fá skýrslur frá hinu opinbera og opinberum stofnunum. Þetta er sú fullkomnasta leið, sem ég þekki, og þingsköp áskilja þann rétt hverjum þm. Önnur leið er einnig til fyrir þm., og hún er sú, að bera fram í heyranda hljóði fyrirspurn til ráðuneytisins. En í mínu valdi stendur það ekki að heimta nein skjöl eða skilríki til handa einstökum þm.

Héðinn Valdimarsson Ég þakka hæstv. forseta fyrir góð ráð hans, sem mér reyndar voru kunn áður. En ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort það muni ekki einsdæmi í þingsölunni, að ráðh. neiti að gefa slíkar upplýsingar, því eftir því sem mér er kunnugt um, þá hafa þm. getað gengið um í stjórnarráðsskrifstofunni og fengið þær upplýsingar, sem þá hefir vanhagað um, og skoðað fylgiskjöl. Það er því mjög nýstárlegt, ef þetta ráðuneyti, sem nú situr, ætlar að taka upp þann sið að dylja landsreikningana fyrir þinginu, nema meirihl.-ákvörðun þingsins fáist um það, að þm. skuli fá að sjá þá. Ég vænti, að hv.þm. skiljist það, að ef haldið verður áfram á þeirri leið, muni verða seinlegt að fá upplýsingar í þingmálum.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það er kannske réttast að upplýsa það, að það er oft, sem hv. 2. þm. Reykv. hefir beðið um þessar skýrslur. Hann vill fá að vita nöfn þessara manna, sem í ríkislögreglunni hafa verið, og hve mikið þeim hefir verið greitt. Ég hefi lofað því að gefa honum þessar upplýsingar, ef hann lofaði að ofsækja ekki þessa menn, eins og hann hefir gert. En hv.þm. hefir ekki viljað lofa þessu. Hann hefir fengið þær upplýsingar, sem hann varðar mestu, því hann hefir fengið að vita heildarupphæðina, og það verður að vera honum nóg, meðan hann vill ekki gefa nefnda yfirlýsingu.

0155Héðinn Valdimarsson: Ég vænti, að hv.þm. hafi tekið eftir svari hæstv. ráðh., þar sem hann vill setja skilyrði fyrir því, hvort þingmenn fái upplýsingar eða ekki og yfirlýsingu um það, að ég ofsæki ekki ákveðna menn, sem hafa fengið greiddar fjárhæðir úr ríkissjóði. Þetta lýsir frekar öllu öðru hræðslu hans við að sýna þessa kostnaðarliði. Og það er hin mesta ósvífni að heimta, að þm. gefi honum ákveðnar yfirlýsingar, en fái annars ekki upplýsingar um, hvernig hann verji opinberu fé, og fái að sjá fylgiskjöl með landsreikningnum. Ég mun gefa deildinni kost á því síðar að gera úrskurð um það, hvort eigi að gera mun á þm., þannig að sumir fái að sjá fylgiskjöl landsreikningsins, en aðrir ekki. Það getur ekki annað verið, sem varnar hæstv. ráðh. þess, að leyfa þetta, en að eitthvert „svindl“ sé þar á bak við.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það er náttúrlega hægt fyrir annan eins hrotta og hv. 2. þm. Reykv. að bera mönnum á brýn „svindl“. Hann veit, að þessir reikningar verða lagðir fyrir yfirskoðunarmenn landsreikningsins á sínum tíma, og strax og hann vill gefa þessa yfirlýsingu skal hann fá að sjá þessi skjöl. Fyrr fær hann þau ekki hjá mér. En það er ekki rétt, að þetta séu fylgiskjöl með landsreikningnum ennþá. Þegar þar að kemur, getur hv.þm. fengið að sjá þau, þegar hann vill. En þá er það máske orðið of seint fyrir hann til þess að koma fram sínum ásetningi.

Héðinn Valdimarsson Ég mun ekki láta hæstv.dómsmrh. setja mér neina kosti, hvorki um þetta eða aðra hluti, og sízt mundi ég verða til þess að gerast samsekur honum með því að þegja yfir því, hvernig þessu fé hefir verið varið, ef ég á annað borð kemst að því.

Lárus Helgason Ég skal ekki verða langorður. Ég tel, að hæstv. ráðh. eigi þakkir skilið fyrir að gefa hv. 2. þm. Reykv. ekki upp nöfn þeirra manna, sem í varalögreglunni hafa verið, því það er vitanlegt, að það hefir verið reynt að hægja þeim frá atvinnu, og maður veit ekki, nema reynt verði að gera eitthvað meira á hluta þeirra. Ég álít því, að hæstv. ráðh. hafi gert rétt í þessu, og hann á þakklæti skilið fyrir.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Þar sem mér vannst ekki tími til þess við síðustu umr. þessa máls hér í háttv. deild að svara öllum þeim aðfinnslum, sem fram komu gegn því, ætla ég að svara þeim lítilsháttar nú og um leið taka upp af nýju nokkur höfuðatriði málsins, ef farið skyldi vera að fyrnast yfir þau fyrir háttv.þm. frá fyrri umræðum. Það, sem hér er farið fram á að innleiða hjá okkur, er ekkert nýtt og alóþekkt fyrirbrigði. Það er aðferð, sem þegar er orðin nokkuð reynd meðal sumra nágrannaþjóða okkar. Fyrst var hún tekin upp í Noregi og reyndist þar svo vel, að hún hefir síðan verið lögleidd í nokkrum öðrum löndum og nú t. d. síðastl. haust í Svíþjóð. Þegar þetta skipulag var tekið upp í Noregi, hafði það svo almennt fylgi, að það var samþ. með yfirgnæfandi meiri hl. jafnt af hinu svartasta íhaldi og rauðustu jafnaðarmönnum auk bændaflokksins, sem þar hafði forgönguna. Það hefir alstaðar reynzt vel þar sem það hefir verið tekið upp, svo að það er alveg út í bláinn að vera að halda því fram, að hér eigi að fara að innleiða alveg óþekkt og óreynt skipulag. Hvað snertir mjólkurframleiðendur á kaupstaðalóðunum, þá horfir þetta skipulag gagnvart þeim þannig við, að þeim er tryggð öll nýmjólkursala í hús, t. d. hér í Rvík að minnsta kosti, sem þeir þurfa að keppa um við aðra eins og nú standa sakir. Það er því síður en svo, að hér sé verið að ganga á rétt þeirra, þar sem ennfremur er verið að koma í veg fyrir það, að mjólkurverðið falli niður úr öllu viti. Það er þeim til hagsbóta ekki síður en öðrum framleiðendum. Gagnvart mjólkurframleiðendum hér í nærsveitunum horfir þetta þannig við, að með því að koma skipulagi á mjólkursöluna hér, þá er þeim tryggð ódýrari sala, þar sem t. d. dregið verður úr fjölda mjólkurbúðanna, sem mjög mikill kostnaður fylgir. Þeir fá þannig öruggari markað og hærra verð fyrir framleiðslu sína. Thor Jensen, sem er mesti mjólkurframleiðandi landsins og komið hefir upp hjá sér fullkomnu mjólkurbúi og hefir betri aðstöðu til að selja sína mjólk en flestir einstaklingar, hefir þó einnig fallizt á að beygja sig undir þessar skipulagsreglur vegna hinnar almennu og sameiginlegu nauðsynjar framleiðendanna, enda er ætlazt til, að sú undanþága frv. um sölu á ógerilsneyddri hreinsaðri mjólk nái til hans, þar sem hann líka hefir allra manna bezta aðstöðu til að koma mjólk sinni hreinsaðri og ómengaðri á markaðinn, án gerilsneyðingar. Búin austanfjalls hafa einnig óskað eftir þessu skipulagi, sem á að verða til að koma á skynsamlegri verkaskiptingu á milli þeirra og mjólkurframleiðenda hér syðra, þannig að þeir, sem næstir eru markaðnum, annist fyrst og fremst mjólkursöluna, en hinir mjólkurvinnsluna, en fái aftur á móti verðuppbætur á vöru sína úr sameiginlegum verðjöfnunarsjóði. Hvað neytendurna snertir, þá fá þeir með þessu bætta skipulagi tryggingu fyrir því að fá til neyzlu góða mjólk, sem með er farið eftir þeim ströngustu kröfum, sem þekkjast í menningarlöndunum. Það minnkar því mikið sýkingarhættu af mjólkinni, sem annars er alltaf yfirvofandi. Ennfremur er bæjarbúunum tryggt, að alltaf sé nægileg mjólk á markaðnum, sem oft hefir komið fyrir, að væri hörgull á. Þá er þeim að síðustu tryggt það, að verð mjólkurinnar fari ekki upp úr öllu valdi, þar sem skipa á nefnd manna til þess að hafa eftirlit með því. Meira að segja eru mestar líkur til, að af þessu fullkomnara skipulagi verði svo mikill hagur, að hluti af honum geti farið beint til neytendanna sjálfra. Það er því sama, hvernig er litið á þetta; allir þessir aðilar geta haft mikinn hagnað af þessari löggjöf. Ég hefi rætt þetta mál aðallega frá sjónarmiði Rvíkur, en það er langt í frá, að Rvík ein eigi hér hlut að máli. Sömu vandræði eru í öllum bæjum á landinu, og þessi lagaákvæði eiga erindi til þeirra allra. Alveg það sama má segja um búið í Borgarnesi. Þessi löggjöf getur orðið því til hins mesta stuðnings, m. a. með því að hjálpa til að ýta þeim framleiðendum, sem utan við standa, inn í félagsskapinn. - Þegar einstakir menn og stofnanir hafa lagt á sig mikil útgjöld til að koma mjólkursölu í betra horf, þá nær engri átt, að þeir, sem utan við vilja standa, fái að mestu leyti óátaldir að eyðileggja starf þessara manna. Með svona l. yrðu allir að vera með um þau samtök, sem gerð hafa verið á þessu sviði, bæði framleiðendum og neytendum til bóta. Nú hafa verið bornar fram nokkrar brtt. við frv. Nokkrir hv.þm. hafa borið fram þá brtt. við 2. gr. frv., að mjólkurbú megi vera 120 km. frá sölustað og félagar þeirra ekki fjær en 200 km. frá sölustað, en í frv. eru þessar vegalengdir ákveðnar 70 km. og 150 km. Ég álít þessa brtt. heldur til skemmda, en til samkomulags hefi ég þó gengið inn á hana, en ég get ekki sagt það sama um meðnm. mína; þeir hafa óbundin atkvæði um hana. Ég hefi gengið inn á brtt., og hefi ég sýnt það með því að bera fram brtt. við þessa brtt., og er hún í rauninni ekkert annað en lagfæring. Í brtt. þessara hv.þm. er tekið fram, að innan sömu sölusamtaka geti þeir einir verið, sem hafa aðstöðu til að selja mjólkurafurðir sínar á sama sölustað, en það er vitanlegt, að það er mjólkin sjálf, sem mestu máli skiptir. Í brtt. minni er því lagt til, að orðinu „mjólk“ sé bætt við. Þá felst einnig sú breyt. í minni brtt., að þegar um vegalengdirnar er að ræða, sé miðað við venjulega flutningaleið. Það er vitanlega sjálfsagt, að leiðin sé mæld þannig, en að það sé ekki t. d. loftlína, sem við er miðað. Þá hafa ennfremur nú á síðustu stundu komið fram brtt. frá sömu hv.þm., um að fella rjómann alveg burt úr frv. og láta þessi l. ná aðeins yfir mjólkina. Nú er þess að gæta, að það er engu minni hætta að selja ógerilsneyddan rjóma heldur en ógerilsneydda mjólk, svo að þetta er stórt spor aftur á bak. Auk þess vil ég benda á, að rjómasalan er svo stór þáttur í mjólkursölunni, að ef hann væri felldur burt, þá er frv. einskis virði, og ég mun þá ekki greiða því atkv. mitt eða leggja því lið á annan hátt. Ég vil því eindregið skora á alla, sem skilja málið og vilja því vel, að fella þessa brtt.

Fyrirspyrjandi (Jóhann Jósefsson) Ég þakka hæstv. ráðh. þá skýrslu, sem hann hefir gefið og á margan hátt var merkileg. M. a. upplýsti hæstv. ráðh. það, að framundan er fleiri ára starf fyrir skilan., ef hún á að sitja áfram sem slík, þar til öllum sökum og gagnsökum er lokið í þessu máli. Það er eftirtektarvert í sambandi við aðrar ófarir síldareinkasölunnar, að það er hvorki meira né minna en 13 mál, sem eru á döfinni vegna skipta hennar við innlenda og útlenda menn. Hæstv. ráðh. minntist sérstaklega á þrettánda og stærsta málið, sem útibú Landsbankans á Akureyri hefir höfðað gegn einkasölunni út af ca. 400 þús. kr. skuld, og taldi hann það skipta miklu fyrir útkomuna, hvort það mál ynnist eða ekki.

Gagnvart ríkissjóði

. Ég sé engan mun á því fyrir þjóðina hvort tapið lendir hjá Landsbankanum eða ríkissjóði. Tapið er komið fram og er tap landsins á einkasölunni, á hvorum staðnum, sem það lendir. - Mér skildist á hæstv. ráðh., að það væri viðurkennt, að um eða yfir 1 millj. kr. tap hefði orðið á einkasölunni, og bæti maður þessum 400 þús. kr. við, er tapið komið upp í hátt á aðra millj. kr., sem að vísu getur lækkað eitthvað, ef þeim, sem fara með mál einkasólunnar gagnvart útlendingunum, skyldi takast að vinna inn fé fyrir einkasöluna í þeim málaferlum. Mér heyrðist hæstv. ráðh. segja, að réttarrannsókn hefði farið fram á gjaldþroti einkasölunnar l. samkv., en eins og ég tók fram, var því haldið hér fram á síðasta þingi, að stj. væri skylt að láta fara eins að við einkasöluna og við önnur gjaldþrot, þótt stj. hefði valið þá leið að skipa þessa skilan. Það er þá sennilega fyrir þær raddir, sem á þinginu komu fram, að stjórnin hefir fyrirskipað rannsókn. Á síðasta þingi var ýmsu um það spáð, hvernig fara mundi fyrir síldarútveginum eftir að ríkisvaldið hafði sleppt af honum hendinni, eftir þau frægu afskipti, sem einkasalan fyrir ríkisins hönd hefir haft af þessari atvinnugrein. Fyrrv. dómsmrh., hv. 5. landsk., lét svo um mælt þá: „Ég hefi enga trú á, að kraftur verði í útgerðinni í sumar eða yfirleitt fyrr en skipulag kemur aftur, með hvaða hætti, sem það verður“. Alþýðublaðið tók í sama streng og kvað það útilokað, að nokkurt vit væri í því fyrir útgerðarmenn að stunda síldveiðar áfram. Í þveröfuga átt hnigu ummæli hv.þm. Ak., sem lét svo um mælt hér á síðasta þingi: „Eins og nú er komið, hefi ég bezta trú á framtaki einstaklingsins. Ef það dugir ekki til að rétta við síldarútveginn, þá dugir ekkert annað“. Gæti verið nógu gaman að athuga þessa spádóma og þá reynslu, sem fengizt hefir af því, að einkasalan var lögð niður. Ég held, að allir hafi verið við því búnir á síðasta þingi, að útvegsmenn væru svo lamaðir eftir einkasöluna, að ekki mundi verða neinn kraftur í útgerðinni 1932. A. m. k. var ég við því búinn, að afdrif einkasölunnar hefðu lamandi áhrif á síldarútveginn. Sem betur fór varð þó sú raunin á, að útkoma ársins 1932; þegar framtak einstaklingsins fékk að njóta sín óhindrað af ríkisvaldinu, var öll önnur og betri en ársins þar á undan og síðustu árin, sem einkasalan starfaði. Hæstv. ráðh. skýrði frá því, að 109 þús. tn. hefðu verið óseldar, þegar einkasalan tók við. Þetta ár, 1931, voru saltaðar og sérverkaðar 212 þús. tn., svo að það var meira en helmingurinn, sem einkasalan átti eftir að koma í peninga, þegar skilan. tók við. Árið 1932, þegar Alþýðublaðið taldi útilokað, að nokkurt vit væri fyrir útgerðarmenn að stunda síldveiðar, voru saltaðar og sérverkaðar 247 þús. tn., eða 35 þús. tn. meira en síðasta ár einkasölunnar, og var framleiðslan að kalla öll seld um síðustu áramót, að því er ég bezt veit. Aðeins óseldar nokkur hundr. tn. Á síðasta ári einkasölunnar fengu sjómennirnir 2 kr. á tn., en er fyrirsjáanlegt var um hið mikla tap einkasölunnar, mun skilan. hafa viljað heimta þessar 2 kr. inn aftur, þótt hún hyrfi frá því aftur, af því að ríkisstj. mun hafa lagt á móti því. 1932 hefir afkoman orðið öll önnur og betri; þannig mun hafa verið greitt 5,50 til 6 kr. fyrir ferska síld, og alls hefir andvirði seldrar síldar í fyrra numið 21/2 millj. kr. meira en árið 1931. Þá er ekki síður ástæða til að minnast á það, hvað verkuninni hefir fleygt áfram undir hinu frjálsa fyrirkomulagi. Þannig er mér kunnugt um það, að firma eitt í Hamborg hefir skrifað viðskiptamönnum sínum í Skotlandi, að íslenzka síldin frá árin 1932 hafi verið svo vel verkuð, að hún sé að verða hættulegur keppinautur fyrir skozka síld á þýzka markaðinum. Þetta sýnir það, að strax og einkasalan sleppir hendinni af atvinnugreininni, batnar hagur þeirra, er að henni vinna, og verkunin er bætt, svo að við fáum betri fótfestu á markaðinum. Ástæðurnar fyrir óförum einkasölunnar, sem skilan. tekur fram, eru aðeins endurtekning á því, sem velunnarar einkasölunnar, jafnaðarmenn og framsóknarmenn, hafa áður sagt í því máli. Þar er ekki minnzt á, að nein mistök hafi verið á stjórn einkasölunnar, né heldur á það, að einkasalan notaði skemmt salt og lélegar tunnur, sem hvorttveggja olli stórum skemmdum á vörunni. Þeir, sem berja vilja í brestina fyrir óstjórn einkasölunnar, minnast lítið á þetta, nema þeir séu til neyddir. Þeir tala jafnan um of mikla söltun árið 1931, sem sé sök alls ófarnaðar. En þetta er í meira lagi villandi. 1932 var saltað miklu meira, en þó fór allt vel, að ég hygg mest vegna þess, að engir þeirra, sem afskipti höfðu af stjórn einkasölunnar, voru riðnir við verkun eða útflutning síldar það ár, og verða vonandi aldrei framar. Ég skal svo ekki orðlengja þetta öllu meira. En trúað get ég því, að mörgum útvegsmanninum muni þykja fróðleg skýrsla sú, sem hæstv. ráðh. hefir gefið. Það er líklega ekki hægt að hraða störfum skilanefndar meira en gert er. Hún verður víst að fá að vinna áfram um stund, fyrir sjálfa sig og föðurlandið, á rústum hins mesta vandræðafyrirtækis, sem sögur fara af í seinni tíð. Sú bót er þó í máli, að nefndarmennirnir vinna ekki fyrir gýg. Þeir fá hátt launað starf árum saman, og mun a. m. k. framsóknarmönnum þykja það vel farið. Ekki tel ég nú samt útilokað, að þessa vinnu hefði mátt leysa af hendi fyrir eitthvað hóflegra gjald.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Út af síðustu ræðu hv. fyrirspyrjanda vil ég taka það fram, að kaup skilanefndarmannanna hefir minnkað, eftir því sem störf þeirra minnkuðu, og mun að sjálfsögðu verða svo áfram. Það, sem sérstaklega kom mér til þess að standa upp, var það, að hv. fyrirspyrjandi sagði, að útlit væri fyrir, að tap einkasölunnar mundi nema 11/2 millj. kr. En það lítur ekki út fyrir, að það muni verða mikið yfir 1 millj. króna. Það er búið að lýsa kröfum í búið upp á 1,6 millj., en skilanefndarmenn telja, að af þeirri upphæð sé 0,4 millj. ranglega lýst. Ég get tekið undir það með hv. fyrirspyrjanda, að það sé að nokkru leyti sama, hvort það er Landsbankinn eða ríkissjóður, sem tapar, en af því að fyrirspyrjandi spurði um tap ríkissjóðs, þá svaraði ég honum eins og ég gerði. Annars er það svo, eins og kunnugt er, að ríkissjóður og Landsbankinn hafa algerlega aðskilinn fjárhag, og að því leyti er það ekki sama, hvor stofnunin tapar, þó að eiginlega sé um sama aðila að ræða. Fyrirskipunin um rannsóknina var ekki gerð fyrr en eftir að þær umr. höfðu átt sér stað hér í þinginu, sem fyrirspyrjandi las upp. Um orsakir gjaldþrotsins tel ég ekki rétt að segja neitt frekar en það, sem ég las upp úr bréfi skilanefndar. Ég tel mig eiga að svara beint eins og ég var spurður, án þess að fara að leggja sérstakan dóm á málið, burtséð frá því, hvað ég kann að halda sjálfur um ýms atriði.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það er tæplega rétt hjá hv. 2. landsk., að mikil hætta sé á verðhækkun á þeim tveim vörutegundum, sem hér er hækkaður tollur á. Núgildandi tollur hindrar alla erlenda samkeppni. Þetta breytist á engan hátt, þó að frv. nái samþykki. Nú þegar er öll erlend samkeppni útilokuð á þessu sviði, og hún getur ekki orðið meira útilokuð, þó að þetta frv. verði samþ.Hv. þm. taldi óheppilegt, að iðnaðurinn hér á landi skyldi þrífast í skjóli hárra tolla, en um það tjáir ekki að sakast í sambandi við þetta frv., heldur þarf hv.þm. í því atriði að snúast gegn öllu núgildandi ástandi og 1. á þessu sviði.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Ég hafði skrifað undir nál. með fyrirvara, en var ekki viðstaddur, þegar málið var tekið til 2. umr., og gat því ekki gert grein fyrir, í hverju fyrirvari minn væri fólginn, en nú hefi ég leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 715, sem skýrir þetta. Lög nr. 31 20. júní 1923 mæla svo fyrir, að áður en aðkomuskip hleypir manni í land, skuli fara fram læknisskoðun á skipverjum. Þetta er sett til tryggingar því, að næmir sjúkdómar berist ekki til landsins. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er lagt til, að sú breyt. verði gerð á þessu, að í stað héraðslæknis verði það sóttgæzlumaður, sem hafi þetta eftirlit með höndum. Og í 5. gr. frv. er sagt, að sýslumaður skuli vera sóttgæzlumaður, eða umboðsmaður hans. Í kaupstöðum myndu það verða lögregluþjónar, en annarsstaðar hreppstjórarnir, sem yrðu látnir annast þetta. Till. þessi er ekki rökstudd með því, að það felist meiri trygging í því, að næmir sjúkdómar berist ekki til landsins, með því að fela þetta eftirlit sóttgæzlumönnum heldur en láta héraðslæknana hafa eftirlitið með höndum, eins og verið hefir. Heldur er því haldið fram, að hætta geti verið á því, að skip tefjist, ef það hittir svo á, að héraðslæknir sé fjarverandi í læknisvitjunarferð þegar það kemur að landi. Ég skal alls ekki neita því, að þetta geti komið fyrir, að skipin þurfi stundum eitthvað að bíða, þar sem héraðsl. hefir mikið að gera. En í Rvík og Vestmannaeyjum hagar þannig til, að slíkt á ekki að koma fyrir. Þar hafa héraðslæknarnir ekki annað umdæmi, og hljóta þeir því alltaf að geta verið til taks, eða umboðsmenn þeirra. Nú vill svo til, að þannig stendur á um þessa tvo staði, að þangað leita fyrst hafnar langflest skip, sem koma frá útlöndum, og er því mest hætta á, að þangað berist sjúkdómar frá öðrum löndum. Þar sem nú það orkar ekki tvímælis, að meiri trygging sé fólgin í því, að læknir rannsaki sjúkdóma en ólærður maður eða ólærðir menn, og í öðru lagi að það er tryggt, að það geti ekki orsakað tafir fyrir skip að bíða eftir héraðslækni eða umboðsmanni hans á þessum tveim stöðum, Vestmannaeyjum og Rvík, þá hefi ég flutt brtt. um, að ákvæði laganna frá 1923 haldist að því er snertir þessa tvo kaupstaði. Það, sem sérstaklega mun verða haft á móti því að láta þessa skipun haldast á þessum tveimur stöðum, er það, að dýrara sé að fá lækni um borð í skipin en sóttgæzlumenn. Þetta má vel vera rétt. En þó er kostnaðurinn ekki meiri en það, að hann myndi aðeins nema örfáum hundruðum fyrir þau togarafélög, sem flest skip eiga og hafa tíðastar skipakomur hingað frá útlöndum. Þá ber og þess að gæta, sem kom fram undir umr. um málið í hv.Nd., að svo hagar til hér í Rvík, að héraðslækninum er veitt embættið með þessum aukatekjum. Ef nú á að svipta þessa lækna tekjum með samþ. þessa frv., þá verður ekki komizt hjá því að bæta þeim þann tekjumissi á annan hátt. Fyrir ríkissjóð mundi það því ekki skapa nein aukin útgjöld, þó þessi brtt. yrði samþ., en þetta væri þægilegri aðferð fyrir ríkisvaldið til að sleppa við þann vanda, er það kæmist í gagnvart héraðalækninum í Rvík. Ég vænti því, að hv.þdm. líti á þann kost brtt., að hún gefur nokkuð aukna tryggingu fyrir því, að næmir sjúkdómar bærust ekki út frá skipum, heldur en gefin er með frv., og að þeir fallist því á, að það sé mikið réttara að samþ. þessa brtt.

Forseti (GÓ): Ég verð að krefjast þess, að hv.þdm. færi fram ástæður fyrir því, ef þeir greiða ekki atkv.

Frsm. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Það urðu litlar umr. um þetta frv. hér við 2. umr., sem m. a. stafaði af því, að hv. 4. landsk. var þá ekki viðstaddur. Ég ætla þess vegna að koma dálítið inn á þau rök, er meiri hl. n. færir fyrir því, að hann getur ekki fallizt á brtt.hv.þm. Ég ætla þá fyrst að benda á, að það er dálítið óviðkunnanlegt að vera að breyta sóttvarnarlögunum þannig, að þau gildi ekki eins fyrir allt landið. Ef það er nauðsynlegt, að einungis læknar hafi þetta eftirlit, þá á ekki að breyta lögunum. - Ég vil taka til dæmis Austfirði; þangað koma mörg skip beint frá útlöndum, svo að þar er hættan sýnilega mikil, og ætti því að vera engu minni ástæða að gera þar undantekningu heldur en í Reykjavík og Vestmannaeyjum. Þá er það annað, að læknar þeir, sem þetta mál hafa haft til umsagnar, eru á gagnstæðri skoðun við hv. 4. landsk. Það er þá fyrst landlæknir, sem her þetta frv. fram. Auk þess hefir hann, eins og sjá má á bréfi frá honum, er fylgir frv., borið það undir læknadeild háskólans. Hún hefir að vísu hliðrað sér hjá að svara þessu, en aðeins af þeirri ástæðu, að hún telur það snerta launamál sinnar stéttar. Aftur á móti hafa prófessorar læknadeildarinnar, þeir Guðmundur Hannesson, Guðmundur Thoroddsen og Jón Hjaltalín, játað það persónulega, að gildandi lög í þessu efni ættu ekki rétt á sér, af því að þau svari ekki til þeirrar tryggingar, sem til er ætlazt í þessu efni. Þá hefir landlæknir ennfremur lagt þetta frv. ásamt öðrum frv., er hann hefir borið fram og snerta heilbrigðismál, fyrir Læknafélag Íslands. En Læknafélagið hefir líka hliðrað sér hjá því að mæla með því, af því það snertir hagsmuni lækna. Ennfremur segir landlæknir, að Steingrímur Matthíasson héraðslæknir hafi í skýrslu sinni dæmt hart núverandi ákvæði um sóttvarnir, og hefir hann nýlega fallizt á ákvæði þessa frv. Af till. lækna má því ráða, að þeir telji frv. í heild sinni gagnlegt og að læknisskoðun í skipunum, eins og hún er nú framkvæmd, sé ekki þarfleg eða nauðsynleg. Ennfremur er það vitanlegt, að ef eitthvað reynist grunsamlegt við skip, þá á eftir frv. að skoða skipshöfnina miklu nákvæmar en nú er gert. Þess vegna verða rök hv. 4. landsk. gegn frv. heldur veigalítil. Ég held, að hann líti aðallega á það, að þessi breyt. verði óþægileg fyrir tvo lækna, sem hér eiga hlut að máli, af því að hún rýri tekjur þeirra, sem sennilega er rétt. Hann hefir því með brtt. sinni hugsað sér að rétta hlut þessara tveggja héraðslækna, í Reykjavík og Vestmannaeyjum, en ég hygg, að þingið geti tæplega gert slíkar ráðstafanir aðeins vegna hagsmuna einstakra manna. Þessi sama löggjöf verður að sjálfsögðu að gilda jafnt um allt land, og ætti því fremur að fella frv. en gera á því nokkrar undantekningar. Móti ástæðum hv.þm. fyrir nauðsyn á undantekningum fyrir Reykjavík má geta þess, að það er einmitt gert ráð fyrir því í lögunum, að sóttvarnarhúsið hér verði gert miklu fullkomnara en það er nú, og á þann hátt verði hægt að gera móttöku næmra sjúkdóma fullkomnari en verið hefir og öruggari fyrir landsmenn. Í sambandi við ástæðuna fyrir því, að bæta þurfi héraðslækninum upp, það sem hann kann að tapa fyrir þessa breyt., má geta þess, að hann hefir nú hálf önnur læknislaun. Hann er eini læknirinn á landinu, sem hefir slíka aðstöðu. Þetta er svo af því, að gert er ráð fyrir, að hann sé allmikið upptekinn af því að gera skýrslur um heilbrigðismál og ýmislegt þar að lútandi, svo að hann geti ekki sinnt almennum læknisstörfum.

Hann má ekki sinna almennum læknisstörfum

. Já, þess vegna hefir verið bætt við hann hálfum launum. Ennfremur skilst mér, að heilbrigðisstjórnin og landlæknir hafi undirbúið það, ef þetta frv. verður að lögum, að hann fái tvennskonar aukastörf og aukatekjur vegna breytinganna, þar sem hann á að hafa yfirumsjón með sóttvarnarhúsinu og eftirlit með útlendingum. Ég hygg því, að það sé fyrir því séð af heilbrigðisstj., að af persónulegum ástæðum vegna einstakra manna þurfi ekki að gera vanskapning úr frv.

Halldór Steinsson Ég færi enga ástæðu fram fyrir því, hvers vegna ég greiði ekki atkv., og læt hæstv. forseta sjálfráðan um það, hvort hann beitir þingvitum.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil mótmæla þeim orðum hv. 2. landsk., að tollurinn á kaffibæti væri gífurlegur. Það getur litið svo út í fljótu bragði, ef aðeins eru athugaðar tölur frv. En það var engin aðferð til þess að hækka toll af kaffibæti önnur en sú, að hækka innflutningsgjaldið. Í hinum sérstöku 1., þar sem veittar eru tollaívilnanir fyrir íslenzkan kaffibæti, er t. d. miðað við innflutningsgjaldið. En það er ekki hægt að tala um gífurlega tolla af þessari vörutegund, þegar innlendur kaffibætir kemst ekki í sama toll og áður var á öllum þeim kaffibæti, er til landsins fluttist. Í skjóli tollaívilnana hefir langmestur hluti öl- og kaffibætisframleiðslu flutzt inn í landið, en af því hefir ríkissjóður beðið verulegan skaða. Og hér er ekki einu sinni farið fram á að gera tollinn jafnháan og hann var áður, heldur aðeins að bæta ríkissjóði lítillega upp þann halla, er hann hefir beðið af þessu. - Og fyrir hönd íslenzks iðnaðar verður ekki kvartað, - í skjóli tollaívilnana hefur mestöll þessi framleiðsla flutzt inn í landið, en ég vil taka það skýrt fram, að til þess var aldrei ætlazt, að tekjur ríkissjóðs rýrnuðu mikið við þessa tilfærslu.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Eins og sést á bréfi landlæknis, sem hv. 5. landsk. vitnar i, þá hefir heilbrigðismálanefnd Reykjavíkur skorað á bæjarstj. að beina þeirri ósk til þm. Reykjavíkur, að þeir beiti sér fyrir að varna því, að horfið verði frá læknisskoðun skipa eins og hún hefir verið og er lögum samkvæmt. Bæjarstj. hefir að vísu ekki gert neinar sérstakar ráðstafanir út af þessu erindi heilbrigðismálanefndar, en ég get fullyrt, að þó bæjarstjórn hafi ekki tekið afstöðu til málsins, þá hefir hafnarstjórn Rvíkur haft eina hlið þessa máls til athugunar áður en frv. þetta kom fyrir þingið, og hennar skoðun er í þá átt, að það sé fremur nauðsynlegt að skerpa heilbrigðiseftirlit með skipum heldur en að fella það niður. Það hefir verið hreyft í hafnarstjórn ákveðnum till. um skerping eftirlitsins, og þó það mál sé ekki komið lengra þar, þá er ég viss um, að það er skoðun þeirrar stofnunar, að um verulega afturför sé að ræða, ef lækniseftirlitið verður fellt niður. Og ég held, að það sé óhætt að fullyrða, að meðal bæjarbúa muni sama álit vera uppi í þessu máli. Menn skoða lækniseftirlitið þá tryggingu, sem nauðsynleg sé á þessu fyrsta stigi varnarinnar gegn því, að erlendar farsóttir berist til bæjarins. Ég er viss um, að bæjarbúar skilja það ekki, að það sé réttmætt að fela ósérfróðum tollþjónum eftirlitið í stað læknanna, til þess eins að spara skipunum að greiða 10 kr. í hverri ferð, en mér skilst, að mismunurinn sé sá, að þar sem læknir fær 20 kr. fyrir að skoða hvert skip, þá eigi ólæknisfróður maður að fá 10 kr. fyrir sömu skoðun. Ég held, að í augum almennings vegi það ekki upp á móti þessum sparnaði skipanna, þó lofað sé fullkomnara farsóttahúsi í bænum, því ég veit, að almenningur óttast það mest, að farsóttir sleppi í land og breiðist út áður en ráðstafanir eru gerðar til þess að einangra þær, og menn óttast, að veikindaberarnir sleppi fremur í land, ef skoðun skipa er framkvæmd af ólæknisfróðum mönnum heldur en af læknum. Það hefir verið viðurkennt, að í Reykjavík mundi þurfa að kosta nokkru af opinberu fé til þess að koma á þessari breyttu skipan, með því sem sé að greiða héraðslækninum bætur fyrir atvinnumissi. Það, sem hér er verið að gera, er í raun og veru ekki annað en að spara skipunum að greiða nokkur gjöld, sem svo lenda á ríkissjóði. Við þetta væri ekkert að athuga, ef það leiddi af sér umbætur á eftirlitinu, en það verða allir að viðurkenna, að það er þvert á móti. Ég er þess vegna alveg fullviss um það, að ég tala máli kjósenda í Reykjavík, þegar ég legg til, að hv.þdm.samþ.brtt. Það eru sérstakar ástæður hér og í Vestmannaeyjum fyrir því, að læknar ættu að skoða skipin, og þar sem þeir eru alltaf við hendina, er þess vegna erfitt að koma auga á réttmæta ástæðu fyrir því, að gengið sé framhjá þeim og aðrir teknir í staðinn. Ég get ekki hugsað mér, að þetta 10 kr. gjald eigi hér að ráða úrslitum. Ég get heldur ekki viðurkennt þá ástæðu gegn brtt., að það sé ófært að taka þessa tvo staði út úr, vegna þess að það er ekki ástæða til að láta frv. gera neina breyt. á eftirlitinu að því er Rvík og Vestm.eyjar snertir.

Sveinbjörn Högnason [óyfirl.]: Ég er hv. síðasta ræðumanni ósamþykkur um það, að hér sé ekki um verulega bót að ræða, ef rétt er á haldið. Ég held, að mótstaða hans gegn frv. stafi að skilningsleysi hans á þeirri samvinnu og samtökum, sem bændur bindast til að jafna aðstöðumuninn sín á milli. Hinsvegar er mér ljóst, að hér er á ferðinni frv., sem grípur svo inn í atvinnuhætti og atvinnurekstur manna á stórum svæðum, að varlega verður að fara með þessi ákvæði og sjá svo til, að sem fæstir verði þar fyrir verulegum skakkaföllum, um leið og 1. eru framkvæmd. Það er ekki að öllu leyti rétt, að með samþykkt þessara 1. sé að því stefnt, að allir verði með í þessum samtökum, því að þess verður að geta, að það eru ekki svo fáir framleiðendur, sem geta ekki verið með. Það eru því miður ekki komnar enn svo góðar samgöngur út um sveitir landsins, að allar sveitir geti séð sér fært að vera með í þessum sölusamtökum allan tíma ársins. Þess vegna verður að gæta þess, að þessir menn, sem minnst hefir verið gert fyrir af því opinbera, sem versta hafa vegina og erfiðast eiga með að koma afurðum sínum í verð, verði ekki með lagasetningu útilokaðir frá að nota sér þá litlu sölumöguleika, sem þeir nú hafa. Af þessum ástæðum höfum við nokkrir þm. borið fram brtt. um að fella rjómann burt úr frv. Það er vitað, að á þessu svæði eru nokkur rjómabú starfandi, og hafa þau haft talsverðan hagnað af að selja rjómann beint á markaðinn. Ennfremur hefir þessi markaður verið notaður í sumum þeim sveitum, sem geta ekki aðstöðu sinnar vegna verið í mjólkurbúunum. Ég held því, að það sé varhugavert og órétt að loka markaðinum með öllu fyrir þessum mönnum. Ég er sannfærður um það, að þessi samtök eru nauðsynleg fyrir alla þá, sem að þeim geta staðið, en það verður að reyna líka að sjá rétti þeirra manna borgið, sem ekki geta verið með. Ég get ómögulega fallizt á þá röksemdafærslu hv.þm. Mýr., að frv. sé einskis virði, ef ákvæði þess taka aðeins til mjólkurinnar. Ég held, eins og hann sagði líka sjálfur, að mjólkin sé aðalatriðið, og þó að ekki sé hægt undir eins að komast alla leið með þessa skipulagningu, þá er það þó stór sigur fyrir þessi samtök, að fá þessi ákvæði um mjólkursöluna. Ég gæti vel fallizt á, að málinu væri miðlað á annan hátt og reynt að komast að einhverju samkomulagi, áður en gengið er til atkvæða. Hefði ég því helzt óskað, að málið væri tekið af dagskrá að þessu sinni, ef hægt væri að finna þá lausn, sem allir gætu unað við. Þá hefir það verið tekið til greina að nokkru leyti, en þó ekki öllu, að færa út takmörk sölusvæðisins, en það hefir þó litla þýðingu, þar sem það væri ekki yfir allt það sama svæði, sem gæti selt mjólk til Rvíkur. Þess vegna hefi ég borið fram þá brtt., að mjólkurbú megi vera 120 km. frá sölustað og félagar þeirra 200 km. frá sölustað, og mundi það ná til nokkurnveginn allra þeirra, sem aðstöðu hafa til að selja mjólk til Rvíkur.  Viðvíkjandi því, sem hv. 4. þm. Reykv., var að tala um, að þeir væru ranglæti beittir, sem næstir væru sölustaðnum, þá vil ég álíta, að það sé mjög á misskilningi byggt. Ég hygg, þar sem þessi skattur er svo lágur, aðeins 5%, að réttur þeirra, sem fjær búa, sé frekar fyrir borð borinn, því að þeir, sem nær búa, geta selt meira af mjólk sinni, en þeir, sem fjær búa, verða að vinna meira úr henni. Ég hygg, að þeir myndu sjálfir telja það ekki svo litla réttarbót fyrir sig, ef þeim væri tryggður betri aðgangur að markaði, og samkeppnin um hann frá þeim, sem fjær búa, yrði að einhverju leyti úr höndum þeirra dregin. Hinsvegar get ég sagt það sem mína skoðun, að það, sem ég áfellist í þessu frv., er, að það gengur ekki nógu langt í því, að meira sé ræktað af því landi, sem er bezt til þess fallið. Ég álít það þjóðfélagslega skakkt að gera það ekki, en hlaða undir þá ræktun, sem er langsamlega dýrust og getur ekki borið sig, þegar samgöngur batna til annara héraða. Það er réttast, að hver vara sé framleidd þar, sem hún er ódýrust og svarar bezt kostnaði að framleiða hana. Þar af leiðandi álít ég sjálfsagt, að löggjöfin miði að því, að það gangi fyrir að rækta þessi ágætlega ræktanlegu svæði austanfjalls, í stað þess að veita offjár til þess að ryðja holt og hraun umhverfis Rvík. En því miður er engu slíku að heilsa hér í þessu frv. Ég skal ekki fjölyrða um þessi efni að sinni. Ég vil ekki styðja að því að eyðileggja þau þörfu samtök, sem hér eru á ferðinni. Ég vil því enn mælast til þess, að þetta mál verði tekið út af dagskrá og okkur flm.till. verði gefinn kostur á að tala við ýmsa aðilja málsins og sjá, hvort ekki tekst að tryggja það, að þeir, sem ekki hafa aðstöðu til að vera með í þessu til að byrja með, yrðu ekki algerlega útilokaðir frá því að koma afurðum sínum í verð.

Fyrirspyrjandi (Jóhann Jósefsson) Hæstv. dómsmrh. minntist á rannsókn. Hvaða rannsókn var það? Hvenær var hún fyrirskipuð?

Það var réttarrannsókn fyrirskipuð samkv. gjaldþrotaskiptalögunum

.

Frsm. (Jón Jónsson) N. var alveg sammála hv.flm. þessa frv. um, að æskilegt væri, að sett sé ný löggjöf um þessi efni, því að engum dylst, að réttur rithöfunda og listamanna er mjög illa tryggður og nauðsynlegt að ráða á því bót. Í lögum erlendra þjóða er miklu betur frá þessu gengið. En hér er um mjög umsvifamikinn lagabálk að ræða og ekki hlaupið að því að semja hann, vegna þess að engin ráð né tillögur hafa enn fengizt frá þeim mönnum, sem hér hafa mest vit á. N. álítur því ekki, að gott sé að leggja frv. fyrir svo illa undirbúið, svo að hún hefir samþ. að leggja til, að málinu sé vísað til stj., sem svo gengst fyrir athugun og undirbúningi þess og leggur það fyrir næsta þing. Því legg ég fram af n. hálfu rökst. dagskrá, á þskj. 696, og legg til, að málið verði afgr. á þann hátt.

Forseti (GÓ): Ég tek til greina ástæðu hv.þm. Hafnf.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Nú sýnast vera orðnar nokkuð skiptar skoðanir á þessu frv. Manni liggur við að láta sér detta í hug, að þegar á nú að selja þessa mjólkurkú, þennan markað í Rvík, þá vilji margir fá hlutdeild þar i. Það virðist svo, að erfitt verði að finna fyrirkomulagið á afhendingu þessa markaðs til þeirra sveitahéraða, sem mönnum kemur saman um, að eigi að fá að njóta þessara fríðinda. Nú rignir niður brtt. um þetta, sem m. a. ganga út á að stækka mikið það svæði, sem á að fá þessi fríðindi. Um þetta mál vil ég fyrst og fremst segja það, að það er engin þörf fyrir þessa d. að samþ. slík l. vegna heilbrigðisástæðna. Fyrir nokkrum árum fóru mjólkurframleiðendur þess á leit við bæjarstjórn Rvíkur, að hún bannaði að selja aðra mjólk en gerilsneydda, og var það, að því er fram kom við þær umr., m. a. til þess að neyða ýmsa mjólkurframleiðendur, sem höfðu ekki tök á að gerilsneyða mjólk sína, til að ganga í sölusamband með þeim, en meðfram til að tryggja, að eingöngu holl mjólk væri seld. En þó að bæjarstjórn gengi þá ekki inn á að afhenda framleiðendunum markaðinn á þennan hátt, þá er þetta mál samt komið í trygga höfn. Þess vegna held ég, að ástæðulaust sé fyrir d. að samþ. þetta frv. af þeim ástæðum, að með því sé séð fyrir því, að holl mjólk sé seld á markaðinum í Reykjavík. Bæjarstjórn Rvíkur er einfær um að sjá um það með þeim l., sem hún hefir að styðjast við. Hv. þdm. er því óhætt að fella frv. þeirra hluta vegna. En það kom líka fram í ræðu hv.frsm., að þeir vilji nú aftur fá lagastuðning til að knýja þá framleiðendur, sem hafa ekki viljað vera í samtökunum með öðrum mjólkurframleiðendum, til að taka nú þátt í þessum félagsskap framleiðendanna hér í nágrenninu. Ég held, að þessi d. ætti að athuga það mjög nákvæmlega, áður en hún gerir það að ástæðu til að samþ. þetta frv., því að þessu mundu fylgja mjög margháttaðar breyt. á högum framleiðenda hér í kring, og þarf sérstakrar rannsóknar við, áður en þingið samþ.l. um það. Þá verð ég að segja það, að fyrir utan þessi atriði finst mér eitt stórt atriði vera í þessu frv., sem ég tel, að engin sanngirni sé að láta standa þar, þó að d. vildi nú samþ. frv., og það er að ætla að skattleggja alla mjólkurframleiðendur hér í nágrenninu, og það svo stórlega, að lítil líkindi eru til, að þeir geti haldið áfram búrekstri sínum. Þetta á að gera í því skyni að gera mjólkurframleiðsluna ódýrari lengra burtu frá bænum. Það má áreiðanlega fullyrða, að afleiðingin af þessari löggjöf yrði sú, að mjólkurframleiðsla í fjarlægari héruðunum ykist svo mikið, að verðið hlyti að stórlækka af þeim sökum, og er þá fjarri því, að tilgangi flm. sé náð. Það ætti öllum að liggja í augum uppi, að hjá þessu getur ekki farið, og þó að tilgangurinn sé annar í augnablikinu, þá kemur þetta fram áður en langt um líður, og er þá verr farið en heima setið, fyrir utan þau rangindi, að skattleggja framleiðendurna hér í nágrenninu, svo að þeir geti ekki haldið áfram framleiðslu sinni. Þessi skattur er svo hár, að aldrei hefir stjórnarvöldum þessa bæjar dottið í hug að leggja slíkan skatt á til opinberra þarfa. Og er þá ekki of langt farið, ef þingið vill gefa samþ. sitt til að aðrir framleiðendur eigi að fá sér til hagsbóta að skattleggja þessa menn svo stórkostlega, að þeir verði að leggja atvinnurekstur sinn niður? Þetta þýðir þar að auki það, að ekki verður haldið áfram að rækta landið kringum Rvík, og hv.frsm. vill e. t. v. segja, að þar sé enginn skaði skeður.

Það hefi ég aldrei sagt

. Hann segir það, ef hann viðurkennir, að þessi verði árangurinn.

Ég hefi aldrei viðurkennt það

. Þá hlýtur hann að halda því fram, að mjólkina eigi að framleiða þar, sem það er ódýrast, og þess vegna eigi ekki að rækta landið kringum Rvík, því að það sé tvöfalt dýrara en að rækta austur á Rangárvöllum eða austur undir Eyjafjöllum. En það á ekki að miða við þetta, heldur hitt, hver geti á eðlilegan hátt fullnægt markaðinum ódýrast. Og þá má ekki skattleggja suma framleiðendurna til að styrkja aðra, sem keppa við þá á sama markaði. Ég get ekki skilið, að d. geti fallizt á, að þetta verði gert. Ég get ekki skilið, að hv.þm. vilji samþ., að teknar verði við skulum segja 50 þús. kr. á ári af mjólkurframleiðendum í grennd við Rvík og dreift niður á bændur austur í Árnes- og Rangárvallasýslum. Það er eðlilegt, þegar svona frv. kemur fram, að þeir, sem búa utan þeirra takmarka, sem hér eru sett, sem í frv. eru 150 km. frá sölustað, það er eðlilegt að þeir, sem búa 155 km. frá sölustaðnum, segi sem svo: „Hvers vegna megum við ekki eins njóta þessara fríðinda eins og þeir, sem búa einum 5 km. nær sölustaðnum en við?“ Það er því eðlilegt, að þm. þessara héraða komi með brtt. um að færa þessi takmörk lengra út, af því að þeir sjá, að hér er verið að veita sérstökum flokki manna mikil fríðindi á kostnað annara. Svo þegar á að fara að mæla þessa 150 km. út frá sölustaðnum, þá má ekki mæla beina stefnu, heldur verður að fara götur og krókaleiðir eins og leið liggur, og er þetta vitanlega gert til að fækka þeim sem mest, sem eiga að fá þessi fríðindi. Og svo heldur hv.frsm. fram, að hér sé engum verið að vinna mein, heldur öllum gagn. Þessu mótmæli ég algerlega. Það er a. m. k. ekki verið að vinna gagn smærri framleiðendum í nágrenni Rvíkur, sem á nú að skattleggja svo stórkostlega, að það hlýtur að drepa atvinnurekstur þeirra. Það er ekki sæmandi fyrir þessa d. að stuðla að því að eyðileggja búskap þessara manna, sem nú á síðari árum hafa komið sér upp mjólkurbúi með ærnum kostnaði og mér er sagt að eigi nú 800-1000 kýr. Til að reyna að koma í veg fyrir þetta, hefi ég nú borið fram brtt. á þskj. 684, þar sem lagt er til, að þetta 5% gjald af framleiðendum í nágrenni Rvíkur skuli falla úr frv. Ég vona, að hv. d. líti með sanngirni á þetta mál og samþ. þessa till., þegar til atkvgr. kemur.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. þm. Vestm. hefir nú gert grein fyrir fyrirspurn sinni, og mun ég nú svara henni, en tek það jafnframt fram, að þær upplýsingar, sem ég hér kann að gefa, hefi ég fengið frá skilanefnd síldareinkasölunnar, því að eins og nærri má geta er ég ekki persónulega kunnugur þessu málefni. Fyrirspurn hv.þm. er í 4 liðum, og mun ég leitast við að svara hverjum þeirra fyrir sig. Fimmta liðnum hefir hann bætt við í framsögu sinni, og mun ég einnig svara honum, en síðast. Fyrsta spurningin er um, hvað líði störfum skilanefndarinnar. Eins og kunnugt er, tók skilanefndin til starfa í desember 1931, og átti einkasalan þá óseldar um 109 þús. tunnur. Þar af hér á landi ............ 62000 í Hamborg ............ 16000 í Gautaborg . .. .. . . . . 13000 í Stokkhólmi . . . . . . 10500 í Kaupmannahöfn . .. ... 3500 í Stettin ......... tæpar 2000 í Danzig ........ rúmar 2000 109000 Við alla þessa síld hefir skilanefndin getað losað sig, nema 3000 tunnur af fóðursíld, sem boðnar hafa verið á 5.50 hver, og 6000 tunnur, sem síldareigendur hafa ekki viljað afhenda, en teljast verðlausar. Það er því svo að sjá, sem skilanefndin hafi komið í peninga um 100 þús. tunnum af síld. Auk þess hefir verið selt nokkuð af tunnum og eitthvað af salti. Til þess að koma síldinni í peninga varð annar skilanefndarmaðurinn að fara utan, enda þurfti hann að reka samtímis ýms önnur erindi fyrir einkasöluna. Því miður var mikið af síldarbirgðunum léleg og skemmd vara, sem hefir selzt lágu verði. Auk þess áttu sumir umboðsmenn einkasölunnar hjá henni talsvert fé, sem þeir höfðu greitt fyrirfram upp í síldina, svo að nefndin hefir ekki fengið greitt til þrotabúsins nema tiltölulega lítið af andvirði þeirrar síldar, sem seljanleg var. Nokkuð af síldinni, sem var hér innanlands, var skemmd, og af henni var selt til fóðurbætis það, sem kostur var á, en hitt var selt til útlanda. Nokkuð af síldinni var selt á þýzkum markaði og sumt í Ameríku. En þrátt fyrir þetta var enn talsvert óselt vorið 1932, og var það af því, sem virtist óseljanlegt, tekið til bræðslu. Innihaldið úr tunnunum mun ekki hafa gert betur en borga bræðslu- og flutningskostnað, svo að það, sem vannst við þetta, var fyrir þrotabúið ekki annað en verð tunnanna, sem voru seldar fyrir 2 kr. stykkið. Nýjar tunnur voru seldar fyrir 4 kr. stykkið. Þetta eru þá þær upplýsingar, sem ég get gefið um sölu á eignum einkasölunnar, og eru þær auðvitað aðeins í stórum dráttum. Annað meginstarf skilanefndar hefir verið að gera upp og lúka hinum margháttuðu viðskiptum einkasölunnar. Er það að sjálfsögðu ærið starf, og er ekki fært að fara út í það hér. Þriðji meginþátturinn í starfi skilanefndar hefir verið að undirbúa og reka eða láta reka dómsmál, sem höfðuð hafa verið af eða móti einkasölunni. Mér telst svo til, að þar sé um 13 mál að ræða, og skal ég skýra frá þeim í fám dráttum. Veturinn 1930-1931 (í marz) var gerður samningur við 4 stór síldarfirmu í Svíþjóð um fyrirframsölu á 13500 tn. síldar, en þessi firmu vildu ekki taka við upp í samning þennan nema rúml. 3500 tn., er þeir vissu um hina geysilegu miklu söltun 1931. Báru því við, að síldin væri ekki samningshæf. Gegn öllum þessum firmum hefir verið höfðað mál, og telur nefndin góðar vonir um að fá álitlega fúlgu dæmda einkasölunni í þessum málum. Nefndin hefir gert kröfu um 2-3 hundr. þús. kr., en sjálfsagt fæst ekki svo mikið. Í Svíþjóð eru ennfremur rekin 2 önnur mál, annað gegn umboðsmanni einkasölunnar, en hitt út af sérstökum samningi. Þegar skilanefndin tók við störfum, voru fyrir dómstólum 2 mál, sem ekki er enn lokið. Var áfrýjað. Skilanefndin hefir unnið mál gegn umboðsmanni einkasölunnar í Hamborg, og hefir hafzt upp úr því 25600 kr. Gegn einkasölunni hafa af hálfu síldarsaltenda og síldareigenda verið höfðuð 3 mál, til þess að reyna að fá greidd söltunarlaun o. fl. Dómur í þeim mun koma áður langt líður. Þá er 13. og stærsta málið. Það hefir Landsbankinn eða útibú hans á Akureyri höfðað gegn einkasölunni, og krefst bankinn, að viðurkennd verði sem forgangsskuld kr. 391658,99, sem bankinn veitti einkasölunni til rekstrar hennar. Bankinn styður kröfu sína við ákvæði 5. gr. laga nr. 61 1929, sem er svo hljóðandi (1.-2. mgr.): „Framkvæmdarstjórninni í samráði við útflutningsnefnd er heimilt að taka fé að láni til þess að kaupa tunnur, salt og annað efni til síldarverkunar, svo og til þess að greiða framleiðendum upp í síld þá, er þeir hafa afhent einkasölunni, eftir réttum hlutföllum við síldarmagn þeirra. Slíkt lán má taka út á síldina, hvort heldur fyrirfram eða jafnótt og hún er fullverkuð. Lánstofnanir, sem veita einkasölunni slík lán, hafa sameiginlegt lögveð í allri síld, sem einkasalan hefir til sölumeðferðar á hverjum tíma, svo og í birgðum hennar af tunnum, salti og öðru efni“. Samkvæmt þessu telur bankinn sig hafa lögveð fyrir upphæðinni, sem því sé forgangsskuld, en skilanefndin hefir ekki viljað viðurkenna þetta án dóms. Að sjálfsögðu dettur mér ekki í hug að láta uppi neitt álit um, hvernig þetta mál muni fara. Af því, sem ég nú hefi sagt, er auðsætt, að langt er í land þangað til skiptum á búi einkasölunnar getur orðið lokið. Það getur ekki orðið fyrr en öll málaferli eru á enda kljáð, og það getur dregizt lengi. Þetta verð ég að láta nægja um 1. lið fyrirspurnarinnar. Þá kem ég að 2. lið fyrirspurnarinnar um tap ríkissjóðs af einkasölunni. Skuld einkasölunnar við ríkissjóð fyrir útflutningsgjöld, vörutoll o. fl. er um kr. 254000,00. Auk þess er ríkissjóður í ábyrgð gagnvart Landmandsbanken fyrir d. kr. 351856,08, samkv. heimild í lögum. Þetta er samtals kr. 605856,08. Ef Landsbankinn fær sér dæmda kröfu sína, sem er nærri 400000 kr., þá næmi þetta allt sem næst 1 millj. kr. Í bú einkasölunnar hefir verið lýst skuldum, sem samtals nema um 1600000 kr. Af þeim kröfum telur skilanefnd ekki, að viðurkenndar muni verða nema um 1200000 kr. Viðurkenndar kröfur ýmsra manna ættu þá að nema um 200000 kr. Skilanefndin hefir í peningum fyrir selda síld o. fl. um 290 þús. kr. og á um 20 þús. kr. útistandandi. Eftir því yrði hallinn tæp milljón, ef ekki verður meira viðurkennt af skuldum en nefndin telur og ef ekkert hefst upp úr málaferlunum. Hversu mikill skaði ríkissjóðs verður, er því ennþá ómögulegt að segja. Það veltur á úrslitum málanna. Útflutningsgjalds- og tollkrafa ríkissjóðs er forgangskrafa, en hún er ef til vill í hættu vegna kröfu Landsbankans. Þriðja lið fyrirspurnarinnar, um hversu mikið verði tap annara lánardrottna, er í rauninni svarað með því, sem ég þegar hefi sagt, að svo miklu leyti, sem hægt er að svara honum eins og nú stendur. Úrslitin í þessu velta á úrslitum dómsmálanna, eins og allir geta séð. Þá kem ég að 4. lið fyrirspurnarinnar, sem sé um orsakir gjaldþrotsins. Ég get ekki af eigin þekkingu dæmt um þær og sé ég ekki annað réttara og óhlutdrægara í þessu efni en að lesa hér upp kafla úr bréfi skilanefndar til mín, dags 5. þ. m. Sá kafli er svo hljóðandi: „Eins og nefndin áður hefir skýrt hinu háa atvinnumálaráðuneyti frá, hefir hún ekki orðið þess vör, að um nokkurn fjárdrátt hafi verið að ræða af hendi framkvæmdarstjórnar einkasölunnar og bókfærslan hefir reynzt í fullu lagi. Ástæðurnar til hins bágborna fjárhags einkasölunnar eru sjálfsagt margar, en nefndin telur þær fyrst og fremst það, hve óforsvaranlega mikið var saltað sumarið 1931, er gerði töluverðan hluta síldarinnar verðlausan, þannig að tunnur, salt og allur annar kostnaður tapaðist. Það skal tekið fram, að yfirstjórn einkasölunnar mun hafa valdið þessu, en ekki framkvæmdarstjórnin, er lagði mjög á móti þeirri aukningu á söltunarleyfum, er samþykkt var. Hin víðtæka starfsemi einkasölunnar í sambandi við kaup á tunnum og salti mun einnig hafa aukið mjög áhættu þessa fyrirtækis, sérstaklega eins og fór um síldarsöluna 1931. Ennfremur höfðu orðið ýms mistök með fyrirframsölu á síld 1929, er bökuðu einkasölunni skaðabótaskyldu. Loks reyndist starfrækslan mjög kostnaðarsöm, sem vitanlega orkar mikils, þegar illa gengur. Nefndin vill benda á í sambandi við þetta, að framleiðsla útlendinga utan landhelgi var orðin mjög mikil, er myndaði samkeppni, er erfitt var að fylgjast með í, og hefir augsýnilega ruglað dómgreind stjórnenda að einhverju leyti, en mikið af þeirri framleiðslu mun hafa komizt á erlenda markaði snemma á sölutímanum og bakað verðfall og örðugleika fyrir einkasöluna“. Eins og hinn upplesni kafli ber með sér, telur skilanefnd þessar 5 aðalástæður: 1) Óforsvaranlega mikið saltað 1931. 2) Víðtæk starfsemi um kaup á tunnum og salti. 3) Ýms mistök í fyrirframsölu síldar 1929 og þar af leiðandi skaðabótaskylda. 4) Kostnaðarsöm starfræksla. 5) Samkeppni vegna síldar, veiddrar utan landhelgi. Um laun skilanefndar er þetta að segja: Þegar skilanefndin tók til starfa 1931 var af þáv. stjórn ákveðið, að hvor skilanefndarmanna skyldi hafa 1200 kr. laun á mánuði. Þessi laun tóku nefndarmenn í 12 mánuði, en síðan 800 kr. á mánuði hvor. Húsnæði hefir skilanefndin leigt í húsi S. Í. S. Einhverjir erlendir kröfuhafar munu hafa haft á orði að höfða mál gegn ríkissjóði til greiðslu á því, sem þeir fá ekki greitt af kröfum sínum úr búinu, sökum þess, að einkasalan hafi í rauninni verið ríkisstofnun. Hvort úr þessu verður, skal ég ekki spá neinu um, en sjálfsagt kæmi slík málssókn ekki til, fyrr en eftir að skiptum þrotabúsins er lokið, því að þá fyrst er hægt að tiltaka fjárhæðirnar. Út af þeim orðum hv. fyrirspyrjanda, að rannsókn hafi ekki farið fram á gjaldþroti einkasölunnar, vil ég segja það, að ég veit ekki betur en að svo hafi verið. Ég tel mig svo, í bili a. m. k., ekki hafa tilefni til að segja meira, en er reiðubúinn til að gefa hv. fyrirspyrjanda frekari skýringar, ef ég get.

Jón Baldvinsson Ég álít, að meiri þörf sé á verulegum umbótum á lögum um iðnnám, en það eru ekki þau, sem liggja fyrir að sinni. Hv. frsm. var á þeirri skoðun, að ef ákvæði 14. gr. stæðu áfram, mundu þau gera framkvæmd laganna að engu. En þar eru ýmsar aðrar skyldur og ákvæði um námstilhögunina, sem þyrfti eins að laga. Mér finnst nú, að gera megi samanburð á þessum tveimur atriðum. Í öðru tilfellinu, prófinu, er það dómur fárra tiltekinna manna, sem gildir. Í hinu tilfellinu er það dómur hins fjölmenna stéttarfélags, og dóm þess tel ég ekki minna virði.

Jón Baldvinsson Við vorum beðnir fyrir þetta frv. seint á þingi, 3 Ed.m. Það var því ekki von, að það gæti gengið í gegn á þessu þingi, og þeir, sem hlut eiga að máli, hafa sætt sig við, að því yrði vísað til stj., með því skilyrði, að hún leggi það betur undirbúið fyrir næsta þing. Flm. eru ekki bundnir við að fylgja frv. í einstökum atriðum, og má vera, að ég vilji einhverju víkja til í frv. En þetta liggur nú ekki fyrir, heldur hitt, að málið sé nú falið stj. til þess að undirbúa það enn betur og leggja það síðan fyrir næsta þing.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Frv. þetta er flutt í Nd. af hæstv.forsrh., en er þó ekki stjfrv. Efni frv. er, eins og hv. dm. vafalaust vita, það, að hækka innflutningsgjaldið af öli og kaffibæti. En um leið og innflutningsgjaldið á þessum vörutegundum hækkar, þá hækka líka tollar til ríkissjóðs af samskonar innlendri framleiðslu. Í frv. er gert ráð fyrir að hækka toll á öli upp í 1 kr., þ. e. a. s. 80 aura, en þar við bætist gengisviðauki, svo að hækkunin nemur samtals 1 kr. Tollur á kaffibæti er færður upp í kr. 1,60, með gengisviðauka 2,15 kr. Svo er fyrirmælt í núgildandi tolll., að af ísl. framleiðslu skuli greiða 1/3 hluta innflutningsgjalds. En nokkuð sérstaklega stendur á með þessar vörutegundir. Aðflutningur á öli er nú miklu minni en áður fyrr, og aðflutning á kaffibæti má nú þegar telja horfinn. Þarna hefir ríkissjóður orðið fyrir stórfelldum tekjumissi, og því er sanngjarnt, að tollar af þessum vörutegundum séu nokkuð hækkaðir, að íslenzkir framleiðendur þeirra greiði hærri toll en gert er ráð fyrir í núgildandi l. Þess ber einnig að gæta, að þau fyrirtæki, sem stofnsett eru fyrir 1928, njóta ívilnana með þessar tollgreiðslur, svo að tollurinn verður mun lægri á þeim. Það er svo t. d. með ölgerð hér á landi, að hún mun njóta þeirra mestu ívilnana um tollgreiðslur, sem yfir höfuð þekkjast. Samt er gert ráð fyrir, að þessi tollahækkun muni auka tekjur ríkissjóðs árlega um 60 þús. kr. af ölinu, og 80 þús. kr. af kaffibætinum. Fjhn. þessarar d. hefir nú athugað frv. og meiri hl. hennar komizt að þeirri niðurstöðu, að rétt sé að mæla með því til samþykktar. Ég tel ekki ástæðu til að gera afstöðu hv. minni hl. að umræðuefni. Hann hefir ekki skilað nál. enn, en ég býst við, að hann geri grein fyrir afstöðu sinni. Svo held ég, að ég hafi þessi orð mín ekki fleiri, málið er ljóst og einfalt, og ég geri ráð fyrir því, að flestir hv. dm. hafi þegar kynnt sér það. En fyrir hönd meiri hl. fjhn. legg ég til, að frv. verði samþ.

Frsm. (Jakob Möller) Breyt. þær, sem þetta frv. fer fram á, að verði gerðar á núgildandi lögum, eru næsta sjálfsagðar, enda varð enginn ágreiningur um það í meðferð n. Það verður að líta svo á, að það hafi verið fyrir vangá, að ákv. 14. gr. eru orðuð svo sem þar er raun á. Þar segir, að iðnaðarmenn geti fengið iðnbréf, ef þeir aðeins hafi félagaréttindi í sveinafélagi, en ekki er nauðsynlegt fyrir þá að hafa sveinspróf. Líklega hefir meiningin verið, að þetta gilti um þá, sem svona stóð á fyrir áður en þessi tvenn lög gengu í gildi, þ. e. a. s. sem ekki höfðu tekið próf, en nutu þó fullra réttinda; og þetta ákvæði hefir verið sett til þess, að þeir þyrftu ekki að ganga undir próf þá til þess að halda þeim réttindum. Iðnn. hefir nú lagt til, að í stað 1. janúar 1928 komi 1. janúar 1930, og er það vegna þess, að nokkur ágreiningur hefir orðið um þetta atriði. Nokkrir iðnaðarmenn njóta nú - fullra réttinda, en það mundi ekki annars vera. Um þessa breyt. eru allir aðilar sammála, bæði iðnaðarnefnd og iðnráð, sem stuðlað hefir að samningu frv., og eins fulltrúar þeirra manna, sem ekki myndu þurfa að taka próf. Ég geri ráð fyrir, að ekki þurfi að vera ágreiningur um þetta atriði. Brtt. við 2. gr. er aðeins í raun og veru orðalagsbreyt., því að svo lítur út, sem þessu undanþáguákvæði hafi verið skeytt aftan við gr. af vangá, því að gr. sjálf hefir inni að halda allt, sem um þetta þarf að segja. Breyt. við 3. gr. er flutt, eins og í grg. frv. segir, að ósk iðnaðarmanna, og fer fram á, að sett verði á stofn iðnráð, sem gæta hagsmuna iðnaðarmanna í hvívetna. N. telur það ekki nema sjálfsagða ráðstöfun og hefir ekkert við það að athuga. Að endingu vil ég, þar eð liðið er mjög á þingtímann og málið á eftir að fara í gegnum hv.Nd., skjóta því til forseta, að hann hraði afgreiðslu málsins, og vonast eftir, að hann láti veita afbrigði frá þingsköpum til þess að flýta fyrir.

Frsm. (Jakob Möller) Lögin eru vitanlega ónýtt, ef réttindin eru ekki skorðuð við, að menn hafi fengið sveinsbréf, hafi sýnt með því að standast sitt próf, að þeir eigi heimtingu á þeim. Það er ekki nokkur vafi um, að 1. gr. sé til stórra bóta, svo framarlega sem rétt er yfirleitt að setja löggjöf um iðnað, og sérstaklega um iðnnám. Þarna er settur annar möguleiki til þess, að menn geti fengið fullan rétt sem iðnaðarmenn án þess að taka próf. Þess vegna er varla hægt að deila um það, að svo fremi sem hægt er að gera kröfu til þess, að menn hafi lokið námi að fullu, þá verði svo um hnútana búið, að ekki séu þau réttindi veitt öðrum en þeim, sem prófi hafa lokið. Undanþága sú, sem um ræðir í 2. gr., er að veita megi próflausum mönnum stöðu, ef svo stendur á, að iðnaðarmenn vantar í eitthvert hérað; þó er sá varnagli við þessu sleginn, að hann hefir ekki réttindi á öðrum stöðum, og er heldur ekki fær um að kenna öðrum, svo að þeir öðlist réttindi í öðrum héruðum. Þetta er ekki einungis til þess að tryggja mönnum, að þeir fái vinnu, heldur og fullt eins mikið iðnaðinum til tryggingar, og einmitt þessi gr. miðar að því að bæta hag og horfur hans. Viðvíkjandi atriðinu í 3. gr., að lögbjóða eigi fyrirkomulagið um kosningu iðnráðs, vil ég segja það, að aðferðin átti að vera sú, að hæstv. ráðh. legði til grindina og Alþingi fyllti hana síðan út. Það má gera síðar, eftir því sem á horfist.

Jón Baldvinsson Ég vil aðeins lýsa afstöðu minni til þessa frv. í stuttu máli. Ég tel, að tollahækkun, sem kemur fram á vörum, er almenningur notar sem nauðsynjar, sé mjög ranglát. Það má að vísu segja, að ekkert skaði, þó að öl sé tollað talsvert hátt, en allt öðru máli er að gegna um hinn gífurlega toll af kaffibæti. Almenningur kaupir þessa vöru í stórum stíl, og tollahækkun, sem kæmi niður á henni, yrði einn þátturinn í því, að auka þá miklu dýrtíð, sem nú er hér í landinu. Þó mun nú þegar svo komið, að Ísland sé eitt af dýrustu löndum í heiminum að lifa í. Ég ætla því að greiða atkv. á móti frv., þó að í því sé vörutegund tekin með, sem mér þætti skaðlaust, að aukinn yrði tollur á.

Bjarni Snæbjörnsson Ég er í vafa um, hvort þessi brtt. er til bóta eða ekki, en ég vil ekki taka afstöðu til neinnar breyt. á frv., af því að ég er á móti því í heild sinni og ætla að greiða atkv. samkv. þeirri skoðun minni.

Fyrirspyrjandi (Jóhann Jósefsson) Ég hefi leyft mér að bera fram fyrirspurn í þessari hv. d. vegna gjaldþrots síldareinkasölunnar og þess, hvað skeður í því máli og hvaða útlit sé fyrir að niðurstaðan verði. Á síðasta þingi voru borin upp til staðfestingar bráðabirgðalög, sem þáv. stj. hafði gefið út til að stöðva starfsemi síldareinkasölunnar og taka bú hennar til skipta. Ég vil drepa stuttlega á, hvað þáv. atvmrh. (TrÞ) sagði um þetta efni. Hann sagði svo, með leyfi hæstv. forseta : „Ég vil aðeins rifja það upp, sem öllum er kunnugt, að á fundi þeim, er haldinn var í nóv. 1931 til þess að kjósa stjórn síldareinkasölunnar, kom fram bráðabirgðayfirlit um hag fyrirtækisins, sem var þá þannig komið, að ég varð að líta svo á, að ekki væri líklegt, að fyrirtækið gæti staðið lengur á eigin fótum, ef það ætti að standa við allar sínar skuldbindingar gagnvart lánardrottnum. Einhver meiri eða minni skellur hlaut að verða af rekstri síldareinkasölunnar. Langsamlega hæstu kröfurnar á hendur henni átti ríkissjóður í sínum ábyrgðarskuldbindingum, og svo Landsbankinn, svo að ríkisstj. hlaut að vera hér á verði. Að öllu athuguðu þótti sýnt, að einkasöluna mundi fyrr en seinna reka upp á sker, og þá þótti það viturlegra að gera til þess ráðstafanir strax, að upplausn hennar mætti verða á sem eðlilegastan hátt og fyrirbyggja það, að harðvítugir kröfuhafar gætu þvingað fram gjaldþrotaskipti á búi einkasölunnar og með því gert henni stóran óleik“. Þetta eru þá þær ástæður, sem hæstv. ráðh., sagði, að hefðu legið til grundvallar fyrir þessum stjórnarráðstöfunum, sem gerðar voru í desember 1931. Um málið var mikið rætt á þinginu, sem eðlilegt var. Þm. rifjuðu upp það, sem gerzt hafði allt frá því á Alþingi 1927, þegar einkasalan var stofnuð, og þar til í desember 1931, að stj. sá þann kost vænstan að leggja hana niður og gefa út bráðabirgðalög um það, svo að ekki hlytist af enn meira tjón. Ég ætla ekki að þessu sinni að rifja það upp, sem sagt var um þetta á síðasta þingi, en vísa í því efni til hinnar skýru og gagnorðu ræðu hv.þm. G.-K., þar sem hann lýsir aðförum þeirra flokka, sem stóðu að lagasetningunni um síldareinkasöluna, Framsfl. og Alþfl. Þessir flokkar stóðu öll þessi ár á móti öllum þeim breyt., sem sjálfstæðismenn vildu gera. Þessi ræða er í B-deild Alþt. 1932, dálki 1150-1157. Sú skoðun kom í ljós á síðasta þingi, að það hefði verið réttara að fara aðra leið til að gera upp bú síldareinkasölunnar en að skipa þessa skilanefnd. Ennfremur kom það í ljós, að menn álitu, að þeir menn, sem skipaðir voru til þess að vera í skilanefndinni, hefðu ekki allir það traust, sem æskilegt væri, að þeir menn hefðu, sem áttu að vinna úr gögnum þeim, sem fyrir hafa legið, og koma í peninga reytum einkasölunnar. Þessar aðfinnslur koma þegar fram á þingi í fyrra, og ennfremur var fundið að því af hálfu okkar sjálfstæðismanna, að skilanefndin væri farin að ganga út á þá braut í síldarverkun, sem sé afvötnun, sem Alþingi hefir nú lýst vanþóknun sinni yfir, a. m. k. þessi d., með því að banna útflutning afvatnaðrar síldar. Það varð þegar ljóst á því þingi, að tap ríkissjóðs yrði mikið vegna ábyrgða og ógreiddra tolla, og svo stórmikið tap óbeint, og hæstv. ráðh. lýsti því yfir, að stj. hefði orðið að grípa þar inn í, áður en tapið hefði orðið enn meira. Tölur voru ekki nefndar nema sem ágizkanir, en í Ed. sagði hv. 2. landsk., Jón Baldvinsson, að tapið gæti tæplega orðið meira en 1200 þús. kr. Enn er dulið, hvað þetta tap hefir orðið mikið, hvað tap ríkissjóðs hefir orðið mikið og hvað samanlagt tap einkasölunnar hefir orðið. Þá kemur það einnig til greina, hvað lánardrottnar síldareinkasölunnar hafa orðið fyrir miklu tapi. Í því sambandi má minna á frv. það, sem liggur fyrir þessari d. og flutt er af hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm. Seyðf., um greiðslu á víxilskuldum á Austfjörðum vegna Síldareinkasölu Íslands, þar sem þeir fara fram á, að greitt verði af forgangskröfufé ríkissjóðs í bú síldareinkasölunnar andvirði víxla þeirra með áföllnum kostnaði, sem einkasalan hefir ábyrgzt fyrir síldareigendur á Austfjörðum 1931. Í grg. er skýrt frá því um leið og bent er á, hvað keyrt hafi fram úr hófi árið 1931 með misrétti við viðskiptamenn síldareinkasölunnar, að á Austurlandi hafi enginn útgerðarmaður fengið eyrisvirði út á síldina, en útgerðarmenn hafi, eftir að síldareinkasalan ábyrgðist greiðslu á bankalánum í þessu skyni, tekið víxla í útibúum bankanna þar eystra fyrir 80-90 þús. kr., sem voru samþ. af síldareigendunum sjálfum í trausti greiðslutryggingar einkasölunnar, en hún hafi brugðizt, og nú séu útgefendur og samþykkjendur þessara víxla lögsóttir af bönkunum um greiðslu á víxlunum. Þetta frv. kom fram á öndverðu þingi, og síðan hefi ég ekki heyrt á það minnzt. Sennilega er hér að ræða um eina af kröfum af hálfu lánardrottna síldareinkasölunnar, sem óleyst er úr, hvernig fara muni um. Það kann að vera, að í hugum sumra manna sé farið, að fyrnast ýmislegt af því, sem fór fram meðan síldareinkasalan var í blóma. En hjá útgerðarmönnum, sjómönnum og öðrum þeim, sem urðu beinlínis fyrir tjóni af ráðsmennsku þeirra manna, sem að einkasölunni stóðu, er þetta mál ófyrnt enn. Þess vegna eru þær kröfur okkar útgerðarmanna réttlátar, að það komi skýrt fram í dagsins ljós, sem gerzt hefir við stjórn einkasölunnar, og svo í því að greiða úr þeirri skuldaflækju, sem síldareinkasalan lét eftir sig. Ekki sízt eiga þeir menn heimtingu á þessu, sem árum saman hafa staðið hér á þingi og bent þingmeirihlutanum á - þó því væri aldrei sinnt, hvorki af framsóknar- né jafnaðarmönnum -, hvaða ófæru var stefnt út í með stofnun síldareinkasölunnar, og þó einkum með aðgerðum þingsins 1928. Nú munu vera liðnir 17 mánuðir síðan skilanefndin var sett á laggirnar, og enn hefir ekkert birzt um það opinberlega, hver hin endanlega niðurstaða muni verða. Hinsvegar hafa menn fengið hraflupplýsingar, eins og t. d. í frv. því, sem ég gat um, og svo ýmislegt, sem menn vita um aðgerðir skilanefndarinnar, t. d. um þessa afvötnun, sem nú hefir verið bönnuð af þinginu. Þessar upplýsingar hafa menn fengið óbeinlínis; en um flest, er snertir þetta fyrirtæki, er enn allt á huldu. Eitt fyrsta hneykslissporið í sögu síldareinkasölunnar var það, þegar forráðamenn hennar, í staðinn fyrir að semja beint við Svía, sneru sér til dansks gyðingafélags og höfðu það fyrir millilið og gerðu við það þann endemissamning, sem öllum hv.þdm. er kunnugt um og skýrt var frá í ræðu hv.þm. G.-K. á þinginu í fyrra, sem ég gat áður um. Samningurinn við þetta félag, „Brödrene Levy“, var gerður mjög snemma á starfstíma einkasölunnar. Forráðamenn hennar þrættu fyrst fyrir, að þessi samningur hefði verið gerður, en urðu þó vitanlega að viðurkenna það síðar. En það er eins og þessi hv. skilanefnd hafi litið svo á, að þetta danska félag hefði ekki fengið nóg fríðindi á sínum tíma með samningnum við síldareinkasöluna, því að þegar skilanefndin var sett á laggirnar og fór að selja eigur síldareinkasölunnar, þá voru þær eigur vitanlega helzt óseld síld og óselt salt og tunnubirgðir. Þá voru umboðsmönnum þessa sama danska firma seldar 10 þús. tómar tunnur fyrir 2 kr. hverja, þrátt fyrir það, að þá var mikil eftirspurn eftir tunnum meðal íslenzkra útgerðarmanna. M. ö. o., skilanefndin gaf þarna þessu danska firma tækifæri til að græða ennþá nokkur þúsund á Íslendingum án þess að leggja nokkurt fé í hættu. Ég hefi það fyrir satt, að þetta danska firma hafi svo selt íslenzkum útgerðarmönnum tunnurnar fyrir 3 kr., og sumpart yfir það. Hefir þá ágóði þess af þessari tunnuverzlun verið minnstur um 10 þús. kr. Mér finnst, að það hefði út af fyrir sig ekki verið úr vegi, að íslenzkir útgerðarmenn fyrir norðan hefðu fengið að sitja að þessu eins og þetta danska firma. En það er eins og það hafi verið einhver tryggð við Brödrene Levy, sem hafði gengið í erfðir til skilanefndarinnar frá stjórn hinnar margumtöluðu og illræmdu einkasölu, og þarna hafi valdið úrslitum. Þá hefi ég líka leyft mér að varpa þeirri spurningu fram, hvaða orsakir hafi legið til gjaldþrotsins. Það kom greinilega fram í umr. á síðasta þingi, að menn óskuðu almennt eftir, að grafizt yrði fyrir það, af hvaða ástæðum einkasalan mistókst svona hrapallega. Ég vil í því sambandi minna á það, sem hv.þm. Borgf. sagði í ræðu sinni á síðasta þingi um þetta mál. Hann sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þá vil ég hreyfa því í þessu sambandi, að bornar hafa verið miklar sakir á þá menn, sem haft hafa með höndum stjórn síldareinkasölunnar. Hefir verið látið svo um mælt, að ríkt hafi hin mesta óstjórn á einkasölunni á öllum sviðum. Síldareinkasölustj. hafi sýnt ófyrirgefanlegan trassaskap um vöruvöndun, látið nota lélegar tunnur og skemmt salt og verið skeytingarlaus um verkun síldarinnar. Þá hafi það og komið að miklum baga, og beinlínis valdið tjóni, hve oft það var, að vantaði bæði tunnur og salt yfir veiðitímann. Á öðrum tímum hafi hinsvegar verið hafðir svo óhæfilegir aðdrættir af hvorutveggja, að orðið hafi að geyma það til næstu vertíðar, og hafi þetta haft í för með sér mikla rýrnun og skemmdir á þessum hlutum. Þá er það og ennfremur borið á síldareinkasölustj., að hún hafi gert vítaverð innkaup, stofnað til óhófslegs kostnaðar, falsað reikninga fyrirtækisins, beitt hlutdrægni í öllum greiðslum, og auk þess hafi verið óskiljanlegt ólag á söltuninni“. Þetta er það, sem hv.þm. Borgf. bendir á í ræðu sinni á síðasta þingi. Þessar sakir hafa verið bornar á stj. síldareinkasölunnar, og í sambandi við það mætti spyrja, hvers vegna hér hafi ekki verið farin sú leið, sem á við um gjaldþrota fyrirtæki, að fyrirskipa réttarrannsókn. Þáv. atvmrh., þm. Str., svaraði þessu því, að sér væri að vísu kunnugt um þessar ásakanir úr blöðum og ræðum, en stjórnarráðinu hefði ekki borizt beinlínis ákæra í þessu máli. Hann taldi þetta sér til afbötunar, að hann hefði skipað skilanefnd, en ekki látið þetta fara samkv. lögum. Hæstv. ráðh. minntist á það í ræðum sínum um þetta mál, að það mundi fara eftir því áliti, sem skilanefndin á sínum tíma skilaði, hvað stj. gerði í þessu efni. Úr þessu er svo óleyst enn, eftir því sem ég bezt veit. Það hefir ekkert verið birt um það og ekkert álit komið fram frá skilanefndinni eftir þetta 17 mánaða starf. Þetta hlýtur þó að koma allt í ljós á sínum tíma. Ég tel það enn vera óafgert mál, hvort eigi ekki að fyrirskipa þá reglulegu rannsókn í þessu efni, svo sem gjaldþrotalögin fyrirskipa, að gera skuli við einstaklinga. Það fer að verða varhugaverð braut fyrir það opinbera að innleiða allt annan og slappari „móral“ fyrir forráðamenn svona stofnana heldur en gildir samkv. landslögunum fyrir einstaka menn. Þá vildi ég að síðustu spyrja hæstv. ráðh., hvaða kostnaður hafi orðið af starfi skilanefndarinnar. Ég hefi ekki látið prenta þá spurningu hér, en mér þykir líklegt, að það þyki rétt, að það verði líka opinbert mál, hvaða laun skilanefndarmennirnir fá fyrir starf sitt. Það starf hefir tekið langan tíma, og skal ég engu um það spá, hve langan tíma þarf enn til að koma þessum reytum út, en þegar þess er gætt, hve mikið tjón síldareinkasalan hefir bakað sjómönnum og útgerðarmönnum, þá er nógu gaman að fá að heyra, hvað það kostar nú ríkissjóðinn, sem ég geri ráð fyrir, að verði að borga þetta, að vinna þessi störf, sem skilanefndin hefir með höndum. Ég hefi heyrt sagt, að þessir skilanefndarmenn séu tveir, en hvort þeir vinna einir öll þessi störf, veit ég ekki um, en ég vona, að hæstv. ráðh. geti gefið upplýsingar í þessu efni.

Hannes Jónsson Frv. þetta er borið fram í hv.Ed. og flutt þar af hv. 2. þm. Árn. Eins og flestum hv.þm. mun kunnugt, hefir hér á Alþingi gætt allmjög ýmissa frv., sem snerta þessar austursýslur sérstaklega, og er frv. þetta aðeins einn liður í þeirri keðju. Ég hefi athugað nokkuð þær ástæður, sem færðar eru fram fyrir því. Þó að sumar þeirra séu eðlilegar og réttmætar, þá hefi ég þó rekið mig á ýmsar missagnir, sem þar er farið með. Sumar upplýsingarnar eru beinlínis alveg rangar, aðeins gerðar til þess að afla málinu fylgis. Í grg. frv. er það tekið fram sem grundvallaratriði fyrir kröfu þessari um fjölgun dýralæknanna, að dýralækniseftirlit sé m. a. orðið mjög nauðsynlegt þar eystra vegna mjólkursamlaganna, og ennfremur vegna þess, hversu búpeningur sé orðinn mikill á þessu svæði, sem dýralækninum er ætlað að hafa fyrir umdæmi. Því er t. d. haldið fram, að dýralæknir þessi þyrfti að annast um 15 þús. sauðfjár, 2200 nautgripi og 4200 hross fram yfir það, sem aðrir dýralæknar landsins hefðu að annast. En nú vill svo til; að í reyndinni er þetta svo, að t. d. dýralæknirinn á Akureyri þarf að annast 370 nautgripum færra en hér segir, en hart nær 2000 fleiri hross og um 72 þús. fleiri sauðkindur. Hefir hann þannig í sínu umdæmi um helmingi fleira sauðfé en þessum nýja dýralækni er ætlað að hafa umsjón yfir, og lætur það nærri að vera 1/3 af öllu sauðfé landsmanna. Þó er þetta öll nákvæmnin í grg. frv., að dýralæknir fyrir Suðurlandsundirlendið muni koma til að hafa um 15 þús. fleira sauðfé í sínu umdæmi en nokkur annar dýralæknir landsins. Sama er að segja um hrossaframtalið; það verður töluvert á annað þús. hrossum færra í Suðurlandsumdæminu heldur en í umdæmi dýralæknisins á Akureyri. Ég skil nú alls ekki, hvers vegna verið er að skreyta sig með svona illa fengnum fjöðrum. Það eru ekki allir, sem láta slíkar blekkingar villa sig. Það má vel vera rétt, að meiri þörf sé á dýralækniseftirliti á þessum slóðum en víða annarsstaðar á landinu, en það er ekki fyrir bætta meðferð á búfé á þessu svæði, að þörfin fyrir dýralækni hefir aukizt þar, eins og segir í grg. frv. Hitt mun sýnu nær, að þörfin fyrir dýralækni hafi aukizt þar, að svo miklu leyti sem hann gæti haft áhrif á það, að búpeningur væri þar ekki settur á „guð og gaddinn“, svo að menn verði þar heylausir um miðjan vetur fyrir stórbú. Þá hefir því verið haldið fram, að sérstök ástæða sé til þess að bæta við dýralækni þarna sökum þess, hversu samgöngurnar séu orðnar góðar á þessu svæði, og því meiri hætta á, að búfjársjúkdómar berist á milli héraðanna. Ég fyrir mitt leyti er á þeirri skoðun, að slíkir sjúkdómar geti jafnt borizt á milli héraða, þó að samgöngur séu ekki góðar. Þetta er því átylla, sem gripið er til til þess að segja eitthvað. Annars er það töluvert athyglisvert, að fyrst skuli vera heimtaðar samgöngubætur á kostnað ríkissjóðs um svo að segja hvern einasta hrepp á þessu svæði, en svo komið á eftir og sagt, að fyrir þessar auknu samgöngur verði að fá aukið framlag úr ríkissjóði vegna sýkingarhættu, sem búfé manna sé búin vegna samgangnanna. Þetta er allt á sömu bókina lært. Við 2. umr. þessa máls hér í d. bar hv.þm. Borgf. fram till. um að vísa því til stj., en hún náði ekki samþykki hv. d., enda þótt það hefði verið réttasta meðferðin á málinu. Með þessu er ég ekki að neita því, að ekki sé þörf fyrir fleiri dýralækna í landinu, en því neita ég fastlega, að þarna austur frá sé meiri þörf fyrir þá en víða annarsstaðar á landinu. Ég er því þeirrar skoðunar, að frv. þetta eigi ekki að ná fram að ganga, því að ríkisvaldið á að sjá jafnt fyrir þörfum allra landsmanna í þessu sem öðru. Þeir, sem samið hafa frv., hafa sennilega treyst á það, að ekki væri hægt að ná í þær skýrslur, sem vitnað er til, en það eru búnaðarskýrslurnar fyrir 1931, því að annars myndu þeir ekki hafa sett slíkar firrur á prent eins og gert er í grg. Þær tölur, sem ég hefi byggt á, hefi ég fengið hjá hagstofustjóra og vænti því, að þær séu ábyggilegar. Ég býst nú við, að ekki tjái að tala mikið um mál þetta úr því, sem komið er; það mun eiga að samþ. það hvað sem tautar, en ég vildi ekki láta það fara í gegnum þessa umr. án þess að gera við það aths. Að sjálfsögðu mun ég greiða atkv. á móti frv., því að ég tel, að það eigi að falla, en að stj. eigi að bera fram á næsta þingi frv. um þetta efni, þar sem litið sé á þarfir allra landsmanna jafnt, og þá að sjálfsögðu að taka ekki tillit til rökstuðningsins fyrir frv. þessu, þar sem hann er byggður á fölskum grundvelli.

Jón Baldvinsson Ég tók svo eftir, að hv.frsm. hefði látið svo um mælt, að það væri eftir tilmælum iðnaðarmanna, að þessar breyt. eru gerðar á iðnlöggjöfinni. Ég vænti, að það megi skilja svo, sem samkomulag sé milli meistara og sveina um þessi atriði.

Ég skil það svo a. m. k.

. Ég sé ekki, að það spilli nokkuð fyrir, þó að 14. gr. verndi rétt þeirra, sem á annað borð eru í sveinafélagið komnir, því að þau félög samanstanda af þeim mönnum, sem útlærðir eru í iðninni, og þeir gæta þess auðvitað, að enginn fái upptöku án þess að hann uppfylli þau skilyrði, sem þar eru sett um kunnáttu í iðngreininni. Sú raun hefir líka orðið á, að því er margar iðngreinar snertir, að erfitt hefir verið að fá sveinsbréf, og því ekki nema sanngjarnt, að það sé látið nægja, að maðurinn hefir verið álitinn hæfur til að fá upptöku í sitt stéttarfélag. Þetta hefir nú raunar eitthvað breytzt með lögum frá 1927 um iðju og iðnað. Ég get ekki séð, að 1. brtt. sé til nokkurra bóta; ég held ekki, að það sé mjög mikilsvert atriði, hvort haft er 1928 eða 1930, hvort markið er fært fram um 2 ár eða ekki. Yfirleitt er ekkert í þessum brtt., sem að gagni kemur svo nokkru nemi, nema helzt 3. liðurinn. En það er þó sá galli þar á, að allt of skammt er farið; ekki neinar reglur settar í lögin um kosningu eða skipun iðnráðs, heldur er það lagt á vald hæstv. ráðh. og hann á að gefa út um það reglugerð. Reyndar hafa áður verið kosin iðnráð eftir reglum, sem hlutaðeigendur settu sjálfir, og án þess að sérstök lagafyrirmæli væri um það að finna. En þess vegna þótti mér alveg sjálfsagt, að nú væri beinagrindin byggð upp í lögunum, og hæstv. ráðh. fyllti svo í eyðurnar með reglugerð.

Forseti (GÓ): Brtt. 715,1 skoðast felld með 6:5 atkv., þar sem hv.þm. Snæf. telst ekki hafa fært fram neina ástæðu fyrir sinni afstöðu og skoðast því ekki atkvæðisbær um þessa brtt.

Jón Baldvinsson Það kom fram í ræðu hæstv.forsrh., sem var vitað áður, að sá íslenzki iðnaður, sem hér um ræðir, hafi þrifizt í skjóli tollaívilnana. Af því leiðir, að verð á þessari íslenzku vöru verður hærra en annars myndi. Og framleiðendur nota auðvitað tollhækkunina sem tækifæri til þess að setja upp verðið, og sú hækkun nemur vafalaust meiru en tollahækkunin, því við hana bætist álag stórsala og smásala. Annars er það ekki heilbrigt fyrirkomulag, að íslenzkur iðnaður þrifist í skjóli hárra tolla. Það er auðvitað gott fyrir þá menn, sem græða á því, en almenningi kemur slíkt illa.