Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Á Íslandi eru nú þrjú þúsund manns með heilabilun á einhverju stigi. 60% þeirra eru með alzheimer. Heilabilun hefur verið kallaður fjölskyldusjúkdómur 21. aldarinnar. Hann er óvæginn sjúkdómur sem hefur mjög mikil áhrif á aðstandendur, börn, barnabörn og ekki síst maka. Áætlað er að um 12 þúsund aðstandendur líði fyrir hann. Þeim mun fjölga mjög á næstu árum vegna þess að þjóðin er að eldast. Undanfarin ár hafa 300–400 nýir einstaklingar greinst árlega en þar af eru um 15 manns á ári yngri en 65 ára. Sjúkdómurinn lýsir sér fyrst í gleymni, persónuleikaeinkenni hverfa, og svo hættir sjúklingurinn að geta sinnt daglegum athöfnum, missir stjórn á líkamsstarfsemi og verður svo ósjálfbjarga að lokum. Þetta tekur mislangan tíma hjá hverjum einstaklingi. Á ráðstefnu í september, þegar 100 ár voru liðin frá því að alzheimersjúkdómurinn var fyrst uppgötvaður, kom fram að aðgerðum í málefnum heilabilaðra er mjög ábótavant hér á landi. Fleiri sérhæfð úrræði vantar tilfinnanlega fyrir þennan hóp sem á ekki samleið með öðrum sjúklingum. Þjónustan sem er til staðar er mjög góð en hún dugir ekki til. Vandinn er mikill og mun aukast því heilabiluðum mun fjölga um helming á næstu 15 árum. Nánustu aðstandendur sjúklinga með heilabilun ganga oft mikla þrautagöngu til að fá þjónustu fyrir þá. Þegar við skoðum úrræðin þá eru þau eingöngu á höfuðborgarsvæðinu. Í dreifbýlinu er nánast engin þjónusta í boði. Fyrst þarf sjúkdómsgreiningu sem fer fram í minnismóttökunni á Landakoti. Þar ættu sjúklingar og aðstandendur að geta fengið ráðgjöf en minnismóttakan getur engan veginn annað þörfinni. Biðin eftir fyrstu skoðun er margir mánuðir og lengist ef ekkert verður að gert. Minnismóttakan er löngu sprungin og það í annað sinn frá árinu 1997 en hún var stækkuð árið 2000. Næsta úrræði eru sérhæfðar dagdeildir þar sem sjúklingar fá þjálfun og virkni á meðan aðstandendur geta um frjálst höfuð strokið eða jafnvel sótt vinnu. Dagdeildir eru nú sex á höfuðborgarsvæðinu, fín úrræði, sem flestir aðstandendur eru ánægðir með. En þær anna ekki nema broti eftirspurnar og sinna sjúklingnum aðeins frá klukkan átta til fjögur. Restina af sólarhringnum eru aðstandendur bundnir yfir honum. Þar eru 116 rými fyrir allt að 130 sjúklinga og samt bíða 90 manns. Biðin eftir slíkri dagþjálfun má alls ekki vera löng því fólk getur ekkert nýtt sér þjálfunina ef það er búið að sitja of lengi aðgerðarlaust heima og fer því fyrr en ella á hjúkrunarheimili. Af þessum upplýsingum má sjá að margir heilabilaðir eru heima í umsjá aðstandenda. En þessir sjúklingar þurfa mikið eftirlit og krefjandi umönnun. Þá spyr maður: Hver er staðan í skammtímavistun til að hvíla aðstandendur? Allir hafa skilning á því að foreldrar langveikra barna þurfi reglulega hvíld til að hlaða batteríin. Það er enn meira bindandi og meira álag að annast sjúkling með heilabilun heima. Það er miklu erfiðara að fá einhvern til að leysa sig af. Það eina sem býðst núna eru tvö rúm á Landakoti á þriggja manna stofum innan um veikustu sjúklingana. Aðeins er boðið upp á þriggja vikna dvöl með löngum fyrirvara. Ekki er hægt að bregðast við ef maki veikist eða eitthvað óvænt kemur upp á í fjölskyldunni, t.d. að makinn gefist upp. Á höfuðborgarsvæðinu bíða á fjórða hundrað manns eftir hjúkrunarrými. Af tæpum 1.200 rýmum eru rúmlega 200 fyrir heilabilaða, eða 19%. Þau þyrftu að vera að minnsta kosti 50–60%. Af þessum sökum bíða þessir sjúklingar að jafnaði langlengst heima eða á Landakoti eftir vistun. Forseti. Ég hef lagt nokkrar spurningar fyrir hæstv. ráðherra um stöðu mála í þjónustu við sjúklinga með heilabilun og aðstandendur þeirra og um hvort áform séu um frekari sérhæfða þjónustu og ráðgjafarmiðstöð sem vantar tilfinnanlega. En hæstv. ráðherra hefur fengið spurningarnar frá mér sem ég vænti að hún svari í ræðu sinni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda alþingismanninum Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir að taka þessi mál upp. Ég tel að full ástæða sé til að ræða um málefni þessa hóps og aðstandenda þeirra. Í fyrsta lagi er spurt um bið á minnismóttöku á Landakoti þar sem koma 1.500 til 1.700 á ári hverju, þar af eru 200 til 300 nýkomur. Biðtími þar er nú fjórir til fimm mánuðir. Biðtími eftir þeirri þjónustu er ekki óeðlilegur í ljósi eðlis sjúkdómsins en fjögurra til fimm mánaða bið reynir mjög á starfsemina. Best væri að biðtíminn væri ekki lengri en um tveir mánuðir. Umræður eru um það innan spítalans hvaða möguleikar eru á að ná þeim tíma niður. Starfsfólk minnismóttökunnar leggur sig fram um að stytta biðtímann með nákvæmri skipulagningu. Von mín er sú að þennan tíma megi stytta. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður hve margir sjúklingar rúmast á þeim sérhæfðu dagdeildum sem hér eru og hve margir sjúklingar með heilabilun bíði eftir dagvist. Hve löng er bið hjá þeim sem lengst hafa beðið? Í dag bíða 85 eftir dagvistun heilabilaðra á höfuðborgarsvæðinu. 19 umsóknir eru óafgreiddar eða frá liðnu ári. Tíu eru mjög brýnar og samkvæmt upplýsingum sem ég aflaði mér í morgun ættu þeir að geta fengið lausn sinna mála á næstu vikum. Á árinu hefur verið úthlutað 71 plássi í dagvistun. Rúmlega 100 umsóknir hafa verið teknar af biðlistanum á þessu ári, sem skýrist af úthlutun dagvistarrýma, hjúkrunarrýma og því að plássi hefur verið hafnað þegar það hefur boðist. Fjöldi dagvistarrýma á svæðinu, með Drafnarhúsi sem var ánægjuleg viðbót á árinu ásamt fjögurra rýma viðbót á Eir, er samtals 117 rými: 24 á Eir, 20 í Drafnarhúsi, 15 í Fríðuhúsi, 20 í Hlíðabæ, 20 í Roðasölum og 18 á Lindargötu. Á landinu öllu eru 129 dagvistarrými skilgreind fyrir minnissjúka en víðast hvar um landið nýtast hvíldarrými líka heilabiluðum. Í þriðja lagi spyr hv. þingmaður hve mörg pláss í skammtímadvöl eða hvíldarinnlögn eru fyrir heilabilaða hér á landi og hversu löng bið er eftir skammtímainnlögn. Á Landakoti eru tvö skilgreind pláss til hvíldarinnlagna. Tvö verða í Roðasölum í lok nóvember fyrir utan pláss, eins og t.d. á Eir, sem nýtast heilabiluðum en eru ekki eyrnamerkt þeim ef svo má að orði komast. Þar eru t.d. sex pláss sem nýtt eru til hvíldarinnlagna almennt, sem nýtast þessum sjúklingahópi líka eins og raunar gerist víða um land. Plássum fyrir hvíldarinnlagnir þyrfti að fjölga. Til dæmis telja sérfræðingar að á Landakoti að þau ættu að vera fjögur en þau eru tvö í dag. Í þessu sambandi er brýnt að hafa í huga að öll þessi úrræði spila vitaskuld saman. Það verða 30 ný rými fyrir heilabilaða á nýja hjúkrunarheimilinu við Suðurlandsbraut. Þegar það kemur mun þrýstingurinn að sjálfsögðu almennt minnka. Bið eftir skammtímainnlögn er mjög breytileg. Hún sveiflast mjög eftir aðstæðum. Samkvæmt upplýsingum sem ég aflaði mér í morgun er t.d. ekki bið núna. En stundum myndast teppa. Upp koma brýn mál sem starfsmenn reyna að leysa úr. Það leiðir að næstu spurningu þar sem spurt er um fyrirvaralausa skammtímainnlögn. Það kemur oft í hlut minnismóttökunnar að leysa úr slíkum vandamálum sem menn reyna þó að koma í veg fyrir með skipulagningu. En þegar það dugir ekki er bráðaspítalinn eðlilega sú aðstoð sem gripið er til. Þar er fólk lagt inn uns tekist hefur að finna viðhlítandi úrræði sem menn fara að sjálfsögðu strax í að finna. Í fimmta lagi spyr hv. þingmaður um hlutfall af hjúkrunarrýmum sem sérstaklega eru ætluð heilabiluðum og hve mörg þau þyrftu að vera hlutfallslega. Á hjúkrunarheimilum eru 70–80% af hundraði vistmanna með minnisskerðingu að einhverju leyti. Af þessum hópi er um helmingur með væga heilabilun og um 15–20% ættu að vera á sérstökum deildum og eru á sérstökum deildum. Nú þegar eru þeir aðilar, 15–20% af þessum hópi, í rýmum sem eru sérútbúin fyrir þann sjúklingahóp. Í sjötta lagi er spurt hvort til standi að koma á sérhæfðri þjónustu og ráðgjafarmiðstöð fyrir sjúklinga með heilabilun og aðstandendur þeirra. Í dag er minnismóttakan sjálf á Landakoti kjarninn í hinni sérhæfðu þjónustu og ráðgjöf sem við veitum hér á landi. Þar eru læknar, hjúkrunarfræðingar, sálfræðingar og aðrir starfsmenn til að veita þjónustuna. Þar er líka mökum og aðstandendum veitt þjónusta. Þar fara fram stuðningsviðtöl og annað sem nauðsynlegt er talið. Ég tel eðlilegt að við eflum minnismóttökuna á Landakoti sem hina sérhæfðu minnismóttöku á Íslandi. Ég vil líka benda á að við erum að vinna að því núna með Landssambandi eldri borgara að stórefla upplýsingar og ráðgjafarþjónustu við aldraðra með því að styrkja starfsmann á þeirra vegum. Við erum að vinna að því núna.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir að taka upp mál minnisskertra í þessari utandagskrárumræðu. Minnissýki eða alzheimer hefur verið þekkt vandamál um árabil en er að verða meira vandamál. Greiningin hefur batnað. Fólk eldist, þjóðin eldist og fjölskyldumunstrið er að breytast. Það má ekki gleyma því. Hin trygga umgjörð fjölskyldunnar þar sem einhver var heima er ekki lengur til staðar. Flestir eru úti á vinnumarkaðnum. Það verður að segjast eins og er, að velferðarkerfið hefur ekki fylgt þessari þróun, þessum sjúkdómi, og brugðist rétt við, því miður. Það þarf að stórefla félagsþjónustu sveitarfélaga eins og við höfum margtalað um og með tilliti til þessa líka. Það þarf að efla heilsugæsluþjónustuna og sjá til að samþætting þessara tveggja þátta verði efld til að þjóna þessum hópi og aðstandendum þeirra og það í heimahúsum. Það þarf að koma upp sérstakri öldrunarþjónustu á heilsugæslustöðvunum. Það þarf að bjóða upp á viðtöl og kalla fólk inn við ákveðin aldursmörk. Það þarf að vera hægt að bjóða upp á að fara í vitjanir heim, gera úttekt á heimilinu, úttekt á fjölskyldumunstrinu og kortleggja þann stuðning sem sá minnissjúki og fjölskylda hans þarf á að halda. Við getum gert margt til að styrkja hinn minnissjúka og aðstandendur hans, sem við höfum ekki sinnt fram til þessa. Ástæðan er ein. Hún er bara ein, þ.e. fjárskortur og aftur fjárskortur. Það er svelti hjá sveitarfélögunum og á heilbrigðisstofnunum. Þær hafa enga möguleika á að koma með nýbreytni, betri þjónustu eða sinna þessum málum frekar en öðrum.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur að lagt hefur verið á það mat að um 3.000 manns hér á landi séu með heilabilun og þar af um 60% með alzheimersjúkdóm en samt á misháu stigi. Talið er að um 64% þeirra sem eru á öldrunarstofnunum þjáist af minnistapi á einhverju stigi. Þessi sjúkdómur gengur mjög nærri sjúklingnum og fjölskyldu hans, rænir hann getu til að bjarga sér sjálfur í daglegu lífi og getu til innihaldsríkra samskipta við umhverfi sitt. Persónuleikabreytingar fylgja iðulega þessum sjúkdómi. Umönnun sjúklinga með minnistap krefst mikillar alúðar og skilnings frá hendi fjölskyldu og annarra umönnunaraðila. Þar skiptir öryggi einna mestu og að samskipti einkennist af virðingu og þolinmæði þannig að sjúklingurinn fái haldið reisn sinni þrátt fyrir erfiðan sjúkdóm. Ljóst er að ýmis úrræði eru til staðar til að mæta þörfum einstaklinga með heilabilun og fjölskyldum þeirra. Þar ber fyrst að nefna að virk greining, meðferð og endurþjálfun minnissjúkra fer fram á Landspítala Landakoti og dagvistarrými eru til staðar en þau eru aðallega á Reykjavíkursvæðinu. Á fjórða hundrað hjúkrunarrýma víða á landinu eru skilgreind sérstaklega fyrir heilabilaða en eins og ég benti á hér á undan eru fjölmargir heilabilaðir á hjúkrunarheimilum. Þá eru hvíldarinnlagnir mikilvægar. Það sem mér fannst athyglisverðast í svari hæstv. ráðherra var hve fá úrræði eru þar til staðar sem þarf að efla verulega. Lögð hefur verið áhersla á þessa uppbyggingu á þjónustu við heilabilaða á síðustu árum en samt er ekki nóg að gert og bið eftir þjónustu er víða. Af svörum hæstv. ráðherra má þó ráða að þessi mál eru ofarlega á borðum ráðuneytisins en betur má ef duga skal. Virðulegi forseti. Við eigum ekki að sætta okkur við annað en að þjónusta við aldraða og ekki síst meðal heilabilaðra sé til fyrirmyndar. Við eigum að hlúa að þeim fjölskyldum sem hafa vilja og getu til að styðja við heilabilaðan ættingja sinn að búa í eigin umhverfi. Til þess þurfa að vera til staðar næg úrræði á borð við dagvistun og hvíldarinnlagnir auk annars stuðnings við fjölskyldur.

Virðulegi forseti. Á næstu áratugum er augljóst að samfélagið mun taka miklum breytingum hér á landi eins og hv. málshefjandi, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, benti á. Vaxandi ævilíkur og aukið hlutfall aldraðra mun setja mark sitt á framtíðarþróunina, þjóðin er að eldast og hún eldist hratt. Stóru árgangarnir sem fæddust eftir stríð fara nú að færast í hóp aldraðra hér á landi. Ég hygg að þær tölur sem hér hafa verið nefndar séu einmitt merki þess að það er orðið mjög brýnt að gera átak í öllum þessum málum, ekki síst því máli sem við ræðum í dag. 3.000 manns með heilabilun, þar af 60% með alzheimer, biðtími í 4–5 mánuði. Það er ljóst að gera þarf gangskör að því. Í aðdraganda kosninga síðastliðið vor var mikið talað um byggingu nýrra hjúkrunarheimila, ekki minnst af núverandi stjórnarflokkum, enda var þörfin brýn þá og hún er brýnni nú og hún verður enn brýnni í fyrirsjáanlegri framtíð. Sú kynslóð sem dvelur nú á hjúkrunarheimilum er kynslóðin sem lagði hornsteininn að þeirri velmegun sem við búum við í dag. Þetta fólk verðskuldar að sjálfsögðu að við launum því, sýnum því virðingu og þakklæti með því að gefa því kost á bestu umönnun sem völ er á svo það megi búa við öryggi á ævikvöldinu. Við hljótum að gera þá kröfu að við höfum hér skýr viðmið. Við verðum að setja lágmarkskröfur um heilbrigðisþjónustu við hjúkrunarsjúklinga þar sem ríkið tryggir þeim sem umönnunina veita þá tekjustofna sem duga. Við verðum að skylda hjúkrunarheimili til að setja sér gæðastaðla og markmið með starfsemi sinni ef þau hafa ekki þegar gert það. Síðast en ekki síst megum við ekki gleyma því að sá hópur sem við ræðum um í dag er einmitt sá hópur sem vart getur borið hönd fyrir höfuð sér eða barist fyrir eigin réttindum vegna eðlis sjúkdómsins, þ.e. heilabilunar. Því skulum við ekki gleyma, virðulegi forseti, og ég lýk ræðu minni á sömu orðum og ég hóf þau: Hér þarf átak til.

Frú forseti. Viss verkefni í samfélagi okkar eru þess eðlis að okkur ber siðferðisleg skylda til að bregðast við þeim. Eitt slíkra úrlausnarefna eru málefni heilabilaðra. Þetta er einn af þeim málaflokkum sem réttlæta tilvist ríkisvaldsins, þ.e. að fullnægjandi þjónusta og úrræði fyrir þennan hóp og aðstandenda þeirra á að vera efst í forgangsröðun stjórnvalda, langt fyrir ofan reiðhallir og sendiráðsbústaði. Hins vegar blasir við að ríkisvaldið sinnir ekki þessu máli af nægilegum krafti. Það skortir bæði á búsetumöguleika og möguleika á fleiri dagdeildum og hvíldarinnlögnum. Það skortir einnig á að hlustað sé á aðstandendur og að þörfum þeirra sé mætt en þegar kemur að heilabilunarsjúkdómum eru aðstandendur í lykilhlutverki. Um helmingur þeirra sem eru 85 ára og eldri eru taldir vera með heilabilun af einhverju tagi. Hér er því á ferðinni stór vandi sem snertir fjöldann allan af fólki og nánast allar fjölskyldur í landinu á einn eða annan hátt. Við erum væntanlega öll sammála um markmiðið. Við skulum því líka vera sammála um að leysa þennan vanda í eitt skipti fyrir öll. Hæstv. ráðherra staðfesti sjálf að biðtími sé of langur og að of fá pláss séu til fyrir þennan hóp en það vantar vilyrði ráðherrans fyrir fjárhagslegum úrbótum, sem er kjarni málsins. Fjárlögin eru enn þá opin og því er einstakt tækifæri fyrir ríkisstjórnina að vera sammála okkur í stjórnarandstöðunni um að setja aukið fjármagn í þennan málaflokk svo að hið opinbera geti sagt að það sinni sínu verki með sóma þegar kemur að heilabiluðum og aðstandendum þeirra.

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmönnum sem hér hafa hafa sagt í dag að mikilvægt sé að ræða málefni og aðstæður heilabilaðra í samfélaginu. Ég get tekið undir það sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson sagði áðan að það er einmitt afar brýnt að við tökum höndum saman um að færa þessi mál til betri vegar. Ég vil draga það fram í umræðunni að ég tel að á undanförnum árum hafi forgangsröðun stjórnvalda hvað varðar málefni aldraðra beinst mjög að þessum hópi. Þar með er ekki sagt að við höfum náð þeim markmiðum sem við höfum sett okkur. Það kom glöggt fram í svörum ráðherra að þessi mál eru í forgangi á hennar borði um leið og hún taldi upp þau verkefni sem fram undan eru. Yfirlýsing ríkisstjórnarinnar og Landssambands eldri borgara gengur einmitt mikið út á þjónustuþáttinn, að við gerum bragarbót á þjónustunni, og ég tel brýnt að draga það fram hér. Ég tel afar mikilvægt að við höldum áfram á þeirri braut sem hæstv. heilbrigðisráðherra er, þ.e. að við verðum að efla áfram heimahjúkrunina, við verðum að fjölga dagvistarúrræðunum, fjölga rýmum fyrir hvíldarinnlagnir og sérhæfðum rýmum á hjúkrunarheimilum. Ég tel líka mikilvægt að efla grunnþjónustuna og ekki síður fagfólkið í grunnþjónustunni um land allt til að gera því kleift að sinna betur þjónustunni við þennan hóp heima í héraði og styðja um leið fjölskyldur og aðstandendur í hlutverki þeirra. Það gleðilega er, frú forseti, að í sífellt meira mæli er verið að horfa á hagsmuni fjölskyldunnar og aðstandenda og draga fram mikilvægi þess að við styðjum við þá í verkum þeirra. Því fagna ég mjög orðum ráðherra þegar hún talaði um að hún vildi auka veg og starfsemi minnismóttökunnar á Landakoti sem ég tel að geti, ásamt aukinni upplýsingagjöf og ráðgjöf, orðið mikil lyftistöng í þjónustu við heilabilaða.

Hæstv. forseti. Ég ætla að bíða með minn fögnuð þangað til við afgreiðum fjárlögin. Við höfum rætt þetta mál ár eftir ár en það reynir á hinar pólitísku yfirlýsingar þegar kemur að afgreiðslu fjárlaga. Ég þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir að vekja máls á þessu brýna málefni sem ætti að vera á dagskrá Alþingis hvern einasta dag þar til viðunandi lausn hefur fundist. Við þurfum að ræða þetta mál í víðu samhengi. Bent hefur verið á að ef heimaþjónustan væri umfangsmeiri, ef dagdeildarþjónustan væri meiri, ef hvíldarinnlagnir væru auðveldari þyrfti færri stofnanaúrræði. Það hefur líka verið bent á að víða úti á landsbyggðinni skortir sérhæfð úrræði fyrir heilabilaða. Það þýðir að fólk hafnar fyrr inni á stofnunum en ella mundi gerast. Síðan er á hitt að líta að þeir sem bíða lengi í löngum biðröðum eiga ekki kost á endurhæfingarúrræðum og hrakar einnig fyrr en ella og hafna inni á stofnunum. Ég vil sérstaklega nota tækifærið til að vekja athygli á hlutskipti þeirra sem eru í yngri aldurshópunum, undir 67 ára aldri, og þurfa að ganga í gegnum alveg ótrúlegt skrifræði til þess að fá stofnanamat. Að lokum þetta: Þjónusta við heilabilaða verður ekki slitin úr samhengi við aðbúnað og kjör starfsfólksins. Staðreyndin er sú að ef ekki verður gert stórátak á því sviði stefnir í stórslys. Öll þessi orð eru góðra gjalda verð en við skulum dæma stjórnvöld af gjörðum þeirra þegar við afgreiðum fjárlögin frá okkur síðar í haust.

Virðulegi forseti. Unnið hefur verið markvisst að því í mörg ár að minnka biðlista eftir meðferð og úrræðum í heilbrigðiskerfinu, en betur má ef duga skal. Árangur hefur náðst á mörgum sviðum en því miður eru enn þá deildir og svið sem huga þarf betur að. Hækkandi lífaldur og stærri árgangar aldraðra valda því að það fjölgar í þeim hópi fólks sem glímir við heilabilun. Sem betur fer eru augu almennings og stjórnvalda að opnast fyrir þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir í málefnum heilabilaðra. Það er ekki síst að tilstuðlan fjölmargra aðstandenda heilabilaðra sem hafa tjáð sig um þetta málefni undanfarið í fjölmiðlum, í nýútkominni bók eftir Hönnu Láru Steinsson og einnig á nýafstöðnu málþingi um málefni heilabilaðra. Aðstandendur hafa vakið athygli okkar hinna og vil ég þakka sérstaklega fyrir það og segja að það snertir mann djúpt að lesa þessar greinar aðstandenda fyrir utan að auka skilning á málefninu. Við skulum vera raunsæ þegar kemur að úrræðum. Vandamálin í málefnum heilabilaðra verða því miður ekki leyst einn, tveir og tíu. Taka þarf þetta málefni sérstaklega fyrir, stefnumótunar er þörf og gera þarf markvissa framkvæmda- og fjárhagsáætlun. Aukið fjármagn þarf til og því þarf endurskoðun á forgangsröðun verkefna. Möguleikar á aukinni þjónustu við heimahjúkrun og almennri aðstoð við athafnir daglegs lífs heilabilaðra er hugsanlega þáttur sem leggja ætti meiri áherslu á eins og komið hefur fram í fyrri ræðum. Rannsóknir sýna að ef sjúklingur fær aðstoð umönnunaraðila í heimahúsi minnkar það líkur á vistun á heilbrigðisstofnun. Þær tölur koma auðvitað ekki á óvart og þarf því að huga vel að þeim þætti. Athygli mína vekur einnig hversu stutt á veg rannsóknir á heilabilun eru komnar og 

Frú forseti. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða sem snertir þúsundir aldraðra og á annan tug þúsunda aðstandenda og þetta er mál sem þarf að leysa. Við í Frjálslynda flokknum höfum lagt mikla og þunga áherslu á málefni aldraðra og við erum á því að hægt sé að gera betur og við erum ekki einir um það. Í Morgunblaðinu birtist grein eftir hjúkrunarfræðing sem hafði starfað um árabil sem hjúkrunarfræðingur og lektor við Háskólann á Akureyri, Dagbjörtu Þyrí Þorvarðardóttur, þar sem hún bendir á skipulagsleysi. Hún bendir á að fjármunum sé ekki vel varið og að hægt sé að gera betur fyrir sömu fjármuni. Það væri fróðlegt í þeirri umræðu sem hér fer fram að hæstv. ráðherra svaraði því hvort hún sé sátt við núverandi kerfi eða vilji breyta því að einhverju leyti. Er hæstv. ráðherra sátt við það sem kom fram hjá frummælanda að það sé engin þjónusta á landsbyggðinni fyrir heilabilaða? Ég tel að það sé óásættanlegt og því þurfi að breyta. Einnig þarf að fara yfir stöðu þeirra sem vinna á slíkum heimilum. Forstöðumenn þessara stofnana gáfu út yfirlýsingu um að kjör þeirra yrðu bætt í vor þegar þeir þrýstu á að fá sömu laun og þeir sem unnu hjá sveitarfélögunum en einhverra hluta vegna ákvað hæstv. fjármálaráðherra að veita ekki fjármuni til þess að forstöðumenn viðkomandi stofnana gætu uppfyllt þær yfirlýsingar. Það væri fróðlegt að fá að heyra það hjá hæstv. ráðherra sem kemur í pontu á eftir hvort það sé ekki einmitt eitt af því sem standi þessari starfsemi fyrir þrifum. Frú forseti. Þetta er alvarlegt mál sem við eigum að ræða og finna lausn á. Það er ekki hægt að búa við biðlista og núverandi ástand.

Frú forseti. Ég vil þakka þessa umræðu og svörin frá hæstv. ráðherra um þetta brýna málefni. Það er mjög margt sem vantar upp á og ég vil byrja á því að segja að þessi bók, Í skugga alzheimers, þar sem ástvinir segja frá, ætti að vera skyldulesning hvers einasta þingmanns og þeir ættu að vera búnir að lesa hana áður en þeir fara í fjárlagaafgreiðsluna nú fyrir jólin. Það vantar sérhæfða þjónustumiðstöð, það sýnir sig þegar maður les þessa bók, og það þarf að styrkja minnismóttökuna, ég fagna því að hæstv. ráðherra gerir sér grein fyrir því. Það þarf líka að hlusta á fólkið sem greinist með þennan sjúkdóm og það þarf að hlusta á aðstandendur um það hvernig þjónustu þarf. Það eru sérfræðingarnir úti í samfélaginu. Hér eru tvö skammtímapláss sérhæfð inni á þriggja manna deildum á Landakoti. Á Norðurlöndum eru tvö pláss á hverja fjögur þúsund íbúa. Við erum með tvö pláss á hverja 300 þúsund íbúa. Við verðum að taka þarna á. Það vantar líka helgarúrræði fyrir þá sem eru útivinnandi og eru með maka sína alla vikuna nema þegar þeir eru í vinnunni og sjúklingarnir eru í dagvist. Það þarf að auka hluta sérhæfðra rýma á hjúkrunarheimilum. Og mig langar að nefna það hérna af því að það var verið að tala um heimaþjónustuna og heimahjúkrun að það kom fram á þessari ráðstefnu sem ég minntist á áðan að hún gagnast t.d. takmarkað þeim sem eru heilabilaðir og eru einir heima. Það voru átakanleg dæmi sem komu frá félagi aðstandenda. Sjúklingar fá heimsendan mat en þeir borða hann ekki, þeir gleyma að borða hann og nærast ekki. Þeir fá lyfjaskammtana heim og þeir taka lyfin ekki inn. Þeir eru settir fyrir framan sjónvarpið að kvöldi og þeir sitja þar enn þá að morgni án þess að hafa háttað sig. Þetta er eðli sjúkdómsins þannig að þessi úrræði gagnast takmarkað. Það er mikilvægt að við horfum fram á veginn og búum okkur undir það sem koma skal, stærri hópa slíkra sjúklinga og aðstandenda þeirra. Ég vona að þessi umræða verði til þess að orðum fylgi athafnir.

Virðulegur forseti. Eins og komið hefur fram í umræðunni er búið að gera mjög mikið í þessum málum hin seinni ár og ég vil taka það fram að það eru tveir málaflokkar sem ég hefði viljað beita mér sérstaklega í í heilbrigðisráðuneytinu nú, og það eru málefni aldraðra og lýðheilsumál. Að sjálfsögðu ber hér að draga fram bæði hlut aðstandenda og fagfólks sem hefur verið mjög leiðbeinandi í þeim úrræðum sem gripið hefur verið til. Að mínu mati er Landspítalinn að sinna þessum hópi vel, það er alveg ljóst. Það er mjög góð þjónusta á Landakoti og á öldrunardeildinni í Fossvogi og það er verið að sinna hópnum almennt vel, ég held að ekki sé hægt að segja annað með neinu réttmæti. Hér kom fram að tvö hvíldarrými væru á Landakoti og það er rétt. Og bráðlega verða opnuð tvö í Roðasölum. Ég dró hér fram að það væru sex hvíldarrými á Eir sem einnig eru nýtt til innlagna fyrir heilabilaða, en sérfræðingarnir tala um að þeir vildu gjarnan fjölga slíkum rýmum á Landakoti upp í fjögur og það þarf að skoða innan spítalans hvort hægt er að mæta því á næstunni. Við erum að fara að stórfjölga hjúkrunarrýmum almennt en líka fyrir heilabilaða og ég vil nefna þessi 30 rými á Suðurlandsbrautinni. Það er líka hægt að þjónusta þennan hóp í rýmum sem eru ekki stúkuð af í sérstakar deildir vegna þess að einstök tilvik í þessum hópi eru mjög mismunandi og þá hvaða þjónustu viðkomandi þarf. Ég vil taka það fram að það er þjónusta úti á landsbyggðinni, það er ekki rétt að svo sé ekki. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson kom hér upp og ég vil benda honum á að í hans kjördæmi, á Sauðárkróki, er deild með tíu rýmum fyrir heilabilaða þannig að það er ekki rétt að enginn þjónusta sé á landsbyggðinni.  Ég vil draga það fram, virðulegi forseti, að við erum að gera góða hluti. Þjónustan er ekki bara á höfuðborgarsvæðinu, hún er líka úti á landsbyggðinni en það eru ýmis úrræði sem þarf að skoða betur eins og þessi pláss á Landakoti.