Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Guðjón Guðlaugsson. framsögumaður: Jeg tók það fram við 1. umr., að vel mætti skoða þetta frv. sjálfstætt, án þess að setja það í samband við aðrar tilraunir til hallærisvarna. En þó er hjer um eitt hið mikilverðasta hallærisvarna mál að ræða, því að ef þetta frumvarp nær fram að ganga, þá mun það reynast eitt hið happasælasta ráð gegn hallærum. Jeg vil leyfa mjer að nota þetta tækifæri til þess að gera nokkrar athugasemdir um. ýmislegt, sem hefur verið talað hjer í deildinni í þá átt, að hallærishættan væri nú orðin lítil eða engin hjer á landi. Jeg hygg, að sú hætta sje miklu meiri, en menn alment gera sjer í hugarlund. Hv. 6. kgk. hefur margoft tekið það fram, að einhverjar ráðstafanir þyrfti að gera til þess að verja sig þeim hallærum, sem stafa af hafísum eða eldgosum. Þetta hygg jeg í alla staði rjett. En menn hafa reynt að hrekja þetta með þeirri mótbáru, að samgöngurnar væru nú orðnar svo góðar, að engin hætta væri á, að þær mundu teppast til lengdar af hafís. Sömuleiðis hafa menn haldið því fram, að með bættum samgöngum mætti mikið ráða bót á afleiðingunum af eldgosum. Jeg er hræddur um, að menn hafi ekki hugsað þetta mál út í æsar. Samgöngurnar bæta lítið úr skák, ef fjenaður manna fellur. Það þarf ekki hafísár til, að fjárfellir verði, hann getur stafað af langvarandi ótíð. En þegar bústofninn hrynur niður, þá er jafnan hætt við hungri og örbirgð og jafnvel mannfelli, þótt samgöngurnar teppist ekki. Mjer hefur heyrzt háttv. 6. kgk. samsinna því, að fullkomnari samgöngur mundi vera öruggasta vörnin í flestum tilfellum. En hvernig eiga samgöngurnar að hjálpa bændum, ef fjenaður þeirra er fallinn ? Og hvernig eiga þær að hjálpa sjómönnum, þegar langvarandi fiskileysi ber að höndum? Það er eins og að það vaki fyrir mönnum, að samgöngurnar geti jafnvel hjálpað þeim, sem allar bjargir eru bannaðar. Menn ættu þó að minnast þess, að á okkar tímum eru flestir ofhlaðnir af skuldum. Og hvernig mundi ekki hlaðast otan á þær hjá bændunum, ef fjárfellir yrði ? - Sá eitraði hugsunarháttur er enn þá ríkur hjá almenningi, að kasta allri sinni áhyggju upp á kaupmanninn. Kaupmaðurinn er nú raunar ekki lengur það sem hann áður var; það er nú orðið ekki hann, sem sýnir viðskiftamönnum hroka, heldur þeir honum, svo að hann oft verður að skríða fyrir þeim. En hvernig á kaupmaðurinn að hjálpa, þegar hann ef til vill er að þrotum kominn vegna óskilsemi viðskiftamanna sinna. Verzlunarskuldirnar hafa aukizt hin síðari árin og kringumstæðurnar einnig að öðru leyti versnað, því að samtímis hefur tiltrú kaupmanna í útlöndum stórminkað. Sjerstaklega hafa verið brögð að þessu síðan 1908. Þá fóru ýmsar verzlanir á höfuðið og hefur lánstraust vort aldrei náð sjer síðan. Verzlanir mundu því nú víðast eiga mjög bágt með að veita lán til þess að bjarga almenningi, ef hallæri bæri að höndum. Jeg tala um þetta af nokkurri þekkingu, því að jeg hef nú fengizt við verzlun í 15 ár, og verið raunar lengur við kaupsýslu riðinn sem endurskoðari. Jeg veit um eitt verzlunarfjelag, sem fyrir nokkrum árum var svo heppið - ef happ skyldi kalla - að hafa erindreka í útlöndum, sem veitti stórlán. Sem kanpstjóri þessa fjelags - verzlunarvelta þess er 0: 60,000 kr. á ári - stóð jeg einu sinni í 13,000 kr. skuld við erindrekann á nýjári. Nú mundi jeg ekki geta slíkt, þó að jeg vildi, því að nú verður alt að vera borgað að fullu um nýjár. Tiltrú vor hefur minkað svo, að nú vilja umboðsmenn, að allar skuldir sjeu greiddar að fullu um nýjár, þrátt fyrir talsvert aukinn efnahag og eindregna við leitni til að standa í skilum, sem endaði á næstliðnu nýjári með talsverðum inneignum en engum skuldum við stórsala. Það er ómögulegt að hugsa sjer, að verzlunarinnar geti birgt menn upp, þótt samgöngurnar sjeu nú betri en áður. Það er ekki hægt að setja fólk nje fjenað á fyrirhyggju verzlananna. Það er auðsætt, að það þarf ekki litla peninga hjá verzlununum út um land, ef þær eiga að hafa allar nauðsynjavörur, svo að enzt geti fram eftir vetrinum, geta leyst út ull og gærur og aðrar afurðir landsmanna, borgað innieignir. Til þessa verða þær að hafa mjög mikinn peningaforða, en það er ekki hægt að áætla hvað mikinn. Um munaðarvöru má að vísu segja, að það sje óþarfi að liggja með hana, en það er þó ekki hægt að áætla svo nákvæmlega, hvað mikið muni þurfa til þess að aldrei vanti neitt af neinni vörutegund eða að afgangur verði af annari. Þessvegna hljóta allar verzlanir að liggja með talsvert af vörum á nýjári, bæði útlendum og eins innlendum vörum, sem komið hafa eftir lok kauptíðar, svo sem haustfisk o. fl., og svo eru allar útistandandi skuldir. Mitt fjelag lá einu sinni inni með um 19 þús. kr. virði í vörum á nýjári. Af þessu er auðsætt, að það er ómögulegt að reka verzlun nema með mjög stóru kapítali, nema þá hjer í Reykjavik, þar sem öll skifti ganga svo fljótt fyrir sig. Þó er öðru máli að gegna. Það má að vísu segja, að kaupmenn þurfi ekki að lána út vörur, en það er óumflýjanlegt, að hafa vöruskiftaverzlun, því að bændur geta ekki borgað útlendar vörur með öðru en því, sem þeir fá fyrir ullina og aðrar afurðir sínar, og verða því að taka vörur að láni hjá kaupmanninum, og þá er vandi að koma fullkomlega í veg fyrir skuldir. Það má að vísu takmarka lánin, með því að verzlanirnar sjeu nokkurskonar fjárhaldsmenn bænda, dragi úr lánunum, láti ekki meira af hendi en það, sem minst má komast af með. En hvernig fer nú eftir rigningarnar í sumar og svo harðan vetur í vetur og hart vor í vor, og látum þó ísinn víkja í maí, svo að korn geti komið. Það er að vísu gott, það getur slökt hungrið í fólkinu, og ef til vill bjargað einhverju af skepnum, sem eftir kunna að vera, en flestar þeirra eru þá dauðar. En hvernig á þá kaupmaðurinn að fara að bjarga þessum manni, sem búinn er að missa alt fje sitt og enga tryggingu getur sett. Ef hann fær enga hjálp án hennar, hlýtur fólkið að deyja úr hungri, nema skip komi þá til landsins, sem flytji fólkið burt úr landinu. Ef kaupmaðurinn hinsvegar lánar án þess að hafa nokkra tryggingu fyrir greiðslunni, hlýtur hann að eiga það á hættu, að verzlunin fari á hausinn. Nú er svo háttað, að hugsunarhátturinn er mjög að breytast nm meðferð á skepnum, svo að ef menn eiga einn kornhnefa, þá skifta menn honum jafnt, öðrum helmingnum til sin og barnanna og hinum helmingnum til skepnanna. Þetta er mjög fallegur hugsunarháttur, en kornið eyðist fyr ef bæði menn og skepnur eru settar á það. Til þess að koma í veg fyrir, að skortur verði, er því nauðsynlegt, að birgja sig upp með kornforða og setja skepnurnar varlega á. Þetta frv. er því það fyrsta og helzta, sem við þurfum að fá í gegn, til þess að koma í veg fyrir. að menn felli fjenað sinn vegna fóðurskorts. Við verðum því að leggja alúð á að fá mena að fylgja þessum lögum ef þau komast á Við verðum að leiðbeina þeim og þrýsta til þess að nota þau sem bezt. Loks vildi jeg minnast lítið eitt á einstakar greinar frv., en af því að jeg er nú búinn að taka alt það markverðasta fram, get jeg orðið stuttorður um hverja grein. Í 1. grein er ákveðið, að í hverjum hreppi skuli kosnir forðagæzlumenn, einn eða fleiri. Jeg vildi taka það fram sem athugasemd frá sjálfum mjer, að reynslan hefur sýnt, að einn maður getur dugað, ef hann er starfinu vaxinn,. og þar sem sparnaðarhugmyndin er ríkjandi í frv., er gert ráð fyrir, að einn forðagæzlumaður geti dugað, en jeg álít að það væri heppilegra, að þeir væru tveir, því að allir vita, að betur sjá augu en auga, og svo hafa menn misjafna hæfileika, einn hefur þetta til að bera, annar hitt. Annar getur verið leikinn í að mæla heyin og meta fóðurgildi þeirra, hinn getur verið æfður fjármaður, og haft betra vit á útliti fjenaðarins, verið strangur um hirðingu og alla umgengni, sem víða er ábótavant, ekki einungis til skaða, heldur og til vansæmdar. Það er hörmung að sjá, hvernig oft og einatt er gengið um heyin. Það er troðið undir fótum og að öllu leyti því líkast, sem naut hafi rótast í því. Ef forðagæzlumenn eru tveir, eru því meiri líkindi til, að þeir mundu leysa verkin vel af hendi, og þar að auki mundi oft standa svo á, að annar þeirra væri æfður í þessu starfi, en hinu væri þá nokkurskonar lærisveinn hans, og þegar hinn eldri og æfðari færi að þreytast og bila af starfinu, væri hinn til taks til þess að taka við því í staðinn, og væri þá sjeð fyrir því, að ávalt væri hæfur maður við starfið. Jeg álít því mikinn skaða, að forðagæzlumenn skuli ekki ávalt vera tveir. En eins og sjá má af nefndarálitinu, er það tilgangur nefndarinnar, að ef forðagæzlumennirnir eru fleiri en einn, þá skuli þeir skifta hrepnum á milli sín í tvö eða fleiri umdæmi. Þetta álít jeg ekki rjett, en þó getur hreppurinn verið svo stór, að nauðsynlegt sje að skifta honum. Jeg hygg nú reyndar, að fáir þekki stærri hreppa en jeg, en hinsvegar þekki jeg ekki þá hreppa, sem fjölbygðastir eru, og þar getur þetta verið nauðsynlegt, því að skoðanagerðin er mjög seinleg, þar sem býlin eru mörg, og því getur þetta verið rjett hjá nefndinni, en ef þeir fylgdust að, mundi vera meira samræmi í skýrslum þeirra og allur ásetningur nákvæmari. Í grein er rætt um, hvernig forðagæzlumenn skuli kosnir. Samkvæmt horfellislögunum eru eftirlitsmenn kosnir á hreppskilaþingum en það er ekki heppilegt af því, að þau eru víðast illa sótt, og valið verður því ekki ávalt sem bezt, því ilt að kjósa fjarverandi menn. Frv. þetta fer því fram á, að forðagæzlumenn skuli kosnir um leið og hreppsnefnd er kosin, er þá trygging fyrir því, að þeir sjeu kosnir af öllum almenningi, því að hreppsnefndarkosningar eru venjulega vel sóttar og áhugi fyrir þeim mikill. Forðagæzlumenn skulu kosnir til 3 ára, og fer því kosning þeirra fram í hvert skifti, sem kosið er til hreppsnefndar og um kjórgengi, og rjett til þess að skorast undan kosningu fer sem um hreppsnefndir, og er það vel til fallið. 3. gr. ræðir um, hve margar skoðanir skuli framkvæma á hverjum vetri og er ákveðið, að þær skuli vera þrjár, því nefndinni hefur talizt svo til, að af því muni alls ekki veita. Á fyrstu skoðuninni byggi jeg mest og vænti bezts árangurs af henni. Sú skoðun fer fram á þann hátt, að forðagæzlumenn mæla heyin og meta fóðurgildi þeirra, svo sem bezt þeir kunna og byggja þetta á svo góðum rökum, sem hægt er. Væri mikil nauðsyn á að fá góða handbók fyrir forðagæzlumenn frá þeim mönnum, sem helzt hafa reynzlu fyrir sjer í þeim efnum. Þá er önnur skoðunin. Aðaltilgangurinn með henni er að skoða heyin á ný, og aðgæta hvort farið hafi verið nálægt sanni með þann fjárfjölda, sem á hefur verið settur. Þá á einnig að gæta að, hvernig heyin sjeu umgengin, og hvernig fjeð sje þrifað. Þriðja skoðunin er til þess að gefa einkunnir og meta, hve mikið er þá eftir af heyjum. Þegar um einkunnirnar er að ræða, mun það verða niðurstaðan, að mest mun verða bygt á annari skoðuninni að því, er snertir umgengni og holdafar á fje. Þar sem hold eru góð á fjenaði um miðjan vetur, eru þau venjulega einnig góð að vorinu, nema heyskortur hafi orðið, því að þeir, sem fara vel með fje sitt til miðsvetrar, gera það ekki að gamni sínu, að hirða það illa seinni hluta vetrar. Að því er snertir þriðju skoðunina, er það að segja, að þar sem ætlazt er til þess, að hún fari fram upp úr sumarmálum, þá er of snemt að mæla heyfyrningar. Því þó að fje sje sloppið, þá verður að gefa kúm enn um langan tíma, og getur maður því aldrei í haft annað en áætlun, að því er þær snertir. Þessi skoðun verður því mest holda skoðun, og til þess að gæta að, hvort menn eru algerlega að þrotum komnir með hey sín. Til þess að mæla fyrningingarnar, þarf því fjórðu skoðunina, því að það hefur reynslan sýnt, og það sjest á skýrslum þeim, sem prentaðar eru í nefndarálitinu, að þær er ekki hægt að mæla, fyr en komið er fram í júnímánuð. Jeg býst nú við því, að menn kunni að segja, að þetta eftirlit fari að verða nokkuð dýrt, ef skoðanirnar eigi að verða fjórar. Það getur verið, en þó má á ýmsan hátt draga úr kostnaðinum við þessa skoðun. Í fyrsta lagi má að sjálfsögðu hlaupa yfir marga bæi, þar sem menn vita, að engar fyrningar eru. Í öðru lagi geta forðagæzlumennirnir gert þetta við hentugleika, og ef þeir eru tveir, geta þeir vel skift hreppuum á milli sín við þessa skoðun, og ef einhver skilríkur maður á leið heim á einhvern bæinn, geta þeir falið honum að mæla fyrningarnar, og skrifa þær í vasabók sína, og láta þá svo vita um það við tækifæri. Það gefur að skilja, og er ákveðið í 4. gr., að þegar forðabúr eru komin á, þá eiga þessir forðagæzlumenn að vera ráðunautar og leiðbeinendur um alt, sem að þeim lítur, og sem snertir fóðurbirgðir og fyrningar. Forðabúrin verð jeg að álíta mjög nauðsynleg, til þess að tryggja fjenaðinn gegn verulegum harðindum, og ennfremur er nauðsynlegt, að hafa sjóð, sem grípa má til, þegar annað þrýtur. En alt slíkt álít jeg eingöngu hjálp í viðlögum, en það, sem farið er fram á í frv. þessu, álít jeg aðalhjálpina, ef það gæti orðið til þess, að breyta hugsunarhættinum, og fá menn til þess, að skilja nauðsynina á því, að hafa fjenaðinn í sem beztu standi. Þá kemur 5. gr. frv., í henni er ákveðið, að forðagæzlumenn skuli skrifa allar skoðunargerðir í þar til gerða bók, en ekki senda skýrslu sína til hreppstjóra, eins og nú á sjer stað. Þetta álít jeg sjálfsagt þeim til leiðbeiningar, er síðar taka við starfanum, en jeg ætla að geta þess, að jeg álit ekki nóg, að þeir hafi gerðabók, heldur ættu þeir einnig að hafa handbók, sem þeir notuðu á ferðum sínum og færðu svo úr henni inn í gerðabókina, þegar heim kæmi. Búnaðarfjelag Íslands ætti að gefa slíka bók út, og ætti hún að vera í handhægu vasabókarbroti, af sömu stærð t. d. eins og leiðarvísir fyrir sóknarnefndir, sem út hefur verið gefin. Í þessari vasabók settu að vera vinnutöflur og leiðbeiningar um forðagildi, ásamt hjálpartöflum til að reikna rit fóðrið, því bæði er það að menn eru misjafnlega færir í reikningi, og eins er það, að forðagæzlumennirnir verða oft og einatt að reikna út fóðrið undir misjöfnum kringumstæðum; stundum verður að reikna það við jötur í fjárhúsum eða undir berum himni. Þetta er að vísu ekki tekið fram í lögunum, en ef frv. nær fram að ganga, og fær góðar undirtektir hjá þjóðinni, eins og það verðskuldar, þá tel jeg líklegt, að landstjórnin taki sjer fyrir hendur að láta semja slíka handhæga vasabók, því að hún yrði til mesta hægðarauka fyrir forðagæzlumennina. Og auk þess er jeg hef tekið fram, að þar ætti að vera, þá ættu að vera prentuð þar lögin og samþyktirnar ásamt öðru því, er forðagæzlumennina varðar, og svo ætti að vera auður pappír, er forðagæzlumennirnir gætu fært til bráðabirgða inn á allar athuganir sínar, til þess síðan að hreinrita þær og færa inn í bók sína í hentugleikum heima hjá sjer. Þá er 6. gr. frumvarpsins. Hún fjallar um, að forðagæzlumaður eigi að gefa hreppsbúum holl ráð og bendingar um heyásetningu og skepnuhirðingu. Samskonar ákvæði stendur í núgildandi horfellislögum og sveitarstjórnarlögum. En það er áreiðanlegt, að þeir hafa ekki nema takmarkað vald, og geta ekki gert fyrirskipanir um skurð af fóðri; þeir eru leiðbeinandi. Jeg hef eitt sinn skrifað grein um heyásetning, og sýndi jeg þar dæmi, að bóndi, er vantar hey og getur því ekki sett allan búpening sinn á að hausti, og því fargar 1/5 hluta hans að haustinu, á samt eins mikið peningagildi í búfénaði að vorinu, eins og hann hefði sett alt fjeð á. Þetta dæmi sýnir ljóslega, að það er ekki alt undir því komið, að setja mikið fje á fóðrið, heldur meira undir því, að setja aldrei meira á en svo, að bóndinn geti fóðrað fjeð vel, svo það gangi vel undan og gefi góðan arð. En þegar heyleysi er, þá verða menn að gæta þess, hvað þeir eigi að setja á, og hverju sje haganlegast að farga. Þar kemst hagsýni að. Bóndi, sem hefur sauðfjárbú, má t.d. ekki missa ærnar; þær eru bússtofninn; hann verður heldur að farga lömbunum og sauðunum. En þar sem kúabú er,þar hagar málinu öðruvísi; þar verður að taka þær kýrnar til lógunar, sem eru fóðurfrekastar, en þar er miklu síður hætt við vitlausum ásetningi, því að gjafatími er nokkuð svipaður og ekki treyst á beit eins og með sauðfjeð. En þó að einhver bóndi hafi heyjað 1/5 minna en vant er, og vanti það á fóðurbirgðir sínar, þá er ekki sjálfsagt, að hann þurfi að Ióga að því skapi, og þar er skylda forðagæzlumannsins að gefa holl ráð og bendingar, og geta þær oft komið að góðu gagni. Það getur t.d. verið nóg, að láta ekki ærnar fá lömb, því þá verða þær nálægt því eins harðgerðar og sauðir, og þola betur beit og vorharðindi, en það vita allir, að þegar vorharðindi ganga, að þá eru sauðirnir tryggasta sauðfjáreignin. Og á fleiri ráð má benda. Það ber við, að þeir, sem nær altaf eru heylausir, eru að ala kálfa, og það jafnvel undan hverri kú, og það enda þótt að kýrnar sjálfar sjeu gallagripir og ekki til undaneldis, en það hefur reynzt mjer svo, að einn kálfur haustalinn þurfi 1/6 af kýrfóðri, eða að 6 kálfar þurfi jafnmikið fóður og ein kýr, auk þess er þeir fá mjólk. Það sjá þess vegna allir, að það er ekki rjett að ala kálfa, þegar heybirgðir eru litlar, og mjólkureyðslan verður til þess, að bóndinn þarf að leggja meira til búsins og verður því síður fær um að kaupa fóður annarsstaðar að. Eins er það, að mörg hross eru oft vandræðaeign og það er oft hreinn og beinn skaði að því, að eiga gömul hross, og það er oft ekkert tjón að því, að drepa á haustin hest, sem er í góðum holdum. Í miðskoðuninni má líka oft gefa holl ráð og bendingar, er getur verið beinn hagnaður að fyrir hlutaðeigandi bónda, og get jeg í því sambandi nefnt dæmi, er komið hefur fyrir. Þegar skoðað var hjá bónda nokkrum í miðskoðun, þá litu forðagæslumenn svo á, sem hann þyrfti að lóga einni kú, til þess að vera fóðurbirgur. Það stóð þá svo á fyrir bónda þessum, að hann átti meðal kúnna ljelega stritlu, og tók hann hana og drap. Skrokkinn seldi hann í næsta kauptún, en slátrið notaði hann til heimilisþarfa. Svo seldi hann hálft skinnið, en hinn helminginn notaði hann heima. Um vorið keypti hann sjer nýja kú mikið betri en hin var, og kostaði hún ekki meira en hann fjekk fyrir kjötið og hálft skinnið. Hann hafði því grætt slátrið, hálft skinnið og fóður, en auk þess fengið betri kú en hin var. En jafnvel hafði hann ef til vill forðað sjer frá stórtjóni. Hagnaðurinn er auðsær hverjum sem er, en slíkar geta leiðbeiningar oft verið. 7. gr. frv. er um launin til forðagæzlumannanna; þau eru mjög smá, en þegar hreppssjóður á hlut að máli, verður að skera alt við neglur sjer. Þess er ekki alveg eins gætt, þegar landssjóður á að borga brúsann. Þá er 8. gr. frv. Jeg skal í sambandi við hana geta þess, að þegar jeg kom með frumvarpið, þá var það miklu lengra, og þar voru tekin fram öll smáatriðin nákvæmlega, en nefndin komst að þeirri niðurstöðu. að fella þau burtu, og hafa ekki neitt af smáatriðunum í lögunum sjálfum. Það sem vakir þar fyrir nefndinni, er að gera lögin sjálf sem óflóknust fyrir þingið, svo þau gætu fengið þar greiðan og góðan framgang, og eins það, að það sje þægilegra í framkvæmdinni, að hafa þau ákvæði í samþyktum eða reglugjörðum, því skeð getur, að reglugerðir þurfi að vera eitthvað mismunandi í hinum ýmsu hjernðum landsins. Og það er líka þægilegra að breyta þeim, ef það skyldi koma síðar í ljós, að það þyrfti að breyta þeim á einhvern hátt; eitthvað ekki reynast heppilegt.*** Um 9. og 20. gr. þarf ekki að taka neitt sjerstaklega fram, en viðvíkjandi 11. gr. vil jeg taka fram, að nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að ekki væri nauðsynlegt, að setja þar ákvæði um sektirnar. Horfellislögunum hefur ekki verið hlýtt, og þó hefur lagavendinum ekki verið beitt enda þótt allir viti um brotin. En það eru til nóg lagaákvæði handa dómendunum að fara eftir, þegar til þeirra kasta kemur, þótt ekki sjeu sektir ákveðnar í frumvarpinu. Jeg vil þá víkja nokkrum orðum að þeim brtill., er nefndin hefur komið fram með. Þær eru gerðar eftir samráði við eða eftir bendingum frá ýmsum háttv. deildarmönnum. Það er þá fyrst 1. breytingartill. nefndarinnar við 2. gr., sú breyting er að fella burt: „en jafnan skulu“ til enda annarar málsgreinar í 2. greinar, og er það gert eftir bendingu annara þingmanna. Að nefndin fellir burt þetta ákvæði, kemur ekki af því. að hún áliti ekki, að kjósa beri reynda og ráðsetta búmenn, heldur af því, að hún lítur svo á, að þetta ákvæði eigi ekki heima í lögum, heldur eigi kjósendur jafnan að hafa það hugfast við kosninguna, að kjósa reynda og ráðsetta búmenn, eða þá, sem kunnir eru að búhyggindum og góðri þekkingu á skepnuhirðingu. Önnur brtill. nefndarinnar er við 3. gr., að í staðinn fyrir „sem honum er falið til umsjónar“ komi: „sem hreppurinn hefur falið honum til umsjónar“. Af frv. verður ekki sjeð, hvaða stjórnarvöld hjer væri um að ræða, og sumir hafa talið þar til hreppsnefnd, en nefndin getur ekki fallizt á, að hreppsnefndin eigi neitt skylt við þetta, heldur eigi forðagæzlumennirnir að vera alveg sjálfstæðir, eins og t. d. fræðslunefndirnar og sóknarnefndirnar, og þeir eiga ekkert að vera gefnir undir hreppsnefndirnar, en geti komið til þeirra með reikning sinn til borgunar er þeir vilja, og hafa framkvæmt verkið. Þessvegna höfum við tekið fram, að hreppurinn gefi valdið. Jeg fyrir mitt leyti hefði helzt kosið, að sömu mennirnir hefðu skoðað á öllum heimilum í hreppnum þrisvar á ári, en hjer vakir fyrir meiri hluta nefndarinnar, að það geti verið heppilegt oft og einatt, að hrepp sje skift í fleiri en eitt umdæmi, og þessvegna er breytingartillagan svo orðuð. Jeg held því, að brtill. sje til bóta. en hún sje hinsvegar veigalítil. Þriðju brtill. við 6. gr. höfum við gert eftir bendingum hv. deildarmanna, og jeg býst við því, að 3. skoðun fari ekki fram, fyr en um fardaga, og því lítur nefndin svo á, að þetta ákvæði sje fremur til bóta. Fjórða brtill. a, við 9, gr. víkur að því, að það megi ljetta af fóðri, án þess að lóga fjenu; það megi t. d. selja fje til annara, sem eru heybirgir, en eins og allir vita, er altaf leyfilegt að kaupa fje, ef fóður er nóg handa því, og orðið fargar táknar í daglegu máli nú bæði að selja af hendi til annara, týna eða drepa. Um brtill. 4 b, er það að segja, að við höfum borið hana fram í sambandi við það, að við höfum heyrt, að 10. gr. hafi verið nokkuð misskilin, þannig, að bóndi, er hefði ekki nægar fóðurbirgðir að dómi forðagæzlumanns, væri skyldur til þess hlífðarlaust að skera fje sitt, ef honum væri sagt það. En þetta er mesti misskilningur, og nefndin hefur viljað forðast, að hann gæti átt sjer stað. Hjer er ætlazt til þess, að forðagæzlumenn láti sýslumann vita, ef þeir telja, að einhversstaðar sjeu ekki nægar fóðurbirgðir og ekki er tekið tillit til bendinga og ráða hans. Og nefndin ætlast svo til, að. sýslumaður gefi fyrirskipanir um málið, ef hann ekki álítur, að það þá heyri ekki undir ákvæði hegningarlaganna. Fyrri liður við brtill. við 10, gr. er um, að í staðinn fyrir: „kaupa fóður nje lóga“. komi: „afla sjer fóðurs nje farga“. Hvað „farga“ snertir, þá stendur það í sambandi við, og er í samræmi við 4. brtill. a. En nefndin taldi rjettara, að setja hjer að „afla fóðurs“, og það er hægt að gera það úr riki náttúrunnar að vorinu. Jeg hef verið þar, sem marakjarna hefur með vorinu verið aflað fyrir kýr, þegar fóðurleysi er, og jeg tel það sje gott fyrir þá, er ekki hafa vit á því, að fá þá bendingu, þar sem svo stendur á. Og þótt það sje ekki beinlínis svo, að hægt sje að hrósa því, þá getur það verið heppilegt, að fá hey hjá þeim, sem eru heybirgir, og greiða það aftur með nýju heyi að sumrinu. Þetta er vitanlega að jeta fyrir sig fram, en það forðar frá háska í svip og getur því verið rjettmætt. Síðari liður till., stafliður 5 b, er að eins orðabreyting. Jeg finn svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið að sinni.



Jeg lít svo á, sem hjer sje að ræða um 4. útgáfuna af horfellislögunum. En það sem jeg vildi sjerstaklega vekja athygli á, er hegningarákvæðin. Nefndin hefur sett, að það varði „fangelsi“, en það getur bæði þýtt einfalt fangelsi, fangelsi við venjulegt fangaviðurværi, og fangelsi upp á vatn og brauð, en með svofeldu móti gæti hegning fyrir það brot, sem hjer er um að ræða, orðið helzt til svæsin. Í 299. gr. hinna almennu hegningarlaga frá 25. júni 1869, er hegningin fyrir grimdarfulla meðferð á skepnum, sjer í lagi húsdýrum, ekki nema sektir alt að 200 kr. eða einfalt fangelsi alt að 4 mán., og mjer finst, að nefndin hefði átt að láta sitja við hið sama hjer. Það er líka athugavert, að nefndin hefur ekki sett sektunum nein takmörk, en það væri æskilegt. Jeg vil því, sem sagt, sitja við sömu ákvæði um þetta og nú gilda um illa meðferð á skepnum, og vildi jeg leyfa mjer að benda háttv. nefnd á þetta til athugunar.

Steingr. Jónsson: Jeg vil taka undir ummæli hv. 1. kgk. (Júl. Hav.). að það sje rjett, að líta svo á, sem hjer sje að ræða um 4. útgáfuna af horfellislögunum frá 9. febr. 1900. Og jeg held, að þetta frv. sje heldur til bóta. Þó eru það nokkrar athugasemdir, er jeg vildi hreyfa til athugunar fyrir háttv. nefnd. Aðalkostinn á þessu frv. tel jeg, að það fyrirskipar meira en eina skoðun. Síðast er horfellislögin voru endurskoðuð, var fyrirskipuð ein skoðun, en áður voru fyrirskipaðar tvær skoðanir. En það þoldu menn ekki. Mjer er nú spurn, þola menn nú, að þessu sje breytt aftur og skoðunum fjölgað. Það eru að vísu liðin 13 ár síðan, en það á líka að fyrirskipa þrjár skoðanir í staðinn fyrir eina. Annað, er jeg vildi hreyfa, er það, að mjer er ekki ljóst eftir frv., hvernig eigi að haga skoðununum. Jeg sje t.d. ekki, hvenær að haustinu að skoðunin eigi að fara fram, og það tel jeg heppilegt, að eitthvert stjórnarvald ákvæði eða skipi fyrir um það. Jeg álít því, að það þyrfti að minsta kosti að taka slíkt ákvæði upp í reglugerðirnar, og ætti þá að setja eitthvert ákvæði, er heimilaði það, inn í 3. gr. frv., og vil jeg skjóta því til hv. nefndar, að lagfæra þetta til 3. umr. Jeg er hræddur um, að verði slíkt ákvæði ekki sett inn í frv., þá muni sýslunefndaroddvitar líta svo á, og það held jeg að jeg mundi gera í þeim sýslunefndum, sem jeg er oddviti í, að það væri ekki leyfilegt að taka slíkt ákvæði upp í reglugerðina. Þeir mundu líta svo á, sem forðagæzlumennirnir rjeðu því sjálfir, hvenær þeir framkvæma skoðanirnar. Eftir horfellislögunum 9. febrúar 1900 eiga skoðanir á heyjum og búpeningi að fara fram á tímabilinu frá 1. marz til 15. maí ár hvert. Í frv. þessu er gert ráð fyrir því, að miðskoðunin fari fram upp úr miðjum vetri, og mundi það líklega verða einhvern tíma á tímabilinu frá byrjun febrúars til miðs marzmánaðar. Væri nú þessu tímatakmarki breytt þannig, að skoðunin skyldi framkvæmd einhvern tíma á tímabilinu frá því síðari hluta marzmánaðar og fram undir miðjan apríl, þá mundi sú skoðun líka geta gilt sem vorskoðun; því að jeg get ekki talið það svo mjög þýðingarmikið, að skoða fyrningar manna, að það muni borga sig að hafa skoðunarferð til þess  (Hákon Kristoffersson: Þá á líka að skoða holdafar búpenings)  . Það má sjá það nokkurnveginn á síðari skoðunarferðinni, ef hún fer fram siðla vetrar; enda hefur það ekki mikið upp á sig að skoða holdafar á peningnum framgengnum, þá of seint að bæta úr, þó ábótavant hafi verið. Það ætti þá að vera til þess, að geta framfylgt hegningarákvæðum horfellislaganna. En auðsjáanlega er í frv. ekki lögð áherzla á það, þar sem engin sjerstök hegningarákvæði fyrir horfelli eru þar tiltekju. Aðaláherzlan er lögð á það, að reyna að forða mönnum frá heyleysi og horfelli. Haustskoðunin er mjög nauðsynleg og má ekki missa sig. En þar sem jeg er hræddur um, að þessar þrjár skoðanir geti orðið þrepskjöldur í vegi fyrir framkvæmd laganna, hef jeg komið með þessa bendingu um að láta vorskoðunina falla niður. Það er vafasamt, hvort það er rjett, að nefna ekki horfelli og hegningu fyrir hann í frumvarpinu ; og þótt hegningarákvæðum horfellislaganna hafi ekki oft verið beitt, þá hafa þau þó hangið sem sverð yfir höfðum manna, Og þó hegningarákvæðum horfellislaganna hafi sjaldan verið beitt, þá veit jeg þó til, að fyrir hefur það komið, t. d. í Eyjafjarðarsýslu eftir aldamótin síðustu. Aðalþýðing frv. þessa liggur auðsjáanlega í leiðbeiningunum, sem á að gefa, og harðindaviðbúnaðinum og kemur það meðal annars greinilega fram 6. gr. frv. Við þessa gr. hefi jeg annars nokkuð að athuga. Í henni stendur, að forðagæzlumenn skuli senda sýslumanni fyrir fardaga aðalskýrslu um það fardagaár, sem þá er að enda, og skal sýslumaður lesa þá skýrslu upp á næsta manntalsþingi og grenslast eftir því, hvort hún er rjett og sönn. Nú á að halda manntalsþing á tímabilinu frá 16. maí til 10.. júní. Eftir ákvæðum 6. gr. getur því hæglega svo farið, að skýrslurnar verði. ekki komnar til sýslumanns, þegar hann heldur eitthvert af manntalsþingunum það vorið, og hann því ekki geti lesið þær upp fyr en á manntalsþingi næsta vor. Og því hættara er við þessu, ef brtill. hv. nefndar „upp úr fardögum“ verður samþykt. Á þetta vil jeg leyfa mjer að benda, því það mun ekki hafa verið tilætlunin. Annað er það og, sem jeg leyfi mjer að benda á. Það er gert ráð fyrir, að sýslumaður lesi upp skýrslurnar á manntalsþingi. Þetta er miður heppilegt ákvæði, því að þar mæta oft fremur fáir. Einkum er það óheppilegt, þar sem þá um leið er slept því ákvæði horfellislaganna, að sýslumaður leggi skýrslurnar fyrir sýslunefnd til skoðunar og athugunar. Þetta var mjög þýðingarmikið atriði. Engin stjórnarvöld eru betur fallin til að fjalla um þessi mál en einmitt sýslunefnd, enda heyrir það undir hana eftir sveitarstjórnarlögunum. Þar sem jeg þekki bezt til, hefur sýslunefnd gert mikið gagn í þessu máli. Jeg vildi því mega ráða háttv. nefnd til að breyta þessu ákvæði sínu. Hinsvegar er það alveg rjett, að skipa fyrir, að skýrslurnar sjeu lesnar upp á vorhreppaskilum. Jeg var í nokkrum vafa um það, hvort það væri rjett hjá háttv. nefnd, að ætla forðagæzlumönnum ekki annað vald en að kæra bændur. Þó hallast jeg að því, að það sje rjett, því að það mundi ekki verða auðvelt að ákvarða skýrt og heppilega valdsvið þeirra, ef þeim væri fengið meira vald. En jeg hygg, að rjett væri að taka upp í lög þessi sektaákvæði líkt og í horfellislögunum 9. febr. 1900. Gætu þá forðagæzlumennirnir kært menn til sekta, þegar ástæða þætti til. Jeg er hræddur um, að það leiði sjaldan til mikils, þótt kært sje eingöngu eftir 299. gr. hegningarlaganna. Hitt verður sjálfsagt þýðingarmeira, að hafa hegningarákvæði í þessum lögum sjálfum. Þá tel jeg það óviðkunnnnlegt, að öll hegningarákvæði skuli hjer skorin eftir sömu línu, hvort heldur er að ræða um horfelli eða vanrækslu forðagæzlumanna. Í horfellislögunum 9. febr. 1900 var gerður munur á þessu tvennu, og er það vafalaust rjettara, að halda enn þeirri tvískifting. Það er líka, eins og vænta mátti, alveg rjett athugað hjá háttv. 1. kgk. (J. H.), að í frv. ætti að standa einfalt fangelsi, en ekki að eins fangelsi. Það of óákveðið. Þetta vona jeg háttv. nefnd taki til greina. Jeg er því meðmæltur, að frv. þetta verði að lögum, og vona, að breyting sú, sem hjer er ráðgerð á horfellislögunum geti orðið til bóta. Einkum og sjer í lagi hef jeg trú á, að þessi lög geti að haldi komið, ef það kemst á, að landstjórninni sje á hendur falið, að sjá á einn eða annan veg fyrir því, að kornforðabirgðir til skepnufóðurs sjeu til, þar sem hægt er að nálgast þær. Jeg skal geta þess. að jeg kann ekki við það, sem stendur í framhaldsnefndarálitinu, að það sje á allra manna vitorði, að síðan lögin (nr. 7, 1900) gengu í gildi, hafi það borið við, að fjenaður hafi fallið úr hor í ýmsum sveitum landsins, og verið allmikil brögð að því. Þetta þykir mjer helzt til hörð fullyrðing frá nefndarinnar hálfu, ekki sízt þegar henni er beint til allra sveita, án þess að nokkrar sann anir sjeu færðar fyrir henni. Jeg get af meiri kunnugleik en nokkur Í annar háttv. þm. dæmt um, að þessi um mæli geta ekki með sanni náð til Þingeyjarsýslu. Samkvæmt skyldu minni hef jeg á hverju manntalsþingi í 16 ár grenslast eftir skepnuhöldum manna, og aldrei fundið ástæðu til að draga menn fyrir lög og dóm samkvæmt horfellislögunum. Jeg má því fullyrða, að hin hörðu ummæli nefndarálitsins ná ekki til Þingeyjarsýslu, og sama mun vera óhætt að segja um Eyjafjarðarsýslu. Í þessum tveim sýslum búa um 13000 manns, og finst mjer það hart fyrir þá, að verða fyrir ámæli þessu, og því hef jeg ekki viljað láta því ómótmælt. Yfir höfuð fanst mjer háttv. framsm. (G. G.) mála ástandið með helzt til svörtum litum. Það villir og er sízt til bóta; eflaust hollast að mála myndina sem rjettasta. Mjer skildist á háttv. framsm. (G. G.), að honum fyndist hagur manna vera að versna. Hann kvað menn vera skuldugri nú en áður, og lánstraust á förum. Í mínu hjeraði er þessu ekki þannig farið. Jeg hef verið töluvert kunnugur hag manna þar, fram undir mannsaldur, og jeg veit, að skuldir við verzlanir eru þar mun minni nú, en þær voru 1880–90. Það getur verið, að öðruvísi sje ástatt í Strandasýslu með þetta. Að vísu skulda margir í bönkum nú, sem eigi gerðu það þá. En því fje hefur að miklu leyti verið varið til nytsamra og arðvænlegra fyrirtækja. Jeg vona, að háttv. nefnd taki bendingar mínar til athugunar, og mun jeg því hiklaust greiða atkvæði með, að málið gangi til 3. umræðu.

Einar Jónsson Háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) hefur tekið flest fram af því, sem jeg hef að athuga við frumvarpið. Jeg get tekið undir það, að mjer þykir of hart að orði komizt í nefndarálitinu um horfelli. Jeg hef ekki orðið hans var á síðari árum, þar sem jeg þekki til, svo teljandi sje. Jeg hef áður haldið því fram, þegar verið var forðum að semja horfellislögin, að það væri þýðingarmikið, að tvær skoðanir færu fram á fóðurpeningi á vetri, og er jeg sömu skoðunar enn, og hygg það betra en eina skoðun, og ætti það að geta orðið til að glæða áhuga manna á góðri meðferð búpenings. En jeg hef orðið þess var, að viða þótti mönnum lítið til þessara skoðana koma, og lögin urðu óvinsæl hjá mörgum mönnum. Þeir töldu þau aðeins til kostnaðar. Raunar voru skoðanir manna á þessu nokkuð skiftar, er almennara var, að menn álitu þær þýðingarlitlar í samanburði við kostnaðinn við þær. Með horfellislögunum 9. febrúar 1900 var fyrirskipuð að eins ein skoðun á vetri á fóðurpeningi, til að draga úr kostnaðinum. En það var eins, að mörgum hefur þótt jafnvel þessi eina skoðun þýðingarlítil. Jeg er þó ekki á því, þó jeg álíti tvær skoðanir gagnsmeiri. Þegar athugað er, hvernig menn hafa snúizt við fyrirskipunum laganna um skoðanir að undanförnu, þá er jeg hræddur um, að margir verði harla óánægðir með þessar þrjár skoðunarferðir á vetri; og jeg er samdóma háttv. 3. kgk. um, að þriðja skoðunarferðin sje ekki svo þýðingarmikil, og að vorskoðunin mundi að skaðlitlu mega falla burtu. Þess er og að gæta, að mjög ólíkt hagar til víðsvegar á landinu. Sumstaðar er sauðfje slept á einmánuði eða fyr, ef vel viðrar, og gæti þar orðið erfitt að ná fje saman til skoðunar eftir það. Auðvitað getur verið gott og fróðlegt að vita, hvernig fje hefur gengið undan að vorinu, og um heyfyrningar. Þó álít jeg alveg rjett, að láta hina einstöku hreppa sjálfráða um það, hvort þeir vilja kosta til vorskoðunar eða ekki. Mætti þá kveða á um það í reglugerð fyrir forðagæzlumennina. Jeg veit, að menn álíta viða, að kostnaðurinn við skoðunargerðirnar samsvari ekki gagninu af þeim, og hafa aðeins sætt sig við þær, af því það hefur verið lögskipað. Það má því búast við, að það mundi verða mjög óvinsælt, ef kostnaðurinn ætti að þrefaldast. Jeg veit, að í þeim hrepp, sem jeg er einna kunnugastur, gekk vika í skoðunarferðirnar fyrir 2 menn, og kostnaðurinn varð um 30 kr. ; en þó ekki nema 22 bæir í hreppnum. Ef kostnaðurinn nú yrði 90 kr. eða meira, þá er það verulegur kostnaðarauki fyrir hreppinn, og alls ekki. ótilfinnanlegur. Hreppsmenn þyrftu því að geta sannfærzt um, að gagn sje að skoðununum; að öðrum kosti er hætt við, að kurr mundi vakna yfir útgjaldaaukanum. Jeg vil skjóta því til hv. nefndar, og biðja hana að athuga, hvort ekki muni rjett að bæta við 7. gr. ákvæði eitthvað á þessa leið: „Semja má þó við forðagæzlumenn um ákveðna borgun fyrir veturinn“. Þá gætu þeir fremur hagað skoðununum eftir hentugleikum, væru ekki bundnir við að taka til þeirra heila daga í einu, og orðið starfið svo ekki eins tilfinnanlegt, gæti og hugsazt, að einhverjir vildu vinna verkið fyrir minna gjald, af því að þeir vildu vilna hrepp sínum í. Brtill. verð jeg að telja til bóta allar, nema 2. brtill. Mjer finst fara vel á því eins og er í frv. Svo er annað hitt: ef fleiri forðagæzlumenn eru í hreppi, hver á þá að skifta störfum með þeim, ef þeir fylgjast ekki að ? Mega þeir ekki gera það sjálfir? Ef svo er ekki, þá yrði annaðhvort að gera það á hreppsfundi, eða fela hreppsnefnd að gera það. Það væri gott að fá að heyra álit hv. nefndar um það, hvernig hún hugsar sjer þetta. Einkum er nauðsynlegt, að fá að vita, hvað hún á við með orðinu „hreppurinn“ í brtill., hvort heldur þar er átt við hreppsmenn eða hreppsnefnd. Sjálfur hreppurinn getur það ekki verið, og þá er orðið of óákveðið. Í 1. málsgr. 3. gr. frv. stendur þrisvar sinnum orðið „sinni“, þar sem á að vera „sínu“. Í síðustu málsgr. 2. gr. frv. er orðinu „að eins“ ofaukið. Brtill. við 2. málsgr. 6. gr. frv. „upp úr fardögum“ á ekki við greinina eins og hún er að öðru leyti orðuð. Þar stendur: „skulu þeir því næst senda sýslumanni fyrir fardaga skýrslu um það fardagaár, sem þá er að enda“. Sje „upp úr fardögum“ hjer sett. í stað „fyrir fardaga“, þá yrði einnig að breyta því, sem á eftir fer og segja: „skýrslu um það fardaga ár, sem þá er liðið.“ Í 10. gr. frumv. er talað um einn forðagæzlumann, og eintölunni haldið út alla greinina, og eins í viðaukatillögunni. Þetta á við, ef ekki er nema einn forðagæzlumaður í hreppi, annars ekki  (Stgr. J.: Það er sjálfsagt búizt við, að ekki skoði nema einn á bæ)  . Jeg tel þó rjettara að halda fleirtölunni, ef fleiri en einn forðagæzlumaður eru í hreppi ; því jeg tel rjettara, að þar sem tveir eða þrír forðagæzlumenn eru í hreppi, þá komi þeir sjer saman um, hvort kæra skuli, eða ekki, en það sje ekki komið undir, aðeins einum þeirra.  (G. B.: En ef þeir eru tveir og þeim kemur ekki saman um, hvort kæra skuli eða eigi, hvernig á þá að fara að ?)  Jeg býst við, að sá muni kæra, sem kæra vill, ef honum er það kappsmál. Aðalatriðið er, að samvinna eigi sjer stað milli forðagæzlumannanna, þar sem um vafaatriði er að ræða. Að öðru leyti hefur h. 3. kgk. (Stgr. J.) tekið fram, það sem jeg hef að athuga við málið, og ætla jeg ekki að vera að endurtaka það.



Jeg vil byrja mál mitt með því,að þakka h. nefnd fyrir, að hún hefur komið fram með frv. þetta, og nefndarálit sitt. Og þó jeg felli mig ekki allskostar við frv., eins og það er nú, þá álít jeg málið vera gott og nauðsynlegt; en það má ekki hrapa að því, þar sem það þarf nákvæma yfirvegun, og áríðandi að það sje skoðað frá ýmsum hliðum og af mörgum. H. frsm. (G. G.Í mintist í ræðu sinni á hroka viðskiftamannanna við kaupmenn. Jeg hef ekki orðið þess var, þar sem jeg þekki til, og leiði það mál því alveg hjá mjer. Þá hygg jeg það tæplega rjett, að skuldir við kaupmenn hafi aukizt. Þar sem jeg þekki til, eru þær nálega engar, og menn kosta kapps um að halda sjer skuldlausum við kaupmenn. Hins vegar skulda sumir nokkuð í bönkum og opinberum sjóðum. H. frsm. (G. G.) hjelt því fram, að miðsvetrarskoðunin væri nauðsynleg, og sjerstaklega ábyggileg skoðun. Jeg neita því ekki, að hún geti verið nauðsynleg, en einna minst ríður þó á henni. Jeg hef nú á síðastliðnum 9 árum haft nokkra reynslu í þessu efni, og mín reynsla er, að mest riði á vorskoðuninni, ef ekki er höfð því tryggilegri haustskoðun og ásetningur. Þeir, sem kærulitlir eru, hugsa um það eitt, að fara nokkurnveginn vel með skepnur sínar, þangað til vorskoðuninni er lokið; en verða ef til vill, að henni lokinni, skeytingarminni. Þessvegna hefur sýslunefndin í Barðastrandarsýslu nú síðustu árin gefið bendingu um að fresta skoðuninni fram undir sumarmál, og hefur þeirri reglu verið fylgt hjá okkur í VesturBarðastrandasýslu og hún gefizt vel. Því ef eftirlitsmennirnir eru, eins og þeir eiga að vera, þá horfa þeir ekki í að beita ákvæðum horfellislaganna, þar sem þess þarf - jeg felli mig vel við það nafn á lögunum, það sker svo vel úr, og sýnir svo ljóslega, við hvað átt er. - Um miðjan vetur líta skoðunarmennirnir aðeins eftir hjá þeim, sem þeir geta búizt við að koma muni í heyþröng. Það getur verið nauðsynlegt að koma sem oftast til slíkra manna, og gera ráðstafanir hjá þeim, áður en í óefni er komið. Í mínum hreppi hefur þessi aðferð reynzt vel. Jeg legg ekki eins mikla áherzlu á heyfyrningarnar og h. nefnd þótt jeg játi, að þær geti verið góðar, og sjálfsagt sje að sjá sjer þannig farborða, að heldur sjeu fyrningar en hitt. Það sem mest er um vert, er að skepnurnar sjeu í góðu lagi. Jeg gef ekki svo mikið fyrir fyrningar hjá þeim mönnum, þar sem skepnurnar skreiðast fram horaðar að vorinu. Heyfyrningarnar eru mest til stuðnings við ásetning á haustin. Jeg felli mig ekki vel við það ákvæði, að sýslunefnd skuli fastákveða, hvað margir forðagæzlumenn eigi að vera í hverjum hreppi. Jeg hefði kunnað betur við, að í frv. sjálfu stæði einhver minsta og mesta tala forðagæzlumanna, að þar væri t. d. kveðið svo á, að þeir skyldu vera 2–4 í hreppi, og að hreppsbúar ákveði sjálfir á sveitarfundi, hvort þeir vildu hafa mennina 2, 3 eða 4 í einum hreppi. Í 1. gr. er sagt. að forðagæzlumenn eigi að hafa eftirlit með kornvörubirgðum hreppsbúa. Jeg geri ráð fyrir, að hjer sje átt við kornvörubirgðir til skepnufóðurs, en rjettara væri að taka það greinilegar fram. Þessi staða er launuð með 2 kr. á dag, og er þó mjög svo erfið; þekki jeg það af eigin reynd, að í þessum skoðanaferðum getur verið 10 tíma vinna á dag og þar yfir, og get jeg ekki felt mig við, að skoðunarmennirnir hafi ekki meira kaup. Frumv. gerir ráð fyrir, að hreppunum sje skift til eftirlits milli skoðunarmannanna, en jeg hygg, að afarasælla sje, að þeir fari um allan hreppinn, því að eftir því sem reynsla þeirra eykst, þá geta þeir leyst verk þetta betur af hendi, og meira samræmi verður í skýrslum þeirra. Þá vildi jeg láta ákveða í frv. sjálfu, hvenær vorskoðun eigi fram að fara, en þykir frv. sjálft sumstaðar leggja einum manni of mikið vald í hendur, þar sem forðagæzlumaðurinn er látinn gera hreppstjóra aðvart, ef honum er ekki hlýtt, og kynni jeg betur við, að fleiri menn ættu þá um málið að fjalla, og get jeg ekki betur sjeð, en að hreppstjóra sje með þessu ákvæði gefið dómsvald, og kemur þetta skýrt fram í 9. og 10. gr., og vil jeg heldur fela úrskurðinn tveimur mönnum. Háttv. 3. kgk. hefur tekið ýmislegt fram víðvíkjandi 11. gr., sem jeg vildi sagt hafa, en aftur á móti get jeg ekki verið honum samdóma um skoðanirnar og álit, að mest ríði á vorskoðuninni. Vorskoðunin ætti að fara fram seint, helzt ekki fyrri en um sumarmál. Eins og kunnugt er, hef jeg haldið því fram, að mál þetta bæri að leggja fyrir sýslunefndir. Þeim eru falin ýms mikilsverð mál til undirbúnings og meðferðar, og svo ætti að vera um þetta mál. Þá heldur nefndin því fram, að horfellislögunum hafi aldrei verið beitt, en jeg, sem veit nú svo fjarskalega lítið, veit þó, að maður var sektaður um 50 kr., af því að hann átti horaðan hest. Og mun lögum þessum beitt, þegar þörf þykir, að minsta kosti í sumum sveitum landsins. Háttv. þm. N.-M. (E. J.) talaði um aukning kostnaðarins við fjölgun skoðunarferðanna. Jeg er honum samdóma, að spara beri bæði fje sveitarsjóðanna og einstakra manna, en erfitt mun verða um framkvæmdirnar, ef fjárframlögin eru engin, og álit jeg þeim peningum, sem til skoðananna fara, vel varið, ef þær koma að notum. Þær hafa nú þegar í mörgum hreppum haft góðar afleiðingar, eins og kunnugt er, og eiga einkunnagjafirnar mikinn þátt í því. Jeg er því sammála háttv, nefnd, að eins nauðsynlegt sje að gefa einkunnir fyrir meðferð heyja eins og holdafarið, því holdafarið getur verið gott, skepnur í góðu standi, þótt maðurinn eigi enga viðurkenningu skilið fyrir heyumganginn. Jeg hef eigi meira að segja að sinni, en þakka nefndinni starf hennar, sem er góðra gjalda vert.

Guðjón Guðlaugsson, framsögumaður: Jeg hef eigi mikið að segja, því allir háttv. deildarþingmenn virðast málinu hlyntir. Háttv. 1. kgk. kallaði frv. þetta 4. útgáfuna af horfellislögunum og háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) studdi hans mál. Þetta er nú ekki ný bóla, þótt breyta þurfi lögum, og gerir hvorki til nje frá, hvaða nafn þeim er gefið, og jeg vil í sambandi við þetta minna á, að við erum nú með 4. útgáfu girðingarlaganna. Sami háttv. 1. kgk. (J. H.) sagði, að ákvæðin í 11. gr. væru alt of hörð. En þau eru ekki harðari en í öðrum lögum, og þar eð sektir eru ekki ákveðnar, eru miklar líkur til, að þær verði fremur vægar, þar sem þær eru komnar undir áliti dómarans, og að hjer verði aldrei um harða dóma að ræða. Rjettlátir dómarar munu gera sjer það að reglu, að dæma heldur of vægan en of harðan dóm, og til þess að fangelsisákvæðið í 11. gr. geti eigi misskilizt, ímynda jeg mjer, að nefndin vilji taka þá bending til greina, að þar eigi að standa: „einfalt fangelsi“. En benda má á, að þannig er t. d. ákveðið í lögum um varnir gegn næmum sjúkdómum, og eigi að því fundið; en það gerir eigi til, þótt þessu sje breytt. Háttv. 3. kgk. (Stgr. J.), þm. N.-Múl. (E. J.) og þm. Barðstr. (H. Kr.) álitu, að 3 skoðanir væru eigi nauðsynlegar, og hv. 3. kgk. (Stgr. J.) áleit, að mest ylti á tveim fyrri skoðununum. Skal jeg fúslega játa, að þær hafa meira að segja en sú siðasta, sem jeg þó eigi get verið honum sammála um að fella megi í burtu, því hún á einmitt að vera til þess, að fá fulla vissu fyrir, að fjenaður sje eigi kvalinn eftir að miðsvetrarskoðunin fer fram, En bæði árferði og landskostir ráða miklu um, hvernig fjenaður gengur undan, og þarf því ætíð að taka tillit til þess. Þar sem landskostir eru góðir og sæmilega vorar, er fje oft slept um sumarmál, og kemur það eigi á hús eftir það um vorið, og þannig var á síðastliðnu vori fyrir vestan. Þegar nú þannig er ástatt, og fje í góðu lagi, er því er slept, þarf einungis að skoða fyrningar. Álít jeg markleysu, að hafa skýrslur um heybirgðir á haustum, ef ekki eru aðgættar fyrningar, og aftur á móti er fjarstæða, að senda skýrslur um hey á miðjum vetri, því þau geta alveg gefizt upp, ef hart er, þó mikil sjeu þá. En vorskoðun þarf jafnvel ekki að kosta neitt, ef rjett er að farið, því nota má ferðir til þess, að viða að efni í skýrslurnar. Háttv. þm. N.-Múl. (E. J.) gat þess, að hann vissi til, að ein skoðunar gerð hefði kostað 30 kr., og reiknaði eftir því, að þrjár skoðunargerðir mundu kosta 90 kr. Þetta þarf eigi alt af að vera svo, þótt komið hafi fyrir, og þriðja skoðunin þarf alls ekki að kosta neitt líkt þessu, eins og hef áður sýnt fram á. En til þess að lögin nái markmiði sínu, sje jeg eigi, að draga megi úr skoðanafjöldanum, Það er rjett hjá háttv. 3. kgk. þm. (Stgr. J.), að ónákvæmt sje ákvæðið um, að önnur skoðunin fari fram úr miðjum vetri, og jeg er þakklátur fyrir þá bendingu, sem aðrar góðar bendingar. Það verða sjálfsagt skiftar skoðanir um það, sem háttv. 3. kgk. þm. sagði um upplestur skýrslnanna á þingum og fyrir sýslunefnd. Þar sem seint er þingað,. geta skýrslur þessar verið komnar, en það hagar eigi svo til alstaðar, að eigi sje þingað fyr en í júní eða júlí. Á sýslunefndarfundum eru fáir viðstaddir, og að skýrsluframlagning þar hafi haft nokkra. þýðingu, þekki jeg ekki. Þá gat háttv. 3. kgk. þess, að honum þætti óviðkunnanlegt, að öll sektaákvæðin væru skorin eftir sömu línu, en það er dómarinn einn, sem sker úr því, eftir hvaða linu fara eigi í hverju einstöku tilfelli. Jeg hef heyrt, að það hafi sært tilfinningar manna, að minst hefur verið á horfelli. Háttv. 3. kgk. þm. (Stgr. J.) kvað þurfa skilríki til að sanna, að hann hefði átt sjer stað, til að geta sagt slíkt, en jeg álít sjón sögn ríkari, að eigi þurfi meira en vita það sjálfur. Og bendir það ekki á horfelli, þegar lambadauði er mikill? og þegar svo er, mun það reynast, að einhver kindin er mögur. Oft er og talað um lungnasótt, en hún er algeng í horuðu fje. sambandi við lungnasóttina minnist jeg orða gamals bónda við son sinn, er var að bollaleggja við hann, hvernig hann ætlaði að græða á lambakaupum á hausti: „Jú, þetta er nú alt gott og blessað, en gemlingarnir þinir geta fengið kvef“, sagði gamli bóndinn. Það gleður mig að heyra það um skuldirnar, að þær sjeu lægri annarsstaðar en þar sem jeg er kunnugur. En jeg held nú samt, að jeg hafi sagt satt um það efni. Þar sem h. 3. kgk. þm. (Stgr. J.) sagði, að skuldir manna stöfuðu af nýjum og nýtilegum framförum, er þeir hefðu komið á, þá hygg jeg, að hinn hv. þm. hafi þar ijett að mæla. Það er víst hverju orði sannara, að það er svo. Jeg sagði heldur ekki, að skuldirnar væru sprotnar af óþarfaeyðslu, nje að menn hefðu fengið lán til þess að leika sjer fyrir það. En slíkt skiftir engu í þessu sambandi. Það kemur í sama stað niður, hvort jeg hleypi mjer í stórskuldir til þess að reisa mjer snoturt og laglegt íbúðarhús eða til þess, að eyða því í einhvern óþarfa. Það skiftir mig engu, segi jeg, þegar jeg er orðinn heylaus og verzlunin þorir ekki að lána mjer neitt, af því að jeg er orðinn fjelaus af lánunum, enda þótt jeg hafi varið lánsfjenu vel. Jeg er sammála h. þm Barð. (H. K,) um, að laun forðagæzlumanna sjeu helzt til lág. En jeg sje ekki, að hægt sje að fara lengra. Þetta er og í samræmi við það, sem ákveðið er í öðru frv., er nú liggur fyrir þinginu, frv. um sauðfjárbaðanir. Það verður að fara varlega í þessu. En þar sem mjer virðist h. þm. N.-Múl. vilja hafa undirboð á þessu starfi, þá er jeg því algerlega mótfallinn. Ef það á að fara að hafa undirboð á þessu starfi, eins og þegar verið er að koma fyrir hreppsómögum, þá má alveg eins vel strika alt frv. út. Forðagæzlumennirnir eiga fullkomlega heimting á þóknun fyrir starf sitt. En á hinn bóginn tel jeg sjálfsagt, að þeir afli sjer vitneskju um heyfyrningar og heyforða hreppsmanna á hvern þann hátt, sem þeir geta, og skoði því ekki, nema nauðsyn beri til. Þesskonar sparnaði er jeg hlyntur, en ekki undirboðum.



Jeg skil ekki, hvernig h. frsm. (G. G.) hefur farið að fá það út úr orðum mínum, að jeg hafi verið að tala um_ undirboð. Hjer er ákveðið, að kjósendur alment kjósi forðagæzlumenn. Það er alt annað atriði, hvernig þeim er goldið starf þeirra. Það má ákveða, eftir að þeir hafa verið kosnir. Jeg sje ekkert á móti því, að semja við forðagæzlumenn um greiðslu fyrir starf þeirra, hvort þeir vilja t. d. fá einhverja fasta upphæð fyrir starfið, eða láta greiða sjer daglaun. Það gæti og verið eins hagkvæmt, að þeir skoðuðu eftir hentugleikum, heldur en þeir færu eftir fastri áætlun, er ef til vill væri ákveðin löngu fyrirfram. Aðalatriðið er, að gæzlumennirnir geri það, sem þeir eiga að gera. Það skiftir engu, hvort farnar eru 3 skoðunarferðir eða fleiri, ef aðaltakmarkinu er náð, og sjeð er um, að menn hafi altaf nægar birgðir handa búpeningi sínum. Fastar ferðir eru auðvitað ákveðnar, af því að það þykir tryggilegra. En ef einhver vildi taka að sjer þetta eftirlit, án þess að hann hefði fasta áætlun, þá gæti það komið að sömu notum, ef hann hefði áhuga á starfinu, en gæti orðið ódýrara bæði honum og hreppnum. H. frsm. (G. G.), vildi ekki fallast á það, er jeg sagði, að þar sem ein skoðunarferð hefði kostað 30 kr., að þá mundu 3 kosta 90 kr. Hann gaf í skyn, að vorskoðun gæti orðið ódýr eða jafnvel kosnaðarlaus, en frv. gefur ekki ástæðu til að ætla það. 3. gr. frv. skyldar þá til að fara í 3 eftirlitsferðir, og koma á hvert heimili í þessum erindum, „í fyrsta sinni á hausti, annað sinn upp úr miðjum vetri, í þriðja sinn á vori.“ En mjer finst það vafasamt, að þeir vilji ekkert taka fyrir vorskoðun sína. En ef nefndin getur komið þessu máli í það horf, að hún yrði kostnaðarlaus, þá er öðru máli að gegna.



Það er ekki mikið um þetta mál að segja. Nd. hefur aðeins breytt einu orði í frv. Hún hefur sett í frv., að löggjafarvaldið ákveði, hvenær sjóðurinn tekur til starfa, en áður stóð í frv., að alþingi gerði það. Eftir þessu þarf nú lög til að ákveða þetta, en eftir fyrra ákvæðinu þurfti að margra dómi ekki nema þingsályktun til þess. Breytingin er ekki svo stór, að nefndin geti ekki fallizt á frv. þess vegna, og býst við, að deildin samþ. frv. óbreytt, og vil mæla með því.



Jeg vil leyfa mjer að gera þá tillögu, að 3 manna nefnd sje kosin í málið, að umræðunni lokinni. Frumvarpinu vísað til 2. umræðu í e. hlj. Nefnd samþykt í einu hljóði og í hana kosnir: Eiríkur Briem, Guðjón Guðlaugsson, Guðmundur Björnsson. Í nefndinni var Eiríkur Briem kosinn formaður og Guðmundur Björnsson skrifari.



Jeg vildi aðeins leyfa mjer að leggja til, að málinu væri vísað til nefndar, og af því að allmikill skoðanamunur hefur komið fram um málið í Nd., og slíkt hið sama mun eiga sjer stað hjer í deildinni, og hinsvegar æskilegt, að þessi skoðanamunur komi fram í nefndinni, þá leyfi jeg mjer að stinga upp á fimm manna nefnd.