Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg ætla enga framsögu að hafa með þessu frv., enda hygg jeg flestum hv.þm. muni vera það kunnugt. Jeg legg til, að málið fari í allsherjarnefnd.

Frsm. (Jakob Möller) Meiri hl. nefndarinnar hefir ekki fundið neina ástæðu til þess að leggja fram sjerstakt nefndarálit, þar sem svo ítarleg greinargerð fylgir frv. frá höf. þess. En hjer er komið nál. frá minni hl. nefndarinnar, og ætla jeg þá að byrja á því að athuga það. Í þessu nál.háttv. minni hl. er ekki neitt nýtt; þar er ekki annað en það, er þessir háttv. nefndarmenn (J. A. J. og P. Þ.) sögðu við 1. umr. málsins. Aðalástæðan, sem þeir færa fram móti frv., er sú, að þeir vilja ekki festa ræktunarsjóðinn í bankanum sem stofnfje. Og í öðru lagi segja þeir raunar, að frv. fari ekki í þá átt, sem þál. 1919 ætlaðist til, sem sje að stofna sjerstaka lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, sem gæti trygt landbúnaðinum hagfeldari lán en nú væri kostur á. Hv. minni hluti leggur mikla áherslu á það, að slík stofnun gæti veitt lán, sem væru ódýrari en önnur lán, bæði innanlands og utan. Þeir gera og ráð fyrir, að ef stofna ætti hagfelda lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, þá yrði ríkissjóður að borga einhvern vaxtamismun. Þetta er nú blátt áfram dauðadómur á íslenskum landbúnaði. Það er alveg óhugsandi, að landbúnaðurinn geti átt nokkra framtíðarvon, ef hann þolir ekki nokkurnveginn almenna fasteignalánsvexti, eða þá vexti, sem yfirleitt er hægt að fá lán fyrir. Og í þessu öllu kennir misskilnings hjá háttv. minni hl. Jarðræktin er eitthvað það öruggasta og arðvænlegasta fyrirtæki, sem hægt er að ráðast í hjer á landi. Það er því misskilningur, að vægari vaxtakjör þurfi að vera á þeim lánum yfirleitt, sem fengin eru í því skyni, en til annara framkvæmda, eða að jarðabætur sjeu óframkvæmanlegar, nema með styrk úr ríkissjóði á einn eða annan hátt. Þetta er nú eiginlega aðalatriðið í nál. En tilgangur frv. er að koma upp almennri fasteignalánsstofnun, sem greiddi leið að hagkvæmari lánum en fáanleg eru í almennum viðskiftalánsstofnunum til landbúnaðar og annara fyrirtækja, gegn þeim mun lægri vöxtum, sem gera verður ráð fyrir, að tryggingarnar sjeu betri, þ. e. 1. veðrjetti í fasteignum, heldur en gerist um önnur lán, t. d. gegn persónulegum ábyrgðum og öðrum lakari tryggingum; en ekki er þó hitt síður mikils vert, að lánin fáist til hæfilega langs tíma, og er jeg raunar ekki í vafa um það, að það er aðalatriðið. Háttv. flm. leggja sjerstaka áherslu á það, að ræktunarsjóðurinn veiti svo ódýr lán. Þetta er alveg rjett, en þegar litið er á það, hve takmarkað það fje er, sem hann hefir til útlána, þá virðist rjettara að nota sjóðinn til þess að útvega meira fje. Þannig mundi sjóðurinn sem tryggingarsjóður fyrir slíkri stofnun, sem hjer ræðir um, betur ná tilgangi sínum en eins og honum er nú hagað. Í nál. er talað um þann mikla vaxtamun, sem sje á hverju 10 þúsund króna láni úr ræktunarsjóðnum og úr veðbankanum. En þess er ekki getið, hve mörg 10 þús. kr. lán ræktunarsjóður geti veitt, eða hve miklu fleiri þúsundir Ríkisveðbankinn gæti veitt en ræktunarsjóðurinn. Á hinn bóginn geri jeg ekki ráð fyrir, að það þyki fært að ganga inn á þá braut að auka starfsfje ræktunarsjóðsins með því að taka lán handa honum, til að lána aftur út gegn lægri vöxtum en af láninu ætti að svara. Hvað væri hægt að halda slíku lengi áfram? Það getur aldrei blessast til frambúðar að vinna með slíkum tekjuhalla, sem virðist eiga að fara vaxandi ár frá ári og safnast fyrir um tíma og eilífð. Einhverntíma hlyti að koma að skuldadögunum, og þá yrðu lánþegarnir auðvitað að borga vaxtamismuninn sjálfir. Það kemur því ekki til mála, að hægt sje að auka starfsfje ræktunarsjóðsins að nokkru ráði, og halda þó sömu útlánsvöxtum og áður. Og það er í raun og veru ekkert vit í því að hafa útlánsvexti ræktunarsjóðs eins lága og þeir nú eru, þegar ríkissjóður verður að borga miklu hærri vexti af sínum lánum. Háttv. minni hl. gerir nú ef til vill fullmikið úr því, hvað útlánsvextir veðbankans þurfi að vera háir. Skal jeg þó ekki fjölyrða um það, en jeg tel alveg sjálfsagt, að útlánsvextir hans hljóti að fylgja með almennri vaxtahækkun eða vaxtalækkun. Jeg hygg, að það sje lögmál, sem engin bankastofnun, hverju nafni sem nefnist, geti komist hjá að fylgja, beint eða óbeint. Jeg sje nú ekki betur en að eina ályktunin, sem hægt sje að draga af nál., sje sú, að hjer á landi sje ómögulegt að stofna fasteignabanka. Slíkur banki verði ekki rekinn á annan hátt en með því að selja skuldabrjef, en fyrir slík brjef sje enginn markaður hjer. En þess er hjer að gæta, að lítil reynsla er fyrir því, þar sem ekkert hefir verið gert til að selja slík brjef hjer. Þau hafa aðeins verið á boðstólum á örfáum stöðum, þ. e. í Landsbankauum og útibúum hans, svo það hefir kostað alveg sjerstaka fyrirhöfn fyrir þann, er hefir viljað ná í þau. Í öðru lagi er það, að eins og veðdeildinni er nú komið fyrir, þá hefir verið lítil hvöt fyrir stjórn hennar til þess að koma brjefum út. Og það er einmitt þess vegna, að nauðsynlegt er að skilja veðdeildina frá Landsbankanum, að hagsmunirnir rekast á. Jeg get í raun og veru vel skilið afstöðu háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), sem líka er bankastjóri. Jeg skil, að honum sem bankastjóra er lítið um þá samkepni, sem yrði milli þessarar stofnunar og bankans um sparifjeð í landinu. En tilgangur þeirra manna, sem fylgja frv., er einmitt sá, að fá sparisjóðsfjeð til fasteignalána, því að ef það tekst ekki, ja, þá verð jeg að játa það, að ekki er hægt að reka fasteignabanka á sama hátt hjer á landi eins og annarsstaðar. - Þetta verð jeg að láta nægja til andsvara nál. Jeg skal svo víkja með nokkrum orðum að einstökum atriðum frv., og þá sjerstaklega að þeim breytingum, sem með því eru gerðar á núverandi fyrirkomulagi, miðað við veðdeild Landsbankans. Það er þá fyrst, að starfsvið veðbankans er miklu víðtækara og fjölbreytilegra en veðdeildarinnar. Kemur það sjerstaklega fram í 3. og 4. lið 1. greinar. Slík lán, sem þar um ræðir, er ekki hægt að veita samkvæmt gildandi lögum um veðdeildina, t. d. lán til fjelagsfyrirtækja, áveitna, samgirðinga o. s. frv., sem ekki hafa 1. veðrjett að setja til tryggingar. En til þess að slík lán verði veitt, verður að setja sjerstök lög um, að lán þessi skuli hvíla á jörðunum, sem kvöð um vissa árlega greiðslu, sbr. 17. gr. frv. Líkt er ástatt um lán þau, er um ræðir í 4. lið, sbr. 19. gr. frv., en þau ákvæði eru sett aðallega með það fyrir augum, að bankinn geti fullnægt lánsþörfinni til grasbýlanna fyrirhuguðu, - í sambandi við þetta skal jeg benda á önnur ákvæði frv., sem sjerstaklega eiga að verða til þess að lyfta undir endurbætur á jörðum og jarðrækt. Þau eru í 14. og 15. gr. Ákvæði 14. greinar eiga að koma í veg fyrir það, að jarðir sjeu notaðar til þess að hlaða á þær lánum, án þess að þeim sje nokkuð gert til góða, og jafnframt til þess að tryggja þeim jörðum forgangsrjett að lánum, sem vel hefir verið gert við. Í 15. gr. eru ákvæði, sem fara í raun og veru alveg í sömu átt eins og brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Þar er gert ráð fyrir, að hægt sje að fá lán út á jarðir, með tilliti til væntanlegra jarðabóta, þó þannig, að lánið sje ekki borgað út nema smátt og smátt, eftir því sem verkinu miðar áfram. Slík lán er ekki hægt að veita eftir núverandi fyrirkomulagi veðdeildarinnar. Eru þetta alt mikilvægar breytingar, er miða að því að greiða götu þeirra, er vilja fá lán til umbóta á jörðum sínum. Í 6. grein er gert ráð fyrir, að bankinn geti selt fyrirfram heila flokka bankavaxtabrjefa. Þetta er ekki hægt í veðdeildinni, og er þetta til bóta, að því leyti, sem kemur til að selja brjef til útlanda. Þá er mikilvægt atriði í 9. gr., þar sem svo er ákveðið, að vexti bankavaxtabrjefa megi ákveða í reglugerð, og hafa þá misháa innan sömu seríu. Menn eiga þá kost á að fá lán með mismunandi hætti, meiri afföllum af brjefunum, þ. e. hærri útborgun og lægri vöxtum, eða minni afföllum og hærri vöxtum, eftir því, sem best hentar í það og það skifti. Í 12. grein er ákveðið, að lánsupphæðin megi ekki fara fram úr 3/5 hlutum af virðingarverði fasteignarinnar. Veðdeildin má aðeins lána helming virðingarverðs. Lánstíminn má, samkvæmt 20. grein, aldrei vera lengri en 45 ár. - Þessu hvorutveggja er erfitt að setja takmörk, „svo öllum líki“, og má gera ráð fyrir því, að hjer sje ekki gengið eins langt og menn hefðu vonað. En það er ríkjandi skoðun sjerfræðing., að óholt sje að lána þannig út á fasteignir, að lánin verði ævarandi kvöð á eigninni, eða svo að segja. Um lánshæðina er ekki síður erfitt að ákveða hæfilegt takmark. Ef vaxtabrjefin eiga að vera útgengileg, verður að fara varlega í því efni, þó ekki væri til annars tillit að taka. En þó að hjer sje varlega farið í því efni, þá bætir það úr, að ákveða má lánsupphæðina með tilliti til endurbóta, sem gera á, og á það ekki aðeins við jarðeignir, heldur fasteignir allar, sbr. 15. gr. Í þessari sömu grein er leyft að lána út á veðrjett, sem kemur á eftir veðrjetti til bankans sjálfs. Veðdeildin hefir að vísu gert þetta, en það hefir tæpast verið löglegt; en ákvæðið er vitanlega nauðsynlegt og sjálfsagt. Í sambandi við 13. gr. frv. skal jeg víkja að 6. brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.); hún er á þá leið, að ákveða megi í reglugerð, að viðbótarlán til jarðræktar megi veita, án þess að nýtt mat á eigninni fari fram. Slíka breytingu þarf alls ekki, því að samkvæmt 13. gr. má einmitt setja slíkt ákvæði í reglugerð. Þá kem jeg að 18. gr. Hún gerir ráð fyrir sambandi milli bankans og veðlánsfjelaga, sem stofnuð kunna að verða úti um land. Er með því reynt að sporna við samkepni af hálfu þeirra fjelaga við bankann. Hjer er ekki gert ráð fyrir neinni samábyrgð. líkt og nú er í 4. fl. veðdeildarinnar, og er því rjettmætt, að greiðslur til varasjóðs sjeu hærri en gerist þegar allir lánþegar bera sameiginlega ábyrgð. Í 22. gr. er ákveðið, að um leið og lán er tekið, skuli greiða lántökugjald í varasjóð bankans, 1–3% af lánsupphæðinni. Í öðrum löndum veltur það á þessari upphæð; í Danmörku eru það t. d. 2%. Hjer hefir það ekki verið nema 1% í 4. fl. veðdeildarinnar. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vill láta þetta gjald haldast óbreytt, og er það auðvitað álitamál, en einhversstaðar annarsstaðar sýnist þó, að gjaldi þessu verði að ná, t. d. með því að hafa árstillag til varasjóðs þeim mun hærra. En eigi virðist mjer neitt athugavert við það, þó gjald þetta sje haft jafnhátt og gerist annarsstaðar, sjerstaklega líka vegna þess, að greiðslu þess má skifta á fleiri ár. Annars eru ákvæðin í þessari grein, í 2. og 3. málsgrein, vægari en samsvarandi ákvæði í lögum 4. fl. veðdeildarinnar. Í 23. gr. er ágætt ákvæði. Þar er sem sje skuldunaut gefinn kostur á, í stað þess að láta selja hina veðsettu eign á uppboði, að láta bankann hafa umboð til þess að selja hana, þegar honum líst best. Getur þetta orðið til hagsmuna báðum aðiljum, því að oft getur staðið svo á, að þegar ganga þarf að eigninni, þá sje erfitt um sölu, svo að eignirnar seljast jafnvel langt undir sannvirði; en samkv. þessu ákvæði er þess ekki þörf að selja eignina strax, heldur getur bankinn tekið umráð hennar, og selt hana svo þegar gott tækifæri gefst. Í sambandi við þetta vil jeg geta um það ákvæði, sem heimilar bankanum að innleysa ekki þegar í stað bankavaxtabrjef fyrir allri lánsupphæð þeirri, sem hvílir á eign, sem hann verður að taka við. Má bankinn, þegar svo á stendur, láta hvíla eins mikið á veðinu áfram eins og hæst hefir verið boðið í það á uppboði, eða að minsta kosti 1/3, virðingarverðsins. Getur þetta verið mjög þýðingarmikið fyrir bankann á erfiðum tímum, þegar hann þarf að ganga að mörgum, að þurfa þá ekki að leysa inn brjef fyrir öllum lánsupphæðum. Í 28. gr. er annað gott ákvæði. Samkvæmt núgildandi veðdeildarlögum er því svo fyrir komið, að þegar borgaðar eru aukaafborganir af lánum, þá verður veðdeildin að draga inn bankavaxtabrjef fyrir þeim upphæðum jafnframt: en nú er, samkvæmt ákvæðum greinarinnar, bankanum sparað starfsfje, þar sem hann þarf ekki að innleysa brjef fyrir slíkar greiðslur, heldur má hann verja þeim til nýrra útlána þann tíma, sem eftir er af lánstíma þess flokks, sem lánin eru í. Í 29. gr. er ákvæði um það, hvernig bankinn fer með laust fje sitt. Getur hann veitt aukalán af varasjóði, en þó eru þessi lán bundin þeim takmörkunum, að aukalánið og aðallánið til samans mega ekki fara fram úr 3/5 hlutum virðingarverðs þeirrar eignar, sem að veði er, og ennfremur skulu aukalánin endurgreidd á eigi lengri tíma en 5 árum. Er þetta ákvæði mjög hagkvæmt, því oft mundu menn eigi fá svo mikið lán, sem þeir þyrftu, og gefst þeim þá hjer kostur á viðbótarláni, þótt til skemmri tíma sje. Þá kem jeg að 35. gr. Þar er ákvæðið um happvinningabrjefin, sem líkleg eru til þess að ljetta mikið fyrir sölu vaxtabrjefanna. Er hjer vakin sjerstök hvöt hjá mönnum, með voninni um að græða stóra fjárupphæð áhættulaust. Er hjer að vísu um nokkurskonar „Lotterí“ að ræða, en fjenu er þó ekki á glæ kastað, því enda þótt menn hljóti engan vinning, þá fá þeir samt fje sitt seinna með fullum vöxtum. Er þessi aðferð ókunn hjer, en hefir lengi verið reynd annarsstaðar og gefist vel, t. d. í aðalfasteignabanka Frakka. Þá hefi jeg farið í gegnum helstu breytingarnar, sem frv. gerir á núverandi fyrirkomulagi veðdeildarinnar. Má af þessu sjá, að starfssvið bankans er ólíku víðtækara en veðdeildarinnar, og miklu líklegra, að bankinn geti orðið að miklu meiri notum vegna þess. En aðalatriðið er þó, að með þessu er veðlánsstofnunin gerð að sjálfstæðri stofnun. Þá vildi jeg leyfa mjer að víkja nokkrum orðum að brtt. þeim, sem hafa fram komið, og ætla jeg þá fyrst að snúa mjer að brtt.háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) og 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), um það, að láta lán til jarðabóta ganga fyrir öðrum lánum. Þessa breytingu tel jeg ekki til bóta, því að framkvæmd slíkra ákvæða veltur í raun og veru algerlega á þeim, sem veitir stofnuninni forstöðu, og hversu hug hans í því er varið. Þykir mjer ósennilegt, að svona ákvæði mundu hafa mikil áhrif á hann. Hins vegar gætu svona ákvæði, ef þau sýndust vilhöll, orðið til þess að spilla fyrir bankanum hjá öðrum en þeim, sem þennan atvinnuveg stunda. Jeg held því, að þetta sje fremur til skemda en bóta. Hins vegar efast jeg ekki um, að forstöðumenn bankans muni oftast hafa tilhneigingu til þess að láta jarðræktina sitja í fyrirrúmi, sökum hinnar miklu þýðingar hennar. Þá vildi jeg fara nokkrum orðum um brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), sem, þó með nokkru öðru móti sjeu, fara samt að miklu leyti í sömu áttina. Hann leggur til, að stofnuð verði sjerstök deild við bankann, jarðræktardeild, sem veiti einvörðungu lán til jarðræktar, og ætlar henni ræktunarsjóðinn til tryggingar. Þessi deild á svo að gefa út sjerstök brjef, sem svari til þeirra lána, er hún kann að veita. Er í raun og veru með þessu fyrirkomulagi deildin gerð að sjerstökum banka, og þar því algerlega farið í bága við þá hugmynd þess manns, sem frv. samdi, að stofnunin væri aðeins ein fyrir alt landið, eða öll fasteignaveðslán, hverrar tegundar sem væru. Er hjer, með brtt. þessari, verið að stofna til samkepni um sölu bankavaxtabrjefa milli deildarinnar og bankans. Sje nú athugað, hver stofnunin hafi meiri líkindi fyrir því að geta selt brjef sín, þá dylst það eigi, að jarðræktardeildin stendur þar mun ver að vígi. Brtt. gerir sem sje ráð fyrir því, að deildin geti lánað út á 2. veðrjett, en það er ekkert tekið fram, hvaða eða hverskonar veðskuldir það megi vera, sem á 1. veðrjetti hvíla, sem helst þyrfti þó að vera, því það skiftir auðvitað miklu máli. Af þessu hlýtur auðvitað að leiða, að brjef deildarinnar verða ver trygð en bankavaxtabrjef bankans sjálfs, og því eðlilega ver seljanleg, og jarðræktardeildin þess vegna fyrir borð borin. Það gæti raunar hugsast, að bankastjórnin legði meira kapp á að selja þessi brjef en hin, en gerði hún það, þá er það auðvitað jafnframt gefið, að bankastjórnin mundi láta sjer annast um jarðræktarlánin, enda þótt deildin væri eigi, og hún því af þessum sökum óþörf. Enn er þess að gæta, að þessi deild er eigi nema lítill hluti bankans, aðeins 1/4, og gæti það eitt með öðru stuðlað að því, að deildarinnar gæti ekkert í samanburði við aðalbankann. Af öllu þessu er það auðsætt, að till. mundi ekki ná tilgangi sínum, heldur vinna þveröfugt við ætlun sína. Enn ber að gæta þess, að tilgangi þessara brtt., að gera það kleift að fá fje til jarðabóta, er eins vel náð með frumvarpinu sjálfu, því að í 15. gr. þess er veitt heimild til þess að veita jarðabótalán með sömu tryggingu og farið er fram á í brtt., en án þess þó, að gildi bankavaxtabrjefanna rýrni, sökum þess, að eftir frv. er útgáfa bankavaxtabrjefanna sameiginleg fyrir allar tegundir lána, í stað þess, að hún er sjerstök fyrir jarðræktardeildina samkvæmt brtt. Þá eru enn nokkrar brtt. frá þessum sama háttv.þm. (J. Þ.) bæði í sambandi við þessa aðalbrtt. hans, og einnig henni óháðar. Fæ jeg eigi heldur sjeð, að þær sjeu til bóta. Reikningshald og bókfærsla við bankann mundi samkvæmt þeim verða erfiðari og kostnaðarsamari, og eigi fæ jeg heldur sjeð, að það skifti nokkru máli, hvort bankinn borgar ríkissjóði fulla vexti af stofnfje sínu eða eigi, þareð ríkið á auðvitað stofnsjóðinn og allan bankann. Það sýnist því einu gilda, hvort renturnar fara beint í ríkissjóð eða varasjóð bankans. Á einstakar brtt. hefi jeg minst að nokkru áður, og þykir mjer eigi hlýða að geta þeirra nánar fyr en flutningsmenn þeirra hafa gert glögga grein þeirra.

Jón Auðunn Jónsson Jeg þarf eigi að bæta miklu við það, sem jeg hefi áður sagt um málið hjer í háttv. deild og álit okkar háttv.þm. Mýra. (P. Þ.), sem hv. deild gefst kostur á að sjá. Aðalástæða okkar móti frv. er sú, að þessi bankastofnun fullnægi ekki, nema þá að mjög litlu leyti, veðlánaþörfinni. Háttv. frsm. meiri hl. (Jak. M.) miðaði allar ástæður sínar við það, að brjefin seldust. Hann hneykslaðist einnig á því, að við skyldum drepa á það í áliti okkar, að heppilegra mundi að taka lán erlendis til styrktar ræktunarsjóðnum heldur en verja miklu fje til stofnunar veðbanka. Fyrir okkar augum er það nú ekki sýnilegt, að bankavaxtabrjefin muni seljast að nokkrum mun, og þetta bæti því ekkert úr veðlánaþörfinni, og sje því eigi nema til þess að stofna ný embætti, að ráðist sje í þessa stofnun. Við viljum athuga fleiri leiðir, t. d. hvort eigi muni tiltækilegt að stofna veðlánadeild fyrir landbúnaðinn samkvæmt þál. 1919. Landbúnaðurinn þarf áreiðanlega fremur á veðlánum að halda en kaupstaðarbúar, til húsabygginga í kaupstöðum, þó það væri líka æskilegt. Og okkur sýnist það skylda ríkissjóðs að styrkja jarðrækt landsins, því að á henni veltur mikið um framtíð þjóðarinnar og alla afkomu. Háttv. frsm. (Jak. M.) sagði, að við hefðum kveðið upp dauðadóm yfir landbúnaðinum með því að telja hann ekki færan um að borga háa vexti. Virðist svo, sem háttv.frsm. (Jak. M.) gangi út frá því, að jarðræktin sje afararðsöm. Má vel vera, að svo sje oft og einatt, en hjer verður að gæta þess, að hjá okkur er hún á byrjunarstigi, og því mörg sporin stigin, sem lítinn arð gefa. Og hætt er við því, að þótt breytt yrði um búnaðarháttu, þá græddist samt eigi við það á fyrstu umbótaárunum, meðan menn eru að feta sig áfram í nýjum tilraunum. Annars hefir því verið þannig varið, að á undanförnum 4–5 árum hefir ekkert verið unnið að jarðabótum, og ástæðan til þess er sú, að vinnan hefir verið of dýr. Hygg jeg, að margir hefðu varið fje til jarðræktar, ef hægt hefði verið að fá lán með lágum vöxtum og til langs tíma. Eins og öllum er kunnugt, hefir sú skoðun verið hjer ríkjandi síðan um aldamót, að minsta kosti, að það bæri að styrkja menn til jarðræktar, og sá háttvirtur þingmaður, sem mesta hefir haft forystuna í þessu máli, er þeirrar skoðunar, að þörfin sje nú engu óbrýnni, jafnvel ennþá meiri. Ræktunarsjóðurinn er stofnaður með það eitt fyrir augum að styðja að jarðrækt hjer á landi. Eftir áliti okkar, minni hlutans, þá væri það hið mesta óráð að hverfa frá því ráði. Jafnskjótt og um hægist, vinnulaun og útlendur varningur lækkar, þá má gera ráð fyrir, að bændur fari að rækta í stærri stíl heldur en nokkurntíma áður. Háttv. meiri hluti er sammála okkur um það, að óvíst sje um sölu bankavaxtabrjefa hins fyrirhugaða banka. En hann gerir ráð fyrir, að þau muni seljast talsvert. Aftur á móti álítum við, að salan muni verða sáralítil, svo að um verulegan veltufjárauka fyrir bankann af þeirri sölu geti ekki verið að tala. Háttv. frsm. meiri hl. (Jak. M.) virtist halda, að aðalástæða mín til þess að vera á móti stofnun þessa banka væri hræðsla við, að sparisjóðsinnlög myndu minka við það bankaútbú, sem jeg veiti forstöðu. Jeg fullyrði, að ekkert slíkt hefir vakað fyrir mjer. Þessi ummæli hans geta af ókunnugum skoðast móðgandi, en jeg mun þó ekki taka þau illa upp, því jeg veit, að háttv.þm. (Jak. M.) hefir ekki ætlað að móðga mig með þeim.  (Jak. M.: Jeg meinti það ekki sem einkamál)  . Jeg skal benda á, að útbúið á Ísafirði hefir selt meira af bankavaxtabrjefum árlega heldur en önnur bankaútbú. En það er vegna þess, að við höfum gert talsvert til þess að selja þau. Sjerstaklega gerði þó fyrirrennari minn við útbúið mikið til þess að selja brjefin, auk þess sem hann varði árlega til þess þeim peningum, sem hann hafði lausa, sem ekki voru þó miklir. Af þessu er mjer sjerstaklega kunnugt um erfiðleikana á að selja bankavaxtabrjef. Þá vill háttv. meiri hluti leggja mikið upp úr því, að sparisjóðsfje hafi aukist um margar miljónir á síðustu árum. Það er að vísu satt, að sparisjóðsinnstæða landsmanna jókst um margar miljónir á árunum 1916–1919, en jafnvíst er hitt, að hún hefir stórminkað á síðasta ári. T. d. hefir innstæðan í Íslandsbanka minkað um alt að 5 miljónum. Ennfremur ber að líta á það, að nú eru stofnaðar innlánsdeildir við flest kaupfjelög, og að lokum það, að útlánsfje hinna smærri sparisjóða hefir aldrei verið eins fast bundið og nú. Jeg þori að minsta kosti að fullyrða, að það eru sárafáir, sem geta fest fje sitt í bankavaxtabrjefum. Flestir, sem leggja fje í sparisjóð, gera það með það fyrir augum, að geta tekið fjeð aftur út, til þess að kaupa lífsnauðsynjar þegar harðnar í ári eða sverfur að þeim, af einhverjum ástæðum, t. d. vegna heilsuleysis eða annara slysa. Erlendis, sjerstaklega í Frakklandi, er öðru máli að gegna. Fjöldamargir, jafnvel hundruð þúsunda manna, lifa þar eingöngu á vöxtum af aflafje sínu. Það er eðlilegt, að slíkir menn kaupi bankavaxtabrjef og önnur slík verðbrjef, sem gefa þeim vissa ársvexti. Jeg skal ekki, að svo komnu, fara neitt út í einstök atriði frv. Þessar aðalástæður, sem jeg hefi nefnt, teljum við fullgildar, til þess að fresta málinu.  (Jak. M.: Fresta?)  . Já; við leggjum að vísu til á þskj. 282, að frv. nái ekki samþykki hv. deildar, en við bjuggumst við, að það kæmi fram rökstudd dagskrá um að fresta málinu, og henni erum við meðmæltir. Jeg tel engan efa á því, að það hlytust hreinustu vandræði af því að vinda bráðan bug að framkvæmdum á þessu stigi málsins. Háttv. frsm. meiri hl. (Jak. M.) gat þess, að það skifti ekki miklu máli, hvort ríkissjóður fengi ekki meira en 2% af þeim sjóðum, sem lagðir verða bankanum sem stofnfje, en varasjóður bankans hitt, vegna þess, að ríkið ætti hvorttveggja. Svo mætti virðast í fljótu bragði, sem þetta væri rjett, en því fer nú samt fjarri. Þeir vextir af sjóðunum, sem bankinn fær, ganga til þess að borga rekstrarkostnað þessarar stofnunar, sem etur tugi þúsunda árlega, en gerir ekkert gagn, eða jafnvel verra en það. Það eru ýms ákvæði í þessu frv., sem sjálfsagt væri að breyta, en þar sem jeg er mótfallinn aðalstefnu þess, ber jeg ekki fram brtt. Annars sjá allir skynbærir menn, að frv. er sniðið algerlega eftir erlendu fyrirkomulagi, en ekkert tillit tekið til staðhátta hjer á landi.

Jón Þorláksson Jeg get búist við því að eiga erfitt uppdráttar með brtt. mínar á þskj. 290, þar sem jeg á að vega á tvær hendur. Annars vegar er háttv. meiri hl., sem er mótfallinn öllum breytingum á frv., og hins vegar háttv. minni hl., sem vill fella frv. Brtt. þessar hníga í þá átt, sem jeg gat um við 1. umr., og skal jeg nú gera nokkru nánari grein fyrir þeim. Það, sem jeg aðallega finn frv. til foráttu, er það, að samkvæmt því á ein og sama stofnun að veita allskonar lán til fasteigna, bæði í kauptúnum og sveitum. Nú er það vitanlegt, að veðdeildin veitir aðallega lán til húsabygginga í kaupstöðum og þorpum. Hún veitir að vísu að einhverju leyti lán til jarðakaupa, en lítið af jarðabótalánum, og hefir því ekki þótt koma landbúnaðinum að nægilegum notum. Hin upphaflega hreyfing, sem kom þessu máli á stað, stefndi að því að koma á fót lánsstofnun fyrir landbúnaðinn. En ef tilhögun þessa frv. verður tekin, þá er þar með efnt til sífeldrar togstreitu milli sveitanna annarsvegar og kauptúna og sjávarþorpa hins vegar. Allir vita, að undir þeim kringumstæðum, sem nú eru, getur hin fyrirhugaða bankastofnun ekki fengið fje nema af mjög skornum skamti, því miður, þar sem nú er svo þröngt í búi, að naumast er hægt að útvega fje fyrir nauðsynlegustu greiðslum til útlanda. Fyrir mig sem kaupstaðarbúa er það sjerstaklega óaðgengilegt að taka þær fúlgur handa tryggingarsjóði bankans, sem frv. fer fram á, nefnilega, að mikill hluti af stofnfjenu er tekinn frá landbúnaðinum. Ræktunarsjóðurinn og kirkjujarðasjóðurinn eru sjerstaklega frá landbúnaðinum runnir, og af því leiðir, að bændur telja eðlilegt, að sveitirnar eigi að hafa forgangsrjett að lánum úr bankanum, en það getur orðið nóg til að koma á stað togstreitu milli sveitanna og kauptúnanna, sem getur haft mjög illar afleiðingar. Hún getur einnig orðið til hnekkis fyrir afnot sveitanna af bankanum, því eins og háttv.frsm. (Jak. M.) mintist á í öðru sambandi, þá gæti forgangsrjettur landbúnaðarins gert stofnunina óvinsæla hjá þeim flokki manna, sem annars væru líklegastir til að kaupa bankavaxtabrjefin, vegna þess, að þeir hafa helst efni til þess. Og afleiðing þess yrði sífeldur veltufjárskortur. Sú tilhögun, að hafa aðeins eina lánsstofnun fyrir allar þessar lánategundir, er miðuð við útlent ástand. En það er engin sönnun þess, að það eigi við hjer á landi, enda held jeg, að svo sje óefað ekki. Það er skoðun háttv. nefndar, og mjer er sagt, að það sje líka skoðun höfundar frv., að litlar líkur sjeu til, að bankavaxtabrjef veðbankans muni seljast erlendis. Það er þá aðeins innlendi markaðurinn, sem þeir treysta á. En ef bankinn er óskiftur og lánar jöfnum höndum til landbúnaðar og til húsabygginga í kaupstöðum, þá býst jeg við, að hann missi af töluverðum markaði fyrir bankavaxtabrjef, sem opinn stæði, ef starfsemi hans væri aðgreind í tvent. Jeg fer ekki svo langt í brtt. mínum að stinga upp á tveim lánsstofnunum, heldur legg jeg til, að sett verði á stofn sjerstök deild fyrir jarðræktarlán, en aðaldeild bankans veiti lán til húsabygginga í kaupstöðum og sveitum, og til jarðakaupa. Ástæða mín er fyrst og fremst sú, að óeðlilegt er að verja ræktunarsjóðnum til annars en jarðræktar. Jeg er ósammála því, að rjett sje að auka starfsemi ræktunarsjóðsins með því, að landið taki lán, honum til viðbótar, erlendis. Jeg vil halda þeirri leið, sem frv. gerir ráð fyrir, að nota sjóðina sem stofnsjóði og tryggingar, en gefa svo út bankavaxtabrjef, til þess að afla rekstrarfjár. Að sjálfsögðu verður húsabygginga- og jarðakaupadeildin aðaldeild bankans. Til jarðræktar eru lán miklu smærri, en veitt oft og til styttri tíma. Það kemur ekki til mála að meta jarðabótina sjálfa fyrirfram, heldur verður að láta fara fram úttekt eða virðing á henni fullgerðri, þegar bletturinn er kominn í rækt. Eins og jeg hefi tekið fram, getur lánstími jarðræktarlána venjulega verið styttri en annara fasteignalána. Það eru að vísu til undantekningar, svo sem stórfeldar áveitur, en lán til þeirra ætti aðaldeild bankans að veita. Jeg hugsa mjer, að jarðræktarlánin verði ekki veitt til lengri tíma en venjulegt hefir verið, og þá vitanlega gegn sæmilegum tryggingum. En þá er líka hægt að gefa bankavaxtabrjef þeirrar deildar út til skemri tíma, svo að sparisjóðum úti um land ætti að vera hagur að kaupa slík brjef. Jeg hefi orðið var við slíkar hugsanir í frv., og sje því, að þetta hefir meðfram vakað fyrir höfundi frv. En það er ekki tekið nógu föstum tökum á því, til þess, að hægt sje að framkvæma lánveitingar til jarðabóta, svo nokkur veigur sje í þeim. Skal jeg svo leyfa mjer að víkja nokkuð að einstökum brtt. mínum, umfram það, sem jeg hefi þegar gert. Viðvíkjandi 1. og 2. brtt. get jeg að mestu látið mjer nægja að vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt. Þar er gert ráð fyrir, að bankavaxtabrjefin megi nema alt að áttfaldri upphæð stofnfjár deildarinnar. Um upphæðina má sjálfsagt deila, en þó býst jeg við, að þetta þyki ekki fjarri lagi. Um 3. brtt., um stofnsjóð aðaldeildarinnar, er það að segja, að hún miðar að því, að bankinn fái fje sitt, eins og áður var gert ráð fyrir - því jeg hefi ekki lækkað upphæðina -, en með heppilegri aðferð fyrir ríkissjóðinn, án þess þó að það sje í rauninni nokkuð óheppilegra fyrir bankann. Það er sem sje farið fram á, að landsstjórnin greiði stofnfje bankans - auk peninga og skuldabrjefa ræktunarsjóðs - smámsaman, eftir því, sem þörf er á. Auk þess er gert ráð fyrir því, að taka megi lán til þessa, þó ekki meira en það, sem á vantar í 3 miljónirnar, þegar búið er að greiða peninga, bankavaxta- og skuldabrjef kirkjujarðasjóðs og viðlagasjóðs. Um vaxtahæðina, sem talað er um seinna í sömu greininni, má geta þess, að ef til v:ll væri þó rjettara að hafa þá 4% frá upphafi, í stað þess, sem þar er gert ráð fyrir fyrstu 10 árin. 4. brtt. er aðeins afleiðing hinna. 5. brtt. er til þess fram komin að gera greiðari aðgang að jarðræktarlánunum. Í stað þess, að lán megi ekki fara fram úr helmingi skattvirðingarverðs eignarinnar, er hjer gert ráð fyrir því, að lánið megi nema alt að 3/5 af verðgildi jarðabótarinnar fullgerðrar. 7. brtt. leiðir af því, sem áður er komið. Þá er 8. brtt. við 16. gr., og er nokkuð annars eðlis en hinar. Því jeg kann ekki við það yfirleitt, og finst ótækt að setja það í lög, að bæjarstjórnir og sýslunefndir þurfi að fá leyfi til þess hjá öðrum en landsstjórninni - í þessu tilfelli hjá veðbankanum - að taka nýtt lán, þó þær hafi tekið annað áður hjá bankanum. Hitt er annað mál, að setja mætti einhver slík skilyrði í lánssamning í hvert einstakt skifti, ef ástæða þætti til þess. Annað atriði er einnig í 16. gr., sem jeg er í efa um, þó jeg hafi ekki gert sjerstaka brtt. við það. Mjer er ekki ljóst, hver ætlunin er með niðurjöfnun þeirri, sem þar er talað um, hvort ætlast er til einhverrar aukaniðurjöfnunar í þessu skyni, eða hvort átt er við venjulega lögheimilaða niðurjöfnun. Svo er 9. brtt. við 22. gr., um upphæð lántökugjaldsins. En það er gjald, sem lántakandi á að greiða, þegar hann fær lánið, án þess að nokkru sinni hafi eiginlega verið gerð grein fyrir því, til hvers þetta gjald væri, enda hefir það altaf mælst hjer illa fyrir, frá því að það var fyrst innleitt, en það mun hafa verið með 4. fl. veðdeildarinnar. Jeg hefi þó ekki farið fram á það, að þetta gjald yrði alveg afnumið, heldur gert ráð fyrir hinu, að það fari aldrei fram úr l(ý, sem er lágmarkið eftir frv., en hámarkið er þar 3%. 10. brtt., einnig við 22. gr., er aðeins til þess að taka af allan vafa um það, á hverjum tilkynningarskyldan hvíli. 11. brtt., við 25. gr., er sjálfsögð smábreyting, í samræmi við hinar. Jeg þarf svo ekki að fjölyrða frekar um þetta að sinni. Þó jeg sje í efa um það hvort frv. hafi fengið þann undirbúning, að rjett sje að það fái framgang nú, álít jeg málið í heild sinni svo merkilegt, að jeg hefi viljað gera mitt til þess, að það færi þannig út úr deildinni, að jeg gæti unað við það. Þess vegna mun jeg greiða því atkvæði til 3. umr., án þess að þar með sje nokkuð sagt um atkvæði mitt um málið frá 3. umr. Það hlýtur að fara eftir því, hvernig fer um þær breytingar, sem jeg tel nauðsynlegt að gerðar verði á frv. Hins vegar vil jeg taka það fram, og biðja háttv. deild velvirðingar á því, að sökum tímaskorts er ekki víst að jeg hafi í brtt. samræmt alla staði frv. við breytingar mínar eins rækilega og þurft hefði. En það mætti gera til 3. umræðu, ef þær ná fram að ganga.

Eiríkur Einarsson Eins og háttv. deildarmenn muna, gerði jeg ráð fyrir því við síðustu umr. málsins að bera fram einhverjar breytingartillögur, og eru þær nú komnar á þskj. 258, og erum við tveir flutningsmennirnir. Það kom í ljós undireins við 2. umr., að ýmsir töldu frv. það helst til foráttu, að landbúnaðinum væri ekki áskilinn forgangsrjettur að lánum úr bankanum. Brtt. mín, og okkar, er því fram komin til þess að bæta úr þessu, að tryggja það, að jarðræktin sitji í fyrirrúmi. Að vísu skal jeg fúslega játa það, að í þessu máli er ekki hvað minst komið undir mönnunum, sem stjórna eiga lánveitingunum, en ekki undir bókstaf laganna einungis. En samt þarf að hafa einhver skynsamleg ákvæði um þetta, sem hvorki eru of þröng nje of víð, en tryggja þó það, sem um er að ræða og er stefnumál fyrir stofnunina. Og það er einmitt þetta, sem okkar till. gerir. Þar er vitanlega mikið lagt á vald bankastjórninni, en þó með þeirri takmörkun, að sagt er að jarðræktarfyrirtæki eigi að sitja í fyrirrúmi. Og orðið jarðrækt er notað með yfirlögðu ráði, en ekki t. d. landbúnaður yfirleitt, því það er víðara; en eins og á stendur, verður þar að gæta hófs. Hefði jeg vitanlega viljað láta þetta ákvæði ná sem lengst, landbúnaðinum í vil, en vildi ekki kveða svo ríkt að orði, að till. yrði ef til vill stefnt í hættu með því. Með brtt., eins og hún er orðuð, er auðvitað ekki skotið loku fyrir það, að veita megi lán, svo sem til húsabóta, t. d. helming til jarðræktar í strangasta skilningi og helming til nauðsynlegra húsabóta á sömu jörð; bendingin er gefin í rjetta átt, og það á að nægja. Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) sagði, að jarðræktin væri hjer á byrjunarstigi. Þetta er nú rjett og ekki rjett. Sje miðað við stærri fyrirtæki, t. d. eins og áveitur eða því um líkt, þá má þetta til sanns vegar færa, en jeg álít, að þetta skuli vera prófsteinn á því, hvort menn sjeu það trúaðir á jarðrækt landsins, að leggjandi sje eitthvað í sölurnar hennar vegna. Trúin á framtíð landsins á að gefa þessari von byr undir báða vængi, að veðbrjef slíkrar stofnunar, sem auka vill mátt og megin jarðræktarinnar, verði seljanleg. Þegar minst er á sparisjóðsfje landsmanna, þá mun það sönnu nærri, að það megi fremur lítið kalla, svo að þess gæti kannske ekki mikið, er kaupa á veðbrjefin, enda að ýmsu leyti rjett, að flestir hafi nóg með sitt fje að gera, og þó að einhver vildi segja um mig eins og háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), að af því við erum báðir útbússtjórar, ættum við að hugsa um, að útbúin hefðu sparisjóðsfje í sinni veltu, þá er jeg samt ekki vitund myrkfælinn að fylgja stefnu frumvarpsins í þessu efni. Þótt dýrtíð sje í landi, flyst ætíð mikið fje frá manni til manns, og það, sem eyðist hjá einum. safnast þá hjá hinum. Jeg geri því ráð fyrir, að altaf megi gera nokkra von um ávöxtunarfje, og þegar um þjóðþrifastofnun svo sem veðbankann, er að ræða, má ekki taka neitt sjerstakt tillit til þess, hvort til hags er eða óhags sparisjóðageymslu. Enda geri jeg ekki svo mikið úr þeim vaxtamissi, sem útbúin eða Landsbankinn yrðu fyrir. Þá er brtt. á þskj. 290 frá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Jeg held, að háttv.flm. (J. Þ.) hefði aldrei komið með þær, hefði hann verið búinn að kynna sjer vel frv. sjálft og brtt. okkar. Meginmismunur þessara brtt. er sá, að okkar brtt. er svo einföld og skapar aðeins landbúnaðinum þennan forgangsrjett, sem hlýtur að byggjast á þál. frá 1919, en brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) veldur dreifingu í framkvæmdum stofnunarinnar, og hefir óþarfan og dýran skrifstofukostnað í för með sjer. Afleiðingin yrði því sú: að okkar brtt. miðar að því, að styrkja stofnunina og gera hana tryggilegri, en hinar veikja hana og auka erfiði og amstur með óþarfa skriffinsku. Veiklunarmerki þessi eru hverjum manni auðsæ, sem lesa vill brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) niður í kjölinn; t. d. stendur í frv., að landsstjórnin skuli leggja 3 milj. í stofnfje bankans úr landssjóði, en eftir brtt.háttv. 3. þm. Reykv. er aðeins heimild til að verja 3 miljónum kr. í stofnfje. Er þannig samkvæmt frv. ótakmörkuð skylda, sem á landssjóði hvílir, og að auk heimild til að leggja meira fram en lágmarkið tiltekur. En á það vildi jeg benda, að ef slík ákvæði sem þau, er felast í brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) kæmust í hendur þeirrar ríkisstjórnar, sem ekki er málinu hlynt, þá er þar með upp kveðinn dauðadómur yfir stofnuninni. Þess vegna verð jeg að leggja eindregið á móti þessum brtt., enda sje jeg ekki, til hvers væri að samþykkja frv. með slíkum breytingum. Væri háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) með því að koma slíkri stofnun á fót, sem hjer er um að ræða, þá myndi hann ekki bera fram svona brtt. Annaðhvort er að greiða atkvæði með því, að framkvæmanlegt verði að stofna þennan ríkisveðbanka, eða þá að fella það hreinlega. Það hefði þá verið nær fyrir háttv. þingmann að hallast á sveif með minni hlutanum um það, að ræktunarsjóðurinn megi alls ekki hverfa inn í þennan banka, og verði haldið út af fyrir sig áfram, eins og verið hefir. En jeg er búinn að benda á það, að eigi að byggja á rústum ræktunarsjóðsins innan vjebanda bankans, þá getur það aldrei orðið nema hokur, eins og hingað til, algerlega ófullnægjandi. Mjer þykir vænt um, hvað háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) er bjartsýnn á framtíð landsins og framleiðslumöguleika þess, er hann heldur, að brjef jarðræktardeildarinnar verði að öllum jafnaði vel seljanleg, einnig vegna tilgangsins. Þó held jeg, að menn, eins og alment gerast nú, sjái hag sinn í því að versla annarsstaðar, og telji hyggilegra að vera við þann eldinn, sem brennur best, og ávaxti fje sitt því á öðrum stað, þar sem þeir fái sem tryggilegust vaxtabrjef. Auðvitað fundust mjer þær ofureinfaldar og skiljanlegar, þessar ástæður hjá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), þegar litið er á það, að hann er fulltrúi kaupstaðanna, enda kom það fram í ræðu hans. Hann sagði beinum orðum, að það yrði togstreita milli kaupstaða og sveita, ef landbúnaðurinn hefði forgangsrjett að lánunum úr þessum sjóðum, sem rynnu inn í bankann. Jeg get nú þegar látið staðar numið. Brtt. þær, sem jeg hefi verið að mæla á móti, finst mjer allar miði að því að slá málinu á dreif og gera stofnunina losaralega) og eiga þær að því leyti samstöðu. Vona jeg því, að allir góðir menn, sem er það áhugamál að koma stofnun þessari á fót, gæti atkvæðis síns og láti frv. ganga fram með brtt. á þskj. 258.

Fjármálaráðherra (M. G.) Það sannast á háttv. 1. þm. Árn. (E. E.), að hverjum þykir sinn fugl fagur. Hann hefir nú haldið langa ræðu um brtt. sína, en um hana verð jeg að segja, að hún er jafnfráleit að efni og orðfæri, eins og sjest best á því, að háttv.þm. (E. E.) hugsar sjer nokkurnveginn jafna möguleika fyrir því, að bankinn hafi ótakmarkað fje og takmarkað. Jeg held nú, að fjeð verði altaf takmarkað, svo að ekki verði hægt að sinna öllum lánbeiðnum. Hinu held jeg að ekki þurfi að gera ráð fyrir, að fjeð verði ótakmarkað; en þetta sýnir, að háttv. þingmaður hefir lagst djúpt í málinu. Þetta er nú aðeins formsatriði og skiftir ekki miklu máli, en hitt er aðalatriði, að í brtt. er aðeins talað um lán til jarðræktar, en það er alls ekki nóg; það þarf að standa „lán til landbúnaðar“ yfirleitt, en það geta verið, auk jarðræktarlána, lán til jarðakaupa, húsabóta, verkfærakaupa og margs annars. Eins og till. liggur fyrir, er hún því nær einskis virði, og því algerlega ástæðulaust að samþykkja hana, enda er hún ákaflega óákveðin og sýnilega fram komin aðeins til málamynda. Mjer þykir leiðinlegt að heyra, hvað háttv.flm.till. (E. E.) hefir lítið traust á landbúnaðinum, úr því hann telur lítt mögulegt að halda uppi sjerstakri lánsstofnun hans vegna. Þar er þó meira trausts að leita hjá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), enda vil jeg mótmæla þeim orðum háttv. 1. þm. Árn. (E. E.), að það hlyti að veikla hverja bankastofnun, að byggja á landbúnaðinum. Brtt. fullnægir alls ekki því, sem jeg óskaði við 1. umr., og vildi jeg því óska, að háttv.flm. tækju till. aftur og löguðu hana undir 3. umr. Þá skal jeg fylgja henni, en eins og hún liggur fyrir, get jeg það ekki. En úr því jeg stóð upp, þykir mjer rjett að gera nokkrar athugasemdir við frv., og verða þá margar þeirra fyrirspurnir. Vextir þeir, sem ríkissjóður fær af framlögum sínum, virðist mjer altof lágir, 2% 10 fyrstu árin. Ef stofnfjeð eru 3 miljónir kr., munar þetta sem næst 60 þús. krónum á ári, eða 600 þús. kr. í 10 ár, en þetta verður með vaxtavöxtum um 1 miljón kr. Þetta þykir mjer altof hátt. Mjer finst bankinn vel geta goldið 4% frá byrjun, og nægilega mikið gert með því að láta hann fá 3 miljónir kr. í tryggingarfje. Mjer finst líka, að binda ætti trygginguna við ákveðna upphæð, en ekki láta alt, sem kemur inn fyrir seldar þjóð- og kirkjujarðir, renna í bankann, jafnóðum og inn kemur. Orðið „Ísland“ í 6. gr. virðist mega falla burtu á 2 stöðum, því vitaskuld skipum við aðeins okkar ráðherrum og stjórnarráði. Jeg skil ekki heldur, hvers vegna vaxtabrjef bankans eiga að skrásetjast í stjórnarráðinu; jeg hjelt að það væri nóg, að bankinu gerði það. Upphaf 9. gr. kann jeg ekki við, og þyrfti að breyta því, svo að meiningin kæmi skýrt fram. Þar stendur: „Bankastjórnin semur og ráðherra staðfestir“. Líklega átt við, að bankastjórnartillögurnar sjeu staðfestar af ráðherranum. Annars best að láta ráðherrann koma sem allra minst við samning reglugerðarinnar. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) mintist á ákvæði 16. gr., sem jeg hafði athugað og mjer virðast ákaflega hörð og gera sveitar- og sýslufjelög mjög háð bankanum, og virðist mjer varla þörf á slíku, enda þekki jeg ekki fordæmi fyrir slíku í löggjöf vorri. Það hneykslar mig, að skylt sje að jafna aukagjaldi þessu niður. Sje ekki, að það þurfi að vera aukagjald, ef hægt er að jafna því niður með venjulegum tekjum sveitarfjelagsins. Það stendur auðvitað „ef“, en eftir núgildandi lögum á að jafna niður því, sem þarf, eftir efnum og ástæðum, svo að þetta er óþarft. Um 19. gr. verð jeg að segja það, að hún hlýtur að byggjast á öðru fyrirkomulagi en nú er og enn er ekki fram komið. Hún þarfnast því verulegrar athugunar, því jeg skil ekki vel hugsunina í því, að ríkissjóður, sem er eigandi bankans, eigi að taka ábyrgð á brjefum, er bankinn kaupir, ekki síst, þar sem brjef þessi eiga áður að vera trygð með nægilegu veði. En auðvitað getur verið, að síðar komi lög um þetta; en sem stendur eru engin slík lög til. Í 22. gr. 3. málsgr. er prentvilla, sem þarf að leiðrjetta, og auk þess vantar ákvæði um, hver skal tilkynna eigendaskifti, seljandi eða kaupandi eða báðir. Þetta er því nauðsynlegra, sem sektir liggja við, ef tilkynning er vanrækt. Í fyrirsögn IV. kafla sýnist mjer eiga að standa „bankans“,. en ekki „banka“. Viðvíkjandi ákvæðum 41. gr., þá get jeg ekki sjeð neina nauðsyn á því að launa bankastjórum Landsbankans sjerstaklega fyrir það að vera meðstjórnendur þessa fyrirhugaða banka. Þeir losna þá við veðdeildarstörfin í Landsbankanum, og þótt þeir taki einhvern þátt í stjórn nýja bankans, þá ættu þau störf síst að verða meiri en þeir hafa áður haft, sjerstaklega þar sem gert er ráð fyrir, að auk þeirra verði einn aðalbankastjóri fyrir bankann. Annars er það mikið álitamál, hvort þurfi 4 bankastjóra. Jeg álít nóg, að þeir sjeu 3, nema þá að að því ráði yrði horfið að hafa bankana ekki saman, því að ekki er hægt að neita því, að nokkur keppni muni geta átt sjer stað milli þeirra innbyrðis, eins og líka bent hefir verið á. Mjer þætti vænt um, ef nefndin gæti gengið inn á eitthvað af þessu, sem jeg nú hefi tekið fram. En mest finst mjer þó um það vert, að það komi skýrt fram, að landbúnaðurinn hafi forgangsrjett að lánunum. Háttv. frsm. (Jak. M.) vill fá frv. fram óbreytt, af því að hann er þingmaður Reykvíkinga, og sjer að það er hagur fyrir þá. Það er að vísu nokkur bót að brtt.hv. 1. þm. Árn. (E. E.), en hún er ekki nægileg til varnar yfirgangi kaupstaðanna. Og ef ekki verða hjer sett nein tryggingarákvæði, þá er jeg hræddur um, að vel geti komið fyrir, að hússkrokkar í kaupstöðum útrými lánum til sveitanna, líkt og orðið hefir hjer í veðdeildinni. Og kann jeg af því margar sorglegar sögur, sem styðjast við eigin reynslu mína.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal lofa því að vera stuttorður, svo að þessir fáu þm., sem eftir eru, fari ekki út. Menn biðu hjer með óþreyju eftir málum málanna, peningamálunum, og er því ekki nema von, að menn þreytist að ræða hjer um friðun lunda og önnur álíka stórmál. Mál það, er hjer ræðir um, er í rauninni stórmál, sem hefði átt að vera framkvæmt fyrir löngu. Fyrir landbúnaðinn eru víxillán afar óhentug lán, eins og allir vita, og þó sumir hafi grætt á þeim, má þó ávalt búast við, að svo stutt lán verði að tjóni, enda eru dæmi til þess. Og þegar svo langt er komið í kaupstöðunum líka, að bankarnir lána ekki út á 1. veðrjett í húsum nema víxillán, þá getur ekki hjá því farið, að hrun verði á húseignum, enda er það þegar farið að koma á daginn. En það ætti að vera öllum vitanlegt, hve mikið er undir því komið, hvernig farið er með fasteignirnar í landinu. Og jeg er viss um það, að fjárhagsástand okkar hefði verið annað nú, og lán bankanna tryggari, ef lánunum hefði verið skynsamlega jafnað niður á góðar jarðir og tryggar fasteignir í landinu. Þingið sá nú, þótt seint væri, að svo búið mátti ekki standa, og það sá það um síðir, að brýn þörf var á fasteignabanka hjer á landi. Efnilegur maður var sendur utan, til þess að kynna sjer fyrirkomulag slíkra stofnana erlendis, og hefir hann samið það frv., sem hjer liggur fyrir. Væri því nokkuð hastarlegt, ef enn ætti að draga málið á langinn, eyðileggja undirbúninginn og draga stofnunina úr hömlum. Og mjer þykir sárt að sjá háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) í þeim flokki, er það vilja. Aðalástæða hans er hræðslan við það, að ræktunarsjóðurinn renni inn í þessa stofnun. Flestir munu nú vita það, að ræktunarsjóðurinn er til orðinn fyrir sölu þjóðjarðanna. Hann er að vísu 1 miljón á pappírnum, en fjeð er ekki líkt því alt innborgað, og það eru því afarfáir, sem geta fengið lán úr honum. Hann segir, að vextirnir sjeu þar afarlágir. Og það er satt. Jeg tel það samt ekki heppilegt að hafa vexti af lánum aðeins 4%, þegar vextir alment eru 8%. Það er að minsta kosti óeðlilegt. Sanngjarnt væri, að vextirnir væru 6–61/2%. Og þá vexti mun hinn fyrirhugaði banki taka. Önnur ástæða háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) er sú, að illa muni ganga að selja veðbrjefin. Jeg viðurkenni það, að ekki sje gott að selja brjefin nú. En ef hægt væri að fá röskan mann til þess að kenna mönnum að kaupa brjefin, þá ættu þau að geta selst. Þetta eru tryggustu pappírarnir hjer á landi, og alls ekki ólíklegt, að fyrir þau fengist markaður erlendis. Jeg hefi ávalt haft mikinn áhuga fyrir stofnun fasteignabanka, frá því jeg fyrst tók að hugsa um landsmál, og þar sem jeg hefi um alllangt skeið haft afskifti af sölu fasteigna og lántöku út á þær, þá hefi jeg manna best sjeð, hvílík geysiþörf var á slíkri stofnun hjer á landi. En þó er jeg ekki ánægður með eitt atriði í frv. Jeg hefði helst kosið, að stofnunin væri algerlega sjálfstæð. Og mjer er illa við, að bankastjórar Landsbankans verði bankastjórar við bankann. Jeg vona, að veðbankinn losni við afskifti þeirra innan skamms, ef úr þeirri ráðstöfun verður, og verði algerlega sjálfstæður. Þá kem jeg næst að brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Jeg vil þó taka það fram, að mjer er ekki vel 1jóst, hvað fyrir þessum háttv.þm. vakir. Hann þykist vera málinu hlyntur. Má vera, að tilgangur hans sje góður, en aðalbrtt. hans fer í öfuga átt við tilganginn. En honum ætti þó að vera það ljóst, að það er alveg óhugsandi að hafa tvær slíkar lánsstofnanir í landinu, aðra fyrir sveitirnar og hina fyrir kaupstaðina. Er það og álit allra fróðra manna í þeim sökum, og þá sjerstaklega hjer á landi. Danir hafa og fylgt þeirri reglu að lána jafnt út á hús og jarðir. Jeg viðurkenni þá hugsun háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að leggja mest upp úr lánum til landbúnaðarins, og þá helst til jarðabóta. En það gerir frv. líka. Jeg viðurkenni, að nú er mjög ilt að fá lán til jarðabóta, t. d. vatnsveitna. Jeg hefi sjálfur reynt að fá lán til slíkrar virkjunar, en það fekst ekki. Er slíkum vandkvæðum vill einmitt 15. gr. frumvarpsins bæta. Og vil jeg leyfa mjer að lesa upp fyrstu málsgrein hennar, með leyfi hæstv. forseta. „Ef lán það, sem sótt er um, er að öllu eða nokkru leyti ætlað til jarðabóta eða annara endurbóta á fasteignum, er hafa í för með sjer varanlega verðhækkun eignarinnar, má við virðingarverð meta sjerstaklega þá verðhækkun, og miða lánsupphæðina við virðingarverð eignarinnar, að meðtaldri verðhækkuninni“. Þetta skilst mjer að sje næg trygging í höndum bankastjóra, til þess að tillit verði tekið til þessa. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) lagði mikið upp úr því, að veðbrjefin væru ekki eins trygg, ef blandað væri saman brjefum, trygðum með fasteignum í sveit og fasteignum í kaupstað. Þetta skil jeg ekki. Peningamagnið er venjulega meira í kaupstöðunum, og ætti það því að vera styrkur fyrir sveitirnar. Jeg held því, að slík áhættudreifing hljóti að vera ekki ótryggari, heldur tryggari. Jeg vil taka það hjer fram um leið, að jeg er samþykkur brtt.háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) að efni til, en jeg legg ekki eins mikið upp úr forminu eins og hæstv. fjrh. (M. G.). Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) áleit, að brjef þau, sem trygð væru í jarðræktardeildinni, mundu seljast betur en önnur veðbrjef bankans, af því að þau lán væru veitt til styttri tíma. Jeg held, að þetta sje hreint og beint sagt út í bláinn, því ef nokkuð er, þá ættu þau brjef að seljast ver, vegna þess meðal annars, að jarðræktardeildin yrði miklu minni stofnun en sjálfur veðbankinn. Jeg neyðist því til a? taka það svo, að þessi háttv. þingmaður vilji annaðhvort fella frv. eða fresta málinu, og mun hann þó það hvorugt geri í neins þágu, og ekki heldur kjördæmis síns. Þingmaðurinn sagði, að það væri ekki tekið föstum tökum á jarðabótalánunum í frv. En slíkt er einmitt gert í 15. gr., eins og jeg tók fram áðan. Og ef svo færi, að einhver vildi enn fá sjer viðbótarlán, þá er honum leiðin að bönkunum jafnopin eftir að veðbankinn er kominn á eins og áður. Þið hefir áður verið á það bent hjer í umræðunum, að reikningsfærsla bankans yrði mjög flókin samkvæmt till.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), og er það rjett. Að lokum vil jeg þó geta þess, að jeg felst fyllilega á eina brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Það er brtt. við 22. gr. frv., um, að ekki skuli greiða meira í varasjóð bankans en l% af lánum.

Eiríkur Einarsson Hæstv. fjrh. (M. G.) vítti mjög formið á brtt. okkar, og þótti honum sjerstaklega upphaf till. óverjandi: „Nú hefir bankinn takmarkað fje til umráða “. Jeg held nú einmitt, að þetta orðalag eigi mjög vel við, ef miðað er við það hártoganalaust, að bankinn getur fengið mjög mikið fje til umráða, ef veðbrjefin seljast bæði fljótt og vel. Hver, sem því vill skilja, hlýtur að geta skilið, hvað átt er hjer við með orðinu takmörkun. En ef hjer á að fara út í orðhengilshátt, þá býst jeg við, að margt megi finna bæði í öðrum þingskjölum og í ræðum háttv.þm. En annað, sem fram kom í ræðu hæstv. fjrh. (M. G.), fanst mjer þó meiru skifta, og það var, að honum þótti of þröngt til orða lekið í till. minni, að miða við lán til jarðræktar, og taldi, að t. d. jarðakaup gætu ekki heimfærst þar undir. Þessu vil jeg svara því, að þegar jeg talaði um þessa till. mína, nefndi jeg sem dæmi hús og þess háttar, og áttu þá jarðakaupin eins að geta, og ekki síður, heimfærst undir orðalag till. eins og húsin; þannig er því varið, að með góðum vilja, þá má leiða eitt af öðru. Og svo mun mega gera hjer, ef bankastjórinn yrði ólíkur fjármálaráðherra og frjálsmannlegur, eins og sá maður er, sem hefir samið frv. og líklegur er til forstöðu við hinn nýja banka.  (M. G.: Ekki verður hann nú altaf)  . Nei, ekki heldur hæstv. fjrh. með sínar skýringar. Hævstv. fjrh. (M. G.) sagðist einnig lesa það út úr orðum mínum, að jeg hefði lítið traust á landbúnaðinum, og færði það til, að jeg hefði sagt, að brjef jarðræktardeildarinnar mundu seljast ver heldur en veðbrjef bankans sjálfs. En þetta var ekki sagt í neinu óvirðingarskyni við landbúnaðinn, heldur af því, að það er algild regla, að stór stofnun muni selja veðbrjef sín betur en litlar sjerkreddustofnanir. Og leyfi jeg mjer að kalla þessa fyrirhuguðu jarðræktardeild því nafni. Hæstv. fjrh. (M. G.) mæltist að lokum til þess, að við tækjum till. aftur. Því get jeg þegar svarað fyrir mitt leyti, að jeg vil alls ekki taka till. aftur. Jeg tel ákvæðin, sem í henni eru, svo mikilsverð, að hún má alls ekki takast aftur, nema því aðeins að annað enn betra komi í staðinn. Og það get jeg gengið inn á, að ef hæstv. fjrh. (M. G.) eða aðrir Háttv. þm. vilja við 3. umr. málsins koma fram með till., er gengur í sömu átt og mín, en sem fer lengra, þá mun jeg hiklaust stíga sporið líka og greiða atkvæði með henni; það væri mjer auðvitað kærast, ef treysta mætti að fram gengi. Jeg mun því hiklaust láta þessa till. koma til atkvæða nú, og sjá hvað setur um frekari breytingar.