Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég vænti þess, að aðaltill. verði samþ. Ég hefði gjarnan viljað vera meðflm. að henni, en vissi ekki um hana, er hún fór í prent. En það sakar vitanlega ekki. Ég er með henni jafnt fyrir því og vænti, að hún verði samþ. Ég vil geta þess, að ég mun greiða atkv. með því, að verksviðið verði fært út líkt og brtt.hv.þm. Seyðf. ráðgerir. Samskonar till. var vísað á bug í kreppun., vegna þess að rannsókn þótti vanta. Það er alveg rétt hjá hv.þm. Seyðf., að þetta á ekki að þurfa að standa í vegi fyrir rannsókn á sjávarútveginum, því að ef starfið reynist of umfangsmikið með þeirri viðbót, er ekki annað en að fela öðrum mönnum rannsókn á þeim málum, sem við bætast samkv. brtt. sócialista. Hin mótbáran, sem hv.þm. Vestm. kom með, að rannsókn á högum verkamanna væri ekki nauðsynleg, vegna þess að afkoma þeirra stæði og félli með atvinnuvegunum, á auðvitað fullan rétt á sér, en þó þessi rannsókn fari fram, er það á valdi þingsins að gera þann greinarmun, er því þykir rétt að gera um stuðning til hinna ýmsu stétta. Ég sýndi fram á það í kreppunefnd, að aðalörðugleikar framleiðenda eru í því fólgnir að reyna að halda í atvinnutækin, en verkamanna að halda í atvinnuna, og því er ekki svo hægt að gera sameiginlegar ráðstafanir. Það er nú svo um þessar ráðstafanir til hjálpar atvinnuvegunum, að þær verða tvennskonar. Annarsvegar er bráðabirgðalausn út úr kreppunni. Því miður eru þær ráðstafanir, sem hér hafa verið gerðar vegna landbúnaðarins, flestar slíkar bráðabirgðaráðstafanir. Þær miða að því að bæta úr áföllnum vandræðum, fresta skuldum, lækka vexti o. þ. h., en síður að því að tryggja hag bænda í framtíðinni, svo að ekki sæki í sama horfið aftur og allt þetta verði gagnslaust. Um tvo fyrstu liði þáltill. þessarar má segja, að þeir séu hliðstæðir þeim ráðstöfunum, er gerðar hafa verið vegna landbúnaðarins: Að rannsaka hve hag sjávarútvegsins sé komið og undirbúa tillögur til þess að varna því, að áfallin vandræði verði honum að fjörlesti. En aðrar ráðstafanir, sem gert er ráð fyrir að leiði af rannsókninni, eru hinsvegar til frambúðar, svo sem rannsóknir á fjölbreyttari verkunaraðferðum, um aukinn markað og undirbúningur um lánsstofnun fyrir bátaútveginn. En þó tel ég 3. liðinn mikilsverðastan, því að þar er gripið á rót meinsins. Hv. þm. Seyðf. hafði á móti þessum lið og vildi fella hann burt. En ég vil einmitt mæla sérstaklega með þessum lið. Ef rannsóknin gæti leyst úr þeim viðfangsefnum, er þar greinir, væri það atvinnuveitendum og þiggjendum í senn hinn bezti stuðningur, sem hægt væri að veita þeim í þessari atvinnugrein sem annarsstaðar. Það er efni liðsins: „að athuga leiðir til að treysta betur en nú sameiginlega hagsmuni vinnuþiggjenda og vinnuveitenda, þeirra, er vinna að sjávarútveginum, bæði á sjó og landi, og gera tillögur til að draga úr fjárhagsáhættu útvegsins“. Það er skiljanlegt, að hv.þm. Seyðf. vilji ekki ræða svona atriði undir því kapitalistíska skipulagi, sem nú er. Það er ein af aðalkennisetningum sócíalista, að hagsmunir atvinnurekenda og verkamanna rekist á, og hljóti að rekast á, og þeir benda ekki á aðra leið út úr þeim ógöngum en sitt aðalstefnuskráratriði, þjóðnýtingu í einhverri mynd. Og það er einmitt hinn sterki grundvöllur slíkra kenninga, að á þessum málum er mikið ólag. Vegna þessa ólags hefir stefna sócíalista náð viðgangi, en ekki vegna úrræða þeirra. Enda hafa þeir aldrei getað orðið sammála um leiðirnar sjálfir, þótt þeir séu sammála um ólagið, eins og við. Ég vil því sterklega mæla með rannsókn á því, hvort ekki sé hægt að koma lagi á þessi mál án þess að gerbreyta þjóðskipulaginu. Ýms ráð hafa verið tekin upp annarsstaðar, og sum gefizt sæmilega, svo að þetta er ekki óhugsandi. Reyndin hefir sýnt, að þessi tvö öfl, fjármagn og vinna, eru í sífelldri baráttu. Fyrrum kúgaði fjármagnið vinnuna og hirti meginhlutann af ágóðanum. Vinnan fór auðvitað að taka á móti, og nú er víðast svo komið, að vinnan hefir orðið yfirsterkari og undirokað fjármagnið. Þetta er auðvitað í fljótu bragði gleðilegt, en þó hefir þetta ekki orðið til hagsældar hinum vinnandi lýð. Þetta hefir orðið einn af svokölluðum Pyrrhusarsigrum. Um leið og verkalýðnum hefir tekizt að knýja upp kaupgjaldið, hefir atvinnuleysið sótt hann heim. Fjármagnið hefir lamazt og dregið úr framkvæmdum. Út úr öllum atvinnurekstri fæst ákveðin upphæð og fái einn aðili meira hlutfallslega en honum ber, kemur það niður á öðrum og atvinnufyrirtækinu um leið. Hvort sem fjármagnið eða vinnan sigrar, leiðir það til ógæfu. Þess vegna þarf að sameina hagsmuni beggja. Allt annað er ný bót á gamalt fat. Enska þjóðin hefir reynt fyrirkomulag, sem nefnt er profit sharing eða ágóðahlutdeild. Henni er svo varið, að allir, sem við fyrirtækið starfa, frá framkvæmdastjóra til sendisveins, fá ákveðinn hluta af ágóðanum. Sá galli er á þessu fyrirkomulagi, að það hefir alið mjög á tortryggni. Menn efast gjarnan um, að reikningarnir séu réttir og þeir fái það, sem þeim ber. Ef ekkert fé er til úthlutunar, leiðir af því óánægju. Í fyrirkomulagi því, er Englendingar nefna copartnership, geta verkamennirnir eignazt hluti og þar með öll réttindi hluthafa. En reynslan hefir sýnt, að verkamönnum gengur svo seint að eignast hlutina, að þeir missa áhuga á því. Þá hefir verið reynd þriðja leiðin, hin svokallaða starfsmannahlutdeild (employer partnership). Við hliðina á hinum almennu hlutabréfum eru einnig gefin út hlutabréf, sem hljóða á vinnu. Þannig getur verkamaður, sem enga peninga á, fengið hlutdeild í fyrirtækinu. Þau eru ekki reiknuð til skatts, en veita, eins og fjármagnshlutabréfin, rétt til þátttöku í stjórn og eftirliti með rekstri fyrirtækisins og hlutdeildar í sjóðum. Og það er ennfremur ákveðið, að í arð af fjármagnshlutabréfum megi ekki greiða nema 5% og 1-2% vegna áhættu, en vinnan eigi allt, sem fram yfir er. Þetta er hvass spori, því að á þennan hátt fá þeir, sem vinna, hærri arð en þeir, sem eiga fjármagnið. Þarna er gengið út frá því, að fjármagnið sé í raun og veru óvirkt, eins og það lægi í banka, og beri því ekki hærri vexti en fjármagnið í landinu fær á hverjum tíma, að viðbættum áhættuprósentum. En hið starfandi magn í fyrirtækinu eru þeir, sem starfa við það, allt frá forstjóranum til hins lægsta. Þeir, sem þarf að spora áfram, eru ekki hluthafarnir, heldur starfsmennirnir. Þetta fyrirkomulag hefir reynzt vel, einkum þar sem launin eru mikill hluti af kostnaði. Má vera, að það ætti ekki eins vel við útgerðina, þar sem launin eru ekki aðalkostnaðarliðurinn. Ég skal ekki slá neinu föstu um þetta, en vil aðeins mæla á móti því, að þessi mikilsverðasti liður till. verði felldur niður. Og ég trúi því ekki, að hv.þm. Seyðf. geri sig að þeim skoðanaþræli, að hann vilji ekki láta rannsaka leiðir til úrlausnar, meðan hann og flokksmenn hans geta ekki breytt skipulaginu hvort sem er.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Það er nú eins og kunnugt er búið af þingsins hálfu að reka smiðshöggið á þær ráðstafanir, sem þingið sér sér fært að gera, til þess að rétta landbúnaðinum - þ. e. bændum landsins - hjálparhönd eftir því, sem verða má, og forða þeim frá eignatapi eða jafnvel gjaldþroti vegna yfirstandandi tíma, - tíma, sem allir kannast við, að séu erfiðari sökum margra hluta fyrir alla framleiðendur heldur en venjulegir tímar. Við, sem flytjum hér þáltill. á þskj. 869, erum því fyllilega samþykkir, að þing og stjórn geri þær ráðstafanir, sem réttar og skynsamlegar eru, til hjálpar bændunum, og það, sem hér er farið fram á með þessari þáltill., er í raun og veru nokkurskonar áframhald til viðreisnar landsmönnum. Með till. er farið fram á, að lagður sé nauðsynlegur grundvöllur undir það, að litið sé nokkuð til aðalatvinnuvegar þjóðarinnar, þess atvinnuvegar, sem ríkisbúskapurinn byggist svo að segja að mestu leyti á, en það er sjávarútvegurinn. Þær kreppuráðstafanir til úrréttingar fyrir bændur landsins, sem afgr. hafa verið hér frá Alþingi, voru undirbyggðar með skipun nefndar, sem var skipuð 23. nóv. síðastl. ár af stjórninni, til þess að athuga hag landbúnaðarins og fjárhagsástæður bænda og gera till. um þær ráðstafanir, sem tiltækilegar þættu til að styrkja fjárhag bænda vegna þeirra örðugleika, sem heimskreppan veldur. Nú hefi ég nefnt í stórum dráttum verkefni þessarar n. og tilefni til þess, að hún var skipuð. Í n. voru skipaðir þessir menn: Tryggvi Þórhallsson bankastjóri, Pétur Ottesen alþm., og Sigurður Kristinsson forstjóri. Nú er það vitað, að það, sem gert verður af ríkisins hálfu til viðreisnar landbúnaðinum, hlýtur að koma niður á öllum landsmönnum yfirleitt, og þá einkum og sér í lagi þeim atvinnuveginum, sem leggur drýgstan skerf til þjóðarbúsins, sem er sjávarútvegurinn. Þær vonir, sem við getum gert okkur um, að stuðningur sá fyrir bændurna, sem felst í frv. um kreppulánasjóð, komi að haldi, byggjast að mestu á því, að afkoma sjávarútvegsins hallist ekki til neinna muna frá því, sem nú er, heldur miklu fremur réttist. Það er sem sé gert ráð fyrir því í frv. um kreppulánasjóð, að ríkissjóður leggi fram á næstu 9 árum 21/2 millj. kr. í þá sérstöku lánsstofnun, sem nefnist kreppulánasjóður. Fyrir utan þetta er sjóðnum heimilað að gefa út handhafaskuldabréf, allt að 9 millj. kr. Þessar ráðstafanir vaxa mörgum í augum. Ég skal engu spá um það, hvernig þær reynast í framkvæmdinni, en ég vona, að þær nái þeim tilgangi, sem þingið hefir haft fyrir augum, sem sé þeim, að fleyta landbúnaðinum yfir þetta mikla örðugleikatímabil. Nú er, eins og ég áður sagði, öllum ljóst, að þær vonir byggjast að mestu á því, að landið verði þess megnugt að standa undir þeim byrðum, sem hér eru lagðar á ríkissjóð. Ég skal skýra að nokkru frá, hvert hlutfall hefir verið milli útflutningsmagns eða útflutningsverðmætis á landbúnaðarafurðum og sjávarafurðum hin síðustu árin, og bregður það nokkru ljósi yfir það, að við verðum í þessum efnum að byggja mest á sjávarútveginum. Árið 1930 eru fluttar út sjávarafurðir fyrir 54564 þús. kr. Það sama ár eru fluttar út landbúnaðarafurðir fyrir 4882 þús. kr. Ég skal taka það fram, að það liggja ekki fyrir alveg síðustu og fullkomnustu skýrslur um útflutning ársins 1932, en ég styðst við þær tölur, sem gengisnefndin hefir gefið upp. Hún gefur upp, að útflutningsverðmæti sjávarafurða hafi það ár verið 41100 þús. kr., en útflutningsverðmæti landbúnaðarafurða 2700 þús. kr. Þessar tölur sýna það nægilega ljóst, hversu viðskiptajöfnuður okkar við aðrar þjóðir er stórkostlega háður því, hversu mikil verðmæti við fáum, einkum og sér í lagi fyrir sjávarafurðir okkar. Hann er heldur ekki orðinn neitt smávaxinn sá floti, sem tekur þátt í veiðunum fyrir ströndum landsins, hinn innlendi fiskiskipafloti. Ég hefi tekið hér upp tölur fyrir 2 ár úr skýrslum, sem Ægir hefir birt, rétt til þess að sýna hv.þdm., hversu mörg framleiðslutæki sjávarútgerðin hefir á floti. Árið 1931 stunduðu fiskiveiðar innlend fiskiskin sem hér segir: Togarar .................... 40 Línuveiðarar ..................... 22 Vélbátar (yfir 12 smálestir) ...... 183 Vélbátar (undir 12 smálestir) .... 233 Vélbátar (opnir) ................. 329 Róðrarbátar ...................... 27 Skip og bátar samtals ............ 834 Árið 1932 líta þessar tölur þannig út: Togarar .......................... 36 Línuveiðarar ..................... 18 Vélbátar (yfir 12 smálestir) ...... 170 Vélbátar (undir 12 smálestir) .... 214 Vélbátar (opnir) ................. 281 Róðrarbátar ...................... 43 Skip og bátar alls ................ 762 Það er nú öllum vitanlegt, að þeir, sem reka sjávarútveg sem aðalatvinnuveg, eiga ekki síður í bökkum að berjast heldur en bændur, vegna þess verðfalls, sem orðið hefir á sjávarafurðum, og einkum og sér í lagi er það árið 1930, sem margir, ef ekki allir sjávarútvegsmenn hér á landi bera svo að segja sár á bakinu eftir. Það ár varð verðfallið gífurlegt á afurðunum, og stórtap mun hafa orðið á útgerðinni svo að segja alstaðar hér við land. Árið 1931 og 1932 hafa ekki verið eins slæm, en þó hygg ég, að afkoma manna hafi í fæstum tilfellum verið svo, að menn hafi getað borgað neitt verulega af þeim skuldum, sem á þá hlóðust einkum vegna ársins 1930. Fiskveiðasjóður Íslands hefir nú hjálpað mörgum af vélbátaeigendum til þess að komast yfir skipin, en margir þessara manna hafa árum saman átt í mestu erfiðleikum með að standa í skilum með afborganir og oft orðið að biðja um frest og reyna á biðlund stjórnenda sjóðsins, og oft hefir ekki annað legið fyrir dyrum en að þeir misstu þessi framleiðslutæki sín, vegna erfiðleikanna á að standa í skilum með afborganir. Þetta er mér mjög vel kunnugt um, því að ég þekki af eðlilegum ástæðum betur til þess hluta útgerðarinnar, sem stendur að vélbátunum. Og yfirleitt er sagt, að togaraflotinn sé litlu eða engu betur staddur. Þeir útgerðarmenn, sem ég þekki og hefi átt tal við um þessi efni, ljúka flestir upp einum munni um það, að tap hafi orðið á rekstri togaranna ár eftir ár. Þetta vilja menn oft ekki láta sér skiljast. Þeir halda því fram, að ef útgerðarmenn tapa ár eftir ár, þá verði þeir að hætta. Að útgerðin haldi áfram, þýði það, að þetta tap sé ekki til. Þeir, sem sjálfir hafa fengizt eitthvað við slíkan atvinnurekstur, kannast við, að útgerðin er þannig löguð, að sá, sem á bát eða skip, reynir í lengstu lög að klifa þrítugan hamarinn til þess að halda úti skipum sínum. Þeir vona, að þeir geti rétt hag sinn og vonast eftir betri veiði og betri sölu, því að í mörgum tilfellum hafa þeir enga aðra afkomumöguleika heldur en að reyna að starfrækja þennan atvinnurekstur, m. ö. o. að halda áfram útgerð meðan nokkursstaðar er hægt að fá hjálp eða aðstoð til þess. Okkur flm.till. dylst það ekki, að þetta verk, sem við viljum, að Alþ. feli ríkisstj., er mikið og margþætt. Á það hefir verið drepið hér í þinginu, í sambandi við umr. um kreppuráðstafanir bændanna vegna, að þær ráðstafanir næðu líka til sjávarútvegsmanna, en því var andmælt á þeim grundvelli, að engin rannsókn hefði enn fram farið um það ástand, sem ríkir hjá þeim hluta framleiðendanna. Þjóðinni sem heild er hin mesta nauðsyn að því, að atvinnuvegirnir séu athugaðir gaumgæfilega, hagur þeirra og afkomuskilyrði og leiðir til lausnar út úr vandamálum þeirra og því öðru, sem þeir hafa við að stríða. Þetta er ekki hvað sízt nauðsyn fyrir það, að þeir atvinnuvegir, sem hér um ræðir, hin beina framleiðsla, eru undirstöður annara atvinnugreina og atvinnunnar í landinu, þær stoðir, sem velferð ríkisins hvílir á. Er því réttmætt að verja nokkru til rannsóknar á þessum atvinnuvegum. Og þetta, sem ég nú hefi lýst, er það, sem farið er fram á í 1. lið till. Hinir liðirnir skýra sig sjálfir. Þó vil ég geta þess, að í 3. lið till. er lagt til, að athugað sé, á hvern hátt sameina megi hagsmuni vinnuveitenda og vinnuþiggjenda. Það stendur í sambandi við hagsmuni beggja, framleiðenda og þeirra, sem hjá þeim vinna, að sem nánast samband sé á milli þessara aðila, bæði til verndar sameiginlegum hagsmunum og til þess að forða árekstri milli þeirra. Í sambandi við 4. lið, um fjölbreyttari verkunaraðferðir, vil ég benda á, að þar getur verið um stórt verkefni að ræða. T. d. er til ein algeng verkunaraðferð í Noregi, sem er óþekkt hér nú orðið, en vel mætti taka upp (harðfiskur til útflutnings). Í 5. liðnum, um markaðsleit fyrir fisk, eru af ásettu ráði aðrar framleiðsluvörur teknar með. Þar sem leitað er markaðar á fiski og fiskiafurðum, getur og verið um sölu á öðrum framleiðsluvörum að ræða. Er þá hagsýni í að það sé athugað um leið. Með 6. lið till. má segja, að minnt sé á loforð, sem gefið var þegar Búnaðarbankinn var stofnaður 1929. Framsóknarstj. gaf þá loforð um, að svipuð lánsstofnun yrði sett upp fyrir bátaútveginn. Það loforð er enn óuppfyllt. Ég hefi þá minnzt á verkefni till. Við flm. álítum, að hér sé um að ræða verkefni, sem sé svo mikilvægt fyrir afkomu þessa atvinnuvegar og landsins í heild, að ekki megi lengur dragast, að sú rannsókn fari fram, sem þar um ræðir. Teljum við, að ekki megi horfa í fé og fyrirhöfn af ríkisins hálfu til að fá þetta sem vendilegast rannsakað. Nú hafa hv. jafnaðarmenn þessarar deildar borið fram brtt. um að færa verksvið þessarar rannsóknar yfir á víðara svið. Þeir vilja taka undir þetta til viðbótar rannsókn á hag sjómanna, verkamanna og iðnaðarmanna. Um það vil ég segja, að verksvið þáltill. er ærið umsvifamikið, þótt ekki sé við það bætt. Sé það gert svo mjög sem till. á þskj. 884 bendir til, þá óttast ég, að verkið verði umsvifameira en svo, að það geti borið árangur í næstu framtíð. Liðir brtt. eru að vísu nátengdir því, sem þáltill. ræðir um. Hagur verkamanna og sjómanna fer að mestu eftir því, hvernig sjávarútvegurinn ber sig, en að nokkru eftir afkomu landbúnaðarins. Nú hefir nokkuð verið að því gert að tryggja afkomu bænda og forða þeim frá því að komast á vonarvöl. Það er afleiðing þeirrar rannsóknar, sem gerð var um hag þeirra. Og rannsókn á sjávarútveginum er alveg hliðstæð. Bændum á að forða frá því að missa jarðir, búfé og aðra áhöfn. Ef útgerðarmenn missa farkost, veiðarfæri og annað, er til útgerðar þarf, er þeirra atvinnuvegur stöðvaður og þeir tapa atvinnu sinni. Ef atvinnuvegur þeirra er gerður tryggari og arðvænlegri, er líka um leið beint og óbeint unnið að því að tryggja hag verkamanna og sjómanna - og iðnaðarmanna reyndar líka. En þótt hagur þeirra, er till. jafnaðarmanna telur upp, sé rannsakaður, er efnið þó enn ekki nægilega tæmt. Verzlunarstéttin er eftir skilin fyrir því. Hún getur gert alveg réttmætar kröfur um að vera með, ef hinar eru allar teknar, og njóta hlunninda sem þær. Og hún á ekki minni kröfu til stuðnings ríkisvaldsins en hinar, þar sem hún hefir á síðustu tímum beðið tjón vegna aðgerða þess um takmörkun innflutnings. Sú ráðstöfun var máske ekki að öllu leyti óréttmæt. En verzlunarstéttin hefir ei að síður beðið tjón vegna hennar. Ég vona að þáltill. okkar verði samþ. óbreytt. Hún grípur út yfir það, sem allra nauðsynlegast er og undirstaða afkomu flestra landsmanna, einnig þeirra, sem taldir eru upp í brtt. jafnaðarmanna.

Frsm. (Magnús Torfason) Ég vil aðeins leyfa mér að skýra frá því, að komið hefir brtt. í þessu máli, sem ekki er útbýtt enn hér í hv. d., og óska ég því, að frestað verði að taka málið fyrir, þangað til síðar á fundinum, þegar þskj. hefir verið útbýtt.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Það er skammt liðið síðan verið var að ræða hér fyrir spurn um uppgerð síldareinkasölunnar. Eins og kunnugt er, þá var á síðastl. ári skipuð sérstök skilan., þegar bú einkasölunnar var tekið til skiptameðferðar, til að gera upp allt það sukk, sem þar átti sér stað. Það hefir reynzt vera mikið verk að kafa niður í allt það grugguga djúp, er þar þurfti að kanna. Það kom í ljós af svari hæstv.dómsmrh., að óuppfylltar kröfur nema 1.2 millj. kr., sem lítið eða ekkert er til fyrir. Það eina, sem til er, er eitthvað af gamalli síld, sem máske kann að seljast fyrir skiptakostnaði, sem óhjákvæmilega hlýtur að verða mikill. Það hefir einnig verið upplýst, að kröfuhafar einkasölunnar byggi kröfur sínar á því, að ríkið beri í raun og veru alla ábyrgð á síldareinkasölunni og sé því skylt að greiða allar kröfur, sem á henni hvíla. En inn á þá skoðun hefir ekki verið gengið. Og í sambandi við það vil ég benda á, hvernig á þetta var litið 1928, á þinginu, þegar síldareinkasalan var stofnuð og rætt var um fjárhagslega ábyrgð ríkissjóðs á henni. Því var haldið fram af andstæðingum málsins, að búast mætti við, að ríkið bakaði sér fjárhagslega ábyrgð á skuldbindingum einkasölunnar. Hv. 1. þm. S.-M. og ég, sem þá var, illu heilli, samherji hans um að stofna síldareinkasöluna, tókum báðir fast í þann streng, að ekki kæmi til mála, að þingið skapaði með stofnun einkasölunnar ríkissjóði slíka fjárhagslega ábyrgð. Bæði þáv. þm. Dal., Sigurður Eggerz, og núv. hv. 3. þm. Reykv., sem báðir voru mótfallnir stofnun einkasölunnar, héldu því fram, að sú gæti orðið afleiðingin, að ríkið yrði að bera ábyrgð á skuldbindingum hennar. Ég sé, að ég hefi haldið því fram til andsvara þessari skoðun, að þetta kæmi ekki til nokkurra mála, og bar það saman við síldarbræðslustöð, sem valdið gæti fjárhagslegri áhættu fyrir ríkið og væri að því leyti gagnstætt einkasölunni. Enda er skýlaust ákveðið svo í l. um einkasöluna, að allur kostnaður við hana skuli greiddur af rekstrinum. Alveg hið sama kemur fram hjá frsm. meiri hl., hv. 1. þm. S.-M. Hann tekur það skýrt fram, að ríkissjóður baki sér enga fjárhagslega ábyrgð, þó síldareinkasalan sé sett á stofn, eins og gert var. Má um þetta lesa nánar í Alþt. frá 1928. Ég vil í þessu sambandi benda á, að það er vitanlega alveg sjálfsagt, bæði fyrir stj. og þá þingið að standa fast utan um stj. um að neita því gersamlega, að ríkið beri nokkra ábyrgð á þeim kröfum, sem gerðar eru í þrotabú síldareinkasölunnar, og forðast að gera nokkuð eða gefa nokkuð í skyn, hvorki með yfirlýsingum né samþykktum frá þinginu, sem veikt geti aðstöðu ríkisvaldsins í því að standa á móti þessum kröfum. Þetta er svo stór fjárupphæð, sem hér er um að ræða, að það yrði erfitt fyrir ríkissjóð að standa skil á slíkum greiðslum sem þessum, ef dómur félli á þá leið. En það er víst, að kröfuhafar í þrotabúi síldareinkasölunnar munu láta ganga dóm um það, hvort ríkið beri ábyrgð á þessu eða ekki. Hv. 1. þm. S.-M. sagði, að þessir menn fyrir austan, sem óneitanlega hafa orðið harkalega fyrir barðinu á þessu fyrirtæki, hefðu verið hastarlega sviknir af ríkisstofnun. Það mætti vel skilja þessi orð hv.þm. - með því að vera að bendla þessa ríkisstofnun við þessa sviksemi og fjárdrátt, sem þarna var höfð í frammi gagnvart þessum mönnum - þannig, að í þeim fælist, að stj. bæri ábyrgð á þessu sukki öllu saman. En því vil ég í krafti minna fyrri ummæla og ummæla hv.þm. (SvÓ) mótmæla, að um nokkra slíka ábyrgð geti verið að ræða. Nú vil ég út af því frv., sem hv.þm. flutti um þetta mál á öndverðu þingi, þar sem farið var fram á að greiða af forgangskröfufé ríkissjóðs í búi Síldareinkasölu Íslands andvirði víxla þeirra, sem einkasalan ábyrgðist, og út af þeirri till. til þál., sem meiri hl. fjvn. hefir nú borið fram, benda á það, að það getur litið svo út, sem þingið álíti, að það sé þessu fyrirtæki ekki jafnóviðkomandi sem það í raun og veru er. Með þessu gæti verið gefin átylla fyrir aðra kröfuhafa í þrotabúinu til þess að rökstyðja þær kröfur sínar, að ríkið beri ábyrgð á síldareinkasölunni og beri að inna af hendi greiðslur, sem síldareinkasalan á ekki fyrir til þess að greiða upp í sínar skuldir. Af þessari ástæðu vildi ég ekki í n. taka þátt í flutningi till., þar sem hún er sniðin og fram komin út af viðskiptum ákveðinna manna við þetta fyrirtæki og sem afleiðing af þessum viðskiptum, því það getur falið í sér viðurkenningu frá þinginu um, að það álíti sér skylt að grípa hér fram í. Ég er ekki alveg óhræddur um, að málstaður ríkisins gagnvart kröfuhöfum í þrotabúinu verði nokkuð veikari eftir að búið er að gera slíka samþykkt sem þessa. Það er hætt við því, að það gæti trauðla staðizt, sem hv.frsm. (ÞorlJ) var að tala um, að n. ætlaðist til, að ríkissjóður biði engan halla af því, þó slík ráðstöfun væri gerð að fresta því, að gengið væri að þessum mönnum á Austfjörðum. Það leiðir af sjálfu sér, að það er hætt við því að bankarnir muni ekki láta niður falla sinn rétt að lögum til þess að ganga að þessum mönnum. Þess vegna þýðir ekki að tala um það, að skora á stj. að bjarga þessum mönnum frá því, að að þeim verði gengið. Það er ekki hægt að búast við neinum árangri öðruvísi en að stj. taki upp á sig fjárhagslegar ábyrgðir þessara manna. En annars skal ég segja það, að svo tilfinnanlegt, sem það tjón er, sem þessir menn, eftir því sem af er látið, hafa orðið fyrir út af viðskiptum sínum við síldareinkasöluna, þá getur verið full ástæða fyrir þingið e. t. v. að hjálpa eitthvað upp á þeirra sakir, en bara undir engum kringumstæðum að gera það upp á þann máta, að það kæmi fram, að það sé í sambandi við viðskipti þeirra við síldareinkasöluna. Ef það þætti óhjákvæmilegt að hjálpa þessum mönnum eitthvað, þá yrði það að koma fram í allt öðru formi, og allt, sem snertir þessi viðskipti við síldareinkasöluna, yrði að þurrkast burt. Ég vil þess vegna alvarlega vara við því að samþ. þetta mál á þessum grundvelli, þó hinsvegar gæti verið nauðsynlegt, að stj. gerði einhverjar ráðstafanir gagnvart þessum mönnum og fjárhag þeirra, án tillits til þess, sem hér liggur fyrir. Ég þykist nú hafa gert fullkomlega grein fyrir því, hvers vegna ég vildi ekki eiga hlut í því í fjvn. að láta þetta mál koma þannig fram eins og það gerir í þessari till.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Hv. 3. þm. Reykv. hefir rökstutt betur en ég myndi hafa getað gert réttmæti þess liðs þáltill., sem hv.þm. Seyðf. vildi láta fella niður. En að því er snertir brtt.hv.þm. Seyðf. að öðru leyti, verð ég að halda því fram, að sú rannsókn, sem hann vill láta fara fram samkv. viðaukatill. sinni, verði rannsókn á málum sjávarútvegsins til trafala. Að því er iðnaðinn snertir, er þess að gæta, að tímarnir, þótt slæmir séu, gera það að verkum, að ýmislegt er gert af hálfu hins opinbera, sem tryggir honum betri aðstöðu en áður, t. d. innflutningshöftin. Því er varla þörf á að blanda þeim atvinnuvegi inn í þetta mál. Ég benti hv.þm. Seyðf. á það, er hann fór fram á að bæta brtt. sinni inn í mína, að betra væri að gera sérstakar ráðstafanir um þau atriði, er í henni felazt. Það verður að meta hina brýnustu þörf mest. Nú hefir þingið gert sérstakar ráðstafanir vegna landbúnaðarins, en þá er sjávarútvegurinn eftir. Þetta eru tveir aðalatvinnuvegirnir, og öllum má vera ljóst, að örlög hinna vinnandi stétta eru svo nátengd þessum atvinnugreinum, að þar verður ekki á milli greint. Ég óska því eftir, að þáltill. verði samþ. óbreytt, í stað þess, að hún verði færð svo út, að ekki megi vænta ávaxta af henni á næsta þingi, eins og til er ætlazt.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég get tekið undir meginefni þáltill. og þess, er hv.frsm. sagði um hana og efni hennar. Sú rannsókn, sem þar er óskað eftir, er ekki einungis nauðsynleg, heldur alveg sjálfsögð, eftir afstaðna þá rannsókn, sem gerð hefir verið um hag bændastéttarinnar, og þá hjálp - sem að vísu vantar mikið á, að nægileg sé -, sem þeim verður í té látin. Nú á þjóðin meira undir sjávarútveginum. Er því enn ríkari ástæða til að athuga hag hans og rannsaka, að þeirri athugun lokinni, hvað fyrir hann er hægt að gera. Um 3. lið þáltill. vil ég þó segja, að engin von er til þess, að stjórnskipuð n., sem margt fleira þarf að athuga, sé líkleg til að leysa það vandamál að sameina hag vinnuveitanda og vinnusala. Sú meinsemd, sem sá liður ræðir um, liggur svo djúpt, að vafasamt má telja, að hnífur n. nái til hennar. Vil ég því biðja hæstv. forseta að bera þennan lið sérstaklega upp, er atkvgr. fer fram. Við jafnaðarmenn flytjum brtt. á þskj. 884. Samskonar brtt. bárum við fram við kreppulánasjóðsfrv. Var henni andmælt á þeim grundvelli, að rannsókn hefði eigi fram farið og því óvíst, hve mikið ríkissjóður færðist í fang með samþ. hennar. Var till. talsvert rædd, en féll að lokum við lítinn atkv.mun. Nú er það till. okkar jafnaðarmanna, að þessi rannsókn verði látin fram fara samtímis þeirri, er þáltill. ræðir um. Er sú rannsókn auðveld, því að mikið af því, sem þarf að vita, má fá úr skattskýrslum, svo sem árstekjur manna og þá vinnudaga og vinnutekjur. Atvinnubótan., þótt lítið gerði, hefir einnig safnað skýrslum, er að liði geta komið. Um skuldir er auðvelt að fá skýrslur. Ég játa að vísu, að þetta verk verður umfangsmeira, ef brtt. okkar er samþ. En stj. er vitanlega ekki bundin við að láta sömu menn framkvæma verkið allt. Hún getur skipt því, ef hún telur það nauðsynlegt, til þess að till. geti komið fyrir næsta þing, eins og nauðsynlegt er. Hv. frsm. taldi það skort á samræmi, að við hófum ekki tekið verzlunarstéttina með í till. okkar. Ég skal gera grein fyrir því, hvers vegna við gerum það ekki. Allar þær till., er fram hafa komið, eru miðaðar við framleiðslustéttirnar. Við fylgdum því. En verzlunarmenn geta ekki talizt til þeirra. Ef rannsaka skyldi hag þeirrar stéttar og umbótamöguleika, yrði sú rannsókn að fara fram á allt öðrum grundvelli. Sú stétt er allt of fjölmenn eftir verzlunarveltu, og frá því sjónarmiði verður sú rannsókn að fara fram. Það sást á frv., sem var hér nýlega til meðferðar, að þörf þótti að taka 25% álagningu sem lágmark til varnar óheilbrigðri samkeppni. Og þó er vitanlegt, að miklu hærra er lagt á margar vörutegundir en 25%. Í sambandi við innflutningshöftin hefir hagur kaupmanna ekki versnað almennt. Í skjóli þeirra hafa þeir getað lagt meira á sína voru og selt upp það, sem annars hefði verið lítt seljanlegt af birgðum sínum. Það gerir meira en að vega á móti þeim erfiðleikum, sem takmörkun innflutnings hefir valdið þeim. En athuga þarf, hvernig því fólki verður séð fyrir vinnu, sem verður atvinnulaust, ef verzlunum yrði fækkað. Till. okkar eru sjálfsagðar og hljóta því að verða samþ. Í kreppun. voru þær ræddar, en ekki teknar upp af n., vegna þess að rannsókn þótti vanta. Formaður n. taldi sig hlynntan því, að slík rannsókn færi fram. Ég vænti því, að allir geti á það fallizt, en tel að öðru leyti framkvæmd till. á valdi stjórnarinnar.

Frsm. (Jón Þorláksson) Þetta frv. er stóreflis lagabálkur í 95 greinum og kom ekki til n. fyrr en nú undir þinglokin. Þar að auki fjallar það um flókið og vandasamt sérfræðilegt efni, svo að n. hafði ekki tök á að vinna að því eins og til er ætlazt af henni um önnur mál, að taka hverja grein út af fyrir sig og athuga hana. Þessi löggjöf er að miklu leyti samin í samræmi við erlend lög um þessi sömu efni. Og af þessu leiðir, að það getur engan veginn hægt til að mynda sér rökstudda skoðun um einstök atriði frv., að yfirfara greinar þess sjálfar, heldur þarf auðvitað líka að bera saman við þá hina erlendu löggjöf, sem er verið að samræma þetta við. Þetta hefir n. alls ekki getað gert eins og þarf, eftir að hún fékk frv. í þinglokin, og var þá um það að velja fyrir n., hvort hún vildi stöðva framgang málsins á þessu þingi eða leggja til, að það yrði samþ., með þeim undirbúningi, sem það hefir fengið hingað til. Nú er þetta frv. samið af sérfræðing fyrir ríkisstj. og flutt þannig í Nd., en sem þmfrv. Auk þess virðist það hafa fengið allgrandgæfilega athugun í nefnd í Nd., enda hafði sú n. það lengi til athugunar og gerði á því nokkrar breyt. Að öllu þessu athuguðu þótti fjhn. þessarar hv. d. þó réttara að leggja til, að þessi langi lagabálkur yrði lögleiddur, heldur en hitt, að hann yrði látinn daga uppi og bíða næsta þings. Þó má kannske að einhverju leyti telja þetta athugavert. En ég vil þá taka fram, að frá sjónarmiði þeirra manna - og þeir eru til í þessari deild -, sem halda fram, að Alþingi ætti ekki að vera nema ein málstofa, þá ætti ekki að vera sérstaklega athugavert, þótt treyst sé á starf einnar þingdeildar, og ekki sízt þegar frv. hefir verið undirbúið á réttan og reglulegan hátt af ríkisstj. Samkv. þessu er það, að n. leggur til að samþ. frv. óbreytt.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég ætla að vera fáorður að þessu sinni. Ég er þakklátur hv.n. fyrir að skila nú áliti sínu og fyrir hvernig það er, þó að ég verði hinsvegar að játa, að það hefði vakið meiri ánægju hjá mér, ef nál. hefði komið fram fyrr, svo málið hefði getað gengið í gegnum báðar d. á þessu þingi. Ég skal taka það fram, að það, sem lagt er til í brtt.hv.n., að auka við land það, sem eignarnámsheimildin á að ná til, og láta það jafnframt koma til skipta bæði milli Garðhverfinga og Hafnfirðinga, munu flestir Hafnfirðingar gera sig ánægða með. Það mun aldrei hafa verið meining Hafnfirðinga að fara í kapp við Garðhverfinga sjálfa um þetta land, en þeim fannst þeir hafa meiri rétt á að fá það heldur en einstakir utanaðkomandi menn. Ef Garðhverfingar hefðu þegar orðið landsins aðnjótandi, hefðu Hafnfirðingar aldrei sagt neitt. Enda kom það fram á fundi, sem bæjarstj. Hafnarfj. hélt með hreppsnefnd Garðahrepps, að báðir aðilar mundu vel við una, ef frv. fengist afgr. með þeim breyt., sem n. leggur til. Ég held því, að þetta mál sé nú komið á heppilegan rekspöl, þó seint sé. Vonast ég til, að fyrir þessar aðgerðir fái málið fljótari og betri afgreiðslu á næsta þingi, ef það vinnst ekki tími til að afgr. það endanlega nú.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég vildi byrja með örfáum orðum til hv. 2. landsk. Ég verð nú að segja það, að mig undra ekki undirtektir hans við þetta mál. Það er svo með þennan hv.þm., að hann hefir sett sig út til þess að gera lítið úr öllum þeim málum, sem ég hefi borið fram hér á þingi, og skil ég þá viðleitni hans svo, að hann álíti mig hættulegan keppinaut fyrir frambjóðanda flokks hans í Hafnarfirði, og vilji því reyna að gera sem minnst úr mér hér á Alþ. Það er einlægt svo, að þegar ég flyt frv., er snerta Hafnarfjörð, þá hefir þessi hv.þm. flutt annað frv. um sama efni, sem fer lengra en mitt. Svona var um Hafnarfjarðarveginn, síldarbræðslustöðina, og nú síðast þetta mál. En þetta er ein lægsta tegundin af kjósendaveiðum. Ekki svo að skilja, að ég láti mér ekki í léttu rúmi liggja, hvað hv.þm. segir um mig og málaflutning minn. En ég vil taka það fram til þess að fyrirbyggja misskilning, sem mér virtist koma fram hjá hv. 2. landsk., að um það land, sem hér ræðir um, hefir alltaf verið fullt samkomulag milli Hafnfirðinga og Garðhverfinga. Og Hafnfirðingum hefir aldrei komið til hugar að skerða rétt Garðhverfinga hið allra minnsta. Þeir hafa aldrei reynt að veikja atvinnumöguleika þeirra, heldur þvert á móti, þar sem Garðhverfingar hafa leyfi verkalýðsfélagsins til að vinna í Hafnarfirði sem innanbæjarmenn. Þá hafa Garðhverfingar fengið að senda börn sín á barnaskóla í Hafnarfirði, og ýmsra fleiri hlunninda hafa þeir notið þar. En þegar Hafnfirðingar urðu varir við utanaðkomandi tilraunir til þess að ná tangarhaldi á jörðum þarna, þá þóttust þeir vera í sínum fulla rétti með að fara fram á þessa eignarnámsheimild sér til handa. Og ég tel víst, að flestir Hafnfirðingar muni sætta sig við þá afgreiðslu, sem hér verður höfð á þessu máli. Frv. mitt fór fram á rúma 40 ha. af landi, en það land, sem hefir verið ætlað Bakka, er nálægt 20 ha. Landsvæðið er því samtals rúmir 65 ha., og samkv. till.hv. landbn. á annar helmingur þess að falla Hafnfirðingum í skaut, en hinn Garðhverfingum. Allt þetta land er ágætlega ræktanlegt, svo að hvernig sem skipt yrði, hlytu Hafnfirðingar að fá gott land til ræktunar. - Viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði um afstöðu bæjarstj. í Hafnarfirði til þessa máls, þá skal ég taka það fram, að hún hefir ekki tekið afstöðu til annars frv. um þetta mál en þess, sem ég hefi borið fram. Ég á sæti í bæjarstj., og hafa hin frv. aldrei komið til umr. á fundum hennar. Hv. 2. landsk. getur ef til vill sagt sem svo, að úr því að bæjarstjóri hafi lýst sig hlynntan frv. hans, þá muni meiri hl. bæjarstj. vera það líka. En engin ályktun frá bæjarstj. liggur fyrir um það frv. Mér þykir mjög gott í sjálfu sér, að þessi hv.þm. taki svona rækilega afstöðu til málefna, sem snerta kjördæmi mitt. En ég er hræddur um, að ástæðan til þess sé sú, sem ég gat um í upphafi ræðu minnar, og er þá áhugi hv. 2. landsk. fyrir Hafnfirðingum ekki mikils virði.

Frsm. (Jónas Jónsson) Nefndin hefir komið sér saman um að mæla með því, að þetta frv. megi fram ganga óbreytt. Efni þess er, að tryggður verði sjóður til handa læknishéruðum, og eiga að renna f hann þær upphæðir, sem stundum sparast ríkissjóði við það, að hann þarf ekki að greiða fyrir fulla læknisþjónustu. Það er gert ráð fyrir, að þessu fé, sem sjaldan mun vera stórar upphæðir, verði varið til eflingar heilbrigðismála í viðkomandi héraði. Nefndin hefir sem sagt orðið ásátt um að fylgja frv., og leyfi ég mér fyrir hennar hönd að leggja til, að það verði samþ.

Pétur Magnússon Ég er fús til að láta till. bíða til 3. umr. Það má vera, að 2. gr. frv. verði óþörf. Tek ég till. aftur til 3. umr.

Jón Baldvinsson Það er misskilningur hjá hv.þm. Hafnf., ef hann heldur, að það sé sama, í hvors hlut landið rennur, ef hrepparnir sameinast. Hafnarfjörður vill fá þetta land handa verkamönnum til ræktunar og efla þar með atvinnumöguleika þeirra. En það verður ekki með núv. ástandi, þó að hrepparnir væru sameinaðir. Bændur í Garðahverfi mundu eftir sem áður eiga landið, og hafnfirzkir verkamenn væru engu bættari.

Magnús Torfason Þetta er nú ekki stórt frv. - en það er þáttur af þeirri öldu, sem virðist ganga yfir nú um stundir, og gengur helzt út á það að kroppa sem hægt er af ríkissjóði. Þetta frv. hefir í sjálfu sér ekki mikla hættu í för með sér, því að flest læknishéruð munu nú vera veitt, og er það ekki síður til að tryggja, að ég átti nýskeð tal við einn af prófessorum læknadeildar háskólans, sem sagði mér, að 7 ungir menn væru nú að taka embættispróf, svo að ekki virðist mikil hætta á, að læknahörgull verði. En fyrirvarinn, sem við nm. höfum, er til þess að áskilja okkur rétt á óbundnu atkv. við 3. umr.

Frsm. (Jón Jónsson) [óyfirl.]: Eins og kunnugt er hafa á seinni árum risið upp nokkur mjólkurbú, og hafa aðallega 5 samvinnufélög gengizt fyrir stofnun þeirra, t. d. er eitt í Eyjafirði, eitt í Borgarfirði, tvö í Árnessýslu og eitt í Rvík. Þessi félög eiga nú afarörðugt uppdráttar, stofnkostnaður hefir orðið geysimikill; mjög dýrt hefir reynzt að koma á fót vélum og öðru, sem til þessarar iðju heyrir. Ríkið hefir veitt þessum fyrirtækjum styrk, sem nemur ¼ af stofnkostnaði þeirra, og auk þess gert þeim hægt fyrir að fá rekstrarlán úr þeim sjóðum, sem til þess má ætlast af, t. d. viðlagasjóði. Það er nú eftirtektarvert, að sú stærsta af þessum stofnunum, Mjólkurbú Flóamanna, á einna örðugast uppdráttar. Ríkið hefir þegar veitt því fjárhagslega aðstoð, sem nemur öllum stofnkostnaði þess, 400 þús. kr., þannig, að ¼ af þeirri upphæð er beinn styrkur, en hin 300 þús. eru lánveiting, en fyrirtækið hefir enn ekki getað staðið undir greiðslum af þeirri skuld. Frv. fer fram á, að styrkauki sé veittur þessum mjólkurbúum, vegna þess að illa lætur í ári og kostnaður við þessi störf hefir farið upp úr öllu valdi, svo að þau eiga erfitt með að standast straum af skuldagreiðslum sínum. Ætlazt er til, að styrkurinn sé aukinn úr ¼ stofnkostnaðar allt upp í helming, og helzt á að haga þeim greiðslum svo, að bein útgjöld hljótist ekki af því fyrir ríkissjóð, t. d. með Mjólkurbú Flóamanna verði því svo fyrir komið, að því verður gefið eftir 1/3 af láninu, þ. e. a. s. 100 þús. kr., sem jafnframt er ¼ af stofnkostnaði, og að búnaðarbankinn taki við skuldabréfi því, sem mjólkurbúið gefur út fyrir þeirri upphæð, þó ekki hærra en sem nemi niðurfærslu á viðlagasjóðslánum hinna mjólkurbúanna. Það má nú e. t. v. segja, að nokkuð langt sé gengið með því að styrkja mjólkurbúin að svona miklu leyti, en vegna hinnar tæpu aðstöðu þeirra verður vart hjá því komizt.

Frsm. (Pétur Magnússon) Hv. 2. þm.N.-M lét í ljós þá skoðun, að rétt væri að heimila eignarnám á Hvaleyrinni, en meiri hl. n. leit svo á, að engin ástæða væri til þess, þar sem Hvaleyrin er svo að segja öll ræktað land, helmingur hennar eign kaupstaðarins, en hinn helmingurinn eign stofnunar í Hafnarfirði. Þar að auki mun sá hluti, sem Hafnarfjörður á og leigður hefir verið einstaklingum, geta verið laus hvenær sem eru. N. leit því á Hvaleyrina sem fullkomið innanbæjarmál fyrir Hafnarfjörð. Hv. 2. landsk. taldi rétt, að landspildurnar, ef þær yrðu teknar eignarnámi, yrðu látnar til Hafnarfjarðarkaupstaðar, en ekki til bændanna í Garðahverfinu, því það væri meira hagsmunamál fyrir Hafnarfjörð að fá landið en þá. En ef hv.þm. hefir tekið eftir þeirri skýrslu, sem ég las í fyrri ræðu minni um afkomu þessara manna, þá hlýtur hann að sjá, að þeir geta ekki misst allt landið.

Þeir nota það þó ekki nú

. Ekki síðan það var tekið af þeim, en þeir notuðu það áður til sumarbeitar, og til þess er það mjög vel fallið. Annars má sjá það af skýrslunni, að þeir hafa hver um sig svo lítið bú, að engin von er til þess, að þeir geti lifað af þeim. Þeir hafa margir hverjir ekki nema þrjár til fjórar kýr, enda ekki nema tvær, og aðeins fjórir af þessum bændum hafa sex kýr hver eða fleiri, og þó að mjólkurmarkaðurinn sé sæmilega góður, þá er varla hægt að vefengja það, að þetta er það allra minnsta, sem hugsanlegt er, að hægt sé að framfleyta heimilunum á. N. er því þeirrar skoðunar, að þessum mönnum sé nauðsynlegt að fá auknar landsnytjar. Það var fyrst og fremst þess vegna, að n. taldi rétt, að eignarnám á þessum landspildum færi fram, en hinsvegar taldi n., að þó þessum mönnum væri úthlutað því landi, er þeir þyrftu, þá væri samt nokkuð eftir af landi, sem henni fannst ekkert athugavert við, þó að Hafnarfjörður fengi. Ég sé ekki betur en að það sé hártogun á brtt., að land jarðarinnar Bakka hverfi til hennar aftur. N. ætlast til, að sú jörð sé lögð niður sem sérstakt býli, til þess að Hafnarfjörður þurfi ekki að verða á hakanum. Hinar spildurnar tvær eiga að gera Garðahreppi úrlausn, en Bakki mundi koma í hlut Hafnarfjarðar. Ég skal játa, að lengi má deila um það, hvort ekki sé réttmætt að leyfa eignarnám á stærra svæði, t. d. eins og talað er um í 1. gr. frv. á þskj. 138. En n. komst að þeirri niðurstöðu, að þess væri nú ekki brýn þörf. Hafnfirðingar fá allgóða úrlausn með afgreiðslu þessa frv., svo að nægja ætti í bráðina. Það er þá alltaf hægurinn hjá að bæta við það síðar, ef Hafnfirðingar gætu ekki komizt að jarðakaupum með frjálsu samkomulagi. Ýmsar þeirra jarða, sem um hefir verið rætt, eru nú í eign opinberra stofnana, líknarfélaga o. s. frv., og er hart að gengið, eigi að taka þær eignarnámi, og má slíkt ekki verða, nema knýjandi nauðsyn beri til. Og n. áleit, að sem bezt væri hægt að gera þessa heimild víðtækari síðar, ef reynslan sýndi þörf á því.

Frsm. (Jón Þorláksson) Um þetta frv., sem er langur bálkur, er það sama að segja og næsta mál á undan á dagskránni (frv. til víxillaga), að fjhn. þessarar d. fékk það svo seint til meðferðar, að hún hafði engin tök á því að athuga einstök ákvæði þess og bera saman við þá erlendu löggjöf, sem á að vera til fyrirmyndar um samningu frv. En af sömu ástæðum, sem ég færði áðan fram, hefir n. ekki viljað stöðva framgang málsins á þessu þingi, og leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Jón Baldvinsson Hv. landbn. hefir nú lengi setið á þessu máli, og er það nú fyrst í þinglokin, að nál. kemur frá henni. Eins og kunnugt er, hafa í þessari hv. d. verið borin fram þrjú frv., er öll stefna að því að auka möguleika fyrir ræktun fyrir Hafnarfjarðarkaupstað. Nú hefir n. lagt til grundvallar fyrir áliti sínu það frv., sem máske gengur ekki stytzt í þessu efni, en sem þó veitir Hafnfirðingum miklu minni möguleika heldur en frv. á þskj. 138. Ég fæ ekki betur séð en að till.n. gangi miklu skemmra en kröfur hv.þm. Hafnf. í hans frv. En þrátt fyrir það, þó að áður hafi verið þingvilji fyrir því að veita Hafnarfirði þetta land til ræktunar, þá á bærinn eftir brtt.n. ekki að fá annað en afganga, sem kunna að verða eftir, þegar búið er að skipta landinu milli þeirra býla, sem eru í Garðahverfinu. Ég kalla það því meira en litla nægjusemi hjá hv.þm. Hafnf., að ætla að láta sér þetta lynda. Ég hefi ekki heyrt það koma fram í umr., að legið hafi fyrir n. álit bæjarstj. í Hafnarfirði um málið í heild. Það hefir þá farið framhjá mér, ef frá því hefir verið skýrt, en ég hafði hugboð um, að bæjarstj. ætlaði að láta til sín heyra um málið. Hv. landbn. ætlast til, að málið fari til stj. og að hún láti fara fram á ný landskipti á mýrinni, sem svo er kölluð, og hinum landspildunum, sem um er að ræða, og hún leggur til, að ekki minna en helmingur af landinu skiptist milli býlanna í Garðahverfinu, bæði þeirra, sem eru í sjálfsábúð, og hinna sem leigð eru. Ég skil ákaflega vel, hver afleiðingin verður af þessum till., sem sé sú, að það mætti taka löndin af Hermanni lögreglustjóra og Tryggva Guðmundssyni, en sennilegt, að Eyjólfur Jóhannsson fengi í sinn hlut það land, sem hann hefir nú.

Ekki ef afnotarétturinn er tekinn eignarnámi

. Það má orða það svo, en þegar eignarnámið er framkvæmt eins og segir í 2. gr.brtt., á að gæta þess, að öll býli í Garðahverfinu, bæði þau, sem eru í sjálfsábúð, og hin, sem leigð eru, fái hæfilega mikið af ræktanlegu landi. Mér sýnist því nokkurnveginn augljóst, að aðeins örlítill hluti af mýri Hermanns og landi Tryggva Guðmundssonar komi í hlut Hafnarfjarðar. Annars verður ekki séð af þessu, hve mikið Hafnarfjörður fær og hvort það verður þá ræktanlegt land eða hvort hann fær nokkuð, því í 3. brtt. er stj. aðeins heimilað að leigja eða selja Hafnarfjarðarkaupstað það, sem kynni að verða eftir af landi. Orðalagið bendir til þess, að þetta þyrfti ekkert að verða, svo mér finnst, að málstaður Hafnarfjarðar sé hér fyrir borð borinn. Mér finnst því ekki hægt að fullyrða, hvað Hafnarfjörður fengi, eða hvort hann fengi nokkuð. Ég er því á móti brtt.n. og vil heldur frv. hv.þm. Hafnf., þó það gangi of skammt í því að útvega Hafnarfjarðarkaupstað land til ræktunar. Það er þó a. m. k. eftir frv. um vissu að ræða, en ég sé ekki, að svo þurfi að vera eftir brtt.n. Hv. 4. landsk. skaut því inn í umr., að málið mundi ganga fram á þessu þingi. Ég vil ekki segja, að það sé ómögulegt, en það eru ekki miklar líkur til þess; en þó svo færi, þá sé ég ekki, að Hafnarfjörður verði betur settur, - óvissan um hans hlut er svo mikil. Ég get annars ekki skilið, að Garðahreppsbúar geti ekki unnað Hafnfirðingum að fá þetta land, svo mikið sem þeir hafa saman við þá að sælda, þar sem þeir m. a. selja Hafnfirðingum alla sína mjólk og Hafnfirðingar eru þeim vissir og góðir viðskiptamenn. Ég held líka, að þeir hafi sameiginlegan skóla og ef til vill fleira, svo að Garðahreppsbúar ættu að unna Hafnfirðingum að fá það land, sem þeir þurfa ekki að nota sjálfir, því þó að Hafnfirðingar gætu fyrir það aukið ræktun sína, þá er engin hætta á því, að þeir haldi ekki áfram að kaupa mjólkina af Garðahreppsbúum. Af þeim ástæðum, sem ég hefi nú tilgreint, get ég ekki verið með brtt.hv.n. Mér þykir þær heldur daufleg málalok eftir svo mikinn undirbúning, sem þetta mál er búið að fá.

Pétur Magnússon Í gildandi l. er heimilað að höfða víxilmál fyrir gestarétti í þeirri þinghá, þar sem víxillinn á að greiðast. Í þessu frv. er heimildin felld burt, en að vísu látið standa, að stefnufrestur þurfi ekki að vera lengri en í gestaréttarmálum. Það er talið nokkurt réttarfarslegt hagræði að heimila að reka mál fyrir gestarétti, og auk þess gerir það málsmeðferð nokkru greiðari, þar sem ekki einungis stefnufrestur er styttri, heldur líka aðfararfrestur í þeim málum, sem rekin eru fyrir gestarétti, heldur en fyrir bæjarþingi eða manntalsþingi. Ég get ekki séð fyrir mitt leyti, að nein ástæða sé til að breyta til í þessu efni. Því að vitanlega er tilætlunin sú, að öll málsmeðferð vígilmála sé hin greiðasta sem nokkur kostur er á. Ég vil því leyfa mér að flytja þá brtt., að á eftir orðinu „sækja“ í 1. gr. komi: fyrir gestarétti.

Frsm. (Páll Hermannsson) Hér liggur fyrir frá landbn. brtt. við frv., á þskj. 904. Um hana er það að segja, að í 9. gr. frv. eru sett viðurlög við brotum gegn fyrirmælum frv., en í frv. er einnig gert ráð fyrir, að reglugerðir verði settar, sem munu reynast þýðingarmiklar fyrir framkvæmd laganna, en þessi viðurlög ná ekki til brota gegn reglugerðunum, eins og frá því er gengið í 9. gr. Breyt. er aðeins fólgin í því, að undir gr. falli ekki eingöngu brot gegn þeim fyrirmælum, sem frv. eitt hefir að geyma, heldur líka þau, sem koma í bága við þær reglugerðir, sem síðar kunna að verða settar samkv. því, sem í frv. segir. N. þótti rétt að láta þetta koma fram í lögunum.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Það er vitanlega í alla staði virðingarvert af hv.þm. Borgf. að vilja standa hér á verði fyrir hagsmunum ríkisins og koma í veg fyrir, að þingið gefi nokkra yfirlýsingu, sem skapar „kreditorum“ einkasölunnar meiri rétt en þeir hafa. En ég vil leyfa mér að benda hv.þm. á, að jafnhliða hinum lagalega rétti kröfuhafanna, sem er að ýmsu leyti vafasamur, að því er suma þeirra snertir a. m. k., þá má líka tala um siðferðislegan rétt þeirra manna, sem harðast hafa orðið úti í viðskiptunum. Að því er snertir þá menn, sem þessi till. fjallar um, þá er það óneitanlegt, að þeir hafa orðið sérstaklega hart úti. Á síðasta þingi var rætt nokkuð um annan flokk manna, sem álíka stóð á fyrir, og þingið leit með sanngirni á kröfur þeirra. En að því er snertir þessa menn, þá höfðu þeir afhent síldareinkasölunni vörur sínar í góðri trú. Þeir fengu að vísu ekki peninga fyrir og ekki heldur ávísanir, en þeir fengu víxla, sem þeir skoðuðu jafntrygga greiðslu sem ávísanir eða peninga. Ég verð því að lýsa því yfir sem mínu áliti, að það mæli ákaflega mikil sanngirni með því að taka nokkurt tillit til þessara manna, og ég tel það sjálfsagt, að á sínum tíma verði það gert. Í þessari till. felst ekki annað en það, að málaferlum gagnvart þessum mönnum verði frestað um sinn. En ég er ekki viss um, að þessi leið sé sú heppilegasta. Það, sem hér er um að ræða, er, eins og hv.frsm. minntist á, að fresta því, að gengið verði að mönnunum, og að til þess gæti komið eftir að búið væri að taka dóm. Um þetta vil ég ekki deila. Ég get hugsað mér, að í sumum tilfellum, þar sem menn eiga víxla, þá geti verið nauðsynlegt að taka dóm, og þess vegna hefði verið réttara að binda þau ákvæði í þessari till., að það mætti ganga að mönnum til fullnægingar lögunum. Ég sé ekki tilefni til að fara lengra út í þetta, en vil fyrir mitt leyti leggja til, að till. verði samþ.

Jón Baldvinsson Hv. þm. Hafnf. gerði í rauninni ekki annað en að árétta það, sem hann sagði í fyrri ræðu sinni. Ég sagði, út af því, að hv.þm. hefir nú gengið inn á till.hv. landbn., að mér fyndist þm. lítilþægur. Þetta held ég, að ég geti staðið við. Hann fór fram á það upphaflega að fá þrjár landspildur, þar á meðal spildur þeirra Hermanns og Tryggva. En nú gengur hann inn á till. landbn., sem ekki tryggja Hafnfirðingum neitt land. Hv. þm. minntist á, að skiptingin á landinu færi eftir brtt. við 2. gr. En samkv. því, og í sambandi við 3. gr., sé ég ekki annað en að hlutur Hafnarfjarðar í þeim skiptum geti orðið rýr. Eftir orðalagi 3. gr. er n. ekki viss um, að Hafnarfjörður fái nokkurt land við þessi skipti. Hv. þm. Hafnf. var að tala um velvilja Hafnfirðinga í garð Garðhverfinga, og þetta er rétt. Garðhverfingar hafa góðan markað fyrir mjólk sína í Hafnarfirði; þeir fá þar vinnu og senda börn sín þangað í skóla. Margt fleira mætti upp telja. En mér finnst, að það andi fremur köldu frá Garðhverfingum gegn þessum velvilja Hafnfirðinga. Mótstaða hv. 5. landsk. við það, að Hafnfirðingar fengju land til ræktunar, var byggð á mótmælum frá Garðhverfingum. Og í skjölum þeim, sem hv. 4. landsk. las upp, eru þeir að reyna að sanna, að þeir þurfi sjálfir að halda á öllu þessu landi. Hv. þm. var að gera mér upp þær hvatir, að afstaða mín til þessa máls og annara, sem Hafnarfjörð snerta, væri framkölluð af persónulegum ástæðum, þar sem ég sæi í honum hættulegan keppinaut fyrir frambjóðanda míns flokks í Hafnarfirði. Ég skal láta þess getið, að ég flutti mál hér á þingi fyrir Hafnarfjörð löngu áður en ég heyrði getið um pólitísk afrek þessa hv.þm., og gat það ekki verið af persónulegum illvilja í hans garð. Það, sem hv.þm. sagði um afstöðu bæjarstj., er vitanlega tómur útúrsnúningur. Það er auðvitað, að þegar bæjarstjóri lýsir því yfir opinberlega, að hann sé einhverju máli fylgjandi, þá má telja víst, að hann hafi að bakj sér meiri hl. bæjarstj. Og Hafnfirðingar hafa svo mikla þörf á landi til ræktunar, að engin hætta er á því, að þeir fylgi ekki því frv., sem lengst lengur í þá átt að útvega landnæði. Frv. á þskj. 138, sem ég flutti, er flutt í samráði við bæjarstjórann í Hafnarfirði og eftir beinni ósk hans. Og ég þykist vita, að þar hafi hann komið fram f. h. meiri hl. bæjarstj. En mér þykir leitt, að hv.þm. skuli sætta sig við svo lélega afgreiðslu þessa máls og nú á að viðhafa, og teldi ég betra, að núv. ástand héldist óbreytt, en að till. landbn. yrðu samþ., því að verði þessu landi nú skipt upp á milli býlanna, eins og farið er fram á í till.n., verður ólíkt erfiðara fyrir Hafnarfjörð að ná í það síðar. Hafnfirðingar eru því engu bættari, þó að till. landbn. verði samþ.

Frsm. (Jón Þorláksson) N. hefir náttúrlega ekki tekið neina afstöðu til þessarar brtt., sem nú fyrst er fram komin. Það skal viðurkennt, að brtt. felur í raun og veru í sér skref til meira samræmis við þær reglur, sem geta gilt hér. Því að það hefir verið svo um allflesta víxla, eins og þeir venjulega eru útbúnir, að heimilt er að höfða og sækja mál út af þeim fyrir gestarétti í þinghá þeirri, þar sem víxillinn á að greiðast. Ég geri ráð fyrir, að þótt 1. gr. héldi áfram að vera eins orðuð og hún er nú, þá myndi þetta þó verða heimilt áfram í ýmsum tilfellum, þar sem ákvæði löggjafarinnar annars heimila, að málflutningur fari fram fyrir gestarétti. En ég vil skjóta því til hv. tillögumanns, hvort 2. gr. frv. verði ekki í raun og veru óþörf, ef brtt. hans verður samþ., og hvort honum þætti ekki réttara að láta till. bíða athugunar til 3. umr.

Páll Hermannsson [óyfirl.]: Ég hefi skrifað undir þetta mál með fyrirvara, og þykir mér rétt að gera grein fyrir hvers vegna. Hv. þm. Hafnf. sagði rétt þegar hann settist niður, að hann vonaðist eftir, að þetta mál fengi fljótari og betri afgreiðslu á næsta þingi heldur en það hefir fengið nú. Í sambandi við þessi ummæli hans þykir mér rétt að benda fyrst á það, að í raun og veru hefi ég litið svo á síðan ég fór að kynna mér þetta mál, að ekki yrði hægt að afgr. það viðunanlega á þessu þingi. Ég hefi álitið, að það væri heppilegast fyrir málið í heild, að það væri undirbúið til næsta þings. Nú lítur hv.þm. Hafnf. svo á, að frestur muni fást á þann hátt, að tími muni varla vinnast til að afgr. málið á þessu þingi. Ber að því leyti að sama brunni eins og þó fallizt hefði verið á mína skoðun og málinu vísað til stj. til frekari rannsóknar og undirbúnings. Það, sem olli því, að ég áleit þá leið heppilegasta, voru hinar afarmismunandi uppástungur, sem gerðar höfðu verið í málinu. Það er kunnugt, að auk þess frv., sem hér liggur fyrir, hafa komið fram tvö önnur frv. í sambandi við landþörf Hafnfirðinga og hvernig skuli úr henni bæta. Er það frv. á þskj. 99, um eignarnámsheimild á ábúðar- og erfðafesturétti á nokkrum býlum á Hvaleyri við Hafnarfjörð, og svo frv. á þskj. 88, um eignarnám á þeim löndum, sem um ræðir í hinum frv. báðum, auk nokkurra annara jarða. Nú verð ég að játa, að ég tel það óráðið mál, hvernig framtíðin snýst við því að, fullnægja mjólkurþörf kaupstaðanna Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. Hvort bætt verður úr mjólkurþörfinni á þann hátt, að sveitirnar framleiði mjólkina og selji til kaupstaðanna, eða að bæirnir, að meira eða minna leyti, eða einstakir menn í bæjunum sjái um þessa framleiðslu. Nú býst ég ekki við, þó að málið verði rannsakað til næsta þings, að þessi gáta verði leyst, en þó mætti verða nokkuð betri aðstaða til að athuga, hvor leiðin væri líklegust í þessu máli. Þess vegna hefði ég talið það heppilegasta lausn á málinu að vísa því til stj., í því trausti, að henni tækist að leggja fram skynsamlegri till. en kostur er á að leggja fram nú á þessu þingi. Ég man ekki, hvort hv.frsm. gat um það, að n. hefir leitað upplýsinga í málinu úr ýmsum áttum, t. d. frá Búnaðarfél. Íslands. Þaðan fékk hún upplýsingar í tveimur eða þremur útgáfum, sem alls ekki bar saman, svo n. átti allerfitt með að átta sig á því, hvað réttast mundi vera í málinu. Það varð þó ofan á, að n. skilaði því áliti og brtt., sem hér liggja fyrir. Ég gekk inn á að skila málinu í þessu formi, en við till.n. hefi ég þó það að athuga, að mér þykir með þeim allt of lítið að því gert að hafa til ræktanlegt land handa Hafnarfjarðarkaupstað, með því ég tel það mjög undir hælinn lagt, hvað mikið land það verður, sem Hafnfirðingar fá frá þessum þremur mönnum, sem nefndir hafa verið. Ég skal að vísu játa, að ekki er hlaupið að því að gera till. um þetta efni, enda er með þessum brtt.n. engin fullnaðarlausn fengin. Þá þykir mér rétt að játa það, að það land, sem liggur rétt við Hafnarfjarðarbæinn, Hvaleyrin, er ekki nema að hálfu leyti eign bæjarins. Það hefir verið bent á, að þetta land er að mestu leyti ræktað tún, en ég hefi sjálfur séð það, og mér virðist, þó það sé tún nú, þá sé það betur fallið til annarar ræktunar en túnræktar. Hvaleyri er tangi, sem liggur að ég ætla frá suðri til norðurs, hann er hæstur í miðjunni og myndar þannig ávalan hrygg. Sú hliðin, sem liggur mót vestri, er minni og sýnist mjög illa löguð til túnræktar, en er að líkindum vel fallin til garðræktar, einkum kartöfluræktunar. Þetta land liggur að sandi, sem fýkur á það, og þegar ég skoðaði það ásamt hinum hv.þm. landbn. og hv.þm. Hafnf., virtist mér sem landið væri yfirrokið af sandi. Nú er ég ekki í vafa um það, að ef Hafnfirðingar nota sjálfir þetta land sitt til ræktunar, þá er það bezt fallið til garðræktar fyrir þá, þegar einnig er á það litið, að þeir eiga lítið af garðalandi. Ég held því, að þeir fái margfaldar tekjur af þessu landi, ef þeir breyta því í garða. Að vísu má búast við því, ef Hafnfirðingar líta svo á, að þetta beri að gera, að þeir geti fengið þetta land án þess að sérstök löggjöf sé um það sett. Mér hefir skilizt, að hv.þm. Hafnf. líti svo á, að hlut Hafnarfjarðar sé sæmilega ráðið eins og till. landbn. mæla fyrir, en jafnvel þó að hv.þm. telji þetta nóg, þá mun ég við 3. umr. bera fram brtt. um að heimila eignarnám á þeim hluta af Hvaleyrinni, sem bærinn á ekki. Þetta tvennt gerði það að verkum, að ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, að ég hefði fremur kosið, eins og sakir standa í málinu, að afgreiðslu þess yrði frestað til næsta þings, svo betri athugun geti farið fram, og í öðru lagi, að mér finnst of lítið séð fyrir landþörf kaupstaðarins með brtt. landbn., ef hann á annað borð vill taka land til ræktunar svo nokkru nemur.

Sveinn Ólafsson [óyfirl.]: Ef til vill væri bezt að láta umr. falla niður og atkv. skera úr. En af því að það var ýmislegt, sem tekið var fram af hv.þm. Borgf., sem ég held, að ekki hafi verið athugað að fullu hjá honum, fannst mér ég verða að gera dálitla aths. Það lá í orðum hans, að síldareinkasalan hefði ekki verið ríkisstofnun. Vissulega var hún ríkisstofnun. En það er annað mál, hvort ríkið sé skylt að taka að sér skuldir allar, sem nú er krafið um. Ég veit það vel og það þarf ekki að taka það upp með mörgum orðum, að ríkissjóður verður ekki krafinn um þessar skuldir sem sjálfskuldir. Þá hefði ekki þurft að fara fram á þetta með frv. Hér er farið fram á þetta sem sanngirnismál. Þessir menn hafa verið á tálar dregnir og látnir í góðri trú selja víxla til þess að inna af hendi skuldir einkasölunnar, sem hún hafði annarsstaðar á landinu greitt. Hér er því aðeins um sanngirnismál að ræða, að þessir menn fái nokkurt jafnrétti við aðra skiptavini þessarar ríkisstofnunar. Að því er kemur til meðferðar málsins síðar meir, þá vita allir, að það getur ekki komið fram öðruvísi en ósk á þennan sama veg, eða ósk um að verða við sanngirniskröfu. Ég get minnt á það, að þingið hefir nokkrum sinnum hlaupið undir bagga með mönnum, sem fyrir óhöppum hafa orðið, án þess að þau hafi á nokkurn hátt verið sett í samband við ríkisfyrirtæki. Ég man eftir því, að einu sinni samþ. þingið styrkveitingu til manna, sem höfðu orðið fyrir tjóni af því, að eldingu hafði slegið niður í hús. Einnig get ég bent á það tilfelli 1918, þegar Skaftfellingar urðu fyrir mestum búsifjum af Kötlugosi. Þá var hlaupið undir bagga með þeim. Ég ætla svo ekki að elta ólar um þetta. Ég treysti sanngirni hv.þm., að þeir líti á þörf þessara manna og það, hvað þeir hafa verið illa leiknir, og sú sanngirni sigri að lokum, þó það verði ekki fyrr en síðar meir. Hverjar aðfarir stj. kann að hafa til þess að fá frestað aðförum að þessum mönnum, skiptir minnstu máli, en eins og það horfir við, virðist mér það tæplega geta orðið á annan veg en víxilrétturinn verði framlengdur eða gengið verði að mönnum. Um annað virðist ekki vera að ræða.

Frsm. (Jón Þorláksson) N. mælir með því, að frv. þetta nái fram að ganga, og vísar þar að öðru leyti til grg., sem fylgir upphaflega frv. á þskj. 233. Það fer í raun og veru ekki fram á annað en samræmingu á reglum um það, hvar megi höfða og sækja víxilmál.

Frsm. (Pétur Magnússon) Þetta mál var svo þrautrætt við 1. umr. hér í d., að ég tel mig ekki þurfa að verða mjög langorður um það nú. Eins og kunnugt er, var vorið 1932 gerður samningur við tvo menn, báða búsetta í Reykjavík, um að leigja þeim landspildu úr heimalandi jarðarinnar Garða á Álftanesi með erfðafestukjörum. Voru það þeir Hermann Jónasson lögreglustjóri og Tryggvi Guðmundsson ráðsmaður á Kleppi. Annar þeirra fékk 26,6 ha. lands, en hinn 16,6 ha. Land þetta er mýri upp frá Arnarnesvogi, sem hallar mót vestri og er vel fallin til ræktunar. Leigumálinn var þannig hjá báðum, að þeir áttu að rækta ekki minna en 1/12 af landinu árlega og spildurnar þannig að verða fullræktaðar eftir 12 ár. Um eftirgjaldið er það að segja, að annar leigutakinn, Tryggvi Guðmundsson, átti að greiða leigu samkv. mati Búnaðarfél. Ísl. til fimm ára í senn, en hinn átti að greiða 15 kr. eftir hvern ha. eftir að landið væri komið í rækt, en 5 kr. fyrir hvern ha. þangað til. Þess verður að geta, að þessi mýri, sem hér er um að ræða, er allverulegur hluti af því ræktanlega landi, sem Garðatorfunni fylgir. Skömmu eftir að þessir samningar voru gerðir var hafizt handa um að skipta landi Garða milli þeirra jarða, sem torfunni fylgja. Og við þau skipti varð niðurstaðan sú, að sum býlin voru flutt úr Garðatorfunni og upp með Arnarnesvogi. Eitt af þeim býlum er Bakki, sem er í ábúð Eyjólfs Jóhannssonar forstjóra Mjólkurfélags Reykjavíkur, og fékk það allstóra spildu fyrir austan Hafnarfjarðarveginn og auk þess hraunland til beitar fyrir sunnan Hraunsholt. Ef einhverjir af hv.þdm. vildu kynna sér þessa skiptingu nánar, þá er hér uppdráttur mjög ýtarlegur af skiptunum eins og þau hafa farið fram, þó þau séu ekki endanlega staðfest ennþá. Út af þessum leigusamningum reis þegar í stað allrík óánægja frá tveim hliðum, fyrst og fremst frá bændunum í Garðahverfinu. Hjáleigurnar eru flestar mjög landlitlar, og sérstaklega skortir þær tilfinnanlega land til ræktunar og beitiland fyrir kýr. Afleiðingin af afhendingu mýrarinnar, sem er tvímælalaust bezti skikinn í öllu Garðalandi til ræktunar, varð sú, að sum býlin gátu ekkert viðunandi land fengið til ræktunar, og önnur af mjög skornum skammti, eins og uppdrátturinn ber með sér. Má t. d. nefna jörðina Hraunsholt; hún fékk ekki lófastóran blett af graslendi utan túns. Sú jörð hafði áður haft beit fyrir kýr í mýrinni, sem hér er um að ræða. Þegar hún er nú svipt beitilandinu, er ekki um annað að ræða en beita kúnum á túnið, og leiðir þá af sjálfu sér, að ekki er hægt að framfleyta sama skepnufjölda og áður. Ríkust mun þó óánægjan hafa verið meðal hreppsbúa út af því, að menn utan hreppsins skyldu hreppa þetta hnoss. En það voru ekki ábúendurnir í Garðahreppi einir, sem voru óánægðir með þessa ráðstöfun; Hafnfirðingar voru það einnig. Hafnarfjarðarkaupstaður hafði, eins og kunnugt er, fengið vilyrði hjá þinginu fyrir a. m. k. einhverjum hluta þessa lands. Ástæðan, sem fram var færð af hálfu kaupstaðarins fyrir nauðsyn hans á að fá þarna land, var fyrst og fremst sú, hvað heppilegt væri að láta bæjarbúa fá landskika til afnota í atvinnuleysinu, og að af því gætu orðið nokkrar aukatekjur fyrir þá að koma upp smábúum með grasrækt. Það má segja, að þessi óánægja Hafnfirðinga hafi orðið til þess, að þetta frv. er fram komið, því hv.þm. Hafnf. flutti það hér í d. eftir eindreginni ósk bæjarstj. í Hafnarfirði. Landbn., sem haft hefir þetta mál til meðferðar, lítur svo á, að sú óánægja, sem fram hefir komið út af afhendingu þessa umrædda lands, sé ekki ástæðulaus. A. m. k. telur n. eðlilegt, að bændurnir í Garðahverfinu uni því illa að sjá þetta bezta ræktunarland Garðatorfunnar hverfa til utansveitarmanna, svo mikil sem þörf þeirra er á auknu landrými, bæði til ræktunar og beitar. Ég ætla ekki að fara að fjölyrða um þá hlið málsins, en læt nægja að lesa upp með leyfi hæstv. forseta bréf, sem borizt hefir frá nefnd, er kosin var á almennum hreppsfundi í Garðahreppi til þess að beita sér fyrir lagfæringu á þessum málum. Bréfið er nokkuð langt, en ég sé mér ekki annað fært en að lesa það upp í heild, því það gefur góða skýringu á því, sem ég tel aðalatriðið í þessu máli, sem sé þörf hjáleigubændanna í Garðahverfi á auknu landi. Bréfið er undirskrifað af Jóhannesi Reykdal, Guðjóni Sigurðssyni og Gísla Sigurgeirssyni og er svo hljóðandi : „Við undirritaðir, sem kosnir vorum á almennum hreppsfundi í þinghúsi Garðahrepps 4. marz 1933, sbr. meðfylgjandi fundargerð, viljum hér með taka fram eftirfarandi mótmæli gegn skiptum á Garðakirkjulandi viðvíkjandi hinum 15 býlum, sem í ábúð eru og fráskipt verða Görðunum, og skulu hér á eftir talin hin ýmsu atriði, er mótmælin byggjast á. Kirkjujörðunum hefir að mestu leyti verið úthlutað land samkv. jarðamati frá 1918, en jarðamatið var þá hlutfallslega hækkað jafnt á öllum býlunum og eins á Görðunum, en Garðarnir hefðu þá sjálfir átt að hækka um helming vegna sölu sameiginlegs lands Garðakirkju fyrir hátt verð án íhlutunarrétts hinna einstöku kirkjujarða eða lækkunar á jarðarafgjaldi þeirra. Þess vegna er það krafa okkar, að kotunum verði úthlutað allt það land, sem Garðarnir geta án verið sem sjálfstætt býli við þessi skipti, því enginn getur með réttu, sem þekkir eða hefir séð og gengið um þetta land, talið það vera aflögufært til úthlutunar í nýbýli, því landið er ekki stærra en ein meðaljörð í sveitum landsins hefir. En á þessum litla skika eiga 16 búendur að framfleyta sínum heimilum án nokkurs verulegs beitilands fyrir fénað sinn á sumrum eða vetrum. Nú á að taka allra beztu skákina úr þessu sameiginlega landi, sem einnig er aðalmótak jarðanna, handa óviðkomandi manni þessa byggðarlags og skilja bændur á þessum býlum eftir í hreinum voða með fénað sinn, sem verður að fækka ábyggilega um einn þriðja eða kaupa útlendan fóðurbæti handa fénaðinum sumar og vetur, sem við álítum, að öllum sé ljóst, að eigi getur komið til mála eins og allar búsafurðir eru í lágu verði. Oss finnst því, að þessi ráðstöfun hins háa stjórnarráðs sé slæm kreppuráðstöfun á þessu hreppsfélagi. Hér fer á eftir upptalning á töðuafla hvers einstaks býlis og áhöfn, og sést þar með, hversu erfið er afkoma og lífsskilyrði hvers búanda, og þar þó ótalinn allur aðkeyptur fóðurbætir, sem notaður er bæði sumar og vetur, sem étur upp mikið af mjólkurafurðunum. Valdimar Pétursson, Hraunsholti 9 kýr, 2 hestar, 20 ær 280 hestar Magnús Brynjólfsson, Dysjum 3 - 1 - 18 - 140 - Guðjón Hallgrímsson, Dysjum 3 - 1 - 24 - 120 - Guðjón Sigurðsson, Pálsh. með Bakka 4 - 2 - 50 - 180 - Árni Magnússon, Nýjabæ 4 - 1 - 16 - 150 - Magnús Erlendsson, Króki 2 - 0 - 0 - 40 - Guðm. Björnsson, Görðum 7 - 2 - 30 - 300 - Þorgeir Þórðarson, Háteig 3 - 1 - 12 - 90 - Kristjón Eyjólfsson, Miðengi 3 - 1 - 16 - 75 - Gísli Guðjónsson, Hlíð 3 - 1 - 50 - 130 - Einar Sigurðsson, Móakoti 3 - 1 - 6 - 68 - Tryggvi Gunnarsson, Grjótá 3 - 1 - 20 - 75 - Magnús Bergsson, Katrínarkoti 6 - 1 - 12 - 150 - Valgeir Eyjólfsson, Hausastöðum 4 - 1 - 24 - 140 - Jón og Gísli, Selsgarði 6 - 2 - 10 - 200 - Nú er að álit okkar og allflestra ábúenda Garðatorfunnar, að skiptin verði að taka upp að nýju og bæta við býlin þeim landspildum, sem ákveðin voru til nýbýla. Skiptingin getur að öðru leyti að mestu haldizt óbreytt, því þessar landspildur myndu verða fyrst um sinn sameiginlegt beitiland, meðan verið er að koma ræktanlegum blettum heima fyrir í rækt, sem mun taka nokkur ár, jafnerfið sem afkoma allra er nú. Verði þess óskað, að mótmæli þessi komi frá sem flestum ábúendum, þá mun verða hægt að fá undirskriftir þeirra næstu daga. Við væntum þess, að hið háa ráðuneyti taki þessa réttmætu kröfu okkar til greina vegna ábúenda Garðatorfunnar og láti ekkert af landi Garðakirkju til einstakra manna eða Hafnarfjarðarbæjar, sem þegar hefir fengið stóran hluta af Garðalandi og hefir enn lítið ræktað af því, sem þó er ekki lakara til ræktunar en grjótholtin kringum Garðahverfi. Garðahreppi, 6. marz 1933. (Undirskriftir þriggja nefndarmanna). Til atvinnu- og kirkjumálaráðuneytisins Reykjavík“. Ég býst við, að hv. dm. hafi veitt því eftirtekt, að skýrslan, sem nefndarmennirnir gefa um búfjáreign og töðufall hvers býlis, ber það með sér, að töðufallið er víðast allt of lítið til þess að framfleyta þeim fénaði, sem bændurnir hafa. Það getur því engum blandazt hugur um það, að þeir hafa fullkomna þörf á að fá að njóta þess lands, sem hér er um að ræða. Fyrir landbn., sem haft hefir þetta mál til meðferðar, vakir fyrst og fremst það, að bæta úr vandræðum þessara manna, bændanna í Garðahverfinu, og við það eru hennar brtt. miðaðar. Ganga þær út á, að ríkisstj. skuli fá heimild til að taka eignarnámi afnotarétt þeirra tveggja landspildna, sem ég gat um áðan, og sömuleiðis afnotaréttinn á landi jarðarinnar Bakka. Sú jörð var að vísu í byggingu áður, en maðurinn, sem býr þar, hefir lífsuppeldi sitt af allt öðru, og sýnist það því ekki þurfa að koma mikið við hann, þó hann sé sviptur þessu landi. Það skal þó viðurkennt, að það stendur nokkuð öðruvísi á um land Bakka en erfðafestulöndin, þar sem Bakki er gamalt býli. En það, sem réð mestu í því efni hjá n., var það, að geta gert Hafnarfjarðarkaupstað einhverja úrlausn sinna mála líka, því hún bjóst við, að ekki mundi verða mikill afgangur af mýrinni, ef bændurnir í Garðahverfi ættu að verða sæmilega settir. 2. brtt.n. mælir svo fyrir, að þegar eignarnám hafi farið fram, skuli landaskiptin tekin upp af nýju, þau sem sýnd eru á uppdrættinum, og landinu, sem eignarnámsheimildin nær til, skipt á milli þeirra bænda í Garðahverfinu, sem harðast hafa orðið úti í skiptunum, að svo miklu leyti sem nauðsynlegt þykir. Ég skal taka það fram, að um þessi skipti hefir staðið nokkur styr. Fyrir nokkrum árum var Hafnarfjarðarkaupstað seldur hluti af Garðalandi fyrir 60 þús. kr., án þess að söluv. þeirrar spildu kæmi hjáleigubændunum að nokkru gagni. Nú halda þeir fram, að skiptin séu miðuð við það, að allt hið forna land Garða væri með í skiptunum. En það sýnist í raun og veru ekki geta komið til mála, að það sé meiningin, þar sem búið var að láta e. t. v. verðmætasta hluta landsins af hendi, án þess að hjáleigubændurnir fengju af því nokkur hlunnindi. Þá mælir 3. brtt.n. svo fyrir, að þegar landskiptin hafi farið fram af nýju, og búið sé að leysa allra vandræði hvað landskort snertir í Garðahverfinu, þá skuli ríkisstj. vera heimilt að leigja eða selja Hafnarfirði það, sem eftir kann að verða af landi, hvort sem það verður mikið eða lítið. N. hefir ekki séð sér fært að skipa fyrir um, hvað mikið land skuli skilið eftir handa Hafnfirðingum; það verður að fara eftir áliti þeirra, sem með skiptin fara, og þá í samráði við ríkisstjórnina. Í 4. brtt.n. er gert ráð fyrir, að þeir, sem landið fá, hvort sem það eru bændur úr Garðahverfi eða Hafnfirðingar, skuli endurgreiða ríkissjóði kostnaðinn við þær framkvæmdir, sem þegar hafa verið gerðar á þessum löndum. Ennþá mun ekki búið að gera þar annað en ræsa landið fram að einhverju leyti. Þetta virðist sanngjörn krafa, því hjá hverjum, sem þessar landspildur lenda, má gera ráð fyrir, að ekki liði á löngu þar til hafizt verður handa um ræktun þeirra. Þá er loks í 5. brtt.n. lagt til, að sú breyt. sé gerð á frv., að ef bætur þarf að greiða hlutaðeigendum fyrir missi afnotaréttarins, þá skuli ríkissjóður greiða þær, en ekki kirkjujarðasjóður. Verði á annað borð metnar einhverjar bætur, virðist réttara, að ríkissjóður greiði þær, því hann virðist eiga að bera ábyrgð á slíkum ráðstöfunum ríkisstj., sem hér er um að ræða, að svo miklu leyti sem hún á ekki að gera það sjálf. Ég vil ekki leiða neinum getum að því, hvað miklar bætur kynnu að verða metnar. Um Tryggva Guðmundsson er það að segja, að hann átti að gjalda eftir sína spildu þegar hún væri fullræktuð eftir mati Búnaðarfélags Íslands til fimm ára í senn. Má því gera ráð fyrir, að hann hefði orðið að borga sannvirði á hverjum tíma, og virðist þá ekki ástæða til, að hann fái miklar bætur. Aftur verður að játa, að það stendur nokkuð öðruvísi á um Hermann Jónasson. Eftir samningnum, sem við hann er gerður, á hann ekki að greiða nema 15 kr. í leigu eftir hvern ha. á ári, þegar landið er komið í rækt, og þegar litið er á það, að venjulegt gjald eftir erfðafestulönd kringum Reykjavík mun vera sem næst 35 kr. á ha., þá er ekki ósennilegt, að honum kunni að verða metnar einhverjar bætur. En þó þetta baki ríkissjóði e. t. v. einhvern kostnað, hikar n. ekki við að ráða til, að þessi heimild verði veitt, því hún telur, að hagsmunir margra manna á þessum slóðum, ábúenda í Garðahreppi, krefjist slíkra ráðstafana. Að lokum vil ég láta það í ljós f. h. n., að hún telur rétt, að hæstv. stj. láti athuga vandlega áður en til eignarnáms kemur, hvort ekki er hægt að rifta leigusamningunum, án þess að eignarnám komi til, með lögsókn. Ég vil ekki fullyrða, hvort það muni vera kleift, en ég tel sjálfsagt að beita eignarnámsheimildinni því aðeins, að hin leiðin reynist ekki fær.

Frsm. (Jón Jónsson) Landbn. hefir nú athugað þær breyt., sem orðið hafa á málinu í Nd., og þær eru svo lítilfjörlegar, að hún sér ekki ástæðu til að hrekja málið þeirra vegna milli deilda, og mælir þess vegna með því, að frv. verði samþ. óbreytt.

Sveinn Ólafsson Ég hafði reyndar búizt við annari afgreiðslu á frv. okkar hv.þm. Seyðf. frá fjvn. en raun er á orðin. En ég verð þó að segja, ef tilætlunin er sú með þáltill. þessari, að rétta hlut þeirra manna að lokum, sem sviknir hafa verið af síldareinkasölunni, þá er till. góðra gjalda verð. En það verður nú hvorki séð af till. né heyrt af orðum hv.frsm., að til þess sé ætlazt. En ef það er eigi tilætlunin, þá verður þáltill.n. ný hengingaról um háls þeirra, sem tjónið biðu, því vitanlega auka vextirnir þessa skuldarupphæð því meir sem lengur dregst að gera skuldaskil. Þessir víxlar voru upphaflega 80-90 þús. kr., en eftirstöðvar munu við síðasta nýár hafa með vöxtum, er hlaðizt hafa á víxlana, numið um 80 þús. kr. Ég get vel skilið það, að skilan. vilji, vegna mála, er hún á í við kröfuhafa einkasölunnar, heldur slá þessu máli á frest en ganga að kröfu frv. um greiðslu á víxlunum. Ég verð því að segja, þótt mér þyki linlega á þessu tekið, að þá verð ég samt að láta mér lynda þessa lausn í bili og byggja á þeirri von, að þeim mönnum, er svo illa hafa verið leiknir, verði sýnd linkind, þó síðar verði, að þeir fari ekki á vonarvöl fyrir þau hastarlegu svik, sem síldareinkasalan hefir beitt þá, og sem reyndar eru hreint og beint saknæm. Ég get þó sætt mig við þetta í bili og í þeirri von, að réttur þessara manna verði síðar að fullu viðurkenndur.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Hv. 1. þm. S.M. sagði, að hér væri ekki verið að krefja ríkissjóð um sjálfsskuld, þannig að ríkissjóður hefði ekki stofnað til neinna slíkra skulda. En hér er verið að krefja ríkissjóð um skuld, og það gera þeir, sem annars halda því fram, að ríkissjóður beri ábyrgð á rekstri þessarar stofnunar, - ekki af því að ríkissjóður hafi stofnað til skuldarinnar, heldur af því, að ríkissjóður beri ábyrgð á þeirri stofnun, sem stofnað hefir til þessarar skuldar. Hv. þm. sagði, að krafan væri byggð á sanngirni. Það má vel vera, að þetta sé sanngirniskrafa, en það er þá sama sanngirniskrafa hjá öðrum, sem krefja síldareinkasöluna um skuld. Þessi stofnun er búin að greiða sumum að fullu þeirra skuldir, öðrum lítið eða ekki neitt. Því má segja það sama, að þeirra kröfur séu líka sanngirniskröfur, þegar þetta er lagt til grundvallar. En þingið verður að forðast að gefa nokkuð undir fótinn með þetta, en það gerir það með því að samþ. þessa till. Hv. þm. minntist á nokkur dæmi þess, að ríkissjóður hefði hlaupið undir bagga með mönnum, sem hefðu orðið fyrir óhöppum, og tók t. d. Kötlugos. Því svaraði hæstv.dómsmrh. eins og við átti, ekki einasta hv. 1. þm. S.-M., heldur mér líka, sem staðið hefi með honum að þessu óhappaverki að setja síldareinkasöluna á stofn. Að þessu leyti höfum við leitt nokkurskonar Kötlugos yfir sjávarútveginn, sem kannske einna harðast hefir komið niður á mönnum í námunda við hv. 1. þm. S.-M. En hvað því viðvíkur, að eldingu hafi slegið niður í hús og ríkið hlaupið þar undir bagga, þá fór hv.þm. ekki inn á það, á hverju slíkt byggist. Það byggist á því, að þarna var landssímastöð. Nú dettur engum manni í hug, að ríkissjóður beri ábyrgð á þeim kröfum, sem stofnað er til í nafni landssíma Íslands. Þar var um sanngirniskröfu að ræða, og ef það var af völdum þess, sem ríkisvaldið hafði gert, og óhappið byggðist á því, þá var það ríkið, sem átti að hlaupa undir baggann, eins og það líka gerði. Hv. þm. Ak. var með einhverja kröfu í fyrra á hendur ríkinu út af því, hvernig komið er fyrir síldareinkasölunni. En það mætti þá ef til vill skilja hv.þm. þannig, að hann ætlaði að nota sér samþykkt þessarar till. til þess að byggja brú fyrir sína kjósendur til þess að koma þeim inn á ríkissjóðinn, sem honum tókst ekki í fyrra. Hann sagði, að það væri til tvennskonar réttur, lagalegur og siðferðislegur. Það er náttúrlega nokkuð mikið til í því, en ég vil benda á það, að ég og hv. 1. þm. S.-M. berum ábyrgð á því gagnvart okkar kjósendum, að hafa verið með í því að setja þetta fyrirtæki á stofn. Og hv. 1. þm. S.-M. byggði það á kröfu sinna kjósenda, að síldareinkasalan var sett á stofn, svo að það má benda á það, að það er ekki gott að beita þessum siðferðislega rétti til ríkisins. Það er yfirlýst af hv. 1. þm. S.-M., að ríkið beri enga ábyrgð á þessu fyrirtæki. Það er þá rétt að vekja athygli á því, að það ætti að beina þessum siðferðislega rétti í sambandi við þetta mál í einhverja aðra átt heldur en til ríkisins. Annars hefi ég verið með því, að þessum mönnum væri rétt einhver hjálparhönd, en ég mótmæli því, að Alþingi geri það á þann hátt, að það gæti orðið til þess, að menn geti fengið aðstöðu til að byggja á kröfur sínar um það, að ríkið beri ábyrgð á gjaldþroti síldareinkasölunnar. Það er þess vegna, sem ég er algerlega á móti þessari till., og hefi ég ekki viljað taka neinn þátt í meðferð málsins á þeim grundvelli, og mun því greiða atkv. á móti till., því að ég vil ekki á nokkurn hátt veikja aðstöðu ríkissjóðs.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Í aprílmán. fluttu 1. þm. S.-M. og þm. Seyðf. frv. um greiðslu víxilskulda á Austfjörðum vegna Síldareinkasölu Íslands 1931. Frv. þessu var vísað til fjvn. Þar eð frv. mælti svo fyrir, að ríkissjóður greiddi þessar víxilskuldir, gat fjvn. ekki gefið því meðmæli sín, með því hún lítur svo á, að ríkissjóðurinn sé ekki ábyrgur fyrir skuldum einkasölunnar. Hinsvegar verður því ekki neitað, að síldarseljendur á Austfjörðum hafa orðið harðar úti en nokkrir aðrir síldarseljendur árið 1931, þar sem norðanlands og vestan fengu útgerðarmenn allar tunnur og salt frá einkasölunni, greiddi hún og verkunarlaun og mörgum að auki 2 kr. fyrir tunnu. En á Austfjörðum urðu útgerðarmenn sjálfir að sjá sér fyrir salti og tunnum að miklu leyti og greiða öll verkunarlaun. Austfirðingar seldu einkasölunni þetta ár 9280 tunnur og fengu ekki einn eyri fyrir. Þeir fengu ekki annað en yfirlýsingar einkasölunnar um, að hún skyldi ábyrgjast greiðslur á bankalánum, sem útgerðarmenn tækju til að standast kostnaðinn, allt að ákveðinni upphæð fyrir hverja verkaða síldartunnu. Upp á þetta loforð tóku síldareigendur bankalán í víxlum, og eru þær upphæðir, sem óborgaðar standa, um 69 þús. kr. Þessir víxlar eru víst flestir í vanskilum, og verða bankarnir að ganga að skuldunautum, enda dómur fallinn a. m. k. í einu víxilmálinu. Það vill nú svo til, að þetta tap kemur einmitt niður að mestu leyti þar, sem bágastar ástæður eru á Austfjörðum, nefnil. Eskifirði og Reyðarfirði. Skuldir út af þessu, hvílandi á mönnum á Eskifirði, eru um 43 þús. kr. og á mönnum á Reyðarfirði um 11600 kr. Það er meðfram vegna hinna miklu erfiðleika, sem fólk á þessum stöðum á við að stríða og kunnugt er frá því í vetur, að meiri hl. fjvn. gat samizt upp á að bera fram þáltill. þá, sem hér liggur fyrir á þskj. 850. Er aðalefni hennar, að stj. reyni að hafa einhver áhrif á það, að bankarnir fresti víxilmálunum út af umræddri síldarverzlun, og var meining n. sú, að til þess að víxilréttur glatist ekki þá framlengi bankarnir víxlana, og yrðu þeir þá hækkaðir sem vöxtum nemur. Því n. ætlast alls ekki til þess, að ríkið taki að sér neina ábyrgð eða greiðslu á þessum skuldum. - Í raun réttri er þetta mál, sem viðkemur skilanefnd einkasölunnar, og lagalega eiga þessir menn aðeins aðgang að búi einkasölunnar. Ég hefi hér í höndum bréf frá skilanefnd síldareinkasölunnar; dags. 25. febr. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp. Það hljóðar svo: „Sem svar við bréfi ráðuneytisins, dags. 21. þ. m., út af erindi Eiríks Bjarnasonar, Eskifirði, viljum vér geta þess, að vér sjáum oss eigi fært að greiða áminnztar víxilkröfur að svo komnu máli. Landsbanki Íslands og Útvegsbanki Íslands hafa hvor um sig tilkynnt þessar kröfur í bú einkasölunnar og munu þær verða teknar til greina við búskiptin sem hverjar aðrar venjulegar kröfur í búið. Að öðru leyti viljum vér geta þess, að í erindinu er rétt frá skýrt um, hvernig þessar kröfur eru til orðnar og að útgerðarmenn eystra hafa orðið fyrir meira tjóni en aðrir við gjaldþrot einkasölunnar“. Af þessu sést, að málið er komið á réttan stað, til einkasölunnar. Ef till. meiri hl. fjvn. verður samþ., þá er ætlazt til, að hún geti orðið til þess, að ekki verði gengið að mönnum á Austurlandi, meðan málum einkasölunnar er ólokið. Ég hefi svo ekki fleira að segja. Ég vænti þess, að hv. deild telji till. sanngjarna og geti samþ. hana.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Eins og nærri má geta, þá er það ekki víst, að stj. geti komið því til leiðar, sem farið er fram á í till. En ég geng út frá því sem gefnu, að það verði reynt, og má vera, að það takist. En út af innihaldi till. sjálfrar vil ég segja það, að svo framarlega sem hún er samþ. með því fororði, að þetta sé gert af því einu, að ekki sé útilokað, að svo kunni að fara, að þessir menn fái eitthvað úr þrotabúi einkasölunnar, og að það sé tilgangurinn að skaffa þeim frest á meðan, get ég látið þessa till. óátalda. En ef það er tilgangurinn að gefa í skyn, að ríkissjóður hafi nokkra lagalega skyldu í þessu efni, sem maður skyldi nú ætla, að allir væru sammála um, að ekki sé, þá vil ég alvarlega vara við því, að gengið verði inn á þá braut, því að þá verður áreiðanlega farið í sama farið af öllum skuldheimtumönnum einkasölunnar. Þar sem talað er um í till. að bíða þangað til úrlausn fæst, þá vil ég skilja það svo og tel mig þar vera í samræmi við hv.frsm. meiri hl., að átt sé við endanleg skipti í þrotabúi einkasölunnar. En hitt er auðvitað, að það er ekki hægt að skipa þeim, sem hlut eiga að máli, að bíða, en að sjálfsögðu verður reynt að fá þá til þess, ef till. verður samþ. En hvað því viðvíkur, að menn hafi verið sviknir af einkasölunni, þá er það nýtt atriði í málinu, og sé svo, þá skilst mér, að þessir menn eigi kröfur á hendur forstjóranum persónulega, en ekki á hendur ríkissjóði. Og það kom, eins og hv.þm. Borgf. minntist á, skýrt fram í umr., þegar síldareinkasalan var sett á stofn, að ríkissjóður átti ekki að bera neina ábyrgð á þessu fyrirtæki. En náttúrlega eru forstjórarnir persónulega ábyrgir, ef þeir hafa svikið menn í viðskiptum við einkasöluna. Ég hjó eftir því, að hv. 1. þm. S.-M. líkti síldareinkasölunni við Kötlugos og sagði, að svipuð ástæða væri til að hlaupa undir bagga og ef gos bæri að höndum. Það er komið annað hljóð í hans strokk nú en þegar hann var að berjast fyrir því að koma þessu Kötlugosi á 1928.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Við 1. umr. málsins gat ég þess, eins og hv.frsm. drap á, að ég teldi það ekki fullnægjandi fyrir Hafnarfjörð, þótt bætt yrði í frv. heimild fyrir eignarnámi á nokkrum hluta af' Hvaleyrinni, af því ég tel bæinn vanta meira land til ræktunar. Annars er ég í efa um það, að nokkurt eignarnám þurfi að koma til á Hvaleyrinni, vegna þess, að samkomulag er líklegt milli umráðenda Flensborgareignarinnar og bæjarstj. Hafnarfj. um það land. Þess vegna lagði ég aðaláherzlu á aðra viðbót á landi fyrir Hafnarfjörð. Ég verð að segja það, að mér þykir afgreiðsla n. á málinu miklu betri heldur en ef því væri aðeins vísað til stj., því stj. getur nú haft hliðsjón af því, sem n. vildi gera í málinu, og gæti það því leitt til endanlega betri afgreiðslu á því.

Það verður að lögum á þessu þingi

. Ég væri mjög ánægður, ef svo yrði, en mér heyrðist á hv. form. n., að svo mundi ekki verða; en ef svo fer, að það verður að lögum, þá er ég mjög ánægður. Fleiru þarf ég ekki við þetta að bæta. Um landkosti á Hvaleyrinni og það, hvernig ræktun væri þar bezt fyrir komið, hefi ég að sjálfsögðu mínar skoðanir, en ég hirði ekki um að fara út í þá sálma að þessu sinni, enda var um það rætt við 1. umr.

Pétur Ottesen [óyfirl.): Sú eina breyt., sem gerð var á þessari þáltill. í Ed., var, að bætt var inn í b-liðinn, þar sem talað er um verksmiðju til að vinna úr innlendum skinnum skófatnað, orðunum o. fl. Hæstv. forsrh. flutti þessa brtt., og byggist hún á því, að vel gæti komið til mála að súta skinn í landinu til innlendrar fatagerðar og ýmissar annarar innlendrar iðju. Þetta er því mikil og þörf umbót á till., og vænti ég þess vegna, að hún verði samþ.

Jón Baldvinsson Það hefir nú sjálfsagt verið vandað til undirbúnings þessa frv. Mér er sagt, að próf. Ólafur Lárusson hafi um það fjallað, sem hefir vafalaust gengið vel frá því og farið eftir þeim erlendu fyrirmyndum, sem nýbúið er að lögtaka, og þá líklega þeim skandinavisku. En það er dálítið erfitt fyrir okkur í Ed. að samþ. slíkan lagabálk, þegar n. getur ekki ábyrgzt um frágang málsins í einstökum atriðum, sökum þess að ekki var tími til að vinna að málinu. Hinsvegar hefir málið sjálfsagt fengið rækilegan undirbúning í Nd., og þó er nú ekki búið að upplýsa mig um breyt., sem þar var gerð, hvort hún er þörf eða á rökum byggð. Nú er á það að líta, að þessi lög eiga að ganga í gildi 1. jan. næstk., og þau verða þegar þýdd og send um heim allan, til þess að menn geti eftir þeim farið í viðskiptum við Ísland. Þykir mér þá nokkuð varhugavert að samþ. slíkan lagabálk, ef svo færi, að við þyrftum að breyta honum á næsta þingi og senda þær breyt. út um allar jarðir. Það er nú svo, að þeir menn, sem um þetta mál hafa fjallað, vilja enga ábyrgð taka um afgreiðslu þess. Og þetta mál er að því leyti erfiðara viðfangs en önnur, að það er alþjóðamálefni, miklu erfiðara að gera breyt. á slíkri löggjöf en almennri löggjöf, sem snertir aðeins landsmenn eina. Þess vegna væri kannske réttara að fresta samþykkt þessa lagabálks um eitt ár, þangað til a. m. k. nefndir þær, sem þingið kýs til að fjalla um slík mál, geta látið það frá sér fara eftir rækilega íhugun. Ég tel erfitt fyrir okkur að greiða atkv. um þessa löggjöf að svo stöddu.

Frsm. (Magnús Torfason) Ég vil f. h. n. leyfa mér að mæla með þessari breyt. við frv., sem er á þskj. 907, þess efnis, að í reglugerðum og öðrum fyrirmælum, sem sett verði samkv. þessum lögum, megi ákveða sektir fyrir brot gegn þeim. Ég skal geta þess, að þetta ákvæði er til komið sérstaklega með tilliti til kolainnflutningsins. Þykir n. alveg sjálfsagt að hafa þannig löguð ákvæði í þessum lögum sem öðrum, og hygg ég, að hv.Nd. hafi aðeins gleymt að setja þetta ákvæði inn.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Það eru aðeins fáein orð út af mótmælum, sem hafa komið fram frá hv.þm. Borgf., og svo athugun hæstv. ráðh. á þessu máli. Ég skal játa það, að ég gleymdi því í minni framsöguræðu að geta þess, að hv.þm. Borgf. var sá af nm., sem ekki vildi vera flytjandi þessa máls og taldi á því öll tormerki. Hann sagði, að það mætti líta svo á út af þessum afskiptum, sem þingið hefði haft af þessum lögum, að það gæti falizt í því viðurkenning hjá ríkinu, að það yrði að greiða skuldir einkasölunnar. Ég hefi í framsöguræðu minni lýst því yfir sem minni skoðun - og það er einnig skoðun hinna nm. -, að með þessari till. er ekki hægt að leiða neina ályktun um það, að ríkið eigi að bera nokkra ábyrgð á síldareinkasölunni eða skuldum hennar. Till. var einmitt stíluð með það fyrir augum, að hún yrði þannig orðuð, að ekki væri hægt að hengja hatt sinn á orðalag hennar. Og ég tók það fram í minni framsöguræðu, að það væri alls ekki meiningin hjá meiri hl. n. að gefa með þessari till. nokkuð undir fótinn um það, að ríkið ætti að bera ábyrgð á skuldum einkasölunnar. Þetta tók ég greinilega fram, og út af því, sem hæstv. ráðh. sagði, þar sem hann tiltók orðalag till.: „þar til úrlausn fæst um viðskipti þessi, að nánar athuguðu máli“, þá sagði ég út af þessu orðalagi till., að meiri hl. n. ætlaðist alls ekki til þess, að ríkið tæki að sér neina ábyrgð á greiðslu þessara skulda, og lagalega eiga þessir menn aðeins aðgang að búi síldareinkasölunnar. Og í sambandi við þetta las ég upp bréf frá skilan. síldareinkasölunnar til stjórnarráðsins um þetta mál, þar sem n. skýrir frá því, að þetta mál hafi komið til sín og það verði ásamt öðrum slíkum kröfum tekið til greina, og það var með tilliti til þess, að ég útskýrði þetta orðalag till.: „þar til úrlausn fæst“ o. s. frv. þannig, að frá mínu sjónarmiði væri þessi úrlausn fengin, þegar skiptunum væri lokið. Þá sést bezt, hvað hver fær, og fyrr getur ríkið ekki hlaupið undir baggann með þessum mönnum að því er snertir viðskipti þeirra við einkasöluna. Ég var búinn að taka þetta svo greinilega fram, að mér finnst óþarfi af hv.þm. Borgf. að vera að væna meiri hl. n. um það, að hann hafi gefið nokkurn ádrátt í þessu efni, hvorki í till. eða ræðu þeirri, er ég flutti fyrir hennar hönd, að þetta geti orðið tilefni til þess, að ríkið beri ábyrgð á skuldum einkasölunnar. Þessu mótmæltum við greinilega í sambandi við till., þó það komi ekki beint fram í henni. Hv. 1. þm. S.-M. var auðvitað ekki sem ánægðastur yfir þessari till., af því að honum þótti ekki nægilega hlaupið undir baggann með þessum mönnum, en málið er ekki komið svo langt ennþá, að hægt sé að hlaupa undir baggann á annan hátt en þann, að ríkisstj. reyni að fá bankana til þess að gefa frest á þessum skuldum. Mér finnst óþarfi að hafa fleiri orð um þetta, en ég vildi aðeins láta þessa skoðun í ljós, sem ég raunar hafði gert í minni framsöguræðu.

Bjarni Snæbjörnsson Ég vildi aðeins benda á það, að falli þetta allt í skaut Garðhverfinga, er opin leið fyrir þá og Hafnfirðinga að rugla saman reytum sínum. Það hefir oft verið talað um, að réttast væri að gera þetta, og er þá sama, í hvorra hlut landið fellur.