Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Einar Árnason) Atvikin hafa hagað því svo, að við flutningsmenn þessarar tillögu höfum orðið að fara nokkuð aðra leið í þessu máli en við hefðum helst kosið. En þó að sú leið, er við töldum æskilegasta, reyndist útilokuð, þá gátum við þó ekki látið þetta mál með öllu niður falla, vegna þess, að við teljum, að hjer sje um svo mikilvægt alþjóðarmál að ræða. Í fyrsta lagi liggja þau drög til þessa máls, að við teljum það skyldu hvers einasta þingmanns, og þá þingsins í heild, að gera sjer sem ljósasta grein fyrir fjárhagsástandi landsins, bæði út á við og inn á við. En þar sem fjárhagur ríkissjóðs og fjármálaviðskifti þjóðarinnar er svo samtvinnað þeirri peningastofnun, sem tillagan ræðir um, þá verður ekki hjá því komist að athuga hvorttveggja í senn, ef hugsanlegt á að vera að vita deili á öðruhvoru. Um fjárhagsástand ríkissjóðs verður því ekkert sagt með vissu, öðruvísi en með því að kynna sjer að einhverju leyti þá peningastofnun, sem hefir haft í hendi sjer viðskiftafjöregg þjóðarinnar og spunnið hefir örlagaþræðina um fjárhagslega afkomu hennar á síðustu tveim áratugum. Í öðru lagi er það vitanlegt, að mikill meiri hluti þjóðarinnar hefir vænst þess, að þetta þing tæki bankamálin til rækilegrar athugunar, og gerði sitt ítrasta til að leysa viðskiftalífið úr þeim læðingi, sem það liggur nú fjötrað í. Úr flestum kjördæmum landsins berast kröfurnar um þetta ótvíræðar og ákveðnar. Þjóðin horfði til þingsins með þeirri von og vissu, að það ljeti endurbót þessara mála sitja fyrir öllu öðru. Enda má óhætt segja, að ef þessu þingi auðnaðist að greiða vel úr banka- og viðskiftamálunum, þá hefði það unnið ómetanlegt stórvirki og leyst mikil vandræði af höndum þjóðarinnar. Jeg verð að játa, að þegar jeg fór til þings í vetur, taldi jeg víst, að þetta mál yrði eitt aðalviðfangsefni þess. Jeg þóttist þess fullviss, að bæði landsstjórnin og leiðandi menn bankanna myndu hafa einhverjar tillögur að gera þessu ástandi til umbóta. En því miður hefir þetta alt brugðist. Ekkert er gert. Þingið veit lítið um málið og þjóðin enn þá minna. Það eina, sem þjóðin veit, er það, að fjármála- og viðskiftalífið sigldi í strand fyrir þrem árum; að skilamennirnir hafa orðið að greiða á þessum árum óhæfilega háa vexti til bankanna, vegna vanskila annara; að þjóðin borgar miljónir á ári út úr landinu vegna gengismunar, sem skapast hefir af óheilbrigðri fjármálastjórn; að hún hefir lánað Íslandsbanka fje, sem nemur fullum 7 miljónum króna, eftir núgildandi verðlagi á íslenskum peningum; loks, að fjárkreppa og dýrtíð er að drepa allan framkvæmdaþrótt í landinu. Þetta er sjúkdómur í viðskiftalífinu, sem ekki má láta ráðast, hvernig snýst. Það þarf að þekkja ræturnar til meinsins og byrja þar lækninguna. Og það er trú mín, að ef bankamir, landsstjórnin og þingið vildu hefja heilhuga samstarf til þess að greiða úr þessum málum, þá megi komast langt í endurbótum á tiltölulega skömmum tíma. Jeg hefi heyrt það utan að mjer, síðan þessi tillaga kom fram, að fyrir okkur flutningsmönnum hennar vaki það eitt að veikja traustið á Íslandsbanka og gera honum erfitt fyrir, með öðrum orðum, að hjer sje ofsókn á ferðinni. þessu vil jeg eindregið mótmæla. Við erum reiðubúnir til að styðja bankann að hverju góðu verki. Við teljum það skyldu okkar gagnvart þjóðinni. En aftur á móti viljum við krefjast þess, að okkur sje sýnt fult traust af bankanum og að engin leynd sje viðhöfð gagnvart fulltrúum þjóðarinnar. Það er vissasti vegurinn til þess, að bankinn vinni aftur það traust, sem hann áður naut, en óneitanlega hefir rýrnað á síðustu árum. Það er ekki úr vegi að athuga í þessu sambandi, hvað það er, sem þjóðin hefir látið Íslandsbanka í tje, og hvað hann hefir veitt henni í staðinn. Honum hefir verið veittur einkarjettur til seðlaútgáfu; það hefir verið látið óátalið, þótt hann ræki sparisjóðsstörf; það hefir verið ljett af honum innlausnarskyldunni og honum hefir verið veitt undanþága frá því að greiða nokkra opinbera skatta. Af þessum fríðindum er seðlaútgáfan mikilvægust. Framan af starfsárum bankans var hún allmikið takmörkuð, en þegar á leið, var smámsaman rýmkað um þetta, og að lokum ljet þingið þetta að mestu eða öllu leyti á vald landsstjórnarinnar og bankans. Með þessari takmarkalausu eða takmarkalitlu seðlaútgáfu er bankanum fengið í hendur nokkurskonar einveldi í fjármálum þjóðarinnar út á við. Það liggur í hlutarins eðli, að undir honum var þá að miklu leyti komið, hvernig fjárhagnum reiddi af, því að það var hans hlutverk sem seðlabanka að hafa vald á fjárreiðum landsins gagnvart útlöndum. Jeg hefi enga tilhneigingu til að draga fjöður yfir það gagn, sem Íslandsbanki hefir gert landinu. Þvert á móti viðurkenni jeg fúslega, að hann hefir hrundið hjer af stað ýmsum gagnlegum framkvæmdum; hann hefir eflt og aukið sjávarútveginn að miklum mun og með því aukið framleiðsluna. En hann hefir líka stofnað til ýmsra tvísýnna verslunarframkvæmda, og enn fremur lánað mikið fje til húsabygginga í kaupstöðum og sjávarþorpum, og með því beint fólksstraumnum úr sveitunum til sjávarsíðunnar. Er það álit margra, að á sumum þessum sviðum hefði bankinn þurft að gæta meiri varúðar. En tilhneiging hans til að græða á seðlaútgáfunni hefir farið með hann í gönur. Á stríðsárunum, sem voru að mörgu leyti veltiár í verslun, græddi bankinn því meira sem hann setti meira út í umferð af seðlum. Freistingin var auðvitað mikil, en varygðin lítil. Þegar svo verðfallið skall yfir, kom það í ljós, að gróði stríðsáranna var falskur, því að peningamir, eða rjettara sagt seðlarnir óinnleysanlegu, höfðu verið settir í fyrirtæki, sem hrundu í rústir við fyrsta vindkast örðugleikanna. Þá fyrst varð það ljóst, að bankinn hafði ekki gætt þeirrar skyldu, sem á honum hvíldi sem seðlabanka, sem sje þeirrar, að gefa ekki meira út af verðmiðli en hægt var að rísa undir, þótt eitthvað bjátaði á. Síðan hefir seðlamergðin verið bankanum hið mesta harmabrauð. Vitaskuld kemur mjer ekki til hugar að halda því fram, að bankinn hefði getað komist í gegnum þá fjárhagsörðugleika, sem gengið hafa yfir öll ríki veraldarinnar, án þess að verða fyrir einhverju tjóni. Slíkt var óhugsanlegt. En hann hefir tapað óþarflega miklu og þjóðinni hefir blætt of mikið í það fórnartrog. Sakir standa þá þannig: Íslandsbanki er lamaður, - vanmegna þess að bæta úr viðskiftaþörfum þjóðarinnar. Þjóðin er búin að bíða 3 ár eftir því, að þetta ástand lagaðist. Ríkissjóður hefir lánað bankanum allmikið fje. Landsbankinn sömuleiðis. Þó virðist engin breyting til batnaðar. Er þá ekki ástæða til þess, að þingið láti sig einhverju skifta hvernig því er varið með þessi lán? Nú er þess ekki að dyljast, að úti á meðal þjóðarinnar er nokkur uggur um það, hvort þessi lán til bankans sjeu svo trygð, sem skyldi. Sje þessi uggur ástæðulaus, þá er nauðsynlegt að kveða hann niður. Það er báðum málspörtum betra. Það er næsta líklegt, að fyrsta spurningin, sem fyrir okkur þingmenn verður lögð, þegar við komum heim af þingi, verði eitthvað á þessa leið: Hvernig eru lánin til Íslandsbanka trygð og hverjar vonir eru um, að svo fari að rakna fram úr fyrir bankanum, að hann geti farið að greiða eitthvað fyrir viðskiftum manna? Ef sama þögnin og sama leyndin á að hvíla yfir þessu máli áfram eins og hingað til, þá sje jeg ekki annað en að svarið hjá okkur æðimörgum hljóti að verða eitthvað á þessa leið: Jeg veit það ekki. Stjórnin nefndi það ekki, og þingið ljet sig það engu skifta. Jeg býst ekki við, að nokkur einasti þingmaður sje ánægður með að gefa þessi svör; en jeg sje ekki heldur, hvernig hægt verður að gefa önnur svör, ef þessari tillögu verður ekki sint. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál að sinni; það er ekki ólíklegt að tilefni gefist síðar til þess að fara nákvæmar út í einstök atriði. Jeg verð þó að kvitta fyrir 2 brtt., sem fram hala komið við tillögu okkar. Það er ekki ástæða til að viðhafa mikla snúninga við þessar brtt., en þær eru þannig vaxnar, að við flutningsmenn sjáum okkur ekki fært að greiða þeim atkvæði. Báðar brtt. hafa það sameiginlegt að draga úr þeirri vitneskju, sem till. okkar ætlast til, að þingið fái um bankann, með því að binda athugunina einungis við tryggingarnar fyrir enska láninu En eins og þáltill. ber með sjer, er ætlast til nokkurs meira. Í till. stendur, að nefnd sú, sem skipuð yrði, eigi samkvæmt 35. gr. stjórnarskrárinnar að kynna sjer, svo sem unt er, fjárhagsaðstöðu bankans gagnvart ríkinu. Með þessu er þó ekki sagt, að hefja skuli gagngerða rannsókn í venjulegri merkingu þess orðs. Þótt það væri vitanlega ekkert á móti því, þá væri það óframkvæmanlegt, því að til þess er enginn tími nje möguleikar nú. Það, sem við flutningsmenn ætlumst til, er það, að nefndin fái nauðsynlegar upplýsingar og skýrslur um alt það, er nauðsynlegt er að vita um ásigkomulag og horfur með fjárhag bankans, svo og viðskiftamöguleika í framtíðinni. Nefndin þarf að gera sjer ljóst, í samráði við bankastjórnina, hverra ráða þarf að leita og hverjar vonir eru um það, að bankinn geti farið að starfa að nauðsynlegum viðskiftamálum þjóðarinnar og greiða fyrir framkvæmdum hennar og atvinnuvegum; og í öðru lagi að athuga, hvort bankinn muni ekki með einhverjum hætti geta stutt að lagfæringu gengisins. Við flutningsmenn teljum víst, að bankastjórn Íslandsbanka sje ljúft að eiga tal um þetta við trúnaðarmenn þings og þjóðar, og láti þeim því fúslega í tje allar nauðsynlegar skýrslur og aðstoð. Einnig álítum við, að henni mundi vera ljúft, að gerðar væra einhverjar tillögur til að bæta úr því ástandi, sem nú er. Við getum því ekki gengið inn á brtt., vegna þess, að okkur fanst ekki nóg að vita um tryggingarnar einar saman. Jeg hefi nú reynt að skilgreina, hvað fyrir okkur flutningsmönnum vakir, til þess að reyna að koma í veg fyrir, að í þessari hv. deild yrðu málaðar samskonar myndir af vissri persónu, eins og átti sjer stað í hv.Nd., við umræðurnar um þetta mál.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Þegar enska lánið var tekið, gekk nokkur hluti þess til þess að greiða áfallin gjöld ríkissjóðsins, en hinu var skift á milli bankanna. Landsbankinn fekk sitt lán án þess að setja fyrir því tryggingu. Jeg læt þess aðeins getið, án þess að jeg sje að átelja það. Bankinn naut þess þar eins og fyrri, að hann er eign landsins. En Íslandsbanki fekk stærstu fúlguna og setti veð fyrir láninu. Það var fyrverandi stjórn, sem lánið veitti og tók á móti veðinu. Skömmu eftir að þetta hafði gerst urðu stjórnarskifti, en við fjármálastjórninni tók maður, sem var flokksbróðir þeirra 14 manna, er nú báru fram í þinginu tillögu um rannsókn á Íslandsbanka, og þá meðal annars rannsókn á tryggingunni fyrir enska láninu. Ástæða var því til þess að ætla, að þessir 14 þingmenn mundu bera traust til ráðherra síns og flokksbróður og una því vel, að veðið væri undir yfirstjórn hans. Að sjálfsögðu átti það að vera eitt af fyrstu skylduverkum hans að kynna sjer tryggingamar fyrir láninu og sjá um að halda þeim svo við, að þær rýmuðu ekki. Að sjálfsögðu var það skylda hans að gefa ekki aðeins flokksbræðrum sínum, heldur öllu þinginu skýrslu, ef veðið rýmaði á nokkurn hátt, án þess að bankinn bætti úr því, og yfir höfuð heimta allar þær tryggingar, er hann taldi nauðsynlegar. Það er víst, að fyrverandi fjármálaráðherra gaf þinginu enga slíka skýrslu, og jeg leyfi mjer að fullyrða, að hann fór ekki fram á neitt það í tryggingaráttina, sem bankinn ekki uppfylti. Sjeu ráðherranum ekki gerðar getsakir um vítaverða vanrækslu á embættisskyldu hans í þessu efni, eða því að honum dróttað, að hann hylmaði yfir með bankanum á einhvem hátt, - og hvorugt þetta vil jeg gera -, þá verður ekki dregin önnur ályktun af því, að hann gaf enga skýrslu um málið, en sú, að hann hafi sjálfur verið sannfærður um, að veðið væri nægilegt og tryggilega um það búið. Jeg verð líka að gera ráð fyrir því, að fjármálaráðherrann hafi nú verið kunnugastur veðinu allra manna, annara en bankastjóra Íslandsbanka. Hins vegar hefir því verið svo varið hjer í þessu landi, að síðan enska lánið var veitt bankanum hefir verið haldið uppi sífeldum og látlausum tilraunum til þess að skerða álit og traust bankans, bæði innan lands og utan. Jeg segi síðan enska lánið var veitt bankanum, ekki af því, að þetta væri ekki gert alveg eins áður, heldur af því, að nokkur ástæða hefði verið til þess að vænta þess, að þegar landið var orðið svona mikill lánardrottinn bankans, þá yrði enginn pólitískur flokkur í landinu, og allra síst aðalstjórnarflokkurinn, til þess að halda uppi ofsóknum gegn bankanum. Það mun vera nokkuð fágætt í viðskiftalífinu, að sá, sem lagði fje sitt í hendur annars manns eða fór með umboð þess, er það gerði, hjeldi jafnframt uppi ofsóknum gegn lánþiggjanda og reyndi til þess að skaða hann fjárhagslega. Foringjar Framsóknarflokksins hefðu átt að vita það, að þingmenn þess flokks voru líka þingmenn þjóðarheildarinnar, eða áttu að vera það. En öllum er kunnugt um atrennuna að Íslandsbanka, sem gerð var af flokksblaði Framsóknarflokksins, meðan Eggert Claessen bankastjóri var erlendis síðasta vetur, til þess að útvega bankanum - og þar með landsbúum - veltufje. Með þeirri atrennu tókst að koma óróleik á hugi manna víðs vegar um land og tæla kjósendur, sem fremur lítið skynbragð báru á bankamál, til þess að heimta rannsóknir og eftirlit þingsins með því verðmæti, er Framsóknarmennirnir höfðu sett sinn eigin ráðherra til að gæta. Þegar svona var ástatt, virtist ekki annað liggja beinna við en að fjármálaráðherrann skærist í leikinn, til þess að reka af sjálfum sjer ámælið um það, að hann færi illa með það pund, er honum hafi verið fengið í hendur. Ekkert virtist eðlilegra en að hann sjálfur, ótilkvaddur, gæfi þinginu skýrslu um tryggingamar fyrir láninu, og að hann gerði þetta sjálfs sín vegna. En hann átti líka að gera þetta vegna Íslandsbanka, vegna þeirrar hættu, sem bankanum gat stafað af því innan lands og utan, að honum væri sýnd svo þrálát og illvíg áreitni. Og hann átti loks að gera það vegna þjóðarinnar. Peningar þjóðarinnar voru í vörslum bankans; margir einstaklingar áttu þar líka sparisjóðsfje sitt. Þjóðin átti rjett á að fá að vita, hvort nokkur hætta væri á ferðum. Stjórnin hafði sjálf skipað tvo af bankastjórum bankans. Henni átti, að minsta kosti eftir það, að vera mjög hægt um vik að gefa skýrslu. Á öllum öðrum sviðum atvinnulífsins, þar sem um mikið fje var að ræða, sem heita mátti að þjóðin ætti, þótt ekki væri nærri eins mikið fje og þetta, hefði einhver yfirlýsing verið birt frá æðsta eftirlitsvaldi stofnunarinnar. Fjármálaráðherrann hefði átt að tala, en hann kaus að þegja. Hann hefir nú losað sig við óþægindin af því að standa hjer til reikningsskapar. Jeg treysti því fyrir mitt leyti, að honum verði það aldrei til vansæmdar, að hann hafi vanrækt tryggingamar fyrir enska láninu, en jeg get ekki sýknað hann um þau „þöglu svik“ að þegja við tilraunum foringjanna í flokki hans til þess að glepja þjóð og þing til þess að vinna bankanum tjón. Því í skjóli þessarar þagnar ráðherrans er hinn nýi leiðangur gegn bankanum hafinn. Jeg á samleið með hv. flutningsmönnum aðaltillögunnar um það, að jeg vil vita um tryggingar fyrir enska láninu. Úr því fjármálaráðherra gaf ekki þessa vitneskju ótilkvaddur, er eðlilegt, að um hana sje beðið og að skýrslan um tryggingamar sje athuguð af fjárhagsnefndum deildanna; en jeg tel það sjálfsagt, að þetta verði gert á þann hátt, að fullkomin þögn geti verið út á við um víxla þeirra viðskiftamanna bankans, er bankinn hefir sett til tryggingar. Jeg tel þetta nauðsynlegt fyrir velsæmi þingsins, einkahagsmuni þeirra manna, er við bankann skifta, og fyrir bankann sjálfan. Útlit er fyrir, að ekki sje til þess ætlast af hv. flutningsmönnum tillögunnar, að þessa sjálfsagða hófs sje gætt við rannsóknina, eða öllu heldur á eftir henni. Þá á að vera lokið allri þagnarskyldu af þeirra hálfu. Með þessu eru þessir hv. flutningsmenn að áskilja flokksblaði sínu rjettinn til þess að ráðast eftir á á einkahagsmuni þeirra manna, er því er í nöp við. En þessum hv. herrum er það svo sem ekki nóg að fá að vita um tryggingarnar fyrir enska láninu. Þeir vilja umfram alt komast inn í bankann og setja þar rannsóknarrjett yfir honum samkvæmt 35. grein stjórnarskrárinnar. Ákærendurnir vilja sjálfir gerast dómarar í sínu eigin kærumáli. Svo langt gengur yfirdrepsskapurinn, að þeir jafnvel gera ráð fyrir því, að bankanum muni vera og eigi að vera það sjerstök ánægja, að þeir sjeu að gera þar ófrið og uppistand í bankans eigin húsi. Svo langt gengur yfirdrepsskapurinn, að þeir lýsa yfir því í þingsölunum, að það sje þeirra heitasta ósk að geta sagt kjósendum sínum, að ekkert sje að athuga við bankann. Rannsókn á bankanum nú! - Er það ekki fáránleg uppástunga? Það er ekki liðið nema rúmt ár síðan lokið var við algjöra rannsókn á öllum efnahag bankans og útibúa hans. Mat þetta var framkvæmt af mönnum, er voru svo vel til þess hæfir, að engir munu vera hæfari í þessu landi. Þeir höfðu nægan tíma til þess að framkvæma rannsóknina. Getur nokkrum heilvita manni dottið í hug, að mat, sem framkvæmt væri af þingnefndum, mönnum, sem eru önnum kafnir við önnur störf hjer í þinginu, gæti orðið nokkuð nándamærri eins ábyggilegt, jafnvel þótt þeir hefðu starfað að því allan þingtímann, hvað þá þennan stutta tíma, sem þingið á eftir að sitja? Þingið hefir engan siðferðilegan rjett til þess að vefengja matið. Tap bankans var metið hátt, en bankinn átti líka mikinn varasjóð, og niðurstaðan varð sú, að hlutabrjef bankans voru þá metin á 91%, eða með öðrum orðum, af hlutafjenu, 41/2 milj. kr., vantaði 405000 kr. til þess, að brjefin væru í pari. En síðan þetta var hefir bankinn grætt allmikið fje, en ekki, svo kunnugt sje, tapað neinu umfram það tap, sem matsnefndin vissi um og hafði áætlað um, og enn þá er víst ekki nærri alt það tap, sem matsnefndin áætlaði, komið fram. Matsnefndin mat tap bankans á þessa leið: Tap af lánum kr. 5430000 Gengistap - 1183658 Samtals kr. 6613658 Um fyrri liðinn, tapið á lánunum, mun það vera að athuga, að þegar nefndin hafði reiknað út það tap, sem hún taldi vera á lánunum, bætti hún mjög álitlegri fjárhæð ofan á, til tryggingar því, að þetta mat hennar yrði ekki of lágt. Um síðari liðinn er það aftur að segja, að þar er að ræða um áætlað gengistap, er bankinn mundi bíða af enska láninu, og var þá gert ráð fyrir því, að bankinn mundi þurfa að endurborga hvert pund með 27 íslenskum krónum. En nú var þetta lán veitt til 30 ára. Jeg ímynda mjer, að flestir okkar, ef ekki allir, sem hjer sitjum, eigum bágt með að trúa því, að um næstu 30 ár verði meðalgengi pundsins gagnvart íslenskri krónu 27 krónur, heldur að hjer sje reiknað of hátt. Samt má öllum þykja vænt um, að nefndin hefir metið svona hátt. Þetta sýnir okkur svo áþreifanlega varfærni hennar og samviskusemi. Þetta er atriði, sem við getum sjálfir myndað okkur hugmynd um, og það hlýtur að vekja traust þeirra, sem við rökum vilja taka eða eru færir um að taka á móti nokkrum rökum, á því, að nefndin hafi líka áætlað tapið af lánunum nógu hátt. Síðan þessi tapsáætlun var gerð hefir bankinn verið svo heppinn að geta lagt fyrir mikið fje, til þess að mæta þessu áætlaða tapi. Þetta hefir verið lagt til hliðar: Frá varasjóði......... kr. 1687000,00 Arður ársins 1921....-..206270,81 Greitt upp í tap ....... - 2093,31 Samtals kr. 3895364,12 En bankinn er að leggja meira til hliðar fyrir tapinu. Af ársarðinum fyrir 1922 leggur bankastjórnin til, að lagt sje til hliðar fyrir tapinu kr. 1157048,89 En í árslok 1922 á varasjóðurinn þá að vera kr. 2345406,31. Sjeu þessar þrjár tölur: kr. 3895364,12 - 1157048,89 - 2345406,31 lagðar saman, þá ---- kemur út...............97819,32 Þessi tala er kr. 784161,31 hærri en alt það tap bankans, sem matsnefndin áætlaði, og er þá líka talið með alt gengistapið, sem hún áætlaði, sem þó kemur niður smátt og smátt á 30 árum. Með öðrum orðum, bankinn á þá nú, að minsta kosti, alt hlutafje sitt óskert og auk þess kr. 784161,31, og hefir þá sumpart lagt til hliðar eða á í varasjóði alla þá fúlgu, er matsnefndin áætlaði, að hann frekast mundi hafa tapað á lánum sínum og viðskiftum. Væri banki að byrja hjer með 41/2 miljónar hlutafje og meira en 3/4 miljónar tryggingarfje, þá held jeg, að okkur litist ekki svo illa á þann búskap. En vitanlega er aðstaða Íslandsbanka að mörgu leyti miklu betri en byrjandi banka, af því hann hefir þegar fengið fasta viðskiftamenn, og þarf því ekki að búast við neinu rentutapi á stofnfje sínu, auk þess sem hann hefir fengið dýrkeypta reynslu á viðskiftamálum landsins. Jeg fæ því ekki betur sjeð en að flest bendi til þess, að bankinn sje nú vel stæður og að engin minsta ástæða geti verið til þess að fara að ryðjast inn í bankann með rannsóknarnefndir. Og af því að bönkunum græðist svo fljótt fje, þegar vel gengur, er eins líklegt, að eftir tiltölulega stuttan tíma geti hann verið orðinn ágætlega stæður. Tap það, sem bankinn hefir orðið fyrir, er ekki heldur að neinu leyti einstætt. Við vitum það t. d., að á sama tíma, sem bankinn var að tapa, tapaði Landsbankinn miklu fje, en af því engin rannsókn hefir farið fram á því tapi, vitum við miklu minna um það tap heldur en um tap Íslandsbanka, vitum miklu minna eða óglöggar um tapið í þeim bankanum, sem við eigum sjálfir, heldur en í bankanum, sem er eign einstakra manna og að mestu leyti eign útlendinga. Sje litið til annara landa, verður líkt uppi á teningnum, alstaðar hafa bankarnir verið að stórtapa eftir heimsstyrjöldina, sem aðallega stafar af því verðfalli, sem orðið hefir síðan, og styrjaldargróðavímunni, sem var í mannkyninu. En jeg skal játa það, að þegar verið er að gera ráð fyrir því, að horfur Íslandsbanka sjeu nú góðar, eins og jeg vona að horfur Landsbankans sjeu líka góðar, þá vitum við ekki, fremur en aðrar þjóðir, hvað framtíðin hefir í skauti sínu. Við verðum að miða flest við líðandi stund. Við getum ekki annað gert en biðja guð að forða þjóðinni við nýjum áföllum og leggja fram það vit og krafta, sem þjóðinni eru gefnir, til þess að halda þjóðarskútunni á floti. En það er víst, að hagur Íslandsbanka og hagur íslensku þjóðarinnar er óaðgreinanlega sameinaður. Farnist Íslandsbanka illa, þá má segja, að mikill meiri hluti af atvinnufyrirtækjum þessa lands sje í hættu staddur. Farnist honum vel, þá er uppfylt fyrsta skilyrðið fyrir því, að atvinnufyrirtæki geti blómgast í landinu, að þau hafi eða geti haft afl þeirra hluta, sem vinna þarf með. Íslandsbanki hefir ekki notað fje sitt til útlendra spekúlationa. Hann hefir lánað það til rekstrar atvinnufyrirtækjanna, og til þess að greiða fyrir því, að afurðir landsins komist í sem best verð. Á meðan hann vinnur að þessu, og ekki öðru, á hann fullkomlega skilið að bera sitt fagra nafn og heita Íslandsbanki. Á meðan hann hefir þetta með höndum á hann líka rjett á því, að ekki sje verið að áreita hann að ósekju. Og einmitt af því, að Íslandsbanki hefir haft það starf með höndum, sem hann hefir haft, þá verður því ekki heldur mótmælt, að langmestur hluti af því tapi Íslandsbanka hefir runnið á margvíslegan hátt til landsbúa sjálfra. Hjer er það sama að segja um tap Íslandsbanka eins og t. d. um tap Landsbankans. Þetta alt hefðu þeir menn átt að íhuga, sem hófu ofsóknina gegn bankanum og hafa haldið henni áfram alt til þessa dags. Árásirnar á bankann hafa verið og eru ekkert annað en óhæfuverk, eða öllu heldur níðingsverk, ekki aðeins gegn bankanum, heldur líka gegn íslensku þjóðinni. Hvernig halda menn að litið yrði á það í heiminum í kringum okkur, ef það frjettist, að þingið væri búið að skipa pólitíska rannsóknarnefnd á Íslandsbanka? Jeg geri ráð fyrir því, að þeim, sem hefðu af þessu glöggar frásagnir og þektu vel til, þætti þetta nokkuð kynleg nefndarskipun. Pólitískar rannsóknarnefndir hafa ekki beinlínis orð á sjer í heiminum fyrir rjettdæmi. Sagan hefir áreiðanlega oftar en hitt orðið að dæma verk þeirra með glæpum og svívirðingum mannkynsins. En það eru ekki nema svo undurfáir í umheiminum kringum okkur, sem þekkja hjer vel til. Menn draga, langflestir, ályktanir sínar af því, sem verður á yfirborði viðburðanna. Þess vegna held jeg líka, að það væri áreiðanlega ógerningur að ætla sjer að koma umheiminum í skilning um það, að þetta væri alveg ástæðulaust, og það eftir það, að nýlega væri búið að rannsaka allan hag bankans. Í augum ókunnugra en óvilhallra manna hlyti að líta svo út, sem sú rannsókn, er gerð var áður, hlyti að vera eitthvað stórkostlega óábyggileg, eða jafnvel öllu heldur, að komnar væru upp um stjórn bankans einhverjar stórfeldar misfellur eða svik. Það væri alls ekki hægt að gera ráð fyrir því, að ókunnir útlendir menn færu að álykta, að þessi meiri hluti, er þessu hefði ráðið, væri rekinn út í þetta með hnútasvipum rógs og haturs.*) - Það mætti sjálfsagt koma þeim í skilning um, að til væru pólitísk flón í íslenska þinginu, - Því þau eru til í öllum þingum -, en það væri víst örðugra að gera þeim skiljanlegt, að pólitísku flónin væru í meiri hluta, og sjerstaklega að sá stjórnmála flokkurinn, sem mesta ábyrgð ber á stjórnarstörfunum, hefði fylgst að, nærri því sem einn maður, í því að koma þessari rannsókn á, algerlega að ástæðulausu. Afleiðingin hlyti að verða sú, að á bankann - aðalviðskiftabanka landsins - hlyti að falla afarþungur grunur um óábyggilegleika, ef ekki óheiðarleika. Og allir ættu að vita það, að traust og tiltrú er hverjum einasta banka nauðsynleg, ef hann á að geta unnið sæmilega ætlunarverk sitt. Og hver yrði svo afleiðingin af þessari rannsókn fyrir íslensku þjóðina? Jeg held hún mundi ekki bæta úr fjárhagsörðugleikunum. Er hægt að hugsa sjer öllu hressilegar blásið að kolunum til nýrrar álitsskerðingar fyrir alt íslenskt viðskiftalíf, ekki aðeins viðskifti Íslandsbanka, heldur líka fyrir viðskifti Landsbankans og viðskifti íslenskra manna, sem skifta við útlendinga? Hver áhrif þetta gæti haft á gengi íslensku krónunnar, geta menn nokkurn veginn getið sjer til. Halda hv. flutningsmenn, að þetta mundi hækka gengi hennar? „Þeir ætla að hækka með þessu gengi íslensku krónunnar, blessaðir“, sagði vitur fyrverandi þingmaður við mig á götunni um daginn, þegar þessi undraverða tillaga kom fram. Hann sagði það með gremjuþrungnu háði. Honum varð það fyrst fyrir að hugsa um það, sem líka var augljósast. Er þá ekki orðið nóg um það tjón, sem þessar tillögur hafa gert? Því vitanlega er nú búið að síma um það til útlanda og það þegar komið fyrir eyru fjölda margra þeirra manna, sem Ísland og íslenskir menn eiga lánstraust sitt undir, að borin hafi verið fram í báðum deildum þingsins, og það af aðalstjórnarflokknum, tillaga um það að skipa rannsóknarnefnd á Íslandsbanka. Er ekki nóg komið, þó að þingið geri sjer ekki líka þá óvirðingu að samþykkja hana? Fái fjárhagsnefndir þingsins skýrslu bankans um tryggingamar fyrir enska láninu og rannsaki fjármálastjórnin þessa skýrslu og geri við hana þær athugasemdir, sem hún telur þörf á, og verði þessi skýrsla og þessar athugasemdir íhugaðar með viðeigandi þagmælsku og gætni, svo að bætt verði úr því, er kynni að þykja athugavert eða óvarlegt, - ef það þá verður nokkuð -, þá tel jeg alt það sje gert, sem þingið á að gera og má gera í þessu máli. Jeg get ekki greitt atkvæði mitt með neinni þingnefnd, er eigi að fara inn í bankann til rannsóknar, þótt hún sje ekki skipuð með því valdi, sem 35. grein stjórnarskrárinnar ræðir um. það verk, sem á að vinna, má og á að vinna í þinginu sjálfu. Jeg segi þetta einnig gagnvart tillögu hv. 6. landsk.þm. (IHB), þótt hún sje að öllu leyti miklu sæmilegri en tillaga hv.flm. aðaltillögunnar og mjer reyndar skiljist, sem það sje helst smámunir og fyrirkomulagsatriði, sem á milli ber till. minnar og tillögu hv. 6. landsk.þm. (IHB). Hv. flutningsmenn aðaltillögunnar þykjast vilja kynna sjer alla fjárhagsaðstöðu Íslandsbanka gagnvart ríkinu, og til þess hefir margt verið talið, svo sem málmforðinn og seðlaútgáfan. Við höfum embættismenn til þess að rannsaka þetta, ekki einu sinni á ári, heldur mörgum sinnum á ári. Þessir embættismenn gefa stjórninni skýrslu um störf sín. Annar þeirra, er þetta verk hafa með höndum, er hæstv. forseti Nd., hinn er beint kosinn af stjórninni sem trúnaðarmaður hennar. Hvað á þessi nefnd að rannsaka annað en það, sem þessir menn hafa rannsakað alveg nýlega, og líklega gert miklu betur en þingnefnd mundi gera? Rannsóknarnefndin þarf þó líklega einhvern tíma til sinna rannsókna. Og hvað lengi á að stöðva bankann, meðan nefndin er að sínu veglega verki? Er ekki alt þetta til athlægis? Finst mönnum ekki, að þingið hafi eitthvað annað að gera þann stutta tíma, sem það á enn þá að hafa setu, en að vasast í slíku? Þá hefir svo verið látið, sem skipa þurfi rannsóknarnefnd á bankann, af því landsmenn eigi þar nokkurt alment innlánsfje, og sjálfsagt líka fje á hlaupareikningi. Ætli eigendum þessa innlánsfjár væri það svo fjarska kærkomið, að fjandmenn bankans væru þar að snuðra í innlánseignum þeirra? Spyr sá, sem ekki veit. Og um öll þessi atriði má segja það, að ef nú er ástæða til þess að skipa rannsóknarnefnd á bankann af þeim ástæðum, sem til hafa verið tíndar, þá verður alveg sama ástæðan til þess að skipa rannsóknarnefnd á bankann að ári og hitt árið og árið þar á eftir o. s. frv., og þá hefði verið ástæða til að skipa þessa rannsóknarnefnd á bankann í fyrra og hittifyrra, árið þar áður o. s. frv. Ætla hv. Framsóknarmenn að skipa rannsóknarnefnd á bankann árlega, meðan hann fer með nokkra seðlaútgáfu eða þar er nokkur eyrir af innlánsfje? Mikil yrði virðing þess þings í tölu löggjafarþinga veraldarinnar, sem hagaði sjer svo. Þá er að minsta kosti eftir ein ástæðan, sem til hefir verið tínd fyrir þessari rannsókn, en hún er sú, að Landsbankinn hefir lagt inn á hlaupareikning sinn í Íslandsbanka um 3 miljónir króna. Mjer finst þetta væri ekki nein rannsókn á Íslandsbanka, heldur rannsókn á ráðstöfun Landsbankans. Jeg ætla ekki að fara ótilneyddur mikið út í þá ráðstöfun. Jeg tel, að Landsbankinn eigi að fá að vera óáreittur, ef stjórn hans gefur ekki tilefni til aðfinslu. Og jeg lít svo á, að þessi ráðstöfun bankans gefi ekki tilefni til aðfinslu. En eitt er óhætt að segja: Þessi ráðstöfun Landsbankans ber þess ljósastan vottinn, hve afarmikið traust hann hefir á Íslandsbanka, að Landsbankinn leggur inn hjá Íslandsbanka svona mikið fje tryggingarlaust og með lágri rentu. Skyldi nokkur verða til þess að trúa því, að hv.flm. þessara till. í báðum deildum sjeu færari um að dæma um ábyggileika Íslandsbanka en Landsbankinn Og reyndar held jeg það sje fullsannað af rás viðburðanna, að Landsbankinn hafi ætíð borið gott traust til Íslandsbanka, jafnvel þá, þegar horfurnar voru miklu lakari fyrir bankann en nú, hvað svo sem kann að hafa verið látið í veðri vaka. Það tókst hjer um árið, þegar báðir bankarnir höfðu tapað mestu, með fádæma ofsóknum, að koma af stað „run“ á Íslandsbanka. Fólkið streymdi að bankanum í hópum, til þess að taka bar út sparisjóðsfje, bæði sitt og annara. Peningarnir vora fluttir úr Íslandsbanka yfir í Landsbankann og lagðir þar inn. En hvað gerði Landsbankinn við peningana? Hann hefir víst ekki sjeð sjer meira en svo fært að torga þeim. Það er ekki á öllum tímum áhættulaust að lána út peninga. Landsbankinn flutti því peningana aftur í hundruðum þúsunda yfir í Íslandsbanka og lagði þá þar inn með lægri vöxtum en hann hafði greitt sjálfur fyrir þá. Ef þetta var ekki traustsyfirlýsing af hálfu Landsbankans til Íslandsbanka, þá veit jeg ekki, hvað á að kalla það. Skyldu ekki allir menn í þessu landi, með heilbrigðu fjármálaviti, geta komið sjer saman um það, að allar þessar ástæður, sem fram eru bornar til rjettlætingar því, að skipa rannsóknarnefnd á bankann, sje ekki annað en tylliástæður, algerlega ómerkar og þýðingarlausar? Þær eru hvorki fluttar af umhyggju fyrir velferð bankans nje heldur velferð landsins. Fyrir mínum augum eru ofsóknir gegn peningastofnunum landsins raunalegt, en þó hjákátlegt fyrirbrigði. það er svo sem engin hætta á því, að við þurfum að verða of mikið sammála, þótt það athæfi legðist niður. Vilji menn deila um Íslandsbanka, hví deila menn þá ekki um það, hvort hann eigi að vera ríkiseign eða einstakra manna eign? Jeg ætla ekki að fara að rökræða það, en þar er þó um sæmilegt mál að deila og umræðuefni, sem þjóðinni gæti orðið til skilningsauka og uppbyggingar, ef það væri rætt með rökum og sanngirni. En ádeilur þeirra manna, sem aldrei standa við neitt og lítið hafa annað að bjóða en öfgar og illkvitni verða bæði þeim og þjóðinni til skammar og þjóðinni til stórtjóns. Það er aðalblað Framsóknarflokksins, sem mest hefir unnið að því úti um land að vekja vantraust og óvildarhug til Íslandsbanka. Alþýðublaðið er svo lítið keypt úti um land, að það kemur þar varla til greina, nema í stöku stað. Jeg veit, að þessi rógur var upphaflega hafinn án þess að meiri hluti Framsóknarflokksins ætti þar hlut að máli. En fyrir því eru þeir flokksmenn alls ekki saklausir um þetta mál. Þeir ljetu ginnast af voninni um það, að þarna væri komin upp í hendurnar á þeim einhver tálbeita fyrir kjósendurna. Þeir ljetu ginnast til þess að bera upp sjálfir og láta stuðningsmenn sína bera upp fyrir kjósendum tillögur, er lýstu vantrausti og fjandskaparhug til þessarar þýðingarmiklu peningastofnunar landsins. þeir ljetu glepjast til þess að meta meira væntanlega flokkshagsmuni sína en lánstraust og velferð landsins. Ef til vill gerðu þeir þetta ekki beinlínis vísvitandi. Og loks ljetu þeir ginnast til þess að bera þessa till. hjer upp í þinginu. Jeg veit, að þeir eru missekir, eins og t. d. kindurnar eru mislitar, sumar alveg svartar, sumar miklu hvítari á lagðinn. En viljandi eða óviljandi, vitandi eða óafvitandi hafa þeir verið að selja fjárhagslega hagsmuni landsins fyrir linsur flokkshagsmunanna.  Og svo lýk jeg máli mínu með þeirri ósk, að allar peningastofnanir landsins megi blessast og blómgast. *) Við fengum dálitla bendingu um þann róg í gær, er við hlustuðum á umræðurnar í hv.Nd. og flóttinn var að bresta þar í liðið. Einn flutningsmannanna lýsti því yfir, að hann hefði gerst flutningsmaður tillögunnar af því honum hefði verið sagt ósatt af sjálfum fjármálaráðherra.

Flm. (Einar Árnason) Jeg hefi hlustað undrandi á klukkutímaræðu hv. 2. þm. S.-M. (SHK). Undrandi vegna þess, að hún virtist hvergi koma nærri því, er jeg sagði í framsöguræðu minni. Ræða hv.þm. bar þess auðsæjan vott, að hún hafi verið samin áður en jeg hjelt mína ræðu og áður en hv.þm. hefir áttað sig á því, hvað hjer var um að vera. Eða þá að hann hefir ekkert heyrt af því, er jeg sagði:  Enn fremur var jeg undrandi yfir því, að svo gamall þm., sem hv. 2. þm. S.-M. (SHK) er, skuli leyfa sjer að viðhafa slík ókvæðisorð og þau, er hann kom með í ræðu sinni, eða vilja vera þektur fyrir slíkt. Jeg skal lesa upp fáein af þeim, er jeg skrifaði hjá mjer.

Þau koma í þingtíðindunum! - JJ: Þau koma þar þá bara tvisvar! - SHK: Ættu þau ekki að koma þar þrisvar? - JJ: Þau koma í þriðja sinni í sögunni!

. - Hjer eru þá fáein málblóm, sem hann beindi að okkur tillögumönnum: „Árásir, flónska, ofsóknir, illkvitni, rógur, níðingsverk, glæpir, svívirðingar“. Þessi orð hefi jeg öll skrifað eftir honum. En þótt hann kalli okkur flutningsmenn flón og heimskingja og öðrum verri nöfnum, þá eru það engin rök.

Jeg ætlaði ekki heldur að gera það!

. Ef það hefir ekki verið meining hv.þm. (SHK) að koma fram með rök í málinu, þá er ræða hans líka skiljanlegri. Jeg þóttist hafa farið mjög gætilega af stað í þessu máli og ekki gefið tilefni til neinna stóryrða. Það er því hv. 2. þm. S.-M. (SHK), sem með þessari ræðu sinni hefir leitt asnann í herbúðirnar. Og jeg held, eins og jeg sagði áður, að ástæðan sje sú, að hv.þm. hafi samið ræðu sína of snemma, eða áður en hann hafi áttað sig á því, hvað hjer var á seiði. Hv. þm. (SHK) sagði, að Framsóknarflokkurinn hefði haldið uppi látlausum ofsóknum gegn Íslandsbanka. Það þýðir víst ekki að deila við hv.þm. um þetta. Hann telur það látlausar ofsóknir, þótt ekki sje annað en að menn vilji vita, hvernig á því stendur, að bankinn getur ekki nema að litlu leyti fullnægt þörfum þjóðarinnar og þeim kröfum, sem gera verður til hans sem aðalseðlabanka landsins, til að halda uppi viðskiftum. Hv. þm. (SHK) fór út í matið á Íslandsbanka fyrir ári síðan og gróða bankans síðastliðið ár. Þetta kom nú að vísu till. okkar ekkert við, nema þá að hv.þm. ætlist til, að þessar tölur, sem hann kom með, sjeu teknar fyrir góða og gilda vöru, til sönnunar því, að hjer þurfi engu að kippa í lag. Þá sagði sami hv.þm. (SHK), að Framsóknarflokkurinn hefði komið óhug inn hjá mönnum úti um land, og að þeir hefðu æst kjósendur á þingmálafundum, vegna aðgerða stjórnar innar um setningu bankastjóra í Íslandsbanka, og látið menn samþykkja kröfu um rannsókn á bankanum. En þetta getur ekki verið rjett, tímans vegna, því þingmálafundir voru yfirleitt haldnir áður en ráðstöfun stjórnarinnar varð kunn um setningu bankastjóranna.

Það er alt rjett, sem jeg hefi sagt. Þm. hefir bara tekið skakt eftir!

. Nei, þm. sagði þetta, en máske vill hann slá aftur af orðum sínum. Þá talaði sami hv.þm. (SHK) um, að hjer ætti að skipa rannsóknarnefnd og stöðva ætti alla starfsemi bankans meðan rannsókn færi fram. Þetta er alveg út í hött talað. Engum tillögumanni hefir komið til hugar að stöðva bankann. Þá talaði hv.þm. enn um það, að tíminn væri orðinn of stuttur fyrir þingnefnd til gagngerðrar rannsóknar. Sama sagði jeg, og er till. einmitt miðuð við það, svo þetta er engin mótbára hjá hv.þm. Þá talaði hv.þm. (SHK) um, að bankinn hefði grætt síðan í fyrra og yrði innan lítils tíma vel stæður. Þetta er gott. En geti bankinn ekki samt sem áður fullnægt þörfum þjóðarinnar og þeim kröfum, sem gera verður til bankans, þá gagnar lítið, þótt hann verði ríkur. Þá sagði hv.þm. (SHK), að bankinn hefði nú miklu betri starfsaðstöðu en nýr banki myndi hafa. Ef svo er, þá tel jeg okkur litlu bættari, þótt stofnaður væri hjer nýr banki. Hv. þm. sagði, að hagur bankans og þjóðarinnar færi saman. Það hafði jeg líka sagt á undan honum, svo það var alls ekki nein nýfundin hlið á málinu hjá hv.þm. Hv. þm. sagði, að bankinn ætti rjett á því, að ekki væri altaf verið að áreita hann að óþörfu. En þessi eftirgrenslan er aðeins gerð með það fyrir augum að fá að vita, hvernig á því stendur, að hagur bankans er enn ekkert rýmri, þótt þrjú ár sjeu nú liðin síðan kreppan byrjaði og ríkið hafi styrkt hann framar getu á þessu árabili. Þá sagði hv.þm. (SHK), að þetta yrði símað út og myndi veikja traust viðskiftamanna bankans erlendis. þessa hefir enn ekki orðið vart, og er þó liðinn hálfur mánuður síðan till. komu fram. En ef hv.þm. heldur, að einu ráðin sjeu þögn og að láta alt standa og sitja fast, þá þýðir víst ekki við hann að deila um það. Enn talaði hv.þm. (SHK) um það, að rannsaka ætti innieignir einstakra manna í bankanum. Um það er ekki getið í till. og heldur ekki tilgangurinn. En tilgangur hv.þm. (SHK) með því að segja þetta og fullyrða er skiljanlegur. Ræða hv.þm. (SHK) var á köflum aðeins dómur um persónur manna. Það er afaróviðeigandi að ráðast á heila flokka eða einstaka menn, þegar alvarleg mál eru á ferðinni. Jeg hefi ekki þá trú, að neinn vaxi af slíku. Mjög margt var það í ræðu hv.þm. (SHK), sem nauðsynlegt hefði verið að athuga, og hefi jeg skrifað margt af því niður hjá mjer, en jeg vil ekki eyða tímanum í að fara nánar út í það nú. Mikið af því var fyrir utan efnið og sumt var gersamlega rangt, en að svo komnu skal jeg ekki um það deila.

Ingibjörg H. Bjarnason Jeg ætla aðeins að gera stutta grein fyrir brtt. minni á þskj. 348. Var hún upprunalega gerð í miðlunarskyni. En nú hefir hv. flm. (EÁ) lýst yfir því að hann geti hvorki fylgt minni brtt. nje hinni. En Nd. batt enda á þetta mál í gær, eins og kunnugt er, með því að samþykkja brtt. hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) með 16:10 atkv. Af því að jeg tel óviðfeldið, að úr Ed. komi slík till., sem hlyti að veikja till. Nd. , ef hún væri ekki svipuð að efni og orðalagi, þá tek jeg mína till. aftur.

Jónas Jónsson Jeg býst ekki við að snúa mjer strax mikið að hinni merkilegu ræðu hv. 2. þm. S.-M. (SHK), þótt hún sje í sjálfu sjer alveg jafneinstök í sinni röð eins og höf. sjálfur.  Þá er fyrst að minnast á tillögu þá, sem hjer liggur fyrir til umræðu. Hún fer fram á, að athugað sje veðið fyrir enska láninu, og í viðbót við það, að athuguð sje aðstaða Íslandsbanka að öðru leyti til landsins. En hvers vegna er till. fram borin? Í fyrsta lagi af því, að Íslandsbanki hefir verið stórlega lamaður um nokkur missiri, ekki getað sint ýmsum af þeim sjálfsögðu skyldum, sem hvíla á banka, en slík stöðvun grípur djúpt og hættulega inn í alt þjóðlifið. Einstakir menn eiga allmikið fje í bankanum. Og Landsbankinn, sem er eign þjóðarinnar allrar, hefir smátt og smátt eignast allháa innstæðu í Íslandsbanka, sem ekki hefir ætíð verið hægt að standa í skilum með og Íslandsbanki gæti ekki skilað nú, nema með því að stöðva allar greiðslur. Jeg skal taka fram, að daginn eftir fullveldisdaginn í vetur sendi Landsbankinn ávísun yfir í hinn bankann, um 80 þús. kr., en hann gat ekki borgað hana, því að hann hafði ekki handbært nægilega mikið fje til þess. Í vertíðarbyrjun var það ljóst í bænum, að togararnir gátu ekki nema sumir farið út, því að sjávarútvegsbankinn, Íslandsbanki, hafði ekki handbært fje og gat ekki kostað þá, nema með hjálp frá Landsbankanum. Þar sem hæstv. forsætisráðherra er í senn yfirmaður Íslandsbanka og formaður landsstjórnarinnar, geri jeg ráð fyrir, að í hans hlut hafi fallið ekki óverulegur þáttur í þeirri milligöngu, er varð þess valdandi, að Íslandsbanki fekk fje hjá Landsbankanum til að halda úti skipum sínum. Fyrir utan þessa innlendu hjálp hefir Íslandsbanki fengið bróðurpartinn af enska láninu, líklega eftir núgildandi peningagengi 6–7 miljónir króna. Það er því síst undrunarefni, þótt þjóðin vilji fá að vita um fjárhagsástæður hins stærsta skuldunauts, sem hún hefir nokkurn tíma átt við að skifta, því að ef hin beinu lán til bankans frá landsins hálfu og seðlafúlga hans eru lögð saman, verður það um 17 miljónir króna. Mjer þykir sennilegt, að ef hv. 2. þm. S.-M. (SHK) hefði sjálfur lánað einhverjum 17 miljónir, þá þætti honum hart, ef lánardrottni væri svarað með skömmum og fúkyrðum, er hann vildi grenslast eftir, hvað liði fjárhag lánþiggjanda.  Viðvíkjandi aðstöðu bankans að öðru leyti er það að segja, að hann hefir mjög lítið lánstraust erlendis. Það vita allir, hversu lítill árangur varð af hinni margumtöluðu ferð Claessens til að afla bankanum láns. Eitt af dagblöðunum birti viðtal við bankastjórann, og var þar að sjá, að hann hefði fengið um 4 miljónir kr. að láni. En síðar hefir komið í ljós, að verulegur hluti af þessari upphæð, ef til vill alt að helmingur hennar, var aðeins framlenging á eldri skuldum. Sú hin erlenda hjálp hefir ekki náð langt til að hjálpa atvinnuvegum landsins. Má af þessu sjá tvent, að Íslandsbanki hefir mestalt sitt fje og lánstraust frá íslensku þjóðinni, en hlutfallslega lítinn stuðning frá útlöndum. Má því segja, að skörin færist upp í bekkinn, er fulltrúar þjóðarinnar verða fyrir heiftarþrungnum reiðiyrðum og staðlausum ókvæðisorðum fyrir að gera skyldu sína, að vilja sjá með eigin augum, hvernig fje landsins er trygt. Þá ætla jeg að víkja örfáum orðum að því óttalega böli, sem hlotist hefir af vandræðum Íslandsbanka síðan 1920. Fyrst má telja gengismuninn. Við vitum, hvað íslenska krónan hefir verið lág í samanburði við dollarann, pundið og sænsku krónuna, sem eru nokkurn veginn í samræmi við gullgengi. Þar sem Íslendingar verða að skifta mjög mikið við aðrar þjóðir, sjerstaklega við England, skaðar þetta lága gengi landið um margar miljónir króna á ári. Fátæktin eykst, kaupgjald til embættismanna hækkar og jafnframt eiga atvinnurekendur erfitt með að standast kaupkröfur verkamanna. það er geysimikið tjón fyrir landið að standa straum af sínum erlendu skuldum og verða fyrir miklu verðfalli á hverri krónu, sem út úr landinu fer upp í vexti og afborganir. Síðar mun jeg koma að aðalþættinum í gengishruninu. Íslandsbanki hefir ekki annast greiðslur erlendis fyrir viðskiftamenn sína, nema að takmörkuðu leyti, síðan vorið 1920. Nú vita menn, að fyrverandi stjórn setti enska lánið í bankann og fekk í staðinn eitthvað af víxlum, líklega mest Reykjavíkurvíxla, en slíkir „pappírar“ eru yfirleitt ekki álitnir gulls ígildi, eða hafa ekki fengið það orð á sig síðustu árin. Það lítur annars helst út fyrir, að þetta eigi alt að vera á huldu framvegis, því að engin skýrsla hefir verið gefin eða þingmönnum boðið að kynna sjer hag þessa skuldunauts.  (Forsrh. SE: Jeg hefi ekki verið beðinn um neina skýrslu, heldur fjármálaráðherra)  . Í skyndi hefir bankinn neyðst til að gefa mörgum af sínum stærstu viðskiftamönnum upp stórar upphæðir, margar miljónir. Einmitt þessa stóru víxla áleit hv.þm. Dala. (BJ) sjerstaklega vel trygða, eins og sjá má í hinni nafntoguðu skýrslu hans. Og með þá reynslu um verðmæti Reykjavíkurvíxla að baki sjer er engin furða, þótt þjóðin vilji vita, hvort þau skuldaskírteini, sem hún hefir að veði, eru miklu tryggari. Að órannsökuðu máli geta menn ekkert um þetta sagt; það getur verið, að víxlarnir sjeu góð trygging, en ef til vill eru þeir það ekki. Þess vegna eru þessi tvö mál nátengd, gengismálið og Íslandsbankamálið. Sjúkdómur gengisins og sjúkdómur bankans er í raun og veru sama meinið og sprottið af sömu orsök. Hv. 2. þm. S.-M. (SHK) spyr, hvort rannsókn á Íslandsbanka myndi bæta gengið. Þetta atriði er raunar dálítið læknisfræðilegt, og mætti ætla, að fyrirspyrjandi bæri eitthvert skyn á slíka hluti. Aðrir læknar grípa ekki ósjaldan til uppskurðar til að lækna duldar meinsemdir líkamans. Uppskurðurinn bakar sjúklingnum stundaróþægindi og sársauka, en góðir læknar setja það ekki fyrir sig. Meta meira batavonina að uppskurðinum loknum. Sama gildir oft um fjárhagsleg fyrirtæki, sem fengið hafa stundarkrankleik. Rannsókn er byrjun að fullum bata. Af því að þeir menn hjer á landi, sem mesta hafa ótrú á allri rannsókn á fjárhagsaðstöðu Íslandsbanka, eru að jeg hygg flestir mjög hrifnir af öllum dönskum fyrirmyndum, og það er þeim að vissu leyti til sóma, þá vil jeg víkja með fáeinum orðum að því merkilega fordæmi, sem Danir hafa gefið okkur einmitt á þessu sviði. Nú vill svo til, að hjá þessari frændþjóð okkar hefir atburður gerst, sem að sumu leyti minnir á vandræði okkar. Þar hefir einn stærsti bankinn, Landmandsbankinn, lent í vandræðum og orðið að fá hjálp hjá ríkinu. Þetta getur verið mjög fræðandi dæmi og til stuðnings í því máli, sem hjer liggur fyrir. Í Danmörku vildi til það sama og hjer, að margir kaupsýslumenn og hlutafjelög urðu gjaldþrota og bankamir töpuðu stórfje, einkum Landmandsbankinn. Danir hafa bankaendurskoðara einn, að nafni Green, valinn mann og glöggan í fjármálum, er nýtur fulls trausts manna. Samskonar embætti er að vísu ekki til hjer, en hliðstæðastur var sá starfi, sem þm. Dala. (BJ) hafði um eitt skeið við Íslandsbanka. Þessi danski bankaeftirlitsmaður var talinn manna færastur og samviskusamastur, en samt var fyrsta áætlun hans ekki nákvæmari en svo, að tap bankans er nú talið 12 sinnum meira en hann gerði ráð fyrir í fyrstu. En því meir sem á leið, óx óánægja almennings og hver rannsóknin rak aðra. Þar eins og hjer vildi stjórnin bera blak af bankanum. Prestur einn leyfði sjer að segja, að forsætisráðherrann danski færi með ósannindi í þinginu, til að bera í bætifláka fyrir óhepnu bankastjórnina. Risu út af þessu þrálát málaferli, og fylgdi mikill hluti almennings presti að málum. Þjóðbankinn danski og landið hlupu undir bagga með bankanum, og er það hliðstætt við það, sem gerst hefir hjá okkur. Loks var knúin fram meiri rannsókn. Ef hv. 2. þm. S.-M. (SHK) hefði lesið „Politiken“, „Social-Demokraten“ og önnur frjálslynd blöð í Danmörku þá dagana, þá hefði hann getað sjeð dögum oftar bitrari árásir á ráðsmensku bankastjórnarinnar en hann hefir órað fyrir í sínum tryltustu draumum gegnum hin lituðu Morgunblaðsgleraugu sín. Það getur verið, að minni sje ástæðan hjer, en óneitanlega er hliðstæðan lík. Almenningsálitið í Danmörku heimtar gagngerða rannsókn á bankanum. Hún er hafin og bankastjórarnir eru settir frá; formaður efri deildar, sem var í bankaráðinu, sagði af sjer virðingarstöðu sinni í þinginu undir eins og ólagið varð uppvíst. Eitt atriði sýnir drenglyndi þeirra dönsku manna, er ljetu af störfum sínum við bankann; þeir framseldu allar eignir sínar til að borga tap bankans. Þeir sögðu sem svo; Úr því að bankinn hefir tapað undir okkar stjórn, þá eru hjer allar eignir okkar til að bæta það, því að okkur dettur ekki í hug að skorast undan ábyrgð þeirri, sem við tókum okkur á herðar. Glückstadt taldi það heiðurssök að framselja allar sínar eignir, smáar og stórar, jafnvel málverkasafn sitt og innanstokksmuni. Jeg er glaður yfir því, að hv. 2. þm. S.-M. (SHK) er íslenskur borgari, því að ef hann hefði verið í Danmörku sem danskur þegn um þessar mundir, þá hefði hann áreiðanlega mist heilsuna af að lesa frásagnir dönsku blaðanna um rjettarhöldin út af Landmandsbankanum. Í fyrstu vitnaðist aðeins, að bankinn hefði tapað mörgum miljónum. Síðar, við nánari rannsókn, komst upp, að ýmsir af forráðamönnum bankans höfðu misnotað þar stöðu sína í eiginhagsmunaskyni. Varð það þó ekki fyr uppvíst en rannsóknarnefndin fór að yfirheyra bankastjórana og bankaráðsmennina og kryfja til mergjar bækur og skjöl bankans. Endirinn varð sá, að einn góðan veðurdag snemma í vetur segir stjórnin þinginu, að bankanum verði lokað eftir sólarhring, nema þingið gangi inn á skilyrðislausa samábyrgð fyrir öllum skuldum bankans, eins og þær eru nú og kunna að verða næstu 5 ár. Socialistar og radikalir voru hikandi og heimtuðu meiri rannsókn. En stjórnin var varasöm líka í Danmörku, - það er gott fyrir hv. 2. þm. S.-M. (SHK) að hafa aðstoð þar og vera stjórnarmaður -, hún neitaði, að menn fengju meira að vita og barði samábyrgðina í gegn í þinginu með litlum meiri hluta. Í Danmörku kom í ljós við hina ítarlegu rannsókn, sem gerð hefir verið, að ýmsir af forráðamönnum Landmandsbankans hafa orðið brotlegir við hin borgaralegu lög. Jeg vona, að svo sje eigi ástatt hjer, heldur aðeins, að um frámunalega klaufalega fjesýslu sje að ræða. Að vísu má segja með formlegum rjetti, að þegar Danir voru á sama stigi málsins og við nú, vissu þeir ekki, að neitt saknæmt væri á ferðum, heldur aðeins um mjög mikið skuldatap. En þótt ekki sje gert ráð fyrir nema skuldatapi hjer, og það vil jeg ekki gera að ófyrirsynju, þá eru nægar ástæður samt til þess að hefja þá rannsókn, sem þáltill. okkar fer fram á. Þá get jeg ekki stilt mig um að benda á, hv. 2. þm. S.-M. (SHK) til leiðbeiningar, að í einu atriði er ástandið hjá okkur verra en það var í Danmörku. Í Landmandsbankanum hafa ekki komið fyrir „kassasvik“, sem því miður hafa átt sjer stað í Íslandsbanka. Þetta er eitt þeirra atvika, sem gera mál þetta því leiðinlegra, þegar þeirri aðferð er beitt, að leyna þingmenn ástandi bankans. Síðastliðinn vetur upplýstist nefnilega, að í kassa bankans vantaði 120 þús. kr. Fór þetta ekki í hámæli að vísu, og að því er jeg best veit, lauk máli þessu með því, að tekið var hús yfir eina fjölskyldu af einum starfsmanna bankans upp í sjóðþurðina. Að öðru leyti mun hafa verið farið með málið, eins og fleira viðvíkjandi Íslandsbanka, eins og „ríkisleyndarmál“. Hv. þingdeild verður að vera ljóst, að hjer er um óvanalega hluti að ræða, og maður, sem kominn er á efri ár, hlýtur að vera orðinn barn aftur, til þess að geta talað með þeirri drýldni um jafnsjálfsagða kröfu eins og tillöguna um að rannsaka aðstöðu Íslandsbanka til landsins, eins og hv. 2. þm. S.-M. (SHK) leyfði sjer. Flestum mundi finnast sjálfsagt, að slíkt mál væri rannsakað til hlítar og komist fyrir, hvort einn eða fleiri starfsmanna ættu sök á sjóðþurð inni, en það var ekki gert. Annars kastar þessi atburður ekki skemtilegu ljósi yfir dagleg störf eða eftirtekt bankastjóranna. Verð jeg að segja, að þeim bankastjórum, sem eigi sjá minna grand í mat sínum en 120 þús. kr. vöntun í sjóðinn, treysti jeg ekki sjerstaklega vel, hvorki sem borgari eða þingmaður, og vil ógjarnan trúa þeim fyrir mörgum miljónum af fje þjóðarinnar, án verulegs eftirlits. Að vísu mun enginn saka yfirmenn bankans um annað í þessu efni en frámunalega sleifarlegt eftirlit, en það er líka nægilega mikið. Jeg myndi ekki hafa minst á þetta atvik, nema fyrir það, að hv. 2. þm. S.-M. (SHK) talaði með slíkum myndugleika um, að bankarannsóknir væru jafnan fordæmanlegar. Fanst mjer sáluhjálplegt fyrir þm., að hann kynti sjer þetta dæmi um stjórnarhætti í Íslandsbanka, ef ske kynni, að hann sýndi framvegis meiri auðmýkt í umræðum um þessa sjálfsögðu tillögu en í síðustu ræðu sinni. Jeg álít, að mál þetta sje stærsta þjóðmálið, sem nú er á döfinni. Mál, sem hefir gripið dýpst inn í hag ríkisins og einstaklinga þjóðarinnar. Í því er fólgin meinsemd, sem veldur mestu um lággengið, dýrtíðina og skuldabaslið, meinsemd, sem lækna þarf, og það sem fyrst. Mönnum mun veitast auðveldara að skilja þetta til hlítar með því að láta hugann hvarfla nokkur ár aftur í tímann, til þeirrar tíðar, er hv. 2. þm. S.-M. (SHK) var ungur og sæmilega frjálslyndur maður. Árið 1899 kom fram hjer á Alþingi frv. um að stofna stóran hlutabanka, sem danskir auðmenn stóðu á bak við. Buðust þeir til að láta landið fá nokkrar miljónir, ef þeir fengju í staðinn mikil fríðindi fyrir banka sinn, svo sem einkarjett til seðlaútgáfu í 90 ár, að Landsbankinn væri drepinn og seðlar hans brendir á báli, eins og Savonarola á hallartorginu í Florenz forðum. Fylgjendur þessa frv. komu fram gagnvart Landsbankanum eins og væri hann glæpastofnun og ásóttu hann á allar lundir, eins og ofsatrúarmenn miðaldanna ofsóttu „villutrúarmenn“. Landsbankann átti að leggja strax niður, og ætlaði nýi bankinn að innheimta útistandandi skuldir hans fyrir ekki neitt. Ýmsar skringilegar röksemdir komu fram hjá þeim, sem fastast fylgdu frv. þessu. T. d. sagðist einn þeirra vona, að enginn vændi hann eða fjelaga hans um, að þeir vildu selja landið með húð og hári! Annar komst svo að orði, að ef bankinn eyðilegði landið, þá eyðilegði hann sjálfan sig um leið. Það er annars nógu gaman að þessari röksemd, því að hún hefir aftur verið hjer á ferðinni í dag. Annars er það vitanlegt, að banki getur þrifist, um stund að minsta kosti, þótt hann hafi óhagkvæmileg áhrif á fjárhag alls landsins. T. d. hefir Íslandsbanki grætt síðustu árin, enda þótt fjárhagur landsins í heild hafi farið versnandi. Jeg vil ekki nefna með nöfnum þá menn, sem báru fram þetta sorglega frumvarp 1899. En jeg vil minnast á fáeina af þeim mönnum, sem þá stóðu á verði fyrir sæmd þingsins og heill landsins. Einn af þeim var Jón sál. Jensson yfirdómari. Hann sá við þessari flugu og dró sundur í háði þá af vinum hlutabankans, „sem fyrir hálfum mánuði hefðu verið gallharðir andstæðingar frv., en hjeldu nú hrókaræður með því“. Þá sat og á þingi Björn Sigfússon á Kornsá. Hvatti hann til að efla Landsbankann og stækka, í stað þess að gína við þessum nýja banka. Guðjón á Ljúfustöðum, sem a. m. k. ýmsir af andstæðingum þáltill. okkar í þessari hv. deild viðurkenna sem vel viti borinn mann, sagði um dönsku auðmennina, sem að bankanum stóðu, að þó að þeir væru máske bankafræðingar, þá væru þeir engir mannþekkjarar, „þar sem þeir hafa tínt eins og gullkorn úr sorpi upp í sína þjónustu þá menn úr mannfjelaginu, sem farið hafa í loftköstulum gegnum lífið í eigin fjármálum, sem þó hafa verið miklu óbrotnari en þetta stóra bankamál“. Og Guðjón talar um útlenda og innlenda stuðningsmenn hluthafabankans, sem fari með óskaplegan róg um Landsbankann. Níðpjesar væru skrifaðir um bankann og jafnvel þýddir á erlend mál. Væri þessum ósóma meira að segja þrýst inn í þingsalinn. Var maður einn þá sjerstaklega grunaður um þátttöku í þessari pjesagerð og rógi um bankann, sem síðar hefir verið staðinn að samskonar störfum og af jafngöfugmannlegum hvötum. Í stuttu máli: Alt var gert til að svívirða Landsbankann og kasta þessu fjöreggi landsins í hendur danskra gyðinga. Og þá var hálfur mánuður álitinn nógur tími til þess að ljúka af svo stórmerku máli. Frv. var samþykt í Nd. með 13:3 atkv., en dagaði uppi í Ed. - Þá barg Ed. sóma þingsins, og jeg er ekki vonlaus um, að svo geti farið enn. Að minsta kosti er jeg ekki eins vondaufur og hv. 6. landsk.þm. (IHB), sem tók sína till. aftur, til þess, að mjer skildist, að greiða annari lakari atkv. Eftir þessi málalok sumarið 1899 kom heldur dauft hljóð í útlendu „grósserana“, sem fram að þessu höfðu látið alldólgslega og haft í hótunum að sópa peningunum aftur ofan í vasa sína og fara með þá heim. Veturinn eftir leituðu forgangsmenn hlutabankans til stjórnarinnar, sem þá sat í Danmörku, og fóru fram á, að hún legði samskonar frv. fyrir næsta Alþingi. Stjórnin leitaði álits þjóðbankans danska, sem reyndist hollari þjóð vorri en sumir fulltrúar hennar höfðu reynst á þinginu áður og reynast enn, eftir að sól fullveldisins hefir þó skinið. Bankinn taldi hæfilegt, að seðlar í umferð næmu ca. 30 kr. á mann; 90 ára einkaleyfi til seðlaútgáfu áleit hann forsmán, sem hvergi þektist. Slík leyfi væru erlendis veitt til skamms tíma, 10 ára eða minna. Sjálfur Englandsbanki fengi t. d. leyfið frá ári til árs. Þá taldi Þjóðbankinn ótækt, að þessi fyrirhugaði banki hefði hjer sparisjóð, þar eð hann yrði seðlabanki, og 3/8 væri of lítil gulltrygging fyrir seðlafúlgunni. Nú urðu auðmennimir dönsku auðmjúkir við stjórnina, en hún reyndist þjóðhollari en svo, að hún ljeti undan síga. En Íslendingar voru samir við sig. Málið kom fyrir Alþingi 1901 og var sett í 5 manna nefnd í Nd. Í þessari nefnd sat, sem einn áhrifamesti maðurinn, núverandi 2. þm. G.-K. (BK). Var hann í meiri hluta nefndarinnar, sem klofnaði, og voru þeir núverandi hæstarjettardómari L. H. Bjarnason og fyrv. bankastjóri Tryggvi sál. Gunnarsson í minni hluta. Meiri hlutinn taldi óhugsandi að efla hag Landsbankans. Ef lán væri tekið, hlyti landið að skaðast á því. Meðal annars reiknuðu þeir afborganir allar tapað fje, og þótt það væri vitanlega hrakið þá þegar, sýnir þetta vitsmuni meiri hluta nefndarinnar og óhlutdrægni. Reyndar bentu þeir á, að hægt væri að líkindum að útvega lán með því móti, að annaðhvort væri ríkissjóðstillagið (60000 kr.) eða tollar ríkissjóðs veðsettir. Þarna mun þessi gullvæga kenning fyrst hafa gert vart við sig. En meiri hlutinn vildi nú samt ekki nota sjer þetta, heldur koma valdinu yfir peningamálum landsins í hendur útlendinga. Hins vegar krafðist minni hlutinn eflingar Landsbankans, en kvartaði undan samstarfinu við meiri hlutann í nefndinni. Þetta sumar sagði einn þjóðkunnur maður, Hannes skjalavörður Þorsteinsson, í þingræðu, að það væru ótrúlegar blekkingar, sem sumir forvígismenn hlutabankans leyfðu sjer að hafa í frammi, t.d. að allir fengju nóga og ódýra peninga, ef bankinn kæmi o. s. frv. Væri þó sannanlegt, og enda þinglesið hjer á landi, að einn af helstu aðstandendum bankans, Warburg, hefði tekið 7–8% vexti, sem þótti mikið í þá daga. En öll andmæli þessara manna reyndust árangurslaus í Nd. Hún samþykti að slá Landsbankann af, en hleypa danska bankanum í fjármálahásætið. En enn þá bar Ed. gæfu til að bjarga málinu, þannig, að Landsbankinn hjeldi áfram, og má sjerstaklega þakka það landshöfðingjanum sál., Magnúsi Stephensen, og einum hinna konungkjörnu þm., Jónassen heitnum landlækni. Hann sagði m. a. um útlendu hluthafana: „Þetta eru útlendir gyðingar, sem ætla að fjefletta Íslendinga sem framast er unt og nota sjer það, að Íslendingar sjeu nógu grunnhygnir að gína við slíkri danskri flugu“. Árið 1902 var svo strax kosið í bankaráð danska bankans. Þetta var fyrsta ráðstöfunin, sem gerð var, og sýnir hún, að þá þegar hefir verið sama ásóknin í fríðindi eins og síðar varð. En nokkru seinna varð nokkur óvissa um, að bankinn tæki til starfa, og lýsti Jónassen hinni mestu gleði yfir því, ef ekkert yrði úr bankanum. Bankinn komst samt á laggirnar og gerðist brátt aðsúgsmikill um aukin hlunnindi. Á þinginu 1907 lýsti hr. Lárus H. Bjarnason sigurför hluthafanna hin fyrstu ár. Þótti honum sem bankinn hefði verið nokkuð aðsúgsfrekur í kröfum um síaukin rjettindi. Fann hann að því með rjettu, að þingið kysi bankaráðsmenn, en bankinn launaði þeim. Taldi heppilegra, að þeir fengju svo sem 600 kr. hver úr landssjóði, og myndu þeir þá frekar skoða sig sem trúnaðarmenn landsins. Enn fremur lýsti hann því, hvernig bankinn hefði sótt á og fært sig upp á skaftið, barist fyrir eigin gróða, enda vitað við hverja hann átti. Bankinn hafi, þvert á móti tilgangi sínum og áliti Þjóðbankans danska, tekið að leggja undir sig sparisjóði, t. d. á Akureyri, Seyðisfirði og í Reykjavík, og farið að reka almenna sparisjóðsstarfsemi undir innlánsforminu. Þá gulltrygginguna færða úr 4/8 niður í 3/8. Loks hafi hann viljað fá að gefa út bankavaxtabrjef. Hafi 3 vinir bankans borið fram frv. um þetta á þingi 1905 og með frekju komist allir í nefnd, sem átti að athuga málið. Síðan geymdi nefndin frv. hjá sjer eina nótt. Síðan var það hamrað í gegnum þingið. Árið 1909 var kreppuár, og veittist bankanum erfitt uppdráttar. Kom þá til mála, að landið keypti hluti í honum, en var felt í Ed. En af því að minni hv. 2. þm. S.-M. (SHK) virðist nokkuð bilað, vil jeg minnast á það hjer, að það ár var með miklum gauragangi sett nefnd til að rannsaka Landsbankann, og starfaði hún marga mánuði með miklum dugnaði. Ef ástæða hefir verið til þess að skipa rannsókn þessa 1909, er áreiðanlega engu minni ástæða nú að skipa rannsókn á Íslandsbanka, sem nýtur hjer svo gífurlegra hlunninda. Þessi hv.þm. (SHK) var 1909 ákaflega fylgjandi rannsókninni á Landsbankanum, og þætti mjer því ekki ósanngjarnt, að hann heimfærði á sjálfan sig eitthvað af öllum þeim bölbænum, er hann söng áðan yfir okkur, flm. þessarar till., og öllum þeim, sem gerðust svo djarfir að vilja láta rannsaka banka. Jeg er ekki að áfellast rannsóknina 1909. Til þess er jeg því máli ekki nógu kunnugur. En hv. 2. þm. S.-M. (SHK) mætti gjarnan vera dálítið hæverskari í dómum um slíkar aðgerðir.

Það er ósatt, að jeg hafi verið við þá rannsókn riðinn

. Hv. þingmaðurinn var ákafur stuðningsmaður þeirrar stjórnar, sem ljet framkvæma rannsóknina. Annars gefst vonandi tækifæri til þess síðar og á öðrum stað að rifja upp, hvern þátt hann átti í því máli.

Jeg bíð þess óhræddur

. Jeg get nú farið fljótt yfir sögu. Má telja, að fyrsta tímabilið í sögu Íslandsbanka nái að árinu 1908. Þá er búið að veita honum ýms hlunnindi, þvert ofan í tillögur Þjóðbankans danska, minka gulltrygginguna, afhenda honum sparisjóði kaupstaðanna, geymslufje landsins, tímunum saman, rjett til að gefa út bankavaxtabrjef o. s. frv. Bankinn hafði eitthvert dularfult töfravald yfir þingi og stjórn. Talið er, að á hinum fyrstu árum hafi auðmenn þeir hinir útlendu, sem lögðu fram hlutafjeð, lagt mikla stund á að afla sjer bandamanna hjer á landi. Hafi heldri menn og broddborgarar fengið lán og góða aðstöðu í bankanum til að kaupa hlutabrjef bankans, í von um að græða á þeim. Í þingræðu 1907 tekur hr. Lárus H. Bjarnason fram, að margir þingmenn sjeu orðnir hluthafar í bankanum. Með árinu 1916 hefst nýtt tímabil í sögu bankans. Á því ári fóru fram kosningar til Alþingis í Reykjavík. Jeg átti þá kosningarrjett hjer í bænum, og spurði frambjóðendur nokkurra spurninga, sem snertu Íslandsbanka. Meðal annars spurði jeg þá, hvort þeir vildu gera alt, sem í þeirra valdi stæði, til þess, að landið keypti smám saman hlutabrjef bankans, þar til hann yrði landsins eign. Annar þeirra, sem kosningu náði, var hv. 4. landsk.þm. (JM). Hann fór hjá sjer við spurningu þessari og lofaði engu. En skömmu síðar vildi svo til, að þessi hv.þm. (JM) varð forsætisráðherra, og þar með æðsti maður Íslandsbanka. Gegndi hann því starfi í 4–6 sögulegustu árin, sem Íslandsbanki hefir starfað hjer. Kom og fljótt í ljós, að ráðherra hugsaði öðruvísi en jeg og skoðanabræður mínir um þetta bankamál, og hefir sá skoðanamunur síst minkað eftir því sem nær dró núverandi krepputíma. Jeg hefi talið það ósvinnu, að þetta stóra fyrirtæki, sem grípur svo mjög inn í hag einstaklinga og þjóðarinnar í heild, skuli rekið sem hlutafjelag einstakra útlendra fjáraflamanna, undir mjög slælegu eftirliti frá hálfu þjóðfjelagsins, en núverandi 4. landsk.þm. (JM) hefir víst altaf verið á annari skoðun. Í hans tíð sem forsætisráðherra gekk seðlapressan látlaust. Miljón á miljón ofan af Íslandsbankaseðlum var velt yfir peningamarkaðinn. Þá er önnur frændþjóð, Svíar. Þeir voru svo gæfusamir að hafa á stríðsárunum yfir peningamálum sínum hina lærðustu hagfræðinga, sem reyndu að halda niðri, svo sem unt var, fjárbraski í landinu. Að sama skapi var seðlaútgáfan takmörkuð. Og Svíum tókst þetta snildarlega, enda ber raunin best vitni. Sænska krónan er jafngild dollara og sterlingspundi, og stendur stundum betur. En hjer var öðru máli að gegna. Hluthafar Íslandsbanka voru húsbændur í landinu, eins og þeir höfðu byrjað 1899–1901. Hluthafarnir vildu færa út kvíarnar og ljetu gefa út fleiri og fleiri seðla. Allir hjeldu, að þeir væru stórauðugir. Strákar, sem ekkert áttu, gengu með 100 króna seðla í vösunum þannig var peningaflóðið í landinu  (Forseti HSt: Jeg vil vekja athygli ræðumanns á því, að jeg slít fundi eftir 10 mínútur)  . það gerir ekkert, jeg held ræðunni þá áfram þegar umræðumar hefjast aftur. Ástandið hjá okkur varð því að ýmsu leyti keimlíkt og í Danmörku. Ágóðahlutur bankastjóra og hluthafa varð býsna mikill, t. d. fekk einn bankastjóranna um 80 þús. króna tekjur á ári, og bankaráðsmenn 10 þúsund hver, einmitt þegar bankinn var að byrja að tapa. Og það stendur enn á svari hjá hæstv. stjórn við fyrirspurn frá mjer um það, hve þetta fje muni hafa verið mikið, sem bankinn varð að borga einstökum mönnum, einmitt er hann var að byrja sitt opinbera hnignunarskeið. Veldisár Jóns Magnússonar, sem var æðsti maður bankans, liðu að þessu leyti eins og í sælum draumi fram á útmánuði 1920. Þá bað bankinn enn á ný um ívilnanir með seðlana, og hann fekk þær, með þeim skilyrðum, að hann tæki á sig yfirfærsluna fyrir Landsbankann og þar með að sjálfsögðu fyrir landið. En „Adam var ekki lengi í paradís“. Úr yfirfærslunum varð aldrei neitt í það skifti. Seðlabylgjan var þá búin að ná hámarki sínu og hrunið byrjaði. Lánstraust landsins erlendis hvarf á stuttri stund, eins og mjöll bráðnar í vorsól. Hluthafarnir guldu hin nýfengnu rjettindi með hættulegri óorðheldni. Sama vorið fór einn af aðalbankastjórum Íslandsbanka til Danmerkur, til þess að reyna að semja við lánardrotna bankans. En honum varð lítið ágengt. Og Prívatbankinn, sem Íslandsbanki skuldaði einna mest, gekk svo hart eftir skuldum sínum, að Íslandsbanki varð að láta ganga til hans mest af því fje, er hann fekk inn þá um sumarið. Er það einna mest þjóðarógæfa, að meginið af framleiðsluvörum landsmanna hvarf það sumar og haust í þessa einu skuld í Danmörku. Fjöldamargar aðrar skuldir stóðu þá ógreiddar. Sökum þeirra komst óálit á alla fjármálamensku hjer á landi. Landsbankinn átti aftur erfitt með að gera meira en halda uppi sínum viðskiftum. En þó varð hann sá vígði þráður, sem hjelt þjóðinni lifandi á þessum voðatímum. Og fyrir það hefir honum alls ekkert verið þakkað, heldur þvert á móti, af þeim hluta þjóðarinnar, sem stóð að hluthöfunum. En við þessa ráðstöfun, að einn danskur banki fekk nær því alla þá peninga, sem Íslandsbanki hafði yfir að ráða erlendis, skapaðist sú skoðun, að bankinn væri gjaldþrota, og þá jafnframt landið um leið. Því að hann bar nafn landsins, og útlendingar gátu ekki skilið, að banki, sem bar nafn landsins, væri annað en þjóðbanki þess. Fyrir erlenda viðskiftamenn var erfitt að átta sig á því, annað en að það land væri gjaldþrota, þar sem höfuðbankinn gat ekki svo missirum skifti annast greiðslur erlendis. Ef til vill er ekkert erfiðara að fyrirgefa þeim trúnaðarmönnum landsins, sem stóðu að hlutabankanum í upphafi, en að þeir skyldu ljá honum nafn landsins. Því að allar þær yfirsjónir, sem slíkt gróðafjelag kann að fremja, kasta vegna nafnsins skugga á þjóðina alla. Nú líður fram á sumarið 1920. Þá ætlar landsstjórnin að senda 1 miljón króna til Danmerkur, og Íslandsbanki lofar stjórninni að yfirfæra upphæðina. En það gerði hann aldrei. Ávísunin mun hafa legið lengi í einskonar millibilsástandi niðri í Danmörku. Slíka óreiðu, að gefa út ávísanir yfir efni fram, leyfa engir sjer nema sjerstakir vandræðamenn í fjármálum. Og engin dæmi eru til, að nokkurt land hafi verið svo háðulega leikið eins og Ísland var í þetta sinn. Enda leið ekki á löngu áður en þjóðin fekk að kenna á því, er hún tók enska lánið, í hvert óefni búið var að koma lánstrausti hennar. Eftir alllanga bið sendi stjórn Jóns Magnússonar þáverandi fjármálaráðherra á eftir ávísuninni, og honum tekst að fá einhvern greiðslufrest á upphæðinni, og mun honum hafa tekist það að einhverju leyti, a. m. k. um stundarsakir. Í þessum vandræðum greip þáverandi landsstjórn til þess eina manndómsbragðs, sem eftir hana lá, og það var að hefta innflutning á ýmsu glingri. Hafði stjórnin til þess fullan stuðning Framsóknarflokksins. - En sú dýrð stóð ekki lengi. Brátt kom hljóð úr horni frá verslunarmannastjett landsins. Skelfdist stjórnin þá og ljet þessar ráðstafanir að engu verða. Og vörur, sem vel mátti komast af án, hauguðust inn í landið. Þessi ófarnaður, sem kaupmannastjettin og þrekleysi stjórnarinnar leiddu yfir landið, jók miklu við fjármálaóstandið. Íslandsbanki hafði byrjað, með skuldir útgerðarmanna. Nú bættust við skuldir kaupmannanna. þeir einu, sem sáu hvað að fór, voru samvinnumenn. Formaður og forstjóri Sambandsins, Pjetur heitinn Jónsson og Hallgrímur Kristinsson, sendu út ávarp til samherja sinna, um að takmarka sem mest eyðslu og innflutning.