Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fyrri kafla (Þórarinn Jónsson) Jeg vænti þess að geta orðið stuttorður að þessu sinni, en þó vil jeg leyfa mjer að drepa lítið eitt á gang málsins síðan það fór hjeðan úr deildinni. Þegar fjárlagafrv. fór úr þessari hv. deild til hv.Ed., var tekjuhallinn áætlaður um 356 þús. kr., en þegar það kemur hingað aftur, er tekjuhallinn orðinn 375 þús. kr. Þetta lítur nú ofursakleysislega út á pappírnum, en þegar nánar er að gætt, verður hallinn af völdum hv.Ed. miklu hærri. Hún hefir sem sje hækkað tekjuáætlunina um 130 þús. kr. Auk þess hefir hún lækkað ýmsa útgjaldaliði, er þessi h v. deild hafði samþykt, en hækkað aðra, og nema hækkanir hv.Ed., umfram lækkanir hennar, um 149 þús. kr. Sumar af till.Nd., sem Ed. hefir felt niður, hefir hún bara látið niður falla til að sýnast, því að þær voru orðnar samningsbundnar og hv.Ed. vissi um þá samninga. Fjvn. Nd. hefir ekki sjeð sjer annað fært en að taka þá liði upp aftur. Þá skal jeg leyfa mjer að minnast á þær breytingar, sem nefndin hefir ekki hreyft við. Er þá fyrst fyrir ríkisráðskostnaðurinn, sem hv.Ed. hefir hækkað úr 4000 kr. upp í 6000 kr. Þótt nefndin í Nd. telji að vísu 4000 kr. nægilega háa upphæð, hefir hún þó ekki viljað hreyfa við þessu, til þess að forðast alt stríð við háttv.Ed. Þá er breyting við 12. gr. Styrkurinn til utanferða lækna hækkaður um 1000 kr. og ekki bundinn við nafn. Nefndin hefir ekkert haft við það að athuga. Viðvíkjandi fjárframlaginu til byggingar heilsuhælis á Norðurlandi hefir hv.Ed. bætt inn aths. til bóta, sem sje, að sú greiðsla verði ekki int af hendi nema „trygging sje fyrir því, að einnig verði fyrir hendi sama upphæð, sem síðari fjárveitingunni úr ríkissjóði nemur.“ Jeg skil það svo, að fyrri greiðslan verði ekki int af hendi fyr en sú trygging er komin. Þá hefir hv.Ed. sett inn í 13. gr. 4000 króna fjárveitingu til Langadalsvegar. Nefndin hefir ekkert haft við það að athuga, því að bæði er upphæðin lítil og brýn þörf fyrir hendi. Enn hefir hv.Ed. gert eina smábreytingu við 13. gr. Hún hefir hækkað kostnaðinn við aðalskrifstofu landssímans um 2000 kr. Nefndin telur þetta rjett eftir atvikum og hefir ekki viljað hrófla við því, til þess að forðast stríð við hv.Ed. Þá vil jeg minnast á brtt. nefndarinnar við 12. og 13. gr. Fyrri brtt. við 12. gr. er sú, að hækka styrkinn til augnlækningaferða kringum land úr 500 upp í 1000 kr. Er það tilætlun nefndarinnar, að styrkur þessi skiftist að jöfnu milli augnlæknanna tveggja hjer, Helga Skúlasonar og Guðmundar Guðfinnssonar. Það hefir áður verið kvartað undan því, meðan augnlæknirinn var einn, að hann kæmi á of fáa staði, og nú hefir Guðmundur Guðfinnsson sótt um 500 kr. styrk til ferðalaga. Nefndin álítur þessu fje því vel varið og ætlast til, að landinu verði skift niður á milli þeirra. Mætti skifta landinu niður eftir tillögum landlæknis, og yrði þá sjeð um, að þeir hefðu dvöl á að minsta kosti einni eða tveimur höfnum í hverri sýslu og ferðuðust ef til vill eitthvað landveg, þar sem brýna nauðsyn bæri til. Þá er önnur brtt. við 12. gr., hækkun til sjúkraskýla og læknisbústaða, 14 þús. kr. Þessi hækkun kann nú að virðast undarleg, en hjer stendur alveg sjerstaklega á. Nefndin ætlast til þess, að hækkun þessi gangi til Reykhólahjeraðs og Hofsóss. Á Hofsósi er svo ástatt, að þangað er nýkominn læknir, en hann er á förum aftur, og hjeraðið getur ekki fengið lækni aftur, nema leggja honum til bústað. Nú er læknishús þar til sölu með góðum kjörum. Kaupverðið er 10 þús. kr. Má hafa þar 4–5 sjúkrarúm og fylgir auk þess með í kaupinu fjós og hlaða. Þetta er talið þurfa einhverrar aðgerðar við, en álitið, að 6000 kr. nægi sem 1/3 hluti kostnaðar. Nefndin áleit ekki rjett að neita um þessa fjárhæð, þar sem svona stóð á. Að því er snertir hitt hjeraðið, Reykhólahjerað, þá hefir það verið læknislaust síðustu 5 árin og hjeraðsbúar orðið að leita læknis til Hólmavíkur. Nú hafa hjeraðsbúar keypt jörð; landlæknir vill láta byggja, því að hjeraðið verður læknislaust þangað til. Áætlaður kostnaður er ca. 30 þús. kr., en nefndin telur, að hann muni ekki fara fram úr 24 þús. kr., þar sem byggingarefni hefir lækkað í verði. Hún hefir því lagt til, að þessu hjeraði verði veittar 8 þús. kr. sem 1/3 kostnaðar. Þá er brtt. við 13. gr., um að hækka styrkinn til Eimskipafjelags Íslands úr 45 þús. kr. upp í 60 þús. kr. Eimskipafjelagið hefir farið fram á þessa hækkun. Það dylst engum, að hagur þess er hvergi nærri góður, og nefndin vill mæla hið besta með hækkun þessari. Að síðustu er brtt. við 13. gr. D. IV. 4, um þráðlausu stöðina í Reykjavík, og er þess efnis, að síðari málsliður aths. skuli orðast svo: „Ennfremur er henni falið að gera samning um skeytasamband við umheiminn frá þeim tíma, er einkaleyfi Mikla norræna ritsímafjelagsins er lokið, enda taki Alþingi fullnaðarályktun um málið.“ Það er ólíklegt, að lakari samningar takist, þótt Alþingi hafi fullnaðarúrslit samninganna. Þá á fjvn. ekki fleiri brtt. við þennan kafla fjárlaganna, og hefi jeg því ekki ástæðu til að fara lengra út í þessa sálma að svo stöddu.

Frsm. síðari kafla (Tryggvi Þórhallsson) Jeg skal ekki fara mikið út í þá sálma að gefa háttv. deild yfirlit yfir, hvernig hv.Ed. hefir gengið frá fjárlagafrv. að þessu sinni, enda get jeg vitnað til orða háttv.frsm. fyrri kafla (ÞórJ) um það efni. Hafði jeg þó tilhneigingu í þá átt að víkja örlítið að breytingum hv.Ed. á þessum kafla, en skal þó neita mjer um það, þar sem það er vilji allra hv.þdm., að umr. verði sem allra stystar, en breytingar hv.Ed. margar á þessum síðari kafla. Þó að fjvn. sje mjög óánægð með ýmsar breytingar hv.Ed. á þessum kafla frv., hefir hún samt ekki borið fram fleiri brtt., vegna þess, að hún vill ekki stofna til ófriðar við hv.Ed. Þess vegna flytur nefndin ekki aðrar brtt. við gerðir háttv.Ed. en hún telur alveg óhjákvæmilegar. Brtt. fjvn. við þennan síðari kafla eru alls 17. Fyrsta brtt. er um, að styrkur til útgáfu kenslubóka handa mentaskólanum falli niður. Hv. Ed. hefir viljað veita 2500 kr. í þessu skyni. Erindi um þennan styrk lá fyrir fjvn. áður en hún afgreiddi till. sínar til 2. umr. hjer í hv. deild, og sá hún þá ekki ástæðu til að verða við þessari beiðni, og sama máli gegnir nú. Þessum styrk á að verja til útgáfu kenslubókar í sagnfræði. Vitanlega viðurkennir nefndin nauðsyn þess að fá íslenska kenslubók í sögu handa æðri skólum landsins, en það er svo margt annað þarflegt, sem verður að bíða betri tíma, svo nefndin álítur, að þessi liður megi falla niður að þessu sinni. Næsta brtt. er um styrk til verklegs náms erlendis. Sá liður er líka nýr; tekinn upp í hv.Ed. Áður stóð fjárveiting í fjárlögum, sem hljóðaði um styrk til iðnaðarnáms erlendis. Sú fjárveiting var feld niður á síðasta þingi, en nú hefir hv.Ed. tekið hana upp aftur með þeirri breytingu, að nú hljóðar hún um styrk til verklegs náms. Fjvn. hefir viljað fallast á þessa fjárveitingu, en vill aðeins breyta orðalagi hv.Ed. Nefndin er hrædd um, að slíkar styrkveitingar geti orðið nokkuð „húmbugs“-kendar, ef þær verða greiddar skilyrðislaust, án þess að nokkur trygging sje fyrir því, að menn hafi lært eitthvað hjer heima áður en þeir sigla með styrk til „verklegs náms“. Er hætt við, að slíkar ferðir geti orðið skemtiferðir miklu fremur en ferðir til náms, ef styrkurinn verður veittur skilyrðislaust. Þess vegna vill nefndin ekki veita slíkan styrk öðrum en þeim, sem hafa náð einhverjum verulegum þroska í iðn sinni, og leggur því til, að liðurinn hljóði um styrk til verklegs framhaldsnáms erlendis. Þá kem jeg að styrkveitingunni til hjeraðsskóla í sveitum. Þetta er nýr liður í fjárlögunum, sem fjvn. fjekk samþyktan við 2. umr. hjer í hv. deild. Nú hefir hv.Ed. breytt aths. við þennan lið og sett það skilyrði fyrir styrkveitingu til að reisa hjeraðsskóla, að 2–3 sýslufjelög taki þátt í kostnaði við byggingu og rekstur hvers skóla. Fjvn. veit, að þetta getur orðið svo í framkvæmdinni, en hinsvegar telur hún ekki rjett að binda styrkinn svo föstu skilyrði. Álítur hún, að þarna verði sniðinn of þröngur stakkur, sem geti komið sjer bagalega gagnvart ýmsum skólum. Til dæmis starfaði slíkur hjeraðsskóli á Heydalsá í Steingrímsfirði fyrir fáum árum og var kostaður af Strandasýslu einni saman. Er alls ekki ólíklegt, að einmitt þessi skóli rísi upp aftur, eða einhver annar, sem ein sýsla stendur að, og er þá ástæðulaust, að svo strangt skilyrði aftri því, að slíkir skólar geti fengið ríkissjóðsstyrk. Vill nefndin því færa aths. í sama horf, sem háttv. deild gekk frá henni við fyrri meðferð frumvarpsins. Næsta brtt. nefndarinnar er við styrkinn til að gefa út landsuppdrátt Íslands. Þennan lið setti hv.Ed. inn í frv., og þegar fjvn. gekk frá brtt. sínum að þessu sinni, vildi meiri hl. fella hann niður. En síðan hefir sú breyting á orðið, að einum nefndarmanni hefir snúist hugur, og leggur meiri hl. því nú á móti þessari eigin till. nefndarinnar. Er því aðstaða mín orðin erfið að því er þessa till. snertir, en þó vill nefndin ekki taka hana aftur, heldur láta greiða atkv. um hana sem till. minni hl. Hv. Ed. hefir tekið upp þessa fjárveitingu samkv. erindi, sem borist hafði frá Sambandi ísl. barnakennara, og fylgdu því meðmæli frá Bjarna Sæmundssyni fyrv. yfirkennara og Ögmundi Sigurðssyni skólastjóra í Flensborg. Er tilgangurinn sá, að væntanlegt kort verði notað í öllum skólum landsins og þeim heimilum, sem þess óska, en nú sem stendur vanhagar okkur tilfinnanlega um hentugt Íslandskort til barnakenslu, og á þessi uppdráttur að bæta úr þeim skorti. En, sem sagt, meiri hl. leggur nú á móti því, að þessi till. nefndarinnar verði samþykt. Næsta brtt. nefndarinnar fer í þá átt, að styrkur til Leikfjelags Akureyrar falli niður. Þessi liður er einnig nýr, tekinn upp í hv.Ed., en fjvn. sjer enga ástæðu til að veita þennan styrk nú, fremur en áður, þegar hún hafði erindi um hann til meðferðar. Nefndin lítur svo á, að Alþingi hafi nóg á sinni könnu í þessum efnum, þar sem það hefir gert ráðstafanir til þess, að þjóðleikhúsi verði komið upp hjer í Reykjavík áður en langt um líður. Telur hún rjettara, að því máli verði til lykta ráðið, áður en aðrar styrkveitingar verða upp teknar í þessu skyni. Þá er næsta brtt. um styrkinn til skálda og listamanna. í stjfrv. voru upphaflega veittar 10 þús. kr. í þessu skyni. En eins og hv.þdm. muna, tók fjvn. skáldin Guðmund Friðjónsson og Jakob Thorarensen út úr og veitti þeim rúmar 2000 kr. samtals, og í samræmi við það var almenna styrkveitingin lækkuð um 2000 kr., niður í 8000 kr. Nú hefir hv.Ed. ákveðið þennan lið 9000 kr., en bæði áðurnefnd skáld eru enn fyrir utan, annar kominn í 18. gr., en hinn er áfram í 15. gr.Fjvn. heldur fast við sína fyrri till. um 8000 kr., og ber því fram brtt. í þá átt: Hv. Ed. setti inn aths. um orðasöfnunarstyrk Þórbergs Þórðarsonar, þess efnis, að safn hans skuli verða ríkiseign að honum látnum. Fjvn. vill láta þessa athugasemd standa, þó með þeirri breytingu, að orðin „að honum látnum“ falli burt. Getur vel komið fyrir, að til safnsins þurfi að grípa, áður en Þórbergur deyr, t. d. við samningu orðabókar, og telur nefndin rjett, að ekkert verði því til fyrirstöðu. Næsta brtt. er viðvíkjandi styrkveitingu til tveggja manna til að sækja kennaraþing fyrir Norðurlönd, sem heyja á í Helsingfors nú í sumar. Um þessa till. nefndarinnar er hið sama að segja og till. um landsuppdráttinn. Þó meiri hl. leggi til, að liðurinn verði feldur niður, þá hefir einum hv. nefndarmanni snúist hugur við nánari athugun, og er meiri hl. því nú á móti till., en minni hl. heldur fast við hana. Þessi liður var tekinn upp í hv.Ed. vegna erindis frá Sambandi ísl. barnakennara, sem hefir verið boðið að senda tvo menn á fundinn. Hefir Sambandið fengið þá próf. Sigurð Nordal og Ásgeir Ásgeirsson kennara til að mæta þar fyrir sína hönd og flytja fyrirlestra um mentamál Íslendinga. Brtt. um að fella styrkinn niður kemur til atkv., en meiri hl. leggur á móti henni, eins og jeg hefi áður sagt. Þá ber nefndin fram till. um að veita Soffíu Guðlaugsdóttur styrk til utanfarar til leiklistarnáms. Erindi um þessa styrkveitingu er nýkomið til þingsins, og till. því ekki fyr fram borin. Jeg þarf vonandi ekki að fara mörgum orðum um þessa brtt. Öllum hv.þm. er kunnugt, að hjer á í hlut ein allra besta leikkona bæjarins, leikkona, sem á fyllilega skilið að fá einhverja opinbera viðurkenningu fyrir list sína. Í þessu sambandi get jeg bent hv.þm. á, að Alþingi hefir um margra ára skeið styrkt málara, sönglistamenn, skáld o. s. frv. til fullkomnunar í listum sínum, en aldrei hefir styrkur verið veittur til leiklistarnáms, svo jeg viti til. En eins og jeg drap á áður, hefir Alþingi gert sjerstakar ráðstafanir til, að leikhúsi verði komið upp hjer í höfuðstaðnum, og lítur meiri hl. fjvn. því svo á, að ósamræmi sje í því fólgið að vilja ekki styrkja ágæta leikkonu til frekara náms, svo að leikfjelagið verði betur við því búið að taka við þjóðleikhúsinu á sínum tíma og starfrækja það. Þá kem jeg að brtt., sem allir áttu von á, að fram yrði borin. Er hún þess efnis að styrkja söngflokk K. F. U. M. hjer í Reykjavík til Noregsferðar. Þessa till. varð að endurprenta, vegna þess að á þskj. 482 eru í henni tvær villur. Þar stendur „gegn þriðjungs framlagi úr bæjarsjóði Reykjavíkur“ í stað „helmings“. Ennfremur vantar orðin „alt að“, sem eiga að sýna, að 8000 kr. er áætlunarupphæð, en þó þannig, að fjárveitingin má ekki verða hærri. Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þennan lið. Söngflokkur þessi er öllum að góðu kunnur og myndi verða oss til sóma hvar sem væri. Í fyrra vorum vjer heimsóttir af norskum söngflokki. Koman varð þeim til sæmdar og oss til ánægju. Karlakór K. F. U. M. tók á móti flokki þessum, og æsktu Norðmennirnir eftir heimsókn kórsins á móti. Þetta er því í senn til að endurgjalda heimsókn og efla og glæða bræðralag milli þessara frændþjóða. Hinsvegar er það ljóst, að söngflokknum er um megn að kosta förina af eigin ramleik. Margir fjelagsmanna eru fátækir menn, er lifa á handafla sínum, og verða þeir að fá aðra í stað sinn meðan á utanförinni stendur. Hinsvegar er ekki hægt að segja neitt ákveðið um tekjur af samsöngvum þeim, er flokkurinn mun halda, en vegna þess, að hjer eiga efnalitlir menn í hlut, er farið fram á þessa fjárveitingu, ef flokkurinn syngur sjer ekki nægilegt inn. Flokkurinn hefir ennfremur snúið sjer til bæjarstjórnar Reykjavíkur um að fá þaðan helming þeirrar upphæðar, sem þingið veitir, og hefir góða von um það. Mikill meiri hl. fjvn. mælir með fjárveitingu þessari. Fjvn. Ed. var og málinu fylgjandi, en vildi fara aðra leið og veita fjeð utan fjárlaga. En fjvn.Nd. taldi þessa leið heppilegri. Slíkar utanstefnur sem þessa viljum vjer gjarnan hafa, því að þær eru til gagns og sóma. Þá kem jeg að styrknum til Búnaðarfjelagsins. Jeg get tekið undir það með hv.frsm. fyrri kafla fjárlagafrv. (ÞórJ), að fjvn.Nd. undraðist mjög þá breytingu, er hv.Ed. gerði á styrknum. Hefði sú breyting ekki á orðið þar, hefði vel mátt vera, að fjárlögin hefðu verið samþykt hjer óbreytt. Jeg get að mestu vísað til ummæla minna viðvíkjandi þessum styrk við 2. umr. Vil jeg þó rifja upp nokkuð af hinum fyrri rökum mínum. Í þingbyrjun átti búnaðarþingið fund hjer og lagði fram áætlanir sínar. Á bak við fjárbeiðnir þess til Alþingis stóðu allir þeir bændur víðsvegar að af landinu, er búnaðarþingið sóttu. Fjvn. Nd. lækkaði að vísu fjárveitinguna nokkuð frá því, sem búnaðarþingið hafði farið fram á. En till. hennar í því efni voru gerðar í góðu samráði við hæstv. atvrh. (MG). Vissi jeg, að hv.fjvn.Ed. var kunnugt um þetta. Vegna þess, að búnaðarþingið taldi sig hafa fulla vissu fyrir því, að sú fjárveiting, er fjvn.Nd. lagði til, yrði samþykt, gerði það fjárhagsáætlanir sínar fyrir komandi ár með það fyrir augum. Ef nú verður breyting á þessu, verður það til að raska grundvelli starfs Búnaðarfjelagsins á næsta ári og kippa fótum undan framkvæmdum þess. Auk þess er á það lítandi, að óvíða annarsstaðar mun Alþingi hafa jafngóða tryggingu fyrir því, að fje sje vel varið, eins og því, er til Búnaðarfjelagsins gengur. Búnaðarþingið, sem menn af öllu landinu sækja, ráðstafar fje þessu. Í stjórn Búnaðarfjelagsins sitja tveir menn skipaðir af Alþingi og einnig skrifstofustjóri atvinnumálaráðuneytisins. Hjer ætti því að vera fyrir höndum fullkomin trygging þess, að fje þessu yrði vel og skynsamlega varið. Um næstu brtt., hækkun á styrk til Fiskifjelagsins, er líkt að segja og um næstu brtt. á undan. Að vísu er jeg ekki eins kunnugur því máli. En mjer er kunnugt um, að fje þessu muni vera vel varið, enda kom forseti Fiskifjelagsins á fund fjvn. og gerði ítarlegar till. um starfsemi fjelagsins á næsta ári. Fjvn. sá sjer að vísu ekki fært að verða alveg við fjárbón hans fyrir hönd fjelagsins, en vill halda sjer við till. sínar nú, og leggur því á móti lækkunartill. hv.fjvn.Ed. Þá kemur till. um að lækka styrkinn til Sambands ísl. heimilisiðnaðarfjelaga um 1000 kr. Hv. Ed. hefir hækkað þennan styrk. Er ekki svo að skilja, að Nd. álíti, að hjer sje um hjegómamál að ræða. En undanfarið hefir nokkur reipdráttur orðið milli fjelags þessa og einstakra kvenna, er að heimilisiðnaði starfa og hafa gert það með mestum árangri, svo sem ungfrú Halldóru Bjarnadóttur og ungfrú Ástu Sighvatsdóttur. Má og nefna í því sambandi Guðmund frá Mosdal. Nd. hefir jafnan viljað styðja þessa einstaklinga engu síður en fjelagið, og fyrir mitt leyti hefði jeg mikla tilhneigingu til að hækka styrkinn til ungfrú Halldóru Bjarnadóttur. Nefndin telur því óþarft að hækka styrkinn til Sambands heimilisiðnaðarfjelaganna. Næsta brtt. er um styrk til Þórdísar Ólafsdóttur til skólahalds í hannyrðum. Var styrkur þessi samþyktur hjer í Nd., en Ed. feldi hann niður. Mun jeg ekki fjölyrða um brtt. þessa, þar sem málið mun mörgum kunnugt og jeg veit, að hv.þm. Dala. (BJ) muni taka til máls um tillöguna. Sú brtt., sem næst er, fer fram á að færa ferðakostnað og skrifstofufje Jóhanns Kristjánssonar leiðbeinanda í húsagerð í sama horf og áður. Hv. Ed. hafði fært fjárveitingu þessa niður. Fjvn. vill halda því fram, að hjer sje um bráðnauðsynlega starfsemi að ræða. Margir bændur hafa sótt leiðbeiningar til þessa manns og verið ánægðir með. Þó mun verða enn meiri þörf á leiðbeiningum hans á næstunni en undanfarið, því að þess má vænta, að meira verði gert að byggingum hjer eftir en síðustu ár, einkum ef lögin um ræktunarsjóðinn ná fram að ganga, sem vonandi má telja víst. Er þá komið að.18. gr. Verður þar þá fyrst fyrir brtt. um, að aths. við fjárveitingu til Steinunnar Sigurðardóttur falli niður. Var hún sett inn í Ed. Eins og mönnum mun kunnugt vera, er kona þessi ekkja Magnúsar Vigfússonar dyravarðar. Fjekk hún bústað í Landsbankahúsinu og var ætlast til, að hún ynni fyrir húsaleigunni með því að gera opinberar skrifstofur hreinar. Úr þessu hefir þó ekkert orðið enn, og nú er spurningin sú, hver eigi að greiða húsaleiguna. Næði aths. háttv.Ed. fram að ganga, mætti telja, að konu þessari væri veittur 600 kr. viðbótarstyrkur á ári. Fjvn. Nd. telur, að ekki sje ástæða til slíkrar styrkhækkunar, einkum þar sem kona þessi hefir nú hærri styrk en margar aðrar ekkjur opinberra starfsmanna. Fjvn. lítur því svo á, að mikið ósamræmi myndi af þessu leiða, og leggur því til, að aths. falli niður. Þá koma þrjár brtt. við 22. gr. Verða þá fyrst fyrir tveir nýir liðir um lánsheimildir til Hvammstangahjeraðs og Húsavíkurhjeraðs. Nefndin mælir fyrir sitt leyti með till. þessum, en að öðru leyti mun jeg ekki fjölyrða um brtt. þessar, þar sem jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. V.- Húnv. (ÞórJ) og hv.þm. S.-Þ. (IngB) muni tala fyrir þeim. En jafnframt vill nefndin þó taka fram, að hún álítur, að lánveitingar til frystihúsa eigi að sitja fyrir öllum öðrum, og þessi lán verði ekki veitt nema lánveitingar til frystihúsa verði ekki notaðar til hlítar. Þriðja brtt. við grein þessa fer fram á, að lánsheimild til Kristjáns Linnets bæjarfógeta falli niður. Fjvn. er mótfallin öllum slíkum lánum til einstakra manna. Álítur hún, að fleiri slíkir lánbeiðendur muni á eftir koma, enda er þegar komin lánbeiðni frá sýslumanni á Sauðárkróki. Nefndin vill ekki fara lengra inn á þá braut, og leggur því á móti báðum lánbeiðnunum. Þá eru ekki fleiri brtt. frá nefndinni. En áður en jeg skilst við þetta mál, vildi jeg víkja máli mínu til hæstv. atvrh. (MG) af landsstjórnarinnar hálfu um kæliskipsmálið og frystihúsatill. fjvn., sem samþyktar voru af báðum deildum. Tilætlunin var að fela landsstjóminni þetta mál, og ef til vill að fela henni að ráða sjerfróðan mann til að kynnast þessu máli til fulls og annast undirbúning um að eignast kæliskip. Nú er nýtt komið til sögunnar. Hingað kom verkfræðingur einn til landsins frá Ths. Sabroe, einni stærstu og merkustu. kælivjelaverksmiðju í Danmörku. Hefir hann setið á mörgum fundum með fjvn.Nd. og hæstv. atvrh. (MG). Málið hefir mjög skýrst við þessar umræður, og telur nefndin því óþarfar frekari till. í þessu efni. En hitt vill hún brýna fyrir stjórn og þingi, að hún telur sjálfsagt, að um leið og veitt er lán til frystihúsabygginga og þar með ýtt undir bændur til framkvæmda í því efni, að þeim sje jafnframt sjeð fyrir skipakosti til að flytja út kjötið. Lýsi jeg því yfir af hálfu allrar fjvn., að hún telur, að ríkinu beri skylda til að sjá um, að skip verði jafnan til til þeirra flutninga. Vil jeg einkum beina þessum orðum til hæstv. atvrh., og mælist fjvn. til þess, að hann láti skoðun sína í ljós á þessu máli. Í annan stað vildi jeg lýsa því yfir af hálfu allrar fjvn., að hún telur fyrir sitt leyti sjálfsagt, þó að lánsheimild til að reisa frystihúsin sje ekki til fyr en í fjárlögum 1926, að slík lán verði einnig veitt á árinu 1925 og verði látin sitja fyrir öllum öðrum, ef um þau er sótt og öllum sjálfsögðum skilyrðum fullnægt. Vil jeg einnig leyfa mjer af nefndarinnar hálfu að vænta þess, að hæstv. atvrh. láti í ljós álit sitt um þetta af hálfu landsstjórnarinnar. Jeg mun hjer ekkj víkja að brtt. einstakra þm., enda er nefndinni ekki kunnugt um ástæður fyrir þeim. Jeg á hjer sjálfur eina brtt., sem jeg vildi minnast á. Fer hún fram á að veita fyrv. skrifstofustjóra Alþingis Einari Þorkelssyni 800 kr. styrk. Hann er hinn eini eiginlegi starfsmaður Alþingis, sem Alþingi hefir að annast. Að vísu hefir honum verið ákveðinn lífeyrir, en svo hefir farið, að vegna mikilla veikinda og ærinnar ómegðar hefir hann undanfarið orðið að þiggja af sveit. Hefi jeg miðað till. mína við það, að honum verði nú veitt sama upphæð í fjárlögum, sem hann hefir orðið að þiggja af almannafje undanfarið. Vona jeg, að deildin sjái sóma sinn í því að láta ekki þiggja af sveit þann eina mann, sem Alþingi hefir sjerstaklega á sínu framfæri.

Bernharð Stefánsson Jeg á brtt. á þskj. 486, í tveim liðum. Fyrri liðurinn er við 18. gr. II. í. 6. Nýr liður: Til Jakobínu Sveinsdóttur júbilljósmóður á Ytri-Reistará 500 kr. Jeg skal geta þess, að jeg hefði alls ekki flutt þessa brtt., ef ekki hefði staðið svo á, að nú er búið að taka upp í fjárlagafrv. samskonar styrk til þriggja ljósmæðra, og jeg get ekki sjeð annað en það standi alveg eins á með þessa konu og þær. Og úr því að svo lítur út, sem Alþingi ætli að fallast á að veita þeim styrk, þá er bæði rjettlátt og sanngjarnt, að þessi kona fái sama styrk og þær fá. Samkvæmt vottorðum, sem jeg hefi hjer hjá mjer, bæði frá hreppstjóra Arnarneshrepps, Stefáni Stefánssyni fyrv. alþingismanni, og eins hjeraðslækni Akureyrarhjeraðs, hefir þessi kona verið ljósmóðir í mjög víðáttumiklu og erfiðu ljósmóðurhjeraði frá því 1874 og til 1916. Og eftir því sem hjeraðslæknir Steingrímur Matthíasson vottar, hefir hún allan þennan tíma rækt starf sitt mjög vel og samviskusamlega. Og í fyrra hefir hún orðið júbilljósmóðir eins og hinar eru taldar vera. Hjeraðslæknirinn fer sem sagt mjög lofsamlegum orðum um starfsemi hennar sem ljósmóður. Nú hefir hún slitið kröftum sínum í starfinu og er farin að heilsu. Liggur því ekki annað fyrir henni en að vandamenn hennar sjái henni farborða, eða þá að hún leiti til sveitarinnar, sem flestum veitist mjög erfitt. Jeg vona því, að Alþingi, sem sjer ástæðu til að veita þeim þrem konum viðurkenningu, sem búið er að samþykkja fjárveiting til, geti ekki fundið neina ástæðu til að neita þessari konu um hið sama. Þá er það annar liður þessarar brtt., sem jeg nefndi, við 18. gr. II. j., þar sem farið er fram á, að Eggert Stefánssyni símritara á Akureyri sjeu veittar 2500 kr., eða til vara 2000 kr., í biðlaun þar til hann fær aftur starf við landssímann. Jeg ber þessa till. fram vegna þess, að jeg lít svo á, að þessi maður hafi orðið fyrir ranglæti af ríkinu, að minsta kosti samanborið við aðra starfsmenn ríkisins. Og jeg tel því, að ríkið eigi að bæta þetta ranglæti. Jeg ætla mjer ekki að fara langt út í þetta mál að því er Eggert Stefánsson snertir og get að mestu látið mjer nægja að vísa til málaleitunar hans, sem legið hefir fyrir hinu háa Alþingi og jeg vona, að hv.þm. hafi kynt sjer. Það eru aðeins örfá atriði í sambandi við þetta, sem jeg vildi drepa á, ef ske kynni, að hv.þm. yrði þá málið ljósara, þegar þeir eiga að greiða atkvæði um það. Eggert Stefánssyni var vikið frá fulltrúastöðunni við landssímastöðina á Akureyri 8, apríl 1924 samkv. tillögum landssímastjórans, og sökin, sem honum var gefin, er „drykkjuskaparóregla“. Jeg skal nú raunar ekki neita því, að þessi maður hefir stundum drukkið áfengi, en þrátt fyrir það er þessi ráðstöfun næsta einkennileg. Í fyrsta lagi vil jeg geta þess út af þessu, að þessum manni var veitt ábyrgðarmikil staða við landssímann 1922, þegar honum var veitt stöðvarstjórastaðan á Borðeyri frá 1. sept. þ. á. Og sú staða var honum veitt samkvæmt uppástungu og tillögum landssímastjórans. Þegar landssímastjórinn leggur það til við stjórnina 1922, að þessi maður fái þetta starf, þá er landssímastjórinn búinn að reyna hann mörg ár í þjónustulandssímans og leggur þá til að veita honum þá ábyrgðarmiklu stöðu að vera stöðvarstjóri við landssímann. Eftir því sem fyrir liggur, hvetur landssímastjórinn hann beinlínis til að sækja um þetta starf og hikar ekki við að mæla með því, að honum sje veitt það. Það varð nú aldrei af því, að Eggert Stefánsson tæki við þessari stöðvarstjórastöðu á Borðeyri. Orsakirnar voru þær, að símamannafjelagið hjer í Reykjavík gerði uppistand út af þessari veitingu, hótaði verkfalli og öðru illu. Af hvaða ástæðum, skal jeg ekki segja um. Hitt er víst og áreiðanlegt, að eftir beinum tilmælum landssímastjórans og ríkisstjórnarinnar gaf Eggert þessa stöðu eftir, til þess að firra vandræðum. Jeg lít nú svo á, að þar sem landssímastjórinn og landsstjórnin telur manninn hæfan til þess haustið 1922 að taka að sjer ábyrgðarmikla stöðu við landssímann, þá þurfi alls ekki að ræða um starf þessa manns við landssímann fram að þeim tíma, því að veitingarvaldið telur starf hans gott og gilt fram að þeim tíma. Það gæti því aðeins verið um það að ræða, að hann eftir haustið 1922 hefði gert sig óhæfan til þess að vera í þjónustu landssímans vegna þess, sem honum er gefið að sök af landssímastjóranum, er hann leggur það til við stjórnina, að honum sje vikið frá starfinu. Nú vill svo til, að mjer er fullkunnugt um það og veit, að það er sannanlegt, að einmitt frá þessum tíma, eða um það leyti að honum var veitt stöðvarstjórastaðan á Borðeyri og fult ár þar á eftir, þá var hann reglumaður. Það er áreiðanlegt og getur enginn borið á móti því, sem þekkir málavexti, að þangað til í október 1923 var ekkert að honum að finna hvað þetta snertir; hann var sem sje alger bindindismaður og neytti alls ekki víns, og jeg hefi aldrei sjeð af þeim gögnum, sem fyrir liggja í málinu, að honum hafi verið gefið að sök annað en þetta eina - drykkjuskapur. Það ætti því að vera frá því í október 1923 og þar til í byrjun apríl 1924, að maðurinn hefði gert sig svo stórkostlega brotlegan, að ástæða væri til að víkja honum úr embætti. Jeg veit nú ekki nákvæmlega um lifnaðarhætti hans þetta stutta tímabil, en jeg held, að jeg þori þó að fullyrða, að á þessum tíma hafi hann alls ekki getað talist neinn sjerstakur óreglumaður, og að það hafi að minsta kosti ekki verið neitt meiri brögð að því þetta stutta tímabil en áður en honum var veitt stöðvarstjóraembættið á Borðeyri, en lifnaðarhættir hans þá þóttu ekki, að dómi landssímastjórans, þannig, að ástæða væri til að synja honum um þá stöðu. Eins og kunnugt er, varð svo í fyrra, að bæði stöðvarstjórinn á Akureyri og þessi símritari voru settir frá sínum störfum. Það liggur ekki hjer fyrir, og skal jeg ekki út í það fara, hvað stöðvarstjóranum sjálfum hafi verið gefið að sök, er hann var settur frá starfanum, en jeg býst þó við, að hafi það verið sjerstök sök, sem á honum hvíldi, þá hafi að minsta kosti Eggert Stefánsson ekki í neinu tilliti verið sekari en hann. Nú er svo komið, að því er jeg best veit, að þessi stöðvarstjóri hefir verið tekinn aftur í þjónustu landssímans. Og nú er það í rauninni ekki annað, sem jeg fer fram á í þessari till. minni, en að gengið sje út frá því sem sjálfsögðu, að Eggert Stefánsson njóti sömu rjettinda og embættisbróðir hans, og fái því hæfilegt starf fyrir sig við landssímann, þegar það losnar, en á meðan hann hefir það ekki, á hann að fá dálítil biðlaun. Það er nú einu sinni svona með þá menn, sem búnir eru að læra ákveðið verk og hafa fengist við það árum saman, að það er ilt fyrir þá að missa stöðu sína alt í einu. Vitaskuld er slíkt ekkert þægilegt og ekki hlaupið að því að fá aðra stöðu alt í einu eða finna nýja vegi til bjargræðis. Jeg býst við því, að ef svona væri skilið við mann, sem hefði verið svo lánsamur að hafa gengið á háskóla og haft embætti á hendi, sem launað væri af ríkisfje, þá væri það kallað að fleygja honum út á klakann. Hjer er ekki um lærðan mann að ræða; hjer er einungis að ræða um óbreyttan símritara. En jeg vona samt, að þó alþýðumaður eigi hlut að máli, þá hafi Alþingi einhverjar tilfinningar fyrir því, hvað þetta er erfitt og hvaða áhrif það getur haft á mann, sem ef til vill er viðkvæmur og tilfinninganæmur, að finna það, að hann verður fyrir vantrausti og miður góðum aðbúnaði frá ríkisins hálfu. Í annan stað er hann líka tekinn frá starfi, sem hann hefir haft lífsuppeldi sitt af, og skilinn eftir án þess að nokkuð sjerstakt sje fyrir hendi handa honum. Jeg gæti, ef jeg vildi, farið töluvert nánar út í málið og dregið ýmislegt fram, sem ef til vill væri rjett að kæmi fram. Jeg ætla samt að sleppa því í þetta sinn, en þar sem skjöl þessu viðvíkjandi hafa legið fyrir þinginu, þá vona jeg, að menn geti litið með fullkominni sanngirni á þetta mál. Úr því að jeg stóð upp á annað borð, þá vil jeg aðeins orða brtt. mína á þskj. 494, þar sem farið er fram á, að ríkissjóður ábyrgist fyrir Siglufjarðarkaupstað alt að 300 þús. kr. til hafnarbóta, gegn tryggingu, sem stjórnin tekur gilda. Jeg vildi aðeins geta þess, að fyrir þá hv.þm., sem annars treysta hæstv. stjórn til þess að gera ekki neitt sjerstakt glapræði í fjármálum, fyrir þá er alveg útlátalaust að samþykkja þessa till. Tillagan er ekki á nokkurn hátt bindandi, og hæstv. stjórn verður að meta, hvort hún telur trygginguna gilda. Mín sannfæring er það, að þótt þessi ábyrgð væri veitt, gæti aldrei stafað af því nein hætta fyrir ríkissjóð. Siglufjörður á áreiðanlega nógar eignir til þess að tryggja þetta með, og það er kaupstaður, sem er í vexti og á ótal framtíðarmöguleika. Þetta getur því aldrei orðið nein hætta fyrir ríkissjóðinn, en hvort hv.þd. vill sýna þá sanngirni að leyfa þessa ábyrgð eða ekki, það verður atkvgr. að leiða í ljós.

Ágúst Flygenring Mjer skildist á nokkrum hv.þm. áðan, að þeir óskuðu helst eftir því, að hjer yrðu engar umr. í dag um mál það, er fyrir liggur. Skal jeg ekki einn skerast úr leik, og fell því frá orðinu um sinn, uns jeg sje hverju fram vindur.

Forseti (BSv): Viðvíkjandi „talbindindinu“, þá er það rjett, að ýmsir háttv.þdm. kjósa helst, að allir falli frá „orðinu“, en jeg býst ekki við, að því verði viðkomið, þar sem margar brtt. eru fram komnar, sem aldrei hefir verið um rætt. Hitt er fremur ætlandi, að menn geti orðið sammála um það að hafa ekki umr. úr hófi langar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. frsm. síðari kafla fjárlagafrv. (TrÞ) beindi því til mín, að hann vænti þess, að jeg ljeti uppi álit stjórnarinnar um, að sjeð myndi fyrir nægum skipakosti til að flytja fryst kjöt til útlanda, ef menn kæmu sjer upp íshúsum til að geyma kjötið í. Um þetta vil jeg það segja, að jeg lít svo á, að því opinbera sje skylt að sjá um þennan skipakost, svo framarlega sem það hefir haft hönd í bagga með undirbúningi málsins, eins og nú er ætlast til, og stjórnin samþykki teikningar og útbúnað á íshúsunum, og þessi tilraun, sem nú á að gera, heppnast þannig, að rjett þyki að ráðast í þetta fyrirtæki. Um bygging íshúss, á þessu ári með láni úr viðlagasjóði get jeg ekkert sagt nú. Jeg veit ekki, hve miklu af útlánsfje sjóðsins er þegar ráðstafað í ár. En af því fje, sem enn er óráðstafað, býst jeg við, að stjórnin muni lofa lánum til þessarar byggingar að sitja fyrir, eins og ætlast er til að gert sje á næstu árum. Því jeg skil heimildina svo, að lán til íshúsa eigi að ganga fyrir öllum öðrum lánum úr viðlagasjóði. Út af því, sem hv. 2. þm. Eyf. (BSt) sagði viðvíkjandi till. um biðlaun handa Eggert Stefánssyni, vil jeg benda á, að það er mjög leiðinlegt að þurfa að ræða slíkt mál í opinni deild, því að ekki er hægt að komast hjá að minnast á ýms atriði í því sambandi, sem óviðkunnanlegt er að ræða opinberlega. Jeg mun því ekki fara mikið út í þetta mál. Jeg skal taka fram, að jeg hefi lesið erindi Eggerts rækilega, og jeg finn ekki, að jeg hafi eiginlega neinu að svara. Hann ber mig þar ekki neinum sökum. Um veitingu Borðeyrarstöðunnar get jeg ekkert sagt því að mjer er það mál ekki kunnugt. Ef til vill getur hv. 2. þm. Rang. (KIJ) gefið einhverjar upplýsingar í því efni. En jeg skal geta þess, að Eggert Stefánssyni hefir tvisvar áður verið vikið frá stöðu sinni. Mál eins og þetta væri nauðsynlegt að rannsaka í nefnd. Í opinni deild er ekki hægt að ræða það til hlítar. Hygg jeg, að hv. 2. þm. Eyf. (BSt) muni vera mjer sammála um það. Hæstv. forsrh. (JM) getur ekki verið hjer viðstaddur í kvöld, og hefir því beðið mig að minnast á eina brtt., sem hann flytur við 14. gr., um 200 kr. hækkun til kennarans í efnafræði við háskólann. Borgun sú, er hann nú hefir, er alt of lítil, enda sett með tilliti til þess, að hann hafi annað starf. Stundafjöldi hans er jafn og kennarans í lyfjafræði, en sá kennari hefir 1500 kr. fyrir sitt starf, og er þó í öðru embætti líka. Jeg vona, að hv. deild hafi ekkert að athuga við þessa hækkun. Hún er áreiðanlega á góðuni rökum bygð. Kennarinn, sem hlut á að máli, innir verk sitt af hendi mjög samviskusamlega. Þá er 4. brtt.fjvn., við 13. gr., um að breyta orðalagi á aths. viðvíkjandi samningum um skeytasamband við umheiminn. Eins og kunnugt er, þá eru samningarnir við Mikla norræna ritsímafjelagið úti á næsta ári, og þarf að gera nýja samninga við það fjelag eða annað. Nú vill nefndin, að ekki sjeu fullgerðir samningar nema samþykki Alþingis komi til. En landssímastjóri hefir bent á, að þetta geti orðið mjög óþægilegt, þar sem tíminn er svo stuttur frá næstu þinglokum til þess, er endurnýja þarf samningana. Vera má, að semja þurfi um byggingu móttökustöðvar í öðru landi, og verður því að hafa nokkurn tíma fyrir sjer. Jeg geng þess ekki dulinn, að hvernig sem samið verður, muni einhverjir verða óánægðir. Engin stjórn getur gert öllum til hæfis. Jeg kýs heldur, að aths. standi eins og hv.Ed. gekk frá henni. Jeg tel að ýmsu leyti betri aðstöðu um samningagerðina á þann hátt. Verði brtt. samþykt, skal jeg taka fram, að jeg sje ekki ástæðu til þess að hafa um þetta mál einkafund með þingmönnum, eins og jeg hafði ætlað mjer. Þá er ekki til neins að fara út í málið fyr en samningar geta legið fyrir.

Ágúst Flygenring Það eru tvær litlar brtt., sem jeg vildi minnast á. Önnur er við 14. gr., um styrk til þess að gera landslagsuppdrátt af Íslandi. Jeg var beðinn fyrir þessa till., en hafði gleymt henni þar til jeg sá, að hv.Ed. hafði tekið hana upp. Kennarar hafa sagt mjer, að enginn slíkur uppdráttur væri til, sem notandi sje við landfræðiskenslu Íslands, en landfræðiskenslan kæmi ekki að hálfum notum án hans. Það er skiljanlegt, að erfitt sje að kenna þennan þátt ísl. landafræði, þegar ekkert kort er til þess að fara eftir, nema ef til vill einhver gamall snepill, sem lítið er að marka. Kennarar telja líka svo nauðsynlegt að fá þennan uppdrátt, að komið hefir til orða, að kennarafjelagið kostaði sjálft útgáfuna, fremur en að vera án hans. Það er líka stór minkun að eiga engan uppdrátt af þessu tægi, þegar ekki er um meiri kostnað að ræða en hjer er farið fram á, og tel jeg því sjálfsagt, að þessi litla upphæð sje veitt í þessu skyni. Þá vil jeg mæla með till. um ferðastyrk til tveggja kennara til þess að sækja kennaraþing í Finnlandi. Af fullveldi okkar leiðir að sjálfsögðu það, að við verðum eftir föngum að taka þátt í sameiginlegum stjettasamkomum Norðurlanda, sem haldnar eru til andlegrar og líkamlegrar uppbyggingar. Hjer býðst okkur gott og ódýrt tækifæri, og fyrir skólamálin er það ekki síst nauðsynlegt, að þeir, sem þau hafa með höndum, eigi kost á að kynnast þeim sem best með öðrum þjóðum, og einmitt á þennan hátt lærist margt, sem ekki verður af bókum numið: að eiga viðræður við framúrskarandi menn og hlusta á þeirra fyrirlestra, það hlýtur að vera mikils virði. Eins og jeg gat um áðan, mun vera hjer eitthvert samkomulag um að takmarka ræðuhöldin í dag, og skal jeg því ekki eyða um þetta fleiri orðum.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Jeg skal aðeins nefna þrjú atriði. Það er fyrst till. á þskj. 502, um lán til Friðjóns Kristjánssonar o. fl. til þess að koma upp kembingarvjelum hjer í Reykjavík. Þessir menn hafa látið rannsaka málið og komist að þeirri niðurstöðu, að mikil þörf Væri kembingarvjela, og sú þörf fer vaxandi eftir því sem spunavjelar útbreiðast. Enginn þarf að halda, að þetta fyrirtæki verði skaðlegur keppinautur þeim verksmiðjum, sem fyrir eru, því að þær anna ekki nándar nærri því, sem vinna þarf. Þeir, sem. að þessu standa, vilja láta þess getið, að þegar að því kemur, að hjer verður stofnuð stór verksmiðja, sem unnið getur alla dúka, sem landið þarfnast, þá muni þeir fúsir til þess að láta þetta fyrirtæki renna inn í þá verksmiðju. Lóð geta þeir fengið innanvert við bæinn, og loforð fyrir nægilegu rekstrarafli hafa þeir fengið hjá rafstöðinni fyrir 300 kr. á mánuði. Þeir þykjast vissir um, ef þetta lán fæst, að hægt verði að setja vjelarnar á stofn í sumar. Af því að svo er að heyra, sem sumum þyki verra að ganga í ábyrgð en að veita lán, hefi jeg komið með varatillögu um ábyrgðarheimild, og býst jeg við, að hún ýti undir hv.þm. að samþykkja lánveitinguna. Þá er farið fram á, að tvær konur fái lítilfjörlegan styrk til þess að kenna kvennlegar hannyrðir. Það er merkilegt tímanna tákn, að við hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) erum sammála um þessa till., og hefir hann þó oft verið annari þessari konu þungur í skauti. En fyrst hann sjálfur ber nú fram þessa till., má nærri geta, hvort aðrir í deildinni muni leggjast á móti henni. Þessi kona, Þórdís Ólafsdóttir, er mjög vel að sjer í kvenlegum hannyrðum, fornum og nýjum, og hefir kent þær í Dalasýslu og víðar, og hefir jafnan verið sóst eftir tilsögn hennar. En hún varð að leggja þessa kenslu niður, þegar styrkurinn var af henni tekinn. Hin konan, sem lagt er til að veittur sje 500 króna styrkur, er á Austurlandi, svo ekki er hætt við, að þær taki mikið hvor frá annari. Hún heitir Sigrún Pálsdóttir og er kona Benedikts Blöndals kennara frá Eiðum. Hún hefir áður kent við þann skóla, en nú er hagur hennar annar, því að þau hjón eru hætt að starfa við skólann og farin að búa í Mjóanesi. Mjer þykir vel fara á því, að konur þessar sjeu styrktar, hvor í sínum landshluta, til þess að breiða út þekkingu og áhuga fyrir kvenlegum hannyrðum og listum. Verk þeirra miðar meðal annars að því að fegra og prýða heimilin og kenna kvenfólkinu að hafa verk með höndum, sem unun er að að vinna. Þá skal jeg aðeins minnast á skáldin. Það er sagt, að í upphafi, þegar drottinn úthlutaði gæðum jarðarinnar, hafi skáldið verið statt úti í skógi og ekki fengið neitt í sinn hlut. Svo þegar skiftunum var lokið, fór skáldið til drottins og kvartaði yfir hlutskifti sínu. Drottinn sá, að skáldið hafði rjett að mæla og sagði: „Til uppbótar mun jeg leyfa þjer að koma inn í himin minn hvenær sem þú vilt.“ En af því að hið háa Alþingi mun ekki eiga neinn slíkan himin, tel jeg víst, að það muni hiklaust veita skáldunum umbeðinn styrk.

Magnús Torfason Jeg á eina brtt. á þskj. 486 um að hækka styrkinn til sandgræðslu úr 23 þús. kr. upp í 26 þús. kr. En styrkurinn er bundinn því skilyrði, að jafnt komi á móti frá þeim, sem njóta. Síðan jeg kom í ríki Gissurar jarls hefi jeg riðið þar um hjeruð og athugað sandgræðslustarfið, og jeg verð að segja, að árangur er orðinn miklu meiri en hægt var að búast við. Jafnvel í sumum harðbalasveitum hefir skift svo um, að unnist hefir mikið landnám fyrir tiltölulega litla peninga. Árangurinn verður betri með hverju ári, eftir því sem reynslan kennir mönnum. Á Reykjanesfjallgarði er fjall eitt, sem heitir „Heiðin há“, og mun það vera fegursta fjallsheiti á Íslandi. Þar fyrir sunnan var eitt sinn fagurt land og frítt, einhver besta sveit landsins. Þar var jörð ein, sem hjet Strönd. Nú er þar ekki annað eftir en Strandarkirkja. Jörðin sjest ekki í jarðamatinu og er nú algerlega þurkuð út. Önnur jörð var þar, sem Vogsósar hjet. Sú jörð var hjáleiga frá Strönd. Strönd var eitt hið mesta höfuðból hjer á landi um eitt skeið, og þangað sótti hver höfðinginn af öðrum, og jafnvel börðust um. Nú er jörðin tómir sandflákar og fyrir fáum árum sást þar ekki stingandi strá. Fyrir 13 árum tóku Selvogsmenn sig saman um að girða landið, og er þar nú kominn gróður nokkur, melbollar og slægjuvottur. Þetta er eðlilegt, þegar landið er friðað, því að hvergi nema undir Eyjafjöllum mun vera eins veðursælt hjer á landi og þar, og jarðvegurinn er frjór, því að þar sem voru einhverjar skógarleifar, hafa þær þroskast jafnt og grastegundir. Sandágangurinn er aðallega að norðan og austan, og þarf því að byrja á græðslu austast, til þess að hefta sandfokið. Þeir menn, sem þarna búa, munu vera fúsir til þess að leggja fram helming kostnaðar til þess að girðingunni sje haldið áfram og hún fullger, því að fyr kemur hún ekki að fullu gagni. Á Landi er reynslan sú, að þegar girðingar eru komnar, grær landið upp á 2–3 árum og koma þar bestu slægjur. Það er áreiðanlegt, að engu fje til landbúnaðar er betur varið en því, sem fer til sandgræðslunnar. Fjeð fer beint í vasa þeirra, sem vinna verkið, og árangurinn er ágætur. Við eigum að græða landið okkar, og um þessa sveit er jeg ekki í minsta efa um það, að eftir svo sem 20–30 ár eftir að fullgirt hefir verið verður þarna komin blómleg sveit, ekki síður en til forna. Landið er fagurt og jeg þekki engan stað, er betur væri fallinn til þess að hafa þar sumarbústaði. Eins og jeg tók fram áðan, er Strandarkirkja á þessu landi, og er það sjálfsagt ömurlegasta kirkjustæði á landinu. Strönd og Vogsósar eru kirkjujarðir. Ábúandinn í Vogsósum hefir viljað fá jörðina keypta, en biskup hefir ekki viljað selja. Ábúanda er því meinað að leggja krafta sína í það að rækta jörðina, eins og hann mundi hafa gert að öðrum kosti. Jeg skal svo ekki orðlengja meira um þetta, en vona, að menn taki tillit til þess, að hjer er um það sandgræðslusvæði að ræða, er bera mun bestan og skjótastan árangur.

Forsætisráðherra (JM): Jeg bað hæstv. atvrh. (MGr) að minnast fyrir mig á þá einu brtt., sem jeg hefi gert við fjárlögin. Taldi jeg mjer skylt að bera þessa brtt. fram, því að Trausti Ólafsson hefir orðið fyrir rangindum, er sett var niður þóknun hans á þinginu í fyrra. Vona jeg, að hv. deild taki brtt. vel. Þá er það ein brtt. frá hv.fjvn., er jeg vildi minnast á og kvarta um, en það er sú brtt., að fella niður styrk til útgáfu kenslubóka við mentaskólann. Það er sjálfsagt öllum skólamönnum vitanlegt, að óheppilegt er að þurfa að hafa kenslubækur á útlendum málum, ekki síst kenslubækur í sögu. Og kennurum er vitanlega miklu auðveldara að kenna sögu á íslensku heldur en á útlendu máli, og nemendum að nema. Vona jeg, að brtt. verði ekki tekin til greina, því síður sem hjer er verið að styrkja verk, sem þegar er byrjað á og þingið hefir lagt fje til áður.

Klemens Jónsson Það virðist svo sem samtök hafi orðið um það í deildinni að hafa sem stystar umræður, og get jeg verið því samþykkur, því að jeg á enga brtt. við fjárlögin, og þarf því ekki að tala um þær. En það er ein brtt. á þskj. 486, sem jeg þarf að minnast á. Það er XVI. liður 2, til Eggerts Stefánssonar. Háttv. 2. þm. Eyf. (BSt) hjelt ítarlega ræðu um þetta mál og skýrði það svo, að háttv.þdm. er það kunnugt, eftir því sem hægt er að ræða málið opinberlega. Þessum símritara er vikið frá í apríl í fyrra - ef mig minnir rjett. Hefir hann nú sent þinginu skjöl og borið sig upp undan meðferðinni á sjer. Þessi skjöl hefi jeg lesið með athygli. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að Eggert bæri ekki neinar sakir á sig. Það getur verið rjett, en hann ber þó sakir á mig út af veitingu símastjórastarfsins á Borðeyri. Jeg gæti skýrt alt þetta mál frá mínu sjónarmiði og gefið upplýsingar um það, en jeg álít ekki rjett að gera það opinberlega. Jeg álít, að málið eigi að athugast í nefnd, svo framarlega sem hann vill halda því áfram og þykist órjetti beittur. Það hefir verið gert áður að rannsaka lík mál í nefnd. Mætti gera það á næsta þingi, og það vildi jeg helst fyrir mitt leyti. Annars skal jeg geta þess, að það var ekki jeg, sem sefti þennan mann af. Þegar jeg ljet af ráðherraembætti, lágu ekki fyrir ástæður til þess að víkja honum frá. Það var ekki gert fyr en mánuði seinna, og ber því hæstv. atvrh. (MG) ábyrgð á frávikningunni. Jeg get tekið undir það, sem hv. 2. þm. Eyf. (BSt) hjelt fram, að það sje sanngirniskrafa, að manninum sje veitt einhver uppbót, og hefir þingið áður tekið líkar bænir til greina, svo sem frá Árna Theódór Pjeturssyni kennara og Petersen símstjóra í Vestmannaeyjum. Honum var líka að nokkru leyti bolað frá stöðu sinni, enda þótt það væri ekki af sömu ástæðu og Eggert Stefánssyni var vikið frá, en þeir voru þó báðir taldir óhæfir símritarar. Þingið tók kröfur Petersens til greina og einnig kröfur Arna Theódórs Pjeturssonar, en Eggert hefir varla brotið meira af sjer en sá maður. En eins og jeg hjelt fram áðan, þá er þetta mál þess eðlis, að ef þingið á að sinna því, þá verður það að fara í nefnd og skýrsla hennar að leggjast fyrir nsta þing. Jeg hefi enga ástæðu til þess að tala lengra mál, en ef svo ólíklega skyldi fara, að hv.þdm. brytu bindindið við umr. á morgun, þá mun jeg kannske taka til máls aftur.

Jón Baldvinsson Jeg er ekki í neinu orðabindindi, svo að jeg þykist mega fylgja brtt. mínum úr hlaði. Það er þá fyrsta brtt., sem jeg hefi borið fram, á þskj. 486,1, um að semja efnisyfirlit við Stjórnartíðindin fyrir árin 1916–1925. Hv. fjvn. fjekk mig til þess að taka þessa till. aftur við 3. umr. hjer í deildinni, í trausti þess, að nefndin athugaði málið, en hún hefir gleymt því. Það er nauðsynlegt að fá þetta efnisyfirlit fyrir 10 síðustu árin, og upphæðin, sem farið er fram á, 2500 kr., er ekki meiri en greitt hefir verið áður fyrir samskonar verk. Geri jeg ekki ráð fyrir neinum ágreiningi í deildinni um þessa brtt. Þá er brtt. XIII. á þskj. 486, um 7500 kr. til Byggingarfjelags Reykjavíkur, gegn tvöföldu framlagi annarsstaðar frá, eða til vara 5000 kr. Þetta fjelag var stofnað laust eftir stríðið til þess að bæta úr húsnæðisvandræðunum hjer í Reykjavík. Voru það aðallega fátækir menn, er tóku sig saman um að koma upp húsnæði fyrir sig sjálfa. Fjelag þetta byrjaði því með litlum efnum, 13–14 þús. kr., og var ekki að búast við því, að það gæti gert mikið nema með því að fá stórlán. Fjekk það og lán með tilstyrk bæjarstjórnar Reykjavíkur. En eins og menn vita, eru lán afardýr, og kostnaður varð meiri en gert var ráð fyrir í fyrstu. Í búðirnar í húsum þessum eru betri en flestar aðrar leiguíbúðir hjer í bænum, hátt undir loft og bjart. Er nú á þriðja hundrað manns í húsum þessum. Stjórn fjelagsins hefir hugsað sjer, ef hún fengi styrk úr ríkissjóði, að greiða af skuldum og reyna þá eitthvað að lækka leigu, ef hægt er, og er hún þó nú þegar lægri en víðast hvar annarsstaðar. Vonirnar, sem menn gerðu sjer um fyrirtæki þetta, hafa ekki brugðist, en það má kannske segja, að fjelagið standi sig ekki nógu vel, og er það vegna hinna gífurlegu vaxta, sem fjelagið verður að greiða af lánum sínum. Það er líka uppi sú stefna nú, að gefa eftir skuldir þeim, er verðir þess þykja, og lána stórar fjárhæðir til fyrirtækja, sem erfitt hafa átt, og hygg jeg, að ekki sjeu mörg þeirra maklegri þess en þetta fyrirtæki. Það er nauðsynlegt fyrir fólk að koma upp góðum íbúðum þar, sem svo er ástatt sem hjer. Í fjárlögum 1924 var fjelaginu veittur 5000 kr. styrkur til nýbygginga, en þann styrk hefir það ekki fengið greiddan. Hjer er því í vissum skilningi ekki um annað en endurveitingu að ræða, ef varatill. verður samþykt. Þá er XV. brtt. á þskj. 486, og er hún gamall kunningi deildarinnar. Jeg fór fram á hærri upphæð bæði við 2. og 3. umr., en hefi nú lækkað upphæðina að mun, til þess að gera brtt. aðgengilegri fyrir hv.þdm. Jeg hefi áður lýst starfsemi þessa sjóðs, en þá var það haft á móti fjárveitingu til hans, að slysatryggingarfrv. væri á leiðinni. Nú er það frv. orðið að lögum, en þó er nóg starfsvið fyrir þennan sjóð að veita styrk í veikindum, þeim, sem ekki fá styrk samkvæmt lögum. um slysatryggingar. Það lætur nærri, ef aðalbrtt. verður samþykt, að það sje jafnmikið fje, sem sjóðurinn fær þar, eins og hann fær nú með iðgjöldum á ári frá fjelögum þeim, sem að sjóðnum standa. Þá er önnur brtt. undir XV. lið, við 17. gr., um slysatryggingar. Nú eru veittar 14 þús. kr. í þessu skyni í 17. gr., en nú vil jeg, að það sjeu veittar sjerstaklega 50 þús. kr., til uppbótar handa þeim, er bætur eiga að taka samkv. slysatryggingarlögum á þessu ári og því síðastliðna. Það er öllum í fersku minni, hvert afhroð Íslendingar hafa goldið nú nýlega við fráfall hinna mörgu vösku drengja, sem fóru í sjóinn. Hefir þar orðið ærið skarð fyrir skildi hjá ættingjum þeirra, og það, sem hægt er að bæta með fje, er sjálfsagt að bæta. En ef ofan á raunirnar bætist það, að fólkið lendir í örbirgð, eins og þráfaldlega kemur fyrir, þá er það miklu verra. Nú hefir að vísu verið hafist handa og skotið saman miklu fje til eftirlifenda þeirra manna, sem druknað hafa á þessu ári, sem auðvitað verður haft sem viðbót við það, sem slysatrygging sjómanna greiðir þeim, en mjer hefir fundist rjett, að ríkissjóður tæki einnig þátt í þessu; það væri ekki nema lítilsháttar viðurkenning fyrir það góðæri, sem ríkissjóður hefir átt að fagna, einmitt mest fyrir starfsemi þeirrar stjettar, sem mest hefir lagt sig í hættu, og að ríkissjóður legði fram þessa fjárupphæð, sem jeg hjer tala um. Jeg ætlast til, að þetta fje verði greitt þeim, þegar fjárlögin fyrir árið 1926 ganga í gildi, og þá skift eftir sömu hlutföllum og bætur hafa verið greiddar þeim, er rjett eiga til bóta fyrir árin 1924 og 1925. Jeg býst nú við, að einhverjir hv.þm. kunni að segja, að ekki komi mikið í hlut hvers eins, því að hjer er um nokkuð marga menn að ræða, sem bætur eiga að taka, þótt ekki sje talað um aðra en þá, sem druknað hafa á árinu 1924 og það sem af er árinu 1925; en þó að svo sje, að ekki sje nema um litlar fjárhæðir til hvers að ræða, þá munar margt af því fólki um það að fá þó ekki sje nema eitt, tvö eða þrjú hundruð krónur, því að það er allhætt við því, að hjá mörgum þeirra sje ekki úr miklu að spila, en hinsvegar af ríkisins hálfu nokkurskonar þátttaka í þeim samskotum, sem hjer hafa farið fram. Það kunna líka einhverjir rausnarlegir þm. að finna að því, að jeg hefi ekki beðið um meira fje, en þá er þeim hv.þm. innanhandar að koma með brtt. um það; jeg skal ekki vera á móti því. Jeg þykist mega ganga út frá því, að ekki verði mjög mik21 ágreiningur um þessa till. og að hún verði samþykt í einu hljóði. Auk þess hefir Alþingi borist erindi frá Fiskifjelagi Íslands, þar sem farið er fram á það, að bæturnar til eftirlifenda sjómannanna hækki um meira en helming, úr 2000 kr. upp í 5000 kr., og örorkubæturnar úr 4000 kr. upp í 8000 kr. Við vitum, að þetta er óbreytt frá því, sem það var í slysatryggingarlögum þeim, sem samþykt hafa verið, og verður því ekki breytt á þessu þingi að neinu leyti. Hinsvegar gæti það komið fyrir, að ríkissjóður að nokkru leyti legði fram uppbót eftir á til eftirlifenda þeirra sjómanna, sem druknað hafa í sjó eða farist af slysum, og gæti það þá að nokkru komið í sama stað niður, ef það yrði föst regla, og ekki skyldi jeg hafa á móti því. Vil jeg svo ljúka máli mínu að því er þennan lið snertir. Þá á jeg hjer á þskj. 504 eina litla brtt. Fyrir Alþingi liggur nú umsókn frá sjúkrahúsinu á Ísafirði, þar sem farið er fram á það, að því sje veittur styrkur, sem svarar þeim verðtolli, sem það hefir orðið að greiða til ríkisins af ýmsum áhöldum, er til hússins hafa verið keypt. Það var farið fram á það við 3. umr. fjárlagafrv. í þessari deild, að það fengi 3000 kr., en nú hefi jeg lækkað þessa beiðni og fer fram á 2800 kr. Jeg tel það algerlega sjálfsagt að veita sjúkrahúsinu þennan styrk, því að ríkissjóður ætti sannarlega ekki að vera að taka toll af þeim nauðsynlegu hlutum, sem þarf til sjúkrahúsa. Jeg veit líka, að læknar, sem hafa flutt inn áhöld, sem þeir hafa keypt eða pantað frá útlöndum, hafa fengið eftirgjöf á verðtolli, og það meira að segja þeir, sem ekki standa sjerstaklega í þjónustu ríkisins; sama ætti að gilda um þetta, jafnvel þó að svo hafi verið, að þeir hlutir, sem þarna er um að ræða, hafi verið keyptir samkvæmt útboði og einstakir menn hafi útvegað þá, því það er auðvelt að reikna út, hve miklu sá Verðtollur nemi, sem sjúkrahúsið hefir orðið að greiða. Mjer finst líka, að það ætti miklu fremur að verðlauna þann mikla áhuga og dugnað, sem Ísfirðingar hafa sýnt í því að koma upp þessu sjúkrahúsi, sem er eitthvert það myndarlegasta, sem til er á landinu, og ekki að vera að taka af því í toll fjárhæð, sem ekki munar ríkissjóð neinu, en nokkru fátækt bæjarfjelag. Jeg vildi því mælast til þess, að hv. deild samþykki þessa brtt. á þskj. 504. Hafi jeg gleymt að minnast á eitthvað, þá verður væntanlega ekki lokið þessum umr. í kvöld, og fæ jeg þá líklega tkifæri til að minnast á þær síðar, og ef andmæli koma fram, vona jeg, að mjer gefist tækifæri til að svara þeim.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Með því að það er orðinn helsti naumur tími til að koma málum fram hjer í þinginu að þessu sinni, vildi jeg láta þess getið, að landbn. er umhugað um, að þetta frv. nái fram að ganga, ef unt er; en það, sem um hitt er að segja, hversvegna þetta mál hefir dregist svo lengi hjá nefndinni, hefi jeg þegar sagt í öðru sambandi, og tel því áður gerða fullkomna grein fyrir því. Nefndin leggur nú til, að þetta frv. verði samþykt með nokkrum breytingum, og vil jeg þá strax snúa mjer að hinum einstöku gr. frv. Þá er 1. brtt., sem nefndin leggur til, sú, að ný grein komi, sem verður 1. gr. frv. í þessari 1. gr. eru þau ákvæði, að bannað er að láta graðhesta ganga lausa, og er það eiginlega ekki annað en það, sem nú er í lögum, en nefndin álítur, að það eigi að vera aðalákvæði laga slíkra sem þessara, að það sje í 1. gr., eins og það er í lögunum frá 1917. Það er þá ekki meira um þessa brtt. nefndarinnar að segja, heldur en þetta, að það er fyrsta og fremsta atriðið, sem þarf að vera í þessum lögum. Þá er 2. brtt. nefndarinnar, við 1. gr. frv., sem verður 2. gr. par eru ákvæðin nokkuð lík og er í 1. gr. frv., að þar sem ekki eru hrossakynbótanefndir í einstökum hreppum innan hjeraða, samkv. samþ. um kynbætur hesta, eftir lögum frá 1891, þar verður að skipa slíka nefnd, eins og frv. ákveður, og hjer er aðalbreytingin frá 1. gr. sú, að frv. gerir ráð fyrir, að heimildarlögin um kynbætur hesta falli ekki úr gildi, þegar frv. verður að lögum, sökum þess, að frv. ákveður, að slík nefnd skuli vera í hverjum hreppi á landinu. En nefndin áleit, að margir hreppar vildu ekki missa það fyrirkomulag, sem nú er, enda væri ekkert unnið við það út af fyrir sig, jafnvel þó að einhverju leyti væri eitthvað farið að fyrnast yfir það, svo að ef þessi regla er vanrækt, þá mundi það ekki koma að neinu haldi, þótt ákveðið væri eitthvert annað fyrirkomulag til að skipa þessar nefndir; sama vanræksla gæti átt sjer stað fyrir það. Fyrirkomulagið getur komið að sama gagni, hvort sem það er eftir nýjum eða gömlum heimildum. Að öðru leyti er það um þessi ákvæði að segja, að ef hirðuleysi eða vanræksla ætti sjer stað, eins og nú þykir víða við brenna hjá nefndum, sem skipaðar eru eftir samþyktunum, þá eru önnur ákvæði frv. svo, að þau eiga að geta verið fullkomin lækning við þessu hirðuleysi, ef nokkur lækning getur komið til orða; það eru önnur ákvæði frv., sem eiga að tryggja það, að vanræksla geti ekki lengi átt sjer stað, án þess að fullar bætur komi fyrir. þriðja brtt. nefndarinnar er við 2. gr. frv., og er aðallega um verksvið þessara kynbótanefnda. Aðalhlutverk þeirra ekki ákveðið nákvæmlega í lögum, og því ekki tekið hjer öðruvísi en í stórum dráttum, eða þau atriðin, sem mestu skifta; en í sambandi við þennan hluta greinarinnar er seinni málsgreinin; hún hljóðar aðeins um þá einu undanþágu frá þessu algerða banni, sem er í 1. gr. frv. Fyrsta atriði frv. er, eða á að vera, að áliti nefndarinnar, algert bann, nema aðeins með þessari einu undanþágu, að ef hrossakynbótanefnd hefir ákveðið, hverja hesta nota má sem kynbótahesta, þá getur hún leyft, að þessir hestar gangi lausir. Engin önnur undantekning á að vera heimil. Þá kem jeg að 4. brtt.; hún er við 3. gr. frv. í henni eru fólgin viðbótarákvæði við frv., til þess að hægt verði að halda fullnaðarskipulagi á þessum umbótum. það er, að allir hestar, sem mega vera ógeltir, skulu vera merktir glöggu merki. En graðhesta, sem ekki hafa þetta merki, má fara með eins og óskilafje, selja þá án innlausnarfrests. Þá kem jeg að 5. brtt. nefndarinnar. Hún er við 4. gr. frv. Hún ákveður, hvernig fara skuli með þá hesta, sem ganga lausir, hvenær þá skuli gelda o. s. frv. Og hver sá, sem sekur verður um vanrækslu í þessum efnum, er útlægur fjebótum, og skaðabótum, ef tjón hlýst af vanrækslunni. Sjötta brtt. nefndarinnar er við 5. gr. Hún ákveður, hvernig fara skuli með þá hesta, sem kynbótanefnd hefir heimilað og merktir eru, ef þeir finnast gæslulausir, án heimildar. Þá má taka og setja í gæslu, en gera verður eigandanum aðvart, en ekki má selja hestinn, fyr en liðnar eru 6 vikur frá því, að hann var tekinn. Við 6. gr. frv. er 7. brtt. nefndarinnar. Hún fjallar um sektir fyrir brot gegn lögum þessum. Er þar tekið upp það nýmæli, að helmingur sektarfjár skuli renna í sveitarsjóð, þar sem brotið verður uppvíst. Þykir þetta að mörgu leyti heppilegra ákvæði. 9. brtt. er aðeins orðabreyting; um hana þarf því ekki að fjölyrða. 10. brtt. nefndarinnar er sú, að þar er ekki gert ráð fyrir að nema úr gildi heimildarlögin frá 1891, um kynbætur hesta, heldur lög frá 14. nóv. 1917 og önnur ákvæði, sem koma í bág við þessi lög. Jeg held nú, að flest af því, sem fyrir flm. hefir vakað, komi fram í frv. þessu, ef brtt. nefndarinnar verða samþyktar. Með brtt. er við engu raskað, sem máli skiftir í frv. flm., eða því, sem talist getur aðalatriði. Jeg vil svo að lokum leggja til, fyrir hönd nefndarinnar, að frv. verði samþykt með þeim breytingum, sem hún leggur til.

Jón Sigurðsson Jeg skal reyna að gefa ekki tilefni til mikilla málalenginga, og það því fremur, sem hv.frsm. (PÞ) fór mjög hógværlega á stað og setti okkur ekki á knje sjer, eins og síðast, þegar hann var hjer á ferðinni. Líka sýndi hann mjer brtt. nefndarinnar áður en þær fóru frá nefndinni, svo að jeg hafði tækifæri til þess að athuga þær áður. Hefi jeg því borið mig saman við ráðunaut þann, sem samdi frv., og við þær athuganir komumst við að þeirri niðurstöðu, að gera þyrfti brtt. við frv., ef brtt.hv. nefndar yrðu samþyktar. Mun jeg því koma með þær við 3. umr. Í fyrstu brtt. þeirra er talað um, að bannað skuli að láta graðhesta, 11/2 árs og eldri, ganga lausa í heimahögum eða á afrjettum, en í frv. okkar er talað um hesta á öðru ári. Að miða þetta við 11/2 árs aldur er mjög óheppilegt, því að trippi, sem eru seint köstuð, verða ekki 11/2 árs fyr en þau hafa lifað tvö sumur, og er þá stundum komið fram í október. En ekki getur komið til mála, að gelda þau á þeim tíma. Þessu þarf því að breyta. - 2. brtt. nefndarinnar, við 1. gr., tel jeg mjög óheppilega. Síðari málsliður 3. brtt. hljóðar svo: „Heimilt er hrossakynbótanefnd að gera undanþágu frá ákvæðum 1. gr. um vörsluskyldu graðhesta, sem hún hefir valið til undaneldis.“ Hjer er ekkert tekið fram, hversu víðtæk þessi heimild skuli vera. Þó er í brtt. við 5. gr. tekið fram, að hittist gæslulaus hestur, án heimildar, innan eða utan sveitar, þá megi taka hann í örugga gæslu. Jeg held, að best yrði að taka sporið hreint, og aftaka með öllu, að slíkir hestar mættu ganga gæslulausir, hvort heldur væri á fjalli eða heima í högum. Við 4. brtt. nefndarinnar, sem er við 3. gr., hefi jeg ekkert að athuga; hún er að mestu tekin orðrjett eftir frv. okkar. Í 2. málsgrein 5. brtt. segir: „Nú vanrækir eigandi eða umráðamaður að láta gelda hest sinn, og skal hann þá sekt gjalda og skaðabætur, ef tjón hlýst af.“ Jeg get búist við, að þetta sýnist eðlilegt fyrir þeim, sem ókunnugir eru, en vafalaust er það óheppilegasta ákvæðið, og getur alls ekki komið til greina, nema hesturinn sje í heimahögum eða á girtu svæði. Um hesta á afrjetti getur hjer ekki verið að ræða. Hugsum okkur t. d., að reknar væru saman 300 –400 hryssur í eina rjett, og með þeim væru 3–4 folapjakkar, og haustið eftir kæmu 50 af þeim með síðgotunga. Hver ætli geti kanske sagt um, hvað af þessum folum hafi verið valdir að tjóninu. Mjer þætti gaman að sjá hv.þm. Mýramanna leiða rök að því. Þá hefir nefndin tekið upp nýja reglu, að því er sektirnar snertir. Jeg tel það samt ekki stórvægilegt atriði, en finst það þó óviðkunnanlegt, að hálft sektarfje skuli eiga að renna til þeirra sveitarfjelaga, þar sem maðurinn er búsettur í, sem ljóstar brotinu upp, enda þótt enginn skaði hafi þar orðið. Hv. frsm. gat ekki sannfært mig um nauðsyn þessarar breytingar.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Ákvæðið um aldur hesta, sem ganga mega lausir, tók nefndin upp úr núgildandi lögum frá 14. nóv. 1917, alveg orðrjett. Jeg skal ekki hafa á móti því, að hentugra geti verið að orðalagið sje svo: „hestar á öðrum vetri“ í stað „hestar 11/2 árs“, eins og nefndin tók upp úr lögunum. Annars tel jeg þetta atriði ekki miklu máli skifta. Þá vjek hv. 2. þm. Skagf. (JS) að kynbótanefndunum. Taldi hann óeðlilegt, að þær væru eigi í þessum lögum, jafnt fyrirskipaðar í þeim hjeruðum, þar sem kynbótasamþyktir eru, sem annarsstaðar. Jeg held, að þetta komi hvergi að sök. Að vísu má vera, að til sjeu þau hjeruð, þar sem til eru kynbótasamþyktir, en eigi kynbótanefndir. En alstaðar, þar sem jeg þekki til, bæði í Borgarfirði og á Suðurlandsundirlendi og Snæfellsnesi, fer þetta saman. Og þar eru nefndirnar alstaðar skipaðar 3 mönnum í hverjum hreppi, eins og einmitt frv. fer fram á. Jeg skal ekki segja, hvernig ástandið er á Norðurlandi í þessu efni. En þó að svo væri, að slíkt hjerað væri til, myndi það þegar neyðast til að koma upp nefnd, því að annars eiga þau alt á hættu.

Því má þetta ákvæði ekki vera í lögum?

Af því að það er óþarfi, að hafa lögin orðfleiri en þörf er á. Þetta er því eigi óeðlilegt, því að hvar sem kynbótasamþykt er, hlýtur nefnd að vera skipuð. Menn eru blátt áfram neyddir til þess, ef brtt. nefndarinnar verða annars samþyktar. Þá mintist hv. 2. þm. Skagf. (JS) á lausagöngu kynbótahesta. Jeg veit ekki, hvort jeg hefi skilið hann rjett, en mjer skildist, að hann segði, að það gagn, sem hefði hlotist af því að banna lausagöngu graðhesta, væri upp hafið með brtt. nefndarinnar. Hann tók til dæmis tvær kynbótanefndir, þar sem önnur leyfði hestum sínum að ganga lausum, en hin eigi. Ef kynbótanefnd sleppir hestum sínum, getur hún vitanlega ekki haft hemil á, hvert þeir fara. En bótin er sú, að þessir hestar eru vel merktir og auðkendir, og því er hægt að taka þá, hvar sem er, og ráðstafa þeim, svo að þeir geri ekki óskunda. Þegar kynbótanefnd einhvers hrepps hefir leyft hestum að ganga lausum, verða þeir eigi teknir innanhrepps. En utanhrepps er leyfilegt að handsama þá, og verði þeirra ekki vitjað innan ákveðins tíma, má selja þá. Því virðist fullkomlega mega halda í hemilinn á lausagöngu slíkra hesta með sektunum, og því tjóni, sem eigandinn mundi bíða af sölu hestsins. Þessi ákvæði ættu að veita nægilegt aðhald. Ef heil sveit stofnaði sjer í slíka hættu með því að hafa enga kynbótanefnd, yrði tjónið auðvitað enn meira. Jeg skal taka það dæmi, að Bólstaðarhlíðarhreppur í Húnavatnssýslu hafi kynbótasamþykt, en enga kynbótanefnd, og get nærri, hvað af því hlytist, ef menn sleptu þar graðhestum sínum lausum og þeir færu í Staðarhrepp í Skagafirði. Eftir ákvæðum frv. yrðu þeir seldir, og líklega ekki fyrir svo hátt verð, að eigendurnir græddu á því. Þeir mundu ekki eiga slíkt á hættu. Þá talaði hv. 2. þm. Skagf. (JS) um það ákvæði, að þeir, er sleptu hestum sínum, skyldu gjalda skaðabætur, ef tjón hlytist af. Gerði hann lítið úr þessu ákvæði, vegna þess, hve örðugt væri að sanna, hvenær tjón yrði að eða eigi. Þetta ákvæði er að mínum dómi eins gott fyrir því. Þó að hægt væri að sanna slíkt í aðeins 5 tilfellum af 100, væri þó mikið unnið við ákvæði þetta og aðhald í því. Og jeg veit, að hjer eru þm. í deildinni, sem vilja hafa þetta ákvæði, enda þótt hv. 2. þm. Skagf. (JS) vilji það ekki. Sama má segja um ókynbótahesta, eða óbótahesta, eða hvað á að kalla þá, að þótt þeir gangi lausir, er sjaldnast hægt að sanna, að þeir hafi valdið tjóni. En fyrir því er eigi síður þörf á að setja slík ákvæði um þá. Annars er erfitt að setja refsiákvæði, er sanni brotin jafnframt. En jeg held, að ekki hafi skort á lagaboð um þetta efni, heldur miklu fremur, að lögum þeim, sem til hafa verið, hafi verið framfylgt, og hefir það ýmsar slæmar afleiðingar. Slíkt hið sama myndi enn brenna við, þótt ný ákvæði sjeu sett, en jeg held, að þessi viðbótarákvæði við núgildandi lög geti gert mikla bót. Jeg sje ekki, að þörf sje á neinum breytingum við frv., eins og nefndin gekk frá því, nema ef vera skyldi um aldurstakmark hesta, er lausir mega ganga. Hygg jeg það þó litlu máli skifta.

Jón Sigurðsson Aðeins örfá orð. - Jeg sje, að mjer hefir ekki tekist að sannfæra hv.frsm. (PÞ) nema að mjög litlu leyti, en jeg skil ekki, hve fast hann heldur í það ákvæði, að ekki skuli skipaðar kynbótanefndir, þar sem kynbótasamþyktir eru til. Virðist þó sjálfsagt, að lögin gangi hjer jafnt yfir alla. Þetta kemur heldur ekki í bág við samþyktirnar að neinu leyti, og mannafjöldi í kynbótanefndum mun alstaðar vera þrír menn, eins og frv. ákveður. Hv. frsm. (PÞ) misskildi ummæli min um lausagöngu graðhestanna. Jeg spurði að því, hve víðtæk sú heimild væri, er kynbótanefndir hefðu til að ákveða um slíkt, og hvort það væri meiningin, að nefndirnar hefðu rjett til að sleppa þeim í afrjetti. Nefndin virðist þó yfirleitt hallast að því, að hamla slíkri lausagöngu, og hefði það því verið í meira samræmi við það, sem fyrir nefndinni hefir vakað, að ákveða heimildina ekki viðtækari en svo, að aðeins mætti láta hesta ganga lausa í heimahögum. Enda þótt óþægilegt sje að missa hest fyrir lítið verð, þá verður og að gæta þess, að þeir, sem fyrir skaða verða, verða einnig fyrir eigi alllitlum óþægindum. Brtt. við 5. gr., um skaðabætur, er óframkvæmanleg og gagnslaus, en verður aðeins til að efla misklið manna á meðal. í brtt. stendur: „sekt og skaðabætur“, og gæti það skilist svo, að enga sekt ætti að greiða, ef eigi hlytist tjón af. Má vera, að þetta stafi af því, að greinarmerki vanti.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg er alveg hissa, að sjá mótmæli móti því, að þetta frv. komi fram, og sýnir það bráða nauðsyn þess, að fleiri þyrfti að baða en gert hefir verið. En jeg get nú látið það eftir hv.þm., að tefja ekki tímann með langri ræðu. Það er dálítið einkennilegt með þessar baðanir, að það stendur í stímabraki milli bændanna, sem eiga fjeð, og yfirvaldanna, um það, hvort þeir megi nota þetta baðlyf. Það er dálítið einkennilegt, að þeir skuli ekki fá að ráða því sjálfir, úr hverju þeir baða sínar kindur til þrifabaðs. Ef það ætti að vera útrýmingarbað á fjárkláða, þá væri það eðlilegt, að dýralæknir og stjórn skifti sjer af því, en þar sem þetta er ekki annað en þrifabað, sem þingið kanske þrengir upp á bændurna, ætti þeir ekki að þurfa að sækja um það, hvað þeir megi nota, en umkvartanirnar hafa verið svo miklar, að okkur þótti rjett að láta það koma undir álit þingsins, hvort rjett væri að banna mönnum slíkt. Við höfum hagað till. okkar þannig, að stjórnin geti veitt leyfi til að nota þetta baðlyf, þeim er vildi, án þess að breyta lögunum að neinu leyti. Þetta vildum við leggja undir rannsókn Alþingis, og þótti málinu þar vel komið, þar sem þar situr fjöldi bænda, sem hljóta að vera vel að sjer um það, hvort mætti nota þetta Coopers baðlyf. Hinsvegar veit jeg, að dýralæknir hefir lagt töluverða áherslu á það, að hitt væri notað, en jeg veit, að margir bændur úr mínu kjördæmi hafa kvartað yfir því, að það væri ónýtt. Jeg get ekki dæmt um það, og vildi því, að málið mætti fara til landbn., til þess að hún athugaði það, því að hún vill sjálfsagt ekki ganga á móti óskum bænda í þessu, ef það er hættulaust. Vil jeg því biðja um, að frv. verði vísað til 2. umr. og landbn.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal ekki bregða fæti fyrir þetta frv., að það fari til landbn., en er því miður hræddur um, að það verði naumur tími til þess að afgreiða það. Jeg vildi aðeins skjóta því til landbn., að hún rannsaki þetta mál og ráðgist um við dýralækni, áður en hún ákveður nokkuð. Jeg get ekki sjeð, að þó að þetta mál sje lagt undir atvinnumálaráðuneytið, að annað verði gert betra en að leita álits dýralæknis um það. Jeg veit, að hann muni leggja á móti þessu baðlyfi, en sú umsögn fer mjög á móti áliti bænda, því að það er fjöldi af þeim, sem óskar að mega baða úr þessu baðlyfi, og það er nærri ótrúlegt, hvað það er víða, sem menn óska þess. En þá kemur það til álita, hvort skuli meira meta, óskir fjáreigenda eða álit dýralæknis. Þetta á nefndin að meta. Jeg hefi fengið óskir úr Dalasýslu, Strandasýslu, Skagafjarðarsýslu, Rangárvallasýslu og Árnessýslu um að mega nota Coopersduft til sauðfjárbaðana, en jeg verð að segja það, að jeg treysti mjer ekki til að fara eftir öðru en því, sem dýralæknirinn segir. Út af því, sem hv.þm. Dala. (BJ) sagði um að þrifaböðun hefði verið þröngvað upp á bændur, þá er það ekki alveg rjett, nema að forminu til. Jeg er alveg viss um, að það kemur bændunum að góðu, því að það leiðir af sjálfu sjer, að þeir þurfa að hafa þrifabað á hverju ári, auk þess sem það er víst hægt að halda fjárkláðanum í skefjum, ef þrifaböðun er framkvæmd vel og vandlega.

Hákon Kristófersson Jeg vildi aðeins mótmæla þeim ummælum hv.þm. Dala. (BJ), að þessari böðun, sem kölluð er þrifaböðun, hafi verið þrengt upp á bændur. Jeg hygg, að það fylgdi einmitt með dálítið vel framkvæmdri þrifaböðun, að vinna að því, að fjárkláðinn yrði gerður útlægur. Það er alveg rjett, sem hv.þm. Dala. (BJ) tók fram, að það hafa verið margar óskir um það, að mega nota þetta Coopers baðlyf, og jeg er einn þeirra, sem álít það vel nothæft. En að menn óska að mega nota það, kemur af því, að það er ódýrara en þó maurdrepandi. En eftir að jeg hefi notað þetta innlenda baðlyf, verð jeg að segja það, að jeg sje enga ástæðu til að vera óánægður, þó jeg um leið verði að geta þess, að það er miklum mun dýrara, og jeg býst þessvegna við, að þessar almennu óskir stafi nokkuð af því; líka gátu menn áður notað hvaða baðlyf sem var, en þessi breyting kom á aðeins af því, að talið var nauðsynlegt að nota þrifabað. Jeg vil ekki bregða fæti fyrir frv., en það sjá allir, að það getur ekki náð fram að ganga nú. Annars sje jeg ekki ástæðu til að lengja umr. um þetta að þessu sinni.

Flm. (Bjarni Jónsson) Það er einmitt að lengja umr., að vera að mótmæla því, sem maður hefir sagt rjett. Það var ekki eftir neinni beiðni bænda, að samþ. var á þingi að hafa þrifabað. Það var tekið upp hjer á þingi. En jeg hefi haldið því fram, að nauðsynlegt sje að eyða kláðanum, en þær baðanir þurfa að vera tvær, með ákveðnu millibili, en það er alt annað en þrifabað. Kláðamaurinn lifir eins, þótt baðað sje einu sinni. Það er eins og þegar Myklestad var fenginn hingað, þá var álitið nóg að baða einu sinni. En það er ekki nóg, því að það er auðvitað ekki nóg, að bæði pabbinn og mamman sje drepin, ef sá nýi maur, sem kemur úr egginu, þegar það opnast, fær að lifa. En það er ekki við góðu að búast, ef menn ekki vilja trúa dýrafræðinni.

Það voru hafðar tvær baðanir.

Nei, það var ekki, því að þá var mikil deila um þetta, og flestir sögðu, að ekki þyrfti að baða nema einu sinni. En jeg þarf ekki að skeggræða þetta mikið, ef frv. fær að komast til landbn.; þar er því líklega óhætt, því að ef nokkrir eru trúnaðarmenn bænda, þá eru það líklega þeir menn, sem Alþingi hefir valið úr til að segja álit sitt og fremja þær rannsóknir, sem þurfa þykir á málefnum bænda. Jeg þykist þá vita það mál í góðum höndum, þegar hún hefir fengið það til athugunar. En þar sem menn eru að tala um það, að þetta mál geti ekki komist fram á þessu þingi, þá er það mjer vottur um það, að nefndinni sje ætlað að leggjast svo djúpt í rannsóknum sínum, að þær taki mjög langan tíma, eða þá að menn vilji ekki verða við þessum tilmælum bænda. En jeg man eftir því, að þegar samningar voru einu sinni gerðir um sölu á öllum afurðum landsins, þá voru þeir gerðir á 11/2 klukkutíma, frá því að byrjað var að lesa upp samningana á ensku og þar til þeir voru undirskrifaðir, svo að það hafa gengið stærri mál í gegnum þingið á stuttum tíma, og jeg get bent á margt, sem gengið hefir í gegnum báðar deildir hjer á 10 mínútum, auðvitað með margföldum afbrigðum frá þingsköpum, miklu þýðingarmeira en þetta baðlyfsmál. Og í því trausti ætla jeg að setjast niður og ekki ræða þetta meira.

Pjetur Þórðarson Það var á þinginu 1921, þá flutti jeg till., sem gekk alveg í sömu átt og þetta frv.; það voru málaleitanir og beiðnir úr ýmsum hjeruðum landsins; en helsta mótspyrnan, sem þessi till. fjekk þá, stafaði einmitt frá dýralækninum hjer í Reykjavík. Það kom fram við athugun málsins, að hann hafði heldur mælt á móti því, að þessi baðtegund væri notuð, en jeg er sama sinnis um það, að jeg vil mæla með því, sem þetta frv. fer fram á, og það er vegna þess, að notkun þessa lyfs hefir um langt skeið reynst með þeim bestu til þess að útrýma kláðamaurnum, þar sem hann er nokkuð almennur og veldur miklum skaða. Annars hefir það verið svo á síðustu árum, að menn þykjast ekki geta verið án þessa lyfs, svo að ekki er að furða, þótt Húnvetningar og Dalamenn óski eftir að fá að nota þetta lyf með öðrum. Það skal ekki standa á mjer að afgreiða þetta mál frá nefndinni, en jeg býst við, að þótt hún fari að leita til dýralæknis, þá muni hann heldur verða á móti því, að leyfa það.

Flm. (Jakob Möller) Jeg þarf ekki að vera langorður um þetta mál. Háttv. deild er það kunnugt, að fyrir Ed. hefir verið lagt frv. um Landsbanka Íslands, bæði á síðasta þingi og aftur nú, þess efnis að fela honum seðlaútgáfuna. En frv. var vísað til stjórnarinnar á síðasta þingi, til frekari undirbúnings, og það virðist nú á ný munu stranda í Ed.; að minsta kosti er bersýnilegt, að það getur ekki náð fram að ganga á þessu þingi. En þar sem þetta mál vissulega er mjög mikilvægt og varðar miklu í framtíðinni, að því sje vel fyrir komið, þá virðist það ekki nema sjálfsagt, að það sje athugað gaumgæfilegar en venja er um flest önnur þingmál. Fyrir því höfum við borið fram þáltill. um að skipa milliþinganefnd til þess að athuga það til næsta þings. Af því leiða engar tafir fyrir málið sjálft. En milliþinganefnd ætti að geta haft svo mikið að segja og geta undirbúið málið þannig til næsta þings, að samkomulag verði betra um afgreiðslu málsins en ella. Því eins og málinu er nú komið, þá er eiginlega ekki hægt að gera sjer miklar vonir um betra samkomulag á næsta þingi, ef ekki verður aðhafst í millitíð. Jeg ætla ekki að fara neitt út í málið sjálft, þ. e. a. s. hvaða aðferð eigi helst að taka upp í þessu efni. Það er í greinargerð með till. vísað til nál. meiri hl. fjhn. í Ed., og þykist jeg vita, að allir hv.þdm. hafi lesið það gaumgæfilega, og skal jeg þar sjerstaklega benda á sjerálit hv. 2. þm. G.-K. (BK), sem er allítarlegt og ræður eindregið frá því að fara þá leið, sem farin er í frv. um Landsbankann. Hinsvegar verð jeg að segja það, að sjerfræðingsumsögnin, sem hefir verið látin fylgja þessu máli til þingsins, hún er á þá leið, að mjer virðist, að þar sje ekkert sjerlega sannfærandi um það, að það sje ráðlegast að fara þá leið, sem þar er lagt til. Það er skýrt tekið fram, að ætlunarverk þessarar nefndar er fyrst og fremst að íhuga og gera till. um, hvernig seðlaútgáfunni verði best fyrir komið; nefndin verður náttúrlega að fá upplýsingar utan að frá, því það er ekki þeim sjerfræðingum í þessum efnum til að dreifa hjer á landi, að það sje í sjálfu sjer á því byggjandi. En það verður að ætlast til þess, að nefndin leiti sjer aðstoðar þar sem hana er besta hægt að fá, og álits fræðimanna í öðrum löndum, fleiri en eins og fleiri en tveggja, og jafnvel í fleiri löndum en einu. Það má gera ráð fyrir, að því fylgi nokkur kostnaður, og er ómögulegt að gera áætlun um, hvað hann muni verða mikill; en jeg hygg, að þegar á það er litið, hve afskaplega þýðingarmikið þetta mál er, þá geti menn fallist á, að ekki sje rjett að horfa í það, þótt þetta kosti nokkurt fje, ef það miðar til þess að fá heppilegri lausn á þessu máli en ella yrði fengin. Að öðru leyti er nefndinni ætlað að íhuga bankalöggjöf landsins alment. Eins og kunnugt er, eru hjer til aðeins tveir bankar, sem hvorum er stjórnað eftir sínum lögum, með sínum sjerrjettindum. En það er ástæða til að íhuga, hvort ekki væri rjett að setja almenn bankalög þar að auki, og þá sniðna eftir bankalögum annara þjóða. En eins og kunnugt er, hefir þeim verið breytt allmjög víða í löndum einmitt nú síðustu árin, Er ekki ósennilegt, að heppilegt væri fyrir okkur að taka eitthvað eftir þeim þjóðum, sem lengra eru komnar og hafa meiri reynslu í þessum efnum, ef með því mætti takast að byrgja brunninn áður en barnið er dottið ofan í, þó að slíkar varúðarlagasetningar hafi víða í öðrum löndum ekki verið settar fyr en þegar ósköpin voru skeð. Með tilliti til þess, að áliðið er fundartímans og fjárlögin eru eftir á dagskrá, skal jeg ekki orðlengja frekar, enda mega umræður eins vel bíða til síðari umr.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg get vel fallist á að láta umræður um þetta mál frá minni hálfu bíða til síðari umr., sem jeg þá leyfi mjer að vænta, að verði ekki fyr en á mánudag, ef við eigum að sitja nú langt fram eftir kvöldinu. Get jeg því í raun og veru látið bíða mínar athugasemdir við ræðu hv.flm. (JakM). En þó verð jeg að segja það, að mjer þykir það frá upphafi vera nokkur lýti á flutningi þessarar tillögu, að hv.flm. skuli finna sig til knúðan í framsöguræðu sinni að taka afstöðu til þess atriðis, sem nefndin á að rannsaka, en það gerði hann með ummælum sínum um nál.hv. 2. þm. G.-K. (BK) og með ummælum sínum um álitsskjal Axels Nielsens prófessors.

Flm. (Jakob Möller) það var alls ekki mín meining að lýsa sjerstakri afstöðu til þessa máls, því jeg skal fúslega játa, að jeg er að svo komnu máli alls ekki búinn að setja mig svo vel inn í málið, að jeg treysti mjer til að kveða upp neinn dóm. En jeg segi þetta eins og það hefir verkað á mig, eftir því sem jeg hefi átt kost á að kynna mjer skjöl málsins. En að öðru leyti skal jeg taka það fram, að jeg þykist ekki á nokkum hátt hafa skapað mjer endanlega skoðun um það, hvernig þessu máli verði heppilegast ráðið til lykta.

Flm. (Pjetur Þórðarson) Jeg hefi áður minst á það við fjárlagaumræður, hve óljúft mjer væri að greiða atkvæði gegn ýmsum nauðsynlegum fjárveitingum, þótt jeg hafi orðið að gera það. Erfiðast hefir mjer þó fallið að setja mig upp á móti ýmsum verklegum framkvæmdum á ríkissjóðskostnað. Jeg get búist við því, að hæstv. landsstjórn, og ef til vill einhverjum hv.þm., virðist það nokkuð hvatvíslegt af mjer að bera fram slíka tillögu sem þá, er hjer liggur fyrir, eins og nú standa sakir og nú eru horfur um framkvmd verklegra fyrirtkja af hálfu hins opinbera. Jeg vona þó, að mjer takist að færa sæmileg rök að því, að þetta er ekki eins fráleitt eins og það kann að sýnast í fljótu bragði. En til þess verð jeg þó að drepa á nokkur atriði, sem snerta hinn almenna fjárhag landsins og möguleika á því að stöðva ekki til lengdar mjög nauðsynlegar verklegar framkvæmdir í landinu, eða draga svo mjög úr þeim, sem flestum virðist nú þörf á. Vitanlega snerta þessi atriði öllu heldur óbeinlínis en beinlínis þá tillögu, sem hjer er um að ræða. Jeg lít nú svo á, að tekjuhalli ríkissjóðs á tekjuhallatímabilinu frá 1917–23 hafi að nokkru leyti verið afleiðing af mistökum Alþingis í skatta og tollaálögum, og má nefna sem byrjun á þeim mistökum úrslitin á baráttunni um að láta dýrtíðar og gróðaskattinn ná til stórgróðans 1917. Hið sama má segja um úrslit annara tilrauna þá og síðar á þessu tímabili til þess að hækka tolla á óþörfum og ónauðsynlegum aðfluttum vörum. Jeg er ekki að nefna þetta til þess að sakast um orðinn hlut. En hitt er það, að miklu er alvarlegra, að fenginni slíkri reynslu, ef slík mistök og önnur síst afsakanlegri gerast á þessu þingi, sem þá auðvitað mundi stuðla að enn lengri frestun nauðsynlegra framkvæmda í landinu. Aukin útgjöld á þjóðinni og einstaklingum hennar eru jafnan viðkvæmt mál, ekki síst vegna þess, hve erfitt er að stilla í hóf um fullkomið jafnrjetti og sanngirni í þeim efnum. Vjer stöndum líka að þessu leyti ver að vígi en flestar aðrar þjóðir, vegna fátæktar. En hvers vegna erum vjer svona átakanlega snauðir? Ekki vegna þess, að auðsuppsprettur vorar sjeu ekki nógar, saman borið við fólksfjölda. Ekki heldur vegna dugleysis eða athafnaleysis við framleiðslu auðæfanna. Þvert á móti hefir verið vitnað til þess, að vjer stæðum feti framar en aðrar þjóðir hvað snertir dugnað við framleiðsluna. Nei, fátæktin stafar hvorki af því, að auðsuppsprettur sjeu ónógar, nje af dugleysi við framleiðsluna. Menn segja, að það sje svo dýrt að framleiða, að afgangurinn verði lítill eða enginn, vegna kostnaðarins. Þetta er ekki nema hálfur sannleikur. Aðalorsökin til þess, að afgangurinn verður jafnan lítill, er óhóf og eyðslusemi. Óhófleg eyðsla munaðarvara og margra fánýtra hluta, sem engum koma að haldi, glatar þannig árlega afskaplega miklu verðmti um aldur og æfi, fyrir öldum og óbornum. Þess vegna ætti Alþingi að skuldbinda alla, eldri og yngri, sem gera sig seka um slíkt, til miklu meiri fjárútláta til ríkisins í hvert sinn heldur en nú er og lítur út fyrir að verða að loknu þessu þingi. Fyrst og fremst ætti þetta að ná til tóbaks- og áfengiseyðslu og svo til margs annars, svo að jafnan væri nægilegt fje til framkvæmda nauðsynlegra hluta, svo sem eru sjúkrahús, hafnir, vitar, vegir, brýr o. fl. Og úr því að svo er komið, að Alþingi sjer engar leiðir færar eða vill ekki fallast á að hefta munaðar- og óþarfaeyðsluna nje skattleggja hana svo að dugi til þess að halda sæmilega uppi framkvæmdum, sem ríkinu ber að annast, þá liggur það næst að fara aðra leið og snúa sjer til þeirra manna, sem með sparnaði draga saman nokkurt fje, og fá hjá þeim hagkvæm lán smátt og smátt til hinna allra nauðsynlegustu framkvæmda, sem annars yrðu að bíða, og fá það á líkan hátt og í líku augnamiði og farið er fram á í þessari till. Það ber mikið á milli, sem vonlegt er, um skoðun mína og hæstv. stjórnar um stefnur til þess að afla ríkissjóði tekna. En um eitt verulegt atriði er jeg henni þó samdóma, og það er að taka ekki nýtt erlent lán til þess að borga með lausar skuldir, svo að á þann hátt mætti losa nokkurt fje til verklegra framkvæmda. En hitt tel jeg alveg sjálfsagt, að taka hagkvæm lán hjá landsmönnum sjálfum, þegar svo stendur á, sem um er að ræða í þessari tillögu, fyrirtæki, sem gefur margfaldan arð fyrir alda og óborna og gefur mönnum alveg sjerstakt tækifæri til þess að spara eitthvað miður nauðsynlegt og leggja fjeð til ávöxtunar á tryggan hátt. Um aðalefni till. um brúna á Hvítá ætla jeg að vera fáorður. Það er langt síðan hjeraðsmönnum fjær og nær brúarstæðinu var ljóst það mikla hagræði, sem brúin mundi veita í nútíð og framtíð. Sýslurnar báðar hafa með styrk úr ríkissjóði lagt fram mikið fje til vegagerðar báðumegin brúarstæðisins. Vegamálastjóri landsins hefir um fjöldamörg ár stutt hugmyndina um framkvæmd í þessu efni og glætt vonina um skjótari úrslit en nú virðast vera horfur á. Hjeraðsmenn eru yfirleitt sparsamir á alla ónauðsynlega hluti, en aftur á móti vanir við framkvæmdir varanlegra verklegra umbóta, eins og raun ber vitni um fyrir þá, sem ferðast þar um eða eru þar nokkuð kunnugir. Það er því eðlilegt, að þeir, sem mestra hagsmuna mundu njóta af því, að þessi brú kæmist á, sjeu dálítið óþreyjufullir, eftir því sem það dregst lengur, enda hafa hjeraðsmenn notað hvert tækifæri til þess að koma óskum sínum og kröfum í þessu máli á framfæri við alla þá, sem á einhvern hátt hafa verið eða eru líklegir til þess að þoka því áfram. Meðal annars hafa á flestum þingmálafundum í hjeraðinu, a. m. k. á seinni árum, verið samþyktar áskoranir til þingsins um að koma brúnni sem fyrst á. Þannig hefir verið í hvert sinn, sem jeg hefi haldið þingmálafund, eða við önnur tækifæri, er jeg sem fulltrúi hjeraðsins hefi búist til þings. Þá hefir verið ýtt undir mig til þess að gera mitt til þess að fá málinu hrundið í framkvæmd. Meðal annars hefi jeg bygt mína till. á því, að á meðan brúin var á sýsluvegi, þá voru hjeraðsmenn reiðubúnir til þess að leggja fram fje að sínum hluta til fyrirtækisins, og mundi á þann hátt hafa liðið styttri tími þar til fyrirtækið komst í framkvæmd, ef ekki hefði bilað það, sem mest reið á, en það var gjaldþol ríkissjóðs til þess að standast kostnaðinn að sínu leyti. En nú og á síðastliðnu ári hefir verið góðæri, og jeg lít svo á, að nú reyni á þrek hjeraðsmanna til þess að gera sjálfir sitt til þess að koma þessari margendurteknu ósk í framkvæmd. Og jeg lít ennfremur svo á, að hjer sje hentugt tækifæri fyrir stjórnina til þess að koma fram umbótum og verklegum framkvæmdum, þrátt fyrir erfiðleika ríkissjóðs, svo að hægt verði að halda lengra á þeirri braut, sem komið var út á áður en kreppan skall yfir. Jeg vil nú ljúka máli mínu um þessa till. með því að óska þess, að hv. deild taki henni vel og sömuleiðis hæstv. stjórn. Með því að flytja hana hefi jeg gert mitt til þess að ýta undir málið og færa það feti nær því að komast í framkvæmd en annars. Mjer er það ljóst, eins og jeg hefi nú skýrt frá í þessum fáu orðum, að þess er naumast að vænta, að ríkissjóður ráðist sem stendur í stórvirki eins og þetta af eigin efnum. Jeg giska á það, að hv.þdm. sje kunnugt um það svona hjer um bil, hvað slíkt kostar. Að vísu er ekki búið að rannsaka það til hlítar. En hitt er víst, að horfur eru á því, að þetta mundi enn dragast lengi, þrátt fyrir góðan hug þings og stjórnar, ef ekki verður tekinn sá kostur að fá lán hjá góðum mönnum málinu til framkvæmdar. Og eftir því, sem jeg veit best, þá hygg jeg, að stjórnin hafi sjálf, eftir óskum og þörfum ýmsra landshluta, tekið upp þann kost að láta ýms hjeruð hjálpa sjer sem mest sjálf, svo að það sannaðist, að þing og stjóra hjálpar þeim, sem hjálpa sjer sjálfir. Að svo mæltu vil jeg leyfa mjer að vænta þess, að till. mín verði samþ. af hv. deild.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal ekki verða langorður. En jeg vil aðeins segja hv.flm. (PÞ) það, að ef hann hefði viljað ómaka sig til þess að tala við mig eða hv.þm. Borgf. (PO) áður en hann flutti þessa till., þá hefði hann getað sparað sjer þá fyrirhöfn. Þetta mál hefir verið allmikið rætt af stjórninni undanfarna mánuði, að tilhlutun hv.þm. Borgf. (PO), og þó að það sje enn ekki komið svo langt á veg, að jeg geti sagt um það með ákveðinni vissu, hvenær brúin muni geta komist á, þá er málið þó á þeirri leið, sem hv.flm. óskar. En það getur hann sagt sjer sjálfur, að það er ekki hægt að verja stórfje til þessarar brúargerðar á árinu 1926, og jeg geri mjer ekki vonir um, að það geti orðið af nema litlum undirbúningi undir verkið á því ári, vegna þess, að í fjárlögum þeim, sem nú liggja fyrir, er ekki veitt til brúagerða nema 90 þús. kr. 1926, og af því fje gengur nokkuð til ýmsra smærri brúa og eins til aðgerðar og endurbyggingar á gömlum trjebrúm, sem ekki þykir hæfa annað en að byggja upp. Enda er það svo um þessa brú, sem er einhver sú stærsta, sem enn er ógerð, að hún þarf mikinn undirbúning, sem tekur talsverðan tíma. Jeg hefi átt tal um þetta við vegamálastjóra, og telur hann vafasamt, hvort hægt muni vera að ljúka brúargerðinni á einu ári. Einnig er enn óráðið, hvernig brúin verður gerð, og getur jafnvel verið, að vegamálastjóri þurfi að fara utan til þess að kynna sjer það atriði nánar. Út af því, sem till. segir um framlag hjeraðsbúa, skal jeg geta þess, að það er undir yfirvegun hjá stjórninni, hvort sú leið skuli yfirleitt farin. Og sökum þess, að það er enn ekki afráðið, þá get jeg ekki sagt neitt endanlegt um það. En það get jeg sagt, að verði að því ráði horfið, þá verður það náttúrlega skoðað sem nokkur mælikvarði fyrir nauðsyn slíkra framkvæmda, hversu mikið hlutaðeigandi hjeruð vilja leggja af mörkum, þó að auðvitað verði að taka líka ýms önnur atriði til greina, svo sem efnahag hjeraðsins og umferð á staðnum og þr ráðstafanir, sem áður kunna að hafa verið gerðar. Það getur vel komið til mála að taka innlend lán til þess að koma upp á skömmum tíma þeim brúm, sem enn eru ógerðar. En þótt að því verði horfið, sem ekki er enn ákveðið, þá hlýtur það að taka fáein ár, því að verkið er svo mikið, að ekki er hægt að leysa það af hendi á skömmum tíma. Að þessu athuguðu sje jeg ekki ástæðu til þess að leggjast á móti till.hv.þm. Mýra (PÞ). Og jeg get endað mál mitt með því að endurtaka það, sem jeg byrjaði mitt mál á, að hv.flm. (PÞ) hefði getað fengið þessar upplýsingar, ef hann hefði viljað spyrja mig fyr um málið, engu síður en nú. En till. hans hefir í engu breytt þeim ákvörðunum, sem þegar hafa verið teknar, nje þeim ráðagerðum, sem um hefir verið rætt. En hinar almennu bollaleggingar hv.þm. (PÞ) um fjármál og skattamál yfirleitt skal jeg leiða hjá mjer. Þær koma ekki málinu við, og það yrði aðeins til þess að lengja umræðumar að fara að tala hjer um þær.

Þórarinn Jónsson Jeg vildi aðeins gera stutta fyrirspurn til hæstv. atvrh. (MG). Það væri ofureinfalt mál að fá brýr gerðar, ef ekki þyrfti annað til þess en að fá samþykta þáltill., og gætu sjálfsagt orðið dágóð hrossakaup um slíkt. Þessa leið hefi jeg þó ekki viljað fara og tel það ekki rjetta leið, og þó hygg jeg, að jeg hafi einna mesta ástæðu allra þm. til þess að fara þess á leit að fá svör hjá hæstv. stjórn eða samþykki Alþingis um það, hvenær eigi að hefjast handa að brúa öll þau vötn, sem enn eru óbrúuð á póstleiðinni um Húnavatnssýslu. Jeg skal aðeins nefna Hrútarfjarðará, sem er skaðræðisvatnsfall og ekki langt síðan þar varð mannskaði. Jeg hefi svo að segja á hverju þingi leitað fyrir mjer um það, hvenær ætti að byrja á þessu verki. Og jeg hefi komist það lengst í samtali við vegamálastjóra, að hægt mundi verða að brúa eina þessa á 1926, og vil jeg nú fá staðfestingu á þessu hjá hæstv. atvrh. Jeg skal geta þess, í sambandi við þá till., sem hjer er fram komin, að það er að sjálfsögðu gott til þess að flýta fyrir framkvæmd slíkra verka, ef hjeraðsmenn leggja fram allmikið fje. En það er engan veginn rjettur mælikvarði á nauðsynina, því kaupgeta og þörf fara alls ekki ætíð saman. En þörfin verður altaf að sitja fyrir. Með þessu vildi jeg fá skýr svör frá hæstv. atvrh. þessu viðvíkjandi. Og jeg veit, af því sem hann sagði um till., að það mál væri í undirbúningi, að þá muni hitt líka vera í undirbúningi.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það liggur í augum uppi, að þegar málið í heild verður tekið til athugunar, þá koma þær ár líka til greina, sem hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) talaði um. Ennfremur má minnast á það, að fjárveitingu í þessu skyni í fjárl. 1926 hefir enn ekki verið ráðstafað. En þess má vænta, að áður langur tími líði verði ákvörðun tekin um það, hvernig þessu fje verði varið. Verður væntanlega tilefni til að ræða það síðar. En jeg hefi ekki fært þetta enn þá í tal við vegamálastjóra og hefi yfirleitt ekki viljað gera neitt, sem gæti valdið því, að togstreita um þetta byrji nú strax hjer á Alþingi. En ef halda á fjárveitingum fjárlagafrv. innan vissra takmarka, þá er erfitt að strá loforðum til beggja handa. Jeg get persónulega lýst yfir því, að mjer mundi verða mikil gleði að því, ef hægt væri að ljúka byggingu allra þessara brúa á næstu 2–4 árum. En hinsvegar er ómögulegt að segja, hverjar ár og á hvaða ári hver um sig verði bygð.

Þórarinn Jónsson Hvað snertir frv. til fjárl. fyrir 1926, þá býst jeg ekki við, að það breytist neitt að ráði hjeðan í frá, og tala ekki heldur í því skyni. En mjer skildist á hæstv. atvrh. (MG), að hann væri þegar búinn að ráða við sig að leggja fje til brúar á Hvítá af fjárveitingunni 1926. En mjer finst miklu brýnni nauðsyn að brúa ámar fyrir norðan, sem jeg nefndi, þar sem þr eru í póstleið. Þótt ekki væri nema þess vegna, þá væri skemtilegra að láta þær ganga fyrir. Jeg skýt þessu til hæstv. atvrh., að athuga þetta, þegar kemur til þess að ráðstafa fjenu fyrir 1926.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil, út af þessari þáltill. staðfesta það, að hv.þm. Borgf. (PO) talaði um það við mig, hvort stjórnin mundi ekki taka vel í það að byggja brú á Hvítá, ef hjeraðsbúum tækist að leggja að einhverju leyti fram lánsfje til þess. Jeg svaraði því, að jeg væri auðvitað ekki mótfallinn því, að leitað væri fjárframlaga af hjeraðsbúum til brúargerðarinnar, og taldi, að það mundi ýta undir, að verkið yrði framkvæmt. Hinsvegar sagðist jeg ekki geta fullyrt neitt um það, hvort tilboðið yrði notað eða ekki, þar sem það mundi fara eftir því m. a., hvort þörf væri á lánsfje eða ekki í þessum tilgangi, þegar þar að kæmi. Þeim hluta þáltill., sem sneri að kaupum á ríkisskuldabrjefum til þessa, hefir stjórnin af sinni hálfu svarað þegar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal aðeins út af orðum hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) láta þess getið, að jeg hefi aldrei sagt neitt í þá átt, að jeg hafi ákvarðað að veita fje til brúargerðar á Hvítá af fjárveitingunni 1926. En hinsvegar bjóst jeg við, að fje þyrfti að veita til undirbúnings væntanlegu brúarsmíði á Hvítá, og ef til vill þyrfti vegamálastjóri að fara utan vegna þess. En vel má vera, að fje til þess verði veitt af öðrum liðum.

Flm. (Pjetur Þórðarson) Jeg get, eftir atvikum, látið ánægju mína í ljós yfir ræðu hæstv. atvrh. (MG) og undirtektum hans í þessu máli. Var mjer raunar kunnugt áður, að hv.þm. Borgf. (PO) hefir jafnan fylgst vel með þessu máli og að hann hefir jafnan stutt allar till., sem stuðlað gátu að framgangi þess. Sömuleiðis gleður það mig, að hv.þm. Borgf. skuli einnig leggja sjerstaka áherslu á þetta mál nú, og engu síður þótt hann hafi farið aðra leið með sínar till. en jeg hefi valið fyrir þessa till. Og þótt hv.þm. (PO) hafi á sjerstakan hátt borið sínar till. um málið fram og án þess að jeg hafi um það vitað, þá fer það ekki í bága við málefnið að neinu leyti. Jeg skildi hæstv. ráðherra svo, að þessu máli væri sæmilega borgið í hans umsjá og að hæstv. stjórn mundi hafa áhuga fyrir því, og má þá vænta, að það komist í framkvæmd áður en langt um líður. Vitanlega má ráða það af orðum hæstv. ráðh., að það geti farið svo, að ekki verði þetta ráð tekið, sem bent er á í till. minni, um sjerstaka sölu ríkisskuldabrjefa, en vel mætti það verða í sambandi við eina allsherjarlántöku á sama hátt. Í stuttu máli sagt er jeg mjög þakklátur fyrir hinar góðu undirtektir, sem þetta nauðsynjamál hefir fengið, hvað sem þessari till. líður, og vona jeg, að framkvæmd þess fari þar eftir.

þórarinn Jónsson: Jeg hefi hlustað á svör hæstv. atvrh. (MG) við fyrirspurn minni, og fanst mjer þau vera á þá leið, sem maður svarar um það, sem hann ætlar ekki að gera. Jeg býst því ekki við að spyrja hann oftar um þessa hluti. En eitt vil jeg segja hæstv. ráðherra: Þótt hann hefði játað, að byrja ætti á þessu verki sumarið 1926, þá hefði það verið óhætt gagnvart öllum öðrum hjeruðum, svo sjálfsagt er það. Nú vil jeg því gera enn frekari kröfur, þær, að allar ár í Vestur-Húnavatnssýslu verði brúaðar á næsta ári og að fje því, sem veitt er til brúargerða í fjárlögunum, sje eingöngu varið til þessa. Það er nægilegt til þess, enda verður kostnaðurinn mun minni, ef alt verkið er unnið á einu ári, og hefir vegamálastjóri játað, að rjett sje að gera sem mest í einu. Það verður ekki hægt að áfellast stjórnina fyrir að láta vinna þetta verk, en alt, sem gert er til að setja það hjá, er órjettlæti. Hæstv. atvrh. kvað fyrirhugað að byrja á þessari brú í Borgarfirði, en jeg tel óviðfeldið, að hæstv. stjórn skuli vera að makka við einstök hjeruð um að kaupa ríkisveðbrjef, til þess að þau geti komið einhverju í framkvæmd, sem er órjettmætt gagnvart öðrum hjeruðum. Það verður að krefjast, að slíkt sje gert opinberlega. Þetta gæti hvert hjerað gert, sem vildi hafa sig til þess að liggja í eyrum stjórnarinnar og bjóða fram fje að láni til einhverra framkvæmda, en jeg tel það með öllu óhæfilegt. Því að það er ekki rjett að láta þau hjeruð sitja fyrir, sem mest geta lagt fram, heldur er þörfin og nauðsynin rjetti mælikvarðinn. Það er lagt allmikið kapp á að fá þessa tillögu samþykta, til þess að stjórnin geti sagt, að þingið hafi lagt samþykki sitt á þessa ráðstöfun. Annað gæti ekki rjettlætt þetta. Jeg vænti þess fastlega, að hv. deild felli tillöguna, því að verði hún samþykt, mun jeg neyðast til þess að flytja samskonar tillögu um brýr í Vestur-Húnavatnssýslu. Jeg hefði óskað, að hæstv. stjórn hefði vísað tillögunni frá sjer. Þessi aðferð á ekki að eiga sjer stað, og hæstv. stjórn á ekki að fara eftir svona tillögu, þótt hún verði samþykt.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) kvaðst hafa skilið svar mitt á þá leið, að brúm þeim, er hann talaði um, mundi ekki verða sint að sumri. Hann um það, hvaða skilning hann leggur í orð mín, en jeg sagði það óráðið með öllu, hvernig því fje yrði ráðstafað, sem veitt er til brúargerða á næsta ári. Jeg kvaðst ekki vera því mótfallinn, að þessi tillaga yrði samþ., málið væri óútkljáð, og samþykt tillögunnar mundi engih áhrif hafa á úrslit þess.

Klemens Jónsson Þar sem farið er að ræða um brúargerðir alment, verð jeg að leggja þar nokkuð til málanna. Jeg hefi ekkert við það að athuga, að Hvítá sje brúuð sem allra fyrst, því að mjer er vel kunnugt um, að á því er mikil þörf. Heyrðist mjer hæstv. atvrh. (MG) ekki hafa neitt við það að athuga, heldur skildist mjer af orðum hans, að hann gæti vel fallist á þessa tillögu, og það ekki af þeirri ástæðu, að hv.þm. Mýra. (PÞ) flytti hana nú, heldur hefði verið ákveðið fyrir mánuði, í samráði við hv.þm. Borgf. (PO), að brúin skyldi gerð og verkið framkvæmt með því að selja hjeraðsbúum ríkisskuldabrjef.  (Atvrh. MG: Nei, nei!)  . Jeg gat ekki skilið orð hæstv. ráðherra öðruvísi, enda er það ljóst, að hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) hefir skilið þau eins og jeg. Og jeg verð að taka undir með þeim hv.þm., að jeg kann illa við þessa aðferð. Mönnum í mínu kjördæmi hefir alls ekki komið til hugar að fara svo að. Jeg get vel skilið, að hv.þm. V.-Húnv. fari á stúfana og heimti brýr á árnar í Vestur-Húnavatnssýslu, þar sem margar ár í kjördæmi hans eru óbrúaðar enn þá, en standa þó í brúalögum. Og jeg vænti þess, að háttvirtir þingmenn lái mjer ekki, þótt jeg komi á eftir með brú á Bakkakotsá. Þessi brú er í brúalögum og í aðalpóstleiðinni austur í Skaftafellssýslu. Áin er mjög slæmt vatnsfall, jafnvel um hásumar. Jeg hefi ekki farið yfir hana nema í júlí og ágústmánuðum, en jafnan þurft að fá fylgd. Þegar þess er gætt, að á þessi er í aðalpóstleiðinni austur í Skaftafellssýslu og í miðri blómlegri og fjölbygðri sveit, vænti jeg, að hv.þdm. geti skilið nauðsynina á því, að hún verði brúuð. Og fari svo, að hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) fái því komið fram, að allar ár í hans kjördæmi verði brúaðar á næstunni, sem jeg veit að mikil nauðsyn er á og skal ekki mæla á móti, þá verð jeg að krefjast brúar á Bakkakotsá hið allra fyrsta. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að eftir að jeg kom á þing bárust mjer áskoranir frá íbúum Eyjafjallahreppa um að reyna fá brú á þessa á sem fyrst. Jeg sá mjer þó ekki fært að fara fram á fjárveitingu í þessu skyni, og hitt kom mjer ekki til hugar, að snúa mjer til hæstv. atvrh. Aftur átti jeg tal við vegamálastjóra, og kvað hann það ákveðið, í hvaða röð ætti að gera þær brýr, sem væru í brúalögum. Þó gæti það nokkuð farið eftir upphæð þeirri, sem veitt yrði í fjárlögum til brúagerðar, en gerði þó ekki ráð fyrir, að þessi brú yrði með þeim fyrstu. En verði farið að taka aðrar brýr út úr rjettri röð, þá verð jeg, eins og hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), að flytja þingsályktunartillögu um það, að brú sú, sem jeg hefi getið um, verði gerð á næsta sumri, eða ekki síðar en árið 1927.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer skildist á hv. 2. þm. Rang. (KIJ), að hann teldi mig hafa samið við hv.þm. Borgf. (PO) og lofað honum brúnni á ákveðnum tíma. Það er ekki rjett, að jeg hafi sagt þetta. Jeg gat þess, að hv.þm. Borgf. hefði átt tal við mig um málið, og jeg sagði hv.þm. Mýra. (PÞ), að ef hann vildi vita, hvað gerst hefði í því, gæti hann fengið þá vitneskju hjá mjer eða hv.þm. Borgf. Jeg kvað málið enn þá vera óútkljáð, og jeg vænti þess, að það hafi ýmsir heyrt, þótt hv. 2. þm. Rang. (KIJ) og hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) hafi misskilið það, að jeg tók það skýrt fram, að samþykt þessarar tillögu mundi engin áhrif hafa á málið, frekar en það, að stjórnin mundi íhuga, hvort taka skyldi lán til þess að framkvæma þessi mannvirki örar en fjárveitingar fjárlaganna heimila. Annað fje en veitt er í fjárlögum hefir stjórnin ekki til þessara framkvæmda. Jeg veit ekki til, að það sje venja að ráðstafa fjárveitingum áður en fjárlögin hafa verið samþ., og vil jeg vísa því algerlega frá mjer, að jeg hafi það gert. Jeg læt það ekki skifta mig neinu, hve margar þingsályktunartillögur kunna að koma fram í þessu máli. En hitt vona jeg, að hv.þm. skilji, að ekki verður auðið að fullngja öllum með þeirri fjárveitingu, sem nú er í fjárlagafrv.

Jón Kjartansson Jeg verð að lýsa yfir því, að jeg mun greiða atkvæði gegn þessari tillögu, vegna þeirra umræðna, sem fram hafa farið. Mjer skilst það vera upplýst, að einstök hjeruð muni geta fengið brýr á undan öðrum með því að kaupa ríkisskuldabrjef. Jeg verð að taka undir það með hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) og leggja áherslu á að þetta er mjög óheppileg braut, sem verið er að leggja á. Það á að vera nauðsynin ein og ekkert annað, sem á að segja til um það, í hvaða röð á að brúa árnar. Í mínu kjördæmi eru mörg stórvötn enn þá óbrúuð. Vil jeg sjerstaklega benda á Ásakvíslar, sem menn hafa búist við að fá brúaðar nú í mörg ár. Ef menn hefðu vitneskju um, að þeir gtu fengið þær brýr með því að kaupa ríkisskuldabrjef, veit jeg með vissu, að ekki mundi standa á fjenu, því að kvíslarnar eru afarerfiður farartálmi. Jeg trúi því ekki, að þingið vilji ganga inn á þessa braut, heldur vænti jeg þess, að það mótmæli fastlega og haldi því fram, að nauðsyn beri að skera úr í hvert skifti.

Tryggvi þórhallsson: Mjer heyrðist hæstv. atvrh. (MG) hálfvegis lýsa eftir yfirlýsingu deildarmanna um það, hvernig þeir hefðu skilið yfirlýsingu hans, og skírskota til þeirra, hvorir færu með rjett mál, hann eða hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) og 2. þm. Rang. (KIJ). Jeg hlustaði vandlega eftir orðum hans, og fanst mjer ekki hægt að misskilja þau nje leggja annað í þau en þessir tveir hv.þm. gerðu. Og út frá því vil jeg eins og þeir mótmæla því, að hstv. ráðherra sje að semja við uppáhaldsvini sína um að beina fje til kjördæma þeirra, fram hjá þinginu.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. þm. Str. (TrÞ) er hvergi hræddur að snúa sannleikanum við, þegar jeg á í hlut. Jeg tel hann því ekki vitnisgengan gegn mjer og met hans orð um þetta að engu. En viðvíkjandi hv.þm. V.-Sk. (JK) vildi jeg mega spyrja, hvort hann haldi því fram, að ekki megi taka lán til þess að gera brýr. Þótt hæstv. fjrh. (JÞ) tæki fram, að það gæti ýtt undir framkvæmdir í ákveðnu hjeraði, ef fje væri lagt fram, þá er það svo sem auðvitað, að slíkt lán mundi boðið út til allra landsmanna. Það voru því orð hæstv. fjrh. (JÞ), er hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) veittist að, en ekki mín. Jeg tók það aftur á móti fram, að það væru ekki fjárframlög einstakra hjeraða, sem taka ætti tillit til eingöngu, heldur einnig þörfin og eldri ákvarðanir, og veit jeg ekki, hvort hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) hefir tekið eftir þessum orðum mínum. Mig furðar því satt að segja stórum, að því skuli haldið fram, að jeg hafi gert samning við einhvern einstakan þingmann um þetta efni. Það er hin mesta fjarstæða og lá alls ekki í orðum mínum.

Jón Kjartansson Jeg vil svara þeirri fyrirspurn hæstv. atvrh. (MG), hvort jeg sje mótfallinn lántöku til brúagerða. Það er síður en svo sje, en jeg vil á ný leggja áherslu á það, að nauðsynin ein á að ráða, hverjar brýr eru gerðar fyrst, en síðan kemur til mála, hvernig eigi að framkvæma verkið, hvort heldur með lántöku eða á annan hátt. En hitt mun jeg alls ekki fallast á, að einstök hjeruð geti farið í kappboð um framkvæmdirnar.

Tryggvi Þórhallsson Hæstv. ráðherra (MG) brást dálítið reiður við og sagðist ekki hafa lýst eftir mínum vitnisburði um þetta og tæki hann mjög lítt gildan. Jeg er ekki að lýsa eftir ummælum um þennan vitnisburð, en jeg tek það yfirleitt lítið gilt, sem hæstv. ráðherra segir í þessu máli. Þykir mjer það leiðinlegt, að jeg, ólöglærður maður, skuli þurfa að minna hæstv. ráðh. á það, að þegar um vitnaleiðslur er að ræða eins og þessa, þá er það ekki sá, sem fyrir sökinni er hafður, sem á að úrskurða, hvers virði vitnisburður sje. En hvað sem hæstv. ráðherra gerir við vitnisburð minn, þá skal hann gæta þess, að einn af hans eigin flokksmönnum hefir borið vitni mjer samkvæmt í þessu máli.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það er ekki nýtt, að hv.þm. Str. (TrÞ) ætli að fara að kenna mjer lög. En hann er of ófróður í lögum til þess að taka að sjer kenslu í þeim, og sýndi hann það átakanlegast í ræðu sinni áðan. Jeg þykist hafa numið dálítið í lögum, og að minsta kosti veit jeg það, að sá, sem fyrir sök er hafður, á rjett á að finna að vitnum, ef honum finst þau ekki vitnisbær. Þetta var það, sem jeg gerði, og það hefði hv.þm. (TrÞ) átt að skilja.

Halldór Stefánsson Það er varla til sú samgöngubót hjer á landi, sem brýnni er en að brúa verstu ámar, sem enn eru óbrúaðar. Þar af leiðandi er þörf á að leita allra ráða til þess, að slíkt sje hægt að gera sem allra fyrst, og er skaðinn einber, hvað sem dregst. Ráðið til þess að flýta þessum framkvæmdum hygg jeg að sje einmitt það, að þiggja og taka lán, sem hjer er um að ræða. Þau lán eru þannig, að telja má hættulaust fyrir ríkissjóðinn að taka þau. Og ef mikið framboð er á slíku fje, þá getur ríkissjóður sett þá kosti um lánskjör, að þau verði ekki sambærileg við nokkur önnur lán. Jeg tel þess vegna rjett að þiggja lán, sem bjóðast til brúagerða og annara jafnnauðsynlegra umbóta, svo að hægt sje að framkvæma slík verk sem fyrst, því það er hin mesta nauðsyn. Álít jeg, að framkvæmdir þær ættu að ganga svo ört sem hægt er að koma við að fá þær framkvæmdar. Og jeg get vel hugsað mjer, að taka mætti þó nokkurt tillit til þess, hver örastur er að bjóða fram fje, því það mun vera þó nokkur mælikvarði á þörfina. Jeg veit, að það væri eðlilegast, að öðru jöfnu, að brúa fyrst þær árnar, sem eru mestar torfærur, en fjárframlag er þó fyrsti möguleikinn til framkvæmda, og finst mjer því, að taka megi nokkurt tillit til þess, hverjir bjóða fram fje. Mín afstaða til þessa máls er þessi, að jeg mundi ekki vilja neita framboði um lán til þess að vinna eitt af nauðsynlegustu verkum til umbóta í landinu; hygg jeg, að mönnum muni því skiljast, hvers vegna jeg mun greiða atkv. þessari fram komnu till. Jeg skal ekki segja, hvort jeg mundi bera fram samskonar till., ef þessi yrði samþykt, en hitt vil jeg segja, að til eru þær ár í mínu kjördæmi, sem afarbrýn nauðsyn er að brúa. T. d. eru í Vopnafirði tvær ár, sem eru hinar verstu torfærur máttu heita ófærar alt síðastl. sumar, svo jafn var vatnselgurinn og vöxturinn í þeim. Þegar sýslumaðurinn var í þingaferðum, um hásumarið, varð hann t. d. að fara fyrir ósana. Út frá þeirri skoðun minni, er jeg hefi nú lýst, mun jeg greiða atkv. með þessari tillögu.

Flm. (Pjetur Þórðarson) Till. þessi finst mjer í raun og veru ekki gefa tilefni til slíkra umræðna, sem hjer hafa fram farið, því hjer er ekki farið fram á annað en að gera sjerstaka tilraun til þess að vita, hvort hjeraðsmenn sjálfir vilji ekki leggja talsvert á sig til þess, að þessi brú komi þeim mun fyr en ella getur orðið. Jeg get ekki felt mig við, að þannig sje litið á, að þessi aðferð sje alveg einstaklega órjettlát, eins og komið hefir fram hjá sumum hv.þdm. Jeg verð að halda því fram, sem og hæstv. atvrh. (MG) hefir sjálfur sagt, að það geti verið, að því verði ekki ráðið sjerstaklega til lykta, hvaða brýr verði að koma fyrstar í röðinni, enda þótt slík till. sem þessi verði samþykt, heldur aðeins að þetta gæti orðið til þess að flýta þeim framkvæmdum, sem til nauðsynlegra umbóta teljast, bæði þessum og öðrum. Með till. þessari er aðeins farið fram á, ef unt væri að koma einhverju til leiðar með því að leita undirtekta hjeraðsmanna, svo að verkið yrði hafið. En ef þessi tilraun hepnast ekki, þá verða framkvæmdir auðvitað að bíða betri tíma. Það er ekki eins og þingið fari með till. beint að ákveða, að þetta skuli gert, að verkið verði hafið 1926; en ef það tækist að útvega slík lán, þá væri þó nokkru nær, að það yrði heldur fyr hafist handa heldur en annars.