Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess áður en gengið er til dagskrár að þingflokksfundir verða í dag kl. 17 og er það í samráði við formenn þingflokka.

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hefur þess gætt mjög að framkvæmdarvaldið hefur verið að seilast æ meira inn á valdsvið Alþingis, þ.e. valdsvið löggjafarvaldsins. Þess gætir æ meir að Alþingi lætur völd af höndum til ríkisstjórnarinnar eins og sést nú ekki hvað síst á öllum þeim frv. um hið Evrópska efnahagssvæði sem liggja fyrir þinginu. Í gærkvöldi gerðist það að ríkisstjórnin kynnti tillögur sínar um aðgerðir til að efla atvinnulíf og þar þykir mér aldeilis keyra um þverbak þegar ríkisstjórnin lýsir því yfir að á næsta ári verði 2 milljörðum kr. varið til viðbótarframkvæmda, einkum vegagerðar. Það vill svo til, hæstv. forseti, að það er Alþingi sem fer með fjárveitingavaldið og hefði verið nær að ríkisstjórnin beindi því til Alþingis að þannig yrði staðið að málum að þessum 2 milljörðum verði varið til vegaframkvæmda. Hið versta við þetta er ekki síst það að ríkisstjórnin kynnti útfærða áætlun um hvernig fjármagninu skuli varið en í vegalögum segir svo í 10. gr., um vegáætlun, með leyfi forseta,: ,,Samgrh. leggur að fengnum tillögum vegamálastjóra till. til þál. um vegáætlun fyrir Alþingi. Í tillögunni skal gerð grein fyrir fjáröflun þeirri, sem fyrirhuguð er á áætlunartímabilinu, og útgjöld sundurliðuð eftir helstu framkvæmdaflokkum samkvæmt lögum þessum. Við meðferð tillögunnar fyrir Alþingi skal ákveða skiptingu útgjalda til einstakra framkvæmdaliða og tillagan afgreidd í endanlegu formi sem þál. um vegáætlun fyrir fjögurra ára tímabil.`` Ég tel, virðulegi forseti, að með tillögum sínum sé ríkisstjórnin að fara langt út fyrir valdsvið sitt, þ.e. með þessum ákvörðunum um framkvæmdir og ég lýsi því yfir fyrir hönd míns þingflokks að við lítum á þessi plögg sem tillögur ríkisstjórnarinnar og getum ekki sætt okkur við þá afstöðu sem fram kemur gagnvart Alþingi í þessari málsmeðferð ríkisstjórnarinnar, algerlega óháð því hvað hún er að leggja til. Það er hlutverk Alþingis að skipta vegafé og mun væntanlega koma til kasta þess. Þar að auki rignir yfir okkur þingmenn skeytum vegna þeirrar yfirlýsingar sem ríkisstjórnin hefur gefið um áform sín án þess að alþingismenn hafi svo mikið sem séð þessar tillögur sem sumar hverjar kunna að verða að veruleika. Ég beini þeim tilmælum til hæstv. forseta að hún geri ríkisstjórninni grein fyrir því hvert valdsvið hennar nær.

Forseti getur tekið undir það með hv. þm. að það er Alþingi sem fer með fjárveitingavaldið.

Virðulegi forseti. Það hefur verið ófrávíkjanleg venja á Alþingi að fjárlög íslenska ríkisins eru birt Alþingi í sérstöku frv. sem venjulega er fyrsta skjal þings. Nú óskaði ríkisstjórnin eftir þeirri samvinnu við stjórnarandstöðuna sl. vor að stjórnarandstaðan samþykkti fyrir sitt leyti að ríkisstjórnin þyrfti ekki að koma til þings í ágústmánuði með fjárlagafrv. heldur yrði fylgt hefðbundnum hætti að leggja það fram á Alþingi í byrjun októbermánaðar. Nú hefur það hins vegar gerst að ríkisstjórnin hefur í fyrsta sinn, ég man ekki nein slík dæmi áður, ákveðið að halda blaðamannafund þar sem meginatriði fjárlagafrv. eru kynnt, --- á blaðamannafundi. Situr þó þingið. Það er auðvitað fullkomlega óeðlilegt að forsrh. og fjmrh. séu að flytja þjóðinni skýrslu um væntanlegt fjárlagafrv. og tillögur ríkisstjórnarinnar utan við þingsalinn. Þess vegna liggur það beint við að hæstv. forsrh. eða hæstv. fjmrh. flytji Alþingi nú í dag eða á morgun sérstaka skýrslu, munnlega, um þessar ákvarðanir ríkisstjórnarinnar þannig að hér á hinum rétta vettvangi þingræðisins geti farið fram umræða um það mál fyrst ríkisstjórnin hefur hafið þá umræðu opinberlega. Ríkisstjórnin hefur hafið þá umræðu opinberlega. Ég vil þess vegna leggja fram þá formlegu ósk að forsrh. eða fjmrh. flytji Alþingi munnlega skýrslu um þessi efni sem kynnt voru þjóðinni á blaðamannafundi í gær fyrst ríkisstjórnin hefur tekið upp þann sið að taka fjárlagafrv. til opinberrar umfjöllunar áður en það er formlega lagt fram á Alþingi. Þetta er formleg ósk mín svo að við þingmenn getum rætt þessi mál við ráðherrana hér á þinginu en þurfum ekki að gera það í gegnum fjölmiðla. Uppboðsmarkaður fyrir sjávarafla, frh. 1. umr.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum er varða samgöngumál vegna aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu. Ég mun fyrst gera grein fyrir stefnumótun og meginreglum samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði á sviði samgöngumála en síðan skýra nánar hvað í heimildarákvæðunum felst. Sú umfjöllun er almenn og á bæði við það frv. sem hér er lagt fram og önnur frumvörp sem ég mun leggja fram vegna aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu. Flutningamál gegna mikilvægu hlutverki í mótun hins innri markaðar í Evrópu, bæði beint og óbeint. Að auki verður frjálsræði í viðskiptum að haldast í hendur við aukið frelsi í samgöngumálum. Hafta- og verndarstefna á samgöngumarkaðnum vinnur gegn frjálsri verslun. Væntanlega þarf ekki að fara mörgum orðum um það hér hve mikilvægt er fyrir Íslendinga að við verðum hluti af því umhverfi í samgöngumálum sem gengur í garð í Evrópu 1. sept. nk. Þar gildir einu hvort fjallað er um land-, loft- eða sjóflutninga. Íslendingar eru ekki einir á þessu sviði heldur þurfa þeir að vinna í samstarfi við aðra. Samkeppnisreglur samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði leggja grunn að stefnu ríkjanna í samgöngumálum sem byggist á eftirfarandi grundvallartriðum: 1. Frelsi til að láta í té þjónustu. 2. Afnámi hindrana fyrir frjálsri samkeppni. 3. Afnámi ríkisstyrkja, eflingu öryggis og mengunarvarna. 4. Almennum reglum samningsins um samkeppni, réttinn til stofnunar fyrirtækja o.s.frv. Þessi markmið eru reyndar sameiginleg öllum þeim atriðum sem hið Evrópska efnahagssvæði tekur til og er fjallað um á sviði samkeppnislaga. Staða þessra þriggja samgöngugreina, land-, loft- og sjóflutninga er reyndar afar ólík. Stefnan í siglingamálum miðar fyrst og fremst að því að vernda og verja það frelsi sem útgerðir hafa búið við í áratugi meðan á sviði loft- og landflutninga er leitast við að ryðja burt höftum sem verið hafa ríkjandi. Í fluginu hafa ríkisafskipti t.d. verið mikil og flugréttindi háð ýmsum opinberum leyfum og fyrirmælum. Áður en lengra er haldið er rétt að taka fram að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði gildir ekki um innanlandssamgöngur. Einstökum aðildarríkjum er því heimilt að ákveða skipulag þeirra, enda sé öðrum aðildarríkjum veittur jafn réttur og heimaríki til þess að veita þjónustuna. Vöruflutningar á vegum eru algengasti flutningamátinn innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þessir flutningar hafa að mestu byggst á tvíhliða samningum og sérleyfum. Takmarkanir einstakra ríkja á frelsi til að veita þjónustu á þessu sviði eru hins vegar smám saman að hverfa. Ráðherranefnd samgönguráðherra Evrópubandalagsins samþykkti árið 1988 að fullt frelsi skyldi ríkja í landflutningum innan Evrópubandalagsins frá og með árinu 1993. Það gildir nú um hið Evrópska efnahagssvæði og á öll kvótaskipting í landflutningum innan hins Evrópska efnahagssvæðis að falla úr gildi frá og með árinu 1993. Í stað kvótaskiptingar koma rekstrarleyfi sem byggð eru á samræmdum kröfum. Sá fyrirvari er reyndar gerður að ekki komi til stórfelldrar röskunar á flutningamarkaðnum. Flutningafyrirtæki í einu aðildarríki samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði er heimilt að veita þjónustu í öðru ríki að fullnægðum lögum þess ríkis. Ýmsar reglur hafa verið settar til að samræma reglur aðildarríkjanna, t.d. um stöðlun, ýmsar öryggisreglur, reglur um akstur og hvíldartíma og öxulþunga. Flugið er sú samgöngugrein sem býr við ítarlegastu reglur allra samgöngugreina innan hins Evrópska efnahagssvæðis sem utan. Áhersla á breytingar í flugsamgöngum lýtur að því að koma á almennum leikreglum og frelsi í áætlunarflugi. Miklar líkur eru á því að það aukna frjálsræði, sem stefnt er að í fluginu, muni leiða til stórfelldra breytinga á Evrópuflugi. Stefnan innan hins Evrópska efnahagssvæðis er að mynda einn markað fyrir flugsamgöngur, markað þar sem heilbrigð samkeppni ríkir, m.a. með auknu frelsi í fargjaldamálum, aðgangi að mörkuðum og hlutdeild í þeim. Með þessum hætti er leitast við að bæta rekstrarskilyrði og samkeppnisstöðu evrópskra flugfélaga og lækka fargjöld. Flugsamgöngur í Evrópu hafa um áratuga skeið byggst á tvíhliða samningum milli ríkja og samningum einstakra flugfélaga sem hafa deilt með sér markaðnum. Þetta fyrirkomulag um tvíhliða samninga byggist á yfirráðarétti þjóða yfir lofthelgi sinni, en efnahagslega hafa samningarnir kveðið á um aðgang að mörkuðum, skiptingu sætaframboðs milli flugfélaga og ákvörðun fargjalda. Slíkir samningar hafa takmarkað athafnafrelsi flugfélaga en jafnframt verndað þau gegn samkeppni. Við Íslendingar höfum talið að þessi takmörk á athafnafrelsi flugfélaga hafi skaðað hagsmuni og samkeppnisstöðu Flugleiða. Þessi samgöngugrein, flugið, sem byggist á opinberum afskiptum af sjálfum flugrekstrinum verður í framtíðinni rekin á breyttum forsendum. Það verður hins vegar ekki gert í einu vetfangi heldur var stefnt að því að afnema gildandi kerfi í þremur áföngum, eða svokölluðum pökkum, 1. jan. 1988, 1. nóv. 1990 og 1. jan. 1993. Fyrstu tveir pakkarnir fjalla því í raun um undanþágur frá ákvæðum samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði um frjálsa samkeppni þar sem áfram eru heimilaðar verulegar takmarkanir á samkeppni í flugi. Samþykktum Evrópubandalagsins á sviði flugmála, sem lagðar hafa verið til grundvallar í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði, má efnislega skipta í tvennt. Í fyrsta lagi eru samþykktir sem miða að auknu frelsi og minnkandi ríkisafskiptum og í öðru lagi samþykktir sem kveða á um ýmiss konar samræmingu milli aðildarríkja og reglum og stöðlum. Samþykktirnar eru hluti af fyrstu tveimur pökkunum sem tóku gildi innan Evrópubandalagsins á árunum 1988 og 1990. Þriðji pakkinn tekur að mestu leyti gildi hinn 1. jan. nk. en þar sem hann er ekki hluti samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði fjalla ég ekki um hann hér. Rétt er að vekja athygli á því að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði gildir ekki um innanlandsflug og ekki um leiguflug, aðeins áætlunarflug. Með samkomulaginu um Evrópska efnahagssvæðið hafa EFTA-ríkin fallist á að taka ýmsar mikilvægar reglur Evrópubandalagsins um flugmál í löggjöf sína og móta þar með sameiginlega stefnu á því sviði innan aðildarríkja samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Ber þar fyrst að telja þrjár reglugerðir sem fjalla um gildi samkeppnisreglna Evrópubandalagsins á sviði alþjóðlegra loftflutninga og heimild til takmarkana á þeim. Samkvæmt reglugerð frá 1987, um beitingu samkeppnisreglna gagnvart flugfélögum, gilda samkeppnisreglur samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði um flugsamgöngur. Þó má víkja ákvæðum þeirra um bann við samráði gegn samkeppni til hliðar þegar með samráðinu er stuðlað að endurbótum eða samvinnu um tæknileg malefni. Í viðauka með reglugerðinni er síðan talin upp sú starfsemi sem fallið getur hér undir. Önnur reglugerð frá árinu 1987 nr. 3976 tilgreinir hvers konar samninga milli fyrirtækja. Samráð og samstilltar aðgerðir má heimila sem undantekningu frá meginreglunni um frjálsa samkeppni. Þar eru m.a. taldir upp samningar og samráð um sætaframboð í áætlunarflugi, tekjuskiptingu af áætlunarflugi, fargjöld og aðra skilmála fólks og aðra vöruflutninga í áætlunarflugi, úthlutun á afgreiðslutíma fyrir flugvélar og sameiginlega innkaupaþjónustu á jörðu niðri. Rétt er að leggja á það áherslu að slíkum samningum sem hér um ræðir er fyrst og fremst ætlað að gilda meðan markaðurinn er að aðlagast minnkandi opinberum afskiptum og auknu frelsi. Þeir eru, eins og ég sagði áðan um pakkana tvo, nokkurs konar áfangi að markmiðinu. Í fyrsta lagi eru reglur um ákvörðun fargjalda rýmkaðar. Flugfélög þurfa ekki lengur að samræma fargjöld sín fargjöldum samkeppnisaðila og heimildir ríkisstjórna til að beita sér gegn nýjum fargjöldum, sér í lagi lágum, er takmörkuð. Reglugerð um fargjöld í áætlunarflugi frá miðju árinu 1990 nr. 2342 gildir um viðmiðanir og málsmeðferð sem notaðar verða við ákvörðun flugfargjalda í áætlunarflugi milli aðildarríkja. Samkvæmt henni ber aðildarríkjum að samþykkja fargjöld flugfélaga innan svæðisins í áætlunarflugi ef þau eru í eðlilegum tengslum við allan útlagðan kostnað flugfélags á þeim leiðum og jafnframt skal taka mið af því að nauðsynlegt er að sjá til þess að fjármagn skili viðunandi arði og að lágmarkskostnaður nægi til að tryggja fullnægjandi öryggi. Jafnframt skal taka tillit til ýmissa annarra þátta sem máli skipta eins og þörfum neytenda og samkeppnissjónarmiða. Það að fargjald eins flugfélags er lægra en það sem annað flugfélag á sömu flugleið býður réttlætir sem sagt ekki synjun á fargjaldi hins flugfélagsins. Í öðru lagi eru reglur um markaðsaðgang áætlunarfélaga að flugleiðum innan hins Evrópska efnahagssvæðis og skiptingu á sætaframboði fyrir farþega milli flugfélaga í áætlunarflugi milli aðildarríkja rýmkaðar, enda eru reglur tvíhliða samninga hér að lútandi taldar ósamrýmanlegar meginreglunni um innri markað frá og með næstu áramótum. Markmiðið er að afnema með öllu höft og skiptingu sætaframboðs milli aðildarríkja. Hverju aðildarríki er nú heimilað að tilnefna fleiri en eitt flugfélag til áætlunarflugs og fimmta stig réttinda er heimilað með ákveðnum fyrirvörum þó til 1993. Önnur reglugerð sem fellur undir markaðsaðgang er reglugerð ráðsins frá febrúar 1991 um rekstur farmflugs milli aðildarríkjanna. Með henni er leitast við að afnema höft sem nú hindra aðgang að markaðinum fyrir farmflug. M.a. er aðildarríkjum gert skylt að heimila farmflugfélögum 3., 4. og 5. flugrétt ef þau hafa sams konar flugrekstrarleyfi í öðru aðildarríki fyrir loftför sín og farmtaxtar skulu ákveðnir með frjálsum samningum milli fyrirtækjaflutningssamningum. Samhliða heimild til aukinnar samkeppni eru lagðar til ýmsar aðgerðir til verndar gegn hegðun á markaðnum sem takmarka samkeppni. Hér koma til álita atriði eins og afnám ríkisstyrkja. Um ríkisaðstoð er fjallað í 61.--63. gr. samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði en þar segir m.a. að öll ríkisaðstoð sem hindrar eða hindrað getur frjálsa samkeppni með því að ívilna ákveðnum fyrirtækjum eða framleiðsluvörum teljist ósamrýmanleg ákvæðum samkomulagsins ef slík aðstoð hefur áhrif á viðskipti milli samningsaðila. Þó hefur verið talið heimilt að víkja frá þessu ákvæði á sviði samgangna fyrst og fremst ef aðstoðin er hluti af byggðastefnu ríkis. Hinn aðalþáttinn í stefnu samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði í flugmálum má nefna samræmingu. Aukið frelsi og myndun innri markaðar kallar á samræmingu á stöðlum og ýmsum viðmiðunum. Bæta þarf starfsskilyrði og samráð innan þessarar þjónustugreinar og með samræmingu á tæknilegum kröfum er leitast við að skapa skilyrði fyrir auknu framboði á lægra verði. Stefnu Evrópska efnahagssvæðisins að þessu marki má skipta í eftirfarandi þætti: 1. Atriði sem stuðla eiga að auknu öryggi í flugi eins og samræmdar reglur um loftferðaeftirlit og stjórnun flugumferðar, hámarksflugtíma, samræming á reglum um rannsókn flugslysa, gagnkvæm viðurkenning á réttindum, skírteinum flugliða o.fl. Ýmsar endurbætur á þessu sviði hafa þegar orðið að frumkvæði og undir stjórn annarra samtaka eins og t.d. Evrópusambands flugmálstjórnar og Loftferðaeftirlits Evrópu. Stefna samkomulagsins um hið Evrópska efnahagssvæði er í fullu samræmi við ákvarðanir þessara samtaka. Í tilskipun ráðsins um framtíðarsamvinnu og gagnkvæma aðstoð aðildarríkjanna við rannsóknir flugslysa skuldbinda ríkin sig að því marki sem unnt er til að veita öðru ríki aðstoð við rannsókn flugslysa. Ef auka á samkeppni í reynd þarf einnig að tryggja að hún verði rekin með réttmætum hætti. Evrópubandalagið hefur gripið til ýmissa aðgerða til að jafna stöðu fyrirtækja á markaðnum og bannað athafnir sem takmarkað geta samkeppni. Ein reglugerða samkomulagsins um hið Evrópska efnahagssvæði fjallar um samræmt tölvuskráningarkerfi sem tengist móðurtölvu og geymir hún upplýsingar frá ferðaskrifstofum, flugfélögum eða öðrum, m.a. um fargjöld, áætlanir og sætaframboð. Fljótlega komu í ljós ýmsir annmarkar á kerfinu sem þótti hygla stóru flugfélögunum á kostnað hinna minni. Því samþykkti ráð Evrópubandalagsins árið 1989 reglugerð um siðareglur við notkun tölvufærðra skráningarkerfa. Þeim er ætlað að tryggja réttmæta og óvilhalla notkun kerfisins og stuðla að jöfnum aðgangi fyrirtækja að þessu skráningarkerfi og þar með markaðnum. Annað atriði sem fellur hér undir er úthlutun á afgreiðslutíma fyrir flugvélar sem á að tryggja jafnræði og sveigjanleika á markaðnum. Neytendavernd er víða höfð að leiðarljósi, m.a. við samþykkt reglugerðar frá febrúarmánuði á síðasta ári um bótagreiðslur þegar farþegum er synjað um staðfest far. Í reglugerðinni eru settar sameiginlegar lágmarksreglur sem gilda eiga þegar farþegum með staðfest far er meinað að ganga um borð í yfirbókað áætlunarflug. Flugfélögum er skylt að setja og fara eftir ákveðnum reglum um hvaða farþegar verði teknir um borð ef yfirbókað er í flug. Tilgangurinn er að vernda hagsmuni flugfarþega. Við stefnumótun Evrópubandalagsins í flugmálum hefur í hvívetna verið höfð hliðsjón af verndun umhverfisins en af beinum aðgerðum má nefna samræmingu og setningu reglna um hávaðamörk og verið er að undirbúa umhverfisreglur fyrir flugvelli. Reglur samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði um sjóflutninga lúta fyrst og fremst að rekstri kaupskipaútgerðarinnar. Eins og ég gat um áðan eru afskipti stjórnvalda af flugi og siglingum með afar ólíkum hætti. Opinber afskipti af flugrekstri eru mikil og ýmiss konar leyfa krafist til að mega starfa. Meginreglan í sjóflutningum er frelsi til siglinga. Það er án afskipta ríkisvaldsins en stefnumótun hins Evrópska efnahagssvæðis miðast að því að styrkja stöðu kaupskipaútgerðar aðildarríkja undir eigin þjóðfána og auka hlutdeild aðildarríkjanna í alþjóðlegri kaupskipaútgerð. Kaupskipafloti aðildarríkjanna er stór en hefur að miklum hluta verið skráður undir þægindafánum. Þessu vilja menn breyta. Kjarninn í stefnu samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði í kaupskipaútgerð er frelsi til að veita þjónustu. Hann kemur fram í fjórum reglugerðum sem samþykktar voru árið 1986 og verða hluti af samkomulaginu um hið Evrópska efnahagssvæði. Reglugerð um frjálsan aðgang að sjóflutningum skilgreinir frjálsan aðgang að kaupsiglingum til og frá aðildarríkjum og má ekki mismuna útgerðum í slíkum siglingum með magnkvótum, forgangi að flutningum og þess háttar. Hún gildir einnig eingöngu í kaupsiglingum til og frá hinu Evrópska efnahagssvæði þegar um er að ræða mismunun gegn skipum í eigu og/eða rekstri útgerða innan hins Evrópska efnahagssvæðis. Þar er einnig skilgreint til hvaða aðgerða má grípa ef útgerð á svæðinu er mismunað í alþjóðlegum siglingum og ná slíkar aðgerðir allt frá sektum vegna flutninga einstakra útgerða til beinna takmarkana á flutningum þeirra til og frá svæðinu. Íslenskar útgerðir ættu t.d. yfir höfði sér sektir eða flutningskvóta í siglingum til Evrópu ef þeim yrði t.d. veittur forgangur umfram önnur skipafélög á flutningum á íslenskum afurðum til annarra landa innan hins Evrópska efnahagssvæðis. Ein meginreglugerð samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði um sjóflutninga fjallar um frelsi til að veita þjónustu í kaupsiglingum. Markmið hennar er að afnema allar hindranir og verndarmúra í kaupsiglingum á milli landa hins Evrópska efnahagssvæðis. Meginreglan er frjáls aðgangur að sjóflutningamarkaðnum fyrir öll skipafélög innan svæðisins. Upphafleg tillaga Evrópubandalagsins náði einnig til innanlandssiglinga einstakra Evrópubandalagsríkja en ekki náðist samstaða um þann þátt þegar reglugerðin varð að lögum innan Evrópubandalagsins. Þessi reglugerð er talin sú veigamesta af stefnumörkun í kaupsiglingum. Hún nær til allra sjóflutninga og stefnir að afnámi tvíhliða samninga um kvótskiptingu ríkja í millum. Sá fyrirvari er þó þar á að þar sem reglugerðin stangast á við svokallaða línusiglingasamþykkt Sameinuðu þjóðanna þá gildir samþykktin, þá er hún rétthærri. En hún mælir fyrir um kvótaskiptingu á vöruflutningum milli aðildarríkja og þriðju ríkja og var gerð til að renna stoðum undir uppbyggingu þriðja heimsins á eigin kaupskipaflotum og þátttöku þeirra í áætlunarkaupsiglingum. Ísland er ekki aðili að samþykktinni og hefur íslensk kaupskipaútgerð ekki mælt með því að svo verði. Samkvæmt reglugerð frá árinu 1986 nr. 4056 gilda samkeppnisreglur Rómarsáttmálans, nú samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði, í alþjóðlegum siglingum öðrum en leiguflutningum. Reglugerðin hefur að geyma ítarleg ákvæði um hvernig samkeppnisreglunum skuli beitt í sjóflutningum. Samkvæmt henni eru heimilaðar ýmsar undanþágur frá óheftri samkeppni og banni gegn samráði og samningum, t.d. varðandi samsiglingakerfin sem ég ræddi um áðan, samræmingu á viðkomu skipa, viðbótarþjónustu áætlunarútgerða svo sem heildarflutningsgjöld og skipti á flutningsrými í áætlunarskipum. Íslenskar kaupskipaútgerðir hafa ekki tekið upp samvinnu í áætlunarsiglingum kaupskipa fyrst og fermst vegna verðlagsákvæða um flutningsgjöld. Fjórða og síðasta reglugerðin sem leggur grunn að stefnu hins Evrópska efnahagssvæðis í siglingum skilgreinir og bannar undirboð í skjóli ríkisaðstoðar og þar með óréttmæta samkeppni í sjóflutningum. Undirboð eru skilgreind sem flutningsgjöld sem eru lægri en aðrar útgerðir innan eða utan samsiglingakerfis bjóða á ákveðinni siglingaleið. Allir rekstrarstyrkir eða forréttindi sem fánaríki veitir útgerðum sínum eru skilgreind sem forsenda fyrir aðgerðum ef slík útgerð undirbýður útgerð frá hinu Evrópska efnahagssvæði. Reglugerðin gefur því útgerð þaðan kost á að kæra óraunhæf undirboð til framkvæmdastjórnar. Reglugerð um umskráningu skipa frá einni skipaskrá til annarrar innan Evrópubandalagsins getur haft verulega þýðingu hér á landi. Samkvæmt henni er aðildarríki óheimilt að neita að skrá skip á tæknilegum forsendum þegar skip hefur gild skírteini og fullnægir kröfum fyrra heimalands. Þar með er numin brott heimild einstakra aðildarríkja til að setja sérreglur um tækni og öryggisbúnað. Almennt má segja að um ferðamál sé lítið fjallað með beinum hætti í samningnum. Þó eru nokkrar gerðir sem ná yfir margs konar svið, allt frá samgöngusviði um flutningsmiðlun og ferðaþjónustu til tryggingamála fyrir ferðamenn. Að mestu eru þetta þó viljayfirlýsingar um samstarf og nánari samvinnu á þessu sviði. Nokkrar gerðir samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði kveða á um staðfesturétt til ferðaskrifstofurekstrar og rekstrar veitinga- og gistihúsa. Til samræmis við þessar gerðir er með frv. þessu lagt til í 1. tölul. 8. gr. og 1. tölul. 9. gr. að ríkisborgarar annarra ríkja Evrópska efnahagssvæðisins skuli vera undanþegnir skilyrðum ríkisfangs og heimilisfestu á Íslandi. Í 2. kafla V. hluta samningsins sem fjallar um neytendavernd er ákvæði um ferðaþjónustu. Í XIX. viðauka eru reglur um sölu pakkaferða. Þar er kveðið á um skyldur seljanda og skipuleggjanda ferðanna gagnvart neytendum. Eins og áður er getið eru umsjónaraðilar með ferðamálum innan hins Evrópska efnahagssvæðis margir ef litið er til þess hve víðtækt svið ferðamálin spanna innan íslensks stjórnkerfis. Samgrn. hefur þar yfirumsjón en mörg önnur ráðuneyti koma þar einnig við sögu. Frv. því sem ég mæli hér fyrir má skipta í tvo efnisþætti. Annars vegar er lagt til að lögfest verði heimild til að setja þær reglur á sviði samgöngu- og ferðamála sem kveðið er á um í VII. og XII. viðauka samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði og heyrir efnislega undir þau lög sem hér eru talin upp. Hér er átt við þær gerðir sem brjóta ekki í bága við gildandi lög. Hins vegar eru lagabreytingar sem eru nauðsynlegar vegna meginreglu samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði um jafnræði ríkisborgara aðildarríkja og lögfest er í 1. og 2. kafla III. hluta samningsins. Eins og kunnugt er krefst samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði þess að löggjöf einstakra aðildarríkja verði aðlöguð þeim réttarreglum sem aðildarríki Evrópubandalagsins og EFTA hafa komið sér saman um að eigi að gilda á svæðinu. Þetta eru þær reglur eða gerðir sem settar voru fyrir 1. ágúst 1991 og eru tæmandi taldar í viðaukum og bókunum með samningnum. Gerðirnar á sviði samgöngumála eru sumar þess eðlis að nauðsynlegt er að breyta efnisatriðum íslenskra laga til samræmis annars vegar vegna þess að þær stangast á við íslensk lög eða þær leggja á kvaðir eða veita réttindi sem nauðsynlegt er að setja í lög en um aðrar gildir hvorugt. Við lögfestingu þeirra síðarnefndu koma tvær leiðir til greina. Annars vegar að setja þær orðrétt eða meginefni þeirra í íslensk lög og hins vegar að setja heimildarákvæði í lög er birta gerðirnar síðar sem reglugerðir. Með þessu frv. er lagt til að sú leið verði farin að setja heimildarákvæði fyrir ráðherra til að setja reglur fremur en að binda ákvæði þeirra í lög. Ástæður þess eru ýmsar en einkum tvær. Í fyrsta lagi eru flestar reglurnar á þessu sviði þess eðlis að þeim er betur skipað í reglugerðum en lögum. Langstærstur hluti gerða XIII. viðaukans fjallar um flutninga á landi og vegum, járnbrautum og skipgengum vatnaleiðum. Íslensk flutningafyrirtæki starfa takmarkað eða ekkert á sumum þeim sviðum og hefur því gildistaka gerðanna ekki raunhæfa þýðingu hér á landi. Hér mætti nefna ýmis dæmi en ég læt nægja að nefna tvö. Fyrri reglugerð ráðsins nr. 1108/1970 um að koma bókhaldsyfirliti yfir útlönd vegna samgöngumannvirkja til flutninga á járnbrautum, vegum og skipgengum vatnaleiðum ásamt sjö breytingum sem fyrst og fremst eru vegna aðildar Grikklands, Spánar og Portúgals að Evrópubandalaginu og sameiningar Þýskalands. Síðan hafa verið settar tvær reglugerðir til nánari fyllingar hinni fyrstnefndu. Reglugerðir þessar fjalla um staðla bókhaldsyfirlita og mjög ítarlega um efni eyðublaða fyrir slíkt bókhaldseftirlit. Annað dæmi sem nefna má er tilskipun ráðsins nr. 79/115 frá 21. des. 1978, um skipaleiðsögu úthafsleiðsögumanna á Norðursjó og Ermasundi. Sú tilskipun fjallar fyrst og fremst um ráðstafanir sem þau aðildarríki, sem liggja að Norðursjó og Ermasundi, skuli gera til að tryggja skipum sem vilja notfæra sér þjónustu úthafsleiðsögumanna við siglingar um Norðursjó og Ermasund. Þrátt fyrir þetta eru eins og ég gat um fyrr margar gerðir samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði á sviði samgöngumála, einkum sjó- og loftflutninga sem munu hafa mikil áhrif hér á landi en einnig þeim er betur skipað með reglugerðum en beinum lagaákvæðum. Í öðru lagi mælir það með setningu heimildarákvæða hér, og það ber að taka skýrt fram, að nákvæmlega er vitað hvaða reglur ráðherra er heimilað að setja á grundvelli viðkomandi heimildarákvæðis. Ráðherra hefur lítið svigrúm samkvæmt heimildarákvæðinu, bæði til að setja aðrar reglur en eru í viðauka samningsins og til að breyta þeim sem þar eru. Þessari leið fylgir því ekki réttaróvissa eða framsal valds til ráðherra. XIII. viðauki samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði fjallar um flutningastarfsemi. Þar eru taldar allar þær gerðir eða samþykktir hins Evrópska efnahagssvæðis sem lúta beint að flutningastarfsemi og ætlast er til með samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði að verði lögfestar hér á landi með beinum eða óbeinum hætti. Ég mun leggja fram lista þar sem tæmandi eru taldar þær gerðir sem settar verða á grundvelli hlutaðeigandi heimildarákvæðis og innihaldi þeirra lýst auk þess sem gerðirnar sjálfar liggja auðvitað frammi í íslenskri þýðingu. Þær verða síðan settar og birtar með viðeigandi hætti í Stjórnartíðindum verði frv. þetta að lögum. Ég tel ekki nauðsynlegt að fjalla nánar um einstakar greinar hér að lútandi en vísa til þess lista sem ég gat um áðan þar sem taldar eru upp þær gerðir sem heimildarákvæðin gilda um. Meginregla samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði um jafnræði ríkisborgara svæðisríkja er lögfest í 1. og 2. kafla III. hluta samningsins. Á sviði samgöngumála þarf að breyta eftirfarandi lagaákvæðum er varða ríkisfang og búsetuskilyrði vegna ákvæða samningsins: Lögum um veitinga- og gististaði, lögum um skipulag ferðamála, lögum um leiðsögu skipa og lögum um skráningu skipa. Ég legg til, hæstv. forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og samgn.

Virðulegi forseti. Í upphafi þingfundar var vakin athygli á verkaskiptingu þings og ríkisstjórnar. Þingmaðurinn, sem að því stóð, taldi sig ekki vita betur en Alþingi færi með fjárveitingavaldið og forseti staðfesti að svo væri. Ég hygg að eftir að hafa skoðað þetta frv. megi menn spyrja: Hver fer með löggjafarvaldið hér? og megi enn spyrja: Er hér þingbundin ríkisstjórn eða er þingið þræll ríkisstjórnarinnar? Það sem endurspeglast í þessu frv. er hið síðastnefnda. Í 11 greinum frv. eru 13 heimildir til ráðherra til að gefa út reglugerðir og nánast allar heimildirnar eru orðaðar þannig ,,að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga er leiða af samningi um Evrópskt efnahagssvæði.`` Eina greinin þar sem ekki er framselt vald til ráðherra er gildistökugreinin en það hefði ekki komið mjög á óvart eftir að hafa lesið allar hinar 10 greinarnar að þar hefði eitthvað slíkt staðið: Lög þessi taka gildi með reglugerð. Ég vil segja það, virðulegi forseti, að mig undrar að ráðherra í ríkisstjórn skuli leyfa sér að koma inn á þing með frv. af þessu tagi.

Hæstv forseti. Ef hv. þm. hefði hlustað á ræðu mína áðan eða hefði lesið það frv. sem liggur hér fyrir hefði hann ekki séð ástæðu til að veita andsvar. Hér stendur skýrum stöfum, með leyfi hæstv. forseta: ,,Samgönguráðherra er heimilt að setja reglugerðir á sviði leiguaksturs með vörur og farþega að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga er leiða af samningi um Evrópskt efnahagssvæði milli Efnahagsbandalags Evrópu`` o.s.frv. Þarna er nákvæmlega skilgreint hversu rúm heimildin er eins og ég hef fært skýr rök fyrir. Og eins og ég sagði áðan þá munu allar reglugerðir og allt hér að lútandi liggja fyrir í nefnd en ég hygg ef ég læsi upp allan þann lista frá orði til orðs, ég tala nú ekki kaflann um járnbrautir, þá mundi ýmsa fara að syfja hér í salnum.

Virðulegi forseti. Þegar hæstv. samgrh. var að fylgja þessu frv. úr hlaði, sem er 28. mál á þskj. 29, gat ég ekki varist því að hugsa um það hvort hann væri með rétt frv. í höndunum þar sem meira en helmingur af tíma hans fór í að lýsa ýmsum ákvæðum samnings um hið Evrópska efnahagssvæði í sambandi við flugmál. Nú er þetta frv. til laga um breytingu á lagaákvæðum er varða samgöngumál. Ef ég tel upp greinar þess, þá eru þær eins og hefur reyndar komið fram áður, mest um að samgrh. sé heimilt að setja reglugerðir, en 1. gr. er um leigubifreiðar, 2. gr. um skipulag á fólksflutningum með langferðabifreiðum, 3. gr. um siglingalög, 4. gr. um eftirlit með skipum, 5. gr. um leiðsögu skipa, 6. gr. um hafnalög, 7. gr. um vegalög, 8. gr. um veitinga- og gististaði, 9. gr. um skipulag ferðamála --- og það kemur ekki mikið inn á flugmál --- og 10. gr. um skráningu skipa. Í þessum greinum er ekki að mínu viti minnst mjög mikið á flugmál en hæstv. ráðherra varði mestum tíma sínum í að lýsa þeim áhrifum sem samningurinn hefði hugsanlega á flugmál en mér hafði skilist á þeim tilkynningum sem við í samgn. höfum fengið að lagabreytingnar er vörðuðu flugmál mundu verða í sérstöku frv. Eins og ég sagði gengur þetta frv. mest út á að samgrh. er heimilt að setja reglugerðir. Svo að segja hver einasta grein byrjar á því að samgrh. er heimilt að setja reglugerðir á sviði þessa og hins sem tekið er á. Hæstv. ráðherra lýsti því hér áðan að þetta væri aðeins vegna skuldbindinga er leiða af samningi um Evrópskt efnahagsvæði milli EB-ríkja og EFTA. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra, hver á að fylgjast með því að reglugerðirnir séu nákvæmlega eftir ákvæðum samningsins þegar við fáum í hendur frv. til laga sem er orðað á þennan veg. Er gert ráð fyrir að nefndir þingsins eða samgn. eða e.t.v. þingið sjálft fái að fara yfir þær reglugerðir og skoða hvort þær séu þá í samræmi við ákvæði samningsins í frv. um Evrópskt efnahagssvæði? Ég tel að þingmönnum sé nánast ekki bjóðandi að fjalla um svona frv. þar sem nánast eingöngu er verið að heimila ráðherra að setja reglugerðarfargan eins og ég vil orða það. Ég tek svo sannarlega undir það sem hér hefur verið gagnrýnt að með þessu frv. erum við að fara inn á þá leið að Alþingi hefur nánast ekkert um það að segja hvaða reglur og lög munu gilda í framtíðinni um hið Evrópska efnahagssvæði og á Íslandi í tengslum við það. Við verðum að taka á okkur þau lög og reglugerðir Evrópubandalagsins sem eiga að gilda á hinu Evrópska efnahagssvæði og við fáum í mesta lagi að sjá frv. álíka og þetta þar sem ráðherra er falið að gefa þessar reglugerðir út. Að nokkru leyti kemur þetta frv. líka inn á ríkisfang og búsetuskilyrði vegna ákvæða samningsins. Það er að sjálfsögðu í samræmi við það frjálsræði sem gilda á að ákvæði sem varða ríkisfang og/eða búsetuskilyrði eru ekki lengur fyrir hendi í viðkomandi lögum. Mér sýnist nú að það sé mjög skoðunarvert í sambandi við ferðamál hvernig það getur orðið í framkvæmd þegar t.d. leiðsögumenn geta unnið hér alveg sama hvaðan þeir eru af Evrópska efnahagssvæðinu. Þá gilda engin sérréttindi fyrir íslenska leiðsögumenn, þeir hafa á undanförnum árum þurft allmikið að halda í réttindi sín gagnvart erlendum leiðsögumönnum sem hafa nánast vaðið hér yfir án þess að hafa tilskilin leyfi. Mér sýnist að þarna sé algerlega fyrir bí að íslenskir leiðsögumenn geti haft eða hafi nokkurn forgang og er raunar einsýnt að þeir munu ekki hafa hann og þar getum við búist við atvinnuleysi einnar stéttar í viðbót. Ef farið er yfir almennar athugasemdir með frv. þá byggist frelsið í flutningamálum og samræming á eftirfarandi grundvallaratriðum, með leyfi forseta: 1. Frelsi til að láta í té þjónustu. 2. Afnám hindrana í vegi frjálsrar samkeppni. 3. Afnámi ríkisstyrkja, eflingu öryggis- og mengunarvarna. Og svo koma hér áfram 4. og 5. atriði. Ég vil dvelja nokkuð við 3. atriðið, afnám ríkisstyrkja í flutningamálum. Hér á landi höfum við haft styrki í flutningamálum og þá sérstaklega fyrir ferjur og flóabáta. Opinber stuðningur verið viðurkenndur sem framlag til þeirra á þeim grundvelli að þarna væri um að ræða þjóðveg viðkomandi íbúa og í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár eru rúmar 300 millj. ætlaðar til stuðnings við ferjur, flóabáta og slíkar samgöngur og því vil ég spyrja hæstv. samgrh.: Hvernig verður farið með málefni ferja og flóabáta á hinu Evrópska efnahagssvæði? Verða þeir styrkir algerlega afnumdir og hvað mun þá koma í staðinn? Það er deginum ljósara að samkeppnisreglurnar eiga að gilda á hinu Evrópska efnahagssvæði í sambandi við samgöngur og flutninga en það er spurning í sambandi við 8. gr., um veitinga- og gististaði, þar sem ríkisborgarar annarra ríkja Evrópska efnahagssvæðisins skulu frá og með gildistöku samningsins vera undanþegnir skilyrði um heimilisfesti samkvæmt nánari ákvæðum. Geta þá allir komið og öðlast leyfi til að stunda hér veitinga- og gistisölu? Nú hefur ríkið að nokkru leyti staðið í slíkum rekstri eða átt vissan þátt í slíkum rekstri, t.d. með því að lána skóla undir slíkan rekstur. Getum við hugsað okkur að erlendir ríkisborgarar geti komið hingað og fengið t.d. lánaðan skóla og sett upp veitinga- og gististaði yfir sumarið? Sama gildir um skilyrði fyrir rekstri ferðaskrifstofu. Þar kemur einnig inn að ríkisborgarar annarra ríkja Evrópska efnahagssvæðisins verða undanþegnir skilyrðum um ríkisfang og ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort nokkur úttekt hafi farið fram á því hvort skilyrði íslenskra ferðaskrifstofa eru þannig að þær séu samkeppnisfærar við erlenda aðila. Samkvæmt þessum samningi, sem við ræðum hér um, verður okkur skylt samkvæmt lögum um skráningu skipa að heimila skráningu skipa sem hafa fullnægt skilyrðum um skráningu í sínu heimalandi ef það er innan EES-svæðisins. Jafnvel þótt við séum með strangari reglur í dag getum við ekki neitað að skrá erlend skip ef þau fullnægja reglum í sínu heimalandi. Jafnvel þótt þær reglur séu hvorki jafngóðar eða þær sömu og við höfum hér landi sem við teljum nauðsynlegar til að hafa öryggið í lagi. Í frv. er frekar óaðgengilegt að afla sér upplýsinga um hvað raunverulega er verið að gera. Setja á reglugerðir um öll þessi atriði. Í athugasemdum er vitnað til þess að þetta sé í XIII. viðauka EES-samningsins, hann fjalli t.d. um flutningastarfsemi. Þegar maður fer að skoða þennan XIII. viðauka eru reglurnar sem skoða á skilgreindar þannig: Það er 55. gr. EB sem þýðir sama sem 32. gr. EES. 56. gr. EB sem er sama sem 33. gr. EES, 57. gr. EB sem er sama sem 30. gr. EES, 58. gr. EB sama sem 34. gr. EES, 77. gr. EB sama sem 49. gr. EES --- og ég er aðeins hálfnuð að lesa upp fyrsta kaflann af þeim greinum sem taldar eru upp. Ég ætla ekki að þreyta þingheim á að lesa þetta allt saman en svona eru útskýringarnar sem fylgja þegar farið er að lesa í XIII. viðauka um flutningastarfsemi sem vísað er í í þessu frv. til skýringar. Í athugasemdum við 7. gr. er talað um samstarf sérfræðinga EFTA-ríkjanna í sérstakri nefnd um samgöngumannvirki líkt og Evrópubandalagið kom á fót með sérfræðingum frá aðildarríkjum þess með ákvörðun ráðsins sem hér er tiltekið. Um þetta á að veita samgrh. heimild að setja í reglugerð. Ég vil spyrja hæstv. samgrh.: Er það meiningin að hér eftir eigi það að vera samstarfsnefnd sérfræðinga innan EES-svæðisins sem á að fjalla um samgöngumannvirki á Íslandi? Það væri hægt að spyrja um ýmislegt fleira.

Ég náði ekki spurningunni.

Kveðið er á um samstarf sérfræðinga EFTA-ríkjanna í sérstakri nefnd um samgöngumannvirki, það er sem sagt heimild fyrir samgrh. til þess að setja það í reglugerð. Það er vísað til þessa í athugasemdum um 7. gr. svo ég spyr hvort meiningin sé að fjalla eigi um samgöngumannvirki hér á Íslandi í sérstakri sérfræðinganefnd EFTA-ríkja. Ég hef farið að nokkru leyti yfir þetta frv. sem, eins og ég sagði í upphafi, er ekki mikið á að græða þar sem það gengur að öllu leyti út á að afnema þau ákvæði sem í þessum lögum hafa verið um ríkisfang og búsetu og gefa samgrh. heimild til að setja reglugerðir. Ég mun að sjálfsögðu skoða þetta nánar í hv. samgn. en ætla ekki að taka meira fyrir að svo stöddu.

Virðulegur forseti. Þetta frv. til laga um breyting á lagaákvæðum er varða samgöngumál vegna aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu upplýsir kannski skýrt við hverju menn eiga að búast á næstu árum ef þessi samningur um Evrópska efnahagssvæðið verður að veruleika. Hér er frv. lagt fram þar sem nánast er ekki gert ráð fyrir öðru en að ráðherra gefi út reglugerð og hæstv. samgrh. lýsti því þannig áðan að menn ættu ekki að hafa áhyggjur af því vegna þess að svigrúmið sem hann hefði sem ráðherra væri svo lítið að það væri ekki verið að framselja neitt vald til hans. En hvert er verið að framselja valdið úr því að það fer ekki til hans? Það er auðvitað verið að framselja það úr landi. Það er verið að framselja það til EB vegna þess að gert er ráð fyrir því í þessu frv. --- og orðalagið skulu menn skoða grannt, orðalagið segir okkur að ekki eigi bara að setja reglur Efnahagsbandalagsins sem nú eru í gildi í lög á Íslandi eða láta þær taka hér gildi heldur að það nægi að setja allar nýjar reglugerðir á flæðilínuna sem liggur í gegnum samgrn. Allar breytingar sem verði á reglugerðum EB munu þess vegna fara hljóðalaust í gegnum samgrn. og hæstv. ráðherra nefndi það í ræðu sinni áðan að ekki þyrfti að hafa áhyggjur af þessu því að hann hefði svo lítið svigrúm, það væri ekki verið að framselja neitt vald til hans. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst ég standa í erfiðum sporum að eiga að heita að vera þingmaður hér og sú hugmynd skuli vera lögð fyrir mann að í framtíðinni eigi að skapa reglur og það eigi að skapa farveg í gegnum stjórnkerfið á Íslandi sem fer bókstaflega fram hjá þeim stjórnvöldum sem eiga að bera ábyrgð á stjórn landsins. Ég tel að það sé lágmarksvirðing við Alþingi að þessar reglugerðir, sem menn eiga að samþykkja og fylgja þessum samningi, verði samþykktar sérstaklega og að menn verði þá í framtíðinni að standa frammi fyrir nýjum reglugerðum og skrifa upp á þær. Það sé ekki bara flæðilína sem liggur í gegnum samgrn. sem dugi til þess að stimpla nýjar reglur sem koma frá hinu Evrópska efnahagssvæði. Og mig langar þess vegna til að spyrja hæstv. samgrh. hvort hann sé ekki tilbúinn til þess að það verði gerðar orðalagsbreytingar á frv. þannig að alveg sé skýrt að orðalag þeirra reglugerða, sem nú verði settar, verði ekki eins og það er núna, þ.e. sem vísar á það að ráðherra hafi í framtíðinni heimild til að skrifa upp á allar nýjar reglugerðir. Ég er ekki viss um að hv. alþm. hafi gert sér fulla grein fyrir því hvað gerist með undirskrift þessa samnings. Mig langar t.d. að biðja hæstv. ráðherra að fara fáeinum orðum um það nánar hvað hann telur að felist í því að skip, sem hafa verið skoðuð í löndunum í kringum okkur, eigi umsvifalaust að fá skráningu hér. Hefur hann gert sér fulla grein fyrir því að reglur hér eru talsvert öðruvísi en í löndunum í kring? Það er ekki bara af því að við Íslendingar séum svo sérstakir með okkur. Það er vegna aðstæðna okkar. Aðstæður eru erfiðar hér á sjó og þær reglur, sem við höfum, bæði um smíði og öryggisbúnað í skipum, eru sprottnar af nauðsyn. Ætla menn að skrifa upp á það þegjandi og hljóðalaust að reglur, sem eru miðaðar við allt aðrar aðstæður í löndunum í kringum okkur, geti orðið að veruleika hér á Íslandi? Eru menn tilbúnir til þess? Ætla menn að horfa upp á það að hér verði sköpuð hætta á skipum vegna slysa og af ýmsum öryggisástæðum sem verða vegna þess að við verðum að láta af því að hafa okkar reglur strangari en þær eru á öðrum svæðum? Ég held að menn verði að hugsa sig um og ég býst við því að það verði ýmislegt fleira sem menn eigi eftir að átta sig á þegar þeir eru búnir að skoða það gaumgæfilega hvað við erum raunverulega að gangast undir með því að samræma reglur eins og þessar. Ég er ekki að halda því fram að um þetta sé að ræða á öllum sviðum þjóðfélagsins. En ef þetta er réttur skilningur t.d. gagnvart öryggisatriðum sem heyra til sjómennsku hér á Íslandi þá held ég að margir eigi eftir að stinga við fótum þegar það kemur í ljós að hægt verður að flytja inn skip sem eru miklu ódýrari vegna þess að ekki hafa verið gerðar sömu kröfur til þeirra og hér og það verði bókstaflega að breyta reglum um skráningu og eftirlit skipa til að veikja þær til að við getum fullnægt þessum reglum. Auðvitað þýðir ekkert fyrir okkur að gera kröfur um miklu dýrari búnað og meiri öryggisbúnað í okkar skipum eftir að búið er að opna fyrir það að önnur skip þurfi ekki að vera svona útbúin. Ég tel reyndar að það hefði verið lágmarksvirðing við þingið að reglugerðirnar, sem núna eiga að taka gildi, hefðu fylgt frv. Auðvitað verða þær lagðar fram í nefndinni sem fjallar um málið og skoðaðar þar og ég tel einsýnt að menn hljóti að ganga þannig frá þeim að þær séu tilbúnar þannig að nefndin geti skoðað hvað við er átt með þessum langhundi sem hér liggur fyrir sem felur það yfirleitt í sér að ráðherra sé heimilt að setja reglugerðir. Ég ætla þess vegna ekki að fjalla mikið um einstakar greinar frv. vegna þess að ég tel að veruleg vinna verði í nefndinni að fara í gegnum þær. Ég geri mér grein fyrir því að það getur maður ekki nema leggja meiri vinnu í að skoða frv. en ég hef gert nú. Mér finnst að það sé því miður þannig að þó að menn hafi vitað það snemma að þessi mál væru á leiðinni til okkar að það gæti orðið þröngt um þann tíma sem nefndir þingsins virðast hafa til að vinna að þessum málum vegna þess að það er mjög viðamikið. Þær reglugerðir, sem við eigum von á í sambandi við þessi mál, eru að því er ég hef heyrt mjög viðamiklar og það verður töluverð vinna fyrir nefndirnar að fara í gegnum þær. En ég óska eindregið eftir því að hæstv. ráðherra staðfesti það hér að ég skilji það rétt og það sé hans skoðun að ef þetta verður samþykkt, sem ég nefndi t.d. áðan um skipin, þá munum við verða að breyta okkar reglum. Ég held að margir í þjóðfélaginu hafi áhuga á því að fá skýr svör um það.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga sem er að því leyti mjög sérstætt að það veit enginn um hvað frv. fjallar vegna þess að efnisatriði þess eru ekki til staðar. Þó þarf sérhver íslenskur þegn að kynna sér lög sem fram eru sett og getur ekki afsakað sig frammi fyrir dómstóli með því að honum hafi ekki verið kunnugt að þetta eða hitt væri í lögum. Ég er sammála þeirri túlkun hæstv. ráðherra að trúlega mundi marga syfja í salnum ef hann tæki sig til og læsi í síbylju reglurnar um járnbrautalestirnar. Það yrði vafalaust svæfandi lesning. Það merkilega við það sem hér fer fram er að við höfum mátt búa við það á þessu hausti að ekki væru aðeins gerðar athugasemdir við að menn væru að vitna í stjórnarskrár heldur er því einnig fram haldið af einum hv. þm., 3. þm. Reykv., að stjórnarskrárnar væru yfirleitt þeim mun verri sem þær væru ítarlegri og best væri nánast að hafa enga stjórnarskrá. Ég tel það alveg óhjákvæmilegt að víkja ögn að sögu þessara mála og ætla að leyfa mér að vitna í Stjórnskipun Íslands, 2. útg. Höfundur er Ólafur Jóhannesson en Gunnar G. Schram annaðist útgáfuna. Þar segir svo á bls. 21, með leyfi forseta: ,,Sérstakar stjórnarskrár eiga fyrst og fremst rætur að rekja til stjórnarskrár Bandaríkjanna frá 1787 og til mannréttindayfirlýsingar þeirrar og stjórnarskrár, er Frakkar settu sér eftir stjórnarbyltinguna 1789. Að dæmi þessara þjóða tóku önnur ríki, sem stjórnfrelsi fengu, að setja sér stjórnarskrá. Hafa stjórnarskrár ríkja orðið algengar á 19. og 20. öld. Stjórnarskrám þessum er fyrst og fremst ætlað það hlutverk að lögbinda æðstu stjórn ríkisins, tryggja stjórnfrelsi, stuðla að réttaröryggi og skapa vörn gegn hugsanlegu ofríki af hálfu handhafa ríkisvaldsins. Eru þær því nú víðast hvar taldar sjálfsagðar í menningarríkjum, enda þótt þær séu ekki, fremur en önnur mannanna verk, einhlítar til þessara hluta.`` Þeir ætla sér stóra hluti sem líta svo á að eigi ekki að lögbinda æðstu stjórn ríkisins, eigi ekki að tryggja stjórnfrelsi, eigi ekki að stuðla að réttaröryggi og eigi ekki að skapa vörn gegn hugsanlegu ofríki af hálfu handhafa ríkisvaldsins. Þeir ætla sér stóra hluti sem telja að þetta sé óþarfi. Bretar búa við það að hafa ekki stjórnrskrá. Þeir hafa stjórnskipunarlög og það er ekki áskilið þess vegna að kosningarréttur sé skylda í Bretlandi á þann hátt sem hann er á Íslandi. Þegar fyrrv. forsætisráðherra Breta ákvað að leggja á nefskattinn þá var það innifalið að þeir auðnuleysingjar, sem ekki væru færir um að greiða þennan skatt, skyldu ekki hafa kosningarrétt í Bretlandi. Svo mjög reiddust Bretar þessu tiltæki að ráðherrann varð að hrökklast frá völdum vegna aðgangs eigin flokkssystkina. Það voru breskir íhaldsmenn, það má ekki gleymast, sem settu Thatcher af vegna ofríkis í hugsunarhætti. Þegnarnir, sem höfðu haft þær skyldur að þurfa að verja Stóra-Bretland ef á þá var ráðist með vopnum og falla fyrir þetta land, áttu ekki, ef þeir ekki greiddu nefskattinn, að þurfa að hafa rétt til að greiða atkvæði. Ég held að það þurfi að seilast nokkuð langt ef menn vilja halda því fram að stjórnarskrár hafi ekkert gildi fyrir lýðræðið, þær séu nánast mistök og betra sé betra að hafa þær sem ómerkilegastar. Það er rétt að Weimar-lýðveldið hafði mjög fullkomna stjórnarskrá. En í einni grein þeirrar stjórnarskrár var alvarleg meinloka. Hún var sú að framkvæmdarvaldinu var heimilt að taka til sín allt vald ef það mat það svo að um sérstakt hættuástand fyrir ríkið væri að ræða og í skjóli þessarar meinsemdar í þessari stjórnarskrá gátu menn á löglegan hátt tekið sér vald sem engin siðmenntuð þjóð teldi réttlætanlegt. Þetta er stundum notað af gárungum til þess að undirstrika að fullkomnar stjórnarskrár séu einskis virði og betra að hafa lélega stjórnarskrá og stutta. Nú er það svo með löggjafarvaldið sem á að vera í höndum Alþingis og forseta að það má nokkuð um það deila hversu mjög er heimilt að framselja það til framkvæmdarvaldsins. Það hafa fallið dómar á Íslandi, tveir hæstaréttardómar sem ég man eftir, þar sem löggjafarvaldið hefur verið ávítað fyrir að framselja of mikið vald til framkvæmdarvaldsins. Í öðru tilfellinu varð íslenska ríkið að greiða verulegar bætur vegna þessa. Ég kem að því síðar en ætla, með leyfi forseta, að vekja athygli á því sem segir um verkefni löggjafarþingsins og textinn er á bls. 284 í sömu bók um Stjórnskipun Íslands: ,,Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er að vísu gengið út frá efnislegu lagahugtaki, þ.e. að viss fyrirmæli séu þess eðlis, að þau verði aðeins gefin í lögum, en þar skortir þó alla skilgreiningu á því, hvers kyns fyrirmæli þetta séu. Hér er í rauninni um tvær spurningar að ræða. Annars vegar hver fyrirmæli sé hægt að setja í lögum og hins vegar hver fyrirmæli verði aðeins sett í lögum en ekki á annan hátt. Í fyrra tilfellinu er um að ræða valdmörk löggjafans, og má segja, að í þessu sambandi sé það aðalspurningin. Í hinu tilfellinu er um að tefla einkaveldi löggjafans. Skulu nú hvortveggju þessi atriði athuguð nokkru nánar.`` Mér sýnist að seinna tilfellið hljóti að vera það tilfelli sem menn verða að velta fyrir sér nú, þ.e. einveldi löggjafans, takmörkun löggjafans á því að hann hafi ekki heimildir til að framselja það vald sem honum er ætlað að hafa. Þar segir svo í stjórnskipun Íslands á bls. 286 við seinni spurningunni, með leyfi forseta: ,,Hinni spurningunni, hver fyrirmæli verði aðeins sett með lögum, þannig að óheimilt sé að setja þau með öðrum hætti, er vandsvarað. Þegar úr henni á að leysa, er fyrst athugandi, hverja leiðbeiningu sé að fá um það atriði í stjórnarskránni. Þess er áður getið, að í mörgum stjórnarskrárákvæðum sé sagt, að eitthvað skuli gert með lögum eða að eitthvað megi gera með lögum. Þegar heimilað er að breyta tilteknum stjórnarskrárákvæðum með lögum, sbr. 35., 62. og 64. gr. stjórnarskrárinnar eða talað er um, að eitthvað sé eða skuli ákveðið með lögum eða verði ekki gert nema með lögum, sbr. 5., 9., 14., 33., 40., 58., 59., 67., 69. og 76. gr. stjórnarskrárinnar, þá er alveg ljóst, að þeim efnum verður ekki skipað nema af löggjafanum. En á sömu lund verður einnig að skilja önnur stjórnarskrárákvæði, sem gera ráð fyrir lögum, enda þótt þau séu öðruvísi orðuð, sbr. 20., 27., 31. og 75. gr. stjórnarskrárinnar. Málefnum þeim, sem stjórnarskráin sjálf felur löggjafanum, verður því aðeins skipað með lögum, og löggjafanum er óheimilt að framselja framkvæmdarvaldshafa ákvörðunarvald um þau efni.`` Ég vona að hv. þm. hafi veitt því athygli að fullyrt er að það sé óheimilt að framselja framkvæmdarvaldshafa ákvörðun um þau efni. Það eru sem sagt fullyrðingar sem staðfesta það að löggjafarvaldið hefur ekki frjálsan framsalsrétt á hverju sem er handa framkvæmdarvaldinu. Jafnvel þó að þinginu detti í hug að samþykkja það, þá stenst það ekki dóma Hæstaréttar. Svo einfalt er það mál. Enda væri það skrýtið ef Alþingi Íslendinga hefði heimild til þess að afhenda á einu bretti rétt sinn til að setja lög og fela framkvæmdarvaldinu að ráðskast með það eins og því sýndist. Með leyfi forseta, vil ég halda áfram lestrinum: ,,Önnur mikilsverð leiðbeining er fólgin í því, að löggjafinn einn getur breytt þeim ákvæðum, sem hann sjálfur hefur sett, nema heimild til breytingar með öðrum hætti sé í lögunum sjálfum eða leiði af öðrum heimildum, sbr. 30. gr. stjórnarskrárinnar um undanþágur frá lögum. Á regla þessi að sjálfsögðu einnig við um eldri lagafyrirmæli, þótt þau séu sett með öðrum hætti en nú gildir um lagasetning. En þar ber þess að gæta, að um einstök fyrirmæli, sem einvaldskonungar gáfu út, kann að orka tvímælis, hvort fremur beri að líta á þau sem lagaboð eða fyrirmæli framkvæmdarvaldshafa. Við úrlausn þess atriðis verður einkum að hafa hliðsjón af því, hvort birting hefur farið fram með þeim hætti, sem áskilið var um lög. Verði litið á slíkt konungsboð sem lagaákvæði, verður því auðvitað ekki breytt né það afnumið nema með lögum. Það getur verið beint eða óbeint ákveðið í almennum lögum, að tilteknum málefnum verði aðeins skipað með löggjöf. Slík lagafyrirmæli eru bindandi fyrir framkvæmdarvaldshafa, enda þótt þar kunni að vera um að ræða efni, sem eðli sínu samkvæmt yrðu talin til stjórnarmálefna. Þessi regla veitir auðvitað enga leiðbeining, þegar um er að tefla efni, sem almannavaldið hefur ekki áður látið til sín taka. Þegar framangreindum stjórnarskrárákvæðum og almennum lögum sleppir, eru ekki fyrir hendi skýrar reglur um þetta efni. Þá verður að styðjast við valdgreiningu 2. gr. stjórnarskrárinnar, eða með öðrum orðum, miða við hið efnislega lagahugtak. Samkvæmt því þarf löggjafar við, þegar setja skal almennar réttarreglur, hvort sem þær mæla fyrir um háttsemi manna eða leggja viðurlög við, ef út af er brugðið, og hvort sem þær lúta að lögskipun á sviði einkaréttar eða allsherjarréttar. Einkanlega er það viðurkennd grundvallarregla í íslenzkum rétti, að skerðing á eignum eða frjálsræði einstakra aðila geti aðeins átt sér stað samkvæmt lögum eða heimild í lögum. Annars er regla þessi um nauðsyn löggjafar, ef setja skal almennar réttarreglur nokkuð teygjanleg, svo sem áður er að vikið. Þrátt fyrir hana hefur framkvæmdarvaldshöfum innan vissra takmarka verið talið heimilt, ýmist fyrir framsal af hálfu löggjafaraðilans eða samkvæmt venju eða eðli máls, að setja almenn fyrirmæli. Þegar stjórnarskráin sjálf kveður eigi á um það, að tilteknum málum skuli ráðstafað með lögum, má segja, að löggjafanum sé leyfilegt að heimila framkvæmdarvaldshöfum að setja almennar réttarreglur um tiltekin efni eftir því sem nánar er ákveðið í lögum, einkanlega ef slíkt framsal styðst við venju. Getur verið hallkvæmt að fela framkvæmdarvaldshöfum að setja fyllri og ýtarlegri ákvæði um málefni heldur en lögin sjálf geyma. Eigi að síður er mikið álitamál, hversu langt löggjafinn má eða á að ganga í þessu. Verður það nánar rætt síðar, er fjallað verður um reglugerðir og önnur almenn fyrirmæli framkvæmdarvaldshafa. Og þegar stjórnarskráin sjálf býður, að eitthvað skuli gert með lögum, er almenna löggjafanum, eins og áður er sagt, almennt óheimilt að fela framkvæmdarvaldshöfum ákvörðun um þau efni. Er spurning, hvort þessa hefur ætíð verið nægilega gætt. Því hefur t.d. verið hreyft, að með hliðsjón af 40. gr. stjórnarskrárinnar væri hæpið, að heimilt væri að fela ríkisstjórninni ákvörðunarvald um það, hvort hún innheimti tiltekna skatta eða ekki, svo sem mjög hefur þó tíðkast. Sennilega er þó ákvæði 40. gr. fullnægt með því, að skattar séu heimilaðir í lögum. Og hvað sem um það er, þá myndi þessi háttur sjálfsagt nú orðið talinn helgaður af langri og athugasemdalausri venju. Af framansögðu má ráða, að hið efnislega lagahugtak er engan veginn fastskorðað. Þegar eigi er við annað að styðjast, fer það nokkuð eftir ríkjandi réttarhugmyndum og almennri réttarvitund á hverjum tíma, hvenær löggjöf er talin óhjákvæmileg, þannig að framkvæmdarvaldshafa sé án hennar óheimilt að láta málefni til sín taka.`` Hér er látið að því liggja að skv. 40. gr. sé hugsanlegt að athugasemdalaus venja hafi fært framkvæmdarvaldinu rétt til þess að innheimta skatta sé það heimilt á þann hátt að framkvæmdarvaldið geti breytt upphæð skattsins og þannig í reynd ráðið því hver skattheimtan er. Nú vill svo til að tveir af núv. þm. Sjálfstfl., hv. 1. þm. Vestf. og hv. 2. þm. Norðurl. v., hafa báðir hlotið dóma í Hæstrétti fyrir það að þeir beittu reglugerðarákvæðum sem heimiluðu þeim að ákveða skatt. Í öðru tilfellinu var um þungaskatt að ræða hjá hv. 1. þm. Vestf. þegar hann var samgönguráðherra. Í hinu tilfellinu var um fóðurbætisskatt að ræða þegar hv. 2. þm. Norðurl. v. var landbúnaðarráðherra. Í báðum tilfellum féllu dómar á þann veg að Alþingi hefði verið óheimilt að framselja jafnmikið vald og það hafði gert. Það er þess vegna undirstrikað með þessum dómum að sú athugasemd sem hér stendur í Stjórnskipun Íslands og hljóðar svo ef ég les hana aftur á bls. 288: ,,Og hvað sem um það er, þá myndi þessi háttur sjálfsagt nú orðið talinn helgaður af langri og athugasemdalausri venju.`` Hæstiréttur staðfesti að svo er ekki. Það er spurning hvort virðisaukaskatturinn eins og hann er í dag felur ekki í sér í reynd of mikið framsal til framkvæmdarvaldsins um það hvaða hlutir eigi að bera virðisaukaskatt og hverjir skuli undanskildir.

Mig minnir að þm. hafi . . .

Það hefur hreinlega ekki á að reynt. Nú kemur í ljós að hæstv. landbrh. hefur gott minni eins og allir vissu og sá sem hér stendur hefur greitt atkvæði með ýmsum sköttum, m.a. greiddi hann atkvæði með virðisaukaskattinum en hefur jafnframt hugleitt það hvort hann hafi veitt ráðherrum meiri heimildir en Alþingi getur veitt framkvæmdarvaldinu. Þó að ég hafi hér nefnt tvo hv. alþm. sem hafa hlotið dóma er ég ekki með því að kasta rýrð á þessa menn sem einstaklinga eða sem þingmenn. Þeir voru einfaldlega í stólum framkvæmdarvaldsins að framkvæma hluti sem löggjafarvaldið hafði heimilað og þeir töldu á sínum tíma að þeir stæðu í fullum rétti við að framkvæma það á þann veg sem þeir gerðu. En Hæstiréttur Íslands staðfesti það að löggjafarvaldið hafði ekki haft heimildir til að framselja þetta vald. Hér sagði hæstv. samgrh. í þeirri framsöguræðu sem hann flutti að það skapaði hvorki réttaróvissu né að um framsal valds til ráðherra væri að ræða. Nú er það svo að ef ekki er um framsal valds til ráðherra að ræða í því lagafrv. sem hér er, þá er ráðherrann að segja að framsalið sé úr landi, svo einfalt er það mál. Þá er ráðherrann að lýsa því yfir að framsalið sé úr landi. Það er staðreynd að ekkert ákvæði í þessu frv. er á þann veg að ef þeim lögum verður breytt frá því sem nú er í gildi hjá EB um þessa hluti þurfi á nýjan veg að koma til Alþingis Íslendinga og óska eftir heimild til að setja reglugerð. Það er aftur á móti gert ráð fyrir því að ef slíkar breytingar verði sé ráðherrann bundinn af þeim samningi sem gert er ráð fyrir að verði staðfestur og hann hafi heimild í lögunum til að breyta og þess vegna sé hann í reynd skyldugur til að framkvæma þá breytingu. Ég veit það að í öllum ráðuneytum Íslands, hverju einasta ráðuneyti, er það talin einfaldasta leiðin til að sleppa við að útvega lagafrumvörp og leggja í þau þá vinnu sem þarf að ganga þannig frá málum að þau séu fyrst fremst heimildarlög. Ein frægasta löggjöf sem sett hefur verið á Íslandi um heimildarlög, og ég talaði mjög hart gegn í þinginu, var um stjórn fiskveiða. Þar byrjuðu margar greinar á ,,Ráðherra er heimilt . . . `` og mér fannst að það væri nógt að segja að lögin hljóðuðu svo: ,,Ráðherra er heimilt að stjórna fiskveiðum við Ísland eins og hann hefur áhuga á.`` Svo þyrfti bara gildistökuákvæði að koma þar fyrir aftan. Þetta var Alþingi ekki ásátt með og hafði þrátt fyrir allt inni í lögunum ýmiss fyrirmæli um það hvernig ráðherrann ætti að starfa. Sem sagt, aðalreglan hefur allt til þessa verið sú að fyrst setti Alþingi lög þar sem allt aðalefni kæmi fram. Til viðbótar væri ráðherra heimilt að setja reglugerð til nánari útlistunar. Þetta hefur verið höfuðvenjan í þessum efnum. Hér er þessum hlutum aftur á móti snúið við. Það er þess vegna í fullu gildi sem stendur í þessari bók Um stjórnskipun Íslands á bls. 287 og ég hafði áður lesið upp: ,,Þegar stjórnarskráin sjálf kveður eigi á um það, að tilteknum málum skuli ráðstafað með lögum, má segja, að löggjafanum sé leyfilegt að heimila framkvæmdarvaldshöfum að setja almennar réttarreglur um tiltekin efni eftir því sem nánar er ákveðið í lögum, einkanlega ef slíkt framsal styðst við venju.`` Þ.e. ef það styðst við venju. Ef það hefur verið gegnumgangandi að það sé í samræmi við þau lög sem áður hafa verið sett í landinu sem eru á þann veg að fyrst eru aðalatriði efnisins sett í lagatexta og síðan er framkvæmdarvaldinu heimilað að setja fyllri ákvæði í reglugerð. Þær hugmyndir sem hér eru settar fram um lagasetningu helgast ekki af þessu. Hér er hlutunum gersamlega snúið við. Það eru engar upplýsingar í þessum texta um það hvað þetta þýðir gagnvart járnbrautastarfseminni eða skuldbindingar þar um þrátt fyrir að það fjalli um það mál. Ég er ekki að álasa hæstv. ráðherra prívat eða persónulega fyrir frv. á nokkurn hátt, alls ekki. Ég lít svo á að hann hafi tekið við frv. sem embættismenn framkvæmdarvaldsins hafa samið og talið að væri einfaldasta leiðin fyrir þá til að komast létt frá því verki að setja í lög ákvæði sem væru á þann veg að Ísland væri búið að lögbinda sig til að fara eftir því sem það hefði ákveðið ef Íslendingar samþykktu EES-samninginn. Hitt er svo aftur á móti spurning: Stenst þetta? Hefur það eitthvert gildi, jafnvel þó að hæstv. ráðherra fengi þetta samþykkt á Alþingi? Er einhver íslenskur þegn bundinn af þessu? Ég efa stórkostlega að svo sé. Hæstiréttur Íslands hefur fellt tvo dóma yfir tveimur starfandi þingmönnum landsins. Ætlar Alþingi Íslendinga undir slíkum kringumstæðum að halda áfram á þeirri braut að framselja svo mikið vald til ráðherra, til framkvæmdarvaldsins, í formi heimilda til útgáfu reglugerða að það sé komið inn á hin gráu svæði um hvað sé heimilt og hvað sé ekki heimilt? Ég tel persónulega að með frv. sé Alþingi komið það langt að það mætti segja sem svo að ekkert sé eftir sem Alþingi getur ekki framselt til löggjafarvaldsins nema það sem beinlínis er bannað, nákvæmlega bannað samkvæmt stjórnarskránni. Það breytir engu þótt fulltrúar framkvæmdarvaldsins skrifi niður skýringar og athugasemdir og afhendi sínum ráðherra og segi: Þetta er heimilt, vegna þess að þegar kemur að dómum þá er aðeins einn aðili dæmdur. Það eru ekki þeir sem skrifa textann og leiðbeiningarnar. Það er sá sem ber ábyrgð á framkvæmdinni. Svo einfalt er það mál. Það gildir nefnilega sú merkilega réttarregla í þessu sem gilti um Húsavíkur-Jón í því góða kvæði. Hann sat frammi fyrir því að hann einn sæti uppi með dóminn á efsta degi. Ég verð að segja eins og er að það er ábyggilega leit að frv. sem hefst svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Samgönguráðherra er heimilt að setja reglugerðir . . . `` Í 2. gr.: ,,Samgönguráðherra er heimilt að setja reglugerðir . . . `` 3. gr. hefur undirkafla og þess vegna er textinn í undirkafla 3. gr.: ,,Samgönguráðherra er heimilt að setja reglugerðir . . . `` 4. gr.: ,,Samgönguráðherra er heimilt að setja reglugerðir . . . ``. Í 5. gr. ber svo við að ákvæðið um rétt ráðherrans til að setja reglugerðir er komið í lok greinarinnar, það er ekki í upphafi og að þessu sinni samkvæmt íslenskri hefð, þ.e. nú er það til að setja nánari ákvæði. Svo kemur aftur 6. gr.: ,,Samgönguráðherra er heimilt að setja reglugerðir . . . `` 7.gr.: ,,Samgönguráðherra er heimilt að setja reglugerðir . . . `` Í 8. gr. er aftur gamla kerfið. Fyrst kemur lagatexti og í lokin kemur heimild til regugerðar samkvæmt nánari ákvæðum. Ég geri mér grein fyrir því að þær athugasemdir sem ég hef flutt hér falla í mjög grýttan jarðveg. Ég efa það að almennt sé nægilega ljóst fyrir Alþingi að ákvarðanir um það hvað sé raunverulega hægt að setja í lög og hvað sé ekki hægt að setja í lög eigi ekki að fara eftir því hvort menn eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Finnar einir hafa það kerfi hjá sér að áður en frv. verður að lögum er hægt að senda það til --- ég held að það sé dómstóll frekar en nefnd sem fer yfir það og metur hvort það standist þau ákvæði að geta orðið að lögum m.a. vegna stjórnarskrárinnar. Ég tel mikla nauðsyn á því að Alþingi Íslendinga hafi undir sinni stjórn aðgang að ráðgjöf svo það geti fengið skýr svör í þessum efnum áður en menn samþykkja lög. Það kalla ég ekki raunverulega ráðgjöf að senda þetta til umsagnar einhverra í stjórnsýslunni. Ég vil heldur ekki fallast á að það sé eðlilegt að það geti verið lausn undir þeim kringumstæðum að senda frv. til aðila sem að meira og minna leyti eru í aukavinnu hjá ríkinu með ómældar fjárhæðir í greiðslur fyrir slík störf og eiga þess vegna á hættu að verða einfaldlega teknir þar af launaskrá ef þeir verða til að móðga handhafa framkvæmdarvaldsins. Ég tel slíka aðila ekki hlutlausa og ekki hæfa til þessara hluta. Mér finnst þess vegna að það sé tímabært að þeir, sem nú keyra hratt og vilja að þau ákvæði verði sett í lög sem tryggi það að Íslendingar virði EES-samninginn verði hann samþykktur, geri sér grein fyrir því að ef Hæstiréttur Íslands mundi kveða upp hliðstæðan dóm og hann kvað upp í þeim tveimur málum, sem ég hef gert hér að umtalsefni, hefði Alþingi Íslendinga ekki leyst það verkefni sem stjórnvöld nú eru að fara fram á. Þá hefði Alþingi einfaldlega sett í lög ákvæði sem ekki standast að lögum. Ég tel að Alþingi sé engu bættara þó að hæstv. samgrh. verði einhvern tíma seinna meir dæmdur fyrir það að hafa beitt slíkum lögum. Ég sé ekki að það sé neitt markmið eða tilgangur í slíku. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar að það sé fyrst og fremst skömm þingsins en ekki framkvæmdarvaldsins. Það er eðli alls valds að reyna að seilast eftir meira valdi. Hitt sem er aftur á móti það alvarlega í þessu er að Alþingi, sem er samkvæmt stjórnskipuninni falið ákveðið vald, tekur sig til og dreifir því út um hvippinn og hvappinn. Í þessu tilfelli er það trúlega að afhenda það vald út til Brussel. Ég hef ekki ástæðu til að rengja það sem hæstv. ráðherra segir að það sé sáralítið afsal á valdi til ráðherrans með þessu móti. Afsalið er úr landi eins og mér finnst það blasa við.

Herra forseti. Ég vil taka undir mörg af þeim viðvörunarorðum sem hv. 2. þm. Vestf. flutti hér varðandi heimildir frá Alþingi við útgáfu reglugerða. Ég tel að það sé full ástæða til þess að velta þeim málum rækilega fyrir sér þegar rætt er um aðildina að EES. Aðalerindi mitt hér í ræðustólinn var þó að árétta það sem ég hef áður sagt, og mér þótti hv. 2. þm. Vestf. snúa út úr í upphafi ræðu sinnar. Ég sagði það hér að það er ekki trygging fyrir góðum stjórnarháttum að hafa ítarlega stjórnarskrá. Lýðræðislegir stjórnarhættir og stjórnarhættir sem eru til fyrirmyndar geta verið í ríkjum þar sem engar eru stjórnarskrárnar. Þetta voru mín orð og ég vil ekki að hans túlkun á þeim standi hér óleiðrétt.

Herra forseti. Ég get tekið undir að það getur verið gott stjórnarfyrirkomulag í landi þó að stjórnarskráin sé ekki fullkomin. Ef í góðri stjórnarskrá er ekki að finna neina veikleika, eins og var með þýsku stjórnarskrána, sem ég vitnaði í, tel ég að hún sé trygging. Hún er að minnsta kosti sú eina trygging sem þegnarnir hafa gegn ofríki framkvæmdarvaldsins ef framkvæmdarvaldið hyggst fara fram með ofríki. Þetta tel ég nauðsynlegt að komi hér fram.

Herra forseti. Vegna ummæla hv. þm. um þær reglugerðir sem nauðsynlegt var að setja vegna samgönguþáttar samningsins um Evrópskt efnahagssvæði vil ég taka fram að eins og frv. liggur fyrir er tekið skýrt fram að heimild ráðherra sé takmörkuð vegna þeirrar nauðsynjar sem leiðir af skuldbindingum í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Fyrir þessu þingi liggur raunar frv. til laga um staðfestingu á þeim samningi. Auðvitað nær umboð ráðherra að þessu leyti ekki lengra en gagvart almennum lögum eins og alkunna er í þinginu. Hitt er aftur nýlunda að hér í tveim bókum liggja fyrir nákvæmlega hver eru efnisatriði viðkomandi reglugerða svo hv. þm. getur sett sig inn í það og þannig glöggvað sig á því hvað hér er haft í huga. Hitt er alkunna að það er ekki talið nauðsynlegt, og allra síst í tæknilegum málefnum, að lögfesta hvað eina sem lýtur að samgönguþættinum enda yrði slíkt til trafala og hefur oft orðið þegar lög í þessum málaflokki hafa verið of ítarleg. Ég vil nefna sem dæmi lög um leigubílstjóra sem nú liggja fyrir og er nauðsynlegt að breyta þótt ekki sé nema til að gefa ákveðið svigrúm svo að þau séu í samræmi við breytta ferðahætti og þörf fyrir aðra þjónustu en gert var ráð fyrir því þegar þau lög voru sett.

Herra forseti. Í frv. til laga um EES er vakin athygli á því að beint eða óbeint þurfi að binda í lög. Þegar talað er um að binda eitthvað óbeint er átt við reglugerðir. Hæstv. ráðherra hefur lagt hér til að alfarið verði farin reglugerðarleiðin og rökin fyrir því eru íslensku lögin um leigubíla. Vafalaust eru þau ekki fullkomin frekar en önnur mannanna verk. Hins vegar veita þau þó nokkrar upplýsingar um það hvernig þar ber að standa að málum. Það þýðir ekkert að veifa tveimur hvítum bókum og segja að menn geti kynnt sér innihald þeirra. Það er nú svo með lagafrv. að ætlast er til þess að í þeim komi fram það efni sem um er að ræða. Það er grundvallaratriði laga. Grundvallaratriði laga er sú réttarkrafa að einstaklingurinn eigi í stuttu og aðgengilegu máli að geta komist að því við hvaða lög hann býr. Það er sú grundvallarkrafa sem gerð er til löggjafans og á móti er einstaklingurinn skyldugur til að kynna sér lögin. Honum er ekki réttarvörn í því að segja: Ég hef ekki lesið lögin. Þess vegna er það gersamlega út í hött að halda því fram að þinginu sé heimilt að samþykkja lög þar sem ekki kemur fram hver skyldan er en segja svo bara: Þið getið farið að lesa þessar bækur, þetta er þar að finna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 2. þm. Vestf. fyrir mjög athyglisverða ræðu um hlutverk löggjafarsamkundunnar og rétt hennar og skyldur. Ég held að full þörf sé á því að menn fari oftar yfir þau atriði sem er að finna í stjórnarskrá um hlutverk löggjafarþingsins og ekki hvað síst í ljósi þess stjórnarfars sem við búum við og höfum átt við að búa undanfarið eitt og hálft ár þar sem gætt hefur ríkari tilhneigingar en ég hef áður séð dæmi um af hálfu framkvæmdarvaldsins að draga til sín valdið úr höndum þingsins og líta á sína stuðningsmenn í þingflokkum stjórnarinnar sem vinnuhjú í vinnu hjá húsbændunum sem eru ráðherrar. Þetta makalausa frv. sem hér er til umræðu kallar vissulega á það að menn velti þessum atriðum fyrir sér. Það er ekki svo að menn séu varnarlausir í að leita að rökstuðningi fyrir þeim sjónarmiðum sem m.a. hv. 2. þm. Vestf. bar hér fram. Hann vitnaði til bókar eða rits eftir mann sem oft er vitnað til og m.a. grípa sumir hæstv. ráðherrar til að vitna í það rit þegar mikið liggur við að réttlæta gerðir sínar. Það álit hlýtur því að vega mjög þungt sem kom fram í upplestri við mat á því hvort þinglega sé að málum staðið og hvort togstreitan um valdið milli þings og framkvæmdarvalds sé farin að taka á sig þá mynd að framkvæmdarvaldið hafi þar tögl og hagldir og togi til sín meira en verið hefur og eðlilegt getur talist. Ég hef löngum verið þeirrar skoðunar að gegnum tíðina hafi framkvæmdarvaldið verið of sterkt. Það hefur haft óeðlilega sterka stöðu gagnvart löggjafarsamkundunni og dregið til sín meira vald en að mínu mati er ásættanlegt. Þetta hefur ágerst mjög í tíð núv. ríkisstjórnar. Hvað varðar frv. þá er það, eins og vakin hefur verið athygli á, þannig upp byggt að að efni til er það einfalt: ,,Ráðherra er heimilt . . . `` En það er ekki bara svo að ráðherra sé heimilt að setja reglugerðir vegna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið heldur er heimildin víðtækari en að setja reglugerðir á grundvelli þess sem fyrir liggur. Það segir í þessum allflestum lagagreinunum að heimildin nái til reglugerða sem eru nauðsynlegar vegna skuldbindinga er leiða af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið eða með öðrum orðum nær heimildin líka til þess sem koma skal, ekki bara til þess sem nú er í samningnum heldur þess sem menn kunna að koma sér saman um síðar og breyta. Ef þær breytingar kalla að mati ráðherra á breytingar hér innan lands er búið að afgreiða það í eitt skipti fyrir öll að hann hefur reglugerðarvald til að breyta í samræmi við það eins og honum finnst sjálfum að það eigi að vera. Valdaframsalið, sem er óumdeilanlegt í frv., bætist við það sem fram kemur í sjálfu frv. um Evrópska efnahagssvæðið því í 4. gr. þess hefur ráðherra einnig mjög víðtækt vald, ef þetta frv. nær fram að ganga. Þar segir að ráðherra sem í hlut á geti, ef sérstök nauðsyn krefur, sett reglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd EES-samningsins. Með öðrum orðum getur hver ráðherra sett reglur um framkvæmd samningsins, eins og hann lystir, á málasviði sem heyrir undir hann og þar með talið á þetta við um hæstv. samgrh. Þetta nægir ekki hæstv. samgrh. Hann vill fá meira. Ég vil vekja athygli á ákvæði í stjórnrskrá lýðveldisins sem nokkuð hefur borið á góma á þessu sumri. Þar segir í 69. gr., með leyfi forseta: ,,Engin bönd má leggja á atvinnufrelsi manna nema almenningsheill krefji, enda þarf lagaboð til.`` Eigi með öðrum orðum að setja reglur sem takmarki með einum eða öðrum hætti atvinnufrelsi manna verður það eigi gert nema með lögum, ekki með reglugerðum. Í þessu frv., sem hæstv. samgrh. hefur hér mælt fyrir, eru ýmis atriði sem lúta að þessu og falla að mínu mati undir 69. gr. stjórnarskrárinnar. Ég tel því ótvírætt að reglugerðarheimildir geti þingið ekki veitt ráðherra í þessu tilviki. Ég vil líka vekja athygli á því að í þingsköpum er mælt fyrir um það hvernig eigi að meðhöndla frv. Þar segir í 42. gr. þingskapalaga, fyrri málsgrein, með leyfi forseta: ,,Lagafrumvarpi, er felur í sér tillögu um breytingu á stjórnarskránni eða viðauka við hana, skal vísa til sérnefndar skv. 32. gr. Í fyrirsögn skal það nefnt frumvarp til stjórnarskipunarlaga. Hafi það eigi þá fyrirsögn vísar forseti því frá.`` Með örðum orðum ef frv. sem lýtur að stjórnarskránni er ekki rétt útbúið ber að vísa því frá. Þetta ákvæði þingskapa felur þá skyldu á herðar forseta að gæta að því hvort frumvörp sem lögð eru fram séu þess efnis að þau lúti að breytingu á stjórnarskrá. Það er meira tilefni en venjulega fyrir hæstv. forseta að líta til þessarar skyldu sinnar þegar menn eru með sem aðalmál þingsins samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Ég vil því spyrja hvort farið hafi fram af hálfu forseta athugun á því hvort þetta frv. hæstv. samgrh. falli undir fyrri mgr. 42. gr. þingskapalaga og jafnframt bæta því við hvort það hafi verið athugað af hálfu forseta hvort frv. sjálft, meginfrumvarpið um hið Evrópska efnahagssvæði, brjóti í bága við þetta ákvæði eða öllu heldur hvort það sé þess eðlis að það kalli á breytingar á stjórnarskrá. Þetta ber forseta að athuga, sérstaklega þegar álitaefni eru uppi og skoðanir hafa verið settar fram um að svo kunni að vera, þ.e. að hér séu menn að ganga á svig við stjórnarskrána. Ég vil því óska eftir því að forseti upplýsi þingheim um hvaða athugun hefur farið fram á þessu af hálfu forseta því svo verður að vera til að forseti geti ákvarðað hvort frumvarp sé rétt fram borið eins og tilgreint er í 42. gr. þingskapalaga. Ef það er svo að þetta frv., sem hér er til umræðu, 28. mál á þskj. 29, brjóti í bága við 69. gr. stjórnarskrárinnar, eins og er mitt mat, þá ber því að hafa allt annað heiti en það hefur. Þar sem það hefur ekki það heiti ber forseta að vísa því frá. Virðulegi forseti. Af því að mér er það ljóst að sá sem nú situr á forsetastóli er ekki aðalforseti og er kannski ekki tilbúinn að svara spurningum mínum umhendis, þá vil ég fara fram á það við forseta að hann kanni þetta og svari héðan úr forsetastóli spurningum mínum um það hvort þessi frumvörp sem ég tilgreindi séu rétt fram borin hér á Alþingi.

Vegna fyrirspurna hv. þm. og athugasemda vil ég fyrst geta þess að sá forseti sem situr á forsetastóli hverju sinni er forseti þingsins. Ég vil einnig geta þess að í 42. gr. þingskapa segir: ,,Lagafrumvarpi, sem felur í sér tillögu um breytingu á stjórnarskránni eða viðauka við hana, skal vísað til sérnefndar skv. 32. gr. Í fyrirsögn skal það nefnt frumvarp til stjórnarskipunarlaga. Hafi það eigi þá fyrirsögn vísar forseti því frá.`` Hv. þm. sem aðrir hv. alþm. hljóta að gera sér ljóst að það frv. sem hér er á dagskrá fjallar ekki um stjórnarskrána eða breytingar á henni.

Virðulegur forseti. Ég verð að lýsa yfir miklum vonbrigðum mínum með það hvernig þessari umræðu lýkur. Ég hafði gert ráð fyrir því að hæstv. samgrh. tæki hér til máls og svaraði þeim spurningum sem voru lagðar fyrir hann. Það voru margar spurningar sem komu fram í umræðunni. Ég ætla ekki að fara að tína þær upp hér en ég óska eindregið eftir því að hæstv. samgrh. sjái sér fært að svara þeim. Ég tel að það hafi verið það viðamiklar spurningar og beiðnir um að hann útskýrði sinn skilning á málinu að hann geti ekki boðið þingmönnum upp á það að víkja sér undan að svara þeim.

Herra forseti. Ég var höndum seinni að kveðja mér hljóðs áður en þessari umræðu var lokið og hefði að öðrum kosti tekið til máls.

Hæstv. forseti. Það gleður mig að hæstv. samgrh. hefur orðið fyrir því sama og ég. Ég vil minna á að hæstv. forseti sagði ekki: Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs, heldur sagði hann beint að umræðu væri lokið og er það er afar fyrirgefanleg villa. Ég var einnig höndum seinni að biðja um orðið svo ég vil fara þess á leit við hæstv. forseta að hann líti svo á að hér hafi orðið smá mistök og opni umræðu aftur. Það er afar óþægilegt að verða fyrir því að tilkynnt sé að umræðu sé lokið án þess að það komi í ljós að fleiri hafi ekki kvatt sér hljóðs. Maður er háður þessum hefðum og þess vegna náði ég hreinlega ekki, frekar en hæstv. ráðherra, að kveðja mér hljóðs en hef á því fullan hug.

Virðulegi forseti. Ég skildi orð forseta við fyrirspurnum mínum svo að engin athugun hefði farið fram á þessum atriðum sem ég tilgreindi. Ég vil vegna orða hæstv. forseta geta þess að í stjórnrskránni segir fyrir um það hvernig megi leggja hömlur á atvinnufrelsi manna. Það þurfi lagaboð til. Það er alveg ljóst á því frv. sem hér er til umræðu að gert er ráð fyrir að heimildin til þessa verði veitt ráðherra, framkvæmdarvaldinu og verði framseld frá löggjafarvaldinu. Það ríður í bága við stjórnarskrána og ég tel því frv. ekki tækt til að vera hér á dagskrá til umræðu undir þeim formerkjum sem verið hefur. Ég vil láta þetta sjónarmið mitt koma fram, virðulegi forseti, en ítreka það að ég skil orð hans svo að forseti hver sem það er hverju sinni álíti það ekki sitt hlutverk að gæta þess að frv. fullnægi þeim reglum sem settar eru í þingsköpum og stjórnarskrá heldur einungis afgreiðslutæki fyrir ríkisstjórn.

Herra forseti. Það má deila um hvort ræða hv. síðasta ræðumanns fjallaði um gæslu þingskapa en nauðsynlegt er að leiðrétta þær rangfærslur sem þar komu fram. Það er rétt að í stjórnarskrá stendur að engin bönd megi leggur á atvinnufrelsi manna nema með lagaboði. Á hinn bóginn er það jafnrétt að það er ekkert í þeim gerðum sem um er fjallað í frv. eða leiða af samþykkt frv. sem leggur bönd á atvinnufrelsi manna nema hv. þm. kalli það að leggja bönd á atvinnufrelsi manna að veita öðrum frelsi, rýmka út frelsismörkin.

Virðulegi forseti. Það er nauðsynlegt að svara hæstv. ráðherra fyrst hann fór út í efnislega umræðu undir liðnum þingsköp. Það er jafnljóst að í frv. sem ráðherrann hefur hér lagt fram er framsalið, framsal valdsins til ráðherrans, svo víðtækt að engu tali tekur og það er í hendi ráðherrans hversu langt hann teygir sig með reglugerðarsetningu. Í mínum huga er enginn vafi á því að þessi heimild er svo rúm að hún muni fela í sér að ráðherra getur með reglugerðarheimildinni sett hömlur á atvinnufrelsi manna.

Hæstv. forseti. Þar sem við því virðist ekki verða orðið að opna mælendaskrá aftur tel ég að það sé ekki brot á þingskapalögum að vekja á því athygli að ég held að frv. sem hér liggur fyrir sé með öllu óvenjulegt. Nú kann eitthvað að hafa verið sagt um það áður vegna þess að ég var upptekin þegar umræðan hófst. Um langt skeið, hæstv. forseti, hefur það form á lagasetningu verið gagnrýnt að leggja hér fram hvað eftir annað breytingar á ótal lögum í einu frv., svokallaða bandorma. Það þykir ekki góð lagasetning og er það enda ekki. Hér hefur nokkuð nýtt borið við þar sem lagt er fram frv. í tíu greinum þar sem sjö af greinunum eru einungis um að galopna rétt ráðherra til að setja reglugerðir um alla skapaða hluti. Það má satt að segja undrum sæta að löglært fólk skuli skila öðru eins plaggi inn á Alþingi Íslendinga. Ég vil minna á að hér talaði hæstv. iðnrh. fyrir nokkrum dögum fyrir fjölda mála sem varða hans ráðuneyti og þar er ólíku saman að jafna. Þar var hægt að hafa málefnalega umræðu um innihald þeirra frv. sem fram voru lögð. En hér er ekkert um slíkt að ræða. Hér er bara verið að heimila hæstv. samgrh. að gera það sem honum sýnist. Ég vil, hæstv. forseti, mótmæla frv. Það vill nú svo til að ég hef verið forseti hins háa Alþigis í þrjú ár og ég verð að segja alveg eins og er að mér er til efs að ég hefði leyft framlagningu frv. Þetta er ekki boðlegt frv. Lagabandormar eru nógu slæmir og ég gagnrýndi það stundum, bæði í þingræðum og einnig í viðræðum mínum við hæstv. ráðherra. En reglugerðabandorm hef ég aldrei séð fyrr. Ég vil mælast til þess, hæstv. forseti, að farið verði að beiðni minni um að hér verði hafin umræða um þetta því ég tel að forseti hafi brotið á hv. þm. með því að tilkynna ekki að fleiri hafi ekki kvatt sér hljóðs.

Hv. 14. þm. Reykv. finnur að því að þetta mál skuli tekið á dagskrá. Hv. þm. er einn af þingmönnum í forsætisnefnd Alþingis og hefur eigi þar fundið að því að málið kæmi á dagskrá. Það var ljóst á fundi forsætisnefndar í dag að þetta mál yrði tekið til 1. umr. og hv. þm. gerði þar enga athugasemd. Mælendaskrá hafði verið lokað og tilkynnt um að 1. umr. um málið væri lokið. Þess hefur verið óskað að frá þeirri ákvörðun verði horfið og umræða opnuð að nýju. Forseti sér ekki ástæðu til að verða við þeim óskum og breyta úrskurði sínum. Málinu er ekki lokið hér á Alþingi þó að 1. umr. sé lokið og nægur tími er til að gera athugasemdir og ræða frv. þegar það kemur til 2. og 3. umr. Það er heldur engin ástæða til þess fyrir hv. þm. að finna að því að umræðu sé lokið þegar þeir hafa eigi kvatt sér hljóðs. Þeir gátu vel kvatt sér hljóðs undir umræðum fyrr á fundinum.

Hæstv. forseti. Forsætisnefnd hefur aðeins haldið örfáa fundi. Það er auðvitað ekki verkefni annars en forseta Alþingis sem situr hverju sinni að líta yfir það sem lagt er fram á Alþingi og bera ábyrgð á því. Frv. hafa ekki efnislega verið lögð fyrir forsætisnefnd eins og hæstv. forseti veit. Sá hv. þm. sem hér talar ber ekki neina ábyrgð á framlagningu þessa frv. Ég harma það að svo ströng fundarstjórn skuli hér upp tekin. En ég þykist hafa komið á framfæri mjög svo harðri gagnrýni minni á þetta endemis plagg sem hér liggur fyrir og mun ekki ræða það frekar í þingskapaumræðu.

Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að fram komi að ég færði ítarleg rök fyrir því hvers vegna ekki væri ástæða til að setja sérstök lög um þau efni sem þetta frv. fjallar um, fram yfir það sem þar er gert ráð fyrir. Hv. þm. á jafnframt að vera kunnugt um að nauðsynlegt er að hafa stoð í lögum til að heimilt sé að setja reglugerð.

Virðulegur forseti. Ég óskaði eftir því við umræðuna að hæstv. samgrh. svaraði því hvort hann væri tilbúinn til að breyta orðalaginu í frv. með þeim hætti að þar væri eingöngu verið að lögfesta eða taka upp þær reglur sem nú eru í gildi og fylgja samningnum en ekki væri haft opið reglugerðarákvæði inni sem þýddi að samgrh. hefði rétt til þess að gefa úr reglugerðir á grundvelli breyttra reglugerða frá EB jafnóðum og þær kæmu til landsins. Ég óskaði eftir því að hann svaraði þessu. Ég vil, hæstv. forseti, harma að það skuli ekki hafa tekist að ljúka umræðunni þannig að hæstv. samgrh. gæfist tóm til að svara þeim spurningum sem voru lagðar fram og að hann fengi tækifæri til að lýsa skilningi sínum á áhrifum þeirrar breytingar sem felst í frv. M.a. vil ég minna á þá spurningu sem ég lagði fram um það hvort hann teldi að við værum búin að missa gjörsamlega tökin á því að setja sérreglur um eftirlit með smíðum og reglugerðum sem varða öryggi á sjó og tengjast fiskiskipaflota okkar og útgerð.

Ég hlýt að taka það fram að ekki er ætlast til þess að undir liðnum þingsköp sé rætt efnislega um mál.

Virðulegur forseti. Ég hef ekki hugsað mér að ræða efnislega um þetta mál sem hér hefur verið rætt sl. tvo tíma. Ég beindi ákveðnum spurningum til hæstv. samgrh. en gat ekki verið viðstödd allan tímann. Ég bið að sjálfsögðu afsökunar á því að ég þurfti að bregða mér hér frá vegna viðtals við fjölmiðla. En mér skilst að hann hafi ekki svarað þeim spurningum sem hér voru lagðar fram. Ég vil því spyrja að því hvernig á því stendur að umræðunni er hætt áður en ráðherra svarar þeim spurningum sem fyrir hann voru lagðar.

Forseti vill taka fram að það er alsiða að hæstv. ráðherrar eru spurðir spurninga sem þeir svara ekki í þeirri umræðu. Frv. fer væntanlega til þingnefndar. Varðandi þær athugasemdir sem hér hafa komið fram um form frv. hlýtur það að verða tekið til athugunar þar. Ekkert sérstakt er við það að athuga þó því sé ekki svarað af hálfu hæstv. ráðherra hér á þessum fundi hvort hann vilji leggja til breytingar á frv. sem hann leggur fyrir þingið. Allt er þetta í því fari að hv. þm. hafa nóg tækifæri til að fjalla um málið og vinna að breytingum á því á komandi tímum.

Herra forseti. Ég skal reyna að lengja ekki umræðuna og heldur ekki að flækja hana. Mér finnst nokkuð óvanalega til orða tekið í frv. og málið allt heldur kynlegt. En hitt er rétt að forseti sagði aldrei þau orð að fleiri hefðu ekki kvatt sér hljóðs sem venja er og hefur verið kvartað undan því að flýtir hafi verið heldur mikill. Nú held ég að við getum öll sæst á það að frv. fari ekki lengra, því verði ekki vísað til nefndar eða lengra en það er komið. Síðan munu hinir vísustu menn sem við höfum hér í þinginu, starfsmenn þingsins og fleira gott fólk, hugleiða málið. Það á ekki að gera meira úr þessum vanda en orðið er því af ærnu er að taka í vanda þjóðarinnar nú um þessar mundir og meiri ástæða til að huga að öðru heldur en þessu orðalagi.

Virðulegi forseti. Þessi umræða um gæslu þingskapa hefði kannski ekki þurft að koma til ef svar við þeirri spurningu sem beint var til ráðherra hefði komið fram. Svarið felst í yfirlýsingu ríkisstjórnar Íslands um beitingu öryggisráðstafana samkvæmt EES-samningnum. Þar er sagt að vegna einhæfs atvinnulífs og fámennis lýsi Ísland þeirri túlkun sinni að það geti í samræmi við skyldur sínar samkvæmt samningnum gripið til öryggisráðstafana um vinnumarkaðsmál. Ég tel að þetta tengist mjög þeirri spurningu sem brann á mínum vörum, áður en hér var lokið umræðu um þetta mál, sem beinist einkum að íslenska kaupskipaflotanum sem er mjög sérstakur og sérstæður vinnustaður og það hefði verið gott að fá svör við þessu.

Ég hlýt að taka það fram að það er ekki til þess ætlast að hér sé efnisumræða undir þessum lið.

Herra forseti. Ég verð að segja að það kom mér nokkuð á óvart hversu skyndilega umræðunni lauk. Ég hef fylgst með henni í dag og ég beið átekta með að setja mig á mælendaskrá vegna þess að ég hlustaði á allmargar spurningar sem fram voru bornar til hæstv. samgrh. Ég ætlaði að bíða eftir að hæstv. ráðherra svaraði þeim og meta það í framhaldi af þeim svörum hvort ég sæi ástæðu til að blanda mér í umræðuna. Þannig er það mjög gjarnan, hæstv. forseti, að það ræðst nokkuð af því undir lok slíkrar umræðu hvort skýr og fullnægjandi svör koma frá þeim sem með málin fara hvort þingmenn sættast á að umræðunni ljúki eða ganga eftir svörunum frekar. Þess vegna er það mjög mikilvægt að það sé jafnan tilkynnt, ef svo stendur á við slíkar aðstæður í umræðum, að fleiri hafi ekki kvatt sér hljóðs. Þar með er það aðvörun til þeirra sem í salnum eru eða þátt hafa tekið í umræðunni um að þess sé ekki að vænta að hæstv. ráðherra eða aðrir, sem spurningum hefur verið beint til, svari. Mönnum gefst þá tækifæri til að bregðast við með því að setja sig á mælendaskrá. Þess vegna gerðist það satt best að segja fullskyndilega, miðað við þessar aðstæður í málinu, að það var tilkynnt að umræðunni væri lokið. Það er kannski ekki stórslys í sjálfu sér. Eins og hæstv. forseti bendir á eru vissulega eftir aðrar umræður hér. Ég held þó að formsins vegna sé nauðsynlegt að þessir hlutir séu allir saman á sínum stað. Ég er þess vegna ekki alveg sammála þeim rökstuðningi, sem hæstv. forseti færir fyrir því að þetta hafi allt verið með eðlilegum hætti sem gerðist áðan, af þeirri ástæðu sérstaklega að þingmenn geta beðið átekta með það hvort þeir sjá ástæðu til þess að kveðja sér hljóðs þangað til ljóst verður hvort og þá hvers konar svör koma frá hæstv. ráðherra. Það gafst ekki tækifæri til að láta á það reyna í þessu tilviki þar sem umræðunni var slitið fyrirvaralaust án þess að menn vissu að mælendaskrá hafði verið tæmd.

Forseti skal með þökkum meðtaka leiðbeiningar hv. 4. þm. Norðurl. e. Þá hafa fleiri ekki kvatt sér hljóðs um gæslu þingskapa.

Forseti bætir nú ekki fyrir sér með svona löguðu.

Hv. 5. þm. Vestf. hefur talað þrisvar um gæslu þingskapa og auðvitað eru takmörk fyrir því hvað slík umræða getur haldið áfram. Ef hv. þm. óskar að gera örstutta athugasemd þá tekur hann nú til máls um gæslu þingskapa.

Virðulegi forseti. Mér þætti vænt um ef forseti benti okkur á það hvar í þingskapalögunum eru ákvæði um takmörk fyrir því hvað menn mega kveðja sér oft hljóðs um þingsköp. En það var ekki atriðið heldur hitt að það kom fram hjá hæstv. ráðherra sjálfum að hann ætlaði að svara en varð of seinn að biðja um orðið. Það er kjarni málsins, virðulegur forseti. Það liggur fyrir að ráðherra ætlaði að svara og hann lýsti því yfir héðan úr ræðustól. Þingmenn vilja fá að heyra svar ráðherra. Ég vil nú ráðleggja hæstv. forseta að verða við þessu sem er vilji allra í málinu.

Ég hef tekið það fram að það var nægur tími til að biðja um orðið og hæstv. ráðherra hafði þann tíma eins og aðrir. Forseti hafði úrskurðað að umræðu væri lokið og það stendur. Atkvæðagreiðslu um 10. dagskrármálið er frestað.

Fram hefur komið beiðni hæstv. félmrh. þess efnis að 7., 8. og 9. dagskrármál verði rædd samtímis. Ef ekki koma fram athugasemdir . . . Hv. 5. þm. Vestf. kveður sér hljóðs um gæslu þingskapa.

Virðulegi forseti. Það er nú svo með störfin hér í þinginu að það er alsiða, eins og kom fram hjá hæstv. forseta, að ráðherrar svari ekki spurningum. Það höfum við áþreifanlega verið minnt á í sumar. Það er e.t.v. líka búið að taka þann sið upp að ljúka umræðum áður en ráðherra gefst færi á að svara. Ekki eru þessir forsetaúrskurðir eða viðbrögð ráðherra til að greiða fyrir þingstörfum. Hins vegar vil ég þrátt fyrir allt leggja mitt af mörkum til að greiða fyrir þingstörfum. Ég tel að vísu að það hefði verið betra af hálfu hæstv. félmrh. að þingmenn fengju að vita með einhverjum fyrirvara að þessi ósk mundi fram koma og gætu metið hana. En það er mitt mat sem ég læt þá uppi, fyrst svona var að staðið og ekki gefinn kostur á að hugleiða málið, að ég hygg að það muni lengja umræðuna að grauta saman þremur málum sem að nokkru leyti eru óskyld að efni. Ég tel að það væri í þágu greiðrar umræðu hér í þinginu, virðulegur forseti, að málin yrðu tekin fyrir hvert fyrir sig eins og dagskrá gerir ráð fyrir.

Fram hafa komið athugasemdir við það að 7., 8. og 9. dagskrármálið verði rædd samtímis. Forseta er heimilt að ákveða það samkvæmt 63. gr. þingskapa ef athugasemdir koma ekki fram. Nú hafa þær komið fram og verður þá tekið fyrir 8. dagskrármálið.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins. Frv. er lagt fyrir Alþingi vegna fullgildingar samnings um aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði og felur í sér lögfestingu reglugerða Evrópubandalagsins um frjálsa flutninga launafólks til að leita sér atvinnu eða ráða sig í störf á Evrópsku efnahagssvæði. Lögfesting þeirra reglugerða sem frv. nær til eru reglugerðir Evrópubandalagsins nr. 1612 frá árinu 1968 um frjálsa fólksflutninga innan EB og nr. 312 frá árinu 1976 sem er breyting á 8. gr. reglugerðar nr. 1612/68 og er um rétt launafólks aðildarríkjanna til að gegna stjórnar- og stjórnunarstörfum fyrir þau stéttarfélög sem það á aðild að. Atvinnuréttur launafólks í öðrum aðildarríkjum EES byggir fyrst og fremst á 28. gr. EES-samningsins og er nánar útfærður með þessum reglugerðum. Búseturéttur launþegans og fjölskyldu hans í einhverju aðildarríki er síðan bein afleiðing þess að launþeginn fái vinnu í því ríki. Búseturétt er einnig hægt að öðlast með öðrum hætti, t.d. sem sjálfstætt starfandi, sem ellilífeyrisþegi eða sem námsmaður. En undir öllum kringumstæðum er krafa um að fólk geti framfleytt sér sjálft annaðhvort með vinnuframlagi sínu eða með tekjum frá heimalandi sínu, a.m.k. þangað til það hefur unnið til atvinnuleysisbótaréttinda eða annarra almannatryggingaréttinda í því landi sem það hefur starfað í. Í almennri greinargerð með frv. er vikið að tengslum frv. við önnur ákvæði samningsins og aðrar helstu reglugerðir og tilskipanir EB sem tengjast atvinnuréttinum en þær fjalla einkum um dvalar- eða búseturétt einstakra hópa og staðfesturétt sjálfstætt starfandi einstaklinga. Vinnumarkaðurinn hér á landi er afar fámennur ef við berum okkur saman við önnur Evrópuríki og ljóst er að við þolum ekki óheftan aðflutning fólks hingað til lands erlendis frá. Ekki síst þess vegna skiptir öllu fyrir okkur Íslendinga að við reynum að gera okkur sem best grein fyrir allri framkvæmdinni á þessum mikilvæga þætti Evrópska efnahagssvæðisins. Í því sambandi hljóta ýmsar spurningar að vakna. Er ástæða til að óttast að útlendingar leiti hingað í miklum mæli? Hvaða starfsgreinar munu útlendingar sækja í? Hvaða tryggingu gefur öryggisákvæði okkur? Hvenær getum við beitt því? Til hvaða gagnaðgerða gætu önnur lönd innan Evrópska efnahagssvæðisins gripið ef við beittum öryggisákvæðinu? Er hugsanlegt að í framkvæmd verði ráðningarkjör útlendinga lakari en Íslendinga sem leitt gæti til að kjörum launafólks yrði haldið niðri? Til hvaða ráðstafana þurfum við að grípa með lagasetningu og öðru til að búa okkur sem best undir að vel takist til með alla framkvæmd á íslenskum vinnumarkaði þannig að hagur launafólks verði tryggður? Hvernig verður ýmsum félagslegum réttindum fólks háttað? Í hverju þurfum við að breyta löggjöf okkar í þessu efni? Þó ekki séu til einhlít svör við öllum þessum spurningum er engu að síður nauðsynlegt að þessi mál séu ítarlega brotin til mergjar og að við grípum til þeirra ráðstafana í tíma sem nauðsynlegar eru til að vernda sem best vinnumarkað okkar og tryggja sem best kjör íslensks launfólks. Ég hef lagt alla áherslu á að hafa sem best samráð við aðila vinnumarkaðarins um alla athugun og undirbúning þeirra EES-verkefna er lúta að vinnumarkaðsmálum á vegum ráðuneytisins. Margir telja að frjáls atvinnu- og búseturéttur Evrópubúa muni ekki hafa mikil áhrif hér á landi. Virðist það m.a. byggt á því mati að Norðurlandabúar hafi ekki í miklum mæli nýtt sér þessi réttindi hér á landi og aldrei reynt á öryggisákvæði sem við höfum haft vegna þeirra. Auk þess má ætla að flestir búsetu- og atvinnuflutningar eigi sér stað milli aðliggjandi landa. Ég tel varlegt að alhæfa út frá þessu. Nægir að nefna í því sambandi að 23 millj. búa annars staðar á Norðurlöndunum og um 540 þús. voru þar atvinnulausir árið 1990 á meðan 370 millj. búa í EES-ríkjunum og u.þ.b. 12,5 millj. voru þar atvinnulausir 1990. Á Norðurlöndum hefur verulegt atvinnuleysi fyrst og fremst verið í Danmörku undanfarinn áratug en er nú einnig orðið verulegt annars staðar á Norðurlöndum. Atvinnuleysi hefur reyndar farið vaxandi í allri Evrópu sl. tvö ár. Á árinu 1991 eru atvinnulausir á Norðurlöndum orðnir um 700 þús. og 13,5 millj. samtals í EES-ríkjunum. Á þessu ári er búist við að atvinnuleysi verði annars vegar um 900 þús. og hins vegar um 14,6 millj. á þessum svæðum. Þessi fjölgun atvinnulausra hefur einnig náð til Íslands. Þó er atvinnuleysi hér minna en í öðrum OECD-ríkjum að Sviss og Lúxemborg undanskildum. Gæta verður þess að verulegt atvinnuleysi og rýr afkoma er líklega mesti þröskuldur frjálsra atvinnu- og búferlaflutninga til viðkomandi lands og um leið mesti hvati slíkra flutninga frá landinu. Ekki er hægt að segja að verulega rýrir afkomumöguleikar séu nú í nokkru EES-ríkjanna. Þó er alveg ljóst að afkomumöguleikarnir eru misjafnir og einna bestir á Norðurlöndunum og í Sviss en lakastir í flestum ríkjum Suður-Evrópu og á Bretlandseyjum. Þessi mismunur er án efa einnig að miklu leyti stétt- og staðbundin í einstökum ríkjum. Þá stendur erlent vinnuafl almennt verr að vígi en innlent í samkeppni um störf, ekki síst þau betur launuðu. Það er því á engan hátt gefið að hægt sé að tryggja afkomu sína betur með brottflutningi til annarra EES-ríkja. Þó ég telji að hættan sé ekki mikil á að útlendingar flykkist hingað í stórum stíl tel ég þó að við eigum að vera við öllu búin og haga framkvæmd og undirbúningi okkar varðandi íslenska vinnumarkaðinn út frá því að tryggja okkur sem best gegn öllu óvæntu sem upp kann að koma. Skýrsla sem samin var að frumkvæði ASÍ og félmrn. er mikilvægt innlegg fyrir þá umræðu. Slík athugun á hugsanlegum áhrifum Evrópska efnahagssvæðisins er þýðingarmikil þegar við metum hvernig við búum okkur sem best undir frjálsan atvinnu- og búseturétt. Eins og ég gat um hafa félmrn. og Alþýðusamband Íslands átt samstarf um ítarlega könnun á störfum erlendra ríkisborgara hér á landi og hugsanlegum áhrifum frjáls búsetu- og atvinnuréttar hér á landi í kjölfar EES-samninga. Tilgangur var m.a. sá að reyna að skapa forsendu til að meta hvort ástæða væri til að ætla að hér fylltist allt af útlendingum ef ekki væri lengur krafist atvinnuleyfa fyrir tiltekinn hóp útlendinga. Í skýrslunni er dregin fram sú almenna ályktun að þegar á heildina er litið sé ástæðulaust að gera ráð fyrir að yfir landi hellist meiri háttar fólksflutningar. En í ljósi fámennisins hér á landi gæti lítið verið mikið í margra augum, sérstaklega ef ójöfn dreifing útlendinga yrði með þeim hætti að margir þeirra settust að í fámennum byggðarlögum. Þá er einnig ólíklegt að margir komi hér til varanlegrar eða langvarandi búsetu. Hins vegar er miklu líklegra að talsverð aukning verði meðal þeirra sem koma hingað til skammtímabúsetu á næstu árum og að útlendingum hér á landi fjölgi smátt og smátt á meðan atvinnustig hér á landi gefur tilefni til og þangað til jafnvægi næst milli aðfluttra og brottfluttra í umframstörf hér á landi. Þá er vert að hafa í huga að þeir sem hyggja á flutning milli landa hafa úr mörgu að velja og nærtækast er að fara yfir í aðliggjandi ríki þar sem fólk þekkir best til og einnig styst að snúa heim aftur. Í skýrslunni um könnunina kemur m.a. fram að hlutfall erlendra ríkisborgara af íbúafjölda hér á landi hafi aukist frá 1,4% 1980 í 1,9% 1990 en 1. des. 1991 er þetta hlutfall orðið 2,1% af íbúafjölda. Samt sem áður er þetta hlutfall mun lægra en víðast hvar í Evrópu. Þessi aukning milli áranna 1990 og 1991 er um 12% en í skýrslunni var gert ráð fyrir a.m.k. 5% aukningu að meðaltali fram til aldamóta og að hlutfall erlendra ríkisborgara af íbúafjölda gæti orðið um 3% um næstu aldamót miðað við atvinnustig ársins 1991. Aukningin nú á að miklu leyti rætur sínar að rekja til ástandsins í Austur-Evrópu en erlendum ríkisborgurum þaðan hefur fjölgað um tæp 80% en Norðurlandabúum fjölgað um 6%. Hins vegar fækkaði íbúum annarra EES-ríkja um 1%. Ef ríkisborgurum EES-ríkja fjölgar í kjölfar gildistöku EES-samningsins má búast við að dragi verulega út þörfinni fyrir veitingu atvinnuleyfa. Þá kemur fram í skýrslunni að 64% útlendinga eru í svokölluðum ófaglærðum störfum. Ein ástæða þess er væntanlega sú að útlendingar eiga almennt ekki rétt á að fá próf sín eða atvinnuréttindi viðurkennd. Þetta mundi gjörbreytast með Evrópsku efnahagssvæði. Eitt helsta viðfangsefni EB á þessu sviði hefur verið að vinna að því annars vegar að samræma menntunarkröfur, t.d. varðandi heilbrigðisstéttir, og hins vegar að tryggja að sambærileg menntun yrði viðurkennd milli landa. Gagnkvæm viðurkenning Norðurlanda á prófum er mjög takmörkuð. Að því er ég best veit hafa einungis verið undirritaðir samningar um viðurkenningu á prófum grunnskólakennara og starfsfólks heilsugæslu. Þrátt fyrir þetta er staðreynd að þeir Norðurlandabúar sem starfa hér á landi eru í mun minna mæli en aðrir í ófaglærðum störfum. Það má velta fyrir sér hvort Evrópskt efnahagssvæði mundi ýta öllum þeim útlendingum sem nú starfa hér á landi til hliðar og að eingöngu ríkisborgarar frá löndum í EES komi hingað til starfa. Þetta mundi t.d. þýða að Pólverjar, sem hefur fjölgað ört að undanförnu, hyrfu alveg á brott. Þá gæti hitt gerst að þeir íbúar frá EES-ríkjunum sem hingað kæmu færu í störf sem kræfust löggildingar eða réttinda og áfram yrði þörf fyrir fólk frá ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðisins til þeirra starfa sem kölluð eru ófaglærð. Um þetta er auðvitað ekki hægt að fullyrða fyrr en á reynir og ljóst að ekki fást einhlít svör við hver framkvæmdin í raun verður fyrr en eftir að samningurinn tekur gildi. En það er líka gagnlegt að hafa þann samanburð að 1. des. 1991 voru tæplega 5.400 erlendir ríkisborgarar hér á landi en Íslendingar búsettir erlendis voru rúmlega 16.700 og þar af voru tæp 11.000 á Norðurlöndum að meðtöldum námsmönnum. Við þeirri spurningu eru auðvitað ekki til einhlít svör nú hvort fleiri Íslendingar flytjist úr landi en útlendingar til landsins við opnun á Evrópsku efnahagssvæði. Það mun að öllum líkindum fyrst og fremst ráðast af afkomu- og atvinnustiginu hér á landi og þá sérstaklega samanburðinum við önnur EES-ríki. Ef slíkur samanburður yrði okkur óhagstæður má búast við nettó-straumi til viðkomandi ríkja en nettó-straumi frá viðkomandi ríkjum ef samanburðurinn er okkur hagstæður. Fjöldi annarra þátta hafa hér nokkur áhrif en þeir geta að ýmsu leyti vegið hvorn annan upp þannig að nettó-áhrifin yrðu lítil. Dæmi um þetta eru tungumálaerfiðleikar því ljóst er að fáir erlendir ríkisborgarar eru vel að sér í íslensku. Hins vegar geta fjölmargir Íslendingar vel bjargað sér á einhverju evrópsku tungumáli. Á móti vegur að Evrópubúar geta í miklu ríkari mæli bjargað sér á eigin tungumáli hér á landi en Íslendingar á sínu máli erlendis. Ekki verður ekki síður ástæða til að fylgjast vel með búferlaflutningum frá landinu en til landsins þó minna hafi farið fyrir þeirri hlið í umræðunni. Hvernig stöndumst við samanburð í launakjörum, atvinnuöryggi, félagslegum réttindum o.s.frv. með tilliti til þess að Íslendingar flytjast til EES-landanna í miklum mæli? Er kannski ástæða til að hafa meiri áhyggjur af því en að útlendingar flykkist hingað? Í könnun sem Þjóðhagsstofnun og vinnumálaskrifstofa félmrn. framkvæmdu í september 1991 kom í ljós að 450 störf voru laus í fiskiðnaði og 280 starfsmenn vantaði á sjúkrahúsin. Einmitt á þessum sviðum eru flest veitt til. Í september 1991 voru laus störf samtals 685 umfram þau störf sem atvinnurekendur vildu leggja niður. En strax í nóvember 1991 hefur þetta snúist við og störfin sem þeir vilja leggja niður orðin 330 fleiri en störfin sem þeir vilja ráða í. Í janúar á þessu ári hefur þeim fjölgað í 580 og í apríl eru þau 510. Á fyrstu sex mánuðum þessa árs hafa verið gefin út 1.055 atvinnuleyfi til útlendinga en þau voru 916 á sama tímabili í fyrra en voru alls 2.210 allt árið 1991. Árið 1990 voru hins vegar aðeins gefin út 724 atvinnuleyfi fyrstu sex mánuðina og 1.507 allt árið. Aukningin hefur verið mest í atvinnuleyfum til Pólverja sem starfa að langmestu leyti í fiskvinnslu. Þess ber þó að geta að á þessu ári hafa atvinnuleyfi verið veitt til skemmri tíma en áður og skýrir það að einhverju leyti aukninguna. Þar sem félmrn. leitar eftir umsögn stéttarfélaga í hvert sinn sem umsögn berst frá atvinnurekenda um að ráða útlending til starfa, og ekkert leyfi er gefið út án þess að hún liggi fyrir, hljóta ýmsar spurningar að vakna við þessar tölur. Erum við Íslendingar nánast að verða háðir erlendu vinnuafli? Í nokkrum sveitarfélögum á Vestfjörðum hefur hlutfall útlendinga af íbúafjölda staðanna verið á bilinu 8--13% af heildarfjölda og því enn hærra hlutfall af vinnandi fólki. Svo virðist sem sífellt erfiðara sé að fá ungt fólk til að starfa í fiskvinnslu. Hver er framtíðarsýnin í þessum efnum? Komum við til með að flytja aflann úr landi til vinnslu eða að fá útlendinga inn í landið til að vinna hann hérlendis? Ég tel að það þurfi að kanna rækilega hvort grundvallarbreyting sé að verða á afstöðu fólks til að stunda vinnu í undirstöðuatvinnugreinum þjóðfélagsins og hvaða þjóðhagsleg áhrif slíkur flótti úr hinum ýmsu atvinnugreinum mun hafa. Í maí sl. staðfesti ég eftirfarandi tillögur ráðgjafarnefndar vinnumálaskrifstofu félmrn. um stefnumörkun varðandi atvinnuleyfi útlendinga. Vil ég vitna til hennar, með leyfi forseta: ,,Við þær aðstæður sem nú eru ríkjandi á vinnumarkaði hér á landi, þ.e. umtalsvert atvinnuleysi er til staðar þegar á heildina er litið, telur ráðgjafarnefnd vinnumálaskrifstofu rétt að fyllsta aðhalds sé gætt hvað snertir veitingu nýrra atvinnuleyfa vegna útlendinga til almennra starfa sem ekki krefjast sérþekkingar. Nefndin telur nauðsynlegt að vinnumiðlun, atvinnurekendur og stéttarfélög leiti allra tiltækra ráða til að manna laus störf með innlendum starfskröftum áður en sótt er um heimild til að ráða útlendinga við almenn störf. Þegar nauðsyn ber til þess að framlengja þegar útgefin atvinnuleyfi telur nefndin æskilegt að takmarka gildistíma við t.d. sex mánuði í senn svo ráðrúm gefist til þess að taka stefnuna til endurskoðunar ef ástæða þykir til.`` Samkvæmt EES-samningi munu ríkisborgarar í EES-ríkjum eiga rétt óháð lögheimili til að taka við launuðu starfi og inna það af hendi í samræmi við þær reglur sem gilda um ráðningu innlendra manna. Öll ákvæði í kjarasamningum og einstaklingsbundnum samningum hvað varðar aðgang að vinnu, launum, launakjörum, uppsagnir eru ógild ef þau mæla fyrir um mismunun launþega aðildarríkis EES, þ.e. útlendingsins gagnvart innlendum þegnum. Öll mismunun sem byggð er á þjóðerni er bönnuð nema starfið krefjist kunnáttu á innlendu tungumáli. Útlendingar sem sækja um vinnu hérlendis og væru jafnvel taldir hæfari en Íslendingar til starfans að öðru leyfi yrðu að una því að fá ekki starfið ef íslenskukunnátta væri forsenda fyrir því að gegna starfinu. EES-samningurinn þýðir að útlendingur getur komið hingað til lands og dvalið í allt að þrjá mánuði til að leita að vinnu. Fái hann starf á hann rétt á dvalarleyfi. Ef útlendingurinn fær ekki starf verður hann að fara úr landi. Á þeim tíma á hann aðeins rétt á aðstoð vinnumiðlunar en t.d. ekki félagslegri aðstoð. Hann á almennt rétt á viðurkenningu prófa sinna. Dvalarleyfi til fimm ára þarf ekki að veita nema ljóst sé að ráðningartími er lengri en 12 mánuðir. Þetta er mikil breyting frá því fyrirkomulagi sem nú tíðkast um atvinnu útlendinga hér á landi en félmrn. gefur aldrei út atvinnuleyfi án þess að leitað hafi verið umsagnar stéttarfélaga um það hvort ekki sé hægt að útvega fólk til slíkra starfa hér innan lands. Íbúar af Evrópsku efnahagssvæði eiga hins vegar að standa jafnfætis Íslendingum hvað atvinnumöguleika varðar hér á landi. Það er líklega of sterkt til orða tekið að tala um að útlendingar geti staðið jafnfætis Íslendingum hvað atvinnutækifæri varðar þar sem útlendinginn skortir kunnáttu í íslensku og staðarþekkingu sem almennt þarf til að rækja störf hérlendis. Lagalega séð munu þeir hins vegar standa jafnfætis ef ekki er um starf hjá hinu opinbera sem nýtur sérstakrar verndar eða viðkomandi starf krefst sérstaklega íslenskukunnáttu. EES-borgarar öðlast ekki búseturétt á Íslandi nema þeir fái atvinnu hér á landi eða geti tryggt framfærslu sína með tekjum erlendis frá. Framboð atvinnutækifæra munu því fyrst og fremst takmarka hugsanlegan aðflutning ríkisborgara annarra EES-ríkja hingað til lands því að ekki er búist við að margir setjist hér að af öðrum ástæðum en þeim sem tengjast atvinnustarfsemi útlendinga hér á landi. En aðrir sem einkum gætu sest hér að í lengri eða skemmri tíma eru þeir sem ætla að koma á fót sjálfstæðum atvinnurekstri, námsmenn og þeir sem hafa tekjur erlendis frá eins og ellilífeyrisþegar. En eins og kunnugt er hafa ellilífeyrisþegar t.d. frá Danmörku í nokkrum mæli sest að í löndum við Miðjarðarhaf. Til að tryggja frjálsa för launþega eru reglur um að fjölskyldur launþegans eigi rétt á að flytjast með honum. Til fjölskyldu launþegans teljast skv. 1. tölul. 10. gr. reglugerðar nr. 1612/68 maki launþegans og börn sem eru yngri 21 árs eða eru á framfæri þeirra og foreldrar launþega og maka hans sem eru á framfæri þeirra. Þá eiga aðildarríkin að auðvelda öðrum aðstandendum launþegans að koma til landsins ef þeir eru á framfæri launþegans eða hafa búið undir sama þaki í landinu sem hann kom frá. Þó launþeginn þurfi að vera ríkisborgari í EES-ríki ef hann ætlar að starfa og búa í öðru aðildarríki þá þarf fjölskylda hans ekki að vera það til að búa með honum. Fjölskyldumeðlimir, sem ekki eru ríkisborgarar EES-ríkis, þurfa yfirleitt atvinnuleyfi ef þeir ætla að hefja vinnu í öðru aðildarríki og einnig er hægt að krefja þá um vegabréfsáritun. Þó veitir 11. gr. maka og börnum launþegans sem eru yngri en 21 árs eða eru á framfæri hans rýmri rétt til að ráða sig í hvaða vinnu sem er, hvar sem er í viðkomandi aðildarríki jafnvel þó þau séu ekki ríkisborgarar neins aðildarríkis. En eins og áður sagði þurfa þau sérstakt atvinnuleyfi sem þau eiga sjálfkrafa rétt á. Þau þurfa þannig ekki að uppfylla sérstök skilyrði í lögum nr. 26/1982, um atvinnurétt útlendinga, eins og að fá samþykki viðkomandi verkalýðsfélags. Í 12. gr. er kveðið á um rétt barna launþegans til skólagöngu, námsvistar og starfsþjálfunar. Öll þessi ákvæði eru nauðsynleg til að auðvelda launþegum að nýta þá möguleika sem frjáls atvinnu- og búseturéttur veitir. Í 3. tölul. 28. gr. EES-samningsins kemur nánar fram hvað frjáls för launþega felur í sér. Þar er m.a. kveðið á um að hægt sé að takmarka það frjálsræði þegar það er rökstutt með tilliti til allsherjarreglu almannaöryggis og allmannaheilbrigðis. Þetta er nánar útfært í tilskipun ráðsins. Í tilskipuninni kemur fram við hvaða aðstæður sé hægt að byggja takmörkun á útgáfu og endurnýjun dvalarleyfis eða brottvísun úr landi. Með 9. gr. reglugerðar nr. 1612/68 er launþegum frá öðrum EES-ríkjum tryggður jafn réttur hvað varðar aðgang að íbúðarhúsnæði. Þó er sú krafa gerð til launþegans í 3. tölul. 10. gr. að hann hafi yfir að ráða húsnæði fyrir fjölskyldu sína sem talið er hæfa innlendum launþegum á því svæði sem hann hefur ráðið sig til vinnu, þó með þeim fyrirvara að það leiði ekki til að þessum launþegum sé mismunað á kostnað innlendra launþega. Þegar rætt er um hindranir sem standa í vegi fyrir því að útlendingar komi hingað til starfa, eða e.t.v. fremur að þeir setjist hér að, má ekki gleyma húsnæðismálunum. Sú staðreynd að flestir eiga sjálfir það húsnæði sem þeir búa í skapar okkur sérstöðu í Evrópu. Jafnframt er oft erfitt að fá leiguhúsnæði. Slíkt mundi ekki flokkast sem hindrun af Íslands hálfu gagnvart útlendingum þar sem hún kemur jafnt niður á útlendingum sem Íslendingum. Skortur á leiguhúsnæði getur fælt útlendinga frá því að koma hingað. Samkvæmt lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins er ekkert í vegi fyrir því að útlendingar geti fengið húsnæðislán. Í samningi um Evrópskt efnahagssvæði felst að ekki má mismuna útlendingum varðandi íbúðarhúsnæði og húsnæði fyrir sjálfstæða atvinnustarfsemi löggiltra starfsstétta. Hinn þröngi leigumarkaður sem ekki virðist breytast mikið mundi einn sér skapa erfiðleika. Þar sem stór hluti útlendinga hefur farið út á land til fiskvinnslu án þess að hafa fjölskyldu með sér hafa verbúðir dugað. Það leysir hins vegar ekki húsnæðisvanda útlendinga t.d. á höfuðborgarsvæðinu. En hvað ef svo færi að útlendingar flykktust hingað til lands í atvinnuleit og íslenskir atvinnurekendur réðu þá umfram Íslendinga til starfa og upp kæmi sú staða að verulegt atvinnuleysi yrði meðal Íslendinga en þúsundir útlendinga af Evrópsku efnahagssvæði yrðu hér samtímis við störf? Hvað er þá unnt að gera? Í samningaviðræðunum neitaði Evrópubandalagið að fallast á það að um varanlegar undanþágur gæti verið að ræða frá einhverju fjórfrelsanna. Í upphafi samningaviðræðna var lögð áhersla á það af hálfu Íslands að okkar fámenna þjóðfélag með fremur einhæft atvinnulíf þyldi ekki takmarkalausan aðflutning fólks í atvinnuskyni. Sú krafa var sett fram að við hefðum sams konar öryggisákvæði og er í bókun um samninginn um norræna vinnumarkaðinn. Það heimilar okkur að grípa til atvinnuleyfa gagnvart Norðurlandabúum ef veruleg röskun verður á vinnumarkaðinum á einstökum svæðum eða í ákveðnum greinum. Þessu ákvæði hefur aldrei verið beitt frá því að samningurinn gekk gildi 1983. Hin EFTA-ríkin voru með kröfur um fyrirvara eða öryggisákvæði á fjölmörgum sviðum. Niðurstaðan í samningaviðræðunum var sú að þessum áhyggjum EFTA-ríkjanna yrði mætt með almennu öryggisákvæði. Það felur í sér að verði alvarleg efnahagsleg, þjóðfélagsleg eða umhverfisleg röskun eða hún sé fyrirsjáanleg, hvort heldur er í ákveðnum greinum eða umdæmum og telja megi að hún verði viðvarandi geta samningsaðilar einhliða gripið til viðeigandi ráðstafana. Með þessu ákvæði er Íslandi jafnt sem öðrum ríkjum heimilað að gera sínar ráðstafanir ef því þykir röskun vera yfirvofandi, t.d. á vinnumarkaði sem varað gæti um hríð. Það er okkar t.d. að skilgreina hvað sé þjóðfélagsleg röskun en það þarf t.d. ekki að fara saman við efnahagslega röskun heldur byggja meira á pólitísku mati á því hvað þjóðin eða þjóðfélagið getur borið. Gert er ráð fyrir að þær aðgerðir sem gripið er til séu í samræmi við þá röskun sem er orðin eða er fyrirsjáanleg, þ.e. aðgerðirnar verði ekki meiri en þarf til að ástandið komist í jafnvægi á nýja leik. Almennt er gert ráð fyrir því að þörfin fyrir öryggisákvæði komi ekki upp skyndilega heldur geti aðili sem ætlar að beita því tilkynnt hinum samningsaðilanum um þá fyrirætlan sína, innan sameiginlegu EES-nefndarinnar fari fram samráð og ekki verði gripið til aðgerða fyrr en einum mánuði eftir að þær hafa verið tilkynntar. Ef hins vegar það ástand kemur upp sem krefst tafarlausra aðgerða þannig að samráð og tilkynning geti ekki átt sér stað megi grípa strax til tiltækra ráða. Á meðan þær ráðstafanir eru í gildi sem gripið er til skal á þriggja mánaða fresti gera grein fyrir því hvort ástandið hafi breyst þannig að unnt sé að aflétta aðgerðunum. Evrópubandalagið var einungis tilbúið til að fallast á almennt öryggisákvæði í samningnum sem gæfi jafnframt öðrum aðildarríkjum möguleika á að grípa til gagnaðgerða ef öryggisákvæðunum yrði beitt af einhverju aðildarríki. Í samningnum eru því ákvæði sem segja að ef beiting öryggisákvæðis hafi í för með sér ójafnvægi milli réttinda og skyldna megi samningsríki grípa til hlutfallslegra gagnráðstafana til að jafnvægi náist á nýjan leik. Ef við Íslendingar gripum til þess að taka upp atvinnuleyfi, t.d. í fiskvinnslu, þar sem okkur þætti erlent vinnuafl vera farið að taka störf frá Íslendingum gætu viðbrögð aðildarríkja EES t.d. verið með tvennum hætti. Ef við tilkynntum þessa ákvörðun fyrir fram og gerðum grein fyrir því hvernig ástandið væri gæti verið að hin ríkin teldu það fullkomlega eðlilega ráðstöfun og sæju enga ástæðu til að takmarka t.d. atvinnu Íslendinga í sínum ríkjum. Ef við værum hins vegar að grípa til öryggisákvæðis án þess að vera með trúverðugar ástæður gæti hugsast að eitt eða fleiri af samningsríkjunum teldu rétt að takmarka frelsi okkar inn á yfirráðasvæði sitt. Þar sem hér er um algert nýmæli að ræða er fyrir fram mjög erfitt að meta það hvort aðildarríki EB muni þegar og ef á reynir grípa til þessara gagnráðstafana eða hvort hér sé um að ræða ákvæði sem ætlað sé til að draga úr beitingu öryggisákvæðisins af hálfu EFTA-ríkjanna. Af hálfu Íslands hefur á meðan samningaviðræður fóru fram margoft verið ítrekað að krafa um öryggisákvæði væri einkanlega sett fram vegna hins viðkvæma vinnumarkaðar. Þegar ljóst var að öryggisákvæðið yrði almennt var ákveðið að Ísland mundi gefa út yfirlýsingu í tengslum við samninginn þar sem bent væri á að öryggisákvæðinu yrði einkum beitt ef röskun yrði á vinnumarkaðinum í heild á einstökum svæðum eða einstökum greinum eða röskun yrði vegna fasteignakaupa útlendinga. Þeirri yfirlýsingu hefur ekki verið andmælt og engar athugasemdir gerðar við hana. Það er íslenskra stjórnvalda að ákveða það hvort aðstæður kalli á beitingu þessa öryggisnets. Ég vík þá næst að ráðningarkjörum útlendinga. Í 2. tölul. 28. gr. EES-samningsins er kveðið á um að afnema verði alla mismunun sem byggð er á ríkisborgararétti viðkomandi lands og lýtur að ráðningum, launum og öðrum stafskjörum og í c-lið 3. tölul. er kveðið á um að dvöl í atvinnuskyni skuli vera í samræmi við ákvæði í lögum og stjórnvaldsfyrirmælum um starfskjör borgara þess ríkis. Atvinnurétturinn og jafnræðisreglurnar eru nánar útfærðar í reglugerð um flutning launþega, nr. 1612/68, sem lögfesta á með frv. Hér koma fram þær skyldur og þau réttindi sem gilda fyrir launþega frá öðrum EES-ríkjum. Í 7. gr. reglugerðarinnar eru mjög afdráttarlaus ákvæði um að ekki megi mimuna launþegum sem eru ríkisborgarar einhvers aðildarríkjanna. Þetta felur í sér sama rétt og skyldur og innlendir launþegar hafa viðvíkjandi öllum ráðningum og vinnuskilyrðum, þar með talin launakjör, uppsögn úr starfi komi til atvinnumissis, endurskipun og endurráðning vegna 1. tölul. þessarar greinar, félagsleg réttindi og skattaívilnanir samkvæmt 2. tölul., þjálfun í skólum er tengjast atvinnulífi og endurmenntunarstöðvar samvæmt 3. tölul. Í 4. tölul. þessarar greinar er almennt ákvæði um að ógilda skuli og að engu hafa öll ákvæði bæði í kjarasamningum og ráðningarsamningum sem og öðrum almennum reglum er varða aðgang að atvinnu, ráðningu, launakjör og önnur starfsskilyrði eða uppsagnarákvæði ef þau mæla fyrir um eða heimila mismunun launþega sem eru ríkisborgarar annarra aðildarríkja. EB-dómstóllinn hefur skýrt tekið fram að EB-lög koma ekki í veg fyrir að aðildarríki beiti landslögum eða kjarasamningum um lágmarkskjör gagnvart sérhverjum launþega, sem jafnvel er ráðinn tímabundið í viðkomandi aðildarríki, án tillits til þess í hvaða landi aðalaðsetur atvinnurekenda er. Lögin um starfskjör launþega frá 1980 kveða fortakslaust á um að laun og önnur starfskjör sem aðildasamtök atvinnurekenda og launafólk semja um skuli vera lágmarksjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á svæði því sem samningurinn tekur til. Lög þessi gilda að sjálfsögðu óháð þjóðerni launamannsins. Til að taka af allan vafa er þessi skilningur laganna staðfestur með öðru frv. sem er frv. til laga um breytingu á lögum um vinnumarkaðsmál vegna aðildar að samningi um Evrópskt efnahagssvæði, samanber 5. gr. Núgildandi lög um atvinnuréttindi útlendinga gera ráð fyrir ströngu eftirliti með ráðningu útlendinga, m.a. launakjörum þeirra. Leggja ber fyrir ráðuneytið ráðningarsamning. Þar þarf að koma fram eftir hvaða kjarasamningi er farið. Þessi löggjöf gildir að sjálfsögðu áfram um alla þá sem þurfa atvinnuleyfi. En með hinum frjálsa atvinnu- og búseturétti á Evrópska efnahagssvæðinu, þar sem atvinnuleyfi er afnumið fyrir ríkisborgara svæðisins, þarf ekki að leggja slík gögn fyrir stjórnvöld. Það breytir hins vegar ekki þeirri staðreynd að öll mismunun varðandi launakjör og ráðningar miðað við innlenda borgara er óheimil. Ýmsir hafa lýst yfir áhyggjum af því að erfitt verði í framkvæmd að tryggja að útlendingar búi ekki við lakari kjör en Íslendingar í sams konar störfum. Útlendingar sem störfuðu á lægri launum, sem væru samt sem áður miklu hærri en í heimalandi þeirra, færu varla að kvarta. Það er því ljóst að tryggja verður eftirlit með því að útlendingar ráði sig ekki á lakari kjörum en Íslendingar og taka þar með í reynd störf frá Íslendingum sem fylgdu umsömdum töxtum eða samningum. Það eftirlitskerfi sem almennt er fyrir hendi hvað launagreiðslu varðar er í raun tvíþætt. Með tilkomu staðgreiðslu skatta getur hið opinbera fylgst með því hvernig launagreiðslum er háttað í fyrirtækjunum. Með því að fylgjast með greiðslum í lífeyrissjóði eiga aðilar vinnumarkaðarins að geta fylgst glöggt með launaþróun í fyrirtækjum. Ég held því að það sé vel mögulegt að fylgjast með því að launagreiðslur til útlendinga sem hér koma til starfa á grundvelli EES-samningsins séu í samræmi við þau launakjör er almennt tíðkast hér á vinnumarkaði. Ég tel að það sé farsælast að búa svo um hnútana í innlendri löggjöf að ekki verði unnt að sniðganga íslenska kjarasamninga. Þó að lögin um starfskjör launafólks kveði fortakslaust á um það að kjarasamningar aðila vinnumarkaðarins skuli vera lágmarkskjör í viðkomandi starfsgrein, þá vitum við að það getur verið nokkur munur á lægstu töxtum og því hvað verkafólk getur fengið með bónus eða öðru álagi. Það gerir allt eftirlit erfiðara þar sem ekki er skylda að greiða álagsgreiðslur eða ýmsar aukagreiðslur sem tíðkast oft á vinnumarkaði. Við hvað á þá að miða? Við hvað er átt þegar talað er um kjör eins og þau tíðkast almennt? Væntanlega er þá verið að tala um launataxta ásamt þeim álagsgreiðslum sem tíðkast hjá flestöllum. Þetta atriði hefur ráðuneytið reynt að leysa í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins. Það getur hvorki verið hagur Alþýðusambandsins né Vinnuveitendasambandsins að unnt sé að fá útlendinga til landsins, hvort heldur er um lengri eða skemmri tíma, og taka stór verkefni eða atvinnutækifæri frá Íslendingum með því að koma sér hjá þeim atriðum sem aðilar hafa samið um í kjarasamningum eða greiða ekki þau laun sem almennt tíðkast. Þess vegna var skipuð formleg sjö manna nefnd til að yfirfara og undirbúa nauðsynlegar breytingar á íslenskum lögum og reglugerðum um vinnumarkaðsmál og áttu aðildar vinnumarkaðarins fjóra fulltrúa í nefndinni en ráðuneytið þrjá. Frv. sem hér er lagt fram er unnið af þessari nefnd. 1. gr. frv. felur í sér lögfestingu á áðurnefndum reglugerðum EB og er um tilsvarandi lagasetningu og tíðkast annars staðar við lögfestingu EB-reglugerða, m.a. í Noregi og Svíþjóð. Ástæðan fyrir því að ætlunin er að lögfesta reglugerð 1612/68 og breytingar í reglugerð 312/76 með þeim hætti sem fram kemur í frv. um frjálsan atvinnu- og búseturétt launþega er sú að efni reglugerðar þarf að komast í lög EFTA-ríkjanna. Þessar tvær reglugerðir eiga ekki að öðlast gildi óbreyttar heldur eins og þær eru aðlagaðar í viðauka EES-samningsins. 1. gr. frv. er því sú að reglugerðirnar tvær, eins og þær eru aðlagaðar á samningsferlinu, öðlist gildi. Þegar 1. gr. frv. hefur verið lögfest mun félmrn. gefa út sérprentun laga um frjálsan atvinnu- og búseturétt með reglugerð 1612/68 og 312/76 eins og þær eru aðlagaðar í EES-samningnum. Eins og fram kom hjá mér áðan þá er þessi sami háttur hafður á við lögfestingu í Noregi og Svíþjóð. Í 2. gr. eru hins vegar ákvæði um að setja á laggirnar þriggja manna nefnd sem á að hafa virkt eftirlit með framkvæmd laganna. Hugmyndin er sú að nefndin fái víðtækt umboð til að fjalla um öll þau svið er tengjast framkvæmd ákvæða um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks og þá ekki síst þau kjör sem útlendingum verða búin hér á landi. Nefndin getur bæði átt frumkvæði að því að taka á málum og einnig er hægt að vísa ágreiningi eða úrskurðarefnum til nefndarinnar. Því er þannig haldið opnu að hver og einn geti leitað með slík álitamál til nefndarinnar þó eðlilegast sé að samtök launþega og atvinnurekenda reyni að grisja þann skóg áður en kemur til kasta nefndarinnar, sérstaklega ef málatilbúnaður er byggður á misskilningi. Horfið var frá því að setja margar bindandi reglur um störf nefndarinnar þar sem ekki er fyrirsjáanlegt hvernig störfum nefndarinnar verður best háttað. Því var talið eðlilegt að störf nefndarinnar mótuðust sem mest af reynslu nefndarmanna í störfum sínum. Hins vegar er því haldið opnu að ráðherra getur sett reglugerð um framkvæmdaatriði ef reynslan leiðir í ljós að þörf sé á einhverjum slíkum ákvæðum. Á þessu stigi er hins vegar ekkert slíkt í bígerð. Skv. 3. mgr. 2. gr. er gert ráð fyrir að fulltrúi hlutaðeigandi heildarsamtaka opinberra starfsmanna og fultrúi tilsvarandi ríkisvalds komi inn í nefndina þegar sérstaklega er fjallað um mál opinberra starfsmanna er falli undir atvinnu- og búseturéttindi. Þessi háttur er hafður á vegna þess að í mörgum tilvikum er erfitt að draga skýrar línur milli starfsgreina sem heyra undir ASÍ og BSRB enda þótt starfið sé hjá hinu opinbera. Þá er einnig talinn ókostur að nefndin yrði stærri en lagt er til í frv. Það er bæði vegna þess að öll meðferð mála og ákvarðanataka þarf að vera virk og lipur og eins er erfitt að draga mörkin hvaða samtök annars ættu að eiga fulltrúa í slíkum nefndum. Ljóst er að langlíklegast er að hugsanleg viðfangsefni nefndarinnar snerti fyrst og fremst hinn almenna vinnumarkað og því eðlilegast að langstærstu hagsmunasamtök vinnumarkaðarins hvert á sínu sviði eigi fulltrúa í nefndinni. 8. gr. reglugerðar 1612/78 tryggir að launþegar frá öðrum EES-ríkjum skuli njóta sömu réttinda og innlendir launþegar hvað varðar aðild að stéttarfélögum og njóta þeirra réttinda er aðildin veitir. Reglugerð ráðsins nr. 312/76 eykur þessi réttindi með því að fastsetja að launþegar frá EES-ríkjum geti valist til trúnaðarstarfa fyrir sitt stéttarfélag. Eins áður sagði breytti reglugerð ráðsins nr. 312/76 8. gr. reglugerðar nr. 1612/68. Ákvæðið svo breytt felur í sér að ríkisborgarar annarra aðildarríkja sem uppfylla sömu skilyrði og innlendir um aðgang að stéttarfélagi eigi sama rétt og þeir á að gegna stjórnar- og stjórnunarstörfum fyrir stéttarfélagið. Jafnframt var felldur niður 2. tölul. 8. gr. sem kvað á um endurskoðun greinarinnar. Hins vegar er óbreytt að erlendum ríkisborgurum megi meina sæti í stjórn nefnda sem lúta ríkisrétti eða gegna stöðu sem er bundin af ríkisrétti. Íslendingar uppfylla þessi ákvæði þar sem íslensk stéttarfélög eru opin öllum í hlutaðeigandi starfsgrein á félagssvæðinu. EB-reglur sem slíkar krefjast því engrar breytingar á innlendri löggjöf og þeirri hefð sem er hér á landi varðandi aðild að stéttarfélögum og forgangsréttarákvæðum kjarasamninga um ráðningu félagsmanna. Mun ég víkja að þessum atriðum síðar í framsöguræðunni í tengslum við ýmsar yfirlýsingar og samþykktir á alþjóðavettvangi. Til að íbúar á Evrópsku efnahagssvæði geti komið hingað í störf sem kunna að vera laus þarf að vera fyrir hendi vinnumiðlun. Hið sama á við um tækifæri Íslendinga til starfa erlendis en með einhverjum hætti verða þeir að fá upplýsingar um laus störf þar. Ein af þeim reglum sem við komum til með að gangast undir er að gefa ítarlegar skýrslur um aðstreymi erlends vinnuafls. Framkvæmd vinnumálaskrifstofu félmrn. í dag er með þeim hætti að mánaðarlega eru aðilum vinnumarkaðarins og Hagstofunni sendar upplýsingar um útgefin atvinnuleyfi. Þar kemur fram nafn atvinnurekanda og hins erlenda launamanns, starfsgrein og gildistími atvinnuleyfis. Til að uppfylla kröfur á Evrópsku efnahagssvæði þurfum við að gefa ýmsar tölfræðilegar upplýsingar um alla ríkisborgara frá EES sem fá atvinnu hér á landi. Þar á meðal eru persónulegar upplýsingar, m.a. um fyrsta starf viðkomandi hér á landi. Ég tel að vinnumiðlunin annars vegar og hins vegar þær upplýsingar, sem okkur ber skylda til að gefa um evrópska borgara hér á landi, geri okkur kleift að fá mun betri upplýsingar um atvinnuþátttöku þessa fólks hér en við höfum haft um Norðurlandabúana hingað til. Í reynd hefur félmrn. ekki fylgst með réttindum Norðurlanda í atvinnulífinu þar sem ekki þarf að veita atvinnuleyfið vegna þeirra. Vitneskja okkar um þá er fyrst og fremst fengin úr skýrslu sem Hagstofan tekur saman og byggir á norrænum skráningum. Slíkt mun hins vegar ekki verða um EES. Vinnumiðlunin verður nauðsynleg þjónusta til að við séum ekki að leggja beinar hindranir gegn því að fólkið komi. Um leið gefst okkur líka raunverulega tækifæri til þess með upplýsingagjöf til hinna landanna að draga úr því að fólk komi ef lítið er um laus störf. Almennt má ganga út frá því að ekki verði mikið um það að fólk komi gagngert til að leita sér að atvinnu. Eðlilegra er að reikna með því að upplýsingastreymi í gegnum vinnumiðlun stýri aðstreymi. Unnið er að því á vegum annarra Norðurlanda að setja upp nýtt samtengt tölvukerfi til að miðla upplýsingum um laus störf á milli ríkjanna sem á að leysa af hólmi eldra kerfið sem að mestu leyti hefur brugðist við að gegna þessu hlutverki. Nýja kerfið, sem gengur undir nafninu NIVA, verður tengt vinnumiðlunarkerfi Evrópubandalagsins, SEDOC, sem verður að breyta í nýtt vinnumiðlunarkerfi sem verður væntanlega það kerfi sem öllum EES-ríkjunum er ætlað að tengjast. Íslendingar hafa ekki séð sér fært að taka þátt í þessu samstarfi enn sem komið er enda er það mjög kostnaðarsamt Það vantar allar forsendur til að koma slíku kerfi á hér á landi þar sem vinnumiðlanir eru aðeins reknar í stærstu sveitarfélögunum. Segja má að forsenda slíks samstarfs sé nægilega stór sveitarfélög sem geti rekið virka vinnumiðlun í sínu umdæmi. Þó að ekki sé um sérstakar kvaðir að tengjast þessum tölvunetum má búast við að þrýstingur aukist á okkur að taka þátt í þessu tölvusamstarfi á einhvern hátt því ella er mjög seinlegt að koma á framfæri upplýsingum um laus störf á milli landa. Gildi slíkra upplýsinga fyrir aðrar þjóðir er algerlega komið undir því að þær fái þessar upplýsingar samtímis og innlendir aðilar, sérstaklega ef um engan eða stuttan umsóknarfrest er að ræða. Í 20. gr. reglugerðarinnar er kveðið á um viðbrögð vegna ríkjandi eða yfirvofandi ókyrrðar á vinnumarkaði aðildarríkis sem getur leitt af sér verulega röskun á lífskjörum og atvinnutækifærum á tilteknu svæði eða í tiltekinni atvinnugrein. Viðbrögðin fela einkum í sér að óska eftir því við framkvæmdastjórnina að hún láti gera þá starfsemi ráðningakerfisins óvirka að hluta eða öllu leyti sem kveðið er á um í 15., 16. og 17. gr. þannig að vinnumiðlanir annarra aðildarríkja hætti að manna laus störf sem tilkynning hefur borist um beint frá vinnuveitendum í þessari atvinnugrein eða á þessu svæði. Hér er því um sérstakt öryggisákvæði að ræða varðandi ójafnvægi á vinnumarkaðnum. Hins vegar hrekkur þetta ákvæði skammt í að stöðva fólk sem stendur til boða að fara í þessa atvinnugrein eða á þetta atvinnusvæði. Samkvæmt reglugerðinni eiga aðildarríkin að starfrækja sérstaka þjónustuskrifstofu sem gegnir hlutverki vinnumiðlunar í hverju ríki. Þessar skrifstofur skulu hafa náið samstarf sín á milli og við framkvæmdastjórnina um ráðningu í lausar stöður og meðferð atvinnuumsókna o.fl. Í þessum greinum eru einnig ákvæði um að gerðar skuli nauðsynlegar kannanir á atvinnutækifærum og atvinnuleysi. Þjónustuskrifstofur aðildarríkjanna skulu senda til þjónustuskrifstofu hinna aðildarríkjanna og til evrópsku samráðsskrifstofunnar upplýsingar um lífskjör og vinnuskilyrði og ástand vinnumarkaðar sem líklegar eru til að koma launþegum frá öðrum aðildarríkjum að gagni. Þær skulu enn fremur miðla upplýsingum til vinnumálaskrifstofu í sínu landi. Þá er einnig ákvæði um að aðildarríki upplýsi um vandamál sem upp kunna að koma í sambandi við frjálsa för fólks og atvinnumál launþega og að gerð séu nákvæm yfirlit yfir stöðu og þróun atvinnulífs á tilteknum svæðum og í tilteknum greinum. Það er ljóst að vinnumálaskrifstofa félmrn. verður að gegna hlutverki þjónustuskrifstofu samkvæmt ákvæðum þessarar reglugerðar, a.m.k. fyrst um sinn meðan skipulagi er komið á starfsemi hennar. Þessi ákvæði og fleiri munu skerpa kröfur til starfsemi vinnumiðlana í landinu sem og starfsemi vinnumálaskrifstofu félmrn. einkum er varðar upplýsingastarfsemi og samskipti við önnur lönd. En erlend samskipti um vinnumiðlun hefur hingað til að mestu takmarkast við sameiginlegan norrænan vinnumarkað. Virðulegi forseti. Ég vil því næst víkja að opinberum starfsmönnum. Í 4. tölul. 28. gr. EES-samningsins er kveðið á um að ákvæði 28. gr. eigi ekki við um störf í opinberri þjónustu. Við gerð Rómarsamningsins var upphaflega litið svo á að þetta ætti við um öll störf í opinberri þjónustu. Þessi skilningur hefur breyst í gegnum tíðina, sérstaklega vegna þess að ýmis störf eru í höndum einkaaðila í sumum ríkjum og í höndum opinberra aðila í öðrum ríkjum. Af fjölmörgum dómum Evrópudómstólsins, sem um þetta hafa fjallað, má ráða að það eru fyrst og fremst störf sem tengjast eiginlegum stjórnsýslustörfum og öryggishagsmunum sem eru vernduð með þessum hætti. Það er innihald starfans sem skiptir höfuðmáli en ekki ráðningarform hans. Þetta ákvæði byggir á hagsmunum ríkisins en er ekki sérstaklega ætlað að vernda störf innlendra manna. Það þarf að vera um að ræða sérstakt trúnaðarsamband milli starfsmanna og hins opinbera. Hér er ekki hægt að gefa neinn tæmandi lista um hvaða störf er að ræða sem eru vernduð með þessum hætti þó að af dómum dómstóls Evrópubandalagsins megi álykta nokkuð skýran ramma. Þannig má út frá dómunum telja upp eftirtalin störf sem ekki hafa verið talin falla undir opinbera stjórnsýslu í einstökum ríkjum: Starfsmenn póstþjónustu, lestarstjórar, hlaðmenn, ófaglærð störf tengd járnbrautum, hjúkrunarfræðistörf við sjúkrahús, barnahjúkrunarfræðingar, næturverðir, pípulagningarmenn, rafvirkjar, garðyrkjustörf, arkitektar, verkstjórar hjá sveitarfélögum, kennaranemar í starfsþjálfun, rannsóknamenn og tungumálakennarar við háskóla. Slíkt hið sama ætti að gilda um hliðstæð störf í öðrum löndum. Með hverjum dómi sem kveðinn er upp skýrist þetta ákvæði betur. Ágreiningur hefur verið um það innan Evrópubandalagsins hvort það sé á valdsviði EB að skilgreina hvað séu störf í opinberri þjónustu. Niðurstaðan er sú að það sé á valdi hvers ríkis að ákveða það. Það er þannig á valdi hvers ríkis að sýna fram á hvaða störf eru svo mikilvæg fyrir hagsmuni hvers ríkis vegna þeirra upplýsinga, valds eða áhrifa sem starfið veitir að það réttlæti ekki aðgang erlendra ríkisborgara. Slíkt mat getur verið mismunandi í einstökum ríkjum. Hverju ríki er því frjálst að gera kröfu um ríkisfang að skilyrði fyrir skipun í opinbera stöðu. Slíkt skilyrði er í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, nr. 38/1954. Þessir dómar og álitamál gefa ekki tilefni til að þrengja skilgreininguna á því hvað telst opinber starfsmaður hér á landi. Hins vegar gæti það haft áhrif í hvaða störf útlendingar hafa verið ráðnir hérlendis hingað til hvort hægt sé að hafna erlendum ríkisborgurum með skírskotun til þessa ákvæðis. Í mörgum tilvikum gæti krafan um íslenskukunnáttu verið mikilvægari fyrir Íslendinga en þetta ákvæði 4. tölul. 28. gr. Að mínum dómi er nauðsynlegt að kveða skýrt á um það hvaða störf hjá hinu opinbera krefjast íslenskukunnáttu. Það verður viðkomandi ráðuneyti að gera og tryggja samræmda framkvæmd um allt land ella er hætta á að krafist verði íslenskukunnáttu til að gegna starfinu í einum landshluta en ekki öðrum. Það mætti hugsa sér að þeim, sem annast ráðningar í umboði ríkisins, verði sendar leiðbeiningar um það hvaða kröfur verði að gera til erlendu ríkisborgaranna frá EES-ríkjunum um íslenskukunnáttu til að gegna viðkomandi starfi. Höfuðatriðið er að tryggja að ekki verði ósamræmi í kröfum til íslenskukunnáttu sem ræðst t.d. af framboði og eftirspurn í viðkomandi starfi. Félmrn. telur tímabært að hvert ráðuneyti hugi að því hvernig meðhöndla beri umsóknir frá ríkisborgurum er falla undir EES. Fyrir fram er ekki hægt að lista upp þau störf er atvinnu- og búsetufrelsi mundi á til. Sæki erlendur ríkisborgari frá öðru EES-ríki um laust starf þarf hins vegar að vera ljóst hvort það starf falli undir atvinnu- og búsetufrelsi og þá jafnframt hvaða kröfur verði gerðar til hinna erlendu borgara hafi þeir sambærilega menntun og reynslu og íslenskir umsækjendur. Virðulegi forseti. Ég vil þá næst víkja að helstu ákvæðum reglugerðar 1612/68. Áður hafa fjölmörg ákvæði hennar verið tilgreind eftir því sem tilefni hefur verið til. Í inngangi reglugerðarinnar er vikið að þeim markmiðum og grundvallarreglum sem reglugerðin byggir á. Þar er m.a. víðtæk skilgreining á hugtakinu ,,launþegi`` sem felur í sér alla þá sem eru í fastri vinnu eða vinna við tímabundin störf, árstíðabundin störf eða sækja vinnu yfir landamæri svo og þeir sem sinna þjónustustörfum. Þá er talað um að frelsi til flutninga teljist til grundvallarréttinda launþega og fjölskyldna þeirra, að launþegar njóti jafnra réttinda í raun og að lögum hvað varðar öll málefni sem tengjast ástundun launaðrar atvinnu sem og í húsnæðismálum. Jafnframt því að öllum hindrunum gegn hreyfanleika launþega eigi að ryðja úr vegi, einkum þeim skilyrðum er varðar rétt launþega til að fá fjölskyldu sína til sín. Kaflanum um atvinnu og fjölskyldu launþega hefur einkum verið gerð skil hér að framan. Í sex fyrstu greinum reglugerðarinnar eru grundvallarréttindi um jafnan aðgang ríkisborgara aðildarríkja að vinnumarkaði tilgreind. Jafnframt eru þar ýmis ákvæði um að þau margvíslegu atriði, sem gætu takmarkað þetta jafnrétti og kunna að vera í lögum eða stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkis, gildi ekki um ríkisborgara aðildarríkjanna. Þar er t.d. kveðið á um að ríkisborgarar aðildarríkja skuli njóta sömu aðstoðar og vinnumiðlanir veita innlendum ríkisborgurum sem eru í atvinnuleit. Ákvæðum 7.--9. gr. hafa áður verið gerð nokkur skil og fjalla þær um jafnrétti í launum, öðrum starfskjörum og vinnuskilyrðum, aðgang að stéttarfélögum og aðgang að húsnæði, þar með talið eigin húsnæði, og þjónustu húsnæðismiðlunar. Í 10.--12. gr. er fjallað almennt um rétt fjölskyldu launþegans til atvinnu, búsetu, húsnæðis og náms. Þessum ákvæðum hef ég þegar gert grein fyrir. Í 13. og 14. gr. reglugerðarinnar er kveðið á um samvinnu ýmissa aðila í einstökum ríkjum við sambærilegar stofnanir í öðrum aðildarríkjum og við sameiginlegar stofnanir aðildarríkjanna eins og framkvæmdastjórnina, evrópsku samráðsskrifstofuna og umsjónarnefndina og ráðgjafanefndina. Þar kemur m.a. fram að aðldarríkin starfræki sérstaka þjónustuskrifstofu sem gegni hlutverki aðalvinnumiðlunar í hverju ríki. Þessar skrifstofur skulu hafa náið samstarf sín á milli og við framkvæmdastjórnina um ráðningu í lausar stöður og meðferð atvinnuumsókna o.fl. Í þessum greinum eru einnig ákvæði um að gerðar skuli nauðsynlegar kannanir á atvinnutækifærum og atvinnuleysi. Þjónustuskrifstofur aðildarríkjanna skulu senda til þjónustuskrifstofu hinna aðildarríkjanna og til evrópsku samráðsskrifstofunnar upplýsingar um lífskjör og vinnuskilyrði og ástand vinnumarkaðar sem líklegar eru til að koma launþegum frá öðrum aðildarríkjum að gagni. Þær skulu enn fremur miðla upplýsingum til vinnumiðlunarskrifstofu í sínu landi. Í 14. gr. er einnig ákvæði um aðildarríkin upplýsi um vandamál sem upp kunna að koma í sambandi við frjálsa för fólks og atvinnumál launþega og gerð séu nákvæm yfirlit yfir stöðu og þróun atvinnulífs á tilteknum svæðum og í tilteknum greinum. Framkvæmdastjórnin ákveður í samráði við umsjónarnefndina hvernig með þessi gögn verður farið. Ástandið á vinnumarkaði er metið samkvæmt samræmdum viðmiðunum að fengnu áliti ráðgjafanefndarinnar. Í 15.--18. gr. er kveðið nánar á um starfsemi þjónustuskrifstofunnar og vinnumiðlana í aðildarríkjunum, einkum er varðar störf sem ekki hefur verið ráðið í eða ólíklegt er að ráðið verði í með mannafla af innlendum vinnumarkaði og starfsumsóknir fólks sem hefur lýst sig reiðubúið og hæft til að þiggja launaða vinnu í öðru landi. Þá er farið nánar í samstarf þessarar aðildar við framkvæmdastjórnina og sams konar stofnanir annarra aðildarríkja. Í 19. gr. er fyrst og fremst kveðið á um það hlutverk framkvæmdastjórnarinnar að vinna skýrslu sem unnin er upp úr upplýsingum aðildarríkjanna um vinnumarkaðinn. Framkvæmdastjórnin og aðildarríkin eiga síðan sameiginlega tvisvar á ári að kanna á grundvelli þessarar skýrslu framvindu í atvinnuráðningum milli aðildarríkjanna, ekki síst skiptingu þeirra milli ríkisborgara aðildarríkjanna og ríkisborgara annarra ríkja utan EES. Einnig á að kanna fyrirsjánalega þróun á vinnumarkaðinum varðandi flutning á mannafla innan EES. Í 20. gr. er kveðið á um viðbrögð vegna ríkjandi eða yfirvofandi ókyrrðar á vinnumarkaði aðildarríkis eins og áður sagði. Um evrópsku samráðsskrifstofuna er fjallað 21.--23. gr. Hlutverk hennar er að samræma ráðstafanir vegna atvinnutækifæra og atvinnumsókna og almennt að miðla upplýsingum um atvinnutækifæri innan EES. Hún ber ábyrgð á öllum formsatriðum er varða þennan málaflokk og samkvæmt reglugerðinni falla undir framkvæmdastjórnina. Hún á að aðstoða innlendar vinnumiðlanir.

Forseti vill spyrja hæstv. ráðherra hvort mikið sé eftir af ræðu hennar eða hvort hún sé um það bil að ljúka máli sínu. Gert hafði verið ráð fyrir þingflokksfundum kl. 5 þannig að ef hæstv. ráðherra á langt mál eftir þá vildi ég gjarnan vita af því.

Já, ég býst við að það séu eftir einar 15--20 mínútur af ræðu minni og það er velkomið, ef það er ósk forseta, að fresta því sem eftir er af henni til næsta fundar.

Ég held að ég fari þá fram á það að hæstv. ráðherra fresti ræðu sinni.

Hv. 14. þm. Reykv. hefur óskað að tala um þingsköp. Ef til vill væri hægt að koma þeirri athugasemd við að lokinni ræðu hæstv. ráðherra á næsta fundi vegna þingflokksfundanna. Út af dagskrá eru tekin 7., 9., 11., 12., 13. og 14. dagskrármálið. Þá er dagskrá þessa fundar tæmd. Næsti fundur verður boðaður með dagskrá. Fundinum er slitið.