Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Sjútvn. hefur athugað þetta mál og varð sammála um að mæla með framgangi þess aðeins með einni breytingu, sem snertir 2. málsl. 1. gr. Þetta frv. er borið fram til staðfestingar á brbl., sem ríkisstj. gaf út á s.l. sumri, og brbl. hljóða eingöngu um það, í fyrsta lagi, að bann gegn fiskveiðum með botnvörpu taki einnig til flotvörpu, sem nú er farið að nota allmikið, bæði til þorskveiða og síldveiða. Í öðru lagi er ráðherra heimilt að veita undanþágu frá banninu til þess að stunda kampalampa- og leturhumarveiðar á tilteknum svæðum með vörpum, sem eingöngu eru ætlaðar til þessara veiða. Í þriðja lagi er ráðherra heimilt, að fengnum tillögum Fiskifélags Íslands, að veita leyfi til síldveiða í landhelgi með flotvörpu, en í 3. málsl. 1. gr. eru sett skilyrði fyrir slíkum leyfisveitingum, og getur þá ráðherra yfirleitt bundið þetta þeim skilyrðum, sem hann telur nauðsynleg, þ. á m., að allur afli annar, en síld, sé upptækur til ríkissjóðs. Þetta er að sjálfsögðu gert í varúðarskyni í sambandi við það, að eigi sé í þessum veiðum farið út fyrir þau takmörk, sem leyfið hljóðar upp á. Sjútvn. hefur fallizt á þessi frávík frá höfuðstefnu hinnar nýju friðunar, en lítur svo á, að í þessum efnum beri að fara varlega og gætilega í allar sakir, því að Íslendingum er í þessu efni allmikill vandi á höndum, bæði að því er það snertir, að hin aukna friðun nái sem fyrst þeim tilgangi, sem stefnt er að með henni, að auka fiskmagnið og vernda ungviði fisksins, og í öðru lagi, að ekkert það sé aðhafzt í þessu efni, sem gæfi erlendum fiskveiðaþjóðum átyllu til þess að bera brigður á, að friðunarráðstafanir okkar væru oss lífsnauðsyn. Það er af þeirri ástæðu, sem sjútvn. hefur á það fallizt; að réttara sé að hafa þessar undanþágur í heimildarformi, því að með því móti er betur hægt að fylgjast með þessum undanþágum heldur en annars væri, ef leyfi til þeirra væru veitt skilyrðislaust. Með tilliti til þeirrar varúðar, sem nefndin álítur að beri að gæta um öll frávik frá friðunarákvæðunum, hefur hún lagt hér til, að áður en ráðherra veitir undanþágu frá banni þessu til þess að stunda kampalampa- og leturhumarveiðar, verði leitað um það álits Fiskifélags Íslands, og er það í samræmi við ákvæði 3. liðar 1. gr., þegar um er að ræða að veita leyfi til þess að nota flotvörpu til síldveiða. Það er gert ráð fyrir því, að um það verði áður fengnar tillögur frá Fiskifélagi Íslands. Fiskifélag Íslands er sú stofnun, sem ber að fylgjast með í þessum málum, og á því að vera nokkurt öryggi í því, að Fiskifélagið sé haft með í ráðum um veitingu slíkra undanþága. Hins vegar telur nefndin eðlilegt, að veitt sé undanþága til kampalampa- og leturhumarveiða, en ástæðan til þess, að nefndin lítur, svo á, að þetta eigi að vera í heimildarformi, en ekki gefið alveg frjálst, er sú, að með því móti ætti að vera hægt að fylgjast betur með því, að í blóra við þessar veiðar væri ekki farið inn á þá braut að stunda óleyfilegar botnvörpuveiðar innan hins friðlýsta svæðis. Hins vegar gengur nefndin út frá því sem sjálfsögðum hlut, að þar sem um er að ræða leyfisveitingar fyrir slíkum undanþágum, þá sé þannig til hagað, að ekki þurfi að valda neinum erfiðleikum þeim, sem um þær sækja og rétt þykir að veita slíkar undanþágur. Það kom einmitt fram við 1. umr. þessa máls, að á s.l. sumri hefði orðið einhver dráttur á að fá úr því skorið, hvort slíkar undanþágur yrðu leyfðar eða ekki, og var svo gerð grein fyrir því af viðkomandi ráðh., að þetta hefði einmitt borið að í þann mund, sem var verið að koma á hinni nýju friðun, og þess vegna fór fram mjög gaumgæfileg athugun á því, hvað gera bæri á fyrsta stigi þessa máls. Af því mun hafa stafað sá dráttur, sem kvartað var hér um, að átt hefði sér stað, en þegar þetta er komið í nokkuð fast form, ætti ekki að þurfa að óttast, að það yrði til að valda neinum erfiðleikum. - Það er nú komin hér fram brtt. um að gefa þetta alveg frjálst. En ég hef þegar gert grein fyrir afstöðu nefndarinnar til þess, en hún kýs frekar eða telur réttara, að þetta sé haft í heimildarformi. Það er eingöngu af þeirri ástæðu, að þá er frekar hægt að fylgjast með því, að í blóra við þessar leyfisveitingar séu ekki stundaðar óleyfilegar botnvörpuveiðar. - Nefndin leggur til, að þetta frv. verði samþykkt með þeirri brtt., sem flutt er á þskj. 219.



Þetta er einnig stjfrv., sem borið er fram til staðfestingar á brbl., sem ríkisstj. gaf út á s.l. sumri. Þessi brbl. voru gefin út í sambandi við hina nýju reglugerð frá 19. marz 1952 um friðun landgrunnsins, og er efni þeirra það eitt, að sektarákvæði þeirra laga, sem í 1. gr. frv. getur, gildi á friðunarsvæðinu eins og það er nú ákveðið. - N. mælir með því, að frv. þetta verði samþykkt.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er fram borið til staðfestingar brbl. um heimild fyrir ríkisstj. til lántöku vegna byggingar áburðarverksmiðju. Þau brbl. voru útgefin af hæstv. ríkisstj. í næstliðnum aprílmánuði. Er gert ráð fyrir í þeim l. að heimila ríkisstj. að taka allt að 1 milljón dollara að láni og endurlána Áburðarverksmiðjunni h/f lánsupphæðina. Frv. þessu var vísað til fjhn. d., sem hefur rætt það á tveim fundum, og hefur nú meiri hluti n. skilað áliti á þskj. 202. Leggur meiri hlutinn til, að frv. verði samþ., en einn þeirra, sem skrifa undir það álit, hv. 8. landsk. þm., hefur þó undirritað með fyrirvara, og mun hann gera grein fyrir sínum fyrirvara, ef hann telur ástæðu til. Aðrir þrír nm., sem mynda meiri hlutann, leggja til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir, en fimmti nm., hv. 2. þm. Reykv., gerði ráð fyrir að skila sérstöku áliti um málið, sem þó liggur ekki enn fyrir, og mun hann ef til vill gera hér grein fyrir afstöðu sinni. - Það er þannig, eins og ég hef lýst, till. meiri hluta fjhn., að frv. þetta verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Ég hef því miður ekki skilað því nál. enn þá, sem ég hafði nú ætlað mér að semja um þetta, og stafar það að nokkru leyti af því, að það er satt að segja ákaflega erfitt, meðan ekki liggja fyrir fleiri upplýsingar, en eru um þetta mál, að útbúa þess háttar nál., sem maður álitur að mundi ekki gera neinn skaða, hvernig sem færi um þær brtt., sem í því væru. Ég þarf ekki að rekja hér þá deilu, sem ég hef átt í við hæstv. ríkisstj. út af skilningnum á l. um áburðarverksmiðjuna og um þá skoðun mína, að áburðarverksmiðjan ætti að vera eign ríkisins, eða þá skoðun hæstv. ríkisstj., að hún sé eign hlutafélagsins. Ég hef viljað nota þær umr., sem orðið hafa um þessar lánveitingar til áburðarverksmiðjunnar, til þess að reyna að fá úr þessu skorið, en mér hefur ekki tekizt það. Því hefur verið svarað af hálfu hæstv. ríkisstj., að svo framarlega sem ég vildi knýja fram einhverja breyt. á því, sem hún áleit vera það lögformlega ástand, þá bæri mér að koma með brtt. við áburðarverksmiðjulögin. Ég hef hins vegar álitið, að ég stæði á grundvelli laganna, en ríkisstj. gæfi yfirlýsingar, sem ekki samrýmdust l., sem sé yfirlýsingar um það, að áburðarverksmiðjan væri eign hlutafélags. Og ég hef þess vegna ekki viljað koma fram með brtt., hvorki í sambandi við þetta frv. né heldur við l. sjálf, sem gætu skilizt eins og ég gengi inn á afstöðu ríkisstj. og ég þyrfti að koma fram með brtt. um að breyta lögunum. Hins vegar er það alveg hreint ljóst, - ég ætla ekki hér að fara að verja neinum tíma í það að ræða áfram um þennan ágreining, ég er búinn að gera það svo oft og það ýtarlega, - að það er að skapast hreinasta ófremdarástand í þessum málum. Lögin um áburðarverksmiðjuna eru raunverulega eins konar ólög, þ.e.a.s. það eru lög, þar sem ein grein stangast við aðrar. Það eru lög, þar sem 13. gr. stangast við 1., 2. og 3. gr. Og ég hef bent á, að ef dómstólar seinna meir eiga að fara að dæma um þetta, þá er sú hætta fyrir hendi, eins og við höfum þegar rekið okkur á, að dómstólar á Íslandi þora varla að dæma á móti ríkisstj. eða dæma þannig, að það geti orðið ríkinu að skaða. Hins vegar verður allt flækt svo um túlkanir á þessum málum, viðvíkjandi eignarréttinum á verksmiðjunni, að ég hef satt að segja ekki hugmynd um, út frá hverju dómstólarnir ættu að dæma, þegar allt kæmi til alls, en í öllu falli hlyti hver dómari, sem ætlaði að reyna að gera upp fyrir sér, hvernig málin stæðu, að álasa því Alþ., sem gengi þannig frá þessum málum, að það væri algerlega ómögulegt að dæma nokkurn veginn öruggt eftir lögunum. Ég vil þess vegna nú aðeins við þessa umr. enn einu sinni minna á, að það verður að breyta þessu ófremdarástandi, sem þarna hefur verið skapað, og hæstv. ríkisstj. verður að gera hreint fyrir sínum dyrum í þessum efnum með öðru, en tómum yfirlýsingum ráðh. Hins vegar stend ég sjálfur fast á því, að áburðarverksmiðjan sé eign ríkisins og það eigi að fara þannig með hana. En ég stend frammi fyrir því, að ríkisstj. nú sem stendur lítur á áburðarverksmiðjuna sem einkafyrirtæki og ætlar sér að beita þeim aðferðum svo lengi sem hún fær því ráðið, og nú mun ég þess vegna ræða nokkuð um þetta frv., sem hér liggur fyrir, og afleiðingar af því og aðstæður allar, gangandi út frá því í svipinn, að hæstv. ríkisstj. líti á hana sem einkafyrirtæki. Það á að endurlána eftir frv. Áburðarverksmiðjunni h/f, þ.e.a.s. þessu hlutafélagi, alla lánsupphæðina með skilmálum, sem ríkisstj. telur nauðsynlega, og gegnum tryggingar, sem hún metur gildar. Þá vll ég í fyrsta lagi leyfa mér að spyrja: Hverjar eru þær tryggingar, sem einkafyrirtækið, eins og ríkisstj. álítur það, einkafyrirtækið Áburðarverksmiðjan h/f lætur ríkisstj. í té fyrir þá milljónatugi, sem einkafyrirtækið á að fá að láni frá hæstv. ríkisstj.? Hverjar eru þær tryggingar, sem Áburðarverksmiðjan h/f lætur í té? Ég býst við, að þegar ríkisstj. almennt lánar út fé, þá muni hún spyrja: Hvernig er því háttað með þetta fyrirtæki, hvað er þetta gott fyrirtæki, hvað er þetta öruggt, hvað á það miklar eignir og annað slíkt, - og ég vildi gjarnan, að það kæmi hér strax fram, af því að ég veit, að það er búið að veita þetta lán eftir brbl. Hvaða tryggingar hefur hæstv. ríkisstj. fengið fyrir endurláninu á þessum milljónum, sent á að veita eftir þessu? Er það aðeins ábyrgð ríkissjóðs, sem er látin sem trygging fyrir láninu til einkafyrirtækisins? Í fyrsta lagi er það náttúrlega áburðarverksmiðjan sjálf, sem ekki má veðsetja án leyfis Alþ. og aldrei hefur verið beðið um neitt veðsetningarleyfi fyrir. Ég býst við, að það hafi verið veðsett ólöglega. En í öðru lagi er það þá á ábyrgð ríkissjóðs. Þannig er ríkissjóður að lána Áburðarverksmiðjunni h/f gegn ábyrgð ríkissjóðs. Er það tryggingin, sem einkafyrirtækið lætur í té? Ég vildi eindregið óska eftir því að fá upplýsingar um þetta frá hæstv. ríkisstj. Þá vil ég í öðru lagi leyfa mér að spyrja: Hefur ríkisstj. gengið úr skugga um, að þetta fyrirtæki, þetta einkafyrirtæki að hennar áliti, sem hún er að lána þarna í, sé fjárhagslega séð öruggt fyrirtæki, að það sé fyrirtæki, sem kemur til með að borga sig, að það sé fyrirtæki, sem kemur til með að standa undir sínum rekstri og öllum þeim skuldbindingum, sem á það eru lagðar? Ég mun þurfa að ræða um þessa áburðarverksmiðju með hliðsjón af tvenns konar möguleikum, eins og með öll slík fyrirtæki, - með hliðsjón af þeim möguleika, að það sé gott fyrirtæki, sem gefur ágóða, og svo þeim möguleika, að þetta fyrirtæki kunni að eiga erfitt og jafnvel gefa tap. Ég vil minna á, að þegar lögin um áburðarverksmiðjuna voru lögð fyrir Alþ. 1948 og afgreidd 1949, þá var rætt um áburðarverksmiðju, sem átti að kosta 45 millj. kr. Og þá var lagt gríðarlega mikið upp úr því að fá 4 millj. kr. sem kapítal frá einkahluthöfum þarna í, af því að það væri upp undir tíundi hluti af kostnaði fyrirtækisins. Nú kostar þetta fyrirtæki 108 millj. kr., þetta einkafyrirtæki kostar 108 millj. kr., og það væri ekki vanþörf á í sambandi við þær lánveitingar, sem Alþ. nú tekur ákvörðun um, að það fengist upplýst, hvernig rekstraráætlun þessa fyrirtækis er nú í dag. Það var lögð fyrir Alþ. 1948 rekstraráætlun, miðuð við það, að þetta fyrirtæki kostaði 45 millj. kr. Ég mundi mjög gjarnan vilja sjá rekstraráætlun þessa fyrirtækis í dag, miðaða við, að það kosti 108 millj. kr., með þeim öðrum skyldum, sem því eru lagðar á herðar. Þetta er sem sé það, sem ég vildi sérstaklega biðja um að fá upplýsingar um: Með hvaða tryggingum er þarna lánað? Er ríkið að lána út gegn ábyrgð ríkissjóðs til einkafyrirtækis - eða ekki? Eru einhverjar meiri tryggingar? Það er t.d. vitanlegt, að þegar einkafyrirtækjum er lánað hér frá ríkisbönkunum þá verða hluthafarnir ákaflega oft sjálfir að láta svo og svo mikla ábyrgð í té. Ef þetta einkafyrirtæki, eins og ríkisstj. álítur það vera, fær lánaða nokkra milljónatugi frá ríkinu, þá vildi ég leyfa mér að spyrja: Hvað hafa einkahluthafarnir þarna í látið mikið af ábyrgðum í té, við skulum segja t.d. S.Í.S.? Hvað hefur S.Í.S. látið mikið af ábyrgðum í té fyrir þeim lánum, sem ríkissjóður er þarna að lána út? Hæstv. ríkisstj. hefur útbúið þetta lagafrv, þannig, að hún segir, að hún endurláni Áburðarverksmiðjunni h/f alla lánsupphæðina með þeim skilmálum, sem hún telur nauðsynlega. Ég vil leyfa mér út frá því að spyrja hæstv. ríkisstj.: Hvaða skilmála hefur hún talið þarna nauðsynlega? Ég er búinn að spyrja um trygginguna, og ég vil nú í öðru lagi spyrja um vextina. Með hvaða vöxtum er Áburðarverksmiðjunni h/f, þessu einkafyrirtæki, sem ríkisstj. álítur vera, lánuð þessi upphæð? Og þá skal ég nú koma inn á vaxtaspursmálið, vegna þess að mér virðist í sambandi við það líta dálítið einkennilega út. Áburðarverksmiðjunni voru í fyrra lánaðir nokkrir milljónatugir úr mótvirðissjóði. Þá var ákveðið af hæstv. ríkisstj., að vextirnir af því skyldu vera 51/2 %. Ég gerði athugasemdir við þessa vexti. Mér finnst það satt að segja dálítið bíræfið að setja þetta háa vexti á fyrirtæki, sem ríkið sé að lána sjálfu sér til og eru ætluð til hagsbóta fyrir t.d. í þessu tilfelli bændur landsins. Hins vegar ef ríkisstj. skoðar þetta einvörðungu sem einkafyrirtæki, sem eigi að heyra að öllu leyti undir hin harðvítugu fjárhagslegu lögmál þjóðfélagsins, þá er kannske þarna dálítið öðru máli að gegna. Ég gæti sem sé þá trúað, að hæstv. ríkisstj. hafi lánað líka þessa 1 millj. dollara, þessar 16 millj. kr., sem nú er hætt við með þessum lögum, sem hér liggja fyrir, með sama móti og þá milljónatugi, sem áður voru lánaðir, sem sé með 51/2% vöxtum. Hvað þýðir það? Það þýðir, að ríkisstj. ætlar sér alls að lána áburðarverksmiðjunni rétt um 100 millj. kr. Ef hún ætlar að framfylgja þessari vaxtapólitík, þá ætlar hún að taka á ári í vexti 51/2 millj. kr. af áburðarverksmiðjunni. Út frá þeim praksís, sem verið hefur undanfarið, þá virðist þetta vera pólitík ríkisstj., og ég vildi gjarnan fá að heyra, hvort það er rétt skoðað hjá mér, að ríkisstj. ætli þessu einkafyrirtæki, Áburðarverksmiðjunni h/f, sem hún álitur vera, að borga 51/2 millj. kr. í vexti á ári af verksmiðjubyggingunni sjálfri. Þá vil ég í því sambandi minna á, að þegar þetta mál var til umr. í þinginu vorið 1949, þá var því haldið fram af hæstv. viðskmrh., sem þá sem 1. þm. Reykv. flutti þá till., að einkafjármagnið fengi að koma þarna inn í, - hann lagði fyrst til, að það væri með 21/2 millj. kr. hlutafé, og síðan var það hækkað upp í 4 millj. kr. hlutafé, - að það væri svo óskaplegur fengur, sem enginn ábyrgur maður og sízt af öllu ábyrgur ráðh. vildi vísa frá ríkissjóði, að geta fengið aðra eins upphæð og jafnvel 4 millj. kr. sem hlutafé í svona fyrirtæki. M.ö.o., í maí 1949 er öllum lögunum um áburðarverksmiðju breytt. Hún er að áliti ríkisstj. tekin úr eign ríkisins og sett yfir í hlutafélag, með þeirri röksemd, að það sé svo óskaplegur fengur að geta fengið S.Í.S. til þess að taka að láni í Landsbankanum 2 millj. kr. og nokkra aðra menn til að reyna að knýja fram með harmkvælum einhverja álíka upphæð til þess að leggja fram sem hlutafé í einkafyrirtækið Áburðarverksmiðjuna h/f. Árið eftir kemur hæstv. ríkisstj. og segir: Þessari Áburðarverksmiðju h/f er ekki of gott að greiða 51/2 millj. kr. á ári í vesti til ríkisins. - Þá átti ekki að vera neinn vandi fyrir áburðarverksmiðjuna að útvega fé. Sem sé, árið áður þykja það góð og gild rök, að það verði að breyta öllu fyrirkomulagi áburðarverksmiðjunnar til þess að fá 4 millj. kr. frá einstaklingum í landinu sem hlutafjárframlag. Árið eftir er sagt: Þessi áburðarverksmiðja er ekki í neinum vandræðum með neina peninga. Hún getur vel greitt 51/2 millj. kr. í vexti á ári til ríkisins. - Ég vil aðeins benda á, að ofur lítið virðist þetta nú stangast, þær röksemdir, sem þarna hafa verið notaðar. Svo skulum við halda áfram að athuga þetta. Skilyrðið fyrir því, að áburðarverksmiðjunni væri komið upp og að hún gæti starfað, var, að Sogsvirkjunin léti meginið af öllu sínu rafmagni til hennar og að önnur virkjun Sogsins væri framkvæmd, og nú mun því verða lokið á næsta ári. Sogsvirkjunin mun kosta, að viðbættu því kerfi, sem Reykjavíkurbær líka stendur undir, um 190 millj. kr. a.m.k. Sogsvirkjunin fær meginið af því fé, sem hún notar, - hún er, eins og menn vita, sameign ríkisins og Reykjavíkurbæjar, - að láni úr mótvirðissjóði. Sogsvirkjunin greiðir, eftir því sem ríkisstj. hefur áskilið, 51/2% í vexti á ári, eða m.ö.o., Sogsvirkjunin á að greiða um 10 millj. kr. í vexti á ári af því fé, sem hún hefur fengið að láni. Ég ætla ekki að geta þar um, að ríkisstj. hefur á sama tíma tekið yfir 10 millj. kr. bara í söluskatt og tolla af þeim tækjum, sem til Sogsvirkjunarinnar hafa komið, þannig að það er sem sé auðséð, að það eru ekki alltaf bara peningavandræðin, sem gera það að verkum, að kvartað er um, að það sé erfitt að fá framlög. Og nú skulum við athuga, hvernig er með hlutfallið á milli þess stofnfjár, sem liggur í þessari annarri virkjun Sogsins og áburðarverksmiðjunni. Af þeim straum, sem verður framleiddur við þessa aðra virkjun Sogsins, fær áburðarverksmiðjan um 1/8 af viðbótinni að staðaldri, líka á þeim tíma, sem mest álag er á, þannig að af allri þeirri orku, sem þessi viðbót framleiðir, fær áburðarverksmiðjan 2/3 af öllu magninu. Það er máske erfitt að segja, hvernig ætti að reikna út eftir þessu, hvað mikill hluti af núverandi Sogsvirkjun sé gerður vegna áburðarverksmiðjunnar. Það er hægt að deila um það. Ef til vill væri ekki ósanngjarnt að gizka á, að a.m.k. helmingurinn af því fé, sem önnur Sogsvirkjunin kostar, væri vegna áburðarverksmiðjunnar, og eitt er a.m.k. víst, að hefði áburðarverksmiðjan ætlað að útbúa sjálf raforkuver til þess að framleiða það, sem hún þarf af rafmagni, þá hefði hún þurft að setja meira, en 100 millj. kr. í það. En ef við nú reiknum með því, að af þeim 190 millj., sem önnur Sogsvirkjunin kostar, séu 100 millj. kr. vegna áburðarverksmiðjunnar, þá þýðir það, að af þeim 1110 millj. kr., sem eru vegna áburðarverksmiðjunnar, þarf Sogsvirkjunin að greiða 51/2 millj. kr. í vexti af því lánsfé. M.ö.o., fjárfestingin vegna áburðarverksmiðjunnar er um 108 millj. kr., sem áburðarverksmiðjan kostar sjálf. Í öðru lagi er fjárfesting til raforkuframleiðslu handa áburðarverksmiðjunni. Það gæti verið álitamál, eins og ég sagði áðan, hvernig maður reiknar það. Það er ef til vill, ekki ósanngjarnt að segja, að 100 millj. kr., eða um helmingurinn af því, sem Sogsvirkjunin kostar, sé a.m.k. nauðsynlegt til þess að tryggja, að áburðarverksmiðjan geti starfað. Það þýðir m.ö.o., að tvö fyrirtæki, annars vegar áburðarverksmiðjan, hins vegar Sogsvirkjunin, leggja í fjárfestingu, sem er upp undir 200 millj. kr., til þess að áburðarverksmiðjan geti starfað. Og þessi tvö fyrirtæki eiga að greiða mestmegnis til ríkissjóðs eða mótvirðissjóðs til samans um 11 millj. kr. í vexti á ári. - Þetta er nú viðhorfið, þegar ríkisstj. sem lánveitandi er að setja Sogsvirkjuninni annars vegar og áburðarverksmiðjunni hins vegar sín skilyrði. Þá segir ríkisstj. þetta: Gerið þið svo vel, borgið þið hérna vegna áburðarverksmiðjunnar 11 millj. kr. á ári til mín sem lánveitanda í vexti. - Þannig litur ríkissjóður út, þegar hann talar sem lánardrottinn. En svo kemur að því spursmáli að tryggja áburðarverksmiðjunni rafmagn. Þá er vitað, gagnvart hvaða aðilum er við að eiga. Þá eru það neytendurnir í Reykjavík og neytendurnir á Suðurlandsundirlendi, sem eiga hagsmuna að gæta, og þá er sótt fast á að því er virðist af hálfu hæstv. ríkisstj., sem þá virðist láta sig skipta mun meira máli um eign áburðarverksmiðjunnar heldur en þegar hún er að tala um eignarhlutfallið gagnvart hluthöfunum. Með öðrum orðum, Sogsvirkjunin mun eiga að láta áburðarverksmiðjunni rafmagn í té fyrir - ég ætla í kringum t.d. 3 millj. kr. á ári - ég þori ekki að segja það alveg nákvæmlega, en mér er nær að halda. að það sé ekki fjarri því. Það er ekki stór upphæð til rekstrar verksmiðjunnar sem eitt aðalrekstraraflið, þegar athugað er hins vegar, hvað það er, sem ríkisstj. heimtar sem lánardrottinn í vexti. En látum það nú vera út af fyrir sig, að Sogsvirkjunin, sem vissulega á góðan og stóran viðskiptavin, þar sem áburðarverksmiðjan er, reyni að láta sem allra ódýrast í té rafmagnið, eins og eðlilegt er, til þess að reyna að skapa að einhverju leyti grundvöll að íslenzkri stóriðju. En þá kemur að öðru máli; það kemur að því máli, að með því að láta áburðarverksmiðjunni slíkt rafmagn í té frá Sogsvirkjuninni er óhjákvæmilegt, að innan þriggja ára sé komið upp þriðju virkjun Sogsins, svo framarlega sem neytendur í Reykjavík og á Suðurlandsundirlendi eiga ekki að biða stórtjón af þessari ráðstöfun eða þá hins vegar áburðarverksmiðjan að meira eða mínna leyti stöðvast. Það þýðir m.ö.o., að með því að Sogsvirkjunin láti áburðarverksmiðjunni þetta rafmagn í té, þá er það jafnóhjákvæmilegt, að í síðasta lagi 1957 sé komið upp þriðju virkjun Sogsins, sem mun kosta í kringum 100 millj. kr., ella standi fyrir dyrum að verða aftur að gripa til þess ófremdarástands, sem nú er, að reka olíuknúna varastöð í Reykjavík mikinn hluta sólarhringsins og framleiða kw. á 25 aura, eða með 25-földu því verði, sem áburðarverksmiðjunni er selt meginið af aflinu. Þetta þýðir með öðrum orðum: Um leið og sú skuldbinding er lögð á herðar Sogsvirkjunarinnar að láta áburðarverksmiðjunni þetta mikinn hluta af rafmagnsframleiðslunni í té, þá tekur ríkið á sig þá eðlilegu skuldbindingu að sjá um, að þriðju virkjun Sogsins verði lokið innan 3–4 ára. Annars vofir „katastrófa“ yfir hér sunnanlands. Það þarf að hugsa fyrir fé til þessa, jafnhliða því sem verið er að tryggja fé til áburðarverksmiðjunnar, og nú þegar hvert frv. kemur hér á fætur öðru um lán og lánveitingar viðvíkjandi áburðarverksmiðjunni, þá vil ég nota tækifærið og spyrja hæstv. ríkisstj.: Hvert er hennar álit og hvað hefur hún hugsað viðvíkjandi nauðsyninni á því að bæta íbúum Rvíkur og Suðurlands upp það, sem þeir verða að tapa af rafmagni, sem þeim ella væri nauðsynlegt til eigin rekstrar og notkunar, - hvað hefur ríkisstj. hugsað fyrir því með því að tryggja fé til þriðju virkjunar Sogsins? Nú vil ég taka það fram, að svo fremi sem áburðarverksmiðjan á að skoðast eign einkahlutafélags, þá er gengið ákaflega langt gagnvart hagsmunum Reykvíkinga og Sunnlendinga yfirleitt með þessum ráðstöfunum. Það er sitt hvað, hvað menn leggja á sig fyrir það, sem er eign heildarinnar og verið að vinna fyrir heildina, eða hvað menn leggja á sig til þess að skapa fyrirtæki, sem á að verða, eins og ríkisstj. lýsir yfir, eign einstakra manna. Og ef þannig á að minnsta kosti að búa að þessu fyrirtæki, að það verði það, þá er ekki óeðlilegt, að knúið sé þá dálítið skarpara á viðvíkjandi hagsmunum almennings, eins og í sambandi við þriðju virkjun Sogsins, ef svona hart á að knýja á viðvíkjandi hagsmunum einkafyrirtækja í þessum efnum, eins og ríkisstj. vill halda fram að áburðarverksmiðjan eigi að verða. Og nú vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj.: Ef ríkisstj. álítur þetta fyrirtæki, Áburðarverksmiðjuna h/f, vera eiganda áburðarverksmiðjunnar og ef hún álítur þar af leiðandi, að svo fremi sem þetta fyrirtæki verður gróðafyrirtæki, eins og að minnsta kosti reynt er að stefna að með því að reyna að knýja fram mjög hagstæða samninga af hálfu opinberra fyrirtækja eins og Sogsvirkjunarinnar, þó að það séu ekki að sama skapi hagstæðir samningar, þegar ríkið sem lánardrottinn á í hlut, - ef sem sé þetta fyrirtæki á að verða, eins og ríkisstj. vill vera láta, einkaeign Áburðarverksmiðjunnar h/f, þá mun það væntanlega líka vera skoðun ríkisstj., að gangi þetta fyrirtæki vel og græði, þá eigi hluthafarnir í Áburðarverksmiðjunni h/f, þegar þetta fyrirtæki væri búið að borga sig niður, 40% af þessu fyrirtæki? Og ég vil minna á þá yfirlýsingu, sem vafalaust mun ekki síður eiga að standa heldur en sú yfirlýsing, sem ráðherrarnir nú vilja klemma sig fasta í, að þetta eigi að vera eign hlutafélagsins, áburðarverksmiðjan eigi að vera eign hlutafélagsins, - ég vil minna á þá yfirlýsingu, sem sá ráðh., sem hafði með þessi mál að gera, hæstv. þáverandi atvmrh., Bjarni Ásgeirsson, gaf, og studdist hann þar við lög, - ég veit hins vegar að vísu ekki, hvað mikla respekt þau lög hafa, að undantekinni 13. gr., í augum ríkisstj. Hann sagði, að bændur á Íslandi yrðu að borga áburðinn, sem framleiddur yrði af þessu fyrirtæki, með kostnaðarverði. Það þýðir með öðrum orðum, að íslenzkum bændum verði nú bannað, eins og gert er með áburðarsölu ríkisins, að flytja inn áburð, þó að hann væri ódýrari erlendis. Íslenzkum bændum verður fyrirskipað að kaupa þann áburð, sem Áburðarverksmiðjan h/f framleiðir, eftir að hún er búin að greiða sína vexti til ríkisins og allt annað slíkt. Og einu má gilda, hvað sá áburður kemur til með að kosta. En fyrirtækið, Áburðarverksmiðjan h/f, fyrirtækið, sem að áliti ríkisstj. á verksmiðjuna, á hins vegar að græða á þennan hátt, og þegar það er búið að græða sig upp og borga sínar skuldir, þá er það að 40% eign einstaklinga. Með ódýru rafmagni, meira eða minna kannske á kostnað neytenda, með ef til vill dýrum áburði, dýrari en væri erlendis, á þetta fyrirtæki sem einkafyrirtæki sem sé að vera tryggt. Þannig mundi fara, ef þetta fyrirtæki yrði gróðafyrirtæki. En nú vil ég spyrja: Ef þetta fyrirtæki yrði tapfyrirtæki, er það þá alveg öruggt, að hæstv. ríkisstj. mundi standa jafnörugg á þeim grundvelli, að áburðarverksmiðjan væri eign þessa hlutafélags? Er það þá öruggt, að það mundi verða byrjað með því í fyrsta lagi að standa stíft á því að heimta 51/2 % vexti af fyrirtækinu til ríkisins og, ef fyrirtækið getur ekki borgað það, að ganga að þessu hlutafélagi, - það er vitað, að hlutafé er fyrsta áhættan í þessu efni? Er það þá meiningin að ganga fyrst að þessu hlutafélagi og láta þessa einstaklinga, sem nú hafa lagt þarna sitt fé í góðri trú, tapa því? Sem sagt, meðan þeir séu að borga 51/2% vexti til ríkisins, ákaflega háa vexti, þá þyki það sjálfsagt, að það fyrsta, sem tapast, sé þeirra hlutafé. Fyrst hafa þessir menn verið fengnir til þess að leggja þetta fram svona til þjóðþrifafyrirtækis og svoleiðis nokkuð, og svo sé það fyrsta, sem eigi að gerast, ef illa gengur, að þeir eigi að tapa hlutafénu. Það virðist vera það eina sjálfsagða út frá þeirri skoðun, sem hæstv. ríkisstj. heldur fram. Og ég vildi hér með leyfa mér að leggja þá spurningu fyrir hæstv. ríkisstj., hvort það sé hennar meining. Á, svo framarlega sem þetta yrði tapfyrirtæki, að halda jafnharðvítuglega á skoðun ríkisstj. á því, að þessi verksmiðja sé einkafyrirtæki, sé hlutafélagsfyrirtæki, eins og nú hefur verið haldið fram? Ég hef nefnilega þá hugmynd, að ef til vill kynni nú að koma fram, ef eitthvað gengi erfiðlega, í fyrsta lagi till. hér á Alþingi um að gefa eftir vextina, sem ríkissjóður tekur af lánunum til þessa fyrirtækis; í öðru lagi, - við skulum segja t.d. fyrir kosningar 1956, að einhverjum velunnurum landbúnaðarins, sem gætu með rökum máske sýnt fram á, að áburður væri ódýrari í Noregi og það væri nú hart að íþyngja íslenzkum landbúnaði með því að láta hann greiða hærra verð heldur en aðra, - þá gæti nú líka kannske komið fram till. um, að áburðurinn yrði lækkaður og ríkið tæki á sig tapið. Og ég býst við, að þá mundu ýmsir segja, að það sé nú ósanngjarnt að láta þá einstaklinga, sem hafa lagt fram fé í þetta, og gerðu þetta í góðri meiningu og af þjóðhollustu, tapa sínu hlutafé. Og ef til vill kæmi eitthvert hljóð úr horni, sem segði: Ja, hvaða ástæða er til þess að vera að láta S.Í.S. tapa sínu hlutafé? Það er jú rétt eins og að taka þetta af bændum. Þetta er jú bara þeirra eign; og á ríkið að fara að ganga að því, sem er eign bænda? Ég kem nú aðeins fram með þessar hugleiðingar hérna vegna þess, að þegar svona harðvítuglega er skýrt eins og nú hefur verið gert af hálfu hæstv. ríkisstj. og sérstaklega af hálfu ráðh. Framsfl., þá vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj., hvort hún ætli sér að standa jafnharðvituglega á þeim grundvelli, að áburðarverksmiðjan sé einkaeign Áburðarverksmiðjunnar h/f, þ.e.a.s. hlutafélags nokkurs hérna í bænum, ef þetta yrði tapfyrirtæki? Ég vil fá úr þessu skorið nú, þannig að það séu engin eftirkaup með það. Ég álít, að það eigi að skera úr þessu nú, meðan allir menn vonast eftir því, að þetta verði fyrirtæki, sem beri sig vel, en enginn veit, hvort það verður gróði eða tap á því. Ég kynni satt að segja illa við það, ef þessu máli yrði haldið svo að segja á sömu huldu og yfir því hvílir nú, þangað til séð yrði, hvort það yrði gróða- eða tapfyrirtæki, og svo framarlega sem það yrði gróðafyrirtæki, þá yrði sagt: Þetta er einkafyrirtæki. Þessir góðu, þjóðhollu menn, sem lögðu fram sitt hlutafé þarna í, þeir fá nú að uppskera réttan ávöxt sinnar þjóðhollustu og síns áhuga á framfaramálum þjóðarinnar, og þeir fá þarna ofur lítinn ágóða af þessu - hann er að vísu ekki stór - en þeir eignast smám saman þetta fyrirtæki. – Og þá sé það sem sé alveg skýrt, að verði gróði af þessu, þá er þetta einkafyrirtæki, þá er þetta hlutafélag, sem að vísu ríkið á nokkuð í, en þegar búið er að græða á þessu í ein 20 ár, þá er búið að borga þetta smám saman niður til ríkisins með háum vöxtum, sem teknir hafa verið aftur af bændum í sæmilega háu áburðarverði, og þetta er orðið gott fyrirtæki, og blessun einstaklingsframtaksins í samstarfi við ríkið hefur fengið að sýna sig o.s.frv. Og þá er sem sé engin spurning um það, vafalaust, að áliti ríkisstj., að þetta á að vera einkafyrirtæki. En ef það sýndi sig nú eftir nokkur ár, að það verði tap á þessu fyrirtæki, þá er ég hræddur um, að allt í einu kæmi einhvers staðar hljóð úr horni, sem segði: Ja, eiginlega er þetta nú bara fyrirtæki ríkisins. Það stendur jú í 3. gr., að þetta er sjálfseignarstofnun, og það er ríkið, sem hefur stofnað þetta með lögum, og það er ríkið, sem ber alla ábyrgð á þessu. Og auðvitað á ríkið að taka á sig tapið. Þetta er jú gert fyrir landbúnaðinn og fyrir bændur. - Og þá gæti ég vel trúað, að jafnvei sömu hæstv. ráðh. Framsfl. sem tala núna hvað ákveðnast um, að þetta sé einkafyrirtæki og einkaeign þessa hlutafélags, mundu segja: Auðvitað er þetta ríkisfyrirtæki. Auðvitað á ríkið að bera tapið og ekki velta þessu yfir á bændur eða fara að ræna S.Í.S. með því að láta það tapa hlutafénu. Með öðrum orðum: Ef það verður beðið með að ákveða þetta, þá verður beðið þangað til séð er, hvort þetta er gróða- eða tapfyrirtæki. Sé það gróðafyrirtæki, þá á það auðvitað að vera eign einstakra hluthafa og hlutafélag. Sé það tapfyrirtæki, þá á það auðvitað að vera eign ríkisins. Þannig er ég hræddur um að þróunin verði, svo framarlega sem ekki er skorið úr þessu nú. Þess vegna álit ég, að það sé nauðsynlegt að skera alveg úr þessu nú, það sé nauðsynlegt með þau ólög, sem l. um áburðarverksmiðjuna eru orðin með breyt., sem á þeim voru gerðar og ég þarf ekki að rekja nánar, að fá skorið úr því nú, hvort heldur er, alveg ótvírætt, og ég vil skora á hæstv. ríkisstj. að leggja fram þær brtt., sem hún álítur nauðsynlegar við lögin, þannig að hér sé ekki verið að skapa ólög með framkvæmdinni á l. um áburðarverksmiðjuna, þannig að hér verði bara einkafyrirtæki, sem ríkið veitir sín sérréttindi á ýmsan hátt, ætlar sér að græða á að nokkru leyti á annan hátt, en allt sé látið vera á huldu um þann raunverulega eiganda að þessu fyrirtæki. Og svo að síðustu: Ég vildi óska eftir því, að það yrði upplýst nú, með hvaða skilmálum áburðarverksmiðjunni hefur verið endurlánuð upphæðin, sem um getur í 1. gr. Og ég vil enn fremur taka það fram, - það er leitt, að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera hérna, - að hann lét þá yfirlýsingu berast til okkar í fjhn., að áburðarverksmiðjan hefði ekki fengið neitt sem óafturkræft framlag úr mótvirðissjóði eða af Marshallaðstoð. Það hefði verið gott, að hann hefði endurtekið þá yfirlýsingu hér við þessa umr., vegna þess að einu sinni áður skildist mér, að slíkt framlag hefði verið veitt. En ég vil hins vegar ekki bera neinar brigður á hans ummæli.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv., sem síðast talaði, bar fram mjög margar fyrirspurnir til ríkisstj. í sambandi við þá langloku, er hann hélt hér um áburðarverksmiðjuna. Ég ætla nú ekki að ræða þessar fsp. né svara þeim, enda mætti það æra óstöðugan að fara að eltast við allt, sem hann drap á í ræðu sinni. En hv. þm. hefði vel mátt blífa hv. þm. og getað sparað sjálfum sér þennan langlokufyrirlestur um það, að áburðarverksmiðjan sé hreint einkafyrirtæki og að ríkissjóður hafi afsalað sér öllum rétti til hennar. Greindir og glöggir menn hljóta að leggja á sig mikla sjálfsafneitun til þess að leika svo einfeldnislegt hlutverk í búningi hins lægsta lýðskrumara, eins og hv. 2. þm. Reykv. hefur gert með þeirri löngu ræðu, sem hann var að ljúka. Það má vel viðurkenna, að l., eins og þau liggja nú fyrir, þyrftu einhverra breytinga við, eftir að ákveðið var að hafa rekstur verksmiðjunnar í því formi, sem heimilað er í 13. gr. l. En það út af fyrir sig breytir ekki því, að það félagsform, sem verksmiðjunni hefur verið sett, er fyllilega löglegt. Ég vil benda hv. þm. á það, að Sþ. kýs þrjá af fimm stjórnarmönnum verksmiðjunnar. Ég vil enn fremur benda honum á það, að ríkissjóður á 6 millj. af 10 millj. Og enn vil ég benda honum á það, að samkvæmt l. má ekki greiða hluthöfum í arð af verksmiðjunni meira en allt að 6%. M.ö.o., það er tekið fyrir það í eitt skipti fyrir öll, að hver, sem í verksmiðjunni á, geti nokkurn tíma fengið af hlutafé sínu meira en 6% í arð. Þetta ætti að geta gert hverjum skynsömum manni ljóst, að ríkissjóður hefur bæði töglin og hagldirnar í rekstri og stjórn verksmiðjunnar. Þó að verksmiðjan sé rekin í hlutafélagsformi, hefur ríkissjóður í krafti sins hlutafjár og í krafti þess, að Alþ. kýs 3 stjórnarmennina, öll ráð verksmiðjunnar og rekstrarins í hendi sér. Það er því barnalegt að tala um, að hér sé um einkafyrirtæki að ræða, sem ríkissjóður hafi ekkert með að gera og ráði ekkert yfir. Það eru ekki nema menn eins og hv. 2. þm. Reykv., sem geta látið sér slík orð um munn fara, menn, sem ekki vila fyrir sér að varpa fram fullyrðingum, sem eru ekki veruleikanum samkvæmar. - Hann minntist á það, að ég hefði átt hlut að því, að þessu fyrirkomulagi var komið á á sínum tíma, þegar l. um áburðarverksmiðju voru til meðferðar í þinginu. Það er alveg rétt, og eina ástæðan, sem ég taldi fram fyrir því, að þetta ætti svo að vera, var sú, að fyrirtækið yrði betur rekið með þátttöku einstaklinga heldur en ef ríkið ætti það eitt og stjórnaði því einvörðungu. Ég er sannfærður um, að það á eftir að koma í ljós, að þetta er rétt. Það á eftir að koma í ljós, að þessu fyrirtæki verður líklega betur stjórnað, en nokkru öðru fyrirtæki, sem ríkið á, vegna þess að hagsmunir einstaklinganna koma þarna til greina og gera sig gildandi í stjórn verksmiðjunnar. Ég álít, að allur rekstur, sem ríkið leggur í, ætti að vera byggður upp á þennan hátt, til þess að tryggja það, að fyrirtækin séu vel rekin.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. meiri hl. gat um, hef ég skrifað undir nál. frá meiri hl. með fyrirvara, og þykir mér hlýða að gera með örfáum orðum grein fyrir þeim fyrirvara af minni hálfu. Hann er í því fólginn, að ég er mjög óánægðar með, að þetta risastóra fyrirtæki, eitt það stærsta fyrirtæki, sem stofnað hefur verið á Íslandi, skuli búa við löggjöf eins og hún er í dag og við skipulagshætti, sem eru mjög vafasamir eftir þessari löggjöf, sem í gildi er. Þegar hnigið var að því ráði af þáverandi ríkisstj. að stofna til áburðarverksmiðju ríkisins, og hér er undirstrikað „ríkisins“, þá var flutt fyrir tilstuðlan þáverandi landbrh. frv. um þetta efni hér á Alþ. Og það var gert ráð fyrir því í þessu frv., eins og segir að mig minnir í 3. gr. frv. eða laganna, að þetta fyrirtæki væri sjálfseignarstofnun, eiginlega á mjög líkan hátt eins og var t.d. með síldarverksmiðjur ríkisins. En svo var þessu breytt á síðara stigi hér í meðferð Alþ. í Ed., og - eins og hefur komið í ljós í þessum umræðum og þm. almennt vita - í samræmi við till., sem hæstv. núverandi viðskmrh. flutti þá í Ed. um það, að það væri heimilt að leggja fram af einstaklinga hálfu hlutafé til áburðarverksmiðju ríkisins og þar með eiginlega að setja fyrirtækið að vissu leyti í hlutafélagsform. Þetta hefur síðan verið gert. En beinagrind laganna eða lögin sjálf bera á sér öll einkenni þess, að þetta átti að vera sjálfseignarstofnun ríkisins, með þeirri breytingu, sem var sett inn í frv. eða lögin í Ed. á sínum tíma. Mér þykir það mjög óviðeigandi, að svo skuli vera ástatt, og hæstv. viðskmrh. hefur nú í ræðu sinni, sem hann var að halda hér rétt áðan, lýst yfir því sem sinni skoðun, að hann teldi það mjög eðlilegt, að lögin um áburðarverksmiðju ríkisins væru endurskoðuð og þeim breytt nokkuð frá því, sem nú er. Ég var því eindregið fylgjandi, að þessu fyrirtæki, eða áburðarverksmiðju ríkisins, sem verið er að reisa og ég tel geysilega þýðingarmikið fyrirtæki, sem eðlilegt sé, að hafi hlaupið af stokkunum, sé veitt það lán, sem um er að ræða í þessu frv., sem hér liggur fyrir og hins vegar er staðfesting á brbl., sem ríkisstj. gaf út af þeim ástæðum, að þegar kom fjárveiting af hálfu Marshallaðstoðarinnar, þá var tekin ein millj. dollara eftir útgáfu brbl. til þess að leggja fram sem lán til áburðarverksmiðju ríkisins. Ég vildi þess vegna láta þennan fyrirvara minn koma fram, um leið og ég lýsi yfir, að ég er lánveitingunni samþykkur, að ég tel það óviðeigandi, að þetta risafyrirtæki, þetta stórkostlega og merkilega fyrirtæki búi við löggjöf eins og þá, sem nú er, og álít nauðsynlegt, að það verði sett um áburðarverksmiðju ríkisins lög, þar sem eiginlega stangast ekki á andi upphafsins í löggjöfinni og það, sem kemur fram, þegar kemur aftur í miðja löggjöfina. Ég er fyrir mitt leyti óhræddur um það og hefði ekki óttazt það, þótt þetta hefði verið sjálfseignarstofnun ríkisins, rekin af þar til kjörinni stjórn, sem valin væri til dæmis af Alþ. Ég ber ekki sama ugg í brjósti eins og hæstv. viðskmrh. um það, að það yrði til þess, að fyrirtækið yrði verr rekið. Ég get t.d. ímyndað mér, að hinn mjög svo slyngi kaupsýslumaður og framúrskarandi mikli dugnaðarmaður, forstjóri Sambands íslenzkra samvinnufélaga, Vilhjálmur Þór, ef hann hefði veríð kjörinn af Alþ. sem einn af stjórnarmeðlimum þessarar stofnunar, hefði talið það alveg sjálfsagða skyldu sína að leggja fram sína miklu krafta og sinn mikla dugnað til rekstrar fyrirtækisins, þó að það væri eign ríkisins eða sjálfseignarstofnun, án þess að Samband íslenzkra samvinnufélaga ætti þar nokkurn hlut í. Ég þekki þá forstjóra Sambandsins illa, ef hann hefði ekki lagt sig jafnmikið fram og sýnt jafnmikinn dugnað, þó að þetta hefði verið sjálfseignarstofnun ríkisins. Ég er þess vegna ekki á sama máli og hæstv. viðskmrh. varðandi þetta atriði. Ég hef nú þá trú á mannfólkinu, að meginhluti þeirra manna, sem séu kjörnir, við skulum segja af Alþ. Íslendinga, til þess að veita forstöðu eða stjórna ríkisfyrirtækjum, mundi gera það af jafnmiklum dugnaði, fyrirhyggju og framsýni eins og það væri þeirra eigið fé eða eins og fyrirtækið væri byggt upp af þeirra eigin fé. En sem sagt, ég vildi láta þessar athugasemdir mínar og óánægju út af löggjöfinni um áburðarverksmiðju ríkisins koma fram, og þess vegna skrifaði ég undir nál. með fyrirvara. En það er náttúrlega eins og alltaf hér á Alþinginu, að maður sér eiginlega aldrei neinn hæstv. ráðh. hér undir umræðunum til þess að ræða við um þessi mál né önnur. Það virðist vera þeirra álit, að þeim komi Álþingi ekki við, að þeir eigi ekki að sitja hér, þó að þeir séu hvort tveggja í senn ráðh. og þm., heldur eigum við, svo kallaðir óbreyttir þm., að vera hér einir til þess að ráða ráðum okkar, og ef okkur dettur í hug að beina til ráðherranna einhverjum fyrirspurnum, þá horfum við bara á auða stóla þeirra allt í kringum okkur. Og ég hefði gjarnan viljað beina því nú til hæstv. landbrh., sem þessi verksmiðja mun heyra undir, ef hann hefði verið við, hvort honum fyndist ekki tiltækilegt og ríkisstj. yfirleitt að taka til athugunar endurskoðun á löggjöfinni um áburðarverksmiðju ríkisins. En það þýðir ekkert að bera fram slíka fyrirspurn, og yfirleitt þýðir ekki að bera fram fyrirspurn nema sárasjaldan til ríkisstj. hér á Alþ., af því að ráðherrarnir eru aldrei við. En það gefst þá kannske tækifæri til þess síðar, ef svo ólíklega tækist til, að einhver ráðh. og þá kannske sá ráðh., sem málið heyrði undir, ræki hér höfuðið inn í deildina, svo að það væri hægt að nota tækifærið og beina til hans einhverri fyrirspurn.



Herra forseti. Það væri nú viðeigandi, að hæstv. forseti gerði ráðstafanir til þess að láta leita að einhverjum ráðherrum í húsinu. Það er viðkunnanlegra, að þeir sýni sig hérna, og ég vil taka mjög undir þau ummæli hv. 8. landsk., að það er hreinasta hneyksli, hvernig ráðherrarnir haga sér viðvíkjandi þeim málum, sem hér er verið að fjalla um, og það er alveg sérstaklega hart, að hæstv. viðskmrh., sem sjálfur hefur forgöngu sem þingmaður um að forklúðra lög, verður síðan sjálfur að viðurkenna nú þrem árum seinna, að það þyrfti raunverulega að breyta þeim öllum saman vegna þess, hvernig hann hafði forklúðrað þau, - að hann skuli ekki einu sinni treysta sér til þess, þegar hann er búinn að láta fara hér út úr sér heldur svona að minnsta kosti óráðherraleg ummæli, að svara hér til saka fyrir það, sem á hann er borið, eða hlýða á það, sem ofan í hann er rekið. Það væri gott, ef menn vildu athuga með ráðherrana, hvort þeir væru einhvers staðar hérna inni. Ég þarf raunverulega ekki mörgu að svara af því, sem hæstv. viðskmrh. sagði hér áðan. Það er raunverulega gott að heyra frá honum það, sem þeir hafa nú báðir reynt að standa fast á, landbrh. og fjmrh., að lögin þyrftu ekki breytinga við. Það er gott að heyra frá honum, að ríkisstj. er nú komin það langt í að endurskoða hug sinn, eftir allar þær ádeilur, sem fram hafa komið hér á hana, að hún viðurkennir það, að l. þyrftu breytinga við. Og ég álit nú satt að segja, að það eina, sem þingmenn, ef þeir hafa einhverja sjálfsvirðingu, eigi að gera, sé að fresta framkvæmd þessara brbl., fresta afgreiðslu þeirra þangað til ríkisstj. er búin að leggja fram sínar brtt. við áburðarverksmiðjulögin. Það er það eina, sem væri sómasamlegt, ef meiri hluti þm. ætlar ekki að verða samábyrgur fyrir því að afgreiða nú í hvert skipti á fætur öðru lög hér frá Alþ., sem eru ekkert nema ólög, ekkert nema vitleysa, ekkert, sem hægt er að dæma eftir, ekkert, sem hægt er að grundvalla réttarfar landsins á. Ég ætla bara rétt að taka dæmi um, hve gersamlega þekkingarlaus ráðherra eins og t.d. hæstv. viðskmrh. er á þeim lögum, sem hann er að tala um. Það er ekki nóg, að hann sem þm. sjái ekki, þegar hann gerir brtt. við frv. um áburðarverksmiðju í Ed. í maí 1949, að hann þarf að gera brtt. raunverulega við öll lögin, ef hann ætlar að breyta 13. gr. eða setja hana inn eins og hann gerði og fékk í gegn. Nú fyrst þrem árum seinna, þegar búið er að rífast í þessu þing eftir þing, þá sér hann, að þarna þurfi breytinga við. En haldið þið, að hann þekki það vel lögin sjálf, eins og þau eru, greinina, sem hann setur inn, 13. gr., að hann hafi nokkra hugmynd um, hvað hún þýðir? Hæstv. viðskmrh. segir hér áðan þessi orð: Ríkissjóður hefur öll ráð rekstrarins í hendi sér. - Þetta er það, sem hæstv. viðskmrh. segir: Ríkissjóður hefur öll ráð rekstrarins í hendi sér. - Nú vil ég lýsa því yfir í þessu sambandi, að þetta er algerlega talað út í hött og af því algera og alvanalega þekkingarleysi hæstv. viðskmrh. á lögunum og sérstaklega þeirri grein þeirra, sem hann sjálfur hefur fjallað um eða búið til. Hvernig er afstaða ríkissjóðs til áburðarverksmiðjunnar, og hvaða áhrif hefur ríkissjóður á áburðarverksmiðjuna? Og ég vona, að hæstv. viðskmrh. viti, hvað ríkissjóður er. Afskipti ríkissjóðs af stjórn áburðarverksmiðjunnar og áburðarverksmiðjunni er eftirfarandi: Ríkissjóðurinn leggur fram 6 millj. kr. En útnefnir ríkissjóður, þ.e. hæstv. fjmrh., einn einasta mann í stjórn allrar verksmiðjunnar? Nei, ríkissjóðurinn á ekki einn einasta fulltrúa í áburðarverksmiðjunni, ekki einn einasta. Og ég veit eiginlega ekki, hvaðan hæstv. viðskmrh. kemur sú þekking, að ríkissjóður eigi einn einasta fulltrúa í áburðarverksmiðjunni. Ég veit ekki, hvers konar röfl þetta er, sem ráðh. leyfir sér að bera hér á borð. Hvað er ákveðið í 13. gr. laganna, þeirri, sem hæstv. viðskmrh. hafði áhrif á um, að sett væri inn í lögin? Þar er ákveðið: „Sameinað Alþingi kýs þrjá þeirra (þ.e. þrjá af fimm stjórnendum) hlutfallskosningu til fjögurra ára í senn, og skipar landbrh. einn þeirra formann verksmiðjustjórnarinnar.“ M.ö.o., sameinað Alþingi kýs þrjá stjórnarnefndarmenn af fimm í stjórn verksmiðjunnar. Er sameinað Alþingi að einhverju leyti sama og ríkissjóður? Nei. Eru þeir menn, sem sameinað Alþingi kýs í stjórn áburðarverksmiðjunnar, undir einhverjum sérstökum fyrirmælum fjmrh. sem fulltrúa ríkissjóðs um, hvernig þeir skuli breyta? Ég vil spyrja: Heyra þeir undir einhver fyrirmæli hæstv. fjmrh. sem fulltrúa ríkissjóðs um, hvernig þeir skuli greiða atkv., hvernig þeir skuli kjósa framkvæmdastjóra, hvernig þeir skuli gera sínar ákvarðanir eða annað slíkt? Mér er ekki kunnugt um það. Mér er ekki kunnugt um, að það liggi fyrir nein reglugerð né að sú reglugerð hafi neina sérstaka stoð í lögum viðvíkjandi áburðarverksmiðjunni. Mér er ekki kunnugt um það. Ég skal fyllilega viðurkenna mína vanþekkingu, ef þetta skyldi reynast skakkt. En mér er ekki kunnugt um það, að til þessa dags hafi verið gefin út nein reglugerð um framkvæmd áburðarverksmiðjulaganna. Því síður er mér kunnugt um, að í nokkurri reglugerð standi, að þeir þrír menn, sem kosnir séu af sameinuðu Alþingi með hlutfallskosningum, skuli skyldir til að framkvæma fyrirmæli hæstv. fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs, að þeir séu bundnir þannig af fyrirmælum þess „officiella“ fulltrúa ríkissjóðs, fjmrh. Og ég veit ekki, hvort þeir menn, sem kosnir eru af sameinuðu Alþ., álíta sig þannig skuldbundna til þess að fara eftir fyrirmælum hæstv. fjmrh., ef um slíkt væri að ræða, svo að mér er miklu nær að halda, - og ég legg það nú bara undir dóm hv. þingmanna, - að t.d. við skulum segja Vilhjálmur Þór, sem er kosinn af Alþ., einn af þeim þremur, sem kosnir eru með hlutfallskosningu á Alþingi, og útnefndur af ríkisstj. sem formaður verksmiðjustjórnarinnar, fari eftir því, sem hann álitur í þessum efnum, og spyrji alls ekki hæstv. fjmrh. endilega um eða fái fyrirskipanir frá honum um slíkt eða skoði sig alveg sérstaklega skuldbundinn til þess, ef hann álítur annað réttara. Nei, það eru kosnir þrír menn með hlutfallskosningu í sameinuðu Alþ. Þessum mönnum er sýnt það trúnaðartraust, að þeir yfirleitt stjórni þessu fyrirtæki vel. Það er gengið út frá því, að þeir muni reynast þar dyggir borgarar ríkisins. En þeir eru ekki undir neinum sérstökum fyrirmælum eða valdi fjmrh. Ég vil benda á, af því að hæstv. viðskmrh. virðist vera jafnþekkingarlaus um þennan hluta áburðarverksmiðjulaganna eins og allt annað, sem þau snertir, að það er allt annar háttur hafður á um - við skulum bara taka eitt hlutafélag, sem ríkissjóður hefur stofnað með l. á Alþ., en er alveg skýrt gengið frá um, að er hlutafélag, og stendur í lögunum og heitir það, það er t.d. Útvegsbanki Íslands h/f. Þar á ríkissjóður hlutaféð og fer sjálfur með það vald. Fjmrh. ræður öllu á aðalfundum félagsins og útnefnir meiri hluta þar, og ég efast ekki um, að þeir menn, sem þar eru útnefndir, skoða sig bara sem beina fulltrúa fjmrh. og gera það, sem hann eða ríkisstj. álítur rétt. Ríkissjóður á þarna bara meiri hluta hlutafjárins, gerir sínar ráðstafanir, og þeir menn, sem þarna er um að ræða, eru ekkert annað en eins konar fulltrúar ríkissjóðs. - Það er allt öðru máli að gegna viðvíkjandi áburðarverksmiðjunni. Ég sé hvergi þá júridísku skuldbindingu, sem væri lögð á herðar þessara þriggja manna, sem þarna eru kosnir. Ég vil benda á, að einn af þessum mönnum, einmitt sá maður, sem ég nefndi áðan, Vilhjálmur Þór, er nú um leið forstjóri S.Í.S., og S.Í.S. er um leið einn stærsti einkahluthafinn þarna í. Ég vil bara rétt benda á, hvað þetta þýðir viðvíkjandi stjórn fyrirtækisins. Þetta þýðir bara það, að það er svo fjarri því, að ríkissjóður hafi öll ráð rekstrarins í hendi sér. Hann á 6 millj. í hlutafé, og þar með eru hans áhrif raunverulega búin, eins og nú er gengið frá lögunum. Það er allt öðruvísi frá þessum hlutum gengið hér heldur en t.d. viðvíkjandi því hlutafélagi, sem ég nefndi áðan og ríkið á meiri hluta í. Og það er gengið svona frá þessum hlutafélagslögum hér vegna þess, að hæstv. viðskmrh. smeygði þessu inn við síðustu umr. í Ed., þegar þetta mál var að fara í gegn á síðustu dögum þingsins, og fékk þannig lögin öll meira eða minna skaðskemmd, þannig að þau eru það klúður, sem þau eru núna. Svo kemur hann hérna núna og ætlar að fara að segja okkur, að ríkissjóður hafi öll ráð rekstrarins í hendi sér. Ríkissjóður hefur það alls ekki. Það er einn aðili að vísu, sem hefur öll ráðin í hendi sér, og það er Alþingi. Alþ. getur breytt þessum l. eins og því þóknast. En það er nú ekki alltaf, að það sé alveg sama og ríkissjóðurinn, það er nú eitthvað annað. Ég held þess vegna, að það, sem hér hefur komið fram frá hæstv. viðskmrh., sem er sá eini fulltrúi ríkisstj., sem stakk inn nefinu á meðan umr. voru, sýni, að hann hefur sjálfur ekki minnstu hugmynd um neitt, sem snertir sjálfan rekstur verksmiðjunnar og lagafyrirmælin um hann, sér þó hins vegar, að l. muni öll þurfa breytinga við, fæst sjálfur hins vegar ekki til að svara einu einasta atriði um, upp á hvers konar skil mála ríkisstj. hafi endurlánað það fé, sem þarna er um að ræða, fæst ekki til að svara því, hvort þetta sé t.d. með 51/2 % vöxtum, fæst ekki til að svara því, hvort það sé á ábyrgð ríkissjóðs, hvort ríkissjóður hafi bara lánað út og það eina, sem lántakandinn hafi á móti, sé ábyrgð ríkissjóðs. M.ö.o., það fást ekki nokkrar upplýsingar um, hvers konar fyrirtæki þetta eiginlega sé, með hvers konar skilmálum þetta sé lánað. Það kemur upp í kollinum hjá ráðh., að lögin, sem fyrirtækið grundvallast á, þurfi breytinga við. Hvort ríkisstj. ætlar að koma fram með þær breytingar, það veit hann nú ekki. Það á ef til vill að láta þetta allt saman lulla svona í sömu vitleysunni. Það kemur hins vegar upp, að sjálfur hæstv. viðskmrh. hefur ekki minnstu hugmynd um, hvers konar áhrif ríkissjóður hefur á stjórn þessa fyrirtækis, hvers konar vald ríkissjóður eða fjmrh. hefur yfir meiri hluta stjórnenda þess. Þetta er allt í þannig vitleysu, að það eina, sem er víst, er, að það á að taka 200 millj. kr. af þjóðinni til þess að gera þessu fyrirtæki mögulegt að starfa, þó að enginn maður hafi hugmynd um, hvort það er ríkiseign, hvort það er einkaeign, hvort meiri hlutinn, sem Alþ. kýs hérna, kemur fram sem fulltrúi ríkissjóðs eða hvort þeir koma fram sem prívatmenn, eða yfirleitt hvernig þetta er rekið. Og þannig á að halda þessu þing eftir þing, þangað til það er komið í ljós, hvort þetta atvinnutæki er gróðafyrirtæki. Komi það í ljós, að það sé gróðafyrirtæki, þá eiga þeir Vilhjálmur Þór eða aðrir þeir,.sem þarna eru inni sem einstaklingar, að fá gróðann af því. Komi það í ljós, að það sé tapfyrirtæki, þá skulu þessir sömu menn koma og segja: Það er nú bezt, að ríkissjóður eigi þetta. Það er nú bezt, að hann gefi eftir vextina. Það er nú bezt, að hann lækki verðið á áburðinum. Það er nú bezt, að hann sé ekki að láta veslings hluthafana borga út það, sem þeir hafa lagt þarna fram, og annað slíkt. - Og loks verð ég að segja: Hneyksli var það, þegar áburðarverksmiðjulögin voru afgreidd eins og þau voru afgreidd. En hneyksli er það, að það skuli ganga þing eftir þing þannig, að það sé ekki hægt að fá gengið svoleiðis frá þessum l., að Alþ. geti a.m.k. sómasamlega staðið við það frammi fyrir dómstólum landsins, að það hafi afgr. lögin á þann hátt, að það sé hægt að dæma eftir þeim, ef það kynnu að risa út af stærsta fyrirtæki, sem reist hefur verið á Íslandi, fyrirtæki, sem þjóðin leggur 200 millj. kr. í, málaferli um það seinna meir, hverjir það séu nú eiginlega, sem eigi það, og hverjir það séu nú eiginlega, sem eigi að stjórna því, og hvaða skuldbindingar þeir menn hafi meðal annars gagnvart ríkissjóði.



Herra forseti. Fullyrðingar hv. 2. þm. Reykv. gefa nú ekki beinlínis ástæðu til þess að svara, en vegna þess að hann fullyrti hér áðan, að áburðarverksmiðjan starfaði undir ólögum, sem nauðsynlegt væri að breyta sem fyrst, þá vil ég upplýsa það, að áburðarverksmiðjustjórnin hefur borið þessi lög undir glögga lögfræðinga, leitað umsagnar þeirra um það, hvort nauðsyn væri að breyta þessum lögum, og hafa þeir upplýst, að eins og lögin væru úr garði gerð, þá væru þau að öllu leyti fullnægjandi. Að vísu, sögðu þeir, hefði mátt byggja lagabálkinn öðruvísi upp, raða greinunum öðruvísi niður, en það hefur enga praktíska þýðingu. Það er þess vegna engin nauðsyn á því að breyta þessum lögum. Það stendur alveg skýrt eftir glöggustu lögfræðingum, að það sé enginn vandi að dæma eftir þessum lögum, en það má vel vera, að hv. 2. þm. Reykv. finnist hann ekki hafa möguleika til að dæma eftir þessum lögum. Ég býst við, að hann sé eitthvað svipað settur og ég, ef ég vildi fara að dæma eftir þeim lögum eða öðrum lögum, að við mundum báðir standa fastir, vegna þess að við erum ekki dómarar, við erum ekki lögskýrendur eða lagamenn. Við skulum þess vegna láta lögmennina, lögfræðingana um það að dæma, þegar að því kemur, og þegar við erum ekki lögfræðingar, þá förum við í smiðju til hinna færustu lögfræðinga og spyrjum þá: Hvernig lízt ykkur á þessi lög? Lögin eru ágæt að öðru leyti en því, að það hefði mátt raða greinunum öðruvísi, t.d. að 13. gr. hefði verið 9. gr. o.s.frv., en það breytir engu í meginkjarna málsins og alveg óþarft að vera að halda hér margar ræður út af því atriði. Hv. ræðumaður talar mikið um það, að ríkissjóður hafi ekki tryggt sér nægilega vel aðstöðu í áburðarverksmiðjunni. Hann sagði t.d. hér áðan, að það væri enginn fulltrúi ríkissjóðs í stjórn áburðarverksmiðjunnar. Því verður þó ekki móti mælt, að Alþ. kýs 3 menn af 5 í stjórn verksmiðjunnar, og hver getur neitað því, að þessir 3 menn, sem kosnir eru af Alþ., séu fulltrúar ríkisins í verksmiðjustjórninni? Hv. þm. vill kannske gera greinarmun á því, hvort það er ríkið eða ríkissjóður, sem hér á hlut að máli, en ég hygg, að það sé nokkuð það sama. Auk þess skipar ráðherra formann verksmiðjustjórnarinnar. Ríkið hefur þess vegna töglin og hagldirnar, það hefur meiri hlutann í stjórninni undir öllum kringumstæðum. Ég er dálítið undrandi yfir því, að hv. þm., sem ekki treystir sér til þess að skrifa minnihlutanál. út af þessu frv., skuli hér í dag hafa eytt svo mörgum orðum um þetta mál eins og raun bar vitni. Það kom ekkert nýtt fram í þessum tveimur ræðum hans frá því, sem var hér fyrir ári síðan, að öðru leyti en því, að nú virðist hv. þm. kominn að raun um það, að áburðarverksmiðjan fái ekkert óendurkræft fé frá Marshall, en í fyrra, þegar hann talaði hér, þá var ekki hægt að skilja hann öðruvísi en svo, að mestur hluti af því fé, sem áburðarverksmiðjan fær í stofnkostnað, væri óendurkræft og að hluthafarnir eignuðust þannig verksmiðjuna, þótt þeir legðu ekki fram nema 4 millj., fyrir þetta fé, sem væri lagt fram af hluthöfunum. Nú virðist hann hins vegar kominn á þá skoðun, að verksmiðjan fái ekkert óendurkræft, og það er alveg rétt. Verksmiðjunni er ætlað að greiða allt það fé, sem hún tekur að láni hjá ríkinu, en hitt er svo aftur á móti rétt, að ríkið fær svo og svo mikið af óafturkræfu fé til stofnunar verksmiðjunnar, en ríkið lánar síðan áburðarverksmiðjunni, og verksmiðjan verður að endurgreiða það með 51/2 % vöxtum, og það er mótvirðissjóðurinn, sem á þennan hátt vex og skapast í Landsbankanum á því, að ríkið sjálft fær svo og svo mikið óafturkræft fé, sem það síðan lánar áburðarverksmiðjunni, Laxárvirkjuninni og Sogsvirkjuninni. Þetta fé endurgreiðist síðan til ríkisins og rennur aftur í mótvirðissjóð, og þetta fé á síðan að nota áfram til nýrra nauðsynlegra framkvæmda. Það er alveg rétt, sem hv. þm. hélt hér fram áðan, að 51/2 % vextir er nokkuð hátt, og það er ekki hægt að segja annað, en að rekstrarfé, sem tekið er að láni með þeim vaxtafæti, sé nokkuð dýrt. En ég verð þó að segja, að með því að þessir vextir renna í sjóð, sem á síðar að ganga til starfsemi og uppbyggingar nauðsynlegra framkvæmda í landinu, þá er miklu frekar hægt að una því að greiða þetta háa vexti heldur en ef öðruvísi stæði á, því að það er vissulega margt hér í þessu landi, sem bíður framkvæmda, þótt þessum þrem stórframkvæmdum, sem núna eru á döfinni, verði lokið. Mér virðist, að menn ættu að gleðjast yfir því, að áburðarverksmiðjan er nú að rísa af stokkunum, þetta fyrsta fyrirtæki, sem ber vott um stóriðju hér á Íslandi. Við ættum að fagna því, að félög og einstaklingar hafa viljað leggja fram fé í þetta fyrirtæki án þess að hafa nokkra hagnaðarvon. Ég fullyrði það, að einstaklingar og félög, sem lögðu fram fé í áburðarverksmiðjuna, gerðu það ekki í eigingjörnum tilgangi og gera sér ekki vonir um að fá hagnað af þessu fé, sem þarna var lagt fram. Og eins og tekið var fram áðan, þá er í lögunum beinlínis ákveðið, að það má ekki greiða meiri arð en 6% af hlutabréfunum. Sjá því allir, að hér er ekki um að ræða að hagnast á þessu, heldur er það, að einstaklingar og félög, sem þarna eiga hlut að máli, hafa gert þetta af áhuga á góðu málefni, og ber að fagna því, að svo var, en ekki sakast um það eða lýsa óánægju sinni yfir því. Áburðarverksmiðjan er hlutafélag með meiri. hluta hlutafjár úr ríkissjóði, og ég tel vel farið, að þetta fyrirtæki hafi stofnazt á þessum grundvelli og sé rekið á þeim grundvelli. Það má kannske deila um það, hvort fyrirtækinu er betur stjórnað með því að það heiti hlutafélag eða sjálfseignarstofnun ríkisins, ég ætla engan dóm að leggja h það, það má vel vera, að þeim væri álíka vel stjórnað í báðum tilfellunum, en ég tel gott, eins og fjárhag ríkisins er nú varið, ef einstaklingar og félög vilja verða til þess að leggja fram fé í nauðsynlegar og fjárfrekar framkvæmdir eins og áburðarverksmiðjan er. Mér heyrðist hv. 2. þm. Reykv. segja hér áðan, að 4 millj. væru ekki stór fjárupphæð og það væru smámunir, sem hér væri um að ræða, en ríkissjóður hefur nú stundum hikstað við að láta af hendi upphæð, sem því svarar, og það er enginn vafi á því, að um leið og við fórum fram á það að fá óendurkræft fé til áburðarverksmiðjunnar, þá styrkti það okkar málstað að geta sýnt fram á, að svo og svo mikið af innlendu hlutafé var til staðar til þess að leggja fram í þetta fyrirtæki. Áburðarverksmiðjan er iðnaðarfyrirtæki, sem alþjóð varðar og alþjóð á meiri hluta i. Áburðarverksmiðjan er ekki fyrirtæki bændanna einna og starfar ekki aðeins fyrir þá, heldur fyrir alþjóð. Bændunum má standa út af fyrir síg sama um, hvort áburðurinn er innlendur eða erlendur. Það, sem þeir hljóta að spyrja um, er þetta: Hvað kostar áburðurinn, og hvernig eru gæði hans? - En landbúnaðurinn er vitanlega tryggari í rekstri sínum og framtíð sinni, ef áburðurinn er framleiddur hér innanlands, því að þannig getur ástandið verið hér á landi og þannig hefur það verið, að það hefur stundum verið á takmörkum, að það væri hægt að flytja áburð til landsins vegna gjaldeyrisskorts. Hv. 2. þm. Reykv. sagði hér áðan, að bændur mundu verða skyldaðir til þess að kaupa áburð af Áburðarverksmiðjunni h/f, hvort sem þeir vildu það eða ekki. Ég býst ekki við, að það þurfi að skylda íslenzka bændur til þess að kaupa áburð af áburðarverksmiðjunni. Ég veit, að íslenzkir bændur eru það þroskaðir, að þeir vilja nota íslenzka áburðinn og jafnvel þó að hann yrði eitthvað dýrari, en sá útlendi. Íslenzkir bændur hafa þann þroska, að þeir skilja það, að íslenzk iðnaðarfyrirtæki geta verið einn af máttarstólpum þjóðfélagsins, nauðsynlegum máttarstólpum til þess að halda uppi sjálfstæðu þjóðfélagi, og þeir mundu ekki láta á sér standa, ef nauðsyn bæri til að styðja þennan stólpa, og þeim er áreiðanlega ljóst, að það er ekki hægt að flytja allar vörur til landsins erlendis frá, nema þá um leið að skapa í landinu verðmæti á móti. Og hvernig ættum við Íslendingar að fara að því að lifa í þessu þjóðfélagi, nema við gerum ráðstafanir til þess að skapa hér verðmæti, skapa hér fjölbreyttara atvinnulíf og atvinnuhætti en verið hafa? Þess vegna er það, að við þurfum að stuðla að uppbyggingu atvinnulífsins með auknum iðnaði, fleiri verksmiðjum, meiri framkvæmdum. Ég gat ekki betur skilið en að hv. 2. þm. Reykv. sæi mjög eftir því rafmagni, sem áburðarverksmiðjan kemur til með að nota frá hinni nýju Sogsvirkjun, og ég gat ekki betur skilið, en að hann teldi, að áburðarverksmiðjan fengi þessa orku á allt of lágu verði. Áburðarverksmiðjan verður stærsti notandi nýju Sogsvirkjunarinnar, og er eðlilegt, að hún fái orkuna á lægra verði, en almennt gerist, auk þess sem verksmiðjan kaupir alla afgangsorku. Ég er sammála hv. ræðumanni um það, að áburðarverksmiðjan þrýstir á þörfina fyrir nýrri virkjun, og satt að segja harma ég það ekki neitt. Ég harma það ekki, þó að við höfum hér í hendinni fyrirtæki, sem þrýstir á og krefst nýrrar virkjunar við Sog eða annars staðar. Ég tel, að það sé nauðsynlegt að fá slíkan þrýsting fram. Er ekki nógu mikið hér á landi óvirkjað? Er ekki nógu mikið hér á landi af óbundinni orku í okkar fossum, jafnvel þótt við gerðum nú þegar ráðstafanir til þess að virkja meira? Eða er hv. 2. þm. Reykv. svo staðbundinn, að hann geti ekki látið sér detta það í hug, að sú framkvæmd geti hafizt áður en langur tími líður? Ég get upplýst hv. 2. þm. Reykv. um það, að nú þegar er hafinn byrjunarundirbúningur að þriðju Sogsvirkjuninni, og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að nýrri virkjun verður hrundið fram áður en langur tími liður, vegna þess að það er nauðsynlegt, af því að nýja Sogsvirkjunin fullnægir ekki rafmagnsþörfinni, eftir að áburðarverksmiðjan er komin í gang. Og ég gleðst yfir því, að sá þrýstingur er nú fyrir hendi, að það verður að fara að undirbúa þriðju Sogsvirkjunina, en harma það ekki, eins og hv. 2. þm. Reykv. virtist gera. Mér virðist eðlilegt, að áburðarverksmiðjan og Sogsvirkjunin vinni saman. Báðar þessar stofnanir eru nauðsynlegar. Báðar þessar framkvæmdir eru stórar á okkar mælikvarða, og báðar þessar stofnanir geta orðið tiltölulega sterkar og hagstæðar með náinni samvinnu. Báðar þessar stofnanir eru að nokkru leyti ríkisfyrirtæki, og fer það vel saman, að þær taki hönd í hönd. Ég stóð hér upp aðallega til að mótmæla því, að áburðarverksmiðjan starfaði ekki eftir lögum, sem mættu áfram standa. Ég mótmæli því, að áburðarverksmiðjan starfi samkvæmt einhverjum ólögum, einhverjum vanskapnaði, eins og hv. 2. þm. Reykv. sagði hér áðan, og ég hygg, að sú fullyrðing hans sé nokkuð svipuð þeirri fullyrðingu hans hér áðan, að ríkið yrði að láta 200 millj. af mörkum vegna áburðarverksmiðjunnar. Ég veit, að hv. alþm. hafa tekið eftir þessari fullyrðingu, en þeir létu sér ekki bregða. Þeir hristu ekki einu sinni höfuðin, vegna þess að þetta var ekkert nýtt úr munni þessa ræðumanns.



Herra forseti. Mér vitanlega er enginn ágreiningur hér á hinu háa Alþingi um nauðsyn áburðarverksmiðjunnar. Ég veit ekki betur, en allir hv. þm. séu á einu milli um það, að hér sé um hið mesta þjóðþrifafyrirtæki að ræða, sem mjög ánægjulegt er, að í skuli hafa verið ráðizt hér á Íslandi. En einmitt vegna þess, hversu sammála menn eru um nauðsyn þessa fyrirtækis, þeim mun meiri ástæða er til þess að ræða það ýtarlega, hvort það skipulag, sem tekið hefur verið upp á rekstri og fjármálum verksmiðjunnar, sé æskilegt eða ekki. Og það er um þetta atriði, sem ég ætla að leyfa mér að fara nokkrum orðum. Ég er þeirrar skoðunar, að á þessu áburðarverksmiðjumáli hafi verið mjög illa haldið, löggjöfin um málið sé vægast sagt óheppileg og skipulag verksmiðjunnar, sérstaklega á fjármálum hennar, sé mjög óheppilegt. Má ég minna hv. þm. á það, hvað hér er í raun og veru um að ræða? Það er gert ráð fyrir því, að áburðarverksmiðjan muni kosta uppkomin um 108 millj. kr. Þar af leggur ríkissjóður sjálfur fram 104 millj. Einkaaðilar leggja fram aðeins 4 millj., milli 3 og 4% af stofnkostnaði verksmiðjunnar. Af þeim 104 millj., sem ríkið leggur fram til fyrirtækisins, leggur það aðeins 6 millj. kr. sem hlutafé, en 98 millj. kr. sem lán. Af þessum 98 millj. hefur íslenzka ríkið fengið tæpan helming, eða rúmar 40 millj. kr., sem óafturkræft framlag frá Bandaríkjunum. Hinn hlutann, tæplega 50 millj., hefur ríkisvaldið fengið sem lán. Áburðarverksmiðjan fær aftur á móti ekki þessar rúmar 42 millj. sem gjöf, heldur eru þær skoðaðar sem skuld hjá henni, þ.e.a.s., hún verður að endurgreiða í mótvirðissjóðinn þetta fé, eins og hún verður að endurgreiða hin erlendu lán. Ríkið hefur m.ö.o. lagt fram svo að segja allan stofnkostnað áburðarverksmiðjunnar, 104 af 108 millj. Hvernig er nú háttað áhrifa valdi ríkisins á stjórn stofnunarinnar? Henni er stjórnað af 5 mönnum. Þar af hefur ríkið að vísu meiri hluta, 3 stjórnarmeðlimi, en þeir eru þó ekki kosnir af ríkisstj., valdir af ríkisstj., heldur af sameinuðu Alþingi hlutfallskosningu, þannig að vel gæti svo farið, ef þingið yrði þannig skipað, að stjórnarandstaðan fengi 1 manninn af þessum 3, að ríkisvaldið, þ.e. þeir aðilar, sem ráða ríkisvaldinu á hverjum tíma, hafi raunverulega ekki nema 2 af 5 mönnum í stjórn verksmiðjunnar. Tveir af þessum 5 mönnum eru aftur á móti kosnir af þeim einkaaðilum, sem lagt hafa fram fé til verksmiðjunnar. M.ö.o., einkaaðilar, sem leggja fram 4 millj. af 108 millj:, ráða 2/5, ráða 40% í stjórn verksmiðjunnar. Það er auðséð, að hér er einkaaðilunum, sem leggja fé fram, gefinn margfaldur áhrifaréttur á við það, sem þeim ber, miðað við sitt fjárframlag. Þessir einkaaðilar eru þrír. Kaupfélögin í landinu hafa lagt fram 2 millj., ýmsir einstaklingar hafa lagt fram 11/2 millj., en Reykjavíkurbær hefur lagt fram 1/2 millj. Og þessum þremur flokkum einkaaðila er með þessu fyrirkomulagi gefinn margfaldur áhrifaréttur á málefni verksmiðjunnar, miðað við það, sem þeir ættu að hafa að tiltölu við það fé, sem þeir hafa lagt fram. Þetta tekur til valdaaðstöðunnar í fyrirtækinu. En athugum nú, hvernig er með fjármál þess, hver áhrif þetta kynni að hafa á fjármál fyrirtækisins í framtíðinni. Auðvitað verður ekki um það sagt með neinni vissu fyrir fram, hvort fyrirtækið muni græða eða tapa og þá hversu mikið. En það er alveg augljóst mál, að fyrirtækið þarf ekki að græða mjög verulega, miðað við væntanlega veltu þess, til þess að gróðinn, sem það safnar, nemi fljótlega 70 milljónum, eða jafnmiklu og hlutaféð. Þá hefur hlutaféð m.ö.o. tvöfaldazt, vaxið um 100%. Ef einhvern tíma kemur að því, að þessu fyrirtæki verði slitið, þá mundi slíkur gróði hafa í för með sér, að hlutaféð yrði borgað út með tvöföldu verði. Og þá hefðu auðvitað einkaaðilarnir, sem eiga 4 millj. kr. í fyrirtækinu, fengið í gróða jafnmikið og þeir upphaflega lögðu frara sem stofnfé. Í raun og veru er alveg óþarfi að bollaleggja nokkuð um það, hvað muni verða gróði fyrirtækisins í framtiðinni, vegna þess að hvað þessi fjárhagsatriði snertir höfum við miklu einfaldari og augljósari atriði við að styðjast. Í sjálfum lögum verksmiðjunnar er gert ráð fyrir því, að lagt sé í varasjóð allt að 3% af kostnaði við framleiðsluna. Í þeirri rekstraráætlun, sem fyrst fylgdi frv., þegar það fyrst var lagt fram, var gert ráð fyrir því, að varasjóðstillag verksmiðjunnar yrði 1/2 millj. á ári, 500 þús. kr. á ári. Nú verður auðvitað verðpólitík verksmiðjunnar hagað þannig, að það verði að minnsta kosti hægt að mynda þennan varasjóð. Þá sjáum við, að á 20 árum aðeins verður varasjóður verksmiðjunnar orðinn jafnmikill og hlutaféð. Þó að ekkert gerist annað, þó að fyrirtækið græði ekki neitt, ekki eyri umfram hin lögskipuðu varasjóðstillög, þá tvöfaldast hlutafé verksmiðjunnar. Ef hlutafélagínu verður slitið eftir 20 ár, þá fengju hluthafarnir útborguð sín bréf á tvöföldu nafnverði, með 100% hagnaði. Í raun og veru þarf ekki um þetta að fara fleiri orðum. Sjálf lögin fyrirskipa það, eins og frá þeim er gengið, að hlutaféð skuli tvöfaldast að verðmæti á hverjum 20 árum. Þetta er auðvitað rangt. Það, sem hér átti auðvitað að gerast, var það, að hlutafé verksmiðjunnar yrði ákveðið sem næst stofnkostnaði hennar, eða rúmar 100 millj., og þar af átti ríkið vitanlega að fá sem svarar sínu 104 millj. kr. framlagi og einstaklingar hlutafé, sem svaraði sínu 4 millj. kr. framlagi. Þá hefði 10 millj. kr. varasjóðstillag á 20 árum auðvitað ekki þýtt tvöföldun á hlutafénu, heldur vöxt á hlutafénu. um 10%. Og það er eðlilegt og réttmætt, miðað við stofnkostnað verksmiðjunnar. Á það hefur verið bent, að það fyrirkomulag, sem hér hefur verið tekið upp, hafi þegar hlotið sína reynslu í Eimskipafélagi Íslands, vegna þess að Eimskipafélagið sé skipulagt með nokkuð svipuðum hætti. Mér finnst það vera undarlegt, ef það er vitnað í reynsluna af Eimskipafélaginn hvað þetta snertir sem eins konar fyrirmynd til eftirbreytni. Og allra undarlegast þykir mér, ef hv. Framsfl., annar núverandi stjórnarflokkur, vísar í reynsluna af Eimskipafélaginu sem eftirbreytnisverða fyrirmynd. Sannleikurinn er sá, að reynslan af Eimskipafélagínu einmitt hvað þetta snertir hefur verið afleit, og það hefur einmitt verið hv. Framsfl., sem hvað eftir annað á liðnum árum eða áratugum hefur bent á það, að þetta fyrirkomulag í Eimskipafélaginu hafi gefizt mjög illa. Og hvað eftir annað hafa merkir og ágætir framsóknarmenn rætt mjög um það, að nauðsyn bæri til þess að breyta Eimskipafélaginu í annað heppilegra og skynsamlegra form, og gagnrýnt einmitt þetta sams konar samkrull í Eimskipafélaginu og nú á sér stað í áburðarverksmiðjunni, gagnrýnt það mjög harðlega. Slíkt samkrull er aftur á móti fullkomlega eftir kokkabók Sjálfstfl., fullkomlega eftir kokkabók íhaldsins og braskaranna. Þeir vilja hafa slíkt ástand, til þess að allir reikningar séu sem óhreinastir og öll viðskipti sem óhreinust. Það er því ekkert undarlegt, þótt þeir hafi lagt það til og verið því fegnir, að þetta skipulag skuli hafa verið tekið upp að því er snertir áburðarverksmiðjuna. En furðulegt er það, ef svo er komið fyrir Framsfl., að hann fer að vísa í Eimskipafélagið, sem bann í áratugi hefur gagnrýnt, sem eftirbreytnisverða fyrirmynd fyrir stærsta og merkilegasta fyrirtæki Íslendinga, áburðarverksmiðjuna. Það hefur verið á það bent, að hlutabréfaeign í áburðarverksmiðjunni geti ekki verið gróðavegur, það geti ekki orðið um að ræða neitt brask með hlutabréfin, vegna þess að í l. sé sett hámark fyrir arðgreiðslu af bréfunum, það megi ekki greiða af þeim hærri arð en 6%. Það vita allir, að slíkt hámark hefur verið á arðgreiðslu af hlutabréfum Eimskipafélagsins. Ríkið hefur sett það skilyrði fyrir skattfríðindum Eimskipafélagsins, að það greiði ekki af þeim nema 5% arð. En hefur þetta ákvæði þar komið í veg fyrir brask með hlutabréf Eimskipafélagsins? Það vita allir, hversu fjarri því fer. Með hlutabréf Eimskipafélagsins hefur verið braskað oft og einatt og mikið og illa. Og einmitt núna þessa dagana ganga þær sögur hér í Reykjavíkurbæ, - fullar sönnur á þeim veit ég ekki, - að verzlað hafi verið með nokkra tugi þúsunda af bréfum í Eimskipafélaginu fyrir margfalt verð, sumir segja tvítugfalt verð, aðrir segja fertugfalt verð, og aðrir nefna tölur þar á milli. M.ö.o., það getur margt orðið til þess, að braskað sé með hlutabréf í fyrirtæki, jafnvel þótt opinber takmörkun sé á arðgreiðslu af bréfunum, eins og reynslan þarna hefur greinilega sýnt. Auk þess er Eimskipafélagið orðið slíkt vandamál í þjóðfélaginu, að því félagi er óslítandi í raun og veru. Það verður ekki betur séð en Eimskipafélagið muni verða, hversu slæmt sem það er, eilíft, vegna þess að fjármál þess eru þannig, að það væri mjög erfitt að slíta því. Það kæmu upp mörg torleysanleg fjárhagsvandamál, ef félaginu yrði slítið. Það yrði þá varla komizt hjá að skenkja nokkrum fésterkum mönnum, jafnvel bröskurum, svo óheyrilega fjármuni, að það mun væntanlega engum ráðamönnum koma til hugar. En ef Eimskipafélaginu yrði einhvern tíma slitið, þá væri varla hægt að gera það öðruvísi. Það er þetta ástand, sem er auðvitað alveg óþolandi. Og það er þessi reynsla af Eimskipafélaginu, sem vissulega hefði ekki átt að verða til eftirbreytni. Það, sem einmitt hefur gerzt hér, er, að það skipulag í Eimskipafélaginu, sem sýnt hefur svo hörmulega galla sem raun ber vitni, er tekið til fyrirmyndar fyrir áburðarverksmiðjulöggjöfinni. Ég vildi láta þessar athugasemdir koma fram, áður en þessari umr. lýkur, og endurtaka það að síðustu, þótt ég muni fylgja þessum breytingum, sem hér er um að ræða, að ég er mjög óánægður með löggjöfina um hið merka fyrirtæki áburðarverksmiðjuna og það skipulag, sem upp hefur verið tekið á fjármálum fyrirtækisins.