Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg vil óska eftir samkomulagi milli hinna tveggja hluta fjhn. um, að máli þessu verði vísað til 2. umr. umræðulaust. Ef það samkomulag fæst, vinst vonandi tími til þess, að nál. meir hl. komi fram, áður en sú umr. fer fram.

Jón Auðunn Jónsson Hæstv. fjrh. (JÞ) gat þess, að ekki væri lítil breyting gerð af hæstv. stjórn á frv. þessu, frá því sem milliþinganefndin hafði lagt til, með því að aðskilja nánar sparisjóðsstarfsemi frá seðlastarfsemi. Þetta er nú samt að mestu pappírsgagn, því að þegar bankinn fer að starfa, og er búinn að starfa um hríð að því, sem honum er ætlað, sem sje útlánsstarfsemi, hygg jeg, að verða muni næsta erfitt að láta hann hætta því og skilja á milli sparsjóðsstarfsemi og seðlastarfsemi. Jeg er viss um, að bankastjórnin hlýtur að „disponera“ í öllum höfuðatriðum með það fyrir augum, að bankinn hafi með höndum hvorutveggja þessa starfsemi. Það er svo, að það er mjög lítið af þeim lánum hjer á landi, sem gætu talist trygg fyrir seðlabanka, því að seðlabanki má ekki binda svo sitt fje, að hann geti ekki losað það með hæfilegum fyrirvara, og má ekki lána til áhættusamra hluta. Eina útlánsstarfsemi hans á að vera verslunarvíxlar, sem borgaðir eru á skömmum tíma og trygðir annaðhvort með útflutnings- eða innflutningsvöru. Þetta er að minsta kosti álit eins þeirra manna, sem leitað hefir verið álits hjá, og flm. frv. leggja jafnvel mest upp úr, sem sje forseta bankaráðs ríkisbankans sænska. Hann segir, að Íslandsbanki ætti að sleppa sinni seðlaútgáfu og Landsbankinn að taka við henni; Íslandsbanki ætti að fá hjá Landsbankanum sparisjóðsviðskiftin og væntanlega líka veðdeildina, en Landsbankinn að taka við verslunarvíxlaviðskiftum og útibúum. Nú er auðsjeð, að þenna mæta mann brestur þekkingu á fyrirkomulaginu hjer og heldur, að í útibúum sjeu mest rekin verslunarvíxlaviðskifti, en minna af föstum lánum. Það mun vera svo í útlöndum, eða að minsta kosti er það svo í Danmörku, að þar hafa útibú, t. d. Landmandsbankans að mestu leyti verslunarvíxlaviðskifti, en aðeins örlítinn part af öðrum lánum. Það er mjög svo mikið lagt upp úr því, hver styrkur bankanum sje að því að vera almennur viðskiftabanki, til þess að geta haldið jafnvægi á genginu. Vera má, að bankinn hafi við það hægri aðstöðu, en aftur meira af áhættusömum útlánum. En er þá ekki hætt við, að hann líti dálítið á sinn eigin hag í þeirri áhættusömu útlánsstarfsemi og hljóti því að haga genginu eftir því? Hæstv. fjrh. (JÞ) benti á, að ef Landsbankinn hefði ekki tekið í taumana síðastliðið haust, þá hefði gengið rokið upp í gullgildi. Það má vel vera, að svo hefði farið, ef engar ráðstafanir hefðu verið gerðar og menn getað „spekulerað“ í genginu, en öðruvísi ekki. En jeg hygg, að seðlabanki hefði getað og gert alt það, sem Landsbankinn gerði. Hjer eru vanalega úti til innanlandsviðskifta 3– 4 miljónir kr. En á haustin, þegar erlendur gjaldeyrir berst að, er seðlaútgáfan aukin upp í alt að 12–14 miljónum og aldrei undir 8 miljónum. Megnið af þessari auknu útgáfu fer til þess, að kaupa erlendan gjaldeyri. Nú held jeg, að sá banki, sem fær seðlaútgáfuna, muni ekki lána öðrum bönkum seðla nema með ákveðnum skilyrðum, svo sem þeim, að þeir höguðu gjaldeyrisverslun sinni eftir því, sem hann tilskildi. Það má ekki gera ráð fyrir því, að seðlabankinn verði algerlega forsjárlaust verkfæri í höndum hinna bankanna, þótt hann hafi ekki útlánsstarfsemi með höndum. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að fullvíst væri, að fleiri einkabankar risu upp áður langt um liði. Það vona jeg að verði, en jeg er þess fullviss, að verði seðlaútgáfunni hagað eftir till.hv. meiri hl., tefur það til muna fyrir því, að einkabankar verði hjer stofnsettir. Það er áreiðanlegt, að þeir menn, sem hafa hug á því að koma hjer upp einkabanka, líta svo á, að það sje ekki nærri eins aðgengilegt, ef þeir þurfa að sækja seðlalán til samkepnisbanka. - Menn hafa talað mikið um það, hve seðlabankinn verði máttlaus, ef hann verður eins og gert er ráð fyrir í nál. minni hl., móts við aðra seðlabanka. Háttv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði meðal annars í því sambandi, að Englandsbanki hefði föst tök á genginu og eins væri um Finnlandsbanka. Um Finnlandsbanka er það að segja, að hann fekk þessi föstu tök ekki fyr en búið var að stýfa finska markið í 13%. Jeg geri ráð fyrir, að seðlabankinn hjer gæti haft eins góð tök á genginu, ef menn vildu stýfa krónuna í t. d. 25 aurum eða jafnvel þótt það væri í 50 aurum. Annars dettur líklega engum í hug, að Landsbankinn verði álíka sterkur og Englandsbanki, þótt það frv. verði samþ., sem hjer liggur fyrir. Hv. meðhaldsmenn frv. eru altaf að vitna í erlenda bankafræðinga, og er það þeirra aðalstyrkur. Jeg er nú enganveginn viss um, að þessir menn viti, hve fjármálum er háttað hjer á landi. Jeg er meira að segja sannfærður um, að þeir vita ekki það sanna, svo sem jeg sýndi fram á áðan, í sambandi við ummæli forseta sænska ríkisbankans. Hann heldur, að Landsbankinn geti tekið við verslunarvíxlaviðskiftum og afhent sparisjóðsviðskifti sín til sparisjóðanna á hverjum stað. En jeg er viss um, að þetta verður ekki framkvæmt á næstu 10 árum, varla á 20. Og verði þetta frv. samþ., á bankinn mjög erfitt með að afhenda sparisjóðinn. - En hví skyldi þessi maður vera að ráða okkur til að blanda ekki saman sparisjóðsstarfsemi og seðlaútgáfu? Ætli það sje ekki af því, að hann álítur hættulegt, að seðlabankinn hafi meira en helming af innlánsfje landsmanna. Það getur verið afsakanlegt, þótt sumir bankafróðir menn vilji leyfa seðlabankanum að hafa lítilsháttar innlánsviðskifti, en að láta hann hafa meira en helming alls sparifjár landsmanna, er áreiðanlega of langt gengið og fjarri því að vera verjandi. Skora jeg á hv. flytjendur þessa frv. að koma með ummæli eins einasta bankafróðs manns í heiminum, um að þetta sje forsvaranlegt. Það er náttúrlega hægt að segja eins og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að við verðum að kasta öllum okkar áhyggjum upp á bankaráð og bankastjóra þá, sem hjer verða framvegis. En við eigum ekki þar fyrir að stofna til fyrirkomulags, sem gerir það ómögulegt, að bankinn ræki þær skyldur, sem hann hefir sem seðlabanki. Því að hjer er farið fram á að hnýta seðlastofnuninni aftan í aðra aðalstofnun, sem hefir það með höndum að taka við innlánsfje og ávaxta það. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) vildi halda því fram, að álit Risto Ryti bankastjóra væri, að hættulaust væri að reka innlánsstarfsemi með seðlaútgáfu. Jeg held raunar að orð þau, sem hv.þm. tilfærði, sanni, að hann álítur það ekki hættulaust. Hann segir, - með leyfi hæstv. forseta: „Samt sem áður getum vjer ekki fullyrt, að það þurfi að gera seðlabanka nokkurn skaða, þótt hann starfi jafnframt að innlánum.“ Segjum, að einhver maður kæmi til mín og bæði mig að skrifa upp á víxil fyrir sig. Svo spyr jeg kunningja minn, hvort mjer muni ekki óhætt að gera manninum þennan greiða. Kunningi minn svarar: „Jeg get ekki fullyrt, að þú þurfir að skaðast á því.“ Hvað liggur á bak við þetta svar? Er það ekki þetta: Jeg vil ekki ráðleggja þjer að gera þetta, en það getur slampast af? Það var ýmislegt fleira, sem jeg þurfti að svara, en jeg mun hlaupa yfir mest af því, enda hefir hv.frsm. minni hl. (JakM) svarað flestu allrækilega. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) sagði meðal annars, að Landsbankinn gæti staðið straum af mjög mikilli inneign erlendis. Það er auðvitað, að þeir bankar, sem hafa mikið innlánsfje gegn lágum vöxtum, geta það oft. En þeir geta það því aðeins, að þeir tapi ekki svo miklu, að enginn ágóði verði á árinu. Það hefir komið fyrir og hlýtur að koma fyrir oftar, að bankarnir tapi meiru á einu ári en þeir græða. Og þá stendur þessi banki ekki betur að vígi en seðlabankinn. Það er leiðinlegt að heyra hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sífelt hampa því, að við viljum eyðileggja Landsbankann eða leggja hann niður. Við höldum einmitt, að Landsbankinn hætti að vera til sem hjálparhella atvinnuveganna, ef stjfrv. verður samþykt, nema því aðeins að hann ræki seðlaútgáfuna öðruvísi en vera ber. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) sagði, að Landsbankinn hafi verið nær búinn að steypa Íslandsbanka, þótt sá síðarnefndi hefði seðlaútgáfuna. En af hverju? Af því að Íslandsbanki stóð höllum fæti í útlána-viðskiftum sínum. Öll saga Íslandsbanka sýnir, hve hættulegt er að hafa saman almenna bankastarfsemi og seðlaútgáfu.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hefi ekki tekið þátt í umræðunum um þetta mál ennþá, heldur beðið átekta og viljað heyra, hvað fremstu menn beggja flokka segðu. Hefi jeg látið mjer hægt, meðan þeir hafa deilt um aðalatriði þessa máls. Um það vil jeg aðeins láta þess getið, að fyrsti forgöngumaður þess, að fá Landsbankanum seðlaútgáfuna, hefir gert sitt til að kasta mönnum í fang hinna. Svo ljeleg var röksemdafærsla hans og svo miklar fjarstæður það, sem hann sagði um þá atburði, sem hjer gerðust síðasta haust. En þar fyrir er þó eigi víst, að jeg hverfi alveg frá hans málstað, því að þótt eitthvert mál sje rangt túlkað, þarf það eigi að vera rangt mál fyrir það. Það er annað aðalatriði þessa máls, sem jeg ætla að víkja að, hið sama og jeg talaði um við 1. umr. þessa máls. Við hv. 1. þm.N.-M. (HStef) höfum borið fram brtt., svo sem menn vita, um að hækka þann hlut sparifjárins, sem bankinn á að eiga í verðbrjefum, og skylda hann til að lána Ræktunarsjóði allmikið af því fje. Á þessa till., sem miðar að því að tryggja landbúnaðinn, hefir hæstv. fjrh. (JÞ) ráðist með miklum þunga. Jeg hefi nú að vísu engu við að bæta það, sem hv. 1. þm.N.-M. (HStef) sagði, en þykir þó rjett að fram komi fleiri mótmæli gegn skoðun hæstv. ráðh., þar sem þetta er stórt mál. Ætla jeg fyrst að gamni mínu að víkja að öðru atriði til að kasta ljósi yfir afstöðu hæstv. fjrh. (JÞ) í þessu máli og öðru, sem altaf blandast saman við það, gengismálinu. Um bæði þessi stóru mál hafa menn mjög reynt að afla sjer upplýsinga um, hvað merkustu og fróðustu menn erlendis segðu. Hafa menn vitnað í ýmsa, en öllum ber saman um, að Cassel sje þeirra langmerkastur. Enginn hefir þó hælt honum svo mikið sem hæstv. fjrh. (JÞ). Í formála bókar þeirrar, er „Lággengi“ nefnist, lýsir hann sig lærisvein Cassels og gefur honum hina mestu traustsyfirlýsingu. - Í þennan mann er nú óspart vitnað, bæði í bankamálinu og gengismálinu. Og það tel jeg eitt hið besta, sem hv. meiri hl. hefir fram að færa, að hann hefir þenna mann með sjer. - Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hefir Cassel með sjer í gengismálinu, en móti í bankamálinu. Um hv.frsm. minni hl. (JakM) er það þveröfugt. En hæstv. fjrh. (JÞ), sem hefir lýst sig lærisvein þessa manns, hefir hann á móti sjer í báðum málunum. Jeg kom nú með þetta innskot að gamni mínu, til að styðja það, sem jeg nú kem að, að mótmæli hæstv. ráðh. (JÞ) gegn brtt. okkar hv. 1. þm.N.-M. (HStef) koma engan veginn úr merkilegri átt. Það var bent á við 1. umr. þessa máls, að aðalatriðið væri ekki það eitt, hvernig seðlaútgáfunni væri komið fyrir, heldur væri það einnig stórt atriði, hvernig veltufje skiftist milli atvinnuveganna. Leiddi jeg þá rök að því, að landbúnaðurinn hefði orðið illa úti með lánsfje á undanförnum árum. Tilraun síðasta þings um Ræktunarsjóð hefir mishepnast að mestu leyti, sakir þess, hve ógurleg vaxtakjörin eru. Vil jeg því gera það að aðalatriði þessa máls frá minni hálfu, að landbúnaðinum verði trygt fje með sæmilegum kjörum. Vil jeg beina því til beggja hluta fjhn., hversu þeir vilja snúast við þessu máli. Vil jeg spyrja þá, hve þeir geti samrýmt það sínu fyrirkomulagi, hvor um sig, að afla landbúnaðinum lánsfjár, með sanngjörnum vaxtakjörum. Vona jeg, að þeir lýsi afstöðu sinni við þessa eða næstu umr. þessa máls, og eftir því mun afstaða mín verða til málsins. Jeg geri það ekki að neinu aðalatriði að till. verði samþ. óbreytt. Jeg gæti fallist á hana í annari mynd. T. d. mætti hækka þessa verðbrjefaeign um 1/3, og væri þá meiri hluti hennar í jarðræktarbrjefum, sem Ræktunarsjóður Íslands fengi. Gegn þessari till. hefir hæstv. fjrh. (JÞ) barist þunglega. Það, sem hann hefir talað um, er mest þetta, en lítið um málið í heild sinni. Hann hefir varið tveimur ræðum til þess að ráðast á þessa till. Mjer kom það í raun og veru ekki á óvart. En þó myndi hann einn allra í þessari deild hafa kjark til þess að ráðast í móti þessari till.Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir meir en nokkur annar maður gengið fram fyrir skjöldu um að spyrna á móti þörfum landbúnaðarins. Það hefir enginn sýnt eins lítinn skilning og hann á þeim. Þetta hefi jeg ótal sinnum lesið yfir honum. Jeg ætla svo að fara gegnum ástæður þær, sem hæstv. fjrh. bar fram gegn þessari brtt. Hann sagði, að ekki væri forsvaranlegt að binda helming sparifjárins með brjefum. Nú hefir hæstv. fjrh. (JÞ)komið fram með það í frv. að binda 1/3 þess, svo að það er ekki nema 1/6 minna, sem hann vill binda, svo að munurinn er ekki mikill. Annars geri jeg þetta ekki að aðalatriði, ef þá þessi þriðjungur fæst á annað borð. Hæstv. fjrh. sagði, að þetta gæti ekki komið til mála, viðskiftalífið þyldi það ekki. Nú eru hæstv. fjrh. (JÞ) og háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) sammála um, að nauðsynlegt sje að fá hingað erlent fje, og að það væri leið, að bankinn tæki lán, ef samkomulag næðist um það og fje vantaði. Og ef tekin eru lán, hvort þau eru meiri eða minni, skiftir litlu. En það er hugsunarhátturinn, sem kemur fram í þessu, sem jeg vil vekja athygli á. Hæstv. fjrh. segir það ekki geta komið til mála, að landbúnaðurinn fái aðeins ¼ af sparifje bankans, af því að viðskiftalífið þoli það ekki. Svona er sjávarútvegurinn og verslunarbraskið mikilsvirði í augum hæstv. fjrh. (JÞ), að ekki getur komið til mála, að landbúnaðurinn fái aðeins af starfsfje atvinnuveganna. Þetta er mat hæstv. fjrh. á gildi atvinnuveganna, að það er fjarstæða, að landbúnaðurinn fái þennan fjórðung. Jeg hefi sem endurskoðunarmaður Landsbankans athugað, hve mikið stendur í bankanum af landbúnaðarlánum. Það er lítið, innan við 25%, og þó tekið með ýmislegt, sem vafi leikur á um, eins og t. d. sum lánin á Selfossi. Í öðrum lánstofnunum, svo sem Íslandsbanka, er enn minna af þeim. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að þetta væri óframkvæmanlegt. Ef það er óframkvæmanlegt um helming sparifjárins, þá er það eins um 1/3 af því. Að það sje ómögulegt að láta vexti sparifjárins, sem Ræktunarsjóður borgar, færast til, get jeg ekki skilið. Mjer virðist það ofureinfalt. Ef viljinn til þess er góður, er það vel framkvæmanlegt. Þetta er alveg út í hött hjá hæstv. fjrh. Jeg skora á hann að gera nánari grein fyrir þessu. Þá sagði hæstv. fjrh. (JÞ), að þetta væri hrein gjöf frá sparifjáreigendum í Landsbankanum, ef farið væri fram á að fá lægri vexti handa Ræktunarsjóði. Nei, vextirnir eiga að vera þeir sömu. Vextirnir, sem Ræktunarsjóður borgar, eiga að miðast við almenna sparisjóðsvexti. Þetta hefir engin áhrif á þá vexti, sem sparisjóðseigendur eiga að fá. Og ef ¼ sparifjárins fer yfir til landbúnaðarins, bætist það við, að eigi þarf að óttast, að þau lán, sem af þessu fje eru veitt, muni tapast. Í 5. lagi sagði hæstv. fjrh. (JÞ), að brtt. væri óþörf. Ræktunarsjóður hefði nóg fje, og hann hefði getað gert meira að því að selja brjef en raun varð á. Jeg er nú þakklátur stjórn sjóðsins fyrir að hafa ekki selt brjefin, því að það hefði orðið til bölvunar að gefa út mikið af skuldabrjefum, sem eiga að borgast með 6%. Hjer er um tvær ólíkar lífsskoðanir að ræða hjá mjer og hæstv. fjrh. Það er ekki nóg að hafa fje, það verður að lána það með þeim kjörum, sem landbúnaðurinn þolir. Það, að vextir eru svo háir hjá bönkunum, stafar af þeim töpum, sem orðið hafa hjá atvinnuvegunum, og þau töp hafa ekki orðið hjá landbúnaðinum. Og höfuðástæðan til brtt. minnar er einmitt það, hve mikið hefir orðið af töpum, landbúnaðinum óviðkomandi. Og þegar hæstv. fjrh. (JÞ) segir, að Ræktunarsjóður hafi nóg fje, þá er það bara önnur hlið málsins. Hann hefir ekki nóg fje, og ekki nógu góða aðstöðu til þess að lána það með hæfilegum kjörum. Það þarf að afla sjóðnum meira fjár og lána það með 5% vöxtum eða lægra. Þetta voru höfuðástæður hæstv. fjrh. (JÞ) í fyrri ræðu hans. Svo bætti hann við í síðari ræðu sinni, að þau ¼%, sem Ræktunarsjóðurinn ætti að borga, nægði ekki fyrir öllum reksturskostnaði sparisjóðsins. En hann á ekki að borga reksturskostnað nema að sínum hluta. Hvað mikill kostnaður væri að því að flytja þetta fje, er alveg óvíst um. Hann getur orðið alls enginn. Hitt kemur engum í hug, að þessi hluti sparifjárins eigi að taka þátt í töpum. Hæstv. fjrh. bætti því við, að þetta nægði ekki upp í töpin. En ef þessi ¼ fer í Ræktunarsjóðinn, verða engin töp á því fje. Þetta er rjettlætisgrundvöllurinn, að á landbúnaðarlánum tapast ekki. Hv. meðflm. minn, hv. 1. þm.N.-M. (HStef) gat þess, að það, hvernig hæstv. fjrh. snerist við þessu máli, bæri vott um aðra lífsstefnu hjá honum en okkur, og jeg tek fyllilega undir það. Það ber vott um, að hann telji framtíð landsins ekki svo bundna við landbúnaðinn, að þar fyrir sje svo þýðingarmikið að hlynna að honum. Það ber vott um, að hæstv. ráðh. álítur, að sjávarútvegurinn og ofvöxtur bæjanna sje sú þróun, sem eigi megi halda aftur af eða taka fje frá. Hæstv. fjrh. sagði, að við flm. skyldum tala um þetta atr. við stjórn Landsbankans. Þótt jeg beri nú fult traust til hennar, þá vil jeg þó ekki segja það, að hún eigi að ráða því, hvaða tillögur sjeu gerðar um fyrirkomulag þingmálanna. Hún spyrnir altaf á móti því að láta þá af viðskiftamönnum sínum, sem við berum fyrir brjósti, fá góð kjör. Fyrir tveim árum síðan samþykti Alþingi lög um búnaðarlánadeildina. Þá sýndi stjórn Íslandsbanka alls ekki fullan skilning eða vilja á því að framkvæma þau lög, og stóð þá fullnærri hæstv. fjrh. (JÞ), sem sýndi því máli allan þann fjandskap, sem hann frekast gat. Jeg vil eindregið mæla með því, að brtt. okkar hv. 1. þm.N.-M. (HStef) á þskj. 386 verði samþ.Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir með þunga miklum lagst á móti henni. Og hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hefir vísað til ummæla hans. Jeg vil skora á þá aðilja, sem hjer heyja stríð í móti okkur, að athuga, í hvaða mynd þeir geti komið á móti kröfum okkar flm., að um leið og bankamálinu er endanlega skipað í fast horf, þá beini þingið hæfilega miklu fje til landbúnaðarins.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer þykir ekki rjett að draga það, að svara hv.þm. Str. (TrÞ), því hann beindi máli sínu til mín. Hann hjelt ræðu um mig og Cassel. Hann hefir nú haldið þessa ræðu tvisvar áður, og jeg svarað jafnóðum, og býst því við, að hv.þm. fari að læra svar mitt. Jeg hefi aðeins sagt, að lærisveinsafstaða mín til Cassels væri sú sama og afstaða landsmanna hans til hans. Þeir hafa lært af honum að skýra eðli og orsakir lággengisins og notað kenningar hans til þess að koma gjaldeyri sínum í gullverð. Jeg þarf ekki að blygðast mín neitt fyrir þá afstöðu, sem Svíar, bæði þing og þjóð, hafa tekið, og svo þegar fráfall er hjá fleiri lærisveinum, því eins og hv.þm. Str. (TrÞ) hefir lýst yfir, þá eru hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) hálf-fráfallnir Cassel. Og öfunda jeg hv.þm. Str. (TrÞ) ekkert af því, að fylgja honum í einu og öllu og leyfa sjer enga sjerskoðun. Jeg tel þetta eiginlega sem spaugsyrði hjá hv.þm. Str. (TrÞ), og má líka líta á þessi orð mín til hans frá sama sjónarmiði. Svo kom hv.þm. Str. (TrÞ) að brtt. sínum og hv. 1. þm.N.-M. (HStef). Virtist honum mikið niðri fyrir. Var að halda kjósendaræðu og kom fram með ófagrar lýsingar á hugsunarhætti mínum gagnvart landbúnaðinum og þeim kjarki, sem jeg sýndi í því að þora að vera á móti kröfum hans. Jeg vil nú segja hv.þm. Str. (TrÞ) það, að jeg stend nær landbúnaðinum bæði að uppruna og starfi heldur en hann. Og jeg get fullvissað hann um það, að ekki verður það hans dómur, sem tekinn verður gildur, þegar þetta mál verður úrskurðað fyrir dómi sögunnar. Og það fer vel á því, að hann lýsi sjálfur sínum hug til landbúnaðarins, hins sameiginlega áhugamáls okkar, en ljeti mig svo um að lýsa mínum hug til hans. Aðalmergurinn úr öllu, sem hv.þm. Str. (TrÞ) sagði, var það, hve lánskjör Ræktunarsjóðsins væru óhagstæð. og óviðunandi. Sagði, að þessi kjör hans bæru vott um kjark minn til þess að traðka rjetti landbúnaðarins og standa móti kröfum hans. Var hv.þm. heldur gleiður yfir þessu. Ef nú verða veitt lán úr Ræktunarsjóði affallalaust með 6% vöxtum til alt að 25 ára, þá þori jeg að fullyrða, að slíkra lána er hvergi kostur annarsstaðar.

Í söfnunarsjóði

. Það kann að vera. En hvað hefir hv.þm. Str. sjálfur lagt til þessara mála? Það vildi svo til, að hv.þm. bar fram í fyrra frv. um Ræktunarsjóð hinn nýja, og sýndi þar með sinn hug til landbúnaðarins. Þar vildi hann láta taka í lög, að vextir sjóðsins af lánum væru 6½%. Það var tillaga hv.þm. fyrir einu ári síðan. Hann gat hreinsað sig af því, að vera að traðka rjetti landbúnaðarins þá. Hann tók þetta ákvæði eftir nefnd, sem Búnaðarfjelag Íslands hafði skipað, og skoðuð var sem skipuð fulltrúum landbúnaðarins. En mín sök í þessu máli er sú, að jeg fjekk vald til þess að lækka þessa vexti, svo að landbúnaðurinn hefir nú ½% lægri vaxtakjör en hv.þm. Str. (TrÞ) vildi láta hann hafa, hefði tillaga hans náð fram að ganga. Ef ætti að hnotbítast um, hvor okkar væri meiri vinur landbúnaðarins, þá gætu menn með eins góðum rökum og hv.þm. Str. (TrÞ) skipað mjer í þann æðri sess, en honum í hinn lægri; en jeg hefi bara enga tilhneigingu til þess. Jeg veit vel, hvað hv.þm. Str. (TrÞ) skilur ekki, að vaxtakjörin er ekki á valdi þings og stjórnar að ákveða. Þau eru ákveðin af öðrum. Í framhaldi af þessu sagði hv.þm. Str. (TrÞ) svo, að það bæri vott um hugsunarhátt minn, að ekki kæmi til mála, að landbúnaðurinn fengi ¼ af sparifje bankans. Jeg sagði aðeins, að ekki mætti skylda bankann til þess að kaupa brjef, sem hafa ¼% hærri vexti en almennir innlánsvextir eru á hverjum tíma. Jeg hefi áður bent hv.flm. á, að eins og till. þeirra er, að jeg búist við því, að hún verki nokkuð öðruvísi en þeir ætlast til. Jeg hefi sýnt þeim þá góðvild að leggja inn í hana það, sem er víst meiningin hjá þeim, þó ekki sjáist, að sparisjóðsdeildin kaupi þessi brjef ákvæðisverði. En þegar stjórn sjóðsins segir þetta óframkvæmanlegt, þá er það af því, að brjefin eru ekki seljanleg. Ef bankinn má kaupa brjefin fyrir markaðsverð með afföllum, þá er allur hagur fyrir Ræktunarsjóðinn farinn af þeim. Það er óframkvæmanlegt að gera þessi brjef auðseld, úr því að þau brjef, sem brtt. stingur upp á, eiga að haldast í nafnverði. Og ber hv.þm. (TrÞ) samt brigður á, að það komi innstæðueigendum við. Það þarf ekki að endurtaka það, að ¼% nægir ekki til þess að bera kostnaðinn og til þess að safna í varasjóð, En tapi sjóðurinn, gengur það jafnt út yfir alla innstæðueigendur. Það er ekki hægt að greina þá, sem hafa lagt innstæðufje til þessara brjefakaupa, frá öðrum innstæðueigendum. En hinsvegar þarf að hafa varasjóð til þess að innstæðurnar geti haldist óskertar. Það kemur engin önnur lífsskoðun fram í þessu en sú, sem kemur fram í sambandi við seðlabankann. Þá er ekki fyrst og fremst hugsað um sjerstakar þarfir, heldur um hitt, að stofnunin verði forsvaranlega úr garði gerð og fái viðunandi löggjöf. Út af því, sem þessi háttv.þm. sagði alment um skifting veltufjárins milli atvinnuveganna, vil jeg benda á það, að þetta frv. gerir ráð fyrir því, að bankaráðið ákveði, ásamt framkvæmdarstjórninni, hve mikið af starfsfje bankans megi vera bundið í hverri atvinnugrein á hverjum tíma. Landsbankanefndin er kosin af Alþingi. Bankaráðið er kosið að 4/5% af bankanefndinni, en bankaráðið skipar bankastjórnina. Svo þetta vald er í raun og veru fram gengið af hinum almenna kosningarrjetti. Þingið er grundvöllurinn, sem bygt er á. Það virðist því vel mega una þessu ákvæði. Þegar samkvæmt lögum er búið að gera samning við Landsbankann um að kaupa jarðræktarbrjef fyrir 100 þúsund krónur á ári í nokkur ár, þá fer ekki vel á því, að segja eftir eitt ár, að þessu skuli hagað alt öðruvísi. Út af þessari brtt. hefi jeg beðið stjórn Landsbankans að láta uppi álit sitt, og skal jeg með leyfi hæstv. forseta, lesa svar hennar, sem jeg fjekk í dag. Það hljóðar svona: „Út af brtt. á þskj. 386, við frv. til laga um Landsbanka Íslands, leyfum vjer oss að vekja athygli yðar, hæstvirti fjármálaráðherra, á því, að nái brtt. þessi fram að ganga, eru lagðar þær hömlur á innlánsstarfsemina, sem óhjákvæmilega hafa í för með sjer algerða lömun á innlánsstarfsemi bankans og geta á engan hátt samrýmst tilgangi laganna um að innlánsfjeð verði tæki í höndum bankans til þess að rækja seðlabankastarfsemina.“ Jeg ætla ekki að fjölyrða frekar um þessa till.Hv. þm. Str. (TrÞ) má hrópa út á kjósendafundum svo mikið sem honum þykir henta, vegna kosninga þeirra, sem nú fara í hönd, hver sje minn hugsunarháttur í þessu máli. Honum er það ekki of gott, ef hann finnur ekkert betra til stuðnings þeirri atvinnugrein, sem hann þykist bera fyrir brjósti, en rægja og ófrægja þá menn, sem með mestu ánægju vildu vera samverkamenn hans í hverju nýtu starfi á þessu sviði.

Jörundur Brynjólfsson Jeg skal ekki lengja umræðurnar mikið. En jeg get ekki komist hjá því, að fara nokkrum orðum um brtt. þá, sem jeg ber fram á þskj. 469, ásamt hv.þm. Str. (TrÞ). Þessi brtt. fer fram á það, að gerð verði á þessu frv. breyting í samræmi við núgildandi bankalög. Á þinginu 1919 var samskonar ákvæði sem þetta sett inn í bankalögin, og síðan hefir þessi rjettur haldist. Jeg get ekki sjeð, að þótt bankinn fái seðlaútgáfurjettinn, þá þurfi að svifta hann þeim rjetti, sem honum var veittur 1919. Sumum kann að virðast, að ef honum er veittur þessi rjettur, þá sje nokkuð gert til þess að auka innlánsstarfsemi hans, en jeg sje ekkert á móti því, að það sje gert. Jeg býst við því, að styrkur bankans sje í því fólginn, að hann hafi mikið fje og geti ráðið peningamálum landsins. Því þarf að hlynna sem best að honum, á þann hátt að hann fái það fje, sem honum er vinningur í að fá. Annars skal jeg ekki fara frekar inn á þetta mál. Jeg býst ekki við því, að menn græði mikið á lengri umræðum. En jeg vænti þess, að háttv. deild sjái sjer skylt að hlynna að þjóðarstofnuninni og samþykki þessa brtt. okkar.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Jeg hefi líklega sýnt andmælendum mínum of mikla sanngirni í síðustu ræðu minni. Eða að minsta kosti skildist mjer það á háttv.frsm. minni hl. (JakM), að hann tæki sjer mjög til inntektar, er jeg sagði, að banki, eins og hann hugsar sjer, yrði ekki með öllu kraftlaus. Það er nú kanske siður sumra að vilja ekki sjá neitt nýtilegt hjá andstæðingunum, en það er ekki minn vandi. Það, sem greinir á í þessu máli, er, hvort banki með seðlaútgáfurjetti eingöngu sje nægilega sterkur eða ekki. Við höfum fallist á, að hann sje ekki nægilega sterkur. Þetta kemur líka greinilega fram í áliti norska ríkisbankastjórans. Hann lýsir þannig löguðum banka sem „passivum“ áhorfanda. Stjórn seðlabanka standi illa að vígi, þegar stjórnir hinna bankanna mæla með þeim fyrirtækjum, sem þær vilja styðja. Jeg veit ekki, hvort maður á að fara að elta ólar við, hvernig öfug merking hefir verið lögð í ummæli hinna erlendu bankastjóra af hv. andmælendum. Sjerstaklega á það við um það, hvernig hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) fór með orð Finnlandsbankastjóra. Hann las upp klausu úr ummælum hans og spurði svo: Því skyldi hann ekki hafa sagt annað, ef hann meinti annað? En jeg spyr: því lagði hann ekki beint á móti því, að Landsbankinn fengi seðlaútgáfurjettinn, ef hann meinti það. Það er ómögulegt að komast hjá því, að Finnlandsbankastjóri segir, að bankinn sje alveg eins fær um að vera seðlabanki, þó hann reki sparisjóðsstarfsemi. Annars er það eftirtektarvert, að sá bankastjóri, sem minst þekkir til hjer, leggur vægast með því fyrirkomulagi, sem við höldum fram. En því meiri kunnáttu sem þeir hafa af högum vorum, því eindregnari eru meðmælin. Jeg býst við því, að það sje mestrar þekkingar að vænta hjá sambandsþjóð vorri, Dönum, enda eru tillögur Axel Nielsen allra eindregnastar í þá átt að rífa niður fyrirkomulag minni hl. Einnig er aðalbankastjóri Noregsbanka eindregið á sama máli. Þegar vitnað er í ummæli forseta sænsku ríkisbankastjórnarinnar, þá er þess að gæta, að hún setur fyrst fram framtíðarhugmyndir sínar um það, hvernig bankamálunum verði best fyrir komið, þar sem alt sje með hymnalagi. En þegar hann talar um, hvað gera skuli nú, þá kveður við alt annan tón. Þá segir hann: „ - - af þeim beinum uppástungum, sem fyrir liggja: Að fela Landsbanka Íslands seðlaútgáfuna, eða fela hana sjerstakri, þar til gerðri stofnun - - þá er það mitt álit, bygt á ýmsum ástæðum, sem jeg ekki vildi þurfa að koma nánar inn á, að fyrnefndu uppástunguna beri skilmálalaust að velja. Mótbárurnar, sem færa mætti gegn því, að seðlabanki reki sparisjóð og veðdeild, virðast mjer vera ljettvægar eins og hjer stendur á. - - Menn líta sem sje þannig á, og það geri jeg einnig, og ekki að ástæðulausu, að seðlabankinn verði með þessu móti (þ. e. að vera einn) of einangraður, að hann fari þannig á mis við hið æskilega samband við atvinnuvegi landsins o. s. frv.“ - Því næst telur hann verkaskiftinguna ekki hafa „neina verulega kosti að bjóða.“ Þetta mundu nú vera talin fávísleg orð eftir mig og mína líka, en þetta er mikilsvirtur maður á sínu sviði og töluvert frægur fjármálamaður utan síns föðurlands. En þessi forseti sænska ríkisbankans þaullas öll plöggin og taldi sig fullkomlega geta dæmt um þetta mál, eftir gögnum þeim, sem hann hafði í höndum. Háttv. frsm. minni hl. taldi áður allan kraft fólginn í seðlaútgáfunni einni saman, því var það virðingarvert af honum að játa það í seinni ræðu sinni, að bankinn yrði töluvert sterkari, ef hann hefði sparisjóðsfjeð. Enda hygg jeg, að mótstaðan gegn þessu frv. sje kanske mikið sprottin af ótta við það, hvað bankinn verði sterkur. Um þróun bankamálanna hjer sagði hann, að ekki væri hægt að tala, það væru bara orð innantóm og gaspur. En það er auðvelt að sýna, hvert þróun bankamálanna hjer á landi hefir stefnt. Hún hefir ekki stefnt að því, að sá banki, sem með seðlaútgáfuna fór, yrði banki bankanna. En það er gott að búa sig undir það, að gera seðlabankann færan til þess, eins og gert er með þessu frv. Jeg efast ekki um, að það sje rjetta leiðin. Hvað hefir sá stóri skóli, stríðið og afleiðingar þess, kent mönnum í þessum málum? Það er sagt, að það hafi kent mönnum svo mikið, að hver meðalmaður sje nú orðinn eins lærður og lærðir menn voru fyrir stríð. En þessi stóri skóli hefir fært mönnum heim sanninn um það, að bankar, sem eingöngu eru seðlabankar, og bankar bankanna að mestu, eru langt frá því að vera nógu sterkir, þegar verulega reynir á. Slíkir bankar hafa átt erfitt uppdráttar, einkum í Noregi og Svíþjóð, og líkt hefir komið fram víðar. Þá gat hann um það, sem leið út úr ógöngunum, að láta seðlaútgáfurjettinn vera kyrran hjá Íslandsbanka. Jeg fæ nú ekki sjeð, að hverju leyti það er eðlilegra, eins og nú er komið. Það er ekki neitt stökk í því, að fela Landsbankanum seðlaútgáfuna, því að síðan 1924 hefir Landsbankinn haft hana að nokkru, vegna innlausnar Íslandsbanka. Hjer er því ekki um neitt stökk að ræða, heldur hæga, jafna þróun. Þá tók hann upp líkingu minni hl. bankanefndarinnar, að það, að fela Landsbankanum seðlaútgáfuna, væri að taka upp gamalt fyrirkomulag, og væri líkt því, ef við þyrftum að kaupa okkur skip til fiskiveiða, þá keyptum við okkur seglskip, í stað þess að kaupa gufuskip. En þessi líking haltrar allmikið. Hjer er aðeins að ræða um að sníða sjer stakk eftir vexti. Eftir samskonar líkingu og hugsunarreglu ættum við, ef við keyptum okkur millilandaskip, að fá okkur 20–30 þúsund tonna línuskip með öllum upphugsanlegum nútímaþægindum, af því að það reynist best með stórþjóðunum. En slíkt hvorki gerum við nje getum. Við getum notast við minni skip og tökum þau. Eins er það í bankamálum. Það er ekki að tala um að taka upp úrelt fyrirkomulag. Við tökum það fyrirkomulag, sem er við okkar hæfi, þótt ekki sje víst, að þær þjóðir, sem lengst eru á veg komnar á þessu sviði, vildu taka það upp hjá sjer. Við verðum altaf að vita, hverjir við erum, og taka það, sem okkur hentar best. Loks vil jeg með fáum orðum svara fyrirspurn hv.þm. Str. (TrÞ) til beggja nefndarhlutanna um það, hvað þeir vildu gera fyrir landbúnaðinn í sambandi við það, að seðlaútgáfunni er ráðið til lykta. Þetta virðist mjer æði einkennileg spurning, því jeg sje ekki, að það, að ráðstafa seðlaútgáfurjettinum standi nokkuð í sambandi við fríðindi til handa landbúnaðinum. Jeg held, að þetta sje ekki rjettur vettvangur til að ræða um slíkt. Annars held jeg, að hvað þetta snertir, þá sje tekið eins mikið tillit til þess eins og yfirleitt er hægt að gera með því að skylda Landsbankann til þess að hafa ætíð nokkurn hluta af fje sínu í verðbrjefum. Þannig hefir verið reynt í sambandi við hið nýja fyrirkomulag Landsbankans að gera landbúnaðinum sem allra greiðast fyrir um lánsfje. Að vísu má segja, að þetta komi ekki búnaðinum einum að haldi, af því að bankanum er ekki gert að skyldu að kaupa öll brjefin af honum. En það álít jeg ekki heldur vera sanngjarnt, að þessi helmingur þjóðarinnar, sem í sveitum býr, njóti þessa fjár eingöngu, en hinn helmingurinn, sem í kauptúnunum býr, fái þar einskis af að njóta. Því að það er ekki landbúnaðurinn einn, sem þarf á löngum og hagkvæmum lánum að halda. Hitt er satt, að það er hægt að fara út í þá stjettapólitík, að veita sjerstakri stjett manna sjerstök fríðinda. En það er bara ekki rjett. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) ber hjer fram till. á þingskj. 469, um að taka upp í frv. ákvæði úr Landsbankalögunum frá 1919, um að allir opinberir sjóðir og fjáreign opinberra stofnana verði ávaxtað í Landsbankanum. Það er ekkert undarlegt, þó hann flytji þessa till., því hann átti frumkvæðið að henni á þingi 1919 og barðist þá fyrir henni af miklu kappi. Þá urðu um till. langar umr. Jeg hefi nú altaf álitið þetta gott og sjálfsagt. En jeg sannfærðist um, að það er algerlega óþarft, er jeg las umræðurnar, sem þá urðu um þetta hjer í deildinni; þessu fylgja ýmsir annmarkar. Það er í fyrsta lagi dálítið varasamt að fá bankanum þannig einkarjett til að geyma þetta fje, þar sem hann getur hagað vöxtunum eins og honum sýnist. En þar að auki er mjög hart að verða að taka þetta fje víðsvegar að af landinu og ávaxta það hjer í Landsbankanum, í stað þess að ávaxta það á sínum stað, í sparisjóðum eða hjá öðrum stofnunum á staðnum. Þetta hefir líka reynst erfitt, eins og sjá má t. d. á aths. við Landsreikningana. Ríkisfjehirðir hefir orðið að geyma nokkurt fje í Íslandsbanka, og þegar svo að spurt var, hvernig á því stæði, þá var svarið það, að viðskiftin við Landsbankann væru stirð. Landsbankinn hefði átt fje inni í Íslandsbanka og vísað ríkisfjehirði á það, en Íslandsbanki neitað að greiða, og þannig hefði staðið í stappi fyrir ríkinu að fá fje sitt greitt hjá bankanum. - Nú, þar að auki er þetta mikil smámunasemi, sjerstaklega þegar búið er að gera þær takmarkanir, sem hjer hafa verið gerðar í frv. Jeg mun svo ekki tala frekar um málið að sinni, enda æskilegt, að atkvæðagreiðsla gæti farið bráðlega fram, þar sem mörg stórmál bíða á dagskránni.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Það mun vera rjettast, að jeg svari hv.þm. Str. (TrÞ) þegar í stað, viðvíkjandi þeirri spurningu, sem hann beindi til nefndarhlutanna um lánsfje til landbúnaðarins. Þetta atriði er svo sjerstakt, að jeg efast um, að rjett sje að blanda því hjer inn í umr. Að öðru leyti liggur það í hlutarins eðli, að slíkur banki, sem minni hl. fjhn. leggur til, að verði stofnaður, á ekki hægt um vik að hlaupa undir bagga með landbúnaðinum með almennum lánsviðskiftum, þar sem svo er til ætlast, að hann skifti eingöngu við aðra banka. Og jeg hefi enga heimild frá nefndinni til þess að heita neinum stuðning frá hálfu seðlabankans. En jeg hefi áður fyrir mína hönd slegið því fram hjer á þingi, að það gæti hugsast það fyrirkomulag á seðlatryggingu bankans, að það samrýmdist starfsemi hans að öðru leyti, en greiddi hinsvegar fyrir landbúnaðinum. Hugmyndin er sú, að hægt verði að tryggja einhvern hluta af seðlunum með fasteignaveði. Bankinn gæti þá haft sjerstaka fasteignalánadeild í sambandi við seðlalánin. Og ef ekki væri önnur trygging fyrir seðlunum en fasteign, þá gætu vextir af þessum lánum verið tiltölulega vægir. Jeg skal benda á það, í sambandi við fyrirkomulagið á seðlatryggingunni, að slíkt er talsvert mismunandi, en þó aðallega með tvennu móti: að tryggja alla seðlana jafnt, en undir sjerstökum kringumstæðum sje þó leyft að hafa seinustu seðlana, sem út eru gefnir, ótrygða - eða hafa fyrstu seðlana algerlega ótrygða, sem svarar venjulegri viðskiftaþörf landsmanna, en tryggja með gulli það, sem þar fer framyfir, og heimta þá fyllri tryggingu og tryggja sumt að fullu. Jeg álít, að að komi vel til mála, að hafa í sambandi við bankann sjerstaka veðlánadeild, sem þá kæmi jarðeignunum einkum til góða. Hæstv. fjrh. (JÞ) vjek til mín nokkurum orðum í fyrradag, og skildist mjer, að hann vildi leggja svo út fyrir minni hlutanum, að hann sækti þetta mál meir af kappi en með rökum, ef hann hjeldi því fram í fullri alvöru, að þýðingarlaus væri sú aðgreining á fjárhag deilda Landsbankans, sem ákveðin er í stjfrv. Okkar mótstaða er bygð á því, að skiftingin eftir stjfrv. sje þýðingarlaus til þess að bæta úr þeirri áhættu, sem bankinn tekur á sig með almennri lánastarfsemi. Jeg mótmæli því, að þetta sje framborið af nokkru kappi af hálfu minni hlutans. Og jeg mótmæli því fyrir mitt leyti, sjerstaklega í þeim skilningi, sem hæstv. fjrh. (JÞ) notaði þetta orð. Þetta er algerlega laust við það, að vera kappsmál fyrir mig. Það snertir mig ekki öðru vísi en það, að mjer sem þm. ber skylda til að leggja það til þessa máls, eins og allra annara mála, sem jeg veit rjettast vera; og það verð jeg að kalla rjettmætt kapp, sem bygt er á rökum. En jeg hefi ekki orðið var við, að hæstv. fjrh. (JÞ) hafi tekist að hrekja þau rök, sem jeg hefi fært hjer fram. Hann sagði, að þegar bankanum væri skift í deildir, eins og stjfrv. ætlast til, þá sje auðvelt að skilja bankann sundur þannig, að það persónusamband, sem til var ætlast í fyrstu, hætti. En þetta breytir engu. Það verður að teljast hættulegt að rekla seðlabanka með áhættulánastarfsemi. Þegar það svo kæmi í ljós, að of langt hefði verið gengið í þessari starfsemi, þá yrði að hætta og gera nýjar ráðstafanir um seðlaútgáfuna, en það væri þó um seinan, ef þegar væri búið að tefla fjárhag landsins í voða, eins og hjer hefir áður komið fyrir. En hinsvegar er ekki nokkur ástæða til, að það fari neitt betur, þó að fjárhagslegur aðskilnaður verði gerður milli deilda bankans, því að hin sameiginlega stjórn gerir þá aðgreiningu að engu. En það er of seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í. Og sje það rjett, að hættulegt sje að hafa þessa starfsemi samhliða, þá er sjálfsagt að taka heldur það fyrirkomulag, sem er laust við þessa hættu, sem hv. meiri hl. neitar ekki, að frv. beri með sjer. Hæstv. fjrh. (JÞ) vildi neita því, að banki, sem ekki tæki innlánsfje, gæti verið seðlabanki, en játaði, að erlendir seðlabankar tæki alls ekki innlánsfje. Þessa neitun bygði hann á því, að seðlabankar erlendis taka vaxtalaust innlánsfje til geymslu. Og þó að þeir hafi oft mikið gagn af þessu fje, þá er þeim eftir sem áður bannað að taka fje gegn vöxtum, sökum þess, að taki þeir innlánsfje, kannske með hæstu vöxtum, þá eru þeir neyddir til að lána það út, og ef til vill setja það í hættu. Slík starfsemi er hjer sem annarsstaðar ósamrímanleg seðlabankastarfseminni. Þá er á það að líta, hversu bankinn er staddur, ef hann fær ekki innlánsfje. Hvort það sje rjett hjá hæstv. fjrh. (JÞ), að hann geti ekki starfað sem seðlabanki, ef hann fær ekki innlánsfje. Jeg hefi nú haldið því fram, og leyft mjer að vitna til sænsku bankanefndarinnar frá 1917, að slíkur banki geti innlánsfjárlaust framkvæmt alt, sem af honum verður á annað borð krafist sem seðlabanka. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) verður að koma með rök gegn þessari skoðun sænsku bankanefndarinnar, þar sem áttu sæti formaður sænska ríkisbankans, ásamt þessum margnefnda Cassel. Hæstv. fjrh. (JÞ) reyndi að sanna, að seðlabanki yrði máttlaus, ef hann hefði ekki annað fje með höndum en seðlana, og gerði sem ætíð er rjett, að vísa til reynslunnar, og reynslan væri sú, að með því móti yrði hann ekki fær um að firra gengissveiflum. Slíkt væri margreynt og hefði reynst mjög örðugt og ókleift. En jeg veit ekki betur en hæstv. fjrh. hafi haldið því fram, að ókleift hafi orðið að varna þeirri gengissveiflu, sem hjer varð í fyrrahaust, og það væri algengt í sögu annara þjóða, að sveiflur yrðu á gengi. Hv. meiri hl. vitnar einnig óspart í forstjóra Noregsbanka, og hafa þó ekki orðið hvað minstar gengissveiflurnar hjá Norðmönnum. Þrátt fyrir alla hans útlánastarfsemi um gjörvalt landið, hefir Noregsbanka ekki tekist að forða gengissveiflum. Mjer virðist því, að hv. fjrh. (JÞ) og hv. 4. þm. Reykv. (MJ) vilji heimta af þessari máttlausu stofnun, er þeir svo kalla, það sem hvergi er annarsstaðar heimtað, enda ekki hægt að heimta af seðlabanka yfirleitt. Það er auðvitað, að seðlabanki verður að forðast sem mest sveiflur á verðgildi peninganna. Að mörgu leyti stendur hann betur að vígi, vegna þess, að banki, sem fæst við almenn lánsviðskifti, hleypir sjer oft og einatt út í ýmislegt, eins og samnefndarmaður minn, hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) tók fram, sem ekki miðar til þess að hækka eða viðhalda genginu. Hann getur átt svo mikið undir því, hvernig gengissveiflurnar eru, að hann freistast kannske til þess, síns eigin hags vegna, að láta þá sveiflu fara fram, sem annars þyrfti ekki að verða. Það var eins og hæstv. fjrh. (JÞ) hjeldi, að svona banki hefði ekkert annað að vinna með heldur en víxlakaup, en þetta er misskilningur. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að ekki væri hægt að forða frá gengissveiflum með víxlakaupum, og það er rjett; hann getur keypt víxla og fengið þá borgaða með verðminni krónum en hann hefir látið úti. En hann getur líka neitað að kaupa víxlana, og það er þar, sem hans kraftur liggur, því að þar með á hann vald á því, hvað hinir bankarnir gera. En það er ekki eingöngu víxlakaup, sem hann á að fást við, hann á líka að fást við gjaldeyrisverslun. Og þegar hinir bankamir koma og vilja selja víxla, og ef hann álítur hættu á gjaldeyrisfalli, þá neitar hann að kaupa, en býður þeim að kaupa af þeim gjaldeyri, ef þeir hafa hann, og þannig getur hann fengið þá til að fá sjer erlend lán, sem hann svo selur þeim seðla fyrir. Hæstv. ráðh. (JÞ) vísaði svo til þess, hvernig fór í síðastliðnum september, og spurði, fyrir hvað þessi máttlausi banki ætti að kaupa, þegar mikið bærist að af gjaldeyri. Fyrir hvað átti að kaupa erlendan gjaldeyri í september síðastliðnum? Fyrir íslenskar krónur, svo lengi sem þeir áttu þær til, en svo, þegar þær hrukku ekki til lengur, varð að kaupa fyrir seðla. Hversvegna fór seðlaútgáfan upp í 11 miljónir króna? Það var aðallega fyrir aukin gjaldeyriskaup. Sjóður Landsbankans gat ekki hrokkið til fyrir öllum þeim gjaldeyriskaupum, sem til þurfti. Jeg veit ekki betur en að hæstv. ráðh. (JÞ) hafi sagt, að Íslandsbanki hefði getað haldið áfram að kaupa gjaldeyri, en fyrir hvað átti hann að kaupa? Því er yfirlýst, að hann gat ekki keypt, nema með því að fá útgefna seðla. Hæstv. fjrh. (JÞ) segir það óforsvaranlegt, að gefa út seðla til þess að kaupa gjaldeyri fyrir, en jeg veit þá ekki, hvenær forsvaranlegt er að gefa út seðla, ef það er ekki til þess að kaupa gjaldeyri fyrir. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) lagði hjer orð í belg, til þess að hjálpa hæstv. ráðh. (JÞ), og kom með það dæmi, að maður kæmi með 10 miljónir króna í erlendum gjaldeyri, sem hann vildi selja í einni svipan, og sagði, að það væri hastarlegt að gefa út 10 miljónir króna í seðlum. Já, jeg get trúað því, að það þætti hastarlegt. En ef hann kæmi nú með þessar 10 miljónir í einu, þá held jeg, að mörgum þætti ástæða til að fara að hækka krónuna, eða heldur ekki hv.frsm. (MJ), að það væri þá forsvaranlegt, að lyfta krónunni ofurlítið? Það gæti kannske verið, að hann hjeldi, að þetta væri „spekulation“?

Er þetta gengispólitík hv. minni hl. fjhn.?

Jeg er hjer að ræða við hv.frsm. meiri hl. (MJ), og hann er ekki frsm. minni hl. nefndarinnar í gengismálinu. - Ef slíkt tilfelli ætti sjer stað, gæfi það tilefni til sjerstakrar athugunar, og jeg held, að hæstv. fjrh. (JÞ) hafi sagt, að þá væri ekkert annað ráð en að hækka gengið. Jeg veit, að hæstv. ráðh. (JÞ) hefir ekki haft nein önnur svör við því, þegar hann hefir verið áfeldur fyrir það, að hafa ekki spornað við hækkun íslensku krónunnar síðastliðið haust, en að það hafi ekki verið hægt annað, vegna framboðs á erlendum gjaldeyri.

Jeg sagði, ef boðið væri fram á stuttum tíma

. Hvað er það, sem hv.frsm. (MJ) kallar „á stuttum tíma?“ Og hversvegna selja menn erlendan gjaldeyri? Af því að þeir þurfa að nota hann í landinu sjálfu, þurfa að fá krónur. En ef það er gert til þess að láta andvirðið liggja í bankanum, þá er það „spekulation“, sem verður að gera sjerstakar ráðstafanir á móti, og þá er, að dómi hæstv. fjrh. (JÞ), ekkert annað að gera en að hækka gengið. En öllu eðlilegu framboði á erlendum gjaldeyri getur seðlabankinn mætt með því að afhenda seðla, og það er af því, að fyrir hvern seðil, sem hann lætur af hendi, fær hann fulla „valutu“, og því er ekkert óforsvaranlegt í þessu. Það er bara helber misskilningur hjá hv.frsm. (MJ) og hæstv. ráðh.  (Fjrh. JÞ: Tölum gætilega)  . Það er hægt að tala gætilega, ef hægt er að innleysa hvern seðil, sem gefinn er út, fullu verði, hvenær sem krafist er, því að þá er alt víst. Ef hjer er um það að ræða að stofna banka, sem jafnóðum setti sinn erlenda gjaldeyri út í viðskiftalífið, eins og almennur viðskiftabanki ef til vill freistast til að gera, þá væri kannske nokkuð öðru máli að gegna, en ef seðlabanki, sem ekkert er viðriðinn almenn viðskifti í landinu, gefur út seðlana, þá er það fullforsvaranlegt, því að hann á ekki að ábyrgjast neitt, nema sína eigin seðla.

Hvert fara menn með seðlana?

. Þeir fara kannske með þá í aðra banka, en hvort sem það er eða ekki, getur hann altaf innleyst þá, ef hann hefir fengið í hendur fulla „valutu“ fyrir þá. Bollaleggingar hæstv. fjrh. (JÞ) um það, að seðlabankinn þyrfti að knjekrjúpa öðrum banka, til þess að fá lán til að kaupa fyrir útlendan gjaldeyri, eru algerlega í lausu lofti og engin ástæða til að halda, að slíkt geti komið fyrir. Hæstv. fjrh. (JÞ) talaði um öfgar; það voru tvennskonar öfgar, sem hann bar okkur minni hl. mönnum á brýn, sem hann sagði, að væri svo mjög í mótsögn hvor við aðra, sagði, að það væri mótsögn, þegar menn óttuðust þá hættu, að of mikið vald sameinaðist á einn stað í peningamálunum, og að þetta væri hinsvegar mótsögn við það, þegar því væri haldið fram, að Landsbankinn, ef hann fengi seðlaútgáfuna, geti ekki afstýrt öllum sveiflum. Þetta kann að virðast vera mótsögn í sjálfu sjer, en það er það samt ekki. Bankinn getur fengið afarmikið vald yfir hag viðskiftanna í landinu, ef hann nær mikið til einveldi yfir allri bankastarfsemi landsins, eins og hann hlyti að gera, ef honum væri fengin seðlaútgáfan. En hann getur eftir sem áður verið máttlaus gegn umheiminum, og þegar gengissveiflur koma, þá er það aðallega utanaðkomandi kraftur, sem þar kemur til greina. Þetta er því fullkomlega rjett. Jeg hefi ekki talað svo mikið um þetta mikla vald, sem bankinn fengi, en hitt er mjer ljóst, að þetta vald getur verið afskaplega mikið, og er máske ástæða til að leggja meiri áherslu á það en gert hefir verið. Hingað til hafa verið tveir bankar í landinu, annar bankinn hefir aðallega verið viðskiftabanki og haft seðlaútgáfuna, hinn er Landsbankinn. Það er alveg rjett tekið fram hjá hv.frsm. meiri hl. (MJ), að Landsbankinn hefir haft einkennilega aðstöðu í viðskiftalífinu. Hann hefir, sem sagt, aldrei notað seðla, aldrei verið upp á Íslandsbanka kominn; Íslandsbanki hefir altaf verið miklu meira upp á hann kominn. Var það af því að Íslandsbanki hafði ekki ætlað sjer af, vegna sinna almennu viðskifta, og sannar það, hve hættulegt er að hafa seðlaútgáfu saman við almenna bankastarfsemi, og það er rjett hjá hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), að það var af því, að Landsbankinn hafði náð tökum á Íslandsbanka, einmitt vegna seðlaútgáfu hans. En hvernig verður það nú, ef Landsbankinn fær seðlaútgáfuna? Það verður þá svo, að hann hefir tökin á öllu, og getur hvenær sem er tekið fyrir kverkar Íslandsbanka, og stefnir það til þess, að Landsbankinn fær algert einveldi í peningamálum landsins. Það er alveg augljóst, að í innanlandspengingamálum er Landsbankanum fengið fullkomið einveldi með seðlaútgáfunni, en hann getur auðvitað verið algerlega máttlaus út á við fyrir því, en það fer alt eftir því, hvernig hann „disponerar“ út á við. Ef hann „disponerar“ illa, þá hefir hann ekkert vald á gengissveiflunum. Menn hafa verið að tala um, að það væri einokunarstefnan, þessi gamla og nýja einokunarstefna, sem væri að reka upp höfuðið hjer í þessu máli. Jeg hefi nú eiginlega aldrei gert mjer þá hugmynd um tildrög þessa máls, að það hafi verið ástæðan fyrir því, að það var borið fram, að átt hafi að einoka peningana, en hitt dylst mjer ekki, og mjer finst rjett og óhjákvæmilegt að benda sterklega á það, að það leiðir óumflýjanlega til fullkomins einveldis í peningamálum, ef Landsbankanum verður fengin í hendur seðlaútgáfan. Jeg heyrði því miður ekki upphafið á ræðu hv.frsm. meiri hl. (MJ). Hann var að tala um ráðleggingar hinna erlendu sjerfræðinga, þegar jeg kom að. Hv. frsm. (MJ) benti á, að það væri eftirtektarvert, að einmitt sá erlendi bankastjórinn, sem þekti minst til hjá okkur, þ. e. a. s. bankastjóri Finnlandsbanka, hann væri einna mest hikandi í því að ráðleggja að sameina sparisjóðsstarfsemina og seðlaútgáfuna, já, sagði, að sá, sem þekti hjer minst til, væri mest hikandi. En jeg held, satt að segja, að þeir þekki nokkurnveginn jafnlítið til, allir saman, bankastjóri Noregsbanka, forseti Ríkisbankans sænska og bankastjóri Finnlandsbanka; hvort þjóðbankastjórnin danska þekkir til hinna almennu bankaviðskifta hjer, skal jeg ekkert um segja, en það er þó ekki ólíklegt, að hún sje einna kunnugust þeim hnútum. En jeg vil minna hv.frsm. meiri hl. (MJ) á það, að hún taldi okkur fullkomlega örugt og við okkar hæfi, að hafa seðlaútgáfuna í Íslandsbanka, en menn hafa ekki leyfi til að segja, að þetta sje forsvaranlegra heldur en hitt, og álítur þá hv.frsm. (MJ), að það sje forsvaranlegt eða heppilegt að setja seðlaútgáfuna í banka, sem á að reka almenna, áhættusama viðskiftastarfsemi, og hvað segir þá reynslan? Reynslan segir, að bankinn keyrði sig fastan. Það er ekkert leyndarmál, því að það er alkunna, að svo hefir farið. Mjer skildist hv.frsm. (MJ) segja, að jeg hefði bent á það úrræði, að hafa seðlaútgáfuna í Íslandsbanka áfram, en það er rangt; jeg benti aldrei á þá leið, og mjer fanst hann líka telja það fjarstæðu, en þjóðbankastjórnin danska áleit, að það væri forsvaranlegt.

Hún áleit, að það væri ekki um annað að gera

. Já, það er einmitt það, sem jeg ætlaði að komast að, hún áleit, að það væri ekki um annað að gera. Og hvernig fór nú, þegar málið var á ný lagt fyrir sjerfræðingana? Var það ekki einmitt þetta sama, að þeir álitu, að ekki væri um annað að gera en að láta Landsbankann taka við. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) las upp nokkur orð. Jeg held, að það hafi verið úr áliti forseta Ríkisbankans sænska. Þau voru eitthvað á þá leið, að óálitlegt væri að fela seðlaútgáfuna stofnun, sem einkum hefði seðlaafhendinguna á hendi. Hvernig stendur á því, að forseti bankastjórnarinnar sænsku er hjer annarsvegar að tala um þann möguleika, að Landsbankinn fari með seðlana, en hinsvegar stofnun, sem ekki hafi annað á hendi en að „afhenda“ seðlana.

Hann lítur svo á seðlabankann

. Nei, alls ekki. Þetta kemur til af því, að það var ákveðið frv., sem lagt var fyrir þennan bankastjóra, sem fór ekki fram á annað en að stofnunin ætti að hafa á hendi afhendingu seðlanna, - og þegar um það er að ræða, stofnun, sem ekki á að hafa annað á hendi en afhendingu seðlanna, og svo Landsbankann, þá er eðlilegt, að hann segi: Nei, þá skuluð þið heldur reyna hitt, því að þessi stofnun getur aldrei haft hemil á fjármálum ykkar. En þarna kemur það einmitt; málið er lagt þannig fyrir þessa útlendu sjerfræðinga, að annarsvegar sje um það að ræða að afhenda Landsbankanum seðlaútgáfuna, en hinsvegar að hafa seðlaútgáfuna í lausu lofti, hjá stofnun, sem ekkert sje annað en kassi, sem bankarnir geti gengið í og tekið seðlana út úr. En minni hl. milliþingan. og minni hl. fjárhagsnefndarinnar eru ekki að leggja til, að slík stofnun sje sett upp, heldur að það sje settur á stofn seðlabanki, sem hafi alla þá aðstöðu, sem þessi forseti Ríkisbankans sænska segir, að seðlabanki þurfi að hafa, til þess að geta int hlutverk sitt af hendi, sbr. álit meiri hl. bankanefndarinnar sænsku. Þegar það er athugað, hvernig þetta mál var lagt fyrir hina útlendu sjerfræðinga, sem verið er að vitna í, þá fer að verða skiljanlegt, af hverju svör þeirra eru stíluð eins og þau eru stíluð. Málið var nefnilega lagt þannig fyrir þá, að við hefðum ekki efni á að hafa sjerstakan seðlabanka. Það voru því ekki þeir sjálfir, sem fundu það upp, enda höfðu þeir ekki kunnugleik til þess. Undirstaðan undir áliti þeirra er því sú, að við höfum ekki efni á að kosta sjerstakan seðlabanka. Og það er fullkomin ástæða til að skilja ummæli þeirra svo, að þeir telji, að stofnun þessi muni verða máttlaus, af því að undirstöðuatriðið er, að vextir seðlastofnunarinnar eigi að fara eftir vöxtum bankanna. Það er því fyrirskipað, að viðskiftabankarnir eigi að ráða vöxtum seðlabankans. En það er sá stóri munur frá því, að hann ákveði sjálfur vextina. Með þessu fyrirkomulagi er því seðlabankinn gerður máttlaus. Og þó sjerfræðingarnir felli þennan dóm, þá er hann engin sönnun. Hann á aðeins við þessa máttlausu stofnun. Annars verð jeg að segja, að mjer þykir merkilegt, að málið skyldi vera lagt svona fyrir sjerfræðingana. Það gerir það að verkum, að það er ekki hálft gagn að umsögn þeirra. Það var stungið upp á því áður, bæði af mjer og fleirum, að fela sjerstakri stofnun, Ríkisveðbankanum, seðlaútgáfuna. Um þetta veit jeg ekki til að hafi verið getið við hina útlendu sjerfræðinga. Jeg get því ekki fyrir mitt leyti á nokkurn hátt afsakað það, að slegið skyldi vera striki yfir þennan mögulegleika. Jeg er þó ekki að halda því fram, að nefndin hafi gert þetta af ásettu ráði, til þess að fá þessi ákveðnu svör. En henni hefir orðið stórkostlega á að þessu leyti. Þegar maður nú skoðar umsagnir hinna erlendu bankastjóra í þessu ljósi, að við höfum ekki efni á, að hafa sjerstakan seðlabanka, þá eru orð þeirra vel skiljanleg. Allar umsagnir þeirra ganga út á að afsaka. Þeir benda á þessar og þessar hættur, en segja þó, að þetta ætti að vera tiltölulega hættulítið hjá okkur, vegna fábreyttra viðskifta. Í þessu sambandi má líka bera saman, hve miklu Landsbankinn er sterkari en sjerstakur seðlabanki, ef litið er eingöngu á seðladeildina fráskilda, eins og hæstv. stjórn og meiri hl. fjhn. vill. Hugsi maður sjer þessar tvær deildir óháðar hverja annari, er styrkleikamunurinn á sjerstökum seðlabanka og seðladeild Landsbankans ekki mikill. Landsbankinn hefir ekki annað fje en það, sem ríkissjóður leggur honum til. Hæstv. fjrh. benti á þann mögulegleika, að leggja innlánsfjeð að nokkru leyti, þ. e. föstu innlánin, til hans. En jeg sje engin rök fyrir því, að skilja á milli innlánsfjár og sparisjóðsfjár. Þar að auki hefir hann að vísu enska lánið, sem hann verður að borga af 6% vexti. Af því fær hann nokkurt peningalegt vald í landinu, en ekki styrkleika til þess að standast töp, sem stafa af því að hafa hemil á genginu. Svo eru hlaupareikningar. Um það getur verið álitamál, hvort ekki eigi að leyfa seðlabanka að hafa þá að einhverju leyti. Og höfum við í minni hl. fjhn. fallist á, að það gæti komið til mála, t. d. í sambandi við kaup á erlendum gjaldeyri, en vextirnir yrðu að miðast við það, sem bankinn fengi af hinum erlenda gjaldeyri, sem hann keypti. Nei, jeg sje, að styrkleikamunur sjerstaks seðlabanka og seðladeildar Landsbankans liggur ekki í öðru en því, að Landsbankinn getur haft sparisjóðsdeildina eða fje hennar, til þess að blanda saman við seðlabankastarfsemina. En það er einmitt það, sem hæstv. stjórn er að reyna að forðast með fjárhagsaðskilnaðinum. Eða til hvers ætti hann annars að vera? Háttv. frsm. meiri hl. (MJ) talaði enn um þróun bankamálanna hjer á landi, og misskildi mig að nokkru leyti þar. Jeg hjelt því fram, að þróunin hjer hefði stefnt í sömu átt og erlendis. Að reynslan hefði kent okkur, að það væri hættulegt að hafa seðlaútgáfu í sambandi við aðra bankastarfsemi, og að hún hefði leitt til takmörkunar á því sviði. Ef það væri ekki hættulegt, þá mætti eins halda áfram að láta Íslandsbanka hafa seðlaútgáfuna. En jeg sagði, að það væri vitleysa. Og það væri líka vitleysa, að flytja hana yfir í annan banka, sem hefði sömu starfsemi. Þetta kemur líka heim við álit hinna erlendu sjerfræðinga; þeir telja, að þróun bankamálanna hafi leitt til þess, að hafa sjerstaka seðlabanka. Og má í því sambandi vísa til álits sænsku bankamálanefndarinnar. Hún tekur ekki það ráð, að láta ríkisbankann taka upp almenna útlána- og innlánastarfsemi, af því að það stríddi á móti þeirri reynslu, sem var fengin. Þá hafði háttv.frsm. (MJ) það eftir bankastjóra Noregsbanka, að hann teldi seðlabankana einangraða, af því að þeir hefðu ekki tök á fjármálum landanna eða gengi peninga þeirra. - Hjer rekur maður sig aftur á álit sænsku bankanefndarinnar frá 1917. Hún segir, að seðlabankarnir geti haft tök á þessu öllu saman með seðlaútgáfunni einni, og nægir þar að benda til reynslunnar, því jeg veit ekki betur en ríkisbankinn sænski hafi náð fullum tökum á viðskiftalífinu þar. Og sömuleiðis þjóðbankinn danski, þegar hann bara vildi það.

Það er ekki sjeð fyrir endann á því

. Jú, reynslan sýnir þetta, og við höfum ekki annað að byggja á. Þá sagði háttv.frsm. meiri hl. (MJ), að það væri ekki tilgangurinn, að taka upp gamalt fyrirkomulag á seðlaútgáfunni. Það er rjett. En það er verið að halda því gamla fyrirkomulagi, sem er, og það er orðið úrelt. Og þegar litið er til annara landa, þá er það gamalt. Minni hl. er ekkert að tala um að stofna hjer seðlabanka með t. d. 30 milj. kr. Það hefir engum dottið í hug að fara í kapphlaup um það við aðrar þjóðir. En eins og við höfum komið okkur upp gufuskipum til flutninga, að dæmi annara þjóða, en haft stærð þeirra við okkar hæfi og ekki látið okkur detta í hug, að af því að við tókum gufuskip, þá sje sjálfsagt að hafa þau eins stór og þau gerast stærst, eins eigum við að fara að dæmi annara þjóða í bankamálunum, og hafa sjerstakan seðlabanka við okkar hæfi. Seðlabanki okkar með 3 milj. kr. stofnfje yrði fullkomlega samsvarandi seðlabönkum ýmsra annara þjóða, miðað við stærð almennu viðskiftabankanna. - Eftir kenningu hv. 4. þm. Reykv. (MJ) ættum við að nota seglskip til flutninga, af því að við höfum ekkert að gera með stór gufuskip og engin efni á að eignast þau. Jeg hygg þá, að jeg hafi tekið til athugunar nokkurn veginn höfuðatriðin í ræðum hv. andmælenda minna, er talað hafa síðan jeg flutti síðustu ræðu mína. Ræðu mína get jeg svo endað á því, að benda hv. meiri hl. nefndarinnar og hæstv. stjórn á það, að þetta mál er alls ekki athugað nje rannsakað til hlítar. Till. eru að vísu bygðar á umsögn erlendra sjerfræðinga, en þeim hefir að vissu leyti verið vilt sýn um okkar hag. Þess vegna eru tillögur þeirra ekki eins mikils virði og þær hefðu átt að vera. Mjer finst, að sje það einlægur vilji stjórnar og þings, að ganga örugglega frá málinu, þá lægi næst að fá einhvern erlendan sjerfræðing hingað og láta hann setja sig inn í bankamálin og viðskiftaástandið, og gera síðan tillögur á þeim grundvelli. Og jeg er sannfærður um, að við þá athugun mundi hver sjerfróður maður komast að þeirri niðurstöðu, að við verðum að skipa bankamálum okkar á sama hátt og dýrkeypt reynsla hefir kent öðrum þjóðum í nálægum löndum að skipa sínum bankamálum.

Tryggvi Þórhallsson Það eru aðeins örfá orð, sem jeg ætla að segja. Hæstv. fjrh. (JÞ) sýndi mjer nú sem oftar þann sóma, að spretta upp úr sæti sínu og beina til mín nokkrum orðum. Jeg hafði satt að segja búist við meiru, en jeg ætla mjer ekki að fara út í neina snerru, þó að mikið beri á milli, því að það eru mjög ólíkar leiðir, sem við hæstv. fjrh. (JÞ) viljum fara í þessu máli. Það er öllum ljóst, hvað á milli ber, og jeg get því sætt mig við að láta atkv. skera úr um till. mína og hv. 1. þm.N.-M. (HStef). Og falli till. nú, mun okkur gefast kostur á því við 3. umr. að koma henni aftur á framfæri í einhverri mynd. Út af ræðu minni komst hæstv. fjrh. (JÞ) inn á ýmislegt, svo sem vaxtakjör og Ræktunarsjóðinn, og sagði, að jeg hefði viljað með frv. í fyrra, að bændur greiddu 6½% vexti. Jeg bar það frv. þá fram fyrir aðra, er vildu afla Ræktunarsjóðnum mikils fjár, enda þótt jeg væri sjálfur ekki sammála öllu því, er í frv. stóð. Hæstv. fjrh. (JÞ) vill nú láta líta svo út, sem það sje sjer að þakka, að vextirnir í Ræktunarsjóðnum eru 6%. Sannleikurinn er sá, að það hefir tekist að koma vöxtunum þannig niður, þrátt fyrir mótspyrnu hæstv. fjrh. (JÞ). Aðalástæðan til þess, að vextirnir gátu orðið þetta lágir, var sú, að sjóðnum var útvegað fjármagn, þrátt fyrir mótstöðu hæstv. fjrh. (JÞ). Og jeg varð að berjast við hæstv. ráðh. (JÞ) til þess að fá þetta fjármagn. Þá er það, hvernig hann túlkaði brtt. okkar. Ef orðalag hennar er eigi nógu skýrt, má laga það til 3. umr.Hæstv. fjrh. (JÞ) hjelt því fram, að þessi er við viljum að vaxtamunur sje, muni eigi nægja til þess að mynda varasjóð. En þess hefir hann ekki gætt, að reksturskostnaður verður sama sem enginn, og þessi ¼% nægir til þess að standast þau töp, sem engin verða. Hæstv. ráðh. (JÞ) benti á, að það sje ráð fyrir því gert í frv., hvernig fjenu skuli skift. Jeg hefi fyrir mitt leyti enga trú á þeim mönnum, er peningastofnununum ráða, að frá þeim komi neinn skilningur á lánsþörf landbúnaðarins. Þar treysti jeg Alþingi betur. Í hittifyrra bar jeg fram frv. um búnaðarlánadeild. Móti því barðist hæstv. fjrh. (JÞ) með hnúum og hnefum. En þá var það þingið, sem skildi afstöðu bænda, og þrátt fyrir andmæli hæstv. ráðh. (JÞ) fengust þá betri lánakjör fyrir landbúnaðinn. Og í framtíðinni verðum við að beina meira fjármagni til landbúnaðarins, enda þótt það þrengi eitthvað að kaupstaðabúum. Hv. frsm. meiri og minni hl. töluðu báðir um það, er jeg vjek að þeim um þetta efni, og það verð jeg að segja, að undirtektir þeirra voru ólíkar. Þó skildist mjer svo, sem hvorugur hefði þar umboð til þess að tala fyrir nefndarinnar hönd, heldur hafi þeir talað frá eigin brjósti. Mjer fanst hv.frsm. meiri hl. (MJ) taka þessu mjög fjarri, og get jeg þar með sett hann á bekk með hæstv. fjrh. (JÞ). Hann sagði, að þessu tvennu, seðlaútgáfu og landbúnaðarlánum, mætti ekki blanda saman, en varð þó að viðurkenna, að svo væri gert í frv. sjálfu. Jeg vil blanda þessu tvennu saman, því að landbúnaðurinn fær ekki það veltufje, er hann þarf á að halda nú. Og jeg mun grípa hvert tækifæri, sem gefst, til þess að bæta úr því, og fái jeg það tækifæri við afgreiðslu þessa máls, þá vil jeg ekki sleppa því, enda er að sjálfsögðu eðlilegast, að Landsbankinn bjargi lanbúnaðinum. Hv. frsm. minni hl. (JakM) tók mun betur undir þetta. Hann sagði, að nefndin hefði ekki gert sjer glöggva grein fyrir þessu, en mjer skildist á honum, að hann gæti hugsað sjer, að þessu mætti koma við í sambandi við seðlatryggingar. En það kom ekki ljóst fram, hvernig hann hefir hugsað sjer þetta, og þess vegna óska jeg þess, að hann „formuleri“ þetta nánar. Það er stór munur á því fyrir mig, hvort jeg heyri aðeins þessi orð, eða jeg fæ að sjá það svart á hvítu í till. formi, hvernig hann hefir hugsað sjer þetta. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) talaði um brtt. okkar á þskj. 469, þar sem við viljum halda því skipulagi, sem nú er, að opinberir sjóðir skuli geymdir í Landsbankanum. Með leyfi hæstv. forseta vil jeg lesa hjer upp brtt. Hún er svo: „Allar opinberar stofnanir og opinberir sjóðir, er hafa handbært fje á sjóðvöxtum, skulu geyma það í Landsbankanum eða útibúum hans, nema sjerstakar ástæður banni, svo sem staðhættir. Sama er um ríkisfje og embættisfje, er opinberir starfsmenn hafa undir höndum. Ákvæði greinar þessarar taka ekki til Söfnunarsjóðs Íslands, nema að því leyti, sem hann hefir handbært fje á sjóðvöxtum. Sparisjóðir skulu halda rjettindum þeim, er þeir hafa samkvæmt lögum nr. 44, 3. nóv. 1915, um sparisjóði.“ Jeg var satt að segja meira en lítið hissa á því, að hv.fjhn. skyldi eigi geta fallist á þetta skipulag og fella það niður úr gildandi lögum, og enn meir forviða var jeg þó, er hv.frsm. meiri hl. hennar (MJ) lagðist sjerstaklega á móti þessu. Fyrir mitt leyti get jeg ekki viðurkent nein af rökum hans. Hann gaf í skyn, að ríkissjóður hefði átt í harki með að ná fje út úr Landsbankanum. Jeg er hissa á því, að hæstv. fjrh. (JÞ) skyldi ekki ávíta hv.þm. (MJ) fyrir þessi ummæli.  (Fjrh. JÞ: Jeg man ekki til þess, að jeg hafi tekið til máls, síðan þetta var sagt)  . Þá skyldi það gleðja mig, ef hann skoraði á hv.þm. (MJ) að endurtaka þessi orð utan deildarinnar.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það lýsir óleyfilegum ókunnugleika hjá hv.þm. Str. (TrÞ), sem er endurskoðandi Ræktunarsjóðsins, er hann segir, að vextir sjóðsins sjeu þetta lágir „þrátt fyrir mótspyrnu“ mína. Jeg átti frumkvæðið að þeirri lagasetning, sem gerði það mögulegt, að vextir gátu orðið svo lágir, í fyrsta lagi með því að flytja í fyrra frv. um Ræktunarsjóðinn, og síðan með því að ákveða í reglugerð, að vextirnir skyldi vera 5½%. Það er í lögum ákveðið, að mismunur milli verðbrjefavaxta og útlánsvaxta skuli vera en þetta veit hv.þm. (TrÞ) einu sinni ekki. Jeg var ekki að snúa út úr brtt.hv.þm. (TrÞ) og hv. 1. þm.N.-M. (HStef), heldur skýrði jeg góðgjarnlega það, sem ekki er tekið fram í henni, að Landsbankinn keypti brjef með nafnverði, því að það mun tilætlunin. Annað það, er hv.þm. (TrÞ) sagði, var ekki annað en endurtekning úr fyrri ræðu hans, og því er áður svarað. Og allra síst ætla jeg mjer að gera að umræðu ófæddar brtt. við frv. Þá er brtt. á þskj. 469, frá hv.þm. Str. (TrÞ) og hv. 2. þm. Árn. (JörB), um það að taka upp í frv. grein, sem nú er í lögum, um það, hvernig ávaxta skuli opinbera sjóði. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) hefir þegar gert grein fyrir því, að þetta ákvæði getur ekki staðist. Það er að vísu eðlilegast, að fje ríkissjóðs væri ávaxtað í þjóðbankanum, og það mun víða tíðkast erlendis, en sú ávöxtun á að geta orðið með frjálsum samningi. En það er engin ástæða til að gefa seðlabankanum þennan rjett með lögum, hann þarf þess ekki, og það er ekki rjett gagnvart ríkinu, því það er varnarlaust gegn því, hvaða vexti bankinn greiðir af innstæðufje. Rjettast væri því og eðlilegast, að slík viðskifti væru samningsmál milli stjórna ríkis og banka. Þess vegna álít jeg, að það sje ekki rjett, að þetta ákvæði standi í lögum áfram. Og svo ber líka þess að gæta, að þessu ákvæði hefir eigi verið fylgt bókstaflega enn þann dag í dag. Ríkissjóður hefir ekki átt mikið fje til að ávaxta síðari árin, heldur hafa viðskifti hans verið meiri á hinn bóginn. Yfirskoðunarmenn landsreikninganna 1924 bentu á, að meðal vaxtatekna væri tekjur af innstæðufje í Landsbankanum og Íslandsbanka, og þeir segjast halda, að ekki sje farið eftir þeirri lagagrein, að ávaxta fje ríkisins í Landsbankanum. Jeg hefi svarað þeim svo, að þetta hafi við gengist síðan snemma í tíð fyrverandi stjórnar, að ríkissjóður hafi fje á innstæðu í báðum bönkunum, og að jeg teldi ekki ástæðu til að breyta því fyrirkomulagi, nema stjórn Landsbankans kvartaði. Þessu var skotið til Alþingis, en enginn hefir hreyft málinu hjer. Og þar sem þessi lagagrein er látin sofa með aðstoð landstjórnar, Alþingis og bankastjórnar, þá er óþarft að lengja líf hennar. Jeg get bætt því við, fyrir þá háttv.þdm., sem gera sjer í hugarlund, að það sje mikill starfsmunur seðlabanka og einkabanka, að það er fremur óaðgengilegt að fyrirbyggja, að sá bankinn, er sinnir þörf atvinnuveganna að miklu leyti, fái ekki að njóta fjár opinberra sjóða. Að vilja láta alt slíkt fje ávaxtast í seðlabanka eru öfgar, eins og hitt, að vilja eigi leyfa seðlabanka að taka á móti fje með vöxtum. Jeg veit ekki, hvort rjett er að lengja umr. með því að svara almennum athugasemdum hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og hv.frsm. minni hl. (JakM). Það, sem þarf til andsvara, á betur við við 3. umr. Jeg ætla þó að tína úr einstök atriði, er snerta einstakar greinar frv. Hv. frsm. minni hl. (JakM) talaði mikið um innlánsstarfsemi þá, sem hjer er ætluð seðlabankanum. Jeg get að miklu leyti sparað mótbárur, því að í niðurlagi ræðu sinnar gerði háttv.þm. (JakM) ráð fyrir því, að þeir mundu bera fram brtt. við frv. minni hl. milliþinganefndarinnar í bankamálum, einmitt á þá leið, að seðlabanki þeirra mætti taka við fje á hlaupareikning. Og þá er nú orðið stutt á milli. Í 13. gr. stendur, að seðlabankinn megi taka við á dálk eða hlaupareikning, án vaxta eða með vöxtum, eftir ákvörðun bankaráðs og framkvæmdarstjórnar, svo sem nánar verður ákveðið í reglugerð bankans. Mjer skilst eftir ummælum hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að hliðstætt ákvæði hefði verið tekið upp í hitt frv., og er það spor í rjetta átt. Svo á að mega taka við fje til geymslu í Landsbankanum. Það er misskilningur hjá hv.þm., að ef seðlabanki borgi innlánsvexti, verði það að vera samkepnisfærir vextir, það verði að vera hinir hæstu sparisjóðsvextir. Seðlabankanum er ekki ætlað að taka við innlánum nema á hlaupareikning eða á dálk, og á þeim standa alls ekki hinir hæstu vextir. Enda er eðlilegt, að seðlabankinn ýti frá sjer innlánsfje, er svo ber undir, með því að hafa lægri innlánsvexti. Og höfuðástæðan til þess, að seðlabankar í öðrum löndum greiða ekki innlánsvexti, er sú, að þeir telja það ekki hlutverk sitt að keppa við einkabankana um innlánsfje. Í sambandi við hlaupareikninginn verð jeg að leiðrjetta það, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði um gjaldeyrisverslunina. Hann hjelt því fram, viðvíkjandi gjaldeyrisverslun í seðlabanka minni hl., að hann gæti rækt gjaldeyrisverslun á þeim grundvelli að borga allan gjaldeyrinn í seðlum. Þetta er undarleg meinloka. Það er ekki leyfilegt að gefa út seðla, nema það, sem nauðsynlega útheimtist fyrir gjaldmiðilsþörf innanlands. En gjaldeyrisverslunin fer svo fram, að andvirði gjaldeyrisins er fært inn á hlaupareikning. Og mikið af gjaldeyrisversluninni gengur fyrir sig án þess, að til seðlaútgáfu þurfi að taka. Því að erlendis er lagt inn á hlaupareikninga og fylgja þeim jafnan hliðstæðar inneignir, og ráðstafar bankinn þeim til þeirra viðskifta innanlands, sem brúka krónur, með tjekkávísun eða millifærslu, og koma seðlar því mjög sjaldan í beint samband við gjaldeyrisverslunina, nema að því leyti, sem aukin verslun skapar aukna gjaldmiðilsþörf. Það er alveg auðsjeð, að á eðlilegan hátt getur þessi stofnun ekki rekið þessi viðskifti nema með því að hafa hlaupareikningsviðskifti. En þetta kemur meira við hinu frv., og ætla jeg því ekki að fara lengra út í þetta. Þá sagði háttv. 3. þm. Reykv., að seðlabanki stjfrv. hefði ekki annað teljandi fjármagn en seðla, og yrði líkur hinum bankanum. Þá sje jeg nú ekki, að háttv.þm. hafi ástæðu til þess að vera á móti honum. En raunar er sá munur á þeim, að í öðrum er pláss fyrir 6 bankastjóra, en í hinum fyrir 3½ 

Hvað miklir seðlar?

. Alls rúmlega 3½ miljón kr. í seðlum, af 25 miljónum, sem bankinn hafði í byrjun. Þetta er mikill munur á styrkleika, og er ákaflega mikill munur á því fyrir gamla, lifandi bankastofnun, að taka að sjer gjaldeyrisverslunina, eða fyrir hina nýju stofnun, sem hefir ekkert verðmæti laust. Þá sagði hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að ef sparisjóðsdeildin keypti erlendan gjaldeyri, þá væri blandað saman heimild þeirri, sem hann hefði til þess að reka seðlabankastarfsemi, við sparisjóðsstarfsemina. Þetta er misskilningur. Í frv. er gert ráð fyrir því, að sparisjóðsdeildinni sje þetta heimilt, og þetta er ekki annað en það, sem hverri peningastofnun, sem ræki sparisjóðsstarfsemi, myndi heimilað, að kaupa og selja víxla og ávísanir til greiðslu erlendis. Og þótt sparisjóðurinn geri þetta eins og hver annar einkabanki, þá er engu blandað saman, því hann gerir það fyrir eigin reikning og áhættu. En að hafa þetta alt undir einni bankastjórn gerir bankann sterkari með gjaldeyrisverslunina, af því að hann hefir sparisjóðsfjármagn yfir að ráða. Þegar jeg tala um styrkleika Landsbankans, þá tala jeg um getu hans til þess að halda uppi gjaldeyrisverslun og til þess að taka á sig gengissveiflur þær, sem hún hefir í för með sjer. Og þótt það sje rjett, að seðlabankinn hafi ekki getað varist gengissveiflum eftir að krónan var fallin úr gullgildi og innlausnarskyldan upphafin, þá má ekki gleyma því, að hjer er samt um að ræða lagasetningu fyrir langa framtíð, og þótt erfiðlega gangi að venjast gengissveiflum með pappírsgjaldeyri, þá er samt skylda að búa bankann svo út, að hann geti varist gengissveiflum, sem fara út fyrir gullpunktinn, og þegar gullinnlausnarskyldan verður tekin upp aftur, verður að gera það með gjaldeyrisverslun, eftir því, sem hjer hagar til. Jeg vil vekja eftirtekt á því, að þegar seðlar Íslandsbanka byrjuðu að falla í verði, þá var það ekki fyrir töp bankans; hann hafði engu tapað, þegar seðlar hans fjellu í verði í janúar 1919. Þeir fjellu af því, að í gjaldeyrisversluninni elti íslenska krónan þá dönsku, þegar hún fór að falla úr gullgildi. Það er því villandi að segja, þegar vitnað er í reynsluna með útlán og töp, að gengi gjaldeyrisins hafi fallið vegna tapanna, það fjell áður af öðrum ástæðum. Það var á sviði gjaldeyrisverslunarinnar, sem þann mikla ósigur bar að höndum, gullgengisfall íslenkrar krónu. Út af því, sem háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ) sagði, vil jeg segja það, að mjer dettur ekki í hug að halda, að Landsbankinn muni alt í einu hætta almennri útlánsstarfsemi sinni. Hann sagði, að það yrði erfitt fyrir hann að hafa þessa starfsemi á hendi. Jeg held einmitt, að svo þurfi alls ekki að verða, og legg engan trúnað á orð þeirra manna, sem slíku halda fram. Það er nú svo, að við verðum að byggja alla okkar útlánsstarfsemi á þeim atvinnuvegum, sem reknir eru í landinu, og verður því útlánsstarfsemin altaf í áhættu vegna atvinnuveganna. Það þýðir ekkert að halda, að búið sje að sneiða hjer hjá allri áhættu með því að láta einn banka lána hinum öðrum bönkum og þá banka atvinnuvegunum. Ef fje tapast, kemur það í ljós í framtíðinni, eins og verið hefir hingað til, og stórfeld töp geta aldrei orðið seðlabankanum óviðkomandi. Þá ætla jeg síðast að minnast á þá staðhæfingu hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), að hjer komist síður á fót einkabankar, ef Landsbankinn verður gerður að seðlabanka, verði hann þá samkepnisbanki við þá. Þetta stríðir algerlega á móti hugsunarhætti erlendra bankafræðinga. Það, sem einkabankarnir telja sjer langhættulegast, er það, ef ríkið tekur að öllu leyti á sig ábyrgð á starfi eins banka. Jeg held, að það hafi hvergi komið fyrir, að ríkið hafi tekið að sjer alveg einn banka, en hitt hefir komið fyrir, að ríkið hafi gengið í ábyrgðir fyrir einkabanka. Svo var t. d. þegar danska ríkið tók á sig ábyrgð á rekstri Landmandsbanken, og hið sama kom fyrir með ýmsa banka í Noregi. Jeg hefi sjeð mikið um þetta skrifað í erlendum blöðum og ritum, og eru allir á einu máli um það, að krefjast þess, að úr þessu atriði, að ríkið ábyrgist bankana, verði bætt, af því að það sje hættulegt fyrir einkabankana, þar sem fjármagnið streymi frá þeim og til þeirra banka, sem ríkið ábyrgist. Það er því ekki hægt að setja meiri hindrun fyrir einkabankana en að halda uppi ríkisbanka, sem ekki er seðlabanki, heldur samkepnisbanki. Mín skoðun er því sú, að það, sem stungið er upp á í stjfrv. sje hið eina, sem geri mögulegt fyrir einkabanka að starfa hjer á landi.

Jörundur Brynjólfsson Jeg var ekki viðstaddur, þegar háttv.frsm. meiri hl. (MJ) gerði brtt. okkar háttv.þm. Str. (TrÞ) að umtalsefni. Jeg get því ekki svarað honum, en jeg býst við því, að hann hafi komið fram með svipuð rök og hæstv. fjrh. (JÞ). Jeg get því fyrst skírskotað til ummæla hæstv. fjrh. (JÞ), að bankinn, jafnframt því, sem hann fær seðlana, geti haft sparisjóðsstarfsemi. Og þótt nokkur munur kunni að vera á opinberu fje, sem einstakir menn leggja inn, þá er eðlismunur þess ekki svo mikill, að bankinn geti ekki haft af því mikinn styrk. Og ef sparisjóðsfje getur á annað borð verið bankanum til styrktar, þá getur honum líka orðið handbært fje opinberra sjóða til styrktar. Eins og bankinn þarf altaf aðgæslu í útlánum sínum, og haga þeim eftir sparisjóðsfje sínu, eins þarf hann að haga útlánunum með tilliti til þess, hve mikið fje frá opinberum sjóðum er sett til ávöxtunar í honum. Háttv. frsm. ætlaðist ekki til þess, að bankinn drægi úr útlánsstarfsemi sinni. En sannleikurinn er sá, að það, sem mestu ræður um það, hvernig bankanum vegnar, er það, hvernig innlánstarfseminni verður hagað, og tekur það bæði til sparisjóða og annara fjármuna, sem bankinn fær til meðferðar. Jeg býst við því, að bankinn verði að hafa þetta handbært til þess að geta greitt það, þegar kallað er eftir því. En það má líka reikna það með, þegar þetta fje er kallað út til starfseminnar. Hæstv. fjrh. færði allsterk rök fyrir því, að sparisjóðsfje væri bankanum til eflingar. Þá held jeg, að sömu rök liggi til þess, að honum gæti orðið það til styrktar að ávaxta fje ríkissjóðs og annara opinberra sjóða. Og þótt settar verði einhverjar frekari skorður við því, að lána út fje ríkissjóðs, heldur en gert er með gildandi lögum, þá fæ jeg ekki sjeð, að það þurfi að valda neinni röskun á starfsemi bankans, þótt fje ríkissjóðs verði nokkuð sjerstakt í þessu tilliti. Þá sagði hæstv. fjrh. (JÞ), að þetta kæmi í bága við það, ef ríkið þyrfti að leita lána annarsstaðar en hjá Landsbankanum. Gætu þá þeir bankar, sem ríkið leitaði til, sett skorður við því, að lána ríkinu fje, ef það mætti hvergi ávaxta fje sitt annarsstaðar en í Landsbankanum. En þetta þarf ekki að koma í bága við till. okkar, því að ef sjerstakar ástæður banna, er heimilt að ávaxta annarsstaðar en í Landsbankanum. Till. gerir ráð fyrir, að þetta kunni að henda. En að þessi breyting var gerð á bankalögunum á þingi 1919 og við hv.þm. Str. (TrÞ) flytjum hana nú, stafar af þeirri reynslu, sem við höfum fengið með það, að opinbert fje er nú orðið ávaxtað að talsverðu leyti annarsstaðar en í Landsbankanum, og að hann fer því á mis við það. Hæstv. fjrh. (JÞ) drap á vaxtakjör bankans. Jeg get nú ekki neitað því, að hann hafi þar nokkuð til síns máls. En jeg óttast samt ekki, að bankinn misnoti þennan rjett, því að alla þá stund, sem hann hefir haft hann, hefir vaxtamunurinn verið svo lítill, að hann hefir hvorki gert til nje frá. En hitt er meira virði að styrkja bankann með því, að veita honum þennan rjett. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að með þessari till. væri ríkisstjórnin ekki frjáls að því, hvar hún ávaxtar fje ríkissjóðs. Jeg held, að þar fyrir sje engin ástæða til þess að vera á móti henni. Mjer finst ekki reynslan hafa bent á, að þetta ófrelsi hafi valdið miklum erfiðleikum. Hæstv. fjrh. benti á, að lögunum hefði ekki verið fylgt. Jeg hygg þó, að þeim hafi verið fylgt, nema e. t. v. nú allra síðast, af því að það mátti til. Og jeg get lýst því yfir, sem endurskoðandi landsreikninganna, að jeg sá enga átyllu til þess, að það fje, sem um var að ræða, hefði verið sett fremur í Landsbankann en Íslandsbanka. þessvegna hefi jeg gert athugasemd um þetta atriði. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að bankastjórarnir hefðu enga kvörtun sent um þetta, en jeg tel ekki bankastjórninni skylt að sjá um, að opinbert fje sje ávaxtað í bankanum, heldur á stjórnin að gera það. Og einmitt það átti sjer stað með það fje, sem ávaxtað var annarsstaðar 1924. Nú get jeg sagt það, að mjer þótti mjög miður, að hv.fjhn. skyldi ganga fram hjá þessu atriði. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að þessi lög myndu látin sofa, og landstjórn, bankastjórn og Alþingi ekkert í þeim gera. Játa jeg, að stjórn og löggjafarvald muni kannske humma þetta fram af sjer, af því að í hlut á ekki sú stofnun, sem að minsta kosti má segja, að hæstv. fjrh. láti sjer ant um, heldur sú stofnun, sem þingi og þjóð á að vera kærust og þau reiðubúin til að efla sem mest og best. - Mjer þykir skjóta nokkuð skökku við, ef háttv. deild ætlar nú ekki að samþ.till., út frá þeim rökum, er fram hafa komið gegn henni. Vil jeg þessvegna beina því til hæstv. forseta, að hann hafi nafnakall um hana.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Jeg skal vera stuttorður, en úr því að hæstv. forseti gat fallist á að lofa mjer að gera örstutta athugasemd, nenti jeg ekki að láta það bíða til 3. umr. að svara hæstv. fjrh. (JÞ). Enda er það nú ekki lengi gert. Hann sagði, að jeg hefði gert ráð fyrir, að seðlabankinn tæki við innlánsfje á hlaupareikning. En fjrh. hefði átt að taka út í æsar, það sem jeg sagði í sambandi við gjaldeyrisverslunina, því að minni hl. gerði ekki ráð fyrir öðru en því, að bankinn tæki í gjaldeyrisviðskiftum fje á hlaupareikning. Þá sagði fjrh., að það væri misskilningur hjá mjer, að bankinn væri samkepnisbanki um innlánsfje. Hann hefir þó sjálfur ráðgert, að innlánin yrðu lögð til seðlabankans. En jeg hefi ekki haldið fram, að bankinn borgaði annað en hæstu sparisjóðsvexti, og sje jeg ekki betur en að það sje rjett. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að það væri meinloka hjá mjer að leyfa bankanum að gefa út seðla til þess að kaupa gjaldeyri. En meinlokan er nú hjá fjrh. (JÞ) sjálfum. Því að þessi staðhæfing, að allur greiðslujöfnuður eða reikningsjöfnuður mundi falla niður við þetta, er fullkomin meinloka. Sá jöfnuður mun eiga sjer stað alveg á sama hátt og áður. Það stendur í greinargerð frv. og kom einnig fram á síðasta þingi, að Landsbankinn hafi einmitt gefið út seðla til þess að halda í hemilinn á hækkun krónunnar. Það, sem þarf umfram greiðslujöfnuðinn, verður í seðlum fyrst í stað. Þá var hæstv. fjrh. (JÞ) að tala um seðlastofnun og seðlabanka. En hann sjer ekki muninn. Seðlastofnunin á að haga vöxtum sínum eftir viðskiftabönkunum, en seðlabankinn á að ákveða bæði sína vexti og vexti hinna bankanna. Hjer er því geysilegur munur á, styrkleikamunur. Þá las hæstv. fjrh. upp úr reikningum bankans, hvað mundi koma í hlut seðladeildarinnar af veltufje Landsbankans, og fjekk út um 25 miljónir. En þar skýtur nokkuð skökku við. Það er ekki nóg að draga frá sparisjóðsfjeð. Það verður líka að draga frá seðla í umferð og bankaskuldabrjef, innstæðu, veðdeild og varasjóði. Það, sem eftir verður í seðladeildinni, er aðeins ensku lánin og hlaupareikningsfjeð, samtals um 15 miljónir, samkv. síðasta ársreikning. Eins og jeg hefi áður bent á, þarf bankinn að greiða af breska láninu 7%. Það er því ekki mikið upp á að hlaupa og ekki hægt að tala um mikinn styrk í þessu sambandi. Hæstv. fjrh. (JÞ) gerði mun á þessum gengisbraskstímum, sem nú standa yfir, og venjulegum tímum. En þegar fjármálalífið er komið í fastar skorður, verður það ekki þung byrði á bankanum að halda jafnvægi. Þá sagði hæstv. fjrh. (JÞ), að það væri rangt hjá mjer að setja gengisfallið 1919 í samband við töp Íslandsbanka. Þetta er auðvitað bókstaflega rjett, en þó er það í raunveruleikanum rangt. Í raun og veru var ekki um neitt gengisfall ísl. kr. að ræða fyrr en 1920–21. Áður fjell ísl. króna vegna dönsku krónunnar. En það, að Íslandsbanki gerði seðla sína óinnleysanlega gagnvart Danmörku, olli sjerstöku gengisfalli ísl. kr. 1920–21 og kom til af þrengingum, sem bankinn komst í vegna almennra viðskiftastarfsemi sinnar í sambandi við seðlaútgáfuna.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg skal nú reyna að hlífa deildinni við frekari umr. Viðvíkjandi því, sem jeg sagði um möguleika til gjaldeyrisverslunar, hefi jeg engu við að bæta. Háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) viðurkendi það, sem jeg hafði sagt, enda var ekki annað unt. En seðlabanki, sem hefir gjaldeyrisverslun, verður að hafa hlaupareikning, því að annars kemst engin gjaldeyrisverslun að. Jeg geri ekki greinarmun á seðlabanka og seðlastofnun að því er snertir vextina. Og jeg verð að segja það, að jeg geri lítið úr því valdi. Landsbankinn verður aldrei tilneyddur að fylgja ákvörðunum seðlastofnunar um vextina, enda hafa þeir lítið að segja, er til þess kemur að halda uppi gildi peninganna.

Flm. (Pjetur Ottesen) Jeg fór fram á það við hæstv. forseta, að hann tæki þetta mál á dagskrá nú. Það er að vísu langt síðan tillagan kom fram, en það hafa mörg frv. orðið að ganga fyrir, og þar sem nú eru mörg mál á dagskránni, sem búast má við að allmiklar umræður verði um, þá ætla jeg að geyma til síðari umr. að gera frekari grein fyrir tillögunni.