Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég hef leyft mér að beina fyrirspurn til hæstv. forsrh. varðandi málefni stjórnarskrárinnar. Það var tilefni orðaskipta okkar á milli fyrir einu eða tveimur árum, þ.e. þegar nokkuð langt var liðið á síðasta kjörtímabil, hvort áformað væri af hálfu forsrh. að setja endurskoðun stjórnarskrárinnar í einhvers konar farveg á nýjan leik. Forsætisráðherra svaraði efnislega á þá leið að hann teldi tímabært að huga að því. Maður átti allt eins von á því að slík endurskoðunarvinna færi af stað en af því varð ekki á síðasta kjörtímabili. Nú er hafið nýtt kjörtímabil þannig að mér finnst við hæfi að taka málið upp á nýjan leik og spyrja hæstv. forsrh. hvort hann hafi í hyggju að skipa stjórnarskrárnefnd á þessu kjörtímabili og einnig hvaða tilefni væru að mati hæstv. ráðherra brýnust þegar kemur að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Ég vil taka það fram fyrir mína hönd og flokks míns að við erum þeirrar skoðunar að það sé meira en tímabært að huga að þessum verkefnum á nýjan leik. Það er nokkuð um liðið síðan síðustu lotu sem tengdist endurskoðun stjórnarskrárinnar lauk með stjórnarskrárbreytingum, þá á ég við efnisbreytingar en ekki kjördæmabreytingar, með stjórnarskrárbreytingunni sem afgreidd var og staðfest 1995 þegar hinn nýi mannréttindakafli stjórnarskrárinnar kom til sögunnar. Það hefur mikið verið rætt um að ýmis ákvæði stjórnarskrárinnar þörfnuðust endurskoðunar og breyttar aðstæður kölluðu á það. Ýmsar hugmyndir hafa þar verið á kreiki, m.a. hér í þingsölum eins og nýleg þáltill. ber vitni um. Menn hafa einnig hreyft því að breyttar aðstæður í samskiptum Íslands við önnur ríki gætu kallað á breytingar á þeim ákvæðum stjórnarskrárinnar sem lúta að framsali fullveldis og hvernig því yrði fyrir komið, hvort tekin yrðu upp í stjórnarskrá okkar ákvæði um aukinn meiri hluta á Alþingi þegar um afgreiðslu minni háttar þjóðréttarsamninga væri að ræða og eftir atvikum um það búið hvenær slík mál færu til þjóðaratkvæðis. Sjálfur er ég þeirrar skoðunar að ekki síst þurfi að huga að því með hvaða hætti þjóðaratkvæðagreiðslur eru látnar fara fram. Núverandi fyrirkomulag, að láta þær falla saman við kosningar til Alþingis án þess að um sérstakan atkvæðaseðil væri að ræða, er nánast óvirkt eins og nýleg dæmi sanna. Fróðlegt væri að heyra hvort hæstv. forsrh. teldi ástæðu til að athuga þessa hluti.

Herra forseti. Eins og hv. þm. gat um bar hann fram svipaða fyrirspurn fyrir nokkru. Þá svaraði ég því til að ég væri, með ákveðnum formerkjum þó, reiðubúinn að beita mér fyrir því að slík endurskoðun yrði hafin enda yrði um það sæmileg sátt í þinginu. Þessi formerki vísuðu til þess að fyrri tilraunir til endurskoðunar á stjórnarskránni í heild sinni hefðu ekki borið árangur. Á hinn bóginn hefðu afmarkaðir hlutar stjórnarskrárinnar verið endurskoðaðir og þeim breytt á tiltölulega stuttum tíma. Af fyrra endurskoðunarstarfi taldi ég mig geta dregið tvenns konar lærdóm. Annars vegar væri óráðlegt að ætla sér um of í slíku starfi. Hefðu menn allt undir í slíkri endurskoðun væri hætt við að hún yrði ekki nógu markviss. Kröftum yrði dreift of víða. Það tæki síðast en ekki síst allt of langan tíma og næði ekki fram að ganga. Á hinn bóginn væri ákveðin hætta fólgin í að menn ætluðu sér of lítinn tíma í endurskoðun á stjórnarskrárákvæðum eins og stundum hefur borið við í seinni tíð. Stjórnarskráin á að vera kjölfesta í stjórnskipun okkar. Hún er í eðli sínu margslungin. Þess vegna þarf að hyggja vel að öllum áformum um breytingar og gaumgæfa þær frá öllum hliðum. Af fyrri reynslu okkar tel ég því óhætt að draga þá ályktun að farsælast sé að endurskoða stjórnarskrána í afmörkuðum áföngum, hvort sem hún er miðuð við tiltekin atriði eða kafla, og ætla sér til þess hæfilegan tíma. Stjórnarfarslegar aðstæður eru allt aðrar nú en áður. Örar breytingar og framfarir í þjóðlífinu virðast gefa tilefni til að farið verði yfir hvernig eldri ákvæði stjórnarskrárinnar hafa staðist tímans tönn og hvort ástæða sé til að gera þar á breytingar. Á þessum grundvelli get ég því enn tekið undir fyrri lið fyrirspurnarinnar og lýsi mig reiðubúinn til samstarf við formenn annarra stjórnmálaflokka um að hefja endurskoðun afmarkaðra þátta í stjórnarskránni. Ég legg áherslu á að um þetta verður að ríkja góð sátt meðal forustumanna flokkanna ef þetta á að geta gengið fram. Varðandi síðari hluta spurningarinnar, um hvaða tilefni séu að mati ráðherra brýnust við endurskoðun stjórnarskrárinnar vil ég segja þetta: Þegar ég svaraði síðast sams konar fyrirspurn eins og ég nefndi áðan þá rifjaði ég upp að mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar hefðu tiltölulega nýlega verið endurskoðuð í því skyni að taka þar upp öll réttindi sem alþjóðlegar skuldbindingar gera ráð fyrir. Almennt væri því ekki ástæða til að ætla að brýn þörf væri á að endurskoða þau ákvæði fyrr en fengist hefði af þeim meiri og ríkari reynsla en þegar væri fengin. Líklega væri fremur ástæða til að hrófla ekki við þeim meðan dómstólar fóta sig á þýðingu þeirra og ná þar vonandi fótfestu eftir því sem tímar líða fram. Ég hygg að endurskoðun stjórnarskrárinnar ætti miklu fremur að snúa inn á við og í raun ætti að taka upp þráðinn þar sem við hann var skilið um miðja síðustu öld. Þannig virðist mega að ósekju færa ýmis atriði í I. og II. kafla stjórnarskrárinnar til nútímalegs horfs. Þar er fjallað um stjórnarformið og grundvallarreglur stjórnskipunarinnar, um forsetakjör, lögkjör forseta og störf hans og ráðherra. Almennt mætti í þessum köflum draga upp skýrari mynd af ríkjandi stjórnarfari og færa ákvæði um það nær því sem það er í raun. Eins og menn þekkja eru mörg þessara ákvæða orðuð þannig að þau draga ekki rétta mynd af raunveruleikanum nema þau séu lesin í samhengi hvert við annað og skýrð í ljósi ýmissa venjuhelgaðra reglna sem hafa í raun öðlast stjórnarskrárvarða stöðu, svo sem þingræðisreglunnar sem þó er ekki nefnd. Þetta á til að mynda við um valdheimildir forseta og ráðherra. Bent hefur verið á að ýmis þau störf sem forseta eru falin samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar hafa komið til og þótt eðlilegur þáttur í störfum hans meðan þingið átti að kjósa í embættið eins og til stóð. Þau voru hins vegar ekki endurskoðuð þegar þjóðkjör hans var ákveðið. Almennt gerir stjórnskipun okkar ráð fyrir að valdheimildir forseta séu bundnar atbeina ráðherra. Stjórnarskráin getur hins vegar í engu einu starfa hans sem stjórnskipunin gerir ráð fyrir að forseti sinni án atbeina ráðherra, sem sé um hlutverk hans við stjórnarmyndanir. Ég sé fyrir mér að ákvæði um það gæti átt heima í stjórnarskrá. Það mundi tengist því að þingræðisreglan yrði fest í sessi, t.d. gagnvart skilyrðum um það í hvaða tilvikum sé hægt að mynda utanþingsstjórn, boða til kosninga undir ákveðnum kringumstæðum og þar fram eftir götunum. Þá gerir stjórnskipun okkar ráð fyrir að ráðherrar fari með æðsta framkvæmdarvald hver á sínu sviði. Til greina kæmi að árétta þá skipun berum orðum, þar á meðal að ráðherra fari með völd forseta og tengja það ábyrgð þeirra í stjórnarframkvæmdum. Með því móti yrði augljóst að ábyrgðin hvílir á þeim nema hún sé sérstaklega frá þeim tekin með lögum. Stjórnarskráin er enn fremur fáorð um hlutverk ríkisstjórnarinnar. Æskilegt væri að af stjórnarskrá mætti ráða hvert hlutverk ríkisstjórnarfunda eigi að vera. Eiga þeir eingöngu að vera pólitískur samráðsvettvangur eða má jafnframt fela þeim stjórnsýslu? Ætti að styrkja agavald ríkisstjórnar og ráðherrafunda yfir einstökum athöfnum ráðherra, til að mynda þannig að þeir fari ekki fram með önnur þingmál en þau sem ríkisstjórnin stendur öll að, staðfesting milliríkjasamninga sé undirorpin samþykki ríkisstjórnar o.s.frv.? Ég ætlaði að hafa þetta heldur lengra en nú er ljósið farið að blikka á mig. Saman dregið sé ég það þannig fyrir mér að endurskoðun stjórnarskrárinnar gæti bæði falist í athugun á gildandi ákvæðum sem og því hvort ástæða sé til að taka í hana sérstök nýmæli. Með nýmælum í stjórnarskrá á ég við hvort ástæða sé til að festa í sessi ýmsar venjuhelgaðar reglur sem ætla má að hafi nú þegar öðlast stjórnarskrárvarða stöðu, eins og þingræðisregluna, sem og aðrar reglur sem ekki hafa slíka stöðu en einhugur ríkir engu að síður um, svo sem að auðlindir okkar til lands og sjávar séu sameign þjóðarinnar, svo að eitthvað sé nefnt.

Hæstv. forseti. Ég sé ástæðu til að fagna því að hæstv. forsrh. lýsi því yfir að hann vilji leita samstarfs við flokkana á þinginu um endurskoðun á stjórnarskrá. Það er ástæða til að við samfylkingarmenn fögnum því vegna þess að við fluttum þáltill. sem liggur fyrir þinginu og búið er að ræða varðandi endurskoðun á stjórnarskránni. Ég tel ástæðu til að hvetja menn til þess að vinna hratt og örugglega í þessu máli. Það hafa reyndar legið fyrir fleiri en ein og fleiri en tvær yfirlýsingar frá hæstv. forsrh., t.d. um að endurskoða stjórnarskrána gagnvart ákvæðum um sameign þjóðarinnar á auðlindum í kringum landið. Ekki hefur orðið af því enn en það er ástæða til að taka eftir því að hann hafði það síðast í upptalningu sinni núna á verkefnum sem vert væri að skoða. En það er gott að heyra að hæstv. forsrh. er til í samstarf um þetta.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin. Ég skil vel að tíminn reynist stuttur til að svara máli af þessu tagi í fyrirspurnatíma. Mér heyrðist reyndar svarið efnislega vera prýðileg uppistaða í bréf sem væri tilvalið að senda forustumönnum stjórnmálaflokkanna í framhaldi af þessum orðaskiptum og koma málinu þar með af stað. Ég lýsi mig í öllum aðalatriðum sammála þeirri nálgun sem hæstv. forsrh. mælti fyrir, að taka fremur fyrir einstaka kafla stjórnarskrárinnar en að setja endurskoðunarnefnd að störfum sem hafi allt undir. Ég held að það verði ekki um það deilt að m.a. I. og II. kafli stjórnarskrárinnar, ramminn um stjórnskipunina og stjórnarfarið, mættu vel við því að vera færðir upp til nútímans. Ég vil bæta við þau dæmi sem hæstv. forsrh. nefndi sérstaklega, stöðu þingsins og forseta Alþingis hvað varðar ákvarðanir um að kveðja þing saman og slíta því. Í raun tel ég algera tímaskekkju að það vald sé ekki alfarið í höndum þingsins sjálfs og að utanaðkomandi aðilar eins og forseti lýðveldisins og forsrh. séu þar með hlutverk. Langeðlilegast er, og í samræmi við þingræðisregluna sem nefnd var, að þingið hafi alfarið með þá hluti að gera. Ég tel líka að endurskoða eigi í þessu samhengi spurningar um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna og það hvernig stjórnarskrárbreytingar eru staðfestar. Hvort tveggja fellur vel saman og gæti líka tengst því hvort sérstakar reglur verða teknar upp í tengslum við afgreiðslu milliríkjasamninga eða þjóðréttarsamninga. Þar væru kannski tvær leiðir færar eftir því hvort um einfaldari eða viðameiri gjörninga væri að ræða. Ég fagna þessu svari sérstaklega og endurtek þakkir fyrir að þetta mál komist nú í farveg. Að sjálfsögðu erum við öll örugglega sammála um að um þessa hluti ber að leita algerrar pólitískrar samstöðu.

Herra forseti. Ég vil víkja að nokkrum öðrum punktum sem ég náði ekki í fyrra svari mínu. Ég tek undir með hv. þm. að það kann að vera ástæða til að halda áfram að fara yfir skipulag Alþingis gagnvart stjórnarskrá, hyggja að fleiri atriðum er þá koma til skoðunar, svo sem um störf og starfshætti þingsins eins og hv. þm. nefndi. Þá geymir stjórnarskráin til að mynda ekkert ákvæði um eftirlitsstofnanir Alþingis ef frá er talið fyrirheit í 43. gr. um að ríkisendurskoðun skuli fara fram á þess vegum. Til greina virðist geta einnig komið að treysta stöðu umboðsmanns Alþingis í sessi í stjórnarskrá og ýmsar hugmyndir hafa komið fram um með hvaða hætti mætti efla áhrif fjárlaga sem hagstjórnartækis. Sumar þeirra rúmast þó ekki innan þeirra takmarka sem ákvæði stjórnarskrárinnar um fjárlög setur, svo sem efni þeirra og gildistíma. Þá hefur verið rætt um hvort mætti mæla með skýrari hætti fyrir um rétt þingmanna til að krefja ráðherra upplýsinga um opinber málefni og skyldur ráðherra til að láta þær í té. Loks er í V. kafla stjórnarskrárinnar um dómsvaldið helst til fátæklegt að mínu mati og sumt mætti þar orða á nútímalegri og greinarbetri hátt. Það á t.d. við um úrskurðarvald dómstóla um valdmörk stjórnvalda. Þá mætti taka upp ákvæði um að dómstólar eigi úrskurðarvald um hvort lög brjóti í bága við stjórnarskrá eins og löng réttarvenja er fyrir. Þá er ekki minnst á æðsta dómstól landsins í stjórnarskrá né heldur meðferð ákæruvalds eða saksóknara, svo maður telji bara upp nokkur atriði. Síðan hafa á undanförnum tíma komið fram ábendingar um að ástæða kunni að vera að huga að sérstaklega meðferð valdheimilda ríkisins í samskiptum við aðrar þjóðir og fjölþjóðastofnanir. Til að mynda hefur prófessor Davíð Þ. Björgvinsson verið ötull talsmaður þess og ég minni á að Samf. hefur í þáltill. um endurskoðun stjórnarskrárinnar í tilefni af heimastjórnarafmæli gert tillögu um að tekið verði á stjórnarskrárheimild um framsal ríkisvalds með ákveðnum formerkjum. Það er því fullt af hlutum sem menn geta farið yfir og eru athygli verðir. Ég er ekki að lýsa skoðun minni á þeim atriðum en vek athygli á að á þessu virðist vera þörf og ég ítreka að ég er tilbúinn til samstarfs við forustumenn stjórnmálaflokkanna um þessi atriði og vinnu í framhaldi af því.

Herra forseti. Á vorþingi árið 2001 lagði hæstv. utanrrh. fram till. til þál. um fullgildingu Árósasamningsins sem fjallar um aðgang að upplýsingum og þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum. Það var í samræmi við samstarfsyfirlýsingu sem hæstv. umhvrh. hafði gert við frjáls félagasamtök á sviði umhverfis- og náttúruverndarmála, yfirlýsingu sem undirrituð var í marsmánuði árið 2001. Í þeirri yfirlýsingu er skýrt kveðið á um það að aðilar séu sammála um þýðingu frjálsra félagasamtaka, þau gegni mikilvægu lýðræðislegu hlutverki í umræðu um umhverfismál og í því skyni að tryggja og efla það hlutverk þeirra verði leitað heimildar Alþingis til að staðfesta Árósasamninginn frá 1998. Dráttur hefur orðið á þessu og við höfum átt skoðanaskipti í sölum Alþingis um þessi mál við hæstv. utanrrh. áður. Hann sagði t.d. í umræðum í febrúar árið 2003 að Árósasamningurinn væri jú merkilegur en legði nýjar skuldbindingar á herðar okkar sem ekki yrði auðvelt að standa undir miðað við íslenskar aðstæður. Hann gat þess að þess vegna hefði verið ákveðið að ákvæði samningsins yrðu tekin til mjög ítarlegrar umfjöllunar. Síðasta vor var ekki tilbúin niðurstaða í því sambandi og hæstv. ráðherra taldi að það biði nýrrar ríkisstjórnar að gera eitthvað í því máli. Í tilefni af þessu öllu saman, í tilefni af því að nú er komin ný ríkisstjórn, tel ég eðlilegt að endurnýja umræðuna um málið og sérstaklega líka í ljósi þál. sem samþykkt var í sölum Alþingis í maí 2002, sem mér skilst að ekkert hafi verið gert með. Þar á ég við ályktun sem fól ríkisstjórninni að skipa nefnd sem mundi gera úttekt á stöðu frjálsra félagasamtaka á sviði náttúruverndarmála á Íslandi og henni var gert að skila tillögu til ríkisstjórnarinnar um hvernig samskiptum stjórnvalda við slík samtök yrði best háttað og með vísan til skuldbindinga Íslands samkvæmt alþjóðasamningi sem undirritaður var í Árósum í júní 1998. Sem sagt, stjórnvöld hafa verið að viðurkenna í orði tilvist þessa samnings. Hann hefur verið undirritaður að sjálfsögðu fyrir Íslands hönd en ekkert bólar á því að fara eigi í fullgildingarferlið. Af þessum ástæðum legg ég eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. utanrrh.: 1. Hvað líður skoðun stjórnvalda á áliti réttarfarsnefndar frá 2001 um mögulegar lagabreytingar sem gera þyrfti áður en Ísland gæti staðfest Árósasamninginn frá 25. júní 1998, um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og réttláta málsmeðferð í umhverfismálum? 2. Hver er afstaða annarra Norðurlandaríkja til sömu álitamála og hvað líður staðfestingu þeirra á Árósasamningnum?

Herra forseti. Samkvæmt áliti réttarfarsnefndar mundi fullgilding Árósasamningsins um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum af Íslands hálfu óhjákvæmilega kalla á umtalsverðar breytingar á íslensku réttarfari. Í fyrsta lagi telur nefndin að nokkur ákvæði samningsins, einkum 2. mgr. 9. gr., samanber 5. mgr. og 2. gr., stangist á við þá grundvallarreglu íslensks réttarfars að sá sem höfði dómsmál verði sjálfur að eiga lögvarða hagsmuni að því að fá leyst úr þeim kröfum sem hann gerir þar. Í öðru lagi telur nefndin að lög nr. 21/1993, um upplýsingamiðlun og aðgang að upplýsingum um umhverfismál, einkum 6. gr. laganna, tryggi ekki þá kröfu 1. mgr. 9. gr. samningsins að almenningur verði að geta leitað til annarrar sjálfstæðrar og óhlutdrægrar stofnunar en dómstóla sér að kostnaðarlausu eða gegn óverulegu gjaldi. Í þriðja lagi telur nefndin að 4. og 5. mgr. 9. gr. samningsins stangist á við gildandi reglu um gjafsókn í XX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, annars vegar og um lögbannstryggingu samanber 30. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., hins vegar. Að fengnu áliti réttarfarsnefndar var komið á fót óformlegum starfshópi umhvrn., utanrrn. og dómsmrn. um að athuga stöðu Árósasamningsins gagnvart íslenskum lögum og hvaða breytingar þyrfti að gera á þeim til að uppfylla þær skuldbindingar sem samningurinn kveður á um. Starfshópurinn komst að þeirri niðurstöðu að fullgilding samningsins mundi kalla á yfirgripsmiklar breytingar á íslenskum lögum. Starfshópurinn er í meginatriðum sammála niðurstöðum réttarfarsnefndar en telur að jafnframt þyrfti að gera ýmsar aðrar breytingar m.a. á lögum nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum, og ýmsum sérlögum. Tekið skal fram að hinum óformlega starfshópi var ekki falið að útfæra hugsanlegar lagabreytingar nákvæmlega eða taka afstöðu til mismunandi leiða í því sambandi. Nýlega var ákveðið að skipa formlegan starfshóp undir forustu umhvrn. til að gera nákvæma úttekt á þeim lagabreytingum sem fullgilding Árósasamningsins hefði í för með sér. Umræddar lagabreytingar varða málefni ýmissa ráðuneyta og er gert ráð fyrir að fulltrúar dóms- og kirkjumrn., iðnrn., landbrn., sjútvrn. og utanrrn. auk umhvrn. eigi sæti í þeim starfshóp. Að því er varðar aðra spurningu vil ég taka fram eftirfarandi. Löggjöf á Norðurlöndum er ekki einsleit á þeim sviðum sem hér um ræðir. Því er mismunandi að hve miklu leyti einstök norræn ríki hafa þurft eða munu þurfa að breyta löggjöf sinni til að gera þeim kleift að fullgilda Árósasamninginn og hvaða leiðir þau hafa valið í því sambandi. Danmörk fullgilti samninginn 29. september árið 2000 og Noregur fullgilti hann 2. maí sl. Í Finnlandi og Svíþjóð er unnið að fullgildingu samningsins en í Svíþjóð er talið að fullgilding kalli á stjórnararskrárbreytingar og því ljóst að málsmeðferðin þar mun taka nokkurn tíma.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svörin. Það er heldur betur mikið sem þarf að gera virðist vera til að fullgilda þennan samning. Manni finnst það satt að segja skjóta skökku við þegar verið er að undirrita stóra og mikla alþjóðasamninga þar sem ráðherrar taka þátt í að vinna jafnvel undirbúningsvinnu eða ráðuneytin taka þátt í undirbúningsvinnunni og jafnvel skuli þingmál líta dagsins ljós í sölum Alþingis Íslendinga, þá skuli eftir á koma í ljós að gera þurfi allar þessar gífurlegu breytingar, umfangsmiklar breytingar á íslenskri löggjöf til að leiða viðkomandi samning í lög. Mér er kunnugt um, herra forseti, að Evrópusambandið sé búið að setja fram ein tvö ,,dírektív`` sem byggja á þessum samningi sem kveði svo á að Evrópusambandslöndin eigi að lögleiða ákvæði samningsins. Ég veit ekki betur en það falli undir EES-samninginn þannig að það virðist vera stutt í að tilskipun komi frá Evrópusambandinu að við þurfum að leiða þetta í lög. Þess vegna er það frekar önugt að ríkisstjórnin skuli vinna á hraða snigilsins að þessu máli því að hér er um mjög áríðandi og aðkallandi réttarbætur fyrir umhverfissamtök að ræða. Mér er kunnugt um að á Norðurlöndum, t.d. í Finnlandi og Noregi, sé löggjöfin beinlínis túlkuð umhverfissamtökunum í hag. Þannig hafa þeir gert það í Noregi og í Finnlandi hafa þeir leyft náttúruverndarsamtökum að lögsækja á grundvelli laga um náttúruvernd. Ég verð því að segja, herra forseti, að ólíkt hafast ríkisstjórnir Norðurlandanna að í þessum efnum. Ég veit að sænska ríkisstjórnin og umhverfisráðuneytið er að bjóða til sérstakrar ráðstefnu á morgun um málefni samningsins, þannig að hjá þessum frændþjóðum okkar er allt í fullum gangi við að innleiða þetta. Mikil umræða er þar í samfélaginu um þessi mál og ég hvet til þess að íslensk stjórnvöld standi vörð um slíka umræðu hér.

Herra forseti. Það er rétt að þegar utanrrn. ákvað á sínum tíma að leggja þetta mál fyrir Alþingi gerðum við það í þeirri góðu trú að viðkomandi samningur kallaði ekki á lagabreytingar hér á landi. Það er vissulega gagnrýnivert, en það er sannleikur málsins. Síðan kemur í ljós við nánari skoðun að íslensk löggjöf þarf að taka miklum breytingum til að hægt sé að fullgilda þennan samning. Ég tel það vera skyldu okkar að fara vandlega yfir málið og hrasa ekki að neinu í svo umfangsmiklu máli fyrr en við vitum nákvæmlega hvað það þýðir. Ég veit að það verður mjög umdeilanlegt hvort í þær lagabreytingar skuli fara. Vel má vera að hv. þm. sé þeirrar skoðunar að það sé sjálfsagt að fara í þær lagabreytingar, ég skal ekkert fullyrða um það. En þetta er kjarni málsins og okkur ber að hafa þar vönduð vinnubrögð. Það sést best á því að t.d. í Svíþjóð er talið að það kalli á stjórnarskrárbreytingu. Hér á undan var verið að tala um stjórnarskrána og ég tel að okkur beri að bera þá virðingu fyrir lögum og stjórnarskrá landsins að við fullgildum ekki samninga sem við teljum að geti stangast á við hana jafnvel þótt við höfum gert þau mistök sem hér skulu játuð að við lögðum fram þáltill. í góðri trú.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurnum til hæstv. utanrrh. vegna lágflugs og æfingaflugs orrustuflugvéla Bandaríkjahers. Kunnara er en frá þurfi að segja þeim sem fylgjast með fréttum að iðulega veldur slíkt miklu ónæði og er óvinsælt á þeim stöðum sem fyrir því verða. Þannig má t.d. vitna til fréttar í Morgunblaðinu laugardaginn 8. mars en þar segir frá því að kennarar og starfsmenn við Menntaskólann á Akureyri, alls um 40 manns, skrifuðu undir áskorun til ríkisstjórnar Íslands um að hún banni erlendum her að stunda heræfingar á og við Akureyri og nota Akureyrarflugvöll sem stríðsæfingasvæði. Bent er á að á þessu skólaári hafi herflugvélar stundað æfingar yfir Akureyrarbæ á Akureyrarflugvelli og um Eyjafjörð oft í hverjum mánuði, iðulega dag eftir dag og valdið óbærilegri truflun á starfsemi stofnunarinnar. Þetta telja starfsmenn MA óviðeigandi og óviðunandi í herlausu landi friðar. Vitna má í frétt í Ríkisútvarpinu frá 25. september sl. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Herþotur af Keflavíkurflugvelli rufu sveitakyrrðina í Biskupstungum og Hrunamannahreppi í gær. Margir bændur hafa kvartað undan hávaðanum í vélunum og svo mikil voru lætin að ekki heyrðist mælt mál innan dyra. Dýr ókyrrðust í haga og á sumum bæjum trylltust nautgripir vegna hávaðans frá þotunum.`` Síðan má vitna í fréttabréf eða lesendabréf í Morgunblaðinu 25. júlí í sumar en þar segir: ,,Í hádeginu hinn 22. júlí 2003 var ég undirritaður staddur með hópi þýskra ferðamanna á Arnarstapa á Snæfellsnesi. Allt í einu barst gríðarlegur hávaði úr vestri og sjá mátti tvær herþotur frá bandaríska hernum koma inn með ströndinni. Allir viðstaddir gripu fyrir eyrun og óskuðu sendingu þessari för hið snarasta í hið neðra. Fuglarnir í björgunum ókyrrðust og mátti á svipstundu sjá þúsundir fugla fljúga upp með gargi miklu enda áttu þeir sér einskis von. Þessi leifturstutta röskun olli mikilli truflun bæði meðal hinna erlendu gesta ekki síður en málleysingjanna.`` Það mætti bæta við frétt um æfingar herþotna upp undir Látrabjargi fyrir nokkrum missirum sem sömuleiðis ullu þar miklum usla. Af þessu tilefni hef ég leyft mér að spyrja hæstv. utanrrh.: 1. Hvaða reglur gilda um lágflug orrustuflugvéla Bandaríkjahers og aðrar æfingar yfir byggð eða á öðrum viðkvæmum stöðum? 2. Hvaða reglur gilda um flug vélanna yfir hljóðhraða og hvar og hvenær þeim er heimilt að rjúfa hljóðmúrinn? 3. Hyggst ráðherra endurskoða áðurnefndar reglur um æfingaflug Bandaríkjahers í ljósi fram kominnar óánægju fari svo að vélarnar hverfi ekki úr landi á næstunni? En út af fyrir sig væri það einföld og varanleg lausn á því vandamáli að landið losnaði við þessa óværu.

Herra forseti. Almennt gilda reglur Alþjóðaflugmálastofnunarinnar og innlend lög og reglur um flug og loftferðir. Það er hins vegar hægt að semja um undanþágu frá þessum almennu reglum með sérstöku samkomulagi og það hefur verið gert vegna æfinga- og þjálfunarþarfa flugsveitar varnarliðsins sem staðsett er hér á landi. Í umboði varnarmálaskrifstofu utanrrn. hafa Flugmálastjórn Íslands og varnarliðið gert með sér samkomulag um tæknilega framkvæmd æfinga- og þjálfunarflugs. Í endurskoðuðu samkomulagi Flugmálastjórnar og varnarliðsins frá því í september er kveðið á um að varnarliðið geti notað svokallað LOMA-lágflugsæfingasvæði sem afmarkast af hálendinu sunnan Hofsjökuls, stórum hluta Vatnajökuls og hálendinu norðan Vatnajökuls. Í samkomulaginu er varnarliðinu veitt heimild til að æfa á svæðinu allt að tólf sinnum í hverjum mánuði frá 1. september til 9. maí. Lágflug á þessu svæði er ekki leyft á sumrin vegna umhverfissjónarmiða, en gert er ráð fyrir þeim möguleika að veita undanþágur yfir sumartímann ef um stórar varnaræfingar er að ræða. Að auki hefur varnarliðið heimild til að fljúga lágflug inn á lágflugsæfingasvæðið allt að átta sinnum í mánuði á tímabilinu 1. október til 9. maí. Er þá flogið yfir Faxaflóa, inn yfir Mýrar, yfir Holtavörðuheiði og norður með Langjökli og Hofsjökli inn á lágflugsæfingasvæðið. Þess má geta að dagsetningin 1. október er valin með tilliti til þess að göngum og réttum sé almennt lokið og leiðin því ekki opnuð fyrr en 1. október. Í stuttu máli er ferlið þannig að varnarliðið óskar eftir heimild Flugmálastjórnar um æfingaflug með þar til greindum fyrirvara. Samþykki Flugmálastjórn gefur hún út svokallaða NOTAM-tilkynningu sem tilkynnir hvar og hvenær æfingaflugið fer fram og lokanir tilheyrandi svæða. Á þessu lágflugsæfingasvæði á hálendinu hafa orustuþoturnar leyfi til að æfa allt niður í 500 feta hæð yfir jörðu. Almennt gildir hins vegar að þoturnar þurfa að vera í a.m.k. 5.000 feta hæð, nema þegar verið er að æfa lendingar og aðflug, t.d. á varaflugvöllunum á Akureyri og Egilsstöðum. Að því er varðar spurningu nr. 2 þá er orrustuþotum varnarliðsins ekki leyfilegt að rjúfa hljóðmúrinn yfir landi. Þoturnar mega rjúfa hljóðmúrinn ef þær eru meira en 30 sjómílur frá landi og yfir 10.000 feta hæð. Að því er varðar síðustu spurninguna, þá vil ég taka fram að þessi mál eru unnin í góðri samvinnu milli Flugmálastjórnar og varnarliðsins og nýbúið er að endurskoða samkomulag milli þessara aðila. Varnarliðið ber ábyrgð samkvæmt varnarsamningnum á vörnum landsins, ekki bara Miðnesheiðar, og verður að geta þjálfað sína flugmenn á viðunandi hátt þannig að þeir kynnist aðstæðum hér og geti einnig uppfyllt sínar innri kröfur um þjálfun og æfingar. Í bandaríska hernum eru skýrar reglur um það að flugmenn verði að að fá ákveðna þjálfun, annars eiga þeir á hættu að missa réttindi sín vegna ófullnægjandi þjálfunar. Ég sé því ekki betur, herra forseti, en að málin hafi verið og séu í ágætum farvegi hvað æfingaflug varnarliðsins varðar og tel ekki að það sé tilefni til endurskoðunar þeirra að svo komnu máli.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin. Það má vissulega viðurkennast að að einhverju leyti hefur verið tekið tillit til þeirrar megnu óánægju sem uppi hefur verið undanfarin ár með æfingar og flug herflugvéla yfir landinu, t.d. meðan það var enn leyft á árstímum þegar ferðamenn voru algengir. Frá því hafa að vísu verið undantekningar á æfingatímum o.s.frv. Ég held því miður að vísu að einhver brögð séu að því að þessar reglur hafi ekki verið virtar. Af og til hafa borist fregnir af því að hljóðmúrinn hafi verið rofinn alveg upp undir ströndum landsins eða jafnvel yfir landi og ég minni þar t.d. á fregnir frá Látrabjargi. Ég held að þetta sé kannski hvað tilfinnanlegast á þeim stöðum þar sem herþoturnar eru að æfa aðflug við varaflugvellina og þá sérstaklega á Akureyri, ofan í þröngum og kyrrviðrasömum Eyjafirðinum. Ég hef orðið vitni að því oftar en einu sinni að það veldur gríðarlegu ónæði, hávaða og truflun þegar vélarnar fara þar alveg niður í nokkur hundruð feta hæð og gefa síðan fullt afl og rífa sig upp úr firðinum, gjarnan upp yfir Akureyri eða upp yfir höfninni. Það hlýtur því að vera spurning hvort ekki megi gera þar einhverjar breytingar á, draga úr þeim æfingum eða ná því fram í flughermum eða með einhverjum slíkum hætti þannig að ekki þurfi að koma til jafnmikilla og tíðra æfinga og undanfarið hafa verið þarna, þ.e. þangað til þá hin varanlega lausn, sem ég nefndi og hæstv. ráðherra kom nú ekki inn á, nær fram að ganga að herflugvélarnar hverfi hér endanlega úr landinu. Ég vil að vísu taka það sérstaklega fram að sú frétt sem kom í fjölmiðlum fyrir skömmu síðan gladdi mig mjög, að herþoturnar væru yfirleitt óvopnaðar. Það tel ég vera virkilega til bóta því ekki væri nú á bætandi ef þær væru, miðað við þá áhættu og það ónæði sem er samfara þeim, að þvælast hér yfir byggð í landinu ef það bættist svo við að þær bæru vopn auðvitað í algeru tilgangsleysi. Þannig að ég er ósammála öllum þeim sem töldu það gagnrýnisvert og fagna því sérstaklega að þessar þotur skuli yfirleitt vera óvopnaðar og þar með er náttúrlega enn síður nokkur ástæða til að hafa þær í landinu.

Herra forseti. Ég gekk nú út frá því að fyrirspurnin væri fram borin á þeirri forsendu að herþoturnar yrðu hér áfram, enda hefði fyrirspurnin verið óþörf ef gert hefði verið ráð fyrir því að þær færu héðan. En það liggur alveg ljóst fyrir hver er vilji ríkisstjórnar Íslands í því sambandi og hefur komið skýrt fram og ég ætla ekki að fara að endurtaka það hér. Hitt er svo annað mál að það er vitað að það hafa orðið mistök í þessu sambandi. Það á m.a. við í því tilviki sem hv. þm. nefndi hér að því er varðaði atvikið í Biskupstungum þar sem þoturnar flugu yfir Flúðir. Þar áttu sér stað mistök þar sem Flugmálastjórn gaf þeim heimild til að stækka æfingasvæðið en flugmenn varnarliðsins skildu það sem svo að Flugmálastjórn hefði veitt þeim heimild til að æfa á stærra svæði og flugu þar af leiðandi yfir þennan stað, þ.e. Flúðir. Slík mistök geta að sjálfsögðu átt sér stað. Að því er varðar að rjúfa hljóðmúrinn, þá má samt ekki rugla saman því atviki og almennum hávaða frá þotunum. Það er mikill hávaði frá þeim, það liggur alveg ljóst fyrir. Og ýmsir halda að það sé verið að rjúfa hljóðmúrinn en það þarf alls ekki að vera, vegna þess að hávaðinn er því miður verulegur frá þessum þotum. Það liggur alveg ljóst fyrir eins og hv. þm. sagði.

Virðulegi forseti. Í haust var mér kynnt frétt um að upplýsingaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna fyrir Norðurlönd, sem staðsett er í Kaupmannahöfn, verði lögð niður um áramótin. Skrifstofan verði sameinuð upplýsingadeild í Brussel þar sem Evrópusambandslöndin muni hafa forgang. Það var fremur hljótt um þessa ákvörðun og virðist sem algjört áhugaleysi hafi ríkt hjá ríkisstjórnum Norðurlanda að viðhalda upplýsingaskrifstofunni í Kaupmannahöfn. Þetta er sérstaklega athyglisvert þar sem Norðurlöndin öll sem eitt lyfta Sameinuðu þjónuðum sem hornsteini í sinni utanríkispólitík. Á fréttavefnum sem gerði þessa breytingu að umtalsefni kom fram að Danir hafi talið að það að halda áfram með skrifstofuna snerist um tiltölulega litla fjármuni, að Svíar hefðu ekki viljað leggja neitt meira til, ekkert hefði heyrst frá Noregi, en Íslands og Finnlands er lítið getið nema að því leyti að þetta mundi skipta mjög miklu máli fyrir Noreg og Ísland sem lönd utan Evrópusambandsins. Það má ætla að ný upplýsingaskrifstofa í Brussel gagnist miklu fremur þeim þremur Norðurlandanna sem eru aðilar að Evrópusambandinu en jafnframt má ætla að hætta sé á að Ísland og Noregur geti lent utan girðingar. Ísland hefur kostað eina stöðu á upplýsingaskrifstofunni í Kaupmannahöfn svo það má nú ætla að utanrrn. hafi talið að það samræmdist hagsmunum okkar að vera með aðild að slíkri upplýsingaþjónustu og ekki síst þar sem m.a. upplýsingar á okkar eigin tungumáli voru tryggðar með aðild okkar að þessari skrifstofu. Þess vegna er fyrirspurn mín til hæstv. utanrrh. svohljóðandi: 1. Hver eru rökin fyrir því að leggja niður upplýsingaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn og flytja verkefni hennar undir upplýsingaskrifstofu Evrópusambandsins í Brussel? 2. Hefur þessi flutningur breytingar í för með sér fyrir EES-löndin? 3. Mun Ísland áfram kosta stöðugildi á upplýsingaskrifstofunni?

Herra forseti. Lokun upplýsingaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn er hluti af aðgerðum til almennrar hagræðingar í upplýsingastarfsemi Sameinuðu þjóðanna samkvæmt tillögum aðalframkvæmdastjóra samtakanna í skýrslu sem samþykkt var á 57. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Það hefur verið stefna Íslands ásamt hinum Norðurlöndunum að styðja við bakið á framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, Kofi Annan, og því hafa Norðurlöndin ekki gert fyrirvara með tilliti til upplýsingaskrifstofunnar í Kaupmannahöfn jafnvel þótt almenn ánægja ríki á Norðurlöndunum um starfsemi hennar. Ekki er um það að ræða að starfsemi upplýsingaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn verði flutt undir upplýsingaskrifstofu Evrópusambandsins í Brussel. Hins vegar stendur til að opna þar um næstu áramót sérstaka upplýsingaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna fyrir Evrópu, í stað níu minni skrifstofa sem starfað hafa í jafnmörgum löndum Evrópu, í Aþenu, Bonn, Brussel, Kaupmannahöfn, Lissabon, London, Madrid, París og Róm. Skrifstofurnar í Vínarborg og Genf verða reknar áfram. Að því er varðar 2. lið fsp. þá hefur upplýsingaskrifstofan í Kaupmannahöfn miðlað upplýsingum á tungumálum Norðurlandanna en þó aðeins að takmörkuðu leyti á íslensku. Til þess að bæta úr því veitti utanrrn. upplýsingaskrifstofunni í Kaupmannahöfn 500 þús. kr. styrk á þessu ári vegna vinnu íslensks starfsmanns við vefsíðugerð á íslensku. Við breytinguna er gert ráð fyrir að hin nýja Evrópuskrifstofa upplýsingadeildar Sameinuðu þjóðanna muni miðla upplýsingum á tungumálum núverandi Evrópusambandsríkja. Að því er varðar 3. liðinn þá hefur Ísland ekki kostað stöðugildi á upplýsingaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn nema með ofangreindum styrk sem aðeins var veittur í eitt skipti vegna sérstaks verkefnis. Nú er unnið að því að stofna í Reykjavík miðstöð Sameinuðu þjóðanna þar sem vonast er til að hægt verði að hýsa undir sama þaki Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi, UNICEF á Íslandi, UNIFEM á Íslandi og e.t.v. fleiri aðila. Utanrrn. styrkir þetta verkefni. Gert er ráð fyrir að ný miðstöð Sameinuðu þjóðanna geti í samvinnu við hina nýju Evrópuskrifstofu upplýsingadeildar Sameinuðu þjóðanna, sem áður er getið, sinnt ýmsum þeim verkefnum á sviði upplýsingamiðlunar sem upplýsingakrifstofa Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn, Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi og utanrrn. hafa sinnt fram að þessu.

Virðulegi forseti. Ég er nokkuð ánægð með hvernig málið hefur þróast miðað við þær upplýsingar sem koma fram á þessum fréttavef og hlýt að geta þess, þó ekki sé nema til gamans, að fréttamaðurinn upplýsti að hann hefði fengið upplýsingar um breytingarnar á 38. hæð, hæð aðalritarans hjá Sameinuðu þjóðunum, og að einn af nánum samstarfsmönnum Kofi Annans hafi undrast að Norðurlöndin hafi ekkert brugðist við þessari breytingu og þessum niðurskurði. Væntanlega hefur þarna eitthvað slegið saman að peningarnir sem voru lagðir til íslenskuþáttarins hefðu verið til þess að styðja við íslenskt stöðugildi og við skulum ekkert harma það þó að meira hafi verið gert úr framlagi Íslands en efni stóðu til. En miðað við það að þessar breytingar hafa orðið finnst mér jákvætt, ef miðstöð Sameinuðu þjóðanna verður opnuð hér, ef að það verður hægt að koma því á að miðstöðin geti jafnframt sinnt upplýsingaskyldu og átt samvinnu við upplýsingaskrifstofuna í Brussel um þau málefni sem áður þótti ástæða til að koma á framfæri við Norðurlöndin, mundi þá vera komið á framfæri til okkar. Miðað við fréttirnar og gagnrýnina sem uppi er um framkvæmdina og linku Norðurlandanna að bregðast þarna við þá ætla ég að vera fremur sátt við málið ef af verður með þessa miðstöð Sameinuðu þjóðanna, að hún sinni þessum þætti.

Virðulegi forseti. Það var í júní í sumar sem bárust fréttir af því að búið væri að gera og ná niðurstöðu um breytingar á landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins. Franz Fischler, framkvæmdastjóri landbúnaðarmála hjá Evrópusambandinu, var nokkuð brattur í umsögn sinni um breytingar á landbúnaðarstefnunni og talaði um að nú mætti Evrópusambandið sterkt til leiks til samninga við Alþjóðaviðskiptastofnunina WTO. Hann fullyrti að endurskoðunin leiddi af sér meira frelsi fyrir evrópska bændur að jafna framboð og eftirspurn í greinum sínum og að unnt yrði að hindra að smjörfjöll, vínbirgðir og annað hlæðist upp. Evrópusambandið hefur leitt þann ríkjahóp sem stendur vörð um þá tegund landbúnaðar sem hefur best þekkst og verið haldið utan um á norðurhveli. Nú virðist sem þeir hjá Evrópusambandinu ætli að breyta að mestu yfir í svokallaða græna styrki, þ.e. styrkir sem verða ekki lengur framleiðslutengdir eins og er t.d. hjá okkur á Íslandi. Það virðist sem bóndinn eigi að fá tiltekna styrki og fjárhæðir við tilteknar aðstæður, óháð því hvaða verkefni hann ætlar að fara í, hvort sem það er skógrækt, þjónusta, eftirlit eða einhvers konar uppbygging. Erfitt að átta sig á því en ég býst við því að hæstv. ráðherra upplýsi okkur nánar um það. Þar sem þrír meginhópar innan Alþjóðaviðskiptaskrifstofunnar, Evrópusambandið, Bandaríkin og þróunarlöndin hafa verið að takast á um stefnuna sem verður tekin innan Alþjóðaviðskiptaskrifstofunnar, hlýtur það að geta haft talsverð áhrif á okkur hvernig Evrópusambandið mótar sína stefnu, sérstaklega ef Evrópusambandið breytir í aðra átt en við erum kannski að vinna að innan Alþjóðaviðskiptaskrifstofunnar. Þess vegna spyr ég hæstv. utanrrh. um álit hans á þróuninni og hvernig hann telji að við munum þurfa að bregðast við, hverjar séu helstu breytingar sem samþykktar hafi verið á landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins og hvernig þessar breytingar falla að íslenskum hagsmunum.

Herra forseti. Helsta einkenni þeirra breytinga sem nú eiga sér stað og eru fram undan innan Evrópusambandsins er að framleiðsla er að mestu leyti aftengd styrkveitingum. Þess í stað er meiri áhersla lögð á matvælaöryggi og umhverfismál. Í meginatriðum verður framkvæmdin á þann veg að í stað framleiðslutengdra styrkja nýtur hvert býli árlegs, almenns framlags sem er reiknað í hverja einingu lands. Framlagið er fundið út frá því hvað viðkomandi býli fékk í framlag árin 2000--2002, en þær viðmiðanir má leiðrétta hafi rekstur býlisins verið afbrigðilegur á viðmiðunarárunum. Frá þessari meginreglu var samið um frávik sem aðildarlöndin mega beita hvert fyrir sig til að samkomulag næðist. Nýtt fyrirkomulag tekur gildi 1. jan. 2005, sem er ári seinna en framkvæmdastjórnin hafði lagt til. Þá verður hverju og einu landi heimilt að fresta gildistöku þessa fyrirkomulags í allt að tvö ár eða til 1. jan. 2007. Markaðsstuðningur tekur einnig breytingum. Markmiðið er að færa markaðsverð ESB fyrir landbúnaðarafurðir nær heimsmarkaðsverði. Eftir sem áður verður markaðsverð matvæla innan ESB hærra en heimsmarkaðsverð vegna markaðsverndar sem tollar og uppkaupaverð umframframleiðslu veita og einnig vegna útflutningsbóta. Þá er enn fremur ákveðið að framlög til einstakra býla sem eru umfram 5.000 evrur á ári verði skert um 3% árið 2005 stighækkandi í 5% árið 2007 og síðar. Þó skal ekki skerða framlög til býla á jaðarsvæðum. Áætlað er að þessi skerðing nemi 1,2 milljörðum evra sem verði deilt út eftir þeirri meginreglu að hvert land fær í sinn hlut að lágmarki 80% af því sem það leggur til. Hverju landi er heimilt að veita landbúnaði sínum viðbótargreiðslur að hámarki 10% af þeim stuðningi sem ESB veitir. Sé þessi stuðningur búgreinatengdur má hann ekki nema hærri fjárhæð en nemur 10% þess stuðnings sem búgreinin fær úr sjóðum ESB. Þessi framlög skulu vera til umbóta og umhverfisverndar í landbúnaði og hvetja til betri gæða og markaðssetningar fyrir búvörur. Viðbrögð aðildarríkjanna voru misjöfn en þó virtust öll hafa náð ásættanlegum lausnum sinna mála í málamiðlun þeirri sem samþykkt var að lokum. Portúgalar voru þeir einu sem greiddu atkvæði gegn endurskoðuninni. Þess má geta að samtök evrópskra bændasamtaka voru lítt ánægðir með niðurstöðuna. Gagnrýni þeirra var á þá lund að verið væri að færa landbúnaðarstefnuna aftur heim í hérað, eins og það var orðað, samkeppnishæfni evrópsks landbúnaðar væri í hættu, niðurskurður væri of mikill í mjólkurgeiranum og hætta væri á að framleiðsla mundi leggjast af á harðbýlum svæðum þar sem framleiðslutenging styrkja hefði verið afnumin. Að því er varðar síðari hluta fsp. þar sem spurt er hvernig þessar breytingar falli að íslenskum hagsmunum, er því til að svara að landbúnaðarstefnan hefur í sjálfu sér engin áhrif á íslenskan landbúnað enda er hann ekki hluti af landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins. Þannig er ekkert sem bendir til að umbæturnar á landbúnaðarstefnu ESB hafi áhrif á íslenskan landbúnað eða raski samkeppnisstöðu hans gagnvart hinum Evrópusambandsríkjunum enda nýtur íslenskur landbúnaður mikillar sérstöðu og útflutningshagsmunir okkar eru tiltölulega litlir. Hins vegar kann breytt landbúnaðarstefna ESB að hafa áhrif á stöðu Íslands í alþjóðlegu samhengi sem endurspeglast fyrst og fremst í yfirstandandi samningaviðræðum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Ég hef sagt að þess megi vænta að niðurstaða ESB verði leiðbeinandi um þær breytingar sem gera verði á íslenska landbúnaðarkerfinu vegna væntanlegra WTO-samninga en breytt landbúnaðarstefna ESB skapar sambandinu aukið svigrúm í Doha-samningalotunni. Til þess að hægt sé að leiða þær samningaviðræður til lykta af Íslands hálfu er víst að við þurfum að vera reiðubúin til að taka á okkur skuldbindingar um endurskoðun á landbúnaðarstefnunni. Þó að viðræðurnar hafi siglt í strand í Cancún að þessu sinni og óvíst um næstu skref er það ekkert launungarmál að okkar bíður það verkefni að hagræða í íslenskum landbúnaði svo að hann geti mætt aukinni samkeppni og breyttu rekstrarumhverfi á heimsmarkaði á næstu árum.

Virðulegi forseti. Það var mjög áhugavert að fylgjast með því sem var að gerast í sumar og það kom fram í þessari sömu frétt að kostnaður Finna hefði getað farið upp í 85 millj. evrur á ári við fyrstu hugmyndir sem voru um endurskoðun á landbúnaðarstefnunni, en verði 7 millj. Það eru miklar breytingar frá fyrstu hugmyndum. Ég var einmitt að vísa til þess að þar sem Evrópusambandið er ein stærð af þremur sem eru að takast á og ræða málin innan Alþjóðaviðskiptaskrifstofunnar þá getur nú verið að sú stefna verði ofan á og hafi áhrif á skuldbindingar okkar eins og fram kom í svari ráðherra í lokin. Ég er þá að velta því fyrir mér, ef þetta er að ganga eftir, að þarna er frestun leyfð í tvö ár, segir hæstv. ráðherra. En verðum við ekki að fara að huga að því hvort það muni henta Íslandi og þá hvernig hægt væri að fara yfir í græna styrki í framtíðinni í stað þess að vera með þessa framleiðslubundnu styrki sem við erum með sem hafa að mörgu leyti verið mjög erfiðir. Það er áhugavert að heyra svar hæstv. ráðherra við því vegna þess að við getum að sjálfsögðu verið utan Evrópusambandsins og sagt að okkur varði ekkert um hvað gerist hjá þeim, en þeir eru gífurlega sterkur aðili innan samninganna hjá Alþjóðaviðskiptaskrifstofunni. Og ef það bíður okkar að verða að endurskoða landbúnaðarstefnuna þá er nú kannski fremur viturlegt að byrja að skoða hvernig við þurfum að sveigja hana þannig að þetta skelli ekki mjög illa á okkur og alvarlega.

Herra forseti. Við gerum okkur fulla grein fyrir því, vegna þeirra umræðna sem fara núna fram innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, að við munum þurfa að breyta ýmsu í styrkjum eða stuðningi við íslenskan landbúnað. Við erum fyrst og fremst með svokallaða græna styrki og svokallaða gula styrki og okkur sýnist að það verði tiltölulega minna mál fyrir okkur en ýmsa aðra að gera þarna breytingar á. Það er þegar byrjað að ræða það við Bændasamtökin og aðila í landbúnaðinum hvernig best sé að snúa sér í þessum málum. Ég er ekki að segja að það verði vandalaust, það er langt frá því. Hins vegar sýnist okkur að við séum í tiltölulega betri stöðu en vinir okkar í Noregi sem hafa notað annars konar styrki, svokallaða bláa styrki, og það verði þeim enn þá erfiðara að gera þær breytingar sem eru yfirvofandi. Okkur sýnist því að það hafi verið haldið skynsamlega á málum á undanförnum árum og áratugum að því er varðar íslenskan landbúnað og að það verði auðveldara fyrir okkur að aðlagast þeim reglum sem líklegt er að verði breytt, á grundvelli samkomulags á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, en fyrir ýmsa aðra. En það má ekki draga úr þeim vanda sem íslenskur landbúnaður stendur frammi fyrir því hann þarf að mæta vaxandi erlendri samkeppni. En það eru allar líkur á því að íslensk stjórnvöld geti haldið áfram að auðvelda íslenskum landbúnaði að framleiða góðar vörur, sérstaklega fyrir okkur Íslendinga og okkar þjóð, enda eru útflutningshagsmunir okkar tiltölulega litlir.

Herra forseti. Það er fyrst og fremst með tvennum hætti sem valdbeiting gegn fullvalda ríki innan viðurkenndra landamæra getur talist lögleg í þjóðarétti. Í fyrra tilvikinu er það ef réttur til sjálfsvarnar hefur stofnast á grundvelli 51. gr. stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ríki hefur þannig rétt til að verja sig eitt eða með öðrum ef á það hefur verið ráðist með hervaldi. Hitt tilvikið er ef eitthvert ástand er þannig að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna hefur úrskurðað skv. 39. gr. að fyrir hendi sé ófriðarhætta, friðrof, eða ríki hafi gert árás sem getur þá aftur varðað við 51. gr. eins og áður sagði. Sé slíkt ástand úrskurðað, þ.e. að það ógni heimsfriði, skal fyrst tæma öll efnahagsleg, diplómatísk, pólitísk og lagaleg úrræði, sbr. 40. og 41. gr. stofnsáttmálans, áður en öryggisráðið heimilar valdbeitingu skv. 42. gr. Nú er það ljóst í fyrsta lagi að Írak réðst ekki á Bandaríkin né Bretland. Í öðru lagi er ljóst að öryggisráðið úrskurðaði ekki að ástandið í Írak ógnaði heimsfriði og fylgdi því eftir með annarri ályktun sem heimilaði valdbeitingu skv. 42. gr. Engin slík samþykkt var gerð á vegum öryggisráðsins. Í þriðja lagi liggur fyrir að þrátt fyrir linnulausa leit í marga mánuði og gríðarlegan kostnað hafa engin gereyðingarvopn fundist í Írak. Vaxandi líkur eru á því að þau hafi alls ekki verið til staðar. Alvarlegra er að sterkar vísbendingar eru uppi um að blekkingum hafi verið beitt eða a.m.k. hafi menn vísvitandi ýkt þá ógn sem stafaði af fyrrverandi stjórnvöldum í Írak. Í þessu ljósi hef ég leyft mér að spyrja hæstv. utanrrh.: 1. Hvert er mat ráðherra á lögmæti innrásar Bandaríkjamanna og Breta í Írak fyrr á árinu í ljósi þess að engar sannanir hafa fundist fyrir gereyðingarvopnaeign Íraka og svo virðist sem sú hætta sem umheiminum stafaði af þáverandi stjórnvöldum í Írak hafi verið ýkt? Hér mætti bæta því við að engar sannanir hafa heldur fundist fyrir tengslum írakskra stjórnvalda við hryðjuverkasamtökin al Qaeda. 2. Hefur ríkisstjórnin hugleitt þann möguleika að draga til baka stuðning sinn við innrásina í Írak og láta taka Ísland af lista yfir þær þjóðir sem studdu stríðið? 3. Hver er afstaða ríkisstjórnarinnar til áframhaldandi bandarískra yfirráða í Írak?

Herra forseti. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að styðja aðgerðir Bandaríkjanna og Bretlands gegn Írak var hvort tveggja pólitísk og byggð á grundvelli alþjóðalaga. Að vandlega íhuguðu máli tók ríkisstjórnin þá ákvörðun að lýsa yfir stuðningi við innrás Bandaríkjanna og Bretlands í Írak. Ákvörðunin er fyrst og fremst stuðningur við það sjónarmið að Sameinuðu þjóðirnar yrðu að fylgja eftir ákvörðunum sínum um afvopnum Íraks. Stjórnvöld í Írak höfðu hvorki staðið við vopnahlésskilmálana frá 1991 né hlýtt fjölmörgum ályktunum öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um afvopnum frá þeim tíma. Í ályktun öryggisráðsins nr. 1441 er sérstaklega vísað til tíu fyrri ályktana ráðsins um Írak. Tólf ár liðu frá því Írökum bar að afvopnast og nauðsynlegt að allri óvissu yrði eytt í þeim efnum. Öryggisráðið hafði varað Íraka ítrekað við afleiðingum þess að þeir héldu áfram að brjóta gegn þeim skilmálum sem öryggisráðið hafði sett með fyrri ályktunum sínum. Með einróma ályktun öryggisráðsins nr. 1441 frá 8. nóvember 2002 gáfu Sameinuðu þjóðirnar Írak lokatækifæri til að sýna fram á að landið hefði eytt öllum gereyðingarvopnum sínum. Írak braut gegn ákvæðum þessarar ályktunar eins og annarra áður. Það hefði verið ákjósanlegt ef allar aðstæður hefðu leyft að vopnaeftirlitinu hefði verið gefinn meiri tími, en um það náðist ekki samstaða í öryggisráðinu eins og kunnugt er. Sameinuðu þjóðirnar eða öllu heldur sum aðildarríki þeirra brugðust skyldum sínum með því að víkja sér undan ábyrgð með því að fylgja ekki eftir einróma samþykkt ályktunar öryggisráðsins nr. 1441. Íröksk stjórnvöld höfðu um árabil virt Sameinuðu þjóðirnar að vettugi og allar tilraunir til að beita öðrum aðferðum en hernaðarlegum reyndust árangurslausar. Það var einungis þegar herveldi var hótað að íröksk stjórnvöld gáfu tímabundið eitthvað eftir. Írak hefur um árabil verið ógnun við svæðisbundin og hnattrænan stöðugleika og farið með ófriði gegn nágrannaríkjum sínum og ráðist á miskunnarlausan hátt gegn eigin borgurum og annarra ríkja með gereyðingarvopnum. Mannréttindabrot stjórnar Saddams Husseins voru með ólíkindum. Og enn hefur ekki að fullu verið upplýst um örlög margra kúveiskra borgara og íranskra stríðsfanga. Ástæður hernaðaraðgerðanna voru því margþættar og snerust ekki eingöngu um spurninguna um gereyðingarvopnaleit Íraka. Hvenær þraut þolinmæði alþjóðasamfélagsins? Hversu lengi er nógu langt? Saddam Hussein hefur nú verið rekinn frá völdum eftir 23 ára ógnarstjórn. Refsiaðgerðum gegn Írak hefur verið aflétt með ályktun öryggisráðsins nr. 1483 frá 22. maí 2003. Alþjóðasamfélagið vinnur nú að því að skapa forsendur fyrir öflugri endurreisn í Írak, þar sem lokamarkmiðið verður að koma á lýðræðislegri stjórn í landinu og forræði írakskra borgara á eigin málum. Þótt engin gereyðingarvopn hafi enn fundist í Írak, þá hlíttu Írakar ekki ályktunum Sameinuðu þjóðanna um afvopnun og gerðu vopnaeftirlitsmönnum samtakanna og Alþjóðakjarnorkumálastofnuninni eins erfitt fyrir og kostur var. Íslensk stjórnvöld telja það alvarlegt mál þegar ályktunum Sameinuðu þjóðanna er ekki fylgt. Að því er varðar spurningu númer tvö og í ljósi þess sem ég hef nú sagt er afstaða íslenskra stjórnvalda óbreytt. Ekki er heldur ástæða til að óska eftir því að Ísland verði tekið af þeim lista sem nefndur hefur verið, enda væri það sérkennileg sögufölsun. Nýlega hefur náðst samkomulag í öryggisráðinu um ályktun nr. 1511 og endurreisnarstarf er hafið. Það þjónar því litlum tilgangi og alls ekki hagsmunum íraksks almennings að líta fyrst og fremst um öxl, heldur fram á við. Rétt er að taka eftir því að fullt samkomulag náðist um það í öryggisráðinu. Að því er varðar spurningu þrjú skiptir miklu að Bandaríkjunum og öðrum samstarfsríkjum í Írak takist sem fyrst að tryggja öryggi og stöðugleika í landinu því það er forsenda þess að endurreisnarstarf geti hafist og írakska þjóðin geti með lýðræðislegum hætti kosið nýja ríkisstjórn. Um leið yrði skapaður grundvöllur fyrir þátttöku alþjóðlegra og fjölþjóðlegra samtaka og stofnana, einnig óháðra félagasamtaka í uppbyggingarstarfinu. Íslensk stjórnvöld telja að Sameinuðu þjóðirnar eigi að vera þar í broddi fylkingar.

Virðulegur forseti. Rétt er hjá hv. fyrirspyrjanda að forsenda fyrir innrás af þessu tagi er sjálfsvörn eða ógnun við heimsfriðinn og það er skiljanlegt að hæstv. utanrrh. vilji ekki líta um öxl í þessu efni, heldur horfa fram á veginn því hann kom hér upp með allt aðrar skýringar en hann færði þjóðinni í mars sl. Á fundi með háskólastúdentum í hádeginu 26. mars sl. sagði hæstv. utanrrh. að Írakar réðu yfir vopnum sem heimsbyggðin gæti ekki horft upp á. Hann sagði, með leyfi, forseta: ,,Af hverju veittum við þennan stuðning? Vegna þess að við teljum stórhættulegt að Saddam Hussein ráði yfir gereyðingarvopnum. Öll heimsbyggðin er sammála um að alþjóðasamfélaginu stafi hætta af.`` Og hæstv. utanrrh. var ekki í neinum vafa um þau gereyðingarvopn. Þegar hann var spurður um heimildir sínar fyrir þeim, þá sagði hann að flestir teldu allar líkur á að hann hefði rétt fyrir sér í þessu efni. Hvar eru nú gereyðingarvopnin? Þau eru hvergi. Það sýnir sig, virðulegur forseti, að jafnmikilvæg ákvörðun í utanríkismálum og þessi hefur verið tekin á röngum og raunar nánast engum forsendum.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. fór hér eins og köttur í kringum heitan graut. Ég þakka honum samkvæmt venju fyrir svörin en mér fannst þau ekki stórbrotin. Hæstv. ráðherra fór með tugguna frá Washington um það á hvaða grundvelli væri nú, í ljósi þess sem liðið er og komið hefur á daginn, hægt að láta það heita svo að þetta árásarstríð væri réttlætanlegt og verjanlegt. Hæstv. ráðherra sneiddi algerlega hjá því að ræða þá staðreynd að þarna hafa nær algerlega engin gereyðingarvopn fundist. Hæstv. ráðherra kom í engu tilviki inn á þær grundvallargreinar stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna sem ég vitnaði til og spyr um. Heldur er hér farið út í skóg að smíða sér einhverjar röksemdir fyrir því að þetta geti heitið löglegt. Og að tala svo um að ríkisstjórn Íslands hafi að vandlega athuguðu máli ákveðið að styðja þetta stríð. Við sem upplifðum það hvernig ráðamenn ríkisstjórnarinnar sneru við blaðinu á fáeinum sólarhringum síðari hluta marsmánaðar síðastliðins þekkjum aðra útgáfu af sögunni. Ég á í mínum fórum dag frá degi ummæli hæstv. utanrrh. þar sem hann segir alveg fram til 17. mars að nýja ályktun þurfi í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Síðan í framhaldinu eru gereyðingarvopnin notuð sem helsta réttlæting fyrir því að styðja þetta stríð og svo heyrum við hvernig talað er núna. Segjum sem svo að það sé slæmt stjórnarfar í einu ríki í Austurlöndum nær, í öðru lagi að ástandið þar sé ógnun við öryggi á svæðinu og í þriðja lagi að viðkomandi ríki brjóti gegn ályktunum Sameinuðu þjóðanna. Hvað gæti þetta ríki heitið? Ísrael? Í öllum tilvikum ætti þetta við Ísrael. Er afstaða ríkisstjórnar Íslands þá sú hin sama þar? Eiga menn ekki að reyna vera sjálfum sér samkvæmir? Mér finnst, herra forseti, að þetta mál sé langt frá því að vera uppgert í íslenskum stjórnmálum og áskil mér fullan rétt til að halda stjórninni áfram við efnið í þeim efnum.

Herra forseti. Það er mjög athyglisvert að fulltrúar stjórnarandstöðunnar víkja yfirleitt aldrei einu orði að ógnarstjórn Saddams Husseins. Eins og það komi málinu ekki við. Ég spyr þá: Ef gereyðingarvopnin væru fundin, teldu þeir þá að rétt ákvörðun hefði verið tekin? Auðvitað skiptu gereyðingarvopnin miklu máli í þessu sambandi, því skal ekki neitað. Og það er vitað mál að þau voru til. Það liggur alveg ljóst fyrir. Hins vegar er ekki vitað hvað varð um þau. En er það þannig að alþjóðasamfélagið beri enga ábyrgð þegar ógnarstjórnir eins og stjórn Saddams Husseins myrðir eigin borgara með gereyðingarvopnum eða öðru því sem tiltækt er? Ber þá alþjóðasamfélagið enga ábyrgð? Bar alþjóðasamfélagið enga ábyrgð í Bosníu?

Það á að fara að sínum eigin forsendum.

Bar alþjóðasamfélagið enga ábyrgð í Kosovo? Bar alþjóðasamfélagið enga ábyrgð í Afganistan? Í Rúanda? Í öllum þessum tilvikum er ljóst að samþykki Sameinuðu þjóðanna lá ekki fyrir. En það lá fyrir að Sameinuðu þjóðirnar voru þeirrar skoðunar að þarna væri mjög alvarlegt ástand. Og í öllum tilvikum er talið að gripið hafi verið of seint til aðgerða. Hins vegar verðum við líka að líta þetta mál í ljósi þess ástands sem er hjá Sameinuðu þjóðunum. Hvernig neitunarvaldi er beitt. Og hvernig Sameinuðu þjóðirnar starfa. Okkur ber að bæta starfsaðferðir Sameinuðu þjóðanna. Það gengur ekki að þjóðir hafi jafnríkt neitunarvald og þær hafa eins og raun ber vitni. Eða er hv. þm., Steingrímur J. Sigfússon, sammála því að Bandaríkjamenn beiti neitunarvaldi skipti eftir skipti 

Nei.

Vill hann halda því áfram?

Nei.

Áttu Frakkar þá heimild til þess að beita algjörlega neitunarvaldi að því er varðar Írak eins og þeir gerðu?

Hvað höfðingjarnir hafast að ...

Hæstv. forseti. Ég beini spurningu til hæstv. utanrrh. varðandi það hvernig hann og ráðuneyti hans hyggist tryggja sveitarstjórnarmönnum aðgang að Evrópusamstarfinu. Sveitarstjórnarmál á Íslandi eru í hæsta máta Evrópumál. 70% af þeim löggerningum ESB sem leidd eru í lög hér koma til framkvæmda á vettvangi sveitarstjórna. Evrópureglur gilda um veitumál, sorphirðu, innkaup og útboð, starfsmannahald, samkeppnisreglur og fleira á vettvangi sveitarstjórna. Kunnara er en frá þurfi að segja að lýðræðishallinn innan ESB hefur verið stöðugt til umræðu um langan tíma og til mótvægis hefur Evrópuþingið fengið löggjafarvald. Völd ráðherraráðsins hafa verið aukin á kostnað embættismanna framkvæmdastjórnarinnar. Nálægðarreglan um ákvarðanir hefur verið innleidd. Völd og þátttaka svæðisbundinna stjórnvalda í undirbúningi ákvarðana hafa verið stóraukin, m.a. með svæðanefnd sveitarstjórnarmanna. Í komandi svokallaðri stjórnarskrá Evrópusambandsins er gert ráð fyrir að aðkoma sveitarstjórna og þjóðþinga verði aukin enn frekar. Það gliðnar sem sagt sífellt milli reglna ESB og þeirra reglna sem gilda á EES-svæðinu. Sú gliðnun grefur undan tilvist EES-samningsins og markmiðum hans. Aðkoma fulltrúa almennings EFTA-ríkjanna að pólitísku samráði innan ESB fer sem sagt minnkandi ár frá ári. Í rauninni er ekki aðeins um að ræða tvöfaldan lýðræðishalla í þessu efni hjá okkur, heldur fullveldishalla sem er að verða ólíðandi. Utanrrn. hefur ýmislegt gert til að vekja athygli á þessum málum og komið hefur fram hjá ráðherranum að hann hafi áhuga á því að reyna að fá aðgang fyrir sveitarstjórnarmenn að svæðanefnd ESB og áhuga á því að stofnuð verði sveitarstjórnarnefnd EFTA með ráðgjafarnefnd EFTA sem fyrirmynd. Þess vegna er spurt hvernig þessum áhugamálum miði og hvaða möguleikar eru á að ná fram meiri áhrifum fyrir íslenska sveitarstjórnarmenn á vettvangi Evrópusambandsins.

Herra forseti. Í utanrrn. hefur verið lögð sérstök áhersla á málefni sveitarfélaganna og EES undanfarin ár og hvernig megi tryggja betur aðgang þeirra að EES-samstarfinu. Það er vissulega ekki mitt að segja íslenskum sveitarfélögum fyrir verkum. Íslenskir sveitarstjórnarmenn eru fullfærir um að móta þá afstöðu sem best hentar hagsmunum þeirra hverju sinni og umbjóðenda þeirra. Við í ráðuneytinu höfum hins vegar lagt áherslu á mikilvægi þess að sveitarstjórnarmenn taki öflugan þátt í Evrópuumræðunni og að utanrrn. aðstoði íslenskar sveitarstjórnir sem kostur er við hagsmunagæslu á erlendri grund. Sveitarfélögin hafa í vaxandi mæli talið sig vera út undan að því er varðar málefni EES, sem er sérstaklega bagalegt í ljósi þess hve mikla ábyrgð þau bera á framkvæmd EES-reglna. Mér hefur borið skylda til að bregðast við því, ekki síst vegna hins aukna vægis sem sveitarstjórnarstigið hefur fengið innan ESB undanfarin ár og það hef ég gert með margvíslegum hætti. Haustið 2001 var tekin sú ákvörðun í utanrrn. að sinna markvissar þeim málum EES-samningsins sem varða sveitarfélögin í landinu. Markmiðið var m.a. að gera sveitarfélögunum viðvart þegar nýjar gerðir eða tilskipanir er varða sveitarfélögin eru í undirbúningi. Sérstökum starfsmanni á viðskiptaskrifstofu utanrrn. var falið að sinna málefnum er varða EES og sveitarfélögin og yrði hann m.a. tengiliður og sæi um að miðla upplýsingum frá Brussel og fylgjast með gangi mála þar, ekki síst með aðstoð fulltrúa annarra ráðuneyta í sendiráðinu þar. Meðal annars var boðað til fundar með 22 stærstu sveitarfélögum landsins um EES og sveitarfélögin. Í október 2001 var efnt til fundar með fulltrúum nokkurra ráðuneyta um málefni sveitarfélaganna og EES og þeim kynnt að ákveðið hefði verið að sinna framvegis EES-málum sveitarfélaga sérstaklega. Í framhaldi af þeim fundi ákvað utanrrn. að setja á fót starfshóp sem hefði m.a. það hlutverk að fylgjast með þróun löggjafar innan ESB sem snerta málefni sveitar og héraðsstjórna og gera stjórnvöldum grein fyrir afleiðingum hennar fyrir íslensk sveitarfélög. Utanrrn. fer fyrir þessum starfshóp sem nú hefur starfað í tvö ár. Á þeim tíma hefur skapast prýðileg samvinna á þeim vettvangi. Auk þess að funda reglulega hefur starfshópurinn staðið fyrir tveimur stórum ráðstefnum um EES og sveitarfélögin, 8. febrúar 2002 og 4. apríl sl. Á þeim ráðstefnum hefur verið lögð sérstök áhersla á mikilvægi þess að EFTA-ríkin komi í eins ríkum mæli og unnt er að mótun löggjafar sem okkur er á endanum ætlað að fylgja. Oft og tíðum er verið að fjalla um löggjöf sem varðar hagsmuni almennings og ekki síður hagsmuni sveitarsjóða og atvinnulífs. Með stofnun nefndarinnar hefur verið verulega bætt úr upplýsingum til sveitarstjórnanna. Mikilvægt er að íslenskum sveitarfélögum sé gert kleift að sinna hagsmunagæslu bæði að því er varðar EES-löggjöf og til að nýta þau tækifæri sem gefast í EES-samningnum, t.d. með þátttöku í ýmsum samstarfsáætlunum á þessum vettvangi. Ekki síst í ljósi þess að EES-samningurinn minnist ekki á málefni sveitarfélaga eða aðkomu þeirra að samráði eða framkvæmd EES-samningsins. Ég fól því þessum starfshópi í febrúar sl. að gera skýrslu með tillögum sem lagðar yrðu fyrir ríkisstjórn um framtíðartilhögun á streymi upplýsinga og samráði milli sveitarfélaga og stjórnvalda um EES-mál. Skýrslunnar mun verða að vænta í lok þessa mánaðar. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að utanrrn. hefur að beiðni Sambands ísl. sveitarfélaga unnið að því að fá aðkomu að svæðanefnd ESB og mun reyna að fá samstöðu innan EFTA um að stofnuð verði sveitarstjórnarnefnd EFTA með ráðgjafarnefnd EFTA sem fyrirmynd. Svæðanefnd ESB er skipuð fulltrúum sveitarstjórnarstigsins og hefur veigamiklu hlutverki að gegna sem umsagnaraðili um löggjöf Evrópusambandsins. Loks er þess að geta að til að styrkja aðkomu sveitarfélaganna að EES-samstarfinu hefur utanrrn. nú í um ár staðið straum af kostnaði við þátttöku eins fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga á fundum ráðgjafarnefndar EFTA. Það er gert á grundvelli þess að sveitarfélögin eru einn stærsti vinnuveitandinn í landinu.

Herra forseti. Þegar samningurinn um EES var gerður í árdaga var aðkoma sveitarstjórnarmanna innan Evrópusambandsins miklu minni en í dag. Þeir kvörtuðu sáran yfir því og þess vegna hafa verið gerðar gagngerðar breytingar eins og hv. þm. Einar Karl Haraldsson lýsti. Nú á sveitarstjórnarstigið innan ESB miklu meiri möguleika á að koma viðhorfum sínum á framfæri. Ekkert slíkt hefur gerst í jákvæða breytingarátt innan EFTA-stoðarinnar. Sveitarstjórnarmenn í EFTA-ríkjunum eiga enn jafnörðugt með að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og ég fullyrði að það hefur kostað sveitarstjórnarstigið á Íslandi mikla fjármuni. Allt það sem hæstv. ráðherra taldi upp áðan hefur hæstv. félmrh. farið yfir og dæmt léttvægt. Hæstv. félmrh. sem fer með sveitarstjórnarmálin í landinu segir að eina leiðin sé að endurskoða EES-samninginn til að koma inn aðkomu EFTA-sveitarstjórnarmanna. Ég spyr hæstv. utanrrh.: Telur hann að einhverjar líkur séu á því að EES-samningurinn verði endurskoðaður með það fyrir augum?

Virðulegur forseti. Enn þurfum við að ræða ýmsa þá agnúa sem fylgt geta því formi sem við höfum valið á samskiptum okkar við Evrópusambandið og ætti nú kannski að vera okkur íhugunarefni. En ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina. Mikilvægt er að hér fari fram meiri umræða en verið hefur um málefni sveitarstjórnarstigsins og var raunar kallað sérstaklega eftir því á fjármálaráðstefnu sveitarfélaganna fyrr í dag. Er það tímanna tákn að í setningu fjármálaráðstefnu sveitarfélaganna var sérstaklega og ítrekað fjallað um þau miklu og margvíslegu áhrif sem tilskipanir Evrópusambandsins hafa haft á starfsemi sveitarfélaganna, þau auknu verkefni sem þeim hafa þar verið lagðar á herðar og þá margvíslegu sérstöðu sem íslensk sveitarfélög búa við og þyrftu að hafa mun greiðari leiðir til að koma á framfæri eins og hæstv. félmrh. hefur raunar áður á bent og hv. 1. þm. Reykv. n. hefur haldið til haga í umræðunni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir yfirferð hans á þessu máli. Enginn þarf að efast um áhuga hans á að koma áfram auknum áhrifum sveitarstjórnarmanna á Evrópusamstarfið eins mikilvægt og það nú er eins og hv. þingmenn hafa bent á í umræðunni. En það sem mér fannst vanta í málflutning hans var kannski það mat á því hvort það væri líklegt að EES-leiðin í þessu væri í rauninni líkleg til árangurs. Er líklegt að hægt sé að fá aðgang að svæðisnefnd sveitarstjórna innan ESB? Og er líklegt að EFTA vilji koma upp einhvers konar sveitarstjórnarráði? Mjög mikilvægt er að átta sig á því hversu raunhæfar þessar leiðir eru. Eins og áður hefur komið fram hjá framsóknarmönnum hefur það verið stefna þeirra að byggja á EES-samningnum til þrautar. En takist ekki að ná fram endurskoðun á honum eða uppfærslu innan tíðar hlýtur að reka að því að hugað verði að aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Athyglisvert er í þessu sambandi að samkvæmt blaðafregnum virðist ekki vera mikil samstaða meðal utanríkisráðherra EFTA um hvað eigi að leggja áherslu á í sambandi við endurskoðun EES-samningsins né heldur mikil líkindi til þess að framkvæmdastjórnin og ráðherraráð Evrópusambandsins ljái máls á slíkri endurskoðun.

Herra forseti. Staðfest hefur verið í þessari umræðu að sveitarstjórnarmenn fylgjast ekki nægilega vel með því sem gerist í þessum málum. Við höfum reynt að bæta úr því eftir því sem hægt er. Ég er þeirrar skoðunar að Alþingi fylgist ekki nægilega með því heldur og hef oft ítrekað það að nauðsynlegt væri fyrir Alþingi að hafa starfsmenn í Brussel til að fylgjast með málum. Það sé ekki nægilegt að ráðuneytin og utanrrn. geri það. Ég er löngu búinn að segja þá skoðun mína að ég telji að Alþingi eigi að fylgjast miklu betur með undirbúningi löggjafar og þingið væri þá betur í stakk búið til að taka á málum þegar þau koma hér til umfjöllunar. Má þar t.d. nefna mál sem nú er til umfjöllunar á Alþingi sem varðar bráðabirgðalög sem reyndist nauðsynlegt að setja. Að því er varðar það hvort líklegt sé að EES-samningurinn verði endurskoðaður þá er ég svartsýnn á það. Illa gekk að ná samstöðu um það innan EFTA en samstaða náðist samt og framkvæmdastjórnin tók því vel, Evrópusambandið tók því vel. En vísbendingar núna benda til þess að þar verði mjög á brattann að sækja. Hins vegar er það skylda okkar að reyna að gera allt sem í okkar valdi stendur til að hafa þau áhrif sem við getum á grundvelli EES-samningsins. Utanrrn. hefur að sjálfsögðu lagt sig fram um að koma því til leiðar, hvort sem það er á sveitarstjórnarstiginu eða annar staðar, að við getum það og við munum halda því starfi áfram. Það eru kostir og gallar við að taka þátt í þessu starfi. Það eru líka kostir og gallar 

Hæstv. forseti. Í maí 2002 var samþykkt hér á Alþingi þál. um úttekt á umfangi skattsvika, skattsniðgöngu og dulinni efnahagsstarfsemi. Tvívegis hefur umfang skattsvika verið kannað, árið 1984 og 1992. Niðurstaðan í fyrri úttektinni var sú að ætla mætti að umfang dulinnar starfsemi hérlendis væri á bilinu 5--7% af landsframleiðslu. Niðurstaðan frá árinu 1992 var sú að áætlaðar óframtaldar tekjur hefðu numið sem svarar tæpum 4 1 / 4 af landsframleiðslu. Þetta samsvaraði því að á árinu 1992 hefðu 16 millj. kr. ekki verið gefnar upp til skatts. Í framhaldi af þessum úttektum voru gerðar verulegar endurbætur á skatteftirliti og skattrannsóknum, m.a. var komið á fót embætti skattrannsóknarstjóra og mikill árangur hefur í kjölfar þess náðst í hertu skatteftirliti og fjölgun mála sem tekin hafa verið til rannsóknar og skilað sér í umtalsvert auknum tekjum ríkissjóðs. Ástæður fyrir því að tillagan var flutt á sínum tíma um að það skuli gerð úttekt nú tíu árum eftir að sú síðasta var gerð eru m.a. að í skýrslu sem var gerð fyrir tveimur til þremur árum um meðferð skattsvikamála komu fram verulegar efasemdir um að virðisaukaskattur skili sér nægilega vel í ríkissjóð. Ásetningur virðist að dylja brotin með skjalafalsi. Ýmislegt hefur líka breyst í atvinnulífi og skattumhverfi fyrirtækja frá því að síðasta úttekt á skattsvikum fór fram á árinu 1992. Umsvif fyrirtækja og fjármálaviðskipta hafa vaxið mikið og tekið verulegum stakkaskiptum með auknu frjálsræði á fjármagnsmarkaði, opnara þjóðfélagi og sívaxandi alþjóðavæðingu. Fjármagnsflæði milli landa er vaxandi þáttur atvinnulífsins og hafa skapast möguleikar á að skrá fyrirtæki erlendis og reikningsfæra umsvif fyrirtækja á erlendum vettvangi, m.a. til skatthagræðis. Rekstrarformi fyrirtækja hefur verið breytt og hlutafélagavæðing aukist, auk þess sem hægt hefur verið að stofna einkahlutafélög, sem hefur fjölgað gífurlega á undanförnum árum. Á það hefur ítrekað verið bent, m.a. af skattyfirvöldum, að með stofnun einkahlutafélaga skapist möguleiki á því að eigendur taki hluta launa sinna út í arðgreiðslum og greiði af þeim einungis 10% skatt í stað 38% í skatt. Mismunandi skattprósenta eftir uppruna tekna býður upp á alls konar skattundandrátt sem nauðsynlegt er að skoða. Því var þessi tillaga flutt og hún samþykkt á Alþingi í maí 2002. Því er nú spurt: Hvenær má vænta niðurstaðna starfshóps sem var skipaður samkvæmt þessari tillögu og skila átti niðurstöðum fyrir júlí á þessu ári? Í öðru lagi er spurt: Mun ráðherra gera Alþingi grein fyrir niðurstöðunum strax og þær liggja fyrir og upplýsa hvernig brugðist verður við þeim tillögum til úrbóta sem starfshópnum var falið að leggja fram?

Herra forseti. Fjmrh. skipaði starfshóp í samræmi við umrædda þáltill. frá 3. maí 2002 með skipunarbréfi sem dagsett er í júlí 2002. Í starfshópinn voru skipaðir Snorri Olsen, tollstjóri í Reykjavík, jafnframt formaður, Indriði H. Þorláksson ríkisskattstjóri og Skúli Eggert Þórðarson skattrannsóknarstjóri. Með starfshópnum hafa starfað séfræðingar í fjmrn. Hópurinn hefur fundað reglulega frá hausti 2002. Hlutverk starfshópsins er í fyrsta lagi að athuga hvernig skattsvik, skattsniðganga og dulin efnahagsstarfsemi hafa, frá því að nefnd sem kannaði umfang skattsvika skilaði skýrslu á árinu 1993, þróast eftir skatttegundum, atvinnugreinum, landsvæðum og í samanburði við aðrar þjóðir og hvert tekjutap ríkis og sveitarfélaga hefur verið af þessum sökum. Í öðru lagi að athuga helstu ástæður skattundandráttar og að hve miklu leyti megi rekja hann til skattalaga annars vegar og skattframkvæmdar hins vegar. Í skipunarbréfi kemur fram að starfshópurinn skuli leita upplýsinga og ábendinga hjá aðilum vinnumarkaðarins og öðrum hagsmunaaðilum eftir því sem við á. Viðfangsefni þessa starfshóps er að mörgu leyti víðfeðmara en fyrri sambærilegra starfshópa þar sem verkefni hans lýtur ekki eingöngu að skattsvikum heldur einnig skattsniðgöngu og dulinni efnahagsstarfsemi. Nefndin frá 1993 afmarkaði t.d. umfjöllun sína um skattsvik við refsiverð brot gegn lögum um tekjuskatt og eignarskatt, virðisaukaskatt, staðgreiðslu opinberra gjalda og tryggingagjald. Það er rétt sem fram kom í máli fyrirspyrjanda að margvíslegar breytingar hafa átt sér stað í íslensku samfélagi frá útkomu síðustu skýrslu er snerta viðfangsefni starfshópsins. Þannig hafa frjálsir fjármagnsflutningar og frjálsari viðskipti milli landa aukist frá því sem áður var. Hefur sú þróun kallað á ný athugunarefni fyrir skattyfirvöld sem gefa þarf gaum. Starfshópurinn hefur því kannað þennan þátt sérstaklega. Starfshópurinn hefur aflað ýmissa gagna bæði innan lands og utan. Í samanburði við aðrar þjóðir hefur einkum verið litið til hinna Norðurlandanna. Hafa nefndinni m.a. borist skýrslur og gögn úr sambærilegum úttektum sem unnar hafa verið þar. Þá hafa fulltrúar starfshópsins sótt fund um skattsniðgöngu og skattsvik sem haldinn var í Ósló í vor á vegum ríkisskattstjóraembætta Norðurlandanna. Starfshópurinn hefur óskað eftir ábendingum og athugasemdum frá ýmsum innlendum aðilum svo sem hagsmunasamtökum og opinberum stofnunum. Þá hefur verið framkvæmd könnun á vegum Gallups þar sem könnuð var afstaða manna til skattsvika og þátttaka í slíkum brotum. Er könnunin sambærileg fyrri könnunum sem gerðar hafa verið og verður hún birt í lokaskýrslu starfshópsins. Þar sem erfiðlegar hefur gengið að afla gagna en ætlað var í upphafi hefur vinna hópsins því miður tafist nokkuð frá upphaflegri áætlun. Í skýrslu sambærilegrar nefndar sem lauk störfum á árinu 1993 voru skattsvik m.a. metin með samanburði úr þjóðhagsreikningum eftir mismunandi uppgjörsaðferðum, annars vegar framleiðsluuppgjöri og hins vegar ráðstöfunaruppgjöri. Mismunur þessara tveggja aðferða gaf vísbendingu um þær tekjur sem ekki voru taldar til skatts. Í fyrrnefndri skýrslu frá 1993 voru framangreindar upplýsingar birtar vegna áranna 1975--1992. Starfshópurinn sem nú er að störfum hefur undir höndum samsvarandi tölur vegna áranna 1993--1997 sem birtar verða í lokaskýrslu hópsins. En vegna breyttra aðferða við úrvinnslu framangreindra gagna hefur starfshópnum hins vegar ekki tekist, a.m.k. ekki enn sem komið er, að afla sambærilegra gagna vegna áranna 1998 til og með 2002. Því miður hafa sem sagt orðið tafir á því að hópurinn gæti lokið störfum en hann stefnir að því að ljúka störfum sínum sem allra fyrst. Síðan er spurt, herra forseti, hvort ráðherra muni gera Alþingi grein fyrir niðurstöðum strax og þær liggi fyrir. Ég vil svara því þannig að ég mun að sjálfsögðu gera Alþingi grein fyrir öllum þeim niðurstöðum í þessari skýrslu sem unnt er að birta opinberlega og sjálfsagt að ræða það mál hér á Alþingi þegar þar að kemur. Reyndar á ég ekki von á því að í þessari skýrslu verði nein sérstök leyndarmál. Upphaf þessarar rannsóknar er að finna á Alþingi þannig að það er auðvitað eðlilegt að Alþingi verði gerð grein fyrir málinu.

Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt að halda vel á þessum málum. En það er nú þannig að sumt er vel þekkt hvað varðar skattundandráttinn, það eru þjónustukaupin, þessi endalausa spurning um reikning eða ekki reikning. Við þekkjum öll að það fólk þykir furðufuglar sem biður um reikning með fullum virðisaukaskatti og öllu tilheyrandi. Sérstaklega eru þekktar sögurnar um viðhald húsa, þegar fólk er að kaupa þjónustu til viðgerða á húsum sínum. Mig furðar á því að ráðuneyti hæstv. fjmrh. skuli ekki nýta sér það tæki sem endurgreiðsla virðisaukaskatts af viðhaldskostnaði er, vegna þess að mundi vera liður í endurhæfingu fólks á því að það að fá reikning, borga reikning, borga skattana og fá þá endurgreidda á réttum stað sé eitthvað sem á að gera, en ekki að taka þátt í þessum leik.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir þau svör sem hann gaf hér við fsp. minni. Ég tel af því sem fram kom í máli hæstv. fjmrh. að vel hafi verið haldið á málinu af hálfu hæstv. ráðherra, en auðvitað harma ég það ef ekki tekst að afla gagna um umfang skattsvika fyrir árið 1998--2000. En af orðum hæstv. fjmrh. má marka að það er verið að gera það sem hægt er í ráðuneytinu til þess að afla þeirra gagna, og ég legg áherslu á að menn taki sér frekar lengri tíma til þess en hitt þannig að það geti þá legið fyrir til þess að við fáum heildstæða mynd af þeim breytingum sem hafa orðið á þessu tíu ára tímabili. Það er alveg ljóst að umfang þessa verks var töluvert mikið og því má segja að það sé eðlileg skýring á því að þetta hafi dregist nokkuð, en nefndin átti að skila 1. júlí 2003. Af þeirri verkefnalýsingu sem hæstv. ráðherra gaf hér er hún fullkomlega í samræmi við þál. sem var samþykkt í maí 2002 þannig að það er unnið nákvæmlega eftir þeirri forskrift sem var gefin í þessari þáltill. og ég fagna því. Það eina sem ég heyrði að ráðherrann sleppti, sem fram kemur í tillögunni, var að það á að leggja fram tillögu til úrbóta og meta hvort og á hvaða sviðum efla þurfi skatteftirlit og skattrannsóknir og hvaða ávinningi það geti skilað í auknum skatttekjum. Ég geri ráð fyrir að nefndin hafi það verkefni líka og væri kannski ágætt að fá það fram í síðara svari hæstv. ráðherra ef hann telur ástæðu til þess að koma hér aftur í ræðustól. En ég legg áherslu á það og hvet hæstv. ráðherra til þess að reyna að hraða þessu starfi þannig að við höfum tækifæri til þess að fjalla um niðurstöðu starfshópsins á þessu þingi.

Herra forseti. Út af þessu síðasta sem fyrirspyrjandi gat um, tillögur til úrbóta og mat á því tekjutapi sem þarna gæti verið um að ræða, geri ég fastlega ráð fyrir því að nefndin muni koma með hvort tveggja eftir því sem henni er unnt í skýrslu sinni. Ég vil síðan undirstrika það og taka undir með hv. þm. að ráðuneytið hefur að sjálfsögðu tekið þessi mál fyrir af mikilli alvöru og þeirri festu sem nauðsynlegt er til þess að svona skýrsla, sem mikil vinna er fólgin í, geti skilað einhverjum árangri. Við höfum auðvitað það sameiginlega markmið hér á Alþingi, þingmenn í stjórnarandstöðu jafnt sem ríkisstjórnarflokkum og að sjálfsögðu ríkisstjórnin, að stemma stigu við þessu athæfi sem hérna er verið að rannsaka, koma í veg fyrir að menn færi sér í nyt með ólögmætum hætti sniðgönguleiðir eða undandráttarmöguleika í þessu kerfi sem ella leiðir til þess að aðrir skattborgarar verða að standa undir kostnaði sem slíkir aðilar hafa komið sér undan. Það er því enginn vafi á því að það er áreiðanlega vilji allra hér á Alþingi að búa þannig um hnútana að þessi mál séu í sem bestu horfi. Þar skiptir auðvitað máli að vera með skattalöggjöf sem hvetur fólk ekki til að svíkja undan skatti eða reyna að fara á svig við reglurnar. En það skiptir líka máli að vera með framkvæmd sem er þess eðlis að bæði álagning og eftirlit sé með eins traustum og öruggum hætti og hægt er að koma við í okkar samfélagi.

Herra forseti. Því miður neyðist ég til að taka þetta mál upp einu sinni enn hér í fyrirspurnatíma eða umræðum á Alþingi af þeirri einföldu ástæðu að þær úrbætur sem maður átti satt best að segja von á að nú væru um garð gengnar í fjarskiptamálum á norðausturhorninu, eru það ekki. Og ég hafði ástæðu til að ætla miðað við fyrri orðaskipti okkar, mín og hæstv. ráðherra, og af ýmsum öðrum ástæðum að nú yrði þetta um garð gengið á þessu ári eða þessu sumri sem er heppilegasti tíminn til framkvæmda í þessum efnum. Þetta snýst fyrst og fremst um það að bæta úr ófullnægjandi ástandi þessara mála á þéttbýlisstöðunum Raufarhöfn og Kópaskeri og næsta nágrenni og er fjárfesting upp á 30--45 millj. kr. hvað varðar a.m.k. svona brýnustu úrbætur. Ástandið er þannig í dag að Raufarhöfn hefur fjarskiptasamband með örbylgju frá Viðarfjalli. Það er ótryggt og ófullnægjandi tenging og háir uppbyggingu t.d. á sviði fjarvinnslu eða annarrar slíkrar starfsemi á staðnum. Kópasker hefur tvenns konar sambönd, það eru gamlir koparþræðir frá Lundi í Öxarfirði annars vegar og veikt örbylgjusamband yfir á Auðbjargarstaðabrekkubrún handan Öxarfjarðar hins vegar. Þessi sambönd eru fulllestuð og það stendur mönnum fyrir þrifum að ekki hefur verið ráðist í úrbætur þarna. Tillögur liggja fyrir og hafa lengi gert um nauðsynlegar lagfæringar, svo sem eins og lagningu ljósleiðara frá Lundi út á Kópasker og mögulega áfram upp á Snartarstaðanúp, hvaðan yrði þá bætt við örbylgusambandi yfir til Raufarhafnar sem þannig fengi tvöfalda tengingu úr báðum áttum, aukið öryggi og meiri flutningsgetu. Þessi lausn væri fullnægjandi fyrir báða staðina en einnig kæmi auðvitað til greina að tengja Raufarhöfn sérstaklega við ljósleiðaranetið með lagningu ljósleiðara úr vestanverðum Þistilfirði og þangað. Ég hef því leyft mér að spyrja hæstv. samgrh.: 1. Hverju sætir að enn hefur ekki verið ráðist í úrbætur í fjarskiptamálum í Norður-Þingeyjarsýslu, einkum hvað varðar tengingar Raufarhafnar og Kópaskers við ljósleiðarann? 2. Hvað kosta nauðsynlegar úrbætur til þess að fjarskipta- og gagnaflutningsmöguleikar komist í forsvaranlegt horf, viðunandi öryggi verði tryggt og unnt verði að anna eftirspurn á viðkomandi svæði? 3. Hefur ráðherra beitt sér í málinu gagnvart Landssímanum? 4. Hvenær er þess að vænta að úrlausn fáist? 5. Er ráðherra tilbúinn til að beita sér fyrir fjárveitingum á fjárlögum til að styrkja grunnfjarskiptanetið á strjálbýlum svæðum ef sýnt þykir að fjarskiptafyrirtæki láti úrbætur þar sitja á hakanum? Það vekur undrun að hið öfluga fyrirtæki Landssíminn með prýðilega afkomu, í eigu ríkisins, skuli ekki sjá sér fært að bæta þjónustuna við íbúa þessara svæða þó að auðvitað sé brýn þörf fyrir fjárfestingar og úrbætur á mörgum öðrum sviðum, svo sem eins og í því að þétta GSM-netið.

Herra forseti. Í fyrsta lagi spyr hv. þm.: ,,Hverju sætir að enn hefur ekki verið ráðist í úrbætur í fjarskiptamálum í Norður-Þingeyjarsýslu, einkum hvað varðar tengingar Raufarhafnar og Kópaskers við ljósleiðarann?`` Eins og í öllum fyrirtækjarekstri verður að velja og hafna, forgangsraða í fjárfestingum símafyrirtækja sem starfa á markaði. Ráðuneytið gerir ráð fyrir að það sé skýringin á því að umræddar úrbætur hafa ekki náð fram að ganga. Samkvæmt upplýsingum ráðuneytisins er afkastageta fjarskiptakerfisins viðunandi miðað við notkun á umræddu svæði, þó öryggið sé mest á Þórshöfn þar sem ljósleiðarinn liggur. Ekki eru fyrirhugaðar neinar framkvæmdir af hálfu Landssíma Íslands við uppbyggingu sambanda við þéttbýlisstaði á Austurlandi á þessu ári samkvæmt upplýsingum frá fyrirtækinu og ekki liggja fyrir endanlegar áætlanir næsta árs, en óvíst er hvenær farið verður í framkvæmdir. Til er áætlun um lagningu ljósleiðara frá Lundi í Öxarfirði til Kópaskers, eins og fram kom hjá fyrirspyrjanda, og að örbylgjusamband verði sett upp milli Kópaskers og Raufarhafnar, en þaðan er örbylgjusamband á Viðarfjalli við ljósleiðarahringinn. Núverandi samband við Kópasker er annars vegar um örbylgju frá Tjörnesi og hins vegar um koparstreng frá Lundi og getur hvort samband um sig flutt tveggja megabita sambönd. Raufarhöfn er hins vegar tengd með 34 megabita sambandi um Viðarfjall. Í annan stað er spurt: ,,Hvað kosta nauðsynlegar úrbætur til þess að fjarskipta- og gagnaflutningsmöguleikar komist í forsvaranlegt horf,`` o.s.frv.? Í spurningunni felst fullyrðing sem ekki er hægt að staðfesta. Ekki liggur fyrir að kerfið anni ekki eftirspurn eða öryggi sé óviðunandi. Kostnaðurinn við þessa ljósleiðaraframkvæmd er áætlaður um 50 millj. kr. Í þriðja lagi er spurt hvort ráðherra hafi beitt sér gagnvart Landssímanum. Stefna ráðuneytisins er að gera skýrar kröfur um að símafyrirtæki anni sem best eftirspurn og að alþjónustuskyldur séu virtar. Heimildir ráðherra til að beita sér takmarkast af því annars vegar að Landssíminn er hlutafélag á samkeppnismarkaði og með málefni fyrirtækisins fer stjórn sem hefur lögmætt hlutverk. Hins vegar eru í gildi sérlög um fjarskiptamarkaðinn sem nær til Landssímans eins og annarra fyrirtækja á þessum markaði. Eftirlit með þessum fyrirtækjum er í höndum Póst- og fjarskiptastofnunar sem m.a. á að tryggja að fyrirtækið sinni skyldum sínum, þar á meðal um alþjónustu. Ráðherra getur ekki þvingað fyrirtæki til fjárfestinga sem stjórnendur þess telja ekki hagfelldar. Símafyrirtækjunum er hins vegar ljós stefna ráðuneytisins um að fjarskipti á Íslandi séu ódýr, örugg og aðgengileg um land allt. Fjórðu og fimmtu spurningunni kýs ég að svara saman, en þar er spurt hvenær þess sé að vænta að úrlausn fáist og hvort ráðherra sé tilbúinn til þess að beita sér fyrir fjárveitingum. Sem svar við því er að af svörum stærstu fjarskiptafyrirtækjanna við spurningum um fyrirætlanir sínar má skilja að fyrirtækin ætli að þétta net sín á þeim svæðum sem þegar er þjónað en leggja áherslu á frekari útbreiðslu. Í þessu samhengi er umhugsunarefni hvort rúmar reikiheimildir eru hamlandi þáttur í aukinni útbreiðslu farsímafyrirtækjanna í dreifðum byggðum og þarf að skoða það. Að þessu sögðu má ljóst vera að fjárfestingar sem nauðsynlegt er að ráðast í til að auka útbreiðslu farsímakerfa og möguleiki á aukinni gagnaflutningagetu, verður ekki þvingaður upp á fjarskiptafyrirtæki sem starfa á markaði í dag. Í framtíðinni verður uppbygging fjarskiptaneta á þeim svæðum sem fjarskiptafyrirtækin telja ekki arðsamt að ráðast í fjárfestingar á, kölluð fram með útboði á vel skilgreindum þjónustuþáttum, ásamt því að fylgja eftir þeim kvöðum sem lagðar eru á fyrirtækin í lögum og starfsleyfum. Slíkt útboð gæti t.d. falið í sér bættar gagnaflutningalausnir líkt og gert var með útboði á svokölluðu FS-neti fyrir skólastofnanir. Þess ber auk þess að geta að tækniþróunin er mjög ör og eru lausnir m.a. gervihnattasambönd gott dæmi um slíkar úrlausnir sem tryggja fjarskiptin í hinum dreifðu byggðum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin, um leið og ég lýsi megnustu óánægju og vonbrigðum með þau. Mér finnst það neðan við allar hellur að ár eftir ár sé málum af þessu tagi þvælt fyrir fótum manna og þvílíkur aumingjaskapur hér á ferðinni að engu tali tekur. Auðvitað getur hæstv. samgrh., ef fyrirtækið stendur ekki sómasamlega að málum af þessu tagi, haldið hluthafafund, hann á fyrirtækið, og sagt því að gera það sem hann vildi í þessum efnum. Og að ráðuneytið hafi einhverja stefnu en síðan verði fyrirtækið að fá að taka þessar ákvarðanir á markaðslegum grunni. Það er þá aldeilis dómurinn um það undir hvaða aðstæður íbúar í afskekktum byggðum eru settir eftir að þessi fyrirtæki voru háeffuð. Ég tek þetta ekki gilt. Það er ekkert annað en aumingjaskapur að kippa þessum málum ekki í liðinn. Hreinir smáaurar þarna á ferðinni og ef ríkisstjórnin vill getur hún t.d. látið Símann draga frá arðgreiðslum í ríkissjóð einhver skilgreind verkefni af þessu tagi sem hún vill að ráðist sé í af pólitískum eða byggðapólitískum forsendum. Þetta er engin afsökun, hæstv. ráðherra, og hin mestu vonbrigði að menn tali með þessum hætti. Og síðan er ráðuneytið að geta sér til um ástæður þess að fyrirtækið hafi ekki farið í þessar framkvæmdir. Segir að ráðuneytið geri ráð fyrir því að það séu arðsemissjónarmið fyrirtækis á markaði sem þarna ráði ferðinni. Þetta er ekkert venjulegt fyrirtæki á markaði. Það er í eigu ríkisins. Það hefur náttúrulega einokun á starfsemi sinni, algera einokun á þessu svæði. Hver býður upp á þjónustu þarna annar en Landssíminn? Enginn. Og menn eru algerlega ofurseldir því af hvaða gæðum þessi þjónusta er þegar kemur út á þessi svæði. Ég tel að það sé stórlega gagnrýnivert hvernig Landssíminn hefur t.d. verið að hringla með reglur sínar, breyta þátttakendafjölda hvað varðar tengingu staða við ADSL-þjónustu og annað í þeim dúr. Og það hefur bitnað aftur og aftur á minni þéttbýlisstöðum á landsbyggðinni. Ráðherra verður að gera betur en þetta aumingjalega svar sem hér kom áðan.

Herra forseti. Það vantaði ekki stóryrðin hjá hv. þm. En ég held að afar mikilvægt í þessu sem öðru sé að tala af yfirvegun og í ljósi staðreynda. Það liggur fyrir að afkastageta kerfisins eins og er í dag er fullnægjandi. Ef hins vegar lægi fyrir mikil þörf um gagnaflutninga á þessu svæði, mundu símafyrirtæki að sjálfsögðu bregðast við eins og eðlilegt getur talist. Ég gat þess sérstaklega að svokallað FS-net bauð út gagnaflutningaþjónustu inn á þetta svæði fyrir skólastofnanir og ríkisstofnanir. Þar er um að ræða afkastagetu sem er fullnægjandi og er fjarri því að vera fullnýtt samkvæmt upplýsingum sem ég hef frá í dag. Þannig að þetta er allt saman ofsögum sagt hjá hv. þm. þegar hann er að reyna að koma höggi á Landssímann, að hann standi sig ekki. Við verðum auðvitað í þessu tilviki eins og öllum öðrum að byggja upp þjónustuna miðað við þarfir og áætlanir og þær kröfur sem við gerum í lögum. Ég vil vekja athygli á því sérstaklega í þessu sambandi að Landssíminn er í þessu tilviki til umræðu, en það eru fleiri símafyrirtæki, hins vegar er það réttilega Síminn sem er þarna með þjónustu, og við gerum miklar kröfur til Landssímans, miklu meiri kröfur en á þeim tíma þegar hv. þm. var samgrh. og hafði með þessi mál að gera. Nýlega er búið að gera samning við Símann á grundvelli laga um fjarskipti og alþjónustu, þar sem honum er gert að veita þjónustu, ISDN-plús þjónustu sem nánast jafngildir ADSL-þjónustunni hér í þéttbýlinu. Þannig að inn á hvert einasta sveitabýli er hægt að fá þessar tengingar sem skipta miklu máli. Og ég held að við eigum miklu fremur að sameinast um það að þessi þjónusta verði bætt í takti við kröfurnar, í takt við þörfina, en að reyna að koma höggi á pólitíska andstæðinga eða símafyrirtæki sem gegna svo miklu hlutverki við uppbyggingu fjarskiptakerfisins á Íslandi.

Herra forseti. Eitt stærsta verkefnið fram undan í vegamálum á höfuðborgarsvæðinu er lagning Sundabrautar. Hún er ekki aðeins mikilvæg framkvæmd fyrir höfuðborgarbúa heldur landsmenn alla. Hún opnar greiða leið inn í höfuðborgina og út úr henni aftur. Það er öllum ljóst sem aka um í höfuðborginni að vegakerfið á ýmsum fjölförnustu leiðum er að springa á álagstímum. Það kallar ekki síst á að framkvæmdir við gerð Sundabrautar hefjist sem fyrst. Það er einnig mikilvægt vegna skipulagsmála í borginni en nokkuð hefur verið tekist á um hvaða leið skuli fara með brautina. Samgönguyfirvöld vilja fara hina svokölluðu innri leið, sem er heldur ódýrari, en borgaryfirvöld þá ytri. Voru allir borgarfulltrúar, a.m.k. á síðasta kjörtímabili, einhuga um að fara ytri leiðina. Ég hef tekið eftir því, m.a. við lestur dagblaða, að innri leiðin er umdeild meðal þeirra sem búa nálægt áætlaðri legu hennar, t.d. við Hamrahverfið og einnig þar sem hún kemur inn í bæinn, í Vogahverfinu. Einnig er hún vafasöm vegna umferðarþunga sem þegar er þar sem áætlað er að hún komi inn í borgina. Verðmunur á leiðunum tveimur er um 3 milljarðar en þó er erfitt að segja til um það nákvæmlega þar sem inni í tölunum eru vegamannvirki eins og mislæg gatnamót sem þyrfti að reisa hvort eð er. Borgaryfirvöld vilja að sjálfsögðu hafa með það að gera hvernig brautin liggur. Það tengist þróun byggðar og umferðar í borginni og er hluti af skipulagsmálum sem eru á forræði sveitarstjórna. Menn hafa skeggrætt um hvernig brautin skuli fjármögnuð og má segja að það hvernig hún er fjármögnuð skipti máli, jafnvel varðandi það hvort það borgar sig að fara ytri leiðina. En ég ætla ekki að spyrja um það í þessari fyrirspurn til hæstv. samgrh. heldur um hvort eitthvað sé því til fyrirstöðu að báðar þær leiðir sem verið hafa til athugunar og umræðu, hvað varðar legu Sundabrautar, fari í lögformlegt umhverfismat í ljósi þess að þær eiga báðar möguleika á að verða fyrir valinu og þess að lögformlegt umhverfismat þarf að liggja fyrir áður en framkvæmdir hefjast. Það mundi þannig ekki tefja málið ef ytri leiðin yrði farin og fyrir lægi lögformlegt umhverfismat.

Herra forseti. Hv. þm. spyr hvað sé því til fyrirstöðu að báðar leiðir sem verið hafa til athugunar varðandi legu Sundabrautar fari í lögformlegt umhverfismat. Svar mitt er þetta: Vinnuhópur Vegagerðarinnar og borgarverkfræðings í Reykjavík er að ljúka gerð skýrslu um mat á umhverfisáhrifum fyrsta hluta Sundabrautar, þ.e. kaflans yfir Kleppsvík, sem er fyrsti áfangi af mjög stórri framkvæmd og braut sem í framtíðinni mun væntanlega liggja alla leið upp á Kjalarnes. Í skýrslunni er gerð grein fyrir tveimur meginleiðum yfir Kleppsvík, svokallaðri innri leið við Kleppsmýrarveg og ytri leið sem tengist Sæbraut við Holtaveg. Á innri leiðinni er gert ráð fyrir einni útfærslu, þ.e. að Sundabraut verði lögð á fyllingu stærstan hluta leiðarinnar en þó yrðu brýr næst landi bæði að norðan og sunnan. Á ytri leiðinni er gert ráð fyrir þremur mismunandi útfærslum, þ.e. brú í 50 metra hæð yfir sjávarmáli, botngöngum eða jarðgöngum. Vegagerðin hefur lýst sig fylgjandi innri leiðinni, fyrst og fremst vegna þess að hún er mun ódýrari en allar ytri útfærslurnar og skilar meiri arðsemi. Reykjavíkurborg hefur til þessa hins vegar ekki verið reiðubúin til að taka formlega afstöðu með tiltekinni leið. Það hefur verið venja að leggja fyrir Skipulagsstofnun einn valkost sem vilja framkvæmdaraðila, jafnframt þótt gerð hafi verið grein fyrir öðrum kostum þegar matsskýrslur vegna ákveðinna framkvæmda hafa verið lagðar inn til stofnunarinnar til afgreiðslu í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum. Svo sem að framan getur hefur Reykjavíkurborg ekki mótað afstöðu sína varðandi legu Sundabrautar. Æskilegt væri að sú afstaða lægi fyrir áður en matsskýrslu er skilað. En þess ber að geta og nauðsynlegt að taka skýrt fram að hér er um að ræða feiknarlega stórt og mikið mannvirki sem hefur áhrif á skipulag og umhverfi allt. Út af fyrir sig er því ekki við öðru að búast en að það taki langan tíma að undirbúa þetta mál. Í samgönguáætlun er gert ráð fyrir fjárveitingum á fyrsta, öðru og raunar þriðja tímabili samgönguáætlunarinnar. Þetta verk er þar með komið inn í áætlanaferilinn. En hins vegar er ljóst að þarna er um þvílíkt risaverkefni að ræða, eins og kom fram í upplýsingum hv. fyrirspyrjanda er hún nefndi upphæðir sem skiptu milljörðum, að það verður vart farið í þessa framkvæmd nema sérstök fjáröflun komi til. Lagning Sundabrautarinnar er með allra stærstu verkefnum í þjóðvegakerfinu. Því er nauðsynlegt að huga að sérstakri fjármögnun, eins og getið var um við afgreiðslu samgönguáætlunar á sínum tíma. Mitt svar er sem sagt að í öllum aðalatriðum verður að leggja til eina leið, en að sjálfsögðu aðra til samanburðar, þannig að báðar hugsanlegar leiðir, ytri og innri, verði skoðaðar mjög vandlega þegar þar að kemur.

Frú forseti. Sundabrautin er eitt brýnasta samgöngumannvirkið sem fyrirhugað er að byggja. Brautin mun auðvitað nýtast jafnt landsbyggð sem höfuðborg því hún snýst um að gera aðkomu landsmanna að höfuðborginni og leiðina úr borginni betri. Það er ekki vanþörf á að bæta þar úr. Það er gríðarlega mikilvægt að fyrsti áfangi brautarinnar komist til framkvæmda og að þessi mikilvæga samgöngubót tefjist ekki árum saman vegna ósamkomulags og þrætu á milli ríkis og borgar um þetta mikilvæga mál. Hæstv. samgrh. nefndi hér arðsemina, að hún væri meiri varðandi innri leiðina. Ég held að það muni ekki svo gríðarlega miklu. En það sem spurt er um hér er umhverfismatið. Hvers vegna í ósköpunum má ekki láta fara fram umhverfismat á báðum þessum leiðum? Þetta er stórt og mikið mannvirki. Þetta hefur mikið að segja fyrir þá sem búa í byggðum Grafarvogs, sérstaklega þá í Hamrahverfinu. Er ekki eðlilegt að fara fram á að farið verði í umhverfismat varðandi báðar leiðirnar? Umhverfið mun vissulega finna fyrir þessari framkvæmd.

Virðulegur forseti. Það er einkennilegt að heyra hæstv. samgrh. vitna til þess að ekki verði farið í þessa mikilvægu og brýnu framkvæmd hér innan Reykjavíkur öðruvísi en gripið verði til sérstakrar fjármögnunar á tengingunni yfir Kleppsvík. Ég hefði haldið að við Reykvíkingar hefðum í gjöldum okkar til hins opinbera og í gjöldum okkar í ríkissjóð skilað nægilegu fjármagni til að hér megi a.m.k. sjá til að lágmarksvegabætur séu framkvæmdar á kostnað ríkissjóðs en ekki sérstaklega fjármagnaðar með veggjöldum eða slíku. Virðulegur forseti. Ég vil fyrst og fremst ítreka að hæstv. ráðherra þarf að svara því sem spurt er um. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að það er venja hjá Umhverfisstofnun að einn kostur sé aðalvalkostur en aðrir séu aukavalkostir. En um það er ekki neinn áskilnaður. Ég hefði talið mikilvægt að þessar tvær leiðir færu í mat sem jafngildar á jafnræðisgrunni og menn tækju afstöðu til þess hvor leiðin yrði farin að matinu loknu. Spurt er hvort ráðherrann telji eitthvað í vegi fyrir því.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör en því miður svaraði hann ekki beint þeirri fsp. sem ég lagði fyrir hann. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef er ekkert því til fyrirstöðu að Skipulagsstofnun taki tvær leiðir í umhverfismat. Það er ekkert því til fyrirstöðu lagalega. Ég hvet hæstv. ráðherra til að láta gera umhverfismatið á báðum leiðunum og spyr hann hvort hann hyggist gera það, sérstaklega í ljósi þess að þessar tvær leiðir eru mikið í umræðu. Menn gætu þá tekið afstöðu til þess hvor leiðin skuli farin eftir umhverfismatið. Vissulega er það þannig að við ættum að taka lán til þessara framkvæmda eins og annarra framkvæmda. Ég er alveg sammála því sem hér kom fram áðan í stuttri athugasemd frá hv. þm. Helga Hjörvar, að það á ekki að rukka höfuðborgarbúa sérstaklega fyrir að aka þessa leið eða aðra sem velja þessa leið. Aftur á móti er hægt að taka lán og borga það síðan til baka miðað við notkun. Þá væri hægt að borga þetta fljótar niður og fara ytri leiðina sem hefur alltaf verið þyrnir í augum stjórnvalda vegna þess að hún er aðeins dýrari. Ég vil minna á að það hefur oft orðið okkur dýrkeypt að fara ódýrari leiðir í vegaframkvæmdum. Það kemur niður á okkur síðar. Og ég gæti nefnt nokkur dæmi um það en ég hef ekki tíma til þess núna. En mun hæstv. ráðherra, í ljósi umræðunnar hér, láta fara fram umhverfismat á báðum leiðunum? Það er ekkert því til fyrirstöðu að öðru leyti en að vilji ráðherrans til þess komi fram.

Virðulegi forseti. Það er þannig í lífinu að menn verða nú að gera upp á milli barna sinna á stundum  Stóra málið í þessu er að borgaryfirvöld, sem fara með skipulagsmálin, hafa ekki gert upp hug sinn. Þau hafa ekki komist að niðurstöðu. Þau hafa ekki tekið afgerandi afstöðu til einnar tillögu. Það er ekki hægt að gera þá kröfu til samgrh. að hann taki fram fyrir hendurnar á borgaryfirvöldum, hvað þá Vegagerðinni, í þessu efni. Aðalatriðið er að þessir aðilar ljúki sínu verki. Það er hins vegar engin þræta í gangi eins og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir var að tala um að væri að tefja þetta mál. Í gangi er eðlilegt undirbúningsferli. Þetta er flókið viðfangsefni og engin deila í gangi sem tefur þetta mál. Ég vil bara undirstrika það en vonast til að sem allra fyrst fáist niðurstaða þannig að umhverfismatið geti farið fram á þeirri leið sem fyrir valinu verður af hinum lögformlega aðila og samanburðurinn gerður.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fsp. fyrir hæstv. umhvrh. varðandi gamalt mál að vísu, en það eru framkvæmdir sem Landsvirkjun réðst í fyrir alllöngu uppi í Vonarskarði. Lengi hefur leikið mikil dulúð í kringum þær og gengið erfiðlega að fá upplýsingar um hvað þarna fór fram og hver staða þeirra framkvæmda var gagnvart leyfisveitingum og öðru slíku. Við hæstv. umhvrh. sáum með eigin augum í sumar ummerkin um að Landsvirkjun fór með jarðýtur inn á þetta svæði, inn í mitt Vonarskarð, og gerði þar tilraunir til að snúa við vatni úr upptakakvíslum Skjálfandafljóts og veita því suður yfir heiðar í gegnum Köldukvísl. Að vísu hafa náttúruöflin tekið til sinna ráða og að mestu leyti ónýtt þessar framkvæmdir þar sem um var að ræða sandgarða að hluta til á flötum söndum á vatnaskilum Skjálfandafljóts og Köldukvíslar. En eftir standa þó ákveðin ummerki og m.a. allmikill grjót- eða malargarður sem veitir vatni til suðurs umfram það sem væri ef náttúruleg skilyrði og halli á landi fengju að ráða. Þetta er athyglisvert mál fyrir ýmsar sakir og mér finnst ástæða til að upplýst sé um það. Ég hef því lagt þessa fsp. fyrir hæstv. umhvrh. sem vonandi getur að einhverju leyti upplýst um málið vegna þeirra stofnana sem með slík mál fara og undir ráðuneytið heyra. Að öðru leyti væri kannski ástæða til að rekja garnirnar jafnframt úr hæstv. iðnrh. og má vera að það verði gert síðar. Spurningar mínar til hæstv. ráðherra eru eftirfarandi: ,,1. Hvaða upplýsingar hefur umhverfisráðuneytið um framkvæmdir á vegum Landsvirkjunar í Vonarskarði á árum áður þegar gerð var tilraun, að því er virðist, til að veita vatni úr upptakakvíslum Skjálfandafljóts suður yfir vatnaskil í Köldukvísl? 2. Hafði Landsvirkjun tilskilin leyfi til þessara framkvæmda? 3. Kemur til greina að umhverfisráðuneytið beiti sér fyrir því að verksummerki um þessar framkvæmdir verði afmáð?``

Virðulegur forseti. Hér er spurt í fyrsta lagi: Hvaða upplýsingar hefur umhverfisráðuneytið um framkvæmdir á vegum Landsvirkjunar í Vonarskarði á árum áður þegar gerð var tilraun, að því er virðist, til að veita vatni úr upptakakvíslum Skjálfandafljóts suður yfir vatnaskil í Köldukvísl? Því er til að svara að þær framkvæmdir Landsvirkjunar í Vonarskarði sem óskað er upplýsinga um munu hafa átt sér stað árið 1980, eða tíu árum fyrir stofnun umhverfisráðuneytisins, og engar upplýsingar liggja í umhvrn. um framkvæmdina. Í öðru lagi er spurt: Hafði Landsvirkjun tilskilin leyfi til þessara framkvæmda? Því er til að svara að upplýsingar sem ráðuneytið hefur fengið um málið benda til þess að ekki hafi verið leitað eftir leyfi fyrir framkvæmdinni og opinberar stofnanir hafi aðeins frétt af framkvæmdinni eftir að henni var lokið. Hvorki var leitað til Náttúruverndarráðs né skipulagsstjóra ríkisins vegna þessarar framkvæmdar. Í ársskýrslu Landsvirkjunar árið 1980 er fjallað um þessa framkvæmd sem ráðist var í vegna óhagstæðs vatnsbúskapar áranna á undan til þess að veita vatni í Þórisvatn. Í ársskýrslunni segir, með leyfi forseta: ,,Gerðir voru tveir garðar í Vonarskarði og náðist þar nokkurt jökulvatn sem að öðrum kosti hefði mest runnið til norðurs.`` Það virðist vera að hluti garðanna hafi rofnað þegar fyrsta veturinn. Mótæli bárust frá veiðiréttareigendum norðan lands vegna framkvæmdarinnar strax um haustið. Auk þess mótmælti Búnaðarfélag Aðaldæla framkvæmdum í Vonarskarði sumrin 1980 og 1981 í bréfi til stjórnar Landsvirkjunar, dagsettu 4. maí 1982, og óskaði eftir því að Landsvirkjun fjarlægi mannvirkin eins fljótt og kostur sé svo vötnin geti runnið í sínum fyrri farvegi. Í þriðja lagi er spurt: Kemur til greina að umhverfisráðuneytið beiti sér fyrir því að verksummerki um þessar framkvæmdir verði afmáð? Því er til að svara að ekki hefur komið fram beiðni um að fjarlægja þessi verksummerki og ekki er ráðgert af okkar hálfu að fara í slíkt.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. fyrir svörin. Þau voru mjög á þá leið sem ég átti von á. En það er ástæða til að fá þetta staðfest hér. Þetta má gjarnan færast inn í þingtíðindin þó ekki væri nema sem víti til varnaðar því þarna var auðvitað gengið fram með þeim hætti sem með öllu er ólíðandi og mundi nú sennilega tæpast gerast í dag. Auðvitað verður að leyfa mönnum að njóta þess að atburðirnir eru börn síns tíma og taka mið af þeim viðhorfum sem uppi eru á hverjum tíma. Þó er alveg ljóst að þarna styttu menn sér gróflega leið og hlutur af því tagi að fara með stórvirk tæki og reyna að breyta vatnafari og rennslisháttum fallvatna, meira að segja að flytja það gjörsamlega milli landshluta þannig að vatn sem frá fornu fari hefur runnið til sjávar í norður er tekið og því veitt suður yfir heiðar, er t.d. skýlaust lögbrot. Þarna átti sér stað lögbrot. Þetta er brot á vatnalögum frá 1926 fyrir það fyrsta. Í öðru lagi hafa sjálfsagt verið brotnar þarna reglur sem á þessum tíma hefði verið eðlilegt að fara eftir hvað varðar umsögn frá Náttúruverndarráði, ákvörðun skipulagsyfirvalda og annað í þeim dúr. Varðandi það að afnema verksummerki þá má út af fyrir sig vissulega spyrja sig að því hvort tilefni sé til þess þar sem náttúran hefur sjálf að verulegu leyti lagfært eða fært þetta í fyrra horf. Þeir sandgarðar sem fyrstir gáfu sig og urðu þess valdandi að vatnið fór nú fljótlega, a.m.k. að hluta til að falla rétta leið, eru að miklu leyti horfnir. En eftir stendur allmikill malargarður sem veitir þó nokkurri ferskvatnskvísl, Rauðá minnir mig að hún heiti, lengra til suðurs og út á sandana en hún mundi fara annars. Mér fyndist koma vel til greina að láta líta á það hvort við hentugt tækifæri væri rétt að rjúfa þennan garð, jafna hann út og leyfa vatninu að falla í sinn upphaflega farveg.

Virðulegur forseti. Eins og kom fram í fyrri ræðu fyrirspyrjanda þá skoðuðum við þetta í ferðalagi okkar í sumar þar sem við vorum að skoða svæði sem hugsanlega munu tengjast Vatnajökulsþjóðgarði eða einhvers konar verndarsvæðum norðan Vatnajökuls. Ég stórefa það að það borgi sig að reyna að afmá þessa garða. Þeir eru ekki mjög áberandi í landslagi. Þetta er nú orðið að vissu leyti gróið í dag. Það er mjög líklegt að ef þessi garðar yrðu fjarlægðir þá mundi það skilja eftir sig talsvert rask þarna á staðnum þannig að ég er alls ekki viss um að það mundi borga sig, enda tek ég því svo að fyrirspyrjandi sé ekki að leggja það beint til heldur svona meira að velta þessu fyrir sér. En það er alveg rétt sem hér kom fram að þarna var ekki haft samband við þá sem eðlilega hefði átt að ræða við heldur farið í þetta verk. Auðvitað er mjög langt síðan og margt hefur breyst í umhverfismálum síðan. Ég tel að svona mundi ekki gerast í dag. Ég held að það sé algerlega útilokað. En á þessum tíma átti þetta sér stað og það er ekki til eftirbreytni. Það er alveg rétt. Þetta er því staða málsins.

Frú forseti. Ég beini hér fsp. til hæstv. umhvrh. um vistferilsgreiningu og vottun íslenskrar matvælaframleiðslu. Í heimi þar sem svokölluð neytendavitund fer stöðugt vaxandi þurfa bæði stjórnvöld, opinberar stofnanir og ekki síður fyrirtæki á markaði að huga að umhverfisáhrifum allra okkar mannlegu gerða. Nú orðið vill fólk vita hvernig fæðan sem það innbyrðir verður til, hvaða efni eru í henni, hvort framleiðslan veldur mengun eða skaðar umhverfið á einhvern hátt. Já, neytendur krefjast þessa í auknum mæli og þeir krefjast þess líka að þeir geti þekkt vörurnar sem slíkar, með öðrum orðum að þær hafi vottun. Kveikjan að þessari fsp. minni má segja að hafi komið í sumar þegar gerð var grein fyrir nýrri íslenskri rannsókn á umhverfisáhrifum þorskneyslu en þessi rannsókn er fyrsta rannsóknin sinnar tegundar sem farið hefur fram hér á Íslandi og það voru fjórir vísindamenn sem unnu við hana í rúm tvö ár, vísindamennirnir Eva Yngvadóttir hjá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Helga R. Eyjólfsdóttir hjá Umhverfisstofnun og Halla Jónsdóttir og Bryndís Skúladóttir sem starfa hjá Iðntæknistofnun. Hvernig skyldi maður meta umhverfisáhrif þorskneyslu? Jú, þau eru metin á þann hátt að fiskurinn er veiddur, unninn, fluttur á milli landa, borðaður og úrangi er hent. Markmið vistferilsgreiningar er sem sagt að komast að því hvar mesta mengunin verður í þessu framleiðsluferli öllu saman. Í þessari tilteknu rannsókn var níu kílóum af þorski fylgt eftir frá því að þau voru veidd --- í þessu tilfelli með fullvinnsluskipi með botntrolli --- og niðurstöðurnar varðandi mengunina af olíunotkuninni við veiðar og flutning leiddu það í ljós að langmest mengun verður til við veiðarnar sjálfar. 70% af olíunotkuninni sem fóru í þessi níu kíló af þorski urðu til við veiðarnar sjálfar enda fer gífurlega mikil orka í það að veiða fisk og eftir því sem veiðarfærin okkar verða stærri, þeim mun meiri orka fer í veiðarnar sjálfar. Vottun sjávarfangs er kannski ekki langt undan og það er vel til fundið að fá að vita hvort vottunarstofurnar okkar séu farnar að undirbúa sig undir slíkt. Í ljósi þessa sem ég nú hef sagt hef ég lagt eftirfarandi fsp. fyrir hæstv. umhvrh.: Hefur ráðherra gaumgæft nýlegar niðurstöður íslenskra vísindamanna varðandi vistferilsgreiningu á þorskafurðum og eru líkur á að þessari aðferð verði beitt í auknum mæli hér á landi með það að markmiði að lágmarka umhverfisáhrif matvælaframleiðslu? Hversu mikið er um vottaða framleiðsluvöru á Íslandi, hver er staða vottunarstofa og hver er stefna stjórnvalda í þessum málum?

Virðulegur forseti. Hér er spurt hvort ráðherra hafi gaumgæft nýlegar niðurstöður íslenskra vísindamanna varðandi vistferilsgreiningu á þorskafurðum og hvort líkur séu á að þessari aðferð verði beitt í auknum mæli hér á landi með það að markmiði að lágmarka umhverfisáhrif matvælaframleiðslu. Því er til að svara að vistferilsgreining er verkfæri fyrirtækja til að ná markmiðum sínum í umhverfismálum samhliða því að svara kröfum neytenda um umhverfisvænar framleiðsluvörur. Vistferilsgreiningin er hugsuð út frá sjónarmiði fyrirtækjanna og hagsmunum þeirra, fremur en að hér sé um að ræða tæki stjórnvalda til að knýja á um sérstakt framleiðsluferli. Aðgerðir stjórnvalda með setningu laga og reglugerða á sviði matvælaframleiðslu og opinbert eftirlit með því að þeim sé framfylgt stuðlar hins vegar að því að draga úr óæskilegum umhverfisáhrifum í matvælaframleiðslu þannig að vissulega er um tengingu að ræða. Neytendur gera sífellt meiri kröfur um að fá upplýsingar um neysluvörur á markaði og þau áhrif sem framleiðsla þeirra kann að hafa á umhverfið og veita þar með fyrirtækjunum aðhald sem kemur fram í aukinni eftirspurn eftir vistvænum matvælum. Því er líklegt að fyrirtækin muni nýta sér vistferilsgreiningu framleiðslu sinnar í auknum mæli. Það er einmitt vegna þess, eins og fram kom hér í ræðu hv. fyrirspyrjanda, að neytendavitund fer mjög vaxandi. Í öðru lagi er spurt hversu mikið sé um vottaða framleiðsluvöru á Íslandi, hver staða vottunarstofa sé og hver sé stefna stjórnvalda í þessum málum. Því er til að svara að á Íslandi eru framleiðsluvörur vottaðar í matvælaframleiðslu með lífrænni vottun, vistvænni vottun og gæðastýringu í sauðfjárrækt. Hér er um að ræða matvælaframleiðslu sem heyrir undir landbrn. Eftirtaldar reglugerðir gilda hér um: Reglugerð um lífræna framleiðslu landbúnaðarafurða og merkingar, nr. 74/2002, reglugerð um gæðastýrða sauðfjárframleiðslu, nr. 175/2003 og reglugerð um vistvæna landbúnaðarframleiðslu, nr. 504/1998. Það má einnig taka fram að hér eru ýmsar umhverfismerkingar eins og norræni svanurinn. Hér á landi er starfrækt ein vottunarstofa, Vottunarstofan Tún ehf., sem hefur heimild til að fullgilda leyfi til bænda og vinnslufyrirtækja til vottunar á lífrænni framleiðslu. Íslensk stjórnvöld hafa því stefnt og stuðlað að gæðastýringu í matvælaframleiðslu eins og að ofan greinir.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég geri ráð fyrir því að stefna íslensku ríkisstjórnarinnar með tilliti til sjálfbærrar þróunar geri það að verkum að stjórnvöld séu í auknum mæli að fá mál af þessu tagi upp á sitt borð. Til vitnis um það er umhverfisstefna í ríkisrekstri sem mér finnst satt að segja að ætti að leggja meiri áherslu á að framfylgja. En eins og kunnugt er höfum við fengið úttekt Ríkisendurskoðunar á þeirri umhverfisstefnu sem í orði kveðnu á að vera við lýði og mér finnst rétt að ítreka það hér að umhverfisstefna í stóru sem smáu kemur stjórnvöldum við þannig að ég held að við séum að tala hér um hluti sem vaxa af sama meiði, þ.e. að sjálfbærni matvælaframleiðslu á Íslandi sé málefni sem stjórnvöld eigi að taka að hjarta sínu og leggja rækt við, hvetja til þess að fyrirtækin á markaði nýti sér umhverfisvæna tækni í auknum mæli. Ég minni í því sambandi á þál. sem var samþykkt hér á Alþingi í mars 1999 þar sem Alþingi ályktaði að stefna bæri að því að matvælaframleiðsla á Íslandi skyldi vera á forsendum sjálfbærrar þróunar. Þar voru meira að segja tímatakmörk á, þ.e. það var gert ráð fyrir að matvælaframleiðslan á Íslandi skyldi vera á forsendum sjálfbærrar þróunar og markmiðinu yrði náð fyrir árið 2003. Ég tel að hér sé hreyft máli sem stjórnvöld þurfa að hafa vakandi auga með en ég ítreka þakkir mínar til hæstv. umhvrh. fyrir svörin.

Virðulegur forseti. Ég held að segja megi sem svo að á Íslandi almennt séð stundum við matvælaframleiðslu sem er mjög í takt við sjálfbæra þróun. Eftir því hefur verið tekið erlendis, m.a. út af því hvernig við höfum almennt séð stundað fiskveiðar. En ég deili þeim skoðunum með hv. fyrirspyrjanda að vistferilsgreining er mjög spennandi fyrirbæri. Þessi rannsókn sem hún vitnaði í finnst mér mjög umhugsunarverð. Þar kom fram að mesta mengunin væri við veiðarnar sjálfar sem er eitthvað sem maður hafði ekkert endilega á tilfinningunni fyrir fram. Ég býst við því að fyrirtæki muni í auknum mæli nýta vistferilsgreiningu en almennt séð hafa stjórnvöld ekki tekið upp það verklag. Það er þó alls ekki útilokað að það verði í framtíðinni en lagaumhverfi okkar lýtur auðvitað allt að því að meira eða minna fari hér fram sjálfbær matvælaframleiðsla. Við höfum einnig tekið ákveðin skref varðandi hreinni framleiðslutækni yfirleitt.

Virðulegi forseti. Stofnun hönnunarmiðstöðvar á Íslandi hefur alloft verið til umræðu á Alþingi. Ekki ætla ég að rekja hana hér nema að litlu leyti en ég minnist þess að hæstv. iðnrh., þá sem almennur þingmaður, var eitt sinn einn af flm. þingmáls um stofnun hönnunarmiðstöðvar. Nú síðast átti að koma á hönnunarmiðstöð samkvæmt stefnu ríkisstjórnarinnar í byggðamálum frá 2002--2005. Í ráðuneyti hæstv. ráðherra á málið sér líka nokkra sögu. Árið 1991 skipaði þáv. iðnrh., Jón Sigurðsson, vinnuhóp til að finna leiðir til eflingar íslenskum húsgagna- og innréttingaiðnaði og lagði hann til að komið yrði á fót miðstöð íslenskrar hönnunar en slíkar hönnunarstöðvar, design centers, eru starfræktar í öllum vestrænum iðnríkjum. Slík starfsemi mundi ekki aðeins gagnast húsgagnaiðnaðinum heldur einnig allri annarri íslenskri framleiðslu. Haustið 1993 skilaði starfshópurinn greinargerð til þáv. hæstv. iðnrh., Sighvats Björgvinssonar, og var í kjölfarið farið í tveggja ára tilraunarekstur hönnunarstöðvar með Samtökum iðnaðarins. Að þeirri tilraun lokinni var nýr iðnrh., Finnur Ingólfsson, kominn til sögunnar og var hann ekki tilbúinn til að leggja fé í hönnunarmiðstöð og stoppaði málið þar með. Árið 2002 skilaði nýr vinnuhópur á vegum iðnrh. áliti um hönnunarstöð og er nú beðið eftir svari frá hæstv. iðnrh. um hvort starfrækt verði hönnunarmiðstöð á Íslandi eins og í nágrannalöndum okkar. Hönnun, verð og gæði eru þau atriði sem liggja til grundvallar þegar vara er valin. Hönnun vörunnar, þ.e. útlit, eiginleikar og fjölbreytni, ræður oft úrslitum um hvort hægt sé að nota íslenska framleiðslu. Hönnun er hugvit sem við verðum að nýta. Hönnun er uppspretta framleiðsluvara og í raun ein af forsendum fyrir nýsköpun í atvinnumálum landsmanna. Tækifæri íslensks iðnaðar liggja í hönnun og vöruvöndun. Því ber stjórnvöldum skylda til að styðja duglega við bakið á þeirri hönnunarstarfsemi sem fyrir er í landinu. Vestræn iðnríki hafa fyrir löngu gert sér grein fyrir því að hönnun er sterkasta vopnið í síharðnandi samkeppni og styðja því vel við bakið á allri hönnunarstarfsemi. Það gera þau m.a. með því að reka hönnunarstöðvar og á Norðurlöndum og á Bretlandseyjum hafa þær allar það meginmarkmið að örva og styðja hönnunarstarfsemi hjá framleiðslufyrirtækjum. Starfsemi stöðvanna hefur verið að aukast á seinni árum í nágrannalöndum okkar sem er sönnun þess að stjórnvöld í þessum löndum skilja mikilvægi hönnunar til að auka verðmætasköpun og styrkja samkeppnishæfni lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Í kjölfar nefndar um eflingu heimilisiðnaðar hefur íslenskt handverksfólk fengið góðan vettvang sem er Handverk og hönnun og svo Heimilisiðnaðarfélagið en íslenskir hönnuðir eru algjörlega afskiptir. Við höfum hönnunarsafn en enga hönnunarmiðstöð. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvað líður stofnun hönnunarmiðstöðvar hér á landi? Hvenær er ráðgert að koma henni á laggirnar og undir hvaða formerkjum?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að bera fram þessa fsp. Ég er sammála því sem kom fram í máli hennar og vil geta þess að á umliðnum missirum hefur verið unnið markvisst undirbúningsstarf sem varðar stofnun hönnunarmiðstöðva. Þann 6. desember 2002 var að frumkvæði iðnrn. skipuð nefnd til að meta ávinning af rekstri hönnunarstöðvar fyrir íslenskt atvinnu- og efnahagslíf og koma með tillögur í því sambandi. Nefndinni var falið að leggja mat á hugsanlegar áherslur í starfi hönnunarstöðvar, kostnað, fjármögnun og önnur atriði sem máli skipta. Í störfum sínum skyldi starfshópurinn m.a. hafa hliðsjón af þeirri tilraun sem gerð var fyrir nokkrum árum með starfsemi hönnunarstöðvar hér á landi og kanna rekstur hönnunarstöðva erlendis. Nefndin stóð m.a. fyrir ráðstefnu um hönnun sl. vor í samráði við Form Ísland og Norræna húsið og sóttu um 200 manns ráðstefnuna. Fyrirlesarar á ráðstefnunni voru bæði innlendir og erlendir og flestir með viðamikla reynslu á sviði hönnunar. Jafnframt kynnti starfshópurinn sér það starf sem fram hefur farið í nágranna- og samkeppnislöndum á sviði hönnunar. Nefndin skilaði síðan skýrslu í apríl 2003. Í niðurstöðu nefndarinnar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Á umliðnum missirum og árum hefur sú ánægjulega þróun átt sér stað að mikil gróska hefur verið á sviði hönnunar hér á landi í einstaka atvinnugreinum. Þetta má sjá m.a. af því að ýmsir frumkvöðlar á sviði hönnunar hafa náð góðum árangri. Þennan árangur virðist ekki síst mega rekja til aukinnar og bættrar kennslu á sviði hönnunar og starfs hönnuða sjálfra í sínum félagasamtökum. Þrátt fyrir þennan árangur má sjá margar vísbendingar sem hníga í þá átt að almennt hafi gildi hönnunar hér á landi verið vanmetið á umliðnum árum. Þetta kemur m.a. fram í því að viðhorf til hönnunar innan atvinnulífsins virðist vera vanmetið og fái ekki þann sess sem æskilegur er þar sem hönnun er afar mikilvægt atriði í ferli vöruþróunar, markaðssetningar og sölu. Þetta er ekki síst mikilvægt þar sem hönnun varðar marga þætti í líftíma vöru, hvort sem um er að ræða vöruna sjálfa eða allt ferlið sem viðkomandi vara fer í gegnum. Í þekkingarþjóðfélagi nútímans hefur hönnun sívaxandi gildi og á það ekki síst við um margvíslega atvinnustarfsemi á sviði þekkingar og þjónustu, s.s. ferðamennsku, grafíska hönnun á sviði hugbúnaðar, kvikmynda eða í atvinnustarfsemi á sviði þjónustu.`` Í tillögum nefndarinnar segir einnig m.a., með leyfi forseta: ,,Til að stuðla að aukinni samkeppnishæfni fyrirtækja á sviði hönnunar, ekki síst smærri fyrirtækja, leggur nefndin til að sett verði á stofn hönnunarstöð. Starfsemin taki mið af sambærilegri starfsemi í nágranna- og samkeppnislöndum en þó er mikilvægast að starfsemin falli að íslenskum aðstæðum.`` Iðnrn. hefur áhuga á að koma á fót hönnunarstöð í samstarfi við aðra, ekki síst þá sem eiga að njóta þjónustu slíkrar stöðvar. Ráðuneytið hefur kannað nokkra kosti varðandi rekstur hönnunarstöðva og átt í viðræðum við hugsanlega samstarfsaðila. Það mun væntanlega skýrast á næstunni hvort hægt verði að ná samstöðu um fjármögnun og rekstur hönnunarstöðvar. Að lokum vil ég einnig árétta þá skoðun mína að nú á tímum alþjóðavæðingar, sífellt harðnandi samkeppni og styttri líftíma vöru og þjónustu, skiptir hönnun sífellt meira máli við framleiðslu og markaðssetningu. Á það jafnt við um frumhugmyndir til markaðsfærslu, auglýsingar, vöru og þjónustu. Góð hönnun eykur jafnframt verðmætasköpun og styrkir verulega samkeppnishæfni fyrirtækja. Stærri fyrirtæki eiga þó að öllu jöfnu auðveldara með að sinna hönnun en þau smærri. Þar sem íslensk fyrirtæki eru yfirleitt smá á erlendan mælikvarða er mikilvægt að þau hafi þekkingu sem og gott aðgengi að hönnun og ráðgjöf á því sviði. Einnig vil ég benda á, eins og kom fram hjá hv. þingmanni, að við umfjöllun um þál. um byggðamál fyrir árin 2002--2005, í maí 2002, mælti meiri hluti iðnn. með því að hafinn yrði undirbúningur að því að koma á fót hönnunarmiðstöð hér á landi, eins og ráðuneytið hefur þegar gert með vinnslu áðurnefndrar skýrslu. Í nál. segir einnig m.a., með leyfi forseta: ,,Hönnun er eitt fyrsta skref framleiðslu. Íslendingar virðast hafa náð góðum árangri á því sviði. Flestir hönnuðir starfa hins vegar sem einyrkjar. Með samstilltu átaki á vegum hönnunarmiðstöðva mætti efla til muna árangur og verðmætasköpun, tengda hönnun, framleiðslu, kynningu og sölu margvíslegra þátta. Slík miðstöð yrði hvatning fyrir hönnuði og framleiðendur um land allt og gæti vakið alþjóðlega athygli á íslenskri hönnun og framleiðslu.`` Ég tek undir þessi orð sem koma fram í nál. og ítreka að unnið er að þessu í ráðuneytinu. Ég geri mér vonir um að áður en langur tími líði verði tíðinda að vænta af þessu máli.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þetta svar þó að hún hafi ekki alveg svarað þeim spurningum sem ég beindi til hennar. En ég heyri að við erum sammála um mikilvægi hönnunar og gildi fyrir íslenska framleiðslu og um það að hönnun sé vanmetin í atvinnulífinu. Ég spurði hæstv. ráðherra um það hvenær hún hygðist koma hönnunarmiðstöð á laggirnar. Ég heyri að það er mikill vilji hjá henni, það er áhugi í iðnrn. og þau eru að kanna ýmsa kosti en hönnuðir eru náttúrlega mjög óþreyjufullir og hafa beðið lengi, eins ég rakti í fyrri ræðu minni. Þetta hefur verið lengi í vinnslu í iðnrn. og mig langar til að vitna í álit meiri hluta iðnn. þegar fjallað var um stefnu ríkisstjórnar í byggðamálum. Þar benda þeir á að Írar hafi komið slíkri hönnunarmiðstöð á stofn fyrir nokkrum árum og markaðs\-átak á hennar vegum er talið hafa skilað söluverðmæti er nemur tíu milljörðum kr. árlega. Það er því geysilega mikið hagsmunamál að koma á stofn hönnunarmiðstöð, og ég spyr hæstv. ráðherra: Getur hún ekki upplýst okkur nokkuð frekar um það hvenær megi gera ráð fyrir að hönnunarmiðstöð verði að veruleika og kannski upplýst okkur aðeins frekar um það undir hvaða formerkjum það verður? Hún talaði hér um að hún væri að kanna ýmsa kosti. Hvaða kostir eru í stöðunni varðandi hönnunarmiðstöð á Íslandi sem menn hafa lengi beðið?

Hæstv. forseti. Það þarf í rauninni ekkert að hvetja mig í þessu máli. Það er alveg nægur áhugi til staðar og vinna í gangi. Ég vildi að ég gæti svarað hv. þingmanni nákvæmlega um það hvenær þetta muni gerast en það get ég því miður ekki. Það sem við erum að hugsa er kannski ekki endilega það að þarna verði um einhverja óskaplega mikla miðstöð að ræða í byggingum talið, heldur frekar að það verði skapaður möguleiki til að hafa einhverja stöð, þó að það sé ekki nema tölva og starfsmaður til að byrja með, þar sem er sameiginlegur vettvangur. Eins er í sambandi við samstarf við útlönd. Við vitum að á norræna vísu er þessum málaflokki mikið sinnt og ég veit til þess að Svíar eru áhugasamir um jafnvel að útfæra það starf sem þar hefur verið í gangi og snýr að því að sinna ungum hönnuðum. Við eigum möguleika á að koma að því starfi en þá þurfum við líka að hafa einhvern samnefnara. Það er svo margt sem bendir til þess að þetta sé mikilvægt og ég þakka þessa hvatningu sem ég fæ í raun hér með þessari umræðu. Ég fékk hana líka í Morgunblaðinu í morgun þegar ég las þar að íslenskur hönnuður hefði unnið til verðlauna. Ég get tekið mjög mikið undir það sem kom fram hjá honum og bara viðurkenni að við höfum ekki staðið okkur nægilega vel á þessu sviði. Við skulum bara segja sem svo að það líði ekkert svo langur tími þangað til tíðinda verði að vænta.

Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að það er umtalsverður hugmyndafræðilegur og pólitískur ágreiningur um ágæti þess að einkavæða eða færa yfir á markað, markaðsvæða, eins og stundum er kallað, ýmsa starfsemi eða þjónustu sem áður hefur verið á höndum opinberra aðila. Einkum og sér í lagi hefur þetta orðið umdeilt, og kannski í ljósi reynslunnar þar sem þetta hefur verið reynt, þegar í hlut á almannaþjónusta, grunnþjónusta, sem jafnvel ofan í kaupið lýtur lögmálum náttúrulegrar einokunar. Þetta á við um ýmiss konar veitustarfsemi. Við getum tekið rafveitur, vatnsveitur eða í okkar tilviki hitaveitur, fjarskiptaþjónustu, lestarsamgöngur eða annað því um líkt þar sem aðeins einn aðili á eða hefur yfir að ráða dreifikerfi fyrir þjónustuna eða vöruna eða hvað það nú er sem þar er afhent og meiri háttar umbyltingu þarf til að breyta þeim efnislegu staðreyndum. Þá hefur reynslan vægast sagt orðið blendin víða og um það geisa miklar umræður, bæði austan hafs og vestan. Ég ætla ekki að fara dýpra inn í þau mál af því að hér er sérstaklega verið að spyrja um raforkugeirann að gefnu tilefni en þar hafa menn verið í ýmsum æfingum, bæði í Ameríku, á meginlandi Evrópu, Bretlandi, Nýja-Sjálandi og víðar, við að einkavæða raforkugeirann, bæði framleiðslu og dreifingu. Reynslan af þessu held ég að óhætt sé að segja, að ekki sé of djúpt í árinni tekið, er ákaflega blendin. Þetta hefur komist í kastljósið núna vegna bilana og rafmagnsleysis, vegna gríðarlegra verðhækkana, þegar raforkuskortur hefur skollið á, t.d. í Skandinavíu o.s.frv. Burt séð frá pólitískum hugmyndafræðilegum ágreiningi ætti að geta verið samstaða um að það væri fróðlegt í öllu falli fyrir menn að reyna að læra af reynslu annarra. Af þessu tilefni og af því að ýmsar breytingar kunna að vera í vændum í þessum efnum hjá okkur sérstaklega hef ég spurt hæstv. iðn.- og viðskrh.: 1. Hefur ráðherra kynnt sér sérstaklega reynsluna af markaðs- og einkavæðingu orkuveitna erlendis, svo sem í Kaliforníu, á austurströnd Bandaríkjanna, í Bretlandi, á Nýja-Sjálandi og á hinum Norðurlöndunum, með tilliti til verðþróunar, afhendingaröryggis og annarra helstu þátta? 2. Hyggst ráðherra láta afla upplýsinga um orsakir rafmagnsleysis og tíðra og alvarlegra bilana sem orðið hafa að undanförnu á einkavæddum orkumörkuðum, bæði austan hafs og vestan, og síðan meta hvaða lærdóm megi draga af því sem þar hefur gerst?

Hæstv. forseti. Í upphafi vil ég taka fram að samkvæmt nýrri skipan raforkumála sem var innleidd með nýjum raforkulögum á vorþingi var ekki verið að hrófla við eignarhaldi orkuveitna, en þær eru að öllu leyti í eigu ríkisins og sveitarfélaga í landinu. Samkvæmt hinum nýju lögum verða dreifing og flutningur raforku áfram háð sérleyfi og undir virku eftirliti Orkustofnunar. Hið aukna frjálsræði sem lögin hafa í för með sér snýr einvörðungu að framleiðslu og sölu raforku. Rétt er að benda á að setning raforkulaga, nr. 65/2003, átti sér töluverðan aðdraganda en segja má að undirbúningur þeirrar lagasetningar hafi hafist á árinu 1996. Á vegum ráðuneytisins og nefnda sem starfað hafa á vegum þess hafa þessi mál verið könnuð eins og frekast er kostur. Frv. það sem varð að raforkulögum, nr. 65/2003, í vor hafði því hlotið vandaðan undirbúning. Varðandi það hvort ráðuneytið hafi kannað reynslu af markaðs- og einkavæðingu erlendis nægir að benda á fylgigögn frv. sem síðan varð að lögum. Frv. fylgdu ýmsar skýrslur um reynslu annarra ríkja af auknu frjálsræði á raforkumörkuðum. Má þar m.a. nefna skýrslu þar sem fjallað var um reynslu Kaliforníubúa af markaðsvæðingu. Telja verður afar ólíklegt að hér gætu komið upp viðlíka vandræði og áttu sér stað í Kaliforníu enda aðstæður hér á landi allt aðrar. Þá er rétt að geta þess að mikil vinna hefur verið lögð í það af hálfu starfsmanna iðnrn. og Orkustofnunar að kynna sér reynslu annarra þjóða af auknu frjálsræði á raforkumarkaði. Hefur einkum verið horft til annarra Norðurlanda en einnig til enn annarra landa, s.s. Bretlands og Írlands. Við þessa vinnu hefur m.a. verið horft til þeirra þátta sem fyrirspyrjandi nefnir, þ.e. verðþróunar, afhendingaröryggis og áhrifa á neytendur. Þá má nefna að íslensk orkufyrirtæki hafa um nokkurt skeið tekið þátt í alþjóðlegum samanburðarverkefnum þar sem m.a. er lagður mælikvarði á árangur þeirra með tilliti til afhendingaröryggis. Niðurstaða slíks samanburðar, til að mynda hvað flutningskerfi varðar, hefur verið mjög jákvæð fyrir Ísland, og ekki er líklegt að samkeppni í vinnslu og sölu breyti neinu þar um. Hvað varðar síðari spurninguna er henni svarað með þessum hætti: Ekki eru uppi áform um sérstakar rannsóknir á vegum íslenskra stjórnvalda á orsökum rafmagnsleysisins í Evrópu og Bandaríkjunum sem fyrirspyrjandi vitnar til. Hins vegar vil ég benda á að á fundi norrænu orkumálaráðherranna í Gautaborg í lok september var ákveðið að hafa frumkvæði að því að kanna orsakir rafmagnsleysisins í Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi nýlega. Í tengslum við þetta verður einnig litið til orsaka rafmagnsleysisins víða um heim. Stefnt er að því að fyrstu niðurstöður verði tilbúnar í byrjun desember og við munum að sjálfsögðu fylgjast með þessu starfi og taka þátt í því, a.m.k. fylgjast með og væntanlega geta niðurstöðurnar orðið gagnlegar fyrir okkur Íslendinga. Af því að ég hef svolítið meiri tíma vildi ég gjarnan vitna til skýrslu sem unnin var af Evrópusambandinu og tengist þessu nýja fyrirkomulagi, þessu frjálsræði á markaðnum. Þar var farið mjög nákvæmlega yfir reynslu þeirra þjóða sem höfðu breytt fyrirkomulagi sínu og ef ég má, með leyfi forseta, lesa aðeins úr skýrslunni: ,,Af þeim ríkjum sem eru komin með fulla opnun eru 72% þeirra með lækkandi raforkuverð en samsvarandi hlutfall er 42% fyrir þau ríki sem ekki hafa ákveðið hvenær full opnun næst. Ekkert landanna sem er með fulla opnun hefur verið með hækkandi verð á þessu tímabili en 25% þeirra ríkja sem ekki hafa ákveðið fulla opnun. Þau ríki sem opnað hafa markaðinn að fullu koma því best út hvað varðar þróun raforkuverðs á undanförnum árum en þau ríki sem ákveðið hafa að stefna að fullri opnun koma einna verst út, eða 17% þeirra eru með lækkandi verð en 39% með hækkandi verð.`` Ég held því fram að þetta fyrirkomulag sem við höfum tekið upp á Íslandi og er smátt og smátt að taka gildi hafi sýnt sig að vera frekar til þess að lækka raforkuverð og þó enn meira til fyrirtækja en til neytenda í mörgum löndum. Ég tel að það sé líka jákvætt ef fyrirtæki geta framvegis náð því að lækka þennan kostnað í rekstri sínum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mér voru að sjálfsögðu kunnug þau gögn sem fylgdu frv. á sínum tíma inn í þingið. En það ber að taka fram að þau eru náttúrlega farin að eldast og mjög margt hefur verið að gerast í þessum efnum á allra síðustu missirum eins og við höfum fengið fréttir af. Hingað hafa komið lærðir menn. Einn af yfirmönnum raforkumála í Kaliforníu var t.d. hér á ferð fyrir ekki löngu síðan og varaði Íslendinga alveg sérstaklega við því að falla ofan í sömu forarpyttina og þeir Kalíforníubúar höfðu gert í sínum raforkumálum. Ég hef áður nefnt úr þessum ræðustól að ég held að reynsla Nýsjálendinga væri alveg sérstaklega áhugaverð fyrir Ísland því að þar er um einangraðan orkumarkað að ræða sem er um sumt keimlíkur okkar. Þar er vatnsorka mikið nýtt og nokkuð er nýtt af orku til stóriðju. Þessi einangraði orkumarkaður var ,,líberalíseraður`` ef sletta má því og niðurstaðan er alkunn, þ.e. að það hefur orðið mjög á kostnað afhendingaröryggis og fjárfestinga í dreifikerfinu. Það er akkúrat mergurinn málsins, herra forseti, að þó svo að raforkuverðið hækki ekki beinlínis við einkavæðinguna þá er ekki þar með sagt að allt sé í himnalagi. Það hefur komið á daginn að það sem iðulega gerist er að fyrirtækin vegna arðsemiskröfunnar frá nýjum eigendum sjúga út úr rekstrinum mikla fjármuni á kostnað þess að hætt er að fjárfesta í varanlegri uppbyggingu dreifikerfisins og svo hrynur allt þegar óveður skellur á. Þetta er niðurstaðan frá austurströnd Bandaríkjanna og að hluta til frá Bretlandi og Suður-Svíþjóð og Danmörku, þ.e. að menn fara að spara sér í verulegum fjárfestingum og viðhaldi hvort sem það eru járnbrautarteinar eða dreifikerfi raforku þegar hin þunga arðsemiskrafa er komin á og ef menn hafa ekki tækifæri til þess vegna fákeppni að skella því beint út í verðlagið þá gerist það að þetta hrynur innan frá.

Hæstv. forseti. Það kemur mér ekki á óvart að hv. þingmaður sjái þetta dálítið svart en svo er því ekki farið með þá sem hér stendur. Ég get hins vegar ekki lofað því að alltaf verði allt í himnalagi. Það er mjög erfitt að taka ábyrgð á því því að vissulega getur alltaf eitthvað gerst sem kemur upp óvænt. Hv. þm. notaði einmitt orðið einkavæðingu í þessu sambandi. Það hefur verið mjög mikið um að ruglað sé saman hugtökunum einkavæðing og markaðsvæðing. Það var einmitt það sem kom fyrir þegar við fengum hér gest frá Kaliforníu, mann sem hafði reynslu af raforkumálum. Á honum var tekið mikið mark hér, mörg viðtöl við hann tekin og hann hafði sögu að segja sem var ekkert sérstaklega falleg. En í ljós kom að margt af því sem kom fram var neikvætt vegna þess að ekki var þýtt rétt. Það var verið að blanda saman einkavæðingu og markaðsvæðingu endalaust. Við erum að markaðsvæða þetta kerfi hér. Það er ekki verið að einkavæða það. Í sambandi við Kaliforníu þá freistast ég til þess að koma aðeins inn á það. Þar gerist það að verð á rafmagni fer upp hjá framleiðendum en það er fest í sambandi við smásöluna. Þetta gekk einfaldlega ekki upp. Þess vegna lenda þeir í þessum miklu vandræðum. Við munum ekki taka upp slíkt kerfi á Íslandi. Það er engin hætta á því. Og hvað Noreg varðar þá má segja að það hafi verið vegna þess að þeir eru búnir að gera samninga um svo mikla sölu á rafmagni úr landi að þeir eru uppiskroppa með rafmagn handa heimamarkaði. Það eru skýringar á þessum vandamálum sem hafa verið að koma upp, a.m.k. mörgum hverjum, ekki öllum. Ég tel að við höfum búið við það á Íslandi að hafa einstakt afhendingaröryggi og fyrirmyndarfyrirkomulag ...

Var þá ástæða til að breyta því?

Já, það var nefnilega ástæða til þess að breyta því engu að síður. Ástæðan var kannski ekki síst sú að við vorum tilneydd út af tilskipun Evrópusambandsins sem við urðum að innleiða. En ég tel líka að þetta sé gott fyrirkomulag sem við höfum tekið upp.

Virðulegi forseti. Öllum eru ofarlega í minni jarðskjálftarnir sem urðu á Suðurlandi 17. og 21. júní árið 2000 þegar fjöldi fólks varð fyrir verulegu eignatjóni. Fljótlega eftir að farið var að meta tjónið kom í ljós að verulegur munur er á brunabótamati sambærilegra eigna milli svæða eða sveitarfélaga og jafnvel sambærilegra eigna innan sama svæðis. Bætur vegna náttúruhamfara eins og jarðskjálfta eru greiddar af Viðlagatryggingu Íslands og við ákvörðun bóta vegna tjóna sem Viðlagatrygging bætir er farið eftir meginreglum vátryggingaréttar samanber 12. gr. reglugerðar nr. 83/1993, um Viðlagatryggingu Íslands. Gildandi brunabótamat eignar er lögákveðin vátryggingarfjárhæð við upphaf vátryggingarinnar en ekki ákvarðandi varðandi tjónabótafjárhæð. Þannig getur bótafjárhæð verið lægri en brunabótamat en það er þó alltaf hámark brunabótafjárhæðar. Tilkvaddir matsmenn eiga því samkvæmt reglugerð að ákveða verðmæti vátryggðra eigna með hliðsjón af því hvert var raunverulegt verðmæti hennar þegar tjón varð. Við þetta mat skal tekið tillit til verðrýrnunar vegna aldurs, notkunar, minnkandi notagildis eða annarra ástæðna. Öllum var ljóst áður en jarðskjálftarnir urðu að mikið ósamræmi ríkir á þessu svæði hvað varðar brunabótamat eigna. En fáir áttuðu sig á því að til væru sérstakar fyrningarreglur sem nýttar væru í tilvikum sem þessum. Þetta kom sér mjög illa fyrir þá sem urðu fyrir altjóni í jarðskjálftunum ásamt því að brunabótamatið reyndist í nokkrum tilvikum óraunhæft viðmið. Og í nokkrum tilvikum var um það að ræða að eftir að niðurstaða matsmanna lá fyrir gátu einstaklingar sem urðu fyrir altjóni ekki treyst matinu betur en svo, bæði niðurstöðunum og þeim reglum sem eftir var farið, að þeir urðu að fara í samningaviðræður um það hver greiðslan yrði. Þetta hlýtur að teljast óeðlilegt, þ.e. að þegar iðgjald er greitt af brunabótamati og þegar á reynir þá sé það í raun ekki marktæk viðmiðun þegar um náttúruhamfarir er að ræða, þ.e. ekki að sama skapi og þegar um brunatjón er að ræða. Á síðasta ári og reyndar frá árinu 2000 höfum við nokkrir hv. þm. lagt fram frv. þess efnis að farið verði í endurskoðun á lögum um vátryggingarsamninga og Viðlagatryggingu Íslands. Það frv. fékk ekki afgreiðslu úr nefnd og því spyr ég hæstv. ráðherra: Hefur verið unnið að endurskoðun laga um vátryggingarsamninga, nr. 20/1954, með síðari breytingum, og laga um Viðlagatryggingu Íslands, nr. 55/1992, með síðari breytingum? Ef svo er, hver var niðurstaða þeirrar endurskoðunar? Ef ekki, mun ráðherra þá beita sér fyrir heildarendurskoðun þessara laga?

Hæstv. forseti. Í byrjun vikunnar mælti ég fyrir frv. til nýrra heildarlaga um vátryggingarsamninga sem ætlað er að koma í stað laga nr. 20/1954, og er frv. nú til umfjöllunar hjá efh.- og viðskn. Frv. er mikið að vöxtum og er, eins og áður kom fram, heildarlöggjöf. Hvað varðar breytingar á lögum um Viðlagatryggingu Íslands þá skipaði ég nefnd í ágúst 2001 til þess að fara yfir framkvæmd tjónauppgjöra vegna jarðskjálftanna á Suðurlandi sumarið 2000 og þau verkferli sem Viðlagatrygging Íslands beitti í starfi sínu. Jafnframt var nefndinni falið að kanna tilhögun viðlagatrygginga, hamfaratrygginga, í helstu nágrannalöndum og meta hvort hamfaratryggingar eins og viðlagatrygging séu jafn vel eða betur komnar hjá hinum almennu vátryggingarfélögum. Nefndin skilaði skýrslu til mín í nóvember 2002 og var hún send Alþingi til kynningar með bréfi dagsettu 27. nóvember 2002. Helstu niðurstöður voru þessar: Miðað við umfang þess tjóns sem varð í jarðskjálftunum á Suðurlandi í júní 2000 kom ekkert fram um það að verklagi Viðlagatryggingar Íslands við mat á tjónum og uppgjör bóta hafi verið verulega ábótavant. Ekki höfðu verið settar formlegar reglur um meðferð og afgreiðslu bótamála eins og tilskilið er í lögum um Viðlagatryggingu Íslands og taldi nefndin brýnt að stjórn Viðlagatryggingar Íslands setti slíkar reglur til að auka gagnsæi í stjórnsýslu stofnunarinnar og gera tjónþolum auðveldara að glöggva sig á réttarstöðu sinni. Slíkar reglur voru settar af stjórn Viðlagatryggingar í kjölfar skýrslu nefndarinnar. Mælt var með því að Viðlagatrygging Íslands fengi heimild í lögum til að halda eftir af altjónsbótum til að standa straum af kostnaði við förgun og rústahreinsun. Nefndin lagði til að sett verði í lög ákvæði sem heimili Viðlagatryggingu Íslands að tilskilja að bótum vegna hlutatjóns sé í raun varið til viðgerða á hinni vátryggðu eign og nefndin lagði til að útbúin verði ný aðgerðaáætlun þar sem skilgreind verði viðbrögð Viðlagatryggingar Íslands í tilviki meiri háttar hamfara. Það er verið að vinna að þessum málum á vegum Viðlagatryggingar Íslands. Sem sagt, eins og hér hefur komið fram, er heildarlöggjöf til umfjöllunar nú á hv. Alþingi og þess vegna tel ég ekki ástæðu til þess að fara í heildarendurskoðun á þessum lögum. Hins vegar vil ég ekki útiloka að ástæða sé til þess að skoða einstaka þætti í tengslum við meðferð þess frv. sem nú liggur fyrir þinginu og efh.- og viðskn. hefur til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Það er vissulega rétt að hér er til umfjöllunar heildarlöggjöf um vátryggingarsamninga. Ég fagna því og það reyndar kemur til eftir að fyrirspurnin er lögð fram. Ég er hins vegar algjörlega ósammála hæstv. ráðherra um að verklagsreglur Viðlagatryggingar varðandi mat á tjónum sem verða vegna náttúruhamfara séu í lagi. Við þurfum trausta löggjöf. Það er rétt sem hæstv. ráðherra sagði. Við þurfum trausta löggjöf. Við þurfum gegnsæi þannig að réttarstaða fólks sé algjörlega klár og að allur almenningur eða þeir sem verða fyrir tjóni hverju sinni af völdum náttúruhamfara viti nákvæmlega hver rétturinn er. En það var ekki þannig, hvorki þegar um er að ræða jarðskjálftana, þ.e. tjón af völdum tveggja síðustu jarðskjálfta né tjón sem hefur orðið vegna snjóflóða. Það hafa komið upp umræður, og mjög erfiðar, eftir náttúruhamfarir vegna tjóns á eignum fólks og það hefur ekki verið staðið vel að upplýsingaskyldu gagnvart þeim einstaklingum sem urðu fyrir tjóninu. Ég er sammála því sem hefur komið fram í mati sveitarstjórnarmanna t.d. á Suðurlandi sem sendu frá sér ályktanir vegna þessa máls eftir jarðskjálftana sem urðu árið 2000 um að fara yrði í endurskoðun á lögum um Viðlagatryggingu Íslands og það yrði líka að skoða við hvað ætti að miða þegar bótafjárhæð er ákveðin vegna þess að ekki gilda sömu reglur ef einstaklingur verður fyrir tjóni vegna náttúruhamfara og t.d. vegna bruna. Það var svo margt sem kom upp við umfjöllun og afgreiðslu þessara mála þó niðurstaða næðist að lokum. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að niðurstaða náðist að lokum og samningar náðust að lokum. En vinnureglurnar eiga að vera það skýrar að ekki sé þörf á neinum samningaviðræðum.

Hæstv. forseti. Ég er alveg viss um að það er rétt hjá hv. þm. að það hafi ekki allt verið algjörlega eins og best verður á kosið í sambandi við þá vinnu sem fram fór af hálfu Viðlagatryggingar Íslands í tengslum við það mikla tjón sem varð á Suðurlandi. Það er nú sjaldan þannig að það megi ekki eitthvað finna að. Þegar um tjón sem þarna átti sér stað er að ræða þá eru þetta líka mikil tilfinningamál og að því leyti er það eflaust rétt að það hafi ekki verið staðið nægilega vel að upplýsingum. En vegna þess að það komu fram kvartanir þá töldum við í ráðuneytinu rétt að skipa nefnd sem færi yfir málið, nefnd aðila sem eiga að þekkja til mála og bera skynbragð á hluti sem þessa. Niðurstaða nefndarinnar var einfaldlega sú að miðað við umfang tjónsins hafi ekkert komið fram sem segi að verklag Viðlagatryggingar Íslands við mat á tjónum og uppgjör bóta hafi verið verulega ábótavant. En það er ekki þar með sagt að það hafi ekki verið hægt að finna eitthvað að. En eins og ég sagði er ég ekki að útiloka það að ekki sé ástæða til að fara eitthvað yfir lögin, en ég tel ekki ástæðu til að fara í heildarendurskoðun, vegna þess að við munum fyrst og fremst fjalla um stóra frumvarpið sem er til umfjöllunar hér í þinginu, um vátryggingarsamninga, en í tengslum við það geta vissulega komið upp atriði sem ástæða er til þess að skoða og þá mun ég gera það með jákvæðu hugarfari.

Virðulegi forseti. Frá og með mánaðamótunum ágúst/september máttu hollenskir læknar gefa út lyfseðla fyrir kannabisefnum. Þetta leyfi var veitt eftir að sérstök rannsóknarnefnd lyfjamála í Hollandi hafði rannsakað áhrif kannabisefna á sjúklinga og komist að þeirri niðurstöðu að efnið gagnist vel sem verkjalyf, m.a. fyrir krabbameinssjúklinga sem þjást af miklum verkjum, HIV-smitaða og MS-sjúklinga. Í Bretlandi og Kanada er einnig heimilt að nota kannabisefni eftir ávísun lækna. Læknar og vísindamenn í nokkrum löndum hafa stundað rannsóknir hliðstæðar þeim sem gerðar voru í Hollandi þótt notkun hafi ekki verið heimiluð. Það kom fram í viðtali við Matthías Halldórsson aðstoðarlandlækni að heilbrigðisyfirvöld hér á landi fylgdust með þessum rannsóknum og vitað væri að kannabisefni væru notuð sem verkjalyf og við krampakenndum samdrætti sem fylgir sumum langvarandi sjúkdómum eins og MS. Það kom einnig fram að kannabisefni hafa í einstaka tilvikum verið notuð hér í heilbrigðisstofnunum þegar um er að ræða sjúklinga með erfiða langvinna sjúkdóma eins og krabbamein eða alnæmi á háu stigi. Það hlýtur þó að vera umdeilt hvort slíkt er löglegt þar sem notkun kannabisefna í líknandi tilgangi er ekki heimil án undanþágu. Virðulegi forseti. Í júní árið 2000 féll dómur í máli 45 ára gamals manns sem tekinn hafði verið í tvígang fyrir að hafa hass í fórum sínum. Viðkomandi játaði brot sín en var dæmdur til að greiða 70 þús. kr. sekt eða í 16 daga fangelsi og til að greiða allan málskostnað upp á 50 þús. kr. Hér var þó um krabbameinssjúkling að ræða sem taldi sig þurfa efnið til að lina þrautir sínar. Að mati dómara breytti það engu um refsiverða háttsemi. Umræðan um það hvort leyfa eigi kannabisefni hér á landi hefur nær eingöngu snúist um misnotkun þessara efna, ekki um notagildi þeirra til að lina kvalir sjúklinga eða í líknandi meðferð. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hafa heilbrigðisyfirvöld tekið afstöðu til þess hvort leyfa eigi ávísun og notkun kannabisefna í lækningaskyni? Ef ekki, mun ráðherra beita sér fyrir því að það verði skoðað sérstaklega?

Herra forseti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hefur beint til mín fsp. um hvort heilbrigðisyfirvöld hafi tekið afstöðu til þess hvort leyfa eigi ávísun og notkun kannabisefna í lækningaskyni. Lyf af flokki kannabisefna, þ.e. tetrahydrocannabiol, hafa verið á lyfjamarkaði yfir 20 ár. Engar formlegar hindranir eru í vegi fyrir því að slík efni séu notuð í lækningaskyni á Íslandi. Ég get upplýst um að leyfi til notkunar lyfja eða annarra efna í lækningaskyni hér á landi eru veitt eftir tveimur leiðum. Sú sem algengust er er að lyfjafyrirtæki sæki um markaðsleyfi til Lyfjastofnunar. Að fengnu þessu leyfi geta læknar ávísað á lyfið á hefðbundinn hátt. Hin leiðin á við ef læknir telur sjúkling þurfa lyf sem ekki er á skrá hér á landi. Þá sækir læknirinn til Lyfjastofnunar um undanþágu frá markaðsleyfi til að mega nota tiltekið lyf fyrir sjúkling. Í báðum þessum tilvikum meta sérfræðingar Lyfjastofnunar umsóknir á grundvelli virkni, öryggis og gæða hvort veita eigi leyfi. Ekkert lyfjafyrirtæki hefur sótt um markaðsleyfi fyrir kannabislyf eða kannabisefni til Lyfjastofnunar en hins vegar var fyrir nokkrum árum sótt um undanþágu til notkunar á kannabislyfi á Landspítala -- háskólasjúkrahúsi til meðhöndlunar í sérstökum og erfiðum tilfellum og var hún veitt. Þessi leið til notkunar lyfja af þessum flokki er opin líkt og áður en önnur betri lyf eru talin hafa komið við ógleði og er það væntanlega skýring þess að seinni ár hefur ekki verið sótt um innflutning á kannabistengdum lyfjum. Ráðuneytið hefur fylgst vel með umræðu í nágrannalöndum okkar, bæði austan hafs og vestan, um gagnsemi og skaðsemi þessara lyfja sem hafa átt erfitt með að uppfylla kröfur sem teljast eðlilegar um gæði, hreinleika og virkni lyfja. Vímuvaldandi áhrif lyfsins eru vel þekkt en ég ætla ekki að fara nánar út í þá umræðu hér. Hv. þm. spurði einnig hvort ég mundi beita mér sérstaklega fyrir að skoða hugsanlega leyfisveitingu. Ég vil eins og áður geta þess að það er hlutverk Lyfjastofnunar að meta lyf og veita leyfi til notkunar þeirra hér á landi. Við mat sitt á lyfjunum er Lyfjastofnun háð reglum sem gilda á Evrópska efnahagssvæðinu þannig að ef slík lyf verða almennt viðurkennd og fá markaðsleyfi í öðrum aðildarlöndum EES eru allar líkur á að slíkt mundi einnig gerast hér yrði eftir því leitað. Íslenskir sjúklingar þurfa iðulega á lyfjum að halda sem eru ekki á markaði hér á landi. Kannabislyf teljast í þeim flokki. Að mínu mati er ekki ástæða til að meðhöndla kannabislyf á annan hátt en nú er gert við önnur lyf án markaðsleyfis þegar sótt er um að flytja þau inn handa einstaka sjúklingum. Herra forseti. Ég vona að með þessu hafi ég svarað hv. þm.

Herra forseti. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvort ég hafi skilið rétt það sem hann sagði, að t.d. í dæminu sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir nefndi um krabbameinssjúklinginn sem var tekinn með kannabisefni í fórum sínum og lendir í að greiða 70 þús. kr. sekt eða í 16 daga fangelsi. Hefði hann t.d. getað sloppið við það ef læknirinn hans hefði sótt um leyfi til að fá kannabisefni fyrir hann til að lina þjáningar hans? Hæstv. ráðherra nefndi dæmi um leyfi Landspítala -- háskólasjúkrahúss til þess að nota kannabislyf í undantekningartilvikum. Hefði sem sagt verið hægt að koma í veg fyrir þennan dóm ef læknir viðkomandi sjúklings hefði beitt sér í málinu?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Það er helst á honum að skilja að það sé í raun og veru tiltölulega auðvelt fyrir lækni sem ákveður að sjúklingi hans henti betur að nota kannabisefni vegna verkjameðferðar, ógleði eða vöðvakrampa eða hvers kyns krankleika, að ef læknirinn metur það svo að kannabisefnin henti betur en þau sem eru á markaði hér þá sé það tiltölulega auðvelt. Það er alveg nýtt fyrir mér að heyra þessar upplýsingar, ef ég hef skilið hæstv. ráðherra rétt, vegna þess að hingað til hefur verið mjög mikil tregða við að nota kannabisefni í lækningaskyni og sem líknandi meðferð. Ég er þeirrar skoðunar að sjúklingur sem kominn er á það stig að hann þurfi líknandi meðferð --- það sé það eina sem fram undan er --- að þá eigi að beita öllum tiltækum ráðum til þess að finna þau lyf sem honum henta. Auðvitað er það rétt að vímuvaldandi áhrif lyfs eins og kannabisefna eru þekkt. En líka morfíns. Og e.t.v. þurrka kannabisefni ekki á sama hátt upp líkama einstaklings eins og morfínið gerir. Ég er enginn lyfjasérfræðingur en ég held að það sé nú samt þannig. Spurning mín er í raun og veru sú hvort heilbrigðisyfirvöld muni beita sér fyrir því, eins og Hollendingar hafa gert, Bretar og Kanadamenn, að það sé tiltölulega auðvelt fyrir lækna að ávísa á kannabisefni ef þeir telja að það sé sjúklingnum fyrir bestu, t.d. í líknandi meðferð. Ég er ekki að spyrja um neitt ,,hér um bil`` og ,,kannski` í þessum efnum, heldur hvort heilbrigðisyfirvöld séu tilbúin til þess að skoða þennan möguleika á sama hátt og yfirvöld þessara landa hafa gert.

Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykv. s. spurði hvort, í ákveðnu tilviki sem fyrirspyrjandi nefndi, refsing hefði fallið niður ef læknir hefði sótt um undanþágu. Ég reikna með að í þessu tilfelli, þó að ég þekki það ekki og hafi ekki kynnt mér það, hafi viðkomandi ekki haft slíka undanþágu og þess vegna hafi dómurinn fallið. Ef það hefði verið farið eftir því ferli sem ég hef rakið hérna þá mundi það hafa getað gengið ef læknirinn hefði talið hann þurfa á lyfinu að halda vegna erfiðs sjúkdóms. Varðandi málið almennt þá hef ég rakið hér þann feril og þær reglur sem eru varðandi þetta mál hér á landi. Ég endurtek að ég tel ekki ástæðu til þess að meðhöndla kannabislyf á annan hátt en önnur lyf sem ekki er til markaðsleyfi fyrir hér. Ég tel að auðvitað verði að vera ákveðinn farvegur í þessu og ákveðnar reglur. En ég tel að það sé staðreynd að á þessum lyfjum þurfi að halda í erfiðum tilfellum og tel ekki ástæðu til þess að heilbrigðisyfirvöld setji fótinn fyrir þann feril og það sé farið eftir þeim reglum sem um það gilda og ég hef rakið. Það er svar mitt við þessu.

Virðulegi forseti. Á aðalfundi Læknafélagsins, sem haldinn var í ágúst, kom fram að rekja mætti um 100 dauðsföll hér á landi á ári til mistaka í heilbrigðiskerfinu. Þessi tala byggðist þó ekki á rannsóknum eða eftirliti sem framkvæmt er hér heldur á tölum frá þeim löndum sem við berum okkur gjarnan saman við. Í þessum tölum er ekki einungis átt við læknamistök heldur hvers konar mistök sem verða innan heilbrigðiskerfisins. Tölurnar byggja á rannsóknum sem staðið hafa yfir í 10 ár í Bandaríkjunum, Bretlandi, Ástralíu og Danmörku. Í Danmörku er talið að mistök í heilbrigðiskerfinu kosti um 1 milljarð danskra króna árlega. Þá megi leiða líkur að því, í samræmi við niðurstöður þessarar rannsóknar, að um 100 manns látist hér á ári vegna afleiðinga mistaka innan heilbrigðiskerfisins þó ekkert sé hægt að fullyrða um slíkt því svo víðtæk rannsókn hefur ekki verið framkvæmd hér á landi. Umræðan hefur einskorðast við svokölluð læknamistök og nær eingöngu þegar grunur leikur á að um mjög alvarleg mistök hafi verið að ræða eins og við heyrum oft í fréttum, nú síðast í gærkvöldi. Virðulegi forseti. Ég tel að við stöndum ekki nægjanlega vel að verki hvað varðar eftirlit og rannsókn á mistökum sem verða innan heilbrigðiskerfisins og að sjúklingar sem og aðstandendur fái ekki þá meðhöndlun sem þeir ættu að eiga rétt á þegar grunur leikur á að mistök hafi orðið við meðhöndlun sjúklings. Þessu þarf að breyta, koma á fót sérstakri rannsóknarnefnd sem ekki er eingöngu skipuð fólki úr heilbrigðisstéttum. Etirlitið verður að vera virkt en réttur sjúklings eða aðstandenda er þó ríkastur, hann ber að virða. Því spyr ég hæstv. ráðherra: 1. Hafa öryggismál sjúklinga hér á landi verið rannsökuð sérstaklega? 2. Hefur verið ákveðið að setja á stofn rannsóknarnefnd slysa og/eða mistaka innan heilbrigðiskerfisins? Ef svo er, hvert er hlutverk hennar? Ef ekki, mun ráðherra beita sér fyrir því að slík rannsóknarnefnd verði skipuð?

Herra forseti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hefur beint til mín fyrirspurn um öryggismál sjuklinga, hvort þau hafi verið rannsökuð sérstaklega, sem og hvort ákveðið hafi verið að setja á stofn rannsóknarnefnd slysa eða mistaka innan heilbrigðiskerfisins. Að mínu mati hefur öryggi sjúklingsins verið efst á baugi hjá öllum heilbrigðisstarfsmönnum og stéttum. Það er nátengt þeirra faglega metnaði, sérhæfðu námi og starfi meðsjúklinga, enda áhersluefni allt frá dögum Hippókratesar. Á seinni árum hefur ráðuneytið, stofnanir þess og einstaka fagfélög sett sér nánari gæðakröfur sem verða að teljast tengjast beint öryggismálum sjúklinga því að allar miðast þær meira og minna við það að sjúklingarnir njóti sem bestrar og öruggastrar þjónustu. Landlæknisembættið hefur samkvæmt lögum mjög veigamiklu hlutverki að gegna í þessum málum. Þangað berast kvartanir frá sjúklingum. Þangað berast tilkynningar um atvik frá stofnunum og starfsmönnum, en einnig tekur landlæknisembættið sjálft að eigin frumkvæði upp öryggis- og gæðakröfur og framkvæmdir tilhlýðilegar athuganir á stofnunum. Öryggismál sjúklinga hafa því verið rannsökuð bæði á forsendum einstaklinga og stærri stofnana. Tel ég að þau mál hafi verið í farsælum farvegi sem hefur þróast í takt við kröfur tímans. Úr þessu má þó sífellt bæta og mikilvægt er að vera á öllum þessum stigum vel vakandi. Nýleg umræða um að koma á laggirnar rannsóknarnefnd slysa eða óhappa innan heilbrigðiskerfisins tel ég jákvætt innlegg í þessa umræðu. Ég tel ekkert því til fyrirstöðu að landlæknisembættið komi sér upp slíkri nefnd til að vinna að frekari rannsóknum ákveðinna mála. Fagfélög heilbrigðisstétta hafa einnig sýnt öryggis- og gæðamálum vaxandi áhuga. Rannsóknaferli mistakamála innan heilbrigðisþjónustunnar er í ákveðnum lögbundnum farvegi bæði hjá landlæknisembættinu svo og í vissum tilfellum lögreglu og ég tel ekki forsendur eða þörf á því að leggja til breytingar á þeim vinnuferlum. Auknar kröfur fólks um að allar aðgerðir gangi fylgikvillalaust fyrir sig setja þær kröfur á heilbrigðisstarfsmenn að þeir upplýsi sjúklinga vel um hugsanlegar afleiðingar þess að undirgangast rannsóknir eða aðgerðir af ýmsum toga. Ég tel að verulegar framfarir hafi átt sér stað á þessum vettvangi að hluta til með tilkomu laga um réttindi sjúklinga og einnig vegna almennra krafna um aukið upplýst samþykki sjúklinga áður en þeir gangast undir sumar aðgerðir. Í þessu sambandi tel ég mikilvægt að lýsa þeirri skoðun minni að á Íslandi starfar fólk með góða menntun og mikinn metnað til að vinna vel með sína sjúklinga. Fylgikvillar eða óvæntar afleiðingar rannsókna eða meðferðar eru í mörgum tilfellum ófyrirsjáanlegar og óhjákvæmilegar og í mörgum tilfellum er ekki á nokkurn hátt hægt að tengja þær við mistök einstakra starfsmanna. Tölur sýna að íslensk heilbrigðisþjónusta er örugg í alþjóðlegum samanburði. Þar eru mikil gæði og árangur af meðferð sjúklinga er með því besta sem sést í heiminum. Tel ég það m.a. stafa af því að heilbrigðisstéttir hafi borið öryggismál sjúklinga fyrir brjósti við störf sín. Herra forseti. Ég hef áður lýst því að ég styð þá hugmynd landlæknis að efla rannsóknarmöguleika á atvikum sem gerast í heilbrigðisþjónustunni. Að sama skapi tel ég mikilvægt að allar stofnanir haldi vel vöku sinni og ég tel engan vafa á að margt megi bæta. En mér er það efst í huga upplýsingaflæðið milli einstakra starfsmanna, starfsstétta og stofnana, t.d. milli heilsugæslu, sérfræðistofu og sjúkrahúsa. Tel ég eitt mikilvægasta öryggismál sjúklinga að þetta sé einn af þeim þáttum sem okkur ber að beina sjónum að í nánustu framtíð. Á tímum rafrænna samskipta bjóðast fjöldamargir möguleikar til að bæta þennan öryggisþátt og er því áhersla lögð á það í heilbrrn. að efla rafrænar færslur með þetta í huga. Herra forseti. Ég vona að þetta hafi svarað fyrirspurn hv. þm.

Virðulegi forseti. Mér datt ekki í hug að koma með þessa fyrirspurn til hæstv. ráðherra vegna þess að í huga mínum væri eitthvert sérstakt vantraust á heilbrigðisstéttunum. Það er ekki þannig. Ég efast ekkert um að hér er fólk að vinna vel. Við eigum vel menntaðar heilbrigðisstéttir. Við eigum hér fólk sem er að vinna upp til hópa ákaflega vel. Það stakk mig hins vegar á þessum fundi í ágúst sem Læknafélagið var með þar sem niðurstöður þessara rannsókna voru kynntar. Þá kom í ljós það mat að hugsanlega megi út frá niðurstöðum þessara rannsókna, séu þær heimfærðar á Ísland, reikna með því að hér megi rekja um 100 dauðsföll á ári til mistaka innan heilbrigðiskerfisins. Varðandi þessa rannsókn sem hefur staðið í tíu ár í Bandaríkjunum, Bretlandi, Ástralíu og Danmörku efast ég ekkert um að þar sé líka um afar hæft starfsfólk að ræða. Ég efast ekkert um það. Hins vegar er alveg ljóst að hér hafa orðið mistök og grunur leikur á um mjög alvarleg mistök. Reyndar hafa um 30 heilbrigðisstarfsmenn á síðasta sjö ára tímabili fengið áminningu og níu hafa verið sviptir starfsleyfi, flestir læknar. Við erum því ekki alveg gallalaus í þessum efnum. En það er mjög nauðsynlegt að þessu sé komið í það form að sjúklingurinn eða aðstandandi geti leitað með rétt sinn til óháðrar nefndar. Landlæknisembættið sinnir ákaflega vel sínum skyldum. En ég hefði talið skynsamlegra að nefndin væri skipuð af heilbrrh., þ.e. óháð nefnd með fagfólki --- reyndar blandaða nefnd og ekki eingöngu skipaða fagfólki --- þar sem réttindi sjúklingsins færu framar öllu öðru. Landlæknir hefur sinnt þessu. Það hefur sýnt sig að fólk telur sig í dag eiga erfitt með að koma fram með umkvörtunarmál sín og ég held að því þurfi að breyta fyrst og fremst.

Herra forseti. Mér kom ekki til hugar að ætla að fyrirspyrjandi bæri fram fyrirspurnina vegna einhvers sérstaks vantrausts á íslenskum heilbrigðisstarfsmönnum. Mér kom það ekki til hugar. Því miður er það þannig að hryggileg mistök hafa orðið í heilbrigðisþjónustunni. Hv. fyrirspyrjandi rakti að það hefur leitt til þess m.a. að menn hafa verið sviptir lækningaleyfi og það eru þung spor að gera það. Ég hef gert það á mínum ferli sem heilbrrh. Það er allt til vinnandi að koma í veg fyrir slíka hryggilega atburði sem verða. Þó geld ég aðeins varhuga við þessari frétt. Við þurfum auðvitað að rannsaka aðstæður okkar hér á landi. Ég er ekki viss um að við getum heimfært þessar tölur algerlega upp á okkur, vonandi ekki. En við þurfum að kanna það betur. Varðandi svo hlutverk landlæknisembættisins þá er ég þeirrar skoðunar að það eigi að fást við þessar rannsóknir. En þeir geta kallað til aðra aðila og þeir geta styrkt sína starfsemi með utanaðkomandi aðilum. Ég hef ekkert á móti því. En mér finnst dálítil tvöföldun vera í því að skipa lögskipaða nefnd við hliðina á landlæknisembættinu til að kanna það sem er hlutverk landlæknisembættisins samkvæmt lögum.

Virðulegi forseti. Kynfræðsla er mikilvægur liður í baráttunni gegn kynsjúkdómum og ótímabærum þungunum en ein og sér dugar hún skammt. Langflest ungmenni byrja að stunda kynlíf í lokabekkjum grunnskóla eða fyrstu bekkjum framhaldsskóla og tölfræðin segir að einungis um 60% ungmenna noti getnaðarvarnir við fyrstu kynmök sem er engan veginn nógu gott. Fjöldi unglingaþungana er með því hæsta á Íslandi af öllum Norðurlöndunum og svo mætti lengi telja af hinni neikvæðu tölfræði. Í stað þess er betra að horfa á hvað hægt sé að gera til þess að snúa þessari þróun við. Í framhaldsskólum er kjörið tækifæri til þess að ná til ungmennanna. Með því að hafa fagaðila innan veggja skólans er hægt að nálgast viðfangsefnið mun betur en gera út af örkinni einu sinni á ári vaska fræðslusveit kynheilbrigðis og kynímyndar. Herra forseti. Með jafnri og stöðugri fræðslu um kynlíf, getnaðarvarnir og barneignir og með jöfnu aðgengi að ráðgjafa eða nokkurs konar skólahjúkrunarfræðingi er beinlínis hægt að spara í heilbrigðiskerfinu. Þumalputtareglan er víst að hver króna sem sett er í forvarnir og fræðslu spari 10 kr. Þessir fagaðilar sem væru staðsettir innan veggja framhaldsskólanna sæju um ráðgjöf og fræðslu til ungmennanna. Hægt væri að leita til þeirra með ýmsar spurningar. Hægt væri að bóka tíma hjá þeim til viðtals en líka hægt að labba beint inn og setjast í spjall. Þessir fagaðilar mundu einnig hafa leyfi til þess að dreifa smokkum og þá kemur að seinni spurningu minni. Ég tel að smokkar á Íslandi kosti of mikið miðað við mikilvægi og einfaldleika. Þeir eru ein algengasta getnaðarvörnin á Íslandi. Í stuttri athugun minni í einu apóteki bæjarins reiknaðist mér til að einn smokkur kosti um 80 kr. og pakki af þeim rúmlega 1 þús. kr. Og til að nefna ójafnrétti þá kostar einn kvensmokkur rúmlega 200 kr. En það er nú ekki umræðuefnið hér. Ungmenni 15--20 ára eru flest byrjuð að stunda kynlíf. Það verður að viðurkennast en ekki er forðast að nefna. Þau munu þurfa að nota getnaðarvarnir. Um 40% þeirra gera það þó ekki við fyrstu kynmök og má því spyrja sig, af hverju, virðulegi forseti. Er það feimni eða hræðsla við að nálgast getnaðarvarnir? Er það kostnaðurinn? Þessi málefni hafa verið rædd á hinu háa Alþingi. Till. til þál. um unglingamóttöku og getnaðarvarnir var 18. apríl 2002 vísað til ríkisstjórnar til afgreiðslu. Og hver er staða hennar núna? Hv. þm. Ásta Möller er svo með fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. þar sem hún innir eftir gangi mála varðandi heilsugæslu í framhaldsskólum. Svo virðist sem mikið sé spurt og eitthvað sé um svörin. En hvar er svo framkvæmdin, herra forseti? Aðgengi ungmenna að fagaðila, fræðsla um getnaðarvarnir og niðurgreiðsla á smokkum og helst öllum getnaðarvörnum er mikilvægt úrlausnarefni. Því spyr ég hæstv. heilbrrh.: 1. Kemur til álita að auka fræðslu um forvarnir og kynheilbrigði í framhaldsskólum þannig að nemendur hafi greiðan aðgang að fagaðila í skólanum? 2. Telur ráðherra koma til álita að hið opinbera greiði niður smokka handa fólki á framhaldsskólaaldri?

Herra forseti. Hv. 7. þm. Suðurk., Brynja Magnúsdóttir, spyr hvort ég álíti koma til greina að auka fræðslu um forvarnir og kynheilbrigði í framhaldsskólum þannig að nemendur hafi greiðan aðgang að fagaðila í skólanum? Þessi mál eru sífellt í skoðun og ýmislegt hefur verið gert á liðnum árum til að auka fræðslu um forvarnir og kynheilbrigði. En alltaf má gera betur. Það sýnir t.d. há tíðni þungana ungra stúlkna, upplýsingar frá sóttvarnalækni um háa tíðni klamýdíusmits hér á landi og einnig sú dapurlega staðreynd að tíðni fóstureyðinga meðal kvenna á aldrinum 15--19 ára er hærri hér en annars staðar á Norðurlöndum þó að fóstureyðingar séu færri en í Skandinavíu almennt. Um leið vil ég benda á að samkvæmt bráðabirgðatölum frá landlæknisembættinu fækkaði fóstureyðingum um 6% á árinu 2002 miðað við árið á undan. Sömuleiðis hefur heldur dregið úr klamýdíusmiti síðustu tvö ár. Í október árið 2000 var í ríkisstjórn samþykkt áætlun um aðgerðir til að sporna við fóstureyðingum og ótímabærum þungunum ungra stúlkna. Byggt var á tillögum sem starfshópur á vegum heilbrrh. skilaði í árslok 1999. Tillögurnar lúta í grófum dráttum að aukinni fræðslu fyrir heilbrigðisstarfsfólk og kennara til að sinna forvörnum og veita fræðslu og ráðgjöf um kynheilbrigði og getnaðarvarnir. Einnig snúa þær að aukinni ráðgjafarþjónustu um kynlíf, getnaðarvarnir, barneignir og kynsjúkdóma, fyrir ungt fólk innan framhaldsskólanna. Þar er lagt til að aðgengi að getnaðarvörnum verði bætt. Landlæknisembættinu var falið að vinna að útfærslu þessara tillagna og skilaði hugmyndum sínum til ráðuneytisins í júní 2001. Í framhaldi af þessu má nefna að landlæknisembættið hefur samið klínískar leiðbeiningar fyrir neyðargetnaðarvörn. Einnig endurskoðaði embættið bæklinga fyrir almenning þar sem fjallað er um allar tegundir getnaðarvarna. Um þessar mundir er verið að leggja lokahönd á námsefni fyrir framhaldsskóla sem fjallar um ungt fólk og heilbrigt kynlíf og mun án efa verða kennurum og öðrum sem sinna þessari fræðslu í framhaldsskólum kærkomið efni. Verkefnisstjórn um heilsufar kvenna kannaði í byrjun þessa árs hvernig hagað væri skólaheilsugæslu í framhaldsskólum. Haft var samband við 23 framhaldsskóla um allt land. Fram kom að einhver skólaheilsugæsla er í 14 þeirra en engin við níu þeirra. Af þessum níu eru fimm á höfuðborgarsvæðinu. En þess ber að geta að heilsugæslan á Stór-Reykjavíkursvæðinu býður ungmennum á aldrinum 13--20 ára upp á þjónustu fagaðila á móttöku fyrir ungt fólk. Ég tel að miklu skipti fyrir fólk á framhaldsskólaaldri að fá góða fræðslu um allt sem lýtur að heilbrigðu kynlífi og ábyrgðinni sem því fylgir. Þá á ég ekki aðeins við líffræðilega uppfræðslu, fræðslu um getnaðarvarnir og varnir gegn kynsjúkdómum heldur einnig við siðferðileg viðhorf, virðingu einstaklingsins fyrir sjálfum sér og mótaðilanum sem er forsenda heilbrigðs kynlífs. Útfærsluna á þessu vil ég skoða nánar. Það þarf að skoða hvaða fræðsla á að vera hluti af námsefni skólanna í höndum kennara og hins vegar hverju fagfólkið á að sinna. Þá er ekki sjálfgefið að binda þjónustu fagfólks við skólana. Hugsanlega hentar betur að efla móttökustöðvar fyrir ungt fólk utan skóla og utan skólatíma og e.t.v. hentar ekki það sama í dreifbýli og þéttbýli. Það má ekki heldur gleyma þjónustu við fólk á þessum aldri sem ekki er í framhaldsskólum. Ég vil taka á þessu máli og hyggst beina því til verkefnisstjórnar um heilsufar kvenna að gera tillögur um hvernig best sé að auka og bæta þá þjónustu sem ungu fólki stendur til boða á þessu sviði. Hv. þm. spyr einnig hvort ég telji koma til álita að hið opinbera greiði niður smokka handa fólki á framhaldsskólaaldri. Sóttvarnalæknir er nú með í skoðun hvernig auka megi notkun smokka meðal ungs fólks en smokkurinn er eina getnaðarvörnin sem komið getur í veg fyrir smit allflestra kynsjúkdóma. Ég vil skoða allar leiðir til að smokkurinn og aðrar getnaðarvarnir nýtist ungu fólki sem best og vil ekki útiloka neinar leiðir í því sambandi. Ég vænti þess að sóttvarnalæknir muni skila mér hugmyndum sínum í þessu sambandi innan tíðar, m.a. í ljósi reynslu annarra þjóða. Þangað til tel ég ekki tímabært að taka frekari afstöðu til málsins. Herra forseti. Hv. þm. hefur vakið athygli á máli sem skiptir líf og heilsu ungs fólks miklu. Ég vona að svör mín hafi upplýst um stöðuna í þessum málaflokki og þakka hv. þm. fyrir að hreyfa þessu mikilvæga máli.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynju Magnúsdóttur fyrir að vekja máls á þessu brýna máli um kynfræðslu í framhaldsskólunum. Þó að við ræðum þetta stundum hér á þinginu þá er það aldrei of oft. Af því að ég á sæti í verkefnisstjórn um heilsufar kvenna sem hæstv. ráðherra nefndi vil ég nefna að við í verkefnastjórninni fórum yfir stöðuna í þessum málum á höfuðborgarsvæðinu og erum auðvitað með ákveðnar hugmyndir um hvernig hægt sé að bæta þetta mál. Menn hafa m.a. farið með nemendur úr framhaldsskólunum í heimsóknir inn á heilsugæslustöðvarnar til að kynna þeim hvaða þjónustu er hægt að fá þar. Ágætt ástand virðist t.d. í þessum málum á Seltjarnarnesi, Hafnarfirði og Akureyri. En vissulega þarf að bæta ástandið. Ég geri ráð fyrir að það komi tillögur frá verkefnisstjórninni um þessi mál fyrr en varir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Brynju Magnúsdóttur fyrir þessa fyrirspurn, ekki síst í ljósi þess, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, að hér er tíðni kynsjúkdóma meðal ungs fólks mjög há. Hið sama gildir um fóstureyðingar. Þó að eitthvað hafi dregið úr þeim eru þær allt of margar á ári hverju. Hæstv. ráðherra sagði að sóttvarnalæknir væri að skoða með hvaða hætti mætti auka notkun smokksins. Kannski er ekki úr vegi að leita til þeirra sem eru kannski rétt nýskriðnir úr framhaldsskólunum og vita af eigin reynslu hvernig best væri að haga þeim málum. Vafalaust er það svo að það gildir ekki sama um framhaldsskóla í dreifbýlinu og þéttbýlinu hvað varðar hjúkrunarþjónustu, fræðslu og annað. En eitt er þó alla vega víst, að smokkurinn virkar alveg eins í dreifbýlinu og þéttbýlinu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrrh. ágæt svör við spurningum mínum. Það er gott að vita fleiri staðreyndir um tölfræði, jákvæða og neikvæða, að hafin sé framleiðsla námsefnis og umræða um aðgengi ungmenna að getnaðarvörnum. Ég vil minna á að í heilbrigðisáætlun til 2010 er markmiðið m.a. að fækka ótímabærum þungunum meðal stúlkna 19 ára og yngri um 50%. Miðað við sett markmið, hina neikvæðu tölfræði sem tæpt hefur verið á í umræðunni í dag og þær umræður sem hafa verið hér á hinu háa Alþingi þá tel ég víst að hæstv. heilbrrh. einbeiti sér að þessu málefni. En oft verður að margnefna góða hluti svo að þeir verði framkvæmdir.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég held að það beri ekki mikið á milli í umræðunni. Ég held að hv. þingmenn séu sammála um verkefnið sem fyrir liggur, að berjast gegn ótímabærum þungunum, koma í veg fyrir fóstureyðingar af þeim sökum og berjast gegn kynsjúkdómum. Ég minnist þess að fyrir nokkuð mörgum árum var sérstök áróðursherferð í gangi fyrir að nota smokkinn. Ég hygg að hún hafi borið nokkurn árangur þó að ég hafi ekki tölur þar um á hraðbergi. Ég endurtek að ég á von á tillögum sóttvarnalæknis um þetta mál. Við munum fara yfir þær þegar þar að kemur. Ég tel að menn greini ekkert á um takmarkið. Fyrst er að gera sér grein fyrir vandanum. Ég tel að menn hafi gert það, og síðan er að gera sér grein fyrir því hvernig verði best barist fyrir úrbótum. Það höfum við vilja til að gera.

Virðulegi forseti. Í lögum er kveðið á um að sveitarfélög landsins skuli gera sér fjárhagsáætlanir sem liggi fyrir í upphafi hvers rekstrarárs. Þeim er einnig gert að vinna þriggja ára áætlanir í samræmi við reglur sem félmrn. setur. Í félmrn. fer fram eftirlit með fjárhag sveitarfélaga þar sem kallað er eftir fjárhagsáætlun hvers árs sem og þriggja ára áætlunum. Allt þetta er gert í samráði við sveitarstjórnir sem gera sér fulla grein fyrir mikilvægi þess að fjárhagsáætlanir séu trúverðugri til lengri tíma litið. Vinnureglurnar og eftirlitið eru í höndum félmrn. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga er einnig vistaður í félmrn. og hann þjónar ekki litlu hlutverki í fjárhagsstöðu flestra sveitarfélaganna. Því er mikilvægt við gerð fjárhagsáætlana sveitarfélaga að vitneskja liggi fyrir um þær úthlutunarreglur sem gilda hjá sjóðnum, þær séu á hreinu í aðdraganda þess að fjárhagsáætlun sveitarfélags er gerð. Þetta hefur yfirleitt gengið eftir. Árið í ár virðist þó vera undantekning. Samkvæmt þeim upplýsingum sem við þingmenn höfum fengið var úthlutunarreglum breytt þegar komið var fram á fjárlagaárið. Rangar forsendur voru gefnar í upphafi ársins, byggðar á eldri úthlutunarreglum, og mörg sveitarfélög standa frammi fyrir því að framlög jöfnunarsjóðs eru langt frá því sem gert var ráð fyrir í fjárhagsáætlunum ársins, áætlunum sem jafnvel höfðu hlotið blessun eftirlitsstofnunar ráðuneytisins. Svo virðist sem lítið samstarf sé á milli deilda ráðuneytisins og illa hafi verið staðið að því að kynna nýjar úthlutunarreglur. Tekjutap margra sveitarfélaga er gífurlegt. Í sumum tilvikum er vandséð að þau geti staðið við lögbundinn rekstur. Þess eru einnig dæmi að greiðslur úr jöfnunarsjóði hafi borist í samræmi við eldri úthlutunarreglur þannig að búið er að ofgreiða sveitarfélögum sem nú eru jafnvel krafin um endurgreiðslu. Þessi stjórnsýsla er með öllu óverjandi. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hversu mörg sveitarfélög hafa fengið greitt á þessu ári í samræmi við fyrri reglur og birtar áætlanir Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og í hve mörgum tilvikum er um ofgreiðslu að ræða miðað við nýja reglugerð og um hversu háar fjárhæðir er að ræða? Hafa greiðslur verið stöðvaðar til einhverra sveitarfélaga og ef svo er, hve margra? Hversu mörg þeirra verða krafin um endurgreiðslu? Telur ráðherra að hér sé um að ræða eðlileg vinnubrögð af hálfu opinberra aðila?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka það skýrt fram að ekkert sveitarfélag hefur fengið greiðslur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga á þessu ári á grundvelli eldri reglna sjóðsins. Breytingar á lögum um tekjustofna sveitarfélaga sem samþykktar voru á haustþingi 2002 tóku gildi 1. janúar 2003 og hafa öll framlög á yfirstandandi ári verið greidd á grundvelli þeirra laga. Varðandi fsp. hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur um ofgreiðslur úr jöfnunarsjóði ber að hafa eftirfarandi í huga: Ný reglugerð um jöfnunarsjóðinn tók ekki gildi fyrr en á þessu ári. Þrátt fyrir að reglugerðin hafi ekki verið sett fyrr en 12. febrúar var ákveðið að greiða sveitarfélögunum útgjaldajöfnunarframlög á grundvelli áætlunar í janúar og febrúar. Þegar útreikningur útgjaldajöfnunarframlaga lá fyrir í mars, samkvæmt reiknilíkani er byggir á reglugerðinni, kom í ljós að nokkur sveitarfélög höfðu fengið greidd útgjaldajöfnunarframlög samkvæmt áætlun þrátt fyrir að vera svo tekjuhá að framlög til þeirra áttu að skerðast nánast að fullu samkvæmt ákvæðum reglugerðarinnar. Herra forseti. Ég tel óljóst hvað hv. fyrirspyrjandi, Margrét Frímannsdóttir, á við með því að spyrja hvort greiðslur til einhverra sveitarfélaga hafi verið stöðvaðar. Í reglugerð um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga er ekki gert ráð fyrir slíkri stöðvun en skv. 3. mgr. 102. gr. sveitarstjórnarlaga er ráðuneytinu heimilt að stöðva greiðslur ef sveitarstjórn verður uppvís að því að vanrækja lögboðnar skyldur sínar. Þessu úrræði hefur eingöngu verið beitt þegar sveitarfélag skilar ekki ársreikningum innan eðlilegs frests, sbr. 72. gr. sveitarstjórnarlaga. Engar greiðslur hafa verið stöðvaðar á þessu ári til sveitarfélaga sem rétt eiga á greiðslum samkvæmt útreikningum útgjaldajöfnunarframlaga. Á hinn bóginn er ljóst að fimm sveitarfélög, sem fengu greitt samkvæmt áætlun fyrstu tvo mánuði ársins, reyndust ekki eiga rétt á framlagi vegna of hárra tekna og hafa þau af þeirri ástæðu ekki fengið greidd frekari útgjaldajöfnunarframlög. Jöfnunarsjóður átti inneign hjá þessum fimm sveitarfélögum þegar útreiknað jöfnunarframlag lá fyrir í mars á grundvelli reiknilíkans. Samtals nam þessi inneign rúmlega 6 millj. kr. og hafa leiðréttingar á ofgreiddu framlagi þegar átt sér stað í fullu samráði og í sátt við hlutaðeigandi sveitarfélög. Til samanburðar er rétt að hafa í huga að heildarúthlutun útgjaldajöfnunarframlaga í ár mun nema um 1,9 milljörðum kr. Skekkjan nemur því um 0,3%. Herra forseti. Ég tel að ekkert sé athugavert við vinnubrögð jöfnunarsjóðs í þessu sambandi. Þegar gripið er til þess ráðs að greiða samkvæmt áætlunum eins og gert var í byrjun ársins þarf engan að undra að skekkja geti myndast milli áætlunar og útreiknings sem byggður er á reiknilíkani. Velta sjóðsins er tæpir 10 milljarðar á ári og hér er því ekki um hátt hlutfall að ræða. Hæstv. forseti. Ég vil minna á í þessu sambandi að við utandagskrárumræðu á hinu háa Alþingi 8. október sl. var rætt um ástæður skerðinga á útgjaldajöfnunarframlögum til tekjuhárra sveitarfélaga. Mér virðist að sumt af því sem fram hefur komið hjá hv. fyrirspyrjanda Margréti Frímannsdóttur sé ekki annað en endurtekning á þeirri umræðu. Mikið og gott samráð var haft við sveitarfélögin um endurskoðun á reglum jöfnunarsjóðs. Samband ísl. sveitarfélaga átti þrjá fulltrúa í nefnd sem endurskoðaði reglur sjóðsins og sérfræðingar sambandsins unnu náið að málinu með nefndinni og félmrn. Málið var síðan rækilega kynnt fyrir sveitarstjórnarmönnum auk þess sem samráð var haft við stjórn sambandsins og ráðgjafarnefnd jöfnunarsjóðs áður en breytingarnar tóku gildi. Breytingar á framlögum jöfnunarsjóðs eru í fullu samræmi við tillögur endurskoðunarnefndarinnar. Í skýrslu nefndarinnar kemur t.d. fram að einn helsti ávinningur og fjárhagsleg áhrif breytinganna séu að framlög til meðalstórra sveitarfélaga eða sveitarfélaga með á bilinu 2.000--21.000 íbúa séu aukin og að dregið sé úr framlögum til mjög tekjuhárra sveitarfélaga. Ég vil taka fram að tillögur endurskoðunarnefndarinnar fólu alls ekki í sér róttækar breytingar á uppbyggingu og gerð framlaga Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Varðandi einstök sveitarfélög geta margir þættir haft áhrif á samanburð. Nefna mætti að mannfjöldabreytingar geta haft áhrif á niðurstöður milli ára, t.d. lækka framlög til sveitarfélaga þar sem börnum á skólaskyldualdri hefur fækkað. Þetta hefur leitt til þess að samanburður við fyrri ár verði óhagstæður. Hæstv. forseti. Ég vil aðeins minna á það sem ég hef þegar sagt á Alþingi, að þegar rætt er um skerðingu útgjaldajöfnunarframlaga á þessu ári verður að hafa í huga að þjónustuframlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga voru óvenjuhá á síðasta ári. Safnast hafði fyrir eigið fé í sjóðnum og var tekin sú ákvörðun, að tillögu ráðgjafanefndar jöfnunarsjóðs, að auka úthlutun þjónustuframlaga á árinu 2002 um 500 millj. kr. Því verður að fara gætilega í öllum samanburði á framlögum milli ára. Að auki hafði ríkissjóður lagt jöfnunarsjóði til sérstakt framlag þrjú næstu ár á undan, eða 700 millj. kr. ár hvert. Það fé sem sjóðurinn hefur úr að spila á þessu ári er þannig umtalsvert minna en heilt kjörtímabil sveitarstjórna þar á undan.

Herra forseti. Ég eyddi drjúgum tíma í dag á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga og heyrði þar svolitla aðra sögu en hæstv. ráðherra hafði hér að segja um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Það er staðreynd að sveitarfélögin í landinu gerðu áætlanir miðað við áætlanir sem lagðar voru af hálfu félmrn. Þau fá síðan flest hver mun lægri framlög en þau gerðu ráð fyrir og eru mörg hver í stórum vandræðum þess vegna. Ég tel því undarlegt þegar hæstv. félmrh. kemur hér upp og telur í raun að þessi vinnubrögð séu í góðu lagi. Miðað við þann fjölda sveitarstjórnarmanna sem talaði á fjármálaráðstefnunni í dag, allir á sama veg varðandi jöfnunarsjóðinn, þá virðist vera eins og nú vanti um það bil 1.000 millj. í sjóðinn til að sveitarfélögin fái úthlutanir í samræmi við það sem þau héldu að þau fengju þegar fyrstu áætlanir félmrn. lágu fyrir.

Virðulegur forseti. Sá þingmaður sem hér stendur er ekki sérstakur talsmaður jöfnunarsjóðs og telur raunar að aldrei verði settar reglur fyrir jöfnunarsjóðum sem fullnægi réttlætinu. Að mörgu leyti væri heppilegra að sveitarfélögunum væri tryggt svigrúm til tekjustofna sjálfra en að vera með sjóð af þessu tagi. Hitt tel ég að sé augljóst eftir fundi okkar í fjárln. með sveitarstjórnum hringinn í kringum landið að þessar breytingar hafi borið of brátt að. Við höfum dæmi um sveitarfélög þar sem helmingur teknanna kemur úr jöfnunarsjóði og nærfellt helmingur þeirra tekna hefur glatast við þær breytingar. Það er auðvitað allt of mikið högg fyrir eitt sveitarfélag til að taka yfir ein áramót og allt of lítill aðdragandi að svo veigamiklum breytingum. Ég fæ ekki betur séð af ræðum félmrh. og fjmrh., einkum þó á fjármálaráðstefnu sveitarfélaganna í dag, en að til standi af hálfu hæstv. ríkisstjórnar að horfast í augu við þennan vanda og fjmrh. hafi verið að boða að spýta eigi 700 millj. kr. inn í jöfnunarsjóðinn og er ástæða til að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé réttur skilningur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin þó mér fyndust þau heldur rýr. Allt er í himnalagi varðandi áætlanir, rekstur og útgreiðslur jöfnunarsjóðsins en svo er ekki. Þingmenn Suðurk. eru búnir að vera á ferðalagi og heimsækja hvert einasta sveitarfélag í Suðurk. fyrir utan Vestmannaeyjar. Og alls staðar hafa komið fram óánægjuraddir með það hvernig staðið var að því að breyta úthlutunarreglum jöfnunarsjóðs og jafnvel að gripið hafi verið til þessara breytinga og menn hafi ekki vitað af þeim fyrr en um mitt ár. Hér er bréf frá Sandgerðisbæ þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Fram til þessa hefur verið gengið út frá þeirri forsendu að ráðuneytið hafi leikreglur ársins í heiðri er framlög varðar sem og eftirfylgni á síðari stigum. Bæjarfulltrúar reyna eftir mætti að tryggja að leikreglur sveitarfélagsins er varða framgang mála séu virtar. Nú hefur hins vegar sá hlutur gerst sem er kjarni þessa máls að forsendum hefur verið breytt og engin viðvörun eða ábending gefin um annað en að sama framlag komi frá sjóðnum á árinu í takt við afgreiðslu sjóðsins árið á undan.`` Og síðar segir: ,,Við greiðslur á framlögum ársins frá sjóðnum til bæjarfélagsins hefur verið stuðst við framlög ársins 2002 og því er nú svo komið að búið er að ofgreiða bæjarfélaginu um 18 millj. kr. þegar þetta er ritað, ...`` Annað bréf er frá Mýrdalshreppi þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Kjörna fulltrúa í sveitarstjórn Mýrdalshrepps rekur ekki minni til að ný reglugerð um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, nr. 113/2003, hafi verið kynnt þannig að gera mætti ráð fyrir þeirri lækkun sem nú virðist vera staðreynd.`` Hún er upp á 34% skerðingu hjá því sveitarfélagi. Ég get, virðulegi forseti, farið yfir lista sem er frá jöfnunarsjóði sem sýnir þennan gífurlega mismun. Hefði ekki verið rétt úr því að þessar athugasemdir koma fram frá sveitarfélögunum að bíða eftir næsta fjárlagaári og vinna þá undirbúningsvinnu betur því það hefur ekki verð gert af hálfu ráðuneytis?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að lýsa því yfir að ég er ósammála hv. þm. Helga Hjörvar um að jöfnunarsjóðurinn megi missa sín. Ég tel að hann sé afar mikilvægt tæki og mörg sveitarfélög í landinu ættu sér tæpast tilverugrundvöll án hans, enda er eins og ég kom inn á í svari mínu áðan úthlutun hans um 10 milljarðar á þessu ári. Það er rétt sem hv. þm. Helgi Hjörvar vitnaði til að fjmrh. og sá er hér stendur, félmrh., eiga í viðræðum við stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga um stöðu jöfnunarsjóðsins. Síðasti fundur okkar, og svo að ég vitni beint í orð fjmrh., lauk í vinsemd en ágreiningi og nýr fundur hefur ekki verið boðaður en hann verður haldinn. Reglur jöfnunarsjóðs eru hins vegar ekki meitlaðar við stein og þeim var seinast breytt í náinni samvinnu og samráði við sveitarfélögin. Við getum tekið þær reglur upp aftur. Ég hef sagt að ég er tilbúinn til þeirrar vinnu í samráði við sveitarfélögin. Það er því ekkert til fyrirstöðu. Þessar breytingar voru hins vegar, og ég ítreka það, gerðar í samvinnu og samráði við sveitarfélögin, þær voru rækilega kynntar á fulltrúaráðsfundi Sambands ísl. sveitarfélaga, á fjármálaráðstefnunni og víðar. Án þess að ég ætli mér að gera mikinn ágreining við hv. fyrirspyrjanda, Margréti Frímannsdóttur, um stöðu mála í Sandgerði sérstaklega, þá vil ég upplýsa að þar kunna að blandast saman breytingar sem voru gerðar á álagningarstofni fasteigna varðandi Flugstöðina í Leifsstöð þar sem álagningarstofninn breyttist mjög rækilega, en ég sé að fyrirspyrjandi hristir höfuðið og kannski á þetta ekkert sameiginlegt en þetta er ein af þeim ástæðum að Sandgerðisbæ hefur verið ofgreitt og mun verða krafinn um endurgreiðslu í sátt og samlyndi við sveitarfélagið.

Virðulegi forseti. Ég ber fram fyrirspurn til hæstv. félmrh. um forsjárlausa foreldra. Ég tel mig knúinn til að setja fram þessa fyrirspurn vegna fjölda viðtala og ábendinga sem ég hef fengið um stöðu forsjárlausra foreldra og þá einkum feðra. Það gefur augaleið að meðlagsgreiðslur fyrir stóran hóp forsjárlausra feðra og mæðra eru mjög íþyngjandi fyrir efnahag og í nútímasamfélagi er að öllum líkindum stór hópur sem á mjög erfitt með að koma sér fyrir fjárhagslega og er fjárhagslega mjög illa staddur. Hér er ekki verið að tala um að meðlög séu rausnarleg heldur er sú staða þessa hóps þannig að sumir hverjir hírast í kjallaraherbergjum við ákaflega lélegar félagslegar aðstæður eftir þeim viðtölum og þeim úttektum sem ég hef gert á stöðu þess hóps. Kröfur á foreldra verða líka stöðugt meiri sem hafa leitt til þess að forsjárlausir foreldrar eru krafðir um aukaframlög, aukin meðlög bæði vegna menntunar og líka vegna íþróttaiðkunar og annars aukakostnaðar sem verður til vegna þátttöku barna þeirra. Þó svo við séum að tala um forsjárlausa foreldra sem hafa tiltölulega góð laun í samfélaginu með útborguð laun upp á kannski 120--140 þús. kr. þá er þeim hópi gersamlega meinað að taka upp á eigin forsendum eðlilegt líf hvað varðar híbýli o.s.frv. Þess vegna vil ég koma þessu máli af stað, virðulegi forseti, með því að spyrja hæstv. félmrh. hversu margir forsjárlausir feður séu í landinu og hversu margar forsjárlausar mæður. Einnig vil ég spyrja hæstv. ráðherra um hvort ráðherrann hafi látið gera úttekt á félagslegri stöðu þessara foreldra og ef ekki hvort slík úttekt sé áformuð. Ég tel að slík úttekt væri forsenda þess að við gætum á hinu háa Alþingi litið á það mál í alvöru að gera líf þessa fólks bærilegra og koma því á nýjan leik í þá stöðu að geta búið um sig eins og eðlilegum og öllum borgurum í samfélaginu sæmir og við erum að tala um stóran hluta ævi fólks. Við erum að tala um 10--18 ár að öllum líkindum í langflestum tilvikum og ég tel hér vera um stórmál að ræða.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni, fyrir fyrirspurnina og fyrir að vekja umræðu um þetta mál á Alþingi. Fyrst er spurt um hversu margir forsjárlausir feður séu í landinu og hversu margar forsjárlausar mæður. Það verður að viðurkennast að ekki hefur tekist að finna út nákvæmlega hve margir forsjárlausir foreldrar eru í landinu. Opinberar stofnanir virðast ekki halda til haga slíkum tölum á einum stað en í ársyfirliti Innheimtustofnunar sveitarfélaga fyrir árið 2002 má sjá að meðlagsgreiðendur skiptast með eftirfarandi hætti eftir kyni og fjölda barna. Karlar sem greiddu meðlag með börnum voru alls 11.476 og greiddu þeir meðlag með alls 19.185 börnum. Konur voru 429 og greiddu meðlag með 596 börnum. Alls er hér um að ræða 12.072 foreldra og 20.377 börn. Þessi tala ætti að gefa nokkuð góða vísbendingu um fjölda forsjárlausra foreldra í landinu. Þess ber þó að geta að inni í þessum tölum eru ekki þeir sem semja um að greiða beint til foreldris sem hefur forsjá. Svo og eru þarna innan borðs foreldrar sem hafa samið um sameiginlega forsjá en jafnframt samið um að annað foreldri greiði hinu meðlag með barni. Til fróðleiks má geta þess að á undanförnum áratug hefur foreldrum sem fá sameiginlega forsjá með börnum sínum við skilnað fjölgað verulega en þessi möguleiki var ekki fyrir hendi fyrr en á árinu 1991. Samkvæmt Landshögum sem gefnir eru út af Hagstofu Íslands fengu 339 mæður forsjá barna sinna við skilnað á árinu 2001, 24 feður og 338 foreldrar sömdu um sameiginlega forsjá. Ekki eru til upplýsingar um sambúðarslit eða þar sem hvorki var um að ræða sambúð eða hjúskap foreldra. En ég vek athygli á því að þarna eru nánast jafnmargar mæður sem fá forsjá barna sinna og þar sem samið er um sameiginlega forsjá. Í öðru lagi er spurt hvort ráðherra hafi látið gera úttekt á félagslegri stöðu forsjárlausra foreldra og ef ekki hvort slík úttekt sé áformuð. Ráðuneytið hefur ekki látið gera slíka úttekt á félagslegri stöðu forsjárlausra foreldra. Á ári fjölskyldunnar, reyndar er langt um liðið síðan það var eða 1994, lét félmrn. gera rannsókn á högum barnafjölskyldna og í niðurstöðum þeirrar könnunar kom m.a. fram að foreldrar án forsjár væru mun ósáttari við sinn hlut í skilnaðaruppgjöri og við forsjárfyrirkomulagið heldur en þeir sem fengu forsjá barnanna. Ég get því tekið undir með hv. fyrirspyrjanda að ég tel að ástæða væri til að kanna hagi þessa fólks sérstaklega. Í þessu samhengi má á hinn bóginn nefna að árið 1996 var gerð breyting á lögum um Innheimtustofnun sveitarfélaga, nr. 54/1971, í þeim tilgangi að koma til móts við þá sem áttu í alvarlegum erfiðleikum með meðlagsgreiðslur en þær eru eitt af því sem skapa félagslega stöðu hinna forsjárlausu foreldra. Var þá eftirfarandi ákvæði bætt inn í 5. gr. laganna sem felur í sér að stjórn stofnunarinnar er heimilt að gera tímabundna samninga sem kveða á um greiðslu skuldara á lægri upphæð en til fellur mánaðarlega þegar til skuldarinnar hefur verið stofnað sökum félagslegra erfiðleika skuldara, svo sem af heilsufarsástæðum, ónógum tekjum, skertri starfsorku, mikilli greiðslubyrði, barnamergð eða af öðrum sambærilegum ástæðum. Slíka samninga skal endurskoða reglulega og a.m.k. á sex mánaða fresti. Þá er stjórn Innheimtustofnunar sveitarfélaga heimilt að mæla með nauðasamningi þar sem fjallað er um niðurfellingu höfuðstóls og/eða dráttarvaxta að hluta eða öllu leyti, enda sé ljóst að hagsmunum Innheimtustofnunar sveitarfélaga verði betur borgið með slíkum nauðasamningi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni fyrir að vekja máls á þessu máli öllu saman. Ég furða mig á því að ekki skuli hafa verið gerð nein úttekt á félagslegri stöðu forsjárlausra foreldra og að ekki séu til tölur yfir hversu margir þeir eru. Þetta mál hefur margsinnis komið hér til umræðu, sérstaklega staða forsjárlausra feðra og hveru slæm hún er. Meðal annars hef ég margoft lagt til að þeir fái húsaleigubætur ef þeir eru með börn hjá sér því að lögin um húsaleigubætur eru þannig að þeir fá ekki barnahlutann þó að þeir séu jafnvel jafnmikið með börnin og mæðurnar. Félagsleg staða þessara feðra er mjög slæm. Þeir hafa margir komið til mín í viðtalstíma og þeir bera sig mjög illa þannig að það er verulega brýnt að gera úttekt á félagslegri stöðu þeirra og kippa í liðinn svona málum eins og með húsaleigubæturnar þannig að þeir forsjárlausu foreldrar sem leigja fái húsaleiguhluta barnsins líka.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin. Það kom mér reyndar ekki á óvart að þessar upplýsingar væru ekki til. Ég gat ekki aflað þeirra þegar ég fór þessa leið. Ég tel að hæstv. félmrh. hafi tekið vel í það að gerð verði úttekt sem væri nauðsynlegur grunnur til þess að geta tekið á þessu máli. Ég held að hér séum við með miklu alvarlegra félagslegt vandamál í höndunum en nokkurn grunar eða menn gera sér grein fyrir. Það er aldeilis óviðunandi að við séum bara með í allra næsta nágrenni þinghússins fjölda manna sem búa við félagslegar aðstæður í húsnæði sem er ekki nokkrum manni boðlegt. Þó svo að þessi hópur afli tekna, eins og ég sagði frá áðan, og dragi inn kannski 100 þús. kr. er þetta ekki hægt ef menn eru með greiðslubyrði upp á 45 þús. Þessi staða gengur ekki upp og hún leiðir til enn verri hluta vegna þess að í mörgum tilfellum sem ég hef fengið ábendingar um er þetta undirrót þess að menn bogni. Karlmenn bogna og gefast upp og það leiðir til óreglu, drykkjuskapar og enn þá meiri vandræða.

Og bitnar á þeim sem ...

Við erum hér að tala um stóran hluta íslenskra þegna þar sem ráðherra gefur það upp að um á tólfta þúsund karlmenn sé að ræða, að vísu miklu færri konur, það eru ekki nema 429 konur. En ég heyri að hæstv. félmrh. tekur vel í að fara ofan í saumana á þessum málum. Það eru margar leiðir til að leiðrétta kúrs þarna, við getum farið ofan í það á þeim grunni þegar hann er fyrir lagður, t.d. í gegnum skattkerfið og margar aðrar leiðir má skoða, alls konar framlög og bætur, t.d. hvað varðar húsnæðismál. En það er seinni tíma músík. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góðar undirtektir og ágæt svör.

Hæstv. forseti. Ég er hér með í fórum mínum aðeins meiri tölfræði sem ég gæti trúað að hv. fyrirspyrjandi hefði áhuga á að heyra um. Þar kemur fram að 55% þeirra karla sem greiða meðlög með börnum sínum greiða með einu barni, 28% með tveimur, 11% með þremur, 4% með fjórum börnum, 1% með fimm og 1% með sex börnum. Alls eru það um 200 karlmenn sem greiða með fimm og sex börnum. Það sér því hver maður í hendi sér að það er mikið fjárhagslegt spursmál þegar greitt er með svo mörgum börnum. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði áðan, hæstv. forseti, að ég tel ástæðu til að kanna sérstaklega félagslega stöðu þessa hóps og vænti þess að við munum ná um það góðri samstöðu á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Árið 2000 voru gerðar lagabreytingar á Alþingi sem færðu leiðsögunám eða Leiðsöguskóla Íslands frá samgrn. til menntmrn. Skólinn, sem var sérskóli, var til húsa í húsnæði Menntaskólans í Kópavogi og var sérnám eftir framhaldsskóla. Þessi lagabreyting var mjög umdeild meðal leiðsögumanna sem mótmæltu henni kröftuglega og tóku bæði allshn. og menntmn. Alþingis tillit til athugasemda þeirra og sögðu í nál. og umsögn að ekki væri með þessu verið að breyta inntaki námsins né inntökuskilyrðum, sem eru 21 árs aldur og stúdentspróf, og nefndirnar lögðu ríka áherslu á að það yrði tryggt. Nú er svo komið að námskráin fyrir leiðsögunámið er komin í vinnslu í deild í menntmrn. sem vinnur námskrár fyrir framhaldsskóla. Ég nálgaðist drögin á slóð undir heitinu ,,leiðsögubraut`` sem er nám á framhaldsskólastigi. Hér eru líka námskrárdrögin eins og ég prentaði þau út og á forsíðunni stendur: Aðalnámskrá framhaldsskóla. Ég get ekki séð annað, herra forseti, en að ráðherra sé hér að fara þvert gegn vilja og tilmælum Alþingis þar sem hann er að færa námið niður á framhaldsskólastig samkvæmt þessum upplýsingum. Einnig er samkvæmt drögunum ekki lengur krafist stúdentsprófs en þetta eru hvort tveggja kröfur sem Alþingi gerði þegar málið var afgreitt. Virðist hæstv. ráðherra hundsa báðar kröfurnar ef upplýsingarnar af vef ráðuneytis hans eru réttar. Hingað til hafa þeir sem starfa sem leiðsögumenn verið með stúdentspróf, þeir eru með háskólafagmenntun svo sem jarðfræðingar, sagnfræðingar, arkitektar, verkfræðingar, bókmenntafræðingar eða með háskólapróf í ýmsum tungumálum. Ég spyr hæstv. ráðherra: Dettur honum í hug að háskólamenntað fólk fari niður í menntaskóla til að ná sér í leiðsögumannsréttindi? Og mig langar að bæta því við að ef sú verður raunin verður námið e.t.v. ekki lengur lánshæft. Ég velti fyrir mér, ef þetta er rétt, hvað hæstv. ráðherra gangi til. Við fáum 9 milljarða kr. í skatttekjur af ferðaþjónustu á ári. Þetta er mjög mikilvæg atvinnugrein. 11% þjóðarinnar starfa við ferðaþjónustuna og við eigum engan ferðaþjónustuskóla fyrir það fólk. Við erum hins vegar með tvo landbúnaðarháskóla en við landbúnað vinna aðeins 4% þjóðarinnar. Ég veit ekki hverjar skatttekjur þeirrar atvinnugreinar eru. Með því að krefjast ekki stúdentsprófs heldur tveggja ára framhaldsskólamenntunar er líka hætt við að þetta nám miðist við þá sem detta út úr menntaskóla en ekki hámenntað fólk eins og nú er í þessum störfum. Það verður mikið áfall fyrir ferðaþjónustuna ef hæstv. ráðherra ætlar að fara þessa leið og minnka þær kröfur sem við höfum hingað til gert til þessa hluta ferðaþjónustunnar sem er leiðsögnin. Þetta er fólkið sem er í beinum tengslum við ferðamanninn og það verður að gefa rétta mynd af landi og þjóð og vera trúverðugt. Þetta er ekki leiðin til þess. 
             Ég hef, herra forseti, borið nokkrar spurningar undir hæstv. ráðherra sem eru á fyrirspurnablaðinu en ég hef ekki tíma til að lesa þær upp.

Herra forseti. Það er spurt: Hvað líður undirbúningi að starfsnámi íslenskra leiðsögumanna sem fært var undir yfirstjórn menntamálaráðuneytis árið 2000? Starfsnám leiðsögumanna fer fram í Leiðsöguskóla Íslands sem er rekinn undir stjórn Menntaskólans í Kópavogi. Skólinn hefur verið starfræktur síðan um miðjan áttunda áratuginn og frá upphafi hefur skólinn útskrifað vel á sjöunda hundrað nemenda en nemendur þar eru nú um 50. Á 125. löggjafarþingi 1999--2000 var lögum um skipulag ferðamála breytt á þann hátt að ábyrgð á námi leiðsögumanna var færð frá samgrn. til menntmrn. Í nál. frá allshn. og menntmn. kom fram sá skilningur nefndarmanna að með þessari breytingu væri ekki verið að breyta inntaki námsins né inntökuskilyrðum, sem eru þau að nemendur séu orðnir 21 árs og hafi m.a. lokið stúdentsprófi. Var í umsögn menntmn. lögð áhersla á að inntökuskilyrðin yrðu tryggð. Í umsögninni var einnig bent á að starfræktur væri samráðshópur þriggja aðila, Menntaskólans í Kópavogi, Félags leiðsögumanna og Samtaka ferðaþjónustunnar, sem ætlað væri að bæta menntun og þekkingu leiðsögumanna. Spurt er: Stendur til að breyta á einhvern hátt kröfum sem áður voru gerðar til þeirra sem hyggjast stunda leiðsögumannsnám? Í nýrri námskrá um leiðsögunám, sem nú er í vinnslu í menntmrn., er leitast við að raska sem minnstu í núverandi fyrirkomulagi námsins. Leiðsöguskóli Íslands verður áfram rekinn undir stjórn Menntaskólans í Kópavogi og lýtur þar með faglegri og fjárhagslegri stjórn hans. Við ákvörðun um inntökuskilyrði er höfð hliðsjón af lokamarkmiðum námsins sem eru m.a. að nemendur hafi almenna og sérhæfða þekkingu á ferðum sem í boði eru á Íslandi hverju sinni, að þeir þekki helstu ferðamannaleiðir og staðreyndir um hvert svæði, hafi aflað sér færni til þess að veita ferðamönnum leiðsögn á Íslandi og færni í samskiptum við ferðamenn, að þeir þekki íslenskt nútímasamfélag, jarðfræði, sögu, menningu, dýralíf og atvinnuvegi landsins. Þeir þurfa að hafa góða þekkingu á einu erlendu tungumáli og vera undir það búnir að bregðast við óvæntum aðstæðum sem upp geta komið á ferðum. Leiðsögunámið hefur nokkra sérstöðu. Það gerir meiri kröfur um undirbúning en svo að það henti ungu fólki sem er að koma upp úr grunnskóla. Staða þess er einnig fólgin í því að námið getur hentað fólki sem býr að góðri þekkingu á erlendum tungumálum án þess að hafa endilega lagt stund á tungumálanám í skóla. Það hentar einnig fólki með brennandi áhuga á landi og þjóð, sögu þess og menningu og sem hefur víðtæka reynslu af innanlandsferðum. Hér er einkum vísað til einstaklinga sem eru komnir yfir miðjan aldur og hafa hugsanlega ekki lokið stúdentsprófi. Þessi atriði hafa verið höfð í huga þegar litið er til inntökuskilyrða í leiðsögunám. Af þeim sökum hefur sú tillaga komið fram að stúdentspróf verði ekki gert að ófrávíkjanlegu inntökuskilyrði því að það gæti útilokað einstaklinga sem eiga fullt erindi í námið. Á hinn bóginn verði stúdentspróf tilgreint sem góður undirbúningur til þess að hefja námið. Það er spurt: Á hvaða skólastigi verður námið og hverjar eru helstu breytingar sem gerðar verða á uppbyggingu þess og eðli? Sérskólastig er ekki til á Íslandi sem sérstakt skólastig, ólíkt því sem er annars staðar á Norðurlöndunum svo dæmi sé tekið. Leiðsögunám, sem er í eðli sínu stutt starfsnám, ætti að öllu jöfnu að tilheyra slíku sérskólastigi. Af hálfu menntmrn. hefur verið gengið út frá því við undirbúning að gerð hinnar nýju námskrár að leiðsögunám tilheyri fremur framhaldsskólastigi en háskólastigi. Ákvæði framhaldsskólalaga og aðalnámskrár framhaldsskóla mundu því framvegis eiga við um leiðsögunám eftir því sem við á. Mikilvægt er að hafa hugfast að framhaldsskólastig einskorðast ekki við ákveðinn aldurshóp manna. Sem fyrr segir verður í hinni nýju námskrá leitast við að raska í sem minnstu núverandi fyrirkomulagi námsins enda virðist ánægja ríkja með uppbyggingu þess.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra staðfesti það sem ég sagði í ræðu minni áðan. Hann er að hundsa vilja þingsins sem krafðist þess að það yrði ekki slakað á með kröfur varðandi leiðsögunámið. Það á sem sagt að falla frá kröfunni um stúdentspróf, eins og ég sagði áðan, og það á að hafa þetta á framhaldsskólastigi. Auðvitað er til annað stig, það er til háskólastig, og ég nefndi það hér áðan. Við erum með tvo landbúnaðarháskóla þótt aðeins 4% þjóðarinnar starfi við landbúnað en við höfum engan ferðamálaháskóla. Auðvitað er þetta nám sem ætti að vera á háskólastigi og það heitir að snúa út úr að segja að skólinn heyri undir Menntaskólann í Kópavogi. Það atvikaðist bara þannig að hann var færður þangað þegar húsnæðisekla var við Háskóla Íslands. Þá var námið fært yfir í húsnæði Menntaskólans í Kópavogi en það var ekki hluti af þeim skóla. Það er eitt annað sem ég vil gera athugasemdir við sem hæstv. ráðherra nefndi reyndar ekki en kemur fram í námskránni og það er að það verður ekki nein fagstjórn yfir náminu, eins og hann ætlar að haga því. Ég er alveg sammála ráðherra að fólk verður að vera þroskað og hafa ákveðna þekkingu til að bera til að geta starfað sem leiðsögumenn. Þess vegna er það ekki náminu eða starfinu til framdráttar að ætla að setja það á menntaskólastig og ætlast til þess að háskólamenntað fólk, eins og jarðfræðingar, bókmenntafræðingar og allir þeir hámenntuðu einstaklingar sem fara í að sinna þessu starfi, fari niður í menntaskóla til að læra leiðsögumennsku. Auðvitað eigum við að hafa þann metnað til að bera að setja þetta nám á háskólastig eins og það er víða í öðrum löndum. Þetta er áfall fyrir ferðaþjónustuna ef það verður að raunveruleika að það eigi að setja leiðsögumannanámið svona niður. Ég er alveg sannfærð um að leiðsögumenn sem eru hámenntaðir og starfa við þetta í dag munu ekki sætta sig við þetta. Þeir munu alls ekki gera það. Og ég hvet hæstv. ráðherra til að fara að vilja þingsins og sjá til þess að við höfum metnað til að bera til að fá hér hámenntaða leiðsögumenn eins og er í dag.

Herra forseti. Það er misskilningur hv. fyrirspyrjanda að hér sé verið að gengisfella námið. Það var tekið fram í svari mínu við fyrirspurninni að það er ekki verið að breyta inntaki námsins né inntökuskilyrðum að öðru leyti en því að verið er að víkka inntökuskilyrðin. Er það ekki fullkomlega í samræmi  Það er einnig rangt hjá hv. fyrirspyrjanda að vilji Alþingis hafi verið hundsaður með þessu. Því fer víðs fjarri. Ef það hefði verið eindreginn vilji Alþingis að námið yrði flutt á háskólastig hefði það verið sagt skýrum orðum. Það kemur hvergi fyrir í þessu nál. þannig að hv. þm. getur ekki haldið því fram að þegar málið var hér til umfjöllunar hafi skilaboðin frá menntmn. Alþingis verið þau að það ætti að flytja þetta nám yfir á háskólastig.

Ráðherrann ætti að lesa nál.

Virðulegi forseti. Fyrir um ári síðan varð Tækniskólinn gamli að Tækniháskóla Íslands. Þetta var þörf og tímabær viðbót við háskólaflóruna hér á landi og henni ber að fagna. Skólastarfið þar er afar glæsilegt og námið þar mikilvægt til uppbyggingar tæknináms á Íslandi. Þörfin fyrir þennan skóla er mikil til að svara eftirspurn atvinnulífsins og nemenda framtíðarinnar. Það sýndi sig svo sannarlega að eftirspurn var eftir þessu námi í vor þegar um 200 einstaklingar sóttu um inngöngu í tækninám skólans og þurfti stór hluti þeirra frá að hverfa sökum plássleysis. Einnig hafa Samtök iðnaðarins margoft bent á mikilvægi þess að fjölga hér í landi tæknimenntuðu starfsfólki á öllum sviðum íslensks iðnaðar. En það er ekki nóg að setja upp glæsilegan háskóla og byrja að kenna því að það þarf einnig að vera gróska og gerjun á sviði rannsókna svo að hann geti dafnað. Ekki er gert ráð fyrir einni einustu krónu í rannsóknir til Tækniháskóla Íslands í fjárlagafrv. því sem nú liggur fyrir sem getur mjög svo hamlað uppbyggingu hans. Góður háskóli þarf að geta boðið kennurum sínum aðstöðu til rannsókna svo þeir geti hlotið framgang í starfi og aukið þekkingu sína. Annars er hætta á því að ekki fáist kennarar við skólann eða hinu að kennarar við skólann þurfi að hverfa annað til að geta sinnt rannsóknum. Þá er erfitt fyrir Tækniháskólann að sækja um rannsóknarstyrki í t.d. erlenda sjóði því að þeir krefjast yfirleitt mótframlags frá umsækjendum. Þetta er því afar hamlandi þáttur fyrir starfsemi skóla á háskólastigi. Góður háskóli þarf einnig að geta boðið nemendum sínum upp á öflugt rannsóknarstarf sem styrkir innra starf skólans um leið og öflugt rannsóknarstarf er undirstaða nýsköpunar. Nýsköpunar á sviði tæknimála er þörf hér á landi. Sett er þó nokkurt fé til rannsókna á háskólastigi en þar fær tækniiðnaðurinn alls ekki það sem honum ber. Þessu til rökstuðnings er rétt að benda á að í nýlegri skýrslu World Economic Forum um samkeppnishæfi Íslands á alþjóðavettvangi þar sem við erum í 8. sæti, sem er hækkun hvað varðar samkeppnishæfi, erum við einungis í 21. sæti þegar kemur að nýsköpun. Það er lækkun. Það er því ljóst að við þurfum að herða á í þeim efnum. Virðulegi forseti. Það er verkefni stjórnvalda að skapa íslenskum fyrirtækjum góð skilyrði til vaxtar og framþróunar og góð skilyrði þurfa að vera til staðar til nýsköpunar. Við þurfum að nýta þennan glæsilega nýja háskóla sem Tækniháskólinn er til fullnustu. Við erum með mjög gott tæki í höndunum til þess að örva nýsköpun í tækniiðnaði þar inni og því spyr ég hæstv. menntmrh.: Er til skoðunar í ráðuneytinu að veita sérstakt fé til sjálfstæðra rannsókna í Tækniháskóla Íslands líkt og á við um aðra skóla á háskólastigi?

Herra forseti. Þegar spurt er hvort það sé til skoðunar í ráðuneytinu að veita sérstakt fé til sjálfstæðra rannsókna í Tækniháskóla Íslands er svarið við því já. Ný lög um Tækniháskóla Íslands voru sett 8. maí 2002 og í 1. gr. laganna, sem fjallar um hlutverk skólans, segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Tækniháskóli Íslands er menntastofnun á háskólastigi. Háskólinn veitir nemendum sínum menntun til þess að gegna ýmsum ábyrgðarstörfum í atvinnulífinu þar sem æðri menntunar er krafist. Tækniháskóli Íslands leggur áherslu á að veita menntun á tæknisviðum. Háskólanum er heimilt að sinna hagnýtum rannsóknum og þróunarstörfum, auk þess að veita símenntun í þeim fræðum sem stunduð eru í deildum hans.`` Eins og fram kemur í þessari tilvitnun er skólanum samkvæmt nýju lögunum heimilt að stunda hagnýtar rannsóknir og þróunarstörf. Nýju lögin höfðu í för með sér miklar skipulagsbreytingar á starfsemi skólans og hafa stjórnendur hans einbeitt sér að því að koma þeim í kring. Samkvæmt eldri lögum var ekki gert ráð fyrir því að í skólanum væru stundaðar rannsóknir og þarf því að byggja slíkt starf frá grunni. Það hefur verið í umræðu í ráðuneytinu að veita skólanum fé til að hefja rannsóknarstarfsemi árið 2004 þegar aðrar breytingar verða væntanlega um garð gengnar. Þegar niðurstaða fjárlaga liggur fyrir fyrir árið 2004 verður tekin afstaða til þess hvort um sérstakar fjárveitingar til rannsókna í Tækniháskólanum verður að ræða og þá í hvaða mæli. Það er rétt að geta þess að við þessa hröðu uppbyggingu háskólastigsins sem við höfum horft á sl. 10--15 ár hafa skólarnir tekið til starfa og síðan fetað sig inn á rannsóknarsviðið og við höfum fylgt því eftir með fjárveitingum til skólanna eftir því sem ástæður og tilefni hafa gefist til. Að sjálfsögðu standa Íslendingar mjög sterkt að því er varðar rannsóknir. Staða þeirra í rannsóknum er í raun og veru sú að þeir eru með einna hæsta hlutfallið í heiminum af þjóðartekjum sem varið er til rannsókna þegar litið er á heildina, bæði atvinnulífið og hið opinbera. Það er aðeins ein, e.t.v. tvær þjóðir sem standa aðeins framar í þeim efnum og þeir hafa náð þeim 3% af vergri þjóðarframleiðslu sem Evrópusambandið er langt frá að ná en hefur sett sér sem takmark. Það er rétt að geta þess líka að þegar um opinber framlög til rannsókna er að ræða munu Íslendingar vera í broddi fylkingar. Þetta eru allt saman staðreyndir sem er rétt að taka til athugunar hér í þingsalnum þegar reynt er að meta stöðu Íslendinga í þessu sambandi. Að því er varðar nýsköpunina höfum við þar verk að vinna. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, þar höfum við verk að vinna, en það er einmitt nú í fjárlögum þessa árs verið að ganga inn á nýjar brautir með hinu nýja vísinda- og tækniráði þar sem gert er ráð fyrir því að stofnaður verði tækniþróunarsjóður og ég geri fastlega ráð fyrir því að hann muni bæta stöðu okkar mjög verulega í þessum efnum. Heildarfjárframlög til vísinda og rannsókna og tækniþróunar munu aukast mjög verulega á næstu fjórum árum þannig að ég er hv. fyrirspyrjanda sammála um að þarna er um að ræða mikið mál sem þarf að fylgja fast eftir og ríkisstjórnin hefur einsett sér að gera það.

Herra forseti. Bara stutt athugasemd. Rannsóknarþáttur við háskólann er mjög mikilvægur og það þarf auðvitað fjármagn til. Hann er ekki síst mikilvægur til þess að hæfustu kennarar komi til starfa við háskólann, þ.e. að fyrir hendi sé rannsóknarstarf. Án rannsóknaraðstöðu og fjármagns til rannsókna er hætta á því að skólinn verði ekki samkeppnisfær um bestu kennara og því tel ég að hinn ungi og nýi Tækniháskóli verði að fá fé til rannsókna til þess að hann verði samkeppnishæfur og standi undir nafni sem háskóli. Ég heyrði hæstv. ráðherra segja að komið yrði með fjármagn þarna inn og það er mjög brýnt til að Tækniháskólinn geti fengið að dafna sem skyldi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessi svör en ástæðan fyrir því að ég legg þessa spurningu fram nú er sú að við erum með þennan kornunga háskóla í höndunum þar sem búa fjölmörg tækifæri og hann er einmitt í mótun núna og uppbyggingu á sínu innra starfi. Því tel ég mjög mikilvægt, það er skoðun mín, að nákvæmlega á þessum tímapunkti eigi að setja rannsóknarfé inn til þess að örva kennarana, örva nemendurna og alla þá sem búa í þessu tækniháskólasamfélagi til dáða við þetta uppbyggingarstarf sem þarna á sér stað. Ég sakna þess í fjárlagafrv. að ekki sé ein einasta króna sett til þessara rannsókna. Það er ekki spurning að við eigum að efla tæknimenntun á Íslandi. Það er búin að vera skoðun ýmissa aðila á vinnumarkaði lengi og við höfum heyrt það t.d. oft hjá Samtökum iðnaðarins að þennan þátt menntakerfisins beri að efla en þá eru líka rannsóknir snar þáttur. Ég tel að við getum ekki beðið með það að setja fjármagn inn til rannsókna á meðan þessi ungi háskóli er í uppbyggingu og mótun. Ég tel að það skipti miklu máli hvað framtíð hans varðar.

Herra forseti. Það er alveg rétt að skólinn er í mótun og ég gat þess áðan að það væri mikils vert að stjórnendur skólans einbeittu sér að því að koma skólanum af stað fyrstu skrefin. Rannsóknir standa ekki og falla með því að það séu sérmerktir fjárliðir til rannsókna. Í raun og veru hafa háskólar eins og Háskólinn í Reykjavík og fleiri háskólar fengið framlög til rannsókna úr óskiptum liðum ráðuneytisins þannig að það er ekkert lokað á þann möguleika að Tækniháskóli Íslands geti fengið fjárframlög til rannsókna. Það kemur í ljós við niðurstöðu fjárlaga. Ég vil hins vegar taka það fram að Tækniháskólinn hefur gert tvo samninga, annars vegar við Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og hins vegar við Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, ef ég man það rétt, og þar er um það að ræða að skólinn er að feta sig inn á rannsóknarslóðir. Við megum ekki gleyma því að þegar við tölum um opinbert fjárframlag til rannsókna er þar annars vegar um að ræða bein fjárframlög til skólanna, í öðru lagi fjárframlög sem fara í gegnum óskipta liði og í þriðja lagi erum við að tala um samkeppnissjóði sem eru að sjálfsögðu opinbert fé og þegar þetta er talið saman kemur í ljós að það hlutfall sem háskólarnir eru með til rannsókna er miklu hærra en það er oft talið þegar það er talið sem hlutfall af kennslu. Það má segja að Háskóli Íslands verji t.d. í útgjöldum sínum nánast helmingi heildartekna sinna til kennslu og hinum helmingnum til rannsókna.

Virðulegi forseti. Skortur á hjúkrunarfræðingum til starfa hefur verið viðvarandi um árabil. Vorið 1999 birti Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga skýrslu sem ber heitið Mannekla í hjúkrun. Þar kom fram að alls væru um 300 stöðugildi hjúkrunarfræðinga hjá heilbrigðisstofnunum ómönnuð miðað við stöðuheimildir samkvæmt fjárhagsáætlunum. Jafnframt kom þar fram að það var áætlað af yfirmönnum á stofnununum að stöðuheimildir samkvæmt fjárhagsáætlun væru um 425 of fáar miðað við þörf á heilbrigðisstofnunum á Íslandi. Samkvæmt þessu vantaði þá um 700 stöðugildi hjúkrunarfræðinga til starfa á árinu 1999 og ekki hefur verið bætt neitt síðan. Þess má geta að um 2.200 hjúkrunarfræðingar eru í starfi hér á landi og þessar tölur benda til þess að um mikinn vanda sé að ræða. Því til staðfestingar að ekki er um ofmat að ræða vil ég benda á að samkvæmt samanburðartölfræði í norrænum skýrslum er fjöldi hjúkrunarfræðinga á hverja 100 þús. íbúa mun minni hér á landi en annars staðar á Norðurlöndunum. Hjúkrunarfræðingar í starfi á Íslandi eru um 65% af starfandi hjúkrunarfræðingum annars staðar á Norðurlöndunum með sömu viðmiðun. Og til að ná Norðurlöndunum í þessum efnum þyrfti um 800 fleiri hjúkrunarfræðinga til starfa í fullt starf hér á landi. Á hinn bóginn má náttúrlega segja það að íslenskir hjúkrunarfræðingar eru almennt með lengri menntun í sínu fagi að baki og hærra stig en hjúkrunarfræðingar á Norðurlöndum og rannsóknir hafa sýnt að það skilar sér í aukinni framleiðni og bættri heilbrigðisþjónustu. Jafnframt langar mig að benda á að hjúkrunarfræðingar á Íslandi skila sér betur til starfa en kollegar þeirra á Norðurlöndum. Hér á landi eru um 85% menntaðra hjúkrunarfræðinga í starfi en sams konar tala er t.d. um 50% í Noregi þannig að þeir skila sér mikið til starfa hér og í mjög háu starfshlutfalli, um það bil 75--80%. Við nýtum mjög vel þá hjúkrunarfræðinga sem hafa menntað sig. Á árinu 2002 var gert átak á vegum Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga um að kynna nám í hjúkrunarfræði fyrir ungu fólki og hvetja það til að íhuga hjúkrun sem framtíðarstarf. Þetta átak er í samvinnu heilbr.- og trmrn., landlæknis, Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri, Landspítala -- háskólasjúkrahúss, FSA og heilsugæslunnar í Reykjavík. Árangurinn lét ekki á sér standa. Fjöldi innritaðra stúdenta í hjúkrunarfræðinám hefur aukist verulega. Í haust skráðu sig um 230 einstaklingar í nám á fyrsta ári við hjúkrunarfræði í Háskóla Íslands og yfir 60 nemendur við Háskólann á Akureyri. Alls eru þá um 300 nemendur á fyrsta ári en vegna fjöldatakmarkana --- það komast sem sagt 75 áfram hér fyrir sunnan og 36 fyrir norðan --- eru þrír nemendur um hvert sæti og það er ekki nokkur vafi á því að íslenskt samfélag þarf að mennta mun fleiri hjúkrunarfræðinga til starfa en nú er og því legg ég fyrir hæstv. menntmrh. þær spurningar sem liggja hér frammi.

Herra forseti. Það er spurt: 1. Hvaða ráðstafanir hyggst ráðherra gera til að auka námsframboð í hjúkrunarfræði í ljósi viðvarandi skorts á hjúkrunarfræðingum til starfa? 2. Hyggst ráðherra beita sér fyrir afnámi fjöldatakmarkana í hjúkrunarfræðinámi með hliðsjón af góðum árangri herferðar stjórnvalda, heilbrigðisstofnana og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga þar sem ungt fólk var hvatt til að stunda hjúkrunarfræðinám? Það er ekki á valdsviði menntmrh. heldur háskólastofnana að taka ákvarðanir um takmarkanir á innritun stúdenta í deildir skólanna. Lög um stofnanirnar eru mjög skýr hvað þetta varðar og ekki hafa farið fram umræður um að breyta þeim. Ef tekin eru t.d. lög um Háskóla Íslands, nr. 41 frá 22. mars 1999, segir í 2. mgr. 13. gr., með leyfi hæstv. forseta: ,,Háskólaráð setur, að fenginni tillögu deildar, nánari reglur um inntöku stúdenta í einstakar námsgreinar í grunn- og framhaldsnámi. Í reglum þessum skal m.a. heimilt að binda aðgang að námsgreinum frekari skilyrðum um undirbúning en fram koma í 1. mgr.`` Hliðstæð ákvæði eru í 4. gr. laga um Háskólann á Akureyri, nr. 40/1999, en þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Háskólaráð skal, að fengnum tillögum deilda, staðfesta reglur um skráningu stúdenta í einstakar deildir þar sem kveðið er nánar á um inntökuskilyrði í viðkomandi deild.`` Um takmörkun aðgangs að námi í hjúkrunarfræði við Háskóla Íslands gilda reglur nr. 322/2003, með breytingum nr. 494/2003. Reglurnar eru settar af háskólaráði en þar er ákveðið að tillögu hjúkrunarfræðideildar að fjöldi nemenda í hjúkrunarfræði takmarkist við töluna 75 eins og kom fram hér áðan hjá hv. fyrirspyrjanda. Reglurnar voru settar nú í haust og samkvæmt þeim fjölgar nemendum sem teknir eru inn í hjúkrunarfræði um 10 frá sl. skólaári. Hliðstæðar reglur eru fyrir val á nemendum til náms í hjúkrunarfræði við heilbrigðisdeild Háskólans á Akureyri. Samkvæmt þeim miðast fjöldi nemenda sem öðlast rétt til náms á vormissiri fyrsta námsárs við grunntöluna 36 en var áður miðað við 32. Tilkoma kennslu í hjúkrunarfræði í Háskólanum á Akureyri hefur stuðlað að fjölgun hjúkrunarfræðinga og mætt brýnustu þörfinni, sérstaklega á landsbyggðinni. Einnig ber að geta sérstaklega nemenda sem stunda fjarnám í hjúkrunarfræði. Ástæða þess að deildir gera tillögur um fjöldatakmarkanir þegar um nám er að ræða sem byggir að hluta til á verklegri þjálfun er sú að aðstaða til slíks náms er ekki fyrir hendi nema fyrir takmarkaðan fjölda nemenda. Herra forseti. Sem fyrr segir er það á valdi háskólanna að taka ákvarðanir um takmörkun á innritun stúdenta í hjúkrunarfræði eins og öðrum greinum og er það gert á grundvelli faglegs mats og kennsluaðstöðu. Þá er ljóst að framboð á þjálfunarrými, þ.e. á sjúkrahúsunum, er takmarkandi þáttur þegar kemur að því að taka við nemendum í hjúkrunarfræðinám.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans við fyrirspurnum mínum en þar kom m.a. fram að hæstv. ráðherra taldi að það væri ekki á sínu valdsviði að taka slíkar ákvarðanir, að fjölga námsplássum í hjúkrunarfræði. Hins vegar er það mín skoðun að stjórnvöld hljóti að hafa ákveðna skoðun á því hvort þörf er á að fjölga menntuðum hjúkrunarfræðingum til starfa. Ég kom m.a. í fyrri ræðu minni með mjög sterk rök fyrir því að svo sé og stjórnvöld geti þá í framhaldi af því veitt ákveðið fjármagn til þess að fjölga námsplássum í viðkomandi námi. Það sem gera þarf og hæstv. ráðherra getur ráðið við er að endurskoða reiknilíkan sem notað er til grundvallar fjármögnunar hjúkrunarfræðináms. Það reiknilíkan sem nú er notað sækir fyrirmynd sína til Svíþjóðar og samkvæmt þeim heimildum sem ég hef, hafa menntamálayfirvöld reiknað hjúkrunarfræðinám hér á landi einum flokki neðar en reiknilíkan Svía tekur mið af, þrátt fyrir að hjúkrunarfræðimenntun hér á landi sé á hærra stigi en almennt í Svíþjóð. Það munar töluverðu í fjárhæðum og er þess valdandi að það er ekki hægt að taka við fleiri nemendum en nú er, þrátt fyrir brýna þörf í kjölfar átaksins, þegar í fyrsta sinn í mörg ár er mikil ásókn í þetta nám. Það væri mikil synd ef ekki væri hægt að nýta þann aukna áhuga sem er á hjúkrunarfræðinámi og bæta þann mikla skort sem er á hjúkrunarfræðingum til starfa. Ég vil endurtaka það að hærri viðmiðun í reiknilíkani mundi opna fyrir ákveðna fjölgun. Það kom jafnframt fram í máli hæstv. ráðherra að aðstaða til starfsnáms væri takmarkandi þáttur. Stjórnir hjúkrunarfræðideilda hafa sagt mér að það væri hægt að leysa það með endurskipulagningu á náminu. Stjórnendur á spítölum hafa jafnframt sagt mér að það eigi ekki að vera vandamál þar sem þeir sjálfir gera sér ljósa grein fyrir því hve mikil þörf er á að auka fjölda nemenda í hjúkrunarfræðinámi.

Herra forseti. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef um þetta mál, þá er flöskuhálsinn í kennsluaðstöðu, þ.e. framboð og þjálfunarrými á sjúkrahúsunum. Það var einmitt á þeim grundvelli sem gripið var til sérstakra ráðstafana sl. vetur til þess að skapa svigrúm þar sem leiddi til þeirrar fjölgunar sem ég gat um í svari mínu. Ef það er hægt að taka á þeim málum með öðrum hætti, þá eru það upplýsingar sem eru gagnlegar og geta orðið til þess að þarna skapist meira svigrúm en nú blasir við. Það er fyrst og fremst þetta sem veldur því að þeir sem hafa innritast á fyrsta ár í Háskólann á Akureyri, sem ég hygg að séu um 60 nemendur, verður að fækka niður í 36 á næstu önn. Það er vegna aðstöðunnar í þjálfunarrýminu. Þannig að ef þetta eru ný viðhorf tel ég að það sé ástæða til að skoða þau en samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef er flöskuhálsinn á þessu sviði. Það er því ekki beinlínis skortur á námsframboði heldur á aðstöðu á sjúkrahúsunum til þess. Ef upplýsingar koma um það að þessum flöskuhálsi megi breyta með einhverjum hætti er sjálfsagt að skoða það.