Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. á þskj. 125 um endurmat á störfum láglaunahópa. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir, Guðrún Helgadóttir, Kristín S. Kvaran, Kristín Halldórsdóttir, Guðmundur Bjarnason og Pétur Sigurðsson. Markmið þessa frv. er að fá fram hlutlausa rannsókn og endurmat á störfum og kjörum láglaunahópa svo og úttekt á hlut þeirra í tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu. Ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til þess að hafa langt mál um þetta frv. Það er þekkt hér í þingsölum og hefur verið til umfjöllunar á þingi 1983 og 1984. Tilgangurinn með flutningi frv. ætti öllum að vera augljós. Við búum við mikið óréttlæti í tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu. Í kjarasamningum og allri umræðu um kjaramál vantar alla yfirsýn yfir tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu og í raun er iðulega reynt að leiða hjá sér að tala um kjarna þess vandamáls sem við er að glíma. Þó tekjujöfnun virðist iðulega vera aðalatriðið í kjarasamningum þá er umræðan og niðurstaðan oft sú að deilt er um örfá prósentustig til eða frá en aldrei rætt um kjarna vandans. Það sem einkum hefur þróað óþolandi tekju- og launamismun milli þeirra hæst launuðu og láglaunahópanna er einkum það að ákvörðunarvaldið um tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu er meira og meira farið að færast einhliða yfir á atvinnurekendaborðið. Staðreyndin er sú að aðeins er tekin ákvörðun um hluta þess sem til skiptanna er við kjarasamningaborðið. Stór hluti tekjuskiptingarinnar er ákvarðaður einhliða af atvinnurekendum og þegar málum er þannig háttað er ljóst að láglaunahóparnir í þjóðfélaginu verða þar út undan. Annað gerist einnig. Enginn þekkir í raun hina eiginlegu tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Því eru það meira og minna handahófskenndar ákvarðanir sem teknar eru varðandi launamálin og þegar upp er staðið eru það oftast þeir sem lægst hafa launin sem undir verða. Það virðist vanta allar forsendur, þekkingu og yfirsýn yfir þann frumskóg sem kjaramálin og launamálin almennt eru komin í og ákvarðanir um tekjuskiptinguna byggjast á. Verkalýðshreyfingin virðist gera sér grein fyrir þessari þróun en það er eins og forsvarsmenn verkalýðshreyfingarinnar séu feimnir við að ræða hana, feimnir við að ræða það að þeir kauptaxtar sem um er samið í samningum, sem oft tekur langan tíma að ná fram og iðulega með verkföllum, eru kauptaxtar um kjör þeirra allra lægst launuðu í þjóðfélaginu. Aðrir semja um sín kaup og kjör sjálfir við sína atvinnurekendur. Þegar svo er komið er það hlutverk stjórnvalda, eins og hér er lagt til, að benda á eins og kostur er staðreyndir í þessu máli og leggja grunn að þeim upplýsingum sem þurfa að vera fyrir hendi til þess að hægt sé að stokka launakerfið upp á nýtt. Slík rannsókn og könnun, sem lagt er til með þessu frv. að fari fram, hlýtur að vera forsenda þess að á raunhæfan hátt sé hægt að taka á þessum málum. Slík rannsókn og könnun hlýtur að hafa mikið upplýsingagildi fyrir aðila vinnumarkaðarins og vera leiðbeinandi um það hvernig best sé að haga samningum um kaup og kjör og rétta hlut þeirra sem lægst hafa launin. Með þessu frv. er einnig hægt að fá fram upplýsingar sem eru mikilvægar fyrir stjórnvöld því á grundvelli þeirra mætti gera sér betri grein fyrir hvaða aðferðum sé hægt að beita til að bæta kjör þeirra sem verst eru settir. Meginmarkmið rannsóknarinnar er að fá fram mat sérfróðra aðila á því hvort störf láglaunahópanna, og þá ekki síst hefðbundin kvennastörf í þjóðfélaginu, séu óeðlilega lágt metin miðað við önnur sambærileg störf á vinnumarkaðinum. Sérstaklega skal athuga hvort nægjanlegt tillit sé tekið til ýmissa krefjandi eðlisþátta í vinnuframlagi láglaunahópanna við ákvörðun á kauptöxtum og flokkaröðun. Nauðsynlegt er einnig að fá fram samanburðarmat á því hvort ekki hafi þróast hér óeðlilegt tekjubil milli starfsstétta í þjóðfélaginu eða hvort launakjör einstakra hálaunastétta eða hærra launaðra stétta í þjóðfélaginu séu í eðlilegu samræmi við laun láglaunahópanna og vinnuframlag þeirra til þjóðarbúsins. Til þess að hægt sé að leggja á það réttlátt mat þarf að fá upp á borðið hina raunverulegu tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Ég hef ítrekað bent á það hér á hv. Alþingi að nauðsynlegt sé að fá fram hvað yfirborganirnar, kaupaukarnir, ómælda yfirvinnan, bílastyrkirnir og duldu greiðslurnar á vinnumarkaðinum séu mikill hluti af raunverulegum vinnutekjum í þjóðfélaginu, hver sé hlutur láglaunahópanna í því sem greitt er fram hjá kjarasamningum og hvort reyndin sé ekki orðin sú að að stærstum hluta sé það ófaglærða verkafólkið og konurnar sem sitja eftir á töxtunum og hlutdeild þeirra í yfirborgunum og kaupaukunum sé lítil. Forsenda þess að hægt sé að koma á sanngjarnri tekjuskiptingu er að fá þessar upplýsingar fram. Á annan hátt sé ég ekki að hægt sé að jafna með skynsamlegum hætti tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu. Ég tel, herra forseti, að ég sé komin að kjarnanum varðandi misréttið í tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu og hvers vegna hlutur láglaunahópanna sé fyrir borð borinn. Í hverjum einustu kjarasamningum er um það rætt og lögð á það höfuðáhersla að rétta þurfi sérstaklega hlut þeirra lægst launuðu í þjóðfélaginu. En hver er staðreyndin sem við blasir? Hún er sú að það eru fyrst og fremst láglaunahóparnir í þjóðfélaginu, launþegarnir sem síst skyldi sem lifa hafa þurft á strípuðum kauptöxtum sem samið er um við samningaborðið, sem hafa þurft að bera gífurlegar byrðar vegna kjaraskerðinga undanfarinna ára. Þær fréttir sem nýlega komu fram í fjölmiðlum staðfesta þetta. Þar kom fram að miðað við kauptaxta hafi orðið 8-9% kaupmáttarrýrnun, að mig minnir, frá 1983, en sé miðað við launaskriðið, kaupaukana og yfirborganirnar hafi orðið 2-3% kaupmáttaraukning hjá þeim sem þess njóta. Hvað segir þetta okkur? Fyrst og fremst það að það er markleysa sem atvinnurekendur halda fram að atvinnuvegirnir þoli ekki að greiða launafólki hærra kaup. Það er hrein markleysa miðað við það að yfirborganir og launaskrið hefur aukist samkvæmt upplýsingum kjararannsóknarnefndar. Þetta segir okkur líka aðra sögu og staðfestir það, sem ég hef haldið látlaust fram í sölum Alþingis á undanförnum árum, að sú tilhögun sem viðhöfð er varðandi tekjuskiptinguna og í samningum kemur verst niður á þeim sem síst skyldi, láglaunafólkinu. Upp úr hverjum manni stendur í öllum samningum að bæta eigi nú sérstaklega kjör láglaunahópanna. Kannske er niðurstaðan sú að samið er um einhverjar sérstakar láglaunabætur, einhverja nánös, kannske 2, 3, 4% umfram almennar launahækkanir. En hvað skeður svo? Atvinnurekendurnir barma sér sáran yfir því að þurfa að greiða hærri laun og allt á að fara norður og niður í þjóðfélaginu ef minnst er á að rétta hlut láglaunafólksins. Dregnar eru fram skýrslur hvers hagspekingsins á fætur öðrum, hagspekinga Vinnuveitendasambandsins og ríkisstjórnarinnar, um afleiðingar þess að bæta kaupmátt launþega: Verðbólgan á að rjúka upp úr öllu valdi og ekkert blasa við annað en gjaldþrot atvinnuveganna ef bæta á kjör láglaunafólksins við samningaborðið. Forkólfar Vinnuveitendasambandsins birtast ábúðarfullir í fjölmiðlum og lýsa fyrir láglaunafólkinu hvernig það leiki atvinnureksturinn ef hækka eigi laun þeirra. Ráðherrar birtast í fjölmiðlum og tala um hvernig hækkun launa muni leika efnahagslífið og með kröfum launafólks sé líka atvinnuöryggi þess og efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar stefnt í voða. Þennan söng hefur láglaunafólkið þurft að hlusta á ár eftir ár, láglaunafólkið sem ekki á fyrir brýnustu nauðþurftum frá degi til dags. Það er ekki til meira til skiptanna, segja atvinnurekendur og ríkisvaldið. Verðbólgan fer í 100% ef gengið er að kröfunni um að þið haldið kaupmætti ársins 1982 eða 1983. Og hvað skeður? Verkalýðsforustan lúffar fyrir þessum áróðri og samið er um einhverja nánös, einhver örfá prósentustig fyrir láglaunafólkið. Síðan fer hjólið að snúast. Atvinnurekendur, sem trúverðugir hafa komið fram í fjölmiðlum og sagt að það sem til skiptanna sé verði að fara til láglaunafólksins, það eigi að hafa forgang, þeir virðast allt í einu aflögufærir og greiða launaauka og yfirborganir, duldar greiðslur, bílafríðindi og allt hvað heiti hefur eftir sínum eigin geðþótta til einhverra útvaldra starfsmanna. Staðreyndin er nefnilega sú að verkalýðsforustan lætur það þegjandi yfir sig ganga að atvinnurekendavaldið er einhliða farið að ráða stærstum hluta tekjuskiptingarinnar í þjóðfélaginu. Verkalýðsforustan lætur það þegjandi yfir sig ganga að í þessum skrípaleik um tekjuskiptinguna ræður hún minnstu um það hvernig því er skipt sem til skiptanna er til launafólks í þjóðfélaginu. Það eru atvinnurekendurnir en ekki verkalýðsforustan sem ræður ferðinni. Og hver er afleiðingin? Jú, láglaunafólkið verður undir og verkalýðsforustan, sem á að vera umbjóðandi og samningsaðili launafólks í landinu, er í raun og veru aðeins samningsaðili fyrir láglaunastéttirnar í landinu, fólkið sem lifa þarf af hungurtöxtunum sem samið er um við samningaborðið. Aðrir, þeir betur settu í þjóðfélaginu, semja um sín kjör sjálfir. 8-9% kaupmáttarrýrnun á undanförnum tveimur árum hjá þeim sem lifa þurfa af kauptöxtunum og síðan 2-3% kaupmáttaraukning hjá þeim sem njóta yfirborgana og annars slíks umfram taxta er staðfesting á því í fyrsta lagi að tilhögun samninga, vinnubrögð í samningum og baráttuaðferðir verkalýðshreyfingarinnar eru ónýt tæki í baráttunni fyrir bættum kjörum láglaunafólksins. Í öðru lagi: Verkalýðshreyfingin er aðeins samningsaðili fyrir þá allra lægst launuðu í landinu, fólkið sem lifa þarf af kauptöxtunum. Í þriðja lagi: Það er hrein markleysa að ekki sé meira til skiptanna en samið er um við samningaborðið; það staðfestir launaskriðið. Í fjórða lagi: Atvinnurekendavaldið er farið að ráða einhliða að eigin geðþótta stærstum hluta af því sem til skiptanna er í þjóðfélaginu. Og í fimmta lagi: Það er láglaunafólkið, láglaunastéttirnar, verkamennirnir, verkakonurnar, ófaglærða fólkið á kauptöxtunum sem fyrst og fremst hefur mátt þola hrikalega kjaraskerðingu og á það hafa verið lagðar þyngstar byrðar vegna efnahagsóstjórnar undanfarinna ára. Aðrir, sem náðar njóta hjá atvinnurekendum, hafa fengið sína kjaraskerðingu bætta með yfirborgunum, launaaukum, duldum greiðslum, sem ekki virðast þola dagsins ljós. Spyrja má í framhaldi af þessu þegar atvinnurekendur og stjórnvöld eru samdóma í því áliti að eigi að bæta launafólki upp kjaraskerðingu liðinna ára þá fari efnahagslífið úr böndum og verðbólgan æði yfir 100%: Er það eingöngu það sem samið er um yfir samningaborðið sem veldur aukinni verðbólgu? Ekki þær ómældu fúlgur sem greiddar eru undir borðið, sem þola ekki dagsljós og enginn má segja frá, upphæðirnar sem fara í launakostnað hjá atvinnurekstrinum í formi yfirborgana, launaauka, bílafríðinda og þess háttar? Spyrja má: Veldur launaskrið ekki verðbólgu? Hve mikil er sú verðbólga sem rekja má til launaskriðs, til þess hluta af tekjuskiptingunni sem atvinnurekendur ráða einhliða að eigin geðþótta? Spyrja má þegar atvinnureksturinn er að réttlæta verðhækkunarbeiðnir sínar á vöru og þjónustu: Er þá launaskriðið, yfirborganirnar, sem þeir ráða einhliða, inni í þeim útreikningum sem valda verðlagshækkun á vöru og þjónustu? Er staðreyndin sú að launafólk, sem lifa þarf af kauptöxtunum, standi síðan frammi fyrir því að bera uppi launaskriðið, yfirborganirnar, duldu greiðslurnar og fríðindin, sem atvinnureksturinn ákvarðar einhliða, að láglaunafólkið á töxtunum þurfi líka að standa undir launaskriðinu í formi hækkunar á vöru og þjónustu? Við skulum líka átta okkur á því hvaða hópar það eru sem lifa þurfa á kauptöxtunum eingöngu. Það er ófaglærða fólkið, verkamennirnir og verkakonurnar, konurnar í heilbrigðisstéttunum, Sóknarkonurnar á spítölunum, Iðjukonurnar, konurnar í Framsókn, kennararnir, konurnar í uppeldisstéttunum. Enda er svo komið að í mörgum af þessum láglaunastéttum er orðið erfitt að fá fólk til starfa. Fólkið sem stundar þessi störf er farið að flýja stéttirnar. Í hnotskurn er það fyrst og fremst ófaglærða fólkið og konurnar sem þurfa að bera byrðarnar. Mikið er talað um launamisrétti kynjanna sem er staðreynd. Hvaða afleiðingu hefur það haft að atvinnureksturinn hefur einhliða komist upp með að ráða stórum hluta tekjuskiptingarinnar? Við getum litið á upplýsingar frá kjararannsóknarnefnd og borið saman hreint tímakaup kvenna og karla í ýmsum starfsgreinum. Hreint tímakaup ætti að gefa rétta mynd af launamisréttinu því hreint tímakaup er laun án orlofs fyrir dagvinnu að viðbættum hvers kyns aukagreiðslum svo sem yfirborgunum, fæðis-, ferða-, fata- og verkfærapeningum. Þessi stærð, eins og segir í fréttabréfi kjararannsóknarnefndar, er hlutur dagvinnu í meðaltímakaupi. Hvað kemur í ljós ef hreint dagvinnukaup kvenna og karla er borið saman? Jú, eftirfarandi kemur í ljós: Konur sem vinna við almenn afgreiðslustörf í dagvöruverslunum þurfa að vinna 444 dagvinnustundum lengur á ári til að ná ársdagvinnutekjum karla fyrir almenn afgreiðslustörf. Konur í vefjariðnaði þurfa að vinna 252 dagvinnustundum lengur á ári til að ná ársdagvinnutekjum karla í vefjariðnaði. Konur sem eru verslunarstjórar þurfa að vinna 1056 dagvinnustundum lengur á ári til að hafa sömu árstekjur í dagvinnu og karlar sem eru verslunarstjórar. Konur við almenn skrifstofustörf þurfa að vinna 480 dagvinnustundum lengur á ári til að ná ársdagvinnutekjum karla við almenn skrifstofustörf. Ófaglærð saumakona þarf að bæta við sig 444 dagvinnustundum á ári til að ná ársdagvinnutekjum ófaglærða trésmiðsins. Þetta dæmi lýsir vel hvernig hefðbundið kvennastarf er vanmetið til launa. Konur í verksmiðjuvinnu þurfa að vinna 264 dagvinnustundum lengur á ári til að ná dagvinnutekjum karla við verksmiðjuvinnu. Konur í pakkhúsum þurfa að vinna 192 dagvinnustundum lengur á ári til að ná ársdagvinnutekjum karla við pakkhúsvinnu. Kona í byggingarvöruverslun þarf að vinna 552 aukadagvinnustundir á ári til að ná árstekjum karlsins sem vinnur við hlið hennar í byggingarvöruverslun. Í þessum samanburði er tekið hreint tímakaup í dagvinnu á öðrum ársfjórðungi 1985 samkvæmt upplýsingum og útreikningum frá kjararannsóknarnefnd. Ef reiknað er út meðaltal launamismunar hjá samtals átta konum, þ.e. einni úr hverri þeirra starfsgreina sem ég hef hér tilgreint, hafa þessar átta konur samtals 480 þús. kr. minni árstekjur en átta karlar sem vinna við hlið þeirra í sömu starfsgrein. Meðaltalið er því um 60 þús. kr. launamismunur á hverja konu á ári. Ef við gerum ráð fyrir að ofangreindar forsendur endurspegli meðaltal af þeim launamismun sem ríkir milli kynjanna á vinnumarkaðinum og reynum að nálgast eftir þeirri leið um hve háa fjárhæð er að ræða í launamismun hjá konum og körlum á hverju ári í þjóðfélaginu er hægt að gefa sér þá forsendu að nú eru í fernum stærstu heildarsamtökum launafólks 40 000 konur. Ef við gefum okkar að fjórði hluti þeirra, 10 000 konur, búi við launajafnrétti er meðaltal launamismunar hjá þeim 30 000 konum, sem eftir standa, það sem að ofan greinir. Lætur þá nærri að hafðar séu af konum á hverju einasta ári um 1800 millj. kr. Ég tel að þessar tölur gefi nokkuð sterka vísbendingu um það í fyrsta lagi, að það eru himinháar fjárhæðir sem hafðar eru af konum árlega vegna þess að launajafnréttið er ekki virt í þjóðfélaginu. Í annan stað segja þessar tölur okkur hver er afleiðing þess að atvinnurekendur eru jafnt og þétt að sölsa til sín einhliða ákvörðunarvald yfir hvernig því sem til skiptanna er er skipt í þjóðfélaginu. Verkalýðshreyfingin verður að horfast í augu við það að hún ræður þar orðið litlu um. Verkalýðshreyfingin, sem á að vera sterkt og kröftugt baráttutæki launafólks í landinu, lokar augunum fyrir þessari þróun; hún horfir aðgerðarlaus upp á þá þróun sem átt hefur sér stað. Á undanförnum árum hef ég gert ýmsar tilraunir hér á Alþingi með flutningi þáltill., frumvarpsflutningi og fleiru til að fá menn til að takast á við þann vanda að leiðrétta tekjuskiptinguna. Að vísu viðurkenna ýmsir nauðsyn þess að fá upp á borðið hina raunverulegu tekjuskiptingu og á Alþingi var m.a. samþykkt tillaga þar að lútandi. En þegar til framkvæmdanna kemur draga menn lappirnar. Bæði stjórnvöld og verkalýðshreyfingin hafa verið mjög lin í þessu máli. Ég minnist þess t.d. ekki að hafa séð í ályktunum heildarsamtaka launafólks kröfuna um að fá upp á borðið hina raunverulegu tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Það er athyglisvert að í umsögnum sem borist hafa félmn. Nd., sem haft hefur þetta frv., sem hér er til umræðu, til umfjöllunar á síðasta þingi og þinginu þar áður, eru það einkum láglaunahóparnir í þjóðfélaginu sem leggja höfuðáherslu á samþykkt frv. Þar má nefna verkakvennafélagið Framsókn, starfsmannafélagið Sókn, Fóstrufélag Íslands, Félag íslenskra sjúkraþjálfara og fleiri aðila. Sjö stéttarfélög, sem umsagnir hafa sent um þetta mál, lýsa jákvæðri afstöðu til efnis frv. og mæla með samþykkt þess, en þó að í umsögnum heildarsamtaka launafólks eins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og þá sérstaklega Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands sé lýst nauðsyn á að fram fari ítarleg úttekt á tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu hafa sérstaklega VSÍ og ASÍ efasemdir um einstakar greinar frv. Eins er á það að benda að kvennasamtökin í landinu, svo sem Kvenfélagasamband Íslands, Kvenréttindafélag Íslands, Framkvæmdanefnd um launamál kvenna svo og Jafnréttisráð, lýsa öll jákvæðu viðhorfi til efnis frv. og mæla með samþykkt þess, svo og Farmanna- og fiskimannasambandið. Hvort sem það er vísvitandi eða ekki tel ég að í umsögnum ASÍ og VSÍ gæti verulegs misskilnings varðandi efni þessa frv. og tilgang þess. Þess misskilnings virðist gæta í umsögnum þessara aðila að fari slík úttekt fram á tekjuskiptingu og launakjörum, eins og frv. gerir ráð fyrir, og í kjölfar þess endurmat á störtum láglaunahópanna, sem framkvæmt yrði af sérfróðum aðilum í vinnumarkaðsmálum, vinnurannsóknum og starfsmati, verði slíkt starfsmat ákvarðandi um launakjör fyrir aðila vinnumarkaðarins. Þetta er alrangt, eins og fram kemur í grg. með frv., en þar segir, með leyfi forseta: "Hér er vissulega um erfitt, viðkvæmt og vandasamt verkefni að ræða, en engu að síður er orðið knýjandi og brýnt að í það sé ráðist. Ef vel tekst til hjá nefndinni gætu niðurstöður hennar orðið grundvöllur þess að láglaunahóparnir fengju réttlátt mat og sanngjörn laun fyrir sín störf. Auk þess hefði niðurstaða nefndarinnar mikið upplýsingagildi og gæti verið leiðbeinandi" - leiðbeinandi, segir í grg. - "við gerð kjarasamninga og þær ráðstafanir sem gerðar eru til að bæta kjör hinna lægst launuðu." Hér er beinlínis tekið fram að endurmat það sem fram á að fara eigi að vera leiðbeinandi við gerð kjarasamninga en ekki að niðurstaða nefndarinnar skuli gilda sem ákvörðun um launahlutföll í landinu. Herra forseti. Á tveim síðustu þingum þegar frv. þetta var til fyrstu umræðu í hv. deild hafði ég mjög ítarlega framsögu um frv. Ég tel því ekki ástæðu til þess að hafa um málið ítarlegri framsögu nú en vísa þess í stað til þeirra umræðna sem orðið hafa um þessi mál hér á þinginu áður. Frv. þetta hefur ekki hlotið afgreiðslu úr nefnd. Ég ítreka hve brýnt er orðið að Alþingi taki afstöðu í þessu máli. Tel ég, miðað við það öngþveiti sem kjaramálin eru komin í, að það sé beinlínis skylda og hlutverk stjórnvalda að upplýsa eins og kostur er um staðreyndir varðandi tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu og leggja grunn að þeim upplýsingum sem þurfa að vera fyrir hendi til að hægt sé að stokka upp launakerfið að nýju og bæta kjör láglaunahópanna í þjóðfélaginu. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Ég mun ekki fara út í efnislega umræðu um þetta mál sem nú er flutt á Alþingi þriðja árið í röð en vísa í ræður okkar Kristínar Halldórsdóttur hv, þm. síðastliðin tvö ár í þessu máli. Þetta mál er svo sjálfsagt að kanna og upplýsa að það er með eindæmum undarlegt að það skuli ekki hafa fengið framgang hér á þingi, hvað þá komist úr nefnd, og ég velti því fyrir mér af hverju þessi fyrirstaða stafar. Vilja þingmenn ekkí stuðla að því að leiðrétta það launamisrétti sem konur búa við? Hvað óttast þeir? Hvaða tregðulögmál ræður hugsunum þeirra og gerðum? Ég skora á hv. þm. að vakna nú af hægum blundi sínum svo að þeir geti orðið vitni að þeirri hreyfingu í þjóðfélaginu sem er meðal kvenna og þeim háværu kröfum sem þær gera um leiðréttingu á kjörum sínum og stöðu. Hv. þm. eru fulltrúar nútímans, ekki fortíðarinnar. Þeir hljóta því að verða að svara kröfum tímans. Því hvet ég þá til að tryggja þessu máli brautargengi í þinginu. Allt er þá þrennt er. Umr. (atkvgr.) frestað.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Á árinu 1982 var þess farið á leit við Sigurð M. Magnússon, þáv. forstöðumann Geislavarna ríkisins og núv. forstöðumann geislavarnadeildar Hollustuverndar ríkisins, að hann gerði tillögur að nýrri löggjöf um öryggisráðstafanir gegn jónandi geislun frá geislavirkum efnum eða geislatækjum en gildandi lög eru frá árinu 1962. Síðan þá hafa breytingar orðið örar á þessu sviði, ekki síst eftir aukna notkun annars konar geisla en jónandi geisla en þeir geislar hafa verið nefndir, eins og að líkum Iætur, ekki-jónandi geislar. Sem dæmi um slíka geisla má nefna þá er fylgja notkun sólarlampa og örbylgjuofna en notkun þessara tækja hefur stóraukist á undanförnum árum eins og öllum er kunnugt. Enn fremur hefur mjög fjölgað tækjum er framleiða jónandi geisla, ekki síst við ýmiss konar styrktarmælingar á mannvirkjum, en þar er um að ræða svonefnd nifteindatæki sem gefa frá sér miklu meiri geisla en áður þekktust. Er því fyllsta þörf á aukinn aðgát og auknu eftirliti á þessu sviði enda víst að geislavirk tæki eiga í auknum mæli eftir að ryðja sér til rúms hér á landi. Þótt gildandi lög verði varla talin gömul í árum talið fer samt ekki á milli mála að þau eru á margan hátt orðin úrelt ef sérstaklega er litið til þeirra þátta sem þau fjalla um og gera þau frábrugðin öðrum lögum. Því er brýnt að endurskoða þau í heild. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um sjálft þetta frv. sem hér liggur fyrir, en því fylgja mjög skilmerkilegar athugasemdir, frv. er samið í ráðuneytinu að höfðu samráði við forstöðumann deildarinnar, Sigurð M. Magnússon. Eigi að síður vil ég drepa sérstaklega á eitt atriði en það snertir framkvæmd geislavarnaeftirlitsins. Með gildistöku laga nr. 50 frá 1981, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, voru Geislavarnir ríkisins lagðar niður sem sérstök stofnun og mengunarvarnadeild Hollustuverndar ríkisins falin verkefni stofnunarinnar. Þetta reyndist misráðið eins og fljótlega kom í ljós. Þetta leiddi til lagabreytinga vorið 1984 þar sem kveðið var á um að stofnunin skyldi falin sérstakri deild, einni af fjórum deildum, en þetta frv. gengur feti lengra. Hér er lagt til að geislavarnir verði í höndum sérstakrar stofnunar enda er starfsemin að verulegu leyti frábrugðin annarri starfsemi Hollustuverndar ríkisins eins og raunar glöggt má sjá í athugasemdum með þessu frv. Það eru annars konar rannsóknir sem þar fara fram og fleira er ólíkt þannig að mjög örðugt er að koma við samnýtingu á ýmiss konar aðstöðu fyrir þessa starfsemi og aðra á vegum Hollustuverndar. Eitt veigamesta atriðið sem greinir þarna á milli snertir sjálfa eftirlitsstarfsemina. Hollustuvernd ríkisins er að lögum ekki ætlað frumeftirlit, eða það sem kallað hefur verið beint eftirlit, í upphafi starfa nema í undantekningartilvikum. Heilbrigðiseftirlitið er í höndum sveitarfélaganna á þeirra kostnað og ábyrgð undir yfirumsjón og samhæfingu Hollustuverndar ríkisins. Geislavarnaeftirlitið er hins vegar í höndum Geislavarna Hollustuverndar ríkisins og að verulegu leyti kostað af sértekjum, þ.e. eftirlitsgjöldum sem lögð eru á eftirlitsskylda starfsemi. Þetta eftirlit, sem er mjög sérhæft og krefst sérkunnáttu, mun um ófyrirséða framtíð vera í höndum stofnunar sem er aðgreind frá öðrum stofnunum og óraunhæft að ætla að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna geti annast það eftirlit. Með vísun til þess sem ég hef sagt tel ég ekki ástæðu til að hafa þessa starfsemi innan Hollustuverndar ríkisins og legg þess vegna til að Geislavarnir ríkisins verði endurvaktar sem sérstök stofnun. Það skiptir nokkru máli ef unnt væri að afgreiða þetta mál fljótlega eða fyrir jólahlé þingsins. Það er vegna þess að líklegt er að fyrir dyrum standi að Hollustuvernd ríkisins fari í nýtt húsnæði. Það er ekki sjálfsagður hlutur að Geislavarnir séu endilega í sama húsnæði. Þess vegna getur verið hagræði að því að hafa lokið við að afgreiða þetta mál áður en að þeim húsnæðisskiptum kemur. Ég legg til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. heilbr.- og trn. og leyfi mér að vonast til þess að það takist að afgreiða þetta mál nú á þessu ári, þannig að starfsemi í sjálfstæðri stofnun geti hafist á nýju fjárlagaári.  Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um stöðvun okurlánastarfsemi. Þetta er 152. mál á þskj. 166. Frv. þetta er flutt, eins og reyndar segir í grg., til að setja þegar í stað skorður við ört vaxandi okurlánastarfsemi. Að hluta til eru hér á ferðinni tillögur sem Alþb. hefur áður flutt á hv. Alþingi, t.d. ákvæðin um nafnskráningu skuldabréfa og eftirlit á þessu sviði og má í því sambandi minna á frv. okkar þm. Alþb. í Nd. á síðasta þingi um verndun kaupmáttar og viðnám gegn verðbólgu o.fl. Þetta frv. er einnig lagt fram í kjölfarið á þeirri miklu umræðu sem fram fór hér á hv. Alþingi að forgöngu okkar Alþýðubandalagsmanna fyrir skömmu um vaxtamál og okurvexti og okurlánastarfsemi o.fl. í þeim dúr. Þá gafst tækifæri til að spyrja hæstv. ríkisstj. um fyrirætlanir hennar í þessum málum og í ljós kom að engar aðgerðir voru á næsta leiti frekar en ráðherrar hér í hv. þingdeild í dag, herra forseti, af hálfu hæstv. ríkisstj. Þetta teljum við flm. frv. óviðunandi, eins og ég tel það óviðunandi, herra forseti, að hér skuli engir hæstv. ráðherrar vera viðstaddir á fundi deildarinnar. Þess vegna leggjum við þetta frv. fram nú þegar í stað og leggjum á það áherslu að gangur þess hér í gegnum þingið verði greiður. Við viljum sem sagt að sett verði þegar í stað lög sem tryggi að þessi viðskipti lúti ákveðnum lágmarksreglum og lög sem auðveldi eftirlit með hvers kyns skuldabréfaeða verðbréfaviðskiptum, en slík lög eru eins og alkunnugt er ekki fyrir hendi í dag. Þar af leiðandi er öll þessi starfsemi án nokkurrar lagastoðar og gerir það þeim aðilum sem ella gætu hugsanlega haft eftirlit á þessu sviði ókleift að gera svo. Ég ætla ekki að flytja langa ræðu, herra forseti, jafnmiklar umræður og orðið hafa þegar um ástand þessara mála. Við flm. leggjum, eins og ég sagði áðan, áherslu á að málið fái hér sem greiðastan framgang og sem fyrst megi á það reyna hvort eða hvað hv. Alþingi er tilbúið að leggja af mörkum í þessum efnum. Ég mun nú renna yfir einstakar greinar frv., herra forseti, og geta helstu skýringa þar við. 1. gr. er svohljóðandi, með leyfi forseta: "ÖII skuldabréf, sem gefin eru út eftir gildistöku laga þessara, skulu skráð á nafn og nafnnúmer. Handhafaskuldabréf útgefin fyrir gildistöku laganna skulu skráð á nafn á næsta gjalddaga eftir að lög þessi taka gildi." Í athugasemdum við 1. gr. segir: "Greinin er nokkurn veginn samhljóða 2. tölul. 9. gr. frv. þingmanna Alþb., um verndun kaupmáttar o.fl., sem flutt var snemma á síðasta þingi og gerði ráð fyrir því að öll skuldabréf yrðu framvegis skráð á nafn og handhafaskuldabréf þar með afnumin. Þetta efnisatriði er hér með endurflutt. Jafnframt er lagt til að þau handhafaskuldabréf, sem nú eru í umferð, verði skráð á nafn næst þegar greitt er af þeim eftir gildistöku laga þessara." Í 2. gr. segir: "Þegar veðskuldabréfi er þinglýst skal fógeti senda viðkomandi skattstofum upplýsingar um skuldabréfið, kaupanda þess og seljanda." Og þetta er eins og skilja má ákvæði sérstaklega sett inn til þess að skattstofur landsins fái tafarlaust allar upplýsingar um ný skuldabréf, um kaupendur og seljendur. Þar með á skattyfirvöldum í landinu að vera kleift að fylgjast með þessum viðskiptum, fylgjast með bréfum og krefja eigendur þeirra á hverjum tíma um allar upplýsingar varðandi tekjur af þessum bréfum. Þetta ákvæði er forsenda þess að hægt sé að skattleggja vaxtatekjur eða tekjur af slíkum viðskiptum, auk þess sem það er veigamikill liður í öllu skatteftirliti að þessi viðskipti séu uppi á yfirborðinu. Í 3. gr. segir: "Þeir, sem starfrækja verðbréfamiðlun eða fasteignasölu, skulu hafa sérstök leyfi til starfseminnar. Leyfi til verðbréfamiðlunar skulu gefin út af viðskiptaráðuneyti en leyfi til fasteignasölu af félagsmálaráðuneyti. Leyfin skulu gilda til tveggja ára í senn." Um 3. gr. segir í skýringum: "Gert er ráð fyrir því að til þess að starfrækja verðbréfamiðlun og fasteignasölu þurfi leyfi frá viðkomandi ráðuneytum og séu þau aðeins gefin út til tveggja ára í senn." Þetta er svipaður háttur og hafður er á í nálægum löndum þar sem öll slík starfsemi er háð leyfum og okkur þykir eðlilegt að í þessu tilfelli sé það viðkomandi ráðuneyti, viðskrn. og félmrn., sem fylgist með þessari starfsemi og gefi út leyfi og endurnýi þau síðan á tveggja ára fresti ef ástæða þykir til. Það er eðlilegt að leyfin séu gefin út til takmarkaðs tíma. Það má deila um það hvort það ætti að vera eitt, tvö, þrjú ár eða eitthvað af því tagi. Í 4. gr. segir: "Bankaeftirlitinu er heimilt að rannsaka fjárhag og rekstur þeirra aðila sem leyfi hafa hlotið til verðbréfamiðlunar skv. 3. gr. Form viðskiptaskjala, sem fela í sér skuldbindingar og geta gengið kaupum og sölum hjá verðbréfamiðlunum, skulu hafa hlotið samþykki bankaeftirlitsins. Félmrn. skal setja sambærilegar reglur um fasteignasölur og getur ráðuneytið samið við bankaeftirlitið um eftirlit með þeim." M.ö.o.: Bankaeftirlitið tæki sjálfkrafa upp og fengi eftirlit með þeim aðilum sem leyfi hlytu frá viðskrn. og félmrn. gæti samið um slíkf hið sama. Í skýringum við 4. gr. segir: "Með ákvæðum þessarar greinar verður bankaeftirlitinu heimilt að hafa reglulegt eftirlit með þeim fyrirtækjum sem hér um ræðir. Þá er gert ráð fyrir því að form skuldabréfa og annarra skuldaviðurkenninga verði samþykkt af bankaeftirlitinu. Sambærileg regla hefur verið lögleidd í grannlöndum okkar." Hér er um tiltölulega einfalt ákvæði en mjög þýðingarmikið að ræða, þ.e. að engin form skuldabréfa eða annarra viðurkenninga, sem gengið geta kaupum og sölum, skuli teljast lögleg nema þau hafi áður fengið samþykki og viðurkenningu bankaeftirlits. En þessu er ekki til að dreifa í dag og nánast má gefa út slík bréf eða slíkar skulda- eða viðskiptaviðurkenningar á hvaða sneplum sem vera skal. Það er auðvitað ótækt og gefur auga leið að allt eftirlit er mun auðveldara ef hér er um stöðluð og samræmd skuldabréfaform að ræða. Í 5. gr. segir: "Skuldabréf, sem ekki eru í samræmi við ákvæði laga þessara, eru ógild. Á nafnlausum bréfum verða því ekki reistar innheimtukröfur af neinu tagi." Þetta miðar þá við þann tíma þegar skuldabréf hafa komið til innborgunar eftir að lög þessi hafa tekið gildi, þá skulu þau frá og með þeim tíma vera skráð á nafn eða ógild ella. Í skýringum við 5. gr. segir: "Sett er inn í frv. öryggisákvæði um að skuldabréf eða hliðstæð kröfubréf falli úr gildi ef þau fullnægja ekki skilyrðum þessara laga. Þar með verða ekki reistar innheimtuaðgerðir. fjárnám, lögtök né nauðungaruppboð á grundvelli slíkra bréfa." Með tilliti til þess að mikill fjöldi bréfa er í gangi án þess að fullnægja skilyrðum þessa frv., ef að lögum yrði, þá er nauðsynlegt að setja slíkt ákvæði til að kveða upp úr um það að slík bréf teldust ólögleg. frá og með þeim tíma sem þau hafa komið inn til afborgana, yrðu þau ekki skráð á nafn í það skipti. Í 6. gr. segir: "Bankar og innlánsstofnanir. svo og verðbréfafyrirtæki og fasteignasölur sem hlotið hafa leyfi skv. 3. gr., skulu senda skattstofum allar upplýsingar um kaup og sölu verðbréfa og greiðslur inn á verðbréf fyrir 20. janúar ár hvert fyrir viðskipti næstliðins ár." Þetta er hliðstætt ákvæði því sem er í 2. gr. og lýtur að skatteftirliti og til að auðvelda allt skatteftirlit með starfsemi verðbréfa, fyrirtækja og fasteignasala. Í skýringum við 6. gr. segir: "Ákvæði greinarinnar miða að því að auðvelda allt skatteftirlit með starfsemi verðbréfafyrirtækja og fasteignasala. Þannig verður þeim skylt að gera skattyfirvöldum grein fyrir öllum viðskiptum sínum. Hið sama gildi um banka og þar með felld niður bankaleynd að hluta til. Ástæðan til þess að fasteignasölur eru hafðar með í lagafrv. þessu er sú að þær gefa út og ganga frá skuldabréfum í stórum stíl. Verði þetta frv. samþykkt eiga þessir aðilar að senda frá sér skrá yfir viðskiptamenn sína til skattstofanna á svipaðan hátt og nú gerist með launamiða." Í 7. gr. segir: "Nú selur aðili skuldabréf og skal hann þá tilkynna um söluna og nafn kaupanda bréfsins til viðkomandi skattstofa. Vanræki seljandi skuldabréfs að tilkynna söluna skal hann bera skatt af þeim tekjum sem bréfið gefur af sér." Um 7. gr. segir: "Lögð er sú skylda á eigendur skuldabréfa að þeir tilkynni skattstofum um sölu bréfanna. Vanræki seljandinn að tilkynna söluna ber hann skaðann í formi skatta sem honum er gert að greiða af þeim tekjum sem bréfið skilar af sér." Og 8. grein: "Seðlabankinn skal birta reglulega tilkynningu um leyfilega hámarksvexti í lánsviðskiptum. Berist bankaeftirlitinu upplýsingar um að einhver aðili taki hærri vexti en Seðlabankinn leyfir eða afföll af skuldabréfum skal bankaeftirlitið tafarlaust rannsaka málið og taka afstöðu til þess hvort viðkomandi skuli halda starfsleyfi sínu áfram. Ráðherra getur þá, að fengnum tillögum bankaeftirlitsins, svipt hann starfsleyfi án frekari viðvörunar." Um 8. grein segir í skýringum: "Nú ríkir algjör óvissa um vexti og þar með réttarstöðu fólks á peningamarkaðnum. Hér er lögð sú lagaskylda á Seðlabankann að hann gefi út tilkynningu um hámarksvexti. Ef bankaeftirlitinu berast upplýsingar um vaxtatöku eða afföll umfram leyfilegt hámark skal eftirlitið án tafar hefja rannsókn málsins. Telji bankaeftirlitið ástæðu til skal það leggja til við ráðherra að viðkomandi aðili verði sviptur starfsleyfi. Ráðherra getur þá, ef honum sýnist svo, afturkallað starfsleyfið án viðvörunar." Hér eru tiltölulega ótvíræð ákvæði um réttarstöðu bankaeftirlitsins og reyndar valdsvið ráðherra í viðkomandi tilfellum. 9. gr. er svohljóðandi: "Bankaeftirlitið getur frá og með gildistöku laga þessara, og þrátt fyrir lög um Seðlabanka Íslands, starfað sem sjálfstæð stofnun og án þess að leita leyfis Seðlabankans fyrir aðgerðum sem byggjast á lögum þessum. Heyrir þá bankaeftirlitið beint undir viðskrh." Um 9. gr. segir í athugasemdum: "Lögin um Seðlabanka Íslands kveða á um starfsskyldur bankaeftirlitsins. Þar er eftirlitið sett undir bankastjórn Seðlabankans. Hér er gert ráð fyrir því að þrátt fyrir þessi lagaákvæði um Seðlabankann eigi bankaeftirlitið að vera sjálfstæð stofnun að því er tekur til starfsemi sem byggist á lögum þessum. Þarf bankaeftirlitið ekki að leita samþykkis bankastjórnar Seðlabankans við aðgerðum sem það telur nauðsynlegar og samrýmast ákvæðum laganna." Þetta skýrir sig sjálft, herra forseti, og þarf ég ekki að hafa fleiri orð um það. Síðan segir í 10. gr.: "Ráðherra setur reglugerð um framkvæmd laga þessara." Og þarfnast það ekki skýringa. 11. og síðasta gr. frv. er svohljóðandi: "Lög þessi öðlast þegar gildi en skulu endurskoðuð fyrir árslok 1986. Skal þá viðskrh. leggja nýtt frv. fyrir Alþingi að fenginni reynslu af lögum þessum." Og í skýringum við 11. gr. segir: "Gert er ráð fyrir því að lögin gildi aðeins um skamma hríð óbreytt enda komi önnur lagaákvæði og fyllri þegar reynsla liggur fyrir af lögum þessum. Í frv. er ekki gert ráð fyrir öðrum viðurlögum en þeim sem almenn hegningarlög kveða á um. Sjálfsagt er að Alþingi athugi við meðferð málsins hvort rétt sé að ganga lengra varðandi viðurlög við brotum á lögum þessum." Herra forseti. Ég vil leggja sérstaka áherslu á 11. gr. frv. þar sem gert er ráð fyrir því að lög þessi, ef verða, skuli endurskoðuð fyrir árslok 1986 og þá í ljósi reynslunnar af framkvæmd þeirra og með hliðsjón af öðrum atriðum sem menn vilja taka tillit til við framtíðarskipan þessara mála. Ég er reyndar nokkuð sannfærður um það, herra forseti, að efnisinntak þessa frv. mun verða gilt til lengri tíma, miklu lengur en þetta frv. kynni að vara, og ég byggi það á því að hér er í flestum tilfellum um hliðstæð ákvæði að ræða, t.a.m. um leyfisbindingu og eftirlit, og eru í gildi þegar hjá nálægum þjóðum. Ugglaust munu einhverjir finna á þessu agnúa, þessari framkvæmd, og telja á þessu ýmis tormerki. Því má svara til að ástæðulaust er að ætla að það geti tekist alveg fyrirhafnarlaust að koma á eftirliti og tryggja að ákveðnum lágmarksreglum sé framfylgt á þessu sviði þar sem engar hafa verið fyrir. Það væri mikil bjartsýni ef menn héldu að slíkt gæti tekist án einhverra örðugleika. En það er samdóma álit þeirra sérfróðu aðila sem við höfum leitað til, flm., í sambandi við vinnu að þessu frv. að allt sé þetta nú framkvæmanlegt og hægt og fyrst og fremst spurning um vilja, um vilja til þess að grípa til ráðstafana en ekki um það hvort það sé framkvæmanlegt eða gerlegt. Það á sér ugglaust einhverja formælendur, þó þeir séu kannske ekki staddir hér, herra forseti, að hafa þennan arfahaug bara óbreyttan eins og hann er og setja engar reglur og engin lög um þessi viðskipti yfirleitt og hafa þetta sem sagt án allrar lagastoðar og eftirlitslaust. En hinir eru vissulega margir, og miklu fleiri að mínum dómi, sem sjá nauðsyn þess að koma hér á reglum og eftirliti og tryggja eftirlitsaðilum, bankaeftirliti eða skattyfirvöldum, aðgang að upplýsingum og það mun frv. þetta alveg tvímælalaust gera verði það að lögum. Ég hygg að staða bankaeftirlits og skattyfirvalda yrði sterk skv. lögum þessum til að afla upplýsinga og hafa á reiðum höndum allar upplýsingar á hverjum tíma um þessi viðskipti, yrði frv. þetta að lögum og gætu þessir aðilar starfað í krafti þeirra. Herra forseti. Ég ætla þá ekki að hafa þessi orð mín fleiri m.a. í ljósi þess sem ég sagði hér í upphafi að við flm. leggjum mikla áherslu á það að þetta mál fái greiðan framgang hér í þinginu og því ekki ástæða til að tefja það mjög með miklum málalengingum í framsögu. Við rökstyðjum þessa ósk okkar og þennan áhuga okkar á því að frv. vegni hér vel með því að úti í þjóðfélaginu ríkir ófremdarástand og þetta frv. er lagt fram og það er ætlað til þess að bæta þar úr. Það er sannfæring okkar að það mundi gera svo ef það yrði að lögum og þá helst sem allra fyrst. Það verður án efa eftir því tekið hvernig þessari tilraun okkar reiðir af eða þá hvort eitthvað annað lítur hér dagsins ljós á hv. Alþingi sem gengur til sömu áttar. Að lokinni umræðunni, herra forseti, legg ég svo til að frv. þessu verði vísað til hv. fjh.- og viðskn. deildarinnar. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Á þskj. 128 flyt ég ásamt öðrum þm. Alþb. hér í Nd. frv. til laga um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins. Meginefni þessa frv. kemur fram í fyrstu grein þess sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Íslenska ríkið er eigandi allra auðlinda á og í hafsbotninum utan netlaga og svo langt til hafs sem fullveldisréttur Íslands nær samkvæmt lögum, alþjóðasamningum eða samningum við einstök ríki. Auðlindir samkvæmt lögum þessum taka til allra ólífrænna og lífrænna auðlinda á og í hafsbotninum." Síðan er í einstökum greinum frv. vikið nánar að meðferð þessa máls, eins og í 2. gr. þar sem skylt er að leita leyfis iðnrh. til hagnýtingar í eða á hafsbotninum og skv. 3. gr. þarf slíkt skriflegt leyfi til þess að hefja nýtingu efnis af hafsbotni. Í 4. gr. frv. eru ákvæði um gildistíma slíkra leyfa og kveðið á um að hann megi ekki vera lengri en 30 ár. Jafnframt að í leyfisbréfi skuli m.a. ætíð greina hverjar ráðstafanir leyfishafi skuli gera til að forðast mengun og spillingu á lífríki láðs og lagar. Þá er að finna skv. 5. gr. heimild til reglugerðar um nánari framkvæmd og brot gagnvart lögum þessum og í ákvæði til bráðabirgða er kveðið á um að þeir, sem við gildistöku laganna taka efni af eða úr hafsbotni, skuli innan 6 mánaða sækja um leyfi skv. 4. gr. Þetta frv. var upphaflega unnið á árunum 1981 og 1982 af nefnd sem starfaði á vegum iðnrn. og hafði á hendi skipulagningu og ráðgjöf um hagnýtar hafsbotnsrannsóknir. Í hópi nefndarmanna var m.a. Benedikt Sigurjónsson, fyrrv. hæstaréttardómari. Frv. þetta var síðan lagt fyrir Alþingi haustið 1982 og vísað til allshn. Ed. en þar var frv. fram lagt. Allshn. Ed. vísaði málinu til ríkisstjórnarinnar með áliti þar sem m.a. sagði að það væri gert til skjótrar en ítarlegrar athugunar hæfustu sérfræðinga og nefndin lagði áherslu á að skynsamleg skipan þessara mála yrði fundin sem skjótast og málið lagt fyrir næsta þing. Álit nefndarinnar frá 9. mars 1983 er birt í heild sem fylgiskjal með þessu frv. þannig að hv. þm. eigi auðvelt með að sjá hvernig undir þetta mál var tekið. Allshn. taldi að hér væri þýðingarmikið mál á ferðinni og lagði til skjóta frekari úrvinnslu þess þannig að það kæmi á ný fyrir þingið. Hins vegar hefur svo farið að engin hreyfing hefur verið á þessu máli svo mér sé kunnugt á vegum núv. hæstv. ríkisstj. og því er mál þetta nú lagt fram sem þingmannafrv. Fyrir liggur í lögum nr. 41 frá 1. júní 1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn, að þar eru settar reglur um fullveldi Íslands yfir hafinu og hafsbotninum umhverfis landið. Í 2. gr. þeirra laga segir að fullveldisréttur Íslands nái til landhelginnar og hafsbotnsins innan hennar. Og í 6. gr. þeirra laga segir að fullveldisrétturinn yfir landgrunninu taki til rannsókna og hagnýtingar á ólífrænum auðlindum sem þar eru. Þó settar hafi verið slíkar lagareglur um fullveldisrétt Íslands yfir hafsbotninum skortir reglur um eignarrétt og nýtingarrétt af auðlindum sem þar kunna að finnast, a.m.k. á svæðum utan netlaga, en varðandi svæði innan netlaga og á landi geta gilt ákvæði námulaga í sambandi við verðmæt efni. Töldu flm. að athuguðu máli ekki rétt að fara að kveða á um netlög sérstaklega í tengslum við þetta frv. þó að ekki sé óeðlilegt að á það atriði verði einnig litið af þeirri þingnefnd sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar. Í grg. með frv. er gefið stutt yfirlit yfir helstu athuganir og rannsóknir sem fram hafa farið á hafsbotninum í kringum landið. Hingað til eru það aðeins fá efni sem hafa verið numin af hafsbotni, einkum möl og sandur, og rannsóknir nokkrar farið fram í þeim efnum. Rannsóknir sem tengjast setlögum og hugsanlegum kolvetnum í setlögum á hafsbotni hafa farið fram, þó í takmörkuðum mæli. Á árunum 1972-1973 voru gerðar nokkrar slíkar rannsóknir, þyngdar-, segul- og dýptarmælingar, á landgrunninu og raunar hafði fyrr verið aflað gagna með þyngdarmælingum bandaríska sjóhersins, á árunum 1967-1969. Á árinu 1978 hófust fyrstu mælingar sem vörðuðu setlög á hafsbotni innan íslenskrar lögsögu í verulegum mæli. Þá var veitt heimild til slíkra mælinga frá yfirborði, frá rannsóknarskipi, og þær fóru fram í nóvember- og desembermánuði 1978. Í þeim athugunum kom fram að allmikil setlög væru úti fyrir Norðurlandi sem ekki var vitað um, setlagadæld úti fyrir Skjálfanda og mynni Eyjafjarðar. Í framhaldi af þessum mælingum var ákveðið að ráðast í borun í Flatey á Skjálfanda sem liggur á þessu setlagabelti. Þar var boruð ein hola og gerðar á henni athuganir. Borunin varð ekki það djúp að þær upplýsingar fengjust sem æskilegt hefði verið, en unnið var úr borkjarna og fundust ekki vísbendingar um olíumyndun í þeim borkjarna né heldur um lífræn efni sem gætu ummyndast í olíu við hagstæðari skilyrði. Æskilegt var talið að halda þessari borun áfram, en úr því hefur ekki orðið. Talið var að setlög þessi væru um 4 km á þykkt, en borholan var aðeins á sjötta hundrað metra. Síðan hefur það gerst í framhaldi af samningi sem gerður var milli Íslands og Noregs í tengslum við Jan Mayen í október 1981, þar sem ákveðið var m.a. að Íslendingar og Norðmenn skuli sameiginlega láta fara fram rannsóknir á ákveðnum svæðum og settar reglur um hvernig háttað skuli olíuleit á þeim ef til kæmi, að fram hafa farið mælingar, raunar á síðasta sumri, 1985, á Jan Mayen-hryggnum innan íslenskrar lögsögu með samkomulagi milli Orkustofnunar og norska jarðeðlisfræðifyrirtækisins Geco. Í tengslum við þær mælingar var einnig með sérstöku samkomulagi bætt við mælingum úti fyrir Norðurlandi frá rannsóknarskipi og mældar línur alls 230 km að lengd. Ekkert óvænt mun hafa komið fram í þessum rannsóknum, að mér er tjáð, enn sem komið er, en niðurstöður úrvinnslu munu fyrst liggja fyrir á næsta ári, 1986. Þetta eru þær helstu athuganir og rannsóknir sem varða landgrunnið og hafsbotninn sem ég hef hér getið um. Þess má geta að á svæðum utan 200 mílna lögsögunnar liggja nú fyrir hugmyndir um athuganir á hinu svokallaða Hatton-Rockall-svæði, vísindalegar athuganir, en það hafa enn ekki verið teknar fullnaðarákvarðanir um þau efni. En allt sýnir þetta okkur að vitneskjan um þær stóru lendur sem Íslandi tilheyra eða Ísland gerir tilkall til er ófullkomin og hér liggur fyrir geysilega mikið verk í að kortleggja hafsbotninn og þær hugsanlegu auðlindir sem hann kann að hafa að geyma og síðan í framhaldi af því að rannsaka nánar eftir því sem upplýsingar falla til. Það er brýn nauðsyn, herra forseti, vegna slíkra rannsókna að sefja sem fyrst lagareglur um hvernig háttað skuli eignarrétti að þessum hugsanlegu auðlindum og nýtingu þeirra. Það er ekki vafa undirorpið að ríkið sem slíkt er eigandi að auðlindum þeim sem á hafsbotni kunna að finnast og ræður yfir nýtingu þeirra. Það er í samræmi við viðurkenndar skoðanir manna, einnig í nágrannalöndum okkar. Hér hefur verið valinn sá kostur að setja almenn lög um þessi efni þar sem ákveðnar verði meginlínur í stefnu þeirri sem tekin er. Um einstök svið hagnýtra rannsókna og vinnslu má síðar setja ákvæði í lögum og með reglugerðum eftir því sem þurfa þykir, m.a. um umhverfisvernd sem sérstaklega verður að sjálfsögðu að að hyggja í sambandi við hugsanlega nýtingu efna á hafsbotni, ekki síst ef um olíuleit er að ræða, svo viðkvæm sem fiskimið okkar geta verið fyrir mengun af þeim sökum. Athugasemdir fylgja varðandi einstakar greinar frv. til skýringar og fylgiskjöl þar sem meðal annars er að finna uppdrætti sem sýna Ísland og hafið umhverfis og helstu mælingar sem fram hafa farið og ég gat um norðan landsins sérstaklega, en ekki voru teknar með upplýsingar um mælilínur á Jan Mayen-hrygg sem unnar voru á síðasta sumri og falla utan þeirra korta sem birt eru sem fylgiskjöl með þessu frv. Herra forseti. Ég vænti þess að þetta frv., svo brýnt sem efni þess er og ætti ekki að vera deilumál hér á hv. Alþingi, fái skjóta og þinglega meðferð, athugun í allshn. sem ég legg til að fái mál þetta til meðferðar og að við getum náð því á þessu þingi að ganga frá lagasetningu um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins svo langt til hafs sem fullveldisréttur Íslands nær. Umr. (atkvgr.) frestað.