Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar lýðveldi var stofnað fyrir rúmum 11 árum, voru þær einar breytingar gerðar á stjórnarskrá landsins, sem óhjákvæmilegar töldust, til þess að unnt væri að breyta nafni stjórnskipulagsins. Heitinu konungsríki var breytt í lýðveldi. Felldar voru úr stjórnarskránni nokkrar greinar, sem fjölluðu um erfðarétt konungs o. fl., en settar í þess stað nokkrar greinar um forsetann. Enn fremur var á öðrum stöðum skipt á orðunum konungur og forseti. Við þetta var látið sitja á því stigi málsins, en hins vegar lýst yfir af forustumönnum þjóðarinnar, að ráðgerð væri heildarendurskoðun á stjórnarskránni. Eitt stefnuskráratriðið í málefnasamningi fyrstu þingræðisstjórnar, er settist að völdum eftir stofnun lýðveldisins, var setning nýrrar stjórnarskrár. Mun sú ríkisstjórn, nýsköpunarstjórnin svonefnda, hafa skipað nefnd til að undirbúa málið. Um störf þeirrar nefndar fréttist næsta lítið. Næsta ríkisstjórn, ríkisstjórn sú, er Stefán Jóh. Stefánsson myndaði, hafði endurskoðun stjórnarskrármálsins einnig á stefnuskrá sinni og skipaði, ef ég man rétt, nýja nefnd til að undirbúa málið. Síðar munu enn hafa verið gefin loforð og fyrirheit um þetta efni, en árangur er þó enginn sýnilegur enn, þótt komið sé nú á tólfta ár, frá því er lýðveldið var stofnað. Vel veit ég það, að skoðanir manna hafa verið skiptar um ýmis atriði þessa mikilvæga máls og þá ekki sízt um kjördæmaskipunina, en það virðist þó engan veginn réttlæta þá þögn, sem ríkt hefur um endurskoðun stjórnarskrárinnar nú um alllanga hríð. Sýnist einsætt, að freista beri að leysa þessi mál og efna þar með fyrirheit, sem þjóðinni var ótvírætt gefið fyrir fullum áratug, fyrirheit, sem oft hefur verið ítrekað síðan. Ég hef leyft mér að hreyfa þessu máli, að þessu sinni aðeins í fyrirspurnarformi, svo að ljóst megi verða, hvað athugun og endurskoðun stjórnarskrárinnar líður og hver er áhugi hæstv. núverandi ríkisstjórnar á því að leysa þetta mál. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um einstaka liði þeirrar fsp., sem ég hef lagt fram á þskj. 118, en vænti greiðra og fullnægjandi svara.



Herra forseti. Út af fsp. á þskj. 118 frá hv. 8. þm. Reykv. vil ég leyfa mér að taka þetta fram: Það er í fyrsta lagi spurt um, hve margar nefndir hafi verið skipaðar af opinberri hálfu til þess að undirbúa nýja stjórnarskrá fyrir lýðveldið Ísland. Svarið er: Hinn 22. maí 1942 gerði sameinað Alþingi svofellda ályktun: „Alþingi ályktar að kjósa fimm manna milliþinganefnd til þess að gera tillögur um breytingar á stjórnskipunarlögum ríkisins í samræmi við yfirlýstan vilja Alþingis um, að lýðveldi verði stofnað á Íslandi, og skili nefndin áliti nógu snemma til þess, að málið geti fengið afgreiðslu á næsta Alþingi. Nefndin kýs sér sjálf formann. Nefndarkostnaður greiðist úr ríkissjóði.“ Í nefndina voru kjörnir Jónas Jónsson, Gísli Sveinsson, Hermann Jónasson, Bjarni Benediktsson og Stefán Jóh. Stefánsson. Hinn 8. sept. 1942 var gerð svo hljóðandi ályktun á Alþingi: „Alþingi ályktar, að milliþn. sú, sem kosin var samkv. þál. 22. maí 1942 til þess að gera till. um breyt. á stjórnskipunarlögum ríkisins, skuli halda áfram störfum til undirbúnings málum þeim, sem unnt er að lögfesta með þeim hætti, er segir í stjórnskipunarlagafrv. því, sem nú liggur fyrir Alþingi, svo og undirbúa aðrar breytingar á stjórnskipulaginu, er þurfa þykir og gera verður á venjulegan hátt. Fjölga skal nefndarmönnum, svo að í nefndinni eigi sæti tveir fulltrúar frá hverjum þeirra flokka, sem Alþ. skipa nú, enda verði viðbótarfulltrúarnir tilnefndir þegar í stað af viðkomandi þingflokkum, er ekki eiga þar þegar tvo fulltrúa.“ Samkvæmt þessari þingsályktun voru kjörnir í nefndina til viðbótar Einar Olgeirsson, Áki Jakobsson og Haraldur Guðmundsson. Hinn 3. marz 1945 var samþykkt þál. um framkvæmd á gagngerðri endurskoðun á stjórnskipunarlögunum, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa tólf manna nefnd, þrjá eftir tilnefningu hvers þingflokks, er verði milliþn. í stjórnarskrármálinu til ráðgjafar og aðstoðar. Jafnframt er stjórnarskrárnefnd heimilað með samþykki ríkisstjórnarinnar að ráða sérfróðan mann til öflunar gagna og undirbúnings málsins. Kostnaður greiðist úr ríkissjóði.“ Í þessa nefnd völdust frú Auður Auðuns, Sigurður Eggerz, Jóhann G. Möller, frú Elísabet Eiríksdóttir, Stefán Ögmundsson, Sigurður Thorlacius, frú Guðrún Björnsdóttir, Halldór Kristjánsson, Hjálmar Vilhjálmsson, frú Svava Jónsdóttir, dr. Þórður Eyjólfsson og Jónas Guðmundsson. Síðar urðu nokkrar breytingar á skipun nefndarinnar. Hinn 24. maí 1947 gerði Alþingi svofellda ályktun um endurskoðun stjórnarskrár lýðveldisins Íslands: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa sjö manna nefnd til þess að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þingflokkarnir fjórir tilnefni sinn mann hver, en ríkisstjórnin skipi þrjá án tilnefningar, og skal einn úr þeirra hópi skipaður formaður nefndarinnar. Þegar nefnd þessi hefur verið skipuð, falla niður umboð nefnda þeirra, er áður hafa starfað að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Allur kostnaður af störfum nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.“ Í þessa nefnd voru skipaðir hinn 14. nóv. 1947 Bjarni Benediktsson ráðherra, formaður, Gunnar Thoroddsen borgarstjóri, Ólafur Jóhannesson prófessor, skipaðir af ríkisstjórninni án tilnefningar, Gylfi Þ. Gíslason prófessor, tilnefndur af Alþýðuflokknum, Halldór Kristjánsson tilnefndur af Framsóknarflokknum, Einar Olgeirsson tilnefndur af Sameiningarflokki alþýðu, sósíalistaflokknum, og Jóhann Hafstein tilnefndur af Sjálfstæðisflokknum. Haraldur Guðmundsson forstjóri var skipaður varamaður Gylfa Þ. Gíslasonar og ætlazt til að honum gæfist kostur á að fylgjast með störfum nefndarinnar. Síðar kom Karl Kristjánsson alþm. í nefndina í stað Halldórs Kristjánssonar. Ólafur Jóhannesson prófessor sagði af sér störfum í nefndinni 2. jan. 1953, og hefur enginn verið skipaður í hans stað. Samtímis þessari nefndarskipan féllu niður umboð nefnda þeirra, er áður höfðu starfað að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Þá er spurt í öðru lagi: Hver hefur kostnaður orðið við störf þessara nefnda hverrar um sig? Svarið er: Kostnaður við störf þessara nefnda hverrar um sig hefur orðið sem hér segir : a) Milliþn. samkv. þáltill. frá 22. maí og 8. sept. 1942 115 þús. kr. rúmar. b) Ráðgjafarnefnd samkv. þáltill. frá 3. marz 1945 rúmar 20 þús. c) Stjórnarskrárnefndin samkv. þáltill. frá 24. maí 1947 rúmar 7 þús. Alls hefur kostnaður þess vegna orðið rúmar 142 þús. kr. Þá er spurt: Hafa nefndirnar lokið störfum og skilað áliti? Svarið er: Milliþn. samkv. þáltill. 22. maí og 8. sept. 1942 skilaði áliti, dags. 7. apríl 1943, og frv. til stjórnskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, er lagt var fyrir Alþingi 1944, 63. löggjafarþing. Ráðgjafarnefndin samkv. þáltill. frá 3. marz 1945 hafði ekki skilað áliti, er hún og nefndin samkv. þáltill. 22. maí 1942 voru lagðar niður 14. nóv. 1947. Um störf stjórnarskrárnefndarinnar, er skipuð var 14. nóv. 1947 samkv. þáltill. frá 24. maí 1947, er það að segja, að í henni var lengi leitað samkomulags um málið. Hinn 18. nóv. 1952 var svo enn haldinn fundur í þessari stjórnarskrárnefnd. Bjarni Benediktsson, formaður nefndarinnar, afhenti þá nm. þar ákveðnar tillögur um efni nýrrar stjórnarskrár frá þeim Bjarna Benediktssyni, Gunnari Thoroddsen og Jóhanni Hafstein. Skýrði Bjarni Benediktsson síðan opinberlega frá þessum tillögum, og er sú frásögn birt í Morgunblaðinu 22.–24. jan. 1953. Tillögurnar voru nokkuð ræddar á nefndum fundi, 18. nóv., og lýkur fundargerðinni þannig: „Að lokum var ákveðið, að nefndarmenn létu formann vita, þegar þeir væru búnir að kynna sér tillögur þremenninganna og taka afstöðu til þeirra, og skyldi þá kallaður saman fundur að nýju.“ Hinn 30. jan. 1953 var haldinn fundur í stjórnarskrárnefndinni. Skýrði formaður þá frá því, að prófessor Ólafur Jóhannesson hefði sagt sig úr nefndinni frá áramótum. Þá skýrði Karl Kristjánsson alþm. frá því, að hann hefði gert tillögur í stjórnarskrármálinu, og afhenti hann nefndarmönnum till. þessar vélritaðar ásamt greinargerð. Samkv. till. skyldi sérstakt stjórnlagaþing kosið til að fjalla um stjórnarskrármálið árið 1956, og skyldi stjórnmálaflokkum óheimilt að hafa afskipti af framboðum til þingsins. Tillaga þessi var nokkuð rædd, en virtist fá þungar undirtektir. Formaður n., Bjarni Benediktsson, spurði, hvort nm. hefðu athugað till. þeirra þremenninganna, og taldi æskilegt, að hægt væri að fá botn í málið, áður en þing væri rofið, og beindi því til nm. að koma með ákveðnar brtt., ef þeir gætu ekki fallizt á tillögurnar óbreyttar svo að þannig yrði ef til vill fundinn samkomulagsgrundvöllur allra. Á þessum fundi og síðar hefur reynzt ógerlegt að finna slíkan grundvöll, og hafa aðrir nm. ekki borið fram neinar ákveðnar efnistillögur. Hefur, meðan svo er, verið talið þýðingarlaust að halda áfram fundum í nefndinni, enda engin ósk komið fram um að kveðja hana til fundar. Í fjórða lagi er svo loks spurt: Hefur ríkisstj. í hyggju að vinna að setningu nýrrar stjórnarskrár? Ég tel mig hafa svarað efnislega þeirri spurningu með því, sem skýrt er frá með svarinu við 3. tölul. í sjálfri fyrirspurninni. Hef ég svo ekki frekar um það mál að segja.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir skýr og greinargóð svör við fsp. minni, og þykir mér ekkert á skorta um svörin, nema hvað ég verð að segja, að ég var ekki alveg viss, hvernig átti að skilja það, sem hann sagði varðandi síðasta liðinn, sem hljóðar þannig: Hefur ríkisstjórnin í hyggju að vinna að setningu nýrrar stjórnarskrár? - Hann vísaði þar til þess, sem hann hafði sagt varðandi þriðja liðinn um störf nefndanna og þau álit, sem fyrir lægju frá þeim, en það upplýstist í fyrsta lagi, að þrjár stórar nefndir hafa unnið að endurskoðun stjórnarskrárinnar, hver á fætur annarri, nálega 30 mætir menn virðast hafa tekið þátt í þeim störfum, og þessi endurskoðun hefur tekið hvorki meira né minna en 13 ár. Síðasta nefndin, sú er skipuð var 1947, virðist 'hafa verið með nokkru lífsmarki fram í ársbyrjun 1953, en það var líka síðasta lífsmarkið, sem hæstv. forsrh. gat nefnt frá þeirri ágætu nefnd. Hæstv. ráðh. upplýsti, að fram hefðu komið í þeirri nefnd till. frá tveimur aðilum sem umræðugrundvöllur, en ekkert samkomulag hefði náðst í nefndinni um þessar till., og þá skildist mér, að þar sem það náðist ekki þegar á næsta fundi eða næstu fundum, eftir að till. höfðu verið lagðar fram, hefði nefndin talið eðlilegt að hvíla sig a. m. k. um skeið. Mér virðist, að sú hvíld sé orðin nokkuð löng, þar sem nefndin virðist ekki hafa komið saman nú nokkuð á þriðja ár, og vil þess vegna ítreka síðasta lið spurningar minnar og beina honum að nýju til hæstv. ríkisstj., hvort hún hafi ekki í hyggju annað tveggja, að æskja þess, að stjórnarskrárnefnd sú, sem ekki hefur enn verið lögð niður, haldi áfram störfum, ellegar þá hvort hæstv. ríkisstj. hefur annað fyrirkomulag í hyggju varðandi undirbúning nýrrar stjórnarskrár. Mér þætti sérstaklega vænt um það, ef hv. forsvarsmenn Framsfl. vildu segja álit sitt á þessu máli. Ég tel fulla ástæðu til þess, að það komi fram, ekki síður en það álit, sem hægt var að lesa út úr ummælum hæstv. forsrh. Það má m. a. á það benda, að það virðist nokkur ástæða til þess að endurskoða stjórnarskrá, sem þannig er úr garði gerð varðandi svo mikilvægt atriði sem kjördæmaskipun, að menn virðast í fullri alvöru vera farnir að ræða um það, að einn stjórnmálaflokkur gæti náð hreinum meiri hluta hér á Alþingi, jafnvel þótt hann hefði ekki að baki sér nema sem svaraði röskum þriðjungi kjósenda. Mér þætti sérstaklega vænt um það, ef hv. forvígismenn Framsfl. vildu, þótt ekki væri nema í fáum orðum, skýra frá afstöðu sinni til þessa mikilvæga máls.



Herra forseti. Ég taldi mig í rauninni hafa svarað 4. fyrirspurninni með því að gefa um það skýrslu, að innan stjórnarskrárnefndarinnar hefði ekki náðst neitt samkomulag og þ. á m. þá ekki milli þeirra flokka, sem að ríkisstj. standa, þar sem annar flokkurinn leggur til, að haldið sé sérstakt stjórnlagaþing, sem sé kosið til með sérstökum hætti, og stjórnmálaflokkum sé algerlega óheimilt að hafa afskipti af framboðum til þingsins. Ég er nú að vísu ekki forsvarsmaður Framsfl., en geri þó ráð fyrir, að það hafi verið ætlazt til, að við þm. mættum samt hafa kosningarrétt til þingsins. Það, sem ég upplýsti, var, að form. nefndarinnar, Bjarni Benediktsson ráðherra, hefði lagt fram till. frá þremenningunum, sem hér eru svo kallaðir, þ. e. sjálfum sér, Gunnari Thoroddsen borgarstjóra og Jóhanni Hafstein bankastjóra, og óskað hefði verið eftir svörum varðandi undirtektir undir þær tillögur. Þau hafa ekki komið frá neinum nema Framsfl., sem gerði að sinni till., að haldið yrði stjórnlagaþing, sem aftur á móti ekki varð um samkomulag. Það er ekki þess að vænta, að núverandi ríkisstj. beri fram sérstakar till. til úrlausnar á þessu máli, meðan ekki næst samkomulag innan stjórnarflokkanna um málið og jafnmikið ber á milli og þessar till. benda til.



Herra forseti. Vegna þess að Framsfl. hefur verið nefndur í þessum umræðum og hv. 8. þm. Reykv. beindi sérstakri spurningu til framsóknarmanna um það, hver væri afstaða þeirra í stjórnarskrármálinu, vil ég taka það fram, að afstaða Framsfl. er sú, að rétt sé að fela sérstöku stjórnlagaþingi að leysa stjórnarskrármálið. Þurfti hv. þm. þó ekki að spyrja, vegna þess að þetta var upplýst í því, sem hér var sagt áðan. Á hinn bóginn hefði hann haft ástæðu til að spyrja, hverjar væru till. þeirra flokka, sem ekki hafa lagt neitt fram í stjórnarskrárnefndinni, en það gerði hann ekki, hvernig sem á því stendur.



Það er aðeins upplýsing, herra forseti, vegna þess að það mátti skilja svo af þeim ummælum, sem hér féllu, að þessar till. hefðu verið af hálfu flokkanna, Sjálfstfl. og Framsfl. Ég hygg, að það hafi verið tekið fram af okkur sjálfstæðismönnunum í nefndinni, að þetta væru ekki beinar flokkstillögur, þótt flokknum væri kunnugt um þær, og Karl Kristjánsson lét bóka eftir sér orðrétt: „taldi till. vera sína persónulegu till., en Framsfl. hefði á flokksþingi gert samþykkt, þar sem hann lýsti sig fylgjandi sérstöku stjórnlagaþingi“, - þannig að það liggur fyrir, að sú var flokksafstaða Framsóknar. Sá sérstaki háttur, sem átti að vera á kosningu til þingsins að till. Karls Kristjánssonar, hygg ég hins vegar að hafi verið hans eigin hugmynd.