Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Ég tók fram við 1. umr., að ég teldi heppilegra að breyta ákvæðum l. en að fella þau með öllu úr gildi. Þegar þau l., sem hér um ræðir, voru samþ., var ég því andvígur, að þar væru sett þau ákvæði um stafsetningarskipun, sem í l. eru, og er ég sömu skoðunar enn. Hins vegar taldi ég fulla ástæðu til, að þess verði gætt, að fornritin verði ekki afbökuð, sem alltaf væri hætt við, ef hver og einn, sem það vill og hefur fjárráð til, gæti gefið þau út meira og minna breytt, eftir því sem honum sýndist. Ég taldi rétt að veita ríkinu einkarétt á að gefa þessi rit út, þar sem eigandi þeirra er auðvitað ekki til, þó að því tilskildu, að Fornritafélagið hefði leyfi til að halda sinni útgáfu áfram. Gerði ég þá auðvitað ráð fyrir, að stj. veitti ekki öðrum leyfi til að gefa þessi rit út en þeim, sem trúandi væri til að gera það með þeirri vandvirkni, sem þessum ritum er samboðin. Ég er sömu skoðunar enn, og ég tel, að það, sem gert hefur verið að þessari útgáfu upp á síðkastið, hafi sýnt, að full þörf sé á, að slík ákvæði séu sett í l., eða önnur hliðstæð. Nægir þar að benda á þá álitsgerð frá mætum og fróðum mönnum um þetta efni, sem fyrir liggur á þskj. 590 með nál. frá 2. minni hl. menntmn., þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „A. Meðferð máls. Við samanburð á þessari útgáfu og útgáfu þeirri, er hún byggist á, kemur í ljós, að fjölmörgu því í máli, sem á engan hátt verður talið til stafsetningar, er breytt: a. Ýmiss konar breytingar eru gerðar á orðmyndum. b. Orðum er sleppt. c. Orðum er bætt inn. d. Skipt er um orð. e. Orðaröð er breytt. f. Bætt er inn heilum setningum eftir útgefandann. Á fundi menntmn. hinn 22. þ. m. voru færð mörg dæmi þessu til sönnunar, og teljum við þarflaust að endurtaka þau hér, enda auðvelt hverjum þeim, er nennir, að ganga úr skugga um þau. Hins vegar viljum við taka fram, að við teljum allar þessar breytingar til skemmda á máli og stíl sögunnar. B. Meðferð efnis. Meðferð sögunnar er á þá leið, að stórfelldar efnisbreytingar hafa verið gerðar á henni: a. Einstökum setningum er sleppt. b. Heilum köflum er sleppt, t.d. á einum stað 5 kapítulum. c. Einstakar setningar eru færðar til. d. Kaflar eru færðir til. e. Samdar eru setningar inn í textann, þar sem útgefanda hefur þótt nauðsyn til bera. Allar þessar breytingar rýra stórlega efni sögunnar og breyta svip hennar, svo sem gerð var grein fyrir á fyrrnefndum fundi.“ Hins vegar hafa þessir ágætu menn, Árni Pálsson, Sigurður Nordal og Björn Guðfinnsson, ýmislegt við l. sjálf að athuga. Nú hef ég heyrt haldið fram, að það mundi brjóta í bág við stjskr. að banna einstökum mönnum útgáfu slíkra rita. Ég skal ekkert fullyrða um slíkt, það tilheyrir dómstólunum og kemur sennilega fyrir hæstarétt, og tel ég rétt að bíða með að bera fram frv. um að fella l. úr gildi, meðan það er eigi útkljáð. Auk þess er, eins og fram er tekið í nál. 2. minni hl., ákveðið að láta fram fara undirbúning nýrrar löggjafar um rithöfundarétt og listvernd. Mér þykir sjálfsagt, að um leið og þau l. eru sett, verði tekin upp í þá löggjöf ákvæði, sem lúta að vernd fornrita og rétti manna til að gefa þau út og tryggja það, sem allir eru sammála um, að tryggja beri, að menn geti ekki eftir vilja og geðþótta afbakað þessi rit.



Það hafa orðið langar umr. um þetta mál, og er það að vísu ekkert undarlegt. Þegar um er að ræða fornbókmenntir okkar, þá er það ekkert hégómamál. Ýmsir halda fram, að það sé þeim að kenna eða þakka, að nokkur Íslendingur er til enn í dag. Ég kvaddi mér aðallega hljóðs til að mótmæla tvennu af því, sem hv. flm. þessa frv. hefur sagt hér í d. fyrir tveimur eða þremur dögum. Hann segir í fyrsta lagi, að þessi lagasetning, sem hann vill nema úr gildi, hafi á sínum tíma verið sett hér á þ. sem hefndarráðstöfun gagnvart Halldóri Kiljan Laxness. Þessu mótmæli ég fyrir mitt leyti algerlega. Ég þykist alveg viss um, að margir af þeim, sem stóðu að þessari lagasetningu, kunni eins vel að meta það, sem Halldór Kiljan Laxness hefur sagt vel eins og aðrir menn og hafi enga löngun til að níðast neitt á honum. Í öðru lagi sagði þessi sami hv. þm., að það , kæmi þessu máli ekkert víð, hvort gefnar væru út eða ekki óheppilegar, útgáfur af fornritunum. Þessu vil ég líka alveg mótmæla. Ég álít, að það sé þetta, sem öllu máli skiptir, að fornritin, sem eru kannske eini dýrgripurinn, sem þjóðin á, séu aldrei gefin út nema í vönduðum útgáfum. Mér finnst, að það séu aðeins tvenns konar sjónarmið, sem þurfa að vera fyrir hendi, þegar þessi rit eru gefin út, og ekkert annað. Í fyrsta lagi, að útgáfan stuðli að því að halda í heiðri eins og vera ber þessum gullaldarbókmenntum okkar, stuðli að því, að á þær falli enginn blettur að óþörfu, og í öðru lagi, að Íslendingar geti framvegis sem hingað til sótt þangað hið andlega heilnæmi, sem þjóðin hefur áður notið sér til lífsviðurhalds. Ég ætla mér ekki að fara neitt út í það frá lögfræðilegu sjónarmiði, hver sé raunverulegur eigandi þessara rita. Mér skilst, að þjóðin öll eigi þessi verk, eigi að vernda þau og beri skylda til þess. Um þessa útgáfu, sem hér er um að ræða, skal ég ekki vera langorður. Ég álít, að í þessari útgáfu, sem kennd er við Halldór Kiljan Laxness, séu spjöll á sögunni, og má þá nærri geta, hvernig fara mundi, ef óbrotnir fúskarar færu eftirlitslaust að fást við þessi rit, því, að það vita allir, að Halldór Kiljan Laxness er enginn meðalmaður í þessu efni. Sumt tel ég til svo mikilla skemmda, að ég tel undur, að það skuli hafa viljað til hjá honum, því að ég ætla honum ekki, að hann sé viljandi að spilla þessum verkum. Ég hygg, að þessi útgáfa hafi verið gefin út í gróðaskyni, sem aldrei má vera, og Halldór hafi kastað höndunum til hennar. Þessu til sönnunar vil ég nefna örlítið dæmi úr Hrafnkötlu, en skal ekki þreyta hv. d. með löngum lestri, en aðeins nefna lítið dæmi til þess að sýna, hver munur er á, hversu með er farið. Hrafnkelssaga segir frá Hrafnkeli freysgoða, sem er ungur atorkumaður, óvæginn, óbilgjarn og ónærgætinn við aðra. Loks rekur að því, að straumhvörf verða í lífi hans. Hann fellur á sjálfs sín bragði óþyrmilega. Hann er gerður sekur, sætir meiðslum og hrakningum og er rekinn burt af staðfestu sinni félaus og valdalaus. Á einum stað í sögunni kemur að því, að farið er að undirbúa þessi straumamót. Það er gert með því, að Hrafnkell ræður til sín mann. Hann verður honum að bana, að vísu sér þvert um geð, og á því fellur hann. Örlögin snúast gegn honum. Mér virðist höfundur sögunnar vanda sig við undirbúning þessara tímamóta. Ég skal nú lýsa, hvernig þetta er hjá Halldóri. Ég byrja þá þar, sem Þorbjörn á Hóli, sem er fátækur ómagamaður, er að tala við Einar, elzta son sinn, og segir honum, að sér sé ekki lengur fært að hafa hann heima, þar sem systkin hans séu nú komin til vinnu, og verði hann því að leita sér annarrar vistar. Síðan stendur þannig í Hrafnkötluútgáfu Halldórs neðst á bls. 11 og efst á bls. 12, með leyfi hæstv. forseta: „Einar svarar: Of seint hefur þú sagt mér til þessa, því að nú hafa allir ráðið sér vistir, þær sem beztar eru, en mér þykir þó illt að hafa úrvöl ein. Tók Einar nú hest sinn og reið á Aðalból. Hrafnkell sat í stofu. Hann heilsar honum vel og glaðlega. Einar leitar vistar við Hrafnkel. Hann svarar: Hví leitar þú þessa svo seint, því að ég mundi fyrr við þér tekið hafa.“ Halldór segist fara eftir útgáfu Konráðs Gíslasonar frá 1847. Sigurður Kristjánsson segist einnig fara eftir útgáfu Konráðs Gíslasonar frá 1847. Hjá honum er þessi kafli neðst á bls. 4 og efst á bls. 5, og hljóðar hann þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Einarr svarar: „Of síð hefir þú sagt mér til þessa, því at nú hafa allir ráðit sér vistir, þær sem beztar eru, enn mér þykir þó ilt at hafa af órvöl ein.“ Tók Einar nú hest sinn ok reið á Aðalból; Hrafnkell sat í stofu; hann heilsar honum vel ok glaðlega. Einarr leitar til vistar við Hrafnkel. Hann svarar: „Hví leitar þú þessa svá síð? Því at ek mynda við þér fyrstum tekit hafa. Enn nú hefi ek ráðit öllum hjónum mínum, nema til þeirrar einnar iðju, er þú mant eigi hafa vilja.“ Hverju munar hér? Hjá Halldóri er Hrafnkell látinn segja: Ég hefði tekið við þér, ef ég hefði haft eitthvað við þig að gera. - Hjá Sigurði segir hann: Ég hefði valið þig fremur öllum öðrum. - Hvernig stendur á, að hér kemur fram alveg tvennt? Höfundur Hrafnkelssögu er að búa menn undir þessi straumamót, þessa breytingu á örlögum Hrafnkels. Hann finnur, að hér er á ferðinni úrvalsmaður, sem snýr örlögum hans við. Þetta hverfur burt hjá Halldóri. Hvers vegna? Það er af því, að þetta er venjulegur sóðaskapur. Hann hugsar ekkert út í, hvað hann er að fara með. Fyrir svona meðferð vil ég vernda fornritin. Hv. flm. segir, að nú séu svo miklir afturhaldsmenn á Alþ., að ekki sé hægt að búast við, að hægt sé að fá réttingu góðra mála, en það geti komið síðar. Ég spái engu um það. Mig grunar, að þegar á þ. sitja menn, sem ekki kæra sig um að vernda þessar gersemar þjóðarinnar, sem fornbókmenntirnar eru, ef það verður einhvern tíma, þá verði þess ekki langt að bíða, að lítið verði eftir af þeim.



Þetta frv. var til umr. á þingfundi í gær, en ég fatlaðist frá og veit því ekki, hvernig þær umr. féllu. Það gerir kannske ekki mikið til, því að ef þær hafa verið í sömu tóntegund og fyrr, þá getur maður getið þar í eyðurnar. Þegar ég var hér síðast við umr., þá var hér í undirbúningi brtt. við hina rökst. dagskrá, sem ég hef lagt -til í nál. mínu, að réði hér niðurstöðu. Sem sagt, brtt. á þskj. 639 við þá rökst. dagskrá mína gefur bendingu í ákveðna átt, þ.e.a.s., að við endurskoðun skuli þess sérstaklega vera gætt, að komið verði í veg fyrir afbakaðar útgáfur af fornritunum. Þetta tóku þeir tveir hv. þm., sem fluttu þessa brtt., á sérstakan hátt fram, að þeir vildu, að stæði í dagskránni til sérstakrar hliðsjónar og ábendingar. Ég verð nú að segja, að svo langt sem þetta nær, þá get ég fyllilega verið því samþykkur, því að eitt af því, sem þörf er á í þessari endurskoðun, sem verður að fara fram með alvöru, til þess að öruggt verði, er þetta málsatriði, að ekki hvað sízt þar sé vel og fast; en hófsamlega þó að öllu farið hvað snertir útgáfu fornritanna, og sumir mundu vilja, og ekki svo fáir, segja að gefnu tilefni. En þegar maður lítur til þessa bréfs, sem menntmn. þessarar d. hefur borizt frá norrænufræðingum háskólans og prentað er hér á þskj. 59, þá þarf ekki meira en að lesa það álit þeirra lærðu manna lauslega yfir til þess að komast að niðurstöðu um það, að þeir telja, að hér sé ýmsum blöðum að fletta og það sé sem sé margs að gæta. Þar fara þeir orðum um báðar hliðar málsins, það, sem hefur þá reynslu, sem komin er á um lausbeizlaðar útgáfur fornritanna annars vegar og um lagasetningu þessu til hindrunar hins vegar, l. frá árinu 1941. Þeir líta á þetta hvort tveggja og segja, óbeinum orðum að vísu, en mér virðist þó, að þau verði ekki misskilin, að hvort tveggja þessi málsatriði þurfi gaumgæfilegrar endurskoðunar við. Frá þessu sjónarmiði og til þess að þurfa ekki að vitna til staða í bréfi háskólakennaranna, heldur treysta athugun þeirra og telja, að hún sé rétt, þá orð aði ég dagskrá mína vísvitandi eins og ég gerði, og annars vegar lét ég prenta í heild bréf háskólakennaranna, til þess að Alþ. gæti séð það og það væri á ótvíræðan hátt dokumenterað nú og til frambúðar og til nauðsynlegrar upplýsingar um, hvað þeim sýndist, enn fremur og ekki hvað sízt til þess, að þessi skráning á bréfi þeirra væri hæfilegur hemill, hæfileg binding gagnvart þeim lærðu mönnum sjálfum umframbúðaríhlutun þeirra um þetta mál, ef þeir yrðu til kvaddir. Mér þótti það rétt og hentugt, hæfilegt og maklegt. Ég sagði í upphafi máls míns nú um brtt. þeirra hv. þm. Dal. og hv. 1. þm. N.-M., að mér þætti ekki nema réttlátt í alla staði, að eitt af þeim niðurstöðuatriðum, sem þar kæmu til greina með fullkominni gaumgæfni, væri einmitt það atriði, sem þeir á sérstakan hátt taka fram. Að því leyti hef ég sízt nokkurn skapaðan hlut við þá brtt. að athuga út af fyrir sig. En ég álít hins vegar vafasamt, hvort hún sé nauðsynleg eða verulega heppileg. Setjum svo, að ríkisstj. fari eftir því, sem ætlazt er til af henni með þessari rökst. dagskrá, ef hún verður samþ. hér, þá tel ég nú, þegar maður lítur á bréf háskólakennaranna, að þar liggi alveg ákveðin bending fyrir um, hvað helzt þurfi að gera og framkvæma í þessari endurskoðun, þó að ekkert sérstakt misfelluatriði sé tekið út úr. Ég ætlast til þess, að þegar til þessarar endurskoðunar kemur, þá hljóti svo að fara, að ríkisstj. hver sem þar á hlut að máli sem ráðh., kveðji til þess hina allra fróðustu menn í norrænu, og þá verða fyrir okkur einmitt þau sömu nöfn og standa undir þessu margáminnzta og að ýmsu leyti merkilega bréfi, nöfn þessara háskólakennara í norrænum fræðum. Þeir eru búnir að segja skoðun sína, sem að ýmsu leyti er ótvíræð, og ég hef minnzt á, að eigi ekki að misþyrma fornritunum með handahófsútgáfum. Það verður ekki véfengt, að það er látið í ljós hér með þeim dæmum, sem þeir taka, að þeir telja, að lagasetningunni frá 1941 sé að ýmsu leyti ábótavant, og ég vil segja, að á þessu stigi málsins, áður en til þessa undirbúnings kemur, þurfi ekki framar vitnanna við. Ég verð því að segja það, að mér finnst, að málið sé á óbundnari og hentugri hátt afhent í hendur stj. með því að gefa engar sérbendingar aðrar en þessa rökst. dagskrá, en ef nokkuð væri, þá væri nokkru frekar en gert er í dagskrártill. minni bent í þá átt, að stj. tæki sér til ráðuneytis í þessum málum öllum hina fróðustu menn í þessum greinum. Ef hún ber nokkurt traust til þess, að þeir séu bæði lærðir, smekkvísir, hafi þekkingu á, hvað gera skuli í þessum efnum, varkárir og hafi ekki bundið sig á mjög hlutdrægan hátt, til þess að tilfinningarnar hlaupi þar ekki fram fyrir lærdóm og hyggjuvit, þá álít ég, að málið sé hvergi betur komið. Og með sérstakri hliðsjón til þess, sem einnig öllum er kunnugt, að þetta er talsvert hitamál og kappsmál í d., þar sem öndverð öfl eru að verki, hvorir með sinn málstað og sína þekkingu, en hér er hins vegar um að ræða bót til öryggis og velfarnaðar fyrir fornritaútgáfur okkar af hálfu þ. eftir þennan undirbúning, og þá álít ég, að sá undirbúningur allur nyti sín bezt með því, að málið væri lagt í hendur ríkisstj og fræðimannanna alveg hlutlaust og litlaust, en með þeim bendingum, sem reynslan er þegar búin að leggja á það, reynslan á útgáfu, sem hefur verið margumrædd, og þær ábendingar, sem eru gerðar hér af hendi háskólakennaranna. Þegar ég las þessa nýju brtt., sem ég þarf ekki að endurtaka oftar, að ég tel hafa fullan rétt á sér, svo langt sem hún nær, en tekur aðeins eitt atriði út úr, þá hefði mér verið næst skapi, ef hefði átt að breyta dagskrártill. á annað borð, að það hefði verið gert á þann hátt, sem ég vil leyfa mér, með samþykki hæstv. forseta, að skýra hér. Breyt. yrði þá á þá leið, að á eftir orðunum „frá 9. des. 1941“ í dagskrártill. minni komi inn í till. orðin: „þar sem kennarar við Háskóla Íslands í norrænum fræðum séu kvaddir til ráðuneytis“. Þetta er í samræmi við það, sem hefur verið talað um, að ef þessi dagskrá yrði samþ., þá skuli stj. við undirbúning þessara mála hafa kennarana við háskólann í norrænum fræðum sér til ráðuneytis. Með þessu tel ég, að því atriði, sem fram kemur í brtt. þeirra tveggja hv. þm. á þskj. 639, sé fullnægt, því að eins og kennaralið er nú við háskólann í norrænum fræðum, þá er þegar upplýst og skjalfest, að þessir kennarar telji nauðsynlegt að stemma stigu fyrir handahófsútgáfum af fornritunum, því að þeir hafa látið það ótvírætt í ljós í bréfi því, sem prentað er með nál. mínu á þskj. 590. Sem sagt, norrænuháskólakennarar eru búnir að gera grein fyrir því af ráðnum hug, að þessa þurfi að gæta með varúð og einnig annarra atriða. Ég vil, að þeir séu teknir á orðinu um þetta atriði og önnur, sem nefnd eru í bréfinu, og efast ég ekki um, að þeir, svo lærðir borgarar, muni þar kannast við sína handskrift og gerðir. Ég þarf svo ekki að fara lengra út í þetta Ég tel, að d. sé hentugt að afgr. málið á þennan hátt, að hún gefi fulla bendingu um í krafti bréfs háskólakennaranna, hvers hún telji þörf, en segi það að öðru leyti hlutlaust, heimti niðurstöðu, en segi um leið, að ekki þurfi langt að leita eftir fræðimönnum, þeir séu þarna, og þar liggi ljóst fyrir, í hverju vilji þeirra sé fólginn. Með þessum formála leyfi ég mér þá að leggja fram þessa brtt. við mína eigin dagskrá, sem eðlilega áréttingu um að herða nokkru betur á og búa betur um hnútana, bæði um það atriði, sem minnzt er á í sambandi við till. þeirra tveggja hv. þm., sem ég hef minnzt á, og einnig aðrar misfellur viðvíkjandi málefninu alhliða í samráði við háskólakennarana í íslenzkum fræðum og í samræmi við hið margumtalaða bréf þeirra.

Forseti (StgrA): Mér hefur borizt skrifl. brtt. við hina rökst. dagskrá frá hv. 2. þm. Árn., sem hann hefur nú lýst. Þarf tvöföld afbrigði til þess, að hím megi komast hér að.



Það er mjög ánægjulegt, hvað mikil þátttaka er í þessum umr. Þetta er þriðji dagurinn, sem þessar umr. standa yfir, og 1. umr. stóð í tvo daga. Það er engin leið fyrir mig að svara nem nokkru af því, sem fram hefur komið við umr., vegna þess að þær hafa farið mjög á við og dreif, og það er þannig með hv. þm. S.-Þ., að það vita allir hv. þm. í þessari d., að það er ekki hægt að taka hann eins og annan heilbrigðan mann, svo að það er gagnslaust að eltast við að svara honum, það er ekki hægt að líta á hann öðruvísi en sem sjúkling, og verður að taka hann þannig. Það er ekkert launungarmál, að þessi hv. þm. fylgdi því fyrr á árum, meðan hann var heilbrigðari en nú, að það ætti að vera nútímastafsetning á fornritunum, og það er engin tilviljun, að kennslubækur hans og allar tilvitnanir í fornritin eru með nútímastafsetningu. Það er síður en svo, að það sé Halldór Kiljan Laxness, sem fyrstur kemur með það, að nauðsynlegt sé að glæða áhuga ungu kynslóðarinnar fyrir fornritunum og gefa þau út með nútímastafsetningu. Einn af þeim, sem fyrstur kvaddi sér hljóðs um það, var dr. Björn Bjarnarson frá Viðfirði, sá ágæti fræðimaður. Hann hefur skrifað hvasst um, hvílík fásinna væri að halda áfram þessum forna rithætti, þegar fornsögurnar væru gefnar út. Um leið og Laxdæla kom út, ritaði Arnór Sigurjónsson ýtarlega grein, þar sem hann gerði grein fyrir því, að hann ætti frumkvæðið að þessari útgáfu og hefði skotið þessari hugmynd af útgefandanum, svo að það er óþarfi að vera að binda þetta eingöngu við þessa útgáfu. Það eru margir ágætir fræðimenn og íslenzkumenn, sem hafa fordæmt að halda áfram að gefa út Íslendingasögurnar með þessari gömlu stafsetningu, jafnhliða því sem þessar sögur, þegar þær eru lesnar upp, eru auðvitað lesnar með nútímaframburði. Það les enginn ek, ok eða at, heldur með þeim framburði, sem nú tíðkast, og annað kemur ekki heldur til mála. Það er svo mikil fjarstæða að deila um svona atriði, að slíkt mundi ekki þekkjast nokkurs staðar í heiminum, að stafsetningaratriði séu margra daga deiluefni á þ. Að sumu leyti sýnir þetta þó hinn mikla áhuga, sem íslendingar hafa fyrir bókmenntum. Hv. 1. þm. N.-M. mótmælti því, að þegar þessi l. voru sett, hafi það verið gert sem hefndarráðstöfun gegn Halldóri Kiljan Laxness. Ég skal ekki rengja hann, að hann hafi greitt atkv. með þessari ómerkilegu lagasetningu án þess að hann vildi þar með hefna sín á Halldóri Laxness, en það vita allir, hver var upphafsmaðurinn að þessu og hver fékk þetta kast fyrir tveimur árum síðan. Það var hv. þm. S.-Þ., og það hefur sannarlega ekkert vakað fyrir honum annað en að koma fram hefndarráðstöfunum gagnvart útgefandanum. Það er ekki nema framhald af fyrri aðgerðum hans. Hann greip þetta tækifæri, þegar farið var að hefja æsingar í blöðunum út af þessari útgáfu, áður en hún var komin fram. Ég hygg, að hv. þm. hafi greitt atkv. með þessari lagasetningu án þess að hafa hugmynd um, hvernig þessi útgáfa var, heldur farið eingöngu eftir þessum ummælum blaðanna, og ég efast um, að margir hv. þm. séu farnir að lesa hana enn, þó að þeir tali um hana sem afbakaða útgáfu. Ég get ekki farið ýtarlega út í, þegar talið barst að öðru efni, eins og Fornritaútgáfunni. Ég veit vel, að hv. þm. S.-Þ. vill eitt af menningarfyrirtækjum landsins feigt, og það er af persónulegum ástæðum, af því að hann komst í óvináttu við aðalframkvæmdastjóra þess, Sigurð Nordal. Ég hef áður bent á, hvílík fjarstæða það er, ef Menningarsjóður, sem hefur haldið þeirri reglu undanfarið að gefa almenningi bækur með framlagi úr ríkissjóði, keppi við aðra ríkisútgáfu um útgáfu fornritanna, og einn úr stjórn Fornritafélagsins hefur sagt í mín eyru, að Fornritaútgáfan væri dauðadæmd, ef Menningarsjóður ætti að gefa ritin þannig út samtímis.

Hver var það?

. Það var Sigurður Nordal. Hann sagði, að Fornritaútgáfan væri dauðadæmd, ef Menningarsjóður ætti þannig að gefa sömu rit samtímis út. Hugmynd þeirra, sem réðu í Menntamálaráði, var sú að gefa hverja sögu samtímis út af Menningarsjóði og hún kom út hjá Fornritaútgáfunni, með sömu skýringum, en svo voru þeir svo fávitrir að vilja láta sleppa formálunum, sem skrifaðir eru fyrir ritum Fornritaútgáfunnar, en setja nýja formála frá sjálfum sér, en sáu ekki, að það var ekki nein leið að ætla sér að nota skýringarnar, en sleppa formálanum, þar sem í skýringunum er oft vitnað til formálans. Auðvitað takast þessir samningar aldrei milli Fornritaútgáfunnar og Menningarsjóðs. En ef á að gera Fornritaútgáfuna að alþýðuútgáfu, þá á að styrkja Fornritafélagið til að gefa ritin út, en Menningarsjóður getur þar ekki komið til greina nema þá með dreifinguna. Þessari alþýðuútgáfu liggur ekki svo mjög á, en þó gæti hún farið að hefjast, af því að ýmsar bækur Fornritaútgáfunnar eru nú uppseldar, en vitanlega ætti alþýðuútgáfan að koma nokkuð á eftir, fylgja í kjölfarið. Þá sagði hv. þm., að það væri mótsögn í því að segja, að Menningarsjóður gæti ekki gefið út fornsögurnar samhliða Fornritaútgáfunni, en halda jafnframt fram, að aðrir mættu gefa sögurnar út. Þetta er auðvitað allt annað mál. Hvaða frjáls útgáfa sem er frá einstaklingum getur aldrei gert Fornritaútgáfunni neitt tjón, því að hún byggist á frjálsri samkeppni við þær bækur. Öðru máli gegnir um Menningarsjóð, sem dreifir bókunum út svo að segja gefins. Annars skal ég ekki tala langt mál um þetta. Það verður rætt síðar og kemur þessu máli ekki beinlínis við. Ég mun ekki fara langt út í að svara hv. þm. Dal. Ég var í raun og veru búinn að svara honum fyrir fram, og var ekki nema eðlilegt, að hann væri hvassyrtur í gær, og hafði ég ekki nema ánægju af að hlusta á ræðu hans. Hann hefur samið hana allhnyttilega og komizt skemmtilega að orði að öðru leyti en innihaldið snerti og bar ekki vott um annað en þann barnaskap, sem virðist vera allútbreiddur í þessari d., þegar talað er um þessi mál. Ég mun síðar hafa næg tækifæri til að deila við þennan hv. þm., en það, sem ég vildi með ásökun minni í hans garð, var ekki nema að fletta ofan af þeirri hræsnisgrímu, sem sumir svokallaðir bókamenn bera á sér. Þeir eru viðkvæmir og uppvægir, ef talið berst að fornbókmenntunum, en eru svo hinir afturhaldssömustu, ef um nútímabókmenntir er að ræða. Ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum um þennan hv. þm. Ég vissi, að hann var bókamaður, en svo kemur í ljós, að hann er hinn afturhaldssamasti allra manna í þessum málum, þar sem hann hefur greitt atkv. á móti öllu, sem við kom rithöfundum og listamönnum. Hann greiddi atkvæði á móti, að rithöfundar og listamenn væru teknir inn í 18. gr., hann var á móti, að styrkur væri hækkaður til þeirra, og ég man ekki betur en hann greiddi atkv. á móti, að styrkurinn væri hækkaður til Fornritaútgáfunnar. Ég verð að láta mörgu ósvarað, sem hér hefur komið fram, enda hafa margir hv. þm. verið með sömu hugsunina, sem hver hefur tekið upp eftir öðrum. Eitt er þó það, sem ég get ekki látið ósvarað, hið eilífa stagl, sem hér er um það, að útgáfa Halldórs Kiljan Laxness sé afbökuð útgáfa. Það er ekki svaravert, sem hv. þm. S.-Þ. segir, þar sem hann kallar hana skrílútgáfu og tæpitunguútgáfu. Það er óskiljanlegt, hvað slíkar öfgar um slíka útgáfu eiga að þýða. Hv. þm. Dal. segir, að þessi útgáfa sé öll skrumskæld að efni og máli. Hvað á svona lagað tal að þýða? Jafnvel svo greindur maður sem hv. 6. þm. Reykv., ég man ekki betur en hann talaði um þetta sem þjóðskemmdarstarfsemi, sem gæti verið nauðsynlegt að stöðva, áður en óbætanlegt tjón hlytist af. Mér er ómögulegt að skilja, hvert þessir hv. þm. eru að fara. Það er eins og maður sé hér kominn innan um börn í tossabekk. Ég skil ekki, að þeir hafi lesið útgáfu Laxness af Laxdælu, en þeir vitna í ummæli háskólakennaranna og þykjast vel hafa veitt. En mér er spurn: Hafa þeir ekki lesið útgáfuna sjálfir, eða treysta þeir því ekki, að þeir séu dómbærir á þetta sjálfir? Einn hv. þm., sem hefur ekki verið við þessa umr. hér fyrr, hv. 1. þm. Reykv., andmælti mjög þessum l., er þau voru sett, og hann sagði um útgáfu Laxness af Laxdælu, að sér hefði þótt hrein unun að lesa hana. Þótt H. K. L. hefði skotið inn í söguna einstaka setningu, sem hann hefur alls ekki gert, nema þar, sem hann hefur fellt kafla úr henni, sem voru sögunni óviðkomandi, þótt hann hafi þannig með einni og einni setningu tengt aftur saman eftir slíkar úrfellingar, þá get ég ekki séð, að af því stafi neinn þjóðarvoði. Ég skil ekki í því, að H. K. L. sé neitt minni rithöfundur en höfundur Laxdælu, með allri virðingu fyrir honum. Það er vitað, að H. K. L. er einn með beztu rithöfundum, sem Ísland hefur átt, og þá ætti það ekki að vera nein þjóðskemmdarstarfsemi, þótt hann skyti einni og einni setningu inn í Laxdælu. Þá ætla ég að svara örlítið hv. 2. þm. N.-M. Það, sem hann hafði mest við að athuga í ræðu minni, var það, að ég taldi hættulaust fyrir fornritin, þótt gefnar væru út af þeim lélegar útgáfur, - þær mundu dæma sig sjálfar. Hann las upp nokkra kafla úr Hrafnkels sögu og benti á, að nokkur meiningarmunur kæmi fram í útgáfum H. K. L. og Sigurðar Kristinssonar af henni. Þetta er ekkert undarlegt, því að H. K. L. fór eftir allt annarri útgáfu en Sigurður Kristjánsson. Þetta sannar því ekkert. Hv. þm. ætti að vita það, að það eru til mörg og mismunandi handrit af flestum fornritunum, og milli þessara handrita verða fræðimenn að velja, þegar þeir gefa ritin út. Þeir fara þá jafnan eftir því handriti, sem þeir treysta bezt og stundum velja þeir sinn kaflann úr hverju handritinu. Handritunum ber alls ekki saman, og mönnum tekst sjaldan að finna, hvernig hinn upprunalegi texti sögunnar hefur verið. Það veit enginn, hvernig sögurnar hafa verið upphaflega, en fræðimenn fara eftir því, sem þeir álita réttast. Hér er því ekki um neinn sóðaskap að ræða. Útgáfa H. K. L. af Hrafnkötlu er prentuð orðrétt eftir handritinu, sem stuðzt er við, og aðeins breytt um stafsetningu. Það var heldur engin þörf að breyta þeirri sögu, vegna þess að hún er svo stutt og engum óviðkomandi köflum skotið inn í hana. Það eru ekki nema löngu sögurnar; sem þarf að stytta. Fram að þessu hafa engin þessara fornrita verið gefin út nema af málfræðingum, og þær útgáfur eru ærið misjafnar, enda eru málfræðingarnir misjafnir eins og aðrir. Það er sjálfsagt eins vel hægt að halda því fram, að sumar af þessum útgáfum séu skemmdarstarfsemi eins og útgáfa H. K. L. Það er t.d. maður, sem gefur út Grettissögu og heldur því fram í formálanum, að hver stafkrókur í sögunni sé sannleikur. Þessu til stuðnings segir hann, að víða um land hafi fundizt hellur; sem Grettir hafi tekið upp. Það má segja, að sá, sem gefur Grettissögu þannig út, hann vinni skemmdarstarfsemi, því að það er vitað, að margt í Grettissögu er skáldskapur, en ekki frásögn af sönnum viðburðum. Ég er á alveg gagnstæðri skoðun við þessa hv. þm., sem hér hafa andmælt útgáfu Laxness af Laxdælu. Ég held því fram, að við megum vera þakklátir fyrir það, að einn af beztu listamönnum þjóðarinnar skuli nú vera farinn að gefa þessar sögur út sem listaverk, og með því að hafa nútíma stafsetningu á þeim vill hann gera þær aðgengilegri fyrir nútíma lesendur, svo að æskan í landinu njóti þeirra eins og þau hefðu verið skrifuð í dag. Það er því misskilningur hjá hv. 6. þm. Reykv. að halda því fram, að það sé andstætt við skilning manna á samhenginu milli nútímamáls og þess máls, sem sögurnar eru ritaðar á, að gefa þær út með nútímastafsetningu og það fjarlægi menn enn meira frá forntungunni. Ég held, að þetta sé alveg öfugt. Einmitt með því að gefa sögurnar út með nútímastafsetningu, þá sjá menn, að þetta eru ekki fjarlægar bókmenntir, heldur eru þær einmitt á sama máli og við tölum í dag. Ég er því hissa á þeim hv. þm., sem hér hafa talað, hvað þeir geta verið staurblindir í þessu máli. Það er aðalatriðið, að Íslendingasögurnar eiga ekki að vera eins og dauður forngripur, heldur eiga þær að vera lifandi í lífi og menningu þjóðarinnar, og það geta þær fyrst orðið, ef þær fá að taka á sig nútímabúning og losna við hinn dauða svip málfræðinganna. Annars þarf ég ekki að vera langorður um þessa útgáfustarfsemi. Það er lagasetningin sjálf, sem hefur valdið því, að þetta frv. er komið fram. Þetta frv. fer fram á að afnema l., sem eru hin mesta fjarstæða og að mínum dómi hlægileg og bera vitni um algert skilningsleysi á því, sem um er að ræða. Hv. 6. þm. Reykv. taldi, að fram kæmi ósamræmi hjá mér, þar sem ég væri að berjast fyrir höfundarréttinum, en vildi hins vegar, að þessi löggjöf væri felld úr gildi, þannig að lögin mættu ekki taka til eldri rita. Þetta er alger misskilningur hjá hv. þm. með því að vernda höfundaréttinn, sem er 50 ár, er verið að tryggja það, að höfundarnir ráði yfir verkum sínum og njóti ágóðans af þeim, meðan þeir lifa, en eftir þann tíma eru allar bækur í heiminum orðnar alþjóðleg eign og sameiginlegur menningararfur. Það er því fáránlegt að heyra hv. þm. Dal. tala um Laxdælu sem einhverja einkaeign Dalamanna. En það er hún ekki; Laxdæla er fyrir alla Íslendinga og fyrir allan heiminn, eins og öll „klassísk“ rit, sem komin eru frá rithöfundaréttinum. Þau eru þá orðin alheimseign, og við megum gera með þau hvað sem við viljum. Þannig er t.d. um rit Shakespeare's, grísku fornritin sem og öll önnur „klassisk“ verk. Allar menntaðar þjóðir líta á þau sem sameiginlegan menningararf allra þjóða, sem hver þjóð megi nota sér til hins ýtrasta, og á þessum skilningi byggist það, að það þekkist ekki hjá nokkurri þjóð löggjöf, sem helgar einhverri sérstakri þjóð rétt yfir verkum sínum að 50 árum liðnum frá útkomu þeirra. Af þessu leiðir, að íslenzka ríkið getur ekki tekið sér neinn rétt yfir fornritunum og lög um það geta aðeins tekið til Íslands eins og hljóta að verka hlægilega út á við. En hvernig stendur á þessum barnaskap hér á Alþ.? Það hefur nú upp á síðkastið komið upp mikil tilhneiging til ofstjórnar á öllum sviðum. Ef komið hefur út ný bók, þá hafa forráðamenn sumra flokka orðið hræddir, og ef á að koma út ný útgáfa af Íslendingasögunum, þá verða þeir hræddir. Ég held, að ég muni líka eftir hræðslunni, sem greip forráðamenn sumra stjórnmálaflokka, þegar það fréttist, að það ætti að koma út í 5 bindum rit um bókmenntir og sögu Íslendinga eftir Sigurð Nordal, prófessor í þessum fræðum við Háskóla Íslands. Þetta er nákvæmlega sama fyrirbrigðið og með Laxdælu. Þegar hún kom út, ruku þessir menn upp til handa og fóta og settu l. á Alþ. um að banna svona útgáfur af fornritunum. En hvernig stendur á þessu? Þetta er vegna þess, að fyrir þessu stendur maður, sem er ekki andlega heilbrigður, en það er hv. þm. S-Þ. En það er furðulegast, að Alþ. skuli hlaupa eftir svona firrum í einum andlega sjúkum manni. Það er alveg stórhneykslanlegt fyrir alla þjóðina. Ef tímarnir hefðu verið aðrir, hefði svona ofstjórnarhneigð áreiðanlega breytzt í fasisma. Þá hefði fyrir löngu verið farið að banna ýmis rit og síðan að brenna þau, og ef hv. þm. S.-Þ. hefði verið einræðisherra hér, þá hefði hann ekki ver ið seinn á sér að halda bókabrennur hér. Það er líka hægt að ímynda sér jafnföngulegan mann. og hv. þm. Dal. rogast með bækur úr safninu sínu til þess að láta brenna þær að boði Jónasar. Í þessu kemur fram vantraust á dómgreind manna. En ég er alveg hissa á því, að maður eins og hv. 3. landsk. skuli vera í flokki með þessum monnum og halda því fram, að hér eigi að vera lagasetning um þetta. Það er eins og menn álíti, að Íslendingar séu einhverjir skrælingjar og það þurfi að hafa vit fyrir þeim. Það er eins og þeir hafi enga dómgreind og að þeir gerspillist svo af því að lesa þessa umræddu útgáfu, að þeir gleymi alveg frumritunum sjálfum. Ég er viss um það, að íslenzka þjóðin er dómbærari á þetta heldur en þeir hv. þm., sem hér hafa talað á móti þessu frv. Það, sem ég hef fyrst og fremst að setja út á þessa lagasetningu, er það, að hún er hlægileg og þekkist hvergi meðal siðaðra þjóða. Ég hlýt því og að mótmæla af sömu ástæðu brtt. frá þeim hv. þm. Dal. og hv. 1. þm. N.-M., sem á að tryggja það, að komið verði í veg fyrir afbakaðar útgáfur af fornritunum. Þessi brtt. sýnir aðeins, hvílíkir skelfingar tossar þessir hv. þm. geta verið, og þetta er í samræmi við það, sem þeir halda fram, að útgáfa H. K. L. af Laxdælu sé afbökuð, en hún er það alls ekki. En þar sem svo margir hafa talað hér um þetta mál og haft sama skilning á þessu og hv. 6. þm. Reykv., þá get ég ekki skilið, að það sé af illum hvötum runnið hjá þeim öllum, heldur mun það vera af því, að þeir hafa svo þröngt sjónarmið. Þeir eru komnir inn í þröngan kút, sem þeir geta ekki brotið af sér. Þeir eru eins og hv. þm. Dal. Það er einhver skel utan á honum, sem hann getur ekki brotizt út úr. Ég verð að virða það við hv. 6. þm. Reykv., að hann talaði þó eingöngu um málið, og það vottaði ofurlítið fyrir skilningi hjá honum. Hann er líkastur fugli, sem ekki hefur enn brotið af sér skurnið, en ég get trúað því, að hann eigi það eftir og verði fleygur síðar, enda á hann til þeirra að telja, sem hafa verið dómbærir á þessi mál, en það má segja Benedikt Sveinssyni til maklegs lofs, að þær Íslendingasögur, sem hann hefur séð um útgáfu á, hafa verið við almenningshæfi. Það er munur eða hjá Fornritafélaginu, þar sem t.d. er notað tvenns konar æ og stundum hafður broddur undir ö, en fæstir vita, hvað þetta á að tákna.

Það var þó Nordal, sem réð um krullurnar

. Já, en Nordal hefur ekki látið sér detta í hug, að þessi útgáfa ætti að vera fyrir almenning, heldur fyrir menn í æðri skólum og útlenda fræðimenn, sem vilja kynna sér þessi fræði. Hv. 6. þm. Reykv. fann að því, að ég skyldi ekki vilja bíða eftir dómi hæstaréttar í Hrafnkötlumálinu, en að mínum dómi gera þessi lagaboð kennslumrh. að nokkurs konar dómstól í landinu. Ég veit það líka, að hæstiréttur er ekki mjög gjarn á það að vísa málum frá vegna þess, að þau stríði á móti stjskr., og það gæti hugsazt, að í dómi hæstaréttar í þessu máli væri ekkert sagt um það, hvort þessi l. væru réttmæt eða ekki. Ég hef talað um þetta við einn hæstaréttardómarann, og hann sagðist ekki vita, hvort svona l. héldu eða ekki, en það hefði ekki átt að setja svona l.

Er nú þessi hv. þm. farinn að „agitera“ í hæstaréttardómurum líka?

. Ég hef nú haldið, að það mætti tala við þá eins og aðra menn. En ef til vill verður næst fundið upp á því að setja lög, sem banna mönnum að tala við hæstaréttardómara. Það væri ekki vitlausara en margt annað, sem hv. þm. S.-Þ. hefur komið fram með. Ég held einmitt, að Alþ. ætti að sjá sóma sinn í því að afnema þessi l. nú þegar og bíða ekki eftir úrskurði hæstaréttar, en þessi l. eru bæði hneykslanleg og hlægileg. Eða hvernig halda menn, að yrði litið á það erlendis, ef það fréttist, að einn bezti rithöfundur þjóðarinnar, sem hefur þekkt nafn erlendis, væri dæmdur í fangelsi fyrir stafsetningu?



Herra forseti. - Ég hef verið fjarstaddur í nokkra daga og því ekki getað fylgzt með gangi málanna. En mér hefur verið sagt, að hér hafi staðið mikil Heljarslóðarorrusta eða orrusta á Bolavöllum um þetta mál. Þegar þetta Alþ. er búið að sitja í 102 daga, ætlar það að fara að setja þessa undrarófu á halann á sjálfu sér. Þetta Alþ. er merkilegt fyrir ýmislegt, meðal annars það, að því tókst ekki að mynda stjórn. Þeir sýnast ætla að standa með þessum lögum, sem ekki treysta Íslendingasögunum til að lifa. Þær eru nú orðnar 6 til 7 hundruð ára. Þær hafa verið skrifaðar, og þær hafa verið afbakaðar. Ég hef lesið sýnishorn, sem sýna það, að Íslendingar hafa leyft sér að skrifa þær upp. Þannig eru þær þá komnar fram á okkar daga. Þær hafa farið út um heim, og held ég, að þær hafi aldrei vakið annað en athygli. Og alltaf hafa þær verið án verndar Alþ. En nú rís Alþ. allt í einu upp eins og þeim sé voði búinn, ef ekki eru allt í einu sett lög um útgáfu þeirra. Mun það vera ný útgáfa á Laxdælu, sem kemur svona illa við þetta hálfdeyjandi Alþ. Nú ríði á að þjóta til og teikna mynd. Mætti hugsa sér skopteikningu, þar sem annars vegar væru Íslendingasögurnar, en Alþ. 1942 og 1943 hins vegar. Hið raunverulega ástand meðal hv. þm. kemur fram í n., sem fjallaði um málið. Hún er þríklofin. Einn vill fella frv., annar samþykkja það og sá þriðji afgreiða það með rökst. dagskrá. Nú er komin brtt. við rökstuddu dagskrána. Ef Alþ. verður að slíta, áður en það getur myndað stj., er þó gott, að það gæti stutt Íslendingasögurnar. Ég vil hafa útgáfu þeirra frjálsa. Ég hef aldrei hitt svo ofstækisfullan mann, að hann vildi banna að gefa biblíuna út í styttri útgáfu. Við höfum gefið út biblíukjarna og biblíusögur. Ef biblían þykir of löng, er hún bara gefin út í styttri útgáfu. Allt nútímamál er þýðing á eldra máli. Aðalatriðið er að koma sögunum til fólksins á því máli, sem það skilur. Þetta mál hefur sætt allmikilli gagnrýni í sambandi við útgáfu Kiljans á Íslendingasögum. Ég verð að segja það, að mér finnst Alþ. hafa traust á sér, ef það ætlar að leyfa sér slíkt sem framkomu sína í þessu máli. Ef það ætlar að hliðra sér hjá stóru málunum, en heyja Heljarslóðarorrustu dag eftir dag bara til þess að komast hjá því að afnema önnur eins lög og þessi eru. Ég hef aðeins heyrt ræðu hv. 7. landsk., sem er sá eini hér, sem vit hefur á þessum efnum og er þeim kunnugur. Auk þess veit hann um skipan svona mála handan við hafið. Gæti ég vel fylgt honum að málum. Alveg eins og það er sannfæring mín, að Alþ. gerir sér og þjóðinni óvlrðingu með þessari framkomu sinni, álít ég, að það eigi að þvo þennan leiðinlega blett af sér. Ég lít svo á, að Íslendingasögurnar séu ekki aðeins fyrir Íslendinga, heldur alþjóðaeign. Bækur taka alltaf talsverðri breytingu í þýðingu. Ég býst við, að til sé bragðdauf þýðing t.d. á Odysseifskviðu, en það hefur ekkert að segja. Ef þjóðin er á annað borð svo úr lagi færð, að hún meti meira það, sem úr lagi er fært, þá verður svo að vera. Þótt kapítular eða setningar séu felldar úr, gerir það ekkert. Það, sem mestu skiptir, er efnið sem heild. Skal ég ekki orðlengja þetta miklu meira. Ég gerði grein fyrir afstöðu minni á sínum tíma. Ég gæti bezt trúað því, að Laxdæla í hinni nýju útgáfu lifði lengi. Af lestri hennar í nýju útgáfunni hafði ég mikinn unað. Það dró ekkert úr unaðinum, þótt felldir væru úr henni nokkrir kaflar, sem trufla söguþráðinn. Ég hef rætt við lærða menn, sem talið hafa nauðsynlegt að fá stytta útgáfu af Sturlungasögu. Úr henni þyrfti að fella margt, svo að hún yrði aðgengilegri. Fann ég vel til þess, að þetta var rétt athugað, eftir að ég hafði lesið Kristínu Lavransdóttur.

Heldur þm., að Sturlunga sé sögulegur róman?

Hún er allt frá því að vera sögulegur róman og til þess að vera heimildarrit um sögu þess tíma, sem hún tekur yfir. En mér dettur ekki í hug að trúa því, að allt séu staðreyndir, sem hún fer með. Alþ. 1942 og 1943 er stóri bróðir, sem ætlar að vernda þessa litlu systur. Ég vil gera þá grein fyrir mínu atkv., að ég ber fullt traust til Íslendingasagna og greiði atkv. með frv. Ég gæti út af fyrir sig stutt það, sem miðminnihlutinn ber fram, en með dagskránni gæti ég ekki greitt atkv., og er það undarlegt, að Alþ. skuli að langmestu leyti hafa fallizt á þetta. Þetta mál á að vera óháð flokkum. Ef við getum ekki staðið lagalausir á þessu sviði, hvernig getum við það þá á öðrum? Ég hef traust á framtaki einstaklingsins og hæfni. Reynslan hefur sýnt, að menn, sem yfir miklum hæfileikum búa, rétta sig af, þótt eitthvað á bjáti fyrir þeim. Við skyldum sjá, ef komnar væru út nokkrar sóðalegar útgáfur af Íslendingasögunum, hvort þær sönnuðu ekki tilverurétt sinn. Óttinn við þetta fyrirbrigði mundi fá menn til þess að hrökkva við og búast til varnar, eins og hv. þm. S.-Þ. sagði. Íslendingasögunum er alveg áreiðanlega óhætt, og ég vildi óska, að Alþ. væri eins óhætt.



Herra forseti. - Ég var farinn að finna til þess, að hér var mikill liðsmunur. Nokkuð margir voru á móti hv. 7. landsk. einum, þar til hann fékk sálusorgarann í lið með sér. Sálusorgarinn hélt sem næst því klukkutíma ræðu og gaf yfirlýsingu um fylgi sitt við hv. 7. landsk. Mér skildist á hv. 7. landsk., að mismunur á stafsetningu fornrita stafaði af mismunandi útgáfum og könnun handrita hafi verið gerð til að samræma og bera saman hin ýmsu handrit. En ég vil leyfa mér að efast um, að handritakönnun hafi farið fram, - ég efa það stórlega. Skal ég í því sambandi benda á formála H. K. L. að Hrafnkötluútgáfunni. Hann byrjar svona, með leyfi hæstv. forseta: „Hrafnkatla er hér með örfáum undantekningum prentuð samkvæmt hinni sígildu útgáfu Konráðs Gíslasonar, Kaupmannahöfn 1847, og færð til lögboðinnar stafsetningar íslenzka ríkisins.“ Ég trúi því varla, ef þessar „örfáu undantekningar“ styddust við handritarannsóknir, að þess væri ekki getið. Lítum á formála útgáfu Sigurðar Kristjánssonar. Þar segir: „Hrafnkels saga freysgoða er hér prentuð eftir útgáfu Konráðs Gíslasonar, Khöfn 1847. - Auk þess hefur verið haft til samanburðar eftirrit af sögunni, sem séra Þorleifur Jónsson á Skinnastöðum hefur ritað með samanburði handrita og ætlað til prentunar, en það virðist alveg samhljóða útgáfu Konráðs Gíslasonar.“ 



Ég ætla ekki að fara að styðja pýramídann, hv. 5. þm. Reykv. (BrB) þarf ekkert að óttast það. Um stafsetningarmálið tel ég fjarstæðu að deila hér. Hv. 7. landsk. (KA) var farinn að gerast gunnreifur áðan, saka menn um dómgreindarleysi og því um líkt, - ef honum er að því andlegur styrkur, er honum það ekki of gott. Hann telur, að ekki eigi að skipta sér af, hvernig sögurnar eru út gefnar, heldur eftirláta smekk og dómgreind almennings að skilja milli góðs og lélegs. Látum svo vera, að almenningur verði að vera fær um það og geri það, en það dregur ekkert úr ábyrgð útgefenda. Þess verður að krefjast af útgefendum, að þeir segi satt um vinnubrögð sín. Það á ekki að sleppa köflum úr sögu, semja inn í hana málsgreinar í staðinn og breyta nema segja frá því. Hvað mundi hv. 7. landsk. segja, ef ég tæki t.d. Sölku Völku og endursemdi hana þannig? Segjum, að ég væri svo ritsnjall maður, að ég gæti betrumbætt hana, en aðrir, sem tækju upp á því sama, skemmdu hana. Væri þá rétt að leyfa að breyta þeirri sögu? Ég segi nei. Og ég álít enga þörf að eyðileggja réttar skoðanir fólks á fornsögunum með því að gefa þær út breyttar, jafnvel þótt listarávinningur væri hugsanlegur í einstöku tilfellum. Breytingar á þeim nálgast mjög að vera ritfals. Úr því að bannað er með lögum að breyta ritum höfunda, sem eigi eru látnir fyrir lengri tíma en 50 árum, er full þörf að vernda eigi síður fornritin. Breytingarnar á Laxdælu eru víti til varnaðar. Það er fullkomin ástæða til að banna slíkt.



Ég held mér hafi dottið í hug oftar en einu sinni áðan mynd af einum dýrlingi heilagrar kirkju, sankti Sebastian, þá er hann lét líf sitt gegnstunginn ótal örvum, sem hittu hann kviknakinn. Ég mæltist til þess við hv. 1. þm. Reykv. (MJ), sem er kunnur píslarvottafræðum og málari allgóður, að hann gerði mynd af þessum píslarvotti deildarinnar, 7. landsk., eins og hann leit út, er spjótin stóðu þannig hvaðanæva á honum og örvarnar. Í ræðu hv. þm. Dal. (ÞÞ) kom annars fram sú samlíking um þennan fylgihnött minn, sem er að vísu ekki kominn á þ. á atkv. úr Þingeyjarsýslu og hefur þar helzt fáein atkv. á Húsavík, að hann væri eins konar Húsavíkurlalli, og gefur það ekki ranga hugmynd um þessa persónu. Hv. 1. þm. Reykv. kvaðst ekki hafa á móti, að gefnar væru út sem sóðalegastar útgáfur af sögunum, svo að almenningi blöskraði og fengi maklega óbeit á slíkri útgáfustarfsemi. Þetta byggist á misskilningi, sem mig furðar á hjá manni, sem að uppeldi menntamanna hefur starfað. Það sagði mér maður, sem kenndi íslenzku á Akureyri, að í auglýsingu, sem nemendur hans gengu daglega hjá, var villa, og eftir nokkurn tíma fóru sumir þeirra að stafa þetta orð rangt. Við að horfa á það gleymdu þeir, hvernig orðið átti að vera. Kennarinn fór þess á leit við þann, sem verzluninni réð, að hann stafsetti orðið rétt, því að það væri farið að sýkja nemendur. Allir, sem fást við uppeldi, vita, hve skakka myndin getur setzt föst í unglingunum. Ég ætla að minna 7. landsk. á, að hann mun nýlega hafa fengið í flokk sinn nokkuð nafnkunnan mann, sem heitir Arthúr Alexander. Hann hefur haft það starf fyrir ríkið að líta eftir, að smjörlíki hér í bænum væri ósvikið. Hann hefur farið með sýnishorn af því suður í rannsóknarstofu háskólans og fengið um þau sínar niðurstöður.

Er komið nýtt mál á dagskrá, herra forseti?

. Ef þörf er að líta eftir, að smjörlíki, sem Ragnar í Smára framleiðir, sé ætt, er full þörf að líta eftir, að bækur, sem hann gefur út, séu ekki tiltölulega skaðlegri andleg fæða. Hvert blað, sem út kemur, á að hafa legið á borði lögreglustjóra, svo að hann aðgæti, hvort það sé holl fæða handa almenningi, og geti bannað það, áður en það er borið út meðal kaupenda. Þó að vanrækt sé að framfylgja lögum, í þessum efnum, eru þetta lög og þau nauðsynleg. Það er meira en ég verðskulda, þegar 7. landsk. heldur, að ég sé frumkvöðull að verndarlöggjöf fornritanna. Það mun hafa verið Árni Jónsson frá Múla, sem fyrstur vaknaði til viðnáms með grein í Vísi, en ég varð þar lærisveinn Árna. Mér virðist raunar hvorki einn né annar hafa skapað þá sannfæring, sem kom fram almennt með þm., þegar þeir samþ. þessa löggjöf, og mun nú koma fram við samþykkt dagskrár, sem heimtar, að á henni sé hert, ef með þarf. Fyrir rúmum tveim tugum ára var uppi mikil viðleitni að breyta nöfnum manna, taka upp ættarnöfn. Bjarni frá Vogi og nokkrir menn aðrir risu þá gegn straumnum og komu á verndarlögum, sem bönnuðu að taka upp ný ættarnöfn, og þau verndarlög hafa haldið. Þorgerður Egilsdóttir fengi ekki að heita fröken Borg, ef hún væri til okkar komin, heldur yrði að kenna sig við föður sinn. Þetta var sama undanhaldið og nú frá þjóðlegri stefnu, og tókst að stöðva það. Nú veit ég, að tekst að stöðva einnig þetta undanhald í meðferð fornsagnanna. Það fæst ekki framar að gefa þær út afbakaðar. Það hefur vakið eftirtekt, að prófessor sá, sem stendur að Arfi Íslendinga, skyldi ekki gefa bók sína út t.d. á vegum háskólans, ef hún mætti verða þar til sóma, líkt og aðrir prófessorar hafa gert, heldur lætur hann þetta verða fylgirit með nærri því ómerkilegasta tímariti, sem til er í landinu. Það þykir óviðkunnanlegt, að prófessor, sem er nokkurn veginn hlutlaus maður, skuli hafa gert aðalbók ævi sinnar að útbreiðsluriti fyrir tímarit, sem er níðrit um bændur og allan landbúnað og hefur hlotið fyrir það almennt hatur og fyrirlitningu. Það kemur að vísu Sigurði Nordal einum við, hvað hann verðsetur sig hátt. En það hefur vakið undrun, að hann skuli leggja lag sitt við annan eins lýð og H. K. L. og hans sálufélagar eru, en greinar þess skálds eru hreinasta náma fyrir alla þá, sem vilja svívirða kommúnista með því að bregða upp fyrir almenningi sýnishornum þeirra, - svo saurugt og andstyggilegt er t.d. það, sem hann ritar um landbúnaðinn. 7. landsk. hefur gert meistara sínum, Sigurði Nordal, lítinn greiða með því að ljósta því upp, að hann hafi sagt, að það væri sama og að drepa Fornritaútgáfuna, ef það skipulag á dreifingu ritanna kemst á, sem Jón Ásbjörnsson, forseti Fornritafél., hefur sagt, að verða mundi hið þjóðnýtasta og gagnlegasta. Fornritaútgáfunni hefur ekki tekizt að koma sinni útgáfu inn á heimilin til muna utan Reykjavíkur, í mörgum héruðum er nær ekkert til af henni, hún hefur þess vegna ekki haft æskilega þýðingu fyrir þróun menntalífs í landinu. Boð Menningarsjóðs að borga helming hinnar andlegu vinnu við útgáfuna og sjá svo um dreifingu var að dómi Jóns Ásbjörnssonar gott boð og skipulagið heilbrigt, og ekki er hægt að sjá, hverju það spillti, þótt t.d. Egla, sem gefin var út fyrir 10 árum og er uppseld, væri send í endurnýjaðri útgáfu á heimilin, sem hafa hana ekki. Það nær engri átt að hindra, að góðar útgáfur komist inn á heimilín. Eftir því, sem H. K. L. segir, hefur Sigurður Nordal verið hlynntur Laxdæluútgáfu hans og ætti að hafa óskað, að sú útgáfa kæmist inn á heimilin. Hér er það hróplega ósamræmi á milli, að ég, sem hef þekkt Sigurð Nordal, hygg, að 7. landsk. segi ósatt frá ummælum hans. En komi það í ljós, að hann hermi þau rétt og þar sé afstaða Fornritafélagsins, erum við lausir allra mála við félagið. Samtímis því sem flokkur kommúnista virðist leggja á það mikið kapp að koma sögunum inn á heimilin í spilltum útgáfum, verða þá sett mikil öfl í hreyfingu til að veita alþjóð sögurnar í sambærilegum búningi við hina vinsælu Heimskringluútgáfu Norðmanna. Sigurður Nordal getur setið á sínum stað við að skrifa Arf Íslendinga, og getuleysi Fornritafélagsins við að koma útgáfunni á heimilin er þá hreinn ósigur, eins og þegar menn tapa leik. Eins og ég hef þegar tekið fram, má eitt af þessum umr. læra, og það hefur bezt kennt okkur hv. 7. landsk. með sínu dæmalausa tali, og það er að búa enn tryggilegar að þessu máli en verið hefur, svo að ekki þurfi að endurtaka sig önnur eins smán og átt hefur sér stað með þessari seinustu útgáfu á Laxdælasögu og Hrafnkelssögu, þar sem um afbökun þessara gullbókmennta vorra er að ræða.