Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í þessu frv. er í c-lið 33. gr. aukið hlutverk Byggingarsjóðs verkamanna til fétagslegra íbúðabygginga og þar segir: „Leiguíbúðir, sem byggðar eru eða keyptar af sveitarfélögum, stofnunum á þeirra vegum og/eða ríkisins eða félagssamtökum og ætlaðar eru til útleigu við hóflegum kjörum fyrir námsfólk, aldraða, öryrkja og aðra sem ekki hafa aðstöðu til þess að eignast eigið húsnæði við hæfi.“ Þetta er nánar útfært í 54. gr. og í aths. við 33. gr. og 54. gr. sem fylgja frv. Það er mín túlkun að skv. c-lið fái félagssamtök, sem ætla að byggja leiguíbúðir sem ætlaðar eru til útleigu fyrir félagsmenn sína, sem ekki hafa aðstöðu til að eignast eigið húsnæði við hæfi, möguleika til lána úr Byggingarsjóði verkamanna, enda uppfylli aðilar ákvæði Byggingarsjóðs verkamanna um tekjuviðmiðun skv. 44. gr. frv. Hins vegar tel ég ekki tök á að samþykkja brtt. á þskj. 689 og segi því nei. Brtt. 691,11 felld með 23:11 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: KJóh, KH, KSK, SvG, GeirG, GE, GJG, GHelg, HG, JS, JBH, KP. nei: MB, MÁM, ÓE, PP, PJ, RH, StG, SV, StH, SvH, ÞP, ÞS, AS, BÍG, EH, GeirH, FÞ, FrS, GSig, GGS, HÁ; HBl, IG. 5 þm. (ÓÞÞ, PS, SJS, NL, GA) fjarstaddir. Tveir þm. gerðu svofellda grein fyrir atkv. sínu:



Herra forseti. Þessi brtt. gengur út á það að húsnæðissamvinnufélög fái rétt skv. kaflanum um félagslegar íbúðabyggingar, enda sé tryggt handa þeim sérstakt fjármagn á fjárlögum í útlánaáætlun Byggingarsjóðs verkamanna. Þannig er alveg skýrt að hér er gert ráð fyrir að sérstakt fjármagnsátak þurfi til að tryggja aðild húsnæðissamvinnufélaganna að þessum lagakafla skv. þessari brtt. Hæstv. félmrh. gaf hér yfirlýsingu áðan um að húsnæðissamvinnufélögin ættu að eiga möguleika á að komast inn í félagslega íbúðabyggingakerfið skv. lögunum eins og ríkisstj. lagði fram frv. um að þau yrðu. Hér er flutt till. sem hæstv. félmrh. ætti að styðja ef hann er samkvæmur sjálfum sér. Annars er málflutningur hans markleysa vegna þess að hv. frsm. meiri hl. félmn., Halldór Blöndal, hefur greint frá því að það sé mat meiri hl. félmn. að húsnæðissamvinnufélögin eigi ekki aðgang að þessu félagslega íbúðabyggingakerfi. Þess vegna er ljóst að hæstv. félmrh. á í þessari atkvgr. kost á því að standa við orð sín, en dæmast ómerkur ella. - Herra forseti. Ég segi já.



Herra forseti. Að gefnu tilefni er nauðsynlegt að eftirfarandi komi fram við þessa atkvgr.: 1. Ríkisstj. hefur hrundið í framkvæmd mjög verulegri hækkun á lánum úr Byggingarsjóði ríkisins jafnframt því sem greiðslum lána hefur verið flýtt til þeirra sem eru að byggja í fyrsta sinn. Við þau erfiðu efnahagsskilyrði sem við búum nú við er þess ekki að vænta að unnt sé að veita verulegar fjárveitingar til húsnæðismála eins og sakir standa. 2. Það er hlutverk Byggingarsjóðs ríkisins að veita lán til byggingar leiguíbúða sem ætlaðar eru fyrir almennan markað. Þessi skilningur er í samræmi við skoðun meiri hl. félmn. eins og fram kemur á þskj. 692. 3. Í kafla frv. um Byggingarsjóð verkamanna og félagslegar íbúðir er ítarlega fjallað um íbúðir í verkamannabústöðum og réttarstöðu þeirra sem vilja kaupa eða selja slíkar íbúðir. Enn fremur er sérstakur kafli um byggingarsamvinnufélög. Engin slík ákvæði eru um húsnæðissamvinnufélög né önnur félög sem stofnuð eru til að reka og leigja íbúðir með búseturéttarákvæði né kaupleigusamningi. Af þessum sökum getur c-liður 33. gr. ekki átt við slíka atvinnustarfsemi. 4. Nauðsynlegt er að lögfest séu ítarleg ákvæði um búseturétt og kaupleigusamning áður en unnt er að opna Byggingarsjóð verkamanna fyrir einkaaðila, félög eða fyrirtæki sem starfa vilja á þeim grundvelli á almennum markaði. Ég segi nei.



Herra forseti. Ég óskaði eftir því við 2. umr. þessa máls að gefin yrði skýr yfirlýsing um afstöðu ríkisstj. varðandi aðild húsnæðissamvinnufélaganna að félagslega íbúðabyggingakerfinu. Þær yfirlýsingar eru nú eins skýrar og menn hafa heyrt af þessari atkvgr. hér, þar sem hv. þm. Halldór Blöndal lýsir því yfir að húsnæðissamvinnufélögin eigi ekki aðild að þessu kerfi en hæstv. félmrh. heldur allt öðru fram. Það er lágmarkskrafa til meiri hl., herra forseti, að það komi skýrt fram hver er sameiginleg afstaða stjórnarflokkanna í þessu máli. Það er ekki hægt að afgreiða þetta mál frá Nd. öðruvísi en að sú sameiginlega afstaða liggi fyrir og komi fram eigi síðar en við 3. umr. þessa máls. Þessar gersamlega gagnstæðu yfirlýsingar, sem hér hafa komið fram við atkvgr., gefa tilefni til þess að krefjast þess að stjórnarflokkarnir komi sér að niðurstöðu í þessu máli og hafi báðir eina og sömu skoðunina. Það er útilokað að búa við þennan túlkunarleik lengur þar sem ætlun félmrh. er bersýnilega að húsnæðismálastjórn verði næsti túlkur í málinu til þess að leysa þá flækju sem hann er kominn í með þetta mál. 33. gr. samþ. með 27 shlj. atkv.



Herra forseti. Í þessari brtt. hefur misritast „49. gr.“ í staðinn fyrir 57. gr. og í brtt. við 47. gr. er talað um „að ákveða“ byggingarkostnað, en á að vera „að gera upp“ byggingarkostnað. Vill hæstv. forseti að ég dragi till. til baka eða er hægt að leiðrétta það úr forsetastól? 
            



Herra forseti. Sú breyting sem ríkisstj. gerir till. um með þessari grein gengur út á að lækka lánahlutfall til verkamannabústaðanna úr 90% í 80% af kostnaðarverði. Ég er andvígur þessari hugmynd og flyt þess vegna þá brtt. sem hér er til atkv. Fari svo að till. mín verði felld mun það hafa það í för með sér að verkamannabústaðakerfinu hefur verið stórkostlega spillt frá því sem verið hefur. Ég mun af þeim ástæðum sitja hjá við lokaafgreiðslu þessa frv. í heild. En ég segi já við þessari till.



Herra forseti. Frv. það sem nú er til umr. um ráðstafanir í ríkisfjármálum og lánsfjármálum 1984 er veigamikill þáttur í efnahagsstefnu ríkisstj. Því þykir mér rétt í upphafi að fara nokkrum almennum orðum um efnahagsmálin. Afleiðingar efnahagskreppunnar í heiminum, sem hófst 1979 með stórfelldri olíuverðshækkun, hrun loðnustofnsins 1981 og mikill samdráttur í þorskafla á árinu 1982 komu af fullum þunga fram í efnahagsmálum landsmanna á fyrri hluta ársins 1983. Þessir erfiðleikar í efnahagsmálum eru þeir mestu sem þjóðin hefur átt við að glíma frá stofnun lýðveldisins. Áhrifin urðu meiri og alvarlegri vegna þess að ekki náðist samstaða um nægilega ákveðnar og harðar viðnámsaðgerðir á árinu 1982 og í upphafi ársins 1983. Afleiðingin varð verðbólga, sem skv. framfærsluvísitölu 1. maí á s. l. ári var yfir 130%, þegar verðbreytingar þriggja mánaða voru reiknaðar til árshraða. Með erlendar skuldir þjóðarinnar í hámarki var ljóst að slík verðbólga hlaut að leiða til stöðvunar atvinnuvega, atvinnuleysis og efnahagslegs hruns. Því varð að forða. Það gerði núv. ríkisstj. með róttækum aðgerðum í efnahagsmálum. Fyrsti áfangi efnahagsstefnu ríkisstj. beindist því gegn óðaverðbólgu, fyrirsjáanlegu atvinnuleysi og erlendri skuldasöfnun. Þær aðgerðir byggðust fyrst og fremst á ákveðinni launastefnu. Um annað var ekki að ræða eins og ástatt var, enda ljóst að miðað við minnkandi þjóðartekjur, mikinn viðskiptahalla og vaxandi erlendar skuldir lifði þjóðin verulega um efni fram. Árangur fyrstu aðgerðanna varð mikill og í samræmi við áætlun ríkisstj. Um áramótin var verðbólgan komin niður fyrir 20% og vextir höfðu verið lækkaðir um helming. Viðskiptahallinn minnkaði úr 10% 1982 í rúmlega 2% 1983. Á flestum sviðum efnahagsmála voru þegar um áramótin komin fram mikilvæg og augljós batamerki. Skv. síðasta mati Þjóðhagsstofnunar skertust hins vegar ráðstöfunartekjur heimilanna um 10% á s. l. ári. Ógerlegt er aftur á móti að meta hvað tekjur heimilanna hefðu skerst í óðaverðbólgunni. Með stöðvun atvinnulífs og atvinnuleysi hefði það vafalaust orðið meira. Á árunum 1982 og 1983 drógust þjóðartekjur saman um 8% á mann. Skerðing tekna heimilanna er því aðeins meiri en samdrátturinn í þjóðartekjum. Þess ber hins vegar að gæta að á árinu 1981 varð viðskiptahalli 5% eða m. ö. o. þegar á því góða ári var eytt meiru en aflað var og jókst í 10% 1982. Niðurstaðan verður því sú að skerðing kaupmáttar varð síst meiri en gera varð ráð fyrir ef horfst er í augu við staðreyndirnar, minni þjóðartekjur og mikinn viðskiptahalla og erlenda skuldasöfnun. Fyrsta áfanga efnahagsstefnu ríkisstj. hefur verið náð. Tekist hefur að hemja verðbólguna og koma í veg fyrir það atvinnuleysi, sem við blasti. Í öðrum áfanga er ætlunin að koma á viðunandi heildarjafnvægi í þjóðarbúskapnum þannig að ekki þurfi stöðugt að grípa til bráðabirgðaaðgerða, sem hafa í allt of ríkum mæli einkennt hagstjórn hér á landi í mörg ár. Þessu markmiði hyggst ríkisstj. ná með hefðbundnum hagstjórnaraðferðum, fjármála- og peningastefnu og almennum reglum sem aðilum efnahagslífsins eru kunnar þannig að þeir geti tekið sínar ákvarðanir á eigin ábyrgð. Stefnunni í efnahagsmálum á þessu ári hefur verið ítarlega lýst. Markmiðið er að verðbólgan í lok ársins verði um 10% . Því mun verða náð m. a. með því að halda gengi stöðugu þannig að það breytist ekki meira en að hámarki 5% á árinu. Jafnframt er lögð áhersla á að erlendar skuldir þjóðarinnar verði ekki auknar umfram það sem þær eru nú sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. Mjög mikilvægt er jafnframt að sporna gegn þenslu í efnahagslífinu með aðhaldsaðgerðum í peninga- og fjármálum. Um þann þáttinn í efnahagsstefnu ríkisstj. fjallar það frv. sem hér er til umr. Áður en ég kem nánar að peninga- og fjármálum vil ég geta þess, að þriðji áfangi efnahagsstefnu ríkisstj. mun verða tileinkaður nýsköpun í atvinnulífinu og hagvexti. Einungis á þann hátt verður unnt að tryggja viðunandi kaupmátt og lífskjör hér á landi. Í því skyni hafa ýmsar ráðstafanir þegar verið gerðar og fleiri eru í undirbúningi eins og fram kemur m. a. í frv. þessu og ég mun ræða síðar. Þegar metnar eru aðgerðir í peninga- og fjármálum sem frv. lýsir er nauðsynlegt að hafa í huga hve þröngur sá rammi er sem efnahagslífi þjóðarinnar er markaður. Honum má lýsa með eftirgreindum staðreyndum. 1. Nauðsynlegt er að verðbólga hjaðni enn. Markmiðið er 10% verðbólga í lok ársins. 2. Til þess að þetta verðbólgumarkmið náist verður gengi haldið stöðugu á árinu þannig að það breytist ekki meira en að hámarki um 5%. 3. Erlendar skuldir mega ekki aukast frá því sem nú er. 4. Áætlað er að þjóðartekjur dragist saman um 2%. 5. Staða atvinnuveganna er enn þá mjög erfið, einkum sjávarútvegs og landbúnaðar. 6. Draga verður úr þenslu á peningamarkaðinum. 7. Umsaminn kaupmátt þarf að vernda. Ég hygg að öllum megi vera ljóst að þetta dæmi er ákaflega erfitt úrlausnar. Í þeirri lausn sem felst í frv. því sem nú er til umr. er reynt að sigla á milli skers og báru. Engin dul skal þó á það dregin að farið er út á ystu mörk með erlendar lántökur. Ljóst er jafnframt að sú niðurstaða í kjaramálum og ríkisfjármálum sem nú liggur fyrir mun ekki auðvelda áframhaldandi hjöðnun verðbólgu og að halda í horfinu með viðskiptahalla á árinu 1984. Þrátt fyrir þessar staðreyndir og minnkandi þjóðartekjur er leitast við að vernda umsaminn kaupmátt. Það er hins vegar gert með meiri erlendri lántöku og meiri þenstu í peninga- og fjármálum en æskilegt hefði verið. Þessi varð þó niðurstaðan þar sem þrátt fyrir þetta er talið að meginmarkmiðin muni nást, þ. e. að verðbólgan í lok ársins verði um það bil 10% og erlendar skuldir þjóðarinnar fari ekki yfir 60% þjóðarframleiðslu. Áætlað er að verðbólgan frá upphafi til loka ársins verði 13–14%. Mönnum verður hins vegar að vera ljóst að með þessu er því fórnað að verðbólga frá upphafi til loka ársins verði undir 10% og í lok ársins vel sambærileg við það sem hún er í okkar viðskiptalöndum. Jafnframt er stöðu atvinnuveganna e. t. v. teflt í meiri tvísýnu en æskilegt hefði verið. Hins vegar mæla ýmis rök með því að ekki sé óskynsamlegt að fara þannig aðeins hægar í hjöðnun verðbólgu, ef með því móti fæst friður á vinnumarkaðinum og tóm til þess að atvinnulífið eflist, hagvöxtur hefjist á ný og samstaða náist um áframhaldandi hjöðnun verðbólgu. Aðeins traust atvinnulíf og hagvöxtur getur staðið undir auknum kaupmætti og betri lífskjörum. Það hlýtur öllum mönnum að vera orðið ljóst. Í peningamálum getur ríkisvaldið haft áhrif fyrst og fremst eftir þremur leiðum: gegnum fjárlög ríkisins, lánsfjárlög og bankakerfið. Þessir þrír þættir eru að sjálfsögðu nátengdir og hafa afgerandi áhrif á peningamarkaðinn í heild og þar með á þensluna í þjóðlífinu. Með því að fjalla um þá alla í einu eins og gert er í þessu frv. fæst heilli mynd af ástandinu í peningamálum. Eins og ítarlega hefur komið fram blasir að óbreyttu við mikill halli á ríkissjóði. Eftir að tekjuáætlun hefur verið endurskoðuð er talið að sá halli geti orðið 1910 millj. kr. eða um 1500 millj. kr. hærri en áætlað var við afgreiðslu fjárlaga. Fyrst og fremst er það tvennt sem þessu veldur eins og fram kemur í fskj. með frv. Nokkrir sparnaðarliðir, sem reiknað var með við gerð fjárlaga, hafa ekki komist til framkvæmda enn eða verið lögformlega ákveðnir. Þarna er m. a. um að ræða sparnað og útgjaldaminnkun ríkissjóðs vegna heilbrigðismála að upphæð 300 millj. kr. og frestun á framkvæmd ákvæðis um 100% lán vegna þarfa námsmanna. Nemur sú upphæð 100 millj. kr. Í öðru lagi hafa nokkrir útgjaldaliðir reynst vanáætlaðir. Má í því sambandi nefna útgjöld vegna löggæslunnar og heilbrigðis- og tryggingamála. Í þriðja lagi hefur verið samþykkt að greiða úr ríkissjóði samtals 350 millj. kr. í barnabótaviðauka og ýmiss konar hækkuðum tryggingum og greiðslum til þeirra sem lakasta afkomu hafa í þjóðfélaginu. Auk þess sem ég hef talið verður því ekki neitað að tekjur ríkissjóðs hafa skerst nokkuð með lækkun á sköttum og tollum. Samtals er áætlað að tekjur hefðu orðið um 550 millj. kr. hærri án slíkra lækkana. Þess ber þó að gæta að um það bil 250 millj. kr. af þessari skattalækkun stafa af hækkun persónuafsláttar og barnabóta í tengslum við efnahagsaðgerðir ríkisstj. í lok maí á s. l. ári. Þetta var ákveðið til þess að draga úr áhrifum efnahagsaðgerðanna á afkomu fjölskyldufólks. Niðurfelling skatts á ferðamannagjaldeyri hefur skert tekjur ríkissjóðs á þessu ári um 100 millj. kr. Þetta hefur verið gagnrýnt. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að rangt sé að vera með tvöfalt gengi. Það samræmist alls ekki þeim reglum sem við höfum undirgengist í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og öðrum skuldbindingum okkar erlendis. Einnig er ljóst að slíkt gjald fellur á þá sem ekki fá ferðakostnað sinn greiddan af fyrirtækjum eða opinberum stofnunum og verður því oft þyngst þeim sem minnst efni hafa. Auk þess sem nú hefur verið talið er rétt að hafa í huga að í ár var ekki fylgt þeirri reglu að hækka skattvísitölu í samræmi við verðtagshækkun á milli ára. Í þess stað var ákveðið að miða við að greiðslubyrði skattgreiðenda yrði sú sama í ár og í fyrra. Ef eldri reglunni hefði verið fylgt hefðu tekjur ríkisins af tekjuskatti orðið um 600 millj. kr. hærri. Því er haldið fram að skattbyrði fyrirtækja lækki með þeim frv. sem nýlega hafa verið samþykkt á Alþingi. Eins og reyndar kom fram í lokaumr. um þetta mál er það á misskilningi byggt. Til lengri tíma litið virðist raunar ljóst að framlag í fjárfestingarsjóð fyrirtækja í stað varasjóðs muni hækka skattbyrðina. Um annan þátt peningamála, lánsfjárlög, fjallar frv. einnig. Farið er fram á heimildir til aukinnar erlendrar lántöku samtals að upphæð 2050 millj. kr. Fyrir þessu eru fyrst og fremst þrjár ástæður. Í fyrsta lagi er óhjákvæmilegt að brúa að verulegu leyti halla ríkissjóðs með erlendu láni. Er í því skyni gert ráð fyrir lántöku að upphæð 713 millj. kr. Í öðru lagi þykir ljóst að innlendur lánamarkaður muni ekki skila jafn miklu og gert er ráð fyrir í lánsfjárlögum. Er þar um að ræða 302 millj. kr. vegna A-hluta ríkissjóðs og 190 millj. kr. vegna húsnæðismála eða samtals 492 millj. kr. Í þriðja lagi er óhjákvæmilegt að auka heimild til lántöku vegna atvinnuveganna. Vegna skuldbreytinga í sjávarútvegi er þörfin áætluð 300 millj. kr. og 80 millj. kr. vegna skuldbreytinga í landbúnaði. Þá er ráðgert að afla 150 millj. kr. til að tryggja skipasmíðastöðvum verkefni við viðhald skipaflotans. Loks telur ríkisstj. rétt að gera ráð fyrir 150 millj. kr. til nýsköpunar í atvinnulífinu. Um þann lið vil ég fara nokkrum orðum. Við gjörbreyttar og betri aðstæður í efnahagsmálum hefur áhugi mjög vaknað á ýmiss konar nýsköpun í atvinnulífinu. Með stórum minni verðbólgu og horfum á friði á vinnumarkaðinum er útlitið fram undan allt annað en áður var fyrir nýtt framtak í atvinnulífinu. Á ýmsum slíkum sviðum virðast möguleikar vera miklir. Ég nefni fiskeldi. Til þess er aðstaða talin betri hér á landi en víðast hvar annars staðar. Hið sama má segja um loðdýrarækt, sem nú er hafin en að ýmsu leyti af vanefnum, og auka má verulega. Loks nefni ég ýmsan háþróaðan iðnað eins og lífefnaiðnað og rafeindaiðnað. Ungir menn með góða þekkingu hafa vakið athygli á slíkum möguleikum og reyndar haslað sér völl með athyglisverðri framleiðslu á rafeindasviðinu. Slíkar hugmyndir hafa þó ekki náð fram að ganga nema að litlu leyti vegna fjárskorts. Úr því vill ríkisstj. bæta og mun setja reglur um ráðstöfun umrædds fjármagns til nýsköpunar í atvinnulífinu. Auknar erlendar lántökur eru að sjálfsögðu slæmur kostur. Æskilegt hefði verið að brúa halla ríkissjóðs með enn meiri sparnaði og öflun tekna. Þess er hins vegar enginn kostur ef vernda á nokkurn veginn þann kaupmátt sem um samdist í febrúar á sama tíma og þjóðartekjur dragast saman og staða höfuðatvinnuvega þjóðarinnar er svo erfið sem raun ber vitni. Að mati Þjóðhagsstofnunar munu erlendar skuldir að vísu ekki aukast sem hundraðshluti af þjóðarframleiðslu og verða rétt innan við 60%. Stafar það af því að þjóðarframleiðslan er talin verða nokkru meiri en áður var áætlað. Greiðslubyrði er áætluð óbreytt, 21% gjaldeyristekna. Nauðsynlegt er þó að hafa í huga að erlendar skuldir þjóðarinnar eru of háar þegar til lengri tíma er litið. Markmiðið verður að vera að draga úr erlendum skuldum. Að því verður stefnt á næstu árum þótt ekki náist það í fyrsta áfanga endurreisnar hins íslenska efnahagslífs. Halli á ríkissjóði og erlendar lántökur eykur að sjálfsögðu peningaþensluna í þjóðfélaginu sem þó er mikil fyrir. Á ársgrundvelli hafa útlán og innlán aukist um 42% fyrstu þrjá mánuði ársins. Miðað við þá verðbólgu sem nú er er þetta of mikil aukning. Seðlabankinn getur haft áhrif á aukningu peningamagns eftir þremur leiðum: með því að breyta vöxtum, breyta endurkaupum afurðalána eða bindingu. Hækkun vaxta telur ríkisstj. ekki koma til greina enda raunvextir töluverðir og meiri en áður hefur verið hjá okkur Íslendingum. Leiðrétting á vöxtum verðtryggðra lána er þó talin nauðsynleg til samræmis við aðra vexti í bankakerfinu. Ríkisstj. stefnir að því að færa afurðalánin yfir til viðskiptabankanna. Það verður þó að gerast þannig að ekki valdi röskun í atvinnulífinu. Viðskiptabankarnir eru nú mjög misjafnlega í stakk búnir til þess að taka við afurðalánum. Því verður að fara hægt í þá tilfærslu þar til bankakerfið hefur verið endurskipulagt. Að því er stefnt með nýrri bankalöggjöf, fækkun banka og tilfærslu verkefna. Ofangreindum tveimur leiðum eru því eins og stendur takmörk sett. Því telur ríkisstjórnin rétt að afla tímabundinnar heimildar til sveigjanlegrar bindingar. Sú heimild verður því aðeins notuð að óhjákvæmilegt þyki vegna aukinnar þenslu og hættuástands af þeim sökum. Gert er ráð fyrir því að heimild þessi falli niður þegar ný bankalöggjöf hefur verið samþykkt. Öll merki benda til þess að peningaveltan í þjóðfélaginu sé töluvert meiri en hagtölur gefa til kynna. Eftirspurn er mikil, t. d. bifreiðainnflutningur vaxandi, fasteignasala mikil og utanlandsferðir hafa sjaldan verið meiri, svo eitthvað sé nefnt. Uppspretta þessa fjármagns getur verið margs konar. T fyrsta lagi er það umhugsunarefni að lífeyrissjóðirnir, sem orðnir eru ákaflega öflugir, eru nánast sem stjórnlaus þáttur í peningakerfi þjóðarinnar. Útlán þeirra eru án umtalsverðra takmarkana og renna að verulegu leyti til einstaklinga til alls konar útgjalda. Á s. l. ári nam útlánsaukning lífeyrissjóða 25% af útlánsaukningu innlánsstofnana án endurseldra lána, en á fyrsta ársfjórðungi þessa árs er útlánsaukning lífeyrissjóðanna orðin 40% af útlánsaukningu innlánsstofnana og hefur því aukning þar verið miklu meiri en hjá innlánsstofnunum. Viðleitni stjórnvalda til þess að draga úr peningaþenslunni í gegnum bankakerfið bitnar því fyrst og fremst á atvinnuvegunum, eða þar sem síst skyldi. Úr þessu verður að ráða bót og það fyrr en síðar. Lífeyrissjóðina verður að fella inn í peningakerfi þjóðarinnar. Í öðru lagi virðist mér augljóst að svonefnt neðanjarðarhagkerfi hafi vaxið mjög hér á landi í verðbólguöngþveiti undanfarinna ára. Svo virðist sem allstór hópur einstaklinga og fyrirtækja greiði ekki sinn lögboðinn hluta af rekstrarkostnaði þjóðfélagsins. Það er ófært og atvarleg svik við aðra þjóðfélagsþegna. Áhersla mun verða lögð á að stórherða innheimtu söluskatts. Eru þær aðgerðir nú í undirbúningi á vegum fjmrh. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að lengra þurfi að ganga, jafnvel að herða viðurlög svo að enginn leyfi sér slíkt athæfi. Um einstakar greinar frv. vil ég nú fara nokkrum orðum. Í 1. gr. er gert ráð fyrir heimild til lækkunar á ríkisútgjöldum um 370 millj. kr. Sundurliðun á ráðuneyti er að finna í athugasemdum. Það er sett í vald hvers ráðh. hvernig þetta er framkvæmt en eftir því mun verða hart gengið að ákvarðanir rn. liggi sem fyrst fyrir. Auk almennrar lækkunar útgjalda er með greininni gert ráð fyrir því að lækka um 185 millj. kr. það fjármagn sem ætlað er á fjárlögum í niðurgreiðslu á landbúnaðarafurðum. Þetta er að ýmsu leyti erfið ákvörðun. Niðurgreiðslur af nauðsynlegum landbúnaðarafurðum eru fyrst og fremst í þágu neytenda. Þær eru þó einnig mikilvægar fyrir framleiðendur því þær hafa áhrif á sölumagn. Á þennan lið hefur þó af ýmsum aðilum verið bent, m. a. aðilum vinnumarkaðarins, í sambandi við tilfærslu innan ríkissjóðs til þeirra sem við erfiðustu kjörin búa. Hefur m. a. verið fullyrt í umr. hér á Alþingi af einum hv. þm., sem sæti á í miðstjórn ASÍ, að þótt öll sú aðstoð, að upphæð rúmlega 300 millj. kr., væri fjármögnuð þannig, hefði lækkun á niðurgreiðslum áhrif á framfærslu sem nemur aðeins litlu broti af því sem til láglaunafólksins er fært. Engu að síður þótti ríkisstj. ekki rétt að ganga lengra í því að draga úr niðurgreiðslum. Í þessu sambandi er rétt að fram komi að samdráttur hefur orðið í sölu landbúnaðarafurða. Því áætlar Hagstofa Íslands að um 40 millj. kr. afgangur verði af niðurgreiðslufé að óbreyttu. Raunveruleg lækkun á niðurgreiðslum verður því 145 millj. kr. Ekki er endanlega ákveðið hvernig það verður framkvæmt. Líklegt er þó að niðurgreiðslur verði felldar með öllu niður af kartöflum, rjóma, nautakjöti og ostum en því sem eftir er dreift á aðrar afurðir. Landbúnaðarafurðir munu af þessum sökum hækka um 5–15%. Með 3. gr. frv. er gert ráð fyrir að útflutningsbætur vegna landbúnaðarafurða verði í ár eins og lög um Framleiðsluráð landbúnaðarins gera ráð fyrir. Þær þarf því að auka um 188 millj. kr. frá því sem fjárlög gera ráð fyrir að meðtöldum 18 millj. kr. sem geymdar eru frá s. l. ári. Á það hefur einnig verið bent af aðilum vinnumarkaðarins að draga mætti úr útflutningsbótum og fjármagna þannig greiðslu til láglaunafólks. Staðreyndin er hins vegar sú að áhrifin yrðu svipuð og þegar dregið er úr niðurgreiðslu. Útflutningsbætur reiknast til tekna hjá bændum. Verði þær felldar niður nú mundi það þýða 5% launalækkun hjá bændum, sem hlyti að leiða til hækkunar á verði landbúnaðarafurða innanlands, nema menn vilji láta bændur greiða af sínum tekjum þær sérstöku kjarabætur sem ASÍ og VSÍ sömdu um fyrir þá sem við erfiðust kjör búa. Það yrði þá að gera með sérstökum lögum. Ég trúi því ekki að launþegar vilji það í raun og veru. Um stefnuna í landbúnaðarmálum er ekki tími til að ræða ítarlega nú. Þó vil ég láta þá skoðun mína koma fram að mjög mikilvægt er að á næstu árum megi takast að draga svo úr hinni hefðbundnu landbúnaðarframleiðslu að útflutningur verði lítill sem enginn. Íslenskar mjólkurafurðir og kjöt eru því miður ekki samkeppnisfærar á erlendum mörkuðum. Útflutningsbótaþörfin sem hlutfall af heildsöluverði hefur farið vaxandi. Þetta stafar fyrst og fremst af gífurlegum niðurgreiðslum og annarri aðstoð við landbúnað í viðskiptalöndum okkar. Svo róttæk breyting í landbúnaði er hins vegar mjög viðkvæm. Hún gæti valdið miklu tjóni, m. a. alvarlegri byggðaröskun, ef ekki er rétt að staðið. Því er á aðlögunartímanum nauðsynlegt að ráðstafa því fjármagni sem til landbúnaðar er veitt nú til þess að efla nýjar búgreinar þannig að jafnvægi haldist í byggð landsins. Loðdýraræktin er sérstaklega álitleg í því skyni. Bændum verður jafnframt að tryggja viðunandi tekjur á aðlögunartímanum. Að slíkri stefnumörkun í landbúnaði er nú unnið á vegum landbrh. 4.–1. gr. fjalla um greiðslur frá Innheimtustofnun sveitarfélaga til Tryggingastofnunar ríkisins. Með lögum nr. 54 frá 1971, um Innheimtustofnun sveitarfélaga, var þeirri stofnun falið það verkefni að innheimta hjá meðlagsskyldum aðilum barnsmeðlög og endurgreiða Tryggingastofnun ríkisins. Innheimtustofnun á að gera fullnaðarskil til Tryggingastofnunar fyrir 1. okt. ár hvert á skuld við s. l. áramót. Það sem á vantar að Innheimtustofnunin geti af eigin innheimtufé gert full skil fyrir 1. okt. greiðist af Jöfnunarsjóði sveitarfélaga af óskiptu fé hans. Vegna eftirágreiðslna Innheimtustofnunar til Tryggingastofnunar samkvæmt gildandi lögum hefur Tryggingastofnunin þurft að binda mikið fé á hverjum tíma. Um s. l. áramót vantaði þannig um 150 millj. kr. til endurgreiðslna á barnsmeðlögum og síðsumars er gert ráð fyrir að sú fjárhæð nálgist 200 millj. kr. að óbreyttu fyrirkomulagi. Nú er ráðgert að flýta skilum til Tryggingastofnunar með því að breyta ákvæðum laga um Innheimtustofnun þannig að full skil fari fram svo til á sama ári. Viðbótarfjármagn til þess er hins vegar ekki hægt að sækja á einu ári til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga þar sem slíkt mundi skerða ráðstöfunarfé sjóðsins og þar með framlög til sveitarfélaga úr sjóðnum óeðlilega mikið. Því er ákveðið að dreifa þeirri byrði á nokkur ár með lántöku að upphæð 150 millj. kr. Það sem á vantar á þessu ári, um 40 millj. kr., greiðist beint úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Þessi ráðstöfun mun bæta fjárhagsstöðu Tryggingastofnunar ríkisins á þessu ári um 190 millj. kr. Með 7. gr. er ákveðið að tekjur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga skuli ekki aukast frá því sem ráð er fyrir gert í fjárlögum þótt tekjur af söluskatti og tollum verði meiri en áætlað var. Ríkissjóður nýtur þá slíkra hækkana að fullu. Áætlað er að hér geti verið um 30–40 millj. kr. að ræða á árinu 1984. 8.–16. gr. frv. fjalla um breytingar á greiðslum almannatrygginga vegna heilsugæslu. Í frv. er að finna ákvæði til breytinga á lögum nr. 67 frá 1971, um almannatryggingar. Eru þær gerðar í framhaldi af nýjum samningum sem Tryggingastofnun ríkisins hefur gert við heimilislækna og sérfræðinga. Jafnframt er gerð till. um breytingu á hlut sjúkratrygginga í tannlæknakostnaði. Mér þykir því rétt að gera lauslega grein fyrir þessum nýju samningum. Með nýjum samningum við heimilislækna verður sú breyting á að í stað fasts númeragjalds fyrir hvern samlagsmann greiða sjúkrasamlög fast mánaðargjald, sem nemur 45 þús. kr. miðað við að heimilislæknir hafi a. m. k. 1 750 samlagsmenn, en hlutfallslega lægra sé fjöldi samlagsmanna minni. Af þessum 45 þús. kr. eru 21 þús. kr. ætlaðar til greiðstu kostnaðar við rekstur læknastofu. Enn fremur gerir samningurinn ráð fyrir að heimilislæknir fái greitt fyrir hvert unnið læknisverk samkvæmt gjaldskrá heilsugæslulækna. Með samningi þessum verða laun heimilislækna svipuð og laun heilsugæslulækna. Á árinu 1983 námu greiðslur til númeralækna vegna um 108 þús. samlagsmanna samtals um 28 millj. kr. Er ekki gert ráð fyrir að mánaðarleg útgjöld sjúkrasamlaga hækki samkvæmt samningum út samningstímann, eða fram til áramóta 1984–1985, umfram það sem leiðir af almennum launahækkunum og kostnaðarhækkunum í landinu. Í frv. þessu er sett ákvæði um að sjúkrasamlög skuli aðeins greiða læknishjálp þeirra lækna sem samningsbundnir eru við Tryggingastofnun ríkisins vegna sjúkrasamlaga. Í hinum nýja samningi við sérfræðinga er gert ráð fyrir að til reynslu verði fallið frá áskilnaði um tilvísanir heimilis- eða heilsugæslulækna. Ástæðan fyrir þessu er sú, að í framkvæmd eru tilvísanir ekki talinn sá hemill á sérfræðiþjónustu sem ætlað hefur verið. Erfiðleikar hafa verið á að framfylgja ströngu tilvísunarkerfi og hafa af þeim sökum verið veittar frá því ýmsar undanþágur. Á árinu 1983 jókst læknisþjónusta sérfræðinga að magni til um 33%, en í krónum úr 54 millj. 1982 í 110 millj. 1983. Því virðist augljóst að tilvísanakerfið beini sjúklingum ekki nægilega til frumlækniskerfisins, það er heilsugæslustöðvar og heimilislækna, eins og lög gera ráð fyrir. Í samningum við sérfræðinga er leitast við að ná þessu markmiði á annan hátt en með tilvísunum. Á hitt ber þó að líta, að eðlilegt kann að teljast að sjúklingur geti sjálfur ákveðið til hvaða læknis hann leitar, þar með talið til sérfræðings, enda greiði hann aukalega fyrir það. Viðtalsgjald hjá heimilislækni á heilsugæslustöð er nú 25 kr. en fyrir komu til sérfræðings er gjald sjúklings 100 kr. Fer ekki á milli mála að þessi greiðsla er lág. Er gert ráð fyrir að gjald þetta hækki nú í 75 kr. hjá heimilis- og heilsugæslulæknum en þó verður gjald fyrir símaviðtal 40 kr. Gjald fyrir komu til sérfræðings verður 275 kr. Skv. hinum nýja samningi við sérfræðinga er ekki gert ráð fyrir að heildarkostnaður aukist umfram almennar launahækkanir og verðlagsbreytingar. Hins vegar mun hluti sjúklinga í lækniskostnaði, einkum í sérfræðiþjónustu, hækka úr um 17% í 45% heildarkostnaðar. Reikna má hins vegar með að vegna kostnaðarauka þessa muni sjúklingar leita enn frekar en áður til heimilislækna og heilsugæslulækna um læknisþjónustu sem þeir leituðu áður til sérfræðinga með. Það leiðir til þess að kostnaðarhækkun sjúklinga verður í raun minni. Með tilkomu heilsugæslulækna hefur aðstaða til frumlækninga stórbatnað þannig að minni þörf er fyrir þjónustu sérfræðinga en áður. Með hinum nýju samningum við heimilislækna er þjónustuaðstaða heimilislækna enn fremur bætt. Ætti það einnig að draga úr þörf fyrir þjónustu sérfræðinga. Enginn samningur er nú í gildi við Tannlæknafélag Íslands og hafa endurgreiðslur farið fram samkvæmt heimild í 44. gr. laga um almannatryggingar og í samræmi við gjaldskrá Tannlæknafélags Íslands. Við þessar aðstæður þykir rétt að lögheimila heilbrn. að setja einhliða gjaldskrá. Auk þess er gerð till. um lækkun á þátttökuhlutfalli sjúkratrygginga í tannlæknakostnaði. Gert er ráð fyrir að allar almennar tannlækningar á börnum á grunnskólastigi verði eftir sem áður greiddar að fullu, til helminga af sjúkratryggingum og til helminga af sveitarfélögum. Áætla má að um 50–60% kostnaðar vegna tannlækninga 16–18 ára unglinga sé vegna tannréttinga. Þykir nokkuð ljóst að kostnaður vegna tannréttinga hafi hækkað úr hófi og því rétt að einstaklingar beri meiri ábyrgð á kostnaði þessum en verið hefur. Sama gildir um eldri aldurshópa. Er af þeim sökum gert ráð fyrir minni þátttöku sjúkratrygginga í kostnaðinum en verið hefur. Það hefur hins vegar verið ljóst lengi að kostnaður vegna tannlækninga hefur verið ofviða elli- og örorkulífeyrisþegum sem aðeins hafa bætur almannatrygginga sér til lífsviðurværis. Reynt er með þessu frv. að rétta nokkuð hlut þeirra. Með 17. gr. frv. er enn frestað um eitt ár því ákvæði grunnskólalaga að síðasta ár skólaskyldu komi til framkvæmda. Frestun þessi hefur í för með sér nálægt 10 millj. kr. sparnað. 18.–21. gr. fjalla um þær tekjutengdu barnabætur sem um var samið í samningum ASÍ og VSÍ í febrúar s. l. og ríkisstjórnin féllst á að greiða. Framkvæmdir eru eins og ráð var fyrir gert með litlum undantekningum eins og fram kemur í athugasemd. Í till. ASÍ og VSÍ segir: „Barnabótaaukinn verði úttærður þannig, að þeir skattgreiðendur fái hann ekki sem hafa möguleika á framfærslu með öðrum hætti, svo sem vegna vinnu við eigin atvinnurekstur, af eignum eða námslánum.“ Skattalög greina ekki á milli manna eftir starfsstéttum heldur eftir tekjum og eignum. Við fyrri greiðslu láglaunabóta hafa stjórnvöld ekki treyst sér til slíkrar mismununar eftir starfsstéttum. Lagt er til að svipuðum tilgangi verði náð með því að binda rétt til barnabótaviðauka við það að eignir viðkomandi fari ekki fram úr ákveðnu marki. Af 48 684 hjónum munu 8 695 njóta einhvers barnabótaauka. Hjá 2 325 hjónum mun barnabótaaukinn nema 5% tekna eða meira. Án þess skerðingarákvæðis sem ég hef fjallað um, sem miðað er við eign, hefðu 2 792 fleiri hjón átt rétt á barnabótaauka. Að meginþorra er þar um að ræða hjón þar sem barnabótaauki hefði numið minna en 1% tekna. Af 5 712 einstæðum foreldrum munu 4 963 njóta einhvers barnabótaauka. Hjá flestum, eða 2 822, mun barnabótaaukinn nema 5% af tekjum eða meira. 612 fleiri einstæðir foreldrar mundu njóta barnabótaauka ef engin skerðingarákvæði væru. Þessar tölur eru byggðar á skattlíkani fjmrn. Eins og fram kemur í fskj. 2 með frv. hafa aðgerðir í félagsog skattamálum veruleg áhrif til leiðréttingar á tekjum hinna tekjulægstu umfram aðra tekjuþega. Fyrir tekjulága einstæða foreldra nemur sú leiðrétting 18–23% en 7–8% fyrir tekjutryggingarþega. Mun láta nærri að þeir sem erfiðasta afkomu hafa og njóta hinna félagslegu kjarabóta fái að fullu bætta þá kjaraskerðingu sem þeir hafa orðið fyrir á undanförnum mánuðum. 22. 24. gr. fjalla um sérstakt gjald af innfluttu kjarnfóðri. Í framleiðsluráðslögum er heimild um sérstakan skatt sem lagður er á innflutt kjarnfóður og ráðstafa má til landbúnaðarins skv. ákvörðun Framleiðsluráðs landbúnaðarins með samþykki ráðh. Nú er gert ráð fyrir því að skattur þessi innheimtist u. þ. b. að hálfu í ríkissjóð og verði ráðstafað til að mæta að hluta þörf fyrir útflutningsbætur umfram það sem í fjárlögum er gert ráð fyrir. Kjarnfóðursskattur sá sem Framleiðsluráð landbúnaðarins innheimtir mun verða lækkaður til mótvægis við toll þennan. Gert er ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs af tolli þessum verði 60 millj. kr. til áramóta en til þess tíma er tollurinn bundinn. Með 25. gr. er lagt til að Seðlabanki Íslands fái að nýju sérstaka heimild til að binda fé innlánsstofnana almennt að fengnu samþykki ríkisstj. umfram það sem nú er ákveðið í lögum. Í tillgr. er gert ráð fyrir að heimild þessi gildi til 30. des. 1985. Að því er þó stefnt að hún falli niður þegar heildarlöggjöf um Seðlabanka Íslands hefur verið samþykkt á Alþingi. Slíkt frv. er nú í undirbúningi. Um nauðsyn þessarar heimildar hef ég áður fjallað. Um lántökuheimildir þær sem felast í 26., 27. og 28. gr. frv. hef ég áður rætt. Með frv. fylgir ítarleg grg. frá Þjóðhagsstofnun um horfur um verðlag og kaupmátt í ljósi umræddra ráðstafana í ríkisfjármálum. Í lokaorðum þess skjals segir með leyfi forseta: „En í heild virðist ekki fjarri lagi að meðalkaupmáttur ársins 1984 verði svipaður eða lítið eitt lakari en var á síðasta fjórðungi ársins 1983.“ Í skjali þessu kemur einnig fram sú mikla leiðrétting sem þeir tekjulægstu hafa fengið umfram aðra tekjuþega. Þetta staðfestir þá viðleitni ríkisstj. að vernda þann kaupmátt sem um var samið af aðilum vinnumarkaðarins. Það skal þó tekið fram að á fundi með fulltrúum ASÍ og VSÍ 21. febr. s. l. var á það lögð áhersla, að ríkisstj. áskili sér allan rétt til ráðstafana í ríkisfjármálum, þótt á það yrði fallist að fjármagns til aðstoðar við þá sem við lökustu kjörin búa yrði aflað án nýrra skatta. Engu að síður hefur ríkisstj. viljað forðast að skerða svo nokkru nemi umsaminn kaupmátt. Er þess vænst að það geti stuðlað að því að friður haldist á vinnumarkaðinum í þá 15 mánuði sem um var samið. Það er mjög mikilvægt. Í upphafi míns máls lýsti ég þeim miklu efnahagserfiðleikum sem við Íslendingar höfum orðið að þola. Þetta er staðfest í samanburði, sem Efnahags- og framfarastofnunin í París birti yfir þjóðartekjur á hvern íbúa í meðlimaríkjum stofnunarinnar, sem eru flestar af auðugustu þjóðum heims. Skv. því yfirliti, reiknað í dollurum, var Ísland í fjórða efsta sæti árið 1981. Árið 1982 hafði landið fallið í sjötta sæti en svo virðist sem við séum nú á árinu 1984 í tólfta sæti með þjóðarframleiðslu á hvern íbúa. Þetta er svipuð staða og var á árunum 1975 og 1976. Þá fór sjávarafli að aukast og færði okkur upp í fjórða sætið. Nú hefur hann fallið og þjóðarframleiðslan með. Í ræðu og riti nýlega var býsnast yfir því að við Íslendingar værum nú í 12. sæti af löndum Efnahags- og framfarastofnunarinnar með meðaltímakaup í iðnaði, eða m. ö. o. í því sama sæti og við erum taldir með þjóðartekjur á hvern íbúa. Þetta er að sjálfsögðu ekki undarlegt. Við þessu er að búast þegar þjóðartekjur falla. Stóra verkefnið er nú að vinna sig upp úr þeirri lægð sem við erum í. Það verður að gera með nýju öflugu framtaki og nýsköpun atvinnulífsins, aukinni framleiðstu og hagvexti. Að sjálfsögðu hvílir það mjög á fyrirtækjum og einstaklingum. Ríkisvaldinu ber hins vegar skylda til að skapa efnahagslífinu traustan grundvöll og heilbrigða aðstöðu almennt til slíks framtaks. Um það mun þriðji áfanginn í efnahagsstefnu ríkisstj. fjalla. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Fjmrh. (Albert Guðmundsson): Virðulegi forseti. Við gerð fjárlaga tilkynnti ég að ég mundi gefa Alþingi yfirlit yfir stöðu ríkisfjármála eins og hún blasti við eftir fyrsta ársfjórðung 1984. Hart nær tveir mánuðir eru nú liðnir frá því að ég gerði Alþingi grein fyrir breyttum horfum varðandi afkomu ríkissjóðs á þessu ári. Þau breyttu vinnubrögð sem fólust í því að reifa fyrirsjáanlegan vanda svo snemma hafa vissulega vakið athygli þótt reynt hafi verið að gera þau tortryggileg. Þessi vinnubrögð hafa orðið til þess að nú, löngu fyrir mitt ár, hefur tekist að ná samstöðu um aðgerðir sem verulega minnka þann vanda sem við hefðum ella staðið frammi fyrir síðar á árinu. Þar er strax um verulegan ávinning að ræða, hvað sem liður ásökunum í minn garð fyrir að hafa skýrt frá vandanum áður en hann var yfir okkur duninn af fullum þunga, enda er óvíst að tekist hefði að ná saman um úrræði við vandamáli sem ekki mátti opinbera fyrir þjóðinni. Umræður undanfarinna vikna og mánaða um ríkisfjármálin hafa einnig orðið til þess að gerbreyta viðhorfi margra aðila í stjórnkerfinu til sparnaðar og eyðslu. Það hefur ekki farið fram hjá neinum hver vandinn er og hversu mikill hann er og stjórnendur ríkisstofnana og ráðuneyta gera sér nú betur grein fyrir því en áður að það er tilgangslaust að tala um meiri eyðslu og útgjöld, enda hefur stórlega dregið úr ásókn í aukafjárveitingar, sem orðnar voru að hreinni plágu þegar ég kom fyrst í fjmrn. fyrir tæpu ári. Sú staðreynd er einnig til marks um það, að þrátt fyrir að halli blasi við hjá ríkissjóði í heild eru einstakir fjárlagaliðir hjá langflestum ráðuneytum og stofnunum mun raunhæfari og marktækari en um árabil. En hverjum hefur dottið í hug að takast mundi að leiðrétta allar fjárlagaskekkjur fyrri ára á einu bretti í fjárlögum þessa árs? Slíkur bjartsýnismaður var ég a. m. k. ekki. Ég held að skynsamlegt sé fyrir þingheim að skyggnast eilítið inn í baksvið þessa máls alls og þær efnahagslegu hræringar sem það mynda. Hvernig stendur á því að ríkissjóður, þ. e. A-hluti hans, var kominn í alvarlegan halla á árinu 1983 sem ekki er enn séð fyrir endann á og við erum raunar að súpa seyðið af nú þegar við glímum við aðsteðjandi vanda? Ástæðan er í raun og veru sáraeinföld, eins og hv. þm. Lárus Jónsson, formaður fjvn., hefur margbent á en margir þverskallast við að skilja. Hún er sú, að með minnkandi þjóðarframleiðslu og þjóðartekjum hefur veltan í þjóðfélaginu stórminnkað. Þegar jafnhliða er tekið á umframneyslunni í þjóðfétaginu, sem birtist í formi viðskiptahalla við útlönd, eins og gert var í fyrra minnkar veltan enn. Umframeyðslan var einkenni á ferli síðustu ríkisstj. bæði í blíðu og stríðu og á þessu sjúkdómseinkenni nærðist ríkissjóður, því stærsti hluti tekna ríkissjóðs eru óbeinir skattar af veltunni í landinu. Þegar byrjað var að takast á við umframneysluna, sjúkdómseinkennið, hlutu því tekjur ríkissjóðs að minnka, en útgjöldin eru hins vegar í mun ríkari mæli óháð sveiflum í veltu, eins og allir þekkja. Við þessa tekjulækkun vegna minni veltu bættist síðan sú staðreynd að óhjákvæmilegt var að draga úr skattheimtu, eins og ríkisstj. gerði á síðasta ári. Til þess að mæta þessu samanlagða tekjutapi, sem gæti numið á fjórða milljarð kr., var við fjárlagagerð fyrir þetta ár ráðist skipulega í meiri niðurfærslur útgjalda á ýmsum sviðum en lengi hefur verið árætt. Því verkefni er að sjálfsögðu ekki lokið og verður haldið áfram í fjárlagagerðinni fyrir næsta ár sem nú fer senn að hefjast. Við hljótum að stefna að því að leysa hluta þess vanda sem eftir er í fjárlögum næsta árs. Við meðferð hins fyrirsjáanlega fjárlagahalla hafa menn gjarnan spurt hvort leggja ætti á nýja skatta. Mitt viðhorf í því efni hefur alltaf verið skýrt. Ég er andvígur nýjum sköttum. Í hnotskurn eru þeir kostir sem staðið er frammi fyrir eftirfarandi: Á að leggja nýja skatta á atmenning ofan á þá kjararýrnun sem varð á síðasta ári og gera almenningi þannig erfiðara fyrir og setja jafnvel samkomulagið við vinnumarkaðinn í hættu? Eða á að fresta hluta vandans með lánum og víkja þar með frá upphaflegum áformum ríkisstj. í lánamátum, þótt það þýði e. t. v. nokkra áhættu varðandi önnur markmið? Þetta eru ekki glæsilegir valkostir og ekkert gamanmál að gera hér upp á milli. En miðað við allar aðstæður og lífssannfæringu mína hlaut síðari leiðin að verða fyrir valinu, að því marki sem ekki náðist að leysa vandann með lækkun útgjalda og niðurskurði. Það er hvorki stefna ríkisstj. né Sjálfstfl. að íþyngja almenningi frekar með sköttum. Í ræðu minni hér á hv. Alþingi í marsmánuði s. l., þegar afkoma ríkissjóðs fyrir árið 1983 var til umr., gerði ég grein fyrir þeim fyrirséða fjárhagsvanda sem væri hjá A-hluta ríkissjóðs á þessu ári að óbreyttu. Endurskoðuð áætlun gerði ráð fyrir að greiðsluhallinn gæti numið allt að 2.1 milljarði kr. Meginskýringar á þeim breyttu horfum til hins verra í ríkisfjármálum frá því að fjárlög fyrir árið 1984 voru afgreidd hér á Atþingi mátti rekja til eftirfarandi þátta: Ekki hafði við afgreiðstu fjárlaga verið gert ráð fyrir útgjöldum sem mundu lenda á ríkissjóði að óbreyttu og ýmis útgjöld voru ekki að fullu þekkt. Við afgreiðslu fjárlaga var stefnt að lækkun útgjalda sem óvíst er að nái fram að ganga. Óvíst var hvort innlend fjáröflun mundi gefa ríkissjóði það fjármagn sem ráð var fyrir gert. Á undanförnum árum hefur ámóta fjárhagsvandi blasað við í ríkisfjármálum innan fjárlagaársins. Þeim vanda hefur verið mætt að meginhluta til með því að tekjur ríkissjóðs hafa orðið hærri en fjárlög ársins hafa gert ráð fyrir vegna þess að ríkissjóður hefur hagnast á þeirri óðaverðbólgu sem geisað hefur hér á landi á undanförnum árum. Einnig hefur verið gripið til taumlausra aukafjárveitinga eins og ég hef margoft bent á og ég tel stórvarhugaverðar. En nú horfir öðruvísi við sem betur fer. Tekist hefur nú á örskömmum tíma með samstilltu átaki fólksins í landinu og ríkisstj. að ná verðbólgunni verulega niður. Ríkissjóður er hættur að hagnast á mestu meinsemd efnahagslífsins, óðaverðbólgu og taumlausum viðskiptahalla. Þessar breyttu forsendur gera þær kröfur til ríkisstj. og alþm. að sá þáttur í útgjöldum þjóðarinnar sem við höfum umsjón með fyrir hönd landsmanna aðlagi sig að breyttum aðstæðum í efnahagsmálum okkar. Vegna þessara breyttu aðstæðna taldi ég það skyldu mína sem fjmrh. að gera Alþingi grein fyrir fyrirséðum fjárhagsvanda hjá ríkissjóði á þessu ári og fá fram vilja ríkisstj. og Alþingis um lausn á honum. Menn verða að gera sér grein fyrir því að þær aðstæður eru nú ekki fyrir hendi að fjmrh. geti vænst þess að sá þjóðhagsvandi sem nú steðjar að leysist af sjálfu sér, heldur verður að grípa til aðgerða. Það frv. sem hér er til umr. um ráðstafanir í ríkisfjármálum, peninga- og lánsfjármálum fjallar um till. stjórnarflokkanna um lausn á þeim fyrirséða fjárhagsvanda. Hæstv. forsrh. hefur gert ítarlega grein fyrir efnisatriðum þessa frv. sem hér er til umr. og horfum í efnahags- og peningamálum þjóðarinnar um þessar mundir. Ég mun því ekki rekja hér einstakar greinar frv. Þó vil ég leggja áherslu á að þær ráðstafanir sem frv. gerir ráð fyrir til að mæta fyrirséðum greiðsluhalla ríkissjóðs gera ráð fyrir miklum niðurskurði útgjalda. Æskilegt hefði verið að ganga enn lengra í þeim efnum en gert er. Ástæðan fyrir því að ekki var talið fært að ganga enn lengra í almennum niðurskurði ríkisútgjalda er m. a. að við fjárlagagerðina fyrir árið 1984 var gengið mjög langt í að draga saman ríkisútgjöld. Í því sambandi vil ég vekja athygli alþm. á þeirri ákvörðun sem felst í samþykkt fjárlaga fyrir þetta ár, að ríkisaðilum er skylt að lækka launaútgjöld að raungildi um 2.5% og önnur rekstrargjöld um 5%. sú staðreynd að aðeins um 10% af útgjöldum A-hluta ríkissjóðs gengur til stofnframkvæmda og framlaga til framkvæmdasjóða gefur takmarkað svigrúm til niðurskurðar á þessum útgjaldaflokki, bæði vegna þess að búið er að binda stóran hluta þess fjármagns með fyrirframgerðum samningum og að hér er fjöldinn allur af verkefnum og ekki stórar fjárhæðir sem ganga til einstakra viðfangsefna. Stærsti hluti rekstrarútgjalda og framlaga til rekstrar er á sviði heilbrigðis- og menntamála. Það er alveg ljóst í mínum huga að ef menn ætla sér að ná jafnvægi í ríkisfjármálum á næstu árum án þess að auka skattátögur verður að koma til betri nýting fjármuna í þessum málaflokkum. Þá tel ég mjög brýnt að gerð séu gleggri skil á fjárhagsábyrgð aðila og ákvörðunum um framkvæmdir. Bind ég miklar vonir við það starf sem nú fer fram á vegum ríkis og sveitarfélaga um að finna leiðir til breyttrar verkefnaskiptingar og að hún muni leiða til betri nýtingar fjármuna og meiri ábyrgðar en nú er. Þá tel ég að ekki sé fært lengur að ríkissjóður gegni stóru millifærsluhlutverki í verðmyndunarkerfi landsmanna. Það hlýtur að vera öllum til góðs, bæði framleiðendum og kaupendum, að hið rétta kostnaðarverð endurspeglist í söluverði framleiðslunnar. Í þeim ráðstöfunum sem hér eru til umr. var gengið eins skammt og frekast var unnt í að auka átögur á almenning í landinu. Miðað við þær aðstæður sem nú ríkja hjá launafólki er ekki hægt að leggja auknar álögur á það. Sá mikli árangur sem náðst hefur í slagnum við verðbólguna er m. a. að þakka því hvað fólk hefur verið reiðubúið að taka á sig auknar byrðar. Ekki er hægt að ganga öllu lengra í þeim efnum meðan við erum að vinna okkur út úr þeim verðbólguvanda sem hrjáð hefur allt efnahagslíf okkar. Eins og ég hef áður sagt hér á hv. Alþingi er mörgum alþm. meira umhugað um að hrinda af stað útgjaldaskuldbindingu fyrir ríkissjóð heldur en að draga úr útgjöldum. Umfjöllun Alþingis og lagasetning um ýmsa þarfa málaflokka er því miður um of bundin öðrum atriðum en því hver fjármálaáhrif tiltekinnar lagasetningar eru. Við þau skilyrði sem þjóðin býr nú er ekkert svigrúm til slíkrar lagasetningar. Það er löngu tímabært að endurskoða lög sem hafa í för með sér sjálfvirk útgjöld, enda mörg þeirra sett við aðrar aðstæður en ríkjandi eru í dag og sum hver vafalaust úrelt og koma í veg fyrir eðlilega þróun í þjóðfélaginu. Alþm. verða að vera sér meðvitandi um möguleika og vilja fólksins um hvað langt má ganga í að auka skattaálögur á landsmenn í einu eða öðru formi. Því verður ekkert lát á því meðan ég gegni embætti fjmrh. að beitt verði ýtrasta aðhaldi á öllum sviðum útgjalda hjá ríkissjóði. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum leggja áherslu á nauðsyn þess að ströngu aðhaldi verði áfram beitt í ríkisrekstrinum öllum. Það frv. sem hér er til umr. er aðeins áfangi í þeirri viðleitni að ná fullum tökum á vanda ríkissjóðs og þjóðarbúsins. Við höfum orðið að fresta lausn á hluta vandans og dreifa honum yfir lengri tíma, ekki vegna þess að það sé æskilegt heldur af illri nauðsyn. Þess vegna verður nú að snúa sér að því af fyllstu hörku og fyllstu ábyrgð að leysa vandann til frambúðar með nauðsynlegum skipulags- og kerfisbreytingum, m. a. í tengslum við fjárlagagerðina fyrir árið 1985.



Virðulegi forseti. Við gerð fjárlaga tilkynnti ég að ég mundi gefa Alþingi yfirlit yfir stöðu ríkisfjármála eins og hún blasti við eftir fyrsta ársfjórðung 1984. Hart nær tveir mánuðir eru nú liðnir frá því að ég gerði Alþingi grein fyrir breyttum horfum varðandi afkomu ríkissjóðs á þessu ári. Þau breyttu vinnubrögð sem fólust í því að reifa fyrirsjáanlegan vanda svo snemma hafa vissulega vakið athygli þótt reynt hafi verið að gera þau tortryggileg. Þessi vinnubrögð hafa orðið til þess að nú, löngu fyrir mitt ár, hefur tekist að ná samstöðu um aðgerðir sem verulega minnka þann vanda sem við hefðum ella staðið frammi fyrir síðar á árinu. Þar er strax um verulegan ávinning að ræða, hvað sem liður ásökunum í minn garð fyrir að hafa skýrt frá vandanum áður en hann var yfir okkur duninn af fullum þunga, enda er óvíst að tekist hefði að ná saman um úrræði við vandamáli sem ekki mátti opinbera fyrir þjóðinni. Umræður undanfarinna vikna og mánaða um ríkisfjármálin hafa einnig orðið til þess að gerbreyta viðhorfi margra aðila í stjórnkerfinu til sparnaðar og eyðslu. Það hefur ekki farið fram hjá neinum hver vandinn er og hversu mikill hann er og stjórnendur ríkisstofnana og ráðuneyta gera sér nú betur grein fyrir því en áður að það er tilgangslaust að tala um meiri eyðslu og útgjöld, enda hefur stórlega dregið úr ásókn í aukafjárveitingar, sem orðnar voru að hreinni plágu þegar ég kom fyrst í fjmrn. fyrir tæpu ári. Sú staðreynd er einnig til marks um það, að þrátt fyrir að halli blasi við hjá ríkissjóði í heild eru einstakir fjárlagaliðir hjá langflestum ráðuneytum og stofnunum mun raunhæfari og marktækari en um árabil. En hverjum hefur dottið í hug að takast mundi að leiðrétta allar fjárlagaskekkjur fyrri ára á einu bretti í fjárlögum þessa árs? Slíkur bjartsýnismaður var ég a. m. k. ekki. Ég held að skynsamlegt sé fyrir þingheim að skyggnast eilítið inn í baksvið þessa máls alls og þær efnahagslegu hræringar sem það mynda. Hvernig stendur á því að ríkissjóður, þ. e. A-hluti hans, var kominn í alvarlegan halla á árinu 1983 sem ekki er enn séð fyrir endann á og við erum raunar að súpa seyðið af nú þegar við glímum við aðsteðjandi vanda? Ástæðan er í raun og veru sáraeinföld, eins og hv. þm. Lárus Jónsson, formaður fjvn., hefur margbent á en margir þverskallast við að skilja. Hún er sú, að með minnkandi þjóðarframleiðslu og þjóðartekjum hefur veltan í þjóðfélaginu stórminnkað. Þegar jafnhliða er tekið á umframneyslunni í þjóðfétaginu, sem birtist í formi viðskiptahalla við útlönd, eins og gert var í fyrra minnkar veltan enn. Umframeyðslan var einkenni á ferli síðustu ríkisstj. bæði í blíðu og stríðu og á þessu sjúkdómseinkenni nærðist ríkissjóður, því stærsti hluti tekna ríkissjóðs eru óbeinir skattar af veltunni í landinu. Þegar byrjað var að takast á við umframneysluna, sjúkdómseinkennið, hlutu því tekjur ríkissjóðs að minnka, en útgjöldin eru hins vegar í mun ríkari mæli óháð sveiflum í veltu, eins og allir þekkja. Við þessa tekjulækkun vegna minni veltu bættist síðan sú staðreynd að óhjákvæmilegt var að draga úr skattheimtu, eins og ríkisstj. gerði á síðasta ári. Til þess að mæta þessu samanlagða tekjutapi, sem gæti numið á fjórða milljarð kr., var við fjárlagagerð fyrir þetta ár ráðist skipulega í meiri niðurfærslur útgjalda á ýmsum sviðum en lengi hefur verið árætt. Því verkefni er að sjálfsögðu ekki lokið og verður haldið áfram í fjárlagagerðinni fyrir næsta ár sem nú fer senn að hefjast. Við hljótum að stefna að því að leysa hluta þess vanda sem eftir er í fjárlögum næsta árs. Við meðferð hins fyrirsjáanlega fjárlagahalla hafa menn gjarnan spurt hvort leggja ætti á nýja skatta. Mitt viðhorf í því efni hefur alltaf verið skýrt. Ég er andvígur nýjum sköttum. Í hnotskurn eru þeir kostir sem staðið er frammi fyrir eftirfarandi: Á að leggja nýja skatta á atmenning ofan á þá kjararýrnun sem varð á síðasta ári og gera almenningi þannig erfiðara fyrir og setja jafnvel samkomulagið við vinnumarkaðinn í hættu? Eða á að fresta hluta vandans með lánum og víkja þar með frá upphaflegum áformum ríkisstj. í lánamátum, þótt það þýði e. t. v. nokkra áhættu varðandi önnur markmið? Þetta eru ekki glæsilegir valkostir og ekkert gamanmál að gera hér upp á milli. En miðað við allar aðstæður og lífssannfæringu mína hlaut síðari leiðin að verða fyrir valinu, að því marki sem ekki náðist að leysa vandann með lækkun útgjalda og niðurskurði. Það er hvorki stefna ríkisstj. né Sjálfstfl. að íþyngja almenningi frekar með sköttum. Í ræðu minni hér á hv. Alþingi í marsmánuði s. l., þegar afkoma ríkissjóðs fyrir árið 1983 var til umr., gerði ég grein fyrir þeim fyrirséða fjárhagsvanda sem væri hjá A-hluta ríkissjóðs á þessu ári að óbreyttu. Endurskoðuð áætlun gerði ráð fyrir að greiðsluhallinn gæti numið allt að 2.1 milljarði kr. Meginskýringar á þeim breyttu horfum til hins verra í ríkisfjármálum frá því að fjárlög fyrir árið 1984 voru afgreidd hér á Atþingi mátti rekja til eftirfarandi þátta: Ekki hafði við afgreiðstu fjárlaga verið gert ráð fyrir útgjöldum sem mundu lenda á ríkissjóði að óbreyttu og ýmis útgjöld voru ekki að fullu þekkt. Við afgreiðslu fjárlaga var stefnt að lækkun útgjalda sem óvíst er að nái fram að ganga. Óvíst var hvort innlend fjáröflun mundi gefa ríkissjóði það fjármagn sem ráð var fyrir gert. Á undanförnum árum hefur ámóta fjárhagsvandi blasað við í ríkisfjármálum innan fjárlagaársins. Þeim vanda hefur verið mætt að meginhluta til með því að tekjur ríkissjóðs hafa orðið hærri en fjárlög ársins hafa gert ráð fyrir vegna þess að ríkissjóður hefur hagnast á þeirri óðaverðbólgu sem geisað hefur hér á landi á undanförnum árum. Einnig hefur verið gripið til taumlausra aukafjárveitinga eins og ég hef margoft bent á og ég tel stórvarhugaverðar. En nú horfir öðruvísi við sem betur fer. Tekist hefur nú á örskömmum tíma með samstilltu átaki fólksins í landinu og ríkisstj. að ná verðbólgunni verulega niður. Ríkissjóður er hættur að hagnast á mestu meinsemd efnahagslífsins, óðaverðbólgu og taumlausum viðskiptahalla. Þessar breyttu forsendur gera þær kröfur til ríkisstj. og alþm. að sá þáttur í útgjöldum þjóðarinnar sem við höfum umsjón með fyrir hönd landsmanna aðlagi sig að breyttum aðstæðum í efnahagsmálum okkar. Vegna þessara breyttu aðstæðna taldi ég það skyldu mína sem fjmrh. að gera Alþingi grein fyrir fyrirséðum fjárhagsvanda hjá ríkissjóði á þessu ári og fá fram vilja ríkisstj. og Alþingis um lausn á honum. Menn verða að gera sér grein fyrir því að þær aðstæður eru nú ekki fyrir hendi að fjmrh. geti vænst þess að sá þjóðhagsvandi sem nú steðjar að leysist af sjálfu sér, heldur verður að grípa til aðgerða. Það frv. sem hér er til umr. um ráðstafanir í ríkisfjármálum, peninga- og lánsfjármálum fjallar um till. stjórnarflokkanna um lausn á þeim fyrirséða fjárhagsvanda. Hæstv. forsrh. hefur gert ítarlega grein fyrir efnisatriðum þessa frv. sem hér er til umr. og horfum í efnahags- og peningamálum þjóðarinnar um þessar mundir. Ég mun því ekki rekja hér einstakar greinar frv. Þó vil ég leggja áherslu á að þær ráðstafanir sem frv. gerir ráð fyrir til að mæta fyrirséðum greiðsluhalla ríkissjóðs gera ráð fyrir miklum niðurskurði útgjalda. Æskilegt hefði verið að ganga enn lengra í þeim efnum en gert er. Ástæðan fyrir því að ekki var talið fært að ganga enn lengra í almennum niðurskurði ríkisútgjalda er m. a. að við fjárlagagerðina fyrir árið 1984 var gengið mjög langt í að draga saman ríkisútgjöld. Í því sambandi vil ég vekja athygli alþm. á þeirri ákvörðun sem felst í samþykkt fjárlaga fyrir þetta ár, að ríkisaðilum er skylt að lækka launaútgjöld að raungildi um 2.5% og önnur rekstrargjöld um 5%. sú staðreynd að aðeins um 10% af útgjöldum A-hluta ríkissjóðs gengur til stofnframkvæmda og framlaga til framkvæmdasjóða gefur takmarkað svigrúm til niðurskurðar á þessum útgjaldaflokki, bæði vegna þess að búið er að binda stóran hluta þess fjármagns með fyrirframgerðum samningum og að hér er fjöldinn allur af verkefnum og ekki stórar fjárhæðir sem ganga til einstakra viðfangsefna. Stærsti hluti rekstrarútgjalda og framlaga til rekstrar er á sviði heilbrigðis- og menntamála. Það er alveg ljóst í mínum huga að ef menn ætla sér að ná jafnvægi í ríkisfjármálum á næstu árum án þess að auka skattátögur verður að koma til betri nýting fjármuna í þessum málaflokkum. Þá tel ég mjög brýnt að gerð séu gleggri skil á fjárhagsábyrgð aðila og ákvörðunum um framkvæmdir. Bind ég miklar vonir við það starf sem nú fer fram á vegum ríkis og sveitarfélaga um að finna leiðir til breyttrar verkefnaskiptingar og að hún muni leiða til betri nýtingar fjármuna og meiri ábyrgðar en nú er. Þá tel ég að ekki sé fært lengur að ríkissjóður gegni stóru millifærsluhlutverki í verðmyndunarkerfi landsmanna. Það hlýtur að vera öllum til góðs, bæði framleiðendum og kaupendum, að hið rétta kostnaðarverð endurspeglist í söluverði framleiðslunnar. Í þeim ráðstöfunum sem hér eru til umr. var gengið eins skammt og frekast var unnt í að auka átögur á almenning í landinu. Miðað við þær aðstæður sem nú ríkja hjá launafólki er ekki hægt að leggja auknar álögur á það. Sá mikli árangur sem náðst hefur í slagnum við verðbólguna er m. a. að þakka því hvað fólk hefur verið reiðubúið að taka á sig auknar byrðar. Ekki er hægt að ganga öllu lengra í þeim efnum meðan við erum að vinna okkur út úr þeim verðbólguvanda sem hrjáð hefur allt efnahagslíf okkar. Eins og ég hef áður sagt hér á hv. Alþingi er mörgum alþm. meira umhugað um að hrinda af stað útgjaldaskuldbindingu fyrir ríkissjóð heldur en að draga úr útgjöldum. Umfjöllun Alþingis og lagasetning um ýmsa þarfa málaflokka er því miður um of bundin öðrum atriðum en því hver fjármálaáhrif tiltekinnar lagasetningar eru. Við þau skilyrði sem þjóðin býr nú er ekkert svigrúm til slíkrar lagasetningar. Það er löngu tímabært að endurskoða lög sem hafa í för með sér sjálfvirk útgjöld, enda mörg þeirra sett við aðrar aðstæður en ríkjandi eru í dag og sum hver vafalaust úrelt og koma í veg fyrir eðlilega þróun í þjóðfélaginu. Alþm. verða að vera sér meðvitandi um möguleika og vilja fólksins um hvað langt má ganga í að auka skattaálögur á landsmenn í einu eða öðru formi. Því verður ekkert lát á því meðan ég gegni embætti fjmrh. að beitt verði ýtrasta aðhaldi á öllum sviðum útgjalda hjá ríkissjóði. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum leggja áherslu á nauðsyn þess að ströngu aðhaldi verði áfram beitt í ríkisrekstrinum öllum. Það frv. sem hér er til umr. er aðeins áfangi í þeirri viðleitni að ná fullum tökum á vanda ríkissjóðs og þjóðarbúsins. Við höfum orðið að fresta lausn á hluta vandans og dreifa honum yfir lengri tíma, ekki vegna þess að það sé æskilegt heldur af illri nauðsyn. Þess vegna verður nú að snúa sér að því af fyllstu hörku og fyllstu ábyrgð að leysa vandann til frambúðar með nauðsynlegum skipulags- og kerfisbreytingum, m. a. í tengslum við fjárlagagerðina fyrir árið 1985.



Herra forseti. Það frv. sem hér er á dagskrá kom fyrir augu hv. alþm. í gær. Forustumenn stjórnarandstöðuflokkanna fengu málið að vísu aðeins fyrr í hendur sem trúnaðarmál. Hér er um að ræða allviðamikið mál svo að það tekur að sjálfsögðu nokkurn tíma að átta sig á öllum efnisatriðum þess. Við þessa umr. er því vafalaust eitthvað af atriðum sem ætti að ræða sérstaklega en ekki verður til skila haldið sem skyldi vegna þess hvað málið hefur verið skamman tíma til meðferðar. Tími gefst hins vegar til að ræða málið síðar við aðrar umræður hér í þinginu þegar hv. þingnefndir hafa fjallað um málið. Hæstv. fjmrh. komst þannig að orði hér áðan í ræðu sinni að hann hafi ekki verið slíkur bjartsýnismaður að hann tryði því að jafnvægi næðist í ríkisfjármálunum á árinu 1984. Í þessum efnum koma orð hæstv. fjmrh. ekki heim og saman við stefnuyfirlýsingu ríkisstj. Steingríms Hermannssonar, en það er sú ríkisstj. sem hæstv. ráðh. á þó sæti í. Þar segir með leyfi hæstv. forseta um ríkisfjármál: „Gerð fjárlaga fyrir árið 1984 miðist við að ná jafnvægi á ný í ríkisfjármálum.“ Þetta skrifaði hæstv. fjmrh. niður og samþykkti um leið og hann settist inn í ríkisstj. Það er bersýnilegt að hann hefur þegar það gerðist verið sá bjartsýnismaður að búast við því að jafnvægi næðist í ríkisfjármálum á árinu 1984. Þegar hann svo gekk frá fjárlögum fyrir árið 1984 þá gerði hann ráð fyrir því að halli yrði á fjárlögum upp á 406 millj. kr. og útgjöld fjárlaga yrðu 18.3 milljarðar kr. Aðeins tveimur mánuðum seinna, eftir að hæstv. fjmrh. hafði gengið frá hinu atfullkomna frv. til fjárlaga fyrir árið 1984, kom í ljós að útgjöldin höfðu ekki lækkað heldur hækkað svo stórkostlega að tölur sem áður voru í kringum 18 milljarðar voru komnar um og yfir 20 milljarða kr. Niðurstaðan í þessu dæmi, sem hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. leggja hér fyrir, er sú að það er halli á ríkissjóði á þessu ári upp á einn milljarð kr. þrátt fyrir þær ráðstafanir sem ríkisstj. er hér að gera grein fyrir. Ég vil hér, herra forseti, fara yfir níu meginatriði í sambandi við þetta frv. og ríkisfjármálin eru eitt af þeim mörgu atriðum. Það er greinilegt af þessu frv. að ríkisstj. hefur gefist upp á að taka á ríkisfjármálavandanum. Þar er í raun og veru enginn vandi leystur. Öllu er vísað á framtíðina, börn okkar og barnabörn, með erlendum lántökum og það sem þá stendur eftir er lagt á þá sem síst skyldi í þjóðfélaginu, þ. e. annars vegar sjúklinga sem eru afhentir hæstv. heilbrrh. sem frjáls gjaldstofn skv. því lagafrv. sem hér liggur fyrir með stórfelldum hækkunum á landbúnaðarafurðum og með hækkunum á þjónustu almannatrygginganna eins og tannviðgerðum. Þar eru lausnirnar sem ríkisstj. hefur fundið. Hæstv. fjmrh. var svo vinsamlegur að skýra okkur frá því fyrir nokkrum vikum í umr. utan dagskrár að þegar gatið yrði brúað, vandinn yrði leystur þá mundi þjóðin fá að sjá ógnvekjandi bola. Hann skellti sér þannig í dýraríkið og brá sér í hástemmdar bókmenntalegar samlíkingar og seildist þetta langt, að líkja ríkisstj. við ógnvekjandi bola sem bráðum mundi mæta hv. Alþingi og landsmönnum öllum. Þegar varaformaður Sjálfstfl. hins vegar heldur fund á Seltjarnarnesi þá er skipt um í dýraríkinu. Þá er það ekki lengur ógnvekjandi boli heldur lítil mús sem ríkisstj. sýnir með þessum aðgerðum sínum. Ég held í raun og veru, herra forseti, að skýrasta einkunnin, sem hægt er að gefa þessu ríkisfjármálafrv., komi fram í ræðu varaformanns Sjálfstfl. á fundi Sjálfstæðisfélaganna á Seltjarnarnesi í gærkvöldi. Frá þessari ræðu er sagt í Morgunblaðinu í dag og hv. þm. Friðrik Sophusson segir skv. frásögn Morgunblaðsins: „Þetta tók um tvo mánuði og þá fæddist lítil mús.“ síðan segir: „Friðrik deildi í ræðu sinni hart á efnahagsaðgerðir ríkisstj., aðdraganda þeirra og benti á þær hættur sem fram undan gætu verið vegna þeirra gífurlegu erlendu lántaka sem fyrirhugaðar væru. Hann fjallaði enn fremur um innanflokksmál Sjálfstfl. og ríkisstjórnarsamstarfið og sagði grundvallaratriði nú að flokkurinn næði saman innbyrðis.“ Hinn samhenti og sterki flokkur þarf sem sagt að snúa sér núna að því meginverkefni að reyna að ná saman innbyrðis að mati varaformanns Sjálfstfl. Og hann heldur áfram: „og nefndi landbúnaðarmál sem dæmi um þann málaflokk sem mikil óeining ríkir um.“ Þá ræddi hann einnig um formann Sjálfstfl., en það kemur ekki efnahagsvandamálum við svo að ég sleppi því hér úr þessum upplestri. Síðan sagði varaformaður Sjálfstfl. „er hann hafði lýst skoðunum sínum á efnahagsaðgerðunum að hann teldi að reynslan ætti nú að kenna Sjálfstæðismönnum nokkra lexíu. Verið væri að ýta vandanum á undan sér sem þýddi að Sjálfstfl. „kæmi buxnalaus til næstu kosningabaráttu“. Hann sagði að nú ætti að setjast niður og endurskoða stjórnarsáttmálann. Sjálfstfl. yrði síðan að ná samstöðu í mikilsverðum málum, t. a. m. landbúnaðarmálum, og ekki væri hægt að ætlast til að unnt yrði að ná samstöðu með Framsókn þegar samstaða væri ekki fyrir hendi innbyrðis.“ Hérna er auðvitað komin skýringin á því hvað glíman við gatið hefur verið löng og erfið og ströng. Íhaldið hefur ekki getað komið sér saman innbyrðis og þess vegna hefur Sjálfstfl. ekki getað komið sér saman um lausn vandans gagnvart Framsfl. En varaformaður Sjálfstfl. hefur nóg í pokahorninu og hann sagði fleira. Hann sagði skv. frétt Morgunblaðsins „að síðan ætti að setjast að samningaborði með Framsókn um hin stóru úrlausnarmál. Ef Framsókn væri ekki tilbúin til raunhæfra aðgerða ætti Sjálfstfl. ekki að hika við að tala við aðra flokka og ef ekki næðist saman með þeim ætti hann að leita nýs umboðs frá íslenskri þjóð. Þá sagði varaformaðurinn að í frv. ríkisstj. væri ekki gert ráð fyrir stórum útgjaldaliðum sem fyrirsjáanlega þyrfti einnig að taka erlend lán fyrir. Í húsnæðislánapakkann vantaði t. d. enn 300–400 millj. kr. ef standa ætti við digrar yfirlýsingar félmrh.“ - Digrar yfirlýsingar félmrh. - það var orðið sem var notað. „Þá væri óleystur vandi útgerðarinnar, en lausaskuldir hennar væru nú taldar nema 400–500 millj. kr. Hann sagði enn fremur að nýir útreikningar Þjóðhagsstofnunar á þjóðarframleiðslu, sem náð hefði hlutfalli erlendra skulda af þjóðarframleiðslu niður í 59.6%, væru ekki „búmannslegar“ og þar teflt á tæpasta vað, hvort sem það væri gert til að hlífa yfirlýsingaglöðum ráðh. eða í öðrum tilgangi.“ Hér er varaformaður Sjálfstfl. bersýnilega að segja það að útreikningar Þjóðhagsstofnunar hafi verið gerðir til þess að halda yfirlýsingaglöðum ráðh., þ. e. fjmrh., í embætti. Hæstv. fjmrh. var búinn að lýsa því yfir að hann mundi segja af sér ef skuldahlutfall þjóðarinnar færi fram yfir 60%. Þjóðhagsstofnun fann nýja tölu. Og varaformaður Sjálfstfl. segir að þar sé teflt á tæpasta vað, hvort sem það væri gert til að hlífa yfirlýsingaglöðum ráðherra - ekki ráðherrum - eða í öðrum tilgangi. M. ö. o. hæstv. fjmrh. situr, en hann situr áfram út á útreikninga Þjóðhagsstofnunar. Staðan er sú í þessum málum varðandi ríkisfjármálin, herra forseti, að gatinu hefur ekki verið lokað. Ríkisfjármálavandinn er óleystur. Gatinu er að segja má snúið í aðrar áttir. Það er aukinn halli á viðskiptum okkar við umheiminn og stórkostlega auknar erlendar lántökur. Loforðið um jafnvægi ríkissjóðs í ár er svikið og það er viðurkennt í grg. frv. að vandi ríkissjóðs stafi m. a. af lífskjaraskerðingunni. Varaformaður Sjálfstfl. hefur gefið þá yfirlýsingu skv. fréttum Morgunblaðsins í dag og Dagblaðsins í dag að á eins árs afmæli ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar þurfi að endurskoða þetta plagg, þetta framsóknargræna plagg sem heitir Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar 26. maí 1983. Það er komið svo að þetta plagg er ónýtt. Það er búið að svíkja svo mikið í þessu plaggi að það þarf að fara að endurskoða hlutina. Svo lengi hélt hin trausta, sterka stjórn sem allan vanda ætlaði að leysa hér í efnahags- og atvinnumálum þessarar þjóðar. Hraklegust er þó útreiðin að mörgu leyti í ríkisfjármálum. Það er enginn vandi leystur. Annar þáttur, herra forseti, sem ég ætla að gera hér að umtalsefni á eftir ríkisfjármálunum eru erlendu lántökurnar sérstaklega. Hlutfallstalan er lækkuð til að bjarga ríkisstj. fyrir horn og koma tölunni niður fyrir 60%. Með því er látið í veðri vaka af ráðh. að í raun og veru hafi engin hækkun orðið á erlendu skuldunum. Þær séu í raun og veru óbreyttar frá því sem áður var og þetta sé allt í besta lagi. En hvernig horfir þetta við? Hvað er hér að gerast? Hvað þýðir það þegar teknir eru 2 milljarðar kr. í erlendar lántökur? Hvað þýðir það? Það þýðir, ef við miðum við þorskútflutning landsmanna, það jafngildir um 68 millj. dollara eða 20% af öllum þorskútflutningi landsmanna. Þessi erlenda lántaka jafngildir um 20% af öllum þorskútflutningi landsmanna, okkar dýrmætustu útflutningsvöru. 20% af þessum dýrmæta fiski, þessari útflutningsvöru, eru tekin og tekin erlend lán fyrir því. Fimmti hver þorskur sem er dreginn á land fer í þessa óráðsíu og þessar erlendu lántökur ef þær væru greiddar hér og nú. En það má líka meta þetta öðruvísi. Þjóðarframleiðslan á Ístandi er 66 milljarðar kr. Vinnandi menn á Íslandi eru 115 þús. Verðmætasköpunin er 574 þús. kr. á mann. Þessi 2 milljarða erlenda lántaka jafngildir verðmætasköpun 3500 launamanna í heilt ár. Erlend lán sem samsvara allri verðmætasköpun 3500 launamanna í heilt ár eða fimmtungi af öllum þorskútflutningi landsmanna. Og svo eru menn að láta eins og ekkert sé, að þetta sé í raun og veru allt í lagi vegna þess að einhver tala hafi verið færð niður fyrir 60%. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að erlendar lántökur þessarar þjóðar hafi mjög lengi, m. a. í tíð fyrrv. ríkisstj., verið á verulegu hættustigi. En ég vil spyrja menn: Hversu langt á að ganga þegar farið er að taka erlend lán til að borga kaup opinberra starfsmanna eins og verið er að gera hér og rekstur ríkissjóðs? Eru engin takmörk til í þessu efni? Í þessu kveri hér, þessu fölgræna kveri, þar stendur: „Aðhalds verði gætt í erlendum lántökum og þær bundnar við hagkvæmar framkvæmdir“. Hvar eru hagkvæmar framkvæmdir, hæstv. forsrh. í þessu plaggi? Hvaða hagkvæma framkvæmd er nefnd í þessu plaggi á nafn? Það er eins og venja er þannig í lánsfjárlögum að það eru nefndar og tilgreindar þær hagkvæmu framkvæmdir sem á að verja erlendum lántökum í. Hvaða hagkvæmar framkvæmdir eru nefndar á nafn í þessu plaggi? Ein - Hitaveita Rangæinga 11 millj. kr. Að öðru leyti er hér um að ræða heildarupphæðir, m. a. til rekstrarútgjalda. Ég vil í þessu sambandi minna á að þær erlendu lántökur sem ríkisstj. er núna að taka ganga til sex atriða sem aldrei hafa verið tekin erlend lán í áður, aldrei nokkurn tíma. Í fyrsta lagi hefur uppgjör á milli ríkisstofnana aldrei áður farið fram í erlendum lánum, á milli Innheimtustofnunar sveitarfélaga og Tryggingastofnunar ríkisins. Ég þekki það vandamál dálítið, milli Innheimtustofnunar sveitarfélaga og Tryggingastofnunar ríkisins. Og það varð auðvitað að leysa. En það að leysa þetta með erlendum lántökum er auðvitað með öllu forkastanlegt, og að ætla Jöfnunarsjóði sveitarfélaga að taka lán í þessu skyni. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga hefur náttúrulega aldrei fyrr verið látinn taka lán með þessum hætti sem hér er gerð till. um Þannig er verið að hengja aukapinkil á sveitarfélögin af þeirri ríkisstj. sem mest gumar og geipar um Sjálfstæði sveitarfélaga. Hún er að leggja þarna aukapinkil á sveitarfélögin í landinu með því að láta Jöfnunarsjóð sveitarfélaga taka erlent lán. Þetta er nýlunda. Menn tala um að verið sé að borga meðlagsskuldir með erlendum lánum. Ég vil ekki taka þannig til orða. Ég tel að það sé í raun og veru verið að skekkja þá mynd sem rétt er af þessu vandamáli, að það er verið að gera hér upp á milli ríkisstofnana með alveg ákveðnum hætti og stofnunar sveitarfélaga. Annað atriði, sem ég hygg að ekki hafi áður verið teknar til erlendar lántökur í stórum stíl, eru skipaviðgerðir upp á 150 millj. kr. Auðvitað verður að tryggja gang skipasmíðastöðva. Auðvitað verður að sjá til þess að okkar að mörgu leyti ágæti skipasmíðaiðnaður stöðvist ekki. En hér er gert ráð fyrir því að skipaviðgerðir fái 150 millj. kr. í sinn hlut með erlendum lántökum. Þriðja atriðið sem ég ætla að nefna, sem aldrei hefur áður verið á blaði í sambandi við erlendar lántökur, eru húsnæðislánin. Það hefur aldrei fyrr gerst að nokkur félmrh. hafi verið í þvílíkri kastþröng að hann hafi orðið að fá erlend lán til að borga fólki lán úr Byggingarsjóði ríkisins eða Byggingarsjóði verkamanna svo það geti byggt eða keypt íbúðir. Það hefur aldrei nokkurn tíma komið til tals, fullyrði ég, að taka erlend lán í þessu skyni. Það eru ekki nema örfáir dagar síðan hæstv. félmrh. sagði: „Ég trúi því að allir tekjustofnar byggingarsjóðanna haldi.“ Svo kemur hann örfáum dögum síðar og þá eru það erlend lán til að bjarga byggingarsjóðunum við. Ja, þvílík útgerð, þvílík útgerð. Fjórða atriðið sem er nýlunda í þessu efni er það að ákveða að hallinn á ríkissjóði verði borgaður með erlendum lántökum, vegna þess að með þessu móti er verið að borga niður ferðamannagjaldeyri með erlendum lánum. Það er verið að taka lán til að leyfa sér þann lúxus að fella niður álag á ferðamannagjaldeyri. Og það er verið að taka lán til að lækka skatta á skrifstofu- og verslunarhúsnæði. Og það er verið að taka erlend lán til að borga niður og lækka skatta fyrirtækjanna í landinu. Fimmta atriðið sem ég ætlaði að nefna, sem ég tel nýlundu og brautryðjendastarf þessarar ríkisstj., það er að taka erlend lán til að standa undir lausaskuldum bænda. Hvað eru lausaskuldir bænda? Það eru viðskiptaskuldir m. a., verulegar viðskiptaskuldir og vandi sem hefur hlaðist upp á liðnum árum. Það á að taka erlend lán til að borga kostnaðinn við rekstur landbúnaðarins á liðnum árum. Þetta er nýlunda, þetta hefur ekki áður verið gert. Í sjötta lagi er gert ráð fyrir því að rekstrarkostnaður útgerðarinnar verði greiddur með erlendum lánum. Og þetta er úrræði ríkisstj. sem hefur þessa stefnu, með leyfi hæstv. forseta orðrétt úr þessu kveri: „Aðhalds verði gætt í erlendum lántökum og þær bundnar við hagkvæmar framkvæmdir.“ Ja, þvílík útreið á einu ári. Þvílík niðurlæging, miðað við það sem menn höfðu sett sér í upphafi í þessu efni. Ég vil spyrja hæstv. forsrh.: Eru engin takmörk fyrir því til hvers menn sækja erlent lánsfé hér? Eru engin takmörk? Hver eru hin pólitísku takmörk ríkisstj. í þessu efni? Hvar eru mörkin, hversu langt getur hún hugsað sér að ganga í erlendum lántökum? Getur hún hugsað sér að borga hvað sem er með erlendum lánum? Ég óska eftir því að hæstv. forsrh. og fjmrh. birti skilgreiningu á því hversu langt er hægt að ganga í þessu efni. Hvar eru mörkin þegar menn eru farnir að borga niður ferðamannagjaldeyri með erlendum lánum og lausaskuldir bænda og húsnæðislán og rekstur ríkissjóðs? Ég sé ekki hvar mörkin eru. Þriðja atriðið, herra forseti, sem ég ætla að gera hér að umtalsefni snertir kjarasamningana og kemur í beinu framhaldi af og er í tengslum við þetta frv. Með frv. fylgir grg. og tafla á bls. 18. Þar kemur greinilega fram að kaupmáttur launa verður 2% lægri en gert hafði verið ráð fyrir við gerð kjarasamninganna 21. febr. s. l. Í þeim var byggt á þeirri forsendu að menn héldu sama kaupmætti og á fjórða ársfjórðungi 1983. Með þeim ráðstöfunum sem hér eru á blaði og nánar verða raktar er ríkisstj. í raun og veru að segja kjarasamningunum upp. Kaupmáttarskerðingin verður um 2% frá því sem gert var ráð fyrir. Hér er um að ræða árás á þá hófsömu kjarasamninga sem gerðir hafa verið. Og það er sérstaklega alvarlegt að þessi árás skuli gerð í sama frv. og ríkisstj. flytur till. um sérstakar úrbætur vegna láglaunafólks í landinu. Ég tel að ríkisstj. sé með þessu að storka verkalýðshreyfingunni í landinu, sýna henni einstaka lítilsvirðingu. Yfirlýsingar ráðh. um Singapore norðursins og auglýsingabæklingarnir um hið lága og ódýra vinnuafl á Íslandi eru eins og svipuhögg framan í hvern ærlegan mann sem hefur með að gera málefni verkalýðs og launafólks í þessu landi. Þessi ríkisstj. er núna með þessu frv. enn þá einu sinni að ráðast að þessu fólki, samtökum launafólks á Íslandi. Þetta er þriðja meginatriðið, herra forseti, sem ég vil gera að umtalsefni. Fjórða meginatriðið sem ég ætla hér að gera að umtalsefni er sérstök árás frv. á láglaunafólkið, alveg bein árás á láglaunafótkið sérstaklega í landinu. Það fyrsta er niðurskurður á tannviðgerðakostnaði. Hér er um að ræða mjög tilfinnanlegt atriði, ekki bara fyrir láglaunafólk heldur fyrir launafólk í landinu atmennt. Það er lúalegt að fara sérstaklega í það í þessu frv. að skerða kostnað við tannréttingar. Á undanförnum árum hefur það færst mjög í vöxt af ýmsum ástæðum að það þarf að vinna að tannréttingum á börnum og unglingum. Hér er um að ræða kostnað sem er venjulegu heimilli oft á tíðum algjörlega ofviða, algjörlega ofviða. En það er þetta fólk sem er sett í skotskífuna af ríkisstj., það eru lækkuð sérstaklega framlög til þeirra sem þurfa á þessari þjónustu að halda. Hér er þó ekki um að ræða tannviðgerðir sem stafa af því að menn hafi hirt tennur sínar illa eða vanda sem stafi af trassaskap. Hér er um að ræða óviðráðanlegt vandamál sem verður að leysa. Þess vegna er það alveg furðulegt að ríkisstj. skuli sérstaklega rífa þennan þátt út úr sem snýr að tannréttingunum. Annað atriði sem snýr alveg sérstaklega að láglaunafólki, gömlu fólki og öryrkjum og fötluðum í landinu er veruleg hækkun lyfja. Um hana hefur nokkuð verið rætt að undanförnu. Ég heyrði ekki í ræðu hæstv. forsrh. hvort hann nefndi það sérstaklega núna hver væri hækkun á lyfjum en það hafði komið fram áður að það stæði til. Ég vil spyrja hæstv. forsrh.: Hver er sú lyfjahækkun sem gert er ráð fyrir í forsendum þessa frv.? Fjórða atriðið sem sérstaklega beinist gegn láglaunafólki í landinu er hækkun gjalda í heilbrigðisþjónustunni, úr 25 kr. í 75. kr. hjá heimilislæknum og úr 100 í 300 kr. hjá sérfræðingum og á göngudeildum. Það er fjöldinn allur af fólki í landinu, því miður, sem verður að sækja göngudeildarþjónustu aftur og aftur. M. a. er um það að ræða t. d. með geðsjúklinga að þeir verða að koma reglulega í viðtöl og meðferð á sínar stofnanir. Er það ætlun ríkisstj. að taka fullt gjald af þessu fólki, 300 kr. í hvert skipti sem það kemur inn á þessar stofnanir? Ætli hæstv. forsrh. gæti svarað því hvort það stendur til að taka fullt gjald af þessu láglaunafólki í hvert skipti sem það fer inn á þessar stofnanir og nýtur þjónustu sérfræðinga á göngudeildum? Á að fella þetta gjald niður af og til af þessu fólki eða á að taka það af því í hvert einasta skipti? Ein grein í þessu frv. lætur ekki mikið yfir sér og forsrh. hafði ekki mikið fyrir því að gera grein fyrir henni hér áðan. Og grg. frv. er nú í einu orði sagt léleg. En í grg. frv. er fjallað um sjúkradagpeninga og þar segir um 8. gr.: „Í till. frv. felst einkum að atvinnurekendur beri yfirleitt sjúkratryggingarkostnað 14 fyrstu veikindadagana í stað 10 nú, enda hafi launþegi verið óvinnufær 21 dag í stað 14 áður. Áætlað er að þessi breyting spari almannatryggingum 25 millj. kr. á ári. Þessi lenging á biðtíma eftir sjúkradagpeningum mun fyrst og fremst minnka þann rétt sem atvinnurekendur eiga til dagpeninga. Í kjarasamningum er launþegum yfirleitt tryggður réttur til launa í allt að þrjár vikur verði þeir veikir.“ Þetta er 8. gr. frv. Forsrh. sagði svo sem ekki neitt um hana, þessa lækkun á sjúkradagpeningum. En hvað er hér að gerast? Þessi niðurskurður á sjúkradagpeningum bitnar alveg sérstaklega á þremur hópum einstaklinga í þjóðfélaginu. Það eru ekki atvinnurekendur. Hvaða fólk er það? Það er í fyrsta lagi verkafólk sem hefur unnið tiltölulega mjög skamman tíma. Það fólk missir eftir þessu frv. rétt til sjúkradagpeninga og biðtíminn eftir sjúkradagpeningum lengist frá því sem verið hefur. Þarna fann ríkisstj. fólkið sem var upplagt að leggja byrðar á núna, klípa nokkrar milljónir af þeim launamönnum sem ekki hafa unnið sér inn rétt til sjúkradagpeninga. Á þetta er ekki minnst einu aukateknu orði í grg. frv. og sagt að aðallega komi þetta niður á atvinnurekendum. En það eru fleiri en launamenn og verkamenn sem hafa unnið skamman tíma sem missa rétt með þessari grein. Það er einn stærsti vinnuhópurinn í þjóðfélaginu sem einnig missir rétt með þessari grein og það eru húsmæður. Húsmæður missa verulegan rétt eftir þessari grein. Það eru tugir þúsunda kvenna í þjóðfélaginu sem eru sérstaklega gerðar að skotskífu með þessari grein eins og hún hér lítur út. Það er ekki minnst á það. Það er sagt: Það eru aðallega atvinnurekendur sem missa hér rétt, aðallega atvinnurekendur. En húsmæðurnar, sem ekki eru á launum hjá einhverjum atvinnurekanda utan heimilis, þær eru þarna að missa verulegan rétt. Og það eru fleiri. Námsmenn eru þarna einnig að missa rétt til sjúkradagpeninga. Með þessu ákvæði verða menn án sjúkradagpeninga í 14 daga í stað 11 daga áður og þeir þurfa að vera óvinnufærir 21 dag í stað 14 áður til að fá þessa sjúkradagpeninga sem eru svo sem eins og ekki neitt og í rauninni smán þegar allt kemur til alls. Þannig er verið að lengja biðtímann eftir sjúkradagpeningum, menn þurfa að vera lengur veikir en áður en þeir geta fengið sjúkradagpeninga. Ætli ríkisstj. öll, hver einasti maður þar, og þm. stjórnarflokkanna hafi gert sér grein fyrir því að það er fyrir skitnar 25 millj. kr. verið að sarga í þetta láglaunafólk sem ekki hefur áunnið sér rétt til sjúkradagpeninga, námsmenn og húsmæður? Þetta fólk er verið að plokka. Það er lítið sem hundstungan finnur ekki, segir einhvers staðar. Það á við í þessu efni. Síðasta atriðið sem sérstaklega snýr að láglaunafólki er sú hækkun á verði landbúnaðarafurða sem ákveðin hefur verið. Þetta er hækkun sem fæst með því að skera niður niðurgreiðslur um 185 millj. kr. Og takið eftir: það er ekki verið að skera niður niðurgreiðslur úr 900 millj. kr. sem árstölu, heldur er verið að skera niður það sem eftir er að eyða í niðurgreiðslur á árinu 1984 um 185 millj. kr. Það er í raun og veru verið að skera niðurgreiðslur niður um nærri 1/3 á síðari hluta ársins 1984. Þetta bitnar auðvitað sérstaklega á láglaunafólki, og þetta er sérstök árás á verkalýðshreyfinguna miðað við þær forsendur sem kjarasamningarnir byggðu á. Hér hef ég, herra forseti, nefnt fimm dæmi um sérstaka árás á láglaunafólk. Það er niðurskurður sjúkradagpeninga, það er hækkun á verði landbúnaðarafurða, það er hækkun sérfræðigjalda í heilbrigðisþjónustunni, það er veruleg hækkun lyfja, það er hækkun á tannviðgerðakostnaði. Fimmta atriðið, herra forseti, sem ég ætla að gera að umtalsefni snertir námsmenn. Þar er í rauninni um að ræða einhverja harkalegustu árásina skv. þessu frv. Í 2. gr. frv. segir svo með leyfi hæstv. forseta: „Samanlögð fjárveiting og lántaka Lánasjóðs ísl. námsmanna skal eigi nema hærri fjárhæð en 658 millj. kr. á árinu 1984.“ Síðan segir: „Þrátt fyrir ákvæði 3. gr. laga nr. 72/1982, um námslán og námsstyrki, skal hlutfallstala lána af reiknaðri fjárþörf námsmanna á árinu 1984 miðuð við það fjármagn sem Lánasjóður ísl. námsmanna hefur til ráðstöfunar, sbr. 1. mgr.“ Hæstv. menntmrh., er svo vinsamleg að vera hér stödd í umr. og hefðu fagráðherrar fleiri betur gert það. Ég spyr hæstv. menntmrh.: Er það meiningin að Lánasjóður ísl. námsmanna hafi á þessu ári til meðferðar og ráðstöfunar 658 millj. kr. og ekki neitt þar fram yfir? Ég skil greinina svo. Ef svo er er það ljóst að á fyrri hluta ársins 1984 er búið að greiða mönnum námslán skv. reglunni um 95% umframfjárþarfar, þ. e. það er búið að eyða þessum fjármunum skv. þeirri reglu á fyrri hluta ársins. Þá hlýtur að vera þeim mun minna eftir á síðari hluta ársins. Eftir þeim útreikningum sem ég hef sjálfur gert á þessu máli sé ég ekki betur, ef þetta gengur svona, en lánahlutfall námsmanna skerðist með þessu frv. niður í 60% á síðari hluta ársins 1984. Svo vill til að ég hef einnig séð ályktun frá Sambandi ísl. námsmanna erlendis þar sem líka er giskað á að þessi niðurskurður þýði 60–65% úr 95%. Ég óska eftir því við hæstv. menntmrh. að hún geri grein fyrir því annaðhvort við þessa umr. eða fyrir fjh.- og viðskn. Nd. hvort þetta er réttur skilningur, að þar sem eytt hefur verið skv. 95% hlutfallinu á fyrri hluta ársins þá sé það sem eftir er á síðari hluta ársins ekki fyrir nema um 60% fjárþarfarinnar. Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðh. vildi svara því. Ég held að hér sé í rauninni um að ræða einhverja harkalegustu árás þessa frv. á einstakan hóp. Með þessu móti færu námslán niður fyrir það sem var á síðasta ári viðreisnarstjórnarinnar og hafa ekki verið lægri í ein 15 ár. Þetta væri lækkun á umframfjárþarfarhlutfallinu um u. þ. b. 50%. Sjötta atriðið, herra forseti, sem ég ætla að nefna snertir sérstaklega sveitarfélögin. Sveitarfélögin á Íslandi hafa haft einn verðtryggðan tekjustofn, þ. e. söluskatt og verðtoll. Nú er ætlunin að svipta sveitarfélögin hluta af þessum tekjum í fyrsta skipti í sögunni með því að fastbinda greiðslur í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga við fjárlagatöluna. Með þessu móti hirðir ríkisstj. nokkra tugi millj. kr. á þessu ári af sveitarfélögunum. Ég vil spyrja hæstv. félmrh.: Telur hann það samrýmast stefnu ríkisstj. um sjálfstæði sveitarfélaganna að skerða þennan eina verðtryggða tekjustofn þeirra um tugi millj. kr. á árinu 1984? Sjöunda atriðið, herra forseti, sem ég ætla að nefna snertir landbúnaðarmál og hag bænda. Í frv. er gert ráð fyrir því að greiða 10% útflutningsuppbætur, þannig að menn fái sinn 10% útflutningsbótarétt á þessu verðlagsári. Hins vegar er það svo að með þeirri gífurlegu lækkun niðurgreiðslna sem er fyrirhuguð og þeim stórfellda samdrætti í kaupmætti sem hefur átt sér stað hefur útflutningsbótavandinn vaxið stórkostlega frá því sem áður var. Á síðustu árum, t. d. á árunum 1980–983, hafa bændur í landinu tekið á sig geysilega framleiðsluskerðingu. Samdráttur í mjólkurframleiðslu er úr 117 millj. lítra í 106 millj. lítra á árunum 1980–1983 og samdráttur í kjötframleiðslu er úr um 15 þús. tonnum í um 13 þús. tonn á ári milli áranna 1980 og 1983. Auðvitað var þessi framleiðslusamdráttur ákveðinn til þess að bændur aðlöguðu sig þeim markaði sem er um að ræða hér á landi. Auðvitað tóku þeir þetta á sig að nokkru leyti eins og eðlilegt var og sanngjarnt að ætlast til. En þegar þeir eru búnir að skera niður framleiðslu sína með þessum hætti og taka á sig tekjuskerðingu sem því svarar, þá blasir við þeim alveg nýtt vandamál. Ríkisstj. sem situr í landinu, hún sökkvir svo kaupmættinum að fólk getur ekki lengur keypt landbúnaðarvörur eins og áður. Það segir sína sögu að á fyrstu sex mánuðum þessa verðlagsárs hefur selst jafnmikið magn af dilkakjöti og á fyrstu sex mánuðum síðasta verðlagsárs, en inni í þeirri tölu sem selst af dilkakjöti í ár eru 3000 tonn af útsölukjöti þannig að salan á nýju dilkakjöti á fyrstu sex mánuðum er í kringum 3000 tonn. Það er því bersýnilegt að sá vandi sem við er að glíma varðandi útflutning landbúnaðarafurða verður meiri í haust en um langt árabil. Og það er í rauninni hart fyrir bændur, sem hafa tekið á sig þennan framleiðslusamdrátt á liðnum árum í landbúnaðinum, að horfa upp á það að það framlag þeirra er í rauninni einskis metið af ríkisstj., vegna þess að þegar það framlag þeirra liggur fyrir þá er offramleiðsluvandinn jafnstór og áður af því að búið er að skera kaupmáttinn svo mikið niður, hækka búvöruna svo mikið í verði að fólk getur ekki lengur keypt kjöt eða mjólkurafurðir. Ég er sannfærður um það að staða bænda í landinu, eftir þann framleiðslusamdrátt sem hefur átt sér stað, hækkanir á fjármagnskostnaði og miðað við þann markaðssamdrátt sem nú er um að ræða, er erfiðari en hún hefur lengi verið. Ég tel þess vegna alveg ljóst að útflutningsbótaþörfin sem um verður að ræða í haust verður miklu meiri en nokkru sinni fyrr, meðan fráfarandi ríkisstj. stóð þannig að málum að úr útflutningsbótaþörfinni dró smátt og smátt og hún var komin verulega niður í lok valdatíma hennar. Áttunda atriðið, herra forseti, sem ég ætla að nefna hér snertir aukabindingu á bankana. Það var málið sem gleymdist að leggja fyrir Sjálfstfl. Það var nú svo lítið mál, smámál sem láðist bara að leggja fyrir aðra en ráðh.  Níunda atriðið, herra forseti, og síðasta sem ég ætla að nefna að sinni snertir afurðalán atvinnuveganna. Í frv. ríkisstj. er ekkert sagt um þetta beinum orðum, en það kemur þar fram að Seðlabankinn ætlar að lækka afurðalán atvinnuveganna. Hér stendur á bls. 7 í síðari málslið: „Liggur nú fyrir ríkisstj. till. frá Seðlabankanum um samhliða lækkun allra endurkaupa um sem næst 5% eða nálægt tíunda hluta þeirra.“ Það liggur sem sagt fyrir till. um að lækka afurðalán atvinnuveganna um 10%. Ég vil spyrja hæstv. forsrh.: Ætlar hann að fallast á það og ætlar sjútvrh. að fallast á það að afurðalán sjávarútvegsins í Seðlabankanum hin endurkeyptu afurðalán, verði lækkuð um 5 prósentustig eða 1/10 þeirra? Ég óska eftir því að hæstv. ráðh. svari þessu og um leið því hvernig það á að ganga upp við það að binda 10% meira af innlánsfé viðskiptabankanna og ætla þeim þannig á sama tíma stærri hlut í lánunum en verið hefur. Seðlabankanum á að sleppa við skyldur. Það á að binda meira fé samt hjá Seðlabankanum um leið og hann hefur minni skyldur. Viðskiptabankarnir eiga að taka á sig aukabindingu en taka á sig meiri skyldur en verið hefur gagnvart atvinnuvegunum. Þetta gengur ekki upp. Þetta mundi auðvitað enda með því, ef bankarnir væru látnir einir um að stjórna þessum útlánamálum atvinnuveganna, að það kæmi til atvinnuleysis í stórum landshlutum, ef menn færu að stjórna hlutunum þar á hverjum tíma eingöngu eftir því hvernig hvert einstakt fyrirtæki kann að standa í sínum banka þá og þá. Ég hef hér farið, herra forseti, yfir níu atriði í sambandi við þetta frv. Eins og ég tók fram í upphafi er stutt síðan við fengum það í hendur og vafalaust mörg atriði í því sem ekki hefur verið hér til skila haldið svo vel væri. Ég hef farið hér yfir stöðu ríkissjóðs, rætt um erlend lán, um kjarasamningana, um sérstakar árásir á láglaunafólk, um námsmenn, um sveitarfélögin, um landbúnaðinn, um aukabindingu á bankana og loks um afurðalán. Hvað átti ríkisstj. að gera andspænis þessum vanda sem uppi var? Hvað átti hún að gera? Mín skoðun er sú að í fyrsta lagi hefði ríkisstj. átt að leggja skatta á ýmis stórfyrirtæki og þjónustufyrirtæki sem hafa skilað stórfelldum gróða á þessu ári. Það átti að leggja skatta á þessi fyrirtæki. Í öðru lagi átti ríkisstj. að halda inni sköttum eins og álagi á ferðamannagjaldeyri. Í þriðja lagi átti ríkisstj. að leggja skatta á innlánsstofnanir sem hafa skilað verulegum hagnaði, þ. á m. á seðlabankann. Í fjórða lagi átti ríkisstj. að stuðla með kerfisbundnum hætti að sparnaði í ríkiskerfinu og frestun framkvæmda, þ. á m. flugstöðvarbyggingar. Með þessu móti var unnt að draga saman upp í þennan ríkisfjármálavanda með tiltölulega skýrum hætti a. m. k. 1–11/2 milljarð króna. Afgangurinn í þessu dæmi stafar hins vegar af því að ríkisstj. hefur keyrt svo mikið niður kaupgetu atmennings að hann getur ekki keypt þá þjónustu sem ríkissjóður að nokkru leyti byggir tekjur sínar á. Hér er m. ö. o. um það að ræða að ríkissjóður verður fyrir áfalli um leið og tekjur launafólks eru skornar niður. Ríkissjóður er miðaður við tiltekið neyslustig í þjóðfélaginu, tilteknar venjur í neyslu og athöfnum fólks og þó það gerist ekki á einni nóttu, um leið og kaupið er skorið niður, þá hlýtur það, segi ég, að hafa áhrif á rekstur ríkissjóðs um leið, þannig að um helmingur af þessum sérstaka vanda núna er vegna stefnu ríkisstj. beinlínis, upp á um 1 milljarð króna a. m. k. Það er fróðleg setning í grg. frv. þar sem segir: „en þá kom í ljós“, þ. e. í skýrslu Alberts, hæstv. fjmrh., “en þá kom í ljós hversu háður hagur ríkissjóðs er almennri þróun efnahagsmála þjóðarinnar.“ Hagur ríkissjóðs er mjög háður almennri þróun efnahagsmála í landinu. Ja, þvílík uppgötvun, þvílík vísindi, að menn skuli láta sér detta í hug að ríkissjóður sé þannig að hagur hans er háður almennri þróun efnahagsmála í landinu. Það hafði nú mörgum dottið í hug fyrr. Staðreyndin var hins vegar sú með hæstv. ríkisstj. núverandi að hún sá ekkert annað en kauplækkanir. Hún hafði enga möguleika á að ná saman um neitt annað en kauplækkanir. Framsfl. og Sjálfstfl. geta ekki neitt annað saman en að lækka kaupið. Að öðru leyti eru þeir strand með sína stjórnarstefnu eins og hv. varaformaður Sjálfstfl. hefur m. a. bent á. Það frv. sem hér liggur fyrir er lýsing á stjórnarstefnu sem hefur í veigamiklum atriðum mistekist. Í aðeins einu atriði hefur ríkisstj. tekist mjög vel upp og það er í því að láta kauplækkun fólksins borga niður verðbólguna í landinu. Að öðru leyti er allt í skralli, ríkisfjármálin eins og hér hefur verið rakið, erlendar skuldir hækkaðar dag frá degi og allar kerfisbreytingarnar, sem áttu að bjarga ungu íhaldsmönnunum inn í þessa stjórn, þær eru allar strand vegna þess að Tómas Árnason situr á þeim. Þannig er staðan á árs afmæli ríkisstjórnarinnar. Og krafa varaformanns Sjálfstfl. er sú að hin framsóknargræni stjórnarsáttmáli verði tekinn til endurskoðunar. Það er í raun og veru besti vitnisburðurinn um það hvað gersamlega hefur mistekist hjá ríkisstj. að ráða við þau verkefni sem hún setti sér.



Herra forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir til umr. staðfestir að ríkisstj. ræður ekki við stjórn efnahagsmála. Það staðfestir að hún hefur í raun og sannleika gefist upp á að stjórna efnahagsmálunum. Hún hefur ekki náð samstöðu um nemar raunhæfar lausnir. Þetta mál kom þannig til að ríkisstj. uppgötvaði að það væri rétt sem stjórnarandstaðan hafði sagt, að það væri halli á fjárlögunum í raun og sannleika. Nú er talað um það sem lausn á þessum vanda að taka lán til að fjármagna þennan halla. Það er ekki raunveruleg úrlausn að taka 2 þús. millj. kr. lán og rúmlega það til að mæta þessum vanda. Það er að viðurkenna að ekki hafi tekist að taka á málinu. Ég tel að með þessu frv. sé uppgjöf, raunveruleg uppgjöf ríkisstj. innsigluð. Það er ekkert eftir af þeim stefnumálum sem hún setti sér í upphafi, nema að það hafi verið sérstök stefna ríkisstj. að skerða lífskjörin í landinu og láta þar við sitja. Hún hefur vikið frá öllum helstu stefnumálum sínum. Hún sagði skýrt og skorinort: Það á ekki að auka erlendar skuldir. Það á ekki að velta vandanum á undan sér. En þetta frv. felur það í sér öllu öðru fremur að auka erlendar skuldir og halda áfram að velta vandanum á undan sér. Að þessu leytinu er þessi ríkisstj. orðin nákvæmlega eins og aðrar ríkisstj. sem við höfum haft á undanförnum árum. Ríkisstj. hefur gefist upp. Hún getur auðvitað hangið áfram ef hana lystir. Hún getur tórt til leiðinda og ama fyrir þjóðina og reyndar fyrir þingið. En hún er í raun og sannleika samkvæmt þessu búin að vera. Það er leiðari í Dagblaðinu-Vísi í gær sem hét „Þrotinn lífskraftur“. Það var ágæt yfirskrift yfir það frv. og þær athafnir sem lýsa sér í þessu frv. sem hér liggur fyrir. Ég held að það megi segja meira og reyndar vitna þá í ljóðið sem mér sýndist að hafi gefið tilefni til þessara orða. Þar er talað um þrotinn sálarkraft. Ríkisstj. staðfestir með þessu frv. að henni er ekki bara þrotinn lífskraftur heldur sálarkraftur líka. Harðasti áfellisdómur, sem hefur verið felldur yfir þessari ríkisstj., birtist í ræðu varaformanns Sjálfstfl. sem hann hélt í gærkvöld á fundi á vegum Sjálfstfl. á Seltjarnarnesi. Frá þessum aðila, varaformanni Sjálfstfl., kemur harðasti áfellisdómur sem í raun og sannteika hefur verið felldur yfir ríkisstj. Hann segir að efnahagsaðgerðir ríkisstj. séu lítil mús og það eru vissulega orð að sönnu. En það felst kannske enn þá meira í því að velja orðið mús sem lýsingu á efnahagsaðgerðum ríkisstj. Músin er nefnilega nagdýr. Ríkisstj. er að naga undan rótum sjálfrar sín með því frv. sem hér hefur verið flutt. Varaformaður Sjálfstfl. segir það skýrt og skorinort að ráðstafanir ríkisstj. samkvæmt þessu frv. séu rangar. Hann segir í raun og sannleika að ríkisstj. hafi brugðist bogalistin og ríkisstj. hafi brugðist og hann vill nýjan stjórnarsáttmála eða nýja stjórn ef á að halda áfram á þessari braut. Í þessu sambandi velur hann flokki sínum, Sjálfstfl., þá lýsingu að hann sé buxnalaus. „Buxnalausi flokkurinn“ verður lýsingin á Sjálfstfl. Og það er kannske ekki nema von vegna þess að öll þau markmið sem ríkisstj. setti sér hafa brugðist. En reyndar ekki bara í þessu máli. Fjmrh. vildi t. d. afnema skattfríðindi nokkurra framsóknarfyrirtækja. Sjálfstfl. guggnaði á því að láta reyna á það af hræðslu við stjórnarsamstarfið og stólana. Þetta var sussað niður. Þetta misrétti í skattamálum átti að halda áfram til þess að ríkisstj. gæti setið. Þetta var mikil niðurlæging fyrir Sjálfstfl. Þarna hröpuðu buxurnar um eitt þrep niður á við. En það má nefna fleira. Fjmrh. vildi framfylgja lögum um söluskatt og þess háttar í svokölluðu „Mangó-máli“, varðandi mangósopann. Það þýddi sem sagt að leggja ætti slík gjöld í samræmi við lög á þessar afurðir. Framsfl. svaraði með því að leggja fram frv. um lagabreytingu, en ríkisstj. hrökk í kút og setti nefnd í það hvernig ætti að komast fram hjá því að framfylgja lögum í landinu. Þarna kom líka fram að Framsfl. setti Sjálfstæðismönnunum stólinn fyrir dyrnar þrátt fyrir það að vitað er að þessar afurðir eru seldar á uppsprengdu verði. Ekki hefur fengist nein viðhlítandi skýring á því hvernig verðlagningu á þessari vöru sé háttað og það er reyndar upplýst hér í þinginu að í þessari vinnslugrein hafi menn ekki hugmynd um það hvernig þeir verðleggi afurðir sínar. Líka þarna varð Sjálfstfl. að lúta í lægra haldi. Ég get nefnt það enn að það er áformað í stjórnarsáttmála ríkisstj. að taka Framkvæmdastofnunina og sjóðakerfið til endurskoðunar. Líka í þessu máli varð Sjálfstfl. að þola niðurlægingu. Framsfl. beitti afli til þess að ekkert yrði úr þessu. Framsfl. steig þarna á Sjálfstfl. og reyndar stjórnarsáttmálann í leiðinni. Enn má telja að það var fyrir frumkvæði sjálfstæðismanna sem inn í stjórnarsáttmálann var sett að endurskoða ætti afurðalánakerfið. Í því hefur heldur ekkert gerst. Það voru áhrifaríkir menn innan stjórnarflokkanna sem stöðvuðu það. Nú er verið að tala um að fikta eitthvað lítils háttar við prósentur, en kerfið hefur ekki hlotið neinn uppskurð, eins og stjórnarsáttmálinn segir þó fyrir um að gera eigi. Og á seinustu dögum höfum við heyrt hótanirnar ganga hér á víxl milli stjórnarflokkanna vegna húsnæðismálanna. Það er ekki nema von að varaformaður Sjálfstfl. lýsi flokki sínum þannig að hann sé buxnalaus eftir alla þessa niðurlægingu. Allar umbætur af þessu tagi lenda gjörsamlega í útideyfu. Allar tilraunir í þessa átt standa á einum vegg, á mótstöðu við þessar úrbætur og þá einkum af hálfu Framsfl. Ef á að standa við stjórnarsáttmálann þá segir Framsfl. stopp. Og vel á minnst, landbúnaðarmálin. Varaformaður Sjálfstfl. gerði þau líka að umtalsefni. Það eru ekki nema nokkrir dagar síðan forsrh. gaf yfirlýsingu á Akureyri um það að nú þyrfti að draga úr útflutningsbótum. Hvað gerist þegar þetta frv. er lagt fram? Jú, útflutningsbætur eru stórauknar. Og það sér ekki fyrir neina stefnumörkun í því að draga úr í þeim efnum. Það er ekki nema von að varaformanni Sjálfstfl. lítist á stjórnarsamstarfið eins og kemur fram í ræðu hans á Seltjarnarnesi. Þessi ræða rísi nokkuð hátt. Það má kannske segja að Seltjarnarnesið sé ekki lengur lítið og lágt þegar það getur orðið stallur undir ræðu af þessu tagi. Spurningin er vitaskuld eftir þetta hvað þetta stjórnarsamstarf muni endast lengi. En hvort sem það endist lengur eða skemur þá hefur ríkisstj. gefist upp við verkefni sitt. Varaformaður Sjálfstfl. tók þetta líka til umfjöllunar í ræðu sinni á Seltjarnarnesi í gær. Hann sagði: Það verður að fá nýjan stjórnarsáttmála og ef ekki næst samstaða með núverandi stjórnarflokki, ja, þá með öðrum. Hvað felst í því að heimta nýjan stjórnarsáttmála? Það sem í því felst í raun og sannleika er það að heimta nýja ríkisstj. vegna þess að sú ríkisstj. sem er við lýði dugi ekki. Hitt er svo annað mál, að sá stjórnarsáttmáli sem er í gildi hefur ekki dugað betur en það, að Sjálfstfl. hefur orðið að una því og látið sig hafa það að ofan á hvert ákvæðið á fætur öðru, sem hann fékk inn í stjórnarsáttmálann, væri stigið af gagnaðilanum, Framsfl. En það eru fleiri en varaformaður Sjálfstfl. sem hafa gert þetta frv. í raun og sannleika að umtalsefni. NT tekur þetta mál til umfjöllunar í dag í leiðara og ég vænti þess að það sé ábyrgðarfullur maður sem hafi skrifað þann leiðara. Ekki ólíklegt að það hafi verið Þórarinn Þórarinsson. Hann er varkár, Þórarinn, en hann kemst ekki hjá því að segja að það sé vissulega nokkurt áhyggjuefni að enn þurfi að auka erlendu lántökurnar. Hann sagði: auka erlendu lántökurnar, og ég endurtek það vegna þess að hér er nú leikinn sá talnaleikur að telja þjóðinni og þinginu trú um það að þó að lántökur séu auknar eins og gert er í þessu frv. sé í rauninni ekki um það að ræða af því að einhverja himneska tölu, 60%, megi fá til að ganga upp með einhverri talnaleikfimi. En ritstjóri NT hefur áhyggjur af þessu. Og hann segir reyndar líka í uppgjafartón: „Einhver von mun þó til þess að þrátt fyrir þetta fari erlendu skuldirnar ekki fram yfir það mark sem stjórnin hafði sett sér.“ Einhver von um að hanga í 60%, annaðhvort með reiknikúnstum eða einhverjum öðrum hætti. Nei, herra forseti, með þessu frv. er það staðfest að ætlunarverk ríkisstj. er runnið út í sandinn. Hún sagði: Við ættum að vera öðruvísi ríkisstjórn en aðrar ríkisstjórnir og það á ekki að velta vandanum á undan sér. En meginefni þess frv. sem hér liggur fyrir er einmitt að velta vandanum á undan sér. Nákvæmlega eins og fyrri ríkisstj. Ríkisstj. setti sér það markmið að auka ekki erlendar skuldir. Það var margyfirlýst að ekki ætti að auka erlendar skuldir. Fjmrh. sagði: Ef erlendar skuldir verða auknar þá er ég farinn úr ríkisstj. Forsrh. sagði bæði fyrr og síðar, m. a. þegar þetta „gat“ kom til umr., eða það er a. m. k. í einni af yfirlýsingum forsrh. að það ætti ekki að gera við þetta gat með erlendum skuldum. Og formaður Sjálfstfl. hafði sömu sögu að segja. Hann sagðist ekki vilja það. Allt sem þeir ætluðu ekki að gera eru þeir nú að gera. Hvar standa þessir menn í rauninni núna? Flytja sérstakt frv. um að auka erlendar skuldir um 2100 millj. kr. og ætla svo að telja fólki trú um það að þegar þeir séu að bæta 2100 millj. kr. við skuldirnar þá séu þeir í rauninni ekkert að auka erlendar skuldir og haldi við öll sín markmið. Þetta er auðvitað sýndarmennska. Það er farið á flot með furðulega sýndarmennsku í sambandi við prósentureikning og ég vek athygli á því að í fskj. með frv. þar sem Þjóðhagsstofnun er látin votta þessa 60% tölu tekur hún það fram að um afar lauslega áætlun sé að ræða. En sannleikurinn er sá, að það var búið að auka skuldasöfnun þjóðarinnar áður en þetta kom til. Það var verið að auka skuldasöfnun þjóðarinnar erlendis þegar fjárlög og lánsfjárlög voru afgreidd af þeirri einföldu ástæðu að það var fyrirhugað að taka meiri erlend lán en nemur afborgunum af lánum. Þegar upp verður staðið mun aukningin á erlendum skuldum á þessu ári nema yfir 4 þús. millj. kr. Það er greinilegt af því að afborganir af erlendum skuldum eiga að vera samkvæmt áætlunum 3160 millj. kr. en samkvæmt þessu frv. og fskj. með því er fyrirhugað að taka að láni ekki 3160 millj. eins og afborganir af erlendum skuldum eru heldur 6679 millj. Þarna er mismunur aukning erlendra skulda upp á 3500 millj. kr. Í þessari áætlun er gert ráð fyrir að atvinnufyrirtækin taki einungis 1000 millj. kr. að láni. Þessi tala hefur venjulega verið áætluð allt of lág. Reynslan sýnir að hún hefur verið 50–100% of lág á undanförnum árum og það er ekkert sem bendir til þess að svo sé ekki núna, þannig að það er áreiðanlega óhætt að bæta 500 millj. kr. við þessa áætlun eins og hún liggur fyrir frá ríkisstj. A. m. k. sjást engir tilburðir til neinna aðgerða til að halda aftur af lántöku atvinnuveganna samkvæmt þessum lið. Engin merki um aðhald. Ekkert hefur gerst í langlánanefnd, sem í rauninni hefur þetta til umfjöllunar, sem bendir til þess að það verði nokkur önnur útkoma í þessu máli heldur en verið hefur á undanförnum árum. Ég tel augljóst að ríkisstj. sé með þessum málflutningi að gera sjálfa sig að viðundri, halda því fram að hún standi við markmið sitt um erlenda skuldasöfnun á sama tíma og verið er að auka erlendu skuldirnar um 4000 millj. kr. En það er ekki einasta að ekkert sé að marka það sem ráðh. og ríkisstj. segja, það er nú margsannað og hefur margsinnis komið fram, heldur eru þeir að gera þjóðinni með þessum málflutningi þá óvirðingu að telja hana svo heimska, telja fólkið svo mikla einfeldninga að það muni glepjast af svona talnaleikfimi. En fólkið er ekki kjánar og það sér hvert barn í gegnum þann málflutning að hér sé verið að standa við markmið um að auka ekki erlendar skuldir þegar jafnframt er verið að flytja frv. um að auka þær um 4000 millj. kr. á þessu ári. En það er annað í þessu máli sem ég kemst ekki hjá að vekja athygli á. Það er það hvaða afleiðingar það hefur fyrir íslenskt efnahagslíf og fyrir Íslendinga yfirleitt að auka erlendu skuldirnar með þessum hætti. Það þýðir einfaldlega hærri skatta seinna, minna til ráðstöfunar í þjóðfélaginu seinna, því það verður að borga vexti og afborganir af lánum, minna sem kemur í hlut launafólks í framtíðinni, minni möguleikar til þess að bæta lífskjörin í landinu. Eftir þær yfirlýsingar sem hæstv. fjmrh. hefur gefið á undanförnum vikum og mánuðum kemst ég ekki hjá að segja að ef það hefði verið snefill af manndómi í hæstv. fjmrh. þá hefði hann neitað að láta fara svona með sig. Og ef forsrh. hæstv. hefði haft til að bera þá hreinskilni sem verður að gera kröfu til þá hefði hann sagt þetta umbúðalaust: Við erum að auka skuldir þjóðarinnar. Viðurkennt uppgjöf stjórnarinnar gagnvart þessu markmiði. Og í þriðja lagi segi ég það að ef Sjálfstfl. hefði meint eitt einasta orð af því sem hann hefur sagt um þörfina á umbótum og m. a. troðið ýmsu af því inn í stefnuskrá ríkisstj. þá hefði hann aldrei látið svona plagg frá sér fara. En það er þetta þrennt sem vantar: manndóminn, hreinskilnina og að það sé að marka það sem menn halda fram. Það er lítið gagn að því að láta sér þykja gáman að vera ráðh. en leiðast svo bardaginn við efnahagsmálin, þykja fjárlagagatið svo leiðinlegt að menn gefist upp. Það er lítið gagn að því að láta sér þykja svo gaman að vera ráðh. en leiðast það sem menn eiga að gera svo mikið að þeir gefast upp. En það er einmitt það sem hefur gerst í þessu máli. Þau lán sem hér er verið að gera till. um að taka, eiga þau að fara í arðbærar framkvæmdir eins og ríkisstj. hefur lýst yfir að eigi að vera? Eru þessar lántökur í samræmi við stjórnarsáttmálann sem segir að aðhalds skuli gætt í erlendum lántökum og þær skuli fyrst og fremst fara í arðbærar framkvæmdir? Nei. Þær eru að mestu leyti til að standa undir rekstri ríkissjóðs, til að greiða í útflutningsbætur og meira að segja til að standa undir vangreiddum barnsmeðlögum. Þetta er einhver hörmulegasta niðurstaða sem hægt er að hugsa sér varðandi stjórnina á ríkisbúskapnum. Að öðru leyti en að því er varðar erlendar lántökur er megineinkenni þessa frv. að gera læknishjálp af ýmsu tagi dýrari en hún hefur verið, dýrari fyrir fólkið í landinu. Þessi ríkisstj., sem ætlaði að leggja á sjúklingaskattinn en guggnaði nú sem betur fer á því, ætlar aldrei að gefast upp á því verkefni sínu að höggva í sama knérunn í hvert einasta skipti sem henni dettur í hug að minnka útgjöld ríkissjóðs. Það er alltaf leitað í sömu áttina. Ef eitthvað er að marka þær tölur sem hér eru sýndar þá á greiðslan fyrir hvert viðtal við lækni að hækka um 200–300%. Hver röntgenmynd á að hækka um 200%. Hver rannsókn, sem gerð er á sjúklingi, kostnaðurinn sem fellur á sjúklinginn á að hækka um 200%. Meðan launafólkið í landinu er að semja um 3–5% kauphækkanir getur ríkisstj. ekki tekið ákvarðanir að því er sjálfa sig varðar öðruvísi en í hundruðum prósenta. Á sama tíma og menn eru að semja um 3–5% kauphækkanir ákveður ríkisstj. að það sem menn greiði fyrir að fara til læknis eða fá einhverja þjónustu af því tagi skuli hækka um 200–300%. Hefur eitthvað sparast fyrir þjóðina með því að gera þetta svona? Nei. Það hefur ekkert sparast. Það sem hefur gerst er bara það að þeir sem eru þurfandi fyrir læknisaðstoð eiga að borga. Að mati ríkisstj. er það samkvæmt þessu fullgott á þetta fólk, ef það álpast til læknis eða álpast til þess að verða veikt, að það taki á sig auknar byrðar. Krónurnar geta áreiðanlega orðið mörgum tilfinnanlegar að því er þetta varðar. En það er ekki það versta. Það versta er viðhorfið, að sjá helst ekkert annað í öllu bákninu, öllu kerfinu en einmitt þetta og að kunna engin raunveruleg ráð. Ég spyr: Var það þetta sem hæstv. forsrh. og formaður Sjálfstfl. áttu við þegar þeir skrifuðu sitt hugljúfa bréf til staðfestingar á samkomulagi við forseta ASÍ um að koma sérstaklega til móts við þá sem verst voru settir? Var það þetta? Er það með þessum aðgerðum að því er læknishjálpina varðar, er það svona sem menn sýna það í verki að menn séu vinir litla mannsins? Það verður ekki annað séð en að ráðh. í ríkisstj. og þeir sem hana styðja telji að svona sé allt í lagi að koma fram. Og ríkisstj. heldur áfram á sömu braut. Hún hefur líka litið á tannviðgerðirnar. Við skulum líta á unglingana sem rétt björguðust frá því að vera stimplaðir annars flokks vinnuafl samkvæmt ósk Sjálfstæðismanna í VSÍ. Þegar þeir eru rétt sloppnir frá því ákveður ríkisstj. að nú eigi þeir að borga meira fyrir tannviðgerðir. Í grg. með frv. segir að þær séu orðnar svo dýrar að þess vegna verði að grípa til þessa ráðs. Auðvitað var ekki nokkur vegur að gera þær ódýrari því að samkvæmt mati ríkisstj. hljóta tannlæknarnir að vera rétt við sultarmörkin. Ríkisstj. gat vitaskuld ekki gert tannlæknunum að axla nokkurn hluta af byrðunum. Og þó er hún með heimild til þess samkvæmt því lagafrv. sem hér liggur fyrir, þar sem hæstv. heilbrrh. fær heimild til þess að ákveða gjaldskrá tannlæknanna. Nei, það skyldu unglingarnir gera. Rétt eftir að þeir eru sloppnir frá því að flokkast annars flokks vinnuafl og verið er að semja um 3–5% kauphækkun þeirra ákveður ríkisstj. samkvæmt þessu frv. að gjaldið fyrir tannviðgerðir, sem þeir verða að greiða, eigi ekki að hækka um 3% eða 5% heldur um 50%. Var það virkilega þetta sem unglingarnir máttu eiga von á þegar yfirlýsingar voru gefnar um að rétta hlut hinna verst settu? Var það meiningin eftir að það tókst að leiðrétta hlut þeirra í kjarasamningum að komið yrði til þeirra aftur með þessum hætti og þeir látnir borga það til baka svona? Ríkisstj. hefur fellt sinn dóm. Sjúklingarnir eiga að borga 200–300% meira ef þeir fara til læknis eða fyrir hverja rannsókn, unglingarnir eiga að borga 50% meira. Við erum sannarlega fátækt fólk, fátæk þjóð samkvæmt þessari skilgreiningu ríkisstj. sem finnur þetta helst til úrlausnar. En við höfum efni á ýmsu öðru. Við getum tekið meiri erlend lán samkvæmt áliti ríkisstj. til að greiða útflutningsbætur, bæta við þær. Við getum gert það til að borga barnsmeðlög. Og við getum reist útvarpshús og stórar mjólkurstöðvar og stórt Seðlabankahús og verslunarhallir. Og við getum greitt með Blazerbílum til ráðh., eða einhverri annarri tegund sem þeim sýnist. Á þessu höfum við efni samkvæmt áliti ríkisstj. Þetta eru heilög vé. Á því er ekkert snert. Þetta sannar það eitt að ríkisstj. skortir siðferðisþrek til að taka á þar sem raunverulega þarf að taka á í þessu þjóðfélagi. Með þeirri stefnu sem ríkisstj. hefur markað samkvæmt þessu frv. í efnahagsmálum erum við komin í mjög ákveðið og hættulegt far. Það er rétt að verðbólgan hefur minnkað. En hver er staða okkar að öðru leyti? Það sem felst í efnahagsstefnu ríkisstj. er að við eigum að búa við hörmulega léleg lífskjör. Það liggur fyrir að kaup, laun fyrir vinnu, er u. þ. b. 40% hærra í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við. Það liggur fyrir að verðlag á nauðsynjum er líklega um 15% hærra hér en í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við. Það sem ríkisstj. hefur sannað er þetta: Með því að skerða lífskjör, hafa hér u. þ. b. 40% lægri laun en í grannlöndunum og dýrari nauðsynjar þá geta menn fengið hér lægri verðbólgu. En vel að merkja, eftir sem áður haft áframhaldandi erlenda skuldasöfnun, sívaxandi erlendar skuldir ár frá ári. Þetta er mikill áfellisdómur yfir þeirri stjórnarstefnu sem hér er við lýði. Skuldasöfnunin heldur áfram. Hallinn á fjárlögunum heldur áfram. Ekkert hefur breyst nema lækka kaupið, skerða lífskjörin. Talsmenn ríkisstj. segja annað veifið að menn verði að standa vörð um það jafnvægi sem hafi náðst. Hvaða jafnvægi? Það er ekkert jafnvægi. Það er dúndrandi viðskiptahalli. Það er áframhald á erlendri skuldasöfnun. Það er dúndrandi halli á fjárlögum ríkisins. Það er ekkert jafnvægi. Það er enginn jöfnuður í þessum efnum. Við erum komin í nákvæmlega sama farið að því er þessi jafnaðarmarkmið varðar eins og verið hefur hér að undanförnu. Ríkisstj. er í rauninni að segja að við séum dæmd til lélegra lífskjara. En þetta er rangt. Og þetta má ekki vera svona. Því ef svo fer fram sem horfir, ef þessi stjórnarstefna heldur áfram, ef hér verða áfram léleg lífskjör, ef ekki verður farið í það að bæta lífskjörin í landinu, þá munu kannske fleiri Íslendingar fylgja fordæmi fjmrh. og flytjast með honum til Frakklands eða einhvers annars útlands - og sjálfsagt með sömu rökum, nefnilega þeim, að ætlunarverki þeirra sé senn lokið á Íslandi, þeir hafi ekkert að gera hér til frambúðar frekar en fólst í yfirlýsingu hæstv. fjmrh. Þeir pípi sem sagt á það að búa hér áfram og til frambúðar. En það var akkúrat það sem hæstv. fjmrh. gaf yfirlýsingu um, ekki bara á Íslandi heldur kannske fyrst og fremst fyrir heimsbyggðina alla í erlendum sjónvarpsþáttum og blöðum. Ekki trúi ég því að þetta geti verið markmiðið. En hættan er fyrir hendi og fordæmið hefur svo sem verið gefið af hæstv. fjmrh. um það hvað menn geti gert. En það er rangt að við þurfum að vera dæmd til verri lífskjara. Þessi örlagadómur ríkisstj. byggist á rangri efnahagsstefnu. Það sem vantar eru kerfisbreytingar í atvinnumálum, í fjárfestingarmálunum, í ríkisbúskapnum, í byggðastefnunni og í velferðarmálum. Það sem þarf eru viðhorfsbreytingar gagnvart atvinnuvegunum, gagnvart fyrirgreiðslupólitíkinni, gagnvart stjórnkerfismálunum, gagnvart arðsemi og gagnvart fjárfestingu. Það er það sem er að. Það hafa engar kerfisbreytingar verið gerðar og engar kerfisbreytingar eru boðaðar. Það er skýringin á því að árangurinn er enginn. Það er þess vegna sem ekkert verið að byggja upp fyrir framtíðina og betri lífskjör. Ég sagði á s. l. hausti að fólkið í landinu hefði fórnað miklu til þess að árangur næðist í baráttunni við verðbólguna. Ég varaði ríkisstj. við því að ofbjóða þolinmæði fólksins í landinu. Ég benti ríkisstj. á að hún yrði að sýna gott fordæmi og það væri óviðunandi ef lífskjörin færu ekki senn að batna. Nú verður ekki séð að varanlegum árangri sé náð. Nú verður ekki annað séð en þetta renni út í sandinn og ríkisstj. sé einmitt að ofbjóða þolinmæði fólks. Henni hafi gleymst, henni hafi láðst að sýna gott fordæmi og þar sér ekkert fyrir því að neinar þær breytingar séu gerðar sem byggja grundvöll að betri lífskjörum. Ríkisstj. hefur í raun með þessu frv. fallið á prófinu. Ég sagði að í þessu frv. fælist fyrst og fremst tvennt: erlendar lántökur, sem ættu að heita lausn en væru það ekki þegar þær eru teknar í þessum gífurlega mæli, og niðurskurður á ýmissi þjónustu við þá sem síst mega við í heilbrigðismálum. Alþfl. hefur hins vegar bent á það að ef menn eru tilbúnir í kerfisbreytingar þá megi ná mjög verulegum árangri. Þar séu ýmsar sporslur sem geti skilað verulegum árangri. Í fjárlögum fyrir árið 1984 eru 1290 millj. sem fara til landbúnaðarins í formi niðurgreiðslna, lánakostnaðar og útflutningsbóta. Í fjárlögum er gert ráð fyrir styrkjum til ríkisstofnanna sem geta aflað eigin tekna. Þessir styrkir nema 570 millj. kr. Og í fjárlögum er gert ráð fyrir framlögum til fyrirtækjanna í landinu upp á 100 millj. kr. og utan fjárlaga upp á rúmlega 300 millj. kr., samtals um 400 millj. kr., og beinum styrkjum til atvinnuvega upp á 300 millj. kr. Hér eru 2.5 milljarðar sem ekkert hefur verið snert við. Ég kemst ekki hjá því, herra forseti, eftir þennan almenna inngang, að fara nokkrum orðum um grg. með frv. og efnisatriði þar. Í athugasemdum með lagafrv. segir ríkisstj.: „Hvort tekst að halda áfram að draga úr verðbólgu, er ekki síst undir því komið að girt verði fyrir alvarlegan halla á ríkisbúskapnum og fyllsta aðhalds verði gætt í stjórn peningamála.“ „Af þessum sökum er nauðsynlegt að gripið verði til aðhaldsaðgerða á sviði peningamála,“ stendur á öðrum stað. „Mikilvægasta forsenda þess að betra jafnvægi náist á lánamarkaði um þessar mundir er þó að komið verði í veg fyrir alvarlegan halla á ríkissjóði.“ En hvað felst í því frv. sem hér er til umfjöllunar? Alvarlegur halli á ríkissjóði er eftir sem áður, skv. þessu frv. Það sem þeir tala um að þurfi að gera er ekki gert, heldur þveröfugt. Það er staðfest enn einu sinni að það eigi að vera alvarlegur halli á ríkissjóði. Og ef menn kvarta undan þenslu á peningamarkaði, þenslu í peningamálum, hver hefði þá trúað því að ráðið sem yrði fundið upp til þess að bregðast við væri það að auka erlendar lántökur, auka peningamagn í umferð á sama tíma og menn segja að vandamálið felist í því að þensla sé á peningamarkaði og of mikil umsvif í þeim efnum? Þannig að athugasemdirnar rökstyðja það að gera þveröfugt við það sem ríkisstj. er að gera. Það er líka ástæða til að benda á yfirlit það sem birtist í athugasemdum varðandi gjöld ríkissjóðs skv. fjárlögum og skv. áætlun frv. Það er ástæða til að benda á það vegna þess að hér tala menn mikið um niðurskurð á útgjöldum ríkisins. En útkoman er sú, að þau gjöld sem skv. þessu voru áætluð 18 milljarðar 301 millj. á fjárlögum 1984 eru komin núna skv. frv. í 19 milljarða 570 millj. Niðurskurðurinn skv. þessu er þá fólginn í því að hækka útgjöldin um 1270 millj. kr., stendur svart á hvítu í athugasemdum með frv. ríkisstj. Ég kemst heldur ekki hjá að vekja athygli á því að skv. 2. gr. á Lánasjóður ísl. námsmanna að hafa 658 millj. kr. til ráðstöfunar á árinu. Sagt hefur verið að þetta þýði það að lánsfjárþörfinni sé einungis mætt upp í 60% af því er varðar síðari hluta ársins. Ég vil fá grg. um það hvort þetta sé rétt. Hér er greinilega verið að höggva stórt skarð ef þessi áætlun er rétt og ég vil fá greinargóðar upplýsingar um það frá hæstv. menntmrh. hvort hér sé rétt áætlað. Þingið á kröfu á því að fá skýrslu um það frá hæstv. menntmrh. Það er líka gaman að grg. með 8. gr. frv. sem fjallar um sjúkratryggingakostnað og veikindadaga. Þar segir að í till. felist einkum að atvinnurekendur beri yfirleitt sjúkratryggingarkostnað 14 daga í stað 10 og það er sagt að þessi lenging á biðtíma muni fyrst og fremst minnka þann rétt sem atvinnurekendur eiga til sjúkradagpeninga. Og þar segir: „Í kjarasamningum er launþegum yfirleitt tryggður réttur til launa í allt að þrjár vikur verði þeir veikir.“ Hér er aldeilis verið að fara í kringum hlutina, vegna þess að það eru stórir hópar í þjóðfélaginu sem flokkast hvorki undir einkum, yfirleitt, né fyrst og fremst. Það eru stórir hópar í þjóðfélaginu sem falla ekki undir einkunnarorðin, einkum, fyrst og fremst og yfirleitt skv. þessu frv., það hefur verið gert að umræðuefni hér áður, húsmæður, fólk sem hefur verið skamman tíma í vinnu, fólk sem ekki hefur vit á því að vera nógu lengi veikt, enda á hér að ná 25 millj. kr. Í athugasemd við 15. gr. frv. er fjallað um greiðslu fyrir tannlækningar hjá elli- og örorkulífeyrisþegum. Þá er niðurstaðan sú, að það sé verið með þessu að rétta hlut elli- og örorkulífeyrisþega. Þó er það svo að ef borin eru saman núgildandi ákvæði og greinin eins og hún á að verða skv. frv. þá er varla sjónarmunur á. Þá er óbreytt að greiða 50% kostnað fyrir elli- og örorkulífeyrisþega, að undanteknum gullfyllingum og þess háttar, en síðan hefur verið heimilt að hækka greiðslur fyrir þessa bótaþega, eftir reglum sem tryggingaráð setur, í 75%. Það hefur verið heimilt. En nú eiga þeir sem njóta hálfrar tekjutryggingar að fá 75% greidd. En hvað hefur tryggingaráð gert, hvernig hefur þessi heimild verið notuð að undanförnu? Hún hefur verið notuð til þess að greiða einmitt þeim elli- og örorkulífeyrisþegum sem voru á tekjutryggingu hærri uppbót en þau 50% sem er almenna reglan. Þannig að munurinn á þessu tvennu er nánast mjög lítill, mjög lítill. Ég held að ríkisstj. ætli ekki að reyna að hrósa sér af þessu sem einhverri stórkostlegri réttarbót. Í ræðu sinni hér áðan gerði hæstv. fjmrh, tvö atriði í efnisafstöðu sinni sérstaklega að umræðuefni. Hann sagði að það væri gegn lífssannfæringu sinni að hækka skatta. Hann sagði að vísu fyrir nokkru síðan að það væri gegn lífssannfæringu sinni að bæta við sig erlendum skuldum þegar menn væru komnir í tap. En hæstv. fjmrh. er bara búinn að hækka skattana, eins og komið hefur fram hér í umr. að því er tekjuskattinn varðar. Reyndar líður varla sá mánuður að hæstv. fjmrh. sé ekki að hækka skattinn sinn af bensíni, þannig að skattahækkanirnar höfum við fengið að sjá, launþegarnir í landinu, einstaklingarnir í landinu. Annað atriði sem hæstv. fjmrh. gerði að umræðuefni var hvað það hefði verið klárt hjá sér, hvað það hefði verið ofsalega mikil hreinskilni að segja nú frá gatinu. Hann hefur eiginlega krafist þess allar götur síðan að þjóðin stæði á öndinni og hrópaði húrra fyrir því hvað það væri merkilegt hjá honum að segja frá þessu gati sem stjórnarandstaðan var fyrir löngu búin að benda honum á. En hvað um það, meðan hæstv. fjmrh. hefur staðið hugfanginn við þetta gat sitt og bergnuminn, og heimtað að menn klöppuðu fyrir sér fyrir það að hann væri að segja frá gatinu, hvað hefur þá gerst? Í fyrsta lagi að gatið stendur áfram óleyst að langmestu leyti og í öðru lagi að það er komið nýtt gat, gat sem stjórnarandstaðan hefur að vísu áður bent á, varðandi lánsfjárþörf vegna lánsfjárlaga og vegna þeirra áforma sem eru uppi. En stjórnarandstöðunni hefur bæst ágætur liðsmaður við að staðfesta það að með því frv. sem hér er flutt sé ekki aldeilis búið með gatverkið hjá hæstv. fjmrh. Því að varaformaður Sjálfstfl. upplýsir það á fundi á Seltjarnarnesi í gærkveldi skv. frásögn Morgunblaðsins í dag, að það sé sko aldeilis ekki búið, það séu hér nokkuð hundruð millj. til viðbótar sem verði að afla fjár til. Ef fjmrh. hefði viljað vera hreinskilinn og ganga hreint til verks þá hefði hann auðvitað strax við afgreiðslu fjárlaga sagt: Hér er gat upp á þetta, þetta er rétt hjá ykkur stjórnarandstæðingar.  Herra forseti. Ég hef farið fáeinum orðum um þetta frv. Ég hef bent á það að í þessu felst uppgjöf ríkisstj. að því er öll stefnumið varðar, nema ef það skyldi hafa verið stefnumið ríkisstj. að það eina sem hún ætti að gera og þyrfti að ná fram væri að skerða lífskjörin í landinu. Ég hef bent á það að ríkisstj., sem þannig er komið fyrir, er í rauninni búin að vera hversu lengi sem hún hangir, og það sé ekki nema von að varaformanni sé gramt í geði, svo mikla niðurlægingu sem Sjálfstfl. hefur þurft að þola í hverju máli á fætur öðru. Og ég hef bent á það að í þessu frv. felst enn ein árásin á þá sem illa eru settir í þjóðfélaginu, varðandi kostnað fyrir heilbrigðisþjónustu, hvort heldur er vegna lækna eða tannlækna. En síðast en ekki síst hef ég bent á það, og legg á það ríka áherslu, að það sem er að hjá okkur er það, að hér eru engar kerfisbreytingar á ferðinni, það séu engar kerfisbreytingar frá þessari ríkisstj. Og í því er feigðin fólgin. Það er einfalt að rýra lífskjörin um fjórðung um sinn. En meginverkefnið er að gera þær kerfisbreytingar sem eru nauðsynlegar til þess að hér verði ekki áframhaldandi verri lífskjör en í kringum okkur, að menn þurfi ekki að þola kjaraskerðingu áfram og áfram, eins og hér er boðað, heldur að verið sé að búa í haginn og breyta þannig að lífskjör geti farið hér batnandi. Annars þrýtur þolinmæðina hjá þjóðinni og menn geta ekki unað þessum lélegu lífskjörum stundinni lengur. Í því er feigðin fólgin. Að lokum, herra forseti, vildi ég láta í ljós þá von að hv. Alþingi mætti nú auðnast að fara að skoða þá þætti í atvinnumálum, fjárfestingarmálum og kerfismálum sem raunverulega skipta máli varðandi afkomu þessarar þjóðar og bætt lífskjör en séu ekki á kafi í ómerkilegum hlutum eins og þessum hér sem einungis sökkva okkur dýpra í fenið.



Herra forseti. Mér er viss vandi á höndum vegna þess að varaformaður Sjálfstfl. virðist hafa komist í ræðuna mína einhvers staðar í nótt eða í gær og hún er birt að hluta af Morgunblaðinu, aftan á Morgunblaðinu. Ég átti að vísu ekki við þetta með fyrirsögnina. Á stallinn. Ég þekki ekki aðferðir Sjálfstfl. til að heiðra leiðtoga sína. En ég mun nú taka fyrir þau atriði úr ræðu minni sem ekki birtust aftan á Morgunblaðinu í dag. Þá vildi ég byrja á því að segja svona almennt að við getum skoðað þetta frv. frá ýmsum sjónarhólum. Við getum f. d. byrjað á því að skoða það án þess að rýna í hvað bókstafurinn einn segir. Hvaða sögu segir þetta frv.? Þetta frv. segir okkur sögu ríkisstj. sem er orðin ársgömul og hefur engu áorkað öðru en því að skerða launin í landinu. Nú er liðið eitt ár og hún hefur ekkert annað gert. Þegar hún byrjaði á því að skerða launin sögðu þeir: Þetta er bara það sem við þurfum að gera rétt fyrsta umganginn. Varanlegar aðgerðir taka tíma. Við erum búnir að setja nefnd í málið. Við setjum af stað vinnunefndir til þess að gera alls konar framtíðarendurskoðun og nýsköpun og það tekur tíma. En nú eru þessar sömu vinnunefndir að byrja að skila af sér. Nú eru að ungast út eggin sem vinnunefndir ríkisstj. settust á fyrir ári síðan. Og nú getur maður spurt: Horfir eitthvað til nýsköpunar og breytinga í ungunum sem eru að klekjast út? Hvað gerði t. d. nefndin þar sem hv. þm. Tómas Árnason var að endurskoða sjálfan sig, dómari í eigin sök? Lagði sú nefnd til gagngeran uppskurð og gagngerar endurbætur á Framkvæmdastofnun og sjóðakerfi landsins. Hafa verið stigin einhver markverð skref til endurbóta á fjárhagsgrundvelli útgerðar? Er ekki gamla meðaltalsnúllið enn á fullu og eru ekki millifærslurnar hver um aðra þvera? Ef ekki hefði verið fréttin um að setja þyrfti formanninn á þann stall sem honum ber, þá hefðu kannske fleiri lesið litla frétt sem var aftan á Mogganum í dag. Hún var um núllið. Núllstefnan er nefnilega á fullu enn þá í íslenskum sjávarútvegi. Það hefur ekkert breyst í þetta eina ár sem ríkisstjórn nýsköpunarinnar hefur þar farið með völd. Hvernig hefur þetta ár nýst til endurbóta á landbúnaðarstefnunni sem kostar okkur offjár á hverju einasta ári? Og hvernig hefur þetta ár nýst til þess að ná meiri peningum fyrir orkuna sem við seljum? Það stóð aldeilis til að taka til hendinni í orkumálum, ef ég man rétt. Ég minnist þess að hæstv. iðnrh. hafði um það einhver orð að nú skyldi hætta að fljúga með fjallahringjum og himinskautum og koma sér niður á jörðina og fara að takast á við málin. Og hvað situr eftir? Er búið að semja um hærra verð í álinu? Nei. Hvernig hefur þetta ár nýst til þess að gera breytingar á t. d. ríkisfjölmiðlunarkerfinu? Það hefur ekki nýst vel. Og hver er þá munurinn? Hvert hefur okkur borið á þessu eina ári sem þessi ágæta ríkisstj. hefur setið? Ég veit svarið. Verðbólgan hefur lækkað, þ. e. hitinn hefur lækkað. En spurningin er, hefur sjúklingnum eitthvað batnað? Ég held nefnilega að sjúklingnum hafi ekkert batnað. Það er enginn bati þegar menn eru að fást við lækningar á sjúklingum með hita að berja hitann niður með magnyli. Það sem gerist er að mönnum líður að vísu skár þegar hitinn lækkar en það batnar ekki neitt. Við sjáum raunar hjá hæstv. ríkisstj. sjálfri hvert traust hennar er á bata efnahagskerfisins. Það kemur fram á ýmsan hátt. Það kemur t. d. fram ef einhver dirfist að ræða um prósentubrotshækkun í launum til einhvers fólks. Þá er um leið á baksíðunni í Morgunblaðinu sýnt fram á hvernig samsvarandi ef ekki enn þá meiri aukning verði á verðbólgu í landinu, að hækkunum er velt út í verðlagið. Þetta er nú ekki beinlínis traust á efnahagskerfi sem á einu ári hefur ekki verið fært um að nýskapast eða breytast á nokkurn hátt, þannig að alveg eins og áður fer um það sem inn er sett. Ef launahækkun kemur í ljós öðrum megin þá verður samsvarandi hækkun á framleiðsluverði hinum megin og það sem á milli er, kerfið sem á að vinna betur, hefur ekkert breyst. Það hefur ekkert batnað, svo að við tökum samlíkinguna aftur með sjúklinginn, ef við gefum örlítið minna magnyl þá rýkur hitinn upp. Honum hefur ekkert batnað. Niðurstaðan blasir í raun og veru við okkur. Það hefur engin eðlisbreyting orðið á efnahagskerfi landsins þetta ár. Það hafa einungis orðið magnbreytingar á stærðum í sambandi við efnahagsmálin. Það er sérlega gaman að fylgjast með þegar Sjálfstfl. er núna í stjórn og er að tala um óstjórn áranna fimm, óstjórn efnahagsmálanna á árunum þegar hann var ekki í stjórn. Þeim gleymist nefnilega, þegar þeir eru að tala um óstjórn og sukk sem hafði átt að vera 1978–1983 og þeir eru að tala um Framkvæmdastofnun og allt hið illa sem hún átti að standa fyrir, þá gleymist þeim hver stjórnaði óstjórninni þar, hver var kommissar. Var sú stofnun ekki að hluta undir stjórn Sjálfstfl. sem nú veit ekkert ljótara og enga verri meinvætti í íslensku efnahagslífi? Þetta er allt saman enn þá fyrir hendi, það hefur ekkert breyst. Það sem gerðist var að fólk var slegið svo rækilega í magann að það heldur enn þá niður í sér andanum. En eftir því sem manni heyrist, eftir því sem við heyrðum t. d. boðskapinn núna 1. maí, þá sýnist mér að nú sé fólk að ná andrými sínu og þetta hlé sem hefur verið verði kannske ekki svo miklu lengra, vegna þess að fólk unir þessu ekki lengur, það unir ekki lengur því að hafa lægra kaup og sjá um leið engar úrbætur. Þær fórnir sem sífellt er verið að bjóða því að færa, þær verða ekki til neinna nytja. Hvernig notar t. d. atvinnureksturinn þá peninga sem hann fékk með kaupskerðingunum? Er víst að sóunin sé eitthvað minni en áður í atvinnurekstrinum? Er víst að það sé fjárfest eitthvað betur en áður var? Er fjárfest í eitthvað nytsamari hlutum? Um þetta höfum við engar upplýsingar og við höfum enga ástæðu til að ætla að svo sé. Þetta er hryggileg niðurstaða eftir eins árs stjórn þegar þjóðin þarfnaðist uppbyggingar. Þegar þjóðin þarfnast uppbyggingar eins og núna þá fær hún niðurskurð. Það er það sem við sjáum. Þegar síðan þessi ágæta samhenta ríkisstj., þessi óttalegi boli, tekur sig saman og ætlar að fara að breyta hlutunum, hvað gerist? Hann sker niður og tekur lán. Það er nýsköpunin, að skera niður og taka lán. Það er enginn vandi að framfylgja þannig efnahagsstefnu. Náttúrulaus niðurskurður hefur aldrei orðið neinum til neins gagns til frambúðar. Upp úr því vex ekki neitt. Menn ættu að spyrja sig núna: Hver er undirstaðan að framförum nú á tímum, hver er undirstaðan að framförum? Undirstaðan er þekking og tækni og menntun. Þetta er undirstaða sem er nauðsynlegt að skapa og þetta ætti ríkisstj. að vita sem er að skera niður í menntakerfinu. Það er orðið augljóst og hefur lengi verið ljóst, t. d. í Bandaríkjunum þegar John F. Kennedy forseti setti þjóð sinni það takmark að senda mann til tunglsins á árunum upp úr 1960, þá sáust ummerki þess mjög víða í þjóðlífinu. Og núna sjáum við merkin t. d. sem teflon á pönnu og tölvur sem eru undirstaða að efnahagslífi og atvinnulífi. Það komst að vísu maður til tunglsins en það var kannske það sem skipti langsamlega minnstu máli. Það sem skiptir máli var að það átti sér stað hvatning í kennslu í skólum, í rannsóknum og af því njóta Bandaríkjamenn og allur heimurinn raunar góðs núna. Það er menntun, það er þekking og það er hugvit sem skiptir máli og ríkisstj. hefur ekkert gert í þetta eina ár sem hún hefur setið til þess að efla og styrkja þá hluti. Það er fróðlegt að velta fyrir sér og skoða hvaða kunnáttumenn um framtíðarmál telja að muni verða atvinnumál nýrrar aldrar, aldarinnar sem er rétt óbyrjuð. Það eru einmitt atvinnuvegir sem byggja á þessum hlutum, þekkingu, menntun, rannsóknum og ýmsu slíku. Og þá getum við spurt okkur: Hvað ættum við að gera í þessum efnum og hvað erum við að gera? Við erum að draga saman í skólakerfi, við erum að minnka fjárhagsaðstoð við nemendur. Það er alveg pottþétt mál að við komumst aldrei til tunglsins með þessu áframhaldi. Það sem skiptir nefnilega máli er að byrja strax. Við þurfum að byrja strax til þess að geta sagt börnunum okkar t. d. hvað við hugsum okkur um framtíðina, þannig að þau geti ákveðið viðbrögð sín, vegna þess að það tekur langan tíma, það tekur 20 ár að búa til forustumann í atvinnulífi nýrrar aldar. Það er merkilegt og reyndar raunaleg saga að kanna viðbrögð íslenskra stjórnvalda þegar um nýsköpun í atvinnumálum er að ræða. Menn eru búnir að tala um þetta síðan ég fyrst fór að muna eftir mér í pólilík. Ég man t. d. eftir umræðum um pönnur úr áli þegar álsamningar voru á döfinni forðum. Nú á að fara að framleiða pönnur úr áli einhvers staðar fyrir austan fjall. Það tók 20 ár. Er þetta einsdæmi að það taki 20 ár? Ég held ekki. Við getum tekið nýlegra dæmi. Við skulum taka lífefnaiðnað sem allir vildu nú kveðið hafa. Árið 1974 eða 1975, fyrir 10 árum síðan, var sett á stofn sérfræðinganefnd hjá rannsóknaráði sem kannaði lífefnaiðnað og hún skilaði niðurstöðu. Hvað sagði þessi nefnd? Nefndin sagði: Þetta er hagkvæmt, út í þetta eiga Íslendingar að fara. Þeir eiga hráefni. Það vantar að vísu að koma sér upp kunnáttunni en það er ekki nokkurt vafamál að út í þetta eiga þeir að fara. Þetta var 1974. Hvað gerist? Árið 1982 samþykkir Alþingi þál., ekki um að hefjast handa í lífefnaiðnaði, nei, nei, um að athuga hvort þetta sé nú hagkvæmt. Það var búið að athuga það átta árum áður. Þegar Alþingi Íslendinga var að velta því fyrir sér 1982 hvort það væri eitthvert vit í líftækni og lífefnaiðnaði þá voru menn úti í heimi ekki í neinum vafa um það. Tveimur árum áður en Alþingi Íslendinga var að velta því fyrir sér hvort þetta væri hagkvæmt eru menn á stórri ráðstefnu úti í Hollandi, árið 1980. Og þeir voru ekki að ræða um hvort, þeir voru að ræða um hvernig. Þeir voru að ræða ýmis vandamál í sambandi við líftækni, í sambandi við fjármál, í sambandi við tæknimál, í sambandi við siðfræðileg vandamál sem kæmu upp þegar menn sköpuðu nýtt líf og annað. Þeir voru búnir að láta kanna fyrir sig hvort, þeir voru farnir að kanna hvernig. Þingið íslenska rumskaði þarna vorið 1982. Tveimur árum áður var t. d. sænska verkfræðingafélagið búið að komast að því að þetta væri atvinnulíf framtíðarinnar og búið að reikna út umsvifin og alls konar sérfræðinganefndir voru búnar að segja að þetta væri framtíðarmálið. Og það voru nægilega mörg fyrirtæki búin að ákveða þetta sama þá þegar til þess að gera þetta að einhverri stórvirkustu atvinnugrein vestan hafs. En við þurftum að athuga hvort. Þetta nægði ekki einu sinni vegna þess að enn þá lá málið í tvö heil ár óafgreitt. Það komst ekki í umr. fyrr en í vetur og þá er það búið að liggja í Iðntæknistofnun líklega í einhverri skoðun í tvö ár. Þegar ég gerði fsp. um afdrif þessa máls í vetur þá þótti það merkilegast og fréttnæmast við lífefnaiðnað að málið hefði týnst í möppu rn. Þá var því ranglega haldið fram hér í ræðustól að málið hefði strandað uppi í iðnrn. og það þótti svo merkilegt að líklega hefur það bjargað framtíð íslensks lífefnaiðnaðar. Það var ekki það að íslenskum fjölmiðlum þætti lífefnaiðnaður neitt merkilegur heldur hitt, að þáverandi iðnrh. hefði líklega stungið þessu upp í hillu í rn. En líklega hefur það, eins og ég segi, orðið til þess að bjarga framtíð íslensks lífefnaiðnaðar vegna þess að nú vildu allir hann kveðið hafa. Það er af dæmum sem þessum sem er fyllsta ástæða til að hafa áhyggjur, af vilja og getu stjórnvalda til þess að búa í haginn fyrir nýjar greinar. Nú eru allir nýstefnumenn. Nú eru menn í þrjá daga á Akureyri og stökkva þrjár aldir fram í tímann í hugsunarhætti. En ég óttast að þeir hrökkvi til baka vegna þess að það er gamla sagan, sú er raunin. Ef við ræðum aðeins nánar um þetta ár hæstv. stjórnar. Það er ástæða til að ræða það vegna þess að nóg guma þeir. Hér var í ræðustól um daginn talaði um 10 vini litla mannsins. Þá rifjaðist upp fyrir mér vísan um 10 litla negrastráka og leikrit Agöthu Christie. Það sem gerðist í vísunum um tíu litla negrastráka op í leikriti Agöthu Christie var að tíumenningarnir sprungu allir. Einn sprakk á limminu og einn svaf yfir sig og einn fór í bíó, ef ég man rétt, og átti einhverra hluta vegna ekki afturkvæmt. Mér sýnist það ætla að verða mjög svipað með þessa stjórn. Tíu litlir stjórnarherrar. Lítum á þann fyrsta. Iðnrh. er sprunginn á álmálinu. Hann segir núna að það sé ótrúlega þungt í vöfum. Það sé ótrúlega þungt fyrir þar hjá þeim svissnesku herrum. Það er liðið eitt ár og það hefur ekkert náðst. Það helsta sem er fréttnæmt í iðnaðarmálum á Íslandi núna er að menn deila um verðlag á rigningarvatni úr Blöndu. Og í þokkabót í öllu þessu stóriðjubralli þá vill svo til að allir menn með viti á Vesturlöndum, sem hugsa um iðnaðarmál, eru hættir að hugsa um stóriðju. Þeir eru farnir að hugsa um smáiðju og smáfyrirtækjarekstur. Um það höfum við þm. BJ raunar lagt fram þingmál hér sem menn ættu kannske að lesa. En þessi er sprunginn og þá eru eftir níu. Sá næsti, félmrh., hann er sprunginn á húsnæðismálunum. Í allt sumar hefur fólk byggt hús sín á loforðum þessa ráðh. sem virðist ætla að verða jafninnistæðulaus og tékkar Húsnæðismálastofnunar hafa verið í vetur. Við erum ekki laus við þetta enn. Við áttum um þetta góða sennu í lánsfjárlagaumr. þar sem var margsinnis sýnt fram á að þarna vantaði stórkostlega peninga. Það fékkst engin ábyrgð á því hver ætti að skaffa þessa peninga. Menn sögðu já og nei og voru þó sammála, en það lítur út fyrir að hæstv. félmrh. verði sá næsti sem springur og það verður á húsnæðismálunum vegna þess að þar verða innistæðulausir tékkar þegar á liður. Þá eru eftir átta. Mér sýnist hæstv. menntmrh. springa. Hvað með útvarpsmálið? Það virðist hafa gerst að þessi nýi umbótasinnaði Framsfl. í ríkisstj. hefur sest svo rækilega á útvarpsmálið að þar horfir líklega ekkert til frjálsræðisáttar enn um stund. Þessi hæstv. ráðh. ætti líka að taka til sín það sem ég hef sagt hér í sambandi við menntamál og rannsóknamál. Það eru hennar svið og þar er ekki glæsilegur ferillinn. Þá eru eftir sjö. Hæstv. fjmrh. er reyndar margsprunginn. Hann bjó til raunhæfustu fjárlög sem hér áttu að hafa sést fyrir jól og mætti fyrir þeim. Þau voru ónýt um 10% daginn eftir. Hann bjó til lánsfjárlög. Þau eru ónýt um 2–3 milljarða. Við vitum allt um rammana. En það er með þennan að ég er ekki viss um að hann detti út úr vísunni vegna þess að hann virðist hafa níu líf og verði ekki svo auðveldlega felldur af stalli. Svona er nú afrekaskráin. Og hvers virði eru þessi gögn, hvers virði eru þessi gögn sem verið er að leggja fyrir okkur, fjárlög, lánsfjárlög? Þetta er einskis virði. Og í ofanálag segist hæstv. ráðh. reka þetta eins og fyrirtæki í einkarekstri, af ábyrgð. Það sem ég þekki til í einkarekstri er að vísu kompaní sem er vel rekið. Þar eru framkvæmdastjórar teknir á beinið ef þeir fara 2–3% fram yfir rekstraráætlanir. Framkvæmdastjóri hjá góðu einkafyrirtæki sem stæði sig eins og þessi væri löngu búinn að fá sparkið. En þá er náttúrlega spurning við hvernig fyrirtækjarekstur menn eru að miða sig. Það getur vel verið að menn séu að miða sig við einhver léleg fyrirtæki þar sem menn þurfa ekkert að vera ábyrgir og óráðsía viðgengst og lélegar áætlanir. Helst sýnist mér það. Og hver stóð að þessum fjári. með honum? Það var hv. þm. Lárus Jónsson. Hann lýsti yfir bestu og raunhæfustu fjárlögum sem hér hefðu nokkurn tímann sést. Það er nú svo að þessi bandormur er ekki beinlíns góð meðmæli fyrir þann hv. þm. í nýja starfið þó við óskum honum alls hins besta á þeirri leið. Ef við lítum á frv. sjálft þá sjáum við 1. gr. Það er aðalsparnaðargreinin. Þar er heimill sparnaður um 370 millj. Ég hef á stuttri þingsetu rekist áður á þetta um heimild og vilja til að spara. En þar hafa efndirnar verið misjafnar. Ég man eftir að það átti að spara á launum og rekstri um 2.5 og 5% í öllum rn. Nú eru liðnir fjórir mánuðir og þar hefur ekkert gerst. Það er liðinn þriðjungur þessa árs sem átti að spara. Halda menn að það gangi betur á þessum átta mánuðum sem eftir eru? Menntmrh. ætlar t. d. að spara peninga sem hefur aldrei verið eytt. Það eru peningar í sambandi við lengingu skólaskyldu. Ég held - og það þarf ekkert að halda - menn vita að það verður ekkert sparað af þessu. Það verða kannske sparaðar 180 millj. í niðurgreiðslur en tölurnar fyrir hin rn. eru einskis virði. Þær eru bara viljayfirlýsingar og blekking. Síðan er komið að 2. gr. Þar eru það námsmennirnir. Það er dæmi um andstæðingana sem ríkisstj. velur sér. Þar verður 100 millj. kr. gat miðað við 95% lán. Eins og hér hefur verið lýst áður þá er vandamálið það að lánasjóðurinn hefur lánað samkvæmt 95% reglunni hingað til og þá verða einungis til peningar í haust til að brúa um 60% af lágmarksframfærslukostnaði. Það verða til um 170 millj. af þeim 270 sem talið er að þyrfti fyrir 95°/ lán. Þetta eru 60% af þörfinni. Hvað þýðir þetta? Menn sjá kannske ofsjónum yfir því hvað námsmenn fá í lán. Það getur vel verið að til séu dæmi um einhvern sem er þannig settur að hann kannske lepji ekki dauðann úr skel þó að hann sé í skóla. En hér tekur steininn úr. Hvað þýðir 60% af þessari umfram fjárþörf, af þessum lágmarksframfærslukostnaði? Þetta þýðir það að það verða einungis efnaminni nemendur sem komast ekki til náms. Og kannske er þetta lausnin á þrengslunum í íslenskum skólum. Á sama tíma og aðrar þjóðir eru að tala um að efla þekkingu, hugvit og tækni ætlum við að skera niður og koma því svo fyrir að þeir efnaminni komist hugsanlega ekki í nám. Þetta er alvarlegt. Þetta er í fyrsta lagi alvarlegt af sjálfsögðum félagslegum orsökum. Það eru réttindi og það eru réttindi sem hefur tekið mörg ár að berjast fyrir að allir eigi jafna aðstöðu til náms. Nú er þetta afnumið með makki í reykfylltum bakherbergjum í Valhöll eða Framsóknarhúsinu. Þetta er líka alvarlegt vegna þess að efnahagur foreldra er ekki mælikvarði á hæfileika námsfólks. En okkur ríður nefnilega á, ef við ætlum inn á þessa 21. öld, að fá hæfileikamesta fólkið í nám. Sumir telja t. d. að vandkvæði Breta á undanförnum árum í efnahagsmálum hafi einmitt verið vegna þess að það voru ekki hæfileikar manna sem réðu því hvernig þeir völdust í ábyrgðarstöður, t. d. í atvinnurekstri, heldur var það málhreimur þeirra, orðfæri, ætterni, skeggvöxtur á efri vör eða eitthvað sem á ekkert skylt við hæfileika. Þannig hefur margur hæfileikamaðurinn aldrei fengið að njóta sín. Ef þetta heldur svona áfram þá getur það sama gerst hér ef við skerum lánin niður í 60%. Það er vafalaust ástæða til að breyta ýmsu í sambandi við útreikning á námslánum. En það er alveg sama hvernig við reiknum. Það getur enginn lifað á helmingi þess sem hann þarf. Það hefur komið út alveg stórkostleg skýrsla um Lánasjóð ísl. námsmanna sem manni skilst að sé núna stefnumarkandi í ríkisstj. í þessu máli. Þar stendur á einum stað: „Eftirspurn eftir lánum byggist á mati viðkomandi einstaklings á því hvort það nám sem hann hyggst stunda hefur það gildi að geta borið kostnaðinn við lánið.“ Það sem skiptir máli þarna er að við, Alþingi og þjóðin, viljum hafa svolítið að segja um það í hvernig nám fólk fer. Við viljum hafa þarna áhrif á. Við viljum meta þetta út frá öðrum sjónarhólum en þeim hvernig fólk telji hugsanlega í framtíðinni að það geti staðið við endurgreiðslur á sínum lánum. Okkur vantar fólk til þess að vísa okkur veginn. Þetta er ekki aðferðin til þess að meta það. Áfram getum við leitað að nýsköpun í þessu ágæta frv. Hún kemur t. d. fram í 4., 5. og 6. gr. Þar er verið að tala um barnsmeðlög og þar er það þannig að Tryggingastofnun togar í Innheimtustofnun sveitarfélaga og Innheimtustofnun sveitarfélaga togar í Jöfnunarsjóð og svo togar Jöfnunarsjóður aftur í 26. gr. og hvað gerist þá? Erlend lántaka. Hvað er nú þetta ef þetta er ekki enn eitt dæmið um endalausar millifærslur? Og svo endar auðvitað allt í erlendri lántöku og það verður það sem við stöndum uppi með í haust, 3–4 milljarða lántökumál. Það verða sett brbl. í sumar á eins eða tveggja mánaða fresti þar sem verða tekin erlend lán vegna þess að það skilar sér ekkert annað. Þetta dæmi finnst mér það yndislegasta um endurreisn og nýsköpun í fjármálum íslenska ríkisins, innheimtan á barnsmeðlögunum. Svo skánar það. Svo koma greinar um sjúkra- og heilbrigðisþjónustu. Þar skutum við t. d. taka tannréttingaákvæðin. Tannréttingaákvæðin ein og sér skerða stórkostlega lífskjör barnafólksins í þessu landi. Það er fróðlegt að lesa aftur viðhorf ríkisstj. í þessum málum. Í grg. með þessu frv. stendur á bls. 11, með leyfi forseta: „Kostnaður vegna tannréttinga hefur hækkað úr hófi og þykir því rétt að einstaklingar beri meiri ábyrgð á kostnaði þessum en verið hefur. Er af þeim sökum gert ráð fyrir minni þátttöku sjúkratrygginga í kostnaðinum en verið hefur.“ Já og svipuð orð hafði reyndar hæstv. forsrh. þegar hann mætti fyrir þessu hér áðan. Setjum svo að þarna hefðu ekki staðið tannréttingar. Setjum svo að þarna hefðu staðið „geðsjúkdómar“. Þá væri þetta svona: „Kostnaður vegna geðsjúkdóma hefur hækkað úr hófi og þykir því rétt að einstaklingar beri meiri ábyrgð á kostnaði þessum en verið hefur.“ Eða kannske hjartasjúkdómar: „Kostnaður vegna hjartasjúkdóma hefur hækkað úr hófi og þykir því rétt að einstaklingar beri meiri ábyrgð á kostnaði þessum en verið hefur.“ Það getur vel verið að það kosti heilmikla peninga að rétta tennur í börnum, en það er ekki mál sem á að velta yfir á foreldra þeirra. Tannréttingar eru ekki vegna vanhirðu eða sykuráts. Tannréttingar verða vegna þess að fólki eru meðfæddir ágallar og það er óumflýjanlegt og það hefur aldrei verið erfiðara viðfangs þetta mál en í því þjóðfélagi sem við lifum í núna, þjóðfélagi auglýsinga og brosandi fallegs fólks. Þá hefur nefnilega tannskekkja stórkostleg sálræn áhrif á börn og unglinga. Þetta er staðreynd og í augu við þetta verða menn að horfast. Í ofanálagi gengur þessi galli í gegnum heilar fjölskyldur. Þetta er meðfætt og arfbundið. Hugsið ykkur angist foreldra margra barna í sömu fjölskyldu, mörg börn með skakkar tennur. Þessi kostnaður skiptir tugum þúsunda. Þetta er alveg dæmalaus niðurstaða þriggja mánaða nýsköpunar. Hér hafa verið tekin nokkur dæmi um það hvernig ríkisstj. ætlar að nýskapa í þessu landi. Hún krukkar í sjúklinga, hún krukkar í námsmenn, hún krukkar svolítið í barnafólk, en svo tekur hún bara lán. Það er kannske nýsköpun að þessi lán eru orðin svona há. Það er held ég eina nýmetið í þessu máli. Þeir gáfust upp við að breyta kerfinu. Þeir gáfust t. d. upp við að breyta ríkisbönkum, fengu nú sumir tækifæri til þess í gær. Þeir gáfust upp við að breyta Framkvæmdastofnun. Þeir gáfust upp við að breyta sjóðakerfi. Þeir gáfust upp við að breyta skattfrelsi milliliðanna, t. d. í landbúnaðar arminum. Þeir hafa algjörlega gefist upp á að breyta nokkru um millifærslurnar í aðalatvinnuvegunum. Þeir hafa ekki nein ráð og nýsköpunin birtist í erlendum lántökum sem munu bitna á börnunum okkar. Það verður geðslegt bú sem þessi börn okkar þurfa að taka við. Við skulum ekki eyðileggja framtíðina vegna þess að börnin okkar gætu þarfnast hennar. En það uggvænlegasta af þessu er kannske sofandahátturinn. Við erum svo lengi búin að tala um árið 2000 sem í órafjarlægð. En þetta ár er að koma. Börnin sem fæðast í dag eru rétt nýfermd um þessi margfrægu aldamót. Við byggjum framtíða þeirra í dag og þessi framtíð byggist á þekkingu, tækni menntun og þess háttar. Og þá er hér við völd ríkisstj. sem ætlar að skera niður menntun og skera niður menntafólk af því að menntun er svo dýr. Og að lokum vil ég bara segja þetta: Ef ríkisstj. finnst menntunin dýr þá skulum við bara láta hana komast að því hvað fáfræðin kostar.



Herra forseti. Fyrir réttum tveimur mánuðum bauð hæstv. fjmrh. fulltrúum stjórnarandstöðunnar í rn. sitt að skoða gatið í ríkissjóði sem verið hefur aðalumræðuefni manna allar götur síðan. Þetta árans gat hefur orðið tilefni ótal fleiri yfirlýsinga, sem sumar eru orðnar að hálfgerðum brandara, eins og staðhæfingin fræga um vin litla mannsins sem enn er verið að leita að í kimum ríkisstj.  Við umr. um þetta ljóta gat þann 8. mars s. l. vakti hæstv. fjmrh. sérstaka athygli á því hvernig að þessu máli hefði verið staðið af sinni hálfu sem fjmrh., eins og hann orðaði það. Orðrétt sagði hann, með leyfi forseta: „Mér hefði verið í lófa lagið að fylgja fordæmi sumra fyrirrennara minna og reyna að þegja vandann í hel og sjá hvort hann leystist ekki af sjálfu sér á endanum. Það hefði verið leikur einn fyrir mig að sópa vandanum undir teppið og láta sem ekkert væri þar til á seinustu mánuðum ársins og þá hefðu hugsanlega auknar tekjur ríkissjóðs getað verið búnar að leysa hluta vandans. En þannig starfa ég ekki og mun ekki gera. Ég kýs að koma til dyranna eins og ég er klæddur og gera þingi og þjóð grein fyrir fyrirsjáanlegum vanda svo að unnt sé að taka tímanlega í taumana. Annað er ábyrgðarlaust að mínum dómi og ábyrgðarleysi getur orðið þjóðinni dýrt. Ég skýri frá þessum vanda nú til þess að ríkisstj. og Alþingi geti gripið til nauðsynlegra varnaraðgerða í tíma. Annars fljótum við sofandi að feigðarósi.“ Og síðar í sömu ræðu segir hæstv. fjmrh.: „Ég mun síðar gera grein fyrir þeim hugmyndum og tillögum sem ég hef til lausnar þeim vanda sem við blasir og ég vænti þess að ríkisstj. muni takast von bráðar að koma sér saman um tillögur að þessu leyti. Þær tillögur munu þá hljóta umfjöllun hér á Alþingi.“ Þetta var sagt 8. mars s. l. og ég verð að segja að ekki datt mér í hug að þetta „von bráðar“ mundi teygjast upp í heila tvo mánuði. Hæstv. fjmrh. talaði um nauðsyn þess að þm. og þjóðin öll gerðu sér grein fyrir þeim mikla vanda sem við blasti og sagði í lokaorðum ræðu sinnar að sá vandi yrði ekki leystur nema með samstilltu átaki okkar allra hér og þjóðarinnar allrar. Augljóslega hefur gengið illa að fá þm. stjórnarflokkanna til að skilja og viðurkenna þetta með samstillta átakið. Af þeim tillögum að dæma sem nú hafa loksins séð dagsins ljós hefur ákall fjmrh. um samstillt átak ekki enn fengið hljómgrunn meðal þeirra. Eftir allan þennan tíma, eftir allt þetta tal um sparnað og niðurskurð, eftir alla þessa leit að fyllingu í gatið, eru helstu niðurskurðartillögurnar svo óljósar að það er naumast mögulegt að fjalla um þær, og síðan er meginhluti vandans leystur með því að búa til nýjan vanda. Það eru skuldir sem nema rúmum tveimur milljörðum og sem eru ekkert annað en ávísun á verðbólguaukningu og svik við almenning sem hefur lagt á sig miklar þrengingar til þess að hjálpa ríkisstj. að ná markmiðum sínum í efnahagsmálum. 1. gr. frv. er dæmigerð fyrir þetta auma ráðleysi. Fjmrh. er heimilt þrátt fyrir ákvæði fjárlaga fyrir árið 1984 að lækka ríkisútgjöld um allt að 370 millj. kr. Í aths. við gr. segir svo hvernig þessum niðurskurði er skipt á milli rn. en frekari skýringar eru ekki gefnar. Einstök rn. eiga að gera tillögur um sinn niðurskurð og fjmrh. hefur svo úrslitavaldið. Þetta eru nú aumu vinnubrögðin. Finnst hæstv. fjmrh. hann nú geta komið fyrir þing og þjóð og sagt: „Ég kýs að koma til dyranna eins og ég er klæddur“, eins og hann gerði þegar hann sagði okkur frá vandanum fyrir tveimur mánuðum? Það fer varla á milli mála að eitthvað vantar í þennan klæðnað. Er ekki ætlunin að þingið fái að sjá þessar tillögur ráðuneytanna og fjalla um þær? Og er ekki ætlunin að fjvn. fjalli um þær? Þarna er t. d. um að ræða 25 millj. kr. niðurskurð í samgrn. Hvernig er nú líklegt að sá niðurskurður verði? Verður hætt við hafnarframkvæmdir á Austfjörðum, brú á Norðurlandi, varanlega vegagerð á suðurlandi? Best að nefna ekki Vestfirðina. Eða ætlar samgrn. að spara þessar 25 millj. í ferðalögum og risnu? Glöð skyldi ég styðja það, en hér er ekki neinar slíkar tillögur að sjá. 2. gr. þessa frv. fjallar um Lánasjóð ísl. námsmanna. Ekki kemur það mér á óvart. Tónninn var gefinn strax í haust. Ég hef ekki lengur tölu á því hve oft ég er búin að jagast hér í vetur út af bersýnilegri fjárvöntun Lánasjóðsins. Það var augljóst strax við afgreiðslu fjárlaga að sjóðurinn var sveltur og við Kvennalistakonur reyndum að fá því breytt, fluttum tvær tillögur um aukin framlög til sjóðsins. Samkv. lögum um sjóðinn áttu námsmenn að fá að láni 100% af reiknaðri fjárþörf frá síðustu áramótum. Skv. ákvæði í lánsfjárlögum þessa árs hefur gildistöku þess lagaákvæðis verið frestað, en skv. lögum eiga þeir að fá 95%. Þrátt fyrir þetta, þrátt fyrir frestun á gildistöku lagaákvæðisins er ljóst að yfirráðafé sjóðsins nægir ekki til að veita öllum lán, sem rétt eiga á þessu ári, eða þá að lánin verða skert til mikilla muna. Við eigum hins vegar eftir að sjá þær úthlutunarreglur sem setja verður til að láta ráðstöfunarfé sjóðsins nægja. Engin svör fengust við fsp. minni og Steingríms J. Sigfússonar varðandi það efni frá hæstv. menntmrh. í Sþ. 3. apríl s. l. En nú virðist það ljóst, sem margir námsmenn og aðstandendur þeirra hafa lengi óttast, að útlánareglur verða hertar og hlýtur það að koma illa við marga. Stjórn Sambands ísl. námsmanna erlendis hefur ályktað um þetta og lýsir þungum áhyggjum sínum vegna þessarar greinar. Þeir segja í bréfi, sem alþm. hefur borist dags. í dag, með leyfi forseta: „Verði 2. gr. frv. samþykkt þýðir það að lánshlutfall á seinni hluta þessa árs verður um 60% en ekki 95% eins og þó var samþykkt á þingi fyrir skömmu. Verði greinin samþykkt þýðir það stórstíga afturför í menntamálum landsins. Lánshlutfall hefur ekki verið undir 65% síðan skólaárið 1970–1971. Fjöldi námsmanna mun hrökklast frá námi þegar í haust, einkum þeir sem hafa lítil fjárráð. Einnig er fyrirsjáanlegt að margir verða að falla frá áformum um að fara til náms við háskóla erlendis í haust. Með samþykkt 2. gr. frv. verður meginhluti laga nr. 72 frá 13. maí 1982 numinn úr gildi. Með því gengur alþingi endanlega á bak samkomulags sem námsmenn og alþm. gerðu áður en þau lög voru sett. Verði greinin samþykkt er því sýnt að alþm. er ekki treystandi þegar við þá er samið.“ Í 3. gr. frv. er fjallað um uppbætur á útflutning landbúnaðarvara. Ósárt er mér um þótt hróflað sé við þeim, en einkennilega er nú farið að hlutunum. T'il þess að greiða hluta af þeim útflutningsuppbótum sem samkvæmt lögum ber að greiða er aflað fjár með því að láta bændur greiða sérstakan skatt á kjarnfóður, sbr. 22. gr. frv. 4.–6. gr. eiga að koma einhverju lagi á uppgjör meðlagsgreiðslna og er sjálfsagt að reyna að bæta úr þeirri vitleysu, en lausnin er óneitanlega kúnstug. Hún felst í 26. gr. þar sem félmrh. fyrir hönd Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga er heimilað að taka 150 millj. kr. lán til að greiða skuld Innheimtustofnunar sveitarfélaga við Tryggingastofnun ríkisins. Ekki veit ég hvort þetta er í fyrsta skipti sem barnsmeðlög eru fjármögnuð með erlendri lántöku en kyndugt er það. Þá koma hér nokkrar greinar sem kveða á um minni þátttöku ríkisins í kostnaði við heilbrigðisþjónustu og er það ekki annað en búast mátti við frá þeim sem nú sitja í ráðherrastólum. Um þessar greinar er búið að fjalla rækilega hér í dag og hef ég í rauninni ekki miklu við það að bæta, en vek athygli á því að á sama tíma og þessar álögur eru mótaðar í frumvarpsgreinar fullyrðir fjmrh. að hann taki ekki í mál að skattleggja fólk. Hvað er þetta annað en skattlagning á fólk? Þessar ráðstafanir eiga eftir að koma illa við almenning, sér í lagi barnmargar fjölskyldur. Þetta eru kaldar kveðjur frá vinum litla mannsins. Ákvæði 17. gr. finnst mér ómerkilegur sparðatíningur sem réttir sáralítið af halla ríkissjóðs en getur munað talsverðu hjá bágstöddum barnafjölskyldum. Um 18.–21. gr. er hins vegar ekkert nema gott að segja. Að vísu er ég yfirleitt á móti svona reikningskúnstum. Öll greiðslukerfi eiga að vera sem einföldust. Mér finnst miklu hreinlegra að greiða sömu upphæð til allra undir ákveðnu tekjumarki, en aðalatriðið er að fatlist var á að greiða þessa uppbót, og ég fagna því að sjá það hér í frumvarpsgreinum. Og þá er komið að fjáröfluninni. Hún er í formi sérstaks fóðurskatts, eins og ég vék að áðan og fjallað er um í 22.–24. gr., en afganginn á svo að sækja í erlendar lánastofnanir, eða rúmlega 2 milljarða kr. Ekki fá ráðh. og þm. stjórnarflokkanna háar einkunnir fyrir þessa frammistöðu. Satt að segja vorkenni ég þeim eins og ég finn alltaf til með þeim sem falla á prófum. Þeir voru eitthvað svo roggnir með sig í haust. Nú skyldu ný vinnubrögð viðhöfð, raunhæf og marktæk og allt það, fjárlögin náttúrlega alveg á hreinu, hvað sem fulltrúar stjórnarandstöðu sögðu. Síðan kom þessi heiðarleikasýning í byrjun marsmánaðar, og enda þótt mér fyndist ekki ástæða til að lofa þá sýningu eina og sér, þá datt mér satt að segja aldrei í hug að lokaþátturinn yrði jafnlélegur og fram kemur í því frv. sem hér er til umr. Fjmrh. höfðaði til ábyrgðar þm. og þjóðarinnar allrar þegar hann kynnti fjárhagsvanda ríkissjóðs. Það vantaði heldur ekki að fjölmiðlar leituðu eftir ráðum stjórnarandstöðu ekki síður en stjórnarflokka og Kvennalistinn kynnti strax ákveðnar hugmyndir í þeim efnum sem ég minni hér á. Þar var um að ræða niðurskurð sem næmi 1 milljarði kr., þar sem stærstu liðirnir væru niðurskurður á ferða- og risnukostnaði hins opinbera, samdráttur í vegamálum og orkumálum, minnkandi niðurgreiðslur landbúnaðarvara, hætt við byggingu flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli og fleira. Auk þess vorum við með hugmyndir um skyldusparnað hálaunamanna sem hefði gefið a. m. k. 200 millj. kr. í ríkissjóð. Það var reyndar sú hugmynd sem virtist kveikjan að hinni fleygu setningu um vin litla mannsins í ríkisstj. Mér er sérstaklega í minni skelfing hæstv. fjmrh. þegar ég orðaði þessa hugmynd í sjónvarpsþætti og sagði hann við það tækifæri eitthvað á þá leið að varhugavert væri að ráðast með slíkum hætti á hálaunamenn. Það gæti jafnvel endað með því að þeir hefðu það ekkert betra en láglaunafólkið. Skyldusparnaður hálaunamanna er ekkert nýtt ráð. Nú í lok síðasta árs fengu hálaunamenn nokkrir einmitt glaðning í umslagi, tilkynningu frá fjmrh. um að þeir mættu sækja í Landsbankann upphæð þá með vöxtum sem þeir höfðu verið skyldaðir til að lána ríkissjóði fyrir fimm árum þegar honum lá á. Flestir þeirra urðu einfaldlega hissa og voru búnir að steingleyma þessu lítilræði. samkvæmt upplýsingum fjmrn. nam þessi endurgreiðsla rétt rúmum 200 millj. kr. Það er svo aftur önnur saga þegar blessaðir mennirnir sendu eiginkonur sínar til að sækja þessa aura. Fjmrn. hafði sett undir þann leka, kannske til þess að konurnar færu ekki að eyða þessu í einhverja vitleysu án vitundar eiginmannanna. Þetta var varðandi skyldusparnað hálaunamanna, sem ekki mátti heyra minnst á þótt fjmrh. hefði opin augu fyrir því að sækja fjármuni í vasa þeirra sem þurfa á læknisþjónustu að halda. En auk þessa hef ég aldrei getað skilið sanngirni þess að Seðlabankinn hagnist á tímabundnum vanda ríkissjóðs og það var hugmynd Kvennalista að ríkisstj. semdi við Seðlabankann um þau mál. Loks má nefna aðgangsharðari innheimtu söluskatts. Í því sambandi er vert að minna á að um tíma voru á lofti hugmyndir um afnám undanþága frá söluskatti á matvælum. Fagna ég því að sjálfsögðu að hætt var við þær hugmyndir. Ég er þess fullviss að þær hugmyndir Kvennalistans sem ég hef hér minnt á voru framkvæmanlegar og hefðu komið sér betur fyrir almenning en sú litla mús sem varaformaður Sjálfstfl. kallar svo og hér er til umræðu. Ríkisstj. hefði betur tekið mark á þeim hugmyndum sem henni voru lagðar til. Sú niðurstaða sem hér liggur fyrir í frumvarpsformi er til marks um dugleysi og óeiningu stjórnarflokkanna sem er meiri en mig grunaði. Niðurstaðan er uppgjöf og meginhluta vandans er sópað undir skuldateppi sem öðrum er ætlað að dusta.



Herra forseti. Að gefnu tilefni vil ég taka fram að ég styð þetta frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum, peninga- og lánsfjármálum. Mitt álit er samt að ekki hafi verið gengið nógu langt í niðurskurði eða tekjuöflun á móti auknum útgjöldum. Hv. 3. þm. Reykv. gagnrýndi í sinni ræðu auknar erlendar lántökur. Með því lýsir hann stuðningi við frekari aðhaldsaðgerðir og hlýtur hæstv. ríkisstj. að eiga hann að þegar taka þarf á ríkisfjármálunum á komandi misserum, annars væri hann ekki samkvæmur sjálfum sér. Það er afar nauðsynlegt að menn átti sig á því að erfiðleikarnir í ríkisfjármálum nú eru mestmegnis afleiðingar óstjórnar undanfarandi ára, þegar erlendar lántökur jukust gífurlega sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu og ríkissjóður nærðist á umframeyðslu þjóðarbúsins. sem dæmi um þetta má geta þess að árið 1980 voru erlendar skuldir 34.4% af þjóðarframleiðslunni. Árið 1983, þegar hv. þm. gekk úr ríkisstj., var skuldastaðan komin upp í 60.6% af þjóðarframleiðslu. Auk þess dró röng fjárfestingarstefna úr lífskjörum almennings og hagvexti og þar með jókst enn sá vandi sem núverandi ríkisstj. fékk í arf. Núverandi hæstv. ríkisstj. hefur náð stórkostlegum árangri í verðbólgumálum og fært hana úr 130 stigum Svavars Gestssonar í 15 stig Alberts Guðmundssonar. Slíkur árangur er án efa einsdæmi hjá lýðræðisþjóð. Þennan árangur ber að verja. Slíkt kostar áframhaldandi þrotlausa baráttu. Vonandi sýnir stjórnarandstaðan í verki að hún sé tilbúin til að standa með hæstv. ríkisstj. í þessari baráttu, ekki síst við aðhaldsaðgerðir, sem bersýnilega þarf að grípa til við gerð næstu fjárlaga.