Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti tilkynnir að með bréfi, dags. 11. september sl., hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um eftirfarandi skýrslur frá Ríkisendurskoðun; skýrslu um sjálfseignarstofnanir og sjóði 2011, skýrslu um reiknilíkan heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni, skýrslu um rekstur og stjórnskipulag Vatnajökulsþjóðgarðs, skýrslu um sjúkraflug á Íslandi og skýrslu um skipulag og úrræði í fangelsismálum. Forseti hefur einnig óskað eftir því með bréfi, dags. 11. september, að fjárlaganefnd, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga fyrir tímabilið janúar til desember 2012.

Forseti tekur fram að hann hyggst láta fara fram atkvæðagreiðslur, annars vegar um 3. dagskrármálið, almannatryggingar, og hins vegar afbrigði vegna 4. dagskrármáls um kl. 11 á eftir.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs undir þessum lið til að vekja athygli á máli sem dreift hefur verið hér á Alþingi, tillögu til þingsályktunar um skipan nefndar um málefni hinsegin fólks, sem flutt er af mér og hv. þingmönnum Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, Svandísi Svavarsdóttur og Oddnýju G. Harðardóttur. Nú er það svo að við höfum verið nokkuð ánægð með árangur okkar þegar kemur að því að jafna réttindi allra í samfélaginu, hinsegin fólks sem og annarra. Þó virðist vera að gera megi talsvert betur og ástæða þess að þessi tillaga er lögð fram er að Samtökin 78 kynntu í vor svokallað regnbogakort sem mælir stöðu hinsegin fólks í ólíkum ríkjum Evrópu. Þar kemur fram að Ísland er í tíunda sæti af 49 ríkjum sem athuguð voru og þar liggjum við nokkru neðar en til að mynda Noregur og Svíþjóð. Meðal þess sem var kannað er löggjöf og stefna gegn mismunun, hælisveitingar, lagaleg staðfesting á kyni, vernd gegn hatursorðræðu, fjölskylduviðurkenning og virðing fyrir funda-, félaga- og tjáningarfrelsi. Þetta vakti talsverða athygli mína því að við höfum verið stolt af þeim árangri sem við höfum náð í þessum málefnum og yfirleitt náð um það hér á Alþingi þverpólitískri samstöðu þegar við höfum staðið að réttarbótum í þessum málaflokki. Hins vegar sýnir þetta að úrbóta er þörf. Þetta sýnir líka að þessi réttindi eru auðvitað aldrei sjálfgefin og í ríkjum Evrópu sjáum við því miður hreina afturför þegar kemur að réttindum hinsegin fólks. Við eigum að vera í fremstu röð þegar kemur að þessum málaflokki. Við höfum oft náð góðum árangri þar og því vonast ég til þess og hvet hv. þingmenn til þess að standa saman um það - ég veit að hæstv. félagsmálaráðherra í velferðarráðuneytinu mun standa með okkur í því að þó ekki náist að mæla fyrir málinu á þessu stutta þingi þá náist að mæla 

Herra forseti. Mig langar að gera að umtalsefni grein sem Jón Steinsson, hagfræðingur og aðstoðarprófessor við Columbia-háskólann, skrifaði nýlega og vakti athygli mína og áhuga. Heimsmarkaðsverð á endurnýjanlegri orku, eins og þeirri sem við höfum upp á að bjóða, hefur hækkað verulega á síðustu árum. Þessi þróun hefur gert það að verkum að orkuauðlindir okkar eru margfalt verðmætari en þær voru fyrir áratug. Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar, sagði á ársfundi fyrirtækisins að lagning sæstrengs til Evrópu væri líklega stærsta viðskiptatækifæri sem Íslendingar hefðu staðið frammi fyrir, margt benti til þess að áhrif sæstrengs mundu stórbæta lífskjör Íslendinga. Jón Steinsson hagfræðingur segir í greininni að stór hluti þeirrar orku sem við mundum selja um þennan streng, líklega 30–40%, yrði umframorka sem nú þegar er til staðar. Þar sem álverin eyðileggjast ef slökkt er á þeim í meira en örfáar klukkustundir hefur Landsvirkjun þurft að byggja virkjanir sem eru nægilega stórar til að geta annað orkuþörf álveranna, jafnvel á versta tíma í afleitu vatnsári. Öll hin árin, þegar vatnsbúskapurinn er góður, flæðir talsvert vatn fram hjá algjörlega óbeislað. Verðmætin sem þarna fara forgörðum skipta tugum milljarða. Með sæstreng væri hægt að fanga þessa umframorku og selja með litlum tilkostnaði. Ég legg því til að ríkisstjórnin láti skoða þetta mál af fullri alvöru, t.d. með því að sannreyna áhuga Breta á því að kaupa þessa orku ef ráðist yrði í lagningu sæstrengs.

Virðulegi forseti. Ástæða þess að ég ákvað að kveðja mér hljóðs undir þessum lið er sú að fylgja eftir fundi sem við þingmenn Norðausturkjördæmis áttum í gær með fulltrúum Eyþings vegna almenningssamgangna. Þar hafa komið fram vandkvæði þar sem tekjur standast ekki áætlanir sem gerðar voru. Það var svo sem ljóst snemma á árinu en vegna kosninga var ákveðið að bíða og þar sem sumarið er auðvitað stærsti tekjupósturinn var ákveðið að láta á það reyna. Nú er komið í ljós að ekki er til nægt fjármagn til að halda úti þessum lið, þ.e. þessari þjónustu. Fulltrúar Eyþings hittu okkur þingmenn annars vegar og hins vegar innanríkisráðherra og ég veit að þeir voru á fundi vegamálastjóra í morgun. Almenn ánægja er með umrædda þjónustu. Hún býður upp á aukin lífsgæði á landsbyggðinni sem og á stórhöfuðborgarsvæðinu. Aðgengi að skólum og heilbrigðisþjónustu verður betra, en við þurfum að gera betur til að þetta geti gengið. Almenningssamgöngur eru hluti af grænni pólitík og það er okkar hér að marka þá stefnu að auka hlutdeild almenningssamgangna með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Þess vegna er afar mikilvægt að sú vinna sem nú þegar hefur farið fram nái að þróast áfram. Svona verkefni, eins og við vitum, þarf fjögur, fimm ár til að festa sig í sessi. Það þýðir auðvitað aukið fjármagn til að tryggja þá þróunarvinnu. Spurning mín til hv. formanns umhverfis- og samgöngunefndar er því hvort hann sé tilbúinn að beita sér fyrir því í nefnd sinni núna við undirbúning fjáraukalaga að sjá til þess að hægt sé að halda úti þessum leiðum Eyþings, sem skipta svo gríðarlega miklu máli fyrir marga, eða hvaða aðra leið hann sjái til þess að leysa úr þeim vanda sem við blasir. Ljóst er að fara þarf yfir þessi mál í heild sinni. Önnur landshlutasamtök vilja einnig halda vinnunni áfram og þá spyr ég að auki hvort þingmaðurinn ætli að beita sér fyrir því að nefndin taki upp á sína arma hvað varðar framlög hins opinbera 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt að við þingmenn Norðausturkjördæmis hittum forsvarsmenn Eyþings í gær á ágætum fundi þar sem þeir fóru yfir stöðuna sem er grafalvarleg. Ég veit, eins og þingmaðurinn nefndi, að til stendur að funda með Vegagerðinni. Þar hafa menn vonir um að finna fjármagn sem gæti fleytt þeim yfir erfiðasta hjallann, til að halda úti almenningssamgöngum fram að áramótum hið minnsta. Vandinn er reyndar stærri vegna þess að 3 milljónir og 250 þúsund af þessum 1 milljarði sem veittur var til almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu fór svo út um allt land - á meðan ég fékk þær upplýsingar að afslátturinn sem var veittur af olíugjaldinu til almenningssamgangna hefði verið lækkaður. Þessir fjármunir urðu í raun að engu þegar afslátturinn var lækkaður. Mér skilst að það hafi verið gert síðasta vor af ráðherra einhliða, við þurfum reyndar að fá upplýsingar um það á þinginu. Ég sagði mjög skýrt að það væri verkefni samgöngunefndar að taka málið upp, reyna að halda úti þessari ágætu þjónustu, sem hefur mælst mjög vel fyrir, og sjá hvort ekki sé hægt í samstarfi ríkis og sveitarfélaga að halda því úti og hvort ekki sé hægt að finna fjármagn, þá bæði í væntanlegum fjárlögum eða fjáraukalögum ef vilji stendur til þess. Ég er reiðubúinn og veit að það er vilji 

Virðulegi forseti. Það er kraftur og vilji í fólkinu og fyrirtækjunum í landinu. Því kynntist ég í sumar þegar ég ferðaðist um Suðurkjördæmi og Vesturland og í Kraganum. Það er ánægjulegt að sjá hve víða er mikill vilji til að taka til hendinni og koma atvinnulífinu í gang. Við verðum að rjúfa stöðnun undanfarinna ára og standa saman um það. Þess vegna fagna ég sérstaklega orðum formanns Samfylkingarinnar þegar hann segir að við verðum rjúfa stöðnun undanfarinna ára og nýta tækifærin, byggja upp fjölbreytt atvinnulíf og almenna velsæld. Undir það hljótum við öll að geta tekið undir. Við vitum að settur var fleygur fyrir hjól atvinnulífsins. Nú þurfum við að losa hann og koma því af stað. Það var afar skemmtilegt að koma í fyrirtækið Feng í Hveragerði þar sem stuðlað er að nýsköpun á ýmsum sviðum. Þar eru verkefni sem eru að fara út úr því húsi og út á land og munu skapa fjölda starfa og tækifæra í landbúnaði, í sjávarútvegi. Þau störf munu telja og skipta miklu máli. Við fórum einnig upp á Akranes þar sem við kynntum okkur starfsemi Skagans og Skipasmíðastöðvar Ellerts og Þorgeirs og var afar ánægjulegt og merkilegt að koma þangað. Þau fyrirtæki eru að gera stórkostlega hluti. Þar verður hægt að smíða skip í framtíðinni og núna þegar við höfum komið til móts við atvinnulífið og fjárfestingar í sjávarútvegi fara af stað þarf að nota þetta íslenska hugvit og þessi íslensku fyrirtæki. Við, hv. þingmenn, þurfum að senda skilaboð til fólksins um jákvæða stöðu fram undan og jákvætt líf, um að við ætlum að standa saman að því að efla atvinnulífið og heimilin.

Virðulegi forseti. Undanfarin missiri hefur umræðan um matvælaöryggi og matvælaframleiðslu verið mjög áberandi. Fréttir af samdrætti í framleiðslu á lamba- og nautgripakjöti hérlendis hafa vakið upp spurningar sem ég veit að margir leitast við að svara. Hvernig ætlum við að bregðast við þessari þróun? Erum við komin út á hættulega braut? Hvenær verður of seint að snúa við? Þótt vandinn sé ekki mjög sjáanlegur í dag stefnum við hratt til verri vegar. Eins og fram kom á þingi samtaka norrænna bænda í ágúst sl. þurfa þjóðir að fara að hugsa til framtíðar. Framsóknarflokkurinn hefur mælt fyrir því að matvælaframleiðsla, og þar með landbúnaður á Íslandi, verði aukin til muna, einkum til að mæta auknum þörfum þjóðarinnar. Aðrar þjóðir heimsins horfa fram á sama vandamál og því er hættulegt fyrir þjóð sem getur verið sjálfri sér nóg, ef vel er að verki staðið, að ætla að treysta á aðkomu annarra og þar með innflutning þegar kemur að matvælum og framleiðslu þeirra. Meðal þess sem kom fram á þingi norrænna bænda var að þjóðir þurfa að endurskipuleggja landbúnaðarstefnu sína á komandi árum til að mæta þeirri þörf matvælaöryggis sem eykst með hverjum degi. Það sem við eigum sameiginlegt með öðrum norrænum löndum er mikið magn af hreinu vatni, endurnýjanlegir orkugjafar auk alls þess landrýmis sem við búum yfir og getum með því haft forskot á önnur lönd. Ísland ætti vitaskuld að nýta sér þessi tækifæri til að vera framarlega í matvælaframleiðslu. Stjórnmálamenn eiga að sjálfsögðu að koma þarna að og meðal annars skapa umhverfi þar sem fjárfesting í matvælaframleiðslu fyrir sitt eigið land er eftirsóknarverð. Því ítreka ég það við þingið og landbúnaðarráðuneytið að tekið verði til við að móta stefnu um aukna matvælaframleiðslu sem hefur verið kallað eftir áður og greinilegt að þörf er á svo Ísland viti hvert eigi að stefna, hvernig við ætlum að komast að þeim markmiðum um leið og við girðum fyrir þann vanda sem mun skapast ef ekki verður gripið til aðgerða.

Hæstv. forseti. Mig langar að gera námslán að umtalsefni hér. Nú er háskólanám hafið og fólk byrjað að takast á við námsefni annarinnar. Í upphafi þessarar viku voru 5.579 nemendur sem höfðu sótt um námslán þessa önn. Vinna þessa fólks er hafin til að eiga rétt á námslánum í lok annar. Fyrirhugað er að hækka námslán um 3%, sem er virkilega jákvætt. Samt sem áður eru lán til námsmanna enn undir 150 þús. á mánuði, sem er að mínu mati óásættanlegt í ljósi þess að atvinnuleysisbætur eru yfir 170 þús. og munurinn nálgast 25 þús. kr. Framtíð margra veltur á þessum lánum. Nám er skipulagt út frá námslánum og námsframvindu. Reglubreytingar sem áttu að taka gildi fyrir þessa önn setja skipulag námsmanna úr skorðum eins og dómur Héraðsdóms Reykjavíkur komst að. Innritun var löngu hafin, búið að greiða skólagjöld, drög gerð að stundarskrám og margt fleira. Nú er að ljúka þriðju viku námsannarinnar. Þess vegna vil ég hvetja hæstv. menntamálaráðherra til að áfrýja ekki dómi Héraðsdóms Reykjavíkur því að breyting á námsframvindu afturvirkt gæti haft slæmar afleiðingar fyrir háskólanema landsins. Einnig hvet ég Lánasjóð íslenskra námsmanna til að hlíta dómnum þar til annað verður kveðið upp.

Forseti. Mig langaði að vekja athygli þingheims á svolítið merkilegum degi sem hefur verið haldinn árlega síðan árið 2008 og er kallaður alþjóðlegur dagur lýðræðis. Því miður hefur Ísland eða íslenska þingið ekki tekið þátt í þessu alþjóðaverkefni en fjöldamargar þjóðir hafa gert það. Þessi dagur á uppruna sinn að rekja til Alþjóðaþingmannasambandsins og þjóðþing víða um heim hafa markað þennan dag með því að fá almenning til að - má ég biðja þingmenn um að hafa hljóð? Össur Skarphéðinsson, hv. þingmaður? Það er sem sagt þannig að þjóðþing víða um heim hafa gert eitthvað til að reyna að virkja almenning til vitundar um lýðræðisvitund og þroska. Mér þætti mjög við hæfi, sér í lagi út af því að við erum að óska eftir því að finna leiðir til að auka virðingu þessarar stofnunar, að við í það minnsta hefjum vinnu við að undirbúa að halda upp á þennan dag á næsta ári. Það er ljóst að við erum of sein núna, því hann er á sunnudaginn og er haldinn árlega 15. september. Ég er fastafulltrúi hjá Alþjóðaþingmannasambandinu og var beðin um að lýsa því yfir hvað við ætluðum að gera hér en þurfti að segja að við ætluðum ekki að gera neitt. Ég lofaði að ég mundi vekja athygli á þessu hér í þingsalnum og skora því á forsætisnefnd að koma til samstarfs við Íslandsdeild Alþjóðaþingmannasambandsins og gera eitthvað veglegt á næsta ári.

Hæstv. forseti. Undanfarið hefur farið þó nokkuð fyrir fréttum af því í fjölmiðlum að stór sjávarútvegsfyrirtæki á Íslandi hafi hagnast vel. Það er gott að athygli sé vakin á því en þetta hefur verið sett í samhengi við lækkun veiðigjalda, sem er kórvilla vegna þess að sérstök veiðigjöld allra þessara fyrirtækja hafa hækkað fyrir atbeina stjórnarmeirihlutans sem nú situr og reyndar gegn vilja minni hlutans. Litla sem enga athygli hefur frétt af hagnaði stærsta verslunarfyrirtækis á Íslandi fengið, sem hagnaðist um 3 milljarða kr. í fyrra í krafti 60% markaðshlutdeildar á Íslandi. Þessi hagnaður er sannarlega sóttur beint í vasa viðskiptavina, þessi hagnaður er sóttur beint í heimilisbókhald heimilanna í landinu. Það hlýtur að vera athugunarefni fyrir stjórnvöld að opna umræðu um verðmyndun á markaði á Íslandi vegna þess að verðmyndun á Íslandi er algjörlega lokuð bók. Það eru um það bil 30 ár síðan verðmyndun á Íslandi var gefin frjáls og ég fæ ekki betur séð en að menn hafi brugðist því trausti, þeir höndla ekki að búa við frjálsa og óhefta álagningu samkvæmt þeirri niðurstöðu. Því hvet ég til þess að menn íhugi alvarlega að opna umræðuna og opna leiðina að verðmyndun á markaði á Íslandi.

Efla Samkeppniseftirlitið.

Hæstv. forseti. Mig langar að nota tækifærið og fagna þeirri ákvörðun hæstv. utanríkisráðherra sem tilkynnt var og hefur birst í fjölmiðlum í dag varðandi samninganefndina um Evrópusambandsaðildarviðræðurnar sem fyrri ríkisstjórn lagði til og fékk samþykkt hér í þinginu að færu af stað, ákvörðun ráðherra um að nú lægi það fyrir að nefndin mundi ekki starfa lengur. Ég hlakka til að fylgjast með umræðunni um Evrópumál hér á eftir. Ég mun ekki eiga þess kost að taka þátt í henni en ég er þess fullviss að við erum á réttri leið í þessu stóra og mikilvæga máli. Ég hlakka til að hlusta á ræðu hæstv. ráðherra á eftir og bíð jafnframt spennt eftir því að fá að heyra af þeim aðgerðum og þeirri áætlun sem ráðherrann er að undirbúa varðandi norðurskautsmálin sem hæstv. forsætisráðherra vék aðeins að í ræðu hér fyrr í vikunni.

Virðulegur forseti. Ég verð að minnast á þá alvarlegu stöðu sem mörg íslensk heimili eru nú í. Núna eru um þrjú ár síðan mörg heimili fóru í gegnum 110%-leiðina og í gegnum sértæka skuldaaðlögun. Nú er komið að þeim tímamótum að tími þessara aðgerða er liðinn og samningar sem gerðir voru, m.a. um sértæka skuldaaðlögun, eru að falla úr gildi. Það sem hefur gerst á undanförnum mánuðum er að mörg íslensk heimili fá bakreikninga vegna aðgerða fyrri ríkisstjórnar og er það miður. Það er ekkert leyndarmál að mitt heimili er eitt þeirra sem fengu bakreikning. Ég opnaði á þau mál í fjölmiðlum í ágúst sl. og eftir það hefur fjöldi einstaklinga haft samband og sagt mér frá stöðu sinni, sem er sú að fjöldi fólks hefur fengið senda slíka bakreikninga og tölur hafa verið nefndar frá 3 upp í 12 milljónir í því samhengi. Mér finnst þessi vinnubrögð fjármálastofnana til háborinnar skammar og ég spyr mig: Hvers vegna ætli þær gangi svona hart fram núna? Ég hugsa með mér hvort það geti verið vegna þeirra aðgerða sem Framsóknarflokkurinn boðaði í kosningunum og gengur nú í að framkvæma, hvort það geti verið að fjármálastofnanir séu að reyna að hífa upp lán áður en gripið verður til aðgerða. Ef það er raunin er það til háborinnar skammar því að þessi lán hafa vaxið í greiðslubyrði undanfarin ár. Mér finnst þessar aðgerðir siðlausar þrátt fyrir að þær geti verið lögmætar. Ég mun því leggja áherslu á í störfum mínum sem þingmaður að vandað verði til verka varðandi úrlausnir á skuldamálum heimilanna og vera viss um að gengið verði frá þeim með sóma.

Virðulegi forseti. Það vakti athygli mína áðan að hv. þm. Höskuldur Þórhallsson fór yfir ákveðnar tölur þegar hann nefndi þann milljarð sem samið var um að færi á höfuðborgarsvæðið í samgöngur, þ.e. almenningssamgöngur, sú sáralitla upphæð, að verið væri að plokka af henni. Og til að setja fólk inn í það samhengi þá er það þannig að einhverra hluta vegna var samið um að það svæði á landinu þar sem alvarlegustu umferðarslysin eru, þar sem flest umferðarslysin eru, að þar yrði ekkert gert í samgöngumálum, ekkert, næstu tíu árin. Á móti kom þessi eini milljarður sem átti að fara í almenningssamgöngur, sem er auðvitað sáralítil upphæð í öllu samhenginu, en nú kemur í ljós að verið er að plokka af honum til annarra svæða og örugglega allt til þarfra verka. En ástæðan fyrir því að ég tel, og hef lagt á það áherslu, að þetta sé afskaplega óskynsamleg ráðstöfun er sú að í Reykjavík, ekki á höfuðborgarsvæðinu, heldur í Reykjavík er langmestur fjöldi alvarlegra slysa. Alvarleg slys eru skilgreind þannig að viðkomandi nær aldrei fullum bata. Nú eru alvarleg slys og dauðsföll þannig að auðvitað er ekki hægt að meta afleiðingar þeirra til peninga. Þó hefur það verið reynt og var reynt af Hagfræðistofnun Háskóla Íslands en afskaplega lítil umræða hefur verið um þetta. Kostnaðurinn er á hverju ári 23 milljarðar kr. Ég hvet alla hv. þingmenn og þjóðina alla að hugsa þetta mál, hvort skynsamlegt sé að taka út þann stað á landinu þar sem alvarlegustu slysin verða og segja: Við ætlum ekki að gera neitt hér næstu tíu árin.

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á svari hæstv. fjármálaráðherra við fyrirspurn um tekjulækkun ríkissjóðs sem dreift var á mánudaginn. Þar svarar hæstv. fjármálaráðherra með skýrum hætti þannig að enginn þarf lengur að efast um þá upphæð. Tekjulækkunin er 11,5 milljarðar kr. í ár og á því næsta. Fyrir þá upphæð má reka allar heilbrigðisstofnanir á Patreksfirði, Vestfjarða, Blönduósi, Sauðárkróki, Fjallabyggð, Þingeyinga, Austurlands, Suðausturlands, Vestmannaeyja, Suðurlands og Suðurnesja. Í umræðunni í gær talaði hæstv. fjármálaráðherra um að brúa þyrfti 30 milljarða gat. Reyndar hefur hæstv. forsætisráðherra talað um 30–50 milljarða gat, þeir verða væntanlega búnir að koma sér saman um töluna fyrir framlagningu fjárlagafrumvarpsins. Ástæður stöðunnar eru sagðar vera minni hagvöxtur en ætlaður var, lægri tekjur en ætlaðar voru og aukin útgjöld. Þess vegna verði að skera niður í velferðarkerfinu og það hljóti allir að sjá og skilja. Kjör allra versnuðu við efnahagshrunið sem varð fyrir stórkostleg hagstjórnarmistök fyrri ríkisstjórna Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks. Landsframleiðsla dróst saman og fall krónunnar rýrði kjör almennings umtalsvert. Með forgangsröðun sjálfstæðismanna og framsóknarmanna eru auknar byrðar lagðar á herðar þeirra sem þurfa á velferðarþjónustunni að halda en þeim gefinn afsláttur sem hafa hagnast á falli krónunnar. Virðulegi forseti. Ég velti því fyrir mér hvort hægri stjórnin sé að afsala sér tekjum og gera aukinn niðurskurð á velferðarþjónustu nauðsynlegan til að skapa rými fyrir einkarekstur í mennta- og velferðarkerfinu.

Herra forseti. Í tvö og hálft ár hefur staðið yfir borgarastyrjöld í Sýrlandi. Sjö milljónir manna hafa hrakist frá heimilum sínum. Fjórar milljónir eru vegalausar innan Sýrlands, tvær milljónir manna hafa flúið til nágrannalandanna. Fyrir hálfu ári var sú tala ein milljón en hefur tvöfaldast á um hálfu ári. Við heyrum fréttir af því að um 100 þúsund manns hafi þegar látið lífið og nokkrir af þeim sem sinna mannúðarstörfum á þessu svæði hafa einnig látið lífið í þeirri borgarastyrjöld sem nú geisar. Þar geisar nú væntanlega eins sú mesta neyð sem alþjóðlegar hjálparstofnanir þurfa að takast á við og hafa þurft að takast á við á undanförnum árum. Nýlega bárust þær fréttir frá Svíþjóð að sænsk stjórnvöld hefðu ákveðið að veita sýrlenskum flóttamönnum sérstaka meðferð þannig að þeir sem koma til landsins og fá tímabundið dvalarleyfi af mannúðarástæðum fái sjálfkrafa landvistarleyfi til frambúðar. Vissulega er hópur flóttamanna frá Sýrlandi stór og mikill og það er augljóst að ekki verður hægt að taka við þeim öllum á Vesturlöndum. En ég vil nota þetta tækifæri, herra forseti, til þess að vekja máls á því hryllilega ástandi sem þarna varir og hvetja til þess að íslensk stjórnvöld taki málið til umfjöllunar og taki það svipuðum tökum og þau sænsku hafa gert og sýni rausnarskap í verki gagnvart þurfandi flóttamönnum frá Sýrlandi.

Virðulegi forseti. Úthafsrækjuveiðar voru gefnar frjálsar árið 2010 en þá höfðu ekki verið nýttar þær heimildir sem handhafar rækjukvótans höfðu og aðrar útgerðir hafa verið að byggja upp veiðireynslu líkt og rækjuvinnslan Kampi á Ísafirði. Nú er í smíðum nýtt frumvarp um rækjukvóta sem gerir ráð fyrir að 70% aflahlutdeildar miðist við eldri aflahlutdeildir og 30% taki mið af veiðireynslu síðustu þriggja ára. Þessi ráðstöfun mun koma mjög illa við þær útgerðir sem hafa verið að byggja upp veiðireynslu síðastliðin þrjú ár, eins og rækjuvinnslan Kampi á Ísafirði en þar blasir við að fyrirtækið muni jafnvel þurfa að loka og 100 störf tapast úr bæjarfélaginu. Þess má geta að áður en rækjuveiðar voru gefnar frjálsar höfðu einungis um 8% af handhöfum rækjukvótans nýtt sinn kvóta, leigt hann eða ekki talið hagkvæmt að veiða hann. Ég tel því að nauðsynlegt sé að stokka upp þetta kerfi að nýju og hugsa það upp á nýtt því að varla er það vilji stjórnvalda að 100 störf tapist þar sem menn hafa verið að byggja upp öflugt rækjuvinnslufyrirtæki, í þessu tilfelli á Ísafirði, og getur það átt við um fleiri staði sem hafa verið að nýta sér þessar frjálsu veiðar síðastliðin þrjú ár þar sem aðrir sem höfðu heimildirnar höfðu ekki hug á að nýta sér aflaheimildir sínar. Ég vil vekja athygli á því að bæjarráð Ísafjarðar hefur mótmælt þessu harðlega og miklar áhyggjur eru í því bæjarfélagi um framtíð þessa fyrirtækis. Ég skora á hæstv. ráðherra að skoða þessi mál vel og 

Á grundvelli 2. mgr. 86. gr. þingskapa er samkomulag um að umræðan standi yfir í um tvær klukkustundir og er umræðutímanum skipt milli þingflokka eftir reglum þingskapa.

Virðulegi forseti. Ég hef óskað eftir því að flytja Alþingi munnlega skýrslu um stöðu aðildarumsóknar Íslands að Evrópusambandinu. Mér finnst mikilvægt að gera Alþingi sérstaka grein fyrir þeim skrefum sem ríkisstjórnin hefur stigið á undanförnum vikum í krafti nýrrar stefnumörkunar í þessu máli. Utanríkismálanefnd hefur verið upplýst sérstaklega á fundum yfir sumartímann. Það er hins vegar eðlilegt að gefa einnig tækifæri til umræðu um þetta í þingsal. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin er með jákvæða og metnaðarfulla sýn í Evrópumálum. Við viljum hafa samstarf við ESB sem öflugast. Við viljum að Ísland sé sýnilegt í því samstarfi á jafningjagrundvelli og leggi sinn málstað sterkt að mörkum í mótun þeirra reglna sem við yfirtökum frá Evrópusambandinu. Á minni vakt verða samskiptin við ESB meðal helstu atriða í forgrunni. Fyrst af öllu er mikilvægt að halda því til haga að samskipti Íslands við ESB standa traustum fótum, enda hefur okkur á liðnum árum og áratugum lánast að byggja varanlega umgjörð um farsælt samstarf á nánast öllum sviðum og ber EES-samstarfið þar hæst. Við viljum gera okkur enn frekar gildandi og sýnileg í því samstarfi sem við eigum við ESB, útvíkka það enn frekar og færa inn á ný svið. Þannig hef ég einsett mér að efla og treysta þessi samskipti sem mest þótt aðildarviðræður hafi verið settar í hlé. Þennan vilja okkar til frekara samstarfs hef ég rætt við félaga mína innan Evrópusambandsins, m.a. tekið upp við stækkunarstjórann og aðra þá sem ég hef hitt. Það er í þágu hagsmuna Íslands og Evrópusambandsins að byggja frekar ofan á þær styrku stoðir sem nú þegar eru til staðar. Þannig, eins og ávallt, er ég viss um að gera megi betur og láta rödd Íslands hljóma enn hærra í þessu samstarfi. Munum við kappkosta að greina tækifærin og nýta enn frekar til hagsbóta íslenskum hagsmunum. Virðulegi forseti. Ég vil að við stundum sterka og sýnilega hagsmunagæslu innan EES og í tengslum við aðra þá samninga sem við höfum gert við Evrópusambandið. Það kallar á mannafla og viðveru í Brussel. Tillögur í þessa veru eru á teikniborðinu frá minni hendi. Þá reynir á þann vilja sem þingið sjálft hefur sýnt í þessa veru, samanber þingsályktun frá fyrra vori. En ég horfi einnig til þess að styrkja tvíhliða samstarf og samskipti við Evrópusambandið. Tengsl okkar við sambandið bjóða upp á eflingu slíks samstarfs á sviðum sem eru utan EES. Hef ég til dæmis þegar nefnt það við stækkunarstjórann að ég sjái fyrir mér aukið samstarf á sviði sjávarútvegs, landbúnaðar, orkumála, friðargæslu, þróunarsamvinnu og norðurslóða svo einstök brýn mál séu nefnd. Hvar sem við komum finnum við fyrir miklum áhuga á tvíhliða samstarfi við Ísland og í því felast mikilvæg tækifæri. Nú langar mig að víkja að upphafi aðildarferlisins. Frá því í byrjun hefur margt verið gagnrýnt. Ekki var einhugur innan þáverandi ríkisstjórnar um aðildarumsókn og var sú óeining upphafið að vandræðaganginum. Að sækja um aðild var ekki lítil ákvörðun. Þarna var um gríðarstóra ákvörðun að ræða af Íslands hálfu og var hún tekin án þeirrar samstöðu og sannfæringar sem hefði þurft að vera til staðar. Það sannaðist einnig þegar leið á hve veikur grundvöllurinn var, orkan fór í samninga milli og innan stjórnarflokkanna fremur en efnislegar samningaviðræður við Evrópusambandið. Af því leiddi að við lok kjörtímabils höfðu ekki enn hafist samningar um mörg lykilatriði í ferlinu. Mér er til efs að á þessum grunni hefði verið hægt að leiða til lykta stærstu hagsmunamálin í ferlinu. Hagsmunirnir voru einfaldlega of stórir miðað við málatilbúnað og umgjörðin var vanbúin. Vissulega er rétt að það náðist að opna flesta kaflana, og sumir þeirra vörðuðu mikilvæg atriði. Einnig náðist að loka mörgum köflum. Þegar grannt er skoðað eru lokuðu kaflarnir hins vegar meira og minna mál þar sem þegar var til staðar djúpt samstarf við Evrópusambandið og því fyrir fram vitað að tiltölulega einfalt yrði að klára. Það verður ekki heldur horft fram hjá því að Evrópusambandið notaði síðan þetta ferli til að reyna að knýja fram samninga í öðru óskyldu máli - makríl. Slíkt högg er langt fyrir neðan beltisstað og veit ég að þeirri skoðun deilum við fyrrverandi utanríkisráðherra, hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Virðulegi forseti. Lagt var upp í þessa vegferð á miklum óvissutímum hér á landi, staða okkar var ekki sterk. Það reyndust ekki bara óvissutímar hér á landi, heldur ekki síður innan Evrópusambandsins. Sambandið hefur háð snarpan bardaga við efnahagskrísu sem það virðist sem betur fer vera að komast út úr hægum skrefum. Óvissa hefur ríkt um framtíð evrunnar - lifir hún eða lifir hún ekki? Ísland hefur hagsmuni af stöðugri og efnahagslega sterkri Evrópu og við fögnum við því mjög ef evran og Evrópusambandið koma standandi í báða fætur út úr erfiðleikunum. Á hinn bóginn benda ýmis viðbrögð við efnahagskreppunni til þess að Evrópusambandið muni dýpka sitt samstarf sem kallar á meira framsal valds frá aðildarríkjunum til Brussel. Saga samrunans í Evrópu á síðustu áratugum kennir okkur einmitt það að efnahagskrísur hvers konar sem upp hafa komið með reglulegu millibili hafa nokkrum missirum síðar valdið ófyrirséðum samruna á kostnað lýðræðisins. Það er gegn ríkjandi viðhorfum hér á landi og hjá sumum aðildarríkjum Evrópusambandsins. Enn virðist nokkuð í land með að traustri lendingu sé náð með framtíð evrunnar. Undir slíkum kringumstæðum er ábyrgðarlaust að halda áfram ferlinu. Virðulegi forseti. Afstaða beggja stjórnarflokkanna er skýr. Flokkarnir leggjast gegn aðild að Evrópusambandinu. Landsfundir beggja flokka samþykktu að ef halda ætti ferlinu áfram yrði það eingöngu gert að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. Fólk getur treyst því að ekki verður haldið áfram viðræðum nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. Þess vegna á ekki að koma á óvart að flokkarnir hafi ákveðið að gera hlé á viðræðunum. Á sama tíma var tekin ákvörðun um að fá sérfræðiúttekt á stöðu viðræðnanna og þróun mála innan Evrópusambandsins. Þetta síðarnefnda er ekki síst mikilvægt í ljósi þess að vísbendingar eru um enn sterkari samrunaþróun innan sambandsins og áfram óvissu í efnahagsmálum. Allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa verið í samræmi við þessa skýrt mörkuðu stefnu sem hlaut brautargengi í kosningunum í vor. Við höfum gengið ákveðið til verks. Mitt fyrsta verk á erlendri grundu var að funda með stækkunarstjóra ESB í byrjun júní og stuttu síðar fundaði forsætisráðherra með forseta leiðtogaráðs Evrópusambandsins og forseta framkvæmdastjórnarinnar. Svo má geta þess að í síðustu viku átti ég óformlegt samtal við stækkunarstjórann á fundi utanríkisráðherra Norðurlanda og Eystrasaltsríkjanna. Við höfum í þessum samtölum skýrt fyrir gagnaðilum okkar í ESB að viðræður hafi verið settar í raunverulegt hlé, það beri að taka þessa ákvörðun alvarlega. Við höfum nú leyst upp samninganefnd og -hópa og ekki verða fleiri ríkjaráðstefnur haldnar. ESB hefur ákveðið að ekki verði um frekari nýja IPA-styrki að ræða o.s.frv. Engar skemmdir hafa verið unnar á einu eða neinu, aðildarumsókn hefur ekki verið afturkölluð, engu hefur verið slitið. Þannig hefur verið staðið að þessu máli öllu í góðri sátt við gagnaðila okkar enda bera viðbrögð Evrópusambandsins ekki merki annars en að sambandið hafi fullan skilning á ákvörðun okkar um hlé á aðildarferlinu. Virðulegi forseti. Af þessu má ráða að ríkisstjórnin hefur í störfum sínum fylgt ákveðið eftir stefnumiði sínu. Það er í samræmi við ályktanir flokkanna sem unnu afgerandi kosningasigur í vor. Jafnframt standa yfir viðræður við óháða háskólastofnun, nánar tiltekið Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, um gerð þeirrar úttektar sem boðuð var. Hagfræðistofnun mun án efa leita fanga víða, innan lands sem utan, við vinnslu skýrslu sinnar. Sú úttekt verður svo tekin til umræðu í þinginu og kynnt fyrir þjóðinni. Ekki er tímabært að velta fyrir sér framhaldi aðildarferlisins fyrr en skýrslan hefur verið gerð en málefnaleg og rökföst umræða mun án efa eiga sér stað innan þingsins um efni hennar og hlakka ég mjög til þess. Virðulegi forseti. Að lokum þetta. Ég virði sjónarmið þeirra sem telja að hag Íslands kunni að vera betur borgið innan ESB. Ríkisstjórnin er einfaldlega ekki sammála þeim og þar skilur á milli. Ég tel að í svo viðamiklu máli sem þessu sé alger forsenda að stuðningurinn sé almennur og samtakamátturinn sterkur. Á það hefur frá upphafi skort. Það þarf drjúgan stuðning þings og þjóðar áður en lagt er af stað í viðræður um aðild að ríkjabandalagi sem kallar á ákveðnar grundvallarbreytingar á stjórnskipan okkar. Núverandi ríkisstjórn styður ekki aðild og sterkar vísbendingar eru um að þjóðin sé sama sinnis. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin er einhuga í þessu máli. Hlé hefur verið gert á ferlinu, engu hefur verið slitið og við viljum efla samskipti og treysta sambandið við Evrópusambandið án þess að til aðildar að bandalaginu komi.

Herra forseti. Ég held að hæstv. utanríkisráðherra hljóti að hafa slegið Íslandsmet í þessari fyrstu stefnuræðu sinni um utanríkismál því að honum tókst í einni ræðu að fara gegn eigin yfirlýsingum, storka fullveldi Alþingis og líka að fara gegn stefnu ríkisstjórnarinnar. Meginboðskapurinn í ræðu hæstv. utanríkisráðherra var að hann hefði tekið ákvörðun án þess að ræða það sérstaklega við Alþingi um að slá af samningahópana og aðalsamninganefndina sem tengjast umsóknarferli Íslands gagnvart aðild að Evrópusambandinu. Það er næsti bær við að slíta umsókninni og það er ekki stefna ríkisstjórnarinnar, það er allt annað en hún gaf fólkinu lögmætar væntingar um. Ég geri mér alveg grein fyrir hinum pólitíska veruleika málsins, en orð skulu standa. Forustumenn í stjórnmálum verða að standa við það sem þeir lýsa yfir. Það vill svo til, herra forseti, að í stefnusáttmála ríkisstjórnarinnar segir algjörlega skýrt að gera eigi hlé á viðræðunum og fara eigi í þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort viðræðunum verði haldið áfram. Þetta er stefna ríkisstjórnarinnar, margítrekuð og staðfest, meðal annars af þeim manni sem situr hérna, hæstv. forsætisráðherra, sem ég hef hingað til ekki reynt að öðru en því að vera mann orða sinna. Hæstv. forsætisráðherra sagði það algjörlega hreint út að honum væri slétt sama hvort þjóðaratkvæðagreiðslan yrði á fyrri hluta eða seinni hluta kjörtímabilsins. Hann gaf sterklega í skyn að hún yrði á kjörtímabilinu. Hann talaði aldrei um að hún yrði síðar á öldinni. Menn verða að standa við það sem þeir segja. Hins vegar kemur mér ekki á óvart miðað við sumarleiðangra hæstv. utanríkisráðherra að hann komi með þennan boðskap hingað í dag. Hann hefur eytt öllu sumrinu í að reyna að brjóta og bramla í kringum umsóknarferlið bersýnilega í þeim tilgangi að ónýta það. Hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir, sem ég tel að sé í trássi við stefnu ríkisstjórnarinnar, að þjóðaratkvæðagreiðsla verði ekki á hans vakt. Hvað hefur hann fengið út úr þessum lautarferðum sínum í sumar? Það er tvennt. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur sent skriflega yfirlýsingu til íslensks fjölmiðils um það að hún líti enn á Ísland sem umsóknarríki. Reyndar hefur íslenska ríkisstjórnin staðfest það líka. Það sem honum hefur síðan tekist er að hann hefur talað frá Íslandi IPA-styrkina upp á 3,8 milljarða. Það er það sem liggur eftir sumarið hjá hæstv. utanríkisráðherra. Að vísu ætti ég að vera sístur í þeirra hópi sem er að kvarta undan honum. Ég mundi miklu frekar segja að hæstv. utanríkisráðherra sé frá mínum bæjardyrum séð starfsmaður sumarsins. Honum hefur tekist að gera íslensku þjóðinni svo bylt við í þessu máli að við höfum séð að stuðningur við að halda áfram viðræðunum hefur snaraukist. Það hefur snarfækkað í hópi þeirra sem vilja slíta þeim. Ég ætla svo að hlífa þeim ágætu herramönnum sem sitja hér á bekknum við að rifja það upp hvaða áhrif það hafði ásamt öðru á fylgi Framsóknarflokksins í sumar. Það sem mér finnst verst við vinnubrögð hæstv. ráðherra er hversu óhrein þau eru. Ég er þeirrar skoðunar að menn eigi að tala skýrt. Ræða þín á að vera já, já eða nei, nei. Menn eiga að segja skýrt hvað þeir vilja. Hæstv. utanríkisráðherra segir eitt í Brussel og annað í Reykjavík. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra sagði, hann fór til Brussel. Hann sagði algjörlega skýrt þar hver stefna ríkisstjórnarinnar væri. Hann sagði: Að setja viðræðurnar í hlé, fresta þeim og taka ákvörðun um framhaldið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hann talaði svo bert um það þar að fyrsta spurning stækkunarstjórans og fyrsta spurning framkvæmdastjórnarinnar í Brussel var: Hvenær verður þjóðaratkvæðagreiðslan? Þegar hann kom heim talar hann með allt öðrum hætti. Þá segir hann það algjörlega skýrt að hún verði ekki á hans vakt. Með öðrum orðum, hann er að taka til baka þær lögmætu væntingar sem fólk hefur í krafti stefnusáttmála ríkisstjórnarinnar um að fá að taka ákvörðunina sjálft. Það sem ég geri líka sterklega athugasemd við gagnvart vinnubrögðum hæstv. utanríkisráðherra er að forustumenn ríkisstjórnarinnar báðir tveir, formenn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, hafa lýst ákveðnu ferli sem átti að liggja til grundvallar því að næsta skref yrði stigið. Það var sérstaklega formaður Sjálfstæðisflokksins sem lýsti því þrisvar sinnum yfir í fjölmiðlum. Hann sagði algjörlega skýrt: Það á ekki að taka skref fyrr en úttektirnar tvær liggja fyrir og Alþingi búið að ræða þær, þá taka menn næstu ákvörðun. Þetta brýtur hæstv. utanríkisráðherra. Hvað segja hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins við þessu? Hingað til hefur Sjálfstæðisflokkurinn verið flokkur sem ég hef getað treyst, sem þjóðin hefur getað treyst  Ég tók eftir því í ræðu hæstv. utanríkisráðherra að hann sagði ekki að þetta hefði verið staðfest í ríkisstjórninni. Ég hef hingað til litið svo á að orð hæstv. fjármálaráðherra séu merk og gild. Hæstv. fjármálaráðherra lýsti þessu ferli og miðað við það má draga í efa að hæstv. utanríkisráðherra hafi fullt umboð í þessu máli. Ég geri mér algjörlega grein fyrir hver hinn pólitíski veruleiki málsins er. En menn þurfa að vinna hreinlega. Það eru ekki tvær vikur síðan sá ágæti hæstv. forseti þingsins, sem situr hér yfir aftan mig, sá sig tilknúinn vegna glæfralegra yfirlýsinga hæstv. utanríkisráðherra að gefa um það opinbera yfirlýsingu að menn yrðu að virða fullveldi þingsins. Og hvernig sem meiri hlutar og minni hlutar skiptast á Alþingi Íslendinga er það staðreynd að í þessu mesta utanríkispólitíska máli fyrr og síðar tók Alþingi stefnu. Stefnan var sú að ljúka ætti viðræðum og koma heim með samning og gefið var loforð til þjóðarinnar um að hún fengi að taka afstöðu til þess samnings. Þetta er enn þá hin formlega stefna Alþingis. Fullveldi Alþingis verður að virða. Þess vegna sagði hæstv. forseti: Það verður að leiða fram þingviljann í þessu máli. Hvers vegna er það ekki gert? Við hvað eru framsóknarmenn hræddir? Getur verið að þeir séu hræddir við að fram komi að í hópi hins stjórnarflokksins sé alls ekki eining um þetta? Það er ekki hægt, herra forseti, að vaða með þessum hætti á skítugum skóm yfir Alþingi. Þegar menn standa andspænis því að gera þarf allt sem hægt er til að styrkja Alþingi og efla virðingu þess þá er þetta ekki leiðin til þess. Þetta er það sem mér finnst vera verst í málinu. Hvað hefði þá verið eðlilegt miðað við stöðuna, miðað við hvernig skoðanir skiptast hér á Alþingi, miðað við eðlileg vinnubrögð siðaðra manna, miðað við eðlilegar stjórnskipulegar verkhefðir? Það hefði að sjálfsögðu verið að leggja fyrir þingið þingsályktunartillögu um formlega frestun en jafnframt að segja hvenær þjóðaratkvæðagreiðsla ætti að fara fram um framhald viðræðnanna. Þá hefði þingviljinn verið leiddur fram og virtur, fullveldi Alþingis verið virt og menn hefðu líka staðið við lögmætar væntingar sem tveir forustumenn ríkisstjórnarinnar gáfu þjóðinni.

Forseti. Ég fagna því tækifæri sem hæstv. utanríkisráðherra gefur okkur þingmönnum til að fjalla um Evrópumálin með þeirri munnlegu skýrslu sem hann hefur nú flutt. Tengsl Íslands við og staða innan Evrópu hefur löngum verið umræðuefni í íslenskum þjóðmálum og lengstum verið uppspretta harðra pólitískra deilna. Það er eðlilegt og skiljanlegt. Í öðrum Evrópulöndum hefur með sama hætti verið tekist á um tengslin við Evrópusambandið um kosti og galla og hagsmuni. Um aðild Íslands að EFTA og EES-samningnum og Schengen var tekist á hér á landi og hið sama á einnig við um hugsanlega aðild að Evrópusambandinu. Í kjölfar efnahagshrunsins 2008 blossaði umræðan upp hér á landi um hugsanlegan ávinning af Evrópusambandsaðild og kannanir bentu til að verulegur hluti þjóðarinnar væri spenntur fyrir slíkri aðild eða vildi að minnsta kosti láta á málið reyna. Undir lok stjórnartíma Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, í kringum áramótin 2008/2009, freistuðu forustumenn þeirra flokka að ná saman um að koma ESB-málinu í farveg þótt ekki entist stjórninni aldur til að fylgja því máli eftir. Í kjölfar þingkosninga vorið 2009 varð að samkomulagi milli þáverandi stjórnarflokka Samfylkingar og Vinstri grænna að hefja viðræður við ESB um hugsanlega aðild Íslands, ef Alþingi væri því samþykkt, með það að markmiði að samningsniðurstaðan yrði borin undir þjóðina. Vitaskuld hefði mátt efna til þjóðaratkvæðagreiðslu strax síðsumars 2009 og það var vissulega rætt, en varð ekki niðurstaðan, bæði vegna þess að kannanir sýndu afdráttarlausan stuðning við að efnt yrði til viðræðna og hins að margir forustumenn í hreyfingu ESB-andstæðinga töldu, líklega réttilega, að jáyrði þjóðarinnar við aðildarviðræðum gæti bundið hendur margra þegar kosið yrði um samningsniðurstöðu. Á þessi sjónarmið var hlustað, enda þótt þau hafi síðan breyst sem og staða málsins alls. Eftir ítarlega umfjöllun og vinnu við þingsályktunartillögu utanríkisráðherra um aðildarviðræður lagði meiri hluti utanríkismálanefndar til, sex af níu nefndarmönnum, að teknar yrðu upp viðræður um aðild Íslands en jafnframt var unninn ítarlegur vegvísir um verklag og meginhagsmuni sem stjórnvöld skyldu halda sig við. Tillagan var þannig samþykkt sem ályktun Alþingis og send ríkisstjórninni sem síðan hófst handa við að framfylgja þeirri ályktun. Þar með ákvað Alþingi hvernig samninganefndir og -hópar væru skipaðir og hver aðkoma Alþingis væri að þeirri vinnu. Nú hefur ráðherra upplýst að hann hafi ákveðið að leysa þessa samningahópa frá störfum og víkur því í veigamiklum atriðum frá lögmætri samþykkt Alþingis án þess að leita samþykkis þess. Hvað sem líður afstöðu þingmanna til aðildar að ESB verður að virða leikreglur þingræðisins og ég tel að færa megi fyrir því sterk rök að hæstv. utanríkisráðherra sé á þunnum ís hvað þetta áhrærir svo ekki sé fastar að orði kveðið. Það er óþarfi að rekja hér í þessari umræðu þau efnisatriði sem utanríkismálanefnd setti fram eða þá vinnu sem unnin hefur verið. Við fáum væntanlega tækifæri til að fjalla ítarlegar um þau mál þegar utanríkisráðherra leggur fram skýrslu sína fyrir þingið sem hann hefur boðað í nóvember næstkomandi. Vonandi. Ég vil þó ítreka að í stjórnarsáttmála fyrrverandi ríkisstjórnar sagði að flokkarnir væru sammála um að virða ólíkar áherslur hvors um sig gagnvart aðild að Evrópusambandinu og rétt þeirra til málflutnings og baráttu úti í samfélaginu í samræmi við afstöðu sína og hafa fyrirvara um samningsniðurstöðuna. Á þeim grundvelli og þeirra meginhagsmuna og verklags sem lýst var í nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar féllst meiri hluta þingmanna flokksins á að undirbúa málið þannig að það gæti komið til ákvörðunar þjóðarinnar á upplýstum og málefnalegum grundvelli. Á síðasta landsfundi flokksins var áréttað að Íslandi væri best borgið utan ESB en að ljúka ætti aðildarviðræðum við sambandið og setja því ferli tímamörk, t.d. eitt ár. Enn fremur að þjóðin kysi síðan um niðurstöður aðildarviðræðnanna. Það er einlæg sannfæring mín að spurningin um hugsanlega ESB-aðild verði ekki leidd til lykta nema með þjóðaratkvæðagreiðslu. Í því sambandi er það skoðun mín að þá skipti engu hvort gert verði hlé á viðræðunum nú eða aðildarumsókn dregin til baka. Málinu verður ekki ýtt út af umræðuborði þjóðarinnar með slíkum hætti. Það verður áfram deilumál og um það þrefað og tekist á uns þjóðin hefur fengið að ráða málinu til lykta. Þess vegna er ég sannfærður um að affarasælast væri að ljúka aðildarviðræðum og bera samningsniðurstöðu undir þjóðina. Því fyrr, því betra að mínu mati þótt dagsetningar í því efni geti ekki orðið úrslitaatriði. Vilji núverandi ríkisstjórn og þeir flokkar sem að henni standa ekki fylgja eftir samþykkt Alþingis frá 2009 er einboðið að Alþingi álykti um framhald málsins og þann farveg sem það yrði þá sett í. Eðlilegast væri að mínu viti að gera það í kjölfar þeirrar úttektar sem nú er í vinnslu af hálfu hæstv. utanríkisráðherra og deili ég þar væntanlega skoðun með hæstv. fjármálaráðherra, formanni Sjálfstæðisflokksins. Ég sagði í upphafi máls míns að það væri fagnaðarefni að fá tækifæri til að ræða tengsl Íslands við Evrópu. Það er því miður allt of sjaldan sem við fáum ráðrúm hér á Alþingi til að ræða stöðu Íslands í alþjóðasamfélaginu, þar með talin tengslin við Evrópusambandið. Ég tel til að mynda að EES-samningurinn sem ég heyrði hæstv. utanríkisráðherra lýsa fjálglega og stuðningi við, ef ég skildi hann rétt, sé kominn í visst öngstræti. Þar er nú farið að reyna svo á þanþol stjórnarskrárinnar að ég tel einsýnt að öllu lengra verði ekki haldið með hann nema að breyttri stjórnarskrá. Á næstu mánuðum og missirum munu koma til kasta Alþingis nýjar ákvarðanir sem fela í sér víðtækt framsal á fullveldi sem stjórnarskráin mun ekki þola. Nær engar umræður hafa farið fram um þau álitamál hér á Alþingi, en á síðustu missirum vakti ég þó nokkrum sinnum máls á þessari stöðu án mikilla viðbragða frá öðrum þingmönnum. Það er sérstök ástæða til að fara þess á leit við hæstv. utanríkisráðherra að hann geri þinginu sérstaklega grein fyrir stöðu EES-málanna fljótlega á næsta löggjafarþingi. Sú var tíðin, herra forseti, að skilin milli utanríkismála og innanríkismála voru skýr og lítið flæði þar á milli. Þeirri stöðu er ekki til að dreifa í sama mæli í dag. Téður EES-samningur er dæmi um það hvernig innanlandsmálefni og utanríkismál fléttast saman með innleiðingu á fjölmörgum ákvörðunum, reglum og tilskipunum Evrópusambandsins í íslenskan rétt. Í langflestum tilvikum gerist það nær umræðulaust hér í þinginu enda þótt í þeim felist oft viðurhlutamikið framsal á fullveldi. Hið sama má segja um ýmsa alþjóðasamninga á sviði mannréttindamála sem við innleiðum einnig í íslenskan rétt. Pólitísk, félagsleg, efnahagsleg og menningarleg samskipti sem eiga sér stað í hnattvæddum heimi eru þess eðlis að um leið og fengist er við þau í samskiptum þjóða eru þau viðfangsefni í innanlandsstjórnmálum. Loftslagsbreytingar og hlýnun andrúmsloftsins, mengun, auðlindanýting á opnum hafsvæðum, vopnuð átök og hryðjuverk, vændi, mansal og fíkniefnasmygl, aukin misskipting milli ríkra þjóða og fátækra og fjöldi flóttamanna og hælisleitenda eru allt þættir sem eru í vaxandi mæli viðfangsefni stjórnvalda á heimavelli um leið og engum dylst að á þeim verður ekki tekið með árangursríkum hætti nema með stóraukinni samvinnu þjóða. Þetta eru ógnir sem virða engin landamæri. Ísland má ekki og á ekki að einangra sig frá þessum alþjóðlega veruleika. Það má vel líta á umræðuna um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu að hluta til í þessu ljósi, þ.e. hvar skipum við okkur í sveit og hvernig högum við tengslum okkar við önnur ríki og ríkjabandalög og fjölþjóðlegar stofnanir og hver er aðkoma Íslands að úrlausn mála sem eru alþjóðleg í eðli sínu? Þetta eru ekki mál sem hægt er að afgreiða með klisjum eða upphrópunum eða „af-því-bara“-svörum. Ísland er Evrópuríki og í gegnum aðildina að EES og Schengen höfum við tekið á okkur þjóðréttarlegar skuldbindingar og deilt fullveldi með öðrum aðildarþjóðum. Fælist minna eða meira framsal ríkisvalds með aðild að ESB en með aðildinni að EES og Schengen? Hér í þessum sal hafa án efa flestir svör á reiðum höndum við spurningum af þessum toga, en á það við um þorra þjóðarinnar? Um það má ugglaust deila en í mínum huga skiptir mestu máli að álitamál af þessum toga séu krufin, bæði pólitískt og fræðilega, og fram fari opin, upplýst og djúpstæð umræða um málið í samfélaginu öllu. Það verður ekki gert með því að skella hurðum eða setja lok á umræðupottinn. Skiptir þá engu máli hvaða afstöðu menn hafa nú þegar eða kunna að mynda sér í kjölfar umræðu á þessu hitamáli í íslenskri pólitík. Forseti. Ég er sannfærður um það að við Íslendingar eigum að eiga góð og náin samskipti við aðrar þjóðir, þar með talið frændþjóðir okkar í Evrópu, og þau samskipti á að þróa áfram og efla. En ég hef persónulega ekki sannfæringu fyrir því að Evrópusambandið sé eini eða besti vettvangurinn í því sambandi. Og ég hef vaxandi efasemdir um að EES-samningurinn geti gengið í óbreyttri mynd til frambúðar. En mér virðist málið í höndum núverandi ríkisstjórnar vera í ákveðinni pattstöðu, að hún viti ekki hvert hún hyggst halda og þá er að mínu viti rétt og skynsamlegt að fá leiðsögn þjóðarinnar um framhald málsins. Þess vegna á að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu og fá fram vilja þjóðarinnar til málsins. Því hlýt ég að beina þessum spurningum til hæstv. utanríkisráðherra í lok máls míns: Hyggst ráðherrann eða ríkisstjórnin leggja fyrir þingið einhverja tillögu um framhald málsins eða um næstu skref og þá hvenær? Treystir ráðherrann sér til að fela þjóðinni að ákveða hvernig haldið verður á þessu þýðingarmikla máli í framhaldinu?

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu eins og aðrir sem hafa tekið til máls og þakka sérstaklega fulltrúum stjórnarandstöðunnar úr utanríkismálanefnd sem hér hafa talað fyrir ágætar ræður, hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni fyrir málefnalega og góða ræðu þó að ég sé ekki sammála öllu sem þar kom fram og hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir líflega ræðu sem var ekki endilega nákvæm í öllum þeim atriðum sem mestu máli skipti og hann gerði mest úr. Þar vildi ég sérstaklega nefna að tilvitnanir hans til stefnu flokka og yfirlýsinga ríkisstjórnarinnar voru býsna ónákvæmar.  Í landsfundarályktun Sjálfstæðisflokks segir um það mál sem hér er til umræðu, með leyfi forseta: „Landsfundur telur að hagsmunum Íslands sé betur borgið með því að standa fyrir utan Evrópusambandið. Áréttað er að aðildarviðræðum við ESB verði hætt og þær ekki teknar upp aftur nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu.“ Í ályktun flokksþings Framsóknarflokksins í vetur er með sama hætti áréttað að flokkurinn telji að betra sé að standa utan ESB og segir um aðildarviðræður: „Ekki verður haldið lengra í aðildarviðræðum við Evrópusambandið nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu.“ Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar sem sérstaklega var vitnað til er byggt á þessu orðalagi flokksþinganna tveggja og sagt: „Gert verður hlé á aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið og úttekt gerð á stöðu viðræðnanna og þróun mála innan sambandsins. Úttektin verður lögð fyrir Alþingi til umfjöllunar og kynnt fyrir þjóðinni. Ekki verður haldið lengra í aðildarviðræðum við Evrópusambandið nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu.“ Þarna er getið um nokkra mismunandi liði. Hvar erum við stödd? Við erum stödd á þeim stað að búið er að stöðva viðræður, gera hlé eins og menn vilja orða það af því að viðræðunum hefur réttilega ekki verið slitið. Það hefur verið gert hlé eins og talað var um. Það eiga sér ekki stað viðræður við Evrópusambandið á þessari stundu um aðild Íslands. Pólitískum og tæknilegum viðræðum hefur verið hætt eins og segir í stjórnarsáttmálanum og eins og gert var ráð fyrir í landsfundarsamþykktum flokkanna. Utanríkisráðherra boðar hér í ræðu sinni að hann vinni að gerð samnings við háskólastofnun um gerð þeirrar skýrslu sem líka er talað um í stjórnarsáttmálanum. Þegar sú skýrsla kemur fram þá liggur fyrir samkvæmt stjórnarsáttmálanum að málið komi til umfjöllunar og umræðu á Alþingi. Þá blasa náttúrlega við nokkrir mismunandi kostir. Ég veit að í þessum sal eru talsmenn mismunandi kosta í því sambandi. Einn kosturinn er sá að gera eins og sumir hafa rætt í þessari umræðu, að leggja fyrir Alþingi þingsályktunartillögu sem nemi úr gildi þingsályktunartillöguna frá 16. júlí 2009. Það er hægt. Í kjölfarið væri eðlilegt að senda Evrópusambandinu bréf um það að Ísland segði sig formlega frá viðræðunum. Það er formlegt skref sem unnt væri að stíga eftir umfjöllun Alþingis. Sá möguleiki er líka fyrir hendi að láta nægja í þingsályktunartillögu af slíku tagi að segja að Alþingi styðji þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að gera hlé á viðræðum. Það er líka hægt að gera það þannig. Þá lýsti, eftir umfjöllun Alþingis og eftir þá skýrslugerð sem nú hefur verið boðuð, Alþingi stuðningi sínum við þá aðgerð sem þegar hefur átt sér stað. Bara til að nefna það hér þá tel ég að það sé í fullu valdi utanríkisráðherra stjórnskipulega séð að gera hlé, leysa samningahópa upp, færa menn til annarra starfa innan ráðuneytis o.s.frv. Ég held að enginn geti efast um það að ráðherra hefur slíka stjórnskipulega heimild. Þriðji möguleikinn sem blasir við eftir skýrslugerð og umfjöllun Alþingis væri sá sem ég veit að sumir í þessum sal vilja, að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald málsins. Þeir valkostir sem ég nefndi eru á borðinu. Það hefur ekki verið tekin formleg ákvörðun um neinn þeirra, ekki um þjóðaratkvæðagreiðslu, ekki um að slíta viðræðum, ekki um neinn þessara kosta. Ríkisstjórnin hefur boðað leið og farveg fyrir málið að þessu marki, að þeim punkti að við hér í þinginu tökum afstöðu til mismunandi kosta að þessu leyti. Við erum búin að stíga skrefið sem talað var um, að gera hlé á viðræðum. Þeim var hætt de facto þó að enn sé um að ræða formlega stöðu Íslands sem aðildarríkis. Í annan stað er í pípunum sú skýrslugerð sem ráðherra hefur boðað og ég held að allir sem hafa komið að málinu á borði ríkisstjórnarflokkanna leggi mikið upp úr og bindi miklar vonir við að verði greinargóð og geti orðið góður grundvöllur umræðu og ákvarðanatöku á næstu stigum máls. Þegar skýrslan liggur fyrir og þegar umræða á grundvelli hennar hefur farið fram í þinginu verður ljóst hvernig við tökum lokaskrefið í þessu ferli, hvort það verður gert með því að slíta viðræðum, staðfesta hlé, þá til lengri tíma en nokkurra mánaða, eða með því að boða til þjóðaratkvæðagreiðslu. Það eru þeir kostir sem eru í stöðunni. Ég vil hins vegar segja það sem mína persónulegu skoðun að hvað sem líður öllum þessum einstöku liðum í ferlinu og tæknilegum atriðum í þessu sambandi þá held ég að okkur megi öllum vera ljós sá pólitíski veruleiki sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson benti á í ræðu sinni hér í upphafi. Auðvitað er staðan sú að það er fráleitt að ætlast til þess af ríkisstjórn og þingmeirihluta sem vill ekki inn í ESB að slíkur meiri hluti í þinginu og slík ríkisstjórn klári aðildarviðræður. Nógu erfitt var það fyrir síðustu ríkisstjórn sem gekk til þess verks klofin. Hluti hennar vildi inn í ESB, hluti hennar vildi það alls ekki. Hluti hennar var einhvers staðar mitt á milli, vildi viðræður en ekki aðild. Það er sjónarmið. En það var nógu erfitt fyrir þá ríkisstjórn að tryggja þann pólitíska bakgrunn og þann pólitíska stuðning við viðræður að þær skiluðu einhverju áleiðis. Eins og hæstv. utanríkisráðherra rakti í ræðu sinni gerðist það á þeim tíma frá 2009–2013 að samningum var lokið um kafla sem allir gengu út frá í upphafi að yrðu afgreiddir nánast með undirskrift og pennastriki, kafla sem við erum hvort sem er aðilar að af því að við erum í EES. Það var á þeim þremur árum sem liðu frá því að formlegar samningaviðræður byrjuðu og þangað til þeim var hætt nú í sumar að hluti þeirra kafla, sem alltaf hefur verið sagt að við værum hvort sem er aðilar að, sem aðilar að EES, var kláraður en ekki allir. Svo talar Vinstri hreyfingin – grænt framboð um það að á einu ári eigi að klára erfiðu kaflana þegar það tók þrjú ár að klára hluta léttu kaflanna. Í sjávarútvegsmálum og landbúnaðarmálum eru ekki byrjaðar neinar viðræður. Á sviði landbúnaðarmála eru menn búnir að skiptast á einhverjum stefnuplöggum en það eru engar viðræður byrjaðar. Ekkert er að gerast í sjávarútvegsmálunum. Þetta eru punktarnir sem allir vissu frá upphafi að yrðu erfiðu punktarnir. Ég get ekki skilið annað en Vinstri hreyfingin – grænt framboð hafi með þeirri landsfundarályktun sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson vitnaði í eingöngu verið að ná sér í tímabundna fjarvistarsönnun fram yfir kosningar með orðalaginu. En ég held auðvitað að þeim sem setið hafa í þessum málum af hálfu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafi verið ljóst að miðað við gang viðræðnanna frá 2009–2013 væri algerlega óraunhæft hvort sem er að klára viðræðurnar á einu ári. Þetta var bara leikaraskapur, hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara lengra í þessu efni, hæstv. forseti. Ég hef gert grein fyrir því hvernig ég sé þetta mál fyrir mér. Ég held að í samræmi við orðalag stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar sé hægt að leiða málið í góðan farveg. Ég veit ekki hvort við náum samstöðu hér í þinginu en ég held að við ættum hins vegar ekki að þurfa að karpa um smáatriði eða fara í hártoganir um orðalag þegar við stöndum frammi fyrir þessu verkefni eins og það liggur fyrir samkvæmt stjórnarsáttmálanum.

Forseti vill taka það fram að hann gerir ekki athugasemdir við það þó að hv. þingmenn fari fram úr ræðutíma sínum. Hann dregst þá frá ræðutíma þeirra annarra hv. þingmanna sem tala úr sama stjórnmálaflokki.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra kærlega fyrir þessa umræðu sem ég tel að sé mjög mikilvæg, ekki síst eftir þær fréttir sem hafa borist okkur og það sem gerst hefur í sumar. Oft hafa yfirlýsingar og fréttir verið dálítið misvísandi og óljóst hver staðan er. Þó vil ég taka fram að ég fagna sérstaklega yfirlýsingu hæstv. utanríkisráðherra frá því fyrr í haust um að viðræðum hafi ekki verið slitið og viðræðum verði ekki slitið án aðkomu Alþingis. Það er kannski dálítið skrýtið að koma hingað í þennan sal tiltölulega beint af götunni og hlusta á ágætar umræður hv. þingmanna hér á undan sem hafa langt líf, skulum við segja, í þessari umræðu og tala tæknilega um afstöðu hver annars í fortíð og nútíð og þingið. Það fær mann til að hugsa um það í raun og veru af hverju Ísland lagði inn umsókn um aðild að Evrópusambandinu til að byrja með. Aðild Íslands að Evrópusambandinu hefur verið hitamál sem hefur verið, eigum við að segja stóra rifrildið eða eitt af stóru rifrildunum í íslenskum landsmálum áratugum saman. Eftir hrunið árið 2009 tók þingið vissulega ákvörðun um að leggja inn umsókn og mér finnst dálítið skrýtið að hv. þingmenn í þingsal skuli rífast um hver ákvörðun þingsins hafi verið. Ég held að hún hljóti að hafa verið skýr. Hæstv. utanríkisráðherra kom aðeins inn á það í skýrslu sinni að á þeim tíma voru miklir óvissutímar á Íslandi og staða okkar var ekki sterk. Ég spurði sjálfan mig hvort hann skilgreindi þá nútímann sem tímavissu, þ.e. að ekki væri lengur óvissa á Íslandi og staða okkar væri orðin sterk. Eins spurði ég mig að því hvort Evrópusambandið hefði verið einhvers konar jóker í spilinu eða einhvers konar fiff bara vegna þess að Ísland lifði óvissutíma. Er ekki Evrópusambandið einmitt samráðsvettvangur til að takast á við þá óvissu sem alltaf er í heiminum, sem alltaf er í stjórnmálunum og í viðskiptaheiminum, í efnahagsheiminum? Ég hef oft gantast við vini mína úr Framsóknarflokknum, sérstaklega á ferðum í Brussel, með að það sé dálítið skýrt að Evrópusambandið sé kannski stærsta samvinnufélag í heimi. Evrópusambandið er í sjálfu sér ekkert annað en samráðsvettvangur sjálfstæðra ríkja. Mig langar aðeins til að rifja upp orð Angelu Merkel Þýskalandskanslara. Það er kannski ekki vinsælt að vitna í útlendinga en ég held að frú Merkel sé sjaldan kölluð stjórnmálalegur galgopi. Hún minntist nýlega á þá staðreynd að Evrópubúar væru 7–8% mannkyns. Í Evrópu væri hins vegar upp undir fjórðungur efnahagsumsvifa heimsins og 50% af velferðarútgjöldum heimsins. Evrópa er velferðarmannréttindaheimsálfa þar sem lagt er upp úr samfélagi sem er nákvæmlega samhljóma því samfélagi sem við erum að horfa á hér á Íslandi. Þess vegna höfum við í Bjartri framtíð verið jákvæð til inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Við höfum talið að við eigum heima í Evrópu, við séum komin frá Evrópu. Við höfum alltaf lagt ríka áherslu á að það eigi að klára viðræðurnar, komast að því hver staða Íslands er innan Evrópusambandsins og leggja síðan niðurstöðurnar fyrir þjóðina. Ég verð að spyrja mig, og hef spurt mig dálítið í sumar í þeirri óvissu sem hefur vissulega ríkt um stöðuna, hvort við værum að slíta viðræðunum eða ekki, hvort við værum að slíta viðræðuhópunum eða ekki, hvort slit á viðræðuhópunum væru merki um slit á viðræðunum o.s.frv. Í sumar hef ég velt fyrir mér af hverju í ósköpunum við viljum loka hurðinni og slíta viðræðum. Ég hef starfað mest allt líf mitt í viðskiptalífinu og ég hef aldrei upplifað að það hafi talist góður „bisness“ að neita sér um möguleika.

Forseti. Þetta eru ákaflega athyglisverð umræða. Ég verð að viðurkenna, alveg eins og eftir fund í utanríkismálanefnd um þessi mál, að ég er ekki alveg með það á hreinu hvert við erum að fara með þetta mál. Ég ætla því að leggja til og vitna í þingsályktunartillögu sem var lögð fram á sumardögum af hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni sem er eins og hér hljómar, með leyfi forseta: „Tillaga til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu sem fram fari samhliða sveitarstjórnarkosningum vorið 2014. Jafnframt ályktar Alþingi að þær úttektir sem framkvæmdarvaldið hefur boðað á stöðu samninga og þróun innan Evrópusambandsins skuli unnar í samvinnu þings og ríkisstjórnar. Heimilt skal að kveðja til vinnunnar bæði erlenda og innlenda sérfræðinga. Niðurstöður úttektanna liggi fyrir 1. desember 2013 og verði þá þegar lagðar fram til umræðu á Alþingi og kynntar þjóðinni sameiginlega af Alþingi og ríkisstjórn til undirbúnings þjóðaratkvæðagreiðslu við sveitarstjórnarkosningarnar 2014.“ Forseti. Mér finnst þetta lausn á þessu vandamáli, þessum óskýrleika. Ég skora á formann utanríkismálanefndar að afgreiða þingsályktunartillöguna úr nefnd svo að við getum greitt um hana atkvæði áður en við förum heim í næstu viku. Þá er þetta mál komið í þannig ferli að við virðum þann yfirgnæfandi vilja þjóðarinnar að fá að hafa um það þjóðaratkvæðagreiðslu og halda þessu ferli áfram. Ég verð að viðurkenna að mér finnst mjög skringilegt að leysa upp samninganefndirnar því að það var fullkomið samráð og ánægja með þessa hópa í þá veru að þeir stæðu vörð um hagsmuni Íslands og stæðu sig vel í þessum samningagerðum. Það var þverpólitísk samstaða um þessa hópa. Þarna finnst mér hæstv. utanríkismálaráðherra hafa farið fullbratt. Mér finnst óþægilegt að ekki sé haft meiri samvinna við þingið um það hvernig við ætlum að haga verkferlum í kringum þetta mál því að ef við þurfum að byrja upp á nýtt, ef þjóðin ákveður að hún vilji halda áfram og ef hæstv. ríkisstjórn ætlar að virða þjóð sína og leyfa henni að kjósa um þetta þá er mjög skringilegt að fara kannski að kalla aftur til eitthvert annað fólk í þessar nefndir. Nú þegar hefur skapast ákveðin þekking og reynsla í þessum samningahópum og í raun og veru hefur ekkert verið umdeilt við þeirra störf. Það hefur verið almenn ánægja hjá öllum flokkum með þeirra störf. Það hefur komið fram í nefndarstörfum sem m.a. núverandi hæstv. ráðherra tók þátt í. Aldrei heyrði ég miklar deilur eða illindi um þessa hópa nema einstöku sinnum varð smáæsingur í kringum einhver búnaðarþing eða eitthvað slíkt. Til dæmis var almennt séð ánægja með störf aðalnefndarinnar. Síðan hefur líka komið fram í öllu þessu ferli og mikið gengið á - væntanlega hefur verið mikið fjör hjá hæstv. utanríkisráðherra í kringum allar þessar ákvarðanir sem hann hefur sennilega fullt umboð til - að þetta er ekki í anda þess sem núverandi hæstv. ráðherra talaði um þegar hann var ekki ráðherra, þegar hann var óbreyttur þingmaður. Þá kallaði hann eftir nákvæmlega því sem hann er ekki að gefa þinginu í dag, þ.e. samvinnu og meiri aðkomu að málinu og að meira væri hlustað á þingmenn. Síðast en ekki síst, og það er kannski alvarlegast í þessu ferli, hefur verið ákveðið að hunsa vilja þingsins. Þingið ályktaði og fól fyrrverandi ríkisstjórn og núverandi að gera ákveðna hluti. Ríkisstjórnin getur ekki snúið því við nema bera það undir þingið. Það liggur mikið undir. Og þó svo að það hafi komið fram minnisblað úr utanríkisráðuneytinu um hvernig framkvæmdarvaldið ætlaði sér að túlka niðurstöður þingsályktana þá er ekki einróma samþykkt um það, hvorki inni á þingi né úti í samfélaginu. Það þýðir einfaldlega að þótt allir í þinginu segi já við þingsályktunartillögu sé hægt að hunsa þingsályktunina ef hún er ekki samkvæmt einhverju lögformlegu „bla bla“. Ætlar hæstv. núverandi utanríkisráðherra til dæmis að segja við okkur hér í þinginu að hann ætli ekki að virða þingsályktun um það hvernig við ætlum að bregðast við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, hvernig við ætlum að laga til í íslensku samfélagi? Ætlar hæstv. ráðherra ekki að virða þá þingsályktun þrátt fyrir að gjörvallt Alþingi segði já við henni? Ég held að besta leiðin út úr þeim vandræðum sem eru út af því að enginn veit hvert er verið að fara með þetta mál sé einfaldlega sú að formaður hv. utanríkismálanefndar hleypi þingsályktunartillögu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar í gegnum sumarþingið þannig að enginn vafi verði lengur og við getum annaðhvort haldið áfram í þessu ferli eða ekki, en fyrst og fremst eigum við að leyfa þjóðinni að taka þessa ákvörðun. Hæstv. ráðherra utanríkismála, Gunnar Bragi Sveinsson, sagði jafnan á síðasta þingi, ásamt mörgum öðrum, að það væri rétt að þjóðin fengi að taka ákvörðun um hvort við ætluðum að vera í þessum aðildarviðræðum eða ekki. Hvað hefur breyst?

Virðulegi forseti. Í ræðu sinni vék utanríkisráðherra örlítið að því hve veikur pólitískur grundvöllur aðildarumsóknar hefði verið og ég tek heils hugar undir það. Fráfarandi ríkisstjórn var klofin í afstöðu sinni til aðildar og meiri hluti þingmanna var í raun andvígur aðild. Það kom mér satt að segja á óvart að Evrópusambandið skyldi taka góða og gilda aðildarumsókn sem byggði á svo lýðræðislega veiku umboði. En hvað með afstöðu kjósenda? Eru þeir hlynntir aðild? Á tímabilinu frá ágúst 2006 til febrúar 2013 vann Capacent Gallup reglubundið skoðanakannanir fyrir Samtök iðnaðarins þar sem könnuð var afstaða almennings til ESB-aðildar. Með leyfi forseta: „Á þessu sjö ára tímabili óx hlutfall þeirra sem eru andvígir aðild jafnt og þétt úr 33% í 56% á sama tíma og hlutfall aðildarsinna lækkaði úr 46% í 25%. Óákveðnum fækkaði úr 21% í 17%. Þeir sem kváðust mjög andvígir aðild voru árið 2013 orðnir 36% svarenda, eða þrefalt fleiri en þeir sem kváðust mjög hlynntir aðild.“ Í þrjú ár hafa aðrar viðhorfskannanir líka sýnt að meiri hluti kjósenda er andvígur aðild að Evrópusambandinu. Niðurstöður alþingiskosninganna styðja enn fremur við þessa niðurstöðu. Sá flokkur sem talaði eindregnast fyrir ESB-aðild fékk aðeins 13% atkvæða en flokkar sem töluðu eindregið gegn aðild hlutu 62% atkvæða. Það er ljóst að meiri hluti þingmanna er nú andvígur aðild. Báðir stjórnarflokkarnir eru mjög andvígir aðild og flestir landsmenn eru það líka. Ég tel því nokkuð sjálfgefið að gera hlé á aðildarferlinu og að mínu mati væri heiðarlegast gagnvart ESB að afturkalla umsóknina formlega. Það ber að sjálfsögðu að virða sjónarmið þeirra sem eru hlynntir aðild, en reglur lýðræðisins ber einnig að virða. Minni hlutinn getur ekki átt lýðræðislegt tilkall til þess að staðið sé í kostnaðarsömu aðlögunarferli að ríkjabandalagi sem meiri hluti landsmanna vill ekki inngöngu í. En hvers vegna hefur andstaða við aðild farið vaxandi? Er eitthvað sem bendir til að sú afstaða geti breyst í bráð? Aðildarumsóknin var lögð fram í júlí árið 2009 í kjölfar mikils efnahagsáfalls. Því var haldið fram að aðild gæti klárast á 18 mánuðum og að hún mundi leysa efnahagsvanda þjóðarinnar. Það er ljóst að ESB-aðild reyndist ekki það skjól fyrir efnahagsáföllum sem menn ætluðu. Hvert aðildarríkið á fætur öðru hefur lent í vandræðum. Á Írlandi var skuldum fallinna banka velt yfir á heimilin í landinu. Ekki höfðu Írar neitt val um það. Þrátt fyrir að bæði Grikkland og Kýpur væru með evruna brast þar á fjármagnsflótti. Setja þurfti fjármagnshöft á Kýpur. ESB hefur sett afar ströng skilyrði fyrir efnahagslegri aðstoð til aðildarríkja í vanda og niðurskurður hefur bitnað mjög harkalega á fátækum fjölskyldum. Atvinnuleysi í Grikklandi er nú 28%, hagkerfið hefur skroppið saman um fjórðung og þar er skortur á nauðsynlegustu lyfjum. Vandi Kýpur er einnig mikill, þar krafðist ESB þess að lífeyrissjóðir og gaslindir í þjóðareigu væru settar að veði fyrir efnahagsaðstoð. Þessi harka ESB gegn eigin aðildarríkjum í vanda hlýtur að vekja spurningar um það hvernig Íslandi hefði farnast sem aðildarríki í hruninu. Hefðum við þá getað varist því að skuldum fallinna banka yrði velt á heimilin? Hversu miklar kröfur hefði ESB gert um niðurskurð, sölu þjóðareigna eða veðsetningu í auðlindum þjóðarinnar? Hversu mikið af makrílkvóta hefði Brussel skammtað Íslandi? Hefði íslensk ferðaþjónusta vaxið eins og raun ber vitni ef hér væri evra? Hversu mikið væri atvinnuleysið? Svari hver fyrir sig. Það mun líklega seint gleymast að fyrir EFTA-dómstólnum beitti Evrópusambandið sér sérstaklega fyrir því að íslenskir skattgreiðendur öxluðu skuldir einkarekinna fjármálafyrirtækja. Sem betur fer tapaði Evrópusambandið því máli. Nú ríkir mikil óvissa um hvernig Evrópusambandið muni þróast á næstu árum. Rætt er um að einhver aðildarríki gætu þurft að yfirgefa myntbandalagið. Í Bretlandi verður þjóðaratkvæðagreiðsla haldin árið 2017 um hugsanlega útgöngu úr sambandinu. Leiðtogar aðildarríkja virðast alls ekki einhuga um hvort stefnt skuli að meiri eða minni miðstýringu. Undir þessum kringumstæðum gæti fullbúinn aðildarsamningur harla lítið sagt um það hvernig aðild mun líta út eftir nokkur ár. Sambandið sjálft gæti verið gjörbreytt frá því sem nú er. Það hlýtur að vera grundvallarforsenda aðildarferlis að meiri hluti þjóðar og þings hafi vilja til aðildar. Það hlýtur líka að vera forsenda ákvörðunar um aðild að hægt sé að vita með einhverri vissu á hvaða leið sambandið er. Um þetta allt ríkir nú mikil óvissa. Í ljósi þessara kringumstæðna er sú ákvörðun ríkisstjórnar að gera hlé á aðlögunarferlinu bæði lýðræðisleg og skynsamleg.

Virðulegi forseti. Framganga ríkisstjórnarinnar í málum er varða aðild Íslands að Evrópusambandinu er ámælisverð. Hún er það vegna þess að ríkisstjórnin göslast áfram með utanríkisráðherrann í broddi fylkingar með það að markmiði að reyna að koma málum svo fyrir að aðildarferlið stöðvist án þess að hafa til þess umboð þingsins. Og hún forðast að koma inn í þingið og æskja skýrs umboðs. Utanríkisráðherra hefur gengið fram með lögfræðiálit, hann er vopnaður lögfræðiáliti, til að reyna að finna því stað að hann sé ekki bundinn af ályktun Alþingis. Það lögfræðiálit verður götóttara og götóttara eftir því sem meira er lesið í því. Forsendurnar sem menn gefa sér í álitinu eru rangar. Allt byggir það á tilvitnun í einn danskan fræðimann. Hins vegar eru höfundar álitsins svo óheppnir að hafa sést yfir það að sá sami fræðimaður skrifaði sérstaka grein um sérstöðu utanríkismála í þessu samhengi og komst að þeirri niðurstöðu að þingheimur í Danmörku hafi alltaf stjórnað gerðum ríkisstjórnar í utanríkismálum. Það er þingræðisvenja á Íslandi og hana ber að virða. Öll stór skref í utanríkismálum þjóðarinnar hafa alla 20. öld og allt fram á þennan dag stafað frá Alþingi Íslendinga, hvort sem það er þingsályktunartillaga Tryggva Þórhallssonar 1931 um að Ísland æski upptöku í Þjóðabandalagið, þingsályktunin um aðild að Sameinuðu þjóðunum 1946, aðildin að NATO 1948, aðildin að EFTA 1970 og svo aðildin að ESB 2009. Það er ekki rétt að þetta séu þingsályktanir í skilningi 21. gr. stjórnarskrárinnar, þetta eru þvert á móti þingsályktanir sem veita umboð til samninga og síðan í kjölfarið, eftir að samningur liggur fyrir, er sá samningur lagður fyrir þingið og staðfestur með þingsályktun í samræmi við 21. gr. stjórnarskrárinnar. Virðulegi forseti. Sú ákvörðun sem hæstv. utanríkisráðherra kynnti í morgun hefur ekki verið tekin að undangengnu samráði við utanríkismálanefnd. Hann sagðist á fundi með utanríkismálanefnd nýverið vera að hugleiða það, en 24. gr. þingskapalaga um samráð við utanríkismálanefnd hefur ekki verið virt. Maður spyr líka: Hvar er ákvörðun ríkisstjórnarinnar? Hvar er hin formlega afgreiðsla ríkisstjórnarinnar á þessu máli? Verður þá að vitna til nýgengins landsdóms sem gerir ríkar kröfur um að ríkisstjórnin komi að umfjöllun um meiri háttar mál, því að væntanlega er upplausn samninganefndarinnar meiri háttar utanríkismál. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin leggur til úttekt á stöðu aðildarviðræðna og stöðu Evrópusambandsins. Það finnst mér í sjálfu sér skynsamleg hugmynd. Ég held að það gæti verið okkur mjög gott að fara yfir málið af yfirvegun hér á Alþingi í vetur. En það verður þá þeim mun óskiljanlegra að ríkisstjórnin taki skref eins og það að leysa upp samninganefnd án þess að hafa séð niðurstöðu þeirrar úttektar. Tilgangur úttektarinnar verður veigaminni og grafið er undan þinglegu forræði á sviði utanríkismála sem íslensk stjórnskipun og íslenskt þingræði hvílir á. Ísland býr við undarlegar aðstæður. Við erum land í höftum, hagvöxtur er lítill og okkur gengur illa að fjölga verðmætum störfum. Fram undan eru kjarasamningar þar sem innlegg hæstv. fjármálaráðherra er að biðja menn að stilla kröfum í hóf þegar menn hafa horft fram á hrikalega kjaraskerðingu sem afleiðingu af veikburða gjaldmiðli. Staða þjóðarinnar í alþjóðlegum samanburði er grafalvarleg. Launakjör og kaupmáttur þjóðarinnar í samanburði við nágrannalönd er þannig að það þarf að fara alla leið í austurhluta Evrópu til ríkja sem nýverið hafa gengið til liðs við Evrópusambandið til þess að finna hliðstæður í kaupmætti. Við þessar aðstæður er það gríðarlegt alvörumál að loka leiðum íslenskrar þjóðar til aukinnar verðmætasköpunar og betri kjara og að koma í veg fyrir að við getum byggt velsæld okkar á traustari grunni. Ég vil þess vegna undirstrika mikilvægi þess að við tökum alvöruumræðu um aðild að Evrópusambandinu. Við erum að flytja störf úr landi vegna þess að EES-samningurinn dugar okkur ekki lengur. Við erum í sjálfheldu gjaldeyrishafta og það er brýnt að íslensk þjóð meti þessa stöðu af fullri yfirvegun í vetur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýrslu sína. Nokkrir hv. þingmenn hafa gert það að umtalsefni að síðasta ríkisstjórn hafi verið klofin í afstöðu sinni til Evrópusambandsins og það er vissulega rétt. Mér finnst mikilvægt að fram komi í upphafi míns máls að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur verið andvíg því og er andvíg því að Ísland gangi í Evrópusambandið og byggir það meðal annars á þeim forsendum að Evrópusambandið stjórnist í allt of ríkum mæli af hægri stefnu og markaðshagsmunum. Það má til sanns vegar færa, miðað við þau viðbrögð sem Evrópusambandið hefur sýnt í þeirri fjármálakreppu sem þar ríður yfir, að þar tel ég, eins og ég benti á í ræðu minni í fyrradag, að allt of harðri hægri stefnu hafi verið fylgt eins og til að mynda hjá Olli Rehn sem hefur boðað niðurskurð sem ég þykist því miður sjá líka í stefnu núverandi ríkisstjórnar. Ég var hins vegar ein af þeim sem studdu þessa umsókn á þeirri forsendu að þetta mál hefur verið stórpólitískt í umræðum hér á landi undanfarna áratugi. Allt frá því að Ísland varð aðili að EES-samningnum hefur þetta mál verið ofarlega á baugi í pólitískri umræðu. Þau rök sem mér hafa fundist skipta mestu þar eru lýðræðisrökin, þ.e. að eðlilegt sé að þjóðin komi að ákvörðun um mál af þessari stærðargráðu, mál sem hefur ólíka fleti, mál sem ekki er hægt að draga upp svart/hvíta mynd af. Miðað við þær nágrannaþjóðir sem við störfum með daglega, hvort sem er á Norðurlöndum eða annars staðar í Evrópu, er eðlilegt að þjóðin fái tækifæri til að taka afstöðu í þessu máli. Í þessari umræðu hefur líka verið rætt um pólitískan veruleika og það er ljóst að sú ríkisstjórn sem nú situr, og þeir flokkar sem hana skipa, er andvíg aðild. Það er eðlilegt að ríkisstjórnin endurskoði þá ákvörðun sem tekin var á þinginu 2009. En ég geri miklar athugasemdir við þá framgöngu að sú ákvörðun sé þá ekki borin undir þingið, að breyta afstöðunni. Hæstv. utanríkisráðherra ræddi það hér og lýsti þeim vilja sínum að eiga samráð við Alþingi, og nefndi sérstaklega hv. utanríkismálanefnd Alþingis. Ég tel að önnur sjónarmið hljóti að ráða þegar hæstv. utanríkisráðherra teflir fram lögfræðiáliti. Nú vitum við öll að lögfræði er ekki vísindagrein sem getur gefið einhlít svör, það vitum við að sjálfsögðu. Það er alveg ljóst að gera má ýmsar lagalegar athugasemdir við það lögfræðiálit sem hæstv. utanríkisráðherra lagði fram. Til að mynda er erfitt að setja allar þingsályktanir undir sama hatt. Til eru þingsályktanir þar sem Alþingi samþykkir að stefnt skuli að tilteknum markmiðum. Ef þær ályktanir komast aldrei til framkvæmda er spurning hvert gildi þeirra sé. En í þessu tilviki, þar sem um er að ræða, eins og hér hefur verið nefnt, í fyrsta lagi meiri háttar utanríkismál, í öðru lagi þingsályktun sem hefur beinlínis í för með sér athöfn af hálfu framkvæmdarvalds og stendur yfir í framkvæmd, hlýtur það að teljast undarleg lögfræði - þó að hv. þingmenn hafi haldið öðru fram og telji þetta stjórnskipulag fullkomlega eðlilegt - að þingið komi þá ekki að því að hverfa frá þeirri framkvæmd sem þegar er hafin. Ég tel það beinlínis varhugavert stjórnskipulega að telja ályktanir Alþingis ekki skuldbindandi fyrir ríkisstjórn þó að það hafi ólíkar lögfylgjur þegar við ræðum annars vegar um gildi laga og hins vegar um gildi þingsályktana í afleiðingum fyrir ráðherra. Ef við setjum nú lögfræðina til hliðar og horfum bara á pólitíkina, hvernig við viljum þróa samskipti framkvæmdarvalds og löggjafarvalds - lögfræðina er hægt að rökræða endalaust, en ég hefði talið að ég og hæstv. utanríkisráðherra værum sammála um að vilja styrkja löggjafarvaldið. Ég man eftir hæstv. utanríkisráðherra sem hv. þingmanni þar sem hann var einatt þeirrar skoðunar í sínum málflutningi hér. Ég er sammála þeim málflutningi og þess vegna finnst mér það pólitískt stórkostlega athugavert að ekki sé tekin ákvörðun um að þessi breytta stefna nýrrar ríkisstjórnar sé borin undir Alþingi með einhverjum þeim hætti sem hv. þm. Birgir Ármannsson fór yfir hér í upphafi. Mér finnst það satt að segja sjúskað að við séum ekki með þennan feril í lagi, mér finnst það. Ég er sammála hæstv. forseta, Einari Kristni Guðfinnssyni, þegar hann ræddi í tengslum við þetta mál um fullveldi Alþingis. Það er mjög mikilvægt að Alþingi fái eðlileg tækifæri - ekki bara í einhverri örumræðu eins og við eigum hér þar sem ekki er verið að ræða neina tillögu - til að þinglegur vilji birtist þannig að framkvæmdarvaldið geti þá fylgt þeirri stefnu. Þó að ríkisstjórnin sitji í umboði tveggja flokka sem eru í meiri hluta á Alþingi hefur ekki farið fram umræða og ekki hefur farið fram atkvæðagreiðsla um þessa breyttu stefnu. Mér finnst þetta ekki gott. Mér finnst þetta, eins og ég sagði áðan, sjúskað. Að lokum langar mig að nefna að fyrir kosningar ræddu fulltrúar stjórnarflokkanna talsvert um aðkomu þjóðarinnar. Þó að þar hafi verið blæbrigðamunur á - hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins ræddi um þjóðaratkvæðagreiðslu á fyrri hluta kjörtímabils og hæstv. forsætisráðherra, formaður Framsóknarflokksins, nefndi engar tímasetningar í því en sagði fremur að ekki yrði haldið áfram nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu - teldi ég eðlilegt, og það hefur raunar verið skoðun mín sem ég byggi á þeim lýðræðisrökum sem ég nefndi í upphafi máls míns, að ríkisstjórn og Alþingi tækju þá ákvörðun að leita leiðsagnar þjóðarinnar, að lögð yrði vinna í að ná sátt um það hvernig leita skyldi þeirrar leiðsagnar. Það þarf ekki að gerast með einni spurningu, já eða nei. Við getum haft þá atkvæðagreiðslu ítarlegri þannig að Alþingi fái sem skýrasta leiðsögn. Ég mundi hvetja til þess og ég þykist skynja það hjá hæstv. utanríkisráðherra að hann hafi fullan vilja, þrátt fyrir það sem á undan er gengið, til að vinna vel með þinginu að þessu máli. Þá hefði ég talið mjög mikilvægt að reyna að ná sátt um það hvernig staðið verði að vinnu við þessi mál. Ég tel mikilvægt að þjóðin komi að málum. En fyrst og fremst er það mjög mikilvægt að Alþingi komi að þeim nýju ákvörðunum sem teknar eru því að ríkisstjórn og framkvæmdarvald situr jú alltaf í umboði Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að lýsa vonbrigðum mínum með ákveðinn hluta stjórnarsáttmálans þó að ég sé aðili að öðrum þeirra flokka sem sitja í stjórn. Það er nefnilega þannig að Sjálfstæðisflokkurinn er stór og þar eru skoðanir skiptar. Þingfélagi minn, hv. þm. Birgir Ármannsson, las upp úr landsfundarsamþykkt þar sem aðild að Evrópusambandinu var hafnað. En skoðanir í flokknum eru skiptar, meiri hluti og minni hluti, og ég er í minni hluta þar. Ég tel að sú leið sem hér hefur verið farin, sem ég átta mig ekki almennilega á og er nú kölluð frestun á aðildarferli, sé ekki í samræmi við það þingræði sem ég tel að eigi að ríkja hér á landi. Ég fletti upp í stjórnskipunarfræðum í riti dr. Gunnars G. Schrams, og ætla, með leyfi forseta, að lesa örstutt úr því, það sem sagt er um þingsályktanir: „Þingsályktanir eru samþykktir Alþingis. Til þeirra þarf ekki atbeina forseta. Þær fela fyrst og fremst í sér yfirlýsingar Alþingis en geta skipt máli sem réttarheimild.“ Síðan vísar prófessorinn og fyrrverandi hv. þingmaður, til nokkurra þingsályktunartillagna eins og ályktana um meðferð konungsvalds frá 1940, ályktana Alþingis um frestun alþingiskosninga frá 1941 og aftur um kosningu ríkisstjóra á sama ári. Ég tel rétt að sú leið hefði verið farin að þingið hefði tekið þessa ákvörðun því að ríkisstjórnin situr þó alltént í skjóli þingsins. Hún hefur ekki sjálfstætt vald, hún framfylgir samþykktum Alþingis og Alþingi tók ákvörðun árið 2009, ef ég man rétt. Að vísu voru skoðanir skiptar en eftir að hafa kynnt mér nefndarálit meiri og minni hluta finnst mér þessar skoðanir merkilega líkar. Í álitunum kemur fram mismunandi áhersla á hagsmunagæslu, sem ég held að allir hafi reiknað með, en eftir að hafa kynnt mér fleiri samþykktir að alþjóðastofnunum, eins og aðild Íslands að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Alþjóðabankanum - þær voru samþykktar hér umræðulaust árið 1944. Aðildin að EFTA er ekki samþykkt með atkvæðum stjórnarþingmanna einna heldur fjögurra þingmanna stjórnarandstöðu. Einn flokkur var á móti, annar flokkur sat hjá. Ég spurði einn þingmann úr þeim flokki um þá atkvæðagreiðslu og hann sagði: Ég man ekki hvernig ég greiddi atkvæði en ég man að ég var dreginn út í einhverja vitleysu sem ég skammast mín alltaf fyrir. Og það var hjáseta. Ég held að enginn efist um að aðild Íslands að þeim alþjóðasamtökum sem við höfum tekið þátt í, þ.e. Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Alþjóðabankanum, Sameinuðu þjóðunum, NATO, EFTA og EES, hafi haft víðtæk áhrif hér á landi í áttina fram á við. Ég er þeirrar skoðunar að sá samningur sem gerður var 1991, 1992, og kallast samningur um Evrópskt efnahagssvæði, EES, sé bráðabirgðaaðgerð byggð á undirbúningi fyrir allt aðrar þjóðir, þ.e. Austurríki, Finnland og Svíþjóð, en vegna hruns Sovétríkjanna breyttust aðstæður í Evrópu. Ég tel að þessi samningur, sem er orðinn 20 ára gamall, þarfnist endurskoðunar af ýmsum ástæðum. Hér hafa verið nefnd ýmis fullveldisákvæði, stjónarskrárákvæði, og það er nú þannig að til þess að vera sjálfstæð þjóð þarf stundum að taka ákvarðanir sem fela í sér ákveðið fullveldisafsal til að vera með öðrum þjóðum. Það er engin uppgjöf. Fullkomið sjálfstæði án samskipta við aðrar þjóðir er ekki til lengur. Ég segi líka að ýmsar þær atvinnugreinar sem menn hafa mestar áhyggjur af, eins og sjávarútvegur og landbúnaður, séu í býsna undarlegri stöðu. Sjávarútvegurinn er í þeirri undarlegu stöðu að hann nýtur allra réttinda innan Evrópusambandsins og íslenskir aðilar eiga meira að segja aðild að flestum veiðiheimildum Evrópusambandsins, alla vega þýskum veiðiheimildum. Landbúnaður á Íslandi er í erfiðri stöðu, í svona sjálfstýrðri erfiðri stöðu, þar sem enginn vill takast á við vandann eins og fram kom í máli hv. þm. Jóhönnu Maríu Sigmundsdóttur fyrr í morgun. Ég tel að full þörf sé á að takast á við þann vanda, meðal annars í þessu aðildarferli. Varðandi myntina er það nú þannig að hægt er að kjósa um mynt. Eitt prósent íslenskra fyrirtækja hefur kosið sér aðra mynt en íslenska krónu. 300 íslensk fyrirtæki af 30.000 hafa valið sér að aðra mynt. Samkvæmt lauslegri athugun minni er að sama skapi ekki um að ræða 1% af veltu íslenskra fyrirtækja heldur 30% af veltu íslenskra fyrirtækja. Þetta eru fyrst og fremst sjávarútvegsfyrirtæki, orkufyrirtæki, flutningafyrirtæki, fyrirtæki sem starfa á alþjóðlegum mörkuðum þar sem starfrækslumyntin er talin tekjuhlutinn. Ég tel að ýmislegt gerist hægt og bítandi, eins og í landbúnaði, hnignun landbúnaðarins. Íslensk fyrirtæki munu velja sér aðra mynt en við, alþýðan, sitjum eftir með íslenska krónu sem verður notuð lausbeisluð til að fella gengið eftir þörfum. Mér geðjast ekki að því að hér verði láglaunaland með gengisfellingum og að árangur í ferðaþjónustu þakki menn lágu gengi. Ég ætla að minna þingheim á orð sem þáverandi forsætisráðherra lét hafa eftir sér árið 1969 eða 1970. Þáverandi forsætisráðherra, dr. Bjarni Benediktsson, sagði að efnahagslegir erfiðleikar áranna þar á undan hefðu átt ríkan hlut til hvatningar - þ.e. til aðildar að EFTA. Ég tel að ríkisstjórnin hefði átt að fara þá leið að leggja fyrir Alþingi þingsályktunartillögu um að snúa við fyrri þingsályktun. Ég geri mér grein fyrir því hver niðurstaðan hefði orðið en því miður var önnur leið farin og ég er ekki sammála henni.

Herra forseti. Hæstv. utanríkisráðherra, þakka þér fyrir greinargerð þína. Afstaða okkar í Bjartri framtíð er að ljúka eigi viðræðunum og leggja samninginn í dóm þjóðarinnar. Við teljum að það eigi alltaf að taka afstöðu út frá bestu vitneskju. Við getum ekki tekið afstöðu í þessu máli út frá getgátum um það hvernig samningurinn muni hugsanlega líta út. Mér finnst margt í umræðunni um Evrópusambandið skrýtið og mér finnst merkilegt hversu langt er gengið í að ala á ótta; Evrópusambandið er gert tortryggilegt með ýmsum ráðum og jafnvel kennt um allt sem miður fer í álfunni. Mér finnst ein fullyrðing lýsa þessum hræðsluáróðri hvað best og hún er: „Sjáið bara Grikkland“, eða „sjáið bara Spán og Portúgal.“ En síðan hvenær fórum við að bera okkur saman við Grikkland eða lönd Suður-Evrópu? Við eigum það vissulega sameiginlegt með þessum löndum að við kusum yfir okkur stjórnvöld sem stóðu sig illa og það leiddi til efnahagshörmunga, en það hefur ekkert með Evrópusambandið að gera. Þjóðir Evrópu bera algerlega ábyrgð á eigin stjórnvöldum. Mér er því eiginlega fyrirmunað að skilja af hverju alltaf er verið að blanda Grikklandi inn í Evrópusambandsumræðuna á Íslandi. Væri ekki nær að við segðum þá: „Sjáið bara Svíþjóð, sjáið bara Finnland, sjáið bara Danmörku og sjáið bara Austurríki, Þýskaland, Holland, Belgíu, Lúxemborg“? Fullt af löndum í Evrópu vegnar vel og öðrum vegnar verr. Þannig er það bara. Evrópusambandið er aldeilis ekki gallalaust en ræðum þá raunverulegu ókostina sem fylgja því að ganga í Evrópusambandið því að þeir eru alveg fyrir hendi. Okkar hlutverk er í rauninni bara að meta hvort kostirnir séu fleiri en gallarnir. Þetta með „Sjáið bara Grikkland“ eru ekki boðleg rök. Eins og ég sagði er það afstaða okkar í Bjartri framtíð að klára eigi aðildarviðræðurnar og við teljum það mikil mistök að okkar frábæra samninganefnd hafi verið leyst frá störfum. Ríkisstjórnarflokkarnir lofuðu þjóðinni þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort halda ætti viðræðum áfram. Nú virðist allt í einu lítill áhugi á því. Það vantaði þó ekki áköll allt síðasta kjörtímabil um að þjóðin fengi að segja sitt. Þá þótti Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum mjög mikilvægt að hlustað væri á þjóðina í þessu máli, það væri lýðræðislegt. Hvað breyttist?

Herra forseti. Stefna Pírata í þessu máli er skýr, að ljúka skuli aðildarviðræðum og setja samninginn í þjóðaratkvæðagreiðslu. Mig langar að segja ykkur að í aðdraganda kosninga áttum við píratar fund með aðalsamningamanni Íslands við Evrópusambandið. Þar var útlistað fyrir okkur að verið væri að opna ákveðna pakka, semja um þá, breyta lögum á Íslandi til þess annars vegar að aðlaga lög á Íslandi við samninginn sem við nú þegar erum aðilar að, um Evrópska efnahagssvæðið, en hins vegar væri líka verið að aðlaga lög Íslands að lögum Evrópusambandsins. Þetta er því aðlögunarferli, ekki bara samninga- og aðildarviðræðuferli. Þetta er nokkuð sem kæmi í ljós og fólk mundi þurfa að meta stöðuna hvað það varðar í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu um að halda aðildarviðræðunum áfram. Það væri hreinlegast að fara í þá umræðu og kanna málið. Vill þjóðin halda áfram að breyta lögum Íslands í átt til laga Evrópusambandsins þegar kemur að atriðum sem eru ekki innan EES-sáttmálans? Stefna Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins í þessu máli er náttúrlega að ganga ekki þarna inn. Maður skilur að þeir vilji ekki halda áfram með ferli þar sem íslensk löggjöf er aðlöguð löggjöf Evrópusambandsins. Svo spyr maður sig: Hvað segir í þingsályktuninni um aðildarumsókn að Evrópusambandinu sem Alþingi samþykkti 16. júlí 2009? Ef ég les það, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að leggja inn umsókn um aðild Íslands að ESB og að loknum viðræðum við sambandið verði haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um væntanlegan aðildarsamning. Við undirbúning viðræðna og skipulag þeirra skal ríkisstjórnin fylgja þeim sjónarmiðum um verklag og meginhagsmuni sem fram koma í áliti meiri hluta utanríkismálanefndar.“ Þá er spurning: Það að gera hlé á samningnum, er það brot á sjónarmiðum um verklag og meginhagsmuni eins og hefur verið nefnt hérna og fram kemur í áliti meiri hluta utanríkismálanefndar? Það að gera hlé á aðildarviðræðum um einhvern óákveðinn tíma, er það brot á þingsályktuninni? Er verið að brjóta gegn þingsályktuninni að ganga gegn henni? Við getum athugað það. Svo kemur fram í nefndaráliti meiri hluta frá 2009, með leyfi forseta: „Skipulag viðræðna og hlutverk framkvæmdarvaldsins. Meðal þeirra gagna sem nefndin hefur kynnt sér eru upplýsingar um skipulag aðildarviðræðna nokkurra þjóða sem áður hafa gengið í gegnum þær, svo og skipulag viðræðna Króata við ESB undanfarið þótt þeim viðræðum hafi nú verið frestað um óákveðinn tíma.“ Þetta er eitt af því sem var miðað við. Ég spyr því að ég veit ekki, hvort verið sé að brjóta gegn þingsályktuninni frá júlí 2009, um að Alþingi álykti að fara skuli í þessa aðildarviðræður við Evrópusambandið, með því að fresta viðræðum um óákveðinn tíma. Fróðari menn verða að fræða mig um það. Það væri náttúrlega hreinast og beinast að samþykkja þingsályktunartillögu herra Össurar Skarphéðinssonar frá því í sumar um þetta mál, hvort aðildarviðræðunum skuli haldið áfram, og setja það í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það eru önnur atriði nefnd þar sem stjórnarflokkarnir eru kannski ekki hrifnir af og þeir gætu þá lagt fram sína eigin þingsályktunartillögu eða bara sagt að þeir ætli að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu samfara sveitarstjórnarkosningum á næsta ári, eins og þeir hafa sagt, þ.e. að þeir muni ekki halda ferlinu áfram nema slík þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram. Þá yrði aðildarviðræðunum mögulega haldið áfram. Við vitum það fyrst ef þetta verður sett í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort viðræðunum skuli haldið áfram. Meiri hluti þjóðarinnar er með því, þannig að í vor mundi meiri hluti þjóðarinnar eflaust segja: Já, við skulum halda þessu ferli áfram, við skulum klára það, við skulum kjósa um það. Og þegar síðan yrði kosið um fyrirliggjandi aðildarsamning mundum við líka vita, eins og staðan er núna, að meiri hluti þjóðarinnar væri á móti. Þetta væri því mjög heillavænlegt ferli, þá gætum við fengið þetta mál út af borðinu. Þjóðin mun mjög líklega segja nei við þessu og sérstaklega ef efnahagsáform ríkisstjórnarinnar standa, ef þeim tekst að koma samfélaginu á koppinn og láta hjól atvinnulífsins snúast. Evrópa er ekkert að fara að gera það á næstunni. Ef þeim tekst að gera það á Íslandi, segja píratar á Evrópuþinginu mér að engin þjóð hafi gengið inn í Evrópusambandið þegar uppsveifla hefur verið í efnahagslífinu. Ef ríkisstjórnin treystir sér til þess að koma uppgangi efnahagslífsins í gang þá ætti hún að treysta sér til að setja þetta í þjóðaratkvæðagreiðslu, klára dæmið og þá getum við hætt að ræða þetta næstu tíu árin.

Forseti vill minna hv. þingmann á að nota þau ávarpsorð sem eiga við hér í salnum, ávarpa þingmenn sem hv. þingmenn og ráðherra sem hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Tækifæri okkar Íslendinga eru á mörgum sviðum. Við erum rík þjóð, rík af auðlindum sem mikil þörf verður fyrir í framtíðinni. Við eigum nóg af hreinu vatni, grænni orku, hugsanlega olíu og síðast en ekki síst erum við mjög framarlega í matvælaframleiðslu. Lega landsins er eftirsóknarverð fyrir Norður-Íshafssiglingar. Þar liggja gríðarleg tækifæri í framtíðinni sem við Íslendingar þurfum að vera vel vakandi yfir. Þar sem við erum fámenn þjóð og rík af auðlindum tel ég hag okkar betur borgið utan ESB en innan þess. Afstaða núverandi stjórnarflokka er skýr eins og hv. þm. Birgir Ármannsson gerði góða grein fyrir áðan. Á landsfundum sínum fyrr á þessu ári ályktuðu stjórnarflokkarnir að hag Íslands væri betur borgað utan ESB en innan þess. Í stjórnarsáttmálanum kemur skýrt fram að hlé verði gert á aðildarferlinu og það þarf ekkert að „afsaka það neitt“. Hléið er gert í góðri sátt við ráðamenn innan ESB. Þar er fullur skilningur á afstöðu okkar Íslendinga. Næsta skrefið er að fá sérfræðiúttekt um stöðu viðræðnanna og stöðu mála innan ESB. Óháð stofnun mun gera þessa úttekt, eins og fram kom í máli hæstv. utanríkisráðherra Gunnars Braga Sveinssonar og verður úttektin væntanlega gerð af Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Þegar sú úttekt liggur fyrir verður hún kynnt fyrir þjóðinni allri og rædd á Alþingi. Þetta þykir mér sanngjörn og skynsamleg leið. Stjórnarandstaðan hefur gagnrýnt þessa aðferðafræði harðlega, jafnvel reynt að halda því fram að hæstv. utanríkisráðherra hafi nánast upp á sitt einsdæmi slitið viðræðunum við ESB. Það er ekki rétt og þeir ágætu samstarfsmenn mínir sem hafa haldið þessu fram vita auðvitað betur. Viðræðunum hefur ekki verið slitið. Öll vinnan sem unnin hefur verið í kringum þetta ferli er og verður til. Ekkert hefur verið eyðilagt eða afturkallað og engu slitið. Stjórnarandstaðan hefur einnig gagnrýnt harðlega að utanríkisráðherra fylgi ekki þingsályktunartillögu Alþingis frá 2009 um aðildarviðræður við ESB. Hæstv. utanríkisráðherra lét vinna lögfræðilegt álit um gildi þingsályktunartillagna. Niðurstaða álitsins var skýr, með leyfi forseta, um að „þingsályktanir sem ekki byggjast á sérstakri heimild í lögum eða stjórnarskrá bindi stjórnvöld ekki umfram það sem af þingræðisvenjunni leiðir“. Það segir sig líka eiginlega sjálft að ef þingsályktanir væru algerlega bindandi gætu ríkisstjórnir á hverjum tíma dælt út þingsályktunartillögum, bundið þar með næstu ríkisstjórn og ákveðið þannig stefnu næstu ríkisstjórnar. Núverandi þingmeirihluti fékk umboð frá kjósendum nú í vor til að stýra landinu. Fólkið í landinu kaus ríkisstjórnaflokkana út á stefnu þeirra, alls ekki út af stefnu síðustu ríkisstjórnar, það er alveg ljóst. Ég vil einnig nefna að hæstv. utanríkisráðherra hefur upplýst utanríkismálanefnd reglulega um gang mála varðandi ESB og önnur utanríkismál. Hann hefur tekið saman greinargóð gögn fyrir nefndina og mætt á fundi hennar þegar þess hefur verið óskað og svarað spurningum nefndarmanna skilmerkilega. Þannig hefur samvinna og samstarf utanríkismálanefndar og hæstv. ráðherra verið mjög gott. Það að hefja aðildarumsókn að Evrópusambandinu er stór ákvörðun. Hagsmunir þjóðarinnar eru stórkostlega miklir. Öll framtíðin er lögð að veði. Slíkar ákvarðanir verður að byggja á sterkum grunni. Síðasta ríkisstjórn var alls ekki einhuga um að Íslendingar ættu að sækja um aðild að ESB. Það mætti meira að segja fullyrða að fullkomin óeining hefði ríkt á milli þáverandi stjórnarflokka. Þingmeirihlutinn sem náðist um þessa ákvörðun byggðist á pólitískum hrossakaupum. Einhugur verður að ríkja, ekki bara á milli stjórnarflokka þegar svo stórar ákvarðanir eru teknar, heldur verður einnig að vera eining milli þings og þjóðar. Aðildarferlið kostar mikla peninga. Nú spyr ég: Viljum við, á tímum þar sem grunnþjónusta okkar á undir högg að sækja, svo sem löggæsla og heilbrigðisþjónusta, eyða milljónum í aðildarumsókn að ESB? Mitt svar er: Nei, það vil ég ekki. „Ég vil bara fá að kíkja í pakkann svo ég geti myndað mér skoðun.“ - Þessi setning heyrist oft og þá á fólk við að það vilji klára aðildarviðræðurnar við ESB áður en gengið verður til þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild. Ég skil þessa afstöðu í sjálfu sér, en ESB lítur ekki svona á málið. Evrópusambandið lítur þannig á að þegar ríki sækja um aðild og aðildarviðræður hefjast ætli ríkin sér að ganga í sambandið með kostum þess og göllum. Það er ekkert til sem heitir að „kíkja í pakkann“. Slíkur pakki er líka ansi dýr, eins og ég hef þegar bent á, og við  Framtíð Evrópusambandsins er lituð af óvissu. Evran er ekki traustur gjaldmiðill. Traustari en krónan, segja sumir, en ég læt það liggja á milli hluta. Það er ekki hægt að fullyrða neitt um það eins og staðan er núna. Evrópusambandið á við risavaxin vandamál að etja.  Framtíð Íslands felst í samvinnu, 

Forseti. Já, það ber að þakka þessa umræðu hér í dag. Við vitum þá alla vega hvernig málin standa því að það hefur ekki verið á hreinu í allt sumar hvernig sambandi okkar við Evrópusambandið er háttað. Svo virðist sem hæstv. utanríkisráðherra hafi í kaffi- eða kokteilboðum sagt mönnum það að nú værum við hætt í þessum aðildarviðræðum, að sinni a.m.k. Stundum hefur manni skilist það líka að búið væri að slíta viðræðunum. Forseti þingsins gaf mjög sköruglega yfirlýsingu um það þegar það var rætt hér fyrr í haust. Nú virðist svo vera að þetta mikilvæga mál, sem nú snýst sem sagt um að leggja niður samninganefndirnar, ekki slíta viðræðunum, hafi ekki verið rætt í ríkisstjórn, alla vega hefur það verið staðfest hér í dag að þetta mál sem hlýtur að kallast mikilsvert utanríkismál hefur ekki verið rætt í utanríkismálanefnd, sem mér finnst mjög alvarlegt. Vissulega hefur hæstv. utanríkisráðherra lýst því þar, skilst mér, að hann væri að hugsa hitt og þetta en ekki sagt hvað hann ætlaði sér. Virðulegi forseti. Það er ekki einkamál ráðherra hvernig þeir haga sér. Það er ekki einkamál hvernig utanríkisráðherra hagar samskiptum okkar við Noreg, Þýskaland, Evrópusambandið, Sameinuðu þjóðirnar eða NATO. Það er ekki einkamál ráðherra og þó að hann hafi vissulega mikið að segja og skipti miklu máli þá er það Alþingi Íslendinga sem ákveður hvernig við högum samstarfi okkar við erlendar þjóðir. Það skiptir máli. Virðulegi forseti. Það eru svo sem ekki ný tíðindi að ég telji að hagsmunum okkar, hagsmunum íslenskrar þjóðar sé best borgið í náinni samvinnu við Evrópusambandið. Það eru heldur ekki ný tíðindi að ég telji það rétt fólksins í landinu að greiða atkvæði um aðild að Evrópusambandinu þegar samningaviðræðum, sem Alþingi ákvað að efna til, er lokið. Það er að mínu mati algjörlega út í hött sem sumir helstu andstæðingar þess að við æskjum aðildar að Evrópusambandinu, segja, að við eigum að greiða atkvæði um það áður en samningum er lokið hvort við viljum aðild að Evrópusambandinu eða ekki. Það er algjörlega út í hött. Við hljótum eins og alltaf hefur verið lagt upp með að greiða atkvæði um aðild að Evrópusambandinu þegar við sjáum samninginn. Það er ekki að kíkja í pakkann vegna þess að enginn gengur endanlega til samninga fyrr en hann eða hún veit hvernig samningurinn lítur út. Ég var þó fegin að heyra það í orðræðu hæstv. utanríkisráðherra, og orðin sem hann notaði, að ekkert hefði verið skemmt - það væri bara búið að fresta þessu, ekkert hefði verið skemmt. Ég þakka mínum sæla fyrir það. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir sagði líka: Ekkert hefur verið eyðilagt. Við skulum þá þakka það að ekkert af þeirri miklu og góðu vinnu sem embættismenn íslenskra ríkisins hafa unnið í samningaviðræðum við Evrópusambandið hefur verið eyðilagt. Ég þakka það kærlega. Í umræðum hér á þriðjudaginn og í flestum viðtölum við forustumenn þjóðarinnar hefur komið fram að erfiðasta úrlausnarefnið séu gjaldeyrishöftin og fjármagnshöftin. Trúa þeir því að við, 320 þús. manna þjóð, getum haldið uppi sjálfstæðum gjaldmiðli? Sýnir saga krónunnar að við getum það? Höfum við, 320 þús. manna þjóð, þann aga sem til þarf að halda uppi sjálfstæðum gjaldmiðli? Er það ekki mikið ábyrgðarhlutverk þegar við erum að vinna okkur upp úr þeim erfiðu efnahagsörðugleikum sem við höfum átt í 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir ágæta og málefnalega umræðu. Ég fagna því að við ræðum um aðild Íslands að ríkjabandalagi eins og Evrópusambandinu. Mér finnst að við höfum rætt það allt of lítið. Við eigum að ræða það miklu meira vegna þess að við eigum enn eftir að taka grunnumræðuna. Það er svo furðulegt að við erum, held ég, eina þjóðin í Evrópu - ég hygg að engar aðrar þjóðir hafi sótt um aðild að Evrópusambandinu en þær sem eru í Evrópu …  
             Síðan tók að vísu síðasta ríkisstjórn sig til, af því að menn gleyma því, og ákvað bara að hætta því að semja um að fara í ESB. Ég man ekki eftir því að það hafi nein þingsályktunartillaga verið lögð hér fram eða að gerður hafi verið nokkur skapaður hlutur. Ég held að þeir aðilar sem þannig stóðu að málum séu reiðastir núna yfir framgangi hæstv. utanríkisráðherra. Þetta er alveg séríslenskur veruleiki. Þær þjóðir sem við berum okkur saman við og hafa sótt um aðild að Evrópusambandinu hafa allar tekið umræðu um hvort það sé gott fyrir viðkomnadi þjóð að vera í Evrópusambandinu. Þær hafa gert úttektir og skrifað skýrslur og bækur. Reyndar er þetta allt saman til hér á Íslandi; Stefán Már Stefánsson er einn færasti Evrópusérfræðingurinn okkar en einhverra hluta vegna er hann aldrei kallaður til viðtals við fjölmiðla þegar við tölum um Evrópumál eða mjög sjaldan. Ýmsir aðrir hafa skrifað lærðar greinar, heilar bækur þar sem þeir fara nákvæmlega yfir það hvað felst í því að vera í Evrópusambandinu. Auðvitað er til aragrúi af erlendum ekki bara fræðiritum heldur úttektum og einhver mundi nú segja: Væri ekki gott að byrja á því að ræða þetta? Síðan mundu þeir aðilar sem vilja að Ísland sæki um aðild að Evrópusambandinu og leggja í það milljarða, færa rök fyrir því hvers vegna við ættum að ganga í Evrópusambandið; út af þessu og þessu og þessu. Nei, nei, það gerist ekki á Íslandi. Þar koma menn í fullri alvöru fram og segja að við séum að sækja um aðild að Evrópusambandinu, ekki aðeins að við séum að leggja út í milljarða kostnað þess vegna, sem íslenskir skattgreiðendur greiða auðvitað, heldur af því að við viljum, höfum það alveg á hreinu, að þjóðirnar í ESB, í því ríkjabandalagi, séu vinaþjóðir okkar. Við eigum að hafa gott samstarf við þær, eins gott og mögulegt er. Við höfum farið fram á að þessir aðilar eyði milljörðum og mikilli vinnu í aðildarviðræðurnar og við erum bara að kanna hvað er í gangi. Allt liggur fyrir. Það liggur allt saman fyrir; úttektir, skýrslur, bækur, íslenskar, erlendar. Ég held að við ættum að byrja á því að ræða það hvað felst í því að vera í Evrópusambandinu.

Kom ekkert út úr samningaviðræðunum um árið?

Nú kallar hv. þm. Árni Páll Árnason eitthvað sem ég veit ekki hvernig tengist málinu, en hann talaði um Noreg. Ég skal segja hvað gerðist í Noregi.  Í Noregi var það þannig að þeir hafa tvisvar sótt um aðild að Evrópusambandinu til þess að fara í Evrópusambandið. Það var stór meiri hluti fyrir því á þingi að fara í Evrópusambandið. Það var stór meiri hluti fyrir því hjá allra helstu hagsmunaaðilum, reyndar fjölmiðlum líka. Ef þú talar við Norðmenn um það hvort þeir mundu sækja um aðild að Evrópusambandinu þá segja þeir að þeir mundu aldrei sækja um aðild að Evrópusambandinu nema það væri búinn að vera ríflegur meiri hluti fyrir því í mjög langan tíma áður en sótt væri um aðild að bandalaginu. Ein af skrýtnu birtingarmyndunum í þessu er umræðan um IPA-styrkina. Hér er hæstv. ríkisstjórn ásökuð um að hafa orðið þess valdandi að við höfum misst af einhverjum peningum sem komið hafa af himnum ofan út af einhverri framgöngu. Ég vil núna lesa úr skýrslu samninganefndar fyrrverandi ríkisstjórnar um aðildarviðræður Íslands og ESB. Þar er farið nákvæmlega yfir þessa blessuðu IPA-styrki. Með leyfi forseta ætla ég að lesa upp úr skýrslunni. Þar segir: „Áherslur í IPA-stuðningi við Ísland á árunum 2011–2013 eru skilgreindar í rammaáætlun sem var birt í aprílmánuði árið 2011. Stuðningurinn skiptist í tvo meginflokka, annars vegar styrkingu stjórnsýslu á Íslandi og hins vegar undirbúning fyrir þátttöku í uppbyggingarsjóðum sambandsins. Ástæðan er sú að aðild að ESB kallar á margvíslega styrkingu stjórnsýslunnar og fyrir liggur að til að Ísland geti tekið þátt í stefnum og verkefnum Evrópusambandsins, t.d. byggðastefnu ESB, þarf að byggja upp þekkingu á starfsháttum og stofnanaumhverfi sambandsins svo árangur náist sem fyrst eftir aðild.“ Svo tala menn bara eins og það sé bara heppni að við höfum dottið inn á einhverja IPA-styrki en vegna framgöngu nýrrar ríkisstjórnar missum við þá. Við fáum þessa styrki til að undirbúa okkur undir aðild, ekki fyrir neitt annað. Það er fullkomlega óskiljanlegt að þessi óskiljanlega stefna Vinstri grænna birtist með þeim hætti að þeir sækja um í ESB, vilja ekki fara inn en taka samt við IPA-styrkjum. Þeir fara í verkefni til að undirbúa okkur undir aðild að ríkjabandalagi sem þeir vilja ekki fara inn í. Svo koma þeir og gagnrýna það að við tökum ekki aðildarstyrkina og höldum okkur við verkefnin, flokkurinn sem hefur sagt það skýrt að hann vill ekki vera í ESB. Reynið að útskýra það fyrir einhverjum hvernig það gengur upp. Ég held að það sé kominn tími til að við ræðum hvað felst í því að vera í ESB og ég held að það sé líka kominn tími til að þeir aðilar sem vilja að íslenskt stjórnkerfi sé heltekið og við eyðum beint og óbeint hundruðum milljóna og milljörðum í aðildarviðræður útskýri fyrir okkur hví við skyldum fara í ESB, því að það er grundvallarspurningin. Sérstaklega hlýtur það að snúa að Vinstri hreyfingunni – grænu framboði þó svo að það væri nú ágætt að heyra Samfylkinguna tala öðruvísi en í slagorðum um það. Af því að mér finnst þessi IPA-styrkjaumræða svolítið skrýtin vildi ég vekja athygli á því að ef menn fara á Evrópuvefinn, upplýsingaveitu um Evrópusambandið og Evrópumál, er þar t.d. tekið fram hvað það kostar fyrir Ísland að vera í Evrópusambandinu, menn tala oft um að við högnumst mikið á því. Ég held að það sé rétt núna þegar við tökum við gríðarlega erfiðu búi vegna þess að allar þær áætlanir sem lagt var af stað með af síðustu ríkisstjórn hafa ekki gengið eftir og fjárlagahallinn er gríðarlegur, að við horfumst í augu við kostnaðinn. Miðað við þær úttektir sem gerðar voru af íslenskum aðilum var kostnaðurinn frá 5 milljörðum upp í 17 milljarða nettó, ekki brúttó heldur nettó. Hér er ég að vísa í Hagfræðistofnun HÍ, Deloitte & Touche, 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir skýrslu hæstv. utanríkisráðherra og þá umræðu sem verið hefur um hana í dag. Ég vil byrja á að taka það fram að ég er mjög ánægður með í hvaða farvegi þetta mál er. Það liggur alveg ljóst fyrir að hæstv. utanríkisráðherra fylgir stefnu ríkisstjórnarinnar sem samþykkt var og stefnu Framsóknarflokksins mjög vel eftir. Ég vil segja að þau verkefni sem hæstv. utanríkisráðherra hefur verið að framkvæma eru fullkomlega innan ramma og innan stefnu ríkisstjórnarinnar, meðal annars það sem fréttist af í dag, þ.e. að leysa upp samninganefndirnar. Þetta er það sem felst í þessu raunverulega hléi. Hv. þm. Birgir Ármannsson, formaður utanríkismálanefndar, fór mjög vel yfir það í ræðu sinni áðan ásamt hæstv. ráðherra í hvaða farvegi málið er. Við bíðum skýrslu sem unnin verður um málið og hún kemur síðan til umræðu á Alþingi. Hv. þm. Birgir Ármannsson fór vel yfir þá valmöguleika sem eru þar í stöðunni. Það hefur verið mjög sérstakt að fylgjast með umræðunni í dag, sérstaklega af hálfu stjórnarandstæðinga, til dæmis hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. En þó var eitt sem kom reglulega fram í máli hv. þingmanns sem ég held að rétt sé að fara aðeins dýpra ofan í þegar hv. þingmaður talaði um hver sé hinn pólitíski veruleiki málsins. Hver er hinn pólitíski veruleiki þessa máls? Staðreyndin er sú að við erum í dag með ríkisstjórn sem er mótfallin því að ganga í Evrópusambandið. Stjórnarandstaðan heldur því fram að við eigum að halda aðildarviðræðum áfram og það eigi síðan að útkljá málið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þessi sama stjórnarandstaða sagði það ítrekað fyrir ekki svo löngu - reglulegir fundir voru í Samfylkingunni vegna þess að þá var ráðherra í ríkisstjórninni sem var mótfallinn Evrópusambandsaðild, var ekki tilbúinn til að taka þátt í aðlögunarferli, var ekki tilbúinn til að taka við IPA-styrkjum til aðlögunar. Og honum varð að víkja úr ríkisstjórn. Honum var vikið úr utanríkismálanefnd síðar. Þetta var þáverandi hv. þingmaður, Jón Bjarnason. En nú vill stjórnarandstaðan að skoðanabræður hans varðandi Evrópusambandsmálið, meðal annars frá utanríkismálanefnd, hæstv. utanríkisráðherra, hæstv. forsætisráðherra, hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. iðnaðar- og nýsköpunarráðherra haldi áfram aðildarferlinu, Evrópusambandsandstæðingar, þegar þeir sjálfir á sínum tíma settu til hliðar einstakling sem deildi nákvæmlega sömu skoðunum. Það blasir auðvitað við að ekki er mögulegt að halda áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið þegar við völd er ríkisstjórn, stjórnarflokkar sem vilja ekki ganga í Evrópusambandið. Á þessu áttuðu Samfylkingin og Vinstri grænir sig á þegar þeir voru hluti af ríkisstjórnarliðinu. Evrópuþingmenn átta sig á þessu, Evrópuþingmenn sem við ræddum við á sameiginlegum fundi sem haldinn var á Hótel Loftleiðum núna í sumar. Það er algerlega skýrt að það verður að liggja fyrir pólitískur vilji vegna þess að ráðuneytin, undirstofnanirnar og annað þurfa að taka á sig gríðarlega stór verkefni sem snúa meðal annars að því að laga íslenskt regluverk að Evrópusambandinu. Þetta getur ekki gengið nema við séum með ríkisstjórn sem vill ganga í Evrópusambandið. Þess vegna er svo skrýtið að hlusta á fulltrúa stjórnarandstöðunnar tala í dag eins og það sé ekkert mál að halda þessu áfram þegar veruleikinn er auðvitað allur annar. Þessir einstaklingar áttuðu sig á því fyrir kosningar. Það sem þarf að vera til staðar til að halda áfram aðildarviðræðum er skýr vilji íslenskra stjórnvalda til að ganga í Evrópusambandið og skýr vilji íslenskrar þjóðar til að ganga í Evrópusambandið.

Virðulegur forseti. Hæstv. utanríkisráðherra sagði í ræðu sinni að vísbendingar væru um að meiri hluti þjóðarinnar vildi ekki ganga í Evrópusambandið, og vitnaði til skoðanakannana. Reyndar mætti benda hæstv. ráðherra á að miðað við skoðanakannanir vill meiri hluti þjóðarinnar aðra ríkisstjórn en þá sem er nú er við völd, en við skulum ekki dvelja of mikið við það. Það er í raun ekki hægt að fara eftir skoðanakönnunum í þessum efnum. Það er hins vegar hægt að fara eftir bestu mögulegu og fáanlegu upplýsingum og bestu mögulegu og fáanlegu upplýsingarnar um kosti þess að ganga í Evrópusambandið fáum við með því að ljúka viðræðunum og leggja þann samning sem upp úr því kæmi í dóm þjóðarinnar. Þar hefur vægi mitt, sem er frekar á því að ganga í Evrópusambandið - vægi míns atkvæðis er alveg jafnmikið að afli og vægi atkvæðis hæstv. utanríkisráðherra og hvers annars Íslendings. Það er hreinlegasta leiðin til að leiða til lykta þá spurningu sem íslensk stjórnmál og íslenskt samfélag hefur glímt við í langan tíma og í raun og veru í allt of langan tíma. Virðulegi forseti. Ég vann við það á árum áður sem fréttamaður að tala við stjórnmálamenn og reyna að knýja þá svara. Eins og hæstv. utanríkisráðherra veit og velflestir hér inni og flestir þeir sem fylgjast með þessari umræðu þá eru til mjög margar aðferðir til að svara ekki spurningum. Þær spurningar sem hér eru uppi á borðum, og sú spurning sem svífur yfir vötnum, er auðvitað eitthvað sem við eigum að leitast við að fá svör við. Það eru nokkrar aðferðir til að knýja stjórnmálamenn til svara. Það vita þeir sem hafa starfað sem fréttamenn. Ein ágæt aðferð við það er til dæmis að þrengja svið spurningarinnar og reyna að fá þann sem spurður er til að skilgreina ástandið. Ef viðræðunum hefur ekki verið slitið og samt á ekki að ganga inn í Evrópusambandið væri ágætt að fá að vita það hjá hæstv. utanríkisráðherra hvernig hann skilgreinir stöðu Íslands gagnvart Evrópusambandinu akkúrat núna. Til að ég útskýri þetta þá hefur málflutningurinn hjá ríkisstjórninni verið býsna þversagnarkenndur á köflum í þessum efnum. Tökum sem dæmi IPA-styrkina sem komu til tals hér áðan. Þar segja talsmenn ríkisstjórnarinnar, hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra, í aðra röndina að ekki standi til að Íslandi gangi í Evrópusambandið, en í hina röndina finnst þeim furðulegt að Evrópusambandið hafi dregið IPA-styrkina til baka vegna þess að Ísland sé enn þá með stöðu umsóknarríkis. Það sér hver maður að þetta stangast fullkomlega á og gengur ekki upp. Ég vil í lok máls míns rifja upp hvaða ástæður mér finnast skipta máli í svarinu við spurningunni um hvort við eigum að ganga í Evrópusambandið eða ekki. Í fyrsta lagi erum við evrópsk menningarþjóð og eigum erindi í samstarfi með öðrum Evrópuþjóðum. Í öðru lagi tel ég að alvarlegasta framsal fullveldisins felist í óbreyttum EES-samningi, að mesti hugsanlegi lýðræðishalli sem við getum búið við sé fólginn í óbreyttu ástandi þar sem við tökum við löggjöf, tilskipunum, reglugerðum án aðkomu og innleiðum í íslensk lög. Í þriðja lagi hefur gjaldmiðill Evrópusambandsins, evran, ótvíræða kosti í för með sér umfram það að búa við óbreytt ástand í gjaldeyrismálum. Þetta eru þrjú atriði sem skipta mjög miklu máli. Í fjórða lagi vil ég einfaldlega segja, og það er lykilatriði í mínum huga, að þau vandamál sem heimurinn glímir við, heimsbyggðin öll, hvort sem það er á vettvangi umhverfismála, friðar- og mannréttindamála, hvort sem það er á vettvangi fjármálaheimsins, hvort sem fjallað er um framleiðslu eða verslun - þá verða vandamál heimsbyggðarinnar ekki leyst á vettvangi þjóðríkisins. Þau verða einungis leyst í samstarfi fullvalda þjóða í samtökum á borð við Evrópusambandið. Þar eigum við fullt erindi og þar á rödd okkar að hljóma.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þingmönnum Bjartrar framtíðar, Pírata, Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna fyrir málefnalega umræðu. Það er mikilvægt mál sem við erum að ræða hér. Þetta er eitt af þeim málum sem Alþingi á mikið undir að haldið sé rétt á og með skipulegum hætti og um það ríki trúverðugleiki og traust á sama tíma og fylgt er skýrri stefnu. Ég vildi því nota síðustu mínútuna til að tæpa á nokkrum atriðum sem fram komu í máli þingmannanna þótt ég nái augljóslega ekki að fara yfir allt á svo stuttum tíma. Hér var meðal annars spurt af hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni um næstu skref. Næstu skref eru augljóslega þau að fá þá skýrslu sem oft hefur verið nefnd til umræðu hér á Alþingi, vonandi í haust, eins og ég hef áður greint frá. Allt frá upphafi aðildarferlisins hefur skort verulega á að þjóðin hafi verið spurð eins og við höfum talað um áður. Þjóðin stóð ekki að baki þeirri ákvörðun sem var tekin á Alþingi. Við vitum það. Því var meira að segja hafnað að leita álits þjóðarinnar og þar af leiðandi var það Alþingi sem tók þá ákvörðun að fara af stað í þessa vegferð. Ég tel því eðlilegt að málið komi aftur til Alþingis til umfjöllunar þegar umræddri skýrslu hefur verið skilað. Við vitum að óraunhæfar væntingar voru gefnar af sumum um að viðræðum mundi ljúka fljótt og örugglega og að þjóðaratkvæðagreiðsla yrði haldin um samning við lok síðasta kjörtímabils, en við vitum hver staðan er núna. Við vitum líka að þinglegur styrkur meiri hlutans sem tók ákvörðun um að sækja um aðild að Evrópusambandinu var byggður á sandi, ætla ég að leyfa mér að segja, og lyktaði af pólitískum hrossakaupum milli meirihlutaflokka. Hv. þm. Róbert Marshall spurði hér áðan um stöðu Íslands gagnvart Evrópusambandinu í dag. Staðan er einfaldlega sú að við eigum í mjög góðum tvíhliða viðræðum við Evrópusambandið og munum eiga áfram. Ég er sammála hv. þingmanni um að Ísland er að sjálfsögðu Evrópuþjóð. Við eigum menningarleg og söguleg tengsl við Evrópuríkin og munum að sjálfsögðu efla þau áfram. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan að núverandi ríkisstjórn talar fyrir þessari nálgun og er metnaðarfull gagnvart Evrópusambandinu. Ég veit að margir þingmenn eru því sammála að halda þannig á málum. Við skulum því leggjast saman á árarnar og styrkja hagsmunagæslu okkar líkt og lagt var til í góðri skýrslu um Evrópumál frá árinu 2007 sem var samþykkt sem þingsályktun sl. vor. Við eigum að geta spilað úr sterkri stöðu í dag. Í dag þekkjum við Evrópusambandið og innviði þess mun betur en við gerðum áður. Ég vona líka að Evrópusambandið þekki okkur mun betur en áður. Þekkingin nýtist okkur óhjákvæmilega í því starfi sem fram undan er. Á þetta bæði við um EES-samninginn sem og þau fjölmörgu sóknarfæri sem við hyggjumst vinna með. Það má því segja að hið ötula starf stjórnsýslunnar fari ekki forgörðum heldur mun ríkisstjórnin nýta þá vinnu og krafta ötullega. Ég vona að þingmenn geti verið mér sammála um það, hvar svo sem þeir standa í þessu máli, að með því að fela óháðri háskólastofnun áðurnefnda úttekt um stöðu Evrópusambandsins sé því atriði komið þannig fyrir að það sé hafið yfir pólitískt karp og verði jafnvel upphafi að rökföstu samtali. Það er mitt markmið með því að gera þetta á þennan hátt. Þingmönnum sumum hverjum er nú orðið meira annt um að fela þjóðinni að skera úr um hvort aðildarviðræður skulu halda áfram en ekki og þeim er jafnvel meira annt um það en þeim var áður. Minnist ég þá þess og vil minna á það að þjóðin var ekki spurð þegar farið var af stað í þetta ferli, eins og ég sagði hér áðan. Ég endurtek það sem ég hef áður sagt að stefnan er skýr þótt einhverjir þingmenn virðist ekki geta lesið stjórnarsáttmálann með réttum augum og kjósa að snúa út úr honum. Það verður ekki haldið áfram viðræðum án þess að þjóðin ákveði það og þjóðin getur treyst því að hún verði spurð áður en haldið verður áfram. Á sama tíma er ljóst að stefna beggja stjórnarflokkanna er skýr. Sú stefna sem samþykkt var á landsfundum þeirra er að hagsmunum Íslands sé betur komið fyrir utan Evrópusambandið. Breytt stefnumörkun í aðildarferlinu hefur kallað á ýmsar ákvarðanir eins og þær sem snúa að IPA-styrkjum, ríkjaráðstefnum, samninganefnd, samningahópum o.s.frv. Það er ágætt að vekja athygli á því að Evrópusambandið hefur að sjálfsögðu sett sitt fólk í önnur verkefni. Það er ekkert athugavert við það. Sumir þingmenn hafa gert mikið úr þessum ákvörðunum og talað um að núverandi ríkisstjórn sé að spilla einhverju. Það á auðvitað ekki við nein rök að styðjast. Það sem gert hefur verið er að framfylgja skýrri stefnu og, til að endurtaka það sem ég sagði í ræðu minni áðan, engar skemmdir hafa verið unnar á einu eða neinu, aðildarumsóknin hefur ekki verið afturkölluð, engu hefur verið slitið. Það verður ekki gert án þess að ræða það fyrst í þinginu. Ég endurtek: Það er sérstök ákvörðun sem kallar á umfjöllun í þinginu að slíta viðræðunum. Ég ítreka það. Ég hef skýrt ítarlega mína afstöðu til IPA-styrkjanna. Við vildum greiða fyrir því að unnt yrði að mæta væntingum þeirra sem lagt höfðu mikið á sig til að skipuleggja metnaðarfull og gagnleg verkefni og koma þeim til framkvæmda með fjárhagslegum stuðningi frá IPA. Evrópusambandið gat ekki fallist á þetta og þannig endaði það. Við leggjum áherslu á að þau verkefni sem voru þegar byrjuð haldið áfram og fái að klárast. Aðeins varðandi lagalegt gildi þingsályktana. Það skrýtna er að reynt hefur verið að gera mikið úr því að ný ríkisstjórn fylgi ekki stefnu fyrri ríkisstjórnar. Það birtist í því að gagnrýnt er að við fylgjum ekki ályktunum Alþingis um aðildarumsókn sem samþykkt var af fyrri meiri hluta. Sérstakt lagaálit sem unnið var að beiðni stjórnarandstöðunnar svarar því skýrt. Það er ekkert athugavert við hvernig ríkisstjórnin hefur haldið á málum. Álitið staðfestir það sem er viðtekið viðhorf fræðimanna, að þingræðisreglan ræður. Virðulegi forseti. Það sem ég vil leggja áherslu á hér í lokin er einmitt það sem ég nefndi í upphafi. Þessi ríkisstjórn vil standa fyrir sterku sambandi við Evrópusambandið, að vísu á öðrum grunni en í tíð fyrri ríkisstjórnar. Við munum standa fyrir tillögugerð um að styrkja aðkomu okkar að EES-samningnum og öðrum samningum til að tala máli Íslands sterkari röddu en aðstæður hafa verið til að gera á undanförnum árum.

Herra forseti. Við ræðum hér tvö nefndarálit, minnihluta- og meirihlutanefndarálit frá hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem hefur verið að vinna í þessu máli. Ég verð að segja að málið hefur batnað mjög mikið í meðferð nefndarinnar og af umræðunni hér sem hefur verið mjög jákvæð, líka frá þeim sem eru á móti málinu. Það segir mér að ef menn hefðu haft örlítið meiri tíma þá hefðu þeir örugglega náð lendingu. Það leiðir hugann að því hvort ekki hefði verið skynsamlegra fyrir ráðherrann að beina málinu beint til nefndarinnar og biðja hana um að vinna málið á sínum tíma í stað þess að vinna það sjálfur, setja það í ferlið og síðan kemur stjórnarandstaðan ekki að því fyrr en seint og síðar meir. Þetta er eitthvað sem menn hefðu þurft að skoða því að menn eru allir sammála um vandann og flestir eru sammála um lausnina, en menn geta náttúrlega haft mismunandi skoðanir á því. Fjárhagsvandi heimilanna hefur verið mikið í umræðunni, sérstaklega skuldavandinn. Um neikvæða eiginfjárstöðu hefur mjög mikið verið rætt, að mínu mati fullmikið, vegna þess að þetta snýst líka um greiðslugetu, ekki bara eignastöðu. Þetta hefur verið viðloðandi úti á landi síðan ég man eftir mér. Þeir sem byggðu hús úti á landi lentu í því að eiginfjárstaðan var neikvæð vegna þess að söluverð eigna úti á landi stóð engan veginn undir byggingarkostnaði. Menn lentu yfirleitt í því að verða með neikvæða eiginfjárstöðu, þ.e. þeir sem byggðu úti á landi. Menn höfðu ekki miklar áhyggjur af því á þeim tíma. Menn hafa verið að tala um forsendubrest, eitthvert nýtt hugtak vegna skyndilegrar 18% verðbólgu og 40% gengisfalls. Ég man þá tíð þegar verðbólga var 130% og þá ræddi enginn um forsendubrest, en það er margt sem breytist. Mikil krafa hefur verið um að löggjafinn grípi inn í þetta vandamál og grípi til úrræða. Stjórnarsáttmáli núverandi ríkisstjórnar ber þess keim og öll kosningabaráttan. Mér hefur oft liðið á þeim fjórum eða fimm árum frá hruni, það eru komin fimm ár núna, eins og stýrimanni sem stýrir skipi um skerjagarð og búið er að draga fyrir alla glugga, maður sér ekkert út. Það er óþægileg tilfinning. Og það er óþægileg tilfinning að vera krafinn um að gera ráðstafanir þegar maður veit ekki hver hin raunverulega staða heimilanna er og ég hef margkallað eftir því. En meiri upplýsingar um stöðu heimilanna gerir kröfu um meiri persónuupplýsingar. Það eru tveir vondir kostir, að vita ekki um stöðu heimilanna og hins vegar að ganga á mannréttindi, þ.e. meiri persónuupplýsingar. Ég flutti reyndar frumvarp í nóvember 2010 um hvernig eigi að taka á þessu. Þar lagði ég verulega mikla áherslu á dulkóðun, verulega sterka dulkóðun og að þrír aðilar þyrftu að koma að því vegna þess að ég gerði mér grein fyrir þessum vanda með persónuverndina. Ég hef reyndar daufar upplýsingar um stöðu heimilanna. Starfsmenn Seðlabankans hafa unnið góða skýrslu um skuldug heimili. Það er fjöldi heimila sem ekki skuldar vegna íbúðarinnar sinnar, ég kem inn á það á eftir. Þetta var góð vinna. Mér sýnist á öllu þegar maður skoðar landslagið að um það bil 27% heimila eru leigutakar, voru 18% fyrir nokkrum árum, ekki mörgum, skulda sem sagt ekki í íbúðum sínum. Svo sýnist mér, og það er líka svona veik tilfinning, að 21% heimila skuldi ekki í íbúðum sem fólk býr í. Það er minn árgangur að einhverju leyti. Það fólk er búið að borga niður skuldirnar, skuldar ekki neitt en er oft í vanda vegna þess að tekjurnar eru lágar, lífeyririnn er lágur o.s.frv. og skattlagning er mikil á húsnæði. Það er því rétt rúmlega helmingur heimila sem skuldar í sinni eign. Það er landslagið, sýnist mér. Og af þeim er góður hluti sem ræður ósköp vel við sínar skuldir. Það er einhver hluti, kannski 10% af öllum heiminum, kannski 20%, sem er í miklum og óleysanlegum vanda út af hruninu. Það hefur margt verið gert og margt mun gerast og þeir sem hafa verið duglegastir í að gera eitthvað fyrir heimilin eru dómstólarnir. Gengislánin munu bæta stöðu heimilanna allverulega en sú leiðrétting er ekki komin fram í þeim gögnum sem við höfum þannig að staða heimilanna mun batna enn frekar. Síðan kom fram í dagblöðum í gær eða fyrradag frá Seðlabankanum að staðan væri ekkert voðalega slæm og hefði batnað mikið. Ljóst er að síðustu þrjú eða fjögur árin hafa laun hækkað meira en skuldir og eignir hafa hækkað meira en skuldir. Staðan er því að batna. Hér er gerð krafa um að ganga mjög langt á persónuvernd til að fá upplýsingar um þá stöðu sem ég er að reyna að lýsa hérna með daufum hætti. Heimilin fjárfesta í tvennu um ævina. Það er húsnæði annars vegar og menntun hins vegar. Á móti húsnæðisláninu kemur eign sem hægt er að taka á og sjá en á móti námsláninu kemur engin eign, þar myndast bara skuldir, en samt er menntun virkilega mikil eign. Verkfræðingur er með hærri laun en verkamaður svo ég tali nú ekki um lækna. Menntun er eign en hún er ekki sýnd, og það myndast skuld hjá heimilunum. Þetta finnst mér að menn þurfi líka að ræða. Svo er hérna fyrirbæri eins og yfirdráttur og neysluskuldir sem ég hef bara ekki skilið. Ég hef ráðlagt mönnum mörgum sinnum að vera ekki að taka lán fyrir neinu öðru en íbúð og menntun. Það er raunveruleg eign, hvort tveggja. Bíla eiga menn að staðgreiða, síma, ég tala nú ekki um slíka hluti og heimilistæki því að menn borga þetta hvort sem er, bara nokkrum mánuðum eða árum seinna og þá er alveg eins gott að fresta neyslunni pínulítið. Fyrst menn gátu komist af með flottan nýjan síma hingað til þá geta þeir það örugglega einhverja mánuði í viðbót. Vandinn er því óljós og að mínu mati ekki eins mikill og menn vilja vera láta en hann er alvarlegur hjá þeim sem eru í vanda. Og krafan er sú að menn kanni þetta. Þá vil ég tala um persónuverndina. Persónuvernd er tengd mannréttindum og friðhelgi heimilisins. Margir hafa sagt: Mér er svo sem alveg sama þó menn viti allt um mig. Ég hef sagt við fólk: Af hverju ertu þá með gluggatjöld yfirleitt og af hverju læsir þú baðherberginu þínu o.s.frv.? Persónuvernd er nefnilega mannréttindi en það er ekki alveg sama hver veit um mig. Þetta vissi Stasi í Austur-Þýskalandi. Þeir vissu hve það var mikilvægt að vita um einstaklinga eða töldu sig vita það. Við höfum veitt ríkisskattstjóra óheyrilega miklar heimildir, ótrúlega miklar heimildir eftir hrun þegar hann fékk allar fjármagnsupplýsingar úr bönkunum, bæði eignir og skuldir, innstæður, vexti og allt. Þetta dældist allt til ríkisskattstjóra. Hann hefur miklar upplýsingar. Ég man ekki eftir að menn hafi talað mikið um persónuvernd í því sambandi, þannig að það frumvarp sem við ræðum nú bætir ekki voðalega miklu við. Það gerir það reyndar að verkum að menn fá upplýsingar miklu hraðar en ríkisskattstjóri. Hann er með það allt að einu ári seinna, eða tveimur árum í versta tilfelli, en hér er verið að veita upplýsingar sem koma miklu hraðar inn. En það er margt, margt annað sem ógnar persónuöryggi okkar, til dæmis gemsinn minn, sem er reyndar niðri. Gemsinn minn segir hvar ég er staddur. Hægt er að rekja það dag fyrir dag, klukkutíma fyrir klukkutíma hvar ég er staddur. Það er ágætt þegar þarf að miða út fólk sem týnist en mér líður ekki vel með að menn viti nákvæmlega hvar ég er staddur. Menn vita til dæmis núna að ég er á 2. hæð í Alþingishúsinu. Það sem vantar inn í þetta dæmi, sem ég ætla að biðja nefndina að fara í gegnum af því að þetta fer til nefndarinnar, eru leigutakar. Við ræðum á eftir um stöðu leigutaka. Hún er bara skelfileg í stuttu máli sagt og það hefur lítið eða ekkert verið rætt um hana. Ég held að ég sé eini þingmaðurinn sem á síðasta kjörtímabili talaði yfirleitt um leigutaka. Staða þeirra er mjög slæm. Mér sýnist á þeim upplýsingum sem menn ætla að afla að það verði ekkert upplýst um þá stöðu. Ég vil að nefndin bæti því við að upplýsinga verði aflað um leigusamninga og annað slíkt þannig að menn viti líka um þessi 27% heimilanna sem eru mörg að borga verðtryggða leigu. Fólk er í ótryggu húsnæði á leigumarkaði þar sem mjög fáar leiguíbúðir er að hafa, alla vega í Reykjavík. Ég vildi gjarnan að nefndin skoðaði það að víkka þetta út ef á að fara í þetta á annað borð, að þessi 27% heimila í landinu verði könnuð líka. Þegar menn tala um persónuvernd og fylgjast með umræðu í Evrópu rekast þeir strax á verulega mikla umræðu í kjölfar uppljóstrana Snowdens, sem nú er í Rússlandi. Hann upplýsti um það að Bandaríkin, NSA, National Security Agency, fái upplýsingar um mjög margt. Og nú vil ég benda hv. þingmönnum á að símtal er ekkert annað en hljóðskrá sem hægt er að geyma inni í tölvu. Hún er flutt um ljósleiðara og hægt er að þýða hljóðskrá yfir á prentmál, yfir á íslensku og svo er hægt að þýða það á önnur tungumál, t.d. ensku. Ég geri ráð fyrir að slíkar upplýsingar sem eru geymdar hér í gegnum ljósleiðara, þeim sé skutlað fram og til baka í heiminum til að taka afrit og annað slíkt. Það er ótrúlegur tilflutningur á gögnum sem ég held að almenningur geri sér almennt ekki grein fyrir. Það getur verið að eitthvert símtal sem ég átti í gær sé geymt núna í Brasilíu. Allt fer þetta í gegnum ljósleiðara og það er möguleiki á að einhver komist í þetta og búið sé að þýða símtalið mitt frá því í gær yfir á ensku. Þetta er tæknilega mögulegt og þá segja menn: Ja, 1 milljarður eða 2 milljarðar manna, það er ekki hægt að fylgjast með þeim, það er svo mikið magn af gögnum. En það er alveg ótrúlegt hvað hægt er að vinna úr þessu. Hægt er að vinsa vissa menn úr, þingmenn eru um 40 þúsund í heiminum og ef við tökum fleira VIP-fólk, „very important persons“, mikilvægt fólk í atvinnulífi, viðskiptalífi, verkalýðshreyfingu og öðru þá eru það kannski um 200 þúsund manns. Það er ekkert mál að geyma upplýsingar, ekkert mál, tíu ár aftur í tímann, öll símtöl, öll SMS, allt sem þeir gera. Mér finnst þetta vera uggvænlegt, uggvænleg þróun, og mér finnst að við þurfum að ræða þetta miklu betur en þá persónuvernd sem við erum að standa vörð um í þessu máli. Þó að hún sé líka mikils virði þá vegur hún að mínu mati miklu minna. Þetta hefur lítið verið rætt hér á landi, þær uppljóstranir sem koma fram hjá Snowden. Á sínum tíma í vor sagði ég að það væru áhöld um hvort hann væri hetja eða skúrkur og ég held að við þurfum að ræða það hvort hann er hetja eða skúrkur, hvort skúrkurinn sé ekki sá sem er að safna þessum gífurlegu upplýsingum. Það er spurningin mín og hvort persónuvernd og friðhelgi einkalífsins sé ekki þarna fyllilega brotin. En þetta eru spurningar sem ég varpa fram og ég vil að hv. þingmenn skoði þessi mál alvarlega. Nú getum við svo sem ekki gert mikið í því að breyta heimsmálunum eða breyta upplýsingasöfnun í heiminum en ég vil leggja mitt litla lóð á vogarskálarnar, að menn alla vega hugleiði það. Svo vil ég að endingu, herra forseti, leggja áherslu á að hv. nefnd skoði stöðu leigutaka ekki síður en skuldugra heimila, sem eru töluvert færri en mörg í mjög erfiðri stöðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir ræðuna, hann fór inn á margt sem er mjög mikilvægt að ræða. En mig langar að spyrja í stuttu máli: Með hliðsjón af þeim tækniframförum sem eiga sér stað og hafa átt sér stað síðustu þrjá til fjóra áratugi, seinustu öld eiginlega, er þá ekki sérstaklega mikilvægt að við Íslendingar reynum í það minnsta að vera til fyrirmyndar þegar kemur að löggjöf um friðhelgi einkalífsins? Er ekki mikilvægt, einmitt vegna stöðunnar í heiminum og brota NSA til dæmis, sem þó eru frá Bandaríkjunum - athugið, friðhelgi einkalífsins á að vera tryggð í stjórnarskrá Bandaríkjanna. Þeir telja sig ekki brjóta hana vegna þess að þeir hafa í gegnum tíðina alltaf fundið fleiri og fleiri ástæður til að ganga á friðhelgi einkalífsins, IV. viðauka stjórnarskrár Bandaríkjanna. Ég óttast, og við píratar og fleiri, að sama þróunin eigi sér stað hér. Burt séð frá því hvaða heimildir hafa verið veittar í fortíðinni réttlætir það ekki að við getum endalaust gengið lengra. Einhvers staðar þurfum við að segja stopp. Einhvers staðar þurfum við að átta okkur á því að við höfum kannski þegar gengið of langt og ættum ekki að ganga lengra. Við ættum að skoða friðhelgi einkalífsins með hliðsjón af því að styrkja hana í staðinn fyrir að finna sífellt fleiri og fleiri ástæður - sem við munum finna - til þess að á ganga á það. Mig langar því að spyrja hv. þm. Pétur H. Blöndal hvort hann telji ekki frekar að við ættum að salta þetta mál í bili og ræða það upp á nýtt í nefndinni á haustþingi og þá með hliðsjón af friðhelgi einkalífsins, með hliðsjón af njósnum NSA og ástandinu í heiminum.

Herra forseti. Ég þakka þetta andsvar og spurninguna sem beint er til mín. Nei, ég tel að mikilvægt sé að taka á þeirri umræðu sem er búin að vera í gangi í fjögur ár og svara henni. Við verðum að svara því einhvern veginn hver skuldastaða heimilanna er og hvað sé hægt að gera. Þess er krafist að Alþingi setji lög um ráðstafanir til að bjarga heimilunum og ég vil vita hver staða heimilanna er áður en ég fer út í svoleiðis. Ég vil vita þegar ég sigli um skerjagarðinn hvort það sé sker þarna eða þarna svo að ég geti sveigt af leið og tekið réttar ákvarðanir. Ég er því hlynntur þessu en, eins og ég sagði í upphafi, en valið er á milli tveggja slæmra kosta. Þetta er tímabundið og mér sýnist að þarna sé búið að gera heilmikið af ráðstöfunum til þess að þetta sé eins mikið verndað og hægt er. Ég er á vissan hátt sáttur við þá lausn sem nefndin hefur komist að. Ég var ekki alveg eins sáttur við frumvarpið eins og það kom upphaflega fram en ég er orðinn nokkuð sáttur. En auðvitað er þetta slæmur kostur þannig að við erum að velja á milli tveggja slæmra kosta. Ég vil miklu frekar taka á vandamálum heimilanna, hinum raunverulega vanda. Ég hygg að þegar búið er að kanna þau mál muni vandi leigjenda koma mikið sterkar fram en vandi skuldsettra heimila og vandi þeirra sem eru í vandræðum með að greiða af lánunum, þ.e. eru í greiðsluvanda. Hann mun kannski koma fram sem aðalvandinn en ekki endilega skuldavandinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir svarið. Hv. þingmaður nefnir réttilega að tveir vondir kostir séu í stöðunni. Það er óumdeilt að við göngum hérna á friðhelgi einkalífsins. En áttar hv. þingmaður sig á því að þessar upplýsingar eru nýtanlegar í öðrum tilgangi en þeim sem hér um ræðir? Þegar upplýsingarnar verða til get ég lofað því, ég get lofað öllum því vegna þess að það er byrjað, að þá byrjar þrýstingurinn á að nýta þau gögn með víðtækari hætti. Ef það er tölfræðin, að fá hana, og ég skil að hún sé mikilvæg, ef það er nóg til þess að ganga svona langt, hvers vegna ekki þegar Seðlabanki Íslands kemur og segir: Við getum notað hana til eftirlits, við getum notað hana til þess að forða okkur frá nokkru hruni nokkurn tíma aftur? Af hverju ættum við að segja nei? Af hverju ættum við að segja nei þá ef ekki núna?

Herra forseti. Ekkert af þessum upplýsingum verða til, þær eru til. Þær eru allar til allt í kringum okkur. Þetta er bara spurningin um samkeyrslu. Auðvitað er samkeyrsla mikið atriði og gefur mikið vald, en það er hægt að gera það engu að síður. Það væri alveg hægt að tengja saman tölvukerfi bankanna, þau eru m.a.s. öll á einum stað, meira og minna. Valdið eða misnotkunin er því möguleg og þess vegna held ég að betra sé að gera það svona, að hafa um það löggjöf og að misnotkun sé refsiverð, heldur en ef það gerist einhvern veginn öðruvísi utan löggjafar. En þetta er slæmur kostur og ég held að við þurfum einhvern tíma að taka almennilega umræðu um persónuvernd almennt og fara í gegnum það hversu mikið er til af upplýsingum um einstaklinginn úti um allt. Ég geri ráð fyrir því til dæmis að ríkisskattstjóri viti nákvæmlega fjárhagsstöðu mína og heimilis míns, nákvæmlega. Reyndar með dálítilli seinkun en upplýsingarnar liggja allar fyrir. Það er borguð staðgreiðsla af laununum mínum í hverjum mánuði og þá vita þeir: Hann er að fá launahækkun þarna, blessaður, o.s.frv. þannig að þeir vita miklu meira. Það verða ekki til upplýsingar, þær verða samkeyrðar og það væri hægt að misnota þær ef einhver hefði áhuga á því og kæmist í upplýsingarnar - þetta kemst allt fyrir á litlum diski sem menn geta geymt í töskunni sinni - það væri hægt að misnota þær illilega. Það er nefnilega þannig að upplýsingar gefa vald, upplýsingar eru vald. Þar þurfa menn að gæta vel að því að upplýsingagjöfin sem tæknin gerir okkur kleift að halda utan um á risavaxinn hátt, þróun er svo hröð í geymsluminni, tölvutækni og hraða að hún er allt að því uggvænleg.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Fram hefur komið í umræðu um efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar í þágu skuldsettra heimila að höfuðstólshópurinn svokallaði mun skila tillögum í nóvember um það hvernig eigi að vinna að lækkun höfuðstóls húsnæðisskulda. Fram kemur hins vegar í þessu máli hér að þau gögn sem þetta mál snýst um að heimila Hagstofunni að afla, safna, muni liggja fyrir í mars eða apríl. Það er því einsýnt að þau gögn sem Hagstofan kemur til með að hafa með höndum verða ekki fyrir hendi þegar höfuðstólshópurinn skilar sínum tillögum í nóvember. Hv. þingmaður áréttar í ræðu sinni og síðan í andsvörum að hann vilji vita hver staðan sé áður en hann fari í aðgerðir. Þá vil ég spyrja hann um það hvernig þessi árekstur í dagatalinu, ef svo má að orði komast, samrýmist þeim göfugu markmiðum þingmannsins að hann vilji hafa sem ríkastar upplýsingar áður en farið er í aðgerðir og því að hafa stutt þau markmið ríkisstjórnarinnar að plön um höfuðstólslækkun liggi fyrir þegar í nóvember án þess að þessi gögn séu fyrir hendi.

Herra forseti. Þetta eru erfiðar spurningar vegna þess að þetta er spurning um tímasetningar. Ég hygg að menn þurfi að fara að skoða að fresta niðurstöðu hjá höfuðstólshópnum þar til þessar upplýsingar liggja fyrir eða þá að höfuðstólshópurinn komi með niðurstöðu sem er sveigjanleg að þeim upplýsingum sem koma seinna fram. Hann geri ráð fyrir því að þeir sem eru í þessari og þessari stöðu fái leiðréttingu sinna mála og síðan þegar niðurstöðurnar liggja fyrir vitum við hvað sá hópur er stór. Allt er þetta náttúrlega spurning um að vinna málið með hagsmuni heimilanna í huga og ég held að það sé ekki stórt vandamál því að vinnan í Hagstofunni ætti að geta gengið nokkuð hratt fyrir sig. Þetta eru allt saman upplýsingar sem streyma með ljóshraða og allt er þetta eiginlega eingöngu spurning um forritun, hvað það tekur mikinn tíma að forrita kerfin til að taka á móti þessu, búa til módel. Seðlabankinn er búinn að vinna ansi mikið módel fyrir fjárhagsstöðu heimilanna þannig að ég hugsa að það liggi mikið til varðandi þann hóp heimila sem skuldar í íbúðinni sinni. Það kann að vera erfiðara að finna hin heimilin, þ.e. leigutakana, en það hefur nú ekki verið ofarlega á dagskrá að leysa þann vanda, en ég legg áherslu á að það verði gert í leiðinni. Ég held því að varðandi tímasetningarnar þá geti höfuðstólshópurinn skilað sínum hugmyndum um að leysa vanda þeirra sem eru í ákveðinni stöðu, síðan komi niðurstöðurnar úr þessari könnun einhverjum mánuðum seinna og þá liggi fyrir hve margir munu njóta þeirra kjara. Þetta er náttúrlega bara spurning um tímasetningar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þarna liggur nefnilega hundurinn grafinn. Svo virðist sem í það stefni að raunverulegar aðgerðir séu ekki á borðinu fyrr en ári eftir kosningar. Það mundu einhverjum þykja töluverð tíðindi í ljósi þess að menn töluðu um efndir og engar nefndir o.s.frv. Það liggur fyrir að skilningur hv. þingmanns er sami skilningur og minn, þ.e. að forsendur séu ekki fyrir hendi til að ákveða hverjar aðgerðirnar eiga að vera fyrr en þessi gögn liggja fyrir ásamt með tillögum höfuðstólshópsins nú í nóvember. Þá er aftur spurning með þanþol samfélagsins og biðlund gagnvart slíkri nálgun miðað við það sem áður hefur verið sagt og áður hefur verið lofað. Ég vil ekki síður nefna, vegna þess að hv. þingmaður tekur hér fram stöðu leigjenda og við komum til með að ræða hana frekar í dag, að markmið aðgerða ríkisstjórnarinnar hafa fyrst og fremst snúist um að taka á höfuðstólshækkun lána en ekki að líta til annarra mikilvægra þátta svo sem stöðu þeirra sem eru á leigumarkaði, námsmanna, fyrirtækja og ég tala nú ekki um greiðsluvanda þeirra sem búa kannski ekki við svo mikla skuldabyrði heldur einfaldlega þann vanda að sjá í gegnum hver mánaðamótin á fætur öðrum og ráða við það. Þarna er því hv. þingmaður algjörlega sammála því sem fram kemur í minnihlutaáliti nefndarinnar um að leggja þurfi skýrari grunn að því hvers konar gögnum við erum að safna. Minni hluti nefndarinnar hefur rétt út þá sáttarhönd að vilja koma sameiginlega að því að draga útlínur að því hvaða gögnum við söfnum og hvernig við nálgumst það. Ég vil því biðja hv. þingmann að bregðast við því 

Herra forseti. Þanþol heimilanna og almennings minnkar ekki við það að fresta þessu fram í október, þannig að það þýddi tveggja eða þriggja vikna eða jafnvel mánaðar seinkun á afgreiðslu frumvarpsins. Ég skora því á stjórnarandstöðuna og ég skora á hv. nefnd að leggjast virkilega í vinnu núna um helgina og finna á þessu farsæla lausn sem allir geta verið við, því að mér sýnist að það sé ekkert voðalega langt á milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Mér finnst umræðan hafa verið þannig, hún hefur verið mjög jákvæð. Þetta hefur verið mjög jákvæð og efnisleg umræða og ég skora á fulltrúa okkar hv. alþingismanna í hv. allsherjar- og menntamálanefnd að taka á honum stóra sínum og vinna um helgina og koma eftir helgi með niðurstöðu sem allir eru sáttir við og er vonandi betri en sú sem við höfum í dag, enn betri, og nær betur þeim markmiðum að gæta persónuverndar og mannréttinda. Ég hugsa að það sé alveg hægt. Ef það er hægt í október, um miðjan október, er það alveg eins hægt í dag. Ég bið því hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar að gæta að þanþoli heimilanna og haska sér í að afgreiða málið um helgina.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé ekki nokkur ágreiningur á meðal þingmanna um að styðja heimilin með ráðum og dáð eins og við mögulega getum. Ágreiningurinn snýst miklu frekar um með hvaða hætti og hvað þurfi til. Það eru því nokkur vonbrigði þegar boðuð er sátt og samvinna, því að það er jú það sem núverandi ríkisstjórn hefur boðað og kallað eftir, að ekki skuli unnið samkvæmt því sem boðað hefur verið. Minni hlutinn í allsherjar- og menntamálanefnd hefur lagt sig fram um að betrumbæta frumvarpið eins og fram hefur komið hér í máli þeirra sem hafa talað og sagt að hann telji hægt að ná víðtækri sátt um það fái hann til þess lengri tíma og þá verði hægt að leggja það fram á haustþinginu. Viljinn til samstarfs er ótvíræður, hann kemur tvímælalaust fram í nefndarálitinu þar sem minni hlutinn lýsir sig tilbúinn til þeirrar vinnu sem felst í því að útbúa frumvarpið þannig úr garði að það sé fullnægjandi og gæta um leið að persónuvernd og mannréttindum. Mig langar að vitna í málsmeðferð í kafla sem heitir Málsmeðferð í minnihlutaáliti allsherjar- og menntamálanefndar, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir þá vinnu sem hefur farið fram á vettvangi nefndarinnar eru helstu vankantar upphaflegs frumvarps óleystir eins og að framan hefur verið rakið. Þá hefur ekki verið gengið úr skugga um hvort og hvernig frumvarpið samræmist ýmsum alþjóðlegum skuldbindingum og Evrópulöggjöf er lúta að vernd einstaklinga við vélræna vinnslu persónuupplýsinga og við vinnslu og frjálsa miðlun persónuupplýsinga. […] Minni hlutinn tekur fram að þegar litið er til þess hvaða gæðakröfur löggjöf þarf að uppfylla sé ljóst að frumvarpið hefur ekki fengið nægjanlega umfjöllun og krefst ítarlegri yfirferðar. Þá hafa þær breytingartillögur sem meiri hlutinn leggur til á frumvarpinu ekki hlotið nægjanlega yfirlegu og hafa umsagnaraðilar, m.a. Lögmannafélag Íslands, gert athugasemdir við það.“ Það er því ekki að ósekju að ég spyrji mig: Hvað liggur á að afgreiða þetta mál núna, ekki síst ef það á ekki að nýta það við þá úrvinnslu mála sem boðuð hefur verið í nóvember ef Hagstofan skilar ekki niðurstöðu fyrr en í mars á næsta ári? Af hverju má ekki vinna frumvarpið áfram? Þetta frumvarp byggir á því að safna gríðarlegum fjárhagslegum upplýsingum um alla Íslendinga í miðlægan grunn. Það eitt og sér er verulegt inngrip í friðhelgi einkalífs sem nýtur verndar eins og við vitum samkvæmt ákvæði 71. gr. stjórnarskrár Íslands og efnislega hliðstæðum ákvæðum alþjóðlegra mannréttindasáttmála og yfirlýsinga sem Ísland er aðili að, enda kemur það fram í umsögn Persónuverndar að gengið sé inn á stjórnarskrárvarin réttindi til friðhelgi einkalífs og bent á að slík vinnsla sem hér er lögð til feli í sér afskipti af þeim réttindum. Þetta er risastórt mál og ég er ekki viss um að allir átti sig á því hversu stórt það er. Verði það að lögum verður til, eins og ég sagði hér áðan, afgerandi persónugreinanlegur gagnagrunnur hjá stjórnvöldum með ítarlegum fjárhagsupplýsingum um landsmenn alla og með hann verður unnið a.m.k. næstu fjögur árin. Í áliti minni hluta nefndarinnar kemur fram, með leyfi forseta: „… mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar eru meðal grundvallarreglna réttarríkisins. Takmörkun þeirra þarf að byggjast á skýrum lagaheimildum og er einungis heimil þegar brýna nauðsyn ber til.“ Það má líka lesa í umsögn Persónuverndar áhyggjur í þá veru að svo viðamikill gagnagrunnur sé freistandi fyrir aðrar stofnanir ríkisins til ýmissa nota eins og hér var reifað áðan. Ég velti því fyrir mér hvort við getum tryggt með óyggjandi hætti að svo verði ekki. Ég er ekki sannfærð um það eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom vel inn á og brýndi fyrir okkur varðandi upplýsingaflæðið og það að sem flestir vildu nýta sér slíkar upplýsingar í stjórnsýslu okkar. Samt sem áður hafa verið gerðar ágætar breytingar á frumvarpinu sem eiga vissulega að taka á þessu öryggi, þ.e. við vinnslu þessara upplýsinga, tíma sem geyma á gögnin og eyðingu, og vissulega er reynt að skýra það frekar hjá hverjum upplýsinga um útlán verði aflað og þá hverra og til hverra. Engu að síður er til staðar ákveðinn freistnivandi að mínu mati. Það segir líka í áliti minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar, með leyfi forseta, þar sem þetta er undirstrikað: „Söfnun og varðveisla trúnaðargagna felur ávallt í sér hættu á því að upplýsingarnar geti lekið út til óviðkomandi aðila eða verði misnotaðar. Slíkt getur m.a. skaðað samkeppnisstöðu fyrirtækja og valdið því að traust í viðskiptum á milli aðila verður minna en ella.“ „Í ljósi smæðar er Ísland veikburða til að standast áhlaup, t.d. frá erlendum njósnaiðnaði eða stórum glæpasamtökum sem gætu m.a. hagnast á því að selja persónugreinanlegar upplýsingar til hagsmunaaðila af ýmsum toga.“ Þetta er stórt mál. Enda eru það ekki einungis við í minni hlutanum sem höfum áhyggjur eins og fram hefur komið og ekki bara Persónuvernd þó að það komi fram í umsögn þeirra að enn skorti á rökstuðning fyrir þessa upplýsingaöflun þrátt fyrir breytingartillöguna sem gerð hefur verið af hálfu meiri hlutans, enda er upplýsingaöflunin óhemjuvíðtæk. Jafnframt kemur fram í áliti Persónuverndar, með leyfi forseta: „Persónuvernd hefur efasemdir um nauðsyn þess að komið sé á fót opinberum gagnagrunni með jafn víðtækum persónuupplýsingum og hér um ræðir til þess að grípa megi til aðgerða til að greiða úr fjárhagsvanda fjölskyldna og einstaklinga. Í frumvarpinu skortir útskýringar á því hvers vegna þörf er talin á svo viðurhlutamiklum afskiptum af friðhelgi einkalífs.“ Fyrrgreind umsögn Persónuverndar sem er dagsett 25. júní 2013 byggir meðal annars á því að óljóst sé hvers vegna umrædd upplýsingaöflun sé nauðsynleg til að ná markmiðum frumvarpsins og telur Persónuvernd þá forsendu enn eiga við og áréttar fyrri umsögn hvað það varðar. Í umræðunni á Alþingi hefur komið fram að einungis sé hægt að réttlæta slík inngrip með því að verulegir aðrir hagsmunir vegi þyngra. Ég tel að þetta frumvarp forsætisráðherra geri það ekki. Við höfum séð að það þýðir í raun að þetta frumvarp er ekki forsenda fyrir úrlausn skuldavanda heimila og fyrirtækja því að sérfræðihópurinn um skuldavanda heimilanna, eins og kom fram í andsvörum hér áðan, á að skila tillögum sínum í nóvember og fram kemur í nefndaráliti minni hlutans að Hagstofa Íslands muni ekki skila niðurstöðum fyrr en í fyrsta lagi í mars á næsta ári. Þá spyr maður sig: Hvert er hið raunverulega markmið með frumvarpinu? Er það eftirásöfnun gagna til að skoða hvernig stjórnvöldum hefur tekist til eða er það forsenda þess að hægt sé að vinna með skuldavanda heimila núna? Það skiptir afar miklu máli. Þrátt fyrir að hv. þm. Pétur Blöndal hafi sagt hér áðan að málið gæti tafist um einhverjar vikur eða eitthvað slíkt ef við geymdum þetta frumvarp fram til haustþingsins þá tel ég að þeir hagsmunir sem við erum hér að reyna að ná saman um séu meiri en svo að það megi ekki bíða. Áfram segir í áliti minni hlutans, með leyfi forseta: „Svo virðist sem markmið aðgerða ríkisstjórnarinnar sé að taka einvörðungu á höfuðstólshækkun lána en ekki er litið til annarra mikilvægra þátta sem brýnt er að leysa úr, samanber stöðu þeirra sem eru á leigumarkaði, námsmanna og fyrirtækja og þann greiðsluvanda sem mörg heimili búa við.“ Það er auðvitað stór hluti þess vanda sem við stöndum frammi fyrir, því er ekkert að leyna, og í sjálfu sér eins og farið var aðeins yfir áðan kannski ekki minni vandi en sá sem ætlunin er að taka á hér. Samkvæmt þeim plöggum sem við höfum undir höndum er vert að halda því til haga að sérfræðingahópurinn sem vinnur tillögur um höfuðstólslækkun húsnæðislána telur sig geta byggt tillögurnar á upplýsingum frá skattyfirvöldum, þ.e. upplýsingum sem byggjast á skattframtölum okkar. Sá tvíþætti tilgangur sem frumvarpinu virðist vera ætlaður, þ.e. að eiga við meint neyðarástand sem á að réttlæta svo róttækar aðgerðir sem hér eru lagðar til og greiða síðan fyrir almennri hagsýslugerð til aðstoðar við umsýslu á almannafé, telst samkvæmt því sem ég hef lesið í þeim gögnum sem fyrir liggja frekar óljós. Gestir sem komu fyrir nefndina virðast margir hverjir telja slíkt hið sama og efasemdir eru miklar um að rökin séu nægilega veigamikil til að ganga svo langt varðandi friðhelgi einkalífs eins og hér er gert ráð fyrir. Ákvarðanir um efnahagsmál og ríkisfjármál varða vissulega almannahagsmuni en sú skerðing sem hér er lögð til dugar ekki til þegar svo rík réttindi eru höfð í huga. Svo hefur það líka verið viðrað að ekki hafi verið sýnt fram á með óyggjandi hætti að úrtak skili sömu eða sambærilegri niðurstöðu og þörf er á ef við horfum á málið út frá því að við þurfum eftirágreinanleg gögn til að meta árangur af því hvernig okkur hefur tekist til með tilætlaðar aðgerðir stjórnvalda. Það kemur fram að helstu vankantar upphaflegs frumvarps séu enn óleystir. Ég tel að við þurfum að finna út í rauninni hvaða upplýsingar það eru sem raunverulega vantar til að leysa úr þeim vanda sem blasir við. Við þurfum líka að leggja okkur fram um að finna mögulegar leiðir aðrar en þær sem hér eru bornar á borð til þess að ná því markmiði sem að er stefnt og hafa þá alltaf í huga að velja vægustu mögulegu leiðina. Ég spyr hvort við getum verið með úrræði t.d. á heimasíðu skattsins sem væri á þá leið að þegar við skiluðum skattframtali gætum við hakað við og heimilað þannig yfirvöldum að safna þeim upplýsingum sem til þarf. Ég spyr hvort sú leið hafi verið skoðuð. Það er jákvæð aðgerð þar sem sá sem um ræðir hefur það í hendi sér hvort hann vilji láta yfirvöldum þessar gagnaupplýsingar í té eða ekki. Þá er ákvörðunin ekki valdboð að ofan, ekki forræðishyggja, heldur veljum við sjálf. Við getum búið til frumvarp, ég er alveg viss um það, sem nýtist stjórnvöldum við að meta áhrif af slíkum aðgerðum og aðgerðum sínum yfirleitt án þess að brjóta í bága við réttindi almennings til friðhelgi. Það hefur aldrei verið mikilvægara en nú á tímum að virða réttinn til friðhelgi einkalífs, hann er ekki léttvægur. Í þeim upplýsingaheimi sem við búum við er svona upplýsingavinnsla eða -söfnun og samkeyrsla mjög varhugaverð. Viljum við raunverulega í hjarta okkar ganga svo langt sem hér er lagt til án þess að fólkið sem við erum að fara að safna gögnum um fái eitthvað um það sagt sjálft? Ég vil það ekki. Ég kæri mig ekki um það þó að, eins og sagt var hér áðan, gögn séu til um okkur úti um allar koppagrundir, það er svolítið frábrugðið því að þau séu öllsömul á einum stað. Ég mundi vilja hafa val um það hvort um mig væri safnað slíkum upplýsingum. Fram kemur í áliti minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið að lögum muni þeir einstaklingar sem upplýsingasöfnun lýtur að eingöngu vita að upplýsingum um þá sé safnað en þeir munu ekki vita með áþreifanlegum hætti hvaða persónugreinanlegu upplýsingar verða látnar Hagstofunni í té.“ Þetta skiptir höfuðmáli. Um þetta snýst nefnilega málið, að við vitum og séum meðvituð um þá upplýsingagjöf sem við veitum, þá hverjum sem um ræðir, hvort það er Hagstofan eða í gegnum skattinn, aðgang að. Ég tel rétt að staldra við og meta áhættuna af þeim gagnagrunni sem verið er að leggja til í þessu frumvarpi. Ég tel líka að við eigum að hafa það í huga, eins og komið hefur fram í umræðunni og var rætt hér aðeins í gær, hvaða fordæmi er gefið til framtíðar með því að feta þessa braut. Og eins og komið var einmitt inn á hérna áðan: Hvar stoppar þetta? Ef þetta verður gert, hvað er þá næst? Ég mundi vilja heyra stjórnarþingmenn svara þessu: Er eitthvað sem tryggir það að við höldum ekki áfram eins og hér hefur verið bent á, að aðrir óski eftir gögnunum? Af hverju eigum við þá að neita? Ég ætla ekki að lengja mál mitt meira. Ég tel bara að betri bragur væri á því að gefa lengri tíma til að vinna þetta mál. Það er um gríðarlega hagsmuni að ræða. Það vekur líka athygli hversu litla umfjöllun það hefur fengið í samfélaginu, hversu litla athygli fjölmiðlar sýna málinu. Ég skil eiginlega ekki enn þá hvers vegna þeir fjalla ekki um það hvers lags samsöfnun upplýsinga þetta er. Það er kannski vegna þess að misskilningurinn hefur legið í því að fólk haldi að þetta sé forsenda þess að leysa skuldavanda heimilanna. Það viljum við jú öll gera, það dregur enginn dul á það, við viljum öll gera það. En þegar við rýnum ofan í málið kemur samt sem áður fram að þetta frumvarp er ekki forsenda þess heldur eftirásöfnun. Ég vona eins og fleiri að nefndin, sem fær þetta mál vonandi til sín aftur milli 2. og 3. umr., nái saman um það að gera á því þær jákvæðu breytingar sem til þarf eða nái saman um að fresta því ef það er það sem þarf til að leysa úr þeim vanköntum sem enn eru á málinu.

Virðulegi forseti. Ég tek til máls um þetta frumvarp, sem raunar hefur tekið allverulegum breytingum frá því það var fyrst lagt fram í sumar, til að koma með nokkrar athugasemdir. Þær snúa að sjálfsögðu að því að ábyrgð okkar sem löggjafarvalds Alþingis Íslendinga er mikil þegar um er að ræða mál sem lúta að réttindum borgaranna. Ég tek undir með hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur sem talaði hér á undan að það er í raun merkilegt hversu litla umfjöllun málið hefur fengið í fjölmiðlum, úti í samfélaginu, í ljósi þess hversu víðtækar heimildir frumvarpið felur enn þá í sér til upplýsingasöfnunar um borgarana þrátt fyrir að það hafi tekið verulegum breytingum. Mér finnst umhugsunarefni að hér liggi fyrir vilji meiri hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar til að ljúka þessu máli þegar í umsögnum mjög margra og ólíkra aðila í sumar var sett fram mjög sterk gagnrýni á frumvarpið. Það að fara í gegnum þann umsagnalista sem finna má á vef Alþingis veitir manni mjög skýra innsýn í að markmiðssetning frumvarpsins er og var óljós, að ýmsir vankantar voru á því hvað varðaði öryggismál og enn hefur ekki verið svarað að mínu viti hvort við teljum ásættanlegt að Persónuvernd, lykilstofnun í samfélaginu, leggist enn gegn frumvarpinu. Það er kannski stóra málið í mínum huga þegar við höfum allar þessar umsagnir sem vara við slíkri lagasetningu. Ég átti því láni að fagna að sitja nokkra fundi hv. allsherjar- og menntamálanefndar þar sem málið var til umfjöllunar í sumar. Gestakomur voru miklar og nefndarmenn lögðu hart að sér að fara vel yfir málið og fengu gesti frá ólíkum aðilum. Það sló mig strax þá hversu gríðarlega óljóst markmiðið er. Í orði er markmiðið með frumvarpinu að vera liður í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar til að koma til móts við skuldug heimili. Gott og vel. Síðan hefur komið fram að í raun og veru nægi upplýsingar sem fyrir liggja úr skattframtölum til að þjóna þeim tilgangi og nýtast inn í þá vinnu, þ.e. að koma til móts við skuldug heimili. Því spyr ég og furða mig á því: Af hverju erum við þá að keyra í gegn mál sem Persónuvernd leggst gegn hreinlega út frá ákvæðum stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs? Núna þegar frumvarpið hefur tekið verulegum breytingum hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd áréttar Persónuvernd umsögn sína frá því í sumar þar sem segir, með leyfi forseta: „Persónuvernd telur þá forsendu enn eiga við“, þ.e. að óljóst sé hvers vegna umrædd upplýsingaöflun sé nauðsyn til að ná markmiðum frumvarpsins. Persónuvernd áréttar þá forsendu og stendur því við fyrri umsögn að hún leggist gegn frumvarpinu. Það vekur mig líka til umhugsunar að við sitjum hér á Alþingi Íslendinga og þegar rannsóknarskýrsla Alþingis hafði verið lögð fram var tekin mikil umræða um skýrslu þingmannanefndar um vinnubrögð Alþingis. Eitt af því sem bent var á þar og var lykilatriði var að mjög mikilvægt væri að þingmenn tækju mark til að mynda á eftirlitsstofnunum samfélagsins, tækju mark á því sem fagaðilar segðu og umsögnum þeirra. Fylgjum við niðurstöðum þingmannanefndarinnar ef við ætlum að keyra í gegn frumvarp sem Persónuvernd leggst gegn? Fylgjum við hugmyndum um bætt vinnubrögð þegar í raun og veru mátti greina á öllum þeim aðilum sem komu á fund nefndarinnar að þeir litu hver sínum augum á frumvarpið og hvert markmið þess væri? Seðlabankinn kom og sagði: Það er mjög gott að afla upplýsinga af því að við viljum hafa betri upplýsingar um þjóðhagslegar stærðir. Menn líta á þetta sem gott mál að afla upplýsinga til að geta fengið nákvæmari hagtölur, en markmið frumvarpsins á samt sem áður að vera liður í því að koma til móts við skuldug heimili. Það liggur algjörlega ljóst fyrir að það markmið er af hálfu allra þeirra eða að minnsta kosti margra þeirra, skulum við segja, sem fjallað hafa um frumvarpið algjörlega óljóst. Mér fannst á köflum þegar ég sat þessa fundi í sumar að hér væru mörg frumvörp til umræðu því að það var alveg ljóst að margir höfðu áhuga á að fá þessar upplýsingar en markmiðið með þeim var óljóst. Ég ætla ekki að halda hér langa ræðu. Ég vil bara lýsa þeirri skoðun minni að ég tek undir nefndarálit minni hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Ég vil minna hv. þingmenn á að ábyrgð okkar er mikil þegar kemur að því að afgreiða lög. Ég vil líka minna á það sem kom fram á einum af þessum fundum að þó að markmið fólks séu góð og verðug og göfug er það alltaf nóg. Ég get vel skilið þessa hugmynd, hafandi setið í ríkisstjórn á síðasta kjörtímabili þar sem voru uppi ýmsar hugmyndir um upplýsingasöfnun. Það var til að mynda farið í upplýsingasöfnun og gagnaöflun af hálfu Seðlabankans og þeim gögnum var síðar eytt einmitt út frá persónuverndarsjónarmiðum. Ég skil mætavel að fólk vilji hafa sem ítarlegastar upplýsingar. En á síðasta kjörtímabili var líka hlustað. Það var hlustað þrátt fyrir þann ásetning þeirra sem voru að vinna í þessum málum að fá sem skýrastar upplýsingar, það var hlustað á þau sjónarmið og því varð ekki úr að þessi mál væru kláruð. Ég vil segja að mér finnst mjög mikilvægt að hv. þingmenn hlusti þegar stofnun á borð við Persónuvernd ítrekar afstöðu sína um þetta breytta frumvarp. Það ætti að vera okkur áminning um að það skiptir máli hvaða vinnubrögð við iðkum hérna, að við séum fær um að taka á slíkri gagnrýni, því að staðreyndin er sú, eins og ég sagði hér áðan, að þó að tilgangurinn sé góður og göfugur sjáum við ekki endilega fyrir á hvaða hátt upplýsingarnar verða nýttar og staðreyndin er líka sú, eins og kom fram af hálfu Persónuverndar, að frelsi manna er yfirleitt tekið af þeim í smáskömmtum, í litlum skrefum, sem kunna að virðast öll hafa góðan og gegnan tilgang en verða ekki endilega nýtt í þeim tilgangi síðar meir. Þær hugmyndir sem voru uppi í nefndinni þá um að kalla þyrfti eftir upplýstu samþykki eða einhverju slíku er nokkuð sem ég tel að þyrfti að ræða betur. Ég tel líka að ræða þyrfti betur hvort hægt sé að afla þeirra upplýsinga sem þarf út frá upplýsingum sem liggja fyrir í skattframtölum eða hreinlega með úrtakskönnunum á borð við þær sem bent er á í umsögninni um frumvarpið. Það eru því vafalaust aðrar leiðir til að fá þær upplýsingar sem stjórnvöldum eru nauðsynlegar til að geta tekið upplýstar ákvarðanir í sinni stefnumótun hvað varðar skuldug heimili. Það er svo önnur umræða sem ég ætla ekki út í hér, en ég tel, þegar ég sé þessar umsagnir, að hv. þingmenn verði að staldra við og hlusta eftir því sem fagaðilar úti í samfélaginu segja. Ég tel að það hljóti að vera ábyrgðarhluti ef við gerum það ekki. Þetta frumvarp á væntanlega eftir að fara aftur til hv. allsherjar- og menntamálanefndar milli 2. og 3. umr. og ég vonast til þess að menn geti þá náð einhverri lendingu um að skoða hvort ekki séu aðrar leiðir færar til að standa að rannsóknum og greiningu á íslenskum húsnæðismarkaði og stöðu íslenskra heimila, aðrar leiðir en þessar gríðarlega víðtæku valdheimildir sem þarna er verið leggja í hendur Hagstofunnar þó að frumvarpið hafi tekið breytingum til batnaðar frá því í sumar. Ég held að það hljóti að vera skylda okkar allra, þvert á flokka, að hlusta eftir svona umsögnum og taka mark á þeim. Það var að minnsta kosti mat okkar þegar við ræddum skýrslu þingmannanefndar og ég held að það sé nokkuð sem við eigum að velta fyrir okkur. Þó að við höfum auðvitað mörg dæmi þess að ekki hafi verið hlustað í sögu þingsins hef ég trú á því að nýtt þing vilji sinna vinnu sinni eins vel og unnt er.

Virðulegi forseti. Gerræði virkar. Það virkar til þess að halda yfirvöldum upplýstum um gang mála. Það virkar til þess að draga úr glæpatíðni. Með gerræði geta yfirvöld gert alls kyns hluti sem eru ómögulegir undir lýðræðislegu fyrirkomulagi. En við höfum samt sem áður sem vestrænt lýðveldi ákveðið að gerræði komi ekki til greina. Þess vegna höfum við ákveðið sem samfélag að fólk skuli njóta ákveðinna stjórnarskrárvarinna réttinda sem yfirvöldum er óheimilt - já, óheimilt - að setja lög í bága við nema samkvæmt þröngt skilgreindum skilyrðum undir kringumstæðum þar sem engin vægari meðul duga en nauðsyn krefur hins vegar til verndar ríkum almannahagsmunum, svo sem í stríðsástandi eða við náttúruhamfarir, ellegar séu réttindi borgaranna æðri yfirvöldum. Þannig virka vestræn lýðræðisríki eða þannig eiga þau í það minnsta að virka. Það frumvarp sem hér er lagt upp með gengur í berhögg við eitt þessara gilda, nefnilega friðhelgi einkalífsins. Enn fremur er sú staðreynd óumdeild. Spurningin sem lögð er fyrir okkur er hvort frumvarpið standist þær kröfur sem gerðar eru þegar það á að takmarka réttindi almennings í landinu. Þessar kröfur eru skýr lagaheimild, veigamikil rök, brýnir ríkir almannahagsmunir og meðalhóf. Meðalhóf þýðir að aðgerðir mega ekki fara fram úr því sem nauðsynlegt er til að ná markmiðinu. Ég lít á það sem staðreynd, virðulegi forseti, að hér sé meðalhófs ekki gætt vegna þess að ég hef sjálfur, sá sem hér stendur, ítrekað stungið upp á í pontu, og mun ítreka aftur í þessari ræðu, lausnum sem geta gengið skemur og gætu virkað til að ná markmiðinu. Við höfum einfaldlega ekki haft tíma til þess að ræða þær hugmyndir. Mikilvægt er að staldra við og íhuga markmiðið enn og aftur. Markmið með frumvarpinu hefur breyst allnokkuð frá því í upphafi sem er í sjálfu sér áhyggjuefni, enda var það aldrei skýrt og er jafnvel ekki enn nógu skýrt til takmörkunar borgararéttinda. Ljóst er nefnilega að þetta frumvarp er hvorki forsenda þess að nefnd um höfuðstólslækkun húsnæðislána skili tillögum sínum né að þær aðgerðir sem hún kemur til með að mæla fyrir verði að veruleika. Eina sýnilega markmið þessa frumvarps í því sambandi er að meta áhrif af aðgerðum stjórnvalda eftir að þær aðgerðir hafa þegar farið af stað. Ég ítreka, feitletra og undirstrika þennan mikilvæga punkt. Upplýsingarnar sem þessu frumvarpi er ætlað að afla verða ekki notaðar og er ekki ætlunin að nota þær til þess að ákveða aðgerðir stjórnvalda til lækkunar höfuðstóls húsnæðislána. Þetta kom fram á fundi hv. allsherjar- og menntamálanefndar með nefnd um lækkun höfuðstóls húsnæðislána. Stenst þetta frumvarp þær ríku kröfur sem gerðar eru þegar takmarka á stjórnarskrárbundin réttindi? Svarið er að mínum dómi: Nei. Tilefnið er ekki nógu ríkt og aðferðin er ekki nógu afmörkuð til þess að réttlæta það lagafrumvarp sem hér er til umræðu. Undir þetta tóku fjölmargir umsagnaraðilar. Það er því engin ástæða til að afgreiða frumvarpið á þessu þingi með slíkum ofsa. Mun nær lagi væri að bíða með þetta mál þar til við höfum haft tíma til að vinna það almennilega og þá í samræmi við réttindi borgaranna til friðhelgi einkalífs. Við öll sem sitjum í hv. allsherjar- og menntamálanefnd ítrekuðum við hvert fótspor að við vildum öll ólm gera upplýsingasöfnun og upplýsinganýtingu yfirvalda auðveldari og skilvirkari. En þetta er ekki rétta leiðin, þetta frumvarp gengur of langt miðað við tilefnið. Það er engin skömm í því að láta vont mál niður falla og taka það upp að nýju. Í því felst enginn áfellisdómur. Eru það hin pólitísku áhrif sem stjórnin hefur áhyggjur af? Hvað vill fólk frá okkur? Það vill að við vinnum meira saman þegar við erum ósátt. Ég get lofað hæstv. ríkisstjórn að hún verði lofuð fyrir að bíða með þetta mál fram á haustþing til að við vinnum það almennilega. Kannski fylgið aukist að nýju. Það felst hins vegar mikill áfellisdómur í því að hleypa máli í gegn sem gerir lítið úr einum af mikilvægustu réttindum borgaranna, eingöngu til þess að fylgja tímabundinni starfsáætlun þingsins og óþolinmæði þingmanna. Vel á minnst, frumvarpið hefur stökkbreyst að minnsta kosti tvisvar sinnum. Strax í sumar var orðið ljóst að það kæmist ekki í gegn vegna þess að það var einfaldlega of illa gert og stóðst illa skoðun. Þá kom ný útgáfa sem því miður var með sömu vanköntum og sú fyrri þótt skilgreiningum hefði verið bætt við og lagatæknileg vandamál löguð. Sú útgáfa var engu skárri hvað varðaði meðalhóf, friðhelgi einkalífs eða markmið. Þá kom enn ein útgáfan sem nær enginn tími fékkst til þess að ræða. Mig langar að minnast sérstaklega á orð hv. þm. Péturs H. Blöndals þegar hann skoraði á svokallaða stjórnarandstöðu, eða minni hluta, að vinna þetta mál yfir helgina. Það eru allar líkur á því að málið fari fyrir nefnd í kvöld. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir er að við fáum ekki tíma til þess að vinna það almennilega. Það eru hugmyndir á borðinu, við höfum bara ekki tímann. Það er út af starfsáætlun þingsins, það er ekki af neinum pólitískum ágreiningi um markmið. Við gætum alveg unnið þetta saman, það eina sem við þurfum er tími. Það er það eina sem við fáum ekki hérna. Að öðru leyti vill hv. allsherjar- og menntamálanefnd gjarnan laga frumvarpið eftir bestu getu. Vandinn við þetta frumvarp er að það er ónýtt, það er ekki hægt að laga það. Það þarf að byrja vinnuna upp á nýtt. Það er grundvallarvandinn við frumvarpið. Það er ekki hægt að drullumixa borgararéttindi inn í ónýtt frumvarp. Það verður að hafa borgararéttindin að leiðarljósi frá upphafi þegar svona mál eru til umræðu. Gleymum því ekki hvað friðhelgi einkalífsins er. Það er ástæða fyrir því að lögreglan má ekki fara inn á heimili hv. þingmanna og róta þar í þeirra persónulegu eigum eftir geðþótta. Það er ákveðin ástæða fyrir því. Sú ástæða heitir friðhelgi einkalífsins. Nú spyr ég: Ef afkastamæling ríkisstjórnarinnar er nógu góð ástæða til að ganga á friðhelgi einkalífsins, hvað með fíkniefnavandann? Eru það ekki ríkir almannahagsmunir að uppræta fíkniefni úr þjóðfélaginu? Ef svo er, væri okkur heimilt að setja lög sem heimila lögreglumönnum að leita heima hjá hverjum borgara þessa lands til þess að tækla þann vanda? Ef svarið er nei í því tilfelli hlýtur það að vera nei í þessu tilfelli. Það hlýtur að vera. Annars veit ég ekki hvað við erum að tala um þegar við tölum um friðhelgi einkalífsins, eins og hv. þm. Óttarr Proppé nefndi. Friðhelgi einkalífsins er ekki eitthvert grín, það eru ekki sett lög um hana að ástæðulausu. Það eru mjög mikilvægar ástæður fyrir því. Ég verð að minna aftur á að í reynd erum við að tala um tölfræði í gagnasmíð. Við erum hér á hinu háa Alþingi, í alvöru talað, að velta fyrir okkur mikilvægi tölfræðigagna versus mannréttindi. Þá spyr ég: Ef myndun tölfræðigagna til hagstjórnar eru næg ástæða til að ganga inn á friðhelgi einkalífsins, hvað er ekki nógu góð ástæða? Undir hvaða kringumstæðum mundu stuðningsmenn þessa frumvarps segja: Nei, þetta gengur of langt, mannréttindin eru mikilvægari en gagnasöfnun yfirvalda? Vel á minnst, það má spyrja að fleiru. Freistnivandinn. Ein af grundvallarforsendum þessa frumvarps er að grunngögnin sem Hagstofunni er ætlað að safna verði ávallt eingöngu til staðar hjá Hagstofunni og fari aldrei þaðan, hvorki til annarra stofnana eða ráðuneyta né óprúttinna aðila utan stjórnsýslunnar, úr þeim verði unnar tölfræðiskýrslur sem síðan verða birtar og gögnunum þá eytt einu og hálfu ári eftir notkun. Eins og fram kemur í frumvarpinu verða þessi gögn samkeyrð við önnur gögn sem Hagstofan hefur nú þegar aðgang að til þess að gera þau innihaldsríkari. Þá má spyrja: Hvað gerist þegar einhverjum dettur í hug að nota þessar upplýsingar til eftirlits? Verður þá sagt nei? Nú víkjum við aftur að ríkum almannahagsmunum. Er fjármálaeftirlit ekki ríkir almannahagsmunir? Er það ekki það sem klikkaði fyrir hrun? Burt séð frá hvað núverandi ríkisstjórn finnst um það, hvað finnst þeirri næstu eða þeirri þar á eftir? Hvað sem þeim finnst um það er ljóst að þær munu hafa fordæmi, mjög ljótt fordæmi. Nú skulum við ekki dvelja of mikið í framtíðinni heldur líta aðeins til nútíðar. Þrýstingurinn á að nýta þessi gögn í mun viðameiri tilgangi er ekki hugsanlegt atvik sem gæti mögulega gerst einhvern tímann seinna, hann er byrjaður. Atvikið gerðist í nefnd í sumar og síðan aftur í haust. Nú vil ég alls ekki lasta Seðlabanka Íslands þar sem hann er með mikilvægari stofnunum landsins, ég hef ekkert út á hann að setja í sjálfu sér, en í áliti hans á málinu kom fyrst og fremst fram sú gagnrýni að hann fengi ekki beinan aðgang að gagnagrunninum líka. Á fundi okkar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd gat Seðlabankinn síðan talið upp ótal ástæður fyrir mikilvægi þess og sumt af því var þó nokkuð meira sannfærandi en meint þörf Hagstofunnar til að vinna með þessi gögn. Þetta nefni ég ekki til þess að lasta Seðlabanka Íslands því að auðvitað vill hann bara hafa bestu tækin til að vinna sína vinnu. Það er líka punkturinn - auðvitað vill hann gögnin. Snjóboltinn er þegar farinn af stað og frumvarpið er ekki einu sinni orðið að lögum. Mér sýnist eina ástæðan fyrir því að ekki hafi komið til tals enn þá að gefa Seðlabankanum sömu heimild og hér er lagt upp með að gefa Hagstofunni vera sú að ein af meginforsendum þess að gefa Hagstofunni þetta vald til að byrja með er að það verði einungis afmarkað við Hagstofuna og engan annan. Snjóboltinn er nú þegar byrjaður að rúlla. Ég er með þessa mynd, þetta er teikning. Þingmaðurinn réttir upp mynd. Auðvitað hentar yfirvöldum vel að vita sem mest um sem flesta. Yfirvöld sem eru alltaf svo mikilvæg í öllu sem þau taka sér fyrir hendur geta vel notað þennan grunn víðar en til tölfræðigerðar. Mér er spurn hvers vegna þau ættu ekki að gera það í framtíðinni. Ef þetta frumvarp stenst stjórnarskrá, hvar í ósköpunum er línan? Hvað geta þau ekki gert? Til hvers erum við með friðhelgi einkalífsins þar? Það er á okkar ábyrgð að lögin standist stjórnarskrá og séu í samræmi við stjórnarskrárbundin réttindi borgaranna. Ef við samþykkjum þetta frumvarp, sama hvað okkur langar til að gera, höfum við brugðist þeirri ábyrgð. Mig langar að víkja aðeins að lausnunum. Hér eru að minnsta kosti tvö verkefni komin saman í eitt, annars vegar að meta áhrif aðgerða vegna skuldavanda heimilanna og hins vegar að gera hagskýrslugerð almennt auðveldari og betri. Eins og ég hef ítrekað sagt er hægt að gera þetta með upplýstu samþykki. Það þyrfti aðra útfærslu, það þyrfti að hafa leið. Hv. allsherjar- og menntamálanefnd þyrfti að tala við marga umsagnaraðila, forritara, tölvunarfræðinga, öryggissérfræðinga, Seðlabankann, Hagstofuna - við þyrftum að tala við marga til að komast að því hvernig við mundum útfæra þetta. Með upplýstu samþykki getur vel verið að okkur takist að ná því markmiði að díla við þetta meinta neyðarástand. Við getum það alveg, við þurfum bara tíma. Það er þess vegna sem ég lít á það sem staðreynd að þetta frumvarp standist ekki meðalhóf. Við höfum ekki rætt vægari útfærslur að sama markmiðinu. Það er staðreynd að við höfum ekki gert það. Það er staðreynd að það þurfi að gera það. Það er því staðreynd að þetta frumvarp stenst ekki stjórnarskrá. Rengi mig hver sem betur getur. Þegar kemur að því að fá upplýst samþykki verð ég að viðurkenna, með fullri virðingu fyrir háttvirtum Framsóknarflokki, að ég kaus ekki Framsókn. Ég kæri mig ekki um neina hjálp, ég þarf engar skuldaniðurfellingar, ég er í góðu lagi. Takk samt. Það eina sem ég vil eru réttindi mín, ég vil borgararéttindin mín. Ég vil friðhelgi mína. Ég er ekki reiðubúinn að fórna henni fyrir einhvern annan. Það er ekki í boði, það er ekki til umræðu, ekki frá minni hlið séð. Mér finnst lágmark að ég sé spurður. Það eru til margar útfærslur af því. Við gætum til dæmis spurt þegar fólk skilar inn skattskýrslu sem það þarf að gera. Við gætum opnað heimasíðu og notað ÍS-lykilinn eða RSK-lykilinn þannig að fólk skrái sig einfaldlega inn á síðu og segi: Ég vil vera með vegna þess að mig vantar peninga frá yfirvöldum eða að Framsókn standi við loforð sín. Það er hægt að gera það. Tæknin er til staðar, hún er í notkun. Hún er í notkun hjá skattinum, hún er í notkun hjá þjóðskránni. Það er ekkert sem stendur í vegi fyrir því nema bévítans tímaskorturinn. Tímaskorturinn virðist vera hér eingöngu af, hvað á maður að segja, mildum pólitískum ástæðum. Það er ekki einu sinni vegna pólitísks ágreinings þannig séð heldur vegna þess að við höfum ákveðna starfsáætlun og þurfum að ljúka þessu frumvarpi núna því að að annars verður pólitískt uppnám - eða eitthvað, ekki vegna þess að það þurfi endilega að gerast núna. Það er ekki ástæðan fyrir því. Ég legg til að við gerum þetta en við verðum að gera það almennilega. Ef við tökum þetta upp á næsta þingi getum við gert það almennilega. Ég heyri engan segja: Nei, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, þetta er rangt hjá þér, við getum ekki gert það. Af hverju heyri ég engan segja það? Vegna þess að það er ekki satt, við getum gert þetta síðar. Ég legg til að við gerum það. Við gerum það með borgararéttindi að leiðarljósi, ekki óþolinmæði þingmanna.

Forseti. Er stríð? Hafa orðið náttúruhamfarir? Er það ekki það eina sem réttlætir svona inngrip í friðhelgi einkalífs almennings? Er í lagi að brjóta á stjórnarskrá okkar af slíkri léttúð? Forseti. Er stríð? Hafa orðið stórkostlegar náttúruhamfarir? Svarið er að sjálfsögðu nei, sem betur fer. Ég verð að viðurkenna að ég er mjög hissa, ég er ofsalega hissa á því að Sjálfstæðisflokkurinn af öllum flokkum ætli að láta þetta frumvarp fara í gegnum þingið þrátt fyrir að það fari gegn helstu grunnstoðum í stefnu flokksins. Ég er mjög hissa. Ég er líka hissa á Framsóknarflokknum að ætla að fara með þetta mál í gegn af því að komið hefur fram ítrekað að ekki er þörf á að klára málið, svona stórhættulegt eins og það er, það er ekki þörf á því af því að við höfum tíma. Við höfum tíma til að gera þetta almennilega. Eitt af því sem ég hef upplifað mjög sterkt eftir að ég fór í þetta skrýtna þjónustuhlutverk sem þingmaður er að ég hef tekið eftir því að ein af ástæðunum fyrir því að við þurfum að vinna svona mikið er að við erum alltaf að hleypa í gegn illa skrifuðum lögum. Ef ég mundi alltaf senda ljóðin mín út óprófarkalesin þá mundi enginn nokkurn tíma gefa þau út, þ.e. ef ég mundi skrifa ljóðin mín svona illa eins og lögin eru oft skrifuð. Mér finnst það ekki gott. Mér finnst það ekki gott að eiga að heita hluti af löggjafarþingi Íslands og þurfa að horfa upp á það aftur og aftur, ekki bara með þessari ríkisstjórn heldur líka með fyrri ríkisstjórnum, að lögin eru svo illa skrifuð að við þurfum alltaf að vera að laga þau. Gleymum við því að þegar lög eru skrifuð og sett í framkvæmd hafa þau áhrif á alla Íslendinga, í þessu tilfelli þá sem eiga skuldir, og eru það ekki nánast allir? Með því að samþykkja lögin svona gölluð höfum við áhrif á friðhelgi einkalífs allra án þess að hafa gert okkur almennilega grein fyrir afleiðingum þess. Ég hef fengið að upplifa það sjálf að brotist hafi verið inn í friðhelgi einkalífs míns og því miður er það þannig að það er hægt að gera það við ykkur öll. Það skiptir ekki máli hver þú ert; leiðin, tæknin og pólitíski viljinn er til staðar, ekki bara hjá Bandaríkjamönnum, ekki bara hjá Bretum, heldur mjög víða í heiminum. Með því að samþykkja þetta frumvarp svona gallað auðveldum við yfirvöldum - segjum að hér verði yfirvöld sem er ekki treystandi, sem sjá sig knúin til að afhenda persónugögn Íslendinga. Við auðveldum þeim það með þessu og við auðveldum öðrum það þó að ríkisstjórnin mundi ekki vilja afhenda neitt. Komið hefur fram í fréttum undanfarna viku að NSA getur brotist inn í dulkóðun, en dulkóðun er eina vörnin sem við höfum þannig að þó að hv. þm. Pétur H. Blöndal segi að hann hafi verið talsmaður þess að þetta verði vel dulkóðað þá skiptir það engu máli. Það skiptir nákvæmlega engu máli. Það sem verður að gerast á þessum vinnustað er að þingmenn yfir höfuð geri sér grein fyrir því að botninum hefur verið kippt undan lýðræði okkar, ekki bara á Íslandi heldur alls staðar, um allan heim. Í fyrsta lagi getum við ekki verndað þessi gögn. Í öðru lagi er þetta stjórnarskrárbrot og ég trúi því ekki að við leyfum frumvarpinu að fara í gegnum þingið af slíkri léttúð, ég trúi því ekki. Á síðasta kjörtímabili voru ákveðin lög ákaflega umtöluð sem voru kennd við Árna Pál. Þeim var hnekkt og þau talin lögleysa. Við erum að fara að gera alveg eins. Þetta frumvarp fer í gegnum þingið, það mun líklega gera það, en það er bara svo skrýtið með svona meiri hluta að fólk geti ekki sagt: Heyrðu, við gerðum mistök og við erum tilbúin til að horfast í augu við það og laga það. Það er bara ekki hægt. Það er eins og það sé einhver skömm að því. Eigum við ekki að reyna að kenna börnum okkar að það sé allt í lagi að gera mistök svo framarlega sem maður læri af þeim? Það mun ekki gerast hér. Það þarf bara eitt af fyrirtækjunum að segja nei sem farið verður fram á að afhendi þessi gögn, eins og t.d. Lýsing eða eitt af þessum fyrirtækjum. Þá þarf að bíða og bíða og bíða af því að málið fer fyrir dómstóla. Til hvers? Til hvers að búa til bæði lagalega óvissu og brjóta stjórnarskrána okkar og valta yfir friðhelgi einkalífs almennings? Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson komið með margar góðar lausnir og það er einlægur vilji í nefndinni til að finna lausnir. Til hvers erum við að henda þessu út úr þinginu í einhverri léttúð? Er þetta léttvægt, forseti? Svo er annað sem truflar mig svo mikið, það eru fjölmiðlar á Íslandi. Það er ástæða fyrir því að almenningur veit ekki af því þegar verið er að fremja stjórnarskrárbrot eða þegar verið er að gera tilraunir til þess. Áður en ég fór inn á þennan vinnustað lá ég hvorki yfir Evrópusambandinu né ræddi á ljóðrænan hátt um það eða las í þaula t.d. stjórnarskrána. Sem betur fer hefur það verið þannig eftir hrun að mjög margir hafa sett sig inn í núverandi stjórnarskrá og sem betur fer á það að vera erfiðara fyrir okkur að brjóta gegn henni. Núna ætlum við að brjóta stjórnarskrána „light“, en forseti, er stríð? Hafa orðið miklar náttúruhamfarir sem réttlæta það? Þótt margir eigi erfitt með að trúa því er ég frekar íhaldssöm og á mjög erfitt með að horfa upp á grunngildin okkar, sem felast í t.d. friðhelgi einkalífsins og stjórnarskránni, afgreidd á þennan hátt. Til hvers? Það er hægt að finna lausn á þessu. Eins og ég sagði í ræðu minni í fyrradag er engin skömm að því að viðurkenna vanmátt eða mistök. Og það eru mistök að taka þetta svona í gegn. Ég held einfaldlega að fólk skilji ekki hvað það þýðir út af því að enginn sem ég talaði við hér á þingi skildi t.d. það sem ég fór í gegnum þegar bandarísk yfirvöld fóru yfir öll mín persónulegu gögn. Þau fóru heim til mín, þau fóru í gegnum allt, allt sem ég hafði skrifað, alla sem höfðu skrifað mér, þau fóru í gegnum öll símtölin mín, öll skilaboðin mín, þau fóru í gegnum alla mína sögu. En þau fundu þetta ekki heima hjá mér, þau fóru um bakdyrnar. Þau fóru inn á netið þar sem allt um okkur öll er geymt á stafrænu formi. Og ætlum við að aðstoða við svona aðgerðir með því að fara í svona víðtækar heimildir? Ætlum við að aðstoða við að hægt sé að misnota okkar persónulegu gögn á þennan hátt? Þegar við reynum að útskýra svona hluti þá er alltaf viðkvæðið: Já, en ég hef ekkert gert, ég hef ekkert að fela. Þýðir það þá að við eigum að afhenda og gefa frá okkur réttindi okkar úr því að við höfum ekki gert neitt? Er allt í lagi að einhver komi bara og hafi heimildir til að fara heim til okkar hvenær sem er án heimildar? Nei, það er ekki í lagi. Hv. þm. Pétur H. Blöndal ræddi áðan um að hann vildi eiga samræður um þær upplýsingar sem komu frá Snowden „skúrki eða hetju“, eins og hann orðaði það, sem mér finnst vera furðulegt orðalag. Ég mundi frekar skilgreina gjörðir Snowdens sem frábæra þjónustu við restina af heiminum til að fá skjalfestar upplýsingar um það sem margir hafa verið að reyna að segja í mörg ár um hvert yfirvöld eru komin varðandi aðgengi að persónuupplýsingum okkar. Hv. þm. Pétur H. Blöndal vill sem sagt ræða um þessar upplýsingar, hvað það er í raun og veru alvarlegt, hversu djúpt er kafað í friðhelgi okkar á sama tíma og hv. þingmaður styður það að við séum auðvelda yfirvöldum að gramsa í gögnunum okkar. Ég vil ítreka að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hefur komið fram með fínar lausnir í ræðum sínum. Ég hef ekki heyrt neinn andmæla því að það séu góðar lausnir þannig að ég skora á þingmennina sem sitja í hv. allsherjar- og menntamálanefnd að sýna svolítið hugrekki. Er þetta það sem þingið vill? Var það ekki hugmyndin að við ætluðum að vera það? Í það minnsta var það rætt á síðasta þingi og mér finnst eins og við höfum heyrt það hjá mörgum þingmönnum, m.a. hjá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, að það sé vilji til að hafa hér sterkt þing sem er með gott eftirlit með framkvæmdarvaldinu og að við ætlum bara ekki að vera einhver stimpilpúði fyrir lög sem eru ekki nægilega góð. Það er hlutverk okkar að tryggja að hér fari ekki í gegn lög sem ekki eru nægilega góð. Við viljum ekki vera þekkt fyrir að vera með einhvern leirburð, er það? Ætlum við ekki að yrkja dýrt? Þetta er óþarfa leirburður. Þetta er gert í flýti eins og svo mörg af þeim frumvörpum sem koma hingað inn. Einhvern tímann þegar ég var í hv. þingskapanefnd var farið yfir tölfræði um hve mörgum klukkutímum væri varið í þinghaldið eftir löndum. Þar kom fram að við vinnum mjög mikið og ég velti fyrir mér af hverju við værum alltaf með svona langan vinnudag og marga þingdaga og nefndadaga miðað við önnur þing. Ég komst að þeirri niðurstöðu að það væri bæði út af þessum svokallaða þingmálahala, það er bæði klippt á mál og skorið og maður verður alltaf að byrja upp á nýtt - hv. þm. Svandís Svavarsdóttur, hvað heitir það aftur þegar skorið er á þingmálahalann? Það er skorið á hann út af því að nýtt löggjafarþing hefst, ég man ekki rétta orðið yfir það, fyrirgefið mér. Síðan erum við alltaf að taka upp lög aftur og aftur og lagabúta og laga þá af því að lögin eru svo illa skrifuð í upphafi. Mér þætti það alveg frábært ef þetta þing gæti verið það þing þar sem við mundum setja okkur það markmið að senda frá okkur það vel skrifuð lög að við þyrftum ekki alltaf að fá þau aftur í fangið og að við höldum því til haga, sem mér finnst ekki síður mikilvægt og við höfum rætt það hér áður, að í hvert skipti sem við breytum lögum þá hefur það áhrif á svo marga. Það getur hreinlega rústað lífinu hjá einhverjum af því að við gerum einhverja vitleysu við lagasetningu. Ef fram koma efasemdir um að lög séu nægilega vel úr garði gerð og komið hefur verið fram með lausnir um hvernig má laga þau, er það þá ekki okkar að hlusta á það? Er það ekki okkar á þinginu að axla þá ábyrgð að láta ekki ýta okkur út í þá vitleysu að búa til lög sem er nánast öruggt að enda fyrir dómstólum og skapa lagalega óvissu þannig að þau nýtast hvort eð er ekki neitt? Af hverju gerist það? Síðan kom fram í ræðunni í gær, sem mér finnst mjög fréttnæmt en hefur eiginlega ekkert verið rætt, að það á ekki að nota þessi gögn fyrr en einhvern tímann næsta vor. Þá á að fara í þessar leiðréttingar. Það kom fram í ræðu þingmanns í gær þannig að það liggur ekki á þessu. Hvernig væri að þingmenn allsherjarnefndar- og menntamálanefndar sýni bara smá „balls“? Hvernig væri það? Að þeir sýni framkvæmdarvaldinu að hv. þingmenn þora að búa til góð lög. Það er ekki svo flókið. Ég er alveg sannfærð um það að þessum þingmönnum og okkur í þingheimi verður fyrirgefið. Ég er sannfærð um að ef þingmenn þora að taka þá afstöðu, og mér er alveg sama hvaða lög það eru, hvort það er eitthvað sem kemur frá þarnæstu ríkisstjórn - við þurfum að hafa önnur gildi og setja nýjar vinnureglur og þetta er hluti af því. Það er ekki nóg að segja bara að við ætlum að vinna öðruvísi, við verðum að sýna það í verki. Hérna höfum við kjörið tækifæri. Hér er upphafið að nýju og vandaðra Alþingi. Ég skora á nefndina að þora; að þora að sýna í verki að við meinum það sem við segjum, líka þegar við erum komin í ríkisstjórn.

Hæstv. forseti. Ég ætla að blanda mér lítillega í umræðuna. Ég held að það sé rétt sem hv. þm. Pétur Blöndal sagði hér í upphafi, við þurfum að ræða um persónuvernd, persónufrelsi og friðhelgi einkalífsins og reyna að velta því fyrir okkur hvort við séum yfir höfuð á réttri leið burt séð frá þessu ágæta frumvarpi. Það var nefnilega þannig að mikilvægt var og þótti mikilvægt að ákveðið jafnvægi ríkti, hagsmunir ríkisvaldsins, persónuvernd og frelsi einstaklinga. Tilhneigingin er alltaf sú að ríkisvaldið seilist lengra og lengra vegna þess að löggjafinn sjálfur metur hvað eru almannahagsmunir. Og það er vandamálið sem við erum að glíma við akkúrat í þessu frumvarpi. Eru slíkir almannahagsmunir undir að réttlætanlegt sé að samþykkja það? Um það snýst þetta mál í raun og veru. Við erum alltaf að glíma við sama vandamálið. Bandaríkjamenn eru að glíma við þetta sama vandamál, af því að verið var að tala hér um Snowden og þjóðaröryggisráðið þar. Af hverju eru Bandaríkjamenn að gera þetta? Vegna þess að þeir meta það sjálfir að í baráttunni gegn hryðjuverkum þurfi að hafa þessa takmörkun á friðhelgi. Ég er alveg viss um að Stasi í Austur-Þýskalandi mat það þannig á sínum tíma. Til þess að halda uppi sínu sósíalíska ríki þá þurftu þeir að gera það. Menn voru alltaf að meta þetta. Við þurfum að velta því fyrir okkur sjálf bara almennt hvort við séum að ganga allt of, allt of langt í öllu þessu. Þegar ég var að bera þetta saman við annað sem hefur gerst - vegna þess að ég upplifi það þannig að þessa almannahagsmuni metum við eftir pólitískum skoðunum okkar, við erum ekki að hugsa um þetta út frá neinu öðru. Ég hef oft hugsað um það að tekin er mynd af manni þegar maður fer yfir gatnamót eða keyrir aðeins of hratt. Það er tekin mynd inn í bílinn minn, það er ansi mikið brot á friðhelginni. Að vísu eru þetta bestu myndir sem hafa verið teknar af mér  Ég held að ef þingið metur það þannig að frumvarpið sé nauðsynlegt til að bæta hag stórs hluta þjóðarinnar, sem er mikilvægt til að heimilin standi undir sér, það er mjög mikilvægt fyrir okkar samfélag, þá geta menn komist að því að það sé í lagi að takmarka friðhelgina og persónuverndina með þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir fína ræðu. Mig langar að spyrja hvort hv. þingmaður telji þetta frumvarp standast meðalhóf með hliðsjón af því að það hafa komið fram hugmyndir sem þarf að ræða betur, hugmyndir sem væru vægari og mundu ekki brjóta friðhelgi einkalífsins en gætu stuðlað að árangri gegn sama vandamáli.

Hæstv. forseti. Ég get ekki svarað þessari spurningu vegna þess að ef það er mat manna að ekki sé önnur fær leið, eitthvert meðalhóf sem nær þessu takmarki, þýðir ekkert að tala um meðalhóf. Ég skal ekki svara fyrir það hér og nú hvort þetta sé leiðin, ég verð bara að meta það þegar kemur að því, en mat meiri hluta allsherjarnefndar er að þetta sé nauðsynlegt til að ná ákveðnum markmiðum og að markmiðin séu að gæta almannahagsmuna. Þeir eru nauðsynlegir. Og þá er það bara þannig. Ég vildi gjarnan að hægt væri að sleppa þessu öllu saman og ná þessum markmiðum. Ef það er hins vegar ekki hægt verðum við bara að una við það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni svarið. Sá sem hér stendur hefur viðrað hugmyndir bæði á fundum hv. allsherjar- og menntamálanefndar og hér í pontu á hinu háa Alþingi og hefur talað um það í fjölmiðlum en enginn hefur enn þá sagt honum að það virki ekki. Satt best að segja er ég ekki alveg sannfærður um að allir skilji nákvæmlega hvað ég er að segja stundum, það er náttúrlega það sem fylgir því að vera tölvunörd, en með hliðsjón af því að hugmyndir hafa komið fram og hvergi hefur verið baunað á þær, hvorki laust né fast, spyr ég hvort það hafi einhver áhrif á afstöðu hv. þm. Brynjars Níelssonar gagnvart meðalhófi í þessu máli.

Hæstv. forseti. Ég telst ekki til tölvunörda og ég skil eiginlega ekkert svona tæknileg atriði, ég get bara upplýst þingheim um það og alþjóð. Meðalhóf er mikilvæg regla, meðalhófsreglan. Þetta er mikilvæg regla í stjórnsýslulögum. Þetta er mikilvægt og ég get alveg tekið undir að það á aldrei að ganga lengra en nauðsynlegt er. Það er örugglega enginn ágreiningur milli þingmanna yfir höfuð um það hversu mikilvægt það er og hversu mikilvægt það er fyrir okkur og alla sem fara með vald að fara vel með það, gæta okkar. Það er mikil ábyrgð sem fylgir því að fara með vald og við þurfum að fara varlega og við þurfum að ræða það. Mér sýnist í þessu frumvarpi - frumvarpið hefur breyst mikið til batnaðar og kannski er það orðið þannig að það geti talist viðunandi skerðing á persónufrelsi og persónuvernd þannig að ég geti sofið á nóttunni, sem er nú mjög mikilvægt. En kannski var það ekki þannig í byrjun. Ég hef sjálfur barist árum saman, löngu áður en ég kom inn á þessa samkomu, fyrir persónufrelsi, fyrir friðhelgi einkalífsins og talið þá sem hér hafa verið fyrir ekki hafa passað sig nógu vel á því og látið tilganginn helga meðalið allt of oft. Ég vona að breyting verði á á þessu þingi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og vangavelturnar sem sannarlega varða kjarna málsins og það mikilsverða hlutverk sem við höfum hér með höndum, þ.e. að ganga varlega um grundvallarlöggjöf lýðveldisins og ekki síst að því er varðar friðhelgi einkalífsins og persónuvernd. Mig langar að spyrja, af því að hv. þingmaður segir að ef þingið meti það þannig að það sé í lagi að takmarka friðhelgina á grundvelli þeirra almannahagsmuna sem hér eru skilgreindir - ég heyri að hv. þingmaður er ekki að velta þessum hlutum fyrir sér í fyrsta sinn og það er áhugavert fyrir okkur, sem hér stöndum frammi fyrir því að taka afstöðu í málinu, að heyra reifun hans á því og ég spyr því: Telur þingmaðurinn sjálfur að það sé í lagi að takmarka friðhelgina sem hér er lagt til að takmarka á grundvelli þeirra almannahagsmuna sem skilgreindir eru? Þingmaðurinn veltir því upp að málið hafi skánað, það hafi verið verra og það hafi rænt hann svefni til að byrja með en nú sé hann farinn að sofa. Mér finnst áhugavert að heyra nákvæmlega hvaða þættir það eru sem veittu honum nætursvefninn í þeim efnum. Mér heyrist hann kannski ekki vera alveg kominn þangað að hvíldin verði honum fullkomlega aðgengileg, þ.e. næturhvíldin hverja nótt. Þetta eru það stór mál að mér finnst mikilvægt að heyra hans útlistun og reifun á þeim sjónarmiðum sem hér eru undir.

Hæstv. forseti. Það truflar mig alltaf þegar verið er að takmarka friðhelgi einkalífsins og persónuvernd. Það truflar mig alltaf en stundum geri ég mér þó grein fyrir því að það kunni að vera réttlætanlegir hagsmunir til þess að gera það. Ég mun meta það í þessu tilviki að betur athuguðu máli hvort ég tel að svo sé. Það er ákveðið vandamál í kringum allt þetta vegna þess að stjórnarskráin heimilar okkur að takmarka friðhelgi einkalífsins við vissar aðstæður. Sá sem takmarkar það metur sjálfur almannahagsmuni. Það er bara þannig. Það erum við að gera og það ber okkur að gera. Ég er bara að óska eftir því almennt, burt séð frá þessu frumvarpi, að menn fari afskaplega varlega í það og ræði þetta mjög vel og velti því fyrir sér. Eru þetta slíkir almannahagsmunir? Getur yfir höfuð talist almannahagsmunir að ná einhverjum pólitískum markmiðum? Það er ein spurningin til dæmis. Erum við ekki alltaf að reyna að gera eitthvað gott fyrir heimilin, fyrir fólkið í landinu og getum við þá alltaf í þeirri vegferð takmarkað persónufrelsið? Þessu þurfum við að velta fyrir okkur og þess vegna sagði ég hér í upphafi að það væri skynsamlegt að taka einhvern tímann þessa umræðu almennt, kannski um stjórnarskrána, gildi hennar. Er hún bara platplagg þegar kemur að þessum grundvallarmannréttindum því að við getum alltaf metið almannahagsmuni eins og okkur sýnist? Eins og ég hef haldið ræður um áður þá finnst mér oft og tíðum þessi ákvæði stjórnarskrárinnar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að skerpa enn betur á skilningi okkar á því hver þau viðfangsefni eru sem hér blasa við. Ég deili því með honum að það truflar að þurfa að taka ákvarðanir sem þessar. Það er auðveldara að vera pistlahöfundur eða starfandi úti í bæ og hafa skoðanir á þessu en að standa frammi fyrir viðfangsefninu og þurfa að vera sá eða sú sem takmarkar þetta frelsi og skilgreinir hvort hagsmunirnir eru réttlætanlegir eða nægjanlegir í hvert skipti. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar hvað varðar óskina eftir almennri umræðu, af þeirri reynslu sem ég þó hef af því að sýsla í pólitík, að hún verður yfirleitt ekki til nema á grundvelli einhvers gefins tilviks eða tilefnis. Hér erum við akkúrat á þeim stað að hafa tækifæri til að ræða þessi grundvallaratriði og þess vegna enn og aftur tel ég mjög mikilvægt að við nýtum það tækifæri og þann vilja sem er fyrir hendi til að ná sömu markmiðum með meðalhóf að leiðarljósi án þess að við göngum með svo afgerandi og skýrum hætti á persónufrelsið, eins og kemur fram í umsögnum Persónuverndar og fleiri aðila. Kjarni málsins sem hv. þingmaður nefnir hér er: Er verjandi að skilgreina pólitísk markmið sem almannahagsmuni? Þá væri alltaf allt undir og þar með yrði bókstafurinn einskis virði. Það er minn skilningur á útlistun hv. þingmanns og ég vil spyrja hann hvort sá skilningur sé réttur.

Hæstv. forseti. Alltaf þegar við erum að takmarka persónuvernd og friðhelgi einkalífsins er það út af einhverjum pólitískum markmiðum - alltaf. Þegar við gefum lögreglunni til að mynda forvirkar rannsóknarheimildir eða eitthvað slíkt er það pólitísk ákvörðun. Þetta er allt pólitík. Það sem síðasta ríkisstjórn gerði og ríkisstjórnin þar á undan, löggjöf Alþingis, hefur takmarkað persónuverndina, gefið ýmsum stofnunum auknar heimildir til að afla upplýsinga um okkur, fylgjast með okkur. Þetta er allt takmörkun, allt tengt ákveðnum pólitískum markmiðum. Þetta er bara veruleikinn, hinn ófullkomni veruleiki sem við lifum við. Því miður. Ástæða fyrir því að ég tók til máls yfir höfuð var bara til þess að þingheimur velti því almennt fyrir sér til framtíðar að fara varlega þegar kemur að því að takmarka svo mikilvæg réttindi eins og hér um ræðir. 
            

Herra forseti. Þetta mál er alveg borðleggjandi. Við þingmenn höfum svarið eið að stjórnarskránni, að halda hana, sem hlýtur alla vega að þýða að þá eigi stjórnarskráin að njóta vafans. Ég tók mynd af drengskaparheiti mínu. Við höfum öll fengið svona plagg, við skrifuðum undir það og á því segir: Ég undirritaður sem kosinn er þingmaður til Alþingis Íslendinga heiti því, að viðlögðum drengskap mínum og heiðri, að halda stjórnarskrá landsins. Persónuvernd, sú stofnun í stjórnsýslu okkar sem er falið að fylgjast með að persónuvernd sé til staðar, hefur sent umsögn, með leyfi forseta: „Með vísan til framangreinds lýsir Persónuvernd, í ljósi 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, yfir áhyggjum af þeirri víðtæku vinnslu persónuupplýsinga sem ráðgerð er í frumvarpi þessu.“ Persónuvernd hefur efasemdir um nauðsyn þess að komið sé á fót opinberum gagnagrunni með jafn víðtækum persónuupplýsingum og hér ræðir um til þess að grípa megi til aðgerða til að greiða úr fjárhagsvanda fjölskyldna og einstaklinga. Persónuvernd er í vafa, hún efast, hún varar við og við þingmenn höfum svarið eið að stjórnarskránni.

Forseti. Ég gleymdi alveg að vísa í ákveðna tilvísun sem kom fram í gær sem mér fannst lýsa mjög vel því sem er í gangi hér. Ég sá hana á hinni víðfrægu fésbók. Hér er tilvitnun í Pétur Gunnarsson rithöfund, með leyfi forseta: „Ein helsta ástæða þess að ekki er hægt að vinna samkvæmt óskum stjórnar Persónuverndar að því að virða friðhelgi einkalífs í frumvarpi um Hagstofu Íslands er hefð sú að það yrði íþyngjandi fyrir fjármálafyrirtæki að svara spurningalistum ef stuðst yrði við úrtaksaðferð í stað stóra bróður-aðferða við öflun upplýsinga. Vegna þessa er ekki tekið mið af ábendingum um að frumvarpið brjóti gegn ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu. Það upplýsti þingmaðurinn Líneik Anna Sævarsdóttir á Alþingi í dag, en hún er framsögumaður málsins fyrir hönd ríkisstjórnar meiri hlutans.“ Hér höfum við kjarna málsins og af því að við erum að flýta okkur og við nennum ekki að tryggja að fjármálastofnanir vinni vinnuna sína þá ætlum við að fara inn á mjög svo grátt svæði. Mér finnst það mjög alvarlegt að við ætlum að brjóta gegn stjórnarskrá okkar, að fara lengra, seilast lengra og dýpra inn á þessi gráu svæði. Það er einmitt hlutverk okkar að tryggja að lögin séu þess eðlis að þau séu ekki á gráu svæði, að þau haldi. Ég ítreka því enn og aftur að það er leið út úr þessu. Sú leið er þess eðlis að ég mundi vera mjög stolt af fólkinu sem ég vinn með ef það mundi þora að skrifa löggjöf sem heldur. Ef einhverjir í samfélaginu fylgjast með þessum umræðum þá hvet ég það ágæta fólk, sem ég vil þakka fyrir að fylgjast með, til þess að hlusta á ræðu hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar því að þar kemur hann með mjög góða lausn á málinu. Og ef við þingmenn berum gæfu til að auka á virðingu þessarar stofnunar - það er nefnilega ekki virðingarvert að taka þátt í því að samþykkja og ýta áfram lögum sem eru ónýt. Það eykur ekki á virðingu þessa vinnustaðar. Það er líka ákveðið virðingarleysi þegar í ljós kemur að einhver lög eru meingölluð, það er virðingarleysi að hlusta ekki á rök eða hugmyndir um leiðir út úr því til þess að gera lögin okkar betri. Það er nú bara þannig. Það er fullkomið virðingarleysi og það er einmitt ein af þeim ástæðum sem fram komu í skýrslunni sem Alþingi lét gera, fyrir því af hverju fólk ber ekki virðingu fyrir þessari stofnun okkar. Einn af þeim þáttum sem flestir litu á sem meginorsök þess að þessi vinnustaður nýtur ekki virðingar, eða réttara sagt við sem á honum störfum, er að við berum ekki virðingu fyrir skoðunum hver annars eða tillögum hver annars og kunnum ekki að vinna saman. Nú höfum við boðið upp á leið út úr því, leið sem ekki er umdeild en samt skal þverskallast í gegnum þetta mál bara vegna þess að maður hefur völdin. Mér finnst smán að því ef það verður þannig, en ég mun bera mikla virðingu fyrir þeim þingmönnum sem þora.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni sérstaklega fyrir að koma hér og tala við okkur vegna þess að miðað við það sem hann sagði sé ég ekki betur en við séum sem samfélag dæmd til að enda réttindalaus. Það hljómar kannski samsæriskenningalegt en það er ekkert samsæri á ferðinni. Samsæri er skilgreint sem það þegar tveir eða fleiri taka sig saman til að fremja ólöglegt athæfi. Svona samsæri væri ekki mögulegt vegna þess að það gæti ekki verið ólöglegt. Þar stendur hnífurinn í kúnni. Ef þetta virkar einfaldlega þannig að við getum við hvert fótmál ákveðið að taka burt friðhelgi einkalífsins vegna þess að það hentar yfirvöldum á hverjum tíma er það eðlileg þróun með tímanum, bara þetta eitt, að við hljótum að enda réttindalaus. Við hljótum að gera það vegna þess að við viljum vinna vinnuna okkar, við viljum hafa tæki til þess og stundum stangast það á við réttindi borgaranna. Þess vegna eru til borgararéttindi, til að stoppa okkur í að ganga of langt. Til þess eru þau. Það er ekki hægt að undirstrika þetta nógu oft. Þá er eins og stjórnarskráin eða kerfið hérna virki þannig að það vinni gegn því sem því er ætla að tryggja, nefnilega réttindum borgaranna. En ég hefði mikinn áhuga á því að ræða þetta aðeins betur og þá að sjálfsögðu í samráði við hv. þm. Brynjar Níelsson, þann mæta lögfræðing. Mér verður líka hugsað til talnanna sem hv. Pétur H. Blöndal rifjaði upp áðan. Hann talaði um 18% verðbólgu og 40% gengisfall sem átti sér stað í hruninu. Sjálfsagt fer það eftir því hvenær maður mælir það hver talan er nákvæmlega. Eins og hann benti réttilega á hafa efnahagshörmungar dunið yfir íslenska þjóð áður. Það hefur gerst margsinnis, það gerist reglulega, auðvitað, vegna þess að við erum með krónu. Förum ekki út í það hér og nú. Svo talaði hann um að það séu kannski 10–20% húsnæðiseigenda sem eru í vandræðum með greiðslu. Er það í alvörunni neyðarástand? Ég spyr bara eins og Jesús spurði gyðingana: Er það? Er það virkilega? Ég er ekki viss. Mér finnst að við eigum að vera viss. Ég veit ekki betur en meðalhófið sé til þess að við tryggjum að við séum viss og við erum það ekki. Fjórir af níu meðlimum hv. allsherjar- og menntamálanefnd telja frumvarpið ekki standast meðalhóf. Það er ekki meiri hluti en það er umtalsverður hluti, það er næstum því helmingurinn. Ætti staðall okkar á mannréttindi ekki að vera örlítið hærri en það? Helst vildum við auðvitað hafa sátt. Mesta kaldhæðnin í þessu er sú að það er sátt um að gera þetta, bara ekki hvernig og hvenær. Og það að við séum að láta tímapressu ráða þessu, af öllum hugsanlegum hlutum sem gætu stoppað okkur - hugsið ykkur, þetta er pólitík. Við sitjum hérna kjörnir þingmenn, stanslaust að rífast um næstum því hvað sem er, stundum bara til að rífast yfir einhverju að því er virðist, en um þetta er sátt, hér er meira að segja mjög ríkur samstarfsvilji. Ef ég hefði haft vit á því hefði ég gert þetta að kosningaloforði okkar pírata fyrir kosningar. Kosningaloforðið var aðeins öðruvísi, það varðaði fjárlög en prinsippið er það sama. Það er hægt að nýta tæknina til að leysa alls konar svona vandamál og ég væri ólmur til í að hjálpa til við það. En nei, það má ekki út af tímapressunni, og það er óþolandi. Hugsum líka um það hversu óskýrt markmiðið er raunverulega, t.d. hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal. Hann spáir því að þegar við förum að skoða þetta komi vandi leigjenda í ljós. Hvers vegna var þá ekki leigjendakrísa fyrir kosningar? Ég veit ekki hjá hversu mörgum, hvaða tölu maður á að skjóta á, en leigjendur eru í bölvuðum vandræðum. Eru þeir ekki í krísu? Maður þarf húsnæði. Það er ekki valkvætt. Maður þarf húsnæði og ef maður hefur ekki efni á því hefur maður ekki húsnæði. Það er vandamál, það er krísa. En þurfum við að skerða borgararéttindi til þess? Hvernig þætti sjálfstæðismönnum ef við færum að storka svolítið eignarréttinum til að leysa slík vandamál? Þá held ég að upp kæmu einhver önnur svör og með réttu, mætti ég bæta við.

Forseti. Ég ætla eiginlega að lauma mér hér inn af því að ég fór rangt með starfsheitið þegar ég vitnaði í tilvísun hjá Pétri Gunnarssyni. Hann er blaðamaður. Svo vil ég líka brjóta hefðir og segja að mér fannst þetta firnagott hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni, tek undir orð hans og er hér í meðsvari.

Virðulegur forseti. Ókei.

Herra forseti. Ég hef fylgst með umræðunni og verið að skoða þau plögg sem undir liggja, frumvarpið og nefndarálit meiri hluta og minni hluta. Ég verð eiginlega að segja að mér finnst þetta vera orðið hálfvandræðalegt mál fyrir hið háa Alþingi. Ég skynja ekki djúpstæðan ágreining í sjálfu sér um meginatriði þessa máls, sem eru annars vegar spurningin um þörfina fyrir greinargóðar upplýsingar um skuldastöðu heimilanna og gögn til að vinna með í því sambandi og eftir atvikum fylgjast síðan með framvindunni á einhverju árabili eða til frambúðar eftir atvikum. Og hins vegar að fara ekki offari í slíkri gagnasöfnun þannig að stefnt sé í hættu þeim sjónarmiðum um friðhelgi einkalífs og takmarkanir á slíkri upplýsingasöfnun sem ekki standa þá einhverjir afgerandi ríkir almannahagsmunir til að gera. Flestir viðurkenna bæði þessi sjónarmið að þau þarf að hafa í heiðri og finna einhvers staðar jafnvægi þarna á milli. Í því ljósi er svolítið vandræðalegt að Alþingi skuli ekki ná að klára málið, mér sýnist ekki vera svo langt í land. Kannski ættu menn að gefa sér aðeins meiri tíma og vita hvort niðurstaðan af því yrði samkomulag um hvernig verður best um þetta búið. Vandinn er til staðar og hann er gamalkunnur. Það rann auðvitað upp fyrir mönnum að þetta voru málefni sem menn höfðu kannski ekki verið mjög uppteknir af þegar þeir héldu að allt léki í lyndi og allir væru ríkir og engin vandamál, sem reyndar var nú aldrei rétt því að tölfræðin sýnir að þó nokkur fjöldi fólks átti í verulegum vandræðum, var skuldsettur og í vanskilum og á vanskilaskrám í hinu meinta góðæri. En að sjálfsögðu kom hrunið og hafði afgerandi áhrif á þessa stöðu og gerði hana verri, bæði vegna verðbólguskotsins, gengisfalls krónunnar og ég tala nú ekki um þegar tekjur lækkuðu og jafnvel sumir misstu atvinnuna. Við þetta hafa menn glímt og þetta hefur verið viðvarandi glíma, umræðan oft og tíðum tilfinningaþrungin og ekki alltaf kannski sanngjörn gagnvart því sem þó var verið að reyna að gera. Því var til dæmis iðulega haldið fram á síðasta kjörtímabili að ekkert hefði verið gert, bókstaflega ekkert hefði verið gert í skuldamálum heimilanna og ég held að sá málflutningur hafi jafnvel riðið húsum í kosningabaráttunni. Ekki er það nú rétt og ekki er það sanngjarnt en endalaust má deila um hvort hægt hefði verið að gera betur. Höfðum við ráð á því eða átti að setja í meiri forgang að aðstoða skuldug heimili umfram það sem gert var, jafnvel á kostnað framtíðarinnar í þeim skilningi að ríkið rekið með bullandi halla hefði engu að síður tekið á sig frekari byrðar til að aðstoða fólk við að lækka höfuðstól lána eða greiða enn meiri vaxtabætur eða gera eitthvað í þeim dúr? Nú er það sem betur fer þannig að þau bestu gögn sem við höfum sýna okkur að ástandið hefur lagast talsvert og nýlega hefur verið fjallað um það. Og svo þarf að greina vandann og fá það á hreint um hvað menn eru að tala þegar þeir tala um skuldavanda heimilanna. Eru það húsnæðislánin? Eru það skuldir sem menn hafa stofnað til vegna húsnæðisöflunar? Eru það lán sem stofna rétt til greiðslu vaxtabóta? Um það gilda skýrar reglur. Það eru lán sem tekin eru vegna kaupa á íbúð eða byggingar húsnæðis innan ákveðins tímabils sem tengist húsnæðisfjárfestingunni. Önnur lán, verðtryggð eða óverðtryggð, sem falla utan þess ramma flokkast í þeim skilningi ekki sem húsnæðisskuldir jafnvel þó að menn láti veð í húsi sínu fyrir vegna þess að þá er litið svo á að líklegra en hitt sé að fjármunirnir séu notaðir til annarra hluta. Þeir eru þá ekki teknir í því návígi við húsnæðisfjárfestinguna sem yfirvöld hafa skilgreint að þurfi að vera til þess að um sé að ræða eiginlegar húsnæðisskuldir sem stofni rétt til greiðslu vaxtabóta. Væri nú gaman að þetta lægi skýrar fyrir hvað varðar kosningaloforð stjórnarflokkanna, sérstaklega Framsóknar. Ég reyndi að fylgjast með þessu, ég fékk það aldrei á hreint hvað verið var að tala nákvæmlega um. - Hvernig er með fundinn þarna í hliðarherberginu, er ekki annað húsnæði laust handa ykkur til að funda í? Snýr loforðið að því að lækka höfuðstól verðtryggðra húsnæðislána sem stofna rétt til greiðslu vaxtabóta eða eru það allar verðtryggðar skuldir heimilanna? Það munar um minna en að hafa þetta á hreinu. Ég heyrði aldrei talað skýrt um þetta í kosningabaráttunni, ég veit það ekki enn hvort móðir allra kosningaloforða, loforðið mikla hjá Framsóknarflokknum, heimsmetið sem senn á að slá, snýr að þessu í þrengri eða víðari skilgreiningunni. Þetta skiptir líka máli vegna þess að allar rannsóknir, gögn Seðlabankans, rannsóknir Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands, gögnin frá ríkisskattstjóra, greining á þeim í tímaritinu Tíund o.s.frv. sýna okkur ákveðna hluti og þar á meðal að húsnæðisskuldirnar í þröngri skilgreiningu, þær sem menn hafa bundið sér vegna öflunar húsnæðis, eru ekki nema hluti vandans og að mínu mati augljóslega í ljósi nýjustu upplýsinga minnkandi hluti vandans. Það eru aðrar skuldir, lausaskuldir, yfirdrættir, kortaskuldir sem eru ekki síður erfiðar viðureignar mjög mörgum fjölskyldum. Þá þarf að átta sig á því hvernig á að taka á vandanum, kemur inn á umræðuna um greiðsluvanda og skuldavanda. En þetta bíður kannski betri tíma að ræða, gerum við ráða fyrir. Nú er upplýst, sé ég, að í nóvembermánuði fái menn að vita hversu mikið lánin þeirra lækka og þá hlýtur að … 
            

Forseti vill spyrja þingmanninn hvenær honum henti að gera hlé á ræðu sinni. Fyrirhugað er að hefja sérstaka umræðu um stöðuna á leigumarkaði klukkan fjögur.

Já, það er brýnt mál líka og ég skal bara greiða fyrir því með því að gera hlé hér og nú.

Er þá gert hlé á umræðunni um 5. dagskrármálið og málinu frestað um sinn.

Hæstv. forseti. Mig langar að ræða stöðuna sem uppi er á húsnæðismarkaðnum. Staðan er sú að margir þeirra sem nú eru að koma inn á markaðinn geta ekki keypt og ástæðan er meðal annars sú að þá vantar eigið fé til að fjármagna kaupin. Þessi hópur leitar því nú út á leigumarkaðinn en vandamálið þar er óörugg búseta og há leiga. Leiguverð hefur hækkað mikið á undanförnum árum og stafar hækkunin meðal annars af mikilli eftirspurn á leigumarkaði og mikilli hækkun lána er hvíla á þeim eignum sem nú eru í leigu. Stór hluti ráðstöfunartekna fólks fer í að greiða leigu og því miður er það raunin að margar fjölskyldur hafa misst leiguíbúðir þar sem leigan var orðin of há. Þessi þróun hefur orðið til þess að unga fólkið býr lengur heima en áður og nokkur dæmi eru um að stórfjölskyldur séu farnar að búa saman til þess eins að ná endum saman. Það sem einnig er að gerast er að við erum að missa fjölskyldur úr landi, fjölskyldur sem hafa gefist upp á ástandinu, meðal annars á húsnæðismarkaðnum. Vert er að geta þess að þetta ástand hefur verið að vinda upp á sig árum saman og við því verður að bregðast. Það er hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eygló Harðardóttir sem hefur umsjón með þessum málaflokki og því vil ég spyrja hana eftirfarandi spurninga: 1. Hvaða hugmyndir hefur hún til að bæta stöðu þeirra sem eru á leigumarkaðinum? 2. Hvaða leiðir sér hún færar í því að búa til varanlegt og öruggt húsnæðiskerfi á leigumarkaðinum? 3. Við erum með ákveðinn hóp af fólki sem nú þegar leigir af Íbúðalánasjóði sem hefur misst eignir á uppboði, þetta eru tímabundnir samningar og þeir munu renna út. Eru einhver úrræði fyrir þann hóp þegar leigusamningarnir renna út? Ég veit að hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra finnst sú staða sem komin er upp á leigumarkaðinum alvarleg og ég veit að hún vill bregðast við ástandinu. Því verður gaman og gott að heyra afstöðu hennar til þessara mála. Skoðun mín er sú að það væri gagnlegt að hafa leigumarkað sem býður upp á hagstæðar íbúðir fyrir mismunandi fjölskyldustærðir, leigumarkað þar sem húsnæði er á viðráðanlegu verði, leigumarkað þar sem fjölskyldur og einstaklingar hafa öruggt húsaskjól og gætu byggt sér heimili til langs tíma, allt eftir þörfum hvers og eins. Ég fagna því að nú liggi hér fyrir í þinginu tillaga til þingsályktunar, en samkvæmt henni ályktar Alþingi að fela ríkisstjórninni að grípa til aðgerða til að auka eins hratt og kostur er framboð leiguhúsnæðis til að bregðast við því alvarlega ástandi sem upp er komið á húsnæðismarkaðnum. Í tillögunni er í sex liðum fjallað um ýmsar mjög góðar hugmyndir sem gætu komið að gagni við að efla leigumarkaðinn. Væri fróðlegt að heyra frá hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hvernig henni líst á þær hugmyndir sem þar koma fram og hvort þær séu raunhæfar á þeirri leið að gera leigumarkaðinn að raunhæfum valkosti fyrir fjölskyldur og einstaklinga sem vilja búa áfram hér á landi. Ég er viss um að við öll sem störfum hér í umboði kjósenda okkar, óháð flokkum, erum sammála um að þörf er á aðgerðum á leigumarkaði þannig að auðveldara verði fyrir fjölskyldur og einstaklinga að tryggja sér þak yfir höfuðið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir að efna til umræðu um leigumarkaðinn. Oft var þörf en nú er nauðsyn. Raunar hefur þörf fyrir umræður og aðgerðir verið lengi fyrir hendi. Þess vegna hef ég líka margsinnis vakið máls á vandanum, skrifað greinar og rætt málið opinberlega. Ég vil líka fá að nota tækifærið og þakka þingflokki Samfylkingarinnar fyrir nýframkomna þingsályktunartillögu um bráðaaðgerðir til að efla leigumarkaðinn. Flest það sem þar er að finna er eins og út úr mínum eigin huga talað og styður þær áherslur sem ég hef talað fyrir að undanförnu og er þegar farin að skoða eða jafnvel hrinda í framkvæmd. Þessi vandi er ekki nýr. Hér á landi hefur aldrei verið til leigumarkaður sem stendur undir nafni, enda Íslendingar þekktir fyrir séreignarstefnu í húsnæðismálum. Þeir fáu sem leigðu á árum áður bjuggu við lítið húsnæðisöryggi og nánast allir höfðu það að leiðarljósi að eignast fyrr eða síðar eigið húsnæði. Eftir hrun haustið 2008 fór staðan að breytast og þróunin hefur verið ör síðan. Æ fleiri búa nú í leiguhúsnæði eða vilja búa í leiguhúsnæði, en markaðurinn er ekki fyrir hendi. Capacent vann greiningu á húsaleigumarkaðinum á höfuðborgarsvæðinu fyrir Íbúðalánasjóð haustið 2011. Á þeim tíma lá fyrir að um 18% landsmanna bjuggu í leiguhúsnæði og um helmingur þess hóps í húsnæði með niðurgreiddri húsaleigu. Capacent sagði í skýrslunni að á höfuðborgarsvæðinu væri til skemmri og lengri tíma þörf fyrir um 13.000 fleiri leiguíbúðir og þar af um 8.800 á næstu þremur árum. Könnun sem Capacent gerði leiddi í ljós að um 70% fleiri Íslendingar vildu leigja sér íbúð en gerðu það á þessum tíma og hlutfallslega flestir á höfuðborgarsvæðinu. Þetta mundi jafngilda tvöföldun leigjenda í Reykjavík. Við getum því ætlað að eftirspurn eftir leiguhúsnæði eigi enn eftir að aukast. Það verður að svara því kalli með raunhæfum aðgerðum. Það er ekki nóg að tala og lýsa góðum vilja, það verður að gera eitthvað. Á það hef ég bent og jafnframt átt í viðræðum við ýmsa aðila um hvaða aðgerðir séu líklegar til að skila árangri. Verkalýðshreyfingin talar fyrir umbótum í húsnæðismálum og fram hefur komið að ASÍ vill beita sér fyrir því að komið verði á fót varanlegu og traustu húsnæðiskerfi. Hið sama get ég sagt um BSRB sem hefur viljað hafa frumkvæði að því að tryggja að við séum hér með félagslegt íbúðakerfi. Markmið þeirra sem eiga og reka leigufélög verða að snúast um aukið framboð og hagkvæmari leigu íbúða til langs tíma. Ég tel verkalýðsfélögin öðrum betur fallin til að sinna þessu hlutverki. Þau bera hagsmuni félagsmanna sinna fyrir brjósti, eru ekki rekin í hagnaðarskyni og hafa traustan rekstrargrundvöll. Áhugi og vilji verkalýðsfélaganna liggur fyrir og lífeyrissjóðir hafa verið með til skoðunar að undanförnu hvort þeir geti fjárfest með aðkomu að uppbyggingu leigumarkaðar fyrir íbúðarhúsnæði. Ég hef þegar fundað með nokkrum af þessum aðilum og rætt um mögulega aðkomu þeirra að uppbyggingu leigumarkaðar. Ég hef líka hreyft þeirri hugmynd að átak í uppbyggingu leiguhúsnæðis geti orðið hluti kjarasamninga í anda júlísamkomulagsins frá árinu 1965 þegar samkomulag varð milli verkalýðshreyfingarinnar, ríkis og borgar um stórátak í uppbyggingu íbúðarhúsnæðis. Samkomulagið var þá liður í lausn á erfiðri vinnudeilu, í stað launahækkana var samið um byggingu 1.250 íbúða fyrir lágtekjufólk í Reykjavík og varð það grunnurinn að Breiðholtinu þar sem ég sjálf ólst upp. Þetta var síðan jafnvel líka fyrirmynd að seinni tíma samningum um þjóðarsátt þar sem samið var um fleira en kaup og kjör. Virðulegi forseti. Það er ekki síst raunverulegt húsnæðisöryggi sem er mikilvægt að tryggja fólki á leigumarkaði, en jafnframt viðráðanleg kjör því að yfirleitt eru leigjendur tekjulágt fólk. Mér finnst sjálfsagt að breyta núverandi kerfi þannig að húsnæðiseigendur og leigjendur sitji við sama borð þegar kemur að stuðningi frá hinu opinbera. Ég er líka talsmaður þess að byggingarreglugerð verði breytt og þannig greitt fyrir uppbyggingu lítilla íbúða fyrir tekjulága einstaklinga sem eru að hefja búskap og þurfa ekki á mörgum fermetrum að halda. Umhverfis- og auðlindaráðherra hefur þegar hafið vinnu við endurskoðun á byggingarreglugerðinni í þessum anda. Ríki og sveitarfélög mega ekki láta sitt eftir liggja til að liðka fyrir þessu máli. Ég hef talað fyrir því að leigufélög sem byggja án hagnaðarsjónarmiða fái byggingarlóðir á kostnaðarverði og eins eru miklir möguleikar á því að bæta skattumhverfi leigufélaga. Til dæmis gæti ríkið fellt niður stimpilgjöld á skuldabréfum þeirra og fleiri leiðir kunna að vera færar, eins og bent hefur verið á í þingsályktunartillögu Samfylkingarinnar. Ég vil að lokum nefna sérstaklega að Reykjavíkurborg hefur verið með mjög góðar hugmyndir og vinnu sem þessu máli tengist. Ég hef þegar sent svar við beiðni hennar um samstarf, um það að ég sé mjög jákvæð gagnvart því og hef tilnefnt fulltrúa í starfshóp um það hvernig hægt sé að fjölga leiguíbúðum á höfuðborgarsvæðinu. Ég hef mikinn áhuga á því að ræða líka við bæjarstjórn Kópavogs sem steig fram í gær með sambærilegar hugmyndir.

Virðulegi forseti. Ég þakka upphafsmanni þessarar umræðu fyrir hana og ráðherra fyrir svörin sem hún veitti. Ég þakka þeim báðum, þingmönnum Framsóknarflokksins, fyrir þau jákvæðu orð sem þær létu falla í garð þeirrar þingsályktunartillögu sem við þingmenn Samfylkingarinnar höfum lagt fram á Alþingi. Ég held að það kunni að vera okkur gott tækifæri þegar sú tillaga verður rædd hér á þingi á eftir og vísað til nefndar, að við reynum að nýta þá samstöðu sem er augljóslega í þinginu og ná að afgreiða hana í einu formi eða öðru þannig að fyrir liggi staðfestur vilji þingsins á þessum stutta stubbi með fyrirmælum til stjórnvalda og verkefnaskrár. Ég er alveg sammála því sem hæstv. forsætisráðherra sagði hér í sumar þegar kom að skuldamálum heimilanna, það er ríkisstjórninni auðvitað stuðningur að hafa skýrt bakland úr þinginu fyrir verkefnum sem unnið er að á vettvangi ríkisstjórnar. Í þessu stutta innskoti hef ég lítil færi á að rekja einstaka þætti og mun gera það betur þegar kemur að því að mæla fyrir þingsályktunartillögunni síðar í dag. Það er auðvitað við fjölþættan vanda að eiga. Hann hefur orðið verri vegna minnkandi framboðs húsnæðis á höfuðborgarsvæðinu vegna aukinnar útleigu íbúða til ferðamanna. Vandinn er viðvarandi víða um land og hann verður að leysa þar sem sveitarfélög hafa ekkert húsnæði á lausu og virkur vinnumarkaður gengur ekki almennilega upp því að engin leið er til að fá fólk til að nýta sér tækifærin sem myndast í sveitarfélögunum. Ég er nýbúinn að vera á ferðalagi um allt norðanvert Snæfellsnes og sunnanverða Vestfirði og þar er sama sagan í hverju einasta sveitarfélagi. Það er ekkert húsnæði til reiðu, það er engin leið að fá fólk til verkefna, hvort heldur er tímabundinna eða langvarandi, vegna þess að fólk fær ekki möguleikann á að koma sér fyrir og láta á það reyna hvort það getur hugsað sér að búa á þessum stað. Allt eru það atriði sem við verðum að horfa á í heildarmyndinni.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. málshefjanda, Elsu Láru Arnardóttur, fyrir mjög þarfa umræðu. Vandi leigutaka er afar mikill. Skortur er á leiguhúsnæði og leiga fer hækkandi. Margar fjölskyldur búa inni á ættingjum og vinum og fréttir berast af ólöglegu húsnæði sem er notað til útleigu og íbúðar. Víða um Evrópu er mikill húsnæðisvandi. Fólk virðist ekki hafa efni á því að búa í því húsnæði sem er í boði, hvorki til leigu né kaups. Ég held að skoða þurfi alla kostnaðarþætti sem búið er að líma á íbúðarhúsnæði, fasteignagjöld sveitarfélaganna, skatta á húsaleigu, stimpilgjöld o.s.frv. Það þarf að skoða alla þessa þætti. Síðan þarf að skoða byggingarkostnaðinn, byggingarreglugerðir eins og hér hefur verið nefnt og er verið að skoða. Það þarf líka að skoða raunvexti, framboð á lánsfé og húsaleigubætur og aðra styrki. Hér á landi hefur lítið verið byggt af íbúðarhúsnæði síðan fyrir hrun. Fimm árgangar af ungu fólki hafa ekki fundið húsnæði, það hefur ekki verið byggt fyrir þá. Þetta eru kannski um 10 þúsund heimili. Svo koma áhrif af ferðaþjónustunni sem hefur verið bent á. Verð á íbúðum og leiga á íbúðarhúsnæði hefur hækkað vegna skorts og lítils framboðs á íbúðum. Það sem þarf að gera er að örva framboð á lóðum, hvetja til fjárfestinga í íbúðum og gera alla þá ferla eins einfalda og hægt er. Fólk sem sækir um þær fáu íbúðir sem eru til leigu keppir við tugi annarra sem eru að sækja um sömu íbúð. Þá reynir á bankaábyrgð í fyrirframgreiðslu sem margir hafa ekki. Þeir sem lenda á vanskilaskrá eiga enga möguleika á að fá íbúð. Þetta er mjög alvarleg staða.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa þörfu og mikilvægu umræðu, en eins og við fáum að heyra í fréttum þessa dagana erum við að kynnast ýmsum langtímaafleiðingum efnahagshrunsins á Íslandi sem átti sér stað árið 2008, ef einhver skyldi hafa gleymt því, og afleiðingarnar sjáum við í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu og ekki síst í húsnæðiskerfinu. Hvers vegna ekki síst í húsnæðiskerfinu? Að mörgu leyti var húsnæðiskerfið veikast þegar litið er til velferðarþátta samfélagsins vegna þess að á öryggisnetið sem það myndar höfðu verið rifin göt. Þetta var gert undir aldarlokin þegar verkamannabústaðakerfið var eyðilagt, var aflagt, sem veitti tekjulitlu fólki lán á 1% vöxtum, og síðan voru aðrir félagslegir þættir einnig veiktir. Á undanförnum árum höfum við ekki hækkað húsaleigubætur að neinu marki. Það var gert lítillega á þessu ári, um 4 þús. kr. í tveimur áföngum, í byrjun árs og síðan um mitt ár, en að öðru leyti hafa þær ekki hreyfst. Á sama tíma hafa Félagsbústaðir í Reykjavík hækkað leiguna um 40%. Þar eru að lengjast biðraðir eftir leiguhúsnæði. Það sem ríkisstjórnin hefur því miður gert er að taka ákvörðun um að hætta sérstökum vaxtabótum sem við létum fjármálafyrirtækin greiða til að létta undir með mjög tekjulitlu fólki eða skuldsettu fólki. Ég spyr hvort það eigi að endurskoða þá ákvörðun. Það þarf að hækka húsaleigubætur. Hvaða áform eru uppi um það? Stendur til að gera það? 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa þörfu umræðu. Það er miður hversu lítil áhersla hefur verið lögð á leigumarkaðinn í gegnum tíðina eins og hæstv. félagsmálaráðherra kom réttilega inn á, og í rauninni hvað aðgerðir stjórnvalda í þágu leigjenda hafa verið ómarkvissar. Það hefur eiginlega verið yfirlýst markmið að fólk kaupi eigið húsnæði. Þessi stefna kristallaðist í rauninni í loforðunum um 90% lánin, máli sem naut stuðnings allra flokka. Við vitum alveg að staðan á leigumarkaði er óviðunandi, ekki bara hér á höfuðborgarsvæðinu. Í mörgum bæjum standa tómar íbúðir í eigu banka og Íbúðalánasjóðs á sama tíma og mikil þörf er fyrir leiguhúsnæði. Brýnna aðgerða er þörf og við þurfum held ég ekki enn einn vinnuhópinn. Ég held að það sé kominn tími til að lesa þær fjölmörgu skýrslur sem hafa verið skrifaðar um þetta mál og ganga í verkin. Ég hvet stjórnvöld til að nýta sér þá þekkingu sem er til staðar nú þegar, ekki síst hjá leigjendaaðstoðinni sem Neytendasamtökin hafa rekið undanfarin ár. Þau hafa t.d. bent á skort á eftirliti með aðilum sem stunda útleigu í atvinnuskyni og að það skorti úrræði þegar þessir aðilar brjóta lög. Þetta er stórt vandamál. Ég fagna þessari umræðu og ég hef fulla trú á að hæstv. félagsmálaráðherra gangi í málið af röggsemi og fagna áhuga hennar á málinu. Við í Bjartri framtíð munum einnig styðja þingsályktunartillögu Samfylkingarinnar um bráðaaðgerðir til að efla leigumarkað á Íslandi og fögnum þeirri þingsályktunartillögu líka.

Forseti. Já, það er rétt sem kom fram hér hjá hæstv. ráðherra, ég er nokkuð mikill sérfræðingur í leigumálum og því að vera leigjandi. Það hefur eiginlega verið ein samfelld martröð að vera leigjandi. Það er ekkert öryggi. Ég man eftir því þegar ég flutti fyrst til Reykjavíkur með móður minni þegar ég var 12 ára, þá voru ekki einu sinni til leigusamningar. Það var fyrir atbeina eins einstaklings sem beitti sér fyrir málefnum leigjenda, Jóns heitins frá Pálmholti, að við fengum leigusamninga sem lögformlegt skjal. Það er ótrúlegt að eftir öll þessi ár sé ástandið enn eins og það er. Það er ótrúlegt. Ég hef svo mikla samúð með fólki sem fer núna á milli að skoða húsnæði sem kannski 30–40 manns eru að skoða og grátbiður því að annars lendir það kannski á götunni með börnin sín. Því mun ég svo sannarlega styðja tillöguna frá Samfylkingunni um bráðaaðgerðir, en mig langar fyrst ég hef þennan ágæta hæstv. ráðherra hér í salnum að spyrja hana um hennar sýn á aðgerðir til að bregðast við bráðavandanum. Mig langar að hvetja hæstv. ráðherra til dáða og lýsa yfir einlægum stuðningi við aðgerðir sem taka á bráðavandanum en jafnframt á langtímamálinu því að það er svo mikilvægt að við séum ekki alltaf bara að bregðast við bráðavanda heldur höfum einhverja framtíðarsýn í þessum málaflokki. Ég hlakka til að sjá hvað kemur úr ráðuneytinu og vonast til þess að við getum hjálpað þessum risastóra hóp 

Virðulegi forseti. Húsnæðismálin eru eitt áhugaverðasta og mikilvægasta málefnið sem við ræðum á vettvangi stjórnmálanna. Húsnæðismál varða grundvallarvelferð heimilanna en þau eru líka stórt efnahagsmál. Þetta er víðtækur málaflokkur og þarf að vanda vel til verka þegar teknar eru ákvarðanir um húsnæðismál. Á síðasta kjörtímabili mótuðum við húsnæðisstefnu þar sem húsnæðisöryggi, félagsleg samheldni og viðráðanlegt verð voru leiðarljósin. Mikil vinna er að baki varðandi húsnæðisbætur, húsnæðisáætlun, rekstrarumhverfi húsnæðisfélaga, upplýsingar um húsnæðismarkað og úrvinnslu vegna vanda Íbúðalánasjóðs. Reykjavíkurborg er þegar farin að vinna í anda þessarar stefnu og Kópavogur er nú að vakna til lífsins. Það er sérstaklega ánægjulegt að geta þess að Samband íslenskra sveitarfélaga hefur verið ákaflega góður félagi í þessari vinnu og ríkir sameiginlegur skilningur á málinu milli ríkis og sveitarfélaga. Mikilvægustu og brýnustu verkefnin höfum við í þingflokki Samfylkingarinnar lagt fram í sérstakri þingsályktunartillögu. Ég tel allra mikilvægustu verkefnin vera þau að styðja við opinbera aðila eða félög í almannaþjónustu sem vilja byggja leiguhúsnæði án gróðasjónarmiða og reka til lengri tíma litið. Hinum frjálsa markaði verður ekki treyst fyrir húsnæðisöryggi landsmanna ef við fáum einhverju ráðið. Annar grundvallarþáttur til þess að öflugur og öruggur leigumarkaður sé raunveruleg framtíðarsýn er innleiðing húsnæðisbóta þannig að ríkið sé tilbúið til þess að styðja leigjendur til jafns við eigendur. Ég þakka fyrir umræðuna og hlakka til að vinna í umboði félags- og húsnæðismálaráðherra að umbótum í húsnæðismálum á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir að vekja máls á því mikilvæga málefni sem við ræðum í dag. Jafnframt var mjög áhugavert að hlýða á málflutning ráðherrans sem fer með þennan málaflokk. Er ljóst miðað við umræðuna að menn eru sammála um að nú þurfum við að taka saman höndum og reyna að finna út með hvaða hætti við getum komið til móts við alla þá Íslendinga, sem eru nú allar fjölskyldur landsins, sem þurfa að útvega sér húsnæði og þak yfir höfuðið. En til þess að einhver einn geti leigt húsnæði þá þarf einhver annar að hafa fjárfest í húsnæði og hafa áhuga á því að leigja út. Markaðurinn hangir því óneitanlega svolítið saman á þessum tveim þáttum, þ.e. annars vegar hvernig gengur hjá fólki að fjármagna húsnæðiskaup og svo hins vegar hvernig markaðurinn gagnvart leigjendum er. Þetta er því heildstætt verkefni, það er mikið verk fyrir höndum. Ég trúi því að ráðherra þessara mála taki málin föstum tökum og komi með einhverjar leiðir sem við getum sagt stolt eftir nokkur ár að hafi skilað árangri. Einn hv. þingmaður, hv. þm. Ögmundur Jónasson, taldi að besta leiðin til þess að laga þessi mál væri að hækka laun. Auðvitað væri það mjög gott ef það væri svo einfalt. En til þess að hægt sé að hækka laun þannig að það skili einhverjum árangri þarf auðvitað að auka framleiðni. Það þarf jafnframt að skoða skattlagningu á atvinnulífið vegna þess að tryggingagjaldið er ekkert annað en skattur á laun, þannig hangir þetta saman. Það dugar ekki eitt og sér að hækka launin, þá hækkar allt verðlag í landinu og þá fer af stað rússíbani sem við þekkjum öll frá því á árum áður. Það er ekki það sem við viljum gera hér og það mun ekki verða lausnin á húsnæðisvanda Íslendinga.

Virðulegi forseti. Ég vil rétt eins og aðrir þakka hv. málshefjanda fyrir að efna til þessarar umræðu. Það vill svo vel til að tillaga frá þingflokki Samfylkingarinnar er til umræðu á eftir þannig að þá er hægt að eyða lengri tíma í þessa umræðu. Það sem ég vil segja er að staðan á húsnæðismarkaði er hluti af miklu stærri mynd. Þetta er hluti af þeirri mynd sem hefur verið að dragast upp á undanförnum áratugum sem er mikil áhersla á einkaeign, mjög mikil einkaeignarstefna. Fyrir vikið hefur það ekki verið raunverulegt val að vera leigjandi heldur yfirleitt verið einhvers konar biðstaða, einhvers konar biðástand. Nú eru, eins og fram hefur komið, stærstu árgangar Íslandssögunnar að koma út á húsnæðismarkaðinn, það eru 23 þúsund manns sem eru fæddir á árunum 1988–1992, þannig að eftirspurnin mun aukast gríðarlega eftir húsnæði. Á sama tíma er mjög flókin staða uppi. Greiðslubyrði er lægri af kaupum en leigu en á sama tíma á fólk ekki reiðufé til að reiða fram við útborgun á íbúðarhúsnæði. Fólk er í stórum stíl í mjög mikilli klemmu. Svo vil ég nefna að staðan á húsnæðismarkaði er að hluta til brot af því sem skapar lífskjör ungra fjölskyldna í landinu. Þar verðum við líka að draga inn lánasjóðsstöðuna, leikskólaframboð og almenningssamgöngur. Þetta er allt saman það sem skapar ramma utan um daglegt líf ungra fjölskyldna á Íslandi í dag. Þetta er það sem ungt fólk horfir til þegar það velur sér búsetu, hvort það ætlar að búa á Íslandi eða einhvers staðar annars staðar næstu ár. Þetta er samsett mynd sem dregst upp þegar fólk velur sér búsetu.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir að vekja máls á þessu og kem hér aðallega til þess að hvetja hæstv. ráðherra til þess að taka á þessum málum af festu. Það er alveg sama hvar á það er litið í þessu blessaða þjóðfélagi okkar, það er alltaf svo dapurlegt ástand á öllum málum. Ég veit ekki hvort maður á alltaf að koma og grenja hér uppi í ræðustól en það virðist samt vera staðreyndin að það er alveg sama hvar á það er litið, það er allt í kaldakoli á Íslandi og ekki síst í þessum málum. Það er eiginlega bara eins og …  Í mínu sveitarfélagi, Grindavík, þar sem er bullandi uppgangur og mikil vinna, er mikil vöntun á húsnæði og margt af því fólki sem vinnur í fiskvinnsluhúsunum í Grindavík og í fyrirtækjum sem eru þar, býr annars staðar, það býr í Reykjanesbæ. Það er gríðarlegur kostnaður fyrir fólk sem vinnur í fiskvinnslu. Eins og þið vitið eru nú launin þar ekki til þess að hrópa húrra fyrir, og svo bætist við að þurfa að keyra á milli á hverjum einasta degi. Ég veit það sjálfur. Fólk sækist eftir því að komast í íbúðir sem Íbúðalánasjóður og Landsbankinn eiga. Það eru 40 íbúðir lausar þarna en þeir leigja þær bara ekki út og það er nokkuð sem við þurfum að taka á. Það er hægt að fá smá lausnir í þessum málum en það þarf aðgerðir. Hættum þessu nefndastússi alla tíð, gerum eitthvað í málunum og það er það sem þarf að gera. Það þarf víðtæka sátt í þessum málum sem öðrum og þá eigum við fyrir höndum bjarta framtíð, það er alveg ljóst.

Forseti. Ég fagna því að þessar umræður hafa átt sér stað. Mér finnst eitt svolítið mikilvægt, það hefur komið fram í þessum umræðum. Ég man eftir að ég sat á fundi með Íbúðalánasjóði og fleirum á síðasta kjörtímabili. Þar var einmitt rætt um af hverju ekki væri hægt að nýta þær íbúðir sem Íbúðalánasjóður og bankarnir eiga á leigumarkaði. Minn skilningur eftir þá fundi var að það væri svo vont út af því að þá mundi húsnæðisverð lækka. En hvort er mikilvægara að við reynum að stjórna markaðinum á þennan hátt eða að fólk hafi þak yfir höfuðið? Ég verð bara að spyrja. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra Eygló Harðardóttur hvort það sé eitthvað í framtíðarsýn ráðherrans um hvernig eigi að tækla þetta, t.d. það hvað margar íbúðir standa auðar og liggja jafnvel undir skemmdum. Væri sniðugt að setja einhver tímatakmörk um það hversu lengi þessar íbúðir mega vera tómar? Mér finnst gríðarlega mikilvægt að við séum ekki bara að tala núna og búa til enn eina nefndina, það er mikilvægt að setja einhvers konar tímamörk þannig að maður veki ekki falsvonir. Ég veit að það er orðið mjög algengt að fólk um þrítugt fari aftur heim til mömmu og pabba. Er þetta ásættanlegt? Og hvað með fólk sem á enga að?  Það er gríðarlega mikilvægt að tekið sé á þessu strax, ekki eftir hálft ár heldur núna.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í umræðunni. Hér hafa ýmis sjónarmið verið reifuð og ég trúi því að við getum öll unnið saman að lausn í sátt og samvinnu. Ég fagna því að hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra ætli að beita sér fyrir bættu ástandi á leigumarkaðinum og ég fagna því einnig að fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar og lífeyrissjóðanna hafi verið kallaðir að borðinu til að vinna lausn á vandamálinu. Ég trúi því að verkin verði látin tala í þessum málum og við styðjum þannig við bakið á leigjendum. Við viljum ekki að stór hluti fjölskyldna, þ.e. þeir sem eru á leigumarkaðinum, búi við óöryggi og óvissu því að þeir þættir hafa jú vissulega áhrif á líf fjölskyldna, því miður oft á tíðum ekki til góðs þar sem erfitt er að lifa með óöryggi og óvissu. Virðulegur forseti. Ég trúi því af heilum hug að hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra muni beita sér af fullu afli í þessum málum fyrir öll heimilin í landinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Ég er sjálf leigjandi. Ég hef verið að leigja 40 fermetra bílskúr og flutti nýlega úr tveggja herbergja íbúð sem var um 50 fermetrar. Okkur fannst það stór framför frá því sem við höfðum áður verið í, sem var bílskúrinn. Núna er ég að vísu með smávíðáttubrjálæði því að húsnæðið er aðeins stærra í dag. En ég er enn þá leigjandi. Þessi reynsla mín, alveg eins og reynsla hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, segir manni bara á eigin skinni hversu mikilvægt er að taka á þessu. En það er ekki fyrst og fremst það sem rekur mann áfram heldur að heyra í fólki. Það hringir inn, sendir inn skilaboð og maður sér viðtöl við fólk sem er í svo hræðilegri aðstöðu, miklu verri aðstöðu en ég held að nokkur hér hafi nokkurn tímann upplifað. Ég vil sérstaklega fá að nefna stöðu innflytjenda. Ég tók það sérstaklega upp við formann innflytjendaráðs að innflytjendaráð mundi fjalla um stöðu innflytjenda á húsnæðismarkaði. Þeirra staða er verri en almennt gerist og við þurfum að taka sérstaklega á því, skoða hvað við getum gert. Ég hef líka lagt áherslu á viðbrögð við bráðavandanum. Við erum að reyna að vinna eins hratt og hægt er að því að fá niðurstöðu varðandi framtíðarskipan húsnæðismála, en það er ekki þar með sagt að við séum að bíða eftir því. Ég fór í ræðu minni í gegnum það sem við erum þegar byrjuð að gera. Það sem ég hef líka lagt áherslu á er að þessu breytir enginn einn. Þess vegna er svo gott að finna fyrir ríkum samhug í þingsal um að við ætlum okkur að breyta húsnæðismarkaðinum. Við ætlum að tryggja fólki val og öryggi þannig að það geti valið að leigja eða að kaupa og búi við öryggi. Það er risaverkefni og eina leiðin til þess að við getum gert þetta er að við tökum öll höndum saman. Þess vegna hef ég tekið þetta upp við aðila vinnumarkaðarins. Þess vegna hef ég rætt þetta 

Herra forseti. Það væri auðvitað mjög æskilegt að ég fengi aftur fullan ræðutíma þannig að ég gæti haldið samfellu í málflutningi mínum en það er víst til of mikils mælst. Ég var að fjalla aðeins um að það skipti máli að greina til hvers menn ætluðu að nota upplýsingarnar sem menn hyggjast láta Hagstofuna safna í tengslum við skuldavanda heimilanna. Eru menn þar að tala um húsnæðisskuldir eða almennar skuldir? Eru menn að tala um veðskuldir vegna húsnæðisöflunar sem stofna rétt til greiðslu vaxtabóta? Ef það er andlagið, t.d. í áformum stjórnarflokkanna um lækkun höfuðstóls húsnæðislána, er vandinn ekki mikill. Þá höfum við bestu fáanlegu upplýsingar um það mál frá þeim aðila sem safnar þeim reglulega saman og verður að gera eðli málsins samkvæmt vegna þess að á grundvelli skattframtala og samkeyrslu við fjármálastofnanir sem skattinum er nú heimil höfum við árlega aðgang að þeim upplýsingum og þær eru notaðar við álagninguna og útgreiðslu vaxtabóta. Ef menn eru hins vegar að fjalla um skuldavanda heimilanna í víðara samhengi skil ég að menn telji meira þurfa til. Vandamálið er kunnugt og við stríddum við þetta á síðasta kjörtímabili. Ég minnist ársins 2010 þegar mikil umræða og vinna var lögð í skuldamál heimilanna í aðdraganda þess að samkomulag náðist við fjármálafyrirtæki og lífeyrissjóði um 110%-leiðina svonefndu. Á haustmánuðunum var unnin mikil upplýsingavinna en það var djúpt á þeim upplýsingum á köflum, m.a. frá Íbúðalánasjóði. Eftir atvikum vorum við seint á árinu þannig að maður kannast vel við þetta vandamál. Sú hugmynd er gömul að Hagstofan verði þá tækið sem safni þessum upplýsingum, að hún fái þær frá öðrum aðilum. Um leið er ljóst að vandasamt er að fela slíkri stofnun, sem er ætlað í grunninn annað hlutverk, hagsýslugerð, söfnun hagrænna upplýsinga, verkefni af þessu tagi. Það er nærtækt að minnast þess hvernig Hagstofan sjálf brást við þegar henni var ætlað hlutverk í sambandi við álagningu veiðigjalda. Þá var Hagstofan á því að það væri utan við hennar verksvið, að hún væri að nota upplýsingar úr sínum gagnagrunni eða vinna með öðrum aðilum eins og Fiskistofu með þau gögn og bar því meira að segja við að það yrði brot á evrópskum stöðlum. Nú veit ég ekki hvort það hefur komið upp í tengslum við þetta mál. Er Hagstofan í einhverri annarri stöðu hér en hún hefði þá orðið miðað við það hlutverk sem henni var ætlað í sambandi við álagningu veiðigjalda? Spyr sá sem ekki veit, ég hef ekkert heyrt um það. Þó að ég gangist vissulega við því að þessi hugmynd um Hagstofuna hafi verið uppi á fyrri árum, Hagstofunni voru meira að segja lagðir til fjármunir til að hún gæti unnið betri gagnagrunna, bæði um fjármál heimila og fyrirtækja, áskil ég mér engu að síður rétt til að ræða opið hvernig þessu verður best fyrir komið bæði til skemmri og lengri tíma. Erum við kannski að sækja vatnið yfir lækinn með því að notast ekki einfaldlega við gögn skattsins? Væri hægt að bæta úr þeirri gagnasöfnun með því að fjölga reitum í forskráða framtalinu? Væri þar hægt að afla samþykkis einhvers hluta framteljenda við því að þeirra gögn mætti nota í greiningarvinnu í sambandi við þróun skuldamála heimilanna? Ef andlagið er húsnæðisskuldir sem stofna rétt til vaxtabóta er þetta ekkert vandamál. Þá liggja þær algerlega fyrir í gögnum skattsins. Það mætti jafnvel hugsa sér að strax á fyrri hluta ársins mætti á grundvelli forskráðu upplýsinganna færa sig framar í tíma og strax í febrúarlok eða mars hefðum við aðgang að þeim gögnum í greiningarvinnu af þessu tagi. Mér finnst þessum spurningum ekki öllum hafa verið svarað nægjanlega í tengslum við svo stórt og afdrifaríkt mál eins og hér er undir því að við verðum að horfast í augu við að við erum að reka okkur þarna á mjög viðkvæma hluti samanber afstöðu Persónuverndar og umsagnir hér um. Til lengri tíma litið held ég að við þurfum að eignast aftur eða eignast einhvers konar einingu sem ég hef í huganum kallað ráðgjafar- og greiningarstöð húsnæðismála í landinu. Á vissan hátt áttum við það á fyrri tíð meðan Húsnæðisstofnun ríkisins var og hét, blessuð sé minning hennar, því að í raun fór hún með húsnæðismálin, bæði almenna hlutann og þann félagslega, Byggingarsjóð ríkisins og Byggingarsjóð verkamanna. Þar var tæknideild og þar var fagdeild sem gat greint talsvert upplýsingar og var notuð sem slík. Þetta var allt lagt niður eins og kunnugt er og hin miðlæga þekking sem þarna var glataðist þar með. Markaðurinn hefur sjálfsagt átt að leysa þetta eins og allt annað, ekki satt? Og það tókst svona snilldarlega - eða hitt þó heldur. Auðvitað þyrfti maður klukkutíma til að ræða hér sorgarsögu Íslands í húsnæðismálum og hvernig í ósköpunum við, þó þetta vel gefin þjóð að sögn, höfum getað klúðrað þessu svona hressilega. Því að það höfum við gert. Hér ræddu menn aðeins um einkaeignarstefnuna, í sérstakri umræðu sem ég gerði hlé á máli mínu fyrir, og þar nefndu margir réttilega að ógæfa okkar væri auðvitað sú glórulausa séreignarstefna sem hér hefur verið keyrð fram á pólitískum forsendum. Fólki sem alls ekki hefur greiðslugetu til er ætlað að rembast við það á lífsævi sinni að eignast og afskrifa húsnæði. Þetta er hvergi svona, jafnvel ekki í löndum þar sem lífskjör eru talsvert betri en á Íslandi. Þá horfast menn í augu við að það þarf fjölbreytt úrræði sem henta aðstæðum fólks og auðvitað verður að vera til almennilegur leigumarkaður. Mér finnst fínt að Samfylkingin leggur fram þetta þingmál núna. Hún hefur farið með þessi mál í sex ár samfellt að undanförnu og það stendur henni nærri að beita sér nú fyrir því að átak verði gert í þessum efnum. Ég hefði sem sagt gjarnan viljað að það væri skoðað betur hvort við erum endilega á réttri leið þegar hingað er komið. Það er komið árið 2013. Það er ljóst að sem betur fer er skuldavandinn hjá heimilunum að réna. Það munar um minna en það að neikvæð staða í húsnæðislánum hefur helmingast á undangengnum tveimur, þremur árum eftir að þetta fór að lagast. Þar með er ekki sagt að vandinn sé ekki ærinn og mikill til staðar hjá mörgum en hann er það víðar. Hann er hjá leigjendum og vandi heimilanna stafar ekki síður af öðrum skuldum en skuldum vegna öflunar húsnæðis. Það sýna allar greiningar, því miður. Ég veit ekki hvort er að vænta tillagna um úrræði í þeim efnum. Herra forseti. Eins og ég sagði í upphafi finnst mér þetta líka svolítið vandræðalegt mál orðið fyrir þingið, að við skulum ekki ná saman um lagfæringar eftir atvikum á þessu frumvarpi eða einhverja aðra úrlausn sem við teljum fullnægjandi. Það er ekki djúpstæður ágreiningur um að við viljum gera hvort tveggja, hafa aðgang að greinargóðum upplýsingum og einhver tæki til að fylgjast með þróun mála en um leið halda í heiðri nauðsynlega persónuvernd og ekki ganga á skjön við stjórnarskrána í þeim efnum. Það væri alveg einnar messu virði, finnst mér, að setjast betur yfir þetta mál. Þess vegna tel ég að tilboð minni hlutans hafi verið mjög gott, að heita því að halda þessari vinnu áfram í samstarfi og reyna að klára þetta til dæmis í októbermánuði og vita hvort við næðum ekki saman um málin. Það kann að vísu að vera mönnum mikið metnaðarmál að fá þetta frumvarp samþykkt. Hæstv. forsætisráðherra er yfirmaður Hagstofunnar og flytur þetta mál, er það ekki þar með? Þetta er liður í hinum miklu kosningaáherslum Framsóknarflokksins, en það er hvort sem er búið að slátra þessu talsvert með breytingartillögum meiri hlutans. Kannski er það bara orðinn bitamunur en ekki fjár fyrir forsætisráðherrann hvort þær sem slíkar verða teknar hér í gegn eða þetta unnið betur. Hann á ekki orðið mikið í frumvarpinu, hæstv. ráðherrann, flytjandinn, eins og nefndin er búin að fara um það höndum. Það er vel, það á að hrósa nefndum þegar þær fara rækilega í gegnum mál og bæta þau ef við trúum því að verið sé að gera það. Það sýnist mér vera reynt hér af góðum vilja af hálfu meiri hluta nefndarinnar, en spurningin er hvort það er nóg og hvort ekki sé hægt að gera betur. Menn segja núna að við ætlum að hafa þetta úrræði í gangi tímabundið og afmarka það. Gott og vel, en hvað svo? Á þá bara ekkert að gera aftur? Förum við þá bara í gamla farið, að stjórnvöld séu ekkert að fylgjast með þróuninni o.s.frv.? Ég er ekki viss um að það sé gott. Mér hefði fundist miklu betra ef við hefðum getað séð til lengri framtíðar hvernig við ætlum að skipa þessu og hafa eitthvert tæki og upplýsingar í okkar höndum sem við teljum fullnægjandi. Ég endurtek þá hugmynd að menn velti fyrir sér að einhvers konar eining verði til til frambúðar, einhvers konar greiningar- og ráðgjafarstöð um húsnæðismál eða skuldamál heimilanna. Ég gæti til dæmis séð fyrir mér að eitthvað af því tagi tæki við af embætti umboðsmanns skuldara, sem við þurfum vonandi ekki að reka, a.m.k. ekki í óbreyttri mynd, um aldur og ævi, einhver eining sem væntanlega ætti heima undir velferðarráðuneytinu og væri tæki stjórnvalda í þessum efnum. Varðandi Íbúðalánasjóð væri þá til dæmis dálítið önnur staða uppi hvað varðar vistun hans, aðkomu og hlutverk, þ.e. ef menn hefðu ákveðið að taka á þessum málum með einhverjum slíkum hætti. Við Íslendingar verðum einhvern veginn að setja okkur það takmark að ná betri tökum á þessum málaflokki. Það er ómögulegt að hugsa sér framtíðina þannig að þetta verði bara viðvarandi vandræði á okkur. Þetta kostar svo mikið, það hefur svo ofsaleg áhrif á lífskjörin í landinu og aðstæður fjölskyldna ef þessum málum er ekki nógu vel skipað. Þetta er á margan hátt eitt það allra mikilvægasta til að menn geti lifað sómasamlegu lífi, búið við sæmilegt öryggi og að það séu ekki einhverjar ægilegar girðingar á veginum úr foreldrahúsum út í fyrstu búsetu eða þegar menn þurfa að stækka við sig vegna stækkandi fjölskyldu, svo maður tali ekki um hvernig gaddavírsgirðingarnar hafa rist í gegnum íslenskt samfélag aftur og aftur vegna aðstöðumunar kynslóðanna fyrir og eftir verðtryggingu, fyrir og eftir misgengi eða núna fyrir og eftir hrun eða hvað það nú er. Sagan er vörðuð af þessu hjá okkur. Skást var þetta, held ég, á meðan Húsnæðisstofnun ríkisins var við lýði og meðan Byggingarsjóður verkamanna var raunverulegt félagslegt úrræði og menn horfðust í augu við að það þurfti stuðning við tekjulægstu fjölskyldurnar til að komast í sómasamlegt húsnæði. Hann var að vísu sambland af leiguúrræðum og sjálfseignarstefnu. Það var farvegur fyrir menn að eignast líka sitt eigið húsnæði í því kerfi, en það var horfst í augu við að það yrði að gera með stuðningi við þá sem vildu þá leið, ættu svo kauprétt o.s.frv. Virðulegur forseti. Þar sem ég sé að tíma mínum er að ljúka ætla ég bara að endurtaka þá hugmynd að menn leyfi þessu máli aðeins að þroskast. Ég held að það farist ekki himinn og jörð, ég sé ekki að það breyti eiginlega neinu um þau áform stjórnvalda, stjórnarflokkanna um heimsmetið í sambandi við skuldaaðgerðir í þágu heimila miðað við þá tímalínu sem nú hefur verið upplýst að sé í gangi í þeim efnum. Ég held ekki að endilega þurfi að hugsa þetta mál í því samhengi. Andlagið hlýtur að vera skuldirnar, lánin eins og þau standa og það liggur nokkuð vel fyrir hver þau eru. Það verða ekki þannig stökkbreytingar á þeim í sjálfu sér á milli ára að menn þurfi að setja þetta í gang þess vegna, enda yrðu menn þá að bíða. Ef menn segja að þetta sé nauðsynleg 

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um Hagstofuna og opinbera hagsýslugerð með síðari breytingum. Verið er að leita heimildar með breytingum á lögunum til þess að Hagstofan geti aflað tölfræðilegra upplýsinga um skuldir heimila og fyrirtækja. Markmiðið með þessu frumvarpi, eins og því er lýst eða við höfum skilið, er að undirbyggja aðgerðir stjórnvalda í þágu skuldsettra heimila sem voru boðaðar sérstaklega í aðdraganda kosninganna í vor. Eins og hér hefur komið fram lýsti forsætisráðherra því í ræðu sinni nú fyrr í vikunni að fyrir dyrum væri heimsmet í aðgerðum í þá veru. Nú held ég að okkur sem höfum verið að störfum á þingi undanfarin ár sé það alveg ljóst að vandi íslenskra heimila og íslensks efnahags- og atvinnulífs er mikill eftir efnahagshrunið 2008. Að sjálfsögðu hefur verið gripið til margháttaðra aðgerða til að glíma við afleiðingar hrunsins, koma til móts við heimili, koma til móts við atvinnulífið til þess að koma hjólum samfélagsins í gang á nýjan leik. Sumt hefur tekist ágætlega, annað miður og ég held að við getum öll verið sammála um að margt er ógert enn þá í þeim efnum. Þess vegna er ekkert óeðlilegt við það að menn boði frekari aðgerðir til að koma til móts við skuldsett heimili í samfélaginu. Þá geta menn velt fyrir sér: Er þá nokkuð að vanbúnaði að samþykkja það frumvarp sem hér liggur fyrir eða eru menn ekki hlynntir markmiðinu í sjálfu sér? Þeirri spurningu er kannski ekki alveg auðsvarað, það getur verið nokkuð flókið. Það hefur komið fram í umræðunni og kemur fram í gögnum málsins, m.a. í nefndarálitum, að frumvarpið eins og það var lagt fram upphaflega hafi í raun ekki verið tækt og nefndin hafi þurft að gera á því mjög miklar breytingar. Það eitt og sér er til merkis um að ekki sé hlaupið að því að samþykkja frumvarpið sisvona af því að tilgangurinn sé góður eða jákvæður. Það breytir ekki því að vanda þarf lagasetninguna í landinu og gæta að mörgum álitamálum sem upp hafa komið við meðferð málsins og í umræðunni og hafa mörg hver verið rakin hér. Ég er dálítið upptekinn af því sem fjallað er um nokkuð ítarlega í nefndaráliti minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar í málinu, um stjórnarskrána og samræmi þessa máls við hana. Í minnihlutaálitinu er umsögn Persónuverndar um þetta mál reifuð. Þar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Með vísan til framangreinds lýsir Persónuvernd, í ljósi 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, yfir áhyggjum af þeirri víðtæku vinnslu persónuupplýsinga sem ráðgerð er í frumvarpi þessu.“ Síðar í nefndarálitinu kemur einnig fram að Persónuvernd hafi veitt aðra umsögn á síðari stigum þar sem fjallað er um breytingartillögur meiri hlutans og þar telur stofnunin enn skorta á rökstuðning fyrir nauðsyn umræddrar upplýsingasöfnunar sem af ákvæðum frumvarpsins er ljóst að er mjög víðtæk og þar segir, með leyfi forseta: „Þá er til þess að líta að samkvæmt orðum fulltrúa sérfræðingahóps um höfuðstólslækkun verðtryggðra húsnæðislána og kosti og galla leiðréttingarsjóðs, á fundi allsherjar- og menntamálanefndar hinn 2. september 2013, ættu upplýsingar um útlán á skattframtölum að nægja hópnum við gerð tillagna um aðgerðir í þágu skuldugra heimila. Fyrrgreind umsögn Persónuverndar, dags. 25. júní 2013, byggist m.a. á því að óljóst sé hvers vegna umrædd upplýsingaöflun sé nauðsynleg til að ná markmiðum frumvarpsins. Persónuvernd telur þá forsendu enn eiga við og áréttar því fyrri umsögn hvað það varðar.“ Ég minnist þess í aðdraganda kosninganna í vor að þetta ætti ekkert að verða mjög flókið mál. Því var lýst yfir, ef ég man rétt, með þeim orðum að það yrðu engar nefndir, engir starfshópar, aðgerðir strax. Þá var enginn að tala um að fara þyrfti í flókið ferli við að afla Hagstofunni heimilda til þess að safna persónuupplýsingum til að vinna með tölfræðilega, sem síðan ætti að vinna úr og tæki tíma. Hér var upplýst í umræðunni í gær að það gæti orðið með vorinu sem þeirri vinnu lyki. Þetta er ekki það sem var lagt fyrir kjósendur og landsmenn í aðdraganda síðustu kosninga. Hér kemur sem sagt fram í umsögn Persónuverndar að hún telji enn þá forsendu eiga við sem hún setti fram við málið upphaflega, að það sé óljóst hvers vegna þessi upplýsingaöflun öll sé nauðsynleg til að ná markmiðum frumvarpsins, og byggir það m.a. á ummælum fulltrúa í sérfræðingahópi ríkisstjórnarinnar um höfuðstólslækkun verðtryggðra húsnæðislána. Þeir telja þessar upplýsingar ekki nauðsynlegar. Af hverju er þá verið að hraða þessu máli svona þegar augljóslega eru ágallar á því eins og það liggur fyrir? Það er mjög erfitt að skilja. Sömuleiðis er mjög erfitt að skilja það þegar Persónuvernd segir að málið, eins og það er búið, fari í bága við 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hvernig bregst meiri hlutinn við því? Ég fæ ekki betur séð en að hann bregðist við því í aðalatriðum með því að setja tímatakmörkun á gildi ákvæðisins, fjögur ár. Meiri hlutinn er þá í raun að segja að hann taki undir þessar athugasemdir Persónuverndar að því leyti til að lögin megi ekki gilda um alla eilífð en þau megi gilda í fjögur ár. Ég skil ekki hvernig hægt er að komast að þeirri niðurstöðu og hvers lags lögfræði það er. Mér dettur nú bara í hug að horfa á hv. þm. Brynjar Níelsson sem situr hér úti í sal: Hvers lags lögfræði er þetta? Er þetta í lagi? Má brjóta mannréttindi ef gildistími mannréttindabrotsins er bara fjögur ár en ekki ef hann er fjögur ár og einn dagur? Þessi röksemdafærsla, herra forseti, gengur ekki upp. Menn verða að færa sterkari rök fyrir máli sínu eða gera breytingar á málinu þannig að sett verði undir þann augljósa leka sem er í því hvað þetta varðar. Í áliti meiri hlutans er mikið fjallað um almannahagsmuni og það séu ríkir almannahagsmunir sem hér séu undir og þess vegna megi víkja ákvæðunum um friðhelgi einkalífsins til hliðar. Hafa menn fært rök fyrir því að þeir almannahagsmunir séu svo ríkir? Hverjir meta þá almannahagsmuni andspænis því hverjir taka síðan ákvarðanir í málinu? Virðulegur forseti, ég held að það sé augljóst og bersýnilegt að þetta mál þurfi miklu meiri yfirlegu. Það er ekki vegna þess að menn séu andsnúnir því að þannig sé búið í haginn að hægt sé að grípa til ráðstafana í þágu skuldsettra heimila. Það var holur hljómur í því þegar menn sögðu í vor að það ætti strax að grípa til ráðstafana. Svo var það ekki hægt. Nú á sumarþingi er komið með frumvarp sem á að gera þessar aðgerðir mögulegar með því að safna persónuupplýsingum af hálfu Hagstofunnar. Síðan kemur í ljós að Hagstofan þarf tíma og vinnur úr þessum gögnum eftir á þannig að þeirri úrvinnslu gæti lokið með vorinu. Bíddu, er það þá þannig að líka eigi að bíða með aðgerðirnar í þágu heimilanna? Er verið er að segja þingi og þjóð í umræðunni hér og nú að það eigi að bíða með aðgerðir í þágu skuldsettra heimila a.m.k. fram á vor? Forsætisráðherra sagði hér í vikunni að tillögur sérfræðingahópsins lægju fyrir í nóvember. Sérfræðingahópurinn verður þá ekkert búinn að fá þessi gögn unnin frá Hagstofunni jafnvel þó að þetta frumvarp yrði samþykkt á morgun eða eftir helgi. Það er ekki þannig. Hér rekst því hvað á annars horn. Það er ekki hægt að segja: Við þurfum að fá þetta frumvarp í gegn núna til þess að unnt verði að vinna tillögur í þágu skuldsettra heimila - þegar ljóst er að þessar upplýsingar verða ekki tilbúnar fyrr en í vor, og segja svo í hinu orðinu að tillögurnar eigi að koma í nóvember. Nú getur vel verið að tillögurnar komi í nóvember en þá er bersýnilega ekkert hægt að gera í málinu fyrr en þessar upplýsingar hafa verið unnar, sem verður í vor. Hafi menn skoðað starfsáætlun Alþingis fyrir næsta þing er ljóst að þingi lýkur óvenju snemma vegna sveitarstjórnarkosninga, um miðjan maí eða svo. Ég spái því að ekkert verði búið að afgreiða áður en næsta þingi lýkur. Þá er kannski komið haustið 2014 og farið að styttast í að kjörtímabilið verði hálfnað, a.m.k. þegar því þingi lýkur vorið 2015. Þetta er ekki alveg það sem almenningur í landinu átti von á, held ég, þegar hann kaus Framsóknarflokkinn. Ég vil líka gera hér að umræðuefni það sem meðal annars er fjallað um í áliti minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar, sem er meðalhófið. Þar er aðeins fjallað um það og sagt, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið samþykkt bendir minni hlutinn á að ef látið yrði reyna á stjórnskipulegt gildi laganna muni stjórnvöld þurfa að sýna fram á að markmið frumvarpsins lúti að brýnum almannahagsmunum og enn fremur að ekki hafi verið unnt að beita vægari úrræðum en víðtækri söfnun persónuupplýsinga um alla íslenska borgara sem eiga í viðskiptum við fjármálafyrirtæki og lánastofnanir til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt með frumvarpinu, …“ Þetta er grundvallarregla í íslenskri stjórnskipun, þ.e. meðalhófsreglan, að stjórnvöld eigi ávallt að beita vægustu úrræðum sem unnt er til þess að ná fram þeim markmiðum sem að er stefnt. Í þessari umræðu hefur verið bent á að hugsanlega væri hægt að taka ákveðið úrtak. Það væri hugsanlegt að nýta upplýsingar sem nú þegar liggja fyrir í skattframtölum og ríkisskattstjóri hefur með höndum. Það væri hugsanlegt að byggja inn í grunn með ríkisskattstjóra möguleikann á því að menn gætu með jákvæðum hætti veitt heimild til að upplýsingar þeirra væru nýttar í þessum tölfræðilega tilgangi án þess að það gilti almennt. Ég fæ ekki betur séð en að þessu hafi öllu verið hafnað af hálfu meiri hluta nefndarinnar þrátt fyrir að ég hafi heyrt þá sem eiga sæti í hv. allsherjar- og menntamálanefnd tala hér um að það hafi verið góður andi, gott vinnulag í nefndinni og menn hafi náð vel saman og ekkert sé upp á það að klaga nema síður sé. Samt sem áður hefur á einhverjum tímapunkti brotið á og stjórnarmeirihlutinn ekki verið reiðubúinn til þess að vinna málið eins vel og minni hlutinn óskaði eftir. Þetta með meðalhófið, mér sýnist ekki sýnt fram á það. Í nefndaráliti meiri hlutans er að vísu komið inn á það og ég verð að segja alveg eins og er, virðulegur forseti, að ég skil ekki það sem meiri hlutinn segir í nefndaráliti sínu. Til dæmis ofarlega á bls. 5, þar segir, með leyfi forseta: „Nefndin fjallaði einnig um þann möguleika að kveða á um að einstaklingar og lögaðilar geti undanskilið sig þessari tímabundnu heimild þar sem það gæti einnig skekkt niðurstöður þegar litið er til einstakra hópa. Notkun heildargagna tryggir öryggi niðurstaðna og gerir kleift að birta ítarlegar niðurstöður.“ Ég skil ekki þessa setningu, virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort hún hefur ekki farið í prófarkalestur en mér er alveg ómögulegt að skilja hvað meiri hlutinn á við með því sem þarna stendur. Það er því bersýnilegt að víða er pottur brotinn í málflutningi meiri hlutans í málinu. Eins og hér hefur oft komið fram í þessari umræðu þá lyktar málið dálítið af því að vera orðið eitthvert kappsmál, eitthvert voðalegt kappsmál flutningsmanns, hæstv. forsætisráðherra, sem á eins og einnig var bent á kannski ekki lengur mikið eftir í þessu frumvarpi, en engu að síður sé það honum mikið kappsmál að ná þessu máli fram til að geta sýnt fram á að verið sé að vinna eftir þingsályktuninni, tíu punkta plagginu. Það er ekki nægileg efnisleg ástæða til þess að víkja til hliðar mikilvægum sjónarmiðum eins og um persónuvernd, um stjórnarskrána, mannréttindasáttmála Evrópu, meðalhóf, góða stjórnsýsluhætti og vandaða lagasetningu. Það dugar ekki til þess. Hæstv. forsætisráðherra verður að brjóta odd af oflæti sínu, að mínu viti, og fallast á að þetta mál er enn vanbúið til afgreiðslu á hv. Alþingi. Það þarf að vinna það betur. Það kemur fram hjá fulltrúum minni hlutans í nefndinni að þeir hafi einmitt lagt á það áherslu að þeir væru reiðubúnir til þess að vinna að góðri lausn á málinu sem sem víðtækust samstaða og sátt gæti tekist um, gera á því nauðsynlegar breytingar og/eða eftir atvikum flytja nýtt þingmál þar sem markmið þessa frumvarps væru tryggð. Það er sérstaklega bent á það í niðurlagi í minnihlutaáliti allsherjar- og menntamálanefndar að uppi séu sterkar efasemdir um að frumvarpið standist stjórnarskrá og alþjóðlega mannréttindasáttmála, eins og ég hef nú þegar rakið, og þess er krafist að málið fái vandaðri undirbúning og jafnframt bent á að rökstuðningur fyrir nauðsyn á þeirri víðfeðmu upplýsingasöfnun sem frumvarpið felur í sér sé mjög gloppóttur. Þetta er meðal annars undirbyggt af viðhorfum Persónuverndar. Persónuvernd er ekki hvaða stofnun sem er. Hún er ekki stofnun sem hefur einhverja persónulega hagsmuni í málinu, það er ekki þannig. Það er ekki verið að safna upplýsingum um Persónuvernd, stofnunina sem slíka. Hún hefur enga hagsmuni í því aðra en þá að fylgja eftir lögmætum skyldum sínum, þ.e. að gæta að því að réttindi borgaranna séu vernduð eins og lög mæla fyrir um, stjórnarskrá, alþjóðlegir mannréttindasáttmálar o.fl. Persónuvernd gerir verulega alvarlegar athugasemdir við þetta mál. Það er algjörlega óskiljanlegt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skuli ekki taka þær athugasemdir alvarlega, taka þær til sín og hugsa: Halló, þetta þurfum við skoða betur. Við getum ekki farið í gegnum þingið með þingmál sem fer svona í bága við viðhorf og röksemdir Persónuverndar. Mér er, eins og ég sagði, algjörlega fyrirmunað að skilja af hverju nefndin skoðar málið einfaldlega ekki betur. Auðvitað á hún að geta það og ætti væntanlega að geta það í góðri sátt við minni hlutann sem hefur í málflutningi sínum og í nefndaráliti sínu lagt áherslu á og telur skynsamlegast að nefndin taki málið aftur upp á haustþingi með þau sjónarmið sem hér hafa komið fram í umræðunni að leiðarljósi og í umsögnum. Minni hlutinn lýsir miklum vonbrigðum með það að meiri hlutinn nýti ekki þá samstöðu sem að öðru leyti náðist í vinnu nefndarinnar um meginmarkmið frumvarpsins til þess að ná sátt um útfærsluna. Herra forseti. Tími minn er á þrotum. Ég vildi aðeins árétta þau mikilvægu sjónarmið sem ég tel að séu enn í fullu gildi í þessu máli og að meiri hlutanum og ríkisstjórn sé í lófa lagið að sýna að hún meinar eitthvað með orðum á tyllidögum um góða samvinnu og gott samráð og að hún vilji vanda til verka í lagasetningu. 

Herra forseti. Persónuvernd er sú stofnun sem falið er eftirlit með brotum á ákvæðum stjórnarskrár um friðhelgi einkalífsins. Hún hefur varað okkur þingmenn við því að samþykkja þetta frumvarp. Það á ekki að vera þægilegt að spila með stjórnarskrána, taka áhættu með hana, gambla með réttindi landsmanna. Þegar við þingmenn greiðum atkvæði um möguleg stjórnarskrárbrot, er það þá ekki lágmark að við gerum það í heyranda hljóði? Þegar þingmenn spila, ef við getum sagt sem svo, rússneska rúllettu með réttindi landsmanna skulu landsmenn alla vega fá að heyra rödd þeirra þingmanna sem ætla að taka í gikkinn. Við píratar munum því fara fram á að atkvæðagreiðslur í þessu máli fari með nafnakalli.

Herra forseti. Ég finn mig knúna til þess að koma og taka þátt í 2. umr. þótt ég hafi ekki komið og fjallað um málið við 1. umr. fyrr í sumar. Það er náttúrlega búið að vera hér inni í þinginu og mikil fyrirstaða var við að afgreiða málið fyrr í sumar, ekki eingöngu úr liði minni hlutans heldur einnig úr stjórnarþingflokkunum. Mér finnst leiðinlegt eftir allan þann tíma sem þetta mál hefur verið hér til umfjöllunar að ekki hafi verið hægt að ganga lengra með það að mæta kröfum minni hlutans, kröfum sem eru lagðar fram ekki út frá pólitískum dyntum heldur út frá áhyggjum Persónuverndar varðandi persónuvernd og mannréttindi. Fram kemur í áliti minni hlutans að nefndarmenn störfuðu af fullum heilindum með meiri hlutanum að því að endurbæta frumvarpið en telja alls ekki nógu langt gengið og telja jafnframt að hægt sé að ná sátt um annað frumvarp um svipað efni og leggja fram á haustþingi. Það sem mér finnst setja málið í einkennilegra ljós, af því að hér erum við að tala um frumvarp sem kann að ógna ákvæðum stjórnarskrár, er af hverju þurfi að fara með það í gegn núna. Mér finnst óeðlilegt að setja þingmenn í þá stöðu. Þetta á að greiða fyrir úrlausn skuldavandans. Við erum að heimila gríðarlega söfnun fjármálalegra persónulegra upplýsinga til að greiða fyrir úrvinnslu á skuldavandanum, en við höfum engar upplýsingar um með hvaða hætti sú vinna á að fara fram. Það liggur ekki fyrir hvaða lán eru undir. Talað hefur verið um forsendubrest, leiðréttingar, afnám verðtryggingar. Þetta ræddum við allt hér í sumar. Ég átti samræður við hæstv. menntamálaráðherra en hann gat ekki gefið skýr svör um hvort Lánasjóður íslenskra námsmanna félli undir hið heimssögulega plan Framsóknarflokksins, hann gat ekki svarað því. En við ætlum svona til vonar og vara að gefa Hagstofunni tækifæri til þess að afla upplýsinga um stöðu fólks sem er með lán hjá sjóðnum. Af hverju, ef ekki liggur fyrir hvert hið stóra heimssögulega plan er? Ég vil áður en hægt er að ljúka málinu í þinginu segja að eðlilegt sé að við fáum skýrari upplýsingar sem sé þá hægt að leggja fram í nefndinni og taka til umræðu í þingsal um hvers konar aðgerðum við eigum von á. Það að ógna persónuverndar- og mannréttindakafla stjórnarskrárinnar til að afla upplýsinga um aðgerðir sem enginn veit hvernig eiga að líta út finnst mér of langt gengið. Varðandi stóra skuldavandamálið, heimssögulega prógrammið frá Framsóknarflokknum, þá samþykkti þingið, meiri hluti þingsins, heilmikla áætlun í þeim efnum sem fól í sér fyrst og fremst nefndastarf og nefndir sem áttu að skila tillögum á mismunandi tímum.  Það var mjög erfitt að festa hendur nákvæmlega á hvað þær nefndir áttu að gera. Það var frekar óljóst og gefur ekki tilefni til svo ítarlegrar upplýsingasöfnunar fyrir fram sem þetta frumvarp boðar. Síðan kemur fram þegar maður les gögn málsins að upplýsingar samkvæmt þessu munu ekki liggja fyrir áður en starfshópar forsætisráðherra og fleiri ráðherra ljúka störfum, þannig að þeir virðast þá vera að skila upplýsingum um vanda sem þeir þekkja ekki umfangið á. Þessi upplýsingaöflun mun ekki styðja þau störf með neinum hætti. Herra forseti. Mér finnst í raun óviðunandi að við séum með þetta mál á dagskrá varðandi þessi íþyngjandi ákvæði án þess að vita til hvers það er. Það er stórum spurningum ósvarað þannig að ég geri ráð fyrir að það fari - eða ég mun a.m.k. beita mér fyrir því og ég hygg að minni hlutinn hafi íhugað það, að málið fari til nefndar á milli umræðna og þar fáist svör við því hvernig Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn skilgreina forsendubrest, hvernig þeir skilgreina leiðréttingu og segja okkur þá að það séu örugglega öll verðtryggð lán undir í heimssöguplaninu. Ég hef leitað eftir svörum við því, enda algjörlega forkastanlegt ef einhverjum dettur í hug að leiðrétta sum verðtryggð lán og ekki önnur, en hef ekki fengið skýr svör frá menntamálaráðherra, ég á það í einhverri fréttaklippu að hv. formaður fjárlaganefndar taldi þau lán ekki undir enda kannski ekki talið mikils virði af núverandi ríkisstjórn að fólk fjárfesti í menntun. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa ræðu mína lengri. Ég vil bara segja að ég tel fráleitt að málið komist til 3. umr. nema fyrir liggi af hverju hæstv. ríkisstjórn telur sig þurfa að sveigja ákvæði stjórnarskrár sem lúta að persónuvernd og mannréttindum.

Virðulegi forseti. Nú höfum við rætt þetta frumvarp á Alþingi og nær einvörðungu hin svokallaða stjórnarandstaða, sem ætti auðvitað síst af öllu að vera stjórnarandstaða í þessu máli. Mér þykir stundum svolítið leiðinlegt þegar ég hef einhverja skoðun og tjái þá skoðun þegar viðmælandinn fer einfaldlega og útskýrir ekki fyrir mér hvers vegna ég hafi rangt fyrir mér. Hér hefur enginn stigið upp í pontu og útskýrt fyrir okkur hv. þingmönnum sem erum á móti frumvarpinu hvers vegna, af góðum og gildum ástæðum, við höfum rangt fyrir okkur. Það ætti að vera hægt. Það ætti kannski ekki endilega að vera mjög auðvelt en það ætti að vera mögulegt. Það er ekki eins og stjórnina vanti þingmenn, 38 stykki ættu að duga. Talandi um krísur, þá verða alltaf einhverjar krísur sem réttlæta einhvers konar brot á friðhelgi einkalífsins, takmarkanir á tjáningarfrelsi o.s.frv. Það er krísa á leigumarkaðinum. Ekki ætlum við að halda áfram að hafa auðlegðarskatt til að laga það ástand. Það er algjör krísa í heilbrigðismálum. Ætlum við að brjóta mannréttindi til að laga það? Ég heyri engar slíkar hugmyndir. Það er krísa í löggæslumálum. Lögreglumenn fá skammarlega lág laun, vinnuálagið er fáránlegt og virðing fyrir þeim á meðal almennings því miður allt of lítil. Það er efni í lengri umræðu hvers vegna nákvæmlega það er, en allt byggist það á því að löggæslumál eru í molum eins og næstum því allt á Íslandi í dag sökum annarrar krísu sem við eigum við að stríða sem eru fjármál ríkisins. Við tölum alltaf um þessa köku sem á að skipta og ég velti fyrir mér hvort hún verði hérna eftir einn eða tvo eða þrjá áratugi. Þá spyr ég: Hvaða mannréttindi ætlum við að skerða þá ef við ætlum að leyfa okkur að skerða þessi núna? Og aftur ítreka ég: Hvað með fíkniefnavandann? Fíkniefnavandinn er mjög alvarlegt vandamál og þótt við píratar séum með sérstaka stefnu í því máli sem miðar ekki að hinu hefðbundna dópstríði verða menn að spyrja: Má ganga svona langt til að bjarga fólki frá gjaldþroti? Athugið að hér á ekki að bjarga fólki frá einhverjum hræðilegum sjúkdómum, ekki frá dauða, ekki einu sinni frelsismissi heldur frá eignamissi, fasteignamissi, þegar fólk fer á hausinn. Svo er það búið eftir tvö eða fimm eða sjö ár eða hvernig svo sem löggjöfin er á hverjum tíma. Eru það mannréttindi að fara ekki á hausinn? Fyrirgefið, en einhver þarf að spyrja. Eru það mannréttindi að fara aldrei á hausinn? Eru það mannréttindi að hafa aðgang að skynsamlegum lánum? Er það virkilega? Það er svolítið það sem hér er verið að segja, óhjákvæmilega. Hvað með friðhelgi einkalífsins? Svarið við því er já. Friðhelgi einkalífsins eru mannréttindi. Það eru réttindi sem við fáum fyrir það eitt að vera til. Við þurfum ekki að vinna okkur inn þann rétt, okkur er ekki leyft að hafa hann, yfirvöld geta ekki tekið hann burt, þau geta bara brotið á honum. En ég velti fyrir mér hvað gerist þegar það verður annað hrun. Það kemur annað hrun vegna þess að við höfum ekki lagað það sem olli hruninu, en það er önnur umræða. Það mun verða annað hrun. Þá velti ég fyrir mér hvernig fólk sjái þetta fyrir sér þegar það lítur til fortíðarinnar: Hversu langt þurftum við að ganga seinast í stað þess að vera aðeins vakandi, geta tekið mark á viðvörunarorðum til tilbreytingar og kannski tekið þátt í umræðunni. Hér hefur ekki átt sér stað umræða milli þeirra sem styðja frumvarpið og þeirra sem eru á móti því. Það hefði verið hægt frá upphafi. Fólk getur alveg sakað okkur um málþóf ef það vill, en þetta var ekkert málþóf. Það komu fram skýrir punktar. Það hafa komið fram nýir punktar í hverri ræðu sem sá sem hér stendur hefur flutt. Í hvert einasta sinn býð ég upp á andsvar, þetta ferli býður upp á andsvar. Einn eða tveir eða þrír eða allir 38 meðlimir stjórnarmeirihlutans ríkisstjórnarinnar hefðu getað setið hér, hlustað, velt þessu fyrir sér og sagt: Ég er ósammála, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson. Þeir hefðu getað komið hingað og útskýrt fyrir mér hvers vegna. Ég hefði verið mjög þakklátur fyrir það og ég er mjög þakklátur þeim sem þó hafa komið upp í pontu hvort sem var í andsvari eða til að fara með aðalatriðin. Nú fer frumvarpið aftur fyrir nefnd, hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ætli við verðum ekki að gera það litla sem við virðumst geta gert til þess að bæta þetta mál eitthvað, vonandi með því að finna leið til að tryggja samþykki þeirra sem við hyggjumst núna brjóta á.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna sem þó hefur verið, eins og kom fram hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni, ögn einhliða. Hér hafa þeir talað fyrst og fremst sem hafa haft efasemdir um þetta frumvarp sem hér er rætt en minna hefur farið fyrir innblásnum sannfæringarræðum þeirra sem standa með málinu. Það er áhyggjuefni vegna þess að við erum ekki á hefðbundnum lendum í umræðunni heldur erum við á gráu svæði gagnvart stjórnarskrá Íslands. Það er því eins og hér hefur margoft komið fram ekki neitt sem við afgreiðum með léttúð eða bara af því að við höfum ekki tíma eða bara af því að við nennum því ekki eða bara af því að okkur finnst svo mikilvægt að ríkisstjórnin fái að klára sín mál. Það er ekki boðlegt þegar svona stór grundvallaratriði eru undir að afstaðan sé tekin á grundvelli slíkra sjónarmiða. Það er, virðulegur forseti, ekkert minna en hlægilegt þegar hér hafa verið haldnar ræður undir ýmsum liðum í dag, núna síðast um húsnæðismál, og það jaðraði við að hæstv. ráðherra væri klökkur í ræðustól að kalla eftir samráði, samstöðu, samtali, samvinnu og ég veit ekki hverju. Þetta átti allt að verða svo stórkostlegt af því að við ætluðum að tala svo mikið saman. Við ætluðum að komast að niðurstöðu af því að við ætluðum að tala svo mikið saman. Svo þegar kemur að raunverulegum vilja til þess að leiða mál til lykta í sátt er enginn áhugi á slíkum vinnubrögðum.  Það sem blasir við núna, virðulegi forseti, er að 2. umr. lýkur og málið verður kallað til nefndar samkvæmt ósk okkar í minni hlutanum. Þá kemur í ljós hvort þau sjónarmið sem hér hafa verið reifuð hafi náð eyrum hv. þingmanna sem skipa meiri hluta stjórnarflokkanna. Eða er það svo að menn ætli að halda sýndarfundi til þess eins að drífa málið síðan í atkvæðagreiðslu í næstu viku og klára það sem lög frá Alþingi? Eða hafa menn til þess þrótt og kjark og jafnvel sjálfstæða sýn til að segja sem svo: Þegar við erum með viðfangsefni þar sem persónuverndarsjónarmiðum, mannréttindaákvæðum er ógnað þurfum við að staldra við. Og hverju er verið að safna? Við erum að veita heimildir til að safna gríðarlegu magni upplýsinga fyrir óskilgreint verkefni. Upplýsingarnar þarf ekki fyrir tillögurnar í nóvember en hugsanlega fyrir einhverjar aðrar tillögur einhvern tíma seinna. Á fundum nefndarinnar kom fram og hefur komið fram í máli þeirra fáu sem hafa talað fyrir hönd stjórnarmeirihlutans að það er bara gott að vera með svona mikið af gögnum, það er frábært að vera með svona mikið af gögnum af því að okkur gæti dottið eitthvað í hug. Við gætum kallað það, eins og hv. þm. Brynjar Níelsson nefndi: Erum við ekki alltaf að gera eitthvað fyrir heimilin? Erum við ekki alltaf að gera eitthvað fyrir heimilin hérna í þinginu? Jú, við erum alltaf að gera eitthvað fyrir heimilin. Við getum skilgreint nákvæmlega hvað sem er sem almannahagsmuni, ríka almannahagsmuni, með þau gleraugu á nefinu. Er þá stjórnarskráin hvað þetta varðar einskis virði? Eru það skilaboðin? Persónuvernd hefur ítrekað, ekki bara í september heldur líka í júní, sagt nei, frumvarpið brýtur gegn stjórnarskrá. Og hvað gerum við? Hvað eigum við þá að gera, virðulegur forseti? Hvað gera þá hinir vösku ungu þingmenn stjórnarflokkanna? Yppta öxlum. Þeir yppta öxlum gagnvart broti á stjórnarskrá. Það er það sem þeir gera. Mannréttindaákvæði, hvað er það? Persónuvernd, hvað er það? Við erum nefnilega hér komin saman til þess að ná pólitískum markmiðum sem er hægt að skilgreina hvernig sem er, á hvaða tíma sem er. Það er eiginlega niðurstaðan eftir daginn í dag. Það hefur enginn fókus eða brennipunktur orðið skýrari í dag með þessari umræðu. Spurningunum fjölgar, efinn vex. Hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir ræddi áðan skilgreiningar flokkanna á hugtökum eins og forsendubresti og leiðréttingum. Hvað stendur til? Hvar eru eldræður þingmanna Sjálfstæðisflokksins fyrir höfuðstólslækkun verðtryggðra lána? Hér koma þingmenn, hv. þm. Pétur Blöndal og hv. þm. Brynjar Níelsson og segja: Ja, það væri nú gott að skoða ýmislegt annað, af hverju er ekki verið að skoða leigumarkaðinn og af hverju er ekki verið að skoða þetta og hitt? Bíðum við, hv. þingmenn eru í ríkisstjórn sem hefur ákveðið að skoða ekki annað, sem hefur ákveðið tilteknar aðgerðir. Er Sjálfstæðisflokkurinn ekki með í þessari ríkisstjórn? Út á hvað gengur þetta samkomulag eiginlega? Út á hvað gengur samningurinn sem er samstarfssamningur ríkisstjórnarflokkanna? Heimsmetin, veraldarmetin eða hvað þetta er nú kallað, sem hvarflar að manni að hljóti að toppa allt sem hefur gerst merkilegt í vetrarbrautinni eins og hæstv. forsætisráðherra talar.  Hvað gera þeir svo? Þeir fara inn í allsherjar- og menntamálanefnd, klára málið, mæta í þingsal, greiða atkvæði með málinu með sínum manni, með sínu liði, algjörlega óháð efnislegu innihaldi máls, af því að svoleiðis vinnur maður þegar maður er í ríkisstjórn eða hvað, virðulegur forseti? Það þarf nefnilega kjark til þess að vanda undirbúning og það þarf kjark til þess líka að vera þingmaður. Og það þarf kjark til þess að efast um þann matseðil sem manni er réttur úr Stjórnarráðinu sem kemur fyrir að er með réttum sem eru ekki efst á vinsældalistanum. Ég vonast auðvitað til þess að félagar mínir í hv. allsherjar- og menntamálanefnd sjái það sem kemur svo skýrt fram í nefndaráliti minni hluta að það er raunverulegur vilji til að ná saman um málið. Við munum gera tillögu, raunverulega tillögu sem þarf að taka afstöðu til, um að við tökum höndum saman um að nálgast þau markmið sem lagt er upp með. Ég hef enn þá ekki fengið neina skýringu á því af hverju menn vilja ekki ná sátt um þetta mál. Af hverju vilja Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn ekki ná sátt, samstöðu, eindrægni um málið þegar viljinn er fyrir hendi? Af hverju ekki? Því hefur ekki enn þá verið svarað. En ég vænti þess að málið fái að minnsta kosti umræðu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd milli 2. og 3. umr. og í þinginu og að við náum að snúa bökum saman fyrir þingræðið og þetta mikilvæga mál. Ekki fyrir ríkisstjórnarflokkana eða fyrir okkur sjálf sem einstaklinga, heldur fyrir Ísland.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að þakka fyrir gagnlega umræðu um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 163/2007, um Hagstofu Íslands og opinbera hagsýslugerð, með síðari breytingum. Mig langar að koma inn á tvö atriði sem komið hafa fram í umræðunum og byggja á einhvers konar misskilningi. Í máli hv. þm. Guðbjarts Hannessonar kom fram að skilgreining á því hvaða upplýsinga er þörf hafi komið frá sérfræðingahópi forsætisráðherra. Þarna er einhver misskilningur á ferðinni því að Hagstofa Íslands hefur unnið að undirbúningi verkefnisins frá því að Alþingi fól stofnuninni verkefnið með fjárlögum 2012. Það voru því starfsmenn Hagstofunnar sem skilgreindu breyturnar sem þarf að skoða, þ.e. afmörkuðu verkefnin og upplýsingarnar til að vinna tölfræðiskýrslur. Grundvallaratriði varðandi tölfræðiskýrslur og störf Hagstofunnar  Ég tek undir það að frumvarpinu verði vísað til nefndar á milli 2. og 3. umr. 

Hæstv. forseti. Við göngum til atkvæða eftir 2. umr. um hagstofumálið stóra en í þessu máli vegast á miklir og stórir hagsmunir. Á síðasta kjörtímabili höfum við öll fundið fyrir því, sama úr hvaða flokki við komum og sama hvort við höfum verið á þingi eða ekki, að það hefur skort á upplýsingar til þess að geta kortlagt greiðsluvanda heimilanna og það hefur gert stjórnvöldum erfitt að taka ákvarðanir um lausnir sem skila árangri. Þess vegna var farið af stað með þetta mál í tíð eldri ríkisstjórnar sem setti í þetta fjármagn og gerði ráð fyrir því að ekki þyrfti lagabreytingu til. Það kom hins vegar á daginn að það þurfti og hér þurfum við, þingmenn þjóðarinnar, að vega og meta hagsmuni einstaklinga og fyrirtækja af því að trúnaður ríki um fjárhagsupplýsingar þeirra á móti hagsmunum okkar og 

Virðulegur forseti. Við göngum til atkvæða eftir 2. umr. um mál sem hér hefur verið til umræðu í dag. Ég vil segja það við lok umræðunnar að hér er farið á svig við stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Hér er verið að ógna persónuverndarsjónarmiðum og mannréttindaákvæðum til að safna gríðarlegu magni af gögnum án þess að fyrir liggi nægilega skýrt til hvers á að nýta þau. Það er verið að veita heimildir fyrir verkefni sem er ekki nægilega skilgreint. Hagsmunamatið, þ.e. hvort almannahagsmunirnir eru nægilega ríkir til þess að gengið sé svo langt, er í okkar höndum og þar þurfum við að vanda okkur. Ég vænti þess auðvitað að hv. allsherjar- og menntamálanefnd taki málið til gaumgæfilegrar skoðunar og að þar verði samviska þingmanna líka undir.

Herra forseti. Ég mun sitja hjá við afgreiðslu málsins við 2. umr. og treysti því að það fari til nefndar á milli umræðna og að þá fái hv. allsherjar- og menntamálanefnd skilgreiningu á því verkefni sem fram undan er í heimssögulega prógramminu þannig að við vitum hvaða upplýsingar þarf til að geta farið út í þær víðtæku aðgerðir sem boðaðar eru. Ég get ekki samþykkt að ríkisvaldinu verði gefnar heimildir til ítarlegrar öflunar miðlægra fjárhagsupplýsinga um einstaklinga nema tilgangur verkefnisins liggi ljós fyrir.

Virðulegi forseti. Ég hyggst greiða atkvæði með breytingartillögunum vegna þess að þær eru óneitanlega agnarögn til bóta, þ.e. fyrir lagatæknileg atriði. Hvílík skelfing sem það væri að fá upprunalegu útgáfuna í lög, ekki að það sé miklu skárra að fá breyttu útgáfuna vegna þess að ekki hefur verið tekið á meginatriðunum, nefnilega friðhelgi einkalífsins og meðalhófi. Þetta frumvarp stenst ekki meðalhóf, það eru til vægari aðgerðir, a.m.k. hugsanlega. Við höfum ekki rætt þær ítarlega. Það þýðir að þetta stenst ekki meðalhóf. Við þurfum bara meiri tíma. Það hefði verið hægt að gera þetta í sátt, það hefði verið gaman að fá meiri umfjöllun frá fulltrúum stjórnarinnar um þetta mál. Svo mun ég að sjálfsögðu greiða atkvæði gegn frumvarpinu og því að það fari til 3. umr.

Forseti. Það er hryggilegt hvað þingmenn stjórnarflokkanna hafa algjörlega hunsað þessar umræður. Örfáir hafa setið hér og tekið þátt í samræðum. Við þingmenn Pírata vonuðumst til þess að þetta þing yrði kannski aðeins öðruvísi. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson lagði mjög mikið á sig til þess að geta átt í samræðu við þingmenn meiri hlutans og ég verð að segja að þetta er ákveðið veruleikasjokk fyrir þingmanninn út af virðingarleysinu sem aðrir þingmenn sýndu honum og öðrum í nefndinni sem fjölluðu hér um mjög mikilvægt mál. Síðan verður spennandi að sjá hvort við eignumst hinn íslenska Stasi-flokk núna - það kemur í ljós í atkvæðagreiðslunum - því að mér þætti ákaflega merkilegt ef Sjálfstæðisflokkurinn ætlaði að greiða atkvæði með jafnmiklum inngripum í friðhelgi einkalífsins og þetta frumvarp ber með sér.

Virðulegi forseti. Stóra undrið sem ekki hefur verið upplýst í umræðu um þetta mál er í hvað á að nota allar upplýsingarnar. Hæstv. forsætisráðherra hefur lýst því yfir að niðurstöðu sé að vænta í nóvembermánuði en gögnin sem þetta mál tekur til eiga ekki að verða tilbúin fyrr en í mars eða apríl. Forsætisráðherra hefur nú bætt um betur í að kynna hið mikla veraldarsögulega undur sem skuldaleiðréttingar hans eiga að verða og hann hefur sagst vita hvað þær kosti upp á hár. Þær eru undir 300 milljörðum og þá spyr maður: Fyrst vitað er hver kostnaðurinn er, er þá ekki líka vitað hverjir eiga réttinn? Allt þetta sullumbull er með þeim hætti að stjórnarmeirihlutinn verður að bera ábyrgð á þessu máli sjálfur. Við munum ekki standa í vegi fyrir því, en þær viðvaranir sem settar hafa verið fram um stjórnskipulega þætti þessa máls eru þannig að ég ráðlegg stjórnarmeirihlutanum að hugsa mjög sinn gang.

Hæstv. forseti. Mig langar að gefnu tilefni að taka fram að mjög gott samstarf hefur verið í allsherjar- og menntamálanefnd um þetta mál. Um það hafa vitnað, ég held að ég fari rétt með, allir þeir fulltrúar úr nefndinni sem tekið hafa til máls. Það er rétt að halda því til haga. Menn hafa litið til sjónarmiða hver annars en mig langar að fjalla í örstuttu máli um þá fullyrðingu að hér sé verið að brjóta stjórnarskrá og í því efni er vísað til umsagnar Persónuverndar. Í umsögn Persónuverndar kemur fram að hún telji að við höfum með breytingartillögum okkar í nefndinni komið til móts við þau sjónarmið er varða markmið og afmörkun þessa verkefnis. Síðan er vísað til þess að það skorti enn á rökstuðning um nauðsyn umræddrar upplýsingasöfnunar. Auðvitað er rétt að slíkur rökstuðningur kemur ekki fram í breytingartillögunum vegna þess að rökstuðningur okkar í nefndinni kemur fram í nefndaráliti okkar. Að sjálfsögðu hefur Persónuvernd hvorki fjallað um það nefndarálit né gefið álit sitt á því. Ég bið hv. þingmenn að kynna sér sjónarmiðin sem birtast 

Virðulegi forseti. Það skringilega við þetta mál og það sem hefur birst í umræðum í nefndinni, þó að málið hafi tekið breytingum til batnaðar þar, er að markmið þess eru svo óljós. Ég hef enn ekki áttað mig á því út frá þeim umræðum sem hér hafa verið hvaða markmiðum eigi nákvæmlega að ná og hvernig nákvæmlega þetta frumvarp á að ná þeim. Hitt sem ég vil nefna er að hv. þingmenn hljóta að taka það mjög alvarlega þegar stofnun á borð við Persónuvernd mælir gegn frumvarpi á borð við þetta. Það er einn af þeim lærdómum sem okkur var ætlað að draga af skýrslu þingmannanefndar á sínum tíma og skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, þ.e. að það væri mjög mikilvægt að þingheimur og löggjafarvaldið litu til þess þegar slíkar stofnanir settu álit fram. Þó að Persónuvernd hafi sent frá sér það álit að frumvarpið hafi tekið breytingum til batnaðar telur hún enn 

Virðulegur forseti. Það er sterkur þráður í mér sem borgara í þessu landi að bregðast bara við þessu frumvarpi þannig að það kemur engum öðrum við en mér hvernig fjárhagsstaða mín er. Ef það á að brjóta bankaleynd, persónuvernd og stjórnarskrárákvæði til að afla miðlægt upplýsinga um fjármál allra borgara á Íslandi þarf tilgangurinn að vera mjög skýr og afmarkaður. Hér er hann það ekki, þetta er afskaplega óljós tilgangur og í öllu falli mjög umdeilanleg pólitísk markmið sem búa að baki. Hér er í raun leitast við að uppfylla kosningaloforð og til þess á að brjóta ákvæði í stjórnarskrá og virða persónuverndarsjónarmið að vettugi. Þetta er mjög varhugaverð braut sem við erum á 

Herra forseti. Persónuvernd segir ekki að þetta muni endilega brjóta stjórnarskrána en hún varar við að það gæti gert það. Ef það er möguleiki á því að við séum að brjóta stjórnarskrána með lögum á Alþingi eigum við að láta stjórnarskrána njóta vafans og friðhelgi einkalífsins sem við höfum öll svarið eið til að verja. Eins og ég nefndi í dag legg ég til að þegar gengið verður endanlega til atkvæðagreiðslu um þetta eftir 3. umr. skulum við gera það með nafnakalli þannig að kjósendur og landsmenn fái að heyra hverjir eru tilbúnir að spila rússneska rúllettu með réttindi landsmanna.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að hér er tekin upp efnisleg umræða um það sem fáir voru til að ræða hér fyrir stuttu, en vegna þess að sérstaklega er rætt um Persónuvernd er mikilvægt að halda því til haga að umsögn Persónuverndar í júní er áréttuð í september og þar segir, með leyfi forseta, að fyrrgreind umsögn byggist meðal annars á því „að óljóst sé hvers vegna umrædd upplýsingaöflun sé nauðsynleg til að ná markmiðum frumvarpsins“. Þannig er það og þetta er umsögn sem við eigum að láta okkur varða og sem við eigum að láta verða okkur leiðarljós í því hvaða afstöðu við tökum í þessu mikilvæga máli. Við í þingflokki Vinstri grænna greiðum atkvæði gegn því.

Virðulegur forseti. Það er ljóst að þingmenn greinir á í þessu máli. Það er ekkert ólíkt öðrum málum sem okkur greinir á um. En þá er engu að síður algjörlega óásættanlegur sá málflutningur sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir hafði uppi, að líkja þeim sem hugsanlega ætla að styðja þetta frumvarp, eins og þeir telja að hægt sé að afla upplýsinga til þess síðan að koma til móts við þau heimili í landinu sem illa eru stödd, við nýjan Stasi-flokk. Hæstv. forseti. Þetta er þingmaðurinn sem daglega talar um að við eigum að sýna hvert öðru virðingu og að við eigum að tala okkur saman í málum. Þetta er ekki málflutningur til þess.

Forseti. Ég biðst velvirðingar ef þetta hefur farið vitlaust ofan í fólk en þetta eru mjög sambærilegar aðgerðir og Stasi stóð fyrir og NSA. Þetta eru sambærilegar aðgerðir. Við erum að greiða fyrir því að hægt sé að fá aðgengi að persónuupplýsingum Íslendinga sem er óþarfi. Það er óþarfi að fara þessa leið. Það hafa komið fram tillögur að öðrum leiðum. Þetta frumvarp er ónýtt. Ég vil jafnframt segja að ég var ekki að vísa til nefndarstarfsins. Ég veit að þar hefur farið fram mjög góð vinna. Ég er aftur á móti að segja að nánast enginn hefur verið í þingsalnum til að ræða þetta mál við þá sem hafa áhyggjur af því. Það er dónalegt.

Virðulegi forseti. Ég hnaut í orðræðunni um það að menn höfðu áhyggjur af því að hér væri verið að aflétta bankaleynd. Mig langar að minna þingmenn á að fyrir hrun voru ýmsir aðilar, jafnvel á Alþingi, sem höfðu áhyggjur af stöðu mála, að hér gæti jafnvel orðið hrun. Þá var vísað í orðið bankaleynd. Það var ekki hægt að afla þessara upplýsinga og svo fór sem fór, ekki satt? Allt síðasta kjörtímabil skeggræddum við hér nánast á hverjum einasta degi um það hver væri raunveruleg skuldastaða heimilanna í landinu. Nú er verið að auka heimildir Hagstofunnar. Hún hefur þær að hluta til en þær koma seint og illa. Að sjálfsögðu vill enginn brjóta mannréttindaákvæði í stjórnarskránni og menn reyna af fremsta megni að tryggja að svo verði ekki en þessar upplýsingar eru að sjálfsögðu nauðsynlegar til að við fáum raunverulega stöðu og getum farið í það að leiðrétta skuldir heimilanna. Ég held að formaður Samfylkingarinnar ætti að koma hér upp og svara því hvort hann sé ekki bara  
            

Virðulegi forseti. Ég þakka öllum hv. þingmönnum fyrir að vera mættir í þingsal til þess að tala, að því er virðist, efnislega um frumvarpið. Við erum búin að tala um þessi mál. Það var hérna meira en gott tækifæri til að ræða þau í pontu efnislega en núna þurfum við að gera það hér. Hér var tækifæri til að laga þetta vandamál. Hvað varðar þessa Stasi-aðdróttun ætla ég ekki að taka undir hana, bara svo það sé á hreinu, nema að því leyti að hérna er til staðar freistnivandi. Ef við segjum já við þessu, hvenær segjum við nei? Seðlabankinn, með fullri virðingu fyrir þeirri mjög mikilvægu stofnun, var meðal annars kominn með plan um hvernig hægt er að nota þessi gögn til eftirlits af því að það væri ofboðslega mikilvægt. Og það væri það og það mundi laga fullt af vandamálum ef við einfaldlega notuðum þessi gögn til eftirlits hjá ríkislögreglustjóra og hvar sem er. Þetta kom fram í efnislegu umræðunni sem varð hér.

Virðulegi forseti. Eftir því sem ég best veit, af því að ég hef nokkuð fylgst með þessum umræðum, verður þetta sem hv. þingmaður nefndi áðan ekki leyfilegt, sem betur fer. Ég vil bara taka undir með hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur, ég vil að þingmenn segi eins og er ef þeir virkilega trúa því að við séum að koma einhverju Stasi-fyrirkomulagi af stað. Stasi var leyniþjónusta í alþýðulýðveldi Þýskalands og það var fyrirkomulag þar sem börn voru látin njósna um foreldra sína, nágrannar hver um annan. Þetta voru stórfelld mannréttindabrot með öllu tilheyrandi. 
             Og ef við ætlum að nota - veistu, mér er ekki hlátur í huga, hv. þm. Birgitta Jónsdóttir. 

Hæstv. forseti. Ég kem hérna upp til þess að undirstrika að starfið í nefndinni var mjög gott. Þar var unnið af heilindum og menn lögðu sig alla fram við að reyna að finna lausn á þessu máli, en við teljum í minni hlutanum að við séum ekki búin að ná góðri lausn. Það hefði verið hægt að ná betri lausn og vægari úrræðum í þessum málum. Ég saknaði þess að ekki skyldu koma fleiri hérna upp til þess að ræða þessi mál þegar það var hægt, sérstaklega úr Sjálfstæðisflokknum því að þar er nú mörg mannvitsbrekkan þegar kemur að persónufrelsi og eignarréttarákvæðum og öðru. Reyndar kom Brynjar upp, þar fer mjög vitur maður og hv. þm. Pétur Blöndal. En ég hefði viljað fá að heyra fleiri tjá sig um málið því að hér eru margir mjög góðir og lögfróðir menn sem hefðu getað lagt sitt af mörkum við að reyna að leysa þetta mál.

Heyr, heyr.

Hv. þm. Brynjar Níelsson kom sem varamaður inn í nefndina og það var virkilega gott. Hann er einlægur maður og fór ekki í launkofa með hvað hann hefur mikinn - já, ég ætla ekki að segja meira, ég ætla ekki að búa eitthvað til.  
            

Hæstv. forseti. Hér greiðum við atkvæði um það ákvæði sem er einmitt ætlað að tryggja að upplýsingarnar sem hér mun verða heimilt að fara með til Hagstofunnar, að óheimilt verði að afhenda þær öðrum stjórnvöldum. Ég tel því að allur þingheimur hljóti að geta verið sammála um að hér sé ákvæði sem sameinar okkur öll í þessu máli. Ekki satt?

Hæstv. forseti. Hér greiðum við atkvæði um ákvæði sem varðar þagnarskyldu og er ætlað að tryggja það að þeir starfsmenn Hagstofunnar sem fá þessi gögn til meðferðar séu bundnir ströngum skilyrðum varðandi þagnarskyldu og vísað er til 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki í því sambandi. Ég segi já.

Hæstv. forseti. Hér greiðum við atkvæði um bráðabirgðaákvæðið sjálft sem allt málið í raun og veru snýst um. Hér birtast okkur markmiðin með þessari lagasetningu og umgjörðin og þau skilyrði sem við höfum verið að reyna að smíða í allsherjar- og menntamálanefnd til að koma til móts við þær athugasemdir sem okkur hafa birst í meðförum nefndarinnar. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Ég óskaði eftir því í dag við forseta að þessari atkvæðagreiðslu yrði frestað þar til nú í ljósi þess að það frumvarp sem hér var lagt fram var talsvert efnismeira en við höfðum átt von á. En ég mun greiða atkvæði með þeim afbrigðum að málið verði tekið á dagskrá með þeim skilningi að sjálfsögðu að við áskiljum okkur rétt til að skoða málið vandlega í nefnd. Ég veit að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur skilning á því að þá kunna að verða gerðar einhverjar breytingar á málinu í meðförum þingsins.

Virðulegur forseti. Þegar undirbúningur var fyrir þá örfáu daga sem eftir eru af þessu þingi bar þetta frumvarp á góma. Í því eru nú nokkuð fleiri greinar en um var rætt og einhverjar þeirra þurfa hugsanlega lengri tíma en það sem eftir lifir þessa þings þannig að ég treysti á að við meðferð nefndarinnar verði tekið tillit til þess.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Oddný Harðardóttir, starfandi þingflokksformaður okkar samfylkingarmanna, hefur þegar lýst því yfir að við munum styðja afbrigði við þetta mál. Ég verð þó að segja að það veldur mér vonbrigðum að lagt skuli vera fram þetta umfangsmikið frumvarp. Rætt var um það að í sumar að lagt yrði fram frumvarp sem varðaði dagsetningar, en í því frumvarpi sem við erum að samþykkja afbrigði um er fjallað um 36. gr. sem er um fjárfestingar lífeyrissjóða, verið er að fjalla um hvernig megi auka skilyrði fyrir greiðslu örorkulífeyris. Þetta eru stór mál sem fráleitt er að setja inn í þingið til afgreiðslu á þremur dögum og kemur ekki til. En ég sem samfylkingarkona styð afbrigði við málið að því gefnu að hér eigi eingöngu að fjalla um þær greinar sem lúta að dagsetningum en ekki greinina sem varðar fjárfestingar í lífeyriskerfinu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir að málið hafi komist á dagskrá með afbrigðum, en hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutrygging lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum. Í fyrsta lagi er lagt til í 4., 5., 6., 7. og 10. gr. frumvarpsins að hugtakanotkun um endurskoðun verði færð til samræmis við notkun hugtaka í löggjöf á fjármálamarkaði en þar er hugtakið „innri endurskoðun“ til að mynda notað yfir það sem er nefnt innra eftirlit á nokkrum stöðum í lögum nr. 129/1997. Í öðru lagi eru lagðar til þær breytingar í 2. og 14. gr. frumvarpsins er lúta að starfsendurhæfingu. Annars vegar er lagt til að lífeyrissjóði verði veitt heimild til að skilyrða greiðslu örorkulífeyris við að sjóðfélagi fari í endurhæfingu, enda liggi fyrir álit trúnaðarlæknis sjóðsins. Samsvarandi ákvæði er að finna í lögum nr. 1/1997, um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Lagt er til að öðrum lífeyrissjóðum verði heimilt að byggja á slíkum sjónarmiðum og í því sambandi er sérstaklega litið til laga nr. 60/2012, um atvinnutengda starfsendurhæfingu og starfsemi starfsendurhæfingarsjóða, þar sem meðal annars er mælt fyrir um rétt þeirra sem þiggja örorkulífeyri frá lífeyrissjóðum til starfsendurhæfingar á vegum starfsendurhæfingarsjóða. Hins vegar er lagt til að framlag lífeyrissjóða til starfsendurhæfingar samkvæmt 6. gr. laga nr. 60/2012, um atvinnutengda starfsendurhæfingu og starfsemi starfsendurhæfingarsjóða, verði ekki núvirt við tryggingafræðilega athugun á fjárhag sjóðanna fyrr en niðurstöður þeirrar heildarúttektar á þjónustu sjóðanna sem mælt er fyrir í 2. mgr. bráðabirgðaákvæðis II í lögum nr. 60/2012, um atvinnutengda starfsendurhæfingu og starfsemi starfsendurhæfingarsjóða, liggja fyrir en frestur til að framkvæma úttektina var framlengdur um tvö ár í meðförum Alþingis. Í þriðja lagi eru lagðar til tvær breytingar á ákvæði til bráðabirgða VI í lögunum. Fyrri breytingin er til þess að taka af allan vafa um vægi eldra ákvæðis til bráðabirgða VI með vísan til fimm ára reglunnar í 2. málslið 2. mgr. 39. gr. laganna. Með síðari breytingunni er lagt til að lífeyrissjóði verði heimilt að hafa meira en 10% mun á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga samfellt í sex ár frá og með árinu 2008. Að öðrum kosti þarf stjórn LSR að hækka framlag launagreiðenda fyrir hinn 1. október næstkomandi. Með frestuninni gefst meiri tími til þess að ljúka tillögum um eitt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn sem nefnd stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins hefur unnið að á undanförnum missirum og til að vinna að varanlegri úrlausn á stöðu A-deildar LSR í heildstæðu samhengi við lífeyrisréttindi og kjaramál á vinnumarkaði. Í tengslum við fjárhagsvanda A- og B-deilda LSR hefur verið starfandi starfshópur sem í eiga sæti, auk fulltrúa fjármála- og efnahagsráðherra, fulltrúar BHM, BSRB, KÍ og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Hlutverk starfshópsins er að fara yfir stöðu sjóðanna og koma með tillögur að framtíðarlausn. Starf nefndarinnar og starfshópsins er vel á veg komið. Nokkur atriði eru þó enn óútkljáð og því er lagt til að aðilum verði veittur aukinn frestur til þess að leiða mál þetta til lykta. Í fjórða lagi eru lagðar til tvær breytingar á fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða, í 8. og 13. gr. frumvarpsins. Annars vegar er lagt til að heimildir lífeyrissjóða til að eiga allt að 20% hlutafé í samlagshlutafélögum verði framlengd um eitt ár, þ.e. til 31. desember 2014, til þess að auðvelda lífeyrissjóðunum að standa að slíkum félögum. Hins vegar er lagt til að mælt verði fyrir um að greiði launagreiðandi inn á skuldbindingu sína við lífeyrissjóð sem nýtur bakábyrgðar ríkis eða sveitarfélaga með óskráðum skuldabréfum verði sjóðnum heimilt að eiga slík skuldabréf óháð fjárfestingartakmörkunum 36. gr. laganna. Er breytingunni ætlað að greiða fyrir samningum á milli lífeyrissjóða sem njóta bakábyrgðar ríkis eða sveitarfélaga og launagreiðenda sem tryggðu starfsmenn í sjóðunum og ábyrgjast greiðslur til þeirra úr sjóðunum. Ákvæðið sem hér er lagt til hefur ekki áhrif á stöðu bakábyrgðaraðila. Að auki eru lagðar til í frumvarpinu smávægilegar breytingar sem varða meðal annars reglugerðarheimildir, tilkynningar og fresti. Ég vil segja í tilefni af þeirri umræðu sem hér átti sér stað um atkvæðagreiðslu um það hvort málið mætti koma á dagskrá að ég hef fullan skilning á því að þyki nefndarmönnum í efnahags- og viðskiptanefnd, sem ég legg til að málinu verði vísað til, á þessum stutta stubbi, sem við erum hér á í septembermánuði undir lok þings, sem uppi séu of mörg álitamál í þessu máli til að það fáist afgreitt í heild sinni geri ég að sjálfsögðu engar athugasemdir við það, enda augljóst að mál þetta er lagt fram þegar einungis lifa örfáir dagar eftir af þinginu. Mér þykir hins vegar mikilvægt að vekja athygli á því að það skiptir verulega miklu máli að þau atriði sem þó getur tekist sátt um fáist afgreidd. Þar nefni ég í fyrsta lagi framlengingu á heimild til að hafa meira en 10% mun á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga sem ég hef áður rakið. Ég get einnig sagt fyrir mitt leyti að ég hlýt að líta svo á að aðrar breytingar sem ef til vill mætti kalla tæknilegar, eins og breytt hugtakanotkun sem er eins konar lagahreinsun og samræmingarverk, ættu ekki að vefjast mjög fyrir mönnum enda komu ekki fram nein ný sjónarmið um þau atriði. Ég tel að í öðrum atriðum sé, hvað sem líður endanlegri afgreiðslu frumvarpsins eins og það er hér lagt fyrir, mikilvægt að málið hafi þá komið fram og þessar fyrirætlanir orðnar ljósar þinginu og þeim sem málið varðar. Það mun þá, ef til þess kemur, væntanlega greiða fyrir skjótri afgreiðslu málsins á síðari stigum ef það verður þá aftur lagt fram. Mér finnst ástæða til að ítreka að það hefur verið ágætur gangur í þeirri vinnu að finna betra framtíðarfyrirkomulag á lífeyrissjóðakerfinu. Þess vegna legg ég afar mikla áherslu á að því starfi verið gefinn tími og svigrúm til að útkljá það sem út af stendur. Hér er ekki um lítið mál að ræða fyrir ríkissjóð og alla sem að málinu koma til lengri tíma litið. Þetta skiptir einnig máli í tengslum við kjaraviðræðurnar fram undan. Þess vegna mætti með réttu kalla það meginefni frumvarpsins að gera þá breytingu. Ég vil síðan segja um þá heimild lífeyrissjóða að fara með allt að 20% hlutafé í samlagshlutafélögum að þar tel ég að sú tímabundna heimild sem veitt var fyrir fáum árum, í kjölfar hrunsins, hafi átt að koma til endurskoðunar á þessum tíma með hliðsjón af ástandinu á mörkuðum og möguleikum lífeyrissjóðanna til að draga á þessum tímapunkti aftur úr hlutdeild sinni í samlagsfélögum. Ég met stöðuna þannig eins og sakir standa að nauðsynlegt sé að framlengja þessa heimild. Auðvitað getur nefndin tekið það til sérstakrar skoðunar en með því að láta heimildarákvæðið falla aftur í fyrri prósentutölu tel ég að það væri þrengt að lífeyrissjóðunum varðandi fjárfestingarheimildir þeirra sem þó eru hvergi nærri fullnægjandi eins og fjárfestingarumhverfið er á Íslandi í dag. Virðulegi forseti. Ég ítreka að ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og sérstaklega fyrir að hann skyldi fara yfir þau atriði sem hann telur mikilvægt að ljúka. Ég hef fullan skilning á að þörf sé fyrir þetta. Þetta hefur verið gert hér áður. Þetta er eitt af því sem við þekkjum eftir hrun, endurtekið efni. Það er mikil vinna fram undan í lífeyriskerfinu okkar eins og hæstv. ráðherra vísaði í. Miklir hagsmunir eru undir og mikilvægt að við á Alþingi Íslendinga reynum eins og hægt er að vinna saman að því að koma sameiginlega á þeim kerfisbreytingum sem þarf að koma á koppinn og í sátt því að þetta er lífeyriskerfið okkar allra. Eins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra benti á eru líka í húfi mikilvægir hagsmunir fyrir ríkissjóð. Ég er með eina spurningu til hæstv. ráðherra. Hún varðar breytingu á 36. gr. þar sem fjallað er um fjárfestingar lífeyrissjóðanna. Litlar breytingar á henni geta haft ófyrirséðar afleiðingar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þær breytingar sem eru gerðar á þessu séu ekki gerðar á tveim, þrem dögum heldur sendar út til umsagnar og nefnd eða nefndir þingsins fái tækifæri til að ræða það almennilega. Varðar það jafnt fjárlaganefnd sem efnahags- og viðskiptanefnd og ég spyr hann því hvort hann sé ekki sammála mér um að það væri óþarfi að vera að gera breytingar sem vörðuðu þá grein. Kannski er erfitt fyrir hann að svara núna af því að þetta eru margar greinar 

Ég þakka hv. þingmanni ábendingarnar. Varðandi þá athugasemd sem hér kemur fram tel ég að breytingarnar sem nú er mælt fyrir séu ágætlega útskýrðar í greinargerð með frumvarpinu og þær verði að teljast mjög afdrifalitlar fyrir fjárfestingarstefnuna. Það hefur verið gert ráð fyrir því, eins og segir í greinargerð um 9. og 10. gr., að Fjármálaeftirlitið setji reglur um form og efni fjárfestingarstefnu og hvernig henni skuli skilað til eftirlitsins og svo hins vegar um form og efni skýrslna um úttekt á eignasöfnum. Ráðherra hefur fjallað um þessi atriði í reglugerð sem sett var með stoð í 56. gr. laganna og þannig er byggt á því hér að ákvæði þeirrar reglugerðar hafi leyst fyrrnefndu reglurnar af hólmi. Það er meðal annars með þeirri skýringu sem þessi breyting er lögð til. Ég get hins vegar tekið undir það almennt um fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða að breytingar á henni þurfa að eiga sér eðlilegan aðdraganda. Í því sambandi vil ég taka það upp í þessari umræðu að ég tel að við þurfum að ræða það hvort opna eigi fyrir frekari fjárfestingar lífeyrissjóða en kveðið er nú þegar á um í lögunum, t.d. um heimildir lífeyrissjóða til að fjárfesta í fyrirtækjum sem til framtíðar eru líkleg til að vaxa mest og við mundum kalla nýsköpunar- eða sprotafyrirtæki. Þar vantar mjög sárlega fjárfestingu eins og sakir standa á sama tíma og lífeyrissjóðirnir hafa mjög mikla fjárfestingargetu.

Herra forseti. Ég þakka svarið. Hæstv. ráðherra vísaði í 9. og 10. gr. Ég var líka að hugsa um 8. gr. sem varðar heimild launagreiðanda til að greiða inn á skuldbindingu sína við lífeyrissjóð með skuldabréfi óháð takmörkunum greinarinnar. Ég man það svo ágætlega að þegar nefndin sem fór yfir starfsemi lífeyrissjóðanna skilaði sinni fjögurra binda skýrslu ræddi formaður nefndarinnar sérstaklega um að fara fyrst yfir 36. gr., fjárfestingargreinina, aðalgreinina hvað það varðar, og það þyrfti að gera af mikilli varkárni. Ég veit að við erum með kerfi í höndunum sem er gríðarlega stórt, sterkt og jákvætt fyrir íslenskt efnahagslíf en inni í því eru líka miklar skuldbindingar, skuldbindingar ríkisins, og ýmis vandkvæði og vandræði auk þess sem sætta þarf mismunandi hópa. Þess vegna segi ég það fyrir mig sem þingmann að mín skoðun er að það sé mjög óráðlegt að fara inn í þessa grein á þessum tímapunkti án þess að það sé gert í stærra samhengi. Lífeyrissjóðirnir, eins og hæstv. ráðherra bendir á, búa við erfitt fjárfestingarumhverfi í þeim höftum sem við erum með og eru með gríðarlega fjármuni sem þeir þurfa að koma í ávöxtun. Það þarf að sjálfsögðu að huga að þessu umhverfi þeirra en ég tel að við eigum að gefa okkur örlítið lengri tíma í þá vinnu en þrjá daga.

Virðulegi forseti. Ég geri ekki athugasemdir við það atriði á borði fjárfestingarstefnunnar að geta kallað á meiri vinnu en tími gefst til að setja í þetta mál á þessu þingi. Ef til þess kemur vænti ég þess einfaldlega að nefndin geri breytingar á frumvarpinu. Það verður að ráðast af því hvernig verkinu vindur fram í nefndinni. Sumar breytingarnar sem lagðar eru til í þessu frumvarpi eru minni háttar. Það sem snertir fjárfestingarstefnuna getur eftir atvikum kallað á umsagnir og fyrir umsagnir þarf að gefa einhvern lágmarksfrest. Eins og ég tók fram í framsögu minni hef ég fullan skilning á því ef slíkt kemur upp á.

Herra forseti. Varðandi frumvarpið þá er það, eins og hér hefur komið fram, svona bland í poka, tæknilegar lagfæringar, sumar hverjar sjálfsagðar eins og að færa ákvæði lífeyrissjóðslaganna um hvernig fjallað er um endurskoðun til samræmis við gildandi lög önnur sem það mál varða, lög um endurskoðendur, ársreikninga og bókhald og hvað það nú er þar sem nýlegt orðalag er komið til sögunnar eftir heildarendurskoðun á þeim lagabálki sem loksins hafðist í gegn hér undir lok síðasta kjörtímabils eftir margar atrennur. Að sjálfsögðu er eðlilegt að löggjöfin sé í samræmi að þessu leyti. Að miklu leyti er frumvarpið slíkar tæknilegar uppfærslur eða lagfæringar og jafnvel þó að skammur tími sé til stefnu þá ætla ég ekki að fara að setja hornin í það að frumvarpið verði afgreitt ef allir eru sammála um það. Ég ætla að vona að þau örlög eigi ekki eftir að verða mín að ég gerist talsmaður þess eða liðsmaður að drepa mál bara til að drepa þau. Það var nóg gert af því á síðasta kjörtímabili. Ég ætla að vona að ég rati aldrei í þá ógæfu að leggjast í það eyðileggingarstarf sem þá var unnið. Ég fyrir mitt leyti er tilbúinn til að skoða meira og minna öll efnisatriði frumvarpsins og tel mig í sjálfu sér geta tekið afstöðu til þess á tiltölulega stuttum tíma hvort þau megi ekki hljóta þá afgreiðslu nú úr því að frumvarpið er fram komið. En ég hef líka fullan skilning á því að þingmenn vilji fara betur ofan í einstök atriði. Menn vilja stíga varlega til jarðar varðandi ýmsa hluti, eins og allt sem viðkemur fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðanna og fyrir því eru gild rök. Aðrir hafa nefnt breytingar sem tengjast starfsendurskoðun eða rétti lífeyrissjóða til að skilyrða greiðslu örorkulífeyris við það að sjóðfélagi fari í endurhæfingu enda liggi álit trúnaðarlæknis lífeyrissjóðs fyrir og allt það. Þar er reyndar líka um samræmingaratriði að ræða, ef ég veit rétt, þar sem sumir lífeyrissjóðir í landinu hafa slíkar heimildir í lögum. En aðalefni frumvarpsins er auðvitað framlenging ákvæðis til bráðabirgða 6 í gildandi lögum um að bæta einu ári við þar sem lífeyrissjóðunum er heimilt að gera upp með meira en 10% halla eða skekkju milli skuldbindinga og eigna. Það kemur mér sannarlega ekki á óvart, hæstv. núverandi fjármálaráðherra er í kunnuglegum sporum að leggja til að við fleytum þessu um eitt ár enn með þeim hætti. Ég er sammála því að það beri að gera, sérstaklega í ljósi þess og í voninni um að það dugi þá, þ.e. ég held að æskilegt sé að hafa þrýsting á um að menn reyni til þrautar að ná utan um þau stóru lífeyrissjóðamál sem hér hefur aðeins verið tæpt á, og er nú ekki lítið undir. Ánægjulegt er að heyra að framvinda hafi verið í þeim efnum að undanförnu eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra. Það er satt best að segja eitt af hinum stærri málum sem varðar umhverfi á vinnumarkaði og stöðu fólks í kjaralegu tilliti og varðandi undirbúning undir efri árin að við komumst til lands með það risavaxna verkefni, að ná utan um samræmingu ávinnslu lífeyrisréttindanna, helst þannig að þau verði sem einsleitust yfir allan vinnumarkaðinn og það dragi úr þeim skýra mun sem hefur verið á stöðu opinbera lífeyrissjóðakerfisins og almenna lífeyrissjóðakerfisins. Svo lengi sem sá munur er við lýði verður þetta jarðsprengjusvæði. Í raun og veru er best að segja hlutina heiðarlega og eins og þeir eru, herra forseti. Við erum búin að sitja ofan á þessu pottloki undanfarin ár. Það kraumar undir og stundum hefur legið við að lokið springi af pottinum. Þetta kemur reglubundið upp í tengslum við kjaraviðræður og hefur ítrekað minnt á sig þegar ýmsar breytingar, hvort sem það er í almannatryggingakerfinu eða skattalegu tilliti sem hafa inngrip inn í þetta samhengi, koma upp og gjarnan þá þannig að talsmenn almenna vinnumarkaðarins gera mikið mál úr þeim skýra mun sem er á hinni opinberu ábyrgð á lífeyrisréttindunum í opinbera kerfinu. Þetta hefur komið upp í sambandi við þátttöku lífeyrissjóðanna í einhverjum samfélagslegum verkefnum og þá segja menn sem svo að það sé einfalt fyrir opinbera lífeyrissjóðakerfið að ákveða eitthvað slíkt vegna þess að það sé þá bara viðbótarávísun á ríki og sveitarfélög en það geti þýtt skerðingu réttinda hjá lífeyrissjóðum án slíkra ábyrgða sem eiga forsvarslaust að standa undir sér sjálfir. Nú er það auðvitað þannig að nýrri hluti hins opinbera lífeyrissjóðakerfis á að gera það. Menn mega ekki hörfa frá þeirri víglínu að A-deild LSR á náttúrlega að standa undir sér sjálf. Það er uppgjörið á fortíðarvandanum í B-deildinni sem er hins vegar klárlega stóra framtíðarviðfangsefnið og skuldbindingin sem þar bíður. Varðandi fjárfestingarheimildirnar þá togast í manni á köflum tvö sjónarmið. Annars vegar er ég sammála því að farið sé yfir það hvaða mögulegar breytingar og eftir atvikum rýmkanir eru skynsamlegar og þó ábyrgar til að auðvelda lífeyrissjóðunum að fjárfesta fé sitt við þær þröngu aðstæður sem þeir búa við, en um leið vilja menn fara varlega og ekki ganga of langt í burtu frá því að tryggja örugga ávöxtun og áhættudreifingu o.s.frv. Ég hygg að þessi framlenging sé eðlileg. Það væri eiginlega alveg þvert á allar aðstæður að draga núna úr heimild lífeyrissjóðanna að þessu leyti að geta átt í sameignarfélögum eða hvað það nú er. Eins hefur sú hugmynd verið uppi um að rýmka rétt þeirra til að eiga í óskráðum bréfum á hliðarmarkaðnum eða hvernig það nú væri. Varðandi það að lífeyrissjóðunum sé heimilt að taka við greiðslu skuldabréfa frá aðilum sem greiða vegna starfsmanna sinna inn í lífeyrissjóði ríkis og sveitarfélaga og inn á framtíðarskuldbindingar þar sem þeir eru þá ábyrgir fyrir sem launagreiðendur - það eru væntanlega ýmsir látnir taka lífeyrisskuldbindingar sínar þegar þær breytingar urðu - þá lítur það mjög sakleysislega út en maður vildi gjarnan vita hvert umfangið yrði á slíku. Yrði það til þess að staða þeirra sjóða sem þannig væru settir yrði umtalsvert frábrugðin hinum sem ekki tækju slíkar skuldabréfainngreiðslur? Nokkur slík álitamál geta komið upp þegar betur er að gáð í sambandi við þetta en að sjálfsögðu má fara betur yfir það í nefnd. Og í ljósi þess að ég hef aðstöðu til þess að spyrjast fyrir um slíkt eða kafa ofan í það þar skal ég ekki þreyta menn með frekari ræðuhöldum um það. Herra forseti. Við fljótlega skoðun á málinu er ég á því að það sé að uppistöðu til engin ástæða til að láta það vefjast mikið fyrir sér. Þetta eru að langmestu leyti tæknilegar og minni háttar lagfæringar. Það er augljóst að brýnt er að afgreiða meginefni frumvarpsins. Ég geri ráð fyrir að þó að að sjálfsögðu sé framlenging ákvæðisins á grundvelli áramóta, þá þykist ég vita að vandinn sé staða stjórna lífeyrissjóðanna núna á haustmánuðum, sem yrðu að óbreyttum lögum að fara í það að gera tillögur um hækkuð iðgjöld nema búið sé að breyta lögunum eða skapa nýjan lagagrundvöll fyrir því að framlengja þetta um meira en 10% halla ákvæði.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Ég sá það í fyrsta skipti þegar því var dreift í þingflokknum. Ég er þó eini tryggingafræðingurinn á þinginu og hef ekkert verið hafður í ráðum með það, en það skiptir kannski ekki máli. Talað hefur verið um að laga þurfi stöðu sjóðanna áður en farið verður út í sameiningu allra lífeyrissjóða og þeir fái sameiginleg réttindi. Það er mjög verðugt verkefni. Það er í bráðabirgðaákvæði sem við erum að tala um að framlengja. Það gerir hins vegar að verkum að við sjáum ekki hinn raunverulega vanda sem er til staðar og hverfur ekkert við þetta frumvarp. Það verður áfram nákvæmlega sami vandinn í A-deild LSR, sem er 61 milljarður. Sú deild átti að standa undir sér, herra forseti, alla tíð en hefur ekki gert það. Það vantar 61 milljarð þar inn. Ég hefði talið eðlilegt að sýna þann 61 milljarð þegar ný ríkisstjórn tæki við þeirri stöðu sem fyrri ríkisstjórn skildi eftir. Þá finnst mér rétt að sýna þær skuldbindingar sem hafa safnast upp og ekki bara hjá þeirri ríkisstjórn heldur ríkisstjórninni þar á undan. Það er dálítið hættulegt að sýna ekki stöðuna. En varðandi sameiginleg réttindi allra landsmanna má segja að þrjú meginkerfi séu í gangi á Íslandi. Bestu lífeyrisréttindin eru í B-deild LSR sem var skilin eftir þegar lífeyriskerfi opinberra starfsmanna var stokkað upp 1997. Inn í þá deild borga enn þá 4.300 manns, enn eru 4.300 opinberir starfsmenn sem borga þangað inn og auka réttindin sem eru ein þau bestu og afskaplega dýr fyrir ríkissjóð. Þeir borga ekki nema 4% sjálfir, ríkissjóður 6% og skuldbindingin er gífurleg. Hún er 400–500 milljarðar eftir því hvernig allar undirstofnanirnar eru flokkaðar. Þetta hefur ekki verið fært á fjárlög. Ég hefði viljað sjá það fyrr en seinna að þetta yrði fært á fjárlög nema það standi ekki til að standa við kjarasamninga við opinbera starfsmenn. Þetta byggir á kjarasamningum. Ég hefði talið að það gæti komið inn í umræðuna um sameiginleg réttindi allra opinberra starfsmanna að þessi skuldbinding hefur ekkert verið sett í fjárlög og fjármálaráðherra framtíðarinnar getur bara neitað að borga þetta því að hann eigi ekki pening og þá er engin ríkisábyrgð á því. Ég veit ekki hvernig það fer. Þetta er B-deildin, það fyrsta. Hún er vissulega deyjandi, þeim fækkar stöðugt sem þangað greiða en þeir eru enn þá 4.300 og tugur þúsunda tekur lífeyri. Síðan er það A-deildin sem var stofnuð 1997 og átti að standa undir sér, tók alla nýja opinbera starfsmenn inn og þá sem völdu þá deild. Þar hefur hlaðist upp skuldbinding upp á 61 milljarð, þ.e. um síðustu áramót, þrátt fyrir að í lögunum stóð lengi vel að stjórn sjóðsins bæri að leggja til hækkun á iðgjaldi. Iðgjaldið þarf sennilega að vera 19,5% til að standa undir skuldbindingum sjóðsins til langframa í stað þess að í hefðbundnum sjóðum er iðgjaldið 12%, þar af eru 7,5% af launum opinberra starfsmanna. Ég hef sem sagt lagt það til og legg það til hérna að laun allra opinberra starfsmanna verði hækkuð um þessi 7,5% og iðgjaldið verði hækkað upp í 19,5% og ríkissjóður borgi 8% en starfsmaðurinn borgi rest. Við það að hækka launin um 7,5% og láta menn borga þessi 7,5% beint þá gerist ekki neitt vegna þess að þetta er hvort sem er skattfrjálst fyrir báða aðila en þá kemur í ljós hvers virði lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna eru. Þá sést hvaða laun þeir eru raunverulega með. Þeir eru nefnilega með hærri laun en sýnist á pappírnum vegna þessara góðu lífeyrisréttinda sem ekki hefur verið tekið á. Svo ég tali um þessa þrískiptingu lífeyrismarkaðarins eða hvað á að kalla þetta þá eru náttúrlega allir hinir sem ekki eru opinberir starfsmenn og margir opinberir starfsmenn líka sem eru í almennu sjóðunum. Þar er iðgjaldið 12% og á að svara til réttindanna sem eru sem því nemur lægri. Þetta er vandinn við það að samræma kerfið. Það getur verið að A-deildin sé með of góð réttindi til að almenni markaðurinn geti staðið undir því því að það þýðir annaðhvort hækkun iðgjalda, lækkun lífeyrisréttinda eða hækkun ellilífeyrisaldurs sem menn hafa reyndar verið að tala um og gæti verið hluti af þeim pakka að samræma lífeyrisréttindin en þá þarf að hækka lífeyrisaldurinn töluvert mikið, upp í 70 ár og jafnvel 75 ár, til að ná því jafnvægi. Ég held að það sé ráð að taka á þessu. Það sem ruglar þetta dæmi allt saman er að inni í lífeyrissjóðunum hleðst núna gervieign. Ég held því fram að á hlutabréfamarkaði á Íslandi sé ákveðin bóla í gangi vegna þess að lífeyrissjóðirnir geti ekki fjárfest annars staðar, nema hjá ríkinu í spariskírteinum og húsnæðisbréfum. Lífeyrissjóðirnir eru með yfir 100 milljarða á ári til ráðstöfunar sem þeir verða að ráðstafa einhvern veginn. Raunvextir á skuldabréfamarkaði hafa lækkað - hækkuðu reyndar eilítið núna en voru 2,6% síðast þegar ég leit á þá og langt undir því 3,5% ávöxtunarviðmiði sem útreikningar lífeyrissjóðanna ganga út frá, sem þýðir að staða þeirra versnar sífellt meðan staðan er þessi. Þetta tengist því að gífurlegar krónueignir erlendra kröfuhafa eru í gangi í þjóðfélaginu sem keppa við lífeyrissjóðina um ávöxtun. Það er því margt sem er bjagað í lífeyrissjóðunum og ég held að rétt sé að ræða það beint út. Í 8. gr. er talað um að ríki eða sveitarfélög, aðallega sveitarfélög, geti gefið út skuldabréf sem ekki eru skráð á skipulegum markaði og heimilt sé að taka við þeim. Þá vil ég benda á að ábyrgð sveitarfélaga er mjög skrýtin, hún er nánast engin. Sveitarfélag hefur ákveðnar skuldbindingar. Það er ekki hægt að bjóða upp eignir þess og ef sveitarfélagið getur ekki greitt og það gerðist með Hofsós á sínum tíma þá bara verður kröfuhafinn, í þessu tilfelli lífeyrissjóðurinn, að bíða þolinmóður þar til sveitarfélagið getur einhvern tíma borgað. Ég sé ekki almennilega hvað þetta þýðir eiginlega og ég mun spyrjast fyrir um það í nefndinni, sveitarfélag sem borgar hvort sem er ekki og skuldar. Það er líka krafa á sveitarfélagið en það er skammtímaskuld. Það er spurning hvort eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga líti á svona skuldabréf sem einhvers konar lausn á þeim vanda. Það er mjög varasamt að leyfa sveitarfélögum að skulda vegna þess að það er í raun og veru engin ábyrgð á þeim skuldbindingum, ekki ríkisábyrgð og ekki sveitarfélagsins nema það geti borgað. Svo getur það náttúrlega gerst að allir íbúarnir flytji burt eða meginhlutinn eða stórfyrirtæki eða eitthvað slíkt og þá er enginn til að borga. Þá er spurning hver sé réttarstaða lífeyrisþegans sem á kröfu sem byggir á svona skuldabréfi. Ég vil því skoða þetta mjög nákvæmlega. Það sem skiptir kannski mestu í þessu frumvarpi, sem lætur lítið yfir sér, er að ákvæði um að taka á vanda lífeyrissjóðanna, þ.e. aðallega A-deildinni, er frestað. Ég hefði notað tækifærið, verandi hæstv. ný ríkisstjórn, og sýnt allar skuldbindingar sem menn eru að taka yfir, bara sýnt að þær eru þarna. Þær eru ekki að fara neitt og þær fara ekki með þessu frumvarpi, þær eru bara ekki sýndar. Það finnst mér vera svo alvarlegt mál að ég á erfitt með að styðja þetta frumvarp. Ég vil sýna skuldbindingarnar. Ég vil sýna skattgreiðendum, ég vil sýna börnunum okkar og ég vil sýna öllum hvað íslenska þjóðin skuldar í framtíðarskuldbindingum. Hér er verið að hopa frá því að sýna þær skuldbindingar. Þetta eru mínar hugleiðingar með þessu frumvarpi. Ég á sæti í þeirri hv. nefnd sem fær þetta til umfjöllunar og mun þar spyrja þeirra spurninga sem ég þarf og fæ kannski þau svör að ég geti vel við unað og greitt þessu atkvæði.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og þær góðu undirtektir sem mikilvægustu liðir frumvarpsins hafa fengið hér. Ég vænti þess að málið komi aftur hingað og hljóti afgreiðslu á þinginu vegna þess sem mest ríður á að verði klárað. Ég vonast síðan til þess að allir þættir verði skoðaðir vandlega í nefndinni og hef, eins og áður hefur komið fram, skilning á því að ef nefndin telur að frekari tíma þurfi til að afgreiða einstaka þætti. Þá kemur málið bara aftur fram síðar á nýju þingi að teknu tilliti til þeirra athugasemda sem þar koma fram.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um bráðaaðgerðir til að efla leigumarkað á Íslandi, sem ég flyt ásamt öðrum þingmönnum Samfylkingarinnar. Eins og kunnugt er stendur nú yfir og hefur lengi staðið yfir endurskoðun á húsnæðisstefnu stjórnvalda. Hún heldur áfram núna undir forustu nýs félags- og húsnæðismálaráðherra sem hefur tilkynnt að byggt verði á þeirri vinnu sem unnin hefur verið á undanförnum missirum. Það er þakkarvert. Engu að síður er það ástand sem nú er komið upp á leigumarkaði með þeim hætti að ekki verður horft fram hjá því hversu alvarlegt og brýnt það er að grípa til sérstakra aðgerða vegna þess án tafar. Því leggjum við fram þessar tillögur sem eru í samræmi við þær meginlínur um endurskoðun húsnæðisstefnunnar sem unnið hefur verið eftir hingað til. Ég ætla að fara yfir þær tillögur sem eru greindar í þingsályktunartillögunni í þeirri röð sem þær eru settar fram. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að sem fyrst verði lagt fram á Alþingi frumvarp um húsnæðisbætur sem taki mið af fjölskyldustærð og tekjum og tryggi sambærilegan stuðning við leigjendur og eigendur húsnæðis. Sú stefna hefur verið mörkuð að nýjar húsnæðisbætur taki við af vaxtabótum og húsaleigubótum og var fyrsta skrefið í þá átt stigið um síðustu áramót með stórfelldri hækkun húsaleigubóta. Það er jafnframt ljóst að það er stefna Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem við tókum undir í ríkisstjórn á síðasta kjörtímabili, að flytja beri byrðar vegna almennra húsaleigubóta frá sveitarfélögum og yfir til ríkisins. Sú staðreynd að sveitarfélög bera í dag kostnað vegna almennra húsaleigubóta, sem áætlaður er á þessu ári rúmlega 1,5 milljarðar, veldur því að það þarf ansi hugrakka sveitarstjórnarmenn til þess að úthluta lóðum til leiguhúsnæðis þegar þeir vita að með því kalla þeir viðbótarútgjöld yfir viðkomandi sveitarfélag. Það er sér í lagi hættulegt þegar sveitarfélög bera engan kostnað af vaxtabótum. Það er því mjög mikilvægt að það sé sama fjármögnunarkerfið fyrir húsaleigubætur og vaxtabætur því að annars er það þannig að það er erfitt fyrir sveitarstjórnarmenn að réttlæta það yfirhöfuð, sérstaklega núna þegar mörg sveitarfélög eru í erfiðu rekstrarumhverfi, að úthluta lóðum til leigufélaga ef þau baka sér þar með viðvarandi útgjöld til langframa. Það er til grunnur að þessu kerfi. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það gerist vegna þess að það er forsenda allra annarra aðgerða. Það er forsenda þess að leigufélög geti starfað með fullnægjandi hætti og rekstrarumhverfi þeirra verði fullnægjandi og, eins og ég segi, dregur úr aðstöðumuninum að öllu leyti milli leigjenda og eigenda húsnæðis. Í annan stað leggjum við til að ríkisstjórnin gangist fyrir samkomulagi við sveitarfélögin og aðila vinnumarkaðarins um veitingu stofnstyrkja til leigufélaga sem skuldbinda sig til langtímarekstrar á leiguhúsnæði. Við gerum ráð fyrir því að stofnstyrkirnir geti numið allt að 20% af byggingarkostnaði nýrra leiguíbúða, að unnt verði að veita fyrirgreiðslu í formi lóða á kostnaðarverði eða annarrar eftirgjafar opinberra gjalda og að slíkt teljist þá sem hluti af stofnstyrk. Við gerum ráð fyrir því að leigufélög sem mundu njóta slíkra stofnstyrkja væru háð ýmsum skilmálum. Til dæmis yrði bannað að selja íbúðir úr félögunum og jafnframt skuldbyndu félögin sig til að standa í langtímaútleigu og gera leigusamning til einhverra ára. Það hefur auðvitað verið rætt mikið og kom fram í máli hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra fyrr í dag í sérstakri umræðu um leigumarkaðinn að hugmyndir ríkisstjórnarinnar núna lytu að því að ívilna sérstaklega leigufélögum sem rekin eru án hagnaðarsjónarmiða. Það er vissulega gott og gilt, þau eru mörg til og er mikilvægt að styðja við þau, en það er auðvitað líka mikilvægt að finna umgjörð fyrir leigufélög sem rekin eru í hagnaðarskyni og þá þannig að það væri samt ekki hægt að ganga í opinbera sjóði og hagnast með óeðlilegum hætti. Ef lífeyrissjóðir eiga að geta rekið leigufélög verður að vera hægt að reka þau með hagnaðarsjónarmiði því að þeir geta ekki rekið leigufélögin nema að taka út úr þeim einhvern hagnað. En ég held að þeir ættu til dæmis að vera algjörlega til viðræðu um að á móti kæmi að þeir mundu þá gera leigusamninga til margra ára. Þeir mundu setja hámark á þann hagnað sem þeir gætu tekið út og svo framvegis. Þetta er allt umgjörð sem þarf að útfæra og er mjög mikilvægt að það verði gert sem allra fyrst. Ég sé fyrir mér að um leið og sveitarfélögin losna við reikning upp á 1,5 milljarða vegna almennra húsaleigubóta skapist svigrúm hjá þeim til annarra aðgerða í húsnæðismálum. Þá er eðlilegt að þau nýti það svigrúm að minnsta kosti að hluta til til stofnstyrkja af þessum toga. Það er líka eðlilegt að ef leigufélög sem njóta svona stofnstyrkja væru síðan leyst upp mundu opinberir aðilar fá til baka það sem þeir hefðu lagt í þessi félög. Það er auðvitað ófært að hafa umgjörðina um leigufélög með þeim hætti sem var á árunum fyrir hrun þar sem menn gátu í sjálfu sér fengið lán út á leigufélag og svo gátu þeir bara ákveðið að selja íbúðirnar á síðari stigum þegar hagur markaðarins vænkaðist. Það skapar ekki öryggi á leigumarkaði, það skapar ekki tryggingu fyrir það að fólk geti búið í leiguhúsnæði til langframa. Þess vegna held ég að þessi umgjörð muni skipta mjög miklu og að sveitarfélögin verði að koma þarna að með ríkum hætti. Úti á landi þurfa þau líka að koma að. Ég er búinn að vera á ferð um landið síðustu vikur og um allt norðanvert Snæfellsnes og alla sunnanverða Vestfirði er sama sagan, það er ekkert húsnæði í boði. Þar er vandamál að fá kennara, þar er vandamál að fá starfsfólk í fyrirtæki sem eru að hasla sér völl vegna þess að það er ekkert húsnæði sem hægt er að bjóða fólki til að taka á leigu. Einstaka íbúðir koma á sölu en það er líka orðið þannig að verð þeirra fer hækkandi, jafnvel svo mjög að Íbúðalánasjóður efast um að um raunveruleg viðskipti sé að ræða vegna þess að það er uppgangur í mörgum af þessum sveitarfélögum. Þarna sjáum við í hnotskurn vandamál sem ríkið og sveitarfélögin verða að koma saman að því að leysa. Ríkið og sveitarfélögin verða að stuðla að því saman að til sé einhver lágmarksstokkur af leiguhúsnæði í litlum sveitarfélögum úti um land þannig að þau geti nýtt sér tækifærið þegar ný tækifæri myndast í atvinnulífi og geti raunverulega fengið nýtt starfsfólk á staðinn. Í þriðja lagi gerum við ráð fyrir að fjármála- og efnahagsráðherra bjóði ónýttar lóðir ríkisins fram til byggingar leiguíbúða til leigufélaga sem sett verði á fót. Mikil vinna hefur verið í gangi á vegum borgaryfirvalda í Reykjavík við að flokka lóðir ríkisins í Reykjavík og koma með óskalista um þær lóðir sem menn telja að hægt sé að byggja á. Því til viðbótar á ríkið margar vannýttar lóðir í Reykjavík. Til dæmis er lóðin við útvarpshúsið ekki nýtt nema að hluta. Það er stór spurning hvort ekki megi nýta hana betur, hvort ekki megi byggja þar við hliðina. Svona mætti lengi telja. Við þurfum að hafa augum opin fyrir þéttingu byggðar. Ríkið mundi leggja fram lóðir sínar á kostnaðarverði inn í svona leigufélög. Það er þá einfaldlega kvöð á húsnæðinu, ekki er hægt að selja húsnæðið út úr félögunum nema að gjalda ríkinu markaðsverð á lóðunum. Ríkið væri í sjálfu sér að eignast hlutdeild í verkefninu með því að leggja lóðirnar fram. Í fjórða lagi gerum við ráð fyrir að félagsmálaráðherra setji Íbúðalánasjóði skilyrði um að sjóðnum verði gert að koma íbúðum í útleigu eða selja þær til leigufélaga svo fljótt sem verða má eftir að sjóðurinn eignast þær. Það er auðvitað búið að gera mikið í því á síðustu missirum, búið er að stofna leigufélag á vegum Íbúðalánasjóðs sem hefur núna á sjötta hundruð íbúða sem metnar voru sem líklegustu íbúðirnar til þess að fara beint í útleigu. Engu að síður er það þannig að hvar sem maður kemur á landinu kvarta menn yfir að þar séu íbúðir Íbúðalánasjóðs ónýttar og það er einfaldlega ekkert hægt að skella skollaeyrum við því. Það er auðvitað stórskrýtið að hitta fólk í Grundarfirði þar sem einn maður hrósar happi yfir því að hafa unnið í lotteríi um eina íbúð Íbúðalánasjóðs þegar það eru margar íbúðir til viðbótar sem ekki voru settar á markaðinn. Mikil eftirspurn var eftir þessari einu íbúð sem boðin var til útleigu. Hvað með hina sem voru ekki svo heppnir að vinna í lotteríinu en þurfa á húsnæði að halda á staðnum? Það er því mjög mikilvægt að setja enn strangari tímamörk í þessu efni og ég held að við verðum að ýta á það að sjóðurinn horfist í augu við óhjákvæmilegt tap ef það er fyrir hendi þannig að menn haldi ekki eignum að óþörfu og að sjóðurinn geti þá komið eignum til leigufélags í eigu lífeyrissjóðanna eða eitthvað slíkt sem gæti gert upp það húsnæði sem þarf að gera íbúðarhæft. Mér skilst að eitthvað af því húsnæði sem ekki hefur verið sett í leigufélagið sé ekki íbúðarhæft. Það þarf þá bara að klára það og koma því í útleigu. Í fimmta lagi gerum við að tillögu að umhverfis- og auðlindaráðherra gangist fyrir endurmati á byggingarreglugerð til að greiða fyrir byggingum minni íbúða til leigu. Fram kom hjá hæstv. félagsmálaráðherra í dag að sú vinna er þegar hafin í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu. Það er þakkarvert og ég fagna því sérstaklega. Nýbyggingarreglugerð var sett á síðasta vetri og höfðum við mörg grunsemdir um að þar væri verið að ganga of langt í að þrengja að byggingu lítilla íbúða. Nú heyri ég frá sérfræðingum að svo sé raunverulega. Arkitekt hafði samband við mig í gær og sagði að illmögulegt væri orðið að hanna minni íbúðir en 70 fermetra. Það er auðvitað ekki ásættanlegt og gengur þvert á það sem sérfræðingar sögðu okkur stjórnmálamönnunum í fyrravetur, að þetta væru allt nauðsynlegar kröfur frá útlöndum og að engrar undankomu væri auðið. En það virðist vera að við gerum miklu stífari kröfur en gerðar eru í Noregi og Svíþjóð, svo að dæmi séu tekin af nágrannalöndum okkur sem gera þó ríkar kröfur til byggingar húsnæðis. Það er auðvitað grundvallaratriði. Það verður að vera hægt að byggja litlar, ódýrar íbúðir. Það verður að vera hægt að komast af með lítið geymslupláss fyrir fólk sem vill borga af fáum fermetrum. Þegar fasteignaverð hefur hækkað eins og það hefur gert núna og þegar það er orðið svona erfitt fyrir fólk að safna fyrir útborgun í eigin íbúð og fyrsti viðkomustaður fólks hlýtur að verða leigumarkaður í lítilli íbúð, er mjög mikilvægt að til séu litlar íbúðir og fólki sé gert auðvelt að komast í þær. Að síðustu gerum við ráð fyrir að fjármála- og efnahagsráðherra leggi fyrir Alþingi lagafrumvarp sem undanþiggi tekjur vegna útleigu einnar íbúðar fjármagnstekjuskatti og jafnframt verði tryggt að slíkar tekjur skerði ekki bætur almannatrygginga. Skilyrði þess að það geti átt við sé að menn geri leigusamning í að minnsta kosti í 12 mánuði. Það er almennt þekkt núna að íbúðum sem eru til útleigu á almennum íbúðamarkaði á höfuðborgarsvæðinu hefur fækkað stórlega á undanförnum árum samhliða aukinni ásókn ferðamanna í íbúðir og sífellt fleiri sjá sér gróðavon í því að leigja út íbúðir til ferðamanna. Það er ósköp skiljanlegt en það er líka mjög mikilvægt að hvetja þá til almennrar búsetu sem vilja leigja. Tillagan miðar að því og felur það í sér að t.d. eldra fólk getur leigt út íbúðir, sem sér sér annars ekki hag í því í dag vegna þess að jaðarskatturinn af því að leigja út íbúð er svo hár. Bæði þarf fólk að borga fjármagnstekjuskatt og eins skerðast bætur almannatrygginga. Þess vegna leggjum við til að heimilt verði að undanþiggja hvort tveggja, sem sagt að leiga einnar leiguíbúðar verði undanþegin bæði fjármagnstekjuskatti og skerði ekki bætur almannatrygginga. Við teljum að þá séu líkur til þess að fleira eldra fólk sjái sér hag í því að leigja út frá sér. Með því að binda það við 12 mánuði er líka verið að hugsa um fólk sem er á götunni yfir sumarmánuðina. Það er alþekkt vandamál orðið að námsmenn fá íbúð til leigu í níu mánuði og síðan er þeim hent út og þeir eru bara húsnæðislausir yfir sumarmánuðina þangað til þeir geta fest sér eitthvað nýtt þegar hausta tekur og ferðamönnum fækkar. Virðulegi forseti. Ég vísa svo að öðru leyti til greinargerðar með tillögunni þar sem farið er frekar yfir bakgrunninn. Það er ósk mín og von að það takist að afgreiða tillöguna á þessum litla stubbi. Ég tel mikilvægt að við tökum höndum saman um það á Alþingi og ég fagna því sem hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra sagði í dag að hún væri efnislega sammála þessum tillögum. Mér þætti líka góður bragur á því ef stjórnarmeirihlutinn væri til í að taka í útrétta hönd okkar um þetta mál og að við gætum leitt það til lykta og samþykkt þingsályktun af þessum toga því að ég held að það væri styrkur fyrir ráðherrann og fyrir ríkisstjórnina að hafa fyrirliggjandi skýra þingsályktun um vilja í þessu efni frá Alþingi.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Árna Páli Árnasyni fyrir ágæta ræðu og í raun um margt ágætt mál. Mig langar til að spyrja hann einnar spurningar. Hvernig stendur á því að menn fjárfesta ekki í íbúð til að leigja út? Leigan er orðin mjög há. Hvernig stendur þá á því að menn fjárfesta ekki til að leigja út íbúð? Nú eru vextir mjög lágir á sparisjóðsinnstæðum. Þeir eru neikvæðir nema menn bindi þær í þrjú ár og treysti bankanum til að standa í þrjú ár. Þá fá þeir verðtryggingu en að öðru leyti brennur innstæðan upp og brennur upp mjög hratt. Hún er skattlögð og vextir eru undir verðbólgu. Innstæður eru að brenna upp og það er því ekki gæfulegur sparnaðarkostur. Þá er spurningin: Af hverju fjárfesta menn ekki í íbúðum og leigja þær út? Í tillögunni er komið inn á að það eigi að undanþiggja útleigu einnar íbúðar fjármagnstekjuskatti. Það þýðir að flutningsmenn telja að fjármagnstekjuskatturinn sé orðinn of hár. Hann er nú ekki nema 14% á húsaleigu því að 70% af leigunni eru skattskyld, 20% skattur. Spurningin er því mjög einföld: Hvernig stendur á því að til dæmis í Grundarfirði kaupa menn ekki íbúð, í staðinn fyrir að eiga sparifé eða kaupa sér bíl eða eitthvað slíkt svo að maður tali nú ekki um dýr úr, til að koma peningunum einhvers staðar í fjárfestingu? Hvernig stendur á að menn kaupa ekki íbúð og leigja hana þegar svona mikil eftirspurn er eftir leigu og leigan svona há?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður er nú oft betri og gleggri en ég í því að reikna út hvata í hagkerfinu og ég hlakka til að heyra hans útleggingu á þessu. Af því að hann tók dæmi af Grundarfirði þá held ég að stóra vandamálið þar sé skortur á framboði á íbúðum yfir höfuð, fáar íbúðir liggja á lausu. Það eru hins vegar dæmi um þetta úti um land. Á Bíldudal er fyrirtæki sem er að hasla sér völl í fiskeldi og það er búið að kaupa heila blokk vegna þess að það gerir ráð fyrir því að þurfa á því að halda að hafa húsnæði fyrir starfsmenn sína. En byggingarkostnaður er auðvitað langt umfram kaupverð á þessum stöðum eins og hv. þingmaður þekkir vel. Ég er ekki sannfærður um að fjármagnstekjuskattur sé almennt of hár. Ástæðan fyrir því að við viljum undanþiggja eina íbúð fjármagnstekjuskatti í þessari tillögu er að við viljum reyna að hvetja sem flesta til að leigja út frá sér, sem bráðaaðgerð auðvitað, þannig að fólk sem miklar kannski fyrir sér ónæðið af því að leigja út litla íbúð í kjallaranum geri það því að hagnaðarvonin sé þá meiri en ella. Að því er varðar almennt rekstrarumhverfi leigufélaganna er mikilvægt að við hvetjum ekki bara til þess að einstaklingar leigi út frá sér í 12 mánuði í senn eða slíkt, heldur að það séu til raunveruleg langtímaleigufélög sem ætli sér að starfa til áratuga og jafnvel árhundraða eins og dæmi eru til um í nágrannalöndunum. Til þess þarf kerfi sem tryggir að þau greiði sér ekki út ótæpilegan hagnað, tryggir að þau axli samfélagslega ábyrgð og standi undir henni. Að síðustu eru auðvitað dæmi um að menn geri þetta, ég þekki dæmi um það hjá kunningjum mínum að menn eru að kaupa íbúðir á höfuðborgarsvæðinu, gera upp og leigja út vegna þess hversu hátt leiguverðið er orðið.

Herra forseti. Ég tel að í þessari þingsályktunartillögu sé svarið við spurningunni að finna að einhverju leyti. Það felst í því að búið er að hlaða svo miklum kvöðum á íbúðir, meðal annars í byggingarreglugerð. Hér hefur það ekki verið nefnt og hv. þingmaður kom ekki inn á það að það eru líka skattar á íbúðareigendur. Íbúðareigendur eru orðnir að skattstofni fyrir sveitarfélögin. Mér telst svo til að ég borgi til Reykjavíkurborgar sem svari leigu á einu herbergi í minni íbúð. Það herbergi er þá bara farið. Spurningin er hvort sú skattlagning sé orðin of mikil og hvort allar kröfur sem koma frá Evrópusambandinu að einhverju leyti geri að verkum að framboð á íbúðum verður of lítið. Þetta er nefnilega ekki bara bundið við Ísland. Ég heyri fréttir af því frá Þýskalandi og Frakklandi að það er gífurlegur skortur á húsnæði og leigan allt of há til að fólk geti borgað hana með þeim tekjum sem það hefur. Það er sem sagt einhvers staðar mikill markaðsbrestur í þessu þegar venjulegt fólk, launafólk getur ekki leigt sér íbúð til að búa í. Það er þá eitthvað mikið að. Þá held ég að reglugerðargleðin sé orðin of mikil og kröfurnar varðandi íbúðir, til dæmis hversu stór íbúð á að vera og svo framvegis, séu orðnar of miklar. Inn í þetta blandast líka raunvextir og annað slíkt. Ég held að menn þurfi að skoða sérstaklega skattlagningu sveitarfélaga og ríkisins í þessu. Í tillögunni er tekið á því, það á að undanskilja eina íbúð fjármagnstekjuskatti, þ.e. sú skattlagning hverfur að minnsta kosti af einni íbúð. Ég held að menn þurfi að skoða allt ferlið og velta fyrir sér hvernig stendur á því að það vill enginn fjárfesta í íbúð til að leigja þegar leigan er svona há.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni að því leyti að ég held að athugasemdir hans nái vel utan um vandann sem fylgir byggingu nýrra íbúð. Ef menn ætla að byggja nýjar íbúðir til útleigu er mest eftirspurn eftir litlum íbúðum og að mínu viti er búið að gera það of snúið að byggja þær með nýjustu breytingum á byggingarreglugerð. Á meðan geta menn keypt einstakar íbúðir á bestu stöðum. Því til viðbótar þurfa menn auðvitað lóð á besta stað ef þeir ætla að vera öruggir um að koma íbúðunum út og ekki sitja uppi með þær. Þess vegna sér maður meira um það að einstaklingar séu að kaupa stakar, litlar íbúðir á besta stað og leigja þær út. Það er mikið tekið að kenna Evrópusambandinu um allt og vera með vammir og skammir um það. Ég held að ekki sé hægt að kenna því um byggingarreglugerð sem er okkar eigin fjötur. Þetta er auðvitað umhugsunarefni. Á annan kantinn viljum við algilda hönnun og við viljum auka aðgengi fatlaðra og bæta aðstæður en það er auðvitað skrýtið að taka slíkar stórfelldar breytingar á byggingarreglugerð í einu vetfangi þannig að heilu og hálfu borgarhverfin sem óvart eru vinsælustu hverfi borgarinnar eru orðin bullandi ólögleg. Það er bara bannað að byggja íbúðir eins og þorri þjóðarinnar þráir að búa í. Það eru orðin mjög öfugsnúin skilaboð ef vinsælustu borgarhverfin þar sem verðið er hæst eru skyndilega orðin þannig að það má ekki byggja eins íbúðir annars staðar eða á auðum lóðum. Ég held að við verðum að snúa til baka. Það er augljóst að kröfurnar til dæmis hvað varðar aðskilda salernisaðstöðu, kröfur um geymslu, allar kröfurnar um gangapláss, allar kröfurnar um geymslur yfir höfuð, eru of íþyngjandi til að henta þörfum fólksins sem við viljum byggja fyrir.

Herra forseti. Við í Samfylkingunni leggjum fram þá þingsályktunartillögu sem hv. þm. og formaður flokksins, Árni Páll Árnason, fór hér svo ágætlega yfir. Fyrr í dag var sérstök umræða um vandann sem steðjar að fólki á leigumarkaði og ekki að ástæðulausu því að ástandið er mjög erfitt. Ég vil vekja athygli þingsins á því að síðar í mánuðinum verða stofnuð ný samtök leigjenda enda er orðið það mikið af fólki sem býr á leigumarkaði. Það tekst á við erfiðan veruleika leigjenda af því að við, stjórnvöld, höfum ekki skapað nægilega trygga og góða umgjörð utan um það grundvallarvelferðarmál sem húsnæðismál eru. Ég fagna sérstaklega að slík hagsmunasamtök séu að verða til. Þau hafa ekki verið til um nokkra hríð frá því að Jón heitinn frá Pálmholti sem hér var getið um áðan hætti eða lést en það er fyllilega tímabært að koma á slíkum samtökum. Hver er vandinn á leigumarkaði? Vandinn er sá að skortur er á húsnæði sem leiðir auðvitað af sér hátt og uppsprengt verð sem venjulegt launafólk getur ekki staðið undir nema með miklum herkjum. Það eru mjög miklar álögur á heimili á leigumarkaði. Fólk býr ekki við húsnæðisöryggi, það þarf að flytja, oft árlega og það hefur auðvitað mjög alvarlegar afleiðingar fyrir börn sem eru í skólum ef þau neyðast jafnvel til að skipta um skóla þegar skipt er um húsnæði. Það gerist í mörgum tilfellum og er veruleiki margra lítilla íslenskra barna. Eða þá að þau þurfa að fara lengri leiðir til að fara áfram í gamla skólann sinn því að þau geta ekki hugsað sér að skipta. Þetta er auðvitað ekki aðstæður sem við viljum að börn í einu af ríkustu löndum heims þurfi að búa við. Og þó að ekki séu börn til staðar viljum við að sjálfsögðu öll eiga okkar heimili og vita af því öryggi sem í því felst að þurfa ekki að flytja okkur um set fyrr en okkur sjálfum þóknast en ekki þegar leigusalinn álítur að hann geti ekki haft okkur lengur en í 12 mánuði eða 24 eða hvað það kann að vera. Ég fór yfir það í ræðu áðan að við í Samfylkingunni hefðum lagt mikið kapp á húsnæðismál. Við vorum mörg sem hefðum viljað ná lengra en ég ætla ekki að fara að endurtaka það sem ég sagði áðan um alla þá vinnu sem unnin var. Niðurstaðan er þó sú að við leggjum hér fram fullbúna tillögu um bráðaaðgerðir sem er vel ígrunduð því að mikil vinna og undirbúningur liggur að baki. Þetta er ekki bara eitthvað sem okkur finnst hljóma vel. Þetta er niðurstaða af mikilli vinnu og víðtæku samráði. Við höfum verið í góðu samstarfi við ýmsa hagsmunaaðila svo sem eins og verkalýðshreyfinguna, Samtök atvinnurekenda, lífeyrissjóðina og síðast en ekki síst sveitarfélögin. Ég tel að Samband íslenskra sveitarfélaga hafi ákaflega metnaðarfulla framtíðarsýn og sé ákaflega góður samstarfsaðili fyrir ríkið í þessum málum. Ég tel að í hvívetna eigi að reyna að hafa það sem mest með okkur í þessari vinnu enda eru það sveitarfélögin sem bera ábyrgð á að tryggja húsnæði fyrir fólk og það eru sveitarfélögin sem þjónusta fólk og nærsamfélag þess. Það er mikilvægt að við byggjum upp leigumarkað sem byggir á öryggi og stuðlar líka að félagslegri samheldni, að það sé ekki einn tekjuhópur sem býr í einu hverfi og annar tekjuhópur sem býr í öðru. Það eru andstyggileg samfélög, það eru samfélög mismununar og þau bjóða upp á samfélagsrof því að ólíkir þjóðfélagshópar komast ekki í tæri hver við annan. Við viljum búa í samfélagi þar sem við erum öll á sama báti, svo getur staðið misvel á hjá okkur eftir því hvar á æviskeiðinu við erum eða hvort við lendum í sjúkdómum eða einhverjum öðrum þeim óhöppum sem fylgja nú blessuðu lífinu. Árið 2011 voru tæplega 20% heimila á leigumarkaði. Ég veit ekki nákvæmlega stöðuna núna en þeim hefur að minnsta kosti ekki fækkað. Kannanir sýna að þeir eru fleiri sem mundu velja sér þann kost fremur en þá áhættu sem fylgir því að verða að fjárfesta í húsnæði. Séreignarstefnan er góð og gild og það er gott þegar fólk getur fjárfest í húsnæði óski það svo en þegar fólk er neytt til að taka áhættu og spenna bogann of hátt til að öðlast húsnæðisöryggi búum við ekki í velferðarsamfélagi með sanni. Ég hlakka til þeirrar vinnu þegar við í velferðarnefnd tökumst á við þessa tillögu. Ég fagna því líka að almennur skilningur sé á því í þinginu að þörf sé á sameiginlegu átaki í leigumarkaðsmálum. Það var vitnað hér áðan til Reykjavíkur og Kópavogs. Það er sannarlega ánægjulegt að stór sveitarfélög á suðvesturhorninu séu að vakna til lífsins en það þarf líka að gefa minni sveitarfélögum með mun færri íbúa kost á að tryggja íbúum sínum húsnæðisöryggi. Við eigum öll að búa við húsnæðisöryggi óháð því hvort við erum í Reykjavík eða á Kópaskeri. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa orð mín lengri en fagna því að við höfum verið í tvígang í umræðu um leigumarkað í dag og ég veit að þessi mál verða mikið til umræðu á vettvangi þingsins. Það var ánægjulegt að við skyldum hafa getað hafið hana á vinsamlegum samstarfsnótum.