Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér eru til lokaafgreiðslu lánsfjárlög og hafa þau dregist mjög úr hömlu og raunar, eins og margoft hefur verið bent á, er afgreiðsla þeirra skýrt lagabrot þar sem samkv. lögum nr. 13 frá 1979 ber að afgreiða þau með fjárlögum. Það skal játað, að afsökun er fyrir því að nokkru að þann veg er háttað afgreiðslu málsins, ef miðað er við hinn stutta starfstíma hæstv. ríkisstj., en ég hygg þó að frv. þetta hafi verið það vel undirbúið að þess vegna hefði mátt leggja það fram og afgreiða með fjárlögunum. Það, sem gerði að málið tafðist og dróst úr hömlu, var einfaldlega að í hæstv. ríkisstj. upphófst reiptog um frv. þar sem rn. og hæstv. ráðh. toguðust á mánuðum saman um innihaldið. Það lá einnig ljóst fyrir, að lengst af stefndi þetta í hæðir sem menn álitu mjög varhugaverðar og má segja að nokkur bragarbót hafi verið á því ráðin, en fjarri því að vera líðanlegt. Það voru aðallega erlendu lántökurnar sem menn guldu varhug við og er það að vonum, því að þrátt fyrir þessi lánsfjárlög liggur ljóst fyrir að erlendir vextir og afborganir stefna í þær fjárhæðir að nema mun um 18% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar, sem er sú viðmiðun sem höfð hefur verið frá upphafi og eðlilegasta viðmiðunin, enda þótt menn bregði því nú fyrir sig að eðlilegt væri að miða þetta við þjóðartekjur. Slíkri upphæð hafa vextir og afborganir erlendra lána ekki náð fyrr eða síðar, þótt það nálgaðist að vísu eitt örstutt tímabil á mesta vandræðatíma sem hér hefur runnið upp á síðari áratugum, árunum 1967 og 1968, vegna þess að þá rýrnaði afli landsmanna um ótrúlegt magn og fjárhæðir þar af leiðandi og viðskiptakjör stórversnuðu og urðu verri en fyrr og síðar. Það hefur nokkur bragarbót verið á þessu ráðin, eins og ég segi, með lækkun erlendrar lántöku. Þó er að því að gá, að eins og vant er hafa menn brugðið á það ráð, sem ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar uppgötvaði á sínum tíma, að lengja árið í 14 mánuði. Það er sem sagt gert ráð fyrir að fé verði til lánsloforða, a. m. k. í Framkvæmdasjóði, svo að ég nefni það sem dæmi, enda þótt ekki eigi að taka féð að láni erlendis fyrr en á nýju ári, en auðvitað sjá menn að það verður ekki til þess að draga úr framkvæmdum, heldur verður það togað út úr viðskiptaböndum til fjármögnunar í bili og í annan stað verður þetta auðvitað til þess að það sneiðist um það sem menn geta haft til ráðstöfunar á næsta ári, þannig að þarna éta menn fyrir sig fram. Greiðslubyrðin stefnir í þessar fjárhæðir, enda þótt í stjórnarsáttmálanum segi að miðað skuli við u. þ. b. 15% og þá talið eins og jafnan að verið sé að fara að stjórnarsáttmálanum enda þótt við höfum þessar staðreyndir við blasandi. En mismunurinn er hrikalegur því að við erum með stórar tölur í dæminu. Mismunurinn er hrikalegur á því, hvort vaxta- og afborgunarbyrðin er 15% af gjaldeyristekjum okkar eða 18%. Það geta menn séð í hendi sinni þar sem við erum með ótalinna milljarða fjárhæð milli handa. Þá er enn þess að geta, að nú bendir allt til, raunar blasir það við, að það verði mikill halli á viðskiptajöfnuði, svo menn álíta að kunni að nálgast 20 milljarða kr. Alveg er ljóst að þetta verður viðbót erlendrar skuldasöfnunar og þegar allt er talið saman, þá nálgast, eins og ég segi, vaxta- og afborganabyrðin óbærilega upphæð. - Það er ekki gagnrýnivert út af fyrir sig sem varið er til orkuframkvæmda. Ekki vil ég gagnrýna það, þar sem slík fjárfesting á þegar fram í sækir eftir að stórlétta þessa byrði. Það er að vísu afsökun fyrir þessum háu lántökum að stærsti hluti þeirra gengur til framkvæmda eins og Hrauneyjafossvirkjunar, - rétt er það að vísu, - en staða okkar er afar tvísýn og viðsjárverð svo að ekki sé meira sagt. Það er eins með frv. til lánsfjárlaga og fjárlögin sjálf, að þær forsendur, sem lagafrv. hvíla á, eru fyrirsjáanlega rangar. Þær verðlags- og kauplagsforsendur, sem þar liggja til grundvallar, eru fyrirsjáanlega alrangar svo að kann að muna helming, þar sem verðlagsforsendur eru um 30% verðbólga, en hún eins og við blasir stefnir í allt aðrar hæðir, sem strax má sjá af því skriði sem framfærsluvísitalan hefur tekið á þessum mánaðamótum. Niðurtalningaráformin eins og hæstv. ríkisstj. hafði sett sér eru brostin úr böndunum gersamlega þannig að nú reikna þeir út sem vit hafa á að lágmark verðbólgustigs kunni að verða 50%. Aðrir telja fullkomna hættu á að skriðið verði enn þá þyngra, milli 60 og 70%. Við sjáum hvað blasir við um þessi mánaðamót í kauplagsmálum. Allir samningar eru lausir. Verkamannafélagið Dagsbrún, sem hefur verið höfuðmótandi launastefna í landinu um áratugaskeið og við hlið þess nú Verkamannasambandið, leggur fram flokkaskipanabreytingu sem fróðir menn telja miklu betri, eðlilegri og skynsamlegri, en að þeirra eigin mati, verkamannafélagsins Dagsbrúnar, þýðir sú flokkabreyting 8% kauphækkun. Þar við bætist síðan krafa Alþýðusambands Íslands um 5% og síðan enn þessi stórskriða, sem ég vil kalla það, hækkun kaupgjaldsvísitölu, sem menn álíta að kunni að nálgast 12%, þ. e. 13.2% framfærsluvísitöluhækkun að frádregnum versnandi viðskiptakjörum, eins og ég hygg að Ólafslög mæli fyrir um. Og það er ekkert undarlegt þótt ríkisstj. sé hugsi og velti fyrir sér með hvaða hætti sé hægt að bregðast við slíkum stórvandamálum, án þess þó að ég ætli að fara að ræða það viðkvæma mál sem kjarasamningar eru eins og nú standa sakir. En ef ekki tekst að finna einhverja skynsamlega lausn sem lýtur að hjöðnun verðbólgunnar og viðnámi í þeim sökum er útlitið dökkt. Ég álít að það ætti að geta fundist slík leið með það innanborðs að hinum lægra launuðu verði hyglað. Það er alveg ljóst að menn ráða ekki þessa gátu með því eða án þess að taka sanngjarnt tillit til hvernig þeirra afkomu er háttað, eins og kjör þeirra hafa skerst vegna verðlagshækkana og verðbólguflóðsins að undanförnu. Ég held að menn nái aldrei neinu skynsamlegu fram í þeim sökum nema þeir gangi að því með opnum augum að þessu fólki verður að gera til góða. En gamla reynslan er raunaleg, að allt það, sem menn hafa reynt að sjá af til handa hinum lægra launuðu, hefur ætt upp úr öllu kerfinu. Og því miður er það svo, að verkalýðssamtök okkar hafa sjálf ekki getað spornað við fæti í þessu þótt mikill vilji hafi verið fyrir hendi hjá ýmsum þeim sem ella hefðu átt að kunna að ráða ferðinni. Þá er það um forsendur peningamálaráðstafana okkar og fjárfestinga o. s. frv. Þá eru aðrar forsendur, eins og gengisforsendur þessa frv., rangar að mínum dómi. Það sýnir sú þróun sem við blasir. Eins og staða hraðfrystiiðnaðarins og útflutningsframleiðsluatvinnuveganna er nú er hætt við að lítt verði ráðið við aðhald í gengismálum á næstu mánuðum. Hraðfrystiiðnaðurinn er í besta falli rekinn á núlli, en að meðaltali hygg ég að hag hans sé þann veg háttað nú að heldur hallist á hann en hitt þrátt fyrir gengissig í rykkjum. Þá geta menn séð í hendi sinni hvað við muni taka ef svo fer fram sem horfir um kauplagsmálin. Þess vegna er það enn, að við erum í hættu staddir vegna hinnar erlendu skuldabyrði. Og þótt við séum hér með að ráðast í stórverðmætar framkvæmdir vitum við að slíkur innflutningur nýs fjár til landsins, sem dælt er síðan inn í þessar fársjúku fjármálaæðar okkar, hefur auðvitað gífurleg verðbólguáhrif. Enn er þess að geta, að hríðversnað hafa vaxtakjör erlendis, svo mjög að um langt árabil má segja að vextir af erlendu fé hafi verið milli 8 og 9%, að meðaltali 83/4%, en nú hefur þetta um það bil tvöfaldast. 16–18% vaxtakjör eru þau kjör sem nú bjóðast á lánamörkuðum sem við höfum tekið lán okkar á. Þetta gerbreytir auðvitað viðhorfinu. En sem betur fer, og það eru vissulega jákvæð viðhorf líka til í þessu öllu verjum við miklu af þessum fjármunum til lífsnauðsynlegra framkvæmda. Ég get skotið því hér inn í, að ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, að t. a. m. til vegamála ætti okkur, ef staða okkar að öðru leyti batnaði frá þeim hörmungum sem nú er, að vera óhætt að taka verulegt fé að láni til varanlegrar vegagerðar. Sparnaðurinn er svo gífurlegur, í beinhörðum gjaldeyri allur saman, að við getum staðið undir stórum fjárfúlgum með óbreyttum gjöldum af umferðinni ef við leggjum stórt undir í þessum sökum. Það þarf ekki annað en rifja upp þann sparnað sem varanleg vegagerð hefur í för með sér: 19–20% sparnað í orkunni, sem öll er innflutt, milli 70 og 80% sparnað á sjálfri bifreiðinni í heild tekið, 170–180% sparnað á hjólbörðum, mismuninn á því að aka á þeim vegum, sem við ökum á yfirleitt, og nýjum vegum með varanlegu slitlagi. Héldum við sköttum á umferðina óbreyttum gætum við þannig staðið undir gífurlegum fjárfúlgum af erlendu fé til þessara framkvæmda. Og ég held að þegar menn ná vopnum sínum í þeim málum verði brugðið á nýtt ráð: Stórútboð verði, jafnvel fyrir erlenda verktaka, til að framkvæma þessar næstmikilvægustu framkvæmdir okkar, sem lagning bundins slitlags er næst á eftir beislun innlendu orkunnar. Peningamálin eru auðvitað einn snarasti þátturinn sem kemur við sögu þegar við ræðum lánsfjárlögin, og satt best að segja er á því sviði eins og öðrum ákaflega skuggalegt útlit. Sparifjármyndunin hefur skroppið saman ótrúlega mikið. Ég er ekki að segja að sköpum skipti alveg að hæstv. ríkisstj. hefur ekki farið að þeim lögum sem gilda um verðbótaþátt vaxta, það er ég ekki að segja. Ég held að ríkur þáttur í þessu máli sé að fólk hefur enn á ný verið heltekið vantrú á, að nokkurt jafnvægi náist, og hver fjárfesti sem betur getur og það kannske í lítt nauðsynlegum eða ónauðsynlegum hlutum eða að eyðsla hafi beinlínis vaxið með þeirri eftirspurn sem í kjölfarið kemur, - hin óhugnanlegu einkenni verðbólgunnar hafi enn á ný tekið skrið og blasi enn skýrar við. Það óttast ég. Ofan í kaupið hefur bankakerfinu ekki tekist að halda þeim mörkum sem sett voru, þannig að útstreymi úr bönkum eru miklu meira en eðlilegt og skynsamlegt er. Allt eru þetta hin óhugnanlegu einkenni verðbólgunnar, stórvaxandi verðbólgu, sem því miður verður að játa að maður óttast að fari nú í hæðir sem áður eru óþekktar, og vita þá allir hvað við getur tekið. Vegna þessa ástands í bankakerfinu er viðbúið að herði óskaplega að atvinnuvegunum þegar líða tekur á árið, og ég tala nú ekki um ef reynt verður að halda að genginu þannig að útflutningsatvinnuvegirnir yrðu reknir með svipuðum hætti og með svipaðri afkomu og nú. Þá er hætt við að brysti harkalega í böndunum, nema féð yrði sótt í innlánsstofnanirnar, í bankana. Þar við bætist að ríkið seilist líka sjálft til framfærslu sér inn í bankakerfið, eins og eru áform um í þessu lagafrv. Nefndin, eins og fram kom í framsögu hv. 3. þm. Austurl., varð ekki sammála um afgreiðslu þessa frv. Við þrír þm. Sjálfstfl., auk mín 1. þm. Reykn. Matthías Á. Mathiesen, og 3. þm. Reykv., Albert Guðmundsson, skiluðum séráliti sem getur að líta á þskj. 561. Við flytjum brtt. þrír saman á þskj. 562. 1. brtt. er við 3. gr., þar sem við tökum orðrétt upp innihald lagagr. sem var í lánsfjárl. afgreiddum 1977 fyrir árið 1978. Ég ætla að víkja nokkrum orðum að þessu efni. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. flytur brtt. sem vissulega er mjög í rétta átt. Við flytjum hins vegar brtt. sem hljóðar eins og gamla greinin var. Ég vil fyrsta taka skýrt fram, að ég hafði verið þeirrar skoðunar, að ekki kæmi annað til greina en að hið opinbera, atvinnuvegasjóðirnir og hið opinbera, gæti haft ráðstöfunarrétt á töluverðum hluta af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna. Þetta hefur verið mín eindregin skoðun frá upphafi og hún er ekki breytt. Og ég hallaðist töluvert að þeirri skoðun hér á árunum, að það kynni kannske til þess að draga, að það yrði að lögbinda þetta, vegna þess hversu illa gekk að venja stjórnir lífeyrissjóðanna undir þetta. Menn sjá alveg hvar enda muni ef 110 lífeyrissjóðsstjórnir ættu allar að ráða meðferð þessa fjár. - Allt tal um að ræna þá sjálfstæði sínu og ráðarétti eru út í hött. - Þá mundi enda með því að við þyrftum enga fjvn. til að skipta þessari hniskju sem þar er á borðum, því að það stefnir allt í þá átt að þarna verði um meginsparifjársöfnun landsmanna að tefla. En eftir þá reynslu, sem fengin er af framkvæmd þessara lagagr. sem settar voru 1977, hefur snarbreyst viðhorfið í þessum efnum. Lífeyrissjóðirnir hafa aukið kaup sín á skuldabréfum, ekki síst vegna tryggingaákvæða þeirra og vaxtakjara, þannig að nú hafa náðst fram kaup þeirra á skuldabréfum sem nokkurn veginn samsvara því sem áætlanir stóðu til. Þess vegna er núna miklu síðri ástæða til að lögþvinga þessi kaup en var áður fyrr. Og eftir reynslunni, t. d. á síðasta ári um sölu skuldabréfa Framkvæmdasjóðs, get ég um það dæmt að ástæðulaust var að njörva þetta niður með lagagr. eins og þeirri sem gat að líta í upphaflegu frv. til lánsfjárl., 3. gr. En ég legg sem sé áherslu á að þá getur hæstv. ríkisstj. á hverjum tíma hætt að stjórna fjármunum þjóðarinnar ef allt þetta fé á að leika lausum hala. Og valdhafar á hverjum tíma þurfa ekki að smjaðra svo gríðarlega fyrir þessum 110 stjórnum lífeyrissjóða að þeir tali ekki einarðlega í þessu efni. En mismunur á okkar brtt. og brtt. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. er einvörðungu sá, að undir 40% skylduna falli einnig það sem þeir kynnu að vilja kaupa af félögum lífeyrissjóðanna. Ég hygg að þessi breyting ætti engum sköpum að þurfa að skipta og mundi verða litið með velvild og þakksamlega á þá breytingu af stjórnum lífeyrissjóðanna, því að þá hefðu þeir fengið fram það sem þeir hafa farið fram á og ástæðulaust er að neita þeim um. Þeir hafa sýnt að þeir skilja nauðsyn þess arna. Hin frjálsu kaup í þessu efni og nokkurn veginn frjáls ráðstöfun lífeyrissjóðanna með þessum hætti hefur náð að festast í sessi og ástæðulaust að hafa þetta með öðrum hætti, eins og mál hafa skipast nú. - Þetta var um 1. brtt. okkar í 3. minni hl. fjh.- og viðskn. Þá er 2. brtt. okkar. Hún er þess efnis, að 13. gr. falli brott, og er nú náið nef augum eins og jafnan fyrr. Það er greinin um að þrátt fyrir ákvæði laga um Framkvæmdastofnun ríkisins skuli framlag til Byggðasjóðs á árinu 1980 eigi fara fram úr því sem þar segir og eins að ætluð lántaka, sem var 2.5 milljarðar samkv. fjárlögum, verði lækkuð í 1.5 milljarða. Nú er frá því að segja, að stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins hafði í sjálfu sér haft í huga að nota ekki alla heimild fjárlaga til 2500 millj. kr. erlendar lántöku, af því að það þjónar ekki þeim tilgangi sem Byggðasjóðurinn yfirleitt starfar eftir. Eins og fram hefur komið hefur stjórnin nú lagt til að af þessu fé yrði 700 millj. varið til varanlegrar vegagerðar, sem eingöngu er bundið við áhuga stjórnarinnar á varanlegri vegagerð og enginn aukaáhugi því samfara, eins og margsinnis hefur verið undirstrikað og verður ekki of oft gert. En það hafði verið áform stjórnarinnar að notfæra sér alls ekki þessa heimild í fjárl., þannig að þótt þessi grein væri ekki í frv. mátti hæstv. ríkisstj. treysta því, að þessi mill arður yrði ekki notaður, það yrði ekki gripið til hans. Ég hygg að hæstv. ríkisstj. hafi farið nokkuð nærri um það, þannig að þetta breytir engu nema í niðurstöðunum. Þetta breytir engu í raun. Þeir eru aðeins að fá betra útlit á þessu með því að niðurstöðutalan verður 1 milljarði lægri í lánsfjáráætluninni í erlendum lántökum. En það hefði engu breytt í eyðslu. Þetta vissu þeir, þannig að þetta er bara mont og þarf ekki að vera þarna og fyrir því er þetta lagt til. Ef ríkisstj. skyldi á hinn bóginn detta í hug á árinu, vegna mjög erfiðs atvinnuástands einhvers staðar í landinu, að grípa til þessa milljarðs er auðvitað allur varinn góður í þeim efnum, þótt ég hins vegar telji glapræði að stefna í hærri erlendar lántökur og alls ekki til þeirra verkefna sem Byggðasjóðurinn að öðru jöfnu á að sjá fyrir, - kannske síst. En sú heimild væri þó til ef í nauðir ræki, og allt er atvinnuútlitið það óvisst og fjárhagsafkoma okkar að það út af fyrir sig kynni að vera búmannlegt að hafa þessa heimild, þótt menn hafi einsett sér, eins og ég vil meina, að gripa alls ekki til hennar. Þá leggjum við til í þriðja lagi að 19. gr. falli brott. Það er ákvæði um skerðingu á Byggingarsjóði verkamanna. Það er mjög sérkennilegt mál og hér eru greinar hver á fætur annarri um að þrátt fyrir hinar og þessar lagagreinar, kannske í hinum viðkvæmust málum, eru lagðar til stórskerðingar. Og hvað verður um þetta fé? Það rennur beint í ríkissjóðshítina. Annað mál væri ef það væru ákvæði sem segðu að þrátt fyrir þessi og þessi ákvæði laga um Erfðafjársjóð, um Byggingarsjóð verkamanna, um Bjargráðasjóð o. s. frv. skyldi ekki vera framkvæmt fyrir meira en segði og mismunurinn þá lagður fyrir upp á seinni tímann og sparað með þeim hætti. En ekki er því að heilsa, heldur á öll skerðingin á þessum viðkvæmu málaflokkum að fljóta til eyðslu í ríkissjóði. Á þessu var byrjað að marki í tíð stjórnar Ólafs Jóhannessonar, 13 mánaða stjórnarinnar, og svo er ekki að því að spyrja í þessu kerfi að allir fara að éta úr sama dallinum, þá þiggja þeir þetta ráð. Mannborlegra væri þá að breyta lögum en hafa þessa handabakavinnu í frammi. Og það sem meira er: þótt menn þykist hafa sett undir þann leka, eins og hv. 3. þm. Austurl., frsm. 1. minni hl., lýsti hér, var nú tilhlaupið það, að þeir þóttust hafa greitt of mikið úr félmrn. vegna Byggingarsjóðs verkamanna á síðasta ári, sem nam, ef ég man rétt, 298 millj. kr., og það var komið bréf um að þær milljónir yrðu rukkaðar til baka - þessar 298 millj. kr. - á þessu ári þannig að Byggingarsjóður verkamanna og framlag ríkisins í hann mundi þá nema eitthvað rúmlega 130 millj. kr. Nú eru fastir samningar og lög um þetta, fastir samningar við sveitarfélögin um að leggja til jafns á móti framlagi ríkisins til þessa Byggingarsjóðs. Svo stendur auðvitað í stjórnarsáttmálanum á 2. síðu, því að ég er farinn að kunna töluvert í honum, að það eigi að greiða fyrir byggingu til verkamannabústaða, þeir ætli að greiða fyrir því - eða til að draga úr almennum peningalaunahækkunum er ríkisstj. reiðubúin til þess, eins og þarna segir m. a., að auka verkefni við byggingu verkamannabústaða. Svo eru efndirnar þær, að byrjað er á því að krukka í þetta með þessum hætti eins og segir í 19. gr. lánsfjárlaga. 4. brtt okkar er um að 21. gr. falli brott. Þar er um stórskerðingu á Erfðafjársjóði að tefla. Allir vita hvað hann hefur umleikis og hann fæst við: endurhæfingarmálin, byggingarmál aldraðra. Ákaflega viðsjárvert er að draga þann veg úr tekjum hans. Þær eru áætlaðar 700 millj. kr., kann að vera nokkuð of í lagt á þessu ári, en þarna er ætlast til að framlag til hans fari ekki fram úr 327.5 millj. kr. Ég held að menn verði að gjalda varhug við að tíðka þessa aðferð. Eins og ég segi: Þetta er svo ómannborlegt, öll þessi afgreiðsla mála, að við megum til með að reyna að finna leið til þess að þetta þurfi ekki að verða með þessum hætti í framtíðinni. Tökum þá þessi mál til rækilegrar endurskoðunar og breytum lögum sem að því lýtur, en að ríkið seilist hvarvetna til, þar sem eitthvað drýpur af peningum, og sópi inn í ríkissjóðshítina er með öllu ólíðanlegt. Eins og ég segi er það að mínum dómi mjög skapfellilegt að segja sem svo, að til ráðstöfunar úr Erfðafjársjóði skuli ekki vera nema 327 millj. á árinu, það, sem kemur í hann umfram það, skal leggjast á vexti, það skal ávaxtað. Það væri hin rétta aðferð. Þá væri hægt að gripa til þess seinna, þegar menn sjá færi á því að auka framkvæmdir í þessum efnum, þegar dregur úr hinni almennu spennu á öllum sviðum hjá okkur. Sú aðferð væri ákaflega hugnanleg og þyrfti að athuga það einhvern tíma að leggja einhvern hlut fyrir af þessum ósköpum, en ekki ná í hvern einasta eyri í ríkissjóðshítina. Svo er 5. till. okkar. Hún er um að 22. gr. falli brott, þ. e. um framlagið til Bjargráðasjóðs. Ég hef ekki fleiri orð um það. Ég hygg, að það mál verði tekið sérstaklega til umr. hér undir síðari dagskrárlið, og veit raunar að hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur skoðanir á því máli. Og svo er lokabrtt. um að 23. gr. falli brott. Það er greinin um skerðingu á framlagi ríkissjóðs til Framkvæmdajóðs þroskaheftra. Það er lagst lágt þegar menn seilast svona um hurð til lokunar, eins og ég vil kalla það. Fulltrúar Sjálfstfl. leggja auðvitað ekki til að lánsfjárlög í sjálfu sér verði felld, því að lánsfjárfrv. þarf að lögfesta. En við leggjum áherslu á þessar brtt., sem ég hef hér flutt, og leggjum áherslu á það auðvitað að ný, breytt og betri vinnubrögð verði viðhöfð í framtíðinni um afgreiðslu þessara lífshagsmunamála okkar eins og afgreiðsla fjárl. og lánsfjárl. er hverju sinni.



Herra forseti. Það kom fram hjá hv. 4. þm. Austurl., forseta þessarar hv. d., í svari við fsp. frá mér utan dagskrár í gær, að það væri erfitt að þjóna tveimur herrum, og allir skildu að þar var átt við annars vegar þá hæstv. ríkisstj., sem fer með völd í landinu og nýtur til þess þingmeirihl., og hins vegar að venju formenn þingflokkanna og þingflokkana sem eiga hefðum samkv. og lögum ákveðinn rétt til þess að hafa með stjórn þingsins að gera. En síðan bætti hæstv. forseti því við, að þriðji aðili væri hinir 57 þm. sem kjósa forseta þingsins og veita þeim þau umboð sem þeir hafa til stjórnunar daglegra funda. Ég held að eftir ræðu hv. þm. áðan hljóti fjórði aðilinn að bætast við, sem sé Framkvæmdastofnun ríkisins, því að það mátti halda að hann væri hér í og með að tala fyrir hennar hönd sem „kommissar“ þar, sérstaklega þegar hann fór að tala um og benti réttilega á að í lífeyrissjóðum landsmanna mætti finna meginhluta af sparifjármyndun landsmanna. En um leið sagði hann og í framhaldi af því, að það væri engin ástæða til þess að vera að kaupa sér tryggð eða trúnað þeirra manna sem færu með stjórn hinna 110 lífeyrissjóða. Nú spyr ég þennan hv. þm og aðra þá sem hafa sömu skoðanir og hann: Hvað er þá langt í að það verði engin munur á þessum aðilum og á þeim 110 þús. sparifjáreigendum hér í landinu sem eiga sparifé sitt í bókum í bönkum og sparisjóðum? Verður þá ekki næsta skrefið að ríkisstj. á hverjum tíma, stjórnendur þessara opinberu sjóða, sem veita af náð sinni til hinna og þessara þegna þjóðfélagsins, gefi næst heimild til þess að ríkissjóður og „kommissarar“ þessarar ákveðnu stofnunar og annarra seilist í sparifjárbækur ungra og aldraðra? Það kom fram nú í sambandi við síðasta skattaframtal að núv. hæstv. ráðh. hafa fullan hug á að fylgjast með því, hvað gamalt fólk eigi í sparifjárbókum sínum, líklega til að geta stigið skrefið áfram, eins og gert hefur verið og fullur hugur hefur verið á í sambandi við lífeyrissjóðina um margra ára skeið, og seilst í sparifé manna sem það eiga á bókum. Ég ræði það mál, sem hér er á dagskrá, kannske fyrst og fremst vegna þess, að að þessum málum er vikið í frv. ríkisstj. sem við erum hér að ræða, 180. máli þingsins, og þeim tillögum sem ríkisstj. hefur lagt fram í málinu og hefur fullan hug á að ná fram. Breytir þá engu þótt brtt. séu komnar fram frá tveim hlutum viðkomandi n. sem hefur haft málið til meðferðar. Ætlan þeirra er hin sama og hefur verið lengi. Reyndar kom það berlegast fram í stjórnartíð ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar hinnar síðari, þegar gengið var í að taka með valdi af þessum sjóðum í eyðsluhít þáv. hæstv. ríkisstj., í ríkissjóð sjálfan. Þetta er nokkurt tilfinningamál fyrir mig, fyrst og fremst vegna þess að það eru nokkrir áratugir liðnir síðan ég átti þátt í samningum í stéttarfélagi, sem ég þá og nú á setu í stjórn fyrir, að hluti af því, sem önnur stéttarfélög sömdu þá um að rynni inn í tímakaup viðkomandi aðila, yrði lagður fyrir til kaupa lífeyrisréttinda, þetta væri sparifé sem við legðum fyrir til ellinnar eða til að mæta hugsanlegri örorku sem félagsmenn gætu orðið fyrir ef slys eða sjúkdóma bæri að höndum. Þetta sparifé okkar var að rýrna öll ár síðan, þangað til á árinu 1977. Þá ekki aðeins opnuðust möguleikar, heldur voru sjóðir skyldaðir til að tryggja fé sitt þannig - eða hluta af ráðstöfunarfé sínu - að hægt væri að stefna að því markmiði, sem sjálfsagt var að allir sjóðirnir stefndu að, að geta borgað verðtryggðan lífeyri. Okkur, sem áttum þátt í því að þessi fyrstu samningsbundnu sjóðir urðu til, er það kannske enn þá meira tilfinningamál vegna þess að við þurftum í mörg ár að berjast fyrir því, að þessum sjóðum væri haldið við, og smám saman óx þetta í kringum sig í þann farveg að fleiri og fleiri sáu að þetta var nauðsynleg leið til að ná því máli fram að geta skapað öldruðum viðunanlegan lífeyri á elliárunum. Það var þá þegar séð að það yrði aldrei hægt að ná því, sem til þyrfti, úr hinu almenna tryggingakerfi ríkisins. Þar er um lágmarkstryggingar að ræða og þá á náttúrlega hver og einn að hafa leyfi og rétt til að semja um eða ráðstafa sparifé sínu þannig að hann geti átt meira til sinna elliára. Þegar ákveðið var á sínum tíma að skylda sjóðina að tryggja sitt fé, eins og ég gat um, þ. e. að verðtryggja hluta af ráðstöfunarfénu, urðu miklar umr. hér á hv. Alþ. í sambandi við þetta mál. Margir mætir menn lögðu þar sitthvað til málanna. Ég minnist þess sérstaklega, að þá átti sæti hér á hv. Alþ. formaður Verkamannafélagsins Dagsbrúnar, Eðvarð Sigurðsson, maður sem allir, sem hafa unnið innan verkalýðshreyfingarinnar, hafa vissulega hlustað á og tekið mark á þegar hann hefur talað í þessum málum sem öðrum, þótt allir væru hins vegar ekki sammála honum í stjórnmálaskoðunum hans almennt, og hann sagði þá það sem stangast alveg á við það sem reyndar hann sjálfur og svo flokksbræður hans gengu inn á og framkvæmdu þegar þeir komust til valda í þessu þjóðfélagi. - Má reyndar segja um flesta Alþb.menn nú orðið, að þeir falli undir bókarheitið gamla og víðfræga: „Guðinn sem brást“, en allir þessir guðir alþýðunnar hafa nú brugðist upp á síðkastið, síðustu misserin, og bregðast enn og bresta sumir þótt þeir bresti ekki enn í grát. En þegar ráðstafanir vegna lánsfjáráætlunar fyrir árið 1978 voru til umr. hér í hv. d. sagði þessi þáv. þm. m. a., með leyfi forseta: „Af því, sem ég nú hef sagt, lýsi ég fyllstu andstöðu í fyrsta lagi við að það skuli vera fyrirhugað að lögbinda meðferð fjármagns lífeyrissjóðanna, en með því er ríkisstj. að sölsa undir sig yfirráð yfir stórum hluta þess fjármagns sem lífeyrissjóðirnir hafa til umráða. Þetta er grundvallarafstaða. Ég álít að Alþ. eigi alls ekki að setja löggjöf varðandi lífeyrissjóðina á þennan hátt. Og ég vil í öðru lagi alveg sérstaklega mótmæla þeirri prósentutölu sem hér er um að ræða. Jafnvel þó að þessi leið væri farin er þetta allt of há prósenta og gerir lífeyrissjóðunum nærri ókleift að starfa. Með svona lagasetningu er verið að stórskerða völd stjórna lífeyrissjóðanna og þó kannske einkum og sér í lagi áhrif þeirra sem eiga þessa sjóði, þ. e. a. s. áhrif sjóðfélaganna sjálfra á stjórnun og meðferð fjármagns lífeyrissjóðanna. Ég vil enn fremur taka það fram,“ hélt Eðvarð Sigurðsson áfram, „að þetta ákvæði, sem er í þessu frv. varðandi lífeyrissjóðina, er sett án samráðs við lífeyrissjóðina. Það eru engir samningar við lífeyrissjóðina - og engan lífeyrissjóð svo að ég viti til - að baki þessu ákvæði í því frv. sem hér liggur fyrir. Það hefur tvívegis aðeins verið talað við mig einan persónulega af ráðh., en þá tölu, sem um er að ræða í frv., hef ég ekki heyrt fyrr en síðdegis í dag. Þetta eru vinnubrögð sem ég álít að eigi engan veginn að viðhafa. Þegar mál eru sett fram og á að afgreiða þau á jafnskömmum tíma og ætlunin er með þessu frv, er auðvitað ekkert ráðrúm til gaumgæfilegrar athugunar á jafnviðkvæmu og vandasömu máli og hér er á ferðinni. Ég verð að treysta því, að sú þn., sem fær þetta mál til meðferðar, leggi nauðsynlega vinnu í athugun á málinu, flaustri því ekki af. Ég er alveg sannfærður um að þessi lagasetning, ef af henni verður, mun á margan hátt torvelda störf lífeyrissjóðanna, og ég er alveg sannfærður um að það markmið, sem hæstv. ríkisstj. virðist ætla sér að ná með þessu frv., næst ekki. Lífeyrissjóðirnir geta þetta ekki og það er rétt að menn hafi það í huga. Þeir geta ekki gert þetta. Í öðru lagi er ég alveg sannfærður um að ef þetta ákvæði verður að lögum muni það m. a. torvelda mjög innheimtu iðgjalda lífeyrissjóðanna. Og ég bið nú ráðamenn, embættismenn og ráðh., að hafa það í huga, að það eru ekki allir lífeyrissjóðir þannig settir eins og t. d. Lífeyrissjóður opinberra starfsmanna, þar sem innheimta iðgjalda er ekki vandamál. Margir af lífeyrissjóðum almennu verkalýðsfélaganna verða að byggja innheimtumöguleika sína á eftirliti sjóðsfélaganna sjálfra. Og þegar áhugi þeirra til þess að greiða er farinn, þá verður minna fé í sjóðunum en ella. Ég endurtek,“ sagði hv. þm. Eðvarð Sigurðsson, „að ég lýsi yfir fyllstu andstöðu við þessa grein í frv., sem hér er til umr., og legg mikla áherslu á að viðkomandi þn. athugi þetta mál mjög gaumgæfilega.“ Nú hefur það að vísu sannast, eftir að þetta mál var til l. umr. 1977, að margar þær spár, sem Eðvarð Sigurðsson var þá með, hafa ekki staðist. En meginmál þess, sem hann þá flutti, stenst enn þá og hefur staðist allan tímann og mun standast, en það er að sjálfsögðu þetta, að það er verið að taka ráð af þeim mönnum sem fara með og eiga þá fjármuni sem í þessum sjóðum eru. Það má hins vegar til sanns vegar færa, sem kom hér fram í máli hv. frsm. 3. minni hl., sem talaði áðan, og reyndar líka hjá frsm. 1. minnihl., að svo ógnarlega mikið fjármagn er um að ræða sem safnast upp í þessum sjóðum að það er í þjóðfélagi eins og okkar þjóðfélagi sem er jafn fjármagnsþurfi til allra framkvæmda og raun ber vitni um, nauðsynlegt og fyrir stjórnvöld, sem vilja hafa einhverja stjórn á peningamálum, að geta haft nokkurn ráðstöfunarrétt á þessu fé. En það á ekki að vera með valdboði. Það á að bjóða þau kjör að sjóðirnir sjálfir sjái sér ekki aðeins rétt og skylt, heldur sækist bókstaflega eftir því að ávaxta sitt fé á þennan hátt, eins og kom á daginn eftir að lögin frá 1977 voru samþ. að varð ofan á. Það hefur orðið skoðun þeirra, sem fara með stjórn á mörgum þessara sjóða, að það væri ekki aðeins ráðlegt og skylt, heldur hagkvæmt fyrir sjóðina að ávaxta hluta ráðstöfunarfjár sjóðanna - hluta, ég undirstrika það - í verðtryggðum skuldabréfum. En skiljanlega vilja þeir, sem stjórna þessum sjóðum, hafa nokkuð um það að segja og ráða nokkru um hvert fé þetta fer. Og að sjálfsögðu hlýtur að verða að viðurkenna þá skoðun sem hina réttu, sem kom fram í umr. 1977 og reyndar 1978 einnig hjá Guðmundi H. Garðarssyni, þáv. formanni Verslunarmannafélags Reykjavíkur, þegar hann sagði að það væri eðlilegt að þessir sjóðir; ef þeir væru aflögufærir, styddu við þá atvinnugrein sem þeir hinir sömu störfuðu hjá og greiddu hluta af þessu fé í lífeyrissjóðina. Hann taldi að það væri eðlilegt að þeir, sem færu með þessa fjármuni, fengju að ráða nokkru, ef þeir væru aflögufærir, og fengju að styðja þá atvinnugrein sem þeir ynnu í og vildu vinna í og hefði átf þátt í að mynda viðkomandi sjóði. Þar fyrir utan skulum við ekki gleyma því, að það hefur verið skilningur á milli stjórnenda þessara sjóða og hinna almennu félagsmanna, sem greiða í viðkomandi sjóði. Það hefur verið skilningur, það hafa verið persónuleg tengsl, ekki aðeins í gegnum viðkomandi stéttarfélag eða stéttarfélagasambönd, heldur líka vinnustaðir. Það hefur verið skilningur á vandkvæðum viðkomandi einstaklinga sem hefur leitt til þess að stjórnir sjóðanna hafa getað beitt sér fyrir að þeir einstaklingar, sem hafa haft hug og getu til þess og þrek - skulum við bæta við - að fara í það að eignast eigið húsnæði hafi átt skjól hjá þessum sjóðum, og með því að þeir voru til er stór hluti þeirra, sem teljast núna íbúðareigendur, einmitt í þeirri aðstöðu, en hefðu ekki verið það ella. Þessi fyrirgreiðsla hefði ekki fengist á einhverri stjórnarskrifstofunni, hvort sem hún heitir Byggðasjóður eða Framkvæmdastofnun. Þessi persónulegu tengsl hefðu ekki fengist þar. En ef það hefði hins vegar átt að vera í formi pólitískrar fyrirgreiðslu veit ég að skilningur hefði verið fyrir hendi hjá þeim opinberu stofnunum, sem undir það falla, sem ég er hér að tala um. Það voru reyndar fleiri sem töluðu gegn því hér á árunum að þessi leið væri farin, og skal ég ekki vitna í fleiri sem af þingi eru farnir, menn eins og Lúðvík Jósepsson og aðra slíka, enda hef ég vitnað í þann sem ég ber mestu virðinguna fyrir og þarf ekki að tína meira upp úr því liðinu. Hins vegar væri full ástæða til að benda á hvað sumir af þeim þm. Alþb., sem þá sátu á Alþ. og sitja enn, sögðu þá um þetta mál. Núv. hæstv. fjmrh., Ragnar Arnalds, hafði skoðun á þessu máli eins og öllum öðrum málum þá. Hann lagði til, en hann var í minni hl. í fjh.- og viðskn. Ed. Alþ. ásamt fulltrúa Alþfl., að ákvæðið um 40% lögþvingun lífeyrissjóðanna, eins og það var kallað, yrði fellt. Það var sjálfur núv. hæstv. fjmrh. sem hafði framsögu fyrir málinu og ég les orðrétt, með leyfi forseta, og hann talaði þá að sjálfsögðu í nafni og fyrir hönd síns flokks, Alþb. - hann sagði orðrétt, með leyfi forseta: „Það er hinn þáttur málsins sem er okkur fyrst og fremst þyrnir í augum, að hér er verið að taka fjármagn lífeyrissjóðanna traustataki með löggjöf og ráðstafa því á ákveðinn hátt. Þetta fjármagn og þessir sjóðir eru að nokkru leyti bein eign verkalýðshreyfingarinnar og að nokkru leyti óbein eign. Verkalýðshreyfingin fékk því framgengt, að þessir sjóðir tóku til starfa og hafa verið byggðir upp, og hún varð á sínum tíma að kosta því til að slá nokkuð af launakröfum sínum, fórna nokkru til þess að þetta spor yrði stigið. En hitt er jafnljóst, að verkalýðshreyfingin lætur sig miklu skipta hvað verður um þetta fjármagn og það er ekki eðlilegt að þetta fjármagn sé af henni tekið nema að undangengnum frjálsum samningum við þá sem raunverulega eiga þetta fjármagn og hafa ráðstöfunarrétt á því lögum samkvæmt. Lágmark væri að þeir samningar gengju út á það, til hvaða þarfa þetta fjármagn verði notað.“ Þetta sagði hv. þm. Ragnar Arnalds, núv. hæstv. fjmrh., á Alþ. 20. des. árið 1977, en þá hafði hann forustu um það fyrir Alþb. að þessi svokallaða lögþvingan yrði felld. Það er því ekki að ófyrirsynju er ég tel að hann falli undir samheiti guðanna sem hafa brugðist alþýðu þessa lands. Vegna þess að hæstv. fjmrh. er kominn hér í salinn þykir mér rétt að beina til hans nokkrum orðum. Hv. þm. Karvel Pálmason kom nokkuð inn á það mál sem frsm. fyrr í þessari umr. og sagði orðrétt, með leyfi forseta, að þeir lífeyrissjóðir, sem ríkið væri með puttana í, væru nánast „stikkfrí“, eins og hv. þm. orðaði það. Nú þykir mér ærin ástæða til og vil mjög gjarnan að hæstv. fjmrh. upplýsi við þessa umr. málsins, og það er ekki að ófyrirsynju að ég bið ráðh. um að upplýsa þingheim um það, hvað það séu margir lífeyrissjóðir utan þeirra sem reiknað er með samkv. þessum lögum og um hve mikið ráðstöfunarfé er að ræða þar.

Fyrir utan hvað?

Fyrir utan þá lífeyrissjóði sem talað er um í frv. ríkisstj., sem eru lögbundnir eða njóta viðurkenningar fjmrn. Hve margir lífeyrissjóðir eru utan þeirra og hve mikið ráðstöfunarfé er þar á ferðinni, því að þeir lífeyrissjóðir eiga, svo að ég noti orðalag hv. þm. Karvels Pálmasonar, að vera „stikkfrí“? Í framhaldi af þessari spurningu vil ég líka spyrja hæstv. ráðh.: Eru lífeyrissjóðir ríkisbankanna lögboðnir eða njóta þeir viðurkenningar fjmrn. og falla þeir undir þessi skyldukaup, eða má vera að þessi aðall í okkar landi, aðallinn sem vinnur hjá ríkisbönkunum, njóti einhverra sérstakra vildarkjara hjá hæstv. ríkisstj.? Ég spyr vegna þess að mér hefur borist í hendur skýrsla sem skýrir frá lánakjörum ýmissa lífeyrissjóða hér á landi. Þar kemur í ljós, að það er aðeins lífeyrissjóður eins ríkisbankans, Útvegsbankans, sem fylgir hinni almennu reglu um vexti, lánaupphæðir og lánatíma. En það virðist svo sem nokkrir aðrir ríkisbankar hafi aðrar reglur, einhverjar sérreglur, sem eru þannig, að Landsbanki Íslands og Seðlabanki Íslands eru með lífeyrissjóðslánavexti langt fyrir neðan það sem þekkist hjá öðrum lífeyrissjóðum landsins, langt fyrir neðan það sem er hjá Útvegsbanka Íslands. Upplýsingar um lífeyrissjóð Búnaðarbanka Íslands hef ég ekki fengið. Auk þess veit ég ekki undir hvað sérfríðindamenn aðrir hjá opinberum sjóðum falla af þessu, hvort þeir falla undir reglur Seðlabankans, Landsbankans eða einhverjar enn aðrar. En þarna er auðvitað stórkostlegur munur á, svo að nemur á annan tug prósenta, og það er því ekki að ófyrirsynju, eins og ég sagði, að ég leyfi mér að spyrja hæstv. fjmrh. þessarar spurningar: af hverju þessir sjóðir geti lánað með svo lágum vöxtum starfsmönnum sínum, þetta eru opinberir starfsmenn í raun, - af hverju þeir geti lánað með þessum kjörum. Við vitum að það er mjög nýlega sem opinberir starfsmenn hafa orðið að nokkru að ganga í átt að því sem allur almenningur í þessu landi verður að borga fyrir slík lán, og mér er spurn: Eru einhverjir sérsamningar á ferðinni milli hæstv. ríkisstj. og þessara aðila - eða hvað? Ég hef ekki trú á að lífeyrissjóðir þessara aðila geti krafist jafnlágra vaxta og þeir gera nema til komi stórkostleg meðlagsgreiðsla frá viðkomandi stofnunum eða óbeint frá ríkissjóði, og það er að sjálfsögðu á ábyrgð hæstv. fjmrh. Það hafa komið fram brtt. við frv. ríkisstj. varðandi lífeyrissjóðina. Ég tek það fram strax, að mér þykir brtt. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. ekki ganga nógu langt og ég mun því styðja brtt. þá, sem hv. 4. þm. Austurl., Sverrir Hermannsson, mælti fyrir áðan, og aðrar brtt. sem hann og félagar hans hafa lagt fram á sérstöku þskj. En það eru fleiri atriði, sem auðvitað varða þetta mál, og þ. á m. loddaraleikurinn með framlag ríkissjóðs til Byggingarsjóðs verkamanna, sem er einstakur svo að ekki sé meira sagt. Það er ekki oft sem tækifæri gefast til að ræða við hæstv. ráðh., þó að þeir séu tíu talsins, því að venjulega sjáum við aðeins einn og tvo hér í hv. d. Þeir virðast hafa vaktaskipti á hv. þm., sitja einn til tveir yfir þeim og láta þá þræla á nefndafundum á morgnana og allar helgar og svo þingfundum allan daginn, öll kvöld og fram á miðjar nætur, en hafa vaktaskipti sjálfir eins og góðum yfirmönnum ber að gera til að vera fullfrískir til að reka á eftir þrælunum og koma til þings öðru hvoru til að sjá til þess að þrælarnir séu iðnir og að störfum. En guði sé lof að nú hefur forseti d. tekið að sér að vera trúnaðarmaður á þessum vinnustað fyrir verkalýðinn hér á þingi og gætt þess að okkur sé ekki misboðið nema í hófi. En vegna þess að hæstv. fjmrh. er hér nú langar mig til að spyrja hann hvort ekki hefði verið ástæða til að geta eitthvað um í þeirri fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1980 sem við höfum haft hér með að gera, og svo aftur á móti í sambandi við frv. sjálft, sem við höfum hér til umr. og erum að ræða, frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1980, - hvort ekki hefði verið einhver ástæða til að geta um þær ásköpuðu vanræksluskuldir og það sem ég kalla hreina eignaupptöku fyrrv. og núv. fjmrh. á fé sjálfstæðra sjóða verkalýðshreyfingarinnar. Ég tala nú um þann hinn eina sjóð sem virkilega telst eign verkalýðshreyfingarinnar og á ég þá við Atvinnuleysistryggingasjóð. En þannig hefur hæstv. núv. fjmrh. farist og reyndar fyrrv. líka, en þó hefur það gengið úr hófi í þá mánuði sem núv. hæstv. ráðh. hefur setið að völdum að svo er komið fyrir sjóði þessum, að ríkissjóður keppist við að innheimta fyrir hann hjá atvinnuvegunum, hjá vinnuveitendum víðs vegar um land, innheimtir og tekur í sína hít til ráðstöfunar, en borgar ekki sjóðnum sjálf. Og svo er komið að lausafjárstaða Atvinnuleysistryggingasjóðs hefur aldrei verið verri en einmitt nú og má ekkert út af bera í sambandi við atvinnuleysi hér á landi svo að hann standi ekki frammi fyrir miklu vandræðum. Og að forsjármanni ríkissjóðs detti í hug að borga þessum sjóði verkalýðshreyfingarinnar dráttarvexti fyrir það fé sem hann heldur fyrir honum og hefur haldið mánuðum saman og hefur í raun gert hann ófæran að gegna sínu hlutverki ef ekki verður bætt úr, - nei, það hefur honum ekki komið til hugar. Þeir hinir sömu hafa þó forgöngu um mestu þræla- og okurvexti á almenning. Ef skattborgaranum mistekst að standa í skilum á ákveðnum degi og ákveðinni klukkustund eru fulltrúar hæstv. fjmrh. komnir á eftir honum, ekki aðeins með hótanir um upptöku eigna, heldur og með háa og margfalda dráttarvexti. Það stendur þannig á með Atvinnuleysistryggingasjóð, að það hefur ekki einu sinni komið yfirlit yfir þá sem eiga að borga í sjóðinn. Það hefur ekki einu sinni borist yfirlit frá þeim innheimtuaðila sem hefur með þetta að gera, en það er ein deild fjmrn., hvorki fyrir árið 1978 né fyrir árið 1979. Og fyrir sjómenn, en það yfirlit á að berast sjóðnum nær samstundis, hefur ekkert enn þá komið fyrir árið 1979. Og fyrir þennan tíma hefur ríkissjóður ekki enn þá gert upp það sem hann hefur innheimt frá atvinnurekendum. Hér er auðvitað um hreinan fjárdrátt að ræða, sem hæstv. núv. og fyrrv. fjmrh. hafa staðið fyrir. Sjóðurinn er kominn niður í að hafa handbærar í lausafé tæpar 450 millj. til ráðstöfunar ef atvinnuleysi skellur á. Það eru alltaf bætur í gangi og skiptir tugum millj. á hverjum mánuði sem þarf að greiða í fæðingarorlof. Sjóðurinn hafði til ráðstöfunar fyrir nokkrum dögum aðeins 377 millj., en þeir, sem eru í stjórn sjóðsins, telja að þarna þurfi að vera til ráðstöfunar nær 2 milljarðar sem megi grípa til ef á þarf að halda. Fyrir stuttu sendi ríkissjóður 300 millj. kr. ávísun sem hluta greiðslu upp í það sem ríkissjóður skuldar Atvinnuleysistryggingasjóði, en það fylgdu með þau skilaboð til sjóðsins að það ætti að greiða þetta strax Byggingarsjóði ríkisins. Að sjálfsögðu sagði stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs: Nei, það fer ekki krónu meira úr þessum sjóði fyrr en uppgjör hefur borist frá ríkissjóði yfir þá innheimtu sem ríkissjóður hefur framkvæmt fyrir hönd sjóðsins og full skil eru gerð þar á og samið um það, sem tekið hefur verið í heimildarleysi frá sjóðnum, og það verður samið um það við sjóðsstjórnina sem m. a. er kjörin hér á Alþ. og skipuð af samtökum vinnuveitenda og stærsta aðila verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi, Alþýðusambandi Íslands. Það kemur að sjálfsögðu í ljós, þegar þetta mál og önnur eru rædd á hv. Alþ., að það er ekki að ófyrirsynju að við þm. Sjálfstfl. höfum áskilið okkur rétt til að ræða efnislega bæði þetta mál og önnur sem hefur átt að keyra í gegnum þingið á síðustu dögum, svo að þm. gæfist að sjálfsögðu ekki tími til að skoða mál almennilega eða ræða, um leið og þeir hafa verið sviptir öllum frístundum, meðan hæstv. ráðh., eins og ég sagði áðan, hafa vaktaskipti á því að þeir væru að störfum. Því miður hefur komið í ljós að sumir hinna yngri þm. úr stjórnarliðinu standa í þeirri meiningu að hér eigi mál að ganga þannig fyrir sig að allir segi já og amen við öllu sem frá hæstv. ríkisstj. kemur. Þetta er að sjálfsögðu mikill misskilningur. Við erum kjörnir hingað - og þeir, sem eru í minni hl, hverju sinni, eru að sjálfsögðu einnig hingað kjörnir til að ræða málin sem slíkir í sölum Alþingis og koma aðfinnslum sínum og gagnrýni að á það sem okkur finnst aðfinnsluvert vera. Það er ein af þeim skyldum sem lýðræðinu fylgja, og ég tel að ríkisstj. á hverjum tíma verði að gefa tækifæri til þess að það sé hægt að gera. Það var aðeins fyrir tveim dögum að þm. Alþfl. héldu því fram, að engin ástæða væri til annars en verða við óskum ríkisstj. um að þingslit yrðu í gærdag. Þeir vöknuðu við að stærsti stjórnarflokkurinn var að boða ákveðnar aðgerðir í útvarpsumr. frá Sþ. á mánudagskvöld. Þá vöknuðu þeir við að það væru ýmis mál sem þyrfti kannske að kanna og athuga betur. Það er furðulegt hvernig þessi stjórnarandstöðuflokkur hefur hagað sér hér að undanförnu sem slíkur. Hann hefur talið það sína helgustu skyldu að finna að því innanheimilisvandamáli sem við búum við í Sjálfstfl. Það er út af fyrir sig vandamál, eins og alltaf er þegar hluti af heimilisforsjánni fer að halda fram hjá. En það gengur vonandi yfir. Það grípur ákveðin líffæri sumra manna á ákveðnum aldri að þeir hlaupa svona út undan sér, en þetta lagast vonandi, svo að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson þarf a. m. k. ekki að hafa langtímaáhyggjur af því. Hins vegar held ég að hann og flokksbræður hans ættu frekar að hafa áhyggjur af öðru. Þeir, sem hafa talið sig vera hið sérstaka og heilaga munstur á samheldni, vináttu og forsjá ættu að hafa í huga það sem þeirra eigin flokksbræður stóðu fyrir í Vestfjarðakjördæmi ekki alls fyrir löngu þegar þeir þrælbrutu verkalýðshreyfinguna þar á bak aftur svo að í sárin sér enn þá. En með það mál sem hér er til umr. er eins og önnur auðvitað ljóst að við gefum okkur tíma til að ræða það. Það er sjálfsagt, það er eðlilegt og það er þingræðislegt að hæstv. ríkisstj. á hverjum tíma, sem á meiri hl. að baki sér á Alþ., reyni að liðka til og það sé liðkað til fyrir málum sem hún þarf að koma fram. Ríkisstj. þarf ekki að kvarta um að við í stjórnarandstöðunni höfum verið að tefja mál að óþörfu fyrir þeim í vetur. Við höfum verið boðnir og búnir til þess að vera hér nætur og daga til að hjálpa þeim við að koma málum fram. En það er skylda þeirra jafnframt að gæta þess að það gefist starfsfriður og eðlilegur starfstími til að kanna þau mál sem verið er að leggja fyrir okkur. Það er þjóðin sem á heimtingu á þessu og við höfum þá skyldu við okkar kjósendur að gera þetta. Þess vegna verða þeir að taka því að við skoðum málin og ræðum þau og þeir verða líka um leið að hafa það í huga að þeir einir eru ekki kjörnir þm. á Alþ. Við erum líka kjörnir sem í stjórnarandstöðu erum og við höfum líka áhugamál sem við höfum flutt og við þurfum að fá þau rædd, bæði í deildum og í Sþ. Ég skal ekki hafa mörg fleiri orð um þetta. Ég var búinn að segja að ég mundi fylgja brtt. þm. Sjálfstfl. Ég vil að síðustu taka undir það frekar, sem talað var um Erfðafjársjóð, og vitna enn í orð hv. þm. Sverris Hermannssonar, en hann hefur miklu minni áhuga, að virðist, á þeim sem lifandi eru, þeim sem eiga sitt í lífeyrissjóðnum og þurfa að halda á sínu fé hérna megin grafar, - hann hefur meiri áhyggjur af þeim sem eru horfnir héðan og skilja sitt eftir. Það út af fyrir sig er auðvitað rétt, sem er meginefni í máli hans og annarra sem eru á móti því að ríkissjóður sé að hirða úr Erfðafjársjóði í eyðslueyri, að af þeim eigum, sem eftir eru skildar hérna megin grafar, hafa allir skattar verið borgaðir af því fólki sem þetta skilur eftir sig, það er búið að greiða full gjöld af þeim. Þótt borgaður sé erfðafjárskattur, sem rennur til góðra málefna eins og hingað til hefur verið, telur það í sjálfu sér enginn eftir. En það á auðvitað að vera lágmarksskylda að sá, sem þessar eigur hefur öðlast, fái að ráðstafa þeim eins og hann sjálfur óskar eftir, en þær verði ekki notaðar í eyðsluhít ríkissjóðs á hverjum tíma, eins og ég sagði áðan. Og það er enginn vafi á að þeim fjármunum, sem hafa lent hjá Erfðafjársjóði, hefur verið vel varið. Ég þekki það sjálfur í sambandi við byggingarframkvæmdir fyrir gamalt fólk sem ég hef tekið þátt í með félögum mínum. Við höfum að vísu ekki leitað á þau mið. Hins vegar veit ég um að heimili sem byggð hafa verið fyrir aldraða víðs vegar um land, hafa átt á nokkuð víst að róa, þegar þau hafa sótt til þessa aðila, og fengið mikla og góða fyrirgreiðslu. Auk þess hefur meginhluti þessara fjármuna farið til að hjálpa þeim sem miður mega sín í okkar þjóðfélagi. Ég held að hver og einn, sem hverfur úr þessu lífi, geti vel hugsað sér að hluti af eignum hans renni til slíkra mála, en hins vegar mundu þeir snarbylta sér við í gröf sinni ef þeir vissu að þetta fé kemst í hendur hæstv. fjmrh. Ragnars Arnalds, og sjálfsagt eiga margir eftir að ganga aftur þegar þetta hefur verið samþykkt. Herra forseti. Ég skal láta máli mínu lokið að sinni.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð, sérstaklega í tilefni af fsp. sem fram komu í máli seinasta ræðumanns. Ég vil reyna að svara þessum spurningum strax eftir bestu getu, þótt ég hefði kannske getað svarað enn betur á síðara stigi, eftir að hafa rætt við embættismenn fjmrn. Hv. þm. Pétur Sigurðsson spurði í fyrsta lagi að því, hvort einhverjir þeir lífeyrissjóðir væru til sem ekki féllu undir þessi skyldukaup. Ég víl strax taka það fram, að mér er ekki kunnugt um að það séu lífeyrissjóðir starfandi í landinu sem falli ekki undir þessa almennu reglu. En þetta er ég fús til að láta rannsaka betur. Ég hef aldrei heyrt þess getið, að einhverjir væru undanþegnir, og ég tel víst að þeir falli allir inn í það kerfi skyldukaupa á skuldabréfum fjárfestingarsjóða sem hér er gert ráð fyrir að verði áfram. Í ræðu hv. þm. kom einnig fram fsp. þess efnis, hvort verið gæti að lífeyrissjóðir banka væru undanþegnir, hvort þeir slyppu algerlega. Ég verð að svara þessu á sama veg. Mér er ekki kunnugt um að lífeyrissjóðir banka séu undanþegnir. Ég vil hins vegar upplýsa það, að á s. l. ári, árinu 1979, gerði fjmrn. ráð fyrir að lífeyrissjóður starfsmanna Búnaðarbankans keypti skuldabréf að upphæð 64 millj. kr., og ég hef upplýsingar um að lífeyrissjóðurinn keypti nákvæmlega fyrir þessa upphæð eins og fyrir var lagt. Lífeyrissjóður starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans átti að kaupa samkv. áætlun fjmrn. skuldabréf að upphæð 228 millj. kr. og lífeyrissjóðurinn keypti fyrir 250 millj., þ. e. hann keypti fyrir 22 millj. kr. hærri upphæð en ráð var fyrir gert. Lífeyrissjóður starfsmanna Útvegsbankans átti að kaupa fyrir 48 millj., en keypti fyrir lægri upphæð eða aðeins fyrir 24 millj. Samanlagt gerði þetta hins vegar mjög svipaða upphæð og ráð var fyrir gert, þannig að ég held að það sé nokkuð á hreinu að lífeyrissjóðir starfsmanna bankanna geti ekki verið þarna undanþegnir eða á öðrum báti en aðrir lífeyrissjóðir. Hv. þm. kvartaði sáran yfir því, að nú væri kominn í ráðherrastólinn í fjmrn. nýr fjmrh. sem færi aldeilis sérlega illa með Atvinnuleysistryggingasjóð og sæti á greiðslum til sjóðsins. Ég þykist vita að ég gæti gefið gleggri upplýsingar um þetta mál ef ég ætti þess kost að ræða málið nákvæmlega við embættismenn fjmrn., en ég hef þó upplýsingar í höndunum sem sýna að það hefur ekki orðið mikil breyting á í þessum efnum á seinustu mánuðum, þótt hv. þm. vilji reyna að halda öðru fram, af hvaða hvötum sem það er gert. Ég get upplýst að skuld ríkissjóðs við Atvinnuleysistryggingasjóð var um s. l. áramót 1 milljarður 47 millj., sem var mjög svipuð upphæð - reyndar heldur lægri upphæð - en verið hafði einu ári áður, en þá var skuldin 1 milljarður 150 millj. En hinn 30. apríl s. l., þ. e. fyrir fáum dögum, skuldaði ríkissjóður Atvinnuleysistryggingasjóði 1 milljarð 74 millj. Sjá menn af þessum tölum að skuldin hefur nokkurn veginn staðið í stað. Hún hefur aukist frá áramótum um 27 millj., sem sennilega er meira tilviljun en ásetningur.

En innheimtuféð frá atvinnuvegunum?

Ég hef ekki upplýsingar um það hér.  Ég vil bæta því við, að hv. þm. Karvel Pálmason flutti langa ræðu, seinast þegar þetta mál var til umr., og hélt því fram, að verið væri að taka upp nýja siði og sérstaklega væri Alþb. og núv. fjmrh. að beita sér fyrir nýrri aðför að lífeyrissjóðunum í landinu og væri það auðvitað stórhneykslanlegt. Út af fyrir sig er það alveg rétt, að á árinu 1977 höfðu bæði Alþb. og Alþfl. þá afstöðu, að réttara væri að ná samkomulagi við lífeyrissjóðina um framlag þeirra til lánsfjáráætlunar, og settu sig upp á móti þeirri reglu sem þá var í lög fest. En ég held að óhætt sé að gera langt mál stutt með því að segja það eins og er, að þessir flokkar tóku aðra afstöðu í þessu máli á s. l. ári. Þeir breyttu afstöðu sinni og féllust á að bundið yrði í lög að lífeyrissjóðir skyldu leggja fram 40% af ráðstöfunarfé sínu í þessu skyni. Það var enginn munur á afstöðu Alþfl. og Alþb. í þessum efnum á s. l. ári. Mér er ekki kunnugt um að það hafi verið neinn ágreiningur á milli flokkanna um að óhjákvæmilegt væri, til þess að auka innlendan sparnað og til að hafa betri stjórn á þessum málum, að breyta þarna um stefnu. Vissulega var þarna um stefnubreytingu að ræða hjá þessum tveimur flokkum. Það má auðvitað halda langar ræður um hvort þessi stefnubreyting hafi átt rétt á sér eða ekki. Það má velt vöngum yfir því, hvort það hafi verið hneykslanlegt af Alþb. að breyta um stefnu í þessu. En víst er að Alþb. gerði nákvæmlega sama og Alþfl. að breyta um stefnu í þessum efnum að nánar athuguðu máli, og stóðum við Alþfl.-menn og Alþb.-menn saman um þá stefnumótun. Svo ber aftur á móti alveg nýrra við á þessu ári, þegar við teljum sjálfsagt að sama regla gildi á þessu ári og gilti á seinasta ári.

Ekki sama.

Jú, nokkurn veginn alveg sama regla.

Nei, nei.

Það er nokkurn veginn alveg sama reglan. Þar er enginn eðlismunur á. Munurinn er sá einn, að það er beinlínis tekið fram í lögum að þessi 40% skuldabréfakaup skuli sérstaklega beinast að kaupum á skuldabréfum frá ríkissjóði, frá Byggingarsjóði og frá Framkvæmdasjóði eða öðrum fjárfestingarsjóðum sem viðurkenningar njóta, en það var ekki tekið beinlínis fram í lögunum eins og þau voru afgreidd í fyrra. Hins vegar gengu allir flokkar og allir þm. út frá því, að þannig yrði lagagr. í framkvæmd. Ég held að enginn hafi efast um að hún yrði framkvæmd á þennan máta, og einmitt þess vegna gerði fjmrh. í fyrra áætlun sem byggðist á því að lagagr. væri túlkuð með þessum hætti. Síðan kom upp ágreiningur um hvort hugsanlegt væri að fella undir þessa lagagr. lán til einstaklinga, sem aðrir töldu vera rangtúlkun þessa máls. Og til að taka af öll tvímæli um þetta er lagagr. nú orðuð skýrar en áður var.- En það er nákvæmlega sama stefnan í þessum málum og var í fyrra. Það eina, sem hefur gerst í þessu máli, er hins vegar það, að Alþfl. hefur snúið við blaðinu aftur. Hann snerist í fyrra og hefur svo aftur snúist núna. Það er það eina sem hefur gerst, - annað ekki. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, en vil láta þess getið, að á þskj. 585 og á þskj. 602 flyt ég brtt. við lánsfjárlagafrv. Báðar þessar breytingar eru tæknilegs eðlis. Í fyrsta lagi er þar um að ræða ófrágengin mál frá s. l. ári sem varða saltverksmiðju á Reykjanesi. Það láðist að taka inn í lánsfjárlög heimild af þessu tagi, en lántakan sjálf fólst í lánsfjáráætlun þessa árs. Síðari breytingin er einungis til að taka af öll tvímæli um að ríkið geti tekið lán til að endurlána þeim aðilum sem standa að nýjum iðnaðarverkefnum, en upphæðin sjálf er í lánsfjáráætlun og þar er ekki um neina viðbót að ræða. Í báðum tilvikum er því raunverulega um að ræða leiðréttingu, en ekki efnislega viðbót. Í þriðja lagi mæli ég fyrir brtt. á þskj. 602 sem ríkisstj. hefur ákveðið að flytja. Hún er líka meira um form en efni. Lántaka til Vatnsveitu Búðardals að upphæð 150 millj. kr. er áformuð í lánsfjáráætlun eins og hún liggur nú fyrir, en hins vegar er talið óhjákvæmilegt að veitt verði sjálfskuldaábyrgð af hálfu ríkissjóðs í sambandi við þessa lántöku. Vegna þess að þess var ekki getið í lánsfjárlagafrv. er brtt. flutt. Herra forseti. Ég vil að öðru leyti ekki lengja þessar umr. Af mörgu er að taka, en mér þótti alveg sérstaklega nauðsynlegt að svara strax þessum fsp. sem hv. þm. Pétur Sigurðsson varpaði fram áðan.



Herra forseti. Það er með hálfum huga að ég kem í ræðustólinn til að ræða lánsfjárlögin og lánsfjáráætlunina. Ég les það í dagblöðum nú að hér sé stjórnarandstaðan farin að halda uppi málþófi, og mér sýnist að þeir ræðumenn, sem leyfa sér að hafa skoðanir á þeim málum sem hér eru á dagskrá, verði skráðir á lista sem málþófsmenn. Þótt ungur sé er ég kominn í röð þeirra þm., sem eiga nokkuð langa setu á Alþ., og ég held að það hafi ekki komið fyrir mig að fara í neinar slíkar málþófsumr. Ég hef hins vegar leyft mér, hvort sem ég hef verið stuðningsmaður ríkisstj., átt sæti í ríkisstj. eða verið í stjórnarandstöðu, að koma hér upp í ræðustólinn til að tala fyrir eða gagnrýna þau mál sem á dagskrá eru. Ég ætla að leyfa mér það áfram, um leið og ég mótmæli því, að þær umr., sem hér fara fram, séu einhverjar málþófsumr. Formenn stjórnmálaflokkanna, þ. e. þingflokkanna, hafa látið hafa eftir sér í blaðaviðtölum að það fari eftir fótastyrk og blöðrustærð alþm. hvernig mál muni hér ganga fram.

Það má ekki hafa fleirtölu á því. Það er formaður.

Það er formaður eins þingflokksins, sem lét hafa það eftir sér, það er rétt.  Þá langar mig til að benda mönnum á hverjir það eru sem í raun og veru hafa eytt ræðutíma Alþ. að undanförnu. Hafa það verið stjórnarandstæðingar? Ég fullyrði að stjórnarsinnar hafa talað hér lengur en stjórnarandstæðingar.  Mig langar líka til að vekja athygli á því, hverjir það eru sem hafa komið málum hér áfram. Það hafa ekki síður verið stjórnarandstæðingar en stjórnarsinnar, og ég held að það gerist mjög oft. Það verður að sjálfsögðu þannig að vera, að stjórnarandstaðan vinnur sín verk. Málin ganga áfram hvort heldur mönnum líkar betur eða verr það efni sem verið er að ræða um. - Og þegar hæstv. félmrh. nú gengur úr salnum situr ekki einn einasti ráðh. úr ríkisstj. hér inni í þingsalnum þegar verið er að ræða lánsfjáráætlun, efnahagsstefnu og fjármálastefnu ríkisins. Ég vek en athygli á því, að þessa seinustu daga hefur ekkert frv., sem flutt hefur verið af þm., verið hér til umr. Það hefur oft viljað brenna við að Alþ. hafi verið kölluð afgreiðslustofnun ríkisstj. Að sjálfsögðu fer tími Alþ. kannske að verulegum hluta í að ræða frv. sem ríkisstj. hefur lagt fyrir Alþ., þannig að það fari minna fyrir ræðutíma varðandi frv. sem þm. flytja. En ég man ekki eftir því, að svo vikum skipti sé ekki hægt að fá rædd frv. sem fulltrúar kosnir á löggjafarsamkomu þjóðarinnar eru hér að flytja. Síðan eru hér haldnar eldhúsdagsumr.; þ. e. í fyrrakvöld. Þær eru haldnar eftir að búið er að halda fund af hálfu forsrh. með formönnum þingflokka og gera sér grein fyrir hvenær þingslit geti orðið. Þá koma fulltrúar ríkisstj., ráðh., og varpa fram hugmundum um lausn á vandamálum, sem þeir telja að fram undan séu, og með hvaða hætti þau beri að leysa. En umfram allt: Alþ. skal sent heim, stjfrv. skulu hér afgreidd á færibandi, ekkert frv., sem þm. flytja, fæst rætt, og alþm. er gerð grein fyrir því, að þegar þeir séu komnir heim verði sett brbl. til að leysa allan þann vanda sem að steðjar. Er ekki ástæða til þess að skiptast á skoðunum í þeim málum sem við erum hér að ræða? Ég segi jú. Ég vil vekja athygli á ræðu hæstv. fjmrh. áðan, Ragnars Arnalds, sem mér fannst með eðlilegum hætti og réttum hætti koma inn í umr. eftir að hv. 1. landsk. þm., Pétur Sigurðsson, hafði rætt einn efnisþátt þessa frv., gert grein fyrir sjónarmiðum sinum um þær hugmyndir sem fram voru bornar í frv. Ráðh. taldi eðlilegt og sjálfsagt að koma með sínar skýringar og leiðréttingar, en hann bætti líka við, að hefði hann betri tíma og gæti hann aflað sér upplýsinga væri hann reiðubúinn að koma hér með þær til þess að þm. fengju vitneskju um það sem um var spurt. Hann réttilega fullyrti ekki meira en hann teysti sér til. En það var ástæða til þess af hans hálfu að hafa fyrirvara á því, sem hann sagði, og hann kæmi síðar fram með viðbótarupplýsingar. Þetta vildi ég að fram kæmi í sambandi við þessar umr. og í sambandi við allt tal stjórnarliða um málþóf. Ég efast ekkert um að fullyrðingum um málþóf verður haldið áfram hvað svo sem tautar og raular. En þær skýringar, sem ég hef gefið hér, eru með þeim hætti að það, sem stjórnarliðar fullyrða í þessum efnum, er markleysa og að mínum dómi ekki til þess að auka á virðingu þeirrar stofnunar sem við erum fulltrúar í. Þegar haldinn er fundur af hálfu forsrh. með formönnum þingflokka og það er ákveðin útvarpsumr. og jafnframt er talað um hvenær þingslit eigi að vera virðast menn ekki gera sér grein fyrir því, hvaða tíma það taki að ræða þau mál sem ríkisstj. hyggst fá afgreidd hér áður en þingi lýkur. Við erum komnir fram yfir þann dag sem talað var um að slíta þingi, en eitt af þeim málum sem átti að ljúka er ekki enn komið til 2. umr. í þessari hv. d., og það mál, sem hér er á dagskrá, er enn við 2. umr. og á eftir að ræða í hv. Ed. áður en það getur orðið að lögum. Sá óskalisti, sem upp var settur, og þau tímatakmörk, sem menn höfðu sett sér, voru því að mínum dómi hvort tveggja þannig, að um 6skhyggju er að ræða, en ekki raunveruleika svo sem þegar hefur sýnt sig. Ég vil nú beina því til forseta, hvort það sé hugsunin að halda áfram þessari umr. Hér situr enginn fulltrúi þess aðila sem lagt hefur það frv. fram sem við erum að fjalla um.

Það er áformað að fresta fundi kl. 16.00.

Það er áformað að fresta fundi kl. 16, segir forseti, en ég hefði betur kunnað við það ef hæstv. fjmrh. hefði setið hér og væri slíkt að mínum dómi aðfinnslulaust í sambandi við þetta mál. Ég hefði gjarnan viljað hinkra þar til hægt hefði verið að fá hann til að koma hingað og hlusta aðeins á þau atriði sem ég vildi víkja að í ræðu minni.

Þær upplýsingar, sem ég hef, eru að ríkisstj. sitji nú á fundi sem hófst fyrir 4 mínútum. Ef þm. vill ekki halda áfram ræðu sinni er hægt að fresta umr. um málið nú þegar.

Mér sýnist það mjög eðlilegt, forseti. - Þar sem forseti hefur upplýst að þegar sé búið að setja ríkisstjórnarfund tel ég, jafnvel þó að menn hafi sterka fætur og stóra - ég orða ekki meira, rétt af forseta að fresta þessari umr. enda þótt 10 mínútur séu eftir af þeim tíma sem fundur skyldi standa.

Vill ekki þm. nota þessar 10 mínútur?

Ég hefði gjarnan viljað hafa hæstv. fjmrh. viðstaddan, því að ég hafði hugsað mér að beina til hans nokkrum aths. varðandi lánsfjárlögin og afgreiðslu þeirra í n. af hálfu 1. minni hl. Ég held því að það sé eðli málsins samkv. ekki viðeigandi að við höldum áfram þingfundi þegar ráðh. hafa ekki aðstöðu til að vera hér, en ég skil mjög vel að hæstv. fjmrh. geti ekki verið staddur hér þegar búið er að boða ríkisstjórnarfund. Ég vildi því mega leggja til við forseta að ég geri hlé á ræðu minni nú og umr. um málið verði frestað.- Fundarhlé. Herra forseti. Ég lauk máli mínu rétt fyrir kl. 4, átti þá von á að hæstv. fjmrh. gæti verið viðstaddur nú. En ég skal ekki tefja umr. með því að hinkra. Ég geri ráð fyrir að hann komi áður en langt um líður, því að við sjáum að hér er kominn einn ráðh. Þeim ríkisstjórnarfundi, sem haldinn var síðdegis, er því lokið og ég býst við að fjmrh. sé kominn í húsið. Ég gerði við 1. umr. þessa máls grein fyrir ýmsum þeim atriðum sem ég taldi að skoða þyrfti mjög ítarlega í sambandi við samþykkt lánsfjárlaga sem grundvölluð eru á þeirri fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1980 sem ríkisstj. hafði samþykkt. Það er öllum kunnugt að mikil spenna er í efnahagsmálum okkar, og það er vissulega atriði sem skoða verður þegar gengið er frá fjárlögum og lánsfjárlögum, hvernig hugsað er að fara með þessi mál. Opinber fjárfesting er aukin og það er gert ráð fyrir að hún verði 26.5% af þjóðarframleiðslu, en gert ráð fyrir að þjóðarframleiðslan sé 1230 milljarðar kr. Fjárfestingin mun því verða tæpir 330 milljarðar. Í stjórnarsáttmálanum er talað um 25%. Við fengum skilgreiningu hæstv. forsrh. á því sem í stjórnarsamningnum stendur, en þar er orðalagið „um það bil“ og gert ráð fyrir, samkv. því sem hann vildi halda fram, að þetta hlutfall væri innan þeirra marka. Nú verðum við að sjálfsögðu, þegar skoðaðar eru tölur, að gera okkur grein fyrir hverjar eru forsendur fyrir tölunum. Forsendur fyrir 26.5% af þjóðarframleiðslu til opinberrar fjárfestingar eru að sjálfsögðu sú tala sem fæst út úr reikningi þjóðarframleiðslunnar. Þá verðum við að gera okkur grein fyrir því, hvort sá útreikningur sé á rökum reistur, hvort ekki sé í raun og veru verið að gera forsendur fyrir fjárfestingarhlutfalli sem menn telji að geti staðist og telja ekki að sé úrskeiðis miðað við það efnahagsástand sem er í landinu. Það liggur ljóst fyrir að þjóðarframleiðsluspáin, eins og hún er í lánsfjáráætluninni, er ofáætluð. Það er t. d. gert ráð fyrir að botnfiskaflinn fari hvorki meira né minna en 1/3 fram úr því sem vísindamenn lögðu til. Í staðinn fyrir 300 þús. tonn er gert ráð fyrir 380–400 þúsundum tonna miðað við 360 þús. tonn í fyrra, sem þá var talið of mikill afli. Enn fremur er gert ráð fyrir í forsendunum að framleiðsla sjávarafurða geti orðið 2% meiri en á s. l. ári. Það er ljóst að hér er um að ræða ofáætlun, og grunur minn er sá, að það sé fyrst og fremst til þess að það hlutfall, sem kemur þegar fjárfestingin samkv. þessari lánsfjáráætlun er reiknuð út, geti, eins og hæstv. forsrh. orðaði það, hér um bil staðist, 25% eða fjórðungur er tala stjórnarsáttmálans, en 26.5% er hér um bil 25%, eftir að búið er að hækka þjóðarframleiðsluna í sambandi við fiskaflann sem nemur 50–100 þús. tonnum frá því sem sérfræðingar á því sviði telja ráðlegt. Ef þessar forsendur standast, þ. e. að verði 400 þús. tonna botnfiskafli, er öllum ljóst að verið er að ganga á hrygningarstofninn og þjóðarframleiðsla okkar á næstu árum verðum ekki með sama hætti og hún gæti orðið ef við hygðum betur að þessum málum í ár. Það er ljóst. Hér er verið að éta fyrir sig fram, og það á að sjálfsögðu eftir að hefna sín ef það nær fram að ganga sem þessi skýrsla gerir ráð fyrir. Það er gert ráð fyrir að vöruskiptajöfnuðurinn verði hallalaus, hins vegar verði halli á viðskiptajöfnuði. Á sama tíma og við ætlum,okkur að fara óvarlega í sjávarafla, auka þjóðarframleiðsluna umfram það, sem rétt er talið varðandi sjávarafla, stefnir í viðskiptahalla. Við getum gert okkur grein fyrir því hverjar afleiðingar það hefur og hver verður framvinda þessara mála á næstu árum, með fjárfestingu, sem er miklu meira en áður, með sjávarafla langt umfram það, sem talið er skynsamlegt, með viðskiptahalla? Hvernig koma dæmin til með að líta út þegar við verðum hér að ári liðnu sjálfsagt að ræða þessa hluti? Ég á ekki von á að vinnubrögðin verði neitt betri í þessum efnum ef núv. hæstv. ríkisstj. kemur til með að lifa á sama tíma að ári liðnu. - Á sama tíma og við spennum opinbera fjárfestingu upp, á sama tíma og við ætlum okkur að taka meiri afla úr sjónum en talið er skynsamlegt, á sama tíma og við komum til með að þola viðskiptahalla eru enn fremur erlendar skuldir hækkaðar og greiðslubyrðin, sem þjóðin kemur til með að bera á næstu árum, meiri en nokkurn tíma áður. Í lánsfjáráætluninni er gert ráð fyrir að erlendar skuldir þjóðarinnar muni aukast um 39 milljarða á yfirstandandi ári, erlendar skuldir í heild verði 85.5 milljarðar og endurgreiðslur erlendra lána verði 46 milljarðar kr. Samkv. áætlun Seðlabankans gerir hann ráð fyrir að greiðslubyrðin á þessu ári verði milli 16 og 17% af útflutningstekjum þjóðarinnar - af útflutningstekjum sem eru fundnar á svo hæpnum forsendum sem ég gat um áðan. Ef niðurstaðan yrði skynsamlegri en hér er gert ráð fyrir, þ. e. sjávaraflinn yrði ekki eins mikill, skulum við líka átta okkur á því, að greiðslubyrði erlendra lána á þessu ári, þ. e. hlutfallið, kemur til með að hækka. Það liggur því ljóst fyrir að ríkisstj. hefur í öllum þessum útreikningum grundvallað lánsfjáráætlunina og opinberar framkvæmdir á þjóðarframleiðsluspá sem er tvímælalaust óviturleg og hefur verið varað við í ræðum og riti vísindamanna, þ. e. þeirra sem gerst þekkja til fiskstofna og nýtingar þeirra. Samfara þessu megum við líka gera ráð fyrir að vextir á erlendum lánamarkaði muni fremur hækka en lækka. Það þýðir aukinn viðskiptahalla. Þar af leiðandi þýðir aukning erlendra skulda aukinn viðskiptahalla þegar litið er til næstu ára. Og ég kem enn að sama grundvallaratriðinu í þessu öllu saman, þ. e. mati á þjóðarframleiðslu byggðu á sjávarafla okkar. Það er hins vegar bent á í þessari lánsfjáráætlun að ekki sé heppilegt að miða greiðslubyrði af erlendum lánum við útflutningstekjur vegna þess að stór hluti af erlendum lánum geti farið til framkvæmda sem spari t. d. innflutt eldsneyti. Þetta hefur hins vegar verið gert svona, og ef við ætlum að fá samanburð á því, sem hefur verið að gerast og er að gerast, er ekki annað ráð tiltækt en að nota sama samanburð. Hitt má svo sjálfsagt skoða líka, hversu stórt hlutfall erlendar lántökur almennt eru af þjóðareigninni og spyrja sig þar af leiðandi hvort þær séu of háar með tilliti til þess sem á bak við þær stendur. Það hefur áður verið gert og það er sjálfsagt að gera. En á meðan við byggjum og grundvöllum á útflutningstekjunum og við gerum okkur grein fyrir því, að við borgum ekki afborganir af erlendum lánum eða vexti öðruvísi en við höfum nægar útflutningstekjur er spurningin þessi: Hvað viljum við og hversu hátt treystum við okkur að fara í sambandi við greiðslubyrði? En þegar spáin um þjóðarframleiðsluna er byggð á röngum forsendum, þegar spáin um þjóðarframleiðsluna er byggð á því, að við ætlum okkur að eyða um efni fram af þeim fiskstofnum sem við höfum yfir að ráða, þá liggur ljóst fyrir að það er ekki stefnt í rétta átt. Þegar þessi atriði hafa öll verið skoðuð verðum við að líta á, hvert við erum að stefna í raun og veru og þær yfirlýsingar sem lesa má í stjórnarsamningnum. Ég held að öllum sé ljóst að að engu leyti er farið eftir þeim, þvert á móti. Það sýnist stefna í verra efnahagsástand en hér hefur verið, og þessi atriði öll, sem ég hef vikið hér að, undirstrika að það er ekki aðeins að við förum lengra í ár í þessum efnum en áður, heldur erum við að stórskaða okkur þegar kemur fram á næsta ár og árið þar á eftir, því að allir gera sér grein fyrir því, hvað fylgir ofnýtingu á fiskstofnunum. Varðandi viðskiptakjörin er gert ráð fyrir verði á innfluttri orku miðað við aprílmánuð. Það liggur alveg ljóst fyrir að þær tölur eru þegar orðnar úreltar þegar þessi lánsfjáráætlun er til umr. Þar af leiðandi er líka um vanmat að ræða þegar við erum að tala um viðskiptahalla og þá greiðslubyrði sem nú er og verður á þessu ári í sambandi við erlendu skuldirnar. Það er miklu frekar að reikna megi með hækkun á verði erlendrar orku. Það kemur því til viðbótar við það sem ég hef áður sagt í sambandi við útflutningstekjur okkar og hvað við þar höfum til að standa við skuldbindingar okkar sem gerðar hafa verið. Þetta er önnur hliðin á því máli sem við erum að fjalla um í dag. Hin er verðlagsþróunin í landinu og launaþróunin í landinu. Hún er enn fremur ekki ljós af lánsfjáráætluninni. Ég vil endurtaka spurningu sem ég bar upp við 1. umr.: Hverjar eru gengisforsendur þessarar lánsfjáráætlunar?

Þær sömu og fjárlaga.

Þær sömu og fjárlaga, segir hæstv. ráðh. Hver hefur verið þróun gengismála frá áramótum og hvað má búast við miklu fráviki frá þeirri stefnu, sem þar hefur verið, til þess að standist það útflutningsverð sem þjóðhagsspáin byggir á? Ég held að ef skoðuð er ofan í kjölinn sú forsenda sem fjárlagafrv. er reist á og þjóðhagsspáin og þar af leiðandi lánsfjáráætlunin byggir á, þá séu tölur komnar býsna nærri þeim mörkum sem sett voru þegar fjárlagafrv. var samið fyrir nokkrum mánuðum. Ef ráðh. hefur aðrar upplýsingar um, hver gengisbreytingin hefur orðið, hver þróunin hefur þar verið og hver var spáin um meðalgengisbreytingu á árinu 1980 og hversu mikil gengisbreytingin hefur þegar orðið, þá upplýsir hann það. En grunur minn er sá, að það sé komið upp undir það þak meðalgengisbreytingar, ef við getum orðað það svo, sem gert var ráð fyrir um áramótin í sambandi við t. d. fiskverð og aðra þá þætti sem nauðsynlegt var að taka þá þegar ákvörðun um. Þetta hefur að sjálfsögðu geysimikil áhrif. Hæstv. ráðh. sagði áðan að lánsfjáráætlun byggðist á sömu forsendum og fjárlög, sem gerðu ráð fyrir 30% verðlagshækkunum frá upphafi árs til loka, en þegar við erum að ræða lánsfjáráætlunina, og vorum reyndar þegar komnir nærri því þegar við ræddum fjárl., verður okkur ljóst að verðlagsþróunin frá upphafi árs til loka verður óhagstæðari en gert hafði verið ráð fyrir og töluvert miklu óhagstæðari. Frá upphafi árs til loka ársins 1979 var þróun framfærsluvísitölunnar þannig, að hækkunin varð 61.2%. Hins vegar hefur nú verið sett fram í stjórnarsamningnum niðurtalningarleiðin svokallaða. En það er sjálfsagt eftir að skýra fyrir okkur að það hafi ekki verið ætlunin að fara eftir þeirri reglu nema svona hér um bil. Það er þegar að koma í ljós, að það er meira en „svona hér um bil“ mismunur á því, sem 1. júní gerði ráð fyrir í niðurtalningarprógrammi ríkisstj., og þeim staðreyndum, sem nú eru komnar í ljós. Hvort gerðar verða einhverjar ráðstafanir af hálfu ríkisstj. í þá átt, sem hæstv. sjútvrh. og hæstv. menntmrh. véku að í útvarpsumr. s. l. mánudagskvöld, er aðeins ríkisstjórnarinnar að vita. Hæstv. forsrh. hefur ekki tekið fyrir að þær leiðir verði farnar. Hann lýsti því hér yfir, að það væri ekki hægt að lýsa því yfir að brbl. um þessi efni yrðu ekki gefin út fyrir 1. júní. Það má því vel vera, að í sambandi við þessi mál hyggist ríkisstj. koma fram með breytingar eða ráðstafanir og þannig ná því að verða „svona hér um bil“ í sambandi við launaþróunina fyrstu 5–6 mánuði ársins, en ef þrír fyrstu mánuðirnir hjá núv. hæstv. ríkisstj. eru teknir og verðbólgan mæld samkv. þeim hraða sem á henni hefur verið er hún á bilinu 63–65%. Þjóðhagsstofnun hefur spáð verðþróuninni 1. sept. og 1. des. hærri en niðurtalningarleiðin gerir ráð fyrir. Eins og ég hef orðað það verður verðlagsþróunin sjálfsagt nær 50% en 30%. Hvorum megin við markið niðurstaðan verður skal ég ekki spá um hér og nú. En ég vakti athygli á því og ég vek athygli á því enn, að samanborið við árið í fyrra er verðbólguhraðinn nú töluvert miklu meiri frá 1. des. 1979 til l. maí 1980 en hann var 1. des. 1978 til l. maí 1979. Og árið 1979 var slegið verðbólgumet, verðbólgan varð 61.8%, nærri 62%. Ef menn telja að það sé til þess að koma betri skipan á efnahagsmál í landinu, ef menn telja að það sé til þess að koma betri skipan á peningamálin í landinu, ef menn telja að það sé til þess að koma betri skipan á fjármál ríkisins að vera með í smíðum og samþykkja á Alþ. fjárlög sem eru byggð á alröngum verðlagsforsendum, verðlagsforsendum sem geta breyst kannske um 60–70–80%, - ef menn telja að slíkt sé hin skynsamlega leið, þá held ég að menn séu með algerlega ranga stefnu. Ef við virðum fyrir okkur fjárlög og ríkisreikninga undanfarinna ára getum við gert okkur grein fyrir hver þróunin var og hver þróunin er að verða aftur. Ef ég man rétt var mismunur á fjárlögum og ríkisreikningi árið 1974 um 35%. Ríkisreikningurinn var 35% hærri en fjárl. 1974. 1975, þrátt fyrir slæmt ár hjá ríkissjóði, tókst þó að draga úr og mismunurinn á milli fjárlaga og ríkisreiknings 1975 var milli 23 og 25%. 1976 er mismunur fjárlaga og ríkisreiknings kominn niður fyrir 20%, er milli 17 og 18, og 1977 er mismunur fjárlaga og ríkisreiknings orðinn 10.2%. Er þá verðbólgan, er þá þróun verðlagsmála frá upphafi árs til loka milli 35 og 38%. Ég tel að þarna hafi tekist allt í senn: að ná fram fjárlögum sem voru raunhæfari en þau nokkurn tíma höfðu verið samhliða því að í fjmrn. hafði verið unnið að útgjaldaáætlun, útgjaldaeftirliti, sem best kom í ljós á árunum 1976–1977, en þegar þetta hvort tveggja fór að vinna saman, útgjaldaáætlun sem gerð hafði verið og eftir farið svo og fjárlög sem voru raunhæf, skilaði sér minni mismunur á milli fjárlaga og ríkisreiknings. En hvað gerist svo árið 1978? Þá breytist strax í þessum efnum. Seðlabankinn hefur sjálfur í skýrslu sinni gert grein fyrir þeim halla, sem þá varð hjá ríkissjóði, og gert grein fyrir því, að 3 milljarðar af 3.9 milljörðum hafi stafað af ráðstöfunum ríkisstj. frá sept. fram í des. á árinu 1978. Reyndar er það allur hallinn, en við skulum ekki deila um það, á því eru eðlilegar skýringar. En strax á árinu 1978 verður mismunur fjárlaga og ríkisreiknings yfir 15%, og mismunur fjárlaga og ríkisreiknings 1979 nálgast 20%. Strax þegar vinstri stjórn er komið fer allt úr böndunum. Þá eru ekki gerðar raunhæfar áætlanir og þá eru útgjöld samþ. á ríkissjóð þannig að skiptir ekki hundruðum millj., heldur milljörðum. Og við skulum ekki gleyma því, að þegar ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar tók við í septembermánuði 1978 og gerði sínar ráðstafanir var ekki talað um að árið 1978 ætti að vera hallalaust ár hjá ríkissjóði. Dæmið stóð þannig þegar þeir tóku við að fyrir lá áætlun fjárlaga- og hagsýslustofnunar um úttekt ríkissjóðs á miðju ári 1978. Nei, fyrstu 16 mánuðir ríkisstj. skyldu verða hallalausir hjá ríkissjóði, þ. e. fjórir mánuðir ársins 1978 og svo árið 1979. Ríkisstj. lifði ekki út árið 1979, eins og kunnugt er, og það kom auk þess í ljós að það varð halli á árinu 1979 til viðbótarvið hallann á árinu 1978. Sú ríkisstj. getur þó að sjálfsögðu sagt að henni hafi ekki unnist tími til að skila ríkissjóði hallalausum, hún hefði getað gert það ef hún hefði fengið tækifæri til að sitja að völdum út árið. Þeir, sem tóku þá við fjármálum ríkisins, töldu sig hafa gert geysimikið til að draga úr eyðslu og koma ríkissjóði á réttan kjöl, en það kom fram hér í gær frekar en í fyrradag, á mánudaginn, í ræðu hæstv. fjmrh., þar sem hann gerði grein fyrir ríkisreikningnum árið 1979, hver hallinn varð. Það hafði síður en svo tekist að jafna það sem úrskeiðis fór á árinu 1978, miklu frekar bættist við þá skuldasúpu sem fyrir var hjá Seðlabankanum, auk þess sem ríkissjóður skilaði stórum mismun frá því sem fjárlög höfðu gert ráð fyrir þegar þau voru samþykkt í desembermánuði 1978. Það er öllum ljóst, sem fylgst hafa með þróun efnahagsmála á undanförnum árum, að það er allt annað en að auka á opinberar framkvæmdir, það er allt annað en að auka á hraða verðbólgunnar sem er okkur lífsnauðsynlegt. Ég er ekki að halda því fram að þær framkvæmdir, sem hæstv. ríkisstj. hyggst nýta það fjármagn til sem hún ætlar sér að taka erlendis og innlendis, séu ekki þarfar framkvæmdir, og því er ekki að neita að það er eðlileg hugsun að við reynum að byggja orkuver og við reynum að tryggja að við getum nýtt innlenda orkugjafa. En á meðan við erum að gera það verður annað að víkja ef við ætlum okkur að halda okkur innan þess ramma sem við teljum að við eigum að reka þjóðfélagið innan. Sá einstaklingur, þau félagasamtök sem gera sínar fjármálaáætlanir fram í tímann, bóndinn sem gerir fjármálaáætlanir fram í tímann, - þessir aðilar allir saman meta og raða verkefnunum eftir því hvað þeim finnst og þeir telja mikilvægast fyrir starfsemi sína, en umfram allt reyna þeir að halda sér innan þess ramma sem þeir hafa sett sér. Þeir nýta lánamöguleika að sjálfsögðu, en þeir gera það ekki með þeim hætti að þeir séu að skaða sjálfa sig þegar fram í sækir. Bóndi, sem krefst meira af búi sínu en eðlilegt er til þess að það geti endurnýjast, er að sjálfsögðu að skaða eigin framtíð. Þannig eru öll vinnubrögð núv. hæstv. ríkisstj. og þessi lánsfjáráætlun og þessi lánsfjárlög eru í samræmi við það. Þegar við höfum rætt þessi atriði sérstaklega, þ. e. fjárfestinguna, viðskiptin við útlönd, erlendu skuldirnar og verðlagsþróunina, skulum við gera okkur grein fyrir því, hvernig staðið er að þessari lánsfjáráætlun, hvernig staðið er að því að útvega fjármagn til þessara framkvæmda sem eiga að verða 21.3% að magni til meiri í ár en áður. Það er ekki aðeins verið að auka erlendar lántökur, heldur er líka seilst inn á erlendan lánamarkað meira en nokkurn tíma áður, sem þýðir að atvinnulíf landsmanna kemur til með að lamast. Það liggur ljóst fyrir, að þegar bankakerfið hefur keypt ríkistryggð bréf fyrir stórar upphæðir lánar það ekki sömu peningana út til atvinnuveganna. Það liggur líka ljóst fyrir, að þegar lífeyrissjóðirnir hafa verið skyldaðir til að lána háar upphæðir til hins opinbera verður ekki jafnauðvelt fyrir einstaklinginn að fá lán hjá lífeyrissjóðunum til húsbygginga. Þetta eru staðreyndir sem við hljótum að gera okkur grein fyrir, og þá er ljóst að það er dregið úr atvinnulífinu, einstaklingarnir hafa minna úr að spila, en ríkið sjálft ætlar sér stærri hlut. Og það er ekki bara í erlendum lántökum, það er ekki bara með því að ná fjármagni frá viðskiptabönkunum og lífeyrissjóðunum sem ríkið eykur umsvif sín, heldur er það líka með skattheimtunni sem núv. ríkisstj. og fyrrv. ríkisstj. hafa beitt sér fyrir. Það er nákvæmlega sama hvert litið er, hvort um er að ræða skattamálin, skattheimtuna til ríkissjóðs, erlendar lántökur ríkissjóðs, innlendar lántökur ríkissjóðs, allt er þetta á einn veg: Það á að auka opinber afskipti, það á að auka opinberar framkvæmdir, en hefta frelsi einstaklingsins og lama atvinnulífið í landinu. Þegar forsenda þjóðarframleiðslunnar er röng, þegar við ætlum okkur að veiða meira en skynsamlegt er talið liggur ljóst fyrir að gera þyrfti ráðstafanir til að afstýra því að hið opinbera taki allt að sér. En á sama tíma og þetta er gert verða opinber afskipti meiri, verður opinber fjárfesting meiri, hefur einstaklingurinn minna á milli handa, skattpíningin verður meiri, atvinnulífið lamast og útkoman verður lakari lífskjör í landinu. Það er vissulega til íhugunar að mennirnir, sem svo vasklega gengu fram í kosningabaráttunni 1978 með slagorðið „samningana í gildi,“ eru nú búnir að vera við stjórnvöl frá því í sept. 1978, ýmist saman í ríkisstj. eða þá, eins og nú, í stjórn og stjórnarandstöðu, en fulltrúar verkalýðsins, sem hafa kallað sig svo, sitja nú við völdin. Þessir aðilar, sem hæst hrópuðu, standa nú fyrir því, hvernig svo sem á þetta er allt litið, að rýra lífskjörin svo að jafnvel þær ráðstafanir, sem gerðar voru á árinu 1978, eru léttvægar í sambandi við það sem núna hefur verið gert. Ég segi: Það er kaldhæðni örlaganna að þessir forystumenn verkalýðssamtakanna, sem töldu ekki skynsamlegt að draga örlítið úr ferðinni í upphafi árs 1978, skuli vera ýmist höfundar eða meðverkamenn í því að koma lífskjörunum svo langt niður að það verður sennilega að bera þau saman við vinstri stjórnina 1971–1974 til þess að fá samanburð sem getur staðist. Svo langt verður að fara. Það eru þessir aðilar sem hafa komið málum þannig fyrir. 1975 og 1976 var kaupmátturinn að aukast. Þá voru gerðar ráðstafanir fyrir láglaunafólkið. Þá voru láglaunabætur settar á haustið 1974.

Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann eigi eftir langt af ræðu sinni.

Ég á von á því, að ég geti lokið ræðu minni fyrir eða um kl. 7.

Það þyrfti helst að vera svona 5 mínútum fyrir 7.

Fimm mínútum fyrir sjö. Það skal ég þá gera til þess að forseti geti haft þá hentugleika á fundarstörfum sem hann telur réttast. - En ég vík aftur að haustinu 1974 og láglaunabótum sem þá voru settar. Það var vissulega lærdómsríkt fyrir þá aðila, sem stóðu að þeim, að fylgjast með viðbrögðum ákveðinna hópa innan verkalýðsstéttarinnar, eins og þeir eru kallaðir, fylgjast með viðbrögðum þessara manna og fylgjast með því, hverjir það voru sem í raun og veru sprengdu láglaunabæturnar þannig að þær fóru upp úr öllu valdi. Þetta var að mínum dómi mjög skynsamleg tilraun sem þá var gerð til að bæta hag þeirra lægst launuðu. Oft hefur verið talað um það í ræðustól að menn séu reiðubúnir til þess að gera slíkt, en það er það merkilega að þeir, sem kannske tala hæst, eru ekki reiðubúnastir til að standa við orð sín þegar á hólminn er komið. Á þessum tíma voru þó gerðar skynsamlegar tillögur og ráðstafanir og ég held að þær hafi einmitt komið þeim til góða sem helst þurftu. Við skulum gera okkur grein fyrir því að viðskiptakjörin, sem voru að versna á árinu 1974, héldu áfram að versna fram á árið 1975, en samt sem áður tekst að ná verðbólgunni niður á árinu 1976 þannig að um áramótin 1976 er hún komin niður fyrir 30%. Kaupmátturinn hafði vaxið, við skulum gera okkur grein fyrir því. Við skulum jafnframt gera okkur grein fyrir því, að það er það besta, sem við getum gert fyrir þá sem minnst mega sín, fyrir þá lægst launuðu, að ná verðbólgunni niður. Það er nokkuð sem við verðum að gera okkur grein fyrir og verðum að skilja, en menn virðast því miður ekki vilja skilja. Það verður aldrei gerð í þessum efnum bragarbót ef við getum ekki náð með einum eða öðrum hætti samstöðu til að koma fram því að verðbólgan lækki. En ég segi: Þetta frv., sem hér er til viðbótar við fjárl. sem samþ. hafa verið, verður verðbólgulög ofan á verðbólgufjárlög. Það stefnir í aukna fjárfestingu, það stefnir í auknar erlendar skuldir, það stefnir í viðskiptahalla, þjóðarframleiðslan er áætluð rangt. Ef það stenst erum við að éta fyrir fram út fiskstofna okkar, og þess vegna segi ég: Hér er ekki verið að koma til móts við þá sem minnst mega sín, sem hafa lægstu launin. Hér er verið að kynda áfram verðbólgubálið, því miður, og allar tölur og allir útreikningar, sem einstaka menn vilja gera til að hægt sé að segja að það sem í bláu bókinni stendur sé hér um bil rétt, eiga eftir að sýna sig að vera ekki „hér um bil“ réttir.



Nú mun ég fljótlega fresta fundi til kl. 9 í kvöld. En ég hef fengið kröfu í hendur frá hv. 3. þm. Vestf., formanni þingflokks Alþfl., um að fundur standi ekki í kvöld milli kl. 22.20 og 23.00 vegna þess, eins og hann segir í bréfi sinu, að þá fari fram langt eldhúsviðtal við hæstv. forsrh., sem honum sé hin mesta nauðsyn á að hlýða á. Ég verð þannig við þessari kröfu að ég hef gert ráðstafanir til að sjónvarpstæki verði komið upp, hvort heldur verður í Kringlu eða kaffistofu, og vænti þess, að hv. þm. geti látið sér það nægja. - Fundi er frestað til kl. 9.00.



Herra forseti. Áður en ég vík að því dagskrármáli, sem hér er til umr., vil ég, með leyfi forseta, aðeins minnast á að frá því að fundi var frestað hér í hv. d. kl. rétt fyrir 7 í kvöld hafa tveir aðstandendur hæstv. ríkisstj. komið fram í fjölmiðlum til að gera þinghaldið nokkuð að umræðuefni, annars vegar hæstv. forsrh. í viðtali við Ríkisútvarpið í fréttatíma kl. 7 og hins vegar formaður þingflokks Alþb., - og reyndar formaður þingflokks Sjálfstfl. einnig, - en í orðum beggja hv. aðstandenda ríkisstj. kom fram eitthvað á þá leið, að hér væri verið að tefja þinghaldið af ásettu ráði eða - eins og hæstv. forsrh. orðaði það - sumir þm. Sjálfstfl. væru að tefja þinghaldið. Ég vil ekki láta þessum orðum ómótmælt og mótmæli þeim hér. Ég tel að sú umr., sem hér hefur farið fram í dag um eitthvert mikilvægasta mál þessa þings, þ. e. lánsfjárlög, sé alls ekki óeðlileg og því fari fjarri að menn séu af ásettu ráði að tefja þinghaldið. Það er ekkert óeðlilegt að um svo mikilvægt mál eins og lánsfjárlög fari fram ítarleg umr. hér á hv. Alþingi. Það er að þessu látið liggja m. a. út af því frv. sem hér liggur fyrir um Húsnæðismálastofnun ríkisins. En ég vek athygli á því, að nál. um það mál var fyrst dreift nú rétt fyrir kvöldmat, og af þessum orðum hv. aðstandenda ríkisstj., sem ég vitnaði til áðan, virðist vera að þeir hafi ætlast til þess af Alþ. að hægt væri að drífa það mál í gegn á einum degi eftir að nál. lá fyrir, jafnviðamikið mál og þar er um að ræða. Auðvitað er slíkt alveg útilokað. Hér er um mjög viðamikla og flókna löggjöf að ræða sem útilokað er að hægt sé að drifa í gegn á svo stuttum tíma, og raunverulega er það vanvirða við Alþ. að hæstv. ríkisstj. skuli ætlast til þess, að svo sé gert. Við þm. Sjálfstfl. höfum margoft látið það í ljós, og síðast bréflega snemma í vikunni, að við værum reiðubúnir til að sitja áfram á Alþ. fram yfir hvítasunnu til að ræða þetta mál og ýmis önnur mál, en teldum hins vegar að ef ætti að afgreiða jafnmikið stórmál og húsnæðismálin gæti þingi ekki lokið fyrir hvítasunnu. Ég skil raunar ekki kveinstafi hv. aðstandenda ríkisstj. í þessum efnum. Við þm. eru hingað kjörnir til að meðhöndla mál eftir okkar bestu samvisku, og ég held að ekki sé hægt að ætlast til þess af okkur óbreyttum þm, að við getum afgreitt mál hér eins og á færibandi eftir því sem ríkisstj. á hverjum tíma þóknast. Auðvitað hlýtur manni að detta í hug og gera að umtalsefni hverjir hafa raunverulega tafið þinghaldið hér í vetur. Þingið hefur verið verklaust dögum saman, þm. eiga fjölda mála órædd, - mál sem ekki fást rædd og hafa ekki komist á dagskrá, og nú hafa þm. þurft með skriflegum áskorunum að knýja fram fund í Sþ. á morgun til að fá rædd ýmis mál sem nauðsynlegt er að fá rædd ýmis mál sem nauðsynlegt er að fá á dagskrá m. a. til að fá svarað fsp. sem legið hafa fyrir hæstv. ráðh. vikum saman án þess að þeir hafi svarað þeim hér á þinginu. Ég víl því ítreka mótmæli mín við þeim ummælum, sem komu fram í fjölmiðlum í kvöld af hálfu aðstandenda ríkisstj., um að hér væri verið að tefja þingið af ásettu ráði. Við þm. Sjálfstfl. erum reiðubúnir til að sitja fram yfir hvítasunnu og eins lengi og nauðsynlegt er til að hægt sé að ræða mál ítarlega þannig að þau fái eðlilega meðferð og að þau fái þá meðferð sem samviska okkar að sjálfsögðu býður, þannig að hægt sé að afgreiða þau endanlega frá hv. Alþingi. Að þessum orðum mæltum vil ég víkja nokkuð að frv., sem hér liggur fyrir, og reyndar í tengslum við það fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni fyrir árið 1980 sem er grundvöllur frv. Hér er um að ræða einhver mikilvægustu lög Alþingis og þessi lög ásamt með fjárlögum ráða að sjálfsögðu mjög miklu um alla efnahagsþróun í landinu þetta ár og reyndar lengra fram í tímann. Það er því alls ekki óeðlilegt að þau séu rædd hér ítarlega frá ýmsum hliðum og þess vegna tel ég að sú umr., eins og ég sagði áðan, sem fram hefur farið hér í dag sé alls ekki óeðlileg. Eitt af því, sem hlýtur að valda mönnum verulegum áhyggjum í sambandi við fjárfestingar- og lánsfjáráætlunina og það frv. sem hér liggur fyrir, eru þær miklu erlendu lántökur, sem fyrirhugaðar eru á þessu ári, og sú mikla aukning á erlendum lántökum, - sem nú stendur fyrir dyrum. Ég vil í þessu sambandi benda á að í síðasta hefti Fjármálatíðinda, sem ég hygg að þm. hafi fengið í hendur, er grein eftir formann bankastjórnar Seðlabankans um erlendar lántökur - grein sem ég tel þess virði að vakin sé sérstök athygli á hér á Alþingi - þó að það sé að sjálfsögðu ríkisstjórnar og Alþingis á hverjum tíma að taka endanlegar ákvarðanir um slík mál held ég að við hljótum að leggja við hlustirnar þegar formaður bankastjórnar Seðlabankans ræðir þessi mál, og e. t. v. er það ekki tilviljun að þessi grein skuli birtast einmitt nú eftir að hæstv. ríkisstj. hefur í lánsfjáráætlun birt fyrirhugaðar lántökur sínar á árinu. Í þessari grein kemur fram í upphafi að aðgangur að erlendu lánsfé, sem hafi orðið greiðari síðustu ár og jafnvel síðasta áratug, hafi tvímælalaust átt þátt í því að auka alþjóðaviðskipti og gera fjármagnsfátækum þjóðum auðveldara að afla fjár til uppbyggingar atvinnuvega sinna. En mikilvægasta hlutverk þessara alþjóðlegu fjármagnsmarkaða s. l. át hefur þó verið að jafna með fjármagnsinnflutningnum hið alvarlega misvægi í greiðslujöfnuði á milli olíuútflutnings- og olíuinnflutningsríkja sem siglt hefur í kjölfar hinna gífurlegu hækkana á olíuverði. En í þessari grein er bent á að með þeim hætti, sem hann lýsti og ég drap hér á með örfáum orðum í stuttri endursögn, hafi hinir alþjóðlegu fjármagnsmarkaðir aukið svigrúm einstakra þjóða bæði til þess að ráðast í fjárfestingu langt umfram eigin sparnað og jafna greiðsluhalla við önnur lönd með erlendum lántökum í stað samdráttar í tekjum og atvinnu. Þessi fjármagnstilflutningur á milli þjóða hafi haft heilladrjúg áhrif á hagvöxt og atvinnuþróun, en á það er jafnframt bent í þessari grein, að þessir fjármagnstilflutningar og þessi þróun hafi samtímis aukið á vandann á öðrum sviðum efnahagsmála. Þjóðum hafi á þennan hátt verið gert auðveldara en ella að eyða um efni fram og jafnframt geti stjórnvöld skotið sér um lengri eða skemmri tíma undan þeirri ábyrgð að halda opinberum útgjöldum og tekjuþróun innan þeirra marka sem sett eru af framleiðslugetu þjóðarinnar. Ofnotkun erlends fjármagns, ekki aðeins hér á landi, heldur reyndar meðal annarra þjóða einnig, hafi þannig leitt til þess að slakað hafi verið á klónni víða varðandi stjórn efnahagsmála og það eigi þátt í vaxandi verðbólgu og óstöðugleika í efnahagsstarfsemi. Þetta hefur verið hvatning ýmsum þjóðum, og þ. á m. okkur Íslendingum, til að lifa um efni fram ár eftir ár. Í stað þess að láta framkvæmdir og útgjöld markast af framleiðslugetu þjóðarinnar hafa verið tekin erlend lán ár eftir ár og við á þann hátt aukið verðbólguóstöðugleika okkar í efnahagslífi sem veldur stöðugt auknum erfiðleikum. Greinarhöfundur víkur síðan nokkuð að því, hvernig þróunin hafi verið hér á landi, og bendir á að þess megi sjá mörg dæmi að Íslendingar hafi haft mikið gagn af þessum aukna aðgangi að erlendu lánsfé og einnig hafi komið hér fram glögglega, eins og víða annars staðar hjá öðrum þjóðum, þær hættur sem ofnotkun þess lánsfjár getur haft í för með sér. Uppbygging atvinnuveganna hafi að miklu leyti átt sér stað fyrir erlent fjármagn og þá ekki síst nýting innlendra orkugjafa sem hafi haft í för með sér mikinn sparnað í eldsneytisinnflutningi og treyst grundvöll innlendrar þróunar. En fyrir utan þessi jákvæðu áhrif, sem benda megi á að þessi erlendu lán hafi haft, bendir greinarhöfundur á að notkun erlends fjármagns hafi einnig haft neikvæðari áhrif. Greinarhöfundur segir orðrétt, með leyfi forseta.: „Þótt notkun erlends lánsfjár hafi þannig á margan hátt haft jákvæð áhrif á efnahagsþróun er engu að síður ástæða til að álíta að auðveldari lánsfjáröflun hafi dregið um of úr efnahagslegu aðhaldi og gert stjórnvöldum kleift bæði að fresta nauðsynlegum aðgerðum gegn aðsteðjandi vanda og ráðstafa fjármunum um efni fram án þeirrar fyrirhyggju sem æskilegt hefði verið. Ríkisframkvæmdir, sem ekki eru beinlínis tekjuaukandi, eru í vaxandi mæli fjármagnaðar með erlendum lánum í stað innlendra tekna, og eiginfjármyndun fyrirtækja, t. d. á sviði orkumála, hefur verið haldið niðri með óraunhæfri verðlagningu, af því að hægt hefur verið að halda áfram uppbyggingu með erlendum lántökum. Á sama hátt hefur svigrúmið til þess að jafna viðskiptahalla við útlönd á erfiðleikatímum með erlendum lánum vafalaust verið ofnotað í því skyni að forðast óvinsælar ráðstafanir sem þó verður sjaldan slegið mjög lengi á flest. Fyrir þjóðarbúið eru lántökur erlendis á allan hátt hliðstæðar við lántökur einstaklinga og fyrirtækja: þær eru tækifæri til að nota um tíma meiri fjármuni en ella væru til ráðstöfunar.“ Ég hygg að þetta séu orð í tíma töluð og séu aðvörunarorð sem okkur beri vissulega að hafa í huga og þá ekki síst nú þegar rædd er og afgreidd lánsfjáráætlun fyrir árið 1980. Ég held að það dyljist engum, sem fylgst hefur með þróun íslenskra efnahagsmála undanfarin ár, að við höfum ofnotað erlent fjármagn, við höfum ekki aðeins tekið að láni erlent fjármagn til ýmissa arðbærra framkvæmda, eins og orkuframkvæmda eða til að byggja upp sérstök arðgefandi atvinnufyrirtæki, heldur höfum við tekið erlent fjármagn einnig til ýmissa óarðbærra framkvæmda og við höfum jafnframt tekið erlent fjármagn sem hrein eyðslulán til að jafna greiðsluhalla við útlönd –greiðsluhalla sem oftast stafar af því að neysla okkar innanlands hefur verið meiri en við höfum getað aflað á hverjum tíma. Ég vil, áður en ég skilst við þessa grein, með leyfi forseta, lesa upp lokaorð hennar, en þar segir: „Eftir mikla hækkun á árunum 1974 og 1975 hafa skuldir Íslendinga við útlönd haldist í svipuðu hlutfalli af þjóðarframleiðslu s. l. fjögur ár, og var hlutfallið um 35% í lok síðasta árs. Þótt greiðslubyrðin af þessum skuldum hafi hingað til reynst viðráðanleg hljóta svo miklar erlendar skuldir að hafa í för með sér verulega áhættu ef á móti blæs í efnahagsmálum eða skyndilegar breytingar verða á erlendum lánsfjármörkuðum. Áframhaldandi aðhald um erlendar lántökur hlýtur því annars vegar að miðast við það að halda greiðslubyrði þjóðarbúsins innan viðráðanlegra marka, en hins vegar að tryggja að lánsféð sé aðeins notað til framkvæmda, er skila öruggum arði, og leggi þannig traustari grundvöll að efnahag þjóðarinnar á komandi árum.“ Að þessum orðum tilvitnuðum er rétt að huga örlítið að því, hvernig nú sé fyrirhugað, með þessu frv. til lánsfjárlaga, sem hér liggur fyrir, og með fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1980, að standa að erlendum lántökum á árinu og hvernig hæstv. ríkisstj. hyggist fara eftir þeim sjálfsögðu leiðbeiningum sem komu fram í þessari grein formanns bankastjórnar Seðlabankans. Á bls. 22 í lánsfjáráætluninni eru samandregin aðalefnisatriði frv. til lánsfjárlaga um þetta efni. Þar kemur fram að löng erlend lán hafa numið 335 milljörðum kr. í árslok 1979, en fært til meðalgengis sé það um 35% af vergri þjóðarframleiðslu ársins, en þetta hlutfall var árin þrjú næst á undan 32–34%. Það er reiknað með að þetta hlutfall haldist óbreytt að meðtöldum lántökum ársins 1980. Það er sem sagt ljóst, að á s. l. ári og þá á þessu ári er um að ræða umtalsverða aukningu á erlendum lánum miðað við verga þjóðarframleiðslu. Greiðslubyrði vegna afborgana og vaxta af löngum erlendum lánum hefur s. l. þrjú ár verið sem hlutfall af útflutningstekjum sem hér segir: 1976 13.8%, 1977 13.7% 1978 13.3%, árið 1979 er áætlað að hlutfallið hafi verið komið upp í 14.2%, en á árinu 1980 tekur þetta hlutfall verulegt stökk upp á við og er reiknað með að það verði 16–17%. Þessar tölur sýna að hér er um allverulega aukningu á erlendum lántökum að ræða. Það er reiknað með að endurgreiðslur af löngum lánum verði um 46.3 milljarðar kr. á árinu 1980, en auk þess er gert ráð fyrir endurgreiðslu af gjaldeyrisskuldum við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn að jafnvirði um 10 milljarða kr. Á móti endurgreiðslu gjaldeyrisskulda þarf að taka samsvarandi lán ef halda á gjaldeyrisforðanum óbreyttum, sem telja verður eðlilegt markmið, þannig að út frá greiðslujafnaðarsjónarmiðum er ný lántökuþörf áætluð 72.3 milljarðár kr. á árinu 1980. Heildarupphæð innkominna langra erlendra lána er áætluð 85.5 milljarðar kr., en það er áætluð fjárþörf vegna fyrirhugaðra framkvæmda á árinu 1980 umfram það fé sem afla verður innanlands. Auk þess er gert ráð fyrir erlendum lánum til að breyta stuttum lánum í lengri lán eða til að breyta lánum þannig að heildarlánsfjárhæðin, sem reiknað er með að taka erlendis frá, er allnokkru hærri en hér um ræðir. Það er fróðlegt að huga örlítið að því hvernig þessir 85,6 milljarðar skiptast á hina ýmsu útgjaldaþætti sem lánsfjáráætlun ríkisins tekur til. Það er gert ráð fyrir að til að standa undir framkvæmdum við A- og B-hluta fjárlaga þurfi erlend lán upp á 11.3 milljarða. Til ýmissa fyrirtækja, sem ríkissjóður á eignaraðild að og standa í framkvæmdum, er gert ráð fyrir að þurfi erlend lán upp á 30.4 milljarða. Til ýmissa bæjar- og sveitarfélaga, og þá aðallega vegna hitaveituframkvæmda,. er gert ráð fyrir að þurfi 8 milljarða, til lánastofnana þurfi 5.5 milljarða, en til ýmissa atvinnufyrirtækja, þar með talin járnblendiverksmiðja, skipakaupa, flugvélakaupa, hafnargerða, innlendrar skipasmíði, nýrra iðnaðarverkefna og þar fram eftir götunum, þurfi 30.2 milljarða, eða samtals 85.5 milljarða kr. Það kom glöggt fram í þeirri grein sem ég vitnaði til hér áðan, og ég held að flestir geti verið sammála um það, að lán til arðbærra framkvæmda séu eðlileg. Í því efni hafa menn einkum nefnt orkuframkvæmdir. Ég tek það sérstaklega fram, að ég er ekki að gagnrýna hér erlendar lántökur til orkuframkvæmda. Hins vegar er jafnljóst að til þess að hægt sé að standa undir greiðslum og afborgunum þessara erlendu lána, sem ætluð eru til orkuframkvæmda, þegar þar að kemur, verði að haga rekstri og gjaldtöku þessara fyrirtækja fyrir þjónustu, sem þau inna af hendi, á þann veg að fyrirtækin standi undir sér og geti sjálf greitt þær afborganir og vexti sem nauðsynlegar eru vegna þessara erlendu lána. Því miður höfum við dæmi um það alveg síðustu daga að því fer fjarri að hæstv. ríkisstj. hafi þetta atriði í huga. Það kemur fram í lánsfjáráætluninni, að langstærsti hlutinn af lánum til orkumála eigi að fara til Landsvirkjunar eða 28.7 milljarðar, en þar er fyrst og fremst um að ræða að ljúka við Hrauneyjarfossvirkjun, þ. e. að taka í notkun 1. áfanga Hrauneyjarfossvirkjunar sem ráðgert er að gera haustið 1981. En nú er það svo, að þessi áætlun um lánsþörf Landsvirkjunar upp á 28.7 milljarða er byggð á ákveðnum forsendum. Hún er t. d. byggð á ákveðnum forsendum um verðlagsþróun hér innanlands. Það hefur verið rakið af öðrum hér í dag, að það sé ljóst, miðað við þær upplýsingar sem þegar eru fram komnar, að þær verðlagsforsendur, sem þessi lánsfjáráætlun byggir á og Landsvirkjun að miklu leyti byggir á í sínum áætlunum, muni ekki standast, þannig að verðlag muni hækka meira en þessar verðlagsforsendur gera ráð fyrir. Þá er ljóst að Landsvirkjun muni þurfa aukið fjármagn ef halda á áfram framkvæmdum á sama hátt og áætlað er. Þessi áætlun um lánsfjárþörf Landsvirkjunar byggist líka á því, að greiðsluhallalaus rekstur geti átt sér stað á árinu 1980. Í áætlunum Landsvirkjunar um greiðsluhallalausan rekstur var gert ráð fyrir að fyrirtækið þyrfti 30% hækkun á gjaldskrá sinni frá og með 1. maí s. l. Því fór fjarri, að hæstv. ríkisstj. færi eftir þessum óskum Landsvirkjunar og tæki þar með mark á þeim forsendum sem hún byggði á, því að Landsvirkjun fékk aðeins að hækka gjaldskrá sína um 12%. Þetta eina atriði gerir það að sjálfsögðu að verkum að sú áætlun, sem hér liggur fyrir um Landsvirkjun, stenst engan veginn. Samkv. lauslegum tölum, sem þó hafa ekki endanlega verið frá gengnar, er gert ráð fyrir að greiðsluhalli Landsvirkjunar á þessu ári, eftir að búið er að taka ákvörðun um gjaldskrá fyrirtækisins, verði um 1200 millj. kr. og rekstrarhalli verði enn meiri eða allt að 1500 millj. kr. á þessu ári. Það gefur auga leið, þegar við höfum þetta í huga, að tvennt er til ráða: að draga úr framkvæmdum fyrirtækisins eða að auka enn lántökur fyrirtækisins. Hvort tveggja er slæmur kostur. Ég held að það hafi verið upplýst margoft og rætt ítarlega, að það er mikil þörf á að Landsvirkjun geti látið framkvæmdir sínar ganga á þann veg að 1. áfangi Hrauneyjarfossvirkjunar verði tilbúinn haustið 1981. Að öðrum kosti er veruleg hætta á orkuskorti. Þar að auki má benda á að allir verksamningar hafa verið gerðir um þessar framkvæmdir og illt verður að snúa til baka frá þeim öðruvísi en það valdi Landsvirkjun stórkostlega auknum útgjöldum í bætur til verktaka vegna verktafa. Hinn kosturinn, að taka aukin lán, er einnig slæmur. Með því er enn einu sinni verið að velta vandanum fram í tímann, stinga höfðinu í sandinn, látast ekki sjá þann vanda, sem þarna er við að glíma, og ýta honum á undan sér. Það liggur því alveg ljóst fyrir, svo að við tökum bara þennan eina þátt, þ. e. lánsfjáráætlun að því er Landsvirkjun snertir á þessu ári, að sú tala, sem í þessu frv. stendur er þegar orðin úrelt, nema hæstv. ríkisstj. breyti um stefnu varðandi ákvörðun um gjaldskrár þessa fyrirtækis. Auðvitað á að haga rekstri og gjaldskrám slíkra fyrirtækja þannig að þau geti á hverjum tíma lagt einhvern hluta af framkvæmdafé sínu fram sem eigið fjármagn. Það er hygginna manna háttur, sem glöggt kemur fram í því t. d., að þegar leitað var til Alþjóðabankans á sínum tíma varðandi lán, bæði fyrir Búrfellsvirkjun og fyrir Sigölduvirkjun, þá gerði sú alþjóðlega lánastofnun það beint að kröfu að fyrirtækið legði fram ákveðinn hluta af framkvæmdafé sem eigið fjármagn, tók ekki í mál að framkvæmdir væru nánast 100% unnar fyrir lánsfé. Alþjóðabankinn hefur nú sleppt hendinni af Landsvirkjun, ef svo má segja, þar sem hann lánar ekki til Hrauneyjarfossvirkjunar, heldur hefur Landsvirkjun leitað á hinum almenna alþjóðlega lánamarkaði eftir lánum, og það ég verð að segja, að viðbrögðin hjá hæstv. ríkisstj. eða okkur Íslendingum eru ekki til fyrirmyndar. Viðbrögðin eru þau að reka fyrirtækið með stórkostlegum halla og leggja ekki eyri sem eigið fé til þessara framkvæmda og stofna á þann hátt framtíð þessa mikilvæga orkuöflunarfyrirtækis í stórkostlega hættu. Sannleikurinn er sá, að hér er um svo mikinn rekstur að ræða, hér er um að ræða fyrirtæki sem hefur það miklar tekjur og það mikil útgjöld jafnframt, að ef eitthvað fer úrskeiðis varðandi slíkan rekstur, þótt ekki sé nema í tiltölulega stuttan tíma, er voðinn vís. Það er að sjálfsögðu afleitt að hæstv. ríkisstj. skuli nánast með opnum augum stefna í hættu framtíð þessa mikilvæga orkuöflunarfyrirtækis á þann hátt sem hér er gert. Það er ekki búhyggindi, heldur furðuleg skammsýni, sem fram kemur í þessu ráðslagi hæstv. ríkisstjórnar. Það kemur fram í lánsfjáráætlun, að gert er ráð fyrir að erlendar lántökur til framkvæmda við A- og B-hluta fjárlaga verði 11.3 milljarðar, en heildarlánsfjárupphæð til þessara ákveðnu þátta í lánsfjáráætluninni verði um 35.4 milljarðar, þannig að jafnframt er gert ráð fyrir verulegum innlendum lántökum í þessu skyni. En til að sjá megi, hvað gengið er enn lengra út á þá braut að taka lán til framkvæmda, vil ég leyfa mér að bera saman lánsfjáráætlanir áranna 1979 og 1980 eins og þær hafa verið lagðar fram á hv. Alþ., en ég mun hins vegar síðar koma að því, hvernig lánsfjáráætlun fyrir árið 1979 stóðst í raun, en þó fóru lánin í mörgum greinum langt fram úr því sem upphaflega var ráðgert í lánsfjáráætlun eins og hún var lögð fram á Alþingi í fyrravor. Árið 1979 voru ætlaðir til framkvæmda í A-hluta fjárlaga í lánsfjáráætlun 4.7 milljarðar kr. Á þessu ári er áætlað að þessi upphæð fari upp í 12 milljarða kr. Það er sem sagt gert ráð fyrir að lántökur vegna A-hluta fjárlaga þrefaldist nánast á milli áranna 1979 og 1980. Ef við tökum B-hluta fjárlaganna var gert ráð fyrir því árið 1979 að heildarlántökur yrðu tæpir 11 milljarðar, en eiga að verða árið 1980 23.3 milljarðar kr. Ef við skoðum nánar hinar ýmsu framkvæmdir, bæði undir A- og B-hluta fjárlaganna, má glöggt sjá að því fer fjarri að í öllum greinum sé um að ræða arðbærar framkvæmdir. Ég hygg að með þessari lánsfjáráætlun sé gengið allt of langt í lántökum og allt of langt í lántökum til ýmissa framkvæmda sem ekki teljast arðbærar, heldur ýmissa framkvæmda, sem eðlilegra er að séu fjármagnaðar af tekjum hvers árs og megi að því leyti líkja við beina eyðslu, eins og glöggt kemur fram þegar skoðaður er listinn yfir þær framkvæmdir sem hv. þm. hafa fengið í hendur og ég mun ekki gera frekar að umtalsefni.. Það er líka fróðlegt að bera saman lánsfjáröflun í heild fyrir árin 1979 og 1980. Það kemur glöggt fram á þeim samanburði hversu reiknað er með gífurlegri aukningu á lánsfé, bæði innlendu og erlendu, fyrir árið 1980. Árið 1979 var innlend fjáröflun, þ. e. innlend lánsfjáröflun til opinberra framkvæmda, reiknuð samkv. lánsfjáráætlun 5.2 milljarðar kr. Sambærilegur liður í lánsfjáröflun nú er 23.6 milljarðar. Þannig er nánast um að ræða fimmföldun á lánsfé á innlendum markaði til opinberra framkvæmda. Innlend fjáröflun til fjárfestingarlánasjóða eykst ekki eins mikið, en hún eykst þó úr 17.8 milljörðum kr. samkv. lánsfjáráætlun ársins 1979 í 29 milljarða kr. samkv. lánsfjáráætlun ársins 1980. Erlend lán eru að sjálfsögðu hér miðuð við gengi sem lánsfjáráætlun 1980 byggir á, en tilhneigingin sést þó glöggt vegna þess að erlend lán á árinu 1979 voru áætluð 28 milljarðar, en fara upp í 55 milljarða til opinberra framkvæmda og fjárfestingarlánasjóða. Af þessu yfirliti má glöggt sjá að hvort sem um er að ræða lántökur á innlendum markaði eða lántökur á erlendum markaði er hér um stórauknar lántökur að ræða af hálfu ríkisins. Þetta ber því vott um að hæstv. ríkisstj. hefur annaðhvort ekki vilja eða tök á því að ráða við eða gera tilraun til að ráða við þann mikla verðbólguvanda sem þjáir okkar þjóðfélag. Þessar ákvarðanir eru eins og olía á verðbólgubálið, þannig að því fer fjarri að nokkur tilraun sé gerð til þess af hálfu hæstv. ríkisstj. að standa við þau ákvæði málefnasamningsins að reyna að ráða eitthvað við verðbólguna. En nú er margföld reynsla fyrir því, að áætlun er eitt og framkvæmdin er annað. Ég held að miðað við þær forsendur, sem þessi lánsfjáráætlun byggir á og ég gat um áðan, verðlagsforsendur, og ég nefni eitt dæmi, Landsvirkjun, þar sem ég þekki svolítið til, þá sé alveg ljóst að þessi lánsfjáráætlun muni ekki standast frekar en lánsfjáráætlun á s. l. ári stóðst. Við skulum örlítið átta okkur á því, hvernig síðasta lánsfjáráætlun, sem hv. Alþ. samþykkti, stóðst í raun. Það var gert ráð fyrir að til A-hluta fjárlaga væri tekið lán að upphæð 4.7 milljarðar kr. Í reynd fór þessi upphæð upp í 5.7 milljarða kr., þannig að hér var um verulega hækkun að ræða. Til B-hluta fjárlaga var reiknað með í lánsfjáráætlun að tæpir 11 milljarðar yrðu teknir að láni, en urðu í raun 16.8 milljarðar, þannig að lánsfé hækkaði um 5.8 milljarða kr. eða tæplega 60% . En í heild hækkaði lánsfé vegna þessara þátta úr 15.7 milljörðum í 22.5 milljarða kr. Eins og ég gat um áðan bendir margt til þess, að sú lánsfjáráætlun, sem við erum nú að fjalla um og hv. Alþ. er að ganga til samþykktar á, muni stórhækka á þessu ári. Og hvernig var brugðist við á síðasta ári? Hvaðan var það fjármagn tekið sem þurfti til viðbótar lánsfjárþörf ríkisins umfram lánsfjáráætlun ársins 1979? Við skulum aðeins átta okkur á því. Innlend lán hækkuðu úr 5.5 milljörðum í 8 milljarða. Spariskírteini áttu samkv. upphaflegri áætlun að vera 4.2 milljarðar, urðu 6.5 milljarðar. Innheimta af endurlánuðu spariskírteinafé, sem reiknað var að yrði 975 millj., lækkaði í 555 millj. Önnur innlend lán en ég hef getið um hér að framan, sem engin voru reiknuð í lánsfjáráætlun 1979, urðu rúmir 1 milljarður, og erlend lán, sem samkv. lánsfjáráætlun áttu að vera 10,5 milljarðar kr., fóru upp í 14 milljarða. Þessi dæmi um hvernig lánsfjáráætlun 1979 stóðst læt ég nægja. Það væri hægt að rekja hér ýmis einstök atriði í þessu efni, en það skal ég ekki gera. Ég bendi á þetta til að sýna fram á að þegar forsendur lánsfjáráætlunar eru veikar, eins og reynslan á eftir að sýna varðandi þá lánsfjáráætlun sem við erum að fjalla um nú, hækkar lánsfé bæði á innlendum og erlendum markaði verulega. Og ég spái því, að svo eigi eftir að verða enn fremur á þessu ári. Ég spái því, að sú lánsfjáráætlun, sem við erum hér að fjalla um, eigi áður en langt um líður eftir að verða marklaust plagg. Reyndar er hún þegar orðin það í mörgum greinum áður en við samþykkjum hana á hv. Alþ. Það er bæði verðlagsþróunin, sem veldur því, og stefna ríkisstj. að öðru leyti. Ég hygg að allir séu sammála um að það sé eitt af því mikilvægasta í efnahagslífi okkar að snúa við þeirri þróun að þjóðartekjur á mann fari lækkandi, en það gerum við að sjálfsögðu ekki á annan hátt en þann að auka framleiðslu þjóðarinnar. Og nú tek ég aftur fram, til þess að það valdi ekki neinum misskilningi, að ég hygg að því fé, sem varið er til orkuframkvæmda, rafmagns og hitaveitu, sé vel varið, en þá verður auðvitað að haga ákvörðun um gjaldskrá á þann veg, að sjálfstæði þessara fyrirtækja sé ekki stefnt í voða. En það þarf fleira til en að byggja virkjanir eða hitaveitur. Það þarf að renna stoðum undir atvinnulífið í landinu og það þarf að tryggja að atvinnuvegirnir fái það fjármagn sem þeir þurfa til að geta byggt sig upp og haldið eðlilegum rekstri. Það veldur því miklum vonbrigðum að sjá að þessi lánsfjáráætlun og það frv., sem við höfum hér fyrir framan okkur, stefnir allt í þá átt að draga fé frá atvinnurekstrinum, draga fjármagn frá atvinnuvegunum til ríkisins. Þetta frv. gerir ráð fyrir að hin lamandi hönd ríkisvaldsins, sem legið hefur ærið þungt á atvinnulífi okkar landsmanna undanfarin ár, leggist á atvinnulífið með enn meiri þunga en verið hefur, og þótti hún þó æðiþung fyrir. Um þetta má sjá mörg dæmi í þeirri lánsfjáráætlun, sem hér liggur fyrir, og í þeim grg. og þeim forsendum sem hún byggir á. Það kemur t. d. glöggt fram, að það er gert ráð fyrir að svokölluð samneysla muni aukast um 2% í heild á árinu 1980. Og hvað þýðir það? Samneysla er tískuorð í dag. Það er fínt orð yfir aukna skatta, yfir auknar opinberar framkvæmdir og þýðir í raun að ríki og sveitarfélög muni taka stærri hluta af tekjum landsmanna, en minna verður eftir hjá einstaklingunum og fyrirtækjum þeirra og fyrirtækin og einstaklingarnir verða þá verr í stakk búin til að leggja atvinnulífinu til fjármagn, annaðhvort með beinum fjárframlögum eða með því að auka sparnað í bönkum og lánastofnunum, sem þá kemur atvinnulífinu að sjálfsögðu til góða í auknum lánveitingum þessara stofnana. Það kemur enn fremur fram í þessari fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, að framkvæmdir hins opinbera eigi að aukast á kostnað atvinnuveganna. Það kemur fram í lánsfjáráætluninni, að gert sé ráð fyrir að opinberar framkvæmdir aukist um 21% frá s. l. ári, en alls sé áætlað að 126.6 milljörðum kr. verði varið til opinberra framkvæmda á árinu. Þessi fjárhæð er tæplega 39% af heildarútgjöldum til fjármunamyndunar samkv. fjárfestingaráætlun samanborið við 33% á árinu 1979. Hér er því um að ræða verulega aukningu á þessu sviði. En það kemur jafnframt fram í þessari áætlun, að gert sé ráð fyrir að fjármunamyndun í atvinnuvegunum eigi að minnka um 3.6%. Þegar opinberar framkvæmdir vaxa um 21.3% á fjármunamyndun í atvinnuvegunum að minnka. Það er gert ráð fyrir að atvinnuvegirnir fái minna fjármagn til að byggja sig upp en þeir höfðu á árinu 1979, vegna þess að ríkið tekur æ stærri hlut af því fjármagni sem til ráðstöfunar er í þjóðfélaginu. Auðvitað eru þessar framkvæmdir ríkisins margar nauðsynlegar og arðgefandi, eins og orkuframkvæmdirnar eins og ég gat um, en ef á að halda þeim áfram með fullum krafti hefði að sjálfsögðu verið nauðsynlegt að draga úr einhverju á móti til þess að atvinnuvegirnir fengju aukið fjármagn og jafnframt til að draga úr þeirri miklu þenslu sem er í þjóðfélaginu. En það kemur víðar fram í lánsfjáráætluninni en í þeim dæmum, sem ég hef hér rakið, að ætlað er minna fjármagn til atvinnuveganna en áður. Það kemur m. a. fram þar sem fjallað er um fyrirætlanir um útlán þeirra fjárfestingarlánasjóða sem lána til atvinnuveganna. Í töflu, sem birtist á bls. 39 í lánsfjáráætluninni, er gert ráð fyrir að upphæð útlána atvinnuvegasjóðanna, þ. e. þeirra sjóða sem lána til landbúnaðar, fiskveiða, iðnaðar og verslunar og ýmissa þjónustugreina atvinnuveganna, vaxi um 16.1% á milli ára í krónum talið. Hér er.um að ræða raunverulega magnminnkun vegna þess að verðbólgan hefur verið langt umfram 16.1% á milli ára, eins og öllum er kunnugt um, eða um 50–60%, þannig að atvinnuvegirnir munu fá mun minna fjármagn frá þessum sjóðum, sem eru raunverulega grundvöllur þess að atvinnuvegirnir geti byggst upp. En þessarar þróunar, þ. e. þessarar auknu fjártöku ríkisins, má sjá stað enn víðar í þessari lánsfjáráætlun. Það kemur t. d. fram, að ríkið hyggst seilast enn lengra inn í bankana en það gerði á s. l. ári. Viðskiptabankarnir hafa um langt árabil ráðstafað hluta innlánaaukningar sinnar til Framkvæmdasjóðs. Síðustu tvö árin var þetta hlutfall 5% árið 1978 og 4% árið 1979. Nú er gert ráð fyrir að hækka þetta hlutfall upp í 7%. Það er sem sagt gert ráð fyrir að draga um 6 milljarða kr. út úr viðskiptabönkunum til Framkvæmdasjóðs. Hvað þýðir það? Það þýðir auðvitað að bankarnir verða að sama skapi miklu verr í stakk búnir til að lána fjármagn til atvinnulífsins og atvinnuveganna. Og fjármagnsþörf atvinnuveganna eykst mjög hratt með aukinni verðbólgu. Það er alveg ljóst, að lánsfjárþörf atvinnuvega, bæði til rekstrar og til uppbyggingar, vex mjög hröðum skrefum þessa mánuði, þannig að allt bendir til þess, ef hæstv. ríkisstj. ætlar að halda áfram þeirri stefnu að draga fjármagn út úr bönkunum í jafnríkum mæli og hér er gert ráð fyrir, að þá muni verða þröngt fyrir dyrum margra þeirra sem reka fyrirtækin þegar líður fram á haustið. Sumir nefna reyndar stöðvun í þessu sambandi hjá mörgum atvinnufyrirtækjum, og það er ekki ólíklegt að til þess geti komið. Ég held því að það sé alveg nauðsynlegt að hæstv. ríkisstj. reyni að hugsa sitt ráð, reyni að átta sig á því að það er ekki allur vandi í efnahagsmálum leystur með því að draga stöðugt aukið fjármagn til ríkisins. Ég vil nú vitna í jafnmerkan mann og Mao formann í þessu sambandi, en hann sagði einhvern tíma þá frægu setningu - ég held að það hafi verið í menningarbyltingunni í Kína - að hann vildi láta 1000 blóm blómstra. Og ég held að hæstv. ríkisstj. og hæstv. félmrh. ættu að taka sér þetta til fyrirmyndar. Það ætti að gera á þann veg að láta fyrirtækin í landinu blómstra, þær þúsundir fyrirtækja í framleiðslu og í þjónustu sem hér starfa og við hæstv. iðnrh. gerðum nokkuð að umtalsefni í fyrrakvöld. Ég held að hæstv. ríkisstj. eigi ekki að draga til sin frjómagnið úr þessum blómum í íslensku atvinnulífi. Það leiðir ekki til annars en að fyrirtækin visna innan frá, lognast út af, stöðvast, og því fylgir atvinnuleysi og hrun. Það er ekki lausn á öllum vanda að draga fjármagn frá atvinnulífinu, frá fyrirtækjunum til ríkissjóðs, eins og gert er ráð fyrir í þeirri lánsfjáráætlun sem hér er til meðferðar. Í enn fleiri greinum má sjá að hæstv. ríkisstj. dregur fjármagn frá atvinnulífinu. Að vísu hefur hún nokkuð dregið í land í einu atriði frá því sem að var stefnt í frv. eins og það var lagt hér fram, en það er varðandi fjártöku frá lífeyrissjóðunum. Í frv., eins og það var upphaflega lagt fram, var ráð fyrir því gert, að 40% af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna færu til kaupa á skuldabréfum með fullri verðtryggingu frá ákveðnum sjóðum, þ. e. ríkissjóði, Byggingarsjóði ríkisins og Framkvæmdasjóði Íslands, og þar með var tekið fyrir það sem lífeyrissjóðirnir hingað til hafa getað gert: að kaupa verðtryggð skuldabréf frá ýmsum stofnlánasjóðum atvinnuveganna, en þannig hafa lífeyrissjóðirnir lagt sitt af mörkum til uppbyggingar og eflingar íslensku atvinnulífi og gjarnan gert það á þann veg að sjóðirnir hafa keypt skuldabréf frá þeim stofnlánasjóðum sem starfa á sviði viðkomandi atvinnugreina. Lífeyrissjóður Iðju og iðnverkafólks hefur t. d. keypt frá Iðnlánasjóði og þeim sjóðum sem stuðla að iðnaði, Lífeyrissjóður verslunarmanna frá Stofnlánasjóði verslunar og þar fram eftir götunum. Sem betur fer lét hæstv. ríkisstj. sér segjast í þessu efni og hefur nú nokkuð dregið í land frá því sem að var stefnt með frv. upphaflega. Hún hefur látið undan bæði mikilli gagnrýni, sem hefur verið flutt á hv. Alþ., og harðorðum mótmælum, sem fram hafa komið frá lífeyrissjóðum í landinu, og því flutt brtt. sem rýmkar allnokkuð í þessum efnum, en þó ekki nægilega. Ég tel því að sú brtt., sem þeir hv. þm. Matthías Á. Mathiesen, Sverrir Hermannsson og Albert Guðmundsson hafa flutt, sé mun betri en sú brtt. sem þeir nm. í fjh.- og viðskn., sem standa að ríkisstj., hafa flutt.

Ráðgert er að fresta fundi nú kl. 10. Ég spyr hv. þm. hvort hann eigi mikið eftir af ræðu sinni eða hvort hann vilji fresta ræðunni.

Ég skal senn láta máli mínu lokið, herra forseti, þannig að hægt verði að gera hér fundarhlé strax. Ég ítreka það, sem ég sagði áðan, að ég tel að þessi fjárfestingar- og lánsfjáráætlun sé í mörgum atriðum mjög óraunhæf, það séu þegar mörg teikn á lofti um að hún muni ekki standast, og jafnframt að hún beri þess merki, að hún muni auka þenslu og verðbólgu í þjóðfélaginu. Hún leiðir til samdráttar í íslensku atvinnulífi og ber með sér að ríkisstj. hefur þá stefnu að draga æ meira fjármagn frá atvinnulífi landsmanna til ríkisins. - (Fundarhlé.]



Ég vil gera hv. þdm. grein fyrir því verklagi sem ég hyggst hafa á þessum kvöld- og fyrirsjáanlega næturfundi. Það verður gerð tilraun til þess að 3. og 4. dagskrármálið, skráning lífeyrisréttinda og lánsfjárlög, fái fullnaðarafgreiðslu í hv. d. Þá verður gerð tilraun til þess að 5. og 6. dagskrármálið nái fullnaðarafgreiðslu í þingi. Enn verður gerð tilraun til þess að 8. málið nái slíkri afgreiðslu og að 9. málið gangi til nefndar. Á nýjum fundi mundu koma á dagskrá húsnæðislög og sönnun fyrir dauða manna.



Herra forseti. Það voru til þeir landsmenn sem töldu það fagnaðarefni, að ríkisstj. Gunnars Thoroddsens var mynduð um mánaðamótin janúar - febr. Þeir fylltust bjartsýni og ánægju þegar stjórnarsáttmáli ríkisstj. kom fyrir almenningssjónir. Þar segir að ríkisstj. muni berjast gegn verðbólgunni með öllum tiltækum ráðum, aðhaldsaðgerðum í peningamálum og ríkisfjármálum, svo að nokkuð sé nefnt. Fljótlega fór þó að bera á því, að ákvarðanir ríkisstj. voru ekki í samræmi við yfirlýsta stefnu og fyrirheit í stjórnarsáttmála. Fjárlagagerðin beindist fyrst og fremst að því að auka á þenslu í ríkiskerfinu og að auknum kostnaði við stjórnkerfi landsins og ríkisstofnana. Og enn skýrist það fyrir almenningi, að aðhalds gætir ekki í ríkisfjármálum, eins og það frv. til lánsfjárlaga, sem hér er til umr., er ljósast vitni um. Til þess að átta sig á því, hvort ástand efnahagsmála hafi breyst svo í þessu landi að ríkisstj. sé óhætt að tefla á tæpt vað í ríkisfjármálum, þykir mér rétt að rifja upp nokkur atriði um hagvöxt að undanförnu og horfur í efnahagsmálum. Mér þykir rétt að vitna hér til nokkurra atriða varðandi þessi mál sem komu fram í ræðu dr. Jóhannesar Nordals seðlabankastjóra sem hann flutti á ársfundi bankans. Þar kemur þetta fram m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Nokkuð dró úr hagvexti á árinu 1978 miðað við undanfarin tvö ár. Samkv. áætlunum Þjóðhagsstofnunar var aukning þjóðarframleiðslu á árinu 1979 2.3%, en hún hafði reynst 4.4% árið áður, en 6% árið 1977. Þessi útreikningur á breytingu raunverulegrar þjóðarframleiðslu milli ára byggist á færslu til 1969-verðlags. Telur Þjóðhagsstofnun að framleiðsluaukning hafi verið um það bil 1% meiri eða nálægt 3.4% á síðasta ári, ef miðað væri við 1978-verðlag. Samkv. því er líklega raunhæfara að miða við það að hagvöxtur á s. l. ári hafi verið yfir 3%, sem þó einnig er verulega fyrir neðan meðalhagvöxt s. l. áratugs, en á árunum frá 1970–1979 er talið að meðalvöxtur þjóðarframleiðslu hafi verið 4.7%.“ Og enn segir: „Það má fyrst og fremst þakka mikilli framleiðsluaukningu í sjávarútvegi, að nokkur teljandi aukning varð á s. l. ári í þjóðarframleiðslu er vegið gæti nokkuð á móti þeirri tekjurýrnun sem þjóðarbúið varð fyrir vegna hækkunar olíuverðlags. Heildarfiskaflinn jókst enn um nálægt 5% og varð rúmlega 1630 þús. tonn sem er meira en nokkru sinni fyrr. Magnaukning sjávarvöruframleiðslunnar í heild er hins vegar talin hafa verið 12–15% miðað við fast verðlag. Þrátt fyrir verulegar aflatakmarkanir fór fiskaflinn á árinu þó nokkuð fram úr því sem talið hafði verið ráðlegt ef tryggja ætti ekki aðeins viðhald, heldur einnig örugga uppbyggingu helstu fiskstofna í kringum landið. Er ljóst orðið að fiskveiðistefnan og val stjórntækja henni til framkvæmda er orðið eitt vandasamasta viðfangsefni í þjóðarbúskap Íslendinga, þar sem bæði er um að tefla að takmarka fiskveiðar við það magn, sem gefur hagstæðasta nýtingu fiskstofna til langs tíma, og stuðla jafnframt að því að fiskiflotinn sé rekinn og nýttur með sem hagkvæmustum hætti. Ef við lítum á framleiðsluþróun annarra atvinnuvega kemur í ljós að hún var mjög mismunandi á s. l. ári. Þannig mun iðnaðarframleiðslan hafa vaxið um 4–5%, sem er svipuð aukning og árið áður, en hins vegar dróst landbúnaðarframleiðslan verulega saman eða um 5–6%, einkum vegna erfiðs árferðis, en árið áður hafði reynst einstaklega hagstætt til búskapar. Loks benda upplýsingar til þess, að örlítið hafi dregið úr byggingarstarfsemi á árinu.“ Af þessum tilvitnuðu orðum má sjá hversu mikil áhrif það hefur á efnahagsástandið og ég tala nú ekki um jafnvægi í gjaldeyrisbúskapnum, hvernig fer um höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar. Og eins og þessi orð bera með sér erum við í mikilli óvissu með sjávarútveginn. Þessi tilvitnuðu orð benda einnig til þess, að enn sé full þörf á og vaxandi að hafa fulla gát á ríkisfjármálunum og afkomu atvinnuveganna svo að jafnvægi haldist til frambúðar. Erfiðri stöðu í viðskiptum okkar við útlönd var mætt á undangengnum árum, og sérstaklega þá 1979, með erlendum lántökum, m. a. hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Enn er ógreitt til hans um 18 milljarðar kr. og verður meginhluti þeirrar skuldar að greiðast á þessu og næsta ári. En um erlendar lántökur segir svo í ræðu seðlabankastjórans, sem ég vitnaði til áðan og mig langar að vitna til aftur í örstuttu máli, með leyfi hæstv. forseta: „Erlendar lántökur voru enn mjög miklar á árinu 1979 og námu innkomin lán 57 milljörðum kr., reiknað á meðalgengi ársins. Afborganir eldri lána námu samtals 28.3 milljörðum, svo að skuldaaukningin á árinu varð 28.7 milljarðar. Í árslok voru heildarskuldir þjóðarbúsins komnar í 335 milljarða kr. reiknað á árslokagengi, sem fært til meðalgengis ársins nemur um 35% af þjóðarframleiðslu, sem er örlítið hærra hlutfall en undanfarin þrjú ár, en þetta hlutfall hefur verið tiltölulega stöðugt síðan á árinu 1976. Einnig varð nokkur hækkun á greiðslubyrði af erlendum lánum á árinu, en afborganir og vextir námu um 14.2% af tekjum þjóðarbúsins af útfluttum vörum og þjónustu, en s. l. fimm ár hefur þetta hlutfall verið á bilinu 13–14% af tekjum. Þótt þessar tölur sýni að litlar breytingar hafi orðið síðustu árin á skuldabyrði þjóðarbúsins miðað við framleiðslu og útflutningstekjur bendir ýmislegt til þess að greiðslubyrði muni þyngjast verulega á þessu og næstu árum ef svo fer fram sem horfir. Koma þar m. a. til áhrif af hækkandi vöxtum og styttri lánstíma á erlendum lánamörkuðum, en jafnframt greiðast ört niður lán sem tekin voru þegar kjör voru mun hagstæðari. Er af þessum ástæðum full þörf áframhaldandi aðhalds um erlendar lántökur, eins og síðar mun að vikið, en hitt skiptir þó ekki minna máli, að þær framkvæmdir njóti forgangs til erlends lánsfjár sem líklegar eru til þess að bæta greiðslugetu þjóðarbúsins í framtíðinni, annað hvort með aukningu útflutningsframleiðslu eða lækkun innflutnings. Mikilvægt er að greiður aðgangur að erlendu lánsfé verði ekki til þess að draga úr fjárhagslegu aðhaldi og leiði þannig til aukinnar neyslu eða félagslegra útgjalda sem með réttu móti ætti að greiða af tekjum líðandi stundar.“ Ég vil endurtaka: Mikilvægt er að greiður aðgangur að erlendu lánsfé verði ekki til þess að draga úr fjárhagslegu aðhaldi og leiði þannig til aukinnar neyslu eða félagslegra útgjalda, sem með réttu móti ætti að greiða af tekjum líðandi stundar.“ Í beinu framhaldi af þessum tilvitnuðu orðum seðlabankastjóra um vaxandi erlendar skuldir og samanburð á vaxtabyrði ríkisins og útflutningstekjum ríkisins er það alvarlegt umhugsunarefni, sem greint er frá í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ríkisstj. fyrir árið 1980, að erlendar lántökur verði í heild 85.5 milljarðar kr., en endurgreiðslur eldri lána verði um 46 milljarðar kr., þannig að skuldabyrði þjóðarinnar mun aukast um 39 milljarða kr. á árinu 1980. Ekki ber þetta vott um aðhaldsaðgerðir hjá ríkisstj. og ekki ver þetta vott um að ríkisstj. virði nokkurs þær aðvaranir sem ráðgjafarstofnun hennar setur fram, þegar formaður bankastjórnarinnar telur það mikilvægast að auðfengið og aukið erlent lánsfé dragi ekki úr þjóðhagslegu aðhaldi og leiði þannig til aukinnar neyslu og félagslegra útgjalda, því að það er öllum mönnum ljóst, að slíkar erlendar lántökur auka á spennu í þjóðfélaginu og valda því, að torveldara er en ella að hafa vald á verðbólguþróuninni. Það liggur fyrir, þegar bornar eru saman upplýsingar Seðlabanka Íslands og áform um erlendar lántökur skv. lánsfjáráætlun fyrir árið 1980, að heildarskuldir þjóðarbúsins í árslok verða orðnar um 375 milljarðar kr., og má áætla að þær séu þá komnar á það stig í hlutfalli við þjóðarframleiðslu að nálgist hættumörk þegar tekið er mið af horfum í framleiðslu þjóðarinnar og viðskiptakjörum hennar. Ég vitnaði áðan í orð seðlabankastjóra, dr. Jóhannesar Nordals, þar sem hann sagði að greiðslubyrði af erlendum lánum á árinu 1979 hefði reynst vera 14.2% af tekjum þjóðarbúsins af útfluttum vörum og þjónustu og hefði vaxið nokkuð frá því sem greiðslubyrðin hafði verið næstu fimm árin á undan. Nú áætlar Seðlabankinn að á árinu 1980 verði greiðslubyrði af erlendum skuldum rúmlega 16% af útflutningstekjum ríkisins. Það er því ekki að tilefnislausu, að eins konar afsökun er sett fram af ráðh. í skýringum með lánsfjáráætlun, þegar hann ræðir greiðslubyrðina og segir: „Ástæða er til að ætla að greiðslubyrði fari ekki hækkandi úr hófi fram á næstu árum, ef rétt er á málum haldið.“ Ég vil sannarlega taka undir það með hæstv. ráðh., að þróun atvinnuveganna hér á landi verði hagstæð á næstu tímum svo að þjóðinni farnist vel. En ég ber nokkurn ugg í brjósti þar sem ég treysti því varla að fenginni reynslu að rétt verði á málum haldið af þeirri ríkisstj. sem haft hefur taumhaldið um sinn. Oft hefur það verið sagt, að ekki væri ástæða til að óttast erlendar lántökur þegar fjármunum er varið til arðbærra framkvæmda og gjaldeyrissparandi, og það mun satt vera. En í þessu tilfelli er ekki því að heilsa. Í ríkum mæli og vaxandi stækkar hlutur ríkisgeirans, og allt bendir til þess, að fyrir lánakosti einstakra stofnana og fyrirtækja sé illa séð, þar sem rekstraraðstaða þeirra er í mörgum tilfellum skert svo að erlend lán koma ekki að notum. Þessi hlið málsins hefur verið tekin til meðferðar og ég sé því ekki ástæðu til að ganga í verk þeirra manna, sem um þetta hafa rætt hér á undan mér, og orðlengi það ekki frekar. Ég gat þess í upphafi máls míns, að ýmsir hefðu fagnað tilkomu hæstv. ríkisstj. Þess verður nú vart, að glýjan sé smám saman að renna af augum manna, og sannarlega er frv. það til lánsfjárlaga, sem við ræðum hér í Nd., ljósasta ráðið til þess að menn átti sig. Ríkisstj. stefnir að stórauknum ríkisafskiptum, eins og bent hefur verið á af ræðumönnum Sjálfstfl. við þessa umr. Á sama tíma og framkvæmdir hins opinbera eru stórauknar er þrengt svo að lánamarkaði atvinnuveganna að þeir munu að óbreyttu standa á barmi rekstrarstöðvunar og uppgjafar þegar á árið líður. Ríkisstj., sem stefnir svo gersamlega í gagnstæða átt við það sem heilbrigð skynsemi vísar og sérfræðingar telja að fara skuli, - sú ríkisstj. er á glapstigum og leiðir yfir þjóð sína myrka og erfiða daga þegar hún hefur tekið að sér og lofað að leiða hana út úr erfiðleikunum. Þetta frv. sýnir það ljóslega og sannar, að ríkisstj. hefur brugðist vonum manna. Hún hefur brugðist þjóð sinni. Hún hefur gengið á loforð sín, sem gefin voru í stjórnarsáttmála hennar, og hún stefnir í tvísýnu afkomumöguleikum alls almennings í þessu landi.



Herra forseti. Ég vil nú segja það fyrst, að það er kannske von að hæstv. forsrh. skyldi loksins hafa tekið þann kost að kljúfa sig frá félögum sínum í Sjálfstfl. og bregðast því trausti sem landsfundarfulltrúar Sjálfstfl. víðs vegar að um landið hafa sýnt honum í áratugi, fyrst hann hefur komist að þeirri niðurstöðu eftir 50 ára dvöl í Sjálfstfl. að það sé í andstöðu við stefnuskrá Sjálfstfl. að efla menningarstarfsemi auka félagslega þjónustu og jafna lífskjör. Ég víl minna á það, að í grundvallarstefnuskrá Sjálfstfl. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stefna Sjálfstfl. hefur frá upphafi miðað að eflingu frelsis og mannhelgi. Þess vegna vill flokkurinn: 1. Varðveita og tryggja sjálfstæði og frelsi Íslands og standa vörð um tungu, bókmenntir og annan menningararf Íslendinga. 2. Treysta lýðræði og þingræði. 3. Vinna að víðsýnni og þjóðlegri umbótastefnu á grundvelli einstaklingsfrelsis og athafnafrelsis með hagsmuni allra stétta fyrir augum. 4. Beita nútímaþekkingu og tækni svo að auðlindir landsins verði hagnýttar í þágu þjóðarinnar. 5. Skapa öllum landsmönnum félagslegt öryggi.“ Svo mörg voru þau orð, og ég verð að segja það, að það hryggir mig eins og á stendur að varaformaður Sjálfstfl. skuli kasta með þvílíkum hætti glósum að fjölmörgum sjálfstæðismönnum sem í gegnum tíðina, sem í gegnum áratugi hafa sýnt honum traust og samþykkt þá grundvallarstefnuyfirlýsingu sem hér greinir. Þessi ummæli hæstv. forsrh. eru í senn móðgun við þá menn, sem nú sitja á þingi fyrir Sjálfstfl., og um leið móðgun við þá menn aðra, sem hafa borið fram stefnu Sjálfstfl. jafnt í sölum Alþingis sem annars staðar hér á landi. Ég ætla svo ekki að gera ummæli hæstv. forsrh. frekar að umræðuefni, hvorki í þetta skiptið né annað, en segi eins og mér býr hugur í brjósti, að ég átti von á því, að hæstv. forsrh. mundi e. t. v. beina skeytum sinum að þeim mönnum sem hér sitja á Alþ. fyrir Sjálfstfl. og ekki vildu styðja hann í þessari ríkisstj., en ég hélt að hann mundi láta í friði hinn almenna sjálfstæðismann sem á undanförnum áratugum hefur verið valinn til trúnaðar og hefur m. a. kosið þennan mann til forustu með því að kjósa hann varaformann hvað eftir annað í Sjálfstfl. Herra forseti. Ég óska eftir því, að hæstv. iðnrh. sé viðstaddur.

Ég skal gera gagnskör að því. Vill starfsmaður svo vel gera að biðja iðnrh. að ganga í salinn, hans nærveru er óskað, og fleiri ráðh. gjarnan ef viðstaddir eru. - Hæstv. iðnrh. er í símanum og það verður fylgst með því og hann beðinn að ganga þegar til fundar er hann hefur losnað, hann er kannske í mjög brýnu símaviðtali.

Já, það er aðdragandi þessa máls sem ég vil nú gera að sérstöku umræðuefni, að í þeirri lánsfjáráætlun, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir því, að ekki verði boraðar nema tvær holur við Kröflu: annars vegar ein vinnsluhola og hins vegar önnur hola, tilraunahola í suðurhlíðum Kröflu, sem ekki er gert ráð fyrir að geti komið í gagnið á þessu ári. Ég vil minna á það, að í sambandi við þessi mál hefur iðnrn. hvað eftir annað, meðan það hefur verið undir stjórn núv. hæstv. iðnrh., gefið út álitsgerð um að það hefði komið sér ólíkt betur ef á s. l. ári hefði verið hægt að koma því við, að tvær vinnsluholur yrðu boraðar við Kröflu á s. l. sumri, og hefur verið sýnt fram á það, að ef þær hefðu skilað meðalafköstum hefðu þær þegar skilað mjög háum fjárhæðum í ríkissjóð, auk þess sem allur rekstrargrundvöllur þeirrar virkjunar, sem þar er, væri miklu traustari og ekki síst nú þegar í ljós er komið að önnur af þeim holum, sem úrslitum ræður um hvort virkjunin geti gengið, hefur breytt sér svo að nauðsynlegt er að hreinsa hana á 8–9 mánaða fresti eða svo, í staðinn fyrir að áður var talið að þar mundi verða um 14–18 mánaða frest að ræða. Þetta hefur m. a. valdið því, að rekstur Kröfluvirkjunar stöðvaðist nú fyrir nokkru og hefur ekki getað haldið áfram og er nú beðið eftir bor til þess að hreinsa þessa holu. Þetta mikla öryggisleysi varðandi rekstur Kröfluvirkjunar hlýtur að valda því, að menn velti því fyrir sér í fyrsta lagi, hvort hægt sé að gera rekstur virkjunarinnar öruggari, og í öðru lagi, hvort nokkrar leiðir séu til þess að auka afköst virkjunarinnar, a. m. k. svo að nemi helming þeirrar keyrslu sem gufurafallinn er gerður fyrir, sem mundi hafa mjög marga kosti frá vinnslusjónarmiði. Nú hef ég hér í höndum í skýrslu iðnrh. vegna óska frá Alþ. á þskj. 398, grg. frá iðnrn. þar sem kemur í ljós, að æskileg gufuvinnsla í Kröfluvirkjun á þessu ári yrði þrjár vinnsluholur og fjórar holur á árinu 1981. Síðan segir í þessari skýrslu, með leyfi hæstv. forseta: „Miðar þessi áætlun við að fá endanlega úr því skorið, hvort vænta megi betri boranaárangurs í suðurhlíðum Kröflu en á þeim svæðum sem borað var á á árunum 1975 og 1976. Einungis hefur verið boruð ein hola í suðurhliðum Kröflu, hola 12, sem boruð var árið 1978 og gaf góðan árangur.“ Þetta er m. ö. o. niðurstaðan af þessum athugunum og rannsóknum. Í till. iðnrn. um gufuöflun 1978–1980, eins og frá þeim er skýrt á bls. 2 í skýrslunni, er fyrst gerð grein fyrir því, að boraðar hafi verið 12 holur við Kröfluvirkjun. Boranir hafi hafist árið 1974 með því að þá voru boraðar tvær rannsóknarholur. En árið 1975 voru boraðar þrjár holur og árið 1976 fimm holur. Ekkert var borað árið 1977, en árið 1978 var boruð ein hola. Síðan hefur ekkert verið borað á Kröflusvæðinu. Um till. iðnrn. segir enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna undirbúnings fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar ársins 1979 var gerð sérstök athugun á framhaldi gufuöflunarvegna Kröfluvirkjunar: Kom álit iðnrn. m. a. fram í minnisblaði til ríkisstj. frá 12. des. 1978 þar sem segir m. a.: „Telur rn. rétt að fá úr því skorið á næstu árum, hvort unnt sé að afla gufu að einhverju marki á fyrirhuguðu vinnslusvæði í suðurhlíðum Kröflu. Rannsóknir með borunum munu leiða í ljós hvort unnt verði að koma virkjuninni í gagnið með sæmilegu rekstraröryggi og framleiðslugetu, t. d. fyrir veturinn 1980–1981, en þá er talið að nokkur vöntun geti orðið á orku frá vatnsaflsstöðum í landskerfinu. Rn. telur hins vegar ekki rétt, m. a. með áhættu af náttúruhamförum í huga, að verja stórum fjárhæðum árlega til gufuleitar fyrir virkjunina á næstunni og telur hóflegt að boraðar verði tvær holur á umræddu svæði á næsta ári og þær ekki tengdar fyrr en sumarið 1980, eftir því sem ástæða þykir til. Ákvarðanir um borun á árinu 1980 verða síðan teknar með hliðsjón af árangri af borun og öðrum rannsóknum ársins 1979. Óhjákvæmilegt er að verja nokkru fé til rannsókna á virkjunarsvæðinu, óháð því hvort um borun verður að ræða eða ekki. Fylgjast þarf með þeim holum sem þegar hafa verið boraðar, gera athuganir til staðsetningar nýrra borhola og mælinga á meðan á borun stendur. Undir þetta fellur einnig svonefnd gosvakt, þ. e. rekstur jarðskjálftamæla og annars eftirlitskerfis vegna annarra náttúruhamfara á svæðinu. Talið er að tæknibúnaður Jarðborana ríkisins sé ófullnægjandi til borana á háhitasvæðum og megi rekja skemmdir á nokkrum borholum við Kröflu til þessa. Er þar með ekki fullyrt að meiri virkjanleg gufa hefði fengist en ella. Hins vegar telur rn. nauðsynlegt að úr þessu verði bætt sem fyrst og nokkru fé veitt til Jarðborana ríkisins til tækjakaupa á næsta ári.“ Við undirbúning fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar 1979 lagði iðnrn. þannig til eftirfarandi: 1. Boraðar yrðu tvær holur í suðurhliðum Kröflu, en ekki var gert ráð fyrir því að þær yrðu tengdar á árinu. Borkostnaður tveggja hola var áætlaður 520 millj. kr. 2. Til rannsókna á Kröflusvæði yrði varið 120 millj. kr. 3. Að Jarðborunum ríkisins yrðu útvegaðar 180 millj. kr. til kaupa á borholudælu. Tillögur þessar mættu frá upphafi harðri andstöðu af hálfu ráðh. og þingflokks Alþfl. og málamiðlunartillaga um borun einnar holu náði ekki heldur fram að ganga. Niðurstaða lánsfjáráætlunar fyrir árið 1979 birtist í eftirfarandi texta: „Frekari framkvæmdum við Kröfluvirkjun verður slegið á frest og eingöngu fylgst með þróun svæðisins næstu tvö árin. Lánsfé vegna Kröfluvirkjunar verður í samræmi við þetta 270 millj. kr. árið 1979. Af þessari fjárhæð er heimilt að verja 150 millj. kr. til þess að standa undir útgjöldum vegna gæslu við virkjunina og 120 millj. kr. til rannsókna á Kröflusvæðinu. Fjárveiting til rannsókna er einkum við það miðuð, að afla frekari vitneskju um jarðhitasvæði í suðurhlíðum Kröflu.“ Ákveðið var jafnframt að afla fjár vegna kaupa Jarðborana á bortækjum. Enn segir í þessari skýrslu: „Vegna síhækkandi olíuverðs á fyrri hluta ársins 1979 gerði iðnrn. sérstaka athugun á aðgerðum í orkukerfinu er orðið gætu til að spara olíu og flýta fyrir að innlendir orkugjafar kæmust í gagnið. Var grg., dags. 23. apríl 1979, skilað til ríkisstj. og á grundvelli hennar og síðari tillagna undirbjó ríkisstj. í júnímánuði setningu brbl. um heimild til viðbótarlántöku og ábyrgðarheimildir vegna framkvæmda á sviði orkumála. Í því sambandi lagði iðnrn. enn til að boraðar yrðu tvær holur við Kröflu. Voru leidd rök að því að verulegur efnahagslegur ávinningur gæti orðið að því að halda áfram borunum, þannig að virkjunin komist í full afköst, borið saman við þann kost að leggja árar í bát og hættaborunum um fyrirsjáanlega framtíð. Í álitsgerð rn. frá 23. apríl 1975 segir um þetta efni m. a.: „Hluti af þessum ávinningi er fólginn í minni raforkuvinnslu með eldsneyti veturinn 1980–1981, hinn næsta áður en Hrauneyjafossvirkjun kemur í gagnið. Nemur þessi hluti nokkrum hundruðum millj. kr. Raunar getur hann numið mun hærri fjárhæð ef vatnsárferði verður óhagstætt þennan vetur, þótt ekki sé með því reiknað í athugun þeirri sem gerð var og byggist á meðaltalsreikningum (væntanlegu gildi). Umtalsverð aukning í afköstum Kröflu getur umbreytt þessu og frekari borun þar, sem er einasta leiðin til að auka afköst virkjunarinnar, yrði þannig beinlínis til að spara olíu hér á landi þann vetur, 1980–1981. Þangað til eru tvær borvertíðir, 1979 og 1980. Nota þarf báðar. Verði ekkert borað við Kröflu í ár og eingöngu treyst á boranir 1980 gefst mjög naumur tími til að prófa og mæla holur áður en þær eru tengdar virkjuninni, og þarf að starfa að lagningu gufuveitu frá þeim áður en vitað er um afköst, sem eru í rauninni óhæf vinnubrögð. Því er lagt til að í ár verði boraðar tvær holur við Kröflu í því skyni að draga úr eða útrýma nær alveg notkun olíu til raforkuvinnslu hér á landi veturinn 1980–1981 og að útvegaðar verði 650 millj. kr. í því skyni. Gert er ráð fyrir að tenging bíði til 1980, en auk sjálfrar borunarinnar þarf að kosta nokkru fé í ár til vegagerðar að væntanlegum borstæðum í suðurhlíðum Kröflu.“ Tillögur þessar mættu eindreginni andstöðu þingflokks Alþfl. og varð niðurstaðan því sú, að ekkert fé var veitt til borana við Kröflu á árinu 1979. Tillaga iðnrn. um að veita jafnhárri upphæð í staðinn í styrkingu innanbæjarkerfa til að greiða fyrir rafhitun strandaði einnig á andstöðu Alþfl.“ Það, sem ég hef nú farið með, lýsir í stuttu máli aðdraganda þess, að ekki kom til þess að borað yrði við Kröflu á sumrinu 1979. Það er náttúrlega hörmulegt til þess að vita, að sú ríkisstj., sem þá sat, skyldi með opin augun hafa hagað sinni orkumálapólitík þannig að um fyrirsjáanlegt stórfellt tap hlaut að vera að ræða frá því sem ella mundi. Er talið að ef tvær borholur hefði verið boraðar og hefðu komið til gagns á því ári, væru tekjur Kröfluvirkjunar helmingi meiri í ár heldur en ella.  Ég vil taka það alveg sérstaklega fram, að hæstv. menntmrh., Ingvar Gíslason, hafði á þessu mjög ríkan skilning á s. l. ári og flutti ásamt Lárusi Jónssyni, 3. þm. Norðurl. e., till. um það hér í d. að borað yrði við Kröflu. En þetta strandaði á þeirri ríkisstj. sem þá sat. M. a. treysti hæstv. iðnrh. sér ekki til þess að greiða atkv. með þessari till. Og annar þm., hv. 2. þm. Norðurl. e., Stefán Valgeirsson, treysti sér ekki heldur til að greiða till. atkv., þótt ég efist ekki um að hann segi það satt, sem hann hefur síðar sagt, að allur hugur hans hafi til þess staðið. Svo augljóst sem það er að nauðsynlegt er að taka af skarið um það, hvernig standa skuli að Kröfluvirkjun, svo augljóst sem þetta ætti að vera öllum landslýð, og ég tala nú ekki um þá menn sem eru svo hátt uppi í loftinu að þeir geta séð landið allt, eins og hæstv. forsrh., þá skyldi maður náttúrlega ætla að þvílíkir menn legðu á það ofurkapp í sambandi við þessa lánsfjáráætlun að hafa borholurnar svo margar við Kröflu sem skynsamlegast sýnist að bestu manna yfirsýn, enda mundi það vera í samræmi við stefnu Sjálfstfl. að hafa jafnan þann hátt á sem viturlegur telst og sannsýnn að bestu manna yfirsýn. En nú er það ekki gert. Ég efast þó ekki um, að hæstv. iðnrh. hafi fullan vilja á því að fylgja fram sínum skoðunum og sínum áætlunum, og get út af fyrir sig verið þakklátur fyrir það, að hann skyldi hafa sent fjölmennum fundi á Skútustöðum á s. l. sumri orðræðu um það, að iðnrn. væri þeirrar skoðunar, að skynsamleg vinnubrögð við Kröfluvirkjun mundu henta best í framtíðinni. Ég sé það líka á því plaggi sem hér hefur verið lagt fram: „Kröfluvirkjun - skýrsla iðnrh. vegna óska frá Alþ. á þskj. 398“ - að hann er þeirrar skoðunar enn að hér skuli fara að með fullri skynsemi og raunsæi, eins og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Við undirbúning fjárlaga fyrir árið 1980 var af hálfu Rafmagnsveitna ríkisins gerð tveggja ára áætlun um framkvæmdir og rekstur Kröfluvirkjunar. Í þessari áætlun er lagt til að boraðar verði a. m. k. þrjár vinnsluholur á árinu 1980 og fjórar holur árið 1981. Miðar þessi áætlun við að fá endanlega úr því skorið, hvort vænta megi betri boranaárangurs í suðurhlíðum Kröflu en á þeim svæðum sem borað var á árunum 1975 og 1976. Einungis hefur verið boruð ein hola í suðurhlíðum Kröflu, hola 12, sem boruð var árið 1978 og gaf góðan árangur. Áætlun þessari fylgir rekstraráætlun sem sýnir að rekstrarhalli gæti orðið um 180 millj. kr. árið 1980 ef engar holur verði boraðar 1979, en hins vegar boraðar tvær holur 1980. Rekstrarafgangur yrði síðan árið 1981, 53 millj. kr., verði boraðar þrjár holur með árangri það ár. Áætlanir þessar miðast við beinan rekstrarkostnað án greiðslu fjármagnskostnaðar og afskrifta. Áætlunin sýnir að hefðu verið boraðar tvær holur árið 1979 og þrjár holur 1980 hefði hugsanlega fengist rekstrarhagnaður þegar árið 1980. Að tillögu núv. ríkisstj. eru niðurstöður samkv. lánsfjáráætlun 1980, að útvegað skuli lánsfé að upphæð 1750 millj. kr. til að bora tvær holur fyrir virkjunina, auk greiðslu rekstrar- og stofnkostnaðar. Miðað við nokkra frestun á greiðslum fram yfir næstu áramót verða 1575 millj. kr. til reiðu vegna Kröfluvirkjunar í ár. Vegna þeirra fsp., sem leitast er við að svara hér á eftir, er rétt að minna á að frá árinu 1976 hefur aðeins verið boruð ein hola til gufuöflunar fyrir Kröfluvirkjun og gaf hún allgóða raun. Ástæðan fyrir þessu aðgerðarleysi er ekki síst andstaða Alþfl.-manna gegn fjárveitingum til að reyna að tryggja gufu fyrir virkjunina. Sömu aðilar hafa hins vegar verið ötulir við að spyrjast fyrir um gang mála við Kröflu og býsnast yfir bágum horfum og fjármagnskostnaði vegna framkvæmda sem ekki hafa orðið að notum nema að mjög takmörkuðu leyti. Með þessu er engan veginn sagt að ekki hefði sitthvað mátt betur fara við undirbúning og tilhögun framkvæmda við virkjunina, en eftir að stöðvarhús var risið mátti öllum ljóst vera að virkjunin kæmist því aðeins í gagnið að unnt reyndist að afla til hennar gufu.“ Í öðrum stað í þessari skýrslu frá iðnrn. er fjallað um fjárhagslegan ávinning af frekari fjárfestingu við Kröflu, þ. á m. við boranir, og fjárhagslega áætlun tengda þeim fjárfestingum. Í svari við þessari spurningu er m. a. komist svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Verulegar líkur eru á því, að ef farið hefði verið að tillögum iðnrn. um boranir á árinu 1979, eins og rakið hefur verið hér að framan, hefði ekki þurft að koma til orkuskorts á s. l. vetri. Með áframhaldandi borunum á þessu ári eru einnig líkur á að draga megi úr rafmagnsskömmtun til orkufreks iðnaðar á næsta vetri. Miðað við sæmilegan árangur af borunum væri að þeim tvímælalaus fjárhagslegur ávinningur.“ Enn er í þessari skýrslu um það fjallað, hvort skynsamlegt gæti verið að flytja annan hverfilinn við Kröflu á Reykjanessvæðið. Í svari við þeirri spurningu segir rn. m. a., að úr núverandi óvissu fáist ekki skorið nema með frekari borunum, og jafnframt er frá því skýrt, að miðað við óbreytta þekkingu á jarðhitasvæðum á Reykjanesi sé talin hætta á að jarðhitasvæðið á Svartsengi mundi ekki þola það álag sem því fylgdi að hefja raforkuframleiðslu þar. Ég taldi nauðsynlegt, eins og á stóð, að gera þessu máli allgóð skil, hvernig ástandið er þarna. Það liggur alveg ljóst fyrir og menn vita um það, að eins og nú standa sakir byggir raforkuframleiðslan á Kröflu aðeins á tveim holum. Ef önnur hvor þeirra stíflast eða bilar eða eyðileggst, þá dettur öll framleiðsla niður þarna, svo ótryggt er það. Jafnframt liggur það fyrir, að beðið er með að lagfæra slit á hverfli þangað til frekari orkuöflun verður komin á svæðinu. Vélasamstæðan er og hefur verið keyrð af mun lægra afli í mun lengri tíma en yfirleitt er talið eðlilegt. Þetta hefur orðið til þess að auka tæringu og slithraða í vélabúnaðinum af straumtæknilegum ástæðum, segir í áliti um þessa virkjun. Nú veit ég að hæstv. iðnrh. er jafnkunnugt um það og mér, að á það hefur verið lögð áhersla af aðstandendum Kröfluvirkjunar - og m. a. hefur Verkfræðiskrifstofa Sigurðar Thoroddsens s/f mælt með því - að á þessu ári yrðu boraðar þrjár holur, tvær vinnsluholur og ein tilraunahola í suðurhlíðum Kröflu. Ég reyndi að kanna það mál í samvinnu við aðra þm. Norðurl. e., átti með þeim fund í dag og spurði þá að því, hvort þeir treystu sér til þess að fá því framgengt, að um borun þriðju holunnar yrði að ræða á Kröflusvæðinu. Þeir töldu að hæstv. iðnrh. hefði ekki til þess svigrúm innan lánsfjáráætlunarinnar, og veldur það að vísu vonbrigðum, en við því er sem sagt ekkert að gera, þótt áhugi minn og ýmissa annarra standi til þess að standa nú einu sinni vel að verki við þessa virkjun. Hins vegar vil ég varpa þeirri fsp. til hæstv. iðnrh., hvort nokkur hætta gæti verið á því, að framkvæmdafé við Kröfluvirkjun verði svo skorið niður að ekki sé tryggt að þessar tvær holur verði boraðar eins og áætlað hefur verið. Ég vil jafnframt spyrja hæstv. iðnrh. að því, hvort hann hafi uppi einhverjar áætlanir eða einhverja vitneskju um það á þessari stundu, hvort einhver bor fáist í Eyjafjörð til þess að halda áfram borunum fyrir Hitaveitu Akureyrar, þó svo borinn, sem þar er nú, verði fluttur austur á Kröflusvæðið. Í þriðja lagi væri mjög gott að fá um það upplýsingar, hvort fyrirhugaðar jarðhitarannsóknir á Raufarhöfn nái fram að ganga. Það var út af þessum málum sem ég óskaði eftir því að fá hæstv. iðnrh. hér í salinn til að varpa fram fsp. um þessi atriði. Ég vil jafnframt segja það, að það veldur mér vissulega vonbrigðum að honum skyldi ekki hafa auðnast að ná því fram að nægilega yrði borað við Kröflu eins og hans hugur stóð til. Ég veit að hæstv. menntmrh., sem kominn er í stólinn með honum, hefur stutt hann í því máli, en það hefur sem sagt strandað á einhverjum öðrum í ríkisstj. sem ég veit ekki hverjir eru. En hitt fullyrði ég, að ef til kasta Alþingis kæmi í þessu máli og menn yrðu frjálsir eða því, hvernig þeir höguðu sínu atkv., þá mundi ekki á því standa að sú heimild, sem þarna um ræðir, yrði veitt. Um þá fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, sem hér um ræðir, má annars margt segja til viðbótar því sem áður hefur komið fram, og kannske endurtaka sumt af því að gefnu tilefni. Ég vil t. d. út af þeim ummælum, sem af hálfu ríkisstj. hafa fallið í dag, aðeins vekja athygli á því, að það skýtur náttúrlega skökku við annars vegar að stórauka erlendar lántökur til orkuframkvæmda hér innanlands, en á hinn bóginn halda svo á verðlagsmálum að íslensk orkufyrirtæki, eins og t. a. m. Hitaveita Reykjavíkur, fái ekki að setja upp eðlilegt verð fyrir sína þjónustu. Við vitum það vel, að sú sterka uppbygging þessa fyrirtækis, sem hefur fært Reykvíkingum og nágrannabyggðarlögum ódýra orku um ár og áratugi, byggist fyrst og fremst á því, að fyrirtækið hefur verið nokkurn veginn sjálfrátt um það, lengi framan af a. m. k., hversu það háttaði sinni verðlagningu. Var upp úr því lagt að eigið fé fyrirtækisins fjármagnaði a. m. k. að verulegum hluta nýframkvæmdir þess. Nú hefur verið horfið frá þessari stefnu illu heilli. Ég heyrði það í einhverjum fjölmiðli haft eftir einum hæstv. ráðh., að hann taldi að það væri allt of dýrt fyrir þjóðarbúið að leyfa fyrirtæki eins og Hitaveitu Reykjavíkur að verðleggja sína þjónustu með eðlilegum hætti vegna þess að þetta fyrirtæki vægi svo þungt í vísitölunni. Nú er það náttúrlega alger misskilningur að hitunarkostnaður hjá launþegum falli aðeins til í Reykjavík. Auðvitað er þessi hitunarkostnaður miklu, miklu þungbærari og tilfinnanlegri úti um landið. Og með því að halda verðinu á þjónustu Hitaveitu Reykjavíkur svo mikið niðri er beinlínis verið að taka af launþegum um allt land réttmæta hækkun sem gert er ráð fyrir og er einn af hornsteinunum í því verðtryggingarkerfi sem verkalýðshreyfingin hefur samið um. Ég vil sem sagt aðeins leggja áherslu á þetta, að um leið og nauðsynlegt er í sambandi við orkuvinnsluna að gefa heimildir til nauðsynlegrar lántöku erlendis til þess að standa undir þeim framkvæmdum sem á hverjum tíma sýnast hagkvæmar og nauðsynlegar, þá er ekki síður mikilsvert að verðlagningu á þessari orku verði stýrt þannig að fyrirtækin geti dafnað og þróast með eðlilegum hætti.



Herra forseti. Það er nú orðið allfámennt hér í d., en engu að síður tel ég rétt að fram komi hér, áður en umr. lýkur, nokkur atriði sem ég tel nauðsynlegt að fram komi varðandi fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1980. Í þessari fjárfestingar- og lánsfjáráætlun er byggt á þjóðhagsspá, m. a. varðandi viðskiptakjör, og ég hlýt að tjá mig samþykkan því sem segir á bls. 6 í þessari áætlun, að sú spá sé reist á nokkurri bjartsýni. Mikilvægur liður í viðskiptakjörunum er, eins og kunnugt er, olíuverð, og byggt er á olíuverði á síðari hluta árs líku því sem var samkv. Rotterdam-skráningu í apríl s. l., en hefur hækkað mjög verulega síðan. Það er erfitt að gera sér grein fyrir hver niðurstaðan verður að lokum varðandi olíuverð. Við höfum að vísu samið um kaup frá Bretlandi á nokkru magni af gasolíu, og þótt þar sé byggt á annarri verðviðmiðun er ekki líklegt að verðið verði að sinni mjög frábrugðið Rotterdam-verðlaginu, þannig að litlar líkur eru til þess að olíuverðið verði hagstæðara en þarna er gert ráð fyrir. Þá er gert ráð fyrir að útflutningsverðið hækki líkt og á liðnu ári fyrir að útflutningsverðið hækki líkt og á liðnu ári eða um 8%. Það gæti vissulega farið á annan og verri veg. Að vísu segja menn að verðlag á Bandaríkjamarkaði geti hækkað og líkur séu jafnvel til þess vegna þess hvað verðbólga hefur vaxið þar og verð almennt hækkað í Bandaríkjunum. En því miður hefur borið á sölutregðu og birgðasöfnun í Bandaríkjunum á framleiðsluvöru okkar, frystum fiski, og upplýst er að saman dregur um verðlag á íslenskum frystum fiski og frystum fiski t. d. frá Kanada og öðrum samkeppnislöndum okkar. Sá munur, sem hefur verið talsverður á útflutningsverðlagi okkar og annarra keppinauta okkar, er að minnka og boðar því ekki nein góð tíðindi fyrir okkur. Við skulum samt sem áður vona að betur fari en á horfist og spáin, sem byggt er á í þessari fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, geti staðið. En hún er reist á nokkurri bjartsýni, eins og segir á bls. 6, það fer ekki á milli mála. Þegar á þetta er litið, þá er athyglisverð sú spenna í opinberum framkvæmdum og útgjöldum sem spáin ber með sér. Á sama tíma og búist er við að þjóðarframleiðsla aukist um aðeins 1–2% og þjóðartekjur standi í stað í heild, en lækki um 1% á mann, er gert ráð fyrir að fjármunamyndun aukist um nær 7% og samneysla um 2%. Eins og kunnugt er er öll hækkun fjármunamyndunar í opinberum framkvæmdum, sem aukast um 21% að magni, en fjármunamyndun atvinnuveganna stendur í stað og fjármunamyndun í íbúðarhúsum er talin minnka um 3%. Það er auðvitað athyglisvert, að fjármunamyndun atvinnuveganna stendur í stað um leið og við erum að tala um nauðsyn aukinnar framleiðslu og framleiðni. Stöðvun fjármunamyndunar atvinnuveganna boðar ekki gott í þeim efnum út af fyrir sig. Þá skýtur það nokkuð skökku við yfirlýsingar stjórnarflokkanna um nauðsyn aukinna íbúðabygginga og stórorðar yfirlýsingar þeirra um að boðuð húsnæðislöggjöf ryðji braut auknum byggingarframkvæmdum, að á sama tíma skuli gert ráð fyrir samdrætti í íbúðarhúsabyggingum. En auðvitað er aðalatriðið í þessum efnum að aukin fjármunamyndun og aukin samneysla gerir það að verkum, að rúm fyrir einkaneyslu er ekki fyrir hendi og þar með er ekki unnt að bæta kjör launþega í landinu eða jafnvel að tryggja óbreyttan kaupmátt launa nema þá að stefna viðskiptajöfnuði landsmanna í stórfelldari halla en ráð er fyrir gert samkvæmt spá nú. Það skal fram tekið, að 21% magnaukning opinberra framkvæmda er að miklu leyti í rafvirkjunum, rafveitum og hita- og vatnsveitum, og vonandi verða þessar framkvæmdir til þess að draga úr gjaldeyriseyðslu í framtíðinni, þótt þær kalli nú á auknar erlendar lántökur. En það verður þó að segja eins og hv. síðasti ræðumaður benti á, hv. þm. Halldór Blöndal, að það skýtur skökku við að neita orkufyrirtækjum um nauðsynlegar verðhækkanir til þess að standa að einhverju eða öllu leyti undir framkvæmdum með innlendu fé og treysta í stað þess á erlendar lántökur sem þegar til lengdar lætur hljóta að hækka verðlag orkunnar til íslenskra neytenda meira en þyrfti. Ég gat þess, að það er vissulega teflt í ógæfuátt að því er snertir stöðuna út á við. Halli á viðskiptajöfnuði getur orðið samkv. spánni um 16–20 milljarðar kr. og það þrátt fyrir að teflt er á tæpasta vað varðandi þorskveiðar og viðhald þorskstofnsins. Ég þarf ekki að rekja það, að samkomulag var um það meðal hagsmunaaðila í sjávarútvegi og sjútvrh., að því er kunngert var, að miða þorskafla við 350 þús. tonn þegar fiskifræðingar töldu óvarlegt að veiða meira en 300 þús. tonn, en nú sýnast allar spár byggja á 380–400 þús. tonna þorskafla. Í þessu efni er gefið eftir, látið undan síga, gengið á fjársjóði framtíðarinnar, eins og ég hef komist að orði. Og þrátt fyrir þennan mikla þorskafla, sem við vitum ekki hvaða geigvænlegu afleiðingar kunni að hafa í framtíðinni, jafnvel þegar á vetrarvertíð á næsta ári, er um vaxandi viðskiptahalla að ræða sem leiðir af sér auknar erlendar lántökur, þannig að greiðslubyrði af löngum erlendum lánum getur orðið á næsta ári 18–19% af útflutningstekjum. Við höfum hingað til talið of hátt að þessi greiðslubyrði nemi 13–14% af gjaldeyristekjum, og þess vegna er hér um mikið stökk að ræða þegar við nálgumst það að fimmta hver króna í gjaldeyristekjum fari til þess að greiða skuldir: afborganir og vexti. En e. t. v. er áætlunin um verðlagsbreytingar gagnrýnisverðust við þjóðhagsspána. Sú áætlun byggist á því, að verðbreytingar frá maí til ágúst og ágúst til nóv. verði í samræmi við markmið ríkisstj., þ. e. 7% fyrra tímabilið og 5% hið síðara. Ef þetta rættist ættu verðbreytingar frá upphafi til loka árs að vera innan við 40%, en meðalhækkun á milli áranna 1979 og 1980 nálægt 50%. Þetta er að sjálfsögðu byggt á því, að engar grunnkaupshækkanir eigi sér stað, en gerir að auki ráð fyrir því, að sambandið milli fyrri launa og verðhækkana og síðari verðhækkana verði allt annað en það hefur verið. Það er m. ö. o. gert ráð fyrir að fyrirtæki og stofnanir, þ. á m. útflutningsaðilar, taki á sig allmiklu hærri hluta kostnaðarhækkana en verið hefur. Ekkert er á það minnst, hvaða dilk þetta muni draga á eftir sér, en um víðtækar afleiðingar á rekstrar- og lánsfjárþörf þessara aðila hlýtur að verða að ræða. Nú er það upplýst, að verðhækkanir verða langtum meiri, 13.2% hækkun á framfærsluvísitölu, eins og kunnugt er, og verðbætur á laun verða væntanlega 11.7%. Ef að líkum lætur hlýtur þetta að leiða til nýrrar fiskverðsákvörðunar, og ef að venju fer er fiskverðshækkunin ekki fjarri því sem verðbætur á laun reynast. Ef um það er að ræða munu kostnaðarliðir fiskvinnslunnar í landinu hækka um 11% hvað snertir 75% af rekstrargjöldum fiskvinnslunnar, en auðvitað koma til viðbótar hækkanir á fjórðung rekstrargjaldanna sem eftir er, ekki ósvipaðar þeirri hækkun sem fellur 3/4 hlutana. Í kjölfar þessa er óhjákvæmilegt, ef ekki verður um stöðvun fiskvinnslu og fiskveiða að ræða, að hreyfing komist á gengið. Núverandi stjórnvöld létu í það skína þegar þau tóku við, að óþarfi væri að hreyfa gengið frá því í byrjun febrúarmánaðar s. l. vegna afkomu fiskvinnslu eða fiskveiða. Þrátt fyrir digurbarkaleg ummæli hæstv. forsrh. um, að ekki yrði um neinar gengisbreytingar að ræða, og jafnvel enn ákveðnari yfirlýsingar af hálfu hæstv. viðskrh. hefur reynslan orðið sú, að yfirlýsingar þessara tveggja ráðh. hafa reynst dauðar og ómerkar. Þróunin hefur orðið sú, að gengissig hefur orðið með þeim hætti að gengið er nú um 12–15% lægra en var í byrjun febrúarmánaðar. Hæstv. viðskrh. orðaði það svo í upphafi, þegar um 3% gengisfellingu var að ræða, að þar væri um að ræða gengissig í einu stökki eða eitthvað á þá lund. Það liggur í augum uppi, að þessi verður þróunin á næsta þriggja mánaða tímabili ef svo heldur fram sem horfir, og það verður að teljast meira en lítill ábyrgðarhluti af hálfu Þjóðhagsstofnunar og Seðlabanka að láta slíkar áætlanir frá sér fara án frekari aths. en gerðar eru á bls. 7–8. Það sýnist vera samkv. fyrirskipun ríkisstj. að byggja á gerviforsendum um verðlagsbreytingar það sem eftir er ársins í stað þess að byggja á sjálfstæðum áætlunum og athugunum sem þessar stofnanir, Þjóðhagsstofnun og Seðlabanki, eru skyldugar til þess að gera ef þeim á að treysta. Þá er það ekki síður athyglisvert í sambandi við fjárfestingarlánasjóðina, að útlán þeirra eiga að aukast allmiklu hægar á árinu 1980, eða um 30%, heldur en á árinu 1979, þegar aukningin var um 50%, og 1978, þegar aukningin var 43%. Ég vík e. t. v. að því síðar, en af þessu má ljóst vera að gert er ráð fyrir að atvinnuvegirnir og atvinnufyrirtækin fái ekki samsvarandi aukningu í lánsfé frá fjárfestingarlánasjóðnum og verðbólguvöxturinn er talinn munu vera, jafnvel þótt byggt sé á hinum lágu tölum um vöxt verðbólgu sem þjóðhagsspáin byggir á og þegar er lýðum ljóst að er óraunhæf með öllu. Í þessari fjárfestingar- og lánsfjáráætlun eru höfð allmörg orð um erfiðleika á öflun innlends lánsfjár. Engu að síður er gert ráð fyrir verulegri aukningu slíkrar fjáröflunar, úr 30.2 milljörðum kr. í 52.6 milljarða kr. eða um 74%. Hér er aðallega um að ræða. hækkun verðbréfakaupa lífeyrissjóða um 9.1 milljarða kr., hækkun lána innlánsstofnana 4.6 milljarða kr. og innheimt endurlánað spariskírteinafé umfram innlausn 6.1 milljarður kr. Ég skal ekki fjalla sérstaklega um verðbréfakaup lífeyrissjóða, það hefur verið gert ítarlega af hálfu annarra þm. sjálfstæðismanna. Ég vil aðeins undirstrika þá skoðun sem fram hefur komið í málflutningi þm. sjálfstæðismanna, að óhæfa er að taka af lífeyrissjóðunum rétt til þess að ráðstafa fjármagni þeirra. Það er eðlilegt að setja það skilyrði að ávöxtunin sé með viðunandi hætti í samræmi við hagsmuni lífeyrissjóðsfélaga, en umfram það er varasamt af hálfu hins opinbera að setja slíkum sjóðum skilyrði og ber vitni miðstýringu og samþjöppun valds og tilhneigingu til skömmtunarstjórnar sem víða kemur raunar fram í athöfnum núv. ríkisstj. Erlend lánsfjáröflun vegna opinberra framkvæmda og fjárfestingarlánasjóða á að aukast úr 35.9 milljörðum í 55.3 milljarða eða um 54% og heildarupphæð erlendra lána, að einkaaðilum meðtöldum, út 53.8 milljörðum í 85.6 milljarða eða um 59%. Þótt ósennilegt sé að erfiðleikar verði á að afla þessa lánsfjár erlendis er mjög varasamt að auka svo erlendar lántökur, og hef ég bent á þá auknu greiðslubyrði sem slíkum lántökum er samfara. Trúlegt er að það fjármagnsinnstreymi, sem um er að ræða, verði af þessum erlendu lántökum 30.4 milljarðar kr., og fer þá hluti þessarar upphæðar til að jafna hallann á viðskiptajöfnuði, hvort sem hann verður 20 milljarða kr. meiri eða minni, en afgangurinn bætist við gjaldeyrisforðann og mun því hafa áhrif á peningamagnið og verða þensluvaldur ásamt aukningu endurkaupa. Í kaflanum um bankakerfið á bls. 20 segir að helstu forsendur fyrir áætlun peningamála 1980 séu ákvæði laga um stjórn efnahagsmála o. fl., nr. 13 frá 1979, um verðtryggingu sparifjár og stjórnarsáttmáli ríkisstj. um verulega hjöðnun verðbólgunnar á árinu. Með tilliti til þess, að þessi ákvæði laga um verðtryggingu sparifjár hafa aldrei verið framkvæmd nema að hluta og alls ekki á þessu ári og að fyrirætlanir um verðbólguhjöðnun eru ekki raunhæfari en kunnugt er, virðist þessi grunnur áætlunarinnar heldur veikur. Um framkvæmd vaxtastefnunnar er sagt á bls. 21 að nafnvextir vaxtaaukainnlána og útlána muni að líkindum haldast lítt breyttir á árinu, en gera verði ráð fyrir endurskoðun vaxta á öðrum tegundum innlána og útlána þannig að vaxtakerfið myndi skipulegri heild. Með lækkandi verðbólgu væri þannig stefnt að verðtryggingarmarki efnahagslaganna. Bætt er við að þetta mundi stuðla að auknum peningalegum sparnaði er að hluta til gæti gengið til fjármögnunar opinberra framkvæmda og sé ætlunin að semja við innlánsstofnanir um verðbréfakaup í þessu skyni. Það, sem hér er átt við, hlýtur að vera með tilliti til þess, að verðbólguaukning verði um 40% yfir árið í heild, en þar sem vaxtaaukavextir séu þegar í kringum 40% sé ekki ástæða til breytinga þeirra vaxta. Á hinn bóginn sé brýn nauðsyn á hækkun vaxta til skemmri tíma, bæði innláns- og útlánavaxta, til meira samræmis við vaxtaaukavexti, ef hin tilætlaða aukning peningalegs sparnaðar eigi að nást. Við þetta er það að athuga, að verðbólgan verður fyrirsjáanlega meira en 40%, þannig að vaxtaaukavextirnir eru miðað við verðbólguna of lágir ef hagsmunir sparifjáreigenda eru hafðir í huga. En það breytir ekki því, að það verði að minnka vaxtamuninn. Og sú samræming er ekki síður nauðsynleg til þess að kleift geti reynst að halda útlánum í skefjum. Það er fróðlegt að gera sér grein fyrir hvað felst í þessari áætlun peningamála að því er innlánsstofnanir og viðskiptamenn þeirra snertir. Mér virðist það vera í stuttu máli þetta: Búist er við að heildarinnstæður aukist jafnmikið og verðbólgan eða um 40%, þ. e. 95 milljarða kr. Þetta er heldur meiri aukning samanborið við verðbólgustig en á árinu 1979, en þá var hún 59% samanborið við yfir 60% verðbólgu frá áramótum til áramóta. Af þessari upphæð eiga um 19 milljarðar að ganga til bindiskyldu og 4 milljarðar til að bæta lausafjárstöðu, en aðrir 4 milljarðar ganga til endurgreiðslu verðbréfa hjá Seðlabanka og annarra þátta. Eftir verða þá 68 milljarðar sem ganga til útlána, en þar af fara 6 milljarðar til langra lána til opinberra framkvæmda. Heildaraukning útlána til annarra þarfa yrði þá um 62 milljarðar kr. frá innlánsstofnunum og að auki um 15 milljarða kr. endurkaup Seðlabanka. Þetta er 34% aukning eða verulega minni aukning en nemur verðbólgustigi. M. ö. o. er ætlunin að atvinnulífið taki á sig mjög auknar byrðar síðari hluta ársins vegna aukins kostnaðar sem ekki fæst bættur með verðhækkunum eða gengissigi nema að hluta. Á sama tíma á innlánsstofnunum ekki að vera heimilt eða kleift að auka útlán til atvinnulífsins nema að marki sem er mun lægra en hækkun verðlags. Einnig má á það benda að nýju, að útlán fjárfestingarlánasjóða, sem einnig ganga til atvinnulífsins að miklu leyti, eiga einnig að aukast minna en svarar verðbreytingum eða um 30%, eins og ég hef þegar getið um. Hvernig á þetta að geta gerst án þess að til stórfelldra rekstrarörðugleika komi? Það, sem ég hef nú rakið, er enn þá ljósara ef litið er á þróun peningamála fyrstu þrjá mánuði ársins 1980, frá janúarbyrjun til marsloka, og hún borin saman við lánsfjáráætlun fyrir allt árið. Þegar þessar hreyfingar eru skoðaðar hefur lausafjárstaða innlánsstofnana versnað á þrem fyrstu mánuðum þessa árs um 16 milljarða kr. Á sömu mánuðum í fyrra versnaði hún um 500 millj. kr. Mér er tjáð að lausafjárstaðan hafi batnað örlítið í aprílmánuði, einkum vegna aukningar veltiinnlána, en sé aftur á móti mjög neikvæð nú í maímánuði, og sigi þá áfram á ógæfuhliðina. En þegar lausafjárstaða innlánsstofnananna hefur versnað um 16 milljarða fyrstu þrjá mánuði ársins, þá er gert ráð fyrir að hún batni á öllu árinu um 4 milljarða. Heildarinnstæður fyrstu þrjá mánuði ársins hafa hækkað um 19–19.1 milljarð kr., en hækkuðu á sama tíma í fyrra um 19.9 milljarða kr. Heildarinnstæður hafa aukist minna að krónutölu í ár en í fyrra, og þegar á það er litið, að innstæðurnar jukust um tæplega 60% á síðasta ári, þá sést að hlutfallslega er hér um ákaflega mikla minnkun sparifjármyndunar í landinu að ræða. Útlánin hafa aukist fyrstu þrjá mánuðina um tæpa 40 milljarða, en jukust í fyrra um tæpa 18 milljarða. Gert er ráð fyrir að útlánin aukist á öllu árinu um 83 milljarða, þ. e. útlánsaukningin fyrstu þrjá mánuðina nemur nær helmingi útlánaaukningar sem ráðgerð er á öllu árinu. Og þessi munur er enn þá skýrari þegar um útlán er að ræða að frádreginni endursölu. Það er því ljóst að þróun peningamála hefur verið afar óhagstæð fyrstu þrjá mánuði ársins og útlánaaukningin aftur á móti orðið mjög mikil. Afleiðingin er sú, að lausafjárstaða innlánsstofnana hefur versnað og er neikvæð um 3 milljaðra, en hafði verið jákvæð um 13 milljarða á sama tíma í fyrra. Vissulega er þarna að hluta til nokkur skýring að útflutningstekjur eru seinna á ferðinni en á s. l. ári og árstíðasveifla til batnaðar e. t. v. nokkru seinna á ferðinni. Eins og ég gat um áðan hefur þessi árstíðarsveifla aðeins batnað í apríl, en sigið aftur á ógæfuhliðina í maí. En þessi skýring um árstíðasveiflur er aðeins hluti myndarinnar. Aðalatriðið er það annars vegar, að peningalegur sparnaður er minni vegna þess að verðbólgueftirvænting er föst í sessi og vextir neikvæðari en oftast áður. Hins vegar er skýringin sú, að peningaleg eftirspurn er mikil bæði vegna lágra raunvaxta og verðbólgueftirvæntingar og vegna erfiðrar afkomu atvinnulífsins. Svo framarlega sem ekki verður grundvallarbreyting á þessum atriðum hlýtur þessi þróun að halda áfram. Hlýtur þá að koma að því fyrr eða seinna á árinu, að innlánsstofnanir verði bókstaflega að loka fyrir útlán á sama tíma og þörf atvinnulífsins fyrir lánsfé fer vaxandi vegna aðgerða stjórnvalda. Herra forseti. Þessi fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ber skýrt vitni þeirri stefnu hæstv. ríkisstj. að auka ríkisumsvifin og takmarka að sama skapi skilyrði og möguleika einstaklinga og fyrirtækja til framtaks og athafna í þeim atvinnurekstri sem þó hlýtur að vera grundvöllur verðmætasköpunar í þjóðfélaginu, grundvöllur þess að við getum horft til betri tíma. Bæði fjárlög og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun bera því vitni, að á vandamálin hefur ekki verið litið af raunsæi og áfram er stefnt í óefni. Myndun núv. ríkisstj. fól í sér undanhald frá aðsteðjandi vanda, frestun á því að horfast í augu við ófrávíkjanlegar staðreyndir. Það skiptir nú enn meira máli en áður að undanhaldinu ljúki, að tekist sé á við vandann af fullri einurð, ef unnt á að vera að reisa efnahag landsins á traustum grunni og bæta lífskjör og efla velferð um langan tíma séð. En þetta gerist ekki undir forustu þessarar ríkisstj. né þeirra flokka er að henni standa.



Herra forseti. Ég kem hér aðeins vegna þess að óskað var svara við tilteknum fsp. frá hv. þm. Halldóri Blöndal, fyrst og fremst varðandi Kröfluvirkjun. Hann spurði hvort því mætti treysta, að fyrir það fjármagn, sem gert er ráð fyrir á fjárfestingar- og lánsfjáráætlun í ár, verði hægt að framkvæma þá fyrirætlan að bora og koma í gagnið tveimur holum fyrir Kröfluvirkjun miðað við að þær lukkist og séu virkjanlegar. Sú áætlun, sem samþykkt var af ríkisstj. og gerði ráð fyrir 1750 millj. kr., miðaðist við þetta markmið. Sú skerðing, sem gerð var á þessari upphæð eins og öðrum upphæðum lánsfjármagns til framkvæmda, setur þetta e. t. v. í einhverja tvísýnu, en ég vona að það takist þó með einhverjum hætti að tryggja að um tengingu á þessum holum verði að ræða, miðað við að árangur náist. Ég mun a. m. k. vinna að því. Í frumtillögum iðnrn. vegna fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar var óskað eftir fjármagni til þess að hægt væri að bora þrjár holur fyrir Kröfluvirkjun í ár og tengja tvær, og var sú upphæð talin 2 350 millj. kr., en eins og varðandi fleiri mjög æskilegar og raunar brýnar framkvæmdir í raforkumálum var vegna annarra sjónarmiða, heildarsjónarmiða varðandi erlendar lántökur, ekki orðið við þessu til fulls, svo að þessi varð niðurstaðan. Þá spurði hv. þm. hvort jarðbor yrði tiltækur fyrir Hitaveitu Akureyrar vegna þess að bor, sem þar var að störfum, var lánaður til Kröfluvirkjunar fyrir skömmu eða þangað fluttur, - bor sem raunar er í eigu jarðborana ríkisins og ráðstafað af Jarðborunum, en hafði verið að verki fyrir Hitaveitu Akureyrar um hríð. Ég veit ekki annað en þetta hafi verið gert í fullu samráði við stjórn Hitaveitu Akureyrar og að von sé til þess, að tæki þetta komi til baka áður en mjög langt um líður. Það eru að vísu margir sem vilja fá borað um þessar mundir, m. a. fékk ég tilmæli um það frá einum þm. Norðurlandskjördæmis eystra að athuga hvort bor þessi gæti haft viðkomu í Aðaldal og gripið þar í verk fyrir bændur sem óska eftir jarðborun, en ég hygg að við því sé ekki hægt að verða að þessu sinni og hann hverfi til baka til Eyjafjarðar eftir viðgerðir á holum fyrir Kröfluvirkjun, þar sem hann er nú kominn eða á leiðinni til verka. Það mætti ýmislegt segja um Jarðboranir ríkisins og þau verkefni sem þar liggja fyrir, en ég ætla ekki að lengja hér umræðuna með því. Þá spurði hv. þm. Halldór Blöndal hvort vænta mætti þess, að borað yrði við Raufarhöfn á Melrakkasléttu, en þar hefur verið óskað eftir borun á rannsóknarholu til að kanna hugsanlega hitaveitumöguleika fyrir Raufarhöfn. Iðnrn. hefur tekið jákvætt undir erindi sveitarstjórnar þar að lútandi, og svo vill til að nú fyrir fáum dögum var ég að kynna mér stöðu þessa máls. Nokkur tvísýna er um þetta vegna þess að ekki fékkst á þessu sviði eins og á ýmsum fleiri sú fjárveiting sem við í iðnrn. töldum æskilegt að fá til jarðhitaleitar, en þrátt fyrir þröngan hag mun ég kanna nú alveg á næstunni hvort ekki verði hægt að koma þessu verki að fyrir þá Raufarhafnarbúa vegna þess að þeim hafði verið gefið vilyrði um slíkt. Ég tel eðlilegt að eitthvað af því fjármagni, sem til jarðhitaleitar er varið, gangi til verkefna af þessu tagi, þótt ekki séu taldar líkur á að það skili vinnsluhæfum jarðvarma í upphafi. Hér er um að ræða framkvæmd sem kostar 35 millj. kr. samkv. upplýsingum sem ég hef fengið frá Orkustofnun. Ég vil svo aðeins segja það vegna þeirra ummæla sem hér hafa fallið í umræðum, bæði hjá hv. þm. Halldóri Blöndal og hv. síðasta ræðumanni og fleiri aðilum sem hafa hér rætt um gjaldskrár orkufyrirtækja, að ég get á marga lund tekið undir þau viðhorf sem þar hafa komið fram, að það er mjög erfitt að standa milli steins og sleggju eins og stjórnvöld gera. Það er ekki nýtt fyrirbæri nú í sambandi við ákvarðanir að þessu leyti, og ég tel að það sé æskileg stefna að verðleggja orku þannig að um eiginfjármyndun sé að ræða hjá fyrirtækjum og þau geti lagt fram í sínar framkvæmdir af eigin fé og orka sé verðlögð með skynsamlegum hætti. En allir vita um ástæðurnar fyrir því, að menn reyna þarna að feta, má kannske segja, bil beggja milli hömlunarsjónarmiða gegn verðhækkunum og hins að þrengja ekki svo kosti þessara fyrirtækja að þau verði óstarfhæf. Menn getur eflaust greint á um hvar meðalhófið liggi, og ég tel að það væri mjög æskilegt að ná samkomulagi um breytingar á mati á áhrifum af slíkum hækkunum á verðbótavísitölu. Ég tel að það sé réttmætt að þreifa á slíku og leita möguleika á samstöðu um að fá þar fram breytingu frá núverandi horfi, því ég tel það ekki almenningi til sérstaks framdráttar að viðhalda kerfi sem setur þjónustufyrirtæki af þessu tagi sí og æ í erfiðleika. Ég tel það út af fyrir sig ekki gagnlegt að vera að metast á um það milli ríkisstjórna um þessi efni. Ég hygg að þeir, sem nú eru í stjórnarandstöðu og hafa haldið um stjórnvöl áður, minnist þess, að þeir hafi verið í svipuðum sporum og stjórnvöld nú hvað þetta snertir. Ég ætla ekki að fara að rekja þar einstök dæmi, en ég hygg að hv. þm. Geir Hallgrímsson muni eftir stöðunni 1977 og 1978 að þessu leyti. Þá var gengið nær t. d. Landsvirkjun í sambandi við verðlagningu heldur en gert hefur verið á undanförnum misserum að mínu mati. Þetta vildi ég að fram kæmi sem viðhorf af minni hálfu í sambandi við þetta efni.



Herra forseti. Það er góðra gjalda vert af hæstv. iðnrh. að viðurkenna þau rök sem við höfum flutt hér varðandi nauðsyn þess að vel sé að orkufyrirtækjum búið og nauðsynlegt sé að þau geti af eigin fé lagt fram verulegan hluta af kostnaði nýframkvæmda. Þetta markmið hefur verið hjá Hitaveitu Reykjavíkur yfirleitt, að hún legði af eigin fé algjörlega og úr eigin sjóði það sem til þyrfti í nýframkvæmdir. Ástæðan til þess er m. a. sú, að nýframkvæmdaþörf fyrirtækis eins og Hitaveitu Reykjavíkur er svo mikil að það er skammgóður vermir að fjármagna slíkar framkvæmdir með lánsfé. Lánsféð vefur upp á sig vöxtum og kostnaði, þannig að fljótlega kemur í ljós að hækka þarf verð heita vatnsins meira, ef nýframkvæmdir eru fjármagnaðar með lánsfé, heldur en ef þær eru fjármagnaðar af eigin fé. Þegar af þessari ástæðu er það óráð af hálfu stjórnvalda að leyfa ekki eðlilegar og sjálfsagðar hækkanir sem fullnægja þessu skilyrði, að nýframkvæmdir séu kostaðar af eigin fé, jafnvel þótt litið sé á áhrif slíkra verðhækkana á verðbætur á laun og þar með kostnaðarhækkun atvinnuveganna í landinu eða hækkun á útgjöldum ríkis og opinberra aðila, vegna þess að þessar hækkanir og þar með hækkanir á verðbótavísitölu verða þó lægri ef framkvæmdir fyrirtækis eins og hitaveitu eru kostaðir af eigin fé, þannig að jafnvel að óbreyttu fyrirkomulagi verðbóta á laun er stefna stjórnvalda, sem nú hefur verið uppi og í framkvæmd, óráð. Það verður að segja hæstv. iðnrh. til hróss, að hann hefur öðrum ráðh. fremur skilið þetta og beitti sér fyrir, að því er mér er tjáð, að betur yrði tekið í verðhækkunarbeiðni Hitaveitu Reykjavíkur en raun varð á. Í fyrstu umferð mun hann eða rn. hans hafa lagt til að 40% verðhækkun væri heimiluð, miðað við 58% beiðni, en ríkisstj. féllst ekki á þessa till. hæstv, iðnrh. illu heilli. Það er honum vissulega einnig til hróss, að hann gafst ekki upp við svo búið, heldur reyndi aftur, gerði till. um 20% hækkun, en starfsbræður hans í ríkisstj. forsmáðu þessa till. hæstv. iðnrh. einnig og samþykktu aðeins 10% hækkun hitaveitugjalda. Þetta á eftir að hefna sín illilega og er algjört öfugstreymi og öfugþróun og snýr þvert við því er menn hafa viljað vera láta af hálfu ríkisstj. að væri stefna hennar í orkumálum. Ég kemst ekki hjá því heldur að gera aths. við orð hæstv. iðnrh. hér áðan þar sem hann taldi að núv. ríkisstj. hefði gert betur við Landsvirkjun en t. d. ríkisstj. 1974–1978. Því fer fjarri. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að hvorki Landsvirkjun né Hitaveita Reykjavíkur fékk á þeim árum öllum óskum sínum fullnægt. Og ég verð að segja það eins og er, að það hefði betur verið tekið liðlegar í þær málaleitanir á þeim árum, einnig þessara fyrirtækja. En hitt er alveg ljóst, að Landsvirkjun var á þeim árum ekki rekin beinlínis með halla. Á síðustu tveimur árum skilst mér að Landsvirkjun hafi í raun verið rekin með milljarða kr. halla og það valdi því, að það sé ekki nándar nærri hægt að standa við það að Landsvirkjun leggi 27–30% fram af því fjármagni sem nauðsynlegt er til nýframkvæmda úr eigin sjóði, heldur geti Landsvirkjun nú ekki lagt eina krónu fram til nýframkvæmda úr eigin sjóði. Og það getur farið svo, að slíkt fyrirtæki, slíkt þjóðþrifafyrirtæki þurfi að taka lán til þess jafnvel að standa undir rekstrarkostnaði, þar með auðvitað taldar afskriftir. Þetta er óheillaþróun. Í þessu felst að menn horfast ekki í augu við raunveruleika og staðreyndir. Og það eru því miður fleiri dæmi um það af hálfu núv. hæstv. ríkisstj., að hún stingur höfðinu í sandinn.



Herra forseti. Ég er að vísu haltur á öðrum fæti, en því lofa ég ákveðnum þm., sem hefur haldið því fram að hér sé hægt að halda uppi málþófi ef maður er sterkur í fótum og með heila blöðru, að ég er ekki með blöðrubólgu. En ég hef tekið eftir því, herra forseti, að sessunautur minn, hv. þm. Páll Pétursson, greiðir ætíð atkv. með vinstri hendi, en samkv. þingsköpum á maður að gera það með hægri hendi, nema maður sýni fram á að sú hægri sé ónýt. Ég vil þá annaðhvort sjá læknisvottorð eða þá að endurtekin verði atkvgr. sem síðast fór fram.

Vinstri hönd hv. þm. er hans hægri.



Herra forseti. 1. flm. þess frv., sem hér um ræðir, var hv. þm. Kjartan Jóhannsson. Málið er þannig til komið, að það þótti nokkur vafi á því, hvort vextir af sparifé kæmu til með að skerða svokallaða tekjutryggingu. Sá kvittur kom upp í blöðum - og Tryggingastofnunin tók á nokkurn hátt undir það - að framtalsskylda af sparifé í nýsettum skattalögum yrði þess valdandi að tekjutryggingin mundi skerðast. Þetta var alrangt. Það varð engin breyting í þessum efnum við setningu nýrra skattalaga. Sá orðrómur, sem þarna kom upp og var að nokkru leyti staðfestur af eða a. m. k. ekki dreginn til baka af Tryggingastofnuninni, var þess eðlis að hann var til þess fallinn að vekja tortryggni hjá gömlu fólki. Þetta frv. er að því leyti til óþarft, að ég tel að þessir vextir eigi ekki að skerða tekjutrygginguna. Hitt er svo annað mál, að það er út af fyrir sig rétt að taka þarna af allan vafa svo að hér sé ekki um misskilning að ræða og ekki komi upp slíkur draugur sem kom hér upp á s. l. vetri. Sú breyting var gerð á frv. í meðferð Ed., að allar vaxtatekjur eru undanskildar og hafa ekki áhrif á fjárhæð tekjutryggingar. Ég tel út af fyrir sig rétt að gera þessa breytingu, að engar vaxtatekjur hafi áhrif á tekjutryggingu gamla fólksins, vegna þess að þessir vextir eru í flestum eða öllum tilfellum ekki tekjur, heldur aðeins gjald fyrir verðrýrnun þeirra peninga sem það hefur áunnið sér. Hitt er svo annað mál, og það vil ég taka skýrt fram fyrir hönd n., að það er fyllilega ástæða til að taka þessi mál til endurskoðunar á þann hátt að ekki sé aðeins miðað við tekjur manna af þessu tilefni, heldur einnig tekið ákveðið tillit til eigna þessa fólks, því að ástæðan fyrir þessari tekjutryggingu er að sjálfsögðu fyrst og fremst sú að hjálpa þar sem þörfin er mest, að hjálpa því fólki sem þarf fyrst og fremst á þessu að halda. Þess vegna er full ástæða til þess að taka þetta til endurskoðunar. Það var m. a. upplýst hjá okkur í n., að Tryggingastofnunin tæki í þessu sambandi tillit til vaxtatekna af skuldabréfum, en ekki vaxtatekna af sparifé, þannig að ef gamall maður hefur selt sína íbúð og fengið skuldabréf með 15 eða 20% vöxtum, þá fer tekjutryggingin hans allt í einu að skerðast, en ef hann hefði átt þessa íbúð áfram hefði svo ekki verið. Ég tel að þessar reglur séu þess eðlis að þær þurfi endurskoðunar við, eins og margt annað sem í þessu kerfi er og í þessari stofnun fer fram og hlýtur að þurfa að taka til endurskoðunar á hverjum tíma. Og ég vil leggja áherslu á það fyrir hönd n., að svo verði gert. En með tilliti til þessara orða minna leggjum við einróma til að frv. verði samþ.



Herra forseti. Ég vil af þessu tilefni aðeins ítreka það sem ég hef áður sagt, að hnýsni hins opinbera í sambandi við það, hvort gamalt fólk eigi nokkrar krónur inni á bók, er með öllu óþolandi, á sama tíma og hið opinbera getur ekki búið þessum þegnum þau kjör fyrir sitt sparifé að þeir geti látið það í þá ríkisbanka, sem hér eru reknir, og síðan tekið sama verðmæti út einu eða tveim árum síðar, þá skuli þessir sömu herrar búa þannig að þessu fólki, setja ströng lög og skilmála um það, að hver einasti eyrir skuli talinn fram, og skattleggja þetta fé undir vissum kringumstæðum. Að sjálfsögðu er þetta algjörlega óviðunandi og nauðsynlegt að taka það aftur upp á nýju þingi, hversu hægt sé að koma til móts við þetta fólk sem á sparifé inni í bönkum landsins. Ég tel að þetta séu félagslegar umbætur sem nauðsynlegt sé að hyggja vel að og m. a. einn liðurinn í því að örva sparifjármyndunina í landinu. Ég vil svo að öðru leyti taka undir það, að að mörgu leyti er það mjög tilviljanakennt og ég vil segja fálmkennt, með hvaða hætti komið er til móts við aldrað fólk og öryrkja í þessu þjóðfélagi, hvernig þetta tryggingakerfi er allt saman byggt upp. Og ég verð að segja það einnig, að það er nokkurn veginn óhjákvæmilegt, held ég, eins og verðbólgan er orðin, eins mikið og stjórnleysið er í þessu þjóðfélagi, jafnóviss og framtíðin er, að hinir öldruðu geti búið við verðtryggða lífeyrissjóði, ekki síst eftir að hið opinbera er farið að fálma eins djúpt ofan í lífeyrissjóðina og raun ber vitni. Þetta er nú að verða eitt mesta réttindamál og réttlætismál í þjóðfélaginu, að tryggja nokkurn veginn að hinir öldruðu geti verið áhyggjulausir í sínu lífi. Og ég vil aðeins minna á það, að Sjálfstfl. hefur haft alla forustu í því að reyna að koma þarna lagfæringum og leiðréttingum við, en það hefur staðið í þeim efnum á vinstri flokkunum, þessum félagsmálaflokkum sem ekki hafa lagt neitt raunhæft til þessara mála og ekki hafa fengist til þess að ræða þetta mál á raunhæfum grundvelli. Sem sagt, kjarni málsins, sem ég vildi koma hér að, er í fyrsta lagi sá, að með öllu er óþolandi þessi hnýsni hins opinbera, þó maður eigi nokkrar krónur inni á bók, á sama tíma og þannig er búið að þessu fólki að það getur ekki verið visst um að ná sömu verðmætum aftur út úr bankanum og það lagði inn. Og í öðru lagi þetta, að það, sem kallað er samhjálp við aldraða og öryrkja, er afskaplega tilviljanakennt, ósamkvæmt, og ef einhver slíkur aldraður maður eða kona kemst yfir eitthvert ákveðið mark, sem miðað er við í þessum efnum, getur hann eða hún farið á mis við margvísleg fríðindi. Ég veit dæmi þess, að einstæðingar hér í borginni, aldrað fólk, það hefur afþakkað með öllu aðstoð frá þessu félagsmálakerfi, sem við höfum verið að byggja upp, vegna þess hversu ósmekklega er að því staðið.



Herra forseti. Félmn. Nd. hafði með að gera frv. til l. um breyt. á l. nr. 47 30.maí 1979, um aðstoð við þroskahefta. Nefndin hefur fjallað um frv., en tilgangur þess er að ákveða í lögum að heimili sjálfseignarstofnana og vistheimili fyrir vangefna svo og aðrir aðilar, er vinna að málefnum þroskaheftra, fái rétt til fjárveitinga úr Framkvæmdasjóði öryrkja og þroskaheftra. Með þessari breytingu á lögunum er sá skilningur staðfestur, að allir þessir aðilar falli undir Framkvæmdasjóð öryrkja og þroskaheftra. Við afgreiðslu fjárlaga 1980 kom raunar fram þessi skilningur fjvn. Félmn. Nd. leggur til að frv. verði samþykkt og leggur áherslu á að fjárlaga- og hagsýslustofnun taki tillit til þessarar aukningar á verkefni Framkvæmdasjóðs öryrkja og þroskaheftra við fjárlagagerð fyrir árið 1981. Jafnframt vill n. láta koma fram þá samhljóða skoðun, að við fjárlagagerð 1981 eigi að ná fram verðtryggingu á framlagi til sjóðsins í samræmi við 25. gr. lagana. Nefndin boðaði á sinn fund formann Landssambands þroskaheftra og varaformann, og staðfestu þeir að það væri rétt stefna, að öll uppbyggingarstarfsemi á þessu sviði falli undir Framkvæmdasjóð öryrkja og þroskaheftra, eins og að er stefnt með heildarlöggjöf um aðstoð við þroskahefta sem samþykkt var og staðfest 30. maí 1979, en lögðu á það áherslu, að tryggja þyrfti að fjármagn verði veitt samkv. tilgangi laganna. Það mætti halda langa tölu um þetta málefni og hefur raunar verið gert áður, en eins og allir hv. alþm. vita er það ákaflega þýðingarmikið atriði, að nást skyldi fram hér á hv. Alþingi heildarlöggjöf um málefni þroskaheftra í landinu. Og þó að e. t. v. megi segja að ekki hafi verið staðið við það, sem raunar var gert ráð fyrir við lagasetninguna, að sameina þessi málefni öll undir eina stofnun þannig að það lægi skýrt fyrir við fjárlagagerð fyrir yfirstandandi ár að fjármagn yrði tryggt til þess að ná fram lágmarksmarkmiðum á þessu sviði, þá er hér til heildarlöggjöf sem hlýtur að auðvelda það, að því markmiði verði náð að afla þess fjármagns sem til þessa verkefnis þarf. Ég vil, herra forseti, vænta þess fyrir hönd n., að þetta frv. verði að lögum, til þess að hægt sé á þessu ári að koma til móts við þær stofnanir sem hér er átt við. Einn nm., Jóhanna Sigurðardóttir, hv. 10. landsk., skrifaði undir þetta nál. með fyrirvara.



Herra forseti. Nál. á þskj. 568. felur í sér afstöðu hv. félmn., sem auðvitað er góðra gjalda verð og nokkurs virði að fram komi, enda felast í henni undirtektir við orð mín við fjárlagaafgreiðslu varðandi þá sjóði öryrkja, sem skertir voru við fjárlagaafgreiðsluna, og eins undirtektir við skoðun mína þegar ég mælti fyrir brtt. við frv. við 1. umr. um þetta mál. Fyrir mér er það ekki nægjanlegt að slíkt liggi fyrir í nál., miðað við fyrri reynslu af þessum málum og því fjármagni sem til þeirra hefur runnið, og því legg ég áherslu á að brtt. mín á þskj. 524 verði samþykkt, sem ég flyt ásamt hv. þm. Árna Gunnarssyni, þannig að trygging fáist fyrir því að a. m. k. 225 millj. kr. viðbótarfjármagn verði veitt til þessara mála á næsta ári, eins og þar kemur fram. Hv. þm. Alexander Stefánsson sagði að fulltrúar þroskaheftra, sem hefðu komið á fund n., hefðu verið meðmæltir þessu frv., enda var náttúrlega ekki annað hægt vegna þess að við afgreiðslu fjárlaga féll niður sá sjóður sem hefur staðið undir þessum verkefnum, og ef þetta frv. kæmi ekki til eða þessi breyting, sem það felur í sér, stæðu vistheimili eða sjálfseignarstofnanir þroskaheftra uppi þetta árið án fjármagns. En þessir fulltrúar, sem komu á fundinn, lögðu jafnframt til og lögðu áherslu á að samhliða þessu frv. yrði samþ. sú brtt. sem ég hef flutt á þskj. 524. - Þetta vildi ég láta koma fram.



Herra forseti. Ætli hæstv. fjmrh. sé farinn úr húsinu? Ég veit ekki nema það væri kannske möguleiki að annar hvor hinna hæstv. ráðherra gæti þá hlaupið undir bagga, en þannig stóð á fyrir einu ári, að sú ríkisstj. sem þá sat -  Hv. 1. þm. Vestf., Matthías Bjarnason, gerði þá fsp. til þeirrar ríkisstj., sem þá sat, um þessi mál, og þá var því heitið, að nægilegt fjármagn yrði útvegað til þess að full starfsemi gæti orðið á þessum stofnunum á s. l. sumri. Nú er mér kunnugt um að við þetta var ekki staðið, rekstrarfjármagnið var skorið við nögl þó það hafi ekki verið skorið niður svo mikið sem í upphafi var ráðgert, og hef ég af því sannar spurnir frá því hjúkrunarfólki sem á slíkum stofnunum vinnur. Nú vil ég spyrja hæstv. ríkisstj. að því, hvort sami háttur verði á hafður nú í sumar, að byrja sparnaðinn á þessu fólki, eða hvort við því megi búast, að stofnanir fyrir þroskaheft fólk geti starfað með eðlilegum hætti nú í sumar.



Herra forseti. Ég skal hafa mitt mál örstutt. Ég vil aðeins, eins og aðrir þeir sem hér hafa talað og sæti eiga í þessari hv. n., lýsa því yfir að ég styð þessa till., en verð jafnframt að láta það koma fram, að þetta mál er þannig vaxið að í raun er verið að mínu áliti að bjarga hæstv. ríkisstj. frá því sem skeði þegar fjárlög voru lögð fram, en þá kom óvænt í ljós skilningur hæstv. fjmrh., reyndar þriggja sem lögðu fram hver sitt fjárlagafrv., að þeir skýrðu lögin með þeim hætti sem kom síðar í ljós að ekki stenst. Í fjárlagafrv., sem lagt var til grundvallar að síðustu, segir svo um Framkvæmdasjóð öryrkja og þroskaheftra, með leyfi forseta: „Með lögum nr. 47/1979, um aðstoð við þroskahefta, var stofnaður Framkvæmdasjóður öryrkja og þroskaheftra og er hann í vörslu félmrn. Tekjur sjóðsins eru m. a. árlegt framlag ríkissjóðs, a. m. k. einn milljarður, og skal sú fjárhæð hækka í hlutfalli við verðlagsvísitölu miðað við árið 1979 að grunni. Framlag ríkissjóðs samkv. frv. er 1 milljarður og 20 millj. og hefur þá verið tekið tillit til áætlaðrar verðlagshækkunar á árinu 1980 og 15% skerðingar.“ Hér geri ég hlé á lestrinum til þess að benda á að í raun var lögð til grundvallar vísitala sem fjvn. - eða a. m. k. hluti hennar - taldi ranga viðmiðun, því það var tekið mið af 1. des. í stað þess að miða við þann tíma þegar frv. var samþykkt, á miðju ári, auk þess sem þessi sjóður sætti skerðingu eins og aðrir sjóðir, og við því er kannske minna að segja. Áfram segir síðan: „Hlutverk sjóðsins er að fjármagna ýmsar framkvæmdir til styrktar á aðstöðu og búnaði stofnana er sinna málefnum öryrkja og þroskaheftra. Frv. þetta miðast því við það að nokkur framlög falli niður sem hafa verið færð undir félmrn. og menntmrn., þ. e. til Styrktarsjóðs fatlaðra, til Styrktarsjóðs vangefinna, til byggingar skóla fyrir þroskahömluð börn, byggingarstyrkur til Sjálfsbjargar, landssambands fatlaðra, og stofnkostnaður á liðnum Stofnanir afbrigðilegra barna.“ Þannig lá þetta fyrir, og það er alveg rétt, sem hér hefur komið fram, að þetta kom mörgum aðilum á óvart og í opna skjöldu, einkum þeim sem töldu sig með samþykkt laganna á næstliðnu þingi vera að gera stórar bætur á stöðu þeirra sem hér eiga hlut að máli. Með þessum brtt. er verið að bjarga þessu máli í höfn. Það var, eins og kom fram hjá hv. frsm., haft samband við landssamtökin og menn féllust á þessa lausn, en það er alveg ljóst, að ef standa á við það sem ég held að hv. Alþ. hafi ætlast til á sínum tíma, þá verður að sjálfsögðu að samþykkja jafnframt þá till. sem liggur fyrir frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og Árna Gunnarssyni. Ég minni á það í þessu sambandi, að það var sérstakt áhugamál nokkurra þingmanna Sjálfstfl. á þingi, sem kom þessu máli til hjálpar á sínum tíma. Þeir menn eru nú í þeim áhrifastöðum að það er hægur vandi að koma þessu máli áleiðis. Tel ég þar auðvitað fremstan í flokki hæstv. forsrh. sem ávallt hefur staðið við orð sín.



Herra forseti. Eins og ljóslega hefur komið fram í atkvgr. nú undanfarið hafa stjórnarandstæðingar hvað eftir annað þurft að hlaupa undir baggana með hæstv. ríkisstj. til þess að hún geti komið málum hér fram. Þrátt fyrir það að hæstv. ríkisstj. hafi lagt slíka áherslu á að hafa fundi hér á Alþingi að brátt sé liðið á þriðja tíma nætur og fyrirhugað að halda áfram, þá hefur mæting stjórnarliða hér í þinginu nú í kvöld verið slík, að jafnvel hæstv. fjmrh. hefur verið fjarverandi meginhluta atkvgr. um frv. til lánsfjárlaga. Ég held að hæstv. forseti og ríkisstj. verði að taka tillit til þrenns í þessu sambandi: 1) Við erum búin að sitja hér á löngum fundum núna dag eftir dag fram á miðjar nætur. 2) Það er alveg ljóst að þinglausnir geta ekki farið fram og munu ekki fara fram fyrir hvítasunnu, þannig að fundir verða örugglega einhvern tíma eftir hvítasunnu. 3) Það er engin þörf á að halda til streitu slíku fundarhaldi langt fram eftir nóttu þegar áhugi stjórnarliða á slíku fundarhaldi er ekki meiri en komið hefur fram við atkvgr. nú í kvöld. Þess vegna óska ég eftir því að fá nú upplýsingar frá hæstv. forseta um það, hvernig hann hyggst halda þinghaldi hér áfram í kvöld, og mótmæli því harðlega ef þinghald verður látið standa miklu lengur en orðið er.



Herra forseti. Það var út af því sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Ég vil aðeins vekja athygli á því, að þrátt fyrir undarleg ummæli hæstv. ráðh. af og til í fjölmiðlum hefur það nú komið í ljós, að hæstv. fjmrh. hefur enn ekki gert upp við sig né ríkisstj. hvernig staðið skuli að lánsfjáráætlun í einstökum atriðum, þannig að nokkrar brtt. hafa verið teknar aftur við 2. umr. til hinnar 3., sem sýnir að málið er enn óuppgert í þeirra huga, og sýnir að allt tal um það, að stjórnarandstaðan sé að tefja eitt og annað, er út í bláinn og sagt gegn betri vitund. Ég vil enn fremur vekja athygli á því, að ef fyrir stjórnarandstöðunni hefði vakað að tefja þinghald, eins og komið hafa fram athugasemdir um, þá hefði stjórnarandstöðunni nægt að ganga af þessum fundi þar sem ríkisstj. hafði ekki það þinglið hér inni í deildinni að hún gæti komið fram málum hjálparlaust.



Herra forseti. Ég verð að segja, eins og vafalaust fleiri mundu segja í minn stað, að ég skil ekki þær athugasemdir sem hér hafa komið fram. Ég óskaði eftir því, að þeim brtt., sem ég bar fram við frv. til l. um lánsfjárlög, yrði frestað til 3. umr. vegna þess að það varð að samkomulagi milli mín og hv. formanns fjh.- og viðskn. Nd. að hann segði nokkur orð um þessar till. við 3. umr. Till. eru mjög auðskildar. Það hefur þegar verið gerð grein tyrir þeim. Það er ekki neinn ágreiningur um þær, held ég, hvorki innan stjórnar né milli stjórnar og stjórnarandstöðu, þannig að sú viðbára, sem hér er uppi höfð, er meira eða minna út í bláinn. Hins vegar get ég auðvitað beðist afsökunar á því, eins og allir þm. ættu að gera þegar þeir eru fjarstaddir atkvgr., að ég misreiknaði stjórnarandstöðuna og var staddur í öðru húsi í grenndinni, þegar atkvgr. hófst hér, og missti því af byrjun þessarar atkvgr. Það eru vissulega þingglöp og ég biðst afsökunar á því, en að gera það að einhverju stórmáli hér, það mundi sæta tíðindum.



Ég var rétt að því kominn að lesa upp dagskrá næsta fundar, sem hefði skýrt með hvaða hætti ég ætla að haga þinghaldi, þegar hv. 3. þm. Vestf. kvaddi sér hljóðs um þingsköp. Ég vísa því á bug, að ég hafi reynt um of á langlundargeð hv. þdm. með næturfundum. Ég minnist þess nærri á hverju þingi sem ég hef setið frá 1971, að miklu tíðari hafa verið næturfundir heldur en nú. Ég tilkynnti það í upphafi, hvert verklag mitt yrði á þessum fundi. Það voru ekki gerðar athugasemdir við það þá, og ég hef ekki í neinu breytt út af þeirri yfirlýsingu minni og held fast við það sem athugasemdalaust var þá tilkynnt.