Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan 3.30 í dag fer fram umræða utan dagskrár um Íbúðalánasjóð. Málshefjandi er hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson. Hæstv. félagsmálaráðherra, Árni Magnússon, verður til andsvara. Umræðan er fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Frú forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins vegna fréttaflutnings undanfarið um að makar íslenskra námsmanna erlendis eiga ekki lengur rétt á fæðingarstyrk en íslenskir námsmenn og makar þeirra í Danmörku eru í vandræðum vegna þessa máls. Þetta kemur í kjölfar þess að lögum um fæðingarorlof var breytt á þinginu árið 2004 og gekk breytingin í gildi um áramótin 2005, eða fyrir rúmu ári. Það gerði það að verkum að sett var inn skýlaus skylda að sá sem fengi þessa greiðslu yrði að vera með lögheimili á Íslandi. Áður var sagt í lögunum að það væri að jafnaði sem menn þyrftu að eiga lögheimili á Íslandi til að geta fengið fæðingarorlofsstyrk. Í Norðurlandaráði er mikil vinna í gangi við að tryggja að þeir sem flytjast á milli landanna missi ekki réttindi og að ekki séu hindranir á milli landa, fólk geti flust án þess að missa réttindi og hefur Paul Schlüter stýrt þeirri vinnu. Í framhaldi af henni hafa komið skilaboð til ríkjanna um að passa upp á að tryggja réttindi fólks sem flyst á milli. Ég vil spyrja hæstv. félagsmálaráðherra út í lagabreytingarnar árið 2004, hvort tilgangurinn með lagabreytingunum hafi verið að taka þennan rétt af námsmönnum eða mökum þeirra erlendis. Gerði ráðherra sér grein fyrir að það var inni í þeim lagabreytingum að þetta fólk mundi líða fyrir það? Eða mun hann á einhvern hátt taka þetta mál upp þannig að fólk eigi þennan rétt í þeim löndum sem það dvelur í og hefur lögheimili í? Því að auðvitað er reglan sú að fólk á að fá slíkar bætur í því landi sem það hefur lögheimili í, þ.e. á Norðurlöndunum. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig hyggst hann bregðast við? Það gengur auðvitað ekki að ungir íslenskir námsmenn sem eru að stofna sína fyrstu fjölskyldu og eiga börn fái ekki neinn styrk í fæðingarorlofi.

Hæstv. forseti. Þetta mál varðar nokkur grundvallaratriði m.a. jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar en réttur foreldra hvort sem er til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði eða greiðslu fæðingarstyrks er sjálfstæður réttur hvors foreldris fyrir sig. Lögin kveða á um réttindi foreldra eftir því hvort þeir eru virkir á innlendum vinnumarkaði, eru í námi eða standa utan vinnumarkaðar. Við mat á því til hvaða greiðslna foreldri á rétt samkvæmt umræddum lögum er eingöngu litið til aðstæðna þess foreldris sem í hlut á. Þannig hafa aðstæður annars foreldrisins ekki áhrif á rétt hins. Skilyrði fyrir greiðslu fæðingarstyrks til námsmanna er í fyrsta lagi að foreldri hafi verið í fullu námi í a.m.k. sex mánuði á síðustu tólf mánuðum fyrir fæðingu barns, ættleiðingu eða varanlegt fóstur. Í öðru lagi hafi átt lögheimili hér á landi við fæðingu, ættleiðingu eða varanlegt fóstur og í þriðja lagi hafi átt lögheimili hér á landi síðustu tólf mánuðina fyrir framangreindan tíma. Það að vera maki námsmanns, hæstv. forseti, veitir einstaklingi ekki sérstakan aukinn rétt samkvæmt lögunum heldur ákvarðast réttur hans af því hvort hann fullnægir skilyrðum laganna til greiðslu úr Fæðingarorlofssjóði, til greiðslu fæðingarstyrks til þeirra sem standa utan vinnumarkaðar eða fæðingarstyrks til námsmanna. Það gildir hið sama um maka annarra hópa foreldra. Ekki þóttu hníga rök til þess að sá hópur foreldra sem á maka sem eru námsmenn gæti leitt rétt sinn af réttindum maka sinna enda gera lögin ekki ráð fyrir slíku. Framkvæmdin var fyrir gildistöku umræddra laga önnur, en hún þótti ekki eiga sér skýra lagastoð. Það þótti, eins og kom fram í upphafi máls míns, hæstv. forseti, stangast á við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins, enda staða maka ekki frábrugðin stöðu annarra sem fylgja mökum sínum til annarra landa og það er raunverulega kjarni málsins, hæstv. forseti. Námsmenn hafa hins vegar bent mér á ýmis atriði sem mér finnst ástæða til að fara yfir varðandi lögin um fæðingar- og foreldraorlof og fæðingarstyrkinn. Það erum við að gera og hugsanlega verða lagðar til einhverjar breytingar á þeim lögum.

Frú forseti. Hér hefur verið hreyft stóru máli en ég ætla að leyfa mér að víkja að öðru máli sem ég tel ekki síður vera mikilvægt, eitt af stærri pólitískum hitamálum sem hafa verið í umræðunni að undanförnu, þ.e. undirbúningur að fjölmiðlafrumvarpi. Ég vissi, frú forseti, ekki betur en um það væri mjög góð þverpólitísk sátt að vinna í sameiningu allra pólitísku flokkanna að undirbúningi frumvarps til þess. Það gerist ekki mjög oft að þverpólitísk sátt náist hér. Nú hefur það hins vegar gerst, sem kom mér mjög á óvart eftir að fyrsti fundur svokallaðs fjölmiðlahóps með lögfræðingum kom saman í gær í mikilli þverpólitískri sátt, þá hefur komið í ljós að fulltrúar Samfylkingarinnar hafa farið fram úr hinni þverpólitísku sátt og flutt í eigin nafni hluta af þeim tillögum sem fjölmiðlahópur hafði unnið. Þetta tel ég, frú forseti, vera afskaplega einkennilegt af því að ég taldi að hér væri um pólitíska sátt að ræða í afar viðkvæmu máli. Í framhaldi af þessu hlýtur maður að spyrja hvort megi eiga von á fleiri sérmálum Samfylkingarinnar út úr hinni pólitísku sátt. Maður hlýtur líka að spyrja hvort Samfylkingin hafi sagt sig úr þessari pólitísku sátt. Ég vek athygli á að innan hins þverpólitíska hóps sem vinnur með lögfræðingum ráðuneytisins ríkir mjög góð sátt og einmitt þess vegna kemur á óvart að það skuli koma sérstaklega í nafni nokkurra þingmanna Samfylkingarinnar frumvarp og efni í greinargerð með því er fyrst og fremst byggt á vinnu fjölmiðlahópsins. Ef Samfylkingin hefur ekki sagt sig úr þessari þverpólitísku samvinnu tel ég þessi vinnubrögð vera afar óeðlileg og segi eins og hér hefur áður verið sagt: Svona gera menn ekki.

Virðulegi forseti. Ég ætla að ræða stöðu maka námsmanna erlendis og rétt þeirra til fæðingarstyrks héðan frá Íslandi. Svar hæstv. félagsmálaráðherra olli mér alveg gríðarlegum vonbrigðum vegna þess að svarið var mjög kerfislegt og er augljóst að ekki á að bregðast við þeirri stöðu sem fjölmargir makar námsmanna á erlendri grundu eru í og þá ekki síst í Danmörku, eins og fram hefur komið í umfjöllun frétta á undanförnum dögum sýnir. Það veldur mér gríðarlegum vonbrigðum. Einnig veldur það mér vonbrigðum að þingflokksformaður Framsóknarflokksins, hv. þm. Hjálmar Árnason, skuli síðan vera sendur hingað upp af Framsóknarflokknum til að drepa þessu máli á dreif vegna þess að það var vel vitað að við kæmum upp og ræddum þetta. Virðulegi forseti. Þá stöðu sem upp er komin hjá fjölskyldum námsmanna á erlendri grundu tel ég vera mjög alvarlega vegna þess að við vitum að þetta getur valdið því að fjölskyldur sundrist og þurfi að flytja í sundur tímabundið ef barn fæðist sem er auðvitað ekki kerfi eða staða sem við viljum búa ungu barnafólki eða bjóða íslenskum ríkisborgurum upp á. Ég vil, virðulegi forseti, skora á hæstv. félagsmálaráðherra að ganga í þetta mál og leysa það. Þetta eru ekki slíkar stærðir sem við erum að tala um og fæðing barns á að vera yndislegur tími í lífi hverrar fjölskyldu og þá eiga ungar barnafjölskyldur ekki að standa í stappi við kerfið ef þær hafa ákveðið að búa erlendis tímabundið vegna náms annars foreldrisins. Við eigum að setja lög til að létta undir með barnafólki en ekki lög sem vinna gegn því. Virðulegi forseti. Ég vil enn og aftur skora á hæstv. félagsmálaráðherra að ganga í að leysa málin með því að breyta lögunum aftur og veita öllu því fólki sem núna stendur í þessu fram að lagabreytingu undanþágu frá þessum lögum.

Virðulegur forseti. Ég vil sérstaklega mótmæla því sem hér er haldið fram af einum hv. þingmanni að stjórnarandstaðan og þá Samfylkingin eigi einhvern einkarétt á því að koma hér upp um störf þingsins og lætur út úr sér í pontu að þingflokksformaður Framsóknarflokksins hafi verið sendur hér upp. Hvers konar málflutningur er þetta? Að sjálfsögðu eiga stjórnarliðar jafnan rétt og aðrir þingmenn á að taka upp mál undir liðnum Athugasemdir um störf þingsins og hvað þá í jafnstóru máli og þetta er. Það er búið að ræða um fjölmiðlamálin margoft úr þessum stól, margoft og núna kemur í ljós að þessi svokallaða sátt sem menn bjuggust við, það er ekki betur séð en hún sé rofin af Samfylkingunni. Það er því ekki hægt að túlka þetta öðruvísi en svo að allt sé upp í loft hjá stjórnarandstöðunni. Ég bíð bara spennt eftir því að heyra hvað Vinstri grænir segja um málið, hvort þeim finnist þetta sniðug vinnubrögð. Ég ætlaði að koma hér upp vegna þeirra orða sem hafa fallið um fæðingarstyrkinn. Ég heyri ekki betur en hv. þm. Katrín Júlíusdóttir þurfi ekki að vera svona geysilega óánægð með þau svör sem fram hafa komið frá hæstv. félagsmálaráðherra. Hér hafa verið dregin fram þau rök sem gilda um jafnræðisregluna, að skoða eigi aðstæður námsmanna eins og aðstæður annarra, þ.e. maka þeirra, og færð hafa verið rök fyrir því. Það hefur líka komið fram að verið er að skoða það í félagsmálaráðuneytinu hvort gera eigi breytingar á lögunum. Ég veit að það er samstarf við námsmenn um það. Ég held því að hv. þingmaður geti bara verið nokkuð ánægð með þau svör sem komið hafa úr þessum stól.

Frú forseti. Hér hefur verið minnst á vandræði íslenskra námsmanna erlendis varðandi fæðingarorlofið. Mig langar hins vegar að minnast á tvo aðra annmarka til viðbótar. Nú miðast greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði við tekjur síðustu tveggja almanaksára. Það getur því munað heilmiklu í tekjum eignist viðkomandi aðili barn t.d. í desember eða í byrjun janúar. Eignist maður barn 31. desember 2005 er miðað við árin 2004 og 2003 en eignist viðkomandi barn 1. janúar 2006 er miðað við tekjur ársins 2005 og 2004. Fyrir þann sem eignast gamlársdagsbarnið er því ekki tekið tillit til þeirra tekna sem unnið var til á því ári. Í því tilviki er því litið til 36 mánaða aftur í tímann í stað 24 mánaða. Þetta getur munað talsverðu enda getur margt gerst á einu ári svo sem stöðuhækkun, launahækkun, lok námsferils, atvinnuleysi á fyrri hluta tímabilsins o.s.frv. Mér er síðan sagt að þetta sé svona m.a. vegna tölvukerfis Tryggingastofnunar. En hvort er fæðingarorlofskerfið miðað við hagsmuni fjölskyldna eða hagsmuni tölvukerfis Tryggingastofnunar? Væri ekki réttlátara að miða við tekjur síðustu tveggja ára frá fæðingardegi barnsins í stað þess að taka tvö síðustu almanaksár fyrir fæðingarárið? Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra, komist hann hér að, hvort honum finnist þetta eðlilegt og hvort hann sé tilbúinn að beita sér fyrir breytingu á þessu fyrirkomulagi. Mig langar einnig að vekja athygli á þeirri stöðu þegar fólk eignast barn með stuttu millibili. Fólk getur nefnilega verið að eignast fleiri en eitt barn á þremur árum. En þar sem núverandi kerfi miðar við tekjur tveggja ára geta fæðingarorlofsgreiðslur vegna seinna barns verið miðaðar við fæðingarorlofsgreiðslur vegna fyrra barns, þá getur fólk verið að fá fæðingarorlofstekjur sem eru 80% af 80% tekjum. Þetta fer augljóslega gegn því markmiði að aðstoða barnafjölskyldur. Finnst hæstv. ráðherra þetta eðlilegt eða er hann tilbúinn að beita sér fyrir breytingu á þessu fyrirkomulagi?

Frú forseti. Það er auðvitað dálítið sérkennilegt að hér sé komið upp undir liðnum um störf þingsins af hv. þm. Hjálmari Árnasyni til að setja ofan í og gera athugasemdir við frumkvæði eins félaga okkar, hv. þm. Marðar Árnasonar og fleiri, sem hafa haft frumkvæði að því að búa til þingmál og flytja það hér eins og réttur okkar segir til um. Ég minnist þess ekki í frekar stuttri þingsögu minni að komið hafi verið hér upp undir liðnum um störf þingsins til að gera athugasemdir við frumkvæði, dug, þor og kjark þingmanna. En hér eru þingmenn skammaðir fyrir það. Þetta er ekki í fyrsta skipti, virðulegi forseti, sem Samfylkingin tekur forustu í fjölmiðlamálum. Það hefur margoft gerst. Samfylkingin hefur flutt mörg mál um þetta. Samfylkingin er með sérstakan fjölmiðlahóp sem m.a. er undir forustu hv. þm. Marðar Árnasonar. Ég skil því ekki þessa gagnrýni og viðkvæmni. Málið er að þegar talað er um sátt í fjölmiðlamálinu, jú, það var komin sátt, var það ekki, frá fjölmiðlanefndinni? Síðan var landsfundur Sjálfstæðisflokksins haldinn og þá var þar formaður sem var að hætta og kveðja. Og hann hafði ýmislegt á hornum sér í þeirri ræðu og m.a. sló þessa ímynduðu sátt út af borðinu. Í framhaldi af því komu þeir sem komu á eftir, eins og hæstv. menntamálaráðherra og breyttu um kúrs í fjölmiðlamálinu. Mér finnst þetta því dálítið hjákátlegt. Í fyrsta lagi var Sjálfstæðisflokkurinn svínbeygður úr þessari ræðu fyrrverandi formanns og mér finnst það mjög skrýtið að verið sé að gagnrýna forustu hv. þm. Marðar Árnasonar að því máli sem hér hefur verið lagt fram. Ég held að það sé ekki stórkostlega alvarlegt mál. En þetta sýnir bara frumkvæðið og það sem kemur oft hingað til Alþingis frá Samfylkingunni.

Frú forseti. Ég kveð mér hljóðs, ekki til að taka þriðja málið upp á dagskrá heldur til að tala um svör hæstv. félagsmálaráðherra. Við sáum fréttir í vikunni á Stöð 2 eða NFS um aðstæður foreldra barna, námsmanna sem stunda nám í Danmörku í þessu tilfelli. Þetta voru auðvitað mjög sláandi dæmi. Eins og hefur komið fram í umræðunum er mjög einkennilegt að námsmenn erlendis þurfi að fara í eitthvert lögheimilisflakk til að eiga rétt á fæðingarorlofi. Í máli hæstv. félagsmálaráðherra kom hins vegar fram að þetta var með ráðum gert fyrir einu ári síðan að afnema þennan styrk til maka námsmanna erlendis. Það er auðvitað mjög einkennilegt og á svörunum áðan fannst mér ekki koma nógu skýrt í ljós, andstætt því sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sagði, að fullur vilji væri til að breyta þessu. Það er vitnað í jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar o.s.frv. Hins vegar er augljóst að þetta er afar ósanngjarnt og í raun og veru andstætt þeim ágætu fæðingarorlofslögum sem samþykkt voru á Alþingi. Þess vegna held ég að menn ættu að taka sig á uppi í félagsmálaráðuneyti og breyta þessu hið snarasta og yrðu þeir þá menn að meiri mundi ég halda.

Virðulegi forseti. Það er fyllilega réttmætt að þingflokksformaður Framsóknarflokksins komi hér upp og geri athugasemd við það að sex þingmenn Samfylkingarinnar hafi lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjarskipti. Ég sat í fjölmiðlanefnd og inntakið í þessu frumvarpi er eitt af aðalmálunum sem fjölmiðlanefndin fjallaði um á fundum sínum. Þetta var kannski mikilvægasti hlutinn af þeirri sátt sem náðist að við urðum sammála um að setja ætti reglur um dreifiveitur, setja ætti reglur um flutningsskyldu og flutningsrétt. Ég sagði í ræðu þegar við ræddum þessa skýrslu að þetta teldi ég vera ein stærstu tíðindin í skýrslu fjölmiðlanefndar, það var einmitt þetta. Núna kemur Samfylkingin fram með þetta frumvarp, þingmenn hennar hafa greinilega verið að lesa fjölmiðlaskýrsluna og eru núna að tína úr henni bestu bitana til að geta komið  Ég var á fundi í gær með þessum fjölmiðlahóp í menntamálaráðuneytinu. Þessi mál eru öll í mjög góðum farvegi en þá gerist þetta og ég hlýt að spyrja: Hefur formaður Samfylkingarinnar enga stjórn á sínu þingmannaliði? Hún var líka í þessari fjölmiðlanefnd. Hvernig stendur á því - hún ætti að koma hér upp á eftir og skýra mál sitt - að hún leyfir þingmönnunum að gera þetta? Þetta er lýðskrum af verstu sort, þetta er ekkert annað. Verið er að taka bestu bitana úr fjölmiðlaskýrslunni og reyna að eigna þá Samfylkingunni. Við unsnum öll í þessari fjölmiðlanefnd sem komum að henni, unnum þar öll af heilindum og ég hélt að Samfylkingin hefði gert það líka. En ég verð að segja það núna að ég er farinn að fyllast mjög alvarlegum efasemdum um að svo hafi verið.

Virðulegi forseti. Það er athyglisvert að hlusta á þessa umræðu. Hér gengu þingmenn Samfylkingarinnar það langt að þeir hreinlega eignuðu sér þennan dagskrárlið og voguðu sér að koma hér upp og segja að ef þeir ætluðu hér upp undir þessum lið þá skyldu bara aðrir sitja. Í ofanálag hefur það verið staðfest, ekki bara af hálfu stjórnarliða heldur líka af hálfu stjórnarandstöðu, að hér kemur þessi flokkur sem jafnan talar um samráð, talar um umræðustjórnmál, talar um lýðræðisleg vinnubrögð og mikilvægi þess að ná sátt í öllum málum þegar svo ber undir, fer síðan í vinnu og sýnir - ég skrifaði þetta niður, þetta var svo stórkostlega sagt af varaformanni þingflokks Samfylkingarinnar - frumkvæði, dug og þor, flytur þingmál þar sem þeir pikka út eins og hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson kallaði bestu bitana. Frumkvæði, dug og þor, að flytja þingmál. 
             Virðulegi forseti. Sjálfsmat þessa fólks er ekki mikið ef það telur að það að taka úr einni skýrslu einhverja punkta og flytja þingmál um það, það sé að sýna frumkvæði, dug og þor.  Fréttin er hins vegar sú að það er ekki til neins að vinna með þessu fólki, því að allt það sem það talar um og kemur að samráði, vinnu og öðru slíku skiptir bara engu máli þegar á hólminn er komið, nákvæmlega engu máli. Og það hefur verið staðfest hér, ekki bara af stjórnarliðum heldur af stjórnarandstöðu líka og það er fréttin. Ég bið því hv. þingmenn Samfylkingarinnar að hlífa okkur við tali um samráð, umræðustjórnmál og önnur slík hugtök sem engu máli skipta hjá þessu fólki.

Forseti. Ég fagna hinum ákafa stuðningi sem þingheimur hefur þegar sýnt við þetta litla frumvarp sem við sex þingmenn Samfylkingarinnar höfum flutt.  Um þetta frumvarp er það að segja að það er að sjálfsögðu flutt með beinni tilvísun til fjölmiðlanefndarinnar, þeirrar sem síðast starfaði,  Það er flutt vegna þess að að okkar áliti er þetta brýnasti þátturinn í fjölmiðlalöggjöf sem væntanleg er, svo brýn að nú standa yfir sérstök deilumál út af enska boltanum, 365, breiðbandinu og Skjá einum sem frumvarpið mundi ef að lögum yrði skera á. Athugasemdir við það að menn hafi sig í frammi á þinginu, ætli þingmenn verði ekki bara fyrr og síðar að þola þær og ég þakka að lokum fyrir þá umræðu sem farið hefur fram 

Hæstv. forseti. Við sjáum kannski á þeim tíma sem við höfum eytt í ræðustóli Alþingis talandi um störf þingsins hversu óhagkvæmur sá vettvangur er fyrir einhvers konar ígildi utandagskrárumræðu þar sem tvö mál hafa flækst hvort um annað þvert og mjög erfitt að halda fókus í þeirri umræðu. Ég ætla að sleppa því að tala nokkuð um það mál sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir hóf máls á þó það sé verulega þýðingarmikið mál en mig langar almennt til að segja nokkur orð um það mál sem varaformaður þingflokks Samfylkingarinnar orðaði hér, um frumkvæði, dug, þor og kjark hv. þm. Marðar Árnasonar. Almennt vil ég segja að mér brá í brún þegar ég sá að þetta frumvarp var komið út í gær. Mér þótti líkt og hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni að mér vegið að hluta til, ég tók þetta pínu persónulega. Ég geri þá játningu að ég hringdi beina leið í formann Samfylkingarinnar sem starfar með okkur í samráðshópi um þessi fjölmiðlamál og lét í ljósi þá óánægju, að ég hefði ekki frumkvæði, dug, þor eða kjark til að fara hér upp um störf þingsins um málið, sá ekki ástæðu til þess. Ég verð að segja út af orðum hv. þm. Marðar Árnasonar að hann hafi tekið af okkur sem störfum í fjölmiðlahópnum þetta ómak að orða þessa flóknu reglu um „must carry“ og „may carry“ þá held ég að þessir hæstaréttarlögmenn sem vinna með fjölmiðlahópnum og prófessorar við Háskóla Íslands í lögum hljóti að eiga eftir að þakka honum í framtíðinni fyrir að hafa tekið af þeim ómakið með að orða þessa einföldu hluti og setja þetta svona niður fyrir okkur. Ég sé því ekki annað en að við í þessum fjömiðlahópi sem sitjum þar við borð með hv. formanni Samfylkingarinnar getum litið til þessa plaggs og þá stytt okkur leiðina og þarf svo sem ekki að hafa neitt fleiri orð um það. Það á síðan eftir að koma í ljós hvort prófessor í lögum við Háskóla Íslands, Páll Hreinsson og Páll Vilhjálmsson lögmaður verði allsendis sammála hugmyndum hv. þm. Marðar Árnasonar um þetta mál en það kemur þá í ljós síðar.

Virðulegi forseti. Mér þykir leitt að ónáða þessa líflegu umræðu sem fer fram í þingsalnum en það er víst gert ráð fyrir því í dagskrá þingsins að hér fari fram fyrirspurnir. Að vísu fóru fram fyrirspurnir áðan á undan fyrirspurnatímanum þannig að menn hafa fengið nokkra upphitun í því. Ég vil snúa mér að þeirri fyrirspurn sem ég hef borið fram til hæstv. menntamálaráðherra um embætti útvarpsstjóra. Þegar starf útvarpsstjóra var auglýst í júnímánuði síðasta sumar vakti það athygli mína að engar kröfur voru gerðar til væntanlegs útvarpsstjóra um menntun eða starfsreynslu. Í útvarpslögum eru engin ákvæði um það að finna en þrátt fyrir að svo sé gilda um ráðningu opinberra starfsmanna sérstök lög, lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, nr. 70/1996. Á grundvelli þeirra laga hafa verið settar reglur af fjármálaráðherra, nr. 464/1996, um auglýsingar á lausum störfum. Þar er kveðið á um í 4. gr. þeirra reglna, 7. staflið, að í auglýsingu skuli vera upplýsingar um hvaða menntunar og/eða hæfniskröfur eru gerðar til starfsmanns þannig að fjármálaráðuneytið sem setur reglur á grundvelli laganna fyrir hönd hins opinbera gerir ráð fyrir að upplýsingar séu veittar um þessi atriði. Umboðsmaður Alþingis hefur bent á að það sé óskráð meginregla stjórnsýsluréttar að ákvörðun verður að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum, svo sem menntun, starfsreynslu, hæfni og eftir atvikum þeim eiginleikum sem geta skipt máli varðandi starfið. Enn fremur er í starfsmannastefnu Stjórnarráðsins gert ráð fyrir að vandað skuli til mats á umsóknum, leitað til sérfræðinga við mat á þeim sé þess talin þörf. Áður en starf er auglýst skuli liggja fyrir skilgreining á starfinu og hæfniskröfur mótaðar á grundvelli slíkrar skilgreiningar. Það vakti athygli mína, virðulegi forseti, að enginn þeirra 23 sem sóttu um starfið var boðaður í viðtal en á meðan á umsagnarfresti stóð var einn umsækjandi sem bað um og fékk viðtal við hæstv. menntamálaráðherra. Þetta finnst mér mjög sérkennilegt og ekki til eftirbreytni. Af þeim ástæðum hef ég leyft mér að bera fram þær tvær fyrirspurnir sem er að finna á þskj. 298 og útbýtt var í þingsalnum 8. nóvember 2005.

Frú forseti. Ég vil í upphafi svars míns nefna sérstaklega til sögunnar 6. gr. laga um Ríkisútvarpið, núgildandi lög nr. 122/2000, en samkvæmt henni skipar menntamálaráðherra útvarpsstjóra til fimm ára í senn. Í lögunum er ekki að finna lögbundið starfsgengisskilyrði í embætti útvarpsstjóra og síðast þegar embættið var auglýst laust til umsóknar voru í auglýsingunni ekki sett sérstök starfsgengisskilyrði og engar athugasemdir komnar fram eða settar fram vegna þess. Þá er í lögunum ekki gert ráð fyrir umsögn útvarpsráðs eða annarra vegna skipunar útvarpsstjóra. Ég taldi rétt að hafa sama hátt á við skipun í embætti útvarpsstjóra síðasta sumar en skýrt var tekið fram í auglýsingunni að umsóknir skyldu vera með ítarlegum upplýsingum um menntun og starfsferil. Vegna sérstaks eðlis embættis útvarpsstjóra taldi ég ekki rétt að gera sérstakar kröfur til umsækjenda um tiltekna menntun eða starfsreynslu, m.a. til að ég hefði úr fjölbreyttum hópi umsækjenda að velja. Miðað við að ráðuneytinu bárust alls 23 umsóknir um embættið frá hópi einstaklinga með fjölbreytta menntun og starfsreynslu er ég sannfærð um að það hafi verið rétt ákvörðun. Eins og venja er voru umsækjendur metnir á grundvelli þeirra umsókna og þeirra gagna sem þeir skiluðu með þeim. Viðbúið var, reyndist þess þörf, að kalla umsækjendur í viðtal þannig að hægt væri að leggja ítarlegra mat á umsóknir þeirra en í þessu tilviki taldi ég ekki þörf á því og mun koma síðar að þeim þætti ákvörðunar minnar. Þegar rætt er um skipun útvarpsstjóra Ríkisútvarpsins er mikilvægt að hafa í huga að ekki er skýrt mælt fyrir um það í lögum hvað beri að leggja til grundvallar þegar tekin er afstaða til þess hver skuli hljóta skipun í embætti. Því var það í meginatriðum í mínu valdi að ákveða á hvaða sjónarmiðum ég byggði ákvörðun mína um skipun í embætti, en mér bar og ber ávallt við slíkar aðstæður, eins og reyndar við töku stjórnsýsluákvarðana almennt, að tryggja að ákvörðunin byggði á málefnalegum sjónarmiðum. Þá leiðir einnig af rannsóknarreglu stjórnsýslulaganna að ég varð að sjá til þess að nægar upplýsingar lægju fyrir um þau atriði sem þýðingu áttu að hafa í ljósi þeirra sjónarmiða sem mat mitt tók mið af og ákvörðun mín byggði á. Hver voru síðan hin málefnalegu sjónarmið, virðulegi forseti? Við val á milli umsækjenda til að valda embætti útvarpsstjóra lagði ég til grundvallar eftirfarandi: Annars vegar skilgreiningu á starfsemi stofnunarinnar, hlutverki hennar og skyldum og hlutverki útvarpsstjóra, og hins vegar mat á því hvaða getu og hæfileika þyrfti til að valda embættinu og hvernig viðkomandi einstaklingur uppfyllti þær kröfur. Það er óþarfi að fjölyrða um hlutverk og skyldur Ríkisútvarpsins. Þær eru taldar upp í lögum um stofnunina en einnig hafði ég í huga frumvarp það sem ég lagði fram á síðasta þingi þar sem hlutverk stofnunarinnar sem fjölmiðils sem starfar í almannaþjónustu er skilgreint allítarlega og gert með sambærilegum hætti í því frumvarpi sem nú er til umræðu á hinu háa Alþingi og fjallar um Ríkisútvarpið hf. Varðandi getu og hæfileika og mat á umsækjendum því tengdu lá beint við að líta til einstaklingsbundinna þátta og leggja mat á þá, hvort umsækjandi hefði sýnt fram á getu til að marka stefnu fyrir stofnun sem gegnir svo veigamiklu og fjölþættu hlutverki sem Ríkisútvarpinu er ætlað, hvort umsækjandi hefði sýnt fram á að geta leitt starf fjölmenns hóps sem í sameiningu þarf að mæta fjölbreytilegum kröfum, hvort umsækjanda mundi farnast vel að stjórna og ná markmiði sem eru menningarlegs, rekstrarlegs og svo margvíslegs eðlis og hvort hann hefði þá þekkingu og yfirsýn sem ætlast mætti til af honum. Þetta og aðra eðliskosti, getu og hæfileika umsækjenda lagði ég mat á. Verðandi útvarpsstjóri varð að hafa skýra sýn á hlutverk Ríkisútvarpsins og sú sýn þurfti vitanlega að taka mið af hlutverki stofnunarinnar eins og það er skilgreint í lögum, þá ekki síst af hlutverki hennar í menningarlegu tilliti. Jafnframt þurfti verðandi útvarpsstjóri að mínu mati að hafa skýra sýn á það með hvaða hætti hann hygðist leiða starf stofnunarinnar, koma á þeim umbótum í starfseminni sem æskilegar teldust og hvernig þeim markmiðum sem starfsemin lyti og ætti að lúta yrði náð. Verðandi útvarpsstjóri stýrir stofnun sem hefur víðfeðmt hlutverk og umfangsmikinn rekstur. Það er afar mikilvægt að skilningur verðandi útvarpsstjóra á hlutverki stofnunarinnar og hlutverki hans sjálfs sem leiðir daglegt starf sé til þess fallinn að starfsemi hennar geti orðið framsækin, metnaðarfull og farsæl. Miðað við þau viðbrögð sem ég fékk síðan í kjölfar þeirrar ákvörðunar minnar að skipa Pál Magnússon útvarpsstjóra í embættið og ekki síst í ljósi þess að enginn hinna umsækjendanna taldi ástæðu til að óska eftir sérstökum rökstuðningi vegna þessarar embættisveitingar leyfi ég mér að segja, virðulegi forseti, að ákvörðunin hafi verið fagleg og byggst fyrst og fremst á málefnalegum sjónarmiðum.

Frú forseti. Það er full ástæða fyrir hv. þm. Kristin H. Gunnarsson að bera upp þessa fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra. Í ræðu sinni kom hæstv. menntamálaráðherra einmitt inn á ástæðurnar fyrir því að Páll Magnússon var ráðinn. Þetta hljómaði dálítið eins og verið væri að búa til starfslýsinguna eftir á reyndar, svo ítarlega var farið ofan í málið og mannkosti hans. Það er auðvitað mjög einkennilegt að þegar 23 vel hæfir einstaklingar sækja um starf útvarpsstjóra sé ekki talað við einn einasta þeirra - með einni undantekningu reyndar, Pál Magnússon sem bað um að fá viðtal við hæstv. menntamálaráðherra. Hins vegar virðist útvarpsstjóri vinna vel fyrir kaupinu sínu, les fréttirnar ókeypis og hvaðeina. Það er dálítið merkilegt líka að hann er einn dyggasti stuðningsmaður þess að 

Virðulegi forseti. Út af þeirri fyrirspurn sem hér hefur verið lögð fram og því svari sem hæstv. menntamálaráðherra gaf vil ég segja og taka undir það sem mér finnst hafa verið almannarómur í landinu að í þessu tilviki hafi hæstv. menntamálaráðherra tekist ákaflega vel til við að velja starfsmann til að stýra Ríkisútvarpinu. Það er ljóst miðað við hvernig að þessu var staðið að alltaf má hafa skoðanir á því hvernig á að gera það en af því sem kom fram í umsögnum manna skil ég vel að menn hafi komist að þeirri niðurstöðu í menntamálaráðuneytinu að Páll Magnússon hefði yfirburðaþekkingu og hæfni í þetta starf. Ég tel að við höfum séð það líka eftir á að það var vel valið og margt hefur breyst til ágætis í stofnuninni þó að maður tali ekki um það allra besta, að hafa svona góðan fréttalesara með öðrum góðum sem þar eru. Ég verð að segja alveg eins og er, virðulegi forseti, að ég var ákaflega ánægður með þann mann sem var valinn í 

Virðulegi forseti. Ég tek undir það, ég held að ráðning Páls Magnússonar í embætti útvarpsstjóra hafi líklega verið einhver best heppnaða opinber ráðning í langan tíma. Eftir röð ákaflega óheppilegra og vondra pólitískra ráðninga meðal stjórnvalda og framkvæmdarvaldsins virðist þarna hafa tekist vel til og ég held að Ríkisútvarpið hafi fengið ákaflega góðan liðsstyrk. Ég vona að það hafi komið fram hér og muni koma fram að vel hafi verið staðið og eðlilega að ráðningunni sjálfri hvað varðar auglýsingu, hæfniskröfur og fleira. Það þarf að vera sátt um störf útvarpsstjóra og með ráðningu Páls Magnússonar í stól útvarpsstjóra var að mörgu leyti brotið í blað, ákaflega heppilegur maður fenginn í verkið og líklega réttur maður á réttum tíma til að rífa upp starfsemi útvarpsins, færa hana til nútímans og ná breiðri sátt um hana og þá starfsemi sem fram undan er. Þess vegna kannski sérstaklega jukust vonir um að lögin um Ríkisútvarpið yrðu betur úr garði gerð til að styðja undir þá jákvæðu þróun sem 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en tek fram vegna þess sem hér hefur komið fram að fyrirspurn mín er um ráðningarferlið og auglýsinguna en ekki um persónuna sem valin er. Ég hef ekki sett neina skoðun fram um það. Fyrirspurnin snýst ekki um persónuna. Það sem ég dreg fram, virðulegi forseti, er að samkvæmt þeim reglum sem ríkið hefur sett sér eiga fyrir fram að liggja fyrir kröfur um hæfni og menntun. Það á að koma fram í auglýsingu hvaða skilyrði sett eru og hvers konar hæfni er verið að sækjast eftir. Það kom fram í svari hæstv. ráðherra hvað ráðherrann lagði til grundvallar mati sínu. Ég geri svo sem engar athugasemdir við það að öðru leyti en því að það er rökstuðningur sem kemur fram eftir að ráðning hefur farið fram. Það getur aldrei orðið neitt annað en rökstuðningur utan um niðurstöðu en ekki aðferð til að komast að niðurstöðu sem ætlast er auðvitað til af þeim sem settu þessar reglur, bæði lögin um réttindi og skyldur og þær reglur sem settar eru á grundvelli þeirra svo að ég vísi ekki líka til starfsmannareglnastefnu ríkisins. Það er dálítill galli, virðulegi forseti, hvað forstöðumenn og ráðherrar hafa oft og tíðum frjálsar hendur um hvað þeir leggja til grundvallar við ráðningu í starf. Ég er t.d. með auglýsingu um stöðu yfirhjúkrunarfræðings landlæknisembættisins sem birtist á svipuðum tíma og auglýst var eftir útvarpsstjóra. Þar var farin hin leiðin, gerðar svo ítarlegar kröfur um menntun og reynslu að hringurinn er þrengdur svo mikið í skilyrðunum að ekki nema örfáir, kannski bara einn, komu til greina í starfið. Þar virtist í raun sem verið væri að semja skilyrði 

Frú forseti. Ég þakka sérstaklega fyrir þá miklu velvild sem hv. þingmenn hafa sýnt varðandi ráðningu mína í starf útvarpsstjóra. Ég er algerlega sammála þeim, ég tel Pál Magnússon hafa verið hæfastan í það starf og þess vegna réði ég hann. Það sama gildir kannski um aðra menningarstofnun, ég held að ákaflega vel hafi tekist til með ráðningu nýs þjóðleikhússtjóra, í þá mikilvægu menningarstofnun. Að mínu mati eru allir sammála þeirri ráðningu líka. Þó að menn tali um að ekki sé nægilega niðurnjörvað fyrir fram hvað liggi til grundvallar skiptir mestu máli að fá hæfasta og besta fólkið. Að sjálfsögðu er það þannig - og ég vísa þar með í lög - að engar kröfur eru um það í lögum um Ríkisútvarpið að uppfylla þurfi einhverja ákveðna kröfu til að hljóta starf útvarpsstjóra. En hvað þýðir það þá almennt séð varðandi ráðningu í slík störf? Að sjálfsögðu kemur þá til kasta hinna almennu reglna stjórnsýsluréttarins og að sjálfsögðu þurfti ég að byggja ákvörðun mína varðandi ráðningu Páls Magnússonar á málefnalegum sjónarmiðum. Ég tel það tvímælalaust ekki leiða af rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins að stjórnvöldum sé ávallt skylt að gefa umsækjendum kost á að gera nánari grein fyrir sjálfum sér í starfsviðtölum eða afla á annan hátt frekari upplýsinga um starfshæfni þeirra. Hvort þörf er á slíkum viðtölum eða frekari upplýsingum ræðst af því hvaða upplýsinga er talið nauðsynlegt að afla til að málið teljist nægilega upplýst með tilliti til þeirra sjónarmiða sem sá er skipar, þ.e. ráðherra, í viðkomandi embætti hefur ákveðið að byggja á við val sitt á milli umsækjenda. Ég rakti það í mínu fyrra svari hvaða málefnalegu ástæður lágu því til grundvallar að ég réði þann farsæla og góða útvarpsstjóra sem nú er, Pál Magnússon.

Frú forseti. Eins og forseti hefur kynnt er á þskj. 645 fyrirspurn frá mér til menntamálaráðherra um samning um menningarmál milli menntamálaráðuneytis og Eyþings. Það eru tvær spurningar: 1. Hvað líður gerð samnings um menningarmál milli menntamálaráðuneytis og Eyþings? 2. Hvenær er áætlað að skrifa undir slíkan samning? Virðulegi forseti. Því miður neyðist ég til að leggja þessa spurningu fram núna aftur. Ég lagði hana fram fyrir einu ári síðan og við ræddum þetta þá, ég og hæstv. menntamálaráðherra. Þess vegna er kannski rétt að fara örlítið yfir hvers vegna spurt er. Það er auðvitað vegna þess að á fundi Eyþings í ágúst 2002 ræddi þáverandi menntamálaráðherra Tómas Ingi Olrich um landshlutasamning um menningarmál og talaði um þetta gagnvart Eyþingi. Eyþing greip strax boltann á lofti og skrifaði menntamálaráðuneytinu bréf. Brugðist var tiltölulega fljótt við því vegna þess að 14. apríl 2003, eða nokkru fyrir kosningar, var ágætur skrifstofustjóri ráðuneytisins sendur norður og lýsti því þar yfir að ráðuneytið væri reiðubúið til samstarfs um gerð menningarsamnings. Eyþing skipaði þá þegar fjögurra manna nefnd sem vann vel, skilaði drögum og stefnuyfirlýsingu til ráðuneytisins þá um haustið en formlega að mér skilst 10. febrúar 2005. Á aðalfundi Eyþings í september 2004 var þetta samþykkt og m.a. kosið í menningarráð. Síðan hefur mikið verið reynt að ýta á þetta mál en ekki gengið. Á fundi þingmanna Norðausturkjördæmis 16. janúar sl. með stjórn Eyþings kom enn einu sinni fram óánægja þeirra með að ekki tækist að þoka þessu máli áfram og það sem verra var að það gengi illa að fá fund með ráðuneytinu til að ræða þessi mál. Svo ég grípi aðeins niður í ræðu hæstv. ráðherra frá því í fyrra í svari til mín þá sagði ráðherra m.a., með leyfi forseta: „Ég hef ekki haft tækifæri til þess að hitta fulltrúa Eyþings frá því að ég fékk þessi gögn í hendur“ - það er að segja frá 10. febrúar 2005 - „en tel að af fundi okkar geti orðið fljótlega.“ Þess vegna kemur mér það spánskt fyrir sjónir, virðulegi forseti, að fulltrúar Eyþings skuli enn í janúar 2006 kvarta yfir því að ekki gangi með málið og þess vegna er þessi fyrirspurn aftur borin fram, orðrétt frá því í fyrra. Virðulegi forseti. Ég vænti svars frá ráðherra um þetta en geri mér að sjálfsögðu grein fyrir því að er búið að endurnýja menningarsamninginn við Austurland sem betur fer og búið að skrifa undir nýjan samning við Vestlendinga, í desember að mig minnir og 15 millj. á fjárlögum, þannig að ég vænti þess að hæstv. ráðherra svari með menningarsamninginn um Eyþing en eyði ekki tíma sínum í að segja okkur frá Austfirðingum og Vestlendingum vegna þess að við vitum allt um það.

Hæstv. forseti. Ég ætla að svara þeirri fyrirspurn sem lögð hefur verið fyrir mig og geri það með mínu nefi og mínum hætti. En í tilefni af fyrirspurn hv. þm. Kristjáns Möllers vil ég í upphafi svars míns sérstaklega taka það fram, sem hann kom sjálfur inn á í fyrirspurn sinni, að ég svaraði samhljóða fyrirspurn frá þessum sama þingmanni í febrúar á síðasta ári og því leyfi ég mér að vísa til efnisþátta þess svars þar sem forsendur hafa í meginatriðum ekki breyst. Ég get einnig afhent þingmanninum eftir umræðuna endurrit af því svari mínu sem er að finna á þskj. 820 á síðasta þingi og vona að hv. þingmaður virði það við mig að ég noti þann stutta tíma sem ég hef til að bæta við það svar frekari upplýsingum um framkvæmd menningarsamninga utan höfuðborgarsvæðisins. Í dag eru í gildi þrír menningarsamningar eins og menn vita. Það er við Akureyri um þátttöku ríkisins í menningarlegri atvinnustarfsemi, við Austfirðinga um menningarmál og nú við Vesturland sem tók gildi nú um áramót. Framlög til þessara samninga samkvæmt fjárlögum 2006 nema samtals 152 millj. kr. og eru þessir samningar þá utan Akureyrarsamningsins sem er samstarfsverkefni menntamálaráðuneytis og samgönguráðuneytis. Það sem nú liggur fyrir er að ganga til samningsviðræðna um áframhaldandi samstarf við Akureyrarbæ og bið ég hv. þingmann að taka eftir þessu, um menningarsamning, en núgildandi samningur rennur út um næstu áramót. Vænst er úttektar á samningnum og þegar hún liggur fyrir nú með vorinu munu fulltrúar Akureyrarbæjar og ráðuneytisins vinna að tillögum að nýjum samningi sem stefnt er að að taki gildi um næstu áramót. Sá samningur tryggir eins og menn vita stuðning ríkisins við rekstur Leikfélags Akureyrar, Sinfóníuhljómsveitar Norðurlands og Listasafns Akureyrar. Líkt og ég greindi frá í svari mínu í fyrra hafa eftirtalin samtök óskað eftir samningi við ráðuneytið um menningarmál, samtök sveitarfélaga á Suðurlandi, það er Eyþing, það er Fjórðungssamband Vestfjarða og Norðurland vestra með bréfi, dagsett þann góða dag 18. júlí 2005. Öll hafa þessi sveitarfélög og þessi svæði lagt fram menningarstefnu sína til grundvallarviðræðna við ráðuneytið. Í þessu sambandi vil ég þó geta þess að í stefnu sveitarfélaga á Norðurlandi vestra um sameiginlegt starf að menningarmálum, samantekt frá því í maí 2005, kemur fram að í hinu nýja menningarráði munu sitja fulltrúar frá Húnaþingi vestra, úr Austur-Húnavatnssýslu frá Skagafirði og einn fulltrúi frá Siglufirði þannig að í menningarlegu tilliti virðist svo vera að Siglfirðingar hafi talið sig frekar heyra undir Norðurland vestra í fyrra, þótt breyting kunni að verða á þeirra afstöðu nú. Ég hef sagt það áður í þingsal að ég tel að menningarsamningar af þessu tagi séu byggðarlögum í landinu mjög mikilvægir í öllu tilliti enda höfum við haft frumkvæði að því að gera svona samninga og nú að endurnýja þá eins og var gert við Austurland. Það kemur best í ljós við lestur hinna metnaðarfullu stefnumótunar sveitarfélaganna í menningarmálum. Þessir samningar eru líka mikilvægir fyrir stjórnvöld og sveitarstjórnir þar sem þeir nýta tækifærið til listsköpunar og veita landsmönnum tækifæri til að njóta fjölbreytilegrar menningar um land allt. Ráðuneytið er einnig sannfært um að menningarmál munu í auknum mæli skipta máli í atvinnusköpun á landinu, það hefur sýnt sig og til þess þurfi ákveðinn stuðning frá stjórnvöldum. Ég vil líka sérstaklega geta þess að menningarsamningurinn við Austurland hefur þróast í mjög jákvæða átt. Sveitarfélögin hafa komið enn frekar til móts við þann stuðning ríkisins sem ég tel vera af hinu góða og það sýnir sig að það er nauðsynlegt að þessir menningarsamningar haldi áfram að þróast. Ríkisstjórnin hefur hins vegar ekki tekið afstöðu til þess enn sem komið er við hvaða samtök sveitarfélaga verði ráðist í viðræður við. Við slíka ákvörðun þarf að hafa í huga margvíslegar forsendur, m.a. byggðaleg sjónarmið, möguleika íbúa til að sækja menningarviðburði innan héraðs og utan eða að vera þátttakendur í menningarstarfi. Því get ég ekki svarað til um það á þessari stundu hvenær samningar við Eyþing né við aðra þá sem óskað hafa eftir slíku samstarfi verða undirritaðir. Það er þó einlæg von mín að við náum innan fárra ára að tengja landið allt með menningarsamningum því að staðreyndin er sú að með þessu móti hefur stjórnvöldum og sveitarstjórnum tekist að efla faglegt starf í menningarmálum og menningartengdri ferðaþjónustu. Við höfum fjölgað atvinnutækifærum úti á landsbyggðinni en ekki síst stuðlað að valddreifingu. Þetta er sú stefna sem við viljum fylgja eftir. Að sjálfsögðu skiptir fjármagnið ávallt máli, í því hvað hægt er að framkvæma, en ég tel þessar áherslur vera mikilvægar og að þær eigi að taka fram fyrir, m.a. í byggðamálum, því öflug menningarstarfsemi á landsbyggðinni, öflugt mennta- og skólastarf á landsbyggðinni er öflugasta byggðastefnan og það verða allir að sjá og viðurkenna.

Virðulegi forseti. Vegna menningarsamninga á svæðum utan höfuðborgarsvæðisins. Svæðin á Suðurlandi og Vesturlandi hafa goldið fyrir úrelta skilgreiningu á stuðningi við slíka starfsemi. Fyrir tveimur árum kom upp mikil umræða um að fá hið opinbera til að koma að því að standsetja stóran, mikinn og glæsilegan menningarsal í Hótel Selfoss sem áratugum saman hefur staðið þar óinnréttaður, fyrst og fremst vegna þess að stjórnvöld draga lappirnar og neita að koma að því að gera salinn kláran. Þetta stendur öllu menningarstarfi á öllu Suðurlandsundirlendinu stórkostlega fyrir þrifum og þrátt fyrir ítrekaðar óskir Sambands sunnlenskra sveitarfélaga og margra annarra þá hefur ekkert gerst í málinu og er alltaf vísað í úrelta og handónýta skilgreiningu á því hvaða svæði skulu vera innan þeirra marka að þau njóti stuðnings opinberra stjórnvalda vegna menningarstarfsemi. Því vildi ég skora á hæstv. menntamálaráðherra að hverfa frá þessari úreltu skilgreiningu og gera slíka samninga við þessi svæði sem önnur þannig að menningarstarfsemin megi blómstra og 

Frú forseti. Það er eðlilegt að hér sé minnt á menningarsamning sem gerður var við Austurland fyrir þó nokkrum árum því að hann átti að vera tilraunaverkefni varðandi það hvernig best væri að koma þessum málum fyrir. Það liggur ljóst fyrir og í samræmi við það sem hæstv. ráðherra sagði að sá samningur og framkvæmd hans hefur tekist afskaplega vel og fjármagn sem hefur runnið til þessa málaflokks hefur stóraukist. Þess vegna er það auðvitað grátlegt að þetta skuli ekki hafa verið tekið upp við fleiri landshluta og Eyþing er auðvitað gott dæmi um þá sem eru búnir að bíða lengi. En það var eitt sem hæstv. ráðherra sagði sem ég ætla að taka alveg sérstaklega undir: Það þarf að tryggja fjármagn til þessara hluta og það þarf auðvitað að líta á þá sem hluta af byggðamálum. Það er auðvitað alveg ljóst að byggðamál eiga heima miklum mun víðar en í einu ráðuneyti. Það eru því miður mistök sem hér voru gerð þegar byggðamál voru færð á einu bretti til iðnaðarráðuneytisins. Það er t.d. algerlega ljóst að menntamálaráðuneytið er líklega eitt stærsta byggðamálaráðuneytið hér og þess vegna er lykilatriði að byggðamál séu hjá forsætisráðuneytinu þannig að öll önnur ráðuneyti sitji við sama borð.

Frú forseti. Hér er verið að ræða um samning um menningarmál milli menntamálaráðuneytisins og Eyþings sérstaklega, og ber að þakka fyrir þessa fyrirspurn. Ég verð auðvitað að lýsa yfir vonbrigðum mínum með að hlutirnir gerist ekki hraðar en raun ber vitni. Það kom fram í máli hv. þm. Kristjáns Möllers að í síðasta svari hæstv. menntamálaráðherra hefði komið fram að hún væri ekki enn þá búin að hitta talsmenn Eyþings. Nú held ég að það væri tilvalið að fara og hitta þau og nota þetta góða fordæmi sem við höfum af samningum á Austurlandi og nú síðast á Vestfjörðum og auðvitað við Akureyri, þannig að það sé hægt að koma á fleiri slíkum samningum. Síðan ætla ég að leiðrétta hæstv. menntamálaráðherra smávegis. Hún talaði um Listasafn Akureyrar. Þar er lögð mikil áhersla á að það heiti Listasafnið á Akureyri 

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og þeim þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu. Það er einmitt vegna þess hvað samningurinn við Austfirðinga er góður og hefur skilað góðu sem við þingmenn erum að þrýsta á að áfram verði haldið í þessum efnum af hæstv. ríkisstjórn og til þess þarf auðvitað hæstv. menntamálaráðherra að fá pening af fjárlögum. Það er m.a. það sem við erum að gera með því að ýta á þetta. Ég vil líka minna á það rétt einu sinni að auðvitað er mestum fjármunum til menningarmála frá hinu opinbera varið hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er auðvitað skýlaus réttur okkar sem úti á landi búum að fá stærri hluta af þessari köku. Ég held að málið sé í ágætum farvegi, sagði hæstv. ráðherra fyrir ári síðan. Ég tel að þetta hafi tekið of langan tíma og hvet þess vegna hæstv. ráðherra til að ræða við fulltrúa Eyþings um þetta sem allra fyrst. Jafnframt vil ég segja það, virðulegi forseti, ég hef vitnað í hvernig þetta gerðist í aðdraganda kosninga 2003, í tíð fyrrv. menntamálaráðherra, fulltrúar ráðuneytis fóru norður, sem var 14. apríl 2003. Og heldurðu svo ekki, virðulegi forseti, að við megum þá kannski vænta þess að skrifað verði undir samning við Eyþing eigi síðar en 14. apríl 2007? Og má ég aðeins minna á að dagsetningin 5. maí 2007 er merkilegur dagur vegna þess að þá fara fram alþingiskosningar þannig að ég vil spyrja hæstv. menntamálaráðherra í lokin hvort það væri ekki ástæða til að við færum að ákveða í hvaða húsi verður skrifað undir og hvort ætti ekki að fara að tryggja sig og panta húsnæði undir undirskrift samnings 14. apríl árið 2007.

Frú forseti. Mér finnst hv. þingmaður óþarflega svartsýnn en það getur vel verið að hann sé bara að sýna raunsæi í þessum málum. Ég vil sérstaklega fagna þeirri umræðu sem hefur átt sér stað um menningarsamninga og mikilvægi þeirra og einnig þeirri umræðu sem við höfum tekið hér varðandi þróun menningarsamninga og mikilvægi þeirra heima í héraði, sem hefur einmitt komið í ljós. Það skiptir máli að við reynum að móta og skapa ákveðna undirstöðu, skapa tækifæri fyrir fólkið til að njóta og skapa ákveðna menningu. Það hefur sýnt sig að þetta er að verða einn af allra öflugustu þáttum byggðastefnunnar í landinu. Ég fagna því sérstaklega og þakka þær undirtektir sem þingmenn hafa sýnt mér í því og hvatningu varðandi það að halda áfram að gera menningarsamninga. Ég vil hins vegar ekki, eins og ég gat um í svari mínu áðan, taka Eyþing fram yfir önnur svæði. Við erum með ákveðin verkefni þar í gangi. Við þurfum að fara í að endurnýja stóra samninginn við Akureyrarbæ sem skapar honum svigrúm varðandi Leikfélag Akureyrar og Sinfóníuhljómsveit Norðurlands og Listasafn Akureyrarbæjar sem er rekið með miklum myndarbrag. Það mál er allt í ágætum farvegi en ég tel mikilvægt að við reynum að líta á þessi mál heildstætt, að við reynum að fara áfram með menningarsamningana líka á þeim svæðum og reynum að klára þá líka á þeim svæðum sem ég gat um áðan, t.d. á Norðurlandi vestra, Vestfjörðum og Suðurlandi.

Hæstv. forseti. Ég beini eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra: Hvaða áform eru uppi um framtíð og starfsemi Fjarskiptasafns Landssímans í gömlu Loftskeytastöðinni við Suðurgötu nú þegar Síminn hefur verið seldur og Þjóðminjasafninu falið að varðveita munina úr safninu? Á heimasíðu Símans stendur eftirfarandi klausa og var hún skrifuð 25. febrúar 2005 þegar sala Símans var um það bil að ganga yfir. Í klausunni segir, með leyfi forseta: „Fjarskiptasafn Símans við Suðurgötu hefur verið fært ríkissjóði til eignar samkvæmt ákvörðun stjórnar Símans. Um er að ræða húsið sem áður hýsti gömlu Loftskeytastöðina og alla munina sem þar eru sýndir. Þjóðminjasafnið mun fara með umráð og umsýslu safnsins og er stofnuninni frjálst að nýta húsið og ráðstafa því á þann hátt sem best þjónar markmiðum þess. Þjóðminjasafnið mun sjá til þess að þáttur fjarskipta verði áfram sýnilegur í húsinu.“ Frú forseti. Mér hefur alltaf fundist það alvarlegt hvernig menningarverðmæti í eigu þjóðarinnar hafa getað fylgt með í kaupunum þegar ríkisstjórnin hefur einkavætt fyrirtæki eða stofnanir í eigu þjóðarinnar. Með Landsbankanum fylgdu ómetanleg menningarverðmæti í formi listaverka sem trúlega voru að stórum hluta gefin nýjum eigendum bankans og með Símanum fylgdu verðmæti Fjarskiptasafns Íslands eða Landssímans, fullt af munum sem starfsmenn Landssímans og þar áður Pósts og síma höfðu í gegnum áratugina safnað og varðveitt af áhuga og tilfinningu fyrir því að um menningarverðmæti væri að ræða. Mununum komu þessir hugsunarsömu starfsmenn fyrir í gömlu Loftskeytastöðinni við Suðurgötu þar sem á endanum var opnað Fjarskiptasafn Landssímans. Svo kom að því að misvitrir stjórnarherrar hlutafélagavæddu og síðar einkavæddu Landssímann og til varð fyrirtækjasamsteypa kölluð Síminn. Nokkru fyrir undirritun endanlegs kaupsamnings afhenti stjórnarformaður Landssíma Íslands hf. Fjarskiptasafnið þjóðinni aftur til eignar. Þjóðminjasafnið, sem enn er í þjóðareigu, og verður vonandi um langa framtíð, frú forseti, tók við Fjarskiptasafninu til varðveislu en við vitum það öll að Þjóðminjasafnið hefur gengið í endurnýjun lífdaga við að komast aftur í húsnæði sitt við Suðurgötu og hefur bryddað upp á afar mörgum fróðlegum og skemmtilegum nýjungum eftir að það komst aftur heim. Nú hafa borist fregnir af því að nýting hússins, gömlu Loftskeytastöðvarinnar, sé með einhverjum hætti að breytast. Vitandi það að allir gömlu munirnir sem starfsmenn gamla Landssímans söfnuðu saman eru þar til húsa og vitandi það að Þjóðminjasafnið hefur yfir þessum munum að ráða þá held ég að það sé fýsilegt fyrir þingheim og þjóðina að fá að heyra hvaða áform séu þarna á döfinni, hvaða áform séu uppi um starfsemi Fjarskiptasafns Landssímans.

Frú forseti. Í tilefni af þessari fyrirspurn hefur þjóðminjavörður upplýst mig um að þegar Þjóðminjasafn Íslands tók við gömlu Loftskeytastöðinni og sýningunni í húsinu árið 2004 með samningi við Símann hafi verið kveðið á um að safninu bæri að gera sögu fjarskipta sýnilega í húsinu án þess að það væri skuldbundið til að halda núverandi sýningu óbreyttri. Sýningin sem verið hefur í húsinu er úrelt og verið er að endurskoða hana. Með vorinu verður opnuð sýning í breyttu formi á efri hæð hússins og fjallar hún m.a. um loftskeytaþáttinn, sem er í samræmi við sögu hússins sjálfs. Þessi sýning, sem gerð er í tilefni af því að í ár eru 100 ár liðin frá innleiðingu símans hér á landi, er í rauninni tvíþætt. Annars vegar er það sá hluti sýningarinnar sem er í Loftskeytastöðinni, þar sem lögð verður megináhersla á loftskeytasöguna, og hins vegar sá hluti sýningarinnar sem unninn er í samvinnu við Tækniminjasafn Austurlands á Seyðisfirði og fjallar um sögu Landssímans. Tækniminjasafn Austurlands hefur fengið mikið af munum og minjum frá Landssímanum gamla, sérstaklega þeim sem eiga uppruna sinn á Seyðisfirði. Vegna þessarar tvískiptu sýningar Þjóðminjasafnsins, í Reykjavík annars vegar og á Seyðisfirði hins vegar, verður staðið sameiginlega að kynningu, m.a. með gerð sameiginlegs kynningarefnis. Sýningin á Seyðisfirði verður að sjálfsögðu opin almenningi. Ég tel það mjög jákvætt að Þjóðminjasafnið taki þannig upp öflugt samstarf við safn úti á landi og undirstriki þannig hlutverk og þýðingu sína fyrir landsbyggðina og er það mjög til eftirbreytni. Þjóðminjasafninu er heimilt að breyta fyrirkomulaginu innan húss í Loftskeytastöðinni til að nýta húsnæðið betur og hefur m.a. verið ákveðið að samnýta það með Háskóla Íslands. Í framtíðinni verður efri hæð hússins fyrst og fremst nýtt til safnfræðslu og verður fyrirhuguð sýning notuð í því sambandi. Sýningin verður ekki opin á föstum sýningartíma heldur eftir samkomulagi en er fyrst og fremst hugsuð með þarfir skólabarna og safnfræðslu í huga. Neðri hæðina mun síðan Háskóli Íslands fá til afnota gegn leigu og mun Háskóli Íslands nota húsnæðið undir stofnun sína um sjálfbæra þróun.

Frú forseti. Það var ánægjulegt að heyra hæstv. menntamálaráðherra lýsa því hvernig muni verða staðið að starfsemi Fjarskiptasafns Landssímans og ánægjulegt að heyra þessa samvinnu við safnið á Seyðisfirði og allt gott um það að segja, heyrist mér. En það leiðir hugann að því hvernig var hins vegar farið með, eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir kom inn á, listaverkasafn Landsbankans. Þess vegna er kannski ástæða til að spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvort það komi til greina að fara fram á að Landsbankinn skili þjóðinni aftur þeim listaverkum sem fylgdu með í kaupunum en allir gleymdu að minnast á - sem er auðvitað furðulegt mat á verðmætum og virðingarleysi við bæði listaverkasafnið og þá listamenn sem þar eiga verðmæt verk.

Virðulegi forseti. Fjarskiptasaga Íslendinga er á meðal stærstu og merkustu þátta Íslandssögunnar alla síðustu öld, alveg frá því að Einar Benediktsson og þeir höfðingjar voru að bera þetta mál fram um aldamótin 1900. Þá sögu þarf að halda vel utan um burt séð frá, jafnframt og þrátt fyrir sölu fjarskipta- og póstfyrirtækja í eigu ríkisins til almennings, eða sem sagt einkavæðingu þessara fyrirtækja, sem ég held að hafi verið heillaskref - það er engin ástæða til að ríkið sé að standa í slíkum rekstri. En þrátt fyrir það þarf að halda vel utan um fjarskiptasöguna og Fjarskiptasafnið og svör menntamálaráðherra þóttu mér ekki gefa til kynna háleitar hugmyndir stjórnvalda um utanumhald um fjarskiptasöguna og Fjarskiptasafnið. Ég skora á hæstv. menntamálaráðherra að halda fast utan um það og tryggja að fjarskiptasögu Íslendinga verði gerð góð og viðunandi skil innan Þjóðminjasafnsins og annars staðar. Það er mjög mikilvægt að bæði munir og safnsaga glatist ekki með neinum hætti.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. menntamálaráðherra svörin og lýsa ánægju minni með að Þjóðminjasafnið skuli efna til öflugs samstarfs við Tækniminjasafn Austurlands varðandi sýningu um fjarskiptasögu Íslendinga. Þetta er dæmi um það á hvern hátt Þjóðminjasafnið getur unnið sem þjóðarstofnun með stórt, öflugt hjarta í Reykjavíkurborg, í höfuðborg landsmanna, og átt síðan mjög opin tengsl og opið samstarf um einstakar sýningar við þau söfn sem tengjast því úti um allt land. Ég verð að lýsa því yfir að ég hlakka til að sjá hvernig tekst til með að búa til þessa tvískiptu sýningu sem að hluta til verður fyrir austan og að hluta til í gömlu Loftskeytastöðinni við Hringbraut. Í mínum huga er Fjarskiptasafn Landssímans afar merkilegt safn. Mér finnst það áhugavert og ég vona að tryggt verði að það verði áfram aðgengilegt, fyrst og fremst kannski fyrir íslensk skólabörn. Ég met það svo af máli hæstv. ráðherra að hugmyndin sé að hafa safnið áfram opið við Hringbrautina þannig að hægt sé að nýta það í safnfræðslu og sýninguna sem þar verður til staðar. Mál hæstv. ráðherra minnir okkur líka á þá umræðu sem hér hefur farið fram um annars vegar sýningu og hins vegar safn. Ég held að það sé þess virði að fara ofan í saumana á því hvernig safn getur verið safn margra muna en það að setja munina á sýningu er annað - það er ekkert einfalt mál að vinna sýningar úr safngripum og þarf að vera á hendi fagmanna. Ég treysti fagmönnum Þjóðminjasafnsins og Tækniminjasafnsins til að vinna afar vel hvað það snertir. Svo var það kannski rúsínan í pylsuendanum í ræðu hæstv. ráðherra, að stofnun um sjálfbæra þróun ætti að fara í kjallarann á gömlu Loftskeytastöðinni. Ég verð að segja að það vekur sérstakan áhuga hjá mér og ég vona að ég eftir að fá að fara í heimsókn í kjallarann í þeim tilgangi að skoða þá nýju stofnun.

Hæstv. forseti. Ég hef beint eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra. Um tvær spurningar er að ræða, þær varða rétt sjúklinga við val á meðferð. 1. Hver er réttur sjúklings, sem haldinn er alvarlegum sjúkdómi, við val á meðferð til bættrar heilsu? 2. Hvað ræður því hvers konar meðferð nýtur greiðsluþátttöku almannatrygginga? Frú forseti. Kveikjan að þessari fyrirspurn er viðtal við Eddu Heiðrúnu Backman, leikkonu og leikstjóra, sem flutt var í Ríkisútvarpinu, sjónvarpi fyrir skemmstu. Þar sagði hún frá reynslu sinni af því að takast á við MND-sjúkdóm, sjúkdóm sem læknavísindin telja ólæknandi en óhefðbundnar lækningar, og þar með talið græðarar, hafa þróað ákveðnar aðferðir sem virðast hjálpa verulega mikið við meðhöndlun og gera sjúklingum sem þjást af MND-sjúkdómnum lífið mun bærilegra. Edda Heiðrún lýsti því á hvern hátt hún hefði þegið þjónustu græðara í þessum efnum. Hún hefði fundið að þau lyf sem læknavísindin hafa við sjúkdómnum gerðu henni ekki gott, hún fyndi miklu meiri batamerki og henni liði miklu betur við hinar óhefðbundnu meðferðir. Það sem íþyngdi henni í þeim efnum væri að sjálfsögðu það að Tryggingastofnun tæki ekki þátt í að greiða þá meðferð sem hún kysi. Þar erum við að tala um nudd, svæðanudd, nálarstungur, hómópatameðferð og fleira þvílíkt. Tryggingastofnun væri hins vegar samkvæmt öllum reglum heimilt að greiða fyrir hana lyfin sem væru dýr, skipti kannski hundruðum þúsunda kr. á hverju ári og Edda lýsti því að henni fyndist skjóta skökku við. Frú forseti. Ég hlýt að taka heils hugar undir með Eddu Heiðrúnu Backman hvað þetta varðar. Það veldur áhyggjum og er umhugsunarvert að fólki skuli ekki vera í sjálfsvald sett á hvern hátt það bætir heilsu sína þegar um alvarlega sjúkdóma er að ræða. Af hverju fær þetta fólk ekki sjálft að meta hvað því er fyrir bestu og hvernig stendur á því að við á löggjafarsamkundunni treystum okkur ekki til að tryggja að val sjúklingsins sjálfs njóti þeirra sjálfsögðu réttinda að fá niðurgreiðslu frá Tryggingastofnun? Mér finnst í ljósi þess sem við höfum rætt um græðara og óhefðbundnar aðferðir á hinu háa Alþingi, og með nýjum lögum um græðara og málefni þeirra, hljóti að vera um einhvern lapsus að ræða. Kannski er þetta tímabundið ástand sem hæstv. heilbrigðisráðherra fer að kippa í liðinn. Ég vona satt að segja að svo sé og það komi þá í ljós í svari hans.

Virðulegi forseti. Hv. 8. þm. Reykv. n. spyr um rétt sjúklings, sem haldinn er alvarlegum sjúkdómi, við val á meðferð til bættrar heilsu. Í lögum um réttindi sjúklinga er kveðið ítarlega á um réttindi sjúklinga að þessu leyti. Í fyrsta lagi er kveðið á um að sjúklingur eigi rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma er völ á að veita, þjónustu sem miðast við ástand hans og horfur á hverjum tíma og bestu þekkingu sem völ er á. Í 5. gr. laganna er fjallað um rétt sjúklinga til upplýsinga um heilsufar og fyrirhugaða meðferð ásamt upplýsingum um framgang hennar, áhættu og gagnsemi. Varðandi fyrirspurn hv. þingmanns þá er mikilvægt ákvæði 5. gr. sem segir að sjúklingur eigi rétt á upplýsingum um önnur hugsanleg úrræði en fyrirhugaða meðferð og afleiðingar þess ef ekkert verður aðhafst. Einnig er kveðið á um að sjúklingur eigi rétt á upplýsingum um möguleika á að leita álits læknis og annarra heilbrigðisstofnana, eftir því sem við á, um meðferð, ástand, og batahorfur. Til að tryggja þennan rétt skal samkvæmt lögunum geta þess í sjúkraskrá sjúklings að honum hafi verið veittar upplýsingar skv. 5. gr. laganna og jafnframt er tekið fram að upplýsa skuli sjúkling um leið og tilefni er til og á þann hátt og við þau skilyrði að sjúklingurinn geti skilið þau. Í lögum um réttindi sjúklinga er einnig kveðið skýrt á um rétt sjúklings til að hafna meðferð og í 7. gr. kemur fram að enga meðferð megi framkvæma án samþykkis sjúklings, nema í tilvikum þar sem sjúklingur er ófær um að gefa til kynna vilja sinn varðandi meðferð sem telst bráðnauðsynleg. Í 18. gr. laga um réttindi sjúklinga kemur fram að þurfi sjúklingur að bíða eftir meðferð skuli læknir sem hann leitar til gefa þær skýringar ásamt upplýsingum um áætlaðan biðtíma. Þá er skylt að gera sjúklingi grein fyrir því ef unnt er að fá þá meðferð sem hann þarfnast fyrr annars staðar. Hv. þingmaður spyr einnig um hvað ráði því hvaða meðferð er niðurgreidd af almannatryggingum. Hér er spurt um eitt grundvallaratriði íslenska heilbrigðiskerfisins og reyndar allra vestrænna heilbrigðiskerfa sem snýst um hvernig það fé er nýtt sem varið er til heilbrigðisþjónustu. Eitt vandasamasta viðfangsefni heilbrigðisyfirvalda er að glíma við þá forgangsröðun sem felst í að ráðstafa fjármunum sem varið er til málaflokksins á hagkvæman, skynsamlegan og sanngjarnan hátt. Reglugerð um greiðslur almannatrygginga í lyfjakostnaði fjallar um þátttöku Tryggingastofnunar í lyfjakostnaði sjúklinga. Niðurgreiðslur byggjast á því að viðkomandi sé sjúkratryggður og um sé að ræða nauðsynleg lyf sem læknir hefur ávísað og eru afgreidd í lyfjabúð eða hjá öðrum þeim sem hafa leyfi til lyfjasölu. Almenn skilyrði eru að markaðsleyfi sé fyrir lyfinu á Íslandi. Lyfjagreiðslunefnd ákveður hvort sjúkratryggingar taki þátt í niðurgreiðslu lyfja sem eru á markaði hér á landi. Ákvörðun um markaðsleyfi fyrir lyf byggjast einkum á ströngum kröfum um gæði, öryggi og verkun viðkomandi lyfs, að það hafi verið gagnreynt og gagnsemi þess sönnuð. Samninganefnd sem skipuð er af heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu, semur við sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmenn um greiðslur fyrir unnin læknisverk, um niðurgreiðslu almannatrygginga vegna þeirra og við fyrirtæki og stofnanir vegna sambærilegrar þjónustu sem þar er veitt, eins og kemur fram í 4. tölul. 42. gr. þeirra laga. Þar segir einnig að samningar nefndarinnar skuli gerðir í samræmi við skilgreind markmið og með tilliti til hagkvæmni og gæða þjónustunnar. Í 3. tölul. sömu greinar er kveðið á um að ráðherra marki stefnu um forgangsröðun verkefna í heilbrigðisþjónustu. Honum sé heimilt að grípa til nauðsynlegra ráðstafana til að framfylgja stefnu um forgangsröðun og stuðla að aukinni hagkvæmni og tryggja gæði heilbrigðisþjónustu. Það er afar vandasamt verk að útdeila takmörkuðum fjármunum til heilbrigðisþjónustu. Samninganefnd heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra stendur frammi fyrir margvíslegum álitaefnum daglega í þeim samningum sem gerðir eru fyrir hönd ráðherra. Heilbrigðisstéttir sækja mjög í að bjóða fram þjónustu sína með þessum hætti. Samninganefnd heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins þarf fyrir hönd heilbrigðismálaráðherra að gæta að því að þjónustukaup séu með þeim hætti að þau falli inn í heildarskipulag heilbrigðismála á hverjum tíma. Sýnist sitt hverjum um hvernig því er best fyrir komið. Mikið framboð er á þjónustu og stundum er framboð að auki langt umfram það sem möguleiki er á að kaupa. Eru það verkefni sem sett hafa verið í forgangsröð. Ákvarðanir um greiðsluþátttöku almannatrygginga í meðferð snúast m.a. um að stýra eftirspurn eftir þjónustu og hafa áhrif á í hve miklum mæli hún er veitt. Grundvallarsjónarmið að baki þessum ákvörðunum þurfa að byggjast á almennum rétti sjúklinga, gæðum þjónustunnar og hagkvæmni og því er meginskilyrði að ekki sé veitt fé til meðferðar nema sannað sé að hún geti skilað árangri. Ég kem nánar að því í seinni ræðu minni.

Frú forseti. Þetta er afar brýn fyrirspurn sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir leggur hér fram. Í staðinn fyrir að lesa upp einhverjar skýrslur og hugleiðingar embættismanna í ráðuneytinu mundi ég óska eftir því að hæstv. heilbrigðisráðherra tæki verulega til skoðunar óhefðbundnar lækningaaðferðir. Ég þekki það frá Þýskalandi að þar eru t.d. hómópatar viðurkenndir eins og venjulegir læknar og sem betur fer hefur tekist með læknastéttinni að virkja þann kraft sem þar býr. Það eru mýmörg dæmi um að fólk hafi annaðhvort læknast algerlega eða að hægt hafi verið að lina þjáningar þess verulega með óhefðbundnum lækningaaðferðum, nálastungum, 

Ég vil biðja hv. þingmenn að virða ræðutímann, hann er bara ein mínúta og menn verða að taka tillit hver til annars.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þessa fyrirspurn upp við hæstv. heilbrigðisráðherra. En það er varðandi þær upplýsingar sem liggja fyrir í lögum og þær breytingar sem ég tel nauðsynlegt að gera. Fyrirspyrjandi spyr um val á meðferð við alvarlegum sjúkdómum og þá geri ég ráð fyrir að það séu sjúkdómar sem eru ólæknandi eða á lokastigi. Það er mikill munur á hvort notaðar eru vestrænar lækningahefðir eins og lögin byggja á í dag, um að lyf eða meðferð verði að skila bata, og annars konar meðferð sem kallar fram betri líðan hjá einstaklingum. Meðferð getur skilað árangri, þó að það sé ekki til bata, ef hún skilar betri lífsgæðum og það gera mjög margar meðferðir hjá græðurum, hómópötum eða sjúkraþjálfurum.

Hæstv. forseti. Ég er ekki alls kostar ánægð með svör hæstv. ráðherra. Sjálf get ég lesið lögin um réttindi sjúklinga og hef reyndar gert það. Þetta er hins vegar pólitískt álitamál og hæstv. heilbrigðisráðherra verður að taka pólitíska ábyrgð í þessu máli. Hann hefur sjálfur gengist fyrir því að leggja fram á Alþingi frumvarp til laga um græðara, að undangenginni mikilli vinnu við að semja skýrslu um græðara og starfsemi þeirra á Íslandi. Við þurfum að halda áfram þeirri vinnu og klára hana. Það verður að tryggja að sjúklingar, sem samkvæmt lögum eiga rétt á fullkomnustu þjónustu, öllum upplýsingum um meðferðir, eiga rétt á að hafna meðferð, fái líka réttinn til að velja sér meðferð, sérstaklega þegar um er að ræða erfiða sjúkdóma sem læknavísindin viðurkenna að þau geti ekki tekist á við með lyfjum. Ég spyr hæstv. ráðherra og hann verður að svara því: Finnst honum réttlætanlegt að sjúklingur geti fengið hundruð þúsunda króna til að niðurgreiða lyf á hverju einasta ári, kannski árum saman, á sama tíma og sami sjúklingur, sem í samráði við lækna hafnar lyfjunum af því að þau virka ekki, fær ekki eina einustu krónu til að greiða niður alla hina meðferðina sem fær viðkomandi sjúkling til að geta horft björtum augum á þá daga sem viðkomandi berst við sjúkdóminn? Hæstv. heilbrigðisráðherra verður að svara þessari spurningu og ég treysti því að hann geri það á persónulegan og pólitískan hátt í síðara svari sínu.

Virðulegi forseti. Ég vil benda hv. fyrirspyrjanda á og þeim sem hafa talað hér að spyrja efnislega um það sem þeir vilja fá svör við. Ekki var spurt um afstöðu til óhefðbundinna lækninga og niðurgreiðslu á þeim. En ég get svarað því að aldrei fyrr hefur það verið svo að óhefðbundnum lækningum hafi verið skipaður sess í lögum. Við erum nýbúin að því á Alþingi og það hljóta að vera vísbendingar í því að við lítum á óhefðbundnar lækningar sem hluta af heilbrigðiskerfinu. Hins vegar er ekki þar með sagt að við getum sjálfkrafa tekið það allt inn í greiðsluþátttöku almannatrygginga. Það sem ræður því er einfaldlega hvort við m.a. forgangsröðun og hvort við höfum fjármuni til að taka upp niðurgreiðslur. Til dæmis er barist mjög fyrir greiðsluþátttöku almannatrygginga í viðtölum klínískra sálfræðinga. Ég hygg að það mál sé efst á baugi núna. Auðvitað erum við alltaf með þetta til skoðunar en hins vegar hefur aldrei fyrr verið tekið á málefnum óhefðbundinna lækninga með sama hætti og gert hefur verið undanfarið. Við höfum skapað þeim sess í samfélaginu. Það er fyrsta skrefið. Síðan verður greiðsluþátttaka almannatrygginga að byggjast á því hver forgangsröðunin er í þessum efnum. Það er eilíft viðfangsefni og markast af efninu sjálfu og eins af þeim fjármunum sem eru til ráðstöfunar.

Frú forseti. Hinn 9. febrúar á síðasta ári bar ég upp fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra varðandi listmeðferðarfræðinga og stöðu þeirra í heilbrigðiskerfinu og í framhaldi af því hvað liði vinnu við endurskoðun laga um heilbrigðisstéttir með tilliti til stöðu listmeðferðarfræðinga innan heilbrigðiskerfisins. Hæstv. ráðherra svaraði mér á greinargóðan hátt. Hann sagði að listmeðferðarfræðingar væru ekki skilgreindir sem heilbrigðisstétt og hvað varðaði endurskoðun laga um heilbrigðisstéttir þá væri unnið að endurskoðun þeirra. Það mál átti fyrir ári síðan að vera komið allvel á veg og niðurstöðu að vænta fljótlega. Nú er mér kunnugt um það, hæstv. forseti, að þessi endurskoðun hefur staðið yfir árum saman. Ég hygg að liðin séu 5–7 ár eða jafnvel meira síðan tilkynnt var um að þessi lög væru til endurskoðunar í ráðuneytinu. Það er auðvitað nauðsynlegt að hæstv. ráðherra svari fyrir um það hvernig standi á drætti þessarar vinnu. Það er líka alkunna að listmeðferðarfræðingar hafa leitað til umboðsmanns Alþingis til að reyna að fá úrlausn sinna mála í þessum efnum og hafa í gegnum tíðina ítrekað sent heilbrigðisráðherra og heilbrigðisráðuneytinu bréf um þessi mál. Mér er kunnugt um að eftir að þessar fyrirspurnir voru lagðar fyrir hæstv. ráðherra hafi listmeðferðarfræðingar skrifað ráðherra bréf og spurt um ýmsa hluti, eins og t.d. hvaða skilyrði starfsstétt þyrfti að uppfylla til að ráðuneytið skilgreindi hana sem heilbrigðisstétt, hvaða menntunarkröfur ráðuneytið gerði til heilbrigðisstétta sem hlotið hefðu lögverndun eða viðurkenningu á starfsheitinu, hvaða ramma eða skilyrði ráðuneytið setji um heilbrigðisstarfsmenn svo öryggi skjólstæðinga þeirra sé tryggt, hvað átt sé við þegar talað er um sjálfstæði starfa í tengslum við löggildingu, hvert grundvallarmarkmið og tilgangur lögverndunar starfsstétta sé að mati ráðherrans eða ráðuneytisins og hvort starfi nefndarinnar um endurskoðun laga um heilbrigðisstéttir hafi verið sett einhver tímamörk. Allar þessar spurningar eru settar fram í framhaldi af svari hæstv. ráðherra til mín fyrir ári síðan þar sem hann lýsti því yfir að stefna ráðuneytisins í framtíðinni sé sú að aðeins verði löggiltar þær stéttir sem að mestu leyti starfi á sviði heilbrigðisþjónustu en engu að síður sé hann með það til skoðunar á hvern hátt sé mögulegt að viðurkenna nám og heiti starfsstéttar sem starfar innan heilbrigðisþjónustunnar án þess að um löggildingu verði að ræða. Í ljósi alls þessa hef ég beint fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um hvenær megi vænta þess að endurskoðun laganna um heilbrigðisstéttirnar ljúki og hvers sé að vænta varðandi löggildingu listmeðferðarfræðinga, viðurkenningu náms þeirra eða leyfi til að nota heiti starfsstéttarinnar.

Virðulegi forseti. Hv. 8. þm. Reykjavíkur norður, Kolbrún Halldórsdóttir, beindi til mín fyrirspurn um það annars vegar hvenær vænta megi þess að endurskoðun laga um heilbrigðisstéttir ljúki og hins vegar hvers sé að vænta varðandi löggildingu listmeðferðarfræðinga, viðurkenningu náms þeirra eða leyfi til að nota heiti starfsstéttarinnar. Undanfarin ár hefur verið unnið að endurskoðun ýmissa laga um heilbrigðisstéttir, bæði að nýrri heildarlöggjöf um þær svo og að endurskoðun og lagfæringum á þeim lögum og reglugerðum um einstakar stéttir sem brýnt hefur þótt að lagfæra. Má sem dæmi nefna breytingar á lögum um sjóntækjafræðinga og lífeindafræðinga sem áður hétu meinatæknar. Einnig er væntanlegt frumvarp til laga um sálfræðinga en lögin um þá eru komin til ára sinna og mikilvægt þykir að endurskoða þau. Vinna við frumvarp til heildarlaga um heilbrigðisstéttir hefur ekki þótt eins brýn og því orðið að víkja fyrir annarri lagasmíð sem stendur yfir núna um einstakar stéttir auk þess sem sú vinna hefur tafist vegna umfangsmikillar vinnu við frumvarp til laga um heilbrigðisþjónustu og frumvarp til laga um landlækni. Hvað varðar löggildingu listmeðferðafræðinga vil ég taka fram að verulega hefur dregið úr löggildingu nýrra stétta með laga- og reglugerðarsetningu. Ástæðan er sú að löggilding nýrrar stéttar er í raun einkaréttur þess hóps á starfssviði og starfsheiti. Það getur því takmarkað rétt annarra til að starfa innan þess sviðs sem hefur verið löggilt. Vegna þess hafa orðið árekstrar og geta orðið milli stétta sem hafa líkt starfssvið eða starfsvið skarast. Innan heilbrigðisþjónustunnar er list og listsköpun notuð sem hluti af meðferð bæði af listmeðferðarfræðingum og öðrum sem ekki hafa hlotið menntun sem listmeðferðarfræðingar. Nám listmeðferðarfræðinga er því viðurkennt þó það sé ekki sérstök formleg viðurkenning og listmeðferðarfræðingar geta notað heiti starfsstéttarinnar þó þeir hafi ekki einkarétt á því. Ég vil að lokum taka það fram að ekki verður efast um að störf listmeðferðarfræðinga á heilbrigðisstofnunum eru mikilvæg enda starfa þeir innan heilbrigðisþjónustunnar á sjúkrahúsum, hjúkrunarheimilum fyrir langveik börn, hjúkrunarheimilum fyrir aldraða og geðdeildum og öðrum meðferðarstofnunum ásamt öðrum, t.d. iðjuþjálfum og myndlistarmönnum sem nota listsköpun sem meðferð þó ekki flokkist það sem listmeðferð með sama hætti og listmeðferðarfræðingar sinna. Það er stefna ráðuneytisins að í framtíðinni verði ákvörðun um löggildingu nýrra heilbrigðisstétta einkum byggð á því að löggilding sé nauðsynleg með tilliti til öryggis sjúklinga fremur en hagsmuna starfsstétta.

Hæstv. forseti. Ég held að hér séu nokkur tíðindi á ferðinni þar sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur gefið yfirlýsingu á Alþingi Íslendinga um að lögin um heilbrigðisstéttir séu ekki í endurskoðun, að þeirri endurskoðun hafi verið vikið til hliðar vegna anna í ráðuneytinu við að endurskoða önnur lög. Ég tel að þetta sé nokkuð alvarleg yfirlýsing og tel að hún sé ekki til þess fallin að leysa vandamál sem eru til staðar og ekki bara innan heilbrigðiskerfisins því að þetta vandamál er víða til staðar. Við höfum heyrt af nýlegu samkomulagi Kennarasambands Íslands við menntamálaráðherra. Hluti af því samkomulagi er að leikskólakennarar fá nú loksins löggildingu á starfsheiti sínu en það hefur verið krafa þeirra í mörg ár. Táknmálstúlkar hafa unnið árum saman að því að fá löggildingu síns starfsheitis, sömuleiðis starfs- og námsráðgjafar. Hér er því um víðtækt vandamál að ræða sem ég held að stjórnvöld skelli skollaeyrum við eða loki augum sínum og eyrum fyrir. Ég tel það mjög alvarlegt. Hæstv. ráðherra gefur hér yfirlýsingu um að nám listmeðferðarfræðinga sé að sínu leyti viðurkennt þó svo hann viðurkenni að aðrir séu einnig að vinna innan heilbrigðiskerfisins við listmeðferð þó svo að þeir hafi enga menntun á því sviði. Þetta er líka alvarlegt, frú forseti, og ég er ekki viss um að listmeðferðarfræðingum sem lagt hafa í dýrt og langt háskólanám með stuðningi hins opinbera, í gegnum stuðning Lánasjóðs íslenskra námsmanna, líki alls kostar þessi yfirlýsing hæstv. ráðherra sem hér með er í sjálfu sér að gera nám þeirra afar lítils virði. Það er akkúrat við þetta sem þessar stéttir eru að berjast. Þetta fólk hefur menntað sig í ákveðnu fagi og er þar af leiðandi fagstétt. En stjórnvöld neita að viðurkenna að viðkomandi starf lúti faglögmálum. Ég held því að hér sé um mjög alvarlegar yfirlýsingar hæstv. ráðherra að ræða og tel að hér þurfi að skoða hlutina betur 

Virðulegi forseti. Hér er tvenns konar misskilningur á ferðinni, í fyrsta lagi að endurskoðun laga um heilbrigðisstéttir hafi verið hætt. Það er eingöngu verið að fara yfir annan viðamikinn lagabálk í augnablikinu og ég á ekki von á að frumvarpið um heilbrigðisstéttir komi fram á þessu þingi. Ekki er þar með sagt að hætt hafi verið við það, síður en svo. Í öðru lagi vil ég segja að ef hv. þingmaður hefur lesið það út úr mínu máli að ég telji starf listmeðferðarfræðinga eða menntun einskis virði þá er það misskilningur líka. Ég tel, og sagði það reyndar í mínu svari, að þeir vinna mikilvægt starf inni á heilbrigðisstofnunum. En ég segi jafnframt að dregið hefur úr viðurkenningum á starfsheiti einstakra starfsstétta. En málið er auðvitað til skoðunar í ráðuneytinu áfram og það hefur engu verið hætt í þessu efni. En ég á ekki von á að það komi fram frumvarp til laga um heilbrigðisstéttir á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir fyrirspurn til heilbrigðisráðherra um öldrunargeðdeild á Landspítala – háskólasjúkrahúsi og spyr ásamt hv. þm. Guðrúnu Ögmundsdóttur hvort ráðherra telji þörf á að koma upp öldrunargeðdeild á Landspítala – háskólasjúkrahúsi og ef svo er, hvort uppi séu áform um að koma á slíkri deild, og þá hvenær. Nú er hér á landi engin sérstök deild til fyrir aldraða geðsjúka, en sá hópur þarf sérhæfða þjónustu. Þeir hafa verið vistaðir á geðsviði Landspítala – háskólasjúkrahúss og á öldrunarsviði sama spítala en sumir voru áður á Arnarholti. Þessir sjúklingar hafa verið að velkjast á milli þessara deilda. Þetta eru oft sjúklingar sem eiga ekki samleið með öðrum öldruðum og það gerir það einnig að verkum að hjúkrunarheimilin veigra sér við að taka við þessum sjúklingum þegar læknismeðferð er lokið. Þeir hafa verið að taka þá inn til bráðabirgða til að sjá hvernig gengur. En oftast hefur það ekki gengið. Einhverjir þessara sjúklinga eru langveikir og dvelja heima með göngudeildarþjónustu frá geðsviði sem er gott á meðan það er hægt. En þegar þeir verða veikari eru þeir lagðir inn, annaðhvort á geðdeildina og taka þá upp endurhæfingarpláss, eða þeir lenda inni á öldrunardeildum vegna þess að oft hrjá þá ýmsir aðrir sjúkdómar, oft margir líkamlegir kvillar. Ég er sammála því fagfólki sem telur að þörf sé á sérstakri öldrunargeðdeild, þ.e. meðferðardeild fyrir þessa sjúklinga og þá deild fyrir 18–20 manns sem bæði öldrunarsviðið og geðsviðið koma að. Svo þarf auðvitað að huga að hjúkrunarúrræðum fyrir þessa öldruðu geðsjúka því að þau eru engin. Þetta fólk þarf að vera sér því það truflar aðra vistmenn og sjúklinga. Það er því orðið mjög brýnt að leysa vanda þessa fólks. Það þarf ekki nema einn svona sjúkling til að koma öllu í uppnám. Hæstv. ráðherra var spurður út í þessi mál fyrir þremur árum og sagði þá að núverandi fyrirkomulag væri skipulag sem fagfólk væri ekki ósátt við. Nú er annað uppi á teningnum. Fagfólk telur að það þurfi að sinna þessum málum betur. Það er ekki hægt að bjóða öldruðum sjúklingum og öldruðum geðsjúkum að dvelja saman á deild. Þeim finnst sér oft ógnað, bæði sjúklingum og aðstandendum þeirra. Í nágrannalöndum okkar eru alls staðar reknar sérstakar öldrunargeðdeildir og sums staðar margar á sama spítalanum og þær eru taldar mjög nauðsynlegar. Hér er engin slík deild. Það er ekki eðlilegt, að mínu mati, í 300 þúsund manna samfélagi eins og okkar. Því spyrjum við hv. þingmenn: Telur ráðherra þörf á að koma upp öldrunargeðdeild á Landspítala – háskólasjúkrahúsi og ef svo er, eru uppi áform um að koma á slíkri deild, og þá hvenær?

Virðulegi forseti. Hv. 4. þm. Reykjavíkurkjördæmis suður og 3. þm. Reykjavíkurkjördæmis norður hafa beint til mín fyrirspurn um hvort ég telji þörf á að koma upp öldrunargeðdeild á Landspítala – háskólasjúkrahúsi og ef svo er, hvort áform séu um að það verði gert. Virðulegi forseti. Málefni aldraðra er ört vaxandi málaflokkur. Þjónustan er viðkvæm og verkefnin varða nær öll svið heilbrigðisþjónustunnar. Einn mikilvægra þátta hennar er geðheilbrigðisþjónusta sem segja má að sé að mörgu leyti frábrugðin og að sumu leyti flóknari þegar um er að ræða aldraða en yngra fólk. Þetta er ekki síst vegna þess að oft fara saman hjá öldruðum fjölþætt heilsufarsvandamál og því mikil lyfjanotkun samhliða heilabilunareinkennum og minnissjúkdómum þar sem erfitt getur verið að greina á milli orsakar og afleiðingar. Í ljósi þess er það mat mitt að aldraðir þurfi á sérhæfðri geðheilbrigðisþjónustu að halda. Aftur á móti er ekki einhlítt hvernig standa skuli að slíkri þjónustu og hvernig henni skuli fyrir komið. Í desember síðastliðinn skipaði ég 15 manna faghóp undir formennsku skrifstofustjóra öldrunarmála í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu sem ég fól að koma með ábendingar um hvernig bæta má geðheilbrigðisþjónustu við aldraða hér á landi. Hópurinn er skipaður þannig að innan hans er tryggð góð yfirsýn yfir málaflokkinn, fagþekking og reynsla. Ég ætla hópnum tiltölulega skamman tíma til að fara yfir þessi mál og vænti þess að hann skili mér greinargerð með ábendingum sínum í lok mars þar sem fram kemur hvar helst þarf að bæta þjónustuna og hvaða leiðir séu vænlegastar. Faghópurinn hefur þegar haldið tvo vinnufundi og mér er kunnugt um að sérhæfð geðheilbrigðisþjónusta fyrir aldraða á stofnunum og fyrirkomulag slíkrar þjónustu er meðal þess sem hefur verið rætt sérstaklega innan hópsins. Í framhaldi af þessari vinnu, sem ég vona að verði lokið á þeim tíma sem ég hef sett til þessara verka, mun ég taka ákvörðun um helstu áherslur og forgangsröðun verkefna sem lúta að geðheilbrigðisþjónustu við aldraða. Ég vona að þetta svari fyrirspurn hv. þingmanns.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka þessa umræðu hér og þakka svör hæstv. heilbrigðisráðherra. Það er mjög mikil gæfa að hafa unnið á deild eða stofnun fyrir gamalt fólk með geðrænan vanda. Það þekki ég af eigin raun. Danir hafa verið mjög framarlega þar. Þegar þeir lokuðu sínum kleppsspítala eða St. Hans þá var stofnunin flutt í litlar einingar á mjög góðum stað og með sérstaklega góðum aðbúnaði. Það má búast við fjölgun í þessum hópi miðað við umræðuna nú. Núna er þessi hópur ósýnilegur og á sér fáa talsmenn. Það er afar brýnt að vera með einhverja framtíðarmúsík í því og kannski er brýnt að gera úttekt til að byggja til framtíðar. Mér finnst það albrýnast núna því eins og er þá er þessi hópur að hluta til enn þá inni á gamla Kleppi og hefur kannski bara elst þar með stofnuninni, því miður, í stað þess að njóta sérúrræða sem henta þessum hópi.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina en ég held að málefni eldri borgara fái sjaldan þann hljómgrunn sem þau eiga skilið. Sum svið sem skipta aldraða mjög miklu máli liggja einfaldlega í þagnargildi og einn þeirra málaflokka er geðheilbrigðisþjónusta og þar á meðal þunglyndi meðal eldri borgara. Ég hef tvisvar sinnum lagt fram á Alþingi þingsályktunartillögu um rannsókn á þunglyndi eldri borgara þar sem m.a. átti að skoða umfang vandans, orsakir og forvarnir en í bæði skiptin hefur þingmálið verið svæft í meðförum stjórnarmeirihlutans. Varðandi geðheilbrigðisþjónustuna má benda á að erlendis má finna sérstakar geðdeildir fyrir aldraða og heilsugæsluþjónustu fyrir aldraða með geðræn vandamál. Miðað við stöðuna í Noregi ættu tvær slíkar stofnanir að vera hér á landi. Hér á landi er hins vegar engin sérstök öldrunargeðdeild og ég gæti vel ímyndað mér að á Landakoti væri hægt að hugsa sér sérstaka öldrunargeðdeild án mikils kostnaðar þar sem þar er margt fagfólk þegar að störfum. Ég vil að lokum fagna því að ráðherra viðurkenni að aldraðir þurfi sérstök úrræði hvað þetta varðar en 

Virðulegi forseti. Úrræði geðsjúkra á Íslandi hafa verið í nokkrum brennidepli á liðnum missirum eins og málefni eldri borgara því að margt í málefnum þessara hópa er í ólestri. Það er óviðunandi og kannski sameinast þetta sérstaklega á krossgötum á milli þessara tveggja hópa ef um er að ræða gamalt fólk sem er geðsjúkt og á við slík vandamál að stríða. Ástandið meðal margra í þeim hópi kallar bókstaflega á það að sérstök geðdeild fyrir gamalt fólk verði stofnuð eins og komið er inn á í þessari prýðilegu fyrirspurn hv. þingmanna. Ég vil nota tækifærið til að skora á hæstv. heilbrigðisráðherra að hann beiti sér fyrir úrræðum. Hann hefur viðrað þau sjónarmið á liðnum missirum að það verði að taka sérstaklega á í málefnum geðsjúkra og það verði að taka sérstaklega á í málefnum aldraðra. Þarna er um að ræða mál sem kallar á brýnar úrbætur. Vandamál af þessu tagi sliga þær fjölskyldur sem eiga við þau að stríða 

Frú forseti. Ég vil þakka mikilvæga umræðu vegna þessarar fyrirspurnar. Ég heyri að það er annar tónn í hæstv. ráðherra en var fyrir þremur árum. Skilningur á þessum málaflokki hefur aukist, bæði á þeim sjúkdómi sem hér um ræðir, geðsjúkdómum, og síðan þörfum aldraðra með geðsjúkdóma. Öldruðum fjölgar, þessi þjónusta er viðkvæm og mikilvægt að henni verði komið á. Ég er sannfærð um að það þarf að koma á sérstakri öldrunargeðdeild og ég get ekki heyrt annað en hæstv. ráðherra sé nánast á þeirri skoðun líka. Ég vil nefna það hér að það er ekki alltaf svo að aldraðir sem eru með geðsjúkdóma séu líka heilabilaðir eins og mér fannst hægt að skilja á ræðu hæstv. ráðherra. En engu að síður, faghópur er að störfum, honum er gefinn stuttur tími til að skila niðurstöðum og ég fagna því. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Ef niðurstaða faghópsins verður sú að öldrunargeðdeild verði komið á mun ráðherra gera það. Hversu langan tíma telur hann að þurfi til að koma slíkri þjónustu á? Það er orðin mjög brýn þörf fyrir slíka þjónustu og eins og bent var á hér áðan þá ættu að vera tvær slíkar deildir starfandi hér á landi miðað við mannfjölda í samanburði við þörfina í Noregi. Ég spyr hæstv. ráðherra: Ef það verður niðurstaða nefndarinnar í lok mars að koma á slíkri öldrunarþjónustu, hvenær verður slík deild komin í gagnið hér á landi?

Virðulegi forseti. Sýn mín á þau mál er varða geðheilbrigðisþjónustu við aldraða er almennt á þann veg að þjóna fólki sem mest úti í samfélaginu. Hins vegar geta ekki allir notið þeirrar þjónustu, ég geri mér grein fyrir því. Það þarf að leysa á annan veg. En ég sé ekki fyrir mér stórar geðdeildir fyrir aldraða. Ég tel að það sé liðin tíð. Við þurfum að hafa slík úrræði í smærri sambýlum. Það er mikið að gerast í búsetumálum geðfatlaðra núna, menn eru að fara yfir það hvernig eigi að verja 1,5 milljörðum kr. í að bæta búsetuúrræði þeirra. Það mun væntanlega leiða til þess að útskrifaður verður af geðdeild Landspítalans töluvert stór hópur fólks. Það mundi þá þýða einhverjar breytingar þar og þetta vil ég sjá þegar niðurstöður starfshópsins koma. Ég tel að það séu möguleikar núna á því að aðhafast í þessu máli. Við erum í miðjum klíðum í miklum skipulagsbreytingum varðandi búsetuúrræði en almennt talað vil ég byggja þjónustuna þannig upp að geðfötluðum sé þjónað úti í samfélaginu sem mest en það kunna alltaf að vera einhverjir og þar á meðal aldraðir sem þurfa úrræði á stofnunum. En stórar geðdeildir, hvort sem það er fyrir geðfatlaða almennt eða aldraða, ég vona að þær heyri sögunni til.

Frú forseti. Ég mæli fyrir fyrirspurn til hæstv. sjávarútvegsráðherra um orkusparandi og umhverfisvænar kröfur til fiskiskipaflotans. Fimm eða sex togarar menga eins mikið og heilt álver. Þessu hefur verið haldið fram. Mesta koltvísýringsmengun okkar er vegna fiskiskipaflotans. Olíuverð fer stöðugt hækkandi og kröfur um umhverfisvernd aukast sífellt. Þrýstingur er á að nota minni olíu. Við Íslendingar þurfum að leita nýrra leiða til að gera flotann samkeppnishæfari og vega upp á móti miklum rekstrarkostnaði. Hér á landi starfar nýsköpunarfyrirtækið Marorka sem hefur hannað búnað sem getur náð niður árlegri olíunotkun fiskiskipa um 10–15%. Það hefur sem sagt hannað vistvænan orkusparandi búnað sem hægt er að koma fyrir í skipum. Kostnaður við að koma á þessum búnaði greiðist niður á einu til tveimur árum. Búið er að koma þessum búnaði fyrir í hafrannsóknaskipinu Árna Friðrikssyni og samkvæmt svari dómsmálaráðherra til mín síðastliðinn miðvikudag um hvort til stæði að setja slíkan búnað í nýtt landhelgisgæsluskip þá svaraði hann því játandi þannig að þessum búnaði verður komið fyrir í því skipi. Það er mjög mikilvægt að við sýnum frumkvæði og styðjum við fyrirtæki eins og þetta sem hefur hannað þennan búnað. Ég hef bent á það einnig að erlendar þjóðir hafa sýnt þessu fyrirtæki mikinn áhuga og hyggjast koma þessum búnaði fyrir í ferjum, landhelgisgæsluskipum og fiskiskipum sínum, t.d. Kanada og Frakkland og fleiri þjóðir eru að huga að þessum málum. Þess vegna spyr ég hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort hann hyggist beita sér fyrir því að umhverfisvænum og orkusparandi búnaði verði komið fyrir í íslenskum fiskiskipum, sambærilegum þeim sem er í hafrannsóknaskipinu Árna Friðrikssyni.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn sem hv. 4. þm. Reykjavíkurkjördæmis suður varpaði til mín um það hvort ég hyggist beita mér fyrir því að umhverfisvænum og orkusparandi búnaði verði komið fyrir í íslenskum fiskiskipum, sambærilegum þeim sem er í hafrannsóknaskipinu Árna Friðrikssyni Orkustjórnarbúnaðurinn frá fyrirtækinu Marorku ehf. sem verið er að koma fyrir í hafrannsóknaskipinu Árna Friðrikssyni leitar leiða til að spara orku við þær aðgerðir sem verið er að framkvæma. Búnaðurinn gefur nákvæmar upplýsingar um olíunotkun á tonn fyrir hvert tonn af veiddum fiski miðað við mismunandi tegund af fiski, veiðisvæði eða hvaða veiðarfæri eru notuð. Þá verður hægt að sjá á þessum búnaði kostnað við veiðar á mismunandi svæðum með mismunandi veiðarfærum. Með þessum tölfræðilegu upplýsingum getur búnaðurinn bent á mögulegar leiðir við að spara olíunotkun við veiðar. Marorka ehf. sem þróaði búnaðinn hefur fengið styrki til þróunar á honum frá AVS, sem er sjóður sem lýtur stjórn sjávarútvegsráðherra, og Tækniþróunarsjóði. Einnig hefur sjávarútvegsráðherra hvatt til þess að þessi búnaður verði þróaður áfram og notaður í fiskiskipum. Aftur á móti er það ekki á valdi ráðherra eða ráðuneytis að taka ákvarðanir fyrir hönd sjávarútvegsfyrirtækja um hvort þau setji slíkan búnað í fiskiskip. Það eru eigendur fiskiskipanna, sjávarútvegsfyrirtækjanna sem taka endanlega ákvörðun að sjálfsögðu í þessum efnum og hafa þá væntanlega hagkvæmnissjónarmið að leiðarljósi. Það er augljóst að ef þetta er hagkvæmt frá sjónarhóli útgerðarinnar, eins og mjög margt bendir til, þá munu útgerðarmenn að sjálfsögðu grípa til þess að fjárfesta í þessum búnaði. Útgerðarmenn eru ákaflega meðvitaðir um þetta. Olíuverð hefur hækkað og er einn af þeim þungu kostnaðarliðum sem menn eru sífellt að leita leiða til að ná niður. Þess vegna er það augljóst að ef hér er um hagkvæman búnað að ræða munu þeir vitaskuld nota hann. Útgerðarmenn eru ekki þekktir fyrir að vera seinir til að fjárfesta í búnaði ef hann getur komið að gagni. Sá sem hér stendur hefur líka notað mörg tækifæri til að hvetja í þessum efnum, vekja athygli á þessum búnaði og eins og fram kom hefur ráðuneytið stutt við bakið á þróun þessa búnaðar og veit ég að það hefur verið gert í mjög góðu samstarfi við eigendur fyrirtækisins Marorku sem að mínu mati hafa unnið þarna ákaflega gott verk. Útgerðarmenn eru alltaf að leita leiða til sparnaðar, m.a. orkusparnaðar. Ég þekki af gamalli reynslu að í þeim efnum hafa menn horft til margra hluta. Það hafa verið búin til tæki, þó þau hafi ekki verið jafnþróuð og þetta tæki, sem hafa átt að stuðla að því að draga úr orkukostnaði. Menn fóru fyrir 15–20 árum í miklar aðgerðir á mjög mörgum togurum okkar, breyttu gírbúnaði, breyttu skrúfubúnaði og breyttu vélbúnaði skipanna til að reyna að draga úr orkukostnaði og þar með mengun og útblæstri. Allt er þetta gert til að reyna að draga úr sóknartengdum kostnaði og sú þróun sem við sjáum með minnkandi sóknartengdum kostnaði, svo sem eins og með sameiningu aflaheimilda eða veiðiréttinda, hefur auðvitað stuðlað að hinu sama. Ég vil líka láta það koma hér fram að útgerðarmenn, skipstjórar og sjómenn eru að mínu mati mjög vakandi almennt talað gagnvart umhverfi sínu. Við þurfum ekki annað en líta yfir farinn veg til að sjá hvernig umgengni um borð í skipunum hefur gjörbreyst. Það var ekki þannig hér áður fyrr að menn kæmu með úrgang í land af þessum skipum. Það var miklu algengara að menn hentu ónýtum veiðarfærum fyrir borð. Við sjáum það einfaldlega á fjörum landsins hvernig þetta hefur verið að breytast. Við vitum að það er regla núna fremur en undantekning að menn komi með þennan úrgang að landi. Allt þetta segir okkur að útgerðarmenn og starfandi sjómenn, þar með taldir skipstjórnarmenn, eru mjög vakandi fyrir þessu. Almennt talað tel ég eðlilegt að nota þróunarsjóði eins og sjóðinn um aukið virði sjávarfangs, AVS, til að reyna að hjálpa til við þróun á búnaði sem þessum sem þar að auki getur, eins og hv. þingmaður vakti athygli á, hugsanlega orðið að verðmætri útflutningsvöru. Þetta er dæmigerður hátækniiðnaður. Þetta er enn eitt dæmi um það sem ég hef talað um á undanförnum mánuðum, þ.e. að sjávarútvegur okkar er hinn dæmigerði þekkingariðnaður. Hann er mjög mikilvægur þekkingariðnaður. Það er einmitt á grundvelli hans og vegna nábýlisins við sjávarútveginn að til verða fyrirtæki á borð við Marorku. Auðvitað getum við nefnt mörg önnur fyrirtæki, Póls, 3X, Skagann og Marel svo ég taki dæmi af handahófi sem segir okkur hversu mikilvægt er að okkar sjávarútvegur geti starfað í góðu samstarfi við þau fyrirtæki sem eru að vinna í þessum efnum. Aðalatriðið er að verkefnið er mjög mikilvægt og að ráðuneytið hefur stutt við bakið á því og hvatt menn til að gefa því gaum og athuga hvort ekki gæti verið til góðs að verði tekið upp í vaxandi mæli.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir þessa athyglisverðu og mikilvægu fyrirspurn. Það er ljóst að hæstv. sjávarútvegsráðherra getur ekki komið þessum umrædda tæknibúnaði í skip með boðvaldi. En hann getur beitt áróðri og komið upplýsingum til útgerðarmanna á Íslandi. Með því að koma þessum búnaði í íslensk fiskiskip vinnst að minnsta kosti tvennt. Það leggst lóð á vogarskálar vistvænna veiða við Ísland og það er líka stuðningur við að halda þessu hátæknifyrirtæki á Íslandi. Ekki veitir af að íslensk stjórnvöld leggi lóð á þá vogarskál því ekki hafa þau búið svo gott rekstrarumhverfi fyrir íslensk fyrirtæki í dag.

Frú forseti. Hér er til umræðu mikilvægt mál og ber að þakka hv. fyrirspyrjanda Ástu R. Jóhannesdóttur fyrir það. Ég fagna líka svörum hæstv. sjávarútvegsráðherra. Að mínu mati er það misskilningur að ráðherra geti ekki beitt sér enn frekar á þessu sviði. Ég nefni t.d. skattaívilnanir eða beina styrki. Þetta er mjög mikilvægt mál. Eins og komið hefur fram í umræðunni þá getum við Íslendingar tekið forustu á þessu sviði og auðvitað er hér um hátækniiðnað að ræða, einmitt hátækniiðnað sem ríkisstjórnin hefur hrakið úr landi í stórum stíl með stóriðjustefnu sinni. Þetta er einmitt dæmi um það sem við eigum að leggja áherslu á og það er ánægjulegt að fá stuðning frá t.d. formanni stjórnar Bakkavarar í 

Hæstv. forseti. Ég efast ekkert um vilja hæstv. sjávarútvegsráðherra og ekki heldur um vilja útgerðarmanna á Íslandi til að spara orku og nýta sér nýja tækni í því sambandi. Það er hins vegar mjög athyglisvert að stefna stjórnvalda hefur ekki miðað að því að draga úr orkunotkun við veiðar á Íslandsmiðum. Þar vantar býsna mikið á og væri hægt að gera mjög margt í því, bæði í þeim tilgangi að ganga betur um fiskimiðin og til að spara orku við veiðar á fiski. Þetta er hægt að gera með því að koma til móts við útgerðir sem nota vistvæn veiðarfæri og útgerðir sem nota litla orku til að veiða fisk. En það hefur aldrei mátt minnast á það í sölum Alþingis að fara slíkar leiðir. Ég spyr þess vegna hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort hann sé kannski farinn að velta því fyrir sér upp á nýtt að ástæða sé til að endurskoða þessa afstöðu.

Virðulegi forseti. Ég kem hér bara til að lýsa ánægju minni með að íslensk tæknifyrirtæki skuli geta fengið tækifæri til þess að prófa búnað sinn um borð í íslenskum rannsóknaskipum. En ég bendi jafnframt á að hér er verið að tala um búnað sem er notaður til að mæla orkueyðslu og þetta er kannski ekki rétta skipið fyrir slíkan búnað. Af hverju segi ég það? Jú, þetta skip er svo sjaldan á sjó og menn mæla nú enga orkueyðslu meðan skipið er bundið við bryggju, því miður. Ég vil koma þessu að og benda hæstv. sjávarútvegsráðherra á það og öðrum þingmönnum einnig sem hlýða á mál mitt og öðrum ráðamönnum að sjá til þess að þetta skip verði gert meira út og það verði úti á sjó fleiri daga á ári. Svona tæki, rannsóknaskip eins og Árni Friðriksson, á í raun að vera á sjó 330 daga á ári, eins og til að mynda norsku skipin. Svona skip á bara að koma í land til að skipta um mannskap og taka vistir og olíu. Það á að nota svona skip t.d. til að mæla orkunotkun eins og gert er með þessum tækjum hér.

Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu og hæstv. sjávarútvegsráðherra fyrir svör hans. Ég heyri að hann hefur vissulega mikinn áhuga á þessum málum og þekkir vel til hins vistvæna búnaðar sem hér er til umræðu frá Marorku. Þetta er mjög mikilvægur þekkingariðnaður, það er alveg rétt, og þessi tæki sem þeir hafa hannað eru mikilvæg útflutningsafurð. Það er alveg rétt sem hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir benti á að mikilvægt er að halda þessu fyrirtæki í landinu því sóst er eftir því að kaupa það til annarra landa af því að við erum það mikið í fararbroddi. Auðvitað getur hæstv. ráðherra beitt sér á fleiri vegu en það að skipa öllum að taka upp þennan búnað. Hann getur beitt sannfæringarkrafti sínum. Hann getur veitt ívilnanir, styrki o.s.frv. eins og hv. þm. Hlynur Hallsson benti á áðan. Það er hægt að fara ýmsar leiðir. Ég hvet hæstv. ráðherra til að nota þær leiðir sem hann hefur til að ýta undir þetta. Við erum að verða búin að fylla upp í kvóta okkar hvað varðar koldíoxíðmengun ef miðað er við kvótann sem við höfum í Kyoto-bókuninni. Við verðum að grípa til ráðstafana. Þarna er leið sem skilar árangri og styður um leið við mjög mikilvægt sprotafyrirtæki sem hefur hannað þennan búnað. Ég hvet því hæstv. ráðherra til að beita sér ekki bara með því að tala um þetta heldur á allan mögulegan hátt þannig að fyrirtækið verði hér áfram og við verðum með vistvænan fiskiskipaflota þegar upp er staðið.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa áhugaverðu umræðu um mál sem skiptir heilmiklu. Ég held að enginn ágreiningur sé um þetta efni. Hvernig ætti það líka að vera? Menn hafa brýnt mig til þess að standa sem best við bakið á þessu fyrirtæki. Það vil ég auðvitað gera eins og við önnur fyrirtæki á þessu sviði, þ.e. hátæknisviðinu, sem snerta hagsmuni sjávarútvegsins sérstaklega. Það hefur verið gert. Á vegum sjávarútvegsráðuneytisins starfar sérstakur sjóður, AVS-sjóður, sem fær yfir 200 millj. kr. á ári til að styðja við bakið á margs konar uppbyggingu á sviði sjávarútvegs, ekki bara á hátæknisviði heldur líka á markaðssviði og eldissviði. Enginn vafi leikur á því að þessi sjóður hefur haft heilmikið gott í för með sér. Við fórum yfir það fyrir ekki löngu síðan, eftir að sjóðurinn hafði starfað í þrjú ár, hvernig hann hefur breytt í raun mjög miklu í rannsókna- og þróunarumhverfi sjávarútvegsins. Þarna hefur sennilega runnið í gegn á þessum tíma meira en 1 milljarður kr. Auðvitað er mjög margt í svona nýsköpunarstarfsemi sem ekki tekst. Það þekkjum við. Hins vegar tekst mjög margt. Það sem hér er til umfjöllunar er einmitt gott dæmi um það. Hér var sagt að þetta væri kannski ekki rétta skipið til að vera með þennan búnað vegna þess að skipinu væri ekki haldið nægilega mikið úti. Það er út af fyrir sig rétt. Ég vildi gjarnan að við hefðum enn meiri peninga til umráða til að halda úti hafrannsóknaskipunum. Við höfum verið að auka við þessa peninga. Ég lít þannig á að þetta sé viss hvatning til þess að nýja frumvarpið um Verkefnasjóð sjávarútvegsins verði samþykkt sem m.a. miðar að því að efla hafrannsóknir í landinu. Í annan stað vil ég vekja athygli á því að sem betur fer hefur það gerst að þáttur þessara kyrrstæðu veiðarfæra sem hv. þm. Jóhann Ársælsson nefndi hefur aukist. Við höfum beitt sérstakri ívilnun í þeim efnum, ekki skattaívilnun heldur línuívilnun sem frægt er, til að örva menn til að nota þetta veiðarfæri og það er væntanlega þá í þessum anda. Ég skal síðan taka undir það með hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur að ég skal beita öllum mínum sannfæringarkrafti 

Virðulegi forseti. Ég legg fram í dag tvær fyrirspurnir til hæstv. samgönguráðherra sem tengjast Suðurlandsvegi. Sú fyrri sem er til umræðu núna hljóðar svo: 1. Hver er aukning umferðar um veginn á milli Selfoss og Reykjavíkur síðustu tíu árin, sundurgreint eftir árum? 2. Hver er aukning umferðar frá Reykjavík til Þorlákshafnar um Þrengsli, síðustu tíu árin, sundurgreint eftir árum? Í beinu framhaldi á eftir legg ég fram fyrirspurn til hæstv. ráðherra um fyrirætlanir um breikkun Suðurlandsvegar á þessari sömu leið, samanber umræður og yfirlýsingar um málið. Það blandast engum hugur um að aukning umferðar um Suðurlandsveg hefur verið gífurleg á síðustu tíu árum, talað er um nánast tvöföldun á umferð um veginn á þessum eina áratug. Helst þetta í hendur við ævintýralega fólksfjölgun á Suðurlandsundirlendinu, á Stór-Árborgarsvæðinu, í Ölfusinu og Árborg. Fólksfjölgun var t.d. í fyrra yfir 6% í Árborg og tæp 8% á Selfossi. Það er gífurleg fólksfjölgun og langt umfram spár sem gera ráð fyrir 2–3% fólksfjölgun. Hefur þessi þróun verið ævintýraleg eins og ég sagði og jákvæð og við því þarf að sjálfsögðu að bregðast. Vegurinn frá Rauðavatni að Selfossi er fyrir löngu sprunginn. Hann ber ekki þá umferð sem um hann fer í dag og þess vegna vil ég fá það hér í þingtíðindi hver umferðaraukningin er, en talað hefur verið um hátt í 10% aukningu að meðaltali á ári, hátt í 90% aukningu umferðar á síðustu tíu árum. Það er gífurleg umferðaraukning. Samtök sunnlenskra sveitarfélaga hafa forgangsraðað þannig um nokkurra ára bil að tvöföldun þessa vegar sé í algerum forgangi allra vegaframkvæmda sem tengjast Suðurlandsundirlendinu. Við þessu þarf að bregðast. Samkeppnishæfi svæðisins liggur undir, samkeppnishæfi Árborgar og Suðurlandsundirlendisins við önnur svæði á jöðrum Reykjavíkur eins og Suðurnesin og Vesturlandið. Að sjálfsögðu þarf að huga að því. Almennilegar og viðunandi samgöngur liggja algerlega til grundvallar því að byggðin haldi áfram að aukast, stækka og blómstra. Af því að um er að ræða fjallveg yfir Hellisheiði, sem er langfjölfarnasti fjallvegur á landinu, þarf hann að vera eins vel búinn og hægt er. Umferðaröryggi er ekki nægjanlegt eins og staðan er og því hlýtur það að vera forgangsatriði að krafan um tvöfaldan veg á næstu fjórum árum liggi til grundvallar, við ræðum það betur á eftir og sérstaklega í ljósi þeirra talna um umferðaraukningu sem hæstv. samgönguráðherra mun kynna okkur þá. Allt tengist þetta. Þetta er algert grundvallarmál. Þarna er líka um það að ræða að íbúatalan á Suðurlandi tvöfaldast flestar helgar, þegar sumarhúsaeigendur og heilsárshúsaeigendur mæta á svæðið, og fer hátt í 20 þúsund.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Björgvin Sigurðsson spyr: „1. Hver er aukning umferðar um veginn á milli Selfoss og Reykjavíkur síðustu tíu árin, sundurgreint eftir árum? 2. Hver er aukning umferðar frá Reykjavík til Þorlákshafnar um Þrengsli, síðustu tíu árin, sundurgreint eftir árum?“ Samkvæmt upplýsingum úr mælingu Vegagerðarinnar eru þessar tölur þannig, og þá er miðað við ársdagsumferð sem er meðalumferð á hverjum degi á tímabilinu: Árið 1996 3.590 bílar, árið 1997 3.640, árið 1998 4.040, árið 1999 4.270, árið 2000 4.560, árið 2001 4.890, árið 2002 5.050, árið 2003 5.270, árið 2004 5.640 og árið 2005 5.990. Umferðin um Þrengslaveginn sömu ár var 760 bílar árið 1996, árið 1997 820, árið 1998 870, árið 1999 930, árið 2000 980, árið 2001 1.040, árið 2002 1.080, árið 2003 1.100, árið 2004 1.100 og árið 2005 1.230. Samkvæmt þessu hefur aukning umferðar á hringvegi um Hellisheiði verið 67% frá árunum 1996–2005 og aukning umferðar um Þrengslaveg 62% á sama tímabili. Til samanburðar hefur aukning umferðar á hringvegi, Vesturlandsvegi sunnan Þingvallavegar, á sama tímabili verið 53% eða úr 6.700 bílum í 10.200 bíla sem er 71% meiri umferð en á veginum um Hellisheiði miðað við umferðina árið 2005. Á veginum um Reykjanesbraut sunnan Straumsvíkur hefur umferðaraukningin á umræddu tímabili verið 65% eða úr 5.600 bílum í Straumsvík á Reykjanesbraut í 9.300 bíla sem er 51% meiri umferð en á veginum um Hellisheiði miðað við umferð ársins 2005. Þetta eru mjög fróðlegar tölur og það er alveg augljóst að umferðin hefur vaxið mikið á veginum austur fyrir fjall. Það ber að undirstrika það, en umferðin er töluvert miklu meiri bæði á Vesturlandsveginum í gegnum Mosfellsbæinn og þar upp eftir og hins vegar á Reykjanesbrautinni. Það hefur stundum verið í gangi misskilningur um umferðina um Hellisheiði, ég las það m.a. í blöðunum í dag að það er litið svo til að þar sé jafnvel meiri umferð en á þessum tilgreindu vegum. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að geta borið þetta saman til að átta okkur á því hver þessi hlutföll eru. Umferðin eykst alls staðar á þjóðvegakerfinu Bílaeign landsmanna hefur vaxið mjög mikið. Sömuleiðis eru flutningarnir miklir vegna þess að dregið hefur úr strandsiglingum og síðast en ekki síst, sem er auðvitað aðalskýringin, hafa umsvifin í samfélaginu aukist svo mikið síðustu árin. Þau kalla á flutninga, breytt skipulag í veiðum og vinnslu sem leiðir til þess að vegna uppboðsmarkaðakerfisins í sjávarútvegi er verið að kaupa og selja fisk um allt land og hann er fluttur þvers og kruss um landið og menn meta það svo í sjávarútveginum að það sé í þágu viðskiptahagsmuna sinna að stunda slíka flutninga. Þetta eru tölurnar, virðulegi forseti, og þær tala sínu máli. Það er verulega mikil aukning á umferð og þess vegna er það sem ég tala sífellt um það í þinginu að við þurfum að leggja verulega mikla fjármuni í uppbyggingu vegakerfisins.

Frú forseti. Við erum að ræða mikilvægt málefni fyrir Suðurland. Þær tölur sem hæstv. samgönguráðherra hefur flutt eru tölur sem hver og einn getur séð á textavarpi sjónvarpsins á síðu 486 daglega og er mjög fróðlegt fyrir fólk að fylgjast með þeim tölulegu upplýsingum. Það sem er kannski mikilvægast í umræðunni er að umferð á þessum vegi, Hellisheiðarvegi, er með allt öðrum hætti en á öðrum vegum, þ.e. að topparnir innan dagsins eru miklu stærri yfir sumarmánuðina og helgarnar en nokkurs staðar annars staðar. Þá fer umferðin upp í 13 þúsund bíla á sólarhring. Það sem mér finnst vera mikilvægt er að við lítum fram á veginn. Það er gott að líta í baksýnisspeglana og fylgjast með því hvað gert hefur verið síðastliðin tíu ár í þessu og hver þróun hefur orðið en nú þurfum við að horfa fram á veginn og átta okkur á því um leið og við undirbúum samgönguáætlun til næstu tólf ára að sjá hvernig þróunin verður næstu árin.

Frú forseti. Fram kom í tölum hæstv. samgönguráðherra að gríðarleg aukning hefur orðið á umferð á milli Selfoss og Reykjavíkur úr rúmlega 3.500 bílum á dag að meðaltali upp í næstum því 6 þúsund á tíu ára tímabili. Sömu sögu má segja um Þrengslin. Þetta leiðir hugann að því að auðvitað er ekki alltaf lausnin að byggja breiðari vegi og fjölga akreinum. Það hlýtur að vera verkefni stjórnvalda að draga úr slíkri bílaumferð en það hefur alls ekki verið gert. Við vitum að strandsiglingar hafa verið lagðar niður og umferðin og þá sérstaklega þungaumferðin flyst upp á vegina í síauknum mæli. Það er alvarlegt mál sem samgönguyfirvöld ættu að taka á.

Virðulegi forseti. Þetta voru athyglisverðar tölur sem hæstv. samgönguráðherra las upp og sýnir einmitt í hnotskurn hvernig umferðarmunstrið hefur verið að breytast mjög ört. Ég held að þetta sé ekkert einsdæmi með Hellisheiðina og Þrengslin heldur sjáum við líka svipaða aukningu á Vesturlandsvegi og líka á Reykjanesbrautinni. Það sem gerir hins vegar Hellisheiðina og Þrengslin svolítið sérstök er að ég hygg að þetta sé í dag einn hættulegasti vegur landsins. Þarna verða mjög mörg slys og við sjáum að reynslan af Reykjanesbrautinni eftir að hún var tvöfölduð hefur verið mjög góð og jákvæð. Þar hefur dregið stórlega úr slysum. Mér finnst því að kominn sé tími til að við förum að íhuga það núna við gerð næstu samgönguáætlunar að farið verði í að halda áfram vegabótum á veginum um Hellisheiði og Þrengsli og við íhugum þar þá svipaðar lausnir og við höfum valið á Reykjanesbrautinni bæði til að auka umferðaröryggi en líka til að greiða fyrir umferð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni fyrri þessa fyrirspurn. Ljóst er að brýn þörf er á úrbótum á umræddri leið en svo er einnig víða á landinu. Hv. þingmaður minntist á það í framsögu sinni að vegamál og samgöngur væru eitt af því sem hefðu stór áhrif varðandi samkeppnishæfni svæða. Ég ætla þá að minna á hver örlög Vestfjarðakjálkanum eru sköpuð í þessu efni þar sem ekki er aðeins verið að klifra upp og niður fjallvegi og fyrir firði alveg endalaust heldur er verið að keyra á malarvegum enn þá og ekki er reiknað með því að íbúar við norðanverða Vestfirði geti keyrt á milli Ísafjarðar og Reykjavíkur á bundnu slitlagi fyrr en 2008 og ekki farið að tímasetja enn þá þann stað varðandi suðurhluta Vestfjarða. Mín skoðun er því sú að stórauka þurfi framlög til vegamála.

Hæstv. forseti. Sífellt er verið að sanna það í sölum Alþingis að meira þurfi að gera í vegamálum og víst sést það vel á áðurnefndum tölum að menn þurfa að gera betur en gert hefur verið. Mér finnst hins vegar hæstv. ráðherra ekki standa sig sérstaklega vel í þeim málum. Hann kemur í sali Alþingis og mælir fyrir niðurskurði í vegamálum upp á 3–4 milljarða á ári á sama tíma og hér flæða um peningar kannski erlendis frá upp á 170 milljarða inn í hagkerfið á einu ári. Til að draga úr þenslu kemur hæstv. samgönguráðherra með tillögur um að minnka framlög til vegamála. Þetta er ekki trúverðugt að standa svona að málum þegar okkur stórvantar eða sárvantar endurbætur í vegamálum, ekki bara í kringum höfuðborgarsvæðið heldur um allt land og sárlega á stöðum þar sem menn eru að fara halloka með sína byggð og þyrfti að taka á virkilega snarlega.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þingmönnum fyrir fína umræðu um þessi mikilvægu mál. Ljóst er eins og fram kom að umferðin um Suðurlandsveg, bæði Hellisheiði og Þrengsli, hvellspringur á toppum. Það er engin spurning. Gífurlegt álag er á veginum á þeim tíma, þegar þeir toppar nást er engum ofsögum sagt að vegurinn er þá örugglega á meðal þeirra hættulegustu sem er að finna, það gefur augaleið. Það hefur einnig komið fram að umferðartjón á veginum er að meðaltali fjórfalt hærra en umferðartjón annars staðar og reynslan frá Reykjanesbraut sýnir að eina leiðin til að ná fram viðunandi umferðaröryggi á svo fjölförnum vegum er að tvöfalda veginn og skilja á milli akreina. Að skilja á milli akreina er algert grundvallaratriði. Það liggur þessu öllu til grundvallar og við eigum að berjast fyrir því að á næstu fjórum árum verði vegurinn um Hellisheiði, Suðurlandsvegur, tvöfaldaður frá Rauðavatni á Selfoss. Það er algert grundvallaratriði þó svo einhverjir kaflar hans væru 2+1 en tvöfaldur vegur skiptir öllu máli á þeirri leið. Tæplega 70% umferðaraukning á áratug er gífurleg umferðaraukning. Tölur segja mér að meðaldagsumferð núna, ársdagsumferð á Sandskeiði sé um 7.300 bílar, 10% aukning á Sandskeiði á milli ára og eins er umferðaraukningin á milli Selfoss og Hveragerðis gífurleg. Að meðaltali er þessi aukning á tíu árum um 60–70%. Vegurinn er löngu sprunginn og umferðaröryggi kallar á bráðar framkvæmdir. Hellisheiði í hers höndum skrifar Árni Gunnarsson, fyrrverandi alþingismaður, í Morgunblaðið í dag og mælir þar orð sem margir hugsa sem aka þá leið af því að fólk upplifir veginn óöruggan þegar umferð er mikil á honum. Það verður að ráðast í brýnar úrbætur á honum og við munum ræða það sjálfsagt áfram á eftir í næstu fyrirspurn sem lýtur einmitt að því máli.

Virðulegur forseti. Ég hlýt að vekja athygli hv. þingmanna á því að þó að umferðarslys séu alvarleg og allt of mörg þá held ég að ekki sé skynsamlegt að gera stöðuna verri en hún er með því að tala um að Hellisheiðarvegur austur fyrir fjall sé í hers höndum. Við erum nýbúin að taka í notkun stórkostleg umferðarmannvirki sem stórbæta og auka öryggið á þeirri leið. Það er eins og hv. þingmenn hafi ekki fylgst með. Hvar hafa þeir verið? Hafa þeir ekki farið þessa leið? Fara þeir aldrei í kjördæmi sitt? Ég átta mig ekki á þessu. Ég held að það sé ekki skynsamlegur kostur fyrir landshluta að telja almenningi trú um að það sé nánast ófært til Suðurlandsundirlendis vegna þess að vegurinn sé í hers höndum. Við erum í miklum uppbyggingaraðgerðum, líka á Hellisheiðarveginum. Ef hv. þingmenn hafa kynnt sér samgönguáætlunina og þá ákvörðun sem tekin var í tengslum við sölu Símans, þá kynnast þeir því að við erum að stórauka, sem er algerlega andstætt við það sem hv. 2. þm. Norðvest., Jóhann Ársælsson, nefndi. Ég hef sem betur fer ekki þurft að standa í því að skera niður vegaframkvæmdaáform á næstu missirum heldur hið gagnstæða. Við erum að setja 15 milljarða til viðbótar við það að við gerum ráð fyrir að láta yfir 17,5 milljarða á ári til uppbyggingar vegakerfinu á árunum 2002–2008. Síðan er það aðalatriði málsins að vegagerðarmenn á Íslandi, hönnuðir og þeir sem vinna við umhverfismat hafa ekki undan að framkvæma fyrir þá fjármuni sem samgönguráðherrann hefur útvegað í uppbyggingu vegakerfisins.

Virðulegi forseti. Nú stendur yfir athyglisverð umræða um málefni Suðurlandsvegar og hæstv. samgönguráðherra hefur svarað því hver umferðaraukningin var á þessari leið á síðustu árum og kemur í ljós að hún er hátt í 70% og um er að ræða gífurlega umferð um veginn. Umferðaröryggi um Suðurlandsveg kallar á að vegurinn verði breikkaður og meginatriðið er að á næstu fjórum árum ljúki framkvæmdum um Suðurlandsveg. Þá verði búið að tvöfalda veginn og þar með verði umferðaröryggi náð og samkeppnishæfni svæðisins við önnur jaðarsvæði höfuðborgarinnar tryggt til framtíðar. Þetta er algert grundvallaratriði sem allir stjórnmálamenn á svæðinu hljóta að berjast fyrir. Mikill þungi er í umræðunni á svæðinu og við sáum það í tilvitnaðri grein, sem kveikti mjög í hæstv. ráðherra, eftir Árna Gunnarsson í Morgunblaðinu þar sem Árni spyr hvort Hellisheiði sé í hers höndum og skorar á Alþingi og samgönguyfirvöld að ráðast í bráðar bætur. Með leyfi forseta, segir Árni Gunnarsson: „Þeir gætu tekið Rómverja hina fornu sér til eftirbreytni. Þeir vissu að ríki þeirra gat aldrei orðið skilvirkt, sterkt og voldugt án góðra samgangna. Þessi staðreynd gildir líka hér.“ Undir þessi orð er hægt að taka. Fólksfjölgun um svæðið hefur verið gífurleg. Eigendur sumar- og heilsárshúsa þar skipta tugum þúsunda. Aukið öryggi við breikkun skiptir þar algerum sköpum. Samtök sunnlenskra sveitarfélaga hafa forgangsraðað mjög í þessa veru og hafa í rauninni fært sig nær því vegna þess að umferðaraukningin á veginum er mun meiri rétt eins og fólksfjölgunin á svæðinu er mun meiri en áður var ráð fyrir gert. Því hafa samtökin í rauninni aukið kröfur sínar í þessum efnum og tala nú um tvöfaldan Suðurlandsveg alla leið á milli en ekki 2+1 eins og áður var rætt um þegar talið var að umferðaraukningin um svæðið yrði ekki svona gífurleg. Hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar í Suðurkjördæmi fluttu á dögunum þingsályktunartillögu um samgöngumál þar sem skorað er á ríkisstjórnina að sjá til þess að á næstu fjórum árum verði lokið við að byggja upp fjögurra akreina veg milli Reykjavíkur og Selfoss. Í nokkra mánuði var reynt að ná samstöðu allra þingmanna kjördæmisins um að flytja þessa tillögu saman í þeirri röð sem menn voru kosnir inn á Alþingi en það náðist því miður ekki. Þess vegna fluttum við tillöguna í síðustu viku sjálf. Ég beini þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra hvað líði framkvæmdum um veginn og hvort komi til greina að hans mati að hraða þeim framkvæmdum, en fram að þessu hefur hæstv. ráðherra ekki viljað tímasetja lok framkvæmda við Suðurlandsveg sem lúta að tvöföldum vegi og hefur ekki léð máls á því. Ég skora á hæstv. ráðherra, ég hef gert það mörgum sinnum, að endurskoða þá afstöðu sína og ef marka má yfirlýsingar hæstv. ráðherra og umræðu um málið í blöðum, fjölmiðlum á Suðurlandi upp á síðkastið má binda vonir við að hæstv. ráðherra gæti hafa skipt um skoðun í þessu efni og ætli nú að vinna með okkur að því að hraða tvöföldun Suðurlandsvegar á næstu árum.

Virðulegur forseti. Vegna ræðu hv. þingmanns er rétt að taka fram að samgönguráðherra hefur ekki skipt um skoðun. Ég vinn í samræmi við þau áform sem við höfum lagt upp með í samgönguáætlun sem hv. þingmaður getur kynnt sér. Fyrirspurnin er í fyrsta lagi, með leyfi forseta: „Hvaða fyrirætlanir eru uppi um breikkun Suðurlandsvegar, samanber nýlegar yfirlýsingar ráðherra í málinu?“ Svar mitt er svohljóðandi: Í vegáætlun, þ.e. samgönguáætlun fyrir árin 2005–2008, eru á árinu 2007 311 millj. kr. til hringvegar merktar Hellisheiði – Sandskeið. Sú fjárveiting verður notuð til breikkunar á veginum. Ljóst er að frekari fjárveitingar til þessa verkefnis þurfa að koma til skoðunar við endurskoðun á áætluninni á þessu ári. Ég legg áherslu á að þessu verki megi ljúka með næstu fjögurra ára áætlun. Í annan stað er spurt: „Hvenær er áætlað að breikkun vegarins frá Rauðavatni til Selfoss verði lokið?“ Ekki liggur fyrir á þessari stundu hvenær breikkun vegarins milli Rauðavatns og Selfoss verður lokið og vísa ég til fyrra svars míns. Í þriðja lagi spyr hv. þingmaður: „Hvaða kaflar vegarins verða þríbreiðir og hvaða vegkaflar fjórar akreinar?“ Í sambandi við hönnun næsta áfanga vegarins á næsta ári er verið að skoða veginn í heild milli Rauðavatns og Hveragerðis og verður þá að gera tillögur um tilhögun breikkunar. Skoða þarf áframhaldið milli Hveragerðis og Selfoss í framhaldi af því. Í þessu samhengi hef ég talið skynsamlegt að nálgast málið á þeim forsendum að vegurinn milli Rauðavatns og Hveragerðis verði svokallaður 2+1 vegur og væntanlega í fyrstu einnig vegurinn frá Hveragerði til Selfoss. Síðan verði gert ráð fyrir því, og ég spái því að umferðarþróunin verði á þann veg, að í framhaldinu þurfi að gera ráð fyrir tvöföldum vegi milli Hveragerðis og Selfoss. En áhersla mín er sú að leiðin alla leið austur að Selfossi verði í 1. áfanga byggð upp sem 2+1. Í fjórða lagi er spurt: „Er uppi áætlun um breikkun vegarins um Þrengsli til Þorlákshafnar?“ Svar mitt er þetta: Engar áætlanir eru um breikkun vegarins um Þrengsli til Þorlákshafnar. Það er búið að endurbæta verulega gatnamótin á milli hringvegar og Þrengslavegarins. Umferðin um þann veg gefur ekki tilefni til þess að gera ráð fyrir breikkun að svo komnu máli. Samkvæmt umferðartalningu, eins og fram kom fyrr, er ársdagsumferð um Þrengslaveg árið 2005 1.230 bílar en á Hellisheiðinni 5.990. Þess má geta til samanburðar að ársdagsumferð um Vesturlandsveg sunnan gatnamóta Þingvallavegar, eins og fyrr kom fram, var á síðasta ári 10.260 bílar og umferð á Reykjanesbrautinni við Straumsvík var 9.320 bílar. Við sjáum á þessum samanburði að Hellisheiðarvegurinn er ekki umferðarþyngsti kaflinn af þessum þremur mikilvægu umferðaræðum. Það er hlutverk okkar stjórnmálamanna, okkar alþingismanna, að meta aðstæður og forgangsraða og gera það fordómalaust. Það er alveg ljóst að af hálfu samgönguráðuneytisins og Vegagerðarinnar er lögð rík áhersla á að undirbúa og leggja á ráðin um framkvæmdir í vegamálum og hafa þar ekki síst að leiðarljósi umferðaröryggi. Ég tel að reynslan af endurbótunum í Svínahrauni, þar sem við erum búin að setja upp á löngum kafla svokallaðan 2+1 veg, sé býsna góð. Reynsla Svía og Norðmanna hvað varðar slíka uppbyggingu er ágæt og líka þar sem snjóþungt er. Ég held að við þurfum að velja þarna kosti sem eru nægjanlega afkastamiklir fyrir þessa vegi og um leið gæta þess að fyllsta öryggis sé gætt. Að því er stefnt.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka samgönguráðherra fyrir ágæt svör, bæði við þessari fyrirspurn og þeirri fyrri sem var hér áðan. Ég er ein af þeim sem fagna þeim vegabótum sem gerðar hafa verið á Hellisheiðinni. Það var þannig að þessar vegabætur voru ekki á samgönguáætlun. Þó gerðist það að ríkisstjórnin lagði 400 millj. kr. til að lagfæra þennan veg, bæði til að leggja þar 2+1 og ný mislæg gatnamót. Vegurinn er allur miklu öruggari en áður var. Ég tel ekki ástæðu til þess að við séum að flytja þingsályktunartillögu um breikkun á veginum. Við munum, alla vega stjórnarþingmennirnir, koma því á áætlun sem verður tekin upp í næstu 12 ára vegáætlun og sem samgönguráðherra hefur svo sannarlega tekið jákvætt undir að gera. Aldrei nokkurn tíma hefur annað eins verið lagt til samgöngumála á þessu landi og verið hefur núna síðustu ár, aldrei nokkurn tíma. Það hafa orðið stórkostlegar framfarir öllum til hagsbóta.

Frú forseti. Mín athugasemd byggist á því að minna hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson á það að í fyrsta skipti næsta haust munum við sem hér erum í þingsal úr Suðurkjördæmi hafa tækifæri til að tjá okkur um langtímaáætlun í samgöngumálum á Suðurlandi, þ.e. 12 ára samgönguáætlun. Það er verkefni okkar að ná fram þeim úrbótum sem við teljum bestar. Menn ræða um 2+1 veg eða 2+2. Mér finnst aðalatriðið vera það að menn hugsi langt fram í tímann þannig að niðurstaðan geti orðið 2+2 þegar fram í sækir. Það sem ríður mest á, fyrir utan að við ræðum um 2+1 eða 2+2, eru gatnamótin á leiðinni milli Reykjavíkur og Selfoss. Það eru gatnamótin hvarvetna sem eru slysavaldurinn. Það þarf að búa þannig um hnúta að gatnamótin sem gerð verða hæfi 2+2 akvegum. Það er aðalatriðið. Síðan vil ég minna á vetrarþjónustuna sem er 

Virðulegi forseti. Það er rétt sem komið hefur fram að það hefur margt jákvætt verið gert fyrir þessa vegi og að sjálfsögðu ber að þakka það sem vel er gert, að sjálfsögðu. Það er enginn að draga úr því, a.m.k. ekki stjórnarandstæðingar. Það hefur verið gagnrýnt að við skulum hafa lagt fram þingsályktunartillögu um að tvöfalda þennan veg. Ég sé í sjálfu sér ekkert athugavert við að stjórnarandstaðan geri það, það hlýtur á vissan hátt að leiða til þess að skapa ákveðna umræðu um þetta brýna mál, skapa ákveðinn þrýsting á stjórnvöld, á ríkisstjórnarflokkana að það verði eitthvað gert í þessum málum. Ég verð að segja að það eykur mér svolítið bjartsýni að hlusta á þá tvo stjórnarþingmenn sem hér hafa talað og síðan á hæstv. ráðherra þegar þeir tala um samgönguáætlun. Það eykur mér svolítið bjartsýni að heyra til þeirra því að mér sýnist að það sé alla vega einhver vilji fyrir því hjá stjórnarþingmönnum og ráðherrum að þetta verði sett inn í þessa áætlun og þá vonandi framarlega í hana.

Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu og svör hæstv. ráðherra. Það voru gífurleg vonbrigði að ekki náðist samstaða allra þingmanna Suðurkjördæmis um að flytja saman tillögu til þingsályktunar um að ljúka breikkun vegarins milli Selfoss og Reykjavíkur á næstu fjórum árum. Það voru gífurleg vonbrigði. Tillagan er að sjálfsögðu flutt til að skapa þrýsting og ná því fram að þessum vegabótum verði lokið á næstu fjórum árum. Umræða um 12 ára samgönguáætlun í haust er fullkomlega óviðunandi hvað þetta varðar. Aðalatriðið er að skapa þrýsting á stjórnvöld til að þessum vegabótum verði hrint í framkvæmd og lokið á næstu fjórum árum. Það voru mér mikil vonbrigði að hlusta á þá varnarstöðu sem hv. stjórnarþingmenn voru í hvað það varðar að þetta sé ekki komið inn á áætlun. Miðað við fyrri yfirlýsingar hæstv. samgönguráðherra, ég las í blöðunum um daginn að það yrði að tvöfalda veginn t.d. milli Hveragerðis og Selfoss, þá þóttu mér svör hans ákaflega loðin áðan. Vissulega liggur fyrir hjá hæstv. ráðherra að 2+1 verði ofan á - það verði að mati núverandi samgönguyfirvalda, sem vonandi verða kosin frá völdum eftir rúmt ár, 2+1 vegur frá Rauðavatni og Selfossi og einhvern tíma í framtíðinni verði vegurinn á milli Hveragerðis og Selfoss tvöfaldaður vegna umferðaraukningar. Þetta er óviðunandi og döpur framtíðarsýn og ég skora á hv. samgönguyfirvöld að tímasetja lok breikkunar á Suðurlandsvegi. Umferðaraukningin um veginn er gífurleg. Hann er löngu sprunginn á álagstoppum, umferðaröryggi á veginum er fjarri því að vera viðunandi og það verður að taka á. Það þolir enga bið eftir einhverri 12 ára samgönguáætlun. Það er engum ofsögum sagt að vegurinn um Hellisheiði er í hers höndum þegar umferðin er mikil. Þarna verða samgönguyfirvöld að taka á málinu, standa við stóru orðin. Yfirlýsingar ráðherra á dögunum, sem mátti skilja sem svo að ljós væri að færast yfir málið, kveiktu væntingar í brjósti margra Sunnlendinga.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson veit það mætavel að svör mín hér eru algerlega í samræmi við það sem hefur komið fram opinberlega áður hjá mér um þau áform að gera ráð fyrir uppbyggingu vegarins austur fyrir fjall. Það er óþarfi fyrir hann að reyna að snúa út úr því. En ég verð að segja eins og er að þessi þingsályktunartillaga er mjög sérstök. Það er tiltekið vinnulag í þinginu um gerð samgönguáætlunar og það er hvorki meira né minna en bundið í lög hvenær á að endurskoða samgönguáætlun. Ég verð að segja alveg eins og er að það er auðvitað fullkomin sýndarmennska hjá hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar að leggja fram sérstaka þingsályktunartillögu þegar það liggur ljóst fyrir að hún er algerlega á skjön við þau vönduðu vinnubrögð sem við höfum verið að tileinka okkur í þinginu hvað varðar undirbúning við gerð samgönguáætlana. Það blasir auðvitað við og þjóðin áttar sig á þessu að þar er verið að slá keilur og láta líta svo út að stjórnarliðið sé í einhverri vörn í þessu máli. Það er öðru nær. Við höfum gert ráð fyrir, eins og ég sagði áður, meiri fjármunum í uppbyggingu vegakerfisins en nokkru sinni áður og við höldum okkar striki þrátt fyrir þessi sjónarmið sem koma fram hjá hv. fyrirspyrjanda og fleirum. Aðalatriði málsins er þetta: Það ríkir fullkomin samstaða innan stjórnarflokkanna um að ná verulega stórum áföngum við uppbyggingu vegarins austur fyrir fjall á næstu missirum.

Hæstv. forseti. Ég flyt fyrirspurn í tveim liðum til hæstv. samgönguráðherra um rekstur vöruhótela: 1. Hafa möguleikar til reksturs fleiri vöruhótela en nú eru í rekstri verið kannaðir? Hér er átt við vörugeymslur með fjölbreytta möguleika til að veita viðskiptaaðilum í inn- og útflutningi þjónustu. Kemur til greina að hið opinbera taki þátt í stofnun eða hvetji til rekstrar slíkrar starfsemi í þeim tilgangi að hafa áhrif á vörudreifingu með þungaflutningum um landið? 2. Ef svo er ekki, er ráðherra þá tilbúinn að láta kanna hagkvæmni slíks reksturs og áhrif hans á þungaflutninga á vegum landsins? Ástæður þessarar fyrirspurnar eru í raun flestum kunnar. Gríðarleg aukning hefur orðið á þungaflutningum um þjóðvegi landsins á síðustu árum. Ástæðurnar fyrir aukningunni eru fyrst og fremst kröfur um hraða og þjónustu bæði við almenning og fyrirtæki í landinu. Þess vegna hafa skipaflutningar lotið í lægra haldi fyrir flutningum á landi þrátt fyrir að ódýrara sé að flytja margs konar vörur með skipum en með flutningabílum. Það er að mínu mati ekki hægt að gera ráð fyrir að flutningar á sjó nái aftur til sín vöruflutningum út á hafnir landsins nema þjónustan verði jafngóð og sú sem fæst með flutningum á landi. Þetta er mögulega hægt, a.m.k. á sumum landsvæðum, með rekstri vöruhótela á heppilegum höfnum. Ég tel skynsamlegt að gera vandaða könnun á möguleikum til slíks reksturs. Markmið slíkrar könnunar ætti að leiða í ljós hvort rekstur vöruhótela á tilteknum þjónustusvæðum gæti orðið hagkvæmur, hve miklum sparnaði yrði hægt að ná vegna minni þungaflutninga á landi og hvort skynsamlegt gæti verið að hið opinbera tæki með einhverjum hætti þátt í því að koma þjónustu af þessu tagi á fót. Mér sýnist að þjónusta vöruhótels við fólk og fyrirtæki t.d. frá Akureyri sé ekki ólíklegur kostur en til að slíkur rekstur geti gengið þarf að vera mögulegt að flytja meiri hluta þeirra vara sem dreift yrði þaðan beint frá útlöndum. Þetta kann að vera flókið úrlausnarefni vegna þess að innflytjendur eru margir og það er mikil samkeppni milli þeirra. Hefjist hins vegar skipaflutningar beint til vöruhótels á staðnum ætti að vera hagkvæmt fyrir innflytjendur að senda þær vörur sínar sem dreifa ætti á nálægum svæðum á þetta vöruhótel. Það gæti verið mjög hagkvæmt fyrir hið opinbera að flýta fyrir þróun sem hér er lýst og því er hreint ekki útilokað að einhvers konar stuðningur við uppbyggingu slíkrar þjónustu komi til greina. Þess vegna ber ég fram þessar spurningar til hæstv. samgönguráðherra.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem er í tvennu lagi: Í fyrsta lagi er spurt: „ Hafa möguleikar til reksturs fleiri vöruhótela en nú eru í rekstri verið kannaðir og kemur til greina að hið opinbera taki þátt í stofnun eða hvetji til rekstrar slíkrar starfsemi í þeim tilgangi að hafa áhrif á vörudreifingu með þungaflutningum um landið?“ Svar mitt er svohljóðandi: Með vöruhótelum á fyrirspyrjandi væntanlega við samsvarandi og þau tvö vöruhótel á vegum Samskipa og Eimskips sem starfrækt eru í Reykjavík. Ekki hefur verið kannað af hálfu ríkisins hvort hagkvæmt væri að stofna fleiri hótel af þessu tagi en þegar eru rekin og hefur ekki verið um það rætt að ríkið tæki þátt í stofnun slíkra vöruhótela. Lögmál markaðarins, samkeppnin, framboð og eftirspurn, mun leiða til þess að hagkvæmasta lausnin í flutningnum verður ofan á á hverjum tíma. Það er mat mitt sem samgönguráðherra. Í annan stað er spurt: „Ef svo er ekki, er ráðherra þá tilbúinn að láta kanna hagkvæmni slíks reksturs og áhrif hans á þungaflutninga á vegum landsins?“ Það hefur verið skoðun mín sem ráðherra að slíkur rekstur eigi best heima hjá einkaaðilum og í samkeppni. Er það í samræmi við þá þróun sem átt hefur sér stað, þ.e. að ríkið hefur sem mest losað sig út úr rekstri þar sem eðlilegt er að samkeppni ríki. Auðvitað geta komið fram umhverfissjónarmið sem krefjast betri nýtingar flutningatækjanna. Ég held að skilaboðum um slíkt sé hægt að koma til markaðarins með ýmsum hætti öðrum en beinni aðkomu ríkisins að fyrirtækjum. Þær aðferðir sem ríkið getur haft í frammi til að auka hagkvæmni í flutningastarfsemi á sjó og landi er í fyrsta lagi góð hafnaraðstaða, sem er auðvitað lykilatriði hvað varðar sjóflutningana, í öðru lagi afkastamikið vegakerfi, sem verið var að ræða áðan að væri mikilvægt, og í þriðja lagi hófleg skattlagning flutningamáta. Þetta eru mikilvægustu þættirnir sem hið opinbera getur lagt áherslu á í þessu samhengi. Vegna þessarar fyrirspurnar tel ég rétt að taka fram að ég tel sjálfsagt að fara yfir þessi mál og í tengslum við samgönguáætlun þarf auðvitað að skoða alla kosti til að gera flutninga í landinu sem allra hagkvæmasta. Ég ýti engu út af borðinu við þá skoðun, ég tel að það sé eðlilegt en ég sé ekki fyrir mér að ríkið kæmi með beinum hætti að rekstri slíkra vöruhúsa sem fyrirspurnin gengur út á. Í samgönguráðuneytinu er í tengslum við samgönguáætlun verið að líta yfir og fara yfir flutningatækni hvers konar. Það skiptir mjög miklu að við Íslendingar veltum fyrir okkur hvernig við getum beitt okkar tækjum, skipum og bílum og þessum flutningaleiðum sem best þannig að til hagkvæmni horfi. Í samgönguáætluninni er meðal markmiða sem við viljum ná, hagkvæmni í flutningum, minni mengun og losun gróðurhúsalofttegunda. Því skiptir mjög miklu máli að við veltum fyrir okkur flutningafræðinni, það er orðin heil fræðigrein. En auðvitað þarf að skoða alla kosti. Ef það telst hagkvæmt hjá flutningafyrirtækjunum að hafa fleiri en eina bækistöð af því tagi sem fyrirspyrjandi nefnir hér þá get ég ekki ímyndað mér annað en að fyrirtækin, sem eru auðvitað rekin á forsendum þess að afrakstur sé af rekstrinum, leiti leiða til að fjárfesta í þeim tækjum og mannvirkjum sem þau telja nauðsynlegt að fjárfesta í til að hámarka afraksturinn af eign sinni og þeim rekstri sem um er að ræða. Ég endurtek að við hljótum að skoða alla þætti flutningamálanna hverju sinni þegar við afgreiðum langtímaáætlun um samgöngur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Ársælssyni fyrir þessa fyrirspurn sem svo sannarlega er fram komin af ástæðu. Ég get fullvissað hæstv. samgönguráðherra um það að vegakerfið á Íslandi er ekki nægilega afkastamikið. Það er ekki að ófyrirsynju að við þingmenn landsbyggðarinnar ræðum hvað eftir annað vegamál í þessum sal því að við erum stöðugt á ferðinni á vegum landsins, og mætum m.a. þessum hryllilegu flutningabílum á jafnvel 100 kílómetra hraða á vegum sem eru missignir og ómögulegir og hálfónýtir einmitt vegna þess hvernig þessir sömu flutningabílar fara með vegina. Ég álít að það sé brýnt verkefni fyrir hæstv. samgönguráðherra að kanna allar hugsanlegar leiðir til að létta þessum þungaflutningi af þjóðvegum landsins, bæði til að hlífa vegunum og ekki síst til að draga úr hættu sem öðrum vegfarendum er búin af völdum flutninganna.

Virðulegi forseti. Það er ekki mjög langt síðan að til var fyrirtæki sem hér Skipaútgerð ríkisins og nú er hv. þm. Jóhann Ársælsson að biðja um að komið verði á ríkisvöruhóteli. Mér líst engan veginn á þá tillögu hans en aðeins til að ræða þungaflutningana á vegum landsins þá er ég ekki viss um að þetta minnkaði þá til muna. Ekki veit ég hvernig hv. þingmaður ætlar að fara með fiskflutningana, hvort koma eigi þeim fyrir á vöruhóteli og svo mætti áfram telja. Mér finnst t.d. ekkert leiðinlegt að sjá þungaflutningabílana á vegunum. Það sýnir að eitthvað er að gerast í landinu. Fólk hefur atvinnu af því að keyra þessa bíla og af því að selja vörur og kaupa.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu. Það er svolítill misskilningur uppi. Ég lagði hvergi til í þeim hugmyndum sem ég fór yfir að ríkið ræki slík fyrirtæki heldur að kannað yrði hvort það væri hagkvæmt að reka þau, að það yrði kannað hvort ríkið gæti með einhverjum hætti tekið þátt í því að liðka fyrir stofnun slíks fyrirtækis. Fyrst og fremst kem ég þessu í umræðuna til að menn skoði þetta út frá fleiri hliðum en hæstv. ráðherra gerði, þegar hann talaði um að það hlyti að vera framboð og eftirspurn og hagkvæmni flutningafyrirtækjanna sem þarna réði, því að það er óvart annar kostnaður inni í þessu líka. Það er kostnaðurinn sem felst í flutningunum um landið, það er mengunin og kostnaður vegakerfisins. Hann skiptir okkur máli og hann þarf að taka inn í þetta reikningsdæmi. Þessi rekstur ætti auðvitað að vera á hendi einkaaðila alveg eins og rekstur vöruhótela er. Það er hins vegar alls ekki útilokað að það borgi sig að liðka fyrir því að slíkt fyrirtæki verði til. Mér finnst það satt að segja liggja nokkurn veginn í augum uppi að það hljóti að koma að því að það borgi sig að dreifa vörum t.d. frá Akureyri um Norðurland og draga með því verulega úr þungaflutningum þvert yfir landið, stytta flutningaleiðir og koma þjónustunni til skila með hagkvæmum hætti og minni mengun. Þetta er verkefni sem stjórnvöld hljóta að bera ábyrgð á að skoða og það getur ekki verið að það sé ekki á verkefnaskrá hæstv. samgönguráðherra að skoða slík mál. Ég tel reyndar að það hefði átt að vera búið að setja af stað athugun á þessu fyrir löngu á þann hátt að hægt væri að leggja spilin á borðið um það hvar hagkvæmnin liggur og hvort hið opinbera er í raun og veru að blæða miklu 

Virðulegur forseti. Það er misskilningur að ræða mín hafi gengið út á það að hugsa fyrst og fremst um hagkvæmni flutningafyrirtækjanna. Ég lít svo á að þeim mun hagkvæmari sem flutningarnir eru þeim mun meira batnar hagur neytenda, ég tel að það eigi að vera hið stóra sjónarhorn. Flutningafyrirtækin eru þarna milliliður sem er afar mikilvægur og auðvitað þarf að reyna að sjá til þess að þróun flutningafyrirtækja og flutningastarfsemi í landinu sé á forsendum hagkvæmni. Ég held engu að síður að við þurfum að velta þessu öllu fyrir okkur. Innkoma ríkisvaldsins við uppbyggingu vegakerfisins er liður í því. Þess vegna sagði ég að aðkoma stjórnvalda væri af þrennum toga má segja. Í fyrsta lagi að tryggja uppbyggingu vegakerfisins og það er náttúrlega mikil fjárfesting sem fæst ekki til baka nema að óverulegu leyti í gegnum skattlagningu á bílunum. Í annan stað kemur ríkið að rekstri hafnanna og hefur greitt verulegar fjárhæðir í styrki vegna hafnarmannvirkja, sem er í rauninni beinn og óbeinn ríkisstyrkur við flutningastarfsemina í landinu, þó að það hafi fyrst og fremst beinst að sjávarútvegi í gegnum tíðina en flutningar sjóleiðis eiga allt undir því að hafnirnar séu til staðar og ríkisstyrkirnir til hafnanna eru það. Það er alveg klár stefnumörkun hjá Alþingi með hafnalögunum að leggja til fjármuni úr ríkissjóði til að lækka flutningskostnaðinn hjá sjávarútveginum og hjá flutningafyrirtækjum. Ríkisvaldið kemur því að þessu með margvíslegum hætti og um það hefur ríkt býsna góð samstaða í þinginu.

Virðulegi forseti. Síðustu mánuði hefur ítrekað komið fram að víða á leikskólum landsins hafa verið talsverð vandræði vegna manneklu, m.a. vegna viðvarandi starfsmannaveltu sem er gríðarleg í leikskólum. Víða hefur þurft að grípa til þess ráðs að senda börn heim hluta úr mánuði. Vart þarf að nefna að það skapar álag á fjölskyldurnar og líka þá starfsmenn sem fyrir eru. En töluvert hefur vantað af starfsmönnum á leikskóla hér á landi síðan í haust. Vandinn er m.a. fólginn í gríðarlegri starfsmannaveltu. Hún er allt of mikil í leikskólunum. Það á ekki bara við nú í haust. Sá vandi er ekki nýr af nálinni þótt ástandið hafi verið óvenjuslæmt í haust. En samkvæmt vef Hagstofu Íslands var starfsmannaveltan á leikskólunum um 23% í desember 2004, þar af voru nálægt 30% meðal ófaglærðra og 7% meðal faglærðra leikskólakennara. Við sjáum að leikskólakennarar eru stöðugra vinnuafl en þeir eru einungis rúm 30% þeirra sem kenna á leikskólunum. Það hlýtur því að vera verkefni okkar, til að reyna að minnka starfsmannaveltu á leikskólunum sem eru hluti af grunnþjónustu sveitarfélaganna, að mennta fleiri leikskólakennara. Tvennt þarf að koma til til að minnka starfsmannaveltu. Það eru í fyrsta lagi hækkuð laun. Það mál er í vinnslu á vegum sveitarfélaganna og er sá bolti farinn allvel af stað. Ég lít svo á að næsta verkefni sé að fjölga leikskólakennurum. Þar spilar hæstv. menntamálaráðherra stærst inn í vegna þess að eins og staðan er nú þá tökum við ekki nógu marga inn í þetta nám og svörum ekki eftirspurn eftir slíku námi. Því vil ég spyrja hæstv. menntamálaráðherra eftirfarandi spurninga: 1. Hversu margir sóttu um nám í leikskólakennarafræðum og hversu mörgum þeirra var synjað um skólavist árin 2000–2005, sundurliðað eftir árum og skólum? 2. Eru uppi áform um að heimila Háskólanum á Akureyri og Kennaraháskóla Íslands að fjölga innritunum í leikskólakennaranám? 3. Hefur ráðuneytið sett sér markmið um fjölda útskrifaðra leikskólakennara á næstu árum? Það er lykilspurningin í málinu vegna þess að við þurfum að sjá skýr markmið sett til framtíðar um fjölgun í þessari stétt.

Frú forseti. Nám fyrir leikskólakennara er annars vegar í boði í Kennaraháskóla Íslands og hins vegar við Háskólann á Akureyri. Árið 2005 voru 206 nemendur innritaðir í leikskólakennaranám við Kennaraháskólann, bæði í fjarnám og staðnám við skólann. Alls var 139 einstaklingum synjað um skólavist árið 2005 við Kennaraháskóla Íslands á leikskólakennarabraut. Haustið 2005 voru 19 nemendur innritaðir á leikskólakennarabraut á Akureyri í staðnámi og fjarnámi en 36 umsóknum var hafnað. Haustið 2004 innrituðust 192 í leikskólakennaranám við Kennaraháskólann en 95 var hafnað. Sama ár innrituðust 64 á leikskólakennarabrautina á Akureyri en 10 var hafnað. Árið 2000 innrituðust 91 í Kennaraháskólann og 60 í Háskólann á Akureyri og þá var 35 hafnað í KHÍ en engum í HA. Líkt og sjá má af þessum tölum hefur orðið gríðarleg fjölgun, frá árinu 2000–2005, innritaðra í leikskólakennarafræði. Á árunum 2000–2004 fjölgaði innrituðum, rétt að draga það fram, í leikskólakennarafræðum um nær 70%. Á því tímabili tók Háskólinn á Akureyri að jafnaði inn ríflega 60 nemendur á ári. Hlutfall þeirra sem höfðu fullgilt stúdentspróf var mjög lágt á þessu tímabili, þ.e. bilinu 15–25%, enda nær engum vísað frá. Eins og ég hef nefnt eru aðeins 19 einstaklingar innritaðir í leikskólakennarafræði við Háskólann á Akureyri árið 2005. Þar af voru allir nema einn með fullgilt stúdentspróf. Fækkunina má rekja til strangari kröfu skólans en vorið 2005 voru um 80% innritaðra á leikskólabraut við Kennaraháskólann ekki með stúdentspróf en tekið tillit til annarrar reynslu og menntunar. Reynt er að taka tillit til reynslu og menntunar en við viljum náttúrlega ekki gefa mikið eftir af kröfum til leikskólakennaranema. Annars vegar eru gerðar kröfur um gæði, um að uppfylla ákveða reynslu, þekkingu og hæfni, um leið og tekið er tillit til reynslu viðkomandi og bakgrunns hans. Reynt hefur verið að samtvinna þetta bæði í Kennaraháskólanum og Háskólanum á Akureyri. Í þessu sambandi skiptir líka máli að hafa hugfast að á árunum 2000–2005 fjölgaði innrituðum í leikskólakennarafræðum við Kennaraháskólann um 125%. Síðan er spurt hvort áform séu um að heimila Háskólanum á Akureyri og Kennaraháskólanum að fjölga innrituðum í leikskólakennaranám. Ráðuneytið hefur unnið að því og mun vinna að því áfram að fjölga nemendum í leikskólafræði. Á undanförnum árum hefur nemendum í leikskólakennaranámi fjölgað umtalsvert í Kennaraháskólanum, þá einkum í fjarnámi. Sama fjölgun hefur ekki orðið við Háskólann á Akureyri en samanlagt er fjölgunin mun meiri í dag heldur en árið 2000. Líkt og fram hefur komið ræðst þróun nemendafjöldans í Háskólanum á Akureyri af því að ekki hafa verið nægilega margir umsækjendur er uppfylltu inntökuskilyrði. Vandinn liggur ekki í því að háskólanum sé óheimilt að fjölga innritunum. Vandinn liggur ekki þar heldur í því að meðal umsækjenda eru ekki nægilega margir sem uppfylla inntökuskilyrði háskólanna. Ég ítreka hins vegar það sem ég sagði áðan, að í Kennaraháskólanum hefur fjöldi innritaðra aukist um 125%, sem sagt meira en tvöfaldast á árabilinu 2000– 2005. Sem stendur eru um 460 í námi í leikskólakennarafræðum við KHÍ og HA. Á árinu 1999 fól menntamálaráðuneytið Talnakönnun að gera skýrslu um þörf á leikskólakennurum til ársins 2010. Í skýrslunni er gert ráð fyrir 100 útskrifuðum leikskólakennurum á ári og reiknað með því að þeir skili sér til vinnu í leikskólum í sama hlutfalli og áður. Í skýrslunni kemur fram að ekki þurfi að mennta marga kennara til að bæta úr þörfinni þar sem margir útskrifaðir leikskólakennarar starfi ekki á leikskólum. Á undanförnum árum hefur útskrifuðum leikskólakennurum fjölgað hratt ár frá ári þar sem ráðuneytið hefur heimilað fjölgun nemenda í leikskólakennaranámi, bæði sunnan heiða sem norðan. Þrátt fyrir það hefur miðað hægt við að hækka hlutfall leikskólakennara, m.a. vegna fjölgunar stöðugilda í leikskólum auk þess að fjölmargir útskrifaðra leikskólakennara kjósa að starfa annars staðar en á leikskólum. Því er augljóslega ekki nóg að fjölga menntuðum leikskólakennurum. Eitt mikilvægasta verkefni sveitarfélaganna á næstu árum er að tryggja að kjör og starfsumhverfi á leikskólum sé þess eðlis að við tryggjum fagfólk inni á leikskóla, að við tryggjum að leikskólakennaramenntaðir einstaklingar komi til starfa í leikskólunum. Það skiptir að mestu að mínu mati að umhverfið sé aðlaðandi. Innrituðum í leikskólakennaranámið hefur verið fjölgað. Fram á það hefur verið sýnt með tölum. Við munum að sjálfsögðu halda áfram að mennta fólk í þær stöður en umhverfið þarf fyrst og fremst að vera aðlaðandi fyrir þessa ágætu stétt.

Virðulegi forseti. Sveitarfélögin vinna í að bæta starfsumhverfið og eins og allir vita sem fylgst hafa með þróun mála undanfarið eru þau að hækka launin. En að mínu mati er það einungis annað tveggja sem þarf að gera. Fjölgun leikskólakennara, eins og ég nefndi áðan, er annar stór liður í að bæta ástandið. Ég kom inn á það áðan að starfsmannaveltan er allt of mikil, viðvarandi starfsmannavelta á leikskólunum. Hún er langmest í hópi ófaglærðra og því hljótum við að breyta með því að fjölga þeim sem gera störf á leikskólum að ævistarfi. Til þess þarf að fjölga leikskólakennurum. Ég sakna þess að fá ekkert að vita um framtíðarsýn hæstv. menntamálaráðherra, hvað hún teldi eðlilegt hlutfall faglærðra á leikskólunum og hvað eigi að gera til að ná því markmiði. Hafa einhver markmið verið sett í því sambandi? Hæstv. menntamálaráðherra hefur ítrekað, bæði núna og líka í umræðum um málið utan dagskrár í haust, frætt okkur um að útskrifaðir leikskólakennarar fari til starfa annars staðar. Ég sakna þess að heyra frá hæstv. menntamálaráðherra hvert leikskólakennararnir fara. Mig grunar að fjölmargir þeirra séu innan grunnskólanna vegna þess að það þarf ekki að bæta miklu við leikskólakennaranám til að fá réttindi til að starfa innan grunnskólanna. Þegar við ræðum þetta mál þá verðum við að gera það á slíkum forsendum og að mínu mati er það verkefni menntamálaráðherra ekki síður en sveitarfélaganna. Þetta á að vera samstarf vegna þess að stór hluti verkefnisins snýr beint að ráðherranum, þar sem hún sér um að mennta leikskólakennarana.

Frú forseti. Mér fannst hv. þingmaður eiginlega svara þessu sjálf. Það er ljóst að ríkisvaldið hefur fjölgað menntuðum leikskólakennurum. Við höfum fjölgað þeim. Leikskólakennurum hefur fjölgað en hvað leiðir til þess að þeir fara ekki inn í leikskólana? Það er af því að umhverfið er ekki nægilega aðlaðandi. Að fara í háskólanám og fá ekki …  Ég hef rakið það áður, eins og hv. þingmaður gat um, í utandagskrárumræðum um þetta efni. Hátt hlutfall af leikskólakennaramenntuðu fólki, m.a. innan Félags leikskólakennara, starfar ekki á þeim vettvangi. Þá hljótum við að spyrja: Af hverju? Auðvitað hlýtur svarið fyrst og fremst að vera starfsumhverfið og launakjörin.

Virðulegi forseti. Ég legg fram fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra um fyrirframgreiðslur námslána. Þetta er gamalt mál sem við höfum löngum rætt í þinginu. Ég vil heyra viðhorf hæstv. menntamálaráðherra Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur til málsins. Þegar ungt fólk hefur nám þarf það að taka bankalán fyrir námslánunum vegna þess að þau eru greidd eftir á. Það þarf að taka bankalán í nokkra mánuði, yfirdrátt eða hvernig sem því er háttað. Það getur auðvitað valdið ýmsum óþægindum ef eitthvað kemur upp á hjá þeim sem lánin taka. Við höfum, nokkrir þingmenn með Björgvin G. Sigurðsson í broddi fylkingar, ítrekað lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna þar sem lagt er til að teknar verði upp fyrirframgreiðslur á námslánum. Það yrði gert til að koma í veg fyrir fjárhagserfiðleika sem nemendur geta lent í við upphaf skólaárs. Ef námsframvinda er ekki með eðlilegum hætti samkvæmt reglum um viðkomandi skóla þá stöðvast greiðsla námslána eins og staðan er nú. Þá geta viðkomandi einstaklingar lent í vandræðum með bankalán sem þeir hafa þurft að taka fyrir framfærslu sinni. Það er ábyrgðarmannakerfi á lánum lánasjóðsins og sjálfskuldarábyrgð. Lánasjóðurinn er bæði með belti og axlabönd þegar kemur að endurgreiðslum lánanna. Það er algert lykilatriði. Ég sé því ekkert til fyrirstöðu þessu verði breytt þannig að ungt fólk sem er að hefja háskólagöngu þurfi ekki að leita á náðir bankanna til að komast af. Ég vil nefna fleira í þessu samhengi, þ.e. að á Íslandi er því miður töluvert mikið af ungu fólki sem hefur einhverra hluta vegna annaðhvort lent í því að hreinlega verða gjaldþrota eða fengið á sig árangurslaust fjárnám. Því fólki er gert illmögulegt að hefja háskólanám til að byggja sig upp að nýju. Það fær ekki þessar tilslakanir frá bönkunum, þ.e. lánið sem þarf til að geta lifað samhliða námi. Þetta eru, hæstv. forseti, eins og fram kemur í svari hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn hv. þm. Valdimars L. Friðrikssonar um gjaldþrot ungs fólks, hvorki meira né minna en 240 einstaklingar á aldrinum 20–29 ára frá árinu 2000–2005 sem höfðu orðið gjaldþrota. Meira en 5.500 lentu auk þess í árangurslausu fjárnámi. Þar er um stóran hóp að ræða sem skoða þyrfti sérstaklega í þessu ljósi.

Frú forseti. Til að það megi verða, þ.e. hvort til greina komi að breyta útlánareglum Lánasjóðs íslenskra námsmanna þannig að lán verði greidd út fyrir fram þá þarf að breyta lögum um sjóðinn, en núverandi fyrirkomulag var innleitt árið 1992. Árið 1997 var reynslan af framkvæmdinni yfirfarin og niðurstaða þeirrar rannsóknar var að halda fyrirkomulaginu óbreyttu, þ.e. að borga lánin áfram út í lok þess missiris og til að bæta námsmönnum upp útborgunartöfina var jafnframt samþykkt að innleiða vaxtastyrki til viðbótar námslánum. Reynslan af þessu fyrirkomulagi er góð. Ég vil því svara spurningunni um fyrirframgreiðsluna neitandi og ef ástæða væri talin til að auðvelda námsmönnum frekar en nú er lánsfjármögnun innan skólaársins þá teldi ég eðlilegast að skoða fjárhæð vaxtastyrksins og þær reglur sem gilda um útborgun hans. Í mínum huga er þetta spurning um forgangsröðun og nánari útfærslu á núgildandi reglum fremur en hverfa aftur til gamla tímans, þ.e. til áranna fyrir 1992, en á þeim árum var lánasjóðurinn líka illa staddur. Ljóst er að fyrirframgreiðsla námslána yrði mjög kostnaðarsöm jafnvel þótt menn væru reiðubúnir að fara í innheimtuaðgerðir vegna ofgreiddra lána. Samkvæmt upplýsingum frá lánasjóðnum mundi fyrirframgreiðslan kalla á 2 milljarða kr. viðbótarfjárveitingu úr ríkissjóði og jafnvel þó að hún yrði innleidd í áföngum þýddi hún að lokum a.m.k. 4 milljarða kr. varanlega fjárskuldbindingu og árlegan kostnað að fjárhæð 180–200 millj. kr. Þá hefur ekki verið tekið tillit til kostnaðar vegna ofgreiddra lána. Hann mundi ráðast af þeim reglum sem settar yrðu um innheimtuna en sjóðurinn telur óvarlegt að áætla kostnaðinn undir 300 millj. kr. á ári. Á móti mundi kostnaður vegna vaxtastigsins að fjárhæð 120 millj. kr. sparast þannig að árlegur viðbótarkostnaður væri því samtals 350–400 millj. kr. Kostur við vaxtastyrkinn sem er ákveðið hlutfall af framfærslu og bókláni er að hann er borgaður út án tillits til þess hvernig námsmenn fjármagna útgjöld sín innan skólaársins. Vaxtastyrkurinn er með öðrum orðum ekki háður því hvort námsmenn nota yfirdráttarheimild eða sparnað í þá fjóra tilteknu mánuði sem líða þar til námsframvindan fæst staðfest og framfærslulán LÍN kemur til sögunnar, þ.e. til útborgunar. Í mínum huga væri það skref aftur á bak ef LÍN færi inn á svið viðskiptabankanna með því að fjármagna fyrirframgreiðslu námslánanna. LÍN hefur á undanförnum árum átt gott og vaxandi samstarf við banka og sparisjóði, t.d. um bankaábyrgð í stað ábyrgðarmanna á námslánum. Í vaxandi mæli eru þjónustufulltrúar bankanna einnig að leiðbeina og aðstoða námsmenn vegna lánasjóðsmála enda eðlileg verkaskipting að þeir annist skammtímalánin og LÍN langtímafjármögnun. Það verður að hafa hugfast að meðalnámslánið er að helmingi ígildi styrkveitingar ekki einungis vegna félagslegu aðstoðarinnar á námstíma heldur ekki síður vegna félagslegs tillits að námi loknu sem felst í tekjutengdum afborgunum og reglum um undanþágur frá afborgunum. Síðan, virðulegur forseti, er spurt: „Hversu hátt hlutfall lántakenda sem úrskurðaðir voru lánshæfir stóðst ekki kröfur um einingaskil áður en lán voru afgreidd á árunum 2000–2005?“ Þá er rétt að draga fram að hlutfall þeirra sem ekki hafa reynst lánshæfir, þ.e. hafa ekki skilað lánshæfum árangri eða umbeðnum gögnum til sjóðsins, hefur farið lækkandi á árabilinu 2000–2005. Þetta hlutfall var 21,9% námsárið 2000–2001, 20% námsárið 2001–2002, 18,9% námsárið 2002–2003 og 16,8% námsárið 2004–2005. Það er þannig einkar ánægjulegt að lánshlutfall þeirra sem ekki eru lánshæfir fer lækkandi um leið og við verðum að hafa hugfast að fjöldinn hefur aukist gríðarlega og við sjáum að útlán sjóðsins hafa aukist mjög á undanförnum árum enda í samræmi við þá miklu menntasókn sem við höfum staðið fyrir á undanförnum missirum og árum.

Frú forseti. Ég verð að lýsa yfir nokkrum vonbrigðum með svör hæstv. menntamálaráðherra. Ég leyfi mér að fullyrða að námsárið hjá íslenskum námsmönnum var mun betra fyrir árið 1992 en það ár var hætt að greiða lán fyrir fram hjá lánasjóðnum. Nú er ástandið þannig að nemendur þurfa að byrja á því að fara og slá lán hjá bankanum. Stundum eru þetta yfirdráttarlán en í öllum tilfellum eru þetta lán með nokkuð háum vöxtum. Svo segir hæstv. ráðherra að það séu greiddir út vaxtastyrkir en þeir eru ekki borgaðir til allra. Hluti af þeim rennur auðvitað beint til bankanna aftur og þá má spyrja: Af hverju er verið að borga vaxtastyrki til einhverra sem ekki borga neina vexti af lánum? Mér þykir það dálítið furðulegt. Kostnaðurinn 2–4 milljarðar þykir mér gífurlega hár og ég mundi gjarnan vilja sjá útreikningana á því. Er þetta ekki kostnaður sem lendir á nemendum í dag? Ég skora á hæstv. menntamálaráðherra að skipta um skoðun í þessu máli og taka þetta fyrir til hagsbóta fyrir íslenska námsmenn.

Virðulegi forseti. Það var afleit ráðstöfun fyrir 14 árum þegar hætt var að greiða lánin út fyrir fram og eftirágreiðslur námslána teknar upp, afleit ráðstöfun og gífurleg mistök. Stjórnvöld hafa setið uppi með það og ekki lagt í að breyta því aftur. Og eins og hv. þingmaður sagði í ræðu áðan þá þykja mér tölurnar ákaflega háar og óska eftir því að hæstv. ráðherra geri aðeins ítarlegri grein fyrir því hvernig í ósköpunum þær eru samsettar. Þetta eru ákaflega háar tölur í þessu samhengi. Þar fyrir utan er ég á þeirri skoðun og er sannfærður um að við eigum að stefna að því að leggja niður ábyrgðarmannakerfin á námslán og breyta hluta af námslánunum í hreina styrki hafi námsframvindu verið náð á tilteknum tíma. Eins og staðan er núna þá má hvort eð er reikna um helming lánanna sem styrk út af niðurgreiðslum og niðurgreiðslu á vöxtum o.fl. Það á því að þróa námslánakerfið nær því að verða styrkjakerfi, a.m.k. að hluta til, og það er algert grundvallaratriði að taka upp fyrirframgreiðslu námslána og leggja niður ábyrgðarmannakerfið, sem er mjög ósanngjörn ráðstöfun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra svörin. Ég vil taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa talað á undan mér og þakka þeim fyrir að taka þátt í umræðunni um þær háu upphæðir sem hæstv. menntamálaráðherra nefnir hér. Mér finnst þær breytingar sem hér eru til umræðu ekki vera þannig að um svo ótrúlega háar upphæðir geti verið að ræða. Það er eingöngu verið að færa til greiðslutíma og ég mundi því vilja heyra frá hæstv. menntamálaráðherra hvað býr að baki þessum tölum, það er í rauninni ekki hægt að ræða þetta öðruvísi en að við fáum að vita nákvæmlega hvað liggur að baki þeim. Því eins og ég segi þá erum við ekki að leggja til einhverjar slíkar breytingar heldur einungis að færa til greiðslurnar. Það sem ég vil ítreka hér við hæstv. menntamálaráðherra er að fá að heyra viðbrögð hennar við því sem ég nefndi í ræðu minni á undan og snýr að þeim aðilum, sem eru ekki margir sem betur fer en eru þó til, því kornunga fólki sem hefur af einhverjum ástæðum lent í vandræðum fjárhagslega, hefur lent í gjaldþrotum eða öðru þannig að það fær ekki inni hjá bönkunum með framfærsluna áður en það fær lán hjá lánasjóðnum. Spurning er hvort hægt sé að grípa til einhverra ráðstafana hvað þann hóp varðar. Því það er sorglegt að ungt fólk sem er að stíga fyrstu skref lífs síns og langar til að fara í nám til þess að byggja sig upp að nýju eftir svo skelfilega lífsreynslu sem fjárhagslegt áfall er, lendi í slíkri fyrirstöðu. Ég hefði gjarnan viljað fá að heyra frá hæstv. menntamálaráðherra hvort hún sé til viðræðu um að gera eitthvað sérstakt fyrir þennan hóp sem ekki fær þar inni vegna þess að hann er, eins og fram kemur í svari við fyrirspurn Valdimars Leós Friðrikssonar, nokkuð fjölmennur.

Frú forseti. Örstutt. Það er alveg ljóst að ef við hverfum aftur til áranna í upphafi 10. áratugsins 1990–1991–1992 þá var fjárhagsástand sjóðsins afar bágborið. Menn muna það eða kannski vilja sumir ekki muna það, að þá þurfti að grípa til ákveðinna aðgerða til að styrkja fjárhagslegan grundvöll sjóðsins. Til hvers? Jú, til að hann gæti staðið fyrir örum vexti á háskólastiginu, staðið undir því að lána eins og hann gerir með jafnmyndarlegum hætti að hluta til lán og eins og ég kom inn á áðan, til þess að hann geti styrkt námsmenn með jafnágætum hætti og hann gerir nú. Auðvitað eru reglur sjóðsins sífellt til endurskoðunar. En ég held að það sé ekki rétt í dag að fara þá leið sem þingmenn eru að hvetja mig til sem mundi þýða árlegan kostnað um 180–200 millj. kr. til þess eins að fyrirframgreiða lánin þegar samkomulag hefur náðst m.a. við hinn frjálsa markað um ákveðnar fyrirgreiðslur á því sviði. Þetta fyrirkomulag er gott í dag. Ég held að við ættum frekar að einbeita okkur að því að stuðla að öðrum hagsbótum en akkúrat þessum fyrir lánþega LÍN. Þetta er ekki forgangsverkefni að mínu mati.