Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Nú verður minnst látins fyrrverandi alþingismanns. Kristín S. Kvaran, kaupmaður og fyrrverandi alþingismaður, andaðist sunnudaginn 28. október. Hún var 61 árs að aldri. Kristín S. Kvaran var fædd í Reykjavík 5. janúar 1946. Foreldrar hennar voru hjónin Stefán Guðmundsson innheimtumaður og Guðrún Benediktsdóttir verslunarmaður. Kristín S. Kvaran stundaði nám í Fósturskóla Íslands 1973–1976 og við Barnevernsakademiet í Ósló veturinn 1977–1978. Hún var forstöðumaður dagvistarheimila hjá Reykjavíkurborg 1976–1977 og 1980–1981 og hjá Hafnarfjarðarbæ 1982–1983. Kennari í hagnýtri uppeldisfræði var hún við Fósturskóla Íslands 1978–1980. Hún stofnaði og gaf út bæjarblað í Garðabæ 1987–1990. Heiti þess var Blaðið okkar og var hún ritstjóri þess. Enn fremur vann hún við ríkissjónvarpið og Stöð 2 að sjónvarpsþáttum um neytendamál og umræðuþáttum á árunum 1988–1990 og leysti auk þess af á fréttastofu. Frá árinu 1990 starfaði hún sem kaupmaður og heildsali til dauðadags. Kristín S. Kvaran átti sæti í stjórn Fóstrufélags Íslands, síðar Félags íslenskra leikskólakennara, frá 1978 og var formaður þess 1980–1981. Hún var formaður Neytendafélags Reykjavíkur og nágrennis 1986–1988 og sat í stjórn Norræna félagsins í Garðabæ frá 1987, formaður þess 1988–1994. Árið 1999 varð hún formaður í stjórn Sambands Norrænu félaganna en þá var hún formaður Norræna félagsins á Íslandi. Í alþingiskosningunum 1983 var Kristín S. Kvaran í kjöri í Reykjavík fyrir hið nýstofnaða Bandalag jafnaðarmanna og hlaut kosningu sem landskjörinn alþingismaður. Hún sat á fjórum þingum alls. Í þrjú ár starfaði hún innan Bandalags jafnaðarmanna en þegar þau samtök sameinuðust Alþýðuflokknum kaus hún að ganga til liðs við þingflokk sjálfstæðismanna. Var hún upp frá því stuðningsmaður Sjálfstæðisflokksins og virk í starfi fyrir hann. Kristín S. Kvaran hafði verslun að aðalstarfi en áhugasvið hennar voru mörg. Hún menntaðist til starfa fyrir börn og lét jafnan málefni þeirra sig miklu varða. Á Alþingi sat hún lengst í menntamálanefnd og félagsmálanefnd. Hún átti lengi þátt í félagsskap um norræna samvinnu og var þar valin til formennsku. Hún reyndist öflugur talsmaður þeirra sjónarmiða sem hún bar fyrir brjósti. Er þingsetu hennar lauk árið 1987 hélt hún áfram afskiptum af þjóðmálum á öðrum vettvangi. Hún var einlæg og heiðarleg í málflutningi og trú þeim málstað sem hún kaus að helga krafta sína. Ég bið þingheim að minnast Kristínar S. Kvaran með því að rísa úr sætum. - 
            



Eins og áður hefur verið tilkynnt tóku sæti á Alþingi frá og með mánudeginum 22. október varamennirnir Dögg Pálsdóttir fyrir Ástu Möller, Erla Ósk Ásgeirsdóttir fyrir Birgi Ármannsson og Valgerður Bjarnadóttir fyrir Helga Hjörvar. Þá hafa borist bréf tveggja þingmanna, þeirra Björgvins G. Sigurðssonar viðskiptaráðherra og Einars K. Guðfinnssonar, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, um að þeir séu á förum til útlanda í opinberum erindum og geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Samkvæmt þessum bréfum taka sæti á Alþingi frá og með deginum í dag þau Róbert Marshall, aðstoðarmaður ráðherra, fyrir Björgvin G. Sigurðsson og Guðný Helga Björnsdóttir bóndi, Bessastöðum, Húnaþingi vestra, fyrir Einar K. Guðfinnsson. Varamennirnir eru nú allir komnir til þings. Kjörbréf þeirra hafa þegar verið rannsökuð og samþykkt. Varamennirnir hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni samkvæmt 2. gr. þingskapa.

Dögg Pálsdóttir, Erla Ósk Ásgeirsdóttir, Valgerður Bjarnadóttir, Guðný Helga Björnsdóttir og Róbert Marshall hafa undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Forseti. Fá einstök mál hafa verið rædd meira á Alþingi að undanförnu en frumvarp til laga er varðar sölu á áfengi og tóbaki, borið fram af 16 stjórnarliðum auk hv. þm. Framsóknarflokksins, Birkis Jóns Jónssonar. Nú hefur talsmönnum brennivínsfrumvarpsins svokallaða hins vegar bæst liðsauki úr þeirri átt þar sem kannski hefði mátt vænta einhverrar viðspyrnu gegn þeim fyrirætlunum sem í frumvarpinu felast. Í viðtali við fréttamann Ríkisútvarpsins fyrr í mánuðinum segist hæstv. heilbrigðisráðherra aðspurður um álit sitt á frumvarpinu styðja það heils hugar. Hann svarar spurningu fréttamanns um afstöðu sína til þess þannig, með leyfi forseta: „Það liggur alveg fyrir að ég er fylgjandi frumvarpinu og það er stefna Sjálfstæðisflokksins.“ Þetta eru sannarlega athyglisverð ummæli æðsta yfirmanns heilbrigðismála í landinu, ekki síst vegna þess að með þeim ræðst hann af hörku gegn öllum þeim sem hafa eindregið varað við frumvarpinu, við afleiðingum þess verði það samþykkt á þingi, þar með taldar þær stofnanir og samtök sem undir ráðuneyti heilbrigðismála heyra og lúta þar með valdi ráðherrans. Landlæknir hefur varað við frumvarpinu. Það hefur Lýðheilsustöð gert sömuleiðis, Samtök áhugafólks um áfengis- og vímuefnavandann, umboðsmaður barna, Ungmennafélag Íslands og margir fleiri í þeim dúr sem hægt væri að telja upp. Afstaða hæstv. heilbrigðisráðherra ber merki um dómgreindarbrest og svo alvarleg glöp að mínu mati að rétt er að efast um hæfi hans til að gegna jafnábyrgðarmiklu starfi sem ráðherraembættið er. Ég krefst þess að hæstv. heilbrigðisráðherra geri Alþingi grein fyrir afstöðu sinni í þessu máli og skýri ummæli sín í fjölmiðlum hvað það varðar. Ég geri þá kröfu til annarra ráðherra ríkisstjórnarinnar að þeir láti álit sitt í ljósi varðandi þá stöðu sem ráðherrann hefur komið sér í með þessum málflutningi sínum og hvort hann yfir höfuð njóti trausts ríkisstjórnar í þessu máli. Það traust hefur hann svo sannarlega ekki hjá aðilum utan þings sem hafa látið sig málið varða.

Virðulegur forseti. Það er svolítið sérstakt að koma á eftir hv. þingmanni sem ræddi nú þessi mál vegna þess að hér voru viðhöfð mjög stór orð. Það er bara mjög eðlilegt að fólk hafi mismunandi skoðanir á þessum málum eins og öðrum en það er enginn fótur fyrir því að sá sem hér stendur hafi ráðist af hörku gegn einhverjum aðilum sem hafa tjáð sig um þetta. Það er enginn fótur fyrir því. Það er algerlega ótrúlegt að hv. þingmaður skuli tala með þessum hætti. Ef hv. þingmaður er ósammála þeim sem hér stendur eða einhverjum öðrum um þetta mál eða eitthvert annað mál er það bara sjálfsagt og eðlilegt og hann hlýtur að færa rök fyrir máli sínu hvað það varðar. Ég hef hvað eftir annað talað um þetta mál eins og allir vita. Ég vek athygli á því og hvet hv. þingmann til að kynna sér frumvarpið og hvað hefur verið í gangi varðandi þessi mál almennt. Ég veit vel  Þetta frumvarp gengur út á það, eins og menn vita, að afnema einokunarsölu ríkisins. Þarna eru tæki fyrir sveitarfélögin til að stýra aðgengi, staðsetningu og öðrum slíkum hlutum, tæki til þess þannig að menn gætu verið með miklu strangari reglur hvað það varðar en nú er. Ég vil biðja hv. þingmann og aðra þá sem taka þátt í þessari umræðu að gera það málefnalega og fara þannig yfir málin. 

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra sagði að þingmenn ættu að kynna sér hvað hefði verið í gangi. Það er rétt að fara aðeins yfir það. Það sem hefur verið í gangi á síðustu árum er það að áfengisgjald hefur lækkað að raungildi um 33% á síðustu níu árum. Það sem hefur verið í gangi á sama tíma er að neyslan hefur aukist um 30%. Það er beint samband á milli verðs og neyslu, virðulegur forseti. Það vitum við í ljósi margítrekaðra rannsókna með sömu niðurstöðum. Við vitum líka að þetta frumvarp dregur úr tekjum ríkissjóðs. Við vitum líka, virðulegur forseti, að það er boðað í þessu frumvarpi að lækka áfengisgjald um 50%. Við vitum það enn fremur að sænska lýðheilsustöðin hefur komist að þeirri niðurstöðu í kjölfar rannsókna að það að færa áfengissöluna í verslanir muni auka neysluna um 29%. Við vitum líka að það að lækka áfengisgjaldið um 50% þar til viðbótar mun enn fremur auka neysluna. Við vitum að aukin neysla þýðir aukin vandræði og aukinn kostnað sem lendir á heimilum og ríkissjóði. Hæstv. heilbrigðisráðherra er búinn að lýsa yfir stuðningi við mál sem dregur úr tekjum og eykur kostnað ríkissjóðs. Hann er búinn að lýsa yfir stuðningi við mál sem eykur vanda tuga þúsunda Íslendinga og tuga þúsunda heimila á Íslandi. Hver er áfengisstefna þessarar ríkisstjórnar? Er hún sú hin sama og síðustu ára, þ.e. að halda áfram að auka neysluna? Halda áfram að auka neysluna meira, halda áfram að auka vandann, halda áfram að búa til meiri kostnað fyrir ríkissjóð? Það verður að segjast eins og er, virðulegur forseti, að þetta er ábyrgðarlaus stefna, ábyrgðarlaus málflutningur, vegna þess að menn vita betur. Vísindalegar rannsóknir í mörgum löndum leiða menn til þeirrar niðurstöðu að menn vita betur.

Frú forseti. Ég tek undir það með hæstv. heilbrigðisráðherra að það er ástæða til að ræða þessi mál af yfirvegun og öfgalaust og með öðrum hætti en andstæðingar frumvarpsins hafa gert, bæði hér á þingi og í opinberri umræðu upp á síðkastið. En það er auðvitað dálítið merkilegt að halda því fram, eins og hv. þm. Björn Valur Gíslason gerði hér, að okkur flutningsmönnum frumvarpsins hefði borist óvæntur liðsauki í málinu frá heilbrigðisráðherranum. Ég vil minna á að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur flutt þetta mál fjórum sinnum. Ég leyfi mér að hrósa hæstv. heilbrigðisráðherranum fyrir að hlaupa ekki frá sinni eigin stefnu og flokks síns bara við það að hann er orðinn ráðherra. Ég veit ekki hvað hv. þm. Björn Valur Gíslason mundi gera ef hann yrði einhvern tíma ráðherra. Vonandi gerist það seint. En hugsanlega finnst honum eðlilegt að menn skipti bara um skoðun við það að fá slíka upphefð. En auðvitað lýsir það sjónarmið engu öðru en einhverri furðulegri tækifærismennsku. Sem betur fer sýnir hæstv. heilbrigðisráðherra skoðunum sínum og síns flokks þá hollustu og virðingu að skipta ekki um skoðun þrátt fyrir að staða hans hér innan þings og ríkisstjórnar breytist. Ég minni hv. þingmann á að það segir í ályktun landsfundar Sjálfstæðisflokksins frá því í mars á þessu ári, með leyfi forseta: „Landsfundur leggur áherslu á að einkarétti ríkisins á verslun með áfengi verði aflétt. Eðlilegt er að hægt sé að kaupa bjór og léttvín utan sérstakra áfengisverslana, t.d. í matvöruverslunum.“ Og ummæli hæstv. heilbrigðisráðherra sýna að 

Hæstv. forseti. Það var talað um að mikilvægt væri að ræða þetta málefnalega. Vissulega er búið að tala marga daga um þetta margumtalaða frumvarp í þingsölum þannig að mér finnst kannski óþarfi að bæta mörgum klukkutímum við í þeim efnum. Ég get þó sagt það að ég hef velt þessum málum mikið fyrir mér og komist að þeirri niðurstöðu, að ég tel alveg án allra öfga, að vera andvíg frumvarpinu. Mig langar til að nefna annað við hæstv. heilbrigðisráðherra - fyrst við erum svona stálheppin að hafa hann hérna á bekknum, og er hann reyndar nokkuð einmana - og það varðar hinar gríðarlegu vanskilaskuldir Landspítalans, 1,1 milljarð. Það er verið að henda út um gluggann tugum milljóna króna sem væri hægt að komast hjá vegna þess að ríkissjóður á fullt af peningum. Það eru bullandi peningar í ríkissjóði og það er ekki reynt að standa í skilum. Hvers lags fordæmi er sýnt með þessu móti? Svo bættist það nú við í morgun í heilbrigðisnefnd að Heilsugæslan í Reykjavík skuldar birgjum 320 millj. Það er ekkert verið að hugsa um að reyna að borga það upp. Mér finnst að heilbrigðisráðherra sé eitthvað lítið að reyna að standa sig í sínu mikla og mikilvæga embætti þegar hann tekur ekki á þessu. Hann skipar margar nefndir og kannski er hann að vinna sér inn tíma með því, ég veit það ekki. 

Forseti. Það kom fram hér áðan í máli hæstv. heilbrigðisráðherra að hér hefðu fallið stór orð í hans garð. Það er rétt, það eru stór orð enda hefur hann sjálfur látið stór orð falla í þessu máli og ég stend við það að hann hefur snúist gegn aðilum bæði undir ráðuneyti sínu og almennt í þjóðfélaginu sem fjallað hafa um áfengis- og vímuvarnamál. Hann hefur snúist gegn áliti þeirra á þessu frumvarpi. Ég held að hæstv. ráðherrann ætti sjálfur að kynna sér þau mál frekar en að saka aðra um að hafa ekki gert það. Hér eru full rök fyrir öllu því sem ég sagði áðan. Hefur hann kannski ekki kynnt sér álit landlæknisembættisins í yfirlýsingu sem kom fram fyrir ekkert mörgum dögum þar sem hann fer yfir frumvarpið og þau mál sem það varðar og endar mál sitt á, með leyfi forseta, að „breytingar á löggjöf um aðgengi og verð á áfengi geta haft alvarlegar afleiðingar fyrir lýðheilsu hér á landi“? Það er landlæknir sem skrifar undir þetta. Og hvað segja foreldrar í landinu sem ekki alls fyrir löngu funduðu um þetta mál og reyndar samtök foreldra á Norðurlöndum? Hvað hafa þau að segja um aðgengi að vímuefnum og áfengi? Nákvæmlega það sama og það sem landlæknir hefur fjallað um og undirstrikað, nákvæmlega það sama og hefur margsinnis komið fram hjá Lýðheilsustöð. Ekki bara einu sinni, ekki bara við þetta mál, ekki bara tvisvar eða þrisvar eða fjórum sinnum, heldur í fimmta skiptið núna sem það gefur álit á sambærilegu frumvarpi. Það kemur ekki úr óvæntri átt eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hélt fram áðan, að ég væri að meina að það kæmi úr óvæntri átt frá sjálfum ráðherranum, heldur úr ráðuneytinu. Mér finnst mjög alvarlegt þegar það kemur úr þessu ráðuneyti og að þingmaður sem þó hefur verið þessarar skoðunar í mörg ár og flutt mál með sama hætti eins og hann gerir núna hafi ekki skipt um skoðun eftir að honum hefur þó verið falin 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson flutti mjög skemmtilega ræðu hér áðan um mikilvægi þess að sýna skoðunum hollustu. Þetta er sami þingmaður og flutti hér einhvern tímann þingmál um að leggja Ríkisútvarpið niður. Síðan mætti hann á næsta þingi og talaði fyrir því að Ríkisútvarpið yrði gert að opinberu hlutafélagi og að landsmenn yrðu allir lögþvingaðir til að greiða nefskatt til að fjármagna það. Menn höfðu á þessu skilning því nú væri hann orðinn formaður menntamálanefndar. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur að sjálfsögðu frelsi til að hafa þá skoðun að selja eigi áfengi í matvöruverslunum. Hann hefur að sjálfsögðu einnig frelsi til að berjast fyrir þessari hugsjón sinni en hann hefur jafnframt þá skyldu sem hæstv. heilbrigðisráðherra á Íslandi að koma á framfæri sjónarmiðum þeirra stofnana sem undir hann heyra, hvort sem það er Lýðheilsustöð, landlæknisembættið, áfengisvarnaráð eða aðrir aðilar. Hann er líka ábyrgur fyrir því að framfylgja forvarnastefnu ríkisstjórnarinnar. Það er mál þeirra stofnana sem ég vísaði hér til að það frumvarp sem hér um ræðir stríðir gegn þessari stefnu. Á hitt vil ég síðan leggja áherslu að gefnu tilefni, vegna orða hæstv. ráðherra, að þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa jafnan talað fyrir því að jafnræði sé með landsmönnum hvað varðar aðgengi að verslunum ÁTVR. Við höfum líka talað fyrir því að þar sé á boðstólum fjölbreytt úrval, ekkert síður á fámennum stöðum en í þéttbýli. 
             Við höfum hins vegar talað gegn því að markaðsöflunum á Íslandi verði falið það verkefni að koma áfengi niður í landsmenn.

... betra aðgengi ...

Það er gegn þeirri stefnu sem við höfum talað. Það er furðulegt að hæstv. heilbrigðisráðherra skuli sýna annað eins ábyrgðarleysi í þessu máli og dæmin sanna.

Virðulegi forseti. Mér finnst óþarfi að brigsla fólki um öfgar ef það er ekki sammála í þessu máli því að ég held að mörg sjónarmið takist á í því. Mér finnst líka óþarfi að tala um tækifærismennsku þó að fólk skipti um skoðun. Stundum getur verið stutt mjög góðum rökum að skipta um skoðun. Ég tel, eftir að hafa kynnt mér þessi mál, að það sem við erum að horfa upp á sé tvímælalaust aukið aðgengi og þar með aukin neysla. Þar dugir að horfa til nágrannalanda. Við getum nefnt Finnland sem dæmi, það var nefnt í umræðunni á dögunum að Finnar fóru þessa leið fyrir nokkrum árum og eru þegar farnir að sjá þess stað í áfengistengd heilbrigðisvandamál í sínu landi. Við erum að tala um heilbrigðisáætlun sem við ætlum að framfylgja hér, um 5 lítra neyslu af hreinum vínanda á mann en erum langt yfir þeim mörkum nú þegar, hvað þá ef við aukum aðgengi. Í þessum málum skiptir máli að horfa á það, ekki bara út frá sjónarmiðum markaðsaðila, heldur út frá heilbrigðissjónarmiðum. Allar alþjóðlegar tölur sýna að þetta er eitt stærsta heilbrigðisvandamál samtímans og því miður virðast forvarnir ekki skila sama árangri og takmörkun á aðgengi. Þó að ég telji að það séu ýmis sjónarmið í þessu máli sem megi skoða með og á móti tel ég fyrst og fremst að verið sé að taka áfengi, setja það inn fyrir sviga og breyta því í það sem við köllum venjulega neysluvöru - sem það er ekki, sem það er hreint ekki - og þess sér stað ef við horfum á þau heilbrigðisvandamál og þau félagslegu vandamál 

Virðulegi forseti. Þetta mál snýst um verslunarfrelsi og ekkert annað. Við erum ekki að tala um að leggja niður allt sem heitir forvarnir. Við erum ekki að tala um að hæstv. heilbrigðisráðherra snúi baki við öllum þeim stofnunum er undir ráðuneyti hans heyra. Ég hef ekki heyrt hann í eitt einasta sinn mælast til þess að forvörnum verði hætt í þjóðfélaginu þrátt fyrir að við skiptum um aðila bak við búðarborðið í verslunum með áfengi. Mér finnst, og það hefur komið hérna fram, mjög rangt að ætlast til þess að menn skipti hreinlega um skoðun yfir nótt. Það sjá allir að hæstv. heilbrigðisráðherra er sá aðili sem hefur talað hér úr þessum stól einna oftast og mest um þetta mál. Mér þætti mjög óeðlilegt ef hann mundi allt í einu yfir nótt, bara við það að skipta um embætti, breyta þessari prinsippafstöðu sinni sem snýst um verslunarfrelsi. Og ég ítreka þetta með verslunarfrelsið. Í málflutningi vinstri grænna í þessu máli, eins og í svo mörgu öðru, finnst mér koma fram hjá þessum helstu talsmönnum lýðræðisins, að eigin áliti, ekkert annað en hræðsla við lýðræðið. Ég er ný hér á þingi en mér sýnist á öllu að menn séu almennt þeirrar skoðunar að það sé meiri hætta, ef svo má segja, á að þetta mál fari í gegn og þá á að gera allt til að drepa það niður. Menn hafa talað fyrir því að halda málinu inni í nefndinni. Leyfum nú lýðræðinu að njóta sín. Klárum þetta mál. Tökum það út úr nefndinni. Leyfið þingheimi að greiða atkvæði um það. Það er eina lýðræðislega atriðið í sambandi við þetta mál sem - eina ferðina enn - snýst um verslunarfrelsi.

Virðulegur forseti. Þetta hefur verið nokkuð athyglisvert. Ég verð að segja það út af ræðu hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur að á dauða mínum átti ég von en ekki að fyrrverandi ráðherra Framsóknarflokksins færi að skamma mig fyrir rekstrarvanda stofnana á vegum heilbrigðisráðuneytisins. Ég vil vekja athygli á því að á undanförnum árum og alla þá tíð sem ráðherra Framsóknarflokksins fór með það ráðuneyti þá var nú ekki eins og menn væru að ná jöfnu, eða að menn væru að ná endum saman í rekstrinum. Heldur hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir virkilega að þetta sé nýtt mál? Ég vek athygli á því að hér er verið að fylgja eftir fjárlögum sem fyrri ríkisstjórn lagði fram og ég held því að hv. þingmaður ætti aðeins að skoða sinn gang áður en hún fer að ásaka þann sem hér stendur fyrir að standa ekki þá plikt. Hallinn á ríkisspítölunum frá því um 2000 hefur verið frá 6,5% upp í 15,6%. Það er mín skoðun, virðulegur forseti, að okkur veiti ekki af því að fara yfir það ásamt fleiru sem snýr að rekstri heilbrigðisráðuneytisins. Það er gott að vita af stuðningi frá þingmönnum Framsóknarflokksins hvað það varðar. Ég gleðst yfir því, virðulegur forseti, að yfirlýsingar hv. þm. Björns Vals Gíslasonar hér úr þessum stól eru orðnar aðeins vægari, en hins vegar held ég að það ætti að kalla saman þingflokksfund hjá vinstri grænum vegna þess að nú allt í einu eru þeir farnir að tala gegn auknu aðgengi en fyrr í umræðunni hafa þeir talað fyrir því. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson sagði fyrir nokkrum dögum varðandi spurningu um hvort fjölgun útsölustaða ÁTVR væri af hinu illa, með leyfi virðulegs forseta: „Þá tel ég svo ekki vera.“ Hv. þm. Þuríður Backman fór yfir það, virðulegi forseti, að hún vildi sjá fleiri útsölustaði ÁTVR 

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aukna hlutdeild sveitarfélaga í innheimtum skatttekjum. Meðflutningsmenn mínir að þessari tillögu eru hv. þingmenn Birkir J. Jónsson, Guðni Ágústsson og Bjarni Harðarson. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að taka hið fyrsta upp viðræður við Samband íslenskra sveitarfélaga um aukna hlutdeild sveitarfélaganna í innheimtum skatttekjum.“ Sveitarfélögin eru, eins og við vitum, mjög misjafnlega stödd fjárhagslega. Undanfarna daga hafa hv. þingmenn hitt marga sveitarstjórnarmenn um allt land þar sem m.a. þessi mál hafa verið rædd, þ.e. fjárhagsleg afkoma sveitarfélaganna og rekstur þeirra. Á síðustu árum hefur sumum sveitarfélögum reynst erfiðara og erfiðara að halda uppi sinni lögbundnu þjónustu og starfsemi. Þróunin hefur verið sú að útsvarstekjur og annað hefur verið að breytast en það er ekki einfalt að ræða þetta vegna þess að staða sveitarfélaganna er mjög misjöfn, tekjustofnar þeirra og afkoma er mjög mismunandi. Staða svipaðra sveitarfélaga á svipuðum svæðum getur jafnvel verið mjög misjöfn, það er engin ein lína í því máli. Því miður er ekki að sjá núna að afkoma margra sveitarfélaga sem hafa átt erfitt muni batna á næstu mánuðum og missirum vegna þess að eftir að ákvörðun var tekin um að skerða veiðiheimildir í þorski er alveg borðleggjandi að mörg sveitarfélög, margar sjávarbyggðir muni verða fyrir þrengingum, muni verða fyrir tekjumissi, þannig að segja má að komin sé upp ný staða að þessu leyti í mörgum sveitarfélögum. Tekjustofnar ríkisins hafa verið að þróast á undanförnum árum. Við sjáum það t.d. í fjárlagafrumvarpinu í þeim upplýsingum sem þar liggja fyrir að fjármagnstekjuskattur hefur vaxið gríðarlega mikið á örfáum árum. Þetta er skattur sem var ekki innheimtur fyrir u.þ.b. tíu árum en á næsta ári er gert ráð fyrir því að skili hann ríkissjóði yfir 30 milljörðum. Samband ísl. sveitarfélaga hefur ítrekað ályktað um að sveitarfélögunum beri að fá hlutdeild í þessum skatti að einhverju leyti. Það er eitt af því sem við bendum á í greinargerð með þessari tillögu að farið verði yfir það sérstaklega hvort það sé rétt að sveitarfélögin fái sérstaka hlutdeild í fjármagnstekjuskatti. Það er eitt af því sem tengist þessari tillögu, þ.e. að ríki og sveitarfélög komist að niðurstöðu um það. Það hafa mjög margir tekið undir þessar ályktanir Sambands ísl. sveitarfélaga og ég held að það sé rétt munað hjá mér að hæstv. núverandi félagsmálaráðherra hafi tekið undir þær í einhverju viðtali um helgina. Ég hygg því að Samband ísl. sveitarfélaga eigi stuðningsmenn um þetta mál, bæði í röðum hv. alþingismanna og ráðherra í ríkisstjórn. Ég held að það sé mjög mikilvægt, virðulegur forseti, að fá botn í þetta mál. Nú er það svo að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga leikur stórt hlutverk í þessari flóru allri saman. Það var ákveðið fyrir nokkrum árum að setja sérstakt fjármagn inn í jöfnunarsjóðinn til þess að mæta aðstæðum sem upp hafa komið hjá sveitarfélögum sem hafa misst útsvarstekjur eða þar sem fólki hefur fækkað. Það var ákveðið á sl. vetri í samkomulagi milli þáverandi ríkisstjórnar og Sambands ísl. sveitarfélaga að auka við þessa fjármuni, þ.e. þetta voru 700 milljónir áður en á þessu ári og því næsta mun jöfnunarsjóður fá 1.400 milljónir og gerir tillögur um hvernig fénu verði ráðstafað og síðan er það viðkomandi ráðherra að ganga frá því. Þessir sérstöku fjármunir sem jöfnunarsjóður hefur yfir að ráða eru bráðabirgðaúrræði sem mun renna út í lok næsta árs. Við sem flytjum þessa tillögu teljum að það sé mjög mikilvægt að farið verði í slíkar viðræður milli ríkis og sveitarfélaga til þess að menn sjái lengra fram í tímann í þessum málum. Það er mjög mikilvægt, ekki síst í ljósi þess sem ég nefndi hér og við þekkjum, þeirrar þróunar sem er orðin í sjávarútvegi og mun verða á næstu missirum og árum. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra. Ég geri ráð fyrir því að allmargir hv. þingmenn vilji taka þátt í umræðu um þetta mál enda er mikill áhugi hjá mörgum hér á Alþingi á sveitarstjórnarmálum og margir sem hafa komið að þeim málaflokki. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu fari þessi tillaga til félagsmálanefndar. Ég hygg að sú nefnd muni fara með málefni sveitarfélaga a.m.k. fram að áramótum. Annars er ekki gott að átta sig á því hvað menn ætla sér með sveitarstjórnarmálin en það er önnur saga, við fórum yfir það hér um daginn. Ég vil þó lýsa því að ég er afar ósáttur með hvernig ríkisstjórnin höndlar málefni sveitarfélaganna í Stjórnarráðinu og hefði kosið að menn hefðu gefið sér heldur lengri tíma til að fara yfir þau mál svo ég tali nú ekki um að hafa eitthvert samráð við t.d. Samband ísl. sveitarfélaga og sveitarstjórnarmenn um það með hvaða hætti þeim málum verði komið fyrir í framtíðinni, en það er ekki háttur núverandi ríkisstjórnar að hafa slíkt samráð.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. flutningsmanni Magnúsi Stefánssyni og meðflutningsmönnum hans fyrir að leggja fram þessa tillögu til þingsályktunar hér á Alþingi og segja það að við í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs munum styðja framgang hennar. Það er margt rétt sem kemur fram í greinargerðinni um fjárhagsmálefni sveitarfélaganna og þess vegna er sjálfsagt að samþykkja þessa tillögu. Það er hins vegar þannig að það er eins konar eilífðarverkefni að fást við fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga, það er verkefni sem tekur nánast engan enda og virðist á köflum eins og það skipti engu máli hverjir eru við stjórnvölinn hverju sinni. Nú veit ég að hv. 1. flutningsmaður þessarar tillögu, hv. þm. Magnús Stefánsson, þekkir það af eigin raun, hafandi verið félagsmálaráðherra í síðustu ríkisstjórn, að það er eins og það strandi iðulega á fjármagni og fjármálaráðuneyti þegar þessi mál koma til skoðunar og ég hygg að hann hafi upplifað það sem ráðherra sveitarstjórnarmála að það hefur verið erfitt að glíma við fjármálaráðuneytið þegar þessi mál eru annars vegar. Þetta hefur líka komið fram í umræðum í þinginu núna í haust, til að mynda um fjárlög og fjáraukalög þegar málefni sveitarfélaganna hefur borið á góma. Sveitarfélögin hafa sannarlega tekið við margs konar verkefnum á undanförnum árum, stundum hefur verið samið sérstaklega milli ríkis og sveitarfélaga um tekjustofna sem þeim ættu að fylgja, en í öðrum tilvikum hefur það ekki verið gert heldur hefur verkefnum verið velt yfir á sveitarfélögin og engir tekjustofnar hafa fylgt þar sérstaklega með. Þá hafa breytingar á skattaumhverfi leitt til tekjusamdráttar hjá sveitarfélögum en tekjuauka hjá ríkinu. Þannig hefur t.d. sú breyting sem orðið hefur á samsetningu skatttekna með því að æ fleiri greiða einungis fjármagnstekjuskatt, leitt til þess að ríkið hefur fengið meiri skatttekjur í sinn hlut en sveitarfélögin tapað á þeim skiptum. Það eru því margar ástæður fyrir því að það er eðlilegt að taka þessi mál til umfjöllunar, fyrir utan réttlætismálið í því að þeir sem einungis greiða fjármagnstekjuskatt borgi líka eitthvað til þess samfélags sem þeir búa í, þeir taki líka þátt í því að borga kostnað við grunnskólana, leikskólana, gangstéttarnar og menningar- og æskulýðsstarfið sem sveitarfélögin sinna. Það eru því margs konar rök í mínum huga fyrir því að tekjumál og tekjuskipting ríkis og sveitarfélaga sé tekin til umfjöllunar. Það hefur líka verið mikið áhugamál á undanförnum árum, ég held hjá öllum stjórnmálaflokkum og hjá sveitarstjórnarfólki, að fjölga verkefnum sveitarfélaganna, færa verkefni frá ríki til sveitarfélaganna og renna þannig styrkari stoðum undir sveitarstjórnarstigið í landinu. Því miður hafa þær viðræður sem á undanförnum árum hafa farið fram, m.a. um málefni fatlaðra, strandað á því að það hefur ekki náðst samkomulag um flutning tekjustofna. Það er auðvitað bagalegt ef almennur vilji er til þess að styrkja sveitarstjórnarstigið en það er ekki hægt að ná því fram vegna þess að ríkið vill ekki leggja nægilegt fjármagn inn í það verkefni. Sömuleiðis hafa sveitarfélögin oftlega nefnt það í samskiptum sínum við ríkið þegar um verkefnaflutning er að ræða að það ætti að hafa inni samkomulag ríkis og sveitarfélaga eða að hafa í löggjöfinni einhvers konar endurskoðunarákvæði á þeim tekjustofnum sem fluttir eru þannig að eftir einhvern tiltekinn tíma, þrjú, fimm eða sjö ár sé hægt að meta árangurinn af verkefnatilfærslu og meta hvort verkefnið eða þeir tekjustofnar sem fylgdu hafi staðið undir þeim verkefnum þegar reynslan er metin. Ríkið hefur litið svo á að ómögulegt sé að vera með slík endurskoðunarákvæði inni, það hefur verið algjört eitur í beinum ríkisvaldsins. En þarna held ég að menn verði að vera reiðubúnir til þess að skoða málin eftir á. Ég held t.d. að það sé almennt reynsla sveitarstjórnarstigsins að þó að vel hafi tekist til með flutning grunnskólans frá ríki til sveitarfélaga árið 1996 þá komi það skýrt fram í öllum hagtölum og skoðunum að kostnaður sveitarfélaganna við rekstur grunnskólans hefur orðið mun meiri en þeir tekjustofnar sem fluttir voru frá ríkinu. Sumt af því hafa reyndar verið ákvarðanir sem sveitarfélögin hafa algjörlega tekið sjálf og á eigin forsendum og ekkert nema gott um það að segja að þau taki slíkar ákvarðanir og sannarlega hefur grunnskólinn eflst við þetta, en engu að síður er þarna um að ræða frekari verkefni, frekari útgjöld sem sveitarfélögin mörg hver eiga í miklu basli með að standa undir. Í þessu samhengi þarf líka að ræða það hvort vilji sé til þess að auka svigrúm sveitarfélaganna til skattheimtu. Í sumum löndum er því þannig farið að skattheimtuvaldið, þ.e. ákvörðun útsvars, er alfarið í höndum sveitarfélaganna og ekkert hámark í því eins og hér gildir, t.d. er ekkert hámark á útsvarinu í Danmörku, ef ég hef skilið það rétt, og sveitarfélögin geta sjálf tekið ákvörðun um hvað það er. Við þurfum að ræða það hvort þetta er leið sem við mundum vilja fara, þ.e. hvort við viljum gefa sveitarfélögunum meira sjálfdæmi og um leið færa þeim fleiri verkefni, meira vald, og treysta þeim fyrir ákvörðunum, t.d. um skattheimtu. Í dag höfum við ákveðið bil sem sveitarfélögin geta unnið innan og ákveðið hvar á því bili þau vilja vera og það er eðlilegt að spyrja sig að því: Af hverju þarf að setja einhvern ákveðinn ramma, af hverju geta sveitarfélögin ekki tekið þessa ákvörðun sjálf? Sveitarfélögin og sveitarstjórnirnar eru kosnar lýðræðislegum kosningum af íbúunum og standa að sjálfsögðu skil á því sem þær ákveða gagnvart þeim. Þannig má líka taka fyrir fleiri skattstofna eins og fasteignaskattinn, hlutdeild í tekjuskatti fyrirtækja, jafnvel virðisaukaskattinn, en þegar upp er staðið er það kannski ekki endilega heitið á skattstofninum sem skiptir máli heldur heildartekjurnar og hvernig þær standa undir þeim verkefnum sem sveitarfélögin eiga að sinna sem skiptir mestu máli. Hugmyndir hafa líka heyrst um að í staðinn fyrir að fá sveitarfélögunum fleiri tekjustofna eins og hlutdeild í fjármagnstekjuskatti, virðisaukaskatti eða tekjuskatti fyrirtækja þá ætti kannski bara að setja allan tekjuskatt einstaklinga yfir á sveitarfélögin sem væri þá tekjustofn sveitarfélaganna og ríkið væri með aðra tekjustofna. Það er leið sem að mínu viti má alveg skoða þó að ég sé almennt þeirrar skoðunar að hagkvæmara sé fyrir opinbera aðila að vera með breiðan skattstofn, ekki of einhæfan skattstofn, ekki öll eggin í sömu körfu, það er svona almennt mitt viðhorf í þeim málum. Virðulegur forseti. Ég tel sjálfsagt að samþykkja þessa tillögu og það er brýnt að ríkisvaldið sýni í verki vilja til þess að efla tekjustofna sveitarfélaga. Það er mjög mikilvægt að slík skilaboð komi úr herbúðum stjórnarliða því annars er tímasóun að efna til slíkra viðræðna um breytta verkaskiptingu.

Frú forseti. Ég þakka flutningsmönnum fyrir þessa þingsályktunartillögu. Ég held að hún sé af hinu góða því að það er mjög brýnt að ræða skiptingu tekna milli ríkis og sveitarfélaga. Sú breyting hefur orðið á skattheimtu hjá fólki sem hefur borgað útsvarstekjur í gegnum tíðina að stór hópur og stækkandi og er farinn að borga fjármagnstekjuskatt. Það er því ekkert óeðlilegt að sveitarfélögin í landinu fái hlut af fjármagnstekjuskattinum til sín en hann renni ekki aðeins til ríkisins. Það er auðvitað brýnt mál. Ég hélt að vinna hefði verið í gangi um skiptingu tekna milli ríkis og sveitarfélaga en það hefur bersýnilega ekkert komið út úr því starfi enn þá eða ekkert orðið af því. Ég hélt að það hefði verið ákveðið í stjórnartíð fyrri ríkisstjórnar. Skipting tekna milli ríkis og sveitarfélaga er náttúrlega alltaf að breytast. Grunnskólarnir voru færðir undir sveitarfélögin fyrir stuttu síðan til þess að gera og þá var talið að sveitarfélögin hefðu fengið ríflega frá ríkinu, það hefði verið borð fyrir báru í þeim efnum og þau hefðu fengið milljarð umfram það sem þau þyrftu. Síðan hefur ríkið stanslaust lagt skyldur á sveitarfélögin um að auka þjónustu við börn á grunnskólastiginu, það er ýmiss konar sérfræðiþjónusta sem t.d. lesblind börn og fötluð börn hafa þurft að fá og þeim hefur ekki veitt af að fá aukna þjónustu frá grunnskólunum en allt kostar þetta peninga sem sveitarfélögin hafa svo þurft að borga. Mér dettur líka í hug breyting á hafnalögum sem hefur haft afleiðingar á tekjur sveitarfélaga og hafnarsjóða. Flestar hafnir í landinu, að undanskildum fjórum stærstu höfnum landsins sem reknar eru með hagnaði, eiga við mjög mikla erfiðleika að etja. Í flestum sveitarfélögum eru þær reknar sem sérsjóður, þ.e. hafnarsjóður, svo þetta mun auðvitað íþyngja sveitarfélögum vegna þorskniðurskurðarins og minni tekna fyrir sveitarfélögin. Það þarf því að endurskoða hafnalögin að hluta og hvernig staðið er að núgildandi hafnalögum. Eitt í viðbót og það er þegar sveitarfélög selja eignir en þá standa þau kannski í fyrsta skipti frammi fyrir því núna, eins og sveitarfélög á Suðurnesjum sem hafa verið að selja eign sína í Hitaveitu Suðurnesja, að verða að borga fjármagnstekjuskatt. Það mun auðvitað verða þessum sveitarfélögum íþyngjandi að þurfa að borga fjármagnstekjuskatt en í samanburði við önnur sveitarfélög á landinu sem hafa kannski ekki sömu stöðu standa þau vel. Eftir sem áður held ég að ríkið þurfi að skoða þann þátt sem snýr að sveitarfélögum sem hafa verið að selja hlut sinn eins og sveitarfélög á Suðurnesjum í Hitaveitu Suðurnesja, að þurfa að borga fjármagnstekjuskatt og það eru engar smáupphæðir. Það mun ekki gera þessum sveitarfélögum auðveldara fyrir, þrátt fyrir að þau eigi í rauninni við rekstrarerfiðleika að etja við að láta enda ná saman frá degi til dags fyrir utan auðvitað þær tekjur sem þau hafa af sölu eigna. En væntanlega hugsa öll sveitarfélögin þannig að þau komi að því í einhvers konar uppbyggingu innan sveitarfélaganna og veitir kannski ekki af í sumum tilfellum.

Hæstv. forseti. Hér er hreyft máli sem margsinnis hefur verið til umræðu í sölum þingsins og hjá sveitarstjórnunum, innan Sambands íslenskra sveitarfélaga, innan SSH og víðar. Það sem hv. þm. Magnús Stefánsson dregur fram í greinargerðinni er að tekjur sumra sveitarfélaga hafi minnkað en önnur staðið í stað samanborið við aukinn rekstrarkostnað undanfarin ár en svo bætir hann við að þetta eigi fyrst og fremst við um sveitarfélög á landsbyggðinni. Ég get svo sannarlega tekið undir það að þetta er rétt hvað landsbyggðina varðar en ef við horfum hins vegar á sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu er þetta ekki raunin. Sveitarfélögin þar hafa notið þess góðæris sem verið hefur í landinu og tekjur sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hafa verið að aukast mjög mikið. Ég hef reyndar ekki gert mjög nákvæma úttekt á því en ég leit yfir ársreikninga ákveðins sveitarfélags á höfuðborgarsvæðinu nokkur ár aftur í tímann og ég get t.d. ekki séð þegar kemur að grunnskólanum að það sé aukinn kostnaður við hann sem hlutfall af útsvarstekjum, svo ég tali ekki um sem hlutfall af heildartekjum. Þá er auðvitað tekið inn í miklu fleira en útsvarstekjurnar en sem hlutfall af útsvarstekjum, sem er kannski eðlilegast að horfa á, hefur það hlutfall ekki verið að hækka. Mér sýnist jafnvel að það hafi lækkað hjá sumum sveitarfélögum. Ef við horfum á afkomu sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu sjáum við að öll sveitarfélögin skila rekstrarafgangi nema eitt sveitarfélag en það er að vísu svolítið merkilegt að það skuli vera stærsta sveitarfélagið. Ef við skoðum þetta hins vegar úti á landi og berum saman hvert er hlutfall t.d. kostnaðar við grunnskóla þar í samanburði við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu þá sýnist mér fljótt á litið að það sé kannski á milli 40 og 50% á höfuðborgarsvæðinu ef við tökum fræðslumálin sem heild en úti á landsbyggðinni má finna sveitarfélög þar sem það er jafnvel 80%. Þess vegna er mjög rangt að tala um sveitarfélög sem eitt mengi því aðstaðan er mjög misjöfn. Þess vegna getur maður sett sig í spor sveitarfélaga úti á landi og skilið að þau þurfa á miklu meiri tekjum að halda vegna grunnskólanna en það á auðvitað ekki við um sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, enda sjáum við það líka á annarri eyðslu þessara sveitarfélaga, og er þá ekkert undanskilið, að þau hafa ekki beint verið að spara við sig hvorki í rekstri né uppbyggingu, það er alveg óhætt að segja það, og hafa aukið mikið fjármagn til alls kyns mannvirkjagerðar. Við getum líka séð það í hendi okkar því að allar þær byggingar sem menn hafa verið að reisa eru mjög fínar og flottar byggingar, t.d. íþróttamannvirki og svo mætti lengi telja. Þetta sjáum við ekki úti á landi, þar sjáum við að sveitarfélög hafa ekki efni á að fara í nauðsynlegustu mannvirkjaframkvæmdir. Þetta er því mjög ólík staða en það skal þó tekið fram að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga kemur auðvitað talsvert til móts við þessa aðila. En talandi um að sveitarfélögin fái hlutfall af fjármagnstekjuskattinum þá hlýtur næsta spurning að vera sú: Hvernig mun hann skiptast niður á sveitarfélögin? Ef maður dregur fram hvaða sveitarfélög hafa það best, mundu þau hugsanlega fá langmest af fjármagnstekjuskattinum og sveitarfélögin sem hafa það verst miklu minna af þeim skatti? Auðvitað mætti hugsa sér að taka enn þá til þess ráðs að nota jöfnunarsjóðinn, hann er tæki sem mætti nýta í þessu samhengi, en ef við horfum hins vegar á hvar þessar tekjur falla þá falla fjármagnstekjurnar helst til hjá efnuðustu sveitarfélögunum. Spurningin er því ef menn vilja bakka upp eða styrkja veikustu sveitarfélögin með hvaða hætti á að gera það. Ég get hins vegar tekið undir að það er algerlega óþolandi að sumir aðilar borgi eingöngu fjármagnstekjuskatt og taki þar af leiðandi ekki þátt í rekstri sveitarfélaga sinna. Þess vegna hef ég verið fylgjandi því að taka upp reiknað endurgjald varðandi þessa aðila. Það gerist auðvitað í sumum tilvikum í gegnum rekstur hjá þeim, ef menn eru í slíku, t.d. borga þeir sem hafa stofnað hlutafélag utan um trilluna sína eða eitthvað slíkt reiknað endurgjald í gegnum reksturinn. En þá er ég að tala um hina sem hafa eingöngu fjármagnstekjur og eru ekki í slíkum rekstri. Hins vegar megum við ekki gleyma því heldur þegar við horfum á þennan fjölda að þá minnist ég þess að fyrir tveimur árum síðan þegar talað var um að þetta væru 5.000 manns þá sýndist mér að hátt í helmingur þeirra hefðu mjög lágar fjármagnstekjur, þetta væru aðilar sem hefði kannski keypt skammtinn sinn í bönkunum á sínum tíma eða áttu fasteignir hér heima sem þeir leigðu út en störfuðu erlendis. Þetta voru oft og tíðum námsmenn eða aðilar sem störfuðu erlendis og leigðu fasteign sína heima. Þetta er svolítið flóknara en svo að hægt sé að segja þetta um alla. En þeir aðilar sem búa hér á landi og njóta þjónustu sveitarfélaganna eiga að sjálfsögðu að taka þátt í þeim rekstri eins og aðrir í sveitarfélaginu. Mér finnst mjög mikilvægt að halda því til haga. Ég held líka að hugmyndin um að það sé kannski kominn tími til að horfa á sveitarfélög sem tvo, þrjá ólíka hópa, sveitarfélög A og B eða eitthvað slíkt, sé eitthvað sem eigi að geta nýst okkur í þessu, þ.e. að við tökum út þau sveitarfélög sem hafa það langverst og að horft verði til þeirra. Sveitarfélög sem hafa haft minnkandi tekjur á undanförnum árum, sveitarfélög þar sem orðið hefur fólksfækkun eru auðvitað sveitarfélög sem hafa það mjög erfitt. Ég held að það sé kominn tími til þess, og ég veit að það er vilji til þess m.a. innan Sambands íslenskra sveitarfélaga, að horfa sérstaklega til þessara sveitarfélaga og fara jafnvel í einhvers konar flokkun af þessu tagi. Ég skal verða fyrsti maður til þess að taka undir það að skoðuð verði sérstaklega afkoma þeirra sveitarfélaga sem lenda í lakari flokknum, ef svo má segja, með það að markmiði að veita þeim sérstakan stuðning. Það getur líka verið svo að það sé einfaldlega rétt að ríkið sjái um ákveðna hluti hjá þessum sveitarfélögum sem það sér ekki um annars staðar. Talað hefur verið um yfirfærslu á verkefnum frá ríki til sveitarfélaga. Það er ekkert víst að við eigum þá alltaf að horfa til sveitarfélaganna sem einnar heildar, kannski getur verið að það eigi ekki að gera slíkt í öllum tilvikum en það má ekki verða til þess að stoppa það að 95% sveitarfélaganna taki að sér ákveðin verkefni þó svo 5 eða 10% sveitarfélaganna ráði ekki við þau. Ég held að það gæti verið mjög gagnlegt í þessari umræðu og enda þótt það sé spurning um aðferðafræði, hvort horfa eigi á fjármagnstekjuskattinn sérstaklega o.s.frv., þá held ég að allir þingmenn geti verið sammála um að staða sveitarfélaganna er mjög misjöfn svo ekki sé meira sagt og við getum tekið undir það að horfa verði sérstaklega til þeirra sveitarfélaga sem veikast standa.

Frú forseti. Bara örstutt vegna nokkurra atriða sem komu fram í ræðu hv. þm. Ármanns Kr. Ólafssonar. Hann nefnir sérstaklega tekjuaukningu á höfuðborgarsvæðinu. Það er rétt að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa fengið nokkra tekjuaukningu á undanförnum árum vegna, má segja, þeirrar þróunar sem hefur verið í samfélaginu almennt og ríkið hefur notið góðs af líka. En menn hljóta að velta fyrir sér hvort það sé ekki allt í lagi, hvort að það að einhver sveitarfélög hér njóti sérstaklega þess núna séu rök fyrir því að þá sé allt í lagi að velta yfir á þau sveitarfélög verkefnum sem þau fá ekki tekjustofna fyrir. Er sanngirni í því? Ég tel svo ekki vera. Ekki má heldur gleyma því að það koma líka þau ár að sveitarfélögin, sérstaklega fjölmenn, m.a. á höfuðborgarsvæðinu, taka á sig aukin verkefni þegar illa árar í samfélaginu og taka á sig meiri kostnað en gengur og gerist, t.d. í félagsþjónustu. Það gengur kannski svolítið í bylgjum, líka hjá sveitarfélögunum hér á höfuðborgarsvæðinu, og það er allt í lagi að taka tillit til þess. Varðandi hlutfallið í fjármagnstekjuskatti sem þingmaðurinn nefndi hérna líka held ég að það hafi ævinlega komið fram hjá þeim sem hafa verið að tjá sig um þetta málefni, m.a. af hálfu Sambands íslenskra sveitarfélaga, að aðferðafræðin við að deila út þeim tekjum sem þannig færu til sveitarfélaga væri sjálfstætt úrlausnarefni og þær hlytu að fara í gegnum jöfnunarsjóðinn, alveg eins og útsvarið gerir í dag. Það er að sjálfsögðu verið að nota jöfnunarsjóðinn, inn í hann fer hlutfall af útsvarstekjunum og því er síðan deilt út til sveitarfélaganna eftir sérstökum aðferðum. Þannig yrði það að sjálfsögðu með fjármagnstekjuskattinn og það þarf ekki að mikla það fyrir sér. Síðan vil ég bara rétt að lokum segja, af því að þingmaðurinn nefndi sérstaklega sveitarfélög sem standa höllustum fæti, að ég er þeirrar skoðunar að menn eigi að vera óhræddir við að nýta sér hluti eins og beina byggðastyrki í staðinn 

Frú forseti. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson segir: Er ekki í lagi að sveitarfélögin njóti þess ef vel gengur? Auðvitað er það í lagi. Það er margsinnis búið að tala um þessa sérstöku tekjustofna og það er eins og sitt sýnist hverjum í því, a.m.k. telur ríkið að það hafi tryggt sveitarfélögunum þá tekjustofna sem þau áttu að fá þegar verkefni grunnskólans voru flutt yfir. Það gengur upp og niður hjá sveitarfélögunum, segir hv. þingmaður. Það er rétt. En það gengur þá vissulega líka upp og niður hjá ríkinu. Sennilega helst það yfirleitt í hendur að þegar vel gengur hjá ríkinu gengur vel hjá sveitarfélögunum og öfugt. Þess vegna er ég ekkert endilega viss um að fjármagnstekjuskattur og útdeiling á honum sé rétta leiðin. Hv. þingmaður kom í lok ræðu sinnar inn á það hvort ekki ætti þá að horfa til einhverra ákveðinna styrkja til verst settu sveitarfélaganna og ég held að það hljóti að nýtast þeim betur, þ.e. ef sveitarfélögin hafa einhvern fastan punkt í þeim tekjum sem þau fá. Annars gætu tekjurnar farið að sveiflast í takt við þennan blessaða fjármagnstekjuskatt og sveitarfélögin gætu fengið eitt árið mjög lítið inn í rekstur sinn og annað árið mikið inn í hann og sennilega alltaf í öfugu hlutfalli við það sem æskilegt væri.

Frú forseti. Það er út af fyrir sig alveg rétt. Ég sagði það í ræðu minni áðan að ég teldi að það sem skipti mestu máli væri einmitt að tryggja sveitarfélögunum fastar og öruggar tekjur, ekki nákvæmlega hvað tekjustofninn héti, en auðvitað verður líka að vera ákveðið réttlæti í því. Þess vegna hafa margir sveitarstjórnarmenn sérstaklega talað um fjármagnstekjuskattinn, jafnvel tekjuskatt lögaðila o.s.frv. En fyrst og fremst skiptir máli að sveitarfélögunum séu tryggðar tekjur í samræmi við þau verkefni sem þeim eru falin að lögum eða með öðrum stjórnvaldsákvörðunum. Það má nefna - og kannski skiptir það miklu máli í þessu sambandi - að þótt það haldist í hendur eins og þingmaðurinn nefndi að þegar vel gengur hjá ríki geti gengið vel hjá sveitarfélögunum er skuldastaða þessara tveggja stiga mjög ólík. Skuldastaða ríkisins er lítil en sveitarfélögin bera miklar skuldir. Þau hafa vissulega tekið við verkefnum, ekki endilega frá ríkinu, heldur skuldbindingum sem ríkið hefur ábyrgst eða gengist fyrir, m.a. gegnum EES-samninginn, verkefnum sem hafa lent á sveitarfélögunum án þess að nokkrir tekjustofnar hafi fylgt. Nægir þar að nefna hina frægu fráveitutilskipun Evrópusambandsins sem hefur kostað sveitarfélögin í landinu 20 milljarða kr. án þess að nokkrir tekjustofnar hafi komið til fyrir því í raun nema einhver lítils háttar endurgreiðsla á virðisaukaskatti frá ríkinu vegna þessara framkvæmda.  Halda menn að það telji ekki í sveitarsjóðum landsins þegar svona verkefni koma? Þetta er ekki eina verkefnið en þetta er vissulega stærsta verkefnið. Það telur að sjálfsögðu í sveitarsjóðunum þegar svona verkefni koma. Þarna tel ég að ríkið ætti að tryggja sveitarfélögunum tekjustofna til að standa undir skuldbindingum af þessu tagi, ekki vegna þess að sveitarfélögin vilji ekki taka við þessum verkefnum, því að þau eru mörg hver mjög mikilvæg eins og fráveitutilskipunin sannarlega varð, en það þarf að tryggja þeim tekjustofna til að sinna verkefnunum.

Frú forseti. Það sem ég vildi bara segja örstutt um þetta varðandi síðustu ræðu hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar er að þegar verkefnin eru flutt á milli, eins og grunnskólinn á sínum tíma, telja menn að tekjustofnarnir séu tryggðir. Síðan voru þeir endurskoðaðir og því hefur verið breytt og menn töldu að menn væru búnir að ná sátt í þeim efnum. En auðvitað breytist tíðarandinn. Þess vegna getur þetta á einhverjum tímapunkti orðið dýrara en menn lögðu upp með. Það breytist líka svo margt annað. Þau er t.d. mjög óvænt fyrir sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, öll þau fasteignagjöld sem þau hafa fengið inn í rekstur sinn. Gríðarlegar upphæðir. Þetta er alveg nýtt, mjög óvænt, en ekkert slæmt við það. Þær tekjur hafa síðan farið í að byggja upp annað, eins og t.d. grunnskólana. Það er alveg á hreinu að menn geta líka fengið inn mjög óvæntar tekjur. Þetta getur aldrei verið alveg A, B og C enda sýnir það sig að fjárhagsáætlanir standa misvel hjá sveitarfélögunum. Varðandi auknar skuldir sveitarfélaganna verð ég segja, og mér finnst alveg ástæða til að draga það fram hér, að það er svolítið sérkennilegt að eiginlega öll sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, ef ekki öll, eru búin að minnka skuldir sínar - nema eitt og það er stærsta sveitarfélagið. Það er mjög misjafnt hvernig menn spila úr sínu, það er alveg greinilegt.

Virðulegi forseti. Þetta er áhugavert viðfangsefni sem hér er dregið upp í þingmálinu um hlutdeild sveitarfélaga í innheimtum skatttekjum. Á því eru auðvitað ýmsir fletir, aðrir en þeir sem tillagan fjallar beinlínis um. Ég held t.d. að það þurfi líka að velta fyrir sér hver staða sveitarfélaganna eigi að vera í stjórnsýslunni. Hún er að formi til með sama hætti og löggjafarþingið, þ.e. það eru kosnir fulltrúar til að stjórna málum í sveitarfélögunum þannig að þeir hafa sama umboð til sinna verka og alþingismenn hafa til löggjafarstarfsins. Það hefur verið lögð mikil áhersla á sjálfstæði sveitarfélaga í sínum málum, einmitt til að undirstrika þessa stöðu sveitarstjórnarstigsins. Þá held ég að menn þurfi líka að fylgja málinu eftir. Mér finnst að á síðustu árum, eiginlega á síðustu 15 árum, hafi þróunin verið alveg í þveröfuga átt. Hún hefur verið í þá átt að draga úr sjálfstæði sveitarfélaga í gegnum skort á tekjustofnum og í gegnum mikil afskipti ríkisvaldsins af verkefnum sem sveitarfélögin hafa með hendi. Bara sú staða að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga hefur margfaldast að umfangi á þessum tíma undirstrikar að sveitarfélögin búa ekki við tekjustofnalöggjöf sem endurspeglar þau verkefni sem þeim eru falin. Þess vegna hefur verið farin sú leið að búa til jöfnunarsjóð, dæla peningum inn í hann, deila síðan út úr honum meira og minna eftir óljósum reglum samkvæmt löggjöfinni og eftir ákvörðunum ráðherra og valins hóps sveitarstjórnarmanna sem hafa mjög óljóst umboð kjósenda til þeirra verka. Þeir eru ekki kosnir til þess að hræra í jöfnunarpottinum og skipta peningum á milli sveitarfélaga, þeir sveitarstjórnarmenn sem sitja við þann kjötketil. Mér hefur alltaf fundist þetta mjög óeðlilegt og þegar var farið inn á þessa braut fyrir 15 árum talaði ég gegn því hér í þinginu. Þetta hófst með löggjöfinni um flutning á grunnskólanum til sveitarfélaga sem endurspeglaði það að sveitarfélögin voru svo misjafnlega í stakk búin til að leysa verkefnin að mörg þeirra gátu það ekki af eigin tekjum. Í stað þess að breyta löggjöfinni um tekjustofnana þannig að hún endurspeglaði það sem menn ætluðu sveitarfélögunum að gera var búinn til þessi jöfnunarsjóður. Þá er dregið úr sjálfstæði sveitarfélaganna. Sum sveitarfélög eru með allt að fjórðung af tekjum sínum í gegnum jöfnunarsjóð sem getur síðan breyst í ákvörðunum sem ekki eru teknar á Alþingi. Staða sveitarfélaga til að sinna verkefnum sínum er mjög háð ákvörðunum stjórnar jöfnunarsjóðsins. Þetta er ekki til marks um sjálfstæði sveitarfélaganna. Þetta er til marks um ósjálfstæði þeirra. Umræðan hefur á þessum tíma líka þróast hjá sveitarstjórnarmönnum frá því að tala eins og fullmektugir sjálfstæðir kosnir fulltrúar almennings yfir í það að vera einhvers konar verktakar hjá ríkissjóði sem hafa litið á það sem sitt hlutverk fyrst og fremst að kvarta yfir afskiptum ríkisvaldsins af verkefnum sínum og skorti á löggjöf um rétta tekjustofna. Það er mjög hættuleg þróun þegar sveitarstjórnarmenn fara að líta á sig sem einhvers konar verktaka. Ef það festist í sessi hverfur þörfin fyrir kjörna sveitarstjórnarmenn. Það þarf ekkert að kjósa menn til þess að framkvæma verkefni sem ríkið ræður algjörlega hvernig á að vera leyst af hendi og skaffar tekjurnar til. Þá eru bara ráðnir einhverjir hf.-verktakar í það verkefni. Það þarf ekkert að halda sveitarstjórnarkosningar utan um slíkt. Þess vegna held ég að menn eigi að fara að beina sjónum að stöðu sveitarfélaganna og láta löggjöfina endurspegla þá kröfu sveitarstjórnarmanna að sveitarstjórnarstigið sé sjálfstætt stjórnsýslustig. Þá þarf tekjulöggjöfin að endurspegla það þannig að hvert sveitarfélag fái sínar tekjur beint af gjaldendum, hvort sem það eru gjaldendur í eigin sveitarfélagi eða gjaldendur um land allt með hlutdeild í almennum tekjustofni sem lagður er á alla landsmenn. Það á ekki að fara með skatttekjurnar í gegnum einhverja sjóði, jöfnunarsjóði eða slíkt, heldur ákvarða í löggjöfinni beina leið frá greiðandanum til sveitarfélagsins sem á síðan að vinna úr því sem það hefur. Mér hefur fundist bera á því meðal sveitarstjórnarmanna að þeir vilji svolítið firra sig ábyrgð á því að sinna verkefnum sínum. Þeir treysta sér t.d. ekki til að annast kjarasamninga við starfsmenn skólanna. Kjarasamningar við kennara eru ekki á vettvangi hvers og eins sveitarfélags, heldur hafa þau sameinast um að ýta því yfir á sameiginlega launanefnd og falið þeirri launanefnd fullnaðarumboð til að gera samninga vegna þess að þau treysta sér ekki til þess hvert og eitt að semja við starfsmenn sína. Það er mikill veikleiki hjá sveitarstjórnarstiginu ef það getur ekki annast kjarasamninga við þá starfsmenn sem það ræður til starfa til að sinna þeim verkefnum sem á að sinna. Það hefur verið dálítil tilhneiging til þess hjá einstaka sveitarstjórnarmönnum að varpa ábyrgðinni á ríkissjóð. Ef ekki er hægt að mæta kröfum eða þörfum á einhverju tilteknu sviði er því borið við að það skorti á hjá ríkinu að skaffa nægilega tekjustofna. Það getur stundum átt við rök að styðjast eins og gengur en það getur ekki verið algild afsökun sveitarstjórnarmanna og undanskot gagnvart því að mæta kjósendum sínum á heimavelli og svara þeim af hverju menn taka þær ákvarðanir sem þeir taka. Sveitarstjórnarmenn verða svolítið að fara að axla ábyrgð á því í ríkari mæli sem þeir eru að gera og draga úr því að afsaka sig með því að þeir hafi ekki næga tekjustofna. Það getur aldrei verið þannig að sveitarfélag eða einhver annar fái alltaf allar þær tekjur sem þau þurfa á hverjum tíma. Það er bara aldrei þannig. Menn þurfa alltaf að skipta því sem þeir hafa undir höndum á milli of margra verkefna og það er alltaf eitthvað sem gengur af. Það verður alltaf þannig og getur aldrei orðið öðruvísi hvernig sem við högum tekjustofnalöggjöfinni. En það er betra að hafa hana þannig að sveitarfélögin séu sjálfstæð í þeim skilningi að þau hafi eigin tekjustofna og geti gengið að þeim tryggum. Þar með er málinu lokið gagnvart ríkisvaldinu. Þau verða þá sjálf að vinna úr því og svara umbjóðendum sínum fyrir sín verk. Þannig held ég að þetta verði að vera. Það er svo sjálfstætt mál sem þessi tillaga tekur ekki á hvernig tekjustofnarnir eiga að vera. Það finnst mér aðalatriðið og þá spurningu er ekki hægt að útkljá í viðræðum við Samband íslenskra sveitarfélaga. Svo mikið er víst.

Frú forseti. Hér er á dagskrá tiltölulega einföld tillaga. Ég ætla að leyfa mér að rifja hana upp í upphafi máls míns. Þetta er tillaga til þingsályktunar og hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að taka hið fyrsta upp viðræður við Samband íslenskra sveitarfélaga um aukna hlutdeild sveitarfélaganna í innheimtum skatttekjum.“ Í raun og veru er þetta svo eðlilegt og sjálfsagt mál að maður spyr sjálfan sig hvort ástæða sé til að flytja sérstaka þingsályktunartillögu á hinu háa Alþingi. Auðvitað ættu stjórnvöld að finna það upp hjá sjálfum sér að hefja slíkar viðræður. Til þess eru bæði margvísleg tilefni og rök, og breytingar hafa átt sér stað í þjóðfélaginu sem kalla á endurskoðun á skiptingu skatttekna. Ég hef kvatt mér hljóðs til þess að það heyrist rödd úr mínum ágæta flokki Samfylkingunni til að láta í ljósi þá skoðun. Þótt ég tali kannski ekki endilega fyrir munn alls flokksins er ég þeirrar skoðunar að þetta sé sjálfsagt mál og tillaga sem er góðra gjalda verð og sjálfsagt að skoða. Við erum væntanlega næstum því flest sammála um að það sé tímabært að sveitarfélögin taki að sér fleiri verkefni, að samfélagsleg verkefni séu færð frá hinu opinbera, frá ríkinu, til sveitarfélaganna og þá fyrst og fremst að því sem snýr að allri nærþjónustu. Reynslan hefur sýnt að það er farsælast í þágu borgaranna og skattgreiðenda. Ég get ímyndað mér að þessi tillaga sé flutt vegna þeirra hugmynda sem uppi hafa verið um að láta hluta af fjármagnstekjuskatti renna til sveitarfélaganna. Þetta hefur líka borið á góma í þessum umræðum og margt fróðlegt og athyglisvert sagt um það. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að það sé sanngjörn tillaga og sjálfsagt mál að hluti af fjármagnstekjuskatti renni til þeirra verkefna og til sveitarfélaganna eftir atvikum. Fjármagnstekjuskattur hefur vaxið verulega á undanförnum árum og er ljóst að hann mun vaxa áfram. Þetta eru þær einustu skattgreiðslur sem fjöldinn allur af fólki greiðir og eins og hér hefur verið sagt í umræðunni er eðlilegt að hver borgari leggi sitt af mörkum til þeirrar þjónustu sem hann fær hjá sínu sveitarfélagi. Það er ekki nema eðlilegt að sveitarfélög renni hýru auga til fjármagnstekjuskattsins og ætlist til þess að fá hluta af þeirri köku. Þau rök hafa verið borin fram að það geti verið viðsjárvert að skipta þeim hluta af fjármagnstekjuskattinum sem mundi ganga til sveitarfélaganna í samræmi við stærð og umsvif sveitarfélaganna vegna þess að þau efnuðustu fái þá mest. Ég held að það sé í sjálfu sér verkefni sem menn þurfi að leysa að því leyti að það er enginn vandi. Það er eins og sagt er bara aðferðafræði um hvernig eigi að skipta þessum peningum þannig að sem flestir geti fallist á það. Ég veit ekki hver örlög þessarar tillögu verða en efnislega er ég henni sammála og tel þetta vera sjálfsagt mál.

Hæstv. forseti. Ég þakka þá umræðu sem fram hefur farið um þessa tillögu sem er, eins og síðasti ræðumaður sagði, frekar einföld í sjálfu sér en fjallar um stórt mál. Okkur fannst nauðsynlegt að flytja hana þannig að þingið gæti fjallað um þessi mál og ekki síst, sem ég nefndi í framsögu minni, þær aðstæður sem komnar eru upp, sérstaklega úti á landsbyggðinni, eftir að ákvörðun var tekin um að draga verulega úr þorskveiðum sem mun auðvitað hafa áhrif á mörg sveitarfélög. Í þessari umræðu hefur margt komið fram eins og gefur að skilja í umræðu um þetta mál. Eitt af því sem t.d. kom fram hjá hv. þm. Grétari Mar Jónssyni var hvort ríki og sveitarfélög hefðu ekki farið í gegnum viðræður um þessi mál. Það hefur oft verið gert og síðast komust ríki og sveitarfélög fyrir líklega einu og hálfu ári að niðurstöðu um þessi mál. Eins og fram hefur komið eru þetta málefni sem verða eflaust alltaf til umræðu reglubundið, sérstaklega þar sem hér er um að ræða þessi tvö stjórnsýslustig, ríkið og sveitarfélögin. Það er bara eðli málsins að þessi umræða verður alltaf uppi öðru hvoru. Ég ætla ekki að teygja á þessari umræðu, virðulegi forseti, en vil rétt í lokin vekja athygli á því að það var athyglisvert að heyra í hv. þm. Ellerti B. Schram. Ég þakka honum fyrir hans jákvæðu orð í garð tillögunnar en þar kristallast auðvitað það að stjórnarflokkarnir eru ekki alveg í takt í þessu máli. Eins og ég sagði í framsögu minni hefur hæstv. félagsmálaráðherra talað jákvætt í þá átt að sveitarfélögin fái hlutdeild í fjármagnstekjuskatti. Ég hef heyrt ýmsa hv. þingmenn Samfylkingarinnar segja það líka en af hálfu sjálfstæðismanna hefur hæstv. fjármálaráðherra verið þessu algjörlega andsnúinn. Ég óska stjórnarflokkunum alls hins besta við að komast að niðurstöðu um þetta mál og vona að það verði fyrst og fremst í þágu sveitarfélaganna. Mér sýnist vera töluvert verk óunnið á þeim vettvangi hjá stjórnarflokkunum við að komast að niðurstöðu í málinu. Hér er mikið í húfi fyrir sveitarfélögin og þess vegna óska ég stjórnarflokkunum alls góðs við að komast að góðri niðurstöðu um þessi mál.

Herra forseti. Það vakti athygli mína að forseti gerði það að tillögu sinni að tillagan gengi til efnahags- og skattanefndar ef enginn hreyfði andmælum en flutningsmaður hafði lagt til að tillagan gengi til félagsmálanefndar. Mér finnst nauðsynlegt að fá úr því skorið hvar þessi tillaga verður vistuð. Ég tel sjálfur eðlilegt að hún fari til félagsmálanefndar sem fer með málefni sveitarstjórnarstigsins en ef forseti gerir aðra tillögu finnst mér nauðsynlegt að fá úr því skorið með atkvæðagreiðslu.

Vegna orða hv. þingmanns vill forseti geta þess að væntanlega er um mistök að ræða og er hv. þingmanni þökkuð ábendingin. Við endurtökum þetta á þann hátt að segja að fleiri hafi ekki kvatt sér hljóðs og er umræðu lokið. Tillagan gengur nú til síðari umræðu og félagsmálanefndar ef enginn hreyfir andmælum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um hreyfiseðla í heilbrigðiskerfinu. Tillagan er á þskj. 32 og er 32. mál þingsins. Þetta er í fjórða sinn sem ég mæli fyrir þessu þingmáli og í annað sinn undir heitinu hreyfiseðlar í heilbrigðiskerfinu. Áður hafði ég flutt málið í tvígang ásamt fjölda annarra þingmanna sem meðflutningsmönnum þar sem heiti tillögunnar var þingsályktun um hreyfingu sem valkost í heilbrigðiskerfinu. Þetta er því mismunandi heiti á sama málinu. Í tillögunni er lagt til að heilbrigðisráðherra skipi nefnd til að undirbúa að hreyfing geti orðið valkostur í heilbrigðisþjónustunni, sem lækning og í fyrirbyggjandi tilgangi, þannig að læknar geti vísað á hreyfingu sem meðferð við sjúkdómum á sama hátt og vísað er á lyf eða læknisaðgerðir. Nefndin kanni kostnað og ávinning af fyrirkomulaginu. Hún meti hvort gera þurfi breytingar á lögum til að ná þessu markmiði og hvort setja þurfi á laggirnar nám eða endurmenntun fyrir þá sem hafa umsjón með hreyfingar-, lífsstíls- eða þjálfunaráætlunum. Loks er lagt til í þingmálinu hvernig nefnd þessi skuli skipuð. Þessi leið sem sú sem hér stendur leggur til að tekin verði upp hér á landi hefur verið notuð á Norðurlöndunum frá því 2001. Þar hafa hreyfiseðlar verið í gangi og hefur notkun þeirra aukist mjög mikið ár frá ári. Menn sáu fram á að á tímum síhækkandi útgjalda í heilbrigðiskerfinu eykst lyfjanotkun, ný lyf verða dýrari, aðgerðum fjölgar o.s.frv. og þá þarf að horfa til nýrra leiða. Þar hafa þeir tekið upp þá leið að leiðbeina fólki með því að auka hreyfingu, leiðbeina um mataræði o.s.frv. Hreyfiseðlarnir hafa heitið ýmsum nöfnum á Norðurlöndunum, t.d. í Noregi eftir því hvernig seðillinn er á litinn, þar eru venjulegir lyfseðlar kallaðir bláir lyfseðlar og hreyfiseðlarnir grænir lyfseðlar af því að þeir eru grænir á litinn. Menn voru sammála um að breyta þyrfti þeirri hugsun að eina lækningin við kvillum væru lyf eða aðgerðir og menn hafa komist að raun um að margir sjúklingar geta breytt heilsufari sínu sjálfir með breyttu líferni, mataræði og hreyfingu. Þar sem ég hef talað fyrir þessu máli í þrígang áður ætla ég ekki að rekja greinargerðina sem menn geta kynnt sér í þingskjalinu en hún er ítarleg og bendir m.a. á hina ýmsu lífstílssjúkdóma sem hafa aukist mjög eins og offita, hjarta- og æðasjúkdómar, hár blóðþrýstingur, sykursýki 2, sem er áunnin sykursýki, og ýmsir aðrir sjúkdómar svo sem stoðkerfissjúkdómar eða vandamál sem hafa aukist með aukinni velmegun. Því hefur verið gripið til þeirrar leiðar að sporna við þeirri þróun sem hefur orðið í þessum efnum og vísað á hreyfingu og hollustu. Ég tel mjög mikilvægt að það verði litið til Norðurlandanna. Nú hefur þessi leið verið farin þar í sjö, átta ár og einmitt þessa dagana komu fréttir af því að Norðurlandabúar hafi verið að gera úttekt á árangri þessarar leiðar hjá sér. Fyrir þremur dögum var t.d. frétt í Jyllandsposten um úttekt á þessari aðferð í Danmörku þar sem sagt er að hreyfiseðlar séu stórkostlega árangursríkir eða „Motion på recept er en success“. Síðan segir að það hafi komið í ljós við úttekt á þessari aðferð eða þessari leið, að vísa á hreyfingu og matarleiðbeiningar, að þetta verkefni hafi náð gífurlega miklum árangri og nú sé t.d. sveitarfélagið Kaupmannahöfn að endurskoða og byggja upp og bæta þetta verkefni og loks er frétt um það hversu árangursrík þessi leið hefur verið. Í tillögu þeirri sem ég mæli fyrir er ekki talað sérstaklega um að þetta auki útgjöld samfélagsins, það er ekki talað um að heilbrigðiskerfið greiði fyrir þessa leið. Að sjálfsögðu verður læknum greitt fyrir að fylla út og gefa út slíkan hreyfiseðil eins og fyrir lyfseðla en að öðru leyti ekki nema að e.t.v. væri hægt að skoða það hjá þeim sem eru illa staddir fjárhagslega eða eru öryrkjar eða láglaunafólk að þeir fái einhvern styrk. Aftur á móti hefur verið greitt með þessu kerfi í Danmörku og það er eitt af því sem nefndin þyrfti að skoða, hvernig við mundum standa að slíku. Ég tala líka um það í tillögunni að skoða þurfi hvort breyta þurfi lögum. Í Noregi var gerð lagabreyting 2003 um þessa leið í heilbrigðisþjónustunni, þar var ákveðið að breyta lögum til að taka þetta inn í heilbrigðisþjónustuna. Í Danmörku, sem ég var að vísa til að nýbúið væri að gera úttekt á árangri af þessari leið, hefur verið boðið upp á þetta alls staðar frá 2002. Danir hafa líka notað þetta í fyrirbyggjandi tilgangi þar sem þeir hafa boðið upp á hreyfiseðla í forvarnaskyni t.d. fyrir áhættuhópa, þ.e. þá sem koma úr fjölskyldum sem eru sérstaklega í áhættu fyrir ákveðna sjúkdóma, og jafnvel fyrir börn sem eru of þung. Danir hafa því mikla reynslu og það hafa Svíar líka, ég rakst einmitt á frétt um úttekt á sænska kerfinu þar sem þeir komast að þeirri niðurstöðu að þetta sé gífurlega árangursrík leið og leggja mikla áherslu á að henni verði haldið áfram. Heilbrigðis- og trygginganefnd fór fyrir nokkrum árum í heimsókn á Reykjalund þar sem hafa verið aðgerðir og þjálfun vegna offitu. Þar kom til umræðu hversu mikilvægt væri að fara þessa leið og sama má segja um alla þá sem hafa fjallað um þetta efni í heilbrigðiskerfinu, Lýðheilsustöð o.fl. Meðal annars setti forsætisráðherra á síðasta kjörtímabili, Halldór Ásgrímsson, nefnd á laggirnar til að vinna að auknu heilbrigði og sá Þorgrímur Þráinsson um að vinna þá skýrslu fyrir forsætisráðuneytið. Þar var einmitt komið inn á mikilvægi þess að fara svipaða leið og Norðurlöndin hafa verið að fara ásamt ýmsum fleiri leiðum. Þessi leið, að koma á hreyfiseðlum í heilbrigðiskerfinu, hefur því vissulega verið til umræðu. Veturinn 2004–2005 gerðu nemendur í verkefnastjórnun og leiðtogaþjálfun við Endurmenntun Háskóla Íslands lokaverkefni um hreyfingu sem meðferð í heilbrigðisþjónustu. Verkefnið var kallað „Hreyfiseðill“ – ávísun á hreyfingu. Þessu verkefni lauk með skýrslu um það hvernig hægt væri að koma á tilraunaverkefni hér á landi í þessu skyni. Þetta var gert eftir að þetta þingmál hafði verið flutt a.m.k. einu sinni, ef ekki tvisvar í þinginu. Með tillögunni fylgir sem fylgiskjal stutt lýsing á fyrrnefndu verkefni þessara nemenda við Háskóla Íslands. Í kjölfar þessa verkefnis var ákveðið að taka upp tilraunaverkefni við Heilsugæsluna í Garðabæ og hefur verið tilraun í þá veru að vera með hreyfiseðla þar og hefur það gefist vel eftir því sem ég best veit. Í ljósi þess að þegar er hafin tilraunastarfsemi í þá veru hér á landi er mjög mikilvægt að farið verði í þá vinnu sem lögð er til í þessu þingmáli, að hæstv. heilbrigðisráðherra setji í gang vinnu til að koma á þessari leið, þeim valkosti í heilbrigðisþjónustunni sem hreyfiseðlarnir eru. Það er óþarfi að finna upp hjólið eins og oft er sagt, menn geta kynnt sér árangurinn annars staðar á Norðurlöndum sem lýst er í fréttaflutningi í norrænum fjölmiðlum þessa dagana þannig að við getum lært mikið af þeim. Sagt hefur verið frá ýmsum tilraunum og rannsóknum sem gerðar hafa verið í þessa veru þar sem fólk sem talið hefur verið að þyrfti að fara í erfiðar aðgerðir, jafnvel bæklunaraðgerðir, hefur fyrst fengið hreyfiseðil og verið sett í hreyfingar- og mataræðismeðferð og hefur síðan jafnvel ekki þurft á læknisaðgerðinni að halda. Ég minni á að allt inngrip í líkamann getur verið hættulegt og að það er líka mjög mikilvægt fyrir einstaklinginn að geta ráðist í það sjálfur að ná heilsu þegar hinir ýmsu kvillar sækja á hann. Virðulegi forseti. Ég rek efni þessarar tillögu ekkert nánar. Í þingskjalinu koma fram ýmsar ítarlegri upplýsingar um málið. Þó vil ég geta þess að á Íslandi eru kjöraðstæður fyrir þessa leið. Við erum með fjöldann allan af sundlaugum, það er t.d. varla nokkurs staðar í nágrannalöndum okkar boðið upp á fleiri sundlaugar en hér. Hér er mjög góð íþróttaaðstaða og líkamsræktarstöðvar og mikið af færu fólki, fagfólki sem getur tekið að sér að veita þá þjónustu sem þarf að veita þegar fólk fær hreyfiseðil. Við ættum því að vera mjög vel í stakk búin til að koma þessum valkosti á í heilbrigðisþjónustu okkar, koma á hreyfiseðlum á Íslandi. Virðulegi forseti. Ég hvet til þess að hv. heilbrigðisnefnd, sem ég geri ráð fyrir að fái málið til umfjöllunar að lokinni þessari umræðu, taki málið fljótt fyrir og sendi það til umsagnar og afgreiði það úr nefndinni, því að ég veit að sá hæstv. heilbrigðisráðherra sem nú situr hefur mikinn áhuga á að beita hinum ýmsu forvarnaaðgerðum, m.a. er hann mikill áhugamaður um aukið heilbrigði, þannig að ég efast ekki um að hann taki vel í það að koma á þeim valkosti sem hér er lagður til. Ég legg því til að málið fari að lokinni fyrri umræðu til heilbrigðis- og trygginganefndar.

Virðulegi forseti. Ég fagna svo sannarlega því máli sem hér er lagt fram af hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur. Gerðar hafa verið tilraunir á einstaka stöðum með slíka hreyfiseðla og ég tel að verði þeir að veruleika séum við komin með nýjan og mjög öflugan þátt inn í heilbrigðisþjónustuna til að bæta heilsu landans. Það er staðreynd, eins og hv þingmaður rakti ágætlega, að lífsstílssjúkdómar eru að aukast allverulega í samfélaginu og þeir eru þess eðlis að svona hreyfiseðlar ættu að geta tekið á þeim að mjög miklu leyti og í mörgum tilfellum alfarið. Í tengslum við þetta mál langar mig að segja þinginu frá því að fyrir ári síðan varð ég þeirrar gæfu aðnjótandi að fá að ávarpa ráðstefnu SÍBS á Hótel Sögu sem bar yfirskriftina Hreyfing – lykill að lengra og betra lífi. Ég sat ráðstefnuna og þar kom margt mjög áhugavert fram. Þarna var heilbrigðisstarfsfólk að fara yfir bæði rannsóknir og þekkingu sína og sýn á það hvernig hreyfing getur breytt lífi og hefur breytt lífi margra sjúklinga sem þetta heilbrigðisstarfsfólk hefur verið að meðhöndla. Það sem stóð upp úr að mínu mati var rannsókn sem gerð hafði verið á hópum eldri borgara þar sem einn hópurinn hafði verið settur í gönguferðir, mjög markvissar, og annar ekki og á þeim var mjög mælanlegur munur þegar rannsókninni var lokið, svo ég nefni eitt dæmi. Þarna var líka skýrt frá rannsóknum á fólki með langvinna lungnateppu og þær leiddu í ljós að þótt hreyfing bætti lítið öndunargetu þess bætti hún verulega nýtingu þess súrefnis sem innbyrt var og var þannig mjög til góðs og bætti lífsgæði þessa fólks allverulega. Virðulegi forseti. Ég nefni þetta vegna þess að mér finnst þetta eiga erindi hingað inn af því að rauði þráðurinn í gegnum þessi ráðstefna alla var í rauninni sá að hreyfing skipti verulegu máli ef ekki öllu máli í því að ná bata og auka lífsgæði fólks sem var hrjáð af hinum ýmsu sjúkdómum. Á þessari ráðstefnu var einnig fjallað um þessa hreyfiseðla. Auður Ólafsdóttir sjúkraþjálfari fjallaði um þá og fór mjög vel yfir hlutverk þeirra og ekki var annað á fólki á þessari ráðstefnu að heyra en það teldi hreyfiseðlana mjög mikilvæga viðbót inn í heilbrigðisþjónustu okkar. Því veit ég að þessu máli yrði mjög fagnað ef þetta yrði að raunverulegum valkosti hér á landi. Þá finnst mér áhugavert að lesa í greinargerð þessarar þingsályktunartillögu um bandarísku rannsóknina, þ.e. í kaflanum Reynsla annarra þjóða , þar sem eldra fólki með stoðkerfisvandamál var boðið upp á vatnsleikfimi í stað liðskiptaaðgerðar. Slíkar sögur hefur maður verið að heyra, þ.e. að fólk sem bíður eftir því að fara í liðskiptaaðgerðir, mjaðmaaðgerðir eða hnéaðgerðir, hefur fengið þannig bata með breyttu matarræði og aukinni hreyfingu að það hefur ekki þurft á þessum aðgerðum að halda. Af niðurstöðum þessara rannsókna að dæma og sögum þess eðlis finnst mér svo sannarlega til mikils reynandi að fara slíkar leiðir fyrir þetta fólk vegna þess, eins og kom fram í máli hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur, að aðgerðir eru mikið inngrip, ég tala nú ekki um þegar fólk er komið á efri ár. Mér þykir mataræði líka mjög mikilvægt í þessum efnum, og það er aðeins nefnt í greinargerðinni, vegna þess að við vitum að eitt af því sem kveikir lífsstílssjúkdóma eins og æðasjúkdóma og sömuleiðis ýmis stoðkerfisvandamál er matarræðið og því tel ég að það þurfi líka að koma með kröftugum hætti þarna inn. Það sem gerist ef fólk fær ráðgjöf um matarræði er að það verður líka meðvitaðra um það og við viljum náttúrlega að þeir sem þurfa að leita eftir þjónustu heilbrigðiskerfisins séu virkir gerendur í sínum bata, séu meðvitaðir um líkama sinn og líðan. Það er miklu auðveldra að meðhöndla slíka sjúklinga en þá sem koma bara og horfa á lækninn sinn og bíða eftir að hann rétti þeim lyfin eða segi þeim til að öðru leyti. Ég tel að ráðgjöf um matarræði og ráðgjöf um hreyfingu geti skipt sköpum í því að skapa þannig viðhorf hjá sjúklingum að þeir geti orðið virkir gerendur í sínum eigin bata sem er yfirleitt lykilatriði. Virðulegi forseti. Við eigum frábært starfsfólk í heilbrigðisgeiranum. Ég er líka á því að við eigum að skoða fleiri leiðir í þessum efnum og þá kannski óhefðbundnari leiðir en það er kannski seinni tíma mál. Ég held að með því að kveikja áhuga hjá fólki á hinum ýmsu leiðum, það er mismunandi hvaða leiðir henta fólki, þá náum við því markmiði að gera fólk og sjúklinga að virkum gerendum í sínum eigin bata. Eins og ég sagði eigum við mikið af góðu starfsfólki og ég sé í raun og veru fátt því til fyrirstöðu að hrinda þessu máli í framkvæmd, það er allt sem mælir með því að það verði að veruleika og þá vonandi hið allra fyrsta.

Herra forseti. Ég tel mér bæði ljúft og skylt að kveðja mér hljóðs undir þessum dagskrárlið til að tjá mig um þessa tillögu og ágæti hennar að innihaldi og tilgangi. Ég leyfi mér jafnframt að þakka sérstaklega þrautseigju flutningsmanns fyrir að flytja þetta mál enn og aftur og nú í fjórða skipti, enda á það vissulega erindi inn á hið háa Alþingi. Ég vil taka undir þá hugmynd sem þarna er sett fram. Hún er að mínu viti ákaflega snjöll og gagnleg og hefur eins og kom fram í ræðu framsögumanns reynst vel þar sem hún hefur verið reynd. Ég vil hins vegar aðeins gera þá athugasemd, sem er á jákvæðum nótum, að fólk talar gjarnan um þessa hreyfiseðla sem aðgerð í lækningum til að fólk geti náð bata aftur og það er iðulega vísað til þess að þetta sé gott fyrir gamalmenni og sjúklinga eftir atvikum. En auðvitað er hitt atriðið ekki síðra, að fólk temji sér hreyfingu strax á unga aldri þannig að það geti haldið góðri heilsu sem allra lengst. Að því leyti er hreyfing auðvitað oftast nær lækning við offitu. Það er getið um það í greinargerð með tillögunni að hreyfing sé nauðsynleg fyrir þá sem eru orðnir of feitir og þarf ekki mikla spekinga til að komast að þeirri niðurstöðu, en hreyfing á náttúrlega almennt við fyrir öll líffæri hvort heldur það eru æðar, hjarta, lungu eða bein. Það hafa vísindin, læknisfræðin, sannað og sýnt fram á og ég á ekki að þurfa að segja það hér en minnist á þetta vegna þess að hreyfingin hefur tvíþætt gildi, bæði að viðhalda góðri heilsu og til að ná bata þegar heilsufarið versnar. Mér finnst að heilbrigðisráðuneytið og hæstv. heilbrigðisráðherra ætti í raun og veru að hafa forgang um að taka þetta mál upp í kerfinu. Ég get upplýst það hér til gamans og fróðleiks að þegar ég gegndi starfi forseta Íþrótta- og ólympíusambands Íslands gekk ég á fund þáverandi heilbrigðisráðherra í krafti míns embættis og með þá hugmynd sem ég vildi gjarnan selja honum að bjóða fram starfskrafta allrar íþróttahreyfingarinnar til að koma af stað heljarmikilli útrás í þeim anda að fá sem flesta til að hreyfa sig. Íþróttahreyfingin, sem telur tugi þúsunda sjálfboðaliða og áhugamanna, er net sem nær um allt land og auðvelt að ná til hennar með skipulegum hætti og tilboð mitt var það að heilbrigðisyfirvöld í landinu nýttu sér þessa hreyfingu, gegn hóflegu gjaldi auðvitað, til að koma fólki af stað í hvers konar hreyfingu, ekki endilega til að keppa og allra síst til að keppa í íþróttum heldur til að hreyfa sig a.m.k. einu sinni á dag í allt að klukkutíma. Það væri fyrsta skrefið. Því miður hefur þessi hugmynd ekki enn orðið að veruleika, mér hefur ekki tekist að selja hana enn þá, en vonandi líst hæstv. heilbrigðisráðherra á þessa tillögu og kíkir kannski á þetta vegna þess að ég held að það sé gífurlegur sparnaður fyrir kerfið þegar til lengri tíma er litið að almenningur sé sem heilsuhraustastur frá unga aldri og sem lengst af ævi sinnar. Því miður er það svo að heilbrigðiskerfið er yfirleitt að byrgja brunninn eftir að börnin eru dottin ofan í. Það er verið að kosta miklu til í lækningar og endurhæfingu og alls kyns aðra þjónustu fyrir fólk sem er að reyna að ná bata aftur. Þetta snýst ekki síst um forvarnir og að þjóðin geti tileinkað sér þann hugsunarhátt og þau lífsgæði og þann lífsstíl að hreyfing sé hluti af hinu daglega amstri. Amstrið breytist þá í gleði og ánægju, það get ég fullvissað ykkur öll um. Ég geri mér vonir um að þessi tillaga nái fram að ganga á þessu þingi og ég held að það sé mál til komið.

Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um hreyfiseðla í heilbrigðiskerfinu og ég vil byrja á að segja að ég tek eindregið undir tillöguna. Ég tel að við stöndum frammi fyrir mikilli vá sem er vaxandi þyngd fólks, það á ekki bara við hér á landi, það virðist vera svo um allan heim, sem stafar bæði af óhollu matarræði en alveg sérstaklega held ég að það stafi af hreyfingarleysi og það á við fleiri. Það sem mætti kannski gera athugasemdir við, eins og stendur reyndar í greinargerðinni, er að þessir seðlar ættu að vera bæði ráðgjafar- og hreyfiseðlar undir nafninu hreyfiseðlar. Það þarf líka að ráðleggja fólki að breyta um lífsstíl. Mér finnst oft, herra forseti, að heilbrigðisstéttir og heilbrigðiskerfið bregðist ekki við hlutum beint af augum, finni ekki náttúrulegustu lausnina. Sem dæmi má nefna að fólk sem reykir, er með lungnateppu eða eitthvað slíkt, fær alls konar lyf en það sem er beint af augum er náttúrlega að hætta að reykja. Þeir sem eru of þungir fara jafnvel í uppskurði sem eru stórhættulegir og kosta óhemjufé í staðinn fyrir að fara beint af augum sem er bara breytt matarræði og hreyfing og yrði sennilega að byrja á mataræðinu fyrst því að fólkið er oft og tíðum of feitt til að hreyfa sig. Ég ætla ekki að nefna það hve lífsstaða slíks fólks breytist við að losna við offituna og fara að geta hreyft sig. Auðvitað á að benda slíku fólki, bæði reykingamönnum og offitusjúklingum, á hreyfingu og lausnir sem eru beint af augum. Það sem mælir gegn því er oft og tíðum að viljinn er veikur, þetta er eins konar fíkn, bæði reykingar og ofát eru oft og tíðum fíkn.  Þegar viljinn er horfinn verðum við að skoða aðrar lausnir, bæði varðandi matarfíkn, spilafíkn, eiturlyfjafíkn og áfengisfíkn. Þegar viljinn er horfinn þarf Alþingi að veita mönnum þá aðstoð að þeir geti afsalað sér sjálfræðinu sjálfir ef þeir óska þess á þeirri stundu sem skynsemin kemur yfir þá og þá til einhvers tíma, auðvitað alls ekki endalaust, kannski eftir því hvað meðferðin tekur langan tíma, hálft ár, eitt ár o.s.frv. Þetta held ég að menn ættu að skoða. Ég er mjög hlynntur þessari þingsályktunartillögu um hreyfiseðla og legg til að það verði loksins samþykkt einhver tillaga frá venjulegum þingmanni.

Virðulegur forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem tóku hér til máls og tóku vel undir þetta þingmál og vil koma aðeins inn á nokkur atriði sem nefnd voru. Það var áhugavert að heyra hvað hv. þm. Katrín Júlíusdóttir hafði að segja frá ráðstefnu SÍBS en þessir hreyfiseðlar hafa einmitt verið nokkuð til umræðu bæði hjá SÍBS og fleiri samtökum sem hafa verið að berjast fyrir því að þeim verði komið á. Hreyfiseðlarnir heita hreyfiseðlar vegna þess að þar er vísað á hreyfingu en þar eru líka leiðbeiningar alveg eins og lyfseðlar heita lyfseðlar en á lyfseðlum eru líka leiðbeiningar um það t.d. hvernig nota á lyfin. Hreyfiseðlarnir eru leiðbeiningarseðlar um það hvernig menn eiga að haga lífi sínu til að ná bata, að hreyfa sig, hvað þeir eiga að borða o.s.frv. Það eru ýmsar leiðbeiningar á þessum hreyfiseðlum. Þegar ég var að undirbúa þetta þingmál í fyrsta skipti var ég með eyðublöðin frá Norðurlöndunum og hugðist setja þau á þingskjalið sem fylgigögn en það varð ekki úr því vegna þess að ekki var talið eðlilegt að vera með útlensk eyðublöð sem fylgiskjal á þingmáli en þar kemur einmitt vel fram hvernig þessir hreyfiseðlar eru hugsaðir og hvað þeir fela í sér. Það er auðvitað eðlilegt að fólk geri sér ekki fyllilega grein fyrir því í fyrstu þegar það heyrir orðið „hreyfiseðill“ hvað felst í slíkri leið í heilbrigðiskerfinu. Þetta á alls ekki eingöngu við eldri borgara. Þó hafa þeir verið mikið notaðir þegar fólk fer að reskjast, enda er það oft þannig að fólk stirðnar með aldrinum ef það stundar ekki hreyfingu í gegnum lífið. Það var áhugavert að heyra hjá hv. þm. Ellerti B. Schram um baráttu hans í íþróttahreyfingunni við að koma á útrás í hreyfingu en það er nefnilega svo merkilegt að við undirbúning á þessu þingmáli á sínum tíma kom í ljós að þegar menn voru að taka upp hreyfiseðlana á Norðurlöndunum varð um leið mikil vakning hjá íþróttafélögum, hjá sveitarfélögum þar sem farið var í svona útrás í hreyfingu til að auka heilbrigði íbúa sveitarfélaganna eða jafnvel landsmanna. Hver veit nema það verði svona útrás hér á landi ef við komum á hreyfiseðlum. Norðurlandaþjóðirnar voru með ýmis heiti á þessum útrásum þegar hreyfiseðlarnir voru settir á laggirnar. Ég man ekki nákvæmlega hvaða heiti var á þeim en það var margs konar útivistarátak, stafganga, gönguferðir og allt mögulegt sem íþróttafélögin og sveitarfélögin settu á laggirnar þegar hreyfiseðlaumræðan var sem mest í upphafi. Það er alveg ljóst að það er sparnaður í því að þjóðin haldi góðri heilsu og heilbrigði, það sér hver maður, það þarf ekki einu sinni að segja það. Auðvitað mætti kannski frekar kalla heilbrigðiskerfi okkar veikindakerfi af því að þar er alltaf verið að bregðast við veikindum. Það er verið að bregðast við því þegar eitthvað hefur gefið sig í staðinn fyrir að við þurfum líka að hugsa um að heilbrigðiskerfið verði sannkallað heilbrigðiskerfi og berjast fyrir því að allir haldi heilbrigði sem lengst og þar kemur öll umræðan um forvarnirnar. Það er auðvitað það sem við verðum að beita okkur fyrir. Varðandi hinar ýmsu tilraunir eða rannsóknir sem gerðar hafa verið og þá tilraun sem sagt er frá í þingmálinu um eldra fólk sem fór í vatnsleikfimi og þurfti síðan ekki að fara í liðskiptaaðgerð, þá er auðvitað geysilega mikilvægt fyrir einstaklinginn sjálfan að þurfa ekki að gangast undir aðgerð og allt það sem því fylgir fyrir utan hvað það kostar bæði einstaklinginn sjálfan, fjölskyldu hans og samfélagið. Það er því að öllu leyti jákvætt að reyna slíka leið. Ég tek undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal, sem tók hressilega undir tillögu mína og ég þakka honum fyrir það, að auðvitað er rétt að lífskjör batna við það að grennast og eiga auðveldara með að hreyfa sig. Það er vissulega líka full ástæða til að huga að fíknum, við höfum ekki gert það nægilega. Það þarf að taka á málefnum hvers konar fíkla og ég tel að þeim málefnum hafi ekki verið gert nógu hátt undir höfði á Alþingi. Þótt ýmis fíknimál hafi verið rædd hér þá held ég að taka þurfi heildstætt á þeim og þó að ég sé kannski ekki alveg tilbúin að segja hvort ég sé sammála því að hægt eigi að vera að fólk afsali sér forræði til að komast til heilsu finnst mér full ástæða til að við ræðum sem flestar leiðir til að halda þjóðinni sem heilbrigðastri og fara ódýrari leiðir í því að ná heilsu þegar fólk er búið að missa hana einhverra hluta vegna. Hæstv. forseti. Ég hvet enn og aftur hv. heilbrigðisnefnd, sem ég sit ekki í að þessu sinni en var þó búin að sitja þar í 12 ár, og félaga mína, hv. þingmenn sem sitja þar, til að afgreiða þetta mál út úr nefndinni. Hv. þm. Pétur H. Blöndal á sæti í nefndinni og ég treysti því að hann sjái til þess að málið komist út úr nefndinni og til síðari umræðu í þinginu og afgreiðslu. Ég ætla að ljúka orðum mínum um þetta mál, ég gæti talað um það lengi því að það er um margt að ræða í þessum efnum en ég læt máli mínu lokið að sinni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga um iðnaðarmálagjald með síðari breytingum. Frumvarpið er að finna á þskj. 11. Með frumvarpinu er lagt til að iðnaðarmálagjald verði fellt niður. Það var tekið upp á sínum tíma árið 1975 að frumkvæði Félags íslenskra iðnrekenda, Landssambands iðnaðarmanna og Sambands íslenskra samvinnufélaga. Mér sýnist að þau lög brjóti í bága við stjórnarskrána á tvennan ef ekki þrennan hátt og mun ég fara yfir það hér. Í 41. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Lög sem kveða á um greiðslu úr ríkissjóði, önnur en fjárlög eða fjáraukalög, hljóta því að vera í andstöðu við þetta ákvæði stjórnarskrárinnar og eru því ógild. Í 1. mgr. 3. gr. laga um iðnaðarmálagjald, sem hér er lagt til að verði fellt niður, stendur: „Tekjur af iðnaðarmálagjaldi renna til Samtaka iðnaðarins.“ Hér er sem sagt fjárveiting til Samtaka iðnaðarins ár fyrir ár um ókomna framtíð. Hér eru bein fyrirmæli til framkvæmdarvaldsins um að þessa fjármuni skuli greiða úr ríkissjóði þrátt fyrir bann stjórnarskrárinnar þar um. Þetta tel ég vera nægilega ástæðu til þess að fella þessi lög úr gildi. Lagasafnið hefur reyndar að geyma fjölmörg lög af þessu tagi. Nefna má búnaðargjaldið, sem við ræðum reyndar undir 12. lið dagskrárinnar, en það gjald rennur aðallega til stéttarsamtaka bænda, iðnaðarmálagjaldið, sem við ræðum hér, sem rennur til Samtaka iðnaðarins, fiskiræktargjald sem rennur til Fiskiræktarsjóðs og höfundaréttargjöld, m.a. 1% af verði tölvu, og STEF-gjöld, sem renna til einstaklinga - tónskálda, merkilegt nokk. Með þessum hætti er ríkið notað til að innheimta skatt sem rennur til einstaklinga eða félaga þeirra. Það brýtur það ákvæði stjórnarskrárinnar að ekkert gjald megi greiða úr ríkissjóði nema með fjárlögum. Þetta gjald, iðnaðarmálagjald, og þau gjöld sem ég nefndi hér áðan, eru auk þess skattur. Gjaldstofninn er sá sami og gjaldstofn virðisaukaskatts og ríkissjóður innheimtir gjaldið og leggur það á. Það fær meira að segja 0,5% í eins konar innheimtuþóknun. Herra forseti. Þegar litið er á lög um iðnaðarmálagjald virðist sem hópur manna, stjórnir Félags íslenskra iðnrekenda, Landssambands iðnaðarmanna og Sambands íslenskra samvinnufélaga, hafi fengið löggjafann til þess að innheimta fyrir sig félagsgjöld og noti þannig ægivald ríkisins með heimild til að sekta og fangelsa til að ná fénu af öllum iðnfyrirtækjum og gera þau um leið félagsbundin. Þessi lög, og ég mun sýna fram á það, brjóta sennilega ákvæði stjórnarskrárinnar bæði um félaga- og tjáningarfrelsi. Félagafrelsið er samkvæmt 74. gr. stjórnarskrárinnar á þann veg að engan má skylda til aðildar að félagi nema sérstakar aðstæður krefji. Það gjald sem hér um ræðir, sem menn verða að borga til félags, leiðir að sjálfsögðu til þess að menn verða að ganga í félagið ella njóta þeir ekki þeirra réttinda sem félagsaðildin veitir en þurfa eftir sem áður að borga. Skoðanafrelsi er nátengt félagafrelsinu því að óheimilt er að neyða menn til að hafa tilteknar skoðanir eða losa sig við aðrar. Kveðið er á um það í 73. gr. stjórnarskrárinnar. Ekki reynir oft á skoðanafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar en hér reynir á það. Menn eru skyldaðir til að greiða til félags sem hefur uppi ákveðinn pólitískan málflutning sem getur verið ágætur í sjálfu sér. En það getur verið að sá sem greiðir til félagsins sé ekki sama sinnis og hann er látinn borga áróður og annað því tengt. Sem dæmi má nefna að Samtök iðnaðarins hafa haft uppi mjög ákveðnar skoðanir um ýmis pólitísk álitamál eins og aðild að Evrópusambandinu og upptöku evrunnar. Það eru í sjálfu sér ágætissjónarmið og eiga rétt á sér. Hins vegar er mönnum sem hafa öndverðar skoðanir og stýra fyrirtækjum gert að greiða til þessara samtaka og borga fyrir áróðurinn, gegn eigin sannfæringu. Þeir aðilar telja kannski að aðild að Evrópusambandinu sé ekki af hinu góða og upptaka evrunnar sé ekki góð fyrir þeirra eigin fyrirtæki, en þeim er gert að greiða til Samtaka iðnaðarins þó að þeir séu á öndverðri skoðun. Hæstiréttur hefur í tvígang fjallað um þetta gjald og þessi lög og sagt að gjaldið standist þrátt fyrir félagafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar, þar sem löggjafanum sé heimilt að leggja á skatt og ráðstafa honum. Auk þess sem meiri hluti Hæstaréttar nefndi að verja ætti tekjum af iðnaðarmálagjaldi til að efla iðnað og iðnþróun í landinu og til hagsbóta þeirri iðngrein sem skattlögð er. Þannig er talið að löggjafinn hafi ekki farið út fyrir heimildir sínar. Þessu máli hefur verið vísað til Mannréttindadómstóls Evrópu og er ég með flunkunýtt bréf, frá 15. október 2007, þar sem segir að dómstóllinn hafi ákveðið að taka málið upp og væntanlega dæma í því. Nú berast dómstólnum ógrynni mála og það eru mjög fá sem hann tekur ákvörðun um að fjalla um. Það hlýtur því að teljast dálítil frétt að Mannréttindadómstóll Evrópu skuli þann 15. október hafa ákveðið að leita eftir upplýsingum frá íslensku ríkisstjórninni varðandi þetta mál. Hann telur það skoðunar virði. Vel má vera að við fáum eitthvert tiltal frá Mannréttindadómstóli Evrópu varðandi þetta mál en það fjallaði um kæru manns sem ekki vildi greiða þetta gjald til Samtaka iðnaðarins. Við getum svo líka skoðað jafnræðið. Ef einhver hópur iðnrekenda vildi stofna samtök til að berjast fyrir ákveðnu málefni, sem væri t.d. öndvert við það sem Samtök iðnaðarins eru að berjast fyrir, t.d. það að við höldum krónunni eða göngum alls ekki í Evrópusambandið, yrðu þeir að greiða félagsgjöld til beggja samtakanna, félagsins sem þeir eru nýbúnir að stofna og líka til Samtaka iðnaðarins sem eru á öndverðri skoðun. Þetta er ekki jafnræði miðað við önnur félög sem geta ráðið hvort þau greiða í Samtök atvinnulífsins eða Viðskiptaráð Íslands o.s.frv., þar sem menn geta ráðið því hvort þeir vilja ganga í samtök eða ekki. Það er ekki jafnræði á milli fyrirtækja sem hafa það val að stofna samtök og greiða til þeirra eða sleppa því og svo þessara sérstöku hópa eða fyrirtækja sem verða að greiða í Samtök iðnaðarins. Það er heldur ekki jafnræði með samtökum, t.d. Samtökum atvinnulífsins, sem þurfa að leita að félagsmönnum og samtökum, t.d. félagi Íslenskra iðnrekenda eða Samtökum iðnaðarins, sem fá félagsgjaldið á silfurfati gegnum ríkið og borga fyrir 0,5% sem eins konar innheimtugjald. Þannig að ég tel að þetta mál rekist á stjórnarskrána á nokkuð marga vegu. Nú síðustu daga, herra forseti, hafa borist fréttir um að prófessorar við ýmsa háskóla í landinu vilji stofna stéttarfélag. En samkvæmt lögum - sem ég er líka með frumvarp um, að hætta að skylda þá til að borga í ákveðið stéttarfélag, hvort sem þeir eru félagar eða ekki - ber þeim að borga í annað stéttarfélag. Og ríkið neitar að semja við þá, það vill bara semja við gamla stéttarfélagið. Í reynd hefur þessi skylda um félagsaðild gert að verkum að menn, opinberir starfsmenn, geta ekki einu sinni stofnað stéttarfélög. Mun ég ræða það sérstaklega þegar það frumvarp verður rætt hér. Þetta gjald er sett á og í greinargerð með upphaflegu lögunum 1974 segir, með leyfi forseta: „Starfsemi samtaka iðnaðarins hefur að höfuðmarkmiði eflingu iðnaðarins og mótun almennrar iðnaðarstefnu, er stuðlar að þjóðhagslega hagkvæmri iðnþróun. Nauðsynlegt er að auka starfsemi samtakanna verulega, t.d. á sviði alhliða kynningar- og útbreiðslustarfsemi, sviði hagrannsókna, útgáfustarfsemi o.fl. Enn fremur þurfa samtökin að hafa bolmagn til að taka virkan þátt í aðgerðum er miða að jákvæðum breytingum á skipulagsbyggingu einstakra iðngreina, framleiðniaukandi aðgerðum í einstökum iðngreinum eða iðnfyrirtækjum, sölu- og útflutningseflandi aðgerðum og loks í fræðslu og þjálfun starfsfólks og stjórnenda iðnfyrirtækja.“ Markmið þessi bera með sér aðrar þjóðfélagsaðstæður en nú eru uppi. Þegar hin upphaflegu lög voru sett á áttunda áratug tuttugustu aldar þótti enn sjálfsagt að hið opinbera kæmi að skipulagningu atvinnugreina og stýrði þróun þeirra. En síðan hafa viðhorf til skipulagningar gerbreyst. Þau rök sem skynsamleg þóttu 1975 eiga síður við nú á tímum þar sem frelsi í atvinnulífi hefur verið aukið stórlega og dregið hefur verið úr skattheimtu með þeim afleiðingum að íslenskt atvinnulíf stendur í meiri blóma en nokkru sinni fyrr. Búið er að efla samkeppniseftirlit o.s.frv. Mjög margt hefur verið gert á síðustu árum sem er gott fyrir atvinnugreinina í heild þó ekki sé verið að hjálpa einstökum fyrirtækjum. Félagið sem hlýtur iðnaðarmálagjaldið er þannig með einhverjum hætti, með þessari athugasemd, gert ábyrgt fyrir framfylgd opinberrar skipulagsstefnu ríkisins sem er löngu búið að leggja af. Upphæðir iðnaðarmálagjaldsins hafa hlaupið á hundruðum milljóna og eru þá í raun skattur á viðkomandi atvinnugrein. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og skattanefndar. Því var síðast vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og ég tel að það eigi heima í þeirri nefnd.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um frumvarpið sem hér er til umfjöllunar, sem hefur verið flutt nokkrum sinnum áður, um iðnaðarmálagjald og afnám þess. Það gjald kann að hafa ýmsar hliðar og mikilvægt að málið fái ítarlega og málefnalega skoðun af hálfu þeirra sem að því koma. Tilefni þess að ég kvaddi mér hljóðs voru vangaveltur flutningsmanns frumvarpsins, hv. þm. Péturs H. Blöndals, um verkalýðshreyfinguna, um skylduaðild að verkalýðsfélögum og hversu lýðræðislegt það fyrirkomulag telst. Ég er algjörlega á öndverðum meiði við hv. þingmann hvað það snertir. Ég lít á verkalýðsfélög sem undirstöðustofnanir í fjölþátta lýðræðislegu samfélagi. Til hvers var stofnað til verkalýðsfélaga í öndverðu? Jú, fólk tók sig saman til að bæta kjörin, afla sér réttinda og standa uppi í hárinu á þeim sem höfðu völdin og fjármagnið á hendi. Verkalýðsfélög urðu til að skapa jafnvægi á vinnustaðnum og í samfélaginu almennt. Þetta er meginhlutverk verkalýðsfélagsins. Ýmsir atvinnurekendur hafa jafnan haft horn í síðu verkalýðsfélaga og viljað þau feig þótt það gildi almennt um atvinnurekendur á Íslandi að þeir viðurkenni réttmæti verkalýðsbaráttu og verkalýðsfélaga. Pétur H. Blöndal hv. þm. leggur málið upp eins og hverja aðra mannréttindabaráttu. Ég vil benda á að sú mannréttindabarátta, sem kann að vera vel meint, getur hæglega snúist upp í andhverfu sína. Við sáum að í Bretlandi, þegar atvinnuleysi fór vaxandi á áttunda áratug síðustu aldar en undir lok þess áratugar komst mjög hægri sinnuð frjálshyggjustjórn til valda sem vildi verkalýðshreyfinguna feiga, notuðu atvinnurekendur sér það frelsi sem Margrét Thatcher færði þeim í lagasetningu og reglugerðarverki sem afnam þær kvaðir sem höfðu ríkt hvað þetta snertir, sömu kvaðir og hv. þingmaður leggur til að leggja af hér á landi. Atvinnurekendur hagnýttu sér það með því að stilla fólki upp við vegg, bjóða því vinnu að því tilskildu að það segði sig úr verkalýðsfélagi eða sækti ekki þar um inngöngu. Með öðrum orðum: Það sem lagt var upp með sem frelsis- og mannréttindabaráttu umhverfðist og varð til að svipta fólk sjálfsögðum réttindum. Ef við hefðum það fyrirkomulag að fólk gæti auðveldlega staðið utan verkalýðsfélaga en jafnframt notið ávaxtanna af baráttu þeirra sem kosta nokkru til að afla réttinda og standa vörð um kjörin þá erum við komin upp með fyrirkomulag þar sem ákveðinn tiltekinn hluti samfélagsins nýtur ávaxtanna, fleytir rjómann ofan af, án þess að leggja neitt til. Ég held að það sé ekki heppilegt fyrirkomulag. Ég tel að við eigum að líta á verkalýðshreyfinguna og verkalýðsfélög, eins og ég sagði hér áðan í upphafi máls míns, sem einn af undirstöðuþáttum í fjölþátta, lýðræðislegu samfélagi. Við getum síðan deilt um hvaða lög og reglur eigi að gilda um verkalýðsfélög, hvort hægt eigi að vera að stofna félög við aðrar aðstæður en lögin kveða á um, t.d. innan opinbera geirans. Þetta er atriði sem við þurfum að sjálfsögðu að skoða og á að vera í stöðugri endurskoðun. Ég vil í því samhengi benda á að fram hefur farið umræða á milli samtaka launafólks hjá hinu opinbera, BSRB, BHM og Kennarasambandi Íslands og fjármálaráðuneytis og Sambandi íslenskra sveitarfélaga um hugsanlegar breytingar á þessu laga- og reglugerðarverki. Ég ítreka að mér finnst eðlilegt að sú skoðun sé stöðugt við lýði. Við eigum ekki að festast í einhverju stöðnuðu formi hvað það snertir. En ég kvaddi mér hljóðs fyrst og fremst til að lýsa yfir gagnrýni á meginviðhorfin í máli hv. þm. Péturs H. Blöndals. Ég fékk ekki betur heyrt eða skilið en að hann vildi að fólk yrði undanþegið þeirri kvöð að ganga í verkalýðsfélög og láta eitthvað af hendi rakna til að styrkja baráttu þeirra sem ég tel vera baráttu okkar allra og baráttu lýðræðisþjóðfélags.

Herra forseti. Ég man ekki eftir að hafa talað neitt um lýðræði í verkalýðshreyfingunni í þetta skipti. Ég hef reyndar oft gert það en ekki núna. Það er tilefni til að tala um það oftar. Verkalýðshreyfingin og verkalýðsfélög voru afskaplega þarfar stofnanir á sínum tíma þegar þau sköpuðu launafólki mikil réttindi. Hins vegar held ég að þau hafi einmitt, eins og hv. þingmaður nefndi, stofnanagerst. Núna þarf verkalýðurinn að standa uppi í hárinu á verkalýðshreyfingunni til að öðlast rétt. Mér sýnist að prófessorar við háskólana á Íslandi, sem ekki lengur heyra undir Kjaradóm, vilji stofna stéttarfélög en megi ekki, þ.e. ríkið neiti að semja við þá. Þeim er gert að borga, væntanlega til einhvers stéttarfélags sem opinberir starfsmenn. Í þessu samhengi þarf að horfa til ýmissa þátta. Svo nefndi ég í ræðu minni, ég veit ekki hvort hv. þingmaður heyrði það, að Mannréttindadómstóll Evrópu er nýbúinn, þann 15. október, að ákveða að taka iðnaðarmálagjaldið til skoðunar. Það eru nokkur tíðindi því að þetta er jú Mannréttindadómstóll Evrópu.

Hæstv. forseti. Ég hef kannski orðað hugsun mína óljóst. Ég skildi það ekki svo að hv. þm. Pétur H. Blöndal hefði verið að tala um lýðræði í verkalýðshreyfingunni heldur um lýðræðið og verkalýðshreyfinguna, um rétt einstaklings og hópa til að mynda félög og þær lagalegu takmarkanir sem fólki væru settar. Þannig skildi ég hv. þingmann enda vék hann að prófessorum sem vildu gjarnan mynda félag, stéttarfélag, en ríkið neitaði að semja við þá. Þetta kemur mér reyndar svolítið spánskt fyrir sjónir. Ég hélt að það hefði verið sameiginlegur vilji allra aðila að prófessorar semdu um laun sín og kjör en Kjaradómur kæmi þar ekki að ákvörðunum eins og verið hefur. Að verkalýðsfélög séu orðin að stofnunum, séu stofnanagerð, hvað eigum við við með því? Jú, á vegum þeirra eru reknar skrifstofur. Á vegum skrifstofa svarar fólk til um réttindi og skyldur fólks. Þegar brotið er á launafólki, að mati stjórna í verkalýðsfélögum eða starfsfólks sem hefur sérhæft sig í þeim efnum, er iðulega leitað til lögfræðinga og málin rekin fyrir dómstólum. Jú, jú, þetta eru leiðir stofnunar. Þetta er stofnanagert ferli í sjálfu sér en það er ekkert athugavert við það og ekkert slæmt við það. Félög sem reka stofnanir af þessu tagi geta eftir sem áður verið lifandi og nærst af lifandi rót. Það held ég að eigi sem betur fer um allflest verkalýðsfélög á Íslandi.

Herra forseti. Þegar stéttarfélag hefur samkvæmt lögum frá Alþingi skattlagningarheimild á félagsmenn sína og notar ægivald ríkisins til að innheimta félagsgjaldið, hvort sem þeir eru í stéttarfélaginu eða ekki, þá er ansi mikil hætta á því að viðkomandi stéttarfélag verði makrátt og rólegt í tíðinni. Það þarf ekki að hafa mikið fyrir því að afla félagsmanna. Ég er hræddur um að stofnendur verkalýðshreyfingar á öndverðri síðustu öld yrðu hissa að sjá það fyrirkomulag, sem ég mundi kalla einræðisfyrirkomulag, í stéttarfélögum opinberra starfsmanna á Íslandi og ég er nær viss um að það skaðar stéttarfélögin mjög mikið. Fólk sem borgar skatt hefur ekki sömu tengsl við stéttarfélögin og ef það væri sjálfviljugt í félaginu og borgaði félagsgjaldið af frjálsum vilja. Þetta er í rauninni skattlagning, skattlagningarheimild sem stéttarfélögin hafa fengið og eru ekki tilbúin til að láta af hendi.

Hæstv. forseti. Einhvern veginn hef ég á tilfinningunni að ég hafi heyrt þessa ræðu áður, kannski nokkrum sinnum, úr munni hv. þm. Péturs H. Blöndals: Ægivald, skattlagningarheimildir og einræðistilburðir hjá stéttarfélögunum og síðast en ekki síst að hætt sé við því að menn gerist makráðir og hætti að hugsa um upphaflegan tilgang þess félagsskapar sem þeir eru í forsvari fyrir. Ég get alveg fullvissað hv. þingmann um að þar sem ég þekki til í verkalýðshreyfingu eru ekki uppi slíkir einræðistilburðir. Þar á sér stað mikið, kröftugt, gjöfult lýðræðislegt starf. Varðandi það hvort einhverjir kunni að gerast makráðir við tilteknar aðstæður þá segir einhvers staðar: Margur heldur mig sig.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, nr. 18 2. nóvember 1992. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem í daglegu tali er nefndur barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna, var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 20. nóvember 1989. Ísland undirritaði sáttmálann í New York í janúar 1990 með fyrirvara um fullgildingu. Ísland fullgilti síðan samninginn 27. nóvember 1992. Samningurinn öðlaðist gildi 2. september 1990 þegar 20 ríki höfðu fullgilt hann en flest ríki Sameinuðu þjóðanna eru nú aðilar að honum. Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna felur í sér skuldbindandi samkomulag þjóða heims um sérstök réttindi börnum til handa, óháð réttindum hinna fullorðnu. Þótt aðildarríkin að samningnum séu skuldbundin til að tryggja börnum þau réttindi sem samningurinn veitir þeim er sú skuldbinding aðeins samkvæmt þjóðarétti. Vegna tvíeðliskenningarinnar sem lögð er til grundvallar í lagatúlkun hér á landi þarf að lögfesta alþjóðlega samninga ef þeir eiga að hafa bein réttaráhrif hér á landi. Því er ekki hægt að beita barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna með beinum hætti fyrir íslenskum dómstólum eins og lög væru. Flutningsmenn telja hins vegar rétt að slíkur grundvallarsáttmáli verði lögfestur hér á landi með sama hætti og gert var með mannréttindasáttmála Evrópu. Vægi barnasáttmálans yrði þá meira hér á landi þar sem stjórnvöld og dómstólar landsins yrðu að taka mið af honum við úrlausnir mála sem varða börn, taka þá mið af honum sem settum lögum. Til fróðleiks má nefna að Noregur lögfesti barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna 1. október árið 2003, en sá dagur er alþjóðlegur barnadagur. Flutningsmenn fagna sérstaklega nýsamþykktri aðgerðaráætlun til fjögurra ára til að styrkja stöðu barna og ungmenna. Þar segir m.a. að aðgerðirnar skuli byggjast á rétti barna eins og hann er skilgreindur í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og að sérstakur samráðshópur skuli yfirfara tilmæli barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna varðandi framkvæmd barnasáttmálans á Íslandi. Hér er hins vegar lagt til að gengið verði skrefinu lengra og ályktað um lögfestingu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna fyrir 20. nóvember á næsta ári, en þá verða 19 ár liðin frá því að sáttmálinn var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Barnasáttmálinn felur í sér viðurkenningu á því að börn hafi sjálfstæð réttindi, óháð vilja foreldra eða forráðamanna. Samningurinn tryggir ekki einungis borgaraleg réttindi heldur einnig félagsleg, menningarleg og efnahagsleg réttindi. Með samningnum skuldbinda aðildarríkin sig til að tryggja börnum ákveðin lágmarksréttindi. Vegna skorts á tíma við fyrri umr. þessa máls mun ég ekki fara nánar yfir það hvað er í sjálfum barnasáttmálanum en það kemur að sjálfsögðu fram í þingmálinu sjálfu og síðan er barnasáttmálinn fylgiskjal með málinu. Fljótlega eftir undirritun barnasáttmálans af hálfu Íslands var hafist handa við að laga íslenskan rétt að ákvæðum hans og voru gerðar ýmsar réttarbætur í því sambandi. Barnasáttmálinn er hins vegar mjög víðfeðmur og stundum matskenndur. Það getur því verið álitamál hvort viðkomandi ákvæði sáttmálans sé nú þegar að finna í íslenskum lögum eða ekki. Einnig getur verið munur á lögunum sjálfum og framkvæmd þeirra. Með þingsályktunartillögunni leggja flutningsmenn til að ríkisstjórnin skoði hvort og þá hverju beri að breyta í gildandi löggjöf við lögfestingu sáttmálans. Þá telja flutningsmenn að við lögfestingu barnasáttmálans sé nauðsynlegt að laga texta barnasáttmálans að hefðbundnu lagaformi. Herra forseti. Mig langar að minnast á nokkrar lagabreytingar sem hugsanlega þyrfti að gera ef við lögfestum barnasáttmálann. Þetta er ekki tæmandi upptalning af minni hálfu og fleiri hugmyndir um hugsanlegar lagabreytingar eru í sjálfu þingmálinu. Í fyrsta lagi ber að hafa í huga 3. gr. barnasáttmálans sem tryggir að börn eru sjálfstæðir einstaklingar með eigin réttindi sem ber að virða. Í ársskýrslu umboðsmanns barna frá árinu 2002 var bent á að víða í íslensku samfélagi væru hagsmunir hinna fullorðnu teknir fram yfir hagsmuni ungu kynslóðarinnar og þótt margt hafi áunnist á liðnum árum sé enn langt í land að tryggja sérhverju barni þann rétt sem því ber. Á það ekki síst við um framkvæmd ýmissa laga, segir umboðsmaður barna. Þá hefur m.a. verið bent á að réttindi skv. 3. gr. barnasáttmálans séu ekki nægilega vel tryggð innan stjórnsýslu ýmissa sveitarfélaga. Í öðru lagi lýtur 1. mgr. 7. gr. sáttmálans að réttinum til nafns, ríkisfangs og eftir því sem unnt er réttinum til að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra. Hér þarf að hafa í huga rétt barns til að þekkja foreldra sína og hvort það eigi við um sæðisgjafa og kynforeldra ættleiddra barna. Á þetta hefur umboðsmaður barna nýlega bent. Í þriðja lagi er í 12. og 13. gr. sáttmálans málfrelsi barna, m.a. hjá stofnunum, tryggt. Umboðsmaður barna hefur bent á að íslensk barnalög séu ekki að fullu leyti í samræmi við barnasáttmálann hvað þetta varðar. Réttur barnsins skv. 12. gr. barnasáttmálans er ekki einungis bundinn við persónuleg málefni heldur nær hann einnig til málefna samfélagsins. Hér hafa verið nefndar sem dæmi ákvarðanir sem varða skólastarf, tómstundir, forvarnastarf og skipulag íbúðarhverfa. Hjá umboðsmanni barna var nýlega unnin skýrsla um umgengnisrétt og hvernig sjónarmið barna komast að þegar úrskurðað er í slíkum málum samkvæmt barnalögum. Helstu niðurstöður skýrslunnar voru á þann veg að ræða þyrfti við börn í mun fleiri tilvikum en nú væri gert hjá sýslumannsembættum. Afstaða foreldra réði því í of mörgum tilvikum hvort rætt væri við barn eða ekki. Í fjórða lagi geta 14. gr. og 29. gr. barnasáttmálans kallað á hugsanlegar breytingar á grunnskólalögum og námskrá, t.d. hvað varðar kennslu um aðrar þjóðir, menningarheima og trú. Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna gerði að umtalsefni árið 2003 stöðu nýbúabarna hér á landi og vildi sjá frekari ráðstafanir til að bregðast við þeim möguleika að vandamál rísi vegna kynþáttafordóma í kjölfarið á fjölgun útlendinga í landinu. Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna vildi einnig að mannréttindafræðsla yrði felld inn í námskrá allra íslenskra grunn- og framhaldsskóla. Í fimmta lagi er einkalíf barns varið í 16. gr. barnasáttmálans. Það ákvæði getur kallað á lagabreytingar í þá áttina að friðhelgi einkalífs barns sé virt í hvívetna. Hér vaknar einnig spurning um sjálfsákvörðunarrétt barna. Þetta lýtur að fjölmörgum lagabálkum sem ég ætla ekki að fara yfir í þessari lotu. Í sjötta lagi er í 37. gr. sáttmálans fjallað um barn sem svipt er frjálsræði sínu en það ákvæði krefst endurskoðunar á lögum um fangelsi, en í núgildandi kerfi er hægt að vista börn með fullorðnum í fangelsum Íslands. Þegar Ísland fullgilti barnasáttmálann 1992 var gefin út sérstök yfirlýsing hvað varðar aðskilnað ungra fanga frá hinum eldri. Samkvæmt barnasáttmálanum þarf slíkur aðskilnaður að vera til staðar en við höfum beðist undan því. Hinn 15. apríl 1998 kom eftirfarandi fram í Morgunblaðinu, með leyfi forseta: „Umboðsmaður barna telur að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna sé brotinn með því að ungir fangar sem afplána refsivist eru um þessar mundir ekki aðskildir frá eldri föngum heldur vistaðir á almennum deildum afplánunarfangelsa og njóta þar engrar sérstöðu.“ Flutningsmenn telja því að skoða eigi sérstök úrræði fyrir fanga undir 18 ára aldri og reyndar tel ég að nýta mætti þau úrræði fyrir fanga allt að 24 ára að aldri. Í tilmælum barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna, sem fylgist með framkvæmd sáttmálans í hinum ýmsu löndum, er m.a. farið fram á að tekið verði upp hér á landi sérstakt réttarfarskerfi í sakamálum ungmenna með alþjóðlegar viðmiðunarkröfur að leiðarljósi. Í barnaverndarlögum, nr. 80/2002, kemur m.a. fram að óheimilt er að beita barn innilokun, einangrun og öðrum slíkum þvingunarráðstöfunum eða agaviðurlögum nema nauðsyn beri til og þá samkvæmt reglugerð sem ráðherra setur að fengnum tillögum Barnaverndarstofu. Enn fremur segir að óheimilt sé að hafa eftirlit með póstsendingum, tölvusamskiptum og símtölum barns nema sérstakar ástæður komi til og þá samkvæmt reglugerð sem ráðherra setur að fengnum tillögum Barnaverndarstofu. Vegna þessa ákvæðis barnaverndarlaga hefur umboðsmaður barna sagt að hann telji nauðsynlegt að í lögum sé kveðið nákvæmlega á um réttarstöðu barna við þessar aðstæður. Hann telur öldungis ófullnægjandi, og að það bjóði hættunni heim, að kveða á um þvingunarráðstafanir og agaviðurlög í reglugerð sem sett sé af framkvæmdarvaldinu. Umboðsmaður barna segir í ársskýrslu sinni frá árinu 2003 að hann telji að þetta sé hugsanlega brot á 67. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir m.a. að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum - ekki í reglugerð heldur í lögum. 19. gr. barnasáttmálans og 34. gr. geta kallað á heildarendurskoðun á þeim köflum almennra hegningarlaga sem fjalla um ofbeldi. Má þar nefna þá staðreynd að í íslenskri löggjöf er ekki að finna neitt lagaákvæði sem tekur á heimilisofbeldi með fullnægjandi og heildstæðum hætti. Í þessu sambandi ber að fagna sérstaklega þeirri réttarbót sem náðist á síðasta löggjafarþingi þegar alvarleg kynferðisbrot gegn börnum voru gerð ófyrnanleg. Að því er ég best veit er Ísland eitt af fáum ríkjum, ef ekki það eina, sem hefur gert þau alvarlegu brot ófyrnanleg. 19. gr. sáttmálans kallar að mati flutningsmanna sömuleiðis á að starfsemi Barnahúss verði tryggð. Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna telur æskilegt að þær hugmyndir sem Barnahús byggist á verði styrktar. Þar er einnig hvatt til að embætti umboðsmanns barna verði tryggt enn betur og þar eru sveitarfélög hvött til að móta opinbera fjölskyldustefnu. Í skýrslu sinni frá árinu 2004 benti umboðsmaður barna á nauðsyn afdráttarlauss ákvæðis í barnalögum sem banni foreldrum að beita barn sitt líkamlegu ofbeldi og hvers konar annarri vanvirðandi framkomu. Að mati umboðsmanns þarf slíkt að vera í barnalögum svo að þjóðréttarlegar skuldbindingar séu uppfylltar. Þó nokkur ákvæði í sáttmálanum geta verið matskennd í eðli sínu. Það er hins vegar ljóst að með lögfestingu þessara ákvæða í barnasáttmálanum munu dómstólar landsins gera ríkari kröfur um að þau réttindi barna sem þar koma fram séu virt. Hér getur komið sérstaklega til skoðunar staða langveikra barna, fatlaðra barna, geðsjúkra barna, fátækra barna, barna nýbúa o.s.frv. í íslenskum lögum. Samtökin Barnaheill hafa lengi kallað eftir heildarskoðun á stöðu fátækra barna í íslensku samfélagi. Í tilmælum barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna, vegna skýrslu Íslands um framkvæmd barnasáttmálans frá 2003, kemur m.a. fram að auka þurfi aðstoð við einstæða foreldra og við fjölskyldur fatlaðra barna á Íslandi. Í skýrslu Barnaheilla frá árinu 2002 til barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna kom einnig fram að styrkja þyrfti meðferðarúrræði fyrir unga kynferðisafbrotamenn. Einnig þyrfti að styrkja þær stofnanir sem sjá sérstaklega um unga afbrotamenn og unga þolendur. 18. gr. sáttmálans lýtur m.a. að því að virða þá meginreglu að foreldrar beri sameiginlega ábyrgð á að ala upp barn og koma því til þroska. Þetta ákvæði getur kallað á ýmsar breytingar á lögum á sviði sifjaréttar. Umboðsmaður barna hefur hvatt til að sett verði skylda á hjón og sambúðarfólk með börn undir 18 ára aldri til að leita ráðgjafar áður en til skilnaðar eða sambúðarslita kemur. Umboðsmaður telur það umdeilt hvort börn geti leitað ráðgjafar í slíkum tilvikum án samþykkis foreldra og það sé því í andstöðu við barnasáttmálann að réttur barna til tjáningar í málum af þessu tagi ráðist af vilja foreldra. Að lokum má nefna að í niðurstöðum barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna, vegna skýrslu Íslands um framkvæmd barnasáttmálans frá 2003, eru íslensk stjórnvöld hvött til að auka upplýsingagjöf um barnasáttmálann og framkvæmd hans og standa að varanlegri og kerfisbundinni fræðslu um mannréttindi fyrir alla sem starfa fyrir börn og með börnum. Hæstv. forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til allsherjarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég vil segja nokkur orð um hið mikilvæga þingmál sem er hér til umræðu, tillögu til þingsályktunar um að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Ég er einn af flutningsmönnum með hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni. Þingmenn Samfylkingarinnar hafa látið sig varða þennan málaflokk og hafa þingmál í þessa veru verið flutt af þeim. Rannveig Guðmundsdóttir, hv. fyrrverandi þingmaður, lagði m.a. nokkrum sinnum fram þingmál í þessa veru. Ég vil leggja sérstaka áherslu á hve mikilvægt það er að barnasáttmálinn verði lögfestur og þarf ekki að tíunda neitt frekar rökin fyrir því. Þau komu vel fram í máli 1. flutningsmanns. Mig langar samt að minna á og fagna áfanga sem náðist í málefnum barna í vor þegar aðgerðaáætlun til fjögurra ára til að styrkja stöðu barna og ungmenna var samþykkt hér á þinginu og er þetta þingmál í raun í sömu veru. Það þarf að tryggja réttindi barna og á það er bent hér í greinargerðinni að ekki sé hægt að beita barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna með beinum hætti fyrir íslenskum dómstólum vegna þess að hann hefur ekki verið lögfestur. Ýmislegt fleira kallar á að farið verði í þessa vinnu og unnið fljótt. Við leggjum til að þessu verði lokið fyrir 20. nóvember 2008. Til þess að svo megi verða þarf að afgreiða málið fljótt og vel. Undanfarið hefur það ítrekað komið fram í fréttum að víða er pottur brotinn í málefnum barna og má þar t.d. nefna fangelsismálin sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson kom inn á hér áðan. Það eru réttindi til umgengni. Við höfum vissulega náð ákveðnum áföngum á undanförnum árum og ekki síst nú í vor, en það þarf meira til. Það þarf líka að tryggja friðhelgi einkalífs barns eins og bent var á í framsögu hér áðan. Hægt er að nefna fjölda annarra atriða sem við verðum að bæta til að tryggja velferð barna á Íslandi. Ég vil því, virðulegi forseti, leggja ríka áherslu á að málið komi aftur til meðferðar þingsins og barnasáttmálinn verði lögfestur. Það yrði íslenskum börnum til mikilla réttindabóta. Ég vil í þessari umræðu ítreka að barnasáttmálinn verði lögfestur og það sem fyrst.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um íslenska táknmálið sem fyrsta mál heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra. Frumvarp þetta hefur verið lagt fram á nokkrum fyrri þingum og er höfundur þess Sigurlín Margrét Sigurðardóttir, fyrrv. alþingismaður, sem lagði frumvarp þessa efnis upphaflega fram á 130. löggjafarþingi. Það er ánægjulegt að leggja þetta frumvarp fram núna ásamt fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi. Ásamt mér flytja þetta mál hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson, Árni Páll Árnason, Árni Johnsen, Ásta R. Jóhannesdóttir, Ásta Möller, Guðbjartur Hannesson, Guðjón Arnar Kristjánsson, Höskuldur Þórhallsson, Kolbrún Halldórsdóttir, Lúðvík Bergvinsson, Magnús Stefánsson, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Steinunn Valdís Óskarsdóttir. Þessi samstaða sýnir okkur að barátta Félags heyrnarlausra og barátta Sigurlínar Margrétar hér á Alþingi hefur skilað árangri. Þau hafa náð athygli okkar sem heyrandi erum og gefið okkur skilning á menningu sinni og daglegri tilveru heyrnarskertra, heyrnarlausra og daufblindra. Það er samstaða um það að staðfesta réttindaskrá um stöðu og réttindi þessa hóps sem notar íslenska táknmálið og það hefur náðst samstaða um að viðurkenna táknmálið sem fyrsta mál þeirra sem það nota. Greinargerðin sem fylgir þessu frumvarpi er að mestu leyti samhljóða þeirri sem fylgdi upphaflega frumvarpinu en helst má nefna breytingu sem felst í nýjum kafla um sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra. Í frumvarpi þessu er að finna réttindaskrá um stöðu og réttindi þeirra sem nota íslenska táknmálið jafnframt því sem kveðið er á um að táknmál verði viðurkennt sem fyrsta mál heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra Íslendinga og réttur þeirra tryggður til hvers konar táknmálstúlkunar. Virðulegi forseti. Í greinargerðinni kemur fram að til heyrnarskertra, heyrnarlausra og daufblindra sem nú nota táknmálið teljist um 300 Íslendingar. Líf þessara einstaklinga mun taka miklum stakkaskiptum við viðurkenningu á íslenska táknmálinu. Sjálfsmynd og sjálfstraust þeirra mun eflast til muna. Þeir munu finna hvers virði það er að geta sinnt daglegum félagslegum þörfum hindrunarlaust og geta rofið þá einangrun sem hefur heft þá í langan tíma í íslensku samfélagi. Með því að tryggja túlkaþjónustu þarf fólk ekki lengur að betla af t.d. vinnuveitanda að greiða fyrir þjónustu túlks á starfsmannafundum. Það hlýtur að styrkja sjálfsmyndina töluvert, sérstaklega á vinnustað, að vita að maður hefur sömu möguleika og heyrandi starfsmenn til að koma skoðunum sínum á framfæri og tjá sig á vinnustað, að ekki sé talað um frelsið sem það veitir þeim sem tjá sig með táknmálinu. Við erum að byggja brú, verði þetta frumvarp að lögum, milli þeirra sem nota íslenska táknmálið og okkar sem notum íslenska tungumálið sem tjáningarform til að lifa með reisn í íslensku samfélagi, koma þannig löngunum, þrám og skoðunum á framfæri. Virðulegi forseti. Þann 30. mars á þessu ári var undirritaður sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra af Íslands hálfu. Með sáttmálanum eru stigin mikilvæg skref í réttindamálum fatlaðra, þá ekki síst heyrnarskertra, heyrnarlausra og daufblindra. Með undirritun sinni hefur Ísland samþykkt að leggja sig fram um að tryggja réttindi fatlaðra hér á landi og þar með bæta umhverfi þeirra. Í sáttmálanum er skýrt kveðið á um að allar aðildarþjóðir skuli grípa til viðeigandi ráðstafana til að tryggja rétt fatlaðra og frelsi til tjáningar og skoðana. Er þarna, virðulegi forseti, aðallega um að ræða grein 21 í áðurnefndum sáttmála. Er þar sérstaklega tiltekið að tryggja eigi þennan rétt og frelsi til tjáningar og skoðana með því meðal annars að viðurkenna og upphefja táknmálið. Þá er jafnframt tiltekið að tryggja eigi þennan rétt með því að viðurkenna og greiða fyrir notkun táknmáls sem og öðrum þeim leiðum sem fatlaðir kjósa að nota í opinberum samskiptum Viðurkenning íslenskra stjórnvalda á íslenska táknmálinu yrði því að mínu mati eðlilegt framhald á undirritun þessa sáttmála sem Ísland hefur nú þegar, eins og ég áður nefndi, undirritað. Virðulegi forseti. Frumvarpið nær ekki eingöngu til þeirra sem eru heyrnarskertir eða heyrnarlausir og nota því táknmálið til tjáningar eins og áður hefur komið fram, heldur nær það einnig til daufblindra. Daufblindir eru þeir sem hafa skerta eða enga heyrn og skerta eða enga sjón. Mikilvægt er að frumvarp þetta taki einnig til daufblindra sem nota snertitáknmál. Daufblindir er fámennasti hópur fatlaðra hér á landi en þeir þurfa þó mjög sérhæfða þjónustu á sviði samskipta og skipar táknmálið þar stóran sess. Þessir þrír hópar eiga táknmálið sameiginlegt og því má enginn þeirra vera settur út undan. Nauðsynlegt er að standa vörð um íslenska táknmálið svo að þessir hópar geti haft aðgang að upplýsingum, stundað nám og tekið þátt í menningarlífi og athöfnum daglegs lífs. Markmið þessa frumvarps er að réttindi þessara þriggja hópa verði tryggð. Í greinargerðinni er dregin fram sú merkilega sögulega staðreynd að táknmálið var bannað í u.þ.b. 100 ár. Þann tíma hafa heyrnarlausir gjarnan kallað einangrunartímabilið. Ákvörðun um bannið var tekin í Mílanó árið 1880 á ráðstefnu heyrnleysingjakennara víðs vegar að úr heiminum. Niðurstaða ráðstefnunnar var að samþykkja að beita svokallaðri „oral“-stefnu eða raddmálsaðferð við menntun heyrnarlausra. Í þeirri stefnu felst að heyrnarlausir og heyrnarskertir læri að lesa af vörum og læri að tala með hjálp kennara án þess að nota táknmál. Sú stefna breiddist út um allan heim og heyrnarlausir kennarar voru jafnvel reknir frá skólum. Á þeim tíma dró verulega úr menntun heyrnarlausra, störf þeirra urðu einfaldari og samfélag heyrnarlausra einangraðist frá heimi heyrandi manna. Heyrnarlausir fóru í felur til þess að geta talað saman á því máli sem var þeim eðlilegast, táknmálinu. Þetta ástand, virðulegi forseti, varði í 100 ár. Það var árið 1960 sem bandaríski málvísindamaðurinn William Stokoe uppgötvaði að táknmál væru mál eins og hver önnur mál. Þessi vitneskja breiddist út um allan heim og þeir málvísindamenn sem hafa rannsakað táknmál hafa komist að raun um að táknmál eru fullkomin og flókin mál. Heyrnarlausir brutu smám saman niður múrinn eftir að uppalendur og skólar tóku að viðurkenna mál þeirra. Á Norðurlöndunum var táknmál viðurkennt á tímabilinu 1975–1980 en verður sýnilegt hér á landi í kringum 1986. Með leyfi forseta vil ég fá að vitna hér til norska málvísindamanninum Terjes Basiliers sem sagði, með leyfi forseta: „Ef ég viðurkenni mál annars manns hef ég þar með viðurkennt manninn … en ef ég viðurkenni ekki mál hans hef ég þar með hafnað honum vegna þess að málið er hluti af okkur sjálfum.“ Virðulegi forseti. Þetta eru falleg orð, og orð að sönnu og eiga sannarlega vel við þegar fjallað er um viðurkenningu íslenska táknmálsins og um leið réttindaskrá þess. Í þessu frumvarpi liggur sú framtíðarsýn að táknmálið muni njóta sömu virðingar og önnur mál og hér á landi sömu virðingar og íslenska tungan. Íslenska táknmálið er tjáningarform þeirra sem ekki geta notað íslenska tungu og sem Íslendingum ber þeim sem það nota að fá það viðurkennt, það er réttlætismál. Virðulegi forseti. Það er flókið að viðurkenna nýtt mál. Skoða þarf vandlega hvaða þýðingu viðurkenning á táknmáli hefur fyrir heyrnarlausa, heyrnarskerta og daufblinda og fyrir stjórnvöld. Ég tel að viðurkenning táknmálsins feli um leið í sér viðurkenningu á tilveru framangreindra og áðurnefndra hópa og ábyrgð stjórnvalda og skyldu þeirra að virða mismunandi þarfir einstaklinga og koma til móts við þá af virðingu. Framtíðarsýnin í frumvarpinu er sú að táknmálið muni njóta sömu virðingar og önnur mál og að heyrnarlausum verði mögulegt að taka fullan þátt í þjóðfélaginu á grundvelli laganna, að heyrnarlausir, heyrnarskertir og daufblindir hafi rétt til að ákveða hvert sé móðurmál þeirra og aðrir viðurkenni og virði þá ákvörðun. Gera þarf heyrnarlausum, heyrnarskertum og daufblindum sem aðallega eru notendur táknmálstúlkaþjónustu hátt undir höfði svo að þeir geti og fái notið táknmálstúlkaþjónustu hindrunarlaust en svo er því miður ekki í dag, virðulegi forseti. Samhliða frumvarpinu er flutt frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum hvað varðar réttindi og réttarstöðu heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra. Það mál er mál 17 á þskj. 17 og við ræðum þau mál saman hér. Þá vil ég líka greina frá því hér að ég mun einnig leggja fram þingmál er varðar textun sjónvarpsefnis á þessu þingi en það mál snertir hins vegar um 25–30 þús. manns. Flutningsmenn telja rétt að benda á í þessu samhengi að sjónvarpsefni á táknmáli er af mjög skornum skammti á Íslandi og ég tel eðlilegt að það verði aukið. Annars staðar á Norðurlöndunum eru t.d. sýndir menningartengdir táknmálsþættir a.m.k. einu sinni í viku á opinberu sjónvarpsstöðvunum sem hefur auðvitað mjög mikla þýðingu fyrir samfélag heyrnarlausra. Úr þessu megum við Íslendingar svo sannarlega bæta og þá ekki síður til að auka þekkingu á íslenska táknmálinu, þekkingu hinna heyrandi. Virðulegi forseti. Þegar Sigurlín Margrét Sigurðardóttir lagði þetta mál fyrst fram hér á Alþingi haustið 2003 sendi Félag heyrnarlausra formönnum allra þingflokka á Alþingi formlegt bréf með áskorun um samþykkt málsins. Þá var forseta Alþingis og forsætisráðherra jafnframt afhent áskorun í apríl á þessu ári um að samþykkja frumvarpið. Var þess jafnframt óskað í bréfinu að lögð yrði áhersla á að þeim sem notuðu íslenska táknmálið yrði tryggt jafnræði í samfélaginu. Réttindaskrá sú sem birtist í þessu frumvarpi er fyrsta skrefið í átt að því tryggja slíkt jafnræði. Óskin er að síðar verði táknmálið formlega viðurkennt í stjórnarskrá Íslands sem fullgilt mál til jafns við íslenskuna. Virðulegi forseti. Það má í því sambandi benda á það að stöðu íslenskunnar má líka skerpa allverulega. Fyrrverandi þingmaður Mörður Árnason lagði fram tillögu til þingsályktunar hér um það mál og var henni vísað til ríkisstjórnarinnar 6. maí árið 2004 og sömuleiðis sendi Mörður Árnason þessa tillögu til stjórnarskrárnefndar síðar. Þegar þessi tillaga var lögð fram sendi formaður Félags heyrnarlausra bréf til þingflokkanna þar sem áréttað var mikilvægi þess að styrkja stöðu íslensku tungunnar til þess að geta styrkt og tryggt stöðu íslenska táknmálsins. Ég vildi koma þessu líka á framfæri í þessari umræðu, þetta helst að ákveðnu leyti í hendur og styrkir verulega stöðu þessa máls, þ.e. að tryggja réttarstöðu íslenska táknmálsins sé réttarstaða íslensku tungunnar trygg. Virðulegi forseti. Í greinargerðinni eru tiltekin þrjú mikilvæg atriði sem liggja til grundvallar því að viðurkenning íslenska táknmálsins öðlist fullt gildi. Ætla ég ekki að fara yfir það hér að öðru leyti en því að nefna þau í stuttu máli. Í fyrsta lagi er farið yfir mikilvægi þess að efla nám í táknmálsfræði, í öðru lagi er farið yfir mikilvægi þess að tryggja túlkaþjónustu og fjármagn til hennar og í þriðja lagi þarf að líta til menningar heyrnarlausra. Af öllum tungumálum sprettur nefnilega upp menning og þarf að huga að henni í tengslum við viðurkenningu táknmálsins. Í greinargerðinni er farið ítarlega yfir þessi þrjú atriði og eins og ég áður sagði ætla ég að láta duga að nefna þau hér í þessari framsögu. Virðulegi forseti. Frumvarpi þessu fylgir einnig mjög góð grein af vísindavef Háskóla Íslands eftir Svandísi Svavarsdóttur íslenskufræðing þar sem gefin er mjög greinargóð mynd af táknmálinu, eðli þess og uppruna og stöðu þess í alþjóðlegu samhengi. Hvet ég þingheim og aðra áhugasama til þess að kynna sér þá grein vegna þess að hún varpar mjög skýru ljósi á það hvers eðlis táknmálið er. Það er von mín og flutningsmanna frumvarpsins að það nái fram að ganga á þessu þingi svo að notendur táknmálsins fái réttindaskrá sína samþykkta og íslenska táknmálið viðurkennt svo að þau fái fullan aðgang að íslensku samfélagi og fái lifað með þeirri reisn sem þeim ber. Við getum þá hafið vinnu við að byggja þá brú sem ég nefndi hér, brú milli þessara tveggja málheima, íslensku tungunnar og íslenska táknmálsins. Virðulegi forseti. Ég lýk nú máli mínu og vona að menntamálanefnd geti unnið hratt og vel að þessu mikilvæga máli, að það verði samþykkt á þessu þingi. Ég ber náttúrlega væntingar til þess að nefndin nái að afgreiða það á þessu þingi vegna þess hversu snemma það er fram komið. Þar með höfum við veturinn til að fara vel yfir það. Ég er afar bjartsýn og sérstaklega í ljósi þeirrar samstöðu sem um þetta mál ríkir nú, þvert á alla þingflokka, um að það verði að veruleika, að réttindaskrá íslenska táknmálsins verði staðfest og íslenska táknmálið viðurkennt í íslenskum lögum og síðar stjórnarskrá.

Herra forseti. Ég fagna því sérstaklega að þetta mál er komið fram. Hér er á ferðinni afar brýnt mál sem þingheimur ætti að einhenda sér í að fara yfir og samþykkja. Ég vil í stuttri ræðu minni draga sérstaklega fram þátt Sigurlínar Margrétar Sigurðardóttur sem hefur lengi barist fyrir málinu og unnið að afskaplega góðri greinargerð. Ég vil líka fagna vinnu hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur sem tekur upp boltann frá Sigurlín þar sem hún er utan þings. Það er ánægjulegt að flutningsmenn eru úr öllum stjórnmálaflokkum. Það ber vitni um að þingheimur og stjórnmálaflokkar í landinu hafa skilning á málinu og telja mikilvægt að það verði afgreitt af þinginu. Mig langar að draga fram nokkur atriði sem mér finnst vert að minnast á. Á bak við frumvarpið er afskaplega mikilvæg hugsun. Sem dæmi má nefna 1. gr., þar sem lagt er til að íslenska táknmálið verði fyrsta mál heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra Íslendinga og að íslenska ríkið skuli hlúa að því og styðja. Þar er einnig talað um að íslenska táknmálið verði jafnrétthátt íslensku sem tjáningarform í samskiptum manna í millum og óheimilt sé að mismuna mönnum eftir því hvort málið þeir tala. Einnig er 3. mgr. 1. gr. afar mikilvæg, með leyfi forseta: „Íslenska ríkið skal tryggja fullnægjandi fjárframlög til íslenska táknmálsins ár hvert í samræmi við tilgang laga þessara.“ Það er ekki einungis mikilvægt að táknmálið verði viðurkennt með þeim hætti sem fjallað er um í 1. gr. Við þurfum einnig að tryggja viðunandi þjónustu gagnvart þeim hópi sem í hlut á. Þá er afar mikilvægt að líta á aðrar greinar frumvarpsins, svo sem 5., 6. og 7. gr. Í 5. gr. kemur fram að notendur íslenska táknmálsins eigi rétt á því að fá upplýsingar sem birtar eru opinberlega og að fræðslu- og afþreyingarefni sem ætlað er almenningi verði þeim aðgengilegt með textun á íslensku eða túlkun á íslenskt táknmál eftir því sem við á. Í 6. gr. er talað um að allar stofnanir og embætti ríkis og sveitarfélaga skuli útvega táknmálstúlka fyrir heyrnarlausa, heyrnarskerta og daufblinda sem eiga erindi við viðkomandi stofnun eða embætti. Ákvæði 1. mgr. gilda einnig um fyrirtæki sem eru í meirihlutaeigu ríkis og sveitarfélaga. Mig langar síðan að draga 7. gr. sérstaklega fram. Þar kemur fram að sérhver notandi íslenska táknmálsins á rétt á að minnsta kosti 20 tíma endurgjaldslausri þjónustu táknmálstúlks mánaðarlega til að sinna persónulegum erindum sem ekki falla undir ákvæði 6. gr. Daufblindir eiga síðan, skv. 1. mgr., rétt á að minnsta kosti tvöföldum tímafjölda og þeir sem nota þjónustu táknmálstúlka munu eiga rétt á auknum tímafjölda samkvæmt þessari grein ef sérstaklega stendur á samkvæmt reglum sem ráðherra setur. Hér er því verið að boða stórbætta þjónustu við þann hóp sem frumvarpið lýtur að og það er afar mikilvægt. Það er mikilvægt vegna þess prinsipps sem liggur þar á bak við, að við viðurkennum íslenska táknmálið sem fyrsta mál heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra. Eins og hv. 1. flutningsmaður þessa máls, Katrín Júlíusdóttir, benti á skiptir það miklu máli fyrir þennan hóp að við stígum þetta skref í þessari lotu. Það skiptir líka miklu máli að táknmálið verði sýnilegt og það skiptir máli að til staðar sé þekking á táknmálinu. Ég vil, eins og hv. þm. Katrín Júlíusdóttir gerði einnig, draga fram mjög fróðlega grein Svandísar Svavarsdóttur sem fylgir frumvarpinu. Sú grein er stutt yfirlit með fróðleik um táknmál. Þar er fróðleikur sem kemur fólki kannski á óvart. Þar kemur t.d. fram að heyrnarlaus Bandaríkjamaður á auðveldara með að skilja frönskumælandi einstakling en heyrnarlausan Breta. Þetta er fróðleikur sem ég held að almenningur átti sig kannski ekki á. Einnig er þar talað um þann misskilning að táknmálið sé alþjóðlegt. Greinin stuðlar að því að almenningur átti sig á þeim heimi sem þessir hópar búa við, þeir sem eru heyrnarskertir, heyrnarlausir eða daufblindir. Ég veit að sumir leikskólar, og ég þekki það úr leikskóla dætra minna, fara aðeins yfir táknmál og kenna nokkur tákn. Fimm ára dóttir mín er iðin við að kenna mér nokkur tákn. Þetta er afskaplega ánægjulegur hluti af þeirri fræðslu sem á sér stað innan leikskólanna og mun að sjálfsögðu auka meðvitund barna um að til eru hópar í samfélaginu sem hafa skerta heyrn eða eru heyrnarlausir. Það er engin afsökun fyrir það þing sem nú situr að afgreiða ekki þetta mál, fyrir því er þverpólitískur stuðningur. Við þekkjum málið frá því að Sigurlín Margrét barðist fyrir því á síðasta löggjafarþingi. Ég hvet hv. menntamálanefnd til að vinna hratt og vel. Við skuldum þessum hópi að viðurkenna táknmálið sem þeirra fyrsta tungumál og við skuldum þessum hópi einnig bætta þjónustu. Þessi tvö frumvörp munu tryggja það.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni og fagna frumvarpinu. Ég fagna einnig þverpólitískri samstöðu þingmanna um þetta brýna mál. Ég tek líka undir þau orð sem hér hafa fallið, að nú sé lag að klára málið á þessu þingi. Það var upphaflega lagt fram af Sigurlín Margréti Sigurðardóttur á 130. löggjafarþingi þannig að ekki er eftir neinu að bíða. Þó að frumvarpið varði kannski ekki fjölmennan hóp, 300 Íslendinga, hefur sá hópur líklega verið einn einangraðasti hópur samfélagsins í aldanna rás. Í greinargerð er rakin saga menningar heyrnarlausra og einnig saga táknmálsins. Sú saga er stórmerkileg, ekki síst í ljósi þess að táknmál var ekki viðurkennt á Norðurlöndunum - sem oftast hafa staðið framarlega í flokki í þessum efnum - fyrr en undir lok áttunda áratugar síðustu aldar. Við erum að tala um 20 til 30 ára skeið þar sem táknmál er viðurkennt, örstutt árabil í sögunni. Enn fremur er einangrunartímabilið, sem getið er um í greinargerðinni, mjög athyglisvert. Táknmáli var hafnað af þeim sem önnuðust kennslu heyrnarlausra og önnur tækni notuð, þ.e. venjulegt talmál. Reynt var að útiloka þennan menningarheim og í rauninni er stórmerkilegt að táknmálið skuli hafa lifað af. Hér hefur líka verið bent á að táknmál hefur að sjálfsögðu þróast á mjög ólíkan hátt milli landa, vafalaust hafa ekki allir áttað sig á því. Málfræðileg uppbygging þeirra er allt önnur en hinna hefðbundnu töluðu mála, byggist á öðrum forsendum og sérstaklega þá svipbrigðum og látbragði sem getur verið mjög skemmtilegt að rannsaka Með þessa dramatísku sögu að baki tel ég ljóst að þetta er mjög merkilegt mál. Verið er að leiðrétta áralangt misrétti. Ég tel einnig að tengja megi þetta stöðu íslenskrar tungu í lögum eða stjórnarskrá eftir því sem við á. Staða hennar hefur ekki verið tryggð lagalega þó að hugmyndir um það mál hafi verið lagðar fram á þingi. Ég tel ekki úr vegi að þessi mál fari að einhverju leyti saman, þ.e. að við veltum því um leið fyrir okkur hvernig við getum tryggt lagalega stöðu íslenskrar tungu á Íslandi. Hvað varðar frumvarpið er ljóst að þar er boðuð aukin þjónusta við heyrnarlausa, heyrnarskerta og daufblinda. Ef frumvarpið verður samþykkt felst í því að fjármagn verður tryggt til þess að hlutirnir gangi upp. Ég vísa þá sérstaklega til túlkaþjónustunnar sem hér hefur verið nefnd. Enn fremur verður að tryggja að næg kennsla verði fyrir hendi í táknmálsfræðum og nægilegur fjöldi túlka. Í frumvarpinu felst að táknmálinu verður sinnt eins og móðurmáli í landinu. Með því að samþykkja frumvarpið segjum við: Hér er ákveðinn hópur sem á sér annað móðurmál, Íslendingar sem eiga sér annað móðurmál en íslensku, og það skiptir miklu máli að staða þess hóps sé tryggð. Ég fagna frumvarpinu og vonast til að það verði afgreitt á þessu þingi.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að þetta mál skuli enn á ný vera komið inn í sali Alþingis. Það hefur oft verið flutt áður og talað hefur verið fyrir því að íslenska táknmálið verði móðurmál heyrnarlausa, heyrnarskerta og daufblindra, tungumál þeirra sem ekki geta að fullu tjáð sig á íslensku máli. Hér er um að ræða réttindamál þess hóps sem getur ekki tjáð sig með öðrum hætti en að nýta sér táknmálið. Það er því löngu kominn tími til að við afgreiðum þetta frumvarp og tryggjum þessum hópi sem jafnasta stöðu á við það sem við hin sem getum mælt á íslenska tungu höfum. Að við tryggjum að þeir sem eru heyrnarlausir, heyrnarskertir eða daufblindir geti nýst sem best í þjóðfélagi okkar. Það er það sem þessi hópur sækist eftir, að fá að vera fullgildir íslenskir þegnar. Ekki þarf að hafa mörg orð um þetta mál, mikið hefur verið talað um það í þingsal. Þar sem þingmenn úr öllum flokkum eru meðflutningsmenn vænti ég þess að það fái brautargengi á hv. Alþingi og komist í höfn. Það þarf ekki að endurtaka rökin, þau eru öll þekkt, búið að flytja þau hér margoft og tala fyrir þeim af mikilli skynsemi. Fyrir okkur í Frjálslynda flokknum yrði það mikið fagnaðarefni að málið fengi framgang. Við komum að því í upphafi, við höfum stutt það og munum gera það áfram. Ég vænti þess að hv. Alþingi taki á sig rögg og afgreiði málið og finni því þann farveg sem eðlilegur er. Ég vænti þess að menn stígi þau skref að bera íslenska táknmálið inn í íslenska lagasafnið þannig að sá hópur sem í hlut á geti notið sjálfsagðra réttinda.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um íslenska táknmálið sem fyrsta mál heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra. Þetta er afskaplega þarft mál og mjög brýnt að taka á málefnum þessa hóps sem er ekki mjög fjölmennur en á samt sem áður sinn rétt til eðlilegra tjáskipta. Síðast þegar þetta mál var rætt hér á Alþingi þá kom ég með annan vinkil á málinu sem ég vil gjarnan koma aftur að og vil gjarnan að hv. nefnd ræði. Það er þáttur tölvunnar í því að auka samskipti á milli fólks. Hún hefur þegar gert það að verkum að margir sem áður voru taldir mjög greindarskertir og engin samskipti náðust við, hafa náð góðum tökum á samskiptum með hjálp tölvunnar. Fyrir nokkrum dögum las ég um mjög merka nýjung sem er unnin fyrir danska þingið, merkilegt nokk, sem er þróun á hljóðgervli, þ.e. forrit sem tekur hljóðbylgjur, talað mál og breytir því yfir í tungumál, skrifað mál. Það eru þegar komin mjög hraðvirk kerfi til þess að hraðrita tungumál yfir á letur, þannig að í rauninni er kominn möguleiki á því að heyrnarskertir og heyrnarlausir geti haft tjáskipti í gegnum tölvu með því að sá sem maður talar við, hann talar inn á lítið tæki sem breytir hljóðinu yfir í ritað mál sem er svo aftur breytt yfir í táknmál sem hinn heyrnarlausi skilur eða jafnvel ef hann lærir að lesa þá getur hann lesið af skjánum það sem hinn er að segja. Fyrir þá sem ekki hafa nægilega sjón til að hægt væri að nota skjá til tjáskipta væri hægt að koma þeim til skila með titringi eða öðrum slíkum táknum. Og öfugt, þegar hinn heyrnarskerti vill tala við þann sem hann ætlar að hafa samskipti við, þá ritar hann tákn eða letur inn á þessa tölvu með hraðritun og tölvan breytir því yfir í hljóð. Sú tækni er komin nú þegar. Samskiptin gætu því eiginlega átt sér stað í gegnum tæki sem ég hugsa að þurfi ekki endilega að vera mikið stærra en GSM-sími. Ég vildi gjarnan að hv. nefnd skoðaði þá tækniþróun sem hefur orðið þannig að hún fari ekki þá leið að lögbinda eitthvert táknmál sem er kannski, ég segi kannski, orðið úrelt og loka þar með á ákveðna þróun sem gæti átt sér stað með aðstoð tölvutækni og hugbúnaðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og fyrir góðar undirtektir. Við sjáum á þeim hópi flutningsmanna sem að málinu stendur að um það ríkir mjög góð samstaða. Mig langar aðeins að víkja að lokaorðum síðasta ræðumanns, hv. þm. Péturs Blöndals, þar sem hann velti upp þætti tölvunnar til þess að auka samskipti fólks og velti fyrir sér hljóðgervlum sem hraðrita tungumál eða talað mál yfir í ritað mál. Ég er sammála hv. þingmanni að þetta er eitthvað sem getur hjálpað töluvert í samskiptum milli einstaklinga. Það sem ég sé fyrir mér í þessu er að slík tækni geti hjálpað þeim sem eru í námi, í háskólanámi eða öðru námi, sitja fyrirlestra eða fundi. Þetta er til í raun og veru, þetta kallast rittúlkun og er eitthvað sem við þurfum að fara að beina sjónum okkar að því að þetta er eitt úrræði. Um eitt er ég þó ekki sammála hv. þingmanni en það er þegar hann veltir því upp að táknmálið verði hugsanlega úrelt, að tæknin geti leyst það af hólmi. Það er vegna þess að ég held að ekkert komi í staðinn fyrir persónuleg tjáskipti manna á milli þar sem horfst er í augu og rætt saman. Það er það sem táknmálið gefur þeim sem það nota. Það eru samræður, maður á mann þar sem fólk horfist í augu og á tjáskipti. Sama á við um þá sem eru daufblindir. Ég held að ekkert komi í staðinn fyrir mannlega snertingu, ekki tæki sem titrar eða nokkur annar skapaður hlutur. Engu að síður er ég sammála hv. þingmanni hvað það varðar að vissulega er vert að skoða þetta sem hjálpartæki við þær aðstæður þegar það gæti hentað, t.d. gætu einstaklingar í námi, í fyrirlestrum nýtt sér slíka rittúlkun. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta langt en ég tek undir það sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir sagði, að hér er ekki um marga einstaklinga að ræða en þetta er mjög einangraður hópur. Það er því mikilvægt að tryggja honum þessi réttindi, tryggja honum aðgang að túlkaþjónustu og tryggja honum aðgang að þeim tækjum, möguleikum og þeirri þjónustu sem gæti brúað aðkomu hans inn í samfélag hinna talandi og líka öfugt. Í því sambandi vil ég koma aðeins betur að því sem ég nefndi í framsöguræðu minni en það eru textunarmálin, þ.e. að hér verði sett í lög að texta beri íslenskt sjónvarpsefni en það finnst mér mjög mikilvægt í þessu sambandi. Þeir sem nota íslenska táknmálið eru u.þ.b. 300 og svo eru þeir sem eru heyrnarskertir og heyra slitrótt úr sjónvarpinu, missa jafnvel samhengið og missa þráðinn vegna þessa, það er mjög mikilvægt að þeim hópi verði boðið upp á textað efni. Þannig að sá hópur, sem og þeir sem nota táknmálið og geta lesið geti fylgst með íslensku sjónvarpsefni. Vegna þess sá hópur er jafnvel enn stærri. Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu þar sem margt athyglisvert hefur komið fram. Mér þótti áhugavert að heyra hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson segja frá því að dóttur hans höfðu verið kennd nokkur tákn í leikskólanum. Þetta finnst mér vera mikilvægt til þess að auka þekkingu og fræðslu á íslenska táknmálinu. Þar sér maður líka fyrir sér að hægt væri að vera með t.d. teiknimyndir og annað slíkt efni þar sem táknmál væri notað til jafns á við talað mál til þess að auka fræðslu, auka þekkingu og auka skilning á þessum tveimur málum. Virðulegi forseti. Enn og aftur þakka fyrir þessa umræðu og tek undir með hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni sem sagði að það væri mikilvægt að þessi hópur fengi að vera fullgildir íslenskir þegnar á við okkur hin og að við smíðum þessa brú á milli málanna og málheimanna.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi sem hv. 11. þm. Reykv. s., Álfheiður Ingadóttir, er fyrsti flutningsmaður að og ég flyt ásamt henni. Frumvarpið varðar almenningssamgöngur og er tilgangur þess að skjóta styrkari stoðum undir rekstur almenningssamgangna sem verða æ fyrirferðarmeiri, bæði á höfuðborgarsvæðinu en eins í fjölmörgum sveitarfélögum vítt og breitt um landið. Í frumvarpinu er gerð tillaga um tvenns konar breytingu á lagaákvæðum um almenningssamgöngur. Annars vegar er lögð til breyting á lögum um virðisaukaskatt til þess að fyrirtæki sem reka almenningssamgöngur sitji við sama borð og þeir sem reka hópferðabifreiðar og fái endurgreidda tvo þriðju hluta greidds virðisaukaskatts af nýjum almenningsvögnum frá 1. desember 2000 út gildistíma bráðbirgðaákvæðis X í lögunum. Þá er lagt til að þeir sem reka almenningssamgöngur fái olíugjald að fullu endurgreitt, en með kerfisbreytingu þeirri að leggja niður þungaskatt og taka upp olíugjald greiða þessir aðilar 80–85% hærri gjöld til ríkissjóðs en í eldra kerfi þótt það hafi ekki verið ætlun löggjafans. Frumvarp um breytingu á lögum um virðisaukaskatt var flutt á 130., 131. og 133. löggjafarþingi en varð ekki útrætt. Það er tekið óbreytt upp í 1. gr. frumvarps þessa. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að kaupendur almenningsvagna sitji við sama borð og kaupendur annarra hópferðabifreiða og njóti endurgreiðslu á tveimur þriðju hlutum virðisaukaskatts sem greiddur er vegna kaupa eða leigu hópferðabifreiða á tímabilinu 1. desember 2000 til 31. desember 2006. Með lögum nr. 57/2001 var bundin í lög heimild til að endurgreiða þeim sem hafa leyfi til fólksflutninga í atvinnuskyni tvo þriðju hluta þess virðisaukaskatts sem greiddur er vegna kaupa eða leigu hópferðabifreiða á tímabilinu 1. september 2000 til 31. desember 2003. Með lögum nr. 175/2006 var heimildin framlengd til 31. desember 2008. Niðurfelling virðisaukaskatts vegna kaupa á almenningsvögnum er hins vegar óheimil samkvæmt lögum nr. 50/1988 og hafa þeir sem reka almenningssamgöngur, en það eru einkum sveitarfélög og fyrirtæki þeirra, því engrar endurgreiðslu notið. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að fyrirtæki sem reka almenningssamgöngur sitji við sama borð og þeir sem reka hópferðabifreiðar í samræmi við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Jafngild rök liggja að baki nauðsynlegrar endurnýjunar á flota almenningsvagna og flota hópferðabifreiða. Stærsta fyrirtækið á þessu sviði er Strætó bs., sem er byggðasamlag í eigu sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Þjónustusvæði þess er dreifbýli á Kjalarnesi og í Mosfellsdal, þéttbýli í Reykjavík, Kópavogi, Hafnarfirði, Garðabæ, Mosfellsbæ, á Seltjarnarnesi, Álftanesi og í Reykjanesbæ. Í ársbyrjun var þjónustusvæðið útvíkkað til Akraness í tilraunaskyni í tvö ár. Þá hafa Árborg, Hveragerði og Reykjanesbær lýst áhuga á samstarfi við Strætó bs. þannig að svipuð þjónusta verði veitt þessum sveitarfélögum og Akranesi. Strætó bs. heldur nú úti akstri með 110–115 vögnum á þjónustusvæði sínu, þar af um 50 á vegum verktaka. Í bílaflota Strætó bs. eru tveir metanknúnir vagnar og þrír vetnisvagnar sem komu til landsins 2003 en Strætó bs. var meðal fyrstu almenningsvagnafyrirtækja í heiminum til að taka slíka vagna í notkun. Frá stofnun byggðasamlagsins 1. júlí 2001 hefur fyrirtækið keypt 45 nýja vagna og nemur álagður virðisaukaskattur vegna þeirra kaupa 161,6 millj. kr. Tveir þriðju hlutar fjárhæðarinnar, þ.e. það sem endurgreiðslan tæki til, nemur því 107,3 millj. kr. Stærsti undirverktaki Strætó bs., Hagvagnar hf., hefur á sama tíma keypt 21 strætisvagn til aksturs á áðurgreindu þjónustusvæði og nemur álagður virðisaukaskattur vegna þeirra kaupa um 64 millj. kr. og reiknuð endurgreiðsla, ef jafnræði væri með almenningssamgöngum og öðrum hópferðum, tæplega 43 millj. kr. Utan höfuðborgarsvæðisins er haldið uppi reglubundnum almenningssamgöngum á Akureyri, Ísafirði, í Fjarðabyggð, Reykjanesbæ og innan Akraness. Ætla má að endurgreiðsla tveggja þriðju hluta virðisaukaskatts vegna kaupa á almenningsvögnum til allra þeirra fyrirtækja sem hér um ræðir gæti numið um 170 millj. kr. vegna tímabilsins 1. september 2000 til 31. desember 2007. Ég kem síðan að 2. gr. sem fjallar um breytingar á lögum um olíugjald og kílómetragjald. Þegar lög um olíugjald og kílómetragjald voru sett féllu úr gildi lög um fjáröflun til vegagerðar, þar sem m.a. var kveðið á um þungaskatt. Áður hafði þungaskattur þeirra sem reka almenningsvagna verið felldur niður að 70% en í stað þess ákvæðis kom 80% endurgreiðsla olíugjalds. Í athugasemdum með frumvarpinu um olíugjald segir um 6. gr., með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að endurgreiðslur samkvæmt þessum tölulið verði sambærilegar afslætti sem þessir aðilar njóta í núverandi þungaskattskerfi.“ Það var því augljós ásetningur löggjafans að þeir sem reka almenningsvagna sætu við sama borð eftir breytingu og fyrir. Reynslan hefur hins vegar sýnt að svo er ekki í raun. Í erindi sem fjármálastjóri Strætó bs. sendi efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis þann 14. apríl 2004, þegar málið var þar til umfjöllunar, kemur fram að kostnaður þess fyrirtækis hækki úr 37,5 millj. kr. vegna þungaskatts í 68,5 millj. kr. vegna olíugjalds. Skýringin er einkum sú að 80% endurgreiðsla olíugjalds er reiknuð á gjaldið án virðisaukaskatt, sem þá leggst alfarið á viðkomandi fyrirtæki. Þá veldur sú breyting, að hluti þungaskattsins var felldur niður og aldrei innheimtur en olíugjaldið er að fullu innheimt og endurgreiðslan kemur síðar, viðvarandi fjárbindingu sem metin er á 10–14 millj. kr. hjá Strætó bs. Hið sama gildir að sjálfsögðu um almenningssamgangnafyrirtæki annars staðar á landinu. Þetta er viðbótarkostnaður sem ekki var í þungaskattskerfinu. Af þessu má ljóst vera að rekstraraðilar almenningssamgangna eru alls ekki jafnsettir í kerfi olíugjaldsins og þeir voru í þungaskattskerfinu, sem var þó aldrei ætlun löggjafans. Ætlun löggjafans var þvert á móti að þessir aðilar sætu við sama borð eftir að olíugjaldið var tekið upp og þungaskatturinn felldur niður. Almenningssamgöngufyrirtæki eru þess vegna með lagabreytingunni á sínum tíma að greiða meiri gjöld til ríkisins en áður. Ég ítreka að það var ekki ætlun löggjafans og kemur skýrt fram í greinargerð með frumvarpinu á sínum tíma að það hafi ekki staðið til. Það er því nauðsynlegt að olíugjaldið verði endurgreitt að fullu svo að þessir aðilar sitji við sama borð, enda mun virðisaukaskatturinn sitja eftir sem kostnaður á fyrirtækin og þar með sem tekjur til ríkisins. Herra forseti. Við flutningsmenn þessa frumvarps teljum að hér sé um að ræða mikið réttlætismál og mikilvægt samfélagsmál. Það er mikilvægt réttlætismál að almenningssamgöngur sitji við sama borð og hópferðabílar og engin skynsamleg rök mæla reyndar fyrir slíkri mismunun. Meginröksemdin fyrir þessu ákvæði um hópferðabíla á sínum tíma mun hafa verið að auðvelda þeim fyrirtækjum að endurnýja ökutækjaflota sinn, fá nýja bíla sem uppfylltu ströngustu kröfur í öryggis- og umhverfismálum. Staðreyndin er að sjálfsögðu sú að sömu rök eiga við um almenningsvagnana og raunar hefur það verið vandamál á því svæði sem ég þekki best til, þ.e. á höfuðborgarsvæðinu, hvað vagnar hafa verið gamlir, til skamms tíma hefur meðalaldur þeirra verið talsvert yfir tíu ár. Það eru því fullkomlega sömu rök sem eiga við um almenningssamgöngur í þéttbýli og með hópferðabílana að þessu leyti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að loftmengun, svifryk og sót af völdum samgangna er helsta umhverfisvandamálið á höfuðborgarsvæðinu enda byggjast samgöngur nær allar á notkun innflutts jarðefnaeldsneytis. Jafnframt því að styðja við þróun vistvænna orkugjafa í samgöngum er nauðsynlegt að auka hlut almenningssamgangna stórlega til að draga úr loftmengun. Fyrsta skrefið er að tryggja að almenningssamgöngur sitji a.m.k. við sama borð og hópferðaakstur við innkaup á nýjum farartækjum til fólksflutninga og enn fremur að almenningssamgöngur verði ekki til frambúðar miklu verr settar með tilliti til olíugjalds en þær voru þegar þungaskattur var innheimtur. Í þeim tilgangi er frumvarp þetta flutt. Ég vil að lokum, herra forseti, leggja til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og skattanefndar til umfjöllunar en ég vænti þess jafnframt að sú nefnd sem fær þetta mál til meðferðar muni kalla eftir viðhorfum bæði úr umhverfisnefnd og samgöngunefnd þar sem efni frumvarpsins snertir báða þessa málaflokka mjög mikið.

Herra forseti. Ég ásamt öðrum í þingflokki Frjálslynda flokksins flyt hér þingsályktunartillögu um skipan lánamála og sambærileg lánakjör einstaklinga hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum. Þingsályktunartillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: Alþingi ályktar að fela viðskiptaráðherra að leita leiða til að koma skipan húsnæðislána og lána til neytenda í svipað horf og annars staðar á Norðurlöndum þannig að verðtrygging verði afnumin og samkeppni á lánamarkaði fyrir neytendur tryggð. Gjaldtaka lánastofnana verði svipuð og annars staðar á Norðurlöndum. Þá láti ráðherra fara fram skoðun á orsökum þess að lánakjör neytenda eru önnur á Íslandi en um ræðir annars staðar í okkar heimshluta. Ítrekað hefur komið fram í samanburðarkönnunum milli Íslands og annarra Norðurlanda að lánakostnaður einstaklinga og fjölskyldna er mun hærri hér en annars staðar í okkar heimshluta. Hvort tveggja kemur til að vextir eru almennt hærri en um ræðir í okkar heimshluta og við bætist verðtrygging á lengri lán. Í samnorrænni samanburðarkönnun sem nefnd var Á hvaða kjörum er bankaþjónusta í boði fyrir einstaklinga, sem unnin var fyrir tæpum tíu árum, kom fram að þjónustugjöld banka hér eru almennt hærri en í nágrannalöndunum. Ýmsum kann að finnast langt til seilst að vísa til samanburðarkönnunar sem var gerð fyrir tíu árum en það er sama hvort litið er til lengri eða skemmri tíma, lán eru dýrari hér en annars staðar í okkar heimshluta. Í yfirliti frá Samkeppniseftirlitinu frá 23. ágúst sl. var kynnt skýrsla um bankamarkað á Norðurlöndum og í því tilefni var tekið fram eftirfarandi: „Meiri vaxtamunur er á Íslandi en á Norðurlöndunum“ - og í öðru lagi - „samkeppniseftirlitið telur nauðsynlegt að gripið verði til aðgerða til þess að auka hreyfanleika viðskiptavina bankanna en það er mikilvæg forsenda fyrir aukinni virkri samkeppni á markaðnum.“ Í lok þessarar samantektar Samkeppniseftirlits Íslands og annarra Norðurlandaþjóða segir, með leyfi forseta: „Ætla verður að bankar og sparisjóðir hafi bolmagn til að efla samkeppni í þjónustu sinni neytendum til hagsbóta. Samkeppniseftirlitið bendir á að mikil samþjöppun á íslenskum bankamarkaði getur hamlað virkri samkeppni. Því er nauðsynlegt að koma í veg fyrir allar aðgangshindranir að markaðnum og ryðja úr vegi samkeppnishindrunum.“ Við höfum einnig tiltölulega nýja könnun sem unnin var af Neytendasamtökunum þar sem var um að ræða könnun á húsnæðismarkaði á Íslandi og Norðurlöndunum frá því í nóvember 2005. Þar kemur m.a. fram í fréttatilkynningu, með leyfi forseta, sem niðurstaða könnunar: „Það er dýrara í upphafi að taka húsnæðislán hér á landi þar sem lántökugjald íslenskra fjármálafyrirtækja er umtalsvert hærra en að jafnaði í hinum níu löndunum,“ sem sagt okkar næstu löndum í Evrópu, en síðan segir: „Þegar kemur að því að greiða lánið til baka er það miklu dýrara fyrir íslenska neytendur en nágrannaþjóðir okkar og því valda einkum þrír þættir: 1. Vaxtastig á húsnæðislánum er að jafnaði lágt í flestum viðmiðunarlöndunum og virðast lántakendur njóta þess víðast hvar. 2. Vextir hér eru þeir hæstu á því svæði sem könnunin nær til. Raunvextir eru að jafnaði frá tveimur og upp í tæplega fimm prósentustigum hærri en í hinum Evrópulöndunum. 3. Kostnaður við greiðslu afborgana er mun hærri og uppgreiðslugjald er yfirleitt hærra.“ Þetta er niðurstaða könnunar sem var unnin í tíu Evrópuríkjum sem eru næst okkur í Evrópu; Norðurlöndin, Bretland, Írland, Þýskaland og Austurríki. Í samantekt varðandi þessa könnun segir í fyrsta lagi að verðtrygging þekkist ekki nema einungis hér en síðan segir, með leyfi forseta: „Nafnvextir á Íslandi eru til muna hærri en á hinum Norðurlöndunum. Þegar litið er til lána með breytilegum vöxtum, en ekki er mikið um húsnæðislán með breytilegum vöxtum í íslenskum lánastofnunum, þá eru lægstu nafnvextir slíkra lána um 5,8 prósentum hærri en þar sem þeir eru lægstir á Norðurlöndum þ.e. í Danmörku.“ Síðan er vikið að því og rakið í þessari greinargerð, þessari samanburðarkönnun, hvernig íslenskir lántakendur búa við allt, allt önnur og mun verri kjör en fólkið í nágrannalöndum okkar. Þorvaldur Gylfason, prófessor við viðskiptadeild Háskóla Íslands, hefur bent á að vaxtamunur á Íslandi hafi farið hægt vaxandi frá 1999 og sé nú orðinn á milli 12 og 14% en hafi verið í kringum 4% árið 1999. Hagfræðingur Neytendasamtakanna segir varðandi þessi atriði, með leyfi forseta, í grein sem hann skrifar 18. september, 2007: „Heimilin í landinu skulduðu í lok júlí 75,6 milljarða í svokölluð yfirdráttarlán eða sem nemur 252.000 á hvern einstakling. Þessar skuldir jukust um 17% milli mánaða eða 11 milljarða og eru nú um 10% af skuldum heimilanna. Þessi lán eru að meðaltali á 20% vöxtum en ekki tæpum 10% vöxtum eins og húsnæðislán.“ Þetta er sú staðreynd sem blasir við í íslensku þjóðfélagi. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir, með leyfi forseta: „Ljóst er miðað við skuldastöðu heimilanna í dag að miklir erfiðleikar verða innan skamms tíma vegna ofurvaxta lánastofnana og verðtryggingar.“ Þorvaldur Gylfason, prófessor við viðskiptadeild Háskóla Íslands, segir, með leyfi forseta: „Yfirdráttarvextir eru um 18 þúsund kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu í landinu að meðaltali og bendir á að lán séu hér dýrari en annars staðar í okkar heimshluta vegna þess að hér skorti eðlilega samkeppni á lánamarkaði fyrir einstaklinga.“ Samkvæmt því sem liggur fyrir varðandi útlánsvexti eru útlánsvextir og yfirdráttarvextir þar sem þeir eru hæstir komnir upp í tæplega 24% eða 23,95% og vextir af Vísa-fjölgreiðslum eru 23,8%. Þetta eru slíkir ofurvextir að það getur ekki nokkur staðið undir því. Þar til viðbótar erum við með mjög sérstakt fyrirkomulag sem heitir verðtrygging lána með sérstaka tilbúna reiknieiningu sem sem heitir vísitala neysluverðs til verðtryggingar. Ef við skoðum hvernig það kemur út liggur fyrir að algengustu lán sem eru verðtryggð eru annaðhvort til 25 ára eða 40 ára og ef við skoðum 40 ára lán sem er verðtryggt og er tíu milljónir, miðað við að um sé að ræða 4,15% vexti á ári og áætlaða vísitöluhækkun 4,5% - þ.e. svona góð vaxtakjör bjóðast nú ekki á markaðnum í dag en við skulum samt miða við það - og athugum hvernig þetta dæmi lítur út miðað við endurgreiðslu, við erum að tala um 10 millj. kr. lán. Það sem lántakandi fær í hendurnar eru 9,650 millj., ekki 10 milljónir heldur 9,650 millj. kr. Vegna hvers? Vegna þess að það dragast frá lántöku- og stimpilgjald. En hver er heildarendurgreiðslan af þessum 9,650 millj. kr. þegar upp er staðið? 56.463.746 kr. á því tímabili sem um ræðir vegna þess að við erum með þá sérkennilegu aðferð að vera með verðtryggðu lánin sem eru í raun þannig að lántakandinn er að taka vexti að láni og borgar síðan af þeim vexti og verðbætur í 25 ár og allt að 40 árum og verðbæturnar reiknast mánaðarlega og leggjast á höfuðstólinn. Síðan eru reiknaðir vextir og verðbætur af þeim verðbótum og síðan áfram mánaðarlega af uppfærðum höfuðstól. Þetta kerfi hefur reynst lántakendum dýrt og satt best að segja þarf hugdirfð og hugmyndaflug til að búa til lánaumhverfi sem er jafnóhagkvæmt lántakendum og raun ber vitni. Hvers vegna þurfum við ein þjóða að búa við svona kerfi? Hvað réttlætir það að við séum eina þjóðin sem þarf að hafa þessa aðferð? Í sjálfu sér geta menn velt því fyrir sér hvort þetta hafi verið nauðsynlegt á sínum tíma miðað við óeðlilegar aðstæður þegar hagstjórnin var það léleg í landinu að um var að ræða stöðuga óðaverðbólgu og lánsfé var að komast til þurrðar. Þá þurfti að bregðast við óeðlilegu ástandi með óeðlilegum ráðstöfunum en þegar við höfum þjóðfélag þar sem annað er upp á teningnum er þá eðlilegt að við viðhöldum hinum óeðlilegu ráðstöfunum? Er eðlilegt að við látum neytendur á Íslandi endalaust gjalda þess, lántakendur, að það var óeðlilegt ástand á Íslandi fyrir tæpum 20 árum? Er ekki miklu eðlilegra að við förum að feta okkur inn á og miða við það sem hér segir og lagt er til í þessari þingsályktunartillögu að lánakjör og lánaumhverfi fyrir einstaklinga í landinu verði með svipuðum hætti og í nágrannalöndum okkar? Aðeins til viðmiðunar og til þess að benda á, virðulegur forseti, hversu sérkennilegt þetta allt saman er, hvernig vísitala neysluverðs til verðtryggingar þróast með allt öðrum hætti en gerist í veröldinni varðandi það þegar fólk tekur lán í alvörumynt, þar sem viðkomandi mynt þarf ekki einhverja viðbjóðslega hækju eins og íslenska krónan sem er verðtryggingin, þ.e. vísitala neysluverðs til verðtryggingar. Ef borið er saman t.d. verð á gjaldmiðlum sem voru til árið 2000 og eru nú nokkuð algengir í samanburði hér á landi, þá þurfti 85 kr. til þess að fá einn dollara 1. október 2000 en í dag er gengi dollara 61,77 kr. Dollari hefur lækkað á tímabilinu, á sjö ára tímabili, um 27% rúm. Á sama tíma hefur pundið, sem kostaði 122 kr. 1. október 2000 en kostar í dag 126 kr., hækkað um 3%. Jenið var 80 aurar en er núna 53 aurar og hefur lækkað um 34%. En hvað skyldi þá vísitala neysluverðs til verðtryggingar hafa hækkað á sama tíma og dollari og jen hafa lækkað um 30% og þar af leiðandi lán þeirra sem hafa tekið lán í þeim gjaldmiðlum? Jú, hún hefur hækkað hvorki meira né minna en um 37,3%. Vísitala neysluverðs til verðtryggingar slær því út alla gjaldmiðla. Þetta er sterkasta viðmiðunin og reiknieiningin sem hægt er að hugsa sér. Á sama tíma og dollari og jen lækka, dollarinn um tæp 30% og jenið rúm 30%, þá hækkar vísitala neysluverðs til verðtryggingar um tæp 40%.  
             Nú segir einhver: Hér er verið að taka einhverja vísbendingu eða tímabil sem er hagkvæmt í viðmiðuninni. Svo er ekki, menn geta t.d. skoðað hvað var að gerast 1. október 2005 og allt ber að sama brunni, það er enginn alvörugjaldmiðill í heimi sem stenst vísitölu neysluverðs til verðtryggingar snúning. Þetta eru slíkir afarkostir, virðulegi forseti, að við það verður ekki unað að íslenskir lántakendur þurfi að sæta þeim. Hér er um svo mikið hagsmunamál fyrir íslenskar fjölskyldur, fyrir íslensk heimili að ræða að enda þótt við séum með hæsta markaðsstuðning í heimi varðandi landbúnaðinn er sá stuðningur hjóm eitt miðað við þær álögur sem eru lagðar á einstaklinga og fjölskyldur vegna þess að við njótum ekki eðlilegra lánakjara hér á landi. Ég legg til að þingsályktunartillögunni verði vísað til viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Það er engum blöðum um það að fletta að lánamálin, kostnaðurinn á Íslandi við að skulda peninga og borga af þeim, eru gríðarleg útgjöld fyrir heimilin. Miðað við neysluverðsvísitölu Hagstofu Íslands eru um 40% af útgjöldum heimilanna fólgin í húsnæðisliðnum sem nær yfir húsnæði, rafmagn, hita og ferðir og flutning og það er enginn einn liður sem er jafnhár í útgjöldum heimilanna og þessi. Það liggur líka fyrir að íslensku heimilin eru með þeim skuldsettustu í heiminum, þó að ég vilji ekki fullyrða að þau séu þau allra skuldsettustu eru þau örugglega með þeim hæstu í víðri veröld. Í þriðja lagi liggur einnig fyrir, eins og kom fram í máli hv. 1. flutningsmanns málsins, Jón Magnússonar, að vaxtakjör hér á landi eru mjög há og hærri en í níu löndum sem tekin voru til samanburðar af neytendasamtökum í Evrópu og munurinn er sem svarar 2–5 prósentustigum í raunvöxtum. Ef við reynum að gera okkur grein fyrir hve háar fjárhæðir er um að ræða fyrir venjulegt íslenskt heimili með venjulegar skuldir, hvað það er mikill kostnaður sem venjulegt íslenskt heimili verður fyrir af hálfu viðskiptabankanna vegna þess að þeir taka meira fyrir viðskipti sín en sambærilegir bankar erlendis þá kemur í ljós að þetta eru gríðarlegar fjárhæðir. Það er því eitt stærsta verkefni stjórnvalda á hverjum tíma að reyna að lækka þennan kostnaðarlið, stjórnvöld sem ætla sér að hafa hag heimilanna að leiðarljósi eiga að einbeita sér að þessum þætti útgjalda heimilanna. Þetta er stóra málið þar sem skyldan hvílir á ríkisstjórnarflokkunum að ná árangri í því að koma lánakjörunum og kostnaðinum við að skulda niður í sambærileg mörk og gerist í sambærilegum löndum í Evrópu, löndum með sambærileg lífskjör og efnahagsstyrk, að ná fram þeim árangri að íslensku bankarnir veiti viðskipti með sambærilegum kjörum og bankar gera erlendis. Gleymum því ekki að hagnaður íslensku viðskiptabankanna var í hittiðfyrra 117 þús. millj. kr.  Það að kostnaðurinn hér á landi er frá 2 prósentustigum upp í 5 prósentustig á ári í raunvöxtum umfram það sem gerist í sambærilegum löndum í Evrópu þýðir fyrir venjulega íslenska fjölskyldu sem skuldar um 25 millj. kr. - sem ég hygg að sé ekki óalgengt að fólk skuldi - það þýðir á hverju ári að lágmarki hálf milljón króna ef miðað er við 2 prósentustig í umframkostnað á hverju ári við að skulda þessa fjárhæð. Ef ég miða við 5 prósentustig sem eru efri mörkin í samanburðinum í þessum tíu Evrópulöndum þá eru umframkostnaðurinn 1,250 millj. á ári. Ef við miðum við meðaltekjur Íslendings, segjum að þær séu 3,6 millj. á ári eða 300 þús. á mánuði, þá er verið að borga að lágmarki hartnær tveggja mánaða laun í umframkostnað við að skulda þessa peninga sem væri þeim mun lægra ef við miðuðum við vaxtastigið í Evrópu. Þetta er kostnaður sem ekki er hægt að búa við, það er engin ástæða til að líða það af hálfu stjórnvalda að gefa viðskiptabönkunum það starfsumhverfi að þeir geti okrað svona á íslenskum neytendum. Þeir sem hafa setið í stóli viðskiptaráðherra á undanförnum árum ættu að hafa í huga að það var fyrst og fremst þeirra hlutverk að huga að hagsmunum almennings en ekki að sjá til þess að réttir aðilar fengju að kaupa réttu bankana. Það hefur aldrei verið stórmannlegt pólitískt viðfangsefni að hafa það að leiðarljósi. Virðulegi forseti. Þetta er stórmál og við horfum mjög til þess hvað ríkisstjórnin ætlar að gera. Fyrir hverja er Samfylkingin að vinna í þessu ríkisstjórnarsamstarfi, virðulegi forseti? Er hún að vinna fyrir úlfana í íslenska fjármálaheiminum sem ferðast um á þotum milli landa í partíin og tónleikana og bjóða með sér 200 manns? Eða er hún að vinna fyrir kennarann, verkamanninn, sjómanninn og þá sem búa við hin venjulegu íslensku kjör og skulda þessa peninga sem fólk gerir til að eiga þak yfir höfuðið? Ætlar ríkisstjórnin að vinna fyrir þetta fólk eða ætlar hún að vinna fyrir úlfana í íslensku þjóðfélagi? Við vitum hver staðan er og það var rakið ágætlega í framsöguræðu málsins. Það er verið að okra á íslenskum almenningi. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að bregðast við? Við sjáum það, allir ráðherrabekkirnir eru auðir. Hvar er íslenska ríkisstjórnin, virðulegi forseti? Er hún að leita að umbjóðendum sínum, er hún að leita að þeim sem hún er að vinna fyrir? 

Herra forseti. Ég trúi því varla að hv. þingmaður viti ekki betur en svo að segja að hagnaður bankanna komi eingöngu frá íslenskum neytendum. Hann hlýtur að vita að stærstur hluti af veltu bankanna er erlendis og mjög stór hluti, sennilega 80%, af hagnaði þeirra kemur erlendis frá. Reyndar er hagnaður þeirra af íbúðalánum nánast núll. Vaxtamunur bankanna af íbúðalánum, verðtryggðu lánunum sem menn eru að kvarta undan hér í umræðunni, er mjög lítill og það er vaxtamunurinn sem bankarnir taka en ekki vextirnir, því að eigendur fjárins eru lífeyrissjóðirnir að miklu leyti, eldra fólk, eldri borgarar sem eiga innstæður og þeir fá stærstan hluta þessara vaxta sem bankinn er að taka, bankinn tekur bara vaxtamun. Þetta hlýtur hv. þingmaður að vita. Það sem mætti gagnrýna eru yfirdráttarlán bankanna til einstaklinga og ég hef margoft bent á að einstaklingar eiga ekki að taka yfirdráttarlán, þ.e. lán án gjalddaga. Það er lánafyrirkomulag sem er ætlað fyrirtækjum. En að halda að bankarnir taki allan hagnað sinn, þennan mikla hagnað sem þeir borga skatta af á Íslandi, af íslenskum almenningi er alrangt. Þeir taka hann erlendis frá og þeir borga skatta hér á Íslandi og það þykir mér dágott, að hægt sé að borga og halda uppi velferðarkerfi á Íslandi með starfsemi bankanna út um víðan heim þar sem erlendir sparifjáreigendur og erlendir lántakendur borga vaxtamun í samkeppni við erlenda banka á erlendri grundu til íslenskra fyrirtækja sem mynda hagnað hér á landi og borga af því skatta.

Virðulegi forseti. Það er vissulega betra að bankarnir borgi skatt af hagnaði en að þeir séu reknir með tapi, það getum við verið sammála um, ég og hv. þingmaður. Hins vegar vorkenni ég bönkunum ekkert að borga 10% skatt af hagnaði sínum, venjulegur launamaður er að borga að jafnaði 25% skatt af sínum tekjum. Mér finnst það dálítið mikið velferðarkerfi fjármagnsins að það borgi aðeins 40% af skattinum sem launþegarnir þurfa að borga og mér finnst að þeir séu ekkert of góðir til að búa við sömu skattalöggjöf og almenningur. Ég hef alltaf verið á þeirri skoðun eftir að ákveðið var að taka upp fjármagnstekjuskatt - sem var rétt skref á sínum tíma og ég studdi - að menn ættu að miða að því að færa saman skattlagningu á laun og skattlagningu á fjármagn. Það hefur því miður ekki þokast neitt áleiðis í þá veru. Bankarnir græða dálítið á viðskiptum sínum við einstaklinga. Ég lét reikna út fyrir mig að þegar vextirnir hækkuðu úr 4,15% í 4,85% á íbúðalánum hvað það mundi hækka útgjöldin hjá þeim sem skulduðu þessa peninga. Fyrir þá sem þá skulduðu hámarkslán í Íbúðalánasjóði, hvort sem það var þar eða í bönkunum og var 15,9 millj. kr., þýddi þessi vaxtahækkun um 20% hækkun á greiðslubyrði, um 7 þús. kr. í hverjum mánuði í 40 ár. Það er bara ágætur afrakstur, virðulegi forseti, og síðan hafa vextirnir hækkað enn og eru orðnir ekki bara 4,85%, heldur komnir yfir 5% og farnir að nálgast 6%. Eitthvað hafa bankarnir fyrir sinn snúð.

Herra forseti. Bankarnir borga 18% af hagnaði sínum í skatt, ekki 10%, eins og önnur íslensk fyrirtæki. Ég hélt að hv. þingmaður vissi það. Vextir hafa verið hækkaðir úr 4,15% upp í 5,10% hjá Íbúðalánasjóði og hjá flestum á markaðnum en margir tóku lán með föstum vöxtum, 4,15% hjá Kaupþingi þegar þeir fóru í gang, og þeir vextir sitja áfram. Það fólk nýtur þess til framtíðar að hafa svona lága vexti. Vextirnir lækkuðu mjög mikið þegar bankarnir fóru inn á markaðinn. Sennilega voru meðalvextir þá um 6% og lækkuðu niður í 4,15% og sú vaxtalækkun er ein mesta kjarabót sem íslenskir launþegar hafa fengið en hefur því miður valdið mikilli hækkun á íbúðaverði sem kemur í bakið á sérstaklega yngra fólki sem er að kaupa fyrstu eign. Það kemur hins vegar öllum öðrum Íslendingum til góða sem ekki hafa selt eignir eða keypt á síðustu árum því að eignamyndunin hefur verið gífurleg í íbúðarhúsnæði, sennilega hjá flestum miklu meiri en þeir hafa haft í laun. Sú hækkun hefur svo aftur endurspeglast og er aðalhvatinn og mótorinn á bak við hækkun vísitölunnar. Þegar menn kvarta undan því að þeir séu að borga háa vexti á verðtryggð lán er það vegna hækkunar á íbúðaverði sem myndar eign, miklu meiri eign en lánin hækka. Eignamyndunin hjá almenningi hefur verið umtalsverð en skilar sér því miður í hækkun verðbólgu.

Virðulegur forseti. Það er ágætt að halda sig við íbúðalánin því að það eru svo margir einstaklingar sem hafa tekið þau og búa við að borga af þeim. Ég er alveg sammála því sem kom fram hjá hv. þm. Pétri Blöndal að þegar vextirnir lækkuðu niður í 4,15% var það mikil kjarabót, það er alveg óumdeilt enda var til þess stofnað af þáverandi ríkisstjórn 

Nei.


             Á sama hátt er vaxtahækkunin líka útgjöld, hafi hún verið mikil kjarabót þegar vextirnir lækkuðu er hún líka mikil útgjöld þegar vextirnir hækka. Þegar vextirnir hér á landi eru 2–5 prósentustigum hærri en gerist erlendis eru það mikil útgjöld umfram það sem menn borga í öðrum löndum af sambærilegum skuldum. Um það snýst þessi tillaga, að grípa til aðgerða sem leiða til þess að kjörin hér á landi séu sambærileg við önnur lönd. Það er það sem við eigum að geta gert og það er það sem íslenskir bankar eiga að geta gert, og geta auðvitað gert þar sem þeir starfa í Evrópulöndunum en gera ekki hér gagnvart íslenskum viðskiptavinum sínum. Á því er auðvitað mikill galli og þeir notfæra sér skort á samkeppni og annað slíkt sem gerir það að verkum að þeir geta haft hærri vexti. Það er skortur á löggjöf sem gerir það að verkum að þeir nýta sér aðstæður til þess að taka upp samkeppnishamlandi gjöld til þess að halda viðskiptavinunum föstum við sig, það er of dýrt að flytja sig á milli viðskiptabanka og það er það sem viðskiptaráðherra boðaði hér um daginn, að reyna að lækka þær hindranir sem bankarnir hafa tekið upp og girt í kringum sig með. Það eru auðvitað afar óeðlilegar aðgerðir og rétt að hæstv. viðskiptaráðherra beiti sér fyrir því 

Herra forseti. Samkeppnisumhverfi á Íslandi, hvort sem um er að ræða í peningum eða öðru, er náttúrlega mjög ábótavant. Það eru ekki bara bankar, það er ekki bara vaxtamunur í bönkunum, þessi samkeppnisvandamál sem íslenska þjóðin býr við er í tryggingafélögum og olíufélögum, flugfélögum, siglingum til og frá landinu og ýmiss konar verslunum. Það er eiginlega sama hvar á er litið, okkur vantar meiri og betri samkeppni. Þetta er fákeppnismarkaður og það að þurfa að bera þessa háu vexti og verðtrygginguna er mjög vont fyrir heimilin og smærri fyrirtæki í landinu sem hafa ekki tækifæri til að vera með viðskipti sín í erlendum gjaldmiðli. Sveitarfélögin eiga mjög erfitt, skulda mikið og borga mikla vexti þó svo að stærstu sveitarfélögin séu farin að taka lán erlendis og í erlendum gjaldmiðli. Það er ekkert skrýtið þó að fólk velti fyrir sér evrunni og þeim möguleikum sem felast í henni, það hlýtur bara að leiða það af sér þegar haldið er svona á málunum. Það er dálítið sorglegt að heyra þá aðila sem eru raunverulega að berjast fyrir þessu kerfi sem hefur verið á Íslandi - það er t.d. í fyrsta skipti í dag sem er talað um að leggja af stimpilgjald, hæstv. viðskiptaráðherra hefur boðað að það standi til að endurskoða gjaldið. Við höfum ekki séð að það væri vilji hjá sjálfstæðismönnum eða framsóknarmönnum að leggja það af. Þeir kannski vilja það núna, framsóknarmennirnir sem eru komnir í stjórnarandstöðu en þeir hafa ekki gert það síðustu 12 árin og Sjálfstæðisflokkurinn ekki síðustu 16. Þetta hefur því orðið til þess að hamla eðlilegum möguleikum fólks til að nýta sér þó þá litlu samkeppni sem er á innanlandsmarkaði með peningalán. Þegar hv. þm. Pétur Blöndal talar um að fyrirtækin borgi 18% af sínum tekjum í skatta má minna á að samkvæmt því borga launþegar þá líka 36,5% í skatta. Það verður gaman að fylgjast með því hvað Samfylkingin leggur til í þessum málum. Þeir eru fáir hérna í þingsalnum núna frá Samfylkingunni til þess að útskýra hvað þeir vilja og ætla sér að gera. Það þarf kannski ekkert að spyrja að því, sjálfstæðismennirnir hafa verið 16 ár í ríkisstjórn og þeir hafa ekkert viljað gera og ekkert gert og maður á ekki von á því að þeir muni koma með neinar tillögur um breytingar. Þeir eru strengjabrúður bankanna og eru að vinna fyrir þá í tíma og ótíma, að þeirra velferðarmálum, en eru ekki að hugsa um fólkið í landinu sem þarf á aðstoð þeirra að halda og býr við allt of há vaxtakjör og ósanngjörn lífsskilyrði.

Hæstv. forseti. Ég stenst ekki þá freistingu að blanda mér aðeins inn í þessa umræðu sem er að mörgu leyti alveg með ólíkindum. Margt sem hér hefur verið sagt er ekki alveg í samræmi við veruleikann að mínu mati, eins og það að verðtrygging lána sé eitthvert aðalvandamál hér. Það bara er ekki þannig að mínu mati. Verðtrygging er í fyrsta lagi ekki skilyrði í lántöku. Í öðru lagi eru raunvextir lægri á verðtryggðum lánum en á óverðtryggðum lánum og auðvitað eru það raunvextirnir sem skipta fyrst og fremst máli. Ef það yrði tekin sú ákvörðun í dag að afnema verðtrygginguna mundu fyrst vextirnir fara að bíta, og stýrivextir Seðlabankans. Að því leyti til gæti það verið farsæl aðgerð, en hún mundi hafa hræðilegar afleiðingar fyrir það fólk í landinu sem hefur minnst milli handanna. Þá leggjast vextirnir á strax, þá er ekki hægt að færa þá aftur fyrir og jafna þannig út byrðina. Mér finnst alltaf mjög skrýtið þegar fólk heldur því fram að verðtrygging lána sé eitthvert aðalvandamál í þessum efnum. Af hverju eru vextir svona háir á Íslandi? Stýrivextirnir eru gríðarlega háir, milli 14 og 15% í dag, og það er sú aðferð sem Seðlabankinn beitir til þess að reyna að ná tökum á þenslunni og hefur í raun þau skilaboð frá ríkisstjórninni, frá stjórnvöldum, að verðbólga skuli ekki vera yfir 2,5%. Hvað á aumingja Seðlabankinn að gera? segi ég nú bara, miðað við það að lögin eru þessi í landinu, þetta er hans hlutverk. Auðvitað er þetta samt óþolandi, ég ætla ekki að fara að verja það, það er óþolandi að hafa þessa háu vexti. Þess vegna er umræðan um það hvort við ráðum eitthvað við það að vera hér með sjálfstæða mynt, og hefur aðild að Evrópusambandinu eðlilega tengst þeirri umræðu. Nú eru samfylkingarmenn komnir í ríkisstjórn og ég heyri viðskiptaráðherrann fyrst og fremst tala um glæsileg útrásarfyrirtæki þegar hann talar um bankana og ég er sammála honum með það að auðvitað eru þetta glæsileg útrásarfyrirtæki, en hins vegar er þetta ekki mikið í samræmi við það sem Samfylkingin sagði áður en hún komst í ríkisstjórn. Við skulum vera minnug þess að hæstv. iðnaðarráðherra sagði eða skrifaði á heimasíðu sína eitthvað á þessa leið: Guð hjálpi bönkunum ef við Jóhanna komumst í ríkisstjórn. Þá yrði nú aldeilis tekið á þeim. Við skulum sjá til hverjar efndirnar verða í þeim efnum. Það sem mér finnst aðalatriðið í þessu er að við björgum ekki heiminum með því að afleggja verðtrygginguna. Síðan fékk ég smáskilaboð frá fyrrverandi félaga mínum í Framsóknarflokknum þar sem hann sagði eitthvað á þá leið að fyrrverandi viðskiptaráðherrar hefðu kannski fyrst og fremst hugsað um það að selja réttu aðilunum bankana. Þá vil ég gjarnan rifja upp að það var allt mjög opið ferli og það voru erlendir ráðgjafar sem unnu með ríkisstjórninni og ráðherranefnd um einkavæðingu í þeim efnum og viðskiptaráðuneytinu og mér sem viðskiptaráðherra sem bar ábyrgð á þessari sölu. Ég er ákaflega stolt af því að hafa verið sá einstaklingur sem bar ábyrgð á því að bankarnir voru einkavæddir, mjög stolt vegna þess að það hefur skilað miklu, gríðarlegum fjölda vel launaðra starfa til sérstaklega ungra Íslendinga og það hefur skapað ríkissjóði gríðarlegar skatttekjur. Það velkjast ekki margir í vafa um að það er rétt. Ég heyri ekki hér á hv. Alþingi þær raddir að það hafi verið röng ákvörðun að selja bankana. Það sem er aðalatriðið gagnvart hv. þingmanni sem nefndi þetta hér er að ferlið var opið og það var farið að ráðgjöf fagaðila, erlendra fagaðila, og allt uppi á borðinu. Svo geta menn velt fyrir sér hvort þetta var gott verð. Miðað við það hvernig þessar bankastofnanir eða þessi fyrirtæki hafa þróast getur maður náttúrlega sagt að þetta hafi verið lágt verð en þetta verð þótti hátt á þeim tíma og það hafði tafist í nokkur missiri að selja bankana vegna þess að fjárfestum fannst íslenska ríkisstjórnin gera sér allt of miklar vonir um hátt verð. Þetta er kannski ekki aðalatriðið í sambandi við þessa umræðu en ég stenst ekki freistinguna að rifja þetta aðeins upp.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnalega ræðu að mörgu leyti. Ég var ósammála henni um að ekki megi líta á verðtrygginguna. Hún er í sjálfu sér, eins og hv. þingmaður hefur sjálfur sagt, bæði belti og axlabönd fyrir þá sem lána peninga og viðskipti hljóta að byggjast á því að eitthvert jafnræði með þeim sem lána og hinum sem taka peningana að láni. Þegar svona mjög er gætt að öryggi þeirra sem lána þá bitnar það á þeim sem taka peningana að láni, sérstaklega þegar skortur er á samkeppni. Það sem hefur mistekist í einkavæðingu bankanna er að það varð aldrei samkeppni á milli þessara viðskiptabanka. Þeir hafa einfaldlega snúið bökum saman gegn neytendum, gegn almenningi. Það hefur almenningur borgað dýru verði, virðulegi forseti. Varðandi einkavæðingu bankanna þá held ég að fyrrverandi ráðherra mætti rifja upp að Landsbankinn var ekki seldur hæstbjóðanda.

Hæstv. forseti. Ég er algjörlega óvön því að þurfa að tala um söluna á Landsbankanum, einhverra hluta vegna. Það hefur alltaf verið talað um Búnaðarbankann. Ég er algjörlega óvön að svara þeirri spurningu, þannig að, hæstv. forseti, ég bara læt henni ósvarað. En varðandi það að snúa bökum saman gegn almenningi. Mér finnst það dálítið stórt sagt. Ég vil ekki halda því fram að bankarnir, þessi fyrirtæki, séu í samsæri gegn almenningi. Mér finnst þetta mjög stórt sagt. Svo vil ég aðeins rifja upp hvað ég meinti þegar ég talaði um að bankarnir vildu bæði hafa belti og axlabönd. Þá var ég að tala um að það væri ekki nóg með það að bankarnir vilji hafa verðtryggingu, eða vilji eða vilja ekki. Þeir hafa verðtryggingu en þeir vilja líka hafa breytilega vexti. Það var það sem umræðan snerist um þegar ég notaði þessi orð, að þeir vildu bæði belti og axlabönd.

Virðulegi forseti. Það er augljóst mál, virðulegi forseti, og það vita þingmenn og hæstv. fyrrverandi viðskiptaráðherra manna best, að sé ekki samkeppni í markaðsumhverfi þá bitnar það á neytendum. Þess vegna er það ein af frumskyldum þeirra sem fást við þessi mál, m.a. í viðskiptaráðuneytinu, að sjá til þess, eða reyna að minnsta kosti sitt til að koma á fót samkeppni til þess að þeir sem eru á markaðnum og hafa fákeppnisstöðu, jafnvel einokunarstöðu, geti ekki nýtt sér hana á kostnað neytenda. Það hefur gerst á viðskiptabankamarkaðnum, að viðskiptabankarnir hafa ekki keppt um hylli almennings í viðskiptum. Það er hægt að skoða kjör þeirra á lánum til einstaklinga og það er engum blöðum um það að fletta. Það er engin samkeppni á milli þeirra um þessi viðskipti. Þeir snúa bökum saman um að okra á íslenskum almenningi. Það er dapurlegt til þess að vita að árum saman hefur ríkisstjórnin og viðskiptaráðherra fyrir hennar hönd ekki haft burði til að taka á þessu með löggjöf eða aðgerðum sem eru til þess fallnar að koma á fót samkeppni, sem er skylda ráðherrans. Auðvitað má líka segja að það sé skylda þingsins. En ráðherrann hefur aðstöðuna umfram þingmennina og stuðning ríkisstjórnarinnar til þess og þegar það er látið ógert þá eru menn ekki að vinna vinnuna sína. Það má vel vera að það sé best fyrir hv. þingmann að vera ekkert að svara því hvernig var með sölu Landsbankans. Það var nefnilega ekki allt selt. Út úr Landsbankanum var tekinn ákveðinn hluti og seldur sérstaklega eins og 

Hæstv. forseti. Það með að koma á samkeppni, að láta sem það sé svo auðvelt. Það getur verið erfitt. Ég rifja það upp líka að það var áhugi fyrir því í þjóðfélaginu, að minnsta kosti hjá ákveðnum öflum, að sameina Búnaðarbankann og Landsbankann og selja svo. Til allrar guðs lukku var það ekki gert. Það var beðið um forúrskurð hjá Samkeppnisstofnun að mínu frumkvæði sem þá var hægt lögum samkvæmt og niðurstaðan var sú að það samræmdist ekki samkeppnislögum að slík sameining ætti sér stað og því voru bankarnir seldir hvor í sínu lagi. Að því leyti held ég að stjórnvöld hafi beitt sér fyrir samkeppni frekar en hitt, með því að selja þessa banka í tvennu lagi. En af því að hv. þingmaður sagði líka að bankarnir hefðu ekki keppt um hylli almennings þá kepptu þeir a.m.k. við Íbúðalánasjóð um hylli almennings með því að fara út á þann markað á sínum tíma. Vissulega hafði það mikil áhrif á efnahagskerfi okkar og efnahagslíf sem enn er ekki séð fyrir endann á hvernig skuli á taka. Varðandi raforkukerfið, svo ég nefni það líka, þá var innleidd tilskipun frá Evrópusambandinu til þess að koma á samkeppni í raforkusölu. En það er ekki hægt að segja að þar sé mikil samkeppni í dag. Við verðum bara að viðurkenna það, þótt umhverfið bjóði upp á samkeppni.

Hæstv. forseti. Út af því sem fram kom nú síðast og hv. 2. þm. Norðaust. kom inn á þá eru nokkur atriði sem mér finnst ástæða til þess að staldra við. Í fyrsta lagi sagði hún að við björguðum ekki heiminum með því að afnema verðtryggingu. En það er enginn að tala um að bjarga heiminum. Það sem þingflokkur Frjálslynda flokksins gerir að tillögu sinni er að leitað verði leiða til þess að bjarga íslenskum heimilum frá því að lenda í algjörum skuldaógöngum með þeim hætti að koma á því umhverfi að íslenskir lántakendur njóti svipaðra kjara og um er að ræða í nágrannalöndum okkar. Við erum í sjálfu sér ekki að kenna verðtryggingu lána um alla hluti sem hafa misfarist. Ég sagði áðan að það hefði skipt máli og sjálfsagt verið nauðsynlegt að bregðast við óeðlilegum aðstæðum með því að taka upp óeðlilegt fyrirkomulag. En fyrirkomulagið er í sambandi við verðtrygginguna síðustu tíu ár, 15 ár eða síðustu 20 ár, er að verðtryggingin hefur hækkað og hækkað á meðan allar viðmiðanir í umhverfinu, þ.e. gengisviðmiðanir og annað, hafa annaðhvort staðið í stað eða breyst. Það skiptir töluvert öðru máli þar sem um er að ræða gjaldmiðil þar sem meginhlutinn af því sem keypt er og selt fer fram innan sama myntsvæðis. Annað gildir um breytingar hjá okkur þar sem við erum ein mesta innflutningsþjóð og útflutningsþjóð í heimi. En vísitala neysluverðs til verðtryggingar er síðan alveg sérstök mynteining. Ég man eftir því að vísitala neysluverðs til verðtryggingar hækkaði einu sinni töluvert mikið á milli mánaða. Ég leitaði eftir því við Hagstofuna hvernig á því stæði og m.a. kom þá í ljós að þegar verðupptaka fór fram þá höfðu spænskar gúrkur í viðmiðunarverslun verið uppseldar, þá hækkuðu skuldir íslensku heimilanna um hálfan milljarð. Svo nákvæm var reiknikúnstin varðandi vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Síðan kemur til ýmislegt annað varðandi verðtrygginguna, t.d. reiknast vextirnir alltaf á viðmiðunardegi af fullum þunga ofan á verðtrygginguna en það eru ekki teknir línulegir vextir, þ.e. milli tímabila. Þannig eru vextirnir í raun hærri miðað við það reikningskerfi sem við búum við. En verðtryggingin er ekki eini sökudólgurinn. Það sem við erum að benda á, þingflokkur Frjálslynda flokksins, í sambandi við þá þingsályktunartillögu sem er hér til umræðu er að lánakjörin eru almennt ekki í samræmi við það sem gerist í okkar heimshluta. Þá segir fyrrverandi viðskiptaráðherra, hv. 2. þm. Norðaust.: Bankarnir eru ekki í samsæri gegn almenningi. Það er náttúrlega spurningin um hvað menn kalla samsæri, hvernig menn skoða eða hugsa það orð. Það var nú einu sinni sagt að það mætti enginn hagsmunahópur koma saman, jafnvel þó það væri matarfundur eða þess háttar, öðruvísi en það breyttist í samsæri gegn almenningi. Íslensku lánastofnanirnar hafa ekki virkt aðhald. Þar er um að ræða fákeppnismarkað sem býður neytendum sínum lakari kjör en gerist annars staðar í okkar heimshluta. Hvernig skyldi standa á því að íslensku bankarnir í útrásinni geta boðið neytendum í Noregi, neytendum í Danmörku, hagstæðari lánakjör en neytendum á Íslandi? Það er vegna þess að í Noregi og í Danmörku þurfa þeir að mæta samkeppni. En hér búum við á fákeppnismarkaði. Það er mergurinn málsins og þetta er, eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson benti réttilega á, stórt mál. Þetta skiptir heimilin í landinu svo gríðarlegu máli. Eins og hann rakti, miðað við þann vaxtamun sem er í raun, vextina sem við búum við hér og það sem okkar nágrannaþjóðir búa við, þá eru þetta svo háar fjárhæðir að við erum að tala um velferð íslenskra heimila. Það er ekki bara verðtryggingin sem spurningin er um. Yfirdráttarlán eru að nálgast það að vera komin með 25% vexti. Vextir af yfirdráttarlánum heimilanna í dag eru hvorki meira né minna en einn og hálfur milljarður á mánuði. Einn og hálfur milljarður á mánuði sem heimilin þurfa að greiða í vexti af yfirdráttarlánum. Hvernig á að vera hægt að standa undir svo gríðarlegum vaxtagreiðslum? Og þegar hv. 2. þingmaður Norðaust. segir: Ef verðtryggingin yrði afnumin þá mundu nú vextirnir fyrst fara að bíta. Þá velti ég því fyrir mér í hvaða sýndarveruleika hv. þingmaður býr. Vaxtastigið hér er mun hærra en í nágrannalöndum okkar þrátt fyrir að við búum við verðtryggingu, þannig að vextirnir bíta virkilega mikið á íslenskum lánamarkaði. Það er staðreynd. Þess vegna er þessi tillaga okkar frjálslyndra, varðandi lánakjör einstaklinga, brýnasta hagsmunamálið sem um er að ræða fyrir íslensk heimili. Ég vænti þess að þingið vísi þessari tillögu til viðskiptanefndar.