Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og hv. alþm. er kunnugt hefur utanrmn. til meðferðar tillögu sem snertir afstöðu Íslendinga til banns við veiðum á hvölum. Það hefur komið fram, m.a. í utanrmn. í gær, að hæstv. ríkisstj. mundi bíða eftir afstöðu Alþingis til þessa máls áður en hún tæki afstöðu. Utanrmn. hélt tvo fundi um málið í gær og var ákveðið að halda annan fund í dag og verja þessum þingdegi þannig, að Alþingi gæfi sér tíma til að móta afstöðu sína í þessu máli. Í því skyni hélt utanrmn. fund allan morguninn í gær og síðan fund frá kl. 6 til kl. 8 í gærkvöldi. Í hádegisfréttum var hins vegar greint frá því, að hæstv. ríkisstj. hefði í morgun gert þá samþykkt að mótmæla hvalveiðibanninu. Þingflokkur Alþb. gerði þá samþykkt í gær að hann væri andvígur því að þessu banni væri mótmælt og teldi nauðsynlegt að hv. Alþingi tæki afstöðu til málsins. Þess vegna hef ég kvatt mér hér hljóðs, herra forseti, ekki til að ræða efnisatriði málsins hér og nú, heldur til þess að óska eftir skýringum frá hæstv. sjútvrh., hvort sú yfirlýsing standi ekki enn, sem margsinnis hafði verið gefin, að áður en endanleg afstaða Íslands er tekin í þessu máli verði kannaður vilji Alþingis. Ég tel að sú yfirlýsing hafi verið gefin, hún hafi verið grundvöllur þeirrar vinnu sem hæstv. utanrmn. vann í málinu í gær og þeirrar vinnu sem hún ætlaði sér að vinna í málinu í dag. Þess vegna ber ég fram þá ósk hér til hæstv. sjútvrh., að hann endurtaki þá yfirlýsingu sína að hann muni bíða eftir afstöðu hv. Alþingis áður en frá íslenskum stjórnvöldum fer tilkynning um afstöðu Íslands í þessu máli. Þá óska ég þess, hæstv. forseti, að gefið verði fundarhlé á störfum Sþ. til þess að bæði þingflokkar og utanrmn. geti lokið umfjöllun sinni um málið og málið komi síðan til efnislegrar og formlegrar umr. og atkvgr. síðar í dag. Ég tek það skýrt fram, að ég er ekki að hefja hér efnislega umr. um málið, heldur eingöngu að beina formlegri ósk til hæstv. sjútvrh., að hann lýsi því hér yfir að hann sé reiðubúinn að fara að þeirri niðurstöðu sem Alþingi kemst að í málinu, og í öðru lagi bið ég þess, hæstv. forseti, að skapað verði þinghlé til þess að utanrmn. geti lokið störfum sínum að málinu og þingflokkar um það fjallað og það verði síðan efnislega tekið á dagskrá síðar í dag.



Herra forseti. Á fundi ríkisstj. í morgun var hvalveiðimálið svonefnda tekið til ítarlegrar umr. Á grundvelli þeirrar umr. hef ég ákveðið að mótmæla samþykkt um hvalveiðibann. Eftir að hringt hefur verið í framkvæmdastjóra Alþjóðahvalveiðiráðsins er ljóst að í lagi er að þessi mótmæli berist í fyrramálið og þau verða ekki send fyrr. Ef hv. Alþingi óskar ekki að mótmæla mun ríkisstj. að sjálfsögðu taka það til meðferðar. Ekki er að efast um það.

Meðferðar? Mun fara eftir því.

Mun fara eftir því, já já, við skulum segja það. Ég held að það sé alveg ljóst. Hins vegar vil ég taka skýrt fram að ég stjórna hvorki störfum utanrmn. né Alþingis, en nauðsynlegt var fyrir ríkisstj. að taka sína afstöðu og það gerði hún í morgun. Ég vil í þessu sambandi nefna það, að ýmsir hafa vakið á því athygli að það kann að vera dálítið vafasamt að hv. Alþingi álykti að hvalveiðibanni skuli verða mótmælt. Að sjálfsögðu er slík ákvörðun þyngri á metunum en ákvörðun ríkisstj. og má þá álykta sem svo, að ef talið verður eðlilegt síðar að draga mótmælin til baka, þá þyrfti að leggja það fyrir Alþingi að nýju. Ég nefni þetta því að mér finnst það vera atriði í málinu sem vert er að hafa í huga.



Herra forseti. Ég tel rétt að fram komi hér vegna þessarar umr. utan dagskrár, að á ríkisstjórnarfundi í morgun túlkaði ég það viðhorf ásamt fleiri ráðh. Alþb. að ekki bæri að mótmæla ákvörðun Alþjóðahvalveiðiráðsins í sambandi við stöðvun hvalveiða og jafnframt að eðlilegt væri að málið fengi umræðu og afgreiðslu hér á hv. Alþingi áður en ríkisstj. eða sjútvrh., sem hefur hið formlega vald í þessu máli, tæki sína afstöðu, þar á meðal að um málið yrði fjallað í utanrmn. Það kom hins vegar fram, eins og hæstv. sjútvrh. hefur greint hér frá, að hann taldi nauðsynlegt að afstaða hans til málsins kæmi fram, því að ákvörðunarvaldið í þessu máli væri í hans höndum, og hann mun að sjálfsögðu standa fyrir því sem slíkur. Ég ætla hér ekki að fara að gera efnislega grein fyrir minni afstöðu til málsins, enda ekki óskað eftir því af þeim sem hér hóf máls á þessu, en mun gera grein fyrir atkv. mínu þegar og ef málið kemur hér til afgreiðslu í þinginu, þ.e. sú þáltill. sem hér liggur fyrir hv. sameinuðu þingi.



Það hefur komið fram beiðni um frestun á fundum nú og mun ég verða við því. Í sambandi við framhald þessa máls, þá gat ég ekki tekið þá þáltill. sem rætt var um á dagskrá fyrr en nál. lá fyrir frá utanrmn., en mun vitanlega taka það til athugunar ef fram kemur nál. síðar í dag. - Fundarhlé.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár vegna verðhækkana á raforku, sem dunið hafa yfir landsmenn. Í Þjóðviljanum 28. jan. er þess getið að 29% verðhækkun sé væntanleg hjá Landsvirkjun 1. febr. Það er látið að því liggja að þessi verðhækkun sé ákvörðun stjórnar Landsvirkjunar einnar. Hér stendur, með leyfi forseta: „Stjórn Landsvirkjunar fer með allt ákvörðunarvald í þessum efnum samkv. núgildandi lögum og þarf ekki að leita samþykkis hjá gjaldskrárnefnd, Verðlagsstofnun eða ríkisstj.“ Í Dagblaðinu, 22. tölublaði, er viðtal við hæstv. ráðh., þar sem orðrétt er haft eftir honum, með leyfi forseta: „Með þessari síðustu hækkun Landsvirkjunar hefur raforkuverð hækkað um 800% á þremur árum, á sama tíma og verðlag hefur hækkað um 275% miðað við byggingarvísitölu.“ Það fer ekki milli mála að Landsvirkjun hefur með sínum hækkunum slegið öllum opinberum stofnunum við. Það hlýtur að vera ærið umhugsunarefni hjá hæstv. seðlabankastjóra, þegar hann næst tekur sig til og semur ræðu á hátíðis- eða tyllidögum og kemur á framfæri sínum boðskap, að ríkisstj. hafi brugðist í efnahagsmálum, að víkja örfáum orðum að stjórnarformönnum í ríkisstofnunum sem fara í fylkingarbrjósti í verðhækkunum í landinu. Ég tel að það hljóti að vera fyrsta spurning hins óbreytta: Hvaða fjárfestingarmistök hafa átt sér stað hjá Landsvirkjun á undanförnum árum sem gera það að nauðsyn að hún fái 800% verðhækkun á sama tíma og byggingarvísitala hefur hækkað um 275%. Í þeim blaðaviðtölum, sem ég hef lesið hér, hefur ráðh. nánast þvegið hendur sínar af allri ábyrgð á þessum hækkunum, sem hér er minnst á. Þetta er þó málaflokkur sem undir hann heyrir og einnig hlýtur það að vera eðlilegt, ef ráðh. telur sig ekki hafa völd til afskipta á þessu sviði, að hann leiti eftir lagabreytingum, hafi frumkvæði um að leggja það til sem tryggi að eðlilegt aðhald geti átt sér stað á þessu sviði. Ég vitna í ræðu, sem hann flytur á SÍR-þingi nú í haust. Þar spyr hann, með leyfi forseta: „Í þessu sambandi er vert að hafa í huga lög um Landsvirkjun, þar sem segir m.a. í 11. gr.: „Til orkusölusamninga til langs tíma við iðjufyrirtæki, sem nota meira en 100 millj. kwst. á ári, þarf Landsvirkjun leyfi ráðh. þess, er fer með raforkumál. Slíkir samningar mega ekki að dómi ráðh. valda hærra raforkuverði til almenningsrafveitna en ella hefði orðið.““ Vissulega má um það deila samkv. orðanna hljóðan, hvort þetta eigi aðeins að gilda þann dag sem ráðh. tekur ákvörðunina, svo sé allt í lagi að halda áfram með verðhækkanir, ef hann er fallinn frá og aðrir menn teknir við. Ef svo er er lagatextinn meingallaður og eðlilegt að lagðar verði til breytingar á þessum lagatexta hið bráðasta. Ég vil vekja á því athygli, að 11. gr. í landsvirkjunarlögunum er af þeim sem sömdu lögin örugglega hugsuð á þann - veg, að hún eigi að tryggja rétt almennings í þessu landi til að fá raforku á sannvirði. Ég vil lesa nú upphaf þessarar greinar, með leyfi forseta, til að varpa ljósi á hver er höfuðtilgangur greinarinnar: „Stjórn Landsvirkjunar ákveður, að fengnum tillögum Efnahagsstofnunarinnar, heildsöluverð Landsvirkjunar á raforku. Skal raforkuverðið við það miðað, að eðlilegur afrakstur fáist af því fjármagni, sem á hverjum tíma er bundið í rekstri fyrirtækisins. Einnig skal að því stefnt, að fyrirtækið skili nægilegum greiðsluafgangi til þess að það geti jafnan með eigin fjármagni og hæfilegum lántökum tryggt notendum sínum næga raforku. - Landsvirkjun gerir orkusölusamninga við Rafmagnsveitur ríkisins, héraðsrafmagnsveitur og iðjuver, innan þeirra marka sem segir í 2. gr. Til orkusölusamninga til langs tíma við iðjufyrirtæki, sem nota meira en 100 kwst. á ári, þarf Landsvirkjun leyfi ráðh. þess, er fer með raforkumál. Slíkir samningar mega ekki að dómi ráðh. valda hærra raforkuverði til almenningsrafveitna en ella hefði orðið.“ Þarna er aftur komið að niðurlagsorðum greinarinnar, þeim orðum sem hæstv. ráðh. vitnaði til í sinni ræðu. Ég tel að orðalag þessarar greinar hefði þurft að vera miklu ákveðnara. Það hefði þurft að standa hér skýrum stöfum að óheimilt væri með öllu að velta yfir á almenning í landinu afleiðingum af röngum orkusölusamningum. En hægjum örlítið á því að meta hvað lög leyfa í þessum efnum og hvert raunverulegt vald hæstv. ráðh. er í reynd. Hæstv. ráðh. hefur gengið frá samningi fyrir hönd ríkisstj. milli Íslands og Laxárvirkjunar um yfirtöku á byggðalínum o.fl. Í þessum samningi er verið að afhenda bestu virkjunarkosti þessa lands fyrirtæki sem hefur að dómi ráðh. lítið eigið fé. Það hefði verið eðlilegt undir þeim kringumstæðum að það væri gengið frá í fyrsta lagi aukinni aðild ríkisins að þessu fyrirtæki. Það getur ekki verið eðlilega staðið að verki að stór bæjarfélög á Íslandi skuli vera helmingseigendur á móti íslenska ríkinu í virkjun sem er landsvirkjun fyrir landið allt. Það hlýtur að vera mjög óeðlilegt að um leið og virkjunarrétturinn var afhentur skyldi ekki vera gengið frá aukinni eignaraðild íslenska ríkisins. En hitt er þó ennþá undarlegra, að eftir að hæstv. ráðh. er búinn að vera vitni að þeirri gífurlegu verðhækkunarskriðu, sem orðið hefur á raforku í hans stjórnartíð, skuli hann ekkert gera í þessum samningi til að tryggja að raforkuverð til almennings í landinu markist ekki alfarið af því að Landsvirkjun geti samið um svo óhagstæða raforku til stórfyrirtækja að það sé eina nauðvörnin að velta því yfir á almenning. Hitt vekur svo ekki síður spurningu, ef stefnan er að leggja skuli á skatta sem eigi að greiða með orkusölusamningunum, hvort réttlætanlegt sé að taka þá í gegnum raforkuna. Þá erum við komin að kjarnaatriði: Hverjir eru það sem greiða? Jú, það eru raforkukaupendurnir á Íslandi, segja menn. Það hlýtur að vera nokkuð jafnt. Svo er þó ekki í reynd. Á hinum „heitu svæðum“ þessa lands, þar sem hitaveitur eru, má gera ráð fyrir að meðalheimili noti 34 þús. kwst. á ári, en á heimili úti á landi, þar sem menn kaupa raforku til upphitunar íbúðarhúsnæðis, nota menn raforku sem er að magni til 37–38 þús. kwst. á ári. Hvernig haldið þið að svona skattheimta komi þá út? Það er verið með þessu móti að standa þannig að verki að hin „köldu svæði“ Íslands eru að borga stórkostlegan skatt með stóriðjunni í landinu. Stórkostlegan skatt. Í orði kveðnu er verið að tala um að það sé verið að greiða niður raforku til húsaupphitunar og það sé jöfnunargjald á raforku, en í framkvæmd kemur þetta þannig út með þessari gífurlegu verðhækkun á raforku að það er verið að skattleggja þessi svæði fyrir stóriðjuna í landinu. Fyrir nokkrum árum var mörkuð sú stefna að Íslendingar skyldu draga úr olíukaupum og hætta að nota olíu til upphitunar íbúðarhúsnæðis og nota innlenda orkugjafa í staðinn. Ég hygg að hver einasti Íslendingur hafi fagnað þessari stefnu. En með 800% hækkun á heildsöluverði á raforku hefur þessi stefna snúist upp í martröð. Dreifbýlið, sem vonaði að það mundi fá raforku á sanngjörnu verði til upphitunar íbúðarhúsnæðis, situr í dag uppi með það, að í reynd er verið að skattleggja það í þágu stóriðjunnar. Nú munu e.t.v. einhverjir spyrja: Nær það nokkurri átt að vera að hella úr skálum reiði sinnar yfir hæstv. iðnrh. í þessu máli? Eru það ekki bara lögin sem eru þess efnis að fram hjá þeim verði ekki gengið? En í Þjóðviljanum 16. nóv. er vitnað í ræðu hæstv. iðnrh. og þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Um það var samkomulag milli stjórnvalda og Landsvirkjunar í apríl s.l. að í stað þess að fyrirtækið tæki þá stórt stökk í hækkunum gjaldskrár yrði slíkum hækkunum dreift á nokkur tímabil með það að markmiði að rekstrarhallinn í ár fengist bættur með tekjuauka á næsta ári (1983).“ Það er nefnilega, ef grannt er skoðað, um samkomulag að ræða milli hæstv. ríkisstj. og Landsvirkjunar um að velta þessum hækkunum yfir á þjóðina. Ég held að hverjum þeim sem les þetta hljóti að vera ljóst að það er um kattarþvott að ræða þegar allri ábyrgð er varpað á stjórn Landsvirkjunar í þessu máli. Hitt bið ég menn að hugleiða, hversu auðvelt það er að ætla að draga úr verðbólgunni í þessu landi meðan fyrirtæki á borð við Landsvirkjun leikur lausum hala í sínum verðlagsákvörðunum og hefur samþykkt 800% hækkun á raforku. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, en vænti þess að hæstv. iðnrh. geri grein fyrir því samkomulagi sem gert var í apríl um þessi efni.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vestf. kemur hér upp utan dagskrár til að ræða mál sem er eflaust ekki áhyggjuefni hans eins. Ég tel að oft hafi verið hafin umræða utan dagskrár á Alþingi af minna tilefni en hann vekur hér máls á. Hann kom hér að mörgum þáttum í mjög stóru máli og stóru samhengi, sem gæti tekið alllangan tíma að fara yfir, ef ætti að gera því skil. Ég mun taka nokkurn tíma til að fara yfir helstu efnin í því sem hann vék hér að. Ég hlýt að vekja athygli hv. fyrirspyrjanda á því, að hann getur áreiðanlega átt kost á því að leggja lið í sambandi við úrbætur í þessum málum, þær stórfelldu hækkanir raforku sem yfir hafa gengið á liðnum misserum og úrlausnir í því efni. Það kom fram í máli hv. þm. og er eftir mér haft í blöðum nýlega að gjaldskrá Landsvirkjunar hafi hækkað á s.l. þremur árum um nærfellt 800%, á sama tíma og vísitala byggingarkostnaðar hafi hækkað um 275%. Þetta er rétt, ef tekin er inn í til viðbótar þremur árum sú 29% verðhækkun sem ákveðin var af stjórn Landsvirkjunar á heildsöluverði raforku frá Landsvirkjun núna 1. febr., þ.e. ef við tökum það gjaldskrártímabil til viðbótar. En ef aðeins er litið til þriggja ára rammans, þá er þetta um 600% hækkun á móti 275% hækkun byggingarvísitölu, sem eru raunverulega hinar sambærilegu tölur í þessu samhengi. Ég tel rétt að rekja hér til frekari skýringar, af því að prósentutölur segja kannske ekki alltaf alla söguna, hver hefur verið hækkunin á gjaldskrá Landsvirkjunar innan hvers árs á þessu tímabili: Árið 1980 90.7%, árið 1981 66.2% og árið 1982 119%. Ráðgerð hækkun á heildsöluverði raforku hjá Landsvirkjun, samkv. þeim áætlunum sem lagðar hafa verið fyrir rn. varðandi gjaldskrárbreytingar á þessu ári, þar sem 29% hækkunin er fyrsta skrefið, er 125.9%. Menn hafa hér fyrir sér hækkunarferli sem veltir upp á sig. Þannig koma samreiknað tölur af því tagi, sem hér liggja fyrir, þ.e. nærfellt 600% hækkun á þriggja ára tímabili. Ef við bætist síðan hækkunin innan þessa árs, þá verður hækkunin framreiknuð 1468% á fjórum árum. Þetta eru hækkanir miðað við þessi tvö ár, s.l. ár og yfirstandandi ár, miðað við þær verðbólguforsendur sem stjórn Landsvirkjunar gefur sér, um 50% verðbólgu. Það er nú ekki meira verðbólgustig sem Landsvirkjun leggur til grundvallar, þegar hún áætlar hartnær 126% hækkun á raforkuverði, þannig að hún hefur fyrirvara um að þessi hækkun gæti orðið meiri, miðað við þá fyrirætlan að tryggja hallalausan rekstur á árunum 1982 og 1983 samanlagt. Þetta er um tvöfalt meiri hækkun í prósentum heldur en verðhækkanir almennt innan viðkomandi ára. Mál liggja þannig, að frá ársbyrjun 1982 hefur Landsvirkjun lögformlegt vald til þess, án atbeina stjórnvalda, að ákveða sína gjaldskrá. Um þau áramót féllu úr gildi lög nr. 94 frá 1970, um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis, eins og þau hétu. Þar með gilda eingöngu ákvæði 11. gr. laga um Landsvirkjun varðandi ákvörðun gjaldskrár fyrirtækisins. Það eru engin ákvæði í lögum sem heimila stjórnvöldum inngrip í þá verðákvörðun. Hefur verið yfir það farið af hálfu lögfræðinga á vegum Landsvirkjunar svo og iðnrn., sem á þessi mál hafa litið, þannig að valdið er í höndum stjórnar Landsvirkjunar frá ársbyrjun 1982 að telja. Það er vert að líta á hækkunina 1980, sem var nærfellt 90%. Ég tel mig muna það rétt, að árið áður, 1979, voru hækkanir til Landsvirkjunar innan við eða a.m.k. ekki verulega fram yfir almennar verðhækkanir. Veturinn 1979–1980 var sviptingasamt tímabil. Það var á seinni hluta ársins 1979, að mig minnir sem ekki voru heimilaðar teljandi hækkanir til Landsvirkjunar, sem aftur olli því að stjórnvöld töldu óhjákvæmilegt að leyfa meiri hækkanir en ella hefðu orðið á árinu 1980. Á árinu 1981 er verðhækkunin um 66%, en síðan, eftir að Landsvirkjun hafði heimild til ákvarðana um þessi efni, tvöfalt meiri en almennar verðhækkanir í landinu. Hv. 5. þm. Vestf. vék að því að ríkisstj. hefði beint þeim tilmælum til Landsvirkjunar s.l. vor, að í stað þess að taka mjög stórt skref í verðhækkunum yrði leitast við að dreifa verðhækkunum á lengra tímabil. Þetta er alveg rétt. Um þetta var rætt af fulltrúum stjórnar Landsvirkjunar og ríkisstj. og um það hafði ég að sjálfsögðu forgöngu, að slík stefna yrði mörkuð, í stað þess að láta eina stóra verðhækkun skella á með þeim afleiðingum sem það hefði haft. Á þeim tíma voru einnig og hafa verið síðan uppi um það áform og að því unnið að fá fram breytingar á verðlagningu raforku til stóriðju í landinu, en það eru samningar þar að lútandi, eins og réttilega kom fram í máli hv. ræðumanns hér áðan, sem valda mestu um það að verðhækkanir á raforku til Landsvirkjunar eru svo gífurlegar, umfram það sem almennt hefur verið í sambandi við verðlagningu hér í landinu, og verður þó að segja að við getum ekki kallað allt ömmu okkar, ef litið er til liðinna ára. En við skulum aðeins horfa á þær skýringar sem fram eru bornar í þessu máli. Hvernig stendur á þessum miklu hækkunum? Auðvitað ber að hafa í huga að Landsvirkjun hefur í sambandi við sínar miklu framkvæmdir tekið mikið af lánum. Framkvæmdir hennar hafa að yfirgnæfandi hluta verið fjármagnaðar með erlendum lánum, sem auðvitað taka breytingum með breytingum á gengi gjaldmiðla og gengisskráningu íslenskrar krónu. Heildarlán Landsvirkjunar í árslok 1982 voru, að því er ég hef fengið upplýsingar um frá fyrirtækinu, 341.3 millj. Bandaríkjadala, umreiknað í Bandaríkjadali. Af þessum lánum voru 65% í dollurum, í Bandaríkjadölum, af þessari stóru lánafúlgu. Það segir sig sjálft, að fjármagnsbyrðin af þessum miklu lánum hefur farið hækkandi með háum vöxtum, ekki síst á dollurum, og koma hér inn í af verulegum þunga. Við skulum ekkert horfa fram hjá því. Hitt er þó enn meiri þáttur í þessu máli, orkusölusamningarnir um stóriðju, og þá fyrst og fremst orkusölusamningurinn við Íslenska álfélagið h.f., sem er svo óralangt frá því að standa undir kostnaði við framleiðslu raforku í landinu frá nýjum virkjunum, að hrikalegt er á að horfa. Við skulum bara líta á eina tölu í því sambandi. Hvað fáum við greitt núna í íslenskri mynt fyrir kwst. sem rennur til álversins í Straumsvík? Hvað fáum við fyrir þessi 6.45 eða 6.47 mill Bandaríkjadala, sem greitt er fyrir þetta? Það eru rétt rúmlega 12 aurar íslenskir, 12.1 eyrir miðað við gengisskráningu fyrir fáum dögum. En verðið til almenningsveitna er á sama tíma, eftir breytinguna 1. febr., 65.40 aurar, sem Landsvirkjun innheimtir af almenningsveitum í landinu. Hækkunin um 29%, sem stjórn Landsvirkjunar ákvað um daginn, nemur 14.7 aurum á kwst. eða um 2.5 aurum meira en samtals fæst fyrir sama orkumagn samkv. orkusölusamningnum við álverið í Straumsvík. Hér er náttúrlega að finna meginskýringuna á þeim aðstæðum sem Landsvirkjun býr við. Þrátt fyrir allar þessar gjaldskrárhækkanir, þrátt fyrir nær 600% hækkun gjaldskrár á þremur árum var fyrirtækið rekið með nær 150 millj. kr. halla á s.l. ári. Og það er þessi halli sem stjórn fyrirtækisins hefur einsett sér að reyna að vinna upp. Ég tel það að sjálfsögðu eðlilegt markmið að þessi þýðingarmiklu undirstöðufyrirtæki í landinu séu rekin þannig, að þau séu ekki baggi á þjóðarbúinu. En það er ekki sama hvernig að þeirri tekjuöflun er staðið. Ég er alveg sammála hv. ræðumanni um það, að það er ekki sanngjarnt, það er þvert á móti mjög ósanngjarnt að skattleggja þurfi almenning í landinu til þess að greiða með raforku til erlendra auðfélaga, eins og nú gerist í ríkum mæli og það þannig, að mjög misjafnt kemur niður á fólkinu í landinu. Ég vænti þess að hv. þm. Ólafur Þórðarson og aðrir hv. alþm. verði ötulir stuðningsmenn þess að leiðrétta þetta dæmi, þegar til kasta Alþingis kemur von bráðar að taka á þessu máli til leiðréttingar. Það er ekkert launungarmál og hefur komið fram, að nú þegar fyrirsjáanlegt er að Alusuisse ætlar ekki að koma neitt til móts við sanngirniskröfur okkar Íslendinga um leiðréttingu á þessum orkusölusamningi, sem hirðir nær helminginn af þeirri orku sem Landsvirkjun framleiðir, þá hef ég mótað um það tillögur, sem liggja fyrir hæstv. ríkisstj., að gripið verði til einhliða aðgerða af Íslands hálfu í nauðvörn til að leiðrétta þennan orkusölusamning með sanngjörnum hætti. Hv. þm. Ólafur Þórðarson verður vafalaust ötull talsmaður í sínum flokki fyrir því að við stígum slíkt skref, sem er algerlega óhjákvæmilegt að mínu mati að stigið verði, og þarf ekki öllu skýrari rök fyrir því en hann sjálfur rakti hér í sambandi við þá þróun sem orðið hefur á orkuverði og þann skatt sem íslenskur almenningur, mót því sem er lögfest í lögum um Landsvirkjun, mót anda þeirra laga verður nú að greiða til Íslenska álfélagsins, dótturfélags Alusuisse. Ég vil jafnframt láta þess getið, að ég hef gert um það till. í ríkisstj. nú fyrir skemmstu að sett verði lög, sem kveði á um það að orkuveitufyrirtæki, þar með talin Landsvirkjun, falli ótvírætt undir verðlagseftirlit og ákvörðunarvald stjórnvalda, þannig að þau geti hlutast til um að ekki verði þarna áframhaldandi þróun af því tagi sem við höfum horft fram á, að unnt sé að hafa þar áhrif á af hálfu stjórnvalda. Því að það hlýtur að teljast óeðlilegt að veitufyrirtæki, hversu þýðingarmikil sem þau eru, og kannske alveg sérstaklega veitufyrirtæki sem mega flokkast undir einokunarfyrirtæki, sem standa ein fyrir því og er gert það lögskylt að afla raforku fyrir íslensku þjóðina, séu eftirlitslaus og ekki sé fylgst með verðlagningu þeirra á orku. Ég geri ráð fyrir því að þingflokkur Framsfl. fái að fjalla um það frv. nú alveg á næstunni. Ég hef óskað eftir því við formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar, að þeir taki það mál einnig upp í sínum flokkum og kanni viðhorf til lögfestingar slíks verðlagseftirlits gagnvart orkuveitufyrirtækjum, eins og almennt gildir um þjónustufyrirtæki hins opinbera. Ég vænti þess, að um það verði samstaða að afgreiða slíkt frv. sem lög frá yfirstandandi þingi. Ég segi þetta ekki vegna þess að ég telji það sjálfsagt mál að verðlagningu nauðsynlegra þjónustufyrirtækja sé haldið niðri án tillits til rekstraraðstæðna og þess sem almennt er að gerast í þjóðfélaginu, en þarna verður almannavaldið að hafa möguleika til að taka í taumana og hafa eftirlit og ákvörðunarvald, ef þörf þykir. Núv. ríkisstj. hefur haft áhuga á því að reyna að ná ákveðinni samvinnu við rekstraraðila veitufyrirtækja um það að þau geti breytt verðlagningu hjá sér innan tiltekinna marka án íhlutunar ríkisvaldsins eða stjórnvalda, þá eitthvað í takt við verðlagsbreytingar almennt, t.d. byggingarvísitölu. Um þetta var gerð samþykkt í ríkisstj. að mig minnir í ársbyrjun 1982. En þar með er ekki verið að afsala sér því valdi að geta gripið inn þar sem lög heimila, heldur var þarna um eins konar verklagsreglu að ræða. Ég ætla hér ekki að fara að rekja það eða leita eftir skýringum á því, hvort og þá hvaða fjárfestingarmistök hugsanlega hafa átt sér stað í sambandi við framkvæmdir í raforkuiðnaði okkar á undanförnum árum, en að því vék hv. ræðumaður, Ólafur Þórðarson, hér áðan. Mætti þar vissulega margt um segja, ef grannt er skoðað, en ég ætla ekki að vera með neina áfellisdóma uppi um það, enda þarf að rökstyðja slíkt með skýrum hætti. Ég vek hins vegar athygli á þeim málflutningi sem við höfum heyrt hér á hv. Alþingi og lesið í víðlesnum blöðum í landinu, sem er að réttlæta gerðir fortíðarinnar, gersamlega að ástæðulausu að mínu mati, vegna þess að forsendur hafa vissulega gerbreyst frá því að gerður var orkusölusamningurinn við Alusuisse 1966, svo að menn þurfa ekki endilega að vera að láta samviskuna naga sig, eins og ýmsir hv. aðstandendur þess samnings þó virðast gera, þegar þeir eru að bera sí og æ í bætifláka fyrir þann gerning á sínum tíma. Það atriði sem oftast er klifað á í þessum efnum er á þá leið að þetta hafi nú bara verið góður samningur, því að hann borgi upp kostnaðinn við Búrfellsvirkjun, línurnar frá Búrfelli til Faxaflóa og varaaflsstöðvar, ekki bara á 25 árum eins og áður hafði verið ráð fyrir gert, heldur á 19 árum. Og þeir leita í gögnum Landsvirkjunar til að finna þessum staðhæfingum sínum stað. Ég vil staðhæfa að jafnvel þótt þetta væri rétt, sem þarna er verið að halda fram, þá væru þetta ekki rök fyrir því að samningurinn um álverið í Straumsvík hafi verið góður samningur á sínum tíma eða réttlætanlegur. En við þetta bætist að hér er ekki rétt með farið. Þessar staðhæfingar eru ekki réttar. Þær fá ekki staðist þegar litið er á þessi mál og miðað við eðlilegar forsendur og horfur fram í tímann. Ég held að tiltölulega auðvelt sé að sýna fram á það, að orkusölusamningurinn við íslenska álverið borgi ekki upp þessa fjárfestingu á 19 árum, ekki einu sinni á 36 árum, jafnvel ekki á öllum samningstímanum, 45 árum, miðað við fast verðlag og eðlilega ávöxtunarkröfu. Ég ætla ekki að fara út í þetta hér talnalega, en ég tel að bornar hafi verið fram hrikalegar blekkingar í sambandi við þetta mál til þess að reyna að réttlæta þennan samning, sem öllu skiptir að sjálfsögðu að fá nú breytt fyrr en seinna. Hv. ræðumaður benti á 11. gr. gildandi laga um Landsvirkjun frá 1965. Þar segir orðrétt, herra forseti: „Til orkusölusamninga til langs tíma við iðjufyrirtæki, sem nota meira en 100 millj. kwst. á ári, þarf Landsvirkjun leyfi ráðh. þess, er fer með raforkumál. Slíkir samningar mega ekki að dómi ráðh. valda hærra raforkuverði til almenningsveitna en ella hefði orðið.“ Þetta er mjög athyglisvert lagaákvæði, sem þarna er á ferðinni. Þeir hæstv. ráðh. sem stóðu að þessari samningsgerð og undirrituðu samningana og breytingar á þessum samningum á sínum tíma hafa eflaust metið það svo, að þessu ákvæði væri fullnægt þá. Og ég er ekki að vefengja það. En ég tel að þetta ákvæði, sem þarna er í lögum, fái ekki lengur staðist dóm reynslunnar, því sé í raun ekki fullnægt, og það er sannarlega umhugsunarefni fyrir það stjórnvald sem fer með þessi mál. Ég vil bæta því hér við í sambandi við þróun mála og okkar virkjanir frá því að virkjað var við Búrfell, sem talið var réttlætanlegt að gera í tengslum við samninginn við Alusuisse 1966, að þá var tekinn okkar besti virkjunarkostur og gerður þessi orkusölusamningur í tengslum við byggingu þeirrar virkjunar. Það varð svo að sjálfsögðu til þess að miklu fyrr en ella þurfti að ráðast í næstu virkjun. Álverið í Straumsvík notar sem svarar 90–95% af framleiddri orku Búrfellsvirkjunar. Sú virkjun, sem næst var ráðist í af Landsvirkjun, og þurfti að ráðast í löngu fyrr en ella hefði orðið, varð tvöfalt dýrari á föstu verðlagi en Búrfellsvirkjun. Þá sjá menn nú hvaða vit er í því að gera samninga sem tengja saman eina virkjun og eitt stóriðjuver og ætla að leita raka fyrir tilteknu orkuverði til 45 ára út frá slíkri uppsetningu mála. Það voru fleiri atriði sem hv. 5. þm. Vestf. vék hér að. Hann vék að því að gerður hefði verið sameignarsamningur um nýja landsvirkjun, og það gætti ásökunartóns í orðum hans út af þeirri samningsgerð. Hann nefndi þar tvennt sérstaklega: Að ríkinu hafi ekki verið tryggður aukinn hlutur í tengslum við samninginn, sem felur í sér að við taki ný landsvirkjun með breyttum sameignarsamningi að gildandi lögum. Orkuveitusvæði fyrirtækisins verður nánast landið allt, en að þessum samningi standa tvö sveitarfélög ásamt ríkinu, Akureyrarbær og Reykjavíkurborg. Ríkið ef með 50% eignarhlut- eða heimild til þess að halda 50% eignarhlut í fyrirtækinu, en sveitarfélögin hinn helminginn á móti, Reykjavíkurborg með eitthvað um 44% og Akureyrarbær með 6% eða nálægt því, sagt eftir minni. Það mátti skilja á hv. þm. að hann hefði talið rétt að ríkið tryggði sér aukinn hlut í sambandi við þetta. Auðvitað er álitamál hvernig að þessu hefði átt að standa, en samkomulag varð ekki um aðra tilhögun, og ekki sérstaklega eftir henni sóst af ríkisins hálfu, vegna þess að 50% eignarhlutdeild með þessum sveitarfélögum og fleiri, sem geta bæst við, er að mati þeirra sem að samningnum stóðu nægilegt til þess að tryggja hlut almannavaldsins í sambandi við málefni fyrirtækisins. Auk þess setur Alþingi lög og getur að sjálfsögðu breytt lögum varðandi Landsvirkjun. Undirbúningur hefur verið í gangi til breytinga á þeim lögum og samkomulag þar að lútandi var undirritað nú fyrir örfáum dögum af hálfu eignaraðila, m.a. til að fylgja eftir þeim breytingum sem gerðar voru með nýjum sameignarsamningi 11. ágúst 1982. Í þeim drögum að lagafrumvarpi sem samkomulag hefur tekist um er gert ráð fyrir því að önnur sveitarfélög eða samtök þeirra hafi möguleika á að gerast meðeigendur í Landsvirkjun ásamt hinum sveitarfélögunum tveimur og þurfi til þess að reiða fram fjármagn sem nemur, má ég segja, 1% af metnum eignum fyrirtækisins. Auk þess ef gert ráð fyrir því að eins konar fulltrúaráð verði sett á fót við Landsvirkjun, fulltrúaráð með tillögurétti, sem samtök sveitarfélaga í landshlutunum kjósi menn í auk fulltrúa sem ráðherra tilnefnir. Stjórn Landsvirkjunar á þar einnig seturétt. Gert er ráð fyrir að fulltrúaráðið komi saman ekki sjaldnar en einu sinni á ári til að fjalla um málefni fyrirtækisins og einstakra landshluta, verðlagningarstefnu og annað fleira. Um þetta tókst samkomulag. Ég tel að verulegur fengur sé að slíkri aðild sveitarfélaga í landinu, þó ekki sé það eignaraðild eða bein aðild að stjórn félagsins, en þó aðild til að fylgjast með málefnum þess og gera þar um tillögur. Hv. 5. þm. Vestf. vék að því að ekkert væri í sameignarsamningnum frá 11. ágúst 1982 sem tryggði að Landsvirkjun gæti ekki samið um óhagstæða sölu raforku til stórfyrirtækja. Það er út af fyrir sig rétt, að í þeim samningi er ekkert sem kveður á um það, en í gildandi lögum um Landsvirkjun eru fyrirmæli um viðmiðun og í endurskoðuðum lögum þarf slíkt einnig að vera og um það er gerð tillaga. Það hlýtur að vera kappsmál almannavaldsins og hv. Alþingis að saga af því tagi sem við þekkjum frá orkusölusamningnum við Íslenska álfélagið sérstaklega endurtaki sig ekki. Það eru vítin til að varast. Þá vék hv. 5. þm. Vestf. sérstaklega að því að sá skattur sem við greiðum í raun til stóriðjunnar með raforkunni legðist misjafnt á íbúa þessa lands. Það er alveg rétt. Raforkunotkun í landinu er mjög misjöfn, alveg sérstaklega þegar litið er á landshluta þar sem raforka er notuð til upphitunar með beinum eða óbeinum hætti. Það eru milli 15 og 20% landsmanna sem búa við raforku til upphitunar og verða nálægt 20%, þegar innlendir orkugjafar hafa alfarið tekið við af olíu, sem nú er senn að hverfa úr orkunotkun í landinu. Nú fer því fjarri að stjórnvöld hafi ekki litið á þetta mál og hina miklu byrði þess fólks sem þarf að binda sér þyngsta bagga í sambandi við húshitunarkostnað. Samkvæmt ákvörðunum ríkisstj. hefur verið gripið til niðurgreiðslu á raforku til húshitunar frá s.l. hausti að telja. Ef ekki væri um þá niðurgreiðslu að ræða greiddu menn nú hátt í 80% af olíukyndingarkostnaði - 77% er mér tjáð - fyrir upphitun meðalhúsnæðis með raforku. Eftir gjaldskrárbreytinguna núna 1. febr. er þetta hlutfall 62% og er.það þó ærinn kostnaður. Hver kwst. raforku til upphitunar er m.ö.o. greidd niður um 17 aura. Og ég endurtek það, til þess að menn hafi samanburðinn, að álverið í Straumsvík greiðir fyrir kwst. 12.1 eyri en við borgum niður húshitunarkostnaðinn um 17 aura. Notandinn greiðir síðan sjálfur, ef ég man rétt, samkv. taxta C 1 hjá Rafmagnsveitum ríkisins, algengasta húshitunartaxtanum, 58 aura fyrir upphitun. Það er hins vegar engin ný bóla að upphitunarkostnaður í landinu sé misjafn. Hann hefur stundum verið meiri en þessu nemur og þeir sem enn búa við olíukyndingu greiða hærra hlutfall en þetta, þrátt fyrir olíustyrkina. Það er þó ekki aðeins rafhitunin sem er kostnaðarsöm. Nýjar hitaveitur axla einnig þungar fjármagnsbyrðar af fjárfestingarkostnaði vegna sinna framkvæmda. Gjaldskrá hjá sumum veitum er ekki fjarri því sem viðgengst þar sem raforka er notuð til upphitunar. Ég tel rétt að nefna aðeins nokkrar tölur um áætlaðan árlegan húshitunarkostnað 400 rúmmetra íbúðar frá og með deginum í dag, samkvæmt þeim ákvörðunum gjaldskrár sem teknar hafa verið. Þá er húshitunarkostnaður með rafhitun hjá Rafmagnsveitum ríkisins 62% af olíukyndingarkostnaði án niðurgreiðslu olíunnar og nemur fyrir þetta húsnæði, miðað við eðlilega einangrun og meðalnotkun, á ári 23 021 kr. nákvæmlega reiknað. Hjá öðrum aðilum með rafhitun húsa er þetta hlutfall mjög svipað eða aðeins lægra, t.d. hjá Rafveitu Akureyrar 58%, hjá Orkubúi Vestfjarða 59%, hjá Vestmannaeyjakaupstað 61%. Þar er það hraunveitan í Eyjum annars vegar og hins vegar rafveitan sem sjá Vestmannaeyjakaupstað fyrir upphitun og taxtinn í rafhituninni er 61%. Lítum þá á fáeinar hitaveitur til samanburðar. Hitaveita Akureyrar er með hlutfallið 59% og árlegan kostnað reiknaðan fyrir 400 rúmmetra íbúð 22 144 kr. Hitaveita Eyra, þ.e. Stokkseyrar og Eyrarbakka, er með nákvæmlega sama hlutfall og rafhitunin hjá Rafmagnsveitum ríkisins, 62%. Þar er áætlaður árskostnaður við upphitun þeirrar staðalóúðar sem hér er miðað við 23 159 kr. Síðan er allur gangur niður á við hjá hitaveitum í þessu efni. Einna lægst komumst við hjá Hitaveitu Reykjavíkur, þó að dæmi finnist um litlar veitur með hagstæðari taxta, þar sem húshitunarkostnaðurinn er aðeins 14% af olíukyndingarkostnaði eða 5 231 kr. á ári samkvæmt þeim tölum sem ég hef hér fyrir framan mig, þ.e. rösklega fjórum sinnum lægri en hjá þeim notendum sem búa við rafhitun, þrátt fyrir þá niðurgreiðslu sem nú er í gildi. Nú veit ég að hver einasti þm. sem á umbjóðendur sem búa við rafhitun, mun hafa heyrt dæmi um hærri upphitunarkostnað íbúðar heldur en hér er áætlaður. Þá eru aðstæðurnar eitthvað breytilegar frá þeim forsendum sem hér eru gefnar, húsnæðið hugsanlega stærra, notkunin ekki endilega með ýtrasta sparnaði eða einangrunin ófullkomin. Það er nú kannske það sem er allt of algengt hjá okkur, að einangrun íbúðarhúsnæðis er ekki sem skyldi. Ég taldi rétt að þetta kæmi hér fram. Það hefur ekki verið hvikað neitt frá þeim markmiðum sem stjórnvöld settu fram s.l. vor, að ná því að rafhitun í landinu verði jöfnuð svo, að hún nemi ekki meira en 60% af olíuhitunarkostnaði eða verði svipuð því og gerist hjá nýjum en þó hagkvæmum hitaveitum. Við erum að nálgast það mark og við það verður aukið næsta skrefi í niðurgreiðslu ekki síðar en 1. maí n.k. í sambandi við gjaldskrárákvarðanir. Ég fékk einmitt í hendur í gær tillögur nefndar sem sett var á fót að höfðu samráði við þingflokka þann 30. sept. 1982, til þess að fjalla um framtíðarfjáröflun til að standa undir kostnaði við að jafna húshitunarkostnaðinn. Þetta nál. mun berast formönnum þingflokka í dag, og öllum hv. alþm. einhvern næstu daga, þegar búið er að fjölfalda álitsgerðina, þannig að þeir sjái þær till. sem þar liggja fyrir, hvernig hægt sé að standa undir þeim nauðsynlega lágmarksjöfnunarkostnaði í sambandi við húshitunina sem ákvarðanir hafa verið teknar um. Dreg ég þá ekkert úr því og tek reyndar alveg sérstaklega fram að það þarf að gera betur en þegar er orðið. Þó þurfum við auðvitað að gæta þess í þessu efni að hvetja ekki til óskynsamlegra ákvarðana í sambandi við upphitunarkosti með innlendum orkugjöfum. Ég hlýt að vera talsmaður jafnaðar í sambandi við slíkar nauðþurftir sem ylur er í híbýlum manna. Ég þekki það vel sem eigandi í senn íbúðar hér á höfuðborgarsvæðinu og í minni heimabyggð, hversu hrikalegur sá munur er milli einstakra landshluta sem felst í ójöfnum húshitunarkostnaði. Það er í rauninni einhver allra mesti ójafnaðarþátturinn í þessu þjóðfélagi og það hlýtur að vera öllum hv. alþm. kappsmál að stigin verði skref í framhaldi af því sem þegar hefur verið gert til að bæta þar um. Herra forseti. Ég sá mig tilknúinn vegna ummæla hv. 5. þm. Vestf. áðan að fara um þessi efni allnokkrum orðum og gæti vissulega haft þau miklu fleiri. Ég vil að endingu segja þetta. Við þurfum nú á næstunni að ná saman um það að tryggt verði með lögum eðlilegt eftirlit stjórnvalda með verðlagningu allra orkuveitna í landinu. Við þurfum í öðru lagi að tryggja það með löggjöf, ef ekki öðruvísi, að hætt verði þeirri útsölu á orku sem viðgengst til erlendra stóriðjufyrirtækja í landinu. Þeirri meðgjöf, skattlagningu á íslenskan almenning verði hætt eða úr henni dregið með sanngjörnum hætti og þar með tryggðar eðlilegar tekjur til aðalorkuöflunarfyrirtækis í landinu. Þær tekjur verði síðan notaðar m.a. til þess að leiðrétta það mikla misræmi sem við búum hér við í sambandi við upphitunarkostnað, þar sem við notum raforkuna sem orkugjafa. Það hefur verið reiknað út að eðlileg leiðrétting á raforkuverði til álversins í Straumsvík, um þreföldun á því verði sem nú er, mundi gera kleift, miðað við óbreyttan hag Landsvirkjunar, að lækka heildsöluverð til almenningsveitna um nálægt 60%. Ég vænti þess að eiga hauk í horni þar sem hv. 5. þm. Vestf. er og ég vænti að það séu 58 þm. auk okkar sem eru reiðubúnir að tryggja eðlilega skipan þessara mála með einhliða aðgerðum af Íslands hálfu, með nauðsynlegri lagasetningu ef ekki fást fram leiðréttingar með öðrum hætti, svo sem nú virðist borin von.



Herra forseti. Þessi ítarlega umr., sem hv. 5. þm. Vestf. hóf hér um rafmagnsverð, er utandagskrárumr. Ég hefði kosið að vita af þessari umr. fyrir fram, þannig að ég hefði getað haft með mér frekari gögn til að gefa nánari skýringar á afkomu og verðlagningu Landsvirkjunar á rafmagni, en ég tel mér það nokkuð skylt þar sem ég á sæti í stjórn þessa fyrirtækis. Þessar umr. hafa að vísu farið nokkuð vítt og breitt. Menn hafa rætt um verðlagningu þjónustufyrirtækja almennt, menn hafa rætt um álsamningana og áhrif þeirra á afkomu Landsvirkjunar og fleiri atriði hafa spunnist inn í þessar umr., sem vissulega væri ástæða til að gera að umtalsefni. Ég ætla hins vegar að byrja á að ræða nokkuð um verðlagsþróun á gjaldskrá Landsvirkjunar, þ.e. hver hefur verið þróun á rafmagnsverði í heildsölu til almenningsveitna frá Landsvirkjun. Landsvirkjun hefur undanfarin ár verið rekin með halla og það er löng saga, sem á engan hátt verður eingöngu rakin til hæstv. ríkisstj. sem nú situr. Ég rifja það upp, að þegar áætlanir voru uppi um að byggja Sigölduvirkjun og þegar áætlanir voru uppi um að byggja Hrauneyjafossvirkjun gerði stjórn Landsvirkjunar þá eindregnu tillögu að verðlagningu raforku og fjármálum fyrirtækisins skyldi hagað á þann veg að 20% af fjárfestingarkostnaði þessara virkjana yrðu greidd úr rekstri, þ.e. yrðu greidd með eigin fjármögnun. Ástæðan var auðvitað sú, sem menn sáu fyrir, að ef sú yrði þróunin að taka þyrfti erlend lán til þess að greiða byggingarkostnað þessara virkjana 100%, eins og reyndar varð raunin með Búrfellsvirkjun, mundi það, þegar fram liðu stundir, skapa mikil og illleysanleg vandamál varðandi fjárhag þessa fyrirtækis. Á þetta var hins vegar ekki hlustað. Gjaldskrá Landsvirkjunar var ár eftir ár haldið niðri á sama hátt og gjaldskrám annarra þjónustufyrirtækja, sem bæði ríki og sveitarfélög eiga og reka, og í stað þess var fyrirtækinu bent á að fjármagna allan sinn framkvæmdakostnað með erlendum lánum. Þessar erlendu lántökur hafa að sjálfsögðu leitt til þess, að rafmagnsverðið hefur þurft að hækka til almenningsveitna nokkurn veginn í samræmi við gengisþróunina á hverjum tíma. Það er eðli raforkuvera, að langstærsti hlutinn af reksturskostnaði þeirra er fjármagnskostnaður. Þegar slíkt fyrirtæki þarf að taka 100% lán til að greiða með sínar framkvæmdir liggur í augum uppi að útgjöld fyrirtækisins verða nokkurn veginn í samræmi við gengisþróunina. Við vitum öll hvernig gengisþróunin hefur verið á síðasta ári. Hæstv. ríkisstj. hefur haldið þannig á efnahagsmálum þessa lands að hækkun dollarans á síðasta ári var um 103% og ef við tökum eðlilega vexti af hinum erlendum lánum er hér um að ræða um það bil 115% vexti sem þetta fyrirtæki þurfti að greiða á síðasta ári. Það gefur auga leið að ekkert fyrirtæki stenst það til lengdar án þess að fá að uppi borið í sínum gjaldskrám. Ég hef hér í höndunum línurit sem sýnir þróun rafmagnsverðs hjá Landsvirkjun, þ.e. heildsölugjaldskrár, frá árinu 1971 til 1982 miðað við vísitölu byggingarkostnaðar. 1971 er fyrsta heila árið eftir að Búrfellsvirkjun tók til starfa. Við getum séð á þessari mynd að öll árin er heildsölugjaldskrá Landsvirkjunar langt fyrir neðan byggingarvísitöluna, þannig að öll þessi ár hefur Landsvirkjun þurft að bera uppi á annan hátt en í gjaldskrá þann kostnað sem hún hefur þurft að leggja í. Meira að segja allt síðasta ár, þó að menn hafi sýnt hér fram á í prósentum að gjaldskrá Landsvirkjunar hafi hækkað allmikið, var rafmagnsverð að tiltölu lægra árið 1982 en það var árið 1971. Það er fyrst með hækkun í lok ársins 1982 sem rafmagnsverðið fer nokkurn veginn í línu við byggingarvísitöluna eins og hún var 1971, og með hækkuninni í ársbyrjun 1983 fer þetta aftur nokkurn veginn í sama farveg. Það er mjög eðlilegt að miða við byggingarvísitölu einmitt hjá fyrirtæki eins og Landsvirkjun, vegna þess að þetta fyrirtæki hefur staðið í stöðugum framkvæmdum allt þetta tímabil, byggt hverja virkjunina á fætur annarri, þannig að þróun byggingarkostnaðar eða byggingarvísitalan er að sjálfsögðu sá mælikvarði sem helst verður miðað við þegar rætt er um kostnað Landsvirkjunar. Það er þess vegna rangt, þegar menn halda því fram, og í því eru fólgnar miklar blekkingar, að hið háa rafmagnsverð eigi rætur að rekja til þess að stór hluti af rafmagninu sé seldur til stóriðju hér á landi. Ég hef sýnt hér fram á með þessu línuriti, að rafmagnið frá Landsvirkjun var allt síðastliðið ár lægra en það var árið 1971, og þegar menn tala um að hér sé verið að greiða einhvern sérstakan skatt til niðurgreiðslu á rafmagni til stóriðju er það auðvitað blekking. Við skulum alveg átta okkur á því, að tekjur Landsvirkjunar af rafmagnssölunni til ÍSALs hækka að sjálfsögðu líka í samræmi við gengisþróun. Þegar talað er um að heildsöluverð Landsvirkjunar hafi hækkað á árinu 1982 um 119% skulum við líka hafa í huga að tekjur Landsvirkjunar, gjaldskrá til ÍSALs í íslenskum krónum, hækka um 103% á s.l. ári. Það eru því ótrúlegar blekkingar þegar menn eru að bera saman hækkun innanlands, sem stafar að mestu leyti af gengislækkun, og segja svo að á móti hafi verðið til ÍSALs staðið í stað. Það er ekki hægt að bera annars vegar saman dollara og svo íslenskar krónur að þessu leyti. Það er ekki hægt að bera saman gjaldskrá í dollurum til ÍSALs og gjaldskrá í íslenskum krónum til almenningsveitna. Það verður að fá sambærilegar tölur og eðlilegan samanburð til að hægt sé að finna út hvað þarna hefur raunverulega verið að gerast. Skrif Þjóðviljans um þessi mál, um gjaldskrármál Landsvirkjunar og þróunina eins og hún hefur verið undanfarin ár, eru með ólíkindum og í þeim eru fólgnar miklar blekkingar. Þar eru bornar saman alls ósambærilegar tölur, alls ósambærilegar gjaldskrár, ýmist í dollurum eða íslenskum krónum, allt vísvitandi til þess að rugla fyrir fólki. Og ég segi: Sá hæstv. iðnrh., hver sem hann er, sem þarf að styðjast við svo óheiðarlegan málflutning, eins og fram hefur komið um þessi mál í Þjóðviljanum undanfarna daga, hefur ekki góðan málstað að verja. Herra forseti. Ég taldi nauðsynlegt að skýra hér með nokkrum orðum hver raunveruleg þróun hefur orðið í gjaldskrármálum Landsvirkjunar undanfarin ár. Mér er að sjálfsögðu fullkomlega ljóst að hækkun á rafmagnsverði til álversins mundi færa Landsvirkjun miklar og kærkomnar tekjur, enda hefur ekki verið ágreiningur um það, og það hefur margoft verið fram tekið hér á hv. Alþingi, að endurskoða beri rafmagnssamningana við ÍSAL eða við svissneska álfélagið. Það mál hefur oft verið rætt hér og um það hefur verið mikill og harður ágreiningur hér á hv. Alþingi. En um hvað hefur ágreiningurinn staðið? Hann hefur fyrst og fremst staðið um hvernig hæstv. iðnrh. hefur haldið á þessum málum. Þessi ágreiningur hefur staðið um að langmestur meiri hluti Alþingis hefur smám saman verið að gera sér grein fyrir því, að hæstv. iðnrh. hefur ekki valdið þessu mikilvæga verkefni sínu. Hann hefur sýnt að hann hefur verið svo slakur samningamaður af Íslands hálfu að það hefur hvorki gengið né rekið í viðleitni hans til að ná nýjum samningum. Og ástæðan er einfaldlega sú, að þessi hæstv. ráðh. hefur haft rangar áherslur í þessum málum. Hann kaus það upphaflega á sínum tíma, þegar vel stóð á, þegar álverð í heiminum var hátt og á uppleið, um 2 000 dollara tonnið og orkuverð í heiminum var á uppleið og stefndi hátt, að fara í stríð við álfélagið um skattamál, sem auðvitað voru mikilvæg, en lagði megináhersluna á þann þátt málsins mánuðum og ég vil segja árum saman og keyrði þar með þessa samninga við svissneska álfélagið alveg í strand. - Og það eru ekkert ný sannindi sem ég er að segja um þetta hér á hv. Alþingi. Ég hef sagt þetta áður. Hv. þm. Guðmundi G. Þórarinssyni, 12. þm. Reykv., sem hefur starfað í þessum málum sem sérstakur fulltrúi Framsfl. með ráðh. og jafnvel fyrir ráðh. í þessum málum, ofbauð svo framkoma, getuleysi og vinnubrögð hæstv. ráðh. að hann sagði sig úr þeirri nefnd, svokallaðri álviðræðunefnd, sem átti að vera til stuðnings ráðh. í þessu máli. Hæstv. ráðh. hefur kosið að gerast einfari í þessu máli. Hann hefur kosið að safna um sig þröngum hópi vina og flokksbræðra. Hann hefur hafnað samvinnu á breiðum grundvelli við stjórnarandstöðu og við aðra samstarfsaðila sína innan ríkisstj. Sjálfstfl. hefur t.d. hvað eftir annað boðið hæstv. ráðh. samstarf og samvinnu í þessu mikilvæga máli. Jafnoft hefur hæstv. ráðh. slegið á þau samningsboð og alls ekki viljað hafa nokkra samvinnu eða reyna í raun að efna til þjóðarsamstöðu eða þjóðarsamvinnu um þetta mikilvæga mál. Hann hefur gert slakar tilraunir einstaka sinnum til þess að efna til þjóðarsamstöðu um axarsköft sín, en að reyna að ná fram í breiðfylkingu stefnu í þessu mikilvæga máli það hefur ráðh. ekki gert. Því er komið sem komið er. Hann er nú af veikum mætti, fyrst og fremst í áróðursskyni, með vini sína og flokksbræður í þröngum hópi í kringum sig, að boða einhverjar einhliða aðgerðir, sem við vitum ekki hverjar eru, eru leyndarmál enn eins og annað sem frá þessum hæstv. ráðh. hefur komið í þessu máli. Nú er hann að kalla enn einu sinni á nauðsyn þjóðarsamstöðu í þessu máli. Sannleikurinn er sá, að enginn einn maður ber meiri sök á því að þjóðarsamstaða hefur ekki náðst í þessu máli en hæstv. iðnrh., og hans ábyrgð er þung og mikil í þessum efnum. Ég get vísað í þessu t.d. til ummæla hv. 12. þm. Reykv. hér á Alþingi og í blaðagreinum hvað eftir annað og kallað mér til vitnis marga fleiri aðila, sem hafa komið nálægt samvinnu við hæstv. ráðh. um þessi mál, en gefist upp á því vegna vinnubragðanna sem hann hefur viðhaft í þessu mikilvæga máli. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla öllu frekar um þetta. Ég skýrði frá því í upphafi, að ég hefði gjarnan viljað vita fyrir fram um þessa umr. til að geta skýrt betur með tölum og gögnum þróun í verðlagsmálum Landsvirkjunar og reyndar sýna betur fram á þá miklu blekkingu sem höfð er í frammi þegar verið er að bera saman annars vegar verð til almenningsveitna og hins vegar til stóriðjunnar. En við því er ekki að gera. Þessi umr. hófst án nokkurs aðdraganda. Ég vil að lokum aðeins minnast á það, vegna þess að hæstv. ráðh. talar nú um nauðsyn þess að það sé haft opinbert eftirlit með verðlagningu orkufyrirtækja, að ég lýsi algerri andstöðu minni við það sjónarmið hæstv. ráðh. Ég er þeirrar skoðunar hvað varðar þessi mikilvægu þjónustufyrirtæki, hvort sem það eru rafmagnsveitur, hitaveitur eða önnur þjónustufyrirtæki sveitarfélaga eða þjónustufyrirtæki sem ríki og sveitarfélög reka í sameiningu, að þjónustu þeirra eigi að verðleggja af þeim sem ábyrgð bera á rekstri þeirra, sem eru fyrst og fremst sveitarfélögin. Það getur enginn ráðh. eða ekkert rn. haft betri yfirsýn yfir þau vandamál sem þessi fyrirtæki eiga við að glíma en þeir sem ábyrgð bera á sjálfum rekstrinum frá degi til dags. Þess vegna á það að vera svo, að þessir aðilar, sveitarfélögin, stjórnendur rafmagnsveitnanna, stjórnendur hitaveitnanna, fái að verðleggja sína orku eftir því sem þeir telja nauðsynlegt. Ég nefni eitt dæmi til viðbótar því sem við höfum hér rætt um og það er Hitaveita Reykjavíkur. - Þetta glæsilega fyrirtæki sem hefur þjónað borgarbúum um áratuga skeið, hefur séð Reykjavíkurborg fyrir heitu vatni og ekki nóg með það, heldur hefur með sérstökum samningum við nágrannasveitarfélögin, Kópavog, Hafnarfjörð og Garðabæ, lagt heitt vatn til þessara sveitarfélaga. Gjaldskrá þessa fyrirtækis hefur verið haldið niðri með aðgerðum stjórnvalda, sem hæstv. iðnrh. vissulega ber ábyrgð á. Fyrirtækið getur því ekki nú annast nauðsynlegar framkvæmdir til að sjá hitaveitunni fyrir nýju heitu vatni og þess vegna er nú yfirvofandi skortur á heitu vatni hér í Reykjavík. Hefði nú ekki verið nær að láta stjórnendur þessa fyrirtækis, í þessu tilfelli borgarstjórnina í Reykjavík, sjá um að annast þennan rekstur og verðleggja þjónustuna? Hitaveita Reykjavíkur hefur ekki í 20 ár staðið eins illa fjárhagslega og nú. Það á rætur að rekja til þess, að verð á heitu vatni hefur ekki fengist hækkað í samræmi við brýnustu þarfir fyrirtækisins. Það hefur verið reynt árum saman að láta enda ná saman með því að draga úr framkvæmdum, fresta aðgerðum, en þannig hefur rekstraröryggi hitaveitunnar verið skert. Það má nú lítið út af bera til þess að Hitaveita Reykjavíkur hætti að geta annast húshitun á svæðinu þegar verst gegnir, þ.e. þegar kaldast er í veðri. Við getum að sjálfsögðu ímyndað okkur hvert tjón yrði af því við slíkar aðstæður. Þetta er eitt dæmið um afleiðingu þeirrar stefnu, sem hæstv. ráðh. boðar nú að hann vilji reyna að fylgja fram í ríkari mæli en verið hefur, að koma upp eftirliti með verðlagningu á orku frá hinum ýmsu orkufyrirtækjum landsmanna. Við höfum fengið smjörþefinn af þessari stefnu í langan tíma. Hún hefur ekki reynst vel. Þess vegna vonast ég til að hæstv. ráðh. hverfi frá henni og sé tilbúinn að ganga til samstarfs við aðra um að þeir sem ábyrgð bera á rekstri fyrirtækjanna fái að verðleggja þjónustu frá þeim.



Herra forseti. Það er eðlilegt að hér komi sérstaklega til umr. á hv. Alþingi þær miklu hækkanir sem að undanförnu hafa komið fram á orkuverði í landinu. Ég hygg að það sé öllum ljóst, eftir þá umr. sem hér hefur farið fram, að þær hækkanir standa auðvitað í nánum tengslum við veika stöðu orkufyrirtækja okkar og mikinn halla sumra þeirra og þá sérstaklega Landsvirkjunar, sem er okkar aðalvirkjunarfyrirtæki. Það hlýtur að vera þjóð eins og Íslendingum mikið umhugsunarefni hvernig staða þessa fyrirtækis og orkufyrirtækjanna er, ekki síst í ljósi þess að Íslendingar hafa ævinlega hugsað sér að byggja framtíð sína að verulegu leyti á orkunýtingu. Íslenska þjóðin og ekki síst þessi ríkisstj., hefur mjög horft fram til þess og sett sér ákveðin markmið um nýtingu orku fram til aldamótanna. Stefni menn að því er auðvitað útilokað að standa þannig að því, að orkuvinnslufyrirtækin séu í jafnmiklum fjárhagslegum vanda og þau eru nú. Fram hjá því verður auðvitað alls ekki horft. Ég hygg að það sé ljóst að við höfum sýnt nokkurt fyrirhyggjuleysi í þessum málum. Öllum alþm. er kunnugt um það til að mynda, að byggðalínurnar, hringtengingin um landið, eru reistar fyrir erlent lánsfé, en ekki bara það, heldur hafa byggðalínurnar verið reknar á erlendu lánsfé. Við tökum ekki einungis erlent lán til að reisa þessar línur, heldur tökum við erlend lán til að greiða af erlendu lánunum og fjármagnskostnaði, vextina líka, þannig að byggðalínurnar eru nánast og hafa verið reknar á erlendum lánum. Það hefur enginn borgað fyrir þann kostnað sem því fylgir að flytja orkuna um þessar línur. Án þess að fara nánar út í það, og ég skal reyna að verða við tilmælum forseta um að stytta mitt mál, þá vil ég segja að auðvitað er það eðlilegt og nauðsynlegt að reynt sé að mæta þeim mikla kostnaði sem nú dynur yfir þá fjölmörgu landsmenn sem nýta raforku til húshitunar. Það er auðvitað alveg rétt, að það er mikið misvægi sem kemur fram í landinu þegar orka til rafhitunar hækkar svo mjög sem hún hefði gert ef ekki hefði verið gripið til þessara niðurgreiðslna. En í þessu sambandi vil ég sérstaklega benda á tvö atriði: Annars vegar hættir mönnum um of til að meta þetta misvægi og vega og miða við Hitaveitu Reykjavíkur, það lága orkuverð sem hér er, sem síðasti ræðumaður kom réttilega inn á. Það er auðvitað ekki sanngjarnt vegna þess að orkuverði Hitaveitu Reykjavíkur hefur verið haldið mjög niðri þrátt fyrir nauðsynlegar hækkanir sem hitaveitan hefði þurft að fá. Þar af leiðandi verður þessi mismunur miklu meiri en ella væri, ef eðlilegt væri. Hins vegar vil ég sérstaklega vara við því, að nú, þegar farið er út á þá braut að greiða raforkuna niður með almennri lækkun gjaldskrárinnar, eins og iðnrh. hefur gert grein fyrir hér, þannig að hitunarkostnaður með raforku nemi um 62% af olíukostnaði, þá er það gert með almennri gjaldskrárlagningu, sem þýðir það, ég met það svo, að um sé að ræða víða um land beina samkeppni við hitaveitur, oft hitaveitur sem nýlega er stofnað til. Við skulum taka Hitaveitu Þorlákshafnar, við skulum taka Hitaveitu Eyrarbakka og Stokkseyrar og fleiri og fleiri, Hitaveitu Hellu og Hvolsvallar. Þetta eru hitaveitur sem ráðist er í á svæðum þar sem rafhitun er mikil fyrir. Þessar hitaveitur verða því aðeins hagkvæmar að þær nái sem mestri vatnssölu og að þeir sem við rafhitun búa breyti yfir í nýtingu hitaveitu. Með því að greiða rafhitunina niður á þessum svæðum í þeim mæli sem hér er gert er hætta á því að hinar hagkvæmu hitaveitur, sem ella væru, og þær eru fleiri en ég hef talið upp, verði ekki hagkvæmar og geti jafnvel lent í einhverjum greiðsluerfiðleikum vegna þess að þeir sem við rafhitun búa sjá ekki haginn í því að breyta yfir í hitaveituna. Þar af leiðandi greiðum við niður úr almenningssjóðum rafhitun, sem við þyrftum ekki að gera ef þessir aðilar notuðu hitaveituna. Þarna er atriði sem við þurfum dálítið að vara okkur á. Herra forseti. Örfá orð varðandi álverið og orkuverð til þess. Því miður er tími minn senn á þrotum. Ég er alveg sammála iðnrh. í því, að við þurfum að fá orkuverð til álversins hækkað og það sem allra fyrst. Ég er þeirrar skoðunar, að Alusuisse eða álverið í Straumsvík græði um það bil 1 millj. dollara á mánuði meðan iðnrh. heldur þessu máli í þeirri sjálfheldu sem það nú er meðan ekki er unnt að koma á samningaviðræðum. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé hægt að koma samningaviðræðum á. Það er einfalt að vitna til þeirra bréfa sem hinn svissneski álhringur hefur ritað íslensku ríkisstjórninni til að sjá að það er hægt að koma slíkum samningaviðræðum á. Þeir hafa einfaldlega boðið upp á að leggja eldri deilumálin í gerð. Það er vel aðgengilegt fyrir Íslendinga - og raunar getum við ekki neitað því ef þeir fara fram á það. Þeir hafa síðan boðist til að ræða hækkun orkuverðsins á grundvelli þess sem nú gerist um álverð í Evrópu og Norður-Ameríku. Það er enginn vandi fyrir okkur að ræða hækkun orkuverðsins á þeim grundvelli. Vegna þess hversu tími er afmarkaður nú get ég ekki farið nánar út í þetta mál. En ég er næstum viss um að það væri líka hægt að fá álverið til að hækka orkuverðið eitthvað áður en slíkar samningaviðræður hæfust. Nú skal ég ekki fullyrða um hvað út úr slíkum samningaviðræðum kæmi, en það væri þó alltaf tilraun að hefja þær. Það hefur iðnrh. ekki tekist, að mínu viti, vegna þvergirðingsháttar og stífni. Ég er alveg sannfærður um að það er hægt að koma slíkum samningaviðræðum á. Ég er hins vegar ekki sannfærður um að þær muni leiða til þeirrar niðurstöðu sem við helst vildum fá. Það verður að koma í ljós. En ég vil sérstaklega benda mönnum á að einhliða aðgerðir í þessu máli, sem ég hef aldrei útilokað og getur vel verið að við verðum á endanum að grípa til, eru alvarlegt skref. Þær eru mjög alvarlegt skref fyrir báða aðila. Og hækki menn orkuverðið einhliða hljóta menn að sjá að inngrip í samninginn einhliða á einum þætti geta þýtt að aðrir þættir renna úr gildi. Þarna eru mjög viðkvæm atriði, sem við þurfum að skoða. Við þurfum líka að skoða þetta mál í ljósi þess, að við ætlum að nýta okkar orku í framtíðinni til hagsbóta fyrir íslenska þjóð. Við eigum mikla orku hér. Við verðum að nýta hana að talsverðu leyti í samvinnu við erlenda aðila. Við getum ekki gert Ísland að einhvers konar þjóðlegu fjósi þar sem enginn geisli erlendrar þekkingar eða samskipta kemst inn. Þess vegna eru þetta mál sem verður að taka á með mikilli varfærni. Áður en menn ráðast í slíkar aðgerðir sem einhliða aðgerðir verður að reyna samningaviðræður til þrautar. Það hefur ekki verið gert, því miður. Fundarhlé.



Herra forseti. Ég færi hæstv. ráðh. þakkir fyrir svör hans. Hann greip efnislega mjög víða niður í það sem ég minntist á áðan. Ég fagna því að hann lítur svo á að einokunarþjónustuaðili geti ekki haft rétt til þess að verðleggja einn sína vöru og tel að þetta boði að ráðh. muni leggja fram frv. sem tryggi að verðlagseftirlit með gjaldskrám m.a. Landsvirkjunar verði til staðar. Ég hjó eftir því í þeirri umr. sem hér fór fram, að um 65% af lánsfé Landsvirkjunar er í Bandaríkjadölum. Jafnframt kom fram hjá 6. þm. Reykv., þegar hann var að reikna út eðlilega hækkun á gjaldskrám Landsvirkjunar, að hann miðaði við að allar skuldirnar væru í bandarískum dölum. Þó að hann miðaði við að allar skuldirnar væru í bandarískum dölum hefði það sem hámark átt að vera 115% hækkun, en varð 119% á s.l. ári. Að því viðbættu bæri jafnframt að líta svo á að það væri ekkert eigið fé hjá viðkomandi fyrirtæki. Ég held að það fari ekkert milli mála, hvernig sem menn vilja setja þetta upp, að 800% verðhækkun á raforku frá Landsvirkjun er ekki verjandi. Hér var gripið á því, að einstaklingur eða fjölskylda þyrfti að greiða í upphitunarkostnað hjá Rafmagnsveitum ríkisins 23 201 kr., svo nákvæmt sé eftir haft, en hjá Hitaveitu Reykjavíkur 5231. Nú er mér ljóst að Hitaveita Reykjavíkur hefði þurft að fá meiri verðlagshækkun en hún hefur fengið, og ég tel að það sé ekki til heiðurs fyrir ríkisstj. að hafa setið jafnfast á verðhækkunarbeiðnum frá Hitaveitu Reykjavíkur, sérstaklega í ljósi þess að hún hefur vissulega verið að selja sína þjónustu á lágu verði. En það hlýtur þó að vera augljóst mál, að sá gífurlegi mismunur sem hér er er ein stærsta ástæðan fyrir búsetuflutningi innanlands í dag. Hann er líka stærsta ástæðan fyrir því hvað verðlag á íbúðarhúsnæði er misjafnt í þessu landi. Þess vegna má segja sem svo, að jöfnun upphitunarkostnaðarins er sennilega eitt stærsta vandamálið ef koma á jafnvægi hvað þetta snertir. Hér var lýst ýmsum skoðunum á því í fyrsta lagi hvernig ætti að ná árangri í að fá hærra raforkuverð frá stóriðjufyrirtækjunum. Ekki var ágreiningur um að það þyrfti að hækka. Það var að vísu ágreiningur meðal ræðumanna um hvað mikið og um leiðir að því marki. Ég hygg að okkur sé hollt að.deila ekki mjög harkalega um þau efni og ærin ástæða væri til að einbeita sér að því markmiði að ná fram þessari hækkun. Ég tel að það sé óverjandi, ef það er rétt sem hæstv. iðnrh. segir í ræðu um raforkumál, þeirri sömu sem ég vitnaði til áðan og birt er í Þjóðviljanum 16. nóv., að verðmunurinn á milli þess sem stóriðja borgar og þess sem t.d. Rafmagnsveitur ríkisins eða Orkubú Vestfjarða greiddu eigi að vera um 50%, en nú stefni í 65% verðmun. Þá þarf náttúrlega engum blöðum um það að fletta að þessi verðmunur er orðinn miklu meiri en hann var og hefur nokkurn tíma verið. Þetta ástand er orðið það alvarlegt að hver og einn, sem sest niður og skoðar það raforkuverð sem hér er verið að bjóða almenningsveitum, hlýtur að gera sér grein fyrir að það er verið að skattleggja þjóðina til að borga með stóriðjunni. Það þarf hæstv. ráðh. einnig að hugleiða. Bæði sem ráðh. og þm. Austurlands hlýtur hann að hugleiða hvernig sá skattur geti þá komið réttlátast niður, ef vonlaust er að komast undan því að hann sé álagður eins og gert hefur verið. Ég gæti talað hér alllengi til viðbótar, en forseti er farinn að ókyrrast, og er hann þó friðsemdarmaður. Ég ætla ekki að níðast á þolinmæði hans, en vil undirstrika að ég hvet þm. til að standa saman í þeirri kröfu að raforkuverð til almenningsveitna verði ekki látið hækka jafnmikið og spáð er. Um 125% er hækkunin á þessu ári miðað við 50% verðbólgu. Þetta gengur ekki. Í annan stað hvet ég þá til samstöðu um að ná árangri í samskiptum við stóriðjuna.

Iðnrh. Hjörleifur Guttormsson): Herra forseti. Það eru nokkur atriði, sem ég vildi koma hér að, sem fallið hafa orð um hér í umr. Í fyrstu er það eitt atriði, sem ég gleymdi varðandi frumræðu hv. 5. þm. Vestf. í þessari utandagskrárumr., í sambandi við samningana um nýja landsvirkjun, sem hann gerði nokkrar aths. við. Það atriði sem skiptir miklu í sambandi við orkuverð og tryggt er með þeim samningum er að heildsöluverð raforku í landinu verði eitt og hið sama framvegis til allra landshluta. Auðvitað gagnar það ákvæði takmarkað ef það heildsöluverð er svo skert og allt úr lagi fært í heildina litið, en ég vænti þess að við berum gæfu til að snúa þeirri þróun við, sem svo mjög hefur verið til umr. hér í dag varðandi þróun raforkuverðsins og þær átögur sem nú eru lagðar á almenningsveitur. Þetta ákvæði í sameignarsamningnum um nýja landsvirkjun gagnar ekki síst - og raunar nú þegar - kjördæmi hv. 5. þm. Vestf., Vestfjörðum, og þeirra orkuveitufyrirtæki, Orkubúi Vestfjarða. Hér hefur mikið verið rætt um orkuverð til stóriðju og sérstaklega til Íslenska álfélagsins og mætti þar ýmsu við bæta. Hv. 6. þm. Reykv. gerði allmikið úr því að ekki væri rétt frá staðreyndum máls skýrt, m.a. í Þjóðviljanum, á undanförnum dögum og vikum í sambandi við þróun þess verðs, m.a. vegna þess að það væri goldið í Bandaríkjadölum og tæki breytingum á gengi og því segði það ekki alla söguna þegar verið væri að bera saman verðlagið til almenningsveitna annars vegar og til ÍSALs hins vegar. Ég andmæli því að þarna sé um nokkrar rangfærslur að ræða eða tilraunir til að skekkja þessa mynd. Hún er nógu glæfraleg samt. Það þarf ekki neitt til að ýkja hana, og hv. 5. þm. Vestf. kom einmitt að því rétt áðan, þar sem um er að ræða mat manna á því hvað teljist eðlilegur verðmunur í orkusölu til stórnotenda annars vegar og hins vegar til almenningsveitna, og er þá í senn tekið mið af íslenskum aðstæðum og alþjóðlegum aðstæðum. Þessi verðmunur er talinn eðlilegur nálægt 50%, en ekki nálægt 500% eins og þróunin stefnir í nú og jafnvel þaðan af meira. Þetta bil hefur sífellt verið að breikka. Um haustið 1969, þegar álverið tók til starf, var þessi munur milli orkuverðsins til þess og almenningsveitnanna 80%. Í dag hefur þetta bil breikkað nærri því fimmfalt. Það er þessi háskalega þróun sem við verðum að bregðast við og rökin eru þar svo einhlít og auðsæ, að mér þykir skjóta nokkuð skökku við þegar hagsmunagæslumaður Landsvirkjunar, sem ég hlýt að telja hv. 6. þm. Reykv. sem stjórnarmann í Landsvirkjun, heldur ekki til haga þeim röksemdum, sem við hljótum að tefla fram í sókn okkar til leiðréttingar á þessu orkuverði, heldur er sífellt að bera í bætifláka fyrir þá öfugþróun, sem orðið hefur frá því að þessi samningur var gerður, og mátti þó margt gagnrýna þegar við gerð hans. Hér mætti mjög margt segja frekar um þetta efni. Ég skal til þess að skýra hvað ég á við með þessu breikkandi bili nefna tölur sem dæmi. Á gengi 1980, miðað við verðlag og gengi þá, var verðið til Íslenska álfélagsins 2.45 kr. á kwst., en til almenningsveitna 7.48 kr. Ári síðar er þetta komið í 4.05 aura til ÍSALs, en 14.27 aura til almenningsveitna. Í byrjun árs 1982 var þetta verð 6.11 aurar til ÍSALs, en 23.70 aurar til almenningsveitna. Síðan kemur hið geysilega stökk, sem orðið hefur á s.l. ári í þessum efnum, þar sem verðið til ÍSALs er 11.77 aurar, en hefur þróast í 50.70 aura til almenningsveitna á árinu 1982. Þetta tek ég hér sem dæmi. Endurspeglunin af þessu er engin rangfærsla. Þetta blasir við hverjum sem sjá vill. Það er eitt atriði sem ég vil einnig nefna hér varðandi málflutning hv. 6. þm. Reykv., þegar hann ræðst að mér fyrir meðferð mína á Alusuissemálinu svokallaða. Það hafa margir haft um það stór orð, m.a. hann og málgagn hans flokks. Ég hef enga þörf fyrir að vera að verja mig héðan úr þessum ræðustól. Ég tel að staðreyndir málsins tali og eigi kannske eftir að gera það enn skýrar en orðið er. En það er nokkuð langt gengið hjá þessum hv. alþm. þegar hann segir úr þessum ræðustól og færir í letur í greinargerð með þáltill. varðandi Alusuisse, þáltill. sem liggur hér fyrir hv. Sþ., að ég hafi ekki staðið mig sem skyldi með því að gera ekki almennilegar kröfur á hendur Alusuisse til hækkunar raforkuverðs árið 1980 þegar aðstæður í áliðnaði voru góðar og verðlag hátt. Ég get vísað til ræðna minna frá 1980 hér úr þessum stól. Þær sanna að ekki var dregið af í sambandi við nauðsynina á því að fá hækkun raforkuverðs - ekki af minni hálfu. En ég bað þennan hv. þm. hér fyrr í vetur um að benda mér á staði í þingtíðindum þess árs, og hann mætti gjarnan fara fram á árið 1981 til að finna því stað, að hann hafi tekið undir þessi sjónarmið og borið hér fram kröfur um að það þyrfti að stórhækka raforkuverðið til álversins í Straumsvík. Ég hef ekki fundið þá staði, en þessi stóli stendur hv. 6. þm. Reykv. opinn til að vitna til ummæla sinna í þá átt. Hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson lýsti yfir andstöðu við verðlagseftirlit í sambandi við orkuveitur og þá till. sem ég hef boðað, frv. til I. þar að lútandi. Og hann vitnaði sérstaklega til Hitaveitu Reykjavíkur, sem hefði verið farið illa með í þeim efnum á liðnum árum. Það er rétt, að Hitaveita Reykjavíkur hefur ekki fengið þær hækkanir sem hún hefur beðið um hverju sinni. Þar hefur verið andæft af hálfu verðgæsluaðila og stjórnvalda, en á árinu 1982, svo að dæmi sé tekið, fékk þó Hitaveita Reykjavíkur hækkun sem svaraði 93% eða 30% umfram almennar verðlagshækkanir í landinu. Þarna þykir hv. 6. þm. Reykv. greinilega allt of lítið að gert. Núna 1. febr. var svo bætt við röskum 7% umfram hækkun byggingarvísitölu á viðmiðunartímabilinu. Hitaveitan fékk 18.5% hækkun sinnar gjaldskrár, en hafði raunar óskað eftir tvöfaldri þeirri upphæð. Hér erum við hv. 6. þm. Reykv. ósammála eins og um sitthvað fleira í þessum efnum og verður ekki við því gert. Hitt er annað mál, að ég er honum alveg sammála um það atriði að við þurfum að gæta þess að orkuveiturnar geti á heildina litið staðið fjárhagslega sem traustustum fótum. Á því þurfa stjórnvöld vissulega og þeir sem hafa verðlagseftirlit með höndum einnig að hafa auga og gefa gætur. Hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson kom hér í þennan stól og ég hafði satt að segja saknað þess að heyra ekki í hv. þm. Það er orðið nokkuð langt síðan ég hef heyrt til hans. Hann kom með nokkur atriði sem ástæða væri til að víkja að. Hann var með varnaðarorð í sambandi við verðlagningu til einstakra veitna, að það þyrfti að gæta þess að það skapaðist ekki óeðlileg samkeppni. Þetta er út af fyrir sig réttmæt áhending, sem þarf að gefa gætur. En í sambandi við niðurgreiðslu á raforku og samkeppni við hitaveitur höfum við fylgst með því, sem á þessi mál höfum litið, og að vísu heyrt varnaðarorð, en ekki háværar kvartanir, frá sveitarfélögum, sem eru að koma upp hitaveitu, vegna samkeppni við raforku. T.d. hafa menn á Hellu og Hvolsvelli, þar sem nú er hitaveita í uppbyggingu, þrátt fyrir að verðið á raforkunni er ámóta eða óverulega hærra en hjá hitaveitunni og menn þurfa að taka á sig kostnað til þess að breyta um, breytt yfir á jarðvarmann hiklaust og í rauninni miklu hraðar en menn höfðu gert sér vonir um að yrði - þeir sem fyrir veitunni standa. Hv. 12. þm. Reykv. vék einnig að Alusuissemálinu. Við höfum nú skipst svo rækilega á skoðunum um þau efni að tæpast er ástæða til að bæta þar miklu við, enda ekki tími til. Ég sé að hann hefur nú flutt sinn umræðuvettvang yfir í þjóðlegt fjós, eins og hann orðaði það, úr öðru ónefndu gripahúsi, sem hann nefndi eitt sinn í þessum stól, og ég ætla ekki að fara að kljást við hann á þeim vettvangi. En hann sagði það ítrekað í sínu máli að hann teldi að ekki væri reynt til þrautar að ná samningum um leiðréttingu sem viðunandi væri við Alusuisse. Ég tek eftir því að þetta viðhorf kemur ítrekað fram hjá þm. Reykv. En einmitt í desembermánuði öndverðum, þegar hann kaus sér það hlutskipti að stökkva frá samráði og rjúfa samráð um þessi mál, var það einmitt óþolinmæðin að einhver árangur næðist sem var meginskýringin á hans afstöðu. Þarna skýtur mjög skökku við í málflutningi og röksemdafærslu, að nú sé í rauninni nógur tími til þess að þæfa um þetta mál í algerri óvissu um árangur. Hv. 5. þm. Vestf. sagði síðast í sínu máli, að hann hvetti til þess, að ef áfram þyrfti að skattleggja fólk í þessu landi vegna stóriðjunnar þyrfti að láta þá skattlagningu koma sem réttlátast niður. Ég tek undir það sjónarmið, en einnig fagna ég því mjög, sem fram kom í hans máli, að menn þyrftu að beita sér að því verkefni og leggjast saman á árar til að ná fram eðlilegri leiðréttingu mála í sambandi við verðlagningu raforku til stórnotenda, sem hér hafa allt of lengi hagnast á fráleitt lágu orkuverði.



Herra forseti. Ég vil sérstaklega ítreka úr þessum ræðustól það, sem ég sagði fyrr við þessa umr., að ég vara mjög við því að hinn almenni taxti til rafhitunar sé greiddur niður með þeim hætti, að þar sem verið er að koma upp nýjum hitaveitum sé rafhitun greidd niður í kostnað hitaveitnanna. Það er alveg ljóst að þessar hitaveitur, sem er ætlað að standa undir sínum kostnaði, hafa flestar reiknað með því að hin rafkyntu hús tækju hitaveituna inn. Aðflutningsæðar þessara hitaveitna eru við það miðaðar og hagkvæmni þeirra verður auðvitað meiri eftir því sem þær fá stærri markað. Niðurgreiðslur á rafhitun á hitaveitusvæði slíkra hitaveitna gera það að verkum að viðkomandi aðilar gerast ekki notendur hitaveitunnar. Í fyrsta lagi verður þá óhagkvæmari rekstur á hitaveitum á staðnum og í öðru lagi auðvitað verulegur þungi á almenningssjóðum til að greiða þessa rafhitun niður. Þarna er hætta á að við séum á villigötum. Ég vil nota þessar örfáu mínútur, sem ég hef, til þess að fara fáeinum orðum um hið svokallaða álmál enn einu sinni. Ég verð að játa að ég skildi hæstv. iðnrh. engan veginn, þau orð sem hann notaði áðan. Það er ekkert verið að deila um nauðsyn þess að fá orkuverðið hækkað. Það eru allir sammála um það. Það er alveg óþarfi fyrir iðnrh. að vera að vefja um sig fjölmörgum setningum um nauðsyn þess að fá orkuverðið hækkað. Það eru allir sammála um það. Allir vita að það er allt of lágt. Það sem við erum ekki sammála um er aðferð iðnrh. við að fá hækkunina fram. Ég er alveg sannfærður um að hægt er að koma slíkum samningaviðræðum á. Ég hef setið í álviðræðunefnd í meira en 11/2 ár. Ég er fullviss um að hægt er að koma samningaviðræðunum á. Ég er hins vegar engan veginn fullviss um hvað út úr slíkum samningaviðræðum kemur, það er annað mál. En ég tel að iðnrh. hafi sýnt klaufaskap og stífni með því að koma í veg fyrir að samningaviðræður gætu orðið. Það er enginn vandi að vitna til þeirra bréfaskipta sem fram hafa farið í þessu máli. Það hlýtur öllum að vera ljóst, sem kynna sér þessi bréf, að það er enginn vandi fyrir Íslendinga að hefja samningaviðræður á grunni þeirra. Það er hreinlega boðið upp á að leggja skattamál, þessi eldri deilumál, í gerð. Jafnvel þó að við samþykktum það ekki á Alusuisse heimtingu á að setja þau í gerð samkv. samningi. Það er engu að tapa í sjálfu sér við að setja þessi deilumál um skattana í gerð. Þeir hafa jafnframt boðið upp á samningaviðræður um framtíðarsamskipti, þar sem orkuverð til álversins sé endurskoðað með tilliti til þess sem gerist í Evrópu og Ameríku og samkeppnisaðstöðu ÍSALs. Það er enginn vandi fyrir okkur að ræða nýjan orkusölusamning á þeim grunni. Jafnvel hafa talsmenn Alusuisse látið í það skína, að þeir séu tilbúnir að hækka orkuverðið eitthvað strax, bara í því skyni að sýna fram að að þeir gangi til slíkra samninga með góðum huga. Það er að vísu rétt, að þeir hafa talað um að fá einhverja heimild fyrir stækkun álversins, þó þannig að samningar takist, sem báðir aðilar séu ánægðir með, samningar sem Íslendingar séu ánægðir með. Það lít ég á að séu samningar þess eðlis, að orkuverð og önnur kjör séu með þeim hætti að það sé um að ræða hagkvæmari orkunýtingarkost en Íslendingar eiga kost á annars staðar. Það er þess vegna alveg rétt að að vissu leyti sagði ég mig úr þessari álviðræðunefnd vegna óþolinmæði. Ég hafði þá setið í þessu í meira en 11/2 ár án árangurs. Og það er of löng saga til að rekja hér. En það eru fleiri en ein till., sem fram komu, sem gátu orðið til þess að opna samningaviðræður. Ég tel að það sé alveg útilokað fyrir okkur að halda þessu máli í þessari blindgötu áfram. Ég tel alveg ljóst að íslenska þjóðin tapar 1 millj. dollara á mánuði meðan þetta mál heldur svona áfram. Ég veit ekki hvernig iðnrh. ætlar að koma þessum einhliða aðgerðum sínum fram. Ég óttast að þetta mál haldi áfram að núlla svona mánuðum saman í stað þess að hafnar séu samningaviðræður, sem er leikur að koma á. Ég fullyrði það. Það er hægt að koma þessum samningaviðræðum á. Það er hægt að fá einhverja byrjunarhækkun á orkuverðinu eingöngu sem tákn um góðan vilja Alusuisse til að endurskoða orkusamninginn. Um það getur enginn á þessu stigi fullyrt, hver lok slíkra samningaviðræðna yrðu, enda er engu að tapa að freista þess að taka slíkar samningaviðræður upp. Telji menn að þær hljóti að enda í einhliða aðgerðum, þá það. Þá er hægt að taka þær upp eftir að slíkar samningaviðræður hafa brostið. Vandinn er sá, að á þessum tíma höfum við misst af uppsveiflu í áliðnaðinum. Við höfum misst af þeim tíma þegar álverðið var mjög hátt og unnt var að fá endurskoðun á þessum samningi með góðu orkuverði. Nú erum við hins vegar að berjast við þetta mál í lægð, þegar álverð er komið niður fyrir 1000 dollara á tonnið eða það lægsta sem menn hafa eiginlega látið sér detta í hug að gæti orðið. Við slíkar aðstæður er mjög erfitt að fást við málið, það sjá allir. Auðvitað vona menn að þessi markaður muni lagast. En ég óttast að jafnvel einhliða aðgerðir muni færa okkur miklu minna við slíkar aðstæður en þær gerðu ef markaðurinn er í góðu lagi. Þess vegna ítreka ég að það er engin deila um að við þurfum að fá orkuverðið hækkað. Það eru allir sammála um það. Deilan stendur um hvernig á að þessu að standa. Ég fullyrði enn á ný úr þessum ræðustól að unnt er að koma þessum samningaviðræðum á og unnt er að fá einhverja byrjunarhækkun áður en samningaviðræður hefjast, sem Alusuisse mundi fallast á eingöngu til að sýna góðan vilja í þeim samningaviðræðum sem væri gengið til. Og ég fullyrði að það er eingöngu fyrir þvermóðsku iðnrh. að slíkum samningaviðræðum er ekki komið á.



Herra forseti. Það er af minni hálfu ekki þörf á að svara þeirri ræðu sem hér var flutt nú síðast. Ég hlýt að votta hv. 12. þm. Reykv. samúð og hluttekningu með að hafa fest það inn í þingtíðindi sem hann mætti hér úr þessum ræðustóli. Efni hans máls var þess eðlis að það talar afar skýru máli. Ég held að þegar fram í sækir eigi menn eftir að átta sig á því, hversu víðs fjarri það stöðumat er sem hv. þm. hefur lagt á þetta mál. Sjálfur viðurkenndi hann hér í orðum sínum að hann hefði sprungið á limminu í sambandi við þetta. Nú lætur hann eins og ekkert hafi gerst síðan og flytur mönnum þann boðskap, að þetta sé aðeins ódugnaður, klaufska og þaðan af verra, að ekki skuli hafa verið skilað árangri fyrir Íslands hönd í þessu máli.