Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.

Forseti. Spilling er rándýr. Spilling hyglar fáum á kostnað allra annarra. Spilling er falinn skattur sem kostar meira en virðisaukaskattur. En á meðan virðisaukaskattur er nýttur til að byggja upp innviði landsins þá er spilling notuð til að byggja valdablokkir. Þess vegna er Ísland aðili að GRECO, samtökum gegn spillingu. Þess vegna er forsætisráðherra búin að innleiða eða byrjuð að innleiða megnið af þeim spillingarvörnum sem GRECO lagði til fyrir tveimur árum:  Dómsmálaráðherra fékk líka svona lista af spillingavörnum fyrir tveimur árum. Hennar listi sneri að löggæslumálum. Og í fréttatilkynningu GRECO hvað löggæslu varðar segir: Ísland verður að takmarka pólitíska spillingu, pólitísk afskipti. Og þetta er listi dómsmálaráðherra: Rautt er ekki farið af stað. Gult er rétt hafið. Spilling er mjög skiljanleg vegna þess að valdafólk getur notað almannavaldið til að byggja sínar valdablokkir. Þannig virkar það. En það er á kostnað allra annarra. Spilling er því mjög óæskileg. Hún er falinn skattur. Hún gerir okkur fátækari. Hún grefur undan réttarríkinu. Hún gerir okkur óöruggari. Hún verðlaunar hlýðni í stað hæfileika. Hún gerir okkur lélegri. Það kostar ráðherra ekkert að nota almannavaldið til að byggja eigin valdablokkir fyrr en það kostar traust kjósenda.  Ég spyrja ráðherra: Hvers vegna er hennar listi svona rauður?

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður getur alveg rétt fram hér einhverja lista sem hann hefur litað sérstaklega en væri nær að vísa í orð sérfræðings GRECO og einn höfunda þessarar skýrslu. Hann segir, með leyfi forseta: „Það má segja að þetta sé allt í vinnslu. Það er ekki búið að innleiða tillögurnar en við tökum til greina að dómsmálaráðherra hóf nýverið mjög yfirgripsmikla endurskipulagningu á lögreglunni og öðrum embættum löggæslu. Það er einnig í gangi endurskoðun. Mér skilst að okkar tillögur sem miða að því að tryggja að engin pólitísk afskipti séu höfð af löggæslu verði innleiddar í gegnum þessi tvö ferli.“ Þetta segir sérfræðingurinn sem skrifaði þá skýrslu sem hv. þingmaður vísar í. Og hann heldur áfram og segist vera vongóður þegar hann gefur út næstu skýrslu, enda sé þetta stöðutaka. Við höfum fleiri mánuði til að klára eins og lagt var upp með í upphafi og ríki hafa til að klára eftirfylgni þessarar skýrslu. Hann bindur miklar vonir við og telur mjög líklegt að þetta verði komið að 18 mánuðum liðnum og búið verði að innleiða þessar athugasemdir. Hann segist líka ánægður að sjá þetta ferli og hann bætir auðvitað við að það sé ekki hægt að fara í beinan samanburð við önnur lönd. En hvað er búið að gera og hvað er verið að benda á í þessum athugasemdum sem við erum að reyna að koma til móts við? Við vinnum hörðum höndum að því að skoða hvað það er í kerfinu okkar sem við getum gert betur til að koma til móts við þær athugasemdir sem þarna koma fram. Það er ekki síst innra samstarf og að lögreglan komi fram sem ein heild í meira mæli en verið hefur og ég veit ekki betur en ég hafi komið á fót lögregluráði. Við erum að lögfesta það með frumvarpi til laga sem var að klárast í samráðsgátt og er að fara fyrir ríkisstjórn og fyrir þingið fyrir áramót, um að lögfesta lögregluráð sem verði samráðs- og samhæfingarvettvangur allrar lögreglu í landinu með héraðssaksóknara og undir forystu ríkislögreglustjóra. Síðan er að treysta forystuhlutverk ríkislögreglustjóra sem einmitt er bent á að þurfi að gera í athugasemdum GRECO.

Forseti. Þá er bara vonandi að það gerist, en það eru 18 mánuðir fram yfir næstu kosningar, og það er möguleiki. Ég vil geta treyst dómsmálaráðherra í þessu máli, forseti, ég vil að þetta sé lagað. Það er dýrt og gerir okkur fátækari, gerir okkur lélegri og gerir okkur óöruggari að hafa spillingu. Þegar okkur er bent á svona hluti og maður sér hvernig listinn er - og þetta er ekkert samanburður milli landa, þetta er listi forsætisráðherra, sem er með tæpan einn þriðja kláraðan af sínum verkefnum, einn þriðja farinn af stað og eitt verkefni ekki farið af stað, og svo listi dómsmálaráðherra og það eru 18 mánuðir fram yfir næstu kosningar. Telur dómsmálaráðherra sig ekki getað klárað þetta fyrir næstu kosningar? Ef það gerist þá treysti ég dómsmálaráðherra. Telur dómsmálaráðherra að hún geti flýtt vinnunni þannig að hún sé kláruð fyrir næstu kosningar?

Það ber að ávarpa ráðherra sem hæstv. ráðherra.

Virðulegur forseti. Það er margt í þessu sem ég tel að verði uppfyllt með nýjum lögum en lagt verður fram frumvarp um það fyrir áramót, eins og ég nefndi í fyrra svari. Í lögreglulögunum, í því sem við erum að breyta, er ekki bara endurskoðun á skipulagi lögreglu og verksviði ríkislögreglustjóra heldur líka eftirlit með störfum lögreglu, rannsóknir þegar upp kemur grunur um refsiverða háttsemi lögreglu í starfi. Og ég er búin að ítreka það með breytingum sem krefjast ekki lagabreytingar, og í samtölum mínum við lögregluráð og alla lögreglustjóra og leggja ríka áherslu á að störf innan lögreglunnar séu auglýst. Er unnið að því innan lögreglunnar og Landhelgisgæslunnar að uppfylla þau tilmæli sem beinast sérstaklega að þeim og við höfum rekið á eftir að verði lokið. Ég held því að margt verði klárað á næstu mánuðum er lýtur að GRECO, en það eru kannski einhverjar athugasemdir þarna sem krefjast meiri pólitískrar umræðu og það er mikilvægt að komi fram í umræðu um lögreglulögin þegar frumvarpið kemur fyrir þingið. 

Herra forseti. Það var sorglegt að fylgjast með atburðarásinni á Landakoti og ég votta aðstandendum mína dýpstu samúð. Það er mjög mikilvægt að málið verði rannsakað enn frekar. En bráðabirgðaskýrsla sýnir að alvarlegur ágalli er á heilbrigðiskerfinu okkar. Það er ágalli sem við hér inni berum ábyrgð á og verðum að bregðast við. Við ráðherra erum væntanlega hjartanlega sammála um að skýrslan undirstriki þörf á fleiri hjúkrunarrýmum og bættri aðstöðu öldrunarlækninga og nýju þjóðarsjúkrahúsi, sem er loksins í ágætum farvegi eftir margra ára tregðu og sinnuleysi. En það er ekki nóg að byggja spítala og hjúkrunarheimili. Það þarf líka að reka þau og þarf að manna þau. Mönnunarvandinn í íslenska heilbrigðiskerfinu er risavaxin áskorun og kallar á langtímaáætlun um að bæta aðbúnað og kjör heilbrigðisstétta. Við í Samfylkingunni höfum talað fyrir því að ráðist verði í átak gegn undirmönnun í almannaþjónustu til að fjölga störfum í atvinnukreppu og bæta heilbrigðisþjónustu og mikilvæga þjónustu við fólk. Um þær hugmyndir hefur ráðherrann sagt, með leyfi: Það er einhver versta hugmynd sem ég hef heyrt, að nú sé ástæða til þess að fjölga opinberum störfum og nú þurfi einfaldlega að hlaupa hraðar og gera betur. Ég vil því spyrja: Er hæstv. fjármálaráðherra enn á þessari skoðun? Eða er hann tilbúinn til að taka undir ákall okkar í Samfylkingunni um að ráðist verði í stórátak gegn undirmönnun í almannaþjónustu? Er virkilega ekki mögulegt að ná breiðri samstöðu um það á Alþingi að nauðsynlegt sé að ráðast gegn undirmönnun í heilbrigðis- og öldrunarþjónustu til að tryggja elsta og veikasta fólki samfélagsins betri lífsskilyrði?

Herra forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni varðandi alvarleika þessa atviks á Landakoti. Ég ætla hins vegar að bíða eftir niðurstöðu landlæknis um það hvað menn telja að hafi þar farið úrskeiðis. Ég held að það sé almennt ekki góð aðferðafræði að þeir sem sjálfir bera ábyrgð á rekstrinum úttali sig um það og eigi síðasta orðið um hvað hafi verið að. En sjáum til með það. Mér finnst það kannski ekki vera aðalatriðið hér. Hér er verið að ræða um öldrunarþjónustu almennt í landinu. Hv. þingmaður spyr og mér finnst hann í raun og veru gefa í skyn að það eina sem þurfi að gera sé að ráðast á mönnunarvanda. Ég lít ekki þannig á. Athugasemdir mínar við hugmyndafræði Samfylkingarinnar um að við eigum að komast út úr kreppunni með því að fjölga opinberum störfum snúast um það að menn verði að gera sér grein fyrir rót vandans. Rót vandans sem við stöndum frammi fyrir núna er hrun í einkageiranum. Það er rót vandans. Við verðum að ráðast á þá rót með því að örva, skapa, tryggja að viðspyrna sé til staðar og auka landsframleiðsluna nýju. Ef það mistekst höfum við ekki efni á að halda úti þeirri opinberu þjónustu sem við höfum í dag, hvað þá að fara að stækka kökuna þeim megin. Við munum ekki hafa efni á því. Við erum að gera það með tæplega 300 milljarða halla á þessu ári og munum gera það aftur á næsta ári. Ef hugmyndafræðin er bara sú að auka á þann vanda held ég að menn sjái ekki skóginn fyrir trjánum. Ég ætla að segja um hjúkrunarheimilin almennt að ég held að gera þurfi miklu meira og fara í miklu róttækari endurskoðun en bara það að ráðast á mönnunarvandann. Við þurfum að stokka kerfið upp. Við þurfum að horfast í augu við að þjóðin er að eldast. Við verðum að horfast í augu við að það verkefni, fyrir okkur sem þjóð, er að fara að stækka. Við þurfum að ræða allt frá því að hækka lífeyristökualdur yfir í það hvernig við ætlum að fjármagna og reka þessi úrræði til framtíðar 

Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra er tamt að afvegaleiða umræðuna. Samfylkingin hefur lagt áherslu á hvort tveggja, að búa til störf í einkageiranum og nauðsynleg störf í almannaþjónustu. En það er ekki það eina sem þarf að gera, að ráða fólk inn í opinbera kerfið. Hæstv. ráðherra hefur nú sjálfur starfað í rekstri í gegnum tíðina og hlýtur að vita að eitt er að byggja og annað að reka. Það er innbyggður halli í rekstri heilbrigðiskerfisins og hjúkrunarkerfisins. Það er ýmislegt fleira blóðug sóun en að stunda fjárútlát. Það er sóun að dreifa peningum með óskilvirkum hætti eins og var gert t.d. í leiðréttingu til heimilanna. Það er sóun að láta handvömm ráðherra, eins og í Landsréttarmálinu, kosta ríkið tugi milljóna. En það er líka sóun að vanfjármagna mikilvægt heilbrigðiskerfi á þann hátt að kostnaðurinn komi fram annars staðar. Ég spyr aftur: Er hæstv. ráðherra tilbúinn til að koma með okkur í leiðréttingu á undirmönnun?

Virðulegur forseti. Ég tel að hér sé verið að nálgast málið frá röngum enda. Mér finnst hv. þingmaður leggja aðaláherslu á að þetta verði allt saman opinberir starfsmenn. Fyrir mér er það algjört aukaatriði. Ég horfi þannig á að það sé ákveðinn réttur sem fólk hefur samkvæmt því tryggingakerfi sem við erum að byggja upp til að fá þjónustu. Ég sé fyrir mér stærri, öflugri, þess vegna fleiri sjálfseignarstofnanir sem ráða til sín fólk til að sinna þessum verkefnum. Ég get tekið undir að þetta sé vaxandi vandi. Ég held það þurfi meira rekstrarfé í þetta og ríkisstjórnin er einmitt að ræða um þessar mundir að fjölga þurfi rýmum og koma með fjármagn þar á bak við. Það hefur verið gríðarleg áskorun fyrir okkur sem þjóð að fara úr þessum eldri hjúkrunarheimilum, þar sem menn voru með tvo og þrjá í rými, yfir í einsetningu. Það hefur verið gríðarleg áskorun og kostað mikla fjármögnun. En mér finnst að það þurfi að fara miklu dýpra ofan í sjálfa rót kerfisins og skilgreina upp á nýtt og horfa á þetta út frá þeim sem á að þiggja þjónustuna, 

Virðulegi forseti. Um leið og ég vil hrósa sóttvarnaþríeykinu okkar vil ég nota tækifærið til að hrósa þjóðinni og hrósa almenningi. Við höfum oft verið talin með snert af mótþróaröskun í gegnum tíðina, en við höfum á undraskömmum tíma farið eftir fyrirmælum, náð að uppfylla grímuskyldu mjög hratt og ekki síst lærðum við að bíða í biðröð; og það hefði þurft að segja mér það nokkrum sinnum að við Íslendingar yrðum svona fljót að læra það, en það erum við að gera. Við sjáum að samfélagið er að gera hvað það getur til að við getum komist í gegnum þetta tímabundna ástand sem þetta er, ekki síst í ljósi frétta um bóluefni. Ég vil hins vegar draga það fram að á blaðamannafundum ríkisstjórnarinnar í upphafi kom í ljós að verið var að kynna til leiks mjög mikilvægar aðgerðir, aðgerðir sem áttu að kosta 230 milljarða. Síðan hefur komið í ljós að þetta eru í kringum 85 milljarðar og uppistaðan í því er hlutabótaleiðin, sem var mjög vel útfærð og góð, og síðan atvinnuleysisstyrkir eða atvinnuleysisbætur. Við erum því ekki að sjá styrkina eða viðbótarfjármagn fara að ráði inn í hagkerfið og það eru ýmsar aðrar tölur sem hafa verið að draga þetta fram. Við höfum líka verið að fá ábendingar, m.a. frá konum sem hafa verið í viðtölum. Hildur Valgeirsdóttur er bókari og hefur dregið það fram að einyrkjar, samlagsfélög, falla ekki undir þessa rekstrarstyrki. Við sjáum lítil fyrirtæki í ferðaþjónustu draga það fram að það vanti úrræði sem gagnist minnstu fyrirtækjunum. Það er ítrekað verið að benda á það. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann taki undir þær áhyggjur að við séum ekki að beina fjármagninu inn á þá staði þar sem raunveruleg þörf er á þeim. Við reyndum það. Ég vil frekar sjá að stjórnvöld reyni að koma með tillögur þó að í þeim felist mistök. Við sjáum t.d. að brúarlánin eru ekki að skila sér út í samfélagið, út í fyrirtækin. Ég tek undir það með ráðherra 

Virðulegi forseti. Það er erfitt að ná fullri yfirsýn yfir virkni allra úrræða á svona stuttum tíma. Ég vil t.d. varðandi lokunarstyrkina benda á að tiltekin félagsform féllu kannski ekki þar undir en tekjufallsstyrkir og viðspyrnustyrkir, sem við erum núna með í smíðum, grípa þar inn í. Ég vek athygli á því að bæði lokunarstyrkir og tekjufallsstyrkir eru með tiltekin viðmið um rekstrarkostnað sem er verið að mæta með styrkjunum. Þar er horft til þess að fyrirtæki séu með einn til fimm starfsmenn. Það er margfeldið sem við notum við útreikning á styrkjunum sem sýnir að við erum einmitt að teygja okkur sérstaklega til lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Eftir því sem fyrirtækin eru stærri þeim mun minni verður styrkurinn hlutfallslega. Að öðru leyti verð ég að benda á að bæði hlutabótaleiðin og ýmis önnur úrræði, eins og ríkisábyrgð í stuðningslánunum, geta gagnast hér. Allir nutu góðs af frestun gjalddaga sem var almennt úrræði sem allir gátu nýtt sér. Það átti líka við um aðgerðir fjármálakerfisins í heild sinni sem almennt veitti greiðslufresti og skapaði svigrúm. Það hefur m.a. sýnt sig í því að hafa bjargað því sem margir spáðu að myndi gerast núna á fyrri hluta ársins, að fyrirtækin lentu í greiðsluþroti og við myndum sjá fjöldagjaldþrot. Það var til fólk sem spáði þessu fyrir árið 2020. Við höfum ekki séð það raungerast, alls ekki. Ég held að einmitt þvert á móti hafi opinberar aðgerðir og inngrip fjármálakerfisins, m.a. fyrir tilstuðlan aðgerða Seðlabankans sem veittu miklu meira svigrúm fyrir fjármálakerfið, leitt til þess að við höfum komist í gegnum þennan gríðarlega erfiða tíma með minni áföllum heilt yfir heldur en margir spáðu. 

Virðulegi forseti. Já, svigrúm jókst á fjármálamarkaði en við sjáum það líka að fjármagnið sem fór í umferð fór fyrst og fremst til þess að styrkja meira en meðalmanninn, þ.e. að styrkja húsnæðismarkaðinn. Það má velta því fyrir sér, og það hefur verið gert af hagfræðingum, hvort það hafi verið rétt forgangsröðun. En gott og vel. Ég fagna því að fjármálaráðherra er einmitt með fókusinn á tekjufalli fyrirtækjanna. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Það er fyrst og fremst út af stjórnvaldsaðgerðum sem fyrirtæki hafa þurft að loka, ekki síst þessi litlu fyrirtæki sem tengjast huga og hönd. Við erum að tala um listafólkið, hárgreiðslufólkið, nuddara, markþjálfa og fleiri sem hafa þurft að loka. Það skiptir máli að komið sé til móts við það. Ég minni á að fólkið úti á akrinum er að benda á að aðferðir ríkisstjórnarinnar og stjórnvalda eru ekki að virka. Ég vil undirstrika að við í Viðreisn höfum sagt: Tökum stór skref strax. En við höfum líka stutt ríkisstjórnina í því að breyta málum til að koma til móts við fólkið sem og ákalli fólksins 

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé rangt að aðgerðir okkar séu ekki að virka. Við sjáum það t.d. á því hvernig fjármagnið dreifist sem greitt hefur verið út. Hverjir eru að nýta sér greiðslufresti? Hverjir hafa sótt í styrkina? Það eru greinarnar sem eru einkennandi fyrir að hafa orðið fyrir tekjufalli, t.d. ferðaþjónustan. Við náum einmitt sérstaklega þangað þar sem tekjufallið hefur orðið langmest. Ég verð að lýsa yfir ákveðinni furðu þegar menn stíga inn í umræðuna núna og segja að peningarnir rati ekki þangað sem þeir eiga að vera að fara. Það sé ekki nógu gott að heimilin séu að endurfjármagna. Ég skil ekki hvert menn eru að fara. Eru menn að segja að Seðlabankinn hefði ekki átt að lækka vexti? Eru menn að segja að það hafi einhver kostnaður orðið til hjá ríkissjóði við það að heimilin endurfjármagni? Ég skil ekki alveg hvert menn eru að fara. Ég lít á þetta sem gríðarlega jákvætt skref og það er m.a. vegna þess að við afnámum stimpilgjald fyrir endurfjármögnun húsnæðislána fyrir ekki löngu síðan, gríðarlega jákvætt, að heimilin hafi einmitt getað nýtt sér lægra vaxtaumhverfi til að draga úr greiðslubyrði sinni, þessi sömu heimili sem svo margir í hinu orðinu lýsa yfir áhyggjum af 

Virðulegur forseti. Desemberuppbót samkvæmt kjarasamningum VR er 94.000 kr. fyrir árið 2020 miðað við fullt starf. Atvinnulausir fá um 85.000 kr., en eldri borgarar og öryrkjar um 45.000 kr. Þingmenn fá um 185.000 kr. launauppbót fyrir jólin. Af þessum 94.000 kr. greiða VR-félagar að meðaltali um 40% skatt sem þýðir að þeir fá útborgað um 56.000 kr. af þessum 95.000 kr. Af þeim 185.000 kr. sem þingmenn fá eru eftir skatt um 110.000 kr. Desemberuppbót örörkulífeyrisþega nemur 45.000 kr. eða 30.000 kr. eftir skatt. En hún er síðan skert hjá stórum hóp lífeyrisþega en ekki hjá okkur þingmönnum eða þeim sem eru á vinnumarkaði. Það er stórfurðulegt að veiku fólki og eldri borgurum sé dýft á kaf í skerðingarpyttinn. Ríkisstjórnin setur upp mismununaragleraugun og taumlausa skerðingarsamviskuleysið með keðjuverkandi skerðingum fyrir jólin til þess eins að skerða desemberuppbót vegna lífeyrissjóðslauna niður í núll. Ekkert. Við fáum jólabónus skattaðan en óskertan, en hjá veiku fólki og eldri borgurum er hann skattaður og keðjuverkandi skertur í ekkert, ekki krónu. Hvernig passar svona skattstefna inn í málefni Sjálfstæðismanna? Fyrst er skattað, svo er keðjuverkandi skattur niður í núll eða 100% skattur. Finnst hæstv. fjármálaráðherra þetta sanngjarnt? Ef svo er, hvers vegna? Ef ekki, er hann þá tilbúinn til að berjast fyrir því að þessi 45.000 kr. jólabónus sem eldri borgarar og öryrkjar fá verði skatt- og skerðingarlaus um næstu mánaðamót? Skatt- og skerðingarlausar 45.000 kr.

Virðulegi forseti. Við ræðum oft þessar skerðingarreglur almannatryggingakerfisins út frá ólíkum sjónarhornum. Mín ábending í þeirri umræðu er að jafnaði alltaf sú sama, að þessar reglur eru til að tryggja að takmarkað fjármagn rati helst til þeirra sem eru í mestri þörf. Við getum síðan rætt um hvort kerfið í heild sinni yrði sanngjarnara. Hv. þingmaður spyr hvað mér þyki almennt út frá pólitísku sjónarmiði um slíkar skatta- og skerðingarreglur. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að hjálpa fólki til sjálfshjálpar, að of miklar skerðingar dragi úr vilja fólks til að bjarga sér sjálft, t.d. að sækja sér aukatekjur með vinnu til að draga úr þörfinni fyrir annan stuðning. Ef skerðingarreglurnar eru of grimmar held ég að þær muni verka letjandi. Ég held að það megi alveg halda því fram að þegar við erum að dansa með skerðingarmörkin á þessu bili sem við höfum verið, sem hefur verið frá 38,5% upp í 40% og jafnvel upp í 45%, og svo höfum við verið með dæmi um sérstaka stuðningsflokka, eins og sérstöku framfærsluuppbótina sem til skamms tíma var með krónu á móti krónu skerðingu, þá held ég að við séum að bjóða heim hættunni á ákveðinni bjögun. Hver hefur ekki heyrt dæmi um fólk sem reynir að útvega sér starf þannig að tekjurnar séu ekki gefnar upp þannig að þær muni ekki hafa áhrif á réttindi í kerfinu? Það er staðreynd sem við verðum að viðurkenna og horfast í augu við. Hér er spurt sérstaklega um jólabónusinn. Við þurfum bara að ákveða hvað við ætlum að ráðstafa háum fjárhæðum í sérstöku desemberuppbótina og fara yfir það hvernig hún skilar sér, til þess að geta svarað þessari spurningu. En mín skoðun er eftir sem áður sú að það er auðvitað best að það skili sér sem mest til þeirra sem hafa minnst.

Virðulegi forseti. Þessi svör eru alveg stórfurðuleg. Það er talað um að jólabónusinn sé skertur til þess að þeir sem minnst fá fái hann en þeir sem mest fá fái hann ekki. Þetta stenst ekki. Hvað skerðir jólabónusinn? Lífeyrissjóðurinn. Og hvað er gert við lífeyrissjóðinn? Hann er keðjuverkandi skertur. Hverjir lenda verst í þessu? Þeir sem eru með lægst laun, konur. Hvernig í ósköpunum er hægt að réttlæta það að búa til jólabónus upp á 45.000 kr. og skatta niður í 30.000 en hirða það síðan og segja að það sé eðlilegt? Er þá ekki miklu heiðarlegra að segja: Þið fáið hann ekki? Við ætlum ekki að láta ykkur hafa jólabónusinn. Það er fáránlegt að sprikla í skerðingarpyttinum og vera margskattaður vegna sömu tekna, lífeyrissjóðstekna. Ég trúi því ekki að hæstv. fjármálaráðherra sjái ekki að þetta gengur ekki upp. Þarna er verið að margskatta sama aurinn til að ná af þeim sem minnst hafa 

Virðulegi forseti. Ef við myndum reyna að nálgast þetta út frá einfaldri spurningu: Hvað einkennir þá sem fá slíkan jólabónus, desemberuppbót, óskertan? Hvað einkennir þann hóp? Er það ekki einmitt það að þau hafa ekki aðra tekjustrauma til að framfleyta sér? Og hvað einkennir þann hóp sem hefur tapað, í það sem hv. þingmaður kallar skerðingarpyttinn, öllum viðbótargreiðslum? Hvað einkennir þann hóp, ef við horfum eingöngu til þeirra sem sjá mest lítið út úr þessu? Er það ekki einmitt það að þau skera sig frá hinum með því að þau hafa aðra tekjustrauma? Þetta svarar spurningunni.

Virðulegur forseti. Mig langar við þetta tækifæri að spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í framvindu svokallaðs samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins og opinbers hlutafélags í tengslum við þann samgöngusáttmála sem samþykkt var að stofna hér á síðasta þingi og hefur nú verið stofnað. Í framhaldsnefndaráliti sem gefið var út í tengslum við samþykkt laga um opinbert hlutafélag segir, með leyfi forseta: „Nauðsynlegt er að hafa það í huga að heildarsamkomulagið verður því að ganga upp til að markmið samkomulagsins náist.“ Með þessu var verið að reyna að ramma það inn að ekki væri hægt að velja ákveðin tiltekin atriði í samgöngusáttmálanum og veita þeim framgang en þvælast fyrir öðrum, heildarsýnin yrði að ganga upp. Nú hafa borist fréttir af því að búið sé að slá af mislæg gatnamót á mótum Bústaðavegar og Reykjanesbrautar og nú síðast bárust fréttir af því að búið væri að slá af mislæg gatnamót á Arnarnesvegi. Fréttir bárust um það nú á síðustu dögum. Í því samhengi hafa komið fram sjónarmið um að samgöngusáttmálinn sé í uppnámi og hæstv. fjármálaráðherra talaði á þeim nótum hér, í umræðum fyrir ekki löngu, að auðvitað yrði að horfa til þess að sáttmálinn gengi upp í heild sinni og menn væru ekki að velja úr áhugaatriði hvers og eins sveitarfélags heldur næðist markmiðið um þessa heildarsýn fram. Mig langar í því samhengi að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann meti það sem svo að í þessu ljósi gæti verið komin upp sú staða að samgöngusáttmálinn sé einmitt í uppnámi og ef ekki, hvað þurfi þá að ganga á, hvað það varðar, til að tiltekin atriði, sérstaklega er snúa að stofnvegauppbyggingu, nái ekki fram að ganga.

Virðulegi forseti. Það er fyrst frá því að segja að fyrir stuttu síðan var auglýst starf framkvæmdastjóra þessa félags og ég veit ekki annað en að það ferli sé yfirstandandi núna. Vonandi fæst niðurstaða í það á næstu vikum. Hv. þingmaður spurði hvort þessi tvö tilteknu dæmi, sem eru Bústaðavegur og Reykjanesbraut, og síðan Arnarnesvegurinn og tenging hans við vegakerfið inn í Reykjavík, væru í þeim farvegi núna að það valdi algeru uppnámi. Ég held að það sé kannski of mikið sagt. Ég held hins vegar að þetta sé dæmi um mál sem þarf að fá góða lendingu í. Varðandi Arnarnesveginn hef ég skilið það þannig að Kópavogsbær og Reykjavíkurborg séu ásamt Vegagerðinni komin að niðurstöðu. Það er erfitt að segja að hafi þessir aðilar komist sameiginlega að niðurstöðu um málið geti það geti sett höfuðborgarsáttmálann í eitthvert uppnám. Það sem mér finnst skipta máli er að við á þinginu, sem tökum samgönguáætlun hér í gegn og fjármögnum hana, sjáum að þeim markmiðum sem við erum að reyna að ná fram sé náð við framkvæmdir og skipulagsbreytingar sem tengjast mannvirkjagerð á höfuðborgarsvæðinu. Það sem við erum þá sérstaklega að horfa til er umferðarflæði og að ekki sé um of þrengt að umferðinni, að umferðarhnútarnir haldi ekki áfram að stækka. Það þekkja allt of margir sem búa hérna á höfuðborgarsvæðinu. Þeir hafa verið fastir í umferðarhnútum, allt of lengi á ákveðnum tímum dags, á leið til og frá vinnu. Við viljum vinna bug á þessu með auknu fjármagni og samkomulagi við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um leið og haldið er áfram að byggja upp 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Ég hef auðvitað ákveðinn skilning á því að það sé erfitt fyrir hæstv. ráðherra að ganga milli bols og höfuðs á nýstofnuðu félagi áður en framkvæmdastjóri er ráðinn. En það er engu að síður þannig að mér finnst blasa við að þessi fyrstu tvö mál sem snúa að stofnbrautauppbyggingunni eru í uppnámi. Í ágætu viðtali, sem Andrés Magnússon, blaðamaður á Morgunblaðinu, tók við Jón Gunnarsson, fyrrverandi samgönguráðherra og núverandi þingmann Sjálfstæðisflokksins, segir, svo ég leyfi mér að vitna í viðtalið: „Það er verið að hafna bestu lausninni.“ Þetta er setning sem virðist vera rúllandi í gegnum öll samskipti Vegagerðarinnar og Reykjavíkurborgar og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hvað stofnbrautauppbyggingu varðar. Þess vegna hlýtur sú spurning að vera áleitin á þessum tímapunkti: Hvað þarf til til að samgöngursáttmálinn verði raunverulega í uppnámi?

Virðulegi forseti. Ég held að eitt af því sem geti skipt mjög miklu máli í þessu sé að menn fari áfram og betur yfir útreikninga á þjóðhagslegu gildi þessara framkvæmda, þessa verkefnis. Við höfum auðvitað tekið eftir því að það hafa komið fram ólík sjónarmið um hvaða forsendur ætti að leggja til grundvallar þegar menn reikna út þjóðhagslegan ávinning af þessum gríðarlega miklu fjárfestingum. Við erum að tala um fjárfestingar sem eru u.þ.b. að hálfu leyti í vegakerfinu og að hálfu leyti í því að greiða betur fyrir almenningssamgöngum. Það hafa komið fram ábendingar frá reynslumiklu fólki á þessu sviði, bæði verkfræðingum og hagfræðingum, um að menn ættu að gá betur að forsendunum sem hafa verið settar inn í útreikninga við þjóðhagslegt virði framkvæmdanna. Þetta eru auðvitað atriði sem okkur ber skylda til þess að gaumgæfa og tryggja að við séum að verja fjármununum vel og ná þeim markmiðum 

Samið hefur verið um fyrirkomulag umræðunnar. Eftir framsögu hæstv. ráðherra eiga fulltrúar allra flokka rétt á að beina spurningum til ráðherrans.

Virðulegur forseti. Við ræðum sóttvarnaaðgerðir vegna Covid-19 með sérstakri áherslu á smitrakningar sem aðferðafræði eða hluti af aðferðafræði. Þessi faraldur sem byrjaði í lok febrúar leiddi okkur í raun og veru strax að tiltekinni nálgun sem varð mjög fljótlega sérstök fyrir Ísland. Þegar um miðjan marsmánuð hafði okkur tekist með aðstoð Íslenskrar erfðagreiningar að margfalda sýnatöku þannig að það gekk vel að greina þau tilfelli sem komu til landsins. Sú aðferðafræði sem þá þróaðist var frá upphafi að taka mjög mikið af sýnum, bæði hjá þeim sem voru með einkenni en líka hjá einkennalausum til að átta sig á útbreiðslu faraldursins í samfélaginu, átta sig á einkennalausu samfélagssmiti sem gæti viðhaldið faraldrinum og aukið útbreiðslu hans. Einnig var komið strax á fót öflugu smitrakningarteymi og öllum þeim sem höfðu verið í snertingu við smitaða einstaklinga var gert þá strax að fara í 14 daga sóttkví. Þannig varð okkar nálgun frá byrjun, auk almennra einstaklingsbundinna hreinlætisaðgerða og fjarlægðarmarka, númer eitt að taka mikið af sýnum, númer tvö að beita öflugri smitrakningu og númer þrjú að beita sóttkví fyrir þá sem minnsti grunur lék á að hefðu verið í nálægð smitaðra einstaklinga. Á þessum tíma eða í fyrstu bylgjunni voru tekin rúmlega 60.000 sýni og yfir 20.000 einstaklingar fóru í sóttkví. Af þeim sem greindust með smit á þessum tíma voru tæplega 60% í sóttkví og höfðu því ekki náð að dreifa smitinu áfram, sem var augljóslega ein af meginástæðunum fyrir því hversu fljótt og vel gekk að ráða niðurlögum þessarar fyrstu bylgju, en frá því í byrjun maí greindust aðeins stöku smit eins og allir muna. Þegar sú bylgja sem við erum að glíma við núna fór að gera vart við sig í lok júlí, stundum kölluð önnur bylgja en stundum aðdragandi að síðari bylgju, höfðum við að sjálfsögðu gagn af þeirri reynslu sem hafði skapast í fyrstu bylgjunni og áfram var haldið fast við þessa aðferð sem hafði gefist vel í fyrstu. En að auki var hafin skimun á landamærum sem hófst um miðjan júní. Um miðjan ágúst var þessi skimun tvöfölduð með fimm daga millibili þar sem einstaklingur hafði smitað þrátt fyrir neikvætt sýni við komu til landsins. Síðan þá hafa 72 einstaklingar greinst með veiruna við sýnatöku tvö þrátt fyrir neikvætt sýni við komu. Aðferðafræðin í þessari bylgju hefur því verið sú sama og í fyrstu bylgju en við hefur bæst lokun landamæra með tvöfaldri sýnatöku og fimm daga sóttkví á milli, eins og fólk þekkir. Þessi bylgja núna hefur að stærðargráðu verið svipuð þeirri fyrri en álag á heilbrigðiskerfið hefur verið mun meira í þessari bylgju. Fjöldi innlagðra á sjúkrahús var mestur 40 sjúklingar í fyrri bylgju en hefur verið 70 í þessari. Það er óljóst hver skýringin er nákvæmlega, mögulega sú að eldri aldurshópar hafa smitast í seinni bylgjunni þó að fjöldi einstaklinga á gjörgæslu hafi verið hærri í þeirri fyrri. Eftir sem áður hefur þessi greining; smitrakning og beiting sóttkvíar, verið öflugt tæki til að vinna bug á bylgjunni. Áfram hafa 60% greinst í sóttkví og því er augljóst að smitrakning og sóttkví hafa komið í veg fyrir mun meira smit í samfélaginu. Í nágrannalöndunum hefur smitrakning sýnt að u.þ.b. þriðjungur smita verður í fjölskyldum og á heimilum, þriðjungur á vinnustöðum og þriðjungur í veislum, matarboðum, á börum og öðrum samkomum og yfirleitt þar sem fólk virðir ekki fjarlægðarmörk. Það er ekki ástæða til að ætla að þetta sé öðruvísi hér á landi, en þó eru allar tölur lægri þannig að hópsmit skekkja þessa heildarmynd. Við erum til að mynda að tala um um eða yfir 50 vinnustaði þar sem litlir smitklasar hafa orðið eða mögulega fjórir til sex í hverjum hóp. Annars hefur smitrakning hér á landi kannski sérstaklega verið notuð til að finna einstaklinga sem hafa verið í nánu sambandi við smitaða einstaklinga og setja þá í sóttkví. Á þann hátt hefur tekist að koma í veg fyrir að þeir einstaklingar beri smitið áfram því eins og áður segir hafa 60% greindra tilfella frá byrjun verið í sóttkví. Nú sér vonandi fyrir endann á þessari bylgju faraldursins en við erum engan veginn laus við veiruna. Hættan er augljós. Ef við slökum of mikið á þá mun faraldurinn koma til baka af fullum krafti. Þá ályktun getum við dregið bæði af okkar eigin reynslu en ekki síður reynslu annarra þjóða. Það er þess vegna mikilvægt að við höldum áfram að gæta ýtrustu varkárni. Virðum fjarlægðarmörk í umgengni við annað fólk, gætum að almennum sóttvörnum, verum heima við minnstu einkenni, vinnum að heiman ef slíkt er mögulegt og áhættuhópar sýni sérstaka varúð. Góðar fréttir af þróun bóluefna gefa tilefni til bjartsýni en engu að síður er ráðlegt að búa sig undir það að veiran muni hafa veruleg áhrif á líf okkar og samfélag næstu mánuði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra opnun hennar á þessa umræðu. Í fyrsta lagi er ekki annað hægt en að benda góðlátlega á hversu lítillát yfirskrift umræðunnar er, en það er eins og gengur, ósk okkar allra er að við náum einstökum árangri í baráttu við þessa veiru, en lítillætinu er ekki fyrir að fara í þessu. En mig langar til að nálgast þetta mál svolítið út frá því að hér er talað um árangur sem náðst hafi á grundvelli smitrakningar og þar fram eftir götunum. Í síðustu umræðu sem ég tók þátt í, þar sem hæstv. ráðherra var til svara hvað þessi mál varðar, kallaði hæstv. ráðherra eftir hverjar væru lausnir þess sem hér stendur og hverjar væru lausnir Miðflokksins. Því er m.a. til að svara að ég, sem hér stend, og Miðflokkurinn sem slíkur höfum ekki sömu upplýsingar og sóttvarnayfirvöld þegar kemur að því að meta hvaða leiðir eru skynsamlegastar hverju sinni. Því langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort það komi til greina hvað ráðherrann varðar að beita sér fyrir því að öll gögn sem fyrir liggja, allar greiningar, allar niðurstöður, allt sem sóttvarnayfirvöld eru að vinna með frá degi til dags, verði gerð opinber þannig að m.a. þingmenn eigi raunverulega möguleika til að glöggva sig á stöðunni, taka þátt í umræðunni á uppbyggilegan hátt og þar fram eftir götunum. Ég held að það skipti máli. Ég kem inn á sjónarmið í seinni ræðu minni, í ljósi þessarar miklu og góðu smitrakningar, um hvaða upplýsingar liggi fyrir í því sambandi að nú eru skólar meira og minna lokaðir. Hvað hafa mörg börn undir tilteknum aldri raunverulega smitað áfram? Nú er verið að setja fjölskyldur í sóttkví um allt land á grundvelli þess að ung börn hafi orðið útsett fyrir smiti. Er einhver tölfræði sem liggur fyrir um að ung börn smiti áfram?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar. Í fyrsta lagi varðandi þessa aðferðafræði, þ.e. smitrakningu, þá liggur svolítið í loftinu sú spurning hvort smitrakningu hafi verið beitt í öðrum löndum með sama árangri. Af því að hv. þingmaður talar um að við gerum okkur dálítið breið í yfirskrift umræðunnar, þá hefur smitrakningu að okkur vitandi ekki verið beitt neins staðar á þann hátt sem gert er hér, þ.e. með samvinnu heilbrigðisstarfsfólks og lögreglu. Það sem er líka óvenjulegt er hversu snemma í faraldrinum smitrakning hófst, en við byrjuðum á smitrakningu með fyrsta tilfelli sem greindist. Ýmsar þjóðir og mörg lönd hafa farið þá leið að beita smitrakningu þegar liðið var á faraldurinn en þá er það að mati sóttvarnalæknis of seint, þannig að það er mitt svar við því. Hv. þingmaður orðar það þannig að skólar séu meira og minna lokaðir, en það er einfaldlega ekki rétt vegna þess að leik- og grunnskólar eru að störfum. Tiltekin hólfaskipting hefur verið í efri bekkjum og það er líka tiltekin hólfaskipting í framhaldsskólum. En við viljum fara þá leið að skólastarf sé í gangi eins mikið og hægt er og það á að vera óskert í leikskóla og á yngstu stigum grunnskólans. Já, við höfum séð og höfum haft gögn um það, en ég er ekki með talnagögn um það undir þessari umræðu, að við sjáum fleiri dæmi um smit inni í skólaumhverfinu en við sáum í fyrri bylgjunni. Þar hafa komið fréttir sem borist hafa í fjölmiðla og hafa verið ræddar þar og það hefur raunar leitt til þess að krakkar hafa þurft að fara í sóttkví í stórum stíl, eins og hv. þingmaður bendir á. En með hólfaskiptingu, sem er tiltölulega nýtilkomin, ættum við ekki að þurfa að sjá það að heilu árgangarnir þurfi að fara í sóttkví, eins og við sáum hér fyrr í haust.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég vil ítreka spurningu mína úr fyrri ræðu varðandi það hvort hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að beita sér fyrir því að opna á gögnin sem eru undirliggjandi til að auðvelda okkur umræðuna. Hæstv. ráðherra kom einmitt inn á það áðan að hún hefði ekki töluleg gögn tiltæk vegna smita barna. Ég skil það mætavel að ráðherrar séu ekki með alla þá tölfræði í kollinum sem fyrir liggur, ef svo má segja. Þannig að ég ítreka spurninguna: Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að mögulegt sé að opna aðgengi að þeim gögnum sem fyrir liggja? Sem eru gríðarmikil og myndu bæta alla umræðu, sérstaklega þegar hún er núna að færast inn á pólitíska sviðið, ef svo má segja, a.m.k. heyrist mér það vera þróunin. Síðan langar mig þessu til viðbótar að segja að verið hefur í umræðunni síðustu daga að allt íþróttastarf sé í rauninni takmarkað mun meira en í löndunum í kringum okkur. Verið er að keppa í keppnisíþróttum, íþróttum með líkamlegri snertingu, eins og körfubolta, svo dæmi sé tekið, í löndunum í kringum okkur, og jafnvel ekki bara í atvinnumannadeildum. Er möguleiki að þarna séum við að ganga of langt hvað takmarkanir varðar? Benda einhver gögn til þess að þar sé meiri háttar smithætta til staðar? Ég get sagt fyrir mig að ég hef miklar áhyggjur af andlegri og líkamlegri heilsu, sérstaklega yngri hluta þjóðarinnar, og síðan eru íþróttirnar auðvitað afþreyingarþáttur fyrir þá eldri. Ég ítreka spurninguna: Er hæstv. ráðherra tilbúinn að beita sér fyrir því að opna á gögnin sem eru undirliggjandi til að bæta umræðuna? Hvert er sjónarmið hennar gagnvart því hvort of langt sé gengið ef við berum okkur saman við löndin í kringum okkur hvað takmarkanir á keppnisíþróttum varðar?

Virðulegur forseti. Fyrst um mikilvægi íþrótta. Þá vil ég fyrst tala um það út frá lýðheilsusjónarmiðum, af því að hv. þingmaður snertir aðeins á því líka, mikilvægi íþrótta í lífi og daglegri heilsu barna og ungmenna. Ég er sammála hv. þingmanni þar um og í fyrstu tilslökunum sem kynntar voru til sögunnar og gengu raunar í gildi í gær, eru íþróttir barna og ungmenna heimilar, þó er miðað við tiltekna hólfaskiptingu. Ég verð að segja það almennt, sem svar við spurningu hv. þingmanns um hvort við séum að ganga of langt, að þetta er náttúrlega viðfangsefni okkar á hverjum degi: Erum við að ganga of langt eða erum við að ganga of stutt? Við fáum alltaf rök í báðar áttir, að við séum að ganga of langt með því að skerða einhverja starfsemi, en sumir eru þeirrar skoðanir að við séum að ganga of langt í hina áttina. Okkar viðfangsefni er náttúrlega að meta þetta á grundvelli gagna og upplýsinga og fræðanna almennt um hegðun faraldurs, en ekki síður þeirrar þekkingar sem við erum að viða að okkur eftir því sem þekkingunni vindur fram á Covid-19, sem er ný veira og við höfum þekkt hana í þá mánuði sem hún hefur verið á kreiki. Ég verð að segja það varðandi spurningar hv. þingmanns um gögn, að í gildandi sóttvarnalögum og í samræmi við þau hefur sóttvarnalæknir mjög ríkar heimildir til að fylgjast með útbreiðslu faraldursins og um það er talað í löggjöfinni. Það er auðvitað hluti af framkvæmdarvaldinu að viða að sér slíkum gögnum og vinna á grundvelli þeirra. Ég hef hins vegar verið talsmaður þess að almenn úrvinnslugögn, þ.e. tölur, heildartölur, eigi að vera ínáanlegar og það eigi að vera gagnsæi sem víðast. Ég hef raunar sjálf haft frumkvæði að því að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið þau gögn sem Páll Hreinsson fékk til að gera úttekt fyrir sitt leyti 

Hæstv. forseti. Ég tel engan vafa á því að okkur hefur tekist einstaklega vel við smitrakningu. Við bjuggum svo vel að hafa hér risastórt fyrirtæki, alþjóðlegt fyrirtæki, til aðstoðar og þjóðin hefur staðið mjög vel saman. Þegar við fengum hins vegar þessa holskeflu yfir okkur fyrir níu mánuðum eða svo, var sagt við okkur öll að þetta væri veira sem væri komin til að vera alveg þar til bóluefni kæmi, hún kæmi í bylgjum. Og jafnframt var vitað að hættan væri fyrir mjög afmarkaðan hóp. Ég velti fyrir mér hvor verið hafi í umræðunni að þessar miklu, íþyngjandi og almennu takmarkanir við að glíma við veiruna, skyldu vera við lýði svo lengi sem þyrfti, eða þar til bóluefni kæmi, eða hvort menn hafi hugsað sér að það væru einhver takmörk á því, hvort við færum alltaf í slíkar takmarkanir um leið og ný bylgja kæmi o.s.frv. og svo væri dregið eitthvað aðeins úr því. Voru einhver mörk á því? Jafnframt vil ég gjarnan fá að vita, af því að menn vissu hvernig þetta var afmarkað við ákveðna hópa og að þetta kæmi upp aftur, hvort einhverjar hugmyndir eða aðgerðir hafi verið í farvatninu um að einblína á þá hópa, að verja þá sérstaklega, í staðinn fyrir að fara í mjög almennar og íþyngjandi aðgerðir. Því að einhver mörk hljóta að vera á þessu.

Virðulegur forseti. Fyrst um þá reynslu sem við höfum verið að viða að okkur í glímunni við Covid-19. Hv. þingmaður segir að við höfum vitað það í byrjun þegar veiran nam hér land í lok febrúar að við hana yrði ekki ráðið með öðrum leiðum en bólusetningum. Það er nokkur einföldun en skiljanlegt þegar maður lítur um öxl að í minningunni hafi það verið þannig að til að byrja með hefðum við getað vænst þess að veiran hefði tekið 10–12 vikur og svo hefði hún einfaldlega verið að baki. Þannig að þegar við byrjuðum glímu okkar við veiruna, og ég held að allir muni eftir því, vorum við þeirrar trúar að það dygði okkur að snúa bökum saman og við myndum keyra í gegnum þetta og svo í sumar yrði allt aftur eins og venjulega. Síðan, eftir því sem þessu hefur undið fram, höfum við áttað okkur sífellt betur og betur á því að þetta tekur lengri tíma og að bóluefnið er nauðsynlegur þáttur í því að vinna bug á veirunni. Nú er staðan þannig að við sjáum fyrir endann á þessari glímu, við vitum það ekki nákvæmlega, en að öllum líkindum, og ég held að sé alveg ábyrgt að segja það, ætti bóluefni að vera aðgengilegt á árinu 2021. En það er líka alveg ljóst að það mun koma til okkar í litlum skrefum, þannig að við munum ekki vera með bóluefni til að bólusetja alla þjóðina frá fyrsta degi. Við verðum því að miða aðgerðirnar og breytingar á aðgerðunum við þau skref sem við stígum í tengslum við bólusetningar. Það er því til of mikils ætlast að við getum sagt fyrir um það núna hverjar takmarkanirnar verða inn í næstu mánuði og misseri. En við erum að vinna að því að tryggja meiri fyrirsjáanleika og ég get farið yfir það í seinna svari mínu.

Hæstv. forseti. Ég get auðvitað ekki gert kröfur um að við sjáum eitthvað fram í tímann. Ég er bara að hugsa það, vegna þess að ég sé alveg hvaða áhrif þessar mjög svo íþyngjandi og miklu takmarkanir hafa á samfélagið, og jafnvel til lengri tíma. Þess vegna er mér mikilvægt að fá að vita hvort ríkisstjórnin eða ráðherra og sóttvarnayfirvöld hafi rætt það með einhverjum hætti: Bíddu, er þetta eitthvað sem við getum samt haldið áfram að gera út í hið óendanlega, þess vegna, eða eru einhver takmörk á því? Er einhvern tímapunktur þar sem við segjum: Heyrðu, við verðum bara því miður að slaka á þessum takmörkunum. Það mun hugsanlega kosta einhver frekari smit og frekari veikindi og jafnvel frekari dauðsföll. Eða getum við sagt: Ja, við munum gera þetta þangað til að allir eru komnir með bóluefni. Punktur. - Við getum það ekki. Það er bara það sem ég er að segja. Við getum ekki gert það og við verðum einhvern veginn að fara að svara þessu, eða ræða þetta með einhverjum hætti: Eru einhver mörk?

Virðulegur forseti. Nú er það þannig að við njótum þeirrar stöðu á Íslandi, ekki bara að sjá í raun og veru ótrúlega mikinn árangur af aðgerðum okkar, sem er örugglega að hluta til sóttvarnayfirvöldum að þakka og þeim ákvörðunum sem teknar hafa verið, en líka vegna þess að samfélagið okkar er lítið, það eru stuttar boðleiðir. Við erum upplýst samfélag, við erum eyríki. Við höfum mjög margt annað með okkur sem skiptir máli. En fyrst og fremst erum við í þeirri stöðu að yfir 75% þjóðarinnar eru sammála því sem við erum að gera. Og það er miklum mun hærri tala en við sjáum í löndunum í kringum okkur. Þannig að ég tel að íslenskt samfélag sé tilbúið að ljúka baráttunni við Covid-19 með sóma, eins og við höfum gert hingað til, þangað til við ráðum niðurlögum hennar með bólusetningum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu. Óvissa eða nagandi ástand og versta staða hvers einstaklings, svo ekki sé talað um heila þjóð. Það er veiruskrattinn sem skapar þessa óvissu okkar allra. Virðulegur forseti. Ef einhver vissi nákvæmlega hvernig ætti að bregðast við vandanum þá værum við ekki stödd í þessari umræðu, það liggur fyrir. Allt sem gert er og sagt er á að þola umræðuna og skoðanaskipti um það sem gert er, eru eðlileg. Það á ekki síst við um sóttvarnir og ráðleggingar okkar besta fólks um takmarkanir á okkar daglega lífi. Þrátt fyrir að mínar skoðanir falli ekki alltaf að ráðleggingum þríeykisins hef ég sjálfur ekkert betra fram að færa. Það hafa skipst á skin og skúrir í því sem gert hefur verið. En það er eðlilegt þegar óvissan er slík og í rauninni veit enginn hvað dagurinn býður upp á þegar maður vaknar að morgni. Virðulegur forseti. Réttur minn felst líka í því að virða rétt annarra til heilsu og heilbrigðis. Það er í rauninni skylda mín að virða rétt hvers manns í því sambandi. Við erum samfélag sem þarf að standa saman og þar gilda hagsmunir heildarinnar umfram mína eigin. Þess vegna hef ég stutt þær aðgerðir sem ráðherrann og ríkisstjórnin hafa lagt til. Ég hef stutt framlínufólkið, lögregluna, smitrakningarteymin, hjúkrunarfræðinga og þá sem sinna þeim sjúku sem lenda í klóm veirunnar. Virðulegur forseti. Í ljósi óvissunnar og þekkingarskorts okkar er ósanngjarnt að ég spyrji ráðherrann, en samt langar mig að vita hvernig hæstv. ráðherra sér nánustu framtíð fyrir sér, hvenær landamæri landsins opnast, hvernig daglegt líf okkar getur orðið eðlilegt á ný.

Virðulegur forseti. Eins og einhver sagði þá væri ég líklega ekki hér ef ég gæti svarað til um hvernig framtíðin mun líta út. En þó get ég sagt það við hv. þingmann að það opnaðist í raun og veru nýr kafli þegar fréttir bárust af fleiri en einu fyrirtæki sem væri búið að þróa bóluefni gegn Covid-19 með góðum árangri. Þá erum við komin í þann kafla baráttunnar að við sjáum fyrir endann á henni, að við sjáum ljósið handan við göngin. Hvað gerist í nánustu framtíð? Ég tek eftir því að í löndunum í kringum okkur er misjafnt hvað stjórnvöld og vísindamenn segja um bóluefnið. Hvenær verður það komið og hvenær getum við farið að vænta þess að það fari að hafa umtalsverð áhrif? Það eina sem ég get fullvissað þingheim um er að við erum mjög vel sett hvað varðar aðgang að nýjustu og bestu bóluefnum. Við höfum þegar tryggt okkur aðgang að yfir 200.000 skömmtum þegar þeir verða tilbúnir og erum á leiðinni með samninga við þrjú eða fjögur önnur fyrirtæki. En hins vegar þýðir það ekki að allir þessir 200.000 skammtar komi til landsins á sama tíma. Við vitum það og við höfum raðað upp einhvers konar drögum að forgangsröðun þar sem við erum með heilbrigðisstarfsfólkið okkar sem er að vinna á Covid-deildunum, á gjörgæslunni o.s.frv., og eldra fólk myndi augljóslega njóta forgangs. Síðan yrðum við að láta afléttingar haldast í hendur við þær breytingar á hættunni á útbreiðslu smita, sem við sæjum með því að bóluefnin kæmu inn skref fyrir skref. Virðulegur forseti. Ég myndi halda og vona að við gætum farið að bólusetja fyrir mitt næsta ár.

Virðulegur forseti. Ég þakka svar ráðherrans. Sá er hér stendur hefur upplifað ýmislegt á sinni nokkuð löngu ævi; eldgos og jarðskjálfta og alheimsplágu sem nú gengur yfir, eins og margir aðrir hafa mátt þola. Ég velti því fyrir mér, og það er náttúrlega enn ein ósanngjörn spurningin til ráðherrans, þeirri aðstöðu sem okkar besta fólk býr nú við, heilbrigðisstarfsfólkið, lögreglan og hjúkrunarfræðingar og þeir sem reyna að rekja smit: Hvernig getum við sem þjóð og við sem Alþingi og þú sem ráðherra, þegar þessu verður lokið, búið okkur undir að gefa meira svigrúm í t.d. heilbrigðiskerfinu, í löggæslunni, til þess að við séum kannski aðeins betur í stakk búin þegar næsta ólag ríður yfir? Og það mun koma.

Virðulegur forseti. Eins og fram kom í inngangi mínum áðan þá liggur það alveg fyrir, og okkur hefur verið bent á það, að einn af flöskuhálsunum í kerfi okkar er greiningargetan. Við höfðum ekki yfir að ráða nægilegri greiningargetu, þ.e. opinberar stofnanir, til að ráða við fyrstu bylgjuna, og þá nutum við fulltingis Íslenskrar erfðagreiningar. Það skipti öllu máli í fyrstu skrefum í glímunni að við hefðum þekkingu á útbreiðslu veirunnar í samfélaginu hjá þeim sem voru einkennalausir. Það var algjört lykilatriði. Við erum byrjuð að byggja nýjan meðferðarkjarna við Hringbraut. Það er stórmál að færa aðstöðu og húsnæði íslenskrar heilbrigðisþjónustu inn í nútímann. Það skiptir alveg gríðarlega miklu máli. En við þurfum að halda áfram að byggja upp bæði mönnun, aðstöðu, þekkingu, vísindi og rannsóknir o.s.frv. En íslenskt heilbrigðiskerfi hefur, þó að það sé smátt og viðkvæmt, staðið sig alveg ótrúlega vel í þessu áhlaupi veirunnar.

Herra forseti. Já, vísindafólk landsins hefur unnið algjört þrekvirki í smitrakningum hér á landi en einnig allur almenningur sem svaraði kalli um að setja upp hjá sér Covid-rakningarappið og mæta í slembisýnatöku til að hægt væri að rekja ferðir þeirra og þar með veirunnar. Þau eiga hrós skilið. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra út í bólusetningar nú þegar þær fréttir hafa borist að bóluefni sé mögulega á næsta leiti. Það að vísindafólki hafi tekist að finna mögulegt bóluefni til að koma í veg fyrir frekara stórtjón á fólki og heilu samfélögunum vegna veirufaraldursins eru líklega bestu fréttir þessa árs og áratugar. Nú berast þær fregnir utan frá Evrópu, hvar við eigum okkar helstu samskipti, að þar séu þjóðarleiðtogar að íhuga að skylda íbúa til bólusetningar gegn Covid-19, annars náist ekki hjarðónæmi í löndunum. Ég hef heyrt hæstv. heilbrigðisráðherra nefna það að slíkt komi ekki til greina hjá okkur. Telur hæstv. heilbrigðisráðherra að slík afstaða geti mögulega haft áhrif á möguleika Íslendinga til ferðalaga um þau lönd hvar bólusetningarskylda verður sett á? Þá vil ég einnig spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Af hverju er einfaldlega ekki farið í það að skylda alla ferðamenn til að fara í tvöfalda skimun á landamærunum í stað svokallaðrar sóttkvíar í 14 daga sem enginn nær að fylgjast með, ekkert yfirvald? Nú þegar ríkisstjórnin hefur þar að auki tekið ákvörðun um að borga úr sameiginlegum sjóðum okkar fyrir slíka skimun, er það þá svo íþyngjandi? Þegar fólk velur að koma til Íslands þurfi það einfaldlega að lúta því að fara í tvöfalda skimun. Við sjáum tjónið sem verður þegar smit berast. Ég skil ekki alveg af hverju ekki er hægt að setja upp þessa einföldu reglu. Nú bárust tölur bara í vikunni þess efnis að þrjú smit hefðu fundist við seinni skimun hér á landi. Mig langar svo mikið til að við náum að hemja veiruna 

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi varðandi það að fella niður gjaldtöku á landamærum þá samsvarar kostnaðurinn, sem er í kringum 10.000 kr. eftir því hvort fólk sinnir forskráningu eða ekki, eða var það áður en breytingin gengur í gildi, í sumum tilvikum farseðlinum, greiðslunni fyrir það að borga lággjaldaflugfélagi fyrir að fljúga frá Evrópu til Keflavíkur. Það er mat þeirra sem eru á landamærum að það séu efnahagsleg rök fyrir því að fólk vill ekki fara í skimun og sýnatöku vegna þess að það horfi einfaldlega í þessar krónur. Sjálfri finnst mér það rök sem er vert að hlusta á. Ég heyri það sem hv. þingmaður segir að við séum þar með að greiða þetta úr ríkissjóði. Það er rétt. Hins vegar, þegar við vorum til að byrja með að fara yfir kostnaðinn við þessa framkvæmd, gerðum við ráð fyrir að 2.000, 3.000 eða 4.000 manns á dag færu í gegnum flugvöllinn og við gerðum ráð fyrir því að við settum upp þennan viðbúnað á landamærum fyrir þann hóp og að greiðslan myndi jafna út þau útgjöld sem ríkissjóður væri að ráðast í. Nú er það þannig við við erum að tala um kannski 300 manns á dag. Það er alveg ljóst að það er löngu orðið þannig að við erum í raun og veru að borga með þeirri framkvæmd að sinna tvöfaldri skimun á landamærum, sem er sérstök aðgerð og hún hefur, eins og kemur fram í máli hv. þingmanns, skilað mjög góðum árangri. Varðandi það að skylda fólk í bólusetningu þá hefur það verið okkar hugmyndafræði á Íslandi, þegar við erum að tala um bólusetningar almennt, 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en ítreka þó spurningu mína: Hvers vegna er ekki bara skylda að fara í tvöfalda skimun á landamærum? Það var spurningin. Ég spurði ekki hvers vegna ríkisstjórnin hefði ákveðið að borga fyrir skimunina. Ég held að það sé ávinningur í því að skylda alla í tvöfalda skimun og ég vil gjarnan fá svar við því: Hvers vegna er það áfram val að fara ekki í skimun á landamærunum? Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt, ekki síst vegna þeirra afleiðinga sem eru ljósar og eru okkur kunnar af því að leyfa þetta val. Ég vil í seinni spurningu minni nefna okkar afreksíþróttafólk sem hefur setið heima án möguleika á þjálfun frá því í byrjun október hér á höfuðborgarsvæðinu, og landinu öllu frá því síðar sama mánaðar, á sama tíma og íþróttafólk um allan heim, bæði austan og vestan hafs, stundar sínar íþróttir í þeim afmörkuðu hópum sem liðin eru. Þetta eru mjög afmarkaðir hópar, það er ekki verið að skipta inn og út. Á sama tíma og íþróttafólki utan landsteinanna er gert kleift að stunda sínar íþróttir er íslensku íþróttafólki bannað að hittast nema eingöngu til að keppa fyrir Íslands hönd á alþjóðlegum mótum. Staða afreksíþróttafólks okkar veikist jafnt og þétt meðan vikurnar líða. Það þarf að mæta með íslenskum landsliðum á erlendri grundu án þess að eiga þess kost að æfa sig fyrir mótin, án þess að eiga þess kost að tryggja hæfni sína og áframhaldandi getu. Þetta var gert þrátt fyrir hvort tveggja strangar sóttvarnareglur innan liðanna, mjög strangar reglur meðal íþróttasambandanna og þrátt fyrir að alltaf sé um að ræða sama hópinn sem hittist á ákveðnum svæðum með hreinsun á milli. Nú skal það tekið skýrt fram að ég styð sóttvarnaráðstafanir og nauðsyn þeirra en ég styð einnig meðalhóf og að það sé einhver skynsemi í því 

Virðulegur forseti. Meðalhóf og jafnræðisregla hefur alltaf verið okkar leiðarljós í öllum þeim aðgerðum sem boðaðar hafa verið hér á landi og ég vil fullvissa hv. þingmann um að það er alltaf minn vilji að stíga þau skref að losa um hömlur frekar en hitt, enda er nákvæmlega það sem hv. þingmaður spyr hér um varðandi íþróttir til skoðunar í næstu skrefum. Hv. þingmaður spyr líka sérstaklega um það hvers vegna áfram sé val um það á landamærum að fara í sóttkví. Ástæðan er sú að sóttvarnalæknir vekur athygli mína á því í minnisblaði og segir: Það eru 2,6% sem velja það að fara í sóttkví og við höfum áhyggjur af þessum hópi, að hann kunni að „sleppa í gegn“ og valda smitum. Sóttvarnalæknir segir: Til þess að ná utan um þennan hóp höfum við tvær leiðir. Önnur leiðin er að skylda alla í sýnatöku en hin leiðin er að falla frá gjaldtöku vegna þess að starfsfólk á landamærum miðlar okkur þeim upplýsingum að ástæða sé til að ætla að margir neiti því að fara í sýnatöku vegna þess að fólk hafi ekki efni á því að greiða fyrir. Þegar ég, talandi um meðalhóf, stend frammi fyrir þessum tveimur valkostum tel ég rétt, að höfðu samráði við ráðherranefnd, að fara þá leið að falla frá gjaldtöku. Við sjáum væntanlega mjög fljótt hvort við náum með þessari aðferð utan um allan hópinn og það munum við vonandi gera vegna þess að það er markmiðið með þessari aðgerð. Það er ekki síður vegna þess að sú nálgun einkennist frekar af meðalhófi en sú að skylda alla í sýnatöku. Auk þess hefur komið fram að það er 

Virðulegur forseti. Þetta eru áhugaverðar umræður í dag, eins og gera mátti ráð fyrir. Mér fannst bæði fallegt og skemmtilegt á upplýsingafundi almannavarna á mánudaginn þegar þau sem þar voru til svars voru spurð út í sitt uppáhalds Covid-tengda nýyrði þá var svar Ölmu Möller landlæknis einmitt orðið smitrakning, sem við leggjum áherslu á og fjöllum um hér í dag. Þegar smitrakning og sýnataka fóru af stað af fullum krafti hér á landi var fljótlega bent á að Ísland væri kjörið til rannsókna á veirunni. Kannski er partur af því að vegna smæðar okkar og félagslegs trausts er auðveldara að ná til fólks og samkvæmt nýjustu tölum á covid.is hafa ríflega 200.000 sýni verið tekin innan lands og rúmlega 44.000 manns lokið sóttkví. Það er því ljóst að náðst hefur til mjög stórs hluta þjóðarinnar í baráttunni gegn Covid hér á landi. Það eru auðvitað ýmis sjónarmið sem taka þarf tillit til þegar kemur að smitdreifingu, vegna smæðar okkar verður t.d. mikilvægara að gæta að persónuverndarsjónarmiðum, sem við höfum áður rætt, enda eru heilbrigðisupplýsingar viðkvæmar persónuupplýsingar. Það hefur því verið afar gott að þegar vafaatriði varðandi persónuvernd hafa komið upp hafa þau verið uppi á borðum og almenningur hefur fengið skýr svör jafnt og þétt. Við höfum líka haft smitrakningarappið. Mig langar að koma aðeins inn á það af því að nú þegar við sjáum vonandi fyrir endann á núverandi bylgju - maður talar ekki lengur um neina síðustu bylgju, þetta er bara núverandi - þegar hún var á uppleið komu fram nokkuð óþægilegar tölur um fjölda smita utan sóttkvíar. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hversu mikla þýðingu hefur smitrakningin almennt haft þegar kemur að okkar góða árangri við að stemma stigu við faraldrinum og hversu góð not hafa verið af appinu? Veit ráðherrann hversu margir eru með appið eða hafa skráð sig úr appinu?

Virðulegur forseti. Það er rétt sem fram kemur í máli hv. þingmanns, að smitrakningarappið hefur verið eitt af þessum lykilverkfærum sem hafa hjálpað okkur við að rekja smit. En ekki síður hefur verið mikilvægt að nýta appið til að koma upplýsingum til fólks, vegna þess að það hefur líka verið nýtt í því skyni. Tölurnar. Ég er ekki nákvæmlega með töluna eins og hún er í dag, en við vitum að það eru fleiri tugir þúsunda sem hafa hlaðið því niður og það munar verulega um það. En eins og einnig kemur fram í máli hv. þingmanns þá koma fjölmörg sjónarmið þarna inn, og þá kannski sérstaklega persónuverndarsjónarmið. Það skiptir mjög miklu máli að gætt hefur verið mjög vel að þeim í öllu þessu ferli og embætti landlæknis hefur verið í samstarfi við Persónuvernd í öllu ferlinu alveg frá byrjun þegar verið var að þróa appið og skoða hvernig það kæmi að bestum notum. Í raun og veru þarf nýtt samþykki viðkomandi þegar á að fara að nota gögnin um hverjar ferðir viðkomandi voru. Það er aldrei þannig að gögnin úr appinu séu aðgengileg sóttvarnayfirvöldum án þess að það sé sérstaklega um það spurt í því tilviki, að sú spurning komi upp. Þannig að appið hefur fallið mjög vel inn í þá lagagrein sem ég nefndi hér fyrr í umræðunni, sem eru heimildir sóttvarnalæknis til að fylgjast með útbreiðslu sjúkdómsins. Þetta er auðvitað mjög viðkvæmt ákvæði í ljósi þess að maður þarf að fylgjast með sjúkdómum með því að fylgjast með fólki. Þar hefur líka verið fjallað sérstaklega um kreditkortafærslur og því um líkt, en þar er í raun og veru bara verið að spyrja spurningarinnar hvort viðkomandi hafi verið á tilteknum stað, ekki um kaupin eða upphæðina.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Við fengum dálítið góða útlistun á þessu með notkun kreditkorta þegar upp kom barsmitið svokallaða. Það er einmitt svo mikilvægt að almenningur átti sig á því að ekki er verið að fylgjast með neyslu hans heldur eingöngu verið að fylgjast með hvar fólk hefur verið. Eins og ráðherra kom inn á varðandi appið, þá þurfum við að gefa samþykki okkar fyrir því að það sé nýtt umfram það að fá SMS um við höfum kannski verið á einhverju tilteknu svæði, ef við höfum verið í námunda við einhvern sem hefur greinst smitaður. En það er allur heimurinn undir í þessum faraldri og óhætt að segja að líf okkar flestra hafi farið á hliðina, það er kannski að gerast meira núna í öðrum löndum sem ekki hafa beitt jafn stífum sóttvörnum og við, þau þurfa að gera það þar sem ástandið er að verða óviðráðanlegt fyrir heilbrigðiskerfin. Auðvitað hafa heilbrigðisyfirvöld um allan heim gert einhvers konar mistök, held ég, og sjá það eftir á og eru að bæta aðferðir sínar og annað slíkt, sem er eðlilegt. Enda er veiran afar skæð og það eru allir að læra, við eins og allir hinir. Ég tel að okkur hafi gengið vel og við búum að gríðarlegum mannauði víða í samfélaginu sem hefur verið og er enn undir gríðarlegu álagi vegna þessa. Aðventan er fram undan og öll viljum við væntanlega að njóta hennar með fjölskyldu og vinum. Og af því að það hillir í bóluefni þá held ég að sé mikilvægt að við stöndum öll saman og höldum áfram að passa okkur og fara varlega og slaka á, í fleiri skrefum en færri, af því að ég tel að sú leið sem verið er að fara sé rétt. Við getum aldrei gert svo öllum líki, það er alveg ljóst. En ég tel að við höfum sýnt það með þeim árangri sem við höfum náð að við séum á réttri leið. Mig langar í lokin, af því að við höfum sett heilsu og líf algjörlega í forgang, að spyrja ráðherrann um litakóðakerfið, hvort og hvenær það verði tekið í notkun. Verða lítil svæði eða stór svæði og hvernig verður þetta kynnt fyrir almenningi?

Virðulegur forseti. Kannski aðeins áfram um smitrakningarappið, vegna þess að ég nefndi það ekki áðan, að í raun og veru er það ekki síst gagnlegt til að hjálpa til við að rifja upp það sem fólk skráir eðlilega ekki hjá sér nákvæmlega, þ.e. hvert það fór, á hvaða tíma o.s.frv., en appið hjálpar til og viðkomandi fyllir þá aðeins í eyðurnar. Varðandi litakóðakerfið þá er það í vinnslu og ég hef ekki nákvæma tímasetningu á því. En það hefur sína kosti sem tæki fyrir almenning upp á gagnsæi og slíkt og upp á það að við vitum nákvæmlega hver staðan er o.s.frv. En enn og aftur er samfélag okkar svo lítið og fámennt að yfirleitt snýst þetta um stöðu faraldursins frá degi til dags, á hverju sjúkrahúsi um sig o.s.frv. og það kemur allt saman fram í fréttum. Við höfum séð á opinberum vefjum þegar við erum að skoða stöðu landanna í kringum okkur, að sums staðar er stöðu faraldursins haldið til haga eftir landshlutum og eftir lénum. Það á ekki síst við þá stöðu þar sem heilbrigðisþjónustan er skipulögð út frá þriðja stjórnsýslustiginu eða millistjórnsýslustiginu. Þá er í raun og veru nærtækara að halda utan um tölur og upplýsingar á slíkum grunni og fólk á síður erindi út fyrir sitt svæði en við eigum hér, þar sem þriðja stigs þjónustuna er fyrst og fremst að finna hér á höfuðborgarsvæðinu. En þetta er eitt af því sem verið hefur í þróun á Íslandi og er til þess hugsað að bæta fyrirsjáanleika og auka gagnsæi í viðbrögðum.

Forseti. Fyrir tveim vikum síðan þegar ég talaði um þetta mál hérna í þinginu við hæstv. heilbrigðisráðherra þá byrjaði ég ræðu mína á því að segja að upplýst umræða væri grundvöllur fyrir bæði farsælum sóttvörnum og vernd borgararéttinda á veirutímum. Hún er grundvöllur fyrir traustinu sem þarf að vera til staðar til þess að sóttvarnir virki. Sóttvarnalæknir hefur upplýst okkur um rökin að baki sóttvarnatillögum sínum. Þórólfur er að sinna skyldum sínum. Landlæknir vinnur við að taka saman upplýsingar um neikvæð áhrif sóttvarna á lýðheilsu almennings í heild. Alma er að að sinna skyldum sínum. Yfirlögregluþjónn hefur staðið sig mjög vel og tók m.a. þátt í að tryggja að Covid-smitaðir gátu kosið í vor. Hann hefur líka upplýst okkur um eigin mistök í starfi og lært af þeim. Víðir er að sinna skyldum sínum. Skylda ráðherra er tvíþætt. Í fyrsta lagi að tryggja sóttvarnir og ráðherra er að því. Í öðru lagi að meta neikvæð áhrif þeirra aðgerða. Þetta er skýrt í álitsgerð Páls Hreinssonar til forsætisráðherra sem hann kom með á opinn fund í eftirlitsnefnd Alþingis til að viðra við okkur. Þar ítrekaði hann, eins og allir aðrir sérfræðingar sem komu fyrir nefndina, að við eigum að sinna eftirliti með því að ráðherra sé að starfa innan þessa ramma. Páll lagði niður rammann, innan hans á ráðherra að starfa og eftirlitsnefnd þingsins á að hafa eftirlit með því að ráðherra gerir það. Við erum komin aftur að tvíþættri skyldu ráðherra sem kemur fram í meðalhófsreglunni og segir í álitsgerð Páls að stjórnvald sem í þágu brýnna almannahagsmuna skerði frelsi eða mannréttindi borgaranna - sem er alveg nauðsynlegt núna - verði að vega þá almannahagsmuni sem mæla með skerðingunni gegn þeim hagsmunum sem skerðingin bitnar á. Heilbrigðisráðherra hlýtur að vilja að þjóðin og þingið hafi þennan rökstuðning heilbrigðisráðherra, þetta heildarmat sem ráðherra skal leggja á borðið lögum samkvæmt. En ég hef ekki fengið þetta heildarmat. Ég hef ekki fengið mat á neikvæðu afleiðingunum 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Eins og kemur fram í máli hv. þingmanns er gert grein fyrir því í sóttvarnalögum hver er skylda og ábyrgð hvers og eins í þessari ákvörðunartökukeðju sem er afar virk þessi misserin og þessa mánuðina. Það er jafn ljóst að til þess að taka afstöðu til einstakra tillagna sóttvarnalæknis þá verður ráðherra, sem er ráðuneytið, að leggja mat á það hvort aðgerðin sé í samræmi við meginreglur stjórnsýsluréttarins, lögmætiskröfuna, jafnræðisregluna, meðalhófsregluna o.s.frv., mannréttindasamninga og aðra og stjórnarskrá. Hins vegar er það þannig, af því að hv. þingmaður spyr með hvaða hætti sé hægt að tryggja að þetta mat rati á borð stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að matið er viðvarandi og að sumu leyti getum við ekki enn þá séð fyrir endann á áhrifunum. Við getum ekki metið áhrifin fyrr en öll kurl eru komin til grafar, ef svo má að orði komast. Við erum að sjá núna bara þessar vikurnar og mánuðina nýjar upplýsingar sem snúast t.d. um áhrif á geðheilbrigði og ekki bara áhrif á geðheilbrigði sem koma til af því að viðkomandi hefur áhyggjur eða ótta eða hefur orðið fyrir áfalli eða slíku, heldur í raun og veru alvarlegar geðgreiningar sem fylgja því að hafa sýkst Covid-19. Þess vegna hef ég sett í gang núna tvo stýrihópa. Annar þeirra er að vakta sérstaklega lýðheilsuáhrif og þá er ég að tala um mataræði, svefn, hreyfingu o.s.frv., þær breytur allar, og hins vegar að meta áhrif á geðheilsu. Því miður, meðan við erum 

Forseti. Það er samt fullt af upplýsingum sem liggja fyrir. Á hverjum einasta tímapunkti sem hæstv. ráðherra skrifar undir reglugerð, eða í vor og þegar hún skrifaði undir auglýsingu, um að einhverjar íþyngjandi aðgerðir skuli lagðar á í þeim réttmæta tilgangi að stöðva útbreiðslu veirunnar þá liggja upplýsingar fyrir. Í hvert skipti sem hún segir að þessi hópur megi ekki lengur starfa eða að þessi hópur megi koma saman með takmörkunum, í hvert skiptis sem hún setur svoleiðis íþyngjandi aðgerð á einhvern hóp þarf það að liggja fyrir sem kemur frá sóttvarnalækni um það hvaða áhrif það mun hafa á að stöðva útbreiðslu veirunnar. Það sem vantar er að við sjáum hitt, sem verður að koma frá ráðherra. Ráðherra hafði eitthvað fyrir framan sig á mismunandi tímapunktum þegar hún tók hverja einustu ákvörðun. Það er það sem ég óska eftir. Það er það sem ég er að biðja um. Það er það sem verður að gera samkvæmt lögum. Ég hef þá skyldu að fylgjast með að ráðherra fylgi þeim lögum. Það er skylda mín að gera það en mér tekst ekki fá þær upplýsingar þótt ég hafi ítrekað reynt það. Þetta er mjög einfalt. Horfið á þetta frábæra plakat, flott upplýsingamiðlun, á covid.is, sem hefur líka verið deilt á Facebook. Þar sjást hvað hópar þetta eru. Það er diskókúla fyrir skemmtistaði og hún er blá og undir hennar stendur bannað, óheimilt. Svo mega grunnskólanemendur koma saman með einhverjum takmörkunum. Þar sjáum við þetta skýrt. Við sjáum hvað er bannað og með hvaða hætti er verið íþyngja og hvaða hópum. Við sjáum tillögur sóttvarnalæknis, hvers vegna þetta er lagt til. Það sem vantar er matið sem átti að gera á því hvaða áhrif þetta hefur. Á hverjum tímapunkti liggur fyrir mat og mig vantar það mat. Getur ráðherra aðstoðað mig við að fá það?

Virðulegur forseti. Eins og kom fram í fyrra svari mínu er það svo að alltaf við skrif reglugerða, alveg sama hvaða reglugerðir það eru, þá fer fram mat á því hvort það sé lagastoð fyrir því sem ráðherra eða ráðuneytið er að gera og hvað það er sem ráðherrann er að fara að setja nafnið sitt undir. Þessi úttekt er alltaf gerð á vegum ráðuneytisins. Stundum er hún gerð í sérstökum minnisblöðum. Stundum er hún gerð á fundum. Stundum er hún gerð með tölvupóstum. Hún er gerð með ýmsu móti og það er ekki minn vilji að sitja á einhverjum slíkum upplýsingum. Það veit hv. þingmaður, að ég hef engan áhuga á því. Þess vegna hef ég sjálf haft frumkvæði að því að öll gögn hafa farið til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og yfirlögfræðingur ráðuneytisins hefur hitt nefndina og ráðuneytisstjóri, en það eru þeir tveir embættismenn sem fara fyrir þessu mati fyrir mína hönd. Ég hef óskað eftir því við þá og ég hef verið upplýst um að það hafi verið sérlega gagnlegur fundur vegna þess að hann hafi verið upplýsandi um nákvæmlega þessi sjónarmið. Ef hv. þingmaður er að óska eftir einhverjum öðrum gögnum þá er mér ekki ljóst hvaða gögn það eru. Það þyrfti þá að vinna þau upp í hendurnar á hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd aftur í tímann. Ég spyr hv. þingmanninn hvort hann telji ástæðu til að ætla að sú sem hér stendur hafi á einhvern hátt farið út fyrir valdheimildir sínar og hvort það sé þess vegna ástæða til að fara sérstaklega í saumana á því sem hér hefur verið gert.

Virðulegi forseti. Mikið megum við sem lifum í dag vera þakklát fyrir að lifa á árinu 2020, en það eru kannski ekki allir sammála mér að árið 2020 sé endilega svo gott ár. En farsóttir hafa áður gengið yfir heimsbyggðina. Við getum verið þakklát fyrir að það sé ekki árið 1918 þegar spænska veikin gekk yfir landið. Talið er að um 490 Íslendingar hafi látist úr þeirri veiki. Þau úrræði sem stóðu þá til boða voru m.a. að setja á samgöngubann milli landshluta og gagnrýnt var að almennir samkomustaðir hefðu ekki verið lokaðir þegar í byrjun farsóttar. Í dag árið 2020 höfum við meiri þekkingu og reynslu ásamt tækninýjungum sem hjálpa okkur við að berjast við hinn ósýnilega vágest. Mig langar að tala um smitrakningarappið, eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, en það er ein af tækninýjungunum sem við höfum nýtt okkur í baráttunni við dreifingu kórónuveirunnar. Mig langar að nýta tækifærið og þakka þeim sem bjuggu þetta forrit til og stóðu að uppsetningu þess en það voru íslensk fyrirtæki sem gáfu sína vinnu og hugbúnað til að koma því á koppinn. Ég er viss um að þetta tól hafi hjálpað okkur mikið en mér leikur forvitni á að vita hvort smitrakningarappið hafi hjálpað mikið til þegar ekki hefur verið hægt að rekja smit til ákveðins uppruna. Einhver dæmi hafa verið um það að einstaklingar hafi ekki áttað sig á hvar þeir hafa smitast. Hefur appið komið til bjargar í þeim tilfellum?

Virðulegur forseti. Ég hef í raun og veru ekki fyrir framan mig tölfræðina um það nákvæmlega hversu oft smitrakningarappið hefur verið til hjálpar, en hins vegar veit ég að það hefur komið að gagni og stundum verið nákvæmlega sú viðbót sem þurfti fyrir fólk til að rifja upp ferðir sínar og hvar það var á hvaða tíma. Það er líka mikilvægt að segja það í þessari umræðu að það er ekki alltaf ljóst í hvora áttina smitið fer. Ef það eru tveir einstaklingar sem snertust á einhverjum tímapunkti, eða voru hvor nálægt öðrum á einhverjum tímapunkti, þá er ekki alltaf ljóst hvor var fyrr með smitið. Þannig er smitrakningin ekki alltaf frá A til B heldur er það stundum óljóst. Þess vegna er appið hjálplegt þegar við erum að tala um tiltekna tímapunkta o.s.frv. Mér finnst þetta app vera dæmi um nútímalega heilbrigðisþjónustu, eða nútímalegt tækniverkfæri í heilbrigðisþjónustu, sem hjálpar okkur alveg ótrúlega mörg skref fram á veginn. Það sýnir hvernig samstarf einkaaðila og opinberra aðila getur verið gott og hjálplegt. Undir þessari pressu sem Covid-19 var, bara um leið og við sáum veiruna í febrúar, mars, var magnað að finna hvernig allir sneru bökum saman. Þá skipti ekki máli hver átti hvaða hugmynd o.s.frv., heldur voru allir að leggjast á árar með að ná árangri og framförum. Íslenska smitrakningarappið er nokkuð sérstakt á heimsvísu, bæði vegna þess hvernig það þróaðist og hvernig það hefur verið notað.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mikið hefur mætt á smitrakningarteymi almannavarna, en það fólk sem í því starfar hefur staðið í brúnni og unnið sleitulaust við að reyna að greina og finna allar ferðir kórónuveirunnar um samfélagið. Dagarnir hljóta oft að hafa verið langir og sérstaklega þegar tugur smita hefur greinst á sama sólarhring. Ég hugsa með hlýhug til þessara einstaklinga. Það er gott að hafa aðgang að góðu fólki þegar á reynir. Stærð teymisins hefur þróast í takt við það hvar við erum stödd í faraldrinum hverju sinni. Væntanlega hefur þá þurfti að hringja út fólk með stuttum fyrirvara. Hvernig hefur gengið að manna teymið? Hefur fólk verið jafn viljugt til að starfa í haust líkt og í vor? Er einhver munur þar á? Þá verður mér hugsað til þeirra sem þurfa að hafa samband við þá einstaklinga sem hafa orðið útsettir fyrir smiti. Vonandi hafa samskipti í flestum tilfellum gengið greiðlega og einstaklingar verið samstarfsfúsir. Í því samhengi langar mig til að vita hvernig íslenska þjóðin hefur brugðist við símtölum frá rakningarteyminu. Hefur eitthvað verið um vandamál þar sem fólk hefur ekki viljað ræða við teymið og neitað að vera í samstarfi? Ef svo er, hvernig hefur þurft að bregðast við því?

Virðulegi forseti. Kannski verður þetta efni sjónvarpsþátta og bíómynda og skáldsagna framtíðarinnar, samskipti smitrakningarteymisins við einhverja einstaklinga sem voru á einhverjum stað sem þeir áttu ekki að vera o.s.frv. Ég hef ekki verið sett inn í það í smáatriðum hvernig brugðist hefur verið við, en þó hefur mér verið tjáð með almennum hætti, bæði frá mínu fólki, landlækni og sóttvarnalækni, og svo hefur það auðvitað komið fram líka hjá yfirlögregluþjóni og þríeykinu öllu, að almennt getum við sagt að íslenskt samfélag er mjög tilbúið til að taka þátt í öllu því sem felur í sér að ná undirtökunum í baráttunni við Covid-19. Við höfum séð einstök tilvik þar sem samskiptin hafa farið úrskeiðis. Ég minnist þess t.d. þegar kom upp einhver núningur sem tengdist grímuskyldu í matvöruverslunum, en sú forgjöf sem við höfum á Íslandi með þessar stuttu boðleiðir, þetta litla samfélag, gerir það að verkum að við getum strax snúið því við. Þá hefur verið talað um að skilningurinn skapast í raun og veru bara á örfáum dögum með því að allir tala um það á nokkrum dögum. Þetta er náttúrlega ákveðinn styrkleiki sem við höfum í krafti okkar smæðar. Það sama gildir þegar smitrakningarteymið er að hafa samband við fólk, að öllum jafnaði er fólk mjög samvinnufúst og vill leggja sitt lóð á vogarskálarnar til að hjálpa til við að ná undirtökunum í baráttunni við Covid-19. Við sjáum það best á smittölum dagsins að við erum áfram á leiðinni niður. En við erum enn þá stödd svona sirka um miðjan apríl ef við berum bylgjuna saman við bylgjuna í vor þannig að við þurfum enn þá að halda okkar striki og gleyma ekki persónubundnu smitvörnunum.

Forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég tel að hún sé öll af hinu góða hvað varðar þessar aðgerðir og við séum með smitrakningarforritið sérstaklega til umræðu hér í dag. Ég held að ég ætli nú ekki að verja miklu púðri í það verkfæri, ég tel að það sé mikilvægt og gagnlegt, ber mikla virðingu fyrir lögreglu og heilbrigðisstarfsfólki sem þessu verkfæri beita. Mikil notkun þess finnst mér til marks um ábyrgð þjóðarinnar, traust og þolinmæði með samstöðunni. Ég vildi kannski rifja upp að á degi íslenskrar tungu þá var Alma spurð um uppáhaldsorð. Hún nefndi smitrakningu. Þórólfur talaði um hina fordæmalausu tíma og hjá Rögnvaldi kom fram orðið Covid-þreyta. Það held ég að sé skiljanlegt orð og ég hef eins og við öll, held ég, samúð með því að þjóðin finni fyrir henni og að svarið við Covid-þreytunni sé samstaða. Það var lykillinn, það var leiðarljósið í byrjun. Mín spurning til heilbrigðisráðherra er kannski annars vegar spurning og hins vegar brýning því að ég trúi á mátt samstöðunnar og það sé eitt okkar mikilvægasta verkfæri í baráttunni við þennan heimsfaraldur. Vissulega er umræðan um þessar aðgerðir, og margþættar afleiðingar og hliðar þeirra, mjög af hinu góða. En hvaða þreytu erum við kannski ekki síst að horfa upp á af hálfu stjórnarliða í þeirri umræðu sem þar er að birtast? Er stjórnin kannski mögulega sjálf að stuðla að ruglingi í samfélaginu? Eru stjórnarliðar kannski sjálfir jarðvegur fyrir Covid-þreytu þegar menn eru í fjölmiðlum, eru að opna vefsíður og tala með ákveðnum hætti, stjórnarliðar sjálfir, um aðgerðir eigin stjórnar? Er þetta ekki áhyggjuefni?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna sem er fyrst og fremst pólitísk spurning, en varðar kannski ekki verkefnið sem er að ráða niðurlögum Covid-19. Það er sannarlega rétt, sem hv. þingmaður bendir á, að eftir því sem aðgerðunum vindur fram þá verður vart við meiri núning, fleiri spurningar, fleiri efasemdir og meiri þörf fyrir opna umræðu. Hluti af viðbragði við því er nákvæmlega það sem við erum að gera hér, þ.e. að ræða á vettvangi Alþingis stöðu faraldursins, stöðu aðgerðanna o.s.frv. Ég held að það sé til mjög mikils að vinna að sóttvarnaaðgerðir séu ekki pólitískt bitbein, að sóttvarnaaðgerðir séu ekki eitthvað sem skipar fólki í stjórnmálaflokka eða fylkingar á hinu pólitíska sviði. Við sjáum dæmi um það þegar slíkt gerist í samfélögum þar sem það að setja upp grímu er pólitísk yfirlýsing. Það er mjög bagalegt þegar slíkt gerist. Það er ekki síst nákvæmlega þess vegna sem ég hef lagt áherslu á það að við förum að ráðum okkar besta fólks, að það hvernig við glímum við Covid-19 sé ekki markað fyrst og fremst pólitískri afstöðu hverju sinni heldur miklu frekar því sem við höfum getað státað okkur af í íslensku samfélagi, oft þegar á móti hefur blásið. Ég nefni til að mynda náttúruhamfarir, eldgos, jarðskjálfta og annað slíkt. Þá höfum við burði til að hefja okkur yfir 

Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir svarið. Hún nefndi hið augljósa, að spurningin væri pólitísk. Það er rétt. Þetta er vitaskuld samhliða og einnig grundvallarumræða í pólitíkinni. Hæstv. ráðherra nefndi líka að spurningin varðaði kannski ekki verkefnið sjálft. Ég er því ósammála. Vissulega var ég ekki að þrengja mig alveg niður í að tala um smitrakningarappið eingöngu, en það er aldeilis verkefnið hver hin pólitísku skilaboð eru. Það er áhyggjuefni mitt að ríkisstjórnin, stjórnarliðar, þingmenn í stjórnarliðinu, sé að senda skilaboð sem eru misvísandi og með því mögulega að stuðla að þessari Covid-þreytu. Ég hef allan skilning á því að við höfum ólíkar skoðanir á þessu verkefni og hvaða verkfærum eigi að beita. En ég hefði haldið að það væri ábyrgðarhluti af hálfu stjórnarliða og ríkisstjórnarinnar allrar að tala sig saman að niðurstöðu og tala síðan einni röddu eftir það.

Virðulegur forseti. Ég vil bara taka undir athugasemd hv. þingmanns um að það er auðvitað rétt að þessi spurning varðar verkefnið sjálft vegna þess að kannski er stærsta verkefni stjórnvalda í hvaða samfélagi sem er að freista þess að tryggja samstöðu um verkefni. Það er auðvitað rétt og ég er sammála þeirri athugasemd hv. þingmanns. Um leið er það þannig að í lýðræðisþjóðfélagi talar fólk, fólk talar opið og fólk talar út og þannig samfélag viljum við. Við viljum samfélag þar sem ágreiningur er ekki leiddur til lykta í lokuðu rými, svo komi fólk út úr því rými og allir tali í kór heldur sé það þannig að ef það eru efasemdir, ef það eru spurningar, sé það partur af hinni málefnalegu umræðu í samfélaginu. Ég er þeirrar skoðunar. En um leið þá vil ég þakka hv. þingmanni og 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér til svara um þessi málefni. Jú, sameinuð sigrum við þetta, sundruð lendum við í vandræðum. Mig langar að spyrja um eitt sem ég hef svolitlar áhyggjur af, því að þó að það séu ekki margir þá eru samt ákveðnir einstaklingar sem eru fastir heima hjá sér, hafa hvorki grímur né spritt. Ég hef spurt að þessu áður en nú hef ég eiginlega meiri áhyggjur vegna þess að nú hefur faraldurinn dregist á langinn og þessir einstaklingar komast hvorki út í strætó né neitt annað. Hvert geta þeir hringt, þó það væri ekki nema í hjálparsamtök eða eitthvað sem búið væri að skipuleggja, til að þeir gætu fengið grímur og jafnvel spritt sent heim til þess að eiga möguleika á að komast út í samfélagið og komast í verslanir, t.d. matvörubúð? Síðan er það annað, en það er eiginlega verið að tala um þrjú bóluefni. Eitt af því held ég að sé frá AstraZeneca og það er talið virka 94%, sérstaklega fyrir 65 ára og eldri. En ég er að spá í hvernig þetta verður valið. Ef við tökum þessi bóluefni þá á að geyma eitt við 80°C frost, annað við 20°C frost. Höfum við aðstöðu hér til að geyma það á þennan hátt? Er búið að hugsa fyrir því? Ég sá að búið var að hugsa fyrir því í Brussel, með geymslu fyrir þetta. Hvernig fer þetta val fram? Síðan í sambandi við aukaverkanir, er búið að kortleggja þær? Vitum við hverjar þær eru? Munum við velja það bóluefni sem er með minnstu aukaverkanirnar?

Virðulegur forseti. Fyrst um spurningu hv. þingmanns um það hvert fólk eigi að leita ef það hefur ekki aðgang að grímu eða einhverju slíku. Ég myndi halda að það ætti að leita til félagsþjónustu sveitarfélags viðkomandi. Verslunum er skylt að hafa aðgengilegt spritt í búðunum þegar maður kemur inn, hvort sem eru lyfjaverslanir eða matvöruverslanir. Hins vegar vil ég segja það almennt við hv. þingmann að undir kringumstæðum eins og þessum, þegar við erum í almannavarnaástandi eða í alvarlegu ástandi í samfélaginu, bitnar það alltaf harðast á jaðarsettum hópum. Það er bara þannig. Þess vegna megum við ekki missa sjónar á því að sinna þeim hópum og það höfum við verið að gera, bæði í samstarfi við sveitarfélögin, með sérstökum framlögum, til geðheilbrigðismála, til félagsþjónustu og til barna, til fátækra barna o.s.frv. Við höfum verið að reyna að halda augunum á þessum bolta. Ég hef sett í gang tvo stýrihópa, annars vegar hóp sem er að horfa á áhrif á geðheilbrigði af Covid-19. Þá erum við að hluta til að tala um það sem þingmaðurinn er að nefna, sem er auðvitað einangrun og einmanaleiki o.s.frv., sem er enn þá meiri hætta á undir þessum kringumstæðum. Það eru líka spurningar sem lúta að lýðheilsu, það er annar hópur, og þar erum við að tala um svefn og ýmis neyslumunstur, mataræði, hreyfingu o.s.frv. Og við vitum að það að vera í jaðarsettum hópi bendir til þess að viðkomandi eigi mögulega í meiri vandræðum með alla þessa þætti og oftar en ekki vegna fátæktar. Það vitum við bæði. Hv. þingmaður spyr um bóluefni og hvernig það verður valið. Við erum í raun og veru að skrifa undir samninga við marga aðila til þess að tryggja okkur eins vel og við getum. Það sem hv. þingmaður spyr um, geymsluaðstöðu, virkni og aukaverkanir, er enn þá allt til skoðunar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég vil þá spyrja út í þetta með rýmin og fjölda í rýmum. Í lyfja- og matvöruverslunum mega vera 50–100 og miðað er við 1.000 fermetra. Þegar komið er yfir 1.000 fermetra má einn fara inn fyrir hverja 10 fermetra umfram það. Ég kom inn í verslun þar sem mega vera tíu og það eru þrengsli og ég hef líka komið inn í verslun þar sem mega vera 10 þar sem er svo vítt að þar gætu verið miklu fleiri. Ég spyr út frá jafnræðisreglu: Hvers vegna er þetta svona? Vegna þess að 1.000 fermetra búð með tíu inni er gjörólík 40 til 50 fermetra lyfjabúð með 50 inni eða 25. Þetta er svolítið undarlegt. Svo eru það sundlaugarnar, vegna þess að eldra fólkið og við mörg þurfum á því að halda að komast í sund. 

Virðulegi forseti. Þessar spurningar hv. þingmanns endurspegla algerlega það sem er bara daglegt brauð bæði hjá sóttvarnalækni og mínu ráðuneyti. Það eru erindi og spurningar af þessu tagi því að fólk er að velta fyrir sér hvernig sé með þessa þjónustu og þessa fermetra o.s.frv. Það sem er í raun okkar vandi kannski fyrst og fremst er að gæta þess að reglurnar séu eins almennar og nokkurs er kostur en þó ekki þannig að þær séu óljósar og fólk átti sig ekki á því við hvern nákvæmlega þær eiga. Ég átta mig algerlega á því að þetta með tíu manna hámark í verslunum er flókið mál en um leið er þetta ákvörðun - við megum heldur aldrei gleyma því af hverju ákvörðunin er tekin. Hún snýst um að draga úr líkunum á smiti þannig að það er verkefnið. Hv. þingmaður spyr um sundlaugarnar. Ég er mjög meðvituð um þetta. Það að vera í sundi snýst um það hjá stórum hópum í samfélaginu að viðhalda hreyfifærni og þess vegna er það alltaf á blaði hjá okkur að taka það inn eins fljótt og auðið er. En eins og hv. þingmaður veit 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir að koma hér til sérstakrar umræðu um flokkun lands í skipulagi í dreifbýli. Það er nú orðið meira en ár síðan ég óskaði eftir þessari umræðu en hún hefur ekki komist á dagskrá fyrr vegna óvenjulegra aðstæðna í samfélaginu. Ég stend fyrir þessari umræðu af því að ég trúi að skipulag sé stjórntæki sem við getum notað betur og markvissara en við gerum í dag, m.a. til stefnumótunar um landnotkun og þróun samfélaga í dreifbýli. Ég trúi að í gegnum skipulagsvinnu sé mögulegt að stuðla að nýsköpun við hvers konar sjálfbæra landnýtingu og styrkingu búsetu í dreifbýli. Fyrsta skref slíkrar vinnu væri að afmarka það landbúnaðarland sem varðveita ætti til matvælaframleiðslu, land sem ekki á að taka úr landbúnaðarnotum eða viðhalda í ástandi sem auðvelt væri að taka aftur til ræktunar. Eftir að búið væri að taka þetta land frá, landið sem við viljum eiga til matvælaframleiðslu, og jafnvel flokka í nokkra flokka yrði auðveldara að taka ákvarðanir um aðra landnotkun, svo sem frístundabyggð, skógrækt eða endurheimt votlendis. Markmið mitt í þessari umræðu er að kalla fram ólík sjónarmið um tækifærin sem felast í flokkun lands í skipulagi og um leið að hvetja til þess að vinna að flokkun lands komist framar í forgangsröðina en hingað til. Land er auðlind og við verðum að tryggja að það sé nýtt skynsamlega. Á síðasta þingi lagði ég fram tillögu að aðgerðaáætlun um umbætur í jarðamálum. Ein aðgerðin sem ég lagði til var að umhverfis- og auðlindaráðuneytið flýtti gerð leiðbeininga um flokkun landbúnaðarlands og mótaði leiðir til að skilgreina búsetuskyldu í dreifbýli í skipulagi. Í landsskipulagsstefnu 2015–2026, sem samþykkt var á Alþingi, er gert ráð fyrir að umhverfis- og auðlindaráðuneytið, í samstarfi við Skipulagsstofnun, Samband íslenskra sveitarfélaga, Landgræðsluna, Skógræktina og Bændasamtök Íslands, standi fyrir gerð leiðbeininga um flokkun landbúnaðarlands til nota við skipulagsgerð og aðra stefnumótun um landnýtingu. Hraða verður gerð þessara leiðbeininga til að sveitarfélögin geti unnið skipulagsáætlanir með samræmdu verklagi. Ég spyr því: Hvernig miðar gerð leiðbeininga um flokkun landbúnaðarlands til nota við skipulagsgerð? Mér til furðu birtust í febrúar sl. drög að reglugerð um vernd landbúnaðarlands í samráðsgátt og þá frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, að því er virtist án samráðs við umhverfis- og auðlindaráðuneytið. Í september birtust svo drög að breytingum á jarðalögum í samráðsgátt sem ég get ekki séð annað en að stangist í veigamiklum atriðum á við önnur markmið stjórnvalda um að góðu ræktarlandi verði ekki ráðstafað óafturkræft til annarra nota. Ég spyr því: Hvernig er samstarfi við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið um þessa vinnu háttað? Það er sorglegt að sjá gott ræktarland bútað niður í sumarbústaðalóðir, jafnvel þar sem nóg er af öðru hentugra sumarbústaðalandi. Stjórnvöld og almenningur hafa áhrif á landnýtingu í gegnum skipulagsáætlanir sveitarfélaga. Í skipulagsvinnu þarf að meta hvar hægt væri að gera ráð fyrir heilsársbúsetu og á grunni þess að setja markmið um atvinnusköpun og tekjuöflun til samfélaganna. Þannig gæti flokkun lands stuðlað að betri umgjörð jarðamála. Þá hef ég þrjár spurningar í viðbót: Hvernig getur stefnumótun um flokkun landbúnaðarlands í skipulagi stutt við stefnumörkun stjórnvalda um landnýtingu og ráðstöfun lands og jarða? Telur ráðherra mögulegt að skipulagsáætlanir gætu orðið grunnur kröfu um búsetu-, rekstrar- eða nýtingarskyldu lands, jarða eða mannvirkja í dreifbýli? Hvaða áhrif hefði flokkun lands í skipulagi í dreifbýli varðandi nýtingu lands við bindingu kolefnis og endurheimt vistkerfa? Það hefur verið margítrekað á Alþingi að það eigi að byggja skipulag í dreifbýli á flokkun landbúnaðarlands. Það hafa verið gerðar atlögur að verkefninu, starfshópar unnið og töluvert komið út af skýrslum um málið. Því leikur mér forvitni á að vita hver staðan raunverulega er. Nokkur sveitarfélög hafa flokkað landbúnaðarland án þess að nota sömu aðferðafræði við þá vinnu. Önnur eru í vandræðum við afgreiðslu umsókna um breytta landnotkun vegna skorts á forsendum til ákvarðanatöku.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Í kjölfar samþykktar þingsályktunar um landsskipulagsstefnu boðaði umhverfis- og auðlindaráðuneytið þá aðila sem hv. þingmaður nefndi, Skipulagsstofnun, Samband íslenskra sveitarfélaga, Landgræðsluna, Skógræktina og Bændasamtök Íslands, til fundar um mótun leiðbeininga um flokkun landbúnaðarlands til að nota við skipulagsgerð og aðra stefnumótun um landnýtingu. Þar komu fram mismunandi áherslur um hversu ítarleg flokkun landbúnaðarlands þyrfti að vera, hvaða land hentar vel til ræktunar, hvað er ræktanlegt land og hvað er í raun gott landbúnaðarland. Þannig hefur umræða um ýmis atriði verið að þróast síðustu ár en jafnframt komið fram mismunandi álit á því hversu víðtæk og ítarleg flokkun landbúnaðarlands þyrfti að vera. Einnig hefur fengist verðmæt reynsla af þeirri flokkun á landbúnaðarlandi sem sum sveitarfélög hafa ráðist í, og hv. þingmaður kom líka inn á það. Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið átti síðan frumkvæði að því að ráðist var í vinnu við gerð leiðbeininga um flokkun landbúnaðarlands, í samráði við umhverfis- og auðlindaráðuneytið, og þá með vísan til markmiða og ákvæða jarðalaga en jafnframt með vísan til landsskipulagsstefnu. Samkvæmt jarðalögum skal tryggja svo sem kostur er að land sem vel er fallið til búvöruframleiðslu verði varðveitt til slíkra nota. Leiðbeiningarnar eru unnar af fulltrúum Landbúnaðarháskóla Íslands, Skipulagsstofnunar og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins en umhverfis- og auðlindaráðuneytið hefur verið til umsagnar á ýmsum stigum vinnunnar. Ég tek sérstaklega fram að Skipulagsstofnun er þarna innan borðs, sem er jú stofnun umhverfis- og auðlindaráðuneytisins. Gert er ráð fyrir að leiðbeiningarnar liggi fyrir í lok árs 2020. Mjög ánægjulegt er að sjá að þessi samvinna sé að skila árangri í takti við það sem fyrirskrifað var í landsskipulagsstefnu. En hvernig getur stefnumótun um flokkun landbúnaðarlands í skipulagi stutt við stefnumörkun stjórnvalda um landnýtingu og ráðstöfun lands og jarða? Þannig spyr hv. þingmaður. Kerfisbundin og samræmd flokkun landbúnaðarlands er mikilvæg forsenda fyrir skipulagsgerð sveitarfélaga, þar sem ákvarðanir eru teknar um ráðstöfun lands til uppbyggingar og annarrar nýtingar. Með slíkri kortlagningu fæst yfirsýn yfir umfang og staðsetningu þess lands sem telst vera gott ræktunarland og hægt að nýta þær upplýsingar til grundvallar skipulagsákvörðunum um uppbyggingu og landnýtingu. Í landsskipulagsstefnu 2015–2026 er gert ráð fyrir því að skipulagsákvarðanir „um ráðstöfun lands í dreifbýli til landbúnaðar og annarrar nýtingar“, eins og þar segir, skuli byggja á flokkun landbúnaðarlands. Segir þar að landi sem henti vel til ræktunar verði almennt ekki ráðstafað til annarra nota með óafturkræfum hætti. Auk flokkunar landbúnaðarlands er mikilvægt að stjórnvöld á landsvísu setji fram skýra stefnu um skipulagsmál, svo sem um varðveislu góðs ræktunarlands, vernd og endurheimt kolefnisríks jarðvegs og skógrækt, til leiðbeiningar fyrir skipulagsákvarðanir sveitarfélaga. Saman getur kerfisbundin flokkun á landi og skýr stefna stjórnvalda gefið færi á að ákvarðanir í skipulagsáætlunum sveitarfélaga, um landnýtingu í dreifbýli, geti unnið betur og markvissar að markmiðum stjórnvalda, svo sem um líffræðilega fjölbreytni, kolefnishlutleysi, fæðuöryggi, nýsköpun og byggðamál. Skipulagsáætlanir fela í sér áætlun um markmið og ákvarðanir viðkomandi stjórnvalda um framtíðarnotkun lands. Þar er gerð grein fyrir því að hvers konar framkvæmdum er stefnt og hvernig þær falla að landnotkun á tilteknu svæði. Þannig er rétt að í skipulagsáætlun sé fjallað um kröfur sem kunna að tengjast landnotkun. Þá verður skipulagsáætlun grundvöllur leyfisveitingar vegna þeirrar notkunar sem um ræðir. Skipulagsáætlanir marka því tiltekinn ramma um heimila landnotkun en á grundvelli skipulagsáætlana verða ekki teknar ákvarðanir til að knýja á um þá nýtingu sem heimil er samkvæmt skipulagi. Vísa má til úrskurðar úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 127/2019. Skipulagsáætlanir einar og sér verða því ekki grunnur kröfu um búsetu-, rekstrar- eða nýtingarskyldu lands, jarða eða mannvirkja í dreifbýli en gætu stutt við slíkar kröfur með þeirri stefnu sem þær setja fram, auk þess sem þær marka ramma um heimila landnotkun. Og það er það sem er mikilvægt í þessu samhengi. Kerfisbundin og samræmd flokkun landbúnaðarlands, þar sem land er flokkað út frá vistgerðum, jarðvegsgerð, halla, landhæð og eftir atvikum fleiri þáttum, gefur skipulagsyfirvöldum betra undirlag til að útfæra skipulag í dreifbýli þannig að hvatt sé til og unnið að endurheimt votlendis og annarra raskaðra vistkerfa, til að svara síðustu spurningu hv. þingmanns. Einnig getur flokkunin auðveldað forgangsröðun aðgerða og samþættingu við aðra landnotkun. Síðast en ekki síst gefur flokkun lands vísbendingu um kolefnisforða í jarðvegi, sem ber þá að varðveita, og hvar megi auka við kolefni í jarðvegi með góðum búskaparháttum, svo sem í steinefnajarðvegi.

Herra forseti. Við ræðum hér ýmislegt varðandi landnotkun og skipulag lands. Umræða um þetta málefni er bæði mikilvæg og tímabær þar sem þetta snertir fjölmörg umræðuefni sem hafa verið hátt á baugi undanfarið eins og skógrækt, frístundabyggðir, vindmyllugarðar, uppkaup á landi, votlendi, uppgræðsla, landbúnaður, matvælaframleiðsla, fæðuöryggi, útþensla byggðar og margt annað. Ég ætla að ræða aðeins um matvælaframleiðslu okkar. Mikilvægt er að hugsa heildrænt um matvælaframleiðsluna, taka tillit til allra þátta í því sambandi því að undirstaða þeirrar framleiðslu eru heilnæmar náttúruauðlindir; loft, vatn og jarðvegur. Þar skiptir skipulag þeirra náttúruauðlinda sem eru undirstaða frumframleiðslu okkar mestu máli. Á undanförnum árum hefur mikið verið fjallað um uppkaup einstakra aðila, oft erlendra auðjöfra, á jörðum og jafnvel heilu sveitunum. Þessi uppkaup eru vitaskuld gerð í ýmsum tilgangi sem erfitt er að geta sér til um, allt frá því að njóta einfaldlega næðis eða einveru í íslenskum fjallasölum til þess að ná einhvers konar völdum á einstökum stangveiðisvæðum í óljósum tilgangi um vernd sportveiðisvæða eða í öðrum tilgangi. Þessi uppkaup hafa verið þyrnir í augum margra sem þykir landið vera að ganga úr greipum innlendra aðila. Í ljósi þeirrar umræðu sem við tökum er það raunhæft áhyggjuefni ef eða þegar stór landsvæði, sem jafnvel eru vel til búskapar fallin, eru með þessu tekin frá þeim venjubundnum landbúnaðarnotum sem hér hafa tíðkast. Möguleikar ungs fólks til stofnunar búrekstrar skerðast sem því nemur, a.m.k. um sinn. En hver er stefna stjórnvalda um þessi uppkaup á landi? Hún hefur helst komið fram í því aðgerðaleysi sem ríkisstjórnin hefur sýnt þessu málefni því að á þeim þremur árum sem núverandi ríkisstjórn hefur verið við völd hafa engar breytingar verið gerðar í þessum efnum, engar sem neinu máli skipta.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir að hefja þarfa og tímabæra umræðu. Hér erum við að takast á við mikilvæga þætti í umhverfi okkar, umgengni við náttúruna og nýtingu lands, hvernig við viljum með skipulegum og formlegum hætti gæta hófs og halda í heiðri góðum gildum um sjálfbæra þróun. Þar hendum við á lofti hugtökin efnahagur, samfélag, náttúra sem fléttast einmitt eins og gullinn, rauður þráður inn í skýrslu hinnar mætu, norsku jafnaðarkonu Gro Harlem Brundtland, Sameiginleg framtíð vor, sem kom út árið 1987. Skýrslan var undanfari heimsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun í Ríó 1992 og markaði tímamót. Nokkru fyrr kom fyrst fram þetta hugtak, sjálfbærni. Sjálfbærni er einmitt eitt aðalmálið í tengslum við hugsunina um afleiðingar þeirra ákvarðana sem teknar eru í dag á hag og velferð manna, dýra og náttúru í framtíðinni. Þessi hugmyndafræði fellur því vel að efni hinnar sérstöku umræðu hér á Alþingi í dag. Nýting lands í dreifbýli er meðal þess sem sveitarstjórnir móta stefnu um, við skipulagsgerð í dreifbýli, svo sem hvaða landi er ráðstafað til landbúnaðarnota sem hefur í aldanna rás verið algengasta fyrirbæri landnytja í dreifbýli. Það er erfitt að vera spámaður í eigin föðurlandi. En þeir eru til sem spá því að landbúnaðarframleiðsla muni aukast hér á landi í framtíðinni. Því valdi fjölgun ferðamanna á næstu árum og enn fremur fjölgun landsmanna sjálfra. Af þessum ástæðum verði full þörf á hefðbundinni og rótgróinni matvælaframleiðslu. Breyttar neysluvenjur og offramleiðsla, sem við glímum þegar við, gæti þó breytt þessari sviðsmynd talsvert. Þarna eru sannarlega áskoranir fyrir hefðbundinn landbúnað og fyrirsjáanlegt að bændur og greinin í heild þurfi með öflugum og markvissum hætti að takast á við þær.

Virðulegur forseti. Málshefjandi í þessari umræðu tæpir hér á mjög mikilvægu máli um ræktunarland og skipulag nýtingar þess, flokkun og mögulega nýtingarskyldu. Það má vera framandi hugsun þegar við horfum til gnægðar matar á mörkuðum nálægt okkur og horfum líka til gífurlegra breytinga sem eru að verða á aðferðum og viðhorfum til nýtingar á mun fleiri matvælauppsprettum, ef svo má segja; nýtingu þörunga, nýja ræktunartækni og svo mætti lengi telja. En þetta er ekki svo einfalt að við þurfum ekki að hugsa okkar gang. Gangi svartsýnar spár eftir þurfum við sannarlega á því ræktunarlandi að halda sem við eigum hér á landi. Ræktunarland er auðlindauppspretta sem okkur ber að gæta að. Á því grundvallast einnig eitt af þeim markmiðum sem fleiri og fleiri þjóðir skilgreina nú sem hluta af þjóðaröryggi sínu, þ.e. möguleikinn á að framleiða matvæli, matvælasjálfstæði og yfirráð yfir ræktunarlandi og vatni verður stöðugt þýðingarmeiri. Ég vil, þegar við fjöllum um skipulagsmál, minna á nýlega útkomna skýrslu OECD um of flókna skipulagsferla og þunglamalegt kerfi. Ekki er að sjá að gagnrýni OECD snerti markvert þau atriði sem hér um ræðir, en ég vil samt minna á að takmörkun á landnotkun getur verið mjög íþyngjandi fyrir þróun, framfarir og sókn til verðmætasköpunar. Að þessu sögðu vil ég taka undir það að samræming og leiðbeiningar um flokkun ræktunarlands væri mikil framför. Allmörg sveitarfélög hafa þegar tekið flokkun ræktunarlands upp í sínum skipulagsáætlunum. Ég vil til viðbótar hvetja til að horft verði til þess að við ráðstöfun lands til skógræktar eða til endurheimtar votlendis verði unnar leiðbeiningar. Ótrúlega lítill hluti lands á Íslandi er í raun hagkvæmt ræktunarland en víða eru veruleg landsvæði sem gætu vel hentað til kolefnisbindingar í landgræðslu og skógrækt. Það er í mínum huga grundvallaratriði að slík flokkun verði samræmd og skýrar leiðbeiningar verði þar um. Málshefjandi í umræðunni leiðir hér líka fram umræðu um búsetuskyldu og nýtingarskyldu á landi í skipulagsáætlunum. Um það mætti taka sérstaka umræðu síðar en ég vil meina að með gjörbreyttum viðhorfum til búsetu, gjörbreyttum viðhorfum vegna tækniframfara, 

Forseti. Eftir um 30 ár verður mannfólkið helmingi fjölmennara en það var fyrir 30 árum og þar sem mannfólkið tekur pláss munum við þurfa að halda áfram að ganga á ósnortna náttúru eins og við höfum gert á undanförnum 30 árum. Skógar á stærð við þrettánfalt flatarmál Íslands hafa horfið á undanförnum 30 árum, það er meira flatarmál en Suður-Afríka sem er níunda stærsta land Afríku. Við verðum að hafa það í huga að rúmur fjórðungur alls lands í heiminum sem ekki er þakið snjó er notað sem beitiland. Þriðjungur alls ræktarlands er notað til þess að fóðra dýr. Án tækniframfara og betri nýtingar munum við þurfa að nota meira og meira af jörðinni til að framfleyta okkar lífsstíl. Það ætti að vera öllum augljóst að hér er um ákveðið hámark að ræða sem við getum ekki farið fram úr. Við verðum að gera betur. Við verðum að skipuleggja landnýtingu vel og vandlega og hvetja aðrar þjóðir til þess að gera hið sama af því að þetta er hnattrænt vandamál. Okkar lífsstíll kostar landnotkun annars staðar í heiminum. Þegar við kaupum kaffi úti í búð er ekki ólíklegt að það hafi verið ræktað þar sem áður var frumskógur. Hver kaffipoki sem við kaupum kostar landnotkun einhvers staðar í heiminum, kostar væntanlega ekki landnotkun hjá okkur sjálfum en annars staðar. Fleira fólk, meira kaffi, minni frumskógur. Það er augljóst að það þarf að skipuleggja betur því ósnortin náttúra er undirstaða fjölbreytileika lífsins hér eins og annars staðar í heiminum. Á Íslandi þurfum við að huga að þessu skipulagi, ekki bara á landi, hæstv. ráðherra, heldur einnig í fjörðum og úti á opnu hafi. Það varðar fiskeldi, vindorkuver, þaraakra, sjávarfalla- eða straumvirkjanir og margt fleira. Það eru mörg verkefni í nákvæmlega þessu máli sem við verðum að huga að á næstu árum.

Herra forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir mjög áhugaverða umræðu sem hún hafði forgöngu um. Ég ætla að tala aðeins um samþættingu á skipulagi matvælakerfa og skipulagi landbúnaðarlands með tilliti til sjálfbærrar þróunar. Í matvælakerfisskipulagi eru m.a. dregin fram einkenni og áhrif ólíkra matvælaframleiðsluaðferða og þau eru síðan borin saman með tilliti til sjálfbærrar þróunar, m.a. til að skoða hvar væri heppilegast að stunda ákveðna tegund búskapar með tilliti til sjálfbærni, þ.e. efnahagslegra, umhverfislegra og félagslegra þátta. Stefna um notkun landbúnaðarlands hlýtur að helgast af slíkri vinnu og síðan landbúnaðarstefnu. Þá má spyrja: Hver er landbúnaðarstefna okkar hér á landi? Setjum við samasemmerki á milli styrkjakerfis í landbúnaði og landbúnaðarstefnu? Ég efast um að það sé almennt hugmyndin en það er vissulega birtingarmyndin. Það sama gildir um stefnu varðandi landbúnaðarland. Birtingarmyndin finnst í gögnum sem sýna landnotkun og nýtingu lands. Sú birtingarmynd er hreint ekki alltaf falleg. Síðastliðið vor boðaði landbúnaðarráðherra að mótuð yrði landbúnaðarstefna til framtíðar. Það er spennandi verkefni og brýnt og vonandi ber ráðherra gæfu til að kalla að borðinu þá fjölmörgu aðila sem hafa hagsmuni af því að móta slíka stefnu. Ég spyr hér, og hef virkilegan áhuga á að heyra svarið, hver aðkoma umhverfisráðherra að mótun stefnunnar er. Okkur er tamt að tala um mikilvægi landbúnaðarafurða, það mikilvægi er vissulega óumdeilt og verður um ókomna tíð, en það er jarðvegurinn okkar og gróðurinn sem er hin raunverulega auðlind íslenskrar þjóðar, rétt eins og hafið er auðlindin sem við sem fiskveiðiþjóð nýtum okkur. Við höfum of lengi „neutraliserað“ slæmt ástand landsins okkar, m.a. vegna ofbeitar, 

Virðulegi forseti. Við erum hér að ræða mjög áhugavert málefni sem varðar land, landnýtingu og margt fleira í því samhengi, kolefnisspor og annað. En aðalatriðið er: Hverjir eiga landið? Er hægt að kaupa upp heilu landsvæðin og nýta þau ekki eða nýta á einhvern hátt sem mörgum líkar ekki? Jú, því miður höfum við orðið vör við að auðmenn kaupi upp land, t.d. fyrir austan. Það er mjög slæmt vegna þess að þar þurfum við auðvitað strax að gera eitthvað. En við þurfum líka átta okkur á því að við erum komin mjög langt á leið t.d. í skógrækt og þar höfum við mikið og margt að skoða, nýtingu skóga, hvar best er að vera með skógræktina og, það sem ég hef margoft bent á í ræðum, brunahólf. Hversu stór þurfa þau að vera? Og hvar þurfa þau helst að vera? Við þurfum að vera með hólf þannig að við séum ekki að falla í sömu gryfju og við höfum orðið vör við t.d. í Ameríku. Þar virðast skógar brenna ár eftir ár og engin lausn finnst til að stöðva það. Það hringir öllum viðvörunarbjöllum hjá mér vegna þess að það segir okkur að eitthvað sé ekki í lagi. Ég vona svo heitt og innilega og trúi því að hæstv. umhverfisráðherra sé með mjög góð plön um það og sé búinn að kortleggja það algerlega hvernig við eigum að sjá til þess að við lendum ekki í þeirri vá sem aðrar þjóðir eru að lenda í varðandi bruna skóga.

Virðulegi forseti. Hér er m.a. rætt um að skipulag landsvæðis gæti ráðið miklu um landnýtingu. Landið allt hefur verið skipulagsskylt frá árinu 1978 og frá 1997 hefur verið skylt að afmarka landbúnaðarland. Þrátt fyrir það hefur umfang landbúnaðarlands ekki enn verið skilgreint á Íslandi. Það sem vantar kannski upp á er að landbúnaðarlandi hefur ekki verið gerð nægileg skil í aðalskipulagsáætlunum. Þar er settur fram einn flokkur sem landbúnaðarland en ekki eftir mismunandi landbúnaðargreinum, nýtingu og möguleikum. Mismunandi landbúnaður nýtir ólíkt land og áhrifin geta verið mjög svo ólík og haft ólík áhrif á umhverfi og aðra þætti. Í jarðalögum frá 2004 segir að markmið þeirra sé að stuðla að því að nýtingu lands og réttinda sem því tengjast sé hagað í samræmi við landkosti og með hagsmuni samfélagsins og komandi kynslóða að leiðarljósi. Markmið laganna er m.a. að stuðla að fjölbreyttum og samkeppnishæfum landbúnaði. Sveitarfélög fara með skipulagsvaldið. Þeirra ábyrgð er því mikil og mikilvæg. Rétt flokkun lands og almenn skipulagsvinna þarf að styðja við byggð með hagsmuni samfélagsins og komandi kynslóða að leiðarljósi. Einhæf flokkun landbúnaðarlands gæti unnið gegn því markmiði sem segir til um jarðalögum. Í samþykktri stefnumótandi byggðaáætlun segir að markmið stjórnvalda með áætluninni sé að stuðla að jöfnum tækifærum til atvinnu og sjálfbærri þróun byggða um allt land. Undir því má finna ýmsa þætti sem snúa að flokkun landbúnaðarlands eins og að kannaðir verði kostir smávirkjana, skógrækt verði efld og áhersla lögð á þróun nýtingar skógarafurða og eflingu fullvinnslu landbúnaðarafurða í dreifbýli. Það er því mikilvægt að flokkun lands sé markvissari með stefnu stjórnvalda að leiðarljósi. Lagning ljósleiðara og bættar samgöngur auka möguleika á fjölbreyttri samsetningu atvinnustarfsemi í dreifbýlinu og skipulag lands ætti að taka tillit til þess. En þá spyr ég hæstv. ráðherra: Af hverju hafa ekki verið unnar leiðbeiningar til sveitarfélaga um flokkun landbúnaðarlands og hvað tefur?

Herra forseti. Gagnsemi landsskipulagsstefnu er augljós og það þarf að leggja vandaða vinnu í framkvæmd hennar með ljósri verkaskiptingu milli ráðuneyta og ég þakka umræðuna þess vegna. Flokkun lands vegna landnotkunar, landbúnaðar og annarra nytja, er afar brýnt verkefni vegna ólíkrar hæfni lands og vaxandi þrýstings á landnotkun. Það er aukin matvælaframleiðsla, það er aukin fóðurframleiðsla, orkujurtir skipta æ meira máli, endurheimt votlendis eykst, skógrækt er að vaxa, bæði erlendar tegundir og innlendar, uppgræðsla lands, orkuframleiðsla o.s.frv., það er augljóst mál. Mig langar aðeins að ræða hér um skógræktina sem er ekki unnin með viðunandi hraða, að mínu mati, þrátt fyrir aukna fjármuni og mikinn áhuga og brýna þörf. Mig langar þá að minna á nýjung á vegum Skógræktarinnar. Þar á ég við svokallað skógarkolefnisverkefni. Það er vottuð skógrækt til kolefnisbindingar. Þar er um að ræða samvinnu Skógræktarinnar við skógræktarbændur. Það er til svokölluð skógræktarbrú og þetta verkefni, Skógarkolefni, hefur sérvefsíðu. Það felst í að fyrirtæki, jafnvel erlend, stofnanir, einstaklingar, leggja fé í skógrækt til að binda kolefni vegna eigin starfsemi. Þetta er mælt og vottað og þarna er verið að binda kolefni til framtíðar. Það er mjög brýnt að landsskipulagsstefna taki tillit til þessa, að það verði til reitir sem heiti einfaldlega loftslagsskógar. Ég hvet til þess af miklu afli og tel að við þurfum að slá í klárinn að þessu leyti.

Herra forseti. Í fyrri ræðu minni ræddi ég aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar hvað varðar stórfelld uppkaup á landi en núverandi ríkisstjórn hefur engar breytingar gert í þeim efnum, a.m.k. engar sem einhverju máli skipta. Mikilvægt er að stjórnvöld setji skýra stefnu í þessum efnum og almennt um landnotkun. Það er nefnilega þannig að stefna stjórnvalda varðandi flokkun landbúnaðarlands liggur ekki skýr fyrir. Það er mikilvægt fyrir komandi kynslóðir að nægt land sé til staðar til landbúnaðar og almennt til matvælaframleiðslu. Herra forseti. Við erum í grunninn matvælaframleiðsluþjóð, ekki aðeins fyrir okkur sjálf heldur erum við í miklum færum með að marka okkur stöðu á fleiri sviðum en bara í fiskveiðum. Við búum hér svo vel að eiga þau auðæfi sem nægt land er, en einnig hreina vatnið, hreina loftið, heita vatnið og síðast en ekki síst heilbrigði búfjárstofna okkar. Það má ætla að nokkuð fyrirséð sé að matvælaframleiðsla þurfi að aukast í heiminum. Þess vegna verðum við að fara varlega. Það er lífsnauðsynlegt fyrir möguleika okkar í framtíðinni að vernda búfjárstofna fyrir framandi sjúkdómum, vernda hreina vatnið fyrir spillingu vegna mengunar sem manninum fylgir. Verum ekki sóðar á því sviði, skjótum styrkari stoðum undir fæðuöryggi okkar sem þjóðar. Verndum mikilvægt land til framtíðarnýtingar á framleiðslu matvæla. Þess vegna fagna ég þessari umræðu. Búum svo um hnúta að landgæði verði aukin, t.d. með skógrækt sem styður við búsæld í sveitum landsins og eykur uppskeru og færir okkur, sem einhvers konar jókervinning, stóraukna bindingu kolefnis til að sporna við loftslagsbreytingum, afurðir, atvinnu og gjaldeyri.

Forseti. Skipulag í dreifbýli opnar á fjölbreytta nýtingu á landi, hvort sem það heitir ræktun, ferðaþjónusta, frístundabyggð eða útivist, en allt verður þetta að gerast í sátt við náttúru og landslag. Eins og ég gat um í fyrri ræðu minni þá er það á valdi sveitarfélaga að móta stefnu um nýtingu lands í dreifbýli við skipulagsgerð. Í gildandi landsskipulagsstefnu eru sett fram markmið um fjölbreytta og hagkvæma nýtingu landbúnaðarlands í sátt við umhverfið og lögð áhersla á að landi sem hentar vel til ræktunar verði helst ekki ráðstafað til annarra nota. En hvað er gott ræktarland, hvernig er það skilgreint og að hverju þarf að huga í tengslum við þróun byggðar og skipulags í dreifbýli? Þetta eru að mínu áliti mikilvægar spurningar. Staðan er nefnilega enn sú að ógreinilegt er hvernig landbúnaðarland eða ræktarland er og skuli vera flokkað eftir notkunarmöguleikum, t.d. hvar er besta túnræktarlandið, akuryrkjulandið. Þetta hefur komið fram í máli fleiri hér í dag. Virðulegi forseti. Vissulega er landið fagurt og frítt. Stór hluti þess hefur lengst af verið nýttur til landbúnaðar, raunar oft óháð raunverulegum landgæðum. Samkvæmt Hagstofu Íslands var nytjað landbúnaðarland, utan afrétta, 15–16% af landinu öllu árið 2010. Áætlað hefur verið að einungis um 6% Íslands séu gott ræktunarland en lítill hluti þess lands er nú þegar ræktaður, eða um 1,6% af landinu öllu. Fjölbreytni í landnotkun er engu síður að aukast og að sama skapi eftirspurn eftir landi til fjölbreyttra landnota. Má í því sambandi nefna áhrif af stóraukinni umferð ferðamanna. Því þarf að reikna með þessum þáttum við skipulags- og áætlanagerð í samvinnu við landeigendur. Leggja verður áherslu á margvíslegar og skýrar skyldur sem hvíla á landeigendum varðandi landnotkun. 
             Á þessu sviði kemur til kasta sveitarstjórna að vera vel á verði og tileinka sér framsýni á grundvelli sjálfbærrar þróunar, grænnar framtíðar.

Virðulegur forseti. Við ræðum um flokkun lands í dreifbýli í skipulagi. Mörgum mun finnast þetta mjög sértæk umræða en ég vil færa fyrir því rök að skipulagsmál séu eitt af okkar allra stærstu umhverfis- og loftslagsmálum, þ.e. hvernig við skipuleggjum landið til framtíðar og á sama tíma mikilvægi þess að skilja eitthvað eftir fyrir framtíðarkynslóðir og skipuleggja ekki allt út í hörgul og ákveða inn í langa framtíð hvernig nýting lands á að vera. Hér er rætt sérstaklega um landbúnaðarland og landbúnaðarland í dreifbýli. Ég þekki það, hafandi starfað lengi að skipulagsmálum í sveitarfélagi, þótt það sé nú hérna á höfuðborgarsvæðinu, að virði lands er auðvitað meira eftir því hvað er skipulagt á landinu. Almennt er virðið, og þá er ég að meina hið peningalega fjármagn sem fólk getur fengið fyrir það, tiltölulega lítið þegar um landbúnaðarland er að ræða. Gæði landsins geta verið mismunandi til að stunda mismunandi landbúnað. Það er líklega þetta sem við þurfum með einhverjum hætti að vinna með til að tryggja það til langrar framtíðar að hér sé nægilegt landrými til matvælaræktunar og -framleiðslu. Þá held ég að það þurfi að ræða sérstaklega við bændur og bændur eigi að vera okkur svolítið leiðarljós. Ég vil meina að þeir séu einna bestir vörslumenn landsins, hafa sýnt það í gegnum tíðina. Við höfum hingað til verið með sauðfjárbændur og svo eru komnir skógarbændur, við getum talað um kolefnisbændur í dag, ferðaþjónustubændur hér fyrir nokkrum misserum og vonandi verður það svo áfram. Ég vil beina því til hæstv. ráðherra að huga sérstaklega að því sem bændur hafa fram að færa í þessu. En ég ætla líka að nota tækifærið og benda á eitt mjög mikið misræmi í lagasetningu hjá okkur í lögum um gatnagerðargjald. Það má ekki innheimta gatnagerðargjald í dreifbýli en það skal innheimta það í þéttbýli. Þarna myndast misræmi og ósanngirni 

Forseti. Umræðan snýst hérna, þegar allt kemur til alls, um ákveðið matvælaöryggi. Rosalega mikið af landnotkun er vegna landbúnaðar, vegna húsdýra, vegna matvælaframleiðslu og líka vegna námugraftar. Víðast hvar í heiminum þar sem er skógareyðing fer helmingur af þeirri eyðingu í annaðhvort ræktarland eða námugröft, sem er mjög áhugavert. Við erum kannski ekki með alveg sömu vandamálin hérna en þó samt. Á næstu árum og áratugum, því fyrr því betra, verða ákveðnar tækniframfarir eða möguleikar á ákveðnum tækniframförum sem gera skipulagningu og notkun lands auðveldari, sérstaklega fyrir þau atriði hvað matvælaöryggi varðar. Ég vil leggja áherslu á þetta: Markmiðið er að við, mannkynið, látum náttúruna vera eins mikið og við getum. Við nýtum hana ekki að óþörfu. Við erum komin á þann stað í heiminum að villt, ósnortið land er orðið svo til óþekkt, miðað við fyrri áratugi. Á næstunni komum við til með að sjá ákveðna orkubyltingu sem gerir staðbundna orkuframleiðslu miklu auðveldari og þá þarf ekki að taka gríðarlegt landrými undir virkjanir og þess háttar. Það verður gríðarlega mikil sjálfvirknivæðing, það verður tækni eins og kjötrækt, sem virkar líka fyrir plöntur og plöntufrumur. Þar verðum við að gefa dálítið í því að loftslagsvandinn og matvælaöryggi okkar liggur einfaldlega undir miðað við þann fjölda mannfólks í heiminum sem við sjáum fram á á næstu áratugum.

Virðulegur forseti. Ég vil enn og aftur þakka þessa umræðu. Í upphafi fannst mér hún hálfskrýtin, síðan fannst mér hún góð og núna finnst mér hún frábær. Það er að mörgu að huga þegar um land er að ræða, nýtingu lands og hvað er best að rækta á viðkomandi landsvæði því að það getur verið misjafnt. Maður ræktar kannski eina afurð og það getur verið slæmt fyrir landið að rækta hana aftur og aftur á sama reit þannig að það þarf að skipta um. Bændur eru örugglega best fallnir til þess að gera það. Síðan er komin ný staða í sambandi við verndun landsvæða. Við höfðum mestar áhyggjur af snjóflóðum og þeim hamförum en núna eru loftslagsbreytingarnar að gerast og þá eru að koma inn mjög viðsjárverð veðurafbrigði, gífurlegir þurrkar jafnvel á einum stað og síðan gífurlega rigningar og flóð á öðrum stað. Við höfum orðið vör við það, sem ég tel að sé eitt af því sem fylgir loftslagsbreytingum núna, að jarðvegur losnar og rennur niður eins og flóð niður fjallshlíðarnar. Það verður kannski næsta vandamál kynslóða að reyna að átta sig á því hvar er líklegast að þetta gerist og hvernig er hægt að stöðva það. Þá eru, eins og maður segir, góð ráð dýr. Þá er spurning hvort það borgi sig að auka skógrækt, sem ég tel vera eitt aðalatriðið, við eigum að stórauka skógrækt. Við eigum að gera það vel og vendilega og passa okkur á að nýta rétta landið undir skógrækt, en líka til þess að binda jarðveg. Því er auðvitað vandsvarað en eins og hv. þingmaður kom inn á er talið að 6% landsins sé gott ræktunarland og hvernig við eigum að gera það er spurning til framtíðar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin og öllum þeim þingmönnum sem lögðu sitt til umræðunnar. Í umræðunni hefur verið farið vítt og breitt yfir landnytjar, um allan heim jafnvel, og eins gróðurnytjar til sjávar. Þó að ýmislegt í umræðunni hafi farið út fyrir spurningarnar sem ég lagði upp með hefur öll umræðan skipt mjög miklu máli fyrir þennan málaflokk, skipulag landnytja. Það var gott að heyra frá ráðherra að samstarfið sé að fara að skila leiðbeiningum um flokkun landbúnaðarlands í skipulagi og það jafnvel í árslok 2020. Það eru mjög góðar fréttir en ég velti samt fyrir mér hvort verkaskiptingin milli umhverfisráðuneytisins og atvinnuvegaráðuneytisins sé nægilega skýr. Liggur t.d. nægilega vel fyrir hvernig reglugerð atvinnuvegaráðuneytisins um landbúnaðarland og leiðbeiningar Skipulagsstofnunar tengjast og vinna saman? Umræðan hefur sýnt að við verðum að leggja áherslu á skipulag. Við vorum öll sem tókum þátt í þessu samtali sammála um að landið sé auðlind sem við verðum að nýta skynsamlega. Flokkun og skipulag lands er umhverfis-, byggða-, landbúnaðar- og fæðuöryggismál og getur, a.m.k. óbeint, haft áhrif á ráðstöfun lands og þar með kaup á landi. Þótt skipulag geti ekki verið grunnur að kröfu um nýtingarskyldu 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir þessa góðu umræðu og taka undir með málshefjanda að skipulag er mjög mikilvægt þegar kemur að landbúnaðarlandi og líkt og ég sagði í upphafi ættu leiðbeiningar um flokkun landbúnaðarlands fyrir skipulag að vera tilbúnar nú í lok árs. Mig langar líka að taka fram að með þessu erum við að leggja ákveðinn grunn að því að taka frá verðmætasta landið sem hentar best fyrir landbúnað. Ég vil líka minna á að við eigum leiðbeiningar fyrir skógrækt í skipulagi og eigum leiðbeiningar fyrir endurheimt votlendis sem skiptir líka miklu máli hérna. Þá vil ég minna á það að mikilvægur hluti af loftslagsaðgerðaáætlun þessarar ríkisstjórnar snýr að landnýtingarmálum, tvöföldun skógræktar, tvöföldun landgræðslu og tíföldun endurheimtar votlendis. Nú er unnið að því að setja landsáætlun um bæði skógrækt og landgræðslu sem mun skipta mjög miklu máli fyrir skipulag sveitarfélaga og tala akkúrat inn í þá umræðu sem við höfum átt hér í dag. Ég verð að fá að minna hv. þm. Karl Gauta Hjaltason á að breytingar voru gerðar á jarðalögum í sumar þar sem frekari hömlur voru settar á jarðasöfnun og það var gert undir forystu Katrínar Jakobsdóttur forsætisráðherra og því hafa núverandi stjórnvöld gert það sem fyrri stjórnvöld hafa kannski ekki náð að klára áður. Ég vil líka koma því að hér að í ráðherratíð minni hefur verið unnið ötullega að friðlýsingu landsvæða sem skiptir miklu máli fyrir sjálfbæra þróun til næstu áratuga og er hluti af þessari umræðu og mun skila mikilli framlegð að mínu mati á næstu áratugum, ekki síst fyrir ferðaþjónustu. Að lokum vil ég vekja athygli á verkefnum sem umhverfis- og auðlindaráðuneytið hefur haft forystu um og snúa að landbúnaði hérlendis. Það eru verkefnin Loftslagsvænn landbúnaður og Landbúnaður og náttúruvernd. Ég tel að þau verkefni geti orðið mikilvæg forskrift fyrir stuðning við landbúnað í framtíðinni.

Vegna bilunar í atkvæðagreiðslukerfi óskar forseti eftir því að afbrigðin verði veitt án atkvæðagreiðslu, samkvæmt heimild í 1. mgr. 80. gr. þingskapa.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist frá meiri hluta atvinnuveganefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Sigrúnu Brynju Einarsdóttur og Þórarin Örn Þrándarson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Nefndinni bárust umsagnir frá STEF – sambandi tónskálda og eigenda flutningsréttar, Tónlistarborginni Reykjavík og ÚTÓN. Með frumvarpinu er lögð til breyting á einu skilyrða fyrir endurgreiðslu skilgreinds kostnaðar við útgáfu hljóðritunar á tónlist, samanber 5. gr. laga um tímabundnar endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist. Innlendir og erlendir aðilar geta að skilyrðum uppfylltum sótt um endurgreiðslu kostnaðar sem fellur til við hljóðritun á tónlist hér á landi. Þá eru einnig endurgreidd 25% þess framleiðslukostnaðar sem fellur til á Evrópska efnahagssvæðinu ef meira en 80% framleiðslukostnaðar falla til hér á landi. Eitt skilyrða endurgreiðslu er að samanlagður spilunartími tónlistarhljóðritana sé 30 mínútur, samanber a-lið 1. mgr. 5. gr. laganna. Með frumvarpi þessu er hins vegar lagt til að nægilegt verði að spilunartíminn nái 14 mínútum. Viðmið endurgreiðsluhæfrar útgáfu verði því að lágmarki fjögur lög að meðallengd (4 x 3,5 mínútur). Breytingunni er ætlað að styðja við innlendan tónlistariðnað, útgefendur og listamenn með því að fjölga þeim hljóðritunum sem uppfylla skilyrði um spilunartíma. Þær umsagnir sem nefndinni bárust vegna málsins voru jákvæðar. Fram kom að sú breyting sem lögð er til með frumvarpinu sé talin endurspegla þær breytingar sem hafa orðið á útgáfu tónlistar síðustu ár. Stytting spilunartíma geti einnig styrkt samkeppnisstöðu Íslands sem ákjósanlegs upptökustaðar fyrir erlent tónlistarfólk. Í umsögnum var jafnframt bent á að mikilvægt væri að skoða hvort hækka ætti endurgreiðsluhlutfallið úr 25% í 35%. Með því væri kominn nægilegur hvati til að fá erlenda aðila til upptöku tónlistar hér á landi, auk þess sem slík hækkun myndi hvetja innlenda aðila til að nýta sér úrræðið í auknum mæli. Nokkur umræða varð um málið í nefndinni en í greinargerð frumvarpsins kom fram að tillaga um hækkun endurgreiðsluhlutfalls hefði komið fram í samráðsferli um frumvarpsdrögin. Ákveðið hefði verið að fara ekki þá leið að þessu sinni heldur stytta frekar spilunartímann og koma þannig til móts við innlendan tónlistariðnað í ljósi breyttra aðstæðna. Með breytingunni væri líklegt að fleiri verkefni næðu viðmiðunarmörkum og að endurgreiðslur yrðu tíðari en ekki yrði þörf á viðbótarfjármagni þótt árleg heildarupphæð endurgreiðslu hækkaði lítillega í kjölfarið þar sem fjármunir ætlaðir til endurgreiðslu hafi hingað til ekki verið fullnýttir. Nefndin óskaði eftir upplýsingum frá ráðuneytinu um hve mikið viðbótarfjármagn þyrfti til að hækka endurgreiðsluhlutfallið úr 25% í 35%. Fram kom að það sem af er ári 2020 hafi 29 millj. kr. verið ráðstafað til endurgreiðslu en samkvæmt fylgiriti fjárlaga sé gert ráð fyrir að framlag ríkissjóðs geti numið 54,5 millj. kr. Hefði endurgreiðsluhlutfall þessa árs verið 35% væri búið að ráðstafa 40,6 millj. kr. nú í byrjun nóvember. Fram kom að með erlendum aðilum sé í raun átt við erlend verkefni sem íslenskir aðilar standa að, t.d. hljóðritanir sem fara fram í innlendum hljóðverum. Forsendur vanti til að reikna áhrif þess á umsóknir innlendra og erlendra aðila ef endurgreiðsluhlutfallið væri hækkað í 35% frá árinu 2021. Ráðuneytið benti jafnframt á að málið verði skoðað í samhengi við skoðun á endurgreiðslum til kvikmyndagerðar í ráðuneytinu. Sú skoðun taki einhverja mánuði en geti gefið hugmynd um fjárhæðarmörk þegar kemur að endurgreiðslum vegna hljóðritunar á tónlist. Með vísan til þess að ráðuneytið mun taka til skoðunar hækkun endurgreiðsluhlutfalls vegna hljóðritunar á tónlist telur meiri hlutinn sér ekki fært að leggja til hækkun endurgreiðsluhlutfalls að svo stöddu. Meiri hlutinn hvetur til þess að slíkri endurskoðun verði hraðað og hlutfall endurgreiðslu hækkað gefi niðurstöður tilefni til þess. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Fyrirsögn frumvarpsins verði: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist, nr. 110/2016 (spilunartími). Undir þetta álit skrifa hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Haraldur Benediktsson og Njáll Trausti Friðbertsson. Ég hef þá lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta atvinnuveganefndar en hann samanstendur af þeim sem hér stendur, Helga Hrafni Gunnarssyni, og hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur. Fyrsti minni hluti tekur undir álit meiri hlutans að öllu leyti nema því einu að við erum þeirrar skoðunar að hækka beri endurgreiðsluhlutfallið úr 25% í 35%. Í umsögn STEF, samtaka tónskálda og eigenda flutningsréttar, kom fram að samtökin teldu mikilvægt að hækka þetta hlutfall til að mynda nægilegan hvata fyrir erlenda aðila til að taka upp tónlist hérlendis en slík hækkun myndi enn fremur hvetja innlenda aðila til að nýta úrræðið. Fyrsti minni hluti tekur undir þetta sjónarmið og leggur til að hlutfallið verði hækkað sem fyrr greinir. Við nefndarstörfin varð nokkur umræða um fjármögnun. Fyrsti minni hluti telur þá auknu fjármuni afskaplega lága miðað við tækifærin sem hækkunin myndi fela í sér, samanber umsögn STEF. Á fundum nefndarinnar kom fram að heildarframlag ríkissjóðs til endurgreiðslu væru 54,5 milljónir á ári miðað við yfirstandandi ár. Sömuleiðis fengum við þær upplýsingar frá ráðuneytinu að ef endurgreiðsluhlutfallið hefði verið 35% þá hefðu það verið 76,3 milljónir. Þetta er sum sé upphæðin deilt með 25 sinnum 35. Flóknari er útreikningurinn ekki. Það þýðir að hækkunin er sem nemur 21,8 millj. kr. á ári sem er með lægri upphæðum sem við sjáum farið með á Alþingi. Þetta er afskaplega lág upphæð miðað við mögulegan ávinning. Mögulegur ávinningur getur falið það í sér að erlendir aðilar vilji nýta íslenska þjónustu. Með því gætum við hvatt erlenda aðila til að koma með verkefni hingað til Íslands. Ef það markmið næðist ekki myndi hækkunin jafnvel koma til þeirra sem eru alfarið með íslensk verkefni á Íslandi. 1. minni hluti telur einnig að það væri til bóta, jafnvel ef afleiðingarnar yrðu einungis þær, sér í lagi núna í þessu Covid-ástandi þar sem tónlistarmenn og aðrir listamenn hafa orðið fyrir verulegu tekjufalli, algjöru tekjufalli í mjög mörgum tilfellum. Það hefur verið nokkur umræða um það, eðlilega. Í þokkabót hefur heildarframlagið ekki enn þá verið nýtt að fullu af aðilum sem bendir til þess að hér sé ekki mikil hætta á því að skyndilega verði eitthvert flóð af umsóknum. Ef eitthvað er þá er ástæða til að auglýsa þetta enn frekar og reyndar hefur verið bent á það í umsögnum að aðilar séu í því. Í það minnsta er upphæðin þess eðlis og endurgreiðslan þess eðlis að 1. minni hluti treystir sér algerlega til að leggja til þessi mögulega auknu útgjöld ríkisins fyrir þann ávinning sem gæti hlotist þar af. Þá aðeins um það, sem kemur fram í áliti meiri hlutans, að hjá ráðuneytinu sé vinna í gangi varðandi endurskoðun endurgreiðslufyrirkomulags í aðeins víðari skilningi, jafnvel einnig með tilliti til endurgreiðslna vegna kvikmyndagerðar. Fyrsti minni hluti telur það ágætt og fagnar því í sjálfu sér en sér enga ástæðu til að bíða. Það er ekki þörf á að fá niðurstöður úr þeirri athugun til að taka þessa ákvörðun hér og nú. Forsendurnar liggja fyrir. Við vitum nákvæmlega hvað við erum að gera. Við vitum hverjar upphæðirnar eru. Við þekkjum áhætturnar. Þær eru til staðar en þær eru þekktar. Að þessu sögðu treystir 1. minni hluti sér algjörlega til að leggja þetta til. Nú vill svo til að 2. minni hluti er með annað nefndarálit sem verður gert grein fyrir eftir örskamma stund. Þessir tveir minni hlutar leggja hins vegar til sömu efnislegu breytinguna sem er hækkun endurgreiðsluhlutfallsins úr 25% í 35% eins og ég sagði í upphafi. Þá samanstendur 1. minni hluti af þeim sem hér stendur, Helga Hrafni Gunnarssyni, og hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttu en að öðru leyti leggur 1. minni hluti til að málið verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir að leggja þetta til. Ég tel að málið sé mikilvægt í heild sinni frá ríkisstjórninni og mér finnst það mikilvægt en engu að síður styð ég þá nálgun sem hv. þingmaður kom inn á áðan, að hækka endurgreiðsluhlutfallið og taka undir m.a. þau sjónarmið sem komu frá STEF og ýmsum öðrum varðandi endurgreiðslurnar út af þessu máli og hækka þær upp í 35%. Af hverju kem ég hingað og fer í andsvar? Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann geti hugsað sér að þetta verði gert tímabundið, til tveggja eða þriggja ára, til að sjá síðan og meta árangurinn af slíkri hækkun. Síðan er hitt að ég leyni því ekki að það kemur betur og betur í ljós eftir því sem við förum yfir aðgerðir, ekki sóttvarnaaðgerðir stjórnvalda heldur efnahagsaðgerðir þeirra, að þær hafa ekki í nægilega miklum og ríkum mæli beinst markvisst að einyrkjum, tónlistarfólki, listafólki, veitingabransanum eins og við í rauninni sjáum að þær greinar þurfa á að halda. Þannig að ég vil spyrja hvort hann horfi á þetta sem eina leið til að mæta m.a. því mikla tekjufalli sem tónlistarfólk hefur orðið fyrir. Það er alveg ljóst að þessi leið mun stuðla að því að mínu mati, mun stuðla að því að brúa ákveðið bil, a.m.k. meðan á þessum faraldri stendur. Það verður mjög þungur róður langt fram eftir næsta ári þannig að spurningin er í rauninni um tvennt, hvort hann telji þetta að hluta til leið til að koma til móts við verulegt tekjufall tónlistarfólks, skapa því störf, auka fyrirsjáanleika og minnka óvissu og síðan hitt, hvort hann geti hugsað sér þá leið hugsanlega sem millibil, að við höfum alla vega þetta til tveggja, þriggja ára og það verði síðan metið eftir þann tíma.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Hv. þingmaður spyr hvort ég sjái fyrir mér að mér gæti hugnast að hafa hækkunina tímabundna, úr 25% í 35%. Ég væri ekkert endilega sjálfkrafa á móti því, ég verð að viðurkenna að ég hef ekki hugsað út í það fyrr en nú, en í fljótu bragði sé ég ekki mikla ástæðu til þess vegna þess að aðalrökin, sem eru þau frá STEF að laða að erlenda aðila, myndu duga mér ein og sér. Hvort þetta hefur þau áhrif tel ég að muni koma í ljós mjög fljótlega. Þau rök að ef ekki náist það markmið að laða að erlenda aðila þá nýtist þetta samt sem áður íslensku tónlistarfólki sem er með íslensk verkefni alfarið, eru í fyrsta lagi ákveðin vararök fyrir þessari tillögu. Í öðru lagi hygg ég að á sviði tónlistar og lista almennt sé það að fjármagna slíkt með góðu móti ákveðin áskorun í nútímasamfélagi, ekki síst með tilkomu nýrrar tækni sem hefur hrært í öllum eldri viðskiptamódelum sem fólust mikið til í eintakasölu. Það módel er, leyfi ég mér að segja, dautt eða svo gott sem, þannig að ég tel fullt tilefni til að fara í tilraunir í þeim efnum, burt séð í raun og veru frá Covid-ástandinu sem slíku. Ég hugsa að ég myndi leggja þetta til jafnvel þótt ekki væri fyrir Covid-ástandið og jafnvel þótt ekki væri fyrir aðalrökin, sem eru þau að reyna að laða að erlenda aðila. Hvort tilraunin takist síðan þar þarf tíminn að leiða í ljós. Ég myndi frekar, ef ég réði þessu alfarið sjálfur, hafa þetta þannig að við myndum kannski endurskoða það eftir einhvern ákveðinn tíma en ég myndi ekki í sjálfu sér leggjast gegn því að hafa þetta tímasett eða hafa þetta tímabundið ef fyrir því væru einhver sérstök rök. En rökin sem ég 

Virðulegi forseti. Ég kaupi algjörlega þá röksemdafærslu og styð hana. Ég held að ef við horfum á endurgreiðslu í kvikmyndum hafi reynslan þar sýnt okkur að hún hefur skilað ómældum verðmætum inn í íslenska kvikmyndagerð fyrir utan að viðhalda þekkingu og þekkingarsköpun í þeirri mikilvægu grein sem kvikmyndalistin er. Síðan er hitt varðandi STEF. Ég held, og það er kannski annað mál og snertir ekki þetta, að það sé alveg ljóst, og við vitum það, að helstu úthlutanir til tónlistarmanna eru í desember. Hætt er við því að úthlutun verði mun minni núna, m.a. af því að hjá þeim sem greiða stefgjöld, eins og verslunum og veitingahúsum, er tekjufallið orðið gríðarlegt. Við vitum að STEF hefur komið til móts við þá staði, hvort sem það eru minni eða stærri staðir, í þessu erfiða ástandi. Það má ekki leiða til þess að óöryggi tónlistarfólks eða eigenda flutningsréttar á tónlist aukist. Við verðum því að tryggja að STEF hafi svipað svigrúm og það hefur alltaf haft til að greiða út til rétthafa tónlistar eins og það hefur gert venjulega í kringum jólin. Ég sé að hæstv. menntamálaráðherra er hér, ég tel að ríkisstjórnin hefði átt að skoða það hvernig hægt hefði verið að brúa þetta bil tímabundið í samvinnu við STEF þannig að rétthafar og tónlistarfólk sé tryggt með sína tekjuöflun á þessum tíma, því að eins og við vitum er algerlega fordæmalaus tími. Þetta er svipuð hugsun og með virðisaukaskattinn, að ríkið tryggi þetta á ákveðnu tímabili þannig að ekki verði tekjufall hjá fólki og það sé ákveðinn hvati, m.a. fyrir STEF til að tryggja greiðslu til rétthafa tónlistar meðan á þessu stendur. En þetta var svona aukamál í tengslum við þetta. Ég tel að þetta mál einblíni blessunarlega á það sem við þurfum að gera, sem er að koma til móts við tónlistarfólk. Þessi tillaga hv. þingmanns og hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur kemur til móts við það og ég vil lýsa yfir stuðningi við þennan tillöguflutning.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið og vona að meiri umræða verði um þær hugmyndir sem hv. þingmaður var að nefna enda kærkomið að finna einhver módel og aðstöðu sem virkar fyrir listafólk vegna þess að svo margt hefur breyst síðustu áratugina, tvo eða þrjá. Mér finnst líka að við þurfum að hafa eitt sérstakt í huga þegar kemur að hugverkum og hugverkasköpun almennt, þ.e. hversu vel Ísland er til þess fallið að flytja út hugverk. Þá er sama hvort er átt við tónlist, kvikmyndir, hugbúnað, bókmenntir eða hvaðeina, vegna þess að við, sem afskaplega lítið samfélag í samhengi hins stóra heims, búum við ákveðnar náttúrulegar takmarkanir. Við getum ekki orðið best í heimi í að búa til bíla, geri ég ráð fyrir, eða þotur eða eitthvað því um líkt. Það er mikið til af iðnaði þar sem við eigum ekki möguleika á að komast á heimsmælikvarða. En þegar kemur að hugverkum er ekkert því til fyrirstöðu vegna þess að eina náttúruauðlindin sem þarf er fólkið sjálft og hugvit þess, hugur þess og hjarta. Við höfum sýnt það margoft í gegnum tíðina að íslenskir aðilar geta náð mjög langt á alþjóðavettvangi, listamenn ekki síst, og þannig kynnt land og þjóð og menningu okkar og tungumál og allt það, fyrir utan auðvitað efnahagsáhrif. Það allt saman er að mínu mati það sem vantar inn í stoðir hagkerfisins á Íslandi, sem hafa verið sjávarútvegur, ál og ferðaþjónusta, sem er umræðuefni út af fyrir sig. Við ættum að geta bætt við verulega og bætt stórlega í stuðning og nýtingu á hugverkasköpun í eins víðum skilningi og mögulegt er. Þar liggja sóknarfærin okkar að mínu mati. Þess vegna er um að gera að reyna að ná árangri í þá átt.

Virðulegi forseti. Við erum að fjalla hér um frumvarp um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist. Þetta mál er í sem allra stystu máli þannig vaxið að gildandi lög gera ráð fyrir 25% endurgreiðslu af endurgræðsluhæfum kostnaði sem fellur til við hljóðritun. Eitt af skilyrðum þess að hljóðritun sé endurgreiðsluhæf er að samanlagður spilunartími hljóðritana sé ekki undir 30 mínútum en með 30 mínútna spilatíma er að vissu leyti vísað til lágmarkstíma þess sem í daglegu tali er nefnt breiðskífa. Í gamla daga var stundum talað um LP-plötu og það kemur líka fram í textanum. En við lifum á breyttum tímum, herra forseti. Breyttar markaðsaðstæður og rekstrarumhverfi hafa leitt til þess að fjöldi tónlistarmanna hefur kosið að gefa út stök lög eða stundum stuttskífu til að vekja athygli á listsköpun sinni eða nýrri plötu. Í daglegu tali er vísað til skífu sem hljómplötu sem inniheldur fleiri en eitt lag, oft fjögur til sex, en þó innan við hefðbundinn 30 mínútna hljóðritunartíma breiðskífu. Meðallengd dægurlaga, eins og er rakið í greinargerð með frumvarpinu, er styttri en áður, 3 mínútur og 30 sekúndur í stað 4 mínútna fyrir 20 árum. Manni verður nú hugsað til ýmissa laga úr þessum geira sem eru mun lengri. En það var á gömlum og klassískum tímum. Hér er rakið að almennt sé talið að neysla tónlistar hafi færst yfir á streymisveitur þar sem uppgjör á skiptingu verðmæta fer eftir fjölda spilana. Kjarninn í þessu frumvarpi er sú tillaga að samanlagður spilatími tónlistarhljóðritana miðist við 14 mínútur í stað 30. Með því er komið til móts við þarfir útgefenda og listamanna í kjölfar breyttra markaðsaðstæðna og rekstrarumhverfis. Viðmið endurgreiðsluhæfrar útgáfu yrði þá að lágmarki fjögur lög að meðallengd og hér er gefin formúlan fjórum sinnum 3,5 mínútur. Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um umrætt frumvarp til laga um breytingar á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist. Annar meiri hluti atvinnuveganefndar styður framgöngu málsins en getur ekki fallist á að beðið sé með hækkun endurgreiðsluhlutfalls eins og meiri hlutinn leggur upp með. Í nefndaráliti 2. minni hluta er bent á í þessu samhengi að tónlistariðnaðinn má telja falla undir nýsköpunar- og sprotageira sem mikilvægt er að ýta undir um þessar mundir. Öflugir sprotar getað skapað atvinnutækifæri, tekjur og verðmæti fyrir þjóðarbúið. Í þessum efnum skiptir einnig miklu að vera í lifandi sambandi við erlenda aðila á sviði tónlistarflutnings og hljóðritunar. Tónlistin er vaxtarsproti sem þegar hefur sýnt kraft og mátt til vaxtar. Annar minni hluti telur ástæðu til að nýta þetta tækifæri, til að ýta undir tónlistarflutning og hljóðritun, enda liggur ekki annað fyrir en að lágar fjárhæðir séu undir af hálfu ríkissjóðs í málinu og hefur raunar komið fram. Annar minni hluti telur því mikilvægt að komið sé enn frekar til móts við vaxandi atvinnugrein sem er í færum til að skapa verðmæti og vel launuð störf. Þar geti hækkun umrædds endurgreiðsluhlutfalls úr 25% í 35% skipt miklu. Að framangreindu virtu leggur annar minni hluti til að frumvarpið verði samþykkt með breytingartillögu sem lögð er til á sérstöku þingskjali. Undir þetta nefndarálit ritar sá sem hér stendur, Ólafur Ísleifsson, og hv. þm. Sigurður Páll Jónsson. Þá vil ég að lokum geta þess að við fulltrúar minni hluta flokkanna í hv. atvinnuveganefnd stöndum saman að breytingartillögu við frumvarpið þess efnis að umrætt endurgreiðsluhlutfall hækki í 35%. Undir þá tillögu rita hv. þingmenn Helgi Hrafn Gunnarsson, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir og Sigurður Páll Jónsson, auk þess sem hér stendur. Ég vil leyfa mér að ljúka ræðu minni með því að lýsa von minni um að sú breytingartillaga sem ég hef rakið fái þann stuðning hér á þingi sem hún verðskuldar og menn grípi þetta tækifæri og ýti undir þá merku starfsemi sem á í hlut.

Herra forseti. Ég kem hingað upp sem annar flutningsmanna 1. minni hluta hv. atvinnuveganefndar í máli um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist og einfaldlega til að hvetja meiri hlutann til að styðja þessa boðuðu breytingartillögu sem við og 2. minni hluti nefndarinnar leggjum til, þ.e. að hækka endurgreiðsluhlutfallið úr 25% í 35%, enda tel ég að það væri mjög mikilvæg ákvörðun. Það væri náttúrlega gagnlegt á hverjum tíma en ekki síst í því ástandi sem nú er í tengslum við Covid. Bæði er þetta gjaldeyrisskapandi tillaga, eitthvað sem við erum alltaf ánægð með, og jafnframt skapar þessi aukning á endurgreiðsluhlutfalli störf fyrir tónlistarfólk. Mig langar að nýta tækifærið í þessu samhengi til að vekja athygli á því sem hefur verið að gerast fyrir norðan í Menningarfélagi Akureyrar og er mjög áhugavert og merkilegt. Sinfóníuhljómsveit Norðurlands er þar með lítið gæluverkefni, sem er reyndar ekkert svo lítið lengur, sem kallast SinfoniaNord. Þorvaldur Bjarni Þorvaldsson, tónlistarstjóri Menningarfélags Akureyrar og Sinfóníuhljómsveitar Norðurlands, skrifaði grein í Morgunblaðið fyrir skömmu þar sem hann vakti einmitt athygli á því hvernig SinfoniaNord hefur í rauninni verið ljós í myrkrinu hjá Sinfóníuhljómsveit Norðurlands og tónlistarfólki á Norðurlandi í því ástandi sem Covid hefur skapað. Í staðinn fyrir að halda u.þ.b. átta tónleika á þessu tímabili, sem hefði að öllu jöfnu verið og var búið að boða að yrðu haldnir, hefur hljómsveitin getað einbeitt sér að sprotaverkefninu SinfoniaNord sem snýst um upptökur á sinfóníutónlist í Hofi. Í greininni rekur Þorvaldur Bjarni hvernig þetta hefur gengið. Þar kemur m.a. fram að frá páskum hafa verið teknir upp 12 alþjóðlegir titlar fyrir norðan og verkefnið hefur velt hátt í 50 milljónum kr. sem er reyndar tvöföld sú upphæð sem hljómsveitin fær frá opinberum aðilum til að halda úti hefðbundinni dagskrá. Það er sannarlega fagnaðarefni hvernig þeim hefur tekist að fylla að einhverju leyti það tóm sem hefur orðið vegna Covid-19. Þetta sýnir á sama tíma hvað endurgreiðsluhlutfallið skiptir gríðarlega miklu máli, fyrst og fremst til að fá þessa erlendu aðila til að koma með stór verkefni til landsins. Í gegnum þetta hafa verið að koma verkefni frá stórum aðilum í Hollywood, frá Netflix og fleirum. Þessi myndarlegi árangur sem SinfoniaNord verkefnið hefur sýnt sýnir líka að hægt er að halda úti alvöruatvinnuhljómsveit á Norðurlandi. Það væri því ekki óviðeigandi að styrkja verkefnið mun myndarlegar heldur en við gerum í dag. Við gætum líka gert það með því að auðvelda þeim að fá verkefni með því að hækka endurgreiðsluhlutfallið úr 25% í 35%. Þess má geta að ef við myndum auka stuðning sérstaklega við þetta verkefni, þó ekki væri nema sem nemur tíunda hluta þess sem varið er til sambærilegra verkefna á höfuðborgarsvæðinu, mætti skapa allt að 39 störf utan höfuðborgarsvæðisins. Þetta er mjög áhugavert verkefni og þess má geta að í dag eru þau að fara að taka upp tónlist Þórðar Magnússonar við hið 100 ára epíska stórvirki sem heitir Saga Borgarættarinnar. Sextíu manns komu að því verkefni hjá Sinfóníuhljómsveit Norðurlands í menningarhúsinu Hofi. Það munar um minna fyrir tónlistarfólk í dag að komast í slík verkefni. Þess vegna ítreka ég það að ég hvet meiri hlutann eindregið til að styðja þessa breytingartillögu okkar í minni hlutum atvinnuveganefndar. Þetta skiptir svo sannarlega máli fyrir mjög marga og ekki síst fyrir þjóðarhag.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit meiri hluta hv. atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um merkingar og upplýsingaskyldu varðandi vörur sem tengjast orkunotkun, með síðari breytingum. Atvinnuveganefnd hefur fjallað um málið og fengið til sín á fund gesti. Auk þess barst nefndinni umsögn frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og sameiginleg umsögn frá Samtökum iðnaðarins og Samtökum verslunar og þjónustu. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um merkingar og upplýsingaskyldu varðandi orkunotkun heimilistækja. Lögin eru rammalöggjöf, upphaflega sett til innleiðingar á tilskipun 92/75 frá Evrópusambandinu, og síðar breytt til að innleiða breytingar á henni með tilskipun frá 2010. Á grundvelli hennar hefur fjöldi reglugerða um merkingar og upplýsingaskyldu varðandi orkunotkun einstakra vörutegunda verið settur. Með frumvarpi þessu er hins vegar innleidd ný reglugerð sem kemur í stað tilskipunar frá 2010. Markmið reglugerðarinnar er að upplýsa neytendur um orkunotkun vöru og að samræmdar upplýsingar liggi fyrir sem geri neytendum kleift að taka upplýsta ákvörðun um kaup á vörum. Samþykkt frumvarpsins kallar á aukna upplýsingagjöf seljenda og birgðasala sem framleiða, selja eða flytja inn vörur sem tengjast orkunotkun. Um markmið og efni frumvarpsins vísast að öðru leyti til greinargerðar með því. Þær umsagnir sem nefndinni bárust vegna málsins voru jákvæðar. Með samþykkt frumvarpsins verður markaðseftirlit með vörum á markaði einfaldara með aukinni yfirsýn yfir vörur sem settar eru á markað í því skyni að ná fram auknum orkusparnaði og þar með draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum. Þá er bent á að sú reglugerð sem lagt er til að innleiða sé hluti af aðgerðum Evrópusambandsins til að ná markmiðum þess um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Staða Íslands í orkumálum sé hins vegar gjörólík stöðu flestra ríkja sem eru aðilar að EES-samningnum þar sem hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa hér er mun hærra en almennt gengur og gerist. Fyrir nefndinni kom fram að skylda til skráningar upplýsinga um orkunotkun í miðlægan vörugagnagrunn þegar framleitt er eða flutt inn á innri markað Evrópska efnahagssvæðisins sem eigi að auðvelda neytendum samanburð sé ekki talin íþyngjandi fyrir íslensk fyrirtæki sem eru að jafnaði seljendur en ekki birgðasalar. Þá eigi nýr sameiginlegur kvarði, A–G, fyrir orkunotkun tiltekinna flokka rafmagnstækja og ljósgjafa að vera til bóta fyrir neytendur þar sem eldri kvarði, sem er A++ eða B og C og þeir flokkar, hafi ekki þótt nógu skýr. Þá var bent á að raforkuþörf Íslendinga er nær alveg uppfyllt með raforku frá endurnýjanlegum orkugjöfum, ólíkt því sem gerist hjá ríkjum Evrópusambandsins. Jafnframt kom fram fyrir nefndinni að gert er ráð fyrir að merkingar verði myndrænar en að hægt verði að sækja ítarlegri leiðbeiningar í vörugagnagrunninn. Nefndin telur mikilvægt að þær leiðbeiningar verði aðgengilegar á íslensku. Nefndin telur jákvætt að fyrir liggi samræmdar og aðgengilegar upplýsingar um orkunotkun og aðra notkunareiginleika sem geri neytendum kleift að taka upplýsta ákvörðun um kaup líkt og stefnt er að með þessu frumvarpi. Að þessu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með framlögðum breytingum. Undir þetta álit skrifa hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Haraldur Benediktsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson. Ég hef lokið máli mínu, forseti.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit frá hv. velferðarnefnd um frumvarp til laga um skrá yfir störf hjá sveitarfélögum sem heimild til verkfalls nær ekki til. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá félagsmálaráðuneytinu sem fóru yfir málið. Umsagnir bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Hveragerðisbæ og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði ný heildarlög um skrá yfir störf hjá sveitarfélögum sem heimild til verkfalls nær ekki til. Slík skrá nái yfir nauðsynlegustu heilbrigðis- og öryggisþjónustu við íbúa sveitarfélaga svo að unnt sé að tryggja hana. Í umsögnum um málið kom fram að frumvarpið hefði verið unnið í góðu samráði við helstu hagsmunaaðila og ekki voru gerðar efnislegar athugasemdir. Nefndin leggur því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nefndarálit rita hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Sara Elísa Þórðardóttir og Vilhjálmur Árnason. Hef ég þá lokið máli mínu, virðulegi forseti.

Virðulegur forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um listamannalaun, nr. 57/2009, um tímabundna fjölgun starfslauna og styrkja. Tilefni lagasetningarinnar er að heimsfaraldur kórónuveiru hefur komið illa við atvinnutækifæri sjálfstætt starfandi listamanna. Misjafnt er hvaða möguleika listamenn hafa til að afla sér tekna með listsköpun sinni og atvinnuleysi meðal þeirra hefur aukist mjög í faraldrinum. Meginefni frumvarpsins kemur fram í 1. gr. þess þar sem til bráðabirgða er lagt til að fjölga samanlögðum starfslaunum árið 2021 tímabundið úr 1.600 mánaðarlaunum samkvæmt gildandi lögum í 2.150 mánaðarlaun. Alls hækkun um 550 mánaðarlaun. Með þessu, virðulegi forseti, verður unnt að fjölga listamönnum á starfslaunum þannig að fleiri listamönnum verði gefinn kostur á að starfa að listsköpun sinni á næsta ári. Gert er ráð fyrir samkvæmt 1. gr. frumvarpsins að hlutfallsskipting starfslauna árið 2021 taki mið af þeim listgreinum sem harðast hafa orðið úti í heimsfaraldrinum árið 2020. Því er lagt til að sviðslistafólk og tónlistarflytjendur njóti hlutfallslega mestrar hækkunar en aðrar listgreinar njóti einnig nokkurrar hækkunar. Tillagan er unnin að höfðu samráði við Bandalag íslenskra listamanna sem tók mið af könnun sem það stóð að í sumar meðal aðildarfélaga sinna. Því er lagt til hlutfallsskipting starfslauna og styrkja til listamanna árið 2021, samkvæmt frumvarpinu, verði þannig að starfslaunastyrkir hönnuða munu svara til 75 mánaðarlauna, starfslaun og styrkir myndlistarmanna til 526 mánaðarlauna, starfslaun og styrkir rithöfunda til 646 mánaðarlauna, starfslaun og styrkir sviðslistafólks til 307 mánaðarlauna, starfslaun og styrkir tónlistarflytjenda til 315 mánaðarlauna og starfslaun og styrkir tónskálda til 281 mánaðarlauna. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2021 er gert ráð fyrir að veita 225 millj. kr. tímabundið í launasjóð listamanna og er framlagið liður í fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar í kjölfar áhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru á sjálfstætt starfandi listamenn. Heildarkostnaðurinn sem fellur á ríkissjóð kemur fram í fjárlagafrumvarpi ársins 2021. Útgjaldabreytingar eru tímabundnar og eiga við eina úthlutun listamannalauna sem fer fram í janúar 2021. Virðulegi forseti. Þegar samkomubann var sett á í mars síðastliðnum varð fjöldi sjálfstætt starfandi listamanna atvinnu- og verkefnalaus. Á þessu ári hefur ríkisstjórnin brugðist við með margvíslegum hætti til aðstoðar við sjálfstætt starfandi listamenn. Starfslaunum listamanna var fjölgað tímabundið úr 1.600 í 2.200 mánaðarlaun. Þá var sérstöku tímabundnu fjárfestingarátaki hrundið af stað til að vinna gegn samdrætti í hagkerfinu í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru. Þar kom 1 milljarður kr. í hlut menningar, lista og íþrótta og af því runnu 450 millj. kr. í verkefnasjóð listamanna til aukins stuðnings á árinu umfram það sem ákveðið var í fjárlögum árið 2020. Á þessum tíma eiga menning og listir sannarlega undir högg að sækja. Fjöldi atvinnulausra einstaklinga með listmenntun á háskólastigi hefur aukist um 164% á milli ára, er 30% meira en á íslenska vinnumarkaðnum í heild sinni. 53% listamanna sjá fram á verulega skert afkomuöryggi á næstu mánuðum og munu eiga erfitt með að standa við fjárhagslegar skuldbindingar. Til að meta þessi áhrif á íslenskt listalíf var skipaður samstarfshópur, ásamt félags- og barnamálaráðherra, sem falið var að útfæra sérstakar og sértækar aðgerðir stjórnvalda til að mæta aðstæðum sem menningar- og listgreinar búa við. Hópurinn hefur skilað tillögum og lagt til 10 aðgerðir. Meðal þeirra er fjölgun listamannalauna eins og ég mæli hér fyrir. Einnig er meðal tillagna að bæta launatap sjálfstætt starfandi og tillagan hefur nú verið útfærð í frumvarpi fjármála- og efnahagsráðherra um tekjufallsstyrki. Þar geta sjálfstætt starfandi listamenn og menningartengd fyrirtæki sem hafa orðið fyrir miklu tekjufalli sótt um tekjufallsstyrki til að standa undir rekstrarkostnaði. Starfsumhverfi sjálfstætt starfandi listamanna er stöðugt til skoðunar. Síðast voru sett heildarlög um listamannalaun árið 2009 í miðri efnahagskreppu þegar núverandi forsætisráðherra var mennta- og menningarmálaráðherra. Þar var tekin ákvörðun um varanlega fjölgun launa úr 1.500 mánaðarlaunum í 1.600. Aukið framboð í námi í listgreinum, ekki síst með tilkomu Listaháskóla Íslands, gerir það að verkum að fleiri sækja sér menntun í listum og gera að atvinnu sinni. Þess má sjá stað í umtalsverðri fjölgun í umsóknum um starfslaun listamanna. Við því verður að bregðast og nú er verið að vinna að tillögum um breytt fyrirkomulag listamannalauna og verkefnasjóða listamanna. Virðulegur forseti. Með framlagningu þessa frumvarps er tekið enn eitt skrefið í að styðja við listamenn á tímum kórónuveiru. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 1. umr.

Herra forseti. Íslendingar hafa að undanförnu haldið fjölmargra streymistónleika tónlistarfólks, svo sem tónleika Helga Björns, Sölku Sólar, Sigríðar Thorlacius, Páls Óskars, Bubba, Sinfóníuhljómsveitarinnar, Hljómhallar, Aldrei fór ég suður, Airwaves og sömuleiðis streymissýningar leikhúsanna og RÚV ásamt upplestrum listamanna svo eitthvað sé nefnt. Það er ekki síst á erfiðum tímum eins og þessum sem fólk áttar sig á gildi og mikilvægi listarinnar. Án listarinnar erum við nálægt því að uppfylla einungis einföldustu kröfur dýraríkisins en nú er hins vegar listin í hættu, a.m.k. listafólkið okkar. Vegna ástandsins er búið að takmarka, í sumum tilvikum banna, viðburði sem stétt listamanna hefur reitt sig á. Við þurfum ekkert að efast um áhrif slíkra takmarkana á leiksýningar og tónleika og árshátíðir, upptökur, bíósýningar og listasýningar en einnig á ýmsan rekstur veitingahúsa og annarra staða sem bjóða upp á lifandi list af öllu tagi. Meira að segja jarðarfarir og brúðkaup hafa verið takmörkuð. Herra forseti. Listafólk gefur ekki einungis lífinu gildi heldur er þetta stétt sem iðulega gefur vinnu sína þegar mikið liggur við. Við reiðum okkur á þetta ágæta fólk, hvort sem það er í gleði, sorg, við afþreyingu eða upplyftingu andans. En núna þurfa að listamenn á okkur að halda. Starfsgrundvöllur þeirra er takmarkaður og í sumum tilfellum brostinn eða horfinn. Ef listin á að lifa þurfum við hin að gera eitthvað. Þess vegna er mjög ánægjulegt það skref sem hér er tekið, að fjölga listamannalaunum. Listamannalaun eru fyrir ýmsar stéttir listamanna, hönnuði, myndlistarfólk, rithöfunda, sviðslistafólk, tónlistarflytjendur og tónskáld. Í upphafi þessa faraldurs kom ég með þá róttæku hugmynd að tífalda listamannalaunin. Það er ekki gengið svo langt í þessu frumvarpi en engu að síður er verið að fjölga listamannalaunum, sem ég fagna. Ég vildi taka stærri skref og ég vildi gera það strax í upphafi þessa faraldurs. Ég hafði einfaldlega þá hugsjón að við myndum ná til þess fjölda sem er sjálfstætt starfandi í menningu á Íslandi. Þá tölu má finna hjá Hagstofunni og þetta eru um 3.500 manns. Fyrir fjölgun listamannalauna í vor fengu 325 listamenn listamannalaun. 325 fengu listamannalaun áður en þeim var fjölgað í vor og núna er þeim fjölgað aðeins aftur. Við erum að sjálfsögðu langt frá þeirri tölu sem ég lagði til. Ég sá tækifæri í þessu til að viðhalda öflugu listalífi og gera enn fleiri listamönnum og listafólki kleift að lifa af list sinni. Þessi aðgerð um að tífalda fjöldann sem færi á listamannalaun er róttæk, stór, en hversu stór er hún? Slík aðgerð myndi kosta 6,5 milljarða. Til að setja þá tölu í samhengi er 1 prósentustig í auknu atvinnuleysi um 2.000 manns. Og það kostar hvað, herra forseti? Jú, 6,5 milljarða. Það kostar 6,5 milljarða í atvinnuleysisbætur að hafa 1% af vinnuaflinu atvinnulaust. Þetta er sama upphæð og það myndi kosta að tífalda fjölda listafólks á listamannalaunum. Þessi tillaga um að fjölga listamannalaunum myndi að sjálfsögðu draga úr atvinnuleysi en líka stuðla að auknum umsvifum listafólks. Listastarfsemi hefur margvísleg áhrif út fyrir sínar raðir. Það eru afleidd störf, það eru umsvif sem kalla á fleiri störf, óbein störf, afleidd störf, og á móti koma tekjur í formi skatttekna. Þetta er því tillaga sem myndi einfaldlega búa til pening. Við þurfum að hafa í huga að listamannalaun eru listamannalaun. Þetta eru ekki bætur, þetta eru laun fyrir vinnu. Einstaklingur sem fær listamannalaun þarf að gefa skýrslu. Hann þarf að fara yfir það hvað hann hefur verið að gera á meðan hann naut listamannalauna. Hér eru á ferðinni laun, fyrirkomulag sem hefur gefist vel og við eigum að efla. Ég veit að ráðherra er að gera það með þessu frumvarpi en ég vil hins vegar að brýna ríkisstjórnina til góðra verka og til að gera enn betur. Þessi fjölgun listamannalauna ofan á þá fjölgun sem fékkst í vor er tímabundin, eins og kemur fram í frumvarpinu, og ég held að við ættum að gera hafa þetta til frambúðar, þessa hækkun, þessa fjölgun, og við eigum að fjölga enn meira í því ástandi sem nú er. Sú tala sem það myndi kosta að taka þessi stóru skref er í sjálfu sér ekki það stór, ekki miðað við þær tölur sem við erum að vinna með í þessum sal. Fjárlögin eru 1.000 milljarðar. Landsframleiðslan er 3.000 milljarðar og við erum að tala um margvíslegar aðgerðir sem lúta að því að niðurgreiða uppsagnir hjá fyrirtækjum. Við erum með hlutabótaleið. Við erum með brúarlán. Í öllu stóra samhenginu er þessi tala, 6,5 milljarðar, því ekki stór, ekki miðað við það ástand sem hér ríkir. Ég ítreka að þetta sparar ríkinu pening á móti og kemur í veg fyrir að listafólk neyðist til að fara á atvinnuleysisbætur. Ég ítreka að 1 prósentustig í auknu atvinnuleysi kostar það sama og það myndi kosta að fjölga listamönnum á listamannalaunum. Ég vil endilega halda þessari hugmynd um að gera enn betur á lífi. Svo má ekki gleyma hinu göfuga gildi listsköpunar. Listin göfgar manninn, gerir mannlífið fjölbreyttara og litríkara og það eru ekki síst verðmæti í því. Það er ekki síst listafólk sem setur Ísland á kortið ár eftir ár í hugum heimsbyggðarinnar. Ég vil hins vegar nota tækifærið, fyrst ég er að tala við menntamálaráðherra og tala um listsköpun, og minna enn og aftur á, ég veit ekki hversu margar ræður ég búinn að halda um það, að við þurfum að veðja á sjónvarps- og kvikmyndageirann. Ekki síst á þessum tímum þegar okkur vantar atvinnu. Það eru 20.000–25.000 Íslendingar atvinnulausir. Íslendingar eru vel hæfir í þeim afmarkaða geira sem kallast sjónvarps- og kvikmyndagerð. Það er mikil eftirspurn eftir efni sem hægt er að taka upp í íslenskri náttúru, efni sem myndi styðjast við íslenskan mannauð, tækniauð o.s.frv. Þetta tækifæri finnst mér vera dauðafæri fyrir Ísland, að það verði hluti af skilgreindri atvinnustefnu Íslendinga að veðja á sjónvarps- og kvikmyndagerð. Þetta er risamarkaður úti í heimi og við þurfum ekki að fá stóra flís af þeim markað til að það skipti máli hér. Við sjáum það nú, þegar takmarkanir eru í mörgum ríkjum þegar kemur að upptöku ýmis efnis, að það er gríðarleg eftirspurn eftir sjónvarps- og kvikmyndaefni. Það eru ekki margir að framleiða það. Ég hélt fjölmargar ræður í vor og sagði að við ættum að nýta sumarið og gera Ísland að meira aðlaðandi umhverfi fyrir þennan geira. En á það var ekki hlustað. Þessi grein var ekki að biðja um neitt sérstaklega mikið. Sjónvarps- og kvikmyndageirinn var að biðja um að við myndum hækka endurgreiðsluhlutfall framleiðslukostnaðar, og úr hverju? Úr 25% í 35%. Það hefði gert gæfumuninn að mati greinarinnar, en ríkisstjórnin treysti sér ekki í það. Það var tækifæri sem ríkisstjórnin missti af en það er ekki of seint og ég vil ítreka hvatningu mína til ráðherrans um að beita sér innan ríkisstjórnarinnar, um að taka þetta skref, um að hækka endurgreiðsluhlutfallið úr 25% í 35%. Það myndi kalla hingað fjölbreytt verkefni á vettvangi sjónvarps- og kvikmyndageirans. Endurgreiðslukerfið virkar þannig að ríkissjóður greiðir ekki krónu fyrr en hann er búinn að fá miklu meira inn. Ég veit að sumir embættismenn og jafnvel stjórnmálamenn sjá ofsjónum yfir því að það eigi að endurgreiða framleiðslukostnað. Já, en við gerum það ekki fyrr en það eru talsvert meiri fjármunir komnir inn. Það að fá stór verkefni á sviði sjónvarps- og kvikmyndageirans býr til störf, ekki síst á þeim sviðum sem okkur vantar þau, því að hvað reiðir þessi geiri sig á þegar hann er að taka upp sjónvarps- og kvikmyndaefni? Hann reiðir sig á hótel, hann reiðir sig á veitingarekstur, hann reiðir sig á leiðsögumenn, tæknikunnáttu. Hann reiðir sig á stétt fólks sem hingað til starfaði kannski í ferðaþjónustu. Þetta er, með leyfi forseta, „win-win“ hugmynd sem við ættum að einhenda okkur í. Þetta skapar störf, umsvif, skatttekjur. Allt um kring er þetta hugmynd af því kalíberi að ég skil ekki af hverju við erum ekki búin að ráðast í þetta fyrir löngu. Ég hef líkt þessu tækifæri við Eyjafjallajökul. Þá á ég við að eftir síðasta hrun var það eldgosið í Eyjafjallajökli sem kom Íslandi á heimskort ferðamanna. Í þessu hruni getum við ekki reitt okkur og eigum ekki að reiða okkur á eldgos, að sjálfsögðu ekki. Við eigum að reiða okkur á nýsköpun og listir. Þess vegna hefur Samfylkingin lagt áherslu á að við gerum kvikmyndaiðnaðinn að stóriðnaði á Íslandi. En til að svo megi verða verðum við að auka endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar og margfalda Kvikmyndasjóð. Með mikilli innspýtingu í þennan geira myndum við stórauka umsvif hér á landi og með slíkum umsvifum fengjust störf og skatttekjur, ekki síst í þeim geira sem núna þjáist og úti á landsbyggðinni. Þessi verkefni krefjast margs konar þekkingar og nýtingar á hótelum ásamt flutningi, veitingarekstri, leiðsögn, tæknistörfum og auðvitað allrar listarinnar sem verður sköpuð. Þá verða ferðamenn framtíðarinnar til vegna slíks myndefnis því að fjölmargar rannsóknir sýna að það er beint samband milli ferða til Íslands og sjónvarps- og kvikmyndaefnis sem hér er tekið upp. Við höfum nú þegar dæmi um það, því miður, herra forseti, að við höfum misst af milljarða króna verkefnum, t.d. til Írlands vegna þess að þeir bjóða betur en við. Það er mikil samkeppni milli ríkja um að fá þessi verkefni til sín. Ég veit það, ég er í ágætu sambandi við fólk í þessum geira, að við höfum misst verkefni til Írlands m.a. vegna þess að endurgreiðsluhlutfallið hér er 25% en ekki 35%. Það þarf ekki mikið til að vinna samkeppnina þegar kemur að því að laða að hingað verkefni. Þetta er ein af þeim aðgerðum sem ég vil nefna í þessari umræðu þó að við séum að tala um listamannalaun. Gerum þetta saman. Ég myndi halda að það væri þverpólitískur vilji allra flokka að gera betur þegar kemur að sjónvarps- og kvikmyndagerð. Og aftur að lokum, herra forseti, vil ég ítreka það að þetta skref í frumvarpinu, að fjölga listamannalaunum, er gott. Forsætisráðherra sagði meira að segja, þegar listamannalaunum var fjölgað í vor, að það hefði verið gert m.a. eftir umræðu sem við stóðum fyrir á þeim tíma. Og það er gott og vel, en tökum aðeins stærri skref, herra forseti, því að þetta er hugmynd sem býr til umsvif, skatttekjur og býr til list. Það er ekkert annað sem hamlar okkur hér en við sjálf. Þetta væri sniðug leið í atvinnusköpun þegar okkur vantar sárlega störf. Við erum með listafólk sem er tilbúið að vinna. Við erum með þetta frábæra listafólk á öllum þessum mismunandi sviðum, hvort sem það eru hönnuðir eða myndlistarfólk, rithöfundar, sviðslistafólk, tónlistarfólk, tónskáld. Við höfum allt þetta frábæra fólk en það vantar vettvang og vinnu og tækifæri til að lifa á list sinni. Þess vegna á hið opinbera að koma að með myndarlegri hætti en hér er gert. Hér verður markaðsbrestur og þegar það verður markaðsbrestur segja fræðin okkur að hið opinbera eigi að koma inn með öllu sínu afli og leiðrétta þann markaðsbrest. Þess vegna kalla ég eftir því að við tökum stærri skref hvað þetta varðar. Þetta myndi stórbæta starfsumhverfi og fjölga þeim einstaklingum sem geta lifað af list sinni. Samhliða því held ég að við ættum líka að taka umræðu um að hækka listamannalaunin sjálf. Síðast þegar ég vissi voru þau rúmlega 400.000 kr. og mér finnst að sjálfsögðu að miða ætti að því að hækka fjárhæð listamannalauna þannig að hún nái a.m.k. upp í miðgildislaun í landinu, sem eru um 650.000 kr. Herra forseti. Það er listin og menningin sem gerir okkur að Íslendingum. Listafólk hefur staðið með okkur nú á þessum erfiðu tímum en líka alltaf áður. Nú skulum við standa með listamönnum þegar á reynir. Það þýðir ekki að tala um að gera þetta í fjarlægri 

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir framsöguna. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir því að veita 225 millj. kr. tímabundið til hækkunar framlaga í launasjóð listamanna eins og kom hér fram, í ljósi veirufaraldursins. Samanlögðum starfslaunum á næsta ári verður því fjölgað úr 1.600 mánaðarlaunum í 2.150. Það er alveg ljóst og við þekkjum það að allar listgreinar hafa orðið fyrir tjóni vegna faraldursins og verst hefur ástandið bitnað á tónlistarflytjendum og sviðslistafólki. Frumvarpið gerir ráð fyrir að tekið verði sérstaklega tillit til þess og er það skynsamleg og réttmæt ráðstöfun. Ég styð þetta aukna framlag sem lagt er til í fjárlagafrumvarpinu og tel það eðlilegt í ljósi aðstæðna. Listamannalaun eru starfslaun sem listamenn geta sótt um árlega. Það fyrirkomulag sem við þekkjum hvað listamannalaun varðar er frá árinu 1991. Lögin sem stuðst er við í dag eru frá árinu 2009. Úthlutun launa af hálfu hins opinbera til listamanna á sér þó mun lengri sögu og mun til að mynda hafa tíðkast alla 20. öldina, ýmist úthlutað beint af alþingismönnum eða aðilum sem þeir tilnefndu. Það fyrirkomulag var umdeilt og voru lögin um starfslaun, sem tóku gildi árið 1991, til mikilla bóta þar sem gengið var út frá hlutlægum vinnubrögðum, bæði við umsókn og úthlutun launanna. Starfslaunin gera það að verkum að hverju sinni getur nokkur hópur manna og kvenna helgað sig list sinni. Það er fastur liður að listamannalaun komi til umræðu þegar þeim er úthlutað ár hvert. Oft er sú umræða á neikvæðum nótum, því miður. Sumir sjá ofsjónum yfir því að þessi og hinn listamaðurinn hafi fengið úthlutað listamannalaunum í nokkra mánuði. Oftar en ekki er talað um hóp manna sem séu áskrifendur að starfslaununum. Umræðan um listamannalaun hefur haft tilhneigingu til að verða persónuleg enda er þeim í mörgum tilfellum úthlutað til þekktra einstaklinga og fólk hefur oft skoðanir á vinnuframlagi þeirra og gildi þess. Sumir tala jafnvel á þann veg að listamannalaun séu ölmusa. Þeir hinir sömu nota athugasemdakerfið á samfélagsmiðlunum óspart til að hnýta í þá sem fá listamannalaun og oft á tíðum er umræðan um listamannalaun á þeim vettvangi óvægin eins og margt annað sem þar birtist. Þessi umræða hefur valdið því að sumir ágætir listamenn veigra sér við að sækja um listamannalaun, ekki síst fjölskyldu sinnar vegna og barna. Auðvitað hefur það áhrif á fólk þegar ráðist er á það opinberlega fyrir það eitt að það fái tímabundið listamannalaun. Samkvæmt fjárlögum þessa árs eru listamannalaun rúmar 407.000 kr. og launin eru verktakalaun. Síðan þarf að draga af því lífeyrisgreiðslur, orlof og skatt. Það er erfitt að vera ungur listamaður sem er að byrja. Það eru ekki miklir tekjumöguleikar af bókaútgáfu, svo nefnt sé dæmi, sérstaklega þegar um er að ræða höfunda sem eru að hasla sér völl. Íslenskur bókamarkaður er of smár til að halda uppi atvinnuhöfundum einn og sér. Höfum hugfast að höfundur á borð við Halldór Laxness var lengst af á hæsta skáldastyrk af hálfu hins opinbera. Aðrir höfundar sem við stærum okkur af unnu verk sín með stuðningi af listamannalaunum; Davíð Stefánsson, Þórbergur Þórðarson, Jóhannes úr Kötlum, Steinn Steinarr, Guðmundur Hagalín, Tómas Guðmundsson og fleiri. Og gleymum því ekki að íslenskir höfundar skrifa fyrir eitt minnsta málsvæði í veröldinni. Hlutverk þeirra er mjög mikilvægt fyrir íslenska tungu sem hefur átt undir högg að sækja eins og við þekkjum. Stór hluti af vinnu rithöfundar er í raun sjálfboðavinna. Starfs síns vegna er hann oft kallaður til í útvarpi, í sjónvarpi, í grunnskólum jafnt sem háskólum og á málþingum og oftast nær án þóknunar. Hvað sviðslistirnar varðar er markaðurinn lítill og sýningar fáar. Ég held að það sé óhætt að segja að listamenn séu upp til hópa lágtekjufólk. Það er hins vegar feimnismál hjá mörgum og eflaust ekki þægilegt þegar viðkomandi er sjálfur vörumerkið. Það er eflaust heldur ekki þægilegt að vera synjað um listamannalaun, neitað um úthlutun. Það getur síðan valdið því að viðkomandi hættir að skapa. Ég held að almennt sé fólk jákvætt gagnvart listamannalaunum og starfandi listamönnum. Hávær minni hluti í athugasemdakerfi samfélagsmiðlanna má ekki stjórna umræðunni og á ekki að gera það. Þeim fjármunum sem ríkissjóður ver í listamannalaun er skilað til baka með margvíslegum hætti. Það myndast störf í kringum listirnar, höfum það hugfast og gleymum því ekki. Greinin skilar virðisauka, bækur eru seldar og sömuleiðis listmunir, við sækjum sýningar og tónleika, ferðamenn sækja landið gagngert heim vegna listamanna og er sá hópur stærri en margan grunar. Mikilvægt er að sýnileiki listamannalauna sé góður. Með auknum sýnileika sjóðsins eflist vitund almennings um mikilvægi listamannalauna. Það eru t.d. ekki allir sem vita það að sjóðurinn stendur einnig fyrir nýliðun í greininni. Að lágmarki er 5% úthlutaðra mánaða hvers sjóðs úthlutað til listamanna sem ekki hafa fengið úthlutað áður. Það er mikilvægt. Auk þess er lögð áhersla á að úthlutanir endurspegli alla þá flóru listsköpunar sem á sér stað á hverju sviði. Í fjárlaganefnd og í störfum mínum þar heyrum við oft nefnt hugtakið landsframleiðsla, ekki síst núna þegar skuldir ríkissjóðs aukast hratt. Þá er gjarnan rætt um skuldir sem hlutfall af landsframleiðslu. Ýmsar atvinnugreinar leggja sitt af mörkum til landsframleiðslunnar; sjávarútvegurinn, ferðaþjónustan, iðnaðurinn, landbúnaðurinn o.s.frv. Alls kyns þjónusta er nátengd atvinnugreinum eins og landbúnaði og sjávarútvegi. Það sama á við menningu og listir. Höfum það síðan í huga að allar atvinnugreinar styðja hver aðra. Það væri fróðlegt að sjá tölur um það hver hlutur lista sé í raun í landsframleiðslunni. Hann er mun meiri en menn halda. Menning og listir eru mikilvæg atvinnugrein og umsvifamikill þáttur í hagkerfinu. Það má ekki gleyma því að það eru verðmæti í því að koma menningu og listum á framfæri, sama í hvaða formi það er. Við getum ekki mælt allt í landsframleiðslu og peningum, herra forseti. Listir og menning hafa jákvæð áhrif í samfélaginu sem mælast ekki í hagvexti en það er aukin vellíðan einstaklinga. Við höfum svo sannarlega séð mikilvægi listarinnar, tónlistarinnar svo dæmi sé tekið, nú á þeim erfiðu tímum sem við göngum í gegnum á tímum veirufaraldursins. Tónlistarmenn hafa stytt okkur stundir á skjánum og er það ómetanlegt í þeirri einangrun sem margir hverjir búa við vegna veirufaraldursins. Bein framlög eins og listamannalaun eru ekki eina leiðin til að styðja við greinina, skattaívilnanir geta verið jákvæð leið. Þannig ætti fyrirtækjum sem verja fé til lista og menningar að vera heimilt að draga það frá tekjum með tilteknu álagi. Það hefur m.a. verið lagt til á vettvangi Menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna, UNESCO. Herra forseti. Að lokum ætti að vera sameiginlegt verkefni okkar allra hér á Alþingi að styðja við leiðir til að auka umsvif lista og menningar í hagkerfinu. Það er þjóðarhagur.

Virðulegur forseti. Mig langaði til að vekja smá athygli á því sem mér finnst vera rangnefni í þessari umræðu. Það er orðið listamannalaun. Þetta eru einfaldlega nýsköpunarstyrkir á sviði lista. Það er ekkert flóknara en það. Kröfurnar eru nákvæmlega þær sömu og þegar sótt er um nýsköpunarstyrki á öðrum sviðum eins og við erum með nýsköpunarstyrki fyrir tækniþróun og fyrir grunnrannsóknir og það er svipað ferli um eftirfylgni og uppsetningu og alls konar skraut. Ég ætlaði bara að nefna þetta örstuttan því við skulum ekki vanmeta áhrif lista, og þá sérstaklega nýsköpunar, bæði efnahagsleg og samfélagsleg áhrif lista. Sem dæmi var land, Suður-Kórea, sem tók þá ákvörðun að gera list að útflutningsvöru og það var hið svokallaða Kóreupopp eða „K-pop“ sem er núna, tveimur áratugum seinna, 5 milljarða dollara útflutningsvara. Og svo ég setji þá tölu í íslenskt samhengi þá eru þetta 682 milljarðar íslenskra króna, þessi útflutningsvara frá Suður-Kóreu, út af opinberri ákvörðun um að gera listir að útflutningsvöru. Þetta er sá möguleiki sem er til staðar í nýsköpun á sviði lista, alveg eins og í tækni og í grunnrannsóknum og þess háttar. Ég vil bara vekja athygli á því vegna þess að það hefur verið svo neikvætt að nota orðið listamannalaun eins fallegt og það nú er. Í raun og veru eru þetta nýsköpunarstyrkir á sviði lista. Það er ekkert flóknara, ekkert meira eða minna en það, en gríðarlega mikilvægt og möguleiki til framtíðarvelmegunar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir mjög góðar umræður og mig langaði aðeins að fara yfir nokkra þætti sem hv. þingmenn hafa rætt hér. Ég sakna þess þó að hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson sé ekki hér í þingsal til að fara yfir þær aðgerðir sem við höfum verið að vinna að, ríkisstjórnin, af því að þær eru mjög umfangsmiklar. Hv. þingmaður nefnir það iðulega að hann hefði viljað sjá að listamannalaunin hefðu farið upp í 6,5 milljarða kr. Ég vil benda honum á, án þess þó að ég vilji fara í einhverja samkeppni um tölur hér, að tekjufallsstyrkirnir okkar sem eru áætlaðir inn í menningunna og listalífið eru metnir á 9 milljarða kr. Við erum því að ná mjög vel utan um þessa stöðu þó að hún sé mjög viðkvæm. Það kann að vera að við þurfum að horfa til annarra aðgerða þegar fram líða stundir en það er óljóst á þessum tíma. Ég vil líka benda hv. þingmanni á að þær aðgerðir sem hæstv. forsætisráðherra og ég kynntum fyrir rúmum mánuði eru í tíu liðum. Í fyrsta lagi eru það aðgerðir sem tengjast afkomuöryggi. Það eru fjórar aðgerðir. Það er í fyrsta lagi tekjufallsstyrkurinn. Í öðru lagi erum við að auka einstaklingsbundna aðstoð fyrir þá sem eru í þessum geira vegna þess að ekki bara á Íslandi heldur víða annars staðar í Evrópu hafa aðilar sem hafa verið sjálfstætt starfandi ekki fallið undir þessi hefðbundnu kerfi, við framlengjum hlutabótaleiðina sem hefur nýst mörgum og svo jukum við verulega listamannalaunin strax í upphafi faraldursins og aukningin nemur um 38%. Næst kynntum við markaðsaðgerðir og þar erum við að skoða hvernig við getum komið menningunni betur á framfæri þrátt fyrir samkomubann. Sú vinna hefur verið sett af stað og þær niðurstöður eru mjög athyglisverðar. Við ætlum að nýta betur tæknina, streymisveitur og annað slíkt, og ég er mjög vongóð um að þá getum við miðlað menningunni inn í veturinn. Eitt dæmi um það sem við höfum verið að gera er til að mynda stuðningur við Iceland Airwaves tónlistarhátíðina sem var haldin um síðustu helgi. Einnig erum við að fara í langtímaumbætur, að skoða hvernig við getum styrkt alla umgjörðina í kringum listafólkið okkar. Að lokum vil ég nefna að við erum að ráðast í að setja á laggirnar sviðslistamiðstöð og vinnuhópur verður settur af stað með það að markmiði að setja upp tónlistarmiðstöð. Alls eru þetta tíu aðgerðir þegar við erum búin að taka þetta allt saman og get ég ekki betur séð en Ísland sé það ríki sem styður einna best við menningu og íþróttir á Norðurlöndunum. Ég vil taka fram að verið er að vinna að aðgerðum varðandi íþróttirnar akkúrat núna. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson nefndi einnig kvikmyndaiðnaðinn og ég saknaði svolítið í máli hans að við kynntum mjög metnaðarfulla kvikmyndastefnu í haust. Þar eru líka aðgerðir í tíu liðum og það er tvennt sem mig langaði að nefna sérstaklega þar. Það er annars vegar að framlög til Kvikmyndasjóðs eru að aukast og svo ákvað ríkisstjórnin að setja á laggirnar nýjan fjárfestingarsjóð sjónvarpsefnis sem hefur verið baráttumál þeirra sem starfa við kvikmyndir og sjónvarpsþáttagerð. Við erum að setja þar yfir hálfan milljarð í tengslum við fjárfestingarátakið. Þetta eru tíu aðgerðir og ég ætla ekki að fara yfir þær allar hér. - Það er ánægjulegt að sjá hv. þingmann aftur hér þar sem ég er búinn að halda mjög umfangsmikla ræðu um allar þær aðgerðir sem við erum að fara í. - Ég vil nefna þróun kvikmyndaklasans. Einnig höfum við verið að vinna að hagvísum og hvernig við ætlum að efla alla kynningu á alþjóðavettvangi. Mig langar líka að nefna að komið hefur fram í ræðum þingmanna að þeir hafi áhyggjur af því að viðhorf til listamannalauna gæti verið betra. Ég get glatt hv. þingmenn með því að viðhorf til listamannalauna og þeirra sem njóta þeirra hefur verið að batna. Íslenska samfélagið er orðið mun jákvæðara en það var gagnvart listamannalaunum og mér finnst það frábær þróun og löngu tímabær. Stundum taka svona hlutir ákveðinn tíma og ég held að við séum alltaf að verða meðvitaðri um að listir skipta okkur máli á hverjum einasta degi, ekki bara á hátíðarstundum heldur á hverjum einasta degi. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á þá ákvörðun suður-kóreskra stjórnvalda að gera menningarlífið að útflutningsvöru. Ég get glatt hv. þingmann með því að ég uppgötvaði „K-pop“ fyrir 25 árum þegar ég var nemandi í Suður-Kóreu. Þá var þetta alveg feikilega vinsælt. Ég get ekki sagt að ég hefði séð það fyrir að þetta yrði þessi risaútflutningsvara en það hefur gerst. Ég er sammála hv. þingmanni um að það var tekin ákvörðun um þetta, þau stóðu við þá ákvörðun og styrktu alla umgjörð í kringum listsköpun í landinu. Það kemur ekki á óvart, þekkjandi menningarlíf í Suður-Kóreu, að þetta hafi verið vel heppnað hjá þeim. Það sama má segja þegar þeir tóku ákvörðun um að þeir ætluðu að vera fremstir í flokki varðandi hátækni. Það var ákvörðun tekin af stjórnvöldum sem var studd af atvinnulífinu, var samspil atvinnulífs og stjórnvalda. Margt hefur tekist frábærlega hjá þeim, annað ekki eins vel af því að þá skortir kannski meiri fjölbreytileika varðandi lítil og meðalstór fyrirtæki. En ég hef alltaf haft gaman af því að líta til austurs af því þeir eru býsna góðir í þessu. Að lokum þakka ég fyrir mjög góðar umræður. Þingheimur er mikið sammála um að við séum að taka réttar ákvarðanir með því að leggja þetta frumvarp fram. Við höfum ekki aðeins verið að leggja fram frumvarp heldur höfum við gripið til mjög umfangsmikilla og áhrifaríkra aðgerða í þágu listalífsins. Ég er sammála þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls um að það hafi verið löngu tímabært að ráðast í þessar aðgerðir. Þetta er mjög góð og umfangsmikil fjárfesting og arðbær til langrar framtíðar.

Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Styður hún hækkun endurgreiðsluhlutfalls vegna kvikmynda- og sjónvarpsgerðar?

Virðulegur forseti. Ég tel að við eigum að gera allt sem við getum til að styðja við útflutning og styðja við kvikmyndaframleiðslu. Ég tel ekki útilokað að hækka endurgreiðsluhlutfallið. Ég ætla ekki að svara af eða á akkúrat hér og nú. Það sem ég held að hv. þingmaður þurfi líka aðeins að horfa til er að mikil ásókn hefur verið í að taka upp kvikmyndir á Íslandi. Það tengist ekki einvörðungu því hvert endurgreiðsluhlutfallið er. Það tengist líka þróun gjaldmiðilsins. Sökum þess að hann hefur verið að veikjast hefur ásókn í að taka kvikmyndir á Íslandi aukist verulega. En mér finnst við alltaf eiga að leita allra leiða til að auka framleiðslu á kvikmyndum og því sem tengist menningarlífinu því að það skilar sér margfalt, eins og kom fram í framsögu hv. þingmanns. Í nýrri kvikmyndastefnu, þar sem við erum að kynna nýja hagvísa sem hafa ekki verið eins aðgengilegir áður, sýnum við fram á hversu arðbært það er að auka kvikmyndaframleiðslu á Íslandi og það er það svo sannarlega. Það eru mörg afleidd störf sem tengjast henni. Einnig kom fram í ræðu hv. þingmanns að það séu mjög margir sem heimsæki landið vegna þess að kvikmyndir eða þættir séu teknir upp á Íslandi. Afleiddar gjaldeyristekjur af slíku eru því mjög umfangsmiklar.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra segir að hún sé til í að gera allt sem þarf til að styðja við kvikmynda- og sjónvarpsgerð. Sömuleiðis teflir hún fram rökum sem ég er sammála, þetta er arðbært og það eru margvísleg margfeldisáhrif af því að fá hingað fjölbreytileg verkefni á sviði kvikmynda- og sjónvarpsgerðar. Þess vegna átta ég mig ekki á því af hverju hæstv. ráðherra og Framsóknarflokkurinn eru ekki tilbúin að taka það skref að hækka endurgreiðsluhlutfallið úr 25% í 35%. Það er það sem geirinn hefur verið að kalla eftir númer eitt, tvö og þrjú. Kvikmynda- og sjónvarpsgeirinn hefur sagt að hann vilji hjálpa okkur. Gerið þetta. Af hverju gerum við þetta ekki fyrst þetta er svona arðbært? Ég veit að hæstv. ráðherra veit að þetta er arðbært og þetta er skynsamlegt. Við fengjum meiri peninga í kassann en færu úr honum, við fengjum fleiri störf, fengjum meiri list, fengjum umsvif, fengjum skatttekjur. Þetta er hugmynd sem slær í gegn alls staðar en strandar á viljaleysi ríkisstjórnarinnar um að hækka endurgreiðsluhlutfallið. Við getum gert það eftir hádegið. Þetta er svo einföld aðgerð, að fara úr 25% yfir í 35%. Þetta eru engin geimvísindi. Af hverju gerum við það ekki? Af hverju gerum við það ekki núna? Núna vantar okkur umsvifin og störfin og skatttekjurnar. Ef ráðherra er sammála mér hlýtur málið að stranda einhvers staðar annars staðar. Er það hjá fjármálaráðuneytinu? Er það hjá Vinstri grænum? Ég veit það ekki en ég skil ekki af hverju við tökum ekki þessa ákvörðun. Er það hæstv. nýsköpunarráðherra sem stoppar þetta? Hver er vandinn? Af hverju gerum við þetta ekki fyrst þetta er svona frábær hugmynd? Þessi hugmynd er frábær. 

Virðulegi forseti. Ég vil nefna það að í kvikmyndastefnu til ársins 2030 er líka fjallað um hvernig við getum aukið samkeppnishæfni endurgreiðslukerfisins. Þannig að þrátt fyrir að ekki sé búið að taka þessa ákvörðun er ekki þar með sagt að hún verði ekki tekin í framtíðinni. Ég er sammála hv. þingmanni, þær pólitísku og samfélagslegu áskoranir sem við stöndum frammi fyrir núna og næstu 6, 12 og 18 mánuði snúast allar um að skapa atvinnu. Allt sem við getum gert til að búa til ný störf verður þess virði. Það sem við höfum verið að gera þessa dagana, ríkisstjórnin, er að búa til efnahagslega loftbrú yfir þetta tímabil sem er sannarlega óvenjulegt. Það sem mun gerast er að við munum sjá hversu sterkt íslenskt samfélag er. Við höfum séð hvað við erum með öflugt heilbrigðiskerfi. Við höfum séð hversu öflugt menntakerfið er. Núna erum við líka að móta stefnur í menningunni og kvikmyndastefnan er þar. Aðgerð 6 í stefnunni snýr að því sem kemur fram í máli hv. þingmanns. Ég er mjög hlynnt því að við förum betur yfir þetta með það að leiðarljósi að búa til ný og spennandi störf. Svo vil ég líka nefna að eitt af því sem við ætlum að gera er að bjóða upp á nám á háskólastigi í kvikmyndagerð. Það er því mjög mikið að gerast hvað varðar kvikmyndirnar.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 168/2020 sem mælir fyrir um reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins, 2019/631, frá 17. apríl 2019 um að setja staðla um frammistöðu vegna losunar koltvísýrings fyrir nýjar fólksbifreiðar og ný, létt atvinnuökutæki og um niðurfellingu reglugerða nr. 443/2009 og nr. 510/2011. Reglugerðin, sem felld var inn í samninginn með ákvörðun nr. 168/2020, hefur það að markmiði stuðla að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda frá ökutækjaflota á EES-svæðinu í skrefum til ársins 2030. Með Parísarsáttmálanum var sett markmið um að halda hækkun loftslagshita á jörðinni frá iðnbyltingu undir 2°C. Í því ljósi er talið óumflýjanlegt að umbylta samgöngukerfi allra aðildarlanda sáttmálans þannig að kolefnisfótspor verði minna en nú er og mögulega ekkert. Var í þeim tilgangi talið nauðsynlegt að herða þau markmið og aðgerðir að draga úr koltvísýringslosun sem mælt hafði verið fyrir um í reglugerðum nr. 443/2009 og nr. 510/2011 er varða mengunarvarnir einkabifreiða annars vegar og hins vegar léttra atvinnuökutækja. Nýja reglugerðin nær yfir gildissvið beggja reglugerðanna, þ.e. bæði til einkabifreiða og léttra atvinnuökutækja. Við undirbúning að setningu reglugerðarinnar innan Evrópusambandsins var haft samráð við efnahags- og félagsmálanefnd Evrópusambandsins sem og svæðanefnd sambandsins. Í gerðinni eru settir staðlar um frammistöðu vegna losunar koltvísýrings frá nýjum ökutækjum sem og um skyldur framleiðenda ökutækja í þeim efnum. Þá eru settar fram reglur um ýmsar heimildir framleiðenda til að ná þessum markmiðum. Gera þarf breytingar á umferðarlögum nr. 77/2000 til að hægt sé að leggja umframlosunargjald á framleiðendur ökutækja. Því kallar innleiðing gerðarinnar á lagabreytingu hér á landi. Sú lagabreyting mun þó í framkvæmd ekki hafa nein áhrif hér á landi þar sem framleiðendum ökutækja er ekki til að dreifa hér á landi. Framleiðendur færri en 1.000 ökutækja sem eru skráð árlega á Evrópska efnahagssvæðinu verða samkvæmt 4. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar almennt undanþegnir greiðslu umframlosunargjalds. Þá geta sjálfstæðir framleiðendur færri en 10.000 nýrra farþegabifreiða eða 22.000 nýrra léttra atvinnuökutækja sem skráð eru á Evrópska efnahagssvæðinu árlega óskað eftir samkvæmt 10. gr. reglugerðarinnar almennri undanþágu frá losunarmarkmiðum sem reiknuð eru samkvæmt aðferðum I. viðauka reglugerðarinnar. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, nr. 49/1997. Frumvarp þetta var unnið í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu að höfðu samráði við Veðurstofu Íslands. Einnig hefur verið unnið með ábendingar frá ýmsum aðilum, einkum frá Veðurstofunni, sveitarfélögum, lögregluembættum og umboðsmanni Alþingis. Áform um lagasetninguna og frumvarpsdrög voru birt í samráðsgátt stjórnvalda til kynningar og athugasemda. Reglulega minna atburðir okkur á þá vá sem stafað getur af völdum ofanflóða. Aukin áhersla hefur verið lögð á varnir gegn ofanflóðum eftir fárviðrið sem gekk yfir landið í árslok 2019 og snjóflóðið á Vestfjörðum í byrjun þessa árs. Í kjölfar þess skipaði ríkisstjórnin átakshóp um uppbyggingu innviða, m.a. í þeim tilgangi að flýta uppbyggingu ofanflóðamannvirkja á hættusvæðum í byggð. Á grundvelli tillagna fyrrnefnds átakshóps er gert ráð fyrir verulegri aukningu til ofanflóðavarna og eflingar vöktunar og styrkingar stjórnsýslu í fjármálaáætlun 2021–2025 sem nú er til umræðu hér í þinginu. Frá og með árinu 2021 er gert ráð fyrir tæplega 2,7 milljörðum kr. árlega til varna gegn náttúruvá og er það árleg aukning um 1,6 milljarða kr. frá því sem nú er. Er markmiðið að uppbyggingu ofanflóðavarna verði lokið árið 2030. Auk uppbyggingar varnarvirkja er mikilvægt að huga að því regluverki er varðar varnir gegn ofanflóðum. Frumvarpi þessu er einkum ætlað að auka skýrleika laga um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum með hliðsjón af reynslunni við framkvæmd laganna. Í frumvarpinu er gerð tillaga að markmiðsákvæðum sem byggjast á markmiðum þeim sem lágu að baki upphaflegri lagasetningu, og fram koma í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 49/1997, um að tryggja öryggi fólks á heimilum sínum með tilliti til hættu á ofanflóðum. Skerpt er á því í frumvarpinu að eftirlitsskyldur Veðurstofu Íslands með landfræðilegum og veðurfarslegum aðstæðum, með tilliti til hættu af ofanflóðum, nái til þéttbýlis, þó að starfsemi Veðurstofunnar geti náð til alls landsins. Þá er tiltekið að eftirlit með hættu á ofanflóðum á skipulögðum skíðasvæðum sé á ábyrgð rekstraraðila þeirra, sem er í samræmi við reglugerð nr. 636/2009 um hættumat vegna snjóflóða á skíðasvæðum, og í samræmi við hvernig þeim málum er háttað víða erlendis. Lagt er til að við lögin verði bætt ákvæði um endurskoðun hættumats eftir að ofanflóðavarnir hafa verið reistar og lagðar til tilteknar takmarkanir í tengslum við skipulag á óbyggðum svæðum. Einnig er gert ráð fyrir að lögfest verði sú skipting hættusvæða í áhættuflokka sem kveðið er á um í reglugerð nr. 505/2000 um hættumat vegna ofanflóða og flokkun og nýtingu hættusvæða. Þá er lögð til breyting til samræmis við ákvæði laga um almannavarnir, nr. 82/2008, hvað varðar breytt hlutverk almannavarnanefnda. Í frumvarpinu er lagt til að lögfest verði sú meginregla sem fram kemur í reglugerð að varnir og uppkaup húseigna nái fyrst og fremst til íbúðarhúsnæðis eða húsnæðis sem varnarframkvæmdir hafa áhrif á. Í samræmi við framkvæmdina er einnig lagt til að lögfest verði sú regla að þinglýsa beri kvöð um nýtingartíma vegna snjóflóðahættu hafi húseign verið keypt eða tekin eignarnámi. Sektarákvæði frumvarpsins er nýmæli sem beinist að eigendum húsnæðis sem dvelja eða heimila dvöl í húseignum þegar dvöl er í ósamræmi við nýtingartíma samkvæmt þinglýstri kvöð. Tilgangurinn með ákvæðinu eru varnaðaráhrif þar sem mikilvægt er að fólk dvelji ekki í húsum á þeim tíma sem hætta er til staðar svo öryggi fólks, eigenda og annarra eins og lögreglu og björgunarsveitarmanna, sé tryggt. Að lokum er lagt til að heiti laganna verði framvegis lög um varnir gegn ofanflóðum þar sem ofanflóð hefur verið notað sem samheiti yfir snjóflóð og skriðuföll. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps sem er endurskoðun á eldri lögum með nýju heiti, lög um varnir gegn ofanflóðum. Það er eflaust tímabært að endurskoða þetta og ég velti fyrir mér hvort ekki hefði þurft að ganga dálítið lengra. Við þekkjum það að þessi lög eru ekki ýkja gömul, afstaða okkar til snjóflóðahættu gerbreyttist eftir flóðin miklu og áföllin fyrir vestan árið 1995 þar sem 34 einstaklingar létust. Þar með opnuðust augu almennings fyrir því hversu mikil áhætta er í þessu fólgin og jafnvel í og við byggð í bæjum og þorpum á Íslandi. Snjóflóð hafa hoggið stórt skarð í raðir landsmanna á 20. öld. Það fórust 107 manns í byggð, á atvinnusvæðum eða innan þéttbýlis á 20. öldinni og 59 utan þéttbýlis. Og ég spyr hæstv. ráðherra í ljósi þessa frumvarps, það er verið að þrengja að, það er bara talað um þéttbýli og það er talað um íbúðarhús, ekki húseignir eins og var í gömlu lögunum, og hvað með þessi ákvæði og hvað með húsnæði til sveita, t.d. gripahús, falla þau undir þetta ákvæði? Og hvað með frístundasvæði sem eru oft í eða á jaðri þéttbýlis, jafnvel skíðasvæði líka? Það eru ákvæði um það í þessu frumvarpi ef ráðherra vildi koma aðeins inn á þetta.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Því er til að svara að ekki er hér um að ræða breytingu á framkvæmd laganna. Eins og lögin eru í dag og eins og þau hafa verið framkvæmd á grundvelli þeirra reglugerða þá er sjónum hér fyrst og fremst beint að íbúðarhúsnæði og í raun er verið að ítreka það, sérstaklega með markmiðsákvæðinu sem sett eru inn í lögin og byggja á greinargerðinni sem fylgdi upphaflegu lögunum, að þetta eigi sér í lagi við um íbúðarhúsnæði. Hins vegar er það tekið skýrt fram að ef varnarvirki sem byggð eru til að verja íbúabyggð hafa þau áhrif að þau beina flóðum t.d. að öðrum byggingum geta lögin tekið til slíkra bygginga líka. En það er líka mikilvægt að gera sér grein fyrir því að það er ákveðinn munur á því sem en snýr að úttekt á hættu á ofanflóðum. Hægt er að fara í bæði það sem snýr að þéttbýli og dreifbýli og er einmitt verkefni Veðurstofunnar. En hér er ekki um breytingar að ræða á framkvæmd laganna.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Varðandi þetta frumvarp: Kom aldrei til álita, leyfi ég mér að spyrja, að tekin yrði afstaða til víðtækari verkunar, þ.e. að þetta varðaði ekki bara ofanflóð? Við þekkjum það að við getum orðið fyrir náttúrulegum áföllum af ýmsu tagi og þekkjum dæmi um ofsaveður og jafnvel hvirfilbyli og annað eftir því. Var ekki hugleitt að þetta yrði víðtækari skilgreining á náttúruvá eða tjóni, t.d. af sjóflóðum eins og við þekkjum dæmi um? Síðan er verið að skilgreina nánar hlutverk Veðurstofunnar sem mun annast þetta nema að sveitarfélögunum er gert að hafa eftirlit með skíðasvæðum sem geta verið álitamál því að skíðasvæðin eru oft í jaðri byggðar, hvort ekki er hægt að finna einhvern samlegðarflöt þarna. Í lögunum segir líka að sveitarfélag sé eigandi varnarvirkja og beri ábyrgð á viðhaldi þeirra. Verður komið til móts við sveitarfélög að þessu leyti, því að þetta eru gríðarleg mannvirki? Ef tjón verður, hvað þá? Síðan er ofanflóðagjaldið fest í sessi. Það hefur verið gagnrýnt hvernig því gjaldi hefur verið ráðstafað. Það voru 13,6 milljarðar til í sjóði árið 2018, samkvæmt ríkisreikningi. Á þessu ári innheimtir ríkið líklega um 2,7 milljarða kr. í ofanflóðagjald. Er það tryggt, hæstv. ráðherra, að nú verði settur kraftur í þetta og því gjaldi sem innheimt er verði varið til varnaraðgerða?

Hæstv. forseti. Það hefur verið heilmikil umræða um það hvort við þurfum ekki að ná betur utan um fleiri gerðir af náttúruvá og hér nefnir hv. þingmaður m.a. sjóflóð. Það mætti nefna fleiri gerðir af náttúruvá en það. Ég vil benda á að í gildi hefur verið bráðabirgðaákvæði við lögin sem eru í gildi til 31. september 2022, þar sem er heimilt að nota fé úr ofanflóðasjóði til að taka þátt í greiðslu kostnaðar við hættumat vegna eldgosa, vatnsflóða og sjávarflóða. Það er í raun undirbúningsvinna sem þar á sér stað til að meta hættuna af þessum gerðum af náttúruvá til að byggja megi á því í framtíðinni varðandi það að geta hugsanlega farið að setja fjármagn í að verja slíkt líka. Það hefur hins vegar verið almenn sátt um að það fjármagn sem fer úr ofanflóðasjóði sé til að verja líf fólks og þá fyrst og fremst í íbúðabyggð. Þetta frumvarp er í raun sett fram til að skerpa á þeirri framkvæmd sem hefur verið samkvæmt lögunum. Hv. þingmaður kom líka inn á fjármögnunina á þessu. Eins og ég sagði í framsöguræðu hafa í fjármálaáætlun verið tryggðir 1,6 milljarðar kr. á hverju ári í þessi mál og bætist við það sem fyrir var, sem var 1,1 milljarður kr., þ.e. samtals 2,7 milljarðar kr.

Forseti. Ég er ánægður með að hæstv. ráðherra hafi lagt þetta frumvarp fram og ég tel að hér sé mjög margt til bóta í þessum málum. Málið mun koma inn í hv. umhverfis- og samgöngunefnd þar sem við munum fara yfir ýmislegt af því sem hér hefur komið fram, bæði í máli hæstv. ráðherra sem og í andsvörum. Að mínu viti eru einmitt margir hlutir sem þarf að skoða þegar að þessum málum kemur, bæði hvernig framkvæmdin hefur verið hingað til og líka hvort við ættum að víkka þetta út eða hvernig sem það er. Ég hef horft til þess, eins og hv. þm. Guðjón Brjánsson, hvernig skíðasvæði koma inn í þessi mál, þar sem matið er á einum stað en eftirlitið á öðrum, hvað þetta þýði fyrir þau sveitarfélög sem eru með skíðasvæði á sínum svæðum, hvaða kröfur koma annars staðar frá og sveitarfélögin þurfa að standa undir o.s.frv. Nefndin mun væntanlega setjast yfir þetta og finna lausn, hvernig best er að haga þessu. Líf fólks er náttúrlega víðar en á heimilum og í litlum þorpum. Það þarf að horfa heildstætt á hvernig daglegt líf fólks er. Hér er hins vegar færi á að setjast yfir þessi mál og skoða í nefndinni. Það eru mörg góð sjónarmið sem komið hafa fram. Verði þetta að lögum, sem ég vona innilega, mun sú meðferð sem málið fær í nefndinni verða mjög til bóta. En ég vildi bara nefna þau atriði sem ég tel að þurfi að setjast sérstaklega yfir.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum, upplýsingaskylda og eftirlitsheimildir. Flutningsmenn auk mín eru Inga Sæland og Helgi Hrafn Gunnarsson. „1. gr. 2. mgr. 39. gr. laganna fellur brott. 2. gr. 2. og 3. mgr. 40. gr. laganna falla brott.“ 3. gr. Í stað orðanna „umsækjanda, greiðsluþega eða maka hans“ í 1. málsl. 41. gr. laganna kemur: umsækjanda eða greiðsluþega.“ Frumvarpið var lagt fram á 149. löggjafarþingi og 150. löggjafarþingi (72. mál) og er nú lagt fram að nýju óbreytt. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á tilteknum ákvæðum um upplýsingaskyldu í lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007. Nánar tiltekið ákvæðum sem heimila Tryggingastofnun ríkisins að afla upplýsinga um tekjur maka umsækjanda eða greiðsluþega samkvæmt lögunum að fengnu skriflegu samþykki beggja og ákvæði er skyldar maka til að taka þátt í meðferð máls. Þá verði umsækjandi eða greiðsluþegi ekki látinn bera hallann vegna skorts á nauðsynlegum upplýsingum sem rekja má til maka hans. Það er mat flutningsmanna að gildandi ákvæði laganna um upplýsingaskyldu gangi of langt í skerðingu á friðhelgi einkalífs umsækjenda og greiðsluþega og rétti til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika, samanber ákvæði 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Þá er sú meginregla ákveðin í a-lið 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að virðing skuli borin fyrir meðfæddri göfgi og sjálfræði einstaklinga, þar með talið frelsi til að taka eigin ákvarðanir, og sjálfstæði þeirra. Er það mat flutningsmanna að ákvæði gildandi laga um almannatryggingar séu íþyngjandi og leggi of ríkar kvaðir á einstakling, sem nýtur réttinda samkvæmt samningnum, að afla upplýsinga hjá maka og íþyngi einstaklingi sem bera þarf hallann af vanrækslu maka á því að sinna upplýsingaskyldu sinni. Lögin heimila þannig frestun á ákvörðun og greiðslu bóta vegna atriða sem ekki verða rakin til umsækjanda eða greiðsluþega sjálfs. Með vísan til umsagna sem velferðarnefnd bárust við meðferð málsins á síðastliðnu þingi skal þess getið að á grundvelli 43. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, getur Tryggingastofnun aflað upplýsinga, sem nauðsynlegar eru til að unnt sé að framfylgja lögunum, frá þeim aðilum sem getið er í ákvæðinu án aðkomu maka þeirra. Ef við tökum þetta dæmalausa mál þá er mitt álit á því að þarna séu á ferðinni hrein og klár mannréttindabrot. Þarna er verið í lögum að bæta þriðja aðila inn í málefni örorkulífeyrisþega. Það er verið að skylda og setja kvaðir á maka viðkomandi aðilar sem sækir um örorkubætur hjá Tryggingastofnun ríkisins og kvaðirnar eru svo gífurlegar að ef maki fer ekki að öllu því sem þar er fyrir sett er hægt að neita umsókn þess sem sækir um örorkulífeyri, jafnvel svipta hann lífeyri ef hann hefur fengið umsókn samþykkta. Þetta brýtur, tel ég, mannréttindi og persónuvernd. Þar af leiðandi á þetta bara alls ekki að vera í lögum. Þegar þetta mál var lagt fram í á síðasta þingi sendi Öryrkjabandalagið athugasemd við málið. Með leyfi forseta, segir orðrétt: „Öryrkjabandalag Íslands (ÖBÍ) hefur fengið til umsagnar frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007 (upplýsingaskylda og eftirlitsheimildir), 72. mál. ÖBÍ tekur undir með flutningsmönnum frumvarpsins að eftirlitsheimildir Tryggingastofnunar og upplýsingaskylda einstaklinga gangi of langt þegar þriðja aðila, maka umsækjanda, er gert að taka þátt í meðferð máls sem í raun er ekki tengt honum. Eins og Tryggingastofnun ríkisins (TR) rekur í umsögn sinni eru það fjármagnstekjur maka sem geta haft áhrif á útreikning lífeyris sem stofnunin greiðir út. Einu gögnin sem TR notar til að skoða fjármagnstekjur umsækjanda og maka hans eru skattframtöl aðila. Fjármagnstekjur eru einu tekjur maka sem geta haft áhrif á lífeyri og því ljóst að engin ástæða er fyrir TR að krefjast upplýsinga frá maka eða fresta afgreiðslu mála vegna skorts á upplýsingum frá maka. Samkvæmt 43. gr. almannatryggingalaga er ýmsum aðilum, m.a. skattyfirvöldum, skylt að veita TR upplýsingar að því marki sem það telst nauðsynlegt til að unnt sé að framfylgja lögunum. Er því ljóst að TR getur óskað eftir skattframtölum beint frá skattyfirvöldum ef nauðsyn krefur og því ekki þörf á því að krefjast aðkomu maka lífeyrisþega að afgreiðslu stofnunarinnar.“ Svo mörg voru þau orð frá Öryrkjabandalaginu. Þetta segir okkur alla söguna. Á sínum tíma sendi Tryggingastofnun ríkisins umsögn og þar kemur skýrt fram, algjörlega skýrt, að eina ástæðan fyrir því að Tryggingastofnun vill hafa þetta inni er upp á fjármagnstekjur maka. Það er gjörsamlega óskiljanlegt í núverandi fyrirkomulagi vegna þess að það fer enginn á örorkulífeyri án þess að þeir fái skattskýrsluna og staðurinn sem þeir geta fengið upplýsingar um fjármagnstekjur er í skattskýrslu. Þannig að hafa þessa heimild svona víðtæka í lögunum, í því samhengi að fá upplýsingar sem þeir hafa nú þegar, er algjör óþarfi. Það er því miður ljótur angi laganna að hafa þessa heimild til upplýsinga inni sem gengur það langt að það er hreinlega verið að brjóta persónuverndarlög. Ég tel að ekki þurfi að hafa miklu fleiri orð um þetta mál og ég vona heitt og innilega að við sjáum til þess núna í eitt skipti fyrir öll að þessi heimild verði tekin út. Það kostar ríkið ekki krónu, ekki eina krónu, að samþykkja þessa breytingu á lögum. En það gerir að verkum að almannatryggingalög verða betri. Það verður ekki í þeim kafli sem brýtur persónuverndarlög og að ég tel líka mannréttindi og sé jafnvel brot á samningi Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Það er óþolandi að stofnun eins og Tryggingastofnun ríkisins sé að reyna að verja það að hafa eitthvað inni í lögum til að reyna að sannfæra sjálfa sig eða löggjafarvaldið um að hún þurfi að hafa þessa heimild til þess að ná einhverjum upplýsingum sem þeir hafa nú þegar og fá sjálfvirkt. Við vorum komin það langt að hætta að tekjutengja við maka og spyrða maka við örorkulífeyrisþega. En á sínum tíma þegar þessi lög voru sett, þessi ólög eins og ég myndi segja, voru þau samþykkt í flýti. Eftir að lögin voru samþykkt og þau komust í umræðu hérna tóku Píratar sig til og báðust afsökunar á mistökunum í þessum lögum. En það tók enginn annar ábyrgð á því og reyndi að koma þessum lögum frá. Og eins og kemur fram er Helgi Hrafn Gunnarsson, Pírati, meðflutningsmaður þessa frumvarps og samþykkir þar af leiðandi og er með í því núna að breyta þeim lögum sem voru á sínum tíma samþykkt í flýti án nægilegrar athugunar, algjörlega tilgangslaust. Ég vona heitt og innilega að nú verði séð til þess að þetta fari út vegna þess að þetta er ljótur hængur og ljótt að hafa svona hluti í lögum.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993, með síðari breytingum, gjafsókn. Auk mín á frumvarpinu er Inga Sæland. Það hljóðar svo: „1. gr. Á eftir 27. gr. laganna kemur ný grein, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Gjafsókn. Gjafsókn skal veitt þeim sem höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna líkamstjóns eða til að krefjast greiðslu skaðabóta vegna líkamstjóns þrátt fyrir að skilyrðum 1. mgr. 126. gr. laga um meðferð einkamála sé ekki fullnægt, enda hafi heildartekjur viðkomandi verið undir meðaltali heildartekna á næstliðnu almanaksári samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands. Fer að öðru leyti um gjafsókn samkvæmt almennum reglum. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Efni þessa máls er að finna í frumvarpi sem lagt var fram á 150. löggjafarþingi, 430. mál, en hlaut ekki afgreiðslu. Það frumvarp fjallaði einnig um grundvöll reglulegrar uppfærslu fjárhæða skaðabótalaga. Betur þykir fara á því að leggja málin fram í aðskildum frumvörpum. Því er í þessu frumvarpi aðeins fjallað um gjafsókn í skaðabótamálum. Efnisatriði frumvarpsins eru að meginefni til þau sömu og í fyrrnefndu frumvarpi sem lagt var fram á 150. löggjafarþingi en gerð er breyting þess efnis að veiting gjafsóknar taki mið af fjárhag viðkomandi. Þá eru gerðar smávægilegar breytingar formlegs eðlis. Það er einstaklingum oft þung byrði að höfða dómsmál vegna líkamstjóns sem þeir hafa orðið fyrir. Þeir fallast því gjarnan frekar á þær bætur sem tryggingafélög bjóða að fyrra bragði og gefa eftir þann rétt sem þeir þó telja sig eiga. Til þess að stemma stigu við þessu vandamáli sem snýr að tekjulægri einstaklingum og þar með bæta réttaröryggi þeirra sem hafa orðið fyrir líkamstjóni er lagt til að þeir eigi kost á því að höfða mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu eða greiðslu skaðabóta sem rekja má til líkamstjóns með því að rýmka rétt þeirra til gjafsóknar. Í almennum reglum um gjafsókn samkvæmt lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála, samanber reglugerð nr. 45/2008 um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar, eru sett ströng skilyrði um bága fjárhagsstöðu umsækjenda fyrir veitingu gjafsóknar. Með frumvarpi þessu er lagt til að gjafsókn skuli veitt, í þeim tegundum dómsmála sem um ræðir, að því skilyrði uppfylltu að heildartekjur umsækjanda á næstliðnu almanaksári hafi verið undir meðaltali heildartekna hér á landi það sama ár samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands. Árið 2019 var meðaltal heildartekna samkvæmt útgefnum tölum Hagstofunnar 5.677.000 kr. Þannig nær hin nýja regla til þeirra sem hafa lágar tekjur, þótt þær séu hærri en núgildandi tekjuviðmið fyrrnefndrar reglugerðar. Efni frumvarpsins samræmist 3. mgr. 126. gr. laga um meðferð einkamála sem kveður á um að gjafsókn verði enn fremur veitt eftir því sem fyrir er mælt í öðrum lögum. Að frátöldum almennum skilyrðum fyrir gjafsókn samkvæmt 1. mgr. 126. gr. fyrrnefndra laga gilda ákvæði XX. kafla sömu laga um veitingu gjafsóknar á grundvelli þess ákvæðis sem mælt er fyrir um í frumvarpi þessu. Eins og kom fram í upphafi var mælt fyrir þessu frumvarpi á síðasta löggjafarþingi, 150. þingi. Í því frumvarpi var einnig mál sem þegar hefur verið mælt fyrir um, þ.e. um hækkun á upphæðum skaðabótalaga sem hafa rýrnað og eru ekki nærri helmingur af því sem þær ættu að vera samkvæmt lögum. Við meðferð frumvarpsins á síðasta þingi sendi ASÍ umsögn og þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Alþýðusamband Íslands styður eindregið þau sjónarmið sem frumvarp þetta er byggt á hvað varðar vísitöluviðmiðun skaðabótalaga og telur frumvarpið stuðla að því meginmarkmiði skaðabótalaga að tjónþolar verði eins settir og þeir voru fyrir tjón.“ - Þetta gilti að vísu um fyrri frumvarpið um hækkun vísitöluviðmiða skaðabótalaga. Um gjafsókn segir orðrétt, með leyfi forseta: „Hvað varðar skilyrðislausa gjafsókn vegna líkamstjóna þá telur ASÍ rétt, að heimildir til gjafsóknar fyrir efnaminni einstaklinga þurfi að rýmka verulega, hvort sem um skaðabótamál sé að ræða eða ekki. ASÍ telur hins vegar að ekki sé ráðlegt að falla alfarið frá skilyrðum 1. mgr. 126. gr. einkamálalaga en það geti stuðlað að tilefnislausum málaferlum og hamlað samkomulags uppgjörum og sáttum innan og utan réttar.“ Ef við tökum þetta saman og áttum okkur á hvernig málunum er háttað í dag þá miðum við í frumvarpinu við meðaltekjur einstaklings árið 2019, 5.677.000 kr. Eins og staðan er í dag er miðað við aðra upphæð, eins og segir orðrétt í upplýsingum um gjafsókn: „Við mat á því hvort gjafsókn verði veitt vegna efnahags umsækjanda skal miða við að stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars og fjármagnstekjur nemi ekki hærri fjárhæð en samtals kr. 3.724.000. Sé umsækjandi í hjúskap eða sambúð ber að hafa hliðsjón af tekjum maka og skulu samanlagðar árstekjur ekki nema hærri fjárhæð en sem nemur kr. 5.594.000. Þegar umsækjandi er yngri en 18 ára skal höfð hliðsjón af samanlögðum tekjum foreldra. Hækka skal viðmiðunarmörk tekna um kr. 414.000 fyrir hvert barn undir 18 ára aldri, þ.m.t. stjúp- og fósturbörn, sem búa hjá umsækjanda eða hann elur að mestum hluta önn fyrir.“ Þarna á milli er rosalega breitt bil. Ef við áttum okkur á því hvað við erum að tala um í tekjum þá mega allar tekjur, stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars og fjármagnstekjur, ekki fara yfir 3,7 millj. kr., sem eru rétt rúmar 300.000 kr. á mánuði. Ef við setjum þetta í samhengi við tekjur hjá hjónum verða þær samanlagt undir 300.000 kr. Það eru því eiginlega mjög fáir einstaklingar sem geta nýtt sér gjafsóknarleið. Og ef þeir komast fram hjá þessum tekjuviðmiðum taka við alls konar hindranir sem eru til þess fallnar að það verður mjög erfitt fyrir viðkomandi að fá gjafsókn. Staðan er því miður þannig að það er orðið mjög misjafnt hvernig fólk, sem lendir í slysum, stendur gagnvart tryggingafélögum upp á það að geta varið sig fyrir dómi. Það gera sér fæstir grein fyrir því, ef þeir lenda í umferðarslysum, í hvaða ferli hlutirnir fara. Ef viðkomandi verður fyrir slæmum líkamlegum áverkum og þarf að fara í aðgerðir og endurhæfingu og annað getur það tekið langan tíma. Og þegar hlutirnir fara loksins af stað og það á semja um skaðabætur geta verið liðin allt að þrjú, fjögur ár. Þá er fjárhagur viðkomandi yfirleitt kominn í rúst. Í ferlinu þarf fyrst að taka út, ef hann var í vinnu, réttindi til vinnulauna í veikindum. Síðan þarf að sækja um dagpeninga hjá Tryggingastofnun eða endurhæfingarlífeyri og það vita allir að ferlið hjá mörgum fer síðan í örorku og það vita það allir að þá má þakka fyrir að tekjugrunnurinn sé helmingurinn af því sem áður var. Allt þetta veldur því að fjárhagsleg staða einstaklingsins versnar og versnar. Því miður er staðreyndin sú að þessa stöðu nýta tryggingafélögin sér. Þau nýta hana og valda því að fólk sem ætlar að berjast og vill berjast getur það ekki. Það verður að fara í mat og samþykkja það mat gagnvart matsmönnum sem tryggingafélögin leggja fram, ásamt kannski lögmanni sínum. Þar er oft himinn og haf milli þeirra bóta sem metnar eru að viðkomandi eigi rétt á og ef hann gæti fengið gjafsókn og farið í mál og fengið dómkvadda matsmenn sem meta tjón. Fyrir vikið eru þeir, sem eru svo heppnir að fá eitthvað í bætur, að fá kannski 10, 20, 30 eða 40% af því sem þeir áttu rétt á miðað við 100% bætur. Það er ömurlegt til þess að vita. Og þeir fá jafnvel ekki neitt vegna þess að málin eru snúin. Það er hægt að sækja um gjafsókn og þegar einhver ætlar að sækja um gjafsókn í núverandi kerfi, þarf hann að snúa sér til gjafsóknarnefndar, sem er flókið ferli, flókin framkvæmd, svo er tekjuviðmiðið og þarf að fylla í nokkur box til að vera tækur þar inn. En það sem er auðvitað furðulegast og kemur mest á óvart er að þá kemur nefnd sem metur hvort hún telji viðkomandi eiga einhvern séns á að vinna tryggingafélögin. Því miður hef ég orðið var við að í þessa gjafsóknarnefnd fóru menn sem voru jafnvel tengdir inn í tryggingafélögin. Það er auðvitað alveg ömurlegt að vita til þess að til að reyna að koma máli í dóm þá ferðu fyrir gjafsóknarnefnd sem dæmir um það hvort málið sé hæft fyrir dómi. Hún er orðin dómstóll í sjálfu sér. Það er með ólíkindum að við skulum vera með svona kerfi og það er með ólíkindum hversu gífurleg þögn ríkir um þetta kerfi sem varðar vátryggingafélögin. Á sama tíma og viðkomandi er að berjast við tryggingafélög og fær kannski smánarbætur, hafa þau heimild til að meta tjónið og leggja inn í bótasjóð þá upphæð sem þau telja að tjónið muni kosta. Þau meta að tjónið sé upp á 100 milljónir, leggja það inn í bótasjóðinn, en borga kannski ekki út nema 20, 30% eða ekki neitt. Þar safnast upp fé, fé án hirðis, eins og Pétur Blöndal orðaði það svo vel á sínum tíma. Fé án hirðis sem við höfum séð hverfa úr bótasjóðum tryggingafélags til Tortóla, Cayman-eyja eða endaði í lúxusíbúð í Kína eða Hong Kong og kom svo til baka og var hálfgert veð í sundlauginni á Álftanesi, sem var alveg stórfurðulegt mál, eftir bankahrunið. Það er líka furðulegt að þessi bótasjóður er aldrei gerður upp á Íslandi. Það eru engin lög um uppgjör á bótasjóði, hann safnar og safnar fé. Tryggingafélög mega ávaxta féð og fá þá ávöxtun. En siðaðar þjóðir gera upp slíka bótasjóði með reglulegu millibili. Ef við rýmkum gjafsóknarheimildina og sjáum til þess að fleiri geti fengið gjafsókn eru meiri líkur á að viðkomandi hafi getu til að fara í mál og klára málið og fá réttar og sanngjarnar bætur fyrir sitt tjón. Við eigum að stefna að því að fólk fái þær bætur sem það á rétt á í kerfinu en ekki einhverjar smánarbætur sem því er úthlutað, bara vegna þess að það er komið í þá fjárhagslegu stöðu að það verður líklega samþykkja hvað sem er, liggur við, í þessum málum. Við vitum líka að stór hópur fólks er með skaðabótatryggingar, gjafsóknartryggingar, í sínum tryggingum en því miður eru ekki allir með það og því miður er stór hópur af fólki sem hefur ekki efni á því að vera með það. Þess vegna þurfum við að tryggja að þeir sem þurfa á því að halda geti barist við tryggingafélögin. Það á að vera skylda okkar og ætti að vera sjálfsagt mál. Ef maður lendir í alvarlegu líkamstjóni eða minni háttar líkamstjóni sem er skaðabótaskylt þá eigi maður rétt á að fá það sem er réttur manns samkvæmt lögum og það sé metið nákvæmlega rétt. Það sé hægt að leita allra þeirra úrræða sem möguleg eru til þess að fá bæturnar. Ef það væri gert værum við að fara eftir skaðabótalögum því að tilgangur þeirra hlýtur að vera að bæta skaðann að fullu, eða eins og hægt er, en ekki að skaðinn sé bættur að því eina leyti sem tryggingafélögunum þóknast. Það segir sig sjálft að það er algjörlega hagur þeirra að borga sem minnst, sem minnstar bætur. Því minna sem þau borga út, því meira er í bótasjóði og því meira hafa þau til ávöxtunar. Það hlýtur að segja okkur og gerir það að verkum að þetta er ömurlegt kerfi og ég vona heitt og innilega að við breytum þessu. Ég vil líka benda á grein sem birtist í Kjarnanum 8. ágúst 2018. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta. „Af hverju skiptir þetta máli? Lágar fjárhæðir í reglum um gjafsókn hafa lengi verið gagnrýndar. Ragnar Aðalsteinsson lögmaður segir til dæmis í nýlegu viðtali við Stundina að gjafsóknarkerfið sé ónýtt. „Við hér á stofunni höfum fengið til okkar fólk sem hefur viljað áfrýja málum sem það hefur tapað í héraði, fólk sem ekki hefur getað borgað neitt. Við höfum þá sótt um gjafsókn fyrir það en fengið neitun með þeim röksemdum að héraðsdómurinn sé svo góður, það þurfi ekki að áfrýja málinu. Það er hins vegar ekki gjafsóknarnefndar að taka afstöðu til þess en þeir telja að svo sé. Þá höfum við þurft að áfrýja málinu á okkar kostnað og á okkar áhættu. Við höfum hins vegar unnið slík mál, fleiri en eitt og fleiri en tvö. Svo má líka nefna að tekjuviðmiðin sem lögð eru fyrir gjafsókn eru langt neðan við allt og meira að segja hafa ráðherrar sett reglugerðir sem takmarka slíkt enn frekar.“ Ragnar sagði þetta standa réttarríkinu fyrir þrifum, það er þeim hluta borgaranna sem höllustum fæti stendur í samfélaginu. Erfitt sé að komast fyrir dómstóla með réttindamál almennings, því það sé allt of dýrt og möguleikinn á gjafsókn oft lítill sem enginn. Í lögum um meðferð einkamála segir að gjafsókn verði aðeins veitt ef málstaður umsækjanda gefi nægilegt tilefni til málshöfðunar eða málsvarnar og öðru hvoru eftirfarandi skilyrða er að auki fullnægt: a. að fjárhag umsækjanda sé þannig háttað að kostnaður af gæslu hagsmuna hans í máli yrði honum fyrirsjáanlega ofviða, enda megi teljast eðlilegt að öðru leyti að gjafsókn sé kostuð af almannafé, b. að úrlausn máls hafi verulega almenna þýðingu eða varði verulega miklu fyrir atvinnu, félagslega stöðu eða aðra einkahagi umsækjanda.“ Ég segi ykkur að það er alveg með ólíkindum, þegar maður les þetta upp, hver á að vera ástæðan fyrir því að viðkomandi á að fá gjafsókn og að það skuli koma fram, eins og segir hér, að gjafsóknarnefnd taki að sér dómsvaldið og segi: Nei, þetta er ekki möguleiki, dómur héraðsdóms er svo rosalega réttur. Það sem maður furðar sig mest á er að þegar maður getur lesið svona rök frá gjafsóknarnefnd og hægt er að sýna fram á það að dómur héraðsdóms er kolrangur, þá skiptir það engu máli. Og að það skuli vera hægt að berjast gegn gjafsóknarnefnd svo árum skipti og loksins þegar þeir geta ekki annað en kyngt því, þegar búið er að fara til umboðsmanns og ganga á milli Pontíusar og Heródesar og út um allt, þá kyngja þeir því loksins að jú, það sé grundvöllur fyrir gjafsókn. Það er grundvöllur fyrir því að viðkomandi hafi orðið fyrir meira tjóni. Hann fær gjafsókn. En hvað gerist þá? Málið er fyrnt. Tryggingafélagið fær allan peninginn, hverja einustu krónu. Svona mál eru til. Svona mál eru í umferð. Svona mál sýna okkur svart á hvítu að það er kominn tími til að ríkisstjórnin hysji upp um sig buxurnar, taki skaðabótalögin algerlega í nefið, hækki viðmiðin svo fólk fái það sem það á rétt á og hún tryggi að skaðabótalögin séu til þess sem þau eiga að vera, að bæta skaða viðkomandi en ekki stórbæta hag tryggingafélaga á kostnað þeirra sem verða fyrir líkamstjóni.

Forseti. Þetta er einfalt frumvarp um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, afnám takmarkana. Það hljóðar svo: „2. málsl., 2. mgr. 10. gr. laganna fellur brott“. Það var áður lagt fram á 150. þingi og er lagt fram að nýju efnislega óbreytt. Kveðið er á um lágmarkstíma sem starfsmanni er heimilt að taka fæðingarorlof. Í 2. málslið 2. mgr. 10. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof segir að aldrei megi taka fæðingarorlof skemur en tvær vikur í senn, en með frumvarpinu er felld úr gildi takmörkun á því hversu stuttan tíma í einu hægt er að taka fæðingarorlof. Slík takmörkun er óþörf enda er fæðingarorlof alltaf tekið í samráði við vinnuveitanda. Þegar starfsmaður telur sig hafa hag af því að taka fæðingarorlof í svo stuttan tíma er rétt að sá möguleiki sé til staðar. Við meðferð málsins á 150. löggjafarþingi barst velferðarnefnd umsögn umboðsmanns barna um málið. Í umsögninni segir umboðsmaður það vissulega vera mikilvægt að tryggja foreldrum sveigjanleika við töku fæðingarorlofs en tryggja verði að eftirlit sé haft með því að fæðingarorlofi sé raunverulega ráðstafað í þágu barna þannig að foreldrar leggi niður launuð störf á vinnumarkaði. Ástæðan fyrir því að lágmarkstími fyrir töku fæðingarorlofs hafi verið lengdur úr einni viku í tvær hafi verið sú að það hafi viljað brenna við að foreldrar hafi ekki lagt niður störf þegar þeir hafa einungis tilkynnt um fæðingarorlof í eina viku. Það hafi síðan gert framkvæmdaraðilum kerfisins erfiðara fyrir að fylgjast með því hvort foreldri leggi sannanlega niður störf í svo stuttan tíma. Með hliðsjón af þessu telur umboðsmaður ekki ástæðu til að leggja til þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu. Fyrirkomulag laganna um lágmarkstíma fæðingarorlofs er erfitt í framkvæmd fyrir foreldra sem eru í óreglulegu vakta- og hlutastarfi og ekki með fastan vinnutíma. Tveggja vikna lágmarkstími kann því að virkja letjandi fyrir foreldra í slíkum aðstæðum, sem vinnur gegn því markmiði laganna að tryggja börnum umönnun foreldra á mikilvægasta æviskeiði þeirra. Ekki er hægt að fallast á það sem rök fyrir tveggja vikna lágmarkstíma að það sé erfitt fyrir framkvæmdaraðila kerfisins að fylgjast með því hvort foreldrar leggi raunverulega niður störf á umsömdum tíma. Þar tekur hið opinbera fram fyrir hendur einstaklinga til að sinna sínum þörfum en ekki þörfum foreldra og barna.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um fjárhagslegar viðmiðanir. Með frumvarpinu er lagt til að reglugerð Evrópusambandsins um vísitölur á fjármálamarkaði, sem hefur verið tekin upp í EES-samninginn, verði veitt lagagildi hér á landi. Greiðslur samkvæmt lánssamningum, afleiðum og öðrum fjárhagslegum samningum ráðast oft af þróun vísitalna sem eiga að mæla verðgildi á borð við vexti, gengi gjaldmiðla, virði hlutabréfasafna eða verð á hrávöru. Til dæmis er algengt að vextir af bankalánum jafngildi vísitölum sem eiga að mæla vexti milli banka með ákveðnu álagi. Hætta getur verið á að þeir sem taka saman slíkar viðmiðanir, eða þeir sem leggja til upplýsingar sem þær byggjast á, misnoti aðstöðu sína ef þeir hafa hag af því að þær þróist á tiltekinn veg. Bankar gætu t.d. hagnast á því að veita villandi upplýsingar um lánskjör sín í því skyni að hafa áhrif á viðmiðun sem á að mæla vexti milli banka ef vextir af lánum sem þeir hafa veitt byggjast á viðmiðuninni. Eftir fjármálakreppuna 2008–2009 kom í ljós að alþjóðlegir bankar höfðu í hagnaðarskyni hagrætt Euribor-, Libor- og Tibor-vöxtum - þessi hugtök eru þekkt úr bankaviðskiptum, úr bankaheiminum. Þetta er vísan í ákveðin viðmið. Bankarnir höfðu sem sagt í hagnaðarskyni hagrætt þessum vöxtum sem eiga að mæla vexti milli banka á evrusvæðinu, í London og í Tókýó og liggja til grundvallar fjölmörgum samningum á fjármálamarkaði. Einnig lék grunur á um að viðmiðunum á gjaldeyris- og hrávörumörkuðum hefði verið hagrætt. Reglugerð Evrópusambandsins er ætlað að taka á slíkum hagsmunaárekstrum og stuðla að áreiðanlegri viðmiðunum á fjármálamarkaði. Meðal annars er mælt fyrir um starfshætti aðila sem taka saman viðmiðanir, starfsleyfi, aðferðafræði við vinnslu viðmiðana og eftirlit. Hér á landi munu vísitölur sem Kauphöll Íslands hf. og fáein rekstrarfélög verðbréfasjóða og verðbréfafyrirtæki taka saman falla undir gildissvið gerðarinnar en ekki vísitölur sem Hagstofa Íslands og Seðlabanki Íslands taka saman. Virðulegi forseti. Undir lok síðasta árs var ákvæðum um viðmiðanir fyrir fjárfestingar með lítil eða jákvæð áhrif á losun koltvísýrings bætt við reglugerð Evrópusambandsins til að stuðla að áreiðanleika og frekari notkun slíkra viðmiðana. Var það liður í aðgerðum Evrópusambandsins til að ýta undir sjálfbærar fjárfestingar. Breytingin hefur verið tekinn upp í EES-samninginn og lagt er til að henni verði einnig veitt lagagildi. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að fjármálaeftirlit Seðlabanka Íslands hafi eftirlit með því að farið verði að lögunum og geti beitt stjórnsýsluviðurlögum vegna brota gegn þeim. Lagt er til að ráðherra og Seðlabankanum verði heimilað að innleiða undirgerðir reglugerðarinnar, sem útfæra nánar einstök atriði hennar, með stjórnvaldsfyrirmælum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til nýrra laga um skipagjald. Skipagjald er skattur sem lagður er á eigendur skipa árlega, samkvæmt 28. gr. laga um eftirlit með skipum. Í frumvarpi til skipalaga sem lagt hefur verið fram á Alþingi, samanber 208. mál, þskj. 209, er ekki að finna ákvæði um skipagjald. Í greinargerð með því frumvarpi segir að talið hafi verið við samningu frumvarpsins að ákvæði um skipagjald eigi betur heima í lögum um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991. Lagt er til í frumvarpi þessu að ákvæði um skipagjald verði í nýjum lögum um skipagjald. Ekki er talið að ákvæði um skipagjald eigi heima í lögum um aukatekjur ríkissjóðs þar sem skipagjald er eðlisólíkt þeim gjöldum sem kveðið er á um í þeim lögum og ber þannig til að mynda dráttarvexti sé gjaldið ekki greitt á gjalddaga líkt og aðrir skattar. Þá er kveðið á um fjárhæð skipagjalds eftir stærðarflokkum skipa og umsjón með álagningu, sem verður í höndum Samgöngustofu eins og áður hefur verið enda heldur stofnunin utan um aðalskipaskrá. Nokkrar efnisbreytingar er að finna um skipagjald í frumvarpi þessu frá 28. gr. laga um eftirlit með skipum. Þannig er lagt til að eindagi verði ekki sá sami og gjalddagi heldur 15. maí og að dráttarvextir reiknist frá gjalddaga en ekki degi eftir gjalddaga. Þá er horfið frá ákvæði um haldlagningarrétt Samgöngustofu á haffærisskírteinum, samanber 5. mgr. 28. gr. laganna, þar sem ljóst þykir að heimildinni hafi aldrei verið beitt í reynd. Einnig er kveðið á um að lögveð vegna vangoldins gjalds skuli vera gilt í tvö ár í stað eins árs en innheimtumenn telja eitt ár allt of skamman tíma til að ljúka innheimtu. Þá er jafnframt skýrt kveðið á um hver annast álagningu gjaldsins, innheimtu þess og kæruleið gjaldanda. Virðulegi forseti. Frumvarpið mun ekki hafa áhrif til breytinga á stjórnsýslu ríkisins eða hagsmunaaðila, þ.e. gjaldendur skipagjalds. Þó mun lenging á lögveði úr einu ári í tvö ár, vegna vangoldins skipagjalds, hafa áhrif í þá veru að auka líkur á árangursríkari innheimtu gjaldsins. Frumvarpið mun ekki hafa teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs verði það óbreytt að lögum. Um er að ræða nauðsynlegar leiðréttingar og aðrar breytingar sem munu leiða til þess að viðkomandi löggjöf á sviði skattamála verði skýrari. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér með fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld. Í frumvarpinu er m.a. lögð til tímabundin lækkun á tryggingagjaldi auk nauðsynlegra leiðréttinga og annarra breytinga á ýmsum lögum um skatta og gjöld. Einnig er um að ræða undanþágu ökutækja sem knúin eru metani, metanóli, rafmagni eða vetni til vöruflutninga frá vörugjaldi og greiðslu á lágmarksbifreiðagjaldi í tilfelli rafmagns- og vetnisbifreiða og fleira. Ég mun nú fjalla um helstu atriði frumvarpsins. 1. Tímabundin lækkun tryggingagjalds: Í frumvarpinu er lagt til að almenna tryggingagjaldið verði lækkað tímabundið í eitt ár, eða í staðgreiðslu á árinu 2021 og við álagningu opinberra gjalda á árinu 2022 vegna tekna ársins 2021, úr 4,90% í 4,65%. Tilgangur lækkunarinnar er að milda áhrif af þeim launahækkunum sem samið var um í lífskjarasamningunum og mun lækkun tryggingagjalds jafngilda því að gjaldið verði ekki lagt á stofn sem nemur kjarasamningsbundnum launahækkunum sem koma til framkvæmda nú um áramót. Heildartekjur af tryggingagjaldi munu dragast saman um 4 milljarða kr. sökum lækkunarinnar. Þar af lækka greiðslur ríkisins um 0,9 milljarða kr. og munu nettótekjuáhrif á ríkissjóð því verða 3,1 milljarður kr. til lækkunar. Jafnframt mun þessi aðgerð lækka útgjöld sveitarfélaga um 0,5 milljarða kr. á næsta ári. 2. Breyting á skattfrelsi meðlaga og framfærslulífeyris til maka: Í lögum um tekjuskatt er fjallað um meðlög og framfærslulífeyri til maka eða fyrrverandi maka þar sem skattfrelsi teknanna takmarkast við sömu fjárhæð og lágmarksellilífeyrir, eða grunnlífeyrir. Á þeim tíma sem undanþágan var sett var fjárhæðarviðmiðið hið sama hjá ellilífeyrisþegum og örorkulífeyrisþegum. Samsetning ellilífeyris hefur tekið breytingum og er því lagt til að stuðst verði við fjárhæðarmörk örorkulífeyris þess í stað svo að haldið verði upphaflegu viðmiði. Það sem við töluðum áður um sem grunnlífeyri hefur í raun verið sameinað öðrum bótaflokkum í almannatryggingakerfi ellilífeyris. 3. Kaup á hlutabréfum samkvæmt kauprétti: Þá er lagt til að fjárhæð sú, sem er að finna í tekjuskattslögum og er eitt af fleiri skilyrðum sem þarf að uppfylla til að kaupréttur starfsmanns skattleggist sem fjármagnstekjur en ekki launatekjur, hækki úr 600.000 kr. í 1.500.000 kr. Verði frumvarpið að lögum má hámark kaupréttar hvers starfsmanns því ekki vera hærra en 1.500.000 kr. á ári að kaupverði. Ekki er gert ráð fyrir því að breytingin hafi mikil áhrif á ríkissjóð verði hún að lögum. Hér er um að ræða fjárhæðarviðmið sem hefur staðið óbreytt í lögum í rétt u.þ.b. 20 ár í krónutölu. 4. Skipting söluverðs sérgreindra fasteigna eða mannvirkja, ásamt lóð, landi eða réttindum tengdum þessum eignum: Í lögum um tekjuskatt er mælt fyrir um að þegar fasteignir og land eru seld í einu lagi skuli skipta söluverðinu í sama hlutfalli og hinar seldu eignir eru metnar til fasteignamats á söludegi. Í þeim tilfellum þar sem fasteignamat endurspeglar ekki þau markaðsverðmæti sem búa að baki viðskiptum er lagt til að þegar skipting söluverðs, í sama hlutfalli og hinar seldu eignir eru metnar til fasteignamats. Við erum að ræða um þau tilfelli þar sem fasteignamat endurspeglar ekki þau markaðsverðmæti sem búa að baki viðskiptum. Þar er lagt til að þegar skipting söluverðs í sama hlutfalli og hinnar seldu eignir eru metnar til fasteignamats leiðir til verulega óeðlilegrar niðurstöðu, sem ekki endurspeglar markaðsverð hinna seldu eigna, skuli miða við markaðsverð þeirra á söludegi í stað fasteignamats. Sem dæmi má taka land með íbúðarhúsnæði sem selt er á 100 millj. kr. Fasteignamat íbúðarhúsnæðis er 90 millj. kr. en landið er metið á 10 millj. kr. Skipting söluverðs yrði þá þannig að 90 milljónir teldust tilheyra íbúðarhúsnæðinu og væru þar með skattfrjálsar en einungis 10 milljónir teldust til stofns skattskylds söluhagnaðar vegna sölu lands, jafnvel þó að landakaupin hefðu verið meginforsenda hins háa söluverðs. 5. Skattfrelsi styrkja í formi niðurgreiðslu frá ríkinu: Lagt er til í frumvarpinu að kveðið verði á um að styrkur fyrir einstaklinga með búsetu utan höfuðborgarsvæðisins í formi niðurgreiðslu vegna greiðsluþátttöku ríkisins í fargjöldum innan lands teljist ekki til tekna. Að uppfylltum skilyrðum ákvæðisins er því ætlað að taka til fargjalda vegna hvers kyns samgangna innan lands, hvort heldur sem er í lofti, á landi eða sjó. 6. Útleiga manna á íbúðarhúsnæði: Í tekjuskattslögum er mælt fyrir um að tekjur einstaklings af útleigu íbúðarhúsnæðis til varanlegrar búsetu leigjanda teljist utan atvinnurekstrar eða sjálfstæðrar starfsemi ef ekki eru leigðar út fleiri en tvær sérgreindar fasteignir í eigu viðkomandi. Ljóst er við lestur greinargerðar í frumvarpi því er varð að lögum um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um skatta, tolla og gjöld, að með sérgreindum fasteignum er átt við sérgreindar íbúðir. Lögð er til lagfæring á orðalagi til að taka af öll tvímæli um annað. 7. Reglur og ákvarðanir ríkisskattstjóra: Í lögum um tekjuskatt er kveðið á um að ríkisskattstjóri skuli setja framkvæmdar- og starfsreglur ásamt leiðbeiningum og verklagsreglum. Þá skuli ríkisskattstjóri enn fremur birta reglur og ákvarðanir sem hann metur að hafi þýðingu fyrir skattaðila og eftir atvikum gefa út og hafa til sölu. Lagt er til að við ákvæðið verði aukið að ríkisskattstjóra sé jafnframt heimilt að gefa út og hafa til sölu fyrir almenning yfirlit yfir skatta, tolla og gjöld á sviði ríkisskattstjóra eða láta í té sérþjónustu samkvæmt gjaldskrá sem staðfest skal af ráðherra og birt í B-deild Stjórnartíðinda. 8. Álagningarskrár, skattskrár og virðisaukaskattsskrár: Í ljósi þess að heimsfaraldur kórónuveiru geisar enn og að við framlagningu álagningarskrár skattaðila gerir fjöldi manns sér ferð í afgreiðslu Skattsins um land allt er lagt til að ákvæði til bráðabirgða við lög um tekjuskatt, þess efnis að þrátt fyrir ákvæði laganna væri Skattinum ekki skylt að leggja fram álagningarskrá fyrir hvert sveitarfélag að lokinni álagningu skattaðila á árinu 2020 vegna tekna ársins 2019, verði framlengt um eitt ár og að eftir atvikum gildi hið sama um framlagningu skattskráa á árinu 2020 og 2021. Mikilvægt er að tryggja að embætti ríkisskattstjóra geti uppfyllt lögbundnar skyldur sínar en þó tekið tillit til reglna um takmarkanir á samkomum sem og gætt að almennum sóttvarnasjónarmiðum. Þá er jafnframt lagt til að sambærilegu ákvæði til bráðabirgða verði bætt við lög um virðisaukaskatt þess efnis að þrátt fyrir ákvæði laganna sé ríkisskattstjóra ekki skylt á árunum 2020 og 2021 að leggja fram virðisaukaskattsskrár. 9. Breytingar á lögum um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur: Lögð er til sú breyting á lögum um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur að í stað þess að kveða á um ár, þegar rætt er um samspil útreiknings á álagi og eindaga, verði kveðið á um greiðslutímabil. Er það gert í ljósi breytinga sem orðið hafa á greiðslutímabilum úr almanaksárinu í fjögur þriggja mánaða greiðslutímabil. Þá er lagt til að ákvæði til bráðabirgða III, við lög um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur, falli brott enda hefur hlutfalli staðgreiðslu verið breytt frá gildistöku þess, fyrst í 18%, síðan 20% og er nú 22%. Í ákvæðinu er kveðið á um að frá og með 1. júlí 2009 skuli skilaskyldum aðilum skylt að halda eftir 15% skatti af staðgreiðsluskyldum fjármagnstekjum skattskyldra aðila sem til falla eftir 1. júlí 2009 af eldri kröfum, sem og kröfum sem stofnað er til eftir það. 10. Undanþága ökutækja frá vörugjaldi: Lögð er til breyting á lögum um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl. sem felur í sér rýmkun þess efnis að undanþága frá vörugjaldi nái einnig til annarra tegunda ökutækja til vöruflutninga í atvinnuskyni sem knúin eru metani, metanóli, rafmagni eða vetni að öllu leyti. Með tillögunni sem lögð er fram í frumvarpinu er lagt til að ekki sé gerður greinarmunur á gerð svokallaðra nýorkuökutækja sem knúin eru metani, metanóli, rafmagni eða vetni til vöruflutninga í atvinnuskyni en slíkt verður að teljast eðlilegt, m.a. út frá markmiðum stjórnvalda í orkuskiptum og loftslagsmálum. 11. Greiðsla á lágmarki bifreiðagjalds vegna þungra hreinorkuökutækja: Í ljósi markmiða stjórnvalda um orkuskipti í samgöngu- og loftslagsmálum er lagt til að kveðið verði á um greiðslu lágmarks bifreiðagjalds hjá hreinorkuökutækjum sem ganga alfarið fyrir metani, metanóli, rafmagni eða vetni og eru 3.500 kg eða þyngri. 12. Vörugjald af húsbílum: Lögð er til framlenging á tímabundinni lækkun á skráðri losun húsbíla um 40% að ákveðnum skilyrðum uppfylltum til og með 31. desember 2021 þar sem unnið er að endanlegri lausn í málaflokknum. 13. Gjaldtökuheimild vegna löggildingar iðnmeistara og hönnuða í lög um aukatekjur ríkissjóðs: Að lokum er, samræmis vegna, lagt til að gjaldtaka vegna löggildingar iðnmeistara og hönnuða á sviði byggingarmála byggist á lögum um aukatekjur ríkissjóðs eins og á við vegna löggildingar rafverktaka. Ekki er verið að leggja til nýjar gjaldtökuheimildir heldur einungis lagt til að flytja þær á einn stað í lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Breytingin mun fela í sér að þessar rekstrartekjur falla niður hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem fær þess í stað framlag úr ríkissjóði á móti. Allar aðrar breytingar á rekstrartekjum og útgjöldum eftir það fara í gegnum hefðbundið fjárlaga- og áætlanagerðarferli. Ekki hefur verið gert ráð fyrir þessu í fjárlagafrumvarpinu en verði ákvæðið að lögum verður hægt að gera breytingar við 2. umr. út frá gildistöku um áramótin. Virðulegi forseti. Tillögur frumvarpsins eru af margvíslegum toga og sama má segja um mat á áhrifum þeirra. Lækkun tryggingagjalds mun jafngilda því að gjaldið verði ekki lagt á þann hluta gjaldstofns sem nemur kjarasamningsbundnum launahækkunum sem koma til framkvæmda um komandi áramót líkt og fram kom hér að framan. Heildartekjur af tryggingagjaldi munu dragast saman um 4 milljarða kr. sökum lækkunarinnar. Þar af lækka greiðslur ríkisins um 0,9 milljarða kr. og munu nettótekjuáhrif á ríkissjóð því verða 3,1 milljarður kr. til lækkunar. Jafnframt mun þessi aðgerð lækka útgjöld sveitarfélaga um 0,5 milljarða kr. á næsta ári. Verði breytingartillagan að lögum mun hún hafa jákvæð áhrif á atvinnurekendur. Aðrar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu munu samanlagt ekki hafa teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs, einstaklinga og lögaðila verði frumvarpið óbreytt að lögum. Um er að ræða nauðsynlegar leiðréttingar og aðrar breytingar sem munu hins vegar leiða til þess að viðkomandi löggjöf á sviði skattamála verði skýrari. Virðulegi forseti, Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Ég ætla ekki að tala um þetta frumvarp í heild sinni heldur að víkja nokkrum orðum að 8. gr. þess. Með henni leggur hæstv. ráðherra til að framlengja bráðabirgðaákvæði sem kom inn í tekjuskattslögin í vor, að frumkvæði efnahags- og viðskiptanefndar, sem felur í sér að vegna þess ástands sem fylgir kórónuveirufaraldrinum sé ekki á það hættandi að boða fólk á sama stað til að skoða álagningarskrár og hefur verið árum og áratugum saman. Þess vegna var Skattinum veitt heimild til að leggja ekki fram álagningarskrár á yfirstandandi ári vegna tekna á síðasta ári. Hér er lagt til að halda þessari heimild gangandi inn á næsta ár líka. Þetta ræddum við hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson í þingsal í maí þegar mælt var fyrir áliti efnahags- og viðskiptanefndar. Þá voru bara allt aðrar aðstæður en núna. Þá vorum við sem þing og sem samfélag að bregðast við á miklu þrengri tímaskala en við höfum núna. Þess vegna skil ég vel að nefndin hafi valið þann kostinn að sleppa Skattinum undan því að leggja fram álagningarskrárnar frekar en að fara þá leið sem ég legg til í breytingartillögu; að skrárnar verði einfaldlega færðar á rafrænt form og gerðar fólki aðgengilegar á vefsvæði Skattsins. Með því móti mætti ná fram sömu markmiðum og ætlast er til með því að leggja skrárnar ekki fram, þ.e. að tryggja að Skatturinn geti tekið tillit til reglna um takmarkanir á samkomum og gætt að almennum sóttvarnasjónarmiðum. Með því að birta skrárnar á rafrænu formi frekar en að sleppa birtingu algerlega er þetta gert án þess að víkja til hliðar því aðhaldshlutverki sem felst í birtingu skránna. Þetta er reyndar í takt við þingsályktunartillögu sem ég hef lagt fram nokkrum sinnum hér á þingi, um að gera rafræna birtingu að meginreglunni. Þannig er það t.d. í Noregi þar sem sambærilegar skrár hafa legið frammi árum saman. Það verður að segjast eins og er að sá háttur sem hefur verið hafður á hér á landi er löngu úreltur, þ.e. að Skatturinn prenti út doðranta með yfirliti yfir tekjur og gjöld allra íbúa landsins og leggi fram í einhverjum möppum á skrifstofum sem fólk á að koma sér niður á til að skoða. Þetta heitir samkvæmt lögum að skattskrár skuli vera til sýnis á hentugum stað, en þegar árið er orðið 2020, eða 2021 eins og það verður þegar næstu skrár liggja frammi, er þetta ekki hentugur staður lengur í landi þar sem næstum því 100% fólks telja skatt fram með rafrænum hætti. Það er eðlilegt að öll gögn sem koma út úr því framtali verði aðgengileg rafrænt. Ég legg þessa breytingartillögu fram við 1. umr. til að nefndin lendi ekki í því sem gerðist í vor, að fá ábendingu um þann möguleika að færa birtinguna á rafrænt form of seint til að hægt sé að bregðast við. Auk þess tel ég jákvætt að umsagnaraðilar geti tekið afstöðu til þessarar hugmyndar samhliða þeim hugmyndum sem birtast í frumvarpinu. Ég vona að þegar við fáum málið til 2. umr. þá verði rafræna birtingin orðin ofan á frekar en að hætta birtingu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Ég vil koma aðeins inn á 1. gr. frumvarpsins, tryggingagjaldið. Við í Miðflokknum höfum verið þeirrar skoðunar að það hefði átt að lækka gjaldið myndarlega vegna veirufaraldursins og jafnvel fella það niður tímabundið. Ég kem nánar að því á eftir en vil þá víkja aðeins að skattheimtu á íslensk fyrirtæki almennt í alþjóðlegum samanburði. Hún er ein sú hæsta á Norðurlöndum á eftir Noregi. Skattar á fyrirtæki voru hækkaðir eftir efnahagshrunið 2008 í þeirri viðleitni að loka fjárlagagatinu, eins og við þekkjum. Hins vegar hafa þessar skattbreytingar verið að festast í sessi síðan og það hefur gegnumgangandi verið tregða hjá ríkisvaldinu til að lækka tryggingagjaldið, sem er jú einn stærsti tekjustofn ríkisins og áætlað að muni skila u.þ.b. 100 milljörðum í fjárlagafrumvarpinu fyrir næsta ár. Eins og ég nefndi í upphafi höfum við í Miðflokknum talið að það skipti verulegu máli að styrkja með öllum tiltækum ráðum grundvöll fyrirtækjanna í landinu í þeim erfiðu aðstæðum sem við erum í vegna þess að fyrirtækin í landinu gegna lykilhlutverki í því að endurreisa atvinnulífið í því mikla atvinnuleysi sem ríkir núna og kemur til með að hækka, því miður, samkvæmt spám. Nýjustu tölur frá Seðlabankanum eru ekki bjartsýnar um það að viðreisnin eða endurreisnin, viðspyrnan, verði sú sem menn voru að vonast til á næsta ári. Það er því afar mikilvægt að fyrirtækin geti haldið starfsmönnum sínum og jafnvel bætt við sig starfsfólki. Þar gegnir tryggingagjaldið lykilhlutverki, það verður að segjast eins og er, og er verulega mikilvægt í því að styrkja grundvöll fyrirtækjareksturs að þetta gjald sé ekki íþyngjandi. Hátt tryggingagjald kemur verst niður á fyrirtækjum þar sem laun og launatengd gjöld eru stór hluti kostnaðar. Svo er það þannig að hátt tryggingagjald veikir samkeppnishæfni þessara fyrirtækja mest og bætt samkeppnishæfni Íslands er mjög mikilvæg, sérstaklega í þeim aðstæðum sem við erum í núna og þjóðarbúskapurinn býr við. Það er ákaflega mikilvægt að íslensk fyrirtæki séu samkeppnishæf á alþjóðagrundvelli og þá skiptir náttúrlega verulegu máli að skattumhverfið sé ekki íþyngjandi gagnvart þeim samkeppnisþjóðum sem fyrirtækin eru þá að leita sér markaða á. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er sérstaklega lögð áhersla á lækkun tryggingagjaldsins en hún hefur hins vegar ekki verið nægileg að okkar mati og Samtök iðnaðarins hafa ályktað í þá veru. Þrátt fyrir þá boðuðu tímabundnu lækkun sem er í þessu frumvarpi, um 0,25%, úr 4,90% í 4,65%, eins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra nefndi áðan, er reiknað með því að tryggingagjaldið skili engu að síður 100 milljörðum kr. í ríkissjóð á næsta ári. Eins og er kunnugt er tryggingagjaldið sérstakt gjald sem launagreiðendum ber að greiða af heildarlaunum launamanna sinna. Eins og ég nefndi áðan hefur samkeppnisstaða innlendra fyrirtækja gagnvart erlendum keppinautum versnað á undanförnum árum, m.a. vegna innlendra kostnaðarhækkana, mælt í erlendri mynt. Sú þróun er nú sýnileg í minni verðmætasköpun útflutningsgreinanna, veirufaraldurinn hefur náttúrlega veruleg áhrif þar á líka og svo gagnvart þessum fyrirtækjum á innlendum markaði sem keppa við erlend fyrirtæki. Það er því til mjög mikils að vinna að allt rekstrarumhverfi á Íslandi sé sem hagfelldast þegar við berum okkur saman í þessum efnum við aðrar þjóðir. Fyrir efnahagshrunið, eða árið 2008, var tryggingagjaldið 5,34% en var hækkað í 8,65% í kjölfar þess. Hækkunin var hugsuð sem tímabundin aðgerð til að standa straum af stórauknum útgjöldum vegna skyndilegs atvinnuleysis. ASÍ hefur einmitt nefnt að það sé mikilvægt að skila þessum hækkunum tryggingagjaldsins til baka og við höfum svo sannarlega haldið uppi þeim málflutningi í Miðflokknum. En eins og ég segi hafa stjórnvöld verið treg til þess að lækka það aftur. Það sætir nokkurri undrun að mínu mati vegna þess að staðreyndin er sú að tryggingagjaldið hefur í vaxandi mæli verið notað til að fjármagna önnur útgjöld ríkissjóðs en því var ætlað. Þetta er náttúrlega alltaf það sem er vandamálið þegar kemur að skattstofnum ríkisins, að lagðir eru á skattar sem eiga að vera tímabundnir og síðan er svo erfitt að fara til baka og taka þá af. Ég nefni bara sem dæmi bifreiðagjaldið sem átti aðeins að vera tímabundið gjald, hvort það var ekki nema til eins árs eða hvað það var á sínum tíma þegar það var sett, en það er búið að vera í ein 25 ár. Þetta virðist vera eitthvert óskrifað lögmál, að þegar skattar eru settir á með þessum hætti eða hækkaðir eða gjöld þá virðist vera afar erfitt að snúa þeirri þróun til baka. Það er eitthvað sem er mjög óheppilegt vegna þess að auðvitað eiga þessi gjöld og skattar að fara í það sem þeim var ætlað í upphafi. Ég nefni kolefnisskattinn sem dæmi, sem hefur hækkað mjög mikið í tíð þessarar ríkisstjórnar. Gjaldið var um 3,5 milljarðar þegar þessi ríkisstjórn tók við 2017. Hann er að skila í ríkissjóð, eða það er áætlað núna í þessum fjárlögum, 6,1 milljarði kr. Þetta er helmings hækkun á því gjaldi á þessum tíma. Síðan þegar maður fer að skoða í hvað gjaldið fer þá er einungis brot af kolefnisgjaldinu eyrnamerkt umhverfismálum eins og gjaldið á í raun og veru að standa undir, aðgerðum í þágu umhverfismála. Einungis brot af gjaldinu eða skattinum fer í það. Það er verið að setja á nýja skatta og ný gjöld og þessi ríkisstjórn hefur verið ansi dugleg við að hækka þau, eins og ég nefni með kolefnisgjaldið. Kolefnisgjaldið er rúmar 11 kr. á hvern lítra af dísilolíu og rúmar 10 kr. á hvern lítra af bensíni og þetta kemur náttúrlega illa niður á þeim sem eru tekjulágir og á landsbyggðinni. Síðan er merkilegt við þetta allt saman að Hagfræðistofnun háskólans gerði úttekt á þessum skatti í ágætri skýrslu sem kom út í sumar, en fékk hins vegar afar litla athygli meðal fjölmiðla, og þar fær þessi skattur einfaldlega falleinkunn, kolefnisskatturinn, af hálfu stjórnvalda. Þessum skatti er ekki jafnað niður á landsmenn með sanngjörnum hætti og bitnar verst á tekjulágu fólki. Hann dregur úr framleiðni, dregur úr atvinnu, hækkar gjöld eins og flutningsgjöld og annað slíkt. Hann er bara óæskilegur fyrir margra hluta sakir, svo það sé nefnt hér í þessari umræðu í kringum skattamál. Eigi þessi lækkun núna að þjóna þeim tilgangi að reisa við atvinnuvegina, fyrirtækin í landinu, í þeim erfiðu aðstæðum sem þau eru í í dag þarf lækkunin einfaldlega að vera meiri en 0,25%. Það er niðurstaða okkar í Miðflokknum vegna þess, eins og ég sagði í upphafi, frú forseti, að fyrirtækin í landinu gegna lykilhlutverki í því að við náum að endurreisa atvinnulífið og draga úr því mikla atvinnuleysi sem nú ríkir í landinu. Gjaldið er reiknað sem hlutfall af þeim launum sem fyrirtækið greiðir til starfsmanna sinna. Því fleiri krónur sem fyrirtækið greiðir í laun, þeim mun hærri fjárhæð þarf það að greiða í tryggingagjald. Því hærri sem tryggingagjaldsprósentan er, þeim mun dýrari er hver starfsmaður fyrir fyrirtækið sitt. Því hærri sem prósentan er, þeim mun minni launahækkunum getur fyrirtækið staðið undir og síður fjölgað starfsmönnum. Þar er kannski lykillinn að þessu öllu saman, sem við þurfum svo sannarlega á að halda núna, að fyrirtækin geti fjölgað starfsmönnum sínum. Þá á ríkisvaldið náttúrlega að koma til móts við fyrirtækin í þeim efnum, vegna þess einfaldlega að atvinnuleysi er mikil meinsemd í hverri þjóð og mjög erfitt fyrir þann sem verður fyrir því að missa atvinnu sína að horfast í augu við það. Þess vegna er það á margan hátt mikilvægt, bæði tekjulega fyrir viðkomandi fjölskyldu og ekki síður félagslega, og svo skapast einnig heilbrigðisvandamál vegna langvarandi atvinnuleysis. Það er til mikils að vinna að stjórnvöld komi til móts við fyrirtækin til að þau geti bætt við sig starfsfólki á ný. Auk þess vitum við að atvinnuleysi kostar ríkissjóð háar fjárhæðir. Hvert prósent í atvinnuleysi á ársgrundvelli kostar ríkissjóð rúma 6 milljarða kr. Það er því allt sem ber að sama brunni hvað það varðar að lækka þetta gjald sem mest og skiptir verulegu máli í þeim aðstæðum sem við erum í núna. Gjaldið dregur auk þess úr getu fyrirtækja til að fjárfesta og búa til störf, eins og ég nefndi áðan. Fjárfestingar eru ákaflega mikilvægar akkúrat hér og nú í þeirri stöðu sem þjóðarbúskapurinn og efnahagsmálin eru í. Fjárfestingar stuðla að atvinnu og auknum hagvexti. Þannig ég verð að segja, herra forseti, að ég hefði svo sannarlega viljað sjá, og við í Miðflokknum, ríkisstjórnina taka mun myndarlegar á þessari lækkun en gert er í frumvarpinu. Í frumvarpinu segir að nettótekjuáhrif af lækkun tryggingagjaldsins um 0,25% á næsta ári séu neikvæð fyrir ríkissjóð um 3,1 milljarð kr. Þá kynni einhver að álykta sem svo að lækkun um 0,5% myndi þýða tekjulækkun fyrir ríkissjóð upp á 6 milljarða kr. Svo er ekki þar sem lækkunin gerir fyrirtækjum auðveldara með að ráða nýtt starfsfólk og gera betur fyrir það sem er fyrir, sem eykur síðan aftur skatttekjur ríkissjóðs. Ávinningurinn af góðri lækkun gjaldsins er því mikill og ekki síst núna þegar erfiðar aðstæður eru í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þetta er það sem við í Miðflokknum höfum lagt áherslu á og hefur verið framlag okkar í umræðunni um viðspyrnuna í þeim veirufaraldri og þeim erfiðleikum sem þjóðin hefur þurft að glíma við undanfarið og því miður eru, eins og ég nefndi áðan, spár ekki nógu hagfelldar um að við náum okkur fyrr af stað þó að vissulega séu fréttir af bóluefni jákvæðar. Vonandi verður það að veruleika fljótlega á nýju ári að bóluefni verður komið til Íslands. Það mun að sjálfsögðu breyta stöðunni heilmikið og þá fara hjól atvinnulífsins vonandi að snúast á ný. En vissulega hefðum við viljað sjá að sú viðspyrna yrði kröftugri en gert er ráð fyrir í þeim spám sem við höfum verið að fylgjast með undanfarið og Seðlabankinn fór sérstaklega yfir í þessari viku. Að sjálfsögðu eru gengismálin áhyggjuefni og alveg ljóst að undanfarið hefur Seðlabankinn verið að kaupa krónur til að sporna við frekari lækkun krónunnar. Það er að sjálfsögðu afar mikilvægt því að það síðasta sem við þurfum á að halda við þessar aðstæður er að verðbólgan fari af stað. Það er að sjálfsögðu áhyggjuefni og einnig er áhyggjuefni, og hefur komið fram í umræðu, vaxtahækkanir tveggja ríkisbankanna sem koma svolítið eins og köld vatnsgusa framan í þá sem hafa verið að breyta lánum sínum og hefur komið heimilunum í landinu gríðarlega vel. Vaxtalækkanir og skuldbreytingar á lánum og annað slíkt hefur komið heimilum landsins gríðarlega vel í þessum erfiðu aðstæðum og þá eru mikil vonbrigði að horfa upp á það að bankarnir séu að hækka vexti á sama tíma og Seðlabankinn lækkar enn frekar stýrivextina. Ég vil nota tækifærið hér og hvetja hæstv. fjármálaráðherra til að fylgjast grannt með þessu. 

Frú forseti. Ég get tekið undir margt af því sem hv. þm. Birgir Þórarinsson sagði áðan. Hann rifjaði það upp að Miðflokkurinn hefði viljað afnema tryggingagjaldið fyrir komandi ár og mynda þannig viðspyrnu fyrir fyrirtækin. Ég er sammála því að tryggingagjaldið er ekkert sérstaklega skynsamlegur gjaldstofn þegar litið er til þess að það er í raun skattur á störf. Vandinn sem hv. þingmaður stendur frammi fyrir, líkt og ég geri, er hins vegar sá að þetta er gríðarlega stór tekjustofn ríkisins, yfir 100 milljarðar, og það hefur reynt töluvert mikið á ríkissjóð eins og hv. þingmaður, sem situr nú í fjárlaganefnd, veit vel. Við höfum þurft að auka útgreiðslur vegna atvinnuleysistrygginga. Við höfum líka varið ráðningarsamband milli fyrirtækja og launafólks með hlutabótakerfi. Það eru verulegir fjármunir sem hafa farið í það og fram undan er að framlengja hlutabótakerfið fram á næsta ár. Og þegar menn koma hér fram og tala um að það gangi ekkert í því að lækka tryggingagjaldið verða þeir að hafa í huga að tryggingagjaldið hefur lækkað um a.m.k. 12% í tíð þessarar ríkisstjórnar. Það eru verulegir fjármunir, það eru upp undir 20 milljarðar á ári. Það er frekar ódýrt í mínum huga að hv. þingmaður komi hér upp og slái sig til riddara og segi: Við í Miðflokknum ætlum bara að fella niður tryggingagjaldið á næsta ári. Þá spyr ég: Er hv. þingmaður að leggja það til að halli á ríkissjóði aukist um 100 milljarða á komandi ári? Eða ætlar hann að fjármagna það sem upp á vantar, þessa 100 milljarða, með einhverjum öðrum hætti? Ef svo er væri gott að fá upplýsingar um hvar þær skatttekjur 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvað tryggingagjaldið varðar, lækkun þess eða tímabundna niðurfellingu, þá skiptir útfærslan þar mestu máli. Við höfum lagt áherslu á að það sé afar mikilvægt að styðja við bakið á minni fyrirtækjum sem hafa kannski færri en tíu starfsmenn eða svo. Sú niðurfelling mun aldrei kosta neina 100 milljarða, það veit hv. þingmaður jafn vel og ég. Þetta hefur verið kjarninn í okkar málflutningi, Miðflokksins, að koma til móts við fyrirtæki af þessari stærðargráðu. Það eru vissulega í landinu stöndug fyrirtæki sem veirufaraldurinn hefur ekki haft nein teljandi áhrif á og það er alger óþarfi að fella niður tryggingagjald á slík fyrirtæki. Við erum alveg með það á hreinu og þetta er í okkar tillögu. Það er því óþarfi að snúa út úr varðandi þetta mál og ég hvet hv. þingmann til að kynna sér tillögu okkar. Minn málflutningur hefur fyrst og fremst snúist um það sem ég held að við hv. þingmaður séum sammála um, að það er mjög mikilvægt í slíkum erfiðleikum að styrkja grundvöll fyrirtækjanna. Þess vegna er myndarleg tímabundin lækkun mjög mikilvæg. Hún mun gera það að verkum að fyrirtækin verða mun betur sett til þess að koma inn í þessa viðspyrnu af fullum krafti sem við vonum að verði sem fyrst, þótt vissulega hafi aðeins dregið úr þeim vonum við nýjustu spár sem ég nefndi áðan. Kjarni málsins er sá að þetta snýst um þau fyrirtæki sem eru í hvað mestum erfiðleikum vegna faraldursins, það var minn málflutningur.

Frú forseti. Þá skil ég hv. þingmann þannig að tillögur hans og flokksfélaga hans snúist um að lækka tryggingagjald á fyrirtækjum sem orðið hafa fyrir áföllum. Er það rétt, hv. þingmaður? Er það rétt að hugmyndir Miðflokksins snúist eingöngu um það að lækka tryggingagjald á þau fyrirtæki, og ekki síst minni fyrirtæki, sem hafa orðið fyrir áfalli? Ef svo er vil ég nú benda hv. þingmanni á að stjórnvöld hafa þegar gripið til mjög umfangsmikilla aðgerða. Í síðustu viku vorum við að samþykkja hér allt að 23 milljarða tekjufalls- og lokunarstyrki til fyrirtækja sem hafa þurft að glíma við áföll í rekstri sínum og ríkisstjórnin er búin að boða enn frekari aðgerðir í viðspyrnustyrkjum sem ég geri ráð fyrir að við fáum hér inn á okkar borð í komandi viku. En getur hv. þingmaður staðfest það að tillögur Miðflokksins, þegar kemur að tryggingagjaldinu, snúist þá eingöngu um að lækka tryggingagjald á þau fyrirtæki sem hafa orðið fyrir áföllum, sem er í raun önnur útfærsla á því sem ríkisstjórnin hefur verið að gera í formi lokunarstyrkja, tekjufallsstyrkja, stuðningslána og viðspyrnustyrkja þegar þeir taka við hér á nýju ári?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við höfum lagt áherslu á það, hv. þingmaður, í málflutningi okkar, þegar kemur að tryggingagjaldinu, að styðja við bakið á þeim fyrirtækjum sem hafa tiltölulega fáa starfsmenn miðað við stóru fyrirtækin, og þá höfum við talað um tvo til tíu starfsmenn. Það er ekkert verið að tala um að það snúi eingöngu að þeim fyrirtækjum sem hafa lent í erfiðleikum. Það er verið að leggja þetta þannig upp að þessi fyrirtæki hafi þá meiri möguleika til að bæta við sig starfsfólki og halda sínu starfsfólki, um það snýst málið. Eins og ég nefndi áðan þá eru hér fyrirtæki sem hafa staðið sig vel, eru stór og hafa ekki orðið fyrir áhrifum vegna veirufaraldursins. Við sjáum ekki ástæðu til að fara að fella niður gjaldið hjá þeim sérstaklega. En ég vil hins vegar taka það fram, af því að hv. þingmaður nefndi þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur lagt upp með, og þá einnig fyrir fyrirtæki, lokunarstyrki fyrir minni fyrirtæki, stuðningslán og allt slíkt, að við í Miðflokknum höfum stutt þær aðgerðir, svona rétt til að halda því til haga. Við höfum komið með fleiri hugmyndir sem við komum á framfæri. Meira að segja sendum við forsætisráðherra tölvupóst um tillögur okkar vegna þess að það var erfitt að koma þeim á framfæri, og hæstv. forsætisráðherra óskaði eftir því. Við höfum lagt okkar af mörkum í því að milda það högg sem efnahagslífið hefur orðið fyrir og atvinnulífið. Hins vegar hefur ríkisstjórnin ekki séð ástæðu til að styðja tillögur okkar, sem við höfum lagt fram hér við fjáraukalög o.s.frv. Það er rétt að halda því til haga. En hugmyndir Miðflokksins varðandi tímabundna niðurfellingu á tryggingagjaldi snúa að minni og meðalstórum fyrirtækjum til þess að styrkja rekstrargrundvöll þeirra svo að 

Forseti. Flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu eru þingmenn Pírata ásamt Andrési Inga Jónssyni og Guðmundi Inga Kristinssyni. Þetta er nú ekki flókin en mikilvæg tillaga og hefur verið flutt nokkrum sinnum áður. Hún hljómar eins og hér segir: „Alþingi ályktar að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að láta undirbúa lagafrumvarp sem feli í sér endurskoðun á lögum um sölu fasteigna og skipa, nr. 70/2015, lögum um fasteignakaup, nr. 40/2002, og þinglýsingalögum, nr. 39/1978, með eftirfarandi markmið að leiðarljósi: a. að ástandsskýrslur fylgi söluyfirlitum allra fasteigna sem ætlaðar eru til íbúðar, b. að ástandsskýrslur skuli útbúnar af óháðum fagaðilum með víðtæka þekkingu á mannvirkjagerð, framkvæmd matsins fylgi samræmdum matsaðferðum og innihald ástandsskýrslna verði samræmt, c. að aðilar sem útbúa ástandsskýrslur vegna sölu fasteigna verði ábyrgir fyrir göllum sem rýra verðmæti þeirra svo nokkru varði og ekki voru tilgreindir í skýrslum þeirra og skuli hafa starfsábyrgðartryggingu sem tryggi skaðleysi kaupenda og seljenda fasteigna þegar mistök þeirra leiða til bótaskyldu, d. að stuðla að því, án þess þó að gera það að beinni lagaskyldu, að eigendur fasteigna sem ætlaðar eru til íbúðar haldi viðhaldsdagbók sem sé færð rafrænt undir fastanúmeri eignar, e. að hægt verði að ganga frá einföldum löggerningum á borð við umboð vegna sölu fasteignar, undirritun leigusamnings og kaupsamnings um fasteign rafrænt með notkun þjónustu á borð við island.is.“ Þessi tillaga er lögð fram í fimmta sinn. Hún var síðast lögð fram á 150. löggjafarþingi og er nú endurflutt með þeirri breytingu að lagt er til að ástandsskýrslur fylgi söluyfirlitum allra fasteigna sem ætlaðar eru til íbúðar, bæði notuðum og nýjum. Þá bætist við nýr stafliður, b-liður, um hæfniskröfur til matsmanna, samræmdar matsaðferðir og innihald ástandsskýrslna. Þetta er vegna athugasemda sem höfðu áður komið fram í umsögnum um málið á fyrri þingum. Viðskipti með íbúðarhúsnæði eru afar vandasöm. Þau eru yfirleitt stærstu viðskipti sem einstaklingar og fjölskyldur taka þátt í á ævi sinni og mikill hluti fjármuna þeirra oftast undir. Fjárfesting í íbúðarhúsnæði er oftast einnig fjárfesting í heimili. Afar mikilvægt er að reglur um slík viðskipti auki fyrirsjáanleika og öryggi neytenda og dragi úr tjóni og óþörfum deilu- og dómsmálum. Þá er mikilvægt að koma í veg fyrir að fólk þurfi að þola íveru í heilsuspillandi húsnæði en nokkur vitundarvakning hefur orðið um þær hættur sem af því stafa. Hingað til hafa ekki verið gerðar teljandi úrbætur á þessu sviði. Með tillögu þessari er lagt til að ráðherra verði falið að undirbúa nokkrar breytingar á lögum til að bæta stöðu neytenda. Lögð er áhersla á að ástand húsnæðis verði kunnugt öllum aðilum er koma að fasteignaviðskiptum, þ.e. kaupendum, seljendum og milliliðum. Með því má draga verulega úr líkum á því, eftir að viðskipti með íbúðarhúsnæði hafa farið fram, að upp komi leyndir gallar með tilheyrandi kostnaði fyrir kaupendur, seljendur og samfélagið. Þá er lagt til að settar verði skýrar reglur um ábyrgð vegna galla sem ekki koma fram í ástandsskýrslum. Ástandsskýrslur sem gerðar eru vegna sölu fasteignar eru nú á tímum oft keyptar af tilboðsgjöfum og kaupendum. Aðgangur þeirra að fasteign er ekki sá sami og seljanda sem getur leitt af sér lakari skýrslur auk þess sem óskilvirkt er að tveir eða fleiri tilboðsgjafar láti báðir gera ástandsskýrslu vegna sömu fasteignar. Þá getur myndast hvati við vissar markaðsaðstæður til að láta kyrrt liggja að gera slíkar skýrslur. Sem dæmi má nefna að þegar mikil eftirspurn er eftir húsnæði getur fyrirvari um ástandsskoðun fasteignar talist kauptilboði til frádráttar. Æskilegt er að ástandsskýrsla sé meðal sölugagna en með því má verulega draga úr ágreiningi og dómsmálum í kjölfar sölu á íbúðarhúsnæði. Slíkt drægi úr óþarfa kostnaði og yki gæði viðskiptanna. Kaupandi hefði þannig betri upplýsingar um ástand húsnæðis fyrr í ferlinu og öryggi seljanda ykist þar sem gæði og nákvæmni söluyfirlits og annarra gagna væri meiri. Þá gæfi þetta milliliðum kost á að veita betri og nákvæmari upplýsingar og þar með betri þjónustu. Með vísan til umsagnar Matsmannafélags Íslands sem barst efnahags- og viðskiptanefnd við meðferð málsins á 150. löggjafarþingi er lagt til að ástandsskýrslur fylgi söluyfirlitum allra fasteigna sem ætlaðar eru til íbúðar. Í umsögninni er bent á að þær upplýsingar sem kveðið er á um að fram skuli koma í söluyfirliti, samkvæmt 11. gr. laga um sölu fasteigna og skipa, eigi ekki síður við um nýjar fasteignir en notaðar. Kröfur um áreiðanleika slíkra upplýsinga séu jafnan meiri við sölu nýrra íbúða en reynslan sýni að nýjar fasteignir hér á landi hafi ekki alltaf reynst gallalausar. Þá hafi verið vanhöld á því að söluyfirlit nýrra fasteigna uppfylli efnislegar kröfur fyrrnefndra laga. Þá er lagt til að skýrsla um mat á ástandi fasteigna komi frá óháðum fagaðila sem hafi víðtæka þekkingu á mannvirkjagerð og að framkvæmd matsins fylgi samræmdum matsaðferðum og að innihald ástandsskýrslna sé samræmt. Slíkar gæðakröfur þykja til þess fallnar að stuðla enn frekar að áreiðanleika, trausti og sátt í fasteignaviðskiptum, stærstu viðskiptum flestra fjölskyldna á ævinni. Í fyrrnefndri umsögn er bent á mikilvægi þessara atriða sem bætast nú við tillöguna, samanber b-lið. Í því samhengi og sem fyrirmynd við lagabreytingar er þar að auki bent á samtök óháðra matsmanna í Noregi, Norsk takst, og það matskerfi sem þar hefur verið notast við um áratugaskeið. Viðhaldsdagbók fyrir íbúðarhúsnæði hefur sambærilegan tilgang og olíudagbækur fyrir bíla. Í viðhaldsdagbók má skrá upplýsingar á borð við hvenær meiri háttar framkvæmdir eru gerðar á húsnæðinu. Ekki er gert ráð fyrir því hér að skylt verði að halda slíka viðhaldsdagbók en aukin gæði upplýsinga varðandi íbúðarhúsnæði með viðhaldsdagbók eru til þess fallin að auka traust á viðskiptum með þá fasteign. Það að geta flett upp þessum upplýsingum, jafnvel langt aftur í tímann, yki einnig til muna skilvirkni í viðhaldi á fasteignum. Eitt helsta markmið tillögu þessarar er að einfalda samskipti á milli seljanda og kaupanda húsnæðis sem og leigusala og leigjanda hvað varðar gerð samninga og frágang annarra nauðsynlegra löggerninga. Slík einföldun er til þess fallin að minnka kostnað við kaup og sölu, auka skilvirkni í viðskiptum, minnka flækjustig og auka öryggi neytenda. Með rafrænum lausnum á borð við island.is væri stigið skref áfram í þá átt sem viðskiptagrein þessi er að þróast í. Hinn 21. desember 2018 tóku gildi lög um breytingu á þinglýsingalögum, lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu og lögum um aukatekjur ríkissjóðs, þ.e. rafrænar þinglýsingar. Í frumvarpi því er varð að lögunum er mælt fyrir um að heimilt verði að þinglýsa með rafrænni færslu sem verði jafngildi þinglýsingar skjals. Fyrst um sinn verður þinglýsing með rafrænni færslu takmörkuð við ákveðna tegund skjala og tiltekna þinglýsingarbeiðendur. Eftir því sem meiri reynsla kemst á hið rafræna ferli verður unnt að fjölga þeim tegundum skjala sem þinglýst verður á rafrænan hátt. Slíka þróun verður að hagnýta til þess að auka skilvirkni og öryggi og bæta þjónustu við neytendur. Til glöggvunar á umfangi þessara mála má líta til dóma sem fallið hafa vegna fasteignakaupa. Þó þarf að hafa þann vara á að ekki fara öll mál alla leið í gegnum dómskerfið og ætla má að mun fleiri mál séu afgreidd án aðkomu dómstóla. Ætla má að dómsmálum sem og þeim málum sem ekki fóru fyrir dóm myndi fækka verulega með þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Við vinnslu tillögunnar var leitað að héraðsdómum með lykilorðunum „fasteign“, „fasteignakaup“, „fasteignakaupgallar“ og „fasteignakaupgreiðslufrádráttur“ á vefsíðunni domstolar.is á tímabilinu 1. janúar 2010–18. ágúst 2017. Niðurstöðurnar eru reifaðar í töflu sem birtist með tillögunni. Á þessu tímabili voru alls 130 mál vegna fasteignakaupa, þar af vegna galla á fasteign 102 mál. Dæmdur var málskostnaður í 22 málanna frá 2016 en felldur niður í þremur. Að meðaltali var dæmdur málskostnaður 1,2 millj. kr., lægstur 250.000 kr., en hæstur 3,2 millj. kr. Hafa ber í huga að málskostnaður er einungis dæmdur öðrum aðila máls þannig að málskostnaður hins stendur út af. Auk þess þarf dæmdur málskostnaður ekki að endurspegla raunverulegan málskostnað. Á þessu sama tímabili tengdust 15 dómar Hæstaréttar Íslands göllum á fasteignum. Leitað var með lykilorðunum „fasteign“ og „galli“ í dómasafni á heimasíðu réttarins haestirettur.is. Þessi þingsályktunartillaga, eins og segir frá áður, er nú lögð fram í fimmta skipti. Hún hefur áður komið til nefndar, fengið fullt af umsögnum, gestakomum var lokið, nefndarálit tilbúið og málið bókstaflega tilbúið til afgreiðslu á síðasta nefndarfundi efnahags- og viðskiptanefndar á viðkomandi þingi. En einhverra hluta vegna var einn nefndarmaður mótfallinn því að taka málið út úr nefnd og þar með fór það ekki lengra í það skiptið. Það var mjög undarlegt, fannst mér. Ég get svo sem ímyndað mér ýmsar ástæður fyrir því en ég veit ekki hvað er satt hvað það varðar. Það eina sem ég veit er að málið var tilbúið til úttektar eða afgreiðslu úr nefnd. Það virtust allir vera sammála því að málið kæmi til þingsins en eins og ég sagði, það þurfti ekki nema einn aðila, meira að segja úr stjórnarandstöðu, til að segja: Nei, ég held að það sé ekki tilbúið, og þá stukku allir í stjórnarmeirihlutanum á það og tóku málið ekki til afgreiðslu eða greiddu atkvæði um það hvort málið væri tilbúið til þinglegrar meðferðar í síðari umræðu. Mér fannst það leitt því að ég hef séð frá þeim tíma ýmiss konar fréttir og greinar sem hafa verið skrifaðar um nákvæmlega þetta málefni og þá galla sem þessari tillögu er ætlað að laga. Eins og ég segi þá hafa í þessu máli komið gestir og nefndarálit var tilbúið miðað við þær umsagnir. Ef það kemur ekkert nýtt fram ætti ekki að taka langan tíma að afgreiða málið úr nefnd og fyrir þingið að samþykkja það. Ég held að það sjái allir hversu augljóst skref það er að fara í þessa átt. Þetta er gert að norrænni fyrirmynd og þetta er ekki svo mikil nýsköpun, nema kannski hér á landi, að það ætti að vera einhver ástæða til þess að óttast það á einhvern hátt eða neitt því um líkt. Ég vonast til að núna á síðasta þingi þessa kjörtímabils geti þingið tekið sig aðeins á og hætt að læsa mál inni í nefnd, mál sem flestir þingmenn, miðað við þau skilaboð sem ég hef fengið, virðast vera sammála um að sé til bóta fyrir samfélagið, fyrir alla, fyrir neytendur í þessu tilviki og fyrir söluaðila, fyrir kaupendur, seljendur og milliliði, fyrir alla. Það er sár þörf á auknu öryggi og meiri gæðum hvað þennan málaflokk varðar og ég sé enga ástæðu fyrir því, miðað við forsögu málsins og hversu langt það hefur gengið áður, að það ætti ekki geta farið alla leið í þinglegri meðferð á þessu þingi.