Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 10. þm. Reykv. að flytja hér á þskj. 481 frv. til l. um breyt. á sjómannalögum. Frv. er þess efnis, að aftan við 24. gr. l. bætist ný málsgr. þess efnis, að óheimilt sé að framselja eða veðsetja samningsbundnar dánarbætur og ekki megi leggja á þær löghald né gera í þeim fjárnám eða lögtak né halda bótagreiðslu til opinberra gjalda. Hér er um að ræða hinar samningsbundnu sérstöku bætur, sem sjómenn sömdu um á sínum tíma við útgerðarmenn og munu þá hafa numið allt að 200 þús. kr., en hafa nú hækkað í allt að 400 þúsund kr., ef um dauðsfall er að ræða. Samkvæmt l. um almannatryggingar eru bætur samkvæmt l. verndaðar eins og 1. gr. þessa frv. gerir ráð fyrir. Þó að flm. telji, að eðli málsins samkvæmt muni einnig þær bætur, sem hér um ræðir, njóta þeirrar verndar, sem er að finna í l. um almannatryggingar, þá þykir þeim þó rétt, til að taka af allan vafa, að flytja það frv., sem hér liggur fyrir, um hinar sérstöku bætur, sem samið hefur verið um milli sjómanna og útgerðarmanna. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, hefur áður hlotið samþykkt hv. Ed. Það hefur verið athugað og rætt í sjútvn. þessarar hv. d. Nm. eru sammála um, að þeirri undanþáguheimild fyrir erlend veiðiskip til löndunar afla hér á landi, sem í frv. felst, eigi að beita mjög varlega, ef að lögum verður, og eingöngu, þegar sérstaklega stendur á, t.d. þannig, að fiskvinnslustöðvar hér á landi skorti hráefni. Telur n. það höfuðsjónarmið l. nr. 33 frá 1922, um rétt til fiskveiða í landhelgi, að ekki beri að auðvelda erlendum veiðiskipum fiskveiðar á Íslandsmiðum, vera í fullu gildi. Hins vegar viðurkennir n., að stundum geti ýmis tilvik verið þannig, áð rétt sé að opna þá leið til frávika frá meginreglunni, sem frv. gerir ráð fyrir, m. a. með tilliti til vinsamlegra samskipta við aðrar þjóðir, og þarfa íslenzks fiskiðnaðar, þegar um hráefnisskort er að ræða, eins og ég nefndi áðan. Með þessum fyrirvara mælir sjútvn. d. með samþykkt frv., í trausti þess, að fyllstu varfærni verði gætt, þegar til þess kemur að veita undanþágur samkv. því. Hæstv. sjútvmrh. hefur raunar lýst því yfir, að þessarar varfærni verði gætt, a.m.k. meðan hann gegnir störfum sjútvmrh. Það hefur verið fært fram m. a. sem rök fyrir því, að rétt væri að opna þessa undanþáguleið, að gengið hafi treglega að útvega íslenzkum fiskiskipum rétt til löndunar á afla, aðallega í Noregi. Að vísu fengust lítils háttar leyfi til löndunar á afla þar s.l. ár, en þeim var kröftuglega mótmælt, sérstaklega af fyrirsvarsmönnum norskrar útgerðar, og munu löndunarleyfin þá hafa verið afturkölluð, m.a. á þeim forsendum, að ekki væri heimilt að landa afla af norskum skipum hér á Íslandi. Ég viðurkenni fúslega, að það getur einstaka sinnum staðið svo á, þegar íslenzk skip veiða langt frá ströndum lands okkar, t.d. nálægt Noregi, að nauðsynlegt sé að greiða fyrir því, að þau geti fengið að landa afla þar. Hins vegar vara ég mjög við því, að mikið verði gert af þessu. Ég tel, að það geti verið mjög skaðlegt íslenzkum hagsmunum. Við gerum út stærstu og beztu skip okkar til síldveiða norður í höf, og þessi útgerð byggist m.a. á því, að það sé hægt að koma afla þeirra í verð til söltunar samkv. fyrirframgerðum samningum. Ef þessi skip kysu heldur að leggja afla sinn á land í Noregi í stórum stíl, gæti hæglega svo farið, að ekki yrði unnt að uppfylla þá samninga, sem við hefðum gert fyrirfram um sölu á saltsíld. Það má raunar segja, að það sama gildi um bræðslusíldina. Verulegur hluti af bræðslusíldarafurðunum er seldur með fyrirfram gerðum samningum, og það er auðvitað mjög mikilvægt, til þess að við getum haldið góðum viðskiptasamböndum á þessum sviðum, að við stöndum við afhendingu upp í gerða samninga, eins og hægt er. Og þá er að því að gæta, að Norðmenn eru einhverjir hörðustu keppinautar okkar, bæði á sviði saltsíldarframleiðslu og á sviði framleiðslu síldarlýsis og síldarmjöls. Það er þess vegna mín skoðun, og raunar allra sjútvn.-manna, að sem minnst beri að gera af því að leggja upp afla af íslenzkum síldveiðiskipum í Noregi. Norðmenn hafa gert alvarlegar tilraunir til þess að ná undir sig þeim saltsíldarmörkuðum, sem við höfum haft, t.d. í Svíþjóð og við eigum alls ekki að auðvelda þeim þá iðju. En einstaka sinnum getur það komið fyrir, að það standi þannig á, að auðveldasta leiðin fyrir stöku skip, til að koma afla sínum í verð, sé sú að leggja upp í Noregi, og þess vegna varð það niðurstaða okkar að mæla með þeirri undanþáguheimild, sem í frv. felst. Norðmenn geta þá heldur ekki sagt, að það séu allar leiðir lokaðar fyrir þá, til að leggja afla hér á land, þegar sérstaklega stendur á. Ég skal geta þess, í sambandi við þetta mál, að ég hef orðið var við nokkurn áhuga ýmissa útgerðaraðila fyrir því að sigla af miðunum norður í höfum beint til sölulanda okkar, t.d. til Svíþjóðar, með saltsíld. Möguleika á því að losna við síldina þannig beint úr veiðiskipunum kannaði síldarútvegsnefnd s.l. ár, þegar rætt var við viðsemjendur okkar í Svíþjóð. Þeir svöruðu þeim eftirgrennslunum, sem þá fóru fram, á þá leið, að þeir teldu með öllu útilokað, að þeir gætu á þeim tíma árs, sem um væri að ræða, tekið á móti síld beint úr skipum. Þeir sögðust ekki hafa mannskap til þess að flokka síldina og til þess að vinna við hana, eins og þarf, þegar hún kemur beint úr veiðiskipi, því að þá er langt í frá, að síldin sé fullverkuð. Það er eftir mikil vinna við hana, til þess að hún geti orðið fullgild markaðsvara. Af ýmsum fleiri ástæðum töldu Svíar í fyrra, að þeir gætu ekki tekið við síld á þennan hátt. Það fóru fram hér í Reykjavík fyrir skömmu undirbúningsviðræður við Svía um kaup á saltsíld á þessu ári, og að beiðni 6 manna nefndar, sem hæstv. sjútvmrh. hefur skipað til þess að undirbúa síldarvertíðina á þessu ári, voru sænsku síldarkaupendurnir að því spurðir á þessum fundi, hvort afstaða þeirra til kaupa á síld beint úr skipi væri breytt frá s.l. ári, eða ekki. Þeir svöruðu því til, að þeirra afstaða væri algerlega óbreytt, og þeir töldu fram marga annmarka á því að taka við síldinni beint úr skipi,. m.a: að það yrði að „vraga“ síldina, eins og kallað er, upp úr skipunum, og þeir mundu ekki vilja borga fyrir hana nema hluta af því verði, sem þeir greiða fyrir fullverkaða síld og fullunna vöru. Það virðast þannig ekki vera möguleikar á því, að hægt sé fyrir síldveiðiskip okkar að losna við saltsíld beint til Svíþjóðar. Af öðrum ástæðum mundi það líka vera óhagkvæmt fyrir íslenzku skipin að sigla beint til Svíþjóðar með síldina, sem sé þeim, að ef síldin heldur sig á svipuðum slóðum og hún hefur gert undanfarin tvö ár, mun sigling til Svíþjóðar vera a.m.k. 11/2–2 sólarhringum lengri af miðunum en hingað heim til Íslands. Einnig gefur það að skilja, að þegar búið er að leggja í mikinn kostnað við það að koma síldarsöltunarstöðvun hér á landi í starfrækslu, og búið er að leggja í mikinn kostnað við ýmiss konar fyrirgreiðslu við íslenzka fiskiflotann langt norður í höfum, þá er á allan hátt óæskilegt, og ekki í samræmi við okkar hagsmuni, að íslenzk fiskiskip, sem þessar veiðar stunda, fari með aflann annaðhvort til Svíþjóðar eða Noregs. Þetta taldi ég rétt, að kæmi fram í sambandi við þetta frv., og ég vil aðeins bæta því við, að nefnd sú, sem ég gat um áðan, að sjútvmrh. hefði skipað, hefur spurzt fyrir um það til ýmissa aðila, sem hlut eiga að máli, hvort þeir telji æskilegt, að íslenzkum veiðiskipum sé leyft að selja afla á hafinu beint yfir í annarra þjóða skip. Það mun hafa verið gert nokkuð af þessu s.l. ár, og samkv. skýrslum Fiskifélagsins munu íslenzk skip hafa selt á þennan hátt um 1200 tonn, sem sé beint úr nótinni, eða beint yfir borðið. Ég veit, að það er skoðun síldarútvegsnefndar, sem m.a. fékk þessa fsp. úthafsnefndar, að slíkt eigi alls ekki að leyfa. Það eru gerð út á sömu mið og við Íslendingar stundum bæði finnsk og færeysk skip, sem gengur oft illa að veiða, og þau vilja þá gjarnan kaupa síld af íslenzku skipunum á þennan hátt. Þetta er starfsemi, sem að mínu áliti brýtur algerlega í bága við íslenzka hagsmuni, og á alls ekki að leyfa. Hins vegar getur þannig staðið á, að íslenzkt skip sé með góða veiði, sem það geti ekki sjálft innbyrt, og að það séu engin önnur íslenzk skip nálægt. Þá horfir málið allt öðru vísi við, og í slíku tilfelli ætti ekki að taka hart á því, þótt þetta yrði gert. En að opna leið til þessa með því að leyfa slíka verzlun á hafinu, það álít ég, að eigi alls ekki að gera. Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta mál, herra forseti. Sjútvn. mælir með frv., eins og ég hef getið um, en með þeim fyrirvara, sem ég vænti, að mér hafi tekizt að gera nokkurn veginn grein fyrir.



Herra forseti. Allshn. leyfir sér að flytja hér eina skrifl. brtt. við 1. gr. frv., þá að í gr. bætist í stafrófsröð: Christoffersen, Richard Örn Johnsen, nemi í Reykjavík, fæddur á Íslandi 15. júní 1946. Þessi umsókn barst ekki fyrr en í gær til n., en þar sem frv. hefur ekki hlotið hér endanlega afgreiðslu, taldi n. rétt að verða við þeirri beiðni, þar sem umsækjandi uppfyllir öll skilyrði, sem n. hefur til hliðsjónar. Enn fremur vil ég minna á það, sem ég kom hér inn á í gær, að ég gerði fsp. til hæstv. menntmrh. varðandi 2. gr. þessa frv. og lýsti því þá, að ég hefði ekki hugsað mér að flytja neina brtt. við hana nú á þessu þingi, en þar sem menntmrh. í umr. um ríkisborgararétt fyrir tveimur þingum boðaði það, að hann mundi skipa n. til þess að endurskoða mannanafnalögin, og lagði áherzlu á það, að sú n. hraðaði sinni endurskoðun, og taldi eðlilegt, að það yrði tekið upp á fyrsta þingi eftir kosningar, en þar sem þetta er nú annað þing og ekkert hefur bólað á þessu, þá leyfði ég mér að flytja þessa fsp. með ósk um það, að hann svaraði henni hér við 3. umr., en í þessari ræðu sinni lýsti hann yfir sem sinni persónulegu skoðun, að hér ætti að gera breytingu að sínum dómi, þannig að þeir, sem ríkisborgararétt fengju, fengju að halda sínu ættarnafni ævina á enda, en yrði aftur gert að skyldu að taka upp íslenzkt fornafn, og þá auðvitað yrðu afkomendur þeirra manna að halda sér við nafn föður síns, en hin gömlu ættarnöfn mundu hverfa um leið og þessir menn, sem ríkisborgararétt fá, eru allir, og ég vil segja fyrir mitt leyti, að ég er sammála því og er mjög hlynntur, að þessi breyting verði gerð, því að mér er kunnugt um þó nokkra aðila, sem búsettir hafa verið hér á landi áratugum saman, en kæra sig alls ekki um að sækja um ríkisborgararétt á meðan þessi ströngu ákvæði eru, að menn verði gersamlega að skipta um nöfn, og það er þess vegna sem ég vakti máls á þessu hér í gær og ítreka þessa fsp. til hæstv. menntmrh., hvað líði endurskoðun þessa máls.



Herra forseti. Ég var því miður ekki staddur í d. í gær, þegar hv. þm. flutti þessa fsp., en ég frétti af henni nú á þessum fundi og gerði þegar í stað ráðstafanir til þess, að menntmrn. kanni, hvað líði störfum þeirrar n., sem ég á sínum tíma skipaði til þess að gera till. um nýja nafnalöggjöf. Ég hef þær upplýsingar því miður ekki hjá mér núna, þar sem ég hef ekki fengið svar við þessari spurningu, enda er ekki nema hálftími síðan ég bað um, að þetta yrði kannað. En ég skal með ánægju gefa annaðhvort þeirri n., sem um þetta mál fjallar hér, eða þá n. í Ed., fyrst málið er komið á lokastig í þessari d., þær upplýsingar, sem fáanlegar eru um það, hversu langt störfum n. er komið. Ef svo væri, að hún gæti lokið störfum sínum áður en þessu þingi lýkur, skal ég að sjálfsögðu gera ráðstafanir til þess, að alþm. fái um það vitneskju í tæka tíð. Að gefnu tilefni af hálfu hv. þm. vil ég ítreka, að ég er enn á nákvæmlega sömu skoðun og ég hef verið mjög lengi um það, að gildandi skipan í þessum efnum sé mjög óeðlileg og mjög óheppileg. Ég hef staðið að flutningi till. um breytingar á þessum ákvæðum áður fyrr oftar en einu sinni, en þær hafa aldrei náð samþykki hér á hinu háa Alþ. Mér vitanlega hefur ekki reynt á skoðun þm. um þetta eftir að núv. Alþ. var kosið, svo að verið getur, að þeir þm., sem nú eiga sæti á Alþ., hafi aðra skoðun á þessu máli en þeir, sem síðast og þar á undan áttu sæti hér í þessari virðulegu stofnun. Það kann því vel að vera ástæða til þess að kanna, hver skoðun núv. alþm. er á þessu máli. En í öllu falli hygg ég, að heppilegast sé að kanna það fyrst, hvað líði störfum þessarar n., og það skal ég gera og láta annarri hvorri menntmn. þingsins í té upplýsingar um það hið allra fyrsta.



Herra forseti. Með frv. þessu til laga um staðfestingu á ríkisreikningnum fyrir árið 1967 fylgir ríkisreikningurinn að venju prentaður ásamt athugasemdum yfirskoðunarmanna ríkisreiknings, svörum rn. við þeim athugasemdum og úrskurði yfirskoðunarmanna að þeim athugasemdum fengnum. Ég sé hér ekki ástæðu til þess að ræða sérstaklega afkomu ríkissjóðs á árinu 1967, það gerði ég mjög rækilega í fjárlagaræðu í haust, og ef ástæða verður til þess að gera þau mál frekar að umtalsefni, þá tel ég eðlilegra, að það verði gert í sambandi við meðferð fjáraukalaga hér í Sþ., þegar þau koma hér til meðferðar. Frv. um samþykkt á ríkisreikningnum er að venju aðeins til að leita samþykkis á þeim niðurstöðutölum, sem ríkisreikningurinn sýnir að lokinni endurskoðun yfirskoðunarmanna. Það mætti ýmislegt um athugasemdir yfirskoðunarmanna segja og um þennan reikning og ríkisbúskapinn í heild í þrengri merkingu. Það er auðvitað margt, sem er með öðrum hætti en það ætti að vera, og til þess eru yfirskoðunarmenn settir að benda á það, og ég vil láta í ljós hér þakkir til þeirra allra fyrir það, að þeir hafa sýnilega lagt sig fram um að reyna að kanna þau vandamál, sem við er að glíma, og benda á þau atriði, sem úrskeiðis hafa farið. Ýmis þau atriði eru með þeim hætti, að mér er mikil þökk í því, að á þeim skuli vera vakin athygli og undir þau tekið. Á það ekki hvað sízt við um þær athugasemdir, sem fram koma mjög rækilega varðandi nauðsyn þess, að betri skil séu gerð á innheimtufé innheimtumanna ríkissjóðs. Því miður vantar enn verulega á það, að skil innheimtumanna séu með fullnægjandi hætti, og það vantar á það allt of mikið, að innheimta sé jafnrækilega innt af hendi alls staðar á landinu. Það má segja, að hér í Reykjavík sé hún í mjög góðu lagi, yfirleitt, og í ýmsum embættum er það svo, en því miður er ekki sömu sögu að segja um öll embætti, og m.a. er það mjög slæmt, hversu skil innheimtumanna ríkissjóðs hjá ýmsum sýslumönnum berast seint, og er í rauninni gersamlega óviðunandi. Þetta hefur rn. reynt að lagfæra eftir því. sem möguleiki hefur verið á. Menn hafa verið sendir út til hinna ýmsu embætta, auk þess sem rætt hefur verið sérstaklega við sýslumennina á fundum þeirra hér og reynt að leggja áherzlu á, að þessu verði hraðað miklu meir en verið hefur. Að því er stefnt með hinum nýju l. um ríkisbókhald og gerð ríkisreiknings og fjárl., að það sé hægt að loka ríkisreikningi mjög snemma árs. Þetta átti t.d. að gerast nú í ár. Það átti að vera búið að loka reikningi nú fyrir alllöngu, en það hefur verið til hindrunar, að enn þá eru nokkrir sýslumenn, sem ekki hafa gert skil, og frá vissum stofnunum hefur gengið ákaflega erfiðlega að fá fullnægjandi uppgjör. Vitanlega er ekki hægt endanlega að loka reikningi fyrr en þetta tekst. Hvaða úrræða á að grípa til til þess að koma þessu í lag og koma þeim ósið af hjá einstaka innheimtumönnum að gera ekki skil með eðlilegum hætti? Um það skal ég ekki segja hér, en ég tel óumflýjanlegt, að það verði tekið upp við dómsmrn. til hvaða bragða á að grípa í því sambandi. Ég sé ekki ástæðu til að rekja hér einstakar athugasemdir. Flestum þeirra hefur verið svarað, að ég hygg, á nokkuð fullnægjandi hátt, eftir því sem úrskurðir yfirskoðunarmanna benda til. Þó að þeir vekji athygli á því, að ýmislegt sé til athugunar eftirleiðis, þá eru þó einnig margar athugasemdirnar, sem þeir telja að sé svarað með fullnægjandi hætti. Ég mun taka það fullkomlega til greina, þar sem að því er vikið, að athugasemdir, sem yfirskoðunarmenn bera fram, séu þess eðlis, að þeir telja, að það þurfi að hafa vakandi auga framvegis með þeim vandamálum, sem þar er við að fást. Ég tel aðeins skylt að víkja hér að tveim athugasemdum, vegna þess að þær eru orðaðar á þann veg, að þeim er vísað til aðgerða Alþ. Við þekkjum það frá gamalli tíð, að það hefur einstaka sinnum komið fyrir, að athugasemdum hefur verið vísað til aðgerða Alþ. Raunverulega er ákaflega erfitt að finna form fyrir því, hvernig Alþ. á að bregðast við þeim málum, en það má vel hugsa sér það, að annað hvort leiði það til ályktunar, sem fjhn., sem tekur við reikningnum, beitir sér fyrir, eða þá, að sú n. riti rn. bréf og leggi þá áherzlu á sín sjónarmið í þessum efnum eða hvað hún telur, að þurfi að gera til úrbóta. Er þá að sjálfsögðu skylt eftir því að fara, en ég hygg, að ætið muni nú fara svo, að þetta sé meira til að leggja áherzlu á mikilvægi athugasemda, en hitt að það hafi raunverulega þýðingu að vísa til aðgerðar Alþ. Nú vill það, sem betur fer, þannig til, að þessar athugasemdir eru nú ekki veigamiklar, þegar þær eru skoðaðar. Önnur þeirra, sem fjallar um Skipaútgerð ríkisins, er fyrst og fremst um það, að þar hafi verið tveir menn á launum og hafi fengið hálf forstjóralaun hvor þeirra. Þetta telja yfirskoðunarmenn að sé rausn um of og benda á, að því hafi ekki verið komið enn í lag að gera á þessu breytingu og benda jafnframt á, að Skipaútgerðin muni hafa reynt að leyna þessu í upplýsingum, sem gefnar hafa verið varðandi launagreiðslur Skipaútgerðarinnar. Ég hef kannað þetta síðasta atriði um leyndina nokkuð, og þar er um algeran misskilning að ræða. Það hefur enginn reynt að leyna neinu. Ég veit, að yfirskoðunarmenn hafa verið í góðri trú, er þeir skrifa þetta á blað, en bæði af hálfu launamáladeildar fjmrn. og Skipaútgerðarinnar, sem ég lét hafa samband við strax og ég sá þetta, er það tekið fram, að það hafi aldrei komið til álita annað en að þetta væri gefið upp, og hafi það fallið niður af launaskrá þá hafi það verið af algeru gáleysi, enda eru þessar upphæðir færðar í reikninga Skipaútgerðarinnar. þannig að það er alveg ljóst, hvað um er að ræða. Þá voru það einnig mistök í svari samgmrn. að taka það ekki fram, að þessum launagreiðslum hefur verið hætt og það fyrir nokkru. Þessu hefur verið breytt þannig, að stjórnarnefndin fær laun sem hver önnur n.. Ég hef ekki nákvæmlega þær tölur, en þær eru ekkert, sem um er að fást, en hins vegar var það svo í upphafi, að þessir tveir menn höfðu það veigamiklum störfum að gegna. að þeir unnu þarna daglega meira og minna, og þess vegna þótti það vera óumflýjanlegt að greiða þeim þessi laun, sem má telja óeðlileg. en eru í rauninni þá miðuð við. að þarna væri aðstoðarforstjóri, eins og sakir stóðu. Ég skal ekki fara út í þá sálma hér af hverju þetta var gert, en það var talin brýn nauðsyn á að gera þetta í það sinn til þess að koma þar við ýmsum breytingum, og eftir að það hafði verið gert þá var að sjálfsögðu engin ástæða til þess að halda þeirri skipan mála áfram, þó að stjórnarn. starfaði sem slík. Þetta vil ég leiðrétta, því að það er ekki yfirskoðunarmönnum að kenna, þó að þeir geri þessa athugasemd, heldur hitt, að það hefur fallið niður í svari samgmrn., að þessum launagreiðslum hafi verið hætt, þegar að þessu var fundið af hálfu yfirskoðunarmanna. Varðandi hina ströngu gagnrýni yfirskoðunarmanna um innheimtumál Ríkisútvarpsins, þá hef ég ekkert sérstakt við það að athuga. Það má vel vera, að innheimta þess sé ekki með nægilega traustum hætti, og það er vitanlega ekkert nema gott um það að segja, að því sé komið í betra horf, og sjálfsagt að gera það, eftir því sem ástæður og atvik standa til, ekki sízt eftir að yfirskoðunarmenn hafa lagt eins ríka áherzlu á þetta og raun ber hér vitni um. Að öðru leyti, eins og ég segi, hef ég ekki hið minnsta við athugasemdir yfirskoðunarmanna að athuga. Ég tel, að þeir hafi reynt að kanna ríkisreikninginn vel og rækilega og benda á þær veilur, sem mér í flestum tilfellum eru ákaflega ljósar, en sem er ekki mjög þægilegt við að fást í mörgum tilfellum, eins og ég gat um áðan varðandi erfiðleikana við innheimtu, sem hafa farið vaxandi að sjálfsögðu bæði af því að innheimtuféð fer stórhækkandi og því, að þegar á árinu 1967 var farið að þrengja mjög að ýmsum aðilum, ekki sízt atvinnurekstri, um greiðslur. Ég tek undir það með yfirskoðunarmönnum, að það beri hina brýnustu nauðsyn til þess, að þessu sé haldið í eðlilegu horfi, og á það mun verða lögð hin mesta áherzla. Ég sé svo ekki ástæðu til, herra forseti, nema frekara tilefni gefist til, að gera ríkisreikninginn að umtalsefni, en legg til, að honum verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og hv. fjhn., og vildi jafnframt leyfa mér að fara þess á leit við hv. n., enda þótt nú sé orðið áliðið þings, þegar reikningurinn er tilbúinn, að hún leitist við eftir föngum að afgreiða málið frá sér, þannig að reikningurinn gæti orðið endanlega afgreiddur nú á yfirstandandi þingi.



Herra forseti. Í sambandi við ríkisreikninginn vil ég, eins og ég hef gert s.l. ár, gefa skýringu á þeim athugasemdum, sem yfirskoðunarmenn hafa gert við hann og ræða um hann nokkuð frekar. Ég vil undirstrika það, sem ég hef gert hér áður, að við höfum ekki litið á verkefni okkar sem endurskoðenda þannig, að um pólitíska endurskoðun væri að ræða, heldur fyrst og fremst frá sjónarmiði reikningsins og þeirra hagsmuna, sem þingið vildi, að við gættum þar. Þeirri reglu höfum við einnig fylgt við endurskoðunina núna, og þær athugasemdir, sem við gerum, eru byggðar á þessu, en ekki á öðrum sjónarmiðum. Ég vil taka það fram, að við reikninginn eru nú fleiri athugasemdir en verið hefur og tvær þeirra höfum við afgreitt á annan hátt en venja hefur verið, þar sem við vísum þeim til afgreiðslu Alþ. sérstaklega, og er það af því, að við teljum, að þær skeri alveg úr um öll þau atriði, sem eru til meðferðar í ríkisreikningnum. Þær eigi sér ekki hliðstæðu, og Alþ. verði að gera sér grein fyrir því, hvort það vill við það una eða ekki. Um þau atriði, sem ég vildi gera að umtalsefni hér við þessa umr., þá er það í fyrsta lagi það, sem hæstv. fjmrh. vék hér að áðan um innheimtu hjá innheimtumönnum. Hún er hér í athugasemdum okkar gerð upp með sama hætti og verið hefur undanfarandi ár, því að það er tekin niðurstöðutala af innheimtuskýrslu þeirri, sem fylgir hér með og prentuð er í ríkisreikningnum. Hins vegar kemur þetta nokkuð öðru vísi út á eignayfirlitinu, m.a. vegna þeirra breytinga, sem verið er að gera á formi reikningsins. Það er ljóst á því, sem hér er tekið fram, að þetta færist á þann hátt að innheimta gengur yfirleitt verr en áður hefur verið, og hefur á útistandandi ári hækkað um 121 millj. kr. Hér má geta þess, að hér er um hina almennu þróun í landinu að ræða að nokkru leyti, þar sem innheimta mun yfirleitt ganga verr nú en verið hefur undanfarin ár, og þetta kemur greinilega fram hjá innheimtumönnum ríkissjóðs. Hins vegar má kannske með rökum segja það, að þetta sé ekki mjög há innheimtuprósenta, en hún er nú 7.5%, en var 1965 3.75%, eða hefur tvöfaldazt á þessu tveggja ára tímabili. Ef á það er litið, þá er hér um allmikla breytingu að ræða. Mjög er það misjafnt hvað þetta hefur aukizt hjá hinum einstöku embættismönnum á s.l. ári, en þar skáru sig úr bæjarfógetinn á Seyðisfirði, sýslumaðurinn á Hólmavík, sýslumaðurinn í S.-Múlasýslu og sýslumaðurinn í Skaftafellssýslu. Hjá þessum fjórum sýslumönnum hafði innheimtan sérstaklega versnað frá því, sem áður hafði verið. En í sambandi við þessa innheimtu og það, sem ég tel þó ennþá meira þess vert, að eftír sé litið, er hvað skilin frá innheimtumönnunum ganga seint. Það hafa verið hér tilgreindir í athugasemdum yfirskoðunarmanna fjórir innheimtumenn, sem höfðu ekki skilað nema milli 30–40% af ársinnheimtunni, þegar reikningnum var lokað. Þessir sýslumenn voru sýslumaðurinn í Strandasýslu, sem átti eftir að skila 70,8%, sýslumaðurinn í Húnavatnssýslu. sem átti eftir að skila 68,9%, sýslumaðurinn í Barðastrandarsýslu 67,7% og sýslumaðurinn í Dalasýslu 61,2%. Í athugasemd þeirri, sem við gerðum um þetta, þá spurðumst við fyrir um það, hvenær á árinu 1968 fullnaðarskil hefðu farið fram hjá þessum sýslumönnum og hvort þeim væri öllum lokið. Í svörum við þessum athugasemdum kemur þetta í ljós. Sýslumaðurinn í Dalasýslu hafði gert upp að fullu í febrúar 1968, sýslumaðurinn í Strandasýslu hafði greitt upp að fullu í maí 1968, sýslumaðurinn í Barðastrandarsýslu á ógreitt 45.000 kr. og sýslumaðurinn í Húnavatnssýslu átti eftir að greiða um 2 millj. kr. í okt. 1968, eða 13,3% af því, sem hann taldi sig vera búinn að innheimta í árslok 1967. Þær skýringar eru gefnar á þessum seinagangi, sem er mjög óeðlilegur og gæti verið hættulegur, að þessir innheimtumenn ríkissjóðs liggi með ógreidda reikninga, m.a. fyrir refaveiðar og vegna endurbóta á embættisbústöðunum, sem rn. hafa ekki viljað taka frá sem greiðslu af þeirra hendi og af því stafi þessi vanskíl. Ríkisendurskoðunin og rn. hafa fullyrt það, að þeir hafi endurskoðað hjá þessum mönnum það oft, að ekki geti verið um neina hættu að ræða, en á það má benda, að hér eru mjög alvarlegir hlutir á ferðinni, ef það tekur 10 mánuði að skila innheimtum, sem eiga að vera greiddar á áramótum. Ég vil undirstrika það, að hér er um atriði að ræða, sem ekki geta gengið eins og verið hefur og farið versnandi, án þess að til sérstakrar athugunar verði gripið. Það er með öllu óhugsandi, að slíkur seinagangur á skilum embættismanna geti verið forsvaranlegur, eins og það hefur verið nú síðustu árin, og ég tek undir það, sem ráðh. sagði um þetta. Hér verður að verða breyting á, því að hér gæti verið um alvarlega hluti að ræða, þó að það sé vonandi, að svo sé ekki, en þá er a.m.k. um algerlega óeðlilega hluti að ræða. Ég vil líka í sambandi við þessi skuldamál ríkissjóðs benda á það, að það er víðar, sem brestur nokkuð á um innheimtu af hendi ríkisins, en hjá svokölluðum innheimtumönnum þeirra. Það er hér á eignareikningi ríkisins færð innistæða hjá sendiráðunum, sem er um 12 millj. kr. Þessi innistæða hefur færzt mjög í aukana á s.l. ári, og ekki hefur verið gefin nægileg skýring á því hvers vegna þessi innistæða er svo mikil hjá sendiráðunum og hvers vegna í raun og veru þarf að vera innistæða ríkissjóðs hjá sendiráðum erlendis, nema í sérstökum tilfellum, eins og vitnað er til í svari ráðh., þar sem talað er um, að keypt hafi verið hús fyrir sendiráðið í Brüssel á því ári, sem reikningurinn nær yfir. Hins vegar er hér um allháar upphæðir að ræða hjá hinum einstöku sendiráðum, og er ekki fullkomin skýring á því, að svo þurfi að vera, og hafa yfirskoðunarmenn rætt það við ríkisbókhaldið og rn., að nauðsyn beri til að herða á innheimtu hjá þeim og koma í veg fyrir þessa skuldasöfnun, sem þarna á sér stað. Hæsta fjárhæðin, sem ríkið á inni hjá sendiráðum, er í Brüssel, en það eru 5,6 millj. Þar næst er svo Kaupmannahöfn með 1,8 millj., Washington með 1,4, Moskva með 1,6 millj. og önnur sendiráð með lægri fjárhæðir. Hér eru mál, sem einnig þarf að taka til athugunar og herða á innheimtu frá þessum aðilum. Þá er hér á ríkisreikningnum tala, sem er lán til ýmissa að upphæð 84 millj. kr. Hér er um að ræða samansafn af alls konar greiðslum, sem ríkið hefur innt af hendi, m.a. eru það margs konar fyrirgreiðslur, sem ríkissjóður hefur annazt fyrir atvinnustofnanir í sambandi við erfiðleika þeirra og fleira, sem ég man nú ekki fullkomin skil á, en ýmislegt í þessu eru ógerðir hlutir, sem rn. hefur talið sér til eigna í sambandi við alls konar fyrirgreiðslur. Enn fremur er hér um að ræða einhver lán til einstaklinga, sem ekki hafa verið innheimt þó nokkuð langt sé um liðið. Þá eru hér rúmar tvær millj. kr., sem eru líka lán til ýmissa, sem eru m.a. að einhverju leyti sama eðlis og þau, sem ég áður greindi, vegna þess að ekki hafi verið upp gert og alls konar fyrirgreiðslur, t.d. er þar nokkuð um að ræða lán til Íslendinga, sem hafa verið á ferðum erlendis, bæði sjúklinga, sem hafa notið þar læknishjálpar og þrotið fé til þess að ganga frá sínum málum og rn. hafa greitt úr og jafnvel til annarra ferðamanna, sem notið hafa fyrirgreiðslu af hálfu ríkísins og hefur ekki verið innheimt, þegar reikningnum var lokað. Sumt af þessu er þess eðlis, að það getur nú aðeins hafa verið spursmál um það, að þetta hafi fallið svo seint til á árinu, að innheimtu varð ekki lokið þess vegna, en annað er af því, að ekki hefur verið nógu fylgt eftir af hálfu rn., að innheimta þessa fjármuni, og er það mikil nauðsyn að færa þær færslur, sem færa á og innheimta þá fjármuni sem innheimta á. Eins og kemur fram í svari rn. er nú stefnt að því að koma þessum málum í betra horf, enda ber hina mestu nauðsyn til þess. Þá höfum við yfirskoðunarmenn gert athugasemd í sambandi við greiðslur til n. Það hefur komið fram, að í flestum tilfellum eiga þær greiðslur sér stað með þeim hætti, að nm. eru tilgreindir með nöfnum og launagreiðslur til þeirra. Hins vegar er það svo einnig, að það er greitt einum manni, sem hefur haft einhvers konar framkvæmdastjórn fyrir n., án þess að það væri tilgreint, hvaða aðrir aðilar hafi notið þessarar greiðslu. Við spurðum um það í þessu sambandi, hvort t.d. væri tryggt, að launagreiðslur sem þessar væru taldar fram til skatts. Rn. telur, að svo muni vera og einstök rn. annist það, en hins vegar er það óeðlilegt að hafa þessa tvískiptu færslu um meðferð þessara mála. Eðlilegast er, að það sé þannig, eins og í flestum tilfellum, að það séu greind nöfn þeirra manna, er greiðsluna hljóta og fjárhæðin, því að þá orkar það ekki tvímælis, að um mistök geti ekki verið að ræða. Þá höfum við gert athugasemd við reikning Ríkisútvarpsins fyrir s.l. ár. Í fyrsta lagi er um það að ræða. að þegar borinn var saman reikningur Ríkisútvarpsins, sem stofnunin lét af hendi, og reikningur sá, sem prentaður er hér með ríkisreikningnum, þá bar þeim ekki saman. Mismunurinn var 1.5 millj. kr., sem ríkisreikningurinn, eins og hann liggur hér fyrir, telur höfuðstól útvarpsins vera hærri en reikningur útvarpsins sjálfs greinir. Þegar farið var að skoða þetta, kom það í ljós, að stofnunin hafði afskrifað óinnheimt gömul afnotagjöld um 1.5 millj. Það verður að teljast eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, að hún hafi ekki leitað samráðs, hvorki við það rn., sem hún tilheyrir, menntmrn., né ríkisendurskoðunina eða ríkisbókhaldið. Af þessum ástæðum er þessi mismunur, sem er alveg óhæfur, því að það er ómögulegt, að á ríkisreikningi séu taldar til eigna þær eignir, sem stofnanirnar sjálfar eru búnar að afskrifa og telja sig ekki eiga lengur. Hins vegar er það skoðun okkar, sem þessa athugasemd gerðum, að ekki væri það óeðlilegt, þó að eitthvað af þessum afnotagjöldum væri afskrifað, þar sem ljóst er, að það mundi vera óinnheimtanlegt. Það, sem við erum ekki sáttir við Ríkisútvarpið um, er þetta, því að auðvitað verður það að vera samhljóða á milli ríkisreiknings og reiknings útvarpsins, að af álögðum afnotagjöldum árið 1967, sem eru 34.917.304 kr., hefur útvarpið afskrifað á sama ári og gjöldin eru á lögð 11.9% eða 4.138.826 kr. Þetta finnst okkur brjóta algerlega í bága við allar þær reglur, sem ríkisreikningurinn er byggður á, og við fáum ekki neins staðar hliðstæðu, að álögð gjöld séu afskrifuð á sama ári og þau eru á lögð, nema fyrir liggi sannanir fyrir því, að þau hafi verið ranglega á lögð og þess vegna séu þau afskrifuð. En þá verður að gera grein fyrir því með hvaða hætti þau hafa verið ranglega á lögð og af hverju sé verið að fella gjöldin niður. Nú hefur Ríkisútvarpið svarað því til, að hér sé ekki ætlazt til þess, þó að svo sé með farið, að þessi gjöld eigi ekki að innheimta síðar, ef það tækist. En þessi meðferð á málinu hefur veigamikil áhrif á rekstur Ríkisútvarpsins. Hljóðvarpsdeildin sýnir með þessum hætti, að það er halli á rekstri hljóðvarpsins um 935 þús. 830 kr. árið 1967, en þetta er gert með þeim hætti, að af álögðum afnotagjöldum þetta umrædda ár eru afskrifaðar 4.138.826 kr. Ef þessi afskrift hefði ekki verið gerð af afnotagjöldum útvarpsins sama árið og þau eru á lögð, hefði tekjuafgangur þessarar deildar verið 3.102.995 kr. Ég vil benda á það, að þetta hefur verið notað sem áróður fyrir rekstur þessarar stofnunar. T.d. er ég sannfærður um, að þegar stofnunin fór fram á það við menntmrn., að hún fengi að hækka afnotagjöldin nú, hefur hún lagt til grundvallar reikninginn, sem sýndi tæprar millj. kr. rekstrarhalla. Hins vegar hafi þeir ekki verið að skýra það, að þeir eru þá búnir að leggja til hliðar afnotagjöld upp á 4 millj., sem þeir að sjálfsögðu vonast til að innheimta síðar. Ég held því líka fram, að með þessum hætti verði innheimtan slappari en að öðrum kosti hefði verið, ef þetta væri ekki gert svona, og það verði ekki eins fylgt eftir innheimtunni, þegar búið er með afskrift með einföldu pennastriki prósentvís að leggja til hliðar 12% af öllum álögðum afnotagjöldum hljóðvarpsins á sama ári og þau eru á lögð. Ef við höldum svo áfram með þennan rekstur og komum að sjónvarpsdeildinni, eru uppi nákvæmlega sömu vinnubrögð. Þar eru gjöld þessarar deildar Ríkisútvarpsins meðhöndluð á sama hátt og hljóðvarpsins, þau eru afskrifuð í heild um tæp 12%, eða um 6 millj. 581 þús. 840 kr. Með þessum hætti hefur útvarpið fyrir báðar sínar deildir og með eldri gjöldum afskrifað á einu og sama árinu 12 millj. 220 þús. kr. Ef þetta er eðlilegur reikningsmáti og æskilegur til uppsetningar fyrir ríkisstofnun, þá verð ég að játa, að ég skil ekki fullkomlega, hvernig á að meðhöndla og umgangast verulega fjármuni. Hér er verið að skapa alvarlegt los um fjármál þessarar ríkisstofnunar og gefa þeim mönnum, sem þar ráða ríkjum og með fara, mikil tækifæri til þess að hagræða hlutunum. Ég vil fá úr því skorið hér á hv. Alþ., hvort Alþ. viðurkennir þessa uppsetningu á reikningnum eða ekki. Ef það telur hana rétta, þá er óþarfi að vera að breyta ríkisreikningnum sjálfum á þá leið að festa þetta, eins og er lagt til með lögum um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga, og verður þá að athuga það síðar. Af þessum ástæðum, sem ég hef nú greint, höfum við endurskoðendur ríkisreikningsins lagt til, að Alþ. fjallaði sérstaklega um þennan þátt. Það er enginn vafi á því, að tilgangurinn með því að setja reikninginn svona upp er sá að sýna rekstur útvarpsins og sjónvarpsins verri en raun er á. T.d. hefði hagnaðurinn af sjónvarpinu orðið 12.645.000 kr. á s.l. ári, 1967, ef þessi meðhöndlun á reikningnum hefði ekki verið viðhöfð og reikningurinn hefði verið settur upp eins og venja er til um reikninga. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að þetta dregur úr innheimtunni, og tilgangurinn með þessu hlýtur að vera sá að fá afnotagjöldin hækkuð. Þetta hlýtur að vera sett upp í þeim tilgangi að eiga auðveldara með að hækka afnotagjöldin og fá sér þannig aukið rekstursfé. Þetta er ekki gert í samráði við rn., ríkisbókhald eða ríkisendurskoðun, það hefur komið fram í svörum stofnunarinnar, og þess vegna legg ég mikla áherzlu á það, að Alþ. sjálft segi álit sitt um þetta mál. Í sambandi við Skipaútgerð ríkisins er málið annars eðlis, en ástæðan til þess, að við sendum það sérstaklega til Alþ. er sú, að það brýtur í bága við allt launakerfi ríkisins. Það orkar ekki tvímælis, að það hefur verið tekin ákvörðun um þetta og sú deila, sem að vísu er smáatriði um greiðslu á þessu, þá vil ég upplýsa það, að við óskuðum eftir því í vetur hjá forstjóra Skipaútgerðar ríkisins að fá þeirra launaskrá yfir þeirra starfsfólk. Og á þeirri skrá voru aðstoðarforstjórarnir ekki. Í þeim reikningum, sem við fengum, varð ekki séð, hvar laun þeirra væru færð, og síðar, þegar við vorum að úrskurða aths., vorum við upplýstir um það í ríkisbókhaldinu, að upphaflega hefðu þeir tekið sína greiðslu þar, en síðar hefði Skipaútgerðin endurgreitt það, og er það það rétta í málinu. En það, sem upplýsist við þetta er það, samkv. svari því, sem forstjóri Skipaútgerðar ríkisins gefur við aths. yfirskoðunarmanna, að þessir aðstoðarforstjórar hafa á árinu 1967 setið 39 fundi. Þeir hafa ekki setið þar að störfum, eins og venja er með starfsfólk, og fyrir þessa 39 fundi fengu þeir greidd 139 þús. í laun og 10 þús. í bílastyrk. Það er ekkert sambærilegt dæmi í ríkiskerfinu, að því er við höfum séð, sem jafnast á við þetta. Þessar greiðslur eru svo yfir máta að okkar dómi, að það er ekki hægt annað en vekja athygli á því. Það er líka rétt, að það kom ekki fram í svari rn., að það væri hætt að inna þessar greiðslur af höndum eða þessir menn væru hættir að starfa eins og þeir hefðu gert, en hæstv. fjmrh. upplýsti það núna. Ástæða til þess, að við vekjum athygli Alþ. á þessu er einmitt þetta, að þetta brýtur í bága við allt launakerfi ríkisins og er með öllu óeðlilegt, að fyrir 39 fundi þágu menn um 150 þús. í laun. Þetta er hins vegar ekki þess eðlis, eins og hitt atriðið, sem við óskum eftir, að ríkið meðhöndli, því að þar er það uppsetningin á ríkisreikningnum eða á reikningi útvarpsins, sem við deilum um, og viljum ekki viðurkenna, að sé rétt að farið. Eins og fram kemur í aths. okkar, komu fram frá ríkisendurskoðuninni veigamiklar aths. við embætti húsameistara ríkisins, miklu meira en áður hefur verið við slík embætti. Í svari því, sem dómsmm. gefur við þeim fsp., sem við gerðum þar að lútandi, kemur það í ljós. að rn. er ríkisendurskoðuninni og yfirskoðunarmönnum sammála um það, að hér þurfi aðgerða við, því að hér sé komið út af þeirri braut, sem ríkisstofnun geti leyft sér. Það, sem er einkennandi við þær aths., sem gerðar hafa verið þar um, er það algera stjórnleysi, sem virðist vera hjá þessari ríkisstofnun. T.d. kemur það í ljós, að aukavinnugreiðslur eru þar bæði með sérkennilegum hætti og takmarkalitlar, og það t.d. kemur fram í þeim aths., að gjaldkeri stofnunarinnar hefur greitt sjálfum sér um 120 þús. í aukavinnu á árinu 1967, og forstjóri stofnunarinnar viðurkennir ekki, að hann hafi samþykkt þær aukagreiðslur. Enn fremur kemur í ljós, að skrifstofustjórinn hafði verið heilsuveill og fékk fri frá störfum, þannig að hann þurfti ekki að inna af höndum fullkomna dagvinnu, en hélt þó launum. Hins vegar kemur það líka í ljós, að hann hefur haft þó nokkrar umframgreiðslur vegna aukavinnu þrátt fyrir þetta. Hér virðist okkur vera gengið algerlega á snið við það. sem á að vera í slíkri stofnun, og það skal tekið fram, að ríkisendurskoðunin hefur nú úrskurðað þetta og lagt til, að það verði endurgreitt. Þá er ferðakostnaður alveg gífurlegur hjá þessari stofnun, og flestir menn þar hafa bílastyrki og t.d. hafði skrifstofustjórinn um 40 þús. í bílastyrk árið 1967, en hann notaði leigubíla, sem stofnunin varð að greiða sérstaklega fyrir um 30 þús. Ýmsir embættismenn við þessa stofnun hafa bíl allt árið eins og t.d. húsameistari sjálfur, en hafa samt nokkra greiðslu vegna keyrslu á leigubílum. Það skal tekið fram í sambandi við þetta embætti, að umboðsleg endurskoðun hefur nú úrskurðað þetta og krafizt endurgreiðslu á ýmsum liðum, sem hún hefur ekki viðurkennt og talið, að embættið hafi farið út fyrir sitt starfssvið. En það er enginn vafi á því, að hér er um mikið stjórnleysi að ræða, og fullkomin ástæða til að hafa þarna sterkt eftirlit, enda mun það nú vera gert. Ég vil svo segja það, að vegna breytinga á ríkisbókhaldinu er þessi reikningur með nokkrum öðrum hætti en verið hefur, og kennir meira loss á ýmsu í sambandi við færslu hans en áður hefur verið, sem m.a. stafar af því, að þær sveigja hann inn á það, að ríkisreikningurinn fyrir árið 1968 geti þá þegar verið með þeim svip, sem l. um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárl. ætlast til. M.a. vegna þess eru færðar hér á sérstakan reikning eða sérstakt yfirlit utan við rekstrarreikning ýmsar greiðslur, en fyrir því er gerð grein í aths. hér að aftan eða þeim, sem fylgja ríkisreikningnum. Það hefur verið svo með okkur, sem höfum unnið að endurskoðun ríkisreikningsins, til þess kosnir af Alþ., að eftir því, sem við höfum starfað meira að þessu, hefur það færzt meira í það að hafa samstarf við umboðslegu endurskoðunina og fá hennar umsagnir og fá hennar aths. til meðferðar. Þetta samstarf hefur gengið vel og mun færast í aukana, því að það er í alla staði hagkvæmt, og hafa nokkrar umr. farið fram um það milli þessara aðila, hvernig að því mætti standa. Ég vil svo að lokum geta þess, að hér í ríkisreikningnum er birt skrá yfir þá reikninga. sem ríkisendurskoðunin hefur ekki lokið við að endurskoða ennþá. Það hafa stundum verið deilur um það hér á hv. Alþ., hvort réttmætt væri, að kjörnir endurskoðendur ríkisreikningsins tækju hann til endurskoðunar fyrr en þessu væri lokið. Það getur orkað tvímælis, en reynt hefur verið að stefna að því, að ekki væri ólokið nema síðasta ári eða því ári, sem um er fjallað, þó að það hafi ekki tekizt ennþá, en verulega hefur áunnizt með þetta. því að það er mjög óeðlilegt og óheppilegt, að yfirskoðun og afgreiðsla ríkisreiknings á Alþ. dragist mjög ára á milli. Af þeim ástæðum höfum við farið í gegnum þessa endurskoðun á öllum undirreikningnum, þó að ríkisendurskoðuninni hafi ekki verið lokið. Hins vegar er mér fullkomlega ljóst, að þessu eru sem öðru takmörk sett og verður að gæta þess, að ekki dragist mjög að endurskoða og hefur ríkisendurskoðunin borið því við, hvað fátt starfsfólk væri þar að verki og hana skorti æfða menn til þessara verka. En eins og ég tók fram verður reynt að hafa samstöðu um það að ljúka þessu, svo að ekki verði óendurskoðað nema það ár, sem um er fjallað, og það verði þá tekið til meðferðar næsta ár á eftir, ef upp kemur eitthvað, sem nauðsyn ber að taka til endurskoðunar. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að ræða þetta mál meira að sinni, enda hef ég gert hér grein fyrir þeim þáttum í endurskoðuninni, sem ég tel að mestu máli skipti og tel, að hv. Alþ. verði að taka til meðferðar við afgreiðslu ríkisreikningsins, eins og t.d. uppsetningu á reikningum Ríkisútvarpsins.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Hv. 3. þm. Vesturl., sem er einn af yfirskoðunarmönnum ríkisreiknings hefur hér gert grein fyrir helztu aths. yfirskoðunarmanna, og hef ég ekkert við þau ummæli hans að athuga. Það voru aðeins örfá orð, sem ég vildi til frekari skýringar láta koma hér fram. Ég vildi þá fyrst víkja að innheimtu ríkistekna. Það gefur auga leið og held ég, að geti ekki dulizt neinum hv. þm., að það er að sjálfsögðu hið mesta áhugamál fjmrn. á hverjum tíma að innheimta ríkistekna sé sem greiðust og að sýslumennirnir geri sem skjótust skil á innheimtufé sínu. Nú vil ég taka það fram, að þetta er ekki þannig, að innheimtumenn liggi lengi með innheimtuféð. Það fá þeir ekki að gera, og það hafa verið settar mjög strangar reglur um það, að innheimtumenn geti ekki legið með fé heima í fórum sinum um lengri tíma. Það á að gera skil á því mjög fljótt og með ákveðnu millibili. Meginvandinn er að innheimta hin álögðu ríkisgjöld, og það getur vel verið, að það megi saka rn. um það að hafa ekki gefið út strangari fyrirmæli um innheimtuaðgerðir, bæði skatta og annarra opinberra gjalda. Það hafa verið gefin eins ströng fyrirmæli og auðið hefur verið, en ég skal játa það, að það er mannlegt sjónarmið hjá innheimtumönnum, að stundum standa þeir andspænis þeim vanda að loka kannske eina fyrirtækinu á staðnum. Ég skal taka sem dæmi söluskatt, sem við höfum lagt ríka áherzlu á, að væri innheimtur jafnóðum, og það er gert hér með mikilli hörku í Reykjavík. É,g tel, að það þurfi að gerast með sömu hörku út um land, en það getur verið nokkrum erfiðleikum bundið, ef t.d. er aðeins ein verzlun á staðnum, hvort á að loka þeirri verzlun vegna vanskila á söluskatti, þannig að sýslumanni er kannske nokkur vorkunn, þó að hann reyni frekari innheimtuaðgerðir, áður en til þess kemur. Hins vegar held ég, að það sé tvímælalaust til hins mesta tjóns fyrir fyrirtæki og einstaklinga einnig að safna upp skattskuldum. Það auðveldar þeim síður en svo að leysa þann vanda. Ég get enn og aftur tekið undir með hv. 3. þm. Vesturl., að fjmrn. mun áreiðanlega ekki láta sitt eftir liggja við að reyna að hraða innheimtu þessa fjár. Varðandi lánveitingar, sem hv. þm. kom inn á, er það svo, að jafnan koma fram ýmiss konar fyrirgreiðslur, sem ríkissjóður kemst ekki hjá að inna af hendi. Það eru bráðabirgðalán fyrst og fremst til ríkisstofnana, sem oft og tíðum geta verið þannig í þrotum, að það sé ekki hægt annað en hlaupa þar undir bagga, ef ekki á að loka viðkomandi stofnunum. Það er gert ráð fyrir því, að slík lán séu greidd fyrr eða síðar, en stundum vill þetta ganga nokkuð treglega. Ég vil taka það skýrt fram, að lán til einstaklinga eru ekki veitt, og það var fyrir nokkrum árum tekið algerlega fyrir það að veita svokölluð embættislán, sem hafa nokkuð verið veitt, og önnur slík lán til einstaklinga. Hitt er annað mál, að það hefur ekki verið talið mögulegt að ganga alveg fram hjá einstaklingum, sem eru erlendis, ekki hvað sízt þegar sjúklingar eiga hlut að máli, og neita undir öllum kringumstæðum slíkri fyrirgreiðslu, og þannig hafa safnazt fyrir upphæðir, sem í flestum tilfellum eru mjög smávægilegar. Varðandi það, hvort hætt væri við, að undan félli að gefa upp þóknanir, sem menn fá frá hinum einstöku rn., þá held ég, að það sé engin hætta á slíku. Nú hafa verið sett á þetta ennþá þrengri mörk varðandi greiðslu til nefnda, þannig að engar slíkar greiðslur eru samþykktar, nema eftir að hafa fengið um það staðfestingu og úrskurð fjmrn., sérstakra trúnaðarmanna, sem um það fjalla nú og eiga að gæta þess, að sem mest samræmi sé í þessum greiðslum. Varðandi Ríkisútvarpið verð ég að segja það og taka undir það með hv. 3. þm. Vesturl., að ef bókhaldi þess er þann veg fyrir komið, sem hér er talað um, þá er það að minni hyggju, eins og hans, ekki rétt uppfært bókhald, og verður þá að sjálfsögðu að gera ráðstafanir til þess, að það verði gert, og mun ég hafa samband við ríkisendurskoðunina um það, að fyrirmæli verði gefin í þá átt. Viðvíkjandi hinum svokölluðu varaforstjórum Skipaútgerðarinnar, sem störfuðu um skeið, en sem ég vil taka fram aftur að hafa nú hætt störfum og þar starfar stjórnarn., sem hefur þóknun sem venjuleg stjórnarn. Auðvitað má ekki leggja alveg til grundvallar þá fundi, sem þeir hafa haldið, hvort þeir hafa verið 39 eða hvað þeir hafa verið margir. Mér er vel kunnugt um það, að fyrsta árið a.m.k., sem þeir voru þarna, árið 1967, voru þeir þarna flesta daga meira og minna á meðan var verið að gera þarna ýmsar athuganir og skipulagsbreytingar. Um embætti húsameistara ríkisins get ég tekið alveg undir það með hv. 3. þm. Vesturl., að þar hefur átt sér stað óreiða, sem er fullkomlega óviðunandi og sem ríkisendurskoðunin mun í samráði við dómsmrn. sjá um, að verði kippt í lag. Ég skal ekkert fara út í einstök atriði í því máli, en það er óhjákvæmilegt, að þar verði tekið föstum tökum á og þeim málum kippt í lag. Að lokum vil ég svo aðeins segja það í tilefni af ummælum hv. þm. um samstarf yfirendurskoðunarmanna við umboðslegu endurskoðunina, að ég tel, að samvinna sé ákaflega æskileg, og ég hef raunar rætt um það við ríkisendurskoðanda, að hann einmitt legði sig fram um það að gefa yfirskoðunarmönnum ríkisreiknings upplýsingar um allt það, sem hann teldi, að færi aflaga og heyra skoðanir þeirra í því efni, því að ég tel, að hér sé engu að leyna og það eigi í hverju tilfelli að kryfja til mergjar, ef eitthvað er að, hver sem hlut á að máli. É,g er hv. þm. sammála um það, að yfirskoðunarmenn hafa það takmarkaðan tíma, að þeir gætu með engu móti, nema þeir væru starfandi fast allt árið, fylgzt nákvæmlega með ríkiskerfinu eins og það er orðið flókið og margþætt, en hins vegar geta þeir að sjálfsögðu með nánu samstarfi við ríkisendurskoðunina fengið margvíslegar upplýsingar og ábendingar um það, hvar helzt væri veilur að finna. Ég mun fyrir mitt leyti, meðan ég hef með höndum yfirstjórn ríkisendurskoðunar, leggja áherzlu á það, að ríkisendurskoðunin hafi fulla samvinnu við yfirskoðunarmenn ríkisreiknings. Ég sé svo ekki ástæðu til, herra forseti, að hafa um þetta fleiri orð, en tel, að þessar umr. hafi verið gagnlegar og skýrt það, sem hefur vakað fyrir mönnum, bæði fyrir mér og fyrir hv. yfirskoðunarmönnum ríkisreiknings, þannig að hv. þdm. sé ljóst, um hvað aths. snúist.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Vesturl. flutti í hinum ýtarlegu og athyglisverðu aths. sínum allharða gagnrýni á rekstur Ríkisútvarpsins. Enda þótt fjármál Ríkisútvarpsins heyri ekki undir útvarpsráð. þar sem ég er þingkjörinn fulltrúi, tel ég rétt að segja um þetta örfá orð. Það var svo að skilja, að hv. þm. þættu bókhaldsatriði nokkur vera óvenjuleg og óeðlileg. Um þetta er ég ekki fær að deila við hann, en vil taka undir það, sem hæstv. ráðh. sagði, að úr þessu þarf að fá skorið, og þetta verður að vera á þann hátt, sem eðlilegt er í ríkisfyrirtæki. Hins vegar dró hv. þm. þá ályktun af þessu, að forráðamenn útvarpsins hafi hagað reikningshaldi sínu á óeðlilegan hátt til þess að auðvelda hækkun afnotagjalda. Ég vil leyfa mér að mótmæla þessu eindregið. Í fyrsta lagi er mér kunnugt um, að sá útvarpsstjóri, sem nýlega hefur látið af störfum, lét sér ákaflega annt um, að afkoma Ríkisútvarpsins væri reikningslega góð, og hann gat ekki til neins hugsað, sem honum var verr við heldur en þess, ef reikningar Ríkisútvarpsins sýndu halla. Í öðru lagi vil ég taka það fram, að við ákvörðun afnotagjalda hefur, eftir því sem ég bezt veit, fyrst og fremst verið byggt á áætlunum um komandi ár, hvað tekjur útvarpsins snertir. Er ekki mjög erfitt að gera það, af því að þar er um fáa tekjuliði að ræða. Ég vil einnig taka það fram, að þær rekstraráætlanir, tekju- og gjaldaáætlanir, sem ákvarðanir um afnotagjald hafa yfirleitt verið byggðar á, hafa ávallt verið rækilega yfirfarnar af Efnahagsstofnuninni, þannig að það hefur ekki eingöngu verið mál á milli Ríkisútvarpsins og ráðh., heldur hefur hann ávallt látið prófa alla reikninga, allar áætlanir, sem útvarpið hefur lagt fram, svo að þar hafa fleiri komið að. Ég vil leyfa mér að segja, að ég tel það mjög óverðskuldað, að einmitt núna skuli vera ráðizt á Ríkisútvarpið fyrir stefnu þess í afnotagjöldum, því að í þeirri miklu hækkunaröldu, sem gengið hefur yfir, þar sem ríkisfyrirtæki hafa ekki farið hægar en aðrir aðilar í hækkunum á þjónustu sinni, hefur Ríkisútvarpið einmitt lagt sig mjög fram um að hækka sem minnst gjöld sín. Sjónvarpsgjaldið verður óbreytt og hljóðvarpsgjaldið hækkar mjög litið. Til þess að þetta sé mögulegt, hefur orðið að gera margvíslegar ráðstafanir, sem ég reði ekki hér, en þarna hefur Ríkisútvarpið augljóslega lagt sig mjög fram um það að halda þessum gjöldum niðri á erfiðum tímum. Hv. þm. sagði, að þessi bókhaldsstefna, að afskrifa svo og svo mikið af afnotagjöldum, hlyti að draga úr innheimtu. Við fyrstu sýn mætti ætla, að það væri nokkuð til í þessu. En mér er kunnugt um, að hjá Ríkisútvarpinu eru stóran hluta ársins svo miklir erfiðleikar með rekstrarfé, að það er engin hætta á því, að stjórnendur fjármála þar leggi sig ekki fram, eins og þeir framast geta við innheimtuna. Aðgerðir, sem kunna að vera notaðar við uppgjör á ársreikningum eftir á, hafa ekki nokkur áhrif á, að starfslið útvarpsins dragi úr innheimtustarfsemi sinni. Ég vil vonast til þess, að í n. verði aths. um bókhaldsaðferðir athugaðar og þingið reyni að komast til botns í því, eins og hv. þm. leggur til, hvernig þetta á að vera og hvort það er óeðlilegt eða ekki. En ég vil vænta þess, að hv. þm. íhugi og endurskoði þær ályktanir, sem hann dró af málinu og ég tel, að séu ekki réttar.



Herra forseti. Ég kom fyrst og fremst hér upp til þess að mótmæla því, að ég hafi haldið hér uppi árásum á Ríkisútvarpið. Það er mikill misskilningur. Ég lít svo á, að starf mitt sem endurskoðanda sé það, að þegar ég tel, að rangt sé að farið og það brjóti í bága við meginreglu í uppsetningu ríkisreikningsins, eigi ég að gera aths. þar við. Ég tel það með öllu óhæft t.d., að Ríkisútvarpið sjálft telji sig eiga 11/2 millj. kr. minna en ríkisreikningurinn telur það eiga. Þess háttar vinnubrögð geta ekki gengið. Um þessa aðferð ætla ég ekki að deila. En ástæðan fyrir því, að þetta er gert, hlýtur að vera einhver. Það er alveg vonlaust, að aðili, sem setur saman reikning og fer að afskrifa tekjur sínar á árinu, sem hann leggur þær á, hafi ekki einhverja hugsun á bak við. Ég held, að hugsunin sé einmitt þessi, sem kom fram hjá hv. 5. þm. Vesturl., að þá skortir oft rekstrarfé og með því að sýna eins mikið útistandandi og raunverulega er verður erfiðara að afla þess fjár. Ég held líka, að það hafi ekki verið rök fyrir því að fá að hækka sjónvarpsgjaldið, þegar afgangurinn var á 13. millj., eins og hann raunverulega var 1967. Það verður að vera hægt að leiða einhver rök fyrir nauðsyninni. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar, en ég vil bara undirstrika það, að hér verður að fá úr skorið, hvernig með skuli fara. Þetta brýtur í bága við allar reglur ríkisreikningsins og við þá venju, sem er um álögð gjöld, að það sé hægt aðafskrifa þau sama árið og þau eru á lögð. Maður hefur í raun og veru aldrei rétt til að afskrifa þau, fyrr en það er sannað, að það sé ekki hægt að innheimta þau, og það er einhver óeðlilegur tilgangur, ef það er ekki hugsað út frá því, að reynt sé á einhvern hátt að bæta reksturinn með þessari aðferð.



Herra forseti. Ég tel það ekki óeðlilegt, að endurskoðandi, sem vinnur sitt starf af árvekni,velti fyrir sér, hvort það sé einhver ákveðin hugsun eða tilgangur á bak við það, sem honum finnst athugavert. Ég vil vænta þess, að áður en þetta mál verður fullafgreitt, verði kallað í þá menn, sem hlut eiga að máli, og þeir spurðir. Ég vil minna á, að hér er um að ræða afnotagjöld. Hjá hljóðvarpinu eru greiðendur þeirra tæplega 50 þús., og ég hygg, að reynsla margra undanfarinna ára hafi sýnt, hve langt er hægt að komast á hverju ári í að ná þessu inn. Hér er um það að ræða, að þeir, sem stjórna þessum málum, eru farnir að reikna jafnóðum með því að ná aldrei nema vissri prósentu og reyna að forðast að blekkja sjálfa sig og aðra með því að reikna með tölum, sem þeir vita af reynslu, að verða ekki að reiðufé. Þegar hv. þm. bendir á, að það sé munur upp á 11/2 millj. á því, hvaða eignir útvarpið telji sig eiga og hvaða eignir ríkisreikningurinn telji útvarpið eiga, þá skilst mér, að eignirnar, sem um er að ræða, séu óinnheimt afnotagjöld. Hvað er það mikil eign? Hvað af því er raunveruleg eign? Ég hygg, að þessi meðferð á tölum stafi sjálfsagt af því, að þetta er sannarlega engin fasteign.



Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. d. hefur haft til meðferðar frv. það, sem er á þskj. 280 um skattfrelsi Sonningsverðlauna Halldórs Laxness. Eins og fram kemur á þskj. 373, 378 og 380 hefur fjhn. þessarar hv. d. ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa máls. Meiri hl. n. mælir með því á þskj. 380, að frv. verði samþ. óbreytt, en tveir minni hl. gera grein fyrir sínum skoðunum á þskj. 373 með nokkuð sérstökum hætti þar og á þskj. 378. Hv. þm. mun að sjálfsögðu mjög kunnugt um mál þetta, svo mjög sem það hefur verið á dagskrá undanfarna daga, og ég tel ekki ástæðu þess vegna til þess að fjölyrða um' efni þess né aðdraganda. Hér er um að ræða, að skáldinu Halldóri Laxness hafa verið veitt Sonningsverðlaun, sem nefnd eru svo og veitt eru af Hafnarháskóla, og ýmsir þekktir menn hafa hlotið áður, svo sem Sir Winston Churchill, Niels Bohr, Bertrand Russel, Alvar Aalto og Albert Schweitzer. Fjhn. hv. Ed. taldi, að hér væri um slík verðlaun að ræða, að ekki væri óeðlilegt, að af hálfu skattyfirvalda yrði farið að með sama hætti og þegar nefnt skáld hlaut Nóbelsverðlaunin. Þegar á meðan n. hafði mál þetta til afgreiðslu komu til viðræðna við form. fjhn. form. og ritari Bandalags ísl. listamanna, þeir Hannes K. Davíðsson arkitekt og Ingólfur Kristjánsson rithöfundur, og beindu þeim tilmælum til n., að hún hlutaðist til um að breyta frv. í þá átt, að hér yrði ekki aðeins um að ræða skattfrelsi þessa skálds í þessu einstaka tilfelli, heldur yrði frv. breytt í það horf, að það fjallaði almennt um skattfrelsi verðlauna til handa listamönnum, sem þeir fengju án þess að gera sjálfir í samkeppni tilraunir til þess að afla sér þeirra. N. ræddi þetta og varð sammála um, að hún féllist ekki á að gera brtt. þessa efnis, taldi, að til þess að setja slíka löggjöf þyrfti nánari undirbúning og athugun, sem gæti þá fram farið hvort heldur á vegum þingsins eða vegum menntmrn. og þessi hugmynd þá sérstaklega athuguð. Á þskj. 384 hefur hv. 6. þm. Reykv. flutt brtt., sem miðar í þessa átt. Hann mun að sjálfsögðu gera grein fyrir sínu máli, en frá því að hann flutti þessa till. og þar til nú að 2. umr. fer fram, hefur n. setið á fundum og m. a. tekið til athugunar þessa till. hans og samþykkt að halda sér við sína fyrri skoðun, að málið krefðist meiri undirbúnings en svo, að hægt væri að breyta því í þá átt, sem hér um ræðir. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um málið. Eins og ég gat um áðan, leggur meiri hl. n. til á þskj. 380, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Fyrir liggur nál. á þskj. 380 frá meiri hl. fjhn. Í þessum meiri hl. eru 4 menn úr 4 þingflokkum. Nál. þeirra er tvær línur prentaðar og eitt orð þar að auki. Þar eru engar skýringar á afstöðu meiri hl., og þær komu heldur ekki fram í framsöguræðu fyrirliðans, hv. 1. þm. Reykn. Hverjir eiga að borga skatta til hins opinbera, ef þeir ríku eiga að vera leystir frá þeirri kvöð? Meiri hl. fjhn. nefnir ekki slíka smámuni. Þetta er þó atriði, sem hv. þdm. mættu gjarnan íhuga. Ríkissjóður okkar er búinn að vera 10 ár undir handarjaðri Sjálfstfl.- og Alþfl.-manna. Hann er illa kominn eftir vistina hjá þeim. Getur ekki verið, að sá frægi höfundur Halldór Laxness hafi löngun til að hlaupa undir bagga með vesalings ríkissjóðnum? Veit meiri hl. fjhn. nokkuð um hug skáldsins? Halldór Laxness slapp við skattgreiðslur af Nóbelsverðlaunum, sem hann hlaut fyrir 12–13 árum. Ætli hann kæri sig um meiri góðgerðir af því tagi? Getur ekki verið, að hann sé orðinn leiður á sætabrauðinu, eins og Umbi vinur hans, þegar hann var sendimaður á Snæfellsnesinu sællar minningar? Veit meiri hl. nokkuð um þetta? Líklega veit meiri hl. n. ekkert um þetta og önnur höfuðatriði málsins, þó að hann mæli með því, að frv. verði samþykkt. Ég lagði fram nál. um þetta frv. fyrir rúmum mánuði. Það er prentað á þskj. 373. Þegar eftir að þetta nál. mitt kom fram, sagði Morgunblaðið frá því, að blaðamaður þar hefði átt tal við skáldið í Gljúfrasteini. Blaðamaðurinn lýsti áliti mínu fyrir rithöfundinum og spurði um álit hans. Og það stóð á prenti í þessu blaði, að rithöfundurinn hefði m. a. sagt, að hann hefði ekkert við þetta að athuga. Í nál. mínu hef ég leyft mér að flytja dagskrártill. og dagskráin er rökstudd í nál. Ég vænti þess, að hæstv. forseti beri dagskrártill. mína undir atkv. þdm., þegar umr. er lokið, eins og venjulegt er, og ég óska eftir nafnakalli um dagskrártill. mína.



Herra forseti. Ég tel ekki, að ég þurfi að hafa langa framsögu um nál. okkar hv. 2. þm. Norðurl. v. Við gerum þar grein fyrir ástæðunni fyrir því, hvers vegna við leggjum til, að frv. verði fellt. Við teljum okkur hafa öruggar upplýsingar um það, að í því landi, sem þessi verðlaun eru veitt, Danmörku, verði þeir aðilar, séu þeir þar búsettir, að greiða skatta og skyldur af þessum verðlaunum, ef þeim eru þau veitt. Við sjáum ekki neina ástæðu fyrir því, að hér á landi skuli um þetta gilda aðrar reglur. Það má segja, að það hafi getað talizt eðlilegt á sínum tíma, þegar Halldóri Kiljan Laxness voru veitt skattfríðindi vegna Nóbelsverðlauna vegna þess, að þar er um slíkan sérstæðan atburð að ræða, sem snertir heiður þjóðarinnar allrar, og þess vegna eðlilegt, að hann í því sambandi nyti nokkurra forréttinda. Ef hins vegar á að fara inn á þá braut að veita í hverju tilfelli skattfríðindi, ef einhver maður hlýtur einhverja umbun eða viðurkenningu fyrir sín störf, hvort heldur er á erlendum eða innlendum vettvangi, þá er það miklu stærra mál en svo, að ekki þurfi að athuga betur en hér virðist hafa verið gert í sambandi við þetta mál. sem hér liggur fyrir. Enda kemur það fram á þskj. 384, þar sem hv. 6. þm. Reykv. flytur brtt., að þetta muni geta leitt það af sér, að það verði um nokkuð almenna opnun á l. um skatta og útsvör að ræða, ef farið verður inn á þá braut, eins og hér er lagt til að samþykkja það frv. sem fyrir liggur óbreytt, eins og meiri hl. fjhn. hefur lagt til. Við flm. 2. minni hl. fjhn. teljum, að þetta sé það stórt mál og þess eðlis, að ef ríkisvaldið treystir sér til þess að fara að opna tekjuskattslögin og gera þar sérstakar undanþágur og ívilnanir, þá sé það kannski margt fleira, sem fyrr ætti að koma til greina, sem tekið yrði tillit til heldur en þess, sem hér er um að ræða. Auðvitað eru heilir hópar manna, margir einstaklingar, sem mjög mundu óska þess, að þeir hlytu slíka umbun, eins og hér er gert ráð fyrir í þessu frv. í sambandi við greiðslu sinna skatta. Og ég hygg, að margir aðilar í þjóðfélaginu gætu vissulega fært rök fyrir því, að það væri eðlilegt, að ríkisvaldið og sveitarstjórnir mættu þeim í einhverju og mætu þeirra störf kannski sérstaklega með því að veita þeim sérstaka fyrirgreiðslu og sérstaka niðurfellingu skatta eða útsvara. Ég og meðflm. minn að áliti 2. minni hl. á þskj. 378, við teljum rétt að benda á það, að við teljum ekki, að í neinu sé skertur heiður Halldórs Laxness, þó að hann yrði látinn greiða samkv. gildandi lögum og reglum alla skatta og skyldur af þeim tekjum, sem honum hafa hlotnazt með þessum verðlaunum. Við bendum á þetta vegna þess, að við höfum heyrt það og á það hafði verið bent, að þetta væri heldur niðrandi fyrir skáldið, en við teljum, að svo sé ekki nema síður sé. Við teljum hann mjög vel kominn að þeim heiðri, sem honum þarna hlotnast og þeim tekjum, sem hann hefur fengið með veitingu Sonnings-verðlaunanna, en við teljum alveg hiklaust, að hann eigi, eins og aðrir íslenzkir þegnar, að greiða af þessum hluta tekna sinna, eins og öðrum, skatta og skyldur til ríkis og bæja, og engin ástæða sé til þess að fella það niður með sérstakri löggjöf. Ég vil undirstrika það, sem ég sagði hér í upphafi, að ef það á á annað borð að fara að opna lögin um greiðslu tekju- og eignarskatts og útsvara, þá sé það mjög margt, sem þar komi til greina, þetta sé það stórt mál, að það verði að skoðast mjög vandlega, áður en í það er farið að gera í einföldu frv. þær ráðstafanir, sem hér er lagt til. Ég skal svo ekki hafa í bili um þetta fleiri orð, tel mig ekki þurfa að rökstyðja það frekar. Það eru sjálfsagt um það skiptar skoðanir, eins og hér kemur fram, bæði innan fjhn. Alþ. og meðal þjóðarinnar, en okkar skoðun er afdráttarlaus sú, að frv. þetta beri að fella.



Herra forseti. Ég ætla í þessu máli að fara að dæmi hv. fyrri minni hl. fjhn., er hann rímaði nál. sitt, og tala í léttum tón. Ef einhver söngelskur hv. þm. kynni að vilja taka undir það, sem ég segi, þá er lagið: Stóð ég úti í tunglsljósi. Fjárhagsnefndin ræddi um mikið skattamál. Mjög ber það að harma, að allt fór það í bál. Flest getur í þingnefndum furðulegt hent, framsóknarmennirnir klofnuðu í tvennt. Skúli reyndist andríkur og orti prýðisljóð, þótt ekki væri skynsamlegt,sem þar í kvæði stóð. En Vilhjálmur reyndist skynsamur, hann víst má eiga það, þótt væri það lítið, sem hann festi á blað. Er það nokkuð undarlegt, ef að er betur gáð þótt einingin sé lítil og tvenn þeirra ráð, því hér er ekki um að ræða hagsmunamál fyrir hreina og góða, dygga og trygga framsóknarsál. Ef ekki er um slíkt að tefla, allt er hjá þeim til. allra handa skoðanir hverjum manni í vil. Eru þeir ekki til dæmis með og móti her, með og móti amerísku varnarliði hér? Og vilja þeir ekki hækka kaup og lækka kaup um leið? Ef leiðtoginn er Thorlacius, hleypt er á skeið. En Erlendur í SÍS er á ísagrárri spöng, hann engan heyrir lengur fjaðraþyt né söng. Maddama Framsókn forðum oft sig furðulega bar, nú furðar menn að sjá, hve hún er mikið skar. Stundum hún andvarpar ein með sjálfri sér: Er það máske feigðin, sem kallar að mér?



Herra forseti. Maður er dálítið feiminn að koma hér í stólinn eftir þessa skemmtilegu framlengingu á þingveizluræðuhöldum og því miður get ég ekki haldið áfram í sömu tóntegund og hæstv. menntmrh. Mér fannst, þegar þetta frv. var lagt fram, að það væri heldur óhönduglega fram borið. Á sínum tíma voru sett sérstök lög um Nóbelsverðlaun Halldórs Laxness, og þar var um alveg sjálfsagða lagasetningu að ræða. Þar var um að ræða einstæðan stórviðburð. Ég hygg ekki, að það sé nein ástæða til þess að ætla eða gera sér vonir um, að sá atburður endurtaki sig á þessari öld. En Sonningsverðlaun þau, sem Halldór Laxness fékk frá Kaupmannahafnarháskóla eru hliðstæð mörgum öðrum verðlaunum, sem mjög er hugsanlegt, að Íslendingar muni fá á næstunni. Þessi Sonningsverðlaunasjóður sker sig ekki á neinn hátt úr ýmsum öðrum sjóðum, sem starfandi eru t. d. á Norðurlöndum og Íslendingar munu hafa aðgang að. Ég vil minna á það í því sambandi, að árlega taka Íslendingar þátt í störfum nefndar, sem ákveður bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs, sem er allveruleg upphæð. Á vegum Norðurlandaráðs er einnig starfandi tónskáldasjóður og ekki er það neitt ólíklegt, að heiðursverðlaun úr honum falli einhvern tíma Íslendingi í skaut, og þannig er um ýmsa fleiri verðlaunasjóði. Hér innanlands er einnig farið að veita nokkuð há heiðursverðlaun. Mig minnir, að um síðustu áramót hafi t. d. fjórum mönnum verið veitt úr bókasafnssjóði upphæð, sem var held ég 100 þús. kr. á mann, og þó að þar sé um að ræða allmiklu minni upphæð en Sonningsverðlaunin eru, þá getur það engu að síður verið býsna há upphæð fyrir þá, sem hreppa hána. Þess vegna virtist mér einsætt, að setja þyrfti í lög ákvæði um það, að slík heiðursverðlaun, sem veitt eru án umsóknar, væru undanþegin sköttum. Slík ákvæði eru í lögum víða í grannlöndum okkar, ýmist ákvæði um, að slík heiðursverðlaun, sem veitt eru án umsóknar, séu alveg skattfrjáls eða um þau gildi sérstakar reglur. Mér þykir rétt að leggja áherzlu á það, vegna ræðu þeirrar, sem hv. 3. þm. Sunnl. flutti hér áðan, þar sem hann taldi, að skattfrelsi á þessu sviði mundi opna fyrir fjölmörg önnur svið, að um það er ég ekki á sömu skoðun Hér er um að ræða heiðursverðlaun, eins og ég sagði áðan, sem veitt eru án umsóknar mönnum, sem hafa skarað sérstaklega fram úr, og þó að Íslendingar séu góðum gáfum gæddir, þá gerast slíkir atburðir ekki oft. Ég tel að það sé sjálfsagt, að stjórnarvöld og þjóðin samfagni slíkum mönnum með því að afsala sér því, að verulegur hluti upphæðarinnar renni í opinbera sjóði. Ef það gerist, missa slík heiðursverðlaun að verulegu leyti tilgang sinn. Þarna held ég, að sé um að ræða undantekningu, sem hafi það mikla sérstöðu, að við séum ekki að opna fyrir annað með þessu móti. Hv. frsm. fjhn. greindi frá því, að forsvarsmenn Bandalags ísl. listamanna hefðu komið á fund n. og mælzt til þess, að frv. yrði breytt í sömu átt og felst í brtt. þeirri, sem ég flyt á þskj. 384. Svo var að heyra á frsm. n„ að meiri hl. n. hefði í rauninni ekki verið andvígur þessari málaleitan. Aðeins hefði hann talið, að málið þyrfti nánari undirbúning og athugun, annaðhvort á vegum þingsins eða rn. Ég á dálítið bágt með að sætta mig við það, að þessi hv. n. hefði ekki getað leyst úr jafnlitlu vandamáli og þetta er í raun og veru. Hér er um að ræða að orða tiltekna hugsun í lagaformi og þeir 4 þm., sem skipa meiri hl. þessarar n., eru orðnir það vanir löggjafar, að þetta hefði ekki átt að vera ofverk þeirra, ef þeir hefðu haft áhuga á því að leysa málið á þennan hátt. Ég vil t. d. minna á það, að hv. frsm. n. er nýbúinn að leggja hér fram frv. á þingi með ákvæði um það, að arður af hlutabréfum skuli vera skattfrjáls og hlutabréf skuli undanþegin eignarskatti. Ég held, að það hefði ekki verið neitt flóknara vandamál að orða þessa hugmynd um almenna undanþágu á heiðurslaunum en þetta áhugamál hv. þm. um sérstaka ívilnun fyrir arð og hlutabréf. Ég get sem sé ekki sætt mig við, að þetta viðhorf meiri hl. n. sé raunverulegt. Ég er sannfærður um það, að þessum ágætu og vel verki förnu alþm. hefði verið í lófa lagið að orða þessa hugsun í lagabúningi, ef þeir hefðu haft áhuga á því. Hins vegar tel ég það mjög óeðlilegt að afgreiða þetta frv. til l. um skattfrelsi Sonningsverðlauna Halldórs Laxness nema því aðeins, að menn ætli sér að ganga þannig frá málum, að aðrir þeir, sem kunna að fá hliðstæð heiðursverðlaun án umsókna njóti sömu fyrirgreiðslu hér á Alþ. Allt annað væri ósæmilegt með öllu. Og ég held líka, að það væru fráleit vinnubrögð, ef menn ætluðust til þess, að flutt skuli frv. á Alþ. í hverju slíku tilviki í stað þess að setja almenna reglu. Ég er hræddur um, að af því gætu oft spunnizt heldur leiðinlegar umr. og kannski engan veginn jafn skáldlegar og þær umr., sem orðið hafa um þetta mál. Og inn í það gæti hreinlega blandazt afstaða hv. alþm. til þess manns, sem í hlut ætti í það og það skipti, persónulegt mat manna á verðleikum hans sem einstaklings. Það væru algerlega fráleit vinnubrögð. Það má vel vera, að mönnum finnist, að það orðalag, sem ég geri till. um í brtt. minni, hitti ekki í mark. Mönnum kunna að finnast þau of ströng eða of víðtæk, og mér hefði raunar þótt fróðlegt, ef menn hefðu viljað lýsa skoðunum sínum á því atriði. En ef Alþ. er á því, að við setjum tilteknar reglur um skattfrelsi slíkra heiðursverðlauna, þá finnst mér, að við eigum að gera það nú. Og það er fullt ráðrúm til þess, annað hvort á þeim tíma, sem eftir er af þessu þingi eða í byrjun þinghaldsins í haust, því að úr því, sem komið er, kemur þetta ekki til framkvæmda fyrr en í sambandi við skattgreiðslur á næsta ári. Og ég held, að Alþ. leysi þetta mál helzt á sómasamlegan hátt með því að taka upp þessi vinnubrögð, og vildi mjög eindregið beina því til manna, hvort þeir vildu ekki hafa þennan hátt á.



Herra forseti. Árið 1962 var sú breyting gerð á skólakostnaðarlögum, að umráðamönnum héraðsskóla var í sjálfsvald sett, hvort ríkið tæki við rekstri og stofnkostnaði viðkomandi héraðsskóla. Á stuttum tíma, eftir að þessi l. tóku gildi munu forráðamenn allra héraðsskóla í landinu hafa notfært sér þessa heimild og óskað eftir því, að ríkið tæki við rekstri skólanna og þá einnig þeim kostnaði, sem leiddi af nýjum byggingum þar. Ákvæði um þetta voru þau áður, að héruðin kostuðu að ¼ hluta byggingar slíkra skóla og einnig að ¼ hluta rekstur þeirra fyrir utan þann kostnað, sem leiddi af kennslunni sjálfri. Árið 1967 voru gerðar allsherjarbreytingar á skólakostnaðarlögunum, og í upphaflegri gerð þess frv. var gert ráð fyrir, að þetta næði í fyrsta lagi til barnaskóla og unglingaskóla, héraðsskóla og húsmæðraskóla. En áður en þessi l. voru afgreidd, var sú undanþága gerð, að umráðamenn húsmæðraskólanna máttu velja um það, hvort skólarnir störfuðu áfram eftir l. frá 1955 eða eftir hinum nýju skólakostnaðarlögum. Stjórnir allra húsmæðraskóla munu þegar hafa óskað eftir því að starfa samkv. eldri lögum, því að það varhagkvæmara fyrir héruðin, að hlutföllin væru 3/4 og ¼ kostnaðar, en það breytist mjög með tilkomu nýju skólakostnaðarlaganna. Nú er þess að geta, að þó að héruðin í landinu, sem standa að héraðsskólunum öll með tölu nema eitt, teldu sér það hagkvæmara að afhenda ríkinu héraðsskólana, þá var það eitt hérað, sem ekki vildi ganga þessa leið. Með þessu frv. er lagt til, að aðstandendur Laugaskóla í Þingeyjarsýslu megi velja um það, hvort skólinn starfi áfram eftir l. frá 1955 eða hvort hann verður afhentur ríkinu. Með breyt. á l. 1967 kom það í ljós, að hlutur héraðsins í rekstri skólans hækkaði nokkuð frá því, sem verið hafði. Og við athugun, sem gerð hefur verið af menntmrn. og eftirlitsmanni skóla, Aðalsteini Eiríkssyni, kemur í ljós, að á þessu skólaári muni rekstrarkostnaður við Laugaskóla verða um ½ millj. kr. hærri en áður, meðan hann starfaði eftir eldri ákvæðum. Þetta er það þungur baggi fyrir héraðið, að það mun naumast telja sig fært að rísa undir honum ofan á það, sem áður var, sem mun hafa verið eitthvað um 250–300 þús. kr. á ári. Þess ber að geta, að þetta eru ekki ný útgjöld fyrir ríkið miðað við það, sem áður var, þó að frv. þetta verði samþ. Hins ber einnig að geta, að við Laugaskóla eru byggingar í gangi, sem kosta héraðið nokkuð mikið fé á ári, þar sem það greiðir ¼ af kostnaði við þær byggingar. Ef þetta frv. nær ekki fram að ganga, sem ég vænti, að verði þó, þá eru horfur á því, að héraðið sjái sér ekki fært að reka skólann áfram á sama hátt og verið hefur og muni þá gefast upp og neyðast til að afhenda hann ríkinu, eins og þegar er búið að gera við aðra héraðsskóla. Mundi þá að sjálfsögðu koma á ríkið kostnaður við þær byggingar, sem verið er að vinna að við Laugaskóla, og einnig við þær, sem eru ógerðar, og yrðu þær á þann hátt mun kostnaðarsamari fyrir ríkið en er og verið hefur. Ég tel að það sé ekki farið fram á neitt annað en réttlætismál í þessu efni með því að bera fram þetta frv. og vænti þess, að það fái góðar undirtektir hér í deildinni og nái fram að ganga, áður en þingi lýkur nú í vor. Tel ég svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en legg til að frv. verði sent hv. menntmn. að lokinni þessari umr.

Flm. (Bragi Sigurjónsson) : Herra forseti. Frv. þetta til 1. um heimild til handa ríkinu að selja Akureyrarkaupstað jörðina Ytra-Krossanes er flutt að beiðni Akureyrarkaupstaðar. Síðan 1954 hefur þessi jörð verið í lögsagnarumdæmi Akureyrar og er nánar greint nyrzt á mörkum þess sjávarmegin, en að sunnan liggur hún að Syðra-Krossaneslandi, sem bærinn á, og þar er lóð Krossanesverksmiðju. Það hefur verið stefna bæjaryfirvalda Akureyrar um áratugaskeið, að kaupstaðurinn skyldi leitast við að eignast allt það land og þær jarðir, er hann tekur yfir, og er raunar svo komið nú með litlum undantekningum. Ein slík er jörðin Ytra-Krossanes, og hefur bærinn farið sér hægt varðandi hana hingað til sökum þess, að hún hefur verið í lífstíðarábúð, en jarðeignadeild ríkisins hefur hins vegar verið gert kunnugt um eignaráhuga kaupstaðarins. Nú hefur hvort tveggja gerzt, að innan skamms mun losna um ábúð jarðarinnar sökum aldurs búanda og nýtt skipulag af Akureyrarhöfn gerir ráð fyrir olíuhöfn bæjarins í Krossaneslandi. Þykir því bæjarstjórn Akureyrar nú rétt, að heimildar Alþ. verði leitað til handa ríkinu til að selja Akureyrarkaupstað nefnda jörð, og væntir þess, að ekki verði á því fyrirstaða. Rétt er að taka fram, að samband hefur verið haft við jarðeignadeild ríkisins um flutning þessa frv., hvort nokkur vandkvæði mundu á sölu jarðarinnar, ef heimild fengist, og voru svörin þau, að ekki mundi svo vera. Ég leyfi mér svo, herra forseti að leggja til, að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. landbn.



Herra forseti. Eins og fram kemur á þskj. 485, mælir sjútvn. hv. deildar með samþ. þeirrar till. til þingsályktunar, sem er á þingskjali 307, með þeirri breyt. einni, að fyrirsögn orðist þannig: „ Till. til þingsályktunar um aðstoð við fiskiskip, sem stunda veiðar við Grænland.“ Eins og kemur fram í þáltill. og í grg. með henni, hefur síðustu tvö ár farið í vöxt, að fiskibátar hafa stundað veiðar að vori til á Grænlandsmiðum. S.l. sumar munu 15–20 skip hafa stundað þessar veiðar. Það má öllum vera ljóst, að eins og hagar til í útgerð okkar nú orðið, þá er það mikilvægt, að flotinn dreifist þannig, að það stundi ekki allur skipastóll okkar sams konar veiðar á sömu miðum. Síldin hefur brugðizt, svo sem mönnum er kunnugt, undanfarin ár og nú orðið er það þannig, að stór hluti bátaflotans, sem áður gat með nokkuð góðum árangri stundað síldveiðar við Norður– og Austurland, getur ekki lengur sótt á þau mið, þar sem síldin hefur haldið sig undanfarin 2 ár. Þangað leita einungis stærstu skipin. Mörg skip af stærðinni frá 70 og upp í 250 tonn mundu þannig hafa lítil verkefni, eftir að vetrarvertíð lýkur, ef ekki væri m.a. sá möguleiki að stunda veiðar við Grænland á vorin og fram eftir sumri. Það er ekki eins langt á þau mið og á síldarmiðin norður í hafi, en samt sem áður er það svo, að þetta verða að teljast fjarlæg mið við okkar aðstæður. Það er nauðsynlegt, að þau skip, sem þangað sækja, fái ýmsa aðstoð, m.a. glöggar upplýsingar um veður, ís og fiskileit. Það er m.a. þetta, sem fyrir flm. þáltill. vakir, að gert sé. Sömuleiðis, að þeim flota, sem kann að safnast á þessi mið, sé séð fyrir ýmiss konar fyrirgreiðslu annarri, svo sem sjúkraflutningum eða læknishjálp eftir atvikum og viðgerðarþjónustu eftir því, sem við verður komið. Það fer að sjálfsögðu eftir því, hvernig veiðin er hér á heimamiðum og hvað hún helzt lengi fram eftir vori, hvenær á þessum veiðum er byrjað. Það fer líka eftir því, hvernig ísinn hagar sér á miðunum og það er mjög mikilvægt allt, sem hægt er að gera til þess að greiða fyrir þessari útgerð með upplýsingaþjónustu um þessi atriði. Einnig þarf að athuga, á hvaða hátt á að reikna aflaverðmæti þeirra skipa, sem þessar veiðar stunda, ef til þess kemur, að þau þyrftu að leita til Aflatryggingasjóðs um bætur. Sjútvn. er sammála flm. till. um, að allt þetta þurfi nánari athugunar við og mælir þess vegna með tillgr. óbreyttri. Ég skal geta þess, að ég spurðist fyrir um það hjá Fiskifélagi Íslands í gær, hvort þar lægi fyrir yfirlit um þessar veiðar frá árinu í fyrra og hitteðfyrra, en svo er ekki. Fiskifélagið hefur ekki og gat ekki gefið mér upplýsingar um tölu skipanna, sem höfðu stundað þessar veiðar og heldur ekki, hvað mikinn afla þau höfðu fengið, en það er augljóst, - það vita menn af fréttum - að skipin, sem þarna voru, bæði í fyrra og hitteðfyrra, fengu oft mjög góðan afla og í 1. hefti Ægis frá 1968 er sagt frá árangrinum af fyrstu ferðunum, sem línuveiðarinn Þrymur BA 7 fór til A.–Grænlands vorið 1967. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ég hef nú haldið, að maður hafi stundum séð fisk á mælunum, þegar verið var að leggja ofan í lóðningar á Breiðafirðinum í aflahrotu, en það er aðeins brot af þeim feikna dyngjum, sem fram komu á mælinum hjá mér í síðustu veiðiferð.“ Þannig fórust skipstjóranum á m.b. Þrym BA 7, frá Patreksfirði orð, er hann kom úr einni veiðiferðinni af línuveiðum við A.–Grænland s.l. vor. „Hinn 29. apríl s.l. lagði mótorbáturinn Þrymur BA 7 úr höfn frá Patreksfirði til veiða með netum við A.–Grænland, en lítill árangur varð af þeirri veiðiferð og var þá ákveðið að reyna línuveiðar. Hinn 10. maí er svo haldið af stað frá Patreksfirði í fyrstu veiðiferðina með línu við A.–Grænland, og hinn 16. júní, að lokinni 3. veiðiferðinni, var aflinn um 180 tonn af slægðum fiski með haus. Eftir fyrstu veiðiferð mótorbátsins Þryms var ákveðið að senda mótorbátinn Þorra ÞH 10 og lagði hann upp í fyrri veiðiferð sína frá Patreksfirði þ. 20. maí og var aflinn, að lokinni veiðiferð, sem lauk 31. júní, um 130 tonn slægður fiskur með haus. Þó að aflinn á línuveiðum væri góður, þá var heildarúthaldstíminn of stuttur, ýmsir byrjunarörðugleikar og ókunnugleiki á veiðisvæðinu það mikill að rekstrarafkoma af þessum veiðitilraunum var í heild léleg. Aftur á móti hefur fengizt allgóð reynsla og þekking á öllum aðstæðum þarna og talið er öruggt, að hefja megi veiðar við A.–Grænland um miðjan apríl og stunda þær fram eftir öllu sumri, jafnvel fram að síldveiðum, miðað við að síldin komi á miðin hér við land í ágúst og væri þá viðunandi verkefni fundið fyrir stærri bátana allt árið.“ Þannig segir í 1. hefti Ægis 1968 frá veiðitilraununum 1967, en eins og ég sagði áðan, þá liggur því miður ekki fyrir yfirlit um veiðina á s.l. ári, en þá voru miklu fleiri bátar gerðir út á Grænlandsmið, en árið áður og var afli þeirra, a.m.k. á köflum, mjög góður. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en ég vænti þess, að þáltill. fái góðar undirtektir í hv. deild, eins og hún hefur fengið í sjútvn. deildarinnar.