Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég flutti á síðasta þingi frv. um breyt. á lögum um greiðslu kostnaðar við skóla, sem reknir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum. Efni þessa frv. var það að rýmka nokkuð um fyrir sveitarfélögunum um þátttöku ríkissjóðs í kostnaði við þessa skóla, sem eru héraðsskólar og húsmæðraskólar, bæði að því er tekur til stofnkostnaðar skólanna og einnig rekstrarkostnaðar við þessa skóla. Sömuleiðis fólust í þessu frv. mínu nokkrar breytingar eða hliðstæð rýmkun á kostnaði við upphitun í þeim skólum, þar sem ekki er fyrir hendi jarðhiti. Þessu frv. var þá vísað til menntmn., og meiri hl. hennar lagði til að víkja málinu til hliðar þá með rökstuddri dagskrá, sem fól í sér tilmæli til ríkisstj. um að taka málið að nýju til athugunar. Þegar nokkuð leið á þetta þing og engar till. komu fram í þessa átt, þá flutti ég þetta frv. aftur, og var því einnig þá vísað til hv. menntmn. Síðar bar svo menntmn. fram frv. á þskj. 144 um þetta efni, sem aðeins tók þó til eins liðar í mínu frv., þ.e. kostnaðar við rekstur þessara skóla. Það er efni þessa frv., sem menntmn. flytur f.h. ríkisstj. um þetta efni. Nú hef ég ekki til hlítar getað gert mér grein fyrir, hvort þeim tilgangi, sem felst í brtt. minni um þetta efni, verður náð með ákvæðum þessa frv. Þar verður reynslan að skera úr, og það er líka nokkuð háð því, hvort viðhald kemur undir ákvæði frv. um rekstrarkostnað eða í hvað víðtækum mæli viðhald skólanna gæti komið undir þessi ákvæði. En hins vegar eru þessi ákvæði þannig, að ég tel, að við það megi hlíta, og hef því ekki flutt neinar brtt. við það atriði og tel verulegan vinning í því fyrir skólana að fá slík ákvæði samþykkt að því er snertir rekstur þeirra sem í frv. menntmn. felst. En þá er eftir hin hliðin á málinu, þ.e. þátttaka ríkisins í stofnkostnaði þessara skóla, og er þar að sjálfsögðu um mjög mikið fjárhagsatriði að ræða, bæði fyrir ríkissjóð og líka fyrir þá einstaklinga eða þau sýslufélög, sem standa undir þessum kostnaði. Og það er alveg gefinn hlutur, að þó að brtt. mínar um að færa þátttöku ríkissjóðs úr 3/4 upp í 9/10 af þessum kostnaði auki náttúrlega það fjárframlag, sem lagt er á herðar ríkisins, þá er hitt vitað, að sá hluti þessa kostnaðar að óbreyttu nú verður miklu þungbærari, fyrir þau sýslufélög, sem undir þessu eiga að standa, því að sakir standa þannig nú fyrir þessum skólum, eins og ég skal upplýsa síðar í minni ræðu, að það þarf að gera mjög stórtækar endurbætur á þeim, auka og bæta þær byggingar, sem þar eru fyrir, svo framarlega sem þessar stofnanir eiga að geta þjónað því hlutverki, sem þeim er falið að inna af höndum. Við þetta bætist svo það, að mjög er gert upp á milli sýslufélaganna um þennan kostnað, þar sem sum sýslufélög eiga að bera 1/4 af þessum kostnaði, en önnur sýslufélög og það heill landsfjórðungur sleppa algerlega við allan hliðstæðan kostnað af þessu skólaviðhaldi og skólabyggingum, þ.e. Austfirðingafjórðungur. Þeirra héraðsskóli, Eiðaskólinn, er að öllu leyti borinn uppi, bæði hvað stofnkostnað og rekstrarkostnað snertir, af ríkinu, án þess að þau sýslufélög, sem að honum standa, þurfi þar nokkurt fé fram að leggja. Þetta er að sjálfsögðu einnig þungt á metunum í sambandi við breytingar á þessu máli. Haustið 1956 héldu forráðamenn þeirra sýslufélaga, sem standa að héraðsskólum og ber að standa undir kostnaði við þá ásamt ríkinu, fund með sér hér í Reykjavík. Mér þykir rétt, þó að ég hafi áður gert grein fyrir þessu, að rifja þetta nokkuð upp að nýju, svo að ljósara liggi nú fyrir, hvernig þessi mál standa. Þessir fulltrúar voru: Úr Rangárvalla- og Vestur-Skaftafellssýslu, en þær standa að Skógaskólanum, var Björn Björnsson sýslumaður Rangæinga. Frá Árnessýslu var sýslumaður Árnesinga, Páli Hallgrímsson, og Bjarni Bjarnason skólastjóri á Laugarvatni, en Árnessýsla ber kostnað á móti ríkinu bæði af Laugarvatnsskólanum og einnig af húsmæðraskóla, sem þar er rekinn. Fyrir hönd Mýra- og Borgarfjarðarsýslu mætti á þessum fundi Jón Steingrímsson sýslumaður, en Mýra- og Borgarfjarðarsýsla standa undir kostnaði við bæði Reykholtsskólann og einnig húsmæðraskólann á Laugalandi. Frá N.-Ísafjarðarsýslu var mættur sýslumaður og bæjarfógeti þar, Jóhann Gunnar Ólafsson, og frá V:Ísafjarðarsýslu voru mættir Jóhannes Davíðsson bóndi í Hjarðardal og Sturla Jónsson á Suðureyri. Og frá V.-Húnavatnssýslu og Strandasýslu, en þær sýslur standa báðar að Reykjaskóla, var mættur Sæmundur Guðjónsson skólastjóri Reykjaskóla. Þessir menn, fulltrúar, sem þarna mættu, höfðu einnig samband við ráðamenn í öðrum sýslufélögum, sem eins stendur á um í þessu efni, og þess vegna er óhætt að álykta, að á bak við þær samþykktir, sem þeir gerðu, standi allir þeir aðilar, sem bera sameiginlega kostnað með ríkinu af rekstri og stofnkostnaði þessara skóla. Þessir aðilar gerðu samþykktir um þetta efni og rökstuddu þær með grg., sem þeir létu fylgja þessum samþykktum. Samþykktin gekk út á það, að þeir beindu þeirri áskorun til ríkisstj. og alþm., að á Alþingi, sem sett var á árinu 1956, yrði gildandi lögum varðandi gagnfræðanám og húsmæðrafræðslu breytt þannig, að héraðsskólar og húsmæðraskólar í sveitum yrðu kostaðir og reknir að fullu af ríkinu, en til vara báru þeir fram þá till., að ríkissjóður greiddi öll kennaralaun við skóla þessa og 90% af stofnkostnaði, viðhaldskostnaði og öðrum rekstrarkostnaði þessara skóla, og það var einmitt varatill. þessara fulltrúa, sem ég hafði tekið upp í mitt frv. Þeir rökstuddu þessa áskorun sína m.a. með því að benda á, að með lögum frá 1946 var gengið út frá því, að nokkrum sýslufélögum í landinu yrðu lagðar þær skyldur á herðar að greiða stofnkostnað og rekstrarkostnað héraðsskóla og húsmæðra, ákveðið hlutfall á móti ríkissjóði, en segja jafnframt, að engin samráð hafi verið höfð við forráðamenn þessara sýslufélaga um þessar álögur og að þeim hafi ekki jafnframt verið heldur séð fyrir neinum tekjum til þess að standa undir þessum kostnaði. En eftir ákvæðum eldri laga um skóla þessa, var styrkur úr ríkissjóði það ríflegur, að hann ásamt skólagjöldum stóð undir rekstri og að nokkru leyti undir stofnkostnaðarframlagi skólanna. Sýslufélög og jafnvel einstök hreppsfélög, veittu smávegis styrki til þessara skóla, segja þeir, og var það frjálst framlag og fór þá að sjálfsögðu eftir efnum og ástæðum hverju sinni. Enn fremur taka þeir það fram, að við setningu skólalöggjafarinnar 1946, þeirrar sem við nú búum við, var ekki gengið formlega frá því, hvaða sýslufélög tækju þessa skóla að sér. Var það ekki raunar fyrr, en frá leið, að sýslunefndum var ljóst, hvað hér var í efni. Í hlut sumra sýslufélaganna komu tveir skólar, í annarra hlut einn skóli. Við framkvæmd hinnar nýju skólalöggjafar voru stofnaðir nýir framhaldsskólar í flestum hinna þéttbýlli staða. Í Árnessýslu, segja þeir, sem stendur undir héraðsskóla og húsmæðraskóla ásamt ríkinu, eru t.d. 4–5 framhaldsskólar, sem kostaðir eru af sjóðum viðkomandi hreppa á móti ríkinu. Það er hvorki til þess ætlazt né heldur mögulegt, að sýslusjóðir veiti styrki til þessara skóla, einstakra hreppsfélaga. Aftur á móti verða þessi sömu hreppsfélög að bera hlutfallslega kostnað af héraðsskólanum á Laugarvatni. Sama ástand og hér hefur verið lýst er einnig innan sýslufélaga, er að hinum héraðs- og húsmæðraskólanum standa, og verður af þessu misræmi og réttmæt óánægja, segja þessir fulltrúar. Þá benda þeir enn fremur á það, sem ég gat hér um í upphafi míns máls, að nokkur sýslufélög sleppa algerlega við allan kostnað af hliðstæðu skólahaldi. Heill landsfjórðungur, segja þeir, Austurland, fær allan kostnað við Eiðaskólann greiddan úr ríkissjóði, og sama er að segja um húsmæðraskólann á Staðarfelli í Dalasýslu. Þá vilja þeir benda á það, að skólar þessir eru yfirleitt ekki nema að litlu leyti sóttir af nemendum úr þeim sýslum, sem kostnaðinn eiga að bera á móti ríkissjóði. Veldur þar að sjálfsögðu mestu fámenni sveitanna. Skal einnig á það bent, að varla mundu kaupstaðir landsins telja sér skylt að standa undir skólahaldi, sem væri um 50–75% vegna nemenda úr öðrum héruðum, að því er héraðsskólana snertir, og 50–97%, þegar húsmæðraskólarnir eru meðtaldir. Þegar ég flutti þetta mál á síðasta þingi, birti ég skýrslur um það, hvernig skólasókn skiptist niður á héruðin í þessum skólum, og það var alls staðar mjög mikill minni hluti nemendanna, sem var úr þeim héruðum, sem standa undir kostnaðinum við þessa skóla með ríkinu Meirihlutinn var úr öðrum héruðum. Að lokum, segja þeir svo, skal það nefnt, sem veigamest er, og það er féleysi sýslusjóðanna, hjá sumum m.a. vegna fámennis, hjá öðrum vegna margvíslegra bundinna útgjalda og hjá öllum vegna takmarkaðra tekjustofna. Afleiðing þess ástands er skuldir og vanskil við skólana annars vegar, en ónógt viðhald mannvirkja og skortur á hæfilegri aðbúð og aðbúnaði hins vegar. Vér teljum hvorki sanngjarnt, segja þeir svo að lokum, né mögulegt að ætla einstökum sýslufélögum að standa undir kostnaði, sem að mestu leyti er vegna annarra skólahéraða, en láta önnur sýslufélög og heilan landsfjórðung sleppa algerlega við hliðstæð gjöld. Skal á það bent, að hér er um svo greinilega sérstöðu að ræða innan íslenzka skólakerfisins, að engin ástæða er til þess að gera ráð fyrir, að sú breyting, sem hér hefur verið farið fram á að gerð verði, geti orðið fordæmi um aðra skóla. Þá hef ég í stuttu máli rakið aðalrök þessara fulltrúa fyrir þeim till., sem þeir báru fram um breytingar á kostnaði við þessa héraðs- og húsmæðraskóla. Eins og ég minntist á áður, þá kom, eftir að ég hafði flutt frv. mitt að nýju á þessu þingi, nokkru síðar fram frv. frá menntmn., sem tekur annan aðalþáttinn úr mínu frv., breytingar á rekstrarkostnaði þessara skóla, og það er, eins og ég hef lýst, út af fyrir sig mjög góðra gjalda vert, þó að ég hins vegar geti ekki nú gert mér fulla grein fyrir því, hvort þær breytingar ná jafnlangt til leiðréttingar á þessu og í brtt. fólst. En hitt er, held ég, alveg gefið mál, að þetta frv. er að þessu leyti til mjög mikilla bóta. Ég hef þess vegna leyft mér að bera hér fram brtt. við þetta frv. menntmn., að taka upp í það það, sem niður var fellt úr mínu frv., sem er breyting á hlutfallinu í stofnkostnaði milli ríkissjóðs og þeirra, sem að héraðsskólunum og húsmæðraskólunum standa, á þann veg, að í staðinn fyrir, að héruðin eða viðkomandi sýslur eigi að greiða 1/4 af þessum kostnaði, þá greiði þær 1/10 hluta þessa kostnaðar. Sömuleiðis hef ég tekið upp þá brtt., að í stað þess að nú greiðir ríkissjóður 3/4 hluta af hitakostnaði þeirra skóla, þar sem ekki er jarðhiti, þá verði sama hlutfalli fylgt, að hann greiði 9/10 af þessum kostnaði. Þessar breytingar mínar hafa nú þegar verið rökstuddar, fyrst og fremst með áliti þeirrar n., sem um þetta fjallaði á haustinu 1957, og svo því, sem ég hef aukið við það. Ég ætla þess vegna þessu næst að gera nokkra grein fyrir því eftir upplýsingum, sem ég hef fengið hjá eftirlitsmanni skólamála hér, hvaða kostnaður er fyrir dyrum við endurbætur og viðauka þessara skóla, héraðsskólanna. Eftir þeim upplýsingum, sem Aðalsteinn Eiríksson hefur gefið mér um þetta, er gert ráð fyrir, að kostnaður við endurbætur á skólahúsinu í Reykholti muni verða um 2 millj. kr. Þar er auk þess mjög ófullnægjandi leikfimishús og vantar algerlega smiðahús fyrir nemendurna, og það er gert ráð fyrir því, að með því að byggja þar sæmilegt og viðhlítandi leikfimishús og smíðahús muni það kosta jafnháa upphæð og endurbótin á skólahúsinu sjálfu, eða um 2 millj. kr., svo að sá kostnaður, sem fyrir liggur nú að leggja í, í Reykholti, er 4 millj. kr. og af þessu á - samkvæmt gildandi lögum um þetta efni - Mýra- og Borgarfjarðarsýsla að bera 1/4 hluta eða 1 millj. kr. Næst eru svo Reykir í Hrútafirði. Þar segir hann mér, að kosta muni um 3 millj. kr. endurbætur og viðbætur við skólahúsið þar. Mundi það þá verða 750 þús., sem kæmu í hlut Vestur-Húnavatnssýslu og Strandasýslu, en þær sýslur standa undir kostnaði við þennan skóla á móti ríkinu. Næst kemur svo skólinn á Núpi í Dýrafirði. Það er einnig gert ráð fyrir því, að það muni kosta um 3 millj. kr. að endurbyggja skólahúsið þar og gera nauðsynlegar viðbætur í sambandi við rekstur þess skóla, og yrði þá hlutur Vestur-Ísafjarðarsýslu af þessu 750 þús. En það er eingöngu Vestur-Ísafjarðarsýsla ein, sem stendur undir kostnaði við Núpsskólann á móti ríkinu. Næst kemur svo Reykjanesskólinn við Ísafjarðardjúp. Það er gert ráð fyrir, að kostnaður við endurbyggingar þar muni nema um 2 millj. kr., og hluti Norður-Ísafjarðarsýslu, því að hún stendur einnig ein að þeim skóla, yrði þá 1/2 millj. kr. Þá er Laugaskólinn í Suður-Þingeyjarsýslu. Það er langminnst, sem þar þarf að gera. Það er þó talið að vera um 800 þús., sem þurfi að verja þar til umbóta, og yrði þá hlutur Suður-Þingeyjarsýslu 200 þús. af þeirri upphæð. Sjötti liðurinn er svo Laugarvatn. Það er gert ráð fyrir því, að endurbætur þar muni kosta um 3 millj. kr., og hlutur Árnesinga yrði þá í þeim kostnaði samkvæmt reglunni 750 þús. kr. Loks er svo Skógarskólinn undir Eyjafjöllum. Það er gert ráð fyrir, að kostnaður við hann sé um 3 millj. og 200 þús. og það yrðu því um 800 þús.., sem Vestur-Skaftafellssýsla og Rangárvallasýsla yrðu sameiginlega að standa undir af þeim kostnaði. Þetta eru þær upplýsingar, sem ég hef fengið um endurbætur á þessum skólahúsum, sem allar eru taldar nauðsynlegar og sumar alveg bráðnauðsynlegar og óhjákvæmilegar, svo fremi sem ekki á að slitna þráðurinn og niður verði að fella skólahald á þessum stöðum, meðan úr því verður bætt. Ég held, að allir hljóti að viðurkenna, að viðkomandi sýslufélögum verði erfitt að inna af hendi eins mikið framlag og sýnilega óhjákvæmilegt er að í þeirra hlut falli af þessum upphæðum nú á allra næstu árum. Þetta þyngir að sjálfsögðu einnig á ríkissjóði, en þar eru margir að verki til þess að standa undir hans þörfum, bæði hvað þetta snertir og annað, og það verða menn í þessum héruðum, þó að þessu yrði breytt, einnig að gera að því er til þeirra tekur. En hins vegar eru líkur til, að þeir mundu kljúfa þennan kostnað á móti ríkinu, ef það hlutfall yrði tekið upp, sem fulltrúar þessara skólahéraða gerðu í sínum till. eða í varatill. sinni. Það efast ég ekkert um, að við þær skuldbindingar mundu héruðin geta staðið. Ég vil þess vegna vænta þess og þá alveg sérstaklega þar sem svo stendur á, að hér er ákaflega gert upp á milli héraða um kostnað við þetta skólahald, þar sem heill landsfjórðungur sleppur algerlega við þann mikla kostnað, sem hér hvílir á herðum annarra, og í skóla þeirra, sem standa undir þessum kostnaði, sækir mikill meiri hluti nemendanna úr allt öðrum héruðum og þ. á m. þeim, sem algerlega eru laus við þennan kostnað, - allt þetta fellur í einn og sama farveg, sem sé þann, að eðlilegt sé, að sú breyting verði gerð á um þetta hlutfall, sem fulltrúar þessara héraða fóru fram á og ég hef nú tekið upp í mitt frv. og nú að nýju upp í mínar brtt. við frv. menntmn. Það er nú yfirleitt svo um kostnað við skólamál í þessu landi, að þau hvíla orðið langsamlega mest á ríkissjóði, á því breiða baki. Þess vegna virðist það vera mjög í andstöðu og mótsögn við þá almennu reglu, sem nú er í þessu landi um kostnað við að standa undir hinni almennu menntun borgaranna, að gera svo upp á milli sem gert er samkvæmt núgildandi lögum um þetta efni. Ég vildi þess vegna mjög mælast til þess, að hv.d. gæti séð sér fært að gera þær breytingar á þessu frv. að taka upp í það mínar till. Merkur skólamaður, skólastjórinn í Reykholti, Þórir Steinþórsson, skrifaði mér mjög rækilegt bréf um þetta mál á síðasta ári, sem mjög fellur á sömu lund og þau rök, sem ég hef nú gefið hér dálítið yfirlit yfir að fólust í grg. fulltrúa sýslufélaganna, sem hér áttu fund með sér um málið haustið 1956. Þórir Steinþórsson segir, eftir að hann hefur rætt um þetta mál á við og dreif og mjög hvatt mig til þess að gera tilraun til að rétta hér hlut þessara héraða, - þá segir hann m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Og að síðustu vil ég segja þetta: Úr því að ríkið léttir alveg kostnaði af einum landshluta um slíkt skólahald sem þetta, getur ekki orðið stætt á því að hlaupa ekki betur undir bagga með öðrum landshlutum, sem standa undir sams konar skólum. Eiðaskóli hefur enga sérstöðu í þessu efni, og það er ranglæti, sem ekki verður þolað til lengdar, að láta Austfirði hafa sérréttindi umfram aðra landshluta hvað skólamál snertir.“ Þetta segir nú sá mjög hógværi og grandvari skólamaður um þetta atriði, og verður að viðurkenna, að það sé sízt of djúpt tekið í árinni hjá honum að benda fyrst og fremst á þetta misræmi og einnig gera kröfu til, að úr þessu misræmi verði bætt. Ég skal svo ekki lengja mitt mál meira um þetta. En mér þótti rétt að láta hér koma fram, hvað fyrir liggur um endurbætur á þessum skólum, svo að það lægi alveg ljóst og skýrt fyrir, hvað hér er um miklar framkvæmdir að ræða og hve kostnaðarsamar þessar framkvæmdir eru. Þessar tölur sýna, að það eru ekki neinar líkur til annars, en það verði viðkomandi héruðum alveg um megn að standa undir svo miklum kostnaði sem af þessum framkvæmdum leiðir á næstu árum, og enn fremur, að þeim er rangt til gert með því að láta þennan kostnað lenda á þeim, þar sem önnur sýslufélög og landsfjórðungur, sem alveg eins stendur á um, sleppa gersamlega við að standa undir þessum kostnaði.



Það er rétt, sem hv. þm. Borgf. (PO) vék að, að snemma á þessu þingi flutti hann frv. um breyt, á l. um greiðslu kostnaðar við skóla, sem reknir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum. Því frv. var vísað til menntmn. þessarar d., en menntmn. hefur ekki afgreitt þetta frv. af þeirri ástæðu, að n. var kunnugt um það, að verið var að athuga þessi mál á vegum menntmrn, og fjármál eftirlits skólanna, og árangurinn af þeirri athugun varð frv., sem hér liggur fyrir og menntmn. flutti að beiðni ráðuneytisins. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er miðað að því að létta byrði héraðanna, sem standa að þeim skólum, sem hér um ræðir, að því er snertir rekstrarkostnaðinn. En í þessu frv. menntmn. er að sönnu farin önnur leið að því marki, en hv. þm. Borgf. hafði lagt til. Nú er það rétt, sem hv. þm. Borgf. tók fram, að reynslan sýnir bezt, hver árangur verður af þeim ákvæðum, sem frv. menntmn. felur í sér. En ég hef ástæðu til að ætla eftir nokkra athugun á málinu, að leið sú, sem hér er lagt til að fara, muni jafngilda þeim till., sem hv. þm. Borgf. bar fram í haust, að því er rekstrarkostnað skólanna snertir, enda kemur það fram bæði af ræðu hv. þm. og af till. hans á þskj. 288, að hann fellst að mestu leyti á þá lausn málsins, sem menntmn. leggur til, að því er rekstrarkostnaðinn snertir. Aðalatriði brtt. hv. þm. fjallar um aukinn stuðning ríkisins við stofnkostnað þeirra skóla, sem hér ræðir um. Ég vil taka það fram, að menntmn. hefur enga samþykkt gert um þá brtt., sem hér liggur fyrir. Það, sem ég segi um hana, er því ekki sagt fyrir hönd nefndarinnar, heldur vil ég leyfa mér sem þm. að fara um hana örfáum orðum án tillits til afstöðu nefndarinnar. Þær upplýsingar, sem hv. þm. Borgf. lagði hér fram í ræðu sinni um þann kostnað, sem endurbætur á núverandi skólum í ýmsum héruðum hefðu í för með sér, eru vafalaust réttar. En hann vitnaði til þess, að það væru rök í þessu máli, að einn landsfjórðungur hefði minni skyldur í þessu sambandi, en hinir landsfjórðungarnir. Ég skal nú ekki fara að ræða það atriði mikið. En mér virðast það út af fyrir sig ekki veigamikil rök, vegna þess að sú sérstaða er byggð á vissum, í raun og veru gömlum samningi, sem gerður var af hálfu sýslufélaganna í þeim landsfjórðungi við ríkisvaldið, og sá samningur tekur einungis til eins skóla. Nú hefur það komið fram í þessum umr. um sum önnur héruð, t.d. Árnessýslu, að hún léti sér ekki nægja hinn veglega skóla á Laugarvatni, heldur væru þar vegar starfandi nokkrir skólar á gagnfræðastiginu. Augljóst er, að ef Austfirðingar létu sér ekki nægja hinn gamla skóla á Eiðum og færu að reisa fleiri skóla í sínu byggðarlagi, sínum landsfjórðungi, þá féllu þeir undir ákvæði laganna, en hefðu enga sérstöðu. Það er nú augljóst, og við hv. þm. Borgf. erum að mér skilst sammála um það, að þær till., sem hér liggja fyrir, miða óumdeilanlega að því að létta nokkuð byrði héraðanna gagnvart rekstri þessara skóla. Um leið og það er gert, standa héruðin betur að vígi, en áður gagnvart því að greiða sinn hluta af stofnkostnaði. Ég vil einnig vekja athygli hv. þd, á því, að þótt ég dragi ekki í efa, að þær upplýsingar um kostnað við endurbætur á þeim skólum, sem fyrir eru, sem þm. Borgf. gaf hér, séu réttar, þá mundu ákvæði brtt. á þskj. 288, ef lögfest yrðu, ekki takmarkast við stuðning við þá skóla, heldur gilda um stofnframlag ríkisins, ef nýir skólar yrðu reistir, og þá verður að líta á þá hliðina, sem að fjárveitingavaldinu snýr, hvort fjárveitingavaldið sér sér fært að lögfesta slík ákvæði til frambúðar, sem eigi að gilda um stofnkostnað þeirra skóla, sem hér eftir kann að verða stofnað til. Nú veit hv. þm. Borgf. það sjálfsagt betur en ég, þar sem hann á sæti í fjvn. og hefur átt þar sæti um fjöldamörg ár, að við afgreiðslu fjárl. hverju sinni mun reynast erfitt og vera ærið vandamál að ráða fram úr því og greiða úr því, svo sem þörf er á, að leggja fram stofnkostnaðarframlög ríkisins til skólakerfisins, bæði skóla gagnfræðastigsins og barnaskólastigsins. Og okkur er það líka kunnugt, að þess munu dæmi hér á landi í sambandi við byggingu skóla og skólastarfsemina, að boginn sé jafnvel spenntur svo, að ekki sé fullrar hagsýni gætt. Allt hlýtur þetta að koma til álita í sambandi við lagaákvæði eins og þau, sem hér er fjallað um, og mun ég því ekki sjá mér fært að greiða atkv. með brtt. á þskj. 288.



Herra forseti. Eins og fram kemur í grg. fyrir frv. því til laga á þskj. 144, sem hér er til umr., þá er hér ekki um nýtt mál að ræða. Með breytingum þeim, sem gerðar voru á fræðslulögunum 1946, skapaðist það vandamál, sem hér er verið að fjalla um nú, Það er bent á það í grg. og í öðrum grg., sem hér hefur verið vitnað til, að þá var gengið frá þessum málum þannig, að á sýslufélögin voru lagðar skyldur, án þess að væru höfð nokkur samráð við þau, og þetta hefur skapað margs konar vandamál. Sýslufélögin hafa ekki talið sér skylt að sinna þessu máli nema eftir samningaleiðum og alls ekki viðurkennt lagaskylduna. Þetta hefur orðið til þess að skapa, vandræði í fjármálum skólanna og það, að viðhald þeirra hefur verið mun minna en eðlilegt hefur verið, og það hefur síðar orðið mjög kostnaðarsamt fyrir ríkissjóð og héruðin að endurbæta þessa skóla. Árið 1955 var gerð nokkur breyting á í þessu, þar sem aukin var þátttaka í viðhaldskostnaði og upphitunarkostnaði þeirra skóla, sem ekki nutu jarðhita. Það var þá ekki talið fært að ganga lengra í þessu efni. Ég vil því vekja athygli á þessu, að það var ekki neitt minni þörf þá að stíga sporið til fulls, heldur en nú, og hefði það þess vegna átt að vera kappsmál þeirra manna, er þá gátu um þessi mál fjallað, að komast þá lengra, en gert var. Fjármál þessara skóla voru þá orðin með miklum vandkvæðum, og það var sýnt, hvert stefndi með áhrifum frá lögunum frá 1946. Ég hef fyrir mér skýrslu um, hvað var búið að greiða á árinu 1955 í rekstur og stofnkostnað fyrir þessa skóla í heild, og voru það um 7 millj. Ef Alþingi hefði sýnzt þá, að rétt væri að færa þetta allt til ríkisins, þá hefði það vafalaust gert það. Það sjónarmið hefur þá ekki verið ríkjandi hjá þeim aðilum, sem höfðu þá meirihlutavald hér á Alþingi til þess að ráða þessum málum, heldur var þá stigið stutt spor í þessa átt. Eins og fram kemur í grg. fulltrúa sýslnanna, sem um þetta mál fjölluðu, er ein ástæðan fyrir því, að þeir fara fram á meiri þátttöku ríkisins, sú, að nemendur sækja skólana víðs vegar að af landinu. En með þeirri breytingu, sem hér er lagt til að gerð verði, þá er einmitt tekið tillit til þessa sjónarmiðs, þar sem stofnanirnar eru látnar njóta að öllu leyti þess, sem þessir nemendur greiða. Það er því hagur fyrir skólana að fá nemendur, svo að þeir séu fullsetnir, og þeir njóta greiðslunnar, hvort sem nemendur eru úr heimahéraði eða annars staðar frá, og þetta er því mikið spor í rétta átt. Eins og fram hefur verið tekið, mættu sýslufulltrúar hér haustið 1956 og lögðu þá þetta mál fyrir hæstv. menntmrh. Hann hefur svo fjallað um málið síðan og leitað eftir því að finna þær leiðir, sem heppilegastar væru til þess að létta undir með sýslufélögunum án þess þó að íþyngja ríkissjóði meira um greiðsluskyldur, en sanngjarnt gæti talizt og hugsanlegt væri að ná samstöðu um. Menntmrh. eða menntmrn. hefur tekið þá stefnu, sem kemur fram í þessu frv., að láta héruðin njóta þeirra tekna, sem til falla. Hér er í raun og veru gengið aftur til þeirrar stefnu, sem mörkuð þar, þegar skólarnir voru stofnaðir. Þá var keppt að því að gera þetta sjálfstæðar stofnanir, sem færu mikið með sín mál sjálfar, og það er einmitt sú stefna, sem hæstv. menntmrh. hefur tekið, og kann ég honum beztu þakkir fyrir það. Það er mín skoðun, að það sé mjög áríðandi fyrir þessar stofnanir að vera sjálfstæðar og stefna að því marki, sem hugsað var, þegar þær voru upphaflega myndaðar. Það er alveg sýnt, að með þeirri breytingu, sem gerð er hér, verður fjárhag þessara stofnana mun betur borgið, en áður var. Og skv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið um þetta efni og miðast við árslok 1955, þá gengur þetta atriði lengra varðandi reksturinn heldur en frv. hv. þm. Borgf., sem hér hefur verið rætt um líka. Með því að láta heimavistargjöldin, tekjur af húsaleigu og aðrar þær tekjur, sem til falla, falla til skólanna einvörðungu, fá þeir meiri tekjur, en 9/10 hluta af rekstrarkostnaði, eins og hv. þm. Borgf. fer fram á. Ég held því, að fyrir viðhaldi þessara stofnana verði mun betur séð, en áður var gert og þess vegna þurfi endurbyggingarskyldan ekki að hvíla eins þungt á stofnununum, ef vel er fyrir viðhaldinu séð. Á því tímabili, sem ég hef hér skýrslu um, hefur t.d. Mýra- og Borgarfjarðarsýsla greitt samtals til héraðsskólans í Reykholti og húsmæðraskólans á Varmalandi 350 þús. tæp, en meira en helmingur af þessari greiðslu er rekstrarkostnaður. Mér sýnist því, að með þessu frv., ef að lögum yrði, mundi sá hluti þessarar greiðslu falla út, og kæmi þar nokkuð upp í það, sem þyrfti til stofnkostnaðarins. Ég vil undirstrika það, að hér er áfanga náð í þessum málum, og þó að mönnum sýndist síðar, að lengra þyrfti að ganga, þá er sú leið alltaf opin, þó að þessi sé farin. Hér er engri leið lokað, heldur er tekinn hér annar þáttur í starfseminni, og hann er fullkomlega afgreiddur. Ég vil líka endurtaka það, sem ég sagði hér áðan, að Alþ. hefur áður fjallað um þetta mál og hefur þá líka sýnzt, að það ætti ekki að stiga sporið til fulls. En í sambandi við það, sem hefur komið hér fram í ræðu hv. þm. Borgf. um, að einn landshluti og ein sýsla þyrfti ekki að standa straum af þeim skólum, sem þar væru staðsettir, þá vil ég geta þess, vegna þess að ég hef nokkuð farið með það mál fyrir Dalasýslu, að sá skóli, sem þar er staðsettur, var aldrei stofnaður af Dalasýslu. Hann var stofnaður með gjöf til ríkissjóðs, og það var skilyrði fyrir gjöfinni, ef við henni yrði tekið, að þarna yrði staðsettur húsmæðraskóli. Þegar síðar reyndi á þetta, þá var látin fara fram sérstök athugun hér í menntmrn. af lögfræðingi, og það var álitið, að það væri lagaleg skylda, sem ekki yrði fram hjá komizt. Þess vegna var það upp tekið, að ríkið greiddi allan kostnað við þennan skóla, en ekki, að það væri frávik frá lögunum. Ég vil líka geta þess, að þetta atriði gerði annað að verkum, og það er það, að Dalasýsla tapaði rétti sínum til þess að kjósa í skólanefnd, sem önnur héruð, sem slíkar stofnanir eiga, hafa, og ríkisstj. skipar meiri hluta skólanefndar Staðarfellsskólans. Það voru þau réttindi, sem héraðið missti við, að ríkið sér alveg um kostnaðinn, og skyldan var vegna þess, að það var talin lagaleg skylda, sem ekki væri hægt að komast fram hjá. Ég vil svo að lokum segja það, að ég tel, að hér sé rétt stefnt og veigamikið atriði sé hér leyst, þar sem séð er fyrir rekstri þessara skóla, og að það sé engri leið lokað, ef talið er, að frekari aðgerða þurfi við. En ég er líka sannfærður um það, að vegna þess að betur er séð fyrir fjármálum skólanna, verður rekstur þeirra og viðhald betur tryggt en áður, og umfram allt, að þeir verða sjálfstæðari stofnanir, meira í þeim anda, sem þær voru upphaflega hugsaðar.



Herra forseti. Mér þykir vænt um, að þetta frv. skuli hafa hlotið jafngóðar undirtektir og raun ber vitni um. Allir þeir ræðumenn, sem talað hafa, hafa lýst fylgi sínu við þá stefnu, sem frv. markar, eða kannske öllu heldur lýst fylgi sínu við frv., svo langt sem það nær. Einn ræðumanna, hv. þm. Borgf. (PO), hefur að vísu talið æskilegt að ganga lengra í stuðningi við þá skóla, sem hér er um að ræða, en gert er ráð fyrir í frv. og flytur um það efni brtt. á þskj. 288. Í tilefni af þeim vildi ég aðeins taka þetta fram: Að því er snertir fyrri brtt. er gerð grundvallarbreyting á þátttöku ríkissjóðs í stofnkostnaði heimavistarskóla og gert ráð fyrir mjög aukinni hlutdeild, þannig að ríkissjóði ætti að verða gert að greiða 9/10 hluta stofnkostnaðarins. Hér er um svo mikla breytingu að ræða, breytingu, sem hefur svo mikla fjárhagsþýðingu, að ég tel ekki unnt að mæla með því, að slík brtt. verði samþ. Það er margrætt mál hér á hinu háa Alþ., hver vera skuli þátttaka ríkissjóðs í stofnkostnaði skóla almennt. Um þetta eru til nýsett lög frá árinu 1955, þ.e. ekki 3 ára gömul. Þau lög voru mjög rækilega undirbúin þau voru þrautrædd hér á hinu háa Alþ., og ég tel ekki rétt að svo komnu máli að gera breytingu á þeim meginreglum, sem þar voru mótaðar enda minnir mig, að það frv. hafi verið afgreitt shlj. hér á hinu háa Alþ., þær reglur, sem þar er slegið föstum um hlutdeild ríkisins í stofnkostnaði skóla, hafi þá haft stuðning allra hv. þm. Ég minnist þess ekki, að hv. þm. Borgf. hafi þá borið fram brtt. í þessa átt. Þó kann mig að misminna um það efni. A.m.k. held ég, að það sé rétt, að það hafi verið einróma þingvilji á bak við frv. og þær reglur, sem nú gilda, um það er lauk. Hér er um svo mikilvægt fjárhagsatriði að ræða, að ég tel ekki unnt að mæla með því, að þessi brtt. verði samþ. Sama gildir um seinni brtt., sem er hliðstæð. Þó að hún hafi að vísu miklu minni fjárhagsþýðingu, þá gildir það einnig um hana, að hún breytir þeim reglum, sem nú þegar gilda og ég tel ekki rétt að breytt verði nema þá að undangenginni rækilegri athugun. En tíma tel ég ekki kominn til þess enn að taka þær reglur, sem nú gilda og eru ekki 3 ára gamlar til endurskoðunar. Varðandi það, sem hv. þm. benti á, að tvö héruð nytu nokkurra forréttinda, þ.e. Austfirðingar að því er snertir Eiðaskóla og Dalasýsla að því er snertir húsmæðraskólann á Staðarfelli, umfram önnur héruð, vil ég aðeins segja þetta: Hv. þm. Mýr. (HS) hefur flutt þá skýringu á aðstæðum í Dalasýslu, sem ég get látið mér nægja að vísa til. Það voru alveg réttar upplýsingar, sem hann flutti, og nægja alveg til skýringar á því, sem þar er um að ræða. Að því er Eiðaskóla snertir er þess að geta, að hann er elztur þeirra skóla, sem hér er um að ræða, og var stofnaður sem ríkisskóli, áður en núgildandi reglur um samaðild ríkis og sveitarfélaga að byggingu og rekstri skóla voru myndaðar. Við enga endurskoðun á reglum um þátttöku ríkissjóðs í byggingu skóla hefur þótt fært eða rétt eða eðlilegt að raska þeim gömlu reglum, sem um rekstur Eiðaskóla hafa gilt. Hinar gömlu reglur hafa ávallt verið látnar standa óbreyttar, þó að það sé rétt, að þær valdi því, að nokkurt misræmi sé á um aðild héraðanna að rekstri skólanna. En ég sé ekki, að hinum héruðunum væri nokkur akkur í því, að reglunum um rekstur Eiðaskóla væri breytt til samræmis við þær reglur, sem að öðru leyti gilda um aðild ríkisins að rekstrarkostnaði skólanna. Sú eina breyting, sem væri í raun og veru eðlileg, væri ekki að breyta reglunum um alla hina skólana til samræmis við það, sem gildir um Eiðaskóla, heldur að breyta reglunum um Eiðaskóla til samræmis við það, sem gildir um alla hina skólana. Ég mæli ekki með því, vil halda áfram að meta þá sögulegu hefð, sem sérreglurnar um Eiðaskóla grundvallast á, og tel með tilliti til þeirra ekki vera hægt að vitna til þess sem röksemda fyrir því að breyta þeim reglum, sem nú gilda um sameiginlegan rekstur sveitarfélaga og ríkis á öðrum skólum, til samræmis við það, sem gildir um Eiðaskóla. Af þessum ástæðum get ég ekki mælt með því, að brtt. á þskj, 288 verði samþykktar.



Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja í þessu sambandi. Ég þykist sjá, hver forlög mínum tillögum eru ráðin um að rétta hlut þeirra sýslufélaga, sem bera hann mjög skarðan, samanborið við önnur, og auk þess er með þessu á þau lögð þyngri byrði en sýnt er, að þau geti staðið undir. Fáist ekki leiðrétting á þessu hér, þá er ekkert við því að segja, það verður að hlíta því, og hér hafa þrír hv. alþm., þ. á m. einn hæstv. ráðh., úr flokki þeirra manna, sem ráða lögum og lofum hér á Alþ., andmælt þessum tillögum, Á þessu stigi er þess vegna ekki að vænta réttingar á þessum hlut. En mér skyldi ekki koma það á óvart, þó að Alþ. og þ. á m. þessir hv. ræðumenn kæmu til með að horfa framan í þá alvöru í þessum efnum, að annaðhvort yrði að gera, að slaka á um skólahald á þessum stöðum ellegar þá að víkjast betur, en nú er gert undir þann vanda, sem stafar af fjárhagsgetuleysi þessara héraða til þess að inna af hendi þær þungu skyldur, sem í þessum efnum eru á þau lagðar. Því hefur verið haldið hér fram af hæstv. menntmrh. og einnig af hv. þm. A-Sk. (PÞ), að það gildi einhverjir gamlir samningar um Eiðaskóla. Það er vitað, að Eiðaskóli er upphaflega stofnaður sem búnaðarskóli. Honum er svo síðar breytt í það horf, sem hann nú er í og hefur starfað lengi í, og hann innir af hendi alveg nákvæmlega sama hlutverk í þessu þjóðfélagi og þeir héraðsskólar gera, sem hér er verið að ræða um. Hann gegnir sömu skyldum í þjóðfélaginu og innir af hendi alveg hliðstæð verk. Það er svo harla einkennilegt, ef einhverjir gamlir samningar, sem vitanlega eru roknir út í veður og vind fyrir tímanna rás, eiga út af fyrir sig að geta skapað þessum landsfjórðungi sérstöðu í þessu efni, sérstöðu, sem hefur ekki neina fótfestu í núverandi fræðslufyrirkomulagi. Það er svo megn orðhengilsháttur að vera að halda slíku fram, að það fær vitanlega ekki staðizt. Ég geri ráð fyrir því, að hér verði eigi rönd við reist eða opnuð augu þessara manna, sem af móði miklum hamla á móti og koma í veg fyrir þá réttingu í þessum málum, sem ég stend hér að með mínum tillögum og fulltrúar allra þessara héraða hafa gert kröfu um. Auk þess kom nýtt fram í þessu atriði hjá hæstv. menntmrh., að fjárhagsins vegna væri ekki hægt að gera slíkar ráðstafanir nú. Ég skal ekkert segja um þetta. En ýmsar ráðstafanir eru gerðar nú á þessum tíma um miklar greiðslur úr ríkissjóði, sem ekki bera vott um fjárskort, og það væri þá einkennilegt, ef sú rétting ein út af fyrir sig, sem í till. mínum felst, ætti að ríða slig á allt þjóðfélagið. Ég held nú, þó að máske sé illa komið fyrir Íslendingum fjárhagslega í dag, að þá standi þó ekki þannig fyrir okkur, að sú sanngjarna rétting, sem hér er lögð til, mundi riða slig á þetta þjóðfélag. Hv. þm. Mýr. (HS) vildi halda því hér fram, að með þessum tillögum væri lengra gengið til léttingar á þessum skólum við reksturinn, heldur en í mínum tillögum. Ég skal ekki deila um þetta. En ég hef orð kunnugra manna, sem eru a.m.k. jafnkunnugir þessum málum og hann og hafa ekki síðri aðstöðu til þess að gera sér grein fyrir því, hvernig þetta muni verka, að ekki sé fullkomlega hægt að sjá fyrir um það, en hins vegar er vist, að sá munur er ekki á, er nægi til þess að þvo samvizku sína eða sannfæringu hreina af andstöðu við brtt. mínar um hækkun á framlagi til stofnkostnaðar. Það eitt er alveg áreiðanlegt. Hv. þm. A-Sk. (PÞ) var hér með varnaðarorð í sambandi við það, að ákvæði þessi, sem ég lagði til, yrðu að sjálfsögðu að gilda um hliðstæða skóla, sem nýir mundu rísa upp. Það er náttúrlega alveg rétt, því að mínar tillögur ganga út á að afnema misrétti, sem nú ríkir í þessum efnum, en ekki að skapa nýtt eða leggja til, að nýju misrétti verði hér hleypt af stokkunum. En ég hygg, eins og nú er komið um héraðsskólana og gagnfræðaskóla yfirleitt, að þá þurfi ekki að gera því skóna, að slíkir skólar muni margir rísa upp núna alveg á næstunni, því að ýmsir af þeim mönnum, sem standa fyrir þessum skólum, telja, að fullnægt sé aðsókninni, eins og nú standa sakir, og sums staðar hefur nokkuð skort á um það, að skólarnir hafi verið fullskipaðir, þó að það sé ekki víða. Ég held þess vegna, að það þurfi ekki að sjá neina áhættu í því. En hitt leiðir alveg af sjálfu sér, og það er rétt fram tekið hjá honum og alveg í samræmi við mína skoðun, að ef slíkir skólar yrðu á stofn settir, þá náttúrlega hlytu þeir að njóta sömu kjara hvað þetta snertir. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, léttir verulega fyrir skólunum um reksturinn. En þó hef ég ekki mikla trú á því, að það létti þannig fyrir þeim, að þar verði neitt aflögu til þess fyrir héruðin að leggja í þær miklu breytingar og umbætur, sem fyrir hendi eru. Og ég verð að segja það, að mér finnst það vera nokkuð mikil hlédrægni og kattarþvottur hjá hv. þm. Mýr. þegar hann er að tala um, að það standi nú að vísu allar leiðir opnar; þó að þessar sanngirnistill. mínar verði kveðnar niður hér í dag eða á morgun eða hvenær sem það verður gert, þá sé ekki lokað þar neinu fyrir framtíðinni. Það er alveg rétt. En hann sagði, að þær stæðu opnar, ef þá teldist vera frekari aðgerða þörf. Það er bezt fyrir hann að spyrja Borgfirðinga að því, hve miklar líkur séu til þess, að þeir geti reitt af hendi 1 millj. kr. núna á næstu árum til þess að leggja í þennan skólakostnað án þess þó að hefta þær framfarir, sem menn brjótast í og keppa vitanlega að á öllum sviðum atvinnulífsins. Og því ósanngjarnara er að taka undir slíkt, þar sem ósamræmi í þessum efnum er jafnóbærilegt, eins og ég hef bent hér á, þar sem einn landsfjórðungur sleppur alveg við hliðstæðan kostnað, eins og lögð er réttmæt áherzla á í ummælum þess merka skólamanns, sem ég las hér upp úr áðan. Hann er enginn öfgamaður. Hann lítur á hlutina frá sanngjörnu sjónarmiði, og má þess vegna fullkomlega tillit til þess taka. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál. Ég verð að sjálfsögðu að sætta mig við þá niðurstöðu, sem þessar till. alveg sýnilega fá hér í hv. d. En ég býst við því, að Alþ. megi eiga von á því og ekki að ófyrirsynju eða ástæðulausu, að þeim verði hreyft hér síðar.



Herra forseti. í sambandi við ummæli hv. þm. Borgf. (PO) um upplýsingar þær, sem ég gaf um, hvor leiðin væri hagkvæmari fyrir rekstur héraðsskóla og húsmæðraskóla, hans leið eða sú, sem hér er lagt til að fara, skal ég taka það fram, að þær upplýsingar hafði ég frá fjármál eftirliti skólanna. Þar er byggt á þeim tölum, sem þeir hafa miðað við niðurstöðu ársins 1955. Ég hygg, að þeir byggi þær tölur á það traustum grunni, að það sé óhætt að treysta þeim. Út af því, sem hv. þm. talaði um, að menn væru að friða samvizku sína, þá vil ég spyrja: Hvað er þá með þá hv. þm., sem afgr. skólalögin 1955? Af hverju var þetta mál ekki afgert þá, sem nú er sótt af kappi? Hafa þeir ekki þörf fyrir að friða sína samvizku, fyrst þeir létu undir höfuð leggjast að koma þessu máli fram 1955, því að þá hafði hv. þm. Borgf. betri aðstöðu til þess en nú? Ég tók fram áðan, að það er engin leið lokuð með þeirri aðgerð, sem hér er lagt til. Hér er stefnt í rétta átt og annar þáttur málsins að fullu afgr. Hitt ætla ég ekki að fara að taka af núna, hvort ég kann síðar að álykta eins og hv. þm. Borgf., að meira þurfi við eins og hann álítur nú, að meira þurfi að aðhafast, heldur en gert var 1955 og hann samþykkti þá. Ég sé ekki að það sé nein hneisa, þó að ég læri af reynslunni, frekar en sá hv. mæti þm.



Herra forseti. Það var aðeins eitt atriði í ræðu hv. þm. Borgf. (PO), sem ég vildi minnast á. Hann sagði, að verið gæti, að fjárhag landsins eða ríkissjóðs væri nú svo komið, að hann þyldi ekki þá breytingu, sem hann legði til að gerð yrði á skólakostnaðarlögunum. Það, að ég vil fyrir mitt leyti ekki mæla með samþykkt till. hans, stendur í engu sambandi við það, hvernig fjárhag ríkissjóðs eða landsins sé komið. Ef hann lítur þannig á, að það, að ég vilji ekki styðja þessa till, hans, hljóti að stafa af því, að fjárhag ríkissjóðs sé sérlega illa komið, þá hefði væntanlega nákvæmlega sama gilt 1955, þegar fyrirrennari minn í starfi, flokksbróðir hv. þm. Borgf., Bjarni Benediktsson, vildi ekki heldur styðja að slíkri breytingu á reglunum um þátttöku ríkisins í stofnkostnaði skóla sem hann núna stingur upp á. Væri einhver fótur fyrir þeirri ályktun, sem hann var að gera ráð fyrir nú, hefði nákvæmlega sami fótur verið fyrir henni þá.  Þetta vildi ég aðeins láta koma fram, til þess að þessum umr. lyki ekki þannig, að þessum orðum hv. þm. væri ómótmælt. Þó að hér sé um nokkurt fjárhagsatriði að ræða, er það að sjálfsögðu ekki svo mikið, að það gæti haft nein veruleg áhrif á fjárhag ríkissjóðs. Það er ekki það sjónarmið, sem fyrst og fremst er um að ræða, heldur hitt, að sjálfsagt virðist að láta þá reglu, sem sett var með samhljóða atkv. fyrir tæplega þremur árum, gilda í nokkur ár og fá um hana verulega reynslu, en ekki hlaupa til að breyta henni að lítt eða ekki athuguðu máli.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. A-Húnv. að flytja hér smávegis brtt. við frv. um veitingasölu og gistihúsahald. Brtt. þessar eru ekki stórvægilegar, en eru þó að okkar áliti til bóta á frv., ef þær yrðu samþ. Fyrsta brtt. er aðeins breyting á orðalagi í 5. tölulið 4. gr. Þar segir í frv.: „Hefur ekki síðustu þrjú ár verið dæmdur til refsingar fyrir óleyfilegan innflutning, sölu eða veitingu áfengis.“ Okkur finnst fara betur á því að segja: „Hefur ekki síðastliðin þrjú ár verið dæmdur fyrir brot á áfengislögunum.“ Þetta virðist vera betra mál, en ná alveg þeim tilgangi, sem ætlazt er til með því orðalagi, sem í frv. er. Geri ég ráð fyrir, þegar hv. þm. athuga þetta, að það verði ekki ágreiningur um að samþykkja þennan lið brtt. okkar. Þá er önnur brtt., við 5. gr. Við leggjum til, að 5. gr. verði felld niður, og það er vegna þess, að ef hún verður samþykkt, þá er ekki hægt samkvæmt lögunum að veita félagi leyfi til gistihúsahalds eða veitingasölu, nema meiri hluti stjórnarinnar, sem firmað ritar, sé íslenzkir ríkisborgarar eða uppfylli að öllu leyti skilyrði 4. gr. Það má vera, að mönnum finnist eðlilegt, að félag fái ekki réttindi til veitingasölu eða gistihúsahalds, nema þessu atriði sé fullnægt. En þegar verið er að setja lög um veitingasölu og gistihúsahald hér á landi, verður ekki hjá því komizt að gera sér einhverja grein fyrir því, hvernig við hugsum okkur að bæta úr því vandræðaástandi, sem er í landinu í gistihúsa- og veitingamálum. Ég hygg, að allir séu sammála um, að það vanti hér í landi gistihús, til þess að unnt sé að taka á móti ferðamönnum og veita þá þjónustu, sem nauðsynleg er í hverju landi, sem vill heita ferðamannaland og vill hafa tekjur af ferðamönnum. En það er það, sem við Íslendingar þurfum að keppa að, að hafa tekjur af ferðamönnum eins og flest önnur lönd, flest önnur menningarríki. Það eru ekki litlar tekjur, sem Norðmenn hafa af útlendum ferðamönnum, Danir og Svíar, svo að við nefnum aðeins þau ríki, sem eru okkur skyldust og næst. Það hefur oft verið rætt um náttúrufegurð á Íslandi, og það er enginn vafi á því, að ef við hefðum skilyrði til að taka á móti ferðamönnum, getur ferðamannastraumurinn hingað stórum aukizt, að taka á móti ferðamönnum getur orðið hér eins og víða annars staðar arðbær atvinnugrein. En til þess að þetta megi verða, þarf að byggja gistihús, svo að hægt sé að veita ferðamönnum þá þjónustu, sem þeir eru vanir að fá í öðrum löndum á ferðalögum sínum. Þetta kostar mikið fé, og ég geri ekki ráð fyrir, að við getum gert þetta nema fá erlent fé í þessu skyni. Það hefur verið talað um, að ýmsir útlendingar hafi áhuga fyrir því að byggja hér gistihús. Er ástæða til annars, en að athuga möguleika á því að fá útlent fé á þann hátt í þessu skyni? Vissulega getum við Íslendingar eins og fleiri smáþjóðir búið þannig um hnútana, að hagsmunir okkar séu á allan hátt tryggðir, þótt horfið væri að því ráði að veita erlendum manni eða erlendu félagi leyfi til þess að byggja hér gistihús, annaðhvort einum eða í félagi við Íslendinga. Nú mun einhver segja: Það er ástæðulaust að fella þessa grein niður úr því frv., sem hér er um að ræða, því að ef að því ráði verður horfið að veita erlendu félagi eða erlendum mönnum leyfi til þess að byggja hér gistihús, þá verða samin um það sérstök lög. Þetta má rétt vera. Hitt ætti þó öllum að vera ljóst, að það er ekki til þess að auðvelda það að fá erlenda menn eða félög til þess að hafa áhuga fyrir því að koma hér upp gistihúsi, ef vitað er, að íslenzk lög, sem í gildi eru um gistihúsahald og veitingasölu, banna það raunverulega, að útlendingar eigi hér eða reki gistihús að meiri hluta til. Það er þess vegna, sem ég tel, að þessi grein eigi að falla í burtu til þess að hindra það, að útlendir menn, sem hefðu áhuga fyrir því að byggja hér gistihús, hættu við það vegna þess, að þeim væri bent á, að íslenzk lög væru þannig úr garði gerð, að þetta væri með öllu bannað. Ég vænti þess, að hv. alþm. vilji athuga þetta í réttu ljósi, og vænti ég þess þá, að menn geti orðið sammála um, að það fari betur á því að fella greinina niður, heldur en að hafa hana í lögunum. 3. brtt. er við 23. gr, og er ekki stór. Þar er lagt til, að þeir, sem hafa veitingaleyfi, fái leyfin endurnýjuð án þess að borga nýtt gjald fyrir, og það virðist vera sanngjarnt. Það virðist vera ástæðulaust að krefja þá, sem hafa veitingaleyfi, þegar lög þessi öðlast gildi, um nýtt gjald fyrir veitingaleyfið, jafnvel þótt það sé ekki hátt. En það ber að hafa í huga, að þeir, sem við veitingasölu fást hér í landi, reka flestir með tapi eða a. m. k. litlum hagnaði, og allt, sem gengur í þá átt að leggja á þá óþarfa gjöld, hjálpar til þess að gera veg þeirra erfiðari og möguleika minni til þess að byggja upp og endurbæta þau veitinga- og gistihús, sem vissulega er þörf á að bæta. Það er eðlilegt, að það sé erfiðara hér en annars staðar, að halda uppi veitingasölu og gistihúsahaldi vegna fámennisins. A. m. k. á meðan aðeins er hægt að byggja á innlendum ferðamönnum, hlýtur þetta alltaf að verða erfitt. Þetta er skyldukvöð á ýmsum, sem taka þetta að sér vegna brýnnar nauðsynjar, en ekki hagnaðarvon, sem rekur menn til þess. En ef svo mætti verða, að útlendir ferðamenn færu að koma hingað í stærri stíl, en verið hefur, þá gæti veitinga- og gistihúsahald hér í landi orðið arðbær atvinnugrein, eins og víða gerist annars staðar.

Frsm. (Páll Þorsteinsson) : Herra forseti, Hv. 1. þm. Rang. hefur nú gert grein fyrir brtt., sem hann flytur við þetta frv. ásamt hv. þm. A-Húnv. Ég vil leyfa mér að fara einnig um þessar brtt. fáum orðum. Ég fellst á það, sem fram kom hjá hv. 1. þm. Rang. að þessar brtt. eru í sjálfu sér ekki um mjög veigamikil atriði, en að mínu áliti eru þær ekki til bóta á frv., eins og ég mun nú nánar víkja að. Í 4. gr. frv. eru ákvæði um það, hvaða skilyrðum sá einstaklingur þarf að fullnægja, sem fær útgefið leyfi til þess að reka gistihús. Þau skilyrði eru ekki ströng og eru raunar þau sömu, sem nú eru í lögum og hafa verið í gildi lengi. 1. brtt. á þskj. 293 felur í sér breytingu á 5. tölul. 4. gr., að í stað þess, sem í frv. segir, að aðili hafi ekki hin þrjú síðustu ár verið dæmdur til refsingar fyrir óleyfilegan innflutning, sölu eða veitingu áfengis, þá er lagt til, að í þess stað komi, að aðili hafi ekki hin 3 síðustu ár verið dæmdur fyrir brot á áfengislögum. Nú vil ég leyfa mér að benda á það, að þessi till., eins og hún er orðuð hér, er miklum mun víðtækari gagnvart veitingahúsaeigendum, en orðalag frv. eins og það er nú. Það er hægt að verða brotlegur við áfengislögin í ýmsum fleiri greinum, en þeim að hafa staðið að ólöglegum innflutningi áfengis. Það er t. d. bannað í áfengislögunum að búa til áfenga drykki eða gera drykkhæft áfengi, sem áður hefur verið ódrykkhæft. Það er bannað í áfengislögunum að veita áfengi manni, sem er bersýnilega ölvaður, og manni, sem yngri er en 21 árs. Það er lögð refsing við því samkvæmt áfengislögunum, ef maður verður uppvís að því, að hann hafi látið viðgangast ólöglega geymslu á áfengi í húsnæði sínu, og þetta ákvæði er áreiðanlega þess eðlis, að það getur snert mjög gistihúsaeigendur. Þá er enn fremur það ákvæði í áfengislögunum, að misnoti veitingamaður, sem leyfi hefur til áfengisveitinga, leyfi sitt með því að veita áfengi á öðrum tíma eða á annan hátt, en honum er heimilt eða aðrar víntegundir, en tekið er fram í leyfi hans, ef um það er að ræða, svo og með því að selja áfengi án þess að þess sé neytt á staðnum, þá varði það refsingu, og öll þessi brot, sem ég hef bent á, geta varðað því samkvæmt áfengislögunum, að gistihúseigandi missi vínveitingaleyfi. En ég fæ ekki betur skilið, en með þessari till., ef samþ. yrði, gæti það komið til viðbótar þeirri refsingu, sem ákveðin er í áfengislögunum, að maður missti gistihúsleyfið sjálft eða fengi það ekki endurnýjað. Mér þykir því mjög við hóf ákvæðið eins og það stendur í frv. og tel að gistihúsaeigendum yrði ekki ávinningur af samþykkt þessarar till. Þá er 2. brtt. um það, að 5. gr. frv. falli niður. Eins og ég gat um og flutningsmaður brtt. raunar hafði áður lýst, fjallar 4. gr. frv. um þau skilyrði, sem einstaklingur verður að hlíta, sem fær leyfi til gistihúsahalds. Í 5. gr. er gert ráð fyrir því, að ef félag fær leyfi til gistihúsarekstrar, þurfi meiri hluti stjórnarmanna þess félags og þar á meðal allir þeir, er firmað rita, að fullnægja sömu skilyrðum og einstaklingunum eru sett. Nú leggja hv. flm. brtt. á þskj. 293 til, að þetta ákvæði falli niður. Í því sambandi er þess fyrst að geta, að þetta ákvæði, eins og það er í frv., er ekki nýmæli, heldur hefur staðið í löggjöf, sem að þessu lýtur, nú um 30 ára skeið. Í öðru lagi vil ég benda á, að ef þessi gr. yrði felld niður, þá er opnuð leið fyrir innlenda aðila, sem ekki fullnægja skilyrðum þeim, sem einstaklingum eru sett, að fá leyfi með því að mynda félag, og í sjálfu sér er alls ekki eðlilegt að opna slíka leið. En meginatriðið, sem fyrir hv. flm. brtt. vakir, mun vera það, eins og fyrri flm. gerði grein fyrir, að halda opnu í þessari löggjöf, að erlendir aðilar geti lagt fram fé og staðið að byggingu og rekstri gistihúss hér á landi, t. d. í félagi við innlenda aðila. Mér er það kunnugt, að meðal manna, sem áhuga hafa á ferðamálum og gistihúsarekstri, er uppi sú hugmynd, að hægt sé að leysa stór viðfangsefni á þessu sviði á þennan hátt. Ég ætla ekki í sambandi við þessar brtt, að gera þá hugmynd sérstaklega að umræðuefni. Vel má vera, að hún eigi fullan rétt á sér, en ég bendi á það, að þegar við stofnum hér stór iðnfyrirtæki, t. d. sementsverksmiðju og áburðarverksmiðju, þá setjum við um það sérstaka löggjöf og kveðum nákvæmlega á um, hvernig til þeirra fyrirtækja skuli stofnað og hvernig þeim skuli stjórnað. En við höfum ekki í almennum lögum um iðju og iðnað ákvæði um slík fyrirtæki. Ég lít svo á, að ef sú hugmynd yrði framkvæmd að fá erlent fjármagn í miklum mæli hingað inn í landið til þess að reisa fyrir gistihús og halda uppi rekstri þess, þá sé sú framkvæmd þess eðlis, að það væri eðlilegt að setja um það sérstaka löggjöf og athuga það alveg sérstaklega hér á hv. Alþ., en ekki að taka sérstakt tillit til þess í sambandi við þessa almennu löggjöf um gistihúsahald í landinu. 3. brtt. er nú sannast sagna mjög veigalítil. Hún er um það, að fellt sé niður gjald hjá þeim, sem fá veitingaleyfi endurnýjað eftir gildistöku þessara laga. Samkvæmt þessu frv. er gert ráð fyrir því, að lögreglustjórarnir í hverju lögsagnarumdæmi fyrir sig veiti leyfi til gistihúsahalds. Þeim er ekki ætlað að fylgjast með rekstri gistihúsanna á hverjum stað, það er engin von, að þeir, sem veita leyfin, hafi aðstöðu til þess. En það er gert ráð fyrir því, að öll leyfi, sem veitt eru í þessu skyni, verði endurnýjuð á fimm ára fresti gegn 200 kr. gjaldi hvert sinn. Þetta er í raun og veru ekki fyrst og fremst gert vegna peninganna, heldur er miðað að því að koma þessari skipan á til þess að veita lögreglustjórunum, þeim sem veita gistihúsaleyfin, aðstöðu til þess fimmta hvert ár að afla upplýsinga og skýrslna um veitingahúsareksturinn, eins og hann hefur gengið á liðnu tímabili, og taka það allt til athugunar, þegar leyfi er endurnýjað. Það má segja, að hliðstæða í þessu efni séu t. d. bifreiðaskírteini, sem á að endurnýja fimmta hvert ár gegn smávægilegu gjaldi. Mér finnst því fullkomlega eðlilegt að samþykkja ákvæði frv, um þetta atriði eins og þau eru nú og mun ekki sjá mér fært að greiða þessum brtt. atkvæði.



Herra forseti. Það er sérstaklega eitt atriði, sem mig langar til að minnast hér á og vildi leyfa mér að beina til hv. samgmn. Í 23. gr. frv. segir, að öll gistihúsa- og veitingaleyfi samkvæmt lögum nr. 21 15. júní 1926 falli úr gildi við gildistöku þessara laga. Ég er í nokkrum efa um, að þetta ákvæði fái staðizt. Þeir menn, sem hafa leyfi samkvæmt þeim lögum, hafa ekki fengið þau leyfi sín bundið við neitt ákveðið tímamark. Þar eru sett alveg sérstök ákvæði um það, hvaða skilyrði þeir þurfa að uppfylla, og leyfin eru ekki bundin við neinar sérstakar forsendur, að því er mér skilst eftir þeim lögum, sem réttlæti það, að framkvæmdavaldið eða löggjafinn geti hvenær sem er afturkallað þessi leyfi. Það er að vísu fengin viðurkenning fyrir því með dómi hæstaréttar, að það er hægt að afturkalla veitingaleyfi, ef þannig stendur á, að verið er að gera mjög víðtækar breytingar í sambandi við tilhögun veitinga, þ. e. a. s. á þann hátt, að beinlínis er hætt að leyfa í landinu starfsemi, sem leyfið var við bundið. Á ég þar við leyfi til sölu áfengis. Um það urðu á sínum tíma málaferli, þegar bannlögin voru lögfest. Með þeim var að sjálfsögðu tekinn rétturinn til vínveitinga af þeim, sem áður höfðu haft þau réttindi. Út af þessu urðu málaferli, og liggja fyrir dómar um það efni, þar sem var viðurkennt, að löggjafinn hefði rétt til þess að valda mönnum þessu tjóni án sérstakra bóta, þegar með því væri verið að gera víðtækar og gagngerar breytingar í þá átt beinlínis að banna almennt þá starfsemi, sem leyfið var við bundið, og að það væri ekki hægt að svipta löggjafarvaldið þeim rétti að gera sérstakar breytingar á atvinnuháttum í landinu. Hitt tel ég að sé miklum mun vafasamara, að það sé hægt, svo að gilt sé, að taka slíkt af mönnum bótalaust og meira að segja meira en bótalaust, mér skilst, að það sé ætlunin, að þeir eigi að greiða gjald fyrir að fá leyfi sitt aftur í hendur eftir þessu frv., eins og það liggur fyrir. Ég held a. m. k. að það sé full ástæða til að gera sér grein fyrir því og vil beina því til hv. n., hvort hún hefur kynnt sér það til hlítar, hvort þetta ákvæði fái staðizt að þessu leyti, að svipta menn þessum réttindum. Það hefur að ég hygg aldrei verið talið heimilt í sambandi við margvísleg réttindi, sem borgurunum hafa verið veitt, án þess að þau væru neinum skilyrðum bundin, að svipta menn þessum réttindum, jafnvel þó að það hafi verið gerðar einhverjar breytingar á skipan viðkomandi mála í þá átt að herða jafnvel með einhverju móti þau skilyrði, sem sett hafa verið til þess, að þau leyfi fáist framvegis, enda væri það vitanlega mjög mikið öryggisleysi, ef löggjafinn gæti hvenær sem er, ef honum þóknaðist, með því að breyta í einhverjum minni háttaratriðum löggjöf, og hér er í þessari löggjöf um mjög smávægilegar breytingar að ræða frá því, sem nú er, - að þá gæti löggjafinn, hvenær sem honum hugkvæmdist, látið niður falla öll leyfi, sem veitt hafa verið til margvíslegra réttinda og menn hafa lagað alla sína starfshætti eftir og eiga sína framtíð undir komna, að þeir fái að halda þessum réttindum, meðan þeir ekki sérstaklega af sér brjóta. Það kann vel að vera, að hv. n. hafi íhugað þetta og aflað sér um það nægilegra upplýsinga. En ég vildi þó, áður en þetta mál fer héðan út úr deildinni, vekja athygli á þessu atriði og vænti þess, að hv. n. gefi okkur fullnægjandi svör um það, hvort hún hafi fyrir því vissu, að þetta ákvæði fái staðizt eða ekki. Varðandi tvær fyrri brtt., sem hér liggja fyrir frá hv. 1. þm. Rang. (IngJ) og hv. þm. A-Húnv. (JPálm), skal ég ekki margt segja. Það liggur auðvitað ljóst fyrir, að með 1. brtt. eru þyngd mjög verulega skilyrðin fyrir því, að menn geti fengið veitingaleyfi. Ég hef fyrir mitt leyti ekki á neinn hátt neitt við það að athuga, að það sé gert, en það liggur auðvitað ljóst fyrir, að þarna er um að ræða ýmis önnur brot, sem undir þetta falla, heldur en eftir orðalagi frv. sjálfs. Um 2. brtt. er það að segja, að ég efast um, að þó að hún yrði samþ., mundi hún hafa nokkur áhrif í þá átt að auðvelda það, sem hv. 1. þm. Rang. hér mælti með áðan, að auðið væri fyrir útlendinga að eiga hér aðild að gistihúsarekstri, af þeirri ástæðu, að það eru til önnur almenn lög um atvinnuréttindi og rétt útlendinga til að reka hér fyrirtæki, sem að sjálfsögðu mundu þá koma til greina í sambandi við ákvörðun þess, hvort þetta væri yfirleitt heimilt eða ekki. Og ef á að gera auðveldara en nú er fyrir útlenda aðila að reka slíka starfsemi hér eða eiga aðild að henni, þá er vitanlega nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að breyta þeim lagaákvæðum. Með 4. gr. frv. er nú ekki annað sagt ,en að viðkomandi aðili skuli hafa verið heimilisfastur hér á Íslandi. Hann þarf ekki að vera íslenzkur ríkisborgari, heldur aðeins að hafa verið heimilisfastur síðasta ár, og það er einmitt það orðalag, sem notað er í lögum um atvinnuréttindi útlendinga, að þeir verða að hafa átt hér heimili s. l. ár, þannig að þó að 5. gr. væri felld niður, þá mundi það ekki geta komið að neinu gagni til að breyta þessu ákvæði, nema því aðeins að beinlínis væri tekið fram, að þessi ákvæði skyldu ekki gilda í sambandi við veitingarekstur. Þetta vildi ég aðeins taka fram og sérstaklega óska upplýsinga frá hv. frsm. n. um það, hvort n. hafi ekki tekið þetta atriði, sem ég fyrst gat um, til sérstakrar athugunar.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Eyf. (MJ) beindi því til frsm. samgmn. að svara fsp. varðandi 23. gr., og býst ég við, að hann geri það. En ég vil eigi að síður aðeins minnast á það, þar sem ræða hv. 2. þm. Eyf. styður að því, að till. mín og hv. þm. A-Húnv. (JPálm) varðandi 3. gr. verði samþ. Ég vil ekki rökræða um, hvort þetta fær staðizt, sem um getur í 19. gr. frv. Ég hygg, að það verði að dæmast svo, og verð ég að minna á, að það er eigi allsjaldan, sem lagabreyting nemur úr gildi það, sem áður hefur verið leyft. En í sambandi við samningu þessa frv. gefur sú n., sem frv. samdi, skýringu á 19. gr., sem fjallar um gjöld og leyfi til þessa atvinnurekstrar. Það er auðséð, að fyrir n. vakir ekki það að svipta leyfishafana möguleika á því að halda sínum réttindum, heldur eins og n. segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Í 2. mgr. er nýmæli, þar sem leyfishöfum er gert að skyldu að endurnýja leyfi sín árlega. Er það gert til að koma á nánara og lífrænna sambandi milli lögreglustjóra og leyfishafa en verið hefur og opna lögreglustjóra leið til að fylgja aðfinnslum eftirlitsins eftir án þess að nota lokunarheimild 10. gr., 2. mgr.“ Ég hygg, að það sé til bóta, ef unnt væri að skapa þannig lífrænna samband, vegna þess að veitingasölu og gistihúsahaldi er þannig háttað í þessu landi, að það þarf að umbæta það á margan hátt, það þarf eftirlit og það þarf aðhald, og þess vegna hygg ég, að það sé ekki óeðlilegt, þótt þessi lög afturkalli þau leyfi, sem gefin hafa verið, en að þau verði endurveitt án þess að gjald komi fyrir, og að það sé enginn hefndarhugur hjá lögreglustjóra í því sambandi eða refsingarhugur, heldur verði þessi lög til þess að skapa, eins og n. segir: „lífrænna samband á milli þessara aðila“. Mætti þá hugsa sér, að árangur næðist í þeim efnum til bóta. Það er rétt, sem hv. þm. A-Sk. (PÞ) sagði hér áðan, að endurnýjunargjaldið skv. 19. gr. þessa frv. er aðeins 200 kr. En þegar leyfin hafa fallið úr gildi og leyfið er veitt í fyrsta sinn að nýju, þá er ekki um 200 kr. að ræða, heldur 1000 kr. og 500 kr. í öðru tilfellinu. Það má nú segja, að báðar þessar upphæðir séu svo litlar, að það sé ekki umtalsvert og veitingamenn muni ekkert um að greiða þetta, en blærinn yfir þessu er nú sá og rökstuðningur hv. 2. þm. Eyf. styður einnig að því, að leyfin þurfi ekki að kaupa aftur, heldur endurnýist þau af sjálfu sér, ef veitingamenn hafa ekki brotið af sér, og sýni það, að þeir eigi skilið að hafa þennan atvinnurekstur með höndum. Hv. þm. A-Sk. og hv. 2. þm. Eyf. bentu á það, að 1. brtt. okkar hv. þm. A-Húnv. leiddi til þess, að það væru gerð strangari ákvæði til þeirra, sem fást við veitingasölu og gistihúsahald. Þetta er ekkert ný upplýsing fyrir okkur flm. Við vissum það, þegar við vorum að semja till., og ég átti ekki von á því frá þessum hv. tveimur þm., að þeim fyndist það aðfinnsluvert, að hér væri flutt brtt. við þetta frv., sem stuðlaði að því, að áfengislögin væru ekki brotin hjá þeim, sem fást við veitingasölu og gistihúsahald. Hvers vegna eru þau brotin hjá þeim, sem fást við veitingasölu og gistihúsahald? Það er vegna þess, að refsingin fyrir það hefur verið lítil í gildandi lögum og áhættan takmörkuð. Það er þess vegna, sem þau hafa verið brotin. Ef okkar till. verður samþ., eiga veitingahúsin svo mikið í hættu, að þau munu reyna að sigla fram hjá þessu skeri, og ég hafði hugsað mér, að hv. þm. A-Sk. og hv. þm. Eyf., sem báðir prédika hér bindindi og batnandi siðferði í áfengismálum, yrðu fyrstir menn til þess að styðja þessa brtt. Þá er það 2. brtt., um það, að 5. gr. frv. falli niður. Báðir þessir hv. þm., sem hér hafa talað, telja, að hún nái ekki tilgangi sínum, því þótt okkar brtt. verði samþ., þá greiði það ekki fyrir því, að erlendir menn fái aðstöðu til að byggja hér veitingahús. Hv. 2. þm. Eyf. sagði hér áðan, að samkv. ákvæðum 4. gr. væri aðeins um það talað, að til þess að hafa réttindi samkvæmt lögum um atvinnurekstur á Íslandi þyrfti að hafa verið heimilisfastur hér síðasta ár, og þetta væri sama ákvæðið og í þeim lögum, en í 3. lið 4. gr. frv. er sagt : „hefur óskert borgararéttindi“. M. ö. o.: það nægir ekki samkvæmt 4. gr. frv., að maðurinn hafi verið búsettur á landinu s. l. ár, hann verður að vera ríkisborgari. Okkur flm. er að sjálfsögðu ljóst, að þótt 5. gr. þessa frv. verði felld niður, þá er það ekki nema lítið spor í rétta átt, og það nægir ekki til þess, að hér verði byggt gistihús fyrir erlent fjármagn. En verði gr. felld niður, er það þó vitað, að það er ekki í lögum um veitinga- og gistihúsahald á Íslandi beinlínis bannað, að útlendingar komi hér við sögu, og það verður ekki þá mögulegt að veifa slíkum lögum framan í þá útlendinga, sem gjarnan vildu koma hér með fjármagn og byggja gistihús. Hv. þm. A-Sk. sagði hér áðan: Þetta ákvæði er ekkert nýtt, 5. gr. frv., það hefur staðið í lögum um 30 ára skeið. Það er alveg rétt, það hefur staðið í lögum um 30 ára skeið, en árangurinn af því er okkur öllum augljós. Hér hefur ekki verið byggt gistihús, sem gistihús getur kallazt, í 30 ár. 1930 var Hótel Borg byggt, og hér hefur ekki verið byggt stórt gistihús síðan. Ég er ekki að segja, að það sé vegna þess, að þetta hefur gilt og verið ákvæði í lögum, en áreiðanlega hefur útlendingum oft verið bent á þetta ákvæði og það eitt út af fyrir sig jafnvel nægt til þess, að þeir, sem höfðu hug á koma hér og tala við íslenzk stjórnarvöld um þessi málefni, hafa hætt við það, eftir að búið var að veifa þessu framan í þá. Hitt er svo alveg rétt, sem sagt hefur verið, að ef að þessu yrði horfið, þá er vitanlega alltaf möguleiki á því og sjálfsagt að semja nýja löggjöf um það efni. En það, sem fyrir mér og hv. þm. A-Húnv. vakti í sambandi við brtt. um þetta efni, var að koma í veg fyrir, að það væri hægt strax, þegar einhver útlendingur kæmi á vettvang og vildi kynna sér alla aðstöðu hér, að veifa framan í hann íslenzkum lögum og segja: Það þýðir ekkert fyrir þig, góði, að vera að koma hingað og tala um þessi mál, því að samkvæmt lögum um veitinga- og gistihúsahald á Íslandi er bannað, að útlendingar komi nærri þessum málum.



Herra forseti. Þetta mál er nú ekki nýtt af nálinni. Eins og fram kemur í grg. og hv. þm. er kunnugt um, hefur það áður verið flutt, þó að það sé í nokkuð annarri mynd og lítils háttar breytingar hafi verið á því gerðar, frá því er það fyrst var lagt fram hér á þingi, endurskoðun á þessum lögum 1951. Hæstv. forseti hefur þess vegna sjálfsagt fulla ástæðu til að gera ráð fyrir því, að þm. séu reiðubúnir til þess að greiða atkvæði um þetta mál nú, og einnig nm. og hv. frsm. samgmn. Ég vildi nú samt sem áður, vegna þess að allmikilvæg atriði hafa komið fram í sambandi við þessa umr. og hér er um 3. umr. að ræða, leyfa mér að fara þess á leit við hæstv. forseta, að umr. verði frestað, svo að okkur gefist nokkur kostur af þessu tilefni að athuga þau atriði, sem hér hafa verið reifuð nánar og eru mikilvæg og snerta atvinnuréttindi, bæði þau, sem menn væntanlega gætu öðlazt í sambandi við gistihúsahald hér, og einnig rétt og aðstöðu þeirra, sem áður hafa haft þessi veitingaleyfi, ásamt nokkrum öðrum atriðum. Skal ég einnig fúslega játa, að það kom mér nokkuð á óvart, að þetta mál væri það langt gengið, að 3. umr. málsins væri hér í dag. Ég tel ekki, að við höfum neina ástæðu eða afsökun í því efni, en leyfi mér samt sem áður að beina þessum tilmælum til hæstv. forseta.



Herra forseti. Ég stend hér upp nánast til þess að leiðrétta ummæli hv. 1. þm. Rang. Hann lét þau orð falla, að það væri einkennilegt, að við hv. þm. A-Sk., sem hefðum verið talsmenn hér í baráttu gegn áfengisnautn, skyldum vera að finna að till. hans og hv. þm. A-Húnv., þar sem þyngd væru ákvæði 4. gr. varðandi brot á lagaákvæðum um sölu og veitingu áfengis. Það er alger misskilningur hjá hv. 1. þm. Rang., að ég hafi sagt eitt einasta orð í þá átt, að ég væri á móti því. Ég sagði beinlínis áðan í minni ræðu, að ég hefði að sjálfsögðu ekkert við það að athuga, að þessi breyting væri gerð í þá átt að þyngja kröfurnar hvað þetta snerti, þannig að það eru algerlega rangtúlkuð mín orð, þegar hv. þm. útfærir þau á þennan hátt. Hitt taldi ég rétt að kæmi fram, þannig að hv. þm. gerðu sér grein fyrir því, hvað hér væri á ferðinni, vegna þess að þegar hv. 1. þm. Rang. talaði fyrir sinni brtt, taldi hann, að því er mér skildist, nánast að það væri málfegrunaratriði að orða þetta á þann hátt heldur en að hafa orðalagið, sem er í 5. lið 4. gr. nú. En ég ítreka það, að ég hef sannarlega ekkert á móti því, að sett séu ákveðnari skilyrði varðandi þetta atriði, og fagna því mjög, ef vænta má stuðnings þessara hv. þm. við bindindismál almennt hér í þinginu, þegar þau eru til umr., og vonast eftir þá, að þeir tali þá í sama anda og hv. 1. þm. Rang. talaði hér nú. Ég tel það mjög æskilegt og fagna því, að hæstv, forseti ætlar að verða við óskum hv. 5. þm. Reykv. um að fresta umr., til þess að nánar gefist tækifæri til að athuga ýmis atriði í sambandi við þær brtt., sem fram hafa komið. Hvað sem líður brtt. hv. 1. þm. Rang. og hv. þm. A-Húnv. um að fella niður 5. gr. frv., þá er augljóst mál, að það er ekki hægt að hafa svo einfalda aðferð, vegna þess að það verða að sjálfsögðu að vera til einhver ákvæði um það, hvernig framfylgja skuli ákvæðum 4. gr. í sambandi við félög. Ef ekki eru strangar reglur um það, þá liggur í augum uppi, að það geti vel fyrir komið, að þeir menn, sem brotlegir hefðu orðið við ákvæði 4. gr., t. d. 5. lið hennar, væru látnir reka veitingastarfsemi og án þess að leyfið væri bundið við þeirra nafn. Ef ekki er tekið greinilega fram um það í lögunum sjálfum, hvernig fara skuli með hlutafélög í þessu sambandi, mundi væntanlega ekkert vera talið við það að athuga, þó að kannske meiri hluti þeirra aðila, sem að félaginu stæðu, hefði gerzt brotlegur við ákvæði laganna, ef aðeins sá maðurinn, sem að nafni væri bundinn við veitingaleyfið, væri þar hreinn. Af þessum sökum er sýnilegt, að það verður a. m. k. að koma eitthvert annað ákvæði í stað 5. gr., en má ekki einfaldlega fella hana niður. Að öðru leyti skal ég taka undir það með hv. 1. þm. Rang., að ég er honum algerlega sammála um, að það ber beinlínis að gera af okkur hálfu ráðstafanir til þess að reyna að laða erlenda aðila að því að setja hér upp gistihús. Það eru engar horfur á því, að við getum leyst þetta, það er búið að standa í vandræðum og öngþveiti árum saman, þetta er mjög tíðkað meðal erlendra þjóða, og ég sé ekki, að það ætti að vera neitt því til fyrirstöðu hér hjá okkur, ef erlendir aðilar vildu leggja í það sitt fé, að koma hér upp myndarlegu gistihúsi og þá að sjálfsögðu að vera háðir þeim ákvæðum íslenzkra laga, sem sjálfsögð eru í því sambandi. Þetta frv. út af fyrir sig hefur að sjálfsögðu engin áhrif í þá átt, hvorki neikvæð né jákvæð, og það verður vitanlega að gera margvíslegar aðrar ráðstafanir í því sambandi. En það er auðvitað fullkomlega vert að líta á þau rök hv. 1. þm. Rang., að það á þá ekki heldur í frv. að vera ákvæði, sem beinlínis koma í veg fyrir, að þetta geti orðið. En allt hnígur samt að því, að það sé nauðsynlegt, að þessi atriði, sem hér hafa komið fram, verði tekin til nánari athugunar, og því mjög heppilegt, að hæstv. forseti hefur séð sér fært að fallast á að fresta umr.