Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist tilkynning um mannaskipti í nefndum frá þingflokki jafnaðarmanna. Gísli S. Einarsson tekur sæti sem varamaður í utanrmn. í stað Magnúsar Árna Magnússonar. Breyting þessi er gerð samkvæmt 16. gr. þingskapa og telst samþykkt ef enginn hreyfir athugasemd.

Hér er og tilkynning um utandagskrárumræðu. Að lokinni umræðu um utanríkismál fer fram umræða utan dagskrár um skýrslu Ríkisendurskoðunar um jarðadeild landbrn. Málshefjandi er Lúðvík Bergvinsson. Hæstv. landbrh. verður til andsvara. Umræðan mun standa yfir í hálftíma. Að henni lokinni fer fram utandagskrárumræða um flutning starfa frá Íbúðalánasjóði til Sauðárkróks. Málshefjandi er Steingrímur J. Sigfússon og hæstv. félmrh. verður til andsvara. Það er einnig hálftíma umræða.

Herra forseti. Á tímum örra breytinga og aukinnar alþjóðavæðingar sem nær til allra meginþátta í lífi þjóðarinnar, starfa hennar og menningar, er öflug utanríkisþjónusta nauðsynleg. Íslendingar eru háðari umheiminum um afkomu en gengur og gerist meðal þjóðanna. Mörkin milli innanríkis- og utanríkismála verða sífellt óljósari. Tengsl íslensku utanríkisþjónustunnar við atvinnuvegina í landinu hafa markvisst verið efld á undanförnum missirum. Alhliða tengsl hennar við íslenskt atvinnulíf er mikilvægur liður í að geta veitt þennan stuðning. Nú er talið að um eitt hundrað milljónir manna hafi aðgang að alnetinu. Því er spáð að árið 2005 verði notendur orðnir um þúsund milljónir í heiminum. Þetta hefur skapað okkur ný tækifæri, enda eru Íslendingar meðal forustuþjóða í þessari þróun og hugvits- og athafnamenn okkar hafa fært umtalsverðar tekjur í þjóðarbúið. Aftur á móti ber að hafa hugfast að þrír fjórðu hlutar mannkyns eiga ekki síma, hvað þá tölvu og nettengingu. Allt of stór hluti íbúa heimsþorpsins svokallaða býr við sára fátækt og hefur engin tök á að njóta þó ekki væri nema brotabrots af þeim lífsgæðum sem við búum við og teljum sjálfsögð. Iðnríkjunum ber skylda til að aðstoða þróunarlöndin og hefur ríkisstjórnin ákveðið að efla íslenska þróunaraðstoð. Mikilvægi auðlinda- og umhverfismála eykst stöðugt í samskiptum ríkja. Stofnun sérstakrar skrifstofu í utanríkisráðuneytinu sem fer með þau mál endurspeglar þetta og er unnið að því hörðum höndum að afla íslenskum sjónarmiðum fylgis á alþjóðavettvangi. Meginmál ræðu minnar á 53. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna var helgað nýtingu sjávarauðlinda í tilefni af hinu alþjóðlega ári hafsins. Í gær tók Ísland við varaformennsku í Evrópuráðinu og í maí á næsta ári munum við taka þar við formennsku í fyrsta sinn. Næsta ár verður Ísland í fyrirsvari fyrir norrænu ráðherranefndinni og mun m.a. bera ábyrgð á samræmingu norrænnar ríkisstjórnasamvinnu og eiga nauðsynlegt frumkvæði að málum. Samstarf Norðurlandanna hefur sennilega aldrei verið jafnöflugt og nú, þrátt fyrir aðild þriggja þeirra að Evrópusambandinu. Jafnframt er athyglisvert hve virkan þátt öll Norðurlöndin taka í alþjóðlegu og evrópsku samstarfi. Eftir hálft ár munum við minnast þess í Washington að fimmtíu ár eru liðin frá stofnun Atlantshafsbandalagsins. Saga bandalagsins og velgengni er ólygnust um réttmæti þeirrar framsýnu öryggisstefnu sem forystumenn núverandi stjórnarflokka og Alþýðuflokksins mörkuðu fyrir hálfri öld er Ísland gerðist stofnaðili að bandalaginu. Norrænt samstarf verður í brennidepli á Íslandi árið 1999 þegar Ísland gegnir formennsku í norrænu ráðherranefndinni. Samstarf Norðurlandaþjóðanna sem á sér langa sögu er afar umfangsmikið og hefur nýst okkur á nánast öllum sviðum þjóðlífsins, milli ríkisstjórna, þingmanna, embættismanna, stofnana og félagasamtaka. Hin hefðbundna norræna samvinna fer m.a. fram á sviði menningar-, mennta- og rannsóknamála; efnahags,- félags-, löggjafar-, atvinnu- og umhverfismála; auk landbúnaðar-, samgöngu- og fiskveiðimála. Óumdeilt er að norrænt samstarf er einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu. Norræn samvinna hefur aukist með nýjum straumum á alþjóðavettvangi. Ýmsir töldu að norrænt samstarf glataði merkingu sinni þegar þrjú norrænu ríkjanna gerðust aðilar að ESB. Raunin hefur orðið sú að samráð Norðurlandanna er nú mikilvægara en nokkru sinni fyrr og hefur aukist á mörgum sviðum. Næsta víst er að frekari stækkun ESB leiðir til stóraukins svæðasamstarfs. Þar standa Norðurlöndin vel að vígi með sitt rótgróna samstarf og samnorrænu stofnanir. Nauðsynlegt er fyrir Íslendinga að staldra við og meta stöðu norræns samstarfs þegar við tökum við formennsku þess um næstu áramót. Á formennskuárinu gefst okkur tækifæri til að leggja áherslu á málefni sem við teljum sérstaklega brýn og koma Norðurlöndunum í heild til góða. Umhverfismálefni verða efst á baugi, einkum sjálfbær nýting lifandi auðlinda hafsins á norðurslóðum, ekki síst í tengslum við ár hafsins og það starf sem unnið er á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um þau málefni. Áhersla verður lögð á samstarf til að koma í veg fyrir mengun og tryggja skynsamlega nýtingu auðlinda hafsins, þar með talda nýtingu sjávarspendýra. Við munum leitast við að marka samnorræna stefnu varðandi norðlægu víddina, en þar er um að ræða tillögu sem Finnar hafa lagt fram innan Evrópusambandsins og miðar að því að ESB móti áætlun fyrir norðlægari hluta Evrópu líkt og gert hefur verið varðandi Miðjarðarhafssvæðið. Aukin áhersla ESB á norðlægu víddina getur haft mjög mikla þýðingu fyrir umhverfis-, atvinnu- og efnahagsmál á norðurslóðum og ekki síst evrópskt samstarf við Rússland. Á formennskuárinu er enn fremur stefnt að því að móta norrænt samráð varðandi evrómyntina og fylgjast vel með reynslu Finna hvað það varðar. Við teljum einnig mikilvægt að tengja norrænt samstarf nýrri öld og landafundaárinu. Með því gefst gott tækifæri fyrir Ísland og önnur lönd sem teljast til vesturhluta Norðurlandanna til að verða í norrænu sviðsljósi. Þessar áherslur í norrænu samstarfi sýna glöggt vilja íslenskra stjórnvalda til að tengja norrænt samstarf alþjóðasamstarfi í víðara samhengi. Þrískipting norræna samstarfsins í hefðbundin norræn málefni, grannsvæðamálefni og evrópsk málefni hefur gefist vel. Samstarf norrænu utanríkisráðherranna um málefni ESB, Sameinuðu þjóðanna, norðurskautsmál, þróunarmál, varnar- og öryggismál og mannréttindamálefni er afar mikilvægt fyrir Ísland og veitir okkur innsýn í ýmis málefni sem við eigum ekki kost á að sinna ein og sér. Á vegum norrænu utanríkisráðherranna var tekin saman skýrsla í ágúst sl. um norrænt samstarf. Niðurstaða hennar er sú að norræn samvinna hafi aldrei verið eins náin og mikilvæg sem nú. Starfsemi Eystrasaltsráðsins, Barentsráðsins og norðurskautsráðsins stuðlar að jákvæðri þróun í samskiptum aðildarríkja á hinum ýmsu sviðum. Nefna má umhverfismál, sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda, efnahagssamvinnu og mannréttindamál. Utanríkisráðuneytið hefur í samstarfi við Flugmálastjórn boðið tveimur sérfræðingum frá hverju Eystrasaltsríkjanna til þjálfunar hjá Flugmálastjórn. Á utanríkisráðherrafundi Norðurskautsráðsins í september sl. var mörkuð stefna fyrir starfsemi ráðsins næstu tvö árin og samþykkt aðgerðaáætlun um verndun hafsins á norðurslóðum gegn mengun frá landstöðvum. Um er að ræða yfirgripsmikla áætlun sem krefst náins samstarfs aðildarríkja í framkvæmd. Til að stuðla að framkvæmd þeirrar áætlunar og samhæfa aðgerðir bauðst ríkisstjórnin til að vista skrifstofu hér á landi og kosta hana til hálfs við önnur aðildarríki norðurskautsráðsins og verður skrifstofan opnuð í byrjun næsta árs. Evrópuráðinu í Strassborg er ætlað að efla samvinnu og samkennd meðal ríkja álfunnar, standa vörð um mannréttindi, styrkja lýðræðislega stjórnarhætti og auka stöðugleika. Í þágu þessara markmiða sinnir Evrópuráðið málaflokkum eins og sveitarstjórnarmálum, félagsmálum, umhverfismálum, menningu, menntun og samvinnu á sviði löggjafar. Ljóst er að með fyrirbyggjandi aðgerðum gegnir Evrópuráðið mikilvægu hlutverki í hinu nýja öryggisfyrirkomulagi Evrópu sem enn er í mótun. Margþætt samstarf aðildarríkjanna, sveitarstjórnarmanna og þingmanna sem eiga sæti á þingmannasamkomu ráðsins, er mikilvægt fyrir tengslin á milli þjóða Evrópu. Mikilvægi Evrópuráðsins hefur vaxið eftir lok kalda stríðsins. Ráðið gegnir nú stóru hlutverki í aðlögun ríkja Mið- og Austur-Evrópu að lýðræðislegum stjórnarháttum. Sextán ríki sem áður bjuggu við kommúnisma hafa fengið aðild að ráðinu en aðildarríkin eru 40 talsins. Flest hinna nýju aðildarríkja bjuggu við ólýðræðislega stjórnarhætti og meginreglur nútímaréttarríkja voru þeim framandi. Evrópuráðið hefur aðstoðað þau við að breyta þessu. Aðild að ráðinu hefur jafnframt skapað þessum ríkjum skilyrði fyrir þátttöku í evrópsku samstarfi og styrkt þau í öðru alþjóðlegu samstarfi. Á utanríkisráðherrafundi Evrópuráðsins, sem haldinn var í gær, lagði ég sérstaka áherslu á að öll aðildarríki ráðsins standi við þær skuldbindingar sem aðild hefur í för með sér. Í þeim efnum verður að ríkja jafnræði milli aðildarríkjanna. Stækkun Evrópuráðsins má ekki leiða til lakari mælikvarða á sviðum sem það fjallar um. Virðing fyrir mannréttindum er grundvallarforsenda fyrir öryggi og jafnvægi í Evrópu. Eftirlit með því hvort aðildarríkin uppfylli skyldur sínar er mikilvægur þáttur í starfi Evrópuráðsins. Nýr mannréttindadómstóll Evrópu tók til starfa sl. þriðjudag og leysir hann af hólmi mannréttindanefndina og fyrri dómstól. Ráðherranefndin og þingmannasamkoma Evrópuráðsins gegna einnig veigamiklu hlutverki í eftirlitskerfi ráðsins. Fyrirhugað er að stofna embætti sérstaks umboðsmanns mannréttinda við Evrópuráðið. Ísland hefur heils hugar stutt þessi framfaraskref í starfsemi þess. Á utanríkisráðherrafundi Evrópuráðsins í gær tók Ísland við varaformennsku þess. Ísland tekur síðan við formennsku í Evrópuráðinu í fyrsta sinn í maímánuði á næsta ári, á hálfrar aldar afmæli ráðsins. Undirbúningur fyrir formennskuna er þegar hafinn og fastanefnd Íslands hjá Evrópuráðinu hefur verið efld. Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu er eini samstarfsvettvangurinn þar sem öll ríki Evrópu eru þátttakendur ásamt ríkjum Norður-Ameríku, samtals 54 ríki. Á síðustu árum hefur ÖSE tekið að sér æ viðameira hlutverk í því nýja öryggiskerfi sem er í mótun í Evrópu. Þar má nefna margháttaðar aðgerðir til að koma í veg fyrir átök, starf sérstakra sendimanna og sveita til að finna friðsamlegar lausnir á deilumálum, friðargæslustörf og störf sem miða að vernd mannréttinda og takmörkun vígbúnaðar. Starf ÖSE í nýfrjálsum ríkjum álfunnar, þar á meðal í Eystrasaltsríkjunum og öðrum fyrrverandi hlutum Sovétríkjanna, allt austur í Mið-Asíu, hefur verið þeim ómetanlegur stuðningur. NATO og ÖSE hafa bundist sífellt sterkari böndum. Það sést best með ákvörðuninni um að senda á vettvang 2.000 manna eftirlitssveit á vegum ÖSE sem fylgjast á með því að samkomulagið um Kosovo sé haldið. Um nokkurt skeið hefur Ísland verið eina Evrópuríkið án fastanefndar hjá ÖSE í Vínarborg. Ákveðið hefur verið að opna skrifstofu fastanefndar Íslands þar á ný strax eftir áramótin. Ekki er síður mikilvægt að hafa íslenska fastanefnd í Vínarborg en Strassborg en þar höfum við nýlega opnað skrifstofu. Þótt þátttaka okkar í starfi Sameinuðu þjóðanna hafi verið einn af hornsteinum utanríkisstefnunnar og að við höfum látið til okkar taka á flestum sviðum í starfsemi samtakanna höfum við aldrei tekið sæti í öryggisráðinu. Þátttaka í starfi þess er eitt mikilsverðasta framlag hvers aðildarríkis til veigamestu markmiða samtakanna, varðveislu friðar og öryggis í heiminum. Í ljósi þessa hefur verið ákveðið að stefnt skuli að framboði til sætis í öryggisráðinu. Ísland er reiðubúið að axla þessa ábyrgð, eins og önnur aðildarríki, og leggja sitt af mörkum til að styrkja hlutverk öryggisráðsins og efla það traust sem er því nauðsynlegt til að geta sett niður deilur og verið samnefnari hins alþjóðlega samfélags þegar nauðsyn ber til að knýja fram friðaraðgerðir. Norðurlöndin hafa með sér náið samráð um framboð til ráðsins og hafa lagt áherslu á að um norræn framboð sé að ræða. Ég hef rætt við norræna starfsbræður mína um framboð Íslands og fengið einróma stuðning þeirra við þá fyrirætlun. Ljóst er að nokkuð mörg ár munu líða þar til af framboði getur orðið og mun sá tími nýtast vel til undirbúnings og til að styrkja alþjóðaskrifstofu utanríkisráðuneytisins og fastanefndina í New York. Á undanförnum árum hafa aðildarríki unnið að því að ná samkomulagi um að endurbæta starfsemi öryggisráðsins og fjölga aðildarríkjum þess. Fari svo að aðildarríkjum verði fjölgað gæti framboð Íslands orðið að veruleika fyrr en ella. Hinn 10. desember nk. mun allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna minnast þess sérstaklega að fimmtíu ár eru liðin frá því að mannréttindayfirlýsingin, aðalsmerki mannréttindabaráttu í heiminum, var samþykkt. Ekki er hægt að undanskilja mannréttindi alþjóðastjórnmálum. Þau eru algild og það er á ábyrgð alþjóðasamfélagsins alls að tryggja virðingu fyrir þeim. Fyrir þessu höfuðatriði er vaxandi skilningur meðal þjóða. Við Íslendingar viðurkennum ekki að gengið sé á mannréttindi í nafni trúarbragða, menningar eða annarra hefða. Við megum ekki láta okkar eftir liggja í alþjóðlegu mannréttindastarfi. Íslendingar hafa um nokkurt skeið tekið þátt í friðargæslu og friðaruppbyggingu í Bosníu. Þar hafa að jafnaði starfað þrír íslenskir lögreglumenn í alþjóðlegri lögreglusveit við eftirlit og þjálfun innlendra lögreglusveita. Ásamt lækna- og hjúkrunarsveitinni, sem starfað hefur í alþjóðlega herliðinu undir stjórn NATO í Bosníu, hafa íslensku lögreglumennirnir sannað að Ísland hefur á að skipa fagfólki sem við getum verið stolt af í alþjóðlegu friðarsamstarfi. Ísland hefur einnig leitast við að leggja sitt af mörkum til neyðaraðstoðar og til að leysa vanda flóttamanna en ljóst er að sá vandi er mjög mikill og að allar þjóðir verða að leggja sitt af mörkum í þeim efnum. Hryðjuverkasprengingar á síðustu mánuðum, þar sem fjöldi saklausra borgara lét lífið eða limlestist, sýna þörfina á alþjóðlegri samvinnu gegn glæpastarfsemi hryðjuverkamanna. Við upphaf allsherjarþingsins í haust hafði ég tækifæri til að undirrita fyrir Íslands hönd alþjóðlegan samning sem beint er gegn hryðjuverkasprengingum. Nauðsyn er einnig á auknu alþjóðlegu samstarfi til að berjast gegn alþjóðlegri glæpastarfsemi og eiturlyfjasölu. Mikilvægt er að fylgja eftir niðurstöðum aukaallsherjarþingsins sem haldið var í sumar um fíkniefnavandann. Auðlinda- og umhverfismál skipa æ mikilvægari sess í alþjóðasamstarfi, einkanlega á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Nauðsynlegt er að efla markvissa þátttöku Íslands í þessu samstarfi. Umfjöllun um sjávarútveg á vettvangi Sameinuðu þjóðanna tengist í síauknum mæli umræðu um umhverfismál. Þessi þróun þarf ekki að vera neikvæð. Fyrir þjóð, sem byggir afkomu sína á sjávarútvegi í þeim mæli sem við Íslendingar gerum, er þó nauðsynlegt að vera á varðbergi. Umræða um algera friðun fiskstofna eða heilla hafsvæða og tillögur um að fela fjölþjóðlegu yfirvaldi eða stofnunum miðstýringu á nýtingu auðlinda hafsins vegna umhverfissjónarmiða varða lífshagsmuni okkar Íslendinga. Nú á ári hafsins gefst einstakt tækifæri til að treysta vernd hafsins og sjálfbæra nýtingu auðlinda þess. Ljóst er að ríkisstyrkir og önnur óæskileg opinber fyrirgreiðsla til handa sjávarútvegi hafa stuðlað að ofveiði víðs vegar í heiminum. Sjávarútvegur er í mörgum löndum olnbogabarn þar sem ekki er hugað að fiskveiðistjórnun með ábyrgum hætti. Þetta hefur leitt til þess að fiskstofnar eru víða ofnýttir eða hafa hreinlega hrunið. Afnám ríkisstyrkja yrði áhrifamikið framlag til verndar og sjálfbærrar nýtingar sjávarauðlinda um heim allan. Ýmis náttúruverndarsamtök og stofnanir, sem beita sér á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, halda því fram að strandríkin hafi brugðist í fiskveiðistjórnun sem er í verkahring þeirra samkvæmt hafréttarsamningnum. Flest þessara samtaka átta sig á afleiðingum ofnýtingar fiskstofna en fara vill vegar hvað varðar orsakirnar. Ég hef lagt ríka áherslu á að grannt verði fylgst með þróun mála á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þar sem málefni hafsins fá sífellt meiri umfjöllun. Hafið verður meginumræðuefni á fundum nefndarinnar um sjálfbæra þróun í apríl á næsta ári. Aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna gefst þar tækifæri til að kynna stefnu sína og sjónarmið. Í ræðu minni á allsherjarþinginu vakti ég athygli þingheims á athyglisverðri skýrslu sem umhverfisverndarsamtökin World Wildlife Fund gáfu út um nýtingu fiskstofna í heiminum. Í þessari skýrslu segir berum orðum að einungis þrjú ríki í heiminum hafi komið sér upp fiskveiðistjórnarkerfi sem leiði til sjálfbærrar og skynsamlegrar nýtingar fiskstofna, þ.e. Ástralía, Nýja-Sjáland og Ísland. Ýmsum umhverfisverndarsamtökum hættir til að vera með alhliða fullyrðingar um slæmt ástand fiskstofna. Hættan er sú að órökstuddar og rangar fullyrðingar komi því inn hjá fólki að öll neysla sjávarafurða sé neikvæð frá sjónarmiði umhverfisverndar. Þessu þurfum við að vinna gegn. Þessa dagana stendur yfir í Buenos Aires fjórði aðildarríkjafundur rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Miklu skiptir að við Íslendingar tökum virkan þátt í því mikilvæga alþjóðlega átaki að draga úr gróðurhúsaáhrifum, m.a. með aðild að Kyoto-bókuninni. Aftur á móti hefur margoft verið tekið fram af hálfu ríkisstjórnarinnar að ekki getur orðið um slíka aðild að ræða feli hún í sér að Ísland taki á sig langtum meiri byrði hlutfallslega en önnur iðnríki. Úrslitaatriði í þessu efni er að samþykkt verði skynsamleg útfærsla á ákvæðinu um hlutfallsleg áhrif einstakra verkefna í litlum hagkerfum. Á síðustu missirum hefur Ísland aukið umsvif sín í þróunarsamvinnu og sér þess merki bæði í tvíhliða þróunarsamstarfi við nokkur Afríkuríki og þátttöku í starfi fjölþjóðlegra þróunarstofnana. Fyrir ári ákvað ríkisstjórnin að stórauka framlög til tvíhliða þróunarsamvinnu á vegum Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Fyrir skemmstu kom ég úr fyrstu heimsókn til samstarfslanda Þróunarsamvinnustofnunar Íslands í sunnanverðri Afríku og var hún mjög áhugaverð. Ör lýðræðisþróun og batnandi efnahagsástand einkennir nú ástandið víða í Afríku. Til að viðhalda þeirri þróun þarf að auka erlenda fjárfestingu, byggja upp einkafyrirtæki, styrkja menntun og bæta heilsugæslu. Tryggja verður frið því átök geta hæglega breiðst út og ógnað jákvæðum árangri sem þegar hefur náðst. Stærstu verkefni Þróunarsamvinnustofnunar Íslands í þessum löndum, Namibíu, Malaví og Mósambík, eru á sviði sjávarútvegs og er mikilvægt að sú aðstoð haldi áfram þó bróðurparturinn af nýjum verkefnum verði á sviði heilsugæslu og menntamála. Ég er sannfærður um að starfsfólk Þróunarsamvinnustofnunar Íslands vinnur afar gott starf í sunnanverðri Afríku og samstarfsaðilar okkar voru hvarvetna ánægðir með samvinnuna. Ég hef nú um tveggja ára skeið setið í þróunarnefnd Alþjóðabankans fyrir hönd Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna. Mikilvægi Alþjóðabankans og systurstofnana hefur sjaldan verið meira en nú þegar óvissa í efnahagsmálum ríkir víða um heim. Bankinn er stærsta þróunarstofnun heims en Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn aðstoðar ríki heims við að tryggja stöðugleika í efnahagsmálum og með neyðarlánum. Á nýafstöðnum fundi nefndarinnar var mikið rætt um efnahagsöngþveitið í Asíu og Rússlandi. Þar lagði ég áherslu á að hlutverk Alþjóðabankans sé fyrst og fremst að veita ráðgjöf og fjárhagslega aðstoð við langtíma efnahagsuppbyggingu. Skammtímaaðgerðir séu þó nauðsynlegar til að tryggja fæðuöryggi, stuðla að atvinnuskapandi verkefnum, og standa vörð um menntun og heilbrigðisþjónustu hinna fátæku. Ísland gegndi formennsku innan EFTA fyrri hluta þessa árs. Aldrei hafa fleiri ákvarðanir verið teknar af sameiginlegu EES-nefndinni en á fyrri helmingi þessa árs. Í júlí samþykkti sameiginlega nefndin að samræmdar reglur skyldu gilda innan EES-svæðisins um meðferð sjávarafurða og eftirlit með framleiðslu þeirra. Auk þess gilda sömu reglur um eftirlit með innfluttum sjávarafurðum og tekur ákvörðunin gildi 1. jan. á næsta ári. Það veldur því nokkrum áhyggjum að eitt aðildarríkja Evrópusambandsins, Spánn, hefur nú lýst því yfir að það muni standa í vegi fyrir frekari þróun EES-samningsins svo lengi sem kröfum Spánverja um áframhaldandi þróunaraðstoð frá EFTA/EES-ríkjunum verði ekki sinnt. Ljóst er að samningsskuldbinding um þróunarsjóð starfræktan af EFTA var bundin við fimm ára umsaminn starfstíma. EFTA/EES-ríkin hafa ekki ljáð máls á framlenginu hans. Það er ekkert nýtt að í tengslum við fríverslunarsamninga séu settir á stofn þróunarsjóðir til að styðja við bakið á þeim sem teljast eiga erfitt með að nýta sér tækifæri fríverslunar. Þannig nutum við Íslendingar góðs af Iðnþróunarsjóði, sem stofnsettur var í tengslum við aðild okkar að EFTA á sínum tíma. Slíkir sjóðir eiga hins vegar ekki að verða eilífir. Ég tel ekkert því til fyrirstöðu að við athugum hvort við getum eflt samstarf við þau ríki sem hér um ræðir, Spán, Portúgal, Grikkland og Írland, telji þessi ríki að þau beri skarðan hlut frá borði í viðskiptum við okkur. Hvað varðar Schengen-samstarfið voru viðræður loks hafnar nú nýlega. Ótvíræður vilji er fyrir því, jafnt af hálfu Íslands og Noregs sem Evrópusambandsins, að halda áfram því samstarfi um vegabréfaeftirlit og landamæravörslu sem gefið hefur góða raun frá því samstarfssamningurinn um Schengen var undirritaður. Megináhersluatriði, jafnt Íslands sem Noregs, í þessum viðræðum hefur verið að tryggja fullan aðgang að allri umræðu um Schengen-málefni innan Evrópusambandsins. Útlínur samnings eru nú teknar að skýrast en enn er of snemmt að segja fyrir um lyktir. Stefnt er að því að fríverslunarviðræðum EFTA-ríkjanna og Kanada ljúki á miðju næsta ári. Þetta eru fyrstu fríverslunarviðræðurnar við ríki handan Atlantsála en áður hafa EFTA-ríkin gert fríverslunarsamninga við þrettán ríki og gefið út samstarfsyfirlýsingar við sjö ríki. Samningaviðræður EFTA-ríkjanna og Jórdaníu um fríverslun eru einnig hafnar og viðræður standa yfir við Kýpur og Túnis. Ísland tekur sem fyrr virkan þátt í því margþætta alþjóðlega samstarfi sem á sér stað innan Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD. Má þar helst nefna víðtæka samvinnu á sviði efnahags-, viðskipta- og ríkisfjármála og ekki síður mikilvægt starf á sviði iðnaðar-, umhverfis-, fiski-, landbúnaðar-, heilbrigðis- og menntamála. Margar skýrslur stofnunarinnar hafa reynst mjög gagnlegar við stefnumótun íslenskra stjórnvalda. Efnahagsþrengingar í helstu viðskiptalöndum Íslands í Asíu hafa haft í för með sér töluverðan samdrátt í útflutningi þangað, einkum til Japans. Aukinn útflutningur á aðra markaði og hátt verð þar hefur komið á móti þannig að efnahagssamdrátturinn í Asíu hefur ekki haft teljandi áhrif á íslenskt efnahagslíf. Ætla verður að Asíuríkin vinni sig út úr þessum erfiðleikum og að viðskipti okkar Íslendinga aukist þá verulega við þennan heimshluta. Stöðugt stærri hluti innflutnings okkar kemur frá Asíu, eftir því sem vörugæði þar aukast og flutningar verða hagkvæmari. Enduruppbygging efnahagsríkja Suðaustur-Asíu skapar ný tækifæri fyrir íslensk fyrirtæki til að ná fótfestu þar. Með þetta í huga ráðgeri ég að fara til nokkurra Asíulanda snemma næsta árs. Er sú ferð fyrst og fremst ætluð til að ryðja íslenskum fyrirtækjum braut með hliðstæðum hætti og gert hefur verið á öðrum mörkuðum. Starfsemi viðskiptaþjónustu utanríkisráðuneytisins hefur verið öflug undanfarna mánuði. Útflutningsfyrirtækjum gefst kostur á sérhæfðri aðstoð við markaðssetningu vöru og þjónustu við öll sendiráð Íslands. Sérhæft starfsfólk, bæði íslenskt og erlent, hefur verið ráðið við sex sendiráð og er ætlunin að fjölga því í takt við umsvif viðskiptaþjónustunnar. Öryggis- og varnarmál Evrópu hafa verið í brenni\-depli að undanförnu. Grimmileg ofbeldisstefna Milosevics Júgóslavíuforseta gagnvart Albönum í Kosovo varð til þess að Atlantshafsbandalagið setti forsetanum skýra afarkosti um að virða kröfur hins alþjóðlega samfélags eða sæta hernaðaraðgerðum bandalagsins ella. Mikilvægt er að árétta að yfirlýsingar bandalagsins gagnvart stjórnvöldum í Belgrad hafa tekið mið af því að knýja fram friðsamlega lausn í deilum Serba og Albana. Samkomulag sérlegs erindreka Bandaríkjastjórnar og forseta Júgóslavíu, sem gert var í krafti staðfestu Atlantshafsbandalagsins, lofar góðu um að takast megi að koma í veg fyrir frekari hernaðarátök á svæðinu. Gert er ráð fyrir að ÖSE annist ákveðna þætti eftirlits með framkvæmd samkomulagsins. Eftirlitinu er ætlað að tryggja að ákvæði ályktunar öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um brottflutning hers og öryggissveita Serba frá Kosovo verði virt að fullu. Bandalagið sjálft annast eftirlit með framkvæmd samkomulagsins úr lofti. Á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í apríl á næsta ári verður þess minnst að fimmtíu ár verða liðin frá undirritun Norður-Atlantshafssamningsins. Merkum áfanga verður náð í ytri og innri aðlögun bandalagsins. Þrjú ný aðildarríki ganga formlega til liðs við bandalagið, endurskoðun á öryggismálastefnu bandalagsins verður lokið og stigin verða frekari skref í átt til eflingar Evrópusamstarfs á sviði öryggis- og varnarmála. Fulltrúar Póllands, Tékklands og Ungverjalands taka þátt í leiðtogafundinum sem fullgildir aðilar. Þegar samþykkt var í Madrid að bjóða þessum þremur ríkjum aðild var jafnframt ákveðið að endurskoða stækkunarferlið á næsta leiðtogafundi bandalagsins. Öll aðildarríki þess hafa margítrekað að dyr þess standi opnar ríkjum Evrópu. Íslensk stjórnvöld munu sem fyrr leggja áherslu á að Eystrasaltsríkjunum verði veitt aðild að bandalaginu, komi til þess að einstök ríki verði nafngreind. Endurskoðun á öryggismálastefnu bandalagsins hófst fyrr á þessu ári og stendur fram að leiðtogafundinum. Íslensk stjórnvöld telja að styrkur bandalagsins felist fyrst og fremst í sameiginlegum varnarskuldbindingum og Atlantshafstengslunum og áfram beri öðru fremur að fást við sameiginleg öryggismál aðildarríkjanna. Því til viðbótar og stuðnings er nauðsynlegt að bandalagið efli getu sína til þátttöku í friðargæslu og friðarframkvæmd og auki samráð og samvinnu við samstarfsríki enda er öryggishugtakið víðara nú en áður. Samhliða endurskoðun öryggismálastefnu bandalagsins munu íslensk stjórnvöld vinna að aðlögun stefnu Íslands í öryggis- og varnarmálum eftir því sem við á. Sú umræða sem farið hefur fram á vinstri væng stjórnmálanna undanfarið um aðildina að NATO kemur á óvart. Álitið hafði verið að nú ríkti meiri friður en nokkru sinni fyrr um þátttöku okkar í bandalaginu, einkum í ljósi ótvíræðs mikilvægis þess í öryggismálum í álfunni og ekki síst vegna þess hve þátttaka okkar Íslendinga í bandalaginu hefur aukist og orðið sýnilegri í hinu nýja öryggisumhverfi. Framtíð varnarsamstarfsins við Bandaríkin hefur komið til umræðu síðustu missirin. Öryggisumhverfi okkar heimshluta hefur tekið gífurlegum breytingum á undanförnum árum og hafa útgjöld til varnarmála lækkað í samræmi við það. Í Bandaríkjunum hafa útgjöld til varnarmála lækkað um 40% frá því um miðjan síðasta áratug og hefur varnarstöð Atlantshafsbandalagsins á Miðnesheiði ekki farið varhluta af þeim niðurskurði. Vera varnarliðsins hér samrýmist varnarhagsmunum beggja ríkja og tryggir öryggi Íslands og jafnframt stöðugleika á Norður-Atlantshafi, mikilvægustu samgönguæð í heimi, hvort heldur á friðar- eða ófriðartímum. Varnarstöðin á Miðnesheiði er órjúfanlegur hluti þess kerfis. Samruni hinna pólitísku og hernaðarlegu þátta gera Atlantshafsbandalagið að akkeri stöðugleika í ólgusjó þeirra breytinga sem eiga sér stað í öryggismálum álfunnar. Í þessu samhengi verður að meta framtíð varnarsamstarfs Íslands og Bandaríkjanna. Einn helsti styrkur varnarsamstarfs Íslands og Bandaríkjanna er sú gagnkvæmni og það gagnsæi sem er í samskiptum ríkjanna. Bandaríkin munu ekki án samþykkis íslenskra stjórnvalda breyta varnarviðbúnaðinum hér á landi. Að sama skapi þurfa íslensk stjórnvöld að laga sig að breyttu öryggisumhverfi og koma til móts við helsta bandamann sinn í varnarmálum, ekki síst á tímum niðurskurðar. Kostnaðarlækkun er lykilhugtak í því sambandi. Mikið og gott starf hefur verið unnið í markaðs- og fjármálum Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar í kjölfar þeirra skipulagsbreytinga sem gerðar voru í fyrra. Skuldasöfnun hafði verið mikil fram að því. Tekjur flugstöðvarinnar hafa aukist verulega og er áætluð tekjuaukning í ár 245 millj. kr. sem 70% aukning milli ára. Verið er að hefjast handa við fyrsta áfanga stækkunar flugstöðvarinnar og hefur útboð vegna stækkunar flughlaða þegar verið auglýst. Á næsta ári verður hafist handa við suðurbyggingu stöðvarinnar og er ráðgert að ljúka verkinu í ársbyrjun 2001. Hér er um stórframkvæmd að ræða sem kostar um tvo milljarða króna. Með þessum áfanga fást sjö viðbótarstæði tengd landgöngubrúm auk þess sem byggð verður tæplega 4000 fm 2 tengibygging. Verkefnið er brýnt því núverandi flugstöð er hönnuð fyrir um eina milljón farþega á ári. Flugtölur í september sýndu að þá höfðu tæplega milljón farþegar farið um flugstöðina þannig að hún annar ekki lengur því fólki sem þar fer í gegn. Herra forseti. Ég vil að lokum þakka háttvirtum þingmönnum, reyndar landsmönnum öllum og atvinnulífinu, þann aukna skilning, sem ég tel að utanríkiþjónustan hafi fengið. Þessi stuðningur hefur eflt utanríkisþjónustuna og treyst hana í sessi. Stofnuð hefur verið fastanefnd í Strassborg, sendiráð í Helsinki var sett á laggirnar og í frumvarpi til fjárlaga næsta árs er gert ráð fyrir nýrri skrifstofu í Vínarborg, þ.e. við fastanefnd ÖSE. Enn fremur hafa innviðir aðalskrifstofu ráðuneytisins verið styrktir nokkuð. Enn kreppir þó skórinn að í vissum málaflokkum. Þannig verður að telja nauðsynlegt að efla starf að Evrópumálum og þátttöku annarra ráðuneyta í framkvæmd EES-samningsins. Ekki verður heldur hjá því komist að stuðla að því að ráðuneytið geti betur sinnt menningar- og upplýsingamálum gagnvart erlendum þjóðum. Við verðum að horfa fram á veginn og opna ný sendiráð þar sem þörf er á, t.d. í Ottawa og Tókíó, eins og lagt var til í greinargerð nefndar um framtíð utanríkisþjónustunnar sem skilaði áliti í mars á þessu ári. Herra forseti. Ég hef fjallað nokkuð um helstu þætti utanríkis- og öryggismála þó ég hafi á engan hátt getað gert þeim stóra málaflokki full skil. Stefna okkar Íslendinga í þeim mikilvægu málaflokkum hefur verið raunsæ og án skyndibreytinga allt lýðveldistímabilið. Hún hefur verið í anda friðar, vináttu og viðskipta við allar þjóðir og haft öryggi og velferð íslensku þjóðarinnar að leiðarljósi. Sú vegferð hefur verið farsæl og það er skylda okkar að halda henni áfram af fyrirhyggju og víðsýni.

Virðulegi forseti. Á einum stað í ræðu sinni segir hæstv. utanrrh. svo orðrétt, með leyfi forseta: ,,Grimmileg ofbeldisstefna Milosevics Júgóslavíuforseta gagnvart Albönum í Kosovo varð til þess að Atlantshafsbandalagið setti forsetanum skýra afarkosti ...`` Þetta finnst mér afskaplega óheppilegt orðalag, herra forseti. Ég bendi á að í Orðabók Sigfúsar Blöndals eru afarkostir útskýrðir sem mjög ósanngjarnir kostir eða ,,ugunstige vilkår`` og í íslensk-enskri orðabók er þetta orðalag útskýrt þannig að það beri að þýða sem ,,unfair terms``. Nú veit ég mætavel að það er ekki þessi skilningur sem vakir fyrir hæstv. utanrrh. en ég vil engu að síður vekja athygli á þessu afar óheppilega orðalagi og spyrjast fyrir um hvort hæstv. ráðherra eigi ekki við að Milosevic hafi verið sett afdráttarlaus skilyrði eða skýr skilyrði því að það væri ekki heppilegt, virðulegi forseti, ef sá skilningur kæmist upp að utanrríkisráðherra NATO-ríkis teldi að með skilyrðum sem Atlantshafsbandalagið setti Júgóslavíuforseta hafi menn verið að setja honum afarkosti í þessum skilningi orðsins eins og það er útskýrt í íslenskum orðabókum.

Herra forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. að það hefði mátt orða þetta öðruvísi. Hins vegar er talað um grimmileg ofbeldisverk þessa manns í fyrri hluta setningarinnar þannig að ég tel að það skýri allvel hvað við er átt en það hefði verið nóg að segja þarna kosti eða úrslitakosti sem hefði verið heppilegra, en ég heyri það að hv. þm. hefur skilið þetta rétt og ég get fullvissað hann um að þetta yrði ekki þýtt með þessum hætti yfir á enska tungu, sem hefur þegar verið gert. Ég held því að þetta eigi ekki að valda alvarlegum misskilningi.

Virðulegi forseti. Það var eins og mig grunaði að hæstv. utanrrh. meinti annað en hann sagði en þetta sýnir bara hversu hætt er við því að menn geti misskilið hluti ef orðalagið er ekki alveg nákvæmt. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir að taka af öll tvímæli um það. Auðvitað meinti hann ekki afarkosti í þessu sambandi þó að honum yrði á að segja það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir prýðilega ræðu þar sem stefna ríkisstjórnarinnar var vel fram sett. Í ræðu sinni gerði hæstv. ráðherra þá þróun sem hefur orðið innan Evrópusambandsins að talsverðu umtalsefni og í ræðu minni á eftir hyggst ég skýra nokkuð þau viðhorf sem ég hef til þess hvernig staða Íslands hefur breyst sökum þeirrar hröðu þróunar sem nú sér stað hvað varðar samruna innan Evrópusambandsins. Áður en ég kem að því, herra forseti, langar mig að nefna að í ræðu sinni upplýsti hæstv. ráðherra okkur um það að næsta stórverkefni á sviði utanríkismála sé að afla stuðnings við umsókn okkar um setu í öryggisráðinu. Ég fagna þessu, herra forseti. Ég tel að þessi stefnumótun beri vott um stórhug og metnað fyrir Íslands hönd. Ég held að framboð okkar til setu á þessum vettvangi sé vel fallið til þess að efla vægi okkar á alþjóðavettvangi og ég held að það sé rétt mat hjá hæstv. ráðherra að við eigum töluverða möguleika á því að afla nægilegs stuðnings við þessa umsókn. Við höfum litið á okkur sem góðan fulltrúa smáþjóða. Við höfum reynt að efla vægi smáþjóða og ég tel að okkur hafi tekist að sýna fram á það hvernig smáþjóð getur haft mikil áhrif með málefnalegum og réttsýnum flutningi mála sinna á alþjóðavettvangi. Ég held líka að sá stuðningur sem við höfum meðal Norðurlandanna og án efa grannríkja okkar fyrir austan þau muni leiða til þess að þarna kunni að verða farsæl niðurstaða. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra greindi frá því að það yrði ekki um formlegt framboð að ræða um allmargra ára skeið en mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvenær hann telji að af þessu framboði geti orðið og sömuleiðis geri ég mér grein fyrir því að kostnaður við slíkt er allverulegur. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvað hann telji að sá kostnaður verði mikill og hvort gert hafi verið ráð fyrir honum af hálfu ráðuneytisins. Herra forseti. Þróunin í Evrópu einkennist nú af hröðum samruna innan Evrópusambandsins og þróunin í Evrópu einkennist nú af hröðum samruna innan Evrópusambandsins. Þrátt fyrir sífelldar hrakspár allt frá því að sambandið eða forveri þess varð til er Evrópusambandið núna orðið að einu umfangsmesta milliríkjasambandi sem hefur þekkst frá því að mannkynssagan hófst. Ég tel að það sé athyglisvert að hugmyndin sem liggur að baki samrunaþróuninni felur í sér að aðildarríkin telja að mörg erfiðustu viðfangsefni sem þau standa frammi fyrir í nútímanum verði best leyst með því að framselja hluta af ríkisvaldi sínu til sameiginlegra stofnana. Þegar Íslendingar gerðust aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu undir forustu Alþfl. var það svar okkar Íslendinga við því mikilvæga skrefi sem Evrópusambandið var þá að taka með myndun innri markaðarins. Það var gert í því ljósi að mikilvægustu viðskiptalönd okkar lágu þá innan Evrópusambandsins og myndun innri markaðarins hafði því óhjákvæmilega beina efnahagslega þýðingu fyrir okkur. Ég held að fáum dyljist að Evrópska efnahagssvæðið og sá samningur sem við gerðum um það hafi verið heilladrýgsti milliríkjasamningur sem við höfum gert um áratugaskeið. Þessi samningur tryggði okkur aðgang að innri markaðnum og hann tryggði okkur jafnframt nokkra möguleika á að hafa áhrif á ákvarðanir sem varða málefni samningsins og þar með okkar sjálfra. En fyrir utan að tryggja mikilvæga verslunarhagsmuni Íslendinga stappar nærri að allar framfarir í félagslegum efnum sem varða launafólk á Íslandi hafi frá því að samningurinn var gerður orðið að veruleika vegna tilskipana sem við höfum þurft að hlíta í krafti samningsins. Þetta finnst mér mikilvægt að draga hér fram, herra forseti. Ég held að það sé tæpast hægt að draga nokkra verulega framför í þessum efnum sem hefur ekki beinlínis komið að utan. Þegar þessi samningur var gerður um Evrópska efnahagssvæðið náði hann til verulegs hluta af starfsemi Evrópusambandsins eða Evrópubandalagsins eins og það nefndist. Sambandið er hins vegar í hraðri þróun sem ég tel að kunni að breyta stöðu Íslands og möguleikum gagnvart þessum mikilvæga heimshluta sem Evrópa er fyrir okkur. Í þessu sambandi vil ég einkum nefna fernt. Í fyrsta lagi liggur það fyrir að bandalagið er á barmi mikillar stækkunar. Þegar hefur stækkun verið samþykkt og það liggur líka fyrir að næstum því öll ríki í Mið- og Austur-Evrópu hafa sótt um aðild að sambandinu. Þessi stækkun í næstu lotu og síðan þar næstu lotu er afar líkleg til þess að hafa áhrif og draga úr vægi okkar innan sambandsins. Í öðru lagi rifjaði hæstv. ráðherra upp, herra forseti, að breytingar hafa orðið á möguleikum okkar til að hafa áhrif á ákvarðanir Evrópusambandsins sem varða okkur. Sú hálfgildings aukaaðild sem má kannski segja að við höfum haft að sambandinu gegnum Evrópska efnahagssvæðið hefur vitanlega gefið okkur vissan rétt til áhrifa á ákvarðanir í gegnum það samráð í sérfræðinganefndum sem hæstv. ráðherra drap áðan á. Á fundinum í Amsterdam í fyrra þegar Maastricht-sáttmálanum var breytt leiddi það til þess að drjúgur hluti þeirra mála sem falla undir fyrstu stoð ESB, þ.e. EES-málanna, fylgir núna svonefndu samráðsferli sem var sett upp að kröfu Evrópuþingsins til þess að auka vægi þess. Nú er staðan þannig ef upp kemur ágreiningur á milli ráðherraráðsins og Evrópuþingsins og hann leysist ekki að tveimur umræðum loknum getur Evrópuþingið hafnað viðkomandi ákvörðun við 3. umr. og það er auðvitað hlutur sem menn innan þess ágæta sambands vilja ekki að gerist. Til þess að reyna að koma í veg fyrir það kallar þetta eðlilega á að reynt verði að freista málamiðlunar með einhvers konar samkomulagi áður en til 3. umr. kemur. Ég fæ ekki betur séð en að ljóst sé að Ísland getur með engu móti komið að þess konar málamiðlunum og á ekki tök á því að koma sjónarmiðum sínum á framfæri á meðan þeirra er leitað. Þetta kallar að mínu mati líka á breytingu á stöðu Íslands og e.t.v. endurmat á aðferðum okkar. Í þriðja lagi, herra forseti, liggur það fyrir að stefnu sambandsins um sameiginlega mynt verður hrint í framkvæmd innan skamms og þetta kallar líka á breytingar á stöðu Íslands gagnvart Evrópu og getur vitaskuld haft mikla þýðingu fyrir efnahag okkar. Ég held að þau þrjú af þeim fjórum atriðum sem ég ætla að reifa hérna séu öll fallin til þess að staða Íslands gagnvart Evrópusambandinu er líkleg til þess að veikjast. Þarna er um að ræða mikilvægt viðskiptasvæði fyrir okkur og það skiptir máli hvernig við hyggjumst bregðast við. Ég held að sú þróun sem til að mynda leiðir af fundinum í Amsterdam í fyrra eigi eftir að koma skýrar fram á allra næstu árum og þá muni koma í ljós að áhrif okkar hafa í raun farið minnkandi. Í ræðu hæstv. ráðherra drap hann að vísu á margt sem varðaði Evrópusambandið. Hann kom ekkert inn á þessa þróun sem ég þykist alla vega greina þarna gagnvart stöðu okkar að því er Evrópu varðar. Þar kom ekkert fram hvaða leiðir ríkisstjórnin hyggst fara til þess að tryggja betra vægi okkar. Það má e.t.v. draga þá ályktun að hæstv. ráðherra sé þeirrar skoðunar að ekkert sé athugavert við þessa þróun og hún sé ekkert óhagkvæm Íslendingum. Ef svo er vildi ég gjarnan að sú skoðun kæmi fram í seinni ræðum hæstv. ráðherra. Ef þetta er á dagskrá ríkisstjórnar og ef umræða er innan ráðuneytisins á meðal sérfræðinga hennar um þessa þróun og hvernig eigi að bregðast við henni þætti mér rétt að hæstv. ráðherra greindi frá því. Mér finnst svolítið undarlegt í ljósi þess hversu gríðarlega mikilvæg samskiptin eru við ríki Evrópusambandsins ef engin raunveruleg vinna er í gangi af hálfu ríkisstjórnarinnar til að meta kosti í stöðunni. Ef hæstv. ráðherra er þeirrar skoðunar að ekki þurfi að grípa til neinna aðgerða og að vægi okkar sé tryggt finnst mér rétt að hann skýri þau rök sem liggja til grundvallar þeirri skoðun. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann telji þá að óbreytt staða okkar innan Evrópska efnahagssvæðisins muni að fullu tryggja hagsmuni Íslands í framtíðinni. Ef svarið er neikvætt hvernig telur hann þá að ná eigi því marki. Herra forseti. Fjórða atriðið sem mig langar til þess að reifa hérna varðar þá þróun sem hefur orðið í öryggis- og varnarmálum Evrópusambandsins. Að minni hyggju eru uppi mikilvægar stefnubreytingar sem varða stöðu Íslands í hinu alþjóðlega öryggiskerfi heimsins. Það hefur verið ágreiningur innan Evrópusambandsins um leiðir í varnarmálum. Ýmsar þjóðir hafa ekki viljað leggja jafnríka áherslu á hlutverk NATO í öryggismálum Evrópu eins og til að mynda við Íslendingar og Stóra-Bretland. Fremst í þeim flokki má nefna Frakka sem hafa að vísu myndað afstöðu sína til NATO á síðustu árum en það er alveg ljóst að stefna Frakka hefur verið sú að byggja upp sérstaka varnarstoð Evrópusambandsins, formlega varnarstoð, og það hefur legið opið að það er afstaða Frakka og fleiri þjóða sem eru á svipuðu róli að Vestur-Evrópusambandið eigi að vera þessi formlega varnarstoð. Þessi skoðun hefur átt vaxandi stuðningi að fagna og hún hefur m.a. fagnað stuðningi meðal valdamikilla afla í bandaríska þinginu. Þeir hafa vitaskuld viljað efla hugmyndir um sameiginlegan herstyrk Evrópu til þess að eiga kost á að draga úr þeim útgjöldum sem fylgir því að halda úti bandarískum her í Evrópu. Íslendingar hafa hins vegar byggt eigin öryggisstefnu, eins og hæstv. ráðherra fór vel yfir áðan, á ríku öryggishlutverki NATO í Evrópu og þeir hafa ekki stutt þessa stefnu. Fulltrúar Íslands á alþjóðavettvangi, m.a. innan Vestur-Evrópusambandsins, hafa lagst alfarið gegn þessu og það hefur verið stefna ríkisstjórnarinnar sem hefur haft talsvert góða sátt í þinginu. Þar hafa menn staðið gegn því að Vestur-Evrópusambandið færi inn á þessa braut. Í þeim efnum höfum við átt afar sterkan bandamann sem ég nefndi áðan sem er Stóra-Bretland. Nú er hins vegar komin af stað þróun innan Evrópusambandsins sem vinnur hratt gegn þeirri stefnu. Það hefur komið æ skýrar fram hjá ýmsum forustumönnum ríkjasambandsins að ekki verður látið sitja við innri markaðinn eða sameiginlegan gjaldmiðil heldur er í auknum mæli stefnt að því að þróa sameiginlega varnar- og öryggisstefnu fyrir sambandið. Ég rifja upp að forseti ráðherraráðs sambandsins, Viktor Klima, austurríski kanslarinn, sagði í stefnumótandi ræðu á Evrópuþinginu fyrr á árinu að sambandinu væri núna þörf á sterkri sameiginlegri stefnu í þessum málaflokki. Í sumar eða um miðbik síðasta mánaðar gerðist það að merk yfirlýsing kom frá varnarmálaráðherra Breta, George Robertson, sem staðfesti að hjá Bretum er komin stefnubreyting. Robertson sagði þá að Evrópa þyrfti á sérevrópskum varnarher að halda til þess að geta tekið á vandamálum í álfunni án íhlutunar Bandaríkjanna. Þetta olli að sjálfsögðu fögnuði meðal Breta því að þarna var um verulega þýðingarmikla stefnubreytingu varðandi framtíðarþróun Evrópusambandsins í öryggisefnum að ræða. Sama dag og Robertson flutti þessa ræðu staðfesti Tony Blair, forsætisráðherra Breta, sama skilning og sama vilja. Hann lýsti því yfir að Bretland væri í fyrsta skipti reiðubúið til að samþykkja að ESB tæki að sér varnarhlutverk. Hugsun Breta er að sönnu sú, að aðgerðum slíks evrópsks varnarhers yrði stýrt af NATO en þó þannig að aðildarríki ESB legðu til heraflann og héldu yfirstjórn meðan á aðgerðunum stæði hvort heldur það væri í varnarskyni eins og það var orðað eða í árásarskyni. Blair sagði að sönnu að með þessari stefnubreytingu eða þessari stefnu væri ekki stefnt að því að kippa fótunum undan NATO en auðvitað dylst engum, eins og stjórnmálaskýrendur í Evrópu hafa bent á, að hér er um að ræða umtalsverða breytingu á utanríkisstefnu Breta. Hún felur í sér að á þessu sviði eru Bretar miklu hlynntari, örari og nánari samruna en áður. Þetta ber auðvitað að skoða í ljósi þess að ríki eins og Frakkar vilja draga úr vægi NATO og vilja skjóta formlegri varnarstoð undir Evrópusambandið og þeir hafa ekkert farið í launkofa með þá skoðun sína að Vestur-Evrópusambandinu er í framtíðinni hugað þetta hlutverk. Þetta tel ég, herra forseti, að kalli augljóslega fyrr en seinna á einhvers konar viðbrögð af hálfu ríkisstjórnarinnar. Sú þróun sem þarna er hafin mun hvatast á næstu árum og hlutverk NATO og Bandaríkjanna þar með í öryggi Evrópu mun smám saman minnka og um leið dregur úr vægi þess sem hæstv. ráðherra kallar Atlantshafstengsl Evrópu. Hæstv. ráðherra benti raunar á það í ræðu sinni að í Bandaríkjunum væri sterkur þrýstingur á að lækka útgjöld til varnarmála og hann upplýsti að þau hefðu þegar á liðlega áratug dregist saman um 40%. Hann benti enn fremur á að varnarstöðin á Miðnesheiði hefði ekki farið varhluta af þeim niðurskurði. En mér finnst athyglisvert, herra forseti, að það er eins og þessi mikilvæga stefnubreyting eins aðalleikarans á sviði Evrópusambandsins, þ.e. Bretland, hafi farið fram hjá íslenskum stjórnvöldum. Í ræðu hæstv. ráðherra var ekki drepið einu orði á þessa nýju þróun í öryggismálum Evrópu sem mun augljóslega auka enn þrýstinginn á samdrátt herafla Bandaríkjamanna í Evrópu og þar með væntanlega í framtíðinni á Íslandi.

Það er hálf mínúta eftir.

Þess vegna spyr ég, herra forseti, á þeirri hálfu mínútu sem ég á eftir: Hvernig hyggst ríkisstjórnin bregðast við þessu? Hefur hún í hyggju að efna til viðræðna við samstarfsþjóðir okkar í NATO um þetta? Hefur hún í hyggju að efna til viðræðna við Bandaríkjamenn um þetta? Ég vil sérstaklega, herra forseti, rifja upp í þessu samhengi að í málefnaskrá samfylkingar A-flokkanna og Kvennalistans er einmitt tekið á því að nauðsynlegt sé að taka upp viðræður við Bandaríkjamenn. Þessi þróun sem hefur augljóslega farið fram hjá hæstv. utanrrh. staðfestir það að nauðsynlegt er að slíkar viðræður um framtíðina verði teknar upp. Það er alveg ljóst að núna eru að verða breytingar í Evrópu sem draga úr því sem hæstv. ráðherra hefur kallað Atlantshafstengsl okkar.

Herra forseti. Hvað varðar spurningu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar um öryggisráðið og eins og það stendur nú þá er gert ráð fyrir því að Noregur verði í framboði fyrir hönd Norðurlandanna á næsta ári. Síðan er gert ráð fyrir að Danmörk komi næst að öllu óbreyttu og síðan Ísland. Það yrði þá ekki fyrr en 2008 og Ísland sæti þá í öryggisráðinu árin 2009--2010. Það er langt þangað til þetta verður en hins vegar gat ég þess að það eru umræður um breytingar á öryggisráðinu sem leiða væntanlega til fjölgunar ríkja sem eiga þar sæti og þá er ljóst að það gæti komið mun fyrr að Íslandi. Þegar hefur eitt ríki haft samband við okkur og sagst styðja heils hugar aðild Íslands að öryggisráðinu og það ríki er Þýskaland. Við erum þakklátir fyrir þann stuðning þó að það sé langt fram í tímann og ég er ekki í nokkrum vafa um það að Íslendingar muni eiga þess kost að komast þarna inn. Að því er varðar kostnaðinn höfum við ekki tekið hann saman. Við höfum hins vegar kynnt okkur það hvernig aðrar þjóðir hafa farið í þetta. Við teljum að þarna sé um allmikinn kostnað að ræða. Einnig er það staðreynd að framboð til öryggisráðsins er líka dýrt og það þarf að hafa allmikið fyrir því en við höfum ekki tekið saman endanlegan kostnað enda er nokkur tími til stefnu. En þó að tíminn sé allmikill þurfum við nú þegar að fara að huga að því að búa okkur undir þetta.

Herra forseti. Það var afar athyglisvert að heyra hvernig hv. þm. Össur Skarphéðinsson þráspurði hæstv. utanrrh. um það hvort ekki væri í gangi vinna eða það þyrfti að vera í gangi vinna, athugun o.s.frv. á stöðu okkar og kostum gagnvart Evrópusambandinu. Þetta verkaði á mig allt saman eins og silkipappír utan um þá kunnu skoðun hv. þm. að við eigum að ganga í Evrópusambandið eða að stefna að aðild að Evrópusambandinu. Ég vil leyfa mér að spyrja hv. þm.: Af hverju sagði hv. þm. það þá ekki beint en notaði þessa fjallabaksleið að lauma þessu inn í gildishlaðnar spurningar til hæstv. utanrrh. sem hljómuðu eins og gagnrýni á það að ríkisstjórnin væri ekki nógu dugleg við að skoða stöðu okkar gagnvart Evrópusambandinu? Í beinu framhaldi og rökréttu samhengi við þetta kom umfjöllun hv. þm. um Vestur-Evrópusambandið og þá spurningu hvort við þyrftum ekki einnig að athuga það sem væri að gerast þar og taldi mikil tíðindi felast í breyttri afstöðu Breta. Þá er auðvitað komið að seinni spurningunni: Telur hv. þm. í samræmi við það að ég hef grun um að skoðun hans sé sú að við eigum að stefna að aðild að Evrópusambandinu að við eigum einnig að stefna að fullri aðild að VES, hernaðararmi Evrópusambandsins? Af hverju segir hv. þm. það þá ekki einnig berum orðum í staðinn fyrir að tala hér rósamál? Loks er fróðlegt að spyrja, af því að hv. þm. sjálfur vitnaði í málefnaskrá A-flokkanna og Kvennalistans: Var hér flutt framsaga fyrir stefnu þeirra?

Herra forseti. Afstaða mín til Evrópusambandsins hefur alltaf legið skýr fyrir. Afstaða hæstv. utanrrh. hefur verið með öðrum hætti. Ég lagði hérna fram í ræðu, sem ég reyndi að hafa málefnalega, þróun sem ég þykist greina innan Evrópusambandsins. Ég tel að slík þróun geti leitt til þess að vægi Íslands minnki og ég leyfði mér í fullri vinsemd, hv. þm., að spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann væri sammála mér um að þessi þróun væri í gangi, og ef svo væri, með hvaða hætti hann hygðist bregðast við til að tryggja hagsmuni Íslands. Hvað varðar spurninguna um Vestur-Evrópusambandið þá er ekki tilefni til að varpa spurningunni fram vegna þess að Ísland getur ekki orðið fullgildur aðili að Vestur-Evrópusambandinu. Til þess að svo verði þarf Ísland áður að gerast hluti af Evrópusambandinu. Það er ekki á dagskrá. Að því er varðar hins vegar það sem ég taldi að lægi í spurningunni hjá hv. þm., hvaða stefnu ég teldi að e.t.v. ætti að taka varðandi þessa öryggisþróun í Evrópu þá er ég alfarið þeirrar skoðunar að það eigi ekki að efla Vestur-Evrópusambandið í það að verða varnarstoð undir Evrópusambandinu, alls ekki. Og sú skoðun mín hefur margsinnis komið fram og liggur fyrir í fjölda ræðna sem ég hef haldið, m.a. sem fulltrúi þessa háa Alþingis og á þingum Vestur-Evrópusambandsins.

Herra forseti. Ég þakka fyrir fræðsluna en hún var óþörf vegna þess að í spurningu minni fólst akkúrat þetta, að mér er vel ljóst að einungis aðildarríki Evrópusambandsins geta verið fullgildir meðlimir í Vestur-Evrópusambandinu. Enda spurði ég hvort það væri skoðun hv. þm. að samtímis því sem við stefndum á fulla aðild að Evrópusambandinu, en ekki hægfara innlimun aftan frá eins og nú hefur verið í gangi, stefndum við einnig að fullgildri aðild að Vestur-Evrópusambandinu. Það tvennt gæti að sjálfsögðu farið saman í stefnumótun stjórnvalda enda rökrétt að menn tækju afstöðu til þess í samhengi við það hvort menn ætla inn í Evrópusambandið eða ekki, hvort menn ætla þá jafnframt inn í Vestur-Evrópusambandið. Ég er svo loks sammála hv. þm. um að ég hef ekki séð ljósið í því að efla þennan hernaðararm Evrópusambandsins til mikilla dáða og ég er ekki viss um að það væri framför frá því sem nú er, og er þá mikið sagt af minni hálfu. Ég tel þvert á móti að menn ættu að reyna að bakka út úr því og var á móti þessari aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu sem var troðið upp á Ísland á sínum tíma. En mér finnst að hv. þm. ætti að tala hérna eins skýrt og honum er nokkur kostur. Það er lítil afgreiðsla á minni spurningu að segja að ekki sé tímabært að svara því hvort við eigum að gerast aðilar að Vestur-Evrópusambandinu ef við ætlum inn í Evrópusambandið. Það er einmitt tímabært og þarf að liggja fyrir hvað menn ætlast fyrir í þessum efnum hvað hina stóru drætti varðar.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. utanrrh. fyrir yfirgripsmikla ræðu sem tekur á öllum helstu þáttum utanríkismála Íslands. Það má raunar segja að það varpi nokkru ljósi á stöðu Íslendinga á alþjóðlegum vettvangi að tekin hefur verið ákvörðun um að stefna að framboði til sætis í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Það er táknrænn atburður að þessi ákvörðun hefur verið tekin og staðfestir það sem löngu er kunnugt að hlustað er á rödd Íslands á alþjóðlegum vettvangi. Það er litið svo á að Íslendingar hafi mjög margt fram að færa á alþjóðlegum vettvangi. Þeir vekja athygli á sviði umhverfismála, þeir eru taldir öðrum meiri sérfræðingar á sviði sjávarútvegsmála og taldir hafa náð þar meiri árangri en aðrar þjóðir. Þeir standa vörð um umhverfismál hafsins. Staða þeirra í varnar- og öryggismálum hefur löngum verið sterk, og að lokum er ekki hægt að neita því að síðasta áratuginn hefur sú efnahagsþróun sem hefur átt sér stað á Íslandi vakið töluverða athygli á erlendum vettvangi. Undanfarið hafa orðið miklar sviptingar, alþjóðlegar sviptingar í efnahagsmálum sem hófust með hræringum í Austurlöndum fjær. Um tíma var óttast að slíkar sviptingar mundu valda hruni efnahagslífsins hjá mörgum þeirra ríkja sem höfðu verið talin, t.d. hér á landi, fordæmi öðrum þjóðum í efnahagsuppbyggingu. Minnist ég þess að vitnað var til þeirra hér á landi sem kraftaverkasvæða sem við gætum lært mikið af. Nú hafa komið í ljós margvíslegir veikleikar í efnahagskerfi þessara þjóða. Engu að síður virðist heldur vera að rofa til nú síðustu vikur og það er óvíst hvort afleiðingar af þessari efnahagsþróun í Austurlöndum fjær verða eins alvarlegar og um tíma var haldið. Það er táknrænt fyrir þá tíma sem við lifum nú að þróun efnahagsmála í fjarlægum heimshlutum hefur bein og óbein áhrif hér á landi, ekki síst í ljósi þess að við höfum byggt upp markaði bæði fyrir matvæli og aðrar framleiðsluvörur á nokkrum mikilvægum mörkuðum í Asíu. Umrótið í efnahagsmálum Asíu er okkur því mikið umhugsunarefni. Þetta umrót hefur sýnt fram á að alþjóðleg viðskipti í hinu svokallaða heimsþorpi lúta mun flóknari lögmálum en svo að sérfræðingar í efnahagsmálum hafi yfirsýn yfir þau. Það hefur komið í ljós í þessari þróun að ráðgjöf á sviði efnahagsmála, ráðgjöf til stjórnmálamanna á sviði efnahagsmála, stendur snöggt um veikari fótum en talið hefur verið. Umrótið í Austurlöndum fjær hefur haft neikvæð á hrif á nálægari markaðssvæði þar sem Íslendingar hafa verið að vinna lönd. Það er ljóst að efnahagsupplausninni í Rússlandi er stundum lýst sem sérstöku, einangruðu fyrirbæri og þá bent á hve Rússland tekur lítinn þátt í alþjóðaviðskiptum. En umrótið í Asíu hefur haft bein áhrif á efnahagsmál og stjórnmál í Rússlandi. Grundvöllur tekna ríkisins í Rússlandi, sem var afar veikur fyrir, er sá að tekjur ríkisins berast frá átta af 89 ríkjum rússneska ríkjasambandsins, en af þessum átta eru a.m.k. sex sem hafa fyrst og fremst tekjur af olíu- og gasvinnslu. Umrótið í Asíu hefur haft mjög slæm áhrif á orkumarkaðinn og lækkað verð á orku og þannig veikt rússneskt efnahagslíf. Þannig hefur upplausnin í efnahagsmálum Rússlands ekki bara haft áhrif þar innan þess víðfeðma ríkis heldur líka haft áhrif á grannríki þeirra. Þetta aftur á móti hefur haft nokkra verkan á það sem hér hefur orðið að miklu umræðuefni, m.a. hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, en það er útvíkkun Evrópusambandsins. Ég nefni sérstaklega í þessu sambandi Lettland. Mið- og Austur-Evrópuríkin skynja nú enn frekar en áður að þeir erfiðleikar sem upp hafa komið í Rússlandi geta ýtt undir þá viðleitni þessara ríkja að hraða aðild sinni að ESB til að tryggja áframhaldandi efnahagsbata. Hins vegar er rétt að menn hafi það í huga að þessi þróun í Mið- og Austur-Evrópuríkjunum, sem má rekja að hluta til til efnahagsþróunarinnar í Rússlandi, mun hafa öfug áhrif á Evrópusambandið. Það er mjög líklegt og raunar er þegar farið að finna fyrir því að innan ESB verða viðbrögðin á annan veg. Þar huga menn nú þegar að því að styrkja innri stöðu sína, styrkja stöðu eigin ríkja innan Evrópusambandsins, og eru það bein viðbrögð við samdrætti í heimsviðskiptum. Það mun því leiða til þess að frekar er líklegt að hægja muni á útvíkkunarmálunum af hálfu þeirra ríkja sem nú þegar byggja Evrópusambandið. Í raun hefur þessi afstaða nú þegar komið í ljós hjá nýjum valdhöfum í Þýskalandi. --- Má ég vekja athygli hæstv. forseta á því að ég sé ekki hvernig tíma mínum er háttað.

Já, forseti mun gera ræðumanni viðvart þegar hálf mínúta er eftir.

Það er stuttur frestur, hæstv. forseti, en ég mun sætta mig við það. Reikna má með því að þessi þróun muni bitna á útvíkkun Evrópusambandsins og draga úr hraða þeirrar útvíkkunar. Hér hefur því verið haldið fram að þessi þróun muni verða hraðari á næstunni en hingað til hefur verið. Ég tel margt benda til þess að svo muni ekki verða. Það má nefna sem dæmi að ný viðhorf hafa komið upp meðal ríkja Evrópusambandsins og þar á meðal vegna þeirrar þróunar sem hefur orðið í stjórnmálum Evrópu. Þar hafa komið upp sterkari öfl á vinstri vængnum sem hafa nú tekið við forustunni í fjölmörgum Evrópusambandsríkjum. Þessi ríki hafa ekki lagt eins mikla áherslu á efnahagsþróunina og það aðhald sem verið hefur í efnahagsmálum innan Evrópuríkjanna, ekki síst varðandi myntsamstarfið. Nýju áherslurnar innan Evrópusambandsins eru frekar á hin félagslegu mál og þá ekki síst á atvinnusköpun og baráttuna gegn atvinnuleysi. Þessi stefnubreyting kemur til með að hafa áhrif á Evrópusambandið. Hún mun gera dýpkun Evrópusambandsins heldur viðameira verkefni og erfiðara og ekki verður auðveldara að ná samkomulagi um þá þróun og mun þar af leiðandi hægja á dýpkunarferli Evrópusambandsins. En sú þróun sem nú er fyrirsjáanleg mun líka hafa áhrif á útvíkkunarferlið og draga úr hraða þess. Þetta skynja nú þegar mörg af þeim ríkjum sem sótt hafa um aðild að Evrópusambandinu og hefur þetta komið mjög skýrt fram í málflutningi Letta gagnvart Evrópusambandinu. Einnig er ljóst að það er beinlínis eðli starfseminnar sem fram fer innan Evrópusambandsins að útvíkkunin sé þróun sem gengur hægt fyrir sig. Bæði snertir það skilmálana sem settir eru fyrir aðild. Þeir hafa í raun og veru ekki verið að veikjast eins og margir óttuðust. Þvert á móti hefur farið fram mjög hröð aðlögun innan núverandi aðildarríkja Evrópusambandsins að þeim skilmálum sem settir voru um efnahagssamvinnuna og EMU. Og ef eitthvað er sem vekur mikla athygli er það einmitt þessi hraða þróun aðildarríkjanna að þeim kröfum sem settar voru með efnahags- og myntsamstarfinu. Skilmálarnir hafa því verið að styrkjast á undanförnum árum. Það mun einnig leiða til þess að heldur hægist á útvíkkunarpólitík Evrópusambandsins. Ég held því að það sé á misskilningi byggt að einhver sérstök teikn séu á lofti um að útvíkkun Evrópusambandsins muni verða hraðað á næstu árum. Ég held það séu einmitt þvert á móti nokkur teikn um að sú þróun muni ganga hægt fyrir sig. Ég held að staða Íslendinga við þessa þróun sé ekki slæm. Samkomulagið um Evrópska efnahagssvæðið hefur í raun reynst okkur vel. Það var skynsamleg leið sem við völdum þar. Sú staða okkar versnar ekki svo að orð sé á gerandi við þá þróun sem nú á sér stað í Evrópusambandinu. Það er að vísu rétt sem kom fram áðan að aukin völd Evrópuþingsins þrengja heldur stöðu okkar gagnvart Evrópusambandinu. En við megum heldur ekki gleyma því að útvíkkunin sem verður, þó að hægja muni á þeirri þróun á næstu árum, er einnig til þess fallin að skapa okkur möguleika miklu frekar heldur en að skapa okkur erfiðleika og við eigum að líta á útvíkkun Evrópusambandsins sem hagstæða þróun fyrir okkur, bæði fyrir Evrópu í heild en einnig fyrir okkur sem þjóð. Við skulum samt sem áður ekki mikla fyrir okkur þann hag sem við höfum haft af Evrópska efnahagssvæðinu. Þróunin hefur raunar verið sú að frá 1992--1997 hefur útflutningur Íslendinga til Evrópusambandsins aukist talsvert, raunar um 30% á þessu tímabili sem er um talsverð aukning, en á sama tíma hefur innflutningur frá Evrópusambandinu vaxið um 60% þannig að það er ljóst að það er kannski frekar Evrópusambandið sem hefur haft viðskiptalegan hagnað hingað til af því að þetta samkomulag var gert. Ástæðurnar fyrir þessu eru að vísu flóknar og engan veginn slíkar að hægt sé að kenna samkomulaginu um Evrópska efnahagssvæðið um þessa þróun. Þar hafa áhrif t.d. gengisþróun dollarsins og jensins. En þetta segir okkur nokkuð um það að ekki er hægt með gildum rökum að fara þess á leit við Íslendinga að þeir greiði áfram verð fyrir þennan samning eins og raunar má segja að Spánverjar hafi nú gert að sínum málflutningi. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að draga lærdóm af þeirri þróun sem hefur orðið á alþjóðlegum fjármálamörkuðum, draga lærdóm af þróuninni innan ESB og lærdómurinn er þessi: Við þurfum að standa vörð um hagsmuni okkar á sem flestum markaðssvæðum í heiminum og ekki líta á stækkun Evrópusambandsins sem ógnun við okkur heldur þvert á móti sem möguleika. Þó að nokkurt bakslag hafi komið, eins og ég nefndi áðan, í þróun viðskiptatengsla okkar á nýjum markaðssvæðum bæði í Asíu og í Rússlandi, þá er alveg öruggt mál að það á að vera meginatriði fyrir okkur að leggja áfram rækt við þessa markaði. Við þurfum að dreifa viðskiptahagsmunum okkar sem mest og styrkja stöðu okkar á sem flestum mörkuðum. Ástæða er til þess að fagna sérstaklega í sambandi við þetta því framtaki EFTA-þjóðanna að vinna að því að koma á fríverslunarsamningi við Kanada en undir formennsku Íslands í EFTA naut það mál forgangs á fyrri hluta þessa árs. Má í raun fullyrða að sú áhersla á viðskiptamál sem hæstv. utanrrh. hefur lagt í störfum sínum hafi nú þegar orðið til þess að styrkja ráðuneytið og það starf sem utanríkisþjónustan sinnir til að efla útflutningsstarfsemi og á þetta örugglega eftir að koma enn betur í ljós á komandi árum. Ég hygg satt best að segja að þegar til lengri tíma er litið muni menn minnast þessa framtaks hæstv. utanrrh. sem eins mikilvægasta framlagsins til íslenskra utanríkismála og íslenskra viðskiptamála. Hér hefur verið rætt um umhverfismál og málefni hafsins sem eitt af þeim mikilvægu grundvallarmálum sem Íslendingar glíma við á vettvangi utanríkismála. Því ber að fagna hversu mikil áhersla er lögð á þetta í ræðu utanrrh. og okkur þingmönnum ber, bæði á þessum vettvangi og alls staðar annars staðar, ekki síst alþjóðlegum vettvangi, að styrkja þessa viðleitni hæstv. utanrrh. því að hér er um afar mikilvægt málefni að ræða. Rétt er að geta þess að innan umhverfismálanna eigum við að gerast talsmenn umhverfismála og verndunar hafsins en umhverfismál hafsins hafa í raun og veru mjög lítil mörk. Mestöll mengun berst fyrr eða síðar til hafsins og rétt er að minna á það hér og nú að meginuppspretta mengunar hafsins eru landstöðvar. Á þessu ári hefur verið mikil umfjöllun á alþjóðlegum vettvangi um þennan málaflokk og okkur Íslendingum hefur gefist tækifæri til að beina athyglinni að umhverfismálum hafsins. Þar þurfum við að halda vel á málum til að halda til haga því grundvallarsjónarmiði að treysta beri sjálfbæra nýtingu auðlinda hafsins. Það sjónarmið á hins vegar undir högg að sækja á ýmsum vettvangi og er ástæða til þess að við Íslendingar leggjum okkur fram við að koma sjónarmiðum okkar á framfæri sem víðast og á áberandi hátt.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessa skýrslu og sömuleiðis það að á undanförnum árum höfum við tekið upp þann sið að taka utanríkismál til almennrar umræðu í þinginu tvisvar sinnum á hverjum vetri, bæði að hausti og vori og það er gott að standa þannig að málum. Þetta hefur orðið til þess að meiri samfella er í umræðunni hér en ella væri og ég tel ástæðu til þess að lýsa því yfir að ég held að þetta sé fyrirkomulag sem menn eiga að halda áfram í þessari stofnun. Ég vil líka segja að ég tel að ræða hæstv. utanrrh. sé ágæt undirstaða að umræðunni hér eins og hún liggur fyrir því að þar er drepið á mjög marga þætti sem ástæða er til að fjalla um og spurning hvort mönnum nægir sá tími sem hér er skammtaður til þess að fara almennt yfir hlutina og þess vegna verða menn meira en ella væri og kannski meira en góðu hófi gegnir að staðnæmast við einstök atriði frekar en almenn grundvallaratriði sem væri þó full ástæða til að ræða. Ég vil fyrst, herra forseti, víkja aðeins að því sem rætt hefur verið núna í síðustu ræðum af hálfu hv. þm. Tómasar Inga Olrichs og hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar um Evrópusambandið. Það er augljóst mál að Evrópusambandið er núna að vinna í mjög mikilvægum, erfiðum og mjög flóknum verkefnum frá sjónarmiði Evrópusambandsins. Burt séð frá því hvaða skoðun við höfum á því þá er veruleikinn sá að þar eru menn að fjalla um málefni sem munu bersýnilega taka mjög mikinn tíma. Í þeim efnum er hægt að nefna t.d. mál eins og myntina og hvernig með þá hluti verður farið og hinn evrópska seðlabanka og hver staða hans verður gagnvart hinum seðlabönkum þjóðanna og það er greinilegt að þar er þegar orðin veruleg spenna á milli, m.a. eftir yfirlýsingar Lafontaines og fleiri um nauðsyn vaxtalækkana sem forráðamenn evrópska seðlabankans hafa þegar mótmælt. Í fyrsta lagi er því bersýnilegt að Evrópusambandið mun eiga fullt í fangi með þetta mál. Í öðru lagi mun Evrópusambandið eiga fullt í fangi með að fara yfir það sem kallað er Dagskrá 2000, þ.e. verulegar breytingar á innri markaðnum og það sem kallað er á tæknimáli þarlendra að dýpka þann markað, innri markað Evrópusvæðisins, meira en þegar hefur verið gert. Í því sambandi hefur verið bent á ótal dæmi sem mundu hafa það í för með sér að þessi markaður yrði mun virkari en hann er núna og þar af leiðandi er augljóst mál að þar er mikið verk að vinna og miklar hindranir eru í veginum sem verður sums staðar mjög erfitt að yfirstíga. Í þriðja lagi er náttúrlega ljóst að stækkunarferlið hefur það í för með sér að menn eru að tala um að breyta í grundvallaratriðum öllu stjórnkerfi Evrópusambandsins og það er ekkert smámál. Það er alveg greinilegt, t.d. af þeim viðtölum sem við fulltrúar utanrmn. áttum við ýmsa talsmenn Evrópusambandsins undir forustu hv. þm. Tómasar Inga Olrich núna á dögunum að menn líta þannig á að stækkunarferlið, sem nú er um að ræða og menn standa í, muni taka þó nokkurn tíma og það verði flókið. Ég held að málið liggi þannig að næsta stækkunarskref eftir þá stækkunarhrinu sem núna er verið að undirbúa verði ekki stigið fyrr en eftir 2006 eða 2007. Með öðrum orðum eftir annað kjörtímabil héðan í frá, talið í kjörtímabilum í okkar landi, þannig að auk þessa verður það svo líka á dagskrá á þessum næstu kjörtímabilum að Evrópusambandið mun í vaxandi mæli ganga fram sem stórveldi. Evrópusambandið er t.d. á alþjóðavettvangi farið að haga sér eins og stórveldi mjög víða. Það er að sumu leyti flóknara fyrir okkur að fylgja slíku stórveldi en nokkru öðru því að Evrópusambandið tekur í þessum efnum fyrst og fremst mið af viðskiptahagsmunum og engu öðru sem alls ekki er víst að fari saman við þá hagsmuni sem við t.d. mundum hafa í þessum efnum. Ég held að það sé nauðsynlegt líka að gera sér grein fyrir því að þessum viðskiptahagsmunum gæti Evrópusambandið viljað fylgja eftir með hernaðarlegum styrk og sérfræðingar í málefnum Evrópusambandsins og Evrópu spá því að eftir eitt eða tvö kjörtímabil héðan í frá, ef við horfum á stöðuna út frá okkur, muni menn gera kröfu um það í vaxandi mæli að Evrópusambandið hafi hernaðarlegan styrk til að fylgja pólitík sinni eftir þar sem það á við að mati Evrópusambandsins. Og hvað er að gerast einmitt núna um þessar mundir? Var það ekki bara í gær eða var það í fyrradag að varnarmálaráðherrar Evrópusambandsríkjanna komu saman til sérstaks fundar til að fjalla um stöðu sína? Meðal annars eftir kosningarnar í Þýskalandi eru menn að endurmeta hlutina og þessir fundir eru bersýnilega haldnir, næstum að segja, í andstöðu við utanríkismálaráðherrana sem vilja leggja aðrar áherslur í þessum löndum. Til dæmis er það þannig að utanríkismálaráðherra Dana, Niels Helveg Petersen hefur mótmælt þessum fundarhöldum alveg sérstaklega vegna þess að þar með sé verið að draga Evrópusambandið inn í hernaðarlega umgjörð sem er Dönum, eins og sakir standa, ekki að skapi. En eftir þau viðtöl t.d. sem við höfum átt undanfarna daga, þ.e. þeir þingmenn sem skoðuðu þessi mál pínulítið á vegum utanrmn. og bara af lestri blaða, er ég algerlega sannfærður um það, ef maður reynir að horfa eins og tíu ár fram í tímann, að Evrópusambandið mun setja það á dagskrá að vera með hernaðarlegan styrk. Það er engin spurning. Spurningin fyrir okkur er þá sú í ljósi þessa og alls: Erum við þá nokkuð í vondri stöðu? Þurfa Íslendingar að hafa svo miklar áhyggjur af þessu og þurfum við alltaf að tala eins og við séum afgangsstærð og út undan í þessu Evrópumáli öllu saman? Ég hef sömu skoðanir á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og ég hafði þegar hann var gerður á sínum tíma. Ég tel að það hefði verið miklu betra fyrir Ísland að gera tvíhliða samning. En er veruleikinn sá þrátt fyrir þessa niðurstöðu núna að Íslendingar þurfi endilega, af því að þetta hafi verið svo vitlaus samningur sem meiri hluti Alþingis gerði, að sækjast eftir því að ganga í Evrópusambandið af því að menn geti ekkert annað, af því að annars verði menn afgangs í þessu ríki og verði kannski eftir 12 ár eða svo utan Evrópusambandsins, eitt Evrópuríkja fyrir utan náttúrlega Rússland og kannski Rúmeníu? Ég tel að málið liggi ekki svona. Ég tel að við eigum kannski ekki fyrst og fremst að leggja á það áherslu að skoða hvaða möguleika við fáum út úr því að vera aðili að Evrópusambandinu. Mér finnst að við eigum að skoða þá möguleika sem við höfum út frá þeirri stöðu sem við erum í núna. Við eigum að velta því fyrir okkur hvaða möguleika hún getur gefið okkur sérstaklega. Ég held að við þurfum að gera okkur grein fyrir því að þeir möguleikar eru miklir og ég held að við eigum ekki að nálgast málin þannig að vægi Íslands sé að minnka. Það er ekki svo. Ég held að menn eigi að horfa á þessa hluti eins og þeir eru og miðað við allar aðstæður eigi menn ekki að setja sig í þær stellingar að við þurfum svo að segja að neyðast til þess að ganga í Evrópusambandið burt séð frá öllu öðru sem veldur svo því að það er engin ástæða til að ganga þar inn. Ég tel því að engin nauður reki Íslendinga til að skoða þessi mál sérstaklega. Svo er líka hitt umhugsunarvert og það er að þarna eru á vettvangi vaxandi umræður um að efla þjóðríkin aftur. Það er verið að tala um að það verði að efla þjóðþingin gagnvart Evrópuþinginu aftur, að það sé nauðsynlegt ef menn ætli sér að ná utan um þessa þróun og það er býsna skemmtileg umræða sem væri fróðleg fyrir okkur að fara yfir í Alþingi Íslendinga, ekki síst í ljósi þess að menn voru svo að segja hér um tíma að afskrifa sjálfstæði þjóðríkjanna. En það er greinilegt að menn líta þannig á að ef það á að nást utan um þessa þróun á næstu árum og áratugum þá þurfi að halda í og jafnvel að styrkja sjálfstæði þjóðríkjanna inn í og andspænis þessum stóru bandalögum. Ég vil nefna örfá atriði úr ræðu hæstv. utanrrh. og þá fyrst að snemma í ræðunni víkur hann að því sem kallað er aukið vægi alþjóðamála. Það er vitnað í að þjóðir heimsins hafi vaxandi aðgang að alnetinu. Þar þarf að fást við gríðarlega stórar spurningar. Við þurfum að velta því fyrir okkur hver fer með þau mál í Stjórnarráði Íslands. Eru það fagráðuneytin eða eru þetta utanríkisviðskiptamál, þau sem snúa að t.d. rafrænum viðskiptum og rafrænum boðum af öllu mögulegu tagi sem verða alger undirstaða allra samskipta í alþjóðamálum og utanríkismálum á næstu árum og áratugum? Í grein sem ég skrifaði í Morgunblaðið og birtist á sunnudaginn var nefni ég fimm lykilspurningar í þessu efni: Hvernig á að tryggja markaðsaðgang allra með vörur og þjónustu á netinu? Hver hefur lögsögu á netinu, hvar endar lögsaga Íslands? Hvernig á að tryggja rétt neytenda á netinu? Hvað með höfundarrétt og firmaskráningu, staðfestingu undirskrifta og allt þetta? Hver í Stjórnarráði Íslands heldur utan um þetta? Þetta eru í raun utanríkismál sem skipta okkur mjög miklu máli. Ég vil beina þeirri spurningu í fyrsta lagi til hæstv. utanrrh. Í öðru lagi, þar sem ég verð að fara hratt yfir sögu, ætla ég að víkja aðeins að vestnorræna samstarfinu og norðurskautssamstarfinu. Ég tel það skipta mjög miklu máli að við reynum að ná betur utan um þetta samstarf á heimskautssvæðunum en þegar hefur tekist. Það hefur verið erfitt m.a. vegna þess að Bandaríkjamenn hafa ekki fengist til að taka þátt í því sem skyldi, þ.e. samstarfsins á vegum Arctic Council. Ég veit að hæstv. utanrrh. er allmikill áhugamaður um þetta mál ef ekki frumkvöðull beinlínis. Ég vil beina því til hans að menn íhugi hvernig hægt sé að tryggja að þetta samstarf á norðurheimskautssvæðunum verði öflugra en það hefur verið til þessa. Það er alltaf að bæta dálitlu við sig en í rauninni er mjög flókið að taka á þessu samstarfi vegna þess að það er ekki nóg að þetta samstarf nái til ríkja eða ríkisstjórna. Það verður að ná sérstaklega til svæða eins og t.d. Grænlands, Norður-Rússlands, norðurhluta Kanada og þar fram eftir götunum. Ég tel mikilvægt að nefna þetta hér, m.a. með hliðsjón af því að Ísland hefur forustu í norræna samstarfinu á næsta ári, ef ég man rétt. Ég vildi því gjarnan sjá þetta þannig fyrir mér tæknilega að við höfum á eina hliðina hið norræna samstarf, í framhaldi af því hið vestnorræna samstarf og í framhaldi af því samstarfið á heimskautssvæðunum. Ég vil gjarnan horfa á þetta sem eina samfellu. Ég tel að þarna sé fólk sem við eigum samleið með, bæði pólitískt, hagsmunalega, menningarlega, hvernig svo sem það er skoðað. Ég tel að það væri slæmt ef við yrðum á nokkurn hátt viðskila við þetta fólk, enda veit ég að það er enginn áhugi á slíku. Í þriðja lagi ætla ég að nefna öryggisráð Sameinuðu þjóðanna og rifja upp að það eru líklega 3--4 ár síðan ég spurði hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. um þetta mál. Þá lýsti ég miklum áhuga á því að þetta yrði, að Ísland sæktist eftir sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Ég vil lýsa því yfir að ég tel að þetta sé mjög mikilvægt atriði fyrir Ísland. Ég tel að þetta yrði upphefð fyrir Ísland og sjálfstæði þess að vera með þegar kemur að ákvarðanatöku innan öryggisráðsins. Ég tel að þetta væri afar jákvætt og mikilvægt og auðvitað ljóst að þetta mun kosta fjármuni eins og hér hefur komið fram, bæði undirbúningurinn og þátttakan. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli og spurning hvernig menn ætla síðan að vinna að því í framhaldinu, að tryggja að við náum þessu sæti. Það er útfærsluverkefni sem mér finnst að aðili eins og utanrmn. ætti að koma að. Það eru fjöldamörg fleiri atriði sem ég ætlaði að nefna. Ég ætlaði aðeins að koma inn á þennan alþjóðlega sakamáladómstól og fara yfir Evrópumálin frekar en ég kemst ekki yfir það. Ég ætla aðeins að víkja að því sem snertir sérstaklega Atlantshafsbandalagið og hersetuna. Ágreiningurinn sem menn hafa viljað halda fram að sé uppi um hvort breytingar séu að verða í utanríkismálum er minni en menn vilja vera láta. Ég tel að í ræðu hæstv. utanrrh. komi fram að hann sé sammála því að það eru að verða breytingar sem menn hljóta að taka á og koma til móts við. Ég bendi á það að lokum, herra forseti, að snemma á næsta ári er sérstakur fundur þar sem fjallað verður um endurskoðun á öryggismálastefnu Atlantshafsbandalagsins. Það er því greinilegt að þessir hlutir eru að breytast og þróast. Það snertir líka aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og hersetuna á Keflavíkurflugvelli.

Herra forseti. Það er greinilegt að nægilegur tími mun ekki gefast til þess að fjalla um þessi yfirgripsmiklu mál. Að því er varðar samstarfið í norðurskautsráðinu er ýmislegt jákvætt að gerast. Bandaríkjamenn hafa forustu í samstarfinu í norðurskautsráðinu á næstunni sem ég tel skipta afar miklu máli. Það mun verða til þess að þeir sinni því betur en áður var og þeir hafa sýnt vaxandi áhuga á þessu samstarfi. Þeir hafa sent menn á fundi Barentsráðsins svo að eitthvað sé nefnt og Kanadamenn hafa líka sýnt því vaxandi áhuga. Utanrrh. hefur m.a. mætt á slíka fundi. Bandaríkjamenn hafa aukið mjög samstarfið varðandi Eystrasaltsríkin og telja að Norðurlöndin skipti mjög miklu máli í því samhengi. Það er ekki mjög langt síðan haldinn var fundur Eystrasaltsríkjanna, Norðurlandanna og Bandaríkjanna um þau mál. Þessi bönd hafa því verið að styrkjast og ég tel að orðið hafi mikil stefnubreyting í Bandaríkjunum að því er það varðar. Ég er sammála hv. þm. Svavari Gestssyni um að við Íslendingar þurfum að sinna þessu máli mjög vel í formennskutíð okkar í Norðurlandaráði. Þarna er einstakt tækifæri til að auka samvinnu Norðurlandanna, ekki bara við Rússland heldur líka við Bandaríkin og Kanada. Norðurlöndin hafa einstakt tækifæri til að leiða þessa fornu fjendur, sem nú eru bandamenn og starfa saman, til að vinna góð verk í heimsmálum. Ég tel að þetta sé tækifæri sem Norðurlöndin í heild sinni megi alls ekki glata.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. eins og aðrir ræðumenn fyrir yfirgripsmikla ræðu en eyði tímans vegna ekki orðum í kurteisishjal. Ég ætla að snúa mér beint að því sem ég vil taka fyrir. Í fyrsta lagi finnst mér óskaplega mærðarlegt tal hæstv. utanrrh. í ræðunni um 50 ára afmæli NATO. Þegar ég las þetta fékk ég þá tilfinningu að þetta hlyti að vera einhver ástkær fjölskylduvinur hæstv. ráðherra sem yrði fimmtugur á næsta ári, svo hlýlegur er textinn. Ég er viss um að þó að einhver af nánustu vinum eða ættingjum ráðherrans ætti í vændum stórafmæli, þá kæmist ráðherrann varla hlýlegar að orði. Eins verð ég að segja að mér finnst hæstv. ráðherra hneigjast til að nánast umskrifa söguna þegar hann víkur að ágreiningi um utanríkismál á liðnum áratugum. Hann setur það t.d. alltaf þannig fram að enginn ágreiningur hafi verið um utanríkismál í Framsfl. og Alþfl. um aðild að Atlantshafsbandalaginu og gerð herstöðvarsamningsins. Er hæstv. ráðherra að reyna að umskrifa söguna svona 50 árum síðar og breiða yfir þá staðreynd að djúpstæður ágreiningur og hörð átök voru um þessar stóru ákvarðanir í Framsfl. og Alþfl.? Ég veit ekki betur en að þingmenn bæði úr Framsfl. og Alþfl. hafi setið hjá eða greitt atkvæði gegn NATO-samningnum á sínum tíma. Í Alþfl. voru það t.d. þeir Gylfi Þ. Gíslason og Hannibal Valdimarsson og a.m.k. einn nafngreindur þingmaður Framsfl., að því er ég best veit. Fleiri voru síðan andvígir gerð herstöðvarsamningsins. Um áratuga skeið var forusta Framsfl. klofin í þessu máli eða minnist enginn lengur Hermanns Jónassonar og fleiri forustumanna á þeim kanti? Það er auðvitað mál núv. formanns Framsfl. hvaða virðingu hann vill sýna sjónarmiðum genginna forustumanna flokksins. Ég fagna í öðru lagi, herra forseti, ákvörðun um að opna skrifstofu fastanefndar Íslands í Vín við stofnunina um öryggi og samvinnu í Evrópu. Ég fagna sömuleiðis því að stefnt er að framboði í öryggisráðið og styð hvort tveggja heils hugar. Enn fremur tek ég undir það sem hæstv. ráðherra segir um stofnun alþjóðlegs sakadómstóls, þ.e. niðurstöðuna frá því í Róm á sl. sumri. Ég hvet hæstv. ráðherra til að reyna að hraða fullgildingu samningsins af Íslands hálfu. Það skyldi þó aldrei verða svo að við gætum orðið í hópi fyrstu þjóða því að síðast þegar ég vissi hafði engin þjóð fullgilt samninginn. Við vorum í hópi þeirra fyrstu sem skrifuðum undir hann og vissulega væri ánægjulegt ef það gerðist aldrei þessu vant að Íslendingar yrðu í hópi þeirra fyrstu eða jafnvel fyrstir til að fullgilda slíkan tímamótasamning. Fastadómstóll um glæpi gegn mannkyninu væri að sjálfsögðu stórkostleg framför í hinu alþjóðlega samfélagi hvað þessi réttarmál varðar. Þá verð ég að segja, herra forseti, að ég tel orðalagið í kafla um auðlindir og umhverfi í ræðu hæstv. ráðherra ekki vandað. Ég er ekki sammála því að það verði okkur til framdráttar að reka þessi samskipti undir jafnneikvæðum formerkjum og mér finnst hæstv. ráðherra gera. Hér segir t.d., með leyfi forseta: ,,Umfjöllun um sjávarútveg á vettvangi Sameinuðu þjóðanna tengist í síauknum mæli umræðu um umhverfismál. Þessi þróun þarf ekki að vera neikvæð.`` Dýpra er ekki tekið í árinni. Mér finnst þetta of neikvæð framsetning. Ég tel að við eigum að fagna því að aukin umræða og meðvitund í umhverfismálum sé á ferðinni varðandi nýtingu lífrænna auðlinda. Það mun fyrr en síðar verða okkur til góða og styrkja stöðu okkar, ef við bregðumst rétt við og látum það vinna með okkur. Þessi texti er að mínu mati óþarflega neikvæður. Við eigum auðvitað ekki að láta undan síga fyrir því sem við teljum óskynsamlegan áróður í þessum efnum. Við eigum hins vegar ekki að taka sjálfri grundvallarþróuninni að umhverfismálin séu í vaxandi mæli tvinnuð saman við atvinnulífið og auðlindanýtinguna sem neikvæðri, alls ekki. Þess vegna eigum við að segja: Við teljum það jákvætt að umhverfismál séu í vaxandi mæli á dagskrá samhliða nýtingu lífrænna auðlinda. Sömuleiðis er, herra forseti, þetta afdráttarlausa orðalag um andstöðu okkar við ríkisstyrki ekki að öllu leyti réttlætanlegt og hægt sé að kenna styrkjunum meira og minna um alla ofveiði sem er í heiminum. Þá er talið að styrkirnir hamli frjálsri samkeppni o.s.frv. Erum við þá orðnir alveg sérstakir boðberar einhverrar frjálshyggju eða kapítalisma í þessum efnum? Ég kem reyndar að því síðar hvernig mér finnst hæstv. ráðherra vera fánaberi þeirrar hugsunar. Ég er sammála því að við eigum að berjast gegn ríkisstyrkjum sem bjagar samkeppni þegar í hlut eiga stórútgerðir, úthafsútgerðir, t.d. styrkir Evrópusambandsins til togaraútgerðar o.s.frv. En er það alveg jafnvíst að við getum fordæmt með öllu stuðning t.d. við afskekkt byggðarlög í Norður-Noregi eða stuðning Færeyinga við smábátaútgerð og hefðbundna línubátaútgerð sem er undirstaða byggðar í mörgum byggðarlögum Færeyja? Ef hlutirnir eru á þeim nótum, er það þá ekki nokkuð annað mál? Ég held að við eigum að vara okkur á því og gera þá a.m.k. skýran greinarmun á því sem er annars vegar það sem við teljum vera samkeppnisbjagandi ríkisstyrki til stórútgerðar og stórrekstrar og hins vegar því sem er í raun og veru byggðastuðningur við afskekkt byggðarlög, vistvænar veiðar, smábátaútgerð og annað því um líkt. Ég tek ekki undir þessar alhæfingar eða þetta afdráttarlausa orðalag sem þarna er á ferðinni. Dapurleg er auðvitað áfram tvískinnungsframsetningin í sambandi við Kyoto, þar sem menn þykjast í öðru orðinu vera ákaflega áhugasamir um að mannkynið nái árangri í að takmarka losun en hins vegar er algjörlega ómögulegt fyrir Íslendinga að taka þátt í slíkum samningi. Ég fagna því að komið er inn á þróunarsamvinnu og nefnt að hún er að aukast en minni á að það er úr grátlega lágum upphæðum og enn er óralangt í land að við Íslendingar komumst í hóp þeirra ríkja sem gera skyldur sínar í þessum efnum. Þá vil ég nefna aðeins umfjöllun um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og efnahagsmál. Þar er orðalag hæstv. ráðherra --- og reyndar á nokkrum stöðum í viðbót --- í raun og veru ótrúlega blind frjálshyggja og markaðshyggja. Það segir t.d. að á fundum efnahags- og félagsmálaráðs Sameinuðu þjóðanna leggi Ísland sérstaka áherslu á að þróunarríkin innleiði markaðsbúskap. Það er talað um þetta sama í sjávarútveginum. Og þá rifjaðist upp fyrir mér að ég hafði lesið ræðu sem hæstv. ráðherra hélt á ársfundi Íslensk-ameríska verslunarráðins og þar var enn fastar að orði kveðið. Þar er svo langt gengið í markaðshyggju, í frjálshyggju, að langt er síðan ég hef lesið slíkan texta. Í þeirri ræðu sem flutt var snemma í október sl., segir ef ég má, með leyfi forseta, vitna í þetta á enskri tungu: ,,The case for free trade remains an overwhelmingly strong one. Despite the temptation succumbed by many politicians to seek shelter from competition by putting up new barriers against trade, foreign investment or free flows of capital.`` Víðar hefur hæstv. ráðherra sett þessa skoðun sína fram, að nú megi hvergi hvika. Og þó að á bjáti í efnahagsmálum heimsins þá sé aðalatriðið að slá ekki undan í markaðshyggjunni og frjálshyggjunni. Það er langt síðan ég hef heyrt svona hetjulega málsvörn fyrir þessari óheftu markaðshyggju eins og maður heyrir nú frá formanni Framsfl. sem er greinilega orðinn sérstakur talsmaður þessara sjónarmiða og er á góðri leið með að gera Hannes Hólmstein óþarfan. Þetta er annað en maður les í mörgum virtum dálkum og efnahagstímaritum um þessar mundir þar sem hagfræðingar, viðskiptafræðingar og efnahagsrýnendur --- jafnvel af ysta hægri kanti sem inn að miðju --- eru komnir á þá skoðun að þetta gangi ekki eins og þetta er. Að hið frjálsa og stjórnlausa fjármagnsflæði sé að leiða okkur í gífurlegar ógöngur. Þetta rafvædda kerfi sem meira og minna er farið að fúnkera sjálft er stórhættulegt. Það er orðið að ófreskju sem menn hafa meira og minna misst stjórn á. Þegar tölvur eru sjálfar farnar að kaupa og selja verðbréf samkvæmt innbyggðum skipunum, samkvæmt viðmiðunum sem eru byggðar inn í prógrömmin og forritin, þá er það orðið meira en lítið alvarlegt mál. Ef Dow Jones vísitalan sígur um þetta eða vextir á ríkisskuldabréfum hækka um þetta, eða ef verðfall verður í Tókíó þá fer af stað forrit og tölvan fer að selja verðbréf á fullu. Og milljarðar og milljarðatugir og þúsundir milljarða flæða um í þessu stjórnlausa kerfi, sem allir sem ég hef rætt við eru orðnir sammála um að sé stórhættulegt og sé í raun og veru það sem magni núna þær kreppur sem eru að hrista efnahagslíf heimsins. En formaður Framsfl. efast ekki. Hann slær ekki undan. Sá skal sigla á móti vindinum. Og þó að Hannes Hólmsteinn kunni að bila þá gerir hæstv. utanrrh., Halldór Ásgrímsson, það ekki. Mér finnst þetta sérkennilegt, herra forseti, og ég hlaut að koma aðeins að þessu. Orðalag í ræðu hæstv. ráðherra gaf tilefni til þess. Þá vil ég aðeins koma að kröfum Spánverja um áframhaldandi greiðslur okkar í Þróunarsjóð EFTA eða þróunarsjóð á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Ég og hæstv. ráðherra skiptumst á orðum um þetta sl. mánudag og þá kom fram, sem reyndar hafði áður komið fram í ummælum ráðherra við fjölmiðla, að hvað sem líður niðurstöðu varðandi greiðslur í Þróunarsjóðinn þá hefur ríkisstjórn Íslands tekið um það ákvörðun að fara í viðræður við Evrópusambandið um mögulega greiðslu okkar Íslendinga í kostnaði vegna stækkunar Evrópusambandsins. Ég lýsti því sjónarmiði á mánudaginn, og ég endurtek það, að ég tel að hér séu stórtíðindi á ferðinni. Og ég sakna þess að um þetta mál hafi ekki verið fjallað með eðlilegum hætti í utanrmn. Alþingis og á Alþingi og það rætt hvort ríkisstjórn Íslands ætti að fara með samningsumboð í þessar viðræður. Því að hér er stórmál á ferðinni. Þó að enn liggi ekki fyrir hver kostnaður, viðbótarkostnaður Evrópusambandsins, verður vegna stækkunarinnar er flest sem bendir til að hann verði gífurlegur. Það er þegar mikil spenna innan Evrópusambandsins vegna þess að ríkin í suðrinu og þau fjögur ríki sem eru nettó þiggjendur að þróunaraðstoð, þ.e. Grikkland, Spánn, Portúgal og Írland, eru þegar farin að byggja upp varnir sínar gegn því að hróflað verði við þeim stuðningi sem þau fá úr sjóðum Evrópusambandsins. Og hvað á þá að gera? Þá verður að auka álögur á hin til að greiða kostnaðinn af stækkuninni. Ef Íslendingar lenda í því að 115. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið um að draga úr efnahagslegu og félagslegu misræmi á svæðinu, þ.e. öllu EES-svæðinu og þá stækkuðu Evrópusambandi þegar það kemur til, ef við lendum í að vera varanlega fastir í þeirri gildru að Evrópusambandið geti alltaf komið og sagt: Og svo verðið þið að koma með og borga, og borga og borga. Þá erum við komnir í mjög vonda stöðu. Ég tel að það sé misráðið að ljá máls á samningaviðræðum um þetta atriði yfirleitt. Eða lá það einhvern tíma fyrir þegar texti 115. gr. var settur niður að hann gæti tekið til stærra svæðis en þá var verið að semja um? Lá það fyrir? Er það óhrekjandi að við séum búin að tapa því máli? Ég spyr. Hefur verið farið lögfræðilega yfir það? Um Schengen ætla ég að tala stutt, herra forseti, tímans vegna. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum ekkert erindi inn í Schengen-samninginn nema við ætlum að gerast aðilar að Evrópusambandinu. Það mun valda endalausum vandræðum. Eftir að búið er að innlima Schengen-samninginn í Evrópuréttinn, og þar á meðal að hluta til í fyrstu stoð, þ.e. stoð hinna yfirþjóðlegu ákvarðana, mun það valda eldalausum vandræðum að við séum að þvælast þarna með. Það hefur ekki verið kannað hvaða áhrif þetta hefur á íslenska ferðaþjónustu, það var upplýst hér í gær. Og ég vek athygli á því að einn af talsmönnum Sjálfstfl., hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, sagði trekk í trekk í þeirri umræðu: Ef --- ef við gerumst aðilar að Schengen --- með þeim hætti sem nú er stofnað til. Er þetta þá kannski mál sem stjórnarflokkarnir þyrftu að ræða aðeins betur í sínum hóp? Er hæstv. ráðherra Framsfl., utanrrh., kannski kominn pínulítið fram úr, ef ekki sjálfum sér þá a.m.k. öðrum í þessu máli? Þennan dapurlega mærðartexta um NATO og herinn sem kemur svo í ræðu hæstv. ráðherra kýs ég að leiða að mestu leyti hjá mér. Það er langt síðan ég hef lesið jafndapurlegan texta og þennan um að ,,Samhliða endurskoðun öryggismálastefnu bandalagsins ...`` --- sem ekki þarf að nefna fullu nafni því að allir eiga að vita hvað við er átt, það er auðvitað NATO --- ,,munu íslensk stjórnvöld vinna að aðlögun stefnu Íslands í öryggis- og varnarmálum ...`` Þetta er frumkvæðið. Þarna er nú aldeilis sjálfstæð utanríkismálastefna á ferð. Nei, NATO ætlar að ákveða hvernig það vill hafa þetta og samhliða verður svo unnið að aðlögun Íslands að því. Þetta er frumkvæðið, sjálfstæðið, kjarkurinn sem sýndur er í að móta einhverja sjálfstæða, íslenska utanríkisstefnu og segir í raun og veru allt sem segja þarf. Þvílíkt stolt sem þarna er á ferðinni. Gaman væri líka að fá útskýringar hæstv. ráðherra á því hvað orðið gagnsæi þýðir í samhenginu að það sé sérstakur styrkur varnarsamstarfs Íslands og Bandaríkjanna, það sé bæði gagnkvæmnin en líka gagnsæið. Gagnsæið. Þetta hefur líklega heldur betur allt saman verið uppi á borðinu í samskiptunum við herinn og Bandaríkjamenn gegnum tíðina, er það ekki? Hvers vegna er þá verið að leyna öllum pappírunum? En sérstaka athygli vekur í skjalasöfnum í Washington að óvenjuleg leynd er yfir öllum pappírum sem varða samskipti Íslands og Bandaríkjanna á þessum tímum. Er það gagnsæið, hæstv. utanrrh., sem þarna er verið að vitna til? Herra forseti. Ég held að fróðlegt væri að heyra hæstv. utanrrh. fjalla aðeins nánar um þessi mál því ljóst er hvaða lífssýn hann hefur í þessu. Hann er frjálshyggju- og markaðssinni þannig að hann er að slá Hannes Hólmstein út. NATO er heilagt friðarbandalag, vammlaust í hvívetna, herinn er lífsnauðsynlegur í landinu, ekki síst á friðartímum og þannig mætti áfram telja.

Herra forseti. Ég geri mér ekki alveg grein fyrir því fyrir hvað hv. þm. stendur. Hann vill ekki vinna með Atlantshafsbandalaginu, mér heyrðist hann ekki vilja vinna með Evrópusambandinu, hann vill ekki frjálsan markaðsbúskap sem alls staðar er verið að taka upp í heiminum. Ég spyr því: Vill þingmaðurinn ganga til baka til sósíalisma og kommúnisma? Er það það sem þessi nýi flokkur hans stendur fyrir? Gerir hv. þm. sér ekki grein fyrir því að frjáls markaðsbúskapur er það sem hefur skapað hvað mestan hagvöxt í heiminum? Og það er mikilvægt fyrir öll lönd að taka hann upp. Gerir hann sér ekki grein fyrir því að t.d. ríki Mið-Evrópu og Austur-Evrópu eru öll að taka upp frjálsan markaðsbúskap? Heldur hann að það muni bæta ástandið í Rússlandi að ganga til baka, svo dæmi sé tekið? Heldur hann að það muni laga þá neyð sem sum ríki eru í að hætta frjálsum markaðsbúskap? En það segir líka í ræðunni, sem hv. þm. hafði ekki fyrir að lesa, að stjórnlaus markaðsbúskapur gangi heldur ekki upp. Auðvitað verður að hafa ákveðna stjórn á hlutunum. Og það er það sem menn eru að reyna að koma sér saman um í heimsviðskiptunum. En sá útúrsnúningur sem hv. þm. er með í minn garð er alveg furðulegur. Hv. þm. væri nær að reyna að skýra það út hvers konar viðskipti hann vill stunda og við hverja hann vill versla í heiminum. Eða vill hv. þm. bara loka sig inni í klæðaskáp, sem mér heyrist vera aðalmarkmiðið í málflutningi hans?

Herra forseti. Það er ánægjulegt að eiga orðastað við hæstv. utanrrh. undir þessum málefnalegu formerkjum. Það er alveg guðvelkomið að ég skýri betur viðhorf mín til viðskiptamála í heiminum við betra tækifæri og þegar ég hef til þess tíma. Þau liggja reyndar fyrir með ýmsu móti í gegnum afstöðu mína á undangengnum árum til mála t.d. úr efh.- og viðskn. og víðar. Ég held því að hæstv. ráðherra þurfi ekki að koma með svona klisjur um afturhvarf til kommúnisma og að loka sig inni í klæðaskápum og eitthvað því um líkt. Staðreyndin er sú að langur vegur er frá því að frjálsræði sé í viðskiptum í heiminum og eðlilegar og sanngjarnar leikreglur í þeim efnum. Að tollmúrar og annað því um líkt sé tekið niður og yfir í hitt að um sé að ræða algjörlega óheftan markaðsbúskap, algjörlega frjálsar fjármagnshreyfingar um heiminn í vélvæddu og rafvæddu kerfi þar sem ekkert tillit er tekið til umhverfismála, þar sem ekkert tillit er tekið til félagsmála, jöfnuðar í lífskjörum, þar sem þróunarlöndin eru alltaf í hlutverki þess sem tapar, þar sem vestrænu iðnríkin kúga út úr þeim hráefnin á undirverði og selja þeim svo aftur dýrar framleiðsluvörur. Það er uppáskrift á slíkt kerfi sem ég tek ekki að mér gagnrýnislaust. Ég held að hæstv. ráðherra, sem einnig fer með þróunarmál, ætti frekar að ræða um þetta á málefnalegum nótum en að fara út í einhverjar klæðaskápalíkingar. Og svo segir hann: Halda menn að ástandið batni í Rússlandi? Hvernig er ástandið í Rússlandi? Eigum við aðeins að ræða það? Tíu árum eftir fall hins bölvaða kommúnisma. Hver er blessun rússneskrar alþýðu af umbótunum sem ekki má hvika frá? Umbótum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Umbótum, umbótum, umbótum sem eru að svelta gamalt fólk í hel. Eru það umbætur úr munni hæstv. utanrrh. Íslands? Við skulum bara tala um hlutina eins og þeir eru. Þetta kerfi hefur ekki orðið mönnum alls staðar til blessunar. Það þjónar þeim ríku og þeim sterku vel að geta valsað með fjármagnið um allan heiminn. En hvað eru þeir að gera í Asíu og Rússlandi núna? Þeir taka til fótanna um leið og erfiðleikar kalla á. Þetta kerfi, sem þjónar hinum ríku og mylur undir þá með hárri ávöxtun fjármagns á Vesturlöndum, er í raun og veru gildran sem mannkynið er statt í og fleiri og fleiri virtir hagfræðingar um allan heim hafa vaxandi efasemdir um, en ekki utanrrh. Íslands og arftaki Hannesar Hólmsteins íslenskra stjórnmála.

Herra forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon var að útskýra hvað ég ætti við. Hann gerði það náttúrlega mjög furðulega og hélt því fram að ég vildi enga stjórn á nokkrum hlut, sem ég hef aldrei sagt. Hann mætti nú líta aðeins í eigin barm þegar hann er að tala um útúrsnúninga. Og maður vill þá náttúrlega frekar hlusta eitthvað á það hvers konar viðskiptaumhverfi hann vill lifa í, sem ég botna ekkert í, en hann er að halda því fram, eins og ég skil hann, að frjáls viðskipti séu af hinu vonda. Eru frjáls viðskipti af hinu vonda fyrir Íslendinga? Á ég að halda því fram á alþjóðavettvangi að Íslendingar vilji afturhvarf í þeim efnum? Er það það sem hv. þm. vill að ég segi á alþjóðavettvangi? Ég sagði á þessum vettvangi ég teldi frjáls viðskipti lífshagsmunamál Íslendinga og ég er þeirrar skoðunar og þess vegna fyndist mér fróðlegt að heyra hver er skoðun hv. þm. á frjálsum viðskiptum. Frjálst fjármagnsflæði er líka mjög mikilvægt en þar eru vissulega mörg vandamál uppi. Það er rétt hjá hv. þm. að frjálst fjármagnsflæði hefur stundum farið illa með ýmsar þjóðir, ekki síst í Asíu þegar bröskurunum tekst að spila á þetta kerfi og menn verða að koma þar við vörnum. Það eru menn að reyna að gera í hinu alþjóðlega samfélagi. En að hverfa algerlega frá frjálsu fjármagnsflæði dettur ekki nokkrum manni í hug sem er að vinna að þessu. En menn telja að það þurfi að bæta þessi kerfi og koma á betri stjórn. Um þátttöku Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og Alþjóðabankans í uppbyggingunni í Rússlandi er náttúrlega alveg ljóst að það skiptir sköpum hvernig þar tekst til. Þetta eru þau tæki sem við erum að reyna að beita til hjálpar þróunarríkjum, til hjálpar þeim ríkjum sem eru að reyna að taka upp markaðsbúskap og þau eru sannfærð um að það muni leiða til góðs, þar á meðal þróunarríkin. Þau vilja auðvitað vera með í heimsbúskapnum.

Herra forseti. Ég sagði ekkert af því tagi sem gefur tilefni til fyrir hæstv. utanrrh. að leggja mér þau orð í munn að ég sé algerlega á móti frjálsum viðskiptum. Það sem ég gerði, hæstv. forseti, var að ég vitnaði beint í orð hæstv. utanrrh.,  ,,The case for free trade remains an overwhelmingly strong one. Despite the temptation succumbed by too many politicians to seek shelter from competition by putting up new barriers against free trade, foreign investment or free flows of capital.`` Þarna varar hæstv. ráðherra við að láta undan nokkrum freistingum varðandi þetta mál. Það var þessi blinda trú á hinn óhefta markað og algerlega frjálsar fjármagnshreyfingar sem ég varaði við og sem ég er ekki sammála. Það dugar ekki fyrir hæstv. ráðherra að bregðast þannig við þegar vitnað er orðrétt í ræður hans og lagt út frá því að koma hér með einhverjar klæðaskápalíkingar. Það er ekki málefnalegt, það er ekki uppbyggilegt. Hæstv. ráðherra verður að gera upp við sig hvort hann er þessi markaðshyggjumaður sem ástæða er til að ætla þegar maður les þessa texta eða er hann eitthvað annað og útskýra þá hvað í því felst. Ég er viss um að enginn annar utanríkisráðherra á Norðurlöndunum hefði jafnfyrirvafalaust sett þessa hluti svona fram. Sænskir utanríkisráðherrar a.m.k. mundu samkvæmt hefðinni þar minna á að jafnframt þarf að hafa reglur sem tryggja að félagslegt réttlæti, jöfnuður í lífskjörum og nú á síðari tímum umhverfismálin séu einnig höfð með í ráðum. Það er þessi gagnrýnislausa framsetning og blinda trú sem ég vara við. Ég bið hæstv. ráðherra að taka þessu sem velviljuðum ábendingum og ég mælist til þess að hæstv. ráðherra fari yfir það með sjálfum sér 

Virðulegur forseti. Ég vil koma með athugasemd varðandi ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um Schengen og þær hástemmdu yfirlýsingar sem hann kom með hér um það. Nú hefur viðkomandi þingmaður verið mjög virkur í norrænu samstarfi en norræna vegabréfasambandið er mjög mikilvægur hluti af því samstarfi og það er alveg ljóst að ef við verðum ekki aðilar að Schengen, þá er það vegabréfasamband fyrir bí. Ég tel alveg víst að Noregur verði aðili að Schengen. Ég tel útilokað að settar verði upp einhverjar miklar landamærastöðvar á milli Svíþjóðar og Noregs þannig að Noregur mun fara inn að öllum líkindum og þá spyr ég: Ætlar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon að mælast til þess að við stöndum þá ein utan við? Ég spyr: Af hverju? Vegna þess að það er skoðun mín --- ég er sammála hv. þm. um að við eigum ekki að gerast aðilar að Evrópusambandinu --- en ég er algerlega ósammála því að með því að fara inn í Schengen væri okkur nær að fara inn í Evrópusambandið líka. Hvernig er hægt að segja þetta? Ég held að það sé þvert á móti, að með því að fara inn í Schengen séu minni líkur fyrir því að við förum inn í Evrópusambandið. Við eigum að liggja þétt upp að Evrópusambandinu í sem flestum málum. Við eigum að reyna að vera einsleitt samfélag við Evrópusambandið en við eigum ekki að ganga inn í það. Ef við verðum mjög ólík Evrópusambandinu mun sú spurning koma upp miklu fyrr að ganga inn í það. Mér finnast rök hv. þm. vera algerlega á skjön við markmiðið. Hv. þm. vill vera utan við Evrópusambandið og það er skoðun mín að þess vegna eigum við líka að fara inn í Schengen. Við eigum að vera aðilar að Schengen-samkomulaginu, bæði af því að ég tel það vera mjög gott fyrirbæri að þurfa ekki að sýna passa á milli Evrópulandanna og pólitískt held ég að það sé mjög mikilvægt til þess að þurfa ekki að fara inn í Evrópusambandið. Þetta er einn hluti af því.

Herra forseti. Ég er algerlega ósammála hv. þm. Ég tel að í fyrsta lagi hefðu ýmsar aðrar leiðir verið færar til þess að varðveita norræna vegabréfasambandið og reyndar má spyrja hv. þm., sem fer iðulega til útlanda, hversu oft hv. þm. hefur farið til útlanda og þó til Norðurlandanna sé án þess að hafa með sér vegabréf og hvaða óskapleg vandræði það skapi. Ég verð að segja alveg eins og er að það er oftar en ekki sem maður sýnir þetta vegabréf hvort sem er og mér finnst ekkert óskaplegt mál að taka það upp úr vasanum. Um önnur réttarfarsleg atriði sem þessu tengjast hefði að sjálfsögðu mátt semja. Upphaflega var sagt að Norðurlöndin mundu fylgjast að og Norðurlöndin mundu varðveita norræna vegabréfasambandið. Við lögðum þá í það þann skilning að það þýddi að niðurstaðan gæti alveg eins orðið sú að þau yrðu öll fyrir utan eins og fyrir innan. Það var í ferlinu sjálfu sem þetta fór smátt og smátt að breytast og menn fóru að segja: Ja, við munum sjá um að þetta byggi á því að við finnum viðunandi lausn og þannig var þetta þróað yfir í það að að lokum voru Íslendingar og Norðmenn vissulega komnir í þá stöðu að þeir yrðu að rífa sig lausa þegar ljóst var að hin ríkin stefndu inn í ekki bara Evrópusambandið heldur líka Schengen. Staða Noregs er auðvitað allt önnur en Íslands. Noregur hefur gífurlega löng landamæri sameiginleg við Evrópusambandslandið Svíþjóð. Ísland hefur alla aðstöðu til þess að gera það sem því sýnist í þessum efnum og ég gef mjög lítið fyrir að það yrði stórkostleg hindrun og mundi fæla ferðamenn frá Íslandi sem þurfa upp í flugvél og fljúga í nokkra klukkutíma yfir úthafið þó að þeir þyrftu að hafa með sér vegabréf. Ætli þeir mundu ekki hafa það hvort sem er til að geta skipt ferðatékkunum sínum o.s.frv. Við getum að sjálfsögðu samið um að ekki þurfi neina áritun. Þannig að allt er þetta heldur léttvægt finnst mér borið saman við hin rökin sem eru mjög þung að erfitt er fyrir ríki sem eru utan Evrópusambandsins að vera þátttakendur í hlutum sem búið er að innlima inn í Evrópuréttinn, búið að gera að hluta að Evrópusamningunum og jafnvel að hluta til taka inn í fyrstu stoð með yfirþjóðlegu valdi og ákvörðunum enda sjá mjög mörg Evrópusambandsríki þetta sem mjög mikinn hausverk og mikið vandamál að vera að draslast með Ísland og Noreg í þessu samhengi. Ég dreg alveg gagnstæða ályktun á við hv. þm. Ég óttast að þetta mundi auka þrýstinginn á að við förum inn en ekki minnka hann.

Virðulegi forseti. Ég heyri að við erum algerlega ósammála um þetta atriði. En ég vil spyrja hv. þm. hvernig í ósköpunum hann sér það að við ætlum að vernda norræna vegabréfasambandið án þess að ganga inn í Schengen vegna þess að Noregur mun ganga þar inn? Ég get alls ekki séð neina leið til þess. Það er ekki þannig að menn þurfi að taka með sér passann til þess að fara til Norðurlanda og ef hv. þm. sýnir hann er það algerlega að óþörfu. Menn geta gengið þar í gegn án þess að sýna passa. Það er alveg rétt að það var sagt að Norðurlöndin mundu fylgjast að varðandi Schengen og ég held að það sé bara mjög gott mál vegna þess að það eykur og bætir samningsstöðu okkar. Norðurlöndin eru að aðstoða okkur við að finna ásættanlega lausn til þess að við getum verið með í Schengen-samkomulaginu. Þau munu taka okkur með inn í það og aðstoða okkur við það. En að halda því fram að það hafi verið líklegt á sínum tíma að öll Norðurlöndin stæðu utan við Schengen held ég að sé mjög vafasamt að telja sjálfum sér trú um. Það er alveg ljóst að eitt af þeim atriðum sem hafa verið til grundvallar í Evrópusambandinu er frjáls för fólks. Ef öll Norðurlöndin ætluðu að vera fyrir utan þyrfti að gera einhverjar miklar ráðstafanir á landamærum Danmerkur og Þýskalands í framtíðinni og ég sé eiginlega engin rök fyrir því. Ég sé hins vegar að ef við förum ekki inn í Schengen geti vel verið að það fæli ferðamenn frá Íslandi. Í framtíðinni, segjum eftir 10--20 ár, er alls ekki víst að allir verði sér úti um vegabréf í Evrópu, venjuleg vegabréf þannig að þeir aðilar sem ekki gera það og ferðast mest innan Evrópusambandsins, það eru og verða fjölmörg ríki í Evrópusambandinu mundu ekki hafa nein vegabréf til þess að sýna þegar þeir kæmu hingað.

Herra forseti. Ég fylgdist ágætlega með því hvernig þetta mál bar að innan Norðurlandanna og hefur þróast síðan og var þá kominn inn í Norðurlandaráð eins og hv. þm. og kann a.m.k. alveg mína útgáfu af þeirri sögu hvernig það var. Það sem gerðist var í mínum huga í raun og veru mjög grár leikur. Menn voru látnir halda að útkoman gæti orðið á hvorn veginn sem var, að ríkin héldu saman utan Schengen eða fyndu viðunandi lausn gagnvart Schengen þó sum þeirra yrðu aðilar. Svo breyttist þetta yfir í það að Svíar, Finnar og Danir fóru ákveðið inn og þá voru kostirnir náttúrlega ekki orðnir eins góðir fyrir Ísland og Noreg. Þó veit ég t.d. ekki til þess að látið hafi verið á það reyna á nokkurn hátt hvort unnt hefði verið að semja um sérstakt vegabréfaleysi fyrir Ísland og Noreg gagnvart þessum þremur aðildarríkjum, Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi þó að þau væru með. Ég held að það hafi t.d. ekki verið látið á það reyna hvort hugsanlega fengist viðauki við Schengen eða breyting sem virti þetta eldra norræna vegabréfasamband. Af hverju mátti ekki reyna það o.s.frv. Það voru margar leiðir færar í þessu. En það sem gerðist var að tekin var pólitísk ákvörðun um að Íslendingar og Norðmenn skyldu fara inn og það var notað sem réttlæting, öðruvísi væri ekki hægt að bjarga norræna vegabréfasambandinu án þess að það væri á nokkurn hátt kannað hvort fleiri leiðir væru þar í stöðunni. Það er vissulega rétt sem hv. þm. nefndi að Danir höfðu þarna áhyggjur og voru í sérstakri stöðu vegna landamæra við Þýskaland. Finnar áttu þá engin landamæri og eiga reyndar ekki enn að Evrópusambandslandi fyrr en þá Eistar komu með og þannig gátu Svíar og Finnar valið hvorn kostinn sem var og spurningin var um að leysa þessa stöðu gagnvart landamærum Danmerkur og landi við Þýskaland. En það var ekkert látið á það reyna. Svo minni ég á það að þarna hanga líka á spýtunni allt aðrir og stærri hlutir sem eru réttarfarsþátturinn, lögreglusamstarfið, spurningin um eftirlit með eiturlyfjadreifingu. Menn ættu að hafa af því einhverjar áhyggjur á Íslandi eins og umræðan hefur verið þessa dagana. Loks er það kostnaðurinn sem verður umtalsverður fyrir Ísland og mikið óhagræði fyrir íslensk flugfélög.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessa ítarlegu ræðu. Umsvif utanríkisþjónustunnar eru mikil og það er vel að mínu mati. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að mikilvægi utanríkismála er mjög mikið og mörkin á milli utanríkismála og innanríkismála verða sífellt óljósari. Það er bæði vegna tæknilegrar þróunar eins og t.d. alnetsins þar sem fjöldi notenda mun tífaldast og fara í 1.000 millj. eftir nokkur ár. Hins vegar er löngu orðið ljóst að heimurinn er ein heild hvort sem litið er til umhverfismála, stjórnmála eða verslunar. Því miður er þessari tækni og gæðum heimsins misskipt eins og kemur reyndar fram í ræðu hæstv. ráðherra og það hlýtur að vera öllum Íslendingum æ betur ljóst að við verðum að leggja meira af mörkum til þróunaraðstoðar. Þetta er nefnt yfirleitt á hverju einasta ári í ræðu hæstv. utanrrh. en mér finnst ganga allt of hægt að hækka framlög til þróunaraðstoðar. Ég mun stikla á nokkrum atriðum sem ég vil vekja sérstaklega athygli á en í stórum dráttum geri ég ekki mjög miklar athugasemdir við þessa ræðu. Það er mikið fagnaðarefni að það skuli koma í hlut Íslendinga að hafa formennsku í Evrópuráðinu á næsta ári á 50 ára afmæli þess. Ég tel Evrópuráðið vera mjög mikilvægan vettvang fyrir mannréttindi í Evrópu þó að ég hafi sjálf ekki haft möguleika á að kynnast því af eigin raun. Ég vil og láta í ljós ánægju mína með starfsemi ÖSE sem ég hef haft betri möguleika á að fylgjast með. Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu er eini vettvangurinn sem öll ríki Evrópu eiga aðild að ásamt Bandaríkjunum og Kanada. Mér er það mjög mikið fagnaðarefni að komist skyldi hjá hernaðaraðgerðum NATO vegna Kosovo og að ÖSE standi þar vaktina með 2.000 manns til að fylgjast með samkomulaginu sem náðist á milli forseta Júgóslavíu og sérlegs sendimanns Bandaríkjastjórnar. Ég tel að þetta sýni að það beri að efla samskipti ÖSE og NATO og að þessi stofnun hafi mjög mikilvægu hlutverki að gegna. Ég er mjög hlynnt því að Ísland sæki um aðild að Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna þó að alls ekki sé ljóst af ræðu hæstv. utanrrh. hvenær af því geti orðið og hve miklar líkur séu á að aðildarríkjunum verði fjölgað. Mér finnst það ekki nógu skýrt þarna og vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær mun það skýrast og hvað er ráðgert að kostnaður við framboð og aðild að öryggisráðinu verði mikill, ef til kemur? Í ræðu hæstv. ráðherra er komið inn á mikilvægi alþjóðlegs samstarfs vegna glæpastarfsemi og eiturlyfja. Þar er hins vegar fátt haldbært og ég sé ekki alveg við hvað er átt. Reyndar er vísað til mikilvægis þess að fylgja eftir aukaallsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í sumar um fíkniefnavandann. Það væri mjög fróðlegt að heyra nánar hvað átt er við í þessum efnum, í sambandi við alþjóðlega glæpa\-starfsemi og fíknivarnir. Um leið mætti fjalla um hvernig það tengist fyrirhuguðu samstarfi í tengslum við Schengen-samninginn. Fyrst Schengen er hér nefnt vil ég spyrja nánar um það mál. Er það skoðun hæstv. utanrrh. að takast muni að semja um Schengen eins og um sé að ræða venjulegan þjóðréttarsamning, þ.e. að þarna verði valdið ekki framselt til yfirþjóðlegra stofnana? Mér finnst það mjög óljóst og ekki nægilega skýrt tekið á því í ræðunni. Greint er frá því að samningsferlið sé í gangi en samanber umræðuna sem áðan átti sér stað milli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og Sivjar Friðleifsdóttur er það auðvitað álitamál hvort aðildin að Schengen geti forðað okkur frá því að fara inn í Evrópusambandið eða hvort við séum komin inn með aðildinni. Mér finnst þetta alls ekki nógu skýrt. Ég hef verið tiltölulega opin fyrir Schengen og hlynnt því sambandi en ég er ekki opin fyrir aðild að Evrópusambandinu og vildi því gjarnan að þetta yrði rætt aðeins nánar. Ég fagna því að utanrrh. fjallar um auðlinda- og umhverfismál í ræðu sinni þar sem þessi mál eru svo sannarlega málefni alþjóðasamfélagsins. Vissulega er rétt að sjónarmið okkar um sjálfbæra nýtingu eiga að heyrast á alþjóðavettvangi. Það er þó allt annað en að vera að blessa kvótakerfið á alþjóðavettvangi með tilheyrandi brottkasti, sóun og félagslegu misrétti sem því fylgir. Því væri fróðlegt að heyra nánar um orsakir ofnýtingar fiskstofna. Samkvæmt málflutningi hans mætti ætla að þær séu fyrst og fremst ríkisstyrkir en að mínu mati eru þar miklu flóknari ástæður og ein þeirra er einmitt kvótakerfið. Það er mjög mikil sóun í kvótakerfinu t.d. vegna brottkastsins. Það er alveg ástæðulaust að draga fjöður yfir það. Þá kemur hæstv. ráðherra inn á ráðstefnuna sem nú stendur yfir í Buenos Aires. Hann segir að ekki verði skrifað undir Kyoto-bókunina nema heimild fáist fyrir Íslendinga til þess að menga meira, fá meiri kvóta til þess að blása út CO 2 og öðrum lofttegundum. Þessu er ég algjörlega ósammála og allt að því skammast mín fyrir þessu stefnu ríkisstjórnarinnar frá sjónarmiði alþjóðasamfélagsins og ekki síst okkar Íslendinga. Vegna ókunnugleika míns vil ég spyrja nánar um umfang samstarfsins við OECD. Tekið er fram að flest ráðuneyti, Þjóðhagsstofnun, Seðlabanki og Hagstofan eigi þarna samskipti. Ég vil spyrja hvort þessi samskipti séu skráð á einum stað, hvort skráð sé í hverju þau felast og hver kostnaðurinn er eða hvort eingöngu sé hægt að fá upplýsingarnar í gegnum einstök ráðuneyti. Ég vil þá, herra forseti, fagna því að ríkisstjórnin hefur ákveðið að veita Rússum neyðaraðstoð upp á 14 milljónir og að Rauði krossinn hefur einnig komið þar til. Ég vil þó spyrja nánar um þessar 14 milljónir: Í hverju þær eru fólgnar, er um peningaaðstoð eða annað að ræða? Hvað NATO varðar vil ég sérstaklega taka fram að ég átta mig alls ekki á athugasemd ráðherra í ræðunni vegna fyrirhugaðs samstarfs A-flokkanna og Kvennalistans. Samkvæmt málefnaskrá samfylkingarinnar er ekki gert ráð fyrir því að gengið verði úr NATO, að nokkur breyting verði á stefnunni gagnvart NATO. Ég skil þess vegna ekki þessar dylgjur í ræðunni. Mér finnst það fagnaðarefni að Bandaríkjamenn skuli hafa lækkað útgjöld sín til varnarmála um 40% á tæpum áratug. Það er vonandi merki um friðsælli veröld, að gildismat þessa hernaðarveldis sé eitthvað að breytast og það sjái betri not fyrir fjármuni almennings. Jafnframt því var fróðlegt að sjá á prenti að hér á landi hafi verið framkvæmt fyrir 40 milljónir bandaríkjadala árlega sl. sex ár. Þetta er mjög há tala, 40 milljónir bandaríkjadala á ári. Þótt nú sé aðallega talað um hagræðingu, þ.e. að yfirvofandi sé að Bandaríkin dragi saman seglin, þá má öllum vera ljóst að frekari samdráttur á framlögum Bandaríkjahers hlýtur að koma við atvinnulíf á Suðurnesjum. Því vil ég spyrja hvort ríkisstjórnin hafi ráðgert að horfast í augu við frekari samdrátt í þessum efnum eða hvort hæstv. utanrrh. telji að ekki verði frekari samdráttur. Herra forseti. Að lokum lýsi ég ánægju minni með mikla grósku í utanríkissamskiptum okkar. Ég tel að taka beri alvarlega ábendingar um að rétt væri að stofna ný sendiráð í Ottawa og Tókíó, eins og lagt hefur verið til í nefnd um framtíð utanríkisþjónustunnar. Í stórum dráttum er þessi ræða þó fyrst og fremst ítarleg umfjöllun um óbreytta meginstefnu og starfsemi einstakra stofnana. Hún er fróðleg en bendir ekki til stefnubreytingar hjá þessari ríkisstjórn. Algjörlega er forðast að ræða um Evrópusambandið og um það hvort aðildin að Schengen gengur upp miðað við óbreytt tengsl við Evrópusambandið. Málið er því, eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar, nokkuð í lausu lofti og þyrfti að ræða nánar. Hvers vegna er þetta svona óljóst? Er það vegna ágreinings innan stjórnarflokkanna og hvenær má búast við því að Schengen verði klárað? Ég ítreka þá spurningu. Í framhaldi af því er rétt að spyrja: Á að fara í fyrirhugaðar breytingar á flugstöðinni á Keflavíkurflugvelli? Þær eru að verulegu leyti hannaðar með tilliti til Schengen-aðildar. Á að fara út í þær framkvæmdir áður en hitt málið kemst á hreint? Í grófum dráttum er ég sátt við ríkjandi utanríkisstefnu og tel mikilvægt að fylgjast mjög vel með í utanríkismálum okkar. Mér finnst mikill bjartsýnistónn í þessari ræðu, og einnig hjá forsrh. við setningu Alþingis, varðandi kreppuna í Asíu. Ég vona svo sannarlega að áhrifin verði ekki meiri en hér er búist við. Sjálf er ég þó hrædd um að svo verði. Að lokum langar mig að spyrja hvort ríkisstjórnin hefur í hyggju að bregðast við vegna náttúruhamfaranna í Mið-Ameríku, í Hondúras og víðar. Við Íslendingar erum aflögufærir á ýmsum sviðum og getum ekki horft upp á svona hörmungar án þess að bregðast við. Við höfum hlotið stuðning frá alþjóðasamfélaginu þegar á hefur bjátað og ég tel að við verðum að standa okkur betur á sviði þróunaraðstoðar og neyðaraðstoðar af því tagi sem nú er þörf fyrir í Hondúras.

Herra forseti. Vegna spurninga um Schengen vil ég taka fram að það er enginn ágreiningur milli stjórnarflokkanna eða innan ríkisstjórnarinnar um þetta mál. Við höfum skilgreint samningsmarkmið okkar og tilkynnt þann ásetning okkar að taka þátt í þessu samstarfi. Við skrifuðum undir samninginn um Schengen á sínum tíma. Síðan varð breyting á þar sem Evrópusambandið tók þá afstöðu að færa hluta þessa samstarfs undir Evrópusamstarfið. Því þurfti að semja á nýjan leik. Ég tel að þetta samstarf skipti okkur mjög miklu máli. En það er ekki hægt að svara spurningum hv. þm. í þessu efni vegna þess að við erum að hefja samninga. Í þeim samningum mun ráðast hvort við getum tekið þátt eða ekki, hvort við fáum fullnægjandi niðurstöðu sem er ásættanleg fyrir íslenska hagsmuni. Ég er tiltölulega bjartsýnn á það. Ég tel að fullur vilji sé innan Evrópusambandsins og ríkja þess að ná þarna niðurstöðu og það er mjög mikill þrýstingur í þá átt af hálfu hinna Norðurlandanna. Út af því sem hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir sagði um að hún skammaðist sín fyrir afstöðu okkar í sambandi við Kyoto-bókunina vil ég segja að ég hvet hana til þess að kynna sér málið svo henni líði betur. Við verðum að standa vörð um hagsmuni okkar. Við mengum mjög lítið. Og eigum við, ríkisstjórn Íslands, að semja um að við getum ekki lengur nýtt hreinar orkulindir Íslands á meðan aðrar þjóðir sem menguðu mjög mikið í kringum 1990, t.d. í Austur-Evrópu og Mið-Evrópu, vilja halda sig við viðmiðunina frá 1990, jafnvel þó það hafi sem betur fer lækkað mjög mikið og geta þá selt slíka kvóta til annarra þjóða? Á þingmaðurinn við það? Við erum með miklu minni útblástur en t.d. aðrar þjóðir OECD-ríkjanna og Bandaríkin.

Herra forseti. Tíminn er stuttur því miður en ég þakka fyrir þessi svör varðandi Schengen og vona að viðunandi niðurstaða fáist þar. En vegna Kyoto vil ég upplýsa hæstv. ráðherra um að ég sat nýlega ráðstefnu á vegum umhvrn. um nestið sem fyrirhugað var að fara með til Buenos Aires og ég sannfærðist ekki alveg. Ég vil bara benda á að t.d. er mjög mikilvægt að eitthvað verði eftir hér af óbeislaðri orku þegar hægt verður að fara að framleiða vetni og þá er það allt annað mál. Þá verðum við með orkugjafa sem ekki mengar. Ég tel það vera skaðlegt á alþjóðavettvangi að við séum sífellt að biðja um aukakvóta hvort sem rökin eru lítil hagkerfi eða einhver önnur. Okkur hreinlega greinir á, við höfum skiptar skoðanir að þessu leyti. En ég vil gjarnan fá svör um þróunaraðstoðina og ástandið í Hondúras.

Herra forseti. Ég get því miður ekki svarað öllum spurningum í stuttum andsvörum en mun koma að því síðar. En samningaviðræðurnar í Buenos Aires skipta okkur afar miklu máli. Niðurstaðan í þessu máli getur skipt sköpum fyrir framtíðarhagsmuni Íslendinga. Ég heyri það að þessi nýja samfylking vill semja þannig á alþjóðavettvangi í þessum efnum að það útiloki jafnvel frekari hagvöxt hér á næstu árum. Það er afstaða út af fyrir sig. En þá er mjög undarlegt að leggja fram áætlanir um að setja fjármagn í hina og þessa málaflokka, t.d. á sviði velferðarmála, og ætla að auka kaupmátt o.s.frv. Það stenst engan veginn. Hér er um mjög stórt mál að ræða og við þurfum ekkert að skammast okkar fyrir þá stöðu sem við Íslendingar erum í. Við vorum búnir að leggja afar mikið af mörkum. Og það sem við erum að fara fram á skiptir máli fyrir mengunina í heiminum. Það skiptir máli að geta nýtt hreinar og endurnýjanlegar orkulindir. En ég heyri að hv. þm. finnst allt í lagi að aðrar þjóðir geti haldið áfram að menga mörgum sinnum meira. Við erum að leita eftir einhverju jafnvægi í þessu og halda þar á hagsmunum Íslands. Því miður næ ég því ekki hvernig stjórnarandstaðan talar um þessi mál. Ég tel að stjórnarandstaðan sé að tala gegn hagsmunum Íslands og sé ekki aldeilis að hjálpa til við að ná ásættanlegri niðurstöðu í þessi mál sem ég tel mjög alvarlegt. Því hvet ég þessa nýju samfylkingu til að kynna sér þessi mál almennilega sem ég held að hún hafi alls ekki gert.

Herra forseti. Ég sagði hæstv. ráðherra frá því áðan að ég sat ráðstefnu umhvrh. þar sem farið var vandlega yfir þessi mál núna fyrir Buenos Aires ráðstefnuna. Ég hef kynnt mér þessi mál. Þetta eru bara atvinnuhættir gærdagsins. Síðast í gær var birt mikið arðsemismat um verðmæti hálendisins, ósnortinnar náttúru Íslands. Það er kominn tími til að snúa blaðinu við og verða ekki heimsþekkt fyrir skítakvóta. Það er kominn tími til að breyta um stefnu í þessum efnum og svo sannarlega vona ég að samfylkingin komist hér að og breyti um stefnu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu hans og ræðu um utanríkismál. Allítarleg skýrsla hæstv. ráðherra sýnir sífellt vaxandi umfang þessa mikilvæga málaflokks á tímum byltingarkenndra framfara í samskiptatækni og mótunar nýs skipulags í öryggismálum álfunnar. Á þeim stutta tíma sem við höfum hér langar mig sem formaður Íslandsdeildar Norður-Atlantshafsþingsins að koma aðeins inn á umræðuna um þróun Atlantshafsbandalagsins nú þegar 50 ára afmæli bandalagsins og söguleg stækkun þess til austurs nálgast. Á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í apríl á næsta ári verður þess minnst að 50 ár verða liðin frá undirritun Norður-Atlantshafssamningsins. Óhætt er að segja að árangurinn af starfi bandalagsins hafi verið glæsilegur, enda sækist fjöldi ríkja eftir aðild að því. Við sama tækifæri veitist leiðtogum bandalagsins einmitt sú ánægja að bjóða þrjú ný ríki velkomin. En leiðtogafundarins bíða fleiri verkefni en afmælisfagnaður og fjölgun aðildarríkja. Endurskoðun á öryggismálastefnu bandalagsins stendur nú yfir og er ætlunin að henni ljúki fyrir leiðtogafundinn. Í skýrslu hæstv. utanrrh. kemur fram sú skoðun íslenskra stjórnvalda að styrkur bandalagsins felist fyrst og fremst í sameiginlegum varnarskuldbindingum og Atlantshafstengslunum og er það vel. Á sama tíma liggur fyrir að kröfur samfélags þjóðanna til bandalagsins fara sífellt vaxandi. Atlantshafsbandalagið hefur sem fyrr reynst eina fjölþjóðlega stofnunin sem stillt getur til friðar þar sem átök hafa brotist út á Balkanskaga. Aðrar stofnanir, einkum ÖSE og Evrópuráðið, hafa haft fyrirbyggjandi aðgerð og aðstoð við uppbyggingu á sinni könnu. Atlantshafsbandalagið hefur átt mjög gott samstarf við ÖSE á Balkanskaga þar sem ÖSE hefur m.a. haft umsjón með kosningaeftirliti. ÖSE fer nú með eftirlit með framkvæmd samkomulags sérlegs erindreka Bandaríkjastjórnar og forseta Júgóslavíu um brottflutning hers og öryggissveita Serba frá Kosovo. Ástæða er til að fagna þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að taka þátt í þessu eftirliti. Þarna er á ferðinni æskilegt samstarf stofnana þar sem samfélag þjóðanna færir sér í nyt þá sérþekkingu sem er til staðar innan hverrar stofnunar. Grimmdarverk serbnesku öryggissveitanna urðu hins vegar ekki stöðvuð án trúverðugrar hótunar um beitingu hervalds af hálfu Atlantshafsbandalagsins. Við endurskoðun öryggismálastefnu Atlantshafsbandalagsins er sem fyrr segir nauðsynlegt að ítreka grundvallarmikilvægi sameiginlegra varna og Atlantshafstengslanna. Jafnframt er hins vegar nauðsynlegt að bandalagið efli getu sína til þátttöku í friðargæslu og friðarframkvæmd líkt og segir í skýrslu hæstv. ráðherra. Ekki er þó síst mikilvægt að bandalagið móti sér stefnu um aðgerðir utan eigin landsvæðis. Samstaða ríkti um það meðal flestra þjóða í Evrópu að þær gætu ekki horft aðgerðarlausar upp á grimmdarverk á borð við þau sem nýlega voru framin í Kosovo. Hins vegar eru ýmis nýleg dæmi um enn meiri hörmungar í öðrum heimshlutum sem Vesturlönd höfðu lítil bein afskipti af, t.d. í Rúanda og í Afganistan. Þegar stækkun Atlantshafsbandalagsins var til umræðu fyrr á þessu ári í öldungadeild bandaríska þingsins urðu þar sumir til að halda því fram að bandalagið ætti ekki einungis að standa vörð um landsvæði heldur jafnframt um hagsmuni og gildi Vesturlanda. Aðrir urðu til að vara við svo ónákvæmum skilgreiningum á hlutverki bandalagsins. Að mínu mati er hér á ferðinni varhugaverð þróun, þ.e. kröfur jafnt innan bandalagsins sem utan um aukið hlutverk þess utan eigin landsvæðis. Í því sambandi tel ég mikilvægt að bandalagið geti áfram þegar vilji er fyrir hendi tekið að sér verkefni utan svæðis með umboði Sameinuðu þjóðanna eða ÖSE, en jafnframt að það færist ekki of mikið í fang með lítt ígrunduðum skuldbindingum út á við. Sameiginlegar varnir og öflug tengsl yfir Atlantshafið eru og verða megintilgangur og grundvöllurinn að velgengni bandalagsins. Standa ber vörð um þann einstaka árangur sem náðst hefur á þeim grundvelli. Virðulegi forseti. Draugar fortíðarinnar, sagði Morgunblaðið í leiðara sínum þann 18. september sl. í umfjöllun um málefnaskrá samfylkingarinnar. Í umræddri málefnaskrá er lagt til að teknar verði upp viðræður við Bandaríkjastjórn um varnarsamninginn og raunar var því upphaflega haldið fram að sá samningur væri um það bil að renna út eins og frægt er orðið. Um er að ræða undarlegt en jafnframt forneskjulegt bergmál af málflutningi stuðningsmanna Sovétríkjanna sálugu á dögum kalda stríðsins. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði í ræðu sinni áðan að ágreiningur hefði verið um utanríkismál í öðrum flokkum en Alþb. og það er vitanlega rétt en það er bara svo langt síðan. Það er ekki fyrr en núna í haust sem þessi ágreiningur kristallast aftur í íslensku samfélagi og ég tel þessa umræðu afar óheppilega svo ekki sé sterkar tekið til orða, en svo mikið er víst að hún mun skerpa hin pólitísku skil í alþingiskosningunum sem fara fram í vor. Það ríkir líka ótrúlegt skilningsleysi á hlutverki Atlantshafsbandalagsins hjá þeim stjórnmálamönnum sem hér hafa tjáð sig um það. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur auðvitað haft þá skoðun eins og menn þekkja að hann vilji Ísland úr NATO og hann hefur undirstrikað þá skoðun sína hér. En hvað vill þessi svokallaða samfylking sem er kosningabandalag Alþfl., Alþb., Þjóðvaka og Kvennalista? Með leyfi virðulegs forseta langar mig til þess að rifja upp ummæli úr Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins frá 20. september sl. en þar segir: ,,Eftir lok kalda stríðsins og fall Varsjárbandalagsins hefur Atlantshafsbandalagið verið að breytast í eins konar öryggiskerfi allra Evrópuríkja. Nánast öll ríki í Evrópu leita nú inngöngu í Atlantshafsbandalagið utan Rússland. En jafnframt er samstarf bandalagsins og Rússlands orðið ótrúlega náið. Í Brussel starfar nú stór hópur rússneskra embættismanna og varla er hægt að ganga um ganga í höfuðstöðvum Atlantshafsbandalagsins án þess að heyra rússnesku talaða. Það er eins og forustumenn kosningabandalagsins geri sér enga grein fyrir þessari grundvallarbreytingu á hlutverki og stöðu Atlantshafsbandalagsins. Til þess er nú horft til að leysa alvarleg vandamál, sem upp koma í einstökum ríkjum Evrópu eða þeirra í milli eins og t.d. í fyrrum lýðveldum Júgóslavíu. Það á að vísu eftir að koma í ljós, hvernig Atlantshafsbandalaginu gengur að rækja þetta nýja hlutverk en það er gersamlega út í hött að tala um það eins og gert er í málefnaskrá vinstra bandalagsins að ,,framtíðarmarkmiðið hlýtur samt að vera að Ísland geti staðið utan hernaðarbandalaga``.`` Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur ekki séð sér fært að taka þátt í samfylkingu á vinstri væng og hefur ásamt fleirum viljað staðsetja sig vinstra megin við sameiginlegt vinstra framboð. Það kemur því kannski ekki á óvart að hann skuli vilja binda enda á veru bandaríska varnarliðsins í Keflavík. En athyglisvert er að sameiginlegt vinstra framboð annars vegar og væntanlegt framboð vinstra megin við það hins vegar virðast a.m.k. eiga það sameiginlegt að vilja varnarliðið burt. Það er nauðsynlegt, virðulegi forseti, að undirstrika þetta atriði líka með tilliti til þeirra þingmála sem eru á dagskrá þingsins hér í dag. Þannig er rétt að ítreka að líkt og fram kom í umræðunni um skýrslu hæstv. utanrrh. þá er í vaxandi mæli horft til NATO til tryggingar friðar og stöðugleika í Evrópu og jafnvel þótt víðar væri leitað. Þá hafa Bandaríkin t.d. haft um það forustu að reyna að hefta útbreiðslu gereyðingarvopna m.a. með því að hóta hernaðaraðgerðum gegn Írak brjóti þarlend stjórnvöld gegn ákvæðum ályktana Sameinuðu þjóðanna um vopnaeftirlit. Til þess hafa m.a. borist óskir um afnot af Keflavíkurflugvelli vegna liðs-, gagna- og birgðaflutninga yfir Atlantshafið. Áframhaldandi vera varnarliðsins í Keflavík er hluti af þessu nýja öryggiskerfi sem við nú búum við. Þegar hefur verulega verið dregið úr viðbúnaði varnarliðsins í Keflavík frá því sem mest var, enda ekki jafnskýr öryggisógn sem vofir yfir. En skjótt skipast veður í lofti og því eðlilegt að lágmarksvörnum sé viðhaldið til að tryggja öryggi lands og þjóðar. Að sama skapi er eðlilegt að varnarbandalag vestrænna lýðræðisríkja sem í vaxandi mæli er að taka á sig mynd öryggisbandalags fyrir álfuna alla hafi hér aðstöðu sem m.a. má nýta við flutninga yfir Atlantshafið. Vera má að sá tími eigi eftir að koma þar sem varnir og varnarbandalög verði óþörf og auðvitað vonum við öll að svo verði. En veruleikinn er annar. Óstöðugleika er víða að finna jafnt innan ríkja sem í samskiptum þeirra á milli. Þar við bætist að útbreiðsla gereyðingarvopna er verulegt áhyggjuefni sem enn fremur gefur tilefni til áframhaldandi samstarfs í öryggis- og varnarmálum. Hið sama má segja um hryðjuverkastarfsemi. Samstarf um viðbrögð vegna náttúruhamfara lofar góðu og þannig mætti lengi telja. Brottför bandaríska varnarliðsins frá Íslandi er því engan veginn tímabær, hvorki nú né í fyrirsjáanlegri framtíð. Virðulegi forseti. Ég nefndi í upphafi að ég væri formaður hinnar íslensku sendinefndar hjá Norður-Atlantshafsþinginu og vildi fá að koma að starfsemi þess. Það er athyglisvert að taka eftir því að Alþb. og Samtök um kvennalista hafa aldrei óskað eftir að eiga fulltrúa í Íslandsdeild Norður-Atlantshafsþingsins. Íslandsdeildin hefur hingað til verið skipuð þingmönnum Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. Með tilliti til þeirra breytinga sem nú eiga sér stað á vinstri væng stjórnmálanna má þó kannski eiga von á því að breyting verði á aðild þessara flokka að þessu starfi. Það verður fróðlegt að fylgjast með því. Kommúnistaflokkar ýmissa landa hafa í gegnum tíðina átt aðild að Norður-Atlantshafsþinginu. Má þar nefna ítalska, gríska, franska og portúgalska kommúnistaflokka. Fulltrúar þeirra hafa jafnvel beinlínis verið yfirlýstir andstæðingar Atlantshafsbandalagsins en hafa samt kosið að taka þátt í starfi þess til að fræðast um öryggis- og varnarmál, og til að geta haft áhrif á störf þingsins, kynna sínar skoðanir á sviði öryggis- og varnarmála o.s.frv. Þá má einnig benda á að í þýsku sendinefndinni er að finna þingmenn frá PDS eða fyrrum kommúnistaflokki Austur-Þýskalands. Norður-Atlantshafsþingið hefur þannig ávallt staðið öllum þingmönnum aðildarríkjanna opið og látið þjóðþingin að sjálfsögðu um að skipa sínar sendinefndir á þingið hvort sem um væri að ræða íhaldsmenn, frjálslynda jafnaðarmenn, kommúnista, fasista eða einhverja aðra. Aðild að Norður-Atlantshafsþinginu eiga þjóðþing hinna 16 núverandi aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins auk þess sem þjóðþing 16 ríkja Mið- og Austur-Evrópu sem hafa hlotið aukaaðild að þinginu, þar á meðal rússneska þingið. Auk stjórnarnefndar sem skipuð er formönnum landsdeilda, forseta og varaforsetum, fer starf Norður-Atlantshafsþingsins í megindráttum fram í fimm málefnanefndum. Þess má geta sérstaklega að í stjórnarnefndinni hefur Ísland eitt atkvæði af sextán og getur því haft talsverð áhrif. Meginhlutverk þingsins hefur ávallt verið að sjá þingmönnum aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins og í seinni tíð jafnframt 16 Mið- og Austur-Evrópuríkjum fyrir vettvangi þar sem þau geta fræðst um öryggis- og varnarmál og borið saman bækur sínar um ýmis málefni í samskiptum ríkjanna. Helstu umfjöllunarefni síðustu ára hafa verið hið nýja hlutverk Atlantshafsbandalagsins, stækkun bandalagsins, stöðugleiki og friður á nágrannasvæðum, samskipti Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku á sviðum stjórnmála og efnahagsmála, mannréttindamál og margt fleira. Með hinu nýja hlutverki bandalagsins er vísað til þess að Atlantshafsbandalagið er sá aðili í evrópskum öryggismálum sem nær ávallt er horft til hvað varðar tryggingu friðar og stöðugleika í álfunni. Fjöldi Mið- og Austur-Evrópuríkja sækist nú eftir aðild að bandalaginu og önnur ríki leita til bandalagsins til að stilla til friðar og standa vörð um hann. Virðulegi forseti. Stundum hefur verið bent á að vegna smæðar þjóðarinnar eigi hún að vera hlutlaus í alþjóðamálum. En spyrja má: Til hvers er sjálfstæði og erum við raunverulega sjálfstæð ef við, vegna smæðar okkar, þorum ekki að fylgja sannfæringu okkar, vera vinir vina okkar og standa vörð um sameiginlega hagsmuni með skoðanabræðrum okkar? Með hliðsjón af þeim umræðum sem hér hafa átt sér stað og þeim breytingum sem nú eiga sér stað á vinstri væng stjórnmálanna vil ég undirstrika þá skoðun mína að vera okkar í NATO hefur verið og mun verða hornsteinn íslenskrar utanríkisstefnu.

Herra forseti. Ég kem ekki hingað í ræðustól til að gera athugasemdir við einstök ummæli hæstv. ráðherra í ræðu hans um utanríkismál sem hann flutti þinginu áðan. Ég vil aftur á móti þakka honum sérstaklega fyrir þessa greinargerð um alþjóðleg viðhorf og stöðu Íslands í stórum og viðsjárverðum heimi. Hins vegar vil ég nota tækifærið og koma hér á framfæri atriði sem ég sakna úr ræðu hæstv. ráðherra. Það varðar starf Efnahags- og framfarastofnunarinnar OECD að gerð alþjóðlegs sáttmála um fjárfestingar, sem kallaður hefur verið MAI-sáttmálinn eftir ensku skammstöfuninni á heiti hans, sem er Multilateral Agreement on Investment. Þetta starf OECD á undanförnum árum hefur ekki farið hátt. Ég man raunar ekki til þess að það hafi verið gert að umtalsefni fyrr hér á Alþingi. Sumir munu segja að það sé hreinn óþarfi að vekja máls á þessu því að ríkisstjórnir hafa verið iðnar upp á síðkastið að lýsa þessa samningsgerð dauða og dottna upp fyrir. Þó er full ástæða til að ætla að ríkisstjórnir sem harðast hafa rekið á eftir gerð þessa samnings, stjórn Bandaríkjanna sérstaklega og Bretlands sem fylginauts hennar, hafi tekið upp aðra taktík í þessu máli og muni nú þrýsta á að fá einstök ákvæði hans samþykkt í öðru heimspólitísku samhengi, svo sem hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum eða í heimsviðskiptaráðinu WTO. Þannig mundu ríkin láta sér nægja að fá sínu framgengt í stykkjatali í stað þess að fá það samþykkt í heild sinni sem alþjóðlegan sáttmála og algilda stefnuyfirlýsingu um vernd fjárfestinga og völd alþjóðafyrirtækja hvarvetna í heiminum. Í rauninni telur Bandaríkjamaðurinn Lori Wallach, yfirmaður heimsviðskiptadeildar bandaríska neytendafélagsins sem kennt er við Ralph Nader og ég byggi það sem hér fer á eftir að nokkru leyti á grein hans, að yfirlýstur dauði MAI-samningsins sé yfirskin eitt og áfram verði unnið með leynd að því að þoka honum áleiðis. Wallach þessi skrifaði nýlega grein um þetta í Parísarblaðið Le Monde Diplomatique, sem einnig kemur út á ensku sem fylgiblað The Guardian. Þar lýsir hann því skýrt hvernig farið hefur verið á bak við þjóðþingin og embættismenn einir staðið að þessari stefnumótun á þriggja ára ferli gerðar þessa sáttmála. Bandaríkjaþing vissi t.d. ekki af þessari samningalotu fyrr en einhvern tíma í fyrra. Jack Lang formaður utanríkismálanefndar franska þingsins sagði í desember fyrir tæpu ári: Við vitum ekki hver er að semja um hvað og í hvers nafni. Raunar mun hann hafa beitt sér fyrir því að tekið var af skarið núna í október, þegar ákveðið var að franska ríkisstjórnin drægi sig úr þessari samningalotu. Þar með hefur hún verið lýst dauð og ómerk og menn þurfi ekki að hafa frekari áhyggjur af þessu en annað gæti átt eftir að koma í ljós. Þegar þetta samningsuppkast komst á netið, einmitt fyrir tilstilli þessara bandarísku neytendasamtaka Naders, olli það miklu uppistandi og hörðustu deilum þar á þinginu síðan unnið var að gerð NAFTA-fríverslunarsamningsins við Bandaríkin fyrir tíu árum. Þegar samningsuppkastið lak út í fjölmiðla í Nýja-Sjálandi þá olli það þar miklum æsingi og nú í maí á þessu ári voru harðar árásir gerðar á samninginn og frammistöðu Bandaríkjastjórnar á Bandaríkjaþingi. Þingið taldi að þarna væri farið á bak við sig í hápólitísku og mjög alvarlegu máli. Ég ætla ekki að fara út í smáatriði um gerð MAI-samningsins. Ég veit að margir í þessum sölum hafa þungar áhyggjur af sjálfstæði þessa lands ef til inngöngu kæmi í Evrópusambandið. Við þá hina sömu vil ég segja að það væru smámunir einir hjá því sem yrði ef ákvæði þessa MAI-samnings yrðu að veruleika og hann yrði algildur alþjóðlegur sáttmáli sem tæki til allra ríkja, stórra og smárra, hvort sem það gerðist í stykkjatali og smám saman eða hann yrði samþykktur í heild sinni. Meginatriði þessa samnings gengur út á að alþjóðafyrirtæki, sem teygja arma sína um heiminn, yrðu rétthærri en einstök þjóðríki. Þessi alþjóðafyrirtæki gætu dregið hvaða þjóðríki sem er í veröldinni fyrir alþjóðlegan dómstól, hvenær sem er, ef þau teldu að stjórnvaldsaðgerðir viðkomandi ríkis gætu leitt til minni hagnaðar en efni stóðu til þegar efnt var til tiltekinnar fjárfestingar í viðkomandi ríki. Þau gætu krafist hárra skaðabóta í reiðufé. Reyndar hefur reynt á svipað ákvæði í NAFTA-samningnum, fríverslunarsamningnum milli Bandaríkjanna, Kanada og Mexíkó. Kanada hefur tvisvar orðið að láta í minni pokann og reiða út mikið fé. Í annað skiptið fyrir að hafa vakið máls á ákveðnu máli á þinginu sem talið var skaða hagsmuni bandarísks fyrirtækis. Í hinu tilfellinu urðu þeir að falla frá því að framfylgja samþykkt sem gerð hafði verið í þinginu um að sígarettupakkar yrðu hér eftir í gráum lit og á þeim mættu ekki vera auglýsingar eða aðlaðandi auðkenni. Þetta er forsmekkur að því sem gæti gerst ef ákvæði þessa samnings yrðu uppfyllt, hvort sem sáttmálinn sjálfur yrði samþykktur eða honum yrði komið á með öðrum hætti. Með öðrum orðum: Með þessum samningi væri hægt að lama getu ríkisstjórna til að setja lög, t.d. um verndun umhverfisins, varðveislu náttúrulegra auðlinda, setja lög um vinnuöryggi og sanngjarna framkomu við launþega og raunar hvað annað sem nöfnum tjáir að nefna. Valdi ríkisstjórna til breytinga á skattalögum yrðu líka verulegar skorður settar. Þannig ber allt að sama brunni. Engar skuldbindingar og engin ábyrgð er sett á alþjóðafyrirtækin en þau geta dregið hvaða ríkisstjórn sem er fyrir alþjóðlega dómstóla hvenær sem er og krafist skaðabóta ef eitthvað í löggjöf eða reglum þessa ríkis verður til þess að rýra þann gróða sem fyrirtækin reiknuðu með að hafa þegar þau lögðu í fjárfestinguna í viðkomandi landi. Ég er þess fullviss og tek undir það með þessum Bandaríkjamanni sem ég vitnaði til, að þessi MAI-sáttmáli er stórhættulegur meðan hann er til í pípunum og þjóðþing heimsins verða að halda vöku sinni þangað til hann er sannanlega og endanlega dauður. Ég mun koma aftur að þessu áður en ég lýk máli mínu en ég vil skjóta hér inn kafla sem ég get ekki ætlast til að utanrrh. gerði heldur grein fyrir í ræðu sinni, enda ætla ég að brydda hér upp á nýjung í alþjóðasamskiptum. Það vill svo til að ég hef á undanförnum þremur, fjórum árum átt aðild að samstarfi nokkurra eyja í Norður-Atlantshafi. Nánar tiltekið eru það sjö eyjar sem allar hafa mismunandi forræði fyrir sínum málum. Tvær þeirra eru innan kanadíska ríkjasambandsins, Prince Edward Island og Nýfundnaland. Þar eru heimastjórnarríki innan danska ríkisins, Grænland og Færeyjar, það eru Álandseyjar sem hafa sérstöðu innan Finnlands og eyjan Mön sem er í sérstöku konungssambandi við Stóra Bretland. Ísland eitt nýtur fulls sjálfstæðis og sjálfforræðis. Þessar eyjar hafa borið saman bækur sínar um hagkerfi sín og félagslega uppbyggingu. Það hefur verið mjög ánægjulegt að eiga þátt í þessum samskiptum. Þau hafa vakið mig til umhugsunar um hvort ekki er of mikil áhersla lögð, í mótun íslenskrar utanríkisstefnu, á að fylgjast með hinum stóru ríkjum, heimsveldum og ríkjum sem slaga hátt upp í það. Það gæti hreinlega borgað sig fyrir Ísland að hafa mann í utanrrn. sem sérhæfði sig í þekkingu á hinum smáu og smærri ríkjum í heiminum. Mér hefur skilist að það séu í kringum 100 ríki í Sameinuðu þjóðunum sem hafa milljón íbúa eða þaðan af minna, njóta mismunandi sjálfsforræðis, ýmist fulls sjálfstæðis eða tilheyra á einhvern hátt öðrum ríkum. En öll hafa þau alþjóðleg samskipti og mörg hver aðild að alþjóðlegum samtökum sem skipta okkur miklu máli. Ég vil t.d. benda á að umhverfisverndarsamtök eins og Greenpeace eru grunuð um að hafa bókstaflega keypt upp aðild að Alþjóðahvalveiðiráðinu, t.d. af Seychelleseyjum til þess að koma mönnum sínum að og beita sér þar fyrir hinum ýtrustu verndarsjónarmiðum, þvert ofan í stofnsáttmála þessa ágæta ráðs sem við erum nú reyndar ekki lengur í. Þannig geta þessi ríki valdið okkur miklum erfiðleikum í hinum og þessum alþjóðlegu samtökum sem taka að sér að gefa út ákveðnar reglur um verslun og viðskipti, um hvað megi veiða og hvað megi ekki veiða, hvað megi versla með og hvað ekki. Þess vegna er full ástæða til þess að utanrrn. hugi að því hvort ekki mundi beinlínis borga sig að hafa sérfræðiþekkingu innan ráðuneytisins á málefnum þessara ríkja. Þessi ríki líta gjarnan upp til Íslands fyrir það sem þeim finnst hafa tekist vel í uppbyggingu þjóðríkisins eftir að við unnum sjálfstæði okkar fyrir 50 árum. Þetta er nú svona ábending sem ég vildi koma til hæstv. ráðherra til vinsamlegrar athugunar. Aðalástæðan fyrir því að ég kom hér upp var þó þetta mál sem ég vakti athygli á hér áðan, þ.e. þessi MAI-samningur. Ég hef að undanförnu reynt að afla mér upplýsinga um texta þessa samnings til viðbótar við þá grein sem ég nefndi áðan eftir þennan forsvarsmann bandaríska neytendafélagsins. Minn skilningur hefur verið sá að það sé ekki verið að fjalla um þessi mál í utanrrn. heldur sé það nánast á forræði iðnrn. og ég hef enga ástæðu til þess að ætla annað en að góður og gegn embættismaður hafi séð um það þar. En ég held að full ástæða sé til þess að utanrrn. kynni sér þetta mál rækilega og að utanrmn. þingsins kynni sér líka öll gögn sem aðgengileg eru í þessu máli. Ég vil spyrja utanrrh. hvort því megi ekki treysta að með þessu máli verði fylgst ef það ætlar að lifna við aftur. Þó að það sé eins og dautt hross núna þá getur verið að einhverjir verði til þess að sparka í það lífinu.

Herra forseti. Að þeim samningi sem hér hefur verið gerður að umtalsefni, þ.e. fjölþjóðlega fjárfestingarsáttmálanum MAI, hefur verið unnið í mjög langan tíma og íslenska utanrrn. og viðskrn. jafnframt hafa komið að gerð hans. Við höfum haft allmikil áhrif á hann eða samningsgerðina og í vor sat ég ráðherrafund OECD þar sem þessi samningur var til umræðu og ákveðið var að fresta viðræðum til haustins. Síðan var haldinn samningafundur nú í október þar sem Frakkar sögðu sig úr viðræðunum eins og kom fram hjá hv. þm. Þeir höfðu ýmsar athugasemdir fram að færa í sambandi við þennan hugsanlega samning. Þeir töldu að ákvæðin um lausn deilumála væri ekki nægilega góð, að þróunarlöndin hefðu ekki nægilega mikla möguleika til þess að koma að þessum samningi og að þar væri ekki fjallað nægilega um réttindi launafólks og umhverfismál, en umhverfismál höfðu verið eitt af þeim deiluefnum sem voru uppi á borðinu og höfðu ekki fengið neina lausn. Það er frekar búist við því að framtíð þessara viðræðna verði á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar þannig að þær færist frá OECD yfir til WTO. Ég skal ekkert fullyrða um það en vil hins vegar benda á þá staðreynd að mikil þörf er á því að koma upp slíkum samningi. Smáar þjóðir eins og við Íslendingar erum þurfa oft að gera samninga af þessu tagi og þá gerum við þá tvíhliða en við höfum verið að reyna að koma okkur hjá því vegna þess að við höfum vonast til þess að þarna gæti fengist niðurstaða. En ekki verður komist hjá því að fjárfestingarsamningar verði í gangi milli þjóða því það þarf að skapa meira öryggi í fjárfestingum og gagnkvæmar fjárfestingar ríkja eru nú eitt aðalhreyfiaflið í efnahagslífi heimsins.

Herra forseti. Ég vil þakka utanrrh. fyrir þessi svör. Mér finnst að þau hafi leitt í ljós að Ísland hefur þá komið miklu nær og meira að gerð þessa samnings en ég gerði mér grein fyrir. Vissulega er eflaust þörf á því að einhverjar alþjóðlegar reglur gildi í þessu efni en eins og ég hef séð þennan samning presenteraðan þá finnst mér hann nánast forkastanlegur í því hvað hann gerir alþjóðafyrirtækjunum hátt undir höfði en þjóðríkjunum lítið. Að lokum vil ég spyrja hæstv. utanrrh. um leið og ég þakka honum fyrir svör hans: Verða ekki öll gögn varðandi þetta mál lögð fyrir utanrmn. og mögulega efh.- og viðskn. þannig að þær geti fylgst með? Eins og ég nefndi áðan hafa orðið uppþot á þjóðþingum víða þar sem þessi sáttmáli hefur verið kynntur og ég vænti þess að Alþingi fái að fylgjast með frekari framvindu þessara mála.

Herra forseti. Þessi mál hafa komið til umræðu á hv. Alþingi. Þau hafa líka verið til umræðu í utanrmn. Að sjálfsögðu er ekkert því til fyrirstöðu að taka þau til frekari umræðu í nefndinni og ekkert nema eðlilegt við það. Ég er þeirrar skoðunar að sú mynd sem hv. þm. teiknaði upp um samninginn hafi verið nokkuð dökk og ég held að þeir sem skrifuðu þær greinar sem hann lýsti hafi verið afar mikið á móti samningnum og ekki séð margar jákvæðar hliðar á honum. En það er eins og gengur í öllum stórum alþjóðlegum samningum, að það eru bæði neikvæðar hliðar og jákvæðar. Menn taka á sig ákveðnar skuldbindingar en ná jafnframt verulegum árangri. Menn verða að vega og meta hvort það er þess virði að taka á sig slíkar skuldbindingar til þess að greiða betur fyrir vextinum í heimsviðskiptum og hagvexti í heiminum almennt. Við verðum að sjálfsögðu að gæta þess að fátæku þjóðirnar eigi þar eðlilega aðild að. En ef við viljum berjast gegn fátækt í heiminum og meiri hagvexti þá er ég ekki í nokkrum vafa um að meiri fjárfestingar og meiri umsvif, sem skapa atvinnu fyrir fólkið, eru eitt af lykilatriðunum í þeirri baráttu. Ég held að það verði líka að sjá þennan samning í því ljósi.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir yfirgripsmikla og fróðlega ræðu sem ég tel að hafi endurspeglað gjörla hve mikilvægt er að Ísland taki virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi. Og framlag okkar til alþjóðlegs samstarfs tel ég hafa skilað sér margfaldlega. Ég vil því segja örfa orð um það sem ég tel vera mikilvæg áhersluatriði, ekki síst um mikilvægi þessa málaflokks, en byrja kannski á því að eins og kom fram hér í morgun þá minnumst við ýmissa tímamóta í friðar- og mannréttindaferli í heiminum. Það kom fram í ræðu utanrrh. í morgun að á næsta ári verða 50 ár liðin frá því að mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna var samþykkt, 50 ár verða frá stofnun NATO og 50 ár verða frá stofnun Evrópuráðsins. Á þessum tímum metum við árangur af alþjóðlegu samstarfi. Við höfum einnig upplifað hraðari breytingar á undanförnum árum en okkur hafði órað fyrir. Því er okkur nauðsynlegt að fylgjast vel með og búa okkur undir aðlögun að því framtíðarumhverfi sem næstu kynslóðir eiga að taka við. Nýir tímar krefjast breyttrar áherslu. Staða okkar í utanríkismálum miðast ekki eingöngu við þrengstu hagsmuni okkar, eins og við oft viljum leggja áherslu á, heldur verðum við að tryggja framtíðarhagsmuni okkar og tengjast hvers kyns starfi á sviði öryggis-, friðar- og mannréttindamála, neyðaraðstoðar, flóttamannahjálpar, baráttu gegn hungursneyð, glæpastarfsemi og eiturlyfjasölu, og ekki síst auðlinda og umhverfismála, eins og við höfum svo glögglega fundið á hinu háa Alþingi á undanförnum árum. Segja má að allir þessi þættir hafi meiri eða minni áhrif á daglegt líf okkar. Íslendingar eru ekki aðeins virkir heldur hafa tækifæri til mikilla áhrifa á þróun mála í dag. Við erum smá en við höfum bæði reynslu og við höfum tækifærin. Stefna á setu í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna verður tímamótatækifæri fyrir okkur. Við höfum sýnt ábyrgð með þátttöku okkar í þeim verkefnum sem við höfum tekið að okkur fyrir Sameinuðu þjóðirnar eða á vegum Sameinuðu þjóðanna og við erum virt fyrir framlög okkar, ekki eingöngu í friðargæslu og uppbyggingu í Bosníu, eins og tíðkast nú að ræða mest um og nú á næstunni í Kosovo, heldur einnig á öðrum sviðum. Skemmst er að minnast smærri verkefna okkar eins og t.d. hins nýja sjávarútvegsskóla og jarðhitaskóla Sameinuðu þjóðanna hérna. Eindreginn stuðningur Norðurlandaþjóðanna til þessa framboðs okkar gefur okkur sterka stöðu og í ljósi þátttöku okkar innan Sameinuðu þjóðanna á undanförnum áratugum tel ég okkur þess fullbúin að takast á við þá ábyrgð sem setu í öryggisráðinu fylgir. Með aukaaðild okkar að Vestur-Evrópusambandinu, VES, höfum við haldið á lofti mikilvægi þess að VES tryggi umræðu friðar- og öryggismála meðal allra Evrópuþjóða en einskorðist ekki við ríki Evrópusambandsins. Leggja verður áherslu á að Evrópa geti sjálfstætt tekist á við þær hörmungar í álfunni sem við höfum horft upp á á undanförnum árum, og að styrkja VES. Við höfum hins vegar notið góðs af samstarfi við Norður-Ameríku innan NATO og við megum ekki veikja það samstarf samhliða eflingu Evrópuþjóða til að takast á við eigin vandamál. Ég vil í þessu sambandi fagna þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að taka þátt í eftirliti á vegum ÖSE með framkvæmd Serba á samningi sérlegs erindreka Bandaríkjaforseta um Kosovo. Ég hef á undanförnum árum átt þess kost að taka þátt í samstarfi Vestur-Evrópusambandsins og ég tel að mikilvægi þess að þau ríki sem þegar taka þátt í því starfi sem þar fer fram, hvort sem er með fullri aðild, aukaaðild eða lausari aðild að sambandinu, gefi okkur þann samstarfsanda sem við þurfum á Evrópuvettvangi og minnki þá spennu sem hugsanlega gæti hafa orðið með því að útiloka ný ríki, nýfrjáls ríki, Austur-Evrópuríki almennt og jafnvel önnur ríki sem okkur tengjast svo sem Tyrkland, frá umræðu um friðar- og öryggismál á þessu svæði. Ég vil einnig leyfa mér nú í dag að ávarpa utanrrh. og óska honum allra heilla í tilefni af varaformennsku í Evrópuráðinu sem hann tók við í gær og síðar formennsku sem hann mun gegna frá maímánuði nk. Ég hef tekið þátt í starfi Evrópuráðsins á undanförnum árum og fylgst vel með hversu mikil áhrif Evrópuráðið hefur haft á mannréttindaþróun í Evrópu, ekki síst á undanförnum árum með þátttöku nýfrjálsra ríkja. Segja má að Evrópuráðið hafi verið hliðið sem þessi ríki hafa gengið í gegnum til að taka þátt í því samstarfi sem önnur Evrópuríki hafa átt á undanförnum áratugum meðan mikið bil var á milli Austur- og Vestur-Evrópu. Ég fagna því líka hversu vel hefur tekist til í því samstarfi sem ég tel að hvorki hafi verið lögð nægilega mikil áhersla á hérlendis né erlendis, þ.e. á mikilvægi þess starfs sem Evrópuráðið hefur haft og hlutverk Evrópuráðsins í þessu sambandi. Því tel ég að formennska í Evrópuráðinu sé stórviðburður. Aðildarríkin eru 40 og mig minnir að um 700 milljónir manna tengist þessu ráði. Það er ekki lítið. Þess vegna er þetta einstakt tækifæri fyrir okkur til að komast í lykilstöðu, fyrst um sex mánaða skeið í varaformennsku og aðra sex mánuði í formennsku. Það er ljóst að langur tími líður þangað til við fáum annað tækifæri. Einstök ríki hafa reynt að nýta sér formennskutímann til að koma hagsmunum sínum og hugmyndum á framfæri og vinna þeim brautargengi. Þannig lögðu finnsk stjórnvöld fram tillögu um embætti umboðsmanns Evrópu í formennskutíð sinni. Eins stóð ríkisstjórn Frakklands fyrir leiðtogafundi Evrópuráðsins á sl. ári og Frakkland var því í forustu fyrir að marka Evrópuráðinu stefnu á nýrri öld. Ísland hefur einnig haldið hagsmunum sínum á lofti á þessum vettvangi sem annars staðar og höfum við haft áhrif á umræðu, ekki síst í umhverfis- og sjávarútvegsmálum, enn fremur í almennum umræðum um öryggis- og friðarmál í Evrópu. Ég tel að þau trúnaðarstörf sem okkur hafa verið falin hafi gefið okkur aukna möguleika til að tala máli okkar. Þátttaka okkar innan EES hefur verið afar virk undanfarið og formennska okkar innan EFTA á þessu ári hefur skilað okkur áhrifum sem okkur eru nauðsynleg. Ég vil minna á gott dæmi sem nefnt var hér í morgun um samræmdar reglur um eftirlit með innflutningi sjávarafurða innan EES. Það að eftirlit með innflutningi sjávarafurða á EES-svæðinu sé í höndum Íslendinga hlýtur að auðvelda okkur leiðir inn á evrópska markaði og styrkja stöðu okkar. Stækkun Evrópusambandsins mun hafa mikil áhrif á atvinnulíf og aðstöðu Íslands, enda verða ný lönd um leið aðilar að samningi okkar um Evrópska efnahagssvæðið. Á næstu sjö árum, til ársins 2006, verður unnið að því að fjölga ríkjum innan Evrópusambandsins um sex ríki. Þarna munu okkur opnast nýir markaðir og ný tækifæri. En samhliða þessu verðum við að standa vörð um þann góða markaðsaðgang með sjávarafurðir sem við nú njótum við umrædd ríki á grundvelli fríverslunarsamninga á vegum EFTA. Með samstarfi okkar við ESB fáum við einnig tækifæri til að tengjast samningum við markaði utan Evrópu, svo sem í löndum sunnan Miðjarðarhafsins, Suðaustur-Asíu og annars staðar. Ég tel augljóst að ESB muni taka breytingum með útvíkkun og áherslum innan þess og tel þess vegna afar mikilvægt að fylgjast með þeirri þróun sem fram undan er, bæði á viðskiptalegu sviði og pólitísku, því augljóst er að Evrópusambandið mun verða fjármálalegur risi í heiminum í framtíðinni. Sem fjármálalegur risi verður sambandið að sjálfsögðu einnig stórpólitískur risi sem okkur er nauðsynlegt að tengjast --- hvort sem væri við núverandi ríki eða framtíðarríki --- og fylgjast vel með. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta miklu lengra. Ég sagði í upphafi að framlag okkar í alþjóðlegu samstarfi skilaði sér margfaldlega. Þátttaka okkar á flestum sviðum er ekki eingöngu siðferðileg ábyrgð heldur skilar hún sér margfaldlega í þjóðarbúið með nýjum störfum og viðskiptamöguleikum. Nærvera okkar með fastafulltrúum í fjölþjóðastofnunum hefur verið bætt og aukin. Að sjálfsögðu má ætíð ræða um mismunandi forgangsröðun á slíkum ráðstöfunum og fjármagni til slíkrar starfsemi. Reynsla mín af stofnun fastanefndar í Evrópuráðinu er dæmi um vel heppnaða ráðstöfun að mínu mati, sem svarar kröfum tímans. Rödd okkar heyrist vel á þeim vettvangi og við fáum tækifæri til að hafa gríðarleg áhrif þar. Og ég er fullviss um að slík störf sem við tökum að okkur þar muni skila nýrri kynslóð nýjum tækifærum í framtíðinni.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Láru Margréti Ragnarsdóttur fyrir það sem hún sagði um Evrópuráðið. Ég vil jafnframt þakka þingmannanefndinni fyrir mjög góð störf í Evrópuráðinu. Ég tel að framlag Íslendinga í Evrópuráðinu á undanförnum árum hafi skipt mjög miklu máli og hafi m.a. orðið til þess að við getum hugsað okkur að taka við formennsku í Evrópuráðinu. En það er alveg rétt sem hv. þm. sagði að því fylgja miklar skyldur. Því fylgir viðurkenning á að Íslendingar séu tilbúnir að taka þátt og hafa forustu um lausn ýmissa alþjóðlegra vandamála og það er mikil ábyrgð sem við erum að takast á hendur í þessum efnum. Við getum reiknað með því að koma að málum í Kosovo, í Bosníu, í Nagornó-Karabakh, sem tilheyrir nú Aserbaídsjan en Armenía hefur gert kröfu um. Það eru ýmis slík vandamál sem uppi eru hjá Evrópuráðinu sem við getum reiknað með að koma að. Þetta krefst þess að við leggjum okkur fram, þetta krefst mannafla, en það sýnir jafnframt að við erum tilbúin til að vinna með alþjóðasamfélaginu að framgangi mannréttinda, að framgangi friðar og við berum ekki síður ábyrgð þar en aðrar þjóðir. Ég er alveg sammála hv. þm. að hér er um mjög stóran atburð að ræða. Hann er e.t.v. ekki jafnstór nú og þegar við tökum við formennsku. Það vill svo óheppilega til að við tökum við formennskunni á kosningadegi, sem er nú ekki mjög heppilegt. En því miður verður ekki við það ráðið, en það er hinn 7. eða 8. maí sem Ísland tekur við formennsku í ráðinu sem kemur í veg fyrir að ráðherra geti verið viðstaddur þann mikilvæga atburð.

Herra forseti. Ég vil nota tækifærið og taka hér aftur til máls til að koma að nokkrum atriðum sem mér tókst ekki að ræða að fullnustu í fyrri ræðutíma mínum. Ég nefndi sérstaklega að eitt af þeim grundvallarmálum sem Íslendingar glíma við á vettvangi utanríkismála eru umhverfismál og þá ekki síst umhverfismál sem tengjast mikilvægri nýtingu okkar á auðlindum hafsins. Á þessu ári, ári hafsins, hafa málefni hafsvæðanna og umhverfismála hafsins verið mikið til umfjöllunar á alþjóðlegum vettvangi. Það hefur gefið okkur Íslendingum tækifæri til að beina athygli annarra þjóða að því hvernig við tökum á umhverfismálunum og ekki síst hvernig við umgöngumst auðlindir sjávarins. Það er mjög brýnt að við höldum til haga því grundvallarsjónarmiði í umhverfismálum að treysta beri sjálfbæra nýtingu hafsins. Sjónarmið okkar eru sjónarmið þeirra sem eru mjög háðir nýtingu sjávarauðlindanna. Þau sjónarmið stangast mjög auðveldlega á við sjónarmið þeirra sem líta fyrst og fremst á hafið sem vettvang samgangna og námavinnslu, svo sem olíu- og gasvinnslu. Ekki er hægt að neita því að á alþjóðlegum vettvangi hafa málin þróast þannig á undanförnum áratugum að sjónarmið þeirra sem nýta fiskimiðin hafa verið víkjandi fyrir sjónarmiðum hinna sem nýta hafið fyrst og fremst til sjósamgangna, sjóflutninga og svo til orkuvinnslu, þ.e. olíu- og gasvinnslu. Þetta stendur í tengslum við þá staðreynd að sjávarútvegurinn í heiminum er almennt ekki mjög sterkur frá efnahagslegum sjónarhóli séð. Það á sérstaklega við t.d. um Evrópu þar sem fjölmörg ríki reka sjávarútveg ekki beinlínis í arðsemissjónarmiði heldur sem einhvers konar byggðastefnu og sem stuðning við málefni afskekktra byggðarlaga. Þannig tengjast sjávarútvegsmálin styrkjastefnu í mjög ríkum mæli í Evrópu. Og styrkjastefnan sem rekin er í sjávarútvegsmálunum leiðir óhjákvæmilega til þess að menn víkja til hliðar sjálfbærri nýtingu, enda er það almennt viðurkennt af þeim stofnunum sem þar eru til ráðuneytis og til þess eru bærar, að fátt eitt standi eins gegn sjálfbærri nýtingu og styrkjastefna í sjávarútvegi. Það hefur þess vegna orðið nokkuð áberandi í þeirri miklu umfjöllun sem farið hefur fram um umhverfismál, umhverfismál hafsins, og um sjávarútvegsmál á alþjóðlegum vettvangi á þessu ári, að þar rekast á sjónarmið Íslendinga og fjölmargra annarra þjóða. Þetta kom t.d. afar skýrt fram í umfjöllunum á vettvangi Evrópuráðsþingsins þar sem lagðar voru fram viðamiklar skýrslur um málefni hafsins, þar á meðal ein skýrsla sem samin var af portúgölskum þingmanni um sjálfbæra nýtingu auðlinda hafsins, þ.e. um fiskveiðar. Ég átti þess kost að fjalla um þá skýrslu og skrifa um hana álitsgerð fyrir hönd vísinda- og tækninefndar Evrópuráðsþingsins. En í ljós kom að sjónarmið Íslendinga stönguðust verulega á við sjónarmið Portúgala. Eitt af þeim atriðum sem Spánverjar og einkum og sér í lagi Portúgalir settu fram sem grundvallarstefnumið sitt var að aðgerðum við stjórn fiskveiða sem leiddu til samdráttar skyldi sjálfkrafa fylgt eftir með styrkjum í sjávarútveginum. Við Íslendingar snerumst mjög harkalega gegn þessum sjónarmiðum á Evrópuráðsþinginu og töldum að þessi sjónarmið gengju gegn hagsmunum þeirra þjóða sem vildu nýta auðlindir sjávarins á sjálfbæran hátt, og töldum að jafnvel væri vikið mjög alvarlega út frá sjónarmiðum um sjálfbæra þróun með slíkri stefnumörkun. Tekist var á um þetta sjónarmið á Evrópuráðsþinginu, og mér er óhætt að segja að þótt Íslendingar hafi orðið undir þá tókst þeim þó að koma málum sínum þannig til skila að atkvæðagreiðslan var naum, sigurinn var naumur og umræðan fékk allmikla athygli. Ég held að mjög mikilvægt sé að við höldum þannig áfram á málum okkar og skýrum út fyrir öðrum þjóðum hvernig við höfum umgengist sjávarauðlindir okkar. Og ég lýsi fullum stuðningi við þau sjónarmið sem fram komu í ræðu hæstv. utanrrh. um þessi mál í ræðu hans hér í morgun. Talsvert hefur verið fjallað hér um þróun Atlantshafsbandalagsins og þá ekki síst í ljósi þeirra tíðinda sem hafa gerst í íslenskum stjórnmálum að Alþfl. hefur nú nánast tekið upp merki Alþb. í öryggis- og varnarmálum. Það er ljóst að Atlantshafsbandalagið hefur tekið mjög alvarlega það hlutverk sitt að laga sig að breyttum aðstæðum á alþjóðavettvangi. Ég tel að ekki sé of langt seilst með því að fullyrða að af öllum þeim alþjóðlegu stofnunum sem hafa þurft að endurskoða stefnu sína og starfsaðferðir í kjölfar endaloka kalda stríðsins hafi Atlantshafsbandalaginu gengið best að hraða aðlögun sinni og finna fleiri og betri fleti á því að brúa bilið milli bandalagsins og Mið- og Austur-Evrópuríkja. Viðamikið samstarf fer nú fram innan höfuðstöðva NATO í Brussel á pólitísku og hernaðarlegu sviði. Samstarfið hefur gerbreytt andrúmsloftinu í viðskiptum fyrrverandi andstæðinga kalda stríðsins. Þetta á kannski sérstaklega við um samstarfið við Rússa. Sem dæmi um þann árangur sem náðst hefur er að nú sitja menn þarna með fastafulltrúa og hægt er að kalla fastafulltrúa Rússa á fund að ræða öryggismál eða sérstök álitaefni með mjög stuttum fyrirvara. Þátttaka NATO í Bosníu- og Kosovo-deilunni hefur haft úrslitaáhrif á stöðu hins alþjóðlega samfélags til að koma málum þar til betri vegar. Þessi aðild Atlantshafsbandalagsins að viðkvæmum deilumálum utan sjálfs varnarsvæðis bandalagsins hefur orðið til þess að stórauka hróður NATO í Evrópu og í heiminum yfirleitt. Bandalagið hefur með þessum hætti ekki aðeins tryggt öryggi eigin bandalagsríkja heldur hefur það nú haldið út á þá braut að flytja öryggi til nærliggjandi svæða eða flytja öryggi út eins og það er orðað innan Atlantshafsbandalagsins. Þátttaka Íslendinga í starfi NATO í Bosníu eða á Balkanskaga yfirleitt í lögreglu- og hjúkrunarmálum hefur styrkt stöðu Íslendinga innan bandalagsins og aukið hróður þeirra þar. Tiltrú Atlantshafsbandalagsins hefur því aukist stórlega innan Evrópu í kjölfar þessarar aðlögunar og þrýstingur umsóknaraðila um aðild að bandalaginu hefur aukist. Bandalagið hefur sannfært Evrópubúa um að það sé trútt grundvallarstefnumálum sínum sem varnarbandalag sem hefur það að meginmarkmiði að treysta öryggismál í álfunni allri. Það er nákvæmlega í þessum anda sem bandalagið mun endurskoða öryggisstefnu sína og við þá endurskoðun er nauðsynlegt að við Íslendingar missum ekki sjónar á því í hverju okkar eigin hagsmunir í varnar- og öryggismálum eru fólgnir. Þeir fara reyndar ekki alltaf saman við hagsmuni einstakra aðildarríkja NATO og á það t.d. sérstaklega við um Frakkland sem var nefnt áður í umræðunni af hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni en hann taldi að sú breyting sem væri að eiga sér stað innan Evrópusambandsins í afstöðunni til öryggismála og nefndi þar sérstaklega Frakka, en einnig Breta, væri nú að breyta í grundvallaratriðum afstöðu Evrópuríkjanna til Atlantshafsbandalagsins. Ég vil geta þess að ég held að sú tilvitnun í afstöðu Frakka sem hv. þm. notaði hafi verið frekar óheppileg vegna þess að Frakkar hafa alltaf skapað sér mikla sérstöðu í Atlantshafsbandalaginu og ekki alltaf verið til þess að styrkja það bandalag. Ég hygg að því fari víðs fjarri að mikill vilji sé fyrir því innan Evrópuríkjanna að draga úr raunverulegu vægi Bandaríkjanna í samstarfi Atlantshafsbandalagsþjóðanna og það eru ekki hagsmunir Íslands að ýta undir það. Því er það í raun og veru hluti af því stefnuleysi sem nú hefur haldið innreið sína inn í Alþfl. að hér skuli vera sérstaklega í þessum þingsal vitnað í mikilvægi afstöðu Frakka til Atlantshafsbandalagsins sem fordæmis fyrir okkur Íslendinga að fylgja. Það er mjög athyglisverð afstaða og undirstrikar hversu hugmyndafræði Alþfl. er komin á mikið flot eftir að hann hefur hafið samningaviðræður og er kominn að niðurstöðu um sameiginlegan hugmyndagrundvöll í svokallaðri samfylkingu við alþýðubandalagsmenn. Þegar það skjal er tekið sérstaklega fyrir og skoðað í smáatriðum er ljóst að nokkur mikilvæg atriði í þessari sameiginlegu stefnu þýða það að Alþfl. hefur í raun og veru látið Alþb. um að móta stöðuna í varnar- og öryggismálum. Herra forseti. Í þær fáu mínútur sem ég á eftir ætla ég að fara í örfáum orðum yfir það sem má lesa út úr þessu stefnumótunarplaggi og leiða rök að því að hér sé um að ræða þá staðreynd að Alþb. hafi í grundvallaratriðum mótað þetta plagg. Fyrir það fyrsta er sagt í þessu plaggi að Ísland og íslensk lögsaga eigi að vera friðlýst fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum og umferð kjarnorkuknúinna farartækja eigi að vera bönnuð. Hér er um að ræða gamalt áhugamál Alþb. og það hefur verið flutt um þetta frv. árum saman og 1. flm. að þessu frv. hefur verið Steingrímur J. Sigfússon sem hefur nú markað sér stöðu lengst til vinstri á væng stjórnmálanna hér á Íslandi í harkalegri andstöðu við Atlantshafsbandalagið. Það er ljóst að Íslendingar geta ekki við núverandi aðstæður stutt Atlantshafsbandalagið, geta ekki starfað innan þess ef þetta stefnumál nær fram að ganga þar sem varnarstefna bandalagsins er m.a. byggð á kjarnavopnum. Hér stendur einnig að þó að ekki séu ráðgerðar breytingar á aðild Íslands að NATO á kjörtímabilinu, það er tekið sérstaklega fram, þá er framtíðarmarkmiðið að Ísland geti staðið utan hernaðarbandalaga. Ef menn líta á orðaforðann sem er notaður er ljóst að ekki er vikið neitt frá þeim gamla orðaforða Alþb. að NATO sé hernaðarbandalag. Menn taka ekki upp þann almenna skilning sem er nú orðinn útbreiddur um alla Evrópu að NATO sé og hafi alltaf verið varnarbandalag sem vinni að öryggismálum, heldur er notað hér orðið hernaðarbandalag og markmiðið hlýtur að vera að ganga úr því. Það er ekki markmið lýðræðisríkja Evrópu að ganga úr NATO. Þvert á móti er markmið Evrópuríkjanna og æ fleiri lýðræðisríkja Evrópu að styrkja þetta varnarbandalag en ekki að ganga úr því. Varnarhagsmunir okkar Íslendinga eru ekki að ganga úr Atlantshafsbandalaginu. Þvert á móti þurfum við að hafa það ofarlega í huga að núverandi aðstæður í öryggismálum krefjast þess að við stöndum fast við skuldbindingar okkar í Atlantshafsbandalaginu og styrkjum Atlantshafsbandalagið til þess að laga sig að nýjum aðstæðum og sinna betur í framtíðinni öryggis- og varnarhlutverki sínu. Fyrir utan svo efnislega villu sem er í þessu plaggi sem ég ætla ekki að fara út í, hefur verið varpað skýru ljósi á það er ljóst að gert er ráð fyrir því að hefja nú þegar undirbúning til að mæta þeim breytingum sem verða á Suðurnesjum ef herinn fer brott. Hverjir ætla að krefjast þess að herinn fari brott? Það er enginn að krefjast þess nema þeir sem hafa samþykkt þetta plagg. Þeir hinir sömu aðilar gera þess vegna ráð fyrir því að nú þegar þurfi að fara að vinna að undirbúningi til að mæta þessum breytingum. Þess vegna fer ekki milli mála að Alþfl. er kominn á flot í varnar- og öryggismálum. Þeir hafa misst sjónar á hinum sérstöku hagsmunamálum Íslendinga í varnar- og öryggismálum og þeir hafa látið Alþb. segja sér fyrir verkum í plagginu Ísland og umheimurinn --- ný heimsmynd. Þess vegna er afar mikilsvert að menn geri sér grein fyrir því að sú stefna sem hér er boðuð fer engan veginn saman við þá strauma og þær stefnur sem eiga sér nú stað í Evrópu meðal hinna lýðfrjálsu ríkja. Auðvitað hafa þeir sem sömdu þetta plagg verið önnum kafnir við að að telja okkur trú um að það sem stendur í plagginu, standi ekki í plagginu og verður að segjast eins og er að það hefur ekki gengið mjög vel.

Herra forseti. Ég tek mjög undir þau sjónarmið sem komu fram hjá hv. 5. þm. Norðurl. e. um samband milli umhverfisverndar og nýtingarstefnu og mér finnst gæta nokkurs misskilnings í orðum þingmanna, sérstaklega hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, sem varar við því að hafa uppi þann málflutning sem við höfum haft á alþjóðavettvangi. Ég held að það sé alveg ljóst að við Íslendingar og þeir sem mæla fyrir þessum orðum, bæði ég sem stend hér og hv. þm. Tómas Ingi Olrich, erum ekki á móti umhverfisvernd. En við viljum leggja áherslu á að við Íslendingar erum nýtingarþjóð. Við viljum nýta auðlindir okkar skynsamlega. Við viljum ekki friða fiskstofnana og það er mjög hætt við því að ef við höldum ekki uppi þessum málflutningi muni áhrif þeirra sem vilja friða, hætta öllum veiðum, ná undirtökum. Ég bendi m.a. á nýlegt rit sem heitir Hafið --- framtíð okkar, sem kom út fyrir tiltölulega stuttu þar sem þessi sjónarmið fá nokkurt fylgi. Ef við Íslendingar tökum ekki þátt í umræðunni og höldum því á lofti að við verðum að geta nýtt auðlindir okkar skynsamlega þá getur komið að því að við verðum að draga mjög úr fiskveiðum okkar og annarri nýtingu náttúruauðlinda. Þetta er einu sinni grundvöllur lífs í þessu landi þannig að ég bið menn um að misskilja ekki það sem við erum að segja heldur að taka það gilt í ljósi þess að við viljum halda áfram að nýta sjávarauðlindir okkar skynsamlega.

Virðulegi forseti. Ég batt við það ákveðnar vonir þegar kjörinn var nýr formaður utanrmn., hv. þm. Tómas Ingi Olrich, að þar færi forustumaður í öðrum stjórnarflokknum sem vildi ganga málefnalega um dyr og ræða utanríkismál með víðsýni og staðreyndir að leiðarljósi. Þess vegna olli dómadagsræða hans í ræðustólnum mér miklum vonbrigðum og árásir hans á Alþfl. Ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, að mér finnst hv. þm. færast mikið í fang þegar hann úr þessum ræðustóli vænir Alþfl. fyrr og nú um einhvers konar tepruskap eða óljósa stefnu í utanríkismálum. Sá flokkur sem hefur öllum öðrum flokkum framar á hinu háa Alþingi og á lýðveldistímanum farið fyrir ríkisstjórnum og íslenskum stjórnvöldum þegar kemur að því að marka og móta stefnu í utanríkismálum hinnar ungu íslensku þjóðar og það er ekki eingöngu í öryggismálum sem það á við. Það er í viðskiptamálum. Það er almennt í samskiptum við samfélag þjóðanna á sama tíma og núverandi stjórnarflokkar hafa oft og einatt hikað, tvístigið og jafnvel lagst í andóf gegn framfaramálum sem allir vilja kannast við og vera með í nú á tímum. Virðulegi forseti. Á ég að nefna nýlegt dæmi sem öllum er ofarlega í huga og hæstv. utanrrh. alveg sérstaklega? EES-samningurinn þar sem flokkur hans gekk þverklofinn til leiks. Á ég að kalla Sjálfstfl. til vitnis um það mál hvernig hann lét í stjórnarandstöðu í lok síðasta áratugar, sló úr og í? Það er engin tilviljun að þessi flokkur ber nafnið Sjálfstfl. Hann hefur nefnilega verið tvístígandi og verið einangrunarflokkur í tíma og ótíma þannig að mér finnst hv. þm. Tómas Ingi Olrich, formaður utanrmn., færast mikið í fang að ætla að leggjast í þessa umræðu og samjöfnuð milli flokka og ég er til í þann samjöfnuð.

Herra forseti. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson lýsti Alþfl. fyrr og nú sem forustuafli í utanríkismálum. Það er að nokkru leyti hægt að taka undir það með hv. þm. að fyrrum var Alþfl. forustuafl í utanríkismálum og það er einmitt þess þá heldur sem hin nýja stefnuskrá samfylkingarinnar vekur athygli vegna þess að þar er kveðið við annan tón og óhjákvæmilegt er að fá skýringar á því hjá alþýðuflokksmönnum hvernig stendur á þeirri kúvendingu sem nú hefur komið fram í þessu merkilega plaggi, Ísland og umheimurinn --- ný heimsmynd. Það er alveg ljóst mál að þar er beinlínis tekið upp merki Alþb. í utanríkismálum frá fyrri tíð og Alþfl. er með þessu að bregðast hlutverki sínu í utanríkismálum sem hann hefur gegnt með sóma fram til þessa dags. Ef hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson heldur að það sé eitthvað utan við áhugasvið mitt sem formanns utanrmn. að ræða þessi mál er það alger misskilningur. Þetta er eitt af undirstöðuatriðunum í utanríkisstefnu þjóðarinnar. En það er bara óhjákvæmilegt, herra forseti, að fá svar við þeim spurningum sem þessi stefnumörkun vekur.

Virðulegi forseti. Svo sannarlega fær hv. þm. svar við þessum spurningum hafi hann ekki fengið þau áður sem ég hygg að hafi legið nokkuð ljós fyrir. Það er óþarfi að lesa veruleikann á hvolfi eins og hv. þm. hefur reynt að gera í þessum ræðustóli. En á þessum vettvangi ætla ég ekki að nota það tækifæri því ég er næstur á málendaskrá og mun fúslega fara yfir nokkrar staðreyndir fyrir hv. þm. og raunar hæstv. ráðherra líka því að það kveður við sama tón í hans erindi hér og hv. formaður utanrmn. hefur reynt að apa upp eftir honum, virðulegi forseti. Fyrirgefðu orðbragðið. Raunar hafa fleiri hv. stjórnarliðar lagst á þessa sveifina og hafi þeir gott af. En við skulum láta veruleikann tala fyrir sig og ég skal að sjálfsögðu fara yfir það með hv. stjórnarliðum í þessu sambandi. En ég árétta það, virðulegi forseti, við þetta tækifæri að mikil lifandi skelfing er það mikið afturhvarf til fortíðar og til þeirrar umræðu sem einmitt var og hét í utanríkismálum fyrr á þessari öld þegar menn lögðust í skotgrafirnar, Mogginn annars vegar og Þjóðviljinn hins vegar. Þetta er farið að minna mig dálítið á það en ég átti satt að segja von á öðru frá víðsýnum og sigldum hv. þm. eins og hv. formanni utanrmn.

Herra forseti. Í raun og veru er grundvöllur þeirrar gagnrýni sem hér hefur komið fram á stefnumörkun samfylkingarinnar ekki annar en sá sem blasir við ef menn lesa textann eins og hann liggur fyrir. Þeir ágætir þingmenn Alþfl. sem hafa reynt að réttlæta þetta plagg hafa lagst í það að vera með miklar lestraræfingar og túlkunaræfingar um hvernig eigi að lesa texta sem í raun talar 

Virðulegi forseti. Ég hafði svo sem ekki ætlað mér að taka þátt í þessari umræðu um utanríkismálin, skýrslu utanrrh. um þau efni. Væri þó auðvitað full ástæða til vegna ýmissa atriða sem fram koma í ræðu hæstv. ráðherra og vekja athygli. Margt af því sem þar er sagt og unnið er að er þannig farið að ég geri þar engar athugasemdir við og styð heils hugar. En við einstaka orðaleppa og kafla í skýrslu hans hlýt ég að staldra, einkanlega þegar vikið er að, eins og hann nefnir það, nýjum og breyttum áherslum Alþfl. eða samfylkingarinnar í utanríkismálum. Hann hefur í ræðu sinni og þessari umræðu og raunar fjölmiðlum á síðustu vikum kvartað yfir því að hinar meintu breyttu áherslur samfylkingarinnar í afstöðu til NATO og hersins og fleiri þátta hafi gert honum erfitt fyrir í vinnunni. Hann hefur haldið því fram að einhverjir menn hafi talað við hann í útlöndum um hvað væri eiginlega á seyði á Íslandi. Að vísu hefur hann ekki greint frá því hvaða menn þetta voru, við hvaða tækifæri hann hafi rætt við þá, undir hvaða formerkjum, hvort það hafi verið að frumkvæði hæstv. ráðherra sjálfs eða hvernig hann hafi yfirleitt lagt upp og túlkað þessar meintu breyttu áherslur samfylkingarinnar, Alþfl., Alþb. og Kvennalista, í þessum efnum. Ég hef átt orðræður við kollega okkar þingmanna á þingum á Norðurlöndum og í Evrópu um þessi sömu efni. Við höfum rætt alþjóðamál og varnarmál og m.a. hefur þessa samfylkingu borið á góma, þau stórpólitísku tíðindi að þessir flokkar, félagshyggjuflokkar, ætli að taka höndum saman í íslenskri pólitík. Það eitt mun gjörbreyta landslaginu. Þessir kollegar mínar hafa nákvæmlega engar áhyggjur af því hvað hér er á ferð og finnst þessi umræða, þessi opnun, þessi hreinskipta nálgun á þeim viðfangsefnum stjórnvalda og utanríkisyfirvalda hverju sinni vera ósköp eðlileg og sjálfsögð þannig að ég veit ekki hvaða menn þetta eru sem eru að trufla hæstv. utanrrh. svona í vinnunni á ferðum hans í útlöndum. Auðvitað er kjarni málsins sá, virðulegi forseti, að þessi harkalegu viðbrögð, gamalkunnu viðbrögð kaldastríðsáranna sem maður verður núna var við hjá fulltrúum stjórnarliða --- einkanlega er það af hálfu Sjálfstfl. en stundum og annað slagið skreppur hæstv. utanrrh. einnig í þann flokk --- bera þess merki og það er kjarni málsins, að þessir flokkar eru skíthræddir, ,,nervösir``, við það nýja pólitíska afl sem er að hasla sér völl í íslenskri pólitík og mun láta til sín taka svo eftir verður tekið og munað verður eftir í næstu þingkosningum. Það er auðvitað kjarni þessa máls. Oddvitum ríkisstjórnarinnar brá auðvitað í brún þegar það varð að veruleika að þessir flokkar náðu saman í meginatriðum um þau málefni sem skipta máli í íslenskri pólitík. Með öðrum orðum verður kosningabandalag þessara þriggja flokka og samtaka að veruleika. Það var stóra sjokkið og ber að líta á það sem í framhaldinu fór algerlega í því ljósi. Og þessi pirringur og þessi útúrsnúningur og þessi leiðindi sem runnið hafa af stjórnarliðinu í þessum ræðustóli birtast í skefjalausum árásum á Alþfl. fyrir að hafa svikið lit í öryggis- og varnarmálum. Það er alveg nauðsynlegt, virðulegi forseti, að hafa þessa forsögu í huga þegar maður ræðir efnislega og málefnalega um það sem þeir eru að segja, stjórnarliðar á borð við hæstv. utanrrh., hv. formann utanrmn. og hér áður og fyrr í þessari umræðu hv. 5. þm. Reykv., Sólveigu Pétursdóttur, sem er formaður þingmannasamtaka NATO. Þessar árásir eiga sér rætur í pólitík. Það er verið að reyna af veikum mætti að gera Alþfl. tortryggilegan. Það er verið að búa til einhverja grýlu úr þessum flokki og gefa til kynna að hann ætli að svíkja lit í öryggis- og varnarmálum, að hann sé ótraustur í þessum efnum, að ekkert sé á hann að treysta í utanríkismálum. Þess vegna, virðulegi forseti, þótti mér algerlega nauðsynlegt að rifja upp þó ekki væri nema í örfáum orðum sögu þessa flokks á lýðveldistímanum samanborið við stöðu og viðhorf núverandi stjórnarflokka í þessum efnum og spyrja um og vekja á því athygli öllu heldur hvaða flokkur hefur oftar en ekki dregið vagninn, hefur opnað nýjar dyr inn í samfélag þjóðanna í viðskiptalegu tilliti, í efnahagslegu tilliti, menningarlegu tilliti og í öryggismálatilliti. Að þessir hv. þingmenn skuli leyfa sér að koma í þennan ræðustól og bera Alþfl. það á brýn að hann sé ótraustur og ekki á vetur setjandi í utanríkismálum, þvílík öfugmæli. Auðvitað vita þessir hv. þm. miklu betur. Ég rifjaði það upp örstutt í andsvari hvernig núverandi stjórnarflokkar höfðu hrakist fram og aftur blindgötuna þegar blés um EES-samninginn. Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu 1988--1991 vissi ekki hvert hann var að fara eða hvert hann var að koma en lagaðist svo strax í ríkisstjórn með Alþfl. 1991 og var heils hugar í stuðningi sínum. Framsfl. er náttúrlega sérkapítuli og efni í heilan fyrirlestur í þessum efnum. Þó að hæstv. utanrrh. og núverandi formaður flokksins hafi staðið fast í báðar fætur í þessum efnum þá var hann í miklum minni hluta í sínum eigin flokki þegar kom að þessari afstöðu. Framsfl. var þó nokkuð heill í undirbúningi málsins í vinstri stjórninni 1988--1991. Stór hluti þingflokksins og flokksins í heild snarsnerist hins vegar þegar hann fór í stjórnarandstöðu 1991 og þá greiddu, ef ég man rétt, þrír eða fjórir þingmenn og þar með talinn hæstv. utanrrh. samningnum atkvæði sitt þannig að hann var þverklofinn í þessum málum. Nú kemur hins vegar hver skýrslan á fætur annarri --- það þarf auðvitað ekki skýrslna við í þeim efnum --- sem gerir okkur ljóst að aðild okkar að EES var lífsspursmál og hefur gjörbreytt stöðu þjóðmála á Íslandi og stöðu einstaklinga í þessu samfélagi til mikilla muna. Vinnumarkaðurinn hefur tekið breytingum til hins betra. Réttarbætur handa launafólki hafa til komið fyrst og síðast vegna EES-samningsins, svo að ég tali ekki um hina viðskiptalegu sýn og viðskiptalegu möguleika Íslands gagnvart þessum stóra markaði. Neytendur standa öðruvísi. Við erum einnig að tala um réttindi almennings gagnvart ýmsum öðrum þáttum. Þetta getum við tíundað daglangt og enginn deilir um það lengur. Ég ætla satt að segja að vona það, virðulegi forseti, að menn muni þó það langt aftur að þeir geti staðið uppi í þessum ræðustóli og viðurkennt það sem satt er og rétt, að það var Alþfl., forusta hans og þingflokkur sem dró þennan vagn, kom honum í heila höfn þrátt fyrir ágjöf frá hægri og vinstri allan þann tíma. Ég gæti líka rifjað upp EFTA, virðulegi forseti, sérstaklega fyrir hæstv. utanrrh. og afstöðu Framsfl. í þeim efnum og hvernig Framsfl. hefur látið í utanríkismálum svona eftir því hvernig hentað hefur hverju sinni. En við ræðum utanríkismál og menn eru að reyna að snúa á hvolf og reyna að hafa endaskipti á texta sem er fyrir framan þá. Hvað er það sem þessi samfylking hefur komist að samkomulagi um? Jú, á þeim fjórum árum sem um er að ræða vill samfylkingin, Alþb., Alþfl. og Kvennalisti, standa við skuldbindingar sínar í NATO. En hv. þm. Tómas Ingi Olrich gagnályktar og segir: Fyrst það er bara talað um fjögur ár þá gefur það auga leið að þið ætlið að fara úr NATO eftir fjögur ár. 

Lestu plaggið.

En þetta er auðvitað bara kjarni málsins og hann ber að skoða líka í því ljósi að samfylkingin hefur tekið ákvörðun um að hún ætli sér að standa við það að vera áfram í NATO og að standa við þær skuldbindingar. Ég vil árétta það, virðulegi forseti, að ég er að fara á mikilvægan fund í þingmannasamtökum NATO eftir helgina ásamt tveimur stjórnarliðum. Ég fylgist með því innan frá og hef fylgst með því utan frá fram að þeim tíma að ég varð aðili að þeim þingmannasamtökum að það er að verða gjörbreyting á starfsemi NATO. Það er ekkert launungarmál. Miklar breytingar hafa þar átt sér stað og munu eiga sér stað enn frekar í náinni framtíð. Þar hafa ný viðfangsefni komið upp, t.d. öryggisgæsla, við getum kallað það ,,lögreglustörf`` NATO. Ég er þar í mannréttindanefnd sem hefur látið sig varða mannréttindamál í smáum og stórum stíl, sum hver sem ekki alltaf koma fyrir sjónir almennings og eru ekki á síðum dagblaða eða á öldum ljósvakans, og lætur sig varða mannréttindamál í ýmsum NATO-ríkjum. Ég fór til að mynda í gagnlega ferð til Tyrklands ekki fyrir margt löngu þar sem menn ræddu þessi mál mjög hreinskiptið við tyrknesk yfirvöld og tyrkneska þingmenn þannig NATO lætur sig ýmis mál varða og ég sé það í framtíðinni að þannig verður það. Þegar menn ætla síðan að hengja sig í það sem neðst kemur í þessum kafla og hv. formaður utanrmn., Tómas Ingi Olrich, tengir beint saman við það að markmið samfylkingarinnar sé að Ísland geti staðið utan hernaðarbandalaga, þá ætla ég að spyrja, virðulegi forseti: Er það markmið íslensku ríkisstjórnarinnar að Ísland verði innan hernaðarbandalaga? Ber að skilja það svo að það sé sérstakt markmið hæstv. utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar að Ísland verði innan hernaðarbandalaga um aldur og ævi? Ef svo er þá væri fróðlegt að heyra það því að það hefur aldrei verið markmið mitt í pólitík eða mitt innlegg að einhver sérstök framtíðarsýn sé í því fyrir íslenskt samfélag að vera í hernaðarbandalögum hvaða nafni sem þau nefnast. Það er a.m.k. ekki í mínum kokkabókum. En það væri fróðlegt að heyra það ef það er sérstakt markmið Framsfl. að vera aðili að hernaðarbandalögum burt séð frá öllu öðru, að það sé sérstakur draumur hv. þm. Tómasar Inga Olrichs að vera innan hernaðarbandalaga um aldur og ævi. Það er þá alveg ný lína í íslenskum stjórnmálum. Víkur nú sögunni að varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli og þeim ódýru og ómerkilegu útúrsnúningum sem andstæðingar samfylkingar hafa reynt að viðhafa í þeim efnum. Þar er það eitt sagt að samfylkingin vilji taka upp viðræður við Bandaríkjastjórn í ljósi þess að hinn nýi varnarsamningur --- þetta vil ég árétta, virðulegi forseti --- hinn nýi varnarsamningur, sem er auðvitað síðasti viðaukasamningur utanríkisráðherra og varnarmálaráðherra Bandaríkjanna, rennur út árið 2001 og að ákvæði eru um það að komi annar aðilinn til með að vilja gera á honum breytingar þá þurfi að ræða það á árinu 2000. Ég heyrði í fréttum um daginn að hæstv. utanrrh. ætlar að fara að alveg eins og samfylkingin hefur lagt til. Hann ætlar ekki að bíða þess tíma. Nei, hann ætlar að hefja þessar viðræður strax og hann er raunar byrjaður á því. Því er kannski rétt að nota tækifærið til þess að spyrja og leita eftir því hjá hæstv. utanrrh. hvaða viðræður eru farnar í gang. Hverjir taka þátt í þeim? Um hvað er verið að ræða? Hvaða markmið hafa íslensk stjórnvöld, íslensk ríkisstjórn, í þeim viðræðum? Það er algerlega nauðsynlegt því að ég árétta, virðulegi forseti, að samfylkingin og Alþfl. og ég sem þingmaður Reykn. ætla ekki að fljóta sofandi að feigðarósi og bíða þess að sá dagur renni upp árið 2000 að tilkynning komi frá bandarískum stjórnvöldum, eins og raunar gerðist sumpart 1994 þar sem þau ætluðu sér að draga mjög verulega og alvarlega úr umfangi á Keflavíkurflugvelli sem hefði þýtt umtalsverða breytingu á högum og kjörum starfsmanna þar syðra, 1.600 manna. Það tókst að ná samkomulagi 1994 og ég var aðili að þeirri ríkisstjórn. Hæstv. utanrrh. tókst að ná samkomulagi 1996 og þess vegna er ekki ráð nema í tíma sé tekið. Menn eiga að hefja þessar viðræður nú þegar.  Virðulegi forseti. Hér er bara mjög hönduglega tekið á öllum málum og horft á þetta mál með sjálfstæði 

Herra forseti. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson hefur lagt mjög sérstaka merkingu í þessa setningu sem er að finna í stefnumörkun samfylkingarinnar: ,,Framtíðarmarkmiðið hlýtur samt að vera að Ísland geti staðið utan hernaðarbandalaga.`` Þá ber að spyrja einfaldra spurninga: Er það markmið Alþfl. að tryggja öryggi þjóðarinnar? Ef svarið við því er já, er það þá hægt utan varnarbandalags NATO? Ef það er nei sem þingmaðurinn er að rembast við að reyna að segja okkur, þá spyr ég: Er ekki átt við NATO með orðinu hernaðarbandalag? Og ef svo er ekki: Við hvað er þá átt?

Virðulegi forseti. Alþfl. og væntanlegir samstarfsaðilar hans vilja eins og væntanlega aðrir flokkar tryggja öryggi þjóðarinnar. Hvers konar spurningar eru þetta. Það kemur fram hjá þessari samfylkingu að eins og sakir standa á næstu fjórum árum, sem er tímamsetning þessa samkomulags, þá telja menn fyrirsjáanlegt að það verði best tryggt með aðild að NATO þannig að um það þarf ekkert að ræða. Síðan er sjálfstæð setning þar sem segir að framtíðarsýnin, sem ég hygg að allir friðelskandi menn hljóti að vera sammála um, sé sú að Ísland sem og öllur lönd geti geti verið í þessum stóra heimi okkar án þess að hernaðarbandalög þurfi að koma til. Það er kjarni málsins. Ég árétta enn og aftur og gagnspyr: Er það sérstakt markmið hjá hv. þm. að Ísland sé innan hernaðarbandalaga um aldur og ævi? Er það draumur hans í lífinu að þannig verði umhorfs í veröld okkar að öll þjóðríki lítil og stór þurfi að vera í hernaðarbandalögum? Sér hann enga aðra framtíðarsýn í heimshluta okkar og í veröldinni allri en að hún þurfi að standa grá fyrir járnum? Ég hef aðra framtíðarsýn en þá. Það getur vel verið að hún sé óraunsæ og óraunhæf og þá verður það bara að koma á daginn. En ég vona svo sannarlega að veröld okkar geti litið þannig út í framtíðinni að við þurfum ekki að byggja öryggi okkar á fælni, kjarnorkuvopnum og vígbúnaðartólum heldur komi til gagnkvæmur skilningur, orðræður og umburðarlyndi þess í stað. Það er framtíðarsýn mín. Hún er kannski allt önnur en hv. þm. Ég veit ekki um það.

Herra forseti. Auðvitað er ekki hægt að líta fjögur ár fram í tímann og síðan stoppar tíminn og við tekur einhver draumsýn. Það sem hv. þm. verður að gera svo vel og svara er hvað tekur við eftir þessi fjögur ár. Það dugir ekki að bjóða okkur upp á það að eftir einhvern óákveðinn tíma komi upp sú draumsýn að við þurfum ekki að sinna öryggismálum okkar innan Atlantshafsbandalagsins. Svar mitt við þessu er að á þeim tímum sem við lifum á þurfum við á Atlantshafsbandalaginu að halda og við eigum að styrkja starf okkar innan þess en ekki hið gagnstæða. Nú hefur hv. þm. fyrir hönd alþýðuflokksmanna hins vegar opnað nýjar dyr í varnarmálum og hvað blasir þar við? Þar blasir við hin gamla stefna Alþb.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði fyrr í þessum umræðum vonaði ég að hv. þm. sýndi víðsýni og ábyrgð störfum sínum sem formaður utanrmn. Ég vil árétta það, virðulegi forseti, að við erum að ræða um formann utanrmn. Alþingis Íslendinga og það er honum ekki samboðið að vera með útúrsnúning í þessa veru. Ísland er ekki að fara úr NATO og það er ekki stefna samfylkingarinnar. Þetta samkomulag stendur til næstu fjögurra ára og Ísland verður í NATO á næstu fjórum árum. Það er alveg ljóst. Og ef engar breytingar aðrar verða þá mun svo verða líka þau fjögur ár sem þá fara í hönd. Við vitum það báðir og þingheimur allur og það væri undarlegt ef við tækjum ekki mið af því, að það verða breytingar á kringumstæðum. Ég var að lýsa því áðan að vonandi lifir maður það að breytingar verði það miklar að hernaðarbandalög verði óþörf í henni veröld. Kannski er það draumsýn. En bara til þess að sá veruleiki sem við okkur blasir í dag sé alveg ljós, þá hefur Alþfl. stutt NATO og mun gera það áfram. Alþfl. ætlar að tryggja að við stöndum við þær skuldbindingar sem aðild okkar að NATO hefur í för með sér þannig að það þarf ekkert að velkjast í vafa um hluti sem eru augljósir. Það þarf ekki að lesa þennan texta aftur á bak til þess að fá eitthvað allt annað út úr honum en í honum er. Við skulum því eyða tíma okkar í allt annað og betra en svona orðagjálfur og ég segi nú: Mikið færast menn í fang við að ráðast að Alþfl. fyrir þetta og ég ætla að vona að hæstv. utanrrh. detti ekki í þetta fúafen líka.

Herra forseti. Ég tel að hér fari fram mjög mikilvæg umræða því að það er afar mikilvægt að það sé skýrt hvað menn eiga við í svo stóru máli sem þessu. Ég hef lesið þennan texta og það er mikilvægt að fleiri forustumenn Alþfl. skýri þetta betur út fyrir okkur, þ.e. að samfylkingin ætli sér ekki að segja sig úr NATO ef hún fær til þess vald á næstu fjórum árum en framtíðarmarkmiðið sé samt það að Ísland geti staðið utan hernaðarbandalaga. Nú vil ég taka það fram að ég lít ekki á NATO sem hernaðarbandalag. Ég veit að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerir það. 

Spyrja þá bara hvort þeir séu sammála því.

Virðulegi forseti. Ég gat um það áðan að verulegar breytingar hafa orðið á starfsemi NATO á allra síðustu árum, einkum og sér í lagi eftir að Varsjárbandalagið gufaði upp sem hefur gert það að verkum að ákveðin starfsemi NATO hefur tekið gjörbreytingum, áherslan er minni nú á þá gagnkvæmu fælni sem birtist í kjarnorkuvígbúnaði og kjarnorkuuppbyggingu. En það breytir því ekki að eftir sem áður eru ákveðnir þættir í starfsemi NATO grundvallaðar á því hinu sama þannig að að því leytinu til er NATO auðvitað hernaðarbandalag, en þó í minnkandi mæli því að enn frekar hefur áherslan verið lögð á aðra þætti sem ég gat um áðan. Virðulegi forseti. Ég hélt að það þyrfti ekki að árétta þetta enn frekar. Samfylkingin hefur orðið ásatt um það, Alþfl., Alþb. og Kvennalisti, að Ísland verði áfram aðili að NATO til þess tíma sem þetta samkomulag tekur til. Meira er ekki um það að segja. Það eru ekki neinar ákvarðanir um það að eftir þann tíma verði síðan gengið úr NATO. Það er bara verið að snúa hlutum á hvolf þannig að engin stefnubreyting hefur orðið af hálfu Alþfl. í þessum efnum. Það er alveg skýrt. Það hefur heldur ekki orðið, svo að ég endurtaki það líka, nein stefnubreyting hvað varðar stefnu flokksins gagnvart Keflavíkurflugvelli heldur er fyrst og síðast áréttuð og undirstrikuð nauðsyn þess að íslensk yfirvöld gangi til viðræðna um framtíðarskipan mála suður á velli. Hæstv. utanrrh. hefur þegar hafið þessar viðræður. Ég óskaði eftir því áðan að hann svaraði í hverju þær væru fólgnar, á hvaða stigi þær væru, og ég óska eftir því að þau svör komi. Ég segi það enn og aftur, virðulegi forseti, að ég á þá draumsýn, og ég vona að hæstv. utanrrh. deili henni með mér, að við sjáum veröld þar sem ekki verður þörf fyrir gereyðingarvopn og gagnkvæma fælni byggða á herveldum gráum fyrir járnum.

Herra forseti. Ég á mér líka þá draumsýn að við þurfum ekki á kjarnorkuvopnum að halda í þessum heimi. Ég tel hins vegar að nauðsynlegt sé að Atlantshafsbandalagið starfi um ófyrirsjáanlega framtíð. Ég er þeirrar skoðanir að það megi ekki vera nein óvissa um það. Ég hef þá skilið hv. þm. þannig að þetta þýði að Alþfl. vilji að Ísland sé aðili að NATO á næsta kjörtímabili en að framtíðarmarkmiðið sé að segja sig úr NATO því að Alþfl. er þeirrar skoðunar að NATO sé hernaðarbandalag og ég er algerlega ósammála því. Mér finnst náttúrlega aðalatriðið vera það hvernig á að skilja þessaþetta orðalag: ,,... staðið utan hernaðarbandalaga.`` Ef það þýðir að standa utan NATO þá er það framtíðarmarkmið. Ég hef engan áhuga á því, svo það sé alveg ljóst, að snúa eitthvað út úr þessu svo menn skilji það vegna þess að ég tel að Alþfl. hafi verið mjög mikilvægur bandamaður í þessu máli. Ég tel að það sé mikilvægt að þessir flokkar standi að því áfram eins og þeir hafa gert, bæði Framsfl., Sjálfstfl. og Alþfl. Ég vil bara skilja þetta og ég skil það þannig og lýsi yfir miklum vonbrigðum með það, að það sé framtíðarstefna þessarar samfylkingar að segja sig úr NATO. En ef það er rangt þá er afar mikilvægt að það sé þá leiðrétt í eitt skipti fyrir öll.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. segist ekki stunda þrætubókarlist eða vera með útúrsnúninga og hann vilji reyna að skilja. Ég hef miklar efasemdir um það því að skýrara getur þetta ekki orðið. Alþfl. hefur það ekki á stefnuskrá sinni að ganga úr NATO. Er það skýrt? Skilur hæstv. forseti þá setningu?

Ég skil hana.

Alþfl. telur það ekki markmið út af fyrir sig að Ísland verði um aldur og ævi í hernaðarbandalögum. Er það skýrt, virðulegi forseti? Kemur hæstv. utanrrh. e.t.v. til með að skilja hana?

Það stendur ekki þar.

Alþfl. telur það ekki sérstakt markmið fyrir fólkið í þessu landi að byggja öryggi í varnarmálum og utanríkismálum á gagnkvæmri fælni vegna gereyðingarvopna. Virðulegi forseti. Skilur hæstv. utanrrh. þessa setningu? Virðulegi forseti. Ég get auðvitað farið með þetta orð fyrir orð og setningu fyrir setningu. Ég veit að hæstv. utanrrh. hefur greind til þess að skilja það sem hann vill en í þessu tilfelli hygg ég að annað eigi við en sá vilji. Þetta er eins skýrt og verið getur og augljóst hvað hér er á ferðinni. Það er hræðsla, nagandi ótti við að nú týni þeir af sér spjörunum, framsóknarmenn og aðrir stjórnarliðar í komandi kosningum. Þegar stefnir í að ný, öflug og vösk sveit samfylkingarmanna og kvenna muni koma og sjá og sigra þá á að grípa í gamalkunnu ráðin: Úlfur, úlfur; Ísland úr NATO, herinn burt; kommarnir komnir, Rússarnir eru á næstu grösum. Þetta er fyrir neðan virðingu hæstv. utanrrh. og annarra stjórnarliða. Ég hélt að það væri umræða gærdagsins eða fyrradags, virðulegi forseti. Ætla menn aldrei að læra?

Herra forseti. Ef ég man rétt þá hefur Alþfl. á undanförnum 40 árum farið með stjórn utanríkismála í 22 ár eða meira en helming þess tíma og hefur öðrum fremur mótað þá utanríkisstefnu sem Ísland hefur fylgt á þeim tíma. Þar á meðal er samstarfið innan NATO og um varnarsamninginn. Á þeim tíma höfum við átt bandamenn í Framsfl. en við höfum líka átt andstæðinga í Framsfl. sem hafa verið á öðru máli. Einn þeirra situr í hæstv. ríkisstjórn nú, hæstv. félmrh. Hæstv. utanrrh. og formaður Framsfl. ætti í þessari umræðu að muna að þar hafa verið innan borðs fram undir þetta áhrifamiklir einstaklingar sem hvað eftir annað hafa tjáð sig um utanríkismál á Alþingi, í andstöðu við þá stefnu sem fylgt hefur verið sl. 40 ár. Annars ætlaði ég, herra forseti, að þakka utanrrh. fyrir þessa skýrslu eins og aðrir hafa gert og láta í ljós leiða minn yfir því hversu takmarkaður umræðutíminn er. Raunar er ekki hægt að fara yfir þennan yfirgripsmikla málaflokk nema á hundavaði eða þá að velja úr örfá atriði eins og menn hafa neyðst til að gera. Ég ætla þó að nota þetta tækifæri til þess að færa starfsmönnum utanrrn. sérstakar þakkir. Við höfum ekki fjölmennt starfslið í utanrrn., erum með litla utanríkisþjónustu. En engu að síður hefur okkur á undanförnum árum tekist að axla stór verkefni svo sem að hafa á sínum tíma forustu fyrir EFTA-ríkjunum við gerð samningsins um EES. Með miklu fámennara starfsliði höfum við getað leyst slík verkefndi eins vel af hendi og jafnvel betur en margar aðrar þjóðir. Mér finnst starfsfólk utanrrn. eiga það skilið að við það sé virt, í umræðum um utanríkismál, hve vel það hefur staðið sig. Nú eru, eins og hæstv. utanrrh. sagði, ýmis mjög mikilvæg verkefni fram undan, formennska í Evrópuráðinu á 50 ára afmæli þess, forusta í ráðherrasamstarfi Norðurlanda meðan reynt er að fá Evrópusambandið til þess að líta sérstaklega til hinnar norrænu víddar, aukið starf á vegum og í tengslum við ÖSE og hugsanlegur möguleiki á því að Ísland öðlist aðild að öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Allt eru þetta mikilvæg verkefni ásamt mörgum öðrum sem hæstv. utanrrh. minntist á. Ný verkefni og mjög mikil vinna flyst yfir á starfsfólk utanrrn. og ég er ekki í nokkrum vafa um að það mun rísa eins vel undir þeim og hingað til í fjölþjóðlegu samstarfi á undanförnum árum til jafns við miklu stærri og sterkari þjóðir. Ég vil aðeins láta það koma fram að þessu er veitt athygli á Alþingi og alþingismenn kunna starfsmönnum utanrrn. þakkir fyrir þeirra störf. Í sambandi við hugsanlega öryggisráðsaðild Íslendinga vil ég spyrja hæstv. utanrrh. hvort ekki séu líkur á því að Evrópubandalagið muni marka sína eigin stefnu í þeim málum. Menn rekast mjög á það á fjölþjóðavettvangi að þegar hagsmunir norrænu þjóðanna utan Evrópusambandsins takast á við hagsmuni Evrópusambandsþjóðanna þá mótar Evrópusambandið oftar en ekki sína eigin stefnu í þeim málum. Norðurlandaþjóðirnar innan Evrópusambandsins neyðast þá til að fylgja þeirri stefnu fremur en horfa til norrænna nágranna sinna sem utan standa. Ég vildi spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort líkur séu á því að Evrópusambandið kunni að taka upp einhverja ákveðna stefnu varðandi þá aðila sem hugsanlega fengju sæti í öryggisráðinu á næstu árum og sú sameiginlega stefna gæti kannski orðið til þess að minnka möguleika okkar á að njóta þar stuðnings. Í öðru lagi vil ég vekja athygli á því að Íslendingar og Norðmenn geta ekki tekið nema takmarkaðan þátt í því svæðasamstarfi sem á sér stað innan ESB. Hins vegar er það á allra vitorði að Norðmenn, sem ekki gengu inn í samstarf Evrópuríkjanna á sínum tíma eftir atkvæðagreiðsluna, hafa reynt að komast til áhrifa innan Evrópusambandsins í gegnum bakdyrnar og með ýmsum öðrum aðferðum. Þeir reyna það sjálfsagt í kringum þetta svæðasamstarf en ég vek athygli á því að möguleikar okkar Íslendinga til þess að taka þátt í svæðasamstarfi norrænna ríkja innan Evrópusambands eru takmarkaðir. Við komumst ekki um þær bakdyr til áhrifa í Evrópusambandinu fremur en Norðmenn. Þá vil ég einnig lýsa yfir sérstakri ánægju minni með þá stefnu sem hæstv. ríkisstjórn hefur markað í sambandi við móttöku flóttamanna. Mér finnst full ástæða til þess að vekja athygli á því sem vel er gert og þar hefur hæstv. ríkisstjórn gert ágæta hluti og hyggst halda því áfram. Ég styð þær aðgerðir hennar. Þá langar mig til að spyrja hæstv. utanrrh. í tilefni af því sem hann segir hér um deilurnar við Spánverja, þ.e. eftir að hann ræðir um að sjóðurinn sem samið var um í EES-samningnum sé á lokahnykk, þar sem hann segir síðan, með leyfi forseta: ,,Slíkir sjóðir eiga ekki að vera eilífir.`` En síðan segir hæstv. utanrrh. orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ég tel ekkert því til fyrirstöðu að við athugum hvort við getum eflt samstarf við þau ríki sem hér um ræðir, Spán, Portúgal, Grikkland og Írland, telji þessi ríki að þau beri skarðan hlut frá borði í viðskiptum við okkur.`` Ég spyr hæstv. utanrrh. hvernig beri að skilja þessi orð. Er þetta tilboð um að Íslendingar séu reiðubúnir til að leysa deiluna við Spánverja og verja einhverju fjármagni umfram það sem við höfum þegar gert til stuðnings við þau ríki sem þar eru talin upp, hvort sem það verður gert með sama hætti og gert hefur verið sl. fimm ár eða ekki? Ef ég man rétt þá hafa Íslendingar greitt um 100 millj. kr. til þessa sjóðs á ári á undanförnum árum. Ég hefði áhuga á því að vita hvort hæstv. utanrrh. sé með þessu að senda frá sér skilaboð um að Ísland sé tilbúið til að halda slíkum greiðslum áfram í einhverju formi, til sátta í þeirri deilu sem upp er risin. Herra forseti. Hið allra merkilegasta við þessa ræðu er kannski það sem ekki er sagt í henni. Ekkert er látið uppi um framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar, hvernig hún hyggist bregðast við þeirri þróun sem á sér stað í Evrópu. Nú vitum við að hæstv. ríkisstjórn hefur einsett sér að aðild að Evrópusambandinu sé ekki á dagskrá. Í tímaritinu Atlantica, af öllum tímaritum, gaf forsrh. þá yfirlýsingu að hann sæi ekki til þess við ystu sjónarrönd að Íslendingar óskuðu eftir aðild að Evrópusambandinu. Hann sá það ekki einu sinni við ystu sjónarrönd. Ysta sjónarrönd hlýtur að ná til lengri tíma en eins kjörtímabils. Yfirlýsing þessi kom í blaði sem engir sjá nema farþegar Flugleiða en mér þykir miklum tíðindum sæta þegar hæstv. forsrh. gefur slíkar yfirlýsingar. Í ræðu utanrrh. er að sjálfsögðu ekkert rætt um þessi mál því að kjörtímabilinu er að verða lokið og samkomulagið ekki um annað en að málin yrðu ekki tekin á dagskrá á þessu kjörtímabili. Mér finnst ástæða til að spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann sé sammála þessari framtíðarsýn, að aðild Íslendinga að Evrópusambandinu sé ekki einu sinni sjáanleg út yfir ystu sjónarrönd. Ég hefði að sjálfsögðu kosið, þó svo að Evrópusambandsmálin væru ekki sett á dagskrá yfirstandandi kjörtímabils, að hæstv. ríkisstjórn hefði þá lokið sinni heimavinnu, þ.e. hún hefði lagt vinnu í að grandskoða kost og löst við aðild að Evrópusambandinu og upplýsti þjóðina um það. Á því máli eins og öllum eru auðvitað bæði kostir og gallar. Þegar að því kæmi að umræðan hæfist aftur og málið kæmist á dagskrá þá væri þjóðin betur búin undir að taka þátt í þeirri umræðu og mynda sér skoðun en hún er í dag. Ég efast um og fullyrði raunar að í engu öðru Evrópuríki á sér stað svo lítil umræða af hálfu opinberra aðila um þróunina í Evrópu eins og hér á Íslandi. Það er varla minnst orði á t.d. þróunina í gjaldmiðilsmálinu, hvaða áhrif það getur haft á íslenskt atvinnulíf, sérstaklega á útflutningsiðnað og raunar allt viðskiptalíf á Íslandi, þegar evran verður tekin upp. Stöðugt fleiri ríki eru líkleg til þess að gerast aðilar að því myntsamstarfi. Ekki er reynt að spá um áhrif þess að t.d. eitt af EFTA-ríkjunum, Sviss, telur sig með gilda aðildarumsókn hjá Evrópusambandinu og þar láta sumir hverjir í ljós þá skoðun að það verði orðið aðili að Evrópusambandinu eftir hugsanlega tvö til fjögur ár. Hvaða áhrif hefði það á EFTA-samstarfið, á stöðu Íslands eða á EES-samninginn? Um það er ekkert rætt. Ég vil aðeins láta koma fram, herra forseti, að ég geri mér grein fyrir því að íslenska þjóðin tók þá afstöðu í síðustu kosningum að styðja ekki eina stjórnmálaflokkinn sem beitti sér fyrir því að Ísland sendi aðildarumsókn og hæfi samningaviðræður við Evrópusambandið. Við alþýðuflokksmenn sem börðumst fyrir því fengum ekki stuðning við það. Þar við situr að sjálfsögðu og enginn deilir við þann dómara sem kjósendur eru. Engu að síður fullyrði ég og á von á því að það komi fram að sú ákvörðun okkar að senda ekki aðildarumsókn inn með öðrum EFTA-þjóðum eða í síðasta lagi áður en ríkjaráðstefnunni lauk, eftir að Norðmenn voru búnir að fella drög að þeim samningi, hún mun kosta okkur það að þegar við fyrr eða síðar gerumst aðilar að þessu samstarfi, verði okkur þar boðin verri kjör en við hefðum fengið á sínum tíma. Ég held að samningsstaða okkar fari versnandi eftir því sem fleiri ríki gerast aðilar að þessu samstarfi, ekki síst þegar menn líta til þess ríkjahóps sem þar er verið að ræða um. Ég held að tíminn muni leiða í ljós að við Íslendingar munum ekki eiga margra kosta völ eftir 15--20 ár, jafnvel fyrr. Við munum þá eiga fárra annarra kosta völ en að tryggja hagsmuni okkar gagnvart Evrópusambandinu á annan hátt en okkur dugar í dag, hugsanlega með beinni aðild. Ég óttast að samningsstaða okkar fari ekki batnandi á þessu tímabili og að Íslendingar muni verða fyrir þeirri erfiðu reynslu að þurfa að gera sér ljóst að hikið, ákvörðunin um að óska ekki eftir samningaviðræðum á hentugum tíma, hafi kostað landið áhrif innan þessa samstarfs sem það ella hefði getað fengið. Þetta er mín skoðun þó ég geri mér að sjálfsögðu ljóst hver hinn pólitíski veruleiki í landinu er, hver niðurstaða hins almenna kjósanda var og að málið er ekki á dagskrá. Að lokum vil ég aðeins minnast á öryggismálin. Í skýrslu hæstv. utanrrh. til Alþingis er sagt að til standi endurskoðun á öryggisstefnu NATO sem eigi að leysa af hólmi þá endurskoðuðu stefnu sem samþykkt var árið 1991. Það er rætt um að þeirri endurskoðun verði lokið að ég held fyrir aprílmánuð á árinu 1999. Í tengslum við þetta sagði utanrrh. að það stæði yfir eða til stæði að endurskoða öryggisstefnu Íslands. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann muni ekki gefa öðrum en fulltrúum núverandi stjórnarflokka kost á að koma að þeirri endurskoðun. Í nokkuð langan tíma hefur verið þokkaleg sátt um öryggisstefnuna, virðulegi forseti, og því eðlilegt að við endurskoðun slíkar stefnumótunar gefist þingflokkunum kostur á að taka þátt í henni.

Herra forseti. Að því er varðar öryggisráð Sameinuðu þjóðanna þá eru ekki neinar líkur á því, a.m.k. sem stendur, að Evrópusambandið nái samkomulagi um framboð til öryggisráðsins. Það hefur ekki gert það fram að þessu. Þar hafa ríkin boðið sig fram hvert á móti öðru. Evrópusambandið hefur heldur ekki getað komið sér saman um breytingar á öryggisráðinu, þ.e. stækkun þess. Norðurlöndin hafa hins vegar haft mjög gott samstarf um þessi mál og ætla sér að hafa þetta samstarf áfram, bæði að því er varðar stækkun öryggisráðsins þar sem þau hafa verið með ákveðnar tillögur og að því er varðar framboð til þess. Hvað gerist í lengri framtíð er ekki gott að segja og ég get ekkert fullyrt um. Að því er varðar orðalag í ræðu minni sem lýtur að skertum hlut nokkurra þjóða, þ.e. Írlands, Spánar, Portúgals og Grikklands, þá á ég hreinlega við það að við erum tilbúnir til viðræðna um þessar þjóðir um þá spurningu hvort þeir hafi borið skertan hlut í viðskiptum við okkur. Ég tel að svo sé alls ekki. Ég tel að þeir búi við meiri fríverslun með sínar vörur inn á okkar markað en við með vörur okkar inn á þeirra markað því að við búum ekki algjörlega við fríverslun með fisk. Það eru þessar viðræður sem við erum fyrir okkar leyti tilbúnir að fara í og viljum gjarnan eiga við þessar þjóðir. Ég tel að í þessu sambandi búi Íslendingar við nokkra sérstöðu að því leyti að við höfum ekki algjöra fríverslun með fiskafurðir okkar. Við höfum ekki algjöra fríverslun við Evrópusambandið með mikilvægustu útflutningsafurð okkar. Þess vegna tel ég að við höfum þarna meiri sérstöðu en ýmsar aðrar þjóðir.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin, en bendi aðeins á að reynslan hefur sýnt að þegar skarast hafa annars vegar norrænir hagsmunir þjóða utan ESB og hins vegar hagsmunir ESB-ríkja þá hafa Norðurlandaþjóðirnar innan ESB ávallt staðið með Evrópusambandinu. Í öðru lagi ítreka ég spurningu mína til hæstv. utanrrh.: Ber ekki að skilja orð hans í ræðunni sem svo að hann sé að opna á þann möguleika að Ísland haldi áfram með einum eða öðrum hætti að greiða einhverja fjármuni til stuðnings hinum fátækari ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins? Við vitum um hvað deilan snýst. Við vitum hverjar kröfur Spánverja hafa verið. Ber ekki að skilja þessi orð ráðherra svo að hann sé að opna á þá möguleika að hugsanlega geti einhverjar greiðslur farið fram af Íslands hálfu til þessara verkefna þó svo að sjóður sá sem sérstaklega var stofnaður með EES-samningnum verði lagður niður?

Herra forseti. Ég er með þeim orðum mínum ekki að opna fyrir það að sá sjóður verði endurvakinn. Ég er einfaldlega að opna fyrir það sem ég tel skyldu mína, þ.e. að ræða við fulltrúa þessara þjóða um þau mál því við komumst ekki hjá því. Hér er um alvarlega deilu að ræða. Það er mikilvægt fyrir samstarf okkar við þessar þjóðir og það er alveg gagnkvæmt af þeirra hálfu, að við ræðum þau deilumál og förum yfir þau og fyrir það er ég að opna með þeim orðum og við höfum reyndar gert það áður. Við erum tilbúnir til viðræðna og óskum jafnframt eftir því að ræða við þessar þjóðir um þau mál.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra getur ekki komið upp aftur í andsvari en e.t.v. á hann eftir að segja nokkur lokaorð við umræðuna. Því ætla ég að biðja hann um að huga að þeirri spurningu minni eða beiðni að fulltrúar flokka þingsins fái að koma með einum eða öðrum hætti að þeirri endurskoðun á öryggisstefnu Íslands sem hæstv. ráðherra skýrði okkur frá að til stæði.

Herra forseti. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson gerði það að sérstöku umræðuefni að forsrh. og formaður Sjálfstfl. sæi ekki við ystu sjónarrönd inngöngu í ESB. Því er nauðsynlegt að spyrja hv. þm., sem stendur nú í að undirbúa samfylkingu og raunar samruna Alþb., Alþfl. og Kvennalistans, hver sé ysta sjónarrönd samfylkingarinnar í þessum málum? Það hefur komið fram í þessari umræðu að ysta sjónarrönd samfylkingarinnar í þessum málum er fyrst og fremst næsta kjörtímabil. Hver er yfirlýsingin í þeim málum? Í stefnuyfirlýsingu samfylkingarinnar stendur, með leyfi forseta: ,,Þó er ekki áformað að Ísland sæki um aðild að Evrópusambandinu á kjörtímabilinu.`` Þarna er sem sagt ysti sjóndeildarhringur samfylkingarinnar í þessum málum. Þess ber þó að geta að í varnarmálunum tókst Alþb. að búa til einhverja draumsýn, sem var sú að staðið yrði utan við Atlantshafsbandalagið í varnarmálum. Því spyr ég: Tókst þá Alþfl. ekki einu sinni að koma inn í þetta plagg þeirri draumsýn sinni að í fyllingu tímans yrði gengið í ESB? Ef það reynist rétt hjá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni að við fáum verri kjör með því að bíða með að ganga í ESB, hvers vegna í ósköpunum sættir hann sig þá við að ekki einu sinni þessu framtíðarmarkmiði væri haldið til haga í stefnuyfirlýsingu samfylkingarinnar?

Virðulegi forseti. Hv. þm. sagði réttilega að málefnasamningur A-flokkanna og Kvennalistans er samstarfssamningur til fjögurra ára. Í honum er þess vegna fjallað um þau verkefni sem á að vinna á fjórum árum. En fjögur ár eru nú skemmra viðfang hjá okkur en ysta sjónarrönd hjá hæstv. forsrh. Þau verkefni sem við ætlum hins vegar að vinna að á þessum fjórum árum eru að taka Evrópusambandsmálin og Evrópusamvinnuna á dagskrá, öfugt við það sem gert hefur verið í núverandi ríkisstjórn. Við ætlum að nota tækifærið, eins og fram kemur, að vinna það verk sem hæstv. ríkisstjórn átti að vinna en vann ekki sem var að lýsa fyrir þjóðinni kostum og löstum samkomulagsins eða þeirrar samvinnu og nýta m.a. til þess reynslu fjöldasamtaka og íslenskrar verkalýðshreyfingar. Ég minni á, virðulegi forseti, að stutt er síðan Iðja gaf út sérstakt rit til félagsmanna sinna til að upplýsa þá um þau fjölmörgu réttindi launafólks sem þetta samstarf hefði þegar fært þeim. Og það segir líka, ef ég man rétt, í þessum texta að ekki sé gert ráð fyrir, þrátt fyrir að málið verði tekið á dagskrá, þrátt fyrir að þjóðin verði upplýst, þrátt fyrir að sú heimavinna verði unnin sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur ekki unnið og hefur svikist um að vinna, þá segir líka þessum texta, ef ég man rétt, að ekki sé gert ráð fyrir að sækja um aðild miðað við óbreyttar aðstæður. Aðstæður gætu auðvitað breyst. En þá er það sérstök, sérstæð og sjálfstæð ákvörðun sem aðildarflokkar samfylkingarinnar yrðu að styðja, þ.e. ef sú ákvörðun yrði tekin að senda inn aðildarumsókn. En hv. þm. sem er í flokki sem ekki einu sinni sér málið við ystu sjónarönd ætti nú ekki að hafa miklar áhyggjur af þessu.

Herra forseti. Ég hlýt að endurtaka spurningu mína. Það er ljóst af þessu málefnaplaggi að þar er verið að fjalla um næstu fjögur ár. Engu að síður hefur Alþb. tekist að koma því þar inn að framtíðarmarkmiðið sé að standa utan Atlantshafsbandalagsins. En í Evrópumálunum hefur Alþfl. ekki einu sinni tekist að halda til haga þessu framtíðarsjónarmiði sínu. Og þó honum hafi ekki tekist þetta þá er að hann að gagnrýna hæstv. utanrrh. fyrir að átta sig ekki á því að það séu langtímahagsmunir að ganga í ESB.

Herra forseti. Það stendur ekki í málefnaskrá samfylkingarinnar að framtíðarmarkmiðið sé að standa utan Atlantshafsbandalagsins. Það eru hrein ósannindi.  Hins vegar segi ég og ítreka það ... 

Herra forseti. Það leyndi sér ekki í máli hv. þm. Sighvats Björgvinssonar áðan sami söknuðurinn eftir því að ríkisstjórnin skuli ekki vera að bollaleggja aðild að Evrópusambandinu og kom fram fyrr í umræðunni í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Í raun er niðurstaðan af þessari umræðu alveg skýr. Talsmenn Alþfl. í umræðunni, fleiri en einn, eru aðildarmegin við ríkisstjórnina og stefnu hennar, jafnvel Framsfl. sem hefur þó gerst mjög Evrópusinnaður á síðustu missirum undir forustu hæstv. utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar. Sú þróun innan þess flokks hefur auðvitað ekki leynt sér. Alþfl. er aðildarmegin við ríkisstjórnarflokkana og stefnu ríkisstjórnarinnar. Ég ætla í sjálfu sér ekki að blanda mér í þrætur framsóknarmanna og sjálfstæðismanna, að hluta til sögulegs eðlis, um það hvort Alþfl. sé að bila í stuðningi við NATO og herinn. Það er á mannamáli það sem hér er verið að ræða. Talsmenn Framsfl. og Sjálfstfl. gera hér hríð að Alþfl. og saka hann um að vera að bila í stuðningnum við NATO og herinn. Kratar sverja hins vegar ákaft af sér og tíunda m.a. ágæti sitt og framlag til þessarar stefnu á umliðnum árum svo ég segi nú ekki öldum. Ég held hins vegar að talsmaður Sjálfstfl., hv. þm. Tómas Ingi Olrich, og einnig hæstv. utanrrh. fái ekki botn í málin með því að sarga bara á Alþfl. Það sem skiptir máli hér er: Túlka allir talsmenn sem að samstarfinu standa þetta orðalag eins? Ekki bara hvernig Alþfl. túlkar það. Það er auðvitað athyglisvert að þeir þingmenn annarra flokka sem að samstarfinu ætla að standa, sem hér eru til staðar, hafa látið Alþfl. einum eftir að útskýra þessi orð. Ber að skilja það svo að þeir séu sammála túlkun Alþfl. á innihaldi þessara orða?

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og kemur væntanlega engum á óvart að við alþýðuflokksmenn stöndum Evrópumegin við ríkisstjórnina. Alþfl. er eini stjórnmálaflokkurinn í landinu sem hefur gert það að stefnu sinni, ekki að vera í Evrópusambandinu heldur að láta á það reyna með aðildarumsókn og viðræðum við Evrópusambandið hvort við getum komist að samkomulagi sem geri okkur auðveldara að vera innan Evrópusambandsins en að standa utan þess. Þetta er alveg rétt hjá hv. þm. og kemur engum á óvart. Varðandi varnarmálin og samfylkinguna þá er það einfaldlega að segja að þeir flokkar sem að henni standa eru að gera samstarfssamning sín á milli til fjögurra ára. Þar gera menn samkomulag um hvernig staðið skuli að málinu. Menn eru ekki að yfirgefa flokksstefnu sína. Alþb. er ekki að ganga inn í flokksstefnu Alþfl. Alþfl. er ekki að ganga inn í flokksstefnu Alþb. Við erum að gera með okkur samkomulag, mætast á miðri leið til fjögurra ára ef svo má segja, nákvæmlega með sama hætti, herra forseti, og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gekk til samkomulags við sjálfstæðismanninn Gunnar Thoroddsen til myndunar ríkisstjórnar til fjögurra ára þar sem þetta mál var ekkert stórmál. Munurinn á því sem við gerum og því sem Steingrímur gerði á sínum tíma er hins vegar sá að við ætlum að ganga frá samstarfssamningi okkar til fjögurra ára fyrir fram svo kjósendur viti um hvað við höfum náð samkomulagi áður en þeir ganga að kjörborðinu. En hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gekk frá samkomulagi sínu, m.a. um varnarmálin við Gunnar Thoroddsen sjálfstæðismann, eftir kosningar.

Herra forseti. Ég held að það sé mjög gott að hlutirnir liggi skýrt fyrir eins og endurspeglaðist í svari formanns Alþfl. áðan. Það er akkúrat það sem verið er að lýsa eftir hér við umræðuna, að það sé bara alveg skýrt hver sé stefna hvers og eins. Við skiljum það alveg að með orðalaginu í samfylkingarplagginu er verið að gera tilraun til að brúa djúpstæðan ágreining í málum. Það liggur fyrir og það hefði verið mikið vænlegra til árangurs að hafa það sem útgangsforsendu í málinu en vera ekki að vandræðast með það eins og mér finnst gert í tilraunum til að lesa í þetta út og suður. Ég var reyndar ekki beinn þátttakandi í stjórnarsáttmálagerð við ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens. Ég var raunar leigjandi í kjallaranum hjá honum á þeim árum en telst tæplega bera ábyrgð á stjórnarsamstarfinu fyrir það. Ég studdi hins vegar þátttöku í þeirri ríkisstjórn í flokki mínum á þeim tíma. Það er grundvallarmunur á því, hv. þm., hvort málamiðlanir eru gerðar eftir kosningar og ráðast af styrkleikahlutföllum sem flokkarnir fengu í þeim kosningum, sem að sjálfsögðu hefur áhrif á það hvar málamiðlunin liggur í málefnalegu tilliti, eða hvort samið er um þetta allt saman fyrir fram í fámennum hópi og kjósendurnir hafa ekki tækifæri til að láta álit sitt í ljós með því að styrkja eina stefnu en síður aðra. Það er þessi grundvallareðlismunur sem menn þurfa að skilja í lýðræðislegum stjórnmálum.

Virðulegi forseti. Ég er að sjálfsögðu mjög sáttur við að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon skuli hrósa mér fyrir að tala skýrt, enda reyndi ég að gera það. Ég tel meira lýðræði fólgið í að menn geri samkomulag um samstarf til fjögurra ára fyrir kosningar þannig að kjósendur geti dæmt um innihald þess samnings áður en þeir ganga til atkvæða fremur en að ganga fyrst til kjósandans og biðja hann um stuðning við einhverja ákveðna, tiltekna stefnuskrá og fara svo eftir kosningar, án atbeina kjósenda, og semja um að varpa fyrir róða stórum atriðum sem menn hafa flutt fyrir kjósendurna sem stefnu sína. Það er miklu heiðarlegra og lýðræðislegra að ganga fyrir kjósendur með samkomulagsniðurstöðu og segja ,,þetta er það sem við ætlum að gera ef við fáum tilstyrk ykkar`` og láta kjósendur dæma fremur en að ganga fyrir kjósendur með stefnu sem menn eru síðan reiðubúnir til að breyta að kosningum loknum.

Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu eða nota rétt minn af ósanngirni en ég fæ varla orða bundist vegna síðustu orða hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. Þó að það sé kannski á jaðri þess að vera hrein umræða um utanríkismál þá held ég, m.a. vegna þeirra orðaskipta sem hér hafa farið fram og margir hafa tekið þátt í, að æskilegt sé að hlutirnir liggi skýrt fyrir og tilefni sé til að fara aðeins betur yfir þetta. Er það betra fyrir lýðræðið að málamiðlanir milli flokka með ólíkar stefnur séu gerðar fyrir kosningar þannig að sá samningur liggi fyrir og kosið um hann, eins og hv. þm. reyndi að færa rök fyrir, eða er betra að kjósendur eigi val um tiltölulega skýra kosti sem fái mælingu í kosningunni og að svo séu gerðar málamiðlanir? Ég tel að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hafi sannað hið síðara mjög vel fyrr í máli sínu í þessar umræðu. Hv. þm. viðurkenndi að tilraun Alþfl. til þess að koma nýju stefnumáli fram í íslenskum stjórnmálum, aðild að Evrópusambandinu, var hafnað af kjósendum. Var það þá ekki í þágu lýðræðisins að kjósendur á Íslandi gátu með litlum stuðningi við Alþfl. látið skýrt í ljósi þann vilja að þeir vildu ekki leggja inn umsókn um aðild að Evrópusambandinu? Ef Alþfl. hefði fyrir kosningarnar 1995 verið búinn að drekkja því stefnumáli sínu í óljósum málamiðlunum við aðra þá hefðu kjósendur ekki getað látið álit sitt í ljós. En þeir gátu það vegna þess að Alþfl. hafði kjark til þess árið 1995 að bjóða fram stefnu sína og reyndar tóku þeir því nokkurn veginn eins og menn að sú stefna fékk ekki mikinn stuðning. Um þetta snýst lýðræðið, herra forseti, að þeir kostir í grundvallarstefnumálum sem í boði eru liggi skýrt fyrir og að menn geti valið þá, kosið þá eða hafnað þeim, en ekki að þetta sé flatt út í óljósar málamiðlanir. Ég held að æfingar talsmanna Alþfl. til þess að færa rök fyrir orðalagi samfylkingarinnar um grundvallaráherslur í utanríkismálum í þessari umræðu segi allt sem segja þarf um það. Það er ekki í þágu málefna stjórnmála eða skýrra kosta í lýðræðislegu tilliti að fletja það út í óljósu orðalagi. Það er misskilningur á grundvallarforsendum lýðræðis og fjölræðis að það sé framþróun í þessu tilliti. Það er allt annar hlutur þegar menn gera með sér stjórnarsáttmála eða samstarfssamninga í fjölflokka ríkisstjórnum að afloknum kosningum. Allir vita að þeir samningar ráðast mjög af styrkleikahlutföllum flokkanna og útkomu þeirra í viðkomandi kosningum, t.d. það hver leiðir slíkt samstarf, hver fær fleiri eða færri ráðherra o.s.frv. En ef menn ganga frá þessu öllu saman fyrir fram fyrir kosningar í bakherbergjum hvernig málefnum er pakkað inn, hverjir séu í hvaða sætum á grundvelli kvóta frá því fyrir fjórum árum síðan o.s.frv. þá eru menn ekki að þjóna lýðræðinu. Það er mikill misskilningur að mínu mati.

Herra forseti. Ég ætla bara að segja að við höfum annað við tíma okkar að gera í stjórnarandstöðunni en að deila hver á annan. Ég held að okkur væri affarasælla að snúa okkur að því verkefni sem við þurfum að vinna, þ.e. að afla okkur fylgis sem nægir til þess að fella þessa ríkisstjórn. Meira hef ég ekki að segja.

Herra forseti. Ég var að bregðast við ummælum hv. þm. Sighvats Björgvinssonar hér áðan. En ef hann er að biðjast vægðar þá skal ég verða við því.

Virðulegi forseti. Ég er ekki að biðjast vægðar. Ég var bara að segja að sú ákvörðun hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og félaga hans að segja skilið við sinn gamla flokk vegna ákvörðunar sem tekin var á landsfundi með yfir 70% atkvæða, er út af fyrir sig þeirra. En ég ætla ekki að fara að deila við hv. þm. um rökin þar að baki.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem hefur verið mjög gagnleg að mínu mati. Ég tek undir með hv. þingmönnum um að ekki hafi verið mikill tími til að sinna þessum stóra málaflokki en ég tel að umræðan sýni að utanríkismál skipta okkur vaxandi máli og að við þurfum að taka tíma í að ræða þessi mál á Alþingi og skiptast á skoðunum um það hvernig best verður haldið á málefnum Íslands á alþjóðavettvangi. Við verðum að sjálfsögðu aldrei alveg sammála en það er það mikil samstaða um megináherslur í utanríkismálum að það er mjög mikilvægt að staðfesta þessa samstöðu, ekki aðeins fyrir stjórnmálaflokkana heldur jafnframt út á við. Þannig geta þeir sem við eigum samskipti við vitað að við séum sammála um meginlínur í utanríkismálum og hægt sé að treysta Íslendingum í samskiptum á vettvangi þessara mála. Ég tel að þessi umræða hafi í öllum meginatriðum staðfest það. Ég vil þakka hv. þm. Sighvati Björgvinssyni sérstaklega fyrir viðurkenningarorð hans í garð starfsmanna utanríkisþjónustunnar og ég þakka reyndar þann skilning sem utanríkisþjónustan hefur á hv. Alþingi. Það hefur ekki alltaf verið til vinsælda fallið fyrir ríkisstjórn á hverjum tíma að óska eftir auknum framlögum til utanríkismála. En ég tel að sá skilningur sé fyrir hendi og að við verðum, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að sinna þeim málaflokki í vaxandi mæli og það mun þýða aukin útgjöld til hans. Alþjóðlegt samstarf er að aukast mjög mikið og verkefnin hellast yfir okkur. Starfsmenn utanríkisþjónustunnar vinna hörðum höndum að því að reyna að sinna þessum málum eftir bestu getu. En það verður að viðurkennast að mjög mikið álag er á utanríkisþjónustunni og engin leið fyrir þá sem þar starfa að sinna öllu því sem kemur upp á borðið. Hér hefur nokkuð verið kvartað yfir því að ekki sé rætt um mál sem skipta miklu eins og hugsanlega aðild að Evrópusambandinu. Það liggur alveg ljóst fyrir að núverandi ríkisstjórn hafði aðild að Evrópusambandinu ekki á dagskrá í málefnasamningi sínum. Hins vegar stendur í málefnasamningnum að það sé stefna ríkisstjórnarinnar að treysta samskiptin við Evrópusambandið og fylgjast mjög vel með hvað þar er að gerast. Þetta hefur verið gert. Með hvaða hætti höfum við reynt að styrkja þau samskipti? Við höfum t.d. gert það með því að reyna að auka pólitíska samstarfið. Við höfum gert það með því að taka vaxandi þátt í ýmsu nefndastarfi á vegum Evrópusambandsins eftir því sem við höfum getað. Við höfum gert það með því að auka samstarfið við hinar Norðurlandaþjóðirnar. Við höfum gert það með samningnum um Schengen og síðan undirbúningi að samningaviðræðum um þau mál. Ég geri mér hins vegar alveg grein fyrir því að sú mynd er að taka stöðugum breytingum og staða Íslands í því samhengi er að breytast og á eftir að breytast. Það getur skipt miklu máli hvað samstarfsþjóðir okkar í EFTA koma til með að gera. Munu t.d. Svisslendingar sækja um aðild eða gera alvöru úr þeirri aðildarumsókn? Ég geri mér líka grein fyrir því að í Noregi kemur umræðan um aðild upp á borðið á næstunni. Ég veit ekki nákvæmlega hvenær, en það mun verða. Auðvitað þarf Ísland að meta stöðu sína í öllu þessu ferli og stækkun Evrópusambandsins. Ég ætla ekki að gera það að frekara umtalsefni hér en ég tel að nauðsynlegt sé fyrir alla stjórnmálaflokka að fara vel yfir þessi mál og gera sér grein fyrir hvernig við komum til með að vinna að þeim á næsta kjörtímabili, hverjir svo sem fara með stjórn landsins á því kjörtímabili sem í hönd fer. Ég mun að sjálfsögðu ræða þau mál í mínum flokki og ræða þau á flokksþinginu sem verður hjá okkur eftir rúmar tvær vikur. Ég mun leitast við að ræða það opið og af fullri hreinskilni. Ég tel að við þurfum að horfa þarna til allra átta. Hins vegar eru mikil vandkvæði á því fyrir Íslendinga að gerast aðilar að Evrópusambandinu. Það vitum við. Við vitum hver fiskveiðistefna sambandsins er og við vitum að ekki stendur til að breyta henni. Það er ekkert einfalt að komast fram hjá því. Það er því engin bein braut þarna fram undan. Hún er vandsöm og við þurfum að horfa þar til allra átta. Að því er varðar Vestur-Evrópusambandið og sameiginlegt varnarsamstarf fyrir Evrópusambandið sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson gerði að umtalsefni, þá fylgjumst við mjög vel með því sem þar er að gerast. Það sem stendur upp úr í því sambandi er Amsterdam-sáttmálinn. Deildar meiningar voru innan Evrópusambandsins um hvaða breytingar ætti að gera á varnarsamstarfinu en niðurstaða náðist og unnið hefur verið á þeim grundvelli. Ýmsar hugleiðingar eru uppi um breytingar en þær hugleiðingar hafa í sjálfu sér ekki náð lengra. Það liggur alveg ljóst fyrir að það samstarf getur ekki komist lengra nema í samstarfi við Atlantshafsbandalagið. Þar munum við Íslendingar hafa okkar að segja, Norðmenn jafnframt og Tyrkir enn fremur. Tyrkir hafa að undanförnu verið með tillögur um endurmat á því samstarfi og viljað gera sig meira gildandi í því. Það er vissulega rétt að uppi hafa verið ýmsar hugmyndir um breyttar áherslur í Bretlandi en þær hafa ekki orðið að veruleika og við sjáum mjög vel að Evrópulöndin eiga erfitt með að koma sér saman í þessum málaflokki. Ef við tökum Bosníu og núna Kosovo þá hafa Evrópusambandslöndin ekki ráðið við að komast þar að sameiginlegri niðurstöðu. Það var ekki hægt án þátttöku Kanada og Bandaríkjanna. Það hefur því hvað eftir annað sannast að samstarfið yfir hafið skiptir grundvallarmáli og Íslendingar jafnt sem Bretar, Danir og flestar aðrar þjóðir vilja alls ekki fórna því. Ég á því ekki von á að þarna verði mikil breyting án þess að það verði niðurstaða sem fengist þá í góðri samvinnu við Bandaríkin. Hæstv. forseti. Ég er hér að mestu leyti til að svara spurningum sem til mín hefur verið beint, sumir viðkomandi þingmenn eru reyndar ekki hér, en ég ætla samt að reyna að svara þeim. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson spurði mig um endurmat á öryggisstefnu og spurði hvort fulltrúar stjórnarandstöðunnar kæmu ekki að því máli. Ég svara því játandi að fulltrúar stjórnarandstöðunnar munu að sjálfsögðu koma að því máli á einn eða annan veg. Það eru kosningar fram undan og ég tel ekki ástæðu til þess samráðs nema þá í einhverjum tiltölulega litlum mæli fyrr en að loknum kosningum. Það verður þá verkefni nýrrar ríkisstjórnar að spila úr því en okkur ber skylda til að bera slík mál undir utanríkismálanefnd og hafa samráð og samstarf við nefndina um öll mikilvæg utanríkismál og það á að sjálfsögðu við í þessu máli. Hvort mönnum þyki ástæða til að setja upp sérstaka nefnd í þessu sambandi skal ósagt látið en ég er tilbúinn til að ræða það við aðra flokka hvort ekki sé ráðlegt að fara í málið með þeim hætti. Af því að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er hér og gagnrýndi þau tök sem ég hafði í máli mínu um samblandið milli umhverfismála og nýtingarmála, þá sagði ég í andsvari að ég vildi ekki að ég væri skilinn þannig að ég sé alfarið andvígur því að umhverfismálum og nýtingarmálum sé blandað saman, langt í frá. Ég er hins vegar andvígur því að þessi mál séu rekin þannig að ekkert annað sé til en friðun. Við þekkjum þetta í hvalamálinu. Ég veit að hv. þm. er mér sammála í því og ég bið hann um að skilja mál mitt með þeim hætti. Ég er að vara við því að umhverfisverndarsamtök nái þarna yfirhöndinni og ráðist að öllu sem heitir nýting. Við þekkjum þessar hættur. Þetta hefur gerst í Alþjóðahvalveiðiráðinu. Þetta hefur því miður gerst í ýmsu öðru samhengi. Þessi tilhneiging á sér stað enn þann dag í dag hvort sem okkur líkar betur eða verr. Við Íslendingar höfum ekki fram að þessu litið á nýtingu sjávarfangs fyrst og fremst sem umhverfismál. Við höfum litið á það sem sjávarútvegsmál, það heyrir undir sjávarútvegsráðuneytið en ekki undir umhverfisráðuneytið. Við höfum nýtt fiskstofna okkar almennt séð skynsamlega og ávallt er verið að reyna að bæta þar úr. Það á að vera það fordæmi sem við eigum að geta sýnt gagnvart öðrum þjóðum. Það er okkar besta vopn gegn þeirri tilhneigingu margra að friða ýmsa fiskstofna og banna veiðar úr þeim. Síðast var fulltrúi íslenskra stjórnvalda, fulltrúi sjútvrn., að berjast fyrir því á vettvangi FAO og koma því á framfæri að þorskstofnar í Norður-Atlantshafi væru ekki allir ofveiddir eins og þar var haldið fram. Við þurfum að berjast fyrir rétti okkar og sjónarmiðum í öllum þessum stofnunum og það er alltaf verið að sækja á okkur í þeim efnum. Það er þetta sem býr að baki og ég bendi hv. þm. á að lesa nýútkomna bók sem heitir Hafið --- okkar framtíð, sem er margt gott um að segja. Það er margt gott og rétt sem þar kemur fram. Hins vegar gætir þeirrar tilhneigingar að alhæfa og því haldið fram að þetta sé allt í voða og að beita þurfi verndunaraðgerðum mjög harkalega. Eitt af því sem þar er lagt til, sem ég veit að hv. þm. líkar nú ekki sérstaklega vel, er að verðleggja alla þessa nýtingu og láta alla sem hana stunda borga fyrir hana. Ég veit að ég og hv. þm. erum þó a.m.k. sammála um að menn vilja margir hverjir fara offari í þeim efnum. Ef á að borga fyrir nýtingu auðlindarinnar þannig að enginn hafi efni á að nýta hana og friða hana með þeim hætti þá yrði a.m.k. lítið úr þjóðarbúskap okkar Íslendinga. Herra forseti. Ég held að hér hafi ekki neitt sérstakt komið fram sem ég hef ekki haft tækifæri til að svara. Ég vil aðeins segja um varnarsamninginn að lokum að ég bið hv. þm. Guðmund Árna Stefánsson um að skilja á milli varnarsamningsins og þeirrar bókunar sem við höfum undirritað. Varnarsamningurinn er ótímabundinn. Það er mikilvægt að það sé ljóst og því sé haldið mjög á lofti í öllum umræðum. Varnarsamningnum er ekki hægt að breyta nema báðir aðilar komi sér saman um það. Hér er því um mjög óvenjulegan alþjóðasamning að ræða sem er okkur mikils virði en bókunin er allt annars eðlis. Þar er verið að útfæra þann sameiginlega skilning sem menn hafa á varnarsamningnum og þann viðbúnað sem þarf til að uppfylla hann, en varnarsamningurinn stendur sem slíkur. Hann er algjörlega ótímabundinn og óvenjuleg smíð sem sýnir framsýni þeirra manna sem að honum stóðu hvort sem þeir voru í Alþfl., Framsfl. eða Sjálfstfl. og mikilvægt er að við stöndum vörð um þá framsýni. Ég vænti þess að með sama hætti og hv. þm. er stoltur af fortíð Alþfl. verði hægt að segja að þeir sem standa í hans sporum eftir 20 ár verði jafnstoltir af fortíð hans. Ég held að það sé ekki að ástæðulausu að ýmsir hafi nokkrar áhyggjur af því að menn geti ekki verið jafnstoltir miðað við þann málflutning sem hér hefur verið hafður uppi, en vonandi er það ekki rétt hjá mér. Ég óska hv. þm. alls góðs í því ætlunarverki hans að standa vörð um þá mikilvægu hagsmuni Íslands og vona að honum takist að telja félögum sínum betur trú um það en mér hefur fundist hann getað gert fram að þessu.

Herra forseti. Það verður nú væntanlega háð viðhorfum manna hér eftir sem hingað til hvort menn verða jafnstoltir af framtíð Alþfl. eins og menn eru af fortíð hans. Líklega verður sú hin sama framtíð ein fær um að leiða það í ljós. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir hans orð um samspil sjávarútvegsmála og umhverfis. Þau skýrðu málið fyrir mér og ég tek það svo og veit reyndar að það er ekki djúpstæður ágreiningur á ferðinni þar á milli mín og hæstv. utanrrh. Eftir stendur að ég stend að hluta til við gagnrýni á orðalag í ákveðnu samhengi í ræðu hæstv. ráðherra. Ég tel það ekki alveg skynsamlega framsetningu sem þar er að gefa til kynna að okkur þyki sú almenna þróun ekki hagstæð að umhverfismál og sjávarútvegsmál fléttist meira saman. Ég held að það sé gott og muni í framtíðinni skila sér einmitt fyrir þær nýtingarþjóðir sem standa með ábyrgum hætti að málum. Það er verkefnið sem við stöndum frammi fyrir. Ég er sammála hæstv. utanrrh. Ég er nýtingarsinni en ekki friðunarsinni. En ég er um leið umhverfisverndarsinni og lít á það sem ógæfu og slys hvernig umhverfisverndarsamtökum, sem eru að uppistöðu til velviljuð, hefur lent saman við þjóðir eins og t.d. Grænlendinga sem nýta náttúruna í fullkomnu jafnvægi og hafa jafnvel gert um árþúsundaskeið. Það er sorgleg ógæfa. Reyndar skulum við líka láta menn njóta þess að t.d. Greenpeace hefur beðist afsökunar á framkomu sinni við Grænlendinga og þeim mistökum sem þeir þó nú viðurkenna að þeir gerðu á sínum tíma með árásunum á Grænlendinga og selveiðar þeirra. Ég held að það væri mjög mikið framfaraspor ef við næðum því að leiða þessa aðila af villu síns vegar, þar sem þeir fara villir vegar, þ.e. í svona blindri friðunaráráttu gagnvart nýtingu sem á fullan rétt á sér og er sjálfbær. Það hlýtur að vera verkefnið að eyða þeim misskilningi. Við erum alveg tilbúnir til að eiga þessa aðila sem samherja þegar þeir eru að berjast gegn mengun hafsins og ég sé meira að segja að hæstv. ráðherra vitnar í skýrslur frá sumum þessara samtaka þegar það hentar og þau eru að hæla okkar fiskveiðistjórn.

Herra forseti. Ég er aðeins í orðum mínum að endurspegla þær áhyggjur sem ég hef af þessu máli af þeirri reynslu sem ég hef upplifað á alþjóðavettvangi undanfarin ár. Ég er líka að endurspegla þær áhyggjur sem starfsmenn okkar, hjá Sameinuðu þjóðunum, hjá FAO í Washington og víðar hafa af þessum málum, og þær umræður sem hafa verið í Evrópuráðinu og víðar. Það er ekkert annað sem mér gengur til í þessari ræðu. Við höfum reynt að hafa samstarf við umhverfisverndarsamtök eins og World Wildlife Fund. Ég er hér með bréf frá þeim dagsett 30. okt. þar sem þeir segjast vera mjög hrifnir af því hvernig við höfum komist hjá því að niðurgreiða okkar sjávarútveg og hvernig við höfum bætt okkar fiskveiðistjórn umfram önnur lönd. Hins vegar höfum við verið að kvarta yfir auglýsingum þeirra þar sem þeir alhæfa um alla stofna í heiminum, eins og t.d. auglýsingu þar sem þeir telja rækjuna vera í mikilli hættu. Þar er náttúrlega óbeint verið að beina því til fólks að hætta að kaupa rækju og hætta að kaupa þennan fisk. Það er þetta sem við erum mjög óánægðir með og jafnvel þó að viðkomandi stofnanir biðji okkur afsökunar og útskýri málið þá koma þessar auglýsingar aftur og aftur. Það er vegna þess að þessi umhverfisverndarsamtök lúta ekki öll neinni algildri stjórn, þ.e. þetta eru ýmsar deildir úti um allan heim, og af því sem ein deild er að gera er önnur deild kannski ekki mjög hrifin. Og samtök eins og Greenpeace eru náttúrlega ekkert lýðræðislega upp byggð eins og allir vita. Þrátt fyrir það hafa þessi samtök mikil áhrif, ekki neita ég því. Þau hafa t.d. haft mikil áhrif á skrif skýrslunnar um höfin og framtíð okkar. Þar hafa þeirra menn verið innan dyra við að skrifa texta.

Herra forseti. Þetta er nú bara að verða smáspölur í mark og þá erum við hæstv. utanrrh. orðnir sammála. Ég hef að sjálfsögðu líka áhyggjur af ýmsu í þessari þróun og þessum samskiptum. Ég taldi auðvitað, eins og ég held allir, auglýsingu sem var m.a. fjármögnuð af World Wildlife Fund um síðasta fiskinn --- eða var það síðasti fiskimaðurinn --- algjört hneyksli. Það var með ólíkindum að sjá þessu dembt yfir heimsbyggðina á helstu sjónvarpsrásum aftur og aftur, þar sem villimaður steypti sér yfir síðasta fiskinn í heiminum og svo áttu menn að draga þær ályktanir af þessu að þetta væru allt saman tómir villimenn og rányrkja o.s.frv. Önnur samtök hafa sannanlega lent í klónum á öfgamönnum og enn önnur verið handbendi eða fjáröflunarmaskínur fyrir hópa eða einstaklinga sem hafa aðallega gert út á þetta í eiginhagsmunaskyni að því er manni virðist. Þarna er því um mjög breitt svið að ræða. En til eru líka mjög mörg velviljuð umhverfisverndarsamtök, t.d. á Norðurlöndunum, sem eru að reyna að hafa jafnvægi í sínum málflutningi og sýna því skilning að menn stunda nýtingu lífrænna auðlinda. Og það væru mikil mistök ef við brenndum af okkur stuðning slíkra aðila sem við eigum í öllum aðalatriðum að geta átt sem bandamenn og líka í þeirri viðleitni að leiða önnur samtök, sem fara villir vegar, á rétta braut. Það hlýtur að vera markmiðið að reyna að sameina þessa krafta í þágu sjálfbærrar nýtingar auðlindanna og skynsamlegrar verndar náttúruauðlinda. Það mun reynast okkur Íslendingum afar mikilvægt af augljósum ástæðum að hafa sem allra öflugasta og flesta liðsmenn í þeirri baráttu, gegn mengun hafsins, gegn mengun lofthjúpsins og fyrir sjálfbærri nýtingu í jafnvægi á öllum auðlindum. Verkefnið er vissulega vandasamt og flókið en það sem ég legg aðaláherslu á er að menn lendi ekki í því að verða svona fóbískir eða um of neikvæðir vegna þeirrar slæmu reynslu sem að hluta til hefur fengist af þessum samskiptum. Það er ekkert annað að gera en að reyna að taka á því með víðsýni og halda áfram að vinna skynsamlegum málstað fylgi í þessum efnum

Virðulegi forseti. Í umræðum fyrr í dag spurði ég hæstv. utanrrh. um þær viðræður sem nú eru senn að hefjast um umfang og eðli starfsemi bandaríska varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, viðræður sem eru undanfari þess að menn endurmeti, ég vil segja, hinn nýja varnarsamning, þ.e. hinn svonefnda viðaukasamning sem núverandi hæstv. utanrrh. hefur gert og forveri hans einnig, 1994 fyrst og nú aftur 1996, og verður væntanlega endurnýjaður í einhverju formi árið 2001. Hann svaraði því hér nokkru en ég vil spyrja nánar um þau efni og spyrja um stefnu ráðuneytisins og ríkisstjórnarinnar þegar af stað er farið í þær viðræður. Hæstv. ráðherra lét þess getið að varnarsamningurinn frá 1951 stæðist tímans tönn. Ég vil engu að síður vekja á því athygli að í þessum bókunum, bæði 1994 og 1996, er þess getið í 1. gr. að Ísland og Bandaríkin staðfesti skuldbindingar sínar samkvæmt þeim tvíhliða varnarsamningi sem gerður var árið 1951. Með öðrum orðum, menn hafa séð ástæðu til þess að árétta þann skilning sem þá var gerður. Þess vegna kalla ég þetta hinn nýja varnarsamning, enda skiptir það meginmáli hvernig hann er útfærður og það er verið að gera hér. Sérstaklega vil ég inna hæstv. ráðherra eftir því, því að það er ákveðið lykilatriði í þessu sambandi um umfang starfseminnar og þau störf sem þarna falla til, þ.e. 800 störf sem Íslendingar hafa með höndum hjá varnarliðinu beint og önnur 800 hjá verktökum, hvort hann hafi núna við upphaf viðræðna fengið einhverja tilfinningu fyrir því hver stefna Bandaríkjastjórnar væri. Og ég vil spyrja hver stefna íslenskra stjórnvalda sé í þessum efnum. Orrustusveitirnar sem eru beintengdar björgunarþyrlunum og björgunarsveitinni eru þar auðvitað lykilatriði. Sér hann fyrir sér einhverjar breytingar þar á eða hvaða mynd getur hann dregið upp fyrir hv. þingmenn í þessum efnum?

Herra forseti. Þótt að það standi í upphafi bókunarinnar að við staðfestum þann vilja sem er í varnarsamningnum þá dregur það í engu úr gildi hans. Hér er ekki um neinn nýjan varnarsamning að ræða. Þetta er bókun. Það heitir ekki einu sinni samningur. Það heitir ekki ,,agreement``. Það heitir ,,agreed minute``. Þetta er því mikilvægur skilningur milli þjóðanna en þetta er ekki neinn nýr varnarsamningur. Að því er viðræður varðar þá erum við sammála um það, við og Bandaríkjamenn, að þessar viðræður fari fram tímanlega. Þær eru ekki hafnar. Við höfum sagt að við þurfum að endurmeta varnarþörf Íslands og þann viðbúnað sem hér þarf að vera og það er fyrst eftir slíkan vandaðan undirbúning að við teljum okkur tilbúna til þeirra viðræðna. Það verður a.m.k. ekki fyrr en einhvern tíma síðla á næsta ári og hugsanlega á árinu 2000. Við höfum hins vegar sagt að við viljum halda þeim varnarmætti sem hér er í öllum aðalatriðum. Við teljum flugsveitina nauðsynlega, að það sé nauðsynlegt að hún sé hér vegna öryggis Íslands, sem þýðir þá líka að hér verði björgunarsveit, þyrlur og björgunarflugvél. Það er því engin breyting af okkar hálfu í sambandi við það. Og við höfum ekki orðið varir við neina breytingu af hálfu bandarískra stjórnvalda. Það fréttist oft eins og gengur og gerist að þeir séu til innan Bandaríkjahers sem telji nauðsynlegt að gera þarna breytingar á. En það er skilningur sem ekki hefur komið fram af hálfu talsmanna utanríkisráðuneytisins í Washington.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekkert að orðlengja það hvaða nafn er best að gefa þessum bókunum. En það gefur auga leið að þær skipta eins og sakir standa mestu máli um það hvers kyns starfsemi fer fram þarna og í hversu miklum mæli hún er þótt að varnarsamningurinn frá 1951 sé auðvitað ákveðið grundvallarplagg í þessu sambandi. Hann segir ekki til um umfang starfseminnar þannig að hér er um að ræða lykilatriðið í því samhengi sem við ræðum. Ég vil rifja upp í þessu sambandi að það var ekkert mikill aðdragandi að fyrirætlun bandarískra yfirvalda á árinu 1994 þegar um það bárust fréttir með tiltölulega skömmum fyrirvara að bandarísk yfirvöld hygðust draga mjög úr starfsemi suður á velli. Viðunandi lausn náðist í þeim efnum eftir viðræður aðila og það var vegna þess tilefnis sem ég leitaði eftir því hjá hæstv. utanrrh. hvort eitthvað svipað væri í farvatninu eftir því sem hann vissi best. En hann segir það ekki vera. Hæstv. ráðherra segir að þessar viðræður séu ekki farnar í gang því að nú séu menn að vinna sína heimavinnu og endurmeta varnarþörfina, væntanlega á okkar forsendum. Ég vil því spyrja: Hvaða aðilar eru það sem þessa vinnu inna af hendi? Ég teldi eðlilegt að a.m.k. væri hinu háa Alþingi gert kleift að fylgjast með þeirri grundvallarvinnu. Jafnframt væri eðlilegra að hið háa Alþingi kæmi einhvern veginn að þeirri vinnu í gegnum utanríkismál eða aðra ,,instansa``, því að hér er um grundvallaratriði að ræða. Margs er að gæta í þessu sambandi og ég hef sagt það áður við þessa umræðu og raunar oft og einatt í mínu kjördæmi að bandaríska varnarliðið og umsvif þess hafa haft mikil áhrif á efnahagslíf hér á landi, atvinnulíf hér á landi, einkum og sér í lagi í Reykjaneskjördæmi. Það er því ekki ráð nema í tíma sé tekið og að menn átti sig á því hvað geti legið í framtíðinni á allra næstu árum.

Herra forseti. Ég tel afar mikilvægt að það sé alveg réttur skilningur á varnarsamningnum. Eins og ég sagði áðan þá er hann ótímabundinn. Hins vegar getur hvor ríkisstjórnin sem er farið þess á leit við ráð Atlantshafsbandalagsins að það meti hvort þörf sé fyrir aðstöðu á Íslandi til sameiginlegra varna bandalagsins. Verði ríkisstjórnir Íslands og Bandaríkjanna ekki sáttar við tillögur Atlantshafsráðsins innan sex mánaða frá því að málaleitunin er borin fram getur hvor ríkisstjórnin sem er sagt samningnum upp og skal hann þá falla úr gildi tólf mánuðum síðar. Það er náttúrlega alveg ljóst að ef á að koma til þessa þá þarf mikið að hafa gengið á áður. Íslensku ríkisstjórninni og bandarísku ríkisstjórninni ber skylda til að koma sér saman um mat á þessum aðstæðum og það höfum við getað gert. Og það er engin ástæða til þess að ætla annað en að svo geti orðið árið 2001. Þetta tókst eftir nokkurn tíma 1996, áður hafði það aðeins verið til tveggja ára. Við töldum mikilvægt að skapa þarna meiri vissu og þess vegna var samningurinn til fimm ára og var fallist á það. Ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að þetta geti endurtekið sig. Mér finnst að við þurfum að ræða hvernig Alþingi kemur að þessu máli á næsta kjörtímabili. Fyrir mitt leyti er ég mjög opinn fyrir því og tel eðlilegt að Alþingi komi að því og viti af því. Hins vegar vil ég líka benda á að það er afar mikilvægt að fullur trúnaður ríki um þessi mál. Það var mjög óheppilegt í aðdragandanum 1994 að það voru stórar fyrirsagnir í fjölmiðlum. Morgunblaðið birti forsíðufrétt um að þarna væru að gerast tíðindi sem ekki var. Það spillti mjög fyrir samningaviðræðunum. Það átti sér hins vegar ekki stað í samningaviðræðunum sem lauk 1996.

Virðulegi forseti. Ég vil strax í upphafi þegar þessi vandaða skýrsla Ríkisendurskoðunar er tekin til umræðu, skýrsla sem er nálægt eitt hundrað síðum, nefna það sérstaklega að það er að verða frekar regla en undantekning þegar Ríkisendurskoðun tekur starfsemi eða ákvarðanir ráðuneyta eða einstakra stofnana til skoðunar að þá bregðast þau við líkt og Ríkisendurskoðun sé að gera að þeim einhvers konar aðför. Nefna má dæmi um þetta frá í fyrra þegar dómsmrn. og fjmrn. brugðust ókvæða við þegar Ríkisendurskoðun gerði athugasemdir vegna framferðis þeirra í málum sem tengdust ÞÞÞ. Hið sama gerist nú þegar Ríkisendurskoðun skilar mjög vandaðri skýrslu sem stofnunin hefur verið u.þ.b. eitt og hálft ár að vinna og landbrn. hefur haft mýmörg tækifæri til að gera athugasemdir við. Í sérstakri greinargerð, sem ráðuneytið hefur sent frá sér, segir m.a. með leyfi forseta: ,,... ýmislegt í skýrslunni kalli á að leiðréttingar og athugasemdir séu gerðar, enda er framsetning margra atriða og fullyrðingar í skýslunni misvísandi og jafnvel rangar.`` Virðulegi forseti. Vegna fullyrðinga af þessum toga, sem finna má í greinargerð landbrn., tek ég fram að Ríkisendurskoðun vann að þessari skýrslu í eitt og hálft ár. Á þeim tíma hafði ráðuneytið mjög mörg tækifæri til að koma að þeim athugasemdum sem það vildi gera við skýrslu Ríkisendurskoðunar, svo ekki sé talað um að ,,leiðrétta það sem rangt er``, eins og segir í greinargerð hæstv. landbrh. Þá vil ég taka sérstaklega fram að í formála að skýrslu Ríkisendurskoðunar er tekið fram að drög að skýrslunni hafi verið send ráðuneytinu til yfirlestrar og umsagnar 14. júlí 1998 þar sem ráðuneytinu var gefinn fjögurra vikna frestur til þess að tjá sig um efni skýrslunnar. Þá hef ég enn fremur fengið staðfest að Ríkisendurskoðun bauð ráðuneytinu að gera enn frekari athugasemdir við skýrsluna þegar lokadrög hennar lágu fyrir. Hún hefur ekkert breyst frá því að þau lokadrög lágu fyrir. Þær athugasemdir sem nú koma, eftir að skýrslan er komin fram, verður nánast að dæma dauðar og ómerkar sökum þess að ég efast um að Ríkisendurskoðun hafi nokkurn tíma tekið upp jafnmikið af athugasemdum ráðuneytisins. Mér finnst því mjög ómaklega að Ríkisendurskoðun vegið þegar þessar athugasemdir eru settar fram. Virðulegi forseti. Hvert er þá efni skýrslu Ríkisendurskoðunar? Hvað var stofnunin að skoða? Skýrsla Ríkisendurskoðunar fjallar um afgreiðslu ráðuneytisins á 109 málum á árabilinu 1993 til og með ársins 1997. Málin lúta að þeim jörðum sem jarðadeild hefur haft milligöngu um að selja á þessu árabili en það eru u.þ.b. 55 mál. Í öðru lagi fjallar skýrslan um jarðir sem jarðadeild hefur haft milligöngu um að kaupa á þessu árabili sem eru samtals ellefu mál. Í þriðja lagi fjallar skýrslan um ábúendaskipti á jörðum og leigu á þeim sem eru samtals 43 mál á þessu tímabili, þ.e. 109 mál. Skýrslan fjallar ekki um annað. Hún fjallar um vinnubrögð ráðuneytisins í umfjöllun þess og ákvarðanatöku og afgreiðslu í þessum 109 málum. Í þessari skýrslu ber Ríkisendurskoðun saman vinnubrögð ráðuneytisins við þær reglur sem gilda um stjórnsýsluna í landinu. Annað er ekki gert í þessari skýrslu. Kannski er ástæðan fyrir því að Ríkisendurskoðun tekur fyrir árabilið 1991--1997 fyrst og fremst sú að á þeim tíma eru í gildi í landinu stjórnsýslulög sem ráðuneytinu er ætlað að fara eftir. Það er kannski lán ráðuneytisins að ekki er farið mikið aftar í tímann. Á þeim tíma eru til skýrar réttarheimildir um það hvernig ráðuneytinu og stjórnsýslunni í heild er ætlað að starfa. Það eru þessar réttarheimildir, hin settu lög, sem eru borin saman við vinnubrögð ráðuneytisins við afgreiðslu á þessum málum. Virðulegi forseti. Niðurstaðan af eins og hálfs árs vinnu Ríkisendurskoðunar er sú að starfsemi jarðadeildar ráðuneytisins fái í litlu sem engu staðist þær reglur sem um þessa starfsemi gilda. Það er svo einföld niðurstaða. Í þessu sambandi verður að hafa í huga að jarðadeild landbrn. höndlar með mikil verðmæti. Ekki er fráleitt að áætla, virðulegi forseti, að þau verðmæti sem þessi jarðadeild höndlar með séu á bilinu 4--8 milljarðar þó að bókfært verðmæti sé reyndar mun minna. Það er því ekki um það að ræða að hér sé um einhverja litla undirdeild í ráðuneyti að ræða heldur er um að ræða deild sem fer með gríðarleg verðmæti í eigu ríkisins. Virðulegi forseti.  Ég hlýt að enda þessa ræðu, virðulegi forseti, á að hvetja til þess að hæstv. ráðherra sjái sóma sinn í því að gera gangskör að því að ráðuneytið verði skoðað í heild sinni. Þegar skoðun á einni deild leiðir til þessarar niðurstöðu, virðulegi forseti, vænti ég þess að ráðherra hafi frumkvæði að því að skoða ráðuneyti sitt eins og það kemur fyrir núna.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á lokaorðum hv. málshefjanda og segja við hann að ég er tilbúinn til þess og mun að sjálfsögðu beita mér fyrir því að farið verði í gagngera athugun á þeim athugasemdum sem koma fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar hvað varðar vinnubrögð jarðadeildar ráðuneytisins. Við munum skoða hvernig við bregðumst við því sem hér eru gerðar athugasemdir við. Starfsemi jarðadeilarinnar er nokkuð sérstök. Starfsemi hennar er allt öðruvísi en almenn starfsemi stjórnsýslu og þess vegna tel ég ekki ástæðu til þess að ætla að almennt starf ráðuneytisins sé ekki með þeim hætti sem stjórnsýslan í landinu gerir ráð fyrir og leyfi mér að fullyrða svo. Ég vil hins vegar segja það út af því sem fram kemur í máli hv. málshefjanda að hann beindi ekki til mín formlega beinum spurningum varðandi þá skýrslu sem er til umræðu. Það gefur mér því tækifæri til þess að taka hana til almennrar umræðu eins og þessi umræða gefur tilefni til og þá líka að ræða aðeins um þau viðbrögð ráðuneytisins að gera nokkrar athugasemdir við skýrsluna og reyna að koma því á framfæri, bæði við þingheim og við almenning í landinu með fréttatilkynningu sem fór frá ráðuneytinu til fjölmiðla vegna þess að okkur finnst að það sé ekki tekið þannig á þessum erfiðu og mikilvægu málum sem jarðadeildin fjallar um að það hafi komist nægjanlega vel til skila. Þar á ég kannski ekki endilega við umfjöllun Ríkisendurskoðunar heldur einnig fréttir og umfjöllun fjölmiðla sem eðli málsins samkvæmt er auðvitað þannig að sagt er frá athugasemdum og því sem miður fer en hugsanlega ekki gerð sama grein fyrir útskýringum og viðhorfum eða viðbrögðum ráðuneytisins við því. Með því er ég ekki að gera neitt lítið úr því að Ríkisendurskoðun hefur unnið verk sitt samviskusamlega, eins og henni ber að gera, og hefur hér farið mjög ítarlega yfir deildina. Hún kemur fram með margar athugasemdir sem ráðuneytinu og stjórnendum þar ber að taka tillit til og það verður gert. Þegar hefur verið brugðist við sumu af því og annað er í athugun og úrvinnslu. En það sem okkur finnst í landbrn., og þeim sem hafa starfað við jarðadeildina á undanförnum árum, ekki koma nægilega fram er við hvaða aðstæður er að búa. Hér er ekki verið að fjalla um eignir eins og þegar verið er að selja bíl eða hús. Hér er ekki verið að fjalla um hlutina eins og að markaðslögmálið eitt og sér skipti máli. Hér er verið að fjalla um það og það er í raun hlutverk deildarinnar og ætlast til þess að ráðuneytið sjái til þess að tryggð sé búseta á jörðum, það sé atvinnustarfsemi til sveita, það sé staðið eðlilega að ættliðaskiptum og fjölmargt sem má auðvitað miklu frekar tengja það að hér sé verið að fást við ýmiss konar félagsleg málefni en bara kaup og sölu eigna þó að það sé út af fyrir sig mikilvægt mál sem þarf að fara vel með og ráðuneytinu ber að gera, og eins og málshefjandi benti á, er um mikil verðmæti að ræða sem þarf að höndla rétt um. Mikið álag hefur verið á deildinni á þessum árum sem eru tekin til skoðunar. Okkur finnst full ástæða til þess að benda á það og láta það koma fram. Rerkstrarafkoma bænda hefur á þessu árabili versnað gríðarlega og það hafa verið miklir erfiðleikar. Því hafa umsóknirnar verið fjölmargar, fleiri en áður, og aukið álagið. Umsóknirnar og óskirnar hafa fyrst og fremst verið um það að taka á málum sem hafa ekki gengið upp á hinum frjálsa markaði. Það er kannski vandamálið sem við búum við, og meira en það að við búum við, okkur ber lögum samkvæmt að taka tillit til þess. Það segir beinlínis svo í lögum um Jarðasjóð og jarðeignir ríkisins, sem ráðuneytið og jarðadeildin fer með, að honum sé heimilt að kaupa jarðir bænda sem seljast ekki eðlilega á frjálsum markaði, þ.e. eftir að bóndinn hefur leitað eftir því að geta komið jörð sinni á markað, en hún ekki selst, þá leitar hann til Jarðasjóðs um það að Jarðasjóður kaupi af honum jörðina vegna þess að hann er hugsanlega að missa hana, vegna greiðsluerfiðleika, vegna þess að gjaldþrot blasir við. Þá sjá auðvitað allir að þessi viðskipti eiga sér ekki bara stað á markaðsgrundvelli, það er fleira sem verður að taka tillit til. Síðan á sami bóndi lögvarða kröfu á því að sjóðurinn veiti honum ábúð á jörðinni áfram. Hér er bara dæmi um það sem lögin kveða á um og krefjast í þessu efni. Hæstv. forseti. Tíminn er hlaupinn frá mér. En eins og hv. málshefjandi nefndi eru hér fjölmörg önnur atriði. Það er t.d. um málshraðareglu sem er reyndar skýrt frá hér í greinargerð ráðuneytisins að getur tekið ótrúlega langan tíma frá því að erindi berst um jörð. Það þarf að auglýsa jörðina, það þarf að leita samþykkta tiltekinna stjórnvalda, sem eru jarðanefnd og hreppsnefnd, það tekur langan tíma. Það þarf að fara fram úttekt og mat á jörðinni, hugsanlega yfirmat á jörðinni, og þá er fyrst hægt að hefja samningaviðræður. Allir sjá að þetta gerist ekki á mjög skömmum tíma. Ættliðaskiptin eru svo sérmál sem ég reyni kannski aðeins að koma aftur að í seinni ræðu minni.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. málshefjanda að ég held að við eigum ekki að venja okkur á það, hvorki við þingmenn né ráðuneyti, að taka skýrslum Ríkisendurskoðunar þannig að í þeim felist einhver árás eða mér liggur við að segja illvilji gagnvart viðkomandi aðila. Að mínu mati er þessi skýrsla, þó að hún geri fjölmargar athugasemdir, ekki neinn sérstakur áfellisdómur yfir jarðadeild landbrn. Hins vegar koma fram mjög margar ábendingar um mjög margt sem betur mætti fara t.d. hvað varðar málsmeðferð og vinnubrögð og yfir það er farið mjög ítarlega í skýrslunni. Þær athugasemdir eru að hluta almenns eðlis og eiga við mjög víða í stjórnsýslunni. Ég hygg að fleiri mundu fá þau einkunnarorð að þar sé úr hófi fram mikill dráttur á afgreiðslu mála, seinagangur og annað þar fram eftir götunum. Margt þarna er gamalkunnugt. Annað er sértækara og lýtur að þeirri sérstöku umsýslu sem þarna er á ferðinni, þ.e. varðar eignir ríkisins og ráðstöfun þeirra. Ég held, miðað við kynni mín af þessum málum, að einn aðalvandinn hér sé að um er að ræða undirmannaða eða yfirlestaða starfsemi og hefur lengi verið. Ég er þeirrar skoðunar að menn hafi aldrei horfst í augu við það frá því að Landnám ríkisins var lagt niður á sínum tíma að þessi gífurlega umsýsla, um 800 jarða eða hvað það nú var, og öll sú forvöltun gerist náttúrlega ekki af sjálfu sér með einu og hálfu stöðugildi. Það er bara út í hött, enda var Landnám ríkisins heil stofnun með mörgum starfsmönnum. Ég veit ekki til þess að það orð af hafi farið af þeim að þeir hafi legið í leti. Ætli þeir hafi ekki verið fjórir eða fimm? Síðan var Landnámið lagt niður, auðvitað í hagræðingarskyni, og verkefnið flutt inn í ráðuneyti. Að mínu mati var mjög umdeilanleg ráðstöfun að færa umsýslu af þessu tagi inn í ráðuneyti í staðinn fyrir að hafa einhverja sjálfstæða stofnun eða eitthvað þvílíkt, samanber umhvrn. þar sem Náttúruvernd ríkisins hefur umsjón með þjóðgörðum. Þarna var í raun og veru engum starfsmönnum bætt við. Hvað gat gerst annað en að þarna hlæðust málin upp og gífurlegur dráttur yrði á afgreiðslu mála o.s.fv.? Ég held að hér sé í raun og veru á ferðinni að nokkru leyti sjálfskaparvíti sem margir beri ábyrgð á, einnig Alþingi og fjárveitingavaldið sem ekki hafa lagt þessari starfsemi til þann mannafla og fjármuni sem nauðsynlegir eru til að annast þessa umsýslu þannig að hún verði góð og greið, að afgreiðsla mála gangi hratt fyrir sig o.s.frv. Til viðbótar má nefna, sem kom að hluta fram í svari hæstv. ráðherra og er alveg hárrétt, að löggjöfin sem jarðadeildinni er ætlað að vinna eftir er orðin mjög forneskjuleg. Bæði jarðalögin og ábúðarlögin og fleira sem hér kemur til þarfnast sárlega endurskoðunar. Það auðveldar ekki jarðadeildinni og þessum aðilum starfið að búa við löggjöf sem að hluta er í raun ekki lengur í takt við tímann og aðstæðurnar í umhverfinu. Þar má benda á reglur um að reyna að halda jörðum í byggð sem engar forsendur eru fyrir o.s.frv. Hér er því margt sem þarf að skoða. Að sjálfsögðu þarf að taka á þeim þáttum sem þarna eru ekki í nógu góðu lagi, en það er mjög margt fleira sem skoða þarf í þessu samhengi.

Hæstv. forseti. Ríkisendurskoðun gerði athugasemdir við skjalavörslu og skjalaskráningu jarðadeildar landbrn. vegna jarðakaupa og að ekkert heildareftirlit væri með jarðakaupum. Landbrn. hefur svarað þessari gagnrýni með því að skýrsla Ríkisendurskoðunar hafi verið gerð meðan verið var að taka í notkun nýtt skráningakerfi í jarðadeild. Mér finnst sjálfsagt að taka tillit til þessara skýringa frá ráðuneytinu svo langt sem þær ná. Aðfinnslum Ríkisendurskoðunar sem varða ábúendaskipti er að hluta svarað af hálfu ráðuneytisins með sömu tilvísun til kerfisbreytingar. Einhver fleiri vandamál virðast þó hafa hrjáð starfsemi deildarinnar. Af 23 jörðum sem hefði átt að auglýsa lausar til ábúðar árin 1996 og 1997 voru aðeins 11 auglýstar. Þar að auki telur Ríkisendurskoðun að umsækjendur um jarðir hafi fengið ófullnægjandi upplýsingar og afgreiðsla á umsóknum þeirra verið eftir dúk og disk. Enn fremur telur Ríkisendurskoðun að upplýsinga- og gagnaöflun jarðadeildar um áhvílandi veðskuldir og aðrar kvaðir á mannvirkjum sem keyptar voru við ábúendaskipti hafi ekki verið fullnægjandi. Það er vissulega grafalvarlegt mál sem getur haft slæmar afleiðingar fyrir þá sem málið varðar. Verklagsreglum um hvernig staðið skuli að jarðasölu virðist einnig vera mjög ábótavant. Jarðir eru ekki auglýstar eins og skylt er að gera samkvæmt jafnræðisreglu. Einnig er staða áhvílandi skulda og tilgreining þeirra í kaupsamningum og afsölum ófullnægjandi og afgreiðslutími óhæfilega langur. Herra forseti. Hér vinnst ekki tími til að telja upp fleiri af aðfinnslum Ríkisendurskoðunar við starfsemi þessarar stofnunar. Við hverjum þeim sem les þessa skýrslu blasir að innan þessarar deildar er brýn þörf á að taka til hendinni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Lúðvík Bergvinssyni fyrir að vekja máls á því sem hér er til umræðu. Skýrsla Ríkisendurskoðunar er að sönnu áfellisdómur á þessa deild í landbrn. Vissulega er hún enginn endanlegur stóridómur. Ríkisendurskoðun er ekki dómstóll en þær athugasemdir sem rökstuddar eru í skýrslu stofnunarinnar gera það að verkum að ekki er unnt annað en að fjalla um þær og reyna að komast að niðurstöðu. Þegar vélað er um upphæðir á borð við 1,8 milljarða kr., sem er bókfært verð þeirra 549 jarða sem hér um ræðir, þarf að standa kórrétt að verki, hvað þá þegar menn geta skotið á hugsanlegt markaðsvirði jarðanna og fengið út tölur á bilinu 4--5 milljarða kr. Ég held að hver maður sjái að það er ekki gert í jarðadeild landbrn. Það stendur upp úr. Í því sambandi breytir engu, virðulegi forseti, hvort hér er um að ræða umsýslu sem lýtur að félagslegum þáttum, búsetu eða atvinnustarfsemi á þessum jörðum, þ.e. að tryggja byggð í landinu, eða hvort einber markaðssjónarmið ráða ríkjum. Sömu grundvallarsjónarmið eiga auðvitað að ráða ríkjum, að pappírar séu sýnilegir og stjórnsýsla sé öll til fyrirmyndar. Ég tel það ekki skýringar hjá hæstv. ráðherra, eins og hann vildi gefa hér til kynna fyrr, að þessi deild í ráðuneytinu lyti allt öðrum lögmálum þar sem hér væri um félagslega aðstoð að ræða. Það er bara ekki þannig. Hæstv. ráðherra gaf til kynna að ráðuneytið væri þegar farið að kanna hvernig hægt væri að mæta ýmsum ábendingum. Að lyktum vil ég því spyrja hæstv. ráðherra.: Hvað er það nákvæmlega sem ráðuneytið er að gera og hvað sér ráðherra mikilvægast í því að breyta og betrumbæta vegna þessarar skýrslu?

Herra forseti. Ríkið er stærsti landeigandi á Íslandi. Hér er um að ræða verðmætar eignir í eign almennings. Þær eru ekki í eign landbrn., ekki í eign landbrh. sem embættismanns heldur í eigu þjóðarinnar. Landbrn. er hins vegar falið að forvalta þessar sameiginlegu eignir. Það er auðvitað alvarlegt þegar upp kemur að eignaumsýslan er eins og skýrsla Ríkisendurskoðunar gefur lýsingar á. Það er mjög eðlilegt að hv. þm. Lúðvík Bergvinsson taki það upp á Alþingi eins og hann hefur gert. Það er eini vettvangurinn fyrir Alþingi til þess að taka upp svona mál. Það hefur oft verið rætt á Alþingi en aldrei orðið úr því að setja upp sérstaka nefnd til þess að taka athugasemdir Ríkisendurskoðunar fyrir, fara í gegnum þær og fylgja þeim eftir. Þrátt fyrir mikla umræðu um það hefur aldrei orðið af því. Þess vegna er Alþingi vanbúið til þess að taka við upplýsingum eins og þeim sem Ríkisendurskoðun kemur fram með. Þó vinnur stofnunin á vegum Alþingis, í umboði Alþingis og á ábyrgð Alþingis. Það gefur mönnum líka færi á að snúa út úr eins og hæstv. landbrn. hefur að nokkru leyti gert í svörum sínum, brugðist við með yfirlæti og sagt að ekki væri endilega nauðsynlegt fyrir hið háa ráðuneyti að taka mikið mark á svona skýrslum. Ég hvet til þess, virðulegi forseti, að forsetar Alþingis muni, algjörlega óháð öðrum hugsanlegum breytingum á þingskapalögum, beita sér fyrir þeirri breytingu að gera Alþingi fært að taka við upplýsingum eins og þeim sem eru í skýrslu Ríkisendurskoðunar og fylgja þeim eftir. Það er ekki nóg að hæstv. ráðherra lýsi yfir vilja sínum til breytinga. Ég dreg hann ekki í efa. En Ríkisendurskoðun sem starfar á vegum Alþingis gefur Alþingi þessar upplýsingar og Alþingi verður sjálft að sinna skyldum sínum við þessa stofnun með því að fylgja eftir upplýsingum sem Ríkisendurskoðun veitir Alþingi og sjá til að framkvæmdarvaldið hagi störfum sínum þannig að a.m.k. hvað þetta varðar brjóti það ekki lög um stjórnsýslu og eðlilega stjórnunarhætti sem þessi stofnun hefur sett.

Herra forseti. Ég tel ástæðu til að blanda mér í þetta mál sem gamall landseti ríkisins og með allverulega reynslu af stjórnsýslu ríkisins á þessum jörðum. Landseti ríkisins, segi ég, það er nú kannski ekki alveg rétt. Ég var öllu heldur landseti guðs, ég sat á kirkjujörð þar sem kirkjan hafði á sínum tíma verið helguð Maríu mey og Pétri postula. Því má frekar líta svo á að ég hafi gengið á guðs vegum í afnotum mínum af jörðinni en það breytir því ekki að staðgengill guðs á jörðu var landbrh. á hverjum tíma. Eins og fram kom áðan er ljóst að ríkið er stærsti jarðeigandi á Íslandi. Mér vitanlega hefur það aldrei tekið þetta hlutverk sitt mjög alvarlega. Ég varð ekki fyrir neinum verulegum skakkaföllum í viðskiptum mínum við landeiganda en vil þó taka fram að þegar faðir minn hóf búskap á Selárdal og hafði gengið frá málum og óskað eftir að fá afsal þá minnist ég þess að honum var sent afsal fyrir jörðinni Selárdal í Súgandafirði, sem bendir til þess að annaðhvort hafi menn verið hraðvirkir og hroðvirkir í ráðuneytinu eða þá að þeir áttuðu sig ekki á því hvaða jarðir þeir voru að leigja hverju sinni. Vel má vera að þessi jarðadeild hafi verið undirmönnuð eins og fram hefur komið. Ég hygg að á löngum köflum hafi eignaumsýsla ríkisins að verulegu leyti verið unnin í hjáverkum af starfsmönnum ráðuneytisins og lítillar kunnáttu gætt um meðferð þeirra skjala og pappíra sem nauðsynlegir eru í fasteignaviðskiptum af þessu tagi. Ég vil benda á að jarðeignir ríkisins eru af tvennum toga, kirkjujarðir og jarðir sem komist hafa í eigu ríkisins með öðrum hætti. Það hefði verið ástæða til og kannski hefur það verið gert, ég spyr þá ráðherra hvort það hafi verið gert. Kirkjumrh. gerði upp við íslenska þjóðkirkju með því að taka á sig ákveðnar fjárhagslegar skuldbindingar. Hurfu þá ekki um leið allar kirkjujarðir í eigu ríkisins? Eru þær komnar úr ráðsmennsku landbrh. og komnar í eign landbrn.?

Virðulegi forseti. Ég fagna því sérstaklega að ráðherra skuli taka undir þær hugmyndir að nauðsyn sé á því að skoða ráðuneytið í kjölfar þeirrar úttektar sem fram hefur farið á jarðadeildinni og fram fari einhvers konar allsherjarúttekt á landbrn. Ég fagna því sérstaklega í þessari umræðu. Á hinn bóginn vil ég mótmæla því að starfsemi tiltekinnar deildar í tilteknu ráðuneyti, eins og fram kom hjá hæstv. landbrn., lúti ekki stjórnsýslulögum eða þeim lögum sem um hana kunna að gilda sökum þess að hún sé einhvers konar félagsmálaaðstoð. Er það þá einhver prívat ákvörðun hæstv. landbrh., að fella tiltekna deild undan lögum í þessu landi eða hvað? Virðulegi forseti. Við skulum ekki bera svona röksemdir á borð á hinu háa Alþingi. Í öðru lagi vil ég líka nefna, virðulegi forseti, varðandi þá umræðu að gríðarlegt álag sé á þessari deild, að þegar skýrslan er skoðuð kemur fram að milli fimm og sex ár geta liðið frá því að mál berst ráðuneytinu þar til því er lokið. Hér er á ferðinni afgreiðsla á 109 málum á fimm árum. Ég verð að segja alveg eins og er, virðulegi forseti, að ef þetta er gríðarlegt álag þá á það líklega við um flestallar ríkisstofnanir í landinu að bæta þurfi við fólki. Skýrsla sú sem hér er til skoðunar fjallar aðeins um þessi mál. Hún fjallar um 109 mál á þessum tíma, hvorki meira né minna. Það er farið mjög vandlega yfir afgreiðslu þessara mála og niðurstaðan er sú að nánast allar þær reglur sem hægt er að brjóta eru brotnar. Ég skil hæstv. landbrh. vel að hann skuli á hinu háa Alþingi lýsa því yfir að lögin eigi bara ekki við um þessa deild. Það gildi bara einhverjar allt aðrar reglur. Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra beindi ég engri sérstakri spurningu til hans heldur mæltist til þess að fá einhverjar skýringar á því að í heilu ráðuneyti viðgangist starfsemi af þeim toga sem lýst er í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég ætla að beina því til hæstv. ráðherra hvort hann hafi eða hvers vegna hann hafi ekki á þeim þremur árum sem hann hefur ríkt þarna látið fara fram skoðun á þessu fyrr. Þetta kemur ekki upp fyrr en Ríkisendurskoðun tekur þessa deild til sérstakrar skoðunar. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir hæstv. ráðherra að þetta skuli líðast í hans ráðuneyti og enn frekar rök fyrir því að ráðuneytið verði tekið til sérstakrar skoðunar. Að minnsta kosti mun ég beita mér fyrir því í þingflokki jafnaðarmanna, ef ráðherra hefur ekki frumkvæði að því sjálfur, að ráðuneytið verði skoðað sérstaklega.

Hæstv. forseti. Ég vil endurtaka það, hafi það ekki komið skýrt fram í máli mínu í upphafi, að ég lít alls ekki á skýrslu Ríkisendurskoðunar sem einhverja árás. Og ég lít heldur ekki á þær skýringar og athugasemdir sem ráðuneytið hefur sent frá sér sem árás á Ríkisendurskoðun eða skýrslu hennar. Ég ber mikla virðingu fyrir Ríkisendurskoðun og tel að hún eigi að sinna verkefni sínu, m.a. eins og hún gerir í þessari skýrslu, fara yfir stjórnsýsluhætti og gera athugasemdir sem okkur, sem önnumst stjórnsýsluna á þennan hátt sem framkvæmdarvald, ber að taka tillit til. Um þá upprifjun sem kom fram hjá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni um nefnd til að fylgja skýrslum Ríkisendurskoðunar eftir þá hef ég sjálfur líka lagt því lið áður í umræðum á þingi --- meðan ég sat í fjárln. fékk nefndin slíkar skýrslur til skoðunar --- að einhver vettvangur eða farvegur þyrfti að vera til að fylgja þeim eftir. Ég er út af fyrir sig sammála því. En ég tek undir með hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni þegar hann segir: Þetta er í raun ekki stóridómur. Þetta eru auðvitað alvarlegar athugasemdir sem við tökum til skoðunar, en þetta er ekki stóridómur í því tilfelli að hvergi er talað um neitt misferli. Það er ekki talað um að fjárhagsleg málefni hafi misfarist, eins og hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir þó sagði að gæti gerst. Hún fullyrti ekki að það væri, að sjálfsögðu ekki, en það gæti gerst af því hér væri umsýsla um mikla fjármuni, miklar eignir og stórar tölur. Þetta er allt saman rétt og okkur ber þess vegna að fara vel með slíka hluti. Og það er líka rétt að auðvitað ber ráðuneytinu og þessari deild að fara að almennum stjórnsýslulögum. Ég sagði aðeins að verkefni deildarinnar væru svo viðamikil að erfitt væri að fara eftir stjórnsýslulögunum eins og þau eru og okkur hefur ekki tekist það. Málshraðareglan hefur ekki verið virt vegna þess, eins og ég nefndi og dró upp nokkur dæmi um, hve það væri raunverulega margt sem þyrfti að gerast þegar fjallað er um eignabreytingu eða ábúendaskipti á jörð. Það tekur í raun meiri tíma en þessi löggjöf gerir ráð fyrir. Það er eitt af því sem þarf að skoða. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson spurði hvað það væri sem verið er að gera. Við höfum nú þegar aukið starfslið í deildinni. Við höfum breytt skjalavörslunni þannig að það er til bóta. Við höfum nú þegar hafið endurskoðun laganna, og það var reyndar gert áður en skýrslan kom út, en sú vinna fór í gang fyrr á þessu ári. Eitt af því sem þarf að gera í viðbót er að skoða leigugjöld og innheimtu þeirra. Ég vil þó að lokum segja, hæstv. forseti, því ég sé að tími minn er liðinn, að ekki er mögulegt að fara svo með leigugjöldin að það geti ráðið úrslitum um hvort bændur geti setið ríkisjarðir eða ekki. Eins og afkoma þeirra er í dag mun ég ekki beita mér fyrir stórfelldum breytingum á því en það þarf að sjálfsögðu að fara yfir þau ákvæði sem þar er að finna, yfir einstakar jarðir, yfir einstaka jarðarskika, sem eru í sumum tilfellum lágt leigðir, kannski sumarbústaðalóðir, og það er mál sem þarf að endurskoða.

Herra forseti. Ég hef neyðst til að kveðja mér hljóðs vegna vinnubragða hæstv. félmrh. hvað varðar flutning á verkefnum sem áður voru unnin af veðdeild Landsbanka Íslands út á land. Það eru einkum samskipti hæstv. félmrh. eða öllu heldur samskiptaleysi hæstv. félmrh. við bæjaryfirvöld, verkalýðsfélög og fleiri aðila á Húsavík sem ég tel vera ámælisverð í þessu sambandi. Ég vil fyrst taka fram að ég fagna þeirri ákvörðun að flytja þessa starfsemi út á land. Ég óska Sauðkrækingum eða Skagfirðingum til hamingju og þeir eru að sjálfsögðu vel að því komnir að fá viðbótarstörf og umsvif í sitt hérað eða bæjarfélag. Mér þykir það þar af leiðandi mjög dapurlegt að þurfa engu að síður að taka upp þetta mál vegna vinnubragða hæstv. félmrh. í þessu sambandi. Ég vona að menn skilji það og virði að í mínum huga vakir ekki að fara að etja hér saman stöðum og slíkt ber að forðast. En eftir sem áður, þó að niðurstaða málsins sé jákvæð í þeim skilningi að þarna flytjist störf út á land eða byggist upp starfsemi, þá verða vinnubrögðin að vera í lagi. Og þau eru það ekki, a.m.k. ekki hvað varðar þessa hlið málsins, þ.e. samskipti hæstv. ráðherra við Húsvíkinga. Strax snemmsumars komu fréttir í fjölmiðlum af því að sú hugmynd væri farin á flot á Húsavík að reyna að fá þangað starfsemi á vegum hins nýja Íbúðalánasjóðs eða sjóðinn allan. Það var rætt í bæjarstjórn Húsavíkur fljótlega eftir sveitarstjórnarskipti á Húsavík hvort þetta gæti ekki verið hugmynd sem athugunarverð væri. Með haustinu fóru menn að gera alvöru úr að leita eftir því við stjórnvöld að þetta mætti ganga eftir. Strax 10. september skrifaði Verslunarmannafélag Húsavíkur félmrh. bréf þar sem vitnað var í lögin um húsnæðislánasjóðinn og þeirri hugmynd varpað fram hvort ekki mætti skoða að hann yrði staðsettur á Húsavík. Formaður Verslunarmannafélagsins bréfið endaði þannig: ,,Undirritaður væntir þess að heyra frá þér um framgang hugmyndarinnar. Ágúst Óskarsson, formaður.`` Þetta er dagsett 10. sept. 1998 á Húsavík. 15. september samþykkir bæjarstjórn Húsavíkur á fundi sínum eftirfarandi tillögu: ,,Bæjarstjórn Húsavíkur beinir þeim tilmælum til félagsmálaráðherra að hann beiti sér fyrir því að aðsetur Íbúðalánasjóðs verði staðsett á landsbyggðinni. Er bæjarstjórn reiðubúin til samstarfs við ráðherra vegna nauðsynlegs undirbúnings þess að sjóðurinn hafi aðsetur á Húsavík.`` Þetta bréf er sent daginn eftir, 16. september, og endar þannig: ,,Um leið og bókun þessari er komið á framfæri óskar undirritaður eftir viðbrögðum við henni og viðræðum um framgang málsins.`` Þetta er undirritað af bæjarstjóra Húsavíkur 16. september og sent ráðuneytinu. Skömmu síðar, eða í lok septembermánaðar, ályktar Verkalýðsfélag Húsavíkur á fundi stjórnar og trúnaðarmannaráðs einnig um að Íbúðalánasjóður verði staðsettur á Húsavík og óskar eftir viðræðum við ráðuneytið um framgang þess máls. En því er síðan skemmst til að svara, herra forseti, að engu þessara erinda hefur félmrn. svarað, engin viðbrögð hafa þessir aðilar fengið frá hinu háa ráðuneyti, hvorki munnleg né skrifleg. Enn fremur ber að geta þess að fyrir nokkru síðan beindi hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir fyrirspurn til félmrh. um þetta mál og hæstv. ráðherra svaraði en sá á því öll tormerki að Íbúðalánasjóðurinn gæti flust út á land eða frá Reykjavík, þar sem hann hefði lofað starfsfólkinu sem þar ynni að það skyldi halda sínum störfum hér. En hæstv. ráðherra gat þá í engu, minntist ekki einu orði á að eitthvað annað kynni að vera í bígerð, þ.e. að einhver hluti starfseminnar eða tengd starfsemi kynni að flytjast út á land. Það verður auðvitað að fá það á hreint hvar málin voru stödd þegar hæstv. ráðherra svaraði fyrirspurn hv. þm. fyrir nokkru síðan. Vissi hæstv. ráðherra þá alls ekki neitt um að til greina kæmi að ein eða nein starfsemi þessu tengd flyttist út á land? Eða leyndi hæstv. ráðherra Alþingi upplýsingum um hvar málið var þá á vegi statt? Sé um eitthvað slíkt að ræða væri náttúrlega mjög ámælisverður og alvarlegur hlutur þar á ferðum. Og það verkar torkennilegt að hæstv. ráðherra hafi ekki haft minnstu hugmynd um hvað þarna var í bígerð. Að lokum, herra forseti, verð ég að geta þess að ráðherra hefur í öllu falli augljóslega brugðist skyldum sínum samkvæmt stjórnsýslulögum, skv. 7. gr. stjórnsýslulaga, um að svara erindum og að beina erindum í rétta átt ef þau eiga annars staðar heima í stjórnsýslunni en hjá ráðherra sjálfum. Þær skyldur, þ.e. leiðbeiningarskyldan er ótvíræð samkvæmt stjórnsýslulögum og ég fæ ekki annað séð en að ráðherra hafi brotið þær skyldur, fyrir utan þann dónaskap að svara ekki bréfum, sem eru mannasiðir eins og allir vita.

Herra forseti. Mér finnst þetta dálítið undarleg málsupptekt. Hér er stjórnmálaforingi, sem ætlar að fara að verða landsfaðir, að hefja máls og hugsar sér að afla sér fylgis í dreifbýlinu. En nóg um það. Ríkisendurskoðun gerði vandaða stjórnsýsluúttekt á Húsnæðisstofnun og benti á fjölmörg atriði sem betur mættu fara, m.a. það að hún taldi að viðskiptin við veðdeildina væru óhagkvæm og dýr. Í kjölfar þess var samningi Húsnæðisstofnunar við veðdeildina sagt upp og það eru 18 mánuðir síðan. Það er rétt sem fram kom að mér fóru að berast bréf frá Húsavík. Eins og hv. þm. vitnaði til og las hér orðrétt upp úr bréfinu, þá bað bæjarstjórnin á Húsavík um að Íbúðalánasjóður yrði fluttur til Húsavíkur, ekki bara einhver hluti hans. Þetta bréf var bókað í ráðuneytinu 22. sept. 1998. Í fyrirspurnatíma á Alþingi fljótlega eftir að þing kom saman beindi hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir til mín sömu spurningu og spurði hvað ég hefði gert í þessu máli. Ég svaraði því neitandi að ég gæti staðið að flutningi Íbúðalánasjóðs til Húsavíkur með vísan til þess fyrirheits sem starfsmenn Húsnæðisstofnunar hefðu fengið. En síðan bætti ég við, og les nú orðrétt upp úr ræðu minni, með leyfi forseta: ,,Hitt er svo annað mál að samningi Húsnæðisstofnunar við veðdeild Landsbankans hefur verið sagt upp og verkefni sem veðdeildin hefur sinnt fyrir Húsnæðisstofnun, svo og ýmis önnur verkefni sem Íbúðalánasjóður þarf að láta vinna, gætu farið ágætlega á landsbyggðinni. Það er alveg hárrétt hjá hv. fyrirspyrjanda að nútímatækni, símalínan og sú samskiptavæðing sem gengið hefur yfir í þjóðfélaginu, gerir það mögulegt að vinna hluti á landsbyggðinni eða fjarri Reykjavík sem ekki var kannski eins gráupplagt áður. Ég ætla bara að vona að stjórn Íbúðalánasjóðs leiti eftir því að láta vinna verkefni úti á landsbyggðinni sem hægt er að koma þar fyrir.`` Að þessum orðum sögðum reiknaði ég með því að fylgst hefði verið með því á Húsavík hvert svar mitt hefði verið við fsp. hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur. Og það er alveg rétt og ég skal taka það á mig að dregist hefur að svara formlega bréfi bæjarstjórnar á Húsavík, en ég hef nú reyndar komið því í verk núna. En það komu engin viðbrögð frá Húsavík. Ég bauð upp á að það yrði kannað hvort ekki væri hægt að flytja eitthvað af verkefnum veðdeildarinnar út á land. Hins vegar komu viðbrögð frá Sauðárkróki. Þeir tóku við sér, gáfu sig fram og bentu á að þetta væri hægt að gera á Sauðárkróki með vísan til aðstæðna þar. Leitað var eftir samningum við veðdeild Landsbankans um breytingu á þessum samningi en því var neitað. Veðdeildin bauð óbreyttan samning til eins árs. Það var kannað hjá öðrum lánastofnunum hvort hægt væri að ná hagkvæmari samningum. Það var athugað hvort Íbúðalánasjóður gæti tekið að sér öll verkefni veðdeildarinnar en það kom í ljós að Íbúðalánasjóði var neitað um tengingu eða þjónustu frá Reiknistofu bankanna, sem er alveg nauðsynleg fyrir Íbúðalánasjóð, vegna hagræðis viðskiptamanna. Íbúðalánasjóður stóð þá frammi fyrir því að verða að leysa málið öðruvísi. Þeir gátu tengst Reiknistofu bankanna í gegnum Búnaðarbankaútibúið á Sauðárkróki og að ráði varð að setja upp undirdeild innheimtusviðs Íbúðalánasjóðs á Sauðárkróki. Við njótum þar þjónustu hugbúnaðarfyrirtækis sem heitir Element. Það er verið að reyna samninga við bankana um að flytja afgreiðslu húsbréfanna, greiðslumatið og veðmatið, til lánastofnana. Það er fullt samkomulag um ferlið og hvernig skuli staðið að málinu. Það er einungis enn þá ágreiningur um gjald fyrir þjónustuna.  Samkvæmt þeim skipulagsbreytingum sem verið er að vinna að þá mun það spara 20--25 millj. árlega að vinna þennan hluta verkefna veðdeildarinnar á Sauðárkróki. 

Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda að ræða hér vinnubrögð hæstv. ráðherra við flutning á verkefnum veðdeildar í kjördæmi ráðherrans, sem vissulega ber með sér að hér er á ferðinni pólitískur hráskinnaleikur og af málinu öllu er pólitískur óþefur. Ég get nefnt dæmi þar um, herra forseti. Ég spyr: Er það tilviljun að varamaður í bankaráði Búnaðarbankans, banka sem fær verkefnið, er í undirbúningsstjórn sem gerir tillögu um hvert verkefnið fer? Eru þetta ekki hagsmunaárekstrar, herra forseti? Ég beini líka athyglinni að því að aðstoðarmaður ráðherra, sem orðaður er við framboð í Norðurl. v., er í undirbúningsstjórninni sem ákveður eða gerir þessa tillögu. Það væri auðvitað hægt að nefna fleiri atriði. Það á vissulega rétt á sér að flytja störf út á land, en vinnubrögð ráðherrans, einkum gagnvart starfsfólki veðdeildar Landsbankans er fyrir neðan allar hellur og ráðherranum til skammar. Málið snýst ekki bara um það hvort flytja eigi þessi verkefni á Sauðárkrók eða Húsavík eða eitthvað annað út á land, það snýst líka um það að verið er að leggja niður 25 störf í Reykjavík þar sem atvinnuleysið hefur verið hvað mest, 25 manns eru hér að missa vinnuna. Og þessum 25 einstaklingum sem eru að missa vinnuna er boðið upp á það, og það er óskammfeilni og niðurlægjandi fyrir þetta fólk og lítilsvirðing, að þurfa að frétta af því í útvarpinu og fjölmiðlum að það sé búið að missa vinnuna. Málið á sér fleiri hliðar en ræddar eru hér í dag. Það er nauðsynlegt að fram fari ítarlegri umræða en hér gefst kostur á um þessi fáheyrðu og siðlausu vinnubrögð gagnvart starfsfólki veðdeildar. Fullyrðing ráðherrans um sparnað af þessari skipan mála stenst ekki og sýnist mér að verið sé að auka kostnað íbúðarkaupenda, með öðrum orðum að velta kostnaði ríkisins yfir á fólkið með auknum þjónustugjöldum. Mér sýnist að það geti orðið niðurstaðan í þessu máli. Þennan meinta sparnað sem ráðherra talar um þarf að ræða. Ég hef óskað eftir því við hæstv. forseta og tel að fullt tilefni sé til þess að hér fari fram önnur utandagskrárumræða um þetta mál þar sem tekið verði á vinnubrögðum hæstv. ráðherra gagnvart starfsfólki veðdeildar. Það er full ástæða til að ræða það, herra forseti, og líka að fara nánar ofan í saumana á því sem ráðherra kallar sparnað, sem ég held að sé bara tekinn upp úr hatti vegna þess að það er verið að velta þessu yfir á fólkið.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að taka þetta mál til umræðu. Þegar samþykkt voru á Alþingi í vor, illu heilli, ný húsnæðislög þar sem kveðið var á um að leggja Húsnæðisstofnun ríkisins niður og reisa á rústunum Íbúðalánasjóð fór fram mikil umræða um framtíð starfsfólks. Og það var tekist á um það hér í þingsal hvort festa ætti í lög að starfsfólki Húsnæðisstofnunar yrðu tryggð störf í Íbúðalánasjóði. Hæstv. félmrh. kvað ekki vera þörf á þessu, hins vegar yrði kappkostað að sjá til þess að allir fengju störf í hinni nýju stofnun. Ég efast ekki um að reynt sé að gera það. En gagnvart þessum starfsmönnum, starfsmönnum Landsbankans, þá blikka menn varla auga á meðan þeir grípa til ráðstafana sem svipta 25 einstaklinga atvinnu sinni. Að vísu segir að reynt verði að finna þessum einstaklingum vinnu, en engar tryggingar eru fyrir því. Ég kem upp, hæstv. forseti, til að mótmæla þessum vinnubrögðum og hvetja til þess að ákvörðunin verði endurskoðuð og ekki endanlega frá henni gengið fyrr en öllum þessum einstaklingum hefur verið tryggð atvinna. Ég er ekki andvígur því að flytja starfsemi af þessu tagi út á landsbyggðina. Ég er ekki andvígur því. En ég er andvígur þeim vinnubrögðum sem hér eru viðhöfð. Og ég er andvígur því að draga fólk í dilka eins og ríkisstjórnin gerir, ekki aðeins í þessu máli heldur í öllum kerfisbreytingum sem hún ræðst í. Hér í salnum stendur ágætur ráðherra, hæstv. umhv.- og landbrh.  Ég hvet hæstv. félmrh. til þess að endurskoða þessa ákvörðun þar til öllum þeim sem hér eru að missa atvinnu vegna ákvörðunar hæstv. félmrh. er tryggð vinna til frambúðar.

Herra forseti. Þetta er dálítið merkileg umræða utan dagskrár. Nefnd, starfsnefnd, undirbjó hið nýja kerfi og ég þykist vita að vinnubrögðin hafi verið afar eðlileg og eins og vænta mátti. Þeir stóðu sig vel á Króknum að fá þetta verkefni og eru fullfærir um að sinna því. Þar bætast við átta til tíu störf en ekki 25 þó að talað sé um að 25 fari héðan. Það er merkilegt með hv. þm. Stór-Reykjavíkursvæðisins að það kemur heldur betur við kaunin á þeim þegar störf fara héðan, þegar eitthvað leggst niður hér. Kannski geta þeir sett sig í spor okkar landsbyggðarþingmanna þegar við heyrum úr okkar kjördæmum oft og einatt að verið sé að flytja störf í burtu. Ekki tóku margir þingmenn af þessu landsvæði hér þátt í umræðum um brottflutning nokkurra starfa frá Siglufirði, sem eru við loftskeytastöð þar. Mönnum þótti ekki ástæða til að hugsa um það. Verði það að veruleika sem boðað er að loftskeytastöðinn á Siglufirði verði lögð niður, þá tapast þaðan fimm störf og það jafngildir því að 350 störf fari héðan. Ég hugsa að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir mundi þá berja fastar í ræðupúltið en hún gerði áðan.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Hæstv. ráðherra vitnaði í stjórnsýsluendurskoðun sem gerð var á Húsnæðisstofnun en lét þess ekki getið að í þeirri sömu stjórnsýsluendurskoðun eru færð sterk rök fyrir því að bjóða eigi út þá þjónustu sem veðdeildin hefur annast. Og ef hæstv. ráðherra tekur mark á þessari stjórnsýsluúttekt og notar hana máli sínu til stuðnings, af hverju gildir það þá ekki um alla þætti hennar? Það var ekki gert hér. Ef hæstv. ráðherra er að vísa, eins og síðasti ræðumaður líka gerði, í þá nefnd sem sett var á laggirnar til að undirbúa þetta mál þá er skylda stjórnvalds til að vísa erindi rétta boðleið alveg ótvíræð ef það á ekki heima í ráðuneytinu. Í 7. gr. stjórnsýslulaga segir, með leyfi forseta: ,,Berist stjórnvaldi skriflegt erindi, sem ekki snertir starfssvið þess, ber því að framsenda erindið ...`` Telji hæstv. ráðherra að málið hafi ekki verið í hans höndum þó að það sé auðvitað áfram á hans ábyrgð þá er engin afsökun að segja að erindið hafi ekki verið sent nefndinni sem Húsvíkingum þurfti ekkert endilega að vera kunnugt um að væri til. Ráðherra fékk erindið og hann átti því að framsenda það og honum bar skyldan til að greiða úr því sem til hans barst. Varðandi það að menn á Húsavík hafi verið að tala um allan sjóðinn þá leiðir það auðvitað af sjálfu að það er útúrsnúningur að segja að af því að aðeins sé í raun um að ræða hluta starfseminnar þá sé þeirra erindi ógilt. Þeir eru að óska eftir viðræðum um málið og auðvitað, ef þær viðræður hefðu leitt í ljós að aðeins væri praktískt að flytja hluta af starfseminni, þá hefðu menn að sjálfsögðu tekið því. Það er því argasti útúrsnúningur að reyna að sleppa svona frá málinu. Auk þess sem hæstv. ráðherra ætti að kannast við gamla, latneska hugtakið pars pro toto. Auðvitað mundu menn þiggja hlutann þó að þeir fengju ekki heildina. Það að lesa upp svar sitt til hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur og segja að af því að þar hafi verið gefið í skyn að til greina kæmi að flytja einhvern hluta starfseminnar þá sé ráðherra þar með laus allra mála og laus undan því að virða erindi Húsvíkinga viðlits, er náttúrlega léleg afsökun líka. Og ráðherra svaraði því í engu hvers vegna ráðherrann upplýsti ekki um það nákvæmlega hvar málið stóð í þessari umræðu. Er hæstv. ráðherra að reyna að segja að sú hugsun að flytja þetta til Sauðárkróks hafi hvergi kviknað fyrr en eftir umræðurnar hér á dögunum? Og er það þá sannleikurinn allur? Það  Frammistaða hæstv. ráðherra hér er ámælisverð, herra forseti. Það er skortur á góðra manna samskiptaháttum að svara ekki bréfum og virða erindi ekki viðlits. Hæstv. ráðherra hlýtur að skilja að Húsvíkingar sem áttu frumkvæði í þessu máli og töldu sig þar hvorki vera að troða illsakir við einn eða neinn né níða skóinn af neinum öðrum, eru sárir yfir því að svona er komið fram við þá.

Herra forseti. Þetta var gamalkunnur söngur hjá hv. 13. þm. Reykjavíkur. Hún telur vinnubrögð gagnvart starfsfólki veðdeildarinnar ámælisverð. Það á ekki að ámæla mér fyrir þau. Ef þau eru ámælisverð að einhverju leyti þá er að ámæla Landsbankanum, því að þetta eru ekki starfsmenn Húsnæðisstofnunar. Þetta eru starfsmenn Landsbanka Íslands. Veðdeild Landsbanka Íslands var verktaki hjá Húsnæðisstofnun og starfsmennirnir voru Landsbankans og heyrðu Landsbankanum til. Það er ekki mitt að kynna starfsfólki Landsbankans breytingar.

Hefur ráðherrann engar skyldur við þetta fólk? Hefur ráðherrann engar skyldur?

Húsnæðisstofnun hefur ekki skyldur við þetta fólk. Íbúðalánasjóður hefur það ekki heldur.

En viðskrh.?

Það er við hann að tala um það. Starfsmennirnir vissu fyrir 18 mánuðum að búið væri að segja upp þessum samningi. Þeir vissu það fyrir 18 mánuðum. Forráðamenn Landsbankans töluðu þá um að unnt væri að finna fólkinu annan stað. Ég er viss um að þeir eru allir af vilja gerðir til að finna þeim önnur störf innan bankans. Erindi Húsvíkinganna hefur náttúrlega verið svarað. Húsvíkingunum hlaut að vera ljóst hvað ég sagði við hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur, ef þeir hafa haft nokkurn einasta áhuga á málinu eða nokkur alvara verið í þeirra málflutningi. Til mín bárust engin erindi um að flytja eitt eða neitt til Sauðárkróks fyrr en eftir umræður okkar hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur. Ég veit ekki hvað menn hugsa á Sauðárkróki, hvenær hugmyndin kviknaði hjá þeim en þeir létu mig ekki vita af henni fyrr en eftir að þessi ræða var flutt.

Herra forseti. Mér fannst koma fram í máli hæstv. ráðherra að honum finnst honum ekkert koma við hvað verði um fólkið hjá veðdeildinni. Málið er þannig vaxið, ef ég skil málið rétt, að forsvarsmenn Landsbankans vissu ekki að viðræðunum hefði verið slitið og búið væri að semja við Sauðárkrók um þetta mál. Hvernig áttu þeir þá að geta tilkynnt starfsfólkinu um að þeir mundu ekki ná samningi varðandi áframhaldandi starfsemi veðdeildarinnar? Vissulega ber ráðherrann ábyrgð á því að starfsfólkið hefur þurft að hlusta á það í fréttum að það væri búið að missa vinnuna. Ég ítreka ósk mína um að hér fari fram utandagskrárumræða við fyrsta tækifæri, þar sem bæði viðskrh., ráðherra bankamála, og ráðherra og atvinnumála hér í landinu verði viðstaddir. Þörf er á ítarlegri umræðu um það hvernig ráðherra getur leyft sér, af mikilli óskammfeilni, að fara með starfsfólk sem um áratuga skeið hefur unnið hjá veðdeildinni. Þetta eru manneskjur sem eiga rétt á því að eðlilega verði að þessum málum staðið. Ég vil ítreka, herra forseti, að þó ráðherrann sé að tala um sparnað í þessu efni þá fullyrði ég að þó ríkið kunni að spara á þessu er kostnaði í formi aukinna þjónsutugjalda velt yfir á skuldara íbúðalána. Enn eru ekki öll kurl komin til grafar í þessu máli. Málið hlýtur að verða tekið upp aftur á hv. Alþingi og eftir því hefur verið leitað.

Herra forseti. Undirbúningsnefnd Íbúðalánasjóðs átti þráfaldlega fundi með fyrirsvarsmönnum Landsbankans og leitaði eftir breytingu á samningnum. Þeim var neitað um breytingu á samningnum, þeim var boðinn óbreyttur samningur.

Var fullreynt?

Það var fullreynt, já.

Fullyrðir ráðherrann það?

Ég fullyrði það. Fyrir síðustu mánaðamót var þessum viðræðum endanlega lokið og forráðamenn Landsbankans sögðu fólkinu formlega upp. Mér kemur það mjög á óvart ef einhverjir hafa frétt það í fjölmiðlum að þeim væri sagt upp. Þeir óskuðu eftir að endanlegt svar kæmi frá undirbúningsnefndinni fyrir mánaðamót svo þeir gætu sagt fólkinu upp formlega. Þeir fengu svarið og það var þeirra að ganga siðsamlega frá uppsögnunum.

Herra forseti. Mig langar rétt að benda á það í leiðinni að það þarf engar áhyggjur að hafa af störfum hér á Reykjavíkursvæðinu, þar sem kappnóg vinnuframboð er. Út koma heilu blöðin af Morgunblaðinu þar sem auglýst er eftir fólki í vinnu, skrifstofustörf og hvað eina, bankastörf. Til hvers að hafa áhyggjur af atvinnumálum á þessu svæði? Það eru allt önnur svæði á landinu sem hafa liðið fyrir skort á atvinnu. Því skulum við fagna því að hægt sé að deila svona fyrirtækjum eða stofnunum út um landið eins og nú er verið að gera.

Herra forseti. Mér finnst það verði að gilda jafnræði milli málshefjanda og þess sem fyrir svörum er. Ef ráðherrann fær að taka þrisvar til máls og bregðast við og svara þá finnst mér ósanngjarnt annað en að hið sama gildi um málshefjanda. Ef á annað borð er horfið frá þeirri skipan að leyfa ekki umræður eftir að málshefjandi og ráðherra hafa tekið til máls seinna skiptið, þá tel ég ekki annað ganga en að gætt sé jafnræðis milli þeirra. Það eru atriði í máli hæstv. ráðherra sem komu hér fram í síðustu ræðu hans sem ég hefði gjarnan viljað svara og hefði ekki átt minni rétt til en aðrir.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um eftirlitsstarfsemi á vegum hins opinbera. Frv. er nú flutt í annað sinn á þessu kjörtímabili en það hlaut vandlega meðferð á síðasta þingi. Í upphafi tel ég rétt að gera nokkra grein fyrir þeirri stefnu sem eftirlitsmál og reglusetningarvald opinberra aðila hefur tekið á undanförnum árum. Í flestum iðnvæddum ríkjum heims hefur hið opinbera teygt sig lengra inn í atvinnulíf og raunar líf borgaranna undanfarna áratugi en áður hefur þekkst. Starfrækt er opinbert eftirlit með sífellt fleiri þáttum og reglusetning opinberra aðila felst í æ nákvæmari fyrirmælum. Óþarft er að finna þessari þróun allt til foráttu. Að mörgu leyti er hún eðlileg og oft jákvæð. Með betri þekkingu og opnara samfélagi, upplýsingasamfélagi, hefur vitund fólks vaknað um ýmis þjóðþrifamál, svo sem umhverfisvernd, neytendamál og vinnuöryggi. Við stjórnmálamenn viljum láta gott af okkur leiða í þessum málaflokkum sem öðrum. Því bregðum við oft á það ráð að setja eftirlitsreglur til að ná fram markmiðum sem okkur þykja göfug og í þágu almannaheilla. Oft leiðum við hins vegar hjá okkur aðra hlið slíkra mála. Hún er sú að nákvæmar og smásmugulegar reglugerðir og opinbert eftirlit geta haft óhagræði og ófrelsi í för með sér. Almenningur og fyrirtæki hafa þá minna svigrúm til að skipa málum eftir eigin höfði. Reglusetningunum fylgir um leið óhófleg sóun, margvíslegur kostnaður og hægari framþróun. Samskipti atvinnulífsins við opinberar eftirlitsstofnanir geta verið langvinn og kallað á dýra sérfræðiráðgjöf. Eins geta eftirlitsgjöld verið í litlu samræmi við eðlilegan kostnað við eftirlitið og kæruleiðir eru oft óljósar. Eftir því sem kvöðum hins opinbera fjölgar eru meiri líkur á að einstök reglusetning, sem ein og sér er kannski skynsamleg, sé skaðleg í samspili við aðra þætti regluverksins. Þar að auki er réttarstaða manna víða óljós. Til eru dæmi um það hérlendis að ekki sé hægt að uppfylla eina reglugerð án þess að brjóta aðra. Víst er að virðing manna fyrir lögum og reglum eykst ekki við slík tilvik. Þá er hvimleið sú árátta að gefa fyrirmæli um sjálfsagða hluti. Í nýlegri reglugerð var þannig tekið fram að niðurfall í gólfi skuli að jafnaði vera þar sem gólfið er lægst. Ekki hefur farið fram formleg greining á þeim kostnaði sem eftirlitskröfur hins opinbera valda hérlendis. Ljóst er þó að þessi óbeina skattheimta getur numið ótrúlega háum upphæðum. Í Bandaríkjunum er t.d. talið að kostnaður almennings og fyrirtækja vegna regluverksins vestra jafngildi frá fjórðungi til helmings af útgjöldum fjárlaga ríkisins. Öruggt má telja að við Íslendingar erum ekki eins langt komnir á braut reglustýringar en þessi kostnaður skiptir miklu hérlendis engu að síður. Með EES-samningnum, sem í heild sinni var hagstæður samningur, höfum við þurft að taka upp fjölda opinberra fyrirmæla sem okkur þóttu áður ónauðsynleg. Reyndar virðist sem við höfum ekki alltaf athugað að þeim skuldbindingum sem við höfum undirgengist er oft hægt að fullnægja á annan hátt en þann að taka hrátt upp eftirlitsreglur Evrópusambandsins. Leiða má að því getum að við höfum lögleitt fleiri reglusetningar en skuldbindingar okkar vegna samningsins kröfðust. Í öðrum efnum höfum við reynst kaþólskari en páfinn. Þá er ljóst að stofnun eins og Eftirlitsstofnun ESA telur sér ekki skylt að gæta jafnræðis gagnvart Evrópusambandinu í störfum sínum. Með öðrum orðum er greinilegt að bæði vegna EES-samningsins og almennrar þróunar hins opinbera hérlendis þarf að endurhugsa eftirlitskvaðir og regluverk hins opinbera með það fyrir augum að halda í lágmarki óhagræði almennings og fyrirtækja. Í því sambandi þarf að viðhafa þá meginreglu að hafna takmörkunum á athafnafrelsi nema almannahagsmunir krefjist. Efnahagsleg afkastageta þjóðarinnar er að miklu leyti ákvörðuð af því svigrúmi sem hið opinbera veitir. Reglurnar eiga að vera til fyrir fólkið í landinu en ekki það fyrir regluverkið. Herra forseti. Stefna ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki er ekki ítarleg en hún er skýr. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er að finna stefnumál sem tengjast opinberri eftirlitsstarfsemi og reglusetningu. Þar segir meðal annars: ,,Dregið verði úr skrifræði í samskiptum borgaranna við stjórnvöld og óþarfa laga- og reglugerðarákvæði verða afnumin.`` Enn fremur segir: ,,Tryggt verður að eftirlitsaðilar íþyngi fyrirtækjum ekki um of með starfsemi sinni.`` Því frv. sem hér er mælt fyrir er ætlað að vinna að þessum markmiðum. Það er hins vegar ekki eingöngu ríkisvaldið eða núverandi ríkisstjórn sem er áfram um slíkar umbætur. Frumvarp þetta var fyrst unnið í tíð síðustu ríkisstjórnar. Í maí í fyrra skuldbundu ríki OECD sig til að vinna að umbótum í reglustýringu í löndum sínum og okkur Íslendingum er bæði ljúft og skylt að verða við því. Að auki hefur fjöldi aðila í þjóðfélaginu, sér í lagi úr atvinnulífinu, hvatt til þess að komið verði böndum á opinberar eftirlitskvaðir. Frumvarpið kveður á um að ný íþyngjandi reglusetning skuli ekki samþykkt nema áður hafi farið fram greining sem gefi til kynna að kostnaður samfélagsins af breytingunni sé lægri ábatanum. Þá skulu eftirlitsreglur hafa takmarkaðan gildistíma svo sérstaklega þurfi að endurnýja þær. Hver reglusetning skal taka mið af þeim sem hún hefur áhrif á en ekki aðeins þeim sem setja hana og stýra henni. Forsrn. skal hafa umsjón með framkvæmd laganna og forsrh. skipa nefnd sér til fulltingis við það verk. Hefðbundnar kæruleiðir vegna eftirlitsstarfsemi á vegum hins opinbera munu þó ekki breytast við upptöku laganna né mun umsjón með rekstri opinberra eftirlitsstofnana færast til forsrn. Á vettvangi nefndar forsrh. verður hins vegar hægt að leggja grunn að stöðugum umbótum í setningu og framkvæmd eftirlitsreglna á vegum hins opinbera. Þegar þekkjast sjálfstæðar skoðunarstofur á ýmsum sviðum og ber að nýta kosti samkeppni milli faggildra aðila þar sem þess er kostur. Þar sem slíkri ráðstöfun verður komið við má gera ráð fyrir að ýmsar skoðunarstofur muni veita víðfeðmari eftirlitsþjónustu en hinar opinberu eftirlitsstofnanir geta. Fyrirtæki þurfa þó ekki að vænta heimsókna jafnmargra eftirlitsaðila og nú og kostnaður vegna samskipta við þessa aðila fer lækkandi. Það er vandasamt að geta sér til um hverju umbætur af þessu tagi muni skila. Í þeim löndum sem búa við umfangsmikið regluverk gerir OECD ráð fyrir að verg landsframleiðsla aukist um 3--6% þegar umbótum í reglusetningu og reglustýringu hefur verið hrint í framkvæmd af metnaði. Hér á landi er ekki hægt að vænta jafnmikils vaxtar í kjölfar umbóta af þessu tagi þar sem reglubyrði fyrirtækja og almennings hér er talin talsvert minni en víða annars staðar. Hins vegar er ljóst að þróunin hér er hin sama og erlendis og því nauðsynlegt að takmarka vald opinberra aðila til óheftrar reglustýringar. Eins er bráðabirgðaákvæði í frv. sem kveður á um að endurskoða skuli núgildandi reglur á næstu þremur árum. Með þessum hætti má grisja reglugerðaskóginn í hinu íslenska hagkerfi og gæta þess að vaxtarbroddar nái upp úr því illgresi sem ofvaxið eftirlitsbákn getur orðið. Herra forseti. Það er von mín að frv. þetta verði til þess að íslenska lagaumhverfið verði frekar en nú er byggt á einföldum og almennum grundvallarreglum. Nútímasamfélag er vissulega flókið og tekur örum breytingum. Ekki er endilega þar með sagt að lög og reglur þurfi að elta allar breytingar jafnharðan. Sé löggjöfin í upphafi byggð á skýrum gildum dregur úr slíkri þörf. Hið opinbera á ekki að flækja líf þegnanna meira en nauðsynlegt er. Eins og áður segir er hið opinbera til fyrir fólkið en ekki öfugt. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu óska ég þess að frv. verði vísað til efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þetta frv. til laga um eftirlitsstarfsemi á vegum hins opinbera í þessari umræðu en mun gera það við síðari umræðu. Frv. hefur áður komið fram á Alþingi og hefur að því er best verður séð tekið nokkrum breytingum til batnaðar frá því að það kom fyrst fram. En þó vil ég fara örfáum orðum um þá hugmyndafræði sem frv. er reist á og ég hef ýmsar athugasemdir við. Eins og fram kom í máli hæstv. forsrh. er gengið út frá því að draga úr reglugerðaillgresinu, eins og hann komst að orði, hafa skýrar reglur og kostnað í lágmarki. Ég er að sjálfsögðu á þeirri skoðun að eðlilegt sé að hafa reglurnar skýrar og halda kostnaði eins litlum og gerlegt er, en þó lít ég svo á að það sé og eigi að vera á verkefnasviði opinberra aðila, sveitarfélaga og ríkis, að hafa eftirlit með höndum. Við höfum farið út á þá braut á síðari árum að draga úr slíku eftirliti. Frægar að endemum eru breytingarnar sem gerðar voru á Rafmagnseftirlitinu, sem var einkavætt og hefur verið gert í áföngum á síðustu árum. Þar er hugsunin sú að settar séu almennar skýrar reglur, verktökum gerð grein fyrir samkvæmt hvaða stöðlum þeir eigi að vinna og síðan séu refsiákvæði eða refsingar öllu heldur yfirvofandi ef þeir fullnægi ekki settum skilyrðum. Þetta hljómar allt ágætlega eða getur gert það í eyrum margra veit ég, en niðurstaðan er síðan allt önnur. Úrtaksskoðanir á vegum Rafmagnseftirlitsins hafa valdið því að rafmagnseftirliti hefur stórhrakað í landinu þannig að margir hafa þungar áhyggjur af því hvert stefnir í þeim efnum og telja að heppilegra hefði verið að halda sig við það eftirlitsform sem áður var við lýði þar sem hver einasta veita --- en það er hugtak sem notað er um íbúðir eða atvinnuhúsnæði --- er skoðuð eins og áður var. Menn hafa áhyggjur af því t.d. í sveitum landsins að þar sé rafmagnseftirliti mjög ábótavant. En andinn í frv. er sá andi sem einkenndi einkavæðingarbreytingarnar hjá Rafmagnseftirlitinu, að draga úr eftirliti á vegum opinberra aðila og keyra kostnaðinn niður. Ég tel þvert á móti að til að tryggja kröftugt og vel rekið þjóðfélag eigi að styrkja þetta eftirlit, styrkja eftirlit á vegum opinberra aðila. Ég tel að í stað þess að stíga þau skref sem gert er ráð fyrir með frv. eða þessum lagabreytingum hefði og ætti að ganga í gagnstæða átt. Vinnueftirlitið ber t.d. að styrkja, rafmagnseftirlit hefði átt að styrkja og þannig mætti áfram nefna önnur dæmi sem nauðsynlegt er að stíga í gagnstæða átt við það sem hér er lagt til. Eins og ég sagði í upphafi sýnist mér við fyrstu sýn að einhverjar breytingar hafi verið gerðar á frv. frá því það kom fyrst fram og að þær séu til bóta. En ég tel mjög mikilvægt að þingið taki frv. til rækilegrar skoðunar og þar mun ég ekki láta mitt eftir liggja.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir undirtektir þó að hann hafi vissulega haft stóra og mikla fyrirvara þar á, eins og svo sem vitað var. Afstaða hans var þekkt frá árinu áður. Það er rétt hjá hv. þm. að málið hefur tekið nokkrum breytingum í framhaldi af meðförum þingsins. Menn hafa lagað sig nokkuð að athugasemdum sem þar voru gerðar. En meginhugsunin er ekki sú með frv. að reglugerðar- og eftirlitsvald ríkisins sé óþarft með öllu, fjarri því. Eins og menn kannski vita er ég fulltrúi flokks sem vill takmarka ríkisafskipti og ríkisstarfsemi. Ég er jafnframt fulltrúi þeirra sjónarmiða að þar sem ríkissamskipti, ríkiseftirlit og slík starfsemi á við, þar skuli hún vera öflug. En hins vegar eigi maður að takmarka hana við það sem nauðsynlegt er. Það hefur gerst og það þekkir maður sjálfur og hefur því miður tekið þátt í því, bæði sem sveitarstjórnarmaður og síðan þingmaður og ráðherra, að setja reglur um starfsemi mannlífsins sem einstaklingarnir sjálfir eru miklu færari að fara með. Það er ákveðin tilhneiging til þess að skipa öllu niður í regluverk og þar með taka frumkvæðið og ábyrgðina af fólki. En á hinn bóginn eru til fjölmargir þættir í tilveru okkar sem mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að við tökum sameiginlega á okkur ábyrgð fyrir hönd fjöldans. Ég er því viss um að þó að okkur greini á um efni eins og þessi --- og okkur mun örugglega greina á um þau áfram því að til þess erum við í stjórnmálum að láta okkar meginsjónarmið koma fram --- þá getum við kannski fundið einhverja málamiðlun sem menn geta fallist á.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 60/1992, um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur, ásamt síðari breytingum sem flutt er á þskj. 223 og er 205. mál þingsins. Frv. þetta er unnið í umhvrn. í náinni samvinnu við Náttúrufræðistofnun Íslands. Frv. sama efnis var lagt fram á Alþingi á 122. löggjafarþingi sl. vor til kynningar en ekki náðist að mæla fyrir því á því þingi. Frv. það sem hér er lagt fram er í megindráttum samhljóða því frv. sem lagt var fram á liðnu þingi en þær breytingar sem orðið hafa á frv. frá þeim tíma lúta að því að leggja niður stjórn stofnunarinnar sbr 2. gr. frv. og skilgreiningu á því hver séu aðalverkefni Náttúrufræðistofnunar sbr. 3. gr. frv. Megintilgangur með framlagningu frv. þessa er að gera breytingar á stjórn Náttúrufræðistofnunar þannig að stofnunin verði gerð sjálfstæðari en nú er og að ábyrgð forstjóra stofnunarinnar verði aukin. Þessar breytingar eru í samræmi við breytta stefnu í rekstrarmálum ríkisstofnana og um aukna ábyrgð forstjóra á innri málum stofnana ríkisins sem mótaðar eru í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996. Gerðar hafa verið breytingar á stjórnarfyrirkomulagi nokkurra stofnana sem heyra undir umhvrn. í samræmi við ofangreint. Sem dæmi má nefna að með lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, kom forstjóri í stað stjórnar sem var yfir Hollustuvernd ríkisins samkvæmt eldri lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, nr. 81/1988. Ég mun nú gera grein fyrir efnisatriðum frv. Þar er fyrst að nefna að lagt er til að stjórn Náttúrufræðistofnunar verði lögð niður og að forstjóri stofnunarinnar komi í hennar stað og beri þær skyldur sem stjórnin hefur haft. Stjórn Náttúrufræðistofnunar hefur á hendi yfirstjórn stofnunarinnar samkvæmt gildandi lögum. Hún hefur m.a. það hlutverk að fjalla um starfs- og fjárhagsáætlun stofnunarinnar og fara yfir fjárhagsáætlanir setra og fylgjast með fjárhag þeirra og ráðstöfun fjár. Hér er því lagt til að forstjóri stofnunarinnar beri alla ábyrgð á rekstri stofnunarinnar og fjárreiðum hennar. Jafnframt er lagt til að gerðar verði kröfur til menntunar og starfsreynslu forstjóra stofnunarinnar en hann skal samkvæmt frv. þessu hafa háskólamenntun og þekkingu á verksviði stofnunarinnar. Engar kröfur eru gerðar til menntunar eða þekkingar forstjóra í gildandi lögum, sem hlýtur að teljast óeðlilegt þegar í hlut á stofnun sem byggir starfsemi sína á sérþekkingu á sviði náttúrufræði og um er að ræða fræðistofnun. Einnig er lögð til sú breyting að forstjóri stofnunarinnar skipi forstöðumenn setra í stað ráðherra, eins og nú er. Þar sem forstjóri Náttúrufræðistofnunar Íslands er eini embættismaður stofnunarinnar í skilningi laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er hér lagt til, í samræmi við þau lög, að hann verði einn skipaður af ráðherra til fimm ára eins og samkvæmt gildandi lögum, en aðrir starfsmenn stofnunarinnar skulu ráðnir af forstjóra. Þessir formenn setra eru tveir. Setrin eru í Reykjavík og á Akureyri. Lögð er til breyting á 4. gr. gildandi laga varðandi aðalverkefni Náttúrufræðistofnunar Íslands þannig að mælt sé fyrir um það í lögum að stofnunin skuli hafa það hlutverk að skrá berg- og jarðgrunna landsins með kerfisbundnum hætti og vinna að flokkun námasvæða eftir efni, magni, aðgengi, gæðum og verndargildi og skapa þannig grunn fyrir áætlun til langs tíma um nýtingu og verndun jarðefna á einstökum landsvæðum. Sú breyting sem hér er gerð tillaga um er í samræmi við framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi, sem staðfest var af ríkisstjórninni í febrúar 1997. Að lokum er lögð til breyting á 15. gr. gildandi laga þannig að örverur, sem uppruna sinn eiga á jarðhitasvæðum, og erfðaefni þeirra megi ekki flytja úr landi nema með leyfi Náttúrufræðistofnunar Íslands og með þeim skilyrðum sem stofnunin setur hverju sinni. Í samningnum um líffræðilega fjölbreytni, sem Ísland fullgilti 4. nóvember 1994 og tók gildi 11. desember sama ár er viðurkennt að þau verðmæti sem finna má í lífríki einstakra landa tilheyri upprunalandinu og að utanaðkomandi sé óheimilt að hagnýta sér slík verðmæti án samþykkis og eftirlits viðkomandi lands. Með þeirri breytingu sem hér er lögð til er verið að tryggja markmið samningsins að þessu leyti. Hæstv. forseti. Ég hef farið yfir þær breytingar sem koma fram í frv. og ég sé ekki ástæðu til að fjalla frekar um þessi efni, enda mun hv. umhvn. taka málið til ítarlegrar umfjöllunar. Eins og komið hefur fram var frv. sama efnis lagt fyrir Alþingi á 122. löggjafarþingi sem ekki gafst tími til að mæla fyrir þá. Ég legg því áherslu á að frv. nái fram að ganga fyrir áramót, ef nokkur kostur er, enda nauðsynlegt að gera þær breytingar sem frv. mælir fyrir um hið fyrsta. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og til umfjöllunar í hv. umhvn.

Hæstv. forseti. Hér er eitt af nokkuð mörgum andlýðræðislegum forstjórafrumvörpum þessarar ríkisstjórnar sem byggir í ofanálag á menntahroka. Hér er svo lítið fari fyrir --- þetta rúmast allt á fjórum síðum --- gert ráð fyrir því að henda stjórn Náttúrufræðistofnunar Íslands fyrir borð og leggja hana af. Menn hæla sér af því að þetta sé í anda þess sem framkvæmt hafi verið gagnvart öðrum stofnunum því hér segir í grg. með 2. gr., með leyfi forseta: ,,Sem dæmi um þessa breyttu stefnu má nefna að með lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, kom forstjóri í stað stjórnar sem var yfir Hollustuvernd ríkisins.`` Ég minnist þess sl. vor að við afgreiddum hér á færibandi hvert frv. á fætur öðru þar sem ráðstöfun af þessu tagi var gerð. Stjórnir stofnana voru settar af og forstjóraveldið aukið. Mér finnst þetta vera mjög slæm og alvarleg þróun sem hér á sér stað og mér finnst þetta vera andlýðræðislegt. Annað sem ég vildi gera athugasemd við eru þessi dæmalausu ákvæði um háskólamenntun. Öllu öðru fólki en því sem hefur háskólamenntun er úthýst. Ekkert er kveðið á um það hvers konar háskólamenntun er um að ræða. Maður sem er vel að sér í dönsku eða hefur próf upp á vasann í dönsku eða grísku eða stærðfræði getur sótt um starf yfirmanns Náttúrufræðistofnunar Íslands en þeim sem hefur ekki slíkan stimpil upp á vasann er úthýst. Nú segir reyndar einnig í greininni að viðkomandi skuli hafa þekkingu á verksviði stofnunarinnar. Þakka skuli að hann hafi þekkingu á verksviði stofnunarinnar, sem er meira en sagt er í lögum um ýmsar aðrar stofnanir. En mér finnst algerlega óaðgengilegt að samþykkja lagasmíð af þessu tagi þar sem óskilgreind háskólamenntun er aðgangsmiði að stofnunum ríkisins en öllu fólki er úthýst sem hefur ekki slíkan stimpil upp á vasann þó það kunni að búa yfir sambærilegri þekkingu sem aflað er á annan hátt gegnum reynslu eða með einhverjum öðrum hætti. Mér finnst þetta vera algerlega óaðgengilegt. Ég er líka mjög gagnrýninn á þá stefnu sem verið er að festa í sessi með þessu frv. og öðrum sem ég hef nefnt að draga úr lýðræðislegri stjórnun stofnana en festa forstjóraveldið í sessi.

Hæstv. forseti. Ég held að mér dugi andsvar til þess að láta í ljósi viðhorf mín til ummæla hv. þm. Þakka honum út af fyrir sig fyrir að koma í umræðurnar og taka þátt í þeim og veita málinu athygli. Ég tel ekki að frv. geti kallast andlýðræðislegt, spurning um menntahroka. Gerð er krafa um háskólamenntun en eins og ég gat um í framsöguræðu minni er þetta fræðistofnun á sviði náttúrufræða þar sem mikilvægt er að forsvarsmenn hafi góða þekkingu á þeim málum og því sviði sem verið er að fjalla um. En almennt er ég hins vegar sammála hv. þm. um viðhorf hans til þess að gera afdráttarlausa kröfu til þess að háskólamenntun sé einhver aðgangsmiði að stjórnunarstörfum. Ég er sammála því sem kom fram í máli hv. þm. en taldi að vegna eðlis þessarar stofnunar væri réttlætanlegt eða rétt að setja það hér inn, og lít svo á að í setningunni, sem er kannski ekki nógu nákvæm, felist það sem hv. þm. vitnaði til og ég leyfi mér að gera, með leyfi forseta: ,,Forstjóri skal hafa háskólamenntun og þekkingu á verksviði stofnunarinnar.`` Úr því má lesa að það skuli vera háskólamenntun á verksviði stofnunarinnar en ekki kannski bara danska, heldur miklu fremur náttúrufræði eða annað sem tengist Náttúrufræðistofnuninni sem slíkri og verkefnum hennar þó danska eða önnur háskólamenntun sé auðvitað líka mikilvæg og góðra gjalda verð sem slík. Um sumt erum við því sammála í þessu og athugasemdum hv. þm., en ég gef þessa skýringu á afstöðu minni til þess máls. Varðandi stjórnir undirstrika ég og ítreka aftur að verið er að fara að þeim anda sem er í lögunum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Auðvitað geta menn haft skiptar skoðanir um hvort þar var rétt að málum staðið. En hér er fyrst og fremst verið að færa mál til samræmis og þyrfti að taka þau öll fyrir, þ.e. samræmda heildarstefnu um það hvort stjórnir skuli vera í opinberum stofnunum eða ekki. Því miður liggur það ekki fyrir.

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi finnst mér ánægjulegt og gott að heyra viðhorf hæstv. ráðherra til þess sem ég hef kallað menntahroka og misskildar kröfur sem menn eru að setja fram til ráðningar í forstjórastörf í opinberum stofnunum. En staðreyndin er sú að þetta er ekki einskorðað við þessa tilteknu stofnun heldur á þetta almennt við um stofnanir ríkisins, að þar hefur þetta lagaákvæði verið sett inn og án nokkurra skilgreininga eða takmarkana. Ég hef áður gagnrýnt þetta og lýst yfir andstöðu við það. Það er rétt að það er í anda laganna um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, sem voru samþykkt á sínum tíma, að auka forstjóraræðið, forstjóraveldið, og draga úr lýðræðislegri stjórnun. Hins vegar er ekkert í þessum lögum, að því ég man best eftir, sem bannar að í stofnunum séu stjórnir og að þessar stofnanir lúti lýðræðislegu valdi slíkra stjórna. Það er því ekki af neinni lagalegri nauðsyn sem stjórnir stofnana á borð við þessa, Náttúrufræðistofnun ríkisins, eru settar af. Því vil ég mótmæla.

Hæstv. forseti. Ég tel að það sé rétt hjá hv. þm. að það er ekkert í lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna eða starfsmannalögunum, eins og við köllum þau stundum, sem kveður á um það hvort stjórnir skuli vera eða ekki. Það er í raun slæmt að ekki skuli vera eitthvert samræmi í því. Svo er ekki. Það er mjög mismunandi hvort opinberar stofnanir eru með stjórn. Jafnvel er til nýleg löggjöf þar sem settar hafa verið stjórnir, sem voru ekki áður, og í sumum tilvikum er enn verið að tala um hvort ekki sé eðlilegt að setja stjórnir yfir einstakar opinberar stofnanir. Það getur auðvitað líka farið eftir eðli stofnananna hvort það skuli vera eða ekki. Hvað varðar þá stjórn sem nú er yfir Náttúrufræðistofnun Íslands þá tel ég að það sé mjög óeðlilegt form því að það er svo að það er áskilið í lögunum að starfsmenn stofnunarinnar skuli sitja í stjórninni sem eru að sjálfsögðu þar með og eðli málsins samkvæmt undirmenn forstjórans. Það finnst mér ekki eðlilegt form á stjórn og því var a.m.k. ákveðið að gera breytingu á stjórnarforminu. Að því athuguðu taldi ég rétt að stíga skrefið til fulls og gera það í samræmi við önnur mál sem ég hef m.a. beitt mér fyrir, samanber það sem vitnað var til um lögin um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, sem heitir nú hollustuhættir og mengunarvarnir. Þar var stjórn lögð niður og ég taldi að það væri líka eðlilegt að gera það þá til samræmis af því ég taldi nauðsynlegt að gera á annað borð breytingar á stjórninni.