Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EystJ) : Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 26. marz 1973. Þorvaldur Garðar Kristjánsson, ritari þingflokks Sjálfstfl., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni Auðar Auðuns, 6. þm. Reykv., sem nú er veik, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþ. að óska þess, að 2. varamaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Geirþrúður Hildur Bernhöft félagsmálafulltrúi, taki á meðan sæti hennar á Alþingi.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fram fara í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamannsins. Björn Jónsson, forseti Ed.“ Vil ég nú biðja hv. kjörbréfanefnd að skoða kjörbréfið og gef til þess 5 mínútna fundarhlé. - Fundi frestað í 5 mínútur.

Fram. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur haft til meðferðar kjörbréf 2. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavík., frú Geirþrúðar H. Bernhöft, en eins og fram kom hér áður, hefur hv. 6. þm. Reykv., frú Auður Auðuns, óskað fjarvistarleyfis vegna veikinda. Á þingi situr nú. 1. varaþm. flokksins í þessu kjördæmi, Birgir Kjaran hagfræðingur. Kjörbréfanefnd hefur samþ. að taka kosninguna gilda og mælir með því, að kjörbréfið verði samþ.

Fyrirspyrjandi (Pálmi Jónsson) : Herra forseti. Á þskj. 335 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. landbrh. um verðlagsgrundvöll landbúnaðarvara. Fsp. er borin fram síðari hluta febr., en kemur nú loks til umr. hér í hv. Alþ. 27. marz. Á þessum tíma hefur það gerzt, eins og kunnugt er, að nýtt verð hefur tekið gildi á landbúnaðarvöru frá 1. marz s. l., og þann sama dag komu þessi mál til umr. hér á Alþ. utan dagskrár. Enn fremur komu verðlagsmál landbúnaðarins eða verðhækkanir á landbúnaðarvörum til umr. hér á hv. Alþ. í gær. Ýmsir kynnu að ætla, að þessi fsp. væri því orðin úrelt. Svo er þó ekki, og er orsökin sú, að hinn nýi verðgrundvöllur búvara, sem upphaflega átti að taka gildi 1. sept. s. l. hefur enn ekki séð dagsins ljós og virðist nú hafa verið frestað í hið þriðja sinn frá þeim tíma og að þessu sinni til næsta hausts. Þær verðhækkanir, sem urðu á búvörum hinn 1. marz s. l., eru einungis framreikningur á gamla grundvellinum, bein afleiðing af þeirri verðbólguþróun, sem geisað hefur í þjóðfélaginu hina síðustu mánuði. Í þeim felast ekki beinar hagsbætur fyrir bændastéttina, heldur er hér um að ræða einn ávöxtinn af hinum mjög svo verðbólguhvetjandi verkum hæstv. ríkisstj., en ýmis slíkir ávextir munu falla til jarðar á næstu mánuðum, ef að líkum lætur. Það er rétt að ítreka það, sem fram kom í umr. um þessi mál hér á Alþ. í gær, að þær verðhækkanir, sem urðu á landbúnaðarvörum 1. marz eru fjarri því að vera meiri en verðhækkanir á öðrum vörum, og eins og kom fram í umr. í gær, er ekki ástæða til þess fyrir húsmæður að draga við sig kaup þessara vara af þeim orsökum, vegna þess að aðrar vörur hafa yfirleitt hækkað meira. Ef einhver kynni að ætla, að hér væri misskilningur af minni hálfu um það atriði, að hinn nýi verðgrundvöllur hafi enn ekki tekið gildi, vil ég leyfa mér að vitna til tveggja manna, sem þessi mál þekkja bezt. Hinn 1. marz sagði hæstv. landbrh. hér á Alþ., með leyfi hæstv. forseta: „Í fyrsta lagi vil ég geta þess, að engin breyting hefur verið gerð á verðgrundvelli landbúnaðarvara. Sú grundvallarbreyting, sem réttur var til að framkvæma s. l. haust, verður ekki gerð fyrr en á næsta hausti“. Um þessa frestun verðgrundvallarins segir formaður stéttarsambands bænda í Tímanum hinn 9. marz s. l. m. a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í fyrsta lagi vil ég minna á, að endurskoðun á launakjörum og verðgrundvelli landbúnaðarvara fór síðast fram haustið 1970, en á árinu 1971 voru gerðir almennir launasamningar hjá öðrum stéttum, sem fólu í sér mjög verulegar kjarabætur þeim til handa, og það var gert ráð fyrir því, að bændur fengju hliðstæðar leiðréttingar á kjörum sínum við verðlagssamninga á árinu 1972, sem áttu að fara fram 1. sept. s. l. Með brbl., sem sett voru 11. júlí í fyrrasumar af ríkisstj., var þessi réttur tekinn af bændasamtökunum og frestað til áramóta að framkvæma þessa samninga. Vegna erfiðleika, sem þá voru yfirvofandi og að gerast, þar sem gengisbreytingin var nýafstaðin, þá varð það að samkomulagi í 6 manna n., sem hefur þessa samningagerð með höndum, að fresta gerð nýs grundvallar þann 1. marz. Síðar hafa enn gerzt ýmsir atburðir, sem gert hafa þetta erfitt í framkvæmd.“ Það væri fróðlegt að fá fram í svörum hæstv. ráðh., hvaða atriði það eru, sem hafa komið í veg fyrir, að þessi nýi grundvöllur, sem formaður Stéttarsambands bænda hefur lýst, að bændur hafi rétt á að fá, fékkst ekki. Það hefur komið fram hjá forustumönnum bændasamtakanna, að bændur áttu inni verulegar leiðréttingar á grundvellinum vegna hækkana á fjármagnsliðum. Um þetta segir formaður Stéttarsambands bænda m. a., „að engin breyting hafi orðið á magntölum í verðlagsgrundvelli, sem bændur höfðu þó óskað til þess að fá eðlilegar leiðréttingar og þ. á m. teknar inn breytingar á fjármagnskostnaði við búvöruframleiðsluna, sem eru orðnar gífurlega miklar á undanfarandi tímabili.“ Hér á formaðurinn við, að frá því að núverandi verðgrundvöllur tók gildi 1970, hafa orðið svo gífurlegar verðlagshækkanir í landinu og fjármagn það, sem bundið er í stofnkostnaði við búvöruframleiðsluna, hefur hækkað gífurlega mikið.

Þm. hefur talað í 5 mínútur

. Ég skal ljúka máli mínu. - Nægir þar að minna á fasteignir og vélar og ýmsa aðra liði. Í framhaldi af þessu vil ég beina þeim spurningum til hæstv. ráðh., hverju sæti þessi mikli dráttur á gerð grundvallarins og hverjar séu orsakir þess, að grundvöllurinn hefur ekki enn séð dagsins ljós.

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Ég bjó mig undir það að svara fsp. hv. þm. Pálma Jónssonar á þskj. 335, en gerði ekki ráð fyrir því, að yrði farið út í almennar umr., enda hef ég skilið þingsköp svo, að fyrirspyrjendur ættu að halda sig við fsp., en ekki bæta þar um. Svar mitt við fsp. er á þessa leið, og er það gefið af formanni Stéttarsambands bænda, sem skýrir þetta mál bezt: Með brbl. frá 11. júlí 1972 var ákveðið, að gerð nýs verðlagsgrundvallar, sem fram átti að fara fyrir 1. sept. 1972, skyldi frestað til 1. jan. 1973 og sá grundvöllur, sem þá yrði gerður, skyldi gilda til 1. sept. 1973, en ekki til 1. sept. 1974, eins og framleiðsluráðslögin gera ráð fyrir um tveggja ára gildistíma. Hins vegar var leyfð hækkun á búvöruverði 1. sept. 1972 til samræmis við áorðnar breytingar á launum hjá öðrum stéttum og vegna hækkunar á rekstrarvörum, og nam sú hækkun 4.81% á verðinu til bænda. Auk þess hækkaði slátur- og heildsölukostnaður kjöts af sömu ástæðum verulega frá því, sem var haustið 1971. 6 manna n. fór að vinna að gerð nýs verðlagsgrundvallar í des. s. l. Þá var mikil óvissa í efnahagsmálum þjóðarinnar almennt, og rétt fyrir jólin var ákveðin gengisbreyting, sem raskaði ýmsu í þjóðfélaginu, er að verðlagsmálum laut. Það varð því að ráði í 6 manna n. að fresta ráðagerðum um breytingar á matsgerðum í verðlagsgrundvelli til 1. marz 1973, en taka sérstaklega til athugunar áhrif gengisbreytinganna á verð rekstrarvara landbúnaðarins, eftir því sem hægt var að meta þær um áramótin. Hinn 15. jan. 1973 var grunvallarverð til bænda hækkað af þessum ástæðum um 2.36% og var sú hækkun greidd úr ríkissjóði til 1. marz. Í jan. og febr. hefur 6 manna n. unnið að endurskoðun verðlagsgrundvallarins. Á þeim tíma hafa ýmsir þeir hlutir gerzt, sem hafa haft áhrif á störf n. og ákvarðanir hennar, m. a. náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum og gengisbreyting sú, sem leiddi af falli dollarans. Mikil breyting var einnig væntanleg á kaupi á almennum vinnumarkaði 1. marz n. k., launasamningum og breyttri kaupgjaldsvísitölu. Mikill tími af starfi n. fór í að meta áhrif þessa og fleira þeim tengt. Niðurstaðan af mati n. kom fram í ákvörðun hennar um 11.4% hækkun búvöruverðs til bænda 1. marz, og hefur þá grundvallarverð búvörunnar hækkað frá 1. sept. s. l. um 14%. N. hefur talið rétt með tilliti til þessara miklu verðhækkana að breyta ekki magntölum í verðlagsgrundvelli fyrr en 1. sept. n. k. Ekki er hægt á þessu stigi að segja, hverjar þær magnbreytingar kunna að verða, en sér í lagi hefur verið rætt um leiðréttingar á því fjármagni, sem í vísitölubúinu er bundið, t. d. í jörð og útihúsum, m. a. vegna breytts fasteignamats, vélum og búfé, svo og rekstrarfé. Er þar átt við afskriftir húsa og véla og vexti af öllu fjármagni, sem búið þarf að nota. Fjármagnsþátturinn hefur vaxið á undanförnum árum, en litlar leiðréttingar gerðar á honum. Einnig hefur verið rætt um breytingar á magni kjarnfóðurs og áburðar í gjaldahlið grundvallarins, en aukið mjólkurmagn í tekjuhlið hans. Þetta er svar mitt við fsp. hv. þm. og skýrir það, sem um er spurt, að það er ákvörðun n. sjálfrar, sem réð því, að verðlagsgrundvöllur er sá, sem nú gildir.

Fyrirspyrjandi (Pálmi Jónsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir svörin, svo langt sem þau ná. Þau varpa ekki ýkja miklu ljósi á þau atriði, sem ég hef hér spurt um. Það kom m. a. fram í hans máli, að mikil óvissa hafi ríkt í efnahagsmálum um síðustu áramót, þá hafi verið nýbúið að fella gengi krónunnar og fleiri atriði hafi gert þessa óvissu. Þess vegna hafi verið frestað að semja hinn nýja verðgrundvöll. Nú kynnu ýmsir að láta sér detta í hug, að 1. sept. á hausti komanda kunni enn að ríkja einhver óvissa í efnahagsmálum. Því þætti mér nú gott að fá um það yfirlýsingar frá hæstv. ráðh., hvort þá eigi enn að fresta gerð nýs grundvallar landbúnaðarvara, ef þannig kynni að fara. Um fjármagnsliðina er rétt að undirstrika það, sem ég sagði hér áðan, að mjög miklar hækkanir hafa orðið, bæði á jörð, byggingum og vélum, á þessu tímabili, og er enn hægt að vitna til orða formanns Stéttarsambands bænda um þetta atriði, en hann segir m. a. í Tímanum 9. marz s. l., með leyfi forseta: „Verðlag á vélum og húsnæði, bæði fyrir fólk og fénað, hefur hækkað mjög mikið undanfarin ár, og það hafa engar breytingar verið gerðar á þessu síðan árið 1968, þótt fjármagnið, sem þarf til þessara hluta, hafi tvöfaldazt og í sumum tilfellum enn þá meira. Á þessu ári átti að gera breytingu, til þess að bændur fengju sitt rétta kaup út úr verðlagningunni, en þessu hefur öllu verið frestað: Ég skal ekki vitna til orða formanns Stéttarsambandsins meira en um eitt atriði enn, en það er út af því, að ýmsir hafa látið þá skoðun í ljós, að með hinu batnandi árferði hafi hagur bænda batnað mjög, og ég vonast til, að hann hafi batnað verulega. En formaður Stéttarsambands bænda lýsir því yfir í þessu viðtali við Tímann hinn 9. marz s. l., að bændur hafi, þrátt fyrir að hagur þeirra hafi nokkuð batnað á þessu góðæristímabili, á tveim síðustu árum, ekki náð því að nálgast kjör viðmiðunarstéttanna þrátt fyrir þessa árgæzku. Þetta er eftirtektarvert og sannar það, að ef ekki hefði árgæzkan komið til, þá hefði hlutur bænda versnað stórlega á þessu tímabili. Ég vil vekja athygli á því, að gífurlegar rekstrarvöruhækkanir eru nú í landbúnaði, og vil ég í framhaldi af því spyrja hæstv. ráðh., hvort hann geti um það sagt, hvað áburðarverð hækkar mikið á vori komanda. En að lokum, ef svo er, að það hafi ekki verið talin ástæða til þess að breyta grundvelli landbúnaðarvara og taka inn þá liði, sem bændur að dómi forustumanna sinna áttu inni og áttu rétt á að fá leiðréttingar á, þá sýnist mér það sanna, að sá grundvöllur, sem samþykktur var 1970, hafi verið góður grundvöllur og þá hafi bændur kannske fengið bezta verðgrundvöll, sem nokkurn tíma hefur gilt um þeirra kjör, og þar sé að leita orsakanna til þess, að horfið hefur verið frá því að taka inn sjálfsagðar leiðréttingar bændum til hagsbóta á þessu ári og frestað æ ofan í æ allt frá 1. sept. 1972 og nú í þriðju lotu til 1. sept. næsta hausts, og enginn veit, hvert framhaldið verður, ef svo heldur fram.

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Út af fsp. hv. þm. Pálma Jónssonar um áburðarverðið skal ég svara því til, að mér er ekki kunnugt um, hvað það verður. Það liggur ekki fyrir, svo að mér sé kunnugt um. Gert er ráð fyrir hækkun á því, en hvað hún kann að verða mikil, kann ég ekki skil á. Um hitt getum við deilt, hverju sé að þakka, að afkoma bændastéttarinnar á s. l. ári er betri en áður hefur verið. Við erum þó sammála um það, að árferðið hafi þar sitt að segja og ráði þar kannske mestu um. Hins vegar vil ég þó geta, að þess hefur líka verið gætt fullkomlega, að bændastéttin fengi allar þær kjarabætur, sem aðrar stéttir í þjóðfélaginu hafa fengið, og það hygg ég, að ráði þar næst mestu um.



Herra forseti. Ég verð að gera hæstv. forseta það til leiðinda að taka til máls, en reyni að vera ekki nema 2 mínútur að þessu sinni. Hæstv. landbrh. sagði, að þess hefði verið gætt, að bændur fengju verðhækkanir á búvörunni í samræmi við hækkanir á launum annarra stétta og rekstrarkostnaði. Hvers vegna var þess gætt? Það eru bein lagaákvæði frá 1966, að þannig skyldi það vera, og reyndar í eldri lögum líka, frá 1960. Lögin hafa ekki verið brotin. En hvernig hefði farið fyrir bændum, ef frv. hæstv. landbrh. hefði verið samþ., sem hann lagði fram á haustdögum 1971, þar sem gert var ráð fyrir að semja um búvöruverðið við ríkisstj. Breyta átti þeim lögum, sem tryggja, að hagsmunir bænda séu ekki fyrir borð bornir. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki séð sér fært að brjóta þau lög.



Herra forseti. Út af því, sem hv. 1. þm. Sunnl, sagði hér áðan vil ég segja þetta: Það voru lög í gildi um framleiðsluráð, þegar hann var landbrh., og þurfti núv, landbrh. að láta leiðrétta verðið 1. sept. 1971 vegna þess, sem vangert var frá vorinu það ár.



Herra forseti. Það er viðurkennt af formanni Stéttarsambands bænda og fulltrúum bænda í 6 manna n., að þessi fullyrðing hæstv. landbrh., sem áður hefur komið fram í Tímanum, á ekki við rök að styðjast. Það var ekkert gert 1. sept. 1971 annað en það, sem sjálfsagt var að gera og hver ríkisstj. sem hefði verið í landinu var bundin af. Þess vegna var það ekki rétt, sem hæstv. ráðh. sagði.



Herra forseti. 1. varaþm. Framsfl. í Vesturl., Alexander Stefánsson, hefur lagt fram fsp. á þskj. 350. Fyrri fsp. hljóðar þannig: „Hvenær má vænta endurbóta á talsímasambandi milli Reykjavíkur og Vesturlands, t. d. með fjölgun talrása?“ Ástæðan fyrir fsp. þessari er sú m. a., að sjálfvirka símasambandið við Vesturland er mjög ásett eða ofhlaðið, oft engin leið að ná símasambandi nema í gegnum hlutaðeigandi símstöðvar, og þá leggst einnig sérstakt gjald á símtölin, auk þess sem þá nýtist ekki aðalkostur sjálfvirkra símakerfisins. Síðari fsp. er: „Hvað eru margir símnotendur í Vesturlandskjördæmi utan sjálfvirka kerfisins, og eru til áætlanir um, hvenær allir símnotendur á Vesturlandi komast í sjálfvirka símakerfið?“ Fsp. þessi þarf ekki skýringa við, og ég vænti þess, að hæstv. samgrh. geti svarað spurningum þessum.



Herra forseti. Varðandi fyrri lið spurningarinnar: „Hvenær má vænta endurbóta á talsímasambandi milli Reykjavíkur og Vesturlands, t. d. með fjölgun talrása,“ hefur hv. póst- og símamálastjóri, Jón Skúlason, gefið svofelldar upplýsingar: Langlínukerfið milli Reykjavíkur og Vesturlands er því miður enn þá of veikburða og takmarkað eins og víða annars staðar á landinu. Vegna takmarkaðrar fjárfestingar er fjölgun talrása á landssímaleiðum skotið á frest, og er þá lögð mest áherzla á símasambandið frá heimastöð, sem er vitaskuld frumstæðasta lausn á símaþörfinni. Nú standa vonir til, að með haustinu verði hægt að fjölga símalínum á umræddri leið. Hér ber þess einnig að geta, að afköst símakerfisins þóttu ekki með öllu skila því, sem til var ætlazt. Var því gerð könnun að þessu leyti, og kom þá í ljós, að tvær samverkandi bilanir, sem tók langan tíma að sannprófa, trufluðu símasambandið milli Stykkishólms og Ólafsvíkur og Hellissands. Hafa þessar bilanir verið lagfærðar, og er það til verulegra bóta, miðað við það, sem áður var, því að nú nýtast allar línur, sem fyrir hendi eru á hverjum stað. Þetta var svar póst- og símamálastjóra við fyrri lið fsp. Þá er það annar liðurinn: „Hvað eru margir símnotendur í Vesturlandskjördæmi utan sjálfvirka kerfisins, og eru til áætlanir um, hvenær allir símnotendur á Vesturlandi komist í sjálfvirka símakerfið?“ Þessu svarar póst- og símamálastjóri þannig: Símnotendur í Vesturlandskjördæmi eru nú um 2819, og eru þar af 805 símnotendur eða 28.6% með handvirkum síma utan við sjálfvirka kerfið, eftir að reist var sjálfvirk símstöð í Búðardal. Áætlanir hafa verið gerðar um það, á hvern hátt ódýrast sé að ljúka byggingu sjálfvirka símakerfisins. Þar eð allt símaefnið er innflutt, verður sífellt að endurskoða þessar áætlanir miðað við gengi íslenzku krónunnar á hverjum tíma svo og almennt verðlag, þ. e. breytilega vísitölu. Miðað við verðlag á s. l. ári má gera ráð fyrir, að kostnaður við sjálfvirkan síma til framangreindra 805 sveitabýla í Vesturlandskjördæmi muni nema um 100 millj. kr. Fjármagnið, sem veitt er í þessu skyni hverju sinni, ræður svo hraða framkvæmdanna. Að endingu skal upplýst, að á undanförnum 2–3 árum hefur bátafloti útgerðarmanna í Ólafsvík og á Hellissandi rúmlega tvöfaldazt. Þessu aukna og mikla athafnalífi hafa fylgt mjög aukin símaviðskipti, m. a. langlínuviðskipti. Þetta eru svör póst- og símamálastjóra við þessari tvíþættu spurningu, og vil ég vona, að hv. fyrirspyrjanda nægi þau svör.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin, og ég vænti þess, að hann geri sitt ítrasta til þess, að sveitirnar fái sjálfvirkt símakerfi, áður en langir tímar líða, jafnframt því, sem bætt verði þjónustan þar, sem sjálfvirku kerfi hefur þegar verið komið á.



Herra forseti. Á þskj. 373 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. landbrh. um framkvæmd þál. um orlof og þjónustu staðgöngumanna í landbúnaði. Ályktun Alþingis um þetta efni var samþ. hinn 18. maí 1972 og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela landbrh. að skipa n. til þess að athuga möguleika á lagasetningu um orlof sveitafólks og þjónustu staðgöngumanna í landbúnaði. N. skal skipuð í samráði við Stéttarsamband bænda og Búnaðarfélag Íslands. Niðurstöður skulu lagðar fyrir Alþ. svo fljótt sem verða má: Þessi ályktun Alþingis var samþ. í framhaldi af till. til þál., sem við nokkrir þm. Sjálfstfl. fluttum á síðasta Alþingi. Við vorum þeirrar skoðunar, að hér væri mjög þýðingarmikið mál að ræða. Á undanförnum árum hafa hinar ýmsu stéttir þjóðfélagsins keppt um það að ná til sín sem mestum félagslegum réttindum, m. a. stytta vinnutíma, lengja orlof og koma því þannig fyrir, að hið svokallaða brauðstrit taki sem skemmstan tíma og að unnt sé að verja æ meiri tíma til annarra viðfangsefna, sem þessu fólki eru hugleikin. Það er ljóst mál, að bændastéttin og það fólk, sem býr í sveitunum, hefur orðið verulega á eftir í þessum efnum, og það er skoðun mín, að svo megi ekki lengi standa, vegna þess að ef einstök stétt í þjóðfélaginu hefur ekki sambærileg félagsleg réttindi á við aðra, þá er mikil hætta á því, að ungt fólk veigri sér við að velja sér starfsvettvang á því sviði. Þessi hætta er sem sé fyrir hendi, og þess vegna hrintum við þm. Sjálfstfl. þessu máli af stað á síðasta þingi. Nú skal ég ekki orðlengja þetta í þessum stutta fyrirspurnatíma og beina til hæstv. ráðherra svo hljóðandi fsp.: „Hvað líður framkvæmd á ályktun Alþingis frá 18. maí 1972 um athugun á möguleikum á lagasetningu um orlof sveitafólks og þjónustu staðgöngumanna í landbúnaði:



Herra forseti. Á þskj. 373 er fsp. frá hv. 5. þm. Norðurl. v. um orlof bænda. Í sambandi við það mál vil ég geta þess, að veturinn 1971–1972 eða á útmánuðum 1972, fól ég formanni Stéttarsambands bænda og aðstoðarmanni mínum í landbrn. að semja frv. um orlof bænda. Eftir kjarasamningana 1. des. 1971 hafa bændur fengið í sínum verðlagsgrundvelli fullt orlof eða 8.33%. Það var endurskoðað við kjarasamningana, sem tóku gildi 1. marz 1973 s. l. Það er mál bænda, hvort þeir vilja láta reikna orlof að fullu inn í verðlagið, eins og þeir fá nú, og það sé greitt með vöruverðinu, og ráði svo, hvort þeir taki sér frí frá störfum eða ekki, eða hvort þeir vilji taka þetta inn í sameiginlegan sjóð, sem styrki þá til raunverulegra orlofs. Slíkt væri ávinningur frá félagslegu sjónarmiði. Þetta mál er því í athugun hjá Stéttarsambandi bænda, og frá því hefur rn. fengið þær upplýsingar, að á fundi 2. marz s. l. var samþ. af stjórninni að vísa orlofsmálinu til umr. og umsagnar á kjörmannafundi á næsta sumri. Þetta er gert til þess að fá álit kjörmannafundar á því, hvort þeir telji bændum hagkvæmara að fá setta löggjöf um orlof bænda eða hafa orlofsréttindi sín reiknuð í verðlaginu, eins og nú er gert. Vona ég, að þetta nægi til að svara fsp. hv. þm.

Fyrirspyrjandi (Pálmi Jónsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Ég tek það fram að ég felli mig vel við það, að unnið sé að þessu máli með þeim hætti, að álit kjörmannafundar á því, hvort þeir telji bændurnir sjálfir fái að fjalla um það með sem allra ítarlegustum hætti. Ef frv. er til, sem ég skildi ekki nákvæmlega hjá ráðh., þá er ég ánægður með þá málsmeðferð, að frv. sé vísað heim til hinna ýmsu búnaðarsambanda og það rætt á kjörmannafundum og þá tekin afstaða til þess, hver framgangur þess verður. Um málið að öðru leyti vil ég segja það, að síðari hluti ályktunarinnar fjallar um þjónustu staðgöngumanna í landbúnaði, og sá þátturinn má ekki eftir liggja. Það er ljóst, að í mjög mörgum tilfellum mun bændum ekki reynast kleift að nýta orlofsréttinn, þó að hann verði fyrir hendi, ef ekki er um leið séð til þess, að þeir eigi aðgang að vinnuafli, sem getur tekið að sér að annast bústörfin, meðan þeir sjálfir og þeirra fólk er í orlofi. Ég vil einnig ítreka það, að orlofsrétturinn þarf ekki síður að ná til húsfreyju en bónda, því að fáir í þessu þjóðfélagi munu vinna jafnlangan vinnudag og húsfreyjur í sveitum. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir það, sem fram hefur komið, og vænti þess, að þetta mál fái þann framgang, að unnt verði að sýna frv. um þetta efni á næsta Alþingi.



Herra forseti. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði hér áðan, að till. í frv. hafa þegar verið kynntar bændasamtökunum og það er í framhaldi af því, sem stjórn samtakanna hefur tekið þá ákvörðun að leita álits kjörmannafundar á málinu. Í frv. er ákvæði um þá staðgengla, sem hv. þm. talaði um. Orlof húsmæðra hefur verið bætt verulega með löggjöfinni í fyrra, þar sem veitt var miklu meira fé til þess en áður hefur verið. En um framkvæmd málsins verður ekki frekar að ræða, fyrr en fyrir liggur álit frá kjörmannafundinum.

Fyrirspyrjandi (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Á þskj. 387 beini ég eftirfarandi fsp. til hæstv. utanrrh.: „1. Hvaða gögn hafa verið lögð fram af hálfu utanrrn. við Alþjóðadómstólinn í Haag vegna fiskveiðideilunnar? 2. Hverjir sömdu þessi gögn?“ Menn hafa veitt því athygli, að undanfarna daga hafa orðið miklar umr. um, hvort við ættum að senda fulltrúa okkar til málflutnings við Alþjóðadómstólinn, og sýnist sitt hverjum í því efni. En það hefur ekki komið nákvæmlega fram, svo að ég viti, hvaða gögn hafa verið lögð fram við dóminn. Tel ég mjög mikilvægt að fá úr því skorið hreinlega og einnig vita um það, hvort öll rit um málið fyrr og síðar hafi verið lögð fram, þau sem gætu stuðlað að því, að hv. dómendur, sem þar sitja, sjái sögu málsins rækilega yfir allt tímabilið. Því var haldið fram í sjónvarpsumr. hér um daginn, að þeim bæri skylda til að rannsaka öll gögn í málinu og það væri því mikilvægt, að mjög rækileg gagnasöfnun lægi frammi við dóminn. Því taldi ég rétt að fá úr þessu skorið og það kæmi hér á hreint. Einnig vildi ég gjarnan vita það um leið, hver þáttur fiskifræðinga okkar væri við samningu þessara gagna, og þar fram eftir götunum, því að við erum að færa út landhelgina mjög vegna raka þeirra um, hvað fiskstofninn þoli. Þess vegna vil ég einnig fá að vita, hverjir hafi staðið að samningu þeirra gagna, sem fyrir dómnum liggja nú.

Utanrrh. (Einar Ágústsson) : Herra forseti. Svar við fsp. hv. 5. þm. Reykn. er svo hljóðandi: Í utanrrn. hafa eftirfarandi gögn verið tekin saman og send Alþjóðadómstólnum vegna málarekstrar Bretlands : 1) Skeyti 15. maí 1972, þar sem m. a. er vikið að væntanlegri sendingu bréfs í framhaldi af tilkynningu dómstólsins um málshöfðun Bretlands. 2) Bréf 29. maí 1972, þar sem sjónarmið Íslands voru rakin, og fylgdu því 5 fskj. - Þau voru orðsendingar til ríkisstj. Bretlands frá 31. ágúst 1971 og 24. febr. 1972, lög um vísindalega verndun Fiskimiða landgrunnsins frá 5. apríl 1948 og ályktanir Alþingis frá 5. maí 1959 og 15. febr. 1972. 3) Skeyti 28. júlí 1972 í framhaldi af beiðni Bretlands um bráðabirgðaráðstafanir í verndarskyni. 4) Bréf sama dag til staðfestingar skeytinu. 5) Skeyti 31. júlí 1972, þar sem tekið er fram, að Ísland sé enn sem fyrr reiðubúið til að halda áfram samningaviðræðum við Bretland um bráðabirgðalausn. 6) Skeyti 11. ágúst 1972, þar sem kynnt er efni orðsendingar til Bretlands um nýtt samningstilboð. 7) Bréf sama dag til staðfestingar skeytinu. 8) Skeyti 4. des. 1972, þar sem ítrekuð er afstaða Íslands með tilliti til spurningarinnar um lögsögu dómstólsins. Mjög svo sambærileg gögn varðandi málarekstur Sambandslýðveldisins Þýzkalands eru bréf 27. júní 1972, skeyti 28. júlí 1972, bréf sama dag og skeyti 4. des. 1972. Auk þess sendi utanrrn. skeyti 18. ágúst 1972 og bréf því til staðfestingar sama dag í nafni forsrh. fyrir hönd ríkisstj., þar sem mótmælt var uppkveðnum úrskurði um bráðabirgðaráðstafanir. Þá hafa verið send nokkur skeyti um aukaatriði vegna málarekstrar ríkjanna tveggja, þ. e. um sendingu gagna frá dómstólum Íslands og annarra ríkja, m. ö. o. skeyti 3. ágúst 1972, 30. sept. 1972, 17. okt. 1972, 3. jan. 1973, 2. febr. 1973 og 16. febr. 1973. Áður en til málshöfðunar kom voru dómstólnum sendar orðsendingar til Bretlands og Sambandslýðveldisins Þýzkalands frá 24. febr. 1972. Þá hefur dómstóllinn aðgang að íslenzkum bæklingum um landhelgismálið t. d. Fisheries jurisdiction in Ieeland. Svar við öðrum lið: Eins og áður greinir, eru gögn þessi tekin saman í utanrrn. Aðalveg og vanda af því starfi hefur Hans G. Andersen sendiherra og þjóðréttarfræðingur haft. Þessi gögn eru opinber skjöl, og hefur verið skýrt frá efni flestra þeirra a. m. k. í fjölmiðlum, jafnóðum og þau hafa verið send. Þau standa hv. fyrirspyrjanda og öðrum hv. alþm. opin til yfirlestrar og athugunar í utanrrn. Einnig get ég, ef óskað er, gert ráðstafanir til að afhenda hv. fyrirspyrjanda svo og öðrum afrit af þeim við síðari hentugleika. Ég vona, að þetta svar nægi hv. fyrirspyrjanda.



Herra forseti. Eins og svar hæstv. ráðh. ber með sér, hefur allmikið verið lagt fram af gögnum, þó mikið í skeytum og stuttum bréfum til staðfestingar vissum orðsendingum, sem farið hafa milli rn. og viðkomandi þjóða, sem við eigum í deilum við. Mér virðist við fyrstu yfirsýn, að hér sé ekki um langa grg. að ræða, þótt fylgt hafi nokkuð með, sbr. tilvitnanir í sum skeytin og bréfin. Ég átti von á því, að víðtækar rannsóknir, sem fiskifræðingar okkar hafa staðið að hér undanfarið, væru líka til, því að í þessu hefti, sem hann nefndi hér áðan, Fisheries jurisdietion of Ieeland, er svo stutt yfirlit, að dómurinn hlýtur að þurfa miklu meiri gögn en þar koma fram. Við þetta stutta yfirlit tel ég, að megi bæta mjög miklu til þess að styrkja okkar málstað, - ég segi það alveg hiklaust, - eins og mér virðist upptalningin vera. Ég sakna þess sérstaklega, ef ekki er mjög stuðzt við skoðanir fiskifræðinga okkar og rannsóknir á undanförnum árum. Það er ekki nóg, eins og alltaf er vitnað til, að við fáum svipaða kílóatölu ár eftir ár. Það er samsetning aflans, sem skiptir meginmáli og er langsterkasta vopn okkar í baráttunni. Það er vegna þess, að fiskurinn er alltaf minni og minni og yngri og yngri. Það er þess vegna lífsnauðsyn að gá að því, að við aukum ekki sóknina, heldur takmörkum sóknina í ungstofnana. Til eru víðtækar rannsóknir og ágæt kort, sem okkur í fiskveiðilaganefnd hafa verið afhent, um samsetningu á smáfiski hringinn í kringum landið. Ég tel alveg afdráttarlaust, að þessi gögn eigi að afhenda Alþjóðadómstólnum. Það mun taka þessa menn langan tíma að fara í gegnum öll þessi gögn. Ef við látum mann mæta fyrir dómnum, hlýtur hann að hafa mikið af þessum gögnum með sér, annað er útilokað. Ef tilgangurinn með að senda mann út er einkum sá, eins og kom fram hjá báðum viðmælendum spyrjandans í sjónvarpinu, að skapa möguleika á frestun, fyrst og fremst til þess að tefja endanlegan úrskurð fram yfir hafréttarráðstefnuna, þá veitir sannarlega ekki af að hafa víðtækar upplýsingar, sem tæki menn langan tíma að fara í gegnum og styddu málstað okkar í hvívetna. Ég er ekki að deila á hæstv. utanrrh. með þessum aths. varðandi þau gögn, sem fram hafa verið lögð þegar, en mér virðist af upptalningunni, að miklu mætti bæta við og þ. á m. fleiri eldri ritgerðum um íslenzka fiskveiðilögsögu. Það hefur verið samin a. m. k. ein doktorsritgerð um það efni. Menn geta deilt um það, hversu vísindalegt rit það er, en það er margt mjög fróðlegt í þeirri ritgerð, sem er nokkurra ára, og ýmsir þessara manna hefðu gott af því að pæla í gegnum þessa ritgerð ásamt ýmsum fleiri gögnum til þess að styrkja okkar sjónarmið í málinu.



Herra forseti. Ég vona, að það verði ekki talið brot á þingsköpum, þó að ég víki hér aðeins að öðru máli, enda er það mál náskylt því, sem hér er til umr. Það var útbýtt hér á fundinum í dag þáltill. um birtingu skjala varðandi gerð landhelgissamninganna við Breta og Vestur-Þjóðverja 1961. Nú er nokkuð liðið á þingið og afgreiðsla mála tekur oftast töluverðan tíma. Ég vil, um leið og ég fagna þessari þáltill., leyfa mér að beina því til hæstv. utanrrh., hvort endilega þurfi þáltill. til, hvort ekki sé hægt að birta þessi skjöl núna fljótlega og án þess að beðið sé eftir því, að þáltill. verði samþ.

Utanrrh. (Einar Ágústsson) : Herra forseti. Ég skal ekki frekar en aðrir hv. þm. hefja umr. um það, hvaða gögn hefði átt að senda til Alþjóðadómstólsins í Haag. Mönnum sýnist sitt hverjum um það, eins og kom fram hjá hv. 5. þm. Reykn. En ég vil aðeins í tilefni af því, sem hann sagði, minna menn á að lesa sératkvæði dómarans Luis Padilla Nervo frá Mexíkó, sem birt er með úrskurði Alþjóðadómstólsins. Ég hygg, að þegar menn lesa þetta sératkvæði, komist þeir að raun um, að sjónarmið Íslendinga hafa komizt til skila, því að aðrir dómarar en Padillo Nervo hafa vitanlega kynnt sér þau gögn, sem hann vitnar sérstaklega til. Það má vel vera, að frá okkar hendi hefði átt að senda meira af gögnum, ég skal ekki leggja dóm á það, enda kannske ekki dómbær um það. En ég leyfi mér að halda því fram, að a. m. k. aðalatriðið í okkar málflutningi hafi komizt til skila. Við fluttum ekki málið, við sendum aðeins nokkur gögn, þau sem ég hef gert grein fyrir, og mér virðist af þessu sératkvæði og raunar líka af því, sem dómurinn sjálfur fjallar um, að sjónarmið okkar hafi komizt til skila. Það hefur verið minnzt hér á annað mál, upplýsingar frá 1961. Ég mun taka það til athugunar í tilefni af fram kominni þáltill., hvað til sé til birtingar af slíkum skjölum í utanrrn. En þessi þáltill. kemur að líkindum fljótlega til meðferðar, og ég vil gjarnan sjá, hvaða álit Alþ. hefur á birtingu þessara skjala. Ég mun gera ráðstafanir til þess, að utanrmn.- mönnum verði sent eintak af þeim skjölum, sem ég vitnaði áðan til, það er til þæginda. Ég hygg, að þeir hafi fengið meiri hlutann af þessum skjölum. En það getur verið hagkvæmt fyrir þá, eins og okkur alla, að fá þetta í einni bók. Ég mun gera ráðstafanir til þess í tilefni af fram kominni fsp. hv. 5. þm. Reykn.



Herra forseti. Þegar litið er yfir listann yfir það, sem sent er af skjölum til Alþjóðadómstólsins, samkvæmt upplýsingum hæstv. utanrrh., er augljóst, að þau skjöl eru ekki þess eðlis, að í þeim felist sá málflutningur, sem við hefðum haft þörf fyrir. Það eru skeyti um staðfestingar á bréfum og upplýsingar um, hvernig staðan standi í viðræðum okkar við Breta o. s. frv. En ef það er rétt, sem hæstv. utanrrh. segir, að aðalatriðin í okkar málum hafi komizt til skila til Alþjóðadómstólsins, þá hefur ríkisstj. auðvitað haldið uppi málflutningi fyrir Alþjóðadómstólnum, aðeins ekki munnlegum, heldur bara skriflegum. Hún verður þá að taka afleiðingunum af því, hvort það felur í sér meiri eða minni skuldbindingar eða ekki. Út af þeirri þáltill., sem vitnað var til um birtingu skjala og lögð var fram í dag af hv. alþm. Tómasi Karlssyni, vil ég aðeins segja það, að auðvitað verður ríkisstj. á hverjum tíma að meta það, og það þarf ekki þál. til og erfitt meira að segja að álykta um það fyrir hv. þm., hvað á að birta og ekki birta, þegar þeir hafa ekki fyrir sér, hvað það er, sem um er að ræða. Ég hef óskað eftir því að fá birta vissa þætti úr því, sem farið hefur á milli Breta og Íslendinga í samningaviðræðunum núna, og ég hef verið beðinn um að falla frá þeirri ósk. Og ég gerði það fyrir tilmæli ráðherranna. Ég geri ráð fyrir því, að stjórn, hver sem hún er, meti það á hverjum tíma út frá því sjónarmiði, hvort það sé gagnlegt fyrir viðkomandi aðila og styrki aðstöðu okkar. Allt, sem styrkir aðstöðu okkar, á náttúrlega að birta. Ég var sagður ósannindamaður að ákveðnum staðreyndum, sem ég setti fram í blaðagrein á s. l. hausti, meira að segja í viðtali við hæstv. viðskrh. Ég bað um að fá að birta vissa hluti úr fundargerðum þeim, sem bókaðar höfðu verið í viðræðunum við Breta, til þess að staðfesta, að það væri allt satt og rétt, sem ég sagði. Hæstv. ráðherrar, sem ég talaði við, hæstv. utanrrh. og forsrh., sem er formaður Landhelgisnefndarinnar, sögðu: Það er alveg rétt, sem þú hefur sagt, en við óskum eftir því, að þú biðjir ekki um að fá að birta þetta, a. m. k. ekki meðan umr. standa yfir. Ég féll frá því.



Herra forseti. Það er augljóst af skýrslu hæstv. utanrrh., að þau gögn og þær upplýsingar, sem send hafa verið Alþjóðadómnum eru mjög mögur. Ég vil nefna hér m. a. tvennt, sem ég sakna. Annað er það, að í júnímánuði s. l. var haldin ráðstefna alþjóðlegrar nefndar fiskifræðinga. Sú ráðstefna var haldin í Washington. Þar voru lagðar fram skýrslur eða niðurstöður rannsókna, sem staðið höfðu í nokkur ár, þar sem kom skýrt fram, að fiskistofnarnir við Ísland væru í yfirvofandi hættu og þyrfti, ef vel ætti að vera, að draga stórlega úr sókn. Það kemur ekki fram í skýrslu hæstv. ráðherra, að þessar mjög svo mikilvægu upplýsingar hafi verið lagðar fyrir dóminn, en það hefði þurft að gerast, áður en dómurinn tók til meðferðar málaleitunina í ágúst. Í annan stað var því haldið fram í umr. á Alþ. 1961 af hálfu ríkisstj. Íslands, að samningana bæri hiklaust að skoða á þann veg, að þegar Íslendingar færu í útfærslu út fyrir 12 mílur, og ef Bretar og Þjóðverjar vildu skjóta málinu til Alþjóðadómsins, þá skyldi útfærslan standa í framkvæmd, meðan málið væri rekið fyrir dóminum. Þetta var ótvíræður skilningur íslenzkra stjórnvalda og lýst þá yfir skýrt og skorinort á Alþ., bæði af hæstv. utanrrh. og hæstv. dómsmrh. Þessi skilningur var kunnur brezkum og þýzkum stjórnvöldum, og aldrei komu nein mótmæli gegn honum. Vitanlega hefði þessi mikilvæga röksemd einnig átt að koma fram fyrir Alþjóðadóminn. Ég er sannfærður um, að það vantar margt fleira, sem hefði þurft að koma fram fyrir dóminn. En ég er sannfærður um, að ef þetta tvennt hefði legið fyrir dóminum í ágústmánuði á s. l. sumri, hefði sú málaleitan, sem hann lét frá sér fara, orðið mjög á annan veg en hún var.

Utanrrh. (Einar Ágústsson) : Herra forseti. Ég vil aðeins í tilefni af því, sem hér hefur komið fram, minna á það í fyrsta lagi, að Alþjóðadómurinn hefur ekki enn fjallað um efnishlið málsins, heldur aðeins í fyrsta lagi um bráðabirgðaúrskurð og í öðru lagi um lögsögu sína. Þau gögn, sem ég hef minnzt á, lúta einkum að þessu tvennu. Í öðru lagi vil ég geta þess í tilefni af því, sem hv. 5. þm. Reykv. sagði um vissan skilning á samningunum frá 1961, að ég hef látið kanna það í utanrrn., hvað gögn lægju fyrir um slíkan skilning milli aðilanna á þessu atriði, og hef ekkert um það fundið. Ég hygg, að það finnist ekki heldur í brezka utanrrn.



Herra forseti. Því hefur ekki verið haldið fram, að það hafi komið neinar yfirlýsingar frá brezku stjórninni um þetta efni, að því leyti hafa svör hæstv. utanrrh. ekki þýðingu. Það, sem ég hef sagt og stendur skýrum stöfum, er það, að í opinberum umr. á Alþingi Íslendinga um þetta mál var þessum skilningi skýrt og skorinort lýst yfir, og það liggur fyrir í Alþt., og í annan stað, að þessi skilningur var kunnur brezkum og þýzkum stjórnvöldum og aldrei mótmælt. Ég veit ekki, hvort fyrir liggja í utanrrn. einhver bréf eða plögg um þetta. En þetta atriði er svo mikilvægt, að það verður að teljast til vanrækslu, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki hafa látið það koma fram.



Herra forseti. Það er athyglisverð ummæli, sem hv. 5. þm. Reykv., Gunnar Thoroddsen lét falla í umr. um þessa fsp. Hv. þm. Gunnar Thoroddsen taldi mjög mikilvægt, að þessum yfirlýsingum, sem einhverjir ráðherrar höfðu gefið í sambandi við umr. um landhelgissamningana 1961 hér á hv. Alþ. og birtar munu vera í Alþt., hefði verið komið til skila við Alþjóðadóminn eða á þeim vakin athygli þar. En ég vil benda hv. þm., sem átti sæti í þeirri ríkisstj., sem fór með þetta mál 1960 og 1961, á það, að hér stóð þá upp ráðherra í ríkisstj., sem þetta mál heyrði undir, og svaraði fsp. utan dagskrár og á dagskrá frá hv. þm. aðra hverja viku eða svo, allan þann tíma sem hann átti í samningaviðræðum við brezk stjórnvöld um þetta mál, og sagði, að það væri ekki fótur fyrir því, að neins konar samningaviðræður færu fram og engin orðsending eða bréfaskipti ættu sér stað á milli íslenzku og brezku ríkisstjóraanna. Hv. þm. Gunnar Thoroddsen vissi auðvitað mætavel eins og aðrir ráðherrar í þeirri ríkisstj., að þessi ráðherra fór þar með ósannindi. Og það var yfirleitt ekki mikið að marka yfirlýsingar íslenzkra ráðherra á þeim tíma um þetta mál. En þessar yfirlýsingar allar eru líka birtar í Alþt., og það má fletta upp á þeim. Og það er vitað, að þau skjöl og bréf, sem þá fóru á milli, fengust ekki birt. Það er kokhreysti, segi ég, af hv. 1. þm. Reykv. að koma svo hér í ræðustól og segja, að það beri vott um sérstakt örlyndi hans, að hann hafi fallið frá ósk um að fá nákvæmar skýrslur um það, sem hefur mína farið fram milli íslenzku ríkisstj. og þeirrar brezku um leit að bráðabirgðasamkomulagi í deilunni við Breta. Ég tel það kokhreysti að kalla það sérstakt örlyndi, því að þær umr. hafa farið fram meira og minna fyrir opnum tjöldum og utanrmn. og landhelgisnefndinni hefur af utanrrh. verið gerð grein jafnóðum fyrir þeim umr. og því, sem þar hefur farið fram.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara hér út í brigzlyrði þess hv. þm., sem síðast talaði, um ósannindi fyrrv. utanrrh. og ráðherra í viðreisnarstjórninni. Það kemur síðar í ljós, hversu mikinn sóma hann hefur af því. Tilefni þess, að ég segi hér örfá orð, er það, að þm. getur ekki tekið eftir því, sem sagt er, og kemur hér upp með töluverðan derring út af því, að það sé kokhreysti af mér, það sem ég hafi sagt, að ég hafi fallið frá kröfu um að fá skýrslu. Ég var ekki að segja það. Á ég að endurtaka það, sem ég sagði? Ég sagðist hafa beðið um leyfi til þess að fá birta úr skýrslu, sem ég hafði fengið sem nm. í landhelgisnefnd og utanrmn. En það var óskað eftir því við mig, meðan umr. stæðu yfir, að ég félli frá óskinni um að gera þetta opinbert. - Það var þetta, sem ég sagði.

Fyrirspyrjandi (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Á mörgum undanförnum þingum hafa ýmsir hv. þm. vakið athygli á því, að íslenzkur iðnaður hefur setið við allt annað borð en aðrir atvinnuvegir landsmanna hvað viðvíkur framleiðslulánum. Hann hefur búið við langtum lakari kjör. Það mun m. a. eflaust hafa orðið til þess, að lög um veðtryggingu iðnrekstrarlána voru samþykkt á síðasta þingi, 13. maí 1972 og í framhaldi af þeim lögum komu reglur frá Seðlabanka Íslands um endurkaup víxla framleiðslulána iðnaðarins. Eru reglur þessar dagsettar 8. nóv. 1972. Ég ætla ekki að fara að lesa þetta upp, þær eru nokkuð langar, en ég vil aðeins leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hluta af einni mgr., þar segir: „Fyrst um sinn taka endurkaup þessi til iðnaðarvara, sem ætlaðar eru til útflutnings, enda uppfylli þær að öðru leyti ofangreind skilyrði. Þó geta komið til greina endurkaup vara, sem ætlaðar eru til sölu á innlendum markaði, þegar um er að ræða mikilvægar framleiðslugreinar og sérstaks fjármagns er þörf, svo sem vegna árstíðabundinnar framleiðslu og sölu, enda sé þá um að ræða lítið tollverndaða framleiðslu.“ Einnig koma fram í þessari reglugerð ýmsar reglur, sem viðskiptabönkum ber að hafa til viðmiðunar. Nú er staðreyndin sú, að mjög hefur gengið seint að koma þessu í framkvæmd og mikið hefur verið undan þessu kvartað af íslenzkum iðnfyrirtækjum, einkum þeim, sem framleiða fyrir innanlandsmarkað. Þykir mér sem ekki sé þar farið eftir þeim vilja, sem fram kom hjá hæstv. Alþ. með samþykkt laga um veðtryggingu iðnrekstrarlána. Ég tel sjálfsagt, að íslenzur iðnaður, sem uppfyllir þau skilyrði, sem nauðsynlegt er að setja, eigi að fá slík lán, þótt um sé að ræða iðnað, sem framleiðir fyrir innlendan markað. Sé ég þar satt að segja ekki mikinn mun á og á þeim iðnaði, sem framleiðir fyrir útflutning. Að sjálfsögðu sparar slík framleiðsla innflutning. Ég get einnig nefnt nokkur dæmi máli mínu til stuðnings. Mér er t. d. kunnugt um það, að skóverksmiðja á Egilsstöðum, sem framleiðir seríuvörur, hefur fengið neitun um framleiðslulán. Sömuleiðis veit ég, að fataiðnaðurinn almennt, sem þó hefur verið sérstaklega styrktur og skipulagður, m. a. samhæfður að ýmsu leyti, hefur ekki fengið framleiðslulán. En þetta sýnist mér að ýmsu leyti varhugaverð stefna, ekki sízt þegar á sama tíma er lögð rík áherzla á að efla og auka íslenzkan iðnað, eins og fram hefur komið bæði í ræðu og riti hjá hæstv. ráðherrum. Með tilvísun til þess, sem ég hef nú sagt, leyfi ég mér að leggja fram á þskj. 389 fsp. til viðskrh. um framleiðslulán til íslenzks iðnaðar. Fsp. er í þremur liðum. Í fyrsta lagi er spurt, með leyfi hæstv. forseta: „Hvað líður veitingu framleiðslulána til íslenzks iðnaðar, sbr. lög um veðtryggingu iðnrekstrarlána frá 13. maí 1972: a) Í fyrsta lagi iðnaðar, sem framleiðir til útflutnings? b) Í öðru lagi iðnaðar, sem framleiðir fyrir innlendan markað?“ Í öðru lagi spyr ég: „Hvað veldur þeirri tregðu, sem virðist vera á framleiðslulánum til iðnaðar, sem framleiðir fyrir innlendan markað?“ Og í þriðja lagi: „Hyggst ríkisstj. beita sér fyrir auknum framleiðslulánum til iðnaðar, sem framleiðir fyrir innlendan markað?“



Herra forseti. Fsp. þessari var beint til Seðlabankans, sem hefur með fyrirgreiðslu í þessum málum að gera, og svar bankans við þessum fsp. er á þessa leið: „Seðlabankanum hefur borizt bréf yðar dags í dag, varðandi ofangreinda fsp. Í því tilefni vill Seðlabankinn taka eftirfarandi fram að því er varðar spurningu 1: Eftir að lögum um veðtryggingu iðnrekstrarlána voru sett hinn 13. maí 1972, hóf Seðlabanki Íslands undirbúning að setningu reglna um veitingu slíkra lána. Unnið var að undirbúningnum í samráði við viðskiptabankana, og voru hinn 8. nóv. s. l. settar reglur um endurkaup á víxlum og framleiðslulánum iðnaðarins, sem fylgja hér með í ljósriti. Eins og segir í fréttatilkynningu frá bankanum sama dag, eru fjármögnunarvandamál iðnaðarins að ýmsu leyti frábrugðin vandamálum sjávarútvegs og landbúnaðar, þar sem um miklu meiri fjölbreytni vörutegunda er að ræða og framleiðslu- og sölutíminn mjög mislangur. Þessi fjölbreytni vörutegunda veldur því, að framleiðslulánakerfið til iðnaðarins verður mun flóknara heldur en lán út á tiltölulega samkynja framleiðslu sjávarútvegs og landbúnaðar, þar sem um fáar vörutegundir er að ræða. Með tilliti til þeirrar þýðingar, sem örvun útflutningsiðnaðarins hefur, var sú stefna mótuð í upphafi, eins og fram kemur í framangreindri tilkynningu, að leggja megináherzlu fyrst í stað á lán út á iðnaðarvörur til útflutnings. Jafnframt er stefnt að því, að til greina komi endurkaup vegna iðnaðarvara fyrir innlendan markað, þegar um er að ræða mikilvægar framleiðslugreinar og sérstakrar fjármögnunar er þörf, m. a. vegna árstíðabundinnar framleiðslu og sölu, enda sé þar um að ræða lítið tollverndaða framleiðslu. Eftir að reglur Seðlabankans voru settar hinn 8. nóv. 1972, hófu viðskiptabankarnir undirbúning að þessum lánveitingum. Frá upphafi var af hálfu þeirra stefnt að samræmingu á þessum lánveitingum, og störfuðu nokkrir samstarfshópar að undirbúningi lánanna. Seðlabankinn tók ekki beinan þátt í þessum undirbúningi, en fulltrúar hans fylgdust með störfum hópanna. Fyrsta fsp. varðandi framleiðslulán barst Seðlabankanum 19. jan. s. l. Síðan hafa bankanum borizt umsóknir og fsp. vegna samtals 17 fyrirtækja frá 4 viðskiptabönkum og einum sparisj. Af þessum umsóknum hefur þegar verið samþykkt lánveiting til 6 aðila, þar af til tveggja að hluta. Af þessum 6 aðilum er þegar hafin lánveiting til tveggja, en upplýsingar vantar enn frá 4 aðilanna, til þess að hægt sé að hefja lánveitingu. Bráðabirgðalán hafa verið veitt til fjögurra aðila, þar sem ýmis tæknileg vandamál gera það erfitt fyrir að taka þessa aðila að sinni inn í hina reglubundnu lánveitingu. Einni umsókn hefur verið synjað, en beðið er eftir viðbótarupplýsingum frá þremur aðilum, og í athugun hjá Seðlabankanum eru 3 umsóknir. Auk þessa hafa frá 8. nóv. s. l., verið veittar fyrirgreiðslur í 10 tilfellum upp í væntanlegar umsóknir, þar sem um er að ræða framleiðslu, sem gera má ráð fyrir, að komi undir lánveitingar þessar, og er það ekki meðtalið hér að framan. Af þeim umsóknum og fsp., sem borizt hafa, voru 5 vegna fyrirtækja með hreina útflutningsframleiðslu, 4 fyrirtæki voru með blandaða framleiðslu, bæði á innlendum og erlendum markaði, og 8 framleiða eingöngu fyrir innlendan markað. Að því er varðar spurningu 2: Augljóst var, að það gæti tekið nokkurn tíma að koma föstu skipulagi á lánveitingar sem þessar, og má þá hafa það í huga, að það fyrirkomulag, sem nú er á endurkaupum vegna hana til sjávarútvegs og landbúnaðar, þróaðist um árabil. Því var í upphafi lögð á það megináherzla, að sem fyrst væri unnt að veita útflutningsiðnaði sambærilega fyrirgreiðslu að þessu leyti eins og annarri útflutningsframleiðslu, og hefur útflutningsiðnaðurinn því verið látinn ganga fyrir. Það er þó ætlunin, að framleiðslulánakerfið nái til annars iðnaðar, sem framleiðir fyrir innlendan markað. Enn sem komið er, hefur þó þótt rétt að setja þar þau takmörk, að um lítið tollverndaða framleiðslu sé að ræða.“ Þetta er það svar, sem fyrir liggur frá Seðlabankanum varðandi málið, og ég ætla, að meginatriðunum í fsp. hv. þm. sé þar með svarað á fullnægjandi hátt. Það er sem sagt unnið að því að koma þessum lánum í það horf, sem ætlað hefur verið. Það er vissulega gengið út frá því, að allur útflutningsiðnaður fái sams konar lánafyrirgreiðslu eða jafngildi þess, sem sjávarútvegur og landbúnaður fá. Út frá því er almennt gengið. Og þegar ég hef leitað eftir því í einstökum tilvikum, hvernig þessu væri háttað, hefur greinilega komið í ljós, að svo væri. Varðandi lánveitingar af þessu tagi út á framleiðslu, sem er hugsuð til sölu á innanlandsmarkaði, þá er ofureðlilegt, að það taki nokkurn tíma að koma reglum um það í framkvæmd. Einnig er það, að það er gefið mál, að þau fyrirtæki, sem sækja um lán samkv. þessum reglum, verða að uppfylla viss fjármálaleg skilyrði, svo að það er ekki þar með sagt, að allir geti fengið þessi lán. Það sama á sér stað um þá, sem eru að framleiða fyrir erlendan markað í sambandi við sjávarútveg. Það er sem sagt stefnt að því að þróa þetta kerfi og auka þessar lánveitingar, bæði varðandi útflutningsiðnað og eins iðnað, sem framleiðir sérstaklega fyrir innlendan markað, og mér sýnist, að unnið sé að þessu á eðlilegan hátt.

Fyrirspyrjandi (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. svör hans. Ég get út af fyrir sig fallizt á það, að allir geta ekki hlotið slík lán. Þeir þurfa að uppfylla viss skilyrði, það er ljóst. Einnig get ég fallizt á það, að iðnaðarframleiðslan er a. m. k. að verulegum hluta allmjög frábrugðin framleiðslu annarra meginatvinnuvega okkar, sjávarútvegs og landbúnaðar. Hins vegar get ég ekki fallizt á þá skoðun, sem virðist koma fram hjá Seðlabankanum, að þetta mál sé erfitt í meðferð. Ég held, að ef vilji er til að leysa það mál, þá sé auðvelt að finna lausn, sem viðunandi getur verið fyrir viðskiptabankana og Seðlabankann. Mér finnst einnig allt benda til þess, að þarna ríki ákveðin tregða, ákveðin íhaldssemi, ef ég má kalla það svo, e. t. v. af því, að einblínt er um of á þær reglur, sem hafa gilt fyrir aðalatvinnuvegi okkar, en ekki leitað að öðru, sem hentar betur iðnaði og getur út af fyrir sig verið eins réttmætt og eins gott. Það er einnig ljóst, að áherzla er lögð á að afgreiða útflutningsiðnaðinn fyrst. Ég vil vara við því að setja fyrirtæki, sem framleiða fyrir innlendan markað, í eins konar annan og lægri flokk. Þau eiga áreiðanlega ekki síður rétt á sér. Við skulum minnast þess, að slík fyrirtæki spara örugglega innflutning, og þá er orðinn lítill munur á slíkri framleiðslu og þeirri, sem fer úr landi. Ég vil því fyrir mitt leyti leggja ríka áherzlu á, að hæstv. ráðh. haldi áfram að skoða þessi mál og fylgjast með þeim, eins og ég heyri, að hann hefur gert, og á það verði lögð áherzla, að þessu kerfi verði komið hið fyrsta í framkvæmd yfir alla línuna, eins langt og það getur náð. Ég vil vekja athygli á því, að fjármagnserfiðleikar íslenzks iðnaðar eru áreiðanlega einn stærsti Þrándur í Götu eðlilegrar þróunar þessa iðnaðar í vaxandi samkeppni. Það verður ekki mikið úr öllu tali um iðnbyltingu og þess háttar, ef þau mál, sem hér eru til umr., eru ekki jafnframt leyst.



Herra forseti. Ég fagna því sannarlega, að ég er búinn að fá góðan liðsmann í þeirri tveggja þinga baráttu, sem ég hef staðið í hér, því að æðioft hefur rekstrarfjárþörf iðnaðarins borið á góma. Ég spurðist fyrir um nákvæmlega sama efni í haust og fékk nokkurn veginn sama svar og hæstv. ráðh. gaf nú, að því undanskildu, að nú eru komnar reglur og farið að sjást ljós í þessu og líklega búið að veita tveimur fyrirtækjum fyrirgreiðslulán. Það voru sett lög í fyrra, fyrir næstum því heilu ári, sem gerðu veðsetningargildi iðnaðarins mögulegt og það er ekki enn nema að litlu leyti farið að taka til iðnaðarins. Þá kom með miklu yfirlæti yfirlýsing um stórbrotna iðnbyltingu, eins og allir muna. Eins var fyrir stuttu lagt fram frv. í hv. Ed. um rekstrarsjóð iðnaðarins, en allt kemur fyrir ekki. Iðnaðarfyrirtækin sjálf fá ekki nauðsynlega rekstrarfjárfyrirgreiðslu. Það er bláköld staðreynd, eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, og þetta held ég, að sé vegna þess, að viðskiptabankarnir telja sig ekki hafa það fjármagn, sem iðnaðurinn þarf að fá til eðlilegs rekstrar. Hv. fyrirspyrjandi nefndi dæmi um skóverksmiðju á Egilsstöðum. Ég skal nefna annað dæmi um gólfteppaframleiðsluna í landinu. Mér er tjáð, að hún falli ekki undir þessar reglur. Það liggur þá ekkert annað fyrir en að þessi iðnaður hætti, en inn verður að flytja erlend gólfteppi í staðinn og út lakari ullina, sem framleidd er í landinu. Hér þarf vitanlega að taka til höndum. Auðvitað er það alveg rétt, að gjaldeyrissparandi iðnaður er nákvæmlega jafnþýðingarmikill og gjaldeyrisaflandi iðnaður. Og nú vil ég mega heita á hæstv. bankamálaráðh., að hann láti iðnaðinn í landinu njóta sömu fyrirgreiðslu að því er varðar fjármagn til rekstrar eins og aðrir atvinnuvegir hafa og það verði einhvern tíma hætt að líta á iðnaðinn sem annars flokks atvinnuveg. Hann er orðinn jafnrétthár hinum.



Herra forseti. Sýndarmennskan ríður ekki við einteyming í því máli, sem hér hefur verið til umr. Það kom fram af ræðu hv. síðasta ræðumanns og í svörunum, að það hefur ekkert gerzt, frá því að lög um veðtryggingu iðnrekstrarlána voru sett í fyrra, og það gerist auðvitað ekki neitt í sambandi við frv. um rekstrarlán til iðnaðarins, sem nú hefur verið lagt fyrir þingið. Það er búið að veita tvö lán á grundvelli einhverra reglna, sem settar hafa verið samkv. þessum l., en ég er sannfærður um, að þessi lán hefðu alveg nákvæmlega eins verið veitt, þó að þessi lög hefðu aldrei verið sett. Það voru sett hér á árinu 1970 lög um útflutningslánasjóð. Mér hefur verið tjáð af bankastjórum, að útflutningsiðnaðurinn hafi fengið það, sem hann hefur beðið um af lánum í sambandi við sinn útflutning. Hér hefur ekkert nýtt skeð. Hæstv. ráðh. les upp, að það geti jafnframt komið til greina lán út á aðrar iðnaðarvörur, einkum vegna ártíðabundinna ástæðna, eins og birgðasöfnunar í landinu. Þetta hefur alltaf verið gert. Framkvæmdabankinn byrjaði á sínum tíma að lána út á birgðir í vissum, tilteknum tilfellum, og Seðlabankinn tók svo við því verkefni, þegar Framkvæmdabankinn var lagður niður. Stóriðnaður innanlands, sem safnar miklum birgðum, eins og Áburðarverksmiðjan og Sementsverksmiðjan, hefur auðvitað fengið stórlán út á sínar afurðir. M. ö. o.: sýndarmennskan er hér í fyrirrúmi, en raunverulegar aðgerðir engar.

Sjútvrh. (Lúðvík Jósepsson) : Herra forseti. Það virðist vera heldur erfitt að festa hendur á lánveitingum til iðnaðarins. Þær reglur, sem hér er um að ræða og settar voru samkv. þeim l., sem minnzt hefur verið á í þessum umr., voru settar með samþykki forustumanna iðnaðarins, og þeir sögðust sætta sig við þessar reglur. Síðan hefur verið unnið að framkvæmd þeirra. Ég hef m. a. setið fund með forustumönnum iðnaðarins, fulltrúum viðskiptabankanna, sem lánin verða að ganga í gegnum, og fulltrúum Seðlabankans. Á þeim fundi óskaði ég alveg sérstaklega eftir því, að fulltrúar iðnaðarins kæmu til mín með þau dæmi, þar sem þeir teldu, að við þetta væri ekki staðið, og nefndu alveg umbúðalaust, í hvaða tilfellum það væri, sem þeir fengju ekki rekstrarlán hliðstæð því, sem sjávarútvegur og landbúnaður fá í sambandi við útflutningsframleiðslu. Það hefur enginn þeirra komið til mín. Mér hefur líka verið ljóst, að mjög mörg iðnfyrirtæki, að maður segi ekki flest, höfðu um árabil búið við annað rekstrarlánafyrirkomulag í þessum efnum, þ. e. a. s. þau fyrirtæki höfðu fengið rekstrarlán frá viðskiptabönkunum, og af því eru almenn rekstrarlán frá viðskiptabönkunum til iðnaðarins í landinu miklum mun hærri en almenn rekstrarlán til sjávarútvegs og landbúnaðar. Rekstrarlánin hafa þarna verið í öðru formi, og það þarf vitanlega að færa þau yfir í hið nýja form. Það tekur nokkurn tíma og verður eðlilega að ganga í gegnum bankana eftir þeim almennu reglum, sem þar gilda. Ég skal ekki, af því að ekki er tími til þess hér, ræða þetta mál í lengra máli. En ég vil aðeins segja það, að það er til þess ætlazt af stjórnarvöldum, að allar greinar iðnaðarins, sem vinna fyrir útflutning, njóti algerlega sambærilegra lána við það, sem landbúnaður og sjávarútvegur njóta. Þetta eru þau fyrirmæli, sem liggja fyrir gagnvart þeim aðilum, sem hafa með framkvæmdina að gera. Síðan liggur það einnig fyrir, að það er ætlazt til þess, að allar þýðingarmiklar framleiðslugreinar í iðnaði, þó að þær framleiði ýmist fyrir útflutning eða innanlandsmarkað eða eingöngu fyrir innanlandsmarkað, eigi einnig kost á þessum tegundum af rekstrarlánum, auðvitað með því móti, að viðkomandi fyrirtæki geti innt af höndum tilteknar fjármálalegar skuldbindingar. Ég held, að að þessu sé unnið. En því miður hefur meira borið á því, að sagt er með almennum orðum: Það er ekki nægilega mikið lánað til iðnaðarins, það þarf að gera betur við iðnaðinn, iðnaðurinn er sniðgenginn, iðnaðurinn fær ekki að njóta sama réttar og aðrir. - En það þarf að koma svolítið skýrar og betur fram, í hvaða tilfellum þetta er, og þeir, sem telja á sig hallað, miðað við þær yfirlýsingar, sem gefnar hafa verið, ættu að gefa sig fram, svo að hægt sé að aðstoða þá við að ná rétti sínum, ef bankakerfið er að brjóta á þeim rétt.



Herra forseti. Aðeins örfá orð til þess að þakka hæstv. bankamálaráðh. fyrir þá aðstoð, sem hann hefur nú lýst yfir, að hann muni beita sér fyrir, að iðnaðurinn fái. Það er alveg rétt, sem hann hefur sagt, að útflutningsiðnaðurinn hefur fengið fyrirgreiðslu, a. m. k. í ýmsum tilvikum, svipaða og aðrar atvinnugreinar. En iðnaðurinn þarf almennt aukið rekstrarfé. Eðli iðnaðarins er þannig, hann er rekstrarfjárfrek atvinnugrein. Það er nauðsynlegt, að þessi mál séu tekin föstum tökum, og mér virðist fullur vilji á því hjá hæstv. ráðh. Það ætti þá að vera eftir hans ræðu réttast fyrir iðnaðarfyrirtækin að fara að taka sig saman í andlitinu, koma með vandamálin beint til ráðh., í staðinn fyrir að eyða hálfum eða heilum dögum í bönkum til að reyna að fá peninga. - Ég þakka fyrir boðið og mun koma skilaboðunum áleiðis.