Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (M.G.): Jeg ætlaði að eins að svara fyrirspurn háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) um sundurliðunina á aths. á þskj. 140. Seðlakerfið kostaði kr. 42062,70 fyrir bæði árin, 1918 og 1919. Hálfur erindrekakostnaðurinn fyrir bæði árin var kr. 90927,32. Þar við bætist vaxtamismunur landsverslunarinnar, sem er kr. 5773,58. Þennan vaxtamismun hafði landsverslunin fært til gjalda hjá sjer. Þegar þessar 3 upphæðir eru lagðar saman, kemur út sá mismunur, sem nefndur er í athugasemdunum. Jeg skal út af aðfinslum háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) geta þess, að jeg hefi athugað málið svolítið, og sjeð að það er ekkert á móti því, að hafa það fyrirkomulag, sem hann talaði um. Og svo framarlega sem jeg á eftir að búa út landsreikning aftur, þá mun jeg láta fylgja skilagrein, sem sýnir, hvort ríkissjóður hefir haft ábata eða halla á síðasta ári. Þetta er mjög lítil fyrirhöfn, og er því sjálfsagt að gera það.

1560Flm. (Sigurður Stefánsson) Frv. er borið fram samkvæmt símskeyti, sem jeg fjekk frá hreppsnefnd Hólshrepps um þetta efni. Svo stendur á, að norðurtakmörk verslunarlóðarinnar voru ekki skýr í upphafi, en nú hefir þorpið stækkað norður á bóginn, og er hluti þorpsins fyrir utan verslunarlóðina. Nú hefir hreppsnefndin viljað kippa þessu í lag, og vill fá þá breytingu á takmörkum lóðarinnar, að hún sje aukin að norðan. Jeg þarf ekki að fara um málið fleiri orðum; það er svo óbrotið, að jeg hygg, að óþarft sje að vísa því til nefndar.

Flm. (Magnús Pjetursson) Mjer er óhætt að taka undir með háttvirtum framsögumanni síðasta máls, að það muni ekki verða vinsælt hjá áheyrendum að hefja langar umræður um þessi mál. Jeg ætla því aðeins að láta nokkur orð fylgja þessu frv., um leið og jeg legg það fram fyrir hv. deild. Það er ekki fyrirferðarmikið á pappírnum, og eins og háttv. deildarmönnum er kunnugt, þá hafa á undanförnum þingum komið fram uppástungur um breytingu á fátækralöggjöfinni. Það er ekki lengra síðan en 1917, að hjer í deildinni var tillaga samþykt og afgreidd til stjórnarinnar, um að endurskoða fátækralöggjöf vora, og var í þeirri tillögu sjerstaklega bent á ýmsa agnúa. Hún mætti að vísu nokkurri mótspyrnu frá þáverandi og núverandi forsætisráðherra (J. M.), og má telja líklegt, að það, meðal annars, valdi því, að enginn árangur hefir af þeirri tillögu orðið. Það er að vísu áreiðanlega margt í þessari löggjöf þjóðarinnar, sem er orðið á eftir tímanum. Þrátt fyrir það, hefi jeg ekki sjeð sjer fært, að þessu sinni að taka til breytinga önnur atriði en þetta frv. ræðir um, enda eru þau eitt af stærstu göllum fátækralaganna, eins og nú standa sakir. Allir háttv. þingdm. munu kannast við, að stjórnin hefir borið fram frv. um breytingu á þessum lögum. Frv. stjórnarinnar hefir að vísu ekki verið lagt fram í þessari deild. En háttv. þingdm. munu hafa lesið það. Frv. þetta fjallar um sömu atriði og mitt frumvarp, en á þann hátt, að mjer finst það hvorki fugl nje fiskur, og síst bæta það, sem bæta þarf. Jeg hefi því reynt að benda á betri bætur en stjórnin hefir reynt að gera. Það er skýr stefnumunur milli frv. míns og frv. stjórnarinnar. Eins og menn vita, er meðlag ríkissjóðs fyrir hvern þurfaling, sem lagður er á sjúkrahús eftir læknisráði, ákveðið í krónutali. Frumvarp stjórnarinnar heldur við krónutalið, en hækkar það að vísu, vegna verðfalls peninga. Þetta álít jeg, að taki ekki tali. Reynslan hefir sýnt, að aðferð þessi er óheppileg; með reikulu verðgildi peninga þyrfti að breyta þessari upphæð á hverju þingi, ef rjettlátt ætti að vera. Meðlagið á að ákveða þannig, að hlutfallið milli þess, er ríkissjóður og sveitarsjóðir leggja af mörkum, sje altaf eins, og hefir þessi skoðun mín orðið þess valdandi, að jeg ber fram frv. þetta. En þegar farið er að taka til athugunar þessar greinar fátækralaganna, kemur það í ljós, að gallarnir eru fleiri meinlegir og ekki viðunandi. Jeg vil í því sambandi benda á það ákvæði 77. gr., að ríkissjóður skuli aldrei kosta fleiri en tvo sjúklinga á ári fyrir sama sveitarfjelagið. Ef fleiri þurfalingar liggja á sjúkrahúsum, verður sveitarfjelagið að sjá um þá sjálft að öllu leyti. Með öðrum orðum: þegar eitthvert sveitarfjelag er einkum illa statt í þessu efni, og þyrfti helst hjálpar með, þá er því alveg neitað um stuðning ríkissjóðs. Þessu verður að kippa í lag; meðlagið verður að ná til allra. Þá er að benda á það atriði, sem margir munu telja mikilvægast í frv. mínu, enda er þar farið fram á nýja stefnu í löggjöf vorri. Það hefir áður verið á það minst, þó ekki hafi það komið til framkvæmda, og það nú síðast frá berklaveikisnefndinni. Jeg á við ákvæðið um, að láta ekki sjúkdóma valda rjettindamissi, enda þótt þeir geri það að verkum, að maðurinn verði efnalega ósjálfstæður. Ákvæðið í frv. mínu er að vísu ekki nógu víðtækt, og það getur orðið álitamál, hvort rjett sje að koma með svona smábætur á þetta gamla fat, fátækralöggjöfina, þar sem svo mikilla umbóta væri þörf, en þó getur þetta frv. orðið til þess að ryðja þessari nýju stefnu braut, og er full ástæða til að athuga það vendilega. Jeg vil ekki tefja umr. lengur, og vænti þess, að háttv. deild sýni máli þessu fult rjettlæti og samþykki það til 2. umr. og allsherjarnefndar.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Háttv. flm. (M. P.) gat þess, að á leiðinni væri stjórnarfrumvarp í Ed., sem snerti breytingu á sömu lögum og frv. hans, fátækralögunum. Það frv. var sent til nefndar, en hefir ekki komið frá henni aftur, og mun það vera af þeirri ástæðu, að nefndin er að bíða eftir berklaveikisfrv., sem að nokkru leyti snertir sama atriði. Háttv. flm. (M. P.) sagði um þetta frv., að það væri hvorki fugl nje fiskur, en það var ekki til annars ætlað en að vera tölubreyting í gildandi lögum, í samræmi við verðfall peninga. Það var aldrei til þess stofnað, að það frv. yrði nokkur veruleg breyting á fátækralögunum. Það kom fram í háttv.Ed., að æskilegt væri að gera breytinguna um hlutfall milli framlags ríkis- og sveitarsjóða víðtækari, og gat jeg þess þá, að jeg fyrir mitt leyti hefði ekkert á móti slíkri breytingu. Jeg verð því að álíta frv. háttv.þm. (M. P.) að mestu óþarft, því hitt frv. hefði getað, og getur enn, komið í þess stað, með örlitlum breytingum. Jeg held, að viðkunnanlegra hefði verið fyrir háttv.þm. (M. P.) að bera breytingar sínar undir nefndina í Ed. og reyna að koma þeim þar að, eða koma fram með þær hjer, þegar stjórnarfrv. kemur hingað. Það er þá hægt að gera úr því annaðhvort fugl eða fisk. Jeg tel sjálfsagt, að nefnd sú, sem fær frumvarp þetta til meðferðar, leiti samvinnu við nefnd háttv.Ed., og þá komi til mála að steypa frv. saman.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. flm. (M. P.) nefndi mig í sambandi við þetta mál, og þarf jeg ekki að svara því nema að litlu leyti. Jeg mun hafa tekið dauflega í endurskoðun fátækralaganna, jeg man ekki hvernig orð mín fjellu, en eitthvað mun það hafa verið á þá leið, að það gæti ef til vill verið ástæða til að endurskoða lögin nú og breyta þeim samkvæmt kröfum tímans, en það mundi kosta nýja milliþinganefnd og nýtt frv., sem þingið síðan svæfði. Háttv. flm. (M. P.) talaði um nýja stefnu, en það er misskilningur. Hjer er í mesta lagi um að ræða nýmæli í íslenskum lögum, ef samþykt verður, en stefnan er gömul. Hún kom fram þegar lögin voru samin, 1905, og henni hefir verið haldið á lofti síðan. Við, sem sömdum þessi lög, vorum ekki fjarri því að taka upp lík ákvæði og háttv. flutningsmaður fer fram á, en við treystumst ekki til þess þá. En hitt er annað mál, hvort nú sje ekki hægt að gera þetta, því tímarnir eru breyttir. Um nýja stefnu er alls ekki að ræða. Þá vil jeg minnast á tvö atriði, sem hv.flm. (M. P.) taldi ófær, og var annað það, að takmarka sjúklingatöluna. Eins og háttv.þm. (M. P.) tók fram, lítur þetta ekki vel út, fljótt á litið, en í raun og veru er þetta ekki eins slæmt og háttv.þm. (M. P.) gaf í skyn. Þetta ákvæði var sett til þess að hjálpa fátækari og fámennari sveitarfjelögum, en þau munu sjaldan hafa mjög marga sjúklinga. Aftur var litið svo á, að stærri sveitarfjelög stæðu sig betur við að greiða fyrir þá, þótt sjúklingar væru fleiri. Ef sjúklingatalan hefði verið ótakmörkuð, hefði styrkur þessi að mestu gengið til kaupstaðanna. Og þess ber að gæta, að sjúklingar þeir, sem hjer er um að ræða. eru tiltölulega fleiri í kaupstöðunum og annarsstaðar, þar sem sjúkrahús eru. Þannig yrði það einkum stærri kaupstöðum að gagni. allra helst Reykjavík, ef sjúklingatalan yrði ótakmörkuð, sem styrkt væri. Hitt má vera, að sjúklingatöluna megi hækka eitthvað. En vilji hið háa Alþingi taka alveg af takmörkunina, þá er það reiðilaust af mjer.

Flm. (Magnús Pjetursson) Hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) sagði, að mjer hefði verið heppilegra að ráðgast við nefndina í háttv.Ed. eða bíða eftir frv. hennar. Jeg sá enga ástæðu til að bíða lengur, og jeg sje ekkert á móti því að bera þetta frv. fram í þessari háttv. deild. Jeg geri ráð fyrir, að því verði vísað til allsherjarnefndar, og tel jeg þá sjálfsagt, að hún leiti samvinnu við nefndina í hv.Ed. Því hefir verið skotið að mjer nú, að von sje á enn einn frv. um breytingar á sömu lögum, og hafði jeg ekkert um það vitað og ekki gert ráð fyrir því, vegna þess, að nú er liðinn sá frestur, er bera má fram frv. Hæstv. forsrh. (J. M.) hefir misskilið orð mín um nýja stefnu. Jeg tók það einmitt fram, að hún hefði komið fram áður, og jeg gerði enga tilraun til að tileinka mjer hana. Við þáltill. 1917 var þetta einmitt aðalatriðið, og í berklaveikisnefndinni hefir hún komið fram, en ný stefna er það engu að síður, og á eftir að komast í framkvæmd. Mjer var vel kunnugt um mótbáruna gegn ótakmörkuðum sjúklingafjölda, og þurfti þess vegna ekki að sækja þá visku í hæstv.forsrh. (J. M.). Jeg hefi sjeð það af nál. 1905, að því hefir verið hampað, að stóru sveitarfjelögin græddu altof mikið á þessu, og þá sjerstaklega Reykjavík. En sjúkdómar fara ekki eingöngu eftir fámenni og fátækt sveitarhjeraðanna, og jeg veit um eitt sveitarfjelag, sem kostar 5 sjúklinga, og er það með fátækustu sveitarfjelögum landsins. Jeg verð að álíta það rangt að láta aðra gjalda þess, að menn vilja ekki láta Reykjavík hafa of mikinn hagnað, og kemur það niður á þeim, sem verst eru staddir. Jeg býst við því, að frv. fari til nefndar og er hún skipuð mönnum, sem vanir eru að fara með sveitamálefni, og tel jeg því vel borgið í höndum hennar.

Forsætisráðherra (J. M.) Það má vera, að háttv.flm. (M. P.) hafi rjett fyrir sjer í því, að þessi tala - 2 - sje of lág eins og nú standa sakir, og þurfi að breyta því í samræmi við kröfur tímans. Jeg vil heldur ekki fordæma það, að sjúklingatalan sje ótakmörkuð, en þó er þetta kostnaður, sem eðlilegast er, að hvíli á sveitarfjelögunum. Útgjöld ríkissjóðs til þessa hafa farið langt fram úr því, sem gert var ráð fyrir, þegar ákvæðið var sett, og getur því verið varhugavert að hækka það enn meir. Það er nýlega búið að ljetta af sveitarsjóðum þungri byrði - barnakennaralaununum - og nú er farið fram á að ljetta af þeim annari. Þessi stefna er ekki heppileg, og er ekki rjett að gefa henni of mikið undir fótinn. Þetta atriði heyrir reyndar undir fjármálaráðherra, og það getur verið, að jeg hafi staðið hjer upp til að verja afkvæmi mitt, því jeg var við samning þessara laga riðinn. Í raun og veru er mjer þetta óviðkomandi, en jeg hefi hugsað mikið um það á sínum tíma, þegar lögin voru samin, og þess vegna hefi jeg hjer lýst skoðun minni.

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg býst ekki við, að það yrði mjög vinsælt að halda langa tölu núna, því að jeg býst við, að menn biði með eftirvæntingu eftir öðru, sem seinna er á dagskránni, og skal jeg því ekki þreyta hv. deild lengi, en reyna að vera stuttorður. Í greinargerðinni eru helstu ástæðurnar fyrir því, að þetta frv. er fram komið, og vona jeg, að þær sjeu nægilegar til þess að greiða því götu, og hv.þdm. tækju því með sanngirni og legðust ekki á móti frv. Og í stað inngangsræðu vildi jeg aðeins fylgja því úr hlaði með nokkrum orðum, og fela það hinni hv. deild. Eins og sjá má af frv. er tilgangurinn sá, að sá fámenni hópur presta, sem varð útundan á þinginu 1919, fái nú hlutdeild í sanngirni þeirri, sem Alþingi sýndi embættismönnum landsins. Þá voru prestalaunin ákveðin sem annara embættismanna, og áttu þau að fara eftir sömu reglum. Ef þá var ástæða til, vegna ástandsins, að bæta launakjör presta, þá var líka ekki síður ástæða til að bæta launakjör uppgjafapresta, sem eiga að búa við lág launakjör. Það er ekki aðeins, að þeirra eftirlaun sjeu lægri, heldur fá þeir ekki að taka laun sín eftir sömu reglum og aðrir. Það er ekki farið fram á, að þeir fái jafnhá eftirlaun og aðrir embættismenn, heldur, að eftirlaun þeirra sjeu reiknuð eftir sömu reglum, svo að þeir þurfi ekki að gjalda annars en þess, að þeir hafa lægri laun. Það, sem farið er fram á í frv., er aðeins það, að þessir fáu prestar, sem búið hafa við lág laun, fái hlutfallslega eins mikið af sínum lágu launum í eftirlaun, eins og aðrir embættismenn fá af sínum háu launum. Mjer finst ekki vera farið geyst í þessum kröfum. Eins og greinargerðin sýnir, þá fá embættismenn samkvæmt lögum nr. 4, 4. mars 1909 í eftirlaun 1/5 þeirrar embættislaunaupphæðar, er hann hafði, þegar hann ljet af embætti, og 20 kr. auk þess fyrir hvert embættisár, alt að 35 árum. En með lögum frá 16. nóv. 1907 eru eftirlaun presta ákveðin 15 kr. fyrir hvert embættisár og annað ekki. Nemur það fjarska litlum parti af embættislaununum, sem þeir fá greiddan hvert ár. Þó eru aðrir lakar settir, þeir, sem taka laun sín eftir launalögunum frá 1880. Þeir fá aðeins 10 kr. fyrir hvert embættisár. Stjórnin sá sjer ekki fært að flytja frv., þó biskup mælti með með því, og það væri vel undirbúið. Jeg get skilið nokkurn veginn, hvernig í því liggur, þegar jeg lít á fjárlagafrv. Stjórnin klippir þar af öllu, sem nokkur skæri fá á unnið. Það er nú vitanlegt, að þegar fjárlagafrv. er svo úr garði gert, þá verða brtt. því fleiri, er til þingsins kasta kemur, svo það er bita munur en ekki fjár, hvað stjórnin flytur, hvort heldur er á fjárlögum eða í sjerstökum frv. og hvað einstakir þm. verða að flytja. Jeg býst við, að ýmislegt slíkt rísi upp hjer á þinginu, og vonast því til, að það hneyksli engan, þó að þetta risi upp hjer meðal annars, sem hefir orðið útundan. Og þó hæstv.forsrh. (J. M.) sæi sjer ekki fært að taka upp þetta frv., þá vænti jeg þess, að hann verði því ekki andvígur. Jeg býst við, ef að verða umr. um frv. á einhverju öðru stigi málsins, að þá verði má ske minst á fjárhagsörðugleikana nú. Jeg skal fúslega játa, að þeir eru miklir, og það er ekki ljóst, hvar á að taka miljónir, ef því væri að skifta. En vegna þess, að manni verður á að nefna miljónir í þessu sambandi, þá sjer maður einnig hversu fráleitt það er að halda, að hægt sje að bjargast úr kreppunni með því að sníða nokkra aura þar og nokkra aura hjer af þeim, er hafa slitið sjer út í þjónustu landsins. Það má auðvitað segja, að margt smátt geri eitt stórt. En það er ekki annað en orðagjálfur. Þegar upphæðirnar eru svona smáar, þá gerir hið smáa aldrei annað en smátt, og mætti því snúa því við og segja: Hið marga smáa gerir eitt smátt. Í þessu sambandi má benda á það, að nú er farið að reikna í stórum upphæðum á landinu, en stóru upphæðirnar standa og falla með stóru málunum, viðhaldi atvinnuveganna, heilbrigðismálum og viðskiftalífi, en ekki með neinum smávægilegum málum. Ef fella á frv. vegna fjárhagsörðugleikanna, þá er það tilraun til að breiða þjóðarheillablæju yfir það, að þingið vill neita þessum fámenna hóp um sanngirniskröfur þeirra. Jeg lofaði að vekja ekki langar umr., og vona að hv. deild sýni frv. ekki þann fjandskap að lofa því ekki að fara til 2. umr. og láta athuga það í nefnd. Það er ekki sá háskagripur, að þingið eigi ekki ávalt fult vald yfir því, jafnvel þótt því sje hleypt af stokkunum. Vildi jeg svo óska, að því verði vísað til fjárhagsnefndar.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg skal fúslega viðurkenna, að jeg setti mig á móti því, að stjórnin flytti þetta frv. sem stjórnarfrv. En það var ekki aðallega af þeirri ástæðu, að það hefir útgjöld í för með sjer, heldur af því, að það ráðgerir hækkun eftirlaunanna og er því spor í öfuga átt við þá stefnu, sem nú er upp tekin, um afnám eftirlaunanna. Svo er annað atriði. Þegar athuguð eru nöfn þeirra manna, sem góðs eiga að njóta af frv., þá eru þar margir, sem hafa fastar stöður, og jeg sje ekki, í hlutfalli við núverandi og fyrverandi stöður þeirra, að það sje nein sanngirniskrafa að hækka eftirlaunin. Það er kunnugt, að sá sjúkdómur ásækir presta, sem lengi hafa þjónað í köldum kirkjum, að þeir verða veikir í hálsinum, en geta þó sint öðrum störfum. En þegar svo er, virðist ekki þörf á hækkuðum eftirlaunum. Jeg veit, að nefndin mun gera sjer ljóst, hvaða menn hjer eiga hlut að máli og muni sýna þeim alla sanngirni. Mjer skildist, að háttv.flm. (M. J.) áliti, að þetta frv. hefði átt að koma inn í fjárlagafrv., en jeg skil ekki, hvaðan honum kemur það, því það hefir aldrei komið til mála. Að öðru leyti skal jeg ekki segja meira um þetta mál, sem að sjálfsögðu fer til nefndar og þá fremur til allshn., vegna þess, að fjhn. hefir svo mikið að gera.

Flm. (Magnús Jónsson) Hæstv. fjrh. (M. G.) hefir misheyrst um fjárlagafrv. Jeg sagði, að stjórnin hefði ekki sjeð sjer fært að flytja frv. af sömu ástæðu og hún reynir að sníða af allan kostnað, hvar sem því verður við komið, eins og best sjest af fjárlagafrv. Viðvíkjandi því, að uppgjafaprestar hafi ýmsar stöður, þá getur slíkt ekkert haft að segja og í þeim tilfellum getur ríkið ekki tekið tillit til, að sumir uppgjafaprestar hafa starfað í öðrum stöðum, síðan þeir ljetu af prestsskap, en það eru ekki allir. Og hvernig ættu þeir að fara að því að lifa á eftirlaununum, ef þeir gerðu ekkert annað? En þeir eru áhugasamir og fá sjer því vinnu til að lifa af. Að örfáum undantekningum væri þeim þörf að fá ríflegri styrk en þessar bætur mundu láta þeim í tje. Það er heldur ekki, að þetta sje spor í öfuga átt við það að afnema eftirlaun, því að það er bara farið fram á, að þeir, sem nú þegar eru komnir á eftirlaun eða eiga nú þegar rjett á eftirlaunum, fái þessi eftirlaun eftir sömu reglum og aðrir embættismenn, ekki jafnhá, en í jöfnu hlutfalli, sem tekjurnar voru af embættum þeirra. Afnám eftirlauna getur eins náð fram að ganga fyrir því, og er því óviðkomandi.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg skal aðeins upplýsa það, að jeg gæti tilnefnt presta, sem eru í embættum hjá ríkinu, en jeg vil ekki nefna nöfn, en fullyrði, að svo sje, og mun það koma í ljós við rannsókn nefndarinnar. Það hlýtur að vera spor í öfuga átt við afnám eftirlauna að hækka þau, og er það því rjett mælt, sem jeg sagði áður.

Flm. (Ólafur Proppé) Herra forseti! Sennilega er það næsta mál á dagskrá, sem hefir haft slíkt aðdráttarafl hjer í dag, sem raun er á orðin, og jeg býst við, að allur sá fjöldi áheyrenda, sem kominn er, muni kjósa það, að jeg verði stuttorður. Og það get jeg því fremur gert, sem hæstv. forseti hefir verið svo framsýnn að ætla málinu tvær umr. Ef notið hefði við þess manns, sem um langan tíma hafði slíkar rannsóknir með höndum fyrir landssjóðs hönd, er hjer ræðir um, þá væri þessu verki sennilega nú lokið. En því miður naut þessa manns svo stutt við, að úr því varð eigi, en hins vegar er Súgfirðingum þetta hið mesta áhugamál, og það er þá einnig að tilhlutun hreppsnefndar og fyrir ítrekaðar áskoranir frá hjeraðsfundum, að jeg flyt þetta mál nú. Slík nauðsynjamál sem þessi eru vön að mæta hjer góðum undirtektum, og ætti því eigi að þurfa miklar málalengingar. Sjálft sjávarþorpið, Súgandafjörður, er mjög mannmargt; búa þar á fimta hundrað manns. Auk þess er þar mjög mikil útgerð, um 20 mótorbátar og fjöldi smábáta, og mun útflutningur þaðan vera um 4 þúsund skippund fiskjar árlega. Það er því ekki nema von, að þorpsbúar æski rannsóknar á hafnarstæðinu, og full ástæða til að sinna málaleitun þeirra, því fremur sem í henni birtist ákveðinn framfarahugur. En skipalega þar er svo lítil og ónóg, að stærri mótorbátaútgerð fær alls ekki þrifist þar, og er það því bagalegra, þar sem Súgandafjörður er einhver álitlegasti fjörðurinn á Vestfjörðum hvað fiskisæld snertir. Hvað kostnaði við þetta viðvíkur, þá mun hann ekki verða æðimikill. Jeg talaði við hæstv. forsætisráðherra í gær, og hann áleit, að vitamálastjóri mundi geta framkvæmt rannsóknina um leið og hann færi eftirlitsferðir þangað vestur. Jeg skal svo ekki tefja lengur fyrir því, að tjaldið verði dregið upp fyrir þeim sjónleik, að jeg ekki segi „tragikomedie“, sem hjer á að fara fram nú á eftir og áheyrendur með óþreyju bíða eftir.

Magnús Pjetursson Mjer datt í hug að nota nú tækifærið til þess að koma fram með svo hljóðandi fyrirspurn til hæstv. stjórnar: Hvað hefir verið gert til framkvæmda þál. frá 1919 um uppmæling og rannsókn á innsiglingu á Kollafirði í Strandasýslu ? Svar þarf jeg ekki að fá fyr en við 2. umr., en eftir því svari gæti það farið, hvort jeg kem fram með brtt. við þessa till. eða ekki.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg er ekki viðbúinn að svara þessari fyrirspurn sem stendur. Vitamálastjórinn hefir öll plögg Kirks heitins, og jeg mun þar geta fengið upplýsingar. Sjálfur veit jeg ekki, hvort þál. hefir komið til framkvæmda; það hefir þá líklega verið gert á Fálkanum, því hann var beðinn að rannsaka það. En jeg skal athuga þetta nánar.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg hálffyriverð mig fyrir að standa nú upp og tala, þar sem allir, sem talað hafa í hinum málunum, hafa verið að ræða þessa till. Síðastur var hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.), sem kvað „tragi-komedíu“ eiga að fara fram hjer í þingsalnum nú á eftir. Já, svo getur farið, ef menn þora hvorki að vera með eða á móti till. þeirri, sem jeg er hjer flm. að. Annars hefi jeg alls ekki ætlað mjer að gera neinn hvell hjer í dag, svo það er hreinn óþarfi að vera að hneigja sig og beygja fyrir þál. fyrir fram. Til þess renna ýms rök, að jeg ber fram þessa till. Það tel jeg fyrst, að jeg sje nauðsyn til þess, að stjórn í þingræðislandi sje þingræðisstjórn. Sú stjórn, er nú situr hjá oss, er fædd eftir miklar þrautir á síðasta þingi, og var vafasamt, hvort mætti telja hana þingræðisstjórn, því að helmingurinn af stuðningi hennar voru hlutleysisloforð frá mönnum, er fóru milli flokka eða tóku sig að þessu leyti út úr flokknum. Mörg þessara fyrirheita um hlutleysi munu þó eigi hafa náð lengra en til þingloka 1920. Nú vita menn, að síðan hefir fækkað fylgismönnum stjórnarinnar, er þá lofuðust henni, en þm. hefir fjölgað. Ef hún því hefir nú fylgi meiri hluta þm., þá hlýtur henni að hafa græðst fylgi frá þeim, er eigi áður vildu styðja hana, eða frá þeim, er bæst hafa við. En þótt svo kunni að vera, þá veit það enginn maður. Nú er það sjálfsagður hlutur, að eigi aðeins þm., heldur og kjósendur landsins, verða að vita það með vissu, hvern stuðning stjórnin hefir, eða hverjir þm. bera ábyrgð á gerðum hennar. Þetta er mjög yfirlætislaus hlutur og varla vert að skoða það stórviðburð, hvort menn æskja að sjá, hvort stjórnin er þingvæðisstjórn eða ekki. Atkv. um þessa till. skera úr. Þá skiftir vonandi í tvö horn um það, hverjir sjeu fylgismenn stjórnarinnar og hverjir ekki. Og eftir þessa atkvgr. munu flokkar þingsins eigi verða svo skipaðir sem nú, að í sama flokki sjeu menn, sem eru gallharðir fylgifiskar stjórnarinnar, og menn, sem eru henni mjög andvígir, að í sama flokki sjeu menn, er fylgja stjórninni, en eru andvígir stefnumálum hennar, og menn, sem eru andvígir stjórninni, en fylgja þó málum hennar. Slíkt er ekki þinglegt. Jeg hefði eins vel getað komist að þessari niðurstöðu með því að koma með traustsyfirlýsingu. Það hefði verið vingjarnlegra við stjórnina í orði kveðnu, en í rauninni hættulegra fyrir hana. En mjer var sú leið meinuð fyrir þá sök, að þá hefði jeg eigi mátt greiða minni eigin till.atkv. mitt, en mjer þótti eigi drengilegt að bera hana þá fram. En nú mun jeg gera nokkra grein fyrir því, hvers vegna jeg gæti eigi greitt atkv. með traustsyfirlýsingu. Það tel jeg fyrst, að þegar þessi stjórn tók við, setti jeg henni fyrir ýmislegt og sagði, að ef hún færi eftir því, þá mætti henni takast að vinna fylgi mitt. Jeg bar þá fram hjer í deildinni svo hljóðandi yfirlýsingu sjálfstæðisflokksins: „Sjálfstæðisflokkurinn styður ekki stjórnina, nema einn maður, og ber enga ábyrgð á athöfnum hennar, nje lofar að eira henni.“ Ljet jeg þá svo um mælt, að: „þótt þessi yfirlýsing sje fram komin, þá er það hvorki fyrirætlun mín nje flokksins að vera sem mannýgur hrútur og skapa skeið í stjórnina, hvort sem hún vinnur verk sitt vel eða illa. Miklu fremur vil jeg segja stjórninni hitt, að hún skal eigi þurfa að siga von fjandskapar frá mjer, ef hún fylgir um sína daga þeirri stefnu, er jeg mun nú lýsa. En geri hún það ekki, þá mun jeg ekki láta mitt eftir liggja, að henni verði hlýtt yfir síðar og gert til hennar að maklegleikum.“ Nú er sá tími kominn. Jeg lagði þá fyrir hana að fara svo með utanríkismál vor, svo sem jeg hefi nýlega haldið fram í ræðu hjer á þinginu að vera ætti. En hún hefir brugðist því nálega öllu. Hún hefir eigi látið einn ráðherrann vera og heita utanríkisráðherra. Hún hefir að vísu sent mann suður til Miðjarðarhafs, er hún hefir látið hann vera þar í reiðileysi, og ekki þorað að halda fram neinum skilningi um skipun hans, starfsheiti eða stöðu. Hún hefir eigi notað 7. gr. sáttmálans að öðru leyti. Hún hefir ekki hreyft hönd nje fót til þess að fá hingað sendiherra frá öðrum ríkjum, heldur dregið úr því, eða mjer er nær að halda, að hún hafi beinlínis unnið á móti því. Hún hefir ekki heldur gert neina samninga við Norðmenn og Svía um myntsláttu. Aðeins eitt hefir hún gert, þótt um síðir væri, að senda sendiherra til Kaupmannahafnar, og þó er ekki komið svar enn þá um það, hvort rjett hafi verið með það mál farið, sem þó margir draga í efa. Að öðru leyti en þessu hafa öll utanríkismál vor legið í vanhirðu og aðgerðaleysi. Jeg legg fyrir allra hluta sakir mesta áherslu á þau mál, svo sem títt er í öllum löndum, og verður þá auðskilið, að stjórnin getur ekki vænst trausts af mjer. Og ekki freista ummæli hæstv.forsrh. (J. M.) mín, þau er hann hafði um daginn í umræðum um þál.till. mína um framkvæmdina á 7. gr. sáttmálans, er hann kvaðst mundu heldur velta úr tigninni en að sú till. yrði samþykt. Og ekki freistar heldur vörn hans mín til traustsins, þegar tilrætt var hjer um strandvarnir og framkvæmdir stjórnarinnar í því máli. Og samanburðurinn á ummælum hæstv.forsrh. (J. M.) um tilboð dönsku flotamálastjórnarinnar, og skeyti Neergaard ráðherra mun og eigi freista neins manns til trausts. Rjett er þó að geta þess, að einn er liður sá í ræðu minni í fyrra, sem stjórnin hefir orðið sæmilega við. Jeg á þar við skólamálin. Þar verður ekkert fundið að gerðum hennar. Og um annan lið má segja, að hún hafi „gert tilraun til að láta gjöld koma rjettlátlega niður á landsmönnum“, þar sem eru skattalög hennar. Jeg læt það ekki varða vantrausti, þótt þar sje nú margt öðruvísi en jeg kysi, en tek viljann fyrir verkið. En þá eru ljósblettirnir upp taldir. Því að stjórnin hefir í engu öðru sint ýmsum stórmálum öðrum, er jeg setti henni fyrir. Þar nefni jeg til kosningalögin. Þau eru svo úr garði gerð, að til sveita getur eigi meira en helmingur kjósenda neytt atkvæðisrjettar síns. Menn og konur geta ómögulega þotið frá búi og börnum 26. október á kjörstað, hvorki farið bæði saman, nje endilega farið þann dag. Hjer er líkt á komið með stjórnina og með refinn, er hann bauð storkinum heim og bar fyrir hann matinn á flötum diski, svo að hinn gogglangi gestur gat einskis neytt. Í sveit ætti kosning að standa yfir í 3–4 daga, og í kaupstöðum ætti svo að vera frá öllu gengið, að kjósendur mistu ekki rjett sinn fyrir það, að kjördeildir væru ekki opnar svo lengi sem skyldi. Þetta er stórmál, því það er rjettindamál. Hjer er rjetti haldið fyrir þeim, sem hafa og eiga að hafa völdin í landinu. Jeg verð að vera svo gamaldags að álíta, að rjettindi sjeu ekki neitt það, er traðka og trappa má á eftir vild og geðþótta. Jeg hafði látið þess getið, að mjer þætti það lítt sæmilegur gróðavegur fyrir ríki að hafa fje af verkamönnum sínum og svelta þá. Þó mun stjórnin hafa gert þetta bæði við barnakennara og einstaka aðra menn, fram yfir tilætlun þingsins, og er þá langt til jafnað. Jeg sagði fyr, að ljósblettirnir væru upptaldir. Þó verður að viðurkenna, að stjórnin hefir sýnt áhuga á að spara. Slíkt verður að virða við hana. En það verður henni til dómsáfellis, hversu mislagðar henni hafa verið hendur í því efni. Hún hefir neitað að greiða manni fjárlagastyrk, veittan á nafn, og hún hefir sagt um annan lið á fjárlögunum, að hann væri prentvilla. Vildi hún með því spara nokkur hundruð krónur og ná þeim af fátækum dyraverði. Varð jeg að eiga í því að færa sönnun fyrir því, að hjer lægi fyrir lögleg samþykt Alþingis, sem stjórnin vildi ganga á. - En á hinn bóginn hefir hún sett upp ýmsar nefndir og starfsmenn að óþörfu, og kostað þar til miklu meira fje en hún hefir sparað við harkalega meðferð á ýmsum mönnum, sem eru beint eða óbeint í þjónustu landsins. Þessum orðum mínum finn jeg stað, ef jeg nefni eitt eða tvö dæmi. Nefni jeg þá fyrst innflutningsnefndina, sem einhver kostnaður mun vera samfara, þótt jeg kunni eigi að nefna neina upphæð. Hún var ætíð óþörf, því að núverandi fjármálaráðherra (M. G.) hafði borið fram og fengið samþykt lög, er heimiluðu stjórninni að banna innflutning á óþarfavörum. Þurfti því eigi annars með en gefa út lista yfir þær vörur, sem eigi mátti flytja inn. Með þeim lögum gat hún hjálpað miklu meira við í gjaldeyrisskorti vorum erlendis en með þessari nefnd. - Ef þessi nefnd hefði eigi verið, hefði stjórnin ekki lagt út í ótímabæra skömtun og ærinn kostnað við seðlaprentun, sendingu seðla og mannahald. Þessi kostnaður ætla jeg að sje talsverður, þótt jeg kunni eigi að nefna aðrar tölur en prentkostnaðinn, sem er orðinn hátt á þriðja þúsund krónur. En í samanburði við mannahaldið er þessi liður svo lítill, að hans gætir varla, og má því geta sjer til, að upphæðin sje allálitleg, þegar öll kurl koma til grafar. Þarfleysan er auðsæ, þar sem þessi skömtun var auglýst tveimur eða þremur mánuðum fyrirfram, og menn höfðu því nægan tíma til þess að birgja sig upp. Enda hjeldu margir, að sú auglýsing væri verslunarbragð til þess að selja fyrirliggjandi birgðir fljótt. Veit jeg eigi, hvort landsverslunin hefir auðgast á þessu, en hitt veit jeg, að margir kaupmenn höfðu stórmikinn hagnað og gagn, t. d. Höepfnersverslun, þ. e. a. s. Berléme hinn góðkunni, en kaupendur eða alþýða manna varð að leysa frá buddunni, af því að jafnframt var bannað að flytja ódýrari vörur til landsins. Ekki var skömtunin þarfari til sveita, því að þar birgja menn sig að haustinu, og kom hún því þar eigi til greina. Hjer við er þó einna einkennilegast, að ókunnugur maður var fenginn til þess að standa fyrir seðlaskrifstofunni, þrátt fyrir það, að allir ráðherrarnir höfðu gefið Einari Gunnarssyni fyrirheit um þessa stöðu, ef til kæmi, en hann var því starfi vanur. Þá verður það eigi talinn sparnaður, er stjórnin leggur til, að einstökum mönnum verði afhent alt rennandi vatn til eignar, og aukinn með því stórum rjettur fossabraskaranna, er náð hafa tangarhaldi á vatnsrjettindum hjer á landi, en torveldaðar áveitur fyrir landsmönnum, virkjanir o. fl. - Ekki stóð stjórnin þar á verði fyrir landslýð og löggjafarvald. Það er enn margra manna mál, að kaupum og framkvæmdum ýmsra stofnana mætti haga miklu betur en gert er, og leikur jafnvel orð á, að ekki sje leitað lægsta eða besta boðs, heldur sjeu starfsmenn landsins látnir versla við það og selja því samkepnis laust. - Nefni jeg þetta til þess, að stjórnin geti borið þetta af sjer, ef ósatt er. Er það hald manna, að meira mætti spara fyrir landið með góðu eftirliti en með því að klípa smáupphæðir af fátæklingum. En slysalegast af öllu er framkvæmdaleysi og yfirlitsskortur stjórnarinnar á atvinnuvegunum. Vafalaust hefði dugleg og glögg stjórn getað borgið mörgum miljónum landsmönnum til handa, ef hún hefði gengið í að selja síldina tvö síðastliðin ár, þegar eigendur gátu eigi, og henni var vorkunnlaust að sjá að hverju fór. - Vafalaust hefði víðsýn og glögg stjórn sjeð fyrir vandræði sjávarútvegsins og látið fram ódýrari kol, og bætt þá heldur skaða landssjóðs með lágu gjaldi í framtíðinni, t. d. 2 kr. á smálest, er þá hefði mátt standa, þar til upp var unnið. Stjórnin þarf einmitt að hafa auga á hverjum fingri til þess að sjá þær hættur, sem vofa yfir atvinnuvegum vorum, og gera þegar við þeim. Ekki á það hvað síst við fiskveiðarnar, því að í útveginum liggja stóreignir, og á þeim lifir svo margt fólk, að nær mundi stefna hungurdauða, ef hann legðist niður. Þessi sljóskygni, að stjórnin skyldi eigi sjá, að sjávarútvegurinn fjekk eigi borið sig, ef hann þyrfti að sæta svona háu kolaverði, og að hún skyldi eigi koma auga á það úrræði, atvinnuveginum til bjargar, að láta tjónið í bili skella á ríkissjóði, hana tel jeg vítaverða. Hins vegar hefi jeg aldrei verið meðal þeirra mörgu, sem ásakað hafa stjórnina fyrir að birgja landið að kolum. Það tel jeg hrósvert. En mesta lánleysið er þó lánleysið, að stjórnin tók ekki lán. Hún átti að taka lán í gengisháu landi, og jeg benti henni á Svíþjóð, Holland og Ameríku. Hefði hún borið gæfu til þessa, mundi alt að 6 miljónum króna hafa unnist á gengismismun, og mundi það hafa þótt allálitleg fúlga, ef jeg hefði átt að úthluta henni skáldum og listamönnum. Það er þó eigi gróðinn, sem er aðalatriðið fyrir mjer, heldur bjargráðin. Því hefði stjórnin tekið þennan kost, var atvinnuvegunum óhætt og landinu forðað frá þeim fjárþrotsgrun, sem nú hvílir á því. Mátti þá fara með þetta fje til bankanna og lána þeim það með tilteknum skilyrðum, en þeir guldu aftur skuldheimtumönnum sínum erlendis, og var með því gengismismunurinn þegar fenginn. Auk þess mundi þá hafa orðið hægra um vik að ná hagstæðum samningum við Íslandsbanka um seðlaútgáfurjettinn, ef hægt var að bjóða honum miljónir að láni, er honum reið mest á. Mundi bankinn hafa verið þess fús að láta einhver fríðinda sinna í staðinn. En þrátt fyrir það, þó að þetta hefði ráðið bót á vandkvæðunum, hefir stjórnin samt ekkert gert til þess að taka lán. Benti jeg stjórninn þó á þetta úrræði, enda þótt hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hafi sagt, að hann vildi engin ráð af mjer þiggja. Gerði jeg þetta í opnu brjefi í Vísi, svo að ekki yrði á móti borið. Hefi jeg nú talið ástæðurnar til þess, að jeg er á móti stjórninni, og ætla mjer eigi að sinni að gera meiri árásir á hana. Vona jeg, að hún játi það, að jeg hafi eigi gengið nærri sóma hennar í neinu, nje borið hana óþinglegum brigslyrðum. Var það líka tilætlunin. Vildi aðeins færa fram rök fyrir því, hvers vegna jeg valdi ekki hina leiðina, að koma fram með traustsyfirlýsingu. Eigi stjórnin að sitja, verður meiri hluti þings að gangast undir þá ábyrgð. Þess vegna gera fylgismenn stjórnarinnar henni mestan greiða með því að greiða hreinlega atkvæði um tillöguna, en reyna ekki að gera sjer loðnar dagskrár að skálkaskjóli. Þingmenn eru skyldir til þess að vera annaðhvort með eða móti stjórninni, og vjer þingmenn eigum dómara yfir oss engu síður en stjórnin. Hún er umboðsmaður þingsins og fær sinn dóm af því, en þingið er umboðsmaður kjósenda og fær sinn dóm af þeim. Tvíveðrungur fær enga umbun, hvorki hjá stjórninni nje kjósendum. Þeim, sem hann sýna, fer líkt og tófunni í dæmisögunni. Það var einu sinni flóttamaður, hætt staddur. Hann hitti tófu í rjóðri einu og bað hana að segja ekki leitarmönnum, í hvaða átt í skóginn hann hefði farið. Tófan lofaði því. Litlu síðar komu eftirleitarmennirnir og spurðu tófuna, í hverja átt hann hefði farið. Tófan sagði þeim að vísu rangt til vegar, en reyndi með sífeldum augnagotum að segja þeim hið sanna. - þeir þingmenn, sem sitja kunna við tóvinnu hjer í deildinni, fara að dæmi tófunnar. Enn er ótalin ein ástæða til vantraustsins. Hún er sú, að flokkurinn fól mjer að bera hana fram í sínu nafni, og vildi jeg eigi undan skorast. Gangið nú hreint að verki, hv. þjóðfulltrúar. Gerið annaðhvort að hvolfa potti yfir stjórnina, svo að hún geti skilið við, eða takið í hönd henni og segið sem sá, er vald hefir: „Syndir þínar eru þjer fyrirgefnar. Statt upp og gakk!“ Að svo mæltu legg jeg málið undir dóm deildarinnar.

Gunnar Sigurðsson Tímar þeir, er nú standa yfir, eru alvörutímar. Svo má segja, að öll þjóðin standi á öndinni og bíði þess, hvernig þinginu takist að greiða eitthvað úr þeim vandræðum, sem yfir standa og fram undan eru. Ástandið er svo ískyggilegt, að vart munu menn fá sjer gert í hugarlund, hverjar ógnir bíða, ef alt er látið fljóta sofandi að feigðarósi. Meðal annara þjóða erum við taldir gjaldþrota, og skuldir vorar erlendis fáum við eigi greitt, enda þótt við hefðum fullar hendur fjár innlends. Bankarnir ómegnugir þess að yfirfæra og engin líkindi önnur en bráðlega verði að okkur gengið. Og innanlands eru öll viðskifti að stöðvast sökum peningaleysis og ótta við ástandið. Þó er eitt enn ótalið, og það ægilegasta. Aðalgrein framleiðslunnar er stöðvuð. Togararnir liggja bundnir landfestum. í þessu sambandi má minna á það, að fjöldi framtakssamra atorkumanna hefir tapað stórfje á síðastliðnu og yfirstandandi ári. Má vel vera, að sjálfskaparvíti sjeu að nokkru, hafi farið óvarkárlega að, en aðalástæðan þó sú, að ófyrirsjáanlegar markaðsbreytingar hafa orðið. Þarf eigi annað því til sönnunar en minna á síldarsöluna í fyrra. Síldin fram eftir veiðitímanum í 80–90 aura kg., en óseljanleg orðin í lok tímans. En það verður að gæta þess, að menn þeir, sem nú hafa beðið mest tjón, eru dugnaðarmennirnir. Mennirnir, sem riðu á vaðið og báru uppi atvinnuvegina. Mennirnir, sem trúðu á framtíð lands og þjóðar. Eitthvað verður að gera til þess að forða því, að alt fari í strand. En hvað? Mundi það verða til þess að forða okkur frá strandi, að láta togarana, þessi einu framleiðslutæki vor, sem sniðin eru eftir kröfum tímanna, liggja áfram tjóðraða við hafnarbakkann, en taka upp gömlu fleyturnar? Slíkt getur ekki komið til mála. Það væri algert rothögg. Ef slík ráðsmenska yrði ofan á, væri ekki annað vænna en reyna að komast af landi burt á skipunum, sem annars lægju hjer aðgerðalaus. Nei, við verðum að fleyta okkur yfir þessa erfiðu tíma. Við verðum að reyna að halda framleiðslunni uppi eftir mætti. Það er aðalatriðið. Sumir svara ef til vill, að framleiðslan borgi sig ekki. Það getur að vísu verið svo í bili, að hún borgi sig ekki fyrir framleiðendur, en henni verður að halda uppi vegna þjóðarheildarinnar. Og það er áreiðanlegt, að verst borgar sig að leggja árar í bát. Það er engin stórhætta að lána til framleiðslunnar. Einstakir menn og fjelög hafa grætt stórfje fyrir og á ófriðartímunum, og þó þeir verði ef til vill kann ske fyrir áföllum nú um stund, þá munu þeir þó yfir höfuð flestir ná sjer aftur, ef þeir aðeins fá rekstrarfje til að halda öllu í horfinu meðan verst árar, að minsta kosti allir, sem duglegir eru. En hættan er sú, að framleiðslan stöðvist. Af því mundi leiða heildarhrun og alt leggjast í kalda kol. Því verður þing og stjórn að varna. Annars er óhætt að loka rólegir augunum. Allir, sem líta skynsamlega á ástandið, hljóta að sjá, að það verður ekki hjá því komist að taka lán erlendis til þess að halda öllu uppi, og því hefði átt að vera búið að fyrir löngu. Og jeg er viss um, að ef við hefðum haft áræðna og röggsama fjármálastjórn, þá hefði mátt fleyta okkur fram hjá mörgum þeim skerjum, sem við höfum lent á. Við stöndum mun betur að vígi en margar aðrar þjóðir, vegna þess, að við framleiðum vörur, sem allir þurfa nauðsynlega, við framleiðum matvörur, en ekki iðnaðarvörur, og ætti það að auka lánstraust vort erlendis. Jeg og aðrir, sem hafa trú á framtíð þessa lands, berum engan kvíðboga fyrir því, að hægt verði að fá lán. Jeg er ekki hræddur um það, að ekki verði hægt að gera erlendum fjármálamönnum það skiljanlegt, að óhætt sje að lána landi, sem á einhverja bestu fiskibanka heimsins. Hvað landbúnaðinn snertir, má benda á það, að einhvers virði hlýtur það land að vera, þar sem, eins og svo mörg dæmi eru til, að bændur á smábýlum hafa fleytt fram jafnvel 10–20 barna hópi á sárlitlu búi. Og landið er enn að mestu ónumið. En það verður numið, og við eigum að gera það sjálfir með fjárstyrk annara þjóða. Þá má minna á fossaaflið sem eitt af verðmætum þessa lands, sem að tiltölu við fólksfjölda mun vera langstærst í heimi. Af því, sem fram hefir verið tekið, er það bersýnilegt, að landið verður að taka lán, og það svo ríflegt, að það komi að liði. Jeg er ekki með þessu að mæla með neinu óþarfaláni. Jeg veit vel, að þörf er á að fara varlega. En það verður að taka ástandið eins og það er, - það er frelsun frá þjóðargjaldþroti. Jeg er sammála hv.þm. Dala. (B. J.) um lánleysi stjórnarinnar í tvöfaldri merkingu. Jeg gæti ef til vill fyrirgefið henni, þó að henni hefði missýnst í sumar, ef hún viðurkendi það nú. Það hefði vel mátt taka dollaralán í sambandi við Dani í sumar er leið, er þeir tóku gjaldeyrislán. En þegar hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) siglir til þess að kippa fjárhagnum í lag, er það fyrsta verk hans að lýsa yfir því, að við þurfum ekki á láni að halda. Jeg vil minnast á örfá atriði í ræðu hæstv. fjármálaráðherra (M.G.) í byrjun þessa þings. Hann skifti þá lántökum í flokka. Hann fordæmdi mikið lán til eyðslu. Þetta er hreinasta fjarstæða. Jeg vil benda á, að það getur oft verið þarfasta lán, sem hægt er að taka. Setjum svo, að það væri yfirvofandi hungur í landinu. Þyrfti þá ekki að taka lán til eyðslu?  (Fjrh. M. G.: Er hungur hjer núna?)  . Nei, en jeg býst við, að ef hæstv. fjrh. (M. G.) sæi hungur fyrir dyrum nú, þá myndi hann ekki víla fyrir sjer að taka lán til eyðslu, ef hann gæti fengið það. Þá vill hæstv. fjrh. (M. G.) hræða menn með því að tala um spekúlationslán. Engum kemur til hugar að láta ríkið fara að „spekúlera“ í lántökum, en hitt er fjarstæða, að halda því fram, að verra sje að taka þarft lán, þótt fyrirsjáanlegt sje, að græðast muni á gengismismun. En það er sannanlegt hve nær sem er, að með þeim lánskjörum, sem Danir sættu, mætti græða stórfje á gengismismuninum. Jeg vil annars beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjrh. (M. G.), hvernig hann ætlar að fá þennan 25 miljóna „yfirbalance“, sem hann talaði um í sumar. Mjer er það óskiljanlegt. Jeg vil í þessu sambandi minna á það, sem tekið var fram hjer á dögunum og reyndar oftar, að hæstv. fjrh. (M. G.) má ekki gera sig sekan í þeim misskilda sparnaði að spara eyrinn en fleygja krónunni, eins og kom t. d. fram í strandvarnarmálinu, sem var nýlega hjer til umræðu í deildinni. Jafnvel hv.þm. Borgf. (P. O.), sem þykir með mestu sparnaðarmönnum þingsins, sjer þann misskilning mætavel. Ýmsir hv.þm. hafa haldið því fram, að ekki væri hægt að greiða atkv. um vantraustsyfirlýsingu enn, vegna þess, að frv. hæstv. stjórnar sjeu ekki enn komin til atkvæða og úrslita. Jeg sje enga ástæðu til að bíða þess, að hún jeti þau ofan í sig. Því stefna stjórnarinnar er kunn fyrir löngu, sú, að hafa enga skoðun aðra en þá, er verður ofan á. Hæstv. stjórn er vön að sigla beggja byr og blekkja til allra hliða. Hún er stefnulaus og heldur ekki fast við neitt. Jeg get nefnt það dæmi, þegar stjórnin ákvað að skamta hveiti. Bakararnir hættu þá að baka, stjórnin gaf strax eftir og þeir fengu hveiti eftir vild. Nú verður enginn var við neina skömtun, en lögin standa. Jeg vil nú ekki tefja lengur umræðurnar. Jeg hefi reynt að vera hlífinn við hæstv. stjórn og tekið aðeins fram aðalgallana. En hvernig sem atkvgr. fer um vantraustið, þá veit jeg, að hæstv. fjármálastjórn verður í minni hluta, þótt hún greiði sjálf atkv. með sjer.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er ekki enn orðin sú skemtun fyrir fólkið, sem gera mátti ráð fyrir. Jeg skal ekki heldur stuðla til þess eða taka öðruvísi í málið en hv.flm. (B. J.) hefir gert. Hans ræða var fullkomlega þingleg; síður ræða hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Hv. þm. Dala. (B. J.) segir, að það sje af einskærri vináttu við stjórnina, að hann flytur hjer fram vantraust. Hann vilji með því leiða í ljós, hvort hún sje fullkomin þingræðisstjórn eða ekki, og vilji fá hv.þm. fram úr skúmaskotunum. Jeg er samdóma hv.flm. (B. J.) um það, að það er í rauninni ekkert stórmál, þótt skift sje um stjórn. En því síður ætti það að þurfa að gerast með öðrum eins harmkvælum og hjer tíðkast. Annarsstaðar frá eru þess engin dæmi. En það eru sannarlega harmkvæli, að þessi till. hefir þurft mánuð til að fæðast, og hefir það tafið þingstörfin, svo nú er lítið að gert. Jeg get vorkent hv.þm. (B. J.) að þurfa að bera fram vilja flokks síns, en ef vantraustið nær ekki fram að ganga, þá hefir óforsvaranlega löngum tíma verið eytt þar til ónýtis. Það er ekki rjett hjá hv.þm. (B. J.), að á slíkum tímum sem nú eru þurfi stjórn endilega að hafa stuðning ákveðins meiri hluta í þinginu til þess að geta setið við völd. Í ýmsum nágrannalöndunum, t. d. Noregi og Danmörku, hafa setið minni hluta stjórnir á síðari árum, og sitja enn, að því er jeg veit best, í Noregi. Og þess mætti nefna mörg dæmi, bæði fyr og síðar. Hitt er rjett hjá hv.þm. (B. J.), að það er ekki ástæða til að taka því illa, þó að mótstöðuflokkur stjórnar reyni að steypa henni frá völdum; það má vel orða það eins og hv.þm. Dala. (B. J.), að það sje yfirlætislaus hlutur, enda mátti búast við því, að svo sje, er hann tók að sjer flutninginn. Hv. þm. (B. J.) er svo sem að afsaka, að hann hafi ekki komið með traustsyfirlýsingu á stjórnina. Þessar vífilengjur koma mjer undarlega fyrir sjónir. Mjer finst það mjög óviðkunnanlegt. Hann hefði alls ekki átt að nefna það. Jeg hefi aldrei heyrt þess getið, að nokkur þm. hafi látið sjer detta í hug að koma með traustsyfirlýsingu á stjórn, sem hann er eindregið mótfallinn. Mjer finst þvílíkt athæfi engum heiðarlegum þm. sæmandi. Enda skil jeg ekki, að það hafi komið í nokkurri alvöru til tals. Það er satt, að jeg hefi aldrei óskað eftir stuðningi frá þeim flokki, sem hv.þm. telst til, eða er foringi fyrir. Og þótt mjer geti þótt vænt um stuðning einstakra manna úr þeim flokki, þá vil jeg segja hv.þm. (B. J.) það, að jeg mundi álíta mig á skakkri braut, ef hann styddi mig. Hann studdi vel stjórnina meðan einn flokksmaður hans var í henni, en jeg tók það ekki til mín. Annars hefir hv.þm. (B. J.) ekki ávalt verið einfaldur í þjónustu sinni við foringjana. Margt af því, sem hv.þm. (B. J.) nefndi, kemur meir við hina ráðherrana heldur en mig. Þó vil jeg nefna einstök atriði. Hv. þm. (B. J.) sakaði stjórnina mikið fyrir það að hafa ekki breytt svo kosningalögunum, að kjósendur úti um land hefðu nægilegan tíma til að kjósa. Sagði, að til þess þyrftu þeir að minsta kosti 3 daga. Þetta sagði hann vera stórmál vegna þess, að verið væri að ræða um rjettindi. En ef það eitt á að gera það að stórmáli, þá verða mörg mál stórmál, því það eru ógrynni þingmála, sem snerta rjettindi. Jeg er annars hissa á því, að hv.þm. (B. J.) skuli nefna annað eins og þetta. Ef þurfa þykir, má gera þvílíka breytingu á svipstundu. Jeg ætla ekki að svara því miklu, sem hv.þm. (B. J.) sagði um atvinnumálin. Atvrh. (P. J.) mun svara því best. Hv. þm. sakaði stjórnina um framkvæmdaleysi. Sagði, að hún hefði vanrækt að skerast í leikinn og taka fram fyrir hendur ýmsra atvinnurekenda, t. d. að taka síldina af síldareigendunum og selja fyrir þá. Margir aðrir hafa hins vegar legið stjórninni á hálsi fyrir það að hafa haft afskifti af frjálsum framkvæmdum, t. a. m. verslun. Stjórnin hefir ávalt verið fús til að aðstoða atvinnurekendur og kaupmenn, er þeir hafa leitað til hennar. Jeg get í þessu sambandi mint á útflutningsnefndina og aðrar sölunefndir, sem störfuðu hjer á sínum tíma. En jeg býst við, að hið háa Alþingi mundi kunna stjórninni litlar þakkir fyrir, ef hún færi svo sem upp úr þurru, ótilkvödd, að skifta sjer af atvinnurekstri eða verslun einstakra manna. Annars þarf jeg ekki að tala meira um þetta; það verður minst á það af öðrum. Hv. þm. (B. J.) las rjett upp það, sem hann sagði í fyrra, þegar stjórnin var í myndun. En hann gat sparað sjer það. Vitaskuld var flokkur hans á móti stjórninni, að einum hv.þm. undanteknum. Hann sagði, að flokkurinn hefði lýst yfir, að hann ætlaði ekki að eira stjórninni. Við það er ekkert að athuga. En hann talar jafnframt um, að hann hafi sett stjórninni fyrir. Jeg vil ekki viðhafa óþingleg orð, en jeg verð að segja, að mjer finst það stappa nærri því að mega kallast ósvinnu, þegar flokksforingi, sem hefir lýst yfir, að hann ætli ekki að eira stjórn, fer að leggja þeirri sömu stjórn lífsreglurnar. Og jeg hefi sagt honum það áður, að jeg kæri mig ekkert um hans ráð. Annars voru það heldur smávægileg brot, sem hv.þm. (B. J.) sagði að stjórnin hefði gert á hans ráðum. Aðalmálið hjá honum var, eins og við var að búast, utanríkismálin. Hann vísaði til ræðu sinnar um þau mál hjer á dögunum, og það vill svo vel til, að hún er til sjerprentuð undir nafninu „Stjórnin og sjálfstæðið“. Kem jeg þá þar að því, sem vera átti aðalásökunarefnið gagnvart mjer, sem sje að jeg hafi vanrækt að halda fram þeim rjetti, sem við fengum með sambandslögunum. Nú þykist jeg sjálfur eiga þó það mikið í þeim samningi, að ekki væru líkindi til þess, að órannsökuðu máli, að jeg vildi láta undir höfuð leggjast að fylgja honum. Það mætti að minsta kosti vera undarlegur maður, sem ekki liti svo á málið og ekki væri um það hugað, sem hann hefði sjálfur átt þvílíkan hlut að. Hv. þm. (B. J.) talaði um það í þessu sambandi, hvernig jeg hefði tekið undir þingsál.till. hans um 7. greinina. Jeg sagði þá, og stend við það enn, að jeg teldi samþykt hennar, eins og hún er, fela í sjer vantraust. Hv. þm. (B. J.) neitaði því reyndar þá, að í henni væri vantraust falið, en gaf þó í sömu andránni út ræðu sína undir titlinum „Stjórnin og sjálfstæðið“. Það er nú ekki svo að skilja, að jeg kippi mjer upp við vantraustsyfirlýsingu frá þessum hv.þm. (B. J.). Jeg veit, að hann kemur fram með hana hvenær sem hann hefir nokkra von um, að hún gangi fram, hvort sem hann telur hana rjettmæta eða ekki. En jeg vildi aðeins, að hann kannaðist við það, þegar hann er á annað borð að bögglast við þetta á einhvern hátt. Þegar hv.þm. (B. J.) var að leggja stjórninni lífsreglumar, þá krafðist hann þess, að tekið væri upp embættisheitið utanríkisráðherra með tilheyrandi stjórnardeild. Jeg sagði um þetta þegar, að jeg sæi ekki ástæðu til þess að leggja í þann mikla kostnað, sem þessu væri samfara, að setja upp heila deild, nje sinna kröfu hans um nafnið, þó að hins vegar væri gott, að öll utanríkismálin væru hjá einum manni. Og nú hafði jeg einmitt gert ráðstafanir til þess, að ungur og efnilegur maður kynti sjer sjerstaklega slík mál og hefði þau síðan á hendi. En þetta á ekki að þurfa að kosta mikið. Aðeins viðbót á svo sem tveggja tíma vinnu á dag í hæsta lagi. Jeg fæ því ekki sjeð, að þetta atriði geti á nokkurn hátt orðið tilefni til vantrausts, enda veit jeg ekki til þess, að nokkur maður annar en hv.þm. Dala. (B. J.) hafi fundið að því, að þetta embætti skuli ekki hafa verið stofnað. Þótt jeg hafi ekki í upphafi ætlað mjer að fjölyrða mjög um þetta, hefir hv.þm. (B. J.) nú neytt mig til þess, með því að gefa ræðu sína út sem sóknarskjal á hendur stjórninni. Jeg verð því einnig að víkja að öðrum töluliðum í þál.till, þar sem hann talar um það, að fylgja eigi fast fram skilningi hans, eða hins íslenska hluta nefndarinnar, um 7. gr. Reyndar er jeg hissa á því, hvernig þetta er orðað, því öðrum, sem ekki eru eins mikillátir og hv.þm. Dala. (B. J.), mundi fyr hafa dottið í hug að bera fyrir sig þingið sjálft, þar sem það hjelt 1918 fram sama skilningnum. Jeg skal ekki að sinni fara frekar út í það, hvað jeg persónulega hefi gert eða ekki gert í því máli, en vil aðeins geta þess í þetta skifti, að það hefði síst setið á einum nefndarmanninum úr lögjafnaðarnefndinni að klappa þannig á þingsins dyr, meðan málinu er ekki lokið í nefndinni sjálfri, einkum þar sem þess gat ekki verið langt að bíða, að þetta atriði yrði afgreitt þaðan. Þá kemur enn eitt atriði, sem hv.þm. Dala. (B. J.) mintist á, það, að láta alla sendimenn okkar í útlöndum í sjerstökum málum heita sendiherra um stundarsakir. Þetta er alveg ný krafa hjá hv.þm. (B. J.) og því alveg rangt að vísa til þess sem nokkurs brots hjá stjórninni að hafa ekki gert þetta. En þar á ofan bætist svo það, að þessi hv.þm. (B. J.) sjálfur hagaði svo orðum sínum í fyrra, að þetta mætti ekki svo vera, því það væri ekki í samræmi við sambandssamninginn. Annars hlýtur hv.þm. (B. J.) að vita það, að þetta sendiherrahugtak er svo afmarkað hugtak, að ekki þarf um það að deila, og hann ætti að minsta kosti að þekkja samþykt um þessi efni frá 1918 og vita það, að sendiherrar eru yfirleitt aldrei öðruvísi en „fastir“, en ekki „um stundarsakir“. Hv. þm. Dala. (B. J.) hefir því sjálfur verið á þessari sömu skoðun, en raknaði við þegar hann sá rit eitt eftir Lundborg, þar sem öðru var haldið fram. Þótt það sje því leiðinlegt, að hv.þm. (B. J.) skuli þannig sjálfur hafa smíðað vopn á þessa sína eigin núverandi skoðun, er það þó í rauninni ekkert nýtt, þar sem það er vani þessa hv.þm. (B. J.) að tala sífelt í tíma og ótíma, en muna svo ekki neitt hvað hann hefir sagt, þegar það er rekið ofan í hann. Þá kem jeg að atriði, sem okkur greinir á um, þar sem við erum alveg á öndverðum meið. Því jeg er ekki þeirrar skoðunar, að 7. gr. sje okkur óhagstæð. En það var rjett hjá andstæðingum samningsins, að ef nokkuð hefði verið okkur þar óhagstætt, var það 6. gr. En hún er það ekki heldur. En um 7. gr. erum við þá sem sje alveg ósammála, og fæ jeg ekki sjeð, að það hafi getað verið nokkur nauðung að ganga að henni. Jeg álít, að við getum vel falið annari þjóð að fara með utanríkismál vor, þegar við sjálfir höfum öll ráð yfir þeim. Og jeg álít, að þetta eigum við að hagnýta okkur, okkur sama sem að kostnaðarlausu. Hv. þm. Dala. (B. J.) vill hins vegar, gagnstætt því, sem jeg vil, láta nota undantekningarnar sem mest. Jeg vil aðeins beita þeim þar sem þörf er á. Og með því að senda sendiherra til Kaupmannahafnar höfum við fullkomlega sýnt sendiherrarjett okkar. Þá er komið að landhelgisgæslunni, og verð jeg að segja það fyrir mitt leyti, að jeg skammast mín ekkert fyrir það, þótt Danir annist hjer gæsluna fyrir okkur. Jeg skoða það sem endurgjald frá þeirra hálfu, sem við eigum að ganga eftir. Og um aukningu gæslunnar skal jeg segja það, að þótt jeg hefði að fyrra bragði farið fram á það, að hjer yrðu höfð tvö skip, hefði jeg ekki þóst þurfa að biðja neinnar velvirðingar á því. Hv. þm. (B. J.) virtist draga það í efa, hvernig málið hefði verið tekið upp. Jeg skýrði frá þessu í ráðgjafarnefndinni, og mætti furðu gegna, ef jeg hefði ekki skýrt rjett frá þar, þar sem jeg vissi, að orð mín áttu að flytjast bæði dönsku stjórninni og þinginu. Hitt getur verið efamál, hvort ummæli t. a. m. dönsku nefndarmannanna geta skoðast sem beint tilboð. Þeir gera kost á þessu, ef þingið óskar. Símskeyti ríkisráðherrans danska er fram komið vegna þess, að honum var flutt það, að svo hefði verið um mælt í þinginu, að Danir vildu þetta til þess að sýna flaggið, og má ske fleiri ummæli. Símskeytið segir ekkert annað en það, sem satt er, að Danir vildu heldur vera lausir við kostnað af strandhelgisgæslunni; þætti með öðrum orðum sóma sínum ekkert misboðið, þótt þeir fengju að spara þessi gjöld, ef Íslendingar vildu gefa það eftir. Þeir leggi fjeð fram, af því þeir hafi lofað því, og vilji halda gerðan samning drengilega og jafnvel fram yfir það, sem þeir eru beint neyddir til, ef þeir geti gert sambandsþjóðinni greiða með því, ef Alþingi óski. Jeg þarf nú ekki að taka það fram, að mjer þætti það alveg rangt, ef þingið ekki þægi það með þökkum, að Danir geri strandgæsluna ríkari, hvað sem um er aukninguna af vorri hálfu. En það er óviðurkvæmilegt, jafnframt og það er þegið, að tala um framkvæmd landhelgisgæslunnar af hálfu yfirforingjanna með háðulegum orðum, eins og hv.þm. Rang. (Gunn. S.) gerði. Það er alveg sjálfsagt, og þarf ekki fram að taka, að yfirforingjarnir eru misjafnir og að það er óheppilegt, að hver hefir ekki nema stutta þjónustutíð hjer, en hitt er víst, að flestir, það er mjer kunnugt persónulega, hafa haft allan vilja á að leysa þetta verk vel af hendi, og hitt er og víst, að ekki er rjett að væna neinn þeirra um, að þeir vilji ekki gera skyldu sína. Annars skal jeg láta þess getið, að jeg er alveg sannfærður um, að ráðandi stjórnmálamenn í Danmörku og þjóðin yfirleitt hafa enga minstu löngun til neinskonar yfirráða yfir Íslandi. Um 5. og 6. atriðið ætla jeg ekki að tala. Hið fyrra atriðið er gripið úr lausu lofti, allsendis að ástæðulausu. Hið síðara hafði hv.þm. (B. J.) aldrei nefnt við mig og jeg ekki veitt því sjerstaka eftirtekt. Um eitt kemur okkur hv.þm. (B. J.) að nokkru leyti saman, og það er, að vjer eigum að búa okkur þegar undir það að geta breytt sambandslögunum t. a. m. í þá átt að hafa sjálfir framkvæmdina í utanríkismálunum, þegar vjer erum færir um; hvort það er 1940 eða fyr eða síðar, það sýnist mjer of snemt um að ræða, eða hvernig sú breyting verður, það er nú ekki gott að vita. Vjer vitum nú fremur lítið um útlit heimsins og skipun eftir um 20 ár; jafnvel hv.þm. Dala. (B. J.) sjer skemra fram í tímann en svo. En vjer eigum að búa okkur undir að geta staðið sem mest einir. Engin þjóð getur það alveg, og síst smáu þjóðirnar. Þær þurfa altaf stuðning, og þær eiga einkum að styðja hver aðra. En sem sagt, markið er að geta staðið sem mest á eigin fótum. Um þetta erum við hv.þm. Dala. (B. J.) alveg sammála. En það er eins og svo oft áður, vegir okkar liggja ekki saman. Hann vill búa okkur undir með því að verja fje, miklu fje, til utanríkismála og annara hluta, sem stóru þjóðirnar spara jafnvel fje til, og ef vjer ekki höfum fjeð sjálfir, þá bara að fá fje að láni, tugi miljóna, marga tugi miljóna. Jeg álít, að þá sje mest vonin um satt sjálfstæði vort, ef vjer með sparsemi, fyrirhyggju og atorku reynum að byggja og að nokkru leyti endurreisa atvinnuvegi vora, yfir höfuð byggja upp fjárhagslegt sjálfstæði vort. Þá fyrst er bygt svo, að standi.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg skal fyrst leyfa mjer að svara nokkrum atriðum úr ræðu hv.þm. Dala. (B. J.), sem hann beindi að mjer. Hann sagði fyrst, að jeg hefði viljað hafa laun af barnakennurum, en þar skýst honum, því það var úrskurður fyrirrennara míns, flokksmanns hans, sem hann gaf mjer þar að sök. Sökin lendir því á honum, ef hún er nokkur, en ekki mjer. En jeg skal geta þess, að þetta mál hefir verið lagt fyrir dómstólana og hefir unnist fyrir undirrjetti. Það er því ekki hægt að tala um órjett frá stjórninni í þessu máli enn þá. Svo sagði hann, að jeg hefði neitað að greiða fjárlagastyrk til ákveðins manns. Þetta er satt. En sá maður hafði í millitíð fengið embætti, og það svo umfangsmikið, að enginn getur að minni hyggju annað meiru. En þetta fje var veitt til ákveðins starfs, sem hann getur nú ekki leyst af hendi. Stjórnin hefir því aðeins stoppað greiðsluna í bili, og þingið getur því enn þá gripið fram fyrir hendur hennar og skorið úr, hvort maðurinn skuli fá fjeð eða ekki. Hann sagði, að sagt hefði verið, að þetta væri prentvilla í fjárlögunum. Jeg veit ekki, hver hefir átt að segja það, og áreiðanlega hefir enginn sagt það í fjármáladeildinni, og hygg jeg, að hjer sje um venjulega Gróusögu að ræða. Hv. þm. (B. J.) talaði um, að innflutningsnefndin hefði verið óþörf. Um það þarf ekki að saka stjórnina, því það var tekið fram hjer í þinginu í fyrra, að þörf væri á slíkri nefnd, og var hún því skipuð eftir tilmælum þingsins. Jeg sá, að hv.þm. (B. J.) þótti vænt um þá setningu hjá sjer, að lánleysi stjórnarinnar væri lánleysi hennar, og jeg held, að honum hafi ekki þótt jafnvænt um neitt, sem hann sagði, nema ef til vill dæmið, sem hann tók af tófunni og storkinum, enda hefir hann sagt þá sögu hjer í deildinni minst 10 sinnum. Annars virðist hv.þm. (B. J.) halda mikið upp á það að taka dæmi af tófu, því jeg hefi heyrt hann áður taka dæmi af henni.  (B. J.: Sagan var eftir Esóp, en ekki mig)  . þær eru að minsta kosti sagðar hjer í þessari deild af hv.þm. (B. J.). Hv. þm. (B. J.) talaði mikið um það, að taka hefði átt lán, og mjer skildist helst, að bankarnir hefðu átt að gera það, en nú vill svo vel til, að hann er í stjórn annars bankans, og mjer þætti gaman að vita, hvað hann hefði gert til þess að sjá um, að bankinn gerði þetta. Mjer vitanlega hefir hann ekki komið með neina yfirlýsingu um, að hann hafi gert nokkuð í þá átt. Jeg býst því við, að hann gefi hana. Þá sný jeg mjer að hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Hann talaði um tvent, sem hann hefði sjerstaklega út á fjármálastjórnina að setja, og væri fyrst og fremst, að hún hefði ekki tekið lán. Hann sagði um daginn, að jeg skildi svo við fjárhag landsins, að erlendis væri landið talið gjaldþrota. Jeg ætlaði þá að svara þessu, en forseti sleit þá umræðunum áður en mig varði. En nú skal jeg svara honum. Jeg get nefnt dæmi upp á, að þetta er með öllu tilhæfulaust, því að nú hefir t. d. Landsbankinn fyrir skömmu fengið lán erlendis með þeim skilmálum, að landið gangi í ábyrgðina. Það er því ósæmilegt af hv.þm. (Gunn. S.) að halda því fram, að landið hafi mist lánstraustið og sje talið gjaldþrota.  (Gunn. S.: Ekki sagt það)  . Hv. þm. hefir haldið því fram, að við sjeum álitnir gjaldþrota, og hann getur ekki gengið frá orðum sínum. Þetta, að telja landið gjaldþrota, er óhæfilegt, og þó að nú hv.þm. (Gunn. S.) geri það til þess að reyna að koma mjer frá, verður hann jafnframt að gæta þess að gera það ekki á þann hátt að skaða ættjörð sína. Hv. þm. (Gunn. S.) fór mörgum orðum um það, hve illa við værum staddir, og sagði, að ef til vill yrði gengið að okkur þegar minstum vonum varði, og að erlendir lánardrotnar gætu komið á hverjum degi. Mjer virtist hann hafa í huga stranga skuldaeigendur, sem ganga hart að, og þeirri aðferð hjelt hann að yrði beitt við okkur. Hann ætlast víst til, að hinir útlendu skuldaeigendur fari að eins og „Lommeprokurator“, með hótunum og lögvillum. En sem betur fer er ekkert útlit fyrir það. Þá mintist hann á markaðsverðsbreytingarnar og viðurkendi, að þær væru ófyrirsjáanlegar. Hann getur því ekki sakað mig um, þó að jeg hafi ekki sjeð þær fyrir og tekið lán áður en þær breyttust. Það eru fleiri en jeg, sem ekki hafa sjeð hinar miklu markaðsverðsbreytingar fyrir, og má þar t. d. nefna togaraútgerðarmennina. Þeir gerðu samning í október við háseta, en nú er markaðsverðið svo breytt, að þeir treysta sjer ekki til að standa við hann lengur. Jeg býst við, að hv.þm. (Gunn. S.) hafi sjeð svo um, að hann lendi ekki sjálfur í hinu sama feni, sem hann segir að jeg hafi leitt fjárhag landsins í. Hann sagði, að ekki gerði mikið til, þó að einstaklingar töpuðu, sjerstaklega þeir, sem hefðu grætt á stríðsárunum.  (Gunn. S.: Ekki satt. Jeg sagði, að það gerði minna til)  . .Jeg skildi orð hans þannig. Mjer er það nú ekki vel ljóst, hvernig hann ætlar mönnum t. d. að halda áfram útgerð, þegar þeir sjá fyrir tapið fyrirfram. Hann hlýtur því að ætlast til, að hið opinbera taki lán á lán ofan til þess að bæta hallann.  (Gunn. S.: Þetta er alt misskilningur)  . Hann sagði víst, að ekki gerði til, þó að bankarnir töpuðu, og jeg skil ekki, hvernig hann getur ætlast til, að bankarnir taki lán, sem þeir sjá fyrirfram að þeir tapa á. Hv. þm. (Gunn. S.) sagði enn fremur, að fjármálastjórnin vildi ekki taka lán, en hann fer þar rangt með. Þá vitnaði hann í fjármálaræðu mína og sagði, að ekki væri hægt að breyta því, sem þar stæði. Jeg hefi margtekið það fram, að mjer finst rjett að taka viðskiftalán þegar þörf krefði, en hv.þm. (Gunn. S.) reyndi að halda því fram, að jeg vildi ekkert lán taka, og spurði, hvort ekki myndi rjett að taka lán þegar um hungursneyð væri að tala. En hjer er, sem betur fer, ekki um slíkt að ræða, og að taka spekúlationslán hefi jeg margtekið fram, að jeg væri á móti, og með því vil jeg standa og falla. Hv. þm. (Gunn. S.) sagði, að taka ætti lán þegar gengið væri sem hæst. Hlýtur þá að eiga að geyma fjeð þangað til gengið fellur, og borga þá með því aftur. En þá er þetta aðeins gróðabrall, sem getur valdið skaða, ef gengið breytist ekki. Hann sagði, að jeg vildi fylgja þeirri sparsemi að spara eyrinn, en jeg vil minna þm. (Gunn. S.) á, að margt smátt gerir eitt stórt, og jeg skammast mín ekki fyrir að vera sparsamur. Hann sagði, að stjórnin ætlaði að bíða þangað til hún væri búin að jeta ofan í sig alt, sem hún hefði lagt fyrir þingið. par á hv.þm. (Gunn. S.) víst við kornvörufrumvarpið. Jeg get þá upplýst það, að það var fyrirfram ákveðið að gera það ekki að kappsmáli, að það gengi fram, að minsta kosti nú, og ef menn trúa ekki orðum mínum, get jeg sannað þau, því að þetta er bókað í gerðabók ráðherranna. Þá sagði hv.þm. (Gunn. S.), að jeg væri í minni hluta í þinginu. Jeg skora á hann að sýna þetta og sanna með atkvæðagreiðslu í þinginu. Hann getur t. d. komið með vantraustsyfirlýsingu á mig einan, og það skal ekki standa á mjer að fara, ef meiri hluti vill. Aftur á móti tek jeg ekkert tillit til stóryrða hv.þm. (Gunn. S.) eða hótana fyr en þetta er sýnt. En ætli það bíði ekki dálítið?

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Það er ekki miklu, sem jeg þarf að svara, því hæstv.forsrh. (J. M.) svaraði því að nokkru leyti, sem heyrði undir atvinnumálaráðherra, jafnframt því sem hann svaraði fyrir sig. En jeg kvaddi mjer hljóðs til þess að gera grein fyrir atkvæði mínu. Það líta nú sumir ef til vill svo á, að það eigi ekki við, að við ráðherrarnir greiðum atkvæði um vantraustsyfirlýsinguna, en jeg ætla samt að greiða atkvæði á móti henni, af því að henni er stefnt að allri stjórninni, en hefði hún aðeins verið á mig einan, þá hefði jeg ekki greitt atkvæði. Jeg hefi fulla ástæðu sem þingmaður til að vinna á móti því, að vantraustsyfirlýsingin nái fram að ganga, því að jeg var meðal þeirra þingmanna, sem studdu að því, að núverandi forsætisráðherra (J. M.) tæki að sjer að mynda hina nýju þriggja manna stjórn 1917. Einnig studdi jeg að því, að hann tæki að sjer stjórnarmyndun í fyrra, og hefir hann í engu brugðist trausti mínu. Eins og hann í fyrra áreiðanlega hafði manna mest traust til að mynda nýja stjórn, þannig hygg jeg, að hann hafi enn mest fylgi í landinu til þess að standa fyrir stjórn, hvort sem hann hefir nú nóg traust innan þingsins eða ekki, og jeg álít því mikinn skaða, ef hann leggur niður völd. Hvað viðvíkur fjármálaráðherra (M. G.), þá álít jeg hann svo færan til að hafa fjármálastjórnina á hendi, að jeg teldi það mikinn skaða, ef hann verður að fara frá. Jeg get dæmt um þetta betur en flestir aðrir, því mjer er kunnugra en flestum öðrum um þá erfiðleika, sem þessu starfi fylgja, og hvaða skyldum ríkið hefir að gegna. Ef svo fer, að flest tekjufrv., sem fjármálaráðherra (M. G.) hefir lagt fyrir þingið, ná fram að ganga, væri það undarlegt fyrirbrigði, ef jafnframt því væri verið að bola honum frá, og skil jeg ekki, að það væri hægt að forsvara það. En ef menn fara að drepa þau, bara til þess að fella stjórnina, eins og gert var 1913, má segja, að Íslands óhamingju verði alt að vopni. Jeg verð því að segja, að ef frumvörpin ná fram að ganga, en fjármálaráðherra verður feldur, þá er það ekki af vantrausti, heldur af nauðsyn til þess að losa sætið handa einhverjum öðrum. Jeg geri það fyrst og fremst af eigin sannfæringu og sem fulltrúi minna kjósenda að greiða atkv. í þessu máli, því jeg veit, að þeir þyldu ekki að vera atkvæðislausir í því, hversu landsstjórnin er skipuð. Þá vil jeg í þessu sambandi örlítið minnast á atvinnumálaráðherrann. Jeg sagði, að jeg hefði ekki greitt atkv., ef vantraustinu hefði verið beint að mjer einum. Mál þau, er undir atvinnumálaráðherrann heyra, eru svo mikil vandamál, að helst þyrfti afburðamann til þess að ráða fram úr þeim, og ekki síst nú, þegar atvinnurekendur eru farnir að snúa sjer til stjórnarinnar í öllum vandamálum og hvað sem á bjátar, eins og menn fara til læknis, þegar veikindi eða kvillar ganga. Þetta byrjaði strax með styrjöldinni miklu, og hefir mikið aukist síðan. Nú, eftir að friðarsamningar komust á, hafa vandræðin ekki minkað, og það er ekki ofsögum sagt af því, að fyrir þetta land hafa þau aldrei verið eins alvarleg fyrir atvinnuvegina eins og síðastliðið ár og nú. Þess vegna hvílir afskaplegur vandi á stjórninni, og þá sjerstaklega á atvinnumálaráðherra, þó auðvitað öll stjórnin fylgist hjer að málum, eins og hingað til. Jeg get því vel skilið, að menn hafi ekki mikið traust á mjer til þess að standa í þessari stöðu. Það þarf enga almenna vantraustsyfirlýsingu á stjórnina til þess að lagfæra þetta. Ef meiri hluti þingmanna getur komið sjer saman um mann, - og helst ef það væri nú afburðamaður, eða að minsta kosti mjer miklu færari, - og bent forsætisráðherra á að taka hann í minn stað í ráðuneytið, þá skal ekki standa á mjer. Mjer er hvorki móðgun nje bagi að víkja úr sessi. En setjum nú svo, að þessi vantraustsyfirlýsing verði samþykt með því atkvæðamagni, að stjórnin hljóti að segja af sjer, og síðan takist, líkt og þá er núverandi stjórn var mynduð, að fá meiri hluta fyrir því, að einhver maður myndi stjórn, þá uggir mig, að það fari enn líkt og um undanfarandi stjórnir. Eftir eitt ár eða svo verður aftur kominn einhverskonar meiri hluti, sem vill losna við hana. Á þetta bendir reynslan einlægt meir og meir. Till. þessi er fram komin áður en nokkuð er víst um samkomulag þings og stjórnar í aðalmálunum. Hún er því fram komin af þessu pólitiska óþoli, sem bólað hefir á síðan 1909 og altaf farið í vöxt. Þetta hefir orðið til þess, að stjórnir hafa hvorki haft frið nje tíma til þess að starfa og reyna að koma áhugamálum sínum í framkvæmd. Þær hafa ekki fengið að reyna sig. Og jeg get gilt úr flokki talað um þetta, því jeg hefi sjaldan stuðlað að stjórnarskiftum. Jeg hefi altaf talið það skyldu mína að styðja stjórn, þótt úr andstöðuflokki væri, í því að koma fram málum, sem til heilla horfa og unnið er að af einlægni og áhuga. En yfirleitt eru menn fljótari til að grípa það, sem ábótavant er hjá stjórninni, heldur en að meta það, sem betur fer. Þetta er galli, og að því er mjer virðist, bæði á þingi og þjóð. Það liggur þó í augum uppi, að enginn getur unnið vel opinber störf nema hann hafi tiltrú, menn treysti því, að hann vinni af bestu getu. Til þess að landsstjórn, hver sem hún er, geti notið sín og neytt, verða menn að láta henni í tje það andrúmsloft tiltrúarinnar, sem hverjum samviskusömum manni er nauðsyn til þess, að hann geti rækt starf sitt vel. Það er hart að þurfa að tala um þetta hjer, þetta, sem hver maður þekkir og viðurkennir á öðrum sviðum. Hver húsbóndi á stóru heimili, hver forráðandi fjelags eða fyrirtækis veit þetta, veit, að best er að veita þeim tiltrú, sem starfa með honum eða fyrir hann, og veita hana slyndrulaust. Þetta voru þær almennu athugasemdir, sem jeg vildi gera. En nú vil jeg víkja nokkrum orðum að ræðu hv.þm. Dala. (B. J.), enda þótt fátt í ræðu hans væri andmælavert. Hv. þm. (B. J.) þótti stjórnin nánasarleg þegar hún sparaði. Því hefir nú hæstv. fjrh. (M. G.) svarað. En svo þótti hv.þm. (B. J.) hún líka hafa eytt til óþarfa, og nefndi þar innflutningsnefndina og seðlaskrifstofuna. Fjrh. (M. G.) hefir nú svarað um innflutningsnefndina, og get jeg tekið undir það. Nefndin var nauðsynleg, og að rjettu lagi hefði þurft að leggja meira í sölurnar við hennar starf. Það hefði þurft strangt eftirlit, einskonar lögreglu, til þess að framfylgja ákvörðunum nefndarinnar. Og þá er jeg líka viss um, að meiri ánægja hefði verið með gerðir nefndarinnar. Stjórnin hefir því ekki gengið of langt, heldur of skamt. Og jeg skil ekki, hver hugsun gat verið í því að setja lögin frá 8. mars 1920, ef stjórnin mátti ekki hafa nefndina til að bera fyrir sig. Og um skömtunina er það að segja, að hún er afleiðing af anda sömu laga. Eftir horfum öllum í haust leit stjórnin svo á, að óhjákvæmilegt væri að takmarka eyðslu, og að því ætti stjórnin að stuðla. Eftir undanfarandi reynslu leit út fyrir, að eytt mundi verða 7–9 milj. kr. á árinu aðeins fyrir sykur; þá má sannarlega segja, að skörin færi upp í bekkinn, ef slíkt væri látið viðgangast afskiftalaust. Það var því vel kostandi til annars eins og seðlaskrifstofunnar. En öll þessi mál eru nú í nefnd hjer í þinginu og verða væntanlega rædd betur síðar. Þá sagði hv.þm. (B. J.), að stefna stjórnarinnar í vatnamálunum væri hvorki til þess að spara gæði landsins nje halda til haga fyrir ríkið. Þetta liggur nú fyrir þinginu, og mun það dæma um það á sínum tíma. En einhverja stefnu varð stjórnin að hafa, og þá tók hún eðlilega þá, sem hún kom sjer best saman um. Sjest síðar, hvernig meiri hl. þingsins fellir sig við hana. Loks skaut hv.þm. (B. J.) fram nokkrum Gróusögum um það, að ekki væri frómlega með farið hjá ýmsum, sem hafa með höndum kaup á áhöldum og vörum til opinberra þarfa, svo sem til síma, vegagerða, vita o. fl. Hann sagðist þó ekki selja þetta dýrara en hann keypti, en kvaðst með þessu gefa stjórninni tækifæri til þess að sanna hið gagnstæða. Þar til er því að svara, að slíkar Gróusögur hafa gengið í tíð allra undanfarandi stjórna. Og hver á að sanna um slíkar sögur? Hvor á fremur að gera það, sá, sem fleiprar, eða sá, sem fleiprað er um? Ef sagt er um mig, að jeg hafi einhvern tíma drepið mann, og ekki tilgreint, hvar nje hve nær, hvernig á jeg þá að sanna, að jeg hafi ekki gert það? Það á alls ekki við að kasta slíku inn í umræðurnar. Það á að koma fram sem rannsóknarefni í tillöguformi eða fyrirspurnar, og kærurnar eiga að vera ákveðnar, því að ákveðna sök má sanna með ákveðnum vitnum. Auk þess er með þessu kastað að mönnum, sem hjer eiga þess engan kost að verja sig. Þá var loks það, sem víst átti að hrífa, og ætti að hrífa, ef satt væri, en það var atorku- og áhugaleysi stjórnarinnar um atvinnuvegina. Hann nefndi þar helst til síldarsö1una og kolin til útgerðarinnar. Hæstv. forsrh. (J. M.) hefir nú svarað um síldarsöluna, en jeg vil bæta því við, að jeg er handviss um, að útgerðarmenn munu ekki telja stjórnina hafa verið áhugalausa í þessu máli, og þeir leituðu margir til hennar. Í sumar spurðu þeir stjórnina, hvort hún vildi taka að sjer einkasölu á síld. Stjórnin svaraði því, að ef útgerðarmenn gerðu fullkomin samtök sín á milli, þá skyldi stjórnin gera sitt til að koma skipulagi á. En svo leið og beið og ekkert svar kom, og síðar, er í öngþveitið var komið og nokkuð af síldinni þegar sent út, var ógerlegt að skipa sölunni með valdboði, enda þá ekki samræmi hjá útgerðarmönnum heldur komið á. Stjórnin hefir líka haft gát á fisksölunni, þótt hennar hafi minna verið leitað í því efni, enda engin samtök útgerðarmanna bak við. Þar hefði mikið mátt gera, ef ráð hefði verið tekið í tíma og samkomulag hefði verið meðal þeirra, sem hagsmunanna áttu að njóta. En án samkomulags meðal útgerðarmanna var stjórnin máttlaus í því máli. En það er nú líka svo, að þótt margir hagsmunir sjeu sameiginlegir, þá eru einnig sundurleitir hagsmunir, og það dregur úr samkomulaginu, þegar á á að herða. Þá voru það kolin. Sumum hefir þótt stjórnin hafa gengið of langt í að birgja landið að kolum síðastliðið sumar. Stjórnin gerði það nú ekki aðallega vegna útgerðarinnar. Í sumar var alls ekki hægt að fá verslunarkol með neitt líkum kjörum og kol til nota í skipunum sjálfum (bunkers). Og þótt svo væri, að togararnir gætu ekki notað landsverslunarkolin til útgerðar vegna dýrleika, þá gat skeð, að menn yrðu fegnir að nota þau til þess að bjarga sjer, ef líkt hefði farið og í fyrra. Þá var ástandið svo, að fellir var fyrir dyrum á Norðurlandi, og þótt nægar birgðir væru af kraftfóðri í landinu, komust skipin hvergi með björgina vegna kolaleysis. Veturinn í fyrra minti menn á að vera ekki jafn varbúnir næst. Og stjórnin vildi heldur þola illmæli manna fyrir of mikla fyrirhyggju en of litla, til bjargar landsbúum. Hvað sem því hv.þm. Dala. (B. J.) segir, þá kannast jeg ekki við áhugaleysi í þessum málum. Og því get jeg lýst yfir, að langmest af starfstíma mínum, og stundum svefntíminn líka, hefir gengið í atvinnu- og peningamálavandræðin, sem þessu árferði fylgja, en hin störfin, sem á venjulegum tíma mundu kallast störf atvinnumálaráðherra, hafa mjer fundist svo sem ekki neitt hjá því.

Eiríkur Einarsson Þar sem jeg er einn á meðal þeirra þm., er telja landsstjórn þá, sem nú situr að völdum, óheppilega skipaða, og vil ýta undir, að hún beiðist lausnar, þykir mjer rjett að gera nokkra grein fyrir niðurstöðu minni í þessum efnum. Ætla jeg því að fara nokkrum orðum um þá ágalla landsstjórnarinnar, er mjer þykja mestu máli skifta og hafa ísjárverðastar verkanir í starfi og stefnu þings og þjóðar, en reyna að komast hjá að leiða umr. að aukaatriðum. Skal jeg þá fyrst minnast á athafnir eða rjettara sagt athafnaleysi stjórnarinnar, og síðan á afstöðu hennar til þingsins. Sú tíð er nú liðin, er ákveðin ágreiningsmál skiftu þjóðinni í fylkingar, eins og átti sjer stað fram á ráðherratíð þeirra Hannesar Hafsteins og Björns Jónssonar. Andstaða gegn þeim kom fram bæði utan þings og innan, vegna forgöngu þeirra í slíkum málum. Nægir þar að nefna símamálið, frumvarpið 1908, og loks bannmálið. Síðan þessum málum lauk, sínu á hvern veginn, hafa engin stefnumál verið mörkuð á skjöld þings og stjórnar ákveðnari en svo, að flest hefir reynst betur lagað til nýrrar tvístrunar en hreinnar flokkaskipunar og atfylgis með og móti. Eina undantekningin frá þessari stjórnmálatvístrun síðari ára er sambandsmálið 1918, er þing og stjórn skipaði sjer svo að segja í eina hvirfingu, þrátt fyrir skoðanamun að öðru leyti. En eins og við var að búast var sama riðlunin á öllu eftir sem áður, svo að þegar litið er á þetta flokksmála- eða áhugamálaleysi, getur sambandsmálið 1918 með hinni fáliðuðu mótstöðu, er þar kom fram, í rauninni talist frá, enda kemur óskipun síðustu ára fram í sinni rjettustu mynd, þegar sáttmálinn er ekki tekinn með í reikninginn. Meðan styrjöldin mikla hjelst var það í rauninni alveg eðlilegt, að framkvæmdamál þjóðarinnar og allar framfarir lægju í láginni og hyrfu fyrir varúðarráðstöfunum, er þing og stjórn hlaut þá að leggja áherslu á til þess að varðveita öryggi landsins á þeim háskatímum. Öll aðalstarfsemi löggjafans og landsstjórnarinnar á þeim árum lá því í þessari sjálfsögðu viðleitni til að varðveita sátt og hlutleysi milli þessa lands og annara ríkja og sjá þjóðinni fyrir nauðsynjum, er við mörgu mátti búast um aðdrætti á hæpnum siglingaleiðum, og verslunin að öllu leyti óviss. En þess ber vel að gæta, að nú er ástand og aðstaða þessarar þjóðar mjög breytt frá því, er þá var. Nú eru það ekki lengur viðsjár ófriðarins, sem hjer er við að stríða, heldur afleiðingar ófriðarins, sem eru bæði margar og miklar og hljóta að kosta þjóðina mikið starf og krefja ákveðinnar stjórnmálastefnu og beinskeytts atfylgis þings og stjórnar. Atvinnuvegir þjóðarinnar hafa gengið úr skorðum og gengið af sjer, fjárhagslegt öryggi tapast, bæði inn á við og út á við, framkvæmdalíf og menning þjóðarinnar lamast og geigvænlegur atvinnu- eða stöðurígur smeygt sjer inn og náð tökum í landinu. Alt þetta er að meira og minna leyti afleiðingar stríðsins, og engum getur dulist, hvert verkefni það væri fyrir viljamikinn og viljasterkan löggjafa, með framsýna og fastlynda stjórn í broddi fylkingar, að færa það alt í lag og til betra horfs, sem nú er þannig gengið úr lagi og þarf bráðra bóta við. En til þess að forðast málalengingar, þegar spurt er, hvort þegar hafi verið gerðar ráðstafanir til þess að kippa þessu í horf, þá get jeg fyrir mitt leyti svarað því afdráttarlaust og sagt nei. Landsstjórnin, sem bæði þing og þjóð verður að gera þær kröfur til, að hún beitist fyrir því, er þjóðfjelagið varðar mestu í það og það sinn, hefir nú á síðustu og verstu tímum vanrækt eða gegnt slælega þeirri skyldu sinni í flestum atriðum. Syndir hennar liggja því að mestu leyti í vanrækslu á að reyna að gera það, sem nauðsynlegt var, til að afstýra ýmsu því, er jeg hefi talið sem yfirvofandi hættu. Í þessum efnum vil jeg þá fyrst nefna til aðgerðaleysi fjármálastjórnarinnar um peningamál landsins. Það er öllum fullkunnugt, hvernig þeim málum er komið: Lánstraust og fjármála- og viðskiftavirðing Íslands erlendis lamað og eyðilagt til þess skaða og háska, sem best er að eyða ekki orðum að hver gæti orðið, þar sem þessi málefni, er hafa auglýst sig með greiðsluþrotum á löglegum kröfum, er átt hafa að sendast til útlanda, og vandræðaástandi, sem höfuðseðlabanki landsins hefir komist í utan lands og innan, eru nú búin að haldast nokkuð lengi í þessu niðurlægingarhorfi, án þess sagt verði, að fjármálastjórn landsins hafi hreyft hönd nje fót til að kippa í lag, þrátt fyrir tvímælalausa skyldu hennar sem yfirstjórn fjármálanna og bankanna í landinu. Jeg mótmæli því, sem hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að ekki mætti ræða um fjárhagsástand landsins hjer í deildinni eða kveða fast að um þá niðurlægingu, sem fjármálin væru í utan lands og innan. Það eru einmitt þessi mál, sem þarf að taka föstum tökum, og að ætla að banda slíkum umræðum frá með því að tala um alment velsæmi, þegar þeir reikningar eru til uppgerðar, og vilja þannig eyða umræðunum, er ósæmandi hæstv. fjármálaráðherra (M. G.). Frammistaða og vanræksla stjórnarinnar í þessum efnum hlýtur að verða henni til dómsáfellis. Það geta varla verið skiftar skoðanir um það, að þegar tók fyrir greiðsluráð Íslandsbanka á kröfum til útlanda, og þegar seðlar hans voru erlendis auglýstir óinnleysanlegir, og þjóðin með öllu þessu fjekk hálfgerðan eða, mjer liggur við að segja, algerðan gjaldþrotasvip gagnvart umheiminum, þá var það sjálfsögð skylda landsstjórnarinnar að bregðast fljótt og vasklega við og gera alt sitt til að stemma á að ósi og koma þessu í rjett horf hið fyrsta. En eigi veit maður til þess, að fjármálastjórnin hafi í rauninni gert neitt til að bæta úr þessum ófögnuði. Og er hið óbreytta ástandi sem mun að mestu enn ríkja í peningamálunum, ljóst vitni þess. Landsstjórnin er yfirstjórn bankanna og ber á hverri stundu skylda til að vaka yfir fjárhagslegu velsæmi þjóðarinnar og hreinum og öruggum viðskiftum við önnur ríki. Í þessum efnum hefir stjórnin því brugðist skyldu sinni, og henni ábyrgðarmikilli. Þótt fjármálastjórnin kynni nú að vilja segja sem svo, að hún hefði að einhverju leyti reynt að bæta eða bætt úr þessum fjárhagsvoða, þá er það þýðingarlaust, því annars vegar hefir hún játast undir þá stefnu í fjármálum, er sannar best, að stjórnin hefir látið það ógert, er átti að gera, og hins vegar sker óbreytt reynsla best úr því, að alt er ólagað í þessum málum. Vanrækslusakir stjórnarinnar liggja þá fyrst og fremst í því, að hún hefir annars vegar látið seðlabankanum, að því er best verður sjeð, óátalið haldast það uppi að brjóta í bág við lagaskyldur sínar við þjóðina, er hann hætti að yfirfæra nauðsynlegar fjárhæðir, og kemur jafnframt háskalegu óorði á fjármál landsins, og hins vegar hefir stjórnin vanrækt það eina úrræði, sem að öðru leyti sýndist tiltækilegt til að komast út úr ógöngunum, og það var að gera sitt ítrasta til að tryggja landinu lánsfje, og það sem ríflegast, er til mætti taka, er í nauðir ræki, og reyna með því að koma í veg fyrir það, að þjóðin gæti nokkru sinni staðið ráðþrota fjárhagslega, hvað sem fyrir kynni að koma í viðskiftum við þá lánardrotna, sem fyrir voru, og með tilliti til starfa og úrræða landsmanna að öðru leyti. Það hafa engin rjettmæt rök verið færð fyrir því t. d., að Ísland hefði eigi, eins og ýms nágrannalönd, fengið sinn bróðurpart í lántöku hjá Ameríkumönnum, ef laginn og kunnugur maður hefði verið látinn leita þess með festu og alvöru. En það er nú svo langt frá því, að þetta hafi verið gert, eða eigi að gera, að fjármálaráðherra (M. G.) hefir lýst yfir því sem sinni stjórnmálastefnu, að lán eigi yfirleitt ekki að taka. Ef um lántöku er að ræða, sjer hann alstaðar ljón á veginum. Hann skiftir þeim í ýmsa flokka, eftir því, í hverskonar augnamiði þau skuli takast, og niðurstaðan verður ávalt hin sama: ekki taka lán. Jafnvel hagstætt peningagengi í sambandi við lántöku hjá öðru ríki er illa fallið til lántöku, að hans skoðun, því þá er um spekúlationslán að ræða, en það er einn fordæmingaflokkurinn hjá hæstv. fjrh. (M. G.) í fjármálaræðu hans í byrjun þessa þings. Annars er það þess vert, að því sje veitt athygli, hvað hæstv. fjrh. (M. G.) hefir látið í ljós hjer á Alþingi um lántökuaðstöðu sína í Danmerkurför hans á síðastliðnu hausti. Hann lætur þess getið, að ekki einungis honum hafi þótt óþarft eða órjett að taka eða leita láns í þeirri för, heldur hafi bankastjórar, sinn frá hvorum bankanum hjer, er þá voru báðir staddir í Danmörku, verið sjer sammála um þetta atriði, að ekki hafi verið, eins og á stóð, tilefni til lántöku. Þetta verð jeg að segja, að sje mjög merkileg yfirlýsing af hálfu hæstv. fjrh. (M. G.). Mönnum mun kunnugt um það, að þegar þessu fór fram í Kaupmannahöfn, var fyrir þó nokkuð löngu komin hin mesta óreiða á yfirfærslu Íslandsbanka og afstöðu hans til viðskiftabankans. Þá var það meðal annars komið fram, að hátt upp í miljón króna ávísun bankans til handa landssjóði og greiðslu í Kaupmannahöfn var synjað innlausnar. Og fyrir sama tíma var vitanlegt, að margar löglegar yfirfærslur hjeðan, er bankinn átti að annast, bæði til Danmerkur og fleiri nálægra landa, voru komnar í strand af getuleysi hans. Mjer er spurn: Hvernig í ósköpunum gat Íslandsbankastjóri undir þessum kringumstæðum haldið því fram, að ekki væri ástæða til lántöku? Það er svo ósennilegt, að jeg trúi því ekki fyr en jeg tek á, að maður með rjettu ráði, - og jeg verð að gera ráð fyrir, að svo hafi verið, - haldi slíku fram. Og þótt svo hefði verið, var það tvímælalaus skylda fjrh. (M. G.), sem yfirmanns bankanna, að hafa vit fyrir þeim, ef svo hefði verið ástatt fyrir einum bankastjóranna, að hann vissi ekki, hvað til síns friðar heyrði. Sá fjármálaráðherra, er þessu hefir farið fram, má ekki gegna svo þýðingarmiklu embætti. Þeir þingmenn, sem vilja bera í bætifláka fyrir slíka fjármálastjórn, eru sannarlega brjóstheilir. Það, sem hefir auðkent flesta mikla menn, sem þessi þjóð hefir eignast, er það, sem þeir hafa gert eða vi1jað gera, í trausti þess, að hjer sje góð þjóð og gott land, sem launi það, sem því er vel gert. Nú er bæði þjóð og land í niðurníðslu og órækt, og þarf þess við, að allir góðir menn hjálpist til að bæta það, sem aflaga fer. Til þess þarf bjartsýni, trú og framsýni. Í þessari endurbótastarfsemi þurfa fulltrúar þjóðarinnar meðal annars að kosta kapps um að ráða þá eina til forystu um fjármál sín, sem gæddir eru þessum kostum. Það er í gamni haft eftir manni, er eitt sinn átti sæti á Alþingi, að hann hafi yfirleitt tjáð sig mótfallinn fátæktinni. Á líkan hátt mætti segja um núverandi fjrh. (M. G.), að hann sje mótfallinn því að taka lán eða skulda. Það væri auðvitað best, að allir væru svo efnum búnir, að hvorki þektist fátækt nje skuldir. En þessu er ekki að fagna. Þess vegna á hver einstaklingur og öll þjóðin að kappkosta að varðveita lánstraust sitt og fara vel með það, til þess að geta þeim mun betur gripið til þess þegar mikið liggur við, og þakka fyrir að fá lánað til þarfa sinna eða til þess, er þeir vilja leggja í sölurnar til nytsamlegra framkvæmda eða menningarbóta. Lengra má það ekki ná. Hófsamleg sparneytni er jafnprýðileg í fari þings og stjórnar sem búraskapurinn er auðvirðilegur í vanræktu þjóðfjelagi. Þýðingarmesti þátturinn í stjórn þessa lands nú á tímum er meðferð fjármálanna, og með hverjum deginum, sem líður, gerast þau ávalt ábyrgðarmeiri, og jeg hefi ekki leynt því, að ógeð mitt og vantraust til núverandi stjórnar á mest rætur sínar að rekja til fjármálastjórnarinnar, ekki athafna hennar, heldur athafnaleysis, ekki hvernig hún hefir rækt starf sitt, heldur hvernig hún hefir vanrækt það. Þetta tómlæti, stefnuleysi og athafnaleysi stjórnarinnar kemur ekki einungis fram í meðferð hennar á fjármálunum, heldur og á ýmsum öðrum sviðum. Það er að vísu svo, að stjórnin getur varla þakkað þjóð nje þingi fyrir að hafa lagt mikilsverð mál upp í fang hennar til þess að flytja þau og berjast fyrir þeim. En því síður getur þjóðin og þingið þakkað stjórninni fyrir að hafa handsamað einhverjar hugsjónir og boðist til að standa og falla eftir því, hvort henni má takast að bera þær fram í veruleikann. Stjórnin hefir tapað sjálfstæði sínu gagnvart þinginu, og þingið hefir tapað sjálfstæði sínu gagnvart stjórninni. Hin stjórnarfarslega ábyrgð er á sífeldum flótta frá einum ráðherranum til annars, og hin pólitiska ábyrgð er á vergangi milli þings og stjórnar. Alt orkar tvímæla, og í stað fastra ákvarðana og yfirlýsts vilja af hálfu stjórnarinnar í viðskiftum við þingið minnir hún mjög á sögnina um vjefrjettina í Delfi, þar sem hinn slóttugi helgitrúður kvað tvíræð orð, sem á eftir mátti færa heim á marga vegu, eftir því sem á þurfti að halda. Af öllu þessu leiðir pólitisk spilling, sem þarf að koma í veg fyrir. Það þarf að breyta um bæjarbrag á þessu stóra heimili, og það verður naumast gert nema með því að breyta um húsbændur. Og það verður að fara fyrir hæstv. ráðherrum í þessu efni eins og stundum á sjer stað um hjón, að hvort verður að gjalda misgerða hins, ef þau hafa ekki borið gæfu til að slíta samvistum áður en í ilt var komið. Þetta veit jeg að er hæstv. ráðherrum nægileg skýring frá minni hálfu um sameiginlega afstöðu mína til þeirra allra. Það er annað en skemtilegt að vera á þennan hátt að amast við mönnum, sem engin ástæða er til að ætla að vilji annað en gott eitt og manni er vel til á ýmsa lund. En hjer eiga við ummæli Jóns Sigurðssonar, er hann ræðir um orsakir til þess, hve menn hafi ilt lag á að koma sjer saman, og segir, að komi „af því, að svo fáir geti rakið mál til fullnustu og leitt fyrir sjónir grundvallarástæður þess og þau atriði, sem mest ríður á. En þegar það verður ekki gert, lendir alt í lagi um eitthvert einstakt atriði, sem oftlega er minst í varið, en aðalmálið verður á hakanum.“ Ef hið háa Alþingi vildi gera sjer ljósar grundvallarástæður þess máls, sem hjer er til umræðu, þá mundi ekki lenda í því lagi um aukaatriðin, sem þessu máli, eins og svo mörgum öðrum þingmálum, er spilt með. Hjer skiftir það alls ekki máli t. d., hvort lagafrv. þau, er stjórnin á nú fyrir þinginu og henni getur ekki verið svo sárt um, ef að vanda lætur, standa eða falla. Er það stjórnarfrv., - þ. e. korneinkasalan, - er helst hafði á sjer nokkurt stefnubragð, nú þegar svæft í hv.Ed., svo að þar er ekki eftir neinu að bíða. Og hin stjórnarfrv., sem helst lúta að auknu og breyttu skattamati, þar sem ekki er öðru að að hverfa en þverrandi tekjustofnum af verðföllnum eignum, eru engan veginn þess eðlis, að stjórnin geti fleytt sjer á þeim fram af þessu þingi. Ekki er það heldur lítilfjörleg breyting á kosningalögunum, og ekki utanríkismálin, sem allir eru sammála um, ekki hvað lánin eigi að heita, sem tekin eru til viðreisnar atvinnuvegum þjóðarinnar. Hæstv. atvrh. (P. J.) sagði, að mikilsvert væri, að gott samkomulag væri milli stjórnarinnar og þingsins. Hún þyrfti að fá að vinna verk sín í friði, ef hún ætti að koma einhverju til leiðar. En það er undir því komið, hvort stjórnin beitir sjer fyrir nokkrum þjóðþrifamálum og styður atvinnuvegi landsins, hvort hún verðskuldar gott samkomulag eða ekki.  (Atvrh. P. J.: En nýja stjórnin)  . Já, nýja stjórnin á einmitt að gera þetta. Ef þingið er óánægt með núverandi stjórn, þá á það að skifta um stjórn, þar til hæfir menn fást í ráðherraembættin. „Leitið, og þjer munuð finna“, stendur þar. Og í þessu sambandi má minna á það, sem Jón Sigurðsson sagði, sem sumir af þeim, sem hjer eru inni, hafa lesið: „En ef hugur þjóðarinnar er gagnsýrður af einhverju máli, þá mun aldrei vanta foringja til að bera það mál fram til sigurs.“ Við vitum, að þjóðin á og hefir átt jarðir, þjóðjarðir, og hún hefir sett landsetum sínum reglur til að fara eftir, og lagt við útbygging, ef út af er brugðið. Það er grundvallaratriði að gera sjer glögga grein þess, hvort ráðherrarnir hafi fremur trygt sjer eða fyrirgert ábúð á þjóðjörðinni, sem þeim var bygð. Jeg held því fram, að þeir hafi ekki setið jörðina betur en svo, að þeir hafi brotið af sjer ábúðarrjettinn, samkvæmt hinum óskrifuðu lagareglum þjóðarinnar um bygging og ábúð þeirrar jarðar. Á það og ekkert annað að ráða úrslitum, er hv. deild sker nú úr um þetta mál.

Fjármálaráðherra (M. G.) Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) hefir nú lesið upp ræðu hjer í deildinni, sem tók fullan klukkutíma.  (E. E.: Hann talaði heldur ekki um aukaatriðin)  . Það getur nú verið álitamál um það; að minsta kosti fanst mjer inngangurinn um sambandsmálið 1908, bannlögin og fleira ekki koma þessu máli við, og tók þessi lestur hans alt að fjórðungi stundar. Annars var öll ræða hans útþynning af því, sem flotið hafði áður frá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), og það er einkennilegt um þennan þm. (E. E.), hvað honum er lagið að halda langar ræður og spinna lopann um ekki neitt. Hv. þm. (E. E.) hjelt því fram, að jeg væri yfirmaður bankanna. Þetta er alveg ný kenning. Það er ekki jeg, sem hefi um bankamálin að fjalla, það er hæstv. atvrh. (P. J.).  (E. E.: Fjármálaráðherra var útsendarinn)  . Já, hann fór með frv. á konungsfund til staðfestingar. En það er ekki rjett, að stjórnin geti skipað Íslandsbanka að gera þetta eða hitt, eins og hv.þm. (E. E.) hjelt fram.  (E. E.: Ekki rjett haft eftir)  . Jú, það er rjett haft eftir; það er ekki til neins fyrir þm. (E. E.) að segja það, sem hann getur ekki staðið við á eftir. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) talaði annars um marga merkilega hluti, þó að ekki væri gott að ráða í sumt af því, sem hann sagði. Hann hjelt því fram, meðal annars, að stjórnin hefði ekki átt að líða Íslandsbanka það, að yfirfæra ekki greiðslur þær, sem hann er bundinn við, samkvæmt lögum. Nú líta allir lögfræðingar svo á, nema þá hv. 1. þm. Árn. (E. E.), að ekki sje hægt að heimta af bankanum þessar yfirfærslur, nema bankinn hafi erlendis fje inni standandi, sem hann geti vísað á. Og það hafði bankinn ekki, en hann bjóst við, að fram úr því myndi rakna áður en langt um liði. Þeir hafa gaman af því, hv. 1. þm. Árn. (E. E.) og hv. 1. þm Rang. (Gunn. S.), að segja það hjer í deildinni, að jeg vilji ekki taka lán. Þeir halda víst, að þetta gangi betur í fólkið heldur en alt annað. Þeir um það, en þeir slíta þetta út úr rjettu sambandi. Jeg hefi aldrei sagt, að stjórnin ætli ekki eða vildi ekki taka lán. Þvert á móti. Jeg hefi talið rjett og sjálfsagt að taka lán til nauðsynlegra viðskifta, en ekki fyr en í ítrustu nauðsyn. En það hefi jeg sagt, að stjórnin eigi ekki og vilji ekki heldur taka lán handa Pjetri og Páli til þess að spekúlera með. Og jeg hefi líka sagt, að stjórnin væri fús á að hjálpa bönkunum að taka lán þegar þeir óska þess. Þá efaðist hv. sami þm. (E. E.) um það, að jeg færi rjett með, er jeg skýrði frá því, hvað gerst hafði á fundi þeim, sem jeg átti með bankastjórum okkar í Höfn. En jeg hefi vitni að því, þótt jeg geti ekki kallað þau hjer fram í deildinni, að jeg hefi skýrt rjett frá öllu, er okkur fór þar á milli. Annars skil jeg ekki, hvers vegna hv. 1. þm. Árn. (E. E.) hefir ekki komið fram með vantraustsyfirlýsingu á mig einan. Það eru aðeins mínar syndir, sem hann sjer. Hví vill hann þá hengja bakarann fyrir smiðinn? Sami hv.þm. (E. E.) mintist á landbúnaðinn, og sneri sjer þá, sem eðlilegt var, að ástandinu austanfjalls. Og það er ekki glæsilegt, eftir því sem honum fórust orð. Hann sagði, að búið væri að snúa að hálsi bænda þriggja og sex mánaða hengingarvíxlum, sem hann ætlar víst sjálfur að sjá um að dugi, því hann er bankastjóri þar eystra, eins og kunnugt er. Eitt var það, sem mjer þótti þó undarlegast, þegar hann var að lesa yfir okkur, að Alþingi hefði tapað sjálfstæði sínu gagnvart stjórninni. það er ofvaxið mínum skilningi að vita, hvað hann meinar þar.  (E. E.: því get jeg vel trúað)  . Já, þá þarf ekki framar vitnanna við, úr því þm. (E. E.) þykir sjálfum trúlegt, að enginn skilji hvað hann meinar. En þegar hann fór að „citera“ Jón Sigurðsson, þá skil jeg, hvað hann fer; hann metur sig líkan honum.  (E. E.: það viljum við allir, eða vill hæstv. fjrh. (M. G.) það ekki,)  . Nei, jeg tel hv.þm. (E. E.) gerólíkan honum. Sami hv.þm. (E. E.) kveðst ekki heldur hafa sjeð, að stjórnin hefði nein hugsjónamál að beitast fyrir, og að hún komi ekki auga á nein slík mál. Um skattamálin fórust honum þau orð, að þar væri stjórnin að narta utan úr atvinnuvegum, sem væru að þrotum komnir. Jeg verð nú að segja, að þetta er nokkuð djarflega mælt, þegar á það er litið, að hjer er um heilt skattakerfi að ræða, eins og jeg hefi margsinnis tekið fram, og því næsta undarlegt að bregða þeirri stjórn um vanrækslu og hugsjónaleysi, sem undirbúið hefir slíkt mál og lagt það fyrir þingið. Eitt það, sem hv. sami þm. (E. E.) taldi mjer til saka, var það, að jeg vildi ekki hjer á Alþingi láta ræða um það, að lánstraust okkar væri erlendis að þrotum komið. Jeg endurtek það, að það er með öllu ósæmilegt að fara þeim orðum um lánstraust okkar, eins og hann og hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) gerðu, og því fremur er það ósæmilegt af því, að þeir geta á engan hátt fundið orðum sínum stað. Og þótt þeir gætu það og þetta væri satt, þá er framkoma þeirra samt á engan hátt verjandi.  (Gunn. S.: Einkennileg sönnun)  . Jeg skal, ef hv.þm. (Gunn. S.) óskar þess, sanna það á marga vegu.  (Gunn. S.: Hvernig er það hægt?)  . þm. (Gunn. S.) ætti að vita, hvernig hægt er að sanna staðreyndir, þar sem hann er að nafni til lögfræðingur. Annars er það sannað með nýafstöðnum lántökum, að lánstraustið er ekki farið. Annars sje jeg enga ástæðu til þess að svara lestri hv. 1. þm. Árn. (E. E.) frekar. Hann var að því leyti líkur húslestri eða stólræðu, að þar var alt upp lesið, og jeg verð að bæta því við, að jeg gat ekki fundið neitt púður í þessum reiðilestri hans.

Þórarinn Jónsson Jeg var að hugsa um fyrir stundu síðan að kveðja mjer hljóðs og gat þess við forseta, þó með lítt ráðnum huga, því umr. hafa nú snúist þann veg, að ilt er að festa hönd á atriðum þeim, sem færð eru stjórninni til sekta. Jeg leit svo á í öndverðu, þegar þessi till.hv.þm. Dala. (B. J.) var komin inn í deildina, að hún myndi á sínum tíma verða til einhverrar skemtunar, og jeg sannfærðist um, að það hefði verið rjett ályktað, þegar jeg var búinn að hlusta á framsöguræðu hv.þm. Dala. (B. J.). Því aðalásakanir sínar á stjórnina var hann búinn að ræða um áður í ýmsum samböndum, og hann lýsti yfir því, að tilgangur sinn væri annaðhvort að fella stjórnina eða tryggja hana í sessi, og jeg get ekki orða bundist um það, að rök hans fyrir því, að stjórnin ætti að fara, fundust mjer æðiveigalítil. Svo hafa aðrir, sem till. þessa eiga að bera uppi, haldið hrókaræður henni til varnar og bannsungið stjórnina. Það eru þeir austanmennimir, hv. 1. þm. Ám. (E. E.) og hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), og neyðist maður þá til að hugsa á þá leið, að þeir sjeu til þessa kjörnir af flokki þeim, sem skipa á næstu stjórn, og að þeir sjeu skærustu ljósin, sem skína eigi í þessum framtíðarflokki. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) telur alt ólag á atvinnuvegum þjóðarinnar stjórninni að kenna, og var það ekkert smáræði, sem hann taldi upp. Hann vildi kenna stjórninni um hengingarvíxla þá, sem mjer skildist þó, að hann að einhverju leyti hefði átt sinn þátt í að snúa að hálsi bændanna austanfjalls. Og honum varð skrafdrjúgt um það, sem þm. eru nú farnir að kalla „lánleysi stjórnarinnar“, og þykir mjer þá hlýða að snúa mjer að þeirri hlið vantraustsins. Það er langt síðan blöðin básúnuðu það út um alt land, að við ættum að taka lán; stjórnin ætti að taka lán handa bönkunum og bankarnir að lána það aftur einstaklingunum. Og fjármálastjórninni er talin það dauðasök að hafa ekki gert þetta. Jeg býst nú við, að þessu sje fremur haldið fram vegna þess, að þetta og því um líkt gengur svo vel í fólkið, heldur en hitt, að taka eigi lán til atvinnuvega þeirra, sem atvinnurekendurnir sjálfir viðurkenna að ekki geti borið sig, eins og fjöldamörg dæmi sýna og sanna. Af hverju er hagur Íslandsbanka sá, sem raun ber vitni um ? Af því, að hann hefir lánað til óvissra fyrirtækja, í hreinni og beinni vitleysu. Hann hefir lánað mönnum fje sitt til þess að tapa, og bætt svo við, til þess að þeir hinir sömu menn gætu haldið áfram að tapa. Er nú nokkurt vit í slíku? þarna er fordæmið, sem þessir hv. þingmenn halda svo mjög á lofti og lasta stjórnina fyrir að hafa ekki fylgt. Jeg tel ekki einhlítt fyrir Íslendinga að fara utan, þegar alt er komið í kalda kol, og segja við heiminn: Okkur er óhætt, við höfum fjármálaspekinga heima í okkar landi, sem bjarga okkur, svo sem hv. 1. þm. Árn. (E. E.) og hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) og hv.þm. Dala. (B. J.).  (B. J.: Og hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.)  . Nei, hann er alls ekki með í þeim flokki. Útgerðarmennirnir sjá nú, að ekki er lengur hægt að halda þessa braut, og þess vegna hafa þeir dregið seglin saman og bundið skip sín við landfestar. Þeir þekkja ekki þá bjargarleið út úr öngþveitinu að taka nýtt lán til þess að tapa á því líka. Og það er lítið við það unnið að stofna ríkinu í nýjar skuldir, bara til þess, að menn, eins og þessir hv.þm., sem jeg nefndi, reki sig á. Ríkið hefir þegar nóg á sinni lánskönnu. Þess vegna get jeg ekki fylgt þeim mönnum að málum, sem segja, að stjórnin eigi að taka lán handa mönnum, sem gert hafa einhverja vitleysu. Stjórnin á ekki að trúa fjármálaafglöpum eða vitfirringum á því sviði fyrir fje sínu. Við getum litið til baka í fjármálasögu þessa lands. Þar er margan mætan mann að finna, sem með gætni sinni og viti rjeð fram úr mörgum vanda og voru fastir fyrir. Einn af þeim var Magnús Stephensen landshöfðingi. Engan ljet hann snúa sjer frá því að fara varlega og spara landsins fje. Enginn mun þó telja, að hann hafi verið hættulegur fjármálum þessa lands. Menn hafa verið að metast um það, hverjir sjeu að setja landið á hausinn, sparnaðarmennirnir, þeir, sem varlega vilja fara, eða hinir. Við höfum vitanlega ekki annað en spádóma þeirra manna, sem halda því fram, að öllu hafi mátt bjarga með lántökum stjórnarinnar. En þó vitum við, eins og jeg hefi þegar tekið fram, að allur atvinnurekstur gerist ekki nema með tapi á tap ofan, og eru þá spádómarnir lítilvægir. Hitt er vitanlegt, að stjórninni ber skylda til að standa ekki í vegi fyrir því, að sú atvinna fari fram, er til endurbóta horfir og hagnaðar, og taki lán til þess, ef ástæða þykir til og til framtíðarhagsælda er stofnað. En það er alt annað en taka lán og veita fje til þess, sem nú á sjer stað með sjávarútveginn, þar eð því fje er vissulega kastað í sjóinn. Jeg get nú búist við, að þeir telji þessa skoðun mína ekki mikla speki, fjármálavitringarnir hjer í deildinni, sem altaf eru að klifa á „lánleysi stjórnarinnar“. Þeir um það. Framtíðin sýnir okkur ef til vill, hvor skoðunin er haldbetri. Þá er það sú hlið þessarar vantraustsyfirlýsingar, sem veit að þinginu sjálfu. Eins og nú stendur, er flokkaskifting þingsins mjög á reiki. Það má segja svo, að enginn samstæður flokkur sje til í því. Sumir eru mikið að leysast upp, aðrir að nafninu til að myndast og draga að sjer, en alstaðar er sundrungin því valdandi, að þetta hefir ekki tekist til neinna muna. Og þótt menn vilji kalla sig framsóknarmenn eða íhaldsmenn, þá er þetta aðeins á pappírnum, og fjarstæðum skoðunum ægir saman. Það er að vísu einn flokkur, sem heldur nokkurn veginn saman, þversumflokkurinn svo nefndi. En hvort það getur heitið stefna að vera altaf og alstaðar þversum, það læt jeg ósagt, enda er nú farið að kvarnast utan úr þessum flokki. Það er að vísu eðlilegt, að flokkar leysist upp, sem búnir eru að framkvæma hugsjónir sínar, eða búnir að koma ákveðnum stórmálum, sem þeir hafa sameinast um, í höfn. En um þau stórmál, sem standa nú fyrir dyrum, hafa menn ekkert flokkað sig. Menn hafa ekki heldur skifst eftir því, hvort menn eru í raun og sannleika framfaramenn eða afturhaldsmenn. Meðal framsóknarmanna eru íhaldsmenn, og meðal annara bandamanna eða bandingja, sem væri má ske betra nafn, eru líklega menn með öllum mögulegum og kann ske ómögulegum stjórnmálaskoðunum. Þessi þingsályktunartill., sem liggur hjer fyrir, gefur því efni til nýrrar flokkaskipunar, þannig að vera með eða móti stjórninni. Og mjer skilst, að þeir, sem nú ætla að byggja upp þinglegan framtíðarmeirihluta, hugsi sjer að taka sinn grautarkökkinn úr hverju fatinu og mynda með því flokk, sem steypa á stjórninni af stóli. En það skil jeg ekki, að slíkur grautur geti nokkru sinni orðið mannamatur. Sá, sem ber einhverja ábyrgðartilfinningu í brjósti fyrir störfum og gerðum þingsins, hann fleygir ekki svona till. inn á þingið, vanhugsaðri eða illa hugsaðri. En það er öllum ljóst, hversu djúp spor slíkar till. marka í störf þingsins og álit þess út á við til þjóðarinnar. Þessi till. markar þannig spor í störf, þingsins, að það er ekki einasta, að hún taki mjög upp dýrmætan tíma þess, heldur getur hún einnig fjarlægt samúð ýmsra til þess að vinna að þeim stórmálum, sem liggja fyrir. Hvað snertir álit þjóðarinnar á þinginu, þá hlýtur von þjóðarinnar og krafa til þingsins að byggjast á því, að alt, sem það framkvæmir, bæti núverandi ástand, eða sje til frambúðar og bygt á rjettum grundvelli. Og mjer blandast ekki hugur um, og það get jeg undirskrifað, að fyrir þinginu núna liggja mörg stórmál frá stjórnarinnar hendi, sem bæði vit og eindrægni þurfa að skipast um. Það, að fá nú stjórnarskifti, aðeins til þess að koma að einhverjum mönnum, ef til vill mikið lakari en þeim, sem nú eru í stjórninni, með enn þá grautarlegri og sundurlausari stuðningi, með allsendis óákveðnum stefnum í stórmálum þjóðarinnar, það er á hæsta stigi lítilsvirðing á þjóðinni, vilja hennar og framtíð. Hún krefst þess fortakslaust, að þegar þingið skiftir um stjórn, þá sje það gert til endurbótar, en ekki til hins verra. Tíð stjórnarskifti út í bláinn, án þess að nokkrar stoðir falli þar undir, sem í framtíðinni eigi að bera uppi betra skipulag, betri samvinnu og betri skilning á störfum þingsins, þau geta verið háski og alt of dýr skemtun fyrir þá, sem geta gert sjer það að gamni. Þau mál, er fyrir þessu þingi liggja, hljóta að skifta mönnum í flokka; það eru slík stórmál. Það er að mínum dómi heppileg flokkaskifting, og ein rjett. Og það er þá fyrst, eftir að sú flokkaskifting er komin á og meiri hluti fenginn, að hann getur sett stjórninni stólinn fyrir dyrnar og steypt henni úr völdum, ef hún ekki vill framkvæma vilja þess meiri hluta. Annars er það nú svo um landsstjórnir, að þar eru eins og þingin skapa þær. Og við sköpum stjórnina ekki síst með því, hvernig við búum við hana. Við fáum aldrei góða stjórn, ef við krefjumst of mikils af henni og lítum aldrei rjettlátlega á alla aðstöðu, en hins vegar getum við gert góða stjórn úr ljelegri með því, að þingið leiðbeini henni og gefi henni góð ráð og bendingar. Þannig er það, að við búum til stjórnina sjálfir. Jeg efast ekki um, að sú stjórn, sem nú situr, hafi eins mikla hæfileika og sú komandi. Jeg sje, að hv.þm. Dala. (B. J.) brosir. En það er ekki nóg að geta nefnt nöfn, sem honum þykja góð; menn þurfa alment að hafa traust á þeim nöfnum. Og það mætti setja fót fyrir þá menn í stjórnarsessi, eins og aðra, og ekkert síður. Jeg fæ ekki sjeð, að það sje rjett á neina hlið að samþykkja vantraust á stjórnina, eins og nú standa allar sakir. Auðvitað má eitthvað að henni finna, eins og öllum, en þar með verður ekki sagt, að betra fáist í staðinn. Þegar jeg því lít á þessar þrjár hliðar, þá, sem að stjórninni veit, þá, sem að þinginu veit, og þá, sem að þjóðinni veit, þá sje jeg ekki annað en þessi vantrauststill. sje bæði ópólitisk og óþingleg.

Gunnar Sigurðsson Jeg sný mjer fyrst að hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.). Hann ásakar mig mjög fyrir það að vilja reyna að komast út úr þeim ógöngum, er þessir síðustu og verstu tímar, með tilstyrk stjórnarinnar, hafa komið okkur í, með því að taka lán erlendis til þess að bjarga við atvinnuvegum landsins. En jeg spyr: Hvað vill þá þessi hv.þm. (Þór. J.) gera? Skuldirnar erlendis er ekki hægt að greiða sökum gjaldeyrisskorts. Atvinnuvegirnir eru í hruni vegna þess, að ekki er fje til í landinu. Það ætti því að vera hverjum manni ljóst, að það er eina úrræðið, eins og nú er komið, að taka lán. Og hæstv. fjrh. (M. G.) neitar því ekki, að það sje hægt. En hann vill ekki gera það. Jeg ætlast ekki til þess, eins og hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) var að halda fram, að meining okkar, sem sjáum lánsþörfina, væri að halda öllu uppi með láninu, hversu óheilbrigt sem það væri. Það er fjarri því.  (Þór. J.: Hverju á að halda við?)  . Atvinnuvegum landsins. Því ef það er ekki gert, þá er út í það öngþveiti komið, sem engin leið er að sleppa úr. Og eins og áður hefir verið tekið fram af mjer og öðrum, þá þarf lán til að frelsa þjóðina frá beinu gjaldþroti. Jeg er sammála þessum hv.þm. (Þór. J.) um, að rjett sje að fara varlega og gætilega í lántökurnar. Það eru mörg stórmál, er fyrir þessu þingi liggja, en hitt er og víst, að stærstu málin eru peninga- og bankamál landsins. Það er málið, sem öll velferð þessa lands er undir komin. Þá ætla jeg að svara hæstv. fjrh. (M. G.) nokkrum orðum. Hann sagði, að jeg teldi það aðalsökina á sig, að hann tók ekki lán. Jeg tel það líka aðalsökina, og það er ekki skoðun mín eingöngu, heldur ríkti sú skoðun um alt land, að minsta kosti alt Suðurland, að sjálfsagt hefði verið að taka lán. Blöðin hafa einnig verið öll sammála um þetta, nema eitt. Þá kem jeg að gjaldþrotinu, sem hæstv. fjrh. (M. G.) vildi gera sjer svo mikinn mat úr. Hann sagði, að hægt væri að fá lán, og það væri búið að fá lán. En þótt svo sje, þá má þó spila þannig spilunum, að til gjaldþrots leiði, með því að vera of smátækur. Og jeg fæ ekki sjeð, að það sje óhæfa, þótt á Alþingi sje reynt að sporna við gjaldþroti landsins, sem er óhjákvæmilegt, ef ekki er hafist handa og tekið gjaldeyrislán. Hæstv. fjrh. (M. G.) varði sig með því, að jeg hefði sagt, að markaðsbreytingar væru ófyrirsjáanlegar. Þau orð mín sleit hann að vísu út úr sambandi. Honum er hjer að vísu nokkur vorkunn, en þó breytir það í engu aðalatriðunum. Það var sýnilegt hverjum manni, að brýn þörf var fyrir lánið, þar sem það var ljóst þegar í sumar. T. d. gaf annar bankinn út ávísanir, sem ekki voru greiddar. Hæstv. fjrh. (M. G.) mintist enn á það, hvílík dauðasynd það væri að taka spekúlationslán. Það má vel vera, að hann geti sagt Skagfirðingum það, að verra sje að taka bráðnauðsynlegt lán fyrir það, að fyrirsjáanlegt er, að gróði verður á gengismun. En hjer á Alþingi mun vart vera hægt að bera slíkt á borð. Þá vil jeg í þriðja sinn spyrja hæstv. fjrh. (M. G.) að því, hvernig hann hefir fengið þennan 25 miljóna yfirballance um áramót. Hann hefir ekki svarað því enn þá. En jeg vil nú forvitnast um það, hve margir bera traust til þessarar fjármálastjórnar og yfirleitt þeirrar stjórnar, er nú situr, og því leyfi jeg mjer að bera fram þessa rökstuddu dagskrá: „Um leið og Nd. Alþingis lýsir trausti sínu á núverandi stjórn, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Hv. deild mun það fullkunnugt, að jeg flyt ekki þá rökstuddu dagskrá, sem hjer liggur fyrir, af því, að jeg beri traust til þess, að henni takist að ráða fram úr þeim umfangsmiklu og vandráðnu stórmálum, sem nú liggja fyrir til úrlausnar. Jeg hefi flutt dagskrána af tveimur aðalástæðum. Í fyrsta lagi til þess að halda uppi þeirri sjálfsögðu þingræðisreglu, að stjórnin styðjist við fult fylgi meiri hluta þingsins. í öðru lagi til þess að varna því, að Alþingi fari nú á þessum örlagaþrungnu tímum að eyða þingtímanum og fje landsins í langar umræður um vantraustið, sem búast má við að standi lengi yfir, jafnvel dögum saman. Hvað þingræðið snertir, sem fyrir mjer er aðalatriðið, þá er það föst og sjálfsögð venja allra landsstjórna, sem styðjast við fylgi þinga, að leita traustsyfirlýsingar undir eins og þær grunar, að sig bresti fylgi. þetta er og á að vera óhagganleg og sjálfsögð regla. Eins og Alþingi er skipað nú, lá það í augum uppi þegar í þingbyrjun, að stjórnin átti sárlitlu trausti að fagna í þinginu, og bar henni því tvímælalaus skylda til að heimta traustsyfirlýsingu þegar í stað, eða segja af sjer að öðrum kosti. Hvorttveggja hefir hún vanrækt. Þess vegna neyðist jeg til, sem andstæðingur stjórnarinnar, að bera fram dagskrá þá, sem hjer liggur fyrir, 26 til þess að skýrar línur, fá vissu fyrir því, hvort hæstv. stjórn hefir traust meiri hluta deildarinnar eða ekki. Fari nú svo, sem mig uggir, að hæstv. stjórn reynist ekki hafa traust meiri hluta deildarinnar, geng jeg að því sem gefnu, að hún segi af sjer þegar í stað, því að öðrum kosti er óhugsandi samvinna milli deildarinnar og hæstv. stjórnar, og verður til niðurdreps fyrir starfhæfi hvorrartveggja. Með þessu hugsa jeg mjer að gefa fordæmi til varnar því, að það geti nokkurn tíma framar hent Alþingi Íslendinga, að stjórn sitji í trássi við meiri hluta þess. Hitt atriðið, að rjett sje að sporna við því, að tíma þingsins og fje landsins sje eytt til að ræða vantraust á stjórn, sem vitanlegt er um að ekki hefir traust hv. deildar, þarf engrar sjerstakrar skýringar við; það nægir að benda á öll þau vandamál, sem fyrir þinginu liggja, og verður þá fyrst fyrir mönnum fjármálaástandið. Þá má og nefna eina ástæðu enn fyrir því, að jeg flyt margnefnda dagskrá, þá, að mjer er kunnugt um, að hjer á að koma fram „loðmullu“-tillaga, í þeim einum tilgangi, að forða mönnum frá því að greiða beint atkv. með vantrausti eða móti. Jeg vil verða fyrri til og varna þessu. Þingmenn hljóta að vera búnir að átta sig á því, hvort þeir vilja aðhyllast stjórnina eða ekki. Við, sem erum andstæðingar stjórnarinnar, heimtum þingræðisreglum fylgt. Við heimtum skýrar línur.

Jón Þorláksson Þessi hæstv. stjórn, er nú situr, var mynduð fyrir ári síðan og hafði þá fylgi, eða hlutleysi, meiri hlutans í þinginu. Jeg var ekki á því þingi og hefi því óbundnar hendur um afstöðu til þessarar stjórnar. Þegar nú líta skal á það, hvort rjett sje að víkja stjórninni frá með vantraustsatkvæði, þá kemur fyrst til athugunar, að þessi hæstv. stjórn hefir aðeins setið milli tveggja þinga og framkvæmt þær ráðstafanir, sem þingið í fyrra lagði fyrir hana, og ráðstafanir undanfarinna þinga, er ekki voru áður framkvæmdar. Jeg er óánægður með margt það, sem stjórnin hefir gert, og jeg veit, að svo er og um fjölda manna. En sú óánægja beinist ekki svo mjög að því, hvernig stjórnin hefir framkvæmt vilja þingsins, heldur beinist hún að ráðstöfunum þingsins sjálfs. Það eru margir hræddir um, að opinber starfræksla sje nú orðin svo umfangsmikil og kostnaðarsöm hjer á landi, að hún muni sliga atvinnuvegina, gjaldþol þeirra beri hana ekki. En sú óánægja beinist auðvitað til þingsins, því það eru þess aðgerðir. Mörgum hrýs hugur við skuldabyrði ríkissjóðs, sem nú er um 20 miljónir kr. Og þó að margir treysti því, að landið komist klaklaust úr því feni, þar sem mikið af þessu fje stendur í fyrirtækjum, sem gefa arð, eða geta endurgreitt lánin, þá eru þó margir hræddir við það glamur, sem nú heyrist, bæði utan þings og innan, um að taka þurfi meiri lán og leggja þau í fyrirtæki, sem óvíst er um, hvort geti endurgreitt þau. Jeg get undirstrikað það, sem hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) sagði, að það væri ógætilegt að taka nú lán. Það er öllum gætnum mönnum ljóst, að vandkvæðin verða ekki læknuð með nýjum lánum til óvissra atvinnufyrirtækja. Framleiðslukostnaðurinn verður að minka áður en atvinnuvegirnir geti borið sig. Og meðan sú breyting kemst ekki í kring verðum við að draga saman seglin í atvinnuvegunum. Þetta er eina leiðin til þess að fá aftur heilbrigðan grundvöll fyrir atvinnuvegi landsmanna. Hin leiðin er sú, að taka lán og leggja fje til atvinnuvega, sem ekki svara kostnaði, og þá er voðinn vís. Það, sem nú einkum hefir verið veist að stjórninni fyrir, er það, að hæstv. fjrh. (M. G.) skuli ekki hafa tekið lán til þessa. En mjer finst hann hafa svarað því svo, að ekkert er þar eftir ámælisvert. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) og hv. 1. þm. Árn. (E. E.) hjeldu því fram, að stjórnin hefði átt að taka lán og troða því upp á bankana, á þeim tíma, er hvorugur bankinn vildi þiggja aðstoð stjórnarinnar til lántöku. Jeg lít nú alt öðrum augum á afstöðu stjórnarinnar til bankanna en þessir háttv. þingmenn. Skilyrðið fyrir því, að bankar geti starfað vel samkvæmt tilgangi sínum og haft traust viðskiftamannanna, er fyrst og fremst það, að slíkir bankar sjeu sem minst undirorpnir íhlutunarsemi ríkisstjórnar. Á erfiðum tímum, svo sem í styrjöldum, hefir það reynst bönkunum um allan heim hættulegast, ef ríkisstjórnirnar hafa gripið inn í þeirra starf og misbrúkað þá. Og það hafa margar ríkisstjórnir því miður gert. Það er litið svo á af fjármálamönnum heimsins yfirleitt, að bankar eigi að starfa samkvæmt grundvallarreglum viðskiftalífsins, en ekki eftir ákvörðunum, er ríkisstjórn setur eða kann að setja í það og það skiftið, jafnvel þótt það sje þingræðisstjórn. Jeg veit, að þegar þeir hv.þm., sem kunnugir eru bankamálum og bera skyn á þau, athuga þetta rólega, þá muni þeir kannast við, að þetta sje mikilsvarðandi skilyrði fyrir því, að bankarnir geti notið nauðsynlegs trausts hjá viðskiftavinum sínum. Jeg vil því ekki áfellast stjórnina fyrir neitt afskiftaleysi í þessu, eða fyrir það, að hún misbeitti ekki valdi sínu í þessu efni. Því það hefði verið sannarleg misbeiting á valdi hennar að taka lánsfje og troða því upp á bankana, er þeir töldu sig ekki þurfa það, og treystust ekki til að ávaxta það í fyrirtækjum, er þeir teldu nægilega trygg. Það hafa engar rjettmætar aðfinningar komið fram um það, hvernig stjórninni hafi farist framkvæmdin á ákvörðunum síðasta þings eða síðustu þinga, er talist geti svo stórvægilegar, að þær rjettlæti vantraustsatkvæði. En þá er eftir að athuga undirbúning stjórnarinnar undir löggjafarstarf þessa þings, og vík jeg að því seinna, en vil fyrst minnast á nokkur atriði í ræðu hv.þm. Dala. (B. J.). Jeg ætla ekki að fjölyrða um það, að hann vill fara að kenna mönnum að sitja á Alþingi. Hann sagði sem sje, að þegar fylgismenn og andstæðingar stjórnar væru saman í þingflokki, þá kynnu þeir menn ekki að sitja þing. Það vill nú svo til, að á síðasta þingi gaf hann sjálfur yfirlýsingu um, að í hans eigin þingflokki væru sumir á móti stjórninni, en einn flokksmaður með henni, og þar með hefir hann þá gefið sjálfum sjer og sínum flokksbræðrum þann vitnisburð, að þeir kunni ekki að sitja þing. Þessi yfirlýsing er skjalfest í Alþingistíðindunum og má sjá hana þar. Hvers vegna hann leggur þennan dóm á sig og flokksbræður sína, geta þeir gert upp með sjer innbyrðis. Aðfinslur hans í garð stjórnarinnar eru margar þess eðlis, að ef stjórnin hefði farið að hans ráðum, þá hugsa jeg, að jeg mundi hafa greitt atkvæði með vantraustsyfirlýsingu til hennar. Hann kvartaði undan því, að stjórnin hefði ekki gert neitt til þess, að önnur ríki sendu hingað sendiherra. Jeg er stjórninni þakklátur fyrir það, að hún gekk ekki út á þá braut, svo að greiðari yrði gata þeirra, sem gera sjer vonir um að verða skipaðir sendiherrar fyrir Ísland hjá sömu ríkjum. Jeg get ekki heldur fallist á aðfinslu fyrir það, að stjórnin hefir ekki gert samning um myntsláttu við Noreg og Svíþjóð. Jeg held, að sú ráðagerð hefði orðið gagnslítil, því að jeg skil ekki, að síðustu árin hafi verið hjer svo mikið gull og silfur, að nokkru hefði munað að fara að slá mynt úr því. Jeg er yfir höfuð hæstv.forsrh. (J. M.) þakklátur fyrir það, að hann vill nú ekki þiggja ráð hv.þm. Dala. (B. J.). Jeg get ekki neitað því, að um tíma rýrnaði nokkuð traust mitt á hæstv. núverandi forsætisráðherra (J. M.), einkum vegna þess, að mjer fanst skoðanir hans í sumum málum falla heldur nær skoðunum hv.þm. Dala. (B. J.) en jeg hefði kosið. En mjer þykir vænt um, að jeg get nú verið rólegri um þetta í framtíðinni. Önnur atriði, sem hv.þm. Dala. (B. J.) bar fram, eru ámóta veigalítil og þau, sem jeg nefndi. Það eina, sem hann nefndi og nokkru varðar af þeim þingmálum, sem hæstv. stjórn hefir lagt fyrir Alþingi, er afstaða stjórnarinnar til vatnamálanna. Og kem jeg þá að annari hlið á starfsemi stjórnarinnar, þar sem er löggjafarstarfsemi hennar. Hún er nú ekki svo lítil, því að stjórnarfrv., sem lögð hafa verið fyrir þingið, munu vera nær 50 talsins. Þar á meðal eru mörg stórmál, og mjer skilst, að skoðanir hv.þm. muni skiftast um ýms þeirra, og er þá eðlilegt, að afstaða þingsins til stjórnarinnar fari eftir því, hvernig um þau mál fer. Jeg skal þar tilnefna skattalagakerfið alt. Þegar það kemur fram eftir meðferð nefndarinnar, sjest, hvaða fylgi það fær, en fyr ekki. Auk skattamálanna vil jeg nefna eitt þýðingarmikið frv., sem sjerstaklega hefir verið mitt áhugamál, sem sje frv. um rannsóknir til undirbúnings virkjunar Sogsfossanna og járnbrautarlagningar. Jeg vil telja þetta mesta framtíðarmálið, sem lagt hefir verið fyrir þetta þing. Jeg hafði ætlað að láta þetta frv. vera hið eina, sem jeg flytti af eigin hvötum inn á þetta þing. En hæstv. stjórn flytur það nú sem stjórnarfrv., og hlýtur þetta að ráða miklu um afstöðu mína til hennar. Þessi stjórnarfrv. eru ekki komin lengra en að þau eru því nær öll í meðferð nefnda og óafgreidd af þeim, og hv.þm. því ekki haft tækifæri til að ræða þau til hlítar og ekki einu sinni mynda sjer ákveðnar skoðanir um þau, þar sem umsagnir nefndanna, er þau hafa til meðferðar, eru ókomnar fram. Jeg hygg, að hv.þdm. geti verið mjer samdóma um það, að ekki er enn þá hægt að taka afstöðu til stjórnarinnar á grundvelli þeirra mála, sem hún hefir lagt fyrir þingið. En það ætti að vera hægt seinna á þinginu. Af þessari ástæðu get jeg ekki sjeð, að rjett sje að samþykkja eða yfir höfuð greiða atkv. um vantraustsyfirlýsingu til stjórnarinnar nú. Þar við bætist það, að ef slík vantraustsyfirlýsing yrði samþykt og stjórnin færi frá, þá liggur fyrir þinginu að mynda nýja stjórn, og þá mundi verða sama óvissan um, hvernig ætti að skipa þá stjórn, þannig að hún yrði í samræmi við skoðanir meiri hluta Alþingis um þau stórmál, sem fyrir þinginu liggja. Það er vitanlegt, að samtök um stjórnarmyndun hafa ekki getað farið fram, því að þm. hafa ekki getað skifst í flokka um mál þau, sem fram hafa komið, vegna þess, að þau eru órædd. Ef dæma á eftir því, úr hvaða átt þessi tillaga er fram komin, þar sem hún er borin fram af hv.þm. Dala. (B. J.) í nafni sjálfstæðisflokksins, þá yrði að ætla, að sá flokkur væri sjálfkjörinn til forystu í myndun nýrrar stjórnar, ef til kæmi. En jeg get sagt afdráttarlaust, að þó að þeim flokki tækist með forgöngu sinni að mynda stjórn eftir sínu höfði, þá mundi jeg ekki bera jafnmikið traust til hennar eins og núverandi stjórnar, og því síður meira. Af þessari ástæðu tel jeg rjett, að þessari fram komnu vantraustsyfirlýsingu á núverandi stjórn verði vísað frá með rökstuddri dagskrá. Vil jeg því leyfa mjer að afhenda hæstv. forseta tillögu til slíkrar dagskrár, og skal jeg fyrst, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana upp. „Þingdeildin álítur, að afstaða til núverandi stjórnar og samtök um skipun nýrrar stjórnar, ef til stjórnarskifta kæmi, hljóti að ákvarðast af skoðunum þingmanna á ýmsum þeim stórmálum, er stjórnin hefir lagt fyrir þetta þing. En með því að flestöll þessi mál eru enn til meðferðar í nefndum, og þingdeildarmönnum því ekki gefist kostur á að ræða þau til neinnar hlítar, eða taka afstöðu til þeirra, þá tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Í sambandi við þetta vil jeg minnast á till.hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) til rökstuddrar dagskrár. Hún er borin fram á þann einkennilega hátt, að flm. (Gunn. S.), eftir yfirlýsingu hans sjálfs, ber hana fram til þess, að hann geti greitt atkv. á móti henni. Jeg vil ekki hjer í þingsalnum nota þau orð um þetta athæfi, sem rjettilega væru viðeigandi. Jeg hugsa, að slík aðferð gæti komið fyrir hjá börnum, en get ómögulega skilið, að hún sje samboðin löggjafarþingi þjóðarinnar. Jeg vil skjóta því til hv.flm. (Gunn. S.), hvort hann sje mjer ekki sammála um þetta og hvort það mundi ekki vera mest sæmd fyrir hann, ef hann tæki tillögu sína aftur. Jeg get ekki með nokkru móti talið þetta þinglega aðferð, og ef hv.flm. (Gunn. S.) vill ekki gera þetta, að taka till. aftur, vil jeg beina þeirri spurningu til hæstv. forseta, hvort hann sje mjer ekki sammála um það, að þetta sje óþingleg aðferð, og hvort ekki sje hægt fyrir hann að koma í veg fyrir þetta, sem er ljótt fordæmi, ef látið verður viðgangast. Vil jeg því skora á hann að vísa tillögunni frá atkvæðagreiðslu. Geti hæstv. forseti ekki fallist á þetta, eða álíti sig samkvæmt þingsköpunum ekki hafa vald til þess að gera þetta, og vilji hv.flm. (Gunn. S.) ekki taka tillöguna aftur, skora jeg á hv. þingdeild að vísa þessari nýju þingvenju á bug með því að neita að greiða atkvæði um þessa tillögu og færa þau rök til þess, að tillagan sje óþinglega fram borin, með því flm. (Gunn. S.) hafi sjálfur lýst yfir því, að hann ætlaði að greiða atkv. á móti till. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv. forseti taki þá ástæðu gilda fyrir því, að þeir neita að greiða atkv. um till., en verði það ekki, þá vænti jeg þess, að sá fyrsti, sem verður krafinn um að greiða atkv., leiti úrskurðar deildarinnar, hvort þetta sje ekki nægileg ástæða fyrir neituninni. Jeg treysti því, að meiri hluti deildarinnar álíti, að till. sje óþinglega fram borin og samþykki þá ástæðu. Vonast jeg svo eftir, að hæstv. forseti taki mína dagskrá því næst til atkvæðagreiðslu, sem fram borna næsta þar á eftir.

Flm. (Bjarni Jónsson) Það er nú mál til komið fyrir mig að svara þeim ákúrum, sem beint hefir verið til mín og komið hafa sitt úr hverri áttinni. Mjer þykir hv.þm. gera mjer hátt undir höfði að setja mig á bekk með stjórninni, með því að beina ákúrum sínum til mín. Jeg ætla mjer þá að snúa mjer fyrst að síðustu ræðunni og halda svo fram eftir. Hún hefði átt að hafa fyrir einkunnarorð: Ull - ull - og aftur ull. Jeg bjóst líka við, að hún yrði svo, og að hann mundi ekki gera neinar nýjar athugasemdir við ræðu mína, aðrar en þær, er áður voru fram komnar. Háttv. þm. (J. Þ.) var sjerstaklega samþykkur hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) í fjármálastefnunni. Hann, sem talaði svo fagurlega um Reykjavíkurlífið og taldi það vera eina ráðið til að komast úr kreppunni að draga saman seglin. Það skilst mjer hann ætli vera einu leiðina til þess að bjarga íslenska útvegnum, að setja skipin upp þangað til búið er að spara upp í hallann, sem orðið hefir á útgerðinni. Það er skemtileg tilhugsun, að ef þessir hv.þm. komast í kröggur, þá mega þeir ekki heyra nefnt lán. Þessir hv. þingmenn vita fult eins vel og jeg, að fjárkreppan stafaði af því, að fje festist fyrir Íslandsbanka, af ástæðum, sem hvorki bankinn nje landsstjórnin gat átt neina sök á. Sakir þess, að aflinn liggur óseldur hálft árið, þarf þessi atvinnuvegur að fá lán til að veiða fiskinn, í skarðið fyrir það fje, sem er fast í aflanum. Og þetta lán þarf að nota til að geta rekið útveginn aftur. Það er ekki satt, að útvegurinn borgi sig ekki, eða sje ekki arðsöm atvinnugrein, því að hann hefir borgað sig með hinum háa kostnaði, ef skipin hefðu altaf verið að veiðum. Og það hefði verið fullnægjandi að láta togarana fá kol; þá mundi útvegurinn hafa margborgað sig, því þá hefðu þeir ekki þurft að eyða tíma og leggja í kostnað við að sækja kol til Englands, en hefðu þá getað verið stöðugt að veiðum. Og landsstjórnin hefði átt að gera það, úr því hún gat það. Jeg hjelt því fram í dag, að þó að stjórnin hefði ekki sjeð fjárkreppuna fyrir eða hverjar afleiðingar hún mundi hafa, þá átti hún að taka lán og ljá bönkunum fjeð, í stað þess fjár, er fast var, til þess að halda uppi atvinnuvegunum. Slíkt lán mátti hvíla á bönkunum, en landsstjórnin ein gat fengið það. Hæstv. fjrh. (M. G.) skaut því fram í dag, hvers vegna jeg hefði ekki gert tillögu um það í bankaráðinu, að Íslandsbanki tæki lán. Jeg gerði það, en bankinn gat það ekki, og einmitt þess vegna kom jeg að máli við stjórnina, að hún tæki slíkt lán til þess að hjálpa báðum bönkunum, til að halda þeim gangandi. Þeir, sem þekkja til með ísfiskið, vita, að það hefir steypt fjárhag fyrirtækjanna og ekki annað. Ef útvegnum væri hjálpað svo, að þeir þyrftu ekki að stunda það, þá mundi hann bera sig, þrátt fyrir þennan óheyrilega tilkostnað. Að draga saman seglin, eða stöðvun á atvinnuvegunum, get jeg ekki tekið í alvöru. En jeg hygg, að það sje eina rjetta leiðin að taka nauðsynlegt lán til þess, að útvegurinn geti haldið áfram. Það yrði heldur illa ástatt hjer í Reykjavík, þar sem 1/6 hluti bæjarbúa lifir af þessari atvinnugrein, og úti um land, í sjávarþorpum, bæjum og borgum, sem eru að myndast. Jeg hefi ekki reiknað út, hvað mikill hluti landsmanna það er, sem af honum lifir, en ef sá atvinnuvegur ætti að leggjast niður um tíma eða draga saman seglin, þá mundi mörgum búanda þykja þröngt fyrir dyrum, er þeir kæmu að heimta mat og lífsviðurværi. Hitt var enginn að tala um, að taka lán og troða því upp á bankana, heldur að stjórnin hefði hjálpað þeim að útvega rekstrarfje, sem þeir hefðu ekki getað fengið. Mundu þeir hafa orðið fegnir, ef þeir hefðu fengið rekstrarfje, einkum ef það hefði komið á rjettum tíma. Um lánið erlendis, að með því hefði unnist gengi, þá er það meining mín, ef það hefði verið borgað í Danmörku í dollurum og lánið tekið til 10 ára og endurgoldið með dollurum. En ef heldur hefði þurft að borga gengismismun, þá vaxtalaust lán í 10 ár. Jeg held, að þeir herrar færist of mikið í fang, er þeir halda á lofti því líkri fjármálaspeki, til þess að losna við að greiða atkv. gegn stjórninni. Ummæli þeirra hefðu að öllum líkindum aldrei komið fram, ef till. mín væri ekki til umr. og atkv. síðar. Það kann að vera rjett hjá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að nauðsyn beri til þess, að bankarnir sjeu trygðir gegn gerræði stjórnarinnar. En það er einkennilegt gerræði að bjóða mönnum fje til láns þegar þess er þörf. Jeg get ekki sjeð, hvernig sjálfstæði bankanna hefði verið í voða, þó að stjórnin hefði boðist til að útvega þeim fje. Jeg hygg, að þeir hefðu tekið því boði fegins hendi, og það eru því hrein öfugmæli, að þetta hefði verið misbeiting valds af stjórninni. Sami hv.þm. (J. Þ.) gerði sjer mat úr því, er jeg sagði, að þeir bæru ekki skyn til að sitja á þingi, sem ljetu skoðanir sínar stangast í allra augsýn eins og mannýga hrúta. Þetta stend jeg við, og er hv.þm. (J. Þ.) það óviðkomandi, við hverja átt er, en hitt get jeg látið hann vita, að seint mun jeg kalla hann til sáttasemjara milli mín og flokksbræðra minna, þótt okkur kynni að bera eitthvað á milli. Sami hv.þm. (J. Þ.) fann ástæðu til að þakka stjórninni fyrir ýmislegt, og þar á meðal var afstaða hennar til sendiherra erlendra ríkja á Íslandi. Í þakkarrausi sínu kom hv.þm. (J. Þ.) upp um sig með tvennu móti. Hann sýndi það, að honum þykir heldur bagi að því en hagur, að Ísland fái fulla viðurkenningu og hún verði heyrinkunn. Jeg gat þess, að stjórnin hefði ekkert gert til þess að fá hingað senda erindreka með „diplomatiskri funktion“, og var hv.þm. (J. Þ.) mjög ánægður með þá vanrækslu stjórnarinnar. Hann kom því upp um sig einnig, að hann man ekki það ákvæði sáttmálans, að Danir fara með utanríkismál Íslands í umboði þess. Ísland getur þess vegna falið dönskum sendiherrum umboð, og sýnir með því erlendum ríkjum fulla hæversku, en þarf ekki að senda legáta út um allan heim, eins og hv.þm. (J. Þ.) óttaðist. Kostnaður Íslands við að gefa þetta umboð er mjög smávægilegur, aðeins pappírskostnaður, og er undarlegt, að slíkt skuli vaxa í augum hv.þm. (J. Þ.). Jeg hjelt, að hann væri vanur að handfjatla stærri peningaupphæðir. Þá kallaði hv.þm. (J. Þ.) það hótfyndni af mjer að tala um myntsláttu, vegna þess, að ekkert gull væri til í landinu. Jeg hefi ekki farið fram á annað en að samninga hefði verið leitað, og gat það aldrei skaðað, að þeir væru um garð gengnir, ef vjer vildum taka myntsláttuna í hendur vorar síðar. Ef þessir samningar hefðu verið gerðir við Norðmenn og Svía, og eru þeir málsaðiljar þeir, sem um er að ræða, hefðu þeir verið mintir á, að Íslendingar væru þess umkomnir að semja sjálfir um sín eigin málefni, og auk þess hefði verið gott að hafa þessa samninga til taks, þegar á þarf að halda. Þakklæti hv.þm. (J. Þ.) var mikið og einlægt, en þakklátastur var hann hæstv.forsrh. (J. M.) fyrir það, að hann færi ekki að mínum ráðum. Það kemur engum við, nema hæstv. ráðherra (J. M.) einum, hverjum ráðum hann hlítir, og er óþarfi af þriðja manni að láta það til sín taka og senda þakkarávarp, þótt t. d. ráðum mínum sje hafnað. Jeg vona, að sá illi grunur, sem hv.þm. (J. Þ.) bar til hæstv. ráðherra (J. M.) um, að hann hefði þó farið að ráðum mínum áður, höggvi ekki skarð í vináttu þeirra, og takast þar sennilega sættir. Hv. þm. (J. Þ.) lagði áherslu á það, að enn væri ógerningur að greiða atkv. um stjórnina, því menn vissu ekki, hverja afstöðu þeir tækju til stórmálanna, sem hún bæri fram. Mönnum ætti að vera það vorkunnarlaust að hafa kynt sjer málin svo, og auk þess er ekki að vita, hvernig stjórnin kann að snúast í þeim málum áður en lýkur. Jeg geri ekki ráð fyrir, að hún verði jafnræktarsöm við afkvæmi sín eins og hæstv.forsrh. (J. M.) við fátækralögin, en hitt mun sönnu nær, að hún fari að dæmum þeirra kvikinda, sem verst eru, að hún eti afkvæmi sín. Hv. þm. (J. Þ.) var stjórninni mjög þakklátur fyrir frv. um Sogsfossana. En jeg má þá segja eins og karlinn, sem stakk brókunum í ljórann í sólskininu, og sagði: „Þú skeinst ekki í töðuna mína í gær.“ Stjórnin tók ekki eins vel í þetta mál fyrir 1–2 árum, er jeg og aðrir vorum að berjast fyrir því.  (J. Þ.: Var stjórnin ekki önnur þá?)  . Önnur að vísu, en höfuðið hið sama, og hv.þm. (J. Þ.) veit, að eftir höfðinu dansa limirnir, eða svo fórst honum í ræðu sinni. Frestur er á illu bestur, hugsa þeir eflaust, hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) og fleiri. Þeir eru hvorki með nje móti, eru svo sem ekki neitt, en tína saman hagalagða til þess að leggja á vogarskálina. Höfuðástæðan er þetta: Við þurfum frest. Stórmálin eru ekki rædd, segja þeir, afstaða er ekki tekin. Jeg hygg, að þetta höggvi fullnærri þingsóma manna, að gera ráð fyrir mörgum mánuðum til þess, að þeir geti tekið afstöðu, og er þetta eðlilega borið fram af þeim, sem taka ekki afstöðu nema tilneyddir. Þá er sama eðlis mótbáran, að erfitt yrði að skipa nýja stjóra á þessu mannfátæka landi, sem þeir svo nefna. Og hæstv. stjórn heldur einnig, að hún sje fær um að veita forstöðu málum þjóðarinnar. Jeg verð að segja, að margt fellur Íslendingum þungt fyrir brjósti, ef þeir geta ekki fundið menn, sem þeir geta treyst til að framkvæma vilja þingsins. Og er þessi ástæða einber hjegómi, því þingið væri ekki fært um að ákveða um meðferð mála, ef enginn hv.þm. væri fær um að framkvæma hana. Jeg hefi borið fram þessa tillögu til þess að forvitnast um, hvort stjórnin hefði nægilegt fylgi eða ekki. Hún er eins í þágu stjórnarinnar sem annara, því það er sannkallað Sysifosarverk fyrir stjórnina að starfa og vera þess óvitandi, hvort hún hefir traust meiri hluta eða ekki. Og þetta verður enn verra, þegar stórmál eru á döfinni, og þess vegna þurfa að koma fram hreinar línur nú, áður en þau koma til umr. fyrir alvöru. Jeg vil ekki taka þátt í deilum þeim, sem orðið hafa um dagskrá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), en hitt dylst mjer ekki, að hún er á engan hátt óþingleg. Þinghrekkur getur hún kallast, og er slíkt ekki óvenjulegt. Það hefir komið fyrir oftar en einu sinni, að þm. hafa tekið upp frv., sem búið var að taka aftur, og það til þess eins, að njóta þeirrar ánægju að fella það. Það er engin ástæða til þess að gera úr þessu stórglæp, en sá er siður minna gömlu vina, Heimastjórnarmanna, að hrópa og hljóða, þegar við þeim er ýtt. Þarna er dauðasyndin, æpa þeir, með enn fleiri syndir á samviskunni. En þær fyrirgefa þeir sjálfum sjer. Þá kem jeg að hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.). Hann hjelt, að jeg hefði borið fram till. til skemtunar, en það var ekki tilgangur minn. En umr. hafa orðið til skemtunar, og var þó ræða hv.þm. (Þór. J.) sjerstaklega spaugileg. Hann hjelt því fram, að atvinnurekstur hefði verið með tapi öll síðustu árin, og veit jeg ekki, hve langan tíma hann átti við. En nú á að vinna upp þetta tap með því að stöðva allan atvinnurekstur, eða svo hygg jeg, að menn hafi skilið hv.þm. (Þór. J.). Sami hv.þm. (Þór. J.) hjelt, að fjárkreppa Íslandsbanka stafaði af því, að hann hefði lánað í vitleysu, en þetta eru ranglátir dómar. Kreppan stafaði af því, að verkun og sala afurðanna tafðist af ófyrirsjáanlegum ástæðum, og er ekki rjett að atyrða bankann fyrir það. En skammir hefði hann átt skilið, ef hann hefði neitað að lána nauðsynlegt fje til atvinnuveganna. Það er alkunna, að útvegur þarf að lifa á lánum helming ársins, því afurðirnar seljast ekki jafnt og þjett, heldur mestmegnis síðara hluta sumars og á haustin, en þá í stórum stíl. Kaupsýslumenn liggja ekki heldur með fje sitt, það borgaði sig ekki. Þeir setja það í fyrirtæki og geta þess vegna þurft á lánum að halda, þótt þeir eigi fyrir þeim, og miklu meira en það, í raun og veru. Útveginum er nauðsynlegt að geta fengið lán, og má þá ekki heimta of háar tryggingar, og jeg er þess fullviss, að togararnir lægju ekki við landfestar, ef handbært fje væri fáanlegt. Því hefir verið haldið fram, að útgerðarmenn væru fallnir frá því að taka lán, en jeg veit ekki til, að það hafi við neitt að styðjast. En í sambandi við þetta má geta þess, að hallæri það, sem nú ríkir, er að nokkru leyti tilbúið af viðskiftahöftunum, og því er haldið við af þeim. Hverjum í hag? Þeim í hag, sem eiga dýrar vörur og gætu ekki selt þær sama verði, ef innflutningur væri frjáls og ódýrari vörur flyttust inn. En þó að kaupmennirnir græði þannig á viðskiftahöftunum, vilja þeir láta afnema þau. Þeir segja: Burt með viðskiftahöftin, því þó að það sje tap vort, viljum vjer geta fengið nýjar vörur og hætt að vera blóðsugur á almenningi. Þetta hafa kaupmenn sagt við mig, og efast jeg ekki um einlægni þeirra. Viðskiftahöftin halda við dýrtíð í landinu, og þess vegna getur verkakaup ekki lækkað. Þess er engin von, að menn vilji láta lækka kaup sitt meðan þeir verða að gefa mikið af peningum fyrir allar nauðsynjar, en það mundi auðsótt, ef vöruverð lækkaði. Ef verkakaup gæti lækkað með þessu móti, yrði það útgerðinni hinn mesti hagur, og eru þetta viturlegri ráð en að draga saman seglin og leggja atvinnuvegina í kalda kol. Stjórnin hefir framið þær tvær höfuðsyndir, að taka ekki lán, og halda of lengi í viðskiftahöftin. Þegar vörur tóku að falla á erlendum markaði, gátu þau ekki orðið til annars en ills eins, því enginn hygginn kaupmaður hefði keypt mikið inn á slíkum tímum. Jeg sje enga ástæðu til að amast við því, að menn fái að njóta þess lánstrausts, sem þeir hafa erlendis, og er því rangt að hefta viðskifti þeirra, þótt þeir greiði ekki út í hönd. Jeg býst við því, að þeir hv.þm., sem jeg hefi svarað um hríð, játi í hjarta sínu, að þetta sje rjett, og leggi það til, að viðskiftahöftin verði afnumin, og þeir vilja sennilega nú, að höftin hefðu aldrei verið lögð á. Jeg hjelt því fram, þegar dagskrá hv.þm. Borgf. (P. O.) var til umr. í fyrra, að hún væri ónauðsynleg, lögin, sem fyrir voru, væru fullnægjandi. En menn höfðu þá það fjármálavit, að gefa orðum mínum engan gaum. Hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) vildi skýra orð mín svo, að jeg vildi láta stjórnina taka lán til að bjarga vitfirringum. Jeg veit ekki, hverja hann nefnir því nafni, en ef það eru útgerðarmenn og atvinnurekendur yfirleitt, er þetta harður dómur og heimskulegur. Þessir menn eiga ekki einir sök á, hvernig farið hefir, og þó að þeim megi um kenna að einhverju leyti, ber að gæta þess, að sjálfsskaparvíti eru ekki betri en önnur, og það er gagnslítið að fárast um orðinn hlut. Hitt væri viturlegra, að reyna að draga úr því, sem orðið er, og koma í veg fyrir, að meiri skaði hljótist af. Hv. þm. segja gjarnan, að ef þetta hefði verið svo og svo, þá væri alt eins og það ætti að vera nú. En það er þýðingarlaust að segja „ef“. Það verður að ganga út frá ástandi eins og það er, en ekki eins og það hefði verið, ef -. Hv. þm. (Þór. J.) talaði hjer um flokkaskiftingu og grautarpotta, og lá þá nærri að álykta, að hann væri grautarkökkur í slíkum pottum. En hv.þm. (Þór. J.) hefir reiðst þessari saklausu ágiskun og hellir yfir mig skömmum og persónulegum brigslyrðum, sem ekkert koma þessu máli við. En jeg læt mjer slíkt hjal í ljettu rúmi liggja. Þá verð jeg að beina máli mínu til hæstv. stórnar, því hún hefir gert mjer það hátt undir höfði að ávarpa mig öðru hvoru. Mjer leið ekki illa undir þessum ræðum, ef jeg undanskil ræðu hæstv. atvrh. (P. J.), og var það ekki mín vegna, heldur hans. Það er leiðinlegt á þingi, sem hefir það í þingsköpum sínum, að enginn þm. megi greiða atkv. með fjárveitingu til sjálfs sín, að upp skuli rísa hæstv. ráðherra og lýsa yfir því, að hann greiði atkv. gegn vantraustsyfirlýsingu á stjórnina. Jeg segi þetta ekki af þeim ástæðum, að jeg hafi hugsað mjer að græða á afstöðu hans, því vitanlega eru ráðherrarnir í raun og veru með sjálfum sjer, en það væri viðkunnanlegra, að þeir greiddu ekki atkv. Þegar úrslit eru orðin um till. mína, má segja um stjórnina, að hún sitji í vantrausti þingsins eða í trausti þess, en um hæstv. atvrh. (P. J.) verður ekki annað sagt en að hann sitji í sjálfstrausti. Hæstv. atvrh. (P. J.) gerði vel í að bjóða sitt sæti. En jeg hefi ekki borið tillöguna fram til þess að losa þessa stóla handa mjer nje neinum vissum mönnum. Þingið sker eflaust úr, hverjir þá eiga að skipa. Mjer þótti furðulegt, þegar hann var að tala um óþol manna og hin sífeldu stjórnarskifti frá því 1907. Þetta gæti landið ekki þolað og það væri afaróheppilegt í þessu mannfátæka landi. Það er satt, að landið er mannfátækt, ef það getur ekki skipað þessi sæti nýjum mönnum. En það er ekki rjett af hæstv. atvrh. (P. J.) að segja, að það sje ekki hægt að losa ráðherrasæti, því þjóðin eigi þá enga til að setja í þau. Það er ekki rjett, sem hann sagði um dygð hjúanna, því enginn hefir, mjer vitanlega, efast um dygð hæstv. ráðh. (P. J.). Það er um hæfileika þeirra, sem menn hafa efast.  (Atvrh. P. J.: Jeg var ekki að svara þingmanninum)  . En jeg er að svara ráðherranum. Hæstv. ráðherra (P. J.) sagði, að það væri langt frá því, að óþarfaeyðsla hefði verið viðhöfð með innflutningsnefndinni; þvert á móti hefði verið of skamt farið; það hefði verið sparað lögreglueftirlit. Er það þá svo að skilja, að hver hafi flutt inn það, sem hann vildi? Jeg fullyrði, að þau útgjöld, sem leiddu af innflutningshöftunum, hafi verið gersamlega óþörf eyðsla. Sjerstaklega var skömtunin, eins og hún var hjer, auglýst með þriggja mánaða fyrirvara, óþörf. Enda er nú svo, hjer í þessum bæ, að aldrei eru sýndir seðlar, og allir geta fengið alt seðlalaust. Úti um sveitirnar birgja menn sig upp til vetrarins á haustin, eins og menn vita. Þetta er því alldýrt og óþarft fálm. Hæstv. ráðherrum hefir líklega ógnað, hvað jeg var mjúkmáll í fyrri ræðu minni, og því allir sent mjer hnútur, nema hæstv.forsrh. (J. M.). Jeg ætla þá að reyna að verðskulda þær mest. Hæstv. atvrh. sagði, að jeg hefði farið með Gróusögur og krafist sannana á þeim af stjórninni. En þetta er ekki satt. Það vill svo vel til, að jeg hefi þessi ummæli mín skrifuð. Þau hljóða svo: „.... leikur jafnvel orð á, að ekki sje leitað lægsta eða besta boðs, heldur sjeu starfsmenn landsins látnir versla við það og selja því samkepnislaust .... “ Um þetta sagði jeg, að nú gæfi jeg stjórninni tækifæri til að sanna, að þetta væri ekki svo. Því þennan orðróm getur stjórnin auðveldlega ósannað. Hún þarf ekki annað en sanna, að hún hafi samkepni, og hvaðan hún sje. - Jeg minnist þess, að jeg kom með tilboð fyrir nokkrum árum frá Eriksson. Það er sænskt fjelag, sem verslar með talsímagögn. Jeg hefi aldrei vitað til þess, að hjer hafi verið verslað við það, en annarsstaðar, bæði í Noregi og Svíþjóð, er mikið verslað við það, Jeg get trúað, að landið versli ekki við þetta fjelag sökum þess, að það sje betra að versla en allir aðrir. Hvað snertir síldarmálið, þá hefi jeg aldrei efast um, að hæstv. atvrh. (P. J.) hafi haft áhuga á því. En það er víst, að hann tók ekki í taumana er þurfti. En þetta skoða jeg ekki sem varmensku, heldur stafa af skorti á hyggindum og þar af leiðandi getuleysi til að vera atvinnumálaráðherra. Ummæli hans um kolin þóttu mjer undarleg, þar sem jeg tók það fram, að jeg væri einn af þeim fáu, sem aldrei hefði getað legið stjórninni á hálsi fyrir þær ráðstafanir. Hæstv. atvrh. (P. J.) talaði um stjórnarfrv. líkt og aðrir. Jeg hefi áður svarað því og vil ekki fara að endurtaka það. Viðvíkjandi því, sem hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, þá get jeg ekki betur sjeð en að ef það er frá tíð fyrirrennara hans, þá sje undarlegt, að hann framkvæmdi það, hafi hann ekki sjálfur haft þá skoðun.  (Fjrh. M. G.: Jeg hafði þá skoðun)  . Jeg fjekk ekki tækifæri til að víta það í tíð fyrirrennara hans.  (Fjrh. M. G.: Hann fjekk tækifæri til þess)  . Jeg fjekk ekki tækifæri til þess. Annars víti jeg það, sem mjer finst aflaga fara, hvort sem sá, sem hlut á að máli, er flokksmaður minn eða ekki. Upplýsingar þær, sem hæstv. fjrh. (M. G.) gaf um það, að hann hefði ekki borgað manninum veittan styrk, af því hann hefði ekki þurft hans, eru einskis virði. Því það var sú aðferð, sem jeg fann að, að neita að borga styrk, sem í fjárlögunum stendur. Um innflutningsnefndina vil jeg taka fram, að á þingskjalinu stendur, að hún skuli skipuð, ef knýjandi nauðsyn sje til. En hæstv. stjórn á eftir að sanna, að það hafi verið knýjandi nauðsyn til þess. Jeg skal láta hæstv. fjrh. (M. G.) og Esóp um tófusögurnar. Jeg hefi aldrei eignað mjer þær. Það eru mörg hundruð ár síðan þær voru gerðar. Um lánið og bankana hefi jeg getið í öðru sambandi. Jeg kem nú síðast að þeim, sem fyrstur var, hæstv. forsætisráðherra (J. M.). Mig rak í rogastans, þegar hann sagði, að þessi tillaga hefði tafið þingstörfin, og óforsvaranlegt væri að bera hana fram. Það er nú ekki langt síðan hún kom fram, og ekki mikill tími, sem fer í hana, þótt hún sje rædd hluta dagsins í dag og á morgun. Hún tefur því ekki. Og ef stjórnin flýgur út úr þessum eldi sem nýr gullgljáandi Fönix, þá er ekki annað hægt að segja en það hafi verið tilvinnandi, að þessi tillaga kom fram. - Jeg hefi ekki verið að dorga, en jeg vil einmitt koma í veg fyrir dorg með henni, bæði frá stjórnarinnar hálfu og hinna, svo ekki verði hægt að segja um þetta þing, að þar hafi menn altaf verið að reyna að veiða, veiða væna keilu úr sjó. Jeg drýgi einmitt þingtímann, en spilli honum ekki, með þessari tillögu. Hæstv. forsrh. (J. M.) sagði, að jeg hefði verið með vífilengjur um traustsyfirlýsingu. Jeg skil ekki, hvernig hann getur talað um vífilengjur í því sambandi, þar sem jeg sagði aðeins, að hægt hefði verið að ná takmarki því, er jeg stefni að, með því að bera fram traustsyfirlýsingu, en skýrði jafnframt frá, hvers vegna jeg ekki gat farið þá leið. Og hæstv.forsrh. (J. M.) sagði svo reyndar, að hann gæti ekki búist við öðru en vantrausti frá mjer. Hæstv. forsrh. (J. M.) hjelt því fram, að það væri ósvífni af þeim, sem ekki styddu stjórnina, að leggja henni lífsreglur. Það er þá ósvífni að leggja það fyrir stjórn, sem menn óskuðu að hún gerði, ef menn ekki styðja hana. Þetta er sú nýjasta ósvífni, sem jeg hefi heyrt. Stjórnin er ekki neinn dýrlingur. Og það er svo langt frá því, að í þessu fælist nokkur ósvífni, því jeg lýsti jafnframt yfir því, að jeg fylgdi stjórninni, ef hún færi eftir því, sem jeg legði fyrir hana. Það var svo margt í ræðu hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að jeg vil ekki þreyta menn á að karpa um það alt. Um utanríkismálin mun jeg tala þegar þau koma frá allsherjarnefnd. það, sem jeg finn að, er, að hæstv.forsrh. (J. M.) hefir ekki unnið að því að notfæra sjer rjettindi þau, sem oss eru veitt í 7. gr. sambandslaganna. En fyrir þetta sama flytur hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) stjórninni þakkarávarp, og hann sjálfur far sjálfsagt þakkarávarp fyrir þetta þakkarávarp. Jeg vil ekki jaska þetta tilboð frekar. Að geta staðið einir og leggja fram fje, sagði hæstv.forsrh. (J. M.) að væri takmarkið, sem ætti að stefna að. Jeg er honum alveg sammála; við eigum að stefna að því að geta staðið einir. Spursmálið er aðeins, hvort stjórnin hefir farið þá rjettu leið til þess að ná þessu takmarki. Íslendingar hafa nú reyndar altaf staðið einir. Þeir hafa aldrei fengið hjálp hjá öðrum. Því jeg tel ekki það, sem þeir hafa tvisvar eða þrisvar fengið hjálp af gjafakorni. Þeir hafa þvert á móti altaf þurft að berjast við óhagstæð utan að komandi öfl, sem drógu úr starfi landsmanna. Hæstv. forsrh. (J. M.) sagði, að það ætti að byggja og endurbyggja, styrkja og endurbæta atvinnuvegina með hygni og sparsemi. Jeg hefi aldrei sagt, að ekki ætti að spara, heldur hitt, að það verði að taka lán til þess að lána útgerðarmönnum fje hálft árið. Enginn segir, að það ætti að taka lán í vitleysu. Að stjórnin tók ekki lán sýnir, að hana hefir vantað yfirlit yfir ástandið á þeim tíma, er hún gat fullnægt þörfinni með lántöku. Það er ekki vafi á því, að hún gat fengið lán þegar kreppan var í byrjun, og með því hefði hún getað afstýrt henni. Að hún ekki gerði það sýnir, að hún var ekki fær um að stjórna, og jeg vil segja, að hún með því hafi komið landinu í þetta öngþveiti. Það er höfuðsyndin. Og úr því hún hefir gert þetta, þá verður að fá aðra til að taka við og reyna að kippa þessu í liðinn. Því að hafa gert vitleysur vekur ekki traust í framtíðinni. - Jeg vil svo ekki tala frekar um þetta nú. Jeg ætla að molda þá, sem dauðlegir eru, - nema auðvitað ráðherrana, sem eru ódauðlegir, - því jeg sem flm. hefi leyfi til að tala þrisvar, og ætla jeg að nota mjer það.

Magnús Kristjánsson Síðan tillagan um að lýsa vantrausti á núverandi stjórn kom fram, lagðist það í grun minn, að úr því yrði ekki annað en skrípaleikur. Þetta hefir ræst og meira en það. Jeg álít, að nú sje að verða hjer stórhneyksli. Og jeg álít, að það sje aðallega 1. þm. Rang. (Gunn. S.), sem tilefni hefir gefið til þess. Og jeg býst við, að enginn annar hefði leyft sjer slíkt, en einhver ófyrirleitinn oflátungur. Þá sný jeg mjer að hv.þm. Dala. (B. J.). Það er tilgangslaust að eltast við það, sem hann talaði um atvinnumálin, því þar var ekkert nýtilegt. Jeg gæti tekið þá undir eitt alla þrjá, þm. Dala. (B. J.), 1. þm. Ám. (E. E.) og 1. þm. Rangvellinga (Gunn. S.).  (Gunn. S.: Ekki Rangvellinga, heldur Rangæinga)  . Jeg tek ekki til greina leiðrjettingar þessa hv.þm. (Gunn. S.), heldur segi jeg það, sem mjer sýnist. Þó vil jeg taka hv.þm. Dala. (B. J.) tali dálítið sjerstaklega, vegna þess, að hann hefir látið einna mest á sjer bera. Það er leiðinlegt að þurfa að tönlast á því, sem búið er að segja, en til að sýna, hve mergjað það er, sem hv.þm. Dala. (B. J.) hefir á móti stjórninni, þá vil jeg benda mönnum á, að aðalsynd stjórnarinnar virtist, eftir ræðu hans að dæma, vera sú, að hún styddist við menn úr flokkum, sem ekki væru henni eindregið fylgjandi. En jeg skil ekki, hvernig nokkur stjórn ætti að geta verið við völd hjer, sem einungis hefði fylgi eins flokks í þinginu; til þess eru þeir of fámennir og sundurleitir í skoðunum.  Enn fremur lá hann stjórninni á hálsi fyrir það, að hún hefði ekki tekið að sjer síldarsöluna. En jeg vil nú láta hann vita, að það hefði líklega þótt gengið nokkuð nærri einstaklingsrjettinum, þar sem þeir, sem síldina áttu, óskuðu ekki eftir því. Þar að auki gerði sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn alt sitt til þess að greiða fyrir sölunni. Þá talaði hann um lánleysi stjórnarinnar, eins og hann komst að orði, og fullyrti, að ef lán hefði verið tekið, þá hefði landið grætt á því 6 miljónir kr. En jeg verð nú að segja, að þetta ber ekki vott um mikið fjármálavit. Og hann tók ekki heldur fram, hve mikið lán þyrfti að fá til þessa. En setjum nú svo, að hægt hefði verið að fá stórlán. Hver er þá kominn til að segja, að gengið lækkaði ekki einmitt við það ? Og hvar var þá þessi 6 miljóna gróði? Og það er ekki lengi um að muna, að þurfa að greiða 8–10% vexti af háu láni í langan tíma. Það veit enginn enn, hvort gengið yrði lægra þegar greiða ætti skuldina heldur en þegar lánið væri tekið. Nú sný jeg mjer að annari hliðinni á ræðu hv.þm. Dala. (B. J.). Það er kunnugt, að þessi hv.þm. (B. J.) getur aldrei talað án þess að fara út í utanríkismál. þetta verður maður að virða honum til vorkunnar, vegna þess, að oft lítur svo út, að honum sje ekki sjálfrátt um, hvernig hann hagar orðum sínum, þegar hann kemst inn á þesskonar efni, sem oftast vill verða, þegar það á ekki við. Jeg verð að fara dálítið fram í tímann. Allir vita, að þessi sjálfstæðisflokkur, eða núverandi „Þversum“, sem hv.þm. (B. J.) mun vera faðir að, hefir látlaust reynt að sverta alla þá, sem við stjórnmál fást og ekki vilja aðhyllast hans kenningar, í augum þjóðarinnar. Þessi þm. (B. J.) hefir haldið fram, að hann einn væri sannur föðurlandsvinur, sannur Íslendingur; allir aðrir væru skaðræðismenn. En margur skyldi halda, að þetta meðal ætti nú ekki lengur við. En hann virðist ætla að halda áfram uppteknum hætti og vara menn við föðurlandssvikurunum! Hann vill auðsæilega vekja tortrygni á ný, byggja upp flokkinn og bjarga leifunum með þessum miður heiðarlegu meðulum. Þannig er hans pólitik. En nú vil jeg biðja hv. þingmenn fyrirgefningar, þótt jeg viðhafi hjer líkingu. Jeg hefi sjeð trjehest, sem var notaður sem leikfang, og sjeð drengi setjast á bak honum, og mjer finst hv.þm. Dala. (B. J.) farast svipað og drengnum; hann ber fótastokkinn og heldur, að hann sje kominn á bak einhverjum dæmalausum gæðingi, og er auðsæilega harðánægður með sjálfan sig, og úr öllu þessu háttalagi þm. (B. J.) virðist mjer ætla að verða aumasta skrípamynd. Nú vil jeg snúa mjer að hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Það er altaf þetta sama, sem þeir jeta hver eftir öðrum, sem sje að taka lán, lán og aftur lán. Jeg ætla ekki að fara mikið út í það mál hjer nú, því um það hefir áður verið rætt, en jeg vil þó geta þess, að slíkt er skaðræðishugsunarháttur, sannkallaður betlarabragur. það er miklu nær að reyna að bjarga sjer við á annan hátt. Eina rjetta leiðin er sparnaður og minni innflutningur. En á móti því berjast þeir með hnúum og hnefum, en annars sker reynslan úr því. Mjer fanst hv.þm. (Gunn. S.) fara nokkuð geyst, en hann ályktar víst sem svo, að „oft verður góður hestur úr göldum fola“. En það getur nú ekki átt við hjer. Hjer á þingi gagnar ekki að viðhafa nein rassaköst. Annars eru víst fáir hv.þm. honum sammála, og væri því mikið nær fyrir hann að fara hægara, ef hann ætlar ekki að vera sjer til minkunnar. Þá er hv. 1. þm. Árn. (E. E.). Mig minnir, að jeg heyrði einhvern segja, að þessi hv.þm. (E. E.) hafi gefið kjósendum sínum mörg fögur loforð um mikil afrek til þjóðþrifa, ef hann kæmist á þing. Þessi loforð þingmannsins (E. E.), sem í spaugi voru kölluð 11 boðorð hans, munu enn að mestu óuppfylt. En nú á að byrja, nú eiga efndirnar og árangurinn að fara að sýna sig. En það þarf að gera meira en lýsa dáðleysi og athafnaleysi stjórnarinnar. Það eru tóm orð, sem lítið stoða ein út af fyrir sig. Hv. þm. (E. E.) hefir ekki bent á neitt, sem hægt væri að bjarga landinu við með, nema þetta eina og eilífa, að taka lán á lán ofan. Jeg verð að segja, að þessi framkoma af hv.þm. (E. E.) er nokkuð þokukend. Þokuhnöttur þessi sveimar um. En hver veit? Kannske sje þar inni falin einhver fögur stjarna. En þessi stjarna, ef hún annars er nokkur, er þá falin í þeim þokuhjúp, sem jeg get eigi sjeð í gegnum. Á meðan svo er get jeg ekki sjeð, að hann sje neinn sjálfkjörinn leiðtogi, sem sje fær um að vinna öll þau ósköp, sem hann vill láta hæstv. núverandi stjórn vera búna að gera. Jeg tók það fram, að jeg ætlaði ekki að tala hjer lengi; aðeins ætlaði jeg að láta í ljós skoðun mína á málinu og mönnunum, sem grynst vaða og gusa mest. Ef svo væri, að einhver væri óráðinn, með hverju hann greiddi atkv. sitt, þá ættu þessar umr. að sýna honum, að þessi vantrauststilraun er ekki annað en gönuhlaup, því að ásakanir þeirra eru staðlausar og nauðaómerkilegar. Hæstv. stjórn hefir, eftir atvikum, staðið vel í stöðu sinni, og vænti jeg þess, að hún fái fullan stuðning hv. deildar.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg skal vera stuttorður. Mig langar aðeins til þess að segja nokkur orð enn þá einu sinni við hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Hann segir, að allir á Suðurlandi telji, að hið eina rjetta sje að taka stórlán, og jeg sje ekki Skagfirðingum sammála í þessu. En það mun best fyrir hann að skifta sjer ekki af Skagfirðingum; þeir mundu síst ljá honum lið á fjeglæfrabraut hans. Fyrirspurnina um, hvar jeg hafi fundið 25 milj. kr., get jeg varla virt svars. En nú skil jeg, hvers vegna hv.þm. (Gunn. S.) er svo áleitinn við mig. Hann mun þurfa á fje að halda og vill ná í eitthvað af þessari fjárhæð, sem hann heldur að jeg hafi fundið. En „betur máttu ganga að, mannskræfan“, ef náð skal í nokkuð af því. Annars er þess að geta, að hinn umtalaði reikningur er eftir hagstofuna, en ekki eftir mig. Jeg skil varla, að þessi hv.þm. (Gunn. S.) verði tekinn alvarlega hjer eftir, þegar hann er orðinn ber að því að ganga frá því, sem hann segir í margra votta viðurvist, og ber fram till., sem hann lýsir yfir að hann greiði atkv. á móti.