Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það var í gær að ég beindi þeim tilmælum til hæstv. forseta Sþ., að ég fengi að ræða mál utan dagskrár í dag, en ég gerði mér vitanlega ekki grein fyrir því þá, að sama mál gæti komið upp í hv. þd. utan dagskrár. Það mál, sem ég hafði áhuga fyrir að ræða utan dagskrár í dag, er hinn mikli vandi sem við blasir í mörgum byggðarlögum í sambandi við hið gífurlega tjón af völdum fárviðrisins sem gekk yfir landið s.l. mánudagskvöld og aðfaranótt þriðjudags. Hafa þúsundir manna í landinu orðið fyrir stórtjóni. Þetta fárviðri var með því versta sem komið hefur hér, sérstaklega suðvestanlands, eða eins og veðurstofustjóri hefur sagt opinberlega: Veðurhæð var lítið minni en í fellibyljum á suðlægum breiddargráðum, sem þar skilja jafnan eftir sig húsarústir, auðn og mannskaða. - Ef undan er skilið hið hörmulega sjóslys, er Heimaey VE-1 rak á land í ofsaveðrinu og tveir ungir s jómenn fórust, má kallast kraftaverk að frekara manntjón varð ekki í þessu veðri né stórslys. Hins vegar varð eignatjónið gífurlegt og það mjög víðtækt í þéttbýlinu hér á stór-Reykjavíkursvæðinu, á Suðurlandi og um allt Vesturland, Vestfirði og Norðurland. Þök hafa svipst af húsum, gluggar brotnað, sum hús hrunið saman og gróðurhús brotnað og framleiðendur orðið fyrir gífurlegu tjóni sem kemur niður á framleiðslu og afkomu. Ég vil geta þess, að við þm. Vesturlands höfum verið beðnir að mæta á sérstakan fund hjá gróðurhúsaeigendum í Borgarfirði vegna þessa stórtjóns. - Íbúðarhús og peningshús í heilum sveitum hafa meira og minna laskast og opinber mannvirki skemmst. Rafmagn og sími hafa farið af og hafa liðið sólarhringar þangað til það var komið í lag.  Bjargráðasjóður er fjárvana og hefur því ekkert fjármagn til að láta af hendi, eins og stjórn sjóðsins hefur opinberlega tilkynnt. Við síðustu áramót skuldaði sjóðurinn rúmlega 90 millj. kr. í sambandi við það verkefni sem hann hefur. Hér á hv. Alþingi hefur komið fram í umr. nauðsyn þess að taka lög um Bjargráðasjóð til endurskoðunar með það fyrir augum að gera sjóðinn að tryggingasjóði til að bæta tjón af völdum náttúruhamfara, farsótta eða óhappa í búskap o.s.frv. eða efla hann til útlána frekar en hefur verið til þessa, en því miður hafa þessi mál ekki náð fram að ganga enn þá. Viðlagatrygging Íslands, sem er skyldutrygging á öllum fasteignum í landinu, greiðir ekki tjón af því tagi er varð í þessu ofsaveðri. Tiltekið er í lögum um Viðlagatryggingu að tryggingin greiddi tjón af völdum eldgosa, jarðskjálfta, snjóflóða, skriðufalla og flóða. Viðlagatrygging varð skyldutrygging, eins og allir vita, í kjölfar gossins í Heimaey og fylgir nú brunatryggingum í landinu. Ekki þótti rétt á sínum tíma að setja foktryggingu inn í viðlagatrygginguna, m.a. vegna þess rökstuðnings, að slík tjón væru mjög fátíð og snertu sjaldan mjög marga einstaklinga. Ljóst er nú, að þetta var ekki rétt mat. Staðreyndir nú og t.d. 1973 sýna allt annað. Ofsaveður sem jaðra við fellibylji eru engu síður hamfarir en snjóflóð og skriðuföll. Ég tel augljóst að réttast sé að breyta lögum um Viðlagatryggingu og láta tjón af völdum veðurofsa falla undir þessa tryggingu. Þetta þarf að gera nú þegar. Jafnframt þarf að skoða hvort ekki er rétt að gera húseigendatryggingu að skyldu, þar sem vitað er að lítill hluti húseigenda í landinu hefur tekið slíka tryggingu. Sjálfsagt er einnig nauðsyn að taka til endurskoðunar skilmála tryggingarfélaganna almennt í landinu. Ég vil, herra forseti, leita hér eftir viðbrögðum eða fyrirætlan hæstv. ríkisstj. í sambandi við þetta mál. Hef ég rætt um það við hæstv. félmrh. að fá hér svör. Fjöldi fólks í landinu hefur orðið fyrir stórskaða og margir eru ráðþrota og bíða eftir viðbrögðum stjórnvalda. Ég tel augljóst að Alþingi geti ekki látið sem ekkert hafi skeð. Það er skylda okkar að gera raunhæfar ráðstafanir og um leið reyna að finna leiðir til að tryggja þjóðina gegn tjóni af slíkum náttúruhamförum.



Herra forseti. Þau alvarlegu vandamál, sem komu upp í landinu í framhaldi af óveðrinu aðfaranótt þriðjudagsins, hafa þegar verið rædd nokkuð hér á hv. Alþingi á fundum deilda í dag, þannig að það er kannske ekki þörf á því að fara mjög ítarlega út í þessi mál hér. Ég vil þó aðeins leggja á það áherslu, að hér er auðvitað um að ræða ákaflega tilfinnanlegt tjón, sem snertir mjög marga landsmenn með verulegum hætti. Það er alveg ljóst, að þetta tjón er svo margvíslegt og mismunandi að það er útilokað að unnt sé að bæta hverjum og einum skaðann 100%. Hér verður það vafalaust að koma til, að menn taki á sig, auk þeirra óþæginda sem menn hafa orðið fyrir, einhvern hluta af þeim vanda sem hér er um að ræða. Strax á þriðjudagsmorgun, þegar ég kom á skrifstofu mína núna í vikunni, óskaði ég eftir skýrslum frá viðeigandi aðilum sem þessi mál snerta og eru á vegum minna ráðuneyta. Það er í fyrsta lagi Bjargráðasjóður Íslands. Stjórn Bjargráðasjóðs kom saman til fundar þennan sama dag og gaf tafarlaust út yfirlýsingu um að fjárhagur sjóðsins leyfði í raun og veru engan stuðning í þessum efnum og að nauðsynlegt væri að gera ráðstafanir til að styrkja sjóðinn sérstaklega ef hann ætti að koma til stuðnings í þessum efnum. Ég er þeirrar skoðunar, að Bjargráðasjóður hafi vafalaust fyrr á árum og áratugum gert mikið gagn, en hins vegar orki mjög tvímælis hvort rétt sé að viðhalda sjóðnum með þeim hætti sem verið hefur á undanförnum árum. Ég tel að það sé ekki vansalaust fyrir stjórnvöld, hver svo sem þau eru, að verða fyrir því aftur og aftur, að þegar tjón koma upp er þessi stofnun, Bjargráðasjóður, það illa á sig komin að hún getur ekki gegnt því hlutverki sem henni er ætlað samkv. lögum landsins. Ég hef hreyft þeirri hugmynd margoft, bæði hér á hv. Alþingi á s.l. vetri og eins í ríkisstj., að það væri eðlilegt að athuga hver af verkefnum Bjargráðasjóðs ættu að flytjast yfir til tryggingakerfisins. Ég tel að það sé nauðsynlegt að þessi mál séu könnuð í botn áður en ákvörðun er tekin um með hvaða hætti framhaldsstarfsemi Bjargráðasjóðs verður háttað. Eins og menn vita er Bjargráðasjóður sjálfseignarstofnun og er sameign ríkis, sveitarfélaga og Stéttarsambands bænda og þessir aðilar leggja sjóðnum til nokkurt óafturkræft framlag. Hins vegar hefur það farið svo á undanförnum misserum, að þegar sjóðurinn hefur þurft að taka við verulegum verkefnum hefur orðið að veita honum lánsfé eða stuðning samkv. fjárfestingar- og lánsfjáráætlun samkv. afgreiðslu hér á hv. Alþingi, eins og gerðist á s.l. vetri. Ég aflaði mér upplýsinga um það frá stjórn Bjargráðasjóðs og starfsmanni hans, hvernig fjárhag sjóðsins er háttað og skuldbindingum á næstu árum. Þar kemur fram, að samkv. þeim skuldbindingum, sem þegar liggja fyrir, skortir sjóðinn fé á þessu ári upp á um 70 millj. kr., á árinu 1982 upp á 310 millj. gkr. og á árinu 1983 upp á 450 millj. gkr. 1 öllum tilvikum er auðvitað miðað við það verðlag sem er í dag. Það er þess vegna ljóst, að þessi sjóður er þess allsendis vanmegnugur að taka á þeim verkefnum sem hér er um að ræða. Varðandi lögin um Viðlagatryggingu Íslands vil ég segja það, að menn hafa auðvitað spurt að undanförnu hvað Viðlagatryggingin geti gert og hvernig standi á því, að hún bætir ekki tjón af þessu tagi. Eins og menn vita hóf Viðlagatrygging Íslands starfsemi sína 1. sept. 1975. Ekkert fjármagn var lagt fram sem stofnfé. Þess vegna varð þessi stofnun að byggja rekstur sinn á iðgjaldatekjum eingöngu. Fyrsta verk stjórnar Viðlagatryggingar Íslands var að afla endurtrygginga fyrir þessar tryggingar svo að hægt yrði að standa við skuldbindingar hennar um að bæta þau tjón er lögin gerðu ráð fyrir, en þau eru samkv. 4. gr. laganna. Í 4. gr. laga um Viðlagatryggingu Íslands er alveg tæmandi upptalning, að talið er, á þeim tjónum sem Viðlagatryggingin á að bæta, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Viðlagatrygging Íslands skal vátryggja gegn beinu tjóni af völdum eftirtalinna náttúruhamfara: eldgosa, jarðskjálfta, skriðufalla, snjóflóða og vatnsflóða.“ Fyrstu tjónin, sem komu til kasta Viðlagatryggingar Íslands, urðu í nóv. 1975, er mikið flóð varð vegna sjógangs suðvestanlands, einkum á Eyrarbakka. Í jan. 1976 urðu jarðskjálftar á Kópaskeri og nágrannahéruðum allt til Mývatnssveitar. Urðu þá stærstu tjón sem stofnun þessi hefur orðið að bæta. Síðan 1976 hefur ekki verið um meiri háttar tjón að ræða sem komið hafa til kasta Viðlagatryggingar Íslands. Hefur einkum verið um að ræða afmörkuð einstök tjón af völdum snjóflóða, vatnsflóða og skriðufalla. Staða Viðlagatryggingar Íslands var þannig í árslok 1979, að eigið fé eða hrein eign nam 1.7 milljörðum gkr. Þar af námu verðtryggð spariskírteini 1.2 milljörðum gkr. Talið er að í árslok 1980 hafi eigið fé Viðlagatryggingar Íslands, þ.e. iðgjöld plús verðbætur, numið um 3 milljörðum gkr. Í álitsgerð, sem ég fékk frá forstjóra Brunabótafélagsins um þessi mál, segir m.a.: „Það skal undirstrikað, að meginforsenda þess, að Viðlagatrygging Íslands geti staðið við skuldbindingar sínar, er að endurtrygging fáist fyrir meginhluta þeirrar vátryggingarverndar sem stofnuninni er ætlað að veita. Núgildandi endurtryggingarsamningur hljóðar upp á 20 millj. Bandaríkjadollara. Spurt hefur verið um það,“ segir í þessari álitsgerð, „hvers vegna tjón af völdum storms eða fárviðris hafi ekki verið tekin upp í 4. gr. laganna. Því er til að svara, að um þetta var rætt í nefnd þeirri sem undirbjó frv. að lögum um Viðlagatryggingu Íslands. Niðurstaðan varð sú að taka storm ekki með, m.a. vegna þess að bætur vegna slíkra tjóna var auðvelt að fá tryggingu fyrir hjá tryggingafélögunum. Þar má nefna foktryggingu á húseignum, sem hefur verið til allt frá því 1960, heimilistryggingu, sem innifelur bætur á innbúi vegna slíkra tjóna, og húseigendatryggingu, sem einnig innifelur bætur fyrir þessa tegund tjóna.“ Síðan segir í þessari álitsgerð: „ Heilbr.- og trmrh. skipaði 25. maí 1980 nefnd til þess að kanna möguleika á því að „tryggja þjóðina fyrir áföllum af meiri háttar náttúruhamförum“, eins og þetta er orðað í erindisbréfi nefndarmanna. Samkv. lið 1 í bréfinu er nefndinni falin endurskoðun laga um Viðlagatryggingu Íslands, t.d. vegna eigna sem nú falla utan tryggingar. Nefndin hefur fram að þessu lagt megináherslu á öflun gagna um verðmæti meiri háttar mannvirkja, svo sem dreifikerfi, raforku, hitaveitur, vatnsveitur, hafnarmannvirki, brýr og ræktað land. Það er von nefndarmanna,“ segir formaður nefndarinnar, „að geta skilað áliti um þennan þátt fyrir lok marsmánaðar.“ Loks segir í þessu yfirliti frá forstjóra Brunabótafélagsins og formanni þeirrar nefndar sem ég fól að endurskoða lögin um Viðlagatryggingu Íslands: „Þá er það spurningin um það sem nú er efst í hugum manna: Á að taka tjón af völdum fárviðra inn í 4. gr. laga um Viðlagatryggingu Íslands? Það þarf að sjálfsögðu að íhuga þetta mál vel. Ég nefni hér aðeins þau atriði sem snúa að framkvæmdahlið málsins. Þar er mesta óvissan um það, hvort endurtryggjendur mundu samþykkja að taka þennan þátt inn í endurtryggingarsamning yfirstandandi árs og hvað það mundi kosta aukalega. Hvað þarf að hækka iðgjald Viðlagatryggingar af þessum sökum? Persónulega tel ég,“ segir Ásgeir Ólafsson,“ að aðstæður fyrir því að taka þennan þátt inn í Viðlagatryggingu Íslands séu töluvert breyttar frá því ástandi sem var þegar lögin um Viðlagatryggingu Íslands voru í mótun. Stofnunin var þá félaus, óvissa um endurtryggingarmöguleika og því ekki nema eðlilegt að varfærni væri gætt. Líta verður á hina veiku stöðu Bjargráðasjóðs nú, en hún virðist vera mun veikari en 1974. Á hinn bóginn hefur Viðlagatrygging Íslands styrkst fjárhagslega, þó enn sé hún á hálfgerðum brauðfótum þegar höfð eru í huga þau stóráföll sem geta dunið yfir okkar þjóðfélag af völdum náttúruhamfara.“ - Og af þeim ástæðum að nauðsynlegt er að stofnunin sé betur undir það búin að taka við tjónum sem verða af náttúruhamförum hefur verið sett á laggirnar sú nefnd sem ég vitnaði til hér áðan. Það hefur einu sinni reynt á það áður, hvort Viðlagatrygging Íslands gæti bætt tjón sem verða af völdum óveðurs. Það var árið 1980, þ.e. á síðasta ári. Arnljótur Björnsson prófessor var beðinn um að meta hvort samkv. lögunum væri unnt að bæta það tjón sem þá varð. Hann sendi Viðlagatryggingu Íslands svar og á því byggist auðvitað sú afstaða sem forráðamenn Viðlagatryggingarinnar hafa orðið að taka nú. Í bréfinu segir: „Í bréfi Suðureyrarhrepps til Viðlagatryggingar Íslands, dags. 23. mars 1980, er þess farið á leit, að stofnunin greiði bætur fyrir það tjón, er varð hér á Suðureyri þann 25. febr. s.l. af völdum fellibyls, er gekk hér yfir. Í bréfinu er engin lýsing á því hvað það var sem skemmdist.“ Síðan segir prófessor Arnljótur Björnsson: „Samkv. 4. gr. laga nr. 52/1975, um Viðlagatryggingu Íslands, tekur Viðlagatrygging til tjóns af völdum eldgosa, jarðskjálfta, skriðufalla, snjóflóða og vatnsflóða.“ Hér er um tæmandi talningu að ræða og er Viðlagatryggingu Íslands því ekki heimilt að greiða bætur fyrir skemmdir er verða af öðrum orsökum en þeim, sem lagagreinin tekur til.“ Í framhaldi af þessum skýrslum, sem ég hef fengið frá Bjargráðasjóði og Viðlagatryggingu Íslands og ég hef gert hér nokkra grein fyrir, óskaði ég eftir yfirliti frá Tryggingaeftirlitinu í sambandi við tryggingafélögin, starfsemi þeirra, skyldur og skilmála vegna þeirra tjóna sem hér hafa gengið yfir. Tryggingaeftirlitið segir í þeirri skýrslu, sem mér hefur borist varðandi endurskoðun vátryggingarskilmála, sem ég lagði mikla áherslu á: „Tryggingaeftirlitið vill í tengslum við umræður um þessi mál benda á, að heildarendurskoðun á vátryggingarskilmálum vátryggingarfélaganna fer nú fram hjá eftirlitinu, en eins og kunnugt er eru allir skilmálar háðir samþykki þess. Á undanförnum vikum hafa m.a. skilmálar bifreiðatrygginga verið í endurskoðun og eru breytingar á þeim væntanlegar.“ Ég óskaði eftir því, að Tryggingaeftirlitið, sem á að gæta þess að tryggingastarfsemi sé nægilega traust í landinu, segði álit sitt á því að skylda Viðlagatrygginguna til að taka slík tjón inn á sína dagskrá. Tryggingaeftirlitið hefur svarað mér með bréfi, sem er dags. í dag, og um það mál segir: „Tryggingaeftirlitið vill geta þess, að þegar frv. um Viðlagatryggingu Íslands lá fyrir Alþingi benti eftirlitið þn. þeirri, er fjallaði um málið, á þá miklu takmörkun á vátryggingarsviðinu sem felst í því að óveðurstjón eru ekki innifalin. Rökin, sem lágu að baki þeirri takmörkun, voru þau, að stofnunin hefði ekki bolmagn til að taka á sig þessa áhættu í byrjun meðan sjóðir stofnunarinnar væru í uppbyggingu. Þá eru vátryggingar Viðlagatryggingar mjög takmarkaðar að því leyti, að einungis brunatryggðar eignir eru vátryggðar gegn náttúruhamförum. Telur Tryggingaeftirlitið brýnt að lögin um Viðlagatryggingu Íslands verði tekin til endurskoðunar.“ Á grundvelli þessara gagna svo og þeirra upplýsinga sem við höfum fengið víðs vegar að af landinu, fjallaði ríkisstj. um þetta mál í morgun og þar var samþykkt tillaga sem ég gerði um afstöðu ríkisstj. og fyrstu skref í þessum efnum. Samþykkt ríkisstj. er á þessa leið: „ Ríkisstj. samþykkir að nú þegar fari fram könnun á því tjóni sem varð í ofviðrinu aðfaranótt s.l. þriðjudags. Verði þess farið á leit við sveitarfélögin, að þau taki saman yfirlit yfir tjón í hverju byggðarlagi og komi niðurstöðum á framfæri við Samband ísl. sveitarfélaga og ríkisstj. Ríkisstj. samþykkir enn fremur að undirbúin verði breyting á lögum um Viðlagatryggingu Íslands, þar sem m.a. verði gert ráð fyrir því, að tryggingin nái til tjóns af völdum fárviðris eftir því sem unnt er. Í þessu sambandi verði einnig endurskoðuð lög um Bjargráðasjóð og athugað á hvern hátt er rétt að skipta verkefnum milli hans og Viðlagatryggingar Íslands. Þess verði óskað sérstaklega við tryggingafélögin, að þau einfaldi skilmála sína þannig að ljósari verði sá réttur og þeir möguleikar sem viðskiptamenn trygginganna hafa. Þá samþykkir ríkisstj. að við afgreiðslu lánsfjárlaga verði tekið til athugunar að hve miklu leyti þarf að gera ráð fyrir sérstakri lánsfjárheimild til að auðvelda endurbætur mannvirkja er tjónamat liggur fyrir.“ Herra forseti. Ég vænti þess, að þeirri fsp., sem til mín hefur verið beint utan dagskrár, hafi verið svarað. Það er því miður ekki hægt að gefa um þessi mál fyllri upplýsingar á þessu stigi, vegna þess að enginn veit nákvæmlega hversu víðtækt tjónið er, en vonandi tíður ekki langur tími áður en niðurstöður liggja fyrir í þeim efnum þannig að unnt verði að taka ákvörðun um það, með hvaða hætti og að hve miklu leyti menn fá stuðning til þess að koma híbýlum sínum og vinnustöðum í samt lag eftir það fárviðri sem hér gekk yfir í landinu snemma í þessari viku.



Herra forseti. Það er ekki að ófyrirsynju að hv. 1. þm. Vesturl. hefur hafið utan dagskrár umræður um óveðrið sem skall yfir á mánudagskvöld og aðfaranótt s.l. þriðjudags. Ég þarf ekki hér að fara að lýsa neinu um það, hvað þá skeði. Hv. 1. þm. Vesturl. gerði það ítarlega og okkur er öllum kunnugt um þau mál. Þó er rétt að leggja sérstaka áherslu á það, að svo mikill skaði sem var hér næst okkur, í höfuðborginni og næstu byggðarlögum, þá var skaðinn ekki minni víðs vegar úti um landið. Þetta vill stundum gleymast. M.a. var það heldur óheppilegt hvernig haldið var á þessum málum óveðursnóttina því að útvarpinu var haldið opnu einungis meðan óveðrið var að ganga yfir Reykjavík og nágrenni, en látið svo sem ekki þyrfti að hafa möguleika á að koma skilaboðum til almennings í landinu, meðan óveðrið var að ganga yfir annars staðar, og útvarpinu þess vegna lokað. Það verður ekki ofmælt um hve mikið tjón hefur orðið. En viðfangsefnið núna er að bregðast rétt við. Og við eigum allir að vera sammála um að til þess að gert verði það sem nauðsynlegt er þarf fjármagn. Auðvitað þarf að gá að ýmsu öðru. Hæstv. félmrh. hefur hér gert okkur grein fyrir því, hvað ríkisstj., að hans tillögu, eftir því sem hann upplýsti, hygðist gera varðandi þessi mál. Það voru nokkur atriði, sem þar komu fram, sem ekkert er nema gott um að segja. Ég lýsi ánægju minni yfir því, að ríkisstj. skuli hafa tekið þetta mál fyrir, enda hlaut svo að verða. Hvaða ríkisstj. sem hefði setið að völdum hefði gert slíkt. Hæstv. ráðh. talaði um að þeir teldu að það þyrfti að fara fram könnun á því tjóni sem orðið hefur. Auðvitað er rétt að það þarf að ske. Það er náttúrlega undirstaðan undir því, hvert framhaldið verður. Hæstv. ráðh. sagði að ríkisstj. gerði ráð fyrir að undirbúa breytingu á lögum um Viðlagatryggingu Íslands. Hann gat þess enn fremur, að ætlunin væri að endurskoða lög um Bjargráðasjóð og sérstaklega athuga um skiptingu verkefna milli þessara stofnana. Að lokum kom það fram í máli hæstv. ráðh., að ríkisstj. hefði í huga eða vildi taka til athugunar hvað þyrfti að gera við afgreiðslu frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1981 til þess að afla fjármagns til að bæta þeim tjón sem urðu fyrir því í þessu ofviðri. Hæstv. ráðh. flutti hér allfróðlegan pistil um ástand Viðlagatryggingar Íslands og Bjargráðasjóð. Hann gat þess, að mál þessara stofnana væru í undirbúningi og hann hefði skipað sérstaka nefnd til að vinna að því máli á síðasta ári. Það var að skilja á hæstv. ráðh., að það færi líka fram heildarendurskoðun hjá vátryggingarfélögum í landinu, og fleira taldi hann til. Um þetta er ekkert nema gott að segja. En einmitt þetta, að svo mikið þarf að aðhafast í þessum efnum, má ekki verða til þess að það seinki beinum aðgerðum til að koma til aðstoðar því fólki sem varð fyrir tjóni af ofviðrinu í byrjun vikunnar. Ég held að þessi tryggingamál séu almennt þess eðlis, að við þurfum vel að vanda allan undirbúning að framtíðarskipan þeirra mála. Og með því að það þarf að gera tel ég að það megi ekki bíða eftir að því verki sé lokið að grípa til beinna aðgerða vegna ofviðrisins sem nú skall yfir. Með tilliti til þessa hef ég ásamt fimm öðrum sjálfstæðismönnum í Ed. lagt fram brtt. við frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1981 á þskj. 442. Þessi till. er á þá leið, að fjmrh. verði heimilað fyrir hönd ríkissjóðs að taka lán á árinu 1981 að fjárhæð allt að 30 millj. kr. eða 3 milljörðum gkr. og veita Bjargráðasjóði það fjármagn til ráðstöfunar samkv. 8. gr. laga nr. 51/1972, um Bjargráðasjóð. Hvers vegna er þessi till. fram komin um að efla Bjargráðasjóð, en ekki t.d. Viðlagatryggingu Íslands? Það er vegna þess, eins og kom fram í máli hæstv. ráðh., að samkv. lögum er Viðlagatryggingu ekki heimilt að bæta það tjón sem varð í ofviðrinu í vikunni, en samkv. lögum er Bjargráðasjóði það heimilt. Bjargráðasjóður hefur ekki fjárhagslegt bolmagn til að gera neitt í þessu efni. Því er farin sú leið með þessum tillöguflutningi, að það verði veitt sérstakt fjármagn til Bjargráðasjóðs í þessu skyni. Auðvitað verður að liggja fyrir hvað þetta tjón er mikið og það liggur ekki fyrir enn þá. Þess vegna er upphæð sú, sem sett er í tillögu okkar um eflingu Bjargráðasjóðs, 30 millj. kr., áætlunartala. En það hlýtur að vera hægt að halda svo á málum að það liggi ljóst fyrir hvað tjónið er mikið, þegar þessi till. verður afgreidd og frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1981. Þá kann að vera að þessi tala þurfi að koma til endurskoðunar. Ég vil enn fremur vekja á því athygli, að samkv. þessari tillögugerð er ekki tekið svo til orða að ríkissjóður skuli endurlána Bjargráðasjóði það fjármagn sem hér er um að ræða. Það er af ásettu ráði ekki orðað svo vegna þess að það gæti verið lagt til þannig, að Bjargráðasjóður yrði að ráðstafa þessu fé með lánskjörum sem ekki samrýmdust venju við þá aðstoð sem Bjargráðasjóður hefur veitt, þ.e. lán með lágum vöxtum eða bein óafturkræf framlög. En með þessu móti á að vera séð fyrir því, að hægt sé að ganga núna til verks og koma við aðstoð á næstunni við það fólk sem hefur orðið fyrir tjóni í ofviðrinu. En á meðan getum við athugað gaumgæfilega öll þau mál og allar þær hliðar sem hæstv. félmrh. dró hér upp af ástandi mála almennt varðandi Viðlagatryggingu, Bjargráðasjóð og vátryggingamál í landinu. Herra forseti. Mér þótti rétt að vekja hér í Sþ. athygli á þessu máli og þessari till., sem ég hér hef greint frá, en hún er að sjálfsögðu borin fram í Ed. þar sem frv. um lánsfjárlög fyrir árið 1981 er til umr.



Herra forseti. Ég hygg að ef menn hafa í huga þær umr., sem hafa átt sér stað hér á hinu háa Alþingi undanfarna tvo daga, hljóti nú þm. að leiða hugann að því, hvort ekki sé í alvöru tímabært að þetta þing starfi í einni málstofu, því hér hafa sömu málin í tvo daga í röð verið til umr. í báðum deildum og nú í Sþ. Það þarf engan að undra þó að það beri hér á góma utan dagskrár, hvernig mætt skuli þeim vanda sem skapast hefur vegna óveðursins sem geisaði hér á mánudagskvöld og aðfaranótt þriðjudags. Það mál hefur þegar verið rætt utan dagskrár í Ed. í dag og þar svaraði hæstv. forsrh. fsp. minni og taldi þar upp þau atriði sem ríkisstj. hafði gert samþykkt um í morgun. Ég fagna þessari samþykkt og tel að þar séu stigin fyrstu skrefin í rétta átt. Hins vegar er ekki tímabært, tel ég, á þessu stigi málsins að ræða þetta mál frekar í smáatriðum. Ég fagna því að þetta skuli hafa verið gert. Það er ljóst að tjónið í þessu fárviðri hefur orðið gífurlegt og sjálfsagt ekki allt enn komið í ljós sem þar hefur skemmst eða eyðilagst. Ég tek undir þau orð hv. 4. þm. Vestf. áðan, að það er vissulega áhyggjuefni hvernig almannvarnir og Ríkisútvarpið brugðust við þarna um nóttina, þegar hætt var útvarpi og lokað þessu aðalöryggistæki sem tengdi þá saman sem voru að vinna að björgunar- og hjálparstörfum þessa nótt, - að hætt skyldi útvarpi þegar versta veðrið var gengið hér yfir suðvesturhornið. Það er kannske ævinlega auðvelt að vera vitur eftir á, en í ljósi þess, sem síðar gerðist, er alveg ljóst að þetta var röng ákvörðun. Ég mun beita mér fyrir því, að þetta mál verði tekið upp í útvarpsráði og rætt þar svo og nánari samvinna Almannavarnaráðs og Ríkisútvarpsins, sem er sá meginhlekkur í þessari keðju sem ekki má bresta. Án þess að fara að ræða þetta mál hér efnislega vil ég aðeins ítreka þau ummæli sem við voru höfð í Ed. í dag af hálfu Alþfl., að við erum reiðubúnir til alls samstarfs um fjárútvegun til þessa þegar í ljós er komið hvert umfang tjónsins er og hvernig hagkvæmast og eðlilegast muni komið til móts við þá sem hér hafa orðið fyrir skakkaföllum. Það er líka ástæða til að leggja áherslu á það og óska eftir því við hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh., að þessu máli verði hraðað svo sem kostur er. Varðandi ræðu hv. 1. þm. Vesturl. áðan vil ég aðeins segja að það kemur mér ekki á óvart að garðyrkjubændur í Borgarfjarðarhéraði skuli hafa óskað eftir fundi með þm. kjördæmisins. Þeirra tjón er mikið og þeirra vandi er mikill. Hins vegar verð ég að lýsa þeirra skoðun, að það kemur mér nokkuð á óvart að til þessa fundar skuli vera boðað úr ræðustól á Alþingi. Er það nokkur nýlunda og mér finnst þau vinnubrögð hreint ekki til fyrirmyndar. Ég tel sem sagt, að ríkisstj. hafi stigið hér fyrstu skrefin í rétta átt, og fagna því, án þess að ástæða sé á þessu stigi til þess að hafa fleiri orð hér um að sinni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir ítarleg svör við tilmælum mínum og ég treysti því, að hæstv, ríkisstj. fylgi þessu máli eftir. Það er alveg rétt, sem áhersla hefur verið lögð hér á, að það þarf aðgerðir strax í þessu máli fyrir allan þann mikla fjölda fólks sem er ráðþrota gagnvart þessu gífurlega tjóni. Það treystir á vissar aðgerðir nú þegar. Ég vil taka undir þær tillögur, sem samþ. voru á ríkisstjórnarfundi í morgun, og fagna þeim. Þær stefna allar í rétta átt, því að auðvitað eigum við að miða þær aðgerðir, sem þetta mikla tjón hefur vakið upp, við að tryggja að ef slíkar náttúruhamfarir koma fyrir aftur verði menn ekki eins berskjaldaðir fyrir tjóni og raun varð nú. Ég geri ráð fyrir að sveitarfélögin bregðist vel við að safna upplýsingum. Það verður fundur í stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga á morgun sem mun sérstaklega taka þetta mál til meðferðar. Ég geri ráð fyrir að það verði mjög hert á því, að samstarf sveitarfélaganna við ríkisstj. um alla upplýsingaöflun í sambandi við þetta gífurlega tjón verði hraðað eftir föngum. En aðalatriðið er, að við alþm. hljótum að vera samstiga í þessu máli og stuðla að því með ríkisstj., að þær ráðstafanir verði gerðar sem bæði koma að gagni, miðað við ástandið nú, og tryggja framtíðina í þessum málum. Það er aðalatriðið.



Herra forseti. Ég þakka fyrir þær góðu undirtektir sem þessi mál hafa fengið hér í umr. Þegar svona mál koma upp í landi okkar gerist það oft, að menn eru reiðubúnir til að snúa bökum saman og vinna í sameiningu að þeim verkefnum sem leysa þarf. Að sjálfsögðu stendur það ekki til, að þær athuganir, sem ég greindi frá áðan og hafa verið í gangi eina 10 mánuði, verði til að tefja þetta mál út af fyrir sig. Það er ekki meiningin að bíða eftir niðurstöðum og endurskoðun tryggingakerfisins í heild. Það hefur mér auðvitað aldrei dottið í hug. Það er miklu meira mál en svo. Sú endurskoðun á viðlagatryggingalögunum, sem ég hef verið með í gangi er geysilega flókin vegna þess að hún er fyrst og fremst um hvort unnt sé að tryggja þjóðina fyrir áföllum á meiri háttar mannvirkjum, eins og t.d. raflínum, virkjunarmannvirkjum og því um líku. Þessi könnun er í gangi. Þetta er mjög flókið verk, og menn hafa talið að þetta væri allt of dýrt til að það væri nokkur leið að ráðast í það. En mér finnst að jafnvel þó að svona tryggingar geti verið dýrar á líðandi stund höfum við skyldu til að sýna lágmarksfyrirhyggju í þessum efnum og að kanna a.m.k. í botn hvort þetta er yfirleitt framkvæmanlegt. Það hefur ekki verið gert áður hér á landi. Ég vil þakka fyrir undirtektir talsmanns Alþfl., hv. 5. þm. Vesturl., um að Alþfl. sé reiðubúinn að taka þátt í að stuðla að fjáröflun í þessu skyni þegar mat liggur fyrir. Þá er ég auðvitað ekki að tala um að mat þurfi að liggja fyrir í smáatriðum, að það þurfi að meta svo að segja hverja einstaka rúðu í þessum efnum, heldur þurfi matið að liggja fyrir í grófum dráttum, hver sá rammi er sem þarna þyrfti að fylla út í. Ég segi alveg eins og er, að ég treysti mér ekki til að slá því föstu, að þessi tala sé 3000 millj. gkr., á þessu stigi málsins, enda finnst mér ekki liggja á því af því að ég er viss um að Alþingi er reiðubúið að afgreiða þetta mál hratt þegar það á annað borð liggur fyrir nokkurn veginn hversu mikill þessi vandi er. Ég treysti mér því ekki til að nefna tölur í þessum efnum. Mér finnst að það sé í raun og veru alveg útilokað. Stjórn Bjargráðasjóðs lét það frá sér fara, að þetta tjón kostaði milljarða. Það er ekki nokkur vafi á að það hleypur á milljörðum gkr., en eitthvað af þessu tjóni verður bætt af tryggingafélögunum, eitthvað af því greitt, en ég treysti mér ekki til að meta hvaða tala ætti að vera þarna inni á þessu stigi, enda finnst mér að það liggi í sjálfu sér ekki á því að gera það mína. Ég undirstrika að lokum að sú samþykkt, sem ríkisstj. gerir í þessum efnum, er í þessum þáttum: Það er í fyrsta lagi að fram fari könnun, hún verði á vegum sveitarfélaganna og niðurstöðum verði komið á framfæri við Samband ísl. sveitarfélaga og ríkisstj. Þetta er númer eitt. Í öðru lagi hefur ríkisstj. samþykkt að breyta lögum um Viðlagatryggingu Íslands þannig að þau nái einnig til tjóna sem verða af fárviðri. Í tengslum við það hefur ríkisstj. samþykkt að endurskoða lögin um Bjargráðasjóð. En auðvitað er það þannig, að ef hér yrði um að ræða fjárhagslegar stuðningsaðgerðir geta þær að sjálfsögðu ekki verið á vegum Viðlagatryggingar Íslands. Það er alveg ljóst. Bjargráðasjóður hefur þarna vissa farvegi að fara eftir og kannske heppilegra að nota þann farveg, en hugsanlegt er að það þurfi að nota þarna einhverja aðra farvegi vegna þess að hér er líka um að ræða tjón sem Bjargráðasjóður hefur í raun og veru ekki fengist við. Hann hefur ekki fengist við hliðstæð tjón í öllum tilvikum, því að tjónin, sem urðu í fárviðrinu núna á dögunum, eru afskaplega mismunandi. Þetta var annar þátturinn í samþykkt ríkisstj. Þriðji þátturinn er svo um endurskoðun tryggingarskilmálanna. Fjórði þátturinn er svo um það, að ríkisstj. samþykkir að við afgreiðslu lánsfjárlaga verði tekið til athugunar að hve miklu leyti þarf að gera ráð fyrir sérstakri lánsfjárheimild til að auðvelda endurbætur mannvirkja ef tjónamat liggur fyrir. Mér fannst eiginlega ekki hægt á þessu stigi málsins að orða þetta öllu nákvæmar en hér er gert, en hér er um að ræða afdráttarlausa viljayfirlýsingu ríkisstj., og það hefur komið fram góður stuðningur við þau sjónarmið í þessum umr.



Herra forseti. Það hafa greinilega orðið einhver mistök hér. Ég var fyrir löngu búin að biðja um orðið. Ég ætla samt að koma hér upp, þó að segja megi að ráðh. sé búinn að ljúka þessu máli. Ég vil aðeins taka undir það, að þetta er mál sem allir eru reiðubúnir til samstarfs um. Það er brýn nauðsyn að brugðist verið skjótt við, og ég get fallist á að þetta er í raun og veru tvíþætt. Það er annars vegar um að ræða þau atriði, sem lúta að því að endurskoða tryggingakerfið og aðlaga það ýmsum þáttum í ljósi reynslunnar, og hins vegar að koma til móts við þá aðila sem hafa orðið fyrir óbætanlegu tjóni bæði á fasteignum og atvinnulega. Ég fagna því, að þetta mál er komið á skrið hjá hæstv. ríkisstj., og ég legg áherslu á að hraðað verði raunhæfum aðgerðum,því að greinilegt er að víðs vegar um landið er neyðarástand hjá mönnum, sem horfa ekki aðeins upp á mannvirki sín í rústum, heldur einnig atvinnu sína og afkomu sem var til húsa í þessum mannvirkjum. Eins og fram kom var þetta mál rætt utan dagskrár í Ed. áðan og ég ætla því ekki að ræða það frekar hér, hef tekið þar þátt í umr., en vil endurtaka að ég fagna því, að skriður er kominn á þetta mál hjá hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því að hæstv. félmrh. virðist telja að Bjargráðasjóður sé eðlilegasta leiðin til að koma við bótum út af því tjóni sem það ofviðri hefur valdið sem hér um ræðir. Að vísu sagði hæstv. ráðh. að honum virtist að þetta tjón, sem nú hefði orðið, væri svo margbreytilegt að það mundi ekki allt falla undir Bjargráðasjóð.

Ég sagði að það væri ekki víst.

Ekki víst, já. Ég skal ekki fullyrða neitt um þetta, en bendi á að 8. gr. laga um Bjargráðasjóð, sem kveður á um þetta efni, er ákaflega víðtæk. Mér þykir því ólíklegt að það sé margt sem ekki falli þarna undir. Hæstv. ráðh. sagði svo að hann treysti sér ekki til að nefna ákveðna tölu um það, hvað bæturnar þyrftu að vera miklar, en í tillögu okkar sjálfstæðismanna er talað um 30 millj. nýkr. Ég tók fram í máli mínu að þetta væri áætlunartala. Auk þess er tekið svo til orða í till., að það sé allt að 30 millj. Frá okkar sjónarmiði getur þetta því komið til endurskoðunar, en við töldum að það væri ekki fráleitt að nefna þessa tölu. Eins og hæstv. ráðh. líka benti á fer ekki saman heildartjónið og heildarbæturnar eftir þessari leið, því að bætur geta komið eftir fleiri leiðum, t.d. úr tryggingakerfinu. Þá vil ég segja það, að ég held að við verðum að gera ráð fyrir að þegar frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1981 verður afgreitt liggi fyrir í höfuðdráttum hvað tjónið er mikið umfangs, þannig að ég held að þetta með upphæðina verði okkur ekki að neinu vandamáli. Það hlýtur að koma í ljós. Aðalatriðið er það, að við getum sameinast um að gera markvissar ráðstafanir sem koma sem fyrst að notum. Mér virðist að menn geti verið sammála um að það verði eftir þeim leiðum sem við sjálfstæðismenn leggjum til, þ.e. að efla Bjargráðasjóð í þessu skyni. Forseti tók öll dagskrármálin af dagskrá.