Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Á þskj. 135 hef ég leyft mér að flytja ásamt hv. þm. Garðari Sigurðssyni og Gylfa Þ. Gíslasyni frv. til l. um breyt. á l. nr. 67 frá 20. apríl 1971, um almannatryggingar. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir breytingu á 11. gr. þessara laga, þ. e. a. s. þeirri breytingu, að rétt til ellilífeyris eigi þeir sem orðnir eru 67 ára eða eldri og hafa átt lögheimili hér á landi a. m. k. þrjú almanaksár frá 16 til 67 ára aldurs. Þó skulu þeir, sem gert hafa sjómennsku að ævistarfi og stundað sjómennsku í 35 ár eða lengur, öðlast fullan rétt til ellilífeyris er þeir hafa náð sextugsaldri, og hafi maður stundað sjómennsku sem aðalstarf í 40 ár á hann rétt á 50% viðbótarlífeyri, þegar hann hefur náð sextugu, og fullan ellilífeyri ber einnig að greiða ekkjum er þær verða 60 ára. Hér er sem sagt um þá breytingu að ræða frá gildandi lögum í fyrsta lagi, að þeir, sem stundað hafa sjómennsku í 35 ár, eigi til þess rétt að fá ellilífeyri við sextugsaldur í staðinn fyrir 67 ára, þeir, sem hafa stundað sjómennsku að aðalstarfi í 40 ár, eigi rétt á 50% aukalífeyri, ef svo má orða það, umfram aðra, og í þriðja lagi, að fullan ellilífeyri beri einnig að greiða ekkjum er þær hafa náð sextugsaldri. Frv. svipaðs eðlis hefur verið flutt hér á Alþ. tvívegis áður. Það var flutt árið 1970 af Hannibal Valdimarssyni. Þá var það að öllu leyti eins nema því, að gert var ráð fyrir að í þessum undantekningartilfellum varðandi greiðslu ellilífeyris yrði um tvöfaldan lífeyri til þeirra að ræða sem stundað höfðu sjómennsku í 40 ár eða lengur, en í þessu frv. er um að ræða 50% hærri lífeyrisgreiðslur til þeirra. Þetta frv., sem flutt var árið 1970, hlaut ekki afgreiðslu hér á Alþingi. Árið 1974 flutti ég frv. um þetta efni, sem var shlj. því frv. sem flutt var 1970. Það frv. gekk til heilbr: og trn. hv. og hlaut afgreiðslu þar, mjög jákvæða afgreiðslu, samhljóða úr n., þar sem lagt var til að frv. yrði vísað til ríkisstj. til frekari afgreiðslu, en þó jákvæðrar, eins og fram var tekið. Var þetta gert vegna þess, að talið var eftir ábendingum frá umsagnaraðilum að nauðsynlegt væri að kanna málið nokkru frekar en ráðrúm hafði gefist til áður en það var afgreitt úr n. Þetta gerðist undir þinglok vorið 1975. Sem fskj. með frv. þessu er prentað nál. frá heilbr.- og trn., og þar segir m. a., með leyfi forseta: „Nefndin er því sammála um, að hér sé hreyft miklu réttlætismáli, en telur það þess eðlis, að nauðsyn sé nánari athugunar og umfjöllunar. N. er því sammála um að leggja til að málinu verði vísað til ríkisstj. í trausti þess að málið fái frekari athugun, sem leiði til jákvæðrar niðurstöðu þess: Hér var efnisleg afstaða tekin af heilbr.- og trn. þegar hún afgreiddi málið frá sér, efnisleg afstaða á þann veg, að málinu er vísað til ríkisstj. í trausti þess að það fái jákvæða afgreiðslu þar. Þegar þetta mál var hér til umr. 1974 og 1975, urðu engar umr. um málið, og það urðu heldur engar umr. um nál. á vorþinginu 1975. Það verður því að líta svo á, að með tilliti til þess og með hliðsjón af shlj. afgreiðslu Alþ. á þessu með því að vísa því til ríkisstj. hafi menn verið um það sammála, að efnisleg atriði frv. til breytinga frá gildandi löggjöf ættu fullan rétt á sér, og menn um það sammála, að málið næði fram að ganga í höndum hæstv. ríkisstj. Nær þrjú ár eru nú liðin frá því að þessi samþykkt var gerð hér í d. og a. m. k. mér eða okkur flm, er ekki um það kunnugt, að neitt frekar hafi í málinu gerst af hálfu ríkisstj. Það skal tekið fram, að þegar málið kom til meðferðar heilbr.- og trn. var óskað umsagnar þriggja aðila, þ. e. Tryggingastofnunar ríkisins, Sjómannasambands Íslands og Landssambands ísl. útvegsmanna. Tveir þessara aðila, þ. e. a. s. Tryggingastofnun ríkisins og Landssamband ísl. útvegsmanna, veittu umsögn um málið, jákvæða umsögn, þó að fram væri tekið, að málið væri þess eðlis að athuga þyrfti suma þætti þess frekar, en eigi að síður var um að ræða mjög jákvæða umsögn þessara tveggja umsagnaraðila sem n. leitaði til. Það urðu mér hins vegar vonbrigði, að Sjómannasamband Íslands svaraði ekki umbeðinni umsagnarbeiðni og ég veit ekki enn um afstöðu Sjómannasambandsins til málsins. Ég hygg þó að afstaða Sjómannasambandsins til þessa máls hafi verið þá og sé enn jákvæð, eða a. m. k. get ég ekki ímyndað mér annað. Með hliðsjón af þessu taldi ég og tel enn að ekki hafi verið um það að ræða að ágreiningur væri hér í d. í afstöðunni til þessa máls. Hefði því mátt ætla að hæstv. ríkisstj. hefði veitt þessari niðurstöðu málsins í hv. d. athygli og þess að vænta, með tilliti til þess, að allir voru um það sammála, hversu hér væri hreyft miklu réttlætismáli til handa þeim aðilum sem hér um ræðir, að til þess yrðu gerðar ráðstafanir að hrinda í framkvæmd þessari breytingu á almannatryggingalöggjöfinni. Það varð því niðurstaða mín og meðflm. minna að þessu frv. að taka málið upp aftur og nú í trausti þess, að enn væri sami skilningur ríkjandi í afstöðu til málsins hjá hv. alþm., og, í trausti þess, að svo væri, mundi verða hægt að koma málinu í gegnum Alþ. á þessu þingi og það fengi þannig endanlega afgreiðslu hér. Ég gerði nokkuð ítarlega grein fyrir efnishliðum frv. í framsögu fyrir því á þinginu 1974 og gæti því stytt mál mitt mjög varðandi framsögu fyrir frv. nú. En það er í meginatriðum um það að ræða, eins og ég vék að í upphafi, að gera þrjár undantekningar frá hinni almennu reglu varðandi greiðslu ellilífeyris. Ég vænti þess fullkomlega, að þótt að flutningi þessa frv. standi einvörðungu þm. sem teljist til stjórnarandstöðuflokka hér á Alþ., þá vil ég a. m. k. ætla það og vona, að það sé sami skilningur og sami vilji hv. stjórnarþm. til þessa máls og hjá okkur flm., og vænti þess, að það eigi því greiða leið í gegnum þingið, því að ég undirstrika það, að það er fullkomið réttlætismál að gera undantekningar í þessum tilvíkum sem frv. gerir ráð fyrir, þ. e. a. s. varðandi þá einstaklinga í þjóðfélaginn sem hafa gert sjómennsku að aðalstarfi í lífi sínu og stundað hana svo árum og áratugum skiptir. Það er, vænti ég, sammála álit allra alþm., að þessir einstaklingar séu þess fullkomlega verðugir að njóta hér nokkurra sérréttinda umfram aðra almennt. Ég tel einnig að það geti vart annað verið en hv. alþm. séu okkur sammála um að rétta nokkuð hlut þeirra einstaklinga í þjóðfélaginu, þ. e. a. s. þeirra ekkna sem hér um ræðir, og gera þá breytingu á gildandi lögum um almannatryggingar, að þessir einstaklingar fái ellilífeyrisgreiðslur við sextugsaldur. Ég skal ekki, herra forseti, hafa um þetta öllu fleiri orð. Ég tel þess ekki þurfa með. Hér er um mjög einfaldar og skýrar breytingar að ræða sem við gerum till. um varðandi almannatryggingalöggjöfina, - breytingar sem ég vona að allir þm. séu okkur sammála um að eiga á sér fullan rétt og þörf er á að komi til framkvæmda. Ég vænti þess því, að þetta frv. fái skjóta afgreiðslu hér á Alþ. og það verði samþykkt áður en þinglok eiga sér stað nú á næsta vori eða hvenær s°m það kann að verða. Ég legg svo til, herra forseti, að að þessari umr. lokinni verði frv. vísað til 2, umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Það frv., sem hv. 5. þm. Vestf. er 1. flm. að, er flutt til stuðnings við stétt í landinu sem á vissulega stuðning skilið. Ég er hins vegar ekki viss um að sú aðferð til stuðnings, sem bent er á í þessu frv., sé alls kostar rétt. Frá mínu sjónarmiði er mikið álitamál, hvort fara eigi inn á þá braut að gera rétt til ellilífeyris almannatrygginga - ég undirstrika almannatrygginga, háðan því hvaða starfsstétt maður tilheyrir. Svo hefur ekki verið og svo er ekki. Það væri grundvallarbreyting að fara inn á þá leið, og búast má við að þá þyrfti einnig að líta til fleiri stétta. Ég efast um að rétt væri að fara inn á þessa braut á meðan grundvallarbreyting hefur ekki orðið í þessu kerfi. Á meðan lögin hljóða svo, að allir einstaklingar 67 ára og eldri, sem átt hafa lögheimili hér á landi a. m. k. þrjú almanaksár frá 16–67 ára aldurs, hafi þennan rétt, þá get ég ekki séð að það sé skynsamlegt að fara inn á þá leið að gera undantekningar að því er varðar eina stétt í þjóðfélaginu. Miklu skynsamlegra þykir mér að auka lífeyrisrétt bæði þeirra stétta og þeirra annarra stétta, sem eitthvað svipað kynni að standa á um, eftir öðrum leiðum. Ég vil leyfa mér að lesa umsögn Tryggingastofnunar ríkisins, þá umsögn sem hv. 1. flm. málsins nefndi í máli sínu, en umsögnin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta : „Reykjavík, 21. mars 1975. Heilbr.- og trn. Alþingis. Alþingi. Hv. þn. hefur sent til umsagnar 102. mál, um breytingu á lögum um almannatryggingar. Frv. er tvö efnisatriði. Annað er að sjómenn, sem stundað hafa sjómennsku um langan tíma, njóti ellilífeyris almannatrygginga við lægra aldursmark en almennt tíðkast. Hitt er að ekkjur njóti ellilífeyris við lægra aldursmark. Fyrra atriði: Það er góðra gjalda vert að benda á hinar sérstæðu aðstæður við langt og erfitt sjómannsstarf. Að þessu var líka stefnt með lögum um Lífeyrissjóð sjómanna sem samþ. voru á Alþ. s. l. vor. Flm, vill að svipað taki einnig til almenns ellilífeyris. Tryggingaráð vill benda á að skilgreina yrði nánar hvað átt er við með að stunda sjómennsku sem aðalstarf í 35 eða 40 ár. Kynni að verða erfitt að úrskurða bætur með svo rúmu orðalagi í lögum. Þetta verður ljóst ef litið er á 12. gr. laga um Lífeyrissjóð sjómanna. Lífeyrissjóður sjómanna skrásetur þann dagafjölda sem sjóðfélagar stunda sjómennsku á ári hverju, og virðist af hagkvæmnisástæðum eðlilegt að halda sig við þær upplýsingar, svo langt sem þær ná. En ekki leysa þær vandann 40 ár aftur í tímann. Ef ráðið verður að veita fé til hagsbóta fyrir sjómenn í þessu sambandi virðist eðlilegt að samræma löggjöfina og jafnvel framkvæmdina, svo að styðjast megi við samræmd gögn og upplýsingar.“ Þessi hluti umsagnarinnar var um þann þátt frv., sem fjallar um sjómennina. Ég mun einnig, vegna þess sem ég kem síðar að, lesa umsögnina að því er varðar síðara atriðið, þann hluta frv., sem fjallar um, að ekkjur fái ellilífeyrisrétt fyrr en aðrir þegnar þjóðfélagsins. Síðara atriðið í umsögn Tryggingastofnunarinnar hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Álitamál kann að vera, hvort eðlilegt er að greiðslur ellilífeyris hefjist fyrr til ekkna en annarra einstæðra kvenna, og virðist þurfa að líta á fleiri aðstæður til þess að skera úr um það. Má í því sambandi minna á að mjög fer í vöxt að giftar konur stundi almennan vinnumarkað um lengri eða skemmri tíma og geti því staðið jafnfætis öðrum hvað það snertir. í þessu sambandi verður einnig að líta á ákvæði 18. gr. almannatryggingalaga um ekkjulífeyri. Þar er m. a. svo ákveðið, að kona, sem missir mann sinn 60 ára gömul, skuli njóta fulls lífeyris til 67 ára aldurs, sem er sama upphæð og ellilífeyrir.“ Að þessu leyti er skilyrðum frv. fullnægt. Ég held svo áfram lestri umsagnarinnar, með leyfi hæstv. forseta: „Ekkjan ætti því að njóta fulls lífeyris samkv. 11. gr. og fulls ekkjulífeyris samkv. 18. gr. Samræma yrði því nánar ákvæði 13. gr., en þessar tvær tegundir bóta geta ekki farið saman samkv. 5. gr. sömu laga. Tryggingastofnun ríkisins. Sigurður Ingimundarson.“ Mér fannst rétt til upplýsinga um þetta mál, að þessi umsögn væri hér lesin. Við höfum ærið oft séð það, að fjölmargar till. til breytinga á lögum um almannatryggingar eiga greiða leið inn að hjartarótum hv. þm., vegna þess að langflestar, ef ekki allar þessar till. fjalla um það að auka greiðslur til einhvers hóps manna í þjóðfélaginu. Það er ósköp eðlilegt að menn vilji gjarnan styðja slíka viðleitni. Engu að síður þykir mér að hafa verði hér nokkra gát og gæta samræmis, eftir því sem fært er, í þessari löggjöf, svo að ekki sannist það sem skynsamur maður hefur sagt hér í hliðarsölum einhvern tíma. Hann sagði: „Það er alveg sama upp á hverju menn stinga í sambandi við almannatryggingar. Allt er samþykkt: Hann bætti að vísu við, sá virðulegi hv. þm.: „hversu vitlaust sem það er.“ Ég er ekki að segja að hugsunin í þessu sé á neinn hátt neikvæð eða röng - alls ekki. Þetta er viðleitni til stuðnings mönnum, sem stunda mjög erfitt starf, og er í mörgum tilvikum eðlilegt að þeim endist skemur þrek til að stunda það starf heldur en ýmis önnur störf sem í þjóðfélaginu eru unnin. En svo stendur ekki einungis á um sjómenn. Þessu getur líka verið til að dreifa um ýmis þau störf sem unnin eru í landi eða í lofti. Mönnum er vel kunnugt um það, að t, d. flugmenn eða þeir, sem í flugvélum vinna, hafa skemmri starfsaldur heldur en ýmsir aðrir. Ég óttast því, að samþykkt frv. eins og þessa mundi draga allmikinn dilk á eftir sér og gerbreyta þeirri hugsun sem er að baki þessu ákvæði almannatryggingalaganna um ellilífeyri, sem sé að þarna sé um að ræða ákveðinn, jafnan rétt til allra landsmanna sem fullnægja vissum, en þó mjög rúmum skilyrðum. Ef ég vík að síðara atriði frv., sem fjallar um það að greiða ekkjum ellilífeyri, þegar þær verða 60 ára, þá vil ég taka fram, að ég er algerlega samþykk því sem stendur í umsögninni sem ég las upp áðan, að það sé mjög mikið álitamál hvort eðlilegt sé að ekkjur fái fyrr ellilífeyri heldur en aðrir einstæðir einstaklingar í þjóðfélaginu. Það er sami lífeyrisaldur bæði fyrir karla og konur á Íslandi og hefur verið um langan aldur. Það er, þegar sérstaklega stendur á, heimilt að greiða ekkjum, sem eru sextugar og fullnægja vissum, nánar tilgreindum skilyrðum einnig, svonefndan ekkjulífeyri, sem er nákvæmlega jafnhár og ellilífeyrir, en ekki almennt. Ég fæ ekki séð að það sé nokkur ástæða til þess að taka almennt upp ellilífeyrisgreiðslur til sextugrar konu, einungis af því að hún hafi verið í hjúskap einhvern hluta ævinnar. Ég sé í raun og veru ekki skynsamleg rök fyrir því. Þau rök, sem ég hygg að hv. flm. hafi í huga, eru væntanlega þau, að konur, sem lengi hafa stundað heimilisstörf einvörðungu, eiga oft mjög erfitt með að fá störf á hinum almenna vinnumarkaði þegar þær hefur skort um langan aldur æfingu í þeim. En við þessu er reynt að sjá í lögunum eins og þau eru nú, og ég hygg að sú breyting, sem lögð er til í þessu frv., mundi þar ekki verða skref fram á við, heldur aftur á bak. Hv. þm. nefndi hér alloft að Alþ. hefði tekið jákvæða afstöðu til þessa frv. Ég held að hann hafi lagt mjög rúman skilning í yfirlýsingu um afstöðu Alþ. Afstaða Alþ. þýddi ekki það að frv. væri samþykkt, enda var það ekki samþykkt. Því var vísað til ríkisstj. til jákvæðrar athugunar. Það þýðir vitanlega að ætlast var til að ríkisstj. sæi svo um að sú hugsun, sem að baki frv. lægi, næði tilgangi sínum á skynsamlegan hátt. Því er ég einnig hlynnt að því er sjómenn varðar. En ég er andvíg því að sextugar konur teljist gamalmenni þó þær hafi einhvern tíma verið í hjúskap.



Herra forseti. Hér hefur verið af hálfu hv. 1. flm. nefnt flest það sem segja þarf í þessu máli, og við höfum fengið góða aðstoð í málinu frá hv, 5. þm. Reykv., Ragnhildi Helgadóttur, með þeirri sérkennilegu ræðu sem hún var að enda við að fara með hér yfir okkur áðan. Hún var að vísu býsna einkennileg og hófst á því, að sjómannastéttin ætti allt gott skilið og vegna eðlis starfsins væru sjómenn vel að flestu góðu komnir. En síðan tóku við tilvitnanir í embættismenn í stofnunum hér í bænum þar sem hvert úrtöluerindið rak annað. Það eru þessir embættismenn, sem virðast hafa haft þau áhrif á hv. þm., að sérstaða sjómanna og erfitt starf þeirrar stéttar, sem allt átti gott skilið, átti það ekki lengur. Mér óar við að endurtaka þau orð sem þessi hv, þm, hafði hér yfir. Ég verð að segja það, að að mínum dómi er það hreint hneyksli í sambandi við umr. um þetta mál, sem við erum að flytja hér, að segja þau, þó að höfð hafi verið eftir öðrum. En maður skildi vel hvernig það átti að falla inn í málið, að það væri alveg sama upp á hverju væri stungið í sambandi við almannatryggingar hér í þinginu, það færi allt í gegn, hversu vitlaust sem það væri. Þarna þarf ekki að lesa milli línanna. Það var greinilegt, að þetta var sending til okkar sem erum að reyna að koma áfram sjálfsögðu réttlætismáli, og við neitum að láta embættismenn úti í bæ senda hingað úrtölutexta um að það sé ekki rétt aðferð, það megi finna á þessu ýmsa vankanta. Þá er það þingsins að sníða þá af, en ekki að víkja undan þessum mönnum eða gerast sendiboðar þeirra og málpípur hér á hinu háa Alþ. Það er Alþ. sem ræður og á að segja þessum embættismönnum fyrir, en ekki að dansa eftir þeirra pípum. Það þarf vissulega ekki að vitna mikið í umsagnir í þessu máli. Það hefur verið vitnað hér í plagg sem ég tel að skipti langmestu varðandi þessi efnisatriði, og það er nái. frá 1375 frá heilbr.- og trn., þar sem segir, með leyfi forseta, að lokum, eftir að talað hefur verið um að þetta væri mikið réttlætismál, og undir þetta skrifa fulltrúar allra flokka í n., að hér sé mikið réttlætismál á ferðinni, og að lokum segja þeir, með leyfi forseta: „N, er því sammála um að leggja til að málinu verði vísað til ríkisstj. í trausti þess að málið fái þar frekari athugun“ - nú kemur aðalefnið - „sem leiði til jákvæðrar niðurstöðu þess.“ N. er sem sagt öll sammála um að það sé nauðsynlegt að leysa þetta mál á jákvæðan hátt, þ. e. a. s, hún samþykkti málið í raun, en álítur að það þurfi að kanna það aðeins betur, en þó aðeins í þeim tilgangi að það nái fram að ganga. Þetta er kjarni málsins. Og það er ekki mikil glöggskyggni sem er að baki þeirra orða sem hv. síðasti ræðumaður flutti hér áðan, ef þetta er ekki alveg ljóst, Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frv. efnislega, þar sem það hefur verið gert af hv. þm. Karvel Pálmasyni og það hefur verið rökstutt einnig af hv. 1. flm. En ég vil leyfa mér að benda á að það, sem hér er verið að ræða um, er að tekið sé tillit til sérstöðu sjómanna í þessu þjóðfélagi og metið sé að verðleikum þeirra erfiða og hættulega starf, sem þeir vinna, og hvernig starfsþrek þessara manna er eftir að hafa stundað sjómennsku í 35 eða 40 ár. Þeir sjómenn, sem nú eru farnir að nálgast þennan aldur og komnir yfir hann og stundað hafa sjó þennan tíma, hafa vissulega kynnst mörgu misjöfnu í störfum sínum, því að á þessum tíma hafa orðið miklar breytingar í íslenskum sjávarútvegi og öllum aðbúnaði, veiðiaðferðum o. s. frv. En það má vera ljóst, að þessir menn hafa unnið langan og erfiðan starfsdag og lengst af við mjög slæman aðbúnað og auðvitað langoftast fjarri heimili sínu. Þessir menn eru slitnir fyrir aldur fram og það oft langt fyrir aldur fram og þurfa ekki að vera sextugir til. Það er margur sjómaðurinn, sem hefur unnið við þetta starf, sem er útslitinn um fimmtugt, en ekki sextugt. Það er þetta fólk ásamt því fólki, sem vinnur við úrvinnslu þessa afla í landi, sem er undirstaða þessa þjóðfélags. Vinna þessara manna og framlag til þjóðarbúsins stendur undir öllum efnahag hins íslenska lýðveldis. Þeir eru búnir að draga þann feng að landi sem allt líf í landinn byggist á. Með tilliti til þess, sem ég hef nú sagt um þetta í fáum orðum, sýnist mér að með þessu frv. sé verið að viðurkenna að nokkru framlag þessara manna með því að þeir komist fyrr á eftirlaun annars vegar og í annan stað að þeir, sem hafa unnið í 40 ár, fái nokkru hærri greiðslur en aðrir, sem þeir hafa vissulega unnið fyrir. Mér finnst að það sé kominn tími til þess, að sjómannastéttin fái viðurkenningu, hvort sem er í þessu formi eða öðru, og í þessu tilfelli með því að viðurkenna að sjómenn eru búnir að slíta sér út fyrr en aðrar stéttir, og það er kominn tími til þess, að þeir fái viðurkenningu einhvern tíma í annan tíma heldur en bara á sjómannadaginn, þar sem prúðbúnir herramenn úr landi flytja yfir þeim fagrar ræður um hetjur hafsins og allt þar fram eftir götunum, viðurkenningin komi núna fram í raunverulegum og jákvæðum aðgerðum í þeirra garð. Það kom greinilega fram í ræðu hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur, að hún kunni að meta mikils störf sjómanna, þó að hún drægi það meira eða minna til baka með öðrum hætti síðar. Hún var svo að tala um að það kynnu þá að vera aðrar stéttir sem kæmu þarna á eftir, minntist m. a. á að það gætu verið útslitnir menn eftir þennan tíma og miklu fyrr sem ynnu í landi. En mér blöskraði alveg þegar hv. þm. fór að taka samanburð af þeim sem ynnu í lofti, í sparipeysunni árið um kring. Jafnvel þó að starfsævin þar sé ekki löng, þá hafa þeir fullt þrek eftir sem áður, jafnvel þó að þeir þurfi að hætta að fljúga. Þegar þeir missa loftferðaskírteini vegna þess að þeir hafa tapað sjón eða öðru, sem þeir nauðsynlega þurfa að hafa, þá fá þeir missi þennan bættan með miklum fjárupphæðum. Það fá sjómenn ekki fremur en annað, þannig að þarna er verið að vitna í hluti sem eru eins fjarri því og hér er um að ræða eins og mögulegt er. Varðandi þann hluta frv., sem varðar ekkjurnar, þá vil ég segja það, að það gildir líka svolítið annað um sjómannskonuna heldur en margar aðrar konur í þessu þjóðfélagi. Sjómannskonan með mann sinn við vinnu fjarri heimili sínu meginhluta ársins og jafnvel allt árið þarf ekki aðeins að sinna störfum hinnar venjulegu húsmóður, eins og stundum er sagt. Hún þarf ein að sjá um uppeldi barna og forsjá heimilis og þarf einnig að taka að sér fjöldamargt sem heimilisfeðurnir gera, þeir sem vinna í landi og geta sinnt heimili sínu að meira eða minna leyti. Þar er um svo fjölmargt að ræða sem bætist á þessar konur umfram aðrar, að ég sé enga ástæðu til þess að rekja það hér, Ég treysti því að sjálfsögðu, að hv. alþm. viti allt um það mál og þurfi ekki að lesa þann texta yfir þeim. Auðvitað vita þeir það. Þess vegna finnst mér ekki heldur að ekkjur sjómanna séu á sama báti og aðrar í landinu, heldur eigi að njóta fríðinda fyrir störf sín, vegna þess að þau eru öðruvísi og erfiðari og margþættari heldur en störf annarra kvenna. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að segja um þetta miklu meira, nema tilefni gefist til. En ég vona svo sannarlega að hv. alþm, reyni nú að láta allar úrtölur, allan úrtölusöng og embættismannakvak úti í bæ ekki villa um fyrir sér. Það erum við sem ráðum. Séu einhver vandamál við þetta í einhverjum praktískum atriðum, þá er það okkar að segja til um hvernig það á að skiljast og embættismannanna að fara eftir því.



Virðulegi forseti. Mér þykir rétt við þessa 1. umr. um málið að lýsa stuðningi mínum við efni þess að því er varðar fyrri hluta. Ég tel að það geti ekki verið nein grundvallarröskun á almannatryggingalögunum þó að slíkt ákvæði, eins og í fyrri hluta þessa frv. er, yrði tekið inn í lögin. Hitt er nokkuð annað mál, að því er varðar síðara atriðið, að allar ekkjur, sem eru orðnar 60 ára eða eldri, fái einnig bætur. Ég skal viðurkenna að það er miklu stærra mál og miklu flóknara mál og eðlilegt að það sé skoðað betur. Má vel vera að hægt sé að heimfæra það undir grundvallarbreytingar á almannatryggingalögunum. Ég hef litlu við að bæta það sem hér hefur verið sagt áður um störf sjómanna. Ég held að hverjum einasta Íslendingi sé það ljóst, að þeir vinna alveg sérstök störf í þjóðfélaginu, sem að mörgu leyti eru það sérstæð að það hlýtur að verða að taka nokkurt tillit til þess. Ég held að það, að fyrri hluti þessa frv. yrði samþykktur, um sérstakar bætur þeim til handa eftir að þeir hafa starfað í 35 ár eða lengur, geti ekki raskað neinu í kerfi almannatrygginganna. Það er um það fáa aðila að ræða, að það getur þar engu eða litlu breytt. Sjómannadagur er haldinn hér árlega á öllum stöðum á landinu yfirleitt sem sjómennska er stunduð frá, og þar koma fram á sjónarsviðið þeir menn sem hafa eytt 35 árum eða lengur af starfsævi sinni við að stunda sjómennsku. Í einu af stærstu byggðarlögum þessa lands að því er varðar útgerð og sjósókn, á ég þar við Vestmannaeyjar, horfum við á það á hverju ári á sjómannadaginn, að þessir menn eru kallaðir fram á sjónarsviðið og starf þeirra viðurkennt af þeirra samtökum. Þetta eru svo fáir menn sem um er að ræða, sem hafa eytt 35 árum af starfsæfi sinni eða lengri tíma í sjómennsku, að ég hygg að það muni ekki á nokkurn hátt valda neinum vandkvæðum að framkvæma lög um almannatryggingar þó að inn í þau væru teknar sérstakar bætur þeim til handa eftir að þeir hafa lagt slíkt starf af mörkum fyrir þjóðfélagið í heild, þannig að ég tel að það sé mjög maklegt af hv. Alþ. að sýna það í verki, að einnig það vill viðurkenna störf þessara manna sem hafa lagt þjóðarbúinu til jafnmikil verðmæti og þeir menn hljóta að hafa gert sem sjómennsku hafa stundað í 35 ár. Það er enginn starfsmannahópur í þjóðfélaginu, að ég hygg, sem leggur raunverulega eins mikil verðmæti í þjóðarbúið og þeir menn sem eyða allri starfsævi sinni í að stunda sjó. Ég hef svo litlu að bæta við það sem hv. síðasti ræðumaður sagði um samanburð sem hér var gerður og kom mér eins og honum nokkuð á óvart, þegar hv. 5. þm. Reykv. tók þar flugmenn til samanburðar. Það má vel vera að til séu flugmenn hér á landi eða annars staðar sem stundað hafa flugstjórn í 35 ár. Ég dreg það þó mjög í efa. En eins og hér hefur verið réttilega tekið fram, þeir menn, sem kunna að hafa stundað flugstjórn í áratugi, þó að þeir nái ekki 35 árum, eru yfirleitt á það góðum launum að þeir hljóta að vera búnir að sjá sér borgið það sem þeir eiga eftir ólifað, en gætu þó eitthvað starfað. Þeir hljóta að vera orðnir það vel efnaðir af starfi sínu, að það þarf ekki að taka tillit til þess í lögum um almannatryggingar að mínum dómi. Þó auðvitað megi viðurkenna störf allra vinnandi stétta í þjóðfélaginu, þá er þó sjómannastéttin í sérflokki að verðmætasköpun, og þess vegna er ekki óeðlilegt að Alþ. sýni í verki að það viðurkenni þetta starf, og ég mun sannarlega greiða atkv. með framgangi þessa máls þegar að því kemur.



Herra forseti. Ég tel nauðsynlegt að svara nokkrum atriðum, sem sögð voru í tilefni ræðu minnar áðan. Hv. 5. þm. Suðurl. gerði talsvert mikið úr því, að ég hefði vitnað til embættismanna úti í bæ, lesið ábendingar þeirra og þær ábendingar hefðu haft áhrif á mig. Um þetta vil ég segja í fyrsta lagi: Þessir embættismenn úti í bæ eru, eins og hv. þm. e. t. v. heyrði í ræðu minni, tryggingaráð. Honum til fróðleiks vil ég segja að hann sjálfur stendur að því að kjósa tryggingaráð hér á Alþ. Tryggingaráð er þingkjörin n. með því verkefni sem segir í tryggingalögum, m. a. að annast stjórn Tryggingastofnunarinnar og úrskurða um mörg atriði sem vafi kann að rísa um í framkvæmd tryggingalaga. Í tryggingaráði eru þm. í meiri hl. Tryggingaráð er nefnilega ein þeirra n. sem eru þess eðlis, að þær tengjast mjög löggjafarstarfi á Alþ. Störf í tryggingaráði eru í svo nánum tengslum við flókinn málaflokk, sem flókin og mikil lög gilda um, að það er mjög æskilegt og lærdómsríkt fyrir þm. að fylgjast með störfum þar. Það er ekki alveg að ófyrirsynju að ég er samþykk áliti tryggingaráðs, því að sjálf hef ég átt sæti þar nú um nokkurra ára skeið. Hitt er svo annað mál, að jafnvel þótt rétt hefði verið hjá hv. þm., að ég hefði vitnað til embættismanna úti í bæ og tekið mið af ábendingum þeirra, þá sé ég ekki nokkurn skapaðan hlut við það að athuga. Ég vil vara við þeim hugmyndum og ég vil segja þeim hroka sem í því felst að finnast að öllu leyti forkastanlegt að taka ábendingum embættismanna. Ég sé ekki annað en það sé algerlega nauðsynlegt, bæði þinginu, embættismönnum og þjóðinni, að það geti verið skynsamlegt samstarf milli embættismanna og Alþingis. Alþ. þarf að geta leitað upplýsinga hjá embættismönnum, leitað ráða hjá mönnum sem hafa sérþekkingu úti í þjóðfélaginu. Það ætlast enginn lifandi maður til þess að alþm. hafi sérþekkingu á öllum sviðum, og vitanlega á að vera opin leið fyrir okkur að leita þeirra ráða og fara eftir þeim ráðum, ef við fáum ábendingar sem við þurfum á að halda og getum lagt til grundvallar í okkar mati. Engu síður tökum við hina pólitísku ákvörðun um hlutina, en það er annað. Hv. 5. þm. Suðurl. gerði með heldur leiðum hætti tilraun til þess að gera mér upp mjög neikvæða afstöðu til sjómannastéttarinnar. Ég hafði þó skýrum orðum tekið fram að til þess væri ekki ástæða. Það, sem ég efaðist um, var að sú leið, sem þetta frv. benti á, væri rétt. Hv. þm. lét sig einnig hafa það að gera skilning orða, sem ég skýrði hér frá, að mínum skilningi, jafnvel þó að ég tæki beinlínis fram að ég væri þessum orðum ósammála. Það ætti náttúrlega ekki að þurfa að fara um það mörgum orðum, að það er alltímafrekt að rökræða við hv. þm. sem skilja hlutina skilningi af þessu tagi, en það er nú einu sinni það hlutskipti sem við höfum hér á hv. Alþ. Við þessu megum við ætíð búast. En láta verður á það reyna, hvort menn geti ekki í rósemi hugað að málunum og að því, hvernig framkvæmd þeirra verði möguleg. En það er ekki nóg að lýsa jákvæðri afstöðu sinni eða stuðningi við ýmsa hópa í þjóðfélaginu með því að segja að það hljóti að vera nauðsynlegt að játa hvaða lagabreytingu sem er eða fjárstuðningi úr hvaða stofnun sem er, jafnvel þótt önnur leið væri til sem væri skynsamlegri. Ég vil eindregið ráða til þess, að menn gefi sér nú tíma til að hugleiða hvort það muni ekki aðrar leiðir vera færari og skynsamlegri til að ná þessu sama marki. Hvað um Lífeyrissjóð sjómanna t. d.? Liggur það ekki beinna við? Mér er ljóst að hv. þm., sem hér hafa talað, eru úr miklum sjávarútvegskjördæmum. Það er ég líka. Reykjavík er mikið útvegskjördæmi. Og ef þeir eru sérstaklega að hugsa að þessu leyti um hag kjósenda sinna, þá er ég líka að því. Ég biðst því eindregið undan því að það, að ég bendi á vankanta á þessu frv., sé lagt svo út sem ég vilji standa gegn stuðningi við sjómannastéttina, því að það er rangt. Ég vil líka svara einu atriði sem minn ágæti flokksbróðir, hv. 3. þm. Suðurl., nefndi í sinni ræðu. Ég hygg að þar hafi raunar verið um misskilning að ræða hjá hv. þm., þegar hann sagði að ég hefði borið sjómenn saman við þá sem ynnu í lofti eða flugmenn. Ég nefndi í ræðu minni þá, sem vinna í flugvélum, sem dæmi um starfsstéttir með skamman starfsaldur. Ég get ekki ímyndað mér að hv. þm. geti mótmælt því, að svo sé. Ég fjallaði ekki að neinu leyti um kjör þeirrar stéttar að öðru leyti. Þessi atriði vildi ég nefna. Að öðru jöfnu væri e. t. v. ekki ástæða til að fara í ræðustól til að tína upp atriði sem kannske eru, miðað við margt sem hér gerist, jafnsmávægileg og þau sem voru nefnd í ræðum hv. þm. En ástæðan er sú, að mér þykir vera of mikið um það, að menn óttist að verða kallaðir kaldrifjaðir og með steinhjarta ef þeir fallist ekki umyrðalaust á slíkar till. eins og hér liggja fyrir. Þess vegna hættir mönnum til að láta frv, eins og t. d. þetta fara í gegn að óathuguðu eða ekki nægilega athuguðu máli. Tilgangur minn er einungis að hvetja til þess að menn athugi gaumgæfilega hvort ekki finnast aðrar leiðir færar til að ná því raunverulega markmiði sem hér er að baki. Ég veit að þetta frv. er af góðum huga flutt og tilgangurinn er að bæta kjör þeirra sem unnið hafa á sjónum. En það er í sjálfu sér ekki almannatryggingamál. Annars var enn eitt atriði sem fram kom í ræðu hv. 5. þm. Suðurl. Hann talaði um að frv. fjallaði um sjómannskonur. Ef það eru sjómannsekkjur sem hv. flm. eiga við, þá þyrfti það að standa í frv. Þar stendur aðeins ekkjur. Þetta er efnisatriði sem verður að vera ljóst af orðalagi frv.



Herra forseti. Ég verð nú að segja það, að mér kom nokkuð á óvart sú afstaða sem kom fram í ræðu hv. 5. þm. Reykv., Ragnhildar Helgadóttur. Ég hefði gjarnan viljað að þessi afstaða hv. þm. hefði legið fyrr fyrir varðandi þetta mál, ekki síst vegna þess að þessi hv. þm. á sæti í heilbr.- og trn. þessarar d. og ég minnist þess ekki, að þessi afstaða þm. hafi komið fram í umr. í n. Er það þó að mínu viti alleinkennilegt, hafi hv. þm. verið sömu skoðunar þegar málið var flutt síðast og rætt í heilbr: og trn., en ekki látið þessarar afstöðu sinnar getið. Það er að vísu rétt og kemur fram í nál. heilbr.- og trn., þegar hún skilaði þessu máli frá sér, að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir var ekki viðstödd þann fund. En málið hafði áður verið rætt í n., og næg tækifæri höfðu gefist til þess hjá hv. þm. að gera grein fyrir þessari sinni afstöðu til málsins. Mér þykir þessi afstaða hv. þm. því seint á ferðinni, nema þá því aðeins að hér sé um að ræða breytta afstöðu frá því sem áður var, en aldrei hefur það komið fram. Það er út af fyrir sig ekkert við þá skoðun hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur að athuga, að henni þyki ekki skynsamlegt að gera undantekningar í þessum efnum, þ. e. a. s. henni þyki ekki skynsamlegt að gera undantekningar á því í almannatryggingalögunum, að sjómönnum, sem gert hafa sjómennsku að ævistarfi í 35–40 ár, verði ívilnað eða neitt verði betur gert við þá varðandi greiðslu úr almannatryggingum heldur en hina, sem hafa stundað önnur störf, miklum mun þægilegri, mörg hver betur launuð og í alla staði a. m. k. viðkunnanlegri vinnustaði en sjómenn hafa þurft við að búa þau 35 eða 40 ár sem þeir hafa stundað sjómennsku. Þetta er út af fyrir sig skoðun sem ekkert er við að segja. Þetta getur hv. þm. allt gert upp við sjálfa sig, þessa skoðun sína. En hafa ekki verið gerðar undantekningar í þessum efnum? Er það ekki undantekning t. d. sem þessi hv. þm. beitti sér fyrir á sínum tíma varðandi greiðslu fæðingarorlofs? Var ekki þar verið að gera upp á milli þegna innan þjóðfélagsins? Er ekki stór hópur kvenna í landinu í dag sem nýtur ekki greiðslu vegna barnsburðar? Hver gerði till. um að gera hér upp á milli íslenskra kvenna annar en þessi hv. þm.? Ég er ekki að ásaka hana fyrir það. En mér sýnist þetta vera tvískinnungur í málinu. Þetta mátti gagnvart hluta íslenskra kvenna, en útilokað er að það megi gagnvart sjómannastéttinni allri. Þetta sýnir einfaldlega hug þessa hv. þm. til sjómanna. Það fer ekkert á milli mála. Undan því getur þessi hv. þm. ekki skotið sér á neinn hátt. Þetta er hennar hugur til sjómanna í landinu. Og eru ekki aðrar undantekningar til varðandi greiðslur? Hvað með opinbera starfsmenn? Hafa ekki opinberir starfsmenn verðtryggðar lífeyrisgreiðslur úr sínum lífeyrissjóði? Ætli þessi hv. þm. hafi ekki á sínum tíma staðið að því að einhverjum hluta og borið hluta af þeirri ábyrgð? Og hvað með hina fjöldamörgu toppembættismenn í kerfinu á Íslandi sem hafa margfaldar greiðslur úr lífeyrissjóðum? Hefur ekki þessi hv. þm. staðfest það líka, a. m. k. með þögninni hér á Alþ.? Ekki hefur hún flutt brtt. um það. En þegar komið er að því að hreyfa máli sem er réttlætismál í augum allra sanngjarnra manna, - réttlætismál sem lýtur að því að veita íslenskri sjómannastétt viðurkenningu eftir 35–40 ára starf á sjó, þá koma hér menn upp - ég vona ekki fleiri en þessi hv. þm. - og segja að þeir telji ekki eðlilegt, ekki skynsamlegt að gera hér undantekningar á varðandi þessa stétt. Þetta verður auðvitað ekki skilið nema á einn veg. Þetta er andstaða við að þetta verði gert. Í sjálfu sér er ekkert við því að segja. En það er gott að vita það. Það hefði verið enn þá betra að vita það fyrr, því að það hafa verið næg tækifæri til þess fyrir hv. þm. að gera grein fyrir þessari afstöðu sinni. Hv. þm. sagði líka: Er ekki skynsamlegra að auka heldur lífeyrisrétt eftir öðrum leiðum? Hverjar eru þær leiðir? Það væri gott að fá um það hugmyndir frá hv. þm., hvaða leiðir hann hefur í huga aðrar en þessa, ef hann á annað borð er á því að láta sjómenn að þessu leyti njóta einhverrar viðurkenningar. Og ég segi enn og aftur: Nægur tími hefur verið hjá þessum hv. þm. allt frá árinu 1970, að málið var fyrst flutt hér á Alþ., til þess að benda á þessar aðrar leiðir sem bann vildi fara varðandi þetta og þá flytja um það frv. eða brtt. við frv. Ekkert slíkt hefur gerst. Að þessu leyti tel ég að hér sé verið að skjóta sér á bak við það að verulegu leyti að segja hreint: Ég er andvíg þessu, vil ekkert með þetta hafa, en bendi hins vegar á eitthvað annað sem ekki er áþreifanlegt. Ég hef ekkert sérstakt við því að segja, þó að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir, sem á sæti í tryggingaráði, vitnaði hér í umsögn Tryggingastofnunar ríkisins sem gefin er af tryggingaráði. Það er ekkert við það að athuga út af fyrir sig. En það er ekki þar með sagt, að við eigum í einu og öllu að fara eftir því, hvorki sem þessi aðili segir í umsögnum sínum um mál eða aðrir. Við eigum fyrst og fremst að gera það sem okkur sjálfum finnst rétt og sanngjarnt, hvað svo sem líður öðrum úti í bæ, þó að þeir séu kosnir til starfa á Alþ., eins og hv. þm. vék að áðan. Það breytir engu. Það er ágætt að vita um afstöðu tryggingaráðs til þessa máls. En að það eigi að vera alfarið leiðarljós okkar að taka einvörðungu afstöðu samkv. því, það er ekki aldeilis svo að mínu áliti. Hv. þm. sagði líka varðandi undantekningarregluna, að það væru undantekningar í þessum tilfellum líka varðandi einstaklinga eða aðila sem störfuðu á landi og í lofti. Vissulega er hægt að finna undantekningar í öllum tilvikum. Þýðir þetta t. d. það hjá hv. þm. að við eigum að breyta tryggingalöggjöfinni á þann veg að allir, sem eru orðnir sextugir, fái ellilífeyrisgreiðslu þá? Vill hún hafa þetta mark það sama um alla, eða er hún bara andvíg því að þetta sé gert fyrir sjómenn? Ég hef oft sagt það hér áður og það á við einnig núna, að með svona tali, að það megi aldrei gera undantekningar í vissum tilvikum, sem er hægt að færa fullkomleg rök fyrir að eru réttlætanlegar og eðlilegar, ef það má ekki gerast og það er alltaf sagt: við skulum láta alla njóta alls, þá eru menn að koma í veg fyrir að vissar réttarbætur nái fram að ganga að því er þetta varðar. Við vitum ósköp vel, að það verður ekki á næstunni sem t. d. allir, sem stundað hafa vinnu - skulum við segja, í 35 ár eða 40 ár, fái þá hækkun sem hér er lagt til. Það hygg ég að mönnum þætti of rúmt, ef slíkt væri lagt til. Hér er þess vegna verið að takmarka þetta við ákveðinn hóp þjóðfélagsþegna, sem ég átti ekki von á öðru en allir væru sammála um að hefðu lagt það af mörkum til þjóðarbúsins að þeir væru þess fyllilega verðugir að njóta þessa. Þetta ætti öllum skyni bornum mönnum, sem fylgst hafa með þjóðlífi allt frá öndverðu, að vera ljóst. Þá sagði hv. þm., að ég hefði lagt rúman skilning í afstöðu Alþ. til málsins. Ég lagði ekkert rúman skilning í það. Það er staðreynd, sem ekki verður fram hjá gengið, að málið var rætt hér á Alþ. haustið 1974, fyrst þegar frv. var lagt fram, og síðan afgr. í heilbr.- og trn. algerlega shlj. með undirskrift fulltrúa úr öllum flokkum og afgreitt hér í d. shlj. Það er sú afgreiðsla sem málið hefur fengið. Mér er fyllilega ljóst að málið var ekki endanlega afgreitt í þinginu, enda tók ég það skýrt fram fyrr í dag, að málið hefði verið afgreitt úr heilbr: og trn. og samþ. hér í Nd. Alþ. shlj. án nokkurra mótatkv. eða mótbára þá. Þá sagði hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir: Ég er ósammála því, að sextugar konur teljist gamalmenni. - Það má vel vera. Ég skal engan dóm leggja á það. Það getur verið misjafnt, hvað menn telja gamalmenni, eftir útliti og öðru. Það er ekki það sem við erum að ræða um hér, hvort þessi hv. þm. eða einhver annar vill telja þennan eða hinn gamalmenni á þessum eða hinum aldrinum. En þá mætti kannske spyrja: Á hvaða aldri telur þessi hv. þm. konur vera gamalmenni? Það væri gott að fá að heyra það. Nei, ég ítreka það, að mér urðu mikil vonbrigði að því að heyra ræðu hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur. Ég átti ekki von á því, allra síst eftir að málið hafði verið hér til umfjöllunar, og til umfjöllunar í n. sem hún átti sæti í, og ekkert slíkt hafði komið fram. Ég skal til frekari skýringar á því, sem hv. þm. spurði um áðan varðandi lokasetningu í 1. gr., breytinguna sem við leggjum til, þar sem segir að fullan ellilífeyri beri einnig að greiða ekkjum eftir að þær verða 60 ára, að hér eigum við að sjálfsögðu við sjómannsekkjur. Það hefur fallið niður og það verður tekið fram. Það leiðréttist hér með. En ég veit ekki hvort það leysir nokkurn vanda, að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir vilji frekar viðurkenna sjómannsekkjur en aðrar gamlar um sextugt. Ég á ekki von á að það breyti neinu varðandi stuðning hennar við málið. En sé svo, þá leiðréttist það hér með. Það er átt við þær. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir viðhafði þau ummæli í sinni fyrri ræðu og var að vitna til að einhver ágætisþm., að því er mér skildist, hefði sagt hér í hliðarsölum Alþ., að það væri í raun og veru sama hvað hér væri borið fram á Alþ. að því er varðaði leiðréttingu á tryggingalöggjöfinni, það væri í raun og veru sama hversu vitlaust það væri, það væri allt saman samþykkt. Ég veit ekki af hverju hv. þm, hefur verið að vitna til þessa, nema þá að það hefur átt að setja í samhengi við það, að þetta væri svo vitlaust mál að líklega yrði það samþykkt. Ég vil þó ekki ætla hv. þm. að það hafi verið meiningin. En vissulega mátti í áframhaldi af þessu skilja það svo. En ég vona að svo hafi ekki verið. Nei, ég heiti á þm. að þeir láti þetta þing ekki líða án þess að þetta mál fái afgreiðslu, jákvæða afgreiðslu úr þinginu. Mér er vel ljóst, að það kann að vera eitthvað í þessu frv., sem hér er lagt til, sem þörf er á að breyta til hins betra. Það er mér og ég vænti ekki frekar mínum meðflm. svo fast í hendi, að ekki sé kostur á slíku. Meginatriðið er í okkar huga að fá þessa viðurkenningu til sjómannastéttarinnar, að því marki sem þetta mundi ná til hennar eða einstaklinga innan hennar, - fá þá viðurkenningu af hálfu þjóðfélagsins, að starf þeirra eftir 35–40 ára sjómennsku sé metið að hluta að verðleikum. Ég segi að hluta, því að ég a. m. k. tel að sjómenn í þessu tilfelli, sem hér er verið um að tala, ættu fyllilega skilið miklum mun meiri viðurkenningu en hér er um að ræða, því að það er staðreynd eins og hér hefur verið tekið fram, að sjómannastéttin er fyrst og fremst sá burðarás sem íslenskt þjóðfélag hefur byggt á frá aldaöðli og á því hefur engin breyting orðið. Það má miklu frekar segja, að það er smánarblettur á íslensku þjóðfélagi að það skuli ekki hafa betur gert við þessa þjóðfélagsþegna en raun ber vitni heldur en halda því fram, að þetta sé svo hættulegt að hér megi ekki gera undantekningu. Ég bið því hv. þm. að skoða vel hug sinn um það, hvort í meginatriðum geti þeir ekki fallist á þessa breytingu okkar um að láta nú af þessu verða. Komi það í ljós, að einhverjir tæknilegir örðugleikar séu á framkvæmd málsins með þessum hætti, þá verður það ekki vandamál sem ekki er hægt að greiða úr til þess að af þessu geti orðið. Ég a. m. k, lýsi því yfir fyrir mitt leyti, og ég hygg að svo sé einnig um meðflm. mína að málinu, að við erum til viðræðu um breytingar á málinu, en nr. eitt í okkar huga er að efnislega nái þetta mál fram að ganga og að efnisatriðin komi í ljós og þeim verði fullnægt. Það er fyrst og fremst það sem við erum um að hugsa, og það er fyrst og fremst það sem við teljum í alla staði réttlætanlegt og síður en svo óskynsamlegt að gera þessa undantekningu, eins og hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir sagði hér áðan. Það er í mínum huga miklu frekar skynsamlegt að gera þessa undantekningu. Auk þess að þessir menn eiga þetta skilið sem viðurkenningu, þá er ekki ástæðulaust að ætla, að með svona breytingum væri hægt að laða fleiri menn til þessara starfa heldur en nú eru. Eða hver trúir því, að það sé einungis um að ræða einhvers staðar á milli 5 og 6 þúsund íslenska sjómenn sem eru burðarásar þess alls sem er að gerast í íslensku þjóðfélagi og þjóðfélagið byggir allt sitt á - einungis milli 5 og 6 þúsund manns, sem í meginatriðum halda uppi öllu kerfinu? Það er því vissulega ekki þörf á öðru frekar en að stuðla að því, að menn vilji gera þetta starf að sínu, og einn þátturinn í því gæti verið sá, að Alþ. sæi sóma sinn í því að láta þá breytingu, sem við leggjum til að gerð verði, ná fram að ganga. Það skiptir ekki mestu, a. m. k. ekki í mínum huga, hvort þessi eða hinn þm. er frá kjördæmi þar sem sjómennska er stunduð eða ekki. Þeir hv. þm., sem eru frá kjördæmum þar sem sjómennska er ekki stunduð, lifa líka á sjómannastéttinni, að hún blómgist, ekki síst, þannig að þetta er ekki spurning um þm. úr sjávarkjördæmi eða ekki. Þetta er spurning um það, hvort þjóðfélagið ætlar að gera ráðstafanir til þess að búa þannig að þeim einstaklingum, sem vilja gera þetta að sínu lífsstarfi, að sem flestir fáist til þess að stunda það, því að það er svo mikilvægt, að það er beinlínis lífsnauðsyn fyrir íslenskt þjóðfélag að fá þar til starfa fleiri en nú er. Með því tryggjum við hvað best afkomuöryggi allrar íslensku þjóðarinnar.



Herra forseti. Ég held að þm. ættu að geta rætt æsingalaust um það mál sem hér er til meðferðar. Ég held að það væri hollt fyrir suma hv. þm. að skrifa hjá sér hvað aðrir segja hér í umræðum, þannig að ekkert fari á milli mála hvað hv. þm. segðu hér úr stólnum, Á það sérstaklega við í sambandi við ræðu hv. síðasta ræðumanns, Karvels Pálmasonar. Hann hefur greinilega ekki hlustað nægilega vel á allt það sem hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir sagði. Hún lýsti því aldrei yfir í sinni ræðu, að hún væri á móti því efnislega að sjómenn fengju það sem umrætt frv. gerir ráð fyrir að þeir fái, ef það verður samþykkt. Hún sagði eitthvað á þá leið m. a., að það væri ekki nóg að lýsa stuðningi við ákveðna hópa í þjóðfélaginu um mál sem fela í sér fjárframlög eftir ákveðnum leiðum, ef aðrar skynsamlegri leiðir kæmu til greina. Nefndi hv. þm. sérstaklega í tengslum við þetta mál, hvort það væri ekki eðlilegra að tengja það t. d. Lífeyrissjóði sjómanna. Þannig tók hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir alls ekki afstöðu á móti efni þessa máls. Hún velti því hins vegar fyrir sér, hvort ekki gætu verið aðrar skynsamlegri og betri leiðir til þess að fá því framgengt. Það er auðvitað aðalatriðið. Ég mun víkja nokkuð að því á eftir, hvaða leiðir kæmu til greina að mínu áliti. En fyrst farið er að tala um stöðu sjómanna yfirleitt á Íslandi vil ég lýsa þeirri skoðun minni, að þar sem við lifum nú einu sinni í stéttaþjóðfélagi þar sem stéttum og hópum er gert mishátt undir höfði, að ég hef alltaf litið á sjómannastéttina sem forgangsstétt í íslensku þjóðfélagi. Því miður hefur sú stétt ekki fengið að njóta þess, að hún á að vera forgangsstétt. En þó vil ég segja það, að á seinni árum hefur það breyst mjög til bóta, og væri hægt að nefna mörg dæmi þess. Það er ekki sambærilegt hvað íslensku sjómannastéttinni vegnar betur í dag almennt séð, miðað við það hvernig henni vegnaði fyrir nokkrum áratugum. Auk þess býr sjómannastéttin við miklu betri vinnuaðstæður, skipakost o. fl. heldur en áður þekktist, svo að ekki sé talað um vinnutíma og þess háttar. Þá hefur það einnig verið mjög mikilvægur þáttur í því að bæta stöðu sjómanna, sem snýr að því þegar þeir eldast og koma í land. Er þáttur Dvalarheimilis aldraðra sjómanna til fyrirmyndar. En aðrir hv. þm. þekkja þá sögu betur en ég og vita hvað vel hefur verið búið að öldruðum sjómönnum á þeim vettvangi. En ég get tekið undir það, sem búið er að segja hér í öllum ræðum eða flestum, að sérstaða sjómanna er mikil. Starf þeirra er erfitt. Það er rétt, sem hv. þm. Garðar Sigurðsson sagði, það þekki ég sem er fæddur og uppalinn í sjávarplássi, að yfirleitt eru sjómenn, sem stunda sjómennsku að staðaldri, orðnir útslitnir menn um fimmtugt. Þessir menn eiga allt gott skilið. Þeir eiga það einnig skilið af hv. þm., að mál þeirra séu rædd með þeim hætti að öllum öfgum sé sleppt, en hins vegar sé lögð áhersla á að þm. sameinist um það sem horfir til bóta í þeirra málum. Varðandi það, hvort hér yrði um slæmt fordæmi að ræða, þótt efni þessa frv. yrði samþykkt, annaðhvort í því formi, sem það liggur hér fyrir, eða með öðrum hætti, þá vil ég segja það, að ég get ekki ímyndað mér að það fordæmi geti orðið öðrum hættulegt, þegar maður hefur í huga að íslenska sjómannastéttin er um 5 þúsund manns sem njóta ekki þeirra réttinda sem frv, gerir ráð fyrir, á sama tíma sem 15 þúsund opinberir starfsmenn njóta fullra réttinda í sambandi við t. d. verðtryggðan ellilífeyri. Það gera sjómenn ekki. Efni frv. gerir raunverulega ráð fyrir því í framkvæmd, að sjómenn fái eftir tiltekinn árafjölda til sjós og eftir ákveðin aldurstakmörk raunverulega hin sömu réttindi og opinberir starfsmenn njóta núna og eru búnir að njóta í rúmlega tvo áratugi, þannig að það er ekki farið fram á mikið. Hins vegar kemur vel til álita, eins og hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir kom inn á, að þetta mál verði tekið upp á öðrum vettvangi. Við vitum að nú eru í endurskoðun öll lífeyrismál þjóðarinnar. Það er sérstök n., sem fjallar um þau. Sú n. er skipuð fulltrúum aðila vinnumarkaðarins og fulltrúum BSRB og ríkisstj. Þessi n. á að ljúka störfum með þeim hætti, að það, sem hún kann að leggja til og horfir til bóta, komi til framkvæmda frá og með 1. jan. 1980. Mér finnst að efni þessa frv. eigi erindi til þessarar n., og ég lít svo á, að það sé hægt að fella efni frv. í meginatriðum inn í væntanlegar till. um endurbætur á lífeyrissjóðakerfinu, þannig að því verði fullnægt sem frv. gerir ráð fyrir. Um stöðu flugmanna hefur mikið verið rætt í tengslum við þetta mál. Það hefur réttilega verið bent á að það sé sambærilegt eða svipað með sjómenn og flugmenn, að starfsaldur sé yfirleitt stuttur. En það hefur hins vegar ekki verið upplýst hér í umræðunum, að gert er ráð fyrir þessu í samningum flugmanna. Það er gert ráð fyrir því með þeim hætti, að 20% af launum flugmanna eru greidd í lífeyrissjóð. Það er gert með sérstöku tilliti til þess að gera lífeyrissjóð flugmanna svo öflugan, að hann geti tekið við þeim fyrr en gert er ráð fyrir um aðra ellilífeyrisþega, en þar er almenna reglan 30 ár og aðeins greidd 10% af launum. Sem sagt, það mætti þá álykta að með 20% greiðslunni í lífeyrissjóð flugmanna sé gert ráð fyrir að starfsaldur þeirra verði 1.5–20 ár. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta. Ég vildi aðeins láta skoðanir mínar í þessu máli koma fram. Ég tel að frv. feli í sér þá stefnu, sem endurskoðunarnefnd um lífeyrismál hefur að leiðarljósi, sem er aukið réttlæti í lífeyrismálum, og það er þá til handa sjómönnum sem öðrum sem búa við skarðan hlut í þessum málum. Það er unnið að þessari kerfisbreytingu. Það er unnið að því að tryggja öllum ellilífeyrisþegum verðtryggðan ellilífeyri sem sé byggður á ævitekjum. Og þótt sjómenn fengju einhverja sérstöðu í hinu nýja kerfi, þá lít ég þannig á, að það þurfi ekki að vera fordæmi fyrir aðrar stéttir.

Flm. (Ingólfur Jónsson) : Herra forseti. Við fjórir þm. Suðurl., sem sæti eigum í þessari hv. d., höfum leyft okkur að flytja frv. til l. á þskj. 323 um kaupstaðarréttindi til handa Selfosskauptúni. Í frv. er gert ráð fyrir að Selfosskauptún skuli vera kaupstaður og sérstakt lögsagnarumdæmi. Það nær yfir allan núverandi Selfosshrepp og heitir Selfoss. Umdæmi þetta er í Suðurlandskjördæmi. Um valdsvið bæjarfógeta á Selfossi og launakjör fer samkv. lögum þar um. Sýslumaður Árnessýslu skal jafnframt vera bæjarfógeti kaupstaðarins. Sýslunefnd Arnessýslu og bæjarstjórn Selfoss skulu semja sín á milli um skiptingu þeirra sjóða sem við gildistöku laga þessara eru í eigu Árnessýslu. Einnig skulu aðilar semja um fjárhagsskuldbindingar, ábyrgðir og önnur þau atriði er þá varða og upp kunna að koma vegna laga þessara. Nái þessir aðilar ekki samkomulagi skal félmrh. úrskurða hvernig með skuli fara. Að öðru leyti fer um málefni kaupstaðarins samkv. sveitarstjórnarlögum, nr. 58 29. mars 1961, og samþykktum settum samkv, þeim lögum. Verði frv. samþykkt er gert ráð fyrir að lögin taki nú þegar gildi, og bráðabirgðaákvæði er með frv., þar sem segir að þar til bæjarstjórnarkosningar hafi farið fram síðasta sunnudag í maí 1978 skuli núverandi hreppsnefnd fara með stjórn kaupstaðarins. Það, sem hér hefur verið sagt, er inntak frv. Frv, er flutt að beiðni hreppsnefndar Selfosshrepps er á fundi sínum 18, jan. s. l. gerði samhljóða eftirfarandi samþykkt: „Hreppsnefnd Selfosshrepps samþykkir að fara þess á leit við alþm. Suðurl., að þeir flytji á Alþ. því, er nú situr, frv. til l. um kaupstaðarréttindi til handa Selfosshreppi. Kaupstaðurinn nái yfir allan núverandi Selfosshrepp og verði sýslumaður Arnessýslu bæjarfógeti kaupstaðarins. Það er einnig vilji hreppsnefndar, að breytingin taki gildi frá og með næstu sveitarstjórnarkosningum:` Till. fylgdi eftirfarandi grg., sem einnig var samþykkt samhljóða: „1. Ástæður hreppsnefndar Selfosshrepps til þess að sækja um kaupstaðarréttindi eru fyrst og fremst réttarstöðulegar. Stærð hreppsins gerir það eðlilegt að hann hafi sömu réttarstöðu og sýslufélög. 2. Selfosshreppur er nú stærsti hreppur landsins með liðlega 3000 íbúa og jafnframt áttunda stærsta sveitarfélag utan Reykjavíkur. 3. Það er vilji hreppsnefndar að sú samstaða og samvinna, sem þróast hefur milli Selfosshrepps og annarra hreppa sýslunnar, megi haldast óbreytt í sem flestum þáttum eftir að Selfoss hefur öðlast kaupstaðarréttindi, enda ná ýmsar sameiginlegar þjónustugreinar sem þróast hafa á staðnum, langt út fyrir mörk hreppsins. 4. Hreppsnefnd Selfosshrepps treystir því, að erindi þetta fái vinsamlega og skjóta afgreiðslu yðar og þingsins.“ Hinn 8. jan. s. l. fór fram skoðanakönnun meðal kjósenda á Selfossi um kaupstaðarmálið. Á kjörskrá voru 1944. Þátt tóku í skoðanakönnuninni 1045 eða 53.76% kjósenda. 751 af þeim, sem atkv. greiddu, voru fylgjandi því, að Selfosshreppur fengi kaupstaðarréttindi, en 278 voru því mótfallnir. Selfosshreppur er í örum vexti. Segja má að staðurinn sé miðstöð iðnaðar, samgangna og verslunar í fjölmennum byggðum. Jarðhiti er fyrir hendi og stendur til að hagnýta hann í ríkara mæli til hitunar húsa og iðnaðar. Í seinni tíð sækja nálægar sveitir og kauptún ýmsa skóla á Selfossi og eflir það m. a. samstarf og samstöðu í héraðinu. Það virðist vera sanngjarnt að Selfoss, sem er ört vaxandi staður, fái þá réttarstöðu sem kaupstaðir hafa. Ýmis kauptún miklu fámennari en Selfoss hafa fengið kaupstaðarréttindi. Má m. a. nefna Njarðvík með 1750 íbúa, Seltjarnarnes með 2630 íbúa, Bolungarvík með 1134 íbúa, Dalvík með 1207 íbúa, Eskifjörð með 1033 íbúa og Grindavík með 1723 íbúa. Selfosskauptún hefur byggst upp vegna samstarfs við nálæg byggðarlög. Kauptúnið er vel í sveit sett og hefur því orðið miðstöð athafnalífs í fjölmennum og blómlegum byggðum. Á Selfossi er stærsta mjólkurbú landsins, Þar er stórt kaupfélag ásamt fleiri verslunum. Þar eru bankar og þar er símstöð. Þar er og margs konar önnur starfsemi, svo sem veitingar o. fl. Margþættar iðnaðarstöðvar og verkstæði til þjónustu og viðgerða ásamt framleiðslu í ýmsum greinum iðnaðar eru einnig á Selfossi. Sláturfélag Suðurlands hefur fullkomið sláturhús og frystihús á staðnum og er með kjötvinnslu í auknum mæli yfir allt árið þar eystra. Á Selfossi er fiskverkunarstöð og viðgerðarverkstæði veiðarfæra. Má segja að á Selfossi sé flest það sem nauðsynlegt er talið á sviði þjónustu, svo sem í iðnaði, verslun og samgöngum. Á Selfossi er heilsugæslustöð og gamalt sjúkrahús, en byggingu Sjúkrahúss Suðurlands er nú brátt lokið. Er það vegleg bygging, sem gefur mikla möguleika með góðu starfsliði. Verið er að auka mikið við skólamannvirki sem koma til nota bæði fyrir Selfoss og nálæga hreppa. Íbúar Selfoss gera sér fulla grein fyrir því, að ýmislegt vantar enn í vaxandi byggðarlagi þótt mikið hafi áunnist að undanförnu. Það er álit flestra sem þekkja til mála, að Selfosskauptún muni halda áfram að vaxa og hafi til þess góð skilyrði. Það kemur fram í grg, frá hreppsnefnd Selfosshrepps, sem prentuð er með frv. og lesið var upp úr áðan, að hún óskar þess, að samstarf og sú samstaða, sem þróast hefur milli Selfoss og annarra hreppa sýslunnar, megi haldast óbreytt í sem flestum þáttum eftir að Selfoss hefur öðlast kaupstaðarréttindi. Þar kemur einnig fram, að hreppsnefndin óskar þess, að frv. verði að lögum á því þingi, sem nú situr, og að breytingarnar taki gildi frá og með næstu sveitarstjórnarkosningum. Það er von flm., að frv. nái fram að ganga með æskilegum hraða. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta frv., en legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv, félmn.

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) : Hæstv. forseti, Í stefnuræðu minni hér á Alþ. í haust rakti ég meginþætti í efnahagsstefnu ríkisstj., og undir lok ræðu minnar komst ég þannig að orði, að stefnan byggðist á forsendum, sem gætu brugðist, og sagði síðan, að ef það gerðist yrði nauðsynlegt að grípa til enn öflugri ráðstafana og yrði þjóðin öll að vera undir það búin. Orð þessi voru af ýmsum lögð út sem óheillaspá á velgengnistímum. En mér þótti nauðsynlegt að slá þann varnagla, sem í þeim felst, vegna þess vanda sem óneitanlega blasti við að óbreyttum aðstæðum. Ég lét jafnframt í ljós þá skoðun, að þjóðin væri vel undir það búin að leysa viðfangsefni líðandi stundar og verkefni framtíðarinnar. Okkur væri vorkunnarlaust að herða baráttuna gegn verðþenslunni og búa enn betur í haginn fyrir framtíðina. Mér finnst eðlilegt að rifja þessar hugleiðingar upp hér, því að frv. það til l. um ráðstafanir í efnahagsmálum, sem hér er flutt, er áfangi í þeim aðgerðum sem ríkisstj. telur nauðsynlegar til að bregðast við þeim efnahagsvanda sem á rætur að rekja til vaxandi verðbólguþróunar á síðustu mánuðum og einna gleggst hefur birst í hallarekstri atvinnuveganna. Þessi vandi hefur orðið æ alvarlegri á undanförnum mánuðum, þrátt fyrir það að viðskiptakjör þjóðarinnar hafa farið batnandi undanfarin tvö ár og því öll ytri skilyrði verið með hagstæðasta móti. En hin hagstæðu ytri skilyrði ættu að gera auðveldara en oft áður að ráða fram úr efnahagsvandanum eins og hann birtist nú, ef við tökum á honum eins og menn. Á vegum ríkisstj. hefur að undanförnu farið fram umfangsmikil könnun á þeim leiðum, sem um er að velja í stjórn efnahagsmála bæði í bráð og lengd. Þessar athuganir hafa m. a. farið fram á vegum svokallaðrar verðbólgunefndar, sem nú hefur lokið störfum og skilað ríkisstj, skýrslu sinni og álitsgerðum. Það er athyglisvert við niðurstöður n., að enginn nm. dregur í efa nauðsyn gengisbreytingar við ríkjandi aðstæður. Enginn nm. dregur heldur í efa nauðsyn umfangsmikilla efnahagsaðgerða til þess að hamla gegn verðbólgu. Þetta er mikilvæg niðurstaða þegar um er að ræða jafnstóran hóp manna með ólík sjónarmið og hér um ræðir. Og þótt nm. hafi greint á um leiðir er sá ágreiningur e. t. v. minni en hann sýnist, Þetta kemur í ljós, þegar séráliti einstakra nm. eru borin saman við álit meiri hl. í n., þótt orðin meiri hl, eigi hér naumast við. Ríkisstj, hefur m. a, myndað stefnu sína í þessum málum á grundvelli þessara athugana og álitsgerða. Hún hefur tekið ákvarðanir sínar og reynt að finna farsæla lausn sem taki mið af sem flestum æskilegum markmiðum efnahagsstefnunnar. Við mótun stefnunnar hefur verið haft beint samráð við aðila vinnumarkaðarins af hálfu ríkisstj. Hafa nokkrir ráðh. átt viðræður við fulltrúa helstu samtaka þessara aðila. 1 þeim viðræðum hafa sjónarmið hvers um sig verið kynnt, en ekki reynst unnt að ná samkomulagi, enda virðist bera meira á milli en svo að það takist. Reyndi sérstaklega á þann þátt í gærkvöld, þegar efnt var til fundar með fjórum ráðh. og fulltrúum Alþýðusambands Íslands og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja að frumkvæði ríkisstj. til að kynnast nánar tilboði því um viðræður, sem fulltrúar þessara aðila í verðbólgunefnd settu fram. Því miður er ljóst, að ekki er grundvöllur fyrir sameiginlegar aðgerðir ríkisvaldsins og þessara stóru launþegasamtaka í ráðstöfunum þeim, sem báðir eru þó sammála um að nauðsynlegar séu. En þrátt fyrir það hefur tillit verið tekið til sjónarmiða fulltrúa launþegasamtakanna við endanlega gerð frv. Á síðasta ári er þjóðarframleiðslan talin hafa aukist um a, m. k. 4%, og var þjóðarframleiðsla á mann þá orðin meiri en hún hafði mest orðið áður, árið 1974, Vegna batnandi viðskiptakjara óx raungildi þjóðartekna meira eða rúmlega 7%, og voru þjóðartekjur á mann þá einnig orðnar meiri en nokkru sinni áður. Meginástæður þessa hagstæða árferðis voru góð aflabrögð og ör hækkun útflutningsverðs. Viðskiptakjör hafa hins vegar ekki náð sínu fyrra hámarki, sem var árið 1973, en þau voru þá 5% hagstæðari en á síðasta ári. Í ár er hins vegar ekki við því að búast að framhald verði á viðskiptakjarabata. Nauðsynlegt verður að draga nokkuð úr þorskafla frá því sem var í fyrra, og þótt von sé til að þar verði bætt um með auknum afla af öðrum tegundum, þá er vart hægt að gera ráð fyrir meiri aukningu útflutningsframleiðslu en nálægt 3%, samanborið við 13–15% aukningu í fyrra. Þjóðarútgjöldin tóku mikinn vaxtarkipp á árinu 1977 í kjölfar afturbatans sem hófst árið 1976 og ekki síst vegna hinnar miklu kaupmáttaraukningar um mitt s. l. ár, sem kom fram í mikilli aukningu einkaneyslu. Aukningu þjóðarútgjalda fylgdi strax mikil aukning innflutnings og jókst vöruinnflutningur um 20% að magni á s. l. ári. Afleiðingin varð nokkuð vaxandi halli í viðskiptunum við útlönd þrátt fyrir viðskiptakjarabótina. Nam viðskiptahallinn líklega um 9 milljörðum kr, eða um 21/2% af þjóðarframleiðslu, samanborið við 1.7% árið áður. Í þessu sambandi ber þess að geta að útflutningsbirgðir jukust að mun á árinu sem leið. Nauðsyn ber til að koma í veg fyrir að viðskiptahalli verði á þessu ári, en það næst ekki nema með því að draga úr aukningu þjóðarútgjalda, þar sem útflutningsframleiðslunni eru nú takmörk sett. Markmiðið á raunar að vera að ná afgangi á viðskiptajöfnuði á þessu ári. Án ráðstafana mátti telja að þjóðarútgjöld ykjust um 3–31/2% í ár og almennur innflutningur um 7%, Miðað við þá eftirspurnarþenslu, sem ríkt hefur að undanförnu, er hins vegar hætta á að innflutningsaukningin yrði meiri og þar með einnig hættan á vaxandi viðskiptahalla. Í þjóðhagsspánni, sem lá til grundvallar við afgreiðslu fjárl. og gerð lánsfjáráætlunar, var gert ráð fyrir 31/2%–4% vexti þjóðarframleiðslu og þjóðartekna á árinu 1978, og er það talið samrýmast vel áætlunum um framleiðslugetu. Spáin fyrir árið 1978 var byggð á mati á þeirri kaupmáttaraukningu sem að var stefnt með gildandi kjarasamningum en þróun eftirspurnar og þjóðarútgjalda ræðst að afar miklu leyti af breytingum kaupgjalds og verðlags. Niðurstaðan af því mati var sú, að kjarasamningarnir stefndu að 8–9% rauntekjuaukningu á þessu ári, en vegna skattbreytinga var hins vegar gert ráð fyrir 6% neysluaukningu einnig af því að búist er við að hækkun verðbótaþáttar vaxta muni auka sparifjármyndun eitthvað á árinu 1978. Mergurinn málsins er sá, að bak við þessa kaupmáttaraukningu hefði búið að öllu óbreyttu meira en 50% kauphækkun frá ársmeðaltali 1977–1978 og um eða yfir 40% verðhækkun, Yfir allan vafa er hafið, að af slíkri þróun verðlags og launa hefði leitt margvíslegan vanda, ekki síst að því er varðar samkeppnisstöðu útflutningsatvinnuveganna og reyndar einnig á lánamarkaði og í opinberum fjármálum. Útlit var því fyrir rekstrartruflanir og þar með atvinnubrest. Þessi vandi hefur raunar þegar birst í rekstrarstöðu sjávarútvegs nú um áramótin, en afkoma fiskvinnslu, einkum frystingar, söltunar og herslu, var þá lakari en verið hefur um árabil. Þessar greinar voru reknar með talsverðum halla jafnvel áður en fiskverð hækkaði um 13% frá áramótum. En sú hækkun var óhjákvæmileg til þess að tryggja sjómönnum eðlilegt tekjuhlutfall miðað við landverkafólk. Við þessum vanda varð að snúast um leið og þess væri freistað að hamla gegn verðbólgu á árinu, Gengisbreytingin sem Seðlabanki Íslands tilkynnti hinn 8. þ. m. með samþykki ríkisstj., og frv. það um ráðstafanir vegna gengisbreytingarinnar, sem flutt var sama dag, þjónaði þeim tilgangi að afstýra rekstrarstöðvun fyrirtækja í helstu útflutningsatvinnuvegunum og þar með atvinnuleysi, Jafnframt mun gengisbreytingin hamla gegn óhóflegri innflutningseftirspurn, svo að til betra jafnvægis horfi í utanríkisvið skiptum. Ráðstafanir þær, sem felast í þessu frv. eru til þess ætlaðar að hamla gegn verðbólgu og stuðla að betra jafnvægi í efnahagsmálum. Ef stefna á að því að ná tökum á verðbólguvextinum þegar á þessu ári er sýnt, að ekki er um annað að ræða en hamla gegn víxlgangi verðlags og launa með því að takmarka nokkuð bær kauphækkanir sem ráðgerðar eru með kjarasamningunum, enda væru önnur úrræði mikils til of seinvirk eða hefðu í för með sér hættu á atvinnubresti. Í frv. þessu er því gert ráð fyrir að verðbætur á laun verði takmarkaðar nokkuð, en hins vegar er gerðum kjarasamningum ekki raskað að öðru leyti. Í 1. gr. frv. er lagt til að hamlað verði gegn víxlhækkunum verðlags og launa með því að helminga þá hækkun verðbóta og verðbótaauka sem greiðast eiga á þessu ári umfram verðbótavísitöluna sem tók gildi hinn 1. des. s. l. Í þessu felst, að í stað þess að laun almennt hækki um 10% hinn 1. mars hækki þau um 5%. Við verðum einfaldlega að játa að með verðbótahækkun launa væri stefnt í ógöngur ef launin æddu upp eflir óbreyttum vísitölureglum. Ég veit að allir sanngjarnir menn eru sammála mér um það, að glórulaust sé að hækka peningalaun um 10–15% á þriggja mánaða fresti. Till. í 1. gr. frv. er sett fram á þeim forsendum, að í raun sé vilji til þess að láta skynsemina ráða. Án þess verður kapphlaup launa og verðlags ekki slævt, Ráðið, sem ríkisstj. leggur til að notað verði, er einfalt og auðskilið. Greiða skal helming hækkunar verðbóta og verðbótaauka af því sem fram undan er. Þrátt fyrir helmingun verðbóta samkv. 1. gr. frv. er þó tryggt með ákvæði um lágmarksverðbætur í 2, gr., að þessi frádráttur snerti lítið eða ekki hina tekjulægstu í hópi launþega. Hér eru einkum þeir hafðir í huga sem tekjur hafa af reglulegri dagvinnu einni á lágum kauptaxta. Ljóst er frá upphafi, að vandasamt verður að framkvæma þetta ákvæði þar sem ekki er hægt að ákveða þennan bótarétt beint út frá kauptaxta, heldur ræður einnig hvort viðkomandi launþegi hefur fengið verðbætur á yfirvinnugreiðslur og/eða ákvæðis- eða álagsgreiðslur sem samanlagt koma verðbótum til hans upp yfir hið tilgreinda mark. Um þetta efni þarf að setja sérstakar reglur, en hér er um mikið sanngirnismál að ræða og þessi fyrirhöfn því eðlileg. Launþegi með 100 þús. kr. mánaðarlaun fær samkv, þessu 8800 kr, hækkun verðbóta 1. mars n. k. eða hið sama o g annar launþegi með 176 þús, kr. fær samkvæmt helmingareglu frv. Frv. felur í sér þá stefnumörkun, að í 3. gr. þess er ákveðið að frá upphafi næsta árs skuli óbeinir skattar ekki hafa áhrif á verðbótavísitölu eða verðbótaákvæði kjarasamninga, hvorki til hækkunar eða lækkunar launa. Í fyrstu stefnuræðu minni sem forsrh. hér á Alþ. haustið 1974 ræddi ég um vísitölugreiðslur á kaup og sagði að viðurkennt væri að þær veittu launþegum nokkra tryggingu fyrir afkomu þeirra og sköpuðu meiri ró á vinnumarkaði en ella hefði orðið. Á hinn bóginn hefðu þær oft á tíðum átt drjúgan þátt í að magna verðbólgu og þannig grafið undan heilbrigðum rekstri þjóðarbúsins og stefnt hagsmunum launþega sjálfra í voða. Síðan sagði ég orðrétt: „Ber hér einkum þrennt til: Í fyrsta lagi hafa miklar hækkanir grunnkaups óhjákvæmilega leitt til verðhækkana sem svo vegna áhrifa vísitölukerfisins hafa leitt til nýrra launahækkana og enn frekari verðhækkana. Í öðru lagi fela verðhækkanir á innfluttum vörum í sér skerðingu á raunverulegum lífskjörum þjóðarinnar og engar launahækkanir innanlands geta því bætt þær. í þriðja lagi er ekki unnt að vega áhrif tekjuöflunar ríkissjóðs með óbeinum sköttum upp með launahækkunum, ef sú aukning opinberrar þjónustu, framkvæmda eða félagslegrar aðstoðar, sem stefnt er að, á að geta átt sér stað. Ástæðulaust er einnig að stjórnvöld séu knúin til að afla fjár með beinum sköttum sem hafa ekki áhrif á vísitöluna, fremur en óbeinum sköttum er ganga inn í vísitöluna. Þetta var sagt haustið 1974. Það er ótvíræður galli á núgildandi vísitölukerfi að breytingar á óbeinum sköttum - öðrum en þeim sem fólgnir eru í verði áfengis og tóbaks, valda breytingum á kaupgreiðslum, en breytingar á heinum sköttum ekki. Hér er lagt til, að frá og með 1. jan. 1979 skuli breytingar á óbeinum sköttum ekki valda breytingum á verðbótum: Rökin fyrir þessu eru vel kunn. Í fyrsta lagi eru beinir skattir ekki meðtaldir í verðbótavísitölu, eins og að framan var getið. Það veldur því, að val löggjafans milli beinna og óbeinna skatta er að þessu leyti nokkuð bundið, sem hlýtur að teljast óæskilegt. Í öðru lagi stendur ómæld opinber þjónusta á móti óbeinum sköttum, sem ekki er metin til kjarabóta, og má þá minna hv, þm. á svokallað tappagjald sem rætt var um hér fyrir jólin, en samkvæmt því átti andvirði þess að renna til aðhlynningar og menntunar þroskaheftum, en það hefði haft í för með sér launahækkun fyrir alla launþega. Sjá allir hversu óeðlilegt slíkt er. Í þriðja lagi geta stjórnvöld ekki með sama árangri og ella beitt breytingum á óbeinum sköttum til hagstjórnar, vegna þess að þeir eru í grunni verðbótavísitölu. Í frv. er gert ráð fyrir að kauplagsnefnd meti hvaða skattar skuli teljast óbeinir í þessu sambandi. Ekki þykir rétt að binda í lög með fullkominni upptalningu, hvaða skattar falli hér undir, því að skattalög geta breyst og sker þá kauplagsnefnd úr vafaatriðum. Það þekkist í öðrum löndum að undanskilja alla skatta úr verðbótavísitölu, m, a. í Danmörku, en þar eru breytingar niðurgreiðslna ekki heldur taldar með. Þetta atriði þarf að kanna sérstaklega. Í frv. er í reynd mörkuð framtíðarstefna í þessu efni. Þessi till. er e. t. v. ekki beinlínis tengd stundarvanda þjóðarbúsins, en hugsuð til þess að bæta launaákvörðunarkerfið til frambúðar. Í sambandi við þær breytingar, sem ríkisstj. hefur nú lagt til að gerðar verði á verðbótareglum kjarasamninga, liggur beint við að huga að forsögu málsins, þ, e. kjarasamningum þeim sem gerðir voru á s. l. sumri og hausti. Afskipti ríkisstj, af kjarasamningum ASÍ og vinnuveitenda miðuðust við að úrslit kjarasamninga yrðu innan þess þjóðhagslega svigrúms sem fyrir hendi væri til að auka kaupmátt tekna almennt. Að öðrum kosti væri eytt þeim árangri í hjöðnun verðbólgunnar, sem náðst hafði, og yfir vofði hætta á örum verðbólguvexti með víxlgangi verðlags og launa sem stefndi afkomu atvinnuvega og þar með atvinnuöryggi í tvísýnu. Þessar aðvaranir ríkisstj. voru hins vegar að engu hafðar. Minna má á, að eftir viðræður ríkisstj. og fulltrúa samtaka launþega og vinnuveitenda gaf ríkisstj. út fréttatilkynningu hinn 17. maí 1977 þar sem fram kom að ríkisstj. hefði ákveðið að beita sér fyrir ýmsum ráðstöfunum á sviði efnahags- og kjaramála til þess að stuðla að lausn vinnudeilunnar sem þá stóð milli ASÍ og vinnuveitenda. Þar kom m. a. fram eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðstafanir þessar munu m. a. fela í sér um 2–3% aukningu kaupmáttar ráðstöfunartekna almennings. Forsenda ráðstafananna er, að samkomulag náist milli deiluaðila um launabreytingar, sem ekki stefna að meiri kaupmáttaraukningu milli áranna 1976 og 1977 en 6–7% í heild og ámóta aukning milli áranna 1977–1978, og horfi jafnframt til launajöfnunar.“ Í þessum orðum fólst að ríkisstj. teldi þjóðhagslegt svigrúm til þess að auka kaupmátt kauptaxta um 3–4% hvort ár. Þegar sáttanefnd lagði fram umræðugrundvöll til deiluaðila hinn 17. maí 1977 var eftir því leitað, hvort ríkisstj. teldi þær hugmyndir innan fyrrgreindra marka. Þessu svaraði ríkisstj. á eftirfarandi hátt, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. telur að umræðugrundvöllur sá, sem sáttanefndin hefur sett fram við deiluaðila, sé í aðalatriðum innan þeirra marka sem felast í yfirlýsingunni fyrir árið 1977, en telur þó ástæðu til að vara við því, að vísitöluákvæðin í tillögu sáttanefndar fela í sér hættu á mögnun verðbólgu. Eins væri æskilegt að dreifa áfangahækkun launa yfir lengra tímabil á næsta ári.“ Í svarinu fólst, að ríkisstj. teldi að á árinu 1977 væru hugmyndirnar innan markanna, en með þeim væri farið út á ystu nöf og verðbólguhættu boðið heim á árinu 1978, bæði með verðbótaákvæðunum og áfangahækkunum. Eins og kunnugt er fóru svo endanlegir samningar verulega fram úr umræðugrundvelli sáttanefndarinnar, bæði að því er varðar áfangahækkun og verðbótaákvæði. Þannig má telja að þegar á árinu 1977 hafi kauptaxtar hækkað að kaupmætti um það, sem orðað var sem svigrúm á tveimur árum í fréttatilkynningu ríkisstj., og reyndar nokkuð umfram það, því talið er að kaupmáttur kauptaxta launþega hafi að meðaltali aukist um 8–9% á árinu 1977 frá fyrra ári og kaupmáttur ráðstöfunartekna í heild um 9–l0%. Þannig var farið 4–5% fram úr því marki sem ríkisstj, taldi fært á árinu 1977. Þótt vöxtur þjóðartekna hafi á árinu 1977 reynst verða um 7% í stað 5–6%, sem við var búist í maí, breytir það ekki því, að við tókum forskot á sæluna í fyrra. Það hlýtur því að teljast mikill árangur ef það tekst að tryggja kaupmáttarstig ársins 1977 einnig á þessu ári og e. t. v. bæta örlitlu við ásamt með fullri atvinnu. En það er markmið þessa frv., eins og nánar verður að vikið hér á eftir. Ríkisstj. ákvað í vor, þrátt fyrir það hve langt var gengið, að standa við loforð sín um lækkun skatta, hækkun lífeyrisgreiðslna og aukningu niðurgreiðslna á árinu 1977, en er vitaskuld ekki af því bundin 1978. Ástæðan til þess, að ríkisstj. vildi ekki kippa til baka atbeina sínum, var einföld. Við blasti atvinnuröskun og ófriður á vinnumarkaðinum, ef ekki yrði samið. Hins vegar var ljóst, að mikil verðbólga hlyti að fylgja ef fast væri við hvort tveggja haldið, áfangahækkanirnar og verðbæturnar. Þetta hefur komið á daginn, og nú verður ekki undan því vikist að taka á málinu. Staða ríkisvaldsins í samningum við opinbera starfsmenn var næsta erfið, enda vorn samningarnir við BSRB hinir fyrstu sem gerðir voru samkvæmt nýjum lögum, sem m. a. veittu bandalaginu verkfallsheimild. Kröfugerð sú, sem BSRB lagði fram í viðræðum við samninganefnd ríkisins, kvað á um geysimikla launahækkun, einkum í neðri hluta og um miðbik launastigans. Af hálfu samninganefndar ríkisins var á hinn bóginn í fyrstu lögð áhersla á að sú launahækkun, sem um yrði samið, yrði innan þess svigrúms sem ástand og horfur í efnahagsmálum fælu í sér, en um leið var á það fallist, að taka þyrfti tillit til misræmis í launum opinberra starfsmanna og annarra launþega ef það væri þá fyrir hendi, en það mætti kanna nánar. Eftir kjarasamninga ASÍ og vinnuveitenda var síðan ljóst, að niðurstaða þeirra samninga hlaut að binda hendur ríkisvaldsins í samningum við opinbera starfsmenn. BSRB hafnaði hins vegar boði samninganefndar ríkisins um launahækkun sambærilega við niðurstöðu hinna almennu samninga í júní, auk nokkurrar lagfæringar á launum neðarlega í launastiganum til að eyða ósamræmi við hinu almenna vinnumarkað. Sem kunnugt er boðaði BSRB þá til verkfalls sem skall á eftir allsherjaratkvgr. um sáttatillögu frá sáttanefnd, sem þó gekk lengra en boð ríkisins. Samningar tókust að lokum, og hafði samninganefnd ríkisins þá teygt boð sín til hins ítrasta, ekki síst vegna þess öngþveitis sem verkfallsaðgerðir BSRB höfðu skapað. Varð niðurstaðan sú, að meðallaunahækkun BSRB varð um 5% umfram hina almennu samninga, auk þess sem ýmis önnur kjaraatriði voru lagfærð. Þessi hækkun var þó mjög misjöfn, þar sem samningum þessum var vitaskuld ætlað að laga launakjör opinberra starfsmanna að launum á almennum vinnumarkaði. Um það má vafalaust deila, hvort þessir samningar hafi verið réttlætanlegir, en þeir voru reistir á samanburði við almenna kjarasamninga og við almenn launakjör á vinnumarkaðinum. Átti ríkisvaldið að taka harðari afstöðu og þar með lengja verkfallið sem þegar hafði valdið miklum búsifjum? Það var ekki skoðun stjórnarandstöðunnar hér á þingi. Skoðun mín er sú, að við þann samanburð, sem fyrir hendi var, hafi ríkisstj. orðið að ganga að þessum samningum, enda hefði dráttur á lausn deilunnar og framhald verkfalls haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Af þessum ástæðum var gengið til samninga og með þeim var fyrst og fremst reynt að koma á réttlátu hlutfalli milli BSRB og annarra launþega. Öllum var hins vegar ljóst að launahækkun í landinu í heild keyrði úr hófi fram. Við þann almenna vanda er nú glímt, en ekki snúist gegn kjarasamningum neinnar einnar stéttar. Þetta er kjarni málsins. Peningalaunin í heild eru svo mikilvæg, að þau hljóta að skipta miklu í viðureigninni við verðbólguna, og því verða launþegar nokkuð á sig að leggja í viðureigninni við hana og til þess að tryggja atvinnuöryggi. Með skyldusparnaðarákvæðum frv. er einnig lagður nokkur baggi á félögin, þ. e. a. s. þau sem vel hefur vegnað. Í frv. þessu eru gerðar till. um ráðstafanir til að milda áhrif helmingunar verðbóta á kaupmátt og lífskjör almennings og lækka verðlag með nokkurri lækkun skatta og aukningu niðurgreiðslna. Barnabætur eru hækkaðar um 5%, en það léttir skattbyrði barnmargra fjölskyldna, og gert er ráð fyrir lækkun sérstaks vörugjalds úr 18% í 16%. Þá er gert ráð fyrir að bætur almannatrygginga hækki með launum og á sömu dögum, og auk þess er gert ráð fyrir sérstakri hækkun tekjutryggingar og heimilisuppbótar umfram launahækkun hinn 1. mars n. k. Loks hyggst ríkisstj. auka niðurgreiðslur vöruverðs um 1300 millj. kr. á ári, en það jafngildir 1% í kaupmætti ráðstöfunartekna. Kaupmáttaráhrif þeirra ráðstafana, sem hér hafa verið nefndar, jafngilda, þegar allt er talið saman, tæplega 11/2 prósentaukningu kaupmáttarráðstöfunartekna frá því sem ella hefði orðið. Með þessu gæti kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann árið 1978 orðið nálægt því sá sami og á árinu 1977, en þá var hann um það bil jafnmikill og hann hefur mestur orðið áður, á árinu 1974. Hér er að vísu um að ræða nokkra kaupmáttarfórn frá því, sem að var stefnt með kjarasamningunum, en sá kaupmáttur var sýnd veiði, en ekki gefin. Hins vegar er nú von til þess, að takast megi að treysta þann kaupmátt sem náðist á síðasta ári. Ráðstafanir þær, sem hér eru gerðar til þess að styrkja kaupmátt tekna einstaklinga, hafa veruleg áhrif á afkomu ríkissjóðs, og er því nauðsynlegt að tryggja betur hans hag. Fjárl. þessa árs voru afgreidd með greiðsluafgangi er nam 350 millj. kr., og var þá byggt á áætlunum frá s. l. hausti. Raunveruleg útkoma ríkisfjármálanna 1977 var hins vegar óhagstæðari en gert var ráð fyrir við fjárlagaafgreiðsluna. Endurmat á fjárlagatölum 1978 vegna þessara breytinga á grunni þeirra bendir til 2.1 milljarða kr. lakari stöðu en í fjárl. Greiðsluhalli yrði því um 1.8 milljarðar kr. Hér er einkum um að ræða meiri vaxtagreiðslur og útgjöld til almannatrygginga en reiknað var með við afgreiðslu fjárlaga. Áhrif kauplags- og verðlagsbreytinga af völdum ráðstafana þessara svo og áhrif gengisbreytingarinnar á fjárhag ríkissjóðs eru samtals taldar fela í sér 3.3 milljarða kr. hafa í stöðu ríkissjóðs á árinu, og hefur þá verið reiknað með hækkun rekstrarútgjalda vegna gengisbreytingarinnar, en reyndar hefur þá einnig verið ákveðinn niðurskurður á rekstrargjöldum til mótvægis að nokkru leyti, eins og fram kemur í fskj. með frv. þessu. Væri ekkert frekar að gert stefndi í 11/2 milljarðs kr. greiðsluafgang hjá ríkissjóði. Ráðstafanir þær, sem ráðgerðar eru til að milda áhrifin af breytingum verðbótareglna, eru álitnar kosta ríkissjóð 2.4 milljarða kr. í útgjaldaauka og tekjutapi. Þessari fjárhæð er samkvæmt frv. þessu mætt með framangreindu svigrúmi og að auki með álagningu skyldusparnaðar á félög til samræmis við skyldusparnað einstaklinga. Jafnframt gerir frv. ráð fyrir heimild til lækkunar framkvæmdaframlaga og rekstrargjalda í A-hluta fjárlaga um 1 milljarð kr., og væri aukinni fjárráðstöfun frv. því að mestu mætt með þessu móti. Eftir þessar aðgerðir væri um nokkurn greiðsluafgang að ræða hjá ríkissjóði á árinu eða um 1 milljarð króna, ef heimild til útgjaldalækkunar yrði að fullu notuð. Ótraustari má þó fjárhagsstaða ríkissjóðs alls ekki vera. Hér verður að hafa í huga þá óvissu sem jafnan ríkir um framvindu efnahagsmála og áhrif þeirra á ríkisfjármálin. Auk þess telur ríkisstj. nú afar brýnt að ríkisfjármálin verði ekki þensluvaldur í því árferði, sem nú ríkir, heldur sé þeim beitt til að draga úr þunga innlendrar eftirspurnar. Því er í frv. þessu gert ráð fyrir nokkrum breytingum á lántökuáformum ríkissjóðs í þessu skyni. Gert er ráð fyrir að framboð spariskírteina megi auka um 11/2 milljarð kr. frá fyrri áformum eingöngu til að styrkja greiðslustöðu ríkissjóðs og draga fé úr umferð, en ekki til að fjármagna útgjöld. Með þessum hætti væri því stefnt að 21/2 milljarðs kr. greiðsluafgangi á þessu ári. Það felur í sér nokkru traustari afkomu en reiknað er með á fjárlögum, enda nauðsynlegt til að hamla gegn verðþenslu. Auk þess verður unnið að því á næstunni að leita leiða til að fresta framkvæmdum, sem fjármagnaðar eru með erlendum lántökum, um allt að 1 milljarði kr. Með gengisbreytingunni 8. þ. m, og þeim ráðstöfunum, sem þetta frv. felur í sér, er, eins og fyrr segir, að því stefnt að tryggja öruggan rekstur undirstöðuatvinnuveganna og þar með fulla atvinnu, jafnframt því sem hamlað sé gegn verðbólgu á árinu og grunnur lagður að sókn gegn verðbólgunni á næsta ári. Jafnhliða þessu er með þessum ráðstöfunum stefnt að bættum viðskiptajöfnuði og bættri stöðu landsins út á við. Að óbreyttu blasti við hallarekstur og rekstrarstöðvun í fiskiðnaðinum og útflutningsiðnaði. Ráðstafanirnar tryggja viðunandi rekstrargrundvöll allra helstu atvinnuvega. Að óbreyttu hefði verðbólguhraðinn á árinu orðið meiri en 40% að meðaltali, en 36% frá upphafi árs til loka þess. Ráðstafanirnar þoka þessari tölu niður í 36% að því er ársmeðaltalið varðar, en niður fyrir 30% frá upphafi til loka þessa árs. Að óbreyttu hefði stefnt í a. m. k. um 4–5 milljarða kr. viðskiptahalla á árinu. Ráðstafanir þessar bæta viðskiptajöfnuð um 6-8 milljarða á þessu ári og snúa halla í afgang. Til þess að ná þessum árangri er nauðsynlegt að draga úr innlendri eftirspurn og aukning þjóðarframleiðslu verður um sinn e. t, v. eitthvað minni en ella. Við þetta gæti einnig dregið úr þeirri umframeftirspurn eftir vinnuafli sem einkennt hefur ástand á vinnumarkaði að undanförnu, en atvinnuástand héldist áfram gott. Þessi árangur og hallalaus ríkisbúskapur, sem aðgerðirnar tryggja, er mikilvægur og þeim mun meira er um vert að með þeim er á raunhæfan hátt leitast við að tryggja þann kaupmátt, sem náðist á árinu 1977, og leggja þannig traustan grundvöll að kjarabótum síðar. Ég hef nú gert allítarlega grein fyrir þeim ráðstöfunum, sem felast í frv. því sem hér liggur fyrir, tilefni þeirra og aðdraganda. Vissulega telur ríkisstj. það hreint neyðarúrræði að gripa þurfi til breytinga á gerðum kjarasamningum með lögum, enda eru frjálsir samningar um kaup og kjör tvímælalaust einn af mikilvægustu þáttum okkar þjóðskipulags. Raunin hefur hins vegar því miður orðið sú í okkar sveiflukennda þjóðarbúskap, að óhjákvæmilegt hefur reynst að löggjafinn gripi í taumana í þessum efnum, einkum er vísitöluákvæði kjarasamninga hafa stefnt aukningu peningatekna svo hátt að þjóðarvoði blasti við. Hafa allir flokkar, sem fulltrúa eiga hér á Alþ., þurft að standa frammi fyrir slíkum vanda er þeir hafa verið í ríkisstjórn. Þótt aðstæður hafi verið mismunandi hefur vandinn svo til ætíð verið fólginn í því, að innlendar víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags hafa stefnt afkomu undirstöðuatvinnuveganna í hættu svo að vofað hefur yfir stöðvun atvinnurekstrar og vaxandi viðskiptahalli. Stundum hefur ekkert minna en almenn kjaraskerðing nægt til að jafna metin í þjóðarbúskapnum, en á öðrum tímum hefur aðeins verið þörf að halda í horfinu. Þær ráðstafanir, sem hér liggja fyrir, stefna ekki að kjaraskerðingu, heldur er markmið þeirra að hemja tekjur innan þeirra marka sem framleiðslugeta þjóðarbúsins nú frekast leyfir, en tryggja um leið að hin mikla kaupmáttaraukning, sem átt hefur sér stað undanfarin tvö ár, haldist, um leið og tryggð sé öflug atvinnustarfsemi í landinu og næg atvinnutækifæri fyrir allt vinnandi fólk. Sem betur fer er þjóðarbúskapur Íslendinga nú líklega í meiri blóma en nokkru sinni fyrr. Framleiðsla er mikil, atvinna næg og lífskjör almennings hafa aldrei verið betri. Fyrir réttum þremur árum, þegar síðast var gripið til beinnar gengislækkunar og almennra ráðstafana henni til stuðnings, voru aðstæður á allt annan veg. Viðskiptahallinn við útlönd var um 12% af þjóðarframleiðslu, ríkisbúskapurinn var rekinn með milljarðahalla, sparifé streymdi úr bönkunum og við blasti alvarleg skerðing lífskjara. Þær ráðstafanir, sem þá voru gerðar, og sú stefna, sem ríkisstj. hefur síðan fylgt, hefur snúið þróuninni aftur til betri vegar. Og það var vissulega mikilvægur þáttur í þeirri endurreisn, sem átt hefur sér stað á þessu tímabili, að á árunum 1975 og 1976 tókst að ná samningum á vinnumarkaðinum þar sem tekið var tillit til erfiðrar stöðu þjóðarbúsins og þeirrar brýnu nauðsynjar að draga úr viðskiptahallanum við útlönd. Allt þetta, ásamt batnandi viðskiptakjörum við útlönd síðustu tvö ár, lagði grundvöllinn að þeim miklu þáttaskiptum sem orðið hafa í þjóðarbúskap okkar síðustu tvö árin. Eftir hinn geigvænlega halla á viðskiptum við útlönd á árunum 1974 og 1975 komst viðskiptahallinn s. l. tvö ár ofan í aðeins um 2% af þjóðarframleiðslu, en jafnframt hefur tekist að endurvinna að fullu þá skerðingu lífskjara sem efnahagsörðugleikarnir höfðu haft í för með sér. Þann eina, en dökka skugga hefur borið á þennan árangur, að ekki hefur tekist að draga nægilega ört úr verðbólgunni eða græða þau margvíslegu mein sem henni fylgja. Samt hafði nokkuð skilað í áttina, þótt hægt færi, og á fyrra hluta s l. árs var verðbólguhraðinn kominn niður undir 25% og hafði minnkað um nærri því helming frá því sem hann komst hæst. En jafnframt var ljóst að frekari aðgerða í baráttunni við verðbólguna væri þörf, ef tryggja ætti til langframa batnandi lífskjör og blómlegan atvinnurekstur í okkar landi. Ríkisstj, hefur því lagt á það síaukna áherslu að vinna gegn verðbólgunni og leita varanlegra úrræða til þess að ná tökum á þessum rótgróna sjúkdómi íslensks þjóðfélags. Hvað sem skoðunum manna liður að öðru leyti, eru áreiðanlega flestir, ef ekki allir sammála um það, að verðbólga verður ekki hamin með aðgerðum á neinu einu sviði efnahagsmála. Þar þarf til að koma samræmd stefna á mörgum sviðum, svo sem fjármálum ríkisins, opinberum framkvæmdum, peningamálum, atvinnumálum og launamálum. Enginn vafi er á því, að taumhald hefur skort í mörgum greinum á undanförnum árum. Hins vegar hefur ríkisstj. lagt á það mikið kapp að bæta fjármálastjórnina og hemja þann hluta fjárfestingar og eftirspurnar sem er á hennar valdi. Tekist hefur að koma mun betri jöfnuði á í fjármálum ríkisins þótt enn skorti nokkuð á fullt jafnvægi. Á árinu 1977 dró verulega úr opinberum framkvæmdum eða 15–16%, og stefnt er að um 9% samdrætti á þessu ári. Ákveðið hefur verið að draga úr erlendum lántökum og hefta þannig aukningu skulda þjóðarinnar út á við. Gerðar hafa verið ráðstafanir til þess að bæta hag sparifjáreigenda og efla þannig innlendan sparnað um leið og lánskjör hafa verið endurskoðuð í því skyni að draga úr þess háttar fjárfestingu sem fyrst og fremst ákvarðast af eftirsókn eftir verðbólgugróða. Á öllum þessum sviðum er enn úrbóta þörf, en það, sem þegar hefur verið gert, á mikinn þátt í þeim árangri í efnahagsmálum sem náðst hefur til þessa. Þetta frv. ásamt nýafstaðinni gengislækkun felur fyrst og fremst í sér ráðstafanir til þess að fást við þann stundarvanda í þjóðarbúskapnum sem við eigum nú enn einu sinni við að glíma og á rætur sínar í verðbólgunni. Í frv. eru hins vegar einnig ákvæði sem hugsuð eru til frambúðar, þ. e. að breytingar óbeinna skatta til hækkunar eða lækkunar skuli frá næstu áramótum ekki hafa áhrif á verðbótaákvæði kjarasamninga. Þessi breyting er nauðsynleg frá sjónarmiði bættrar hagstjórnar í landinu á komandi árum og felur jafnframt í sér umbætur á launaákvörðunaraðferðinni sem hér hefur tíðkast. Hún er skref í átt frá vélgengi í víxlhækkun kaupgjalds og verðlags. Í skýrslu verðbólgunefndar, sem ríkisstj. skipaði fyrir rösklega einu ári til að kanna horfur í verðlagsmálum og gera till. um ráðstafanir til að draga úr verðbólgu, er áhersla á það lögð, að ástæðurnar fyrir hinni öru verðbólguþróun hér á landi séu þess eðlis, að ekki sé til nein einföld lausn, ekkert töfraorð sem komið getur á verðfestu á andartaksstund. Til þess að draga markvisst úr verðhækkun hér á landi á næstu árum þarf að vinna að því að bæta hagstjórnaraðferðirnar á öllum sviðum, og þær umbætur taka óhjákvæmilega tíma. Í skýrslu verðbólgunefndar er fjallað um þær breytingar sem helst kæmu til greina í þessu skyni. Þar er bent á réttar leiðir sem þarf að fullkanna. N. bendir a nauðsynlegar umbætur í hagstjórn á næstu árum í sex greinum: 1) Öflugri jöfnunarsjóðir í sjávarútvegi. 2) Virkari stjórn peningamála með beitingu vaxta, verðtryggingar, bindiskylduákvæða og gengisskráningar. 3) Styrkari fjárfestingarstjórn með samræmingu útlánakjara. 4) Traustari fjármálastjórn með tilliti til árferðis. 5) Samræmdar tekjuákvarðanir og launasamningar. 6) Bætt skipan verðlagseftirlits. Þá gerir verðbólgunefnd grein fyrir nauðsyn samræmdrar stefnu í efnahagsmálum til nokkurra ára í senn og leggur til að komið verði á fót fastri samvinnunefnd stjórnvalda og hagsmunasamtaka sem fjalli um þessa stefnumótun. Allar þessar ábendingar n. tel ég mikillar athygli verðar, en í skýrslunni segir, með leyfi hæstv. forseta: „Reynsla undanfarinna ára og áratuga sýnir glöggt þörfina fyrir samræmda efnahagsstefnu sem ekki styðst aðeins við þingfylgi ríkisstjórna, en nýtur einnig viðurkenningar og skilnings hagsmunasamtaka almennings. Meginforsenda fyrir árangursríkri hagstjórn, þar sem komist sé nálægt viðunandi niðurstöðu að því er varðar helstu markmið efnahagsstefnu - að verðlagsþróuninni meðtalinni - er eins konar málamiðlun milli þeirra, sem taka mikilvægustu ákvarðanir í efnahagsmálum þjóðarinnar af hálfu stjórnvalda annars vegar og aðila vinnumarkaðarins hins vegar.“ Ég tel nauðsynlegt að stofnað verði til skipulegs samráðs af því tagi, sem þarna er gert ráð fyrir, í kjölfar þeirra ráðstafana, sem nú hafa verið gerðar, til þess að stuðla að þjóðhagslegu jafnvægi og draga úr verðbólgu í bráð. Fyrsta verkið ætti að vera að vinna úr ábendingum verðbólgunefndar um umbætur í stjórn efnahagsmála á þeim sex sviðum sem ég taldi upp áðan. Það er þjóðarnauðsyn að allir áhrifaaðilar í efnahagsmálum, bæði ríkisvaldið og hagsmunasamtökin, reyni að nálgast sameiginlegt mat á framleiðslugetu þjóðarbúsins, sjálfum grundvellinum fyrir varanlegum kjarabótum til viðmiðunar við gerð næstu fjárlaga, lánsfjáráætlunar og kjarasamninga. Á þessu ári hefur ríkisstj. beitt sér fyrir nokkrum samdrætti í opinberum framkvæmdum í heild, en slík stefna skilar ekki árangri nema henni sé framfylgt á öllum sviðum efnahagslífsins og samfellt yfir allangan tíma. Að því verður að stefna á næstu árum að ná enn betri tökum á heildareftirspurninni í landinu til að tryggja jafnar framfarir og sem hægastar verðbreytingar. Jafnan skyldu menn þó gæta þess, að hversu góðar aðferðir sem fundnar verða til þess að stjórna þjóðarbúskapnum og hversu hyggilega sem þeim væri beitt verður ekki úr verðbólgunni dregið til lengdar nema með miklu að'haldi í útlánum og ríkisfjármálum. Það hefur verið okkar veikleiki að vilja gera of margt í senn. Þjóðin er orðin þreytt á yfirboðum og sprengihækkunum í útgjöldum, útlánum og launum sem ekki skila raunverulegum árangri. Nú þurfum við að bregða á betri ráð. Vandi verðbólgunnar verður aldrei farsællega leystur nema með sameiginlegu átaki áhrifaaðilanna í efnahagsmálum og reyndar þjóðarinnar allrar. Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að svo mæltu að leggja til að frv. þessu verði vísað til fjh.- og viðskn, þessarar hv. d. að lokinni þessari umr. og til 2. umr.

Lúðvík Jósepsson Hæstv. forseti. Hæstv. forsrh. hefur nú gert grein fyrir því hinu síðara frv., sem ríkisstj. hefur lagt fyrir Alþ. í sambandi við efnahagsaðgerðir sínar að þessu sinni. Eins og öllum er kunnugt var fyrra frv. í rauninni aðeins um það að staðfesta breytingu á gengisskráningu, þ. e. a. s. að staðfesta það, að gengi krónunnar yrði lækkað um 13% nú í einu skrefi eða verð á erlendum gjaldeyri ætti að hækka um 14.9%. Um þessa sérstöku ráðstöfun höfum við rætt talsvert á Alþ. og ég hef þar allgreinilega tekið fram um afstöðu mína til þess máls. Ég veitti því athygli. að hæstv. forsrh. komst þannig að orði varðandi það frv. og þá ákvörðun að lækka gengið, að það hefði verið athyglisvert að allir nm. í svonefndri verðbólgunefnd hefðu verið sammála um nauðsyn þess að það frv. næði fram að ganga eða sú gengislækkun yrði framkvæmd sem þar var gert ráð fyrir. Það var augljóst, að hann vildi láta í það skína að allir nm. í verðbólgunefnd hefðu í rauninni verið samþykkir þessari aðgerð. Þetta er að sjálfsögðu rangt, eins og komið hefur fram í umr. um málið og við atkvgr. hér á þingi. Hins vegar höfum við á það bent, að frv. um nýja skráningu krónunnar var í rauninni aðeins formleg aðgerð eftir að ríkisstj. hafði tekið ákvörðun fyrir löngu sem hún hafði miðað alla stefnu sína í efnahagsmálum við. Við höfðum bent á að þegar fyrir alllöngu var búið að taka inn í allar áætlanir um verðlagsþróun á yfirstandandi ári tiltekna gengislækkun í sambandi við afgreiðslu fjárl. Um miðjan desembermánuð var t. d. upplýst, að tekjur og gjöld ríkissjóðs væru við það miðuð á árinu 1978, að um 18% gengissig yrði að ræða á árinu, eða gengissig sem næmi 11/2% á mánuði. Einnig er staðfest í grg. þeirri, sem fylgir þessu frv., að þegar hafi verið búið að taka af hálfu ríkisstj. tillit til gengislækkunar í spám og áætlunum. Ég dró athygli manna að því, að sá vandi atvinnuveganna sem um hefur verið rætt og vissulega er fyrir hendi, miðað við þær áætlanir sem liggja fyrir, byggist að verulegu leyti á því, að útgjöld í atvinnurekstri eru þegar mörkuð af þeirri verðhækkunarstefnu og gengislækkunarstefnu sem fyrir löngu var ákveðin og hefur verið í framkvæmd, en hins vegar höfðu ekki verið teknar inn í áætlanir um afkomu atvinnuveganna hækkaðar tekjur í sambandi við þá gengislækkun sem þegar hafði verið ákveðin. Vandi atvinnuveganna var því allt annar, ef fullt samræmi var í þessu uppgjöri. Ég skal svo ekki ræða frekar, vegna alllangra umr. áður, um gengislækkunarfrv. sem slíkt, því að það var fyrst og fremst formleg ákvörðun um þá stefnu sem áður hafði verið mörkuð af hæstv. ríkisstj. Ég mun nú snúa mér að efni þess frv. sem hér liggur fyrir og á að fela í sér tilteknar hliðarráðstafanir í sambandi við meginstefnuna. Hvað er það þá sem felst í þessu frv. sem hér liggur fyrir? Um það er ekki að villast, að meginefni frv., það sem frvgr. allar í rauninni snúast um, kemur þegar fram í 1. og 2. gr. frv., en þar er slegið fastri þeirri meginreglu að breyta skuli gildandi kjarasamningum launþega á þann hátt, að aðeins skuli koma til framkvæmda helmingur af vísitöluuppbót á laun miðað við það sem um hafði verið samið Þetta er meginreglan sem á að gilda. Frá henni er síðan vikið að því leyti til, að skerðingin verður ekki fullkomlega sem nemur helmingi vísitöluuppbótar á lægstu tekjum, eftir því sem nánar er hér skilgreint og ég kann að víkja nokkru nánar að. Þá er fyrst spurningin: Hvað þýðir þetta í raunverulegum tölum? Hverju jafngildir þetta í sjálfu sér varðandi kjör launafólks í landinu? Hæstv. forsrh. hefur orðað það svo, og það kemur einnig fram í grg. frv., að afleiðingarnar af þessari ráðstöfun muni verða þær, að kaupmáttur launa muni verða svipaður á þessu ári, sem nú er byrjað, árinn 1978, eftir að þetta frv. hefur verið samþ., eins og meðaltalskaupmáttur launa var á s. l. ári, árinu 1977. Þetta lítur ekki illa út þegar það er sagt á þessa lund. En við skulum athuga málið nánar. Auðvitað hefur kaupmáttur launa verið fyrstu mánuði þessa árs annar en meðaltalskaupmáttur launa var á s. l. ári. Það byggist einfaldlega á því, að ekki var samið um nýjar kauphækkanir til þess að rétta við kaupmátt launa fyrr en 22. júní eða á miðju ári. Fyrri hluti ársins lá því þarna langt fyrir neðan. Leiðréttingin á kaupmætti launa kom á síðari hluta ársins og meðaltalskaupmátturinn er því miklu minni. Nú liggja fyrir útreikningar margra aðila á því, hvað þetta mundi þýða í reynd, þetta ákvæði frv. um að greiða aðeins hálfar vísitölubætur á laun, með þeim öðrum ákvæðum sem fylgja með í þessu frv. Niðurstaðan er sú, að hér yrði um kaupmáttarskerðingu að ræða frá því sem kaupmáttur launa hefur verið undanfarna mánuði - des., jan. og það sem liðið er af febr. - sem nemur á milli 10 og 12%. Þegar til grundvallar er lagður kauptaxti, sem nefndur hefur verið bæði af Þjóðhagsstofnun og fulltrúum Alþýðusambandsins meðalkauptaxti alþýðusambandsfélaga, þá er hér augljóslega um kaupmáttarskerðingu að ræða, sem er verið að gera ráð fyrir, sem nemur um 11%. Það er það sem felst í þessu frv. Hér er verið að gera ráðstafanir til þess að færa kaupmátt launa aftur á bak almennt séð sem nemur í kringum 11% frá því sem kaupmátturinn hefur verið undanfarna mánuði. Niðurfærslan er heldur meiri en þetta þegar tillit er tekið til þess, að kaupgjaldssamningarnir gerðu einnig ráð fyrir að nokkur viðbótarkaupmáttaraukning yrði á síðari hluta þessa árs til viðbótar því sem komið var í janúarmánuði. Þessi kaupmáttaraukning nær þó ekki til allra lægstu launa eða verður aðeins minni en þetta á lægstu laun. En hún er þó mjög veruleg einnig á lægsta taxta sem fyrir hendi er. Hver er sá árangur sem ríkisstj, gerir ráð fyrir að ná með því að stíga þetta skref, rjúfa gerða kjarasamninga og þrýsta kaupmætti launa niður á þennan þátt frá því sem um var samið? Hvaða árangri á að ná með þessari aðgerð? Jú, það kemur einnig fram í grg. frv. Það er gert ráð fyrir, ef engar breytingar hefðu verið gerðar af hálfu stjórnvalda, að meðaltalsverðlagshækkun á árinn 1978 hefði orðið um 10%, segir í grg. frv. og í mörgum skýrslum frá Þjóðhagsstofnun. En hvað á þá að ná verðhækkuninni mikið niður með þessari aðgerð? Það er reiknað með því, stendur hér, að takast muni að ná meðaltalsverðhækkuninni niður úr þessum 40% væntanlega í 37%. Það verður því dálagleg dýrtíð og dýrtíðaraukning á komandi ári, þó að þessi spá stæðist. En talsverð hætta er á því, að hún standist ekki frekar en ýmsar aðrar spár sem lagðar hafa verið fram varðandi þessi mál. Um það er ekkert að villast, að hér er gerð ráðstöfun sem miðar að því að draga verulega úr kaupmætti launa hjá almennu launafólki. Um það er ekkert að villast. Þær hliðarráðstafanir aðrar, sem fram koma í þessu frv., eru í sjálfu sér nauðaómerkilegar. Þar er gert ráð fyrir að auknar verði niðurgreiðslur, sem ættu að koma fram í verðlagi, sem nemur 1300 millj. kr. Auk þess er gert ráð fyrir að lækka svonefnt tímabundið vörugjald úr 18% í 16%, og er áætlað að verðlækkun af þessum ástæðum nemi í kringum 700–720 millj, kr. Hér er því um verðlækkunarráðstafanir að ræða sem nema rétt í kringum 2000 millj. kr. En hvað kemur á móti? Það kemur í fyrsta lagi á móti, að hér er á ferðinni um 15% verðhækkun á erlendum gjaldeyri. Hvað þýðir það í raun og veru varðandi verðlagið í landinu þegar erlendur gjaldeyrir hækkar í verði um 15%? Við skulum fyrst taka verðmæti þess innflutnings sem fluttur var til landsins á s. 1. ári. Verðmæti innflutnings á s. l. ári var skráð 121 milljarður, - við skulum segja 120 milljarðar kr. Þessi fjárhæð hækkar augljóslega í innflutningsverði vegna gengisbreytingarinnar um 18 milljarða. En auðvitað þýðir sú hækkun miklu meira en 18 milljarða þegar hún er komin í verðlagið í landinu. Við þessa fjárhæð á eftir að bæta tollum, vörugjaldi, - vörugjaldinu sem átti að lækka en kemur til með að hækka í reynd vegna þess að það verður lagt á hærra vöruverð en áður, - og svo kemur til viðbótar söluskatturinn og síðan til viðbótar við þetta öll verslunarálagning í heildsölu og smásölu. Á því leikur enginn vafi, að þetta innflutningsverðmæti upp á um 120 milljarða, miðað við s. l. ár, hækkar ekki aðeins, eins og gjaldeyrisskráningin segir til um, í kringum 18 milljarða, heldur um tvöfalda þá upphæð, þannig að hér kemur út í hið almenna verðlag hækkun sem nemur á milli 30 og 40 milljörðum kr, En þess ber að gæta að ríkisstj. ætlar að lækka verðlag á móti upp á 2 milljarða. Þetta er dálagleg barátta gegn verðbólgunni í landinu sem allt stríðið stendur við og ríkisstj. hefur verið að rembast við allan tímann að vinna bug á ! En hún hefur allan tímann farið þessa sömu leið sem hún er að fara nú. Hún berst við verðbólguna með því að lækka gengi, með því að hækka skatta og með því að hækka verðlagið í landinu. Þetta getur tekist örstuttan tíma, m. a. á þann hátt að rjúfa gerða launasamninga, slíta þá í sundur, hvernig sem ástatt er og efna síðan til nýrra átaka á vinnumarkaði, uppsagna á öllum launasamningum, e. t. v. verkfalla, framleiðslustöðvunar, stóraukins vanda á allan hátt í rekstri þjóðarbúsins. Þetta er það sem hefur verið að gerast í tíð núv. ríkisstj. Ég hef bent á það í umr. um þessi mál, að þessari stjórn hefur tekist þannig til, að í hennar tíð, frá því að hún tók við völdum og fram á þennan dag, hefur verðgildi Bandaríkjadollars hækkað um 156.7%. Gjaldeyrir ýmissa annarra landa hefur hækkað enn þá meira. Vitanlega er nauðsynlegt að hafa í huga, að þegar verið á erlendum gjaldeyri hækkar um 156% hækkar verð á varningi frá þessum löndum um sömu prósentutölu, einnig um 156%. Síðan á þessi ráðstöfun eftir að hafa víxlverkandi áhrif til verðlagshækkunar í landinu. Ég hef líka bent á það, að frá þeim degi að núv, ríkisstj. tók við völdum og fram á þennan dag hefur framfærsluvísitalan í landinu hækkað um hvorki meira né minna en 214%. Það þýðir, að verðlagið almennt í landinn, sem framfærsluvísitalan mælir, hefur hvorki, meira né minna en rúmlega þrefaldast. Ég held að það fari því ekkert á milli mála, að stefna hæstv. ríkisstj. hefur leitt til meiri verðhækkana en nokkur dæmi eru til um áður í tíð nokkurrar ríkisstj. Verðhækkunin hefur í rauninni verið hér í algleymingi. Það bendir ekkert til að ríkisstj. sé að skipta um stefnu í þessum efnum. Það eina, sem fram hefur komið og bendir til þess að ríkisstj. hugsaði sér e. t. v. að breyta um stefnu, er að hæstv. forsrh. hefur nú sagt, að með því að lækka gengi krónunnar, eins og nú hefur nýlega verið ákveðið, áformi ríkisstj. að hætta við gengissigsaðferðina. Hún ætli sér að reyna að halda gengi krónunnar nokkuð föstu. Ég held hins vegar að þessu trúi enginn maður að fenginni reynslu og af því reynist ríkisstj. þetta með öllu ómögulegt. Sannleikurinn er sá, að ef takast ætti að halda genginu nokkurn veginn stöðugu þarf að breyta hér um efnahagsstefnu í grundvallaratriðum. Sú stefna, sem ríkisstj, fer eftir, eyðileggur öll slík áform. Það er rétt að víkja svolítið nánar, áður en farið er lengra út í almennar umr. um stöðuna í efnahagsmálum, að efni þessa frv. Þó að þetta atriði, sem ég hef minnst á varðandi breytingu á launa- og kjarasamningum, sé auðvitað aðalefni frv. meginefni þess og það sem frv. er raunverulega samið út af, þá er að finna í þessu frv. enn þá meira. Þar er fyrst og fremst um að ræða ákvæðin sem eru í 3. gr. frv. En 3. gr. frv. er orðuð á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta: „Frá og með 1. jan. 1979 skulu óbeinir skattar ekki hafa áhrif á verðbótavísitölu eða verðbótaákvæði í kjarasamningum. Kauplagsnefnd skal meta hvað telja skuli óbeina skatta í þessu skyni.“ Þetta er býsna athyglisvert ákvæði í þessu frv. Ljóst er, að ákvæði samkv. þessari grein eiga ekki að koma til framkvæmda fyrr en 1. jan. 1979, kannske eftir daga þessarar ríkisstj. En henni þykir nú samt sem áður vissara að setja þetta ákvæði. Kannske er þetta hin eina formlega tilkynning sem komið hefur frá stjórnarflokkunum um það, Framsfl. og Sjálfstfl., að þeir ætli, hvað sem öðru líði, að reyna að halda áfram í ríkisstj. að kosningum loknum. Þetta verður að skoðast sem bein stefnumörkun af þeirra hálfu, tilkynning um það, hvað þeir ætli að gera eftir kosningar. Á ýmsan hátt er gott að stefnumarkandi ákvæði eins og þetta standa svört á hvítu á þennan hátt. Þeir geta þá kannske ekki alveg með sama hætti, framsóknarmennirnir, snúið sér við í einu kjördæminu eftir annað, þegar kemur út í kosningabaráttuna, og sagt að þeir séu alveg óbundnir af því með hverjum þeir ætli að vinna. Það liggur þá kannske nokkuð ljóst fyrir, hvert stefnt er. Það tekst þá kannske ekki eins vel að leika á kjósendur. En það er stefna út af fyrir sig, að þessir tveir flokkar ætli sér að mynda stjórn saman eftir kosningar og halda áfram þessari margumtöluðu efnahagsstefnu sinni. Hvað felst svo nánar í ákvæðum þessarar 3. gr., að hverju er stefnt? Þarna er auðvitað um stórkostlega hótun að ræða við launþegasamtökin í landinu. Þarna er það boðað, að eflir 1. jan. 1979 skuli sá háttur vera hafður á, að þó að stjórnvöld hækki söluskatt um næstum að segja hvað sem er, hækki tolla, hækki hið margumtalaða vörugjald eða hækki bensínskattinn, þá eigi slíkar hækkanir á verðlagi ekki að teljast með í útreikningum í sambandi við verðbætur á laun. M. ö. o.: þetta mundi þýða það í framkvæmd, að ef launþegasamtökin semdu um tilteknar launabætur, þegar samningar renna næst út á þessu ári, 1. des., 5%, 10%, 15% eða hvað sem væri, miðað við aðstæður, þyrfti ríkisstj. ekkert að vera að velta því fyrir sér. Hún gæti samþykkt daginn eftir að taka allar launabæturnar, sem um var samið, til baka í því formi að hækka þessa skatta sem nemur launahækkuninni og þar með væri kaupmáttaraukningin strikuð út. Hér er vitanlega verið að kippa grundvellinum undan því, að launþegasamtökin í landinu geti samið til langs tíma með einhverjum öryggisákvæðum, eins og þau hafa gert. Það á að kippa öryggisákvæðunum úr sambandi. En það er ekki aðeins þetta sem í þessu felst. Það sama má í rauninni lesa út úr frv. í heild, því að þetta frv. í heild boðar það, að sú ríkisstj., sem fyrir rétt rúmlega þremur mánuðum skrifaði hátíðlega undir launa- og kjarasamninga við starfsmenn sína eins og hver önnur alvöruríkisstj., kemur og ætlar að rifta þessum samningum, hún slítur þeim þremur mánuðum eftir að hún hefur undirskrifað þessar skuldbindingar. Það gefur auðvitað auga leið, að þau launþegasamtök, sem þannig á að fara með, geta ekki treyst undirskrift þessarar ríkisstj. á nokkurn hátt. Þau vita að undirskrift hennar er ómerk, hún getur hlaupið frá skuldbindingum sínum hvenær sem er. Hún getur alveg eins hlaupið frá þeim eftir einn mánuð eins og eftir þrjá mánuði. Hún vill ekki standa við gerða samninga. Önnur launþegasamtök í landinu, eins og t. d. félög Alþýðusambands Íslands, gerðu sína launasamninga 22. júní á s. l. sumri. Ríkisstj. var raunverulega beinn aðili að þeim samningum. Hún fylgdist með þeim stig af stigi og lagði blessun sína yfir þá samningagerð. Hún ætlar einnig að svíkja þessa samninga með þeim lógum sem hún ætlar sér að setja. Auðvitað er framkoma af þessu tagi siðlaus, þetta er alveg siðlaus framkoma. Og það er rétt fyrir ríkisstj. að átta sig á því, að svona siðlaus framkoma leiðir af sér að þeir, sem fyrir henni verða, telja sig ekki heldur bundna af neinum föstum reglum. Sá veldur miklu sem upphafinu veldur í þessum efnum. Menn þurfa ekki að halda að aðeins annar aðilinn geti sagt: Þið skuluð fara að lögum, ég þarf ekki að fara að lógum. - Þar skilur nefnilega á milli og menn eiga kannske eftir að verða varir við þetta á óþægilegan hátt. Þrátt fyrir þetta allt, þó að svona sé staðið að málum, kemur hæstv. ríkisstj. og tekur undir það, sem fram kemur í skýrslu þeirri sem kennd er við verðbólgunefnd, að í rauninni sé ekki hægt að búast við neinum árangri í átökunum við verðbólguna nema gott samstarf takist á milli stjórnvalda og launþegasamtakanna í landinu. Lokaorð þessarar skýrslu hljóða á þessa lund, í beinu framhaldi af því, að stungið hefur verið upp á að komið yrði á sérstakri samvinnunefnd á milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins, - þeirri samvinnuefnd sem hæstv. forsrh. ræddi um í sínu máli, - síðustu orð skýrslunnar eru á þessa lund: „En á hinn bóginn er víst, að forsendurnar fyrir bættri stjórn á efnahagsmálum verða betri, ef þessari skipan er komið á, og verðbólguvandinn verður aldrei farsællega leystur nema með viðtækari samstöðu þeirra þjóðfélagsafla sem gert er ráð fyrir að aðild eigi að samvinnunefndinni.“ Menn búast sem sagt við því, að tekist geti eðlilegt samstarf á milli aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda þegar stjórnvöld haga sér á þann veg sem hér er gert. Ég held að enginn þurfi um það að efast, að eftir það, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur ákveðið að gera í efnahagsmálum, hefur hún fyrirgert öllum rétti sínum til þess að fara fram á traust launþegasamtakanna og fara fram á samstarf við þau samtök í landi okkar. Það er alveg augljóst mál, að samstarf af því tagi, sem hér er rætt um í skýrslu verðbólgunefndar, getur aldrei orðið á milli launþegasamtakanna og núv. ríkisstj. Það er útilokað með öllu. Og það er hæstv. ríkisstj. sem er að útiloka það með tillögugerð sinni. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er býsna einkennilegt á margan hátt. Allir kannast við það, að frá því hefði verið skýrt að fram hefðu komið í verðbólgunefnd ábendingar um fjóra valkosti sem til greina gætu komið nú til ákveðinna skyndiráðstafana í efnahagsmálum. Þarna var talað um fjórar mismunandi leiðir. Það er ljóst að hæstv. ríkisstj, hefur ekki valið neina þessa leið. Hún hefur að vísu krafsað nokkuð í allar leiðirnar, tekið eitt úr þessari og annað úr hinni og búið til þann óskapnað sem liggur fyrir í þessu frv. Hins vegar hafði komið fram hjá meiri hl. - ef hægt er að tala um meiri hl. verðbólgunefndar þar sem átt er við sex fulltrúa stjórnarflokkanna af 13 mönnum sem sátu í nefndinni - og er ljóst, að þeir lögðu til að farin yrði svonefnd fimmta leið. Frá henni er vikið í mjög ríkum mæli. Það var t. d. gert ráð fyrir því í þessari leið, sem formaður verðbólgunefndar hafði sett fram, að vörugjaldið yrði lækkað úr 18% niður í 9%. Í till. er gert ráð fyrir að gjaldið verði lækkað úr 18% í 16%. Einnig var gert ráð fyrir í þessum till. að auka niðurgreiðslur á vöruverði í landinu um 1900 millj., í till, ríkisstj, er farið í 1300 millj. Hins vegar er að finna í frv. ríkisstj, á ýmsan hátt miklu harðari aðgerðir en minnst hafði verið á í þessari svonefndu fimmtu leið hjá formanni verðbólgunefndar. Ég hygg að enginn maður geti efast um það, sem lítur á þessi mál, að hér er ekki um að ræða líklega leið til árangurs í glímunni við verðbólgu okkar. Það er enginn vafi á því, að nær ráðstafanir, sem hér er um að ræða, munu í reynd ekki draga úr verðbólgunni. Þar munu miklu frekar magna vandann og gera hann meiri en hann var áður, því að ég held að mjög barnalegt sé af ríkisstj. að búast við því, að launþegasamtökin, miðað við þá stöðu sem þau hafa í dag, láti bjóða sér það þegjandi sem í þessu frv. felst eða þau láti við það eitt sitja að mótmæla þessum aðgerðum. Ég held að enginn vafi sé á því, að ríkisstj. verði að búa sig undir að þessu verði svarað af hálfu launþegasamtakanna í landinu með hörðum aðgerðum. Í framhaldi af þessu, sem ég hef sagt, þykir mér nokkur ástæða til þess að víkja nokkrum almennum orðum að hinum sérstaka verðbólguvanda hér á landi. Að þessu atriði er nokkuð vikið í þessari skýrslu sem forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar tók saman og kennd er við verðbólgunefnd. Ég vil hins vegar undirstrika í máli mínu, að þessi skýrsla, sem hér liggur fyrir, er ekki skýrsla nefndarinnar sem heildar. Hið rétta er, að hún er tekin saman af starfsmönnum og forstöðumanni Þjóðhagsstofnunar, og það er fyrst og fremst forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar sem á þær hugmyndir og ábendingar sem hér koma fram. Það er hins vegar rétt, að sex fulltrúar í nefndinni, þ. e. a. s. fjórir, sem hægt er að telja í rauninni beina fulltrúa ríkisstj: flokkanna, og tveir aðrir, sem hafa verið ráðunautar ríkisstj. í efnahagsmálum, þ. e. a. s. forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar og seðlabankastjóri, Jóhannes Nordal, þessir sex fulltrúar skrifa undir þá yfirlýsingu, að þeir fallist á öll þau grundvallarsjónarmið sem koma fram í þessari skýrslu. Fimm aðrir fulltrúar sem sátu í þessari nefnd, þ. e. a. s. fulltrúi Alþýðusambands Íslands, fulltrúi BSRB og fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna þriggja, Alþb., Alþfl. og Samtakanna, taka hins vegar fram í sínu séráliti, að þeir standi ekki að þessu áliti, og gera sérstakar till. Fulltrúi Vinnuveitendasambandsins og formaður þess er svo með sérbókun, og er ekki hægt að sjá á henni að hann vilji binda sig við þetta álit. Formaður Stéttarsambands bænda og fulltrúi þess í nefndinni lætur líka bóka hér sérálit. Er augljóst að hann er með fyrirvara gagnvart mörgu af því sem fram kemur í skýrslunni, og skrifar ekki undir hana þannig að hann geri hana að sínu áliti. Í rauninni er því hægt að segja að þessi skýrsla sé skýrsla minni hl. nefndarinnar eða sex manna, en aðrir eru þarna með mikinn fyrirvara. Við, sem t. d. höfum tekið fram að við séum ekki aðilar að þessu áliti, höfum látið það koma skýrt fram, að að sjálfsögðu sé margt að finna í þessari skýrslu sem að okkar dómi væri réttilega á bent og þar kæmi fram rétt mat á vissum hlutum, við hefðum hins vegar ágreining uppi um margt annað, sem væri að finna í þessari skýrslu, og værum því ósamþykkir, kannske ekki allir ósamþykkir því sama, eins og verða vill. En hvað um það, komið hafa fram í þessari nefnd og þeim vinnugögnum, sem fyrir henni liggja, mjög margir þættir efnahagsmála almennt séð sem eru þess virði að þeir séu ræddir og þær staðreyndir séu dregnar fram. Það var eitt verkefni þessarar nefndar, að hún átti að skilgreina hver væri ástæðan til hinnar miklu verðbólgu hér á landi undanfarin ár. Ég er á þeirri skoðun, að nefndin geti sagt það álit sitt á miklu einfaldari hátt en gert er í þessu plaggi og miklu skýrari hátt, því að ég held að menn hafi verið býsna sammála um nokkur meginatriði, þó að menn væru ekki sammála um allt. En það hefur nú tekist, eins og vill verða hjá hinum lærðu mönnum, að búa til langa og illlæsilega bók um þetta tiltölulega einfalda atriði, að gera grein fyrir því, hvernig staðið hefur á þessari íslensku verðbólgu undanfarin ár, þ. e. a. s. þeirri verðbólgu sem hefur verið hér umfram það sem þekkst hefur í okkar nágrannalöndum. Eigi að síður eru nokkur atriði, sem hér koma fram, sem eru þess eðlis, að ég held að ástæða sé til þess að víkja að þeim. Í upptalningu á þessum atriðum segir m. a. á þessa leið, - það er á bls. 7 í bókinni ef menn vildu fylgjast með, - orðrétt segir þar: „Í fyrsta lagi jókst verðbólga að mun um allan heim á árunum um og eftir 1970. Þó keyrði um þverbak með verðhækkun hráefna 1972 og 1973 og var fjórföldun olíuverðs lokahrinan í þeirri hríð. Þessir atburðir höfðu mikil áhrif hér, fyrst með mikilli hækkun útflutningsverðs, sem kynti undir tekjuhækkun innanlands, og síðan með mikilli innflutningsverðhækkun. Viðskiptakjaraskellurinn, sem þessu fylgdi, var jafnaður með verðhækkandi ráðstöfunum innanlands.“ Í framhaldi af þessu segir í skýrslunni, að á því leiki enginn vafi, að einkum og sérstaklega á árunum 1972–1974 hafi erlendar verðhækkanir átt stóran hlut í verðbólgunni hér á landi. Þetta er auðvitað atriði sem ýmsir okkar hafa bent á margsinnis, m. a. bent á þá staðreynd, að á árinu 1973 er talið að meðalhækkun á innfluttum varningi til landsins hafi numið 14%, mælt í erlendri mynt, og á árinu 1974 hafi meðalhækkun á innfluttum vörum til landsins, mælt í erlendri mynt, numið 34%. Auðvitað hafði þessi verðhækkunarbylgja, sem gekk yfir í heiminum um þetta leyti, sín áhrif hér. En þetta snerist við upp úr árinu 1974. Þá kom hins vegar allt annað til greina. Þá var sáralítil hækkun erlendis eða sem nam, eins og segir í þessari skýrslu, í kringum 5% að meðaltali árið 1975 og árið 1976 og menn höfðu reiknað með í kringum 7% á árinu 1977. En þrátt fyrir að þetta gerðist var verðbólgan langmest hér á landi eftir að verðlækkunin fór að segja til sín í okkar viðskiptalöndum. Rétt er í þessu sambandi að rifja í stuttu máli upp í tölum hækkanir í hinni margumtöluðu verðbólgu á þessum árum. Árið 1973 varð verðbólga hér á landi 22.1%. Þá var hún á innfluttum vörum 14%. Árið 1974 var verðbólgan hér á landi 43%, en hækkunin á innfluttum vörum 34%. En árið 1975 var verðbólgan hér 49.4%, hækkun á innfluttum vörum aðeins 5%. Og árið 1976 var verðbólgan hér á landi 32.2%, en verð á innfluttum vörum hækkaði aðeins um 5%. Á árinu 1977 var verðbólgan hér um 33% og innflutningsverðhækkunin á milli 6 og 7%. Auðvitað fer ekkert á milli mála, að hér skilur stórkostlega á milli, og þess skal einnig gætt, að á árunum 1972, 1973 og fram á árið 1974 gætti ekki aðeins þessara erlendu áhrifa á verðbólguna hér á landi, heldur hækkaði kaupmáttur launa hér á landi á þeim tíma stórkostlega, eins og skýrslur sýna miðað við það sem áður hafði verið. En svo byrjar ógæfan með núv. hæstv. ríkisstj. Á árinu 1975 fer verðbólgan upp þrátt fyrir tiltölulega litla hækkun á innfluttum vörum og þrátt fyrir að búið var að skera niður kaupmátt launa. Það sama gerðist aftur á árinu 1976 það var mjög hagstætt framleiðsluár á allan hátt fyrir þjóðarbúið, hagstætt verð á erlendum mörkuðum, en samt var verðbólgan hér mjög mikil og áframhaldandi kjaraskerðing átti sér stað hjá launafólki. Og þetta gerist fram á mitt árið 1977. Allan þennan tíma var um kjaraskerðingu að ræða og tiltölulega lágt innflutningsverð, en bullandi verðbólga var hér á landi. Ekki þarf langt að leita til að átta sig á því, hvað hér var að gerast. Það, sem var að gerast, ef menn aðeins staldra við aðalatriðin, var þetta: Hér var ríkisstj. við völd sem framkvæmdi þá stefnu í efnahagsmálum, að hún lækkaði gengið. Hún lækkaði gengið um leið og hún settist í stólana, strax daginn eftir. Hún lækkaði það aftur eftir 5 mánuði, í febrúarmánuði 1975. Og enn er hún að lækka gengið. Allan tímann þarna á milli hefur hún látið gengið siga með þeim afleiðingum sem ég nefndi, að erlendur gjaldeyrir hefur hækkað um 156% og leiðir af sér innlenda verðhækkun. En ríkisstj. hefur gert betur á þessum tíma heldur en að beita þessu gengisvopni á þennan hátt. Þrátt fyrir hækkandi útflutningsverð, eins og á árunum 1976 og 1977, hefur hún einnig heimilað verðhækkanir á opinberri þjónustu langt umfram það sem verðlag hefur almennt hækkað í landinu. Ríkisstj. hefur gengið á undan með verðhækkanir. Það er sannleikur málsins. Og þegar einkareksturinn allur hefur séð að opinber þjónusta hækkaði enn þá meira en almennt verðlag í landinu, þá sótti einkaframtakið í sig veðrið og verðhækkanirnar innanlands urðu meiri. Hér var við völd verðhækkunarríkisstj. Svo fór hún að gripa til ýmiss konar ráðstafana. Alltaf var hún að rétta við ríkissjóð. Alltaf var verið að reyna að ná jafnvægi í ríkisfjármálum. Menn gátu lesið með ákveðnu millibili í Morgunblaðinu, að þeir voru þar að ná stórkostlegum árangri. Alltaf voru þeir að bæta stöðuna. Að vísu segja allar tölur sem liggja hér fyrir, m. a. í þessari verðbólguskýrslu, að ríkissjóður hefur verið rekinn þannig á þessu tímabili, þessu góðæri, eins og árunum 1976 og 1977, að skuldaaukningin við Seðlabankann á tímabili núv. ríkisstj. nemur um 15 milljörðum. Þessi 15 milljarða kr. skuldaaukning við Seðlabankann hefur vitanlega verkað eins og bensín á verðbólgubálið, hreinlega eins og bensín. En þeir hafa alltaf verið að ná árangri þarna í fjmrn. Svo vel hafa þeir staðið sig, - við skulum bara taka nýjasta dæmið, þó ekki þau sem hér liggja fyrir, en aðeins eldri, - að það er ekki lengra síðan en líklega 20. eða 21. des., rétt áður en þm. fóru heim í jólaleyfi, að hæstv. fjmrh. sagði ásamt öðrum ráðh. að afkoman á þessu ágæta ári sem væri að liða, árinu 1977, væri ágæt, það mundi standast, að jöfnuður yrði hjá ríkinu, hann mundi standa við það að lækka skuldina við Seðlabankann um 2 milljarða, eins og áætlað hafði verið í fjárlögum. Þetta var rétt í kringum 20. eða 22. des. Svo fóru menn heim og lögðu sig fyrir jólin og lágu yfir jólin, en skoðuðu eitthvað á milli jóla og nýárs. Rétt upp úr áramótunum koma þeir með skýrslur og segja: hví miður, skuldin við Seðlabankann jókst um 3.7 milljarða. - Það er nú ekki lengi að hlaupa á milljörðunum hjá þessum aðilum. Auðvitað sýndi þetta dæmi, að fjármálastjórnin var ekki betri en svo, að menn vissu ekkert hvað var að gerast á því heimili. Þeir vissu ekkert um það. Og þannig hefur tekist til með fjármálastjórnina, eins og þessar tölur sanna, með tilheyrandi afleiðingum auðvitað í sambandi við óbein áhrif hér innanlands á verðbólguna. En það er ekki aðeins á þessu sviði sem ríkisfjármálin og stjórn peningamála hafa komið út á þennan hátt og magnað þann efnahagsvanda sem við er að glíma. Við skulum líta á aðra þætti. Það fer ekkert á milli mála, að hvernig sem menn vilja skipta þessari verðbólgunefnd í búta, þá held ég að næstum allir þessir bútar, sem er um að ræða í verðbólgunefnd, séu þó sammála um að gífurleg skuldasöfnun við útlönd á undanförnum árum, í tíð núv. ríkisstj., hefur líka verkað alveg eins og olía á verðbólgueldinn. Innflutningur fjármagns í jafnríkum mæli og þar hefur verið til almennra verklegra framkvæmda hefur vitanlega leitt til ákveðinnar peningaþenslu innanlands og ekki nóg með það, heldur hafa einnig verið tekin lán í stórum stíl, lán erlendis, bein gjaldeyrislán, til þess að standa undir alls konar innflutningi, þörfum og óþörfum. Það er þessi erlenda lántaka, það er þessi óráðsía í þessum efnum sem hefur líka að allra dómi haft sínar sterku afleiðingar á verðbólguvandamálið hér. Við skulum taka einn þáttinn enn. Um það eru menn ekki sammála í verðbólgunefndinni. Það hefur mjög borið við hjá efnahagssérfræðingum þeim sem ríkisstjórnir, ekki aðeins þessi, heldur og aðrar ríkisstjórnir á undan henni, hafa stuðst við, að þessir sérfræðingar finna eitt út í dag og annað á morgun. Stundum var einhver ein kenning í rauninni lausn á öllu saman, ef menn framkvæmdu hana yrði þetta í lagi. Síðasta kastið, sem þeir fengu í þessum efnum, kom þegar öllu átti að kippa í lag með því að hækka vexti og enn eru þeir á þeirri braut að hækka vextina. Auðvitað hefur þessi gífurlega vaxtahækkun orðið til þess m. a., að afkoma atvinnurekstrarins í landinu, alveg sérstaklega útflutningsatvinnugreinanna, hefur alltaf farið versnandi og versnandi og afstaðan hefur orðið þeim mun bölvaðri sem verr hefur staðið á hjá þessum fyrirtækjum að öðru leyti. Síðustu skýrslur, sem liggja fyrir um afkomu frystiiðnaðarins í landinu og mest hefur nú verið talað um, sýna t, d. að frá árinu 1976 og til ársins 1978, sem skýrslan er fyrir, hoppar vaxtaútgjaldatalan úr rúmlega 2 milljörðum upp í 4.5 milljarða hjá frystiiðnaðinum eða hjá fiskvinnslunni. Auðvitað eykur þetta á allan hallareksturinn, en hefur ekki bætt nokkurn skapaðan hlut í sambandi við efnahagsmálin almennt séð í landinu. Og þó að efnahagssérfræðingarnir og hæstv. ríkisstj, hafi reynt að afsaka þessar aðgerðir sínar í vaxtamálum með því að á þann hátt væri verið að reyna að vernda sparifé hinna fátæku sparifjáreigenda, sjá allir, að þeim hefur ekki tekist á nokkurn hátt að auka vernd sparifjár þessara aðila. Hvað þýðir t. d. gengislækkunin, sem var verið að samþykkja hér í gær, fyrir sparifjáreigendur? Skýrslur, sem liggja fyrir, sýna að sparifjáreign í bankakerfinu var um síðustu áramót 76 milljarðar kr. Hvað þýðir í rauninni gengislækkun fyrir þessa fjárhæð sem þarna stendur inni? Hún þýðir einfaldlega það, að verið er að skera niður verðgildi þessara 76 milljarða um 13% eða skera í einu lagi niður verðgildi þessara innstæðna um 10 milljarða kr., með einu pennastriki í sambandi við kaupmátt þessara króna gagnvart innfluttum vörum. Svo geta menn auðvitað komið og sagt: Ja, við hækkum nú vextina um 2–3% á móti. - En auðvitað eru sparifjáreigendur verr settir eftir en áður. Vaxtahækkunarstefnan hefur auðvitað ekki leyst nokkurn vanda, en aukið á vandann, heldur áfram að magna verðhækkunarskrúfuna sem ýtir á gengislækkun, sem yrði fyrr, en ekki síðar, vegna hennar. Ég held að ákaflega nauðsynlegt sé að menn átti sig á því, að t. d. varðandi útflutningsfyrirtæki er þetta svo einfalt mál, að ef búið er að hnýta alla kostnaðarliði aftan í verðbólguna með verðtryggingu, ef búið er að hækka rafmagnið í hlutfalli við verðbólgu, ef búið er að hækka alla kostnaðarliði í hlutfalli við verðbólgu og vextina í hlutfalli við verðbólgu, þá leiðir af því sjálfkrafa að menn verða að hreyfa gengið líka um leið. Þetta er gengislækkunarleið, ósköp einfaldlega. Það er allt annað mál, eins og ég hef bent á, að meðan enn er ríkjandi verðbólga og hætta á því að útlán úr lánasjóðakerfi og úr bankakerfi geti farið til þeirra sem geta náð til sín verðbólgugróða í gegnum fasteignabrask, þá séu slíkir aðilar látnir borga háa vexti eða lagður á þá sérstakur verðbólgugróðaskattur og notaður til þess að verðbæta spariféð, en ekki á að fara þá leið að ofþyngja atvinnurekstrinum með vaxtaútgjöldum, svo að það geti í rauninni enginn heilbrigður rekstur átt sér stað. Ég hef hér drepið á nokkur atriði af þeim, sem gefa skýringu á því sem hefur verið að gerast í okkar efnahagsmálum í tíð núv. ríkisstj. Þar hef ég minnst á gengislækkunarstefnu hennar og þar hef ég einnig minnst á léttleika hennar í því að leyfa sífellt verðhækkanir á öllum sviðum. Ég hef farið inn á vaxtahækkunina þar til viðbótar og sífellda skattahækkun sem látin hefur verið ganga út í verðlagið. En það er ekki aðeins í sambandi við þessi beinu áhrif þar sem þessar aðgerðir allar stefna til verðhækkana, heldur er það einnig með stjórn efnahagsmála á hinu óbeina sviði, þ. e. a. s. varðandi stjórn peningamála eða fjármála ríkisins og í sambandi við stjórn peningamála almennt séð, þar sem stefnan hefur verið röng. Ég ætla að bæta hér við einu atriðinu enn sem í rauninni er engin deila um heldur, það er greinilega skýring á þeirri óstjórn sem hér hefur verið á undanförnum árum í efnahagsmálum, en hún snýr að fjárfestingarmálum. Það taka víst allir undir það nú orðið, að fjárfesting hafi nú á síðustu árum, miðað við alla efnahagsstöðu þjóðarbúsins, verið allt of mikil og að hún hafi verið mislukkuð að verulegu leyti. Hins vegar eru menn ekki á það sáttir, úr hvaða greinum fjárfestingarmálanna eigi helst að draga. Þar kemur upp ágreiningur. Ég þekki það t. d. af ráðum ýmissa sérfræðinga, - þeir eru sem betur fer farnir að minnka það nú eftir að hafa rekið sig á - og það hefur einnig komið oft fram hjá hæstv. ríkisstj., að það hafi verið lagt of mikið í fjárfestingu í sambandi við endurnýjun á atvinnutækjum okkar, eins og t. d. kaup á nýjum og góðum fiskiskipum og það hafi verið lagt of mikið í það að umbreyta þýðingarmesta útflutningsiðnaði okkar til meiri hagkvæmni, þ. e. a. s. fiskiðnaði okkar. Ég held að nú sé svo komið að þeir fari að verða fáir sem séu svo blindir, að þeir sjái ekki að þessi fjárfesting, sem sérstaklega átti sér stað á tíma vinstri stjórnarinnar, en sem betur fer hefur þó haldið áfram í tíð þessarar stjórnar, þó að hafi verið stórlega dregið úr þessari fjárfestingu frá því sem hefði átt að vera, - þessi fjárfesting hefur skilað vaxandi þjóðartekjum og arði í þjóðarbúið. En það er hins vegar önnur fjárfesting, sem óumdeilanlega liggur fyrir, sem er mjög mislukkuð. Ég vil nefna í því sambandi, aðeins til þess að sýna dæmi sem skýri það sem ég er að segja, að auðvitað er Krafla langaugljósasta dæmið. Ég nefni hana engan veginn vegna þess að ég vilji kenna einum frekar en öðrum um þau mistök. Það er mál út af fyrir sig, hver þá sök á eða hvort yfirleitt er hægt að kenna nokkrum einstaklingi um það. En það er staðreynd sem við getum ekki umflúið, að í Kröflu eru komnir í kringum 9 milljarðar kr. og þessir 9 milljarðar kr. í fjárfestingu gefa ekkert af sér. Við verðum á þessu ári að borga með þeim talsvert á annan milljarð samkv. okkar fjárskuldbindingum án þess að leggja þar í nokkra viðbótarfjárfestingu. Fjárfesting af þessu tagi, sem hægt er að nefna viða, þó að þessi sé út af fyrir sig stærst, hefur reynst okkur dýr vegna þess að hér hefur verið ríkjandi það ástand í fjárfestingarmálum sem kalla má með sanni stjórnleysi. Hér hefur þetta verið látið reka á reiðanum, hvernig staðið væri að fjárfestingarmálum, og dregið hefur verið úr fjárfestingunni til okkar eigin atvinnuvega, þar sem helst var von á að arður kæmi í aðra hönd. Hins vegar hafa menn verið að eyða miklum fjármunum og taka stórlán til þess að undirbúa stóriðjudrauma sína. Menn hafa staðið í virkjunarframkvæmdum sem hafa algerlega verið hugsaðar út frá stóriðju. Það hefur auðvitað reynst efnahagskerfi okkar mjög kostnaðarsamt. Núna stöndum við í einni þeirri vitlausustu fjárfestingu sem menn hafa lagt hér út í, en það er fjárfestingin uppi á Grundartanga. Á þessu ári, þegar menn eru að tala um samdrátt, er gert ráð fyrir, að framkvæmdirnar uppi á Grundartanga muni nema 8000 millj. kr. eða 8 milljörðum. Heildarframkvæmdirnar þar jafngilda örugglega að verðmæti þremur Kröflum, og ef þessar framkvæmdir reynast að öllu leyti mislukkaðar og við fáum ekkert fyrir þær nema kannske taprekstur, eins og áætlanir liggja fyrir um núna, þá er illa farið, þá segir þetta vitanlega til sín í afkomu þjóðarbúsins. Það er vert að átta sig á því, að stefna núv. hæstv. ríkisstj. er ævinlega sú, að þegar kemur að því að glíma við hinn efnahagslega vanda, þá miðar hún ekki að því að gera breytingar í þessum efnum, sem ég hef hér gert að umtalsefni, þar sem gallinn liggur, þar sem skekkjan liggur, heldur setur ríkisstj, dæmið upp á þennan veg: Í rauninni er bara um að ræða þrjár leiðir til að leysa þennan vanda á. Það er í fyrsta lagi kaupið, það skiptir mestu máli að ná því niður. Í öðru lagi kemur alltaf til greina hjá henni og ýmsum efnahagssérfræðingum að skera niður ýmiss konar félagslega þjónustu, það er hægt að minnka hana, það er t. d. vel hægt að tala um hvort eigi ekki að láta sjúklingana fara að borga matinn ofan í sig á sjúkrahúsum, það er hægt að tala um það, það hafa ráðh. rætt um hér. Það er sem sagt spurningin um að draga úr félagslegri þjónustu. Og þriðja leiðin er svo sú, að menn geta líka hugsað sér að leysa vandann með því að draga úr félagslegum framkvæmdum. Búið er að draga stórkostlega úr því fjármagni, sem fer til hafnargerða í landinu, til skólabygginga í landinu, til sjúkrahúsabygginga, til barnaheimilisbygginga og annarra slíkra ráðstafana. Raunverulega er varið, miðað við verðgildi, minna fjármagni í þessar framkvæmdir nú en áður var. Þetta eru leiðirnar sem íhaldsstjórn af því tagi sem hér situr við völd nú getur alltaf hugsað sér. Á þessum liðum er hægt að spara. En hún er ekki til viðtals um að endurskoða neitt af þeim liðum, sem þó er óumdeilanlegt að mikil skekkja er í, þar sem gerðar hafa verið örlagaríkar villur. Ég skal nú fara að stytta mál mitt, vegna þess að það liður ört á tímann. Hér eru að vísu mörg önnur atriði sem snerta þetta mál sem heild og fyllilega væri ástæða til að gera hér að umtalsefni, ekki síst í sambandi við þá skýrslu sem liggur fyrir frá þessari svonefndu verðbólgunefnd eða þeim hluta hennar sem að skýrslunni stendur. Ég skal fara að stytta mitt mál, en vil segja það undir lokin, að aðalatriðið er þetta: Ríkisstj. heldur enn fast í sömu stefnu og hún hefur haldið í undanfarin ár. Hún er enn með gengislækkunarstefnu. Hún er enn með kauplækkunarstefnu. Hún er enn á því að hækka verðlag í landinu. Hún ætlar hins vegar að reyna að koma því þannig fyrir, að verðhækkanirnar verði ekki reiknaðar út, að þær komist hvergi inn í vísitölu sem menn geti miðað kaupgjald sitt við. Það var ríkisstj. sem reyndi þetta fyrir nokkrum árum, að banna að tengja kaupgjald á nokkurn hátt við vísitölu. Hún reyndi það. En auðvitað gátu menn reiknað út hækkun á verðlagi, þó að vísitalan næði ekki sem slík inn í kaupið. Og þeir, sem reyndu að slíta vísitölukerfið frá kaupinu á sínum tíma, gáfust upp, vegna þess að launþegasamtökin í landinu svöruðu þessum aðgerðum með því að semja aðeins til örstutts tíma. Samningar voru alltaf lausir. Það voru í rauninni alltaf átök á vinnumarkaði. Það var hægt að margbreyta kaupinu á hverju ári, þó að búið væri að slíta vísitöluna úr sambandi við kaupið. Og þeir, sem héldu að þetta væri leið út úr öllum vanda, hægt væri að plata launþegana í landinu á þennan hátt, komu niðurlútir aftur og vildu fá vísitöluna í samband svo að þeir gætu fengið eitthvert öryggi á vinnumarkaðinum í sambandi við launafyrirkomulag. Auðvitað er engin leið út úr vandanum þó að ríkisstj. komi með ákvæði um að falsa vísitöluna. Launþegasamtökin á Íslandi eru svo sterk að þau geta alveg örugglega ráðið við slíkan vanda. En ég tek undir það sjónarmið sem kom fram hjá forstöðumanni Þjóðhagsstofnunar í sambandi við verðbólgunefndarálitið: Ég er á þeirri skoðun, að með öllu sé útilokað, eins og ástatt er í íslenskum þjóðmálum, að ná nokkrum tökum á efnahagsvandamálum þjóðarinnar nema takist tiltekið samstarf og ákveðinn trúnaður á milli þeirra, sem stjórna landinu og ráða þar meginatriðum, og hinna, sem skipa hin stóru og þýðingarmiklu launþegasamtök í landinu. Ég tel hins vegar að það sé orðið alveg augljóst, að ekki getur orðið um neinn trúnað að ræða á milli þessarar ríkisstj. og launþegasamtaka eftir þær aðgerðir að aðferðir sem ríkisstj. hefur beitt. Því er það skoðun mín, að leiðin út úr vandanum sé að losa sig við þessa ríkisstj. og reyna að koma hér upp annarri ríkisstj., sem gæti náð þessu trausti. Ef það ekki tekst, halda menn áfram að taka þær kollsteypur sem hér hafa verið farnar undanfarin ár. Auðvitað er hægt að fella gengið þrisvar - fjórum sinnum á ári. Það er hægt að slíta í sundur launasamninga. Það er hægt að fara í verkfall oftar en einu sinni á ári. Það er hægt að halda áfram þessum þýðingarlausa leik. En ég spái því, að þeir fjölmörgu launþegar í landinu, sem hafa látið villa sér sýn að undanförnu, með því að þeir héldu að þeir gætu barist fyrir kjaramálum sínum og launamálum almennt í sínum stéttarfélögum þó að þeir héldu áfram að styðja Sjálfstfl. og Framsfl. á pólitíska sviðinu, ég spái því, að nú fari þessir launþegar að átta sig á villu síns vegar, þeir sjái að þetta er með öllu vonlaust verk sem þeir hafa staðið i, það þýðir ekki fyrir þá að berjast fyrir launakjörum við samningaborðið og ganga svo að kjörborði og kjósa íhald og Framsókn á eftir, sem síðan kippir öllum samningum úr sambandi, og hefja svo launabaráttuna á nýjan leik og kjósa íhaldið og Framsókn aftur og standa í þessari þráskák. Hinn stóri launþegahópur áttar sig á samhengi þessara mála hann hlýtur að gera það nú í kosningunum í sumar. Það er búið að gera svo mikið í þessum málum, að útilokað er annað en nú hafi menn lært lexíuna til fulls. Þá er þetta líka greið leið, þegar menn eru búnir að átta sig á því, því að þá er ekkert annað en að hætta að krossa við íhald og Framsókn og losa sig við þau einu sinni fyrir allt.



Herra forseti. Hvað felst í grundvallaratriðum í þeim efnahagsráðstöfunum ríkisstj. sem hér eru til umr.? Annars vegar felst í þeim gengislækkun, hins vegar felst í þeim skerðing á umsömdum verðbótum launþega með riftingu á gildandi kjarasamningum. Gengislækkunin var orðin staðreynd. Ríkisstj. var búin að fella gengið með stefnu sinni, enda t. d. gert ráð fyrir 18% gengislækkun í gildandi fjárl. Gengislækkun hefur á þessum dögum og vikum verið algerlega óumflýjanleg. Hún var orðin staðreynd. Hún er afleiðing af margra ára stefnu núv. ríkisstj. í efnahagsmálum. Hitt er aftur á móti mikilvæg spurning: Var hægt að komast hjá skerðingu kjarasamninganna? Var það mögulegt? Í því sambandi vil ég leyfa mér að benda á þá till. sem fulltrúar launþegasamtakanna og fulltrúar þriggja stjórnarandstöðuflokka í verðbólgunefndinni urðu sammála um og ástæðulaust er að lýsa nákvæmlega hér, því að allir hv. þm. hafa fengið bók á borðið, álit verðbólgunefndar, og þar er þessi till. rakin greinilega. Þar var um að ræða till. um lækkun á verðlagi sem nemur 7% og bent á ákveðnar leiðir til að gera slíka verðlagslækkun kleifa. Því miður hefur það of oft borið við undanfarið, að bæði launþegasamtök og stjórnarandstöðuflokkar hafa mótmælt ráðstöfunum, sem ríkisstj. hefur haft á prjónunum eða verið að framkvæma eða ætlað að framkvæma og framkvæmt, án þess að benda á færar leiðir í staðinn. Það hlutskipti kusu fulltrúar launþegasamtaka í verðbólgunefndinni, Alþýðusambandsins og bandalags opinberra starfsmanna, og fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna sér ekki. Þeir lögðu mikla vinnu í að ná samstöðu um raunhæfar ráðstafanir til að vinna bug á þeim efnahagsvanda sem engum viti bornum manni dettur í hug að bera á móti að við er að etja. Þessar till. liggja fyrir og voru samdægurs, þegar í fyrradag, sendar hæstv. ríkisstj. með ósk um viðræður milli hennar og launþegasamtakanna. Því var svarað síðdegis í gær með því að boða til fundar í Stjórnarráðinu með hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh., sem reyndist sögulegur fundur og ég mun segja svolítið nánar frá á eftir, en um alvöruviðræður á grundvelli einróma till. fulltrúa launþegasamtaka og þriggja stjórnarandstöðuflokka var ekki að ræða af hálfu hæstv. ríkisstj. og að því mun ég koma síðar. Eins og greinilega kemur fram í áliti verðbólgunefndarinnar setti formaður nefndarinnar, forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, fram fimm valkosti fyrir nm. til að velja á milli. Fyrsti kosturinn var fólginn í því að gera ekki neitt. Enginn nm. taldi koma til greina að loka augunum og láta svo sem um engan efnahagsvanda væri að ræða. En hann benti á fjórar aðrar færar leiðir sem hann nefndi leið 2–5. Hann benti á leið, afleiðina svokölluðu, sem hann nefndi samdráttar- og niðurfærsluleið, sem var á því byggð að kjarasamningar héldust óbreyttir. Ég vek sérstaka athygli á þessu, að leið 2 í áliti verðbólgunefndarinnar, sem formaðurinn nefndi samdráttar- og niðurfærsluleið, var talin samrýmast því, að gildandi kjarasamningar héldust óbreyttir. Ég mun lýsa því nánar síðar. Þriðja leiðin var svonefnd launastöðvunarleið, fjórða leiðin var svonefnd gengislækkunarleið og fimmta leiðin var það sem hann nefndi málamiðlunarleið. Allar þessar þrjár síðastnefndu leiðir, launastöðvunarleiðin, gengislækkunarleiðin og málamiðlunarleiðin, fólu í sér að kjarasamningar væru skertir. M. ö. o.: formaður nefndarinnar, helsti sérfræðingur ríkisstj. í efnahagsmálum, benti á fjórar færar leiðir. Ein þeirra samrýmist því, að kjarasamningar haldist, þrjár þeirra krefjast þess, að kjarasamningum verði breytt. Af því að það er flókin lesning, sem fólgin er í lýsingu leiðanna í þessari þykku bók sem þm. hafa fyrir framan sig, þá skal ég reyna að einfalda málið. Fyrst lýsi ég kjarnanum í leið 2, þ. e. a. s. samdráttar- og niðurfærsluleiðinni, þeirri leið sem helsti efnahagssérfræðingur Íslendinga taldi vera færa og geta samrýmst óbreyttum samningum. Ég skal taka það fram, að þá var gert ráð fyrir því, að gengið yrði áður að lækka um 10% og hefur nú lækkað um 15% frá áramótum. En fjárhagslegur kjarni í samdráttar- og niðurfærsluleiðinni var sá, að vörugjald væri lækkað um helming, sem hefði kostað 3400 millj. kr., niðurgreiðslur yrðu auknar um 1000 millj., rekstrargjöld ríkisins yrðu lækkuð um 1000 millj., framkvæmdir ríkisins yrðu minnkaðar um 2000 millj., framlag til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga yrði lækkað um 1900 millj., útsvörin hækkuð um 1% sem gæfi 1900 millj., tekjuskattur ríkisins yrði hækkaður um 1700 millj. og tekjuskattur á félögum eða skyldusparnaður á félögum yrði hækkaður um 600 millj. Með þessu móti hefði efnahagsdæmið gengið upp að dómi formanns verðbólgunefndar og forstöðumanns Þjóðhagsstofnunar. Ég endurtek: að undangenginni 10% gengislækkun, en að óbreyttum gildandi kjarasamningum. Þriðja leiðin, sem hann nefndi og skírði launastöðvunarleið, fól það í sér, að allar kauphækkanir yrðu bannaðar út árið. Þá þyrfti gengislækkun, var sagt, ekki að nema nema 8%, og jafnframt var gert ráð fyrir aukningu niðurgreiðslna sem næmi 1000 millj. kr. eins og í annarri leiðinni. Enginn í verðbólgunefnd mælti með þessari launastöðvunarleið. Það var enginn fulltrúi sem mælti með því, að launahækkanir yrðu alfarið bannaðar út árið. Fjórðu leiðina nefndi formaður nefndarinnar gengislækkunarleiðina. Í henni fólst í aðalatriðum það, að gengið yrði lækkað um 20%, en hins vegar yrðu niðurgreiðslur auknar um 1900 millj., næstum helmingi meira en í fyrri leiðunum, en aðeins yrði um 1000 millj. kr. lækkun útgjalda ríkissjóðs að ræða. Jafnframt var vegna hinnar miklu gengislækkunar gert ráð fyrir ýmsum hliðarráðstöfunum: hækkun á lífeyrisbótum, hækkun tekjutryggingar o. s. frv. Það mælti heldur enginn af fulltrúum í verðbólgunefnd með þessari leið. Fimmtu og síðustu leiðina, sem formaður verðbólgunefndarinnar setti fram og lýst er í bókinni, nefndi hann málamiðlunarleið. Af henni voru að vísu þrjú afbrigði, en til þess að gera málið einfalt skal ég lýsa í stuttu máli því afbrigðinu sem valið var af hálfu fulltrúa stjórnarflokkanna í verðbólgunefndinni og þeirra sérfræðinga sem þar áttu sæti. Forsenda þeirrar leiðar var sú, að gengið yrði lækkað um 15% frá áramótum eða 13% frá deginum í fyrradag þegar gengið var lækkað um 13%. Það er í raun og veru sama gengislækkunarforsendan sem þessi fimmta leið, þessi málamiðlun, byggir á og sú sem ríkisstj. eða Seðlabankinn hefur þegar framkvæmt. Að öðru leyti er það kjarni þessarar leiðar, að vísitöluuppbót skuli skert um helming út árið, ég legg á það áherslu: út árið, m. ö. o.: skuli ekki hrófla við umsömdum grunnkaupshækkunum, en vísitölubætur skuli skertar um helming út þetta ár, til ársloka 1978. Við munum síðar sjá hversu mikla þýðingu þetta hefur. Í þessari leið var gert ráð fyrir lækkun vörugjaldsins um helming, sem nemur 3400 millj. kr., þ. e. a. s. minnkaðar álögur á almenning um helming, sem nemur 3400 millj. kr. Hins vegar var aðeins gert ráð fyrir 2000 millj. kr. minnkun framkvæmda í stað allt að 5000 millj. kr. minnkun framkvæmda í annarri leiðinni, þ. e. a. s. samdráttar- og niðurfærsluleiðinni. Og að síðustu var gert ráð fyrir ýmsum hliðarráðstöfunum. Niðurgreiðslurnar áttu að lækka um 1900 millj. kr., það átti að auka tryggingabætur og gera nokkrar aðrar ráðstafanir í félagsmálum. Þetta var sú leið, þessi málamiðlunarleið sem nú hefur verið lýst, sem fjórir fulltrúar stjórnarflokkanna og allir sérfræðingar ríkisstj. í verðbólgunefnd mæltu með að farin yrði. Ég gat ekki lýst fylgi mínu við að þessi leið yrði farin, og var því að sjálfsögðu aðili að till. fulltrúa launþegasamtakanna og stjórnarandstöðuflokkanna um þá leið sem þeir lögðu til og buðu samningaviðræður um. Ég legg áherslu á að í því plaggi, sem birt er í áliti verðbólgunefndarinnar og sent var ríkisstj. á sama klukkutímanum og það var undirskrifað, fólust engir úrslitakostir. Það var borið fram sem umræðugrundvöllur milli launþegasamtaka og ríkisvalds. Því var ekki ansað og því er nú að fara sem fara mun og ég mun enn frekar víkja að síðar. Mér bauð í grun að ríkisstj. mundi hundsa þessar till., sem þarna var um að ræða, og því þótti mér rétt að gera sérstakan fyrirvara þegar gengið var frá nál. verðbólgunefndarinnar. Ég gerði skriflegan fyrirvara sem fjölritaður er í bókinni sem þarna er um að ræða. Efni þess fyrirvara er að ef ríkisstj. teldi ekki þær hugmyndir, sem þarna eru fram settar, aðgengilegar, sem hún ekki taldi, þá mælti ég með því, að leiðin, sem formaður nefndarinnar hafði kallað samdráttar- og niðurfærsluleið og ég er búinn að lýsa, yrði farin, vegna þess að hún var talin samrýmast óóbreyttum samningum, að vísu með þeirri breytingu að í stað hækkunar tekjuskatts og útsvars hjá einstaklingum kæmi heimild til sveitarfélaga til þess að hækka aðstöðugjöld eða draga úr framkvæmdum að öðrum kosti. Leiðin yrði auðvitað jafnframkvæmanleg hvaðan sem peningarnir koma, hvort sem þeir koma úr vasa launþeganna, eins og formaðurinn hafði gert ráð fyrir, eða frá fyrirtækjum, sem eru skattfrjáls eða hafa mikla veltu og ættu því að geta þolað aðstöðugjald, eða þeir yrðu skattlagðir með þeim hætti, ef sveitarfélögin teldu ekki fært að hækka aðstöðugjöld, að draga einfaldlega úr framkvæmdum, eins og ríkinu bæri að sjálfsögðu að gera. Þessi brtt. mín við samdráttar- og niðurfærsluleiðina gerir hana þannig að engu leyti óframkvæmanlegri en hún var í till. forstöðumanns Þjóðhagsstofnunarinnar og hefði hún því verið framkvæmanleg samtímis því að samningar væru óbreyttir og gengið væri lækkað um aðeins 10%. Ég get ekki undirstrikað nógu sterklega, að aðalráðunautur ríkisstj. hefur lýst í þessari bók leið sem hægt væri að fara og sigrast á efnahagsvandanum samfara aðeins 10% lækkun á gengi og óbreyttum kjarasamningum, að vísu með þeim hætti að ríkið yrði að minnka umsvif sín mjög verulega, spara í rekstri sínum og skera niður framkvæmdir sínar. En það hefur verið margítrekuð stefna launþegasamtakanna í ályktunum, bæði Alþýðusambandsins og ekki siður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, að það, sem nú bæri hvað brýnasta nauðsyn til, væri að ríkið sparaði í sínum rekstri og ekki síður að það sparaði í sínum framkvæmdum. Hafi verið hægt að auka framkvæmdir í síðustu fjárl. eins og gert var, þá ætti að vera hægt að draga úr þeim aftur. Þangað til fyrir tveim dögum voru allir í góðri trú um að sú leið, sem forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar hafði nefnt málamiðlunarleið, yrði farin. Ég er búinn að lýsa því í grundvallaratriðum í eins einföldu máli og hægt er að gera, í hverju hún hafi verið fólgin. Það var á miðvikudagsmorgni fyrir tveim dögum, sem fulltrúar stjórnarflokkanna í verðbólgunefndinni og sérfræðingar ríkisstj. þar skrifuðu undir meðmæli með þessari málamiðlunarleið með hátíðarsvip, ekki vantaði það, og það leyndi sér ekki að þeim datt ekki annað í hug, frekar en okkur hinum, en þetta væri leiðin sem ríkisstj. mundi fara, - hún hefði bara verið að biða eftir meðmælum stuðningsmanna sinna í verðbólgunefndinni og sérfræðinga sinna í verðbólgunefndinni með að þessi leið yrði farin. En það átti eftir að koma í ljós, að á þeirri stundu um hádegisbilið sem þeir voru að undirskrifa meðmæli með málamiðlunarleiðinni, sem allir vita nú hvað felst í, á þeirri stundu var eitthvað að gerast uppi í stjórnarráði. Ráðh. sátu samtímis á fundi og núna er komið í ljós að þar var að gerast allt annað en gerðist með fulltrúum ríkisstj. og sérfræðingunum hér niðri í Alþ. - allt annað. Það er núna komið í ljós, að innan ríkisstj. voru á þessum morgni, í fyrradag, komnar upp stórdeilur um það, hver skyldi vera stefna ríkisstj. í efnahagsmálum. Auðvitað eru ekki fyrir hendi nú, og verða líklega ekki fyrr en einhver núv. ráðh. fer að skrifa æviminningar sínar, öruggar heimildir um hvað í raun og veru var að gerast á ráðherrafundinum á miðvikudagsmorgun. Um það eru að sjálfsögðu engar öruggar fregnir. En nú er komið á daginn, það kom á daginn tveim dögum seinna, að þar var í alvöru farið að ræða alveg nýja leið út úr efnahagsvandanum, leið sem að vísu hefur verið nefnd áður í lauslegum samtölum við launþegasamtökin, en þó með þeim hætti, að enginn tók það alvarlega, að þarna gæti verið um alvöruafbrigði að ræða frá þeirri leið sem verðbólgunefndin hafði starfað að og stefnt að - fulltrúar ríkisstj. og sérfræðingarnir þar - um margra vikna skeið. Þessi nýja hugmynd, sem var komin upp í ríkisstj. og var verið að ræða þar í römmustu alvöru og að því er mig grunar í miklum deilutón, í miklum hitatón, þannig að menn munu á engan hátt hafa verið sammála, var sú, að í stað skerðingar vísitölubótanna um helming, sem var grundvallaratriði í málamiðlunarleið verðbólgunefndarinnar, skyldi taka áhrif óbeinna skatta út úr vísitölunni samfara smávægilegri tryggingu gegn launaskerðingu alls lægst launaða launafólksins. Þessi hugmynd var komin upp. Það er núna komið í ljós, að hún var komin upp og um hana stóðu og voru hafnar stórdeilur í ríkisstj. á miðvikudagsmorgni. Þessi hugmynd er alkunn. Hún hefur margoft verið rædd meðal íslenskra sérfræðinga, meðal íslenskra stjórnmálamanna og innan íslenskra stéttarfélaga. Hún er nefnd í bók verðbólgunefndarinnar sem eitt af framtíðar verkefnunum í íslenskum efnahagsmálum, að könnuð verði þessi leið, áhrif hennar og þá auðvitað rædd hugsanleg framkvæmd hennar við launþegasamtökin. En í verðbólgunefndinni hafði þessi leið aldrei verið rædd sem hugsanlegt úrræði í skyndiráðstöfunum, sem allir vissu að þyrfti að grípa til nú í þessum mánuði, og hefur aldrei verið nefnd í verðbólgunefndinni sem hugsanlegur þáttur í skyndiráðstöfunum sem búíð var að boða, að grípa þyrfti til í febrúarmánuði. Hins vegar var verið að ræða hana í ríkisstj., en ríkisstj. sýndi ekki fulltrúum sínum í verðbólgunefndinni þann sóma að skýra þeim frá því. Sérfræðingarnir höfðu ekki hugmynd um að verið væri að rífast um þessa leið við Lækjartorg, í stjórnarráðshúsinu þar. Þess vegna er það, að fulltrúar stjórnarflokkanna fjórir og sérfræðingarnir skrifuðu undir um tólfleytið með miklum hátíðarbrag, allir í góðri trú, allir með sælubros á vör og í góðri trú um það, að þar væru þeir búnir að afhenda ríkisstj. þá lausn sem hún að sjálfsögðu mundi framfylgja. En mér sýnist öll þróun mála benda til þess, að þegar um hádegið á miðvikudaginn var hafi bæði stjórnmálamennirnir í nefndinni, fulltrúar stjórnarflokkanna, og sérfræðingarnir fengið að vita að eitthvað nýtt væri komið á daginn í ríkisstj. Það getur varla verið tilviljun, að allir þessir menn földu sig fyrir fjölmiðlum allan seinni hluta miðvikudags. Útvarpið reyndi að ná í þá, sjónvarpið reyndi að ná í þá, það tókst ekki. Sumir þessara manna eru kunnari fyrir annað en hlédrægni þegar útvarp og sjónvarp hafa viljað við þá tala, það er alveg óhætt að fullyrða það. En hvernig sem á því stóð, þegar fréttatími útvarpsins byrjaði kl. 7 og sjónvarpsins kl. 8, þá var skýrt frá því í báðum þessum fjölmiðlum að gersamlega væri ómögulegt að komast í nokkurt samband við nokkurn fulltrúa stjórnarflokkanna í verðbólgunefndinni né nokkurn af sérfræðingunum þar, nema formaðurinn, sem eins og hvert annað fórnarlamb varð að fórna sér í þessu sambandi og koma fram í sjónvarpsviðtali. Þessi nýja stefna, þessi nýja hugmynd, að breyta skerðingu vísitöluuppbótanna í breytingu á vísitölugrundvellinum sjálfum, er gömul. En hvernig og með hverjum hætti það hefur gerst, að henni skýtur skyndilega upp í ríkisstj. á síðustu dögunum áður en efnahagsráðstafanir eru lagðar fram, verður sagan að leiða í ljós. Hér í þingsölunum var í nótt altalað að þetta væri fyrst og fremst hugmynd framsóknarráðherranna, þetta væri krafa framsóknarráðherranna. Auðvitað hlaut öllum að vera ljóst, að það var ósvifni af stærstu og grófustu tegund í garð launþegasamtaka að byrja að ræða breytingu á vísitölugrundvellinum nokkrum dögum áður en frv. hafði verið boðað hér á Alþ., því að allir vita að samsetning vísitölugrundvallarins er eitt viðkvæmasta samningsatriði milli launþegasamtaka og atvinnurekenda og það hefur aldrei gerst áður, að hugmyndir hafi verið settar fram um breytingar á vísitölugrundvellinum nema að undangengnum langvarandi og ítarlegum umr. á milli launþegasamtaka, vinnuveitenda og ríkisvalds. Þess er skemmst að minnast, að þegar verðbreytingar á áfengi og tóbaki voru teknar út úr grundvellinum, á tímum vinstri stjórnarinnar, sem var sjálfsögð ráðstöfun og ég fyrir mitt leyti var fylgjandi á sínum tíma og skil þessa hugmynd að vissu leyti, þá gerðist það ekki fyrr en að undangengnum margra vikna viðræðum milli þessara þriggja aðila, þ. e. a. s. launþegasamtaka, vinnuveitenda og ríkisvalds. Nú gerist það allt í einu tveim dögum áður en stjfrv. hefur verið boðað um efnahagsráðstafanir, að í alvöru er farið að ræða um að gerbreyta vísitölugrundvellinum. Það skiptir engu máli í þessu sambandi hvort breytingin er skynsamleg eða óskynsamleg - ekki nokkru minnsta máli. Það, sem skiptir máli, er að ríkisstj. fer að ræða lagabreytingu á einu viðkvæmasta samningsmáli launþegasamtakanna við atvinnurekendur án þess að hafa sagt fulltrúum launþegasamtakanna frá því. Og það verð ég að segja, að það líkist mest ráðh. Framsfl. að hugsa svona, því að alkunna er að þeir kæra sig ekki um samráð við samtök launþeganna, telja þau ekki aðeins óþörf, heldur jafnvel beinlínis skaðleg. Svo fór þó, að ráðherrarnir sáu sitt óvænna, hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh., og boðuðu fulltrúa ASÍ og BSRB á fund sinn kl. 6 síðdegis í gær. Og þá hófst sögulegur fundur. Tilefnið átti að heita að vera það að ræða samþykkt fimmmenninganna í verðbólgunefndinni, fulltrúa launþegasamtakanna og fulltrúa stjórnarandstöðuflokkanna. Það var sagt vera tilefnið. En engar umr. fóru fram um það. Í staðinn skýrðu þessir tveir ráðh. frá því, að upp væri komin sú hugmynd í ríkisstj., að í stað þess að helminga verðbæturnar skyldi vísitölugrundvellinum breytt þannig, að óbeinir skattar hefðu engin áhrif á hann. Og þetta átti að vera í frv., sem búið var að boða að lagt yrði fram síðdegis í gær ! Það var ekki lagt fram fyrr en kl. 6 af eðlilegum ástæðum, því að svo smekklaus var stjórnin ekki að leggja það fram án þess að hafa til málamynda talað við fulltrúa ASÍ og BSRB, sem hún gerði kl. 6. Þegar lesturinn byrjaði yfir forseta ASÍ og forseta BSRB, að ríkisstj. væri í alvöru að tala um að breyta strax vísitölugrundvellinum þannig, að óbeinir skattar hefðu þar engin áhrif, þá stóðu fulltrúar launþegasamtakanna upp, gengu út og skelltu á eftir sér. Þá fór að fara um kempurnar sem sátu eftir í stjórnarráðinu - fór aldeilis að fara um þær. Nú sáu þeir að líklega hefðu þeir verið að gera einhverja vitleysu. Það má mikið vera, ef þeir hafa ekki farið að kenna hvor öðrum um að bera ábyrgð á vitleysunni.

Ekki heyrði ég neinn hurðarskell.

Jæja, þá hefur þú verið eitthvað lamaður eftir viðræðurnar, því að ábyggilegt er að hurðunum var lokað fast.  Um þá hugmynd að taka óbeina skatta út úr vísítölunni má vel ræða frá mínu sjónarmiði. Þetta kerfi gildir í Danmörku og hefur ýmsa kosti sérstaklega með hliðsjón af því, að almennt vísitölukerfi hefur ýmsa ókosti, og hjá öllum þjóðum, sem við vísitölukerfi búa, eru uppi ýmsar hugmyndir um hvernig því megi breyta til batnaðar. En ég vek athygli á því, að það, sem ríkisstj, leggur til, er ekki það sama sem gildir í Danmörku. Þar gildir sú regla, að hvorki óbeinir skattar né niðurgreiðslur hafa áhrif á vísitöluna, hvorki breytingar á óbeinum sköttum né niðurgreiðslum hafa áhrif til breytinga á þeirri vísitölu sem launabætur í Danmörku eru miðaðar við. Hér leggur ríkisstj. til að eingöngu breytingar á óbeinum sköttum skuli ekki hafa áhrif til lækkunar á vísitölunni, en hins vegar ekki að aukning niðurgreiðslna skuli hafa áhrif til breytinga á henni. M. ö. o.: ef frv. er tekið bókstaflega eftir orðanna hljóðan, þá gæti ríkisstj. hækkað söluskatt um eitt stig og fengið af því ómældar tekjur án þess að það hefði nokkur áhríf á vísitölu til kauphækkunar, en notað svo tekjuhækkunina til aukinna niðurgreiðslna, sem mundu þá auðvitað valda því, að vísitalan lækkaði og kaupið lækkaði. Þetta er bragð sem hægt væri að beita samkv. orðanna hljóðan í frv. Við þessu bragði hefur danski löggjafinn séð. Hann bannar þetta, eða réttara sagt: hann gerir að jafnri skyldu að taka óbeinu skattana út úr vísitölunni, breytingar á þeim, og breytingar á niðurgreiðslum jafnframt. Þess er að vísu getið í grg. með frv., að ríkisstj, sé ljóst að þessi vandi sér fyrir hendi. Líklega hefur henni ekki verið orðið það ljóst fyrr en rétt þegar hún setti frv. í prentun í gærkvöld, verið bent á það síðar, og það hafi ekki tekist að breyta frv. sjálfu þannig til viðbótar, því að nóg þótti að gera hina breytinguna. Hins vegar er alltaf hægt að skjóta nokkrum orðum inn í grg. og það hefur verið gert. En orð í grg. jafngilda ekki lagabókstaf. Lagabókstafurinn er hinsegin. 1. jan. 1978 á að taka óbeinu skattana út, en það er engin skylda að taka niðurgreiðslurnar út, og í því felst stórkostleg hætta fyrir launþegana, ef framkvæmd slíkra laga er í höndum á fjandsamlegri ríkisstj. En breytingarnar, sem hæstv. ríkisstj, hefur gert á till. flokksbræðra sinna og embættismanna í verðbólgunefndinni, eru enn þá meiri en þetta. Ríkisstj. hefur ekki látið við það eitt sitja að taka inn í frv. atriði sem aldrei var nefnt í verðbólgunefndinni og verkalýðshreyfingin eða launþegasamtökin hljóta að taka með hinum mesta fjandskap, þ. e. a. s. breytingu án samráðs á sjálfum grundvellinum. Hún hefur gert meira. Í till. verðbólgunefndarinnar var gert ráð fyrir helmingslækkun á vörugjaldi, þ. e. a s. lækkun á byrðum almennings um 3400 millj. Í þessu frv. er gert ráð fyrir 2% lækkun á vörugjaldinu, þ. e. a s að lækka byrðar á almenningi um 720 millj. kr., og ekki bara þetta: Það er dregið úr niðurgreiðslunum. Formaður verðbólgunefndar, fulltrúar stjórnarflokkanna og sérfræðingarnir höfðu gert ráð fyrir því, að niðurgreiðslurnar yrðu auknar um 1900 millj. kr. Hvað gerir ríkisstj, í þessum till.? Hún áætlar þær 1000 millj. Hún lækkar niðurgreiðslurnar um helming, hvorki meira né minna, sem er auðvitað baggi á almenning miðað við það sem verðbólgunefndin hafði gert ráð fyrir. Það, sem líka skiptir miklu máli, er að lækkun framkvæmdaútgjalda er engin í frv. M. ö, o.: ríkisstj. ætlar sér ekkert að minnka sínar framkvæmdir, sín umsvif. Það er aðeins veitt heimild til þess að spara 1000 millj. kr. í rekstri eða fjárfestingu, og það má geta sér til hvort hún hugsar að nota heimildina eða nota hana ekki. M. ö. o.: það er vanrækt eitt grundvallaratriði, sem allir sérfróðir menn í efnahagsmálum og bæði stóru launþegasamtökin hafa lagt megináherslu á að eigi að vera eitt aðalatriðið í efnahagsaðgerðum, að ríkisvaldið dragi úr umsvifum sínum, minnki fjárfestingu sína og spari í rekstri sínum. Þetta er fellt niður í frv, ríkisstj. Þetta er auðvitað veigamikill þáttur í þeim hugmyndum sem forstjóri Þjóðhagsstofnunar, fjórir stjórnarsinnar og aðrir sérfræðingar í verðbólgunefndinni höfðu lagt til og meira að segja lagt áherslu á. En ríkisstj. hugsar öðruvísi: Jú, jú, ríkið ætlar ekkert að spara, en almenningur skal knúinn til þess að spara. - Um leið og almenningur er knúinn til að spara segir ríkisstj.: Nei, ég sker ekki niður krónu, hvorki í rekstri né heldur í fjárfestingu, hvað vitlaus sem fjárfestingin annars kann að vera. Í því sambandi, sem hér er um að ræða, er það í mínum augum aðalatriði að ríkisstj. hefur lagt til í lagafrv. breytingu á sjálfum vísitölugrundvellinum án þess að hafa um það nokkurt samráð við launþegasamtökin. Slíkt er auðvitað algerlega ófyrirgefanlegt. Þetta eru vinnubrögð sem aldrei fyrr hafa tíðkast í samskiptum launþegasamtaka við ríkisvald. Sagan, eins og ég sagði áðan, verður að leiða í ljós hver á upptökin að slíku óheillaspori, slíkri óheillastefnu í samskiptum ríkisvalds og launþegasamtaka. Ég endurtek: Ég á með þessu ekki við það, að í sjálfu sér hljóti slík breyting að vera óeðlileg. Vísitölukerfið er gallað og hugsa má sér ýmis form á útreikningi vísitölu. Það mætti jafnvel skipta alveg um grundvöll, hætta að reikna út verðlagsvísitölu og taka upp vísitölu breytinga á þjóðartekjum sem viðmiðunargrundvöll í sambandi við launaákvörðun. Þarna eru margir möguleikar og allir sérfræðingar þekkja marga möguleika í þessum efnum. En það er skylda pólitískra stjórnvalda að láta sér ekki detta í hug að lögbjóða eitt eða neitt í þessu sambandi án samráðs við launþegasamtökin sjálf, og það er mergurinn málsins. Það, sem hefur gerst með einhverjum dularfullum hætti á undanförnum 2–3 dögum, er að þessi hugmynd hefur komið upp og með alveg óskiljanlegum hætti hefur hún sigrað í hæstv. ríkisstj. Kannske fáum við aldrei að vita hver átti hugmyndina að þessum ruddaskap. En hitt er vitað, að Framsfl. vill ekkert samráð við launþegasamtökin, eins og ég gat um áðan, og þess er skemmst að minnast, að formaður Framsfl. sagði í sjónvarpsviðtali sem meiri hl. þjóðarinnar hefur eflaust horft á: Þeir, þ. e. forustumenn launþegasamtakanna, vilja ekkert láta tala við sig. - Þetta gæti bent til þess, hvar höfundarrétturinn að þessum ósköpum í raun og veru liggur. Ég þarf naumast að taka það fram, herra forseti, að þingflokkur Alþfl. er algerlega andvígur þeim ráðstöfunum, sem felast í frv., og mun beita sér gegn þeim með öllum mögulegum ráðum. En máli mínu vil ég ljúka með því að lesa samþykkt sem mér var að berast frá miðstjórnarfundi Alþýðusambands Íslands og var samþykkt með atkv. allra fundarmanna. Fundurinn var haldinn og honum lauk nú fyrir rúmum hálftíma eða þrem kortérum. Þar var ákveðið að efna til ráðstefnu formanna allra verkalýðsfélaga ASÍ n. k. miðvikudag, en á fundi miðstjórnar, sem gerði þessa ályktun, voru einnig formenn landssambanda innan ASÍ. Ályktunin, sem miðstjórn ASÍ samþykkti með atkv, allra fundarmanna, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta og lýk ég orðum mínum með því að lesa hana. Hér gefur að heyra fyrstu viðbrögð Alþýðusambands Íslands við þeim ofbeldisaðgerðum af hálfu ríkisstj. sem boðuð eru í þessu frv. sem hér er til umr. Ályktunin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Kjarasamningar verkalýðssamtakanna og atvinnurekenda frá 22, júní s. l. fólu í sér verulega endurheimt kaupmáttar launa eftir þriggja ára kjaraskerðingar sem knúnar höfðu verið fram af atvinnurekendum og ríkisvaldi. Með samningunum var stefnt að 7–8% kaupmáttaraukningu á árinu 1977 miðað við fyrra ár og nokkurri aukningu á þessu ári. Á þeim grundvelli átti fullur friður að vera tryggður á hinum almenna vinnumarkaði í 16 mánuði eða fram undir árslok 1978. Nú hefur það samt sem áður gerst, að ríkisstj. með atvinnurekendavaldið að bakhjarli hefur, áður en samningstími er hálfnaður, rift samningunum í grundvallaratriðum með skerðingu verðbótaákvæða þeirra og mikilli gengisfellingu og að nýju teflt friði á vinnumarkaðinum í voða. Ástæður þessara harkalegu aðgerða eru sagðar þær, að óbreyttir kjarasamningar mundu leiða til efnahagsöngþveitis og stöðvunar í atvinnulífinu. Hið sanna er, að orsakir vandans nú eru fyrst og fremst röng efnahagsstefna sem leitt hefur til stóraukinnar verðbólgu og örðugleika í einstökum greinum atvinnurekstrar. En í stað þess að breyta um þá stefnu, sem leitt hefur til ófarnaðarins, er nú einfarið valin sú óheillaleið að ráðast á launakjör almennings, rifta gerðum og gildum kjarasamningum og kasta þannig stríðshanskanum gegn verkalýðsstéttinni og samtökum hennar. Það er staðfest álit miðstjórnar Alþýðusambands Íslands, að það sé frumskylda stjórnvalda að halda í heiðri löglega gerða kjarasamninga aðila vinnumarkaðarins og haga efnahagslegum aðgerðum sínum í samræmi við það og að slíkt sé ekki aðeins skylt, heldur og fullkomlega fært nú, þrátt fyrir þau stórfelldu mistök sem gerð hafa verið og ríkisvaldið ber ábyrgð á. En um þessi efni hefur Alþýðusambandið ásamt BSRB og fulltrúum þriggja stjórnmálaflokka lagt fram ítarlegar og raunhæfar till. Með þeirri aðför ríkisvaldsins, sem nú er gerð að kjarasamningum og launakjörum og studd er af atvinnurekendum, er með öllu rofið það lágmarkstraust sem ríkja verður í allri sambúð launþegasamtakanna annars vegar og samtaka atvinnurekenda hins vegar, ef friður á að geta ríkt í atvinnulífinu og farsæl lausn efnahags- og kjaramála á að vera möguleg. Miðstjórn Alþýðusambands Íslands lýsir því allri ábyrgð í þessum efnum á hendur ríkisstj. og atvinnurekendum. Í annan stað er að því stefnt með aðgerðum þessum að skerða launakjör svo á þessu ári, að þau lækki í raun fram til ársloka þessa árs mjög verulega niður fyrir meðaltal s. l. árs og trúlega um 9% frá ársbyrjun til ársloka. Og þetta er gert þrátt fyrir að allar forsendur, sem fyrir lágu við gerð kjarasamninganna, hafa ekki einasta staðist, heldur hafa bæði ytri aðstæður og aukning þjóðartekna umfram áætlanir við samningsgerðina batnað til muna og rennt styrkari stoðum undir möguleika þjóðarbúsins sem heildar til að standa heiðarlega við gerða samninga. Við þær aðstæður, sem nú hafa skapast, eiga verkalýðssamtökin þann kost einan að hefja nú þegar öflugan undirbúning fyrir rétti sínum og hagsmunum, fyrir fullu gildi kjarasamninga sinna. Sem fyrsta skref í þá átt ber þegar í stað að segja upp kaupliðum allra kjarasamninga, sbr. 9. og 10. gr. rammasamnings frá 22. júní 1977, og beinir miðstjórnin því til allra sambandsfélaga sinna að bregða skjótt við og ganga frá uppsögninni svo snemma að hún verði alls staðar tilkynnt fyrir 1 mars. Um allar frekari aðgerðir í þeirri baráttu, sem nú er óhjákvæmileg, mun miðstjórnin beita sér fyrir nauðsynlegu samráði við og milli aðildarsamtakanna og við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Þá lýsir miðstjórnin því yfir, að hún telur að með því að allar heiðarlegar leikreglur varðandi sambúð verkalýðssamtakanna og atvinnurekenda og ríkisvaldsins eru þverbrotnar með fyrirhugaðri lagasetningu, að verkalýðsfélögin og allir einstaklingar innan þeirra séu siðferðilega óbundnir af þeim ólögum sem ríkisvaldið hyggst nú setja.“ Með lestri þessarar samþykktar miðstjórnar Alþýðusambandsins, gerðri fyrir klukkustund, lýk ég máli mínu.



Herra forseti. Hér hefur verið rætt í dag nokkuð um þann boðskap hæstv. ríkisstj. sem menn munu hafa beðið nokkra undanfarna daga. Hér er um að ræða það frv, sem lagt var fram rétt upp úr miðnætti s. l. nótt og er frv. til l. um ráðstafanir í efnahagsmálum, stjfrv. Það hefur vitanlega ekki farið fram hjá neinum undanfarnar vikur og mánuði, að stjórnarliðar og málgögn ríkisstj. hafa verið að undirbúa almenning í landinu með boðskap sínum undir að taka við því sem nú er komið fram. Það hefur ekki heldur farið fram hjá neinum, hverja hæstv, ríkisstj. og stjórnarflokkar hafa talið höfuðorsök þess vanda sem þeir hafa upp málað að því er varðar efnahags- og launamál þjóðarinnar. Ekki skal í efa dregið, að almennt eru menn sammála um að viss vandi er fyrir höndum. Það er við viss vandamál að etja, menn eru sammála um það, Að vísu greinir menn á um, hversu stór sá vandi sé, og ekki siður greinir menn á um það, hvaða orsakir liggja til þess, að þessi vandi er nú upp kominn. Þar er alveg ótvírætt hvernig fylkingar skiptast, Ekki hefur farið fram hjá neinum, að áróður stjórnarblaðanna, hæstv. ríkisstj. og þm. stjórnarliðsins hefur verið sá, að allur sá vandi, sem þeir telja að fyrir hendi sé, sé fyrst og fremst því að kenna að kaup hjá launafólki í landinu sé of hátt. Á þessu hefur verið hamrað, ekki bara undanfarna daga eða vikur, heldur undanfarna mánuði. Þetta hafa menn lesið svo að segja dag eftir dag í stuðningsblöðum hæstv, ríkisstj. Þannig er reynt að innprenta almenningi í landinu að þetta sé orsökin, sem hæstv. ríkisstj. telur vera fyrir því að þessi vandi er kominn upp. Hins vegar hef ég og margir aðrir haldið því fram, að þessi vandi sé af allt öðrum rótum runninn en því, að launþegar í landinu hafi of mikið kaup. Við höfum haldið því fram, að aðalorsök þessa vanda sé stefna hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum, stefna sem hún hefur haldið uppi allt frá því að hún tók við völdum síðari hluta árs 1974, Þessi stefna hefur verið gengisfellingarstefna, gengisfelling á gengisfellingu ofan þannig að nú undir lok kjörtímabils hæstv. ríkisstj. hefur gengislækkun á kjörtímabilinu, þeim tíma sem af því er liðinn, verið um 160%. Gengisfelling á rúmum þremur árum í tíð hæstv. ríkisstj. hefur verið nær 160%. Þessi stefna hefur auðvitað leitt af sér, eins og margoft hefur verið tekið fram, stórkostlega verðbólgu, og hér hefur í raun og veru verið allan þennan tíma bullandi verðbólga, eins og margoft hefur komið fram. Á einu ári einungis, þ. e. a. s. frá því í febr. 1977 til febr. 1978, hefur framfærsluvísitalan hækkað úr 682 stigum í 934 stig eða um 37% á einu ári. Þetta segja stjórnarliðar og hæstv. ríkisstj. að sé vegna þess að laun verkafólks og alls almennings í landinu séu of há. Það hefur ekki heldur farið fram hjá neinum, að ríkisvaldið hefur gengið á undan að verulegu leyti með hækkanir á svo til öllum sviðum að því er varðar þjónustu á vegum ríkisins. Af þessu hefur enginn farið varhluta. Eðlilegt er að menn spyrji, ekki síst ef þeir lita til baka til þess tíma er núv. stjórnarflokkar stóðu í kosningabaráttu fyrir alþingiskosningarnar 1974. Ef menn líta yfir loforðalista þessara flokka síðan þá og bera hann saman við raunveruleikann sem við hefur blasað og blasir, þá er útkoman, sem reynslan sýnir allt önnur en hin fögru loforð sem þessir flokkar gáfu fyrir síðustu alþingiskosningar. Áður hefur verið rifjað upp og oftar en einu sinni, hver afleiðing þessarar stjórnarstefnu hefur verið. T. d. hefur verið á það bent, að viðskiptahalli á árinu 1977 var 9 milljarðar kr. og erlendar skuldir þjóðarinnar í árslok 1977 voru 129 milljarðar. Skuld við Seðlabanka Íslands var við síðustu áramót um 15 milljarðar og halli á ríkissjóði var röskir 2 milljarðar. Svona mætti halda áfram að telja og bera þessar niðurstöður reynslunnar saman við hin gullnu loforð hæstv. ríkisstj. um þær mundir sem hún var að setjast á valdastóla. Allt þetta segja hæstv. ráðh. og stjórnarliðar, er því að kenna að laun verkafólks í landinu eru of há. Ég hygg að ekki þurfi frekar um það að deila, að orsök þessa vanda, sem nú er staðið frammi fyrir, er röng stjórnarstefna í efnahagsmálum. Þetta kemur fram í þeirri skýrslu sem hv. þm. hafa nú á borðum sínum frá verðbólgunefnd eða réttara sagt frá fulltrúum hæstv. ríkisstj. í verðbólgunefnd ásamt bankastjórunum þar. Þar liggur það fyrir, að hin mikla verðbólga undanfarinna þriggja til fjögurra ára er því að kenna, hvernig stjórnarstefnan hefur verið hér á landi. Ég vil aðeins taka það fram í sambandi við þetta, að hæstv. forsrh, lét að því liggja áðan, að allir fulltrúar í verðbólgunefnd hefðu verið sammála um þá gengisfellingu sem gerð var s. l. þriðjudag. Það er einnig rétt að taka fram, að formlega var bankaráð Seðlabankans búið í samráði við hæstv. ríkisstj. að taka ákvörðun um gengisfellinguna á þriðjudag, þ. e. a. s. áður en verðbólgunefnd skilaði af sér störfum, þannig að menn stóðu þá þegar frammi fyrir gerðum hlut. Á undanförnum vikum og mánuðum, má segja, hefur verið mikið talað um þessa verðbólgunefnd, en hún var sett á laggirnar í okt. 1976 og átti samkv. fyrstu hugmyndum hæstv. ríkisstj. að skila af sér, ef ég man rétt, í febr. 1977. Það er fyrst núna í febr. 1978 sem þessi nefnd lýkur störfum. Má þó raunar segja að hún hefði þurft meiri tíma til umr. um þær hugsanlegu lausnir sem fyrir hendi kynnu að verða varðandi langtímastefnu í baráttunni við verðbólguna. Það hefur ekki heldur farið fram hjá neinum, að hæstv. ríkisstj. hefur haft mjög ríka tilhneigingu til þess að kalla þær ráðstafanir, í fyrsta lagi gengisfellinguna, í öðru lagi það frv. sem við erum nú að ræða, - kalla þær einhvern anga af störfum eða áliti þessarar nefndar. Það er siður en svo að það sé. Auðvitað er þegar upplýst, að þessi nefnd klofnaði s. l. miðvikudag í a. m. k. fjóra og má raunar segja fimm hluta. Nú liggur fyrir, að ekki einu sinni hæstv. ríkisstj. tók meira mark á áliti fulltrúa sinna í nefndinni en það, að hún leggur fram á Alþ. nú frv. til l. sem að verulegu leyti fer allt aðrar leiðir en fulltrúar hennar í verðbólgunefndinni og sérfræðingar hennar í efnahagsmálum lögðu til að farnar væru. Það hefur verið margoft vikið að því hér, og ég sé ekki ástæðu til að rifja það upp frekar, að formaður þessarar nefndar, sem er forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, setti nú allra síðustu dagana fram fimm valkosti sem hann taldi koma til greina að taka, til bráðabirgðalausnar á þeim vanda sem nú er við að glíma í efnahagsmálum. Fyrst og fremst var þó þarna um fjórar leiðir að ræða. Allar höfðu þær það sammerkt að rifta með beinum eða óbeinum hætti þeim kjarasamningum sem gerðir voru annars vegar á s. l. sumri af aðilum vinnumarkaðarins og hins vegar á s. 1. hausti milli Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og hæstv. fjmrh. Nauðsynlegt er að skýrt komi fram hér, til þess er full ástæða, að þeir samningar, sem vorn gerðir í júní s. l. milli Alþýðusambandsins annars vegar og Vinnuveitendasambandsins hins vegar, voru gerðir með fullu samþykki hæstv. ríkisstj. Hún hefur í raun og veru lagt blessun sína yfir þessa samningsgerð og verður því að teljast aðili að þessari samningsgerð. Undan því getur hún ekki komist. Ég vil nefna sem rökstuðning fyrir þessu, að hæstv. ríkisstj. lofaði breytingum á skattalöggjöfinni og á almannatryggingalöggjöfinni, lofaði breytingum ef samningarnir yrðu innan þess ramma sem talið var hæfilegt að því er varðaði þjóðarbúið sem heild. Þjóðhagsstofnun hafði á þessum tíma spáð aukningu þjóðartekna um 5% á árinu 1977. Sú spá lá fyrir þegar þessir samningar voru gerðir, og innan þess ramma var talið að óhætt væri að semja og það af hæstv. ríkisstj, sjálfri. Nú liggur fyrir, að aukning þjóðartekna árið 1977 var ekki bara 5%, heldur varð hún í reynd 7%, þannig að það eru enn frekari rök fyrir því, að þeir samningar, sem gerðir voru á s. l. sumri, ættu að geta fengið að standa óbreyttir. Þetta var enn fremur staðfest af hæstv. ríkisstj, í samningunum við BSRB, þar sem staðreynd er að hæstv. fjmrh. skrifaði í umboði ríkisstj. undir samninga við BSRB sem höfðu inni að halda verulega meiri hækkanir en launþegar í hinum almennu verkalýðsfélögum fengu í samningunum frá því í júní. Aðeins þrír mánuðir eru liðnir síðan hæstv. fjmrh. undirritaði þessa samninga og raunar má segja, að varla sé fullkomlega búið að ganga frá þessum samningum að því leytinu til, að enn mun vera eftir að raða í launaflokka hjá BSRB-mönnum. Það fer því ekkert milli mála, að hvernig sem á þetta mál er litið lagði ríkisstj, blessun sína yfir báða þessa samninga og hún er siðferðilega skuldbundin af því að halda þá. Nú liggur það fyrir, að aðeins 7 mánuðum eftir að samningarnir við verkalýðsfélögin voru gerðir, þegar ekki er hálfnað samningstímabilið - ekki hálfnað, þá leggur hæstv. ríkisstj. til að rift sé þessum samningum og gerir þar með sjálfa síg ómerka þeirra gerða sem hún stóð að á s. l. sumri. Hæstv. ríkisstj. ómerkir sjálfa sig nú eða a. m. k. gerir um það till. að ómerkja þær gerðir sem hún stóð að varðandi samninga á s. l. ári. Auðvitað dregur enginn í efa stöðu ríkisstj. til þessa lagalega séð eða Alþ., meiri hl. Alþ., verði það samþykki. En það er auðvitað kaldhæðni örlaganna að hæstv. ríkisstj. skuli gera sjálfa sig að ómerkingi og leggja það til sjálf. Siðferðilega hefur hæstv. ríkisstj. engan rétt til þessa. Sú siðferðilega skylda hlýtur að hvíla ekki síst á hæstv. ríkisstj. að standa við gerða samninga. Það er lágmarkskrafa að mínu viti, sem hægt er að gera til einnar ríkisstj., að hún standi við gefin fyrirheit og standi að þessu leyti við þá samninga sem hún sjálf hefur lagt blessun sína yfir og staðið að. Hitt má svo segja, að því miður er það ekki bara þessi hæstv. ríkisstj. sem hefur staðið að slíku. Því miður verður að segja, að líklega flestar, ef ekki allar ríkisstj. hafa að því staðið með einum eða öðrum hætti að ógilda gerða kjarasamninga og gildandi við aðila vinnumarkaðarins. Það hefur því miður allt of oft komið fyrir, að stjórnmálamenn standa að slíkum hlutum þegar þeir eru komnir í valdaaðstöðu. Hæstv. forsrh. sagði í kvöld, að fulltrúar allra þingflokka á Alþ. hefðu staðíð frammi fyrir því að þurfa að breyta vísitöluákvæðum gildandi samninga. Sjálfsagt er þetta rétt hjá hæstv. forsrh., að allir þingflokkar hafa staðið frammi fyrir þessu. En það er ekki þar með sagt, að allir stjórnmálamenn hafi staðið að því að framkvæma þetta. Hér stendur a. m. k. einn, sem ekki hefur staðið að slíku.  Það fer ekkert milli mála, að þetta frv. hæstv. ríkisstj. er samningsrof af hennar hálfu við verkalýðshreyfinguna. Og hvert er nú viðhorf almennings til. þeirra sem fremja samningsrof? Almenningsálitið er ótvírætt. Sektarákvæði og fjársektir eru þau viðhorf sem fyrst koma upp þegar hugurinn beinist að þeim aðilum sem framið hafa samningsrof. Að sjálfsögðu verður engu slíku við komið gagnvart hæstv. ríkisstj. Ekki verður um að ræða fjársektir á hendur hæstv. ríkisstj. í þessu máli. En enginn vafi er á því, að við þessar ráðstafanir kemur upp í huga almennings annars konar aðferð til að sekta, þ. e. a. s. sú dómsuppkvaðning sem hún á yfir höfði sér á komandi sumri. Það er dómsvald sem almenningur í landinu hefur í höndum sér innan ekki langs tíma, og vonandi kemur það hæstv. ríkisstj, og stuðningsmönnum hennar vel að þurfa að ganga undir og taka úrskurði þess dóms þegar hann verður upp kveðinn. Ég sagði það áðan og það hefur í raun og veru verið sagt af fleirum, að þær till. sem hér liggja fyrir í frv. hæstv. ríkisstj. um ráðstafanir í efnahagsmálum, eru að litlu leyti, að óverulegu leyti þær till. sem fulltrúar ríkisstj. í verðbólgunefnd lögðu blessun sína yfir og lögðu til að framkvæmdar væru. Raunar má segja að það séu fyrst og fremst fyrstu þrjár greinar frv. sem eru meginefni þess. Í I. kaflanum, 1. gr., er um að ræða að rifta gerðum kjarasamningum á þann hátt að skera niður um helming þær verðbætur, sem launafólk á að fá samkv. gildandi kjarasamningum. Með þessum hætti er líka ráðist á þá lægst launuðu. Það er ekki einu sinni svo, að hæstv. ríkisstj. sjái nú sóma sinn í því að láta samningana gilda gagnvart þeim lægst launuðu og verst settu - ekki einu sinni svo - þrátt fyrir allt tal sumra hverra hæstv. ráðh. og ekki síst hæstv. viðskrh. á s. i. vori um hina sjálfsögðu kröfu launþegasamtakanna varðandi þá lægst launuðu. Samkv. þeim samningum, sem nú eru í gildi, er gert ráð fyrir að um 10% launahækkun hefði komið núna 1. mars vegna þeirra verðbótaákvæða sem samningarnir innihalda, en samkv, frv. á aðeins að greiða 5% af þessu. Sömu sögu er að segja varðandi þær verðbætur sem koma eiga samkv. samningum 1. júní n. k., 1. sept, og 1. des. Af öllu þessu á að skera helming miðað við það sem samningarnir gera ráð fyrir. Þetta eru till. hæstv. ríkisstj. Varðandi 2. gr. frv., sem er um krónutöluhækkun á hvert stig vísitöluhækkunar, er það að segja, að t. d. einstaklingur, sem hefði 100 þús. kr. mánaðarlaun, hefði samkv. gildandi samningum átt að fá 10 þús. kr. hækkun 1. mars, en fær samkv, till. hæstv. ríkisstj. ekki nema hluta af þeirri hækkun að vísu nokkuð stóran hluta, en eigi að siður eru niður skorin þessi lægstu laun. Þá er komið að 3. gr. frv. sem ég hygg að engan þm. hefði órað fyrir fyrir tveimur dögum að sæi hér dagsins ljós í frv: formi. Ég hygg að ekki einu sinni hv. stjórnarþm., aðra en e. t. v. hæstv, ráðh., hafi órað fyrir því, að frv., sem innihéldi slík ákvæði eins og 3. gr. þessa frv. gerir, sæi dagsins ljós hér á Alþ. þessa dagana. Mér sýnist helst vera um að ræða nokkurs konar kosningastefnuskrá hæstv. ríkisstj., samkomulag stjórnarflokka um það, að eftir kosningar ætli þeir að halda áfram samstarfi, svo fremi þeir fá til þess umboð, og ætli sér þá að ráðast með þessum hætti að þessu grundvallaratriði í samningum verkalýðshreyfingar og vinnuveitenda. Það var einhver hv. ræðumaður sem sagði hér í kvöld, að líklega hefði þessi krafa komið frá Framsfl. Það þykir mér líklegt. Mér finnst svipaður keimur af því, sem hér er lagt til, og því sem fyrrv. forsrh. í fyrrv. ríkisstj., núv. hæstv. viðskrh. og formaður Framsfl., lagði til á útmánuðum 1974, þegar hann lagði til, að rift yrði gildandi samningum við verkalýðshreyfinguna. Mér finnst svipaður keimur af þessu ákvæði 3. gr. eins og því sem þá var uppi af hálfu Framsfl. og gert var að úrslitakröfu í stjórnarsamstarfi. Og það var einmitt fyrir þessari kröfu sem ég féll ekki. Ég féllst ekki á hana, en það gerðu ýmsir aðrir. Ekki kæmi mér á óvart, þó að hér væri um að ræða kænskubragð af hálfu hæstv. viðskrh., formanns Framsfl., til þess hugsanlega að fá tækifæri til að hlaupa úr vistinni áður en vistráðningin er útrunnin. Það kæmi mér ekki á óvart, að þetta væri sett fram til þess að hafa þann möguleika a. m. k, að geta hlaupið. En þetta á tíminn eftir að leiða í ljós - þá á ég auðvitað ekki við dagblaðið Tímann, ég á við annan tíma. Ég er þeirrar skoðunar, að svo slæm sem forusta Sjálfstfl, er í garð verkalýðshreyfingarinnar, þá sé hún í mörgum tilfellum að mínu viti gull á við það hugarfar sem sumir hverjir forustumenn Framsfl. bera til verkalýðshreyfingarinnar. Það hefur verið margsannað að forustumenn Framsfl. sumir hverjir bera þann hug til verkalýðshreyfingarinnar, að þeir vilja helst af öllu engin viðskipti við hana hafa og þau, sem þeir verða við hana að hafa, eru frekar af hinu verra en hinu góða. Ég sagði áðan að ég reiknaði ekki með því, að nokkur þm, hefði búist við því fyrir 2–3 dögum að sjá till. af þessu tagi hér, því að með því að standa svona að málum er svo sannarlega kastað stríðshanskanum að verkalýðshreyfingunni og aðilum vinnumarkaðarins. Þeir aðilar hafa lengst af samið um þessi atriði sín í milli, og það hefur sýnt sig að þeir, sem hafa gert tilraunir til þess að breyta því með lögþvingun, hafa síðar orðið frá því að falla. Svo mun enn fara, hvaða ríkisstj, sem reynir að breyta í þessa átt sem 3. gr. frv. gerir ráð fyrir. Og þó að núv. hæstv. ríkisstj, telji sig vera sterka, þá er öruggt mál, að hún er víðs fjarri nægilega sterk til þess að brjóta á bak aftur viðhorf verkalýðshreyfingarinnar og vilja hennar í þessum málum. Því fer víðs fjarri. Þetta ákvæði þýðir það í raun og veru, eins og hér hefur, að ég held, komið fram, að ríkisstj. áskilur sér allan rétt eftir kosningar til þess að hækka óbeina skatta, svo sem söluskatt, vörugjald, tolla o. fl., þ. e. a. s. frá n. k, áramótum, án þess að nokkrar verðbætur komi til launafólks. Hér er því um að ræða, burt séð frá því að ríkisstj, ógildir eigin samninga við verkalýðshreyfinguna, aðför að grundvallarrétti verkalýðshreyfingarinnar sem ég fullyrði að verkalýðshreyfingin mun aldrei fallast á. Ég sagði áðan að meginefni það, sem þetta frv. er smíðað utan um, er í þrem fyrstu greinum þess, það er í I. kafla frv. En í II. kaflanum, að því er varðar almannatryggingar, einnig þar ræðst hæstv. ríkisstj. að öldruðu fólki og öryrkjum. Ekki einu sinni þeir fá að vera í friði að þessu leyti fyrir ásælni hæstv. ríkisstj. að knýja fram kauplækkun og versnandi kjör. Þarna er ýmislegt fleira. Ég skal strax taka fram varðandi IV. kaflann, að ég er samþykkur því sem þar er. Hæstv. ríkisstj. hefði mátt vera búin að gera þetta fyrr, skattleggja að einhverju leyti þá aðila, sem hér um ræðir, á sama tíma og hún framkvæmir sína skattpíningarstefnu gagnvart almennu launafólki í landinu. Þá komum við að V. kaflanum. Eins og hér hefur verið getið lögðu fulltrúar hæstv. ríkisstj. á verðbólgunefndinni ásamt formanni hennar, forstöðumanni Þjóðhagsstofnunar, og bankastjórarnir báðir, sem í nefndinni vorn, til að hið tímabundna vörugjald yrði lækkað úr 18%, sem það er nú, niður í 9%, þ, e. a. s. lækkað um helming. Það er nú ekki aldeilis að hæstv. ríkisstj. fari að þessum ráðum sinna manna og sinna sérfræðinga í verðbólgunefnd. Hér er lagt til að vörugjaldið verði lækkað úr 18% niður í 16%, þ. e. a. s. um 2%, og í aths. með frv. segir að þetta sé fyrsta skrefið í átt að því að afnema gjaldið. Trúi því nú hver sem trúa vill, verði núv. hæstv. ríkisstj. við völd áfram. Við skulum segja að það gerðist og skrefin yrðu öll svona álíka stór, þá mun það takast árið 1986 að afnema með öllu þennan mjög svo rangláta skatt sem vörugjaldið er. Ég hef ekki nokkra trú á að það gerist einu sinni þá, ef núv. valdhafar ná saman í stjórn að kosningum loknum. Nokkuð hefur verið á það minnst hér í dag. að nauðsynlegt væri að minnka umsvif ríkisins, nauðsynlegt sem hluti af þeim ráðstöfunum sem beita þyrfti í baráttunni við verðbólguna. Það gekk eins og rauður þráður í gegnum allar till. eða öll dæmi forstöðumanns Þjóðhagsstofnunar niðurskurður á framkvæmdum. Í öllum dæmunum, muni ég rétt, var um þann lið að ræða og þá í öllum dæmunum um þá framkvæmd sem hann kallaði niðurskurð í samgöngumálum um 2 milljarða kr. Nú er ég ekki að setja út á það, að hæstv. ríkisstj. skyldi ekki fara að þeim till. sinna manna í verðbólgunefnd að framkvæma niðurskurð á fjárveitingum til framkvæmda eða fjárveitingum til félagslegrar þjónustu, eins og margir hafa stungið upp á. Eigi að síður er í þessu frv., VI. kaflanum, ákvæði um niðurskurð á framkvæmdum eða rekstri ríkisins. Nú skal ég taka sérstaklega fram, að ég er viss um að það má ná miklu meira en 1 milljarði í niðurskurði í ríkisrekstrinum - miklu meira. Og ég er ekki í neinum vafa um að á hæfilegum tíma, ég er ekki að tala um það sem bráðabirgðaúrlausn en á tiltölulega rúmum tíma má minnka rekstrarútgjöld ríkisins ekki bara um 1 milljarð, heldur er mér nær að halda að megi minnka þau um 3–4 milljarða án þess að nokkurs staðar sjái högg á vatni að því er varðar starf í ríkiskerfinu. Þetta má gera með betri hagræðingu. Ég hef haldið því fram og get sagt að ég er viss um það, að að meinalausu megi fækka starfsliði í ríkiskerfinu um a. m. k. 25% án þess að nokkur þjónusta minnki. Ég er viss um það. En þetta gerist auðvitað ekki í einu vetfangi. Þetta getur verið einn liður í framtíðarlausn að því er varðar ríkisreksturinn. Ég sagði áðan að allar till. formanns verðbólgunefndar hefðu verið um að skera niður framkvæmdir í samgöngumálum. Nú er mér spurn. Verði horfið að því ráði, sem gert er ráð fyrir í frv., hvaða framkvæmdir eru það sem á að skera niður í A-hluta fjárl.? Hvaða framkvæmdir eru það? Jú, það eru samgöngumál, þar með talin hafnamál, það eru skólamál, það eru heilbrigðismál, það er bygging dagheimila. Þetta eru allt saman framkvæmdaliðir sem eru í A-hluta fjárl. Og allar till. formanns verðbólgunefndar, fulltrúa ríkisstj. í verðbólgunefnd, fela í sér að þessi leið verði farin, að skera niður þarna. Gott væri ef hægt yrði síðar við umr. að veita einhverjar upplýsingar um það, hvaða liði menn stöðvast fyrst og fremst við og ætla fyrst og fremst að ráðast á með niðurskurði. Kannske ætla menn að halda allri þeirri hækkun sem verið var að samþykkja á bensínskattinum nú fyrir stuttu, halda þeirri hækkun, en skera svo niður vegaframkvæmdirnar. Það væri skynsamleg aðgerð eða hitt þó heldur. Og þá vitum við, a. m. k. úti á landsbyggðinni, hvar slíkur niðurskurður kæmi fyrst og fremst til greina. Það verður ekki hér á þéttbýlissvæðinu við Reykjavík. Kannske legði hæstv, samgrh. til að skera niður fjárveitingar til Borgarfjarðarbrúar, svo að eitthvað sé nefnt. Ekki held ég að það yrði hans fyrsta till. Nei, ég fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að það séu þeir liðir sem síst á að ráðast gegn, þessar samfélagslegu framkvæmdir, félagsleg þjónusta og framkvæmdir í samgöngumálum, í skólabyggingum, í hafnamálum og svo mætti lengur telja. Síst ætti hæstv. ríkisstj, að ráðast að þessu í niðurskurðaráformum. En ég gæti vel trúað að hún byrjaði á því. Það hefur hím sýnt á sínum valdaferli, að hún hefur verið iðin við að draga úr og skera niður fjárveitingar til þessarar félagslegu þjónustu og framkvæmda. Ég skal ekki, herra forseti, hafa öllu fleiri orð um þetta. Ég vil þó undir lokin aðeins ítreka það, að meginatriði þessa frv. er riftun gildandi kjarasamninga og kauplækkun. Og ég þarf ekki að taka það fram frekar en ég hef gert, en get þó gert það eigi að síður, að þessum meginatriðum þessa frv. er ég andvígur og mótmæli því harðlega, að hæstv. ríkisstj. gangi á undan í því að rjúfa þá samninga sem hún hefur sjálf staðið að aðgerðir væru, - mótmæli því harðlega að stjórnvöld í landinu gangi á undan í þeim efnum. Með þessu frv. er ljóst að ríkisstj. segir verkalýðshreyfingunni í landinu, öllu launafólki, stríð á hendur. Enginn veit hvaða afleiðingar það kann að hafa, að nú kastar hæstv, ríkisstj. stríðshanskanum að verkalýðshreyfingunni. Það samkomulag, sem tókst með fimm fulltrúum í verðbólgunefnd, þ. e, a. s. fulltrúa Alþýðusambands Íslands, fulltrúa BSRB og fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna hér á Alþ., byggist fyrst og fremst á þremur meginatriðum. Það er að halda gerða samninga og að halda fullri atvinnu - það fer ekki milli mála að þetta eru viðhorf og atriði sem verkalýðshreyfingin hefur sett á oddinn - og í þriðja lagi að beita ráðstöfunum til þess að draga úr verðbólguhraðanum. Till. að þessu lútandi voru lagðar fram sem álit þessara fimmmenninga í verðbólgunefnd. Ég skal ekki fara út í að ræða þetta frekar hér. Öllum hv. þm. er þetta kunnugt, því að þær till, hafa þeir fyrir framan sig og geta kynnt sér, en þetta eru meginatriði í þeim till. sem við fimmmenningarnir stöndum að. Þessar till. eru framkvæmanlegar, á því er enginn vafi. Þessar grundvallarforsendur, sem hér hefur verið drepið á, er hægt að framkvæma og ná árangri, að vísu ekkí miklum á þessu ári, en þó meiri en þær till. ná sem fulltrúar stjórnarflokkanna í verðbólgunefnd lögðu til að framkvæmdar yrðu. Ekki einungis komu þessar till. að gagni í þeim vanda, sem nú blasir við og þarf að leysa til bráðabirgða, heldur er með þeim lagður grunnur að frekari langtímalausn í baráttunni við verðbólguna, og það er ekki síður - kannske fremur - það atriði sem hafa ber í huga þegar rætt er um tillögur eða leiðir til að ráðast gegn þessum vanda. Ég ítreka það, að verkalýðshreyfingin, Alþýðusamband íslands og fulltrúar BSRB hafa tjáð sig reiðubúna til viðræðna við ríkisstj. á grundvelli þessara tillagna. Hér er því ekki um neina úrslitakosti að ræða. Hér er miklu frekar, má kannske segja, um umræðugrundvöll að ræða sem verkalýðshreyfingin ásamt öðrum leggur fram sem ábyrgur aðili, því að hún vill snúast við vandanum sem slíkum. Enn er tími fyrir hæstv. ríkisstj. að taka nú í þá hönd, sem fram er rétt, og leysa þennan vanda í samráði við verkalýðshreyfinguna. Þetta tækifæri býðst enn. Ríkisstj. ætti að grípa það í stað þess að sýna glórulaust ofstæki í viðhorfum sínum og samskiptum við verkalýðshreyfinguna, því að það ætti hæstv, ríkisstj. að vera ljóst, að með þessum till., sem hún leggur hér til, er verið að torvelda eðlilegt og nauðsynlegt samstarf eða samráð við verkalýðshreyfinguna í landinu um lausn verðbólguvandans og um skynsamlega stjórn í efnahagsmálum. Ég fullyrði að slíkt gerist ekki, það nást ekki fram skynsamleg vinnubrögð til lausnar þessum vanda nema í samráði við launþegasamtökin í landinu. Engin lausn verður fundin í andstöðu við þessi samtök, ég tala nú ekki um ef svo verður á málum haldið sem hæstv. ríkisstj. virðist ætla að gera að því er varðar viðhorf hennar til verkalýðshreyfingar og launþega. Verði þetta frv. samþykkt hefur ríkisstj, valið þann kost að efna til vinnudeilna og óróa á vinnumarkaðinum, og að sjálfsögðu verður hún að taka afleiðingum þeirra gerða sinna. Hún hefur þá kosið stríð við launþegasamtökin og enginn vafi er á því, að það stríð verður háð verði fram haldið sem horfir af hálfu ríkisstj, í þessu máli. Viðbrögð launþegasamtakanna hafa þegar sýnt það, því að bæði stjórn BSRB og miðstjórn Alþýðusambands Íslands hafa rætt þessi mál í dag og hér var í kvöld lesin upp ályktun sem gerð var á fundi miðstjórnar Alþýðusambands Íslands í kvöld, ályktun sem samþykkt var af öllum miðstjórnarmönnum í Alþýðusambandi Íslands, og svo mun einnig hafa verið í stjórn BSRB. Það er því alveg ljóst, að ef ríkisstj. ætlar að knýja þetta mál í gegn, eins og það nú liggur fyrir, þá er stefnt í stórkostlega árekstra og hörku á vinnumarkaðinum. Ríkisstj. á frumkvæðið að því og hér á við eins og oftar, að sá veldur miklu sem upphafinu veldur.



Herra forseti. Í umr. um þetta frv., sem hér liggur fyrir, hafa verið haldnar langar ræður, fyrst af forsrh. og síðan af formönnum allra stjórnarandstöðuflokkanna og málsvörum. Ég ætla nú ekki að fara jafnítarlega út í þessi mál og gert hefur verið í þeim ræðum sem þegar hafa verið fluttar hér, en vegna eðlis þessa máls get ég ekki látið hjá líða að segja nokkur orð um höfuðefni þessa frv., frv. til l. um ráðstafanir í efnahagsmálum, sem kemur í kjölfar gengisfellingarinnar sem nú er orðin staðreynd, því að allt er þetta í raun og veru sama málið. Ég tel að höfuðefni þess frv., sem hér liggur fyrir, felist í fyrstu þrem greinum þess, það sem mestu máli skiptir, það sem engar sættir takast um, vegna þess að höfuðefni frv. er að rifta gerðum kjarasamningum enn einu sinni. Ekki hef ég tölu á því, hve oft núv. hæstv. ríkisstj. hefur leikið þann leik, en þetta er engan veginn í fyrsta sinni. Sá vandi, sem hér er talið að sé við að fást, og ég ætla ekki að neita því að vissulega er vandi á höndum, er fyrst og fremst afleiðing af stefnu núv. ríkisstj., eins og margoft er búið að taka hér fram og sýna fram á með góðum rökum. Ég hef oft kallað þessa stefnu ríkisstj, í efnahagsmálum, eins og hún hefur birst okkur á undanförnum árum, kjaraskerðingarstefnuna, og ég held að það sé sannarlega réttnefni. Talað er um það núna að kaupgjaldsamningarnir, sem gerðir hafa verið á þessu ári, sólstöðusamningarnir í vor og aðrir samningar sem síðan hafa komið, séu höfuðorsök þess mikla vanda sem nú er við að fást. Sjálfsagt geta menn sett dæmið svona upp og tekið þetta einangrað og fundið því stoð. Það er augljóst mál, að þegar kauphækkun, hækkun kaups í krónutölu nemur 60% á milli upphafs og endis árs, hlýtur slíkt að hafa í för með sér vanda og einkum fyrir útflutningsatvinnuvegi þjóðarinnar. Þessu neita áreiðanlega engir. En hver er ástæðan til þess að verkalýðshreyfingin varð að gera samninga í sumar sem fólu í sér verulega kauphækkun? Það er minna um það talað af talsmönnum hæstv. ríkisstj. Það er ekki mikið haft á orði. Við vitum hins vegar að staðreyndin er sú, að á liðnum þrem árum, þegar þessir samningar voru gerðir, var búið að koma kjörum verkafólks þannig, að kjaraskerðingin var orðin gífurlega mikil og algerlega óviðunandi fyrir vinnandi fólk, kjaraskerðing, sem hafði verið framkvæmd alveg sérstaklega á árunum 1975 og 1976, kjaraskerðing sem að mínum dómi var langt umfram það sem skynsamlegt gat talist, jafnvel af ríkisstj. sem rekið hefur þá stefnu sem hér hefur mjög gjörla verið lýst, að hverjum manni hlaut að vera ljóst að verkalýðshreyfingin hlyti að gripa fyrsta besta tækifærið til þess að reyna að rétta hlut fólksins með nýjum kjarasamningum sem vegna kjaraskerðingarinnar hlutu að fela í sér verulegar kauphækkanir. Þessa stefnu sína mótaði verkalýðshreyfingin eða Alþýðusamband Íslands á þingi sínu í nóv. 1976. Þar var stefnan mörkuð og þar var sett fram krafa um 100 þús. kr. lágmarkslaun. Þessi krafa var þó ekki meiri en svo, að hún rétti ekki af þá skekkju sem orðin var í kaupmætti launanna, eða rétt um það bil. Þessi krafa þótti nú ekki öfgameiri en svo, að hæstv. núv. viðskrh. og raunar þáv. líka taldi eðlilegt, að lágmarkslaun yrðu ekki lægri en sem nemi 100 þús. kr. á mánuði. Þetta var miðað við verðgildi í nóv. 1976. Þegar að samningum kom, þá rétt hékk í því að þessi upphæð, 100 þús. kr, á mánuði, næðist á samningstímabilinu, sem var 16 mánuðir. Þetta kaup, sem sjálfsagt er núna höfuðbölvaldurinn, það sem fyrst og fremst þarf að snúast gegn og skera niður, - hvað er þetta kaup í dag? Ef það ætti að vera með því verðgildi og hækka samkv. því sem framfærslukostnaður hefur hækkað frá því í nóv. 1976 til dagsins í dag, þá ætti þetta kaup sjálfsagt ekki að vera undir 150 þús, kr., ég hef ekki töluna nákvæmlega, en a. m. k, ekki undir því. En hvað er þetta kaup í dag? Það er mikið talað um erfiðleika fiskiðnaðarins, fiskvinnslunnar. Þar er það fyrst og fremst, sem kreppir að, sjálfsagt kaup þess verkafólks sem þar vinnur, það sé allt of hátt. Kaup þessa verkafólks í fiskvinnunni er í dag tæplega 111 þús. kr. á mánuði fyrir dagvinnu eða 110 931 kr. Það eru byrjunarlaun. Eftir eitt ár hefur þetta fólk núna 112 664 kr. á mánuði fyrir dagvinnuna. Þetta er kaupið sem sjálfsagt er allt um koll að keyra í okkar þjóðfélagi í dag? Það má segja að kauphækkunin í vor hafi verið í prósentum nokkuð há, og fyllilega skal ég játa að ekki er heppilegt að þurfa að taka svona stökk. En verkalýðshreyfingin átti engan annan kost vegna þeirrar kjaraskerðingarstefnu sem búið var að framfylgja í hátt á þriðja ár. Sú kauphækkun, sem varð í vor, menn verða að festa sér það í minni, bætti ekki upp þessa kjaraskerðingu, hækkunin var ekki það mikil. Ef samningarnir hefðu fengið að vera í friði, hefði tekist á þessu ári að bæta nokkurn veginn upp kjaraskerðinguna sem orðin var. Þegar þessir samningar voru gerðir í sumar og jafnhliða því sem Alþýðusambandsfélögin lögðu fram kröfur sínar var einnig lagt fram það, sem við kölluðum frekar hinar pólitísku kröfur. Það vorn kröfur um að ríkisvaldið beitti sér fyrir aðgerðum sem gætu skapað svigrúm fyrir þær kauphækkanir sem nauðsynlegt var að gerðar yrðu. Það var bent á ýmsar ráðstafanir, og ætla ég ekki að fara að telja þær upp hér, - ýmsar ráðstafanir sem gætu skapað svigrúm í efnahagslífinu, þannig að kauphækkanirnar þyrftu ekki allar að fara út í verðlagið, og gerðar yrðu þá þegar ráðstafanir til þess að hefta verðbólguþróunina. Þetta var ekki gert. Hins vegar hefur ríkisstj, núna, þegar allt er komið í óefni vegna þeirrar stefnu sem rekin hefur verið, farið þess á leit við verkalýðshreyfinguna að hún taki á sig byrðar. Þessu hefur mjög verið haldið fram í ræðum og riti, að verkalýðshreyfingin þyrfti að axla byrðar eins og aðrir og koma til móts við þær ráðstafanir sem nauðsynlegt væri að gera. Ég var í hópi fulltrúa Alþýðusambandsins sem mættu hjá hæstv. ríkisstj. nú fyrir réttri viku, það hefur verið s. l. föstudag. Þar var okkur kynnt, hvað ríkisstj, hygðist gera, kynntur vandinn o. s. frv. og þær leiðir sem ríkisstj, helst hygðist fara í þeim ráðstöfunum í efnahagsmálum sem fyrir dyrum stæðu. Okkur var þá gefið í skyn, án þess að það væri þó sagt berum orðum, að það væri til svokölluð fimmta leið í þeim hugmyndum sem ræddar hefðu verið í verðbólgunefnd, 5B nánar tiltekið. Þetta var gefið í skyn, en þó ekki sagt berum orðum. Og andsvör okkar voru þau og gátu orðið þau ein, að Alþýðusambandið og verkalýðshreyfingin gætu ekki staðið að neinum þeim ráðstöfunum sem hefðu í för með sér riftun kjarasamninganna. Ríkisstj. sá hins vegar engar leiðir í málunum nema rift yrði gerðum kjarasamningum að meira eða minna leyti, þannig að umræðugrundvöllur var ekki fyrir hendi á milli þessara aðila. Fulltrúar Alþýðusambandsins og BSRB voru síðan kallaðir á fund ráðh. aftur í gær eða gærkvöld. Gefin hefur verið lýsing hér á því sem talið er að þar hafi fram farið. Ég ætla ekki að leggja neinn dóm á það, veit þó að í stórum dráttum er sú lýsing rétt. Það, sem þá var uppi á teningnum, var allt annað en okkur hafði áður verið sagt. Þetta ætti öllum hv. þm. að vera kunnugt. Sá háttur, sem á hefur verið hafður í þessum efnum, er sem sagt sá, að komið er til verkalýðshreyfingarinnar þegar í óefni er komið. Hæstv. forsrh. sagði í framsöguræðu sinni í dag, að haft hefði verið samráð við aðila vinnumarkaðarins og í lokatillögum ríkisstj. hefði verið tekið tillit til sjónarmiða launþegasamtakanna. É;g verð nú að segja að í þessu frv, get ég ekki séð nein merki þess, nema síður væri. Verkalýðshreyfingin hefði gjarnan kosið að allt frá samningunum í sumar hefði verið tekið mið í efnahagsstefnunni á að afstýra þeim vanda sem nú er komið i, það hefur ekki verið gert. Nú sem sagt liggja fyrir till. um ráðstafanir í efnahagsmálum. Burðarásinn í þeim er árás á samningana og enn ný kjaraskerðing. Með þessum ráðstöfunum er öllum leiðum lokað til skynsamlegra ráðstafana í verðbólgumálum í samvinnu við verkalýðshreyfinguna. Stefnan er tekin á stríð við verkalýðshreyfinguna og enn ein kollsteypan undirbúin. Þetta er sú stefna sem felst í því frv. sem hér liggur fyrir. Þetta verður afleiðing þessa frv, og laganna ef samþ. verða. Alþýðusambandið og BSRB, ásamt fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna í verðbólgunefnd, hafa lagt fram till, um aðra leið út úr þeim vanda sem nú blasir við. Það er sú leið sem skerðir ekki kjarasamninga, stefnir ekki fyrst og fremst á aukna verðbólgu, heldur er verðlækkunarleið til hömlunar verðbólgu, Að þessu er verkalýðshreyfingin reiðubúin að vinna með hverjum sem er sem að slíkum leiðum vill vinna, slíkum ráðum. Þetta hefur legið fyrir, en hefur verið hafnað. Í einstökum greinum þessa frv. er svo ákveðið, hvernig að skuli farið við þessa kjaraskerðingu. Hún er í stórum dráttum á þá leið, að helmingur af þeim verðbótum, sem hefðu átt að koma vegna verðhækkana samkv. samningunum, verður nú felldur niður. Þetta hefur í stórum dráttum, trúi ég, það í för með sér að kjaraskerðingin, sem þessu fylgir, er sennilega ekki minni en 10% eða jafnvel 12% í lok þessa árs. Með því móti er búið að taka bróðurpartinn aftur af því sem verkalýðshreyfingunni tókst að vinna með samningunum í sumar. Hins vegar er einnig í þessu frv. gert ráð fyrir því, að allra lægstu laun fái hærri verðbætur, eða 880 kr, á mánuði fyrir hvert prósentustig, og fengist þá, miðað við 100 þús. kr. laun, um 8.8% hækkun núna 1. mars í staðinn fyrir 10% sem vísitalan mundi annars hafa sagt til um. Hins vegar er í þessari grein, 2. gr. frv., óljóst hvernig með á að fara, og ekki hefur verið gerð minnsta tilraun af talsmönnum þessa frv., hvorki í grg, né heldur í framsögu, til að skýra með nokkrum hætti hvernig hugsað er að framkvæma þessa 2. gr, frv. En þeir, sem eru kunnugir málum, sjá að hér er um að ræða svo flókin og vandasöm atriði að mér liggur við að segja að þetta sé svo til alveg óframkvæmanlegt. Mig langar t. d. til þess að spyrja, hvernig menn hugsi sér að fara með yfirvinnukaupið. Er ætlunin að skerða nú einu sinni enn þau hlutföll á milli dagvinnu og yfirvinnu sem verið hafa í samningum allt frá því 1969, þegar þeim miklu flækjum, sem þá voru orðnar á þessum málum, var loksins rutt úr vegi með því að ákveða hlutfall yfirvinnu af dagvinnu með ákveðinni prósentutölu? Ég held að þá, og þá atvinnurekendur ekkert síður en verkafólk, sem urðu að fást við að framkvæma hlutina eins og þeir voru ákvarðaðir með lagasetningu, langi ekkert til að endurtaka allar þær flækjur og vitleysur sem þá voru. Ég vil fá svar við því, hvort ætlunin sé að skerða hlutföllin sem núna eru ráðandi milli yfirvinnu og dagvinnu. Mér sýnist á frv, að þetta sé ætlunin, og þá vil ég fá að vita, hvernig menn ætli að gera þetta. Það eru ýmis önnur framkvæmdaatriði sem væri gott að fá nánari skýringar á. Það er eins og menn gangi út frá því, að allir menn séu á föstu mánaðarkaupi á föstum vinnustað. Þessi regla er hugsanlega framkvæmanleg þar sem þannig er í pottinn búið, En hvað um fólkið á vikukaupi, hvað um tímavinnufólkið, hvernig hugsa menn sér þessa framkvæmd gagnvart því? Að vísu er sagt í grg. frv., að hér sé um vandasamt mál að ræða og muni þurfa reglugerð til þess að marka framkvæmd þessa ákvæðis. En þeir, sem hafa sett þetta inn í frv., hljóta að hafa gert sér einhverja grein fyrir því, hvernig þessi framkvæmd eigi að vera. Þessar tvær greinar frv. eru sem sagt um þá kjaraskerðingu sem ætlunin er að framkvæma. 3. gr. frv. er kannske einna merkilegust af því efni sem upp er talið í þessum kafla. Það er ákvæðið um að frá 1. jan. 1979 skuli óbeinir skattar ekki hafa áhrif á verðbótavísitölu eða verðbótaákvæði í kjarasamningum. Mér heyrðist nú, þegar ég var á leiðinni heim í kvöldmatinn áðan og viðtal var við hæstv, viðskrh. í útvarpinu, eins og þetta væri eitthvert óskabarn hans, svo mikla áherslu lagði hann á þýðingu þessa ákvæðis í frv. í því viðtali sem hann átti við Ríkisútvarpið. Ég held að með þessari grein og efni hennar sé verkalýðshreyfingunni ögrað á svo ósvífinn hátt, að ekki komi til mála annað en verkalýðshreyfingin taki mið af þessu í öllum sínum gerðum, ef þetta verður látið standa í þeim lögum sem hér er ætlunin að láta frá sér fara. Hægt væri að tala lengi um þessa einu grein þó að stutt sé. Gildistaka hennar á að vera 1. jan. 1979. Með eðlilegum hætti væru samningar verkalýðsfélaganna, Alþýðusambandsfélaganna, lausir 1. des., hefðu runnið út 1. des. Væntanlega hefði þeim þá verið sagt upp, gildistími þeirra var þangað til og er enn sem komið er. Mér sýnist að í þessari grein felist það, að ríkisstj. á hverjum tíma geti bókstaflega ónýtt kjarasamninga um leið og þeir eru gerðir, ef þeir samningar eru henni ekki þóknanlegir. Þetta er það sem mér finnst, eins og ég sagði, slík móðgun eða ögrun við verkalýðshreyfinguna að við hljótum að taka mið af þessu í baráttu okkar fram undan. Það má mikið ræða um vísitöluna, vísitölugrundvöllinn, og hefur oft verið gert. Þó verð ég að segja, að heldur fannst mér það veik röksemd fyrir því, sem hér er um að ræða, þegar því er hampað í grg. frv., framsöguræðu forsrh, og víðar sem röksemd fyrir því að taka alla óbeina skatta út úr vísitölunni, að þeir hafi ekki áhrif á verðbótaákvæði samninga, að ef tappagjaldið svokallaða yrði hækkað yrði allt kaup í landinu líka hækkað. Það hefur iðulega verið rætt um að einstakar fjáraflanir til sérstakra félagslegra mála og framkvæmda gætu vel fallið undir það að hafa ekki áhrif á kaupgjald. Um þetta hefur oft verið rætt, og verkalýðshreyfingin er áreiðanlega opin fyrir því að ræða slíka hluti. En hins vegar að ríkisstj. hafi þennan möguleika, það er eins og hún hafi rýtinginn í erminni gagnvart verkalýðshreyfingunni í hvert sinn sem hún gerir nýja kjarasamninga. Eins og hér hefur verið tekið fram er það algerlega fráleitt að taka burt áhrif óbeinna skatta á verðbætur, en halda hins vegar í vísitölunni áhrifum niðurgreiðslna. Ég ætla ekki að fara að ræða þessi mál öllu nánar hér, en það verð ég að segja, að þau ummæli, sem Morgunblaðið í dag hefur eftir hæstv, forsrh. einmitt um þennan lið, eru ekki traustvekjandi. Í þessu viðtali við Morgunblaðið í dag segir hæstv. forsrh., að það torveldi alla stjórn efnahagsmála að óbeinir skattar eru í vísitölunni, þar sem þá er ekki hægt að beita sem skyldi fjármálum ríkisins til að halda jafnvægi í eftirspurn innanlands og draga þannig úr verðbólgunni. Við í verkalýðshreyfingunni þekkjum orðið ákaflega vel, hvað í rauninni er átt við þegar talað er um að hafa áhrif á eftirspurnina innanlands. Það er nákvæmlega það sama og er höfuðatriði þessa frv. Það er að kaupmátturinn sé of mikill, kaupið of hátt, það verði að skerða kaupmáttinn, lækka kaupið. Þetta er það sem er hið nakta innihald orðanna að hafa vald á eftirspurninni innanlands. Menn sjá nefnilega aldrei neinar aðrar leiðir en þá að skera niður kaupið, ráðast á kaupið og kaupmáttinn eða félagslegar framkvæmdir hvers konar. Þetta tvennt er það sem mönnum fyrst og fremst dettur í hug að gera þegar eitthvað bjátar á. Ég sagði áðan, að því miður væri með þessu frv. og þeim ráðstöfunum, sem það felur í sér, lokað öllum leiðum til skynsamlegra ráðstafana til að hefta verðbólguna í samvinnu við verkalýðshreyfinguna. Þær samþykktir, sem við höfum nú heyrt frá launþegasamtökum, bæði núna alveg sérstaklega og reyndar undanfarið, viðvaranir, ítrekaðar viðvaranir til hæstv. ríkisstj. að rifta ekki samningunum - allar þessar viðvaranir hafa verið að engu hafðar og nú er ekki annað sjáanlegt en stefni í enn eitt stríðið, enn eitt stéttastríðið. Ég held að algerlega sé nauðsynlegt að bæði hæstv, ríkisstj. og raunar allir hv. alþm. geri sér fyllilega ljóst og þurfi ekki að vera í neinum vafa um það, að verkalýðshreyfingin skoðar þessi lög, ef þau verða sett eins og frv. mælir fyrir um, sem hrein þvingunarlög. Viðbrögð hennar munu verða í samræmi við það. Ég ætla að enda þessi orð mín á því að minna á niðurlag þeirrar samþykktar, sem miðstjórn Alþýðusambandsins gerði í kvöld, en niðurlag þessarar ályktunar er á þessa leið, með leyfi forseta: „Þá lýsir miðstjórnin því yfir, að hún telur að með því að allar heiðarlegar leikreglur varðandi sambúð verkalýðssamtakanna og atvinnurekenda og ríkisvaldsins eru þverbrotnar með fyrirhugaðri lagasetningu, að verkalýðsfélögin og allir einstaklingar innan þeirra séu siðferðilega óbundnir af þeim ólögum sem ríkisvaldið hyggst nú setja.“ Ég held að rétt sé, að menn hafi niðurlagsorð þessarar ályktunar vel í minni, Ég er ekki í neinum vafa um að þarna er talað fyrir munn allra launþega í landinu, og svo til algerlega einróma mótmæli gegn þessu lagafrv. og árásunum á kjarasamningana skulu menn taka alvarlega að þessu sinni.



Herra forseti. Við höfum hlýtt hér á langar ræður, aðallega af hendi stjórnarandstæðinga. Hæstv, forsrh. reifaði það mál, sem hér liggur fyrir, það vel og rækilega að ég ætla mér ekki að fara út í einstök atriði. Það eru þó nokkrar aths. sem ég vildi koma á framfæri nú þegar við 1. umr., áður en málið fer til nefndar. Ég get lýst yfir því, að sem deild styð ég þær ráðstafanir í efnahagsmálum sem ríkisstj, hefur nú í dag og að undanförnu borið fram á hv. Alþ. Þetta er þó með nokkrum fyrirvara sem ég mun víkja að hér á eftir. Hér er til umfjöllunar stórt og viðurhlutamikið mál og veltur því að sjálfsögðu á miklu að hv. Alþ. taki hér ábyrga afstöðu, - þá á ég við stjórnarþm. jafnt sem stjórnarandstæðinga. Það veltur ekki síður á miklu, að fólkið í landinu, hver fullþroska einstaklingur, reyni einnig að taka ábyrga afstöðu. Við heyrum nú þegar utan úr þjóðfélaginu háværar mótmælaraddir. Það er með miklum upphrópunum staðhæft að ríkisstj. fari með stríð á hendur launþegum, stríðshanskanum kastað framan í verkalýðinn og þar fram eftir götunum. Þessi viðbrögð þurfa kannske ekki að koma á óvart, en víst er að þau eru síst til þess fallín að stuðla að þeim samkomulagsvilja og sáttfýsi innan þjóðfélagsins, sem væri í dag æskilegt og nauðsynlegt að stuðla að. Ég held, illu heilli, að við hugsum í vaxandi mæli í hópum. Við höfum tilhneigingu til þess að varpa frá okkur ábyrgð, hver einstaklingur, jafnvel í afdrifaríkustu málum, í hendur fárra manna sem við höfum kosið sem forsvarsmenn eða fulltrúa. Þar af leiðandi færast mikil völd, óeðlilega mikil völd og óeðlilega mikil áhrif á hendur fárra manna. Of fáir menn taka of miklar ákvarðanir fyrir of marga. Ég fæ ekki betur séð en okkar ágæta lýðræði sé þannig í æ ríkari mæli að verða fulltrúalýðræði, - fulltrúalýðræði sem ég tel að feli í sér mikla hættu vegna þess að hlutur einstaklingsins verður minni, áhugi og vilji hvers einstaklings minni til þess að brjóta sjálfur hlutina til mergjar, til þess að komast sjálfur að niðurstöðu eftir því sem dómgreind hans og skynsemi segir honum til. Það fer ekki hjá því að maður spyrji, hve margt fólk stendur raunverulega að öllum þessum háværu mótmælum sem okkur berast nú í rauninni áður en þjóðin veit hvað um er að ræða. Ég vil vona að nú, þegar við stöndum frammi fyrir miklum vanda, verði hin persónulega ábyrgð einstaklinga í landinu sem mest. En af því, sem ég sagði áðan, leiðir að hin persónulega ábyrgð í þjóðfélaginu er að hverfa meir og meir. Talað er um árásir, þvingunarlög, svík, riftun samninga og fleira í þeim anda. Ég sjálf tel, og það hygg ég að við séum öll sammála um, að þessir kostir, sem eru valdir í þessu frv. til l. um efnahagsráðstafanir, séu ekki góðir kostir. Og ég veit að núv. ríkisstj. og sá hluti Alþ., sem hana styður, ber þetta frv. ekki fram að gamni sínu. Ég tel það öruggt mál, að engin ríkisstj. fyrr né síðar gripi til óvinsælla aðgerða í þjóðfélaginu að gamni sínu. Við grípum til þessara ráða nú í nokkurs konar nauðvörn. Við teljum að þarna sé um að ræða varnaraðgerðir til þess að verja þjóðina frekari áföllum af vaxandi verðbólgu og jafnvægisleysi í efnahagsmálum sem við stöndum frammi fyrir nú og búum við. Það má segja að þessar ráðstafanir geti með réttu kallast bráðabirgðaráðstafanir. Þær eru það að sjálfsögðu að hluta. En ég trúi því, að þær beini þróun efnahags- og verðlagsmála í heillavænlegri farveg en þau eru í nú og þess vegna séu þær réttlætanlegar, þótt þær séu ekki fram bornar af sérlega horskum hug. Það er líka talað um að tímasetning þessa frv. sé einkennileg nú, þegar tvennar kosningar eru í nánd, að ríkisstj, skuli voga sér að bera fram till. sem feli í sér vissa skerðingu á kjörum almennings. Ég tel þvert á móti að það væri ábyrgðarleysi að láta hræðslu við fylgistap í kosningum hræða sig frá því að gera þær ráðstafanir sem við teljum að gera beri af brýnni nauðsyn. Hitt má segja og ég get fallist á það, að ráðstafanir á borð við þessar og þó kannske ekki sams konar hefðu mátt koma til fyrr. Ég tel að við hefðum á s. l. vori með betra móti getað gripið inn i, þegar séð varð hvert stefndi í launamálum, og gert þá ákveðnar ráðstafanir, sjálfsagt óvinsælar í bili, en hefðu verið haldbetri en útkoman varð úr kjarasamningum á s. l. vori og s. l. hausti. Það hefði verið eðlilegt að mínu mati og sjálfsagt, og ég lét það koma fram hér á Alþ. og víðar, að ríkisstj. hefði gripið inn i, jafnvel með róttækum ráðstöfunum í þá átt að við hreinlega hefðum búið til þak á efstu laun og sett einnig lágmarkslaun og látið launþegasamtökunum eftir að skipta því sem skipta mátti þar á milli. Þá hefðum við örugglega ekki staðið í þeim sporum nú sem við gerum í dag. Ég fagna því, þó ég sjái ýmsa erfiðleika og ýmsa agnúa á þessu frv., að óumdeilanlega hefur verið reynt að gæta hagsmuna þeirra sem helst þurfa þess með, og þá á ég við að hæstu verðbæturnar koma á lægstu launin og að vísu nokkuð upp eftir, allt að 176 þús, kr. mánaðarlaunum. Ég fagna því einnig, að sérstaklega hefur verið litið til barnafólks sem þarf á sérstökum ráðstöfunum að halda til að standast hátt verðlag. Og síðast, en ekki síst, tel ég að sómasamlega hafi verið sinnt þörfum aldraðs fólks og öryrkja. Auðvitað eru það þessir hópar í þjóðfélaginu fyrst og fremst sem okkur ber tvímælalaus skylda til að verja skakkaföllum þegar á bjátar í okkar kaupgjalds- og efnahagsmálum. Ég vil líka ætlast til þess, að verði þetta frv. að lögum, þá verði reynt eftir megni að halda niðri verðlagi í landinu. Ég veit að það verður erfitt, en það verður að reyna að því marki, að fólk sjái að fleira er gert en að ætlast til fórna af hálfu almennings. Þá vil ég víkja fáeinum orðum að þeim atriðum sem ég vildi sérstaklega gera aths, við. Ég hef lýst því yfir í mínum þingflokki afdráttarlaust, að ég muni ekki standa að kauphækkunum nú til þeirra hópa í þjóðfélaginu sem mestar kauphækkanir hafa fengið á s. l. ári. Það er því ekkert upphlaup hér af minni hálfu, að ég aðeins stend við þá afstöðu mína. Sú afstaða beinist aðallega að tveimur fyrstu gr. frv., um verðbótaákvæði, Í mínum huga komu til greina þrír valkostir. Ég vil taka það fram strax, að þeir eru hér settir fram mjög einfaldir og alls ekki útfærðir sem skyldi, enda á ég varla von á því, að þeir nái fram að ganga. En samt sem áður vil ég ætlast til að sú n., sem fær þetta mál til umfjöllunar, taki tillit til þeirra. Þessir þrír valkostir að því er varðar verðbætur á laun eru þessir: 1. Að alls engar verðbætur kæmu á laun hærri en 300 þús, kr. Ég var í rauninni upphaflega með í huga alls engar hækkanir, hvorki grunnkaupshækkanir né verðbótahækkanir, til þeirra sem ern á hæstu launum. En ég get fallist á þetta til málamiðlunar, að við tækjum aðeins verðbæturnar. 2. Annar valkostur, sem er í rauninni nokkuð hliðstæður þessum fyrsta, er sá, að engar verðbætur kæmu á tekjur, sem hækkuðu á árinu 1977 um 70% eða þar yfir. 3. Þriðji valkosturinn, sem sennilega er sá einfaldasti, er sá, að fullar verðbætur kæmu á allra lægstu laun. Þá hef ég ekki skilgreint hvar ég set markið við allra lægstu laun. Það gætu verið 106 þús., sem er það lægsta í dag, og eitthvað upp fyrir 125 þús. eða jafnvel meira, en síðan bættist á öll önnur laun sama krónutala og lægstu launaflokkarnir fá. Þetta er sennilega of einföld leið til þess að hlustað sé á hana. Ég veit að jafnvel þessi leið, krónutöluleiðin, og hinar tvær öllu fremur eru sjálfsagt flóknar í framkvæmd. En hvaða ráðstafanir af þessu tagi eru ekki flóknar í framkvæmd? Og ég tek alveg undir það sem síðasti ræðumaður, hv. þm. Eðvarð Sigurðsson, benti á, að þessi verðbótaákvæði verða vafalaust mjög erfið í framkvæmd, og það er einnig tekið fram í grg, með frv. Þetta, að ég set markmið við 70% hækkun á laun, stafar af því m. a, að talað var um á s. l. hausti, þegar opinberir starfsmenn gengu til samninga, að þessi launahópur í þjóðfélaginu hefði borið skarðan hlut launalega að undanförnu. Þess vegna hef ég ekki sett markið við 60%, heldur 70%, til þess að mæta óskum þeirra opinberu starfsmanna sem töldu sig hafa dregist aftur úr launalega. Ég er hins vegar í engum vafa um að þegar 20% hækkun kemur ofan á þau 60% á ári sem voru almennar launahækkanir í landinu, þá er of langt gengið og búið að stofna til röskunar á hlutföllum í launakerfinu. Ég er ekki talsmaður allsherjar launajöfnunar. Ég tel að sjálfsögðu að menntun, hæfni og dugnaður eigi að ráða miklu um launaákvarðanir launþega. En ég er í engum vafa um að einmitt með þessum óraunhæfu, gegndarlausu hækkunum, allt upp í 80%, hefur launahlutföllum í kerfinu verið gróflega raskað. Ég vona því að þetta skoðist ekki frá minni hálfu sem árás á opinbera starfsmenn. Það væri þá um leið árás á sjálfa mig, því að ég er í þeirra hópi, bæði sem alþm. þessa stundina og sem kennari að atvinnu þar fyrir utan. Ég er líka viss um að þessi ráðstöfun, þótt við tækjum allar launahækkanir af þeim sem fengu yfir 70% hækkun á s. l. ári, skiptir engum sköpum fyrir okkar efnahagsástand í dag eða þróun í launamálum. Það veit ég vel. Þetta er ekki það stór hópur né heldur stórar upphæðir. En ég held að það sé óendanlega mikilvægt að við, sem nú erum að ráða málum þjóðarinnar, reynum svo að þjóðin sjái og finni, að gæta sanngirni, jafnvægis og réttlætis eftir því sem framast er unnt. Það er það sjónarmið sem fyrir mér vakir með þessum hugmyndum. Við heyrum fregnir frá grannþjóðum okkar sem eru að þrefa um og velta vöngum yfir 2–5% launahækkunum heima hjá sér. Við höfum á s. l. ári hækkað laun um 60–80% og við hljótum að spyrja: Erum við Íslendingar ekki háðir sömu efnahagslegu lögmálum og grannþjóðir okkar? Þolum við til lengdar svo gegndarlausar kauphækkanir sem hafa átt sér stað hjá okkur að undanförnu, og þolum við það öllu lengur til viðbótar þeim árum sem við höfum verið með frá 30 og yfir 50% verðbólgu? Stöndumst við öllu lengur slíkt? Að vísu hafði okkur tekist að ná verðbólgunni niður um meira en helming, en því miður hefur stefnan breyst og hún heldur upp á við aftur. Mér dettur ekki í hug að staðhæfa að þessi verðbólguþróun stafi eingöngu af hækkuðum launum. Þar kemur margt til fleira. En þó er það nú svo, að okkar sérfræðingar staðhæfa að launaþátturinn sé 70% verðbólguvaldur, þannig að hvernig sem við litum á málið þýðir ekki að líta fram hjá því, að launaþátturinn er þarna ákaflega mikill örlagavaldur. Annað væri hreinasta lýðskrum. Ég vona að þjóðin öll fái að vita sem gleggst hvað hér er um að ræða og að þjóðin öll, hver einstaklingur geri átak til þess að hugsa málið sjálfur, reyni að komast að niðurstöðu, eftir því sem dómgreind hans sjálfs segir honum til um. Ég veit að þetta er ákaflega erfitt. Það er kannske of erfitt til þess að maður geti ætlast til þess af almenningi úti í þjóðfélaginu. Við eigum fullt í fangi hér á Alþingi, við alþm., með að átta okkur á öllum þeim flækjum sem okkar launamál eru komin i. Þau eru orðin að völundarhúsi, þau eru orðin, er ég hrædd um, að hálfgerðri svikamyllu sem leikur harðast þá sem síst skyldi. Búið er að finna upp alls konar útúrkróka og skúmaskot til þess að gera fært að skapa misvægi og ranglæti í launamálum sem full þörf væri á að leiðrétta. Í því sambandi og áður en ég lýk máli mínu hlýt ég að víkja örfáum orðum að 3. gr. frv. sem mjög hefur orðið tíðrætt um, en það er að óbeinir skattar skuli frá og með 1. jan. 1979 ekki hafa áhrif á verðbótavísitölu eða verðbótaákvæði í kjarasamningum. Ég er sammála því, sem hér hefur komið fram, að í rauninni er þetta ákaflega viðurhlutamikið ákvæði og getur reynst hættulegt í höndum á mönnum sem ekki eru ábyrgir. En ég lít svo á að þessi ráðstöfun sé spor í rétta átt til þess að leiðrétta allar þær skekkjur og alla þá vitleysu sem viðgengst í útreikningi vísitölu og vísitölugrundvallar. Ég held að í höndum ábyrgra stjórnvalda, sem ekki sitja við stjórnvölinn til þess að níðast á þjóðinni, heldur til þess að standa vörð um hagsmuni hennar, sé þetta ákvæði til bóta og í rétta átt. En ég skal viðurkenna að það kemur nokkuð snögglega inn nú. Þetta hefði þurft að vera einn liður af mörgum í læknisaðgerð á því vísitölukerfi sem við búum við í dag, Ég held að það mundi í höndum ábyrgra stjórnvalda vernda hagsmuni launþega frekar en tefla þeim í háska og ég held, að það mundi stuðla að auknu efnahagslegu jafnvægi þjóðarinnar í heild. Ég hef þessi orð ekki fleiri. Enda þótt ég hafi ekki borið þessar þrjár hugmyndir mínar sem komu fram hér að ofan, fram í brtt., þá vil ég vænta þess að hv. fjh: og viðskn. hafi hliðsjón af þeim þegar hún tekur til umfjöllunar þetta vandasama mál. Ég vil líka taka það fram að ég sé ekki ástæðu til að ætla að þessu frv., eins og það liggur fyrir nú, megi ekki breyta á einn eða annan hátt ef um það gæti tekist samkomulag og samstarf hinna vinnandi stétta, launþega í landinu. Því hlýt ég að gera ráð fyrir því, að einskis verði látið ófreistað til að komast að niðurstöðu sem allir gætu sómasamlega við unað.



Virðulegi forseti. Það hafa nú verið nokkuð langar ræður sem hér hafa verið fluttar, og ég skal lofa því, að ég mun ekki flytja ræðu af sömu lengd og þær sem hafa verið fluttar í kvöld. Ástæðan fyrir því, að ég kveð mér hér hljóðs, er sú, að ég hef setið hér og hlustað og var að vonast til þess að fulltrúar stjórnarandstöðunnar, þeir menn sem tóku þátt í verðbólgunefndinni svokallaðri og komu hér með sérálit í henni, gerðu grein fyrir því hvernig þeirra till. mundu koma út ef eftir þeim væri farið. Ég hef ekki heyrt annað en þeir, sem hér hafa talað, allir, hafi viðurkennt að hér væri sá vandi á höndum sem yrði með einhverjum hætti að snúast gegn. Ég hef ekki annað heyrt en allir væru sammála um það, enda vitum við að ýmsar atvinnugreinar standa mjög höllum fæti og jafnvel svo, að ef ekkert hefði verið að gert hefðu þær stöðvast á næstunni. Ég ætla ekki að fara að telja þær upp. Ég held að öllum sé þetta vel kunnugt. Menn héldu hér langar ræður, en lýstu ekki hvernig till. þeirra mundu koma út ef eftir þeim væri farið. Þeir sögðu: Við erum hér með till. Ykkar till. eru ómögulegar. - En það er ekki nóg. Það verður að gera grein fyrir því, hvernig þær mundu koma út og hvort þær mundu þá koma niður af réttlæti, en þeir eru að tala um að lítið réttlæti sé í þeirri leið sem ríkisstj. hefur lagt til að yrði farin. Það er auðvitað ekki ánægjulegt fyrir neinn að þurfa að standa að því að gera svona till. En ríkisstj. verður að horfast í augu við þann vanda, sem við blasir, og verður að taka skásta kostinn. Stjórnarandstaðan ásamt fulltrúum Alþýðu sambandsins og starfsmanna ríkis og bæja skrifar undir till., hvernig þeir vilji láta leysa þennan vanda, og eitt af því, sem þeir leggja til, er að lagt verði nokkurs konar veltugjald á sama skattstofn og aðstöðugjöld. Hverja hittir þetta? Hvernig mundi þetta koma út? Ég man ekki betur en hv. 2, þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, væri að brigsla okkur framsóknarmönnum um það hér á dögunum, að við værum lélegir talsmenn landbúnaðarins og við héldum illa á málum hans hér á Alþ. Það væri nú einhver munur hvernig Alþb. hugsaði um blessaða bændurna í landinu, það væri annað mál. En hvað felst í þessu`? Ég hef í dag reynt að afla mér upplýsinga um það, hvað þetta gjald þyrfti að vera hátt og hver væri í raun og veru stofninn, hver væri í raun og veru sú upphæð sem væri hægt að hugsa sér að stæði undir slíkum stofni. Hvað þurfti gjaldið að vera hátt til þess að ná 4300 millj. Ég hef ekki fengið neinar upplýsingar um þetta. Ég fór í Hagstofuna, ég fór í Þjóðhagsstofnun - ég fékk ekki svar. En ég fór til eins af þeim mönnum, sem skrifuðu undir þetta álit, og spurði: Hvað þarf þetta gjald að vera hátt? Hann sagði: Það þarf að vera helmingi hærra en aðstöðugjaldið, sem er lagt á til að ná þessari upphæð. - Það var svarið. En hvernig er þessi stofn og hvernig kemur þetta niður? Í lögum um tekjustofna sveitarfélaga frá 1964 er 10. gr. þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Aðstöðugjald má eigi hærra vera en hér greinir: a. Allt að 1/2% af rekstri fiskiskipa og flugvéla. b. Allt að 1% af rekstri verslunarskipa og af fiskiðnaði. e. Allt að 11/2% af hvers konar iðnaðarrekstri öðrum. d. Allt að 2% af öðrum atvinnurekstri.“ Þetta er þá stofninn. Sá hv, þm., sem ég ræddi við, veit þetta, og ég tek orð hans trúanleg. É g geri ráð fyrir því, að þessir hv. tillöguhöfundar hafi gert sér grein fyrir því, hvað þeir voru að leggja til. Þetta mundi vera t, d. á landbúnað 4%. Og ef við tökum meðalbúið, en gjaldstofninn á meðalbúi, eins og hann er í verðlagsgrundvelli, er 2.6 millj., þá mundi þetta vera um 104 þúsund á meðalbúið. Þetta væri náttúrlega ekkert lítið t. d, á kaupfélögin sem eru að berjast í bökkum. Þetta væri þá lagleg glaðning fyrir þau eða annan smárekstur sem er að berjast í bökkum. En þessi hv. þm. og þeir, sem skrifuðu undir þetta, voru ekki alveg búnir að gleyma bændunum í þessum till. sínum. Það var meira en þetta. Þeir lögðu til að tekinn væri 1 milljarður af útflutningsuppbótum og það fært yfir til að standa undir auknum niðurgreiðslum. Nú er þannig ástatt í þjóðfélaginu, að það lítur út fyrir, þó að bændur fái þessi 10% sem þeir eiga að fá lögum samkv., að samt mundi vanta um 2 milljarða til þess að þeir næðu sínu verðlagi. Þessi till. mundi, ef yrði farið eftir henni, verka þannig, að þá mundi kaupið skerðast um 3%, eins og nú horfir. Miðað við meðalbúið, verðlagsgrundvöllinn, mundi þetta losa 210 þús. kr. Sem sagt, þetta eru till. þessara hv. nm. Ég tek bara dæmi, hvað þetta er vel hugsað, hvernig þetta kemur út fyrir landbúnaðinn sem hv, þm, húðvík Jósepsson hefur talað um réttilega að væri afskiptur í þjóðfélaginu, hefði ekki náð nema 68% af kaupi viðmiðunarstéttanna s. l. ár. Þetta er það réttlæti sem þessir menn berjast fyrir. Það kann vel að vera, að aðgengilegt sé fyrir hv. þm. Karvel Pálmason að sækja fylgi til bænda á Vestfjörðum með þetta á bakinu, ef það er þetta réttlæti sem hann berst fyrir - eða hv. þm. Lúðvík Jósepsson á Austurlandi. Vei, það er ekki nóg að slá fram till. Og það er ekki nóg að tala um að það, sem stjórnarliðið kemur með, sé svona og svona. Þegar þarf að skerða eitthvað kemur það niður á einhverjum. En eru þessar till, það sem menn telja rétt nú miðað við hvernig ástatt er í þjóðfélaginu? Er það þetta réttlæti sem þessir menn eru að berjast fyrir? Eða koma þeir með þessar till. án þess að gera sér nokkra grein fyrir því, hvað á bak við er? Hv. þm. Karvel Pálmason sagði hér áðan - 

Þetta er nú líka misskilningur.

Ég óska þá eftir því, að hv. þm. lýsi þessu nánar hér á eftir. En það er enginn misskilningur miðað við þær upplýsingar sem hv, þm. Karvel Pálmason gaf mér áðan. Sem sagt, ef þessar till, væru samþykktar og útfærðar, mundu koma um 315 þús. kr. á meðalbú bóndans í landinu, ef þær upplýsingar, sem hv, þm. Karvel Pálmason gaf mér áðan, eru réttar. Hv. þm. Karvel Pálmason talaði um að þessar till. væru nú að leggja grunninn að framtíðarlausn í efnahagsmálum. Það er ekkert annað. Þetta eru till. til þess að leggja grunninn, Það er engin furða þó að hann rétti a. m. k. fulltrúum bænda hér útrétta hönd við þessa lausn. Það er sjálfsagt að hlusta á þær till., sem hv. stjórnarandstaða hefur hér til þess að leggja fram, og athuga þær. En svona till. þýðir a. m, k. ekki fyrir þá að bera á borð fyrir mig. Eitt var það, sem ég vildi taka undir af því sem hv. þm. Lúðvík Jósepsson ræddi hér um áðan, þegar hann var að ræða um vextina. Ég er alveg sama sinnis og hann, að vaxtapólitíkin í landinu sé röng. Ég tel að í sambandi við þessar aðgerðir, sem hér er verið að gera, ættu vextir ekki að hækka á sama tíma a, m. k. sem þessi lög gilda. Þ að kann að vera að ég komi fram með till. um það síðar, að vextir hækki alls ekki á því tímabili sem frv. gildir, ef að lögum verður.