Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv, þetta er flutt í framhaldi af máli því, sem er fyrst á dagskrá þessarar hv. d. á Þessum fundi, Þ.e.a.s. frv. um tekjustofna sveitarfélaga. í þessu frv. er lagt til, að félag það, sem Þar á hlut að máli, sé undanþegið öllum opinberum sköttum og gjöldum, hvort heldur er til ríkis eða sveitarfélaga, nema fasteignaskatti og aðstöðugjaldi skv. II, og III. kafla laga um tekjustofna sveitarfélaga. Heilbr.- og félmn. hefur rætt þetta mál og leggur einróma til, að það verði samþ. óbreytt. Einn nm., hv. 4, landsk. þm., var fjarstaddur, þegar málið var afgr. í n. Um 3., 4., 5., 6., 7., 8., 9. og 10. dagskrármálið stendur eins á og um 2. dagskrármálið. Þau eru öll flutt í framhaldi af frv. um tekjustofna sveitarfélaga. Heilbr.- og félmn. leggur til, að auk annars dagskrármálsins verði 4., 9. og 10. dagskrármál samþ. óbreytt. Ég leyfi mér að mæla fyrir þessum frv. öllum sameiginlega, og vænti ég, að hæstv. forseti hafi enga aths. við það að gera. Enn fremur leggur n. til, að 3., 5., 6. og 8. dagskrármál verði samþ. með þeirri breyt. við 2. gr. frv., að I. skuli öðlast þegar gildi, Þó þannig, að ákvæðið um landsútsvar komi fyrst til framkvæmda á árinu 1963. Þessar brtt. skýra sig sjálfar, og hef ég ekki um þær fleiri orð. Loks leggur heilbr.- og félmn. til, að 7. dagskrármálið, þ.e.a.s. frv. um síldarverksmiðjur ríkisins, verði samþ. með þeirri brtt., að lögin öðlist gildi 1. jan. 1963. Í sambandi við þetta mál leyfi ég mér að geta þess, að það hefur verið nokkuð rætt um það í n. að taka inn í þetta frv. heimild fyrir sveitarstjórnir að innheimta aðstöðugjald af öllum öðrum rekstri síldarverksmiðjanna en síldarbræðslu, þ. á m. vegna seldrar vinnu vélaverkstæða þeirra. Það mun ekki hafa verið meiningin að undanþiggja t.d. rekstur hraðfrystihúss og niðursuðuverksmiðju aðstöðugjaldinu. N. mun taka þetta atriði til athugunar milli umr. og e.t.v. flytja till. um það við 3. umr. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, að öllum þessum málum verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.

Frsm. 2. minni hl. (Jón Skaftason) (frh.): Herra forseti. í gær, þegar þingfundi var slitið rétt fyrir kl. 7, átti ég ólokið nokkrum hluta af framsöguræðu minni fyrir nál. mínu, sem lagt var fram í gær. Ég var að ræða um VI. kafla frv., sem fjallar um jöfnunarsjóð sveitarfélaganna. Ég hafði reynt að sýna fram á, að ákvæði kaflans um landsútsvör mætti ekki skilja Þannig, að með því ákvæði væri verið að leggja sveitarfélögunum nýjan tekjustofn, því að flestir þeir gjaldendur, sem nefndir væru í 17. gr. frv. sem gjaldendur landsútsvara, hefðu áður goldið sveitarútsvör í einni eða annarri mynd, og að ákvæðið um landsútsvör væri einungis um það, að útsvör þessara aðila skyldu nú skiptast eftir öðrum reglum en áður hefði verið. Ég hafði sömuleiðis lýst yfir fylgi mínu við þá meginstefnu, að rétt væri að leggja landsútsvör á vissa aðila, en reynt að sýna jafnframt fram á, að svo stutt mætti ganga í því að taka inn aðila sem gjaldendur landsútsvara, að þau gætu valdið verulegu óréttlæti. Og ég taldi, að eins og ákvæði 17. gr. frv. væru, Þar sem svo fáir aðilar eru teknir inn, þá skapaði það visst óréttlæti gagnvart hinum ýmsu sveitarfélögum. Ég hef fengið reiknað út, hvað ákvæðin um landsútsvör mundu hafa þýtt, ef þau hefðu verið í gildi á s.l. ári, þegar niðurjöfnun fór fram, fyrir ýmis sveitarfélög. Og langar mig til þess að lesa það upp, með leyfi hæstv. forseta: Það sveitarfélagið, sem tapar stærstri fjárhæð á þessari breytingu, er 1300 íbúa hreppsfélag á Suðurnesjum, Njarðvikurhreppur, sem tapar við þessa breyt. 747 þús. kr. Reykjavík með um 75 þús. íbúa tapar á þessari breytingu 682 þús. kr. Seyðisfjörður tapar 148 þús. kr. Raufarhöfn tapar 109 þús. kr., Akureyri 110 þús. kr. og Siglufjarðarkaupstaður tapar 226 þús. kr. Í hv. heilbr.- og félmn. fékkst samkomulag um það að taka inn viðbótarákvæði í frv., þar sem ráðherra væri veitt heimild til þess að bæta sveitarfélögum upp það tekjutap, sem þau yrðu fyrir vegna ákvæðisins um landsútsvar. Er þessi brtt. til mikilla bóta, ef notuð verður, og gæti dregið úr þessu óréttlæti. Þegar frv. þetta var til umr. í heilbr: og félmn., mættu á fundi n. meðal annarra aðilar frá kaupstaðasamtökunum á Vestur-, Norður- og Austurlandi. Þeir lögðu fram grg, fyrir nefndina, og segir svo í henni, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn kaupstaðasamtakanna lýsir jafnframt undrun sinni yfir því, að ekki skuli gert ráð fyrir því í frv., sbr. 17. gr., að fleiri aðilar greiði landsútsvör og einkum bankar og tryggingafélög, sem reka viðskipti við landið allt, enda hafa þessir aðilar ávallt verið nefndir efstir á blaði í sambandi við hugmyndina um landsútsvar, Íslenzkir bankar og peningastofnanir hafa til þessa af lítt skiljanlegum ástæðum ekki verið útsvarsskyldir, þótt þeir hafi notið fyrirgreiðslu og þjónustu viðkomandi sveitarfélaga ekki síður en önnur fyrirtæki, sem útsvarsskyld hafa verið. Bankar eru í eðli sínu verzlunarstofnanir, enda gjaldskyldir til opinberra þarfa í flestum löndum, sbr. t.d. upplýsingar í grg., sem prentuð er sem fskj. með téðu frv. Sú staðreynd, að flestir íslenzkir bankar eru ríkisstofnanir, breytir hér engu. Frv. gerir einmitt ráð fyrir, sbr. 17. gr., að verzlunarstofnanir ríkissjóðs verði landsútsvarsskyldar.“ Við 2. umr. þessa frv. hafa komið fram nokkrar brtt. frá ýmsum þm., þar sem þeir leggja til, að sumir þeirra aðila, sem ráðgert er að greiði landsútsvör, verði undanþegnir því. Hyggjast þeir með þessum tillöguflutningi vafalaust reyna að firra þau sveitarfélög, sem þeir bera mest fyrir brjósti, því að verða fyrir tekjutapi vegna ákvæðanna um landsútsvar. Ég teldi það réttari leið og í samræmi við það, sem ég áður hef sagt, að fjölga heldur gjaldendum landsútsvara umfram það, sem ráðgert er með frv., heldur en að tína út úr því nokkra aðila og mundi það að sjálfsögðu leiða m.a. til þess, að Þau sveitarfélög, sem nú verða fyrir mestum skakkaföllum, mundu fá þann tekjumissi uppborinn við það, að jöfnunarsjóðurinn fengi verulega auknar tekjur til sin, ef tili. mínar t.d. yrðu samþ. í deildinni, og þannig mætti firra þau tekjutapi. Ég flyt á þskj. 511 brtt. við 17. gr. frv. um það, að teknir verði inn sem gjaldendur landsútsvara tryggingafélög og bankar, þ.e.a.s. Þeir viðskiptabankar, sem lögum samkv. verzla með gjaldeyri. Og við 18. gr. flyt ég sömuleiðis þrjár brtt. Sú fyrsta er um það, að í stað þess, að Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins og sölunefnd varnarliðseigna greiði 5% af hagnaði sínum í jöfnunarsjóðinn, þá greiði þau 7%. Ef þessi brtt. yrði samþykkt, mundi hún þýða um 6.2 millj. kr. tekjuauka fyrir jöfnunarsjóðinn, sem rynni til sveitarfélaganna. Í öðru lagi flyt ég brtt. við 18. gr. um, að aftan við greinina bætist tveir nýir stafliðir. Hinn fyrri er um það, að tryggingafélög greiði 3/4% af iðgjaldatekjum sínum í jöfnunarsjóð sveitarfélaganna. Eftir upplýsingum, sem ég hef aflað mér um iðgjaldatekjur tryggingafélaga á s.l. ári, þykir mér ekki ósennilegt, að samþykkt Þessarar brtt. mundi þýða um 2.5 millj. til 3 millj. kr. tekjuauka fyrir jöfnunarsjóðinn. - Þriðja efnisbreyting mín er sú, að ég legg til, að bankar þeir, sem verzla með erlendan gjaldeyri, skuli frá ársbyrjun 1963 greiða í jöfnunarsjóð sveitarfélaga 50% af heildartekjum sínum vegna mismunar sölugengis og kaupgengis gjaldeyris, svo og 50% af Þóknun (provision) Þeirri, er þeir taka af viðskiptamönnum sínum fyrir þjónustu við yfirfærslu fjár til útlanda eða aðrar greiðslur erlendis, sbr. 12. gr. 1. nr. 4 frá 1960. Frá sama tíma hætti gjald þetta að renna í ríkissjóð. í fjárlögum fyrir árin 1961 og 1962 eru tekjur ríkissjóðs af þessari starfsemi gjaldeyrisbankanna áætlaðar um 15 millj. kr. hvort árið, þannig að ef þessi brtt. fengist samþykkt, Þá mundi hún væntanlega þýða, að tekjur jöfnunarsjóðsins af landsútsvörum mundu aukast um 15 millj. kr. Þessar þrjár brtt., sem ég hef flutt við þessar tvær greinar frv., mundu þannig þýða um 23.7 millj. kr. tekjuauka fyrir jöfnunarsjóð sveitarfélaganna, og hygg ég, að ef Þær fengjust samþykktar, þá mundi hlutur sveitarfélaganna úr jöfnunarsjóði hækka mjög verulega frá því, sem nú er, og ég tel útilokað, að nokkurt sveitarfélaganna geti orðið fyrir tekjumissi út af Þeim breyt., sem fyrirhugaðar eru í sambandi við landsútsvörin. Eins og ég las hér upp áðan, geri ég ráð fyrir, að tekjur gjaldeyrisbankanna renni til jöfnunarsjóðsins frá ársbyrjun 1963. Þetta geri ég vegna Þess, að að sjálfsögðu er reiknað með Þessum tekjulið í sambandi við fjárlög 1962, og er því eðlilegt, að breytingin verði ekki fyrr en þetta fjárhagsár er liðið. Við IV. kafla frv. hef ég ekki svo fleiri athugasemdir að gera og vík þá máli mínu að næsta kafla, sem er um útsvör. Meginbreytingin, sem þar er að finna, er sú, að nú á að lögbjóða einn og sama útsvarsstiga um allt land á tekjur einstaklinga. Ég tel þessa breytingu tvímælalaust til bóta og tel, að hún hefði átt að vera komin fyrr. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, að í því fælist viss tegund af siðleysi að skattleggja menn mjög misjafnlega til hinna ýmsu sveitarfélaga, eins og gert hefur verið á undanförnum árum. Og ég hef tvívegis ásamt fleiri þm. flutt þáltill. um það, að undirbúin verði lagasetningu eða frv., sem gangi m.a. í þessa áttina. Því fagna ég Þessari breyt., sem hér á að gera í sambandi við útsvarsstigann. Ég hef eina brtt. flutt við ákvæði 32. gr., og efnislega gengur sú breyt. út á, að fjölskyldufrádráttur frá og með fjórða barni skuli hækka um 200 kr. frá því, sem er í frv. Ég hygg, að hér sé um fullkomið sanngirnismál að ræða, miðað við þær miklu breytingar, sem hafa orðið í sambandi við skattheimtu ríkissjóðs á seinustu árum, þar sem í æ ríkara mæli hefur verið lagt út á þá braut að innheimta tekjur ríkisins með óbeinum sköttum, þ.e.a.s. í tolli og með sölusköttum. Þetta hefur að sjálfsögðu leitt til þess, að barnmörgu fjölskyldurnar í landinu hafa orðið verr úti við þessa skattheimtu en áður var. Því tel ég, að Það sé sanngirnismál að auka persónufrádrátt barnmörgu fjölskyldanna frá því, sem frv. gerir ráð fyrir. Að endingu vil ég víkja örfáum orðum að kafla þeim, sem fjaliar um álagningu útsvara og innheimtu o.fl. Fram hefur komið brtt. um að feila Þann kafla alveg niður. Ég tel, að það sé eðlilegt, að landinu sé skipt niður í skattstjóraumdæmi, eins og ráðgert er að gera. En gallinn á því er sá, að skattaumdæmin eru allt of stór, að mínu viti, og vegna Þess, hvað þau eru ákveðin stór, þá rísa ýmis vandamál, sem m.a. frsm. 1. minni hl. heilbr.- og félmn. vék hér að í gær, - ýmis vandamál, sem hægt væri að komast hjá, ef skattaumdæmin væru smærri. En þetta atriði heyrir raunar til öðru frv., þannig að ég mun ekki fara nánar út í það nú, en vil þó lýsa þessari skoðun minni, að ég tel eðlilegt, að landinu sé skipt í skattstjóraumdæmi, en smærri en ráðgert er að hafa. Um Þær brtt., sem ég flyt ásamt þrem meðnm. mínum á þskj. 462, þarf ég lítið að ræða. Þær hafa verið skýrðar hér allar, en tvímælalaust eru þær mjög til bóta frá Því, sem frv. var í upphafi. Ég hef nú lokið við að lýsa afstöðu minni til frv. og vikið að þeim brtt., sem ég hef flutt. Ég tel Þær svo mikilvægar, að ef þær fást ekki samþykktar í hv. deild, þá treysti ég mér ekki til þess að greiða frv. í heild atkv., þó að ég viðurkenni, að ýmis ákvæði þess séu mjög til bóta frá því, sem verið hefur.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir til 2. umr., um tekjustofna sveitarfélaga, er í sex köflum og 68 greinum. Frv. fylgir löng grg. Það liggur því alveg ljóst fyrir, að til þess að hægt sé að kynna sér slíkan lagabálk til hlítar, þarf langan tíma og samanburð og samanlestur við önnur gildandi lög um hliðstæð efni. Mér sýnist ýmislegt í þessu frv. vera til bóta frá því, sem áður hefur verið. Aftur á móti eru einstök atriði þessa frv., sem eru að margra dómi mjög hæpin og beinlínis til fjárhagslegs tjóns fyrir einstök bæjar- eða sveitarfélög. Um lengri tíma hefur staðið til, að gerðar yrðu breytingar á tekjum bæjar- og sveitarfélaga. Það mun flestum hafa verið orðið ljóst, að þeir tekjustofnar, sem sveitarfélögin hafa haft úr að spila, hafi verið allt of litlir og á engan hátt nægt sveitarfélögunum til þess að standa undir nauðsynlegum rekstrarkostnaði. Sífellt hafa verið gerðar meiri og hærri kröfur til sveitarfélaganna og oft og tíðum fyrir atbeina ríkisvaldsins, en án þess að tryggja það jafnhliða, að sveitarfélögin fengju tilsvarandi tekjur á móti þeim auknu kröfum, sem til þeirra hafa verið gerðar. Þetta hefur að sjálfsögðu orsakað það, að sveitarfélögin hafa orðið að grípa til þess að hækka útsvörin frá ári til árs. Hjá sumum sveitarfélögunum eru útsvörin orðin það há, að litt er viðunandi og stefnir til hreinna vandræða, ef ekki fást nýir tekjustofnar fyrir sveitarfélögin, svo að hægt yrði að draga úr útsvarsbyrðunum að einhverju leyti. Nú hefur hæstv. ríkisstj. lagt fram hér í hv. d. frv. til l. um tekjustofna sveitarfélaga. Tekjustofnarnir skulu vera sem hér segir: Það er fasteignaskattur, - sá tekjustofn er ekki nýr, hann hefur verið notaður hjá sveitarfélögunum um árabil. Samkv. 5. gr. má þrefalda þennan skatt. Verður að telja slíka ráðstöfun mjög varhugaverða, eins og húsnæðismálum okkar er nú háttað, og virðist tæplega fært að láta þennan skatt ganga þannig yfir á húseigendur. En sérstaklega mundi þetta koma mjög illa við þá, sem standa í byggingum og hafa verið að byggja undanfarin ár og hafa átt nóg með að standa undir þeim kröfum, sem til þeirra hafa verið gerðar að undanförnu, þótt ekki bætist þarna nýr, mjög stór skattur við. Þá skal leggja á aðstöðugjald, sem kemur í staðinn fyrir veltuútsvarið. Um þennan skatt má að sjálfsögðu deila, og er það álitamál, hvort slíkur skattur sé réttlátari en veltuútsvörin. Þá er gert ráð fyrir úthlutun úr jöfnunarsjóði til sveitarfélaganna eftir þar til settum reglum. Þá kemur hluti af söluskatti, sem renna skal til sveitarfélaganna, svo landsútsvar og að lokum væntanlega útsvör. Þetta eru þá þeir tekjustofnar, sem frv. gerir ráð fyrir að verði fyrir sveitarfélögin til að spila úr. Mér sýnist, að fátt nýtt sé í frv. til bóta frá því, sem áður var, hvað tekjuhliðina áhrærir. Tvö nýmæli eru þó í frv. Annað er um landsútsvör, hitt er hið svokallaða aðstöðugjald, sem kemur í staðinn fyrir veltuútsvörin. Mér skilst, að aðstöðugjaldið sé lítið annað en veltuútsvar. bara í nýjum búningi. Aðstöðugjald má innheimta af rekstri fiskiskipa og flugvéla, verzlunarskipum, hvers konar iðnrekstri svo og öðrum atvinnurekstri. Veltuútsvar var lagt á öll slík fyrirtæki áður, þar sem þau voru á annað borð lögð á, en það mun hafa verið gert í langflestum sveitarfélögunum. Athyglisvert er, að mjög lítill mismunur er gerður á eðli og nytsemi þess atvinnurekstrar, sem leggja má aðstöðugjaldið á. Þannig má t.d. leggja aðstöðugjald á hvers konar iðnrekstur. Það er t.d. lagt að jöfnu súkkulaðiverksmiðja og niðursuðuverksmiðja, svo að eitt dæmi sé nefnt. Ég tel þetta alveg fráleitt. Aðstöðugjald ætti að miðast við þjóðhagslega þýðingu fyrirtækisins. Það er fyrst og fremst það, sem ég tel að eigi að ráða, hvar aðstöðugjaldið er lagt á og þá hvað það er hátt. Það verður tæplega um það deilt, að öll fiskiðja, svo sem hraðfrystihús, niðursuða fiskafurða, niðurlagningarverksmiðjur og niðursuða landbúnaðarafurða til sölu á erlendum mörkuðum, er þjóðhagsleg nauðsyn, sem ber að auka stórlega, hvar sem hún er. Allar þjóðir stefna að því marki hröðum skrefum að vinna úr því hráefni, sem þær afla, fullunna vöru. Íslendingar eru langt á eftir öðrum þjóðum á þessu sviði. Á þessu þarf að verða breyting. Við eigum að stefna að því að vinna úr okkar ágætu hráefnum sjálfir fullunna vöru og selja hana þannig á erlendum mörkuðum. Jafnhliða verðum við að gæta þess að íþyngja ekki þessum atvinnurekstri með of háum sköttum og tollum, en það virðist mér vera gert að nokkru leyti, m.a. með því að ætla sér að leggja 11/2% aðstöðugjald á þennan atvinnurekstur og láta hann t.d. greiða sama gjald og í dæminu, sem ég nefndi áðan um súkkulaðiverksmiðjur, sælgætisverksmiðjur, gosdrykkja- og ölverksmiðjur. Þá tel ég það og alveg fráleitt að ætla sér að taka sama aðstöðugjald af rekstri fiskiskipa og af flugvélum. Eftir því sem bezt verður vitað, eru t.d. allir togararnir reknir með stórtapi og hafa verið það á undanförnum árum. En flugfélögin aftur eru, eftir því sem bezt verður vitað, rekin með stórhagnaði. Ég spyr: Er nokkurt minnsta vit í því að taka sama aðstöðugjald af báðum þessum fyrirtækjum, togurunum annars vegar og t.d. flugvélunum hins vegar? Mér sýnist slíkt hin mesta fjarstæða. Eins og nú horfir, er svo að segja allur togaraftotinn stöðvaður vegna þess, að eigendur þeirra telja sig ekki geta veitt sjómönnum viðunandi kjör. Telja svo menn, að slíkur atvinnurekstur sé fær um að taka á sig nýja skattabyrði? Ég held, að það sé tæplega hægt að halda því fram, að slíkt sé fært. Mér fyndist eðlilegast, að aðstöðugjald af flugvélum t.d. yrði það sama og af rekstri verzlunarskipa. Undanskilja ætti þó vitanlega sjúkraflugvélar, á þeim ætti ekki að vera neitt aðstöðugjald, Þær ættu ekkert aðstöðugjald að greiða. En mér skilst á frv., að það sé ekki gerður greinarmunur á því, til hvers flugvélarnar séu notaðar. Ef svo er ekki, þá væri gott að fá um það upplýsingar. Um aðstöðugjald má vitanlega segja, að þar sé aðeins um heimildir að ræða, sveitarstjórnirnar þurfa ekki frekar en þær vilja að leggja það á. Sama var um veltuútsvarið, þar var aðeins um heimild að ræða, sem sveitarstjórnirnar notuðu í langflestum tilfellum og lögðu það gjald á. Og mér er nær að halda, að sama verði ofan á með aðstöðugjaldið. Sveitarstjórnirnar verða beinlínis neyddar til þess að nota það, vegna þess að þær vantar tekjur til þess að geta staðið undir sínum rekstri. Skv. 17. gr. frv. er gert ráð fyrir, að eftirtaldir aðilar skuli greiða landsútsvör: Áfengisog tóbaksverzlun ríkisins, sölunefnd varnarliðseigna, síldarverksmiðjur ríkisins, áburðarverksmiðjan, sementsverksmiðjan, Viðtækjaverzlun ríkisins, landssmiðjan og Ríkisprentsmiðjan Gutenberg og olíufélögin. Af landsútsvarinu skal falla til þess sveitarfélags, þar sem það verður lagt á, 1/4, en 3/4 skulu ásamt 1/4 af söluskatti, sem er innheimtur árlega skv. 16. gr. a, skiptast á milli sveitarfélaganna eftir þar til settum reglum. Við því hafði verið búizt, að inn í landsútsvörin yrðu teknir t.d. bankar og vátryggingarfélög og jafnvel fleiri stofnanir, sem reka alhliða þjónustu fyrir alla landsmenn. Þetta hefur þó ekki verið gert, hvað sem því veldur. Verður það að teljast stórfurðulegt. Það er vitað, að bæði bankar og tryggingarfélög eru rekin með stórum hagnaði ár hvert án Þess að þurfa að greiða neitt af sinum mikla gróða til sveitarfélaganna. Það virðast ekki vera til nein sérstök rök, sem mæla móti því, að þessar stofnanir séu látnar greiða til opinberra þarfa einhverja ákveðna prósentutölu af veltu og ágóða til sveitarfélaganna og þar með létta hinar gífurlegu útsvarsbyrðar af almenningi að einhverju leyti. Þess verður að vænta, að á þessu verði sú breyting gerð, að bankarnir og tryggingarfélögin og jafnvel fleiri hliðstæðar stofnanir verði fyrr eða síðar látin greiða að sínum hluta útsvar til sveitarfélaganna til jafns við aðra gjaldendur. Í 17. gr. er lagt til, að síldarverksmiðjur ríkisins skuli greiða 1% í landsútsvar af heildarsölu þeirra, þ.e. 1% af veltu eða heildsölu. Nú greiða síldarverksmiðjur ríkisins 0.5% til þeirra sveitarfélaga, þar sem þær eru starfræktar. Breyt. sú, sem gert er ráð fyrir í frv. á útsvari síldarverksmiðjanna, verður mjög óhagstæð fyrir viðkomandi sveitarfélög, svo sem Siglufjörð og Raufarhöfn. Sama gildir vitanlega um þá staði, þar sem aðrar slíkar verksmiðjur eru til, svo sem Skagaströnd, og um þá staði, þar sem ákveðið er að byggja slíkar verksmiðjur nú á vori komanda. Skv. bréfi, sem mér hefur borizt frá bæjarstjóranum á Siglufirði um þetta mál, er þess getið, að útsvar af síldarverksmiðjum ríkisins 1961 hafi enn ekki verið gert upp, en muni verða um 500 Þús. kr. Útsvar ársins 1962 er áætlað á fjárhagsáætlun bæjarsjóðs 590 þús. kr. Skv. frv., eins og það er nú og ef það verður þannig að lögum, mundi útsvar ríkisverksmiðjanna á Siglufirði verða 1180 þús. kr. Fjórði hluti bæjarins úr þessu er 295 þús. kr. Þannig mundi því bæjarsjóður Siglufjarðarkaupstaðar missa, ef frv. verður samþ. óbreytt hvað þessu viðkemur, 295 þús. kr. Skv. útreikningi bæjarstjórans mundi tap bæjarsjóðs Siglufjarðarkaupstaðar vegna landsútsvaranna verða sem hér segir: Af útsvari síldarverksmiðja ríkisins, eins og áður er getið, 295 þús. kr., af útsvari Afengis- og tóbaksverzlunar ríkisins 262 500 kr., af útsvari olíufélaganna á Siglufirði 225 þús. kr. Samtals gerir þetta 782 500 kr. Greitt til baka úr jöfnunarsjóði 436800 kr. Hreint tap fyrir Siglufjarðarkaupstað samanlagt vegna landsútsvaranna á þau fyrirtæki, sem hér hafa verið upp talin, yrði því 345 700 kr. Ég tel rétt að lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta, kafla úr bréfi bæjarstjórans á Siglufirði um þetta mál, en þar segir m.a.: „Líkindi eru til, að veltuútsvar Afengis- og tóbaksverzlunar ríkisins 1962 verði um 400 þús. kr. af um 10 millj. kr. veltu þessa fyrirtækis á Siglufirði. Einnig má benda á, að ekki þarf nema síldveiðin glæðist örlítið meir fyrir Norðurlandi til þess, að olíusala aukist stórlega til síldveiðiflotans og þar með útsvar af veltu. En af hvorugri þessari hækkun mundi Siglufjörður njóta útsvara að neinu marki, eftir að landsútsvörin kæmust á. Þá er ákvörðunin um, að síldarverksmiðjur ríkisins falli undir landsútsvör, mesta áfall fyrir bæjarsjóð Siglufjarðar. S.R. hafa starfað hér rúmlega þrjá áratugi og vaxið hér og þróazt. Nú er svo komið, að síldarverksmiðjur ríkisins eru í raun og veru fimm fyrirtæki, þ.e. síldarbræðsla, frystihús, vélsmiðja, soðkjarnavinnsla og niðursuðuverksmiðja. Stærð S.R. í hlutfalli við stærð bæjarins er óvenjumikil og stór hluti af bænum byggður upp í kringum fyrirtækið. Bæjarfélagið hefur lagt í kostnað, sem skiptir millj. kr., til þess að treysta aðstöðu S.R. í bænum, í þeirri von að fá til baka opinber gjöld, sem hverju fyrirtæki ber að greiða í sínu sveitarfélagi. Afnot S.R. af allri aðstöðu í bænum eru í stuttu máli á þann veg, að ef nokkurt fyrirtæki yrði að falla undir aðstöðugjald, er félli til viðkomandi heimabyggðar skv. röksemdum f frv. um tekjustofna sveitarfélaga, þá eru það síldarverksmiðjur ríkísins á Siglufirði. En S. R. hafa frá fyrstu tíð greitt mjög smávægileg gjöld til bæjarsjóðs, eða 0.5% af brúttóframleiðslu, og er það miklum mun minna en önnur fyrirtæki greiða. T. d. hafa öll smáiðnfyrirtæki greitt 1.5% í veltu og oft verið vitnað í, að þetta stóra fyrirtæki, S.R., ætti að greiða opinber gjöld eins og önnur fyrirtæki á staðnum. Forráðamenn bæjarmála á Siglufirði hafa haft Það mjög ríkt í huga að fá útsvar S.R. hækkað til hagsbóta fyrir bæjarsjóð Siglufjarðar og hafa farið fram á við þm. kjördæmisins, að þeir flyttu það mál. En þar sem lengi hefur staðið til að breyta útsvarslögunum, var fallizt á að fresta tilraun til hækkunar, þar til útsvarslagabreyt. yrði á dagskrá. Nú hefur verið lagt fram frv. um tekjustofna sveitarfélaga, og þar er útsvarsgreiðslu S.R. breytt á hinn versta veg fyrir Siglufjörð. Er þar um skerðingu að ræða. Frv. um tekjustofna fyrir sveitarfélög er því hreint öfugmæli hvað Siglufjörð áhrærir. Í stað aukinna tekjustofna hjá öðrum bæjarfélögum tapar Siglufjarðarkaupstaður verulegri fjárupphæð. Nú er vitað mál, að ef S.R. væru samvinnufélag eða einkafyrirtæki, þá hefði útsvar fyrirtækisins runnið í bæjarsjóð. Ég kem ekki auga á neina sanngirni f því að refsa Siglufjarðarkaupstað fyrir það, að hér skuli af tilviljun vera staðsettur stórfelldur ríkisrekstur, á þann hátt, að bæjarsjóður eigi að missa stóran hluta af útsvari þessa fyrirtækis ofan á mjög lága útsvarsgreiðslu síðustu þriggja áratuga. Verður það að teljast mjög ómaklegt gagnvart fátæku bæjarfélagi, sem oftast hefur haft mjög há útsvör miðað við önnur bæjarfélög, sem stafar af allt of lágri útsvarsgreiðslu S.R. Till. mín er sú, að útsvar S.R. verði hækkað upp í 1% af brúttó-framleiðslu, eins og frv. gerir ráð fyrir, og Siglufjarðarkaupstaður fái útsvarið allt. Er það í samræmi við óskir forráðamanna bæjarmála á Siglufirði nú og á undanförnum árum. Vænti ég þess, að þér, hr. alþingismaður, sjáið yður fært að veita þessu fylgi.“ Svo mörg eru þau orð, þannig lítur bæjarstjórinn og bæjarstjórn Siglufjarðarkaupstaðar á Þetta mál, og mun ég þá halda áfram þar, sem áður var frá horfið. Í framhaldi af því, sem hér hefur verið sagt, höfum við hv. 3. þm. Norðurl. e. (GíslG) leyft okkur að flytja brtt. við frv. á þskj. 492: „1. Við 17. gr. Orðin „síldarverksmiðjur ríkisins“ falli niður. 2. Eftir 32. gr. komi ný gr., svo hljóðandi: Síldarverksmiðjur ríkisins skulu greiða 1% af brúttóandvirði seldra afurða ár hvert til sveitarfélags, þar sem þær eru starfræktar.“ Brtt. er flutt í trausti þess, að hv. alþm. sjái sér fært að samþ. hana og koma Þar með í veg fyrir, að þau sveitarfélög, Þar sem síldarverksmiðjur ríkisins eru starfræktar, væru hlunnfarin, eins og fullar líkur eru til, ef frv. yrði samþ. óbreytt. Það er ekkert um það að deila, að eins og frv. er nú, mundi það verða til stórtjóns fjárhagslega fyrir sveitarfélögin, ef Það yrði samþ. óbreytt, þ.e.a.s. þau sveitarfélög, þar sem slíkur verksmiðjurekstur er rekinn. Að ætla sér að láta útsvör síldarverksmiðjanna falla inn í landsútsvörin, er hrein fjarstæða. í því sambandi má benda á, að fjölmargar síldarverksmiðjur eru í eigu einstaklinga og hlutafélaga. Að sjálfsögðu bera slíkar verksmiðjur útsvör til jafns við aðra gjaldendur viðkomandi staða, og slíkt útsvar rennur óskipt til þeirra sveitarfélaga. Ég fæ ekki séð, hvað liggur til grundvallar og hvaða sanngirni mælir með því að taka þarna út úr síldarverksmiðjurnar og setja Þær í sérstakan flokk og taka stóran hluta af útsvari þeirra og leggja í sameiginlegan sjóð, en skilja svo eftir þær síldarverksmiðjur, sem reknar eru af einstaklingum eða hlutafélögum, og á þær má svo leggja útsvar eins og önnur fyrirtæki viðkomandi staða, og það útsvar á að renna að öllu leyti til viðkomandi sveitarfélags. Með því að láta útsvör af síldarverksmiðjum ríkisins renna inn í landsútsvörin er verið að fremja hróplegt ranglæti gagnvart þeim gjaldendum, sem búsettir eru í þeim sveitarfélögum, þar sem síldarverksmiðjur ríkisins eru. Ég verð að segja það, að ég get tæplega trúað því, að hv. alþm. láti hafa sig til þess að greiða slíku atkv. Ég vil hér með leyfa mér að skora á hv. alþm. að samþ. brtt. okkar hv. 3. þm. Norðurl. e. og koma þar með í veg fyrir, að Alþ. samþ. frv. óbreytt að þessu leyti, og koma þar með í veg fyrir óheyrilegt ranglæti, þar sem Þegnum þjóðfélagsins yrði mismunað á hinn herfilegasta hátt. Ég vil enn fremur skora á hv. heilbr.- og félmn. að endurskoða afstöðu sína til þeirra ákvæða frv., sem ég hef hér rætt um og brtt. okkar fjallar um. Þá vil ég og óska þess, að hæstv. forseti hraði afgreiðslu málsins ekki það mikið, að n, gefist ekki kostur á því að athuga vel fram komnar brtt. Málið er allt mjög vandasamt, og ber því að athuga aliar aðstæður mjög vel. Að ætla sér að berja frv. að mestu óbreytt í gegn af þingmeirihl. er hrein fjarstæða og mundi mælast mjög illa fyrir. Ég vil nú leyfa mér að átelja meðferð á Þessu stórmáli hér í hv. d. Frv. er flutt seint á yfirstandandi þingi, og þm. hefur ekki almennilega gefizt tími til að athuga málið eins vel og æskilegt hefði verið. Sérstaklega er það athyglisvert, að álits sveitarstjórnanna hefur ekki verið leitað um frv., sem þó hefði verið beinlínis skylda að gera, þar sem allt málið snertir sveitarfélögin alveg sérstaklega, og slíka málsmeðferð ber vitanlega að viðhafa, Þegar um stórmál er að ræða, að senda þau til umsagnar þeirra aðila, sem málin heyra mest undir. Til þess að hv. heilbr.- og félmn. gefist kostur á að athuga till. okkar á þskj. 495, munum við taka hana aftur til 3. umr., og vonumst við til þess, að hv. n. geti fallizt á till. okkar hv. 3. þm. Norðurl. e. við nánari athugun. Um brtt. meiri hl. á þskj. 462, 6. tölul., vil ég segja þetta: Orðalag till. er mjög óákveðið, og má túlka hana á ýmsan veg og teygja eins og hrátt skinn. Ég tel, að sú till. uppfylli á engan hátt þær óskir og kröfur, sem fram hafa komið til breyt. á frv., t.d. frá bæjarstjórn Siglufjarðar, og tel hana því til lítilla bóta, eins og hún er orðuð. Ég mun athuga það við 3. umr., hvort ekki er hægt að breyta þessari till., gera hana a.m.k. þannig, að ekki þurfi að deila um, hvað hún virkilega á að þýða, en eins og hún er núna, er hún lítt skiljanleg. Það hafa komið hér fram fjöldamargar brtt. við frv. Langflestar þeirra tel ég vera til bóta frá því, sem er í frv., og get að sjálfsögðu og mun greiða flestum þeirra atkv. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta stórmál, en vænti þess, að heilbr.- og félmn. taki þessar till. okkar til athugunar. Ég treysti því, að hv. alþm. skilji aðstöðu okkar flm. og annarra, sem eru samþykkir tillögu okkar, skilji það, að hér er um stórmál að ræða. Þegar um það er að ræða að samþ. tekjustofna fyrir sveitarfélögin, þá er a.m.k. ætlazt til þess, að ekki verði gengið á rétt sveitarfélaganna, þannig að þau fái minni tekjur, eftir að lögin hafa verið samþ., en þau höfðu áður.



Herra forseti. Það, sem ég tel helzt til bóta í sambandi við Það mál, sem hér liggur fyrir, er, að tekin hefur verið upp sú regla að láta einn útsvarsstiga gilda um allt landið. Áður fyrr og fram undir 1960 var mjög mikil ringulreið í útsvarsstigum einstakra sveitarfélaga, og þá bráðabirgðastefnu, sem þá var tekin upp og nú er mörkuð með einum útsvarsstiga í stað þriggja, hana tel ég vera til bóta. Hitt þarf vitanlega engum að dyljast, að þar með er ekki sagt, að útsvör í öllum bæjarfélögum landsins geti orðið ein og hin sömu, og fyrir því er vitanlega engin trygging og Það væri á ýmsan hátt ekki eðlilegt. Þarfir sveitarfélaganna eru ákaflega mismunandi af ýmsum ástæðum, sem ég ætla ekki að fara út í hér, og þess vegna er það augljóst mál, að útsvörin hljóta að vera mismunandi há. Þetta fer eftir framkvæmdum sveitarfélaganna, þetta fer eftir tekjuöflun einstakra gjaldenda og fjölmörgum öðrum ástæðum, sem þar koma til greina. Það er því alls ekki líklegt, að útsvör geti verið jöfn um allt landið þrátt fyrir þetta, en að hafa einn og sama mælikvarða, sem hækkaður er og lækkaður eftir þörfum sveitarfélaganna, tel ég að sé til bóta og sé rétt stefna, sem Þar kemur fram í þessu frv. Um nýja tekjustofna er ekki að ræða fyrir sveitarfélögin, eins og fram hefur komið í þessum umr. Landsútsvörin, sem má segja, að sé eina breytingin í jákvæða átt frá því, sem áður hefur verið, eru fyrst og fremst tilfærsla á tekjum. Ýmsir tekjustofnar eru teknir frá öðrum sveitarfélögum, eins og síðasti ræðumaður ræddi ýtarlega um, og þau sett í hinn sameiginlega sjóð, sem síðar á að deila úr til annarra sveitarfélaga eftir fólksfjölda þeirra. Það er þess vegna hin mesta blekking, að hér sé verið að búa til nýjan tekjustofn fyrir sveitarfélögin, sem geti orðið til þess að létta útsvarsbyrðar þeirra. Reynslan mun sýna, að svo verður ekki. Hér er aðeins um tilfærslu að ræða, alveg á sama hátt og þegar tekjuskattur var minnkaður með lögum 1960, en söluskattur aukinn. Tekjuöflun ríkissjóðs minnkar ekki, nema síður sé, en það var fært af þeim, sem höfðu háar tekjur, á ýmsa aðra aðila, m.a. á hinar barnmörgu fjölskyldur í landinu, sem mest verða að borga í gegnum hinn stóraukna söluskatt, sem þá var innleiddur. Söluskatturinn, sem þá var lögskipaður, átti að hluta að ganga til sveitarfélaganna til lækkunar á útsvörum, en reyndin mun hafa verið sú, að útsvörin lækkuðu hvergi vegna söluskattsins, heldur gekk hann yfirleitt til þess að mæta hækkun á lögboðnum gjöldum, sem voru lögð á bæjar- og sveitarfélögin hin síðari árin. Það má kannske segja, að Þessi skipting á söluskattinum hafi komið í veg fyrir, að útsvörin héldu áfram að hækka, en það er öruggt mál, að hann mun hvergi hafa lækkað útsvörin, a.m.k. ekki í hinum stærri sveitarfélögum. Vonandi verður þessi millifærsla með landsútsvörin til þess, að eitthvað verði hægt að lækka útsvarsbyrðarnar, en það verður ekki, meðan hin lögboðnu útgjöld bæjar- og sveitarfélaganna fara stöðugt hækkandi, eins og verið hefur hin síðustu ár. Í þessu frv. er það snjallræði fundið upp að afnema mjög óvinsælt útsvarsform, sem nefnt var veltuútsvar. Það heldur þó áfram, þótt skipt sé um nafn, og nú er það nefnt aðstöðugjald. Það á ekki lengur að leggja það á tekjur, eins og áður var með veltuútsvarið, heldur á að leggja það á útgjöldin. Þetta hefur vakið undrun margra, því að yfirleitt hafa menn talið, að útgjöld einstakra fyrirtækja væru lélegur gjaldstofn. Brtt. sú, sem n. hefur gert, er vitanlega til bóta, að það, sem lagt er á sem aðstöðugjöld, skuli ekki fara fram úr tekjum þeirra félaga, sem aðstöðugjöld greiða. Enda væri það frámunalegt, og er alveg undravert, að slíkt skuli geta komið fram í frv., sem á að vera þaulathugað í milliþn., að lagt skuli á gjöld ýmissa atvinnufyrirtækja, þar sem vitað er, að þau geta oft og tíðum, einkum þegar fyrningarafskriftir koma til viðbótar, farið langt og það mjög langt fram úr tekjunum, og væri hægt að nefna um það mýmörg dæmi frá síðustu árum, þar sem þannig hefur staðið á, og það þó að engin sérstök óhöpp hafi skeð, eins og alltaf geta þar komið einnig til viðbótar. Það voru margir vankantar á þessu frv. Þetta var einn, að ætla sér að leggja á gjöldin alveg takmarkalaust. En n. hefur sniðið þennan vankant af að því leyti, að gjöldin skuli ekki fara fram úr tekjunum. Nokkrir aðrir vankantar hafa einnig verið sniðnir af frv., en þeir eru fleiri, sem eru á því, og ýmis atriði, sem þarf að breyta, og væri stórlega til bóta, ef Alþ. gæti á það fallizt. Ég vildi næst leyfa mér að minnast á nokkrar brtt., sem ég hef leyft mér að flytja hér í hv. deild við þrjár greinar þessa frv., og vil aðeins gera nokkra grein fyrir þeim hverri fyrir sig. Þá er það fyrst brtt. á þskj. 509 við 10. gr. frv., varðandi aðstöðugjaldið, að a-liðurinn í 10. gr. breytist þannig, að aðstöðugjaldið, sem Þar er ákveðið 1/2% af rekstri fiskiskipa og flugvéla, verði fært niður í 1/4%. Það hefur verið upplýst hér í hv. deild, og það munu allir vita, sem eitthvað þekkja til álagningar í sveitarfélögum, að útgerðin er undirstöðuatvinnuvegurinn á hverjum stað. Það eru tækin, sem draga hráefnið í land og skapa þá atvinnu, sem mest er byggt á í þorpum og kaupstöðum víðs vegar í kringum landið. Það hefur þess vegna verið viðtekin regla að hlífa þessum atvinnuvegi við veltuútsvari. Séu tekjur, þá kemur vitanlega tekjuútsvar, en það hefur yfirleitt verið skilningur sveitarstjórna fyrir því, að það sé óeðlilegt að leggja veltuútsvar, sem nú er kallað aðstöðugjald, á fiskibáta, togara og annan slíkan atvinnurekstur, enda hefur þessi atvinnurekstur velt mjög háum upphæðum, en hagurinn hefur verið þannig, að það hefur gengið illa að afskrifa nokkuð, sem máli skiptir. Það hefur þess vegna verið upplýst hér í umr., að ýmsir bæir hafa alls engin veltuútsvör lagt á fiskibátana, eins og Vestmannaeyjar og jafnvel Ísafjörður. Ég veit, að Akranes hefur aðeins lagt 0.25% á þann rekstur, og ég hef kynnt mér í ýmsum þorpum í kringum landið, að það hefur sáralítið veltuútsvar verið lagt á vélbátaútgerðina og víða alls ekki neitt. Ég tel, að það sé þess vegna farið öfugt að, þegar lögfesta á aðstöðugjald á þennan atvinnurekstur, yfirleitt hærra aðstöðugjald en veltuútsvar hefur í reyndinni verið í fjölmörgum bæjum og kauptúnum í kringum landið. Það eru til undantekningar, - ég skal fúslega játa það, - Þar sem hefur verið lagt á rekstur vélbáta, jafnvel upp í 1%, en það eru hreinar undantekningar. Hitt hefur verið meginreglan, að leggja ýmist ekkert á þennan atvinnurekstur eða sáralítið. Og ástæðan fyrir því er augljós, og hef ég minnzt á það hér að framan, og vænti ég, að allir séu mér sammála um, að slíkur undirstöðuatvinnuvegur eigi því aðeins að borga útsvar, að það sé um verulegan tekjuafgang að ræða. Þá er lagt til í 10. gr., að hæsta aðstöðugjald sé 2%. Í útsvarslögunum frá 1960 er gert ráð fyrir því, að hægt sé að fara með veltuútsvar af tekjum allt upp í 3%. Ég hef leyft mér að flytja brtt., að á eftir e-lið komi nýr stafliður, og með leyfi hæstv. forseta, hljóðar hann svo: „Allt að 3%: Barar, billiard-stofur, söluturnar, verzlanir og veitingastaðir opnir til kl. 23.30, tóbaks- og sælgætisverzlanir.“ Hjá þessum fyrirtækjum eru yfirleitt lítil útgjöld, mikill gróði, og þess vegna gerist hér tvennt í senn, að útsvar á þessum stofnunum er lækkað um 1/3, úr 3% niður í 2%, og þar að auki er lagt á miklu lægri upphæð en áður, því að einmitt hjá Þessum fyrirtækjum er um ailháar tekjur að ræða, en tiltölulega lítil útgjöld, mjög miklu minni útgjöld en í flestum öðrum atvinnugreinum. Það má þess vegna segja, að það sé í samræmi við stjórnarstefnuna að setja tiltölulega ríft hámark á aðstöðugjald eða veltuútsvar vélbátaútgerðarinnar, en lækka á sama tíma aðstöðugjald á sjoppum og öðrum slíkum atvinnurekstri um 1/3, því að það var áður yfirleitt um 3%. Ég vil þess vegna taka undir það, sem sagt var hér í gær í umr., að það virðist vera, að útvegurinn eigi formælendur fáa hér á Alþ., og ég vil spyrja: Hvers á útvegurinn að gjalda í ýmsum þeim lagagreinum og lagasetningum, sem gerðar hafa verið? í fyrra komu okurvextir og stórkostlegur lánsfjárskortur, sem hefur orðið útgerðinni fjötur um fót og orsakað það, að fyrir hana Þurfti á síðasta ári að gera sérstakar kreppuráðstafanir. Og nú á að löggilda hærra aðstöðugjald en veituútsvarið var áður. Ég álít, að þarna sé röng stefna upp tekin, vegna þess að allir munu sammála um, að hérna sé um undirstöðuatvinnuveg að ræða, sem atvinnulífið að verulegu leyti byggist á víðs vegar í landinu. Þá vil ég næst víkja að brtt., sem ég flyt á þskj. 507 ásamt 7. þm. Reykv. (ÞÞ). Þessi brtt. fjallar um hækkun frádráttar í útsvari vegna barnafjölskyldna. Allir, sem eitthvað þekkja til útsvarsálagningar, vita, að á undanförnum árum hafa útsvarsstigarnir verið of háir fyrir barnafjölskyldur. Og ég hygg, að Þeir, sem hafa unnið að niðurjöfnun, muni sammála um það, að þegar börn gjaldenda voru komin upp í 6, 7, 8 og þaðan af fleiri, þá hafi niðurjöfnunarnefndin komizt í vandræði og orðið að slá verulega af hinum venjulega útsvarsstiga. Það kom sem sagt víða í ljós, að niðurjöfnunarnefndirnar voru sammála um það, að þegar gjaldendur höfðu jafnmörg börn á framfæri sínu, var þeim ókleift að greiða það útsvar, sem stigi niðurjöfnunarnefndar greindi frá, og þá hefur oft verið farin sú leið að lækka útsvarið, án þess að nokkrar reglur væru um það, og hefur það verið meira og minna af handahófi, en gert af brýnni þörf. Einnig munu Þeir, sem að sveitarstjórnarmálum hafa unnið, hafa fundið það oft og tíðum, hvað erfitt var að innheimta há útsvör af slíkum gjaldendum. því hefði mátt vænta í þessu frv., sem samið er af mþn., - og væntanlega hafa ýmsir menn unnið að þessu frv., sem hafa þekkt einmitt þessa Þætti málsins, - að gerðar væru alveg sérstakar ráðstafanir til þess að tryggja barnafjölskyldum verulega útsvarslækkun. Alveg sérstaklega þegar barnafjöldinn er yfir 4, þá er nauðsynlegt að taka sérstakt tillit til þess. Aftur á móti er frádrátturinn stighækkandi, sem nemur 100 kr. fyrir hvert barn. Frádráttur í útsvari byrjar sem sé á 1000 kr. fyrsta barn, 1100 kr. annað barn og síðan 100 kr. hækkun fyrir hvert barn. Ég tel, að þetta sé alls ekki nægilegt, og þess vegna höfum við 7. þm. Reykv. leyft okkur að flytja svo hljóðandi brtt. við 32. gr., að í stað orðanna „Fyrir 1. barn kr. 1000.00. ... kr. 100.00 fyrir hvert barn“ komi: Fyrir 1. barn kr. 1000.00, fyrir 2. barn kr. 1100.00“, - er óbreytt frá því, sem er í frv., - síðan komi nokkur aukahækkun: „fyrir 3. barn kr. 1300.00, fyrir 4. barn kr. 1600.00, fyrir 5. barn kr. 2000.00,“ þannig að munurinn hækki alltaf um 100 kr. við hvert barn, sem gjaldandi hefur á framfæri sínu. Samkv. frv. á gjaldandi með 7 börn og 90 þús. kr. tekjur að greiða um 6800 kr. í útsvar. Samkv. þessari till. ætti útsvar þess gjaldanda að verða 3300 kr. Hafi þessi gjaldandi 100 þús. kr. tekjur, á hann að greiða í útsvar samkv. frv. 9300 kr., en samkv. till. okkar yrði útsvar hans 5800 kr. Ég held, að allir hljóti að vera sammála um það, að þegar gjaldandi hefur orðið 6, 7 eða 8 börn á framfæri sínu, þá megi þykja gott, ef hann getur bjargazt hjálparlaust frá sveitarfélaginu, og það sé ekki hugsanlegt, að slíkur gjaldandi geti verið tekjustofn fyrir sveitarfélagið, eins og þetta frv. augljóslega gerir ráð fyrir. Það er líklegt, að þessir menn lendi yfirleitt í nokkuð háum tekjum, því að fjölskyldubætur manns, sem hefur 7 börn á framfæri sínu, eru samkv. þeirri hækkun, sem gerð hefur verið á síðasta ári, 20650 kr. Og hafi maðurinn 70 þús. kr. vinnutekjur, sem hann vissulega þarf, hvort sem hann getur aflað þeirra eða ekki, þá er hann búinn að fá 90 þús. kr. tekjur með fjölskyldubótunum. Hafi hann 80 þús. kr. vinnutekjur, þá kemst hann upp í 100 þús. kr. með fjölskyldubótunum, og með þessu móti er a.m.k. fjórði parturinn af fjölskyldubótunum tekinn í útsvar til bæjar- og sveitarfélaga mínus sá persónufrádráttur, sem maðurinn hefur. Þetta tel ég, að sé alveg ófær leið, að taka þannig 25–30%a af fjölskyldubótunum aftur í útsvar, en það hlýtur að vera það hjá mönnum, sem hafa svo háar fjölskyldubætur, vegna þess að þeir hafa mörg börn á framfæri sínu. Með skattalögunum er þetta fullkomlega viðurkennt. Þar hafa hjón 50 þús. kr. frádrátt í sínum tekjum til skatts, síðan 10 þús. kr. fyrir hvern ómaga á framfæri sínu, og maðurinn með 7 börn, - en það dæmi hef ég sett upp, vegna þess að það er ekki óalgengt, - hann fær 50 þús. plús 70 pús. fyrir börnin, eða 120 þús. kr. skattfrjálsar tekjur. Maðurinn, sem á 7 börn, þarf þess vegna engan tekjuskatt að borga fyrr en hann er kominn yfir 120 þús. kr. tekjur, og fyrir því eru litlar líkur hjá almennum gjaldendum í þessu landi. Ég tel þess vegna, að hér sé mikið réttlætismál. Og það er meira, sem kemur hér til, sem ekki er hægt að komast hjá að víkja aðeins að í þessu sambandi. Stjórnarstefnan síðustu 2–3 ár hefur verið, eins og oft hefur verið tekið fram, lækkun skatts á hátekjumönnum og að nokkru leyti afnám, og fjölskyldubæturnar hafa ekki farið stighækkandi, heldur jöfn greiðsla, hvort sem gjaldandinn á eitt barn eða tíu börn. Þar er enginn munur gerður á, heldur nákvæmlega sama upphæðin. Þegar hinn 3% almenni söluskattur var lögleiddur og söluskattur í innflutningi var stórhækkaður líka 1960, þá var þessum byrðum, sem létt var af hátekjumönnunum, velt yfir á barnafjölskyldurnar í landinu í stórauknum mæli. Það mætti nefna þess mörg dæmi, að auk þess sem tvær gengisbreytingar hafa hækkað allar lífsnauðsynjar stórkostlega, þá eykst söluskatturinn jafnt og þétt, þar sem hann er ákveðinn hundraðshluti af öllum innflutningi og öllum innkaupum. Ég vil aðeins nefna sem dæmi þessu til sönnunar, að einir litlir krakkaskór kosta hér um 290 kr. Það er ekki lítill kostnaður fyrir mann, sem hefur 7 börn á framfæri sínu, að skóa sinn hóp. Af hverjum skóm tekur ríkið í söluskatt um 41 kr. Og lítill barnafrakki kostar um 1500 kr., söluskattur af hverjum frakka er yfir 200 kr. Þannig mætti nefna þess dæmi, hvernig hinar brýnustu lífsnauðsynjar hafa stöðugt farið hækkandi vegna verðbreytinganna og vegna söluskatts, sem ríkið innheimtir af hverri flík og öllum þeim matvælum, sem keypt eru, í hvaða mynd og formi sem er, nema ég held, að mjólkin ein sé þar undanþegin. Allar þessar daglegu þarfir leggjast þungt á manninn með 7 börn. Hann verður að borga 3% af öllum kaupum innlendum, og hann verður að borga bar að auki 16.5% af öllu því, sem flutt er inn í landið. Þetta verður þess vegna fyrir jafnstóra fjölskyldu gífurlega hár skattur á hverju einasta ári, og þess vegna er nauðsynlegt og alveg óhjákvæmilegt, að þegar lög eru sett um útsvarsinnheimtu, þá sé tekið tillit til þeirrar gífurlegu skattheimtu, sem ríkið er áður búið að framkvæma af þessum gjaldendum í þjóðfélaginu, sem vinna þó mestu nytjastörfin. Maðurinn með 7 börnin verður að borga 7 sinnum meira til ríkissjóðs í gegnum söluskatta og þá skattheimtu heldur en maðurinn með eitt barnið, og auk dýrtíðar af völdum gengisbreytinga og af völdum tolla, sem vaxa með hverri gengisbreytingu, þá verður aðstöðumunurinn gífurlegur, og hann er á engan hátt bættur með fjölskyldubótunum, þar sem þær fara ekki stighækkandi, eins og eðlilegt hefði verið. Enda er það svo, að þess mun mega finna dæmi víðs vegar í kringum land í kaupstöðum, þar sem verulegur innflutningur er, að innheimtur söluskattur er upp undir helming af öllum tekjum ríkissjóðs. Það þarf þess vegna engan að undra, að þessi ógnaskattheimta leggist þungt á marga gjaldendur í þessu landi, og fram hjá Því verður ekki gengið þegjandi, þegar verið er að gera lög um útsvör, sem snerta hvern einasta þegn þjóðfélagsins meira og minna. Þá vildi ég næst koma að þriðju brtt., sem ég hef leyft mér að flytja ásamt 5. þm. Norðurl. v. (BP), og hún er við 45. gr. frv. Þar segir, að í hreppum með færri en 300 íbúa sé sveitarstjórn heimilt að leggja á útsvör án milligöngu. Annars er sveitarstjórnum alls ekki lengur heimilt að leggja sín útsvör á, eins og verið hefur áður. Ég sé, að hv. heilbr.- og félmn. hefur komið með brtt. við frv. að færa íbúatöluna þarna upp í 500. Ég tel, að þessi grein sé mjög óhyggileg og ótímabær, og brtt. okkar 5. þm. Norðurl. v. er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Í sveitarfélögum með færri en 5000 íbúa er sveitarstjórn heimilt að leggja á útsvör án milligöngu skattstjóra, sem lætur þeim í té afrit af skattskrá hreppsins til hliðsjónar við álagninguna.“ Í frv. er gert ráð fyrir hinum svonefndu framtalsnefndum. Þær koma í staðinn fyrir niðurjöfnunarnefndirnar, sem starfað hafa á undanförnum árum. Þær eiga að undirbúa samkv. frv. skattframtölin í hendur skattstjóra, gera þær breyt. á framtölum og útreikningi, sem þær telja nauðsynlegar, og taka har til greina þær athugasemdir, sem lögin gera ráð fyrir í sambandi við útsvarsálagninguna, og síðan er aðeins eftir að reikna sjálf útsvörin út. Það munu allir við það kannast, sem eitthvað hafa kynnt sér þessi mál, að vinna sú, sem skattstjórum er þarna ætluð, er sáralítil og tekur niðurjöfnunarnefndirnar langminnstan tíma. Það er tiltölulega lítið verk að skrifa útsvarsupphæðina, eftir að búið er að fara yfir framtalið og bera niðurstöður þess saman við útsvarsstigann. Ég held, að þetta ákvæði sé Þess vegna mjög óæskilegt, vegna Þess að sveitarstjórnirnar þurfa að taka tillit til svo margra atriða og sjá það alltaf betur, þegar búið er að leggja útsvarið á, hver sératriði það eru, sem gefa þarf gætur. Og þær fá ekki heildaryfirsýn yfir útsvarsálagninguna, fyrr en búið er að fara yfir allar skýrslurnar og leggja útsvörin á eftir útsvarsstiganum í hvert skipti. Ég hygg, að sveitarfélögin sjálf hafi ekki óskað eftir þessari breytingu. Þau hafa sennilega aldrei verið um það spurð, og ef þau væru spurð um það, þá hygg ég, að þau óskuðu ekki eftir því, að þetta vald, að ganga frá útsvarsálagningunni, verði af þeim tekið. Eitt líka, sem þarf að athuga, er, að frv. þetta, sem skyldar sveitarfélögin til þess að láta skattstjórann leggja útsvörin á, getur oft og tíðum seinkað álagningu útsvara stórlega og tafið þannig, að útsvarsskráin sé lögð fram. Þeir kaupstaðir, sem notað hafa á undanförnum árum vélar hagstofunnar til þess að leggja síðustu hönd á útsvarsskrána, þekkja það mætavel, að verulegur dráttur hefur oft orðið á því, að skráin væri lögð fram, vegna þess að hagstofuvélarnar voru ekki tilbúnar að gera útsvarsskrána. eftir að niðurjöfnunarnefnd hafði gengið frá álagningu sinni. Þetta er vitanlega til stórbaga, því að öllum niðurjöfnunarnefndum og sveitarstjórnum er það nokkurt áhugamál að fá útsvarsskrána sem fyrst fram, svo að ekki dragi úr innheimtunni, - að hún komi fyrir almenningssjónir og hægt sé að innheimta útsvörin samkv. lögum og reglum þar um. Samkv. brtt. okkar er opið eftir sem áður fyrir sveitarfélög að láta skattstjórann annast þetta starf, ef þau óska eftir því. Það er aðeins heimild, að þau sveitarfélög, sem það vilja og eru undir 5000 íbúum, megi eftir sem áður leggja sjálf útsvörin á og ganga alveg frá þeim, eins og verið hefur á undanförnum árum. Ég tel, að þessi tala, 500, sem n. hefur dottið niður á núna, sé alveg út í loftið. Ég vil taka sem dæmi þorpin hér fyrir austan fjall, Eyrarbakka og Stokkseyri, annað með 530 íbúa, hitt með 490 íbúa. Þetta þýðir, að Eyrbekkingar eru skyldugir til þess að senda sín framtöl til skattstjórans í því umdæmi, en Stokkseyringar mega leggja útsvör á heima alveg óáreittir. Þannig mætti nefna fjölmörg dæmi víðs vegar um landið, sem sýna alveg ljóst, að það er algerlega óeðlilegt að skylda sveitarfélögin, án þess að þau hafi nokkuð óskað eftir því, til þess að verða að hlíta þeim lögum að senda öll sín gögn til skattstjórans til álagningar. Aftur á móti í hinum stærri bæjum, þá veit ég, að þróunin verður sú. að álagningin er orðin svo vélræn, að það verður sjálfsagt vínnusparnaður að láta vélarnar vinna þetta verk. og þess vegna höfum við talið, að hámarkið 5000 væri hæfilegt, og mun, eins og nú standa sakir, Reykjavík og þeir kaupstaðir utan Reykjavíkur vera skyldir til þess að hlýða þessum ákvæðum laganna, öll hin sveitarfélögin hafa svo opna leið að láta skattstjórann annast þessi störf eftir frv., ef þau óska eftir því, en ef þau óska heldur eftir að vinna þetta verk sjálf á sama hátt og áður, þá tel ég tvímælalaust, að þeim eigi að vera það heimilt. Og ég satt að segja undrast það, að nefndin, sem samdi þetta frv., og þeir, sem að frv. standa, skuli leggja slíkt ofurkapp á þessa grein að vilja ekki hækka í till. sinni ákvæðið upp í hærri tölu en 500. En ég trúi ekki öðru en hv. alþm. vilji athuga þetta mál nánar, og vissulega munu þeir sannfærast um það, að hér er ekki nokkur hætta á ferðinni fyrir einn eða annan. Og ef sveitarfélögin komast að því, að það sé hagkvæmara fyrir þau að láta skattstjórann vinna þessi störf, þá mun áreiðanlega ekki standa á þeim að notfæra sér það. Ekki hef ég trú á því, að hér sé um sparnað að ræða, því að kostnaður við það að skrifa töluna eftir útsvarsstiganum er fyrir niðurjöfnunarnefndir áreiðanlega sáralítill. Og ég er sannfærður um það, að kostnaður við niðurjöfnunarnefndir í hinum einstöku sveitarfélögum er hér um bil sá sami, hvort sem bær ljúka niðurjöfnun eða ljúka henni ekki. Hins vegar kemur hér allverulegt starf til skattstjórans, sem kostar áreiðanlega verulegt fé, hver sem á að greiða það. Þar sem þetta ákvæði er sett hérna fram, án þess að það hafi nokkuð verið kynnt sveitarfélögunum áður, eins og að vissu leyti mörg atriði í þessu frv., þá tel ég, að það sé alveg ótækt að seylast inn á verksvið þeirra með þessu móti, því að ég veit ekki til, að nokkurt sveitarfélag hafi óskað eftir því að afsala sér réttinum til þess að leggja síðustu hönd á útsvarsálagninguna. Það væri það minnsta, að mþn. eða þingnefnd sú, sem þetta mál hafði með höndum, hefði látið svo lítið að bera þessi atriði undir ýmis sveitarfélög, áður en frv. væri keyrt hér gegnum Alþingi. Ég skal svo ekki hafa þessi orð mín fleiri. En ég vænti þess, að ýmsir þm. taki þær brtt. til íhugunar, sem hér hafa verið fluttar. Og alveg sérstaklega trúi ég ekki öðru en hin síðasta brtt. verði af mörgum talin eðlileg og sjálfsögð, enda haggar hún á engan hátt meginstefnu frv. að einu eða öðru leyti, en hún felur það í sér að svipta ekki sveitarfélögin ævafornum rétti til útsvarsálagningar.



Herra forseti. Ég vildi spyrjast fyrir um hv. frsm. meiri hl, heilbr.- og félmn.  Hv. 5. þm. Vestf., frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn., minntist í framsöguræðu sinni á nokkuð af því, sem ég hafði sagt um þetta mál við 1. umr. Ég hafði m.a. nefnt það, að ég teldi, að það þyrftu að vera skýr ákvæði í 9. gr. um undanþágur frá aðstöðugjaldi. Ég hafði nefnt þar sláturhús og mjólkurbú, sem segir, að skuli vera undanþegin þessu gjaldi, og það var ekki að ástæðulausu, að ég nefndi þetta, vegna þess að í útsvarslögunum frá 1960, 8. gr. þeirra 1., segir: „Undanþegin veltuútsvari eru sláturhús og mjólkurbú“ En svo kom það fyrir hjá samvinnufélagi, sem rekur sláturhús, að á bað var lagt veltuútsvar, á allar sláturfjárafurðirnar. Það var að sjálfsögðu kært yfir þessu, alla leið til ríkisskattanefndar, en hún vildi ekki fella þetta veltuútsvar niður. Ég veit ekki, á hverju þetta hefur verið byggt. Ef til vill á því, að í sömu útsvarslögum var, ef ég man rétt, heimild til að leggja nokkurt veltuútsvar á landbúnaðarvörur í umboðssölu. En hvernig sem þessu er háttað, þá varð þetta ákvæði á þessum stað að minnsta kosti gagnslítið eða gagnslaust fyrir gjaldandann. Hann varð að borga útsvar af þeim vörum, sem unnið var að í sláturhúsinu. Hv. frsm. segir: Er hægt að orða þetta skýrar en er í frvgr.? Þetta orðalag er mjög svipað og var um veltuútsvarið í útsvarslögunum, og varð þó ágreiningur um það, eins og ég þegar hef lýst. Það er ef til vill ekki þörf á því að setja þetta inn í frvgr. öðruvísi en nú er. Ég geri ráð fyrir, að gefin verði út reglugerð um þetta, og þá mætti setja þarna skýrari og nákvæmari ákvæði um þetta, og ég vil einmitt út af þessu vekja athygli á einu. Yfirleitt er það svo með sláturhús, að við þau eru byggð frystihús, og kjöt af sláturfénaði er látið úr sláturhúsinu inn í frystihúsið. Það er yfirleitt ekki hægt að reka sláturhús nema hafa frystihús þar við, og þá þarf að hafa það alveg ákveðið, hvort þær afurðir, sem unnið er að í sláturhúsinu, verða ekki undanþegnar aðstöðugjaldi, eins fyrir því, þó að þær fari úr sláturhúsinu gegnum sambyggt frystihús og úr Því aftur á markaðinn. Þetta gæti að sjálfsögðu verið reglugerðarákvæði, en ég teldi æskilegt, að það kæmi glöggt fram, hvað hv. n., sem hefur undirbúið frv., segir um þetta, eða hvernig ætlazt er til, að þetta ákvæði verði skilið. Hv. frsm. meiri hl. sagðist gleðjast yfir því, að ég hafði lýst því við 1. umr. um frv., að ég teldi nauðsynlegt að koma á meiri jöfnuði í álagningu gjalda til sveitarfélaga en verið hefði. Hann var eitthvað að tala um stefnubreytingu í þessu sambandi, en ég kannast ekki við það að hafa breytt um stefnu í því. Ég hef alltaf litið svo á, að það væri eðlilegt, að þessi gjöld væru sem jöfnust á mönnum, hvar sem þeir eru búsettir á landinu. Ég átti ekki neinn þátt í því, að það voru lögfestir þrír útsvarsstigar 1960, ég tel það til mikilla bóta, að útsvarsstiginn er nú orðinn bara einn. Ég átti ekki heldur þátt í því að lögfesta þau veltuútsvör, sem sett voru í lögin 1960 og hafa orðið þannig í framkvæmdinni, eins og ég gerði grein fyrir, að á ýmsum stöðum á landinu eru þau þrisvar til fjórum sinnum hærri en annars staðar. Ég benti á það við 1. umr. málsins, að ég teldi nokkra hættu á því, að aðstöðugjaldið, sem kemur í stað veltuútsvaranna, mundi einnig leggjast mjög misjafnlega þungt á landsmenn eftir því, hvar þeir eru búsettir, og það væri nauðsynlegt að vinna að meiri jöfnuði í þessu efni. Og mér þótti gott að heyra það, að hv. 5. þm. Vestf. virtist vera mér sammála um, að það væri rétt að vinna að því, að þessi gjöld leggist sem jafnast á menn, hvar sem þeir búa á landinu. Þetta er stór lagabálkur, og þm. hafa haft skamman tíma til að athuga þetta frv. hér í hv. d. Það er ekki gott að segja um það fyrir fram, hvernig þetta reynist í framkvæmdinni. Ég tel, að þarna séu ýmis ákvæði til bóta eða geti reynzt betri en það, sem við höfum búið við að undanförnu. En það er fyrst og fremst reynslan. sem sker úr um þetta, og ég held, að það væri mjög mikilsvert fyrir Alþ. að fá sem allra fyrst nokkra vitneskju um, hvernig framkvæmdin verður nú þegar í upphafi, eftir að þetta frv., ef að lögum verður, kemur til framkvæmda. Þess vegna vildi ég leyfa mér að skjóta því til hv. heilbr.- og félmn., hvort hún vildi ekki taka það til athugunar fyrir 3. umr. að bera fram till. um það, að í bráðabirgðaákvæði frv. væru sett fyrirmæli um það, að nú þegar á næsta sumri yrði safnað upplýsingum frá öllum sveitarfélögum um álagningu fasteignaskatts, aðstöðugjalds og útsvars á þessu ári. Það er erfitt fyrir hvern einstakan, sem hefur áhuga fyrir að kynna sér þetta, að safna saman slíkum upplýsingum, en ætti að vera auðvelt fyrir ríkisstj. að gera þetta. Það mætti búa til eyðublöð fyrir þessar upplýsingar, sem óskað væri eftir, og þá væri það ákaflega lítið verk fyrir sveitarstjórnir eða þá, sem leggja gjöldin á, að útfylla slíkar skýrslur, strax þegar álagningu gjaldanna er lokið. Ég tel, að þær upplýsingar, sem þarna ætti að óska eftir, væru: Heildarupphæð fasteignaskatts í sveitarfélaginu og hvað mikið álag væri á skattinn samkvæmt 5. gr., ef notuð hefur verið heimildin til hækkunar á skattinum. Viðkomandi aðstöðugjaldinu yrði spurt um heildarupphæð þess í sveitarfélaginu og jafnframt þær reglur, sem farið hefur verið eftir við álagningu aðstöðugjaldsins, þannig sundurliðaðar, að sjáist, hvað hátt gjald er lagt á hverja grein atvinnurekstrar. Sé t.d. lagt mishátt gjald á vörur, þá sé tilgreindur hundraðshluti gjalds á hverja vörutegund eða vöruflokk. Í þriðja lagi væri svo óskað upplýsinga um heildarupphæð álagðra útsvara. Ef útsvör hafa verið hækkuð eða lækkuð samkvæmt heimild, þá sé tilgreint, hvað mörgum hundraðshlutum hækkun eða lækkun nemur. Ég tel, að það ætti að óska eftir því, að sveitarfélögin sendu þessar upplýsingar strax að lokinni álagningu gjaldanna, og síðan ætti í ráðuneytinu að gera glögga yfirlitsskýrslu um álagninguna í öllum sveitarfélögunum samkv. þessum upplýsingum þeirra og sú skýrsla yrði lögð fram á Alþ, í byrjun reglulegs þings næsta haust. Það væri tiltölulega lítið verk að gera þetta, en ég held, að það væri mjög mikilsvert fyrir alþm. að hafa þegar á fyrsta ári slíka yfirlitsskýrslu um álagningu gjalda hjá sveitarfélögunum eftir þessum nýju reglum. Þá væri auðvelt að sjá, hvernig gjöldin hafa verið lögð á hvarvetna um landið, hvað há aðstöðugjöld hafa verið tekin og hvað mikill munur er á þeim, hvar eru aðstöðugjöldin lægst og hvar hæst. Það er nauðsynlegt að geta gert sér grein fyrir því, hvað þungt þetta leggst á menn í sveitarfélögunum, og einnig um hin gjöldin, fasteignaskattinn, því að það er heimild til að hækka hann töluvert frá því, sem ákveðið er í frv., og þá einnig um útsvörin, að hve miklu leyti eru notaðar heimildirnar til þess að hækka og lækka þau um ákveðinn hundraðshluta. Ég hef ekki orðað till. um þetta, því að ég hefði talið langæskilegast, ef hv. heilbr.- og félmn. vildi athuga þetta atriði á milli umræðna. Eins og ég sagði, þá er það víst, að það er ekki mikil fyrirhöfn fyrir sveitarstjórnirnar að útfyllta slíkt eyðublað, þegar lokið er álagningunni, og það væri ekki heldur mikið verk að semja úr þessu eina yfirlitsskýrslu. Það mundi ekki hafa neinn teljandi kostnað í för með sér, en mundi verða mjög til glöggvunar fyrir þm. á næsta þingi og auðveldara, ef slíkt lægi fyrir, að átta sig á því, hvernig þetta hefur reynzt í framkvæmdinni þegar á fyrsta ári.



Herra forseti. Ég hef verið að velta því fyrir mér, hvaða meginástæður lægju til þess, að þetta frv. er í rauninni flutt. Mér þykir alveg augljóst vera, að frv. er ekki flutt til þess að auka við tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga í landinu. Það held ég, að hafi komið mjög skýrt fram í umr. hér um málið. Sá eini vísir í frv., sem er til nýrra tekjustofna, landsútsvörin, er svo mjór, að það er varla hægt að búast við því, eins og hér hefur verið bent á, að hann muni raunverulega gefa nema eina eða tvær millj. króna til viðauka fyrir sveitarfélögin í landinu við það, sem verið hefur, vegna þess að það er alveg ljóst, að meiri hlutinn af því, sem nú á að flokkast undir landsútsvör, hefur fram til þessa verið í útsvarsupphæð sveitarfélaganna í landinu. Og tilfærslan, sem maður hefði þó getað hugsað sér að lægi á bak við þetta landsútsvar, sem hér er tekið upp, tilfærslan á milli hinna einstöku sveitarfélaga, hún er sáralítil, og þó þykir mönnum nú ástæða til þess að upphefja þetta svo að segja að fullu og öllu aftur. Það hefur komið hér fram brtt. frá meiri hluta hv. heilbr.- og félmn., sem er á þá leið, að heimilt sé að greiða úr jöfnunarsjóði aftur sérstakar uppbætur til þeirra sveitarfélaga, sem kunna að fá út úr þessari nýju skipan nokkru minni tekjur en þau höfðu áður, og þá er nokkurn veginn búið að fara hér í hring. Ef þetta verður í alvöru framkvæmt, þá er landsútsvarinu, svo stutt sem það náði, svo að segja skilað aftur, því að þegar aukningin hefur næstum engin verið á nýjum tekjustofnum varðandi landsútsvarið, þegar þar er nokkurn veginn um að ræða sömu tekjur og áður var, en það á aðeins að skipta þeim eilítið öðruvísi en var, þá vitanlega fá einhverjir minna og aðrir meira. Og þeir, sem fengju minna, eiga að fá þetta bætt upp aftur úr sjóðnum, og þá, eins og menn sjá, er í rauninni ekkert orðið eftir af þessari landsútsvarshugmynd. En hvaða ástæður liggja þá til þess, að þetta frv. er raunverulega flutt? Hverju á það að breyta? Það bætir sem sagt ekki við neinum nýjum tekjustofnum, og skipulagsbreytingin eða formið á þessu er ekki í neinum verulegum atriðum til bóta frá því, sem áður hefur verið. Jú, það kemur í ljós við nánari athugun, að það er ein mikilvæg breyting, sem felst í þessu frv., og það er full ástæða til þess að undirstrika það, hver hún er. Meginástæðan til þess, að frv. er flutt, er sú, að það á að létta veltuútsvarinu, sem verið hefur, af tilteknum aðilum, sem það útsvar hafa borið. Þeir eiga ekki lengur að þurfa að borga þetta veltuútsvar, og þeir eiga ekki heldur að borga það aðstöðugjald, sem á að koma í staðinn. Sveitarfélögin eiga að vísu að fá álíka háa upphæð, kannske nokkru lægri, eins og segir í frv., í staðinn fyrir veltuútsvörin, en ýmsir þeir aðilar, sem borguðu veltuútsvarið, eiga ekki að þurfa að borga það. Þeir eiga að losna við þennan hluta af sínu útsvari. Þannig verður þetta t.d. með verzlunina í landinu. Það vita allir menn, sem hafa komið nærri útsvarsálagningu, að í mörgum kaupstöðum landsins a.m.k. hefur málið verið þannig, að ýmsar einkaverzlanir á stöðunum eða eigendur Þeirra hefðu ekki borið neitt útsvar samkv. framtölum þeirra, ekki af hreinum tekjum, þær voru svo litlar. Eina leiðin til þess að láta þessar verzlanir bera nokkurt útsvar á viðkomandi stöðum var að leggja á veltuútsvar, og þessar verzlanir þurftu að greiða nokkurt útsvar í sveitarsjóð í gegnum veltuútsvarið. En hvernig fer þetta nú? Nú fer þetta þannig, að þessir aðilar verða útsvarsfrjálsir. Þeir eiga að vísu að innheimta aðstöðugjald, sem þeir mega leggja á vörurnar, sem þeir selja, og breyta því þannig í söluskatt, sem almenningur verður að borga. Í þessu er auðvitað meginbreytingin fólgin, sem í þessu frv. er. Það nákvæmlega sama gerist með iðnaðarfyrirtæki, sem framleiða fyrir innlendan markað. Þau hafa nú þurft að greiða talsvert útsvar sum hver í sveitarsjóðina í formi veltuútsvars. Þau hefðu mörg borgað tiltölulega lítið til sveitarsjóðanna, ef það hefði átt að leggja eingöngu á þau tekjuútsvör, vegna þess að það var þannig háttað og er þannig háttað um framtal hjá þeim, sem hafa rekstur með höndum, að þeir hafa mikið til sjálfdæmi um það, hvernig skattskýrsla þeirra lítur út og hvaða tekjur eru sýndar á skattskýrslueyðublöðum. Þessir aðilar koma nú til með að borga að vísu nokkurt aðstöðugjald, en þeir borga það bara ekki sjálfir. Þeir leggja þetta jafnóðum á þá vöru, sem þeir selja frá sér, breyta þessu aðstöðugjaldi í söluskatt, og þeir verða sjálfir að langmestu leyti útsvarsfrjálsir héðan af. Þetta er mergurinn málsins. Það er alveg greinilegt, að þetta frv. er fyrst og fremst flutt í þessum tilgangi. Þetta er ástæðan til þess, að frv. er flutt, og þetta er sá vinningur, sem ýmsum mönnum sýnist við það að lögfesta þetta frv. Hitt stendur svo aftur jafnljóst, að þeir aðilar í landinu, sem framleiða fyrir erlendan markað, t.d. sjávarútvegurinn, verða að sitja áfram uppi með sitt veltuútsvar, þó að það heiti aðstöðugjald héðan af. Það á raunverulega að leggja þetta aðstöðugjald t.d. á allar greinar sjávarútvegsins, með sama hætti og veltuútsvarið hefur verið. Og af því að þeir framleiða fyrir erlendan markað. Þá geta þeir ekki velt gjaldinu af sér. Þeir skulu sitja uppi með það. Og það er alveg greinilegt, að þeir, sem standa að flutningi þessa máls, telja ekkert athugavert við þetta. Það var ekki sá þátturinn, sem þeir voru að leysa, að reyna að bjarga þessum aðilum undan þessum gjöldum, sem þeir hafa borið. Það voru aðrir, sem þarna voru bornir fyrir brjósti, og það tekst sýnilega að koma gjöldunum af þeim og yfir á herðar annarra. Ég álít, að það sé full ástæða til þess að undirstrika það, að þetta er meginatriði þessa máls, sem hér liggur fyrir. Ákvæðið í þessu frv. um fasteignaskattinn, sem að vísu á að gera nú lögbundinn, þannig að þennan skatt skuli leggja á, á því er engin veruleg eðlisbreyting frá því, sem verið hefur í framkvæmd, því að það hefur verið heimild til Þess að leggja hann á, og það hafa svo að segja allir notað þessa heimild. Á því er því svo til engin breyting. Með útsvarsstigann er heldur engin teljandi breyting. Sumir telja, að það sé allmikill vinningur við það, að útsvarsstiginn verður einn um allt land, en þeir munu hafa verið þrír fram til þessa. Ég tel þetta skipta sáralitlu máli, á meðan þau ákvæði eru í lögum og verða framkvæmd, að það megi breyta þessum skala upp á við um 30% og niður á við um 30%, og það er vitað, að það verða raunverulega jafnmargir útsvarsskalar í framkvæmd í landinu og þeir voru. Hvort það verður prentað hér í einhverju plaggi, að það sé aðeins einn skali, sem megi sveifla svona fram og til baka, eða þeir séu þrír og sveiflast þar af leiðandi heldur minna, breytir engu, nema að örlitlu formi. Þar er engin efnisbreyting á. Nei, það er illt til þess að vita, að hugmyndin um landsútsvör skuli vera gerð að jafnlitlu og raun er á í þessu frv. Það er auðvitað enginn vafi á því, að það, sem lá á bak við hugmyndina um landsútsvör, var það tvennt: í öðru lagi að gera nokkra aðila í landinu útsvarsskylda, sem hingað til hafa sloppið gersamlega undan því að greiða útsvör, þar á meðal alveg sérstaklega bankana í landinu, en þeir eru víða útsvarsskyldir í löndum, og það var full ástæða til þess að láta þá borga nokkurt útsvar hér líka. Þetta hefur ekki fengizt. Og hin meginástæðan, sem menn höfðu fram að færa fyrir því að taka upp landsútsvör, var svo sú, að útsvör, sem lögð eru á aðila, sem reka starfsemi eða þjónustu ekki fyrir þann stað, þar sem þau eiga heimasveit, heldur raunverulega fyrir allt landið, - að útsvör á þau fyrirtæki rynnu í einn sameiginlegan jöfnunarsjóð og yrði deilt út til landsins alls, sem raunverulega á að eiga útsvörin, en ekki t.d. Reykjavík ein, eins og er í langflestum þessum tilfellum. Það var auðvitað alveg ljóst mál, að það var ekki hægt að framkvæma þessa hugmynd, svo að neinu gagni væri, án Þess að landsútsvörin þýddu það í framkvæmd, að Reykjavík, sem hefur notið nokkurra sérréttinda í þessum efnum, tapaði nokkru af sínum útsvarstekjustofnum. En þegar til framkvæmdanna átti að koma, þá hefur hæstv. ríkisstj. guggnað á því að framkvæma þetta á þennan hátt, sem allir höfðu þó hugsað sér, sem um þetta mál höfðu talað fram til þessa. Það eru auðvitað öll rök fyrir því um almenn sölusamtök, - við skulum segja eins og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og önnur slík, - að þau útsvör, sem þessi sölusamtök bera, eigi að skiptast nokkuð jafnt niður á hin ýmsu sveitarfélög í landinu, en útsvarið eigi ekki að renna allt til Reykjavíkur, þó að höfuðstöðvarnar séu hér. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna er byggð upp þannig, að þar er um að ræða samtök um 60 frystihúsa í landinu. Þar af munu vera þrjú eða fjögur hér í Reykjavík, hin öll dreifð víðs vegar út um land. Sölumiðstöðin er ekkert annað en umboðssölustofnun fyrir þessi frystihús víða úti um land, en eigi að síður er þessi stofnun útsvarsskyld hér í Reykjavík og Reykjavíkurborg hirðir útsvarið, þó að hún á þennan hátt fái raunverulega aðstöðu til þess að skattleggja starfsemi annarra bæja og sveitarfélaga í landinu. Svipað má segja um ýmiss konar annan rekstur, sem eðlilega fer fram að forminu til hér í höfuðborg landsins, í Reykjavík, en raunverulega tilheyrir landinu öllu. Og það var og er full ástæða til þess að láta útsvör þessara aðila renna í einn sameiginlegan sjóð, sem Reykjavík fær auðvitað úr að réttu hlutfalli við aðra. En framkvæmdin hefur sem sagt orðið sú, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki þorað að hreyfa við neinu, sem teljandi er, í þessum efnum, við sérréttindum Reykjavíkur. Það er hreint smáræði, sem þar er tekið, og skiptir sáralitlu máli fyrir sveitarfélögin í landinu sem heild. Hins vegar tekur ríkisstj. upp í landsútsvarið útsvör á olíufélögin í landinu. Og vegna hvers? Vegna þess að staðreyndin er sú, að þessum útsvörum er núna dreift til langflestra byggðarlaga í landinu. Það verður því auðvitað engin veruleg breyt. á því að taka útsvör olíufélaganna og setja þau útsvör í jöfnunarsjóðinn og skipta þeim upp á nýtt, - engin veruleg breyt. kemur þar fram. Að vísu eru það auðvitað nokkur sveitarfélög, sem þarna hagnast, en ef litið er á heildina, þá er þarna ekki um mikla breytingu að ræða. Miklu meiri breyt. hefði hér verið, ef t.d. stofnanir eins og SÍS og ýmis heildsölufyrirtæki, sem skrásett eru og búsett hér í Reykjavík, - ef útsvör þessara aðila hefðu verið lögð í jöfnunarsjóðinn og þeim skipt upp eftir íbúatölu á hin einstöku sveitarfélög. Niðurstaðan er sem sagt þessi, sem ég segi, að hugmyndin um landsútsvör er gerð að sáralitlu sem engu í þessu frv., og trúi ég því varla, að nokkur hafi séð ástæðu til Þess að fara að flytja þennan lagabálk, sem hér liggur fyrir, vegna þeirra ákvæða, sem er að finna í frv. um landsútsvörin, svo lítil sem þau eru. Svo voru það nokkur atriði, sem mig langaði til þess að víkja að, varðandi framkvæmd útsvarsálagningarinnar. Það er gert ráð fyrir því í þessu frv., að sú breyt. verði gerð á með álagningu útsvara. að skattstjórar í nýjum skattaumdæmum, sem gert er ráð fyrir að setja á stofn, skuli leggja útsvörin á. Og í 37. gr. frv. segir m.a., að skattstjóri eða umboðsmaður hans skuli eiga sæti í framtalsnefnd. Hér er um allverulega breyt. að ræða frá því, sem verið hefur í framkvæmd. Nú er allt í einu ákveðið, að inn í hinar raunverulegu niðurjöfnunarnefndir sveitarfélaga, sem eiga nú að heita framtalsnefndir, skuli koma ríkisembættismenn, sem eru skipaðir af fjmrh. Skattstjórar eða umboðsmenn skattstjóra skulu koma inn í þessar n., og það er beinlínis gefið undir fótinn með það, að það megi kjósa þá sem fastafulltrúa í n., og mjög bent á það, að þar eigi þeir raunverulega að vera. Þetta atriði tel ég mjög óeðlilegt, og þarna er alveg augljóslega verið að sveigja inn á þá braut að skerða sjálfstæði sveitarfélaganna. Ríkisvaldið virðist vera þarna að seilast til beinna áhrifa á innri málefni sveitarfélaganna. Varla trúi ég því, að þeir menn, sem samið hafa þetta frv., hafi hugsað það vandlega, hvernig hægt sé í rauninni að framkvæma þau ákvæði, sem er að finna í 37.–46. gr. varðandi álagningu útsvara. í 42. gr. er sagt, að þessar framtalsnefndir skuli yfirfara framtölin og úrskurða hin ýmsu framtöl, hvernig þau skuli endanlega vera, þegar lagt verður á útsvar samkvæmt þeim. Og í d-lið þessarar gr. segir beinlínis, að framtalsnefndirnar skuli semja skrá yfir tekjur og eignir gjaldenda, sem miða skal útsvörin við. Síðan, þegar þetta hefur verið gert, eiga framtalsnefndirnar að senda þessa skrá til hlutaðeigandi skattstjóra. Þar segir enn fremur, að framtalsnefndirnar skuli vera búnar að ljúka þessum störfum sínum fyrir aprílmánaðarlok ár hvert, og þá á að senda þessi gögn til skattstjóranna, og síðan tekur skattstjórinn þessi gögn og á að leggja útsvörin á. Og svo berast auðvitað skýrslur hans til sveitarstjórnanna aftur, áður en hægt er að fara að innheimta útsvörin samkv. þeirra álagningu. Nú er það alveg vitað mál, að á mörgum stöðum á landinu háttar Þannig til, að það verður erfitt að koma þessum skýrslum frá sér nema með miklum seinagangi um þetta leyti árs, eða fyrir lok aprílmánaðar. Ég hef m.a. bent á, hvernig þetta t.d. mundi verða í mínu heimabyggðarlagi og í því skattaumdæmi, sem þar á að vera. Það skiptir ekki verulegu máli, hvort skattstjórinn verður búsettur í Neskaupstað eða t.d. einhvers staðar annars staðar á Austurlandi. Örðugleikarnir við að komast á milli verða hinir sömu í báðum tilfellum. Það er enginn vafi á því, að það verður mjög örðugt að koma þessum skýrslum frá framtalsnefndunum til skattstjóranna og síðan aftur frá skattstjórunum til viðkomandi staða, þannig að ekki verði um óheyrilegan drátt að ræða varðandi álagningu útsvaranna, alveg óþarfan drátt, þannig að innheimta geti raunverulega ekki farið fram með eðlilegum hætti. Ég verð að segja, að mér þykir furðulegt, að þeir, sem að flutningi þessa máls standa, skuli halda í þessi ákvæði, að þeir skuli ekki geta fallizt á það að gefa sveitarfélögunum rétt til þess að velja á milli, hvort þau annist að fullu og öllu sjálf álagningu útsvaranna samkv. settum reglum og lögum eða hvort þau óska eftir því, að skattstjórarnir vinni þetta verk. Hættan getur engin verið. Ef maður hugsar sér, að það kunni að liggja einhver hætta í því, að framtalsnefndirnar og sveitarstjórnirnar kunni að brjóta lög eða reglur í einhverjum greinum fremur en skattstjórarnir, þá eru eftir hin eðlilegu dómstig í málinu. Það er hægt að kæra það, sem aflaga hefur farið, og það er hægt að leiðrétta það samkv. réttum lögum og reglum. Ég held, að það sé full ástæða til þess, að hæstv. ríkisstj. athugi þennan framkvæmdakafla betur og hugleiði þær ábendingar, sem hér hafa komið fram um það, hvort ekki væri rétt að breyta þessu og leyfa sveitarstjórnunum að ráða sínum málum íhlutunarlaust í þessum efnum, eins og verið hefur. Ég held, að þessi fyrirhugaða framkvæmd sé sízt til bóta. Þá vil ég benda á það, að mér sýnist, að augljóslega þurfi að breyta bráðabirgðaákvæðinu í frv. með tilliti til till., sem hv. meiri hl. heilbr.- og félmn. hefur lagt hér fram varðandi álagningu aðstöðugjaldsins. En ég geri ráð fyrir því, að till. meiri hl. muni verða samþ., en með þeirri till. er búið að breyta aðalgrundvellinum, sem lagður var með frv., eins og það var lagt fram, fyrir álagningu aðstöðugjaldsins, þar sem er sagt í till. meiri hl., að það skuli þó aldrei leggja aðstöðugjald á hærri útgjöld en sem nemur tekjum viðkomandi fyrirtækis. En ákvæðin, sem sett eru hér til bráðabirgða um álagningu aðstöðugjaldsins á árinu 1962, eru ekki í samræmi við þetta. Þar er fortakslaust sagt, að aðstöðugjald árið 1962 skuli miðað við útgjöld, efnis- og vörukaup og fyrningarafskriftir, eins og þær eru á árinu 1961. En ég hygg, að ætlunin sé að láta sömu reglu gilda um álagningu aðstöðugjaldsins á árinu 1962 eins og ætlað er að lögbinda í sjálfu frv. til frambúðar. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál. Ég hef aðeins viljað undirstrika það sem mína skoðun, hvað sé raunverulega höfuðefni þessa frv. og hvaða ástæður liggja raunverulega til þess, að það er flutt. Ástæðurnar eru þær, að það er verið að létta gjöldum af tilteknum aðilum og koma þeim gjöldum sem söluskatti yfir á almenning í landinu. Það er eina meginbreytingin, sem er að finna í þessu frv. Hitt allt er tiltölulega smátt og hefði vissulega mátt bíða.