Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Lög um lífeyrissjóð bænda voru afgreidd á síðasta þingi. Þar var um nýmæli að ræða og því ekki óeðlilegt, að við framkvæmd laganna kæmu fram ýmis atriði, er reynslan sýndi, að ástæða væri til að breyta, bæði til lagfæringar og til að gera framkvæmd laganna auðveldari en ella. Þegar lög um lífeyrissjóð bænda voru sett, voru höfð til hliðsjónar lög, sem áður höfðu tekið gildi um lífeyri til handa öldruðum félögum í stéttarfélögum. Ríkisstj. flutti nokkuð snemma á þessu þingi frv. það, sem hér liggur fyrir, og var það borið fram eftir ósk stjórnar lífeyrissjóðs bænda. Þetta frv. felur ekki í sér neinar stórbreytingar á þeirri löggjöf, en nokkur atriði, sem aðallega miða að samræmingu og nokkurri rýmkun á lífeyrisgreiðslum í vissum tilvikum frá því, sem lögin, er sett voru í fyrra, heimila. Við þessar tiltölulega smávægilegu breytingar er einnig höfð hliðsjón af lögum um eftirlaun til aldraðra félaga í stéttarfélögum, eins og þau lög eru orðin nú. Þetta frv. felur í sér aðallega þrjú atriði. Það er gert ráð fyrir að fella niður það skilyrði, að þeir bændur, sem njóti lífeyris, þurfi að hafa stundað búskap í árslok 1967, og er nokkuð rýmkað til í þessu efni frá því, sem lögin kveða á um, þau er sett voru í fyrra. Í öðru lagi er ákveðið í þeim breytingum, sem hér liggja fyrir, að allir bændur, sem náð hafa 75 ára aldri, eigi rétt á eftirlaunum samkv. þessum lögum, án tillits til þess, hvort aðili hefur látið af búskap eða ekki, enda uppfylli hann öll önnur skilyrði laganna. Þetta miðar að því að gera framkvæmdina ótvíræðari og einfaldari en annars væri. Það liggur í augum uppi, að sá maður, sem orðinn er 75 ára, hefur þegar misst starfsorku til að geta unnið erfiðisvinnu, en sumir aldraðir bændur hafa þann hátt á að minnka smám saman bústofn sinn og búrekstur, en láta jörð sína ekki af hendi að fullu, jafnvel þótt þeir hafi náð þessum aldri. Í þriðja lagi er rýmkað nokkuð skerðingarákvæði laganna, sem kveður á um það, að lífeyrir úr þessum sjóði skerðist, ef bóndi aflar sér tekna af eigin vinnu eða eigin framleiðslu. Þetta skerðingarákvæði er nokkuð rýmkað og leiðir af því nokkra útgjaldaaukningu fyrir sjóðinn, eftir að þetta hefur orðið að lögum og er komið til framkvæmda. Þetta frv. var tekið til athugunar í hv. fjhn. N. mælir með því, að frv. verði samþ. eins og það kom frá hv. Nd. og liggur hér fyrir.



Herra forseti. Frv. þessu hefur nokkrum sinnum verið frestað hér á þingfundum og ástæðan er sú, að eftir að 2. umr. hafði farið fram kom að máli við okkur framkvæmdastjóri Sambands ísl. sveitarfélaga og bar fram óskir um það, að IV. kafli laganna yrði numinn úr jarðræktarlögum, þar sem meginþorri af því, sem þar er ráð fyrir gert, er kominn inn í aðra löggjöf, og taldi hann, að þetta væri orðinn þýðingarlaus kafli í jarðræktarlögunum og jafnvel, að einstaka ákvæði laganna tefðu framgang vissra mála. Eftir að þessi ósk hafði komið fram, var leitað álits Búnaðarfélags Íslands um málið og þá einkum til þeirra ráðunauta, sem hafa haft með framkvæmd jarðræktarlaganna að gera, og umsögn þeirra var á þá leið, að þeir hefðu engin afskipti haft af þessum málum, þ. e. erfðaleigu á löndum í kaupstöðum og kauptúnum, á annan áratug. Kafli þessi hefur verið óbreyttur að heita má í hálfa öld og eftir að þessi umsögn hafði borizt fannst landbn. Ed. ekki nein ástæða til þess að halda ákvæðum þessum inni í jarðræktarlögunum lengur og leggur því til, að þær breytingar, sem fram eru bornar á þskj. 729, verði samþykktar. Bréfið, er barst frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, mun hafa verið tekið þar fyrir á stjórnarnefndarfundi. Það er á þessa leið, með leyfi forseta: „Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga leggur til, að IV. kafli frv., 22.–31. gr., verði felldur niður úr jarðræktarlagafrv., en ákvæði þessi fjalla um erfðaleigulönd innan takmarka eða í nágrenni kaupstaða og kauptúna. Ákvæði þessa kafla eru svo til óbreytt, frá því þau voru fyrst sett fyrir tæpri hálfri öld með jarðræktarlögum nr. 43 1923. Vegna breyttra þjóðfélagsaðstæðna virðast ákvæði þessi óþörf, enda er um sum þessi atriði, sem á reynir, svo sem eignarnáms- og skipulagsákvæði, fjallað í öðrum gildandi lögum. Framanritað tilkynnist hv. þingdeildarnefnd hér með. Virðingarfyllst, Magnús E. Guðjónsson.“ Ég vil svo leggja til að þær breytingar, sem fram eru bornar á þskj. 729, verði samþ., en önnur breytingin er nánast leiðrétting, vegna þess að í frv. sjálfu var ekki vitnað rétt til þeirra laga, sem þar um getur.



Herra forseti. Frv., sem lagt var fram á þskj. 575 og hingað kemur að breyttum tveimur frvgr. í Nd., eins og sjá má á þskj. 706, er árangur af starfi nefndar, sem skipuð var í fyrrahaust til þess að semja frv. til l. um aðstoð við skólanemendur til að jafna aðstöðu þeirra til skólagöngu. Þessi nefndarskipun var niðurstaða af margra ára tillöguflutningi á Alþ. um ráðstafanir af ríkisvaldsins hálfu til þess að styðja til framhaldsnáms fram yfir skyldunám þá nemendur, sem vegna búsetu eru nauðbeygðir til að sækja allt framhaldsnám út fyrir heimabyggðir sínar og flytja búferlum til að geta gengið í skóla. Alkunna er, að hjá þeim, sem búa lengst frá þéttbýlissvæðunum, fer það gjarnan saman, að þar er efnahagur þrengri og atvinnumöguleikar minni að jafnaði en hjá þeim, sem búa svo nærri skólastöðum, að þeir þurfa ekki að taka sig upp og vista sig utan síns heimilis til að sækja skóla. Frv., sem er niðurstaða af starfi nefndarinnar, kveður á um námsstyrki til jöfnunar á fjárhagslegum aðstöðumun nemenda í framhaldsskólum, að því leyti sem búseta veldur þeim misþungum fjárhagsbyrðum. Í 2. gr. er tekið fram, hvaða skilyrðum þarf að fullnægja til að verða þessara námsstyrkja aðnjótandi, og sömuleiðis, hverjir eigi skulu hljóta þá, þ. e. þeir, sem eiga rétt til lána eða styrkja samkv. lögum um námslán og námsstyrki, þeir, sem taka samningsbundið kaup eða fast kaup á námstímanum, þó með tilteknum undantekningum, sem gerð er grein fyrir í b-lið 2. gr. eins og hún er á þskj. 706, og loks þeir, sem ekki ljúka námsáfanga á tilskildum tíma. Í 3. gr. eru ákvæði um, hvernig úthlutun skuli hagað á þessum námsstyrkjum, í 4. gr. er kveðið á um, á hvaða forsendum úthlutun skuli byggð og loks eru í 5. gr. ákvæði um undanþágur, sem hægt sé að veita, þegar sérstaklega stendur á eins og þar er tilgreint, frá öðrum ákvæðum laganna. Ég held, að ekki blandist neinum hv. þm. hugur um, að nauðsynlegasta ráðstöfun, sem nú þarf að gera til þess að ná því marki að jafna aðstöðumun til menntunar, er einmitt sú, sem þetta frv. fjallar um, að bæta mönnum það upp, þegar þeir standa höllum fæti fjárhagslega við að sækja skóla vegna búsetu. Þetta mál varðar ekki aðeins réttinn til menntunar. Það varðar einnig að mínu áliti búsetuskilyrðin í landinu. Það er einn liður í framkvæmd þeirra stefnumiða, sem í einu.orði hafa verið nefnd byggðastefna, þ. e. að draga eftir því, sem kostur er, úr þeim ókostum, sem því fylgja, að búa fjarri þéttbýlissvæðum landsins. Á því er enginn vafi, að eitt af því, sem stuðlar að fólksfækkun í ýmsum byggðarlögum, er einmitt það, að fólk, sem þar býr, hefur að jafnaði átt erfiðara fjárhagslega með að koma börnum sínum til mennta en fólk á þéttbýlissvæðunum. Þetta mál varðar því bæði jöfnun menntunaraðstöðu og jöfnun búsetuskilyrða í landinu. Ég vil, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá atriði hér, sem mig langaði til að drepa á, þó að hæstv. ráðh. hafi fylgt frv. rækilega úr hlaði. Það er aðeins af því, að ég átti sæti í þeirri nefnd, sem undirbjó þetta lagafrv., og vildi örlítið ræða það, hvernig nefndin vann þetta verk sitt. Hlutverk þessarar nefndar, sem ráðh. skipaði, var allákveðið og afmarkað, eins og reyndar vera bar. Frv. skyldi ná til þess fólks, sem sækja þarf nám fjarri heimili sínu, og skyldi reynt að jafna aðstöðu þess fólks sem allra mest til að geta notið skólagöngu til jafns við þá nemendur, sem búa heima hjá sér og hafa skólahúsið svo að segja við húsvegginn alla tíð. Það námsfólk, eins og áður hefur verið tekið fram, sem nefndin átti um að fjalla, er sá stóri hópur, sem þarf að sækja nám sitt fjarri sínu heima allt frá skyldunámi og til þess náms, þar sem Lánasjóður ísl. námsmanna veitir sína aðstoð. Ég legg áherzlu á búsetusjónarmiðið, sem nefndin átti fyrst og fremst að taka tillit til, einmitt vegna þess að okkur var fyllilega ljóst, að um erfiðleika getur verið að ræða varðandi skólagöngu unglinga þrátt fyrir það, að skólinn sé nærri, einkum þó efnalegar ástæður, sem því miður eru víðar fyrir hendi en marga grunar. Nefndin sá sér vitanlega ekki fært að fara að ráði út fyrir þann ramma, sem henni var settur, en tók þó upp heimildarákvæði að vísu, þar sem námsstyrkjanefnd hefur möguleika á annars vegar að veita efnalitlum nemendum aðstoð utan við aðalákvæðin og hins vegar einnig að hjálpa sérstaklega, þar sem svo stendur á, að margir nemendur eru frá sama heimili samtímis í framhaldsnámi. Ég þykist þess fullviss, að það komi að því, að nauðsynlegt reynist að koma upp kerfi námslauna eða námsstyrkja einmitt til að tryggja það, að fjárhagslega hliðin þurfi engan að hindra í námi, ef vilji og hæfileikar eru fyrir hendi, en aðalhlutverk sitt og hið mest knýjandi reyndi nefndin að rækja eftir beztu föngum. Þó að í smáum stíl hafi verið, þá veit ég þó, að sú fjárhagsaðstoð, sem nemendur á þessum skólastigum hafa notið síðustu tvö árin, hefur mörgum komið að gagni, og einmitt það hefur sýnt betur en nokkuð annað, hver þörf var hér á, að raunhæft og stórt átak yrði gert til að jafna aðstöðu þessa fólks og gera hana sem bezta í samanburði við þá, sem námið sækja heiman að frá sér daglega. Eins og áður hefur verið tekið fram, eru höfuðþættir þessarar aðstoðar tveir, annars vegar aðstoð vegna dvalarkostnaðar og hins vegar vegna ferðakostnaðar,og nefndin lagði það til, eins og hér hefur komið fram, að sem raunhæfastur samanburður verði gerður í því skyni að bæta nemendum að fullu þann mismun, sem verður, þegar sækja þarf námið fjarri heimilinu. Um það má vafalaust deila, á hvern veg megi þar ná sem mestu réttlæti, og eins hitt, hvort nokkurn tíma verði fundin algild regla til að fara hér eftir. Án efa kunna einhverjir erfiðleikar að koma fram varðandi einstaka framkvæmdaliði - ekki sízt varðandi þann mismun, sem 5. gr. frv. kveður á um, að reyna eigi að leiðrétta. Eins var það skoðun nefndarmanna, að ferðakostnaður nemenda hlyti að miðast við jólaleyfi einnig, en ekki aðeins við ferðir til og frá skóla vor og haust. Einni meginbreytingu hefur frv. þetta tekið í Nd., en það snertir þá nemendur, sem taka fast eða samningsbundið kaup á námstímabilinu. Nefndin hafði ekki séð sér fært að leggja til, að þessir nemendur fengju sams konar styrki og aðrir nemendur. Hins vegar skal það fúslega játað, að ég tel breytinguna til bóta með þeim takmörkunum, sem hún er háð. Ég held, að við höfum hreinlega ekki gert okkur ljóst, hvað hér getur verið um lág og bágborin launakjör að ræða, og ég sjálfur hef sannfærzt æ betur um það, að þessir nemendur eiga fyllilega rétt á styrkjum að vissu marki. Það er reyndar allmikill ágalli, að ekki skuli vera mögulegt að taka tillit til þess, hverjir fjáröflunarmöguleikar hvers nemanda hafa verið og hver fjárhagsaðstaða hans er í raun réttri. En að okkar dómi - og ég hygg flestra - er hér um nær óframkvæmanlegan hlut að ræða og auk þess svo umdeildan, þar sem aðeins er um að ræða jafnrétti til náms án tillits til búsetu. Einn er sá hópur nemenda, sem ég hef óttazt, að yrðu kannske hér út undan. Það eru nemendur, sem að einhverju leyti eru utan skóla, en þurfa þó af ýmsum ástæðum að vera fjarri heimilum sínum við nám. Um þetta náðist ekki samkomulag, enda er það erfitt við að ráða, og eins hygg ég, að þessir nemendur geti náð rétti sínum, að því er styrk varðar, samkv. heimild í 5. gr., c-lið. Vona ég a. m. k., að þar verði sá skilningur fyrir hendi, er nægi til að tryggja þessu fólki styrki, ef það telst eiga þar rétt á að öðru leyti. Á eitt atriði hefur mér verið bent alveg sérstaklega nokkrum sinnum, eftir að ég skilaði frumvarpsdrögunum frá mér, en það er 3. gr., þ. e. um skipun námsstyrkjanefndar. Á það hefur verið bent, að hlutur nemenda sé fyrir borð borinn með aðeins einum fulltrúa. Nú má á það benda, að ráðh. getur hæglega úr þessu bætt, ef honum þykir til ástæða, þar sem tveir nefndarmenn eru skipaðir án tilnefningar, og hygg ég, að vel mætti hugsa sér það frjálslyndi af hálfu ráðh. að bæta þar inn í nefndina öðrum fulltrúa nemenda eða þeim, sem nákominn væri þeirra högum. Ég held hins vegar, ef frv. þetta verður að l. og eins rösklega verður tekið til hendi og það ákveður, þá sé ótti nemenda sumra hverra ástæðulaus með öllu. Svo stórkostleg úrbót hlýtur lagasetning þessi að vera fyrir þá. Ég tel ástæðu til þess að lokum að minna á það, hversu stórt það skref er, sem lagt er til, að tekið verði fram á við til aðstoðar því unga fólki, sem er á framhaldsskólastiginu svokallaða og ekki á þess kost að stunda nám í heimabyggð sinni. Það kann að vera, að einhverjum vaxi í augum, hve háar fjárhæðir hér er um að ræða, en sé litið til Lánasjóðs ísl. námsmanna með framlagi ríkisins upp á nær 300 millj. kr. á þessu ári sést glögglega, að miðað við þann fjölda, sem áætlað er, að aðstoðarinnar komi til með að njóta, er upphæðin hvergi nærri svimandi, þó að hún sé að vísu miklu hærri - margfalt hærri en sú upphæð, sem nú er varið til þessara mála. Ég hef þá trú, að eftir þessum peningum þurfi ekki að sjá, þeir muni ávaxta sig vel og rækilega. Ég vil aðeins óska þess, að landsbyggðin muni njóta sem bezt og mest þessa fólks að námi loknu, að þessi aðstoð, sem hér er lagt til, að tekin verði upp, megi verða til þess að efla hag fólksins í hinum dreifðu byggðum, eins og til er ætlazt, og skila sér aftur heim í byggðarlögin með vel menntuðu fólki, sem vissulega er aldrei nógu mikið af.



Frv. um erfðafjárskatt hefur verið til meðferðar í hv. Nd. og afgreitt þaðan. Ástæðan til þess, að frv. er fram borið, er, að erfðafjárlögin hafa lengi verið óbreytt og flestar tölur og viðmiðanir í þeim eru miðaðar við allt annað verðlag en nú gildir. Hámark í 1. erfð var t. d. komið við 40 þús. kr. upphæð, en nú veltur allt á margfalt fleiri krónum og þess vegna eru öll þrep í erfðastigunum þremur önnur í þessu frv. En hámarkið í hverri erfð fyrir sig er það sama og áður var. Það er í 1. erfð ekki farið yfir 10% arftöku, í 2. erfð ekki yfir 25% og í 3. erfð er hámarkið 50%. Þetta eru sömu hámörkin og gilt hafa í okkar erfðalöggjöf. Ísland mun vera í tölu þeirra ríkja, sem einna skemmst ganga í arftöku samkv. lögum, og er okkur helzt að jafna við nágrannaþjóð okkar Dani að þessu leyti, en þeir hafa mjög hófsamlega erfðalöggjöf. Í 1. erfð, sem nær til þess hjóna, sem lifir hitt, til kjörniðja, niðja, fósturbarna og svo að þriðjungshluta, ef ráðstafað hefur verið með erfðaskrá til annarra, skal svara arfi, sem nemur aðeins 5% af fyrstu 200 þús., 6% af næstu 200 þús., 7% af þriðju 200 þús., 8% af þeim fjórðu og þegar kemur upp í millj., þá er komið í 10% arftöku og hækkar ekki prósentutalan úr því. Erfðafé hverfur í 2. erfð til foreldra hins látna eða niðja þeirra, sem ekki heyra undir staflið A, og skal svara af arfi hvers erfingja um sig. Þar eru prósentutölurnar orðnar mun hærri eins og eðlilegt er, byrja á 15% af fyrstu 200 þús. og enda í 25%, þegar komið er upp í milljón eða þar yfir. Þá er það, þegar komið er til útarfanna í 3. erfð. Þar er um að ræða afa og ömmu hins látna eða niðja þeirra, sem ekki heyra undir stafliðina A og B, eða fjarskyldari erfingja eða óskylda, og skal þar svara af fyrstu 200 þús. 30% og síðan stighækkandi þar til komið er upp í milljón og þar yfir, þá er hámarkið 50% í 3. erfð til fjarskyldra erfingja og útarfa. Þetta er meginefni frv. og vænti ég þess, að það fái skjóta afgreiðslu í hv. d. og verði að lögum fyrir þinglok. Erfðafjársjóðurinn hefur mörgum nytsamlegum hlutverkum að gegna. Hans aðalhlutverk er að bera uppi kostnað af endurhæfingarstöðvum í landinu og bjarga þannig starfsgetu þeirra manna, sem fyrir áföllum hafa orðið og þurfa á endurhæfingu að halda til að geta orðið sjálfum sér og þjóðfélaginu að gagni. Þetta er tilgangurinn með erfðafjársjóðnum, hans megintilgangur, og þarf frv. ekki sízt þess vegna að ná afgreiðslu, þar sem löggjöfin, eins og hún nú er, er mjög úrelt orðin. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð, þegar ég mæli fyrir nál. landbn. um þetta frv. til l. um breyt. á l. um dýralækna. Frv. er komið frá Nd. og hefur verið þar einróma afgreitt bæði af n. og í d., og landbn. varð sammála um það að mæla með, að það yrði samþ. eins og það liggur fyrir hér í þessari hv. d. Þær breyt., sem hér er lagt til að gerðar verði á lögum um dýralækna, eru fólgnar í því, að tveimur umdæmum dýralækna, annað er í Eyjafirði, hitt í Skaftafells- og Rangárvallasýslu, verði skipt í tvö héruð og hefur landbn. þessarar d. eins og Nd. fallizt á, að þetta sé réttmætt og eðlilegt, og n. hefur kynnt sér það, að á þessum stöðum er það mikið verkefni fyrir dýralækna, að fullkomin þörf er á því, að þessi breyt. sé gerð á dýralæknalögunum. Að svo mæltu vil ég endurtaka það, að landbn. mælir með því, að þetta frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls, sem fór fram hér í d. fyrir fáum dögum, gerði ég grein fyrir efni frv. og benti á, að landbn. Nd. hefði fengið umsagnir frá Landnámi ríkisins og jarðeignadeild ríkisins um frv. Landbn. þessarar d. hefur athugað þetta mál og kynnt sér þær umsagnir, sem fyrir liggja, og mælir einróma með því, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.