Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fjárveitinganefndar (Bjarni Jónsson) Eins og menn hafa eflaust tekið eftir, hefir nefndin farið fram á lítils háttar hækkun á gjaldalið fjárlaganna. En hún hefir líka klipið af, og til þess að háttv. deildarmenn geti gert sjer ljósari grein fyrir þessu, vil jeg nefna nokkrar tölur til skýringar þessum hluta fjárlaganna, sem jeg er framsögumaður í. 14. gr. Hækkanir: Fyrra ár 56,250 kr., síðara ár 42,850 kr. Lækkanir: Fyrra ár 11,850 kr., síðara ár 7,850 kr. Hækkanir alls: Fyrra ár 44,400 kr., síðara ár 35,000 kr. 15. gr. Hækkanir: Fyrra ár 128,850 kr., síðara ár 55,450 kr. Lækkanir: Fyrra ár 600 kr., síðara ár 600 kr. Hækkanir alls: Fyrra ár 128,250 kr., síðara ár 54,850 kr. 16. gr. Hækkanir: Fyrra ár 230,700 kr., síðara ár 189,600 kr. Lækkanir: Fyrra ár 18,000 kr., síðara ár 18,000 kr. Hækkanir alls: Fyrra ár 212,700 kr., síðara ár 171,600 kr. 18. gr. Hækkanir: Fyrra ár 11,447 kr., síðara ár 8,447 kr. Lækkanir: Fyrra ár engar, síðara ár engar. Hækkanir alls: Fyrra ár 11,447 kr., síðara ár 8,447 kr. 14. gr., 15. gr., 16. gr. og 18. gr. hafa hækkað alls: Fyrra ár 396,797 kr., síðara ár 269,897 kr., bæði árin 666,694 kr. Jeg hefi leyft mjer að lesa upp þessar yfirlitstölur háttv.þm. til ánægju og hressingar, því að jeg veit, að þá hefir tekið að syfja eftir strangt starf og langar vökur. Þótt einhver kunni að hafa gerst vondur í skapi undir upplestrinum, vona jeg, að hann láti ekki geðvonsku sína koma niður á fjárlagaliðunum við atkvgr., en velkomið er, að það bitni á mjer í ræðum manna. Þá sný jeg mjer fyrst að 14. gr. Tel jeg þar rjettast að vísa háttv. þingdm til nál. Það er að vísu stuttort, en þó drepur það á till. nefndarinnar, svo að ef háttv. þingdm. hafa lesið það með athygli í gærkvöldi, áður en þeir fóru að sofa, þá munu þeir hafa getað gert sjer nokkra grein fyrir, hvert till. stefna. Jeg skal geta þess, að nefndin hefir látið allar launaupphæðir standa óbreyttar eins og þær eru í frv. stjórnarinnar; þær eru flestar teknar upp í launafv. stjórnarinnar, og sá nefndin ekki til neins að taka þær til meðferðar að svo stöddu, á meðan alt er óútkljáð með launafrv. Að öðru leyti mun nefndin taka til íhugunar til 3. umr. þá menn, sem eigi eru teknir upp í launalögin, en eiga að taka laun sín eftir 14. gr., svo sem er háskólaritarinn og einhverjir fleiri. Jeg bið menn því að kippa sjer ekki upp við það, þótt þessir menn sýnist verða hart úti, bornir saman við þá, sem eiga að fá launabætur eftir launalögunum. Kem jeg þá að 66. brtt. nefndarinnar, að aftan við 4. gr. A, b. 2 komi nýr liður, til Björns prests Stefánssonar, uppbót á húsabótarkostnaði, 1200 kr. Jeg vænti þess, að háttv. þingdm. hafi kynt sjer skjölin um málið. Styrkur sá, sem presturinn fjekk áður í þessu skyni, reyndist allsendis ónógur, er alt hækkaði svo stórum í verði; og er því sanngjarnt, að hann fái viðbót þessa. Sama er að segja um annan nýjan lið, styrkinn til Jónmundar prests Halldórssonar. Hann er einskonar uppbót fyrir það, að hann hefir sýnt fádæma dugnað í því, að húsa upp gerfallinn stað, og lagt ærið fje fram til þess. Þessar 10.000 kr., sem lagt er til að honum sjeu veittar, eru í raun rjettri ekki annað en að landið leggur fje þetta fram til þess að húsa stað, sem það á sjálft. Húsabætur þær, sem hjer ræðir um, eru virtar á 19,500 kr. Gegn þessu 10,000 kr. framlagi úr landssjóði er þess krafist af prestinum, að hann skili þessum húsum öllum sem jarðarhúsum, er hann hverfur frá staðnum. Er það þá sama sem að presturinn leggi mismuninn, 9500 kr., fram frá sjálfum sjer. En til þess að gera prestinum auðveldara með að bera þennan kostnað, gerir nefndin ráð fyrir, að hann fái prestakallalán, er hvíli á honum og eftirmönnum hans til afborgunar, uns lokið er. Jeg geri ráð fyrir, að háttv. deild muni þykja þetta vel ráðið og sanngjarnlega til lagt, eftir því sem atvik standa til. Brauðið er afskekt, en bújörðin talin ágæt. Það má telja rjett að styrkja jafnmikinn dugnaðarmann sem prestur þessi er, því að vænta má þess, að hann geti orðið forgöngumaður og fyrirmynd bænda í þessari afskektu sveit. Við 14. gr. B. hefir nefndin orðið að gera margar breytingar. Fyrsta breytingin er sú, að nefndin leggur til, að liðurinn B. I. e. 2 falli niður. Stendur sú till. í sambandi við aðra brtt., sem jeg kem síðar að. Þá leggur nefndin til, að þóknunin til kennarans í lagalæknisfræði sje hækkuð úr 300 kr. á ári upp í 500 kr. Er það meira af handahófi gert en að vissa sje fyrir, að nokkur fáist til að kenna þessa grein fyrir þessa þóknun. Læknir sá, sem kent hefir greinina að undanförnu, hefir neitað að halda kenslunni áfram. Þá leggur nefndin til, að þóknunin til kennara í dönsku við Háskólann falli niður. Þegar Danir sendu hingað sendikennara, þótti það hæverska að borga honum af landsfje jafnt sem öðrum sendikennurum. En með því að þessi kennari er nú farinn af landi, og ekki hefir heyrst, að annar eigi að koma í hans stað, þá mun auðfengið hjá háttv. deild að láta þennan lið falla niður. Við 14. gr. B. I. d. hefir nefndin gert allmiklar breytingar. í stjórnarfrv. er þar úrfelling mikil, sem verður að skoða að annaðhvort sje prentvilla eða skrifvilla. Í stjórnarfrv. er d-liðurinn þannig orðaður: „Til annara gjalda, þar með talið styrktarfje nemenda, ljós, hiti o. fl., 15,000 kr.“. Þessi upphæð er alt of lág, og nefndin sá sjer ekki annað fært en að taka upp alla þá liði, sem fallið hafa niður í stjórnarfv., og gera tillögur um þá. Nefndin leggur til, að námsstyrkurinn sje ákveðinn 15,000 kr. á ári og húsaleigustyrkurinn 7000 kr., og að hámark húsaleigustyrksins handa nemanda sje 175 kr. um árið, en námsstyrksins 560 kr. Þetta er ekki nema hæfileg hækkun, og varla þó, þegar tekið er tillit til verðfalls peninga. Nefndin varð og að taka upp styrk til læknadeildarinnar, til þess að kaupa kensluáhöld 800 kr. á ári, og til umbúða við ókeypis „klinik“ 200 kr. á ári. Þá kemur liður um 2000 kr. tillag á ári til gerlarannsókna og kenslu í efnafræði. Stefán Jónsson, sem er aukakennari við háskólann, hefir verið fenginn til að fást við sóttkveikjurannsóknir fyrir háskólann og landið. Þetta er honum þó ekki skylt að gera; það heyrir ekki til hinum eiginlegu embættisstörfum hans, og hefir honum verið borgað sjerstaklega fyrir starf þetta, enda eru laun hans svo lág, að lífvænleg geta eigi talist. Maður þessi er hinn duglegasti læknir, og gæti að sjálfsögðu haft meira upp úr sjer með því að gefa sig við lækningum en hann fær fyrir rannsóknirnar. Honum hefir og boðist erlendis betur launuð staða en hjer. Jafnframt öðrum störfum hefir Stefán læknir tekið að sjer kenslu í efnafræði við læknadeild háskólans, og er þar ekki öðrum á að skipa nú sem stendur. Fyrir hvorttveggja þetta starf ætlast nefndin til að hann fái 2000 kr., og skil jeg ekki í, að nokkrum háttv þingdm. muni þykja það ofrífleg borgun. Þá kemur liður um hita, ljós, ræsting og vjelgæslu við háskólann, og eru ætlaðar til þess 1500 kr. á ári. Athugavert við þann lið er, að þar er bætt inn í vjelgæslu. Hingað til hefir, þótt undarlegt sje, dyravörður háskólans orðið að borga vjelgæsluna úr eigin vasa af launum sínum. Þetta þótti nefndinni ekki viðeigandi, og hefir því fært vjelgæsluna yfir í þennan lið. En sannast að segja eru þessar 1500 kr., sem hjer eru ætlaðar til alls þessa, alt of lág upphæð. Jeg hefi heyrt sagt, að miklu hærri upphæð hafi gengið til útgjaldanna á þessum lið, og að ekki mundi af veita að þau væru sett 6500 kr. Þarf því að taka þetta til nýrrar athugunar. Þá koma laun háskólaritarans. Ættu þau í sjálfu sjer að hækka, eins og laun annara starfsmanna, en eins og jeg gat um áðan, hefir nefndin látið þau óbreytt að sinni. Dyravarðarlaunin ljet og nefndin halda sjer, 1600 kr., sem áður. En komið hefir til orða, að Ólafur Rósenkranz, sem nú gegnir dyravarðarstörfunum, muni ætla að láta af leikfimiskenslu í mentaskólanum eftir 43 ára ágætt starf, og þótti nefndinni ekki annað hlýða en að hann hjeldi áfram óskertum þeim 1200 kr., sem hann hefir haft fyrir kensluna. Þó lætur nefndin standa óbreyttar 1200 kr. handa leikfimiskennara við mentaskólann, og bætir því við, að hann skuli kenna leikfimi og líkamsfræði í kennaraskólanum. En nefndin hefir ekki breytt þessari upphæð, fremur en öðrum launaupphæðum, sem í launalögunum standa. Ætlast nefndin til, að sá maður, sem starfið fær, fái full kennaralaun fyrir kensluna í báðum skólunum, en embættið sje látið heyra undir mentaskólann. Í sambandi við þetta stendur það, að nefndin leggur til, að styrkurinn til Björns Jakobssonar fimleikakennara falli niður, af því að ætlast er til, að hann taki við kenslunni í báðum skólunum, ef Ólafur Rósenkranz lætur af kenslu. Næst kem jeg þá að mentaskólanum. Þar leggur nefndin til, að veittar sjeu 200 kr. til bókasafns skólapilta, og býst jeg við, að enginn fetti fingur út í þessa örlitlu styrkveitingu. Nefndin leggur til, að þær 4000 kr., sem ætlaðar eru föstum aukakennurum við mentaskólann, falli niður. Það er af því, að stjórnin ætlast til, að þessir tveir föstu aukakennarar sjeu teknir upp í launalögin, á sama hátt og aðrir fastir kennarar skólans, og hefir sett þá þar. Jeg skal ekki segja um, hvort stjórnin muni þykjast þurfa aðra lagaheimild til þessa en þá, sem er í athugasemdum við launalögin. En fjárveitinganefnd hefir að sínu leyti fallist á þessa athöfn stjórnarinnar og því látið liðinn falla niður. Um sjómannaskólann er þess að geta, að nefndin hefir lagt til, að veittar væru 2000 kr. hvort árið til að gefa út handa honum kenslubók í siglingafræði á íslenskri tungu. Það liggur í augum uppi, hvílíkt skaðræði það er fyrir tungu vora og þjóðerni, að í heilum flokkum atvinnugreina venjist menn á að nota útlend nöfn á fjölda hluta og athafna, er snerta atvinnugreinina, en þekki engin nöfn á slíku á sínu orðauðga móðurmáli. Það má alment segja um alla skóla, að það sje skemd á tungunni, að nemendur sjeu látnir læra og lesa þær bækur á útlendum tungum, en einna helst nær þetta þó til sjómannaskólans; í hann ganga að jafnaði menn, sem áður hafa átt lítinn kost á að afla sjer staðgóðrar undirstöðuþekkingar í móðurmálinu, og í þeim skóla lítill kostur á að veita hana. Hins vegar hefir slæðst inn í íslenska sjómannamálið fjöldi af útlendum orðum, svo að hvergi er meiri þörf á málhreinsun en einmitt þar. Því er hin mesta þörf á, að bókin sje samin á góðri íslensku, og nefndin hefir hugsað sjer, að það sje sett sem skilyrði fyrir styrkveitingunni, að gott mál sje á bókinni, svo að hún geti orðið til að bæta mál sjómanna, og að skólinn leggi einmitt áherslu á það. Jeg sje ekki ástæðu til að rekja allar brtt., sem fram hafa komið hjá nefndinni og öðrum, en drep að eins á fáeinar þeirra. Skal jeg þá fyrst minnast á styrkinn til iðnfræðslu. Þar vill nefndin, að bætt sje við því skilyrði fyrir styrkveitingu til hennar, að skólar þessir sendi stjórnarráðinu skýrslu, og að það staðfesti stundaskrá skóla þessara. Gerir nefndin ráð fyrir, að í skólum þessum sjeu aðallega stundaðar þær námsgreinar, er snerta atvinnuveg iðnnema, og þeim síðan að mestu haldi koma við rekstur iðna; en vill ekki, að skólarnir snúist upp í gagnfræðaskóla, eins og brytt hefir á um suma þeirra. Þá er tillaga nefndarinnar að hækka laun hinna þriggja yfirsetukvenna í Reykjavík, sem leiðbeina yfirsetukvennaefnum, úr 600 kr. upp í 900 kr. Um þetta þarf jeg ekki að fara mörgum orðum. Konur þessar sjá sjer ekki fært að halda áfram starfinu, nema að kaup þeirra sje hækkað, sökum þess, hve mjög peningar hafa lækkað í verði síðan kaupið var ákveðið. Nefndin leggur til, að styrkurinn til kvennaskólans í Reykjavík sje hækkaður dálítið. Í stjórnarfrv. er hann 12,000 kr., en kvað vera prentvilla, í staðinn fyrir að þar hafi átt að standa 11,000 kr. Þessa upphæð hefir nefndin fært upp í 14,000 kr. Forstöðunefnd skólans hefir skýrt nefndinni frá, að þessi hækkun væri nauðsynleg, meðal annars af því, að húsaleiga skólans hefði hækkað því sem næmi þessari upphæð, frá því sem áður var hún. Margir ágætir menn og konur hafa lagt á sig mikið erfiði fyrir skóla þennan og látið sjer einkar ant um hann. Taldi nefndin því viðurkvæmilegt að verða við málaleitan þeirra og styðja að því að sínu leyti, að skólinn gæti haldið áfram í líku horfi og verið hefir, þangað til föst skipun kemst á skólamál vor; og gagnfræðaskólum verði þá meðal annars komið í fast horf og kveðið á um, hve margir þeir skuli vera. Þá kem jeg að 14. gr. B. XIII. 3. Þar vill nefndin skýra athugasemdina og bæta inn í orðunum: „í kauptúnum og sjávarþorpum og heimavistarskóla í sveitum“. Það er sett til þess að sýna, að þingið vilji ekki, að reistir sjeu aðrir skólar í sveitum en heimavistarskólar. Nefndin vill ekki hafa það á samviskunni að verða þess valdandi, að börn geti orðið úti að vetrarlagi, ef langt eiga að sækja til skólans. Auk þess er ekki hægt að veita þeim nauðsynlega aðhlynningu þegar illa viðrar, í öðrum skólum en heimavistar, og heilsu þeirra getur því verið búið tjón. En í veg fyrir þetta vill nefndin koma með þessari breytingu. Þá er utanfararstyrkurinn handa barna- og unglingakennurum. Hann vill nefndin hækka úr 1600 kr. upp í 2500 kr., og er það sú minsta hækkun, sem verið getur. Auk þess vill nefndin bæta fyrir þessum mönnum, með því að nema burtu það, sem þeim hefir verið gert að skyldu áður sem er það, að þeir eigi að gefa út prentaða skýrslu um ferð sína, 1 örk minst, og senda hana ókeypis öllum starfandi barna- og unglingakennurum á landinu. Jeg býst nú við, að þótt einn maður fengi allan styrkinn, þá yrði ekki mikill afgangur, þegar hann væri búinn að standa straum af þeirri útgáfu. Auk þess er það hreinasta fjarstæða að gera hverjum manni að skyldu að skrifa bók um þessa för sína. Segjum, að í ár færi lærðasti og besti kennarinn. Hann gefur út þetta rit og sendir. Að ári fer svo lakasti kennarinn. Hann á þá að fara að kenna þeim, sem síðast fór, eins og öllum hinum, þegar heim kemur. Þetta er hreinasti hjegómi, og full sanngirni í því að ljetta þessum heimskulegu kröfum af. Þá kemur nýr liður, sem er 800 kr. styrkur til Skólablaðsins. Það mun nú þykja nýstárlegt að veita styrk til blaðaútgáfu, og halda menn, ef til vill, að hjer muni fleiri á eftir fara, svo sem styrkur til „Tímans“ og „Ísafoldar“. „Vísis“ og „Morgunblaðsins“ og fleiri dagblaða. En jeg vil benda mönnum á að það er af tilviljun, að rit þetta heitir blað. Það er í rauninni tímarit og er það ekkert sjaldgæft, að tímarit um uppeldismál fái styrk. Auk þess er það öllum kunnugt, að útgefandi ritsins er áhugamaður hinn mesti og alls góðs maklegur. Þá kem jeg að 14. gr. B. XIII. 8. b., um ferðakostnað fræðslumálastjórans. Það tekur auðvitað engu tali, að honum geti dugað 600 kr., ef hann á annað borð ferðast nokkuð. 1000 kr. eru að vísu lítið, en þó nær sanni. En auðvitað er heimilt að greiða meira ef svo stendur á. Þá koma lýðskólarnir. Hjer varð talsverður meiningamunur um upphæðir þessar, og án þess, að jeg leggi áherslu á upphæðirnar fyrir sig, vil jeg þó vara menn við því að breyta þeim, þar sem þær eru fram komnar með nokkurskonar samningum í nefndinni. Það mun því best fyrir skóla þessa að ekki verði hreyft við þeim, því að ekki er sagt, að jafngott samkomulag fáist í annan tíma. Það er mjer ánægja, að styrkur þessi hefir nú verið hækkaður, svo að talsverður munur er að fyrir suma þá skóla, sem hans eiga að njóta. Að vísu eru sumir hræddir um, að lítið verði eftir handa þeim, sem ekki eru hjer nefndir, en um þá skóla er ekkert víst, og verður ekki einu sinni vitað hvort þeir starfa næsta vetur. Þá er um Flensborgarskólann hið sama að segja og jeg sagði um kvennaskólana. Þótti nefndinni rjett að halda hann svo, að hann kæmist af meðan þetta skólafyrirkomulag helst. Þó vill nefndin tilskilja það, að af fje þessu, sem honum er ætlað, verði skólastjóranum bætt svo upp, að laun hans verði sæmileg. Hefir hann nú um langt skeið lifað við sultarlaun, en er góður og gegn maður í stöðu sinni. Þá er styrkur til alþýðukenslubóka. Er hann færður upp til helminga, og byggist það á því, að verðhækkun hefir orðið svo mikil á bókaútgáfu allri. Um næstu brtt. þarf jeg ekki neitt að segja; það er að eins leiðrjetting, því að það er ekki rjett, að fólkið í málleysingjaskólanum þurfi að borga kenslukostnað. Það er viðurværiskostnaður, en kenslan er ókeypis. Þetta er því að eins orðabreyting, og geta menn látið hana sjer í ljettu rúmi liggja. Þá leggur nefndin til, að hækkaður verði styrkur til sundkenslu utan Reykjavíkur og mun þess full þörf, þar sem sú kensla hefir orðið að leggjast niður vegna fjárskorts. Styrkhækkun til Ingibjargar Guðbrandsdóttur er ekki mikil. Hins vegar er það víst, að hún mun nota vel þessa litlu upphæð, og er því sjálfsagt að samþ. hana. Styrkurinn til Björns Jakobssonar er feldur niður, vegna þess, að hann á nú að taka við kenslu í mentaskólanum, ef núverandi fimleikakennari segir af sjer, og auk þess á hann að hafa á hendi þá kenslu í kennaraskólanum. Þá er síðasta breytingin við 14. gr., að Stefán Eiríksson fái 1500 kr., stað 1000 kr. Hefir hann, eins og kunnugt er, lengi haldið uppi kenslu í trjeskurði, og hafa margir snillingar í þeirri list frá honum komið. En styrkauka hefir hann aldrei fengið. En uppbót þessi er svo lág, að um minna getur ekki verið að ræða. Jeg gleymdi að geta þess við 14. gr., að nefndin hefir geymt sjer til 3. umr.till. um verslunar- og samvinnuskóla. Mun verða gerð grein fyrir því þá. En þá kem jeg nú að 13. gr., sem jeg svo kalla, þar sem hún er vegabótagreinin í þessum kafla. Þar hefir talsverð hækkun orðið, þó ekki sje tekið upp nema sem svarar af því, sem um hefir verið sótt. Þótti sumum helst til mikið um umsóknir til námsiðkana og fleira, og var af sumum jafnvel kvartað yfir því. En á það lít jeg alt öðrum augum. Jeg tel það góðs vita, að svo miklar andlegar hræringar eru í landinu og löngun til að afla sjer þekkingar, bæði á sviðum vísinda og lista. Því skyldi enginn trúa sem les það, sem hjer er daglega gefið út, að slíkar hræringar sjeu til með þjóðinni. Og jeg tel þetta því fremur góðs vita, þar sem það er víst, að engin af öllum þessum umsóknum, að undanskildum tveimur, frá andlega veikluðum mönnum er svo, að ekki hefði þurft að taka hana til greina. Þetta tel jeg vott um vorgróður í hugsunarlífi þjóðarinnar. En því miður sá nefndin sjer ekki fært að verða við öllum þessum styrkbeiðnum. Hún hefir því valið þær úr sem hún telur sjálfsagðastar í bili. Jeg skal þá fyrst geta þess, að það var eftir ósk stjórnarinnar, að tekinn var upp í 15. gr. nýr liður eftir 2. d., að veita 1500 kr. til að afrita og ljósmynda skjöl er varða Ísland, í erlendum söfnum. Þetta hefir fallið niður af eðlilegum ástæðum, á meðan stríðið stóð yfir, en þar sem þetta er nauðsynjaverk, er sjálfsagt, að það verði nú aftur upp tekið. Þá hefir nefndin lagt til að veittar verði 5000 kr. til aðgerða á Þingvöllum. Háttv. þingm. er það nú kunnugt, af umræðum hjer fyrir skömmu. hve þar er háttað, að þar hafa ómildar hendur gengið að verki. Almannagjárbarmurinn hefir verið sprengdur og rifnar búðir og fyltar mold, og lagður alfaravegur yfir þveran hinn helga stað. Hafa þá verið framin slík hermdarverk, að líkast er því sem útlendir víkingar og ræningjar hafi að unnið. Þó nefndin hallist nú að því, að friða skuli stað þennan með öllu og flytja veginn niður undir vatnið og brúna sömuleiðis, þá hefir hún nú samt ekki treyst sjer til að leggja meira fram í þetta skifti og er það að eins til bráðustu viðgerða og til þess að sjá um, að staður þessi verði ekki saurgaður meira en orðið er. Um styrkinn til Bókmentafjelagsins þarf jeg ekki að fara mörgum orðum. Hann er lítið hækkaður, og oflítið, ef til þess er ætlast, að gefið sje út jafnmikið og verið hefir. En líkindi eru til þess, að bókaútgáfa þess fjelags verði að minka. Um Fornleifafjelagið og Sögufjelagið er hið sama að segja og Bókmentafjelagið. Þar er líka hækkað nokkuð, því að veita jafnmikið til hverrar arkar og verið hefir getur ekki náð nokkurri átt. Sama er einnig að segja um næstu 2 liði, Landsyfirdóma og Dómasafnið. Þá hefir meiri hluti nefndarinnar orðið ásáttur um að fella niður liðinn til þýðingar íslenskra skáldrita, en setja í staðinn 1000 kr. til Dansk-Islandsk Samfund, og þarf ekki að ræða þá breytingu. Þá er um Fræðafjelagið hið sama að segja og um Bókmentafjelagið. 600 kr. er sama og enginn styrkur, og hefði þurft að hækka meira en upp í 1000 kr. til þess, að vel væri. Þá hefir nefndin felt niður liðinn um greiðslu til Bernarsambandsins. Hefir sá liður verið settur í fjárlögin um nokkurt skeið, án þess að Ísland kæmist nokkurn tíma í sambandið, og hefir fjeð því aldrei verið greitt. En þar sem gera má ráð fyrir, að íslenskir rithöfundar missi nokkurs í við að vera ekki í sambandinu, vegna þess að þýðendur telji sjer ekki skylt að greiða þeim ritlaun, þá hefi bæði jeg og aðrir lagt það til, að ríkissjóður greiddi rithöfundum þessum skaðabætur. Til þess mundi nú sjaldan koma, en með því væri þeirra rjetti engu síður borgið. Sumir vilja telja það ræningjahátt að ganga í heimsbókmentirnar og velja úr. Þó munu útlendingar ekki hafa gert sjer að fjeþúfu þær þýðingar, sem gerðar hafa verið á íslensku. Jeg get sagt fyrir mig, að þegar jeg hefi þýtt eitthvað hefi jeg venjulega skrifað höfundinum og sagt honum fyrirfram, að hjer gæti ekki verið um nein ritlaun að ræða, og hefi jeg fengið þau svör, að öllum væri kært að fá rit sín þýdd á þetta fornfræga mál, en ekki væri ætlast til borgunar. Þá kemur styrkurinn til skálda og listamanna og hefir nefndin hækkað hann nokkuð. En eftir því, sem hagað hefir verið úthlutuninni fram að þessu, hefir styrkur þessi næstum orðið að engu. Í síðasta sinn var honum skift milli 16 manna. Voru sumir þeirra skáld, aðrir aftur listamenn, og sumir þeirra fullnuma í sinni grein. Verður því erfitt að skilja, eftir hvaða reglum farið hefir verið um úthlutunina. Fjárveitinganefndin hefir nú hugsað sjer að láta standa í fjárlögunum 22000 kr., til þess að fylla þessar rjettmætu þarfir. Er þó ekki bundið við að borga alla þá fjárhæð út að svo komnu; mætti t. d. borga meira út annað árið. Nefndin álítur ekki rjett að láta fullnuma listamenn hafa árlegan styrk, nema þegar sjerstaklega stendur á. Annars eigi fjárveitingin til þeirra að koma fram í öðrum lið, til að kaupa fyrir af þeim listaverk, sem þeim er bæði gagn og sómi að ef landið kaupir þau og geymir. Svo er annað atriði, að efnilegir listamenn fái styrk til að ferðast og sjá sig um. Er þá helst að leita þangað, sem listin hefir hæst komist til Rómaborgar. Er þeim holt að sjá, hve hátt listin stóð hjá Rómverjum hinum fornu fyrir 2000 árum og meira svo að ekki ofmetnist þeir af sínum eigin verkum, þótt góð sjeu. Þar geta þeir gengið upp á Kapitolium og sjeð svo fögur listaverk, að ekki getur fegri: minnist jeg sjerstaklega eins, þar sem er skínandi hvítur vagn með tveim skínandi hvítum hestum fyrir. Jeg tel sjálfsagt fyrir landssjóð að styrkja þessa menn til að fá listamannseðlinu fullnægt. Brautin sem þeir verða að ganga, er löng og erfið. Þeir vinna ekki fyrir sjálfa sig, safna ekki fje, heldur vinna þeir fyrir þjóðina. Þeirra ríki er ekki af þessum heimi Nú þætti nefndinni hæfilegt að ætla 6000 kr. á ári í þennan ferðastyrk. Það hafa þegar fjórir menn sótt um styrkinn, og mundi þessi upphæð duga nokkuð til þess, að þeir gætu farið þessa fyrirhuguðu för sína. En í framtíðinni væri óhætt að gera ráð fyrir því, að styrkurinn gengi ekki upp allur; væri þá afgangurinn eftir og kæmi aldrei til úthlutunar neinum. Um skáldastyrkinn er það sama að segja að nefndin hefir áætlað hann 6000 kr. hvort árið. Eftir beiðni sjera Valdimars Briems sjálfs hefir hann verið fluttur úr 16. gr. í 18. gr. Annars eru nú þrjú góðskáld okkar dáin, hvert eftir annað, fyrst þeir nafnarnir Guðmundur Magnússon og Guðmundur Guðmundsson og nú síðast Jóhann Sigurjónsson. Er gott til þess að vita að ekki skuli vera hægt að telja eftir þeim styrk lengur en mikill skaði var að þeim öllum. Nú hefir nefndin ætlast til þess, að þessi skáldastyrkur yrði ekki bitaður niður á marga, heldur væri honum skift niður á þrjú góðskáld eða þá tvö og einhverjir fleiri en þau fengju svo minni styrk. Þá er enn fremur námstyrkur til listamanna og er ekki nema sjálfsögð skylda landsins að veita styrk til kenslu í þeirri grein eins og öðrum. Einn mjög efnilegur söngmaður. Eggert Stefánsson hefir sótt um styrk til Ítalíufarar. Hann sótti um 5000 krónur en mundi eflaust láta sjer þykja vænt um, þótt styrkurinn yrði minni. Svo hafa aðrir tveir efnilegir söngmenn sótt um minni styrk. Væri vel, ef þeir gætu fengið þann styrk, því allir, sem sótt hafa, eru mjög góðs maklegir. Þá hefir nefndinni dottið í hug að hafa nokkuð af styrknum til verðlauna. Ef verðlaun eru veitt fyrir einstök snildarverk, gæti það orðið mönnum hvöt til að gera sem best. Það er eins um þessa upphæð eins og þá fyrstu að ekki þarf að vera ástæða til að veita á hverju ári þessar 2000 krónur til verðlauna. Að síðustu er lagt til, að einum fullnuma listamanni, Einari Jónssyni, væri veittar 2000 kr. hvort árið. Hann hefir þegar gert landinu og þjóðinni mikinn sóma með verkum sínum og að síðustu gefið því öll sín verk, mörg og góð. Þá kem jeg að 22. lið í 15. gr., þar sem nefndin leggur til, að fjárveitingin til íslensku orðabókarinnar, sem verið er að semja, hækki úr 6000 upp í 9000 kr. hvort árið. Jeg fyrir mitt leyti álít, að þessa fjárveitingu ætti að hækka meira. En jeg deili ekki við meiri hluta nefndarinnar um það, fyr en jeg heyri ástæður hans. Næst er farið fram á hækkun úr 4000 kr. upp í 15000 kr. til dansk-íslenskrar orðabókar. Nefndin var öll sammála um að ganga að tilboði Sigfúsar Blöndals og veita honum fje þetta til lúkningar orðabókinni. Má sjá nánar um þetta í nál. Hann bauð, að handritið skyldi verða eign íslensku orðabókarinnar og er það mikils virði. Andvirði bókarinnar á að bera sig sjálft og renna í sjóð, til nýrrar útgáfu. Þá er orðabók Geirs T. Zoëga. Hefi jeg leyft mjer að setja í nál. nafn þess manns, sem næga sönnun þess, að sú fjárveiting sje rjettmæt. Þá hefir nefndin ekki talið sæmilegt að láta lækka styrk Helga Pjeturssonar heldur hækkað hann upp í 2500 krónur. Nefndinni fanst ekki rjett að draga af honum, eins og hún væri með því að gefa í skyn, að hann væri síður vinnufær nú en áður, og hryggja hann með því. Nefndin hefir lagt til, að tveir nýir liðir bætist við 27. lið. um styrk handa tveim mönnum til jarðfræðisrannsókna. Sá fyrri er þegar allmikið kunnur fyrir þær rannsóknir, ekki að eins hjer á landi, heldur erlendis, og hefir skrifað merkilega ritgerð um það efni, sem hlotið hefir lof vísindamanna. Hinn maðurinn, Frímann Arngrímsson, hefir sagt nefndinni, að þær 600 krónur, sem hann hafði, sjeu sjer ófullnægjandi, sem og skiljanlegt er, þar sem hann hefir mikil ferðalög, og þar af leiðandi talsverðan tilkostnað við þessar rannsóknir sínar. Hann hefir fullkomlega unnið fyrir þeim styrk, sem hann hefir haft. Því starf hans er nytsemda starf, hvort sem það leiðir til þess að uppgötva nýtileg efni í landinu eða ekki. Því kæmi það fram, að engin nýtileg efni væru í landinu, ættu menn síður á hættu, að fjeglæframenn færu um og seldu námur, sem svo reynast ónýtar, og spiltu með því áliti landsins og þjóðarinnar út á við. Um styrkinn til Pjeturs Zophoníassonar, til að lúka við sjóðarannsóknir Jóhanns Kristjánssonar, skal jeg ekki fjölyrða, tel hann svo sjálfsagðan, að óþarfi sje orðum um það að eyða. En svo er hjer farið fram á dálítinn styrk til frú Önnu Thorlacius, sem um langt skeið hefir staðið fyrir veðurathugunum, og auk þess safnað mjög miklu og merkilegu um háttu og siðu manna fyrrum. Er mikill fróðleikur þar saman kominn, og ætti enginn að sjá eftir þeim 800 kr. hvort árið, sem nefndin vill veita henni í viðurkenningarskyni fyrir þetta starf hennar. Þá eru veðurskeytin í 15. gr., 35. tölulið. Jeg býst við, að háttv. þingdeildarmenn hafi tekið eftir því, að þetta er töluvert há fjárveiting, sem hjer er farið fram á. En hún er ekki eingöngu verk nefndarinnar, heldur er hún fram komin eftir till. stjórnarinnar og sprottin af þeirri nauðsyn, sem knýr ríkið til að láta ekki þessar athuganir liggja niðri. Tillagið er hærra fyrra árið, vegna þess, að kaupa verður öll tæki til stöðvarinnar, annaðhvort hjá veðurathugunarstöðinni í Kaupmannahöfn eða annarsstaðar. En árlegur rekstrarkostnaður, 18,800 kr., felst í síðasta liðnum. Þá er b.-liður sömu greinar, um jarðeðlisrannsóknir í sambandi við norðurför Roalds Amundsens. Hjer er einnig allmikill mismunurinn á tillaginu hvort árið, sem stafar af því, að kaupa verður sjerstök verkfæri til rannsóknanna. En verkfæri þessi verða ekki ónýt að rannsóknunum loknum; þau eru góð eign til segulmagnsmælinga. Rannsóknirnar fara fram á ákveðnum tíma, svo að Amundsen geti gert rannsóknir á sama tíma. Samanburður á niðurstöðu rannsóknanna mundi verða mjög fróðlegur, og með öllu ófært að þennan lið vantaði í athuganirnar. Nefndin taldi sjálfsagt að verða við tilmælum frænda vorra, Austmanna, um þetta, og býst við, að háttv. deildarmenn hafi þann skilning á málinu, að þeir taki því vel. Þá kemur fjárhæð, sem nefndin leggur til að veitt verði mönnum til þess að sækja olympísku leikana árið 1920. Þessi liður nemur 20 þús. Þetta mál hefir að vísu tvær hliðar. Það er ekki skemtilegt að veita mönnum stórfje til þessarar farar, ef þeir yrðu síðan lakastir allra, þegar á mótið kæmi. En fjárveitingin mundi þó knýja þá til fararinnar og hvetja þá til að æfa sig sem allra best undir hana, og niðurstaðan yrði ef til vill sú, að íslensku íþróttamennirnir yrðu ekki lakastir. Og ef niðurstaðan yrði sú, að íslensku íþróttamennirnir vektu eftirtekt, væri mikið unnið. Það mundi verða til þess að hvetja þá og þjóðina til íþróttaiðkana. En íþróttirnar efla fegurð líkamans og styrkja gáfur og sanna lífsgleði. Nægir að benda þar á Forn-Grikki sem fyrirmynd. Hjá þeim rann saman fegurð líkamans, íþróttagleði og annálaðar gáfur. Jeg hygg þess vegna, að rjettast sje að eiga það á hættu, að veita íþróttamönnum vorum þennan styrk, því að úrslitin geta þó aldrei orðið verri en svo, að íþróttum vorum aukist styrkur og þekking. Þá er utanfararstyrkur til nokkurra efnilegra manna, sem fást við kenslu og vilja afla sjer frekari mentunar í kenslugreinum sínum, og sjá siðu annara þjóða (Hjer hefir ræðuritarinn (Þórb. Þ.) slept setningu á grísku). Og þetta þótti vel fara á Odyseifi. Það er kunnugt, að kennarar þurfa að sjá siðu og kanna hugi annara þjóða. Og orsökin til þess, að jeg mæli glaður með þessum mönnum, er, að jeg þekki þá báða. Jeg veit, að þeir eru svo vel mentaðir, að þeir apa ekki eftir erlenda sníkjumenningu, þegar heim kemur heldur veita þjóðinni það, sem henni má að gagni verða. Hina kennarana þekki jeg ekki. En að almannadómi eru þeir góðir menn og gegnir. Lítið eitt kenni jeg þó Guðmund Ólafsson, og Norðlendingar, sem jeg hefi átt tal við segja, að hann sje góður maður og gáfaður. Þá er styrkur til Guðmundar Jónssonar teiknikennara, sem er mjög ástundunar samur maður og ágætur kennari. Jeg vona, að hæstv. deild verði tillögum þessum hlynt. Styrkirnir eru að vísu ófullnægjandi, en þá mætti síðar tiltaka, ef á þyrfti að halda öðru sinni. Þá koma 3 nýir liðir. Er þar fyrst styrkur til Eyjólfs Bjarnasonar til raffræðináms í Gautaborg. Þetta er efnilegur maður, sem hefir tekið óæðra próf, en langar til að ljúka æðra prófi. Býst hann við að geta lokið því á 2 til 3 árum. Hann hefir ágætan vitnisburð frá skólanum, sem nefndin hefir haft til meðferðar. Þá er styrkur til Jóns Eyþórssonar til veðurfræðisnáms í Kristjaníu, 2000 kr. á ári. Nefndinni þótti sjálfsagt að veita þennan styrk, til þess að hann gæti lokið náminu og tekið við veðurfræðisstöðinni hjer að náminu loknu. Í þriðja lagi er styrkur til Sigurðar Sigurssonar frá Hoffelli, til þess að kynna sjer samvinnufjelagsskap í Englandi. Þetta er mjög efnilegur maður og hefir áhuga á samvinnufjelagsmálum. Nefndinni virtist sjálfsagt að veita honum styrkinn, svo að menn gætu orðið sem fróðastir um þetta mál. Þá hefi jeg lokið við 15. gr., og vænti jeg, að deildin taki henni vel og fallist á till. nefndarinnar. Greinin felur að vísu í sjer dálitla hækkun, en þó svo litla, sem frekast mátti. Mönnum má ekki þykja það neitt óeðlilegt, þó að nefndin hafi hækkað útgjöldin dálítið frá því, sem gert var ráð fyrir í frv. stjórnarinnar. Því að nefndinni hefir borist flóð af umsóknum, sem stjórnin hefir ekki sjeð, en mundi sjálfsagt hafa tekið vel, ef þeim hefði verið beint til hennar. Það er því mjög eðlilegt, að útgjöldin hafa hækkað í fjárlögunum, þar sem óskir landsmanna koma ekki fram fyr en í þingbyrjun. Þá kem jeg að 16. gr., og verður þar fyrst sá liðurinn, sem mestu máli skiftir, en það er styrkur til landbúnaðarins. Jeg verð að drýgja þá synd, að minnast enn þá einu sinni á það, að land sem Ísland er dauðadæmt, ef það hefir ekki bændastjett. Annars verður þjóðin skrælingjaþjóð. Vjer þurfum ekki annað en bera saman, hvar Íslensk menning heldur sjer best, hvort það er í sveitunum eða bæjunum, þar sem ægir saman lýð úr öllum áttum; sumir eru þar að vísu þjóðlega mentaðir, en aðrir eru uppskafningar, sem flytja inn í landið erlenda sníkjumenningu; en hún fer illa á gamalli menningarþjóð. Vjer vitum allir, að margskonar hætta steðjar að landbúnaðinum hjer á landi. Allir þekkja samkepnina við sjávarútveginn, sem legst mjög þungt á, af því að þessi atvinnuvegur hefir ekki vaxið í hlutfalli við fólksfjölgunina. Þess vegna verður þingið að leggja kapp á að ljetta undir með landbúnaðinum. Honum er nú að vísu minna íþyngt með gjöldunum en sjávarútveginum, en það er fólkseklan og dýr vinnukraftur, sem stendur honum mest fyrir þrifum. Það verður því að koma honum í það horf, að sem mest verk verði unnið með sem fæstum höndum. Jeg segi ekki, að gagngerð breyting þurfi að verða á landbúnaðinum. Þúsund ára reynsla sýnir og sannar, að það verður aldrei og getur aldrei orðið. En það þarf að verða gerbreyting á verkfærunum. Nú leggur nefndin til, ásamt systurnefnd sinni í Ed., að veitt verði mikið fje til eflingar landbúnaðinum. Höfuðstefna nefndanna var þó ekki sú, að styrkja sjálfan atvinnuveginn, því að ef hann ber sig ekki sjálfur, getur hann ekki borið landið. En þær vildu hjálpa honum til þess að ryðja brautina til nýrra framkvæmda, svo sem vatnsveitu í stórum stíl, kaupa á dýrum verkfærum og reynslu á þeim. Því að auðvitað er nauðsynlegt að reyna fyrst verkfærin, svo að ekki sje kastað út ógrynni fjár í blindni fyrir áhöld, sem síðar reynast ef til vill einskis nýt, líkt og átti sjer stað með manndrápsbollana, sem menn keyptu hjer á árunum. Menn geta verið óhræddir um, að styrknum verður að mestu leyti varið eins og nú hefi jeg sagt, enda verður hann undir eftirliti búnaðarfjelagsins, sem hefir einmitt tekið þessa stefnu. Eins og sjá má á brtt. nefndarinnar, hefir hún lagt það til, að veittar yrðu 180 þús. kr. til landbúnaðarins, í stað 60 þús., sem stjórnin hafði áætlað. En þessi hækkun nemur ekki meiru en samsvarar verðfalli peninga, og því ekki að vænta, að framkvæmdirnar geti orðið meiri en fyrir stríðið. En sennilega verður fjárhæð þessari sjerstaklega varið til þess að gera tilraun með verkfæri. Með sama formála hefir nefndin hugsað sjer fjárveitinguna til búnaðarfjelaga. Nefndin hefir ekki hugsað sjer, að fjárhæðinni væri skift til einstakra manna, eins og átt hefir sjer stað, heldur væri henni úthlutað eftir samanlagðri dagsverkatölu fjelaga innan sambandsins, verði með öðrum orðum varið til smærri framkvæmda innan einstakra fjelaga, líkt og búnaðarfjelagið gerir í stærri stíl. Nefndin leggur til, að vatnsveitustyrkurinn falli niður, af því að vatnsveitan hverfur undir starfssvið búnaðarfjelagsins. Þá er nýr liður til áveitu í Óslandshlíð í Skagafirði. Það mun hafa verið farið fram á styrk, sem samsvaraði hluta af áveitukostnaðinum, en hann er áætlaður 20 þús. kr., og gæti komið til tals að athuga þetta síðar. Þá eru 3000 kr. til uppbótar á samningsvinnu við skurðgröft í Miklavatnsmýri. Botninn í skurðinum reyndist miklu harðari en gert hafði verið ráð fyrir, og vinnan varð þar af leiðandi miklu dýrari en áætlað hafði verið. Telur nefndin rjett að veita þessa uppbót. Um sandgræðsluna þarf jeg ekki að fjölyrða. Þá er garðyrkjufjelagið. Fjelag þetta vill vinna af kappi að garðyrkju, í minningu þess, að Ísland er nú aftur orðið fullvalda ríki, og fer fram á að fá sjerstakan garðyrkjustjóra, með 5000 kr. launum. Þetta gat nefndin fallist á og taldi rjett að ljetta stjórninni af búnaðarfjelaginu, sem hefir ærið að starfa, því að ekki þarf altaf sömu mennina til hvorttveggja, og það hefði ekki kostað minna, þó að búnaðarfjelagið hefði haldið garðyrkjustjórann. Þá eru næst aðallega ýmsir smástyrkir, sem óþarft er að fjölyrða mikið um. Þó skal jeg nefna 1000 kr. til þess að kaupa málmbræðsluofn, í því skyni að rannsaka, hvort það borgaði sig að vinna málma, ef þeir fyndust. Þá er 500 kr. styrkur til manns, er leiðbeini almenningi um raforkuveitu. Styrkur þessi er veittur Guðmundi Jónassyni Hlíðdal. Nefndin hefir lagt til, að styrkurinn til íslenskra samvinnufjelaga falli niður, af því að nefndin hefir hugsað sjer að athuga nánar fyrir 3. umr. tillögu um verslunarskóla í sambandi við þennan lið. Þá er styrkur til fiskifjelagsins. Við þennan lið er þess að geta, að nefndin hefir ætlast til, að sendimaður fjelagsins fengi kaup sitt og ferðakostnað greitt af styrknum. Þó að sendimaðurinn fái 12 þús. kr. laun, þá er honum ekki fært að borga ferðakostnað af þeirri fjárhæð, og því hefir nefndin talið fjelaginu skylt að greiða honum ferðakostnað aukreitis. Þá er 200 kr. uppbót til Jakobs Björnssonar. Þetta eru gamlar leifar af utanfararkostnaði, og þótti nefndinni sanngjarnt að veita þetta. Tel jeg óþarft að eyða að þessu fleiri orðum. Þá eru 2000 kr. til skipverjanna af „Gullfaxa“. Skipið hafði komist inn á ófriðarsvæðið í grend við Færeyjar og verið sökt þar. Skipverjar komust nauðulega undan, en mistu allan farangur sinn. Þótti nefndinni rjett að veita þessa skaðabót. Þá kemur till. til heimilisiðnaðar. Nefndin telur það illa farið, ef heimilisiðnaður skyldi leggjast niður. Þá kem jeg að vörumerkjaskrásetjaranum. Það er víst, að þessi maður hefir haft of lítið fyrir vinnu sína. Vill nefndin því bæta honum það upp með 600 kr. fyrir liðinn tíma, en síðan á hann að fá 800 kr. fyrir að rækja starfið. Hann var skipaður árið 1904 og átti þá að hafa 360 kr. í laun. Hann hefir nú unnið að þessu starfi í samfleytt 15 ár og aldrei fengið neina launauppbót. En auk þess hefir hann orðið að leggja sjálfur til ljós og hita til skrifstofunnar, því honum er gert að skyldu að hafa hana opna 1 kl. tíma hvern virkan dag. Nú er auðsætt, að starfið mun aukast talsvert, þegar viðskifti komast í samt lag aftur, svo að launin mega ekki minni vera en hjer er tiltekið. Þessi maður skrásetur vörumerki frá Danmörku, Noregi, Bretlandi og fleiri löndum. Allir hljóta að sjá, að það er ekki lítið starf. Enda býst jeg ekki við að neinn hafi á móti þessari hækkun. Jeg þarf ekki að orðlengja um Tvískerjabóndann nje heldur Fornahvammsbóndann. Um brimbrjótinn í Bolungarvík get jeg látið mjer nægja að vitna til þess, sem áður er sagt um hann hjer í hv. deild. Það er hið mesta nauðsynjafyrirtæki, eins og öll hafnarvirki eru. Enda var nefndin á einu máli um, að hækka þennan lið úr 5 þús. upp í 10 þús. kr. Þá er næst endurveiting. Svo er veiting til bryggjugerðar á Blönduósi, 18 þús. kr., en þó eigi yfir þriðjung kostnaðar. Það hefir lengi verið erfitt að finna hæfilegt bryggjustæði á þessum stað. En nú er sagt, að sje fundinn góður staður. Það er stór klöpp, sem talið er að megi steypa bryggju ofan á. Og hún er þeim megin árinnar, sem kauptúnið er, svo að ekki þarf að fara yfir ána eftir á. Bryggjan í Stykkishólmi hefir skemst fyrir skömmu, og mun þurfa viðgerðar. Vill nefndin því leggja til, að gefnar verði eftir 8,800 kr. af óborguðu láni. Þá kem jeg að 18. gr. frv. Um hana er ekki mikið að segja, annað en að hún stækkar altaf og vex. Jeg vil benda þeim hv.þm. á það, sem voru mjer andvígir í stjórnarskrárumr. um þurfalinga. Þingið vildi ekki ganga inn á brtt. mína, enda þótt fleiri fylgdu mjer að málum nú heldur en síðast. Af því leiðir aftur, að því fólki fjölgar altaf í 18. gr. fjárlaganna, sem þinginu flust viðurhlutamikið að svifta öllum mannrjettindum, ef það hefir einhvern tíma þegið fátækrastyrk, enda þótt það hafi þjónað ríkinu vel og dyggilega árum saman. Menn ættu ekki að verða hissa á því, þó að talsvert bætist við í þessa 18. gr. Þeir geta sjálfum sjer um kent. Um Olivu Guðmundsson og Stefán Stephensen er ekki annað að segja en að veitingin til þeirra er leiðrjetting á vantöldum eftirlaunum. Þá koma prestsekkjur, sem bætt er við. Um Hlíf Bogadóttur skal jeg geta þess, að hún er bláfátæk og er með mörg börn í ómegð. Auk þess er eitt af þeim veikt, þannig að það fær aldrei fulla heilsu. Bóndinn var brjóstveikur, svo að hann gat ekki fengið sig vátrygðan, til þess að ljetta undir með ekkjunni, þegar hans misti við. Nefndin leggur því til, að þessi fátæka ekkja fái 150 kr. með hverju barni, sem er í ómegð. Líkt má segja um ekkju Lárusar Halldórssonar. Nefndin hafði gleymt að taka hana inn í fjárlögin við 2. umr., en hún var lækkuð í fjáraukalögum. Mun jeg því sjá um, að hún gleymist ekki til 3. umr. Annars mun jeg ekki þurfa að ræða um einstaka menn hjer; sumir hv.þm. eru því sjálfsagt eins kunnugir og jeg. Þó vil jeg taka fram, að nefndin áleit rjett, að Elínu Briem yrði veittar 600 kr. á ári. Henni hefir áður verið veitt heiðurslaun. En eins og menn vita, þá er mikil dýrtíð, svo efni hennar eru gengin til þurðar. Hins vegar mun þessi kona ekki síður virðingarverð í alla staði en aðrar mætar forstöðukonur kvennaskólanna. Á hún fyllilega skilið, að hún fái þessar 600 kr. framvegis. Sama er að segja um góðan en gamlan barnakennara. Pjetur Guðmundsson, sem nú er orðinn heilsulaus. Hann hefir verið ágætur kennari í mörg ár og slitið sjer út, með því að gegna því starfi af alúð og trúmensku. Nú er hann orðinn alveg heilsulaus og getur ekki unnið lengur, svo afkoma hans sjálfs og heimilisins hvílir eingöngu á einum uppkomnum dreng, sem hann á. Nefndinni þykir ekki sæma að neyða slíkan mann til að þiggja fátækrastyrk, svo að hann missi öll mannrjettindi á gamals aldri, eftir að hafa sjeð betri daga fyr á æfinni. Það hafði komið áskorun, frá mörgum kvenmönnum þessa bæjar, um að þingið veitti Bríeti Bjarnhjeðinsdóttur fjárupphæð í viðurkenningarskyni. Hún hefir, eins og menn vita, unnið kvenna best að því, að menta kvenþjóðina og bæta kjör hennar að mörgu leyti. Fanst nefndinni því sanngjarnt, að henni verði veittar 2000 kr. Næsti liður er 1000 kr. veiting til Þorvarðs Bergþórssonar, í viðurkenningarskyni fyrir 50 ára hreppstjórn. Auk þess hefir hann komið upp 20 börnum, og ætti það að vera góðra gjalda vert hjá jafnfámennri þjóð. Þetta var felt hjer áður, en nefndin tekur það nú upp aftur og vill, að hann fái 1000 kr. Það er gert með tilliti til þess, að fyrir skömmu varð sonur hans, sem er bóndi, fyrir því óhappi, að skriða fjell á jörðina. Misti hann þar fje og eignir og varð að yfirgefa jörðina. Og faðir hans, sem hjer á að styrkja, varð að fara til annara. Þetta ætti að verða nóg hvöt fyrir menn til að samþykkja þennan lið. Um aðra liði þykist jeg ekki þurfa að tala. Sömuleiðis hefi jeg fátt að segja um brtt. einstakra þingmanna. Þó vildi jeg minnast á eina till., sem mjer sást yfir áðan. Það er till.hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), um styrk til Jóns Dúasonar. Nefndin hafði ætlað að veita þessum unga og efnilega manni 12000 kr., til að fullkomna sig í fræði sinni um bankamál, í Vesturheimi. Nú fer till.hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) fram á, að honum verði veittar 6000 kr., en auk þess heimilist stjórn Landsbankans að greiða til sama 6000 kr. árið 1920. Nefndin hefir fallist á þessa brtt., og telur það tryggingu fyrir því, að hún verði samþykt. Þá hefir nefndin og fallist á brtt. á þgskj. 599, um 1000 kr. til Halldórs Briem til þess að fullgera íslenska málfræði. Næst kem jeg að brtt. á þgskj. 615, frá hv. 1. þm. Árn. (S. S.). Fyrsti liður er að athugasemdin við listamannaliðinn falli burtu. Það vill nefndin ekki fallast á. Þá er næsti liður brtt., sem jeg skil ekki, hvað átt er við með. Það er þýðing eftir einhvern Guðjón eða Gísla Faust. Það stendur ekkert í till. nefndarinnar um þennan mann. Og jeg á ekki svo gott með að ræða um þetta, af því að jeg þekki engan mann með þessu nefni, nje hefi heyrt hans getið. Mjer er ekki kunnugt um, að neinn með þessu nefni hafi verið styrktur til að þýða eitthvað, og ekki kannast heldur aðrir við það, sem jeg hefi talað við. Síðasta lið brtt. getur nefndin fallist á, að því tilskildu, að Búnaðarfjelag Íslands veiti styrkinn í staðinn. Að öðru leyti geymi jeg mjer að tala um aðrar till., þangað til jeg þarf að svara einhverja, þó að jeg hins vegar búist ekki við, að það verði mikið. Skal jeg svo leyfa öðrum hv.þm. að komast að. Geta þeir nú stigið á bak sínum mælskufákum og látið þá renna með sig í kvöld, enda eru hjer margir gæðingar saman komnir.

Pjetur Ottesen Jeg skal ekki vera margorður, enda mun verða fundarhlje kl. 7. Eftir því, sem nú er fram komið, þá mun hækkun hv. fjárveitinganefndar á fjárlagafrv. nema alt að 1 milj. og 300 þús. kr. Að því leyti, sem hækkun þessi miðar til verklegra framkvæmda í landinu, er ekkert við því að segja. Það er ekki nema eðlilegt, að fjárveitingar til allra framkvæmda aukist og hækki í samræmi við annað. Með þeirri hækkun sem hjer er farið fram á til framkvæmda í landinu er þó ekki meira en haldið í horfinu við það, sem var fyrir stríðið. En undanfarin ár hefir verið stór afturför í þessu efni. Alt aðflutt efni hefir margfaldast í verði og vinnulaun fullkomlega þrefaldast, Þó að fjárhagur landssjóðs sje þröngur nú. Þá verður að halda í horfinu með framkvæmdir, og það því fremur sem það hefir sýnt sig að einstök sveitar- og sýslufjelög hafa lagt mjög mikið fje fram þessi árin og sýnt mikinn áhuga í því, að hrinda nauðsynlegum framkvæmdum áfram. Aðalhækkunin í fjárlögunum er nú að vísu fólgin í því, sem jeg hefi nú nefnt - því hækkunin samkv. launafrv. er ekki enn komin til skjalanna - en auk þessa eru ýmsar aðrar fjárveitingar, sem deildar skoðanir munu vera um. Sumar af þessum till. eiga að sjálfsögðu nokkurn rjett á sjer. en margt er það, sem vafalaust hefði mátt spara, og ekki einasta það heldur sem sjálfsagt hefði verið að spara eins og nú stendur. Skal jeg t. d. nefna fjárveitinguna til Olympíuleikanna. Jeg vil endurtaka það, sem hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sagði um þetta, er hann gerði grein fyrir fjárhagnum, að það væri að leika sjer með peningana, að ætla að henda 20 þús. kr. út í slíkt. Skal jeg svo ekki fara frekar út í það, en mun sýna með atkvæði mínu, hvernig jeg lít á þetta, heldur víkja nokkrum orðum að brtt. mínum. Þó get jeg ekki leitt hjá mjer að minnast fyrst lauslega á einn lið; það er 70. liður í brtt. nefndarinnar. við 14. gr. B. 1. d., um styrkinn til háskólans. Eins og kunnugt er þá fjekk háskólinn 1 milj. kr. til umráða þegar sambandslögin gengu í gildi. Á hann svo að njóta vaxta af þessari upphæð og verða það 50 þús. kr. á ári. Það kom berlega fram í frv. stjórnarinnar, að hún ætlaðist til, að fyrir þessa sök ljetti talsvert af útgjöldum til háskólans í fjárlögunum. Stjórnin hafði ekki ætlað nema 18 þús. kr. til þess liðar, en nú hefir niðurstaðan orðið sú, að fjárveitinganefndin hefir hækkað hann upp í 51 þús. kr. Jeg hefi nú hjer fyrir framan mig skipulagsskrá um það, hvernig háskólaráðið hugsar sjer að verja þessum vöxtum og kemur það í ljós, að þar er ætlast til, að að eins 5,600 kr. sje ljett af fjárlögunum, af tillagi til háskólans; það er til bókakaupa og eitthvað annað. Annars eru það alveg nýir útgjaldaliðir. sem hjer er stofnað til. Mjer hefði þó fundist sanngjarnt og rjett, að einhverju af vöxtum af þessari miljón yrði varið í námsstyrk og húsaleigustyrk til stúdenta. Jeg veit nú ekki hvort þessi skipulagsskrá sem jeg nefndi, er staðfest af stjórninni eða hvort hæstv. stjórn hefir verið kunnugt um hana, þegar hún samdi frv. sitt. Að minsta kosti sýnir fjárlagafrv. stjórnarinnar, hvernig hún hefir litið á þetta mál. Jeg minnist á þetta hjer af því, að það fjellu þannig orð um það hjer á þingi í fyrra, bæði hjá hv.þm. Dala. (B. J.) og hv. 2. þm. Árn. (E. A.) að vextirnir af þessari miljón mundu ljetta af fjárlögunum miklu af styrknum til háskólans Þá vil jeg minnast á brtt. mína á þgskj. 612. við 14. gr. um athugasemdina við styrkinn til lýðskólanna. Jeg sje, að fjárveitingarnar til þeirra hafa verið hækkaðar talsvert mikið, og er jeg þar sammála nefndinni, að eigi verði hjá því komist. Það ber mikil nauðsyn til að styrkja þá skóla, svo að þeir, sem að þeim standa, geti haldið uppi kenslu áfram. Jeg sje, að skólinn á Núpi í Dýrafirði á að njóta 500 kr. hærri styrks heldur en Hvítárbakkaskólinn. Þetta get jeg ekki felt mig við. Jeg hefði að minsta kosti talið æskilegt að nefndin hefði ekki gert upp á milli þessara skóla, heldur gert þeim jafnt undir höfði, þó að Hvítárbakkaskólinn hafi til þessa notið hærri styrks, og það með fylstu sanngirni, sökum þess, hve fjölsóttur hann er og miklu til hans kostað. Það er öllum vitanlegt, sem til þekkja að skólastjórinn við Hvítárbakkaskólann hefir verið brautryðjandi á þessu sviði hjer. Hann hefir bygt stórhýsi handa skólanum og haldið honum uppi í mörg ár með miklum dugnaði, enda er hann orðinn þjóðkunnur fyrir áhuga sinn á alþýðumentun og hefir unnið stórgagn á því sviði. Núpsskólinn er auðvitað alls góðs maklegur, en jeg verð að telja það miður sanngjarnt að taka Núpsskólann fram yfir hinn. Þess vegna hefi jeg flutt hjer brtt. um að gera báða skólana jafna, en jafnframt sett hjer varatill., um að lækka styrkinn til Núpsskólans niður í 3.500, ef svo skyldi fara að aðaltill. yrði ekki samþ. Þá á jeg hjer aðra brtt., á þgskj. 610. við 15. gr., um að styrkurinn til Bræðrasjóðs falli niður. Eins og menn sjálfsagt muna eftir þá var reipdráttur um það hjer á þingi 1917. hvort styrkja ætti Stórstúku Íslands áfram. Mæltu margir móti því að svo yrði gert, og varð það að niðurstöðu að styrknum var komið á Bræðrasjóðinn. Nú er svo ástatt, að aldrei hefir verið sótt um þennan styrk; finst mjer því langrjettast, að hann falli nú niður. Þá hefi jeg enn fremur flutt brtt. á þgskj. 611. við 18. gr., þar sem taldir eru upp styrkir, veittir í viðurkenningarskyni. Þar vil jeg, að bætt sje við 1 lið, til Sigurðar Jónssonar, smáskamtalæknis frá Litla- Lambhaga í viðurkenningarskyni fyrir læknisstörf hans, 500 fyrra árið. Jeg fór fram á það á þingi 1917, að honum væri sýnd viðurkenning. en það náði þá ekki fram að ganga. Jeg skýrði þá frá starfi þessa manns, að hann hefði lengst af æfi sinnar stundað smáskamtalækningar og reynst sjerstaklega heppinn og hjálpsamur á því sviði. Enda hefir hans verið leitað víðs vegar að og er hann nú orðinn útslitinn af ferðaögum. Enn þá fæst hann nokkuð við læknisstörf, en lítt fær er hann nú orðinn til ferðalaga, enda hniginn hátt á efri aldur. Hann er þess vel maklegur, að Alþingi viðurkenni starfsemi hans og fórnfýsi. Jeg vona því að þessari málaleitun verði vel tekið, og læt að svo mæltu staðar numið.

Sigurður Sigurðsson Jeg á hjer nokkrar brtt. En fyrst skal jeg þó minnast á styrkinn til Búnaðarfjelagsins, þó jeg hafi ekki komið með neina brtt. við hann. Jeg geri ráð fyrir að hv. fjárveitinganefnd hafi fundist hún sýna rögg af sjer með því að leggja til að styrkurinn verði 180 þús. kr. hvort árið og eftir atvikum ætti jeg víst að vera þakklátur fyrir. En hins ber að gæta, að 180 þús. kr. nú er ekki meira en 60 þús. kr. styrkurinn, sem Búnaðarfjelagið hafði fyrir stríðið.  (S. St.: En embættin öll?)  Embættismannalaunalögin eru ekki til umr. nú. Jeg skal að eins láta þess getið, að jeg hefi ekki sjeð mjer fært að koma með brtt. um hækkun á styrknum, því hv. fjárveitinganefnd er öll á einu bandi í þessu máli, og eins og kunnugt er hefir hún altaf ótal stjörnur í halanum. Hv. framsögumaðnr (B. J.) sagði að Búnaðarfjelagið væri í raun og veru að eins skrifstofa í stjórnarráðinu en það er ekki rjett. Búnaðarfjelagið er sjálfstætt fjelag óháð stjórnarráðinu. Hitt er annað mál, að æskilegt er, að sem best samvinna ríki milli stjórnarráðsins og Búnaðarfjelagsins, enda leitar stjórnarráðið oft álits og umsagnar Búnaðarfjelagsins í ýmsum málum. Þegar styrkurinn til Búnaðarfjelagsins er nú hækkaður, hefði jeg óskað þess, að skipulaginu með þennan styrk í fjárlögunum hefði verið eitthvað breytt frá því sem verið hefir. En jeg skal ekki fara út í það að þessu sinni. Jeg á á þgskj. 614 brtt., er snerta Búnaðarfjelagsskapinn. Fyrsti liðurinn fer í þá átt, að styrkurinn, sem ætlaður er búnaðarsamböndunum, sje greiddur Búnaðarfjelagi Íslands, sem svo skifti styrknum eftir framkvæmdum búnaðarfjelaganna, og að honum verði svo varið eftir tillögum Búnaðarsambandanna. Án þess, að jeg vilji segja neitt misjafnt um búnaðarsamböndin, þá álít jeg meiri tryggingu fyrir því að styrknum sje vel varið, að hann sje fenginn Búnaðarfjelagi Íslands til ráðstöfunar. Á síðasta búnaðarþingi var samþykt áskorun til Búnaðarfjelagsstjórnarinnar um að koma betra skipulagi á hin einstöku búnaðarfjelög og meira samræmi á lög þeirra. Búnaðarfjelag Íslands á að rjettu lagi að vera aðalfjelagið sem fer með yfirstjórn landbúnaðarmála. Í samræmi við þetta væri rjettast að Búnaðarfjelagi Íslands væri fenginn styrkurinn til útbýtingar. Jeg geri ráð fyrir, að hagnýting styrksins verði nokkuð önnur en hingað til. Hingað til hefir búnaðarfjelögunum verið útdeildur styrkurinn eftir dagsverkatölu þeirra, og svo hafa þau skift honum milli fjelagsmanna eftir sömu reglu. Nú ætlast jeg til að styrknum verði varið til stærri framkvæmda, innan hvers fjelags, áhaldakaupa o. fl. Það er meiri trygging fyrir að styrknum yrði varið á þennan hátt ef Búnaðarfjelag Íslands fengi að hafa hönd í bagga með úthlutun hans. Fjelagið er gamalt og bygt á fastari grundvelli en Búnaðarsamböndin. Jeg vil minna á í þessu sambandi, að hingað til hafa búnaðarfjelögin sent stjórnarráðinu skýrslur um framkvæmdir sínar og úr þessum skýrslum hefir svo hagstofan unnið, og birt skýrsluútdráttinn í hagskýrslunum. Þessar skýrslur fjelaganna hafa staðið í sambandi við styrkinn til þeirra. Verði nú brtt. nefndarinnar samþ., má búast við, að lítið lag verði á skýrslugerðinni. Mælir það. sem annað, með, að brtt. mín verði samþ. Það er ekki óverulegt atriði, hvernig styrknum er varið, og að skýrslur verði gefnar um framkvæmdir fjelaganna. Í 2. tölulið á þgskj. 614 er farið fram á, að veittar sjeu 25 þús. kr., hvort árið sem styrkur til áveitu. Er ætlast til, að stjórnin úthluti styrknum til stærri áveitufyrirtækja, eftir tillögum Búnaðarfjelags Íslands. Nefndinni hafði borist áskorun um þetta frá Búnaðarfjelaginu. en hún hefir ekki tekið hana til greina, og var það illa farið. Hjer er um nauðsynjamál að ræða. Ríkissjóður hefir áður styrkt Skeiðaáveituna með ¼ kostnaðar, og skuldbundið sig með lögum til að styrkja Flóaáveituna á sama hátt, þegar til kemur. Till. mín og umsókn Búnaðarfjelagsins fer því ekki aðra vegi en þá, sem áður hafa verið ruddir. Jeg sje, að nefndin vill veita styrk til áveitu í Óslandshlíð í Skagafirði, og er það að vissu leyti í samræmi við umsókn Búnaðarfjelagsins. En það eru aðrar áveitur, sem ekki er síður sjálfsagt að styrkja og flýta fyrir. Mælingar er þegar búið að gera í Staðarbygðarmýrum í Eyjafirði. Einnig í Staðar- og Víkurmýrum í Skagafirði; þar er um stórfyrirtæki að ræða. Þá gæti jeg nefnt fleiri áveitufyrirtæki, sem að eins bíða þess, að hafist sje handa og fje útvegað til framkvæmdanna. Í stuttu máli eru nú á döfinni 5–10 stærri og smærri áveitufyrirtæki, sem nauðsynlegt verður að styrkja. Í sambandi við þessa till. mína legg jeg til, að styrkurinn til Óslandshlíðaráveitunnar falli niður. Kemur sú áveita til greina, eigi síður en aðrar, þegar farið verður að skifta áveitustyrknum, samkvæmt minni brtt. Rjettara er að veita eina ákveðna fjárhæð í þessu skyni, er stjórnin úthlutar eftir till. Búnaðarfjelags Íslands, heldur en að veita til hvers einstaks áveitufyrirtækis í hvert sinn í fjárlögunum. Jeg skal nú ekki segja fleira um brtt. á þgskj. 416. En þær fara í rjetta átt, og færi betur, að þær hlytu samþ. deildarinnar. Þá á jeg brtt. á þgskj. 617, um styrk til Jóns A. Guðmundssonar ostagerðarmanns. Maður þessi hefir stundað gráðaosta nú um nokkurt skeið, fyrst á Þorfinnsstöðum í Önundarfirði og síðan 2 sumur í Ólafsdal. Og nú hefir hann keypt Sveinatungu í Norðurárdal og rekur þar sauðfjárbú og ostagerð. Hann hefir í huga að reka iðnað sinn í stórum stíl og taka til kenslu bæði pilta og stúlkur, og útbreiða þannig ostagerðarkunnáttu í landinu. Ostar hans hafa gefist vel og hlotið maklegt lof. Þykja þeir einhver besta efirlíking á Rochefortostinum, sem gerð er á Norðurlöndum. Nú langar hann að fara utan og fá „nýtt loft í lungun“ og fullnuma sig í sinni ment. Hjer er um framtíðaratvinnugrein að ræða fyrir landsmenn, og vona jeg, að hv. deild taki vel í till. Aðaltill. er að veita Jóni 3000 kr., en til vara 2500 kr. Jeg vona, að aðaltill. verði samþ. Þá á jeg brtt. á þgskj. 598, við 16. gr., um styrk til útgáfu dýralækningabókar. Bók þessi var alveg tilbúin fyrir stríðið og hefir síðan legið í handriti hjá höfundinum, Magnúsi Einarssyni dýralækni. Þá var og veittur styrkur til að gefa bókina út, en þegar til hans átti að taka hafði alt hækkað svo í verði, að hætt var við útgáfuna að sinni. Síðan hefir verðið á pappír og prentun farið sífelt hækkandi. Lengi stóð styrkurinn til útgáfunnar í fjárlögunum, en í núgildandi fjárlögum er honum slept. En nú má þetta ekki dragast lengur, að bókin verði gefin út. Jeg get búist við, að einhver segi, að útgáfan muni kosta meira en hjer er farið fram á. Það má vel vera, að svo reynist. En gera má ráð fyrir, að á næstu árum lækki verðið á pappír. En vitanlega er ætlast til með styrknum, að ekki þurfi að selja bókina óhæfilega dýrt. Bókin mun verða um 30–40 arkir og kosta 8–10 kr. ef þessi styrkur verður veittur til hennar. Þegar frv. um fjölgun dýralækna var hjer til meðferðar í deildinni, töldu sumir andmælendur þess, að dýralækningabók myndi gera meira gagn en þó að dýralæknum yrði fjölgað. Nú er tækifærið til að koma út slíkri bók, eftir lærðasta og elsta dýralækni okkar. Vona jeg þá, að þeir hinir sömu styðji þessa till. mína, og að hún verði samþ. Skal jeg þá víkja að andlegu hliðinni, eða bókmentahliðinni, á till. mínum. Býst jeg við, að jeg verði í þessu sambandi mintur á, „að maðurinn lifir ekki á einu saman brauði“, og má það til sanns vegar færa. Fyrsta tillagan er um að fella burtu athugasemdina um skáldastyrkinu. Nefndina, sem talað er um í athugasemdinni, skipa að vísu góðir menn, einn útnefndur af Háskólanum, annar af Bókmentafjelaginu og þriðji af Stúdentafjelaginu. Þess er þó ekki að dyljast, að hingað til hefir nefndinni ekki auðnast að deila út styrknum svo, að allir væru á eitt mál sáttir um þá úthlutun; öðru nær. Jeg hefi áður viljað, og vil enn, að nefnd þessi hverfi úr sögunni og að stjórnin sjálf skifti styrknum. En fyrst jeg minnist á athugasemdina, liggur nærri að minnast um leið á brtt. nefndarinnar um að hækka skálda- og listamannastyrkinn úr 12 þús. krónum upp í 22 þús. krónur. Þessi hækkun er óneitanlega nokkuð há, og mun jeg ekki greiða atkv. með henni óbreyttri. Það mundu margir hafa kosið að fara meðalveginn í þessu efni og veita í þessu skyni 18 þús. krónur. Meðan úthlutun styrksins ferst jafnóhönduglega og raun ber vitni um, er engin ástæða til að veita hærri styrk en þetta. Um hitt er jeg samdóma háttv. nefnd, að það eigi ekki að bíta styrkinn jafnsmátt niður og gert hefir verið, heldur sje bestu mönnunum veittur sæmilegur styrkur. Háttv. framsögumaður (B. J.) kvað vera sjerstaklega mikla þörf á styrk nú, meðal annars vegna fyrirhugaðra ferða suður í lönd. Hjelt hann, að síðar mætti komast af með minna fje. En jeg hygg, að það muni reynast erfitt að lækka aftur þennan lista og skáldastyrk, og því varhugavert að fara nú að hækka hann, í þeirri von, að auðið muni að lækka hann síðar. Um 2. liðinn í brtt. er það að segja, að jeg ætlast ekki til, að sá liður komi til atkvæða að þessu sinni. Enda þóttist frsm. (B. J.) ekki skilja, við hvað átt væri með honum. Þá er tillaga um það, að fella niður styrkinn til að semja íslenska orðabók. Veit jeg, að það er mörgum viðkvæmt mál, og þykir mjer það því undarlegra, sem öllum er kunnugt, hvernig sá styrkur er undir kominn. Hann var upprunalega pólitískur bitlingur og hefir haldið áfram að vera það. Það er álit þeirra manna, sem vit hafa á þessu máli, að þetta verk sje margra ára starf fyrir marga menn. Málið er alveg óundirbúið og ekkert vit í að halda áfram á þessari braut. Styrkur þessi má gjarna bíða, því margt annað nauðsynlegra kallar að. Jeg get tekið fram, að þetta er ekki eingöngu mitt álit, heldur og margra annara, sem betur hafa vit á þessum hlutum. Get jeg þar tilnefnt þá prófessorana Finn Jónsson og Sigurð Nordal. Annars er jeg enginn málfræðingur. En jeg hefi jafnan verið á móti þessari styrkveitingu, meðal annars af því, að jeg vissi, hvernig hún var til komin og hvernig hún var notuð. Og þar sem lagt er til, að þessi styrkur verði hækkaður, hlýt jeg að verða á móti því. Um 4. lið er ekki annað að segja en að það sýnist ekki vera nokkur ástæða til að halda þeim lið í fjárlögunum. Þá er það 5 liður, að styrkurinn til Sigurðar Einarssonar falli niður. Er það vitanlega gert með það fyrir augum, að Búnaðarfjelagið styrki manninn, ef hann er styrks verður. Háttv. frsm. (B. J.) fjelst á, að Búnaðarfjelaginu bæri að hafa veg og vanda af námi slíkra manna. Auk þessa eru ýmsir liðir í brtt. nefndarinnar við 15. gr., sem jeg er á móti en hirði eigi um að nefna. Að eins skal jeg nefna 84. lið. Það er tillagan um að veita Skólablaðinu 800 króna styrk. Það er eigi svo að skilja, að jeg sje að amast við Skólablaðinu. Það er síður en svo. En mjer finst þessi braut, að fara að styrkja einstök blöð, ærið viðsjál. Háttv. framsm. (B. J) vildi ekki telja það blað heldur tímarit. En það er blað, sem kemur út mánaðarlega. Og ef farið er að styrkja það, munu fleiri koma á eftir. Má þá búast við umsóknum frá Merkúr, Ægi, Frey og fleirum. Jeg álít því viðsjált að veita þennan styrk. Blaðið er efalaust gott blað, en það er varhugavert að ganga inn á slíka braut. Svo gæti farið að jafnvel pólitísku blöðin sæktu um styrk. Um styrk til einstakra manna skal jeg geta þess, að jeg tel því fje vel varið, sem veitt er til að styrkja unga og efnilega menn, sem eru að búa sig undir lífsstarf sitt. Og sumir af þessum mönnum, sem lagt er til að veittur verði styrkur, eru efnilegir menn, sem mikils má af vænta, ef líf og heilsa endist. Tel jeg flesta þessa styrki sjálfsagða. Loks ætla jeg að þakka háttv. nefnd fyrir styrkveitinguna til Pjeturs Guðmundssonar. Sá styrkur er áreiðanlega verðskuldaður og kemur sjer einkar vel. Pjetur hefir verið ágætur kennari og hefir slitið sjer út við það starf og önnur störf. Hefir hann oft átt við erfið kjör að búa, giftist nokkuð aldraður, og barnahópurinn er því enn á unga aldri, en heilsan er biluð. Nú er hann farinn að heilsu og kröftum og því eigi fær um að halda áfram starfi sínu. En börnin eru ein 4 eða 5 innan við fermingu. - Vona jeg, að háttv. deild sje á sama máli og háttv. nefnd í þessu máli.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg gæti má ske sparað mjer að standa upp við þennan kafla fjárlaganna. Jeg hefi lítið að athuga við álit nefndarinnar. Þó finst mjer, að háttv. nefnd hafi í sumum greinum verið helst til ör. Jeg ætla að leyfa mjer að minnast á brtt. við B. 1. lið, sem háttv. framsm. (B. J.) talaði um. Það er rjett, að stjórnin hafði þá fjárveitingu í einu lagi. Meining mín var, að hún yrði 18 þús. kr., og er mjer eigi kunnugt um, af hverju hún varð lægri. Stjórnin bjóst við, að það yrði tekið meira af vöxtum Háskólasjóðsins til styrktar fátækum stúdentum en orðið hefir. Er mjer vitanlega, hvergi neitt til fyrirstöðu, að sjóðurinn sje brúkaður í þarfir Háskólans. Á hinn bóginn skal jeg játa, að það hefir mikið til síns máls, að Alþingi veiti rífara fje til Háskólans en stjórnin ætlaðist til. Jeg get þessa eingöngu til skýringar á mismuninum, sem er á frumv. stjórnarinnar og áliti nefndarinnar. Þá ætla jeg að minnast á viðbótarstyrkinn til byggingar á Bergsstöðum. Geng jeg út frá því, að háttv. nefnd hafi góða og gilda ástæðu fyrir þeirri veitingu og að kostnaðurinn hafi orðið meiri en búist var við, er prestinum var veitt fje til húsabóta. Sömuleiðis hygg jeg, að full ástæða hafi verið til að veita síra Jónmundi Halldórssyni 10 þús. kr. til að byggja hús á staðnum. Það mun vera rjett hjá háttv. framsögumanni (B. J.), að síra Jónmundur kom að jörðinni niðurníddri og föllnum húsum, svo hann varð að byggja. En við þetta er að athuga, að það kemur ekki vel heim við reglurnar um byggingar á prestssetrum. Eru til nákvæmar reglur fyrir því, hvernig fara skuli með styrk til slíkra bygginga. Býst jeg við, að sumir prestar þykist afskiftir. Að vísu munu ekki dæmi til, að prestar hafi komið að svo niðurníddri jörð, en áreiðanlegt er, að svo hár styrkur hefir aldrei áður verið veittur. Jeg heyrði eigi háttv.frsm. (B. J.) færa fram neinar ástæður fyrir því, að nefndin vill fella burt fjárveitinguna til þess að laga lóð Mentaskólans. Jeg býst við, að ástæðan sje sú, að ekki er sementað kring um hann. En jeg held, að ekki væri hættulegt, þó fje væri veitt til þessa. Um aðrar tillögur sje jeg ekki ástæðu til að tala. Býst jeg við, að þær sjeu allar á rökum bygðar. Spurningin er að eins, hvort sumar fjárveitingarnar eru ekki fremur sprottnar af viljanum til að gera góðverk, og gerðar í gustukaskyni, en því, að nægilega ríkar ástæður sjeu fyrir hendi til að veita fjeð úr ríkissjóði. Það er sjerstaklega ein, sem jeg vildi minnast á, ekki af því, að jeg sje á móti henni, heldur af því, að það er vafamál, hvort brautin er heppileg. Það er styrkurinn til Pjeturs Guðmundssonar barnakennara. Jeg er sannfærður um, að hjer er gert góðverk, en mjer finst, að það standi næst þeirri sveit, sem hann hefir unnið fyrir, að veita honum laun. Mjer finst vafasamt, hvort það sje rjett að taka af sveitunum skylduna til að veita mönnum styrk, þegar þeir eru ekki lengur færir um að vinna fyrir sjer. Vona jeg þó, í þessu tilfelli, að ummæli mín verði eigi til þess, að honum verði neitað um styrkinn. En jeg vil að eins benda á að hjer er verið að komast inn á hættulega braut. - Reglan á að vera, að ef maður ekki getur lengur unnið fyrir sjer og ekki er í neinum tryggingarsjóði, skuli vinnuveitandi hans sjá fyrir honum. Og í þessu tilfelli er hreppurinn, sem hann hefir unnið fyrir, vinnuveitandi. Skal jeg svo eigi tala frekar um þessa tillögu nefndarinnar. Þá ætla jeg lítillega að minnast á nokkrar brtt. frá einstökum þingmönnum. Skal jeg þá fyrst minnast á brtt. 615. Hygg jeg, að ekki sje ástæða til að fella burt ákvæðið um listamannastyrkinn. Er ekki víst, að mönnum finnist stjórninni farast það mál betur úr hendi.  (S. S.: Hún þorir ekki að taka á sig ábyrgðina)  . Ábyrgðin er ekki svo mikil. Þá verð jeg að geta þess um þriðja liðinn á brtt. á þgskj. 615, að ekki getur komið til mála að samþykkja hann, og það þó ekki væri af neinni annari ástæðu en þeirri, að þegar hefir manni, sem tekinn var úr öðru embætti, verið veittur styrkur til að starfa að orðabókinni, og hann væri þess vegna gabbaður, ef hætt yrði nú við verkið. Sami hv.þm. hefir einnig lagt til að fella niður styrkinn til ísl. guðsþjónustu í Khöfn. Þetta er reyndar svo lítill styrkur, að jeg skil ekki, að hv.þm. skuli vera að leggja sig í fram- króka til þess að berjast á móti honum. Málið er þannig vaxið, að einn íslenskur prestur hefir um allmörg undanfarin ár verið að berjast við það, að halda uppi ísl. guðsþjónustu í Khöfn, af litlum efnum, og virðist ekki nema sanngjarnt að sýna því starfi einhverja viðurkenningu. Þá vil jeg einnig þakka hv. nefnd fyrir það, að tekinn hefir verið upp styrkur til Dansk-Islandsk Samfund. Að minsta kosti allir þeir, sem til Hafnar hafa komið, munu kannast við starfsemi fjelagsins og góðvilja í garð Íslands, auk þess sem alkunnugt er, að það hefir unnið mikið að því að útbreiða þekkingu Dana á Íslandi. Loks vil jeg, að endingu, bæta hjer við nokkrum orðum um einn lið í till.hv. nefndar. Hún hefir sem sje gert ráð fyrir því, að nokkru af listastyrknum yrði árlega varið til verðlauna afburðalistaverka. En jeg teldi rjettara, að þetta yrði geymt, og efast enda um, að auðvelt yrði að veita þessi verðlaun, svo að gagni kæmi. Listaverkin mundu sjálfsagt verða mörg, en ekki að sama skapi efalaust, hvort þau væru ávalt verðlaunaverð. Hv. frsm. (B. J). gat þess að vísu, að mörg ár mundu sennilega koma svo, að verðlaunin yrðu ekki veitt. En jeg er hræddur um, að svo yrði ekki, ef fjeð væri á annað borð fyrir hendi. Jeg efast líka um, að við sjeum komnir svo langt í þessum efnum, að ástæða sje til þess að fara að veita hjer nokkurskonar grand prix, eins og venja er t. d. í París, þó að jeg vilji með þessu auðvitað ekki varpa skugga á ísl. list, eða leggja stein í götu hennar. Jeg álít samt, að öllu athuguðu, heppilegra að bæta þessari upphæð t. d. við þá fjárveitingu, sem ætluð er til þess að kaupa fyrir listaverk handa landinu, eða þá til þess að láta listamennina keppa um eitthvert ákveðið verk. En hvað sem þessu líður álít jeg, að eins og nefndin ætlast til að þessi upphæð verði notuð, muni hún koma að fremur litlu haldi. Önnur atriði þykist jeg ekki þurfa að tala um og býst heldur ekki við að taka aftur til máls.

Sveinn Ólafsson Mjer heyrðist hv.frsm. fjárveitinganefndar (B. J.) skýra frá því í upphafi ræðu sinnar, að útgjaldaaukinn, sem nefndin gerði ráð fyrir á þessum köflum, væri 666 þús. kr. Þetta væri góð og mikilsverð upplýsing, ef þá væru öll kurlin til grafar komin; en svo mun ekki vera. Hjer er ekkert tillit tekið til þeirra auknu embættislauna, sem nú eru á döfinni, og geri jeg ráð fyrir, að tvöfalda megi margar upphæðirnar í 14. gr. fjárlaganna, áður en lýkur. Þess vegna er þessi mynd fjárlaganna, sem hv.frsm. lýsti, í raun og veru að ein spjemynd. Jeg hefi nú samt sem áður hvorki komið með breytingartill., sem auka eða minka tekjur eða gjöld; veit sem er, að torvelt er hjer um að þoka nokkru. En jeg hefi leyft mjer að flytja nokkrar brtt., sem þoka svolítið til ýmsum liðum, þar sem mjer finst nefndin hafa horft sjer nokkuð nærri. Fyrst vil jeg leyfa mjer að geta brtt. við 14. gr. á þgskj. 618, um unglingaskólana. Fjárveitinganefnd hefir fært upphæðina til þeirra úr 15 upp í 25 þús. kr., án þess þó, að með þessu sje öllu betur sjeð fyrir unglingaskólunum flestum en gert var eftir stjórnarfrv., því að þessari 10 þús. kr. hækkun er skift milli örfárra skóla þannig, að 6 þeirra eiga að fá 16,500 kr., en allir hinir til samans eiga að lifa á því, sem þá er eftir - eða 8,500 kr. Mín till. fer því fram á það, að lækka styrkinn nokkuð til þessara nefndu forgangsrjettarskóla nefndarinnar, en jafna að öðru leyti fjenu á skólana. Ýmsir unglingaskólar, sem nefndin nefnir ekki, eiga við þröngan kost að búa, og eru engu síðri skólar en þeir, sem hún tiltekur. Skólarnir á Núpi, Hvammstanga og Hvítárbakka hafa ekki þá yfirburði yfir aðra unglingaskóla, að þeir verðskuldi þrefaldan eða fjórfaldan styrk á við samskonar skóla í öðrum hjeruðum, sem þó eru sumstaðar alt eins fjölmennir. Má vera, að hjer fari sem fyr, að hjeraðametingur ráði og nefndin hafi sitt fram. Hún er fjölmenn í deildinni og á óeðlilega mörg ítök. En fari svo, að brtt. mín um þessa tilfærslu frá Núpsskóla, Hvammstanga- og Hvítárbakkaskóla verði feldar, þá mun jeg greiða atkv. með stjórnarfrv. og móti allri hækkun nefndarinnar á þessum lið. Önnur brtt., sem jeg hefi leyft mjer að flytja, er við 15. gr. Fjárveitinganefnd hefir lagt til að hækka styrk Bókmentafjelagsins úr 2000 kr. upp í 3500 kr., og tel jeg ekkert að því. En jeg legg til, að þessi styrkauki sje þeim skilyrðum bundinn, að honum verði varið til þess að flýta útgáfu Íslandslýsingar próf. Þorst. Thoroddsens. Það er bók, sem mörgum manni, ekki síst uppi um sveitir, er ant um og kærkomið að fá. Höfundurinn er nú við aldur og hefir unnið að þessu ágæta riti mikinn hluta æfinnar. Honum er mikið áhugamál, að ritið komi sem fyrst út og áður en hann flytur yfir landamæri ókunna landsins, enda á bókin brýnt erindi til alþýðu manna. Jeg hef átt kost á að sjá handritið og býst við, að mörgum mundi þykja girnilegt til fróðleiks að fá nokkuð yfirlit yfir efni kaflanna í því, sem óprentað er. Jeg skal því geta um nokkra liði í því efnisyfirliti. Þar er t. d. kafli um hesta, hestarækt og notkun hesta á ýmsum tímum, og annar um önnur alidýr. Fjölþættur kafli er þar um garðyrkju. Þá er rækilega skýrt frá akuryrkju fyr og nú og kornræktartilraunum að fornu og nýju.  (B. J.: Er það nokkuð nákvæmara en það, sem Olsen skrifaði?)  Þar er skýrt frá byggnotkun, byggbrauði, malti, mungát, öli og bjór, melkorni, hör og hampi. Þá er kafli um grasnytjar, svo sem fjallagrös, hvannir, söl og þara. Þá er enn einn kafli um landbúnaðarvinnu, yfirlit yfir sveitavinnu á ýmsum árstímum, um verkamenn og lausafólk á ýmsum öldum og loks um tilraunir til búnaðarframfara á 19. og 20. öld. Jeg vona nú, að af þessu örstutta yfirliti geti menn sjeð, hver fengur íslenskri búnaðarsögu er að þessu riti, og sjeu því fúsir að stuðla að útkomu þess. Þá vil jeg víkja að fáum brtt. annara. Till. hefir komið fram um það, að fella niður 33. liðinn í 15. gr., eða 1000 kr. styrk til Bræðrasjóðs. Hann komst inn fyrir slysni 1917, og vil jeg veita mitt lið til þess að koma honum á braut. Frá hv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir komið till. um það að veita ostagerðarmanni einum utanfararstyrk. 3000 kr. Hv. þm. sagði reyndar, að hann væri eini maður hjerlendis, sem þessa íþrótt kynni, og væri fullnuma í henni, en þyrfti utan til þess að fá sjer nýjan þrótt og loft í lungun. Nú getur sá, sem er fullnuma í einhverri list, aldrei orðið meira, og er því ekki hjer að ræða um frekara nám, enda sagði hv.þm. (S. S.), að gráðaostur þessa manns væri ágætur.  (S. S.: Svo lengi lærir, sem lifir.)  En ef það er að eins til þess að fá loft í lungun, sem maðurinn ætlar utan, þá held jeg langt um hyggilegra að senda hann norður á Kjalveg eða Kaldadal, jafnvel þótt landssjóður þyrfti að kosta reiðskjótann. Loftið þar nyrðra er vissulega heilsusamlegt hverjum þeim, sem lengi hefir fengist við gráðaostagerð.  (S. S.: Svona hjelt jeg ekki að Sveinn í Firði væri; það veit sá, sem alt veit!)  En nú skal jeg bæta hv. 1. þm. Árn. (S. S.) vonbrigðin um þetta, með því að láta hann vita, að jeg styð brtt. hans við 15. gr. fjárl.  (B. J.: Er það Gvendur Faust? (S. S.: O - hann er nú ekki alveg dauður, heldur sefur hann.)  Já, ef jeg kæmist að fyrir hnippingum þessara hv. þingmanna, þá ætlaði jeg að lýsa því yfir, að jeg tel sjálfsagt að greiða atkvæði með till.hv. 1. þm. Árn. (S. S.) um afnám þessa óþarfa bitlings í 15. gr., 19. lið, fyrir þýðinguna á Faust.  (S. S.: Já, nú þekki jeg Svein minn aftur. B. J.: Sækjast sjer um líkir - saman níðingar skríða.) En fyrst hv.þm. Dala. (B. J. er altaf að grípa fram í, er best að jeg kvitti fyrir með nokkrum orðum. Honum virðist hafa orðið nokkuð bumbult af breytingartillögum hv. 1. þm. Árn. (S. S.), og má marka það af ókyrð hans og harmatölum um lítinn skáldastyrk og listamanna. Sjálfur ríður hann þessari Faustþýðingu sinni þing eftir þing, en lætur vanþakkir dynja á þingmönnunum fyrir fastheldni þeirra á fje við skáldin. Nú er það kunnugt, hvert afhroð vjer höfum beðið á skáldum undanfarið. Ekki færri en þrjú þeirra hafa horfið af sjónarsviði lífsins á síðustu mánuðum og þarfnast þeir eigi lengur skáldastyrks. En hv.þm. Dala. (B. J.) hefir í mín eyru talað þau orð að skáld þessi hafi sennilega dáið af styrk þeim, sem Alþingi hefir veitt þeim, og fer þá að orka tvímælis um velgerning þann, að veita fjeð. En hvernig sem þessu kann að vera farið, þá vil jeg ekki eiga það á hættu, að styrkurinn til Faustþýðingarinnar verði banabiti hv.þm. Dala. (B. J.), ef eitthvað skyldi hæft vera í tilgátu hans um banvæni skáldastyrksins. Vjer megum vissulega ekki við að missa þennan hv.þm. svo voveiflega.  (B. J.: Þing-Sveinn hefir lengi höfðingi verið)  .

Matthías Ólafsson Út af brtt. á þgskj. 612 og 618 vildi jeg segja nokkur orð. Það er vorkunn, þótt hv.þm. Borgf. (P. O.) sárni það, að Hvítárbakkaskólinn hefir ekki verið settur með sama styrk og Núpsskólinn. Ef jeg hefði mátt ráða, hefði þeim báðum verið ætluð sama upphæð, en hv. nefnd sýndist annað. Var það sjerstaklega af þeim ástæðum, að forstöðumaður Núpsskólans er talinn mjög merkur maður; hann eigi skólahúsið, og hafi komið því upp ásamt góðri gróðrarstöð. En jeg vil gera þá jafna og færi þar til þá ástæðu að Hvítárbakkaskólinn er eldri og stærri og vinnur með því upp það sem hinn þykir fullkomnari, það sem hann nær. Jeg hefi óbundið atkvæði í nefndinni og mun greiða atkv. með aðaltill. hv.þm. Borgf. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) talaði um, að allir unglingaskólar væru þess maklegir, að fá styrk, og jafnmaklegir og þessi. Hann talaði líka um hve mikið fje búið væri að taka handa þessum skóla, en hve lítið hinir hefðu fengið. En þetta eru nokkrir skólar, sem hvergi eru nefndir, og erfitt er að segja hvernig eru, því að þeir gefa enga skýrslu. Það eru unglingaskólar sem starfa part úr vetri, og skýrsla um starfsemi þeirra kemur aldrei opinberlega fram. En hvað snertir þann skóla, sem er þyrnir í augum hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), þá hefir hann alstaðar getið sjer gott orð. Nemendur hans eru taldir mjög vel að sjer. er þeir koma þaðan, og líklegir til framhaldsnáms, vel mannaðir og siðprúðir menn, hvar sem þeir koma fram.  (Sv. Ó.: Hreppapólitík!)  Ef hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) fylgir ekki fram meiri hreppapólitík en jeg, getur hann haft glaða samvisku. Togi hann ekki sinn skækil meira en jeg hjer á þingi, getur hann verið rólegur. En hans vegna sjálfs vil jeg ráða honum til að bregða mjer ekki saklausum, um hreppapólitík, því að ella kynni samviskan að stinga hann í næsta skammdegi, og þá líður honum ekki vel. En að öðru leyti vil jeg ráða honum, jafngömlum manni, til að leyfa mönnum að tala í friði, án þess að gjamma fram í. Hann er of gamall maður til þess að kunna ekki mannasiði. Jeg verð að taka það fram um Núpsskólann að fái hann ekki þennan styrk eru allar líkur til þess, að hann geti ekki starfað næsta vetur. Hann gat ekki starfað í fyrravetur. Fór þá frá honum kennari vegna þess að honum buðust góð kjör annarsstaðar. Er mjer kunnugt um að sá maður er mjög nauðsynlegur skólanum. Enn fremur veit jeg, að hv.þm. Borgf. (P. O) er kunnugt um, að hann er afbragðskennari. Því að honum voru einmitt í hans kjördæmi boðin mjög góð kjör. En forstöðumanni skólans virðist skólinn einmitt ekki geta komist af án hans. Hann var lífið og sálin í skólanum. Auk þess hefir alt vaxið í verði og hins vegar hugsar forstöðumaðurinn sjer, að alt verði fullkomnara en áður, einkum aðbúð öll og aðhlynning nemenda. Forstöðumaðurinn hefir því sjálfur farið fram á þessa fjárhæð. Enn fremur hefir fjárveitinganefnd borist umsögn úr öllu kjördæmi mínu. Óska þeir alstaðar sjerstaklega, að styrkur verði veittur til þess arna. Þeim er þessi stofnun sjerstaklega kær og myndi þykja það mjög leitt, ef þessari fjárbeiðni yrði ekki fullnægt. Og ef menn athuga vel, sjá þeir að það er t. d. ekki veitt fje til einnar einustu brúar í kjördæmi mínu og hv. sessunauts míns, þm.N.-Ísf. (S. St.), ekkert fje til vega. Yfirleitt ekkert nema 200 kr. til læknisvitjunar og 1000 kr. til styrktarsjóðs sjúklinga. Er þá upp talið alt, sem mitt kjördæmi fær. En þetta er ekki svo að skilja, að við sjeum öfundsjúkir. Nei! Það stendur svo á, að við erum svo hepnir, að þurfa þessa ekki, og unnum öðrum þess vel að fá fje til vega, brúa og annars. Og jeg tel mig alls ekki þrælbundinn við mitt kjördæmi, heldur verð jeg að líta á mig sem fulltrúa alls landsins, eftir því sem jeg hefi vit og krafta til. Tel jeg mig því eiga að líta eftir þörfum annara líka, jafnframt því, sem jeg vinn það, sem kjósendur mínir fela mjer, eftir bestu samvisku og sannfæringu.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vildi áður en atkvgr. fer fram um þennan kafla fjárlaganna, gera örfáar stuttar athugasemdir. Það, sem eiginlega heyrir undir mig, er tekjuhliðin, hagstofan, og svo sú almenna hlið málsins, hver niðurstaðan verður. Undir næsta kafla á undan hefi jeg talað nokkur orð um almennu hliðina, og hefi þar ekki miklu við að bæta, enda mun það ekki hafa neitt að þýða. Jeg benti á tvær leiðir til að draga úr þeim mikla, nær óverjandi, tekjuhalla. Önnur leiðin er sú, að minka útgjöldin, hin leiðin sú, að bæta hallann upp með auknum, nýjum tekjum. Af atkvgr., sem fór hjer fram í dag, fjekk jeg fullvissu fyrir því, að þessi hv. þingdeild þykist ekki sjá sjer fært að skera neitt af fjárveitingum þeim, er hv. fjárveitinganefnd hefir lagt til að veita. Hv. deild sá ekki tök á því, að draga úr fjárveitingum þeim til vegagerða, sem jeg er sammála deildinni um að eru í sjálfu sjer nauðsynlegar, en taldi hins vegar rjett að draga úr. En þar sem svo fór atkvgr. um þessi atriði er því síður ástæða til að ætla, að hv. deild muni draga úr hjer. Því að meðal fjárveitinga í þessum lið eru ýmsar upphæðir, sem ótvírætt eru eins nauðsynlegar og að mínu áliti nauðsynlegri en jafnvel vegafjeð, og skal jeg þar telja styrkinn til Búnaðarfjelags Íslands og búnaðarfjelaganna, sem er aukinn, og styrkinn til Fiskifjelagsins. Hækkanir á þessum upphæðum nema 300 þús. kr., eða hjer um bil helmingnum af hækkuninni á þessum hluta fjárlaganna, sem er um 660 þús. kr. Jeg geng nú út frá því, að hv. fjárveitinganefnd muni ekki vilja draga neitt úr þessum liðum, úr því hún vildi ekki skera meira af fyrri kaflanum. Þá eru aukin útgjöld til kvennaskólans, Blönduósskólans, bændaskólanna, lýðskólanna, Flensborgarskólans, háskólans, og nokkrir fleiri liðir, sem samtals nema um 60 þús. kr. Nú er það svo um þessa liði, að þeir mega teljast mismunandi þarfir. En eftir atkvgr. í gær að dæma má gera ráð fyrir, að hv. þingdeild muni skipa þeim í líka röð og ekki draga úr. Þetta sýnist næg bending um, að hv. deild ætlar alls ekki að draga úr hallanum á fjárlögunum. En þá liggur í hlutarins eðli, að það er lítt verjandi, að hallinn verði svo mikill. Verður þá að snúast á hina sveifina, að reyna að auka tekjurnar með nýjum sköttum. Vona jeg, að hv. þingdeild leggi ríka áherslu á þetta atriði og verði mjög fylgjandi þeim tekjuaukafrv., sem borin kunna að verða fram. Annars mun samviska hv. deildar ekki vera mjög góð, um það er þessu þingi lýkur. Þetta voru nú þær almennu athugasemdir um málið. Þá skal jeg minnast lítillega á það, að hv.frsm. (B. J.) sagði, að fallið hefði úr fjárlagafrv. upphæð til háskólans, líklega af vangá. Hæstv. forsætisráðherra hefir nú skýrt frá því að það hafi ekki verið af vangá, heldur hafði stjórnin gert ráð fyrir, að ofurlitlu af miljónarsjóðnum yrði varið til þess að ljetta af landssjóði byrði þeirri, er háskólinn leggur á hann. Jeg vil segja, að mjer þótti þetta ekki óeðlilegt, því að enda þótt jeg þykist vilja háskólanum alt hið besta, þá lít jeg svo á, að þótt einhverju af miljónarfjenu sje varið til þessa, þá sje þó sæmilega gert til háskólans. En annars heyrir þetta atriði ekki undir mína deild, og fer jeg því ekki út í það. Jeg get ekki elt uppi alla þá liði, sem jeg vildi gjarnan minnast á. En ekki get jeg neitað því t. d., að þótt jeg vilji Íþróttasambandi Íslands alt hið besta, þá þykir mjer þó hv. fjárveitinganefnd mjög ríf í tillögum sínum, er hún leggur til að veita 20 þús. kr. til Olympíufarar. Þá er enn 136. brtt. nefndarinnar, um 8800 kr. eftirgjöf á láni til Stykkishólmsbryggju. Jeg minnist þess ekki, að fram hafi komið fullnægjandi skýring frá hv.frsm. (B. J.) um það, hvernig stæði á þeirri eftirgjöf. Yfirleitt álít jeg það hollast Alþingi að gera ekki mikið að því að gefa eftir lán. Það getur dregið þann dilk á eftir sjer, að fleiri komi á eftir og krefjist hins sama. Þá eru enn teknar hjer upp 5000 kr. til heimilisiðnaðar. Gerir hv. fjárveitinganefnd það að skilyrði, að skipaður sje sameiginlegur framkvæmdarstjóri fyrir þennan heimilisiðnað. Jeg veit nú ekki, hvort hann er beint nauðsynlegur, eða hvort það hefir nokkuð sýnt sig, að styrkur sá, sem til þessa hefir verið veittur undanfarið, hafi borið nokkurn góðan árangur. En ef þessi framkvæmdarstjóri á að fá nokkur laun að ráði, þá fer að verða heldur lítið úr þessari fjárupphæð, þegar þau hafa verið dregin frá. Þá er enn fremur gert ráð fyrir sjerstökum garðyrkjustjóra, er hefir 5000 kr. hvert ár. Jeg hefði talið rjettara að láta þetta heyra undir Búnaðarfjelagið. Það er nú svo mikilvirkur og starfhæfur maður orðinn forseti Búnaðarfjelagsins, að jeg ímynda mjer, að ekkert hefði verið því til fyrirstöðu, að hann hefði þetta starf einnig með höndum í sambandi við ráðunauta sína. Þá hefir nefndin borið fram brtt. um að fella burtu athugasemdina við listamannastyrkinn. Jeg man, að það var jeg, sem fyrst kom þessu ákvæði inn í fjárlögin, og er jeg enn alveg sömu skoðunar og jeg var þá, að ekki sje rjett að fella þessa athugasemd burtu. Jeg verð að líta svo á, að þessi nefnd hafi, og hljóti að hafa að öllum jafnaði, meira vit á listaverkum en stjórnir þær er sitja í hvert skifti. Vil jeg því mæla með því, að þessi brtt. verði ekki samþ. Þá er enn ein brtt., sem jeg vildi koma örlítið inn á. Það er þessi brtt. um svokallaðan „Gvend Faust“. Hún hefir nú verið tekin aftur, og vænti jeg, að það sje fyrir fult og alt. Það er sannleikur, að þessi styrkur hefir staðið nokkur ár í fjárlögunum.  (G. Sv.: Hvaða styrkur?)  Jeg veit hvað við er átt, og það vita allir. Þessi veiting til þýðingar á Goethes Faust, sem Bjarna Jónssyni frá Vogi hefir verið falin, hefir staðið nokkur ár í fjárlögunum. Nú er það vitanlegt, að enginn maður hjer á landi gæti unnið þetta verk nema Bjarni Jónsson frá Vogi. Þetta er ekkert oflof, heldur það eitt, sem alþjóð veit, að hann er allra manna snjallastur þýðari úr útlendum málum.  (S. S.: Um þetta eru allir sammála. E. J. : Hvað líður þýðingunni?)  Hv. 1. þm. Arn. (S. S.) er mjer líka sammála um þetta. En þar sem nú Bjarni Jónsson frá Vogi er þegar byrjaður og búinn að þýða allmikið af þessu verki, hvaða vit væri þá í því, að kippa að sjer hendinni nú?  (S. S.: Margt hefir nú verið hætt við hálfgert, sbr. Hafnarfjarðarveginn)  . Jeg hefi nýlega komið heim til Bjarna Jónssonar frá Vogi, og hefir hann lesið upp fyrir mjer langan kafla, ljómandi fagran, í hinum íslenska búningi. Verð jeg að álíta það stórsynd gagnvart íslenskum bókmentum, ef hætt væri að vinna að þessu góða verki. Mjer er annars, satt að segja, alveg óskiljanlegt, hvers vegna slík till. er fram komin. Kann að vera, að flutningsmaður hennar eigi eitthvað útistandandi við höfundinn. En jeg veit, að þessi þjóð á ekki það útistandandi við Bjarna Jónsson frá Vogi, að hún muni kunna nokkrum þingmanni þakkir fyrir flutning slíkrar till. Enda mun það sýna sig, er saga þessa lands verður rituð, að margir myndu þá vilja aldrei kastað hafa hnútum þeim að Bjarna frá Vogi, sem margir telja nú skyldu sína að gera. Skal jeg ekki orðlengja þetta frekar, en þetta verður að segjast hjer á Alþingi. Skal jeg nú ekki fara inn á fleiri brtt. að sinni. Mjer þykir leiðinlegt, að hv. þingdeild vill ekki gera neitt til að draga úr hinum mikla halla á fjárlögunum. En einhvern tíma fær hún orð úr horni fyrir það.

Gísli Sveinsson Jeg hefi leyft mjer að bera hjer fram fáeinar brtt. Fyrst er þá brtt. á þgskj. 599. Hljóðar hún um nýjan lið, til Halldórs bókavarðar Briems, til að semja og fullgera íslenska málfræði (nútíðarmálsins). Fyrir hv. fjárveitinganefnd lá erindi frá Halldóri Briem um þennan styrk, sem hjer er lagt til að veita - 1000 kr. Maðurinn fór fram á þetta fje í þeirri veru, að það myndi vafalaust nægja til að fullgera þetta verk, sem hann hefir unnið að um hríð. Jeg hafði nú búist við því, að hv. nefnd myndi þegar í stað taka þessa fjárveitingu upp í sínar till, en svo fór þó ekki. En nú hefir hv. nefnd gert bragarbót, því að eftir orðum hv.frsm. (B. J.) að dæma hefir hún fallist á brtt. mína. Þetta mál er þannig vaxið, að það er miklu sjáfsagðara en margt það, er hv. nefnd leggur til. Það er engum vafa bundið, að slík málfræði er miklu meir áríðandi og kemur fyr í góðar þarfir en orðabækur ýmsar, sem verið er að styrkja, og vitanlegt er um að ekki geti komið út fyr en eftir mörg ár, jafnvel tugi ára. Það er annars merkilegt, hve þolinmóðir vjer Íslendingar höfum verið, svo hreyknir sem vjer erum yfir vorri fögru og frægu tungu, að hafa nú staðið uppi málfræðilausir svo að segja alla tíð. Það má svo heita, að til sje engin fullkomin málfræði íslenskrar tungu, skrifuð af Íslendingi. Málfræði sú, sem kend er hjer í Mentaskólanum, er skrifuð af Wimmer, dönskum manni, á dönsku, og síðan þýdd á íslensku. Maður þessi hefir verið mjög vel að sjer í norrænum fræðum, en bók hans er nú mjög úrelt orðin og vandasöm mjög til kenslu, þar sem hún miðar eingöngu við eldra málið. Hjer vantar því nú fullkomna málfræði, er allir, jafnt leikir sem lærðir, geti haft fult gagn af. Nokkur málfræðiágrip stutt hafa verið samin, sem menn hefir greint á um hve hæf hafa verið. En eitt af þessum ágripum ber öllum lærðum mönnum saman um að sje best og hentugast við íslenskunám. En það er málfræðiágrip Halldórs Briems. Það hefir hlotið bestan orðstír meðal lærða manna, sem kent hafa íslensku. Jeg skal í þessu sambandi minnast á, að með umsókn H. Br., sem legið hefir bæði fyrir Alþingi og nefndinni, fylgdu vottorð frá tveimur lærðum mönnum, sem kunnugt er um það, sem þessi maður hefir áður unnið í þessari grein. Önnur meðmælin eru frá magister Sigurði Guðmundssyni, sem er kennari við Mentaskólann í íslensku og er álitinn mjög fær kennari og ágætur. Segir hann um málfræðiágripið sem kenslubók: „Þykir mjer ágrip þetta langhentugasta kenslubókin, sem kostur er nú á í frumatriðum móðurmáls vors. Hún er hæfilega löng, skilgreiningar á höfuðhugtökum málfræðinnar skýrar og gagnorðar.“ Sömuleiðis segir Sigurður Nordal prófessor um þetta ágrip, sem auðvitað er ekki nema lítið brot, í samanburði við þá bók, sem í smíðum er: „Hann má vafalaust að öllu samantöldu telja skýrasta og besta kenslubók í þeirri grein handa alþýðuskólum.“ Þessir tveir vitnisburðir nægja til að sanna, að það, sem þessi maður hefir þegar gert, hefir hlotið einróma lof þeirra, sem þurft hafa á bók hans að halda og þar af leiðandi eru málinn kunnugastir. Nú er tilætlunin sú, að hin nýja bók verði svo fullkomin, að hana megi nota við æðri skóla, svo sem mentaskólann. Ætti hún þar að koma í stað „Wimniers“. sem nú er kendur þar. Þessi bók Halldórs Briems á að innihalda það, sem flestar málfræðisbækur ella greina, svo sem hljóðfræði, orðfræði og orðmyndunarfræði. Stærð hennar er áætluð um 30 arkir. Það þarf enginn um það að efast, að þessi maður muni vera með þeim færustu til þessa af þeim, sem völ er á. Hefir hann iðkað málfræði um mörg ár og hefir sjerstakan áhuga á að gera bókina hvorttveggja í senn, vísindalega og alþýðlega; byggingin verður á vísindalegum grundvelli, en svo ætlast hann til, að framsetningin verði svo alþýðleg að hver sæmilega þroskaður maður geti haft not af henni, ef hann óskar þess. Þykist jeg af töldum ástæðum vita, að þessi till mín muni fá góðar undirtektir í hv. deild. Þá kem jeg að brtt. minni á þgskj. 600. Fer hún fram á að hækka styrkinn til Freysteins Gunnarssonar úr 2000 kr. upp í 4000 kr. Þessi maður, sem er kandidat í guðfræði og er einnig hv.þm. að nokkru kunnur, þar sem hann hefir starfað hjer í nokkur ár við þingið, sótti hingað um utanfararstyrk, 3000 kr. hvort árið, eða 6000 kr. yfir fjárhagstímabilið. Það, sem hann ætlast fyrir, er að nota 2 ár til að ferðast um, fyrst um Norðurlönd og þá í Bandaríkjunum, og kynnast alþýðumentun og skólafyrirkomulagi. Það mætti nú virðast svo, sem við Íslendingar hefðum eitthvað af þess háttar mönnum úr að moða, sem vel væru að sjer í kenslumálum, og má það vel vera: en hitt er víst, að þeir munu fleiri vera sem þykjast vera það, heldur en þeir, sem í raun og sannleika eru það. En um þennan mann er mjer óhætt að segja, að jeg hygg hann vera mann, sem fremur vilji vera en þykjast. Það sýnir hans fortíð og meðmælin frá kennurum hans, og er þó maðurinn enn ungur. Hann hefir í langan tíma haft brennandi áhuga á þessum málum. Auk þess, að hann hefir nú lokið prófi hjer við háskólann með góðum vitnisburði, hefir hann áður gengið í gegnum kennaraskólann og lokið prófi við hann með miklum orðstír. Hefir hann lagt á sig alt þetta erfiði með það eitt fyrir augum, að geta síðar meir frætt aðra og miðlað þeim af þekkingu sinni. Hann hafði aldrei ætlað sjer að ganga mentaveginn til þess eins, að hljóta síðar embætti, heldur til þess að verða færari sem fræðari annara. Jeg leyfi mjer að vísa til meðmæla, sem um nokkurn tíma hafa legið frammi í lestrarsal og eru frá valinkunnum mönnum, svo sem sjera Magnús Helgason o. fl. Hann segir meðal annars, um leið og hann bendir á, að til slíkra manna þurfi vel að vanda, og að til slíkrar farar þurfi að velja menn, sem bæði hafi vit og vilja: „Frá því sjónarmiði er mjer sjerstaklega ljúft að mæla með Freysteini, því að jeg þekki hann vel og tel hann einkar vel til fallinn, fyrir margra hluta sakir“. Hann getur þess, þessi kennari, að Freysteinn sje af alþýðubergi brotinn og kunnugur bæði sveit og kaupstað. Hann getur þess líka, að hann hafi þá bestu undirbúningsmentun til þess starfs, sem völ er á hjer, og hann bendir líka á að hann sje námsmaður ágætur. Enn fremur segir hann, að kenslustörf láti Freysteini einkar vel, enda hafi hann altaf kent, jafnframt því, sem hann sjálfur stundaði nám, og unnið þannig fyrir sjer. Nú vil jeg leyfa mjer að lesa upp það, sem sjera Magnús Helgason enn segir: „Frá því er hann var hjer á kennaraskólanum, hefir hann stöðugt að því marki stefnt, að gefa sig allan við kenslumálum, og því jafnan síðan lagt mestu stund á þau fræði, er þar koma best að haldi, íslenska tungu, uppeldisfræði, sálarfræði og siðafræði“. Hann telur áfram, að samkvæmt sinni þekkingu megi óhikað mæla með Freysteini því að hvar sem hann hafi dvalið hafi hann „getið sjer traust manna og vinsældir fyrir góðgirni sína og siðprýði.“ Væntir þessi mentaði maður að þingið veiti Freysteini þann styrk, sem hann biður um. Auk þessara meðmæla fylgja einnig meðmæli frá Ágústi Bjarnasyni, prófessor, og segir þar meðal annars: „Freysteinn er ágætlega vel gáfaður maður og athugull, vandaður, stiltur og viðmótsþýður; svo að hann að eðlisfari er vel til þess fallinn að verða leiðtogi og fræðari ungra manna“. Mælir þessi maður og mjög með því, að hann fái nú að fræðast betur, og telur það mundi verða alþýðufræðslu á Íslandi að miklu haldi. Þá fylgja og enn meðmæli frá Ögmundi skólastjóra Sigurðssyni í Flensborg. Þar hafði Freysteinn verið við kenslu síðastliðinn vetur, eftir að hann útskrifaðist af háskólanum, og getið sjer hinn besta orðstír. Þar segir meðal annars: „Og mjer er ljúft að geta þess, að hann hafði eigi að eins mikla og staðgóða mentun, en var auk þess æfður kennari, með ágætum kennarahæfileikum, prúður og þýður í viðmóti, hafði einkar gott lag á því, að halda vakandi eftirtekt nemenda sinna, og þess vegna gott vald yfir þeim“. Jeg hefi nú, eins og áður segir, lagt það til, að styrkurinn, sem nefndin áætlar 2000 kr. í stað 6000 kr., er Freysteinn fór fram á, verði nú hækkaður upp í 4000 kr. og veittur að eins annað árið. Jeg fer hjer hinn gullvæga meðalveg og þykist vita, að hv.þm. muni fylgja mjer að málum þá leið. - Það gefur auðvitað að skilja að þessi styrkur þótt veittur væri, eins og um var beðið, er ekki nærri nógu mikill, en umsækjandi hefir von um að geta aflað sjer til viðbótar nokkurt fje á annan hátt. En hvað viðvíkur þessum 2000 kr., þá gera þær lítið gagn, og koma 4000 kr. þó fremur að haldi. Það sem Freysteinn stefnir að, er ekki að eins að kynnast kenslumálum, heldur hefir hann annað fyrir augum og er það að ef stofnaður yrði hjer á Suðurlandi fyrirmyndaralþýðuskóli sem líklegt þykir, þar sem slíkir skólar eru nú komnir upp í öðrum fjórðungum, þá hefir hann í hyggju að gefa kost á sjer sem kennara við þann skóla. Það er fullreynt, að ekki þýðir að hugsa til að stofna slíka skóla nema hægt sje að fá vel hæfa menn til þeirra. Það verður því í þessu sem öðru, að vera eitt af okkar aðaláhugamálum að ala upp menn, sem geta tekist hin vandasömustu störfin á hendur. - Jeg tel það alkunnu, að hjer á Suðurlandi er hugsað um að stofna slíkan skóla; aðrir fjórðungar hafa fengið þá, og virðast þó skilyrðin ekki vera verri hjer syðra en þar. Býst jeg við að þeir, sem hjer eiga hlut að máli, vildu mikið til vinna að fulltrúar þeirra styddu þennan mann til frama er sjerstaklega hefði í hyggju að helga krafta sína þessum skóla. Þá má og ætla, að skólinn yrði ekki að eins fyrirmyndarskóli í orði heldur og á borði. Vona jeg, að hv.þm. sjái, að hjer er um nauðsynlegt mál að ræða og jeg vona að hv.þm. úr öðrum fjórðungum álíti, að þótt hjer sje aðallega um Suðurland að ræða, þá hljóti alt landið gagn af framgangi slíkra skóla. Þetta snertir framtíð landsins í víðtækari skilningi og á því ekki við að synja um lítilfjörlega fúlgu til þessa manns. Þá á jeg enn litla brtt. við fjárlagafrv. Er hún um styrk til Páls Þorkelssonar. Hæstv. stjórn ætlar þessum manni 400 kr. hvort árið, til þess að vinna áfram að málsháttasafni sínu. Það gefur að skilja að 400 kr. er lítið sem ekki neitt fyrir slíkt starf. Þetta er ekki meira en á annað hundrað krónur fyrir stríðið, eftir þeim mælikvarða sem við leggjum á krónuna, og þótti slík upphæð ekki há þá, og býst jeg því við, að hún þyki það ekki enn. Þetta verk hefir bæði menningarlegt og málfræðilegt gildi, því að þessi maður vinnur ekki að eins að því að safna sem flestum samstæðum málsháttum úr mörgum tungumálum, heldur og að hinu, að gera skyldleika þeirra skýran. Jeg hefi því lagt til að þessum manni yrðu veittar 1000 kr. hvort árið, og til vara 800 kr. - Jeg vona að hv.þm. styðji þessa brtt., þótt hún miði til nokkurs útgjaldaauka, sem þó verður aldrei meiri en örfá hundruð. Nú vil jeg nokkuð minnast á síðustu brtt. mína, og miðar hún að því, að bæta upp það, sem hv.þm. kynni að finnast jeg hafa syndgað með hinum brtt. Í þessari brtt. er sem sje farið fram á að spara 6000 kr. fyrir ríkissjóð, án þess þó að sá missi nokkurs í, er styrkinn á að fá, því að það, sem hann misti við þessa brtt., er honum ætlað að fá úr öðrum stað. Á þessa brtt. hefir nefndin fallist og á hún þakkir skilið fyrir það. Till. þessi fer fram á, að í stað þess að veita cand. polit. Jóni Dúasyni 6000 kr. hvort árið úr ríkissjóði, til þess að kynnast bankamálum erlendis, komi, að hann fái 6000 kr. úr ríkissjóði, en svo greiði Landsbankinn honum aðrar 6000 kr. frá sjer. Þessi maður fær því sömu upphæð, en þó sparar ríkissjóður á þessu sem sagt 6000 kr. Sá ungi maður, sem hjer um ræðir, hefir nýlega lokið hagfræðisprófi við Hafnarháskóla, og hefir hann lagt þar mesta stund á bankamál: er það vafalaust eitt af þeim málum, sem okkur kemur best að mannast í. Eftir því sem jeg hefi sannfrjett, er þessi maður duglegur til náms og sjerstaklega ástundunarsamur. Hefir hann og eins og kunnugt er sýnt áhuga talsverðan á almennum málum, og þótt misjafnir hafi verið dómar manna um skoðanir hans, og jeg sje honum ekki sammála, vil jeg þó viðurkenna þennan áhuga hans Þá hefir og þessi maður síðan er hann kom heim, látið sjer sjerlega ant um Landsbankann. Eins og kunnugt er var hjer í hv. deild fyrir skömmu á ferðinni deilumál, sem þó hefði ekki átt að vera deilumál, er snerti talsvert Landsbankann. Var það málið um seðlaútgáfurjett honum til handa. Þessi ungi maður tók þegar þátt í deilunni, og skrifaði meðal annars um málið í opinberu blaði, enda hefir það frjest, að hann muni hafa verið aðalráðunautur Landsbankastjórnarinnar í þessu. Jeg var ósamþykkur þeirri niðurstöðu, sem hann komst að. sem sje, að því er virtist, að lítið væri í seðlaútgáfurjettinn varið, og tel jeg að hann hafi farið þar mjög villur vegar og finst mjer, að því fremur sje þörf, að hann afli sjer meiri þroska og þekkingar í þessu máli. Hitt efast jeg ekki um, að hann hafi gert þetta með það eitt fyrir augum, að vilja styðja Landsbankann og vernda hann frá því, sem hann taldi hættulegt, og má því ekki telja áhuga hans í þessu máli lastsverðan. Af því, sem sagt hefir verið, tel jeg sjálfsagt, að styrkurinn verði honum veittur, og geri jeg ráð fyrir, að hann, að aflokinni utanferðinni, gangi í þjónustu landsins eða Landsbankans. Sparnaðurinn, sem verður við þessa till., ef hún verður samþykt, gerir meira en að vega upp á móti þeim útgjöldum, sem hinar till. valda, og vænti jeg því þess, að þær verði allar samþyktar.

Björn Kristjánsson Þetta frv. var borið upp í hv.Ed., eftir beiðni bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði, og var samþykt þar viðstöðulaust með dálítilli orðabreytingu. Í Hafnarfirði hefir verslunarlóðin aldrei verið ákveðin með lögum. En eins og gefur að skilja, þá er það nauðsynlegt hverjum kaupstað, að svo sje, svo hægt sje að setja takmörk fyrir því, hvar byggja megi verslunarhús. - Jeg vænti þess að frv. þetta sæti ekki mótmælum hjer í hv. deila. Það var í nefnd í hv.Ed., og geri jeg því ráð fyrir, að ekki þurfi að setja það í nefnd hjer, heldur geti það gengið hindrunarlaust áfram.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg vildi óska, að deildin leyfði þessu frv. að ganga til 2. umr., og í trausti þess ætla jeg að geyma framsöguræðu mína til þeirrar umr. Málið er búið að vera í nefnd hjer svo þess vegna ætti að vera óhætt að leyfa því að ganga til 2. umr. viðstöðulaust.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Fjárveitinganefnd flytur þetta frumvarp að undirlagi hæstv. stjórnar. Jeg skal játa, að gera verður fleira en gott þykir. Og svo er með þetta. Jeg hefði helst kosið að þurfa ekki að mæla fram með þessu frv. En nú þykir orðið búhnykkur að taka lán. Að vísu minka útgjöldin í fjárlögunum talsvert í svip við það, að stórir útgjaldaliðir eru teknir burtu, en lánin þarf þó að borga síðar. Og þessi stefna er ekki tekin af öðru en því, hversu óvænlega nú þykir á horfast um það, að tekjur og gjöld ríkisins standist á. Allar þessar byggingar, sem talað er um í frv., eru vafalaust nauðsynlegar. Og um sumar er það að segja, að þær mega á engan hátt dragast. Er þar til að taka viðbótina við Kleppsspítalann, íbúðarhúsið á Hvanneyri og skólahúsið á Eiðum. Um landsspítalann má má ske segja, að hann geti beðið nokkurn tíma, en þó mun engum blandast hugur um, að nauðsyn er á, að hann verði reistur sem allra fyrst. Þess er að gæta, að þó hæstv. stjórn fái þessa heimild hjá þinginu, þá gefur það hana í trausti þess, að hún gæti allrar varúðar og hagsýni, að hún undirbúi þessar byggingar sem best og geri sjer far um að láta reisa þær sem traustastar og ódýrastar að mögulegt er. Stjórninni er alveg í sjálfsvald sett með framkvæmdir á þessu, jafnframt því sem hún fær heimild til lántökunnar. Viðvíkjandi einstökum af þessum byggingum skal jeg geta þess, að með íbúðarhúsið á Hvanneyri er þegar svo langt komið, að uppdrættir hafa verið gerðir af því. Eins er með viðbótina við Klepp, að teikningar eru fyrirliggjandi af henni. Og auk þess mun eitthvað vera búið að gera til undirbúnings væntanlegum landsspítala. Nefndin felur nú hv. deild þetta mál. Hún telur nauðsyn á því að taka upp þessa aðferð, að gefa stjórninni heimild til að taka lán, svo að kostnaður af þessum framkvæmdum, sem skiftir miljónum króna, jafnist niður á eftirkomendurna, en lendi ekki einvörðungu á baki þeirra, sem uppi eru meðan byggingarnar eru reistar.

Sigurður Sigurðsson Hv. frsm þessa frv. (S. St.) gat þess, að það væri flutt samkvæmt tilmælum stjórnarinnar. Mjer dettur ekki í hug að rengja hann um það. Jeg stóð upp til að lýsa því yfir, að jeg get ekki aðhylst frv. eins og það liggur fyrir, og mun jeg því greiða atkvæði móti því. Þó vildi jeg gera grein fyrir afstöðu minni til þess með nokkrum orðum. Það hafa nú verið samþykt hjer heimildarlög um lántökur til brúargerða, og þær brýr, sem áður voru í fjárlögunum, eru nú teknar af þeim og eiga, samkvæmt þessum nýju lögum, að byggjast fyrir lánsfje. Nú er hjer komið fram annað frv. af líku tægi, sem heimilar stjórninni að taka stórlán til húsabygginga. Það er með öðrum orðum, að stjórninni heimilast að taka lán til ýmissa þeirra framkvæmda, sem áður hafa staðið í fjárlögunum. Þetta tel jeg miður heppilega fjármálaleið. Um sjálft frv. er það að segja, að þó flestum komi saman um, að landsspítalinn sje nauðsynleg stofnun, þá blandast fáum hugur um, að fresta verður byggingu hans fyrst um sinn, af ýmsum ástæðum. Öðru máli er að gegna um viðbótina við Kleppsspítalann. Það er mjög aðkallandi og er þegar talsvert undirbúið. Jeg hefi heyrt, að hún mundi kosta alt að ½ milj. kr. Þá er íbúðarhúsið á Hvanneyri. Það var tekið upp í fjáraukalagafrv. fyrir 1918 og 1919, og áætlaðar til þess 60 þús. kr. Það er vitanlega bráðnauðsynlegt, að það hús verði reist á næsta ári. En jeg sje ekki, að hjer sje um stærri upphæð að ræða en að vel megi taka hana í fjárlögin fyrir næsta fjárhagstímabil. Jeg skal ekki segja. hvað þetta hús muni kosta, en jeg hygg, að það fari ekki fram úr 100–120 þús. kr. Viðvíkjandi byggingum á Eiðum hefi jeg ekki heyrt fyr en nú, að það væri svo mjög aðkallandi að bæta við gamla skólahúsið þar. Það var ekkert á það minst í fyrra, þegar frv. um stofnun skólans lá hjer fyrir þinginu, að nauðsyn bæri til að auka við bygginguna. Samkvæmt því, er jeg nú hefi sagt, verður það ljóst, að sjálfsagt er, að Hvanneyrarbyggingin verði tekin upp í fjárlög. En svo gæti það komið til mála að heimila stjórninni með lögum að taka sjerstakt lán til að auka við geðveikrahælið á Kleppi. Hina liðina í frv. má þá fella, eða fella alt frv., en flytja svo nýtt frv. um viðbótarbygginguna á Kleppi eina út af fyrir sig, því að hún má ekki dragast hins vegar getur skólahúsið á Eiðum beðið, og sama er að segja um landsspítalann, enda er stofnun hans óundirbúin að flestu leyti.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg tók það fram í framsöguræðu minni áðan, að fjárveitinganefnd þótti nauðsyn bera til, að eitthvað væri gert í þessu máli. Það má má ske deila um landsspítalann. En hann verður hvort sem er ekki bygður á næsta fjárhagstímabili, þó þetta verði samþykt. Læknafjelagið hefir lýst því yfir, að það telji lífsspursmál, að hann verði reistur hið allra fyrsta, eins og líka tekið er fram í greinargerð fyrir frv. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) tók það fram að þetta væri gert vegna tekjuhallans í fjárlögunum. Og er jeg honum alveg samdóma um að varla sje við hann bætandi. Hv þm. vill, að Hvanneyrarbyggingin verði tekin upp í fjárlögin. Við erum því báðir á einu máli um það, að óhjákvæmilegt sje að reisa þá byggingu úr rústum. Það er skilyrði fyrir því, að skólinn geti starfað næsta vetur. Með geðveikrahælið á Kleppi er líku máli að gegna. Nefndinni var fullljóst, að sú bygging þolir ekki að bíða 2 næstu ár. Hælið er þegar orðið of lítið. Sjúklingar komast þar ekki að lengur. Svo að til vandræða horfir fyrir þá hreppa og þau hjeruð, sem fyrir þá sök verða að sitja með sjúklinga, sem eru jafnerfiðir viðfangs, í ljelegum og þröngum húsakynnum. Það er því skylda þingsins að ráða bót á þessu sem allra fyrst. Og það er ekki hægt með öðru móti en auka sem fyrst við hælið. Hvað það snertir, að taka nú þegar í fjárlögin eitthvað af þessum byggingum, það sje jeg ekki að sje tiltækilegt. Það þarf að reisa þær hvort sem er. Afleiðingin af því yrði ekki önnur en sú, að stjórnin þyrfti að bæta við þau lán, sem henni er nauðugur einn kostur að taka. Hjer er aftur tekin upp sú aðferð, að kostnaður af þessum framkvæmdum á að greiðast á fleiri árum, og kemur þá líka niður á eftirkomendurna, eins og sanngjarnt er. Jeg hygg, að ekki sje ástæða til að örvænta um, að fjárhagurinn batni þegar tímar líða, og að þetta verði ekki mjög tilfinnanlegt. Jeg skal ekki deila við hv. 1. þm. Árn. (S. S.) um það, hvort þetta sje hyggileg fjármálastefna. En nú er svo komið, að ekki er hægt að taka öll þjóðþrifafyrirtæki inn í fjárlögin; því er farið inn á þessa braut. Jeg skal játa, að jeg hefði helst kosið, að ekki þyrfti til þessa að taka. Æskilegast væri, að þessar byggingar væru teknar í fjárlögin jafnóðum og þær væru bygðar. En til þess sá nefndin enga leið. Þó að þessar framkvæmdir gefi ekki beinan arð í aðra hönd, þá er hjer um þjóðþarfafyrirtæki að ræða, sem löggjafarvaldinu er skylt að annast. Jeg hefi drepið á það fyr í ræðu minni, að til vandræða horfir með rúmleysi á Kleppi. Þeir, sem ekki komast þangað, eru sínum vandamönnum til mikils baga og vandræða. Þetta fanst nefndinni svo knýjandi ástæður, að ekki mætti láta dragast að bæta úr því. Þetta nær líka til íbúðarhússins á Hvanneyri. Hitt er annað mál, að jeg geri ekki ráð fyrir, að byrjað verði á landsspítalanum á næsta fjárhagstímabili. Það mál þarf langan og mikinn undirbúning. Geri jeg því ráð fyrir, að ekki þurfi að taka stórlán til þessara bygginga næsta fjárhagstímabil. Fyrst verður að gera undirbúning, og til þess þarf ekki ýkjamikið fje.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi ekki heyrt nema síðustu orð hv.frsm. (S. St.). En hjer heyrðist hv. þm segja, að fleira yrði að gera en gott þætti. Jeg hjelt, að öllum þætti þetta gott, og þar á meðal hv. nefnd. Jeg held sjálfur, að það sje gott. Jeg skal fyrst geta þess, að jeg býst við, að allir telji það óhjákvæmilega nauðsyn að bæta við geðveikrahælið á Kleppi. Hygg jeg, að sú viðbót megi ekki minni vera en hjer er farið fram á. Það hús má heldur ekki úr öðrum efnum vera en steini eða járni, vegna þess, sem það er notað til. Mig hefir stöðugt iðrað þess, að jeg lagði til, er hælið var fyrst bygt að það væri reist úr timbri. Það hefir reynst mjög óheppilegt. Síðan hefir það jafnan verið föst skoðun mín, að aldrei skuli opinberar byggingar gerðar úr öðru en steini og járni. Annað ætti ekki að koma til mála. Það er víst, að til frambúðar verður það langódýrast. Það er gert ráð fyrir, að þessi bygging muni kosta ½ milj. kr. Er það áætlað dálítið hærra en það vonandi reynist. Eftir því, sem húsameistari sá, er um þetta hefir fjallað, segir mjer, getur það orðið 50–60 þús. kr. ódýrara. Það verður sem sje hjá því komist að „pússa“ húsið utan, og má í þess stað rjóða á það olíu. Hefir sú byggingaraðferð verið dálítið notuð hjer á húsum til sveita. Alþingi hefir nú sjálft viðurkent nauðsynina á þessu og veitt fje til byrjunar þessari byggingu. Er búið að undirbúa hana dálítið, svo að það ætti ekki að þurfa um það að ræða, að þetta hús eigi að byggja. Og jeg get fullvissað hv. deild um, að þessi fjárveiting má engan veginn minni vera. Eins og tekið er fram í greinargerðinni, þá hefir geðveikralæknirinn skýrt svo frá, að nú þurfi hjer um bil hver einasta sveit á landinu að senda menn á hælið. Er mjer nokkuð kunnugt um þetta, síðan jeg var bæjarfógeti. Þá leið stundum varla sá dagur, að ekki bærust að kvartanir og kveinstafir yfir því, að ekki væri hægt að koma geðveikum mönnum að á Kleppi, sem komnir voru til bæjarins. Var það þá oft eina úrræðið í þessum vandræðum að setja þessa vesalings aumingja inn í fangahúsið hjer. Þá er íbúðarhúsið á Hvanneyri. Það er af öllum viðurkent ríkissjóði skylt að reisa það. En að eins er um það deilt, hve stórt það skuli vera. Jeg tel sömuleiðis alveg óhjákvæmilegt að byggja á Eiðum í viðbót við þau hús, sem þar eru fyrir. Það hefir komið í ljós, að þessar byggingar eru svo litlar, þegar nota á þær til lýðskólans, að þær taka að eins 1 árs viðkomu, hversu mjög sem þrengt er að. En skólatíminn er 3 ár eftir lögunum. Það þýðir ekki að setja upp skóla eins og skólann á Eiðum, nema þannig sje í garðinn búið, að hann geti komið að nokkru gagni. Ég hygg, að þótt bygt yrði nokkuð stórt hús, þá yrði samt ekki hjá því komist, að það yrði heldur lítið. Það þýðir ekki að segja, að við getum notast nú við svo lítið hús. Kröfur manna eru nú aðrar en áður var, þannig, að það er ekki í nokkurn handa máta forsvaranlegt að bjóða slíkt. Húsið á Eiðum er svo, að það tekur ekki þann fjölda, er beiðist þar inntöku á einu ári. En ef kenslutíminn er 3 ár, þá er afleiðingin sú, að við verðum að segja: „Við tökum ekki nýsveina nema 3. hvert ár“. Þá er landsspítalinn. Þótt það væri rjett, sem hv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði, að það lægi ekki mjög á landspítalanum, þá verður hins vegar að gæta þess, að það er alveg ókleift og óhugsandi, að landsspítalanum verði komið upp fyr en eftir nokkur ár. Eins og hv.frsm. (S. St.) sagði, geri jeg ekki ráð fyrir, að byrjað verði að byggja spítalann næsta fjárhagstímabil. En þessi bygging þarf undirbúning, og hann má gera á þessu fjárhagstímabili án mjög mikils kostnaðar. Hvað það snertir, að okkur liggi ekki á landsspítalanum, þá hefir nú háskólinn sagt frá sinni þörf. Það sje bráðnauðsynlegt vegna læknakenslunnar hjer, að landsspítalinn komi svo fljótt, sem mögulegt er. Jeg held, að það sje farið að sýna sig, að alt of lítið rúm sje hjer fyrir sjúklinga, sem koma til bæjarins. Þó að hjer væri það farsóttasjúkrahús, sem bærinn er skyldur að eiga, þá yrðu ekki látnir þangað menn með almenna sjúkdóma. Þessi eini spítali, sem við höfum, Landakotsspítalinn, er alt of lítill fyrir alla þá sjúklinga, er að berast. Og svo eigum vjer ekki sjálfir þennan spítala. Um nauðsyn landsspítalann held jeg alls ekki að verði deilt. Og ef maður vill hugsa nokkuð um sóma landsins, þá verð jeg að telja það allilt afspurnar, að landið eigi ekkert alment sjúkrahús. Þá er hitt atriðið, hvort rjett sje að fara þennan veg, að byggja þetta með lánum. Jeg sje ekki nokkurn annan veg til þess, að vjer getum bygt það, er vjer þurfum nú þegar að byggja. Auk þess, er jeg hefi nefnt, er ýmislegt, sem við nauðsynlega verðum að byggja og koma verður seinna. Jeg sje ekki annað en að það sje fyllilega rjettmætt að byggja þessi hús með lánum. Jeg sje ekki, hvernig verður unt að komast hjá því. Jeg veit ekki, hvernig í ósköpunum verði mögulegt að setja 3–4 milj. kr. í fjárlög á 1–2 fjárhagstímabilum án þess að taka lán. Breytingin yrði sú ein, að lánið yrði tekið í fjárlögin, því að náttúrlega má ekki slá öllum bráðnauðsynlegum framkvæmdum á frest. Jeg held því, að þessi leið sje sú eina rjetta, að taka sjerstök lán, þegar svo mikið er fyrir í einu, og dreifa þeim á mörg ár. Þessar byggingar eiga að standa til langframa. Jeg held, að það sje einmitt tækifæri nú. Jeg get ekki hugsað mjer annað en unt sje að fá viðunanleg lán nú til annara eins framkvæmda. Það hefir verið talað um, að fá mundi mega innanlands lán til fyrirhugaðra brúargerða. En þetta mál stendur mönnum miklu nær. Hygg jeg því, að vel mundi ganga að fá menn til að kaupa ríkisskuldabrjef í þessu fyrirtæki. Jeg veit heldur ekki betur en að spítalamálið sje mjög hugleikið konum þessa lands. Hygg jeg, að fást muni lán innanlands til að byggja hann. Jeg hygg sjálfsagt að reyna nú þegar að fá lán innanlands til þess. Það er víst alveg rjett hjá hæstv. fjármálaráðh. (S. E.), að það er nokkuð örðugt að fá lán erlendis nú. En það er ekki af því, að vjer höfum ekki bærilegt lánstraust, heldur af hinu, að það er svo að segja ekkert land í Norðurálfunni, sem hefir fje fyrir hendi, er það hafi aflögu til að lána. Bæði Danmörk og Svíþjóð, svo að jeg nefni þau, hafa sjálf orðið að taka dýr lán í Ameríku. Er því mjög ólíklegt, að þau lönd geti lánað fje, er þau sjálf þurfa að taka lán. Og þó að Norðmenn hafi enn þá fje, mun það þó farið að minka, og efast jeg stórlega um, að hjeðan af sje þess nokkur von að geta fengið lán í Noregi. Er þá Ameríka eina landið, þar sem hægt er að fá lán. En jeg skal ekki segja, hvort það myndi gagna vel, þar sem vjer erum þeim alveg óþektir. Er því ekki vert, að við búumst við að fá lán annarsstaðar en hjá okkur sjálfum. Enda hygg jeg, að margir sjeu þess nú megnugir hjer að kaupa skuldabrjef landssjóðs. Í öðrum löndum hafa menn gert mikið að slíku. Það þarf bara að byrja hjer, og það sem allra fyrst. Það er svo sem auðvitað, að þegar t. d. bæjarfjelög í Danmörku þurfa að fá lán í Ameríku, þá er ekki von, að við getum fengið lán á Norðurlöndum, því að vitanlega leita kaupstaðirnir fyrst lána næst sjer. Enda eru lán í Ameríku mjög dýr. Jeg skal geta þess, að við mig hafa talað menn, sem hafa þóst fá of litla vexti af peningum sínum. Hafa þeir þá spurt, hvort landið myndi ekki vilja taka við peningunum til ávöxtunar. Hefi jeg svarað því, að það væri ekki alveg víst. En jeg held, að ekki sje til of mikils mælst, þótt gert sje ráð fyrir, að með því að selja ríkisskuldabrjef innanlands myndi fást svo mikið, sem þarf til að byggja þetta. Það yrði heimt inn í einu, en þar til farið væri að nota það væri hægt að hafa það á vöxtum án skaða fyrir landið. Jeg held, að ekki sje hægt á neinn handa máta að finna að því, þótt allar þessar nauðsynlegu framkvæmdir sjeu hafðar utan fjárlaga. Það væri þá því að eins hægt að finna að því, ef fjárlögin væru útbúin án þess, að upp í þau væru teknar þær vaxtagreiðslur og útborganir, er af þessu flýtur. Það yrði að taka upp í fjárlögin gjaldamegin, sem borga þarf af slíkum lánum. Þá á það ekki að geta haft nein óheillarík afdrif fyrir fjárhaginn. Það er mikill munur að þurfa að borga 100–200 þús. árlega í 30–40 ár, eða þurfa að leggja nokkrar milj. á 1–2 fjárhagstímabil. Það, sem er að frv. þessu, er að þar eru teknar upp alt of fáar byggingar. Ríkið þarf að byggja meira í mjög náinni framtíð.

Bjarni Jónsson Jeg get nú sparað mjer ýmislegt af því, sem jeg ætlaði að segja, af því að hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hefir drepið á ýmislegt af því. Jeg vildi þó nefna það, að fjármálastefna sumra hv. manna hjer er varla á vetur setjandi. Er það sú stefna, að vinna alt með fjárlagaveitingum. Jeg veit ekki hvaða land í víðri veröld fer svo að við þau stórvirki, er það lætur gera. Eða hvað myndu menn segja um það, ef hv.l.þm. Árn. (S. S.) gerði það til þóknunar yfirlýstum vilja kjósenda sinna í Árnessýslu að skora á Alþingi að veita 3 miljónir króna til járnbrautar austur að Þjórsá og þá miljón kr. til áveitu á Flóann, en skoraði um leið á þing og stjórn að spara landsfje, svo sem gert var á þingmálafundi í Árnessýslu? En það ár hafði landssjóður tekjur, sem fóru ekki fram úr tveimur miljónum! Svo heimtar hv. 1. þm. Árn. (S. S.), að þessar framkvæmdir standi á fjárlögunum! Er þá augljóst, að hjer þarf til alveg sjerstaka fjármálaspeki til þess að gera fjárlögin úr garði, að hlýtt sje því boðorði sparnaðarins, að fá tekjuafgang! En annars hygg jeg það flestum auðskilið, alveg spauglaust, að oft eru lagðar svo miklar upphæðir í nauðsynjafyrirtæki ríkisins, stórhýsi, stórbrýr o. fl., að þær er enginn vegur að leggja á menn á 1–2 fjárhagstímabilum. Eins og hæstv. forsætisráðh. (J. M.) tók fram, yrðu það gersamlega óhæfileg gjöld á landsmönnum. Það er algeng og viðurkend regla um allan heim að taka lán til slíkra hluta. Jeg vænti þess, að menn þekki veðdeildarlán, er einstakir menn fá til þess að hagræða fjemunum sínum, á sama hátt og ríkið vill nú. Útlátin verða með því heldur lítil, er menn borga lánið á 30–40 árum, og árlega miklu minni en þau yrðu með því að greiða alt á 3–4 árum. Það er því svo langt frá því, að þetta sje hætta, að það er einmitt sá eini færi vegur, ekki að eins Íslendingum, heldur í öllum ríkjum, hver sem eru. Jeg skil því ekki þessi mótmæli, er fram hafa komið. Hitt er rjett, að í lög þessi vantar ýms þau hús, er gera þarf í næstu framtíð. T. d. liggur fyrir að reisa háskólanum sæmilegt hús. Þá liggur og fyrir að reisa hús fyrir símastöðina og banka landsins, sem er húsviltur, síðan seld var tóft hans. Þarf ekki annað en lengja hana og byggja ofan á. Fleira mætti nefna af stórhýsum, en jeg skal ekki þreyta menn á að telja það nú. Þótt þegar hafi verið hrakin orð hv. 1. þm. Árn. (S. S.) um landsspítalann, vil jeg þó geta þess, að mörgum landsmanna mun virðast svo, sem heilvita sjúklingar hafi einnig nokkrar kröfur til landssjóðs um heilsubót, og geti komið til greina gagnvart þeim, er því óláni hafa mætt, að sloknað hefir ljós skynseminnar, þótt auðvitað sje sjálfsagt að fara vel með þá, hvort sem er á Kleppi eða annarsstaðar. En það er ekki álit allra, að þeir eigi að ganga fyrir öllum. Mæli jeg þetta til þess að sýna sem snöggvast, hver fásinna væri að reisa þetta hvorttveggja með fjárlagaveitingu. ½ milj. kr. kostar viðgerðin á Kleppi, en landsspítalinn 2 miljónir að minsta kosti. Ætti þá að veita 2½ milj. á einu fjárhagstímabili til húsagerða einna saman. Yrði þá að skattleggja atvinnuvegina, og myndi þá þykja taka í hraukana að greiða þá skatta, sem þyrfti til þess, að þar stæðist á strokkurinn og mjaltirnar, tekjurnar og gjöldin. Annars eru slík landssjúkrahús nú á dögum orðin heilt húsaþorp. Hefi jeg eigi sjeð nema eitt slíkt sjúkrahús. Er það í Noregi, í Osló, í Ullevollen. Eru það alls 10–20 hús, hvert fyrir sýna tegund sjúkdóma, og eitt fyrir sjerstaklega næma sjúkdóma. Götur eru þar milli húsa eins og í þorpum. Þetta er sjálfsögð nauðsyn að fá hjer á landi. Og eigi síður hjer en þar er það sá eini vegur til að gera slík mannvirki, að taka lán. Svo er það eitt viðvíkjandi lántökunni, sem menn virðast ekki hafa ljósan skilning á, og það er, að ef ríki sendir menn til annars ríkis til þess að biðja um eina milj. kr. lán, þá mega þeir hugsa, sem vanir eru að veita stór lán: Hvílíkir kotkarlar eru menn þessir, er þeir láta sjer svo lítið nægja? Það er enginn vafi á því, að betur mun ganga lánaleitunin erlendis, ef lánunum, svo sem lánum til brúagerða, húsagerða o. fl., væri öllum slegið saman í eitt stórt lán, og kjörin yrðu að sjálfsögðu betri. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg hafi á móti því að taka lán innanlands. Það er sjálfsagt fyrir hverja þjóð að gera það, sem getur. Það er rjett, sem einn hv.þm. var að hvísla að mjer áðan. Hann sagði, að það væri líkast, ef ríki færi að biðja um 1 miljón kr. lán, og jeg kæmi til kunningja míns og bæði hann að lána mjer 10 kr. fyrir einni pöddu til að hressa mig á. Mig undrar mjög mikið, að nokkur mótmæli skuli koma gegn frv. þessu. Sjerstaklega undrar mig þó, hvernig þau voru. Menn vilja, að allar fjárveitingar til framfara í landinu sjeu teknar upp í fjárlögin. Jeg ætla, að svefnleysi og þreyta hafi þjakað þm., og þeir skilji nú að nokkru ástand veslings hásetanna á botnvörpungunum, Og eigi kæmi mjer á óvart, að fram kæmi tillaga frá þingmönnum þessarar deildar um 6 stunda svefn handa sjálfum sjer.

Sigurður Sigurðsson Allir þeir, sem mælt hafa móti orðum mínum, hafa mestpart andmælt því einu, sem jeg aldrei talaði. Það gildir að minsta kosti um ræður háttv.frsm. (S. St.) og hæstv. forsætisráðh.(J. M.). Það, sem jeg sagði, var að jeg vildi, að byggingin á Hvanneyri væri tekin upp í fjárlögin. En flytja mætti svo sjerstakt frv., er heimilaði stjórninni að taka lán til viðbótarbyggingar á Kleppi. Landsspítalabyggingin verður að bíða hvort sem er, enda er það mál enn eigi nægilega undirbúið. Frsm. (S. St.) sagði, að lántakan hefði þann kost, að byrðin dreifðist á mörg ár. En það hefir einnig annan kost, sem sje að fela útgjöldin með lánum! Það hygg jeg skammgóðan vermi. Jeg sagði aldrei, að landsspítalinn væri ónauðsynlegur eða að ekki væri þörf á honum. Hitt sagði jeg, að þar sem það mál væri enn ekki undirbúið, og spítalinn yrði ekki bygður á næsta fjárhagstímabili, þá lægi ekki á því nú, að þessu sinni, að heimila lántöku til byggingar hans. Þó stjórnin eigi nú kost á góðum lánskjörum, þá má vænta, að þau fari ekki versnandi, heldur muni þau batna smám saman. Og ef fara ætti að taka nú lán til allra þessara bygginga, sem frv. ræðir um og það í einu, gæti svo farið, að lánunum væri eytt þegar til ætti að taka. Hvað viðvíkur Eiðaskólanum, þá tel jeg það mjög athugavert að ráðast í þá byggingu nú þegar. Skólinn er illa í sveit settur, þar sem hann nú er, og það er spursmál, hvort ekki væri rjettast að flytja hann þaðan á aðra jörð, selja Eiða með hæfilegu verði og reyna að útvega sjer einhverja jörð þar eystra, t. d. öðru hvoru megin við Lagarfljótsbrúna eða á Völlum. Þar sem nú Eiðaskólinn er ekki vel settur, finst mjer óhyggilegt að fara að byggja þar. Háttv. þm. Dala. (B. J.) lagðist þungt á árina, eins og hans var von og vísa. Talaði hann langt mál um landsspítalann. En jeg hafði aldrei mælt á móti honum eða byggingu hans, er til kæmi. En það mál er óundirbúið að mestu. - Þingmaðurinn hefir því viljandi eða óvart fært alt á verri veg hjá mjer, eins og hans er vani, og snúið út úr og rangfært. Hann var að tala um „fjármálaspeki“, og mátti kenna mikils gorgeirs í rómnum. Honum ferst ekki að bregða öðrum um fákænsku í fjármálum. Hann hefir aldrei fjármálamaður verið. Enda hefir engum manni dottið í hug að hæla honum sem fjármálaspekingi. Þegar landspítalinn verður reistur, verður auðvitað að taka lán til þess. - En þar sem þm. (B. J.) mintist á lán til Flóaáveitunnar, skal jeg minna á það, að ólíku er saman að jafna, lántöku til arðvænlegra fyrirtækja eða húsabygginga. Loks leyfi jeg mjer að segja það, að alt, sem hv. andstæðingar mínir hafa borið mjer á brýn í þessu máli, er eintómur uppspuni, gerður í þeim tilgangi, að villa mönnum sýn. En jeg vona, að sjón hv. deildarmanna sje svo skörp, að þeir láti ekki glepjast.

Benedikt Sveinsson Jeg skal ekki mæla mikið gegn þeirri aðferð, sem háttv. fjárveitinganefnd hefir tekið með því að bera fram sjerstakt frv. um húsabyggingar. Jeg sje ekki beina nauðsyn á að hrapa svo að því, sem gert er, og hefði kosið, að hægt hefði verið að dreifa því á fjárlögin um nokkur ár. Mjer virðist frv. samið í flýti og sýnist, að nefndin hefði mátt láta það bíða til næsta árs, til þess að það yrði skár úr garði gert. Hjer vantar auðsjáanlega mörg hús, sem gera þarf áður langt um líður. Það er enginn vafi á því, að það eru fleiri hús en tekin eru upp í frv., sem landið þarf að láta reisa á nálægum tíma. Og jeg sje ekki betur en að rjettast sje að nefna í lögunum öll þau hin helstu hús, sem landið þarf að reisa á næstu árum, ef á annað borð er farið að setja lög um það efni. Meðal annars hefir oft verið rætt um, að reisa þyrfti hús handa háskólanum og sje jeg ekki betur en ákvæði um fjárveitingu til þess fyrirtækis ætti að vera tekið upp í þetta frumvarp. Þá hefir og verið kvartað um það, að þröngt væri orðið í safnahúsinu. Hefir legið við borð, að náttúrugripasafninu væri vísað út á gaddinn, en einhversstaðar verður það að vera, og sje jeg ekki betur en þar sem svona er orðið þröngt í safnahúsinu, þá verði að reisa nýtt hús til viðauka handa söfnunum, eftir nokkur ár. Það er og alkunnugt, að ýmsar þjóðarstofnanir vantar húsaskjól og eru í vandræðum. Er mjer kunnugt um, að t. d. hagstofan, brunabótafjelag Íslands skrifstofur vegamálastjóra og vitamálastjóra og m. fl., verða að leigja herbergi af einstökum mönnum, sitt í hverjum stað og hafa þó ófullkomin húsakynni og sum að eins um stundarsakir. Þessu er alls enginn gaumur gefinn í frv., þótt það væri sjálfsagt og óhjákvæmilegt sje, áður en langt um líður, að landið reisi hús handa þessum stofnunum. En þessar gloppur sýna hve frábærlega flausturslega hefir verið kastað höndum til frv. Alþingi þarf að hafa yfirlit yfir þau hús, sem reisa þarf á næstu árum, en nefndin virðist vera engu nær í þeim efnum, að eins hafa tekið nokkur hús af hreinu handahófi upp í frv. sitt. Líka hefir flogið fyrir, að stjórnin ætlaði sjer að kaupa steinhús handa ýmsum þjóðstofnunum, en engin heimild er veitt til þess í frv., og hefði slík heimild þó átt þar heima, ef stjórninni er þetta alvörumál. Alt bendir þetta á, að frv. þetta sje næsta fljótsamið. Það er annar höfuðgalli á frv., að alls engin kostnaðaráætlun er í því fólgin. Það mætti þó ekki minna vera en svo væri. Jeg veit að vísu, að það mundi taka tíma að gera hana, og ekki víst, að hún reyndist nákvæm í framkvæmd, en þó ætti hún ekki að þurfa að vera skeikulli en margar fjárveitingar þingsins eru. - En, sem sagt, hjer er engin minsta tilraun gerð til þess að upplýsa, í hvern kostnað verið sje að ráðast. Mjer virðist ekki hægt að samþykkja frv. fyr en stjórnin hefir rannsakað, hvað byggingarnar kosti, enda eigi hægt að framkvæma lögin fyr, því ekki er hægt að ákveða fjárhæð lánsins, sem heimilað er, nema fyrst sje rannsakað, hversu mikils fjár þarf með. Það væri broslegt að senda lánbeiðendur ár eftir ár út í lönd til þess að fá lán út á sömu kofana. Frumvarp þetta er með líku sniði sem frv. um búargerðir, er samþykt hefir verið hjer í þessari hv. deild. Jeg býst nú við, að Alþingi reisi sjer hurðarás um öxl, ef það ætlar að bæta þessari húsagerð ofan á vegagerð og brúasmíð á einu eða tveimur árum. Mundi það draga mannafla frá öðrum atvinnuvegum og hækka kaupgjald úr hófi fram, enda mundu verk þessi ver af hendi leyst, ef þeim væri hroðað af á skömmum tíma. Það er eigi svo glæsilegt að fást við húsasmíð sem stendur, að neinu væri niður slökt, þótt málið væri athugað betur, áður en gengið er frá því til fulls. Mjer sýnist engu spilt, þótt frv. falli, en á hinn bóginn getur allmikið unnist við að búa það vel undir og gera það sæmilega úr garði. Það mundi meðal annars spara mjög tíma þingsins, því að ella þarf þing eftir þing að koma með nýjan „viðauka við lög“ og viðauka við þann viðauka, - ef þingið gefur sjer aldrei tíma til að ganga skaplega frá lögunum. Tel jeg því rjett, að frv. sje felt að þessu sinni.

Bjarni Jónsson Jeg verð að byrja með þakkarávarpi til hv. 1. þm. Árn. (S. S.), fyrst og fremst af því, að hann hefir snúið við blaðinu síðan við 1. umr., og svo af því, að hann hlóð mig ekki oflofi. Jeg kann því ekki að vera lofaður um of af þeim manni; þykir betra hið gagnstæða.  (S. S.: Aldrei skaltu deyja úr oflofi frá mjer)  . Undarlegt þykir mjer þegar menn eru að misskilja jafneinfalt mál og þetta er. Það hefir enginn verið að tala um, að þetta ætti alt að reisa á einu ári. Stjórnin hefir heimildirnar, en þarf ekki að nota þær fyr en byrlegar blæs. Jeg er sammála hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að frv. ætti að ná yfir allar opinberar byggingar. En auðvitað verða þær ekki reistar allar í einu, heldur smám saman, og þá kemur að því að skera úr því, hverjir eigi að ganga fyrir. Að vísu er það rjett, að nauðsyn beri til þess, að reist sje íbúðarhús á Hvanneyri. En þegar fyrir stríðið heyrðust raddir úr öllum kjördæmum um að byggja við Klepp, og skilst mjer því, að þetta megi ekki dragast öllu lengur. Ef hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) vill á annað borð styrkja þessar byggingar með því að taka þær upp í fjárlögin, þá virðist mjer honum mætti á sama standa, þó ákvæðið um þær stæði í þessu frv., sjerstaklega þar sem kostnaðarmunurinn yrði enginn, og framkvæmdunum hagað eftir því, sem henta þykir.

Pjetur Jónsson Jeg ætlaði að eins að gera örstutta athugasemd. Jeg vil benda á, að til eru lög um byggingarsjóð opinberra bygginga. Sjóður þessi var upphaflega stofnaður fyrir andvirði þess, sem selt hefir verið af Arnarhólstúninu og öðrum landseignum hjer í grendinni. Enn er mikil eign í því, sem eftir er óselt af Arnarhólstúni, og mun það sumt verða haft fyrir opinberar byggingar, en einnig talsvert til sölu. Jeg bendi að eins á þetta, til að sýna, að byggingarsjóður þessi á raunar talsverðar eignir, og þá er í fullu samræmi að hafa hjer þessi sjerstöku ákvæði um lánveitingar til opinberra bygginga.

Benedikt Sveinsson Hæstv. forsætisráðherra (J.M.) stritaðist við að hrekja margt það, sem jeg hefi aldrei sagt, en ljet óhrakið og óskýrt ýmislegt, sem jeg bar fram í þessu máli. Þetta er síst að furða, þegar hann heyrði ekki ræðu mína, þótt hann ljeti svo, nema í byrjuninni. Hefði hann hlýtt á ræðu mína, þá hefði hann vitað, að jeg nefndi bæði vegi og brýr í sambandi við vinnukraftinn. En annars var það ekki rjett hjá hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að jeg teldi þetta nokkra aðalástæðu; jeg gat þess að eins sem atriðis, er gefa þyrfti gaum, um leið og jeg drap á málið. Úr því á annað borð er farið að semja lög um húsagerð, þá finst mjer rjettast að telja þau fleiri og taka bráðabirgðasniðið af þessum lögum, eins og jeg hefi áður tekið fram. Það er öllum kunnugt, að hjer þarf að reisa í nánustu framtíð ein 8–10 hús á landsins kostnað, og hvers vegna er gengið fram hjá því í þessu frumvarpi? Jeg sje ekki, að það liggi svo á þessu frv., að ekki sje tími til að gera það sómasamlega úr garði. Þá kvað hæstv. forsætisráðherra (J. M.) kostnaðaráætlanir fyrir hendi, en jeg hefi ekki enn orðið svo frægur að sjá þær. Það getur verið, að þær liggi uppi í stjórnarráði, en jeg býst þá við, að þær sjeu orðnar gamlar og úreltar.  Annars finst mjer eitthvað undarlegt við þetta hús á Hvanneyri. Jeg veit ekki betur en að þegar sjeu veittar til þess 60 þús. kr., og átti það að vera fullnaðarveiting. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hefir nú gefið þær upplýsingar, að húsið verði ekki stærra en venjulegt hús einstakra manna, og virðist ekki gott samræmi á milli stærðar og kostnaðar. - „Húsin á Hvanneyri og Eiðum verða ekki stærri en ,„privat“-hús og heimta því hverfandi lítinn vinnukraft,“ sagði hann. Jeg var ekki að hafa á móti húsinu á Kleppi; jeg skaut að eins fram þeirri spurningu, hvort undirbúningur væri gerður. Mjer skilst nú, að svo muni vera. En jeg sá ekki þörf á að semja lög um þetta. Það ætti að nægja að veita stjórninni lánsheimild til framkvæmdanna. Það er einnig til sjóður, sem stofnaður var í þeim tilgangi, að honum yrði varið til húsagerðar handa landsstofnunum, og er þá rjett að grípa til hans. Þessi sjóður hefir verið í skuld, en nú hefir nýlega verið seld lóð fyrir 360 þúsundir króna, og gengur andvirði hennar í sjóðinn. Sjóðurinn hlýtur því að eiga allmikið fje, því að skuldin var fyrir byggingu Safnhússins, en það kostaði ekki meira en um 100 þús., og mun sjóðurinn áður hafa greitt allmikið af því fje. Jeg sje ekki, að vandræði yrðu með bygginguna á Kleppi, þótt þessi lög yrðu ekki samþykt. En jeg vil leggja áherslu á, að ef lögin verða samþ., þá verði þau gerð sómasamlega úr garði, og öll hús tekin með, sem byggja þarf í náinni fram tíð. Það voru að eins þessar athugasemdir, sem jeg vildi gera, en jeg ætlaði mjer ekki að vekja nein illindi, og þarf því hæstv. forsætisráðherra (J. M.) ekki að verða neitt vondur út af ummælum mínum, og síst þegar skoðanir okkar virðast falla allvel saman. En eins og jeg drap á áður, þá finst mjer, að áætlunin verði að koma á undan lántökuheimild, enda er stjórninni ekki fyr þörf á lántökuheimild, því að ekki leitar hún lána fyr en hún veit nokkurn veginn, hve mikið það á að vera.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg heyrði ekki áðan spurninguna um Klepp, því annars hefði jeg svarað því og gefið þær upplýsingar, sem hv.þm. (B. Sv.) óskaði. En jeg hjelt það óþarft, enda var víst búið að taka þetta fram áður. Guðjón Samúelsson er nú farinn utan, til að kynna sjer samskonar byggingar annarsstaðar, og sníða bygginguna á Kleppi eftir því, ef fje fæst. Nánasta orsökin til þess, að sjerstök lög eru samin, er sú, að fjárveitinganefnd treystist ekki til að taka svo mikla upphæð í fjárlögin og er jeg nefndinni þar sammála. Ef þessi leið verður ekki farin, þá er ekki annað fyrir en að fresta þessari byggingu, því jeg get ekki annað en tekið ástæður fjárveitinganefndar til greina. Þá fann hv.frsm. (B. Sv.) frv. það til foráttu, að ekki væru tekin upp nógu mörg hús. Það getur verið deilumál, hve mörg hús á að taka með, en ef hv.þm. (B. Sv.) er alvara með þetta, þá getur hann komið með brtt. í þá átt við 3. umr. Jeg sje því ekki annað en að hann geti þess vegna greitt atkvæði með frv. nú. Jeg vil ekki lengja þessa umr., enda býst jeg við, að það hafi lítil áhrif á atkv. Mjer þykir leitt, að hv., þm.N.-Þ. (B. Sv.) hefir tekið ummæli mín illa upp; jeg talaði ekki á þann hátt að tilefni væri til slíks. Jeg svaraði að eins þeim athugasemdum og spurningum, sem hv.þm. (B. Sv.) skaut fram.

Magnús Pjetursson Jeg stóð upp vegna misskilnings, sem kom fram hjá hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Hann taldi landið reisa sjer hurðarás um öxl með þeim framkvæmdum, sem það ætlar nú að ráðast í. Jeg ætla að benda honum á, að þær till., sem nú er komið með, fara ekki fram á meiri framkvæmdir en áður hafa verið. Fjárhæðirnar eru að vísu hærri, en framkvæmdirnar ekki, og þar af leiðandi heimta þær ekki meiri vinnukraft en áður hefir verið. Tveir hv.þm. hafa talað á móti þessu frv., en hafa sameinast í því einu, að vera á móti því. Annar hefir talið byggingarnar, sem nefndar eru í frv., of fáar, hinn of margar. Jeg sje ekki annað en báðir geti þeir orðið með frv. til 3. umr., og komið þá með brtt. annar um að bæta við byggingum, hinn um að taka byggingar út af frv. Annars má benda á það, að lítill skaði er skeður, þó húsin sjeu ekki talin fleiri. Má í því sambandi benda á símalögin. Þar voru að eins nauðsynlegustu línurnar ákveðnar fyrst, en síðan hefir á hverju ári verið bætt við, og eins mætti gera í þessu tilfelli. Jeg held því ekki, að sú ástæða, að húsin sjeu of fá, geti orðið eða eigi að verða frv. að falli. Viðvíkjandi hinni mótbárunni er það að segja, að öll þessi hús eru bráðnauðsynleg, og verður ekki hjá þeim komist. Þetta hefir verið sýnt svo rækilega, að jeg ætla þar ekki að bæta við. Þó má geta þess, að búið er að veita til Hvanneyrarhússins, og verður það fje að engu ef ekki er við bætt. Um viðbótarbygginguna á Kleppi virðist einnig öllum koma saman. Allir eru því á, að byggja verði að minsta kosti á mesta fjárhagstímabili þetta tvent. Ef þetta frv. því verður felt, verður það að skoðast sem skipun til fjárveitinganefndar um að taka upp í fjárlögin um 600 þús. kr. til þessara bygginga.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Það hafa verið hrakin andmæli þeirra hv.þm., sem á móti þessu frv. hafa talað. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) var hræddur við að taka lán, en ef það verður ekki gert, þá er ekki annað fyrir en að setja þessar upphæðir í fjárlögin og auka tekjuhallann. Vitanlega verður svo að taka lán vegna hans, svo þetta kemur í sama staðinn niður, nema að tekjuhallalánið er óheppilegra. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) talaði einnig um það, að Eiðaskólinn væri illa settur, og gæti komið til mála að flytja hann. Jeg held, að sú aðferð sje fjarri öllum sparnaði, og á því bágt með að skilja, að þessi hv.þm. skuli hafa bent á þetta. Þegar skólinn var tekinn af Múlasýslunum, þá var um leið lögð sú skylda á herðar landsins að halda honum uppi og gera hann svo úr garði, sem við mætti una. Þessi viðbótarbygging við skólann, sem frv. fer fram á, er sjálfsögð og má ekki dragast. Það væri betra að verja fje til þess heldur en til hins, að flytja skólann, því hann er vel í sveit settur. Jeg vildi minnast á þetta í sambandi við sparnaðartal hv. 1. þm. Árn. (S. S.), og er það ekki altaf mestur sparnaður að fresta nauðsynjaverkum, þó þau kosti töluvert fje. Annars þarf jeg ekki að víkja fleiri orðum að þeim, sem á móti frv. hafa mælt. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) og hv.þm. Stranda (M. P.) hafa tekið af mjer ómakið.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg ber þetta frv. fram hjer eftir ósk verkamanna hjer í Reykjavík. þeir hafa haft þetta mál til meðferðar undanfarið. Sömuleiðis hafði prestastefnan í vor þetta mál til meðferðar, og hefir hún látið í ljós, að hún teldi nauðsynlegt að breyta helgidagalöggjöfinni í þá átt, að minna sje unnið á helgidögum. Það er hjer farið fram á að draga úr óþarfa vinnu í kaupstöðum á helgidögum, t. d. afgreiðslu skipa, sem iðulega fer fram á helgidögum, þó þess gerist ekki þörf. Auk þess eru sektarákvæðin fyrir brot á þessum lögum nokkru hærri en er eftir núgildandi lögum. Jeg skal svo ekki segja fleira um málið að sinni, en vænti þess, að því verði vísað til allsherjarnefndar, að umr. lokinni.

Bjarni Jónsson Jeg vildi leyfa mjer að spyrja hv.flm. (J. B.), hvernig fara eigi með þá, sem önnur trúarbrögð hafa og ekki sækja kirkju. Eiga þeir að fá að vera í friði á helgidögum þjóðkirkjunnar?

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg þarf ekki að svara þessari spurningu hv.þm. Dala. (B. J.). Hann veit sjálfsagt hvaða lög eru til um þessi efni. Þeir, sem aðra trúarskoðun hafa, verða auðvitað að hlýða landslögum, eins og aðrir.