Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Það hefir verið venja, þegar fjáraukalagafrv. hefir verið til umræðu, eða afgreitt af fjárhagsnefnd, að því fylgdu till. nefndarinnar út af ágreiningi milli endurskoðenda landsreikninganna og fjármálastjórnarinnar. Þó að þetta hafi þannig verið, þá lítur nefndin svo á, að alveg eins sje viðeigandi, að ýmsar fyrirspurnir eða tillögur komi fram við samþykt landsreikningsins sjálfs, því nánast tekið fjallar fjáraukalagafrv. að eins um umframgreiðslur fram yfir það, sem fjárlög ákveða, eða heimilað er með öðrum lögum. En það vill nú svo vel til í þetta skifti, að ágreiningurinn milli endurskoðenda og landsstjórnar er svo sáralítill, og þannig vaxinn, að nefndin hefir ekki álitið þörf að gera till. út af honum. Þó eru nokkur atriði, sem jeg mun fyrir nefndarinnar hönd minnast á til frekari árjettingar. Annars vil jeg taka það fram, að endurskoðun landsreikninganna virðist fremur vera reikningsleg en „kritisk“, enda má ske heldur ekki veruleg ástæða til þess. Sú mikla breyting er nú orðin frá 1916 og 1917, að athugasemdirnar við landsreikningana eru ekki nema sárfáar, 1918 43 og 1919 42, en 1916 og 1917 voru þær komnar upp í 260 hæst, að mig minnir, og nú kemur það ekki fyrir, að nokkur till. komi, sem vísi ágreiningnum til Alþingis. Það frekasta sem þær fara er „til athugunar“. Þau atriði, sem nefndin vill sjerstaklega minnast á, eru þessi: 1. Tekjur af Íslandsbanka 1918. Yfirskoðunarmenn telja gjaldið af ótrygðum seðlum vanborgað, og það vanrækt sjerstaklega að gera það upp í hver mánaðarlok, hve mikið er í umferð af seðlum og hver málmforði bankans er, þar sem eftir því verður auðvitað fundið. hvað greiða þarf af ótrygðu seðlunum eftir gildandi ákvæðum. Yfirskoðunarmenn telja, að aðeins fyrir desember 1918 hafi bankinn gert þetta, og sje sú upphæð, sem bankanum ber að greiða fyrir þann mánuð, kr. 2719,05, en þann mánuð sje ekkert gjald talið frá bankanum, og bankinn muni byggja á því, að til tryggingar þessum hluta seðlanna nægi eingöngu annar forði en gull. Vekja yfirskoðunarmenn vitan lega athygli á þessu. Út af þessum ágreiningi hefir nú stjórnin ákveðið að leita úrskurðar dómstólanna, og telja yfirskoðunarmenn - og sömuleiðis nefndin - það fullnægjandi Hefir stjórnin falið málfærslumanni málið, en lengra er það ekki komið. Leggur nefndin sterka og ríka áherslu á það, að þetta sje gert, og ekki tafið um skör fram. Þá er smávægileg athugasemd um eftirstöðvar af tekjum og um afrækta greiðslu Miklaholtsprestakalls, sem nefndin hefir ekki heldur fundið ástæðu til að gera sjerstaka till. um, þar sem líka 200 kr. frádráttur hefir orðið á þessu síðastl. ár og verður að líkindum áfram. Þá eru reikningar Hvanneyrar. Þar ber reikningum skólastjóra og stjórnarinnar ekki saman; skakkar um 583 kr., sem reikningur skólastjóra er lægri en það, sem ávísað hefir verið frá ríkissjóði. Þetta mun vera skiljanlegt af því, að stjórnin ávísar í heilu lagi, og mun afgangurinn því annað hvort hafa fallið í aðra flokka en endurskoðunarmenn tilfæra, eða verið geymdar til næsta árs, og því gerir nefndin heldur enga sjerstaka till. um þetta atriði. Svo skal jeg að lokum geta þess um eftirstöðvar af innheimtu fje ýmsu, að áherslu verður að leggja á það, að þær náist altaf sem fyrst, enda er þetta mikið að lagast nú, þannig að þær eru komnar niður úr 461/2 þús. árið 1918 í rösk 14 þús. kr. árið 1919, og má það heita mikil lögun á svo skömmum tíma. Að endingu hefir nefndin fundið reikningsskekkju um 1 krónu, sem brtt. hljóðar um, en af vangá nefndarinnar, eða minni, er brtt. ekki nógu skýr, þar sem hún þurfti að ná til aðaltalnanna í 1. gr. En enga sök á skrifstofan á þessu, og verður væntanlega kostur á að leiðrjetta það. Held jeg svo, að ekki þurfi að fjölyrða meira um þetta mál.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg hefi ekki mörgu að svara, en skal þó gera nokkrar athugasemdir við þau ummæli, sem fram hafa komið. Hv. frsm. (Þór. J.) gat þess, að ómögulegt væri að segja, hvort endurskoðunin hefði nú verið framkvæmd eins og áður, eða ekki, og er það rjett, en þó ættu að minsta kosti að vera líkur fyrir því, að svo sje, þar sem sumir sömu menn höfðu hana á hendi nú og áður. Út af athugasemdinni um gjald Íslandsbanka, skal jeg geta þess, að drátturinn á því, að málið væri lagt undir dómstólana, stafar af því, að aðiljar þurfa fyrst að vera sammála um það, hversu munurinn sje mikill, en hann mun vera 60–70 þús. kr. Hefi jeg nú heyrt einhvern ávæning af því, að bankinn mundi, ef til vill, ætla að greiða þetta án málssóknar, þó að málið sje annars frá stjórnarinnar hendi fengið í hendur málfærslumanni. Það er ekki svo, að vanrækt hafi verið að reikna út mánaðarlega hvað mikið væri úti af seðlum; það sjest í seðlabókum bankans. Ágreiningurinn er ekki heldur um það, heldur um það, hvernig reikna skuli gjaldið af seðlunum. Sjálfsagt er að stuðla að því, að eftirstöðvarnar, sem hv.frsm. (Þór. J.) gat um, verði sem minstar, enda er nú mjög lítið óinnheimt. Um Hvanneyrarskólann er það að segja, að mismunur sá, sem hv.frsm. (Þór. J.) talaði um. stafar af því, að ekki eru allir liðir skólafjárveitinganna tilfærðir hjá yfirskoðunarmönnum, en ekki af því, að neitt standi inni hjá skólastjóra, enda koma athugasemdirnar að því leyti ranglátlega niður, að þessi maður mun vera einn besti reikningshaldari fyrir ríkissjóð.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Eins og nál. fjárhagsnefndar ber með sjer, hefir nefndin, að einum nefndarmanni undanteknum, orðið sammála um það að leggja til, að frv., eftir atvikum, næði fram að ganga. Þessi orð - eftir atvikum - bera það hinsvegar með sjer, að allir nefndarmenn hafa ekki verið allskostar ánægðir með frv. í öllum atriðum. Jeg skal geta þess, að sumir nefndarmenn voru í öndverðu andstæðir hækkuninni á kaffi og kaffibæti, eins og t. d. hv.þm. Barð. (H. K.). Það er „princip“-mál fyrir mörgum í nefndinni að hækka yfirleitt ekki toll á þeim vörutegundum, sem að einhverju leyti gætu talist nauðsynjavörur. Annars ber að geta þess í þessu sambandi, að í skattafrv. hæstv. stjórnar kemur að nokkru leyti fram stefnubreyting. „princips“-breyting, í tolla- og skattamálunum, það að sneiða sem mest hjá óbeinum sköttum, tollum, en taka upp beina skatta, og þessi stefna er í eðli sínu hyggileg og rjettlát, og hefir fylgi mitt og fleiri manna í fjárhagsnefnd, en þó munum við enn um langan tíma verða að styðjast, að talsvert miklu leyti, við tollana jafnframt, og ráða því ýmsar ástæður. Fjárhagur og kröfur ríkissjóðs til fjárframlaga heimta mikið fje, en hinsvegar erum við svo efnalitlir, á móts við ýmsar aðrar þjóðir, að við þolum ekki og getum ekki tekið alt með beinum sköttum. Jeg gat þess áðan, að ýmsir væru andvígir hækkun kaffitollsins (og það er jeg líka, undir venjulegum kringumstæðum), og hafa þeir fært fram fyrir máli sínu aðallega það, að kaffi væri nauðsynjavara. En kaffi er samt, að mínu áliti, ekki nauðsynjavara, nema að nokkru leiti. Það er að vísu satt, að einkum í kauptúnum þarf einhvern slíkan drykk, ekki síst þar sem fólkið lifir mestmegnis á allskonar þurmeti og fiski. En þó mun mega finna aðra drykki, sem heppilegri væru og hollari, og væri meira að segja æskilegt, að teknir væru upp í staðinn fyrir kaffi. Vil jeg þar fyrst og fremst nefna te, sem er bæði ódýrara og hollara en kaffi. Annars er það um kaffitollinn að segja, að hann verður alls ekki eins ægilegur og andstæðingar hans vilja vera láta. Eftir upplýsingum, sem jeg hefi fengið hjá ýmsum húsmæðrum, munu úr 1 pundi af kaffi og 1/4 pundi af kaffibæti fást 130–150 bollar af kaffi, og þessvegna verður hver kaffibolli ekki tollaður með nema 14 eyris, og getur það ekki talist nein frágangssök. En aðalástæða þess, að nefndin fellst, eftir atvikum, á þessa hækkun, er sú, að henni er það fullljóst, að þau tekjuaukafrv., sem nú liggja fyrir, geri varla betur en að vega upp á móti því, sem þeim er ætlað, eins og tímarnir eru nú, og fylsta útlit fyrir, að þau langt frá því nái áætluðum tekjum í ríkissjóð. Þessvegna er í rauninni ekki hægt, með góðri samvisku, að vera á móti því, að tekjur ríkissjóðs verði hækkaðar, eftir því sem brýn þörf er á, og á sanngjarnan hátt. Og ósanngjörn getur þessi hækkun varla talist, ekki hærri en hún er, og þegar þess er gætt, hvað hún kemur tiltölulega jafnt niður. Að vísu þóttist nefndin sjá það, að gera mætti, ef til vill, ýmsar smábreytingar á þessu frv., með því að færa til liði og breyta innbyrðis, en þó hefðu þær breytingar numið svo litlu, að ekki þótti borga sig að leggja út í þær. T. d. stakk einn nefndarmaður upp á því, að hækka toll á sódavatni um helming, en sú hækkun myndi hafa numið innan við 100 kr. árlega; enn fremur hvort ekki mætti hækka sykurtollinn, en á móti því voru eiginlega allir nefndarmenn, enda verður óhikað að telja sykur nauðsynjavöru, sem þessvegna á ekki að hækka toll á, samkvæmt því, sem jeg drap á áðan, heldur vinna að því, að sykurtollurinn verði afnuminn með öllu. Eftir innflutningi árið 1917 mun þessi tollhækkun gefa af sjer um 240,000 kr., en þar frá má þó draga talsverða fjárupphæð, þar sem svo stendur á, að innflutningur á því ári var óvenju mikill. Þetta er nú að eins um þann lið frv., sem brtt. hafa komið fram við. Annars skal jeg ekki fara út í frv. í heild sinni. Tollhækkunina á 8? vínanda hygg jeg, að allir muni geta fallist á, sömuleiðis á tei, tegrasi, súkkulaði og kakaódufti. Að eins getur verið ágreiningur um kaffitollinn.

Pjetur Ottesen Eins og hv.frsm.fjhn. (J. A. J.) tók rjettilega fram, þá hefir stjórnin með skattafrv. þeim, er hún nú hefir lagt fram, í vissum atriðum markað nýja stefnu í skattamálum. Það er mörkuð sú stefna að afla ríkissjóði, meira en nú er og verið hefir, tekna með beinum sköttum. Lög um tekjuskatt hafa að vísu verið hjer á landi í full 40 ár, en þær tekjur, sem landssjóður á þann hátt hefir fengið, hafa að eins verið óverulegur hluti landssjóðsteknanna, þangað til breyting var gerð á þeim lögum 1917, að auk þess, sem skatturinn var hækkaður, var hann einnig tekinn af tekjum af landbúnaði og sjávarútvegi. Nú hefir stjórnin enn lagt fyrir þingið frv. um breytingu á þessum lögum, og er ætlast til, að þar sje svo um hnútana búið, að skatturinn nái til allra tekna og eigna, með þeim undantekningum, er í frv. getur. Greinilegast er þessi stefna mörkuð með frv. því um fasteignaskatt, er stjórnin flytur, og á, ef það frv. nær fram að ganga, að afnema ábúðar- og lausafjárskattinn. Jeg er alveg samþykkur stjórninni hvað þessa stefnu snertir. En jeg get einnig tekið undir það, sem hv.frsm. (J.A. J.) sagði, að þess verði langt að bíða, eins og hjer er högum háttað, að hægt verði að ná öllum tekjum ríkissjóðs með beinum sköttum. Það er mjög líklegt, að alllengi verði enn að halda í þá tekjustofnana, sem drýgst hafa mjólkað ríkissjóðnum, tollana. En að því ber samt sem áður að vinna í framtíðinni, að sú stefna, sem hjer er á ferðinni, fái að ráða í skattamálum vorum í framtíðinni, þó að þess sje nú ekki kostur, nema að örlitlu leyti, að fella niður gömlu tekjustofnana, eins og hag ríkissjóðs er nú komið. Með hliðsjón af því, sem aukning hinna beinu skatta mundi væntanlega auka tekjurnar, þá virðist þó, að frekara en ella hefði nú verið hægt að gæta hófs í því að hlaða svo á einstaka tollstofna eða vörutegundir, og það einkum þá, er fátækasti hluti þjóðarinnar verður að nota mikið, og getur tæplega án verið. En það er síður en svo, að þessa hafi verið gætt. Áþreifanlegast virðist mjer það koma fram í 8. og 9. lið frv. þess, er hjer liggur fyrir. Þar er sem sje gert ráð fyrir því að tvöfalda kaffitollinn, hækka hann úr 30 aurum á tvípundinu upp í 60 aura, og eru þau rök færð fyrir þessu í aths. við frv., að þessi tollur hafi enn ekkert verið hækkaður síðan fyrir styrjöldina. En það er alls ekkert einsdæmi með þessa vörutegund, því að það eru fleiri vörutegundir, eins og t. d. sykur, sem enn hefir ekki verið hækkaður tollur á. En á það ber að líta, að einmitt þessar vörutegundir, kaffi og sykur, eru áður þrauttollaðar, og virðist mjer alls ekki fært að hlaða meiru í þá tollstofna en nú hvílir á þeim. Jeg hefi því leyft mjer að koma fram með brtt. á þskj. 82. Mönnum þykir ef til vill undarlegt, að jeg skuli ekki hafa komið með brtt. við 9. lið, sem er um toll á brendu kaffi, en jeg sje enga ástæðu til að hlífa þeim mönnum við tollhækkun, sem ekki nenna að hafa fyrir því að brenna kaffið sjálfir. En hvað viðvíkur sjálfum kaffitollinum, þá ber á það að líta, að í öngþveiti því, sem þingið hefir verið í undanfarin ár, um að afla landssjóði tekna, þá hefir aldrei þótt gerlegt að ráðast í að hækka tollinn á kaffi, því af öllum nauðsynjavörum, sem til landsins flytjast, hefir kaffið borið hæstan toll. Jeg segi, að kaffið sje nauðsynjavara, þótt engan veginn sje þar með sagt, að ekki sje hægt að nota þá vöru óhóflega, en það er ekkert einstakt um þessa vörutegund. Það er álit alls almennings, styðst við reynsluna, og að því er jeg best veit, einnig álit margra lækna, að fólk, einkum við sjávarsíðuna, sem bæði á erfitt eða ómögulegt með að afla sjer mjólkur, og á einnig þröngt í búi með feitmeti, sje nauðsyn á að hafa kaffi til drykkjar. Það er heldur ekki hægt að benda á, hvað ætti að koma í staðinn. hv.frsm. (J. A. J.) benti á te, sem væri ágætur drykkur. Jeg efast ekki um, að þetta sje sannfæring hv.frsm. (J. A. J.), en nú er það svo, að þótt te, um marga ára skeið, hafi verið á boðstólum jafnframt kaffinu, þá hefir það fengið mjög litla útbreiðslu. Auk þess er vafasamt, hvort te sje nokkuð ódýrara. Og nú er það enn fremur svo, að það er oftast fátækara fólkið, sem fer á mis við það að geta veitt sjer mjólk, feitmeti og aðrar nauðsynjavörur. Þessvegna verður naumast móti því mælt, að hjer er ráðist á garðinn, þar sem hann er lægstur, að rjúka nú í að tvöfalda þennan geysiháa toll, og er það einhver mesti ógreiði, sem hægt er að gera þessu fólki nú á tímum, og má beinlínis kalla það harðýðgi gagnvart því, eins og nú standa sakir. Mig furðar á því, að hv.fjhn. skuli hafa getað fallist á þessa till. stjórnarinnar, því þótt það hafi ekki staðið eins ljóslifandi fyrir hæstv. stjórn eins og fyrir mjer og mörgum fleiri, hvað þessi hækkun kemur hart niður á fátækari hluta þjóðarinnar, þá undrar mig, að 7 manna nefnd skyldi geta lagst á sömu sveif í þessu máli og hæstv. stjórn. Vitanlega er hægt að segja, að nauðsyn beri að afla ríkissjóði tekna. Þetta er hverju orði sannara, en frá mínu sjónarmiði er það svo ófær leið að hækka kaffitollinn, að jeg hefi ekki viljað með brtt. minni fara neinn meðalveg. Kaffitollurinn er, eins og jeg hefi áður tekið fram, þegar svo hár, að ekki er á það bætandi. Og tekjuaukanum má eins ná á annan hátt, þótt kaffitollurinn stæði í stað, eins og brtt. mín fer fram á. Jeg hefi að vísu ekki enn bent á neinn tekjuauka, er koma ætti í stað þessarar hækkunar, enda varla hægt að ætlast til þess, að mjer ynnist tími til þess, þar sem að eins eru tveir dagar síðan málið kom úr nefnd. En það er ekki þar með sagt, að jeg geti ekki bent á tekjuauka, sem hagfeldari er almenningi, en gefur ekki minni tekjur en þessi hækkun mundi nema, og verði brtt. mín samþ. mun jeg sýna lit á því. Jeg vænti þess að hv. deildarmenn athugi þetta mál vandlega. áður en þeir samþ. þessa hækkun. Hv. frsm. (J. A. J.) gat þess að lokum, að tollurinn væri ekki svo tilfinnanlegur, og að hann hefði talað við nokkrar kunningjakonur sínar hjer í bæ, sem hefðu fært sjer heim sanninn um þetta, með því að jafna hækkuninni niður á hvern kaffibolla, og yrði þá útkoman sú, sem hann nefndi. Þetta er að vísu lofsverð viðleitni til að styðja þann málstað, en jeg held nú samt, að þessi kaffibollareikningur verði ekki þungur á metunum.

Hákon Kristófersson Eins og hv.frsm. (J. A. J.) tók fram, gat jeg ekki orðið samnefndarmönnum mínum með öllu samferða um þetta mál. Og eins og samnefndarmaður minn rjettilega tók fram, þá var ósamkomulagið bundið við 8. lið frv., liðinn um hækkun tolls á óbrendu kaffi og kaffibæti. Jeg lít svo á, að þessi tollhækkun hafi í för með sjer allmikinn útgjaldaauka hjá fátækari hluta þjóðarinnar, og er í því alveg sammála hv.þm. Borgf. (P. O.). Hv. frsm. (J. A. J.) sagði, að nefndin hefði litið svo á, að varla væri hægt að leggja mikinn toll á nauðsynjavörur. Jeg er þar alveg á sama máli, og álít, að tollaálögur ættu að koma sem mest niður á óþarfavarningi, en jeg tel efamál, hvort hægt er að telja kaffi óþarfavarning, þegar tillit er tekið til þess, hve mikið er notað af því, sjerstaklega við sjávarsíðuna. Það er því með tilliti til þess, að jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, þar sem 8. liður 1. gr. einmitt fer fram á hækkun tolls á þeirri vörutegund. Viðvíkjandi þeim ummælum hv.frsm. (J. A. J.), að vjer gætum þá drukkið meira te í stað kaffi, þá vil jeg benda á það, að slíkt mundi ekki afla ríkissjóði tekna, því að því minna, sem drukkið er af kaffi, því minni verður tollurinn. Þessi ályktun hv.frsm.(J. A. J.) er því einskisvirði, nema svo sje tilætlast, að þessi mikla tollhækkun eigi að verða til þess, að minna verði flutt inn af kaffi. Ef sú væri meiningin, þá sjá allir, að tollhækkunin yrði ríkissjóði ef til vill til skaða, en ekki til að auka tekjur hans, eins og jeg tel, að stjórnin hafi þó gengið út frá. Hv. frsm. (J. A. J.) reyndi að leiða rök að máli sínu, með því að sýna, hve lítil álagningin yrði á hvern kaffibolla að meðaltali. Jeg hefi að vísu enga húsmóðurreynslu í þessu efni, en svo mikið þori jeg þó að fullyrða, að þessi útreikningur nær engri átt. Jeg fæ ekki skilið, að hægt sje að telja því líkt sull kaffi, eins og ef 150 bollar eiga að fást úr 1 pundi af kaffi og 1/2 pundi af exportkaffi. Það mætti áreiðanlega færa þetta niður um helming, og mundu þó fáir telja gott. Þetta getur því ekki rjettlætt það, að tollurinn sje hækkaður úr 30 aurum upp í 60 aura pr kíló. Annars er það auðvitað rjett hjá hv.frsm. (J. A. J.), að ríkissjóður fengi hjer tekjur, og vil jeg síst mæla á móti því, en það verður að athuga, að tekjuaukinn sje rjettilega fenginn. Og því er hitt, sem jeg hefi áður bent á, að ekki sje hægt að telja tollhækkuninni það til gildis, að sú sje meiningin, að minna verði flutt inn. Hv. frsm. (J. A. J.) benti enn fremur á, að ef þessi tollhækkun næði ekki fram að ganga, þá yrði að finna eitthvað annað, sem aflaði landssjóði sama tekjuauka og kaffitollurinn. Þetta er auðvitað rjett, en mætti þá ekki eins benda á það, að spara hefði mátt miklu meira á ýmsum útgjaldaliðum síðustu árin, og að spara má meira eftirleiðis. En satt að segja hefir hvorki hv. Alþingi nje hæstv. stjórn gætt nauðsynlegs hófs, hvað útgjöldin snertir; því er nú komið að því, að bæta verður sköttum á þá gjaldstofna, sem þegar eru tollaðir svo mikið, að vart sýnist við bætandi. Hv. frsm. (J. A. J.) gat þess, að varhugavert væri, vegna ríkissjóðs, að setja sig á móti þessu frv. Þetta er satt, en þess verður hjer að gæta, að sá tollur, sem er á þessari vörutegund, sem hjer ræðir um, er einhver allra hæsti tollurinn eins og er. Jeg sagði hv. samnefndarmönnum mínum, að fyrirvari minn fælist í því, að jeg mundi, ef mögulegt væri, aðhyllast þær brtt. er fram kynnu að koma við þennan lið frv. Nú eru fram komnar 2 brtt. Önnur er á þskj. 82, frá þm. Borgf. (P. O.), og fer fram á það, að í stað 60 aura tolls, eins og frv. fer fram á, komi 30 aurar. Hin er á þskj. 85, frá hv. 2. þm. Reykv. (J. B.), og fer fram á það, að tölul. 8., 9. og 10. verði alveg feldir burt. Mjer þykir þessir hv.þm. báðir fara of langt. Jeg vildi færa tollinn upp í 45 aura, og hefði kunnað betur við, að þessir hv.þm. hefðu farið eitthvað áleiðis til samkomulags. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) hygst munu koma fram með till. til að bæta upp hallann við niðurfærsluna síðar. Og jeg ber hið fylsta traust til hans í því efni. Jeg er því í vanda staddur, þar sem jeg hafði búist við, að brtt. mundu reyna að miðla málum. Þetta er nú alt orðið á annan veg. Jeg get ekki fylgt þeim hv.þm., er komið hafa fram með þessar brtt., þar sem jeg vil ekki standa algerlega á móti stjórninni í því að auka tekjur landsins, þótt það komi niður á þeim tekjustofni, sem síst skyldi. En að fara eins langt og frv. gerir ráð fyrir, tel jeg mjer ekki fært. Vinur minn, hv.þm. Borgf. (P. O.) spyr, hversvegna jeg hafi ekki komið fram með tillögu sjálfur. Til þess er því að svara, að jeg bjóst við miðlunartillögu frá honum; hann hafði einmitt sagt mjer frá því, að á því væri von. Þekki hann að því, að vera sæmdarmann, og því ekki annar líklegri til að leggja það til mála, er betur má fara, en hann. Annars mun jeg sýna með atkvæði mínu, hvernig jeg lít á málið; get að eins tekið það fram nú, að jeg vil styðja að allri þeirri tekjuaukning, er byggist á sanngjörnum grundvelli.

Jón Baldvinsson Það munu flestir vera sammála um það, að sú aðferð, að ná tekjum með tollum af nauðsynjavörum, sje ranglát. Og í raun og veru eru allir tollar ranglátir. Í sveitar- og bæjarfjelögum hefir það verið reglan, að jafna niður gjöldum eftir efnum og ástæðum. Sú leið er sanngjörn, ef hún er samviskusamlega þrædd, þó að játa verði, að nokkrir erfiðleikar sjeu á þeirri framkvæmd sumstaðar. En gagnstætt þessari leið eru tollarnir á nauðsynjavörum. Þeir eru nokkurskonar nefskattur, sem allir verða að borga, og koma oftast harðast niður á fátæklingunum og ómagamönnunum. Þessi tolllög gera ráð fyrir háum tolli á kaffi, enda þótt háttv. þingmenn viðurkenni, að kaffi sje nauðsynjavara. Við sjávarsíðuna er það svo, að litla mjólk er að fá, og hún jafnframt svo dýr, að örðugt er að kaupa eins mikið af henni og þyrfti. Hjer í Reykjavík er það svo, að mjólkin selst ekki á sumum tímum árs, þegar mest er af henni, og er hún þó miklu minni en allir læknar telja þörf á. Kaffið er komið í staðinn, og því er auðsætt, að hjer er um nauðsynjavöru að ræða. En auk þess kemur þessi tollur ranglátlega niður á landsbúa á tvennan hátt. Fyrst og fremst kemur hann meira niður á sjávarsíðufólkinu en sveitunum, og auk þess kemur hann ranglátlega niðurinnbyrðis á sjávarsíðufólkið, því að fátæklingurinn verður jafnt að greiða hann sem efnamaðurinn. Og fátæki maðurinn með barnahópinn verður að greiða margfalt hærri skatt, jafnvel að tiltölu, en ómagalausi efnamaðurinn. Þetta er ranglæti, og því gengur aðaltill. mín út á það að fella burtu toll af kaffi og sykri, eða með öðrum orðum, 8., 9. og 10. lið í tolllögunum. Jeg var, satt að segja, að bræða það með mjer, hvort jeg ætti að koma fram með brtt., sökum þess, að jeg er svo andvígur tollum, að jeg hefði vel getað greitt atkvæði móti öllu frv. En jeg bjóst ekki við, að það mundi koma að miklu haldi, og því kom jeg fram með brtt., og til vara með þá till., að tollurinn skyldi ekki hækka frá því sem mi er. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) hefir komið fram með brtt. við 8. lið, sem fer fram á það, að tollur á óbrendu kaffi standi í stað. Jeg tel það óheppilegt, að till. skyldi koma fram, því verði hún samþykt, skapar hún misrjetti. Hjer í Reykjavík mundi þorrinn af neytendum borga kaffið með hærra verðinu. því að það er mest keypt hjer brent.  Háttv. frsm.fjhn. (J. A. J.) sagði, að það væri ekki órjettmætt að tolla ónauðsynjavörur, og taldi kaffið í þeim flokki, en játaði þó jafnframt, að fólk í sjávarþorpum þyrfti einhverrar hressingar í stað mjólkur, kaffi eða annað. Jeg sje því ekki betur en að hann hafi viðurkent með því, að kaffi væri nauðsynjavara. Raunar mælti hann mjög sterkt fram með tedrykkju, svo að jeg hefði næstum því getað freistast til að halda, að hann væri umboðsmaður tesala, ef jeg vissi ekki áður, að svo er ekki. Út í tollaútreikning hans skal jeg ekki mikið fara, því að honum hefir verið svarað. Get þó ekki fallist á, að skatturinn sje eins lágur sem hann taldi. Taki maður t. d. heimili með 10 manns, og kaffi drukkið þar 4 sinnum á dag. Þá verða það 40 bollar á dag. Tollurinn af kaffibolla, 1/3 eyris, með álagningu, sem altaf á sjer stað, ekki ofhátt reiknaður 1/2 eyrir. Það verða 20 aurar á dag. Þetta finst mjer ekki vera svo tiltakanlega lágur skattur yfir árið. Þetta ranglæti, sem jeg hefi nú talið, vil jeg fyrirbyggja með brtt. minni, og nái hún ekki fram að ganga, þá með varatill., svo að ástandið verði þó eigi gert verra en það er nú. Annars þykir mjer undarlegt, að háttv. þingmenn skuli gera ráðstafanir til að auka við dýrtíðina, um leið og kvartað er undan kaupgjaldinu og krafist lækkunar á því. Það er þó auðsætt, að því að eins mælir sanngirni með því, að kaupið lækki, að dýrtíðin minki að sama skapi, eða verðið á nauðsynjavörunum.

0608Þorleifur Guðmundsson: Jeg vil gera þess nokkra grein, hvers vegna jeg var með kaffitollinum. Aðalástæðan var sú, að ríkissjóður þarfnast tekna, og ekki síst ef eigi er forsjállega á haldið. Jeg veit að vísu, að þessi leið, tollaleiðin, er ekki vinsæl, en jeg sje ekki annan tryggari veg til að afla landinu tekna í náinni framtíð, því að hinir tekjustofnarnir eru meira og minna ótraustir. Tekjuskatturinn t. d., þó að hann sje rjettlátari, er óábyggilegur, því hvar á að taka hann, ef enginn hefir tekjur, hvorki af sjávarútvegi nje landbúuaði? Nauðsynin er því að finna tekjustofn, sem er traustur og varanlegur. Hvað kaffinu viðvíkur, þá er neysla þess svo almenn, að stofninn getur talist traustur. Jeg skal viðurkenna, að væri kaffið eingöngu nauðsynjavara, þá væri tollurinn órjettmætur, en það er ekki nauðsynlegt, og auk þess getur það verið skaðlegur drykkur.  (P. O.: Það er ekki skaðlegt)  . Það er ekki rjett, það er skaðlegt, að minsta kosti að áliti flestra lækna. Auk þess geta menn notað annað til drykkjar, og því er það ekki rjett hjá hv. 2. þm. Reykv. (J. B.), að kaffitollurinn sje nefskattur, sem lagður er á neytendur. Þeir leggja hann sjálfir á sig af fúsum og frjálsum vilja. Annars mæli jeg ekki fram með kaffitollinum vegna þess, að jeg vilji halda því fram, að hann komi ekki hart niður á mörgum fátæklingnum, eins og tollar yfirleitt gera, heldur vegna þess, sem jeg tók áður fram, að tollstofninn er traustur. En jafnframt vil jeg biðja háttv. þingmenn að athuga, að kaffið er, bæði hjer í Reykjavík og annarsstaðar, nautnadrykkur, sem notaður er um skör fram. Og mikið af tollinum myndi borgað af þeim, sem sitja hjer á kaffihúsum, því að nú geta menn varla skrafað svo saman, að þeir sötri ekki kaffi um leið, sjer til lítils gagns. Að lokum vil jeg vekja athygli háttv. deildar á því, að ef ekki er hægt að fá ábyggilegan tekjustofn, þá er óumflýjanlegt að draga úr útgjöldum, t. d. launum til embættismanna o. fl., því að enda þótt hægt væri að fleyta sjer eitthvað áfram með lánum, þá er sú leið ófær til langframa, og því að eins forsvaranleg nú, að lánunum sje varið til tryggilegra framkvæmda, en ekki notuð sem eyðslueyrir.

Jón Þorláksson Jeg vildi beina þeirri fyrirspurn til háttv.fjhn., hvort hún hafi þegar tekið afstöðu til tóbakseinkasölufrv. stjórnarinnar. Stjórnin hefir þar gert ráð fyrir að afla tekna á annan veg en með tollinn, afla þeirra með verslun, en raddir hafa komið fram um það, hvort sú leið mundi tiltækileg, eða að minsta kosti heppileg, og margir litið svo á, að giftudrýgra myndi að afla teknanna einvörðungu með hærra tolli. Ef fjhn. hefir nú ekki tekið afstöðu til einkasölufrv., og færi nú svo að það fjelli, og þær tekjuvonir, sem frv. gerir ráð fyrir, brygðust, þá er spurningin sú, hvort nefndin hefir þá ráðið við sig, hvort það skuli verka á tóbakstollinn, þannig, að hann hækkaði svo, að hinn áætlaði verslunarhagnaður næðist með honum, eða hvort hún hefir hugsað sjer að ná tekjuaukanum á annan hátt. Fyr en afráðið er um þetta, finst mjer erfitt að ræða um tóbakstollinn. Hvað tollunum viðvíkur, þá eru það lítil meðmæli, frá mínu sjónarmiði, að þeir sjeu lagðir á ónauðsynlega vöru, eins og nú standa sakir. Það er sagt, að ríkissjóður muni þurfa um 9 milj. kr., eða sem næst því 100 kr. á hvert mannsbarn í landinu. Hinsvegar stendur svo á, að viðskiftalíf landsins krefst þess, að ekki sje flutt inn í landið nema það allra nauðsynlegasta. Mjer finst það því vera nokkuð hæpið, hvort rjett sje að leggja þá freistingu fyrir landsstjórnina, að hleypa inn í landið ónauðsynlegum varningi, til þess að forða ríkissjóði frá fjárþroti. Jeg er hræddur um, að ógerningur muni reynast að afla svo mikilla tekna árið 1922 sem ríkissjóður þarfnast, en þar sem stjórnin gerir sjer vonir um, að þær muni nást, þá finst mjer ábyrgðarhluti að leggjast á móti tillögum hennar til tekjuauka, nema hægt sje að benda á annað, sem gefur viðlíka tekjur. Jeg mun því ekki verða á móti verulegum tekjuaukaliðum í stjórnarfrv., nema jeg geti bent á eitthvað, sem vegur á móti. Um kaffitollinn er það að segja, að eftir innflutningi 1917 á þessari vörutegund, þá nemur brtt.háttv.þm. Borgf. (P. O.) 240 þús. kr. á ári, og jeg sje mjer því ekki fært að vera henni fylgjandi, nema bent verði á aðrar færari og heppilegri leiðir til tekjuaukningar.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg veit, að það er vinsælla að vera á móti tollum heldur en með þeim. En samt verð jeg að játa, að jeg skil ekki þá háttv.þm., sem vilja afnema alla tolla, meðan ekki hefir verið sýnt og sannað, að hægt sje að ná nægum tekjum með beinum sköttum. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) virðist álíta, að hægt sje að fara lengra í beinum sköttum heldur en gert er með frv. stjórnarinnar. Jeg held að svo sje ekki. Við samning tekjufrv. var þeirri reglu fylgt, að fyrst væru búin til frv. um beina skatta, og síðan tollafrv. Alstaðar í beinu sköttunum var farið eins hátt og fært þótti, og þó verða tollarnir að vera svona háir, til þess að hafa upp þær tekjur, sem nauðsynlegar eru. Vjer komumst því alls ekki af án tolla. Háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum væri sanngjarnasta leiðin til þess að ná tekjum fyrir ríkissjóð, og sagði það beina mótsetningu við tollleiðina. Það kann að vera talsvert rjett í þessu. En hjer við er það að athuga, að niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum er að mestu leyti óframkvæmanleg. Sjálfur játaði þm. (J. B.) að hún væri lítt framkvæmanleg í stærri bæjum, en þegar svo er, þá getur varla verið auðvelt að framkvæma hana um alt landið. Þar að auk fylgja því svo miklir erfiðleikar og kostnaður, að það mundi alls ekki borga sig. Jeg á erfitt með að taka alvarlega tillögu þessa háttv.þm. (J. B.). Hann fer fram á gífurlega niðurfærslu á tekjunum, talsvert á aðra miljón króna, en bendir ekki um leið á neina leið til þess að bæta í skarðið. Það er ekki nóg að standa upp í þingsal og segja að þetta og þetta sje órjettlátt. Ef það, þrátt fyrir órjettlætið, er óhjákvæmileg nauðsyn, þá verður fyrst að finna aðra rjettlátari leið, áður en menn fordæma. Nú er hjer einmitt að ræða um óhjákvæmilega nauðsyn fyrir ríkissjóð. Hann verður að fá þessar tekjur á einhvern hátt, og það verður að koma utan að, því að í honum sjálfum fæðist ekkert. Jeg verð því að álíta, að till. sje annaðhvort komnar fram í gamni, eða hv.þm.(J. B.) hafi gleymt, að ríkissjóður þarf tekjur. Jeg get ekki felt mig við þann mikla mun, sem brtt.hv.þm. Borgf. (P. O.) á þskj. 82 vill gera á tollinum á brendu og óbrendu kaffi. 80 aura kg. á brendu, en aðeins 30 aur. á óbrendu. Jeg sje enga ástæðu til þess að hegna fólki fyrir það að kaupa brent kaffi. Kringumstæður geta oft verið svo á heimilum, að erfitt sje að koma brenslu við. Jeg er annars þakklátur háttv.fjhn. fyrir að hafa lagt til, að frv. verði samþ. óbreytt. Sjálfum væri mjer vitanlega ljúfast að þurfa ekki að hækka tollana. En það er ekkert undanfæri, ef hægt á að vera að greiða lögboðin gjöld ríkissjóðs. Jeg tæki því þakksamlega, ef háttv.þm. gætu bent á einhverjar betri leiðir, en að vilja aðeins skera niður er óhæfa. Jeg finn sjerstaka ástæðu til að undirstrika það, sem háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) og hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) tóku fram um, að tekjur manna eru nú svo litlar og óvissar, að ekki má byggja of mikið á tekjuskattinum. Jeg vona nú, að frv. verði vísað til 3. umr. Þar geta þm. síðan komið með brtt., ef þeir finna aðra hentugri gjaldstofna.

Magnús Jónsson Þess hefir stundum orðið vart, og nú síðast hjá háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.), að ræðum þm. er ætluð tvöföld adressa. Annars vegar til háttv. þingdeildar, en hins vegar út fyrir þingsalinn, og hver veit hvert; en sennilega á það að ná til háttv. kjósenda, sem ekki finna sama ábyrgðarþungann hvíla á sjer, þótt ríkissjóði sjeu ætlaðar rýrar tekjur eða slíkt. Jeg get vel trúað, að það mælist vel fyrir að fella tolla, en mjer finst, eins og hæstv. fjrh. (M. G.) að ekki sje hægt að taka alvarlega till. um að fella þá alveg niður, þegar ekki er um leið bent á aðra gjaldstofna. Upphæðin, sem með frv. fæst, er gífurleg, og sá liðurinn, sem helst er farið fram á að fella niður, er áreiðanlega einna vísastur, svo viss, að ef hann bregst, þá má segja, „að svo bregðist krosstrje sem önnur trje“. Þá er talað er um tolla, kennir oft þess misskilnings hjá mönnum, að þeir halda að það sje einhver allsherjar regla, að tollur á óþarfa sje sama sem tollur eftir efnum og ástæðum, sem aðallega verði greiddur af hinum ríku, en tollar á nauðsynjum leggist aðallega á hina fátæku. Mjer þykir gaman að því að sjá skýrslur um það, hverjir aðallega kaupa óþarfann. Jeg er viss um, að þá kæmi í ljós, að það er síður en svo, að óþarfi sje eingöngu keyptur af þeim efnaðri. Og er það ekki einmitt svo, að margir af þeim, sem orðnir eru efnaðir, eru það vegna þess, að þeir hafa ekki keypt óþarfa tollvöru, en aðrir hafa orðið fátækir, vegna þess að þeir hafa keypt of mikið af óþarfanum. Að vera að deila um það, hvort kaffi sje ónauðsynlegt eða ekki, er í rauninni að deila um keisarans skegg. Það er vitanlegt, að menn hafa lifað án þess um margar aldir, án þess að finna íil nokkurrar vöntunar. En á síðari tímum hafa menn vanið sig á það, og það er svipað með það og tóbakið, mönnum finst þeir geti ekki verið án þess. Nú hefir tóbakstollur verið hækkaður, enda þótt mörgum fátækling finnist hann ekki geta lifað án tóbaks. En ef það er rjettlátt, þá er ekki ranglátt að hækka kaffitollinn. En þegar svo er talað um að tvöfalda hann, þá finst mjer að segja megi „fyr má nú rota en dauðrota“. Jeg vil ekki láta kaffitollinn standa í stað, en það þarf ekki þar fyrir að hækka hann um helming. Jeg ætla samt að greiða frv. atkv. mitt til 3. umr., en get ekki greitt neinum af þeim brtt., sem fram eru komnar, atkv. mitt, af því, að þær fara ýmist fram á að hækka tollinn ekkert, eða þá að fella hann niður. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) tók af mjer ómakið við að tala um sambandið milli þessa frv. og tóbakseinkasölufrv. stjórnarinnar. Jeg álít það sje erfitt að taka fulla afstöðu til þessa, meðan maður ekki veit um afdrif þess frv. í þinginu. Ef jeg vissi, að það frv. myndi falla, mundi jeg gera brtt. við þetta frv.

Jakob Möller Jeg er einn í tölu þeirra ólánsömu þm., sem vilja mæla með því, að þetta frv. nái fram að ganga. Jeg veit, að það er vanþakklátt verk að mæla með tollum. En eins og tekið er fram í nál.fjhn., þá verður hjer fyrst að líta á fjárskort ríkissjóðs. Og þrátt fyrir öll þau hjartnæmu orð, sem fallið hafa um ranglæti kaffitollsins og meðferðina á fátæklingunum, þá finst mjer upphæð sú, sem frv. tekur af landsmönnum, ekki eins gífurleg og látið er. Skattur þessi verður sem svarar 15 kr. á meðalheimili á ári. Það er að vísu „líka peningar“, en á seinni tímum hafa menn vanist háum tölum, og mun því varla blöskra þetta. Það mætti t. d. nefna það, að ekki alls fyrir löngu var lagður 15,000 kr. inuflutningstollur á trollara, og blöskraði þó víst fáum. Það væri því undarlegt, ef mönnum blöskraði þessi hækkun, sem hjer er farið fram á. Háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) taldi alla tolla rangláta. Jeg væri því sammála, ef þeir væru eina tekjuleiðin, sem notuð væri fyrir ríkissjóð. En svo er ekki. Þeir eru notaðir ásamt beinum sköttum, og ganga því í áttina til niðurjöfnunar eftir efnum og ástæðum. Í þessu sambandi skal jeg benda á það, að einmitt beinu skattarnir eru miklu tilfinnanlegri á lágum tekjum en tollar, og jeg mun því verða því fylgjandi, að t. d. tekjuskatturinn af lægstu tekjunum verði lægri en ráðgert er í tekjuskattsfrv., en aftur hækkaður meira á hækkandi tekjum. Jeg ætla ekki að orðlengja um þetta að svo stöddu. En út af fyrirspurn háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) skal jeg taka það fram, að jeg vakti einmitt athygli á því í fjárhagsnefnd, að varlegra mundi að fresta þessu máli, þar til sjeð yrði hver afdrif tóbakseinkasölufrv. yrðu. Aðrir nefndarmenn töldu ekki fært að hækka tóbakstollinn meira, hvað sem um einkasöluna yrði, en jeg býst við, að hæstv. stjórn geti haft auga með þessu frv., jafnvel þó að það fari út úr þessari deild áður en forlög einkasölufrv. eru ráðin, svo að ekki verði þar með lokuð sú leið að hækka tóbakstollinn meira, ef illa skyldi fara fyrir einkasölufrv.

Einar Þorgilsson Það hefir ávalt verið, og mun ávalt verða, vandasamt verk að gera út um skattamál þjóðarinnar. Fyrst er það, að brýn þörf er á að afla ríkissjóði tekna, til þess að standast útgjöld sín, en jafnframt er vandi að ráða fram úr því, hvernig á að afla teknanna. Jeg álít rjett að ganga þá braut að reyna að koma á beinum sköttum sem mest. Þeir yrðu vissulega sanngjarnastir, því að þá gyldi sá, er ætti, frekar en með lausum sköttum. Hæstv. stjórn berst heldur í þá átt, og er sú viðleitni hennar alveg samkvæm minni skoðun. En jeg álít, að ekki sje hægt að halla sjer meira á þá hlið heldur en hæstv. stjórn hefir gert, því að ekki verður hægt að hugsa sjer að fella algerlega í burtu óbeina skatta, eins og sakir standa nú. En hæstv. stjórn hefir líka tekið tillit til óbeinu skattanna. En mjer finst hún hafa jafnvel tekið of grunt í árinni, að afla ríkinu tekna með þeim hætti, þar eð útgjöld ríkisins eru að svo miklum mun hærri en áætlaðar tekjur samkv. fjárlagafrv., en beinu skattarnir þar ákveðnir feikna háir, og sumir tekjustofnarnir mjög fallvaltir. Að vísu álít jeg, og ýmsir aðrir, að það sje varhugavert að tolla nauðsynjar. En ástandið er þannig, að ekki virðist vera mögulegt að komast hjá því, að svo komnu máli. Það verður því, að líkindum, að halda uppteknum hætti, meðan útgjöld ríkissjóðs eru svo mikil sem þau eru nú. Hjer kemur til álita, hvort vara sje nauðsynleg eða ekki. Þeir háttv.þm., sem komið hafa með brtt. við frv. hæstv. stjórnar, halda því fram, að kaffi sje nauðsynlegt. Það mætti kannske segja það, vegna þess, hve almenn notkun þess er orðin. En heldur verð jeg þó að telja það til nautnavöru. Mjer er því ekki eins sárt um það, þó að kaffi verði harðara úti en ýmsar nauðsynlegri vörutegundir. Háttv. þm. Borgf. (P. O.), sem á brtt. á þskj. 82. sagði, að læknar álitu kaffi nauðsynlega og holla vöru. Jeg get ekki verið honum sammála um það. Þeir læknar, sem jeg hefi talað við, segja hið gagnstæða. Ekki man jeg heldur til þess, að læknir hafi spurt sjúkling sinn um það, hvort hann drykki kaffi, í þeim tilgangi að ráða honum til að drekka það sjer til heilsubótar. Nei, læknirinn gerir það í því skyni að ráða sjúklingnum til að hætta því, í flestum sjúkdómstilfellum. Af persónulegri reynslu get jeg sagt, að jeg drekk ekki kaffi, vegna þess, að jeg álít það fremur spillandi en bætandi heilsufar mitt, og svo get jeg hugsað að sje um fleiri. Háttv. flutningsmenn brtt. segja, að kaffi sje nauðsyn vegna þess að ekki sje hægt að finna neitt, sem geti komið í staðinn fyrir það sem drykkur. Jeg get sagt þeim, að jeg drekk vatn, og sakna alls ekki kaffis. Vísindin viðurkenna, að í kaffinu sjálfu sjeu engin næringarefni, en vatnið, og önnur efni, sem blandað er saman við kaffið, svo sem mjólk og sykur, gera það nærandi. Jeg verð því að halda fast við mína skoðun, að kaffi geti ekki talist með nauðsynlegustu vörum. Á það hefir verið bent, að áætlaðar tekjur ríkissjóðs næmu ekki til að vega á móti útgjöldunum, þegar þau eru áætluð eins og nú er gert. En af háttv.brtt.mönnum hefir ekki verið bent á, að finnanlegur sje annar tekjuliður jafnrjettmætur kaffitolli, ef hann er numinn úr gildi eða lækkaður að miklum mun. Jeg sje þess vegna enga ástæðu til annars en að greiða atkvæði með þessari hækkun tollsins, sem frv. fer fram á, meðan ekki er hent á aðra heppilegri leið. Þá hafa háttv.brtt.-menn talið þessa hækkun tilfinnanlega einstaklingunum. Það skal jeg viðurkenna. Öll útgjöld eru fátæklingum tilfinnanleg. En með tilliti til almennrar brúkunar kaffis, en ekki ofnautnar þess. verður tollhækkunin ekki svo mjög tilfinnanleg. Ef tekið er sem dæmi meðalheimili, 8–10 manna, þá ætti 1 kg. af kaffi og 1/2 kg. af kaffibæti að nægja. Það, sem er fram yfir þetta, er umfram meðallag. Tollurinn verður því ekki yfir 20 kr. á ári á hvert heimili, eða 2–3 kr. á mann. Þessi tollhækkun getur því ekki talist afartilfinnanleg, þegar litið er á það, að alment hafa menn fleiri peninga handa á milli nú en þegar tollurinn var í fyrstu lagður á, og brúka peninga sína á ýmsum sviðum óvarlegar. Jeg tel því, að ríkissjóð muni meira um hækkunina en hvern einstakling. Það hefir verið reynt að benda á ágæti kaffis, með því að bera það saman við te. Þessar vörutegundir eru jafngamlar hjer á landi, en þó er kaffið miklu útbreiddara, og á þetta að sýna yfirburði þess. En þessi útbreiðsla mun stafa af því, að kaffið er áhrifameiri drykkur en te, og er því hressingarmeira til nautnar, og útbreiðsla þess er, að því leyti, lík og útbreiðsla tóbaks t. d., að þess er neytt meira í nautnaskyni heldur en til meltingarbóta eða næringar. Kaffi er drukkið mjög í óhófi, bæði á heimilum víða hvar, en sjerstaklega í samkvæmum og kaffihúsum. Jeg sje ekki ástæðu til að hlífa þannig lagaðri vörutegund, og ef hár tollur gæti komið því til leiðar, að minna væri neytt af kaffi, þá tel jeg það vel farið. Ríkissjóður mundi að vísu ekki fá eins miklar tekjur, en þjóðin í heild sinni sparaði sjer þá óþörf útgjöld, og væri þess færari til þess að greiða gjöld til ríkissjóðs á annan hátt. Jeg hefi nú gert grein fyrir afstöðu minni til þessa máls og tollanna í heild sinni. Jeg vildi gjarnan finna leið til þess að losa landið við alla óbeina skatta, en jeg sje ekki, að það sje mögulegt í svip, eða í náinni framtíð. Fasteignaskattur tekjuskattur og innflutningsgjöld verða vart eins há og áætlað hefir verið, og má því ekki skerða tekjustofna ríkisins, ekki afnema einn tekjulið, án þess að benda á annan eins góðan í hans stað. Jeg ætla ekki að tala meira að sinni. Jeg býð við, að til þess verði tækifæri síðar, og mun jeg þá, ef til vill leggja eitthvað meira til málanna en jeg nú hefi gert.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg vil geta þess, að prentvilla hefir slæðst inn í frv. í 3. lið fyrstu gr. stendur % (prócent) í stað o (gráðu). Nefndin leit svo á, að ekki þyrfti brtt. til lagfæringar. Það er hægt að lagfæra þetta á skrifstofunni. Jeg hefi talað við hæstv. fjrh. (M. G ) um þetta, og er hann á sinni skoðun. Þá vil jeg svara örfáum orðum þeim hv.þm., sem hafa flutt brtt. við frv. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) leit svo á, að ekki þyrfti að hlífa brendu og möluðu kaffi, tollurinn á því gæti verið svo sem frv. ákveður. En jeg verð að vera á þeirri skoðun, að ef kaffitoll bæri að lækka yfirleitt, þá ætti eins að lækka toll á þessu kaffi, því að það er alkunna, að sjómenn og kaupstaðarbúar kaupa það engu síður, og jafnvel meira.  Annars þykir mjer vænt um að heyra, að flestir háttv.þm. eru á sömu skoðun og nefndin um það, að varhugavert sje að fella niður tollinn eða lækka hann frá því, sem frv. gerir ráð fyrir. Menn hafa viðurkent það, að kaffi er ekki eingöngu nauðsynjavara, það er meðfram munaðarvara, og háttv. tillögumenn hafa ekki bent á aðrar leiðir rjettlátari, til þess að afla ríkinu tekna. Enginn efast um þörf ríkissjóðs á tekjum, og þess vegna býst jeg ekki við að brtt., sem fram eru komnar, fái mikið fylgi. Háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) gat þess, að kaffi væri orðið svo útbreytt hjer í Reykjavík og víðar, að það væri farið að útrýma mjólkinni, og það jafnvel á þeim tímuni, sem hún er fáanleg; hún seldist ekki öll. Slíkt ætti ekki að vera meðmæli með kaffinu, eða knýja menn til að lögvernda það með lágum tolli. Munaðarvaran útrýmir nauðsynjavörunni, og þá rísa upp menn, sem vilja vernda hana á allan hátt. Jeg skil þetta ekki. Ef þetta er satt, að kaffið sje að útrýma mjólkinni, þá ætti frekar að hækka tollinn enn meir, heldur en að lækka hann eða afnema. Jeg hygg, að barnaheimilin hefðu betra af því að fá dálítinn mjólkursopa en að drekka kaffi fjórum sinnum á dag. Að öðru leyti verð jeg að líta á brtt. á þskj. 85 á sama hátt og háttv. fjrh. (M. G.) og aðrir þm., sem talað hafa. Till. fer fram á að fella niður stóran tekjulið, án þess að benda á neitt í þess stað, og það verð jeg að kalla fljóthugsað og grunnhugsað, svo maður nefni það ekki barnaskap. Jeg held, að þessi till. sje frekar sprottin af misskildum „principum“ en rólegri yfirvegun. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hefir tekið af mjer ómakið að svara háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.). um afstöðu nefndarinnar um einkasölu á tóbaki og áfengi. Það var rjett hjá honum, að nefndin hefir enga afstöðu tekið, en jeg hefi athugað, hvort fært yrði að fella þetta frv., og þá sjerstaklega hina ráðgerðu hækkun kaffitollsins, þó að hitt frv. yrði samþ., og komist að þeirri niðurstöðu, að það yrði ekki hægt. En verði einkasölufrv. felt, verður að byggja í þess stað, og það verulega, því að jeg býst ekki við, að hægt verði að hækka toll af tóbaki svo nokkru nemi.

Jón Baldvinsson Jeg gerði grein fyrir því áðan, hvernig á því stæði, að kaffi væri orðin almenn neysluvara hjer og víðar. Mjólk er orðin svo dýr, að almenningi er ókleift að kaupa hana, og auk þess fæst hún ekki tímum saman á hverju ári, nema að litlu leyti. Allir þeir, sem eitthvað hafa dvalið hjer í Reykjavík og víðar við sjávarsíðuna, vita að þetta er rjett. Öllum þorra almennings er kaffið þess vegna nauðsynlegt, og þá sjerstaklega þeim, sem fátækastir eru. Það var ekki rjett hjá háttv.frsm. (J. A. J.), að jeg hefði sagt að kaffið væri að útrýma mjólkinni. Erfiður búskapur og lítið graslendi í nánd við Reykjavík hafa gert það að verkum, að hjer hefir ekki fengist nóg mjólk eða nægilega ódýr. Kaffið hefir því ekki útrýmt mjólkinni, heldur að eins komið í hennar stað hjá fjölda manna. Þetta vita allir, háttv.frsm. (J. A. J.) líka, og þess vegna er óþarfi að ræða það frekar. Hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) og aðrir háttv. deildarmenn hafa ekki viljað taka brtt. mína alvarlega. Þeir hafa ekki skilið, að nokkur vildi lækka eða afnema tolla, nema bæta við öðrum nýjum, eða hækka enn meir þá, sem fyrir eru. Jeg get ekki að því gert, þó að skilningur þeirra sje ekki þroskaðri en þetta, en hitt get jeg fullvissað þá um, að brtt. er borin fram í fullri alvöru. Jeg bjóst að vísu ekki við, að hún næði fram að ganga, jeg gat, því miður, ekki borið það traust til háttv.þm., en till. er fram komin sem aðvörun. Hún á að vera hinu háa Alþingi bending um það, að til eru menn, sem líta svo á, að tollarnir eigi að hverfa úr sögunni, og þeim mönnum fjölgar óðum. Það get jeg fullvissað hæstv. fjrh. (M. G.) og aðra um. Háttv. þm„ sem hafa talað á móti till. minni, hafa verið svo rígbundnir við tollana, að þeir hafa ekki skilið, hvers vegna jeg benti ekki á aðrar leiðir, benti ekki á að hækka aðra tolla. Þó að þeim auðnist ef til vill ekki að skilja það, ætla jeg að segja þeim, að maður, sem er á móti tollum, bendir ekki á tollhækkun til þess að afla landinu tekna. En jeg get bent á aðrar leiðir. Hið háa Alþingi getur hækkað tekjuskattinn á háum tekjum, og fengið þar fyllilega í það skarð, sem till. mín heggur í tekjur ríkissjóðs. Sá skattur er rjettlátur, ef skynsamlega er að farið, þó að hann sje það ekki í frv. stjórnarinnar. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál. Jeg geri mjer ekki von um, að till. mín nái fram að ganga, en hinum tilgangi sínum getur hún náð, að vera aðvörun, að benda háttv.þm. á, að tollarnir eru á fallanda fæti.

Pjetur Ottesen Því var skotið að mjer áðan, að ekki væri vert að teygja umræður lengi úr þessu, því að háttv.þm. mundi vera farið að langa í kaffi, eftir alt þetta kaffital. Jeg vil ekki hindra það, að hv.þm. geti fullnægt þessari löngun sinni, og ætla þess vegna að eins að skjóta örfáum orðum að háttv. 1. þm. G.-K. (E. Þ.). Hann talaði um kaffið og áhrif þess af miklum lærdómi og sjálfsreynslu, og gat þess jafnframt, til þess að byggja ekki eingöngu á sjálfum sjer, að læknar ráðlegðu sjúklingum sínum stundum að drekka ekki kaffi. Nú vil jeg spyrja háttv. þm (E. Þ.) hvort honum sje ekki kunugt um, að læknar, undir vissum kringumstæðum, ráðleggja mönnum að neyta ekki kjöts, fisks, rúgbrauðs og ýmsra annara fæðutegunda? En jeg geri ráð fyrir, að háttv. 1. þm. G.K. (E. Þ.) álíti þó vörur þessar engu að síður nauðsynjavörur.

Fjármálaráðherra (M. G.) Að eins örstutt athugasemd, út af ræðu háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Hann benti á þá leið, að hækka tekjuskattinn á háum tekjum. En ef engar háar tekjur verða? Hvað þá? Það er ekki útlit til þess, að mikið verði um háar tekjur, og hækkunin yrði þess vegna að eins á pappírnum, ríkissjóður nyti þar einskis góðs af. Annars held jeg, að háttv.þm. (J. B.) talaði öðruvísi og bæri fram aðrar till., ef hann ætti að bera ábyrgð á fjárhag ríkisins, og segi jeg það honum til lofs en ekki lasts.

Einar Þorgilsson Jeg stend upp út af fyrirspurn háttv.þm. Borgf. (P. O.) til mín. Hann spurði hvort jeg vissi ekki til, að læknar hefðu ráðlagt mönnum að neyta ekki kjöts eða annara nauðsynlegra fæðutegunda. Slíkt getur vitanlega komið fyrir í einstöku sjúkdómstilfellum, en mjer er ekki kunnugt um, að læknar telji kaffi nauðsynlegra en þessar fæðutegundir, og ef um það væri að ræða að leggja einhverja þeirra niður, þá er jeg ekki í vafa um, að kaffið yrði nefnt fyrst, af öllum skynbærum mönnum. Úr því jeg stóð upp á annað borð, þá get jeg drepið á eitt atriði, sem mjer láðist að geta áðan. Kaffitollur hefir ekki verið hækkaður um langt skeið, og er þessi hækkun því í raun og veru að eins munurinn á verðgildi peninga nú og áður. Hækkunin nemur ekki því, sem nú fæst minna fyrir hverja krónu en áður var, og er þess vegna engin hækkun í raun og veru, heldur er að eins tekið tillit til peningagildisins, og tollhækkunin því samsvarandi. Jeg þykist ekki þurfa að orðlengja þetta frekar, en jeg get endurtekið það, sem svar til háttv.þm. Borgf. (P. O.), að hvorki læknum nje leikmönnum getur í alvöru komið til hugar að telja kaffið jafnnauðsynlegt og viðurkendar, ágætar, innlendar fæðutegundir.

1642Flm. (Pjetur Þórðarson) Þótt mál þetta sje ofureinfalt og nægt geti því til skýringar greinargerð sú, er fylgir, þá vil jeg samt leyfa mjer að skýra í stuttu máli frá tildrögum þess. Sumarið 1919 hófu nokkrir menn í Mýrasýslu samtök til að láta athuga möguleika innan hjeraðs til vatnsvirkjunar með rafafli til almennrar notkunar, og fengu þeir þá um sumarið sjerfróðan mann í þessum efnum, til þess að gera athuganir og mælingar á ýmsum stöðum í þessu skyni. Árangur af þessum athugunum varð sá, að fullkomin vissa varð fengin fyrir því, að Andakílsfossar, sem eru í Andakílsá, skamt frá botni Borgarfjarðar austanverðum, eru betur en nokkurt annað vatnsfall fallnir til þess að virkja þá til almennra raforkunota, hvort sem væri fyrir tiltölulega lítið eða alveg ótakmarkað svæði innan hjeraðs. Að því búnu var fengin bráðabirgðakostnaðaráætlun um rafvirkjun og rafleiðslur báðum megin fjarðarins til kauptúnanna Borgarness og Akraness, miðuð við verðlag á efni og vinnu eins og það var 1919, og samkvæmt henni var rafvirkjun við fossana álitleg til hagsmuna, þótt ekki væri um annað meira að ræða en hina almennu heimilisnotkun til ljósa, suðu og upphitunar. Í marsmánuði 1920, á aðalfundum sýslunefndanna í Mýra- og Borgarfjarðarsýslum, tóku nefndirnar mál þetta í sínar hendur og ályktuðu, hvor í sínu lagi, að halda undirbúningi áfram í sameiningu og láta gera fullnaðar mælingauppdrætti og kostnaðaráætlanir til virkjunar fossanna og raftauga um hjeruðin og kauptúnin Akranes og Borgarnes. Sýslunefndirnar ályktuðu ennfremur að leita samninga um kaup á fossunum og rjettindum til landsnotkunar við þá og þar í grend. Þetta var svo alt, eða að mestu leyti, framkvæmt síðastliðið ár, og nú er því lokið. Í sambandi við annað erindi frá sýslunefndunum til hins háa Alþingis, er snertir þetta málefni og nú er lagt fram hjer á lestrarsalnum (merkt nr. 115), fylgjaskjöl þau, er sýna mælingar, uppdrætti og áætlanir þær, er jeg nefndi. En eins og getið er um í greinargerð frv. þessa, er eigandi fossanna og rjettinda til landsnota við ána Englendingur, búsettur í Lundúnum, og hefir hann vitanlega engan umboðsmann hjer á landi. Var því kaupsamnings leitað fyrir milligöngu hr. Björns Sigurðssonar, fyrv. erindreka Íslands, og reyndist ómögulegt að ná samningum, nema þá með afarkostum, sem voru hrein og bein frágangssök. Á sameiginlegum fundi sýslunefnda þeirra, er hjer eiga hlut að máli, 1. febrúar þ. á., var meðal annars gerð sú ályktun, að fela okkur flm. að fá hjá hinu háa Alþingi sjerstaka lagaheimild til þess að taka eignarnámi eignir þær og rjettindi, er frv. nánar tiltekur. Loks skal jeg geta þess, þótt sýslunefndum þeim, sem hjer eiga hlut að máli, sje það fullkomlega ljóst, að fyrirtæki það, sem eignarnámsheimild þessi er aðeins lítill undirbúningsþáttur í, muni geta átt langa tíð fyrir höndum til þess að komast í framkvæmd, þá þykir við eiga að lúka þessu undirbúningsatriði nú þegar. Mjer virðist ekki ástæða til að vísa frv. þessu til nefndar, en vona að hv. deild lofi því fram að ganga.

Jón Þorláksson Það er aðeins út af ummælum háttv. síðasta ræðumanns, að vísa málinu ekki til nefndar, að jeg stend upp. Það eru ýms atriði í máli þessu, sem nauðsynlegt er að athuga í nefnd.