Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og fram kemur á þskj. 631 hefur menntmn. þessarar hv. deildar fjallað um þetta frv. á nokkrum fundum sínum. Raunar er frv. ekki nýtt hér í deildinni. Það hefur legið fyrir hv. Alþ. nú undanfarin ár. Eins og fram kemur í nál. fékk n. á sinn fund nokkra aðila: Þjóðleikhússtjóra, fulltrúa frá stjórn Starfsmannafélags Þjóðleikhússins og fulltrúa frá Félagi einsöngvara sem óskuðu eftir fundi með nefndinni. Það er rétt að það komi fram, að fulltrúar Starfsmannafélags Þjóðleikhússins lögðu áherslu á að starfsmannafélagið fengi aukin áhrif á stjórn Þjóðleikhússins. Þjóðleikhússtjóri tók og undir þetta álit þeirra, en lagði samt áherslu á að þjóðleikhússtjóri hefði þar allveigamikið úrskurðarvald. Fulltrúar frá Félagi einsöngvara lögðu áherslu á að inn í frv. kæmu breytingar sem gætu stuðlað að frekari starfsemi Þjóðleikhússins sem miðaði að því að íslenskir einsöngvarar hefðu þar meiri atvinnumöguleika. Herra forseti. Ég vísa til framsöguræðu menntmrh. sem hann hélt fyrir þessu frv. 9. febr. s. l. Þar kom fram að frv. er fyrst og fremst lögð áhersla á það annars vegar að viðurkenna þá þróun, sem átt hefur sér stað á undangengnum árum, og í annan stað að opna möguleika til þess að starfsemi Þjóðleikhússins megi enn færast út. Gert er ráð fyrir í frv. að um nokkrar nýjar stöðuveitingar verði að ræða. Sumar eru þegar orðnar að veruleika, en aðrar eru nýjar. En eins og fram kemur er það allt háð samþykki fjvn. á hverjum tíma, eins og eðlilegt er. Menntmn. sá sér ekki fært að gera breytingar á frv. og leggur til að það verði samþykkt óbreytt. Fjarverandi afgreiðslu málsins voru þeir Þorv. Garðar Kristjánsson og Ólafur Þ. Þórðarson, en einn nm., Ragnar Arnalds, skrifar undir með fyrirvara og hefur flutt brtt., sem hann mun gera grein fyrir. Menntmn. mælir að öðru leyti með því, að frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Frv. til l. um Þjóðleikhús hefur verið til meðferðar hér á Alþ. um margra ára skeið, en aldrei hlotið afgreiðslu. Ástæðan er sú, að ágreiningur hefur verið uppi um nokkur atriði þessa máls og aldrei hefur verið gengið í það að fá botn í það, hvernig helst mætti skapa samstöðu um eðlilega lausn málsins. Ég minnist þess, að á þinginu 1971–1971 var frv. um Þjóðleikhús til meðferðar og undir vorið afgreiddi menntmn. frv., en það náði þá ekki að komast í gegnum Nd. Síðan þetta var hefur málið verið til endurskoðunar þar til nú, að það kemur til 2. umr. í Ed. Eitt af þeim atriðum, sem ávallt hafa valdið deilum, er skipan þjóðleikhúsráðs. Eins og kunnugt er, er núverandi þjóðleikhúsráð skipað 5 mönnum. Þar af eru 4 tilnefndir af 4 stærstu þingflokkunum. Þetta skipulag hefur verið gagnrýnt verulega, og upphaflega ástæðan til þess, að farið var út í að endurskoða lögin, er m. a. sú, að rétt þótti að endurskoða skipan Þjóðleikhúsráðs. Í fyrstu útgáfunni, sem alþm. fengu af frv. til l. um Þjóðleikhús á árinu 1971, var gert ráð fyrir því, að þjóðleikhúsráð væri mjög fjölmennt. Mig minnir að gert væri ráð fyrir að í því sætu 12 eða 14 alþm., sem fór að vísu nokkuð eftir skipan Alþ. hverju sinni, talan var ekki endanlega ákveðin. Þetta þótti þá fráleitt með öllu, að fara að hrúga alþm. í stórum stíl inn í þjóðleikhúsráð. Síðan hafa menn verið að reyna að finna einhverja heppilega lausn á þessu vandamáli þangað til þetta frv. kemur, þar sem gert er ráð fyrir nákvæmlega sömu skipan og nú er, þ. e. a. s. ráðið sé tilnefnt af 4 stærstu þingflokkunum, þó þannig að ráðsmenn séu aðeins skipaðir til fjögurra ára í senn. En eins og kunnugt er, eru meðlimir í þjóðleikhúsráði nú skipaðir eins lengi og líf þeirra og heilsa endist til starfa í þeirri stofnun. Meðan við stjórnmálamennirnir höfum verið að velta vöngum yfir því, hvernig finna ætti lausn á þessum vanda, hafa leikarar fjallað mjög um þetta sjálfir. Þeir hafa gert kröfu til þess, að þjóðleikhúsráð verði fyrst og fremst skipað fólki sem fæst við leikhússtörf. Þeir gera sem sagt einfaldlega kröfu til þess, að um verði að ræða atvinnulýðræði í Þjóðleikhúsinu. Við höfum fengið till. þeirra sendar oftar en einu sinni. Í þeim er gert ráð fyrir því, að í þjóðleikhúsráði eigi sæti 5 menn auk þjóðleikhússtjóra og 4 ráðsmenn skulu kosnir af Starfsmannafélagi Þjóðleikhússins. Þessar till. hafa hlotið eindreginn stuðning Félags ísl. leikara. Um leið benda leikarar á að í stofnskrá Borgarleikhúss er gert ráð fyrir að starfsemi þess verði undir yfirstjórn leikhúsráðs sem skipað sé starfsmönnum Leikfélags Reykjavíkur. Jafnframt benda þeir á að nú á seinni áratugum hafi það orðið æ algengara í nálægum löndum að leikhúsráð sé fyrst og fremst skipað þeim starfsmönnum, sem við leikhúsin starfa, eða fulltrúum þeirra og að í öllum nálægum löndum sé sú skipan mála orðin algengust. Við meðferð þessa máls í hv. menntmn. hefur ekki að einu eða neinu leyti verið gengið til móts við þessi sjónarmið, heldur er frv. borið fram til 2. umr. algerlega óbreytt og án þess að flutt sé ein einasta brtt. við það. Þetta þykir mér fullmikil fljótaskrift á afgreiðslu málsins, þar sem ég tel að ýmislegt mætti betur fara í frv. Ég tel að ábendingar, sem fram hafa komið, hafi verið rökstuddar og eðlilegt sé að taka tillit til þeirra, þó að ég hafi hins vegar skrifað undir nál. og þannig vottað að ég vildi í öllu falli afgreiðslu málsins, hvernig sem brtt. lyktaði. Ég tel að í fyrsta lagi sé sjálfsagt að ganga að einhverju leyti til móts við þær hugmyndir sem leikarar og starfsmenn Þjóðleikhússins hafa fram sett um aukna aðild að stjórn Þjóðleikhússins. Það má vel vera, að það þyki nokkuð stórt skref í einu lagi að ætla leikurum að fá meirihlutaaðild að þjóðleikhúsráði og hyggilegra sé að stíga það skref fremur í áföngum eða að aðild þeirra verði eitthvað minni en þeir gera sjálfir ráð fyrir. Mér finnst hins vegar mjög óeðlilegt og óviðfelldið að ganga ekki á nokkurn hátt til móts við óskir þeirra og ábendingar. Ég hef því leyft mér að flytja á þskj. 666 brtt. við þá grein frv. sem fjallar um þjóðleikhúsráð. Brtt. mín er ekki nákvæmlega eins að efni og orðun og tillaga Starfsmannafélags Þjóðleikhússins. Geri ég ráð fyrir nokkru einfaldara fyrirkomulagi en þeir höfðu gert tillögu um. Þeir höfðu gert ráð fyrir því, að starfandi yrði hvort tveggja; annars vegar þjóðleikhúsráð og hins vegar þjóðleikhúsnefnd sem m. a. væri skipuð fulltrúum löggjafarvaldsins. Mér þykir hins vegar langeðlilegast að þarna verði bara um eina stofnun að ræða, 6 manna stofnun, eins og þeir reyndar gera einnig ráð fyrir, 5 menn skipaða af ráðh., en þjóðleikhússtjóri eigi sæti í þjóðleikhúsráði með atkvæðisrétti, þannig að samanlagt fari 6 menn þar með atkvæðisrétt. Ég geri ráð fyrir því, að 3 séu tilnefndir af Starfsmannafélagi Þjóðleikhússins, þar af 2 úr hópi fastráðinna leikara og leikstjóra. Falli jöfn atkv. við atkvgr. í ráðinu ræður atkv. þjóðleikhússtjóra. Er því ljóst að starfsmennirnir eru ekki í meirihlutaaðstöðu í ráðinu. Þeir hafa 3 fulltrúa af 6 og verði um að ræða tvísýna atkvgr., þá ræður atkv. þjóðleikhússtjóra endanlega. Þetta tel ég vera sanngjarna lausn málsins. Starfsmenn Þjóðleikhússins fengju þarna allmikil áhrif á starfsemi hússins, en hefðu hins vegar ekki þá meirihlutaaðstöðu sem ég þykist vita að meiri hl. Alþ. sé ekki reiðubúinn að veita þeim. Ég minni enn á að í stofnskrá Borgarleikhússins er einmitt gert ráð fyrir svipuðu fyrirkomulagi, að yfirstjórn leikhúsráðsins sé skipuð starfsmönnum Leikfélags Reykjavíkur. Hér er því fyrst og fremst verið að fara þá braut, sem Reykjavíkurborg hefur þegar troðið, og verið að fylgja fordæmi, sem þar er verið að skapa.  „Menntmrh. skipar 5 menn í þjóðleikhúsráð til tveggja ára í senn, þar af 3 samkv. tilnefningu Starfsmannafélags Þjóðleikhússins, og skulu 2 þeirra vera úr hópi fastráðinna leikara og leikstjóra. Þjóðleikhússtjóri á ávallt sæti í þjóðleikhúsráði með atkvæðisrétti. Falli atkv. jöfn við atkvgr. í ráðinu ræður atkv. þjóðleikhússtjóra.“ Síðan kemur önnur mgr.: „Ráðh. skipar einnig 3 varamenn í þjóðleikhúsráð til tveggja ára í senn og skulu 2 þeirra tilnefndir af Starfsmannafélagi Þjóðleikhússins, þar af annar úr hópi fastráðinna leikara og leikstjóra.“ Ekki er gert ráð fyrir því í frv., að um neina varamenn sé að ræða, en það er óeðlilegt. Í þriðja lagi geri ég ráð fyrir, að um hlutverk þjóðleikhúsráðsins sé orðalagið á þennan veg: „Þjóðleikhúsráð ber ábyrgð á rekstri leikhússins ásamt þjóðleikhússtjóra. Ráðið fjallar um starfs- og fjárlagaáætlun leikhússins og tekur allar meiri háttar ákvarðanir er stofnunina varða. Fjármálafulltrúi leikhússins á sæti á fundum ráðsins án atkvæðisréttar.“ Þessar till. held ég að skýri sig nokkuð sjálfar að öðru leyti. Ég gæti lesið upp langar grg., sem okkur hafa borist frá Starfsmannafélagi Þjóðleikhússins og frá Félagi ísl. leikara, þar sem þessar kröfur um aukinn rétt starfsmanna til áhrifa í leikhúsinu eru rökstuddar og vitnað til alþjóðlegra samþykkta um það efni meðal leikhúsmanna og til þess fyrirkomulags sem nú er farið að tíðkast á Norðurlöndum. Ég flyt í öðru lagi till. sem upphaflega er komin frá Félagi ísl. einsöngvara, en þeim þykir hlutur einsöngvara allt of smátt skorinn í þessu frv. og vilja, að hnikað sé til orðalagi til þess að hlutur sönglistarinnar verði meiri. Þeir óska eftir því, að 2. mgr. 3. gr. verði þannig orðuð: „Auk þess skal það árlega flytja óperur og söngleiki og sýna listdans“, í staðinn fyrir að í frv. segir: „Auk þess skal það árlega flytja óperu og sýna listdans.“ Þeir benda á að vel sé hugsanlegt fyrir Þjóðleikhúsið að standa fyrir söngleikjum og óperuflutningi, jafnvel þó að það sé ekki gert á aðalsviði Þjóðleikhússins, og færa skýr rök fyrir því, að söngvarar hér á landi séu mjög illa settir og þeim hafi lítil starfsaðstaða verið sköpuð, eins og ráða megi af því, að enginn félagsmanna í Félagi ísl. einsöngvara hafi fast starf sem söngvari. Þetta er ekki stór breyting og ég tel að eðlilegt sé að ganga til móts við þetta sjónarmið söngvaranna. Í þriðja lagi flyt ég brtt. við 12. gr. frv., þar sem segir: „Þjóðleikhúsinu er heimilt, eftir því sem ástæður leyfa, að ráða til starfa leikritahöfund eða aðra höfunda til þriggja eða sex mánaða.“ Þetta þykir mér afskaplega dauflegur skammtur og þröngt orðalag, að ekki megi ráða leikritahöfunda til lengri tíma en 6 mánaða í einu. Ég vildi að þetta væri þannig orðað: „Þjóðleikhúsinu er heimilt að ráða til starfa leikritahöfund, tónskáld eða aðra höfunda til allt að eins árs í senn. Skal að því stefnt, að a. m. k. einn höfundur sé starfandi við leikhúsið á hverjum tíma.“ Mér finnst það satt að segja alveg fráleitt, að við séum að reka leikhús með stórum hópi túlkenda, fastráðinna túlkenda, en við treystum okkur ekki til þess að hafa að staðaldri einn höfund ráðinn við Þjóðleikhúsið. Mér finnst að það sé engin ofrausn þó að við sláum því föstu og það eigi þá að liggja ljóst fyrir, að um geti verið að ræða hvort heldur sem er leikritahöfund eða tónskáld og það sé þá stöðugt einn höfundur starfandi við leikhúsið á hverjum tíma. Þetta er ábending sem fram hefur komið frá mörgum aðilum, og upphaflega var þetta þannig í frv., - það var reyndar þannig þegar Ed. Alþ. sendi frv. frá sér til Nd. árið 1972, - að það var gert ráð fyrir því, að heimild væri til þess að ráða einn leikritahöfund og eitt tónskáld. En svo er búið að skera þetta svo niður undir forustu núverandi ráðamanna menntamála, að einungis er leyfilegt að ráða til starfa leikritahöfunda eða aðra höfunda til þriggja eða sex mánaða. Mér finnst þetta heldur nánasarlegt fyrirkomulag. Ég held að ef við á annað borð viljum heita menningarþjóð og viljum halda uppi sæmilega blómlegu mennta- og menningarlífi, þá hljóti að teljast sjálfsagt og eðlilegt að Þjóðleikhúsið, sem við rekum, geti á hverjum tíma haft einn höfund í fullu starfi. Ég hef einnig flutt brtt. við 12. gr. sem skýrir enn frekar réttindi starfsmanna Þjóðleikhússins. Þar segir: „Starfsmenn Þjóðleikhússins skulu eiga aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Þeir starfsmenn Þjóðleikhússins, sem hafa áður unnið hliðstæð störf í þágu íslenskrar leiklistar, skulu einnig eiga kost á að njóta eftirlaunaréttar fyrir þann starfstíma samkv. ákvörðun stjórnar lífeyrissjóðsins og að fenginni umsögn viðkomandi stéttarfélags.“ Þetta ákvæði, sem ég flyt hér brtt. um, er orðrétt tekið úr till. þeim, sem Starfsmannafélag Þjóðleikhússins sendi okkur, og ég held að greinin skýri sig nokkuð sjálf. Það er ekkert í frv. um lífeyrisréttindi starfsmannanna. Það er sjálfsagt að taka það berum orðum fram í frv. og einnig að tryggja rétt starfsmanna sem hafa áður unnið hliðstæð störf í þágu íslenskrar leiklistar. Ég held að þessi krafa, sem borin er upp af starfsmönnum Þjóðleikhússins og lögð er mikil áhersla á, sé þess eðlis, að ekkert eigi að vera því til fyrirstöðu, að orðið sé við henni. Ég sé svo, herra forseti, ekki ástæðu til að gera frekari grein fyrir þessum till. Ég harma það satt best að segja, að menntmn. Ed. skuli ekki hafa séð ástæðu til þess að athuga brtt. þær og ábendingar, sem bárust n., betur en raun ber vitni, að hún skuli á engan hátt, ekki á hinn minnsta hátt vilja taka tillit til þeirra. Þetta tel ég ekki vera eðlilega afgreiðslu. Og til þess að það verði nú alveg skýrt, að hér á Alþ. eru áreiðanlega margir sem vilja taka visst tillit til þessara óska sem fram hafa verið settar, þá eru þessar till. bornar fram í þeirri von að þær nái samþykki.



Herra forseti. Ástæðan til þess, að ég stend hér upp, er sú, að hv. 5. þm. Norðurl. v. gat um fyrirkomulag það sem Reykjavíkurborg hefði samþykkt á stjórn væntanlegs borgarleikhúss, það væri til fyrirmyndar og eftir því ætti að fara í ráðstöfun á stjórnunarþættinum í Þjóðleikhúsinu. Ég vil upplýsa hv. þm. um það, að ekki eru allir borgarfulltrúar sammála um ágæti þess fyrirkomulags sem þar var samþykkt, og ætla að leyfa mér að vona að sömu mistök eigi sér ekki stað á Alþ. hvað skipan stjórnar á Þjóðleikhúsinu snertir. Ég vil upplýsa hv. þm. um að Leikfélag Reykjavíkur er nú að segja má alfarið á launaskrá Reykjavíkurborgar og leikurum þess greitt eftir launasamningum starfsmanna Reykjavíkurborgar og skipt á sama hátt í launaflokka. Borgin útvegar Leikfélaginu peninga til að standa undir þeim launum án þess þó að leikararnir séu taldir til borgarstarfsmanna. Á sama hátt vil ég upplýsa að það er rétt, að leikarar og stjórnendur Leikfélags Reykjavíkur hafa alfarið öll ráð í sínum höndum um væntanlegt borgarleikhús. Þrátt fyrir allan kostnað - ég segi: allan kostnað, þó að Leikfélagið geti skrapað saman nokkra milljónatugi til þátttöku í kostnaði við að koma upp borgarleikhúsi, þá er það lítill dropi í hafið þegar hugsað er í þúsundum milljóna - má segja að Reykjavíkurborg hafi afskaplega lítil áhrif á stjórn borgarleikhússins þegar þar að kemur. En ef við lítum á Leikfélag Reykjavíkur og hvað við erum að gera, hvar hafa þá mistökin verið gerð? Leikfélag Reykjavíkur er sjálfseignarstofnun sem ákveður sjálf hverjir stjórna og hverjir eiga Leikfélag Reykjavíkur hverju sinni. Síðast þegar ég vissi var búið að þrengja þann hóp og var hann rúmlega 100, ef ég man rétt, en var áður um 200. Þetta er sjálfseignarstofnun þeirra sem starfa hjá Leikfélagi Reykjavíkur. Reykjavíkurborg er að afhenda mannvirki upp á þúsundir milljóna sem fyrirsjáanlegt er að verður mikill baggi á borgarbúum þegar reksturinn bætist ofan á byggingarkostnaðinn. Ég held því að það hafi verið mikil mistök, þegar Reykjavík afhenti Leikfélagi Reykjavíkur þetta væntanlega borgarleikhús til rekstrar. Ég álít það líka mikil mistök, að borgarleikhúsið skyldi byggt svo stórt sem það væntanlega verður, en það verður ekki minna en Þjóðleikhúsið. Þar með má búast við að álíka mikill kostnaður falli á Reykjavíkurborg og nú fellur á ríkið varðandi rekstur Þjóðleikhússins, og tvö slík leikhús í Reykjavík eru að mínu mati of mikið. En sem sagt, það er allt annað rekstrarfyrirkomulag á borgarleikhúsi. Það má segja að Reykjavíkurborg hafi verið að afhenda þarna tiltölulega fámennum hópi 1000 millj. kr. verðmæti til rekstrar og afnota að eigin vild.



Herra forseti. Það kom fram hjá 5. þm. Norðurl. v., að honum fannst fullmikil fljótaskrift á afgreiðslu n. á þessu mikilvæga máli. Ég get varla verið sammála honum um þetta. Menntmn. undir forustu formanns okkar hefur haldið marga fundi, fengið á fundina marga aðila og margar umsagnir hafa borist. Svo er málið alls ekki nýtt af nálinni. En eitt sameiginlegt kom fram í þessum viðtölum við ýmsa fulltrúa en það var ósk um að málið héldi áfram á Alþ., þótt ekki væri hægt að verða við hinum einstöku beiðnum, þá væri samt slíkur fengur að því að fá frv. samþ. á Alþ. eins og það væri. Það var ósk allra - eða a. m. k. tók ég það þannig og hafði skrifað það mér til minnis - að málið héldi áfram. Hitt er rétt, að um vissa þætti í frv. eru skiptar skoðanir og jafnvel verulega skiptar skoðanir. Þess vegna hefði þurft með meiri yfirvegun að reyna að ná samræmdri afstöðu, ef við á annað borð ætluðum að seilast svo langt. En það var mat okkar á seinasta fundi, að í það færi mun meiri tími en við hefðum efni á að eyða. Þess vegna varð um það samstaða að afgreiða málið og leggja það fyrir eins og nú hefur komið fram. Engu að síður er ég persónulega hlynntur 1. brtt. á þskj. 566, vegna þess að ég er einn þeirra manna sem telja að hlutur söngfólks hér á Íslandi hafi verið fyrir borð borinn undanfarið. Ég tel, þar sem ríkið annast rekstur á Þjóðleikhúsinu, að við sýnum söngfólkinu eðlilega virðingu og ábyrgð með því að setja orðið „ópera“ í fleirtölu. Og það var mjög eindregin ósk fulltrúa þessarar ágætu listgreinar, að við gerðum þetta. Það kann að vera að sumum þyki þetta ofrausn. Ég held ekki að svo sé. Við rekum hér Sinfóníuhljómsveit. Við styrkjum margar aðrar listgreinar. Það kom fram í ágætum sjónvarpsþætti í gærkvöld, sem margir hv. þm. hafa örugglega séð, að nú er góður stofn söngfólks hér á landi. Þetta væri verðug viðurkenning handa þessu listafólki. Þeim finnst of lítið að sýna eina óperu. Það er vel skiljanlegt. Ópera er að vísu dýr í uppsetningu og dýr í flutningi og það geta verið átök um það að koma henni fyrir á dagskrá leikhússins, vegna þess að leikarar kunna að segja að ópera ýti til hliðar einhverjum hluta af eðlilegri leikstarfsemi. Ef svo er, þá er ekkert við því að segja, ef fólk vill fá meira af söng. Ég sé ekkert athugavert við það persónulega. Þess vegna styð ég eindregið að við höfum óperurnar fleiri en eina og við leggjum blessun okkar yfir 1. brtt.: „Aðalhlutverk Þjóðleikhússins skal vera flutningur íslenskra og erlendra sjónleika. Auk þess skal það árlega flytja óperur og söngleiki og sýna listdans.“ Um aðra þætti er meiri ágreiningur, eins og kom fram hjá hv. 5. þm. Norðurl. v. Þó að till. hans mæti að verulegu leyti óskum ýmissa aðila, þá er samt sem áður ekki nægileg samstaða um efni hennar, þannig að ég treysti mér ekki til að fylgja henni. Þó viðurkenni ég að margt gott er í till. Einnig tel ég eðlilegt að þm. liti á b-lið 3. till. hv. þm., því að mér finnst sanngirnismál að þeir, sem hafa starfað lengi við Þjóðleikhúsið, eigi kost á aðild að lífeyrissjóði eftir langan starfsdag. Sem sagt, ég stóð að því að veita frv. brautargengi, þó að óbreytt væri, heldur en láta það daga uppi, því það var meginósk allra þeirra, er töluðu við okkur í menntmn., og þeir töldu allir feng að því, að þetta frv. yrði að lögum. Þetta mál er búið að vera mjög lengi hér á dagskrá, í mörg ár, og það væri öllum til sóma nú ef það fengi eðlilegan framgang og yrði að lögum í þinglokin.



Herra forseti. Vegna fjarveru minnar af þingi síðustu tvær vikurnar gat ég ekki tekið þátt í endanlegri afgreiðslu menntmn. á þessu frv. til l. um Þjóðleikhús. Ég sat hins vegar fyrstu fundi n. um þetta mál, m. a. fund sem fulltrúar starfsmanna Þjóðleikhússins mættu á og einnig þjóðleikhússtjóri. Ég vil láta það koma hér fram, að ég tel að ýmsar þær brtt., sem starfsliðið flutti n. á þeim fundi hafði gert skriflega áður og gerði grein fyrir munnlega á fundinum - eigi mikinn rétt á sér. Ég lít sérstaklega svo á, að það sé eðlilegt og þýðingarmikið, að starfsliðið fái aukna aðild a. m. k. að vissum þáttum í stjórn Þjóðleikhússins, og á ég þar sérstaklega við efnisval og aðra þá þætti sem koma beint við starfi þess. Því vildi ég freista þess, hvort ekki mætti samræma þau sjónarmið, sem fram koma í frv., og þau, sem starfsliðið hefur gert grein fyrir. Því miður hefur n. ekki treyst sér til að gera það, talið tímann of stuttan til þess að það mætti takast. Ég tek undir það, sem kom fram hjá síðasta hv. ræðumanni, að mikilvægt er að koma þessu máli fram. Það er að mínu mati áreiðanlega til bóta þótt það verði samþykkt óbreytt, enda varla skammlaust lengur að láta svona mál koma aftur og aftur fyrir þingið ár eftir ár og hljóta ekki afgreiðslu. Ég vil segja um þær brtt., sem hér liggja fyrir frá hv. þm. Ragnari Arnalds að þær eru mjög í anda þeirra brtt. sem starfsfólkið flutti okkur. Hins vegar hefur mér ekki gefist tækifæri til að athuga þær og frv. eins og ég hefði viljað vegna fjarveru minnar af þingi. Ég treysti mér því ekki til að taka afstöðu með þessum brtt. Ég vil taka það fram, að sérstaklega tel ég æskilegt, eins og ég sagði áðan, að starfsliðið fái aukna aðild að þjóðleikhúsráði eins og gert er ráð fyrir í 2. brtt. hv. þm. Hins vegar hygg ég að vissir þættir í stjórn Þjóðleikhússins séu þannig, að eðlilegt sé að alþingiskosnir fulltrúar hafi þar lokaorðið, en mér sýnist það ekki tryggt með brtt. eins og hún er orðuð. Ég mun því sitja hjá við afgreiðslu á 2. brtt. hv. þm., en vildi sem sagt láta þetta koma fram, að það stafar, eins og ég sagði, af því að ég hef ekki getað tekið þátt í störfum n. síðustu tvær vikurnar og geri mér ekki fyllilega grein fyrir því, á hvern máta þessi mál þyrfti að afgreiða. Hins vegar tek ég undir það, sem komið hefur fram, að málið þarf að afgreiða á þessu þingi.

Frsm. (Axel Jónsson) : Herra forseti. Ég hef fáu við þau orð að bæta sem ég lét falla fyrr á þessum fundi. Ég vil taka undir með 1. landsk. þm., að menntmn. þessarar hv. d. hefur eins og hann tók fram, haft allmikinn tíma til þess að hugleiða þetta mál. Það er því alls ekki um það að ræða, að nein fljótaskrift sé á afgreiðslu þess. Eins og ég tók fram og komið hefur fram hjá fleirum, þá komu ákveðnar óskir um breytingar sem n. sá sér ekki fært að verða við. Ég tek undir það, að það hlýtur að gilda nokkuð annað um Þjóðleikhús heldur en leikhús sem er sjálfseignarstofnun. Ég tel, að við séum að feta okkur áfram á þessari braut, og tek undir það, sem sagt hefur verið, að mikil nauðsyn væri á að lög um Þjóðleikhús yrðu afgreidd nú þrátt fyrir það að ýmsum þyki að þau mættu vera betur úr garði gerð, þá er þó margt í eldri lögum sem nauðsynlegt er að verði breytt og fært til samræmis við breytta tíma. Varðandi áhrif starfsmanna á fyrirkomulag og rekstur vil ég aðeins bæta því við það sem ég sagði áður, herra forseti, að í 20. gr. frv. er gert ráð fyrir að menntmrn. setji í reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd þessara laga. Hæstv. menntmrh. hefur lýst því yfir í umr. á hv. Alþ., að vilji hans sé að nota einmitt þetta ákvæði til þess að gera Starfsmannafélagið virkara að innanhússtjórn - ef svo mætti segja - í þessari stofnun. Ég sé svo ekki ástæðu, herra forseti, til þess að fara um þetta fleiri orðum, en tek undir það sem hér hefur verið sagt, að það er þó einróma álit allra, að mikil nauðsyn sé að fá fram þessa lagabreytingu, þó að ýmsir vildu gjarnan hafa hana í öðru formi.



Herra forseti. Það eru tvö atriði, sem ég vil fjalla aftur um. Í fyrsta lagi vil ég taka það skýrt fram, að þó að í till. minni sé gert ráð fyrir því, að orðalag 3. gr. sé á þann veg að árlega skuli flytja óperur, þá felst ekki í því að óhjákvæmilegt sé að setja upp með venjulegum hætti og flytja sem leikhúsverk fleiri en eina óperu á hverju leikári. Eins og á var bent við umr. um þetta mál í menntmn. af fulltrúum söngvara, þá er vel hægt að flytja óperur án þess að um sé að ræða beina sviðsetningu. Og það er einmitt það sem hér er verið að leggja áherslu á. Því er að sjálfsögðu haldið opnu, hvernig fyrirkomulag yrði á þessu, en áhersla lögð á að Þjóðleikhúsið beiti sér fyrir flutningi með einum eða öðrum hætti á fleiri en einu söngverki, einkum með hliðsjón af því, að meðal listflytjenda eru söngvarar bersýnilega mjög afskiptir í dag og ekki hægt að benda á neinn sambærilegan hóp listflytjenda sem í reynd er jafnafskiptur í menntalífi okkar og söngvarar eru. Það er sýnt að engin stofnun er fær um að bæta úr þessu önnur en Þjóðleikhúsið, a. m. k. meðan ekki hefur verið komið hér á fót sérstakri óperu, sem sjálfsagt á langt í land. Því sýnist óhjákvæmilegt að leggja auknar skyldur á Þjóðleikhúsið að þessu leyti. Ég held hins vegar að með þessu væri ekki verið að stofna til óhæfilegs kostnaðar, vegna þess, eins og ég var áðan að segja, að unnt er að flytja óperur á tiltölulega kostnaðarlítinn hátt án þess að um neina sviðsetningu sé að ræða. Varðandi hitt atriðið, sem hér hefur dálítið verið til umr., um skipan þjóðleikhúsráðsins, þá vil ég þakka hv. þm. Albert Guðmundssyni fyrir þær upplýsingar sem hann gaf um væntanlega starfsemi borgarleikhússins. Mér fannst satt best að segja að hann gerði ekki annað en staðfesta það sem ég hafði þegar sagt um það efni, að í væntanlegu borgarleikhúsi verður um það að ræða. að starfsmennirnir hafa stjórn leikhússins á hendi. Þó að það sé út af fyrir sig rétt hjá hv. þm., að skipulag þessara tveggja stofnana er ekki með nákvæmlega sama hætti - annað byggist á margra áratuga hefð Leikfélags Reykjavíkur meðan hitt er ríkisleikhús þá breytir það ekki því, að óhjákvæmilegt og eðlilegt er að ganga til móts við auknar kröfur um aukinn íhlutunarrétt starfsmanna, alveg sérstaklega á sviði eins og þessu. Og ef þetta verður ekki gert í sambandi við rekstur Þjóðleikhússins, þá fer ekkert milli mála að rekstur þess verður langt á eftir tímanum miðað við fyrirkomulag þessara mála í öllum nálægum löndum. Satt best að segja skil ég ekki hvers vegna menn telja að ekki geti komið til greina að leikarar eða starfsmenn eigi nema einn mann af 5 í þjóðleikhúsráði. Það getur vel verið, að auðveldara væri að ná samkomulagi um till. sem gengi eitthvað skemmra en mín till. gerir, sem þó gengur enn skemmra en till. starfsmanna Þjóðleikhússins. En mér er ógerningur að skilja hvers vegna ekki er unnt að ganga að neinu leyti til móts við þessar sjálfsögðu kröfur og hvers vegna mönnum finnst óhjákvæmilegt og sjálfsagt að stærstu þingflokkarnir eigi fulltrúa í þjóðleikhúsráði. Ekki veit ég til þess, að þingflokkarnir eigi fulltrúa í stjórn Listasafns ríkisins. Ekki veit ég til þess, að þingflokkarnir eigi fulltrúa í stjórn Sinfóníuhljómsveitar. Það eru fjöldamargar menntastofnanir þar sem alþm. eiga ekki sæti. Ég sé ekki að Þjóðleikhús sé á einn eða neinn hátt þess eðlis, að óhjákvæmilegt sé að fulltrúar þingflokkanna eigi þar sæti. Ég held að þeir eigi einfaldlega þaðan að víkja, það sé tímaskekkja - anakrónismi - að halda þeim þar inni, þó að mönnum hafi kannske fundist þetta eðlilegt og sjálfsagt fyrir 30 árum. Ég vil biðja menn að íhuga það vandlega, hvort þeir geta ekki fylgt brtt. minni eða eru reiðubúnir að styðja einhverja aðra brtt. um þetta efni sem samkomulag gæti tekist um.



Herra forseti. Það er orðið æðilangt síðan ég hef átt sæti í menntmn. þessarar hv. d., en sú var þó einu sinni tíðin, og m. a. vegna þess hef ég ekki átt kost á því að kynna mér, sjá eða heyra - fyrr en þá núna - þær brtt. sem félag leikara og annarra starfsmanna Þjóðleikhúss hefur komið á framfæri. að mér skilst við menntmn. þessarar hv. deildar, við það frv. sem hér greinir. Og sumpart vegna fáfræði er ég kominn hér í þennan ræðustól til að biðja þá, sem betur vita, um leiðbeiningar áður en gengið er til atkv. um þetta mál, sem vissulega er þýðingarmikið. Ég held að mér sé alveg óhætt að segja, að ég sé mjög mikill unnandi og aðdáandi óperutónlistar, og vonandi eru það fleiri hér. Þess vegna er það alls ekki ætlun mín að mæla gegn því, að slíkt verði flutt. Þvert á móti vil ég mjög gjarnan stuð]a að því, að svo geti orðið. En það fyrsta, sem ég skil ekki í sambandi við þetta frv. og þá þær brtt. sem hér eru fluttar, er það, að í aths. við lagafrv. segir að óperuflutningur og listdans sé þegar að lögum meðal verkefna Þjóðleikhússins. Svo segir: „og hefur verið meira og minna sinnt eftir því sem ástæður hafa leyft.“ Nú hef ég lesið lög um Þjóðleikhús og er með þau hér fyrir framan mig. Ég get ekki fundið í þeim að það sé skylda að flytja óperu, ekki eina, hvað þá heldur fleiri. Ef þetta er misskilningur hjá mér, þá vænti ég þess, að þeir, sem um þessi mál hafa fjallað nú síðustu daga og raunar síðustu ár, því að þetta er ekki nýtt frv., þetta er víst í fjórða skipti sem það er flutt, upplýsi það áður en til atkv. verður gengið. Ég tel það nefnilega stórkostlegan ávinning frá núgildandi lögum, að það skuli vera lögbundið að ein ópera verði flutt árlega í Þjóðleikhúsinu. Það hefur mikið skort á það undanfarin ár, það vitum við hest sem þess höfum saknað. Og ef hægt er að lögbjóða það, þó ekki væri nema að ein einasta ópera yrði sýnd á hverjum vetri, þá teldi ég það, miðað við lögin eins og ég þekki þau og miðað við það ástand, sem verið hefur mörg undanfarin ár, stórkostlegan ávinning, því að það er viðburður hér og sætir tíðindum ef færð er upp ópera. Núna er þó flutt óperetta og er stór bót í máli, en ekki jafnast það þó á við óperuflutning, það get ég a. m. k. ekki fallist á. Ég er nefnilega dálítið hræddur um það, miðað við það sem hér hefur gerst undanfarin ár, að erfitt verði að standa við það ákvæði laganna, að það skuli fluttar óperur, að það sé undantekningarlaust lögbrot ef ekki verða fluttar a. m. k. tvær óperur á hverjum vetri. Og lög, sem að mínu mati er svona erfitt að standa við, vil ég ógjarnan samþykkja. Hins vegar vil ég mjög gjarnan lögfesta að það verði flutt a. m. k. ein ópera á hverjum vetri, og samkv. mínum skilningi er engan veginn útilokað að flytja 5 óperur eða 10 óperur á ári þó að lagagreinin verði höfð eins og frv. gerir ráð fyrir. Mér leikur forvitni á að vita hvernig þessum málum er nú fyrir komið, hvort óperuflutningur er þegar að lögum meðal verkefna Þjóðleikhússins, því að þá hafa þau lög nefnilega verið þverbrotin mörg undanfarin ár. Væri þá ekki kominn tími til þess fyrir hv. Alþ. a sjá til þess - svona til að byrja með - að gildandi lög væru virt, áður en frekari byrðar eða skyldur væru lagðar á Þjóðleikhúsið í þessum efnum, sem það hefur ekki reynst megnugt að rísa undir? Hér er svo líka brtt. við 5. gr. Ég er alveg samþykkur því sem hv. 5. þm. Norðurl. v. sagði, að vitanlega á að hafa atvinnulýðræði í stofnun sem þjóðleikhúsi. Ég bendi á að það er líka gert eins og sakir standa, þó að kosið sé til þjóðleikhúsráðs samkv. gildandi lögum þ. e. a. s. Alþ. kjósi 4 menn samkv. tilnefningu fjögurra stærstu þingflokkanna. Það eru tveir leikarar ef ég man rétt, nú þegar í þjóðleikhúsráði, en aðeins einn alþm., sem þar að auki er nú að láta af störfum sem slíkur. Og að lögbinda það, að starfsfólk Þjóðleikhússins eða hvaða stofnunar sem vera skal hafi skilyrðislaust alræðisvald, ég get ekki fellt mig við það. Ég tel það alræðisvald þeirra, sem starfa í Þjóðleikhúsinu, ef brtt. hv. 5. þm. Norðurl. v. verður samþykkt, þar eð þjóðleikhússtjóri hlýtur að álítast starfsmaður leikhússins þau ár sem hann starfar þar. Þess vegna vil ég mjög mælast til þess, að þeir sem hafa þekkingu á þessum málum og hafa hugleitt þessi mál núna, reyni að taka sér einhvern frest til þess að samræma þessi sjónarmið, því það er illt að þurfa að greiða atkv. gegn því að starfsfólk Þjóðleikhússins fái aðild að stjórn þess, en það er líka að mínu mati tæpast gerlegt að afhenda því alræðisvald í leikhúsinu. Ég veit ekki hvaða skoðun stjórnvöld hafa á brtt. a við 12. gr. - það er þriðja brtt. hv. þm. Ragnars Arnalds, - en mér finnst hún eiga mikinn rétt á sér. Ég held að þriggja mánaða starf höfundar við leikhús geti tæpast komið að verulegum notum. Ég hef aldrei samið neitt hugverk sem því nafni getur nefnst, en að ætla manni þrjá mánuði til þess að semja slíkt verk hygg ég að sé algerlega úr lausu lofti gripið og fái ekki staðist. Það er sjálfsagt hægt að rubba einhverju upp en ef menn eru að leita að vönduðu efni, eins og hlýtur að vera tilgangurinn með þessu, þá duga áreiðanlega ekkí þrír mánuðir til þess. Hér stendur raunar „til allt að eins árs“, þannig að það þarf ekki að breyta því. Ég get því fyrir mitt leyti vel verið með þessari till. Annars datt mér í hug að þarna gæti staðið „6–12 mánuði“, en þarna stendur reyndar .,til allt að eins árs í senn“, þannig að það er engin skylda. Ég nenni því ekki að vera að gera neinn ágreining út af því. Um b-liðinn þarna, aðild að lífeyrissjóði, segi ég, að ég verð að játa að ég er ekki reiðubúinn til að tjá mig um ólíka aðild á þessu stigi málsins, Því að ég er ekki alveg viss um að ég hafi áttað mig til fulls á því, hvað hér er um að tefla. En sem sagt, ég vonast til þess, að hv. menntmn. gefist aðeins tóm til þess að kanna tillögur starfsmanna Þjóðleikhússins betur, að átta sig enn betur á því, hvað skyldur Þjóðleikhúsið hefur núna og hvaða skyldur því er ætlað að hafa eftir þessum lögum, ef til koma, áður en gengið er til atkv. um brtt. og frv. sjálft. Það þarf ekki að koma í veg fyrir samþykkt þess hér á þessu hv. þingi þótt svo verði gert.



Herra forseti. Ég vil taka undir orð hæstv. utanrrh., að ég held að það væri fyllsta ástæða til þess að við fengjum tóm til þess að hugleiða þetta mál svolítið betur. Ég verð að játa að það kom mér nokkuð á óvart er hv. menntmn. afgreiddi frv., og það hefur verið ákaflega lítill tími til samráðs við aðra aðila um þessar brtt. Ég skrifaði þær núna um helgina og er alls ekki þeirrar skoðunar, að þær breytingar, sem gera þarf á frv., þurfi að vera nákvæmlega svona og alls ekki öðruvísi. Það má t. d. vel velta þessu orðalagi í sambandi við óperurnar örlítið betur fyrir sér. Og ef menn geta fundið eitthvert annað fyrirkomulag í sambandi við þjóðleikhúsráð sem veitir starfsmönnum aukinn íhlutunarrétt og áhrif, þá gæti ég verið til viðræðu um einhverja aðra tilhögun málsins. Ég held að það ætti að athuga vandlega, hvort ekki væri hægt að skapa betri samstöðu um þetta mál en nú er fyrir hendi áður en atkv. ganga um málið. Ég vil því leggja til að annaðhvort verði umr. frestað og menntmn. fái tækifæri til að skoða málið ögn betur, en ef það verður ekki gert, þá vil ég lýsa því yfir að till. mínar verða dregnar aftur til 3. umr.

Frsm. (Axel Jónsson) : Herra forseti. Menntmn. þessarar hv. d. hefur haft til athugunar frv. til l. um Kvikmyndasafn og Kvikmyndasjóð. Málið kemur frá Nd. og var afgreitt þar samhljóða. Ég vísa til framsögu menntmrh., sem bann flutti í hv. deild 16. febr. varðandi þetta mál. Hér er um nýmæli að ræða - tilraun sem er vonast til að verði til þess að styðja við þá nýju og merku atvinnugrein, sem er kvikmyndagerð á Íslandi. Í annan stað á frv. að stuðla að því, að komið verði upp kvikmyndasafni. Eins og segir í frv., er gert ráð fyrir því, að árlega verði samþ. á fjárl. ákveðið framlag til þessarar starfsemi, þ. e. a. s. 30 millj. kr til Kvikmyndasjóðs og 5 millj. kr. til Kvikmyndasafns. Síðan er ákvörðunarefni Alþ. hverju sinni hve mikið verður veitt til þessara mála í framtíðinni. Eins og ég gat um, herra forseti, leggur menntmn. til að frv. verði samþ. óbreytt. Við afgreiðslu málsins voru þeir fjarverandi Þorv. Garðar Kristjánsson og Ólafur Þ. Þórðarson, en Ragnar Arnalds skrifar undir með fyrirvara og hefur flutt brtt. sem hann mun gera grein fyrir. Ég legg svo til, herra forseti að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að rifja upp, að upphaflega fluttum við nokkrir hv. þm. frv. til l. um Kvikmyndasjóð. Ég var 1. flm. frv. Það var flutt ásamt mér af Jóni Árm. Héðinssyni og Steingrími Hermannssyni. Í þessu frv. var gert ráð fyrir stofnun Kvikmyndasjóðs og stofnun Kvikmyndasafns, eins og er í því frv. sem hér er til umr. Einnig var gert ráð fyrir tekjuöflun til Kvikmyndasjóðs, þannig að um yrði að ræða ört vaxandi sjóðsmyndun í þessu skyni. Þetta frv. var flutt þrisvar sinnum áður en það var tekið til afgreiðslu á Alþ., en afgreiðslan varð að lokum með þeim hætti, að því var vísað til ríkisstj. með þeirri ósk, að hún legði fram nýtt frv. um sama efni þið allra fyrsta. Það tók menntmrn. hins vegar alllangan tíma að semja nýtt frv. Ég held að ég megi fullyrða að það hafi verið vorið 1975 sem frv, okkar um Kvikmyndasjóð var vísað til ríkisstj. Það hefur sem sagt tekið þrjú ár að endurskoða það frv. sem við á sínum tíma lögðum fram. Ég verð að segja það alveg hreint út og umbúðalaust, að Ég tel að sú endurskoðun, sem fram fór á frv. okkar, hafi að litlu leyti verið til hins betra og nær að öllu leyti til hins verra. Ég held í fyrsta lagi að það sé óskynsamlegt, að Kvikmyndasafn Íslands hafi aðsetur í Fræðslumyndasafni ríkisins. Við gerðum ráð fyrir því á sínum tíma, að Kvikmyndasafnið yrði undir yfirstjórn menntamálaráðs og reyndar báðar stofnanirnar: Kvikmyndasjóður og Kvikmyndasafnið. Og það má færa mörg rök fyrir því, að þetta safn eigi tæpast heima með Fræðslumyndasafni ríkisins sem starfar á mjög ólíkum grundvelli. Þetta er hins vegar minni háttar atriði sem engin ástæða er til að gera of mikið úr. Úr því að niðurstaðan varð sú í endurskoðuninni, að Kvikmyndasafnið skyldi sameinast Fræðslumyndasafninu, þá verður víst svo að vera. Sé ég ekki ástæðu til að gera neina brtt. við það atriði. Hins vegar verð ég að vekja athygli á því, að ríkisstj. er ákaflega spör á fjármuni til Kvikmyndasjóðs og bersýnilegt að hann verður frá upphafi svo lítill og smár, að hann getur aldrei gegnt því hlutverki sem honum er ætlað. Í aths. með frv. segir berum orðum, aths. við 7. gr.: „Um byrjunarfjárframlagið sjálft má deila og vafalaust er það fjárveitingavalds að meta þetta menningarframtak, en nefndin telur að minni fjárhæð en 30 millj. kr. miðað við verðgildi ársins 1976 komi ekki til greina.“ Ég endurtek: „minni fjárhæð en 30 millj. kr. miðað við verðgildi ársins 1978 komi ekki til greina.“ Svo leggur hæstv. ráðh. fram frv. þar sem gert er ráð fyrir því, að framlag til Kvikmyndasjóðs sé 30 millj. kr. á árinu 1979. 30 millj. kr. á árinu 1976 eru sennilega nærri 90 millj. á árinu 1979, a. m. k. ekki minni upphæð en 75–80 millj. Það er því greinilegt, að hérna á að skammta aðeins innan við helming af því sem nefndin telur algert lágmark. Þar að auki er enginn fastur tekjustofn ætlaður Kvikmyndasjóði, og það tel ég satt að segja vera það versta í þessu máli öllu. Í frv. því, sem var hér til meðferðar á árunum 1973, 1974 og 1975 og var flutt upphaflega af okkur þremur hv. dm. og síðar líklega af einum 4 eða 5 dm., þ. á m. núv. formanni hv. menntmn., var gert ráð fyrir föstum tekjustofni til handa Kvikmyndasjóði. Var þar gert ráð fyrir að Kvikmyndasjóður fengi gjald af aðgöngumiðum að kvikmyndasýningum samkv. lögum um skemmtanaskatt sem yrði 10%. En þar sem vitað er að með því mundu tekjustofnar annarra mikilvægra aðila skerðast, í þessu tilviki tekjustofnar Félagsheimilasjóðs og Sinfóníuhljómsveitar Íslands, þá gerðum við ráð fyrir því, að tekjustofnar skemmtanaskatts yrðu nokkuð stokkaðir upp og þeim breytt á þann veg, að rúm yrði fyrir skattlagningu í þágu Kvikmyndasjóðs. en framlög til Félagsheimilasjóðs og Sinfóníuhljómsveitar skertast ekki. Í till. okkar var þetta fyrst og fremst þannig hugsað, að gjald við aðgang að vínveitingahúsum var hækkað lítillega, þ. e. a. s. úr 10 kr. í 30 kr. á sínum tíma. og þessi breyting á tekjustofnum Félagsheimilasjóðs og Sinfóníuhljómsveitar nægði til þess að fylla það skarð sem hér var um að ræða. Ég býst við að flestir hljóti að geta verið sammála mér um það, að auðvitað er eðlilegt að gjald af kvikmyndasýningum renni fyrst og fremst til að efla kvikmyndagerð í landinu til að efla íslenska kvikmyndalist, og það sé fullkomlega óeðlilegt eins og nú er, að þetta fé renni fyrst og fremst til uppbyggingar félagsheimila og til þess að styrkja Sinfóníuhljómsveit Íslands. Ég held að það verði alls ekki fram hjá því gengið, að það verði að stokka upp þessa tekjuliði alla. Það var einmitt gullið tækifæri sem menntmrn. fékk til þess að gera slíkt þegar frv. um Kvikmyndasjóð var vísað til menntmrn. Mér datt satt að segja ekki annað í hug en frv., þó það yrði kannske ekki nákvæmlega eins og frv. sem við lögðum fram á sínum tíma, fæli í sér einhverja uppstokkun á þeim tekjuliðum sem fyrst og fremst byggjast á aðgangseyri að kvikmyndahúsum. Þar er um að ræða dálítinn frumskóg gjalda af ýmsu tagi sem mörg hver eiga lítinn rétt á sér eins og nú er komið, og hefði verið fullkomlega eðlilegt og sjálfsagt að stokka þetta upp um leið, hvort sem meira eða minna af þessum gjöldum hefði síðan verið látið renna í Kvikmyndasjóð. Rn það er eins og þeir menn, sem stóðu að endurskoðun frv. af hálfu menntmrn., hafi viljað spara sér verkin sem allra mest með því að fara eins yfirborðslega í þetta mál og hugsast getur. Þeirra lausn var einfaldlega sú að nefna til ákveðna upphæð, sem ætti að vera framlag úr ríkissjóði, og láta þar við sitja. Og svo fór það auðvitað eins og ævinlega fer í slíku tilviki, að í þeirri ógnarverðbólgu, sem yfir okkur dynur nú um stundir, varð þessi tala ákaflega smá frá þeim tíma er nefndin skilaði frv. og þangað til frv. komst hingað inn í Alþ. og á að vera til leiðbeiningar við úthlutun til Kvikmyndasjóðs á næsta ári. Það er stór munur, eins og ég nefndi hér áðan, á því, hvort 30 millj. koma til greiðslu á árinu 1976 eða hvort þær koma til greiðslu á árinu 1979. Ég hafði vænst þess, að menntmn. Alþ. kæmu sér saman um breytingu hvað þetta atriði snertir, því að hér er augljóslega um ákveðin mistök að ræða. Það hefur greinilega verið ætlunin, þegar þetta frv. var samið á sínum tíma, að þarna yrði um að ræða 30 millj. á verðgildi ársins 1976. Það er bersýnilegt af grg. En frv. hefur bara legið einum of lengi í salti í menntmrn. og kemur ekki til framkvæmda fyrr en á árinu 1979. svo að þessi upphæð er orðin æðirýr. Auðvitað hefði ég helst kosið að n. hefðu tekið tekjuöflunina til verulegrar endurskoðunar og umbreytingar, en kannske var ekki þess að vænta. Ég hefði talið að það hefði verið mikils virði, að upphæðin hefði verið hækkuð verulega, að hún hefði t. d. farið upp í 90 eða 100 millj. Sú lausn væri út af fyrir sig vel hugsanleg, þó að ég hins vegar óttist að þessi upphæð muni rýrna með tíð og tíma. Það er tilhneiging hjá fjárveitingavaldinu til að láta slíkar upphæðir hækka hægar en nemur breytingum á verðgildi íslensku krónunnar. Það er því mjög óhyggilegt, ef menn vilja slíkum sjóði vel, að miða tekjustofn hans við einhverjar ákveðnar upphæðir og einnig að fjvn. skuli algerlega ráða því, hvað í slíka sjóði fer. Sjóðir eins og þessir þurfa að hafa einhverja fasta tekjustofna til þess að styðjast við, og búast má við að aðeins með þeim hætti haldi sjóðirnir verðgildi sínu. Ég hef því leyft mér að flytja till. á þskj. 665 þar sem segir, með leyfi forseta, en brtt. er við 7. gr.: „Leggja skal sérstakt gjald á alla selda aðgöngumiða að kvikmyndahúsum. Nemur gjald þetta 10% af brúttóverði og rennur í Kvikmyndasjóð.“ Ég veit að það er dálítið vandasamt að koma með brtt. af þessu tagi á seinustu stundu, sem hefur þær afleiðingar að annaðhvort er verið að hækka verð á aðgöngumiðum að Kvikmyndahúsum um 10% ellegar verið að skerða tekjur annarra stofnana. Ég hef því talið óhjákvæmilegt að þessari brtt. fylgdi svofellt ákvæði til bráðabirgða: „Þrátt fyrir ákvæði laga um skemmtanaskatt, nr. 58 12. maí 1970, er fjmrh. heimilt að lækka gjöld af kvikmyndasýningum samkv. 2. og 7. gr. þessara laga úr 16.5% í 6.5%, en hækka aðgöngugjald að vínveitingahúsum samkv. 5. flokki 2. gr. sömu laga að því marki, að tekjur Félagsheimilasjóðs og Sinfóníuhljómsveitar Íslands skerðist ekki.“ Þetta er reyndar alveg sama till. og ég var með á sínum tíma og hefur ekki hlotið náð fyrir augum menntmrn. En ég tel óhjákvæmilegt að koma með þetta ákvæði til bráðabirgða, enda þótt hugsanlegt væri að einhver önnur lausn yrði fundin á þessu tekjuöflunarvandamáli. Ég er svo sem ekkert allt of bjartsýnn um það, að hv. d. fáist til þess að samþykkja þessa breytingu sem ég hef gert hér till. um, en ég hef talið alveg óhjákvæmilegt að koma fram með þessa till., þannig að ljóst megi vera að það fyrirkomulag á Kvikmyndasjóði, sem hér er gerð till. um, er engan veginn fullnægjandi. Ég áskil mér a. m. k. fullan rétt til að vinna að breytingum á þessu fyrirkomulagi ef frv. verður að lögum nú á þessu þingi. Ég tel að þetta sé alls óviðunandi og að unnendur kvikmyndalistar og kvikmyndagerðarmenn verði áfram að herja á að þessi sjóður fái fastan tekjustofn.



Herra forseti. Á þskj. 173 hef ég leyft mér að flytja frv. til l. um endurnýjun í stöðum forstöðumanna ríkisstofnana. 2. gr. frv. er aðalefni þess og er hún svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Forstöðumenn ríkisstofnana skulu þrátt fyrir ákvæði annarra laga skipaðir, settir eða ráðnir til 6 ára í senn. Að þeim tíma liðnum skulu stöður þeirra auglýstar að nýju. Heimilt er að endurráða þá til starfa, en stuðla ber að hæfilegri endurnýjun í þessum stöðum, einkum þegar sami maður hefur verið í starfinu í 12 ár eða lengur.“ Í 3. gr. er tiltekið til hverra þessi lög ná, þ. e. a. s. þar er um að ræða nánari skilgreiningu á hverjir eru forstöðumenn ríkisstofnana. Þar segir, með leyfi forseta: „Lög þessi taka til ráðuneytisstjóra, bankastjóra, sendiherra, rektora og skólastjóra, sýslumanna. bæjarfógeta og annarra yfirmanna dómsmálaembætta, forstjóra atvinnufyrirtækja í eigu ríkisins og annarra forstöðumanna ríkisstofnana. Lögin taka ekki til starfa, sem skipað er í að undangenginni kosningu, ekki til hæstaréttardómara, sbr. 61. gr. stjórnarskrárinnar, og ekki til forstöðumanna skóla, sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva, þar sem starfa færri en 10 fastráðnir starfsmenn.“ Eins og hér kemur fram, ná ákvæði frv. aðeins til eins manns í hverri ríkisstofnun, þ. e. a. s. til yfirmannsins. En með því er alls ekki verið að segja að ekki sé víðar þörf á eðlilegri endurnýjun í störfum ríkisstarfsmanna. Hins vegar er ljóst að hvergi er jafnbrýnt að forðast stöðnun og kyrrstöðu og einmitt í starfi forstöðumanns stofnunar. Ég tel því að það sé alveg sérstök ástæða til þess að opna leið til að endurmeta skipan þessara embætta með skömmu eða ekki allt of löngu millibili. Frv. þetta breytir að sjálfsögðu ákvæðum fjölmargra laga, og þar má auðvitað sérstaklega nefna lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, en hins vegar haggar frv. ekki ákvæðum 20. gr. stjórnarskrárinnar sem einnig fjallar um réttindi embættismanna. Í 20. gr. stjórnarskrárinnar kemur skýrt fram, að það er heimilt að skipta um menn í embættum. En þar segir einnig: „Forseti getur flutt embættismenn úr einu embætti í annað, enda missi þeir einskis í af embættistekjum sínum, og sé þeim veittur kostur á að kjósa um embættaskiptin eða lausn frá embætti með lögmætum eftirlaunum eða lögmætum ellistyrk.“ Þar segir einnig: „Með lögum má undanskilja ákveðna embættismannaflokka auk embættismanna þeirra, sem taldir eru upp í 61. gr.“ En í 61. gr. er fjallað um hæstaréttardómara. Þó að þar sé að vísu ekki talað um þá berum orðum, þá er ljóst af öllu samhengi málsins að ákvæðið á við þá eina. Þessi ákvæði, sem ég hef hér rakið, fela að sjálfsögðu í sér einstæð fríðindi í þágu embættismanna. En það er ekki víst að þau séu eðlileg og sjálfsögð að sama skapi í augum nútímamanna, enda eru þau samin af embættismönnum fyrir rúmum 100 árum. Hins vegar er ljóst að þessi fríðindi verða ekki sniðgengin nema gerð sé breyting á stjórnarskránni, og ég hef því að sjálfsögðu tekið tillit til þess við samningu þessa frv. Ég tel að réttur embættismanna til æviráðningar sé óeðlilegur og enn óeðlilegra sé þó að ekki megi skerða laun þeirra hið minnsta þegar þeir hverfa til annarra starfa. Eðlilegra væri að samhliða rétti til áframhaldandi starfa í þágu ríkisins ættu þeir rétt til ákveðinna hámarkslauna, sem t. d. gætu verið tveim. þrem eða fjórum launaflokkum neðar en það starf sem þeir áður gegndu. Ég tel líka alveg fráleitt að embættismaður geti komist á eftirlaun kannske 35 ára gamall vegna þess eins að nauðsynlegt er að láta hann breyta um starf innan ríkiskerfisins. Þetta eru ákvæði sem eru ekki í nokkru samræmi við skilning nútímamanna á því, hvað er eðlilegt og sjálfsagt. En fram hjá þessu verður ekki gengið. Ég geri því ráð fyrir að forstöðumaður ríkisstofnunar, sem hættir starfi sínu að 12 árum liðnum, geti tekið við einhverjum öðrum störfum og fái þá sömu laun og hann hefur áður fengið. Eins getur hann auðvitað kosið að komast á eftirlaun, eins og stjórnarskráin gerir ráð fyrir, en ég vek á því athygli að eftirlaunin eru mjög lág. Eftir 12 ára starf eru eftirlaun hjá ríkinu aðeins 15.5% og eftir 20 ára starf eru þau aðeins 30.5% af fullum launum. Því má nú gera ráð fyrir að menn, sem hafa fulla starfsorku, muni veigra sér við að hverfa úr störfum hjá ríkinu, a. m. k. er óhugsandi að þeir lifi á eftirlaunum einum saman, þannig að í langflestum tilvikum mundu þeir kjósa önnur störf innan ríkiskerfisins. Þar sem hér er venjulega um vel hæfa menn að ræða, þá er fullkomlega raunhæft að gera ráð fyrir því, að hægt væri að finna störf við þeirra hæfi. Það leiðir nokkuð af eðli máls, að með hugtakinu forstöðumaður ríkisstofnunar er ekki átt við forseta- eða ráðherraembætti. Í 3. gr. er sérstaklega tekið fram, að lögin taki ekki til embættismanna sem hafa fengið starf sitt að undangenginni kosningu. Þau taka því ekki til presta eða biskups. Ég vil taka það fram, að ég tel eðlilegt að í ýmsum tilvikum sé forstöðumaður ríkisstofnunar kosinn af starfsmönnum stofnunar og þá til ákveðins tíma, en skipun ráðh. sé fyrst og fremst formsatriði. Ég hefði t. d. vel getað hugsað mér að koma með till. um það, að starfsmenn Þjóðleikhússins kysu þjóðleikhússtjórann, - um það mál vorum við einmitt að fjalla hér rétt áðan, - en hef þó ekki gert um það till. hér. Um þá hugmynd verður að fjalla alveg sérstaklega. Hún er það sérstaks eðlis, að ástæðulaust er að blanda henni saman við þá meginhugmynd sem felst í þessu frv. Í frv. þessu er gerð undantekning um forstöðumenn ríkisstofnana, þar sem starfa færri en 10 fastráðnir starfsmenn, þ. e. a. s. forstöðumenn skóla, sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva. Ástæðan er sú, að svo fámennar stofnanir eru flestar staðbundnar. Það gæti verið hætta á því, að erfitt reyndist að finna þeim hæfa forstöðumenn, ef mannaskipti væru lögbundin, að tiltölulega skömmum tíma liðnum. Í ákvæði til bráðabirgða er gert ráð fyrir því, að sú nýskipan, sem í þessu frv. felst, komi til framkvæmda í áföngum á næstu þremur árum og yrði við það miðað, að nýtt 6 ára ráðningartímabil í þriðjung þessara embætta hefjist á síðari hluta þessa árs og ráðið verði í annan þriðjung starfanna á árinu 1979. Ákvæði þetta skýrir sig nokkuð sjálft. Hugsunin er sú, að ekki verði um það að ræða að skipt sé um forstöðumenn ríkisstofnana alla í einu, heldur dreifist þessi umskipti þannig að um verði að ræða ákveðinn hóp forstöðumanna á hverju ári sem skipt er um. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um efni þessa frv. Það er flutt í þeim tilgangi að stuðla að hæfilegri endurnýjun og mannaskiptum í ríkiskerfinu. Það felur það í sér í fyrsta lagi, að forstöðumenn ríkisstofnana eru aðeins ráðnir til takmarkaðs tíma. þ. e. a. s. til 6 ára í senn, og ráðning þeirra er því tekin til endurskoðunar á 6 ára fresti. Í öðru lagi er beinlínis ætlast til þess, að þegar þeir hafa gegnt starfi sínu tvívegis í 6 ár, þ. e. a. s. í 12 ár, þá sé að öðru jöfnu stuðlað aðumskiptum. En ég tek það skýrt fram og bendi á að lögin skylda ekki ráðh. til að skipta um eftir 12 ára tímabil. Einungis segir í lagaákvæðinu segir í lagaákvæðinu að stuðla beri að hæfilegri endurnýjun í þessum stöðum, einkum þegar sami maður hefur verið í starfinu 12 ár eða lengur. Ef ráðh. þykir óhjákvæmilegt og eðlilegt að sami maður gegni starfinu áfram, þá hefur hann fulla heimild til þess, en lagaákvæðið er hins vegar til þess fallið að gera ráðh. auðveldara að skipta um og gera þeim manni, sem vikið er úr starfinu eftir 12 ára tímabil, sjálfum auðveldara að sætta sig við að hann verði að hverfa úr starfinu, þar sem hér er um almenna stefnu laganna að ræða sem ráðh. beri að taka ákveðið tillit til. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um efni þessa frv., en legg til að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil láta það koma fram, að ég er í öllum meginatriðum sammála því sem kom fram hjá hv. frsm. Ég er sammála flestum atriðum, ef ekki öllum, í frv. til laga, sem hann leggur fram um endurnýjun í stöðum forstöðumanna ríkisstofnana. Ég tel mig tala þar af nokkurri reynslu. Ég hef sjálfur verið í 20 ár forstöðumaður ríkisstofnunar. Ég er eindregið þeirrar skoðunar, að í flestum, ef ekki öllum tilfellum sé æskilegt að hreyfa til forstöðumenn ríkisstofnana, eins og reyndar kann að vera í mörgum öðrum embættum. Ég held að gott sé að fá inn, ef ég má kalla það svo, nýtt blóð og vissa hreyfingu í slíkar stöður. Ég hef reyndar hreyft þessu áður í umr. á hinu háa Alþ. Voru þá til umr. lög um rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Ég þekki þar einna best til. Þegar ég segi, að ég tel að oft hafi komið fram að gott geti verið að fá endurnýjun í stöður, t. d. við slíkar stofnanir, þá er ég ekki á nokkurn máta að gagnrýna þá ágætu menn sem eru í stöðum forstöðumanna rannsóknastofnana. Hins vegar er það staðreynd, að á þeim sviðum eru ákaflega örar framfarir í heiminum og getur verið gott, jafnvel nauðsynlegt fyrir eðlilega þróun slíkrar starfsemi að fá inn nýtt blóð. Hins vegar má vel vera að reynsla þeirra manna, sem veitt hafa slíkum stofnunum og öðrum stofnunum í stjórnkerfinu forustu, geti komið að fullt eins góðum notum við aðrar stofnanir. Mér finnst því að flutningur ætli ekki eingöngu að vera frá forstjórastöðu við eina ríkisstofnun í aðra stöðu innan þeirrar ríkisstofnunar, heldur mætti hann jafnvel vera meiri en nú er milli ríkisstofnana. Vitað er að hjá ýmsum þeim fyrirtækjum, sem þykja hafa tekið þessi mál föstustum tökum erlendis, eru slíkir flutningar föst regla. Ég ætla ekki að hafa um þetta mörg orð. Ég vildi aðeins láta stuðning minn við þetta mál koma hér fram. Mér sýnist að skoða þurfi e. t. v. að einhverju leyti þær undanþágur sem eru gerðar í 3. gr. frv. Það er spurning í huga mér, hvort þetta megi ekki einnig ná til forstöðumanna skóla og þvers vegna eigi að undanþiggja 10 fastráðna starfsmenn eða færri, þannig að ekki verði flutt til þegar um færri en 10 fastráðna starfsmenn er að ræða. Fleira getur einnig komið til athugunar, eins og t. d. ráðningartímabilið. En í öllum meginatriðum vil ég lýsa samþykki mínu við þetta frv.