Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Eiríkur Einarsson) Jeg skal heita því að vera ekki mjög fjölorður, enda líður nú fast að þinglausnum, og hv.þm. vilja því losna við langar umr. Sumum kann að virðast óþarft að bera fram þingsályktunartillögu um slík mál, sem hjer um ræðir, enda hefir nú stundum viljað bera við, að þál. hafa verið gerðar um að skora á stjórnina að undirbúa þetta eða hitt, og svo hefir það engan árangur borið. Jeg læt þau dæmi nú ekki aftra mjer. Og í þessum málum virðist mjer sú leið, sem hjer er lagt til að farin verði, hin rjetta. Það þarf að vanda vel til lagasetninga um þau mál, sem efst eru á baugi og mikilsverðust talin. Og einmitt í þessum málum er rjett, að hvötin komi frá þjóðinni, frá fulltrúum þjóðarinnar, til stjórnarinnar, en hún búi svo málin undir og í hendur Alþingis aftur til úrslita. Þessi leið hefir ekki að jafnaði verið farin undanfarin þing eins og skyldi, en lagasetning síðari þinga hefir einmitt sýnt, að þörf er á betri undirbúningi og vinnubrögðum, svo að góður árangur náist. Starf síðustu þinga hefir verið talsvert brotakent og heldur lítt heilsteypt. Slíkur undirbúningur, sem till. fer fram á, hefði áreiðanlega getað bætt um í mörgum málum, og með það fyrir augum er hún borin fram. Það, sem annars kom mjer til að flytja tillöguna, er í fyrsta lagi það að hvetja til þess, að lög verði sett um þau ákveðnu búnaðarmálefni, sem nauðsynlegust eru og enga bið þola. Hefi jeg nefnt dæmi þeirra mála í greinargerðinni, sem svo er háttað. Er oft svo, að þegar komið er skipulagi á eitt mál, þá leiðir það til þess, að athuga þarf annað, sem er því skylt. Má t. d. benda á, að um leið og komið er föstu skipulagi á áveitumálin, þá þarf jafnframt að gera breytingar á nýbýlalöggjöfinni. Í gildandi nýbýlalögum er eingöngu miðað við það, að nýbýli sjeu stofnuð í óræktuðu landi, en þau víkja ekkert að því, að nýbýli komi sökum þess, að landið er ræktað upp. Í þessum samböndum kemur maður og að ábúðarlögunum, sem mjög er ábótavant. Á þinginu 1921 var að vísu samþ.þál. um endurskoðun þessara laga, en það hefir ekki enn verið gert, og ítrekunin því ekki úr vegi. Önnur ástæða til flutnings till. er sú, að jeg vildi minna á það, að það eru mörg þjóðmál, sem heildarskipun þarf að komast á um, - en hana vantar svo tilfinnanlega, eins og jeg hefi bent á, - og gefa bendingu um þá aðferð, er jeg tel eðlilegasta. Við erum orðnir á eftir í landbúnaðarmálunum, og sökum þess er sú löggjöf, sem þar að hnígur, öll í molum. Vil jeg nú, að reynt verði að ráða bót á þessu, og málin tekin í flokkum og heildaryfirlitsins gætt. Áveitulöggjöf vorri er nú svo fyrir komið, að sjerstök lög frá 1917 eru um Flóaáveituna, en svo eru almenn lög um áveitur, frá 1913. En þessi lög eru ekki nægilega samræm nje fullkomin; einkum vantar í áveitulögin ákvæði, sem tryggi þingi og stjórn íhlutunarrjett um þau fyrirtæki jafnótt og þau komast í framkvæmd. Þar vantar tilfinnanlega sameiginlega yfirstjórn og öryggi, sem henni þarf að fylgja. Er oft svo, að til ýmsra fjelaga er stofnað af handahófi, og afleiðingin verður svo sú, að fjelögin bera sig ekki og verða til vandræða. Hefir þetta meðal annars sannast tilfinnanlega í ýmsum einkafyrirtækjum hjer, svo sem togarafjelögum, er stofnað hefir verið til af handahófi, og taka varð síðan stjórnina af, er alt var komið í ólestur. Það á jafnt við um fyrirtæki einstaklinga sem heildarinnar, að miklu skiftir, að öllu sje skipulega fyrir komið frá byrjun. Flóaáveitulögin tryggja gott skipulag að ýmsu leyti, en fleiri áveitur eru á ferðinni, svo sem Miklavatns- og Skeiðaáveitan. Er sagt, að ýmislegt sje þar að athuga við, sem mest stafar af því, að heildarskipunina vantar, og yfirstjórnin ekki nægilega góð. Þar er verkefni fyrir atvinnudeild stjórnarráðsins og búnaðarfjelag landsins að taka höndum saman. Er það ríkur almenningsvilji í hjeruðum, þar sem þessi mál taka til, að við fáum sterka yfirstjórn þeirra og góða menn, sem hægt er að leita til um allar upplýsingar. Þar má ekkert reka stjórnlaust. Jeg hefi átt samtal um þetta við Búnaðarfjelag Íslands, og álítur það eðlilegt, að það hafi íhlutun um stærri málin. Vil jeg ekkert dæma um, hvort það er fært til þess eða ekki, en jeg hugsa þó, að það sje það tæplega til fulls með þeim starfsmönnum, er það hefir nú á að skipa. Raunar hefir það vatnsvirkjafræðing í sinni þjónustu, en það hefir engan almennan verkfræðing. En þótt Búnaðarfjelaginu yrði falin forystan að einhverju eða öllu leyti, þá er ekkert eðlilegra en það yrði í senn gert þess umkomið með viðbótarliði að geta staðið straum af slíku. Áveitumálin eru stærstu málin, og þar ríður því mest á, að til sje sameiginleg heilsteypt löggjöf. Í fyrra var minst á það, hvort ekki mundi unt að koma á erfðaábúð á þeim jörðum, sem væru í ríkiseign. Þetta þarf að athuga. Einnig þarf að sjá fyrir því, að ekki verði eintómt handahóf um eignarrjett og fleira, þegar hið aukna ræktaða land kemur og eftirspurnin eftir því fer vaxandi. Bændastjettin þarf að mannast og styrkjast til að njóta örugg og óáreitt ábýla sinna. Þá er að minnast á hjúalöggjöf vora. Núgildandi lög um þau efni er tilskipun frá 1866, svo ekki er að undra, þótt margt hafi breyst síðan og að þau sjeu nokkuð orðin á eftir tímanum. Þýðir ekki að fara að telja upp allar þær breytingar. En þess eins má minnast, að oft veldur það nú hinum mestu örðugleikum að ákveða kaupgjaldið. Það er vísað til hins almenna kaupgjalds, en svo vill enginn ákveða neitt. Svona er það til sveitanna. Enn má og benda á, að taxtar allir eru á hverfanda hveli, og væri ástæða til að athuga, hvort gamla landauragreiðslan gæti ekki hjer bætt úr. Væri þetta alt athugað, væri betur farið en heima setið. Enn er það mjög nauðsynlegt, að athuguð sje peningahliðin á öllum þessum málum, því það atriði er ærið mikilsvert og kemur æ til greina. Á þing og stjórn að sjá um, að bændum verði fyrirtæki til búþrifa möguleg og hlutast til um það, að peningastofnanir landsins beini peningum sínum í þennan farveg. En það held jeg, að öllum hljóti að vera áhyggjuefni, ef því heldur áfram, að fólki fjölgi í hverri kaupstaðarholu, en fækki í bestu sveitum landsins. Óhyggileg peningamálastjórn á miklar sakir á, hvernig komið er í þessum efnum. Fleira skal jeg svo ekki segja að sinni. Bíð eftir að heyra ástæðurnar fyrir brtt., en vona, að málið fái góðar undirtektir og till. mín verði samþ.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Mjer datt í hug, er jeg sá þessa till., að æskilegra hefði verið, að hún hefði verið með nokkuð öðru móti. Á jeg þar við, að hún hefði farið fram á það, að skipuð væri milliþinganefnd til að athuga mál þessi, í stað þess að skora á stjórnina að gera það. Mál þessi eru svo mikilsverð og vandasöm, að varla er hægt að búast við því, að stjórnin fái annað þeim, sjerstaklega þegar þess er gætt, að fjöldi vandasamra mála, svo sem um embættaskipunina, breyting á fátækralöggjöf o. fl., hefir þegar verið vísað til hennar. En auðvitað telur hún sjer skylt að taka þessi mál til íhugunar og afgreiða þau eftir því, sem hægt er á svo stuttum tíma. Hv. flm. (E. E.) ætlast ekki heldur til þess, að þau verði öll afgreidd fyrir næsta þing, heldur tekin smátt og smátt. En mál þessi eru svo yfirgripsmikil, að óhjákvæmilegt er að fá aðstoð. Er Búnaðarfjelagið þar eðlilegur og sjálfsagður fyrstur ráðunautur, og býst jeg við að snúa mjer fyrst og fremst til þess með aðstoð. Það er engum blöðum um það að fletta, að bæði ábúðarlögin og einkum hjúatilskipunin eru orðin mjög gömul og næsta úrelt. Er ekki að furða á því með hjúatilskipunina, þótt hún fylgist ekki að öllu leyti með tímanum, því hún er nú nærri 60 ára gömul, og þó meira, því hún er sniðin eftir dönskum lögum, sem þá voru 12 ára, og er hún því í raun rjettri nær 70 ára gömul. Er því eðlilegt, að nú þurfi að fara að endurbæta hana, enda ætti það ekki að vera svo ýkjamikið verk, og býst jeg við, að það ætti ekki að vera svo erfitt. Það hefir nú komið fram brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) viðvíkjandi þessu atriði, og verði hún samþykt, þá er þessum vanda þar með ljett af stjórninni. Hvað ábúðarlögin hins vegar snertir, þá eru þau talsvert yngri, enda var og mjög vandað til þeirra frá upphafi. Voru við samningu þeirra þeir menn, sem þá voru í mestu áliti sem búmenn og taldir hafa best vit á slíkum efnum, enda hefir ekki, að því er jeg veit til, verið kvartað mikið undan þeim lögum. En þau eru nú orðin undir 40 ára gömul, og er því sjálfsagt engin vanþörf á að endurskoða þau. En sú endurskoðun verður vandasöm, og vafalaust verður þar að nota aðstoð Búnaðarfjelagsins og ýmsra góðra og glöggra bú- og lagamanna. Það eru ræktunarlögin, sem hjer verða þó erfiðasta viðfangsefnið. Þar verður stjórnin að neyta annarar aðstoðar, sökum ónógrar þekkingar sinnar á því efni. En verði tillagan samþykt, þá skil jeg hana svo, að hún jafnframt heimili stjórninni þau nauðsynleg útgjöld, er hún kann að hafa í för með sjer fyrir aðstoð og annað þar að lútandi. Mun stjórnin yfirleitt taka þetta alt til yfirvegunar og framkvæmda eftir föngum.

Jón Baldvinsson Það má vel vera, að þörf sje á að nýja upp eitthvað af þessum lögum, sem snerta búnaðarmálin. En við fyrsta yfirlestur þessarar till. fanst mjer varla eiga við að taka hjúalögin til meðferðar í þessu sambandi. Það er ekkert minst á það í greinargerðinni, hvað fyrir tillögu manni vaki í þessu efni. En eftir það sem fram hefir komið í framsögu hans, þá sje jeg, að jeg hefi ekki að óþörfu komið fram með brtt. mína. Hann kvað það nefnilega eitt af mestu vandamálunum í þessu efni að ákveða kaup hjúa, og þyrfti að setja fastari reglur um það atriði. Get jeg ekki sjeð, að ef þetta á að vera eitt af aðalatriðum þessara breytinga, að þær yrðu til mikilla bóta. Býst jeg við, að best færi á því, að hlutaðeigendur sjálfir komi sjer saman um kaupið, eins og tíðkast hefir til þessa, enda sje jeg ekki, að slíkt sje neinum vandkvæðum bundið. Fyndist mjer þm. heldur flasfengnir, ef farið væri að gera ákvæði um slíkt sem þetta í lögum, og vænti jeg þess, að hv. deild samþykki brtt. mína. Hvað till. annars snertir, þá tel jeg hana alls ekkert bráðnauðsynlega, en vil þó hins vegar ekki hafa á móti henni, ef brtt. mín verður samþykt.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Jeg vænti þess, að hv. deild sjái sjer ekki síður fært að samþykkja þessa till. mína, þótt hæstv. atvrh. (Kl. J.) hafi sagt, að framkvæmd hennar muni hafa einhvern kostnað í för með sjer. Annars er jeg þakklátur hæstv. atvrh. (Kl. J.) fyrir, hve sanngjarnlega hann tók í málið, og vona því fastlega, að hv.þdm. telji það ekki eftir, þótt verja þurfi nokkru fje til framkvæmda máli þessu, og meti hitt meira, hver nauðsyn er hjer fyrir hendi. Jeg get verið mjög fáorður í svari mínu til hv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Jeg er honum samþykkur um það, að hjúakaupgjald er samningsatriði milli vinnuveitanda annars vegar og vinnuþiggjanda hins vegar. Þó getur verið, og er oft, að ekki sje samið um kaupið fyrirfram, og er þá nauðsynlegt, að til sjeu einhver ákvæði um kaupgjaldið, sem hægt sje að leggja til grundvallar, og myndi það ekki síður heppilegt fyrir húsbændurna en hjúin, að slík ákvæði væru til. Finst mjer yfirleitt ekkert eðlilegra en að þetta sje fært í ákveðið horf, svo að einhver fastur mælikvarði sje fyrir kaupgjaldinu. Væri þá landauramælikvarðinn sá sjálfsagði. Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að sanngjarnt væri, að þeir, sem færu með búnaðarmálin hjer á landi, ættu tillögurjett um þetta mál. Jeg skal nú gefa þær upplýsingar þessu viðvíkjandi, að jeg samdi þessa till. í samráði við Búnaðarfjelag Íslands, og var það því mjög fylgjandi, að hún væri borin fram. Að öðru leyti get jeg látið þetta vera útrætt mál frá minni hendi, að minsta kosti á meðan ekkert nýtt kemur fram, sem jeg þarf að svara.

Jón Þorláksson Jeg ætla að minnast lítið eitt á það atriði, sem orðið hefir til þess að hrinda þessari tillögu af stað. Það á nefnilega rót sína að rekja til þess, að Búnaðarfjelagi Íslands var ekki falin forstaða Flóaáveituverksins og að vissir menn voru óánægðir með þetta. Jeg skal þá byrja með því, að jeg álít, að best verði að koma á því skipulagi, að allar stærri vatnavirkjanir sjeu í höndum þeirrar framkvæmdastjórnar, sem hefir fyrir vegamálunum að segja, og ætti forstjóri þeirrar greinar þá að heita vega- og vatnamálastjóri. Hins vegar hygg jeg, að best væri, að allar smærri áveitur væru í höndum Búnaðarfjelags Íslands, og að það hefði þá í þjónustu sinni menn, sem gætu undirbúið slíkar framkvæmdir. Þarf sjaldnast verkfræðinga við slík störf, en hins vegar gott að njóta þar að búnaðarfróðra manna. Alt öðru máli er að gegna um stærri áveitufyrirtæki, sem ef til vill hafa breytingu á farvegi stærri vatna í för með sjer. Slíkar framkvæmdir eru einar þær vandasömustu, sem verkfræðingar hafa á hendi, og samfara þeim eru venjulega margvísleg mannvirki, sem óhjákvæmilegt er að verkfræðiþekking á mörgum sviðum komi til. Er hjer alt öðru máli að gegna en um skurða- og garðagerð þá, sem smærri áveitur hafa í för með sjer. Auk þess er þessum stærri vatnsveitum þannig farið, að þær eru oft óviðráðanlegar með fræðiþekkingu einni saman, en útheimta meiri reynsluþekkingu en flestar aðrar verklegar framkvæmdir. Fyrir nokkrum árum var samkvæmt tillögum mínum byrjað á að koma þessum málum í þetta horf, sem jeg nefndi. Í 16. gr. fjárlaganna var tekin upp sjerstök fjárveiting til vatnsvirkja og umsjón þeirra mála lögð í hendur verkfræðings landsins, sem þá var, og bætt við einum aðstoðarverkfræðingi, svo að þeir urðu tveir. Nú er svo komið, að vegamálastjóri hefir einungis einn aðstoðarverkfræðing, og þótt hann hafi enn þá nokkra umsjón vatnsvirkja, t. d. forstöðu Skeiðaáveitunnar, þá gefur að skilja, að þegar tveir verkfræðingar eiga að hafa á hendi vega- og brúargerðir um alt landið, þá geta þeir ekki varið miklum tíma til vatnsvirkja. Enda er nú svo komið, að ráðinn hefir verið sjerstakur maður til að standa fyrir Flóaáveitunni. Mjer virðist þetta mál vera komið inn á skakka braut, og myndi síst um batna, þótt farið væri að blanda þessum stærri vatnsvirkjum saman við þær smærri áveitur, sem Búnaðarfjelagið á að hafa með höndum. Vil jeg nú beina því til hæstv. stjórnar, að hún haldi áfram í sömu átt og byrjað var, og leggi þetta undir þá skrifstofu, sem hefir vegamálin með höndum. Jeg hefi fyrir nokkrum árum fært ástæður fyrir þessari skoðun minni í brjefi til stjórnarinnar. Taldi jeg þá höfuðástæðurnar tvær. Er önnur sú, að þessi störf eru svo skyld, að víst sje, að þeir verkfræðingar, sem hafa næga þekkingu til annars starfsins, hafa hana líka til hins, því að þessar greinar verkfræðinnar eru látnar fylgjast að í öllum verkfræðiskólum. Hin ástæðan er sú, að með því að skifta forstöðu verklegra framkvæmda niður á fleiri hendur, þannig, að hver hafi sína sjerstöku grein, þá verður ekki hjá því komist, að ferðalög verkfræðinga um landið verði miklu meiri en nauðsyn ber til. Þegar einn verkfræðingur á að rækja störf í öllum landshlutum sama sumarið, fer mestur tíminn í ferðalög. Heppilegast er því að sameina sem mest af skyldum verkfræðistörfum undir einni forstjórn, og þá skiftir forstjórnin að sjálfsögðu þannig verkum milli aðstoðarmannanna, að hver þeirra hafi sinn hluta landsins til yfirsóknar og vinni öll þau verk, er þar koma fyrir það sumarið. Vildi jeg nota tækifærið til að vekja athygli hæstv. landsstjórnar á þessu.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Jeg vil þakka hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) fyrir það, hve vel hann hefir tekið í þetta, og fyrir þær upplýsingar, sem hann hefir gefið í málinu. Skal jeg geta þess, að það sama hefir og vakað fyrir mjer sem honum, að málið væri komið inn á skakka braut og þörf væri á að beina því í rjettan farveg aftur. Jeg er á sama máli og hv.þm. (J. Þ.), að heppilegast muni vera að koma forstöðunni á eins manns hendur. Hitt er annað mál, hvort það er rjettast, að stærri áveitur einar sjeu undir vegamálastjóra og hinar smærri undir Búnaðarfjelagi Íslands. Skortir mig þekkingu til að dæma um það, hvað heppilegast muni í þessu efni, en vona hins vegar, að landsstjórnin leiti sjer upplýsinga um þetta hjá þeim mönnum, sem best þekkja til slíkra hluta, og býst jeg þá við, að ekki verði gengið fram hjá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) og Búnaðarfjelagi Íslands. Vona jeg nú, að þetta komist í framkvæmd sem fyrst, og verði það, þá er betur farið en heima setið.

Fyrirspyrjandi (Björn Hallsson) Jeg hefi leyft mjer að koma fram með þessa fyrirspurn til hæstv. stjórnar og vil þess vegna fara nokkrum orðum um efni hennar. Eins og kunnugt er, er núverandi Eiðaskóli stofnaður með lögum nr. 36, 26. okt. 1917, sem hljóða um stofnun skólans og afhendingu Eiðaeignar til landssjóðs. Í 1. gr. þessara laga er tekið fram, að á Eiðum skuli rekinn vel útbúinn alþýðuskóli, en þó er í 7. gr. gefin heimild til að draga úr kenslunni eða jafnvel fella hana alveg niður meðan stæði á heimsstyrjöldinni. En það kom aldrei til, að þess þyrfti. Þessi skóli var stofnaður upp úr búnaðarskóla, sem var búinn að starfa lengi á Eiðum, og ætla jeg ekki að rekja sögu hans hjer; þess er engin þörf. Það kom brátt í ljós, þegar búið var að stofna þennan nýja skóla, að húsrúm reyndist of lítið, og því þegar þörf aukinna bygginga. Það skólahús, sem var á Eiðum þegar þessi skóli var stofnaður, og enn stendur, var sniðið eftir þörf skólans sem búnaðarskóla, en hann þurfti ekki stærra húsrúm en nú er á Eiðum, til þess að geta fullnægt þeim kröfum, sem til hans voru gerðar. Var svo gerð teikning og áætlun um nýtt skólahús í viðbót við hið gamla, og ætla jeg, að gert hafi verið ráð fyrir, að það kostaði 80 þús. kr. Á þinginu 1919 voru samþykt lög um húsagerð ríkisins og heimiluð l½ milj. kr. lántaka til að koma þessum byggingum í framkvæmd. Meðal þessara bygginga var Eiðaskólinn. Lán þetta er nú fyrir nokkru tekið og eytt til annars, nema byggingar Hvanneyrarskólans. Eiðaskólinn er því óbygður enn þá. Er því það atriðið í lögunum um stofnun skólans og útbúnað óuppfylt, en aftur á móti tókst landsstjórninni mjög vel að velja starfsmenn til skólans, og hafa kennarar hans yfirleitt unnið sjer traust almennings, enda er skipun þeirra eitt af því fáa, sem jeg minnist ekki að fráfarin stjórn hafi sætt árásum fyrir, og var þó jafnan flest notað til þess. Sýnir það, að ekki hefir þótt árennilegt að setja út á þá ráðstöfun. Síðan skólinn tók til starfa, fyrir rúmum 3 árum, hefir svo mikil aðsókn verið að honum, að ekki hefir verið hægt að taka nema tæpan helming þeirra, sem sótt hafa, þótt rúm skólans hafi verið notað í það ítrasta, og auk þess leigt hús gróðrarstöðvarinnar. Hefir þannig orðið að vísa frá 30–40 nemendum árlega. Er það allhá tala, og má búast við því, að slík frávísun spilli fyrir skólanum í framtíðinni, og jafnvel sje búin að því, vegna gremju, sem af því stafar, að svona mörgum verður að vísa frá, og snúa þeir ýmsir auðvitað í aðrar áttir til skólagöngu. Nemendur hafa sótt um inntöku alstaðar að af landinu, jafnvel úr Borgarfjarðarsýslu, og mundu ef til vill fleiri sækja, ef ekki væri kunnugt um, hve takmarkað húsrúmið er. Jeg býst við, að skólahús þetta myndi nú vera reist, ef dýrtíðarerfiðleikar og fjárskortur hefðu ekki hamlað, því að fyrv. stjórn var málinu fylgjandi. Þegar stóra lánið var tekið í fyrra, sendum við þm. Austfirðinga stjórninni áskorun um, að við væntum nú skjótra aðgerða í þessu máli. Var þá skömmu síðar gerð ráðstöfun til þess að aka sandi og möl að byggingarstaðnum, og skal jeg nú jafnframt geta þess, að því er nú að mestu leyti lokið, svo að á því stendur ekki. En nú hefi jeg heyrt undir væng, að hæstv. stjórn muni ekki sjá sjer fært að byggja í sumar. Áður en jeg fór af þingi í fyrra spurði jeg hæstv. fyrv. stjórn, hvað jeg mætti segja Austfirðingum um skólahússbygginguna, því jeg vissi, að um það myndi spurt. Svaraði fyrv. stjórn því, að þessi bygging myndi verða látin sitja fyrir öllum öðrum, eða að minsta kosti jafnhliða stækkun Klepps. En við 2. umr. fjárlaganna nú í hv.Ed. lagði hv.frsm. fjárveitinganefndar þar þá spurningu fyrir hæstv. stjórn, hvenær Kleppur yrði stækkaður, vildi láta gera það tafarlaust með lántöku. Fjekk hann það svar, að stækkun Klepps yrði látin ganga fyrir öllu öðru. Þetta svar kom mjer til að koma með þessa fyrirspurn. Vildi jeg fá það skýrt fram, hvers væri að vænta af núverandi stjórn í þessu efni, og hvort hún þar hefði sömu stefnu og fráfarin stjórn, sem sje þá, að gera skólann sem best úr garði. Mjer er vel kunnugt um nauðsynina til að stækka Klepp, en þess ber jafnframt að gæta, að þörfin er mikil til þess að stækka Eiðaskóla, svo að ekki sje freisting til að taka alt of marga í lítið skólarúm, með því að það er hættulegt fyrir heilsu nemenda, enda hafa farsóttir lagst þungt á nemendur á Eiðum sum þessi ár, vegna einangrunarerfiðleika. Það hefir komið mesta skæðadrífa af skeytum að austan um bygginguna, eftir að jeg kom hingað suður, bæði til mín og annara hv.þm. Óttast menn hrörnun skólans, ef ekki er bygt nú þegar. Eins og hæstv. stjórn og hv. deild skilja, er okkur Austfirðingum það brennandi áhugamál, að sem best sje sjeð fyrir útbúnaði þessa skóla, og sem fyrst. Við erum þegar búnir að sjá, að þetta óskabarn okkar hefir góða stefnu og heillarík áhrif á menningu ungmenna okkar. Okkur er þetta því fremur áríðandi, sem við eigum engan annan alþýðuskóla, verðum að senda það námsfólk okkar í aðra landsfjórðunga, sem ekki kemst að á Eiðum. En því fylgir ferðakostnaður, og jafnvel dýrari skólaganga að öðru leyti. Jeg þekki vel fjárþröng ríkisins nú, og get því vel skilið erfiðleikana á því að koma upp þessu skólahúsi. En jeg vænti þess fastlega, að núverandi stjórn sýni áhuga og skilning á nauðsyn málsins, og að hún sjái sjer fært að flýta því, svo sem frekast eru föng á. Mönnum eru það mikil vonbrigði eystra, að byggingin ferst fyrir í sumar. Vil jeg geta sagt eitthvað ábyggilegt, þegar jeg kem austur í Fljótsdalshjerað, því jeg veit, að jeg muni verða fyrst krafinn sagna í þessu máli, eins og að undanförnu. Fleiri orðum ætla jeg svo ekki að fara um þessa fyrirspurn.

Forsætisráðherra (S. E.) Nokkru áður en jeg fór úr ráðuneyti Jóns Magnússonar hafði jeg samþykt, að byrjað yrði á byggingu skólahúss á Eiðum. Í mars 1920 var húsameistari ríkisins fenginn til að gera teikningu af húsinu og áætlun um kostnaðinn við byggingu þess. Áætlaði hann 180 þús. kr. Var þá keyptur efniviður til byggingar, en ekkert varð úr byggingunni þá vegna dýrtíðar, og var efnið aftur selt. Um haustið 1920 var aðstoðarmaður húsameistara ríkisins sendur austur, og dvaldist hann á Eiðum 13.–14. ágúst, til athugunar. En ekkert var gert í málinu fyr en 1921, er fyrverandi stjórn ljet fara að aka þangað möl og sandi. Eftir að núverandi stjórn tók við völdum ljet hún hætta við fyrirtækið, af því að hún sá sjer ekki fært að halda því áfram vegna fjárhagsvandræða. Jeg vil taka það skýrt fram, að stjórnin viðurkennir fyllilega gagnsemi þessa skóla, og að brýn nauðsyn ber til, að þessu fyrirtæki verði sem fyrst hrundið af stað, og það eru því eingöngu fjárhagsörðugleikarnir, sem hamla því í bráðina. Enda gat hv. 2. þm.N.-M. (B. H.) þess líka, að þó að honum fjelli þetta aðgerðaleysi illa, skildi hann samt vel ástæðurnar til þess. Þá kem jeg að aðalatriðinu, hvenær framkvæmd verksins komist á og hver afstaða hennar sje til annara fyrirhugaðra bygginga landsins. Það er rjett, að jeg svaraði hv.frsm. fjárveitinganefndar Ed. á þá lund, að viðaukinn við Klepp skyldi sitja í fyrirrúmi. Meinti jeg með því, að ekkert skyldi tekið fram yfir hann, en átti ekki að skiljast svo, að engin bygging gæti orðið honum samferða. Tel jeg sjálfsagt, að byrjað verði á skólahúsinu svo fljótt, sem unt er, en jeg álít samt viðaukann við Klepp enn þá nauðsynlegri, og ef velja ætti á milli þessara tveggja bygginga, mundi jeg taka hann fram yfir. Jeg hefi gefið hv. 2. þm.N.-M. (B. H.) eins skýr svör og mjer hefir verið unt. Skal jeg enn að lokum taka fram, að stjórnin hefir fullan skilning á þýðingu þessa máls og er því í alla staði hlynt.

Fyrirspyrjandi (Björn Hallsson) Jeg þakka hæstv. forsætisráðherra (S. E.) fyrir svarið, enda þótt jeg ekki geti sagt, að jeg sje alls kostar ánægður með það. Hann sagði, að ef ekki væri hægt að byggja samtímis á báðum stöðum, áliti hann, að meiri nauðsyn væri á að koma upp viðbótinni við Klepp. Jeg skal engan dóm á það leggja, en skal benda á, að nauðsynin á skólahúsinu er mikil, og vafasamt, á hvoru er meiri nauðsyn. En ef kostur er á að fá lán, finst mjer, að hæstv. stjórn geti vel staðið sig við að taka það, því að fjeð, sem átti að nota til skólabyggingar, hefir verið tekið til annars, og því ekki nema sanngjarnt, að það sje bætt upp. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta mál meira, en tek ummæli hæstv. stjórnar sem loforð um, að skólahúsið verði bygt jafnfljótt og viðbótin við Klepp.

forseti (B. Sv.) Þetta mun vera síðastur fundur þessarar háttv. þingdeildar. Býst jeg við, að hæstv. forseti sameinaðs þings muni gefa skýrslu um störf Alþingis áður því lýkur, og þykir því eigi þurfa að greina frá störfum deildarinnar. Vil jeg árna öllum þeim háttv.þm., sem heima eiga utan Reykjavíkur, fararheilla, og segi svo fundi slitið.