Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Það er nú töluvert um liðið síðan 1. umr. fór hér fram og mun ég því ekki hafa mitt mál mjög langt að þessu sinni þó full ástæða hefði verið til þess. Ég vil þó benda á örfá atriði. Það er í fyrsta lagi það að þau mál sem hér eru til umræðu eru auðvitað mjög mikilsverð og við hljótum að fagna því sem slíku að sú umræða sem hér er skuli fara fram. Eitt af þeim atriðum sem hefur orðið mikil aukning í og hefur valdið verulegum vanda er svokölluð umbúðamenning. Við sjáum það að með tilkomu einnota umbúða hefur það vaxið mjög að menn notuðu þær umbúðir ekki aftur. Þetta hefur út af fyrir sig aukið hagvöxt en ekki haft að öðru leyti jákvæð viðhorf nema með því safnast upp verulegt sorp og vandi. Þetta er eitt af þeim verkefnum sem heyra undir þetta væntanlega ráðuneyti þó að það sjáist ekki enn sem komið er hversu mikið umfang slík starfsemi mundi þýða. Ég get nefnt hér ýmis önnur mál sem hér heyra undir en ætla ekki að gera það að svo stöddu en mörgum spurningum er enn ósvarað og hæstv. hagstofuráðherra skilst mér að sé nú ekki hér á landinu því að hann mun taka ráðstefnur erlendis fram yfir það að ræða um þessi mál hér þrátt fyrir það að hæstv. hagstofuráðherra eigi eftir því sem mér skilst að gegna störfum hæstv. umhverfismálaráðherra þegar þessi lög yrðu samþykkt. Það veldur manni auðvitað vonbrigðum að hæstv. hagstofuráðherra skuli ekki hafa meiri áhuga á þessu málefni heldur en þetta og verður að segjast eins og er að það segir manni það að þetta ráðuneyti er auðvitað alveg óþarft fyrst hæstv. tilvonandi ráðherra hefur ekki áhuga á því að hlusta á umræður eða kynna sér málið betur. Ég ætla að vona að okkur gefist tækifæri til að ræða við hæstv. hagstofuráðherra þegar að því kemur að hann hefur tíma til að sinna umræðum um þetta verkefni sem heitir umhverfismál. En hann mun hafa fengið umboð til þess að verða umhverfismálaráðherra. Hæstv. hagstofuráðherra mun að vísu hafa farið út til að hlusta á einhverri erlendri ráðstefnu um umhverfismál að sagt er, en það sýnir auðvitað að hæstv. ráðherra hefur ekki þann áhuga á málinu sem maður mundi ætla að hann hefði og er leitt til þess að vita að við skulum vera að ræða þetta mál hér í þinginu án þess að hæstv. ráðherra sé hér. Það sýnir hvað þetta er einskis vert ráðuneyti. Það þarf ekkert að setja það á laggirnar. Þeim málum er vel skipað undir önnur ráðuneyti og það liggur ljóst fyrir eftir þessa niðurstöðu í dag að það má alveg bíða með að ræða þetta töluvert lengi og helst þarf aldrei að samþykkja þetta ráðuneyti sem sérstakt ráðuneyti og má vel koma því fyrir í skrifstofu einhvers annars ráðherra. Að öðru leyti ætla ég ekki að segja mikið meira núna en ætla að vona að næst þegar við tökum til umræðu um þetta mál verði hæstv. hagstofuráðherra hér svo að hægt verði að ræða við hann og bera fram nokkrar fyrirspurnir til hæstv. ráðherra þannig að við megum vænta svara.

Forseti (Árni Gunnarsson) Forseti vill taka fram vegna umræðunnar um 6. dagskrármálið að það hefur orðið að samkomulagi að ljúka ekki umræðu um málið hér í dag heldur fresta henni þar til hæstv. hagstofuráðherra getur verið viðstaddur og svarað spurningum sem fyrir hann hafa verið lagðar. Hins vegar hafði það verið ætlun forseta að hafa hér kvöldfund svo að ljúka mætti þessari umræðu, en þar eð þetta samkomulag hefur tekist þá telur forseti litlar líkur á því að nauðsyn sé á kvöldfundi en mun halda áfram með þau dagskrármál sem á dagskránni eru. Það er enginn á mælendaskrá í 6. dagskrármálinu eins og sakir standa og mun forseti hér með fresta umræðunni um þetta mál og verður hún þá væntanlega tekin upp aftur í næstu viku.

Flm. (Þórhildur Þorleifsdóttir) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um starfslaunasjóð leikhúslistafólks. Meðflm. eru hv. þm. Kristín Einarsdóttir, Anna Ólafsdóttir Björnsson og Málmfríður Sigurðardóttir. --- Virðulegi forseti. Er menntmrh. staddur í húsinu? Ég óskaði eftir að hæstv. menntmrh. væri viðstaddur þessa umræðu ef hann væri staddur í húsinu en ég mun þó ekki bíða með að hefja mál mitt.

Ég mun gera ráðstafanir til að athuga hvort ráðherrann er í húsinu.

Innihald þessa frv. gengur út á það að stofna sérstakan starfslaunasjóð fyrir leikhúslistafólk. Það er gert ráð fyrir því að til þess verði varið 15 meðalárslaunum lektors við Háskóla Íslands og greiðist úr ríkissjóði. Þeir einir eiga rétt á starfslaunum sem eru fullgildir félagar í Félagi ísl. leikara og Félagi leikstjóra á Íslandi ásamt nokkrum öðrum skilyrðum og vert er að taka það fram strax að þó að til séu sjóðir sem veiti starfslaun og ritlaun á þetta fólk yfirleitt ekki aðgang að þeim sjóðum. Það er mikilvægt að efla sjálfstæði þessa listafólks sem yfirleitt á starf sitt undir því komið að aðrir kalli það til starfa og þá helst þær stofnanir sem hafa yfir einhverjum fjármunum að ráða. Ákaflega stór hluti þessa fólks vinnur ekki innan þessara stofnana og gengur því ekki fyrir um verkefni þar og hefur þar af leiðandi hverfandi lítil tök á því að koma sínum hugmyndum á framfæri eða vinna að þessum málum því að það er takmarkað hvað áhugi endist fólki ef engin fjárráð eru fyrir hendi. Það er líka vert að benda á að íslenskar leiklistarstofnanir eru afskaplega miðstýrðar stofnanir og því á hendi mjög fárra að útdeila þar verkefnum. Þegar þær eru ekki fleiri en raun ber vitni er alltaf talsverð hætta á því að sama fólkið sé kallað til starfa aftur og aftur og fær þá auðvitað visst forskot vegna þess að það öðlast reynslu umfram aðra og situr því kannski sjálfkrafa að næstu verkefnum. Það er aðeins lítill hluti þess fólks sem vinnur að leiklistarmálum sem nýtur nokkurs starfsöryggis. Aðeins 1 / 4 þeirra sem útskrifast hafa úr leiklistarskóla eru fastráðnir við störf. Einhver álíka fjöldi mun að vísu koma við sögu á hverju ári en þá mjög stopult. Og í Félagi ísl. leikstjóra, sem í eru um það bil 70 manns, eru einungis þrír sem ráðnir eru til þess að sinna leikstjórastörfum. Nú veit þetta fólk svo sem sjálft hvaða áhættu það tekur með því að leggja stund á þessi störf og starfsöryggi þess er ekki höfuðmálið heldur hve starfskraftar þess nýtast illa og hve fá tækifæri gefast fyrir það til að nýta sína menntun og getu. Ég vil leyfa mér að fullyrða að íslenskt leiklistarlíf líði mjög mikið fyrir hve stöðluð starfsemin er og lítið svigrúm fyrir nýjungar og breytingar. Ekki síst fyrir ný vinnubrögð, nýjar aðferðir, tilraunastarfsemi af ýmsu tagi sem ekki rúmast innan stofnana. Þær hafa alltaf tilhneigingu til að taka sem minnsta fjárhagslega áhættu --- og ekki er ég svo sem að álasa þeim fyrir það --- en tilhneigingin er oft að sigla tiltölulega lygnan sjó, bæði hvað varðar verkefnaval og val á listafólki til að vinna þær sýningar. Við eigum óþrjótandi brunn sagna og efnis, fróðleiks sem mætti koma í leiklistarform og flytja mjög víða. Innan stofnana sem gætu þá keypt fullbúin verkefni og ekki síður utan þeirra, bæði á einhvers konar frjálsum markaði og eins í skólastarfi. Því miður hafa meira og minna fallið niður heimsóknir nemenda í leikhús eða leikhúss til nemenmda og væri þetta kjörinn vettvangur fyrir fólk sem ekki nýtur neinna launa eða er við fast starf. Sama máli gegnir um ferðalög út um land. Það hefur margoft sýnt sig að þegar byggt er á íslensku efni, ekki síst ef það er sótt í okkar mikla sagnabrunn, þá er það líklegt til þess að falla fólki vel í geð og held ég að aðsóknartölur sýni að svo er. Einnig er það mikilsvert í því skyni að viðhalda og auka áhuga á menningararfinum og íslenskri menningu að honum sé haldið lifandi, m.a. í leikhúsi. Nú er það þannig að einungis einn rithöfundur nýtur starfslauna við Þjóðleikhús Íslendinga og mér er ekki kunnugt um að neinn annar en þessi eini --- sem ekki er sá sami ár eftir ár, þessu er úthlutað árlega --- hafi af því starf að skrifa fyrir íslenskt leikhús. Ég hef vikið að því hér áður að þegar ekki er gefið svigrúm til tilraunastarfsemi og nýjunga ýmiss konar í vinnubrögðum og efnismeðferð er mikil hætta á stöðnun og þess sér vissulega merki í íslensku leikhúsi að lítið er um slíka endurnýjun. Það er fljótt að segja til sín í raunverulegum árangri hvort þessi síbreytileiki er fyrir hendi. Tilraunum geta flestir aðrir listamenn sinnt tiltölulega kostnaðarlítið þó að þeir taki auðvitað áhættu með því að ganga ótroðnar slóðir. Sá böggull fylgir alltaf skammrifi fyrir leiklistarfólk að það er mikill kostnaður því samfara að koma verkum á framfæri og því hefur það fremur en flestir aðrir þörf fyrir einhvers konar stuðning í undirbúningi slíkra verkefna. Nú hefur húsakostur íslensks leikhúss tekið miklum stakkaskiptum. Það er kunnara en frá þurfi að segja að nýbúið er að opna Borgarleikhús í Reykjavík með tveim sviðum og þó að til standi að loka Þjóðleikhúsi Íslendinga bráðlega, þá líður nú varla á löngu þangað til þar verður opnað aftur með bættri aðstöðu þannig að það hefur enn aukist þörfin fyrir ný verkefni innan þessara stofnana. Mér er vel kunnugt um að það mun vera í gangi nefnd sem endurskoðar alla tilhögun mála í sambandi við starfslaun og aðra styrki til listastarfsemi og byggir hún að mér skilst að einhverju leyti á tillögum sem Bandalag ísl. listamanna gerði á sínum tíma um tilhögun þessara mála. Ég átti sjálf sæti í þeirri nefnd hjá Bandalagi ísl. listamanna og mikinn hlut að því máli þannig að mér er vel kunnugt um þær tillögur. Í þeim var einmitt lagt til að stofnaðir yrðu ýmsir sérsjóðir fyrir listgreinar. Nú veit ég ekki hvort því er fylgt eftir í væntanlegum tillögum núverandi nefndar, en það er þó ákaflega heppilegur máti að hver listgrein hafi sinn sjóð sem hún getur gengið í og listamenn þurfi ekki að bítast innbyrðis um þær því miður allt of fáu krónur sem eru til skiptanna hverju sinni. Þegar um er að ræða sameiginlega sjóði hefur það held ég sýnt sig að leiklistarfólk hefur yfirleitt alltaf borið þar mjög skarðan hlut frá borði. Það kann að stafa að einhverju leyti af því að það virðist vera álit margra að þeir njóti starfsöryggis, og séu sá hópur listamanna sem e.t.v. hafi mest starfsöryggi en eins og ég greindi frá áðan gildir það aðeins um lítinn hluta þess fólks sem hefur til þess menntun að leggja stund á leiklistarstörf. Annað kann líka að ráða, sem sé það að leikhúslistafólk sé einungis það sem menn hafi viljað kalla túlkandi listamenn. Ég vara nú stórlega við þessari skiptingu í skapandi og túlkandi listamenn, enda er sá skilningur mjög á undanhaldi. Þar sem þetta frv. er endurflutt, var einnig flutt á síðasta þingi, ætla ég ekki að hafa um þetta fleiri orð núna. En ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og til hv. menntmn.

Flm. (Þórhildur Þorleifsdóttir) Virðulegi forseti. Það gildir það sama um þetta frv. sem ég mæli nú fyrir um breytingu á grunnskólalögum og það fyrra að það er endurflutt. Flm. með mér eru hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir, Guðrún Helgadóttir, Guðmundur G. Þórarinsson, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir og Árni Gunnarsson. Frv. þetta hlaut nokkuð ítarlega umfjöllun hér í þinginu í fyrra og var sent til umsagnar og hlaut mjög jákvæðar viðtökur, bæði hér í þinginu og eins í þeim umsögnum sem bárust. Þetta frv. gerir ráð fyrir því að við 43. gr. grunnskólalaga bætist þrjár nýjar málsgreinar. Tilgangur þessa frv. er fyrst og fremst að styrkja stöðu íslenskrar menningar innan íslenska skólakerfisins og efla tengsl grunnskóla við stofnanir lista og fræða í landinu ásamt því fólki sem stundar lista- eða fræðistörf. Í 43. gr. grunnskólalaga er fyrst og fremst fjallað um félags- og tómstundastarf og ekki óeðlilegt að starfsemi af þessu tagi flokkaðist undir slíkt. Í vor var samþykkt hér á Alþingi aðalnámsskrá fyrir grunnskóla og þó að langt sé frá því að allt í þeirri aðalnámsskrá sé komið til framkvæmda, þá eru þar þó a.m.k. markmiðslýsingar, eitthvað sem vinna ber að, og ég ætla, virðulegi forseti, að vitna hér til þess kafla í aðalnámsskrá sem fjallar um menningarmál. Þar segir: ,,Kjölfesta hverrar þjóðar er menning hennar. Í menningararfi íslensku þjóðarinnar frá landnámi til samtímans teljast tengsl við landið og hafið umhverfis það, náttúru þess og auðlindir, sögu lands og þjóðar, þjóðtunguna, bókmenntir, verkmenningu, listir, vísindi, lýðræði, kristinn sið, trú og þjóðhætti. Grunnskóli þarf að efla vitund um menningararfleifð þessa og standa traustan vörð um menningu þjóðarinnar. Mikilvægt er að í skólastarfi sé stuðlað að þátttöku nemenda við framvindu og mótun menningar.`` Í sama kafla segir líka, með leyfi forseta: ,,Til þess að nemendur finni tilgang með námi sínu þurfa að vera skýr tengsl milli þess náms sem fram fer í skólanum og þeirrar reynslu sem þeir fá utan skóla.`` Þarna er nú kannski mergurinn málsins og þetta frv. sem hér er lagt fram er í rauninni útfærsla á því sem segir til um í aðalnámsskrá. Hér hafa iðulega orðið umræður um stöðu íslensks skólakerfis og svokallað menningarástand í skólum og þá jafnframt í landinu öllu. Því meir sem tengsl okkar aukast við aðrar þjóðir, á hvaða sviði sem það nú er, þeim mun meiri þörf er á að styrkja íslenska menningu. Það er ekki hægt að ætlast til að börn eða unglingar finni það upp hjá sjálfum sér að hafa áhuga á því sem íslenskt er og áhuga á sinni fortíð, sínum menningararfi og landi sínu þegar fátt eitt sem að þeim er haldið gefur tilefni til þess. Ég vil af því tilefni vísa til fsp. sem ég hef gert hér ítrekað á Alþingi um barnaefni í hljóðvarpi og sjónvarpi. Svör við þeirri fsp. leiða það mjög skýrt í ljós að sannarlega er það ekki í íslenska sjónvarpið sem börn geta sótt sér nokkurn fróðleik um íslenska menningu eða sína fortíð og væri auðvitað þörf á að ráða þar bót á. En ég hygg að svo sé málum komið að það verði ekki undan því vikist að skólakerfið sinni þessum málum betur en hingað til. Því miður hefur líklega nú síðari ár orðið þó nokkur afturför frá því sem áður var. Á því eru sjálfsagt margar skýringar. Helst er kannski sú að lítið fé er til umráða til slíkrar starfsemi sem hér er kveðið á um en einnig segir mér svo hugur um að eitthvað hafi stirðnað samstarf skólanna og þeirra stofnana eða fólks sem áður heimsótti skóla og lítill stuðningur virðist vera við það inni í skólakerfinu að hvetja nemendur til þess að sækja þá menningarviðburði sem þó bjóðast. Ég ætla ekki að fara út í hvernig hægt væri að framkvæma þetta eða nánari útfærslu. Ég nefndi í grg. þó nokkrar hugmyndir um hvernig að þessu mætti standa og vísa til hennar án þess að halda því fram að hún sé á nokkurn hátt tæmandi. Einhverjir höfðu skilið það svo við umfjöllun um frv. í fyrra að það væri verið að fara fram á að listamenn eða fræðimenn sem til væru kallaðir ættu að vinna launalaust. Það var alls ekki ætlun mín. Ég þori að fullyrða að í hópi listamanna sé að finna það fólk sem er hvað fúsast til að vinna án þess að þiggja laun fyrir, en ég ætlast nú ekki til þess að skipulegt samstarf við skóla fari fram með þeim hætti. En vegna þess hve ég hafði undirstrikað að með útsjónarsemi, hagræðingu, hugarflugi og samvinnu við menningarstofnanir og stéttarfélög mætti halda kostnaði í lágmarki og skírskota til ábyrgðar allra einstaklinga, félaga og stofnana á uppeldi nýrrar kynslóðar og varðveislu menningar okkar og tungu skildu einhverjir það svo að ég ætti við að ekki yrðu þegin laun fyrir þessa starfsemi, en svo er sem sagt ekki. Að öðru leyti vísa ég til þeirrar umræðu sem hér fór fram í fyrra sem þó nokkrir tóku þátt í og var nokkuð ítarleg og jákvæð. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 18. þm. Reykv. fyrir að hafa endurflutt þetta mál hér í þessari virðulegu deild og skýra frá því að til meðferðar er hjá stjórnarflokkunum og hefur verið síðan um miðjan október frv. til nýrra grunnskólalaga. Í þeim drögum er að vísu ekki tekið nákvæmlega eins á þessu máli og hv. þm. leggur til en ég tel einboðið með hliðsjón af því hversu mikinn skara flm. hún hefur með sér og hversu víðtækan stuðning má ætla að þeir hafi að baki sér hér á Alþingi, þá sé nokkurn veginn alveg einboðið að þau sjónarmið sem hún flytur í frv. eigi hér verulegan stuðning og geti komið inn við afgreiðslu grunnskólafrv. þegar það kemur hér til meðferðar á hv. Alþingi. Ég hafði reyndar hugsað mér að leggja það fram í þessari deild þannig að það gefst kostur á því að bera saman efni frv. sem hv. þm. var að mæla fyrir og frv. til nýrra grunnskólalaga. Ég vil einnig leyfa mér, virðulegi forseti, í tilefni af næstsíðasta dagskrármálinu að geta þess sem drepið var á í ræðu hv. l8. þm. Reykv. að í gangi er endurskoðun á reglum öllum um listamannalaun, hvaða nafni sem þau nefnast, hvort sem um er að ræða heiðurslaun, starfslaun eða önnur listamannalaun. Sú nefnd, sem starfað hefur að þeirri endurskoðun undir forustu Ragnars Arnalds alþm., hefur skilað bráðabirgðaáliti sem verður til meðferðar í stjórnarflokkunum núna á næstu vikum og í framhaldi af því geri ég ráð fyrir að samið verði frv. á grundvelli þessa nefndarálits sem kæmi þá til kasta þingsins síðar í vetur. Ég tel einnig eðlilegt að frv. um starfslaunasjóð sem hér var mælt fyrir í næstsíðasta dagskrármáli verði tekið til athugunar um leið og farið er yfir listamannalaunin í heild. Ég vildi leyfa mér, virðulegi forseti, þrátt fyrir það að annað mál sé nú á dagskrá að skjóta þessu máli hér inn í umræðuna.

Flm. (Málmfríður Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Á síðustu áratugum hefur staða kvenna í þjóðfélaginu tekið stórfelldum stakkaskiptum einkum þó með tilliti til atvinnu. Heimilið er ekki lengur aðalstarfsvettvangur þorra kvenna. Þá staðreynd verður að viðurkenna hvaða augum sem sú breyting er litin. Konur hafa hópast út á atvinnumarkaðinn bæði til sjávar og sveita. Ekki væri rétt að segja að það sé alfarið þeirra eigin ósk. Oft hafa þjóðfélagslegar aðstæður knúið þær til þess, svo sem það hve dýrt er að koma upp húsnæði, kröfur um aukna menntun almennings sem kostar fé og kröfur atvinnumarkaðarins til vinnuframlags þeirra. Nú er staðan nokkuð að breytast. Samdráttur í landbúnaði veldur fólksfækkun í sveitum landsins, nýbúgreinarnar loðdýrarækt og fiskeldi berjast í bökkum og sú staða bitnar á heimilum og þá jafnt á konum sem körlum þar sem þær eru líka í fyrirvinnuhlutverkinu. Atvinnuleysi er nú meira í þorpum og þéttbýlisstöðum en áður hafa sést tölur um og ekki er fyrirsjáanlegt að úr því rætist á næstu mánuðum. Á mörgum sveitaheimilum, einkum þar sem ekki eru ung börn, hefur konan, þó hún sé ein um heimilisforsjá innan stokks, oft tíma aflögu sem hún kysi að nota fyrir sjálfa sig til að læra eitthvað, til að endurhæfa sig eða beinlínis til vinnu heima eða utan heimilis í þeim beina tilgangi að drýgja tekjurnar. Þetta síðast talda er oftar en ekki af brýnni nauðsyn þó svo að efnahagslegar aðstæður bændakvenna séu afar mismunandi. En hvað er svo í boði fyrir sveitakonu til að mæta þessum þörfum? Innan flestra landbúnaðarbyggðarlaga hafa myndast þéttbýliskjarnar og sums staðar eru sjávarpláss í nánd. Þéttbýlisstaðir til sveita eru í kringum ylrækt eða gróðurhús, þar sem konur leggja fram drjúga vinnu, eða þá umhverfis skóla, hótel, elliheimili eða þjónustu af einhverju tagi. Sveitakonur sem þurfa að drýgja tekjur heimilisins leita í störf á þessa staði, sem kennarar, sem leiðbeinendur eða starfsstúlkur og í mörgum sveitum eru þetta einu atvinnutækifæri kvenna utan heimilis en hafa flest þá ókosti að vera árstíðabundin, óviss og illa launuð. Konur á sveitabæjum í námunda við sjávarpláss leita einnig nokkuð í vinnu þangað. Í sumum tilfellum við svipuð störf og ég hef nefnt, en auk þess í nokkrum mæli til fiskvinnu. En í þeirri grein er yfirleitt litið á þær sem varavinnukraft og dragi úr atvinnu eru það þær sem fyrst er sagt upp. Það sem ég hef nú sagt undirstrikar mikilvægi þess máls sem hér er til umræðu en það eru varanlegar úrbætur til að treysta atvinnuöryggi kvenna á landsbyggðinni. Konur vantar vinnu. Atvinnulíf landsmanna utan höfuðborgarsvæðisins er víðast hvar einhæft. Sums staðar stendur byggðarlagið og fellur með einni atvinnugrein eða jafnvel einu fyrirtæki. Þessi fábreytni í atvinnulífinu hefur orðið enn afdrifaríkari með breyttum þjóðfélagsháttum, ekki síst með aukinni þátttöku kvenna í störfum utan heimilis. Er löngu orðið tímabært að taka mið af þeirri staðreynd. Stjórnvöld á Norðurlöndum hafa áttað sig á því hversu nauðsynlegt það er að hlusta á hugmyndir kvenna og taka tillit til þeirra þegar rætt er um búsetuþróun. Þar eins og hér bitnar aukið atvinnuleysi og skortur á fjölbreytilegum störfum fyrst og fremst á konum á landsbyggðinni. Þær eiga oft ekki annarra kosta völ en að flytja til þéttbýlisstaða í leit að atvinnu. Hefur því víða verið lögð sérstök áhersla á uppbyggingu atvinnu með tilliti til hugmynda og aðstæðna kvenna. Finnar hafa t.d. ráðunaut um atvinnuuppbyggingu kvenna í dreifbýli og það hefur skilað umtalsverðum árangri og á öllum Norðurlöndunum er eitthvað í gangi einmitt í þá veru að byggja upp þátttöku kvenna í atvinnulífinu. Fyrir skömmu var gerð sameiginleg könnun í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi á atvinnuháttum dreifbýlisins og því hvernig best mætti snúa af vegi fólksfækkunar og auðnar, styðja landsbyggðina og byggja þar upp heilbrigt og gróandi mannlíf. Þessi könnun leiddi til þeirrar niðurstöðu að við mótun nýs atvinnulífs og atvinnutækifæra væri þátttaka kvenna höfuðnauðsyn. Áhrifum þeirra yrði að koma að við atvinnureksturinn vegna þess að þær hafa aðra sýn og aðrar viðmiðanir. Þær yrðu að vera með þar sem ráðum væri ráðið og vegna vinnuframlags þeirra yrði að taka tillit til hagsmuna þeirra. Ráðamenn í Noregi hafa látið í ljós að við uppbyggingu atvinnu í dreifbýli skuli þessar niðurstöður hafðar að leiðarljósi. Vonandi vitrast ráðamönnum hér þessi sannleikur sem okkur konum finnst reyndar augljós. Árið 1986 var atvinnuþátttaka kvenna hér á landi 90,1%. Þátttaka giftra kvenna í atvinnu utan heimilis hafði aukist úr um 20% árið 1960 í 84% árið 1986. Nú fer atvinnuleysi hins vegar vaxandi og kemur harðar niður á konum en körlum. Skráð atvinnuleysi er meira meðal kvenna en karla, en þar að auki er vitað mál að dulið eða óskráð atvinnuleysi er meira meðal kvenna en karla, einkum í dreifbýli. Vert er að benda á að 40% lögbýla í landinu bera aðeins eitt ársverk eða minna. Allt ber því að sama brunni. Það vantar ný störf fyrir konur. Ætla mætti að einhverjir ráðamenn hafi komið auga á fyrrnefndar staðreyndir, sbr. eftirfarandi setningu í málefnasamningi núverandi ríkisstjórnar: ,,Sérstakt átak verður gert til að auka fjölbreytni í atvinnu kvenna á landsbyggðinni.`` Efndir á því fyrirheiti eru hins vegar engar enn og því höfum við þingkonur Kvennalistans lagt hér fram á þskj. 207 frv. til laga um breytingu á lögum nr. 64/1985, um Byggðastofnun, sem hljóðar svo: ,,1. gr. Við II. kafla laganna bætist ný grein, er verði 13. gr., og orðist þannig: Við Byggðastofnun starfar deild sem hefur það hlutverk að vinna að uppbyggingu atvinnu fyrir konur. Til starfsemi deildarinnar skulu renna a.m.k. 20% af árlegum framlögum ríkisins til Byggðastofnunar og skal þeim varið til reksturs deildarinnar, ráðgjafar, lána, styrkja og annarrar fyrirgreiðslu vegna atvinnustarfsemi kvenna. Nánari ákvæði um starfsemi deildarinnar setur ráðherra með reglugerð. 2. gr. Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 1990. Í 3. gr. laga um Byggðastofnun segir: ,,Byggðastofnun fylgist með þróun byggðar í landinu. Stofnunin getur gert eða látið gera áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs í þeim tilgangi að treysta búsetu og atvinnu í byggðum landsins. Í samræmi við hlutverk stofnunarinnar veitir hún lán eða annan fjárhagslegan stuðning í því skyni m.a. að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að óæskileg byggðaröskun eigi sér stað eða lífvænlegar byggðir fari í eyði.`` Stofnun sérstakrar deildar við Byggðastofnun, sem eingöngu fjalli um málefni kvenna, er ein leiðin til að fást við þann vanda sem leiðir af núverandi fábreytni og skorti á störfum fyrir konur. Eðlilegt er að konur hafi frumkvæði í þessum efnum, en hvatning, ráðgjöf og bætt skilyrði eru nauðsynleg. Konur skortir sjálfstraust á þessum vettvangi. Þær hafa lítið sótt í atvinnuþróunarsjóði. Eignaleysi kvenna hindrar þær í að stofna til skulda. Fyrsta verkefni kvennadeildar Byggðastofnunar yrði að efla frumkvæði hjá konum, t.d. með fræðslufundum, hugmyndasamkeppni, almennri fræðslu, ráðgjöf og handleiðslu og námskeiðum fyrir konur sem vilja stofna fyrirtæki. Þannig má minnka það forskot sem karlar hafa í þessum efnum. Tryggja þarf skilning á sérstöðu kvenna. Þess vegna er nauðsynlegt að við deildina starfi eingöngu konur sem hafa reynslu af kvennaráðgjöf og jafnréttismálum. Fræðsla fyrir konur þarf að miðast við reynslu þeirra og þá staðreynd að konum henta betur vinnu- og kennsluaðferðir sem byggjast á hópvinnu og óformlegum samskiptum og efla frumkvæði og áræði. Það er ekki nóg að breyta ,,hann`` í ,,hún``. Á óþekktu sviði eiga konur sérstaklega erfitt með að meta hvað þær geta og hvað ekki og hverjar eru þeirra veiku og sterku hliðar. Kvennadeild Byggðastofnunar er hreint byggðaverkefni. Þess vegna teljum við flutningskonur mikilvægt að hún hafi aðsetur utan höfuðborgarsvæðisins og við bendum á Akureyri sem kjörinn stað í því efni. Rökin fyrir því eru þau að þar hefur á undanförnum árum verið unnið að samnorræna verkefninu ,,BRYT`` eða ,,Brjótum múrana`` sem er þróunarverkefni á sviði jafnréttismála. Þá er á Akureyri útibú frá Byggðastofnun, hið eina á landinu. Á sama stað er svo aðsetur Iðnþróunarfélags Eyjafjarðar sem unnið hefur markvisst að atvinnuþróun á Eyjafjarðarsvæðinu. Flutningskonur leggja því til að sett verði ákvæði í reglugerð um að kvennadeildin starfi við útibú Byggðastofnunar á Akureyri. Enn fremur verði í reglugerð ákvæði um að við deildina starfi eingöngu konur með reynslu af jafnréttisstarfi og kvennaráðgjöf sem hafi með höndum rekstur deildarinnar, meti umsóknir um aðstoð, veiti ráðgjöf og handleiðslu og annist námskeið fyrir konur. Einnig komi fram í reglugerð ákveðin stefna þar sem t.d. þær hugmyndir fái forgang sem stuðla að nýjungum í atvinnurekstri byggðarlagsins eða byggjast á hráefni eða annarri auðlind byggðarlagsins. Einnig væri hugsanlegt að veita þeim konum forgang sem fara út í óhefðbundinn atvinnurekstur, annaðhvort óhefðbundinn fyrir byggðarlagið eða óhefðbundinn fyrir konur. Átak til eflingar atvinnu fyrir konur í dreifbýli getur vissulega fallið undir almenna starfsemi Byggðastofnunar. Reynslan hefur þó sýnt að hætt er við að önnur verkefni fái sjálfkrafa forgang. Þess vegna þarf að marka kvennadeild sérstakan sess með lögum, deild sem vegna sérstöðu sinnar ætti auðveldara með að tileinka sér og tryggja ný vinnubrögð sem eru aðgengileg konum. Fyrir rúmu ári héldu kvennalistakonur ráðstefnu á Hvanneyri um atvinnumál kvenna í dreifbýli. Ýmsar athyglisverðar niðurstöður komu þar fram en athyglisverðast þótti mér að heyra hugmyndaauðgi kvennanna um möguleika á margvíslegri atvinnustarfsemi fyrir konur og langsamlega athyglisverðast hvernig þær hugsuðu sér uppbyggingu þess. Hugmyndir þeirra byggjast allar á samvinnu kvenna. Atvinnureksturinn taki mið af börnum og heimili og því að störfum skuli hagað þannig að konur séu ekki knúðar til að varpa frá sér ábyrgð á fjölskyldunni. Við getum að gamni litið á á móti hvernig karlar byggja upp atvinnufyrirtæki. Þar eru konur, börn og þarfir þeirra ekki inni í myndinni þó að gengið sé út frá því að vinnuframlag kvenna sé nýtt. Þó er ávallt vísað til karlanna sem hinna ábyrgu aðila. Konur miða við að byrja smátt en efla reksturinn hægt og örugglega. Karlar vilja byrja stórt, verða ríkir strax og sorglegar afleiðingar þess hugsunarháttar blasa allt of víða við. Landsbyggðinni er nú bráður og stórkostlegur vandi á höndum um atvinnumál og atvinnuuppbyggingu sem ég fæ ekki séð að verði leystur nema með aðstoð stjórnvalda í einhverjum mæli. En heimamenn verða sjálfir að eiga frumkvæði, hugmyndir og tillögur um hvað gera skuli og þar verða konur að hafa frumkvæði að sínum hluta og hugmyndirnar skortir þær ekki. Það skiptir öllu máli um framtíð landsbyggðarinnar að tillit sé tekið til þess að þannig þarf að búa að konum að þær geti komið inn í atvinnulífið á eigin forsendum, að atvinnuuppbyggingin taki mið af því hvað hentar konum því án þátttöku kvenna verður ekki um neinar raunhæfar úrbætur að ræða í atvinnumálum dreifbýlisins. Og með tilvitnun til þeirra orða í stjórnarsáttmálanum ,,að sérstakt átak verði gert til að auka fjölbreytni í atvinnu kvenna á landsbyggðinni`` skora ég á hæstv. ríkisstjórn að láta nú athafnir fylgja orðum, tryggja þessu frv. framgang. Í stjórnarsáttmálanum eru einnig fyrirheit um að taka fyllsta tillit til byggðamála við uppbyggingu atvinnulífsins og einnig um það að stuðlað verði að æskilegri byggðaþróun sem hlýtur að þýða það að vilji ráðamanna sé að byggð haldist sem víðast um landið. Til þess að svo verði þarf nýja strauma og stefnur í atvinnulífinu og að því miðar þetta frv. Það skiptir meira máli um byggðafestu en margir gera sér ljóst að konur um landið allt, til sjávar og sveita, eigi kost á atvinnu sem miðast við þarfir þeirra. Konur vantar vinnu. Að loknu máli mínu vil ég vísa þessu frv. til fjh.- og viðskn.

Flm. (Geir H. Haarde) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 52/1966, um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga, með síðari breytingum. Hér er um að ræða löggjöf sem allt er varðar ríkisbókhald, fjárlög, ríkisreikning og skyld málefni lýtur. Þessi lög eru 23 ára gömul og margt hefur breyst á þeim tíma og að mínum dómi fyllsta ástæða til að endurskoða þau lög í heild sinni. Hygg ég að einhver undirbúningur kunni að vera hafinn að slíkri endurskoðun á vegum þeirra aðila sem mesta ábyrgð bera í þessu efni. Eigi að síður hefur flm. þessa frv. þótt ástæða til að endurflytja nú í lítið breyttri mynd frv. sem hér var flutt á síðasta þingi og kveður á um að sett verði ákveðin tímamörk að því er varðar framlagningu hér á Alþingi á ríkisreikningi og fjáraukalögum og sömuleiðis afgreiðslu þeirra mála hér í þinginu. Eins og þingmenn rekur eflaust minni til frá síðasta þingi þá var þar lagður fram nokkur bunki af ríkisreikningum og fjáraukalögum eldri ára sem dregist hafði úr hömlu að leggja hér fyrir Alþingi og afgreiða. Búið er að koma nokkurri reglu á þessi mál nú og vissulega var það framfaraspor þegar hæstv. fjmrh. lagði fram á þessu þingi í fyrsta sinn um áratuga skeið frv. um fjáraukalög fyrir yfirstandandi fjárlagaár. Eigi að síður telja flm. rétt að kveðið verði á um afgreiðslu þessara mála í lögum þannig að í framtíðinni verði ekki um það að ræða að óeðlilegur dráttur geti orðið á framlagningu þessara mikilvægu skjala, þessara mikilvægu þingmála. Þannig verði bæði það aðhald að handhöfum framkvæmdarvalds í þessu efni sem stjórnarskráin gerir ráð fyrir og sömuleiðis verði þessi skjöl þinginu sjálfu til þess gagns sem þau geta orðið ef eðlilega og rétt er að málum staðið. Í þessu frv. er, herra forseti, lagt til í fyrsta lagi að endurskoðaðan ríkisreikning skuli leggja fyrir Alþingi svo skjótt sem verða megi á næsta ári eftir fjárlagaárið og afgreiða hann þá. Einnig segir að eigi megi samþykkja ríkisreikning fyrr en lokið sé afgreiðslu fjáraukalaga fyrir viðkomandi ár. Í öðru lagi segir svo, virðulegi forseti, í 2. gr., að frv. til endanlegra fjáraukalaga skuli lagt fram og afgreitt á vorþingi eftir fjárlagaárið. Þriðja breytingin er svo sú, virðulegi forseti, að gert er ráð fyrir því að fyrirsögn laganna breytist og í hana komi orðið fjáraukalög, enda er hér þá í fyrsta sinn í þessari löggjöf ákvæði um þau lög sem síst eru réttminni eða virðingarminni heldur en fjárlög og ríkisreikningur þó að hvergi sé kveðið á um þau í lögum annars staðar en í stjórnarskrá. En fjáraukalögin eru sem kunnugt er millistig milli fjárlaganna og hins endanlega ríkisreiknings. Það sem segir hér um frv. til endanlegra fjáraukalaga er breyting frá því sem var í þessu frv. í fyrra vegna þess að nú hefur fjmrh. lagt fram fjáraukalagafrv. fyrir þetta ár og má vænta þess að svo verði í framtíðinni að fram komi á fjárlagaárinu frv. til fjáraukalaga fyrir yfirstandandi fjárlagaár. Hins vegar er jafnframt ljóst að slíkt frv., eins og nú háttar til til að mynda, mun ekki segja fyrir um endanlegar niðurstöður fjárlagaársins og þess vegna verður áfram þörf á sérstöku fjáraukalagafrv. eftir að árið er liðið til þess að gera upp reikningana og fá heimildir fyrir þeim útgjöldum sem hugsanlega hafa staðið út af og öðru því um líku sem kemur til skjalanna þegar árið er gert upp í heild sinni. En rétt þykir í þessu frv. að kveða á um að slíkt frv. skuli lagt hér fram á hv. Alþingi og það afgreitt á vorþinginu eftir fjárlagaárið, þ.e. að það skuli þá við venjulegar aðstæður hafa hlotið hér fullnaðarafgreiðslu á innan við hálfu ári frá því að árinu sem um er fjallað er lokið. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að fara um þetta mikið fleiri orðum. Ég tel að frv. sem þetta sé ákveðinn liður í því að koma hér á frekari umbótum í öllu er varðar verklag og vinnubrögð í sambandi við fjárlög, ríkisreikning, fjáraukalög og fleiri slík málefni, sem og endurskoðun og eftirlit með útgjöldum. Það hafa orðið ákveðnar breytingar á þessum málum á undanförnum missirum sem allar horfa til bóta og til nútímalegra horfs og ég tel að þetta frv. sem hér er flutt geri það líka. Það er ljóst að hér er ekki um pólitískt ágreiningsefni að ræða heldur ákveðnar umbætur sem snúa að formi mikilvægra mála. Þess vegna vænti ég þess að um þetta mál geti orðið samstaða þó að ég taki líka fram að vissulega er þörf á víðtækari endurskoðun þeirra laga sem gerð er tillaga um að breyta með frv. þessu. Ég leyfi mér að leggja til, herra forseti, að frv. þessu verði að 1. umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.