Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Þann 30. janúar var útbýtt fyrirspurn frá þeirri sem hér stendur um geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga, hvert umfang hennar væri, hve hátt hlutfall stofnanaþjónustu væri annars vegar og þjónustu utan sjúkrahúsa hins vegar, um samvinnu félagsmála- og heilbrigðisyfirvalda og hve stór hópur ungmenna sem væri í vanda fengi enga aðstoð, hvaða áform væru um að byggja upp geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga og hvort hún yrði á nýjum barnaspítala. Virðulegi forseti. Vegna fyrirspurnar minnar og að málefni barna- og unglingageðdeildar væru þar með til þinglegrar meðferðar hefur ekki verið unnt að biðja um utandagskrárumræðu um leið og þingfundir hæfust að loknu nefndahléi þótt þetta sé eitt alvarlegasta málið sem komið hefur upp á undanförnum mánuðum og snúi að börnum og unglingum. Á þessu vek ég athygli hér. Ég tel þó mikilvægt að geta þess að heilbrrh. hefur tjáð að svarið muni berast í dag. Ég tel samt að Samfylkingin muni óska eftir umræðu um þetta mál vegna þess umfangs sem það hefur fengið í fjölmiðlum að undanförnu þó að ég geti ekki dæmt um svarið fyrir fram. Ég vil líka láta það í ljósi, virðulegi forseti, að nefndir hafa starfað ítrekað frá árinu 1998. Fínar tillögur liggja fyrir um hvernig halda skuli á þessum málum en þetta snýst um fjármagn. Þjónustusamningur þar sem Barnaverndarstofa lagði af mörkum 40 millj. til barna- og unglingageðdeildar hefur ekki verið endurnýjaður og bæði forstjóri Barnaverndarstofu og yfirlæknir barna- og unglingageðdeildar hafa undanfarna daga staðfest að þetta mikilvæga framlag hafi ekki skilað sér til þjónustu við unglinga eins og til var ætlast. Þess vegna lítur nú út fyrir að þetta stóra mál snúist um peninga. Ég vek athygli á þessu og vænti þess að svar við fyrirspurn minni berist á þessum fyrsta degi að loknum nefndadögum.

Ég vil af þessu tilefni taka fram að það er rétt sem hv. þm. segir, borist hafði beiðni um utandagskrárumræðu um þetta efni en áður hafði borist fyrirspurn frá hv. 3. þm. Norðurl. e., Steingrími J. Sigfússyni, til heilbrrh. um geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og unglinga. Að sjálfsögðu er ekki efni til utandagskrárumræðu þegar þingmaður hefur áður lagt fram fyrirspurn um sama efni.

Herra forseti. Það er rétt sem hv. þm. hafði eftir mér, lokadrög að svari við fyrirspurninni eru í yfirlestri hjá okkur og ég vona, og veit, að svari við fyrirspurn þingmannsins verður dreift á Alþingi í dag. Við höfum reynt að kappkosta í heilbrrn. að svara öllum þeim fjölmörgu fyrirspurnum sem berast og munum kappkosta það áfram. Við munum svara þessari fyrirspurn ítarlega og vanda til svarsins eins og við getum í þessu alvarlega máli. Ég vildi aðeins nefna varðandi eitt atriði sem kom fram í efnislegri umfjöllun hv. þingmanns um þetta mál --- hér er vissulega um alvarlegt mál að ræða --- þó að þjónustusamningurinn við Barnaverndarstofu hafi ekki verið endurnýjaður hef ég fengið gögn um að þeir fjármunir sem þar er um að ræða hafi skilað sér til barna- og unglingageðdeildarinnar. Það hafa vaxið til hennar fjármunir. Hins vegar hefur komið upp vandi á síðustu mánuðum sem hefur verið til umfjöllunar og við munum kappkosta að finna lausnir á. Ég vildi láta það koma fram í þessari umræðu en ég er vissulega tilbúinn að svara öllum þeim fyrirspurnum og þingmálum sem berast um málið.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið var ekki heimiluð utandagskrárumræða vegna þess að hér lágu fyrir fyrirspurnir um málið. En vegna þess að málið er svo grafalvarlegt, og vegna umfjöllunar í fjölmiðlum undanfarið um skort á þjónustu við geðsjúk börn, er full ástæða til þess að við ræðum það aðeins í upphafi þings. Það hefur komið fram í fjölmiðlum að hæstv. ráðherra hafi verið með tillögur til úrbóta allt síðasta kjörtímabil án þess að nokkuð hafi verið brugðist við vegna ástandsins á barna- og unglingageðdeildinni. Þar eru níu pláss fyrir unglinga og í þessum níu plássum eru yfirleitt 12--14 börn, og það er engin framhaldsmeðferð fyrir þessi börn til staðar. Um þetta hefur verið vitneskja allt kjörtímabilið, frá því að nefnd skilaði tillögum til úrbóta fyrir fjórum árum. Ég verð því að kalla ríkisstjórnina til ábyrgðar á því hvernig ástandið er. Kerfið er gjörsamlega að bregðast geðsjúkum börnum. 40--50 börn bíða eftir þjónustu og þar af eru 10--15 unglingar alvarlega sjúkir, jafnvel í lífshættu, og ekkert minni lífshættu en börn með aðra bráðasjúkdóma. Ég minni á það að þjónusta við þessi börn hefur verið minnkuð á kjörtímabili ríkisstjórnarinnar því að sálfræðiþjónustu í skólum var hætt í valdatíð Björns Bjarnasonar, hæstv. fyrrv. menntmrh. Þar er aðeins um greiningu að ræða. Það er einnig ljóst að þótt sjálfræðisaldur hafi verið hækkaður hefur ekki verið brugðist við með aukinni þjónustu. Foreldrar hafa verið í sambandi við okkur. Þeir eru í miklum vanda. Börnin eru bráðveik heima. Foreldrarnir missa vinnuna og missa ofan af sér húsnæðið. Ég vil, herra forseti, vegna ástandsins sem ríkir í málefnum geðsjúkra barna fara fram á það hér að hv. heilbr.- og trn. komi saman og ræði það ástand sem ríkir í þjónustu við geðsjúk börn 

Ég vil biðja hv. þingmenn að virða tímamörk.

Herra forseti. Það er því miður ljóst að ástandið í geðheilbrigðismálum barna og unglinga er langt frá því að vera viðunandi. Það er reyndar einnig talsverð bið eftir langtímameðferðarúrræðum, langtímavistun fyrir unga fíkniefnaneytendur. Ég hef reyndar spurt hæstv. félmrh., og hér var dreift á borðin áðan fyrirspurn til hans um þá hlið mála. Verst er staða þeirra ungmenna sem eiga við hvorn tveggja vandann að stríða, geðræn vandamál, þunglyndi eða annað af þeim toga, og hafa jafnframt ánetjast fíkniefnum. Þau eru gjarnan á gráu svæði milli úrræða sem heyra undir félmrn. annars vegar og heilbrrn. hins vegar. Ég hef, eins og hér hefur reyndar komið fram, lagt fram fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. um tiltekin atriði þessa máls. Það er ástandið á barna- og unglingageðdeildinni og hversu mikil brögð séu að því að börn og unglingar séu vistuð á geðdeildum fyrir fullorðna. En það er auðvitað til marks um alvöru málsins að til þess neyðarúrræðis er gripið trekk í trekk, að vista ungmenni inni á lokuðum geðdeildum fyrir fullorðna þar sem þau eiga að sjálfsögðu alls ekki heima. Einnig hef ég spurst fyrir, herra forseti, um ástand mála hvað varðar fyrirhugaða uppbyggingu geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og ungmenni við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri en þar hafa legið fyrir áætlanir um úrræði sem alls ekki hafa komist til framkvæmda. Félmn. hefur einnig tekið þessi mál með vissum hætti upp og verið að kynna sér ástandið. Ég tel að það væri, herra forseti, í ljósi alvöru málsins æskilegt að félmn. og heilbrn. færu sameiginlega yfir þetta. Þarna er um að ræða skörun á málaflokki sem heyrir að hluta til undir báðar nefndirnar og markmiðið að sjálfsögðu, herra forseti, með því að hreyfa við þessum málum og vinna að þeim er að knýja á um úrbætur. Það er það sem máli skiptir hér.

Virðulegi forseti. Það sem við erum að vekja athygli á í upphafi þingfundar er að þetta mál er ekki nýtt. Vandinn var ekki að verða til núna um áramótin. Það var gífurlegur vandi 1998 þegar geðstefnunefndin var sett á laggirnar. Það var enn þá meiri vandi 1999 eftir að við höfðum hækkað sjálfræðisaldurinn og það var einmitt vandi varðandi börn sem höfðu ánetjast fíkniefnum. Þess vegna var gerður þjónustusamningur um bráðarými og afeitrunarrými á barna- og unglingageðdeild og þess vegna runnu peningar frá félagsmálunum til heilbrigðismála til að taka á því varðandi aldurinn 16--18 ára. Strax í sumar, í júní, var verið að skrifa greinar. Yfirlæknir barna- og unglingageðdeildar skrifaði þá mjög harðorða grein í Morgunblaðið vegna þessara mála og vegna þess að fjármagnið sem átti að renna frá félagsmálunum til þjónustu við unglinga, ekki síst þeirra unglinga sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi hér, unglinga sem bæði áttu í geðrænum vandamálum og fíkniefnaneyslu, gerði það ekki. Yfirlýsing birtist í Morgunblaðinu frá stjórn Læknafélags Íslands í framhaldi um rétt lækna til að tjá sig um þróun heilbrigðisþjónustunnar og brotalamir á henni hvort sem er á eigin vinnustað eða annars staðar og að hann eigi að vera óheftur. Og vegna hvers var þessi yfirlýsing? Það var vegna viðbragðanna við grein yfirlæknisins, Ólafs Ó. Guðmundssonar, sem bar börnin og unglingana fyrir brjósti. Það er þess vegna sem ég vek athygli á þessu máli, virðulegi forseti, ekki vegna þess að svar heilbrrh., sem kemur í dag, sé ekki komið eða að ég telji að það verði fullnægjandi, heldur hins að vandinn er búinn að vera viðvarandi a.m.k. frá 1998. Hann er ekki leystur og lausnin snýst um peninga.

Herra forseti. Ég vil fyrst taka fram að ég hef ekki á móti umræðu um þetta mál eða að þingnefndir taki það fyrir. Við munum að sjálfsögðu kappkosta að gera grein fyrir þróun þessara mála. Hitt vil ég undirstrika að það er víðs fjarri að ekkert hafi verið aðhafst í þessum málum í fimm ár. Það hafa ekki verið framkvæmdar allar þær tillögur sem eru í hinni miklu skýrslu en það er ljóst að unnið hefur verið að því í fimm ár að mæta mjög vaxandi þörf á þessu sviði. Upp er komið vandamál með innlagnir sem við verðum að taka á og við einsetjum okkur að gera það. Þjónustan hefur ekki minnkað, hún hefur verið aukin á göngudeildinni og aukin hjá sjálfstætt starfandi barnageðlæknum. Við bættum þar við verulegum fjármunum á síðasta ári og erum að skoða framhald á því núna einmitt um þessar mundir. Það er ekki skortur á starfsfólki á BUGL, þar er vel mannað, mjög vel mannað núna. En það er skortur á plássum fyrir innlagnir, það er rétt, þannig að það er vandamál sem við verðum að snúa okkur að og finna lausnir á. Ég hef gert ráðstafanir til þess að ræða við einstaklinga sem hafa orðið fyrir barðinu á þessu og fara rækilega ofan í saumana á því hvort það fólk hefur notið allra þeirra úrræða sem kerfið hefur upp á að bjóða og hvort tryggingakerfið hefur komið til móts við þetta fólk. Það er þörf á að skoða það og ég hef gert ráðstafanir til þess strax í dag að ræða við það fólk sem hefur orðið fyrir óþægindum og orðið fyrir barðinu á því ástandi núna sem hefur skapast undanfarið. Ég vonast því svo sannarlega til að við finnum lausnir á þessu erfiða og alvarlega máli. En ég er að sjálfsögðu tilbúinn að gefa allar upplýsingar og ræða það hvenær sem vera skal hér í Alþingi.

Ég vil ítreka það að biðja hv. þingmenn að gæta tímamarka.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hluta iðnn. um frv. til laga um heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði. Að áliti meiri hlutans standa, auk þess sem hér stendur, hv. þm. Guðjón Guðmundsson, Pétur H. Blöndal, Kjartan Ólafsson og Ísólfur Gylfi Pálmason. Ég tel, herra forseti, að iðnn. hafi lagt verulega vinnu í þetta mál enda má segja að málið sjálft og ýmsir angar þess hafi verið til umfjöllunar beint og óbeint í iðnn. um nokkurra ára skeið, eins og kunnugt er. Nefndin sendi að vanda málið til umsagnar til fjölmargra aðila og fékk auk þess marga á sinn fund og er greint frá því í þskj. 985 og tel ég óþarfa að lesa það upp hér en vísa í þingskjalið. Ég vil þó geta þess í upphafi, herra forseti, að það hafa orðið örlítil mistök við frágang á nál. Þar eru tveir gestanna rangfeðraðir. Þar stendur Garðar Kristjánsson frá markaðsskrifstofu iðnrn., Garðar mun vera Ingvarsson. Sama er með þann sem sagður er Þorvaldur Jónsson frá Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi, hann er Jóhannsson eftir því sem best er vitað og vil ég hér í upphafi koma þeirri leiðréttingu á framfæri. Nefndin ákvað jafnframt að senda málið til umsagnar hjá tveimur öðrum nefndum þingsins, annars vegar hv. umhvn. til að skoða sérstaklega þá hlið sem lýtur að umhverfisþáttum málsins og fylgir nál. umhvn. sem fylgiskjal. Þá vísaði iðnn. málinu til umsagnar hjá efh.- og viðskn., þ.e. þeim hluta málsins sem snýr að efnahagsáhrifum og hinum skattalegu þáttum frv. og fylgja umsagnir 1. meiri hluta og 1. og 2. minni hluta efh.- og viðskn. sem fylgiskjöl. Vil ég nota þetta tækifæri fyrir hönd iðnn. og þakka þessum tveimur nefndum fyrir vel unnin störf. Herra forseti. Um hvað snýst þetta mál? Textinn er ekki flókinn en það snýst um að hæstv. iðnrh. fái heimild til samninga við Alcoa um framleiðslu á áli allt að 322.000 tonnum á ári. Samningar við Alcoa, eitt af stærri fyrirtækjum veraldar, sem rekur 29 álver en vinnur þar að auki mikið úr þeirri framleiðslu sem úr álverum kemur, er nokkuð stórtækt á sviði áls til flugvélaframleiðslu, til bílaframleiðslu, vegna umbúða og þar fram eftir götunum, enda er þessi léttmálmur afskaplega eftirsóttur um allan heim í nútímaviðskiptum. Einnig er rétt að draga það fram, herra forseti, að þetta mál tengist öðru stóru máli sem hefur verið til umfjöllunar á Alþingi en Alþingi þegar afgreitt frá sér, þ.e. lögum um Kárahnjúkavirkjun, enda byggir frv. á samningi Landsvirkjunar við fyrirtækið. Þetta er ekki ýkjalöng saga en óhætt er að segja að mikið hafi gengið á. Ég minni á að upphaflegar hugmyndir um álver við Reyðarfjörð snerust um Fljótsdalsvirkjun þar sem ætlunin var að framleiða orkuna, Fljótsdalsvirkjun þar sem Eyjabakkar tengdust og var hér mikil og hörð umræða á hv. Alþingi. Í þeirri umræðu komu m.a. fram ábendingar um að svæðið við Kárahnjúka væri út frá umhverfissjónarmiði að mörgu leyti heppilegra til raforkuframleiðslu og gæti jafnvel talist hagkvæmara. Nú höfum við einmitt staðið frammi fyrir því og var fallið frá virkjunum við Eyjabakka og lög um Kárahnjúka þegar orðin að veruleika. Þá er rétt, herra forseti, að minna á að upphaflega kom að þessu máli fyrirtækið Norsk Hydro, sem hafði sýnt mikinn áhuga og hafði verið gerður samningur um viðræðuferli við Norsk Hydro vegna álvers við Reyðarfjörð. Af ýmsum ástæðum óskaði það fyrirtæki eftir því að frestur til ákvarðanatöku yrði framlengdur. Eins og kunnugt er varð að samkomulagi milli stjórnvalda og Norsk Hydro að framlengja ekki þann frest en í kjölfarið kom þetta stóra fyrirtæki, Alcoa, að málinu og má segja að samningar hafi gengið nokkuð hratt og vel fyrir sig, og á grundvelli þess samkomulags byggir síðan þetta frv. Óhætt er að segja að niðurstaða meiri hluta iðnn. er sú að mæla með samþykkt frv. og veita heimild til hæstv. iðnrh. um að gera samninga við fyrirtækið Alcoa um álverksmiðju við Reyðarfjörð, með örsmáum, smávægilegum brtt. sem raktar eru á þskj. 986, en eru ekki efnislegar, heldur fyrst og fremst spurningar um orðalag, og vísa ég í þskj. 986 hvað það varðar. Ég vil, herra forseti, vekja athygli á nokkrum atriðum sem fram koma m.a. í nál. meiri hluta iðnn. Í fyrsta lagi vil ég nefna að eins og fram kemur hjá meiri hluta umhvn. var við þetta ferli, sem snýr að álverksmiðju við Reyðarfjörð, farið að lögum um mat á umhverfisáhrifum, og er það auðvitað grundvallaratriði enda hefur Alþingi sett lög um mat á umhverfisáhrifum sem nokkurs konar verkfæri til þess að beina framkvæmdum á borð við þessa í tiltekinn farveg þar sem umhverfisþættir eru skoðaðir. Það er líka rétt, herra forseti, í sambandi við þetta að upplýsa að fram kom hjá fulltrúa Umhverfisstofnunar að samhliða umhverfismatinu var unnið að gerð starfsleyfis og farið í vinnu við það. Fram kom hjá fulltrúa Umhverfisstofnunar að í rauninni væri ekkert í lögum sem kæmi í veg fyrir að starfsleyfi væri veitt. Einnig er rétt að draga fram í þessu sambandi að Alcoa mun notast við dálítið aðra tækni en upphaflega stóð til meðan Norsk Hydro var inni í myndinni og má segja að út frá umhverfissjónarmiðum séu þau atriði til bóta. Ég vil þar sérstaklega nefna að fallið er frá urðun kerbrota, enda verða þau flutt úr landi, rafskautaverksmiðja mun ekki rísa, fyrirtækið mun flytja inn sín eigin rafskaut, og síðast en ekki síst er fallið frá svo kallaðri vothreinsum, þ.e. að beina útblæstrinum til sjávar, enda sú aðferð óvíða notuð annars staðar en í Noregi. Fram kom hjá fulltrúa Umhverfisstofnunar að með því að beina útblæstri í sjó í gegnum svokallaðan vothreinsibúnað sé hætta á að svokölluð PAH-efni safnist saman á of afmörkuðum stað og fari yfir eðlileg mörk og skapi hættu, verulega hættu, en með þeirri aðferð sem m.a. byggir á tveimur risastórum reykháfum dreifist útblásturinn og eru minni líkur á að hann fari yfir hættumörk. Þá kom einnig fram að í starfsleyfinu er gert ráð fyrir vöktun á umhverfisþáttum og heimild til þess að grípa inn í ef útblástur fer yfir tiltekin mörk. Í annan stað er hjá efh.- og viðskn. fjallað sérstaklega mikið um hugsanlegar aðgerðir gegn þenslu í efnahagslífinu þegar framkvæmdir verða í hámarki, og kom það auðvitað til umræðu í iðnn. einnig. Árin 2005 og 2006 er talið að framkvæmdatíminn vegna virkjunar við Kárahnjúka og álverksmiðju í Reyðarfirði nái hámarki og er rétt að draga það fram hér að þegar báðar þessar framkvæmdir eru lagðar saman er verið að ræða um fjárfestingu upp á u.þ.b. 165 milljarða kr. á nokkrum árum. Auðvitað mun það hafa veruleg áhrif og umræður urðu verulegar um það í efh.- og viðskn. og iðnn. og hafa orðið svo sem hér á Alþingi og í fjölmiðlum um viðbrögð við þeim efnahagsáhrifum sem hin mikla fjárfesting kann að hafa. Þó að hér kunni að vera um eina mestu fjárfestingu í sögu þjóðarinnar að ræða þá er rétt að minna á að fjárfestingin sem hlutfall af landsframleiðslu er samt ekki miklu meiri en var á sjötta áratugnum þegar fjárfest var í Búrfellsvirkjun og álver í Straumsvík reis. Sem hlutfall af þjóðarframleiðslu er þessi fjárfesting í raun ekki miklu meiri og segir það auðvitað til um hversu mikil framþróun hefur orðið í íslensku efnahagslífi á tiltölulega skömmum tíma. Það er mat nefndarinnar, þ.e. meiri hluti iðnn. tekur undir það mat meiri hluta efh.- og viðskn., að stjórnvöld, fjármálastofnanir og sveitarfélög þurfi að vera mjög á varðbergi hvað varðar hugsanleg þensluáhrif þegar framkvæmdirnar rísa sem hæst. Má í því sambandi benda á aðgerðir ríkisstjórnarinnar nú nýlega þar sem verið er að færa til verkefni af samgönguáætlun einmitt til þess að draga úr opinberum framkvæmdum á tímabilinu 2005--2006 þegar framkvæmdir munu verða í hámarki. Hins vegar er eðlilegt og rétt að árétta það að í dag er auðvitað ekkert vitað hver staða efnahagslífsins verður 2005--2006. Við vitum ekki hvernig staða fiskstofna verður á þeim tíma. Við vitum ekki hvernig staðan í ferðaþjónustunni verður á þeim tíma og öðrum þeim greinum sem atvinnulíf okkar byggir á. Því er eðlilegra að bregðast við þegar á reynir og þegar vitað er nákvæmlega hver staðan í efnahagslífinu verður á þessu tímabili, 2005--2006, enda hefur það komið fram m.a. hjá hæstv. iðnrh. og hæstv. forsrh. að það sé skylda ríkisstjórnar að fylgjast með því enda getur enginn sagt um það í dag hver staða efnahagslífsins verður eftir þrjú, fjögur, fimm ár. Herra forseti. Í annan stað vil ég nefna að í iðnn. kom fram það álit í umræðum nefndarinnar og kemur það fram í áliti meiri hlutans að nefndin hvetur þá sem að verkinu standa til þess að skipuleggja vel hinn félagslega þátt við uppbyggingu álversins og auðvitað í tengslum við virkjunina líka. Ekki síst var verið að horfa á álverið sem mun væntanlega skapa hundruðum einstaklinga störf til lengri tíma. Því er það dálítið spennandi verkefni að skipuleggja hinn félagslega þátt, ekki síst með hliðsjón af búsetu og út frá kyni. Nú hefur komið fram að í álverum víðast um heim vinna ekki síður konur en karlar. En einhverra hluta vegna hefur það gengið verr í þeim tveimur álverum sem starfandi eru á Íslandi að laða kvenfólk til starfanna þrátt fyrir yfirlýstan vilja forsvarsmanna þessara fyrirtækja. Nægir þar m.a. að nefna Rannveigu Rist, konuna í forstjórastóli Alcan, sem hefur haldið þessu sjónarmiði vel á lofti. Gera má ráð fyrir því að starfsmenn þessa fyrirtækis búi í sveitarfélögum sem ná yfir nokkuð stórt svæði og var nokkur umræða um það í nefndinni að það gæti einmitt verið ögrandi og skemmtilegt verkefni í byrjun, strax frá upphafi, að skipuleggja vaktir og annað með hliðsjón af þessum þáttum. Nokkuð var fjallað um hina skattalegu stöðu fyrirtækisins og kemur það fram bæði í áliti meiri hluta og 1. minni hluta að í svona grófum dráttum má segja, eins og kemur m.a. fram í ágætu yfirliti í einu fylgiskjalanna, að skattalegt umhverfi Norðuráls annars vegar og álverksmiðju í Reyðarfirði hins vegar er mjög sambærilegt. Það skeikar í einhverjum atriðum til eða frá en í það heila tekið má segja að þau undanþáguákvæði sem veitt eru þessum tveimur fyrirtækjum séu mjög sambærileg. Ef hins vegar litið er á sambærilega þætti hvað varðar Alcan þá eru þeir samningar byggðir upp allt öðruvísi og má um sumt segja að Alcan gjaldi fyrir það að hafa verið fyrstir á vettvang fyrir nokkrum áratugum. Samningar milli stjórnvalda og Alcan og sveitarfélaga byggja á svokölluðu framleiðslugjaldi og rennur hluti þess til sveitarfélaga, til ríkis og þar fram eftir götunum á meðan samningarnir við Norðurál og Alcoa eru byggðir upp með allt öðrum hætti. Það kemur fram í nál. meiri hluta og 1. minni hluta iðnn. --- væntanlega munu talsmenn 1. minni hluta gera grein fyrir sínum sjónarmiðum --- en talsmenn meiri hluta iðnn. leggja áherslu á að stjórnvöld gangi sem fyrst til þess verks að skapa sambærileg skilyrði fyrir þau fyrirtæki sem vinna á sambærilegu sviði, þ.e. nú stefnir í að þriðja álverksmiðjan rísi hér en hins vegar eru samningar við þessi fyrirtæki ólíkir og meiri hlutinn telur mjög eðlilegt að gengið verði til samninga við Norðurál og Alcan og reynt að skapa sem líkast umhverfi fyrir þessi sambærilegu fyrirtæki og hvetur meiri hlutinn til þess að svo verði gert sem fyrst. Þá er vakin athygli á því að hér kann að vera mjög spennandi tækifæri fyrir félagsfræðinga og stjórnmálamenn framtíðarinnar til að fylgjast með þeim áhrifum sem jafnstór fjárfesting og jafnstórt fyrirtæki og raun ber vitni hefur á tiltölulega afmörkuðu svæði. Það er mikið tækifæri að fylgjast með þeirri þróun, hinum félagslegu áhrifum og kannski efnahagslegu áhrifum af þessu fyrirtæki strax frá upphafi og hvetur meiri hlutinn til þess að slíkt verði gert og tekur með því undir sjónarmið sem fram koma í þáltill. þar að lútandi sem nokkrir þingmenn flytja en 1. flm. hennar er hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir. Herra forseti. Segja má að vissulega séu færðar fórnir með þessum gjörningi, þ.e. álverksmiðju við Reyðarfjörð og síðan orkuframleiðslu í tengslum við hana. Óhjákvæmilega fylgir röskun á umhverfi eins og við öll önnur mannanna verk. Hvar sem mannskepnan kemur sér fyrir og vill skapa sér tilverugrundvöll fylgir röskun á náttúru. Ekki þarf annað en horfa á svæðið í kringum höfuðborgina, vegi, hús, bryggjur, flugvelli og öll önnur mannanna verk. Hins vegar er rétt að hafa í huga að þó að hér sé um ákveðna umhverfisröskun að ræða þá er ekki hægt að líta fram hjá þeirri staðreynd að hér er verið að tala um að framleiða ál sem byggir á raforkuframleiðslu með vistvænum orkugjöfum. Þeir eru afskaplega verðmætir. Benda má á að meiri hluti álvera í heiminum framleiðir ál með rafmagni sem er gert með kolum og olíu. Útblástur frá slíkum raforkuverum og slíkri rafmagnsframleiðslu er 8--15 sinnum meiri en af því rafmagni sem framleitt er með okkar vistvænu orkugjöfum. Þó það hafi vissulega komið fram hjá vissum aðilum þá er einfaldlega ekki rétt að líta fram hjá þeim hluta því á umhverfismál þarf að horfa hnattrænt. Það er alveg ljóst, herra forseti, að ef heimsmarkaðurinn þarf á áli að halda þá munu álverksmiðjur rísa einhvers staðar í heiminum. Þess vegna er afskaplega mikilvægt í því skyni að nýta þá vistvænu orkugjafa sem við Íslendingar til allrar hamingju erum nokkuð auðug af. Það er ein af okkar sterku auðlindum. Ég vil leyfa mér að halda því blákalt fram að þetta sé jákvætt framlag Íslendinga hvað varðar útblástur á heimsvísu þó að vissulega valdi það einhverri staðbundinni aukningu hér. Verður fróðlegt að sjá skriflegt svar við fyrirspurn frá hv. þm. Pétri Blöndal sem hefur einmitt lagt fram fyrirspurn um samanburð á raforkuframleiðslu annars vegar með vatni og jarðgufu og hins vegar kolum og olíu, en munurinn mun vera á bilinu 8--15 faldur. Það er mikilvægt að hugleiða hvers vegna verið er að flytja frv. á borð við þetta, hvers vegna menn taka pólitískan slag um mál á borð við þetta. Að mínu mati, herra forseti, lýtur það að atvinnustefnu, spurningunni um að halda hér uppi atvinnustefnu. Það lýtur að verðmætasköpun. Það lýtur að því að treysta stoðir velferðarkerfisins og það snýr að því að þjóðir hafi sjálfsákvörðunarrétt til að nýta auðlindir sínar skynsamlega. Má þar minna á, og væri svo sem ekki vanþörf á því, að nú um þessar mundir er atvinnuleysi meira en verið hefur í langan tíma. Á sumum svæðum, m.a. á Suðurnesjum, er atvinnuleysið komið í kringum 5% og veldur það auðvitað miklum áhyggjum. Vissulega hefur margt verið reynt á síðustu árum til þess að auka fjölbreytileika í atvinnulífi okkar og margt verið gert til að draga úr atvinnuleysi. Ég hygg hins vegar að menn muni eftir því að þegar hjól atvinnulífsins fóru að snúast hressilega aftur eftir hina miklu kyrrstöðu í lok níunda áratugarins og ég hygg að það hagvaxtarskeið sem við upplifum núna muni verða kennt við þá ákvörðun að stækka álverið í Straumsvík. Þar með fóru hjól atvinnulífsins að snúast aftur vegna þess að þá var m.a. staðið að erlendri fjárfestingu í atvinnulífinu og skilaboðin --- í kjölfarið fylgdi mikil bjartsýni í íslensku atvinnu- og efnahagslífi sem skiptir gífurlega miklu máli. Fjölmargt annað hefur verið reynt víða um land, eiginlega um allt land má segja. Sums staðar hafa menn náð árangri. Ferðaþjónustan heldur áfram að vaxa og dafna en því miður er ástand ferðaþjónustunnar slíkt að fæst fyrirtæki þar eru rekin með hagnaði. Flest fyrirtæki í ferðaþjónustu standa á brauðfótum m.a. vegna þess að ferðatíminn er svo skammur. Við erum að tala um að meginferðamannatíminn á Íslandi sé þrír til fjórir mánuðir. Vissulega skiptir ferðaþjónustan miklu máli í gjaldeyrisöflun okkar Íslendinga. Við höfum náð ágætum árangri í lyfjaiðnaði. Við höfum náð ágætum árangri í kvikmyndum og þannig má áfram halda. En það breytir ekki þeirri staðreynd að atvinnuleysi fer vaxandi og talið er að skapa þurfi u.þ.b. 1.500 ný störf á hverju ári til þess að sporna við því að hér myndist atvinnuleysi. Þrátt fyrir góðan vilja og aðgerðir til þess að ná slíkum atvinnutækifærum með ýmsum öðrum hætti hefur það ekki tekist. Þess vegna hljóta menn að fagna því að skapa atvinnu, fjölbreytilega atvinnu þar sem krafist er fyrst og fremst menntaðs fólks, háskólamenntaðs fólk, fólks með tæknimenntun, í þau 500 störf sem verða beinlínis til í álverinu og vissulega er ánægjulegt að sjá hvernig skólar bæði fyrir austan og norður á Akureyri hafa brugðist við til þess að stuðla að menntun og skapa námsbrautir fyrir fólk sem vill vinna þarna. Ég vil líka í þessu sambandi minna á að reynslan bæði frá Norðuráli og álverinu í Straumsvík er sú að í hvert skipti sem laust starf er auglýst til umsóknar sækja hundruð einstaklinga um og hvergi í nokkrum fyrirtækjum er starfsaldur jafnhár og í álverunum, enda greiða þau tiltölulega há laun, jafnvel hærri en gengur og gerist á hinum almenna markaði. Þau eru með öðrum orðum eftirsóttir vinnustaðir fyrir fólk með fjölbreytilega menntun og greiða tiltölulega há laun. Það er gífurlega mikið atriði að skapa hér verðmæti og tækifæri fyrir vinnufúsar hendur. Herra forseti. Ég hef nefnt 500 bein störf. Þá eru ónefnd margfeldisáhrif sem fylgja alltaf verksmiðjum á borð við álver. Starfsemin í álveri er fjölbreytileg en ég held að það sé líka rétt að draga fram margfeldisáhrifin, ýmiss konar þjónustu, beina og óbeina þjónustu sem fylgir starfsemi í álveri. Þar þarf í rauninni ekki annað en að benda á reynsluna sem Hafnfirðingar og nágrannar Hafnfirðinga hafa af álverinu við Straumsvík. Ég vil draga fram ágætt yfirlit sem Gísli Gíslason, bæjarstjóri á Akranesi, veitti iðnn. þegar hún heimsótti fyrirtækin á Grundartanga. Bæjarstjórinn lýsti þar áhrifunum sem stóriðja á Grundartanga hefur haft á Akranes og nágrannabyggðir. Það var ákveðin niðursveifla í atvinnulífi á Akranesi, lítið að gerast og vonleysi, en þar hefur orðið algjör umsnúningur eftir að stóriðja var byggð á Akranesi. Það felst ekki aðeins í beinum störfum fólks sem þar vinnur heldur alls konar þjónustu í kringum álverið. Þá eru ónefnd margfeldisáhrif þeirra aðila sem sækja fram í skjóli álversins ef svo má segja. Ég vil nefna fyrirtæki og framtak manna eins og Jóns Hjaltalíns Magnússonar sem selur hugbúnað og róbóta, hugbúnað í slíka róbóta í álver um allan heim. Mörg sambærileg fyrirtæki má nefna sem hafa orðið til í samstarfi við álverin og vegna þess að álverin eru hér. Þau hafa skapað vel menntuðu fólki sóknarfæri sem það hefur nýtt sér. Það verður auðvitað seint metið til fulls. Ég tel mikilvægt að benda á, herra forseti, að verði álver reist við Reyðarfjörð, sem allt stefnir í, mun álframleiðsla aukast allverulega hér og kunna að skapast skilyrði þess að við getum farið að hasla okkur völl við úrvinnslu á áli, sem ekki hefur verið nema í óverulegum mæli hér á landi. Magnið sem hér er framleitt hefur verið það lítið að það hefur ekki verið talið svara kostnaði að hefja úrvinnslu þess.  Ég hygg að með álveri við Reyðarfjörð kunni að skapast sambærileg skilyrði og við höfum byggt upp í sjávarútvegi. Við erum annars vegar að tala um veiðar, sem auðvitað skapa hráefni. Lengi vel vorum við mikil hráefnisþjóð en lítil úrvinnsluþjóð í fiskvinnslunni. En þær forsendur hafa breyst og þannig höfum við skapað verðmæti í sjávarútvegi okkar. Ég hygg að með álveri við Reyðarfjörð geti skapast einmitt þessar forsendur að úrvinnsluiðnaður í áli, hvort heldur er að framleiða hér hluta í bíla, hluta í flugvélar, framleiða á umbúðamarkaðinn eða hvað það nú heitir. Þær forsendur kunna að skapast. Það krefst enn frekari tæknikunnáttu, enn frekari orku og enn frekari mannafla. Það gæti skapað enn frekari verðmæti fyrir okkar ágætu þjóð. Það var gleðilegt að heyra í fréttum frá því í fyrradag hvernig margfeldiáhrifin eru þegar farin að koma fram. Flugfélag Íslands hefur ákveðið að ráða fimm nýja flugmenn á sínar leiðir, fyrst og fremst vegna áhrifanna frá væntanlegu álveri og framkvæmdum við Kárahnjúka á leiðinni á Egilsstaði og Akureyri. Þar sjáum við hvernig margfeldisáhrifin eru þegar farin að gera vart við sig. Þau ná ekki einungis yfir Austurland heldur teygja sig yfir á Norðurlandið einnig. Við erum rétt að sjá byrjunina á því. Herra forseti. Verði þessar framkvæmdir að veruleika mun hlutfall sjávarútvegs í íslensku efnahagslífi í fyrsta sinn fara niður fyrir 50%, og þar með má segja að skapast hafi forsendur fyrir enn frekari stöðugleika í íslensku efnahagslífi. Vitað er að fiskstofnar sveiflast af ýmsum ástæðum upp og niður og þannig hefur efnahagslíf okkar farið í ...  Í raun lýsir þetta sér í þeirri spá að með framleiðslu Alcoa í álverksmiðju í Reyðarfirði eigi landsframleiðsla að aukast um allt einu prósenti. Fleiri orð þarf í rauninni ekki að hafa um það. Það að auka landsframleiðslu um 1% er náttúrlega gífurlegur árangur og segir að við erum að stækka þjóðarkökuna sem því nemur, eða um 40 milljarða kr. árlega í útflutningsverðmætum. Þar með er auðvitað verið að leggja grunninn að velferðarkerfinu til framtíðar. Með því kunnum við einmitt að vera að skapa grunn að frekari skattalækkunum en umfram allt betri kjörum fyrir íslenskt efnahagslíf og fyrir íslenska þjóð. Það er væntanlega á þeim forsendum, herra forseti, sem fram kemur í umsögn og fram kom í heimsóknum til iðnn. að fulltrúar atvinnulífsins, Samtaka iðnaðarins, Samtaka atvinnulífsins, Alþýðusambands Íslands og fleiri slíkra aðila eindreginn stuðningur við að þetta frv. verði gert að lögum. Hvers vegna skyldi það vera? Það er jú vegna þess að menn hvetja til að auka verðmæti í íslensku efnahagslífi, hvetja til að við fjölgum atvinnutækifærum hér á Íslandi og þess vegna sýna Samtök atvinnulífsins mikinn stuðning við að frv. þetta verði að lögum. Gleðin hefur þó líklega hvergi komið jafn vel fram og í viðbrögðum Austfirðinga þegar samningar náðust við Alcoa. Það var innileg og sannkölluð gleði sem hefur væntanlega eitthvað smitast yfir á suðvesturhornið, gleði yfir tækifærum til að fá vinnu, skapa verðmæti og byggja upp blómlegt mannlíf fyrir austan  Herra forseti. Nú hefur hv. og virðulegur formaður Vinstri grænna gengið í salinn og þráir eflaust að komast að. Ég held að ég láti þetta duga og ítreka það að að nál. meiri hluta iðnn. standa Hjálmar Árnason, Guðjón Guðmundsson, Pétur H. Blöndal, Kjartan Ólafsson og Ísólfur Gylfi Pálmason.

Herra forseti. Það var mjög dapurlegt að hlýða á fulltrúa stjórnarmeirihlutans, fulltrúa Framsfl., réttlæta eyðileggingu á einni helstu og fegurstu náttúruperlu þessa lands, réttlæta útsöluprís á rafmagni til bandaríska stórfyrirtækisins Alcoa, sem er að pakka saman, draga saman seglin heima fyrir vegna hás raforkuverðs. Þetta gátu þeir gert eftir að þeir uppgötvuðu Framsóknarflokkinn. Ef það væri Framsóknarflokkurinn einn sem hvíldi í klóm Alcoa þá væri málið ekki svo ýkja alvarlegt en þeir eru að taka þjóðina alla með sér. Hér talaði hv. þm. Hjálmar Árnason um réttláta skattlagningu á stóriðjufyrirtæki á Íslandi. Ég hefði kosið að hann hefði horft til íslenskra fyrirtækja og íslensks atvinnulífs og horfið frá ívilnunum til stóriðju. Hann sagði ekki vitað hvernig atvinnulífinu mundi vegna eftir fáein ár. Það er alveg rétt. En eitt er vitað, samkvæmt varnaðarorðum Seðlabanka, fjmrn. og fjármálasérfræðinga mun íslenskum atvinnufyrirtækjum vegna verr en ella vegna áforma ríkisstjórnarinnar. Þetta er staðreynd. En spurningin sem ég vildi beina til hv. þm. og formanns iðnn. þingsins lýtur að ESA. Hefur honum verið kynnt, þá iðnn. einnig, hvers ESA hefur óskað, og hvaða gögn hafi verið send til ESA-dómstólsins. Hefur þetta mál verið tekið til formlegrar umræðu og viðræðu í iðnn. þingsins? Ég hef farið fram á að slík kynning fari fram í efh.- og viðskn. þingsins en okkur hefur verið skýrt frá því að þá verðum við að undirgangast það að láta ekkert uppi, þegja yfir staðreyndum málsins gagnvart þjóðinni. Ég óskaði eftir rökstuðningi fyrir því, hvers vegna okkur ber að þegja.

Herra forseti. Það kemur mér ekki á óvart að maður sem dagfarslega er afskaplega lífsglaður skuli, þegar hann kemur hér í ræðustól og fjallar um atvinnumál og möguleika til að skapa atvinnu, vera heldur dapur. Enda byrjaði hv. þm. sína ræðu á að það væri dapurlegt að hlýða á. 
             Hv. þm. Ögmundi Jónassyni finnst málið dapurlegt og er þar í bullandi ágreiningi við ASÍ, í bullandi ágreiningi við öll helstu samtök atvinnulífsins sem fagna þessu og gleðjast með okkur öðrum sem styðjum þetta frv. Það skapar aukin verðmæti fyrir þjóðarbúið og hundruð starfa fyrir þjóð sem nú er að glíma við atvinnuleysi. Hv. þm. á erfitt með að gleðjast yfir þeim tækifærum en kemur, eins og yfirleitt þegar hér er verið að fjalla um möguleika til að byggja upp atvinnu, dapur í bragði. Ég harma það. En hv. þm. verður að fara að skilja að störfin verða ekki til, þeim rignir ekki af himnum ofan. Það þarf að fjárfesta í atvinnulífi. Menn þurfa að sækja fram í atvinnulífinu til að skapa störf og færa frekari stoðir undir velferðarkerfið. Það þarf að auka verðmætin, m.a. svo að hægt sé að borga starfandi fólki laun og líka til þess að borga opinberum starfsmönnum laun. Verðmætin verða ekki til úr engu. Ekkert verður til úr engu. Hvað varðar fyrirspurn hv. þm. þá hefur hv. þm. óskað eftir því á fundi í efh.- og viðskn. að fá upplýsingar. Ég sat á þeim fundi með honum og við bíðum eftir svörum. En það hefur komið fram hjá hæstv. iðnrh. að við vinnu á þessu máli hefur ESA verið upplýst um ferlið. Þetta er nokkuð sambærilegt við Norðurál en við bíðum eftir niðurstöðum og kvíðum engu.

Herra forseti. Heldur var nú fátt um svör. Málið snýst um hvaða leið er vænlegust til árangurs til atvinnusköpunar í landinu. Við höfum sýnt fram á að miðstýrð þungaiðnaðarstefna Framsfl. veiki möguleika annarrar atvinnustarfsemi í landinu og sé ekki líkleg til að stuðla að þeirri grósku sem við viljum sjá í efnahagsstarfseminni á komandi árum. Við höfum fært rök fyrir því og munum að sjálfsögðu gera það í umræðunni í dag, þá gagnvart öðrum ráðherrum og ábyrgðarmönnum. Hér talaði hv. formaður iðnn. þingsins sem er fyrsti talsmaður þessa máls hér við umræðuna. Hann hefur ekki óskað eftir gögnum sem send hafa verið til ESA sem hljóta að vera forsenda þess að þetta mál gangi upp. ESA er með málið til athugunar, hvort það stríði gegn reglum sem við höfum undirgengist á hinu Evrópska efnahagssvæði. 
             Ég hefði viljað vita í hverju niðurgreiðslan er fólgin sem verið er að fjalla um. Er það hafnargerðin og ívilnanir við mengunarkvóta? Við vitum það ekki.

Ég minni hv. þingmann á að virða tímamörk.

Herra forseti. Hv. þm. getur varla ætlast til þess að iðnn., þó að hún sé merkileg, grípi inn í ferlið hjá ESA.

Á sínum málum ...

ESA er með málið til skoðunar eins og hv. þm. veit, og niðurstöður og úrskurður ESA kemur. En þá er langt til seilst þegar meira að segja formaður þingflokks Vinstri grænna hangir núna á síðasta stráinu sínu, voninni um að ESA stöðvi málið, það sem hann kallar miðstýrða atvinnustefnu Framsfl.

Þú meinar það.

Það er þó gott að Framsfl. hafi stuðning frá ASÍ, Samtökum iðnaðarins, Samtökum atvinnulífsins og yfirleitt öllum sveitarfélögum sem um þetta hafa tjáð sig.

Á þá ekki að kjósa um málið?

Ég fagna því að það skuli vera til svo margir framsóknarmenn í landinu sem styðja þessa atvinnustefnu. Þetta er atvinnustefna sem skapar verðmæti, hún skapar störf en því hefur hundasúrustefnan því miður ekki skilað til okkar enn þann dag í dag, því miður.

Af hverju þorið þið ekki að láta kjósa um málið? Af hverju erum við að ræða þetta þá? Er þetta grín?

Herra forseti. Eins og fram kemur í því lagafrv. sem hér er til umræðu, heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði, er Kárahnjúkavirkjun forsenda fyrir álverinu. Kárahnjúkavirkjun er nefnd í lagatextanum og er grundvallarforsenda fyrir því að af þessum framkvæmdum geti orðið. Þess vegna er auðvitað ekki hægt að gera neinar athugasemdir við það að rætt sé um þau náttúruspjöll í heild sem fylgja þessum framkvæmdum. Ég kem í andsvar við hv. formann iðnn. vegna þess að ég þarf að leiðrétta ákveðna hluti sem hv. þm. kom inn á í ræðu sinni. Í fyrsta lagi vil ég leiðrétta það að hér sé um eitthvert meirihlutaálit frá umhvn. að ræða. Það er ekkert meirihlutaálit frá umhvn. vegna þess að það var ekki nægur meiri hluti á fundi umhvn. sem afgreiddi málið til að það gæti myndast meiri hluti. Þar voru aðeins tveir stjórnarþingmenn viðstaddir þannig að það er rangt hjá hv. þingmanni að hér sé um að ræða meirihlutaálit frá umhvn. enda mál lesa í þinggögnum að umsögnin sem barst frá umhvn. var í fyrsta lagi frá 1. minni hluta og í öðru lagi frá 2. minni hluta umhvn. Herra forseti. Ég vil spyrja hv. formann iðnn.: Hvers vegna var spurningin sem lögð var fyrir umhvn. Alþingis jafnþröng og raun bar vitni? Hvers vegna var umhvn. þingsins í þessu máli eingöngu gert að svara því hvort farið hefði verið að lögum við mat á umhverfisáhrifum? Hvers vegna var umhvn. ekki falið að líta heildstætt á umhverfisþáttinn eins og látið er í veðri vaka í nál. hv. iðnn. sem segir raunar beinum orðum að það hafi verið fjallað um umhverfisþáttinn í umhvn.? Herra forseti. Það var ekki gert. Ástæðan var sú að iðnn. bað umhvn. ekki um að líta á neitt annað en það hvort farið hefði verið að lögum við afgreiðslu málsins.

Herra forseti. Ég held að rétt sé að draga það fram hér að fram hefur komið í iðnn. að iðnn. öll, fyrir utan fulltrúa Vinstri grænna, styður málið. Það held ég að sé nokkuð lýsandi fyrir stöðu þessa máls hjá þjóðinni. Yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar sér hvaða áhrif þetta hefur, hvaða jákvæðu áhrif þetta hefur fyrir efnahagslíf okkar, fyrir byggðamálin, skapar atvinnu og þar fram eftir götunum eins og hér hefur verið farið yfir en því miður eiga hv. fulltrúar Vinstri grænna erfitt með að skilja það, enda virðist verðmætasköpun einhvern veginn ekki vera inni á borði hjá þeim ágæta stjórnmálaflokki. Hvers vegna var spurning iðnn. og erindi iðnn. til hv. umhvn. svo þröngt? spyr hv. þm. Varla getur hv. þm. ætlast til þess að þingmenn eða þingnefndir fari að stunda umhverfismat. Það er ekki hlutverk þingsins. Hér var mikil umræða á sínum tíma og ég vissi ekki betur en að þingmenn hefðu fagnað því að hér voru sett lög um mat á umhverfisáhrifum. Það er það verkfæri sem löggjafarvaldið hefur sett framkvæmdarvaldinu, að fara þar eftir ákveðnu ferli, og þar koma að ýmsar stofnanir. Þar hefur almenningur alla möguleika til þess að gera athugasemdir. Þar fer fram matið. Það fer ekki fram innan þingsins. Við förum ekki upp á hálendið nema kannski til að kynna okkur aðstæður en það erum ekki við sem veltum við steinum, teljum hreindýr og þar fram eftir götunum og skoðum hin eiginlegu áhrif. Til þess höfum við sett lög. Til þess höfum við stjórnsýslustofnanir og það er þess vegna sem við spurðum hvort hefði verið farið að lögum. Meira þurftum við ekki að vita.

Herra forseti. Hv. þm. þurfti ekki að vita meira. Er hann með þeim orðum að segja að meðferð Skipulagsstofnunar sé undirorpin einhverjum vafa? Þarf hv. þm. að fá heila þingnefnd til þess að segja sér að Skipulagsstofnun fari að lögum? Og má ég benda hv. þm. á að Skipulagsstofnun mat Kárahnjúkavirkjun ótæka út frá umhverfisforsendum. Má ég minna hv. þm. á að það var pólitískt handafl Framsfl. sem sneri þeim úrskurði við og ég get þess vegna fullyrt að það hafi ekki verið farið að lögum. Nú hefur úrskurður Skipulagsstofnunar um álverið verið kærður. Það þýðir að umhverfismatsferli álversins stendur enn þá yfir, því er ekki lokið og sannleikurinn er sá að Umhverfisstofnun var ekki heimilt samkvæmt reglugerðum að auglýsa starfsleyfið opið til umsagnar fyrr en eftir að umhverfismatsferli álversins væri lokið. Umhverfismatinu er ekki lokið. Það er búið að auglýsa starfsleyfi í heimildarleysi þannig að ég fullyrði það hér við hv. þm. að ekki hefur verið farið að lögum.

Herra forseti. Það er ekki rétt hjá hv. þm. að ekki hafi verið farið að lögum. Ég vil hvetja hinn ötula hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur til að kynna sér lög um mat á umhverfisáhrifum. Ráðherrann, hvort sem það er ráðherra Framsfl. eða annars, hefur fullt leyfi og fullt vald samkvæmt lögum til þess að úrskurða í málinu. Það veit hv. þm. og ég vara við því, þó að ég skilji tilfinningar hv. þm. og virði þær þó að ég sé ósammála afstöðu þingmannsins, að koma hér upp og halda fram því sem rangt er vegna þess að þingmaðurinn veit betur. Hv. þm. á líka alla kosti á því að koma sjónarmiðum sínum fram í minnihlutaáliti. Umhvn. fær ákveðna beiðni frá iðnn., og umhvn. getur gert hvaðeina sem hún vill. Og hv. þm. hefur öll tök á því að koma sjónarmiðum sínum að í nál. og í ræðu og efa ég ekki eitt augnablik að hv. þm. mun liggja á skoðunum sínum í umræðum hér í dag.

Herra forseti. Framsöguræða hv. formanns iðnn. var um margt áhugaverð. Ekki þarf að taka fram að við höfum mjög svo ólíka sýn til framtíðar varðandi möguleika okkar til atvinnuuppbyggingar hér á landi, mjög svo ólíka. Við höfum mismunandi fyrirmyndir og ég vil taka þær þjóðir til fyrirmyndar sem vilja byggja á fjölbreytni og hugkvæmni, leggja stóriðjudraumana til hliðar og efla annað. Ég óska eftir því við hv. þm. að hann rökstyðji frekar það sem hann sagði hér um áhrif Kárahnjúkavirkjunar á umhverfið, að auðvitað hafi virkjunin einhver áhrif á umhverfið, eins og öll mannanna verk. Þar nefndi hann sem dæmi mannanna verk í kringum höfuðborgarsvæðið, byggingar, brýr og vegi. Ég vil spyrja hv. þm. og biðja hann um að rökstyðja það frekar hvort honum þyki það sem hann nefndi hér sem rök sambærilegt við þessa stóru og miklu framkvæmd sem hefur óafturkræf áhrif á náttúruna. Ef við förum í þetta verður ekki aftur snúið, við getum ekki þurrkað þetta út. Ég vil biðja hann að rökstyðja líka hvort honum þyki það sambærilegt að bera saman jákvæð áhrif álveranna á Grundartanga og áhrif upp á Akranes og eins hvað varðar áhrif álversins í Straumsvík á íbúaþróun í Hafnarfirði, hvort honum þyki það sambærilegt að bera saman þessi atvinnusvæði sem eru þetta fjölmenn, þetta sterk með þetta mikla flóru í atvinnulífinu sem að mínu mati hefur miklu meiri möguleika til þess að standast ruðningsáhrif virkjunar.

Herra forseti. Það er kannski erfitt að rökstyðja tilfinningar. Tilfinningar eru tilfinningar og þegar við erum að fjalla um umhverfismál og rask á náttúru erum við auðvitað að fjalla um tilfinningar. Ekki eitt augnablik efa ég það að hver einasti þingmaður elskar og dáir náttúruna. Það er samt erfitt að bera saman, er skaðinn meiri hér fyrir sunnan eða fyrir austan? Ég hygg að þegar Ingólfur Arnarson kom hér hafi litið öðruvísi út á höfuðborgarsvæðinu í dag en þegar Ingólfur og þrælar hans fundu súlurnar.  Það væri auðvitað miklu fallegri sýn að geta verið með algjörlega ósnortið Ísland en ég er hræddur um að velferðarstig okkar væri ekki jafnhátt. Ég er hræddur um að atvinnustig okkar væri ekki jafnhátt. Hvers vegna ætli það séu svona margir íbúar í kringum álverin á Grundartanga og í Hafnarfirði? Það er kannski m.a. vegna þess að þar er atvinna. Og um ruðningsáhrif, það má mikið deila um þau. En hvaða störf ætli fari fyrst? Ætli það séu ekki veikustu störfin þar sem launin eru lægst --- og hvað kemur í staðinn? Hærri laun fyrir vinnufúsar hendur.

Herra forseti. Vissulega eru heitar og miklar tilfinningar í þessu máli. Þó það nú væri. Við stöndum frammi fyrir og erum núna að afgreiða mál sem mun skipta okkur öll máli til allrar framtíðar. Við erum að eyðileggja til framtíðar verðmætt land, land sem er einstætt á jörðinni og okkur ber að virða. Mér þóttu svörin vera mjög þunn. Það er ekki hægt að bera saman þau mannanna verk sem er hægt að þurrka út eins og við gætum núna með því að leggja niður Sogsvirkjun. Við höfum betri þekkingu á náttúru landsins en er við stóðum að eyðileggingu lífríkisins í Þingvallavatni á sínum tíma. Við vissum ekki betur á þeim tíma. Við vitum betur í dag og við eigum ekki að ana svona fram með framkvæmdir sem við vitum að eru óafturkræfar.

Herra forseti. Ég ætla ekkert að segja frekar um tilfinningar og virðingu fyrir íslenskri náttúru. Ég mótmæli því að það sé eitthvert einkamál vinstri grænna. Ég tel sjálfan mig eins og alla aðra þingmenn, og hef áður sagt það, bera mikla virðingu fyrir íslenskri náttúru. En við berum líka virðingu fyrir íslenskri þjóð og því fólki sem hér býr. Það er óhjákvæmilegt að við þurfum að skaða náttúruna, illu heilli, af því að við gerum kröfur um atvinnu og hátt velferðarferðarstig. Það er ekki rétt hjá hv. þm. að umhverfisskaðinn hér sunnan lands og í kringum höfuðborgina sé óafturkræfur. Það sem við höfum lagt undir öll mannanna verk á einu stykki höfuðborgarsvæði er ekkert smáflæmi. Það er sama hversu margar jarðýtur færu á öll þau mannvirki, við náum aldrei að byggja það upp eins og það var, en við höfum orðið sammála um það sem þjóð af því að það er óhjákvæmilegt. Einhvers staðar þurfa vondir að vera, einhvers staðar þarf fólkið að búa.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti 1. minni hluta sem fulltrúar Samfylkingarinnar í iðnn. skipa. Nú hefur það komið fram, herra forseti, í máli formanns nefndarinnar og framsögumanns meiri hluta nefndarinnar að fulltrúar iðnn. séu sammála um stuðning við málið fyrir utan fulltrúa Vinstri grænna. Það er samt þannig að við fulltrúar Samfylkingarinnar vildum að í áliti okkar, sérstöku áliti, kæmi fram okkar sýn á þetta mál og umfjöllun um þau álitaefni sem við teljum eðlilegt að stjórnvöld skoði, m.a. til þess að leiðrétta það umhverfi sem atvinnufyrirtækin í landinu búa almennt við og ég kem betur að á eftir. Herra forseti. Það er alveg ljóst og kemur glögglega fram í allri umfjöllun í dag um efnahags- og atvinnumál að bygging Kárahnjúkavirkjunar og álvers við Reyðarfjörð hefur þegar áhrif á efnahagslíf í landinu. Við vitum líka að þetta hvort tveggja og starfræksla álversins í framtíðinni mun auk hinna þjóðhagslegu áhrifa hafa mikil áhrif á samfélags-, byggða- og atvinnuþróun á áhrifasvæði framkvæmdanna. Mest munu áhrifin væntanlega verða á Miðausturlandi. Þessum framkvæmdum er líka ætlað að hafa áhrif í þá veru að efla og styrkja byggð á Austurlandi og jafnvel víðar. Þeim er líka, herra forseti, ætlað að styðja hér við framleiðslu, útflutning og þar með að styðja við þjóðarframleiðslu á Íslandi og eiga þannig að nýtast allri þjóðinni. Það eru hin þjóðhagslegu áhrif. Til að glöggva sig á áhrifum álversframkvæmdanna sérstaklega og af starfrækslu álversins í framtíðinni hafa verið samdar nokkrar skýrslur sem hafa verið hluti af mati á umhverfisáhrifum, bæði um áhrif á umhverfi og hugsanleg samfélagsleg áhrif og síðan einnig um efnahagsleg áhrif, bæði til skemmri og lengri tíma. Að öllu þessu samanteknu, öllum þeim niðurstöðum sem fyrir liggja, styður Samfylkingin þessar framkvæmdir. Það er þó ljóst að ýmsum hliðarráðstöfunum þarf að beita til að ávinningur verði sem mestur af framkvæmdinni. Herra forseti. Hér er um að ræða gífurlega stórt verkefni og til þess að ávinningur verði sem mestur þarf hér trausta hagstjórn. Fulltrúar Samfylkingarinnar telja líka mikilvægt að reynt verði að draga sem mestan lærdóm af framkvæmdinni og því sem henni fylgir, bæði í efnahagslegu og samfélagslegu tilliti. Ég mun víkja fyrst að hinum samfélagslegu áhrifum. Um það hefur ríkt nokkuð almenn samstaða á Íslandi að byggja þurfi landið til að nýta sem best gögn þess og gæði. Við höfum verið mikil náttúrunýtingarþjóð og verðum það fyrirsjáanlega í næstu framtíð þó að við bindum vonir við að fjölbreytni atvinnulífsins fari vaxandi. Stjórnvöld á hverjum tíma hafa verið gagnrýnd fyrir andvaraleysi og aðgerðaleysi í byggðamálum. Það má kannski segja að mönnum sé ákveðin vorkunn þegar verið er að takast á við byggðamálin. Fólksflutningar á Íslandi voru fyrst og fremst á síðustu öld og standa reyndar enn. Þeir hófust mun síðar en í nágrannalöndum, hundruðum ára síðar, en gerðust þá af þeim mun meiri krafti, með þeim mun meiri látum og alvarlegri afleiðingum á ýmsum stöðum. Þess vegna hefur þetta aðgerðaleysi eða aðgerðir í byggðamálum verið þess eðlis að sitt hefur sýnst hverjum. Það er þó öllum ljóst að gangi þær framkvæmdir eftir sem nú eru fyrirhugaðar á Austurlandi munu þær hafa mikil samfélagsleg áhrif á helsta áhrifasvæði framkvæmdanna og á byggða- og atvinnuþróun langt út fyrir það. Nú gefst einstætt tækifæri til að rannsaka og meta þessi áhrif og nýta niðurstöður þeirra rannsókna til inngripa ef stjórnvöld meta slíkt nauðsynlegt. Herra forseti. Það er fjallað um það í nál. meiri hluta nefndarinnar að mikilvægt sé að fyrirtækið Fjarðaál skipuleggi í samstarfi við sveitarfélög og samtök í atvinnulífi ýmislegt sem snertir félagslegt umhverfi starfsfólks. Síðan er talið upp það sem mætti þá líta til og fjallað um það álit nefndarinnar að mikilvægt sé í samstarfi við Fjarðaál að unnið verði skipulega að samfélagslegum áhrifum hinnar miklu uppbyggingar. Það kom fram við vinnslu nefndarinnar á þessu frv. hjá fulltrúa Nýsis að fordæmi eru fyrir því erlendis að virkt samstarf sé á milli fyrirtækis sem er svo ráðandi í atvinnulífinu og fulltrúa sveitarfélaga og ríkisins um að takast á við þær breytingar sem verða óhjákvæmilega í umhverfi þess fyrirtækis sem um ræðir hverju sinni, þ.e. samstarf sem miðar þá að því að hámarka ávinninginn en reyna að bægja frá þeim erfiðleikum sem hægt er að bægja frá eða vinna með þá þannig að þeir skaði sem minnst. Þetta er auðvitað mjög mikilvægt og við tökum heils hugar undir þær ábendingar að hæstv. iðnrh., í samvinnu við heimamenn, þau sveitarfélög sem málið varðar helst, ræði við fulltrúa Fjarðaáls um möguleika þess að fyrirtækið komi með skapandi hætti að þessu verkefni. Herra forseti. Það er mikilvægt, eins og ég sagði hér áðan, að nú er einstakt tækifæri til að rannsaka og meta þessi áhrif. Farið gætu fram merkilegar og mikilvægar byggðarannsóknir þarna og það væri til vansa að ráðast í svo gríðarlegar framkvæmdir án þess að kanna afdrif mannfólksins, rétt eins og náttúrunnar. En ljóst er að fylgst verður náið með náttúrunni á tilteknum svæðum svo að unnt verði að bregðast við ef þurfa þykir. Auk þess sem rannsókn af þessu tagi gæti leitt til skynsamlegra mótvægisaðgerða gagnvart mannlífinu gefst hér einstakt tækifæri til þess að átta sig á hvaða kraftar kunna að vera að verki þegar fólk tekur ákvörðun um búsetu og fjárfestingu og til hvaða aðgerða stjórnvöld geta gripið vilji þau hafa bein áhrif á byggðaþróun. Rannsóknarniðurstöður af þessu tagi gætu því nýst fleirum en Íslendingum ef vel væri að verki staðið. Herra forseti. Afar mikilvægt er að safna upplýsingunum um það sem gerist á vettvangi jafnóðum og framkvæmdir eru í gangi því að í mörgum tilfellum er ógerlegt eða til muna erfiðara að nálgast þær eftir á. Þá tryggir eftirlit sem þetta betri möguleika á viðbrögðum ef eitthvað virðist ætla að ganga í aðra átt en vænst var eða æskilegt þykir. Fulltrúar Samfylkingarinnar vísa í þessu sambandi til þingsályktunartillögu um rannsóknir á samfélagslegum áhrifum álvers- og virkjunarframkvæmda á Austurlandi, sem er 511. mál þingsins. Herra forseti. Varðandi hin efnahagslegu áhrif vísum við til minnihlutaálits fulltrúa Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd, sem hér fylgir með, en meginniðurstöður þess eru að áhrif álvers í Reyðarfirði í tengslum við virkjun við Kárahnjúka muni til lengri tíma styrkja hagkerfið. Reynslan sýnir að til lengri tíma er alla jafna sterk jákvæð fylgni milli útflutningstekna og þjóðartekna. Aukinn útflutningur álafurða mun því efla þjóðartekjur. Það er mikilvægt, herra forseti, að menn horfi til grósku atvinnulífsins. Þess vegna leggur 1. minni hluti efh.- og viðskn. --- og undir það tökum við --- mikla áherslu á þær mótvægisaðgerðir og þá traustu efnahagsstjórn sem þarf til þess að sá ávinningur sem kann að vera í þessari stöðu nýtist sem mest og best. Það er alveg ljóst að þau efnahagsmistök sem hæstv. ríkisstjórn gerði fyrir árþúsundaskiptin --- þau hófust kannski árið 1998 og héldu áfram 1999 --- höfðu ákveðin áhrif til þess að stöðva hér grósku í atvinnulífinu og við erum að hluta til að súpa seyðið af því núna. Auðvitað hefðu menn viljað sjá sprotafyrirtækjum, þeim nýju fyrirtækjum sem þá voru að verða til, búið það umhverfi sem þeim var nauðsynlegt til frekari þroska. Afleiðingin af þessum efnahagsmistökum, herra forseti, er sú að atvinnuleysið í dag er óvenjulegt að því leyti að nú er stór hópur háskólamenntaðs fólks atvinnulaus, fólks sem hafði lagt allt sitt í að reyna að skapa hér ný atvinnutækifæri. Sannarlega viljum við sjá þá umgjörð atvinnulífsins verða til að þúsund blóm geti sprottið. En við getum ekki, herra forseti, einangrað okkur við að hér verði bara til sprotafyrirtæki sem eigi vaxtarmöguleika. Við hljótum líka að horfa til þess að hér verði til stórfyrirtæki, að hér á landi geti öll flóran þrifist undir þeirri efnahagsstjórn sem hefur skilning á því hvað þarf til til þess að atvinnulífið megi þroskast. Herra forseti. Bent er á það í áliti 1. minni hluta efh.- og viðskn. að til skamms tíma geti þetta verkefni haft neikvæð áhrif á efnahagslífið sem birtist í hærra raungengi og hærri vöxtum en ella. Gríðarlegt gjaldeyrisinnstreymi mun verða á framkvæmdatímanum og það mun að óbreyttu auka spennu á vinnumarkaði og stuðla að enn hærra gengi krónunnar. Þessi aukna spenna mun einnig setja þrýsting á verðbólgu og þessi áhrif framkalla svokölluð ruðningsáhrif, þ.e. starfsemi sem ræður ekki við ýkt skammtímaáhrif þessara framkvæmda mun láta undan síga. Sömuleiðis mun í framhaldinu sú starfsemi sem ekki er eins framleiðin og stóriðjan einnig láta undan síga af völdum hás gengis og/eða hárra vaxta. Og svo, eins og hér var nefnt áðan, munu þau fyrirtæki sem ekki geta keppt í launum einnig láta undan síga. En það er jú sú þróun sem við teljum æskilega að tæknivædd atvinna sem byggir á þekkingu og getur greitt hærri laun taki við af þeirri sem ekki getur staðið undir þeim lífskjörum sem almennt er gerð krafa um í landinu. Því mun, eins og ég sagði áðan, reyna mjög á hagstjórnina. Fulltrúar Samfylkingarinnar leggja höfuðáherslu á að sem best samvinna takist við stjórn peninga- og ríkisfjármála svo að sem mestur ávinningur verði af framkvæmdunum fyrir þjóðarbúið allt. Við leggjum áherslu á það einnig, herra forseti, að haft verði samstarf við þá sem hafa verið kallaðir aðilar vinnumarkaðarins þegar tekist er á við þetta verkefni. Þetta hélt ég, herra forseti, að væri sameiginlegur vilji okkar allra og að um það gæti þjóðin þó sameinast að æskilegt væri að hér tækju menn höndum saman. Það kom því á óvart þegar sú fyrirsögn birtist í Morgunblaðinu í gær að fjmrh. teldi ekki þörf á formlegu samstarfi. Í þeirri stöðu sem við erum núna með atvinnulífið haldandi fundi og ráðstefnur um skaðleg áhrif og skaðlegar afleiðingar hágengis, með þann áhuga sem er hjá aðilum vinnumarkaðarins á því að koma að þessu verkefni til þess að sem best megi takast til, þá er það í rauninni fráleitt að fjmrh. skuli sýna þann hroka, leyfi ég mér að segja, sem hér birtist. Nei, hann telur ekki þörf á formlegu samstarfi. Tilefni þess að hann vísar slíku samstarfi á bug er það að Gylfi Arnbjörnsson, framkvæmdastjóri Alþýðusambands Íslands, sagði nauðsynlegt að efna til þess háttar samstarfs í ræðu sem hann flutti á fundi Samtaka atvinnulífsins sl. föstudag. Ég vitna beint í fréttina, með leyfi forseta: ,,Sagði Gylfi að stjórnvöld, Seðlabanki Íslands og aðilar vinnumarkaðarins þyrftu að koma á formlegu samstarfi til að samræma viðbrögð hagstjórnar.`` Herra forseti. Þessu svarar hæstv. fjmrh. með eftirfarandi hætti, með leyfi forseta: ,,Ég tel að þeir hafi ekki verið í vandræðum með að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Alls ekki. Alþýðusambandið er oft á fundum bæði með forsætisráðherra og öðrum ráðherrum, eða hér í ráðuneytinu á fundum með mér um ýmis mál.`` Herra forseti. Þetta er ótrúlegt svar. Þessi frétt er satt að segja ótrúleg. Og hún verður í rauninni enn ótrúlegri þegar maður les hana áfram því að síðar í fréttinni kemur fram að Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, segist styðja hugmynd Gylfa Arnbjörnssonar heils hugar. Það er sem sagt skilningur á því hjá Alþýðusambandinu og Samtökum atvinnulífsins að hér sé um verkefni af þeirri stærð að ræða að menn þurfi að hafa með sér samstarf. Það sé ekki nóg að mæta á fundi eftir atvikum hjá þessum eða hinum ráðherranum til þess að fara yfir einhver mál. Nei, menn þurfi að hafa með sér formlegt samstarf. Undir þetta tökum við og hörmum að stjórnvöld skuli með þessum hrokafulla hætti afhjúpa í rauninni, herra forseti, það kæruleysi eða þekkingarskort sem því miður hefur örlað á gagnvart því sem er að gerast núna í íslensku atvinnu- og efnahagslífi. Strax þegar þing kom saman eftir jólaleyfi vöktum við fulltrúar Samfylkingarinnar athygli á því hvert gengisstefnan, eins og hún var þá eða hágengið, gæti leitt í efnahags- og atvinnulífinu en, herra forseti, á þeirri stundu kaus hæstv. forsrh. að nýta tíma sinn í það að snúa út úr með því að vísa málum nokkur ár fram í tímann. Herra forseti. Það er áhyggjuefni að stjórnvöld skuli ekki sýna meiri ábyrgð í þessu efni. Varðandi langtímaáhrif þessara framkvæmda hefur Seðlabankinn bent á að í fyrra var álútflutningur 19% af heildarvöruútflutningi okkar en til samanburðar var útflutningur sjávarafurða um 62% af heildarvöruútflutningi. Á árinu 2008 má hins vegar ætla að hlutfall áls í vöruútflutningi verði komið upp í 30% en vægi sjávarafurða komið niður fyrir helming. Að sama skapi mun útflutningur áls af vergri landsframleiðslu vaxa úr 5% í 10% á sama tíma. Þetta finnst mér mikilvægar upplýsingar. Ég er í hópi þeirra sem hafa gjarnan viljað sjá þá þróun verða að vægi sjávarafurða varðandi vöruútflutninginn minnkaði, að við gætum orðið útflutningsframleiðsluþjóð á fleiri sviðum og með myndarlegri hætti en við höfum verið. Það er gott fyrir gjaldeyrisöflun okkar, það er gott fyrir efnahagsjafnvægið í landinu og það er eftirsóknarvert markmið að svo verði. Ég vænti þess, herra forseti, að við munum í framtíðinni sjá þessi hlutföll halda áfram að breytast vegna þess að það er mikilvægt fyrir hina almennu efnahagsstjórn að einn þáttur atvinnulífsins sé ekki svona dómínerandi, ekki svona yfirgnæfandi eins og sjávarútvegurinn hefur verið, en eins og þekkt er hafa aðrar greinar atvinnulífsins oft og einatt liðið fyrir það hversu sterkur sjávarútvegurinn hefur verið og hversu mjög gengið hefur verið skráð með tilliti til sjávarútvegsins fyrst og fremst. Herra forseti. Það sem við fulltrúar Samfylkingarinnar viljum líka undirstrika sérstaklega í þessari umræðu og vegna þessa frv. er það að við teljum óeðlilegt og óæskilegt að þegar stóriðjufyrirtæki hafa verið sett niður á Íslandi, þá skuli samið við hvert þeirra fyrir sig um afslætti frá þeim reglum, þar með talið skattareglum sem íslenskum fyrirtækjum er ætlað að búa við. Það er fullkomlega óeðlilegt að fyrirtæki sem starfa á sama sviði og að sams konar starfsemi skuli búa hvert við sitt skattumhverfi allt eftir því hvernig aðstæður voru þegar samið var. Það væri auðvitað eðlilegra að öll fyrirtæki sem starfa á vettvangi stóriðju byggju við sams konar reglur og auðvitað hlýtur markmiðið að vera það að öllum fyrirtækjum í landinu sé boðið upp á ásættanlegt skattumhverfi þannig að ekki þurfi að semja sérstaklega um frávik þegar laða á erlenda atvinnustarfsemi inn í landið. Það er sérkennilegt að horfa til þess, herra forseti, að þegar samið hefur verið um hingaðkomu þessara stóru fyrirtækja þá hefur þurft að gera það með atbeina Alþingis fyrst og fremst vegna þess að þau fyrirtæki hafa ekki getað búið við það umhverfi sem íslenskum fyrirtækjum er boðið upp á að búa við. Einnig er athyglisvert að velta því fyrir sér að stóriðjufyrirtækin sem eru með annars konar skattprósentu og hærri í samningum sínum núna vegna þess hvernig ástatt var þegar þau sömdu, geta sagt sig frá þessum samningi og sagt sig þá aftur inn á íslenskan vettvang eða inn í íslenskt skattumhverfi og fengið þar með þá 18% skattálagningu sem gildir nú almennt á Íslandi. En af hverju gera þeir það ekki? Það er vegna þess að þetta snýst ekki bara um skattana heldur ýmislegt fleira. Það er þá heildarmat þessara fyrirtækja að annað sem er í samningnum sé svo ívilnandi að það borgi sig að búa við hærri skattprósentu til þess að hafa það einnig. Við hljótum þá að skoða hvað þetta annað er. Hvað annað er svo mikilvægt að fyrirtækin vilja frekar vera með yfir 30% skatt en að sleppa því? Það hljóta að vera atriði sem við skoðum þegar við viljum bæta umhverfi íslenskra fyrirtækja almennt. Við viljum sérstaklega benda á lækkun og afnám stimpilgjalda og þar viljum við nefna til frv. Margrétar Frímannsdóttur, varaformanns Samfylkingarinnar, en hún hefur ítrekað flutt frv. um það ásamt öðrum þingmönnum úr þingflokki Samfylkingarinnar. Slíkt frv. liggur einmitt fyrir þinginu núna og er til umfjöllunar í efh.- og viðskn. og eru hæg heimatökin ef stjórnvöld vilja mæta öðrum atvinnurekstri í landinu með sambærilæegum hætti og stóriðjunni að afgreiða það mál. Við viljum einnig, herra forseti, benda á áherslur okkar varðandi tryggingagjöld við síðustu skattbreytingar ríkisstjórnarinnar þar sem við vildum að horft væri til þess hvaða umhverfi smáfyrirtækjum, fyrirtækjum sem byggja fyrst og fremst á mannauði fremur en vélum og fjárfestingum, er búið. En það er alveg ljóst að þær breytingar á tryggingagjaldi sem ríkisstjórnin samþykkti á sínum tíma, en hefur nú verið frestað af ýmsum ástæðum, og sá vilji sem þar kom fram var ekki vilji til að bæta umhverfi smáfyrirtækja, þeirra fyrirtækja sem eru að reyna að verða til á nýjum forsendum, á öðrum forsendum en forsendum gamla hagkerfisins þar sem fyrst og fremst var horft til véla, tækja og slíkra fjárfestinga. Við viljum líka benda á mikilvægi þess að ef talið er að styrkja þurfi fyrirtæki eins og gert er í þessu tilfelli, það er um styrki að ræða til þessara stóriðjufyrirtækja, eða beita sérstökum aðgerðum til að ná erlendri fjárfestingu inn í landið, sem við út af fyrir sig styðjum, við viljum meiri erlenda fjárfestingu inn í landið, þá eiga að gilda um það almennar gegnsæjar reglur sem byggja á jafnræði þar sem hið sama gildir fyrir alla þá sem eins er ástatt um. Í því sambandi viljum við, herra forseti, benda á margflutta tillögu okkar fulltrúa Samfylkingarinnar um bætta samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs, nú 191. þingmáls. Þar er hvatt til þess að skoðaðir verði möguleikar þess að stofnaður verði sjóður sem geti veitt stofnstyrki ef talin er nauðsyn á stuðningi við fyrirtæki til að hafa áhrif á þróun atvinnulífsins eins og hér er verið að gera. Hér er verið að veita styrki til að hafa áhrif á þróun atvinnulífsins eða, eins og segir í þingmáli okkar, ef menn vilja ná tiltekinni starfsemi inn í landið og sannarlega er verið að gera það með þessari aðgerð, með því frv. sem við erum hér að afgreiða. Það liggur fyrir að ESA, af því að ESA hefur komið til umfjöllunar í umræðunni, hefur viðurkennt ákveðið byggðakort fyrir Ísland sem þýðir að á ákveðnum svæðum á Íslandi má styrkja atvinnurekstur með tilteknum hætti. Um það þurfa bara að gilda ákveðnar reglur og það sama þarf að gilda fyrir alla. Það þarf að vera ákveðið jafnræði. ESA kallar auðvitað eftir skoðun á því þegar þeir eru að styrkja atvinnurekstur til að kanna það hvort verið er að fara fram með mál sem geta verið samkeppnishamlandi með einhverjum hætti. Að sjálfsögðu. Ef við hins vegar byggjum við almennar reglur sem væru gegnsæjar og byggðu á jafnræði, þá væri það fljótgert mál fyrir ESA að skoða hvort þessi uppbyggig samræmdist slíkum reglum og íslensk stjórnvöld þyrftu auðvitað á hverjum tíma að sjá um að það gerðist. Við vísum til þess, herra forseti, í þingmáli okkar að Evrópusambandið er með öfluga uppbyggingarsjóði sem það notar til að ná markmiðum sínum bæði í byggðamálum og líka til að endurskipuleggja atvinnulífið. Herra forseti. Það er nákvæmlega það sem menn telja sig vera að gera hér. Norðmenn hafa einnig, á grundvelli þess að þeir ákváðu að hafna aðild að Evrópusambandinu nú síðast 1994, byggt upp öflugan sjóð sem veitir stofnstyrki við uppbyggingu atvinnulífsins að fyrirmynd Evrópska uppbyggingarsjóðsins. Það er mikilvægt, herra forseti, að gegnsæjar reglur gildi og fagleg vinnubrögð séu viðhöfð til að þessi aðferð virki með tilætluðum hætti. En vegna þess hvernig staðið hefur verið að þessum málum hjá okkur, þá eru dæmi um að fyrirtæki sem von væri um að stofnsett yrðu hér hafi endað í öðru landi sem býður stofnstyrki í samræmi við þær leikreglur sem við verðum að sætta okkur við að aðrar þjóðir viðhafi en við höfum ekki sjálf tekið upp. Þetta eru þá fyrirtæki sem áhugi hefur verið á að koma með til Íslands en ekki verið til að dreifa stofnstyrkjum og þessum fyrirtækjum þá ekki boðið upp á fríðindasamninga eins og þann sem við erum nú að fjalla um. Við sitjum uppi með mismunandi reglur fyrir stóriðjufyrirtækin í landinu, sérreglur fyrir hvert fyrirtæki, samanber það sem ég hef verið að rekja hér á undan og það sem fram kemur í fylgiskjölum með þessu máli. Við búum við handahófskenndan stuðning við atvinnulífið og sífelldar ásakanir um spillingu við meðferð opinbers fjár ef það er nýtt til að stuðla að atvinnuuppbyggingu. Þetta er óþolandi ástand. Þessi umræða bitnar fyrst og fremst á landsbyggðinni. Það er óþolandi að vita til þess að með þessum handahófskenndu vinnubrögðum og mótþróa við því að búa til reglur sem eru gegnsæjar og byggja á jafnræði, hefur beinlínis orðið til sá hugsunarháttur að stuðningur við atvinnulífið sé fyrst og fremst eitthvað sem gerist úti á landi og það gengur jafnvel svo langt að menn halda að það sé tæplega hægt að vera með atvinnustarfsemi úti á landi án þess að til komi opinber stuðningur. Þetta er óþolandi aðstaða, herra forseti, og á þessu verður að ráða bót, þessu verður að breyta. Það verður að búa til það umhverfi að íslensk fyrirtæki geti með sama hætti og fyrirtæki í samkeppnislöndunum sótt stuðning með lögmætum og eðlilegum hætti og að stjórnvöld geti beitt sér í þessum efnum ef fyrir því er pólitískur vilji en ekki að menn séu að taka sig til gagnvart einu og einu fyrirtæki og síðan liggi menn einatt undir þeim ámælum að um sé að ræða spillingu við meðferð opinbers fjár vegna þess að það vill gjarnan verða svo í fámennu samfélagi eins og er á Íslandi að menn eru fljótir að rekja eða búa til málsástæður þegar þannig er unnið. Herra forseti. Við fulltrúar Samfylkingarinnar viljum undirstrika alvöru þess og vara við að íslensk stjórnvöld skuli gera samninga og síðan lögfesta ákvæði, eins og í 6. gr. þessa frv., sem sníður því stakk hvernig unnt verður að beita hagrænum stjórntækjum varðandi útblástur og mengun. Við vísum þar til þess sem fram kemur í áliti fulltrúa Samfylkingarinnar í efh.- og viðskn. um það efni. Þar er bent á að auðvitað sé slæmt að íslensk stjórnvöld skuli gera samning af þessu tagi árið 2003, þó svo að þau hafi áður bundið sig með ákveðnum hætti á þennan klafa. Við í Samfylkingunni höfum mjög oft og sterklega bent á að ef menn vilja kalla fram æskilega hegðun, hvort sem er í efnahagslífinu eða á sviði umhverfismála, sé líklegast að ná árangri með því að beita hagrænum stjórntækjum, eins og það er kallað. Þannig hafa fulltrúar Samfylkingarinnar lengi verið talsmenn þess að sjómenn fengju að koma með allan afla að landi í stað þess að brottkast eigi sér jafnan stað. Við höfum bent á að með aðferð sem við beittum okkur fyrir, sem nú er orðin hluti af löggjöfinni, reyndar með bráðabirgðaákvæði sem nú er verið að framlengja, væri verið að beita hagrænum stjórntækjum, þ.e. laða menn með efnahagslegum stjórntækjum til að sýna fram á rétta breytni. Það væri ekki verið að refsa þeim fyrir að koma með fiskinn að landi heldur kæmi fyrir einhver umbun. Þetta er það sem alþjóðasamfélagið er sammála um að virki best. Þess vegna hafa orðið til framseljanlegir útblásturskvótar. Þess vegna hafa orðið til viðmiðanir og eru að verða til um hvernig best er að laða menn til að menga sem minnst og græða á því í leiðinni. Herra forseti. Við viljum í áliti okkar vísa til umsagnar umhvn. þar sem fyrir liggur að meðferð málsins hafi verið í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000. Herra forseti. Það er ljóst að þetta frv. byggir á samningum sem gerðir hafa verið við Alcoa um starfsumhverfi væntanlegs álvers. Það er því ekki mikið svigrúm til breytinga, enda sést það á þeim brtt. sem hér liggja fyrir frá meiri hluta iðnn. Þetta eru fyrst og fremst orðalagsbreytingar og breytingar tæknilegs eðlis. Um þetta var eðlilega rætt í nefndinni og menn eru missáttir við að fá í hendur texta sem á að lögfesta en Alþingi á lítinn kost á að breyta vegna þess að textinn byggir á samningum sem þegar hafa verið gerðir. Þetta er sá háttur sem hafður hefur verið á og er endurtekinn hér í viðskiptum við Alcoa. Vonandi verður það þannig í framtíðinni, herra forseti, að okkur takist að skapa það starfsumhverfi, eins og ég hef rakið í ræðu minni, að ekki þurfi ívilnandi frv. eins og þetta inn í þingið heldur verði starfsumhverfið þannig að fyrirtæki, hvort sem þau eru innlend eða erlend, stór eða lítil, sjái sér akk í að koma til Íslands eða verða til á Íslandi, auðga þannig atvinnulífið og bæta lífskjörin í landinu. En svo er ekki enn. Þess vegna, herra forseti, fannst okkur fulltrúum Samfylkingarinnar í iðnn. ástæða til að leggja fram sérálit og nefna til sögunnar ýmis atriði sem við teljum að verði að breyta í þessu umhverfi, mikilvæg atriði sem varða bæði verklagsreglur og umgjörð. Viðbrögð þingmanna Samfylkingarinnar munu jafnframt koma fram gagnvart einstaka greinum frv. við atkvæðagreiðslu. En þrátt fyrir þá gagnrýni sem hér hefur verið höfð uppi og ábendingar um það sem betur má fara liggur þó sú heildarniðurstaða fyrir að Samfylkingin styður að þetta mál verði samþykkt.

Herra forseti. Við ræðum hér umdeildustu stóriðjuáform Íslandssögunnar. Þau eru umdeild vegna hinna gríðarlegu náttúruspjalla sem þessar framkvæmdir kæmu til með að valda ef af yrði. Einnig eru þau efnahagslegu áhrif sem framkvæmdirnar kynnu að leiða af sér mjög umdeild. Samfylkingin styður stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar, þessi stóriðjuáform á Austurlandi, en rökstuðningurinn kemur mér nokkuð á óvart. Hér segir í nál., með leyfi forseta: ,,Til að glöggva sig á áhrifum álversframkvæmdanna sérstaklega og af starfrækslu álversins í framtíðinni hafa verið samdar nokkrar skýrslur sem hafa verið hluti af mati á umhverfisáhrifum, bæði um áhrif á umhverfi og hugsanleg samfélagsleg áhrif og síðan einnig um efnahagsleg áhrif, bæði til skemmri og lengri tíma. Í ljósi niðurstaðna þeirra styður Samfylkingin þessar framkvæmdir.`` Nú er það svo að fjöldinn allur af skýrslum hefur verið gerður um þessar framkvæmdir, bæði með og á móti. Sumir hafa ekki látið sitja við það eitt að semja skýrslur heldur efnt til funda, mótmæla og varðstöðu í þágu náttúrunnar, m.a. hér á Austurvelli. Í dag var fjöldi fólks á Austurvelli til að mótmæla stefnu ríkisstjórnarinnar og Samfylkingarinnar í þessum málum. Einnig hafa hagfræðingar, sérfróðir menn og leikmenn, skrifað skýrslur og sent greinar í blöð þar sem dregið hefur verið í efa hve hagstæð þessi framkvæmd yrði fyrir þjóðarbúið. Nú langar mig til að spyrja hv. þingmann: Hafa þingmenn Samfylkingarinnar ekki gaumgæft þau gagnrýnu viðhorf sem fram hafa komið hjá hagfræðingum sem hafa gagnrýnt þessi áform, þá sérstaklega, svo að ég þrengi spurninguna, þær ábendingar hagfræðinga um að þetta muni draga úr stöðugleika í efnahagslífinu þegar til lengri tíma er litið?

Herra forseti. Þegar um er að ræða umdeild mál eins og þetta --- sem ég vil þó ekki taka undir með hv. þingmanni að sé umdeildasta mál sem komið hafi upp, ég man ekki hvort hann sagði Íslandssögunnar en því fór nærri --- er ekki einfalt fyrir stjórnandstöðuflokk að hoppa á vagninn með ríkisstjórninni. Það er miklu einfaldara að vera á móti. Það er auðvitað valkostur, að vera bara á móti. Það varð hins vegar niðurstaða okkar að ábyrgur stjórnmálaflokkur yrði að setjast yfir mál, gaumgæfa öll rök og upplýsingar, lesa þær skýrslur sem liggja fyrir og hlusta á mál manna, hvort sem þeir eru með eða á móti. Þetta gerðum við. Þetta gerðum við og heildarniðurstaða okkar varð sú að við styðjum málið. Það er ekki auðvelt fyrir alla. Það liggur alveg ljóst fyrir. Það er ekki fullkominn einhugur í okkar liði, það liggur líka alveg fyrir. En þetta er niðurstaða Samfylkingarinnar þótt frá henni kunni að vera frávik meðal einstakra flokksmanna eða þingmanna. Hér er talað um umhverfisáhrif, efnahagsáhrif og samfélagsleg áhrif. Auðvitað er það svo þegar fjöldi sérfræðinga kemur að málum og er kallaður að málum að fram koma mismunandi sjóanrmið og niðurstöður. Menn gefa sér einfaldlega mismunandi forsendur fyrir mat sitt eða útreikninga. Þetta verðum við líka að hafa bak við eyrað þegar við lesum pappíra. Við verðum að skoða út frá hvaða forsendum menn hafa gengið, hver hin efnislegu rök eru og hvaða rannsóknir liggja að baki. Niðurstaðan varð sem sagt þessi, herra forseti, við styðjum þetta mál eins og fram kom í framsögu minni áðan.

Herra forseti. Ég sagði að þetta væri umdeildasta stóriðjuframkvæmd Íslandssögunnar og það væri hún vegna þeirra gríðarlegu náttúruspjalla sem hún kemur til með að valda ef af verður. Einnig benti ég á að málið væri mjög umdeilt í efnahagslegu tilliti. Hvernig á stjórnarandstöðuflokkur að taka afstöðu? Hvernig á stjórnarflokkur að taka afstöðu? Hvernig eigum við öll að taka afstöðu? Við eigum að taka afstöðu á þann veg að við séum trú sannfæringu okkar. Ég virði það að sjálfsögðu ef það er sannfæring Samfylkingarinnar að þetta sé heppilegt fyrir íslenska þjóðarbúið og þess virði að fórna þessum dýrmætu náttúruperlum fyrir þennan mikla efnahagslega ávinning sem menn vilja vera láta. Ég hef hins vegar mjög miklar efasemdir um að svo sé. Menn hafa deilt um hvort jafnvel kunni að verða bókhaldslegt tap á framkvæmdinni. Síðan er hitt að mér virðast þeir fleiri hagfræðingarnir, þ.e. þeir sem eru óháðir, eru ekki undir hæl ríkisstjórnarinnar, sem gagnrýna framkvæmdina á efnahagslegum forsendum og telja hana ekki til hagsbóta fyrir íslenskt efnahagslíf. Þeir telja að framkvæmdirnar komi til með að draga úr fjölbreytni. Þar er ég kominn að því sem ég setti fram og mun færa rök fyrir síðar í dag, að hagfræðingar hafa haldið því fram að þau áform Framsfl. að gera þungaiðnað að kjölfestu í íslensku efnahagslífi verði ekki til að auka á stöðugleikann. Það hafa verið gerðar skýrslur sem sýna að þetta muni þvert á móti draga úr jafnvægi í efnahagslífinu. Þar vísa ég til hagfræðinganna Axels Halls og Ásgeirs Jónssonar sem hafa gert um þetta ítarlegar rannsókn.

Herra forseti. Á meðan við búum við krónuna, þennan litla óstöðuga gjaldmiðil, verður hér tiltölulega ókyrrt í efnahagslífinu. Það er staðreynd sem við verðum að lifa við á meðan svo háttar. Það er líka alveg ljóst að þjóð eins og okkar, sem hefur byggt, byggir og mun byggja um næstu framtíð í svo ríkum mæli á nýtingu náttúruauðlinda, þarf að þola ýmsar sveiflur. En eins og ég rakti í framsögu minni er þó betra að fjölbreytnin aukist en hitt. Sjávarútvegurinn hefur verið yfirgnæfandi og íslenskt þjóðarbú tekið með honum dýfurnar.

En þetta er ekki góð fjölbreytni.

Það að skapa fjölbreytni er eftirsóknarvert, það er keppikefli, ekki síst í útflutningi til að skapa meira jafnvægi. Ég veit það alveg og hef ekki farið í grafgötur með að hv. þm. hefur miklar efasemdir um þessa framkvæmd. Auðvitað orkar allt tvímælis þá gert er. Menn verða samt að skoða bæði ávinning og þá áhættu sem í hverri ákvörðun felst. Við höfum gert það. Ég vil meina að við höfum gert það af miklum heiðarleika, ekki síst vegna þess að það er að mörgu leyti flókið fyrir stjórnarandstöðuflokk að vinna við þær aðstæður sem hér eru. Heildarniðurstaða okkar var, eftir að hafa skoðað þetta mál og rætt við fjöldann af hagfræðingum og öðrum þeim sem við treystum til að meta málin með okkur, að hér væri um framkvæmd að ræða sem gæti aukið útflutningstekjur okkar Íslendinga svo að í hana bæri að ráðast.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. 2. minni hluta iðnn. um frv. til laga um heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði. Áður en ég mæli fyrir hinu eiginlega nál. vil ég fara örfáum almennum orðum um verkefnið. Við erum að stuðla í stórum höggum að einhæfni í íslensku atvinnulífi. Það er að mati okkar hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði alröng stefna í atvinnumálum. Fram kom hjá hv. formanni iðnn. að hér væri verið að leggja grunn að 40 milljarða umsvifaaukningu í íslensku hagkerfi. Það er líka hægt að gera hluti öðruvísi. Fram kom hjá hagsmunaaðilum sjávarútvegsins á fundi sjútvn. nú á dögunum að talið er að á allra næstu árum megi með fiskeldi og skeljaeldi skapa 50--60 milljarða kr. inn í hið íslenska hagkerfi. Því er þetta ekki bara spurning um þessa stefnu, álbræðslustefnu til að skapa peninga. Ef maður fer ekki þá leið þá fer maður aðrar leiðir sem e.t.v. skapa miklu meiri hagnað. Ég nefni virðisaukann í sambandi við fiskeldi og skeljarækt sem hagsmunaaðilar telja að geti skaffað 50--60 milljarða. Að stórum hluta er þessi umræða byggð á átökum um hvernig byggja eigi upp og styðja íslenskt efnahagslíf. Fiskeldi og skeljarækt njóta engra stofnstyrkja. Það nýtur örlítillar fyrirgreiðslu varðandi rannsóknir í gegnum ráðuneyti og stofnanir. En vilji ríkisstjórnarinnar í verki til þess að byggja upp hefur ekki komið fram. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur lagt fram þáltill. um stofnframlög til fyrirtækja sem vilja fara í áframeldi t.d. á tegundum eins og lúðu. En eins og kunnugt er þá er nær öll klakin lúða hér á landi, sem er um 80% af heimsframleiðslunni, flutt úr landi. Það verkefni sem við erum að tala um hér byggir á því að reisa álver í Reyðarfirði sem getur framleitt 322.000 tonn af áli á ári og raforkunotkunin verður 14.600 kwst. á tonn af áli. Áætlað er að rekstur fyrstu kerjanna hefjist í apríl 2007 en álverið verði komið í fullan rekstur í október 2007. Samkvæmt því sem sett hefur verið fram er áætlað að um 450 störf skapist í álverinu á rekstrartíma og menn gera ráð fyrir því að um 300 afleidd störf skapist í kringum þennan iðnað á Austurlandi eða alls um 750 störf. Fjárfestingin er rúmar 1,1 milljón bandaríkjadollara eða u.þ.b. 90 milljarðar kr. og dreifist á fjögur ár. Hreinsun útblásturs fer fram í þurrhreinsimannvirki sem búið er pokasíum. Það verður ekki rafskautaverksmiðja og engin urðun kerbrota og engin vothreinsun. Iðnaðarlóðin er eins og kunnugt er 6 km austan við Reyðarfjörð, austan við þéttbýlið, og allt land iðnaðarlóðarinnar og nágrennis, að undanskildu 2 hektara stóru landi, Framnesi, er í eigu íslenska ríkisins. Álverslóðin er 88 hektarar og samið hefur verið um leigu upp á 25 þús. bandaríkjadali fyrir lóðina. Síðan kemur að höfninni sem verður að flokka sem stofnstyrk við þetta fyrirtæki vegna þess að höfnin verður í eigu og rekin af hafnarsjóði Fjarðabyggðar. Í fyrstu atrennu verður byggt fyrir 1,2 milljarða og þá er malbik og kranaundirstöður ekki talið með. Hafnarkostnaður fyrir fullbúna höfn með 7,5 hektara malbikuðu athafnasvæði og kranaundirstöðum er áætlaður 1,5 milljarðar kr. og er áætlað að skip allt að 250 metra löng og 80 þús. smálesta stór geti athafnað sig á viðlegukanti. Athafnasvæði hafnarinnar er 740 þús. fermetrar. Árlegur innflutningur um höfnina verður 815.600 tonn og útflutningur 373.600 tonn samkvæmt áætlun. Fjarðaál greiðir fyrir notkun á höfninni samkvæmt gjaldskrá með afslætti og það á að standa undir kostnaði við rekstur sveitarfélagsins. Það mun vera sama fyrirkomulag og haft er varðandi Norðurál í Hvalfirði. Samkvæmt áætlunum á höfnin og rekstur hennar að geta staðið undir sér en framlög til uppbyggingar hafnarinnar endurgreiðast ekki þannig að hér er um gríðarlega mikinn stuðning að ræða við þetta verkefni. Virkjunin, Kárahnjúkavirkjun, er beintengd þessu vegna þess að 85% af afli hennar munu fara til þessa væntanlega álvers, ef af verður. Reiknað er með uppsettu afli um 630 megavött og samkæmt nýjustu tölum ætti að geta orðið meira afl þarna, kannski allt að 680 megavött. Landsvirkjun áætlar að fjárfestingarkostnaður í sambandi við þetta verði um 95 milljarðar, kringum 100 milljarðar kr. Þetta er gríðarlega mikið og stórt verkefni og ég vil árétta það að hér er um gríðarlega ríkisaðstoð eða stofnframlag að ræða sem önnur fyrirtæki í landinu, önnur uppbygging í atvinnulífi nýtur ekki. Það er niðurfelling á iðnaðargjaldi, markaðsgjaldi, fasteignasköttum, tekjusköttum, eignarskatti, afdráttarskatti og stimpilgjöldum. Bara þessir skattar eru metnir á u.þ.b. 24,4 milljónir bandaríkjadala. Þessi mál er ESA að fara yfir, þ.e. hvort þetta sé löglegt eða ekki og er þetta gríðarlega umfangsmikið dæmi að fara yfir. Síðan er rafmagnssamningurinn sérkafli. Hann varðar okkur öll og ekki síst atvinnulíf og heimili í landinu vegna þess að það er fyrirtækið okkar, Landsvirkjun, sem byggir Kárahnjúkavirkjun með bakstuðningi bæjarfélaganna Reykjavíkur og Akureyrar og síðan ríkisins. Sá bakstuðningur sem fyrirtækið hefur í krafti þess að það er í opinberri eigu sveitarfélaga og ríkisins er margra peninga virði. Rafmagnssamningurinn er til 40 ára. Afhending er samningsbundin og kaupskylda. Eins og fram kom hjá mér áðan er kaupskylda Fjarðaáls um 85% af því sem framleiða á í væntanlegri Kárahnjúkavirkjun. Ég vil taka það fram að félagar mínir í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði eru með álit inni í meirihlutaálitinu vegna þess að umhvn. Alþingis var beðin að fjalla um umhverfisþátt þessa máls. Þar er fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs Kolbrún Halldórsdóttir. Efh.- og viðskn. var svo beðin að fjalla um efnahags- og viðskiptalegan þátt frv. og þar er fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs Ögmundur Jónasson. Hann er þar fyrir hönd okkar flokks. Í því frv. sem hér er fjallað um er iðnrh. heimilað að gera samninga fyrir hönd ríkisstjórnarinnar við Alcoa Incorporated, Fjarðaál sf. og stofnendur þess, Alcoa á Íslandi ehf. og Reyðarál ehf. um að reisa og reka álverksmiðju og tengd mannvirki á Íslandi og til að framleiða allt að 322.000 tonn af áli árlega í verksmiðju við Reyðarfjörð. Annar minni hluti iðnaðarnefndar er andvígur áformum um byggingu álvers við Reyðarfjörð. Á grundvelli stefnu Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs telur 2. minni hluti að stuðla eigi að annars konar uppbyggingu atvinnulífsins í landinu með aukna fjölbreytni og nýtingu umhverfisvænnar tækni að leiðarljósi. Ég vil skjóta hér inn í varðandi framtíðarsýn aðila í sjávarútvegi í sambandi við fiskeldi og skeljaeldi að talið er að bara þar megi koma inn með tekjur sem nema 50--60 milljörðum á ári ef vel er staðið að málum. Í öðrum löndum sem við berum okkur saman við eru veittir stofnstyrkir til slíkrar uppbyggingar, samanber uppbyggingu á stöðvum til áframeldis á lúðuseiðum. Samkvæmt því sem fram kom hjá forsvarsmönnum sjávarútvegsfyrirtækja er talið að í Eyjafirði einum megi áframala allt að 40 þús. tonn af þorski. Það kom fram hjá Útgerðarfélagi Akureyringa. Þetta er gríðarlega spennandi verkefni með fisk úr okkar lífríki. Þarna kom fram spennandi framtíðarsýn. Ég tek fram í minnihlutaáliti mínu að koma verði í veg fyrir óhæfilega gróðasöfnun í skjóli einokunar- eða fákeppnisaðstöðu einstakra fyrirtækja og skattleggja sérstaklega gróða sem sprettur af nýtingarrétti atvinnurekenda á sameiginlegum auðlindum. Atvinnufyrirtæki eiga að greiða eðlilegt gjald af hagnaði sínum í sameiginlega sjóði ríkis og sveitarfélaga. Mikilvægt er að hefðbundnir atvinnuvegir við sjávarsíðuna og í sveitum landsins þróist í sátt við samfélagið og verði til styrktar byggð í landinu öllu. Ég tek fram að nýta beri sérstöðu Íslands og íslenskar auðlindir ásamt tækni og þekkingu til að skapa landsmönnum störf í fjölbreyttu og þróuðu atvinnulífi en varast að einblína á allsherjarlausnir og einstaka stóriðjukosti. Við verðum að átta okkur á því að ef af þessu verkefni verður er áliðnaðurinn farinn að nota einn og sér u.þ.b. 80% af rafmagnsframleiðslunni í landinu. Svona áform samrýmast ekki þeirri hugsun að við eigum að stofna hér og stuðla að fjölbreyttu atvinnulífi sem víðast um landið. Hér eru miðstýrðar lausnir á ferðinni sem leiða til einhæfs atvinnulífs eins og tölurnar sýna. Forsenda þess að hægt sé að ganga til samninga um byggingu álvers við Reyðarfjörð er bygging Kárahnjúkavirkjunar sem mun leiða af sér gríðarleg óafturkræf náttúruspjöll á land svæðinu norðan Vatnajökuls og í Fljótsdal. Hugsanlegur efnahagslegur ávinningur réttlætir ekki þau hrikalegu náttúruspjöll sem auk þess mundu eyðileggja möguleikana á nýtingu þessa landsvæðis undir þjóðgarð á heimsmælikvarða. Undirbúningsvinnu varðandi nýtingu vatnsafls og jarðvarma er ekki enn lokið og er að mati 2. minni hluta forkastanlegt að fara út í svo gríðarlegar framkvæmdir án þess að heildarstefna til langs tíma hafi verið mótuð í sambandi við nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Mengun er umtalsverð frá verksmiðju af því tagi sem ætlunin er að leyfa samkvæmt frumvarpi þessu og mun hún hafa umtalsverð áhrif á gæði lofts, lands og sjávar í umhverfi verksmiðjunnar. 2. minni hluti gagnrýnir að ekki skyldi krafist nýs umhverfismats á verksmiðjunni þar sem augljóst er að hér er að mörgu leyti um að ræða aðra framkvæmd en metin var þegar Norsk Hydro var inni í dæminu. Um þetta efni vísast til greinar eftir Berg Sigurðsson umhverfisefnafræðing sem birt er sem fylgiskjal með álitinu. Þá er til þess að líta að gangi áform ríkisstjórnarinnar um uppbyggingu stóriðju í landinu eftir mun það leiða til þess, eins og ég kom inn á áðan, að um 80% af rafmagnsframleiðslu landsins verða notuð í þessa einu atvinnugrein. Í ljósi þess að samningar um rafmagnssölu eru bundnir við heimsmarkaðsverð á áli er hér um gríðarlega áhættu að ræða fyrir Landsvirkjun, og má lítið út af bera til þess að heimilin í landinu og hinn almenni iðnaður landsmanna hljóti skaða af í hækkuðu orkuverði. Það er augljóst að ef eitthvað bregður út af varðandi hin fjárhagslegu plön sem Landsvirkjun gerir í sambandi við uppbyggingu Kárahnjúkavirkjunar þá verður mismunurinn að jafnast út á þessi 20%, þ.e. iðnað Íslendinga sjálfra í landinu og heimilin í landinu. Það yrði gríðarlegt högg ef illa færi. Án stórvirkjana- og stóriðjuframkvæmda gæti Landsvirkjun orðið skuldlítið fyrirtæki á næstu 15 árum sem gæti skapað fyrirtækinu möguleika á að stórlækka orkuverð til heimilanna og til iðnaðar í landinu. Þar með yrðu efldir möguleikar til atvinnuuppbyggingar og sóknar á grunni hugsunar um fjölbreytileika í atvinnulífinu. Sú sýn að eiga möguleika á að stórlækka raforkuverð frá Landsvirkjun yrði vítamínsprauta fyrir allan iðnað landsmanna vegna þess að rafmagnskostnaður, sérstaklega í dreifbýlinu á orkuveitusvæði Rariks, er mjög íþyngjandi fyrir íslenskan iðanð, bæði til sjávar og sveita. Dæmi eru um að fyrirtækin okkar, t.d. í mjölvinnslu, borgi frá 6 kr. og upp í 10 kr. fyrir kílóvattstundina til að framleiða sína vöru. Annar minni hluti telur að rökstuðningur meiri hlutans fyrir því að hér sé um stórkostlega byggðaaðgerð að ræða sé mjög tvíbentur. Stórframkvæmd af því tagi sem hér er áformuð leiðir af sér styrkingu á gengi íslensku krónunnar og tímabundna vaxtahækkun til þess að sporna við þenslu í efnahagskerfinu. Slíkt ástand leiðir til ruðningsáhrifa annars staðar í landinu með stórkostlegum erfiðleikum, sérstaklega í sjávarútvegi og ferðaþjónustu. Bara væntingarnar til þessara stóru framkvæmda hafa orðið til þess að styrkja gengi krónunnar og áhrifanna er þegar farið að gæta. Útflutningsatvinnuvegirnir eru þegar komnir í gríðarleg vandræði vegna styrkrar stöðu krónunnar. Ferðaþjónustan er líka þegar komin í vandræði vegna styrkrar stöðu krónunnar. Þetta eru þær tvær atvinnugreinar sem gefa þrátt fyrir allt þjóðarbúinu mestar tekjur. Sjávarútvegurinn stendur fyrir um 50% tekjuöflunarinnar og ferðaþjónustan er önnur stærsta atvinnugreinin okkar og stendur fyrir um 13--14% af tekjuöfluninni þannig að hér er um gríðarlegt hagsmunamál að ræða. Þannig er verið með svona stórum inngripum að setja allt annað atvinnulíf í landinu upp í loft og á spil, sérstaklega útflutningsatvinnugreinarnar eins og ég nefndi áðan. Þetta mun í fyrstu koma harðast niður á smærri sjávarútvegsfyrirtækjum sem sum hver munu ekki standast það efnahagslega umhverfi sem er að skapast. Ruðningsáhrifin munu þannig leiða til fækkunar fyrirtækja og starfa, sérstaklega á landsbyggðinni. Um þetta eru menn almennt sammála. Þannig eru í krafti stefnu ríkisstjórnarinnar lagðar fram gríðarlegar fjárhæðir í stofnframlag til fyrirtækis og uppbyggingar sem leiðir til þess að við missum störf og fyrirtæki úr rekstri annars staðar í landinu. Annar minni hluti bendir einnig á að væntingar varðandi áhrif framkvæmdanna á Miðausturlandi til lengri tíma litið eru að öllum líkindum stórlega ofmetnar. Í áliti meiri hlutans kemur fram að meiri hlutinn telur að um 500 ný störf muni skapast. Í öðrum skýrslum er talað um rúmlega 700 störf, en það er ef til vill aukaatriði. Sigfús Jónsson hjá Nýsi lýsti því yfir á fundi iðnaðarnefndar að vænta mætti þess að aðeins væri hægt að manna um 200 störf með heimamönnum, aðra starfsmenn þyrfti að sækja til annarra staða á landinu. Það er álit margra að aðkomnir starfsmenn mundu ekki endilega setjast að á Austurlandi eins og reynslan sýnir víða annars staðar. Jafnvel á atvinnusvæði Akraness er mjög algengt að fjölskyldur búi í Reykjavík vegna þess að makinn hefur ekki fengið vinnu í nágrenni verksmiðju eða starfsemi þar. Hér er um lengri vegalengdir að ræða, minna samfélag, þannig að vandinn varðandi maka verður að öllum líkindum gríðarlegur. Með vísan til framangreinds leggur 2. minni hluti til að frumvarpinu verði vísað frá með svofelldri rökstuddri dagskrá, með leyfi forseta: ,,Í ljósi þess að bygging Kárahnjúkavirkjunar, sem er forsenda samninga um byggingu álvers við Reyðarfjörð, mun leiða af sér gríðarleg óafturkræf náttúruspjöll og að mengun af álverinu yrði umtalsverð, og í ljósi áhættunnar fyrir Landsvirkjun og þar með landsmenn, ruðningsáhrifa af framkvæmdunum og of mikilla væntinga til þeirra, leggur 2. minni hluti til að málinu verði vísað frá og tekið verði fyrir næsta mál á dagskrá.`` Undirskriftin er, með leyfi forseta: ,,Alþingi, 25. febr. 2003. Árni Steinar Jóhannsson.``

Herra forseti. Ég vil í upphafi segja að þó að við fulltrúar Samfylkingarinnar í þeim nefndum sem hafa fjallað um þetta mál gerum athugasemdir, lítilvægar, við einstök atriði í því frv. sem hér liggur fyrir er alveg ljóst að meginniðurstaðan er sú að Samfylkingin styður þetta mál. Fulltrúar Samfylkingarinnar hafa farið vel og rækilega yfir áhrif álvers í Reyðarfirði, ekki síst efnahagsáhrifin á þjóðarbúið almennt, og það er niðurstaða okkar að til langs tíma muni bæði álverið og ekki síður bygging orkumannvirkja við Kárahnjúka hafa mjög afdráttarlaus jákvæð áhrif á hagkerfið allt. Þetta mun bæta og styrkja atvinnustigið, ekki síst á Austurlandi, það mun auka hagvöxt og styrkja útflutning. Við getum þó ekki horft fram hjá því, herra forseti, að til skamms tíma getur verkefnið að einhverju marki haft neikvæð áhrif á efnahagslífið sem birtist í hærra raungengi og hærri vöxtum en ella. Þess vegna vill Samfylkingin undirstrika að af mikilli festu verði gripið til réttra mótvægisaðgerða til þess að skapa verkefninu rými í hagkerfinu þannig að ekki komi til þess að of mörgum lítt framleiðnum störfum verði rutt burt úr hagkerfinu. Herra forseti. Við teljum að hægt sé að sporna gegn ofþenslu og ofrisi í efnhagslífinu með réttum mótvægisaðgerðum. Við teljum hins vegar að það sé algjört úrslitaatriði þegar gripið er til slíkra aðgerða að saman fari mjög náið samráð við stjórn peninga- og ríkisfjármála, ekki síst að sú ríkisstjórn sem situr að völdum þegar framkvæmdirnar verða í hámarki hafi styrk og festu til þess að grípa til þeirra aðgerða sem þarf, m.a. að hafa bakfisk til þess að ráðast í það að fresta framkvæmdum ríkisins um einhver ár ef þörf þykir. Í þessu sambandi, herra forseti, vil ég líka vegna þeirrar umræðu sem fram hefur farið um skattalækkanir, bæði af hálfu stjórnarandstöðu og ríkisstjórnarinnar, vara við andvaraleysi. Við verðum að læra af reynslunni, herra forseti, við verðum að koma í veg fyrir það að menn grípi til óhóflegra skattalækkana í aðdraganda þensluskeiðs sem kunni að leiða til þess að víxlverkanir skapist sem gætu leitt til þess að ofþensla og ofhitnun hlypi í efnahagslífið. Þetta frv., herra forseti, sem hér liggur fyrir fjallar þó ekki um Kárahnjúka. Það fjallar fyrst og fremst um skattalegar breytingar sem þarf að gera gagnvart Alcoa. Nú er það svo, herra forseti, að í fylgiskjali sem fylgir áliti okkar samfylkingarmanna er birtur samanburður á því skattalega umhverfi sem hefur verið skapað gagnvart Ísal, Alcoa með þessu frv., lögum um Norðurál og síðan verður tekinn inn í þetta samanburður á almennum íslenskum lögum. Fram kemur, herra forseti, að um er að ræða veruleg frávik og undanþágur frá almennu íslensku skattumhverfi sem hefur verið skapað gagnvart þessum stórfyrirtækjum. Þetta yfirlit sýnir líka að verulegt innbyrðis ósamræmi er milli þeirra þriggja stóriðjufyrirtækja sem hér voru nefnd. Alvarlegast birtist þetta misræmi gagnvart tekjuskattsgreiðslum. Þar kemur t.d. fram að Alcoa á að njóta þess ef tekjuskattur verður lægri en 18% á þeim degi sem afhending raforku fer fram að fullu en tekjuskattshlutfallið skal þó aldrei vera hærra en 18%. Nú er það svo, herra forseti, að ég hef engan hug á því né félagar mínir í Samfylkingunni að hækka tekjuskatt á fyrirtæki nokkru sinni. Ég tel að úr því sem komið er eigi að hafa það óbreytt með því móti sem nú gildir. Aftur á móti sjáum við þegar horft er á skattaákvæði varðandi Ísal að þeir greiða 33% í tekjuskatt. Hjá Norðuráli getur skatthlutfallið aldrei orðið hærra en 33% en Norðurálsmenn geta hins vegar krafist þess að breytingar verði gerðar á skattgreiðslum þeirra ef almennar breytingar verða á tekju- og eignarskattslögum. Ég nefni þessi þrjú dæmi, herra forseti, til að sýna fram á að verulegt misræmi er í skattgreiðslum þessara þriggja stóriðjufyrirtækja. Við í Samfylkingunni teljum að það sé fyllilega réttlætanlegt að gera ákveðnar breytingar á skattalögum til þess að laða framleiðna stóriðju til landsins. Hins vegar væri það æskilegt að í framtíðinni giltu hér almennar reglur til þess að láta slík fyrirtæki njóta frávika frá almennum skattareglum. Í framtíðinni væri auðvitað æskilegast að sem minnst misræmi væri á milli þeirra leikreglna sem gilda um stóriðjufyrirtæki og önnur fyrirtæki í landinu. Eitt vil ég nefna sérstaklega, herra forseti, sem kemur fram í frv. sem ég og við í Samfylkingunni hefðum gjarnan viljað sjá töluvert öðruvísi. Við teljum að erfitt sé að sættast við þau frávik sem koma fram í greiðslu stimpilgjalda á stóriðjufyrirtækin annars vegar og íslensk fyrirtæki hins vegar. Við teljum líka að í þessu samhengi sé rétt að fram komi að það hafi verið alvarleg mistök hjá ríkisstjórninni að hafa fallið frá lækkun stimpilgjalds á innlend fyrirtæki sem átti að koma til framkvæmda um síðustu áramót á sama tíma og ríkisstjórnin býður Alcoa verulega lækkun á stimpilgjöldum. Ég tek það fram til að forðast misskilning, herra forseti, að Samfylkingin er þeirrar skoðunar að það eigi að leggja stimpilgjöld af að fullu. Við teljum að það sé dálítið skrýtið að stigið er skref í þá átt varðandi stóriðjuna en hins vegar féll ríkisstjórnin frá fyrirhuguðum stimpilgjaldalækkunum þegar hún beitti sér fyrir almennum breytingum á skattalögum hér fyrir tiltölulega skömmum tíma. Annað vil ég líka nefna sem Samfylkingin er á móti í þessu frv. Við teljum að það sé fráleitt að útiloka, eins og er gert í 6. gr. frv., að sett verði sérstakt gjald á útblástur skaðlegra lofttegunda eða aðra losun úrgangs frá þessu álveri. Ég hef engan áhuga á því að leggja sérstakt umhverfisgjald á Alcoa eitt og sér en ég tel að í framtíðinni kunni mál að skipast með þeim hætti að nauðsynlegt verði og réttlætanlegt að setja sérstakt umhverfisgjald á stórfellda notendur orku eins og stóriðjufyrirtækin í landinu og þá verður að vera mögulegt að gera það. Ég hygg að þegar kemur fram um miðbik þessarar aldar verði málum þannig skipað víða í heiminum að beitt sé markaðslausnum til þess að reyna að koma í veg fyrir of mikla losun skaðlegra lofttegunda eins og CO 2 . Þá tel ég að með því ákvæði, eins og það hefur verið sett inn í þessi heimildarlög, verði mjög erfitt að koma slíku gjaldi við gagnvart Alcoa og þar af leiðir að ókleift verður að koma því við gagnvart öðrum stóriðjufyrirtækjum á Íslandi vegna þess að jafnræðis verður að sjálfsögðu að gæta milli þeirra fyrirtækja. Þetta tel ég, herra forseti, vera stærsta ágallann á því frv. sem hér liggur fyrir. Þrátt fyrir að ég hafi gagnrýnt einkum tvo þætti, hina skattalegu þætti í samningnum, og vikið að því að um tímabundin neikvæð áhrif gæti orðið að ræða er það afdráttarlaus skoðun okkar í Samfylkingunni að hin jákvæðu efnahagsáhrif sem verða til langs tíma muni vega þetta upp, þau muni tryggja aukinn hagvöxt og bætt atvinnuástand. Það er út frá því, herra forseti, sem Samfylkingin styður frv. í heild sinni þó að hún sé ákaflega óhress með þá tvo þætti sem ég hef nefnt. Þegar við skoðum þessar framkvæmdir, álver á Reyðarfirði og virkjun við Kárahnjúka, blasir það við að um er að ræða einhverjar umfangsmestu framkvæmdir sem hafa orðið í Íslandssögunni. Eins og ég hef þegar rakið tel ég að ef þær framkvæmdir eru skoðaðar af sjónarhóli hreinna efnahagsáhrifa hnígi flest ef ekki öll rök að því að til langs tíma hafi þessar framkvæmdir jákvæð áhrif á hagkerfið. Þegar starfræksla álversins hefst eykst framleiðslugeta þjóðarbúsins og framleiðsla til útflutnings mun aukast líka. Við höfum reynslu af því úr hagsögu íslensku þjóðarinnar að ef horft er til langs tíma eru alla jafna sterk jákvæð tengsl á milli útflutningstekna og þjóðartekna. Aukning á útflutningi af völdum álversins mun því efla þjóðartekjur. Fjmrn. hefur reynt að meta þessi áhrif og niðurstaða þess er að framkvæmdir vegna álversins og vegna virkjunar við Kárahnjúka muni til lengdar auka þjóðarframleiðslu um 0,75%. Eigi að síður, herra forseti, er ekki hægt að horfa fram hjá því að til skamms tíma geta efnahagsleg áhrif framkvæmdanna haft neikvæð áhrif á fyrirtæki í útflutningi og þá er ég fyrst og fremst að tala um útflutning sem er næmur fyrir hækkun gengis og vaxta. Í umhverfi þar sem gengið er hátt og flest bendir til þess að það fari hækkandi samfara háum vöxtum hygg ég, herra forseti, að sprettumöguleikar nýgræðings í atvinnulífinu séu ekki miklir. Þetta verðum við að hafa í huga þegar heildaráhrif framkvæmdarinnar eru metin. Þess vegna legg ég mikla áherslu á það, og við fulltrúar Samfylkingarinnar, að í aðdraganda þessara framkvæmda sé hugað að réttum mótvægisaðgerðum sem skapa framkvæmdunum heppilegt rými þannig að þær ryðji ekki úr vegi of miklu af starfsemi sem er ekki eins framleiðin og stóriðjan. Við höfum horft nú þegar á ákveðnar afleiðingar af hinu fyrirhugaða innstreymi á gjaldeyri í tengslum við þessar framkvæmdir á gengi íslensku krónunnar. Það dylst engum að gríðarlegt innstreymi verður af erlendum gjaldeyri inn til landsins á framkvæmdatímanum. Þetta innstreymi mun að óbreyttu auka spennu á innlendum vöru- og vinnumarkaði og það mun stuðla að hærra gengi krónunnar. Þessi aukna spenna sem við munum sjá á vinnumarkaði mun brjótast fram í þrýstingi á verðbólgu. Slík þróun mun að öllum líkindum ýta enn frekar undir hækkun á gengi á vöxtum sem verður að bregðast við. Við þurfum að finna leiðir, herra forseti, til að draga úr nauðsyn þess að gengið hækki enn frekar og vextir sömuleiðis. En það eru hækkanir á þessum þáttum, gengi og vöxtum, sem geta kallað fram hin svokölluðu ruðningsáhrif, þ.e. þegar starfsemi sem ræður ekki við skammtímaáhrif framkvæmdanna eða er ekki eins framleiðin og stóriðja, eins og ég gat um hérna áðan, eða tengd starfsemi, lætur undan síga af völdum hás gengis og hárra vaxta. Sjávarútvegurinn er auðvitað besta dæmið, ekki síst greinar þar sem framleiðni er lítil, og hækkun á gengi gæti riðið baggamuninn um framtíð þeirra. Í umfjöllun efh.- og viðskn. kom þannig skýrt fram að forustumenn í sjávarútvegi og raunar einstakir nefndarmenn í efh.- og viðskn. telja t.d. að frekari gengishækkun gæti leitt til kollsteypu í rækjuvinnslu. Þetta er auðvitað ekki gott, herra forseti. Ég hjó eftir því áðan að hv. formaður efh.- og viðskn., Hjálmar Árnason, sagði í andsvari við hv. þm. Ögmund Jónasson að þau störf sem mundu hverfa og láta undan síga væru að vísu þau störf sem væru verst launuð og í greinum sem væri minnst framleiðni í. Það má auðvitað segja, herra forseti, að þó að það kunni að hafa mjög óæskileg áhrif á byggðaþróun í landinu á sumum stöðum hljóta menn samt sem áður að líta á það sem jákvæðan hlut ef ákveðin skipti verða í atvinnulífinu sem felast í því að þau störf sem eru miður framleiðin og bera ekki há laun hverfi í stað annarra starfa sem beri hærri laun og eru framleiðnari. Í þessu samhengi, herra forseti, er óhjákvæmilegt að reyna að gera sér grein fyrir því hvernig þróun krónunnar er líkleg til þess að verða í ljósi sterkra áhrifa gengisþróunarinnar á tekjur og framlegð útflutningsfyrirtækjanna. Það gildir almennt að hækkun á gengi þrengir að útflutnings- og samkeppnisgreinum og eyðir þess vegna slaka í hagkerfinu. Þannig má segja að hækkun á genginu skapi rými fyrir framkvæmdir sem eru líklegar til þess að valda þenslu, og framkvæmdir eins og þær sem við erum að ræða um á Austfjörðum falla að sjálfsögðu í þann flokk. Lækkun á stýrivöxtum Seðlabankans hefur að óbreyttu áhrif til lækkunar á genginu. Nú hafa hins vegar stýrivextir lækkað jafnt og þétt. Ég held að þeir hafi ekki verið lægri frá 1994 þegar slaki í hagkerfinu var þó líklega minni en hann er núna. Þrátt fyrir þetta hefur gengið hækkað stöðugt að undanförnu. Margt bendir líka til, herra forseti, þrátt fyrir umkvartanir þeirra sem starfa í umhverfi útflutnings, að gengið muni halda áfram að hækka enn frekar á næstu missirum og árum. Þegar við veltum fyrir okkur hvað veldur þeirri gengishækkun sem við höfum séð á undanförnum mánuðum má tengja það væntingum markaðarins um innstreymi gjaldeyris í tengslum við þessar miklu framkvæmdir. Við höfum reynslu af því að markaðurinn bregst við væntanlegum tilefnum eins og þessum löngu áður en þau komast til framkvæmda. Þannig getur gengi krónunnar hækkað töluvert áður en innstreymi gjaldeyris vegna viðkomandi framkvæmda er hafið. Það má samt ekki gleyma því, herra forseti, að fyrir núverandi hækkunarlotu á krónunni var gengisþróunin eigi að síður mjög hagstæð fyrir útflutningsfyrirtæki og þetta leiddi til mjög jákvæðrar og heillavænlegrar afkomu í sjávarútvegi sem hefur að sjálfsögðu leitt til verulegs innstreymis gjaldeyris, ekki síst í þeirri grein. Ég er ekki í nokkrum vafa um, herra forseti, að það hefur að sjálfsögðu átt sinn þátt í að styrkja gengi krónunnar. Ég vek líka eftirtekt á því, herra forseti, að spár um afkomu í sjávarútvegi, þrátt fyrir þann barlóm sem stundum hefur heyrst frá forustumönnum þar upp á síðkastið, eru enn þá mjög jákvæðar. Það gefur líka tilefni til að vænta þess að innstreymi á gjaldeyri í þeirri grein verði allverulegt á næstu árum, næstu missirum a.m.k., og það að sjálfsögðu tosar gengið upp. Við vitum að á síðustu tveimur árum höfum við séð hagstæðara umhverfi í sjávarútvegi og meiri framlegð en nokkru sinni fyrr og þær spár sem eru um afkomu sjávarútvegs á þessu ári benda til þess að ef frá eru talin þessi tvö sl. ár sé núverandi ár eitt hið besta fyrir sjávarútveg. Allt þetta ýtir að sjálfsögðu undir hækkun gengisins. Sömuleiðis held ég, herra forseti, að sú hækkun á aflaheimildum sem sjútvrh. í samráði við ríkisstjórnina tilkynnti fyrir nokkru hafi líka gefið tilefni til þess að tosa gengið svolítið upp vegna þess að stór hluti af þeim hækkunum var án fiskifræðilegra raka og var þar af leiðandi óvæntur, gaf þannig tilefni til innspýtingar gjaldeyris í efnahagslífið sem menn höfðu ekki átt von á. Í dag tilkynnti Landsvirkjun síðan um það að mat hennar á áhrifum framkvæmda á Norðlingaöldu væri þannig að stofnunin hefði ákveðið að ráðast í verkefnið. Það hlýtur líka að ýta undir að gengið frekar hækki en hitt. Þetta nefni ég, herra forseti, vegna þess að það er nauðsynlegt að við gerum okkur grein fyrir því að við erum að sigla inn í umhverfi þar sem ákaflega litlar líkur eru á því að gengi krónunnar fari að síga. Það er mjög fátt sem bendir til þess. Ég vísa líka til þess, herra forseti, að þeir sérfræðingar sem hafa verið að spá fyrir um gengisþróun krónunnar, og nú er ég að tala um sérfræðinga hjá ýmsum greiningardeildum fjármálastofnana hér innan lands, virðast langflestir spá því að gengi krónunnar haldi áfram að hækka eða haldist mjög hátt. Þegar við vorum að fjalla um þetta mál í efh.- og viðskn. og hlýddum Seðlabankanum yfir um gengisþróunina kom það líka fram að þeir voru þeirrar skoðunar að það væri fátt sem benti til að gengið mundi síga og ef við skoðum þá greinargerð sem Seðlabankinn lét af höndum í tilefni af þessum framkvæmdum er ekki hægt að skilja hann öðruvísi en svo að efnahagsleg áhrif stóriðjuframkvæmdanna muni halda áfram, halda genginu háu og jafnvel að ýta undir þetta. Þá er spurning, herra forseti, með hvaða hætti við reynum að sporna gegn því að hækkanir á gengi og vöxtum verði óhóflegar og hafi of hröð og of mikil áhrif á starfsemi fyrirtækja sem kannski búa þegar við lítið eigið fé eins og við sjáum mjög mörg fyrirtæki á landsbyggðinni. Hættan í þessu máli er sú að umskipti í atvinnulífinu verði of skjót og þau hafi of skjótvirk áhrif á lítil fyrirtæki úti á landsbyggðinni. Ég tel að það sé eina hættan sem af þessu stafar og gegn henni verðum við að sporna. Þetta þýðir það, herra forseti, að þeir sem hafa fylgt þessum framkvæmdum hvað dyggilegast í þessum sölum --- sem margir hverjir eru þingmenn landsbyggðarinnar --- verða líka að vera reiðubúnir til þess að taka á með hinum þegar ríkisstjórn á næsta kjörtímabili þarf að grípa til mótvægisaðgerða. Ég sagði fyrr í minni ræðu, herra forseti, að til þess að hægt væri að ná árangri í að sporna við óhóflegum ruðningsáhrifum sem svo eru kölluð, af hækkun gengisins í tengslum við þessar framkvæmdir þyrfti að eiga sér stað farsæl samvinna þeirra sem stjórna peningamálum Seðlabankans og þeirra sem stjórna ríkisfjármálum, þ.e. ríkisstjórnarinnar. Það er alveg ljóst að eitt af því sem er óhjákvæmilegt að grípa til á næsta kjörtímabili til þess að sporna við óhóflegri þenslu og þessum ruðningsáhrifum er að fresta ríkisframkvæmdum. Ég er ekki að tala um það, herra forseti, að það væri nauðsynlegt að fella niður eða hætta við framkvæmdir hins opinbera en það verður nauðsynlegt að fresta opinberum framkvæmdum upp á mjög marga milljarða kr. um 1--2 ár, og þeir sem hafa stutt þessar framkvæmdir hvað dyggilegast í þessum sölum verða að vera reiðubúnir þegar að því kemur að axla ábyrgðina sem fylgir því að fresta framkvæmdum, jafnvel þótt það kunni að þýða minni framkvæmdir á vegum úti á landsbyggðinni eða öðrum framkvæmdum í höfuðborginni. Þarna verða menn allir að standa í ístaðinu og sameinast um það að þessar framkvæmdir hafi sem mest jákvæð áhrif, og að neikvæð skammtímaáhrif verði sem minnst. Í þessu samhengi hvílir mikil ábyrgð á okkur sem núna erum að ganga til kosninga og erum að leggja fram stefnu flokka okkar. Við sjáum það, herra forseti, að það er töluverður vilji innan stjórnarflokkanna beggja og a.m.k. Samfylkingarinnar til að nota það svigrúm sem verður til vegna þessara stórframkvæmda á næsta kjörtímabili til þess að lækka skatta. Ég er þeirrar skoðunar að það sé kominn tími til að tekjuskattar einstaklinga verði með einhverjum hætti lækkaðir. Ég og Samfylkingin höfum verið þeirrar skoðunar að það eigi að lækka tekjuskatta á millitekjufólki, á barnafjölskyldum, og það eigi að nota svigrúmið sem gefst með þessum framkvæmdum til þess og jafnframt líka til þess að hækka grunnbætur þeirra sem lifa af bótum almannatryggingakerfisins. Það er hins vegar alveg ljóst að við öll sem erum í forustu fyrir stjórnmálaflokkana verðum að gæta hófs í þessum efnum. Við verðum að haga kosningaloforðum okkar og framkvæmdum á næsta kjörtímabili með það fyrir augum að aðgerðir okkar í aðdraganda þensluskeiðs leiði ekki til þess að hér verði einhvers konar ofhitnun í hagkerfinu. Þetta held ég að sé ákaflega mikilvægt, herra forseti. Ég hef, herra forseti, farið í nokkuð stuttu máli yfir það sem við í Samfylkingunni teljum að séu hin efnahagslegu áhrif þessara framkvæmda. Það er alveg ljóst svo ég ítreki það, herra forseti, að við teljum að til langs tíma verði áhrif þessara framkvæmda jákvæð. Fjmrn. telur að hagvöxtur muni aukast um 0,75% vegna þessa. Það er hins vegar ljóst að skammtímaáhrifin geta orðið neikvæð. Í sumum tilvikum gætu þau haft alvarlegar afleiðingar nema því aðeins að það verði gripið til kórréttra mótvægisaðgerða og um það þurfa menn að sameinast, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu nákvæmlega þegar þessi orð eru töluð. Mig langar aðeins, herra forseti, að fara nokkrum orðum um það hvað þetta frv., sem við ræðum hér, fjallar í raun og sanni, en það eru skattar. Það er einkum tvennt sem ég vil nefna varðandi skattaákvæðið. Í fyrsta lagi finnst mér nauðsynlegt að ræða grundvallarviðhorf varðandi umhverfisgjöld framtíðarinnar í tengslum við þetta. Ástæðan er sú að í 2. mgr. 6. gr. frv. er að finna ákvæði sem ég á ákaflega erfitt með að sætta mig við. Það tengist umhverfisgjöldum framtíðarinnar sem ég tel að séu óhjákvæmileg. Í þessu ákvæði er efnislega lagt til að það sé heimilt að kveða á um það í samningnum við Alcoa að ekki skuli lagðir skattar eða gjöld á útblástur lofttegunda, raforkunotkun þeirra eða aðra losun úrgangsefna af fyrirtækisins hálfu nema því aðeins að samsvarandi gjöld séu lögð á alla aðra almenna fyrirtækjastarfsemi í landinu. Ég tel þetta mistök sem beri vott um skammsýni af hálfu stjórnvalda. Þetta ákvæði er í reynd ekki hægt að skilja öðruvísi en svo að þegar vindur fram um þessa öld verði aldrei hægt að leggja sérstakan umhverfisskatt á stóriðju hér á Íslandi. Ég bar spurningu um þetta efni fram við fulltrúa iðn.- og viðskrn. í efh.- og viðskn. og í munnlegu svari staðfesti hann þennan skilning minn. Starfsmenn hæstv. umhvrh. sendu minnisblað frá sér um þetta, herra forseti, og ég er ákaflega óánægður með efni þess. Þar kemur fram það viðhorf hæstv. umhvrh. að komi til beitingar hagrænna stjórntækja af þessu tagi hyggist stjórnvöld taka mið af jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar við útfærslu þeirra. Hvað þýðir þetta, herra forseti? Það þýðir það að hæstv. umhvrh. staðhæfir það fullum fetum að ekki komi til mála í framtíðinni að leggja sérstakt umhverfisgjald vegna útblásturs skaðlegra lofttegunda á stóriðju. Því aðeins verði það gert að samsvarandi gjald verði líka lagt á aðra almenna starfsemi í landinu. Ég er þessu algerlega ósammála, herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að í framtíðinni hljóti það að vera eitt af stjórntækjunum sem við beitum til þess að koma í veg fyrir óhóflega losun skaðlegra lofttegunda, að leggja slíkt gjald á stórnotendur orku, þ.e. stóriðju. Það mun koma að því að menn hrindi í framkvæmd þeim hugmyndum sem hafa verið uppi um að beita markaðslausnum til þess að takmarka losun úrgangs af þessu tagi með því að setja upp sérstakar losunarheimildir og heimila sölu á losunarkvótum. Ég er hlynntur því, herra forseti. Ég tel að í framtíðinni sé það aðferð sem við eigum að nota til þess að reyna að stemma stigu við óhóflegri losun skaðlegra lofttegunda, skaðlegs úrgangs, og draga þannig úr þeirri vá sem ég tel að sé ein sú mesta sem steðjar að mannkyninu en það er hlýnun andrúmsloftsins. Um leið og menn leggja í þá för að beita markaðslausnum og heimila sölu á losunarkvótum breytast þeir í takmarkaða markaðsvöru sem hlýtur að verða eftirsótt á alþjóðlega vísu og að öllum líkindum einhvern tíma hér innan lands líka. Ég tel að í markaðsumhverfi sé óhjákvæmilegt að skilgreina slíkan losunarkvóta sem takmarkaða auðlind og ég held að þá muni heimildir til að losa úrgang út í umhverfið ganga kaupum og sölum. Frá mínum bæjardyrum séð og flokks míns verður þá tæpast hægt að skilgreina losunarkvóta öðruvísi en sem sameign þjóðar, sameiginlega auðlind, engu síður en fjarskiptarásir í loftinu munu einhvern tímann verða skilgreindar sem sameiginleg auðlind, alveg eins og fiskstofnar í sjó eru í dag, a.m.k. í orði kveðnu, skilgreindir sem sameiginleg auðlind. Og ég ímynda mér að skammt sé í að fallvötn á landi verði það líka. Ég held að tæpast sé hægt að búast við því þegar við erum komin inn í slíkt umhverfi einhvern tímann síðar á þessari öld að stóriðja sem er tekin til starfa þegar slíkar aðstæður skapast keppi á markaði um þann losunarkvóta. Ástæðan fyrir því að ég greini þar á milli hennar og t.d. fiskstofnanna er sú að ég held að ekki verði slíkur markaður fyrir hendi innan lands, en um leið og þetta gerist mun það hins vegar stórauka verðmæti viðkomandi stóriðjufyrirtækja og væntanlega leiða til þess að arðsemi þess í samanburði við stóriðju erlendis muni aukast allverulega. Og þá finnst mér sanngjarnt að það sé mögulegt fyrir stjórnvöld á þeim tíma að leggja á sérstakt umhverfisgjald sem nær að einhverju leyti upp í það. Ég held sem sagt, herra forseti, að þetta sé ekki bara aðferð til þess að ná inn tekjum fyrir ríkið, heldur fyrst og fremst að taka þátt í alþjóðlegri baráttu til þess að stemma stigu við losun úrgangs út í andrúmsloftið. Við sjáum að nú þegar er viðleitni til þess erlendis. Ég tek eftir því að í svari umhvrn. við spurningum í efh.- og viðskn. kemur fram að nokkur ríki hafi þegar í undirbúningi kröfur um að fyrirtæki hafi framseljanlegar losunarheimildir vegna losunar. Þetta bendir til þess, herra forseti, eins og þróunin almennt, að slíkar aðferðir verði notaðar í framtíðinni. En þá er eitt land sem mun skera sig frá. Það er Ísland. Hvers vegna segi ég það, herra forseti? Vegna þess að þegar er búið að ganga frá samningi. Frumvarpið er lagt fram eftir að samningurinn er í reynd gerður. Hann var auðvitað gerður með fyrirvara um samþykki Alþingis, en þetta ákvæði er þannig upp sett að það kemur í veg fyrir að hægt sé að leggja slíkt umhverfisgjald einhvern tímann á Alcoa. Og um leið og ekki er hægt að leggja það á Alcoa, þá er ekki heldur hægt að leggja það á önnur stóriðjufyrirtæki. Ég vil gera sterkan greinarmun á því að gripið sé til slíkra ráða, herra forseti, gagnvart stórnotendum annars vegar og almennri fyrirtækjastarfsemi hins vegar. Herra forseti. Af því ég veit að hæstv. umhvrh. er í húsinu, þá langar mig til að spyrja hana hvort hún sé sátt við þetta. Ég veit að vísu að ríkisstjórn Íslands hefur markað sér stefnu í loftslagsmálum sem byggist á grundvelli rammasamnings Sameinuðu þjóðanna og Kyoto-bókunarinnar. Sú stefnumörkun gerir að sönnu ekki ráð fyrir að skattar eða gjöld verði lögð á það sem við köllum gróðurhúsalofttegundir að svo komnu máli. Hins vegar er sagt í stefnumörkuninni sem ríkisstjórnin hefur markað að þessa stefnu eigi að endurskoða í ljósi reynslunnar árið 2005. Ég tel að þá verði nú ekki komin upp sú aðstaða að nauðsynlegt verði að velta fyrir sér umhverfisgjöldum af þessu tagi, en hins vegar tel ég að ekki sé hægt að taka upp þennan samning og breyta honum þannig að hægt verði að leggja umhverfisgjald af þessu tagi á Alcoa í framtíðinni og þar með tel ég að ekki verði hægt að leggja það á önnur stóriðjufyrirtæki. Og mig langar til að spyrja hæstv. iðnrh. og hæstv. umhvrh. hvort þær séu sammála mér um þessa túlkun. Mér er sama hvort þær svara mér núna í andsvari eða þá síðar á þessum degi, en það er nauðsynlegt fyrir mig og fyrir Samfylkinguna að skilningur þeirra á þessu ákvæði liggi fyrir. Herra forseti. Mig langar að lokum að drepa á eitt atriði sem ég vil spyrjast fyrir um hjá hæstv. iðnrh. Fram kom í umfjöllun efh.- og viðskn. að þótt búið sé að ljúka gerð tvísköttunarsamnings á milli Ítalíu og Íslands, þá hefur þessi samningur ekki enn verið birtur. Það veldur því að hann hefur ekki enn tekið gildi. Þetta leiðir til þess að þar sem ítalska verktakafyrirtækið mun, ef að líkum lætur, starfa á Íslandi lengur en 12 mánuði, þá gæti vöntun á fullgildingu tvísköttunarsamnings af þessu tagi skapað ákveðna réttaróvissu um skattgreiðslur, bæði fyrirtækisins og erlendra starfsmanna þess og það er auðvitað dálítið umhendis bæði fyrir ríkið og líka fyrir þau sveitarfélög sem eiga hlut að máli. Það er hugsanlegt að þetta baki ríkinu bótaábyrgð. Ég tel þess vegna, herra forseti, að það sé ákaflega nauðsynlegt að ráðist sé í að beita sér fyrir fullgildingu þessa samnings hið fyrsta. Ég spyr hæstv. iðn.- og viðskrh.: Hvenær má þess vænta að þessi tvísköttunarsamningur verði birtur og fullgiltur? Og hvað veldur því að svo hefur ekki verið gert? Herra forseti. Ég hef nú farið yfir þau atriði sem við í Samfylkingunni teljum skipta máli. Í heild erum við samþykk þessu máli. Ég hef bent hér á tvö atriði í frv. sem ég tel aðfinnsluverð og a.m.k. um annað þeirra atriða mun ég og minn flokkur greiða atkvæði gegn. En í heild, herra forseti, styðjum við frv.

Herra forseti. Mér finnst virðingarvert að Samfylkingin skuli tala skýrt í þessu máli. Ég er ósammála Samfylkingunni og sannast sagna hefði ég trúað því og vonast alla vega til þess að náttúruverndar- og umhverfissjónarmið væru sterkari innan Samfylkingarinnar en raun ber vitni, þannig að við hefðum í sameiningu getað staðið vaktina fyrir náttúruna og komið í veg fyrir að dýrmætum náttúruperlum yrði fórnað fyrir hagsmuni Alcoa-fyrirtækisins. Ég segi þetta vegna þess að ég trúi því að hagsmunir Íslendinga verði fyrir borð bornir. Það er fyrst og fremst Alcoa sem kemur til með að hagnast á þessu ævintýri. Ég spyr hv. þm. og formann Samfylkingarinnar: Hvað finnst honum um þau sjónarmið sem fram hafa verið sett af hagfræðingum að þungaiðnaður sem þriðjungur af efnahagsstarfseminni í landinu, sem er framtíðarsýn Framsóknarflokksins og Samfylkingin hefur nú tekið undir, muni draga úr stöðugleika í efnahagslífinu þegar fram líða stundir? Ég vísa í grein sem birtist í Viðskiptablaðinu í desembermánuði árið 2001 þessu máli til stuðnings.

Herra forseti. Frá því er skemmst að segja að ég tel að þau sjónarmið séu virðingarverð og ég tel að þau eigi rétt á sér. Þau voru umfjöllunarefni þriðjungs ræðu minnar. Þriðjungur af ræðu minni fjallaði um að ákveðin hætta væri á því að skammtímaáhrif þessara framkvæmda yrðu með þeim hætti að störfum og fyrirtækjum með minni framleiðni yrði rutt úr vegi. Ég gat þess sérstaklega að ég teldi að ef það gerðist of hratt og þær afleiðingar yrðu of djúpar mundi það hafa slæm áhrif sérstaklega á landsbyggðina. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar ef maður skoðar sögu síðustu ára, sjáum stækkunina á Grundartanga, stækkun Ísals, þá sjáum við að framkvæmdir af þessu tagi verka sem eins konar dráttarkláfar á efnahagslífið allt. Og þó ég skilji áhyggjur hv. þm. þá er ég þeirrar skoðunar að bjartsýnin og verðmætin sem verða til í kjölfar þessa muni vega upp á móti þeim áhrifum sem hann er að tala um, en ég skil áhyggjur hans.

Bjartsýni þarf að byggjast á raunsæi. Það er ekki um það að tefla að mínum dómi að fyrirtækjum með minni framleiðni verði rutt úr vegi. Hættan er sú að fyrirtækjum og efnahagsstarfsemi með meiri framleiðni verði rutt úr vegi vegna stuðnings og niðurgreiðslna ríkisvaldsins við þessar stóriðjuframkvæmdir. En það sem þeir segja í fyrrnefndri grein, efnahagssérfræðingarnir, hagfræðingarnir, um þetta aukna vægi álframleiðslunnar í efnahagsstarfseminni, og hér vitna ég orðrétt, með leyfi herra forseta: ,,Sú spurning blasir því við hvort Íslendingar séu að endurtaka leik fortíðar með því að leggja of mikið undir á eina atvinnugrein. Þetta er áhættan við álið.`` Hér eru menn ekki að tala um skammtímaáhrif heldur langtímaáhrif á efnahagslíf Íslendinga og það er varað við því.

Herra forseti. Ég var líka í ræðu minni að vara við því. Ég talaði um nauðsyn þess að grípa til réttra mótvægisaðgerða til að koma í veg fyrir að þetta gerist. Ég er að vísu ekki alveg sammála því sjónarmiði sem þarna kemur fram. Hv. þm. má ekki gleyma því að við fengum til okkar í efh.- og viðskn. ýmsa sérfræðinga sem voru allt annarrar skoðunar. Ég virði samt þessi sjónarmið og ég geri mér grein fyrir því að þetta er ákveðin hætta. Það þarf að bregðast við henni. Ég rakti hér nokkur dæmi um hugsanleg viðbrögð. Það sem við þurfum auðvitað að forðast eru í fyrsta lagi þær skammtímabreytingar sem kunna að verða vegna of hás gengis og væntanlega of hárra vaxta í kjölfarið. En það sem hv. þm. er að tala um er að grunngerð atvinnulífsins breytist í reynd. Nú verð ég að segja hv. þm. það að ég er ekki á móti því t.d. að hlutfall sjávarútvegs í útflutningi minnki ef það gerist með þeim hætti að hlutfall stóriðju aukist. En ég tel að í kjölfarið muni margvíslegur smágróður spretta ef við pössum upp á gengi og vexti.

Herra forseti. Hv. þm. flutti yfirgripsmikla ræðu um efnahagsleg áhrif af þessum framkvæmdum. Það er greinilegt að hann hefur lagt töluverða vinnu í að velta þessum hlutum fyrir sér og ég tel það vera til mikillar fyrirmyndar. Hv. þm. gat um að að hans mati mundi hátt gengi, sem yrði óhjákvæmilega að einhverju leyti fylgifiskur mikils innstreymis erlends gjaldeyris, verða til þess að þau störf mundu helst hverfa úr efnahagslífinu sem minnst framleiðni væri í og kom þar m.a. inn á rækjuiðnaðinn. Ég er ekki alveg sammála þessu sjónarmiði og ég bendi á að sjávarútvegurinn nýtur annarrar stöðu en aðrar atvinnugreinar að því leytinu til að tekjur eru í öðrum gjaldmiðli en útgjöld og gengið getur einmitt fært til af tekjum starfseminnar og dregið hluta af framleiðni frá þeim fyrirtækjum sem eiga að hafa tekjurnar og þannig eytt störfum án tillits til þess hver framleiðnin er.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að ég velti þessu mikið fyrir mér, vegna þess að ég er þeirrar skoðunar að ákveðin hætta sé fólgin í því ef við grípum ekki til réttra viðbragða. Mér heyrist að hv. þm. sé í raun að taka undir þau viðhorf sem komu fram í grein þeirra sérfræðinga sem hv. þm. Ögmundur Jónasson drap á hér áðan. Það er hugsanlegt að þetta gerist. Ég óska þess samt sem áður að svo verði ekki. Nú er það auðvitað líka þannig hv. þm. að hugsanlegt væri að grípa til aðgerða sem draga úr gengishækkunum. Ég velti því hér upp, herra forseti, í framhaldi af því sem hv. þm. sagði og spyr hann um hvaða álit hann hafi á því. Það er hugsanlegt að ríkið eða hið opinbera fari út í það að gefa út skuldabréf og hefji stórfelld uppkaup á gjaldeyri. Það kom fram hjá Sigurði Einarssyni, forstjóra Kaupþings, að þetta væri leið sem dygði til að draga úr gengishækkun kannski um eitt ár. Það er kannski það sem við þurfum, eitt til tvö ár. Hvaða álit hefur hv. þm. á því?

Herra forseti. Ég tel að vandasamasti hluti þessa verkefnis, uppbyggingu á álveri og stóriðju, sé einmitt að búa þannig um hnútana að sem minnst áhrif verði á sjávarútveginn af framkvæmdunum og því sem af þeim leiðir, því við megum ekki láta uppbyggingu í nýrri atvinnugrein eins og stóriðju leiða til þess að draga úr störfum og fækka þeim í sjávarútvegi. Þá væru áhrif af þessum framkvæmdum ekki að öllu leyti jákvæð. Mér finnst að stjórnvöldum beri að stjórna þessu þannig að sem minnstar líkur séu á að þetta gerist og hvað varðar það úrræði sem hv. þm. nefndi að hefði verið varpað upp, mér finnst það koma til greina eins og öll önnur sem eru til þess fallin að tryggja stöðugleika á genginu á þessum tíma.

Herra forseti. Við umfjöllun þessa mál í efh.- og viðskn. stóð ég uppi með þá tilfinningu að það sem við þyrftum að gera væri að skjóta framkvæmdum á frest um kannski tveggja ára skeið til þess að draga úr þensluhvetjandi aðgerðum af völdum ríkisins. Ég taldi líka eftir þá umfjöllun að hugsanlegt væri að fara þá leið sem við erum að ræða hér, þ.e. útgáfu ríkisskuldabréfa og andvirði þeirra yrði síðan varið til þess að kaupa upp gjaldeyri. Nú situr Seðlabankinn, ef ég man rétt, uppi með tveggja, þriggja mánaða varaforða af gjaldeyri. Hvers vegna ekki að margfalda það? Hvers vegna fer Seðlabankinn ekki í það að eiga gjaldeyrisvaraforða upp á eitt ár eða jafnvel tvö ár? Þetta er möguleiki. Hv. þm. man kannski eftir því að við spurðumst fyrir um þetta í efh.- og viðskn. þegar fulltrúar Seðlabankans komu til fundar við okkur. Þá var okkur sagt að svona aðgerðir gætu aldrei haft varanleg áhrif, þau gætu haft áhrif sem dygðu kannski í eitt til eitt og hálft ár. En það er kannski það sem við þurfum. Við þurfum kannski ekki varanleg áhrif.

Herra forseti. Ég saknaði náttúruverndarsjónarmiðanna úr ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, formanns Samfylkingarinnar. Hv. þm. hefur staðið í þessum stól og sagt: ,,Ég og minn flokkur styðjum Kárahnjúkavirkjun.`` Og á heimasíðu þingflokksformanns Samfylkingarinnar stendur: Samfylkingin er stóriðjuflokkur. En hvar eru náttúruverndarsjónarmið hv. þm.? Í því sambandi langar mig til að spyrja hvort hv. þm. telur það vera viðunandi afleiðingar af þessum framkvæmdum sem hér er verið að fara í, að skerða eigi friðland á Kringilssárrana, af því að hv. þm. hefur tjáð sig í fjölmiðlum um það að nú skuli eiga að bakka með lón út úr friðlandinu í Þjórsárverum. Hvernig lítur hv. þm. á það að hér skuli eiga að eyðileggja og sökkva í tengslum við þessar framkvæmdir 1 / 4 hluta friðlandsins í Kringilsárrana?

Herra forseti. Hvar eru náttúruverndarsjónarmiðin sem þessi gamli líffræðingur stendur fyrir? Þau birtast kannski í þjóðgarði á Snæfellsnesi sem hann fékk samþykktan í ríkisstjórn 1994. Þau birtast kannski í lögum um vernd Breiðafjarðar sem hann lagði fram og skrifaði eigin hendi og fékk samþykkta hér á þinginu 1995. Ég gæti haldið áfram að telja svona. Spurning hv. þm. er hins vegar réttmæt. Hún spyr mig út í náttúrufarslegar afleiðingar af Kárahnjúkavirkjuninni og náttúruvernd. Ég fór í það mál á sínum tíma og ég kannaði þær hugmyndir um mótvægisaðgerðir sem lagðar voru fram og ég féllst á að þær væru ásættanlegar þó þær væru ekki afturkræfar. Að því er varðar friðlandið í Kringilsárrana sem er burðarland hreindýra þá er, herra forseti, sennilega skelfilegasta afleiðing þessara framkvæmda að þar er friðlandið skert um þriðjung eða fjórðung. Ég tel að það sé ekki gott. En ég styð þessa framkvæmd eigi að síður.

Herra forseti. Þá eru ljós sjónarmið hv. þm. í þessum efnum hvað varðar friðlandið í Kringilsárrana. Hin spurning mín lýtur að umhverfisgjöldum á stórnotendur orku sem hv. þm. var tíðrætt um í ræðu sinni. Hann talaði um að hann teldi að í framtíðinni yrði að öllum líkindum beitt markaðslausnum í þessu sambandi, að sett yrði gjald á losunarkvóta. Orð þingmannsins mátti skilja þannig að hann væri því hlynntur að í framtíðinni yrði slíkt gert. En ég vil spyrja hv. þm.: Hvað kemur í veg fyrir að hv. þm., formaður Samfylkingarinnar, og Samfylkingin öll styðji losunargjöld, umhverfisskatta á losunarkvóta núna? Hvers vegna ætlar Samfylkingin eingöngu að styðja þetta í framtíðinni en ekki núna þegar váin vofir yfir okkur hér og nú?

Herra forseti. Enn verð ég að vísa til vafasamrar fortíðar minnar sem umhverfisráðherra. Ég var sá umhverfisráðherra sem lagði í fyrsta skipti fram frv. um spilliefni og um ýmis umhverfisgjöld. Árið 1995 lýsti ég þeirri skoðun minni t.d., við litlar undirtektir m.a. þáverandi starfsmanna minna í umhvrn., að ég væri þeirrar skoðunar að markaðslausnir yrðu það sem dygði helst varðandi losun skaðlegra lofttegunda. Ég er þeirrar skoðunar enn þá. Ég tel að eins og málin hafi þróast þá sé það farsælasta leiðin. Það getur vel verið að eitthvað hafi farið fram hjá mér sem hv. þm. hefur verið að gera hér í þinginu. Ég veit ekki hvort hún er að vísa til einhverra frv. sem hún hefur lagt fram sjálf. Almennt er það þannig að við höfum markað þá stefnu að það eigi að beita umhverfisgjöldum sem hagrænum stjórntækjum og í framtíðinni að taka þau upp í stað almennra skatta.

Af hverju ekki núna?

Ég segi það hins vegar að í þessum efnum vil ég vera í takt við hina alþjóðlegu þróun og vil að Ísland fylgi öðrum ríkjum.

Virðulegur forseti. Af því að hér var sérstaklega spurt um þessa hagrænu hvata og umhverfisgjöld þá vil ég, með leyfi virðulegs forseta, lesa upp úr umsögn 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar sem er fylgiskjal I með nefndaráliti 1. minni hluta iðnaðarnefndar, þ.e. úr kaflanum: Skattaákvæði. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ákvæðið er með engu móti hægt að skilja öðruvísi en svo, að síðar á öldinni verði aldrei hægt að leggja sérstakan umhverfisskatt á orkufreka stóriðju hér á landi.`` Ég er ósammála þessari túlkun. Ég tel að um oftúlkun sé að ræða að segja að það komi aldrei til greina í framtíðinni miðað við skattaákvæðið. Ég vil benda á hvað stendur í umsögn umhvrn. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í fjárfestingarsamningi er heimilt að kveða á um að skattar eða gjöld verði ekki lögð á raforkunotkun félagsins og útblástur lofttegunda eða aðra losun úrgangsefna, nema slíkir skattar og gjöld séu lögð með almennum hætti á öll önnur fyrirtæki hér á landi, þar með talin álfyrirtæki.`` Það er því opið fyrir það að leggja þessi gjöld á ef þau verða lögð á með almennum hætti. Ég tel að hér sé Alcoa að verjast því að þeir verði einir teknir út úr.

Herra forseti. Ég held að hæstv. umhvrh. hafi hrapallega misskilið það sem hennar eigin starfsmenn skrifuðu í bréfi til efh.- og viðskn. Það kemur alveg skýrt fram þar að í ákvæðinu sem ... Herra forseti. Ég verð að leiðrétta sjálfan mig. Ég held að hún hafi skilið það rétt. Ég sé það núna. Það sem segir í bréfi umhvrn. er --- og það er þá væntanlega skoðun hæstv. umhvrh. --- að ekki sé hægt að grípa til gjalda af þessu tagi nema það verði lagt á alla almenna starfsemi, en það er það sem ég er á móti. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að vera hægt að taka stóriðjuna sem stórnotendur orku sérstaklega út úr og leggja sérstök umhverfisgjöld á þar. En er það skoðun hæstv. umhvrh., eins og kemur fram í minnisblaði ráðuneytisins, að það mundi brjóta í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar? Það er það sem málið eiginlega snýst um af minni hálfu.

Virðulegi forseti. Þegar maður hefur eina mínútu þá tekst manni ekki alveg að botna allt hérna. En það er rétt skilið hjá hv. þm. að eins og þetta er sett fram --- og það kemur fram í umsögn okkar --- þá munu stjórnvöld, þegar og ef þar að kemur að svona skattar verða lagðir á, taka mið af jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Það er auðvitað mjög eðlilegt að það sé gert og eðlilegt að fyrirtækið vilji hafa svona ákvæði inni í samningnum. En svo er spurning: Hvernig verður það gert? Það er hægt að sjá fyrir sér að maður leggi svona skatta á með almennum hætti þannig að þeir sem eru yfir einhverjum ákveðnum mörkum í losun beri gjöldin. Þá koma líklega fleiri en álfyrirtæki til greina, hugsanlega Sementsverksmiðjan, hugsanlega stór sjávarútvegsfyrirtæki eða aðrir. En það er alveg skýrt að jafnræðisreglan verður að gilda. Ég get alveg skilið af hverju Alcoa vilji ekki að þeir einir séu teknir út úr í þessu samhengi.

Herra forseti. Ég get skilið það að Alcoa vilji ekki eitt stóriðjufyrirtækja sæta umhverfisgjaldi. En ég skil hins vegar ekki að hæstv. umhvrh. eða stjórnvöld túlki jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar með þeim hætti að það sé ekki hægt að taka stórnotendur út úr og láta þá þurfa að greiða tiltekið umhverfisgjald en ekki smánotendur. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það sé brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og fráleitt er ég þeirrar skoðunar. Ég skil hins vegar algjörlega að Alcoa hafi viljað fá ákvæði þess efnis að það eitt stóriðjufyrirtækja yrði ekki látið greiða slíkt umhverfisgjald. En mér finnst að þetta komi í veg fyrir að Alcoa verði nokkru sinni látið greiða umhverfisgjald nema því aðeins að öll fyrirtæki í landinu verði látin greiða það. Þá þykir mér hins vegar að jafnræðisregla stjórnarskrárinnar komi í veg fyrir að þetta verði almennt lagt á alla stóriðju, því að ef ekki er hægt að gera það við Alcoa þá fara menn ekki og setja það á hin fyrirtækin líka. Mér finnst því þetta ákvæði undanþiggja alla stóriðju. Ég er algjörlega á móti þessari túlkun á jafnræðisreglunni.

Herra forseti. Komið er að því að líta yfir þann þátt þessa máls sem hv. umhvn. Alþingis fjallaði um. Eins og kom fram í andsvari mínu við ræðu hv. 10. þm. Reykn., Hjálmars Árnasonar, áðan þá gagnrýni ég þá umfjöllun eða öllu heldur skort á umfjöllun sem kom í hlut hv. umhvn. Þannig er mál með vexti að umhvn. fékk bréf frá iðnn. þar sem óskað var eftir umsögn um einn tiltekinn þátt þessa máls, eingöngu það hvort umhvn. teldi að farið hefði verið að lögum um mat á umhverfisáhrifum við afgreiðslu þessa máls frá Skipulagsstofnun. Það er mat 2. minni hluta umhvn., sem ég tala fyrir, að ósk iðnn. hafi að þessu leytinu verið óeðlilega þröng miðað við eðli þessa máls. Það að einungis skuli hafa verið óskað eftir áliti nefndarinnar á því hvort farið hafi verið að lögum um mat á umhverfisáhrifum gaf nefndinni afskaplega lítið svigrúm til þess að fjalla um umhverfisþætti frv. almennt. Þetta gagnrýndi ég á fundum nefndarinnar, herra forseti, við meðferð málsins. Ég gagnrýndi sömuleiðis að nefndin hefði ekki séð ástæðu til þess að kalla nokkra aðila fyrir nefndina nema einungis skipulagsstjóra ríkisins. Svo þegar maður skoðar þau gögn sem nú liggja fyrir, herra forseti, sér maður að iðnn. sjálf hefur ekki látið svo lítið að skoða aðra umhverfisþætti málsins ofan í kjölinn. Umhverfisþáttur málsins var ekki einu sinni sendur út til umsagnar, en sjá má á þeim lista sem iðnn. skilar yfir umsagnaraðila að þar eru hvorki náttúruverndarsamtök né stofnanir á sviði náttúruverndar eða að öðru leyti stofnanir sem hefðu getað sagt til um umhverfisþætti þessa verkefnis. Við skulum ekki gleyma því að hér er verið að fjalla um álbræðslu, þá stærstu sem áformað hefur verið að reisa á Íslandi, álbræðslu sem útheimtir eina af stærstu vatnsaflsvirkjunum sem reistar hafa verið í Evrópu. Herra forseti. Því má segja að umhverfis- og náttúruverndarsamtök hafi alls ekki komið að umfjöllun þessa máls. Náttúruverndarsvið Umhverfisstofnunar hefur ekki fengið tækifæri til þess að segja álit sitt á málinu og ég tel það ámælisvert. Ég tel umfjöllunina hafa verið skammarlega þrönga og sannarlega eðlilegt að hreyfa þeirri spurningu við iðnn. sem ég geri í nál. mínu eða umsögn minni til nefndarinnar, hvort ekki hefði átt að gera bragarbót í því efni og hvort iðnn. hefði ekki getað tekið upp þessi sjónarmið mín og kallað til einhvers konar umhverfisfundar eða kallað umhverfissamtök og stofnanir á sviði náttúruverndar á sinn fund til þess að fjalla um þetta. Ég tel mig hafa gefið nefndinni tækifæri til þess með umsögn minni en ekki var orðið við þeirri beiðni minni. Þess vegna ítreka ég þá það sjónarmið mitt að umhverfisþáttur álverksmiðjunanr í umfjöllun iðnn. hafi verið hunsaður. Ég bendi á það jafnframt, herra forseti, að þeim úrskurði Skipulagsstofnunar sem okkur í umhvn. var gert að segja álit á hvort hefði byggst á lögum um mat á umhverfisáhrifum hefur nú verið áfrýjað, þ.e. hann hefur verið kærður til umhvrh., og ég gagnrýndi það í umhvn. að hún sæi ekki ástæðu til að kynna sér efni þeirrar kæru. Í stuttu máli má segja að þau gangi út á það að Skipulagsstofnun hafi í sjálfu sér verið óheimilt, samkvæmt úrskurðinum, að skjóta sér á bak við a-lið 13. tölul. í 2. viðauka laganna um mat á umhverfisáhrifum þar sem álver Alcoa sé allt önnur og óskyld framkvæmd hvað varðar tækni, framleiðslu og mengunarvarnir, en eins og kunnugt er fór álver Alcoa ekki í eiginlegt mat á umhverfisáhrifum, heldur var látið nægja það mat sem hafði verið gert á grundvelli hugmynda Reyðaráls eða Norsk Hydro, hugmynda sem síðan hefur verið horfið frá. Nýju hugmyndirnar sem Alcoa hefur lagt fram fóru ekki í eiginlegt matsferli, heldur taldi Skipulagsstofnun eingöngu að þær mundu ekki hafa meiri áhrif en álver Norsk Hydro sem hafði komist í gegnum síu Skipulagsstofnunar. En, herra forseti, úrskurður Skipulagsstofnunar var einnig kærður á grundvelli 2. mgr. 5. gr. laganna þar sem kveðið er á um að ef um sé að ræða fleiri en eina matsgilda framkvæmd á sama svæði skuli meta hverja þeirra sérstaklega. Og það er sannarlega hægt að segja, herra forseti, að svo sé í þessu tilfelli. Að lokum má síðan nefna kæruatriði sem varðar brennisteinsmengunina sem eru mjög alvarlegs eðlis og ég mun fara nánar út í síðar í ræðu minni. Öll þessi kæruatriði sem nú liggja á borðum umhvrh. til úrlausnar eru alvarlegs eðlis og staðfesta að umfjöllun um málið í kerfinu er langt í frá lokið. Þess vegna er alls ekki ljóst enn sem komið er hvort farið hefur verið að lögum um mat á umhverfisáhrifum við afgreiðslu þess. Það liggur algerlega ljóst fyrir. Annað dæmi sem nefna má þessum orðum mínum til stuðnings lýtur að starfsleyfi sem Hollustuvernd ríkisins auglýsti 17. des. sl., þ.e. þremur dögum áður en úrskurður Skipulagsstofnunar um álverið lá fyrir. Þessi starfsleyfisdrög fylgja frv. á borðum þingmanna, herra forseti, eru áföst plaggi hæstv. iðnrh. Nú hefur það komið í ljós að samkvæmt reglugerð sem útgefin hefur verið í umhvrn. er óheimilt að auglýsa starfsleyfisdrög til umsagnar fyrr en mati á umhverfisáhrifum er lokið. Og þannig háttar til í þessu máli að meðan kæra er óafgreidd á borði umhvrh., kæra úrskurðar Skipulagsstofnunar, er matsferlinu auðvitað ekki lokið. Matsferli umhverfismatsins í þessu álveri er ekki lokið fyrr en fullnaðarúrskurður liggur fyrir. Þess vegna var ólöglegt að auglýsa starfsleyfisdrögin eins og gert hefur verið. Þau voru meira að segja sett í auglýsingu þremur dögum áður en úrskurður Skipulagsstofnunar birtist, sem er skýlaust brot á reglum, en ofan í kaupið kemur kæra og nú er búið að loka umsagnarfresti um þessi starfsleyfisdrög þannig að ég tel að það sé algerlega ljóst, og ég held að það verði að fá úr því skorið áður en Alþingi afgreiðir þetta mál frá sér, að hér sé á ferðinni slíkur formgalli á málinu að það sé í sjálfu sér ónýtt. Ef þetta allt saman er eins og ég er að segja, að starfsleyfisdrögin hafi ekki mátt auglýsa, er auðvitað búið að loka á þá fresti sem lögbundnir eru almenningi og félagasamtökum til að hafa áhrif á eða segja álit sitt á framkvæmdum af þessu tagi, framkvæmdum sem munu hafa jafngífurleg umhverfisáhrif og hér um ræðir. Herra forseti. Eitt af því sem ég vil að fram komi við umfjöllun þessa máls er það að tilskipun Evrópuþingsins og Evrópuráðsins nr. 2001/42/EB, um mat á áhrifum tiltekinna skipulags- og framkvæmdaáætlana á umhverfið, hefði það í för með sér að gera þyrfti heildaráætlun um þungaiðnað á landsvísu. Og ekki nóg með það, heldur líka áætlun um orkuframleiðslu og orkudreifingu en samkvæmt þessari tilskipun hefðu allar slíkar áætlanir þurft að lúta mati á umhverfisáhrifum. Og nú er svo í pottinn búið, herra forseti, að innleiðing þessarar tilskipunar er skammt undan hér á landi. Þess vegna er það gagnrýnisvert að svo stórar ákvarðanir skuli teknar án þess að áætlanir af þessu tagi liggi fyrir. Það hefði auðvitað verið eðlilegt við afgreiðslu jafnumfangsmikils máls og hér um ræðir og í ljósi þess að tilskipunin er á næsta leyti um mat á umhverfisáhrifum skipulagsáætlana að ríkisstjórnin setti þetta mál í það ferli sem það lögum samkvæmt þyrfti að fara í eftir örskamman tíma. En það var ekki gert og þetta atriði hef ég gagnrýnt í umsögn minni til iðnn. Síðan vil ég einnig vekja athygli á því, herra forseti, að Kárahnjúkavirkjun er samkvæmt frv. lögbundin forsenda fyrir þessu álveri. Ég segi ,,lögbundin`` vegna þess að hún er beinlínis nefnd í frumvarpstextanum, í 4. gr. frv. Það er mat mitt að það stríði gegn góðum venjum að binda slík tengsl í lagatexta. Vegna þeirrar andstöðu sem ég hef látið í ljósi hér í þingsölum og víðar varðandi byggingu Kárahnjúkavirkjunar þykir mér rétt að halda til haga formsatriðum á borð við þetta. Þá vil ég, herra forseti, gagnrýna það að umhvn. skyldi ekki falið að skoða þau skilyrði sem fólust í þessu auglýsta starfsleyfi Umhverfisstofnunar, áður Hollustuverndar, sem ég gerði að umtalsefni fyrr í ræðu minni. En það má segja eins og fram kemur í umsögn minni til iðnn. að eftir að umfjöllun umhvn. um málið lauk kynnti ég mér þessi mál náið. Þá kom í ljós að samkvæmt starfsleyfistillögum Umhverfisstofnunar mun væntanlegt álver Alcoa ekki hafa í för með sér bætt loftgæði frá því sem áætlað var út frá verksmiðju Reyðaráls eins og hefði mátt ætla og eins og Skipulagsstofnun gengur út frá í úrskurði sínum. Svo er ekki. Þetta álver, þó að það sé minna, hefur aðrar tæknilegar útfærslur á útblæstri sem orsakar mun meiri mengun en álver það sem Norsk Hydro hugðist reisa í nafni Reyðaráls. Þar er um að kenna minni hreinsun á útblæstri en það er allt útlit fyrir það, herra forseti, að verksmiðja Alcoa muni blása út fjórum sinnum meira magni af brennisteini en gert hafði verið ráð fyrir frá verksmiðju Reyðaráls. Og til að halda þessari mengun innan við gefin mörk er brugðið á það ráð að reisa nærri 80 metra háa skorsteina, en það ber að taka það fram, herra forseti, að slík lausn er bönnuð í nágrannalöndum okkar. Það er bannað í Skandinavíu að reisa skorsteina af þessu tagi til að losa sig við mengunina upp í háloftin, m.a. vegna þeirrar hættu sem slíkt skapar á súru regni. Þá má einnig gagnrýna harðlega, herra forseti, skort á aðkomu almennings í þessum efnum þar sem þetta nýja álver, Alcoa, fór ekki í hið eiginlega mats- og umsagnarferli. Þannig sést það, herra forseti, af því sem ég nú hef rakið að enn er margt óljóst um það hvort farið hafi verið að lögum um mat á umhverfisáhrifum. Það er mitt mat að ekki sé hægt að ljúka skoðun þessa máls fyrr en endanlegur úrskurður liggur fyrir í yfirstandandi kærumálum. Ég hef nú lokið, herra forseti, við að fara efnislega yfir þau atriði sem ég gat um í umsögn minni til iðnn. sem 2. minni hluti umhvn. og ítreka að það náðist aldrei neitt meirihlutaálit frá umhvn. þar sem illa var mætt á fundi, þá tvo fundi þar sem fjallað var um málið í nefndinni, þannig að hér er aðeins um tvær minnihlutaumsagnir að ræða. Þar standa að baki einungis tveir stjórnarþingmenn.

Hinir styðja það, Samfylkingin.

Já, hinir styðja það, Samfylkingin, er sagt hér utan úr sal af hv. formanni iðnn. Það mun satt vera og ekki ætla ég að verja skoðun Samfylkingarinnar úr þessum ræðustóli. Mig tekur það sárt að náttúruverndarsjónarmiðið skuli ekki hafa náð að verða ofan á í umfjöllun málsins í þeim flokki. Í mínum flokki, Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, hefur hins vegar ævinlega verið fjallað um þetta mál út frá náttúruverndarsjónarmiðum. Hér er um svo gífurleg spjöll að ræða sem fylgja munu þessum framkvæmdum, og það er ekki bara þau spjöll sem fylgja Kárahnjúkavirkjun heldur líka og ekki síður það sem við gætum átt í vændum vegna loftmengunarinnar. Nú mun ég, herra forseti, hafa um það nokkur orð, kannski ekki hvað síst vegna þess að við erum alltaf að fá nýjar og nýjar upplýsingar um þessar afleiðingar. Það kom fram í máli hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar og kemur reyndar fram í nál. hans sem liggur hér á borðum þingmanna. Því nál. fylgir grein eftir Berg Sigurðsson sem birtist á heimasíðu Landverndar fyrir skemmstu en sú grein vekur okkur til umhugsunar um nákvæmlega þessi útblástursatriði sem ég nú hyggst reifa aðeins frekar. Það liggur sem sagt fyrir, herra forseti, að álbræðsla Alcoa muni losa fjórum sinnum meira af brennisteini út í andrúmsloftið en sú verksmiðja sem Norsk Hydro hugðist reisa, jafnvel þó að þessi nýja bræðsla sé eða eigi að vera fjórðungi minni en sú norska og jafnvel þó að ekki eigi að reisa rafskautaverksmiðju með Alcoa-verksmiðjunni, sem þó var fyrirhugað að gera með þeirri norsku. Bergur Sigurðsson hefur ekki einungis skrifað greinina sem birtist á heimasíðu Landverndar, heldur birtist í Morgunblaðinu þann 13. febrúar sl. grein eftir hann þar sem hann fer nánar yfir þessi mál, og ég ráðlegg hv. þingmönnum að kynna sér greinar hans vel. Þegar við skoðum útstreymistölurnar yfir brennisteininn vegna þessarar álverksmiðju og þeirra álverksmiðja sem við höfum nú þegar starfandi á Íslandi kemur margt athyglisvert í ljós, herra forseti. Það liggja fyrir upplýsingar um það frá Hagstofunni að heildarlosun Íslendinga árið 2001 á brennisteini hafi verið 9.570 tonn á ári. Með öllum þeim áformum sem uppi eru um stækkun álverksmiðjunnar á Grundartanga, álverksmiðjunnar í Straumsvík og áformum um þessa nýju verksmiðju Alcoa í Reyðarfirði mundi losun frá stóriðju aukast um önnur 10.000 tonn, eða 9.736 tonn, sem mundi bætast við þau tæpu 10.000 tonn sem við nú þegar losum. Það gerir að við erum komin í tæplega 20.000 tonna heildarlosun brennisteins út í andrúmsloftið á ári nái þetta allt fram að ganga. Tæplega 20.000 tonna heildarlosun á brennisteini, herra forseti, er gífurlegt magn. Það má gera ráð fyrir því að upp um þessa tvo 80 metra háu skorsteina mundi fara brennisteinn sem jafnaðist á við það að 6.000 tonnum af brennisteinssýru væri úðað út í andrúmsloftið með tilheyrandi skerðingu á loftgæðum. 6.000 tonn af brennisteinssýru út um þessa 80 metra háu skorsteina --- slíkt yrði ekki leyft í skandinavískum löndum. Hvaða viðmið eru hér höfð? Hvaða metnaður er til staðar hjá stjórnvöldum? Hv. formaður iðnn. leggur blessun sína yfir þetta og telur ekki einu sinni ástæðu til þess að fjalla á neinn gagnrýninn hátt um nákvæmlega þetta atriði í iðnn. Verði öll þau áform sem nú eru í pípunum um stóriðju á Íslandi, í skjóli stjórnarflokkanna, Sjálfstfl. og Framsfl., og með stuðningi Samfylkingarinnar, að veruleika mun losun okkar á brennisteini verða tæp 20.000 tonn á ári. Með því værum við að brjóta gegn öllum viðmiðunarmörkum Vesturlanda hvað losun varðar. Meira að segja Alþjóðabankinn gengur út frá því í öllum sínum viðmiðunarreglum þegar þeir skoða lánshæfi verkefna af þessu tagi að þá sé losun brennisteins ekki meiri en eitt kíló á brætt áltonn, en hér erum við að tala um 12 kíló á hvert brætt áltonn. Þannig ætti framkvæmd af þessu tagi alls ekki að rúmast innan viðmiðunarmarka Alþjóðabankans hvað þetta varðar. Og það eru ekkert litlar stærðir sem skakkar. Eitt kíló brennisteins á hvert áltonn segir Alþjóðabankinn, við erum hér að heimila 12 kíló á hvert áltonn. Herra forseti. Ég tel ábyrgð þingmanna í þessum sal mikla. Ég tel að þingmenn geti ekki hlaupið undan þeirri ábyrgð að skoða þetta mál alvarlega og á mjög gagnrýninn hátt. Hér eru stór tíðindi á ferðinni sem gert hefur verið lítið úr í umræðunni. Okkur í þessum sal ber skylda til að taka þetta til umfjöllunar. Ég verð að spyrja hæstv. umhvrh. sem situr hér og fylgist með umræðunni hvort hún geti með stolti skrifað undir að við förum svo langt á svig við þau alþjóðlegu viðmið sem ég var að nefna, jafnvel í reglum Alþjóðabankans varðandi fjármögnun framkvæmda af þessu tagi. Er þetta ásættanlegt? Ég segi nei, herra forseti. Ég leyfi mér að benda á, við lokin á umfjöllun minni um brennisteinslosunina, herra forseti, að ef ríkisstjórnin ætlaði svo ofan í kaupið að reisa rafskautaverksmiðju á Grundartanga eins og komið hefur fram í fréttum, værum við að heimila enn frekari losun brennisteins. Í fréttum Ríkisútvarpsins þann 29. janúar sl. var sagt frá væntanlegri rafskautaverksmiðju á Grundartanga, að slík verksmiðja mundi losa fjórfalt meira af brennisteini en stækkað álver á Grundartanga --- fjórfalt meira en álverið á Grundartanga. Og þá yrði, herra forseti, heildarlosun okkar Íslendinga á brennisteini út í andrúmsloftið meiri en heildarlosun Norðmanna og Dana. Ekki miðað við höfðatölu, ekki á íbúa --- ónei. Við stefnum sem sagt í að losa meira magn brennisteins út í andrúmsloftið með öllum þessum stóriðjuáformum en Norðmenn gera í sínu landi eða Danir í sínu landi. Eru þetta ákvarðanir eða stefna sem er til sóma? Er ekki rétt, herra forseti, að við stöldrum við og gagnrýnum þetta stóriðjubrjálæði, þennan hornstein atvinnustefnu Framsóknarflokksins eins og formaður Framsóknarflokksins, hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson, sagði á nýafstöðnu landsþingi Framsóknarflokksins, að stóriðjan væri hornsteinn undir atvinnustefnu framsóknarmanna? Ég segi bara: Ja, svei, herra forseti. Atvinnustefna af þessu tagi, mengunarbrjálæði af þessu tagi er ekki til sóma, miklu frekar stefna til glötunar og á skjön við allar reglur siðaðra þjóða. Hér stefnir í mikið óefni í mengunarmálunum, herra forseti. Ég tel að þau mál hafi ekki fengið nægilega athygli í þingsölum og hvet því til að umræðan um þau fari fram, að fólk taki þátt í henni og segi sínar skoðanir á því sem ég hef rakið í þessum efnum. Hv. þingmenn hafa í þessari umræðu rekið sig á að álverið sem fyrirhugað er að reisa á Reyðarfirði verður ekki búið vothreinsibúnaði heldur eingöngu þessum gífurlegu skorsteinum, 80 metra háum, sem koma til með að blása eimyrju upp í andrúmsloftið. Í umræðunni núna hefur allt í einu verið reynt að kasta rýrð á vothreinsibúnaðinn. Í umræðunni sem fram fór í umhvn. um það mál kom fram að þessi besta fáanlega tækni sem skilgreind væri samkvæmt alþjóðastöðlum gerði ekki kröfu um vothreinsibúnað. Úr því að slík krafa var ekki sett í alþjóðlega staðla um bestu fáanlegu tækni var ekki talin ástæða til þess fyrir Íslendinga að lepja slíkt upp eftir Norðmönnum. Ég fer ekki með beinar tilvitnanir í þessum efnum, herra forseti, en þetta var nú andi umræðunnar í umhvn. Sannleikurinn er auðvitað sá að Norðmenn hafa metið aðstæður sínar þannig að þar sem álverksmiðjur yrðu settar upp í þröngum fjörðum, þar sem lygnt er, væri það vænlegra til árangurs að setja brennisteininn og önnur mengunarefni með vothreinsibúnaði út í sjó, enda verður brennisteinn skaðlaus þegar hann er kominn í sjó vegna ákveðinna efnabreytinga í honum. Það er nánast eins og að setja súrefni í sjóinn. Skaðsemi brennisteinsins er gerð hlutlaus fari hann út í sjó. Það er nákvæmlega það sem vothreinsibúnaðurinn gerir. En hér eru ekki gerðar neinar kröfur um vothreinsibúnað, allt skal upp í loftið. Ég tel þetta ámælisvert, herra forseti. Auðvitað ætti að skoða þetta mun betur en mér virðist hafa verið gert. Herra forseti. Þá vil ég koma inn á ákveðið mál sem ég hef skoðað talsvert í tengslum við þessar framkvæmdir allar. Það mál lýtur að rekstraröryggi þessa álvers. Rekstraröryggi þess tengist orkukaupunum frá þessu stóra orkuveri sem fyrirhugað er að reisa við Kárahnjúka. Hvernig, herra forseti, hyggst ríkisstjórnin tryggja rekstraröryggi þessa álvers? Ljóst er að þetta einangraða orkuver, sem fyrirhugað er að reisa á svæðinu norðan Vatnajökuls og á að skapa þessari álbræðslu rafmagnið, er þannig í sveit sett að það tengist í raun ekki orkukerfi landsins þannig að hægt sé að ganga að öruggu varaafli ef bilanir yrðu eða eitthvað kæmi upp á í væntanlegri Kárahnjúkavirkjun. Það er aldeilis ekki svo. Þá er eðlilegt að spyrja: Hvað þá? Hvernig ætla menn að sjá til að álverið geti starfað ef upp kæmu einhverjar bilanir eða hnökrar í Kárahnjúkavirkjun? Ég velti fyrir mér, herra forseti: Getur verið að hér sé í farvatninu áætlun um línulögn yfir hálendið? Er þessi framkvæmd ávísun á háspennulínur yfir Sprengisand? Ég vil fá svör við því í þessum sal hvort þingmönnum finnist í lagi að samþykkja álbræðslu á Reyðarfirði sem kallar innan örfárra ára á háspennulínur, tvær samsíða línur, yfir Sprengisand?

Ekki skortir hugmyndaflugið hjá þér.

Hv. þm. Einar Már Sigurðarson gjammar hér fram í um hugmyndaflug. Ég vil benda hv. þingmanni á nýprentað svar hæstv. iðnrh. sem dreift var í morgun á þskj. 1020. Þetta eru svör við fyrirspurnum sem ég lagði fyrir hæstv. iðnrh. varðandi nákvæmlega þessi atriði sem ég hef gert að umtalsefni. Þar spyr ég ráðherrann hvað muni gerast verði fyrirvaralaus bilun í Kárahnjúkavirkjun, hvort byggðalína gæti þá flutt rafmagnið sem á vantaði fyrir væntanlegt álver í Reyðarfirði. Ég spyr hvernig fyrirhugað sé að tryggja rekstraröryggi álvers í Reyðarfirði án tengingar yfir hálendið við meginflutningskerfi Landsvirkjunar á Suðurlandi. Og hvaða svör birtast í svari hæstv. ráðherra, herra forseti? Svarið er eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Allt frá 1980 hefur verið reiknað með gerð svokallaðrar Sprengisandslínu sem tengir saman raforkukerfið fyrir norðan og sunnan, en endanleg tímasetning hefur ekki verið ákveðin. Við bilanir á vesturvæng byggðalínunnar getur rekstur hennar orðið óstöðugur, en það getur haft í för með sér óþægindi og jafnvel straumleysi á Norður- og Austurlandi. Sprengisandslína mundi leysa þetta vandamál til frambúðar. Kárahnjúkavirkjun styrkir heildarraforkukerfið og gæti því jafnvel frestað lagningu línunnar. Ekki er þó ólíklegt að talið verði nauðsynlegt að hefja lagningu línunnar innan næstu 10 ára.`` Þetta segir hæstv. iðnrh. þingheimi og þjóð í dag, í svari við fyrirspurn. Það er sem sagt ekki ólíklegt að ríkisstjórn telji nauðsynlegt innan 10 ára að hefja lagningu Sprengisandslínu. Gerir fólk sér grein fyrir því hvað hangir hér á spýtunni? Eru allir í þessum sal og þeir sem á mál mitt hlýða sáttir við það? Herra forseti. Ég er það ekki.

Góðir vegir. Alltaf sáttur við góða vegi.

Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson er sáttur við vegi. Ég segi: Verði honum að góðu þegar komnir verða uppbyggðir vegir yfir Sprengisand.

Ég ætla að nýta mér það.

Ég verði ekki samferða honum á þeim vegi. 
             Þá erum við kannski komin, herra forseti, að stórum hluta þessa máls. Þessi eina framkvæmd, sem oft er látið í veðri vaka að sé sakleysisleg byggðaaðgerð, er svo gífurleg og hefur svo mikil áhrif á land og þjóð. Stór hluti þeirra áhrifa hefur enn ekki verið metinn. Við höfum enn ekki fengið í þennan sal eða fyrir augu þjóðarinnar skýrslu Stefáns Benediktssonar sem sýndi fram á arðsemi þess að reisa öflugan þjóðgarð á miðhálendinu á svæðinu fyrir norðan Vatnajökul. Á þeirri skýrslu lúrir hæstv. iðnrh. enn í dag. Úr því að hæstv. iðnrh. er gengin í salinn væri rétt að fá hér einhver svör við því: Hvers vegna hefur þjóðinni aldrei gefist tækifæri til að vega og meta þá tvo ólíku kosti: Að nýta þetta land með þeim hætti sem ríkisstjórnin hyggst gera eða að nýta það eins og Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur talað fyrir, þ.e. með náttúruvernd og með því að setja fjármagn í öfluga uppbyggingu ferðaþjónustunnar? Hv. þm. Hjálmar Árnason talaði um það í ræðu sinni í morgun að ferðaþjónustufyrirtæki stæðu mörg hver á brauðfótum. Það er alveg rétt. Hvaða afl hefur ferðaþjónustan fengið hjá stjórnvöldum? Hvert hefur orkan frá stjórnvöldum farið? Hún hefur farið í stóriðjuna og fer í stóriðjuna áfram. 100 milljarða kr. fjárfesting er fyrirhuguð í Kárahnjúkavirkjun, sem hagfræðingar hafa sýnt fram á hvað eftir annað að sé fullkomlega óarðbær. Hvenær fáum við að líta augum arðsemismat yfir annars konar landnýtingu, arðsemismat yfir landnýtingu sem byggir á náttúruvernd? Hvað hafa farið margir milljarðar í undirbúning þessa ævintýris ríkisstjórnarinnar? Forstjóri Landsvirkjunar sagði frá því fyrir einum tveimur árum síðan að 3,2 milljarðar hefðu farið í undirbúning Fljótsdalsvirkjunar --- 3,2 milljarðar í undirbúning virkjunar sem aldrei varð neitt af. Hvað er þá búið að fara mikið í að undirbúa Kárahnjúkavirkjun, stórvirkjun númer tvö? Ég fullyrði, herra forseti, að það er ekki undir tveimur milljörðum. Það er eflaust komið upp í svipaða upphæð og fór í undirbúning Fljótdalsvirkjunar. Við erum kannski að tala um fimm til sex milljarða sem hafa farið í undirbúning þessara framkvæmda. Hvar stæðu ferðaþjónustufyrirtæki landsins í dag ef þau hefðu fengið þessa fimm, sex milljarða í atvinnuuppbyggingu til sín? Hvar stæði atvinnuuppbygging landsins og landsbyggðarinnar í dag ef önnur forgangsröðun hefði verið til staðar hjá ríkisstjórn Íslands en raunin hefur verið? Herra forseti. Ég held að sé tímabært að þingmenn hugleiði þetta af mikilli alvöru og svari hver fyrir sig eða hér í þessum ræðustóli. Það hefur aldrei verið neitt val. Það hefur aldrei verið boðið upp á neitt annað en þessi gífurlegu áform um álver sem setur efnahagslíf landsmanna á annan endann, jafnvel þó svo hægt sé að flagga einhverri aukningu á útflutningstekjum þjóðarinnar. Lítum aðeins á það mál. Hvað erum við að tala um mikinn arð í peningum, þó mér sé meinilla við, þegar svona liggur á mér, að tala um arð í peningum? Búið er að gefa það út, herra forseti, að fyrirhuguð orkusala muni að öllum líkindum gefa þjóðarbúinu 5 milljarða í aðra hönd á ári. En hins vegar er vitað að á sama tíma, herra forseti, borgum við um 4 milljarða í vexti af þeim lánum sem þarf að taka til framkvæmdanna. Hver er þá mismunurinn? Einn milljarður? Ríkissjóður gæti fengið kannski einn milljarð inn vegna vinnlauna í afgjöld skatta og slíks af vinnulaunum, þá erum við kannski að tala um 2 milljarða sem við mundum fá fyrir þessa orkusölu --- þjóðarbúið, á ársgrundvelli. Við skulum skoða þetta í samhengi. Ef við skoðum landsframleiðsluna árið 2001 þá var hún 740 milljarðar. Á árinu 2001 var landsframleiðslan 740 milljarðar. Við erum að tala um 2 milljarða viðbót við þessa framkvæmd inn í landsframleiðsluna. Er það nú eitthvað til að hrópa húrra fyrir?

Skiptir kannski bara engu máli.

Tveir milljarðar í landsframleiðsluna skipta vissulega máli en hæstv. iðnrh. sem hér kemur með frammíkall verður auðvitað að gera sér grein fyrir því og veit fullvel í hjarta sínu að það er hægt að afla tveggja milljarða inn í landsframleiðsluna á annan hátt en með stóriðjunni sem hér er lögð til. Ég veit að einhverjir hv. þingmenn, trúlega framsóknarmenn, brosa í kampinn og hlægja að Vinstri grænum og tala um það þeir verði að koma með ,,eitthvað annað``.

Akkúrat það sem ég hugsaði.

Nákvæmlega það sem hæstv. ráðherra hugsaði, viðurkennir hún. Ég skal segja hér nokkur orð, herra forseti, um ,,eitthvað annað``. Það var á fjölmennum mótmælafundi, sennilega með 1.500--1.600 manns, sem haldinn var í Borgarleikhúsinu fyrir örfáum vikum, fundi sem haldinn var til að mótmæla þessum brjálæðislegu áformum, sem hagfræðingurinn Sigurður Jóhannesson steig á stokk og hélt mjög öflugt erindi. Honum var klappað mikið lof í lófa þegar hann sagði stoltur og með reistan makka: Við eigum auðvitað að láta þjóðina gera eitthvað annað. Og við eigum ekki að segja þjóðinni hvað hún á að gera. Við eigum ekki að koma með stóriðju á silfurfati til þjóðarinnar, eða hvernig fatið svo sem er, og segja: Gjörið svo vel, veskú, hér er ein álverksmiðja. Við eigum að heimila þjóðinni að gera ,,eitthvað annað``, ekki samkvæmt valdboði ríkisins, sokkaverksmiðja hér, nærfataverksmiðja hér, áburðarverksmiðja hér, álverksmiðja hér. Ónei, heldur nákvæmlega að heimila þjóðinni að gera eitthvað annað. Áætlunarbúskapur af þessu tagi heyrir sögunni til. Hann gafst ekki vel þar sem hann var reyndur á öldinni sem leið. Hann kemur ekki til með að gefast vel núna á Íslandi í upphafi 21. aldarinnar. Þetta eru fortíðardraumar. Þeir eru gamaldags. Þeir eru löngu farnir úr tísku. Og það á að heimila þjóðinni að gera eitthvað annað. Og ég segi þetta bara mjög hnakkakert og stolt: Að heimila þjóðinni að gera eitthvað annað. Herra forseti. Það er í mörg horn að líta í þessu stóra máli. Eitt af því sem kemur upp í hugann er þörf fólks á að gera eitthvað stórt. Þörfin kemur fram sem einhvers konar græðgisþörf. Skoðum samfélag okkar, mannfólkið telur 290 þús. tæp, þjóðin er ekki stærri, og við erum að tala um það hér að verksmiðjan sem hæstv. ríkisstjórn dreymir um eigi að búa til 450--500 störf, í hæsta lagi 700 þegar öll afleidd störf fyrir austan eru talin með. Hvað er verið að tala um að hvert starf kosti? 300--500 millj. heyrist sagt. Það eru engin dæmi um það að störf sem búin eru til með ríkisafli eða ríkisforsjá kosti annað eins hér á landi. Hvernig réttlætir ríkisstjórnin fyrir þjóðinni þennan mikla kostnað við hvert starf? Er ekki hægt að láta sér nægja minni hluti sem fara betur í þessu samfélagi? Hvers vegna hefur ekki verið litið til hluta sem henta stærð samfélagsins fyrir austan betur en álverksmiðjan sem hér um ræðir? Mig langar í þessu sambandi, herra forseti, til að vitna til greinar sem birtist í Morgunblaðinu 18. febrúar sl. eftir Kára Þorgrímsson. Hann er bóndi í Garði við Mývatn í Þingeyjarsýslu og greinin hans hreyfði mjög við mér. Ég geri ráð fyrir að ákveðnir þættir í henni geti hreyft við öðrum þingmönnum sem hér í sal eru. Ég fæ þess vegna að vitna til hennar. Hann var einmitt að fjalla um það í grein sinni hvernig hlutföllin í stærð þessa samfélags væru með tilliti til þessara gífurlegu áforma. Og Kári segir, með leyfi forseta: ,,Hagfræðin getur jafnt verið með eða móti virkjuninni, náttúruspjöllin eru söm og síst betri þótt einhver hafi hag af þeim, enda bera virkjunarsinnar fremur fyrir sig svokölluð byggðasjónarmið, það er annað nafn á dreifbýlishyggju sem lengi hefur þjakað Íslendinga. Sætir furðu að slík viðhorf skuli uppi með svo fámennri þjóð að þótt hún byggi öll á einum stað yrði þar samt naumast kölluð borg.`` Herra forseti. Þetta er vert að skoða í þessu samhengi. Og kjarni málsins er auðvitað sá að samfélag okkar, þetta fámenna samfélag, þolir hluti af ákveðinni stærðargráðu en aðra hluti ekki. Áfram vil ég fá að vitna í grein Kára Þorgrímssonar í Garði, með leyfi herra forseta: ,,Því er það mikið lán að svo margir skuli hafa valið sér búsetu á sama stað, í Reykjavík. ,,Fjölmennið`` þar hefur fært okkur öfluga verslun, heilbrigðisþjónustu, menntastofnanir o.fl o.fl. Síðast en ekki síst er Reykjavík sá markaður sem atvinnustarfsemi og lífskjör landsbyggðarinnar byggjast á. Í dreifbýli býr nú svipaður fjöldi manna eins og lengst af, en nú ótilneyddir og án þess að hungurfalla í góðærum sem fyrrum. Ekkert bendir til að landsbyggðin hefði annað en hag af frekari fjölgun fólks í Reykjavík, alla vega fremur en á Austurlandi. Samfélög manna verða ekki fullsmíðuð í eitt skipti fyrir öll, hvorki með álverum né kaupfélögum. Þau eru eins og lifandi líkami, allt þarf þar að hæfa hvað öðru. Álverið stóra á Reyðarfirði verður eins og fílshjarta í litlu barni.`` Herra forseti. Þetta segir Kári Þorgrímsson í Garði við Mývatn: ,,Álverið stóra á Reyðarfirði verður eins og fílshjarta í litlu barni.`` Og ég verð að viðurkenna, herra forseti, að þessi samlíking á mikinn samhljóm innra með mér. Hún styður við það sem ég hef verið að gagnrýna í þessu máli frá upphafi, hugmyndin og framkvæmdin er allt of stór fyrir hagkerfi okkar og samfélag. Skýrsla Nýsis um samfélagsáhrifin sýnir þetta auðvitað svo ekki verður um villst. Það skiptir bara máli með hvaða gleraugum menn lesa þá skýrslu. Og auðvitað er sannleikurinn líka sá að ríkisstjórnin er ekki farin að svara þeirri gagnrýni sem hefur komið á samfélagslegu áhrifin sem lúta t.d. að innflutningi vinnuafls. Það hefur ekkert verið sagt um það hvernig samfélagið fyrir austan ætlar að búa sig undir það að taka við öllu því innflutta vinnuafli sem verður tekið við hér, bæði á framkvæmdatíma og ekki síður eftir að álverksmiðjan hæfi starfsemi sína. Það er auðvitað ekkert vitað um það hverjir kæmu til með að vinna í þessari álverksmiðju, Íslendingar eða útlendingar. Það er rennt blint í sjóinn með það. En í sannleika sagt verða menn að búa sig undir að það verði ekki Íslendingar. Menn verða líka að búa sig undir að það verði afar hreyfanlegt vinnuafl. Menn verða að búa sig undir það að þeir sem koma til með að vinna í álverksmiðjunni verði þar nánast eins og á vertíð, verði karlmenn sem fljúgi inn á svæðið, vinni í vikutíma, 10 daga, og fari svo heim til fjölskyldna sinna, hvort sem það er í Reykjavík, á Ísafirði eða í útlöndum og dvelji þar næstu 10 daga. Menn eru ekki að búa sig undir svona lagað. Samkvæmt samfélagslegu áhrifunum sem lýst er í skýrslu Nýsis eru hugmyndir manna fyrst og fremst byggðar á því að þetta verði stöðugur vinnustaður fyrir Íslendinga. En það er ekki á vísan að róa með það, herra forseti, sannarlega ekki. Herra forseti. Þjóðin er klofin í þessu máli. Og það hefur verið vitað afar lengi. Það er alveg ljóst að í þeim skoðanakönnunum sem hafa verið gerðar segjast hartnær 50% þjóðarinnar vera fylgjandi framkvæmdunum á meðan hinn hluti þjóðarinnar, hinn helmingurinn, er annaðhvort ekki búinn að gera upp hug sinn eða er mótfallinn þeim. 33% í síðustu könnun sem ég sá voru mótfallin framkvæmdunum og 27% tjá sig ekki um málið. Þetta þýðir auðvitað að þjóðin er fullkomlega klofin í málinu. Við höfum líka heyrt gagnrýni frá útflutningsfyrirtækjunum, útflutningsatvinnuvegunum. Við höfum heyrt gagnrýni á hátt gengi krónunnar sem er talið stafa ekki hvað síst af þessum áformum. Hverju hafa stjórnvöld svarað þessum gagnrýnisröddum? Litlu sem engu. Hverju hafa stjórnvöld svarað því fólki sem hefur staðið hér og mótmælt í hverju einasta hádegi síðan í lok ágúst? Þessu fólki hefur í engu verið svarað. Fólkinu sem krefst þess að Kárahnjúkavirkjun verði sett í atkvæði þjóðarinnar, að áformunum verði frestað fram yfir alþingiskosningar eða það verði sérstök þjóðaratkvæðagreiðsla um málið. Ríkisstjórnin hefur engu svarað þessu fólki. Hefur heldur ekki svarað þeirri gagnrýni sem fram hefur komið að Kárahnjúkavirkjun hafi verið sett fram og fóstruð á einu kjörtímabili, hún hafi ekki verið á teikniborðum Landsvirkjunar við síðustu kosningar. Ríkisstjórnin hefur heldur ekki svarað því fólki sem gagnrýnir það að umhvrh. skuli hafa snúið við úrskurði Skipulagsstofnunar sem var náttúruvernd og náttúru svæðisins norðan Vatnajökuls í hag. Okkur hefur heldur ekki verið svarað varðandi þær ávirðingar sem heyrst hafa utan úr heimi frá stórfyrirtækjum sem hugðust bjóða í þau verk sem komu við Kárahnjúkavirkjun. Hvers vegna duttu úr skaftinu fyrirtæki á borð við Skanska, Veidekke, NTC og fleiri? Voru það umhverfis\-áhrifin yfirvofandi sem fyrirtækin settu fyrir sig eins og hefur heyrst í fjölmiðlum hér heima, herra forseti? Er það svo að ríkisstjórnin sé að keyra hér í gegn framkvæmd sem stór verktakafyrirtæki, viðurkennd á sínu sviði í nágrannalöndum okkar, veigra sér við að fara í vegna þess að hér sé umhverfisskaðinn of mikill? Og líður ríkisstjórninni vel með það að setja bara undir sig hausinn og keyra málið í gegn í ljósi þess að hún hefur meiri hluta fyrir því hér í þinginu, en með klofna þjóð á bakinu? Herra forseti. Ég treysti því bara að þjóðin láti til sín heyra í kosningum 10. maí nk. í þessum efnum. Og ég sé ekki annað en að ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, sé að gera okkur það auðveldara að kjósa um Kárahnjúkavirkjun í næstu alþingiskosningum vegna þess að nú hefur ESA kallað inn til sín ákveðnar upplýsingar sem við þingmenn fáum raunar ekki að vita hverjar eru. En ég veit ekki betur en að ESA ætli sér alltaf ákveðna fresti við umfjöllun mála. Og ég trúi því ekki að ríkisstjórnin geti undirritað bindandi samninga um orkusölu eða alla þá þætti sem hanga á spýtunni varðandi samninga við Alcoa án þess að ESA sé búið að gefa sitt græna ljós. Það er kannski rétt að við spyrjum hæstv. iðnrh.: Hvað hefur iðnrh. hæstv. fyrir sér í því að úrskurður ESA í þessum málum verði á endanum jákvæður? Við vitum vel að ESA afgreiddi Grundartangaálverksmiðjuna á jákvæðan hátt með u.þ.b. 500 millj. kr. meðgjöf ef ég man rétt sem var kölluð ,,aðstoð við Norðurál``. Stofnunin mat það svo að ríkið hefði styrkt álverið á Grundartanga um 430 millj. kr., sá ég í Morgunblaðinu 15. júlí 1998. Og það var talið vera innan marka þess sem ESA heimilaði þá. En er það sama upp á teningnum endilega í dag? Og hvernig getur hæstv. iðnrh. verið jafnkokhraust og viss í sinni sök og hún virkar í fjölmiðlum og hér í þinginu þegar þetta ESA-mál er dregið fram? Herra forseti. Það er rétt að það komi fram hér að ég skrifaði iðn.- og viðskrn. bréf og ég óskaði eftir því að fá þær upplýsingar sem ESA bað um. Ég vildi fá að vita í hverju spurningar ESA lágu en ráðuneytið kaus að hafna beiðni minni og gaf tvær ástæður fyrir því. Önnur var sú að samkvæmt upplýsingalögum væri stjórnvöldum heimilt að takmarka aðgang að gögnum þegar mikilvægir almannahagsmunir krefjast enda hafi þau gögn að geyma upplýsingar um samskipti við önnur ríki eða fjölþjóðastofnanir. Og það væri ágætt að vita hvaða almannahagsmunir eru hér í húfi. Það væri ánægjulegt að heyra það frá hæstv. iðnrh. hvaða mikilvægu almannahagsmunir komi í veg fyrir það að ég fái sem alþingismaður og þegn þessarar þjóðar aðgang að þeim gögnum sem ESA hefur óskað eftir að iðnrn. léti af hendi. Ekki nóg með það, heldur telur ráðuneytið hættu á því að veiting aðgangs að þeim bréfum mundi valda tjóni. Herra forseti, ,,mundi valda tjóni``. Ég spyr hæstv. iðnrh.: Hvaða tjóni gæti það valdið þó að iðnrn. væri gert að heimila mér aðgang að þeim bréfum sem skrifuð hafa verið til ESA? Er verið að gera einhvern úlfalda úr mýflugu hér eða er meðvitað verið að halda upplýsingum frá þingmönnum og þjóð? Í þessu sambandi má líka geta þess að í efh.- og viðskn. óskaði hv. þm. Ögmundur Jónasson eftir því að það færi fram óháð mat á umframkostnaðinum sem væri fyrirhugaður eða yrði augljóslega farið út í við framkvæmdir á Kárahnjúkavirkjun. Og það var óskað eftir því að fenginn yrði óháður aðili til að meta líkurnar á möguleikanum á umframkostnaðinum. Og hvað gerðist í nefndinni? Efh.- og viðskn. hafnaði auðvitað kröfunni. Og ég spyr: Á hvaða forsendum? Hafa menn fengið nægilega hlutlausar upplýsingar eða hlutlaust mat á t.d. þeim arðsemisútreikningum sem liggja fyrir? Skýtur það mönnum ekki neinn skelk í bringu að nú skuli það liggja fyrir að Sumitomo-bankinn, sem skilaði á sínum tíma skýrslu um arðsemisútreikninga Landsvirkjunar og gaf einhvers konar stimpil á það að Landsvirkjun hefði reiknað rétt, er akkúrat bankinn sem ætlar að fjármagna að hluta til þessar framkvæmdir Landsvirkjunar? Er hér ekki um einhver óeðlileg tengsl að ræða? Hvers vegna ákveður efh.- og viðskn. þá að ekki sé tilefni til að fram fari óháð mat á líkunum á því að umframkostnaður verði við framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun? Herra forseti. Mér finnst þetta ámælisvert. Mér finnst þjóðin eiga heimtingu á því að málin séu skoðuð betur ofan í kjölinn en hér hefur verið gert. Ég sé engin rök fyrir því að neita þjóðinni um að fá óháð mat á þessum kostum, sérstaklega ekki þegar í ljós kemur að bankastofnunin sem oftast hefur verið veifað í umræðum og sögð er blessa útreikninga Landsvirkjunar, er svo þvæld í þennan fjármögnunarvef Landsvirkjunar að hún ætlar að sjá Landsvirkjun fyrir lausafjármagni meðan á byggingu virkjunarinnar stendur. Það er kannski Sumitomo-bankinn sem ætlar að lána Landsvirkjun þessi 25% af fjármögnuninni sem heitir eigið fé í reikningum Landsvirkjunar? Eða finnst mönnum það ekkert skrýtið að Landsvirkjun skuli líka ætla að taka að láni það sem hún kallar eigið fé í þessum arðsemisútreikningum? Er þetta allt bara eðlilegt og allt í lagi? Herra forseti, mér finnst það ekki. Herra forseti. Ég hef líka verið að spyrja ráðherrana hér um mótmælin gegn Kárahnjúkavirkjun sem hafa komið erlendis frá og það er alveg ljóst að þau hafa verið talsverð. Bréf, undirrituð af fjölda einstaklinga, hafa verið send til forsrn., eitthvað til umhvrn. og sömuleiðis til iðnrn. og eitthvað til Landsvirkjunar. Það kemur auðvitað í ljós að fólk sem stundar náttúruvernd og ber hana fyrir brjósti, jafnvel þótt það búi á erlendri grundu, lætur sig þetta mál varða. Og það má lesa um það í þingskjölum, herra forseti, í þeim svörum sem hafa verið að berast frá þessum þremur ráðherrum, hæstv. iðnrh., umhvrh. og forsrh., að ráðuneyti þeirra hafa ekki farið varhluta af slíkum mótmælum, borist hefur inn á þeirra borð fjöldinn allur af slíkum mótmælum. Enda skyldi maður hafa ætlað svo. Það er eðlilegt að álykta að svo sé, því að auðvitað vitum við um þau mótmæli sem t.d. Bandaríkjastjórn þarf að taka við vegna hugsanlegra framkvæmda á heimskautasvæðunum í Alaska eða svæðunum þar sem Bush Bandaríkjaforseti vill nú fara að bora eftir olíu, í friðlandsvæðum Alaska. Bush Bandaríkjaforseti fær mikið af mótmælum frá alþjóðlegum náttúruverndarsamtökum víða að, frá fólki sem býr hvergi nálægt Alaska. Það sama má segja um Brasilíustjórn sem þarf að þola það árum saman að vera áreitt af náttúruverndarsamtökum og náttúruverndarsinnum fyrir að eyða regnskógunum. Herra forseti. Kárahnjúkavirkjun er alveg sambærilegt mál. Hér er um arfleifð að ræða, arfleifð sem Íslendingum hefur verið trúað fyrir en í raun og sann arfleifð heimsbyggðarinnar, auðlegð sem náttúra Íslands hefur að geyma, fjársjóður og gull og gersemar sem náttúra Íslands hefur varðveitt fyrir þjóðir heims. Þess vegna koma umræddar framkvæmdir þjóðum heims við. Og ég fagna því að náttúruverndarsinnar vítt og breitt um heiminn hafi látið í sér heyra um þetta mál. Það gefur okkur, sem erum að reyna að berjast fyrir náttúruvernd á Íslandi, aukinn kraft að finna það að við stöndum ekki ein. Við eigum bræður og systur vítt um lönd sem deila sjónarmiðum okkar. Einnig er ástæða til að geta þess, herra forseti, að hópurinn sem staðið hefur á Austurvelli frá því í lok ágúst sl. í hverju einasta hádegi, kemur saman til að fræðast og fjalla um þessi mál, heldur fundi um hverja einustu helgi þar sem koma einstaklingar sem fengnir eru til að flytja erindi, að þessi hópur hefur nú sent alþingismönnum mótmælabréf þar sem þess er óskað að hlutirnir séu settir í samhengi. Þar segir eitthvað á þá leið að ástæða sé fyrir því að verið sé að hleypa stóriðju inn í landið í stórum stíl en hefðbundnar atvinnugreinar eins og sjávarútvegur og landbúnaður séu að hrynja. Sjávarútvegurinn vegna rányrkju og kvótakerfisins og landbúnaðurinn vegna þess að hann er í fjötrum byggðastefnu og annars óskipulags. Austurvallarhópurinn hefur óskað eftir því í þeim bréfum sem alþingismenn hafa fengið að hlúð sé að þessum mikilvægu atvinnugreinum og þeim komið í nútímalegt horf fremur en að stóriðjan sé borin svona á örmum ríkisstjórnarinnar inn í landið. Austurvallarhópurinn er sammála því sem ég hef hér rakið að stóriðja henti ekki á Íslandi og vitnað er til Guðmundar Páls Ólafssonar náttúrufræðings sem hefur verið manna ötulastur í framvarðarsveit náttúruverndarsinna við að vekja athygli þjóðarinnar á þessu. Þetta fólk segir stóriðju vera hættulega íslenskri náttúru og segir að það sé eitthvað mikið að hjá þjóð sem á annan eins fisk og annað eins lambakjöt en þarf svo að opna dyrnar fyrir stóriðju á þann hátt sem verið er að gera. Austurvallarhópurinn segir Ísland vera að missa á þennan hátt sérstöðu sína. Og, herra forseti, ég tek undir það. Með þessum brjálæðislegu framkvæmdum eru Íslendingar að missa sérstöðu sína, þjóðin er að brengla ímynd sína, ímyndina sem hefur verið okkur svo mikils virði, ímynd hreinleika, hreinnar, fagurrar og stórbrotinnar náttúru. Ríkisstjórn Íslands er núna að koma í veg fyrir að við getum byggt áfram afkomu okkar á þessari hreinu og tæru ímynd. Við erum að verða stóriðjuland, við erum að verða stórútflytjendur alúminíums, stórútblástursþjóð sem borgar ekki einu sinni losunarkvóta af því að hæstv. umhvrh. samdi þá af sér í Marrakesh og fékk undanþágu frá ábyrgðinni sem aðrar þjóðir veraldarinnar ætla að gangast undir, ætla að standa undir með sóma. Íslendingar ætla ekki að gera það, þeir fara þetta á undanþágum, undanþágu frá losunarheimildum, og undanþágum hvað varðar eitt og annað í þessum alþjóðlegu skuldbindingum. Íslendingar eru með ríkisstjórninni að skjóta sér undan þeirri ábyrgð sem aðrar þjóðir ætla að axla. Herra forseti. Ég vil í lok máls míns einungis ítreka það að ég tel hér mikil afglöp vera á ferðinni og ég tel ímynd Íslands ekki vera fórnandi fyrir þessa framkvæmd. Ég tel náttúru Íslands vera svo mikils virði að ég get tekið undir með Kára Þorgrímssyni, sem ég vitnaði í hérna áðan, að framkvæmd af þessu tagi er eins og fílshjarta í líkama barns. Ég get ekki stutt þetta mál.

Hæstv. forseti. Það er ýmislegt sem ég hef í sjálfu sér athugasemdir við sem fram kom í ræðu hv. þm. en það eru sérstaklega tvö, þrjú atriði sem ég vildi nefna. Í fyrsta lagi það að búið sé að henda 5--6 milljörðum í undirbúning, og það er talað eins og það sé fjármagn sem hafi verið kastað á glæ. Ég er margbúin að segja og það er margbúið að koma fram að það sem Landsvirkjun hefur lagt í undirbúning í sambandi við þessa framkvæmd kemur til baka í orkuverðinu, það er hluti af kostnaðinum við virkjunina. Það er því ekki hægt að tala um að þetta sé eitthvert fjármagn sem hafi verið hent í undirbúning og muni aldrei skila sér, og það er ekki hægt að tala um að hægt hefði verið að taka þá fjármuni og setja í eitthvað allt annað, eins og hv. þm. talaði hér áðan. Svo er það að hvert starf kosti svona óskaplega mikið og að það sé ekki forsvaranlegt að stjórnvöld skuli standa að því að búa þarna til störf sem séu svona dýr. En stjórnvöld eru bara ekkert að búa til þessi störf. Þetta er fjárfestir, það er fyrirtækið Alcoa sem er fjárfestir og byggir þessa verksmiðju. Og hvað eitt starf kostar hjá þessu fyrirtæki skiptir mig engu máli. Ef það sér hag sinn í því að byggja verksmiðjuna og gerir það og hefur einhvern arð af því þá er það bara þeirra mál. Það skiptir mig engu máli. Það skiptir mig máli að skapa störf og ég er ekki að leggja peninga í það. Síðan í þriðja lagi í sambandi við þá beiðni sem kom fram frá hv. þm., að fá upplýsingar í sambandi við ESA, þá er það þannig í lögum að þetta varðar fjölþjóðastofnun. Þetta er mál sem er í vinnslu og þess vegna er ekki samkvæmt lögum æskilegt að veita þessar upplýsingar. En þær verða eflaust gerðar opinberar þegar þar að kemur og málinu er lokið.

Herra forseti. Þetta eru peningar, segir hæstv. iðnrh., sem koma til baka í orkuverðinu. Þá vil ég fá svör við því, skýr og klár: Eru 3,2 milljarðarnir sem talið var að hefðu farið í undirbúning Fljótsdalsvirkjunar á sínum tíma, innifaldir í þeim undirbúningskostnaði sem Landsvirkjun leggur til grundvallar þegar hún verðleggur orkuna? Telur hæstv. ráðherra að við munum fá þá peninga til baka líka? Og varðandi þau störf sem verða til í álverinu, hæstv. ráðherra segist ekki vera að setja krónu í þau. Auðvitað er verið að setja innlent fjármagn í framkvæmdina við Kárahnjúkavirkjun og auðvitað eru þessar tvær framkvæmdir, Kárahnjúkavirkjun og álverið, algjörlega spyrtar saman og ein heild og ekki hægt að greina þær neitt að eins og kemur fram í frv. þar sem Kárahnjúkavirkjun er gerð að beinni forsendu fyrir álverinu. Það er því auðvitað eðlilegt að spyrja: Er rétt að búa til störf á Austurlandi, sem verða svona dýr, með því að senda reikninginn í raun og veru á þjóðina, framtíðarþjóðina sem þarf að borga hann með orkunotkun sinni? Því auðvitað sjá allir sem kynna sér þá skýrslu sem hagfræðingarnir, sem ég tiltók áðan, hafa verið að kynna okkur að arðsemin af þessari framkvæmd er ekki mikil, hún er mínus og getur brugðið til beggja vona með kostnaðinn við Kárahnjúkavirkjun, þar sem t.d. almennur kostnaður við jarðgöng er á heimsvísu vanur að fara 30--50% fram úr áætlunum. Það er ekki reiknað með slíku varðandi framkvæmdina við Kárahnjúkavirkjun. Varðandi upplýsingarnar sem ESA bað um til ráðuneytisins, og sem ráðuneytisstjórinn telur að varði við almannahagsmuni og muni valda tjóni ef ég fái að sjá þessar upplýsingar, þá hefur hæstv. ráðherra ekki svarað því hvert væri tjónið, og hverjir eru þessir gífurlegu almannahagsmunir sem verið er að verja.

Hæstv. forseti. Við tölum ekki sama tungumál, ég og hv. þm., og það er mjög erfitt að ljúka þessari umræðu sem fer fram á milli okkar. Það er augljóst. En stóri misskilningurinn í þessu er að ríkissjóður sé að leggja fram fjármagn. Ríkissjóður er ekki að því. Það er fjárfestir, erlendur fjárfestir sem byggir verksmiðjuna, og hvað starfið kostar hjá fyrirtækinu skiptir mig engu máli. Það sem ég er að hugsa um er að störfin verði til. Og það er misskilningur að við séum að stofna til einhvers reiknings sem framtíðarkynslóðin þurfi að borga. Það er framtíðarkynslóð Íslands í hag að farið verði út í þessar framkvæmdir. Það verða meiri umsvif í þjóðfélaginu, það verða meiri útflutningstekjur og við þurfum að standast samkeppni við aðrar þjóðir, hv. þm. hlýtur að gera sér grein fyrir því. Hvað varðar undirbúningskostnað Landsvirkjunar, ég kann ekki að nefna tölur í sambandi við það hve mikið fjármagn hefur farið í undirbúning en ég veit að tekið er tillit til þess í orkuverði og það er aðalatriðið.

Herra forseti. Auðvitað er reikningurinn sendur á framtíðarkynslóðir. Eða hvers vegna verðleggur ríkisstjórnin ekki landið? Hvers vegna á ekki að vera neitt afgjald af þessu landi?  Þetta dæmi er ekki reiknað til fulls og meðgjöfin er svo gífurleg, herra forseti, og það er auðvitað þess vegna sem ég bað um þessar upplýsingar frá ESA. Ég vil fá að vita hvernig ríkisstjórnin reiknar þetta dæmi. Við höfum ekki fengið að sjá það reikningsdæmi, það er ekki uppi á borðinu. Við vitum ekki hvernig ríkisstjórnin reiknar þetta. Við vitum bara að hagfræðingarnir sem við höfum til ráðleggingar segja okkur að þetta sé óðs manns æði og komi ekki til með að skila neinum arði. Ég lýsi vonbrigðum mínum, herra forseti, með að hæstv. iðnrh. skyldi ekki í andsvari sínu hafa komið inn á skýrslu Stefáns Benediktssonar sem sýnir fram á að af því sé mikil þjóðhagsleg arðsemi að stofna þjóðgarð á svæðinu norðan Vatnajökuls. Ég lýsi vonbrigðum mínum með að sú skýrsla skuli ekki vera gerð opinber og ég held að hæstv. ráðherra verði að koma að því í ræðu sinni síðar í dag hvað skýrslan hefur að geyma og hvers vegna sá kostur að stofna þjóðgarð hefur aldrei verið borinn saman við þann kost að nýta landið til raforkuframleiðslu.

Herra forseti. Ekki efast ég eitt augnablik um afstöðu hv. þm. um þetta mál en ég hlýt að gera alvarlegar athugasemdir við ýmsar dylgjur og rangfærslur sem fram komu í ræðu hennar. Ég hlýt líka að gera athugasemd við þá fullyrðingu hennar að hún ein hv. þingmanna skoði þetta mál af alvöru. Málið hefur verið skoðað betur en flest önnur mál í hv. iðnn. sem og í öðrum nefndum. Ég geri líka athugasemd við þá fullyrðingu hv. þm. að umhverfissamtök og umhverfissjónarmið hafi hvergi fengið að komast að í þessu ferli. Hv. þm. veit betur. Samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum felst í því ferli öllu að umhverfissamtök eða einstaklingar koma sjónarmiðum sínum að. Þess vegna settum við lög um mat á umhverfisáhrifum. Ég mótmæli líka þeirri fullyrðingu hv. þm. að hinn nýi búnaður sem Alcoa notar í staðinn fyrir Norsk Hydro-búnaðinn valdi meiri mengun. Nettóniðurstaðan er sú að vegna breyttrar tækni er heildarmengunin minni. Það er líka rangt hjá hv. þm. að stórir reykháfar séu hvergi leyfðir í Evrópu. Ég hygg að hv. þm. hafi ferðast um Evrópu, m.a. séð kjarnorkuverin, séð ýmsar iðnaðarverksmiðjur víða í Evrópu með reykháfum mun hærri en hér er verið að ræða um. Hv. þm. fullyrti það í andsvari í morgun að vegna þess að hæstv. umhvrh. hefði úrskurðað í málinu, þá væri verið að brjóta lög í þessu máli. Þá hlýt ég að spyrja hv. þm. hvort hæstv. settur umhvrh. sem úrskurðaði í Norðlingaöldu hefði þá líka verið að brjóta lög. En ég ítreka það að samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum hefur hæstv. ráðherra fullt vald til að úrskurða, byggt á þeim upplýsingum sem koma á hans borð.

Herra forseti. Ég lýsi ánægju minni með að hv. þm. Hjámar Árnason skuli koma hérna upp og mótmæla svo oft í tveggja mínútna andsvörum. Það rennur þó í honum blóðið meðan hann stendur hér og mótmælir. Mér finnst það bara gott. Auðvitað eigum við að geta tekist á í þessu máli. Við hv. þm. erum hjartanlega ósammála um grundvallaratriði þessa máls eins og kemur fram í andsvari hans. Hann talar um að ég fari með dylgjur og rangfærslur. Það er auðvitað ekki rétt. Ég mótmæli því. Ég tel mig hafa rökstutt það sem ég lagði fram í máli mínu. Máli mínu til stuðnings benti ég bæði á greinaskrif og ummæli sem rök fyrir máli mínu. Varðandi mengunina frá fyrirhugaðri álbræðslu, herra forseti, segir hv. þm. að heildarmengunin verði minni. Hann fullyrðir að umhverfissamtök hafi komið að þessu máli. Það er auðvitað rétt að umhverfissamtök, náttúruverndarsamtök og stofnanir á þessu sviði hafa komið að málinu við mat á umhverfisáhrifum. Það hefur fólk auðvitað gert. Það hefur fólk nýtt sér, mótmælt og kært. En hvers vegna fékk iðnn. enga slíka á sinn fund þegar fjallað var um álverksmiðjuna, stærsta þáttinn í þessu máli hvað varðar mengunina? Er það eðlilegt að iðnn. þrengi svo umsagnarsvið umhvn. að umhvn. fái ekki að tjá sig um umhverfisþáttinn almennt heldur eingöngu að svara einfaldri spurningu um hvort farið hafi verið að lögum um mat á umhverfisáhrifum við afgreiðslu málsins? Hvers vegna var umhverfisverndarsamtökum og stofnunum á sviði umhverfis- og náttúruverndar ekki hleypt að þessu máli sem hér er til umræðu, frv. til laga um samning um álverksmiðju í Reyðarfirði? Það var á ábyrgð hv. formanns iðnn. að gera það. Það hefur ekki verið gert. Varðandi strompana þá sagði ég í ræðu minni að þeir væru ekki leyfðir í nágrannalöndum okkar og nefndi í því sambandi Norðurlöndin. Það er ekki heimilt í Noregi að reisa strompa af þessu tagi til að blása út brennisteini. Þar nota þeir vothreinsibúnað.

Herra forseti. Þetta er eins og þegar hundar bíta í rófuna á sér og hlaupa í hringi. Hér er kvartað undan því að umhvn. skuli ekki sjálf hafa litið á umhverfisþáttinn. Þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir þessu máli kom formaður þingflokks Vinstri grænna, hv. þm. Ögmundur Jónasson, og krafðist þess að málinu yrði vísað til hv. umhvn. Iðnn. tók þá ákvörðun. Ég vek líka athygli á því enn einu sinni að samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum hafa þeir sem hafa viljað gera athugasemdir við umhverfisþáttinn alla möguleika á því. Það eru útúrsnúningar hjá hv. þm. að væna iðnn. um óeðlileg vinnubrögð í þessu sambandi. Ég vek líka athygli á því að hvergi hefur hv. þm. minnst á samanburðinn við að framleiða rafmagn með kolum og olíu, sem annars yrði gert ef ekki væru notaðir okkar vistvænu orkugjafar. Það vekur athygli mína að hv. þm. vék ekki einu orði að því atvinnustigi sem fylgir í kjölfarið, þeim efnahagslegu verðmætum sem af þessu hljótast og þar fram eftir götunum, enda virðist það ekki eiga upp á pallborðið í atvinnustefnu Vinstri grænna.

Herra forseti. Það stendur í nál. frá meiri hluta iðnn. að leitað hafi verið álits efh.- og viðskn. Alþingis um þá þætti frv. sem lúta að skatta- og efnahagsmálum og leitað hafi verið eftir áliti umhvn. Alþingis vegna umhverfisþátta málsins. Það er alveg rétt sem hv. þm. bendir á, að formaður þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs óskaði eftir því að slíkt yrði gert. Þegar bréfið var skrifað í iðnn. til umhvn. um umhverfisþætti málsins, eins og óskað hafði verið eftir, var það ekki efni bréfsins heldur eingöngu ein lítil spurning. Umhvn. átti eingöngu að segja iðnn. hvort farið hefði verið að lögum við mat á umhverfisáhrifum. Hvers vegna var ósk iðnn. svo takmörkuð? Hvers vegna var hún ekki eins og hv. formaður þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs óskaði eftir? Hvers vegna? Var það vegna þess að hv. formaður iðnn. taldi ekki ástæðu til að fjalla á breiðum grunni um umhverfisþætti þessa máls? Öll mín gagnrýni í þessum efnum á við rök að styðjast. Tvískinnungurinn kemur í ljós í nál. hv. formanns.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir lét líta svo út sem við gerðum sérlega slakar kröfur til álfyrirtækja á Íslandi með tilliti til mengunarskatta. Það er alls ekki þannig, virðulegur forseti. Það er ekki verið að borga neina mengunarskatta á koldíoxíðmengun í nágrenninu. Evrópusambandið er að reyna að koma upp kvótakerfi til framtíðar hjá sér og þar verður áliðnaðurinn ekki skattlagður. Þannig gilda ekki aðrar kröfur hjá okkur að þessu leyti en hjá öðrum ríkjum í nágrenni okkar. Þær eru hinar sömu. Það er ekki verið að innheimta mengunarskatta frá þessum fyrirtækjum. Af hverju ættum við þá að gera það? Það er fráleitt að halda því fram að við séum með sérstakar ívilnanir að þessu leyti vegna álfyrirtækisins sem hugsanlega rís á Austurlandi. Einnig var talað um Kyoto-bókunina í ræðu hv. þm. og látið líta svo út að hún væri mjög slæm. Vinstri grænir hafa alltaf talað mjög illa um hana og sagt að við fengjum þar sérstakar undanþágur og eitthvað slíkt. Við fengum ákveðið sérákvæði þar sem alþjóðasamfélagið viðurkennir að hnattrænt sé það okkur í hag að nota vistvænu orkuna okkar til framleiðslu í stóriðju í staðinn fyrir önnur lönd sem nota kol og olíu og sum hver kjarnorku. Ég hef því aldrei skilið að Vinstri grænir skuli ekki styðja íslenska sérákvæðið í Kyoto-bókuninni. Við getum alveg rifist um einstakar virkjanir. Það er allt í lagi að rífast um þær. En það að Vinstri grænir geti ekki stutt íslenska sérákvæðið í Kyoto-bókuninni er mér algerlega óskiljanlegt. Það er átta sinnum betra fyrir lofthjúpinn að nota okkar orku og ég skil ekki af hverju Vinstri grænir geta ekki viðurkennt það. Ég bara spyr: Getur hv. þm. ekki fallist á að það er gott fyrir lofthjúpinn að við fengum íslenska ákvæðið þrátt fyrir að við getum rifist um einstakar virkjanir? Það er allt annað mál. Getur hv. þm. ekki fallist á að það sé betra fyrir lofthjúpinn að nota okkar orku en kol og olíu ?

Herra forseti. Það er ekki rétt sem hæstv. umhvrh. segir, að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð sé á móti Kyoto-bókuninni. Hitt er rétt að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur gagnrýnt framgöngu stjórnvalda hvað varðar íslenska ákvæðið svokallaða. Við höfum kallað það undanþáguákvæði. Ég get alveg skýrt það í einni setningu fyrir hæstv. umhvrh. hvers vegna Vinstri hreyfingin -- grænt framboð er andsnúin þessu sérstaka undanþáguákvæði sem kallað er íslenska ákvæðið. Það er vegna þess að þetta ákvæði opnar leið fyrir stóriðju af því tagi sem Framsfl. hefur verið að leiða inn í landið og kemur til með að leiða inn í landið á næstu árum fái hann áfram að ráða. Ég vék að því í máli mínu að útblásturinn frá stóriðjuverunum sem eru í farvatninu, stækkunarhugmyndum Ísals og stækkunarhugmyndum Norðuráls, yrði gífurlegur. Hann yrði jafnvel hærri en tölurnar sem verið er að blása út af brennisteini í Noregi og í Danmörku. Það er nákvæmlega af þessum ástæðum sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð gagnrýnir íslenska ákvæðið í Kyoto-bókuninni. Við viljum standa vörð um hreinleika þessa lands og lofthjúpsins yfir okkur. Við teljum að við eigum að nýta auðlindir á hálendi Íslands með því að vernda þær. Við teljum landnýtingu sem felst í vernd aldrei hafa komið á dagskrá hjá Framsfl. og auðvitað gagnrýnum við fyrst og fremst það.

Virðulegi forseti. Það stendur ekki steinn yfir steini í þessari röksemdafærslu. Kyoto-bókunin sem Vinstri grænir styðja gengur út á lofthjúpinn. Ég heyrði ekki betur heldur en hv. þm. vildi vernda lofthjúpinn fyrir ofan okkur. Þess vegna skil ég ekki að Vinstri grænir skuli ekki vera með hörðustu stuðningsmönnum íslenska ákvæðisins. Það gengur út á að nota þessa grænu orku sem við höfum í stað þess að nota kol og olíu. Álframleiðsla er að aukast í heiminum. Notkun á kolum og olíu er að aukast í þeim bransa. Það er þannig gott fyrir lofthjúpinn að nota frekar okkar orku til að framleiða álið þannig að röksemdafærslan er að mínu mati ekki nógu öflug hjá Vinstri grænum að þessu leyti, að þeir geti ekki skilið þarna á milli. Það er hægt að rífast um einstaka virkjun, það er allt í lagi með það. Ég skil það alveg. En ég skil ekki að Vinstri grænir geti ekki hrósað stjórnvöldum fyrir að hafa náð íslenska ákvæðinu í gegn, af því að það er gott fyrir lofthjúpinn. Þetta skildu allir umhverfisráðherrar annarra landa.

Herra forseti. Allir umhverfisráðherrar annarra landa vissu það og skildu að Ísland er afar smátt samfélag. Ísland er örsamfélag og það skiptir auðvitað umhverfisráðherra annarra þjóða sáralitlu máli að gefa eftir þetta sem laut að því sem íslenska ákvæðið fól í sér.

Er þetta ekki gott fyrir lofthjúpinn?

Það er auðvitað sannleikur málsins. Það er kannski gott fyrir lofthjúpinn í huga hæstv. ráðherra að blása út eimyrju álverksmiðjanna hlutfallslega réttlátlega um veröldina. Herra forseti. Þær auðlindir sem við höfum að verja eru meira virði en svo að við getum stefnt þeim í voða á sama tíma og við þykjumst ætla að vernda þær og stæra okkur af því. Við getum ekki blásið út eimyrjunni sem fylgir álverksmiðjunum. Á meðan allar siðaðar þjóðir eru að reyna að losna við álverksmiðjurnar úr bakgarðinum hjá sér erum við að taka við þeim. Þriðji heimurinn er neyddur til að fá álverksmiðjunar til að reyna að bjarga efnahagsástandinu í löndum sínum. Við eigum auðvitað að leggja okkar orku í að búa til vistvænni aðferðir við að bræða þessa málma eða búa til annað en málma og fá á okkur önnur efni en ál til að leysa það af hólmi.

Herra forseti. Með samþykkt þessa frv. er iðnrh. heimilað að semja fyrir hönd ríkisins við Alcoa og Fjarðaál um að reisa og reka álverksmiðju og tengd mannvirki á Íslandi og framleiða allt að 322 þús. tonn af áli árlega í verksmiðju við Reyðarfjörð. Iðnn. fjallaði ítarlega um þetta mál. Við fengum til okkar fjölmarga gesti og margar umsagnir sem flestar eru mjög jákvæðar. Ég ætla að grípa niður í nokkrar þessara umsagna og vitna í helstu niðurstöður þeirra. Í ræðu minni við 1. umr. um þetta mál minnti ég á nauðsyn þess að við Íslendingar nýttum auðlindir okkar til lands og sjávar innan skynsamlegra marka til að auka útflutningsverðmæti okkar og styrkja efnahagslífið. Undir þetta er tekið í umsögn Alþýðusambands Íslands 10. febrúar. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Miðstjórn Alþýðusambands Íslands telur að forsendur aukins hagvaxtar og bættra lífskjara á næstu árum sé stöðug og viðvarandi aukning útflutningstekna. Til þess að svo megi vera telur miðstjórn ASÍ mikilvægt að nýta allar auðlindir til lands og sjávar með skynsamlegum hætti. Í samræmi við þessa grundvallarskoðun er mikilvægt að nýta þá orku sem landsmenn búa að til uppbyggingar á samkeppnishæfu atvinnulífi. Miðstjórn ASÍ lýsir því stuðningi sínum við áform um byggingu álvers við Reyðarfjörð og virkjunarframkvæmdir á Austurlandi. Miðstjórn ASÍ leggur áherslu á, að þessi framkvæmd er afar mikilvæg fyrir uppbyggingu atvinnu og lífskjara launafólks bæði á Austurlandi og um land allt.`` Við 1. umr. minnti ég einnig á mikilvægi þessara framkvæmda fyrir Austurland. Í umsögn Sambands sveitarfélaga á Austurlandi 10. febrúar er vakin áthygli á jákvæðum áhrifum virkjunar og álvers á austfirskt samfélag og íslenskt efnahagslíf. Þar segir enn fremur, með leyfi forseta: ,,Lýst er yfir mikilli ánægju með það samstarf sem framkvæmdaaðilar Kárahnjúkavirkjunar og álvers ásamt stjórnvöldum hafa átt við SSA, hlutaðeigandi sveitarfélög og stofnanir sveitarfélaga á Austurlandi.`` Í umsögn bæjarstjórnar Fjarðabyggðar er lýst eindregnum stuðningi við frv. Þá segir í umsögn Byggðarannsóknastofnunar Íslands, með leyfi forseta: ,,Það er álit Byggðarannsóknastofnunar að almennt séð megi taka undir það að fyrirhugaðar stóriðjuframkvæmdir á Austurlandi muni hafa veruleg áhrif og að þau birtist ekki síst í fjölgun atvinnutækifæra og eflingu byggðar á Miðausturlandi.`` Í skýrslu hagdeildar ASÍ segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í dag er á sjötta þúsund manns án atvinnu og hefur atvinnuleysi ekki verið jafnmikið síðan 1998. Langtímaatvinnuleysi, þ.e. þeim sem hafa verið án atvinnu í sex mánuði eða lengur, hefur samhliða fjölgað mikið eða úr 410 í desember 2001 í 1.021 í desember.`` Það má því öllum vera ljóst að þessi starfsemi á Reyðarfirði er mjög mikilvæg. Hún mun skapa 750 störf við álverið og afleidd störf. Það kemur sér vel í því atvinnuleysi sem við búum við núna. Einnig má minna á að nú hillir sem betur fer loksins undir stækkun álversins á Grundartanga og þar munu verða til um 350 störf. Alls hillir því undir 1.100 ný varanleg störf vegna þessara tveggja framkvæmda auk þúsunda ársverka við framkvæmdir, bæði við virkjanir og byggingu álvera. Það er því með ólíkindum að andstaða skuli vera við þessar framkvæmdir, en sem betur fer er sú andstaða mjög lítil á Alþingi. Það skiptir miklu máli varðandi þær miklu virkjunarframkvæmdir sem fram undan eru og eru náttúrlega forsendan fyrir álversframkvæmdum að Landsvirkjun hefur sama lánsmat á alþjóðlegum vettvangi og ríkissjóður, en sem kunnugt er hefur ríkissjóður eða íslenska ríkið gríðarlegt traust á þessu sviði og alþjóðlegar stofnanir sem meta lánshæfi setja Ísland í efsta flokk. Þetta er auðvitað mjög mikilvægt fyrir okkur og fyrir Landsvirkjun í því stóra verkefni sem er fram undan og gerir verkefnið miklu hagstæðara en ella. Alcoa sem hyggst reisa álverið á Reyðarfirði rekur 29 álver og framleiðir 4,2 millj. tonna af áli á ári. Því hefur verið haldið fram að það geti skapað okkur vandræði að þetta fyrirtæki verði eini kaupandinn að raforku frá Kárahnjúkavirkjun. Hvað það varðar þá skiptir það miklu að aðeins fimm af 29 álverum fyrirtækisins hafa kaupskyldu á orku. Verði samdráttur á álmörkuðum þannig að draga verður úr álframleiðslu eins og svartsýnisraddir hafa bent á þá loka þeir að sjálfsögðu síðast þeim álverum sem eru með kaupskyldu á orku, en eitt þessara álvera verður einmitt Fjarðaál. Þetta er auðvitað mjög mikilvægur þáttur í þessum samningi sem hér er til umræðu. Árleg álframleiðsla í heiminum er um 25 millj. tonna og aukningin er svona 3,5% á ári að meðaltali eða 875 þús. tonn. Framleiðsla Fjarðaáls verður 322 þús. tonn eða innan við 40% af árlegri aukningu á heimsmarkaði og einungis 1,3% af árlegri heimsframleiðslu. Það kemur stundum upp í umræðuna að við Íslendingar séum að verða allt of stórir á þessum markaði sem geti verið hættulegt. Staðreyndin er sú að í dag framleiðir Ísal 170 þús. tonn á ári og Norðurál 90 þús. tonn eða samtals 260 þús. tonn sem er liðlega 1% af heimsframleiðslunni. Nú hillir undir stækkun Norðuráls um 90 þús. tonn og Ísal hefur rætt um 260 þús. tonna stækkun. Gangi þetta allt eftir, þ.e. bygging Fjarðaáls, stækkun Ísals og stækkun Norðuráls þá verður álframleiðsla á Íslandi 932 þús. tonn eða innan við 4% þess áls sem notað er í heiminum árlega. Bæjarstjórinn í Fjarðabyggð, Guðmundur Bjarnason, var einn þeirra sem komu á fund iðnn. til að ræða þetta frv. Þar kom fram í máli hans að fasteignagjöld af þessu fyrirtæki munu skipta Fjarðabyggð mjög miklu máli. Þau verða um 200 millj. á ári, 1% fasteignagjald af þessu eina fyrirtæki mun gera um 200 millj. á ári. Fasteignagjöld í Fjarðabyggð eru í dag um 1,65% á fyrirtækjum og bæjarstjórnin þar hefur ákveðið að þegar Fjarðaál tekur til starfa og býr við 1% fasteignagjald þá verði það lækkað á öðrum fyrirtækjum í sveitarfélaginu í 1% sem skiptir auðvitað miklu máli fyrir atvinnulífið fyrir austan. Þá verða heildarfasteignagjöld í Fjarðabyggð 100 millj. plús 200 millj. af þessu eina nýja fyrirtæki, Fjarðaáli. Þetta er auðvitað aðeins eitt dæmi um hversu gífurlega jákvæð áhrif þetta álver mun hafa á samfélagið fyrir austan. Það var einmmitt skemmtilegt að heyra bæjarstjórann segja frá því að þeir mundu laga gjöld annarra fyrirtækja að því gjaldi sem verður á álverinu. Líka má minna á að áætluð áhrif á sveitarfélögin frá árinu 2009 eru auknar útsvarstekjur á ári um 335 millj. kr., aukin fasteignagjöld vegna íbúðar- og atvinnuhúsnæðis 74 millj. kr., aukinn fasteignaskattur vegna álvers 200 millj. og aukinn fasteignaskattur vegna Kárahnjúkavirkjunar 60 millj. kr. á ári. Á móti koma svo aukin rekstrargjöld sveitarfélaganna á ári upp á 352 millj. kr. Bætt rekstrarstaða sveitarfélaganna á svæðinu verður því 317 millj. kr. á ári. Það er ljóst að álverið og sú íbúafjölgun sem því fylgir kallar á stóraukið húsnæði á Miðausturlandi og mikla uppbyggingu hvað það varðar. Reiknað er með að þörf verði fyrir 567 nýjar íbúðir, tæplega 8 þús. fermetra í atvinnuhúsnæði, hátt í 600 fermetra í leikskólahúsnæði, 2.300 fermetra í grunnskólahúsnæði, um 900 fermetra í framhaldsskólahúsnæði, 2.200 fermetra í húsnæði fyrir heilbrigðisstofnanir og tæpa 6 þús. fermetra í húsnæði fyrir aðrar opinberar byggingar. Það var því ekki að undra þó að létt væri yfir bæjarstjóranum í Fjarðabyggð þegar hann kom á fund iðnn. enda lá vel á honum, blessuðum karlinum. Í umsögn Samtaka atvinnulífsins og Samtaka iðnaðarins sem sendu sameiginlega umsögn til iðnn. segir, með leyfi forseta: ,,Það er samtökunum fagnaðarefni að bygging álvers í Reyðarfirði og stórvirkjunar á Austurlandi sé að verða að veruleika. Framkvæmdirnar verða lyftistöng fyrir atvinnulíf á landinu öllu og munu stuðla að bættum hag landsmanna og fjölbreyttari samsetningu atvinnulífs. Fyrirhugaðar framkvæmdir verða þær stærstu í Íslandssögunni og munu þar af leiðandi krefjast virkrar hagstjórnar, einkum þegar þær standa hæst á árabilinu 2005 og 2006, en á móti kemur að tímasetning þeirra er afar heppileg þar sem vaxandi slaka gætir í hagkerfinu í aðdraganda þeirra.`` Það var því merkilegt að heyra hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur halda því fram að það væru mótmæli við þessar framkvæmdir frá útflutningsfyrirtækjunum. Þessi samtök sem ég er að vitna í hér eru samtök flestra útflutningsfyrirtækja á Íslandi og ég minni líka á að stóru útflutningsfyrirtækin á Austurlandi, þ.e. útgerðarfyrirtækin, fiskvinnslufyrirtækin, hafa eindregið mælt með þessari framkvæmd og fagnað komu þessa fyrirtækis á svæðið. Í umsögn Samtaka atvinnulífsins og Samtaka iðnaðarins er einnig fjallað nokkuð um skattamál. Það eru vissar undanþágur í frv. varðandi skattamál þessa nýja fyrirtækis og þar segir, með leyfi forseta: ,,Samtökin gera ekki efnislegar athugasemdir við það. Eðlilegt er að gerður sé samningur við erlenda aðila sem hyggjast festa mikla fjármuni hér á landi til margra áratuga sem veita festu og öryggi á líftíma fjárfestingarinnar.`` Jafnframt er bent á að lagfæra þurfi skattalöggjöfina fyrir íslensk fyrirtæki og bent á að eignarskattar á fyrirtæki þekkist vart annars staðar en hér á landi. Náttúrlega má minna á að þessir eignarskattar hafa verið lækkaðir um helming bæði á einstaklinga og fyrirtæki og það kemur í fyrsta sinn til framkvæmda við álagningu nú í sumar. Það hefur líka verið talað um það af stjórnarflokkunum og boðað að stefnan sé nú sú að afnema að fullu eignarskatta, bæði af einstaklingum og fyrirtækjum, enda má segja að eignarskatturinn sé ósanngjarnari flestum öðrum sköttum vegna þess að eignir manna verða yfirleitt til af tekjum sem þeir hafa borgað fulla skatta af áður. Í umsögn frá Alcan sem er eigandi Ísals er fjallað nokkuð um skattamál einnig og þar segir m.a. að Ísal hafi í rúmt ár átt í viðræðum við iðnrn. um lagfæringar á aðalsamningi Alcan og ríkisstjórnarinnar í kjölfar breytinga á lögum um tekjuskatt og eignarskatt sem tóku gildi 1. janúar 2002 og að þessum viðræðum hafi nýlega verið hafnað af hálfu ráðuneytisins. Þeir benda á að ljóst sé að skattkerfið sem Ísal eigi kost á sé fyrirtækinu til verulegra muna óhagstæðara en þeir kostir sem Norðurál og eigendur Fjarðaáls bjóðast. Það var fjallað talsvert um þetta í iðnn. og sýndist sitt hverjum og menn voru ekkert endilega á því að fara að taka upp samninga sem gerðir hafa verið en á það var bent og reyndar tekið fram í nefndaráliti meiri hlutans að eðlilegt sé að mótuð verði stefna um að álver og fyrirtæki í sambærilegum rekstri búi við sem líkust rekstrarskilyrði og hvatt til þess að í tengslum við fyrirhugaða stækkun Ísals og Norðuráls verði teknar upp viðræður við fyrirtækin um endurskoðun á þessum samningum við hið opinbera, ekki síst í skattamálum og varðandi orkuverð, þ.e. að þetta verði samræmt. En menn eru ekki á því að taka þetta upp fyrr en þá í tengslum við stækkun og nýjan samning við fyrirtækin. En benda má á það í leiðinni að þegar Ísal kvartar undan því að tekjuskatturinn sé hærri á þeim en öðrum þá búa þeir að sumu leyti við hagstæðari skattakjör en önnur stóriðjufyrirtæki. Það kemur fram í fylgiskjali sem fylgir með þessu að þeir eru t.d. undanþegnir gjaldi vegna öryggis raforkuvirkja sem bæði Norðurál og önnur fyrirtæki á Íslandi borga. Þeir eru undanþegnir fasteignagjöldum, eina stóriðjufyrirtækið. Þeir eru í hagstæðasta kanti og hagstæðari en önnur stóriðjufyrirtæki varðandi frádrátt vegna afskrifta og þeir falla ekki undir almennt skatteftirlit og íslenska dómstóla þannig að það er ekki alveg á einn veg að það sé allt þeim í óhag. En meiri hluti nefndarinnar bendir á að þetta verði tekið til endurskoðunar þegar og ef kemur að samningum við þessi fyrirtæki um stækkun þeirra. Reynt hefur verið að gera væntanlegar framkvæmdir fyrir austan tortryggilegar, þ.e. Kárahnjúkavirkjun og álver við Reyðarfjörð. Talað hefur verið um umhverfisáhrif, talað hefur verið um að þetta sé ekki hagstæð framkvæmd og síðasti ræðumaður, hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, taldi að ekki væri mikill ávinningur af þessu og talaði um litlar upphæðir. Því er rétt að vitna í það að í samræmi við 11. gr. orkulaga tók Orkustofnun að sér að kynna sér útreikninga Landsvirkjunar á kostnaði við ráðgerða virkjun og rekstraráætlun hennar. Í umsögn Orkustofnunar segir, með leyfi forseta: ,,Öllum slíkum verkefnum fylgir áhætta. Því er mikilvægt að aðferðafræði við hagkvæmnismatið taki tillit til áhættuþátta og hugsanlegra breytinga á forsendum um leið og mat sé lagt á líkindi allra breytinga. Af þessum sökum hefur Orkustofnun kynnt sér sérstaklega hvernig Landsvirkjun stendur að verki í þeim efnum. Stofnunin telur aðferðafræðina vandaða og ítarlega og því séu allar forsendur fyrir hendi til þess að niðurstaða Landsvirkjunar um það hvort í verkefnið skuli ráðist byggi á traustum grunni og þar með að sú ákvörðun verði í fullu samræmi við tilvitnað lagaákvæði.`` Það skiptir auðvitað miklu máli að stofnun sem samkvæmt lögum ber að fara ofan í þessa útreikninga skuli komast að þessari niðurstöðu. Það má minna á það líka að það hefur alltaf legið skýrt fyrir af hálfu stjórnvalda og forsvarsmanna Landsvirkjunar að orkuverðið þurfi að vera hagstætt og hafa jákvæð áhrif á afkomu og starfsemi fyrirtækisins. Það er rétt að vitna í greinargerð forstjóra Landsvirkjunar sem er fylgiskjal með frv. um rammasamninginn. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Arðsemismat Landsvirkjunar, sem byggir á núvirtu fjárstreymi vegna kostnaðar og tekna, tekur til áranna 2002--2070, þ.e. rúmlega 60 ára frá upphafi rekstrar. Er virkjunin metin verðlaus í lok tímabilsins, þótt það sé mun skemmra en væntanlegur líftími hennar. Samkvæmt niðurstöðum matsins má vænta þess, að núvirtur hagnaður af orkusölu samkvæmt rafmagnssamningnum verði um 6,6 milljarðar króna, sem svarar til þess, að afkastavextir af fjárfestingu í verkefninu verði um 7,3% að nafngildi og 5,5% að raungildi. Á sama grundvelli má gera ráð fyrir, að arðgjöf eigin fjár vegna verkefnisins verði um 12,8% að nafngildi og 11% að raungildi. Er það talið mjög sambærilegt við þær kröfur um arðsemi eigin fjár, sem almennt eru gerðar meðal orkufyrirtækja í nálægum löndum.`` Þessir útreikningar Landsvirkjunar hafa verið gerðir tortryggilegir af ýmsum. Ég verð þá að minna á að eigendur Landsvirkjunar, þ.e. Reykjavíkurborg, Akureyrarbær og ríkið, fólu sérfræðingum sínum að meta forsendur Landsvirkjunar varðandi rafmagnssamninginn, þ.e. hvort þeir teldu þessar forsendur raunhæfar. Niðurstaðan varð sú að sérfræðinganefndin gerði ekki athugasemdir við forsendurnar.

Forseti biður hv. þm. afsökunar en vill inna hann eftir því hvort hann eigi mikið eftir af ræðu sinni því að nú er sú stund runnin upp að komið er að hefðbundum þingflokkstíma.

Það er sjálfsagt, herra forseti, að taka til máls að loknum þingflokksfundum og ljúka ræðunni.

Forseti þakkar hv. þm. liðlegheitin. Gerir nú hv. þm. hlé á ræðu sinni og forseti hlé á þessum fundi. Honum verður fram haldið kl. 18.

Hæstv. forseti. Áður en ég gerði hlé á máli mínu hafði ég farið lítillega yfir þær ágætu umsagnir sem iðnn. bárust um þetta mál og vitnaði í það sem fram kom hjá gestum á fundum nefndarinnar, ræddi um stærð álmarkaðarins, hlutfall Íslands í álframleiðslunni, tekjuáhrif á sveitarfélögin, áhrif á atvinnulífið o.fl. en Kárahnjúkavirkjun og álver í Reyðarfirði er tvímælalaust stærsta tækifærið sem gefist hefur til að efla atvinnulíf á Austurlandi og auka fjölbreytni þess. Eins og fram hefur komið í könnunum er einhæfni atvinnulífsins meginástæða þess að fólk flyst af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins, og árum saman hefur fólki fækkað jafnt og þétt á Austurlandi. Frá 1990 hefur fækkunin verið að jafnaði 1% á ári. Því er spáð að ef af þessum framkvæmdum verður muni íbúafjöldi á Miðausturlandi verða 9.700--9.800 árin 2007--2008 eða allt að 20% meiri en hann er í dag. Bygging álvers í Reyðarfirði er því stórkostleg byggðaaðgerð sem mun snúa við íbúaþróun í þessum landshluta, úr stanslausri fækkun í mikla fjölgun. Tölur um búferlaflutninga á Miðausturlandi á árunum 1971--2000 sýna að 2.768 fleiri fluttu frá svæðinu en til þess, þ.e. 95 að meðaltali á ári. Þannig hefur svæðið tapað rúmlega 1% íbúanna á ári vegna flutninga 1971--2000. Fjöldi þeirra sem fluttu á brott umfram aðflutta var um 0,6% á fyrsta áratugnum, þ.e. 1971--1980, 1% árlega á árunum 1981--1990 en um 2,2% á hverju ári á síðasta áratug aldarinnar. Á Miðausturlandi var fjöldi þeirra sem fluttu á brott umfram aðflutta 209 íbúar árið 2000 eða 2,6%. Mikill meiri hluti þeirra flutti á suðvesturhornið. Þessar tölur sýna náttúrlega ótvírætt að brottflutningur fólks af svæðinu hefur aukist mjög á undanförnum árum. Hann hefur aukist jafnt og þétt síðustu 30 ár. Það er enginn vafi á því að bygging álvers í Reyðarfirði mun snúa þessari þróun við. Ég held að það sé einn þáttur þessa máls sem þarf að minna á. Það er auðvitað mikill fengur að fá fyrirtæki á Austurland sem greiðir góð laun. Það er athyglisvert að í fylgiskjölum með þessu frv. kemur fram að aðeins 7,5% skattskyldra einstaklinga á Miðausturlandi höfðu yfir 3,5 millj. í tekjur árið 1999, eða svipuð laun og gerðust þá að meðaltali í stóriðjufyrirtækjunum á Íslandi. 65% skattgreiðenda á Austurlandi höfðu undir 1,5 millj. í tekjur sem sýnir glöggt að þetta er láglaunasvæði. Þarna verður auðvitað gjörbreyting á með tilkomu álvers við Reyðarfjörð. Í því sambandi má minna á skýrslu sem Atvinnuþróunarfélag Vesturlands sendi frá sér fyrir einu eða tveimur árum um tekjur einstaklinga á Vesturlandi en þar kemur fram að stóriðjan greiðir langhæst laun allra atvinnugreina að fiskveiðum undanskildum. Því er stundum haldið fram að störf við stóriðju séu einhæf og sumir tala niður til þessara starfa eins og þau séu annars flokks. Það er því rétt að rifja upp að gert er ráð fyrir að við álverið verði 400--460 ársverk sem skiptast þannig að 10--20 starfsmenn verða með akademíska háskólamenntun, 20--25 starfsmenn með tæknimenntun á háskólastigi eða sambærilega menntun, 50--60 starfsmenn með tæknimenntun, 300 starfsmenn með iðnnám eða sérstakt fjölbrautaskólanám til að vinna við álframleiðslu og 25--30 störf krefjast engrar sérstakrar þjálfunar. Auk þess verða svo 30--40 störf við afleysingar þannig að þarna er heilmikil fjölbreytni í störfum. Það er rangt sem oft er haldið fram að öll störfin í þessum fyrirtækjum séu einhæf. Svo er hreint ekki. Það er fróðlegt að skoða spár um áhrif afleiddra starfa á svæðið sem fylgja tilkomu þessarar verksmiðju. Það kemur fram í skýrslu ráðgjafarfyrirtækisins Nýsis sem er fylgiskjal með frv. að nettófjöldi óbeinna og afleiddra starfa sem myndast á Miðausturlandi með tilkomu þessa álvers sé um 300, eða verði það. Þessi störf munu að mestu myndast í Fjarðabyggð og á Egilsstöðum en að einhverju leyti á Fáskrúðsfirði. Í þessari skýrslu kemur einnig fram að ef ekkert verði af þessum álvers- og virkjanaframkvæmdum megi gera ráð fyrir að íbúunum á Miðausturlandi haldi áfram að fækka, að hlutfall 20--40 ára fólks og barna verði lægra en það er í dag, að ójafnvægi í hlutfalli milli karla og kvenna aukist og að meðaltekjur á svæðinu haldi áfram að dragast aftur úr hækkandi meðaltekjum á höfuðborgarsvæðinu. Það segir m.a. í þessari skýrslu, með leyfi forseta: ,,Fólksfækkun á síðustu árum hefur aðallega átt rætur sínar að rekja til þess að ungt fólk sækir burt til náms og í leit að áhugaverðum og vel launuðum störfum. Bein, óbein og afleidd áhrif fyrirhugaðs álvers munu verða þau að hjálpa ungu menntuðu fólki sem á rætur á Miðausturlandi til að fá störf við hæfi og þar með stuðla að meira jafnvægi í aldurs- og kynjaskiptingu íbúanna og draga úr brottflutningi. Skoðanakönnun sem Félagsvísindastofnun gerði fyrir Reyðarál hf. árið 2000 sýndi að 40% 18--28 ára fólks á Miðausturlandi hefur örugglega eða líklega áhuga á að starfa í álverinu og að 17% brottfluttra Austfirðinga 25--49 ára telja líklegt að þeir muni flytja aftur til Austurlands ef álver rís á Reyðarfirði.`` Það segir enn fremur í skýrslu Nýsis, með leyfi forseta: ,,Eftir að álverið er komið í rekstur og byggingarframkvæmdum lokið munu aðstæður breytast mikið. Þeir sem munu starfa við álverið og önnur ný störf munu dreifast á nokkur byggðarlög á Miðausturlandi og búa þar ásamt fjölskyldum sínum. Auknir aðflutningar fólks ásamt auknum tekjum munu stuðla að fjölbreyttara mannlífi og efla hvers kyns félags- og menningarstarfsemi á Austurlandi.`` Mér þótti rétt að vitna í þennan kafla í skýrslu ráðgjafarfyrirtækisins Nýsis vegna þess að ekki eru allir sammála því að þarna sé um byggðaaðgerð að ræða. Ég hef haldið því fram að þetta sé stærsta byggðaaðgerð sem við höfum staðið frammi fyrir lengi og muni verða til mikilla bóta fyrir þetta svæði. Herra forseti. Álverið við Reyðarfjörð mun hafa mjög jákvæð áhrif. Það mun stórbæta atvinnuástandið, það mun auka útflutningsverðmæti um yfir 40 milljarða á ári og bæta þjóðarhag. Það er stórkostleg byggðaaðgerð sem mun snúa við neikvæðri byggðaþróun á Austurlandi og öll þekkjum við sem hér erum þau miklu og jákvæðu áhrif sem stóriðjufyrirtækin á Grundartanga hafa haft á umhverfi sitt og þá fyrst og fremst á Akranes, Borgarnes og sveitirnar sunnan Skarðsheiðar þar sem mikill fjöldi fólks vinnur við þessi fyrirtæki og þjónustu við þau. Það er enginn vafi á því að Fjarðaál mun hafa svipuð áhrif á samfélagið fyrir austan. Það er því fagnaðarefni að nú hillir undir að álver við Reyðarfjörð verði að veruleika.

Herra forseti. Nú hefur þjóðin skipst í fylkingar út af þessum fyrirhuguðu stóriðjuframkvæmdum á Austurlandi og ráða þar mestu deilur um umhverfismál. Önnur fylkingin telur með öllu óafsakanlegt að fremja þau náttúruspjöll sem þessar stóriðjuframkvæmdir mundu hafa í för með sér. Hinni fylkingunni þykir það réttlætanlegt á þeirri forsendu að efnahagslegur ávinningur af framkvæmdunum sé svo mikill. Hv. þm. vísaði í álitsgerðir sem fram hafa komið frá aðilum á vinnumarkaði, Alþýðusambandi Íslands, Samtökum atvinnulífsins og ýmsum öðrum aðilum. Finnst hv. þingmanni það vera traustvekjandi að yfirlýsingar frá þessum aðilum komu áður en forsendur samninga um framkvæmdirnar lágu fyrir, áður en fyrirsjáanlegt var hvort þær mundu skapa þjóðinni arð eða ekki? Mér finnst þetta ekki traustvekjandi. Hitt finnst mér líka umhugsunarefni, að það hafa verið uppi varnaðarorð af hálfu efnahagsráðgjafa þjóðarinnar, liggur mér við að segja, í Seðlabanka, í Þjóðhagsstofnun meðan hennar naut við og frá öðrum aðilum um að það þyrfti að grípa tl mótvægisaðgerða ef af þessum framkvæmdum yrði. Nú eru þessar mótvægisaðgerðir komnar upp á vinnsluborðið og þá koma sömu aðilar skyndilega fram og ráðleggja gegn þessum aðgerðum. Mér finnst þessi afstaða harla mótsagnakennd, ég verð að segja það, og mig langar til að heyra álit hv. þingmanns á þessu.

Herra forseti. Það er rétt sem hv. þm. segir, það er ekki einhugur um þessa framkvæmd meðal þjóðarinnar frekar en aðrar þær virkjunar- og stóriðjuframkvæmdir sem við höfum ráðist í í gegnum tíðina. Við sem lengst munum munum eftir andstöðunni gegn Búrfellsvirkjun, við munum eftir andstöðunni gegn Ísal og við munum eftir andstöðunni gegn uppbyggingunni í Hvalfirði og miklum hrakspám sem fylgdu allri þessari miklu uppbyggingu. Staðreyndin er hins vegar sú að allar þessar framkvæmdir hafa orðið þjóðinni til mikils góðs, og stórkostleg fyrirtæki hafa veitt gríðarlega mikla vinnu, keypt mikla orku og skapað mikinn útflutning. Það er hins vegar ákveðinn hópur manna sem vill ekki að ráðist verði í virkjanir vegna náttúruspjalla og ég virði þau sjónarmið. Ég skil vel að menn hafi þær tilfinningar en ég er ósammála því að það megi hvergi velta við steini til að byggja upp atvinnulífið í landinu. Ég verð bara að segja það varðandi þessa skiptingu þjóðarinnar að andstaðan við þessar miklu framkvæmdir á Austurlandi virðist nánast vera alfarið á höfuðborgarsvæðinu. Ef maður fer um Austurland hittir maður ekki marga sem eru miklir andstæðingar þessara framkvæmda. Yfir höfuð er fólk mjög hlynnt því að fá þessa starfsemi inn í fjórðunginn og er tilbúið að fórna einhverju smávegis af náttúrunni og, eins og einhver orðaði það í umræðunni í dag, þykir vænna um fólk en hreindýr. Það er auðvitað kannski útúrsnúningur. Ég skil alveg þessi sjónarmið en er ekki sammála þeim og tel að við eigum, eins og ég sagði í ræðu minni, að nýta auðlindir okkar til lands og sjávar innan skynsamlegra marka og það er einmitt það sem ASÍ nefnir í umsögn sinni. Varðandi það að þessar umsagnir hafi komið fram áður en forsendur lágu fyrir minni ég á að umsögn ASÍ er gefin 10. febrúar sl. Það eru ekki nema tvær vikur síðan. Umsögn Samtaka atvinnulífsins og Samtaka iðnaðarins er send um svipað leyti þannig að ég held að forsendur hafi ekki mikið breyst síðan.

Herra forseti. Það eru þá fleiri ályktanir og yfirlýsingar sem hafa komið frá þessum samtökum því að það er langt síðan þeir aðilar sem hér voru nefndir veittu þessum fyrirhuguðu framkvæmdum stuðning sinn, og það löngu áður en forsendur samninga lágu fyrir. Ég verð að segja að mér finnst það ekki vera traustvekjandi. Það á að ráðast í nýtingu náttúruauðlindanna innan skynsamlegra marka, segir hv. þm. Um það standa deilurnar. Ég held að þetta snúist um annað og meira en að velta við steini eins og hv. þm. sagði hér. Ég held að þessar framkvæmdir séu ekki sambærilegar við aðrar stóriðjuframkvæmdir eða virkjanir í tengslum við stóriðju frá fyrri tíð og nefni þá sérstaklega það atriði að í fyrsta skipti er nú verið að virkja, og það enga smávirkjun, fyrir eina verksmiðju, fyrir álverksmiðju Alcoa-fyrirtækisins á Austurlandi. Til þess eins er þessi virkjun reist. Í þjóðfélaginu eru síðan hatrammar deilur um hvort verði bókhaldslegt tap á þessari framkvæmd fyrir íslensku þjóðina. Síðan er annar hópur hagfræðinga sem telur að það kunni svo að fara að það verði ekki bókhaldslegt tap, við eigum upp í skuldirnar, en engu að síður sé þetta mjög óarðbært og það væri hentugra að beina atvinnuþróun hér í annan farveg. Í þess að gera þungaiðnað að kjölfestu í íslensku efnahagslífi ættum við að beina efnahagsstarfseminni inn í meiri fjölbreytni en hér er gert með þessari áherslu á stóriðju. Að þessu mun ég að sjálfsögðu koma síðar í minni ræðu.

Herra forseti. Það vill svo til að ég hef í fórum mínum þessar umsagnir frá Samtökum atvinnulífsins og Samtökum iðnaðarins. Þær eru síðan 7. febr. Hér er umsögn sem iðnn. barst frá Alþýðusambandi Íslands og ég vitnaði til í ræðu minni, hún er síðan 10. febr. Þetta eru glænýjar umsagnir og forsendur hafa ekkert breyst frá því að þessar umsagnir lágu fyrir. Hv. þm. segir að framkvæmdin fyrir austan sé ekki sambærileg við aðrar virkjanir vegna þess að þar sé einn kaupandi. Það má vel vera en það er hins vegar mjög mikið atriði í þessu, eins og ég gat um í ræðu minni, að þarna hefur Alcoa kaupskyldu. Alcoa er með 29 álver um allan heim og einungis fimm þeirra bera kaupskyldu. Ég tel því ekki mikla hættu á að þessi kaupandi hrökklist frá. Hatrammar deilur um arðsemi og bókhaldslegt tap, segir hv. þm. Það er alveg rétt að einn og einn hagfræðingur hefur aðra skoðun á þessu en þeir sérfræðingar sem fjallað hafa um málið fyrir hönd eigenda. Ég minnti á það áðan að ríkið, Reykjavíkurborg og Akureyrarbær, sem eru eigendur Landsvirkjunar, létu sérfræðinga sína fara ofan í útreikninga Landsvirkjunar og Orkustofnun fór ofan í þá útreikninga. Hver hagfræðingurinn á fætur öðrum  Hv. þm. segir ekki rétt að gera þungaiðnaðinn að kjölfestu. Ég held að það sé mjög gott fyrir okkur að vera ekki eins háð sjávarútvegi og við erum í dag. Yfir 60% af útflutningi okkar eru sjávarafurðir. Þarna fáum við aðra kjölfestu inn í atvinnulífið. Meiri fjölbreytni, segir hv. þm. og félagi hans, hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, sagði í ræðu sinni fyrr í dag, að fólkið ætti sjálft að fá að ráða hvað það gerði en ekki taka við því frá ríkinu. Austfirðingar hafa sjálfir fengið að ráða. Hver hefur afleiðingin verið? Stanslaus fækkun á hverju ári í 30 ár.

Herra forseti. Í dag höfum við enn á ný rætt um álver við Reyðarfjörð. Í 1. umr. um frv. sem hér er til umræðu fór ég yfir meginþætti málsins og þarf í raun ekki miklu við að bæta. Fyrir nokkrum árum var haldin ræða úr þessum stól, að vísu tengd öðru álveri. Það er talin ein stysta ræða sem hér hefur verið haldin, en hún hljóðaði að því er mér skilst eingöngu þannig: ,,Álverið rísi.`` Herra forseti. Ég gæti út af fyrir sig látið það duga í þessu máli en tel þó rétt að víkja að örfáum atriðum til að hnykkja á varðandi þetta mál. Það hefur komið skilmerkilega fram í máli hv. þingmanna Samfylkingarinnar sem hér hafa talað fyrr í dag, þ.e. hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur og hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, að Samfylkingin styður frv. sem hér liggur fyrir og hefur sá þingflokkur stutt málið. Í því sambandi er hægt að minna á atkvæðagreiðslu varðandi Kárahnjúkavirkjun sem er hluti af öllu þessu máli. Þingmenn Samfylkingarinnar greiddu atkvæði með því að undanskildum tveimur. Sú staða er áfram í þingflokknum þannig að þingflokkurinn stendur nær allur að baki þessu. Það að reisa álver við Reyðarfjörð hefur auðvitað verið draumur mjög margra Austfirðinga um mjög langa hríð, að vísu ekki endilega álver heldur stóriðjuver sem gæti nýst við að skapa fjölbreyttara mannlíf í fjórðungnum. Það kom fram í ágætri ræðu Guðjóns Guðmundssonar að sannarlega mundi álver við Reyðarfjörð auka fjölbreytni í atvinnulífi Austurlands. Ég þarf ekki að bæta miklu við orð hv. þm. um þau mál. Hv. þm. minntist einnig á að hér væri sannarlega um byggðaaðgerð að ræða og líklega þá stærstu sem farið hefur verið í á Íslandi. Ég vil taka undir það að sannarlega er þetta byggðaaðgerð. Hún er vissulega mjög stór en hún hefur þann ótvíræða bónus, sem við skulum ekki gleyma, að nýtast þjóðfélaginu í heild sinni. Það er auðvitað afskaplega ánægjulegt. Byggðaaðgerðir hafa því miður ekki allar skilað sér jafnaugljóslega í arði til samfélagsins alls. Það þarf auðvitað að halda þessu til haga. Svo virðist sem sumir ákafir andstæðingar þessarar framkvæmdar leggi megináherslu á að þetta sé nær eingöngu hugsanlega til góða fyrir lítinn hluta landsins og hafa jafnvel uppi efasemdir um það að það muni skila sér á þeim hluta landsins. Hins vegar er ljóst að miðað við samsetningu samfélags okkar skilar svo stórt verkefni sem þetta sér ekki síður á höfuðborgarsvæðinu en á Austurlandi. Auðvitað mun þetta ekki eingöngu skila sér á Austurlandi hvað varðar landsbyggðina. Áhrifin munu einnig ná til Norðurlands. Það sést m.a. á því að ýmsir á Norðurlandi eru í viðbragðsstöðu og hafa sett sig í stellingar. Þeir ætla sér svo sannarlega að hafa gagn af þessum framkvæmdum. Það sem snýr kannski fyrst og fremst að okkur núna, herra forseti, er hvernig við ætlum að tryggja að við nýtum þessar framkvæmdir sem allra best fyrir landið í heild, þann landshluta sem álverið og virkjunin verða reist í og aðra hluta landsins. Í raun ættum við fyrst og fremst að ræða um það nú hvernig við getum gert þetta sem allra best. Málið er komið í höfn og við eigum að fara að snúa okkur að því að skila þessu sem allra best af okkur þannig að allir þættir málins nýtist sem best og við nýtum þau tækifæri sem þetta verkefni skapar okkur. Það er mjög ánægjulegt sem fram kom hjá meiri hluta iðnn., sérstaklega hjá hv. þm. Hjálmari Árnasyni sem mælti fyrir áliti meiri hlutans. Nefndin hefur tekið undir till. til þál. sem hér hefur verið lögð fram um rannsóknir á samfélagslegum áhrifum álvers og virkjunarframkvæmda á Austurlandi. Hér er um mjög mikilvæga þáltill. að ræða. Það sem fram kom í máli hv. þm. Hjálmars Árnasonar hlýtur að vekja þá von að sú tillaga verði samþykkt fyrir þinglok í vor. Það teldi ég afskaplega mikilvægt vegna þess að stærsta verkefni okkar er að tryggja að við nýtum þetta tækifæri sem allra best. Til að það megi verða þurfum við að sjálfsögðu að fylgjast með þeim áhrifum sem þessar framkvæmdir hafa svo við getum gripið til þeirra aðgerða sem til þarf til að allt fari á sem bestan veg. Þannig verðum við einnig vör við þau tækifæri sem skapast og getum nýtt þau um leið og þau gefast. Herra forseti. Áðurnefnd tillaga er nú í meðförum Alþingis og við væntum þess að hún komi hér fljótlega til afgreiðslu þannig að hún nýtist sem allra best til að hægt sé að grípa þau tækifæri sem þarna eru á ferðinni. Herra forseti. Því miður hafa ýmsir barist mjög hatrammlega gegn þessu máli allt frá upphafi. Sú andstaða óx nokkuð á tímabili en nú virðist hafa dregið verulega úr henni og má segja að það sé auðvitað eðlilegt þegar mál er svo langt fram gengið sem þetta. Menn eiga auðvitað að reyna að gæta hófs í málflutningi og reyna að taka undir með þeim sem hvetja til þess að við reynum að nýta orku okkar og atgervi til að gera sem best úr þessu máli, þá ekki eingöngu á þeim sviðum sem ég hef verið að tilgreina, þ.e. gagnvart atvinnulífi og samfélagsáhrifum eystra og á landinu öllu, heldur einnig gagnvart náttúrunni. Þannig ættu allir að geta sest niður og leitt málið áfram í þeim farvegi. Ég trúi því að þegar fram líða stundir muni verða samstaða um þetta mál eins og orðið hefur um flest stóriðjuverin sem hér hafa verið reist, eftir að þau hafa tekið til starfa. Öll sú svartnættisspá sem yfirleitt hefur verið viðhöfð um þau mál hefur hljóðnað og sem betur fer er ljóst að svartnættið hefur ekki náð fram að ganga. Ég tel fullvíst að svo verði einnig um þetta verkefni. Herra forseti. Ég tilkynnti í byrjun að ég teldi ekki þörf á að hafa hér langa ræðu. Ég einsetti mér að hafa þessa ræðu mjög stutta. Ég vil þó bæta örlitlu við. Því miður hefur iðulega verið talað um það að Austfirðingar hafi um langt skeið setið, beðið og ekkert gert á meðan þeir voru að bíða eftir álveri. Þetta er fjarstæða. Á Austurlandi hefur, eins og mjög víða um land, verið unnið að því að auka fjölbreytni í atvinnulífi, bæta kjörin og nota öll þau tækifæri sem gefist hafa. En því miður hefur það ekki dugað vegna þess að samfélag okkar er í raun of lítið til að geta boðið upp á alla þá fjölbreytni sem fólk leitar eftir. Þess vegna þarf stórátak sem þetta. Ég fór yfir það í ræðu minni við 1. umr. hvernig margir okkar Austfirðinga komumst á þá skoðun að þetta væri verkefni sem við þyrftum að fara í. Ég ætla ekki að endurtaka það hér. Ég vil nefna tvennt sem menn hafa á undanförnum missirum og árum byggt upp á Austurlandi sem hefur sem betur fer vaxið og dafnað og mun væntanlega halda því áfram um ókomin ár og verða enn stærri hluti af atvinnulífinu. Þar vil ég fyrst nefna fiskeldi sem hefur rutt sér til rúms á seinni missirum og er vaxandi atvinnugrein í fjórðungnum og á augljóslega mjög bjarta framtíð fyrir sér. Fiskeldi verður hins ekki í beinni samkeppni, í þeirri merkingu sem við venjulega leggjum í það orð, við álverið en er hluti af því að skapa fjölbreyttara atvinnulíf og að styrkja stoðir samfélagsins. Ferðaþjónusta hefur einnig farið vaxandi í þessum landshluta. Þar ræður ekki einungis það að þessi landshluti býður upp á gífurlega náttúrufegurð sem dregur að sér ferðamenn. Einnig hefur tækifærum ferðamanna til að koma til landshlutans verið fjölgað. Hafið er beint flug milli Þýskalands og Egilsstaðaflugvallar. Það skapar auðvitað mikla möguleika. Á vordögum mun ný Norræna hefja siglingar til Seyðisfjarðar, sem einnig mun að sjálfsögðu styrkja ferðaþjónustuna. Þannig gætum við haldið áfram. Við gætum í raun og veru farið í gegnum sjávarútveginn sem slíkan. Hann hefur eflst og fjölbreytni þar aukist og mörg fyrirtækjanna verið að styrkjast. En auðvitað er það þannig að ýmis byggðarlög hafa verið að veikjast vegna þess að þar hefur dregið þar úr sjávarútvegi. Við höfum sannarlega ekki farið varhluta af því að mjög hefur fækkað í ýmsum byggðum. Þannig eru t.d. færð rök fyrir því í ýmsum skýrslum sem gerðar hafa verið varðandi álverið að innviðir samfélagsins geti í raun að stórum hluta staðið undir þeirri þjónustu sem þarf að koma til. Við höfum t.d. skólana suma hverja tilbúna til að taka við fleiri nemendum, leikskóla og þannig gætum við haldið áfram. Það þarf að vinna að ýmsu fleiru í framhaldi af þessari framkvæmd. Ég ætla í lok ræðu minnar að minnast örlítið á það sem ég tel hvað stærst, litið til framtíðar, varðandi önnur verkefni. Á næstunni munum við hefja jarðgangagerð milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar, afskaplega mikilvægt mannvirki sem hins vegar vekur athygli á því að við þurfum að halda áfram við slík verkefni. Það er alveg ljóst að stærsti byggðakjarninn í Fjarðabyggð, Neskaupstaður, þarf sannarlega að tengjast til Eskifjarðar með nýjum jarðgöngum þannig að Neskaupstaður sé á jafnréttisgrundvelli við aðra byggðakjarna Fjarðabyggðar gagnvart þessu stóra verkefni. Þetta er verkefni sem bíður okkar á næstunni sem hlýtur að vera fyrsta skrefið í að tengja áfram leiðir norður á Seyðisfjörð og svo við Hérað. En við skulum ekki gleyma því að við þurfum einnig að huga að fleiri jarðgöngum í fjórðungnum vegna þess að í jarðgangaáætlun er gert ráð fyrir því að könnuð verði jafnhliða þeim jarðgöngum sem verður farið í næst, jarðgöng annars vegar milli Eskifjarðar og Reyðarfjarðar og hins vegar milli Vopnafjarðar og Héraðs. Ljóst er að ef tengja á norðausturhornið inn á Miðausturland þurfa jarðgöngin milli Vopnafjarðar og Hérðas einnig að verða framkvæmd fyrr en síðar. Þetta eru að minni hyggju þau stóru verkefni sem bíða okkar nú í framhaldi af þessu stórverkefni sem svo ánægjulegt er að er nú til lokaafgreiðslu í þingsölum.

Og ríkisstjórn.

Já, hæstv. iðnrh. Það er alveg óhætt að segja að þetta sé eitt af betri málum sem þessi ríkisstjórn hefur unnið að. Ég ætla hins vegar ekki, hæstv. ráðherra, að fara að rifja upp alla sögu þessa máls því að ég tel mig hafa gert það nokkuð þokkalega við 1. umr. og ég ætla ekki að fara að draga upp einhver atvik sem hugsanlega væri hægt að gagnrýna ríkisstjórnina fyrir í málinu. Það finnst mér á þessari stundu vera algert aukaatriði. Ég ætla ekki að rifja upp þann tíma sem ég held að ég deili með hæstv. iðnrh. að okkur hafi ekki liðið allt of vel þegar Norsk Hydro var að draga okkur á ýmsu fyrir nokkrum missirum, en sem betur fer kom Alcoa til sögunnar, áttaði sig á því hversu gott þetta verkefni er og þess vegna er Alcoa komið inn í þessa mynd. Ég tel sem sagt, herra forseti, að þrátt fyrir ríkisstjórnina höfum við náð þessu markmiði og ég endurtek það að ríkisstjórnin hefur að minni hyggju staðið sig býsna vel í þessum málum. En ég tel ástæðu til að menn gleymi því ekki að miklu fleiri hafa komið að málinu en bara hæstv. ríkisstjórn. Ég þori að fullyrða um það, herra forseti, að heimamenn hafa ekki látið sinn hlut eftir liggja í þessu máli og ég trúi að það hafi skipt töluvert miklu í því hvernig málið hefur fram gengið vegna þess að svona mál vinnast að sjálfsögðu ekki nema tryggð sé býsna góð samstaða meðal heimamanna um málið. Herra forseti. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að endurtaka það sem ég hef áður sagt. Það er afskaplega ánægjulegt að við skulum vera komin svo langt með þetta mál að það styttist óðum í að við getum fagnað því að fyrsta skóflustungan verði tekin að byggingu álvers í Reyðarfirði.

Herra forseti. Það er ekkert nýtt að heyra þau kankast á, fulltrúa Samfylkingarinnar og hæstv. iðnrh., hrósa hvert öðru í hástert fyrir þessar álversframkvæmdir sem þau vilja koma á koppinn. En það var fróðlegt að heyra fulltrúa Samfylkingarinnar segja að það hafi verið hið besta mál að losna við Norsk Hydro út úr dæminu því að ég man ekki betur en það hafi þótt ákjósanlegt meðan sá kostur var uppi. Það minnir okkur á það að við erum í rauninni aldrei búin að standa frammi fyrir fjárhagslega og efnahagslega uppgerðu máli af hálfu ríkisstjórnarinnar heldur einfaldlega pólitískri ákvörðun sem hún var staðráðin í að koma í gegn hvað sem tautaði og raulaði. Þetta hafa verið yfirlýsingar hæstv. iðnrh. alveg frá því að þetta ferli hófst og undir það hefur hv. þm. Einar Már Sigurðarson tekið öllum stundum. Þetta er eitt mesta deilumál sem uppi hefur verið í íslensku þjóðfélagi í langan tíma. Þar vega að sjálfsögðu þyngst deilur um umhverfismál, þau gríðarlegu spjöll sem verða á náttúru landsins og þær deilur hafa skipt þjóðinni í tvær fylkingar. Við höfum lagt áherslu á að þjóðinni verði gefinn kostur á því að ganga að kjörborðinu og greiða atkvæði um þessar afdrifaríku ákvarðanir en enn sem komið er hefur því verið hafnað og að öllum líkindum mun ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn ekki breyta afstöðu sinni að því leyti þó að við munum að sjálfsögðu láta á það reyna. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson lét að því liggja að í rauninni væri þessi umræða til lítils vegna þess að málið væri þegar í höfn, þetta væri allt frágengið. Þá spyr maður sjálfan sig hvort það sé þá grín að leggja þetta frv. fyrir Alþingi sem er forsenda þessara framkvæmda. Það er ekki hægt að ráðast í þessar framkvæmdir án þess að Alþingi staðfesti frv. Það eru reyndar fleiri en við í þessum sal sem hafa uppi efasemdir. ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, hefur óskað eftir upplýsingum um samningana við Alcoa og við höfum krafist þess að Alþingi yrði upplýst um hvaða gögn hafa verið send til ESA. Ég hef tekið það upp í efh.- og viðskn. þingsins og óskað eftir því að fá gögnin þar á borðið en því hefur verið neitað nema við séum reiðubúin að undirgangast það að láta ekki uppskátt það sem okkur verður sagt um þessi efni. Í fyrramálið verður fundur í efh.- og viðskn. þar sem ég mun fara fram á að iðnrn. færi rök fyrir því að sveipa þetta mál leyndarhjúpi. Ég vil fá að vita og við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði viljum fá að vita hvað valdi því að það á að leyna þjóðina þessum upplýsingum. Um hvað er verið að fjalla? Verið er að fjalla um niðurgreiðslur og stuðning við álfyrirtækið Alcoa og við viljum fá að vita í hverju þessi stuðningur, sem ESA er hugsanlega að gera athugasemdir við, er fólginn. Er það losunarkostnaðurinn? Er það sá stuðningur sem við erum að veita álfyrirtækinu? Er það það sem ESA hefur efasemdir um? Eru efasemdir um að það samræmist markaðsreglum Evrópska efnahagssvæðisins að láta nánast ókeypis land undir þessar framkvæmdir? Það er niðurgreiðsla. Það er stuðningur við álfyrirtækið Alcoa að láta það fá ókeypis land undir mótorinn fyrir verksmiðjuna vegna þess að þessi virkjun, Kárahnjúkavirkjun, er reist til þess eins að knýja eina verksmiðju og hún á að fá landið ókeypis undir mótorinn. Það er hugsunin. Er það þetta sem ESA er með efasemdir um eða eru það hafnirnar, eru það vegagerð og hafnir? Telja menn það ekki samræmast markaðsreglum hins Evrópska efnahagssvæðis? Er það þessi stuðningur við Alcoa-fyrirtækið sem verið er að fetta fingur út í eða er það vaxtastuðningurinn, eru það niðurgreidd lán sem verið er að gera athugasemdir við? Ég veit það ekki. Hæstv. ráðherra neitar að upplýsa okkur um það í þingsal en krefst þess að verði eitthvað sett á borð fyrir alþingismenn, þá lofi þeir því, þá heiti þeir því að leyna þjóðina þeim upplýsingum. Nú getur það verið vissulega uppi í stöku tilvikum að eðlilegt sé að biðja þingnefndir um trúnað. Það getur verið eðlilegt undir sérstökum kringumstæðum að biðja um trúnað þó að ég hafi efasemdir um það í þessu máli sérstaklega. En sú hætta er fyrir hendi varðandi upplýsingar sem okkur eru kunnar að það gæti orðið erfitt að ræða þær opinskátt í opinni, lýðræðislegri umræðu ef við hefðum áður verið beðin um trúnað í þingefnd um þessar sömu upplýsingar þannig að við óttumst að þetta gæti verið hamlandi fyrir umræðuna. Það var einhver sem sagði í umræðunni í dag að það væri illa komið þegar þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs væru farnir að hengja sig í ESA og hið Evrópska efnahagssvæði sem eins konar haldreipi í þessu máli, fólk sem margt hvert hafði og hefur ákveðnar efasemdir um samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði og það á vissulega við um sjálfan mig. En þá vil ég segja þetta að ástæðan fyrir því að við mörg hver gagnrýndum EES-samninginn á sínum tíma var að við værum að afsala okkur ákveðnu valdi til að ráða okkar málum sjálf. Út á það gekk gagnrýni okkar. Og það er þannig að ef maður gerir samning, það á við um einstaklinga og það á við um ríki, þá ber að sjálfsögðu að virða þann samning og nú viljum við einfaldlega fá að vita, út á hvað gengur þessi gagnrýni ESA? Getur komið til þess að við verðum skaðabótaskyld ef niðurstaða ESA kemur ekki innan fáeinna daga, ekki áður en samningar eru undirritaðir? Getur svo farið að við yrðum hreinlega skaðabótaskyld? Þarf þá að ganga frá verkinu? Þetta eru spurningar sem er ósvarað. Það er margt athyglisvert sem fram hefur komið við umræðuna sem ég alla vega staldra við og það er hvernig meiri hluti virðist vera að myndast í þinginu fyrir stóriðjustefnu Framsfl. Ég heyri ekki betur en Samfylkingin sé að taka undir þá stefnu. Það stefnir í að þungaiðnaður verði meira en þriðjungurinn af efnahagsumsvifum þjóðarinnar innan fáeinna ára. Vilja menn þetta? Viljum við fara út á þá braut? Ég fæ ekki betur heyrt en formaður Samfylkingarinnar á góðum stundum hafi talað um nauðsyn þess að efla fjölbreytni í atvinnulífinu. En síðan kemur hann hér og tekur undir með formanni Framsfl. um að við eigum að gera þungaiðnað að kjölfestu í íslensku atvinnulífi.  Það er annað sem ég vil líka gera athugasemdir við. Í áliti fulltrúa Samfylkingarinnar sem styður þessar framkvæmdir, t.d. þegar vikið er að ruðningsáhrifum svonefndum í atvinnulífinu af völdum stóriðjunnar, þá segja fulltrúar Samfylkingarinnar í iðnn., hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir og Bryndís Hlöðversdóttir, að hætt sé við því að atvinnustarfsemi sem hafi ekki eins mikla framleiðni og stóriðjan verði látin víkja. Ég held að dæmið snúist ekki um þetta. Dæmið snýst um það að fyrirtæki sem jafnvel hafa miklu meiri framleiðnimöguleika en stóriðjan þurfi að víkja vegna þess stuðnings sem ríki og sveitarfélög veita þessari atvinnustarfsemi. Það er þetta sem hagfræðingar hafa verið að benda á. Síðan finnst mér að maður hljóti að vekja athygli á nálgun Samfylkingarinnar á málinu, ekki aðeins því sem sagt var fyrir fáeinum mánuðum og ég held lögð fram tillaga um, að þessar virkjunarframkvæmdir séu ákjósanleg umgjörð fyrir þjóðgarð. En hér er talað um annað, að hér sé einstakt tækifæri til byggðarannsókna, einstakt tækifæri sem okkur gefst til byggðarannsókna að fá hingað inn þennan risa frá Ameríku, Alcoa-fyrirtækið, sem reyndar er uppvíst að hrikalegri framkomu í garð verkamanna sem starfa í þriðja heiminum og reyndar í Bandaríkjunum einnig, hrikalegri framkomu, þeir hafa barist gegn því að verkamenn í fátækum ríkjum þar sem fyrirtækið hefur verksmiðjur fái að mynda verkalýðsfélög og gengið mjög hart fram í því efni. En þegar það kemur hingað til Íslands þá gefst einstakt tækifæri til byggðarannsókna. Á þessu vildi ég vekja máls í upphafi, herra forseti, áður en ég vík að áliti 2. minni hluta efh.- og viðskn. þar sem ég á sæti en þetta mál fór fyrst og fremst til umfjöllunar í iðnn. þingsins sem síðan skaut því til umhvn. og efh.- og viðskn. eftir að þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs höfðu sett fram kröfu um að svo yrði gert því náttúrlega átti að sópa málinu í gegnum þingið umræðulítið og helst án umræðu eins og hv. þm. Einar Már Sigurðarson lét í veðri vaka að hefði verið heppilegast í ræðu sinni áðan. Málið væri í rauninni frágengið, við þyrftum ekki að vera að eyða tíma okkar í það. Þess vegna ætlaði hann ekki að hafa um þetta langt mál. Í umsögn 2. minni hluta efh.- og viðskn. er fyrst vikið að skattaívilnunum sem Alcoa-fyrirtækinu eru veittar. Gagnvart hinum erlenda eiganda álverksmiðjunnar er að finna undantekningar frá íslenskum skattalögum. Þannig er kveðið á um það að fyrirtækið greiði 18% tekjuskatt eins og önnur fyrirtæki í landinu og verði þetta tekjuskattshlutfall lækkað, þá skuli fyrirtækið njóta góðs af því. Verði tekjuskattshlutfallið hins vegar hækkað skal þetta tiltekna fyrirtæki undanþegið því að tekjuskattshlutfallið skal aldrei vera hærra en 18%. Með öðrum orðum er hér verið að setja þá reglu að Alcoa skuli greiða sama tekjuskatt og íslensk fyrirtæki gera, en fari svo á komandi árum að tekjuskatturinn verði hækkaður þá skal eitt vera tryggt með lögum, með samningum og lögum, og það er það lagafrv. sem liggur núna fyrir þinginu, að sú hækkun skuli ekki ná til Alcoa. Alcoa skal undanþegið. En Alcoa þarf að búa við rekstraröryggi kunna þá einhverjir að segja. En á það ekki við um önnur fyrirtæki? Á það ekki við um atvinnureksturinn almennt í landinu og á það ekki við um einstaklingana? Viljum við ekki vita nokkurn veginn að hverju við göngum í okkar kjörum þegar við tökum lán, þegar við kaupum húsnæði eða færum út kvíarnar í atvinnurekstri og tökum á herðar okkar fjárskuldbindingar? Vilja ekki allir búa við slíkt rekstraröryggi? Nei, Alcoa skal veitt undanþága að þessu leyti, ívilnun að þessu leyti sem öðrum atvinnufyrirtækjum á Íslandi er ekki veitt. Varðandi heimild til að draga eftirstöðvar rekstrartapa frá skattskyldum tekjum skal hið sama gilda um þetta erlenda álfyrirtæki og um íslensk fyrirtæki, og hér vitna ég, með leyfi forseta, í frv.: ,,þó þannig að því skal ávallt heimilt að draga frá skattskyldum tekjum eftirstöðvar rekstrartapa síðustu níu almanaksára``. Ef árum verður fækkað, sem heimildin tekur til, mun það ekki gilda um Alcoa. Varðandi heimildir til skattfrádráttar eru þannig einnig ívilnandi ákvæði. Þarna eru því komin tvö dæmi þess að Alcoa er undanþegið óvissuþáttum sem annar atvinnurekstur í landinu þarf að búa við. Hinn erlendi eignaraðili kemur til með að greiða 5% skatt af þeim hagnaði sem rennur úr landi. Það mun vera í samræmi við tvísköttunarsamninga sem Ísland á aðild að. Þess má geta að skattlagning á hagnað fyrirtækja í Bandaríkjunum er mun hærri en hér á landi eða 35%. Þannig er ljóst að hagnaðurinn af stóriðjufyrirtækinu verður fyrst og fremst skattlagður í móðurlandinu. Í efh.- og viðskn. þingsins kom fram að ekki hefur farið fram á því könnun hvernig skattlagningu almennt er háttað í frumframleiðsluríkjum bandarískra auðhringa. Menn hafa ekkert grafist fyrir um það hvernig skattlagningu á fyrirtækjum á borð við Alcoa er farið í þeim ríkjum þar sem þau eru, hvorki í Evrópu, Bandaríkjunum né annars staðar í heiminum. Staðreyndin er sú að þessi fyrirtæki eru að leita frá Bandaríkjunum og frá Evrópu bæði vegna mjög hás raforkuverðs en einnig vegna skattlagningar, þau eru að leita inn á svæði þar sem skattar eru lægri. Álfélaginu og eigendum þess er heimilaður skattfrádráttur í samræmi við 31. gr. laga nr. 75/1981, og hér vitna ég í frv., með leyfi forseta: ,,eins og sú grein hljóðar á samningsdegi, á upphafstímabili samningsins``. Aftur hér fær fyrirtækið skuldbindingu um að það verði undanþegið hvers kyns íþyngjandi ákvæðum sem kynnu að verða sett í lög síðar. Það sem hins vegar er umhugsunarvert í þessu efni er sá háttur sem fjölþjóðleg fyrirtæki eru sögð tíðka að skjóta sér undan sköttum með því að skilgreina arðinn sem vaxtagreiðslur af eigin fjárfestingu. Flókið samspil dótturfyrirtækja sem kaupa og selja hvert af öðru og veita lánafyrirgreiðslu er vel þekkt leið til undanskots frá sköttum. Strangar fyrirbyggjandi reglur hvað þetta snertir hafa sums staðar fælt fjölþjóðleg fyrirtæki frá fjárfestingum. Ekkert virðist hafa komið upp á hér á landi sem Alcoa teldi líklegt til að spilla samningsferlinu að þessu leyti. Með öðrum orðum, það virðist engin könnun hafa farið fram á skattalegu umhverfi stóriðjufyrirtækja á borð við Alcoa þótt eftir því væri gengið í efh.- og viðskn. og lagt til að slík athugun yrði gerð en þetta er staðreynd sem ég hef vikið að, að þessi fjölþjóðlegu fyrirtæki koma sér hjá því að greiða skatta í frumframleiðsluríkjunum annars vegar með því að mynda mörg dótturfyrirtæki sem lána hvert öðru og í stað þess að taka hagnaðinn út eru þau stöðugt að greiða hvert öðru vexti af lánum sem telst til kostnaðar fyrirtækjanna. Síðan eru margvíslegar millifærslur á milli dótturfyrirtækjanna sem eru þess valdandi að fyrirtækin komast hjá því að greiða skatta. Að ýmsu leyti er skattlagningu á álfyrirtækinu öðruvísi háttað en hjá íslenskum fyrirtækjum og hefði verið æskilegt að fyrir lægi nákvæmt mat á þessum mismun. Stuðningur við erlend stóriðjufyrirtæki með skattaívilnunum hefur verið verulegur í tímans rás og má nefna að Eftirlitsstofnun EFTA hefur metið skattaívilnanir til Norðuráls sem beina styrki. Og í greinargerðinni sem fylgir umsögn 2. minni hluta efh.- og viðskn. er vitnað í plagg frá Eftirlitsstofnun EFTA hvað þetta snertir. Samkvæmt frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir að skattar eða gjöld verði lögð á raforkunotkun félagsins eða losun á lofttegundum eða öðrum úrgangsefnum. Í greinargerð með frumvarpinu segir m.a. um þetta efni, með leyfi forseta: ,,Hvað varðar skatta og gjöld vegna losunar lofttegunda eða annarra úrgangsefna þá gerir fyrirliggjandi stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum ekki ráð fyrir því að slíkir skattar eða gjöld verði lögð á gróðurhúsalofttegundir.`` Síðan er klykkt út, með leyfi forseta: ,,Af hálfu viðsemjenda ríkisstjórnarinnar er talið mikilvægt að jafnræðis sé gætt við álagningu slíkra skatta eða gjalda ef til þess kemur.`` Við þessum tilmælum varð ríkisstjórnin því að í sjálfum frumvarpstextanum segir, með leyfi forseta: ,,að skattar eða gjöld verði ekki lögð á raforkunotkun félagsins og útblástur lofttegunda eða aðra losun úrgangsefna, nema slíkir skattar og gjöld séu lögð með almennum hætti á öll önnur fyrirtæki hér á landi, þar með talin álfyrirtæki.`` Víða erlendis fer fram umræða þess efnis að leggja beri sérstakan skatt á mengandi stóriðjufyrirtæki en með þessu lagaákvæði yrði Alcoa undanþegið slíkri skattlagningu. Þá aðeins yrði heimilt að skattleggja þetta fyrirtæki í samræmi við þá umhverfisstefnu sem kynni að verða ofan á í framtíðinni að öll önnur fyrirtæki hér á landi yrðu látin greiða samsvarandi skatt. Þarna teljum við að ríkisstjórnin sé að gera mjög afdrifarík mistök. Þarna er ríkisstjórnin á engan hátt í takt við tímann eins og hér hefur verið rakið. Ríkisskattstjóri gerir í álitsgerð sinni athugasemdir við ónákvæmni í textagerð frumvarpsins. Reyndar er margt ónákvæmt í þessu máli öllu eins og við höfum margoft komið inn á. Að öðru leyti er rétt að staðnæmast við þá ábendingu skattyfirvalda að þau frávik sem gerð eru frá almennum skattalögum eru talin óæskileg, og þá vísa ég í þær undantekningar sem ég hef vikið að. Um þetta segir í bréfi ríkisskattstjóra til efnahags- og viðskiptanefndar, með leyfi forseta: ,,Frá sjónarhóli skattframkvæmdar má almennt segja að óæskilegt sé að láta sérreglur gilda um tiltekna skattaðila, en með hliðsjón af því hvernig þetta mál er vaxið þykir ekki ástæða til að gera það að sérstöku umfjöllunarefni að öðru leyti.`` Samningurinn við Alcoa byggist á þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að veita frávik frá almennum skattalögum. Ég ítreka þessa afstöðu ríkisskattstjóra sem telur að slík frávik séu óæskileg. Í ljósi þessa er rétt að leggja áherslu á eftirfarandi sem ég hef hér vikið að: 1. Það vantar heildstætt mat á frávikum frá venjulegum skattareglum. 2. Ákvæði um að ekki megi hækka tekjuskatt er vafasamt og setur slæmt fordæmi. 3. Takmarkanir á umhverfisskatta eru mjög vafasamar. Mjög erfitt er að setja CO 2 -skatt á alla notendur. Hins vegar mun myndast markaður með CO 2 -kvóta ef hann verður almennur. Hér er um verulega ívilnun að ræða og er fráleitt að samþykkja að ekki megi setja mengunargjald á stórnotendur CO 2 -kvóta. Á fundi efh.- og viðskn. mánudaginn 10. febrúar sl. komu fram mjög miklar efasemdir um þær forsendur sem lagðar eru til grundvallar arðsemismati virkjanaframkvæmdanna. Þorsteinn Siglaugsson hagfræðingur sem var í hópi þeirra sem sóttu þennan fund greindi frá mjög ítarlegri skýrslu um samanburð á kostnaðaráætlunum og endanlegum niðurstöðum í sambærilegum framkvæmdum erlendis. Ég vil vísa í samanburðartöflu sem er birt með umsögn 2. minni hluta efh.- og viðskn. sem Þorsteinn tók saman og byggir á þessari erlendu samanburðarskýrslu sem Bent Flyvbjerg er skrifaður fyrir og heitir: Underestimating Costs in Public Works Projects. Það er byggt einnig á svörum Landsvirkjunar og borgarhagfræðings við fyrirspurn sem fram hefur komið í stjórnsýslu Reykjavíkurborgar. Á fundi efh.- og viðskn. hinn 13. febr. sl. bar ég upp þá tillögu að fenginn yrði óháður aðili til að gera sjálfstæða rannsókn á þeirri áhættu sem fylgdi þessum stóriðjuáformum. Slíkur aðili skyldi meta líkur á mögulegum umframkostnaði við Kárahnjúkavirkjun. Í því sambandi var vísað í framangreindar kannanir og röksemdafærslu sem m.a. hafði komið fram hjá Sveini Aðalsteinssyni viðskiptafræðingi og mjög misvísandi upplýsingar sem fram höfðu komið frá framkvæmdaraðilum auk þess sem ýmsum spurningum hefur ekki verið svarað. Tillaga um óháða könnun var borin undir atkvæði og var fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs einn um að styðja hana. Fulltrúar annarra flokka í nefndinni sáu með öðrum orðum ekki ástæðu til að styðja tillögu þess efnis að gerð yrði sjálfstæð rannsókn á þeirri áhættu sem fylgdi þessum stóriðjuáformum. Ég vek athygli á því að við umræðuna hér í dag hafa menn vísað aftur og ítrekað í hina traustu útreikninga og niðurstöður Landsvirkjunar og það hafa verið fengnir aðskiljanlegir aðilar til þess að fara yfir þessa útreikninga. En þá vill eitt gleymast. Það eru sjálfar forsendurnar sem byggt er á. Það eitt hafa hinir óháðu aðilar verið að gera að skoða hvernig útreikningarnir eru framkvæmdir, útreikningarnir sem hvíla á þessum forsendum. Það eru forsendurnar sjálfar sem eru hins vegar umdeildar og umdeilanlegar. Hverjar eru þær? Hvað ræður því hvort þessi framkvæmd verður arðbær eða ekki? Hvað ræður því? Það er aðallega tvennt: Hver er stofnkostnaðurinn? Hvað kostar að reisa virkjunina? Og í öðru lagi: Hvað fáum við fyrir okkar afurð, fyrir raforkuna? Þetta eru þeir tveir þættir sem ráða því hvort framkvæmdin verður arðsöm eða ekki, þ.e. hvað kostar að reisa mótorinn og á hvaða kjörum við fáum lánin sem við þurfum að taka til að ráðast í framkvæmdina og hvað við síðan fáum fyrir raforkuna. Þessir þættir báðir eru háðir geysilegri óvissu og samanburðarskýrslan sem ég vísaði í, sem Þorsteinn Siglaugsson hagfræðingur lagði fyrir nefndina og er byggð á rannsóknarvinnu Bents Flyvbjergs og síðan svörum frá Landsvirkjun og innlendum aðilum, sú tafla sem hann lagði fram sýnir fram á að áhættuþátturinn er vanmetinn af hálfu Landsvirkjunar. Hann er stórlega vanmetinn. Við óskuðum þess vegna eftir því í ljósi þessara nýju upplýsinga og þessara upplýsinga að fenginn yrði óháður aðili til að fara yfir málið. Því var hafnað. Við vorum ein um það, fulltrúar Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í efh.- og viðskn., að greiða þeirri tillögu atkvæði að málið yrði kannað af óháðum aðila. Í kjölfarið sendi þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs út fréttatilkynningu þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Á fundum efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis um stóriðjuframkvæmdir á Austurlandi hefur komið fram að mat Landsvirkjunar á líkum á umframkostnaði við Kárahnjúkavirkjun er grundvallað á afar veikum forsendum. Ekkert tillit er tekið til reynslu af alþjóðlegum verkefnum af sambærilegri stærð. Samkvæmt alþjóðlegri rannsókn á 258 stórverkefnum af svipuðum toga og Kárahnjúkavirkjun er, fara jarðganga- og brúarverkefni að meðaltali um 33% fram úr upphaflegri kostnaðaráætlun. Samkvæmt annarri alþjóðlegri rannsókn á stíflugerðarverkefnum fara þau að meðaltali 56% fram úr áætlun. Samkvæmt þessu væri eðlilegast gera ráð fyrir að endanlegur kostnaður við Kárahnjúkavirkjun gæti orðið að minnsta kosti 130 milljarðar króna í stað tæplega 100 milljarða eins og nú er ráð fyrir gert. Þetta hefði það í för með sér að tekjur af virkjuninni stæðu ekki undir vaxtagreiðslum, heldur þyrftu eigendur að greiða beint með henni, eða ná tapinu til baka með hærra orkuverði til almennings og fyrirtækja. Slíkt stæðist ekki lög. Landsvirkjun gerir hins vegar ráð fyrir að afar litlar líkur séu á að verkefnið fari fram úr kostnaðaráætlun. Sú forsenda byggist á reynslu af fimm litlum verkefnum á tímabilinu 1996--2001. Í matsskýrslu Sumitomo Mitsui sem lögð er til grundvallar því áliti að verkefnið sé arðbært segir hins vegar um þetta efni að áhættumatið sé byggt á öllum fyrri verkefnum Landsvirkjunar, ,,.. the previous construction projects of Landsvirkjun``. Að meðaltali eru þessi verkefni aðeins 6% af stærð Kárahnjúkavirkjunar og mun einfaldari. Ekkert tillit er tekið til reynslunnar af stórvirkjunum á borð við Búrfell, Sigöldu, Kröflu eða Blönduvirkjun og engin athugun hefur farið fram á sambærilegum verkefnum erlendis. Því er ljóst að áhættumat Landsvirkjunar er byggt á afar veikum grunni. Það hlýtur að vera grundvallarforsenda fyrir því að ráðist verði í verkefnið, að trúverðug athugun á reynslu af sambærilegum verkefnum fari fram.`` Þetta sagði í ályktun sem þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sendi frá sér. Það vekur sérstaka athygli, að svo virðist sem Sumitomo gangi út frá því, að listi yfir fimm tiltölulega smáar framkvæmdir sé tæmandi yfir allar framkvæmdir Landsvirkjunar. Í þessu samhengi er jafnframt rétt að vekja athygli á svörum Landsvirkjunar varðandi misræmi í kostnaðartölum á milli umræddrar skýrslu og ársskýrslu Landsvirkjunar fyrir 2001. Í svari við fyrirspurn borgarfulltrúa um þetta misræmi er einu svarað um viðmiðunargengi varðandi þessar tölur, en öðru þegar undirritaður spyr --- og ég birti fylgigögn með minnihlutaálitinu. Í svarinu til borgarfulltrúa sem birt er 14. janúar sl. segir, með leyfi forseta: ,,Nokkur umræða hefur verið um meint ósamræmi á milli framsetningar á stofnkostnaði í ársskýrslu Landsvirkjunar 2001 annars vegar og skýrslu Sumitomo Mitsui Banking Corporation hins vegar. Hefur því verið haldið fram að í ársskýrslunni sé stofnkostnaður framkvæmda vegna sölu til Reyðaráls áætlaður 118 milljarðar króna á meðan sami kostnaður sé talinn 102 milljarðar króna í skýrslu Sumitomo.`` Síðan segja þeir að þarna sé um misskilning að ræða. Engu að síður, eins og fram kemur í gögnum sem ég birti með álitinu, er öðru haldið fram í svari til mín. Ég ætla ekki að lesa upp þessi mismunandi svör. En mér finnst það vera mjög alvarlegt mál ef Landsvirkjun hefur gefið bankanum sem á að meta útreikninga Landsvirkjunar misvísandi upplýsingar. Ég hef kallað eftir því að Landsvirkjun geri rækilega grein fyrir því misræmi sem fram kemur í þeim svörum sem hafa verið veitt, annars vegar mér og hins vegar inn í borgarkerfið. Hvað hafa menn verið að deila um í borginni? Það vakti mikla athygli þegar fulltrúar Sjálfstfl., Framsfl. og einhverjir fulltrúar Samfylkingar þar greiddu því atkvæði að borgin gengist í ábyrgð fyrir þessa samninga. Þar voru menn fyrst og fremst að deila um það eða ræða hvort líkur væru á því að bókhaldslegt tap yrði á framkvæmdinni, þ.e. hverjar líkurnar væru á því að hreint tap yrði af framkvæmdinni, að við ættum ekki fyrir skuldunum, að við fengjum ekki nægilegt verð fyrir orkuna til þess að greiða skuldirnar, vexti og afborganir af lánunum. Í þessari margfrægu eigendaskýrslu töldu þeir sérfræðingar sem fóru þar í saumana á málum að ekki væru miklar líkur á þessu. Það töldu þeir. Hins vegar þótti mér mjög undarlegt ósamræmi á milli niðurstaðna og þess sem sagt var í skýrslunni sjálfri, því að þar kom fram að ef stofnkostnaðurinn yrði hækkaður, ef hann hækkaði af ófyrirsjáanlegum ástæðum, segjum um 30%, þá væri öll framkvæmdin komin í bullandi mínus, þá væri orðið bókhaldslegt tap á framkvæmdinni. Engu að síður sögðu þeir í niðurstöðum sínum að þeir teldu að ekki yrði mikil hætta á því að reyna þyrfti á þessa ábyrgð eignaraðilanna. Þeir töldu svo ekki vera. Um þetta snýst þessi deila. Hún snýst um það hvort við eigum fyrir skuldunum. Hins vegar snýst hún um hitt, þ.e. að þeir sem telja að ekki verði bókhaldslegt tap á þessu eru engu að síður margir á þeirri skoðun að þetta verði ekki arðsöm framkvæmd, að arðsamara væri að beina fjárfestingum inn á allt aðrar brautir. Í áliti mínu, 2. minni hluta efh.- og viðskn., vík ég að niðurgreiðslu framkvæmdanna, opinberri niðurgreiðslu. Á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar er sem kunnugt er einkavæðing almannaþjónustunnar og þar með stoðkerfa samfélagsins. Á öllum sviðum er verið að búa í haginn fyrir einkavæðingu. Í lok síðasta árs var veitt lagaheimild til að hlutafélagavæða Norðurorku og fyrir þinginu liggur frumvarp um heimildir til sveitarfélaga að breyta vatnsveitum í hlutafélög. Í þessu ljósi hafa menn metið fyrirhugaðar framkvæmdir og aðkomu Landsvirkjunar og borið saman aðkomu fyrirtækis í almannaeign og hins vegar ef um engan stuðning væri að ræða af hálfu hins opinbera. Ég vil vekja athygli á því að í raforkulagafrv. sem liggur núna fyrir þinginu er talað um það alveg hreint út að breytingar sem eru fyrirhugaðar hér í raforkumálum hafi það fyrst og fremst að markmiði að markaðsvæða allan þennan geira. Þá fara menn að spyrja út í þann stuðning sem Landsvirkjun hafi nú og bera saman aðkomu fyrirtækis í almannaeign og hins vegar ef um engan stuðning væri að ræða hjá hinu opinbera. Landsvirkjun greiðir ekki skatta og nýtur ríkisábyrgðar af lánum, og getur því boðið upp á ódýrari raforku en ella. Rask á landi er ekki metið til fjár og landið er látið stóriðjuverkefninu ókeypis í té, sem telja verður fráleitt í ljósi sívaxandi gildis óspjallaðrar náttúru sem framtíðarauðlindar. Hér er ekki vísað til lands sem fasteignar í hefðbundnum skilningi heldur öllu fremur landslags sem ekki er á fasteignamarkaði, en er verðmætt í augum margra. Enginn vafi leikur á að aðrir landnýtingarmöguleikar en virkjun í þágu stóriðju eru fyrir hendi sem lúta að ferðaþjónustu. Óspjallað land verður sífellt verðmætara og sjaldgæfara í Evrópu. Fáir staðir eru aðgengilegri frá meginlandi Evrópu fyrir ferðamenn sem vilja sjá óbyggðir en Ísland. Að engu leyti er hugað að umhverfiskostnaði, losunarsköttum eða kostnaði við landið. Varðandi aðra landnýtingarmöguleika má m.a. benda á að athugun Nele Lienhoop, nema í umhverfisfræðum í Skotlandi, sýnir að Íslendingar væru tilbúnir að greiða um 400 millj. kr. á ári í auknum sköttum fyrir að eiga svæðið norðan Vatnajökuls sem þjóðgarð. Hún beitti spurningakönnun, skilyrtu verðmætamati sem svo er nefnt. Þetta er meistaraprófsverkefni sem ítarlega var greint frá í fjölmiðlum sumarið 2001. Viðhorf af þessum toga eru mjög að festast í sessi og gera meira vart við sig. Hvorki Landsvirkjun né stjórnvöld hafa gert neina athugun á raunverulegu virði þess ríkisstyrks sem felst í niðurgreiddum vöxtum. Samkvæmt leiðbeiningum norska fjármálaráðuneytisins ber að gera kröfu um 4,5 prósentustiga álag á ríkistryggða vexti þegar um virkjanaframkvæmdir er að ræða þar í landi. Tæpast þarf um það að deila að áhætta við byggingu og rekstur Kárahnjúkavirkjunar er a.m.k. jafnmikil og við byggingu og rekstur álvers. Friðrik Már Baldursson sagði í erindi sem hét Náttúran, stóriðja og nýskipan raforkumála sem flutt var á ráðstefnu viðskipta- og hagfræðideildar í október 2001, með leyfi forseta: ,,Í áhættunni felst kostnaður sem taka verður með í reikninginn. Samningar um raforkuverð til stóriðju tengja t.d. yfirleitt raforkuverðið hlutfallslega við markaðsverð á áli. Það þýðir að tekjuáhætta í virkjun fyrir álver er ákaflega svipuð og í álverinu sjálfu.`` Sá helmingsmunur sem er á ávöxtunarkröfu til álvera og kröfu Landsvirkjunar til fjárfestingar í Kárahnjúkavirkjun hlýtur að túlkast sem beinn ríkisstyrkur. Sá styrkur nemur a.m.k. um 3--4 milljörðum kr. á ári. Skattfrelsi, ókeypis land og lánsábyrgð er ekki metið til fjár né tap annarrar nýtingar vegna ferðamanna. Þessi sérstaða skekkir samkeppnisstöðu Landsvirkjunar gagnvart öðrum atvinnurekstri og gefur villandi upplýsingar um arðsemi og fórnarkostnað framkvæmda Landsvirkjunar. Styrkinn sem felst í lánsábyrgðum má meta sem muninn á vaxtagreiðslum á lánum vegna virkjunarinnar með og án ábyrgða. Fram kom í máli fjármálastjóra Landsvirkjunar á orkuþingi Samorku haustið 2001 að fyrirtækið hefði kannað hvaða vexti þyrfti að greiða af lánum vegna Kárahnjúkavirkjunar ef hún nyti ekki opinberra ábyrgða. Fram kom að vextirnir mundu hækka mikið frá því sem nú er en engin tala hefur þó heyrst í því sambandi. Stjórnvöld hafa ekki lagt fram yfirlit um fjárhæð skattastyrkja vegna Kárahnjúkavirkjunar og Fjarðaáls. Þau hafa ekki lagt fram fjárhagslegt mat á stuðningnum sem felst í opinberum lánsábyrgðum. Þau hafa ekki heldur metið landið sem spillist við virkjunina til fjár. Meðan þær liggja ekki fyrir geta landsmenn ekki tekið upplýsta afstöðu til mestu framkvæmdar í sögu sinni. Hvað er verið að segja? Í raun er ljóst að ef stefna ríkisstjórnarinnar um markaðsvæðingu og einkavæðingu raforkugeirans hefði náð fram að ganga væri stuðningurinn sem hér hefur verið tilgreindur ekki fyrir hendi. Framkvæmdin væri þess vegna þeim mun óhagkvæmari fyrir kaupanda orkunnar. Framkvæmdin hefði orðið dýrari sem þessu nemur. Ef fyrirtækið væri komið á markað hefði ekki verið ráðist í þessa framkvæmd vegna þess að hún hefði verið talin óarðbær. Hún gengi ekki upp á markaði. Ég var að gagnrýna þetta í upphafi máls míns í minnihlutaáliti Samfylkingarinnar þar sem segir að fyrirtækjum sem eru óarðbærari, hafa minni arðsemi en virkjunarframkvæmdin yrði rutt til hliðar, þ.e. sú hætta væri fyrir hendi. Ég er að segja: Það er hætta á því að atvinnurekstri sem er arðbærari en stóriðjuframkvæmdin verði rutt til hliðar, að arðbærari atvinnurekstri verði rutt til hliðar af þessari framkvæmd sem er óarðbær fyrir íslenska þjóð. Álfyrirtækið kemur náttúrlega til með að mala gull. Það hefur aldrei komist í annað eins og Framsfl. á Íslandi. Það er slíkur happafengur að hafa fundið þennan flokk sem lýsir því yfir í ræðu og riti að það sé mikið traust á Íslendingum sem Alcoa sýni að koma hingað. Það er vegna þess að við erum að láta þetta fyrirtæki fá raforku á útsöluprís. Þeir hafa aldrei séð annað eins. Þeir eru að pakka saman heima fyrir, draga saman seglin þar, loka verksmiðjum til að flytja starfsemi sína hingað þar sem sköttum er haldið í lágmarki og raforkan er á útsöluprís. Hún er svo ódýr að það er ekki þorandi að segja þjóðinni frá því. Það er ekki þorandi að segja almennum raforkukaupendum á Íslandi frá því hver gjafaprísinn er til erlenda álfyrirtækisins. Umræðan hér á Alþingi og í þjóðfélaginu snýst um spurninguna: Eigum við fyrir skuldunum? Verður bókhaldslegt tap á framkvæmdinni eða ekki? Mun ábyrgðin falla á eignaraðilana, Reykjavíkurborg, Akureyri og ríkið? Eða sleppum við? Síðan leyfa menn sér að koma í ræðustól á Alþingi og segja að það sé þess virði að fórna einhverjum vermætustu náttúruperlum landsins og veraldarinnar vegna þess að efnahagslegur ávinningur sé svo mikill. Um leið eru menn að deila um það hvort okkur muni takast að skrapa upp í skuldirnar, upp í afborganir af lánum sem eru nauðsynleg til að ráðast í þessar framkvæmdir. Þetta eru mótsagnirnar í umræðunni.

Forseti vill spyrja hv. þm. hvort hann hyggist ljúka ræðu sinni innan fimm mínútna.

Það mun ég ekki gera.

Þá vill forseti biðja hv. þm. um að gera hlé á ræðu sinni þegar vel stendur á.

Það er sjálfsagt að gera hlé á ræðu minni núna.

Herra forseti. Það er einkar ánægjulegt að hæstv. fjmrh. skuli vera við umræðuna því að nú vík ég sérstaklega að efnahagsumræðunni, efnahagslegum áhrifum þessara framkvæmda, en á fund efh.- og viðskn. þingsins komu fulltrúar Seðlabanka, fjmrn., greiningardeilda fjármálafyrirtækja, háskólakennarar og ýmsir sérfræðingar sem hafa sent frá sér ýmis gögn um efnahagslegar afleiðingar og hliðarverkanir fyrirhugaðra álframkvæmda. Á fundi efh.- og viðskn. lýsti fulltrúi Seðlabankans því yfir að verkefnið væri viðráðanlegt að þeirra mati en þegar eftir var leitað komu engu að síður í ljós mjög miklir fyrirvarar, í fyrsta lagi að framkvæmdin væri af slíkri stærðargráðu að efnahagssérfræðingar væru komnir ,,út fyrir sinn reynsluheim``. Í þessari framkvæmd byggðu efnahagssérfræðingar þess vegna að verulegu leyti á ágiskunum. Í öðru lagi kom í ljós að bankinn hefði ekki tekið afstöðu til þeirra miklu deilna sem risið hafa í þjóðfélaginu um arðsemi framkvæmdanna. Hvort heppilegt væri að ráðast í þessar framkvæmdir með tilliti til annarra valkosta í þróun atvinnulífsins væri einfaldlega nokkuð sem bankinn hefði hvorki skoðað né tekið afstöðu til. Þetta er náttúrlega lykilatriði. Efnahagssérfræðingar ríkisstjórnarinnar eru einvörðungu að fjalla um málið með tilliti til umfangs verkefnanna, ekki hvort þau eru æskileg eða arðsöm. Gott ef einhver orðaði það ekki svo að við gætum allt eins verið að fjalla um að reisa pýramída á miðhálendinu, þeir tækju ekki afstöðu til þess hvort framkvæmdin væri arðsöm eða ekki, heldur einvörðungu um innspýtingu á fjármagni og hvaða áhrif þetta mundi hafa á efnahagsstarfsemina út frá umfanginu, nánast. Í þriðja lagi kom fram að hvorki Seðlabankinn né fjmrn. treystu sér til að meta hvaða langtímaáhrif breytt samsetning efnahagslífsins, þar sem þungaiðnaður í erlendri eign vegur sífellt meira í efnahagsstarfseminni, hefði á efnahagslífið í heild og þá sérstaklega á tekjustreymi til ríkis og sveitarfélaga. Þá hafa rannsóknir sýnt að áliðnaður er líklegur til að ýta undir sveiflur í efnahagslífinu. Ég ætla að víkja að þessu seinna en þetta þriðja atriði skiptir náttúrlega mjög miklu máli. Þegar metið hefur verið hvaða afleiðingar þetta hafi á ríkisbudduna og fjárhag viðkomandi sveitarfélaga hefur engin tilraun verið gerð til þess að kanna hvernig breytt samsetning efnahagslífsins hafi áhrif á skatttekjur ríkissjóðs, þar sem áliðja og áliðnaður, þungaiðnaður, er orðið að kjölfestu. Það hefur engin tilraun verið gerð til að skoða þetta. Í fjórða lagi kom fram, bæði hjá fulltrúum Seðlabanka og fjmrn., að á þeirra vegum hefði ekkert mat verið lagt á vinnsluvirði framkvæmdanna. Engir útreikningar hefðu farið fram á því hver ætla mætti að yrði ávinningurinn fyrir íslenskt efnahagslíf, hve mikið af væntanlegum arði af rekstri stóriðjunnar sæti eftir í landinu eftir að vaxtakostnaður og arður hefði verið færður úr landi. Engin tilraun hefur verið gerð til að skoða þetta. Hlýtur ekki að vera lykilatriði í málinu hverju þetta skilar inn í efnahagskerfi okkar? Menn hafa verið að bera þetta saman við sjávarútveg sem vegur þungt hér í efnahagsstarfseminni. Við flytjum út sjávarafurðir fyrir rúmlega 120 milljarða kr., ef ég man rétt, og samkvæmt áætlunum ríkisstjórnarinnar, a.m.k. Framsfl. sem hefur boðað hér nýja framtíðarsýn í atvinnumálum Íslendinga, á þungaiðnaður að vega mjög þungt, á að verða hornsteinn velferðarkerfisins, segir hæstv. utanrrh. og formaður Framsfl. Það hefur engin tilraun verið gerð til þess að kanna hverju þetta skilar inn í efnahagskerfið. Þegar allt kemur til alls hefur sjávarútvegurinn skilað arðinum upp úr sjónum inn í hinn íslenska þjóðarlíkama. Það hefur að sönnu verið að færast í vöxt í seinni tíð að fjármunir úr sjávarútvegi eru fluttir í stórum stíl úr landi. Það er rétt. En í þessu tilviki er eignarhaldið á atvinnustarfseminni í erlendum höndum og fyrirtækið mun að sjálfsögðu taka arðinn og flytja hann úr landi. Við getum þá haft af þessu hagnað með ýmsum hætti. Í fyrsta lagi og fyrst og fremst ætti það að vera fyrir sölu á okkar afurð, sem er raforkan, og það eru mikil áhöld um það hvort við rísum þar undir tilkostnaðinum, eins og ég gat um áðan, eða hvort það verði bókhaldslegt tap á framkvæmdinni. Það er ekki fyrirséð og það veit enginn vegna þess að það eru svo margir og stórir óvissuþættir í málinu. Það veit enginn hver stofnkostnaðurinn verður. Þetta er bara puttinn upp í loftið og samkvæmt öllum könnunum og samanburðarskýrslum sem unnar eru á vegum Alþjóðabankans og sérfræðinga vanáætla menn óvissuþáttinn stórlega. Með öðrum orðum, það veit enginn hvað við fáum fyrir raforkuna, hvort það verður einhver hagnaður eða hvort það verði hugsanlega stórfellt tap á henni. Og þá er spurningin um hitt: Hvernig náum við í tekjur af álframkvæmdinni? Það efast ekki nokkur maður um að Alcoa muni græða á þessu. Stórfyrirtæki sem lendir í því happi að semja við Framsfl. um álverksmiðju mun náttúrlega græða á tá og fingri vegna þess að raforkan verður seld á útsöluprís. Það er ekki þorandi að segja þjóðinni frá því hvert verðið er, það yrði sennilega uppreisn í landinu af hálfu þeirra sem þurfa að borga raforkuna hérna til húshitunar eða annarra fyrirtækja. Þetta vitum við sem sagt ekki. Við vitum ekki um raforkuþáttinn en, eins og ég var kominn að, hvað með tekjurnar? Jú, við ætlum að skattleggja tekjurnar af starfseminni hér innan lands, 18% tekjuskatt, ekki hærra, jafnvel þó að hann verði hækkaður á önnur fyrirtæki, ekki á Alcoa. Það eru sérsamningar við Alcoa, ívilnandi samningar að þessu leyti og öðru leyti einnig. Þessi fyrirtæki eru ekkert sérstaklega vön því að greiða tekjuskatt, þau haga sínum málum þannig, stilla upp mörgum dótturfyrirtækjum, lána hvert öðru og greiða síðan vexti af lánum, þeir eru færðir til rekstrar og koma ekki til skattlagningar. Það sem fer út úr landinu engu að síður sem hagnaður verður skattlagt 5%. Þegar það kemur til Bandaríkjanna, til móðurlandsins, þegar komið er út úr frumframleiðslulandinu --- ég ætla ekki að segja nýlendunni --- þar sem hagnaðurinn er skattlagður 5% er skattlagningin 35%. Þar verður skattlagt, þar rennur þetta inn í samfélagið. Síðan eru náttúrlega umsvif í kringum þessa starfsemi, það eru margir sem vinna við álverið, eitthvað innan við 400 manns. Síðan eru menn að tala um afleidd störf, 750, gefum okkur að það verði 1.000 störf, sem er ekki einu sinni meðaltalsaukning á störfum á Íslandi síðustu 10, 20, 30 árin, frá 1970. Það nær ekki einu sinni meðaltalsaukningu á störfum á ári á síðustu þremur áratugum. Stundum hefur aukningin verið talsvert meiri. Á samdráttarskeiðum hefur hún verið minni og stundum samdráttur eins og samdráttarskeið segir til um, eins og á árunum 1991 og 1992, þá fækkaði heldur störfum. Að meðaltali hefur þó störfum hér fjölgað um 1.500 á ári. Við erum að tala um langt undir meðaltali sem menn ætla að kosta 250--300 milljörðum til. Þetta er staðreynd málsins. Nema af þessum mannskap, af þessum starfsmönnum innan álverksmiðjunnar og afleiddum störfum, mun að sjálfsögðu koma tekjuskattur í opinbera sjóði eins og af öðrum störfum hér í landinu. Þetta er sem sagt ávinningurinn sem hæstv. utanrrh. og formaður Framsfl. segir að muni gefa svigrúm fyrir opinbera sjóði upp á 25 milljarða á kjörtímabilinu, og það sé svigrúm til að ráðast í skattalækkanir og aukin útgjöld upp á 15 milljarða á ári vegna þessara framkvæmda. En það eru engin rök færð fram fyrir þessum staðhæfingum. Síðan talar sami maður, formaður Framsfl., um óábyrga vinstri menn, maður sem setur bara puttann upp í loftið og staðhæfir út í loftið eitthvað sem engin innstæða er fyrir, án nokkurs rökstuðnings. Væri ekki ástæða til þess að fulltrúar Framsfl. kæmu hingað og stæðu fyrir sinni pólitísku stefnu? Það er ábyrgðarhluti að boða það að með þrýstingi ríkisins verði þjóðinni þröngvað inn í stóriðjufarveg í atvinnumálum. Það er ábyrgðarhluti að beita löggjafarvaldinu til þess, hverfa síðan af hólmi og skýra ekki mál sitt. Mér finnst þetta vera í hæsta máta mjög óeðlilegt. En það væri fróðlegt að heyra hvernig hæstv. fjmrh. leggur mat á þessa breyttu samsetningu efnahagslífsins. Hvernig metur hæstv. fjmrh. hvaða afleiðingar þetta muni hafa fyrir ríkissjóð og sveitarsjóði í framtíðinni þegar búið er að gera stóriðju í erlendri eign að meira en þriðjungi af efnahagsstarfseminni í landinu? Að því er stefnt innan fárra ára. Nú er ég búinn að gera grein fyrir því hvernig skattlagningu er háttað, eða öllu heldur hvernig henni er ekki háttað. Tekjurnar af þessum atvinnurekstri skila sér inn í almannasjóði í miklu minna mæli en gerist í atvinnurekstri, þar á meðal sjávarútvegi sem er á íslenskri eignarhendi. Enginn af þessum grundvallarþáttum hefur verið gaumgæfður af hálfu efnahagssérfræðinga ríkisstjórnarinnar og enginn samanburður hefur verið gerður á skattlagningu stóriðjufyrirtækja í Evrópu og Bandaríkjunum þrátt fyrir að eftir því hafi verið leitað. Ég óskaði eftir því aftur og ítrekað að við fengjum yfirlit yfir skattlagningu, hvernig henni væri háttað í þeim ríkjum sem hýstu þetta ágæta fyrirtæki, Alcoa. Reyndar finnst mér það ekkert sérstaklega ágætt, ég nota það orð ekki um fyrirtæki sem níðist á verkafólki. Alcoa hefur orðið uppvíst að því víða, ekki síst í fátækjum ríkjum þar sem verkafólk getur ekki borið hönd fyrir höfuð sér, að meina því að bindast samtökum í verkalýðsfélögum og haldið þessu fólki niðri á afarkjörum. Þetta er staðreynd. Og síðan er hinn viðskiptaaðilinn, Impregilo, ítalska fyrirtækið sem hér hefur verið tekið opnum örmum, þekkt að endemum fyrir svindl og svínarí. Ég nota hiklaust þau orð. Ég ætla að nefna dæmi úr breskri skýrslu sem unnin var á vegum breska þingsins. Impregilo fór á bak við viðskiptabann á Suður-Afríku þegar það tók þátt í framkvæmdum í Lesótó. Það komu upp ásakanir um mútur og svindl. Þau mál eru enn þá í rannsókn en hitt er ekki vefengt að fyrirtækið fór á bak við alþjóðlegt viðskiptabann á Suður-Afríku og setti upp í London það sem kallað er þvottastöð, til að þvo peninga, ,,money laundry`` sagði í bresku skýrslunni. Í skýrslunni sagði enn fremur að þetta væri á mörkum hins siðlega og lagalega. Þetta var Lesótó. Fulltrúi fyrirtækisins kom fram í íslenskum fjölmiðlum og sagði ekkert hafa verið sannað á þá í Lesótó. Málið er ekki til lykta leitt. Hitt er sannað að þeir fóru á bak við alþjóðlegt viðskiptabann sem heimurinn setti á Suður-Afríku til að knýja stjórnina þar til að aflétta kynþáttastefnunni. Síðan var það Suður-Ameríka, Argentína og Brasilía. Fyrrverandi forseti Argentínu sagði að þar í landi hefði Impregilo reist minnismerki um spillingu. Í Brasilíu, sagði breska rannsóknarskýrslan, skýrsla unnin á vegum breska þingsins, hafði Impregilo átt aðild að einhverju mesta hneykslismáli í sögu kapítalismans. Þá er nú ekki lítið sagt. Þá var talað um framkvæmd sem upphaflega átti að kosta á milli 3 og 4 milljarða dollara og var komin upp í 20 milljarða þegar málið var á enda rekið. Höfðu þar komið að ýmsir kónar í Brasilíu, Paragvæ og víðar. Þetta eru staðreyndir. Ég hef áður bent á að það sé fróðlegt að slá upp á netinu Impregilo scandals, Impregilo hneyksli, þá fyllist skjárinn. Ef menn bæta Berlusconi við, þá flóir allt yfir. Því miður kann ég ekki ítölsku en þar er mikið af upphrópunarmerkjum.

Fjmrh. kann hana.

Fjmrh. kann ítölsku. Það væri fróðlegt að vita hvort hann hafi kynnt sér þetta fyrirtæki sem við bjóðum heim opnum örmum. Við erum að bjóða þeim heim opnum örmum. Hafa menn hugleitt aðdragandann að þessum samningum? Hafa menn hugleitt það? Verkið er boðið út á heimsvísu. Það koma mörg fyrirtæki að útboðum, mörg fyrirtæki stór og smá sem eru vönd að virðingu sinni. Einhverra hluta vegna hverfa þau frá. Þau falla frá tilboðum sínum en til sögunnar kemur ítalska fyrirtækið Impregilo og viti menn: Hvað skyldi gerast? Það er reyndar tvennt eða þrennt. Í fyrsta lagi er því ítrekað frestað að opna útboðin að kröfu Impregilo. Síðan, áður en tilboðin eru opnuð, greinir Landsvirkjun frá kostnaðaráætlun sinni. Hvað gerir Impregilo þá? Það kemur með tilboð sem er lægra en kostnaðaráætlun Landsvirkjunar. Þá gengur dæmið upp. Kosningaloforð Framsfl. á Austurlandi ganga upp vegna þess að kostnaðar\-áætlunin stenst. Það verður bullandi arður af framkvæmdinni. Þetta mun allt ganga ljómandi vel og Landsvirkjun lækkar áætlun sína. Það verður enn þá meiri gróði. En þá fara menn að koma með efasemdir. Þeir fara að rýna í erlendar samanburðarskýrslur og skoða gögn á vegum Alþjóðabankans. Ég gat um skýrslu sem hagfræðingurinn Þorsteinn Sigurlaugsson lagði fyrir í efh.- og viðskn. sem sýnir að á svona framkvæmdum erum við að meðaltali að tala um 30--50% hækkun eftir atvikum, eftir því hvað um er að ræða, göng eða stíflugerð. Hér er ekkert slíkt á ferð heldur eru valdar út nokkrar framkvæmdir, litlar framkvæmdir á vegum Landsvirkjunar og sýnt fram á, með slíkum útreikningum, að áhættan sé sáralítil. Þegar gögnin eru send til Sumitomo, japanska bankans sem allt á að blessa í bak og fyrir, segir að þetta séu allar framkvæmdir Landsvirkjunar, ,,the previous`` framkvæmdir á vegum Landsvirkjunar. Á þessu byggir síðan japanski reiknimeistarinn. Síðan koma þær hver af annarri, Orkustofnun og hinar og þessar stofnanir og segja: Þetta er óskaplega fagmannlega gert. Þeir kunna að reikna, þeir kunna margföldunartöfluna. Þeir kunna að slá þessu öllu upp og saman. En sjálfar forsendurnar sem allt verkið byggir á eru aldrei vefengdar. Það eru þær sem skipta máli, forsendurnar. Hver verður stofnkostnaðurinn? Verður hann 100 milljarðar? Verður hann 130 milljarðar, 140 milljarðar? Það veit enginn. En það er ekki tekið mið af alþjóðlegum reiknilíkönum hvað þetta snertir. Ef stofnkostnaðurinn er kominn í þessar hæðir, fer upp í 130 milljarða, er bókhaldslegt tap á framkvæmdinni. Við skulum ekki gleyma því að við erum að tala um fórn á náttúrunni sem menn segja þess virði að færa vegna þess að efnahagslegur ávinningur sé svo mikill. En þegar allt kemur til alls er hætta á því að það verði tap á framkvæmdinni. Jafnvel þótt það yrði ekki tap þá benda hagfræðingar á að arðsemi annarra framkvæmda og annarrar stefnu í atvinnumálum yrði miklu meiri. Þetta er ekki einu sinni vefengt. Hér hef ég tekið nokkur dæmi um hvernig standa ætti að málum til að meta þessa arðsemi. Hvað hef ég lagt til grundvallar þar? Stefnu hæstv. fjmrh., Geirs H. Haardes, sem allt ætlar að markaðsvæða og einkavæða. Ef hann væri búinn að einkavæða raforkuframleiðsluna í landinu, sem er markmiðið, þá gengi þetta ekki eftir. Lesið bara greinargerð með raforkufrv. Þar er sagt að markaðsvæðing sé markmiðið með lagabreytingunum. Ef það væri búið, þá væri horfinn sá stuðningur sem Landsvirkjun býr við í sköttum, í ókeypis landi, í margs kyns ívilnunum, hann væri horfinn. Og hvað þá? Ef Landsvirkjun borgaði skatta eins og önnur fyrirtæki og sæti við sama borð og aðrir atvinnurekendur í þessu landi mundu þeir aldrei ráðast í þessa framkvæmd. Þeir segja það sjálfir. Þeir segja í rauninni að þeir séu að gera þetta að pólitísku valdboði. Það er þess vegna sem við erum að tala um miðstýrða þungaiðnaðarstefnu, risastórt skref aftur í tímann. Við erum komin aftur til 1930. Við þurfum að vísu að færa okkur svolítið um set í landafræðinni, austur á bóginn þar sem menn leystu atvinnumálin í heilum byggðarlögum með því að setja alla íbúana í tilteknar verksmiðjur. Ég veit ekki hvort það var ál eða stál eða traktoraverksmiðjur. Auðvitað þarf að framleiða þetta allt saman en er það þetta sem við viljum? Er það þetta sem við viljum á atvinnusvæði sem telur innan við 10 þúsund manns eða viljum við stefna í aðra átt með atvinnulíf okkar? Ég hefði haldið það. Ég er svolítið spenntur að heyra eitt. Ég er mjög spenntur að heyra hæstv. fjmrh. skýra fyrir okkur á pólitíska vísu hvernig hann fer að því að spjalla við flokksfélaga sína, sérstaklega yngri kantinn. Hvernig rímar þungaiðnaðarstefna hæstv. utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar og formanns Framsfl. við sjónarmið ungs fólks sem vill treysta sköpunarkraftinn í efnahagslífinu? Hvernig fer hæstv. fjmrh. að því að réttlæta inngrip ríkisvaldsins í atvinnustarfsemina með þessum hætti? Það verður fróðlegt að heyra þau rök sem notuð eru. Ég er búinn að vera að hlusta á rök formanns Framsfl. sem ég á reyndar afskaplega erfitt með að fá til að ganga upp. Hann er sagður mjög talnaglöggur maður en í þeirri tölfræði stendur ekki steinn yfir steini. Þar eru staðhæfingar sem hreinlega ekki standast. Síðan kemur hann og talar um óábyrga stefnu vinstri manna. Þetta er eins óábyrgt og hugsast getur, að slá fram þeim fullyrðingum sem hann gerði á þingi Framsfl. fyrir fáeinum dögum, fullyrðingum sem eiga sér ekki nokkra einustu stoð í raunveruleikanum. Þetta er bara staðreynd. Hann talar um stórkostlegan ávinning, 15 milljarða á ári. Hvar ætlar hann að fá það? Við erum að tala um raforkusölu upp á 5 milljarða væntanlega. Við erum að tala um vaxtagjöld og greiðslur upp á annað eins, 4--5 milljarða. Hvar er þessi hagnaður? Er hann í sköttunum? Er hann í þessum 5% af hagnaði sem sett eru úr landi? Er hagnaðurinn af tekjuskatti fólksins? Hvar liggur þetta? Þarf ekki að skýra það? Þarf ekki að segja okkur frá því? Hvernig skýrir hæstv. fjmrh. þetta? Efnahagssérfræðingar ríkisstjórnarinnar hafa bent á að verði ekki gripið til neinna hliðarráðstafana megi ætla að hagkerfið ofhitni með óðaverðbólgu og óstöðugleika í kjölfarið. Til að koma í veg fyrir þetta hefur einkum verið bent á þrennt: Tímabundinn niðurskurð opinberra framkvæmda, vaxtahækkun og opnun landsins fyrir erlendu vinnuafli. Þetta er þrennt. Vaxtahækkun, niðurskurður á opinberum framkvæmdum og opnun landsins tímabundið fyrir erlendu vinnuafli. Ég er því fylgjandi að Íslendingar bjóði erlent fólk velkomið en ég vil geta tekið sómasamlega á móti því. Ef við erum að laða fólk til okkar þá eigum við að gera það til frambúðar en ekki tímabundið og henda því síðan á brott eins og hætt er við að muni gerast hér. Það er talað um að opna landið tímabundið. Ég hef miklar efasemdir um að þetta sé skynsamlegt. Á vinnumarkaði innan verkalýðshreyfingar eru vaxandi áhyggjur yfir þessu. Í ályktunum sem hafa komið frá íslenskum stéttarfélögum er fjallað um slíkt og í ályktun Félags járniðnaðarmanna frá 14. janúar 2003 segir m.a. eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Verktakar hafa ítrekað flutt inn erlent vinnuafl á fölskum forsendum og verið staðnir að svikum við launagreiðslur.`` Hvatt er til þess að Landsvirkjun og stjórnvöld tryggi fulla atvinnuþátttöku Íslendinga í virkjana- og álversframkvæmdum ásamt því að ganga ríkt eftir því að erlendir launþegar njóti sömu kjara. Íslensk stjórnvöld líta hins vegar á innflutning erlends vinnuafls í öðru ljósi. Í greinargerð fjmrn. frá 8. janúar sl. er einvörðungu spurt um hugsanlega aðkomu erlendra verkamanna með tilliti til hagstærða. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Sé gert ráð fyrir að helmingur þess vinnuafls sem starfar tímabundið við framkvæmdirnar verði erlent í stað fjórðungs samkvæmt þessum útreikningum myndi það leiða að jafnaði til rúmlega 0,25% lægri verðbólgu en ella á tímabilinu 2003--2006.`` Menn eru að leika sér að þessum stærðum eða kannski á ekki að orða það þannig. Menn eru að tefla fram þessum stærðum með tilliti til áhrifa á efnahagslífið, ekki með tilliti til hins mannlega þáttar og hvernig á að fara með þetta fólk og hvaða áhrif þetta hefur á innlendan vinnumarkað heldur einvörðungu með tilliti til verðbólgu, til þenslu í þjóðfélaginu. Varðandi niðurskurðinn segir í greinargerð fjmrn. frá 8. janúar sl. um álver Alcoa og stækkun Norðuráls m.a., með leyfi forseta: ,,... mun 2% hækkun raunvaxta draga úr verðbólgu sem nemur 0,75% að jafnaði tímabilið 2003--2006. Sé dregið úr fjárfestingu hins opinbera í sama mæli, þ.e. um 10%, verður verðbólgan 1,25% lægri að jafnaði á sama tímabili. Samkvæmt þessum útreikningum myndu aðgerðirnar ekki duga einar og sér til að halda verðbólgu innan þolmarka.`` Á fundi efh.- og viðskn. 10. febrúar sl. sögðu fulltrúar Seðlabanka Íslands að til álita kæmi að draga tímabundið úr opinberum fjárfestingum um 20%. Ekki vildu þeir tilgreina hvar niðurskurðarhnífnum skyldi beitt, enda væri það ekki á verksviði bankans. Fulltrúi ASÍ var heldur ekki reiðubúinn til þess þótt hann tæki undir nauðsyn þess að draga úr opinberum framkvæmdum. En hvað eru menn að tala hér um? Að draga tímabundið úr opinberum framkvæmdum og fjárfestingum um 20%. Hvað eru menn að tala um? Hvers konar ábyrgðarleysi er að slengja fram slíkum fullyrðingum og svona kröfum án þess að gera grein fyrir því hvar eigi að láta hnífinn koma niður? Erum við að tala um vegaframkvæmdir? Erum við að tala um sjúkrahús, skóla? Hvað er verið að tala um? Hvar á að skera niður 20%? Þarf ekki að gera grein fyrir því? Mér finnst ekki nógu gott, herra forseti, þegar aðilar sem hafa stutt þessar framkvæmdir, aðilar á vinnumarkaði sem hafa stutt þessar framkvæmdir --- og ég vísa þar til samtaka atvinnurekenda og einnig til samtaka launafólks, þeirra samtaka sem hafa tekið afdráttarlausa afstöðu með þessum framkvæmdum og fylgst með umræðunni um nauðsynlegar mótaðgerðir og tekið því án mótmæla --- rísa núna upp og segja jafnan þegar á að fara að beita þessum stýritækjum: Heyrðu, ekki ég, ég er ekki ábyrgur. Þeir sem styðja þessar framkvæmdir hljóta að axla ábyrgð í samræmi við þann stuðning vegna þess að við erum að andæfa þessu fyrst og fremst af þeim sökum að verið er að vinna óafturkræf spjöll á náttúru landsins, við erum einnig að mótmæla þessu vegna einmitt þessara efnahagslegu afleiðinga til skamms tíma og að sjálfsögðu til langs tíma þegar stóriðju- og þungavinnsluáform Framsfl. eru orðin að veruleika eða yrðu að veruleika ef sá flokkur sæti áfram við stjórn sem allt bendir til að gæti orðið einhver breyting á því að kjósendur hljóta náttúrlega að velta því fyrir sér hverja þeir ætla að kjósa yfir sig á næsta kjörtímabili. Ætla menn að styðja til valda aðila sem boða þungaiðnað sem hornstein íslenska efnahagskerfisins? Vilja menn þetta? Það er þetta sem Framsfl. er að segja. Hann vill stefna að því að meira en þriðjungurinn af efnahagsstarfseminni á Íslandi, meira en þriðjungur, hugsanlega mun meira verði þungaiðnaður, verði stóriðja. Látum það vera, kynni einhver að segja, ef það yrði arður af þessu, ef ekki væri bara verið að þjóna erlendum auðhringum. En þegar það kemur í ofanálag að mjög umdeilanlegt er hvort það gæti orðið verulegt tap á þessu, um hitt ber mörgum hagfræðingum saman að arðseminni sé ekki fyrir að fara. Mörgum hagfræðingum segi ég, þá er ég að vísa til þeirra hagfræðinga sem eru ekki undir hælnum á ríkisstjórninni því að það er undarlegur hlutur að jafnvel mætustu menn virðast tapa algerlega sjálfstæðri dómgreind þegar þeir eru komnir í nefnd á vegum ríkisstjórnarinnar, þá er hún bara fokin, dómgreindin. Og það er svolítið merkileg lesning að lesa ýmsar greinar og álitsgerðir t.d. hagfræðinga og kennara við Háskóla Íslands. Þegar þeir eru síðan komnir í nefnd á vegum ríkisstjórnarinnar, þá er allt annað hljóð komið í strokkinn. Við höfum kynnst þessu áður. Við höfum kynnst þessu í sambandi við rannsóknaskýrslur sem hér voru gerðar á sínum tíma um rafmagnseftirlitið í landinu. Ég ætla ekki að fara nánar út í þá sálma. En það er ástæða til að fara að spjalla aðeins um rafmagnseftirlitsmálin að nýju innan tíðar og er ég þá ekki að horfa til þess sem er að gerast hjá Löggildingarstofunni nú um stundir og er af öðrum toga. Vaxtahækkanir. Ítrekað hefur verið fullyrt af hálfu fulltrúa Seðlabanka Íslands að raunvextir þurfi að verða a.m.k. 2 prósentustigum hærri en ella vegna fyrirhugaðra stóriðjuframkvæmda. Enginn vafi leikur á að þetta mun hafa veruleg áhrif í efnahagslífinu, þrengja kost fyrirtækja í vexti og hag heimilanna. Þegar arðsemin er metin hefur, eins og ég hef áður bent á, verið rætt um það hvort hugsganlega verði bókhagslegt tap á verkefninu og hins vegar hvort bókhaldslegur ávinningur ef á annað borð verður um hann að ræða væri virði þeirrar áhættu sem þjóðin tekst á hendur. Í þessu sambandi hefur einnig verið rætt um svokölluð ruðningsáhrif í efnahagslífinu. Hagfræðingar hafa varað við því að fyrirtækjum sem standa veikt að vígi eins og við á um mörg sprotafyrirtæki verði hreinlega rutt úr vegi og hafa þeir bent á að skattstyrkir til Landsvirkjunar og opinber ábyrgð á lánum geri það að verkum að líklegt megi heita að þau fyrirtæki sem rutt verður úr vegi séu í raun arðsamari en virkjun og álver. Í því sambandi vísa ég aftur í álitsgerð Samfylkingarinnar, sem eins og kunnugt er styður þessar framkvæmdir og þessa stóriðjustefnu, en í álitsgerðinni er þveröfugu haldið fram og talið að óarðbærum fyrirtækjum sérstaklega verði rutt úr vegi. Hættan er einmitt á hinu gagnstæða, að sprotafyrirtækjum sem standa að sönnu veikt en eiga hugsanlega góða lífdaga fyrir höndum ef þau fá að þroskast og dafna verði rutt úr vegi vegna niðurgreiðslu ríkisins á framkvæmdum Alcoa, þessum stuðningi við litla fyrirtækið Alcoa sem er hingað komið í boði Framsfl. sem kunnugt er og á að njóta sérstakrar ívilnunar og styrkja af hálfu íslensku þjóðarinnar. Þetta er ömurlegt. Jákvæð þjóðhagsleg áhrif af álveri Alcoa og virkjun vegna þess er á annan veg en stjórnvöld vilja vera láta. Samkvæmt athugun Þjóðhagsstofnunar, sem miðaðist við rekstur Reyðaráls, hefði þjóðarframleiðsla aukist um aðeins 0,7% vegna reksturs álvers. Samkvæmt lauslegri athugun Þorsteins Siglaugssonar hagfræðings mundu áhrifin af álveri Alcoa líklega ekki nema meiru en 2,3 milljörðum kr., eða um 0,6% af þjóðartekjum árið 2001. Þetta samsvarar árshagnaði tveggja stórra fyrirtækja í góðu árferði. Lítið má út af bera til að þessi jákvæðu áhrif hverfi og verði jafnvel neikvæð eins og ég hef rakið. Sem dæmi má nefna að fari stofnkostnaður virkjunar 30% fram úr áætlun, sem athuganir benda til að gæti orðið, helmingast þessi áhrif og hreint núvirði fjárfestingar í Kárahnjúkavirkjun yrði mínus 27,2 milljarðar kr. Þá erum við að vísa í meðaltal þess sem gerist í framkvæmdum af þessu tagi í heiminum og við erum meira að segja í lægri kantinum. Áhrif virkjunar á ferðaþjónustu geta vel orðið neikvæð og hugsanlega mjög neikvæð. Þriggja milljarða samdráttur í vinnsluvirði frá ferðaþjónustunni mundi gera þjóðhagsleg áhrif virkjunar og álvers neikvæð um 700 millj. árlega. Bara enn eitt dæmið. Neikvæð um 700 millj. árlega. Væntingar þær sem stjórnvöld hafa markvisst byggt upp og viðhaldið um verulega innspýtingu í efnahagslífið vegna væntanlegra framkvæmda hafa haldið uppi vaxtastigi og gengi sem efnahagslegur veruleiki er álitamál hvort innstæða er fyrir. Nú er það svo með gengið að á því eru náttúrlega tvær hliðar. Þegar krónan styrkist, þá eykst kaupmáttur okkar gagnvart innfluttri vöru. Hún verður okkur ódýrari hér innan lands og þegar við förum til útlanda í ferðalag höfum við meira handa á milli en þetta er afskaplega viðkvæm jafnvægislist vegna þess að hinum megin á krónunni er útflutningur okkar og útflutningsatvinnuvegirnir. Þarna þarf að ríkja jafnvægi. Og sjávarútvegurinn er þegar farinn að kvarta, ferðaiðnaðurinn er farinn að kvarta og innlend samkeppnisvara eða framleiðendur öllu heldur á iðnaðarvöru sem framleidd er innan lands eru farnir að kvarta þannig að það eru tvær hliðar á þessu. Þarna þarf að vera jafnvægi á milli. Væntingar þær sem stjórnvöld hafa markvisst byggt upp og viðhaldið --- og ég er búinn að víkja að þessu með gengið. Ruðningsáhrifin hins vegar er mjög erfitt að meta og hver áhrifin þar verða. Hvers vegna er verið að hækka vexti, hvers vegna munu þeir hækka? Annars vegar er spurning um framboð og eftirspurn á peningum sem mun valda því að aukin eftirspurn eftir þeim mun knýja verðið upp, knýja vextina upp og hins vegar eru vextirnir stýritæki í efnahagslífinu. Það verður ákveðið að hækka vextina. Hvers vegna? Til þess að koma í veg fyrir að ég og þú og fyrirtækin í landinu taki lán --- til hvers? Jú, væntanlega til að kaupa íbúðir ef við erum einstaklingar og fjölskyldur eða í tilviki fyrirtækjanna að fjármagna reksturinn, brúa bil og til að ráðast í nýjar fjárfestingar, færa út kvíarnar. Það er beinlínis hugsað sem tæki til að koma í veg fyrir að fyrirtækin færi út kvíarnar. Hvað gerist þegar fyrirtæki færa út kvíarnar? Þá skapast störf, ekki satt? Með öðrum orðum er verið að beita tækjum við efnahagsstjórnina til að koma í veg fyrir að störf skapist í öðrum geirum atvinnulífsins. Til þess er þetta hugsað. Og þegar við bætum síðan við samdrætti í opinberri fjárfestingu um 20% eins og Seðlabankinn segir, þá liggur það í augum uppi, það segir sig sjálft að þetta mun leiða til samdráttar á vinnumarkaði og draga úr atvinnutækifærum þar. Þetta er samhengi hlutanna. Mér finnst að menn þurfi að horfast í augu við þetta þegar menn slá því síðan fram að við megum ekki vera á móti þessum framkvæmdum vegna þess að þörf sé á því að skapa störf í landinu. Ég er búinn að tala um það áður að störfin sem skapast hér eru innan við þann fjölda starfa sem að meðaltali hefur orðið til á hverju einasta ári frá 1970 fram á þennan dag. Það er undir meðaltalsaukningu á störfum í landinu á þessu tímabili. Á næstu tíu árum þurfa að skapast hér 15.000 störf. Og við erum að velta því fyrir okkur hvernig við eigum að fara að því, hvernig við eigum að undirbúa efnahagslífið undir þessa nýsköpun. Þetta er tillaga ríkisstjórnarinnar, að hleypa 250 milljörðum í fjárfestingar í efnahagslífinu til þess að skapa innan við 1.000 störf, og afleiðingarnar eru þessar þrengingar fyrir annan atvinnurekstur í landinu. Finnst mönnum þetta vera skynsamlegt? Og allt er þetta bara út af einu, kosningaloforðum Framsfl. Um það snýst þetta mál og ekkert annað. Munið þið eftir því þegar við vorum að tala um Norsk Hydro á sínum tíma? Var það ekki alveg stórkostlegt happatækifæri sem þar bauðst? Síðan gerist það einhverra hluta vegna að Norsk Hydro hverfur af hólmi. Þá þótti Framsfl. mjög gott að losna við Norsk Hydro, þar var aldeilis ekki nógu gott verkefni á ferðinni, það var aldeilis afleitur samningsaðili. Mikið var gott að losna við Norsk Hydro. Þá var nú eitthvað annað að eiga við Alcoa. Það var nú eitthvað annað. Hvað segir þetta okkur? Það segir okkur að þetta snýst ekkert um málefnaleg rök. Þetta snýst um þann ásetning eins stjórnmálaflokks og ríkisstjórnar að knýja þetta mál til lykta. Um það snýst það. Því miður hefur maður ekki orðið var við það í þinginu, þó með undantekningum, að menn hafi sett sig mjög djúpt inn í þessa hluti. Þetta frv. sem við erum hér að afgreiða, eða ríkisstjórnin ætlast til að við afgreiðum, snertir heimild til að reisa álver í Reyðarfirði og við erum hér að fjalla um alla framkvæmdina. Við erum að fjalla um Kárahnjúkavirkjun. Ástæðan er náttúrlega sú að Kárahnjúkavirkjun og álver í Reyðarfirði eru óaðskiljanlegir þættir í sama máli, á sama verkefni. Þetta er bara mótorinn fyrir þessa álverksmiðju, og þessi virkjun yrði ekki reist ef ekki væri þessi álverksmiðja. Það er þetta sem gerir málið einstætt í virkjunarsögu landsins því að aldrei áður hefur verið reist virkjun með það eitt að markmiði að þjóna aðeins einum aðila. En menn segja: Í þessu felst geysilegur styrkur, þetta er svo stórt fyrirtæki. Það er með mikinn fjölda manns á launum, skiptir tugum þúsunda ef ekki hundruðum þúsunda, ég skal ekki fara með það, starfar um heim allan og er firnasterkt. Í þessu er mikil trygging fyrir Íslendinga, segja menn. Ég held ekki. Stór fyrirtæki eru líka fallvölt. Pan American var eitt stærsta flugfélag í heiminum. Hvern hefði órað fyrir að Pan American færi á hausinn? Það gerðist samt. Stór fyrirtæki verða gjaldþrota, ekkert síður en smáfyrirtæki, og að þessari áhættu hafa menn ekkert hugað. Hvað gerðist ef Alcoa færi á hausinn og engir samningar stæðust? Hvað mundi þá gerast? Gæti gerst hið sama og gerðist í járnblendinu í Hvalfirði, gæti það sama gerst? Hvað gerðist þar? Járnblendifélagið fór margsinnis á hausinn og norski eignaraðilinn, Elkem, kom að samningum aftur og ítrekað. Hvað gerðist í þeim samningum? Það var endursamið um raforkuverðið. Alltaf fór það neðar og neðar. Og hvað gerðist síðan haustið 2001? Hlutaféð var lækkað um 75%, var það ekki? Þetta átti allt að vera óskaplega traust. Ég minnist þess og hef áður reyndar vitnað í þau orð hér í ræðustóli þegar Jón Sigurðsson, fyrrverandi forstjóri Járnblendiverksmiðjunnar, kom í efh.- og viðskn. og varaði okkur við, varaði þjóðina við því að ana út í þetta fen. Hann sagðist hafa reynslu af samningum við stóra erlenda aðila sem hefðu okkur í hendi sér. Sú hætta væri fyrir hendi að ef það blési ekki byrlega fyrir fyrirtækið þröngvaði það okkur til að endursemja um afurð okkar, raforkuna, eða ef það yrði gjaldþrota og hyrfi frá kæmi annar aðili til sögunnar, sagði Jón Sigurðsson, hræætan sem hann kallaði. Það er fyrirtæki sem mætir að samningsborðinu þegar við eigum engra kosta völ annarra en að semja, og endursemja um raforkuna. En værum við þá að missa af einhverjum miklum og góðum samningi? Nei, vegna þess að samningurinn er mjög slæmur. Það má náttúrlega ekki segja það, það má ekki segja hvað raforkan er seld á, það er leyndarmál gagnvart þjóðinni. Það vita það allir aðrir, þjóðin bara má ekki vita það. Samningurinn er slæmur og hann yrði einfaldlega enn þá verri. Hvers vegna segi ég að samningurinn sé slæmur? Hann er slæmur vegna þess að hann byggir á vanhugsun. Hann byggir á því að leita eftir ráðgjöf til aðila sem virðast staðráðnir í því að þjóna markmiðum þess sem ráðgjöfina kaupir. Og markmið Landsvirkjunar og Framsfl. er að láta þetta dæmi ganga upp. Þess vegna ganga upp allar áætlanir þær CRU sem spá til um álverð, þ.e. fram í tímann. Aftur í tímann ganga þær aldrei upp. Menn þurfa ekki annað en að líta í skýrslur Landsvirkjunar annars vegar og spádóma CRU hins vegar. Það stendur ekki steinn yfir steini. En aftur er komið inn í nefndir Alþingis og sagt: Þetta eru geysilegir sérfræðingar sem hér eru að verki. Þeir spá því að 2007 gerist þau undur og stórmerki að álverðið rísi og upp í þær hæðir að álverið í Reyðarfirði verði stórkostlega arðbært. Þetta gerist þarna um haustið rétt áður en verksmiðjan tekur til starfa. Skrýtið. Það bara gengur allt upp í áætlununum, þessum aðkeyptu áætlunum og spádómum. En hvers vegna er þessu ekki að treysta? Annars vegar vegna þess að það er illa haldið á málinu af pólitískum kommissörum sem eru að ná sínu fram, sínum pólitísku markmiðum fram, að fullnægja kosningaloforðum Framsfl. Það er eitt. En svo er annað líka. Það er að þau módel sem byggt er á ganga ekkert lengur upp. Það gerist nefnilega stundum í sögunni að strúktúrbreytingar eiga sér stað, grundvallarbreytingar, sem verða þess valdandi að gömul reiknilíkön standast ekki lengur, og það er að gerast núna. Er þetta eitthvað sem ég þekki eða er að finna upp? Að sjálfsögðu ekki. Ég er enginn sérfræðingur í þessum málum. En ég leita til sérfræðinga og ég leita til manna sem kunna skil á þessum málum. Og hvað segja þeir? Þeir segja: Það er tvennt sem veldur því að spádómar og spádómalíkön sem byggt hefur verið á um þróun álverðs standast ekki. Í fyrsta lagi er það að færast í vöxt að ál sé endurunnið. Endurvinnsla áls tekur aðeins 5% af orkunni sem frumframleiðslan krefst. Hvað þýðir það? Það þýðir að framleiðslan verður miklu ódýrari. Með öðrum orðum heldur það álverðinu niðri. Þegar Norsk Hydro hætti við Framsfl. á sínum tíma fór það að halda við fyrirtæki í Þýskalandi og reyndar bara giftist, þau runnu saman, fyrirtæki sem er í álframleiðslu og hefur sérhæft sig einmitt í þessu, að endurvinna ál. Þessi hluti álframleiðslunnar í heiminum er að færast mjög í vöxt. Svo er annað að gerast sem einnig veldur því að gömlu líkönin ganga ekki upp lengur, álframleiðslan er að færast frá ríku löndunum sem búa við sterk velferðarkerfi, mikla skattlagningu og háan vinnuaflskostnað til þriðja heimsins, til fátækari ríkja, til Mósambíks, Víetnams og Kína. Kína var einn stærsti innflytjandi á áli fyrir fáeinum árum, er nú orðinn útflytjandi og það stefnir í að Kína verði mesti álútflytjandi í heimi. Hvað þýðir þetta? Allt ber að sama brunni: Lækkandi álverð. Þetta veldur því að spádómslíkönin sem Landsvirkjun og ráðgjafar hennar byggja á ganga ekki lengur upp. Er ég að segja þetta út í loftið? Nei. Því miður er ég ekki með ársskýrslur Landsvirkjunar við höndina, ég get komið með þær í næstu ræðu og sýnt þær, borið saman annars vegar spádómana og hins vegar hver reyndin hefur orðið. Hvaða máli skiptir þetta? Þetta skiptir því máli að raforkuverðið er háð álverðinu, bundið í álverðið. Raforkuverðið er sett í jafnvægi þar sem áltonnið á að kosta tiltekna upphæð, eitthvað rúmlega 1.550 dollara tonnið. Það er langt þar fyrir neðan og mun ekki hækka samkvæmt spádómum CRU og Landsvirkjunar og annarra aðkeyptra aðila, sérfræðinga, fyrr en rétt áður en álverið opnar rétt fyrir þarnæstu alþingiskosningar. Það er svo skrýtið að þetta er allt hugsað í kjörtímabilum. Og það er eitt af því sem menn furða sig svolítið á, það er framkvæmdatíminn, hvað hann á að vera hraður. Þetta á að gerast á mun skemmri tíma en flestir verkfræðingar og verktakar höfðu ætlað. En þeir gleymdu því að Íslendingar kjósa bara á fjögurra ára fresti og hefði sennilega verið heppilegra ef kjörtímabilið hefði verið sex ár, þá hefði Framsfl. komið með svolítið raunsærri útgáfu, og Landsvirkjun þar af leiðandi, af framkvæmdaáætluninni. En þannig er því nú farið. Ég fer að nálgast lokin á þessari fyrri ræðu minni við 2. umr. málsins því að ég minni á að við eigum eftir að ræða þetta mál að nýju við 3. umr. og við eigum eftir að ræða ýmsa þætti sem verðugt er að taka til ítarlegrar umfjöllunar og þar vísa ég í kröfu okkar um þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég hlustaði á hæstv. iðnrh. í dag segja frá því að geysileg ánægja ríkti í þjóðfélaginu núna og sérstaklega með þessar framkvæmdir og það væri yfirgnæfandi stuðningur og velvilji á meðal þjóðarinnar í garð framkvæmdanna. En þá spyr ég sjálfan mig: Hvernig stendur á því að þeir sem berja sér svona á brjóst og eru svona vissir í sinni sök og um málstað sinn þori ekki að láta á hann reyna? Þeir þora ekki að láta reyna á sinn málstað í lýðræðislegum kosningum, þora það ekki. Ég las mjög athyglisverða grein ekki alls fyrir löngu um kvótakerfið þegar því var komið á á sínum tíma, þegar almenn réttindi voru gerð að sérréttindum, að það hefði verið óeðlilegt í rauninni að spyrja ekki þjóðina álits. Hvað þá með þetta mál? Við erum að tala um almenn réttindi sem í greininni voru kölluð frelsisréttindi snúið í sérréttindi erlends álfyrirtækis. En það á að afgreiða þetta með minni viðhöfn en breytingu á kjördæmaskipan í landinu vegna þess að þá þarf stjórnarskrárbreytingu til. Þá þarf að taka málið fyrir á tveimur þingum. En þegar ráðist er í mestu náttúruspjöll sögunnar, þegar lagst er í hernað gegn íslenskri náttúru, þá þarf meiri hluta á Alþingi einu sinni. Hér komu upp áðan fulltrúar ríkisstjórnarinnar og Samfylkingarinnar, stuðningsaðilar þessa máls og nánast lýstu því yfir að þetta væri ekki umræðunnar virði. Menn hefðu þegar hafist handa, byrjað væri að bora í gegnum fjöllin þarna fyrir austan. Það er alveg rétt. Við höfum heyrt skröltið í skriðdrekunum sem hafa lagt í hernaðinn gegn náttúrunni í allt sumar og haust, sem minnir á þau loforð og þær heitstrengingar sem voru gefnar á Alþingi um að ekki yrði ráðist í neinar framkvæmdir sem tengdust þessum stóriðjuáformum fyrr en allir samningar hefðu verið frágengnir. Þessu var lofað aftur og ítrekað og ég veit að þetta muna allir. Þjóðin man það. Það er þess vegna sem þeir þora ekki að snúa sér til þjóðarinnar til að ýfa þetta mál ekki upp. En það er annað sem einnig var sagt og er reyndar bundið í lög. Það er að þessar framkvæmdir mega ekki koma niður á raforkuverðinu, mega ekki hækka raforkuverð til notenda í landinu. Það er bundið í lög. Hins vegar er allt sem bendir til þess að einmitt það gæti gerst nema ríkið komi inn með frekari innspýtingu, greiðslur og styrki til Alcoa. Þá þarf það að koma til og eflaust verður það gert. Ég efast ekkert um að reynt verður að fela þennan kostnað sem ráðist er í. Ég hef engar efasemdir um það. Verða allar hafnarframkvæmdir og vegaframkvæmdir reiknaðar inn í þennan tilkostnað? Er það nokkuð sem ESA er kannski að skoða? Ég veit það ekki. Við fáum ekki að vita það. Okkur var sagt í efh.- og viðskn. að við gætum fengið að vita hvað þeir eru að véla gagnvart ESA ef við hétum því að segja ekki þjóðinni frá því. Við yrðum að lofa að segja ekki frá því sem við yrðum áskynja. Í fyrramálið kl. 8.15 kemur efh.- og viðskn. þingsins saman og þá ætla ég að fara fram á rökstuðning fyrir því að þjóðin fái ekki upplýsingar um þessi mál. Hvað er það sem ríkisstjórnin er að fela? Hvað er það sem má ekki ræða opinskátt? Þetta er mjög einfalt mál í rauninni. Verið er að tala um hvort stuðningur ríkisins, skattborgarans íslenska gangi á einhvern hátt í berhögg við markaðssáttmála hins Evrópska efnahagssvæðis. Um það snýst málið. En af hverju má ekki ræða það opinskátt? Af hverju þarf að loka þá umræðu inni? Af hverju þarf að sveipa hana leyndarhjúpi? Ég skil það ekki. En svona hefur þetta mál náttúrlega allt verið. Álfyrirtækin í Straumsvík og í Hvalfirði, ímynda menn sér að fulltrúar þeirra þekki ekki raforkuverðið? Halda menn að verið sé að halda þeim upplýsingum leyndum gagnvart samkeppnisaðilum? Halda menn það virkilega? Heldur það einhver? Ég held ekki. Auðvitað þekkja þeir allir þessa samninga í þaula. Það er verið að halda þessu leyndu gagnvart þjóðinni. Það er hún sem má ekki vita, þegar þjóðin er að borga brúsann af þessu öllu og þessu á að halda leyndu eftir því sem kostur er gagnvart henni. Að lokum langar mig aðeins til að vísa í ræðu sem formaður Framsfl., Halldór Ásgrímsson, flutti á flokksþingi fyrir fáeinum dögum og nú bið ég menn að leggja eyrun við. Ég ætla að vitna í þá ræðu. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Áætlanir gera ráð fyrir að framleiðslustigið í hagkerfinu verði a.m.k. 2% hærra á komandi kjörtímabili en annars hefði orðið vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar, ekki síst vegna stóriðjuframkvæmda á Austurlandi og byggingar Kárahnjúkavirkjunar. Í þessu felst að svigrúm ríkissjóðs verði samanlagt á kjörtímabilinu um 20--25 milljörðum meira en ella og sveitarfélaganna 5 milljörðum meira en annars hefði orðið. Þá má ætla að afkastageta þjóðarbúsins verði 4--5 prósentustigum meiri í lok næsta kjörtímabils en án þessara aðgerða.`` Ég ætla að halda áfram, með leyfi forseta: ,,Ég tel augljóst að almenningur í landinu eigi að njóta stærsta hluta þessara auknu tekna, en mikill meiri hluti hans hefur fylkt sér um þessa atvinnustefnu og áttað sig á hinu mikilvæga samhengi hlutanna. Ég tel vera kominn grundvöll fyrir þjóðarsátt um þá atvinnustefnu sem er hornsteinn íslenska velferðarkerfisins. Það verður ekki bæði sleppt og haldið. Ef við styðjum við bakið á þessari atvinnustefnu og njótum uppbyggingar stóriðjunnar á Austurlandi og Grundartanga skapast ekki einvörðungu á þriðja þúsund nýrra starfa heldur skapast einnig skilyrði til mestu skattalækkana um langt árabil.`` Þetta eru staðhæfingar algerlega út í loftið. Hér eru allir helstu efnahagssérfræðingar ríkisstjórnarinnar, Seðlabanka, fjmrn., greiningarstofnana bankanna búnir að vera að vara við samdrætti samhliða þessum framkvæmdum. Seðlabankinn talar um að draga úr framkvæmdum hins opinbera um 20% eins og ég vísaði í. Verið er að tala um hækkun vaxta, ruðningsáhrif í atvinnulífinu en hér kemur maður og talar um að þetta muni skapa svigrúm upp á 20--25 milljarða fyrir ríkissjóð og 5 milljarða til viðbótar fyrir sveitarsjóðina og skattalækkanir á ári um 15 milljarða. Síðan hafa hagfræðingar verið að tala um að áhrifin í efnahagslífinu nemi hugsanlega rúmum 2 milljörðum og menn eru að vísa þar í hagnaðinn hjá fyrirtækjum á borð við Össur og önnur fyrirtæki. Ég er búinn að fara yfir gagnrýni mína á ræðuhöld formanns Framsfl. sem boðar okkur þessa stefnu. Ég ætla aðeins að víkja í lokin að einni gagnrýni sem mér finnst nokkuð merkileg en hún var sett fram í Viðskiptablaðinu í desember árið 2001 en þá voru tveir hagfræðingar, Axel Hall og Ásgeir Jónsson, sem veltu því fyrir sér hvaða áhrif það hefði ef álframleiðsla yrði verulega aukin sem hlutfall af þjóðarframleiðslu okkar eins og Framsfl. er að leggja til. Þeir skoðuðu hvaða áhrif það hefði haft á sveiflur í hagkerfinu. Þeir skoðuðu tvö sveiflutímabil, annars vegar árin 1986--1987 þegar mikil þensla var í atvinnulífinu og síðan skoðuðu þeir árin upp úr 1990, þ.e. 1990--1994 mun það hafa verið. Niðurstaðan varð sú að sveiflurnar í efnahagslífinu hefðu orðið miklu meiri en þær þó urðu ef álið hefði verið orðið rúmlega þriðjungur af efnahagsumfanginu eins og Framsfl. stefnir að, þá hefðu sveiflurnar orðið miklu meiri í báðar áttir til þenslu og einnig í samdrætti. Þetta hefur einmitt verið röksemdin sem menn hafa teflt fram þegar sagt hefur verið að sjávarútvegurinn vegi of þungt í þjóðarframleiðslu okkar, að við eigum ekki að hafa öll eggin í sömu körfu og þess vegna eigi að stuðla að aukinni fjölbreytni. Ef þetta verður sá valkostur sem verður fyrir valinu, þ.e. þungaiðnaður, álframleiðsla, þá er það ekki til að auka á stöðugleika nema þvert á móti. Það eykur á sveifluna. Og þeir benda einnig á í þessari grein að sjávarútvegurinn sé að breytast í allri samsetningu, það séu orðnar fleiri afurðir og menn séu farnir að tefla inn á fleiri markaði og sjávarútvegurinn sé ekki háður eins miklum og kröppum sveiflum og hann áður var fyrir vikið. En þetta telja þeir að mundi auka á slíkar sveiflur. Þeir Axel Hall og Ásgeir Jónsson segja hérna að það hafi verið yfirlýst forgangsverkefni að auka fjölbreytni í útflutningi, og hér vitna ég, með leyfi forseta, í greinina: ,,Hins vegar má velta því fyrir sér hvort aukin stóriðja muni ávallt skila þessum tilætlaða árangri, sérstaklega ef hún ber öll að sama brunni og býr við rekstraróvissu sem jafnvel er meiri en þekkist í sjávarútvegi. Sú spurning blasir því við hvort Íslendingar séu að endurtaka leik fortíðar með því að leggja of mikið undir á eina atvinnugrein.`` Þetta er áhættan við álið, að við séum að hverfa inn í fortíðina, stíga risastórt skref inn í fortíðina. Þeir vara sem sagt við þessu. Þetta er ein af þeim hættum sem Framsfl. býður heim með þungaiðnaðaráformum sínum og þeirri atvinnustefnu sem flokkurinn kveðst ætla að stefna að. Og þegar Halldór Ásgrímsson, formaður Framsfl., hæstv. utanrrh., segir að um þessa stefnu hafi skapast sátt, þá er það náttúrlega alrangt. Það verður engin þjóðarsátt um slíka stefnu sem er í hróplegri andstöðu við nánast allt það sem heilbrigð skynsemi boðar og er þá ekki minnst á það sem mestu máli skiptir, þau stórkostlegu náttúruspjöll sem það hefði í för með sér ef atvinnumála- og efnahagsmálastefnu Framsfl. yrði fylgt. Herra forseti. Ég ætla að fara að ljúka máli mínu í þessari fyrri ræðu við 2. umr. um frv. til laga um heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði. Ég vil segja að lokum að þessu máli er ekki lokið. Ég veit að mörgum finnst erfitt að snúa aftur en við skulum ekki gleyma því að það verkefni sem er fyrirhugað er risavaxið og það er einu sinni svo að samningarnir sem gerðir voru, eftir því sem ég kemst næst, voru á þá lund að ef ekki yrði af endanlegum samningum, þá hvílir áhættan hjá Alcoa. Gagnstætt því sem gert var við Hydro var náttúrlega ekkert hugað að neinu slíku en það var hamrað á þessu í þingsal af hálfu stjórnarandstöðunnar og eitthvað virðast menn aðeins hafa lært af því. En málið er svo stórt, bæði framkvæmdin, hin efnahagslegu áhrif og þau miklu spjöll sem yrðu unnin á náttúru Íslands, ef þessi framkvæmd verður að veruleika, að við eigum núna að draga djúpt andann og hugsa okkar gang. Það er enn hægt að snúa af braut.

Herra forseti. Í langri og ítarlegri ræðu sinni sagði hv. þm. að mörgum hagfræðingum bæri saman um að í þessu máli væri arðseminni ekki fyrir að fara. Síðan bætti hv. þm. við einhverju á þá leið að þegar hagfræðingar komist í nefndar á vegum ríkisins missi þeir ráð og rænu. Þeir örfáu hagfræðingar sem eru sammála hv. þm. eru sem sagt með kollinn í lagi en þeir hagfræðingar sem hafa komist að annarri niðurstöðu hafa misst ráð og rænu af því að starfa hjá ríkinu. Þess vegna spyr ég hv. þm., sem er formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, hvort honum finnist hægt að bera það á borð fyrir alþjóð að þessi stétt manna, hagfræðingar, séu með kollinn í lagi þangað til þeir fara að starfa hjá ríkinu, þá missi þeir ráð og rænu.

Herra forseti. Hv. þm. orðar þetta miklu betur en ég gerði, að menn missi ráð og rænu þegar þeir eru komnir undir hælinn hjá ríkisstjórninni. Ég var ekki að tala um starfsmenn ríkisins, um að menn töpuðu dómgreindinni þegar þeir færu að starfa hjá ríki eða sveitarfélögum, það er mikill misskilningur. Það sem ég er að lýsa áhyggjum yfir er að hagfræðingar og sérfræðingar sem skipaðir eru í pólitískar vinnunefndir sem greinilega hafa það að markmiði að ná ákveðinni niðurstöðu virðast iðulega tapa dómgreind sinni eða ganga undir hælinn á stjórnarherrunum. Mér finnst þetta vera áhyggjuefni. Ég segi það alveg hiklaust. Ég hef lesið skrif ýmissa aðila sem hafa verið gagnrýnir á þessar framkvæmdir og hvernig allur broddur er úr þeim farinn þegar þeir eru komnir í nefnd á vegum ríkisins. Ég get komið með dæmi, ef menn óska eftir því, um það hvernig aðilar sem hafa verið skipaðir í rannsóknarnefndir á vegum ríkisins hafa verið meðhöndlaðir hafi þeir ekki makkað rétt. Ég hef áður í þingsal greint frá könnun sem var gerð á rafmagnseftirlitinu í landinu og hvernig þáv. iðnrh. kom fram gagnvart aðilum sem ekki mökkuðu rétt. Mér finnst þetta áhyggjuefni vegna þess að við eigum að byggja upp lýðræðislegt þjóðfélag þar sem sérfræðingar geti haft skoðun án þess að þeim sé vikið til hliðar ef þær eru ekki í takt við það sem stjórnvöld vilja. Þetta finnst mér skorta, sterkari hefð að þessu leyti.

Herra forseti. Það er rétt að hv. þm. talaði ekki um starfsmenn ríkisins en það er bitamunur en ekki fjár á því hvort menn eru starfsmenn ríkisins, ráðnir hjá ríkinu eða hvort þeir eru að vinna fyrir ríkið, verkefnaráðnir eða í nefndum eða starfshópum. Ég verð að segja að mér finnst óvarlegt að tala svona um heila stétt manna. Ég held að hv. þm. hafi talað um að menn misstu ráð og rænu, kannski hefur hann orðað það öðruvísi og ekki eins vel og ég. Þá bið ég hann forláts á því en ég ítreka að mér finnst heldur óvarlegt að tala svona um þessa stétt manna, hagfræðinga. Ég held að þetta séu menn sem leggja sig fram um að vinna störf sín vel og eigi ekki skilið þessa einkunn.

Herra forseti. Mér finnst ekki óvarlegt að tala svona. Mér finnst nauðsynlegt að tala svona. Í rauninni er ég ekki að tala um starfsmenn ríkis eða sveitarfélaga. Í raun er ég fyrst og fremst að tala um eina ríksstjórn og vinnubrögð hennar og hæstv. ráðherra í þessari ríkisstjórn. Ég er að tala um allt ferli þessa máls og hef reyndar vísað í önnur mál líka. Menn gefa sér niðurstöðurnar fyrir fram og búa síðan til starfsnefndir sem er ætlað að vinna að ákveðnu marki. Þetta er breyting sem menn höfðu á orði að hefði átt sér stað í Bretlandi með tilkomu Thatcher. Áður hafði verið hefð fyrir því í Bretlandi að kallaðar væru til vinnunefndir víðs vegar að úr þjóðfélaginu, úr hinum akademíska hluta, úr atvinnulífi, verkalýðshreyfingu og víðar til að kanna mál, grandskoða og gaumgæfa frá ýmsum hliðum og komast að niðurstöðu. Thatcher hafði uppi allt önnur vinnubrögð. Hún vissi hver niðurstaðan átti að vera og hvert hið pólitíska lokamark væri. Síðan var skipaður vinnuhópur til að keyra að því marki. Þetta eru vinnubrögð ríkisstjórnarinnar. Þetta er ámælisvert og varhugavert þegar um er að ræða eins mikla hagsumuni og hér eru í húfi. Það er þetta sem hefur stjórnað þessum málum, ákvörðun um að framfylgja vanhugsuðum kosningaloforðum Framsfl. Það veldur því núna að menn ætla að vinna einhver mestu spjöll á íslenskri náttúru í sögu landsins og ráðast í framkvæmdir sem eru mjög óheppilegar í efnahagslegu tilliti.

Herra forseti. Mér þykir vænt um að hæstv. fjmrh. er hér til staðar. Ég vona og vænti að helstu aðstandendur málsins aðrir, hæstv. iðn.- og viðskrh., formaður iðnn. og umhvrh. séu hér á næstu grösum. Í raun og veru væri æskilegt að meira og minna öll ríkisstjórnin, formenn stjórnarflokkanna létu svo lítið að vera viðstaddir þessa umræðu. Mér finnst eiginlega að menn verði að taka sjálfa sig það alvarlega, þeir sem hafa rætt um og fullyrt að hér sé á ferðinni stærsta mál Íslandssögunnar, sinnar tegundar, mesta byggðaaðgerð allra tíma, stærsta framkvæmd og fjárfesting allra tíma o.s.frv., fylgi þá þessu óskabarni sínu á endastöð, t.d. hæstv. utanrrh. sem hefur lítið látið sjá sig við þessa umræðu. Reyndar hefur hann mest lítið haft fyrir því að rökstyðja framgöngu sína í þessu máli innan þingsalar. Ég verð að segja eins og er, herra forseti, að þegar líður kannski að lokum umfjöllunar Alþingis um þessi stóru mál, virkjana- og stóriðjuáformin austan lands eða norðan Vatnajökuls þá saknar maður þess, þegar maður lítur yfir þær umræður og þau átök sem hér hafa orðið, hve sjaldan hefur gefist færi á því að ræða þetta við einn helsta upphafsmann málsins, hæstv. utanrrh. Það væri einnig fróðlegt, herra forseti, að fara aðeins yfir sögu stóriðjuuppbyggingarinnar og stórvirkjana í landinu. Þar hefði t.d., í undirbúningi þessa mikla máls, gjarnan mátt vinna ákveðna grundvallarvinnu, kortlagningarvinnu. Nú er það svo að það væri tiltölulega auðvelt að greina, t.d. í ljósi reynslunnar, margvísleg áhrif svona framkvæmda, ef menn hefðu viljað það viðhafa upp á að læra eitthvað af því gagnvart samningum um framhald slíkra stórframkvæmda, sýnist mönnum þörf á að ráðast í það. Það hefur að vísu verið umdeilt og er enn hversu hagstætt hafi í raun reynst þjóðinni að ráðast t.d. í Búrfellsvirkjun og byggingu álvers í Straumsvík á sínum tíma. Engin deilir um að álverið í Straumsvík er myndarlegt fyrirtæki í dag. Þegar búið er að afskrifa virkjanirnar sem framleiða ofan í það rafmagn er þjóðhagslegur ávinningur af þeirri starfsemi. En hver er fórnarkostnaðurinn orðinn? Hversu mikið hafa t.d. almennir raforkunotendur í landinu og skattgreiðendur þurft að leggja af mörkum til að koma málum í þá stöðu? Hversu mikil er meðgjöfin með járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga? Talið er að það fyrirtæki hafi ekki borgað ýkjahátt rafmagnsverð í gegnum tíðina og það hefur þurft að endurfjármagna það ítrekað til þess að halda því gangandi. Um þessa hluti er lítið rætt, herra forseti, en þá mætt gjarnan skoða. Að sjálfsögðu segja menn þá: Já, en sjáið þið alla starfsmennina sem vinna í þessum ágætu fyrirtækjum? Eru þeir ekki mikilvægir? Jú, auðvitað eru þeir það. Það er gott að menn hafi vinnu og vel launaða vinnu. En við megum ekki gera þau grundvallarmistök í samanburði kosta af þessu tagi að gefa okkur að engin önnur störf hefðu skapast og þetta fólk væri ekki í vinnu við annað ef þróun atvinnulífsins í landinu hefði orðið önnur. Hver veit nema þau störf væru þess vegna eins hagkvæm eða gæfu jafnvel meira af sér. Er endilega víst að af hverju starfi í þungaiðnaði sem kostar á milli 300 og 400 millj. kr., þó það skili þessu eina sæmilega launaða starfi, sé þjóðhagslega meiri ávinningur en t.d. ef okkur tækist með markvissri stefnu um nýsköpun í atvinnulífi að stýra þessum störfum, t.d. í hátækni- og þekkingargreinar sem að flestra dómi eru arðvænlegustu störfin í dag þó þar hafi gengið á ýmsu? Svíar hafa t.d. náð býsna langt í að byggja upp slíkan iðnað, þekkingariðnað, hafa nánast náð að byggja sinn kísildal norður af Stokkhólmi. Á vesturströnd Finnlands dregur stórfyrirtækið Nokia vagninn og skapar mörg verðmæt störf í þessum efnum. Það gaf tilefni til þess, herra forseti, að rifja aðeins upp sögu Búrfellsvirkjunar og raforkuverðsins þegar hv. formaður iðnn. fór mikinn um ágæti þess fyrirtækis í umræðum um mál hér á síðasta þingi. Hann hneykslaðist upp úr skónum á þeim mönnum sem hefðu haft þau viðhorf á sínum tíma að þetta væri kannski ekki mjög fýsilegur pakki, sá samningur sem gerður var við fyrirtækið Alusuisse á sínum tíma. Ég tók þá að mér að rifja upp söguna fyrir þennan framsóknarmann og benda honum m.a. á það að flokksbræður hans á þeim tíma í Framsfl. lögðust gegn samningnum og gerðu það alveg sérstaklega með þeim rökum að raforkuverðið væri allt of lágt og það var sannarlega allt of lágt. Man einhver hvert upphafsverðið á raforku til Alusuisse var, af því að okkur er svo töm mælieiningin mill, þúsundasti úr dollar? Það voru 3,5 mill. Það var samið um 3,5 mill við Alusuisse og það var óverðtryggður samningur til 25 ára. Vita menn hver rökin voru? Rökin voru m.a. þau að kjarnorkan væri að verða svo hagkvæm að menn væru á síðasta snúningi með að koma raforkunni á Íslandi í verð. Talið var að hún yrði ekki samkeppnisfær innan fárra ára og þess vegna væri gullgæsin að fljúga fram hjá og því yrði að stökkva á hana. Til hvers leiddi þetta? Þetta leiddi til þess að Landsvirkjun var nærri komin á hausinn, að Landsvirkjun varð að hækka raforkuverðið aftur og aftur á almenning í landinu til að halda í horfinu. Það tókst að vísu að mjaka verðinu upp í ein 6--7 mill í tengslum við stækkun álversins á árinu 1974--1975. En það var þó þannig, það er óumdeilt, að hækkanir á raforkuverði fram undir árið 1980 stöfuðu meira og minna og beint og óbeint af því að Landavirkjun var að kikna undan þessum óhagkvæma samningi. Það var ekki fyrr en fyrirtækið var staðið að svindli --- hækkun í hafi --- og því stefnt fyrir dómstóla, að íslenska ríkið komst í aðstöðu til að knýja upp raforkuverðið. Það náðist fram á því hækkun, þá loks að málið var fyrir gerðardómi í New York. Það var reyndar tekið út úr honum illu heilli. Væntanlega hefði ríkið komið miklu betur út úr því að láta einfaldlega dæma fyrirtækið fyrir þau brot sem það var sannanlega bert að. En þá náðist hækkun sem síðan hefur gefið, eftir því hvernig álverð sveiflast, á bilinu 12,5--18,5 mill og veitir ekki af. Þessi hækkun er búin að skila Landsvirkjun tugum milljarða, örugglega a.m.k. 15--25 milljörðum kr. og munar um minna. Hefði nú ekki verið ágætt, herra forseti, að fara aðeins yfir þessa sögu og t.d. hafa í höndunum vandaða greiningu á þessu og þeim lærdómum sem við gætum dregið af fyrri fjárfestingum af þessu tagi og fyrri samningum, a.m.k. til að reyna að falla ekki ofan í sömu gryfjurnar aftur? Eigum við ekki að reyna að nýta reynsluna frá þróuninni í Straumsvík þar sem menn gerðu grundvallarmistök í samningum, þar sem menn bjuggu sér í raun og veru til nauðhyggjuröksemdir af þessu tagi, að kjarnorkan væri að ýta vatnsaflinu út af borðinu og yfirtæki það og yrði miklu hagkvæmari, að menn a.m.k. gangi þá hægt um gleðinnar dyr þegar þeir eru að byggja hlutina á mjög sambærilegum hlutum, óljósum spám um þróun mála inn í framtíðina sem menn hafa ákaflega veikar forsendur til að gera og standa á? En hér er enn verið að gera sömu hlutina. Þessi spilaborg gæti hrunið til grunna á því einu að menn feilreiknuðu líklega þróun álverðs til framtíðar um 20--30%, ofmatið væri sem sagt af þeirri stærðargráðu. Þá er þetta búið. Annað sem gæti ósköp einfaldlega gerst er að eftirspurn eftir þessum málmi yrði önnur og minni en menn eru að veðja á. Sú þróun er á fullri ferð að hráálsframleiðsla er öll að hverfa frá Vesturlöndum til þróunarríkja svipað og textíliðnaður eða annað því um líkt og siglir hraðbyri í að verða láglaunaiðnaður sem verði alls ekki samkeppnisfær um vinnuafl og passi ekkert inn í það verðlag sem í framtíðinni verður á Vesturlöndum. Umhverfismálin, herra forseti, eru auðvitað í raun hið stóra mál í þessum pakka. Í mínum huga er það svo þó að ég geri síður en svo lítið úr hinni efnahagslegu áhættu sem er mikil vegna þess að þar er um alveg sérstakar aðstæður að ræða. Og það helgast af því að menn eru að taka ákvörðun um óafturkræfar breytingar á náttúru landsins. Það yrði auðvitað mikið kjaftshögg ef efnahagshliðin á þessu dæmi riði öllu á slig. En við mundum auðvitað klóra okkur fram úr því, Íslendingar, við mundum standa það af okkur. Og við mundum jafna okkur á þeim áföllum eins og við höfum nú yfirleitt gert þegar síldin hefur horfið eða eitthvað annað í þeim dúr hefur verið mikið reiðarslag fyrir þjóðarbúið. Það hefur verið erfitt og sárt og tekið í á meðan á því hefur staðið en síðan hafa menn jafnað sig á því. En það kemur ekki til með að eiga við um umhverfisáhrifin af þessu fyrirbæri ef í verður ráðist. Þar eru hlutirnir ekki beint félegir, herra forseti, eins og hér hefur svo oft og rækilega verið farið yfir. Þessi framkvæmd ef hún er tekin í heild sinni, virkjunin og álverið, fékk sem sagt falleinkunn hjá matsstofnuninni sem vinnur við það að safna upplýsingum og meta umhverfisáhrif framkvæmda. Og það er algerlega borðleggjandi að hér er um að ræða langmestu röskun á íslenskri náttúru sem nokkurn tímann hefur staðið til að verði af völdum einnar framkvæmdar, og í raun og veru þó að mestallar framkvæmdir Íslandssögunnar fram að þessu væru saman lagðar er fátt þar sambærilegt nema kannski helst skógarhögg, búfjárbeit og kolagerð landsmanna frá landnámsöld hvað varðar gróðurfar landsins. Það hafa aldrei nokkurn tímann áður verið á teikniborðum t.d. hugmyndir um jafnstórfellda röskun á vatnafari í landinu og hér á að verða. Það hefur aldrei áður verið á teikniborðinu að fara með mannvirkjagerð inn á jafnstórt og ósnortið eða lítt snortið svæði og breyta því með óafturkræfum hætti um aldur og ævi, að sökkva gríðarlegum flæmum gróins lands og margs konar náttúrugersema undir leir sem aldrei verður mokaður í burtu. Að búa til gríðarlega víðáttumikla setsléttu inni á miðhálendi landsins, 40--60 ferkílómetra marflata setsléttu þakta af fínu seti og leir. Hvar hafa menn slík fyrirbæri helst? Jú, kannski á uppþornuðum vatnsbotnum á eyðimerkursvæðum. Mér kemur fljótlega t.d. í hug eitt kannski svolítið sambærilegt fyrirbæri, afar dapurlegs eðlis, það er hinn þurri vatnsbotn í kringum það sem nú er að verða aðeins leifarnar af Aralvatninu. Og það er víst ekki mjög geðslegt, ástandið þar, eða félegt. Þar vex varla stingandi strá. Og þar geisa sand- og leirstormar. Við þurfum auðvitað ekki til fjarlægra landa. Við þurfum að vísu til Asíu eða Norður-Ameríku til að finna einhverjar hliðstæður um vatnaflutningana. En hvað varðar sambúðina við leirstorma, setsléttur á hálendinu, þurfum við ekki til útlanda. Í næsta nágrenni við fyrirhugaða setsléttu sem kemur til með að vaxa fram í Hálslón eru upptök Jökulsár á Fjöllum norðan Dyngjujökuls. Ég geri ráð fyrir því að ef menn hafa ekki komið þangað, verið þar á hlýjum sumardegi í suðvestanvindi, hafi menn a.m.k. heyrt af því sem þar gerist eða séð myndir af því. En það liggur í hlutarins eðli að það er aðeins örlítið brot af því sem gæti orðið í vændum í framhaldi af setmynduninni innan við Hálslón. Jökla er þó á sínum stað og vökvar leirurnar og þar er aldrei á yfirborði nema eins árs set í senn sem skolast síðan gjarnan burtu. Það er heldur dapurlegt, herra forseti, af hvílíkri léttúð menn hafa í raun og veru nálgast þennan þátt málsins og öll þessi gríðarlegu umhverfisáhrif. Satt best að segja er ótrúlegt á hvaða stigi þau mál öll eru. Og ég verð að segja alveg eins og er að þegar ég hef farið aftur yfir þessa hluti að hluta til núna að undanförnu til að rifja upp lesningar frá fyrri árum um þessi mál --- var að skoða þessar mótvægisaðgerðir aftur sem látið er heita svo að eigi að lappa eitthvað upp á þetta af hálfu umhvrh. --- dauðbrá mér því það var farið að fyrnast yfir það hversu fáránlegt þetta er og eiginlega hvers konar skrípaleikur, liggur mér við að segja, átti sér stað í kringum þau mál. Hugmyndir um að rykbinda botninn á hverju ári sem landgræðslustjóri vísaði frá eins og hverri annarri fásinnu. Landsvirkjun segir núna: Já, nei, við erum hættir við það. Það vill svo til að ræðumaður hefur unnið við rykbindingu. Vita menn hver eru helstu rykbindiefnin? Það eru sölt. Átti nú að reyna að salta setið þarna á hverju vori eins og menn reyna að rykbinda veg? Hugmyndir um vökvun, skurði, garða og annað í þeim dúr sem ég fullyrði að er meira og minna skrípaleikur og til þess eins að reyna að slá á gagnrýnina sem eðlilega kemur fram þegar menn sjá framan í hvað þarna gæti orðið á ferðinni. Þessar framkvæmdir og áhættan sem þeim er samfara, herra forseti, eru náttúrlega gríðarlegar. Ég held að alvarlegust sé áhættan hvað varðar hinn efnahagslega þátt, einfaldlega gagnvart fyrirtækinu Landsvirkjun. Það á að þunglesta þetta fyrirtæki á nýjan leik með skuldum. Og ég sakna þess pínulítið að sjá áætlanir yfir þróun efnahags Landsvirkjunar. Eru þær til? Ég spyr hæstv. fjmrh.: Er til spá um þróun efnahagsreiknings Landsvirkjunar ef hún ræðst í allar þessar framkvæmdir með þeim hætti sem núna stendur til, þ.e. byggingu Kárahnjúkavirkjunar og stækkun fyrir álverið á Grundartanga? Og hvernig ætlar hún að gera það? Jú, hún ætlar að gera það með því að taka lán. Mér er ekki kunnugt um að hæstv. fjmrh. ætli að auka hlutafé í Landsvirkjun, eða Reykjavíkurborg eða Akureyrarkaupstaður. Er það rétt til getið að það eigi ekki að leggja inn í þetta fyrirtæki eina einustu krónu af nýju fé? Hvað þýðir það? Hún tekur svo til allan framkvæmdakostnaðinn að láni, hún getur ekkert annað. Því Landsvirkjun fjármagnar ekki af takmörkuðum tekjum sínum sem að sjálfsögðu fara að langmestu leyti bara lóðbeint í að reyna að borga af núverandi skuldum. Hún fjármagnar ekki stóra hluti. Og hvað þýðir það? Jú, það þýðir að eigið fé Landsvirkjunar sem hlutfall af efnahagsreikningnum snarlækkar. Ég hygg að það fari úr þessum bókfærðu 30% sem það er um þessar mundir niður í a.m.k. 15% bara vegna Kárahnjúkavirkjunar. Þar til viðbótar er fyrirtækið í bullandi fjárfestingum annars staðar þannig að þetta fyrirtæki verður nú ekkert mikið meira en bara svona rétt ,,solvent`` á pappírnum. Það skal enginn maður reyna að koma hér og halda því fram að það sé ekki áhætta tekin fyrir þetta fyrirtæki. Og þetta er gríðarlega mikilvægt fyrirtæki. Það vill svo til, því miður auðvitað, að inni í því er raforkuframleiðslan fyrir almennan notendamarkað, ljósin okkar hér í Alþingi og inni á heimilunum okkar og allan almennan iðnað í landinu, illu heilli auðvitað. Það er að mínu mati erfðasyndin í þessum málum, að það skyldi ekki frá byrjun vera virkjað í sjálfstæðu fyrirtæki fyrir stórnotendurna. Það er auðvitað alveg yfirgengilegt þegar maður hugsar málið til baka og enn á að höggva í sama knérunn, og það ekkert smáræði. Það á að drífa milljarðatugaskuldir inn á fyrirtækið til að ráðast í þessar framkvæmdir, hundrað milljarða fjárfesting eða þar um bil í þessari einu framkvæmd sem hleður langt til jafnmiklum skuldum á fyrirtækið því hæstv. fjmrh. Geir H. Haarde ætlar ekki að koma með nýtt hlutafé til að taka á móti að einhverju leyti þessari fjárfestingu. Þykir þetta góð latína í viðskiptalífinu? Er ekki venjan að ef fyrirtæki ætlar að ráðast í gríðarfjárfestingar af þessu tagi sé talið heppilegt að hlutföll eigin fjár af veltu haldist a.m.k. eitthvað í horfinu en fari ekki bara niður undir ekki neitt? Ég hefði haft gaman af því að heyra hæstv. fjmrh. fara aðeins yfir þessa þætti mála. Áhættan þarna er náttúrlega gríðarleg, bara af þeim einu ástæðum að efnahagsreikningur fyrirtækisins veikist mjög mikið og eitthvert bókfært eigið fé er náttúrlega lítils virði ef tekjustreymið dugar ekki til að borga af lánunum, eins og gerðist á árunum eftir Búrfell og leiddi til þess að fyrirtækið varð að hækka aftur og aftur rafmagnið til almennra notenda. Vandinn verður sá núna að það mun bara ekkert duga vegna þess að svo lítill hluti raforkusölunnar kemur til með að fara á hinn almenna notendamarkað. Hann á að vísu að borga sex- til áttfalt verð fyrir þá litlu sneið af raforkukökunni sem hann fær, almenni notendamarkaðurinn. En það þýðir náttúrlega ekki að hækka upp í hið óendanlega þessi 20% eða hvað það nú verður sem fer til almennra notenda. Það er opinbert ríkisleyndarmál skulum við segja, herra forseti, að raforkuverðið til Alcoa, til ameríska auðhringsins Alcoa, eigi að verða 17,4 mill á kílóvattsstund miðað við þær forsendur sem menn gefa sér í samningnum. Það hefur ekki ómerkari aðili en fréttastofa Ríkisútvarpsins, sjónvarps upplýst. Þetta gefur um 1,20 kr. á kwst. miðað við núverandi gengi, 1,20, 1,30, 1,40 kannski, ef gengið verður eitthvað nálægt venjulegu róli. Þetta gildir á sama tíma og almenningur á að borga 7,74 kr. fyrir kwst. sem hann fær, án virðisaukaskatts. Með virðisaukaskatti fer það í rétt tæpar 10 kr., algengasti taxtinn til almennra notenda. Og þetta verð, nota bene, borga mjög gjarnan minni fyrirtæki í landinu líka. Svo eru til enn hærri taxtar, t.d. til lýsingar og annarra slíkra hluta. Þar eru menn farnir að borga vel á annan tug króna fyrir kílóvattstundina. Það er yfirleitt ekki fyrr en menn eru orðnir talsvert stórir notendur hjá Rarik eða Landsvirkjun eða veitunum, komnir yfir 50 þús. kwst. eða svo, sem þeir fara að fá hagstæðara verð. Ef mönnum skyldi nú detta það í hug, ef illa gengur og út af ber og fyrirtækið þunglestað af skuldum --- það verður eins og loðnubátur sem er að koma inn á nösunum, alveg hreint með sjóinn yfir dekkið. Fyrirtækið Landsvirkjun verður svo þungt í sjó með þessar skuldir sínar og þá vitum við að lítið má út af bera. En þá kemur til með að duga skammt að reyna að hækka raforkuverðið á almenna markaðnum og ég frábið mér nú klisjuna einu sinni enn um að það sé bannað, því það vita allir sem eitthvað vita að þar eru ótal möguleikar á að hagræða hlutunum þannig að það er engin leið að greina það í sundur. Hvernig stóð á því að Orkubú Vestfjarða gat keyrt á talsvert lægra raforkuverði til sinna notenda en þeir aðilar sem skiptu við Landsvirkjun? Hvernig stóð á því? Þetta var tiltölulega ungt fyrirtæki sem hafði verið í mikilli og örri uppbyggingu en það var búið að ná þeim árangri í rekstri að það gat boðið upp á talsvert lægri orkutaxta. Gæti það hafa verið vegna þess að það var laust við að niðurgreiða rafmagn ofan í stóriðju? Það skyldi nú ekki vera. Og hvernig stendur á því að bændur geta reist litlar vatnsaflsvirkjanir sem ættu auðvitað að vera óhagkvæmari, ef maður hugsar til hagkvæmni stærðarinnar, en stærri vatnsaflsvirkjanir? Og ef þeir voru röskir við að borga fjárfestinguna niður með svipaðri verðlagningu á sjálfan sig og ef þeir hefðu keypt af Rarik þá voru þeir stundum tíu ár að afskrifa virkjunina og bjuggu við nokkurn veginn ókeypis rafmagn eftir það. Það þurfti að skipta um legur kannski á tíu ára fresti. Jú, það er náttúrlega vegna þess að varla er til hagkvæmara fyrirbæri en vel heppnuð vatnsaflsvirkjun í bergvatnsá til dæmis, ef menn fá að njóta afrakstursins af því að hafa borgað þá fjárfestingu niður, vegna þess að rekstrarkostnaðurinn er mjög lítill. Af hverju njóta þá ekki Íslendingar þess í formi miklu, miklu lægra rafmagnsverðs en aðrar þjóðir? Hvernig stendur á því að algjörlega afskrifaðar Sogsvirkjanir, Laxárvirkjun og fleiri slíkar virkjanir, sem fara langt með að duga fyrir notendamarkaðinn, nægja þá ekki til að skaffa okkur hér um bil ókeypis rafmagn? Getur verið að það sé vegna þess að það er inni í þessari stóru hít, þessari miklu púllíu sem er jafnóðum hlaðin með skuldum í þágu erlendrar stóriðju um leið og menn fara að sjá til lands? Útkoman er sú að þetta orkuríka land, Ísland, með þessa einstöku möguleika til að skaffa almenningi hagkvæma orku, býr við hærra orkuverð en flest nálæg lönd. Það þarf afbrigðilegt ástand og orkuskort í Skandinavíu t.d. til þess að verðið þar fari upp fyrir það sem er á Íslandi. Almennur iðnaður á Íslandi greiðir hærra verð, mun hærra verð fyrir rafmagn en léttur iðnaður í nágrannalöndunum. Það þurfti sérstaka nefnd og sérstakar aðgerðir til þess að reyna að leita leiða til þess að ná niður rafmagnskostnaði til íslenskrar garðyrkju þannig að hann yrði sambærilegur við samkeppnislöndin, með öðrum orðum það stendur á prenti í skýrslu hjá landbrh. að íslenska garðyrkjan borgi talsvert hærra rafmagnsverð, eins og málin standa í dag, en gert er í nágrannalöndunum. Auðvitað er síðan öll áhættan önnur til staðar sem liggur í að framkvæmdakostnaður fari fram úr, að álverðið fari niður, að sveiflur í efnahagslífi okkar verði okkur óhagstæðar að þessu leyti og áhættan sem fólgin er í umhverfisáhrifunum. Gleymum svo ekki þeirri áhættu í þessu máli sem mér þætti kannski einna dapurlegust ef út úr kæmi, þ.e. að svo verði þetta ekki það bjargræði fyrir byggð og mannlíf á Austurlandi sem sumir menn halda og hafa tekið trú á að verði. Það yrði nú dapurleg útkoma af öllu saman ef menn fórnuðu náttúrunni, skuldsettu Landsvirkjun, tækju á sig alla þessa áhættu að öðru leyti og svo kæmi í ljós að þegar mesta gullöldin og gleðitíðin á framkvæmdatímanum yrði um garð gengin þá reyndist það ekki eins mikið úrræði í sambandi við veika stöðu landsbyggðarinnar og ekki einu sinni á þessu mesta áhrifasvæði virkjunarinnar á Miðausturlandi að reisa þar einn slíkan vinnustað, þó bústinn sé, ef engar aðrar grundvallarbreytingar verða á þróun atvinnulífs og mannlífs og byggðarforsendum eða undirstöðum þess á landsbyggðinni. Herra forseti. Ég vil gera svo aðeins að umtalsefni einn hlut, og það ber vel í veiði að hæstv. fjmrh. er viðstaddur, þ.e. fjármögnun Landsvirkjunar á þessari fjárfestingu. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. fjmrh. sé þar vel upplýstur um gang mála. Það væri auðvitað gott ef hæstv. iðnrh. væri hér líka og formaður iðnn., en hann er ókyrr mjög undir umræðunni. Ég hefði gaman af því að vita hvernig Landsvirkjun er að undirbúa fjármögnun á þessum allt að 100 milljarða pakka sínum sem fram undan er þá ef ráðast á í Kárahnjúkavirkjun. Ég hef um það vissar upplýsingar, að ég tel, m.a. erlendis frá, úr bankaheiminum úti í Evrópu, að þar sé nú talað um að Landsvirkjun sé að leita hófanna hjá kunnuglegum aðilum sem hún hefur áður leitað aðstoðar hjá um fjármögnun á þessum pakka. Það gætu verið bankar eins og í Hollandi, Japan, Sviss, Bandaríkjunum og Evrópski fjárfestingarbankinn og Norræni fjárfestingarbankinn, sem ætlunin væri að banka upp á hjá. Það væri fróðlegt að vita hvort rétt er. Það skyldi t.d. ekki vera að þetta væru aðilar sem Landsvirkjun hefur áður verið leita til um stór fjárútboð, eins og Merill Lynch, eins og Ambro, eins og Sumitomo Mitsui Banking Corporation, eins og J.P. Morgan, Warburg og þessir snillingar allir og svo NIB og Evrópski fjárfestingarbankinn? Segjum nú að þetta sé ekki ólíkleg tilgáta, að það eigi að leita ekki síst kannski hófanna hjá NIB, sem oft hefur lánað til svipaðra verkefna hér, og Evrópska fjárfestingarbankans. Þá vil ég spyrja: Er búið að fara yfir það að þessir bankar fáist til að lána út á svona verkefni vegna umhverfisáhrifanna? Hvernig er það með þessa banka? Hafa þeir ekki einhver viðmið og einhvern standard í þessum efnum? Jú. Það vill svo til a.m.k. að ég veit að Norræni fjárfestingarbankinn hefur það og stærir sig nú ekki lítið af því stundum hversu umhverfisvænn hann sé orðinn, og það er vel. Því er mjög haldið fram að Norræni fjárfestingarbankinn sé að fjármagna verkefni á sviði umhverfismála í t.d. Eystrasaltsríkjunum og Norðvestur-Rússlandi, og það er vel. En Norræni fjárfestingabankinn er auðvitað líka að fjármagna ýmiss konar uppbyggingu og mannvirkjagerð og framkvæmdir. Og þá setur hann ákveðnar kröfur og hefur reglur um mat á umhverfisáhrifum þeirra framkvæmda og það er ekki veitt lán nema þar séu tilteknir hlutir uppfylltir og í lagi. Norræni fjárfestingarbankinn hefur sett sér strangar vinnureglur í þessum efnum, það eru sem sagt umhverfisreglur eða umhverfisvinnureglur, ,,miljörutiner`` heitir það á sænsku, hjá Norræna fjárfestingarbankanum. Framkvæmdirnar eru flokkaðar eftir umhverfisáhrifum, hversu mikil þau verði, í A-, B- og C-flokk. Í A-flokknum eru þá þær framkvæmdir sem hafa umtalsverð umhverfisáhrif eða framkvæmdir þeirrar tegundar sem ætla má að stærðar sinnar vegna eða eðlis hafi umtalsverð umhverfisáhrif. Flokkur A er þá sem sagt sá sem mest áhrifin hefur að þessu leyti, hefur ,,omfattande potentiella miljökonsekvenser``, ef ég má sletta því, með leyfi forseta, sem sagt umfangsmikil möguleg eða ,,potentiell`` umhverfisáhrif. Og hvers konar framkvæmdir eru það nú sem þar eru taldar upp efst á listanum? Jú, það eru orkuver sem byggja á kolum, olíu, torfi eða gasi, og það eru vatnsaflsvirkjanir ,,vattenkraftverk``. Reyndar eru líka stíflubyggingar, skurðir, stór jarðgöng, olíuhreinsunarstöðvar og ýmislegt fleira talið þarna upp. Það er sem sagt bara þannig að sjálfkrafa fara stór vatnsaflsorkuver í þennan fyrsta flokk hjá NIB. Og þá skal fara fram mat á umhverfisáhrifum. Gögnin eru tekin, þeim er safnað saman hjá bankanum sjálfum og þau eru lögð fyrir stjórn og þau eru hluti af grundvelli afgreiðslu lána. Er alveg öruggt að Norræni fjárfestingarbankinn eða Evrópski fjárfestingarbankinn hafi áhuga á því að lána í framkvæmd sem féll í umhverfismati? Gleymum því ekki að hún féll í umhverfismati. Úrskurður Skipulagsstofnunar var sá að þessi framkvæmd hefði svo umfangsmikil neikvæð og óafturkræf umhverfisáhrif í för með sér að ekki væri hægt að réttlæta hana. Ég er ekkert viss um að þessir bankar taki það endilega sem gilt að svo komi pólitískur svokallaður umhverfisráðherra og snúi því við með handafli, vegna þess að það er yfirleitt ekki þannig sem hlutirnir ganga fyrir sig í þessum löndum. Það er séríslenskt fyrirbæri að hægt sé að fara þannig með málin. Samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum mjög víða hefði úrskurður skipulagsstjóra verið endanlegur. Ég leyfi mér að efast um að það verði almenn gleði t.d. í hópi sænskra, norskra og finnskra stjórnarmanna í Norræna fjárfestingarbankanum með að fjármagna þetta umdeilda verkefni. Það gæti gerst líka með evrópska bankann. Þeir kunna að hafa frétt af því t.d. að sænsk verktakafyrirtæki flúðu af hólmi vegna þess að þau höfðu ekki áhuga á því að láta draga sig inn í umhverfissóðaskap af því tagi sem hér um ræðir. Komi sem sagt til þess að menn ætli að leita hófanna hjá þessum bönkum þá býst ég við því að þeir muni draga upp sína umhverfisstaðla, sínar vinnureglur í sambandi við umhverfisáhrif framkvæmda, og verða býsna tortryggnir á það að fara að veita fyrirgreiðslu til framkvæmdar af þessu tagi. Það væri fróðlegt að heyra hvar þessi mál eru á vegi stödd hjá hæstv. ríkisstjórn og hjá Landsvirkjun, hvort það sé nú öruggt að þetta renni allt saman í gegn eins og bráðið smér, því að ég veit að margir einkabankar hafa lagt metnað sinn í að setja sér mjög sambærilegar reglur og hafa dregið sig út úr t.d. fjármögnun framkvæmda þar sem þessir hlutir eru ekki í lagi, af því að mönnum er ekkert orðið sama um það lengur hvaða orð þeir fá á sig vegna framgöngu sinnar að þessu leyti. Herra forseti. Eins er afar sérkennilegt að eiga að afgreiða þessi mál hér, og eiginlega alveg með ólíkindum að það skuli eiga að bjóða upp á það, þegar t.d. þeir hlutir eru á vegi staddir eins og raun ber vitni bæði gagnvart Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hvað varðar mat á því hvort þetta fyrirkomulag allt saman og umfangsmikill ríkisstuðningur við þessa framkvæmd standist evrópskar samkeppnisreglur, eða þegar málin eru fyrir Hæstarétti eða öllu heldur eru fyrir dómstólum, vegna þess að búið er að kæra til dómstóla mat á umhverfisáhrifum og Hæstiréttur er búinn að úrskurða að dómstólarnir skuli fjalla efnislega um það mál. Það féll úrskurður um það núna fyrir nokkrum dögum. En það er auðvitað með þetta eins og allt annað að það verkar ekki á hæstv. ríkisstjórn frekar en vatn á gæs. Það er eins og að skvetta vatni á gæs að því er virðist. Og það er alveg sama hvaða rök eru færð fram, á þau er ekkert hlustað. Herra forseti. Aðrir sem hér hafa talað á undan mér, bæði hv. þm. Ögmundur Jónasson og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, hafa gert efnahagsáhrif og ruðningsáhrif þessarar fjárfestingar að ítarlegu umtalsefni og ég skal tímans vegna ekki fjölyrða um það. Mér er kannski ekkert síður ofarlega í huga þær krossgötur sem ég tel að við séum að mörgu leyti stödd á í sambandi við þetta mál hvað varðar grundvallaráherslur og stefnumótun varðandi atvinnulíf okkar, uppbyggingu okkar, áherslur í þessum efnum. Það er nú þannig að flestar þjóðir sem hafa metnað til að bera í þessum efnum reyna að hafa einhverjar áherslur uppi við, einhverjar meginlínur sem þær telja skynsamlegar varðandi þróun atvinnuhátta sinna og efnahagslífs síns, þar á meðal vilja menn gjarnan leggja áherslu á framsæknar atvinnugreinar sem líklegar eru til þess að skila arði og skila ábatasömum viðskiptum og vel launuðum störfum inn í framtíðina. Það hefur lítil kortlagning farið fram á því hvort þetta er skynsamleg áhersla í þeim efnum, að ryðja hér inn í hagkerfið framkvæmdum sem verða svo umfangsmiklar að þær ýta meira og minna öllu öðru frá sér á meðan. Það er bara eins og einhver þungavigtarmaður, sumoglímukappi, komi inn á barnaheimili með olnbogana út í loftið og ryðji öllu öðru til hliðar. Þetta verður þannig, að taka þessa 200 milljarða króna innspýtingu inn í hagkerfi landsins á örfáum árum. Og hæstv. fjmrh. bliknar ekki. En það er ekki nóg. Það á að drífa allt í gang á Grundartanga líka, helst samtímis. Síðan eru menn með plön um stækkun suður í Straumsvík. Það eru Rússar fyrir norðan að tala bæði um álver og súrálver. Og eitthvað eru Kínverjar að reka hingað nefið. Hvernig hugsar hæstv. fjmrh. sér þetta? Eða hefur hann þá þægilegu afsökun að segja að efnahagsmál séu á könnu forsætisráðherra og þetta sé bara hjá iðnaðarráðherra? Það er nú kannski fullmikil einföldun. Annað atriði ætla ég svo að taka hér til umfjöllunar sem varðar hæstv. fjmrh. beint svo ég klári þá hluti sem sérstaklega snúa að hæstv. ráðherra og það varðar skattareglurnar. Nú hafa aðrir farið yfir það og ég ætla ekki að endurtaka þá hluti sem ég tel að aðrir hafi gert tæmandi skil, en auðvitað vakti það mikla athygli þegar maður sá að skattaákvæði eru í raun klæðskerasaumuð utan um þetta fyrirtæki nánast að öllu leyti. Það hefði verið miklu einfaldara að telja upp hvaða ákvæði íslenskra skattalaga ættu við um fyrirtækið og vísa svo að öðru leyti bara til sérákvæðanna. Þetta er eins og argasti brandari. Að byrja á því að taka það fram í frumvarpstexta að um fyrirtækið skuli gilda ákvæði íslenskra skattalaga, en undanþiggja svo það sama fyrirtæki íslenskum skattalögum nánast að öllu leyti, búa til sérákvæði um nánast hvern einasta skatt sem varðar yfir höfuð lögaðila í landinu. En þannig er það. Það er sannarlega þannig, eða hvað, hæstv. fjmrh.? Ég vil bara að ráðherrann nefni mér einhvern einn einasta skatt sem fyrirtækið hefur ekki að einhverju leyti einhverja sérstöðu gagnvart. A.m.k. er vari fyrir því að ákvæðin kynnu að breytast í framtíðinni. Það sem sagt neglir niður skattaívilnanir sínar eiginlega að öllu leyti langt inn í framtíðina. Það er t.d. þannig, svo við aðeins hlaupum yfir það, að sett er þak á tekjuskattsprósentuna. Hún fer aldrei upp fyrir þessi 18% sem hún er í dag, mun fylgja öðrum fyrirtækjum niður en ekki fara upp ef þetta yrði einhvern tímann hærra, við skulum segja vegna grundvallarbreytinga í skattamálum sem við vildum gera, sem kannski fælu í sér að létt yrði einhverjum sköttum af atvinnulífinu, við skulum segja launatengdum kostnaði atvinnulífsins, vegna þess að menn vildu örva atvinnusköpun, en í staðinn greiddu fyrirtæki sem högnuðust hærri tekjuskatt. Þá væri það ekki hægt gagnvart Alcoa, þeir eru með ákvæði fyrir því. Rekstrartöp. Sama gildir þar. Lágmark níu ár, en fyrirtækið er varið fyrir breytingum. Það eru sérákvæði um fyrningar. Það er undanþegið eignarskatti. Það er undanþegið iðnaðarmálagjaldi. Það er sérákvæði um fasteignaskatt, 1% af tiltekinni upphæð. Það er undanþegið gatnagerðargjaldi. Það er sérákvæði um byggingarleyfisgjald og slíka hluti. Sér\-ákvæði um stimpilgjöld. Það er undanþegið ákvæðum laga um öryggi raforkumannvirkja. Sérákvæði eru um skattlagningu arðs. Sérákvæði um skattlagningu arðgreiðslna út úr landinu, afdráttarskattinn svokallaða hygg ég að það sé kallað. Það er sérákvæði um heimild til samninga um vörugjöld. Og eins og hér hefur verið ítarlega rætt er sérákvæði um álagningu mengunargjalda. Fjárfestingarvörur eru tollfrjálsar. Einnig það sem keypt er hér innan lands, það er líka tollfrjálst. Það fær þá endurreiknaðan tollinn af því. Og síðast en ekki síst, og það ætla ég að gera hér að umtalsefni sérstaklega, það er sérákvæði um frádrátt vaxtakostnaðar. Það vakti sérstaka athygli mína. Hvers vegna í ósköpunum þarf fyrirtæki af þessu tagi sérákvæði um það sem hefur auðvitað lengi verið í lögum, að eitt af því sem fyrirtæki má draga frá tekjum áður en kemur til uppgjörs og síðan skattlagningar hagnaðar, er vaxtakostnaður, samanber lög um tekju- og eignarskatt. Ég spurði sjálfan mig og velti þessu fyrir mér: Bíddu, til hvers? Hvers vegna þarf fyrirtækið einnig að vera varið að þessu leyti? Þarf þetta gælufyrirtæki að vera með belti og axlabönd í öllum tilvikum? Ef einhvern tímann kæmi til þess að gerðar yrðu einhverjar breytingar á reglum um frádráttarbærni vaxtakostnaðar frá tekjum áður en til skattlagningar kemur, áður en að því kæmi að fyrirtækið gerði endanlega upp reikninga sína og færi þá að borga þessi rausnarlegu mögulegu 18% í tekjuskatt? Jú, það skyldi nú ekki vera að þar væri fiskur undir steini? Hefur hæstv. fjmrh. látið fara vandlega yfir það? Hvernig skyldu samningarnir halda að þessu leyti? Og það sem mestu máli skiptir hér: Hvernig ætlar Alcoa að fjármagna fyrirtækið, hina íslensku einingu sem rekur álverið, hinn íslenska skattaðila sem verður að vísu í 100% eigu þess? Hvernig verður hann fjármagnaður? Ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. svari því og fari yfir það, vegna þess að ástæða er til að hafa hér varann á. Athygli mín hefur verið vakin á því af aðila sem ég reikna með að þekki þessa hluti vel, því að þær upplýsingar sem ég fékk þaðan benda til þess að þar séu á ferðinni menn sem kunna á þessa hluti. Þarna gæti glitt í alkunna aðferð auðhringa þegar þeir eru að búa sér út sem hagstæðust skilyrði til þess að flytja arð og gróða milli landa. Hvernig gæti það gerst? Til þess að losna við að borga að sem mestu leyti skatta hér og koma þeim á flot innan samsteypu sem er með starfsemi, útibú og bankareikninga og hvað það nú er vítt og breitt um heiminn og hefur kannski mikla möguleika til þess innan sinnar keðju með verðlagningu aðfanga og söluafurða að möndla með þetta hvort sem er, en svo eru til aðferðir sem eru alþekktar til að ástunda skattsniðgöngu. Það er sem sagt það að íslenska fyrirtækið, álfyrirtækið, --- á það ekki að heita Fjarðaál? --- í 100% eigu Alcoa, verði mjög lítið fjármagnað með eigin fé. Menn munu ekkert skipta sér af því þar sem risafyrirtæki á í hlut, sem ræður því í sjálfu sér sjálft og er ekkert upp á aðra komið í sambandi við það hvernig það stendur að málum, hefur lánstraust og enginn efast um það sjálfsagt að það geti fengið lán til að fjármagna þetta fyrirtæki, en það gerir það nánast 100% með lánsfé. Þetta verður það sem kallað er ,,fin capitalization`` á ensku. Hefur fjármálaráðherra heyrt getið um þetta? Hvaða afleiðingar hefur það? Jú, fjármagnskostnaður fyrirtækisins verður gríðarlegur vegna þess að það er nánast alfarið fjármagnað með lánsfé. Og vaxtagreiðslurnar af þessum lánum verða mjög háar, hagnaðurinn enginn. Þá gæti verið gott að vera varinn fyrir því að það verði nokkurn tímann hróflað við ákvæðunum um að draga megi allan vaxtakostnað án tillits til nokkurra fjármögnunarreglna frá áður en til skattgreiðslna kemur. Og það fær fyrirtækið þarna að sjálfsögðu eins og öll önnur sérréttindi og sérákvæði sem það hefur beðið um. Þetta, herra forseti, er alþekkt aðferð til skattsniðgöngu að fyrirtæki byrjar með gríðarlegan skuldabagga, gjaldfærir vextina í sínum rekstri og þeir eru síðan greiddir úr landi og það er enginn afdráttarskattur á vaxtagreiðslurnar sem fara út og þannig gæti fyrirtækið skilað litlum eða engum tekjuskatti um langt árabil í ríkissjóðinn hjá fjármálaráðherra sem þá verður að vísu örugglega orðinn einhver annar en núverandi hæstv. ráðherra, Geir Hilmar Haarde. Ég held, herra forseti, að gaman væri að fá aðeins upplýst hversu rækilega hefur t.d. verið farið yfir þetta. Kannski finnst mönnum þetta allt í lagi og það aukaatriði að vera að tala um að þessi aðili borgi einhverja skatta, því að gróðinn af þessu verði svo gríðarlegur hvort sem er að menn eigi ekki að vera að hafa af þessu áhyggjur, en það mundi kannski stinga dálítið í augu ef það kæmi á daginn eftir allt saman að til viðbótar því að þurfa að niðurgreiða ofan í þetta fyrirtæki raforkuna, þá kæmi það ár sinni þannig fyrir borð að það skildi sáralitla skatta eftir í landinu af sínum umfangsmikla rekstri, 5% aðeins af afdráttarskatt af arðgreiðslunum og kæmist að mestu leyti hjá því að borga tekjuskatt með skattsniðgönguaðferðum af þessu tagi. Herra forseti. Því hefur verið haldið fram af ýmsum að bygging álvera á Íslandi --- það má stundum skilja hæstv. umhvrh. þannig, svo maður tali nú ekki um iðn.- og viðskrh. --- sé einstakt framlag til umhverfismála í heiminum af því að hér sé notuð hrein endurnýjanleg orka og þá er dæminu væntanlega stillt upp þannig að álframleiðsla hér komi alltaf í staðinn fyrir framleiðslu með kolum eða olíu eða einhverjum slíkum mengandi jarðefnaeldsneytisorkugjöfum erlendis. Og að sjálfsögðu höfum við fengið að heyra þennan söng um Alcoa. En hvað er á spýtunni þar? Jú, það er upplýst að Alcoa sé ekki fyrst og fremst að auka álframleiðslu sína með álverinu hér, jafnvel ekki neitt. Það sé að loka gömlum álverum í Bandaríkjunum og flytja framleiðsluna hingað. Og það sem meira er, að álverin sem verið er að loka í Bandaríkjunum fá raforku, tvö af þremur, frá vatnsaflsvirkjunum og það er engin breyting að því leyti. Munurinn er bara sá að hér fær Alcoa rafmagnið á niður undir einum þriðja af því sem það borgar í Bandaríkjunum, alla vega á ekki meira en helming af því verði sem það þyrfti að borga í Bandaríkjunum ef það endursemdi um orku til álframleiðslu þar og kannski ekki nema einn þriðja af því sem leifarnar af álframleiðslu í Evrópu borga. Þá skilur maður betur að þeir skuli koma hingað. Og auðvitað. Hver fer ekki á útsölu ef honum býðst þar góð vara á helmings eða þriðjungs verði? Þá er hins vegar orðið lítið um hin jákvæðu hnattrænu umhverfisáhrif af málinu, ef álverum er bara lokað vestan hafs sem hvort sem er fengu rafmagn frá vatnsaflsvirkjunum, eitt að vísu kannski frá kola- eða brúnkolaorkuveri. Og gleymum þá ekki því að orkan úr Kárahnjúkavirkjun verður ekkert óskaplega umhverfisvæn. Verður hún það? Nei. Hún verður hvorki sjálfbær í þeim skilningi að virkjunin geti haldið áfram um aldur og ævi á grundvelli endurnýjanlegrar orku og hún verður sko víðs fjarri að vera umhverfisvæn af því að hún veldur gríðarlegum neikvæðum óafturkræfum umhverfisáhrifum. Og það stendur hvergi í þessum litteratúr að slíkt sé umhverfisvænt, þvert á móti. Það er það sem menn eiga ekki að gera. Í raun er hvorki um endurnýjanlega orku að ræða þegar litið er til lengri tíma, sem hér verður að sjálfsögðu að hafa til viðmiðunar, og þaðan af síður er hún umhverfisvæn í grunninn. Eins og ágætlega kom fram í hinni mögnuðu mynd Ómars Ragnarssonar er Kárahnjúkavirkjun og Hálslón sem þar á að mynda að þessu leyti eins og náma sem tæmist, bara með öfugum formerkjum. Í þessu tilviki fyllist náman. Lónið fyllist í staðinn fyrir að venjulegar námur tæmast, eru þar með búnar og verða ekki notaðar meir. En hér fyllist náman og verður ónothæf á svona um 250--400 árum. Það er auðvitað ljóst að nokkru áður en lónið verður endanlega fullt er virkjunin ónýt. Þá er miðlunargetan svo til að engu orðin. Ár frá ári munu fara vaxandi vandamál sem fylgja setburði inn í göngin o.s.frv., þegar lónið verður orðið lítið og minni tími fyrir gruggið til að falla út. Herra forseti. Ef betur er farið yfir þetta þá hrynja þessar röksemdir einnig. Ég held að stór hluti íslensku þjóðarinnar upplifi það ekki svo í dag að þetta sé sérstaklega umhverfisvæn virkjun. Ég hef áður reynt að nefna í þessari umræðu, herra forseti, að ég er ekki viss um að Íslendingar hafi allir áttað sig á hversu einstakt fyrirbæri það er í heiminum að reyna að beisla kolmórauðar jökulár. Það er nánast hvergi gert nema á Íslandi. Þar sem sambærilegar aðstæður er að finna í heiminum er mér ekki kunnugt um að menn séu mikið að reyna að reisa orkuver. Hvar er það? Jú, það er á Svalbarða að einhverju leyti. Það er að litlu leyti á Grænlandi. Og í miklu minni mæli annars staðar þar sem jökla er að finna eins og í Noregi, í Ölpunum, í nýsjálensku Ölpunum, Suður-Ameríku o.s.frv. En Ísland er að þessu leyti nánast algerlega einstakt. Hér er stærsti jökull utan heimskautasvæðanna. Ef við teljum Grænland með þeim eru bara tveir staðir á hnettinum þar sem eru stærri jöklar, þ.e. Suðurheimskautið, Antarktíka, og Norðurheimskautið og Grænland. Ísland og Vatnajökull eru algerlega í sérflokki. Það sem gerir hann mjög sérstakan er að hann er algjör þíðjökull. Hitastigið við botninn er núll, ísinn er ekki frosinn við botninn. Þar verður gríðarlegt rof eða efnisvinnsla og árnar sem undan jökulsporðunum koma bera fram með sér óhemju af seti. Eins og þetta væri nú ekki nóg, herra forseti, er Vatnajökull líka einstakur nánast í sinni röð í heiminum vegna þess að undir honum, undir miðju Íslandi, er annar stærsti möttulstrókur hnattarins þar sem gríðarlegt uppstreymi varma úr iðrum jarðar og bráðinnar kviku skilar upp undir yfirborð jarðarinnar óhemju orku sem verður til langt niðri í djúpi hnattarins við niðurbrot á geislavirkum efnum. Herra forseti. Þetta er að verða nokkuð einstök blanda enda er það hverju orði sannara að Vatnajökull er einstakt fyrirbæri í heiminum. Vatnajökull og svæðið umhverfis hann er sennilega einstakasta og merkilegasta fyrirbæri sem Ísland hefur upp á að bjóða. Það eina sem er svo algerlega sérstakt fyrir Ísland að hvergi nokkurs staðar annars staðar á hnettinum er neitt sambærilegt að finna. Á Hawaii er gríðarlega öflugur möttulstrókur sem skilar líka miklum varma upp á yfirborð hnattarins, en þar er enginn jökull. Það er hvergi annars staðar í heiminum þetta magnaða samspil elds og ísa sem Vatnajökull hefur upp á að bjóða. Svæðið umhverfis hann ber auðvitað keim af þessu og þar á meðal og ekki síst þetta magnaða svæði norðan og norðaustan jökulsins sem hér á í hlut og á að verða vettvangur þessara miklu framkvæmda. Þetta hafa menn umgengist, herra forseti, af talsverðri léttúð. Stundum er ekki á mönnum að heyra að þetta sé eitthvað sem sé ástæða til að hafa miklar áhyggjur af eða velta mikið fyrir sér, að menn kunni að hafa í höndunum þessi einstöku fyrirbæri sem raun ber vitni. Herra forseti. Það sem ég ætla aðallega að gera að umtalsefni að lokum er hin sérstaka staða sem uppi er í þessu máli og leitað hefur á hugann á síðustu vikum þegar þessi mál eru að komast hér á endastöð umfjöllunar sinnar á Alþingi, í bili a.m.k. hvað sem verður. Það er ákvörðunin sem menn standa frammi fyrir. Það er gjörningurinn sem slíkur og eðli hans. Það er í bígerð að taka ákvörðun og ráðast í framkvæmd sem er einstök í Íslandssögunni og hefur þetta sérstaka eðli að valda gríðarlegum óafturkræfum breytingum á náttúru landsins Íslands sem aldrei verða aftur teknar, sem aldrei verða aftur bættar. Enginn mannlegur máttur mun nokkurn tímann, hvorki peningar, hugvit né orka mannsins, mun nokkurn tímann ná að bæta þær gjörðir. Það er borðleggjandi. Verði þessum gersemum sökkt verða þær aldrei endurheimtar undan milljónum og aftur milljónum og þúsundum milljóna tonna af sandi og leir sem ofan á þær hlaðast. Þá fer maður að velta fyrir sér, herra forseti, eigi á annað borð á að ráðast í svona framkvæmd eða taka svona ákvörðun: Hvernig á að gera það? Er þetta rétt eins og að ákveða hvernig húsgögn verða sett inn í eina opinbera byggingu? Eða er þetta rétt eins og að ákveða eitthvað af þeim toga, taka einhverja léttvæga dægurákvörðun, jafnvel þó að hún væri nokkuð stór? Er þetta sambærilegt við að byggja eitt stykki tónlistarhús eða ráðast í einhverja slíka framkvæmd? Nei, því er alltaf hægt að breyta. Það er alltaf hægt að rífa það eða gera á slíkum framkvæmdum allar þær breytingar sem menn vilja. Þær eru afturkræfar. En þetta er sem sagt ekki afturkræft. Herra forseti. Þegar svona stórar framkvæmdir eiga í hlut, að gera gríðarlegar óafturkræfar breytingar á sjálfri náttúru landsins, spyr maður: Hver er siðferðileg staða einnar kynslóðar í landinu til að ákveða slíkt? Og ekki einu sinni heillar kynslóðar því að það er kannski hálf þjóðin sem er sátt við þessa ákvörðun. Það liggur nokkurn veginn fyrir að þjóðin er þverklofin í málinu. Í raun eru það ekki það margir sem í skoðanakönnunum gefa sig upp hlynnta þessari ákvörðun sem stjórnvöld eru búin að keyra áfram með afli sínu og offorsi í krafti framkvæmdarvaldsins í landinu, í krafti peninga ríkisins, í krafti opinbers fyrirtækis eins og Landsvirkjunar og ráðuneyta. Margir Íslendingar telja vitanlega í kjölfar þess að þeir eigi að styðja það. En það eru örfáir menn, herra forseti, en ekki hálf eða heil kynslóð í landinu sem er að taka þessa ákvörðun. Það eru örfáir menn. Hver er siðferðilegur réttur þeirra til þess að taka svo gríðarlega stóra ákvörðun um óafturkræfa hluti sem breyta jafnmiklu á landi okkar, hluti sem aldrei verða aftur teknir? Ég fullyrði a.m.k., herra forseti, að menn eiga ekki að gera það eins og að þessu hefur verið unnið af hálfu núverandi ríkisstjórnar. Það á t.d. ekki að vera einn pólitískur umhverfisráðherra sem tekur þessa ákvörðun með pólitísku handafli, með því að snúa við faglegum úrskurði um að framkvæmdin gangi ekki upp af umhverfisástæðum. Finnst einhverjum manni heil brú í því ef svo ætti að vera? Ég tel að vísu ekki, að það sé hæstv. umhvrh. Sif Friðleifsdóttir sem eigi að fara á spjöld sögunnar sem eini einstaklingurinn sem ber ábyrgð á þessu máli, sem réð því með sínum pólitíska viðsnúningi á úrskurði Skipulagsstofnunar. Er heil brú í því? Nei, auðvitað ekki. Hæstv. umhvrh. mundi sjálfsagt reyna að vísa til samábyrgðar ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans í málinu. Það má svo sem setja dæmið þannig upp. En þó það væru t.d. formenn stjórnarflokkanna með hæstv. umhvrh. --- ég hef svo sem enga sérstaka sannfæringu fyrir því að sumir aðrir ráðherrar í ríkisstjórninni séu heitir stuðningsmenn þessa máls, þó þeir verði auðvitað að láta svo í orði kveðnu --- eða þó það væri bara hæstv. utanrrh. einn sem bæri þessa ákvörðun, þá kemur allt í sama stað niður: Hver er siðferðilegur réttur örfárra einstaklinga, þó að í valdastólum séu í augnablikinu, til að taka svo gríðarlega ákvörðun sem aldrei verður aftur tekin? Ég held að hann sé mjög hæpinn. Ef eitthvað af þessu tagi á að gerast tel ég það svo stórt og afdrifaríkt og skipta svo miklu máli að þjóðin hafi sæmilega tilfinningu fyrir því hvernig að málinu var staðið, að allur undirbúningurinn, allt ferlið og síðan ákvarðanatakan, verði að vera nánast óaðfinnanleg, í þeim skilningi að það hefi verið algerlega rétt og faglega að öllu staðið. Í raun held ég að engin aðferð sé til, að lokum, til að taka svona ákvörðun sem breytir landi okkar, breytir gangi Íslandssögunnar í veigamiklum mæli, önnur en að láta þjóðina sjálfa bera þá ábyrgð á henni. Eftir vandaðan, lýtalausan undirbúning, kynningu og reifun á málinu yrði þjóðin sjálf að ráða því: Vill hún gera það eða ekki? Nógu erfitt er það hlutskipti samt fyrir þá kynslóð, kannski rétt rúmlega helming einnar lifandi kynslóðar í landinu sem bæri ábyrgð á niðurstöðunni. Hún verður vegin og dæmd í framtíðinni af þeim sem þá koma til með að skoða þennan atburð Íslandssögunnar og velta því fyrir sér hvernig í ósköpunum stóð á því að þetta var gert eða þá ekki gert. Ég hef stundum velt því fyrir mér hvort þetta sé ekki sambærilegt við að örfáir menn ætluðu allt í einu á einu kjörtímabili, kannski bara menntamálaráðherra, að taka grundvallarákvörðun sem gæti haft varanleg áhrif á stöðu íslensku tungunnar, áhrif á íslenska tungu í framtíðinni. Það hefur nú stundum verið sagt: Land, þjóð og tunga, þrenning sönn og ein eða eitthvað svoleiðis. Þá hafa menn landið, tunguna og þjóðina hlið við hlið sem þrjár örlagabreytur Íslandssögunnar. Þarna á landið í hlut. Segjum nú að einhverjum menntamálaráðherra dyttu þau ósköp í hug að ákveða að hætt yrði að kenna á íslensku í framhaldsskólum og háskólum af því það væri svoddan vesen, það væri svo hagkvæmt að gera það ekki. Það er að vísu talsvert farið að kenna á erlendum tungum í æðri skólum landsins. En segjum að einhverjum dytti í hug að gera svona og þetta væri knúið í gegn að lítt athuguðu máli, þjóðin ekki spurð álits, að menn sætu uppi með einhverja slíka ákvörðun. Af einhverjum ástæðum kynni að reynast erfitt að snúa henni við. Í þessu tilviki væri svona ákvörðun þó væntanlega afturkræf en hugsum okkur að þær aðstæður væru að þessu væri ekki hægt að breyta til baka og þetta leiddi það af sér innan tíðar að menn misstu tökin á stöðunni og hættu að geta varið tunguna. Ég er ansi hræddur um að ýmsum þætti þá að menn hefðu tekið sér ansi mikið vald til að fara út í slíkar ákvarðanir. Það er oft talað um sjálfstæði eða fullveldi þjóðarinnar í sömu andrá. Engum manni dettur í hug að teknar séu afdrifaríkar ákvarðanir gagnvart því nema þannig að þjóðin ákveði það sjálf. Ég geri ekki ráð fyrir því að nokkrum einasta manni detti í hug að við tækjum ákvarðanir sem gætu haft varanleg áhrif á stöðu íslenskrar tungu í samfélagi okkar nema þjóðin réði slíku sjálf. Þetta er sambærilegt. Það er algerlega jafnfráleitt að mínu mati að ætla að knýja ákvörðun um svona afdrifaríkan örlagahlut sem varðar í raun og veru framtíð landsins, ímynd landsins, ráðstöfun hálendisins, mestu náttúrugersema Íslands, nema að menn nálgist málið með sambærilegum hætti og grundvallarákvarðanir af þessari stærðargráðu. Kosningalög þurfa fyrir þjóðina og aðrar slíkar breytingar á stjórnarskránni og eru þær þó yfirleitt afturkræfar. Við gætum alveg ákveðið það hér á næsta kjörtímabili að fara aftur í gömlu kjördæmaskipanina. Við gætum lagt það til. Það væri að vísu borið undir þjóðina en í þeim skilningi er kjördæmabreytingin afturkræf, en ekki þetta. Þessu stöndum við frammi fyrir núna og ef í þetta verður farið verður það aldrei aftur tekið.  Og ég segi það, herra forseti, að mér finnst siðferðilegur réttur manna til þess að standa svona að málum í raun og veru enginn. Þetta er ekki hægt. Þetta er ekki boðlegt. Það allra minnsta er að leggja þá málið í dóm þjóðarinnar. Það vill svo til reyndar, herra forseti, að það er handhægt að gera í tengslum við alþingiskosningarnar 10. maí nk. Það eru ekki nema eitthvað 70 dagar, rúmir kannski, í það. Það vill svo til að við sum erum farin að telja dagana því þetta er mikilvægur atburður sem fram undan er. Og því þá ekki að nota tækifærið? Það mundi ekki tefja þessar framkvæmdir ef þeir sem um þær er annt hafa af því áhyggjur nema í raun og veru um vikur. Það á að heita svo að enn séu einungis óskuldbindandi undirbúningsframkvæmdir í gangi. Og það á ekki að skrifa undir endanlega samninga fyrr en í mars eða apríl. Það mætti þá gera þannig að þeir samningar væru allir þannig úr garði gerðir að þeir væru með fyrirvara og biðu úrslita í almennri atkvæðagreiðslu 10. maí nk. Og ég velti því fyrir mér: Hefur það ekkert hvarflað að þeim sem eru að reyna að knýja þetta mál áfram að þeir væru sjálfir betur staddir með málið þannig? Það yrði léttara fyrir alla, ekki bara fyrir alla þá sem binda vonir við það að þjóðin sjálf hefði vit fyrir ráðamönnum sínum í þessum efnum og stöðvaði málið. En þótt það færi á hinn veginn yrðu menn líka betur staddir, þ.e. þeir sem bæru þá ekki einir ábyrgð á þessum verknaði. Kannski eru menn þannig á vegi staddir í þessu að þeir vilji það ekki, þeir vilji drekka þennan kaleik einir, og/eða hitt að þeir séu hræddir við að hleypa málinu í þá umfjöllun, þá opinberu umfjöllun sem í því væri fólgin að taka það inn í kosningar samhliða alþingiskosningunum þannig að menn fengju tvo atkvæðaseðla og gætu kosið um málið sjálfstætt. Mér vitanlega eru engar skuldbindingar þannig á vegi staddar í augnablikinu, og verða ekki á allra næstu vikum, að þær séu skuldbindandi eða gætu leitt skaðabætur eða neitt slíkt yfir einn eða neinn. Og sé svo hafa menn haft rangt við því það er auðvitað ekki heimilt að ganga þannig frá hlutum fyrr en öll lagaskilyrði eru til staðar. Og ég geri ráð fyrir því að hæstv. fjmrh. geti staðfest að svo sé. Þjóðaratkvæðagreiðslu er enn hægt að koma við og það er enn hægt að sjá að sér í þessu máli. Það er enn hægt að hætta við þetta. Það væru eins og hverjir aðrir smámunir að afskrifa þann rannsóknar- og undirbúningskostnað sem kominn er í málið þó að hann sé mældur í milljörðum króna. Það væru eins og hverjir aðrir smámunir borið saman við hitt, það óbætanlega og óverjanlega tjón sem að okkar mati á að gera á náttúru landsins, og að losna undan þeirri áhættu sem því er samfara að ráðast í þessa framkvæmd af ýmsum öðrum ástæðum einnig. Þannig að lokum, herra forseti, er það okkar baráttumál og tillaga ætli menn áfram með þetta mál og verði engu tauti við þá komið, bíti menn engin rök í málinu, þá sem trúa álinu, trúa hinum erlendu auðhringum og hafa sannfært sjálfa sig um þá hroðalegu nauðhyggju að þetta sé vænleg aðferð til þess að skapa störf og efla atvinnu og hagvöxt í landinu, að selja sig amerískum auðhringum á svona suður-/mið-ameríska vísu. Kannski gæti þjóðaratkvæðagreiðsla haft einhver áhrif á þá. Herra forseti. Mér þætti vænt um ef hæstv. fjmrh. gæti a.m.k. hér síðar í umræðunni eða með einhverjum hætti komið aðeins inn á þau mál sem ég beindi til hans sérstaklega um skattaleg atriði og eins um fjármögnun verkefnisins, fjárhag Landsvirkjunar og annað í þeim dúr, en ég met það að sjálfsögðu mikils að hæstv. fjmrh. skuli þó heiðra þessa umræðu með nærveru sinni og það er meira en sagt verður um suma aðra.

Herra forseti. Ég ætla ekki að eyða mínum stutta tíma hér í andsvörum í forsögu þessara mála, sögu Búrfellsvirkjunar og Ísals eða málflutning hv. þingmanns sem mjög var á villigötum um samhengi milli almenns raforkuverðs í landinu og orkuverðs til stóriðju. En hann spurði mig um nokkur atriði hér sem kannski falla betur undir það verksvið sem ég hef hér með höndum. Ég ætla að víkja að þeim atriðum. Ég tel í fyrsta lagi að Landsvirkjun verði ekki í vandræðum með að afla lánsfjár til síns þáttar í þessu mikla verkefni. Landsvirkjun hefur að baki áratuga gott samstarf við erlendar bankastofnanir, hefur aldrei lent í vanskilum og aldrei verið í vandræðum með að fjármagna sín mál. Ég bendi á það að eftir að ríkissjóður fór í hæsta lánshæfisflokk hjá lánshæfismatsfyrirtækinu Moody's fylgdi Landsvirkjun strax í kjölfarið. Landsvirkjun er með gríðarlega hátt lánshæfismat og mun áreiðanlega ekki lenda í vandræðum með þetta atriði, þ.e. að fjármagna verkið með lánum. Að því er varðar það ákvæði sem þingmaðurinn nefndi um meðferð vaxtafrádráttar í skattalegri hlið málsins er það eitt um það að segja að fyrirtækið vill að sjálfsögðu, eins og eðlilegt er, tryggja sig gegn óvæntum breytingum á þessu sviði. Út á það gengur samningurinn um hin skattalegu atriði að það verði ekki óvæntar breytingar sem raski forsendum á grundvelli þessa samkomulags. Og ég verð að segja að mér finnst afar ólíklegt að við á Íslandi eigum eftir að breyta þeirri reglu að lögaðilar geti dregið vaxtafrádrátt frá í uppgjöri sínu sem hvern annan kostnað, eins og tíðkast í öllum nálægum löndum mér vitanlega. Ég held að það sé afskaplega langsótt kenning að með þessu ákvæði sé fyrirtækið að reyna að skapa sér einhverja sérstaka möguleika til skattsniðgöngu. Það kannast ég ekki við.

Herra forseti. Það er út af fyrir sig rétt að Landsvirkjun hefur getað tekið lán, enda eðlilegt með einfalda eigenda\-ábyrgð ríkisins á bak við sig og tvö af stærstu sveitarfélögum landsins sem meðeigendur á móti ríkinu. Menn hafa talið nokkuð ólíklegt að það fyrirtæki yrði fallítt, auk þess sem það hefur haft náttúrlega opinn reikning gagnvart almennum raforkunotendum í landinu og veðsetur alltaf allar eignir sínar og allar væntanlegar tekjur í hvert skipti sem það tekur lán. Þess vegna er ekki hægt að stofna sjálfstætt fyrirtæki um þetta eins og hæstv. fjmrh. veit. Væri nú gaman að fara yfir það mál og hvernig þau áform dóu allt í einu, frusu bara úti, af því að menn sáu auðvitað að þá gengi dæmið aldrei upp. Herra forseti. Ég var reyndar að spyrja hæstv. ráðherra um það hvort hann hefði kynnt sér þær umhverfiskröfur og þær reglur um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda sem bankar hafa nú almennt sett sér og ég fór hér yfir, þar á meðal og ekki síst Norræni fjárfestingarbankinn. Og hvort það gæti ekki gerst að það stæði aðeins í mönnum að lána til framkvæmdar af þessu tagi sem fékk algera falleinkunn til þess bærrar matsstofnunar. Það þurfti pólitískt handafl umhvrh. til að snúa ákvörðuninni við. Þessu svaraði hæstv. ráðherra ekki. Hvað ákvæðið um vaxtafrádráttinn snertir segir hæstv. fjmrh. hér að honum þyki afar ólíklegt að Íslendingar muni breyta þessu. Aha. En til hvers þarf þá fyrirtækið sérstaka tryggingu gagnvart honum? Getur það verið vegna þess að það telji þetta ákvæði alveg sérstaklega mikilvægt, það vilji alls ekki að það verði hægt að hrófla við því gagnvart sér? Það kæmi í ljós að fyrirtækið notar þetta með því að vera undirfjármagnað, með því að fjármagna nánast allar framkvæmdirnar og alla uppbygginguna með skuldum og dragi svo fé út úr landinu í gegnum skattfrjálsar vaxtagreiðslur og afkoman verði í núlli og enginn tekjuskattur borgaður hér innan lands og þess vegna vilji fyrirtækið hafa þessa tryggingu?

Herra forseti. Hv. þm. hefur ríkt ímyndunarafl og einhverjir menn á bak við hann sem eru að mata hann á upplýsingum um þessi atriði sömuleiðis, að því er mér heyrist. Ég tel það ekki skrýtið að fyrirtæki sem eru að leggja í þessar gríðarlegu fjárfestingar hérna á Íslandi vilji hafa tryggt skattaumhverfi, vilji vita það og sjá fram í samningstímann að hverju það gengur í þeim efnum. Þetta er bara eitt af mörgum atriðum þar sem þetta fyrirtæki óskaði eftir því að það yrði samið sérstaklega um ákveðna festu í þessu umhverfi. Það á við um fjölmörg önnur atriði þarna. Ég tel í sjálfu sér ekkert við því að segja og við höfum fallist á þetta, m.a. vegna þess að við teljum afar ólíklegt að þessari reglu verði breytt. Ég tel að það væri afar óskynsamlegt fyrir okkur að taka upp almennt frávik í þessu efni miðað við það sem tíðkast í löndum almennt hér í kringum okkur. Að því er varðar síðan fjármögnun Landsvirkjunar og lántöku þess fyrirtækis þekki ég til þessara atriða sem hv. þm. er að tala um, a.m.k. að því er varðar Norræna fjárfestingarbankann og umhverfisreglur. Ég held hins vegar að þetta verði ekki vandamál fyrir Landsvirkjun að því er varðar fjármögnun þegar til stykkisins kemur. Ég hef enga trú á því að þetta atriði muni standa í veginum fyrir fjármögnuninni. Ég bendi enn á það að fyrirtækið hefur mjög hátt lánshæfismat alveg eins og íslenska ríkið og það er vegna þess hvernig hér hefur verið staðið að efnahagsmálum okkar á undanförnum árum og vegna þess með hvaða hætti ástand og horfur eru í þeim efnum núna sem við fengum hækkað lánshæfismat og sem Landsvirkjun nýtur góðs af. Það er m.a. þess vegna sem ekki er ástæða til þess að hafa miklar áhyggjur af hinum svokölluðu ruðningsáhrifum. Við munum ábyggilega ráða vel við þau þegar þar að kemur og ég hef ekki áhyggjur af því, hv. þm.

Herra forseti. Ég held að það sé ósköp einfalt að Landsvirkjun hefur hátt lánshæfismat vegna þess hvernig eignarhaldi og umhverfi fyrirtækisins er háttað. En efnahagur fyrirtækisins verður í sjálfu sér ekki merkilegur þegar hann verður settur í rétt samhengi ef ráðist verður í allar þessar gríðarlegu fjárfestingar eins og ég fór yfir áðan. Eigið fé sem hlutfall að efnahagsreikningi verður kannski komið ofan í 10--15% því fyrirtækið verður svoleiðis drekkhlaðið af skuldum á nýjan leik. Og þá vitum við að ekki má mikið út af bera. En með ríkissjóð á bak við sig getur það auðvitað haldið áfram að taka lán. Varðandi fjármögnunina og umhverfisreglurnar er ég ekki viss um að hæstv. fjmrh. sé á réttri braut í þessum efnum. Ég er nefnilega alls ekki viss um það. Tímarnir eru að breytast í þessu. Mönnum er ekki lengur sama um hvaða sóðaskap sem er í umhverfismálum. Það er alveg gjörbreytt. Það er meira að segja svo komið að Alþjóðabankinn er aðeins kominn með meðvitund um umhverfismál. Er þá mikið sagt. Og það er langt síðan t.d. Norræni fjárfestingarbankinn fór að taka sjálfan sig mjög alvarlega í þessum efnum og hefur sett sér strangar reglur í þeim efnum. Það hygg ég að Evrópski fjárfestingarbankinn hafi líka gert. Og ég veit að mjög margir stórir einkabankar leggja núna metnað sinn í að verja sig fyrir öllum óhróðri eða allri gagnrýni um að þeir fjármagni verkefni og uppbyggingu sem sé óverjandi í umhverfislegu tilliti. Ég hef um það upplýsingar innan úr hinum evrópska bankaheimi, meira að segja frá Póllandi, að þetta sé komið til umtals þar, hvort þetta verkefni uppi á Íslandi sé nú ekki dálítið hæpið af umhverfisástæðum. Varðandi skattamálin er það auðvitað bara þannig að þetta er forréttindafyrirtæki með bullandi meðgjöf í skattalegu tilliti. Það eru klæðskerasaumuð ákvæði utan um óskir þess í enn ríkari mæli en oftast áður hefur verið gert, en það er reyndar látið heita svo að það heyri undir íslensk skattalög. Þetta er öfugsönnun. Fyrst er sagt að fyrirtækið heyri undir íslensk skattalög. Svo fær það undanþágur frá nánast hverri einustu grein þeirra.

Virðulegi forseti. Nú stendur yfir 2. umr. um frv. til laga um heimild til samnings um álverksmiðju í Reyðarfirði sem hér hefur verið lagt fram af hæstv. iðnrh. Ég var því miður ekki á landinu þegar frumvarpið var flutt hér í byrjun þings og gat þá ekki tekið þátt í umræðunni. Ég hef ákveðið að blanda mér í umræðuna nú þegar það kemur fyrir þingið aftur. Fyrir það fyrsta vil ég strax lýsa yfir miklum stuðningi mínum við frv. og verkefnið sem hér er verið að fara í. Ég tel að á komandi árum og áratugum verði það til mikilla hagsbóta fyrir íslenska þjóð, að maður tali ekki um austfirskt atvinnulíf. Ekki veitir af. Herra forseti. Ég vil láta það koma skýrt fram í byrjun að ég lýsi fullum stuðningi mínum við þetta mál. Eins og reyndar á öllum öðrum undirbúningsstigum þessa máls hvort það var frv. um Kárahnjúkavirkjun eða varðandi Eyjabakkavirkjun. Ég hef stutt þetta mál alla tíð. Ég hef að sjálfsögðu átt þess kost að fylgjast með umræðu eins og allir aðrir. Þetta hefur ekki farið fram hjá nokkrum einasta manni hvorki úti í þjóðfélaginu né á hinu háa Alþingi. Ég verð að segja alveg eins og er að ég undrast ætíð þegar ég hlusta á málflutning þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, hvernig þeir djöflast gegn þessu frv. fram og aftur og finna þessu verkefni allt til foráttu. Þeir sjá ekki nokkurn einasta ljósan punkt í því. Ég verð að segja eins og er, herra forseti, að það kemur mér verulega á óvart. Ég vil þó taka skýrt fram að ég tel mig ekki umhverfissóða eða andstæðing fallegrar náttúru. Hins vegar er það einu sinni þannig að stundum þurfa menn að velja og hafna og stundum kosta ýmis framfaramál jarðrask og annað sem getur verið óbætanlegt eins og gengur og gerist. Menn verða alltaf að vega það og meta. Ég tel hins vegar, herra forseti, eins og ég sagði áðan að þetta muni gagnast vel íslenskri þjóð á komandi árum og áratugum og verða til heilla fyrir land og þjóð. Ég tel að þetta muni, þegar fram líða stundir, líkt og álverksmiðjan í Straumsvík skapa mikil og góð atvinnutækifæri fyrir fólk og skapa mikið af öðrum störfum á því svæði. Það sama má auðvitað segja um Norðurál og uppbygginguna þar. Það vita allir sem vilja vita að þetta eru stór og mikil fyrirtæki en það hefur sannarlega ekki verið þrautalaust að koma þessum málum í gegnum hið háa Alþingi, hvort sem er í umræðu um Ísal eða Norðurál. Ég tel, herra forseti, allt í lagi að rifja aðeins upp, fara aftur í tímann til ársins 1967. Mig langar að rifja upp nokkur atriði sem þá voru umræðuefni í þjóðfélaginu, nefnilega deilur um væntanlega byggingu álvers. Ríkisstjórnin sem það verk vann var harðlega gagnrýnd af þáverandi stjórnarandstöðu, Alþb. hinu gamla og Framsfl. sem þá var í stjórnarandstöðu og hafði ýmislegt á hornum sér varðandi undirbúning þess verks. Ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að grípa aðeins niður í kafla úr bókinni Ísland í aldanna rás. Ég held að það sé ágætt að rifja þetta upp og setja í samhengi við umræðuna í þjóðfélaginu í dag, hvort sem það er í heitum pottum, stórmörkuðum eða annars staðar eins og segir í skeyti frá ágætum umhverfisverndarsinnum í dag. Ég gríp hér niður í bókinni þar sem verið er að ræða um ástandið í þjóðfélaginu árið 1967 og kemur í framhaldi af fyrirsögninni: ,,Enn heldur viðreisn velli``. Með fylgja teikningar af þeim miklu stjórnmálaskörungum sem þá voru í forsvari, þeim Bjarna heitnum Benediktssyni, Gylfa Þ. Gíslasyni og fleiri ágætismönnum sem í þeirri ríkisstjórn. Með leyfi forseta ætla ég að grípa aðeins inn í þetta. Það er sem sagt verið að ræða um ástandið í þjóðfélaginu en þá steðjuðu miklir erfiðleikar að íslenskri þjóð, m.a. vegna aflaskorts. Hér segir, með leyfi forseta: ,,En stjórnin vitnaði einnig til þess að hún væri í óðaönn að renna nýjum stoðum undir íslenskt efnahagslíf, einkum með álverksmiðjunni, sem fundinn hafði verið staður í Straumsvík við Hafnarfjörð, og virkjunarframkvæmdum í tengslum við hana. Hélt stjórnin því fram að stjórnarandstöðuflokkarnir máluðu skrattann á vegginn þegar þeir fjölyrtu um erfiðleika í vændum. Þegar haustaði kom á daginn að ástandið var verra en ætlað hafði verið. Fiskaflinn minnkaði, einkum síldarafli sem verið hafði hornsteinn þenslunnar undanfarin ár. Gjaldeyrisstaðan versnaði stórum og í október var hún orðin neikvæð í fyrsta sinn í langan tíma. Ytri aðstæður versnuðu enn og sýnt að verðstöðvunin dugði ekki lengur og hafði raunar aukið á vandann þegar til lengri tíma var litið. Gengislækkun virtist yfirvofandi en bæði Bjarni Benediktsson og Gylfi Þ. Gíslason lýstu því yfir að hún kæmi ekki til greina.`` Síðar í þessari ágætu bók er fjallað um það þegar álverið í Staumsvík tók til starfa. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Um miðbik aldarinnar var sjávarútvegur aðalútflutningsatvinnuvegur Íslendinga og hvíldi efnahagur þjóðarinnar á því að atvinnugreinin gæti tryggt sjálfri sér og afkastaminni framleiðslugreinum viðunandi afkomu með aukinni framleiðslu og framleiðni. Ýmsir drógu í efa að sjávarútvegurinn gæti gegnt þessu hlutverki til langframa og töldu nauðsynlegt að auka fjölbreytni atvinnulífsins. Talsverð viðleitni í þessa átt kom fram á 6. áratugnum og eru Áburðarverksmiðjan og Sementsverksmiðjan sýnilegustu ávextir hennar. En á árunum 1961--1963 hóf viðreisnarstjórnin gerð þjóðhags- og framkvæmdaáætlana til langs tíma og kom þá þörfin fyrir nýja útflutningsframleiðslu glögglega í ljós. Iðnaðarráðherra skipaði vorið 1961 sérstaka nefnd sem kanna skyldi hvort hagstætt væri að koma á fót álvinnslu eða öðrum orkufrekum iðnaði á Íslandi og sumarið 1961 hóf nefndin viðræður við Swiss Aluminium Ltd. Í fyrstu var um könnunarviðræður að ræða en þær þróuðust smám saman í samningaviðræður sem lauk með samningi um byggingu álverksmiðju í Straumsvík sunnan Hafnarfjarðar. Samningurinn var lagður fyrir Alþingi til staðfestingar og olli þar hörkudeilum. Stjórnarandstaðan, einkum þingmenn Alþýðubandalagsins, taldi að með samningnum væri verið að veita erlendum auðhring möguleika á að hreiðra um sig á Íslandi, hagnaður Íslendinga af framkvæmdinni væri of lítill og hún gæti spillt gróðri í nágrenninu. Báðir stjórnarandstöðuflokkarnir, Alþýðubandalag og Framsóknarflokkur, gagnrýndu jafnframt það ákvæði samningsins sem kvað á um að gerðardómur skyldi skera úr ef ágreiningur risi milli ríkisstjórnarinnar og Swiss Aluminium um ákvæði samningsins. Þingmenn Alþýðubandalagsins kröfðust þjóðaratkvæðagreiðslu um samninginn og fóru þess á leit við Ásgeir Ásgeirsson forseta að hann staðfesti ekki lögin. Forsetinn hafnaði þeim tilmælunm og svo fór að lögin voru samþykkt á Alþingi vorið 1966 með atkvæðum þingmanna stjórnarflokkanna gegn atkvæðum þingmanna stjórnarandstöðunnar.`` --- Það er Alþýðubandalags og Framsóknarflokks. --- ,,Tveir þingmenn Framsóknarflokksins sátu raunar hjá við atkvæðagreiðsluna. Samningur ríkisstjórnarinnar og Swiss Aluminium tók gildi 20. september 1966. Sama dag tók gildi samningur Landsvirkjunar og Íslenska álfélagsins (Ísal), dótturfyrirtækis Swiss Aluminium, um kaup og sölu raforku til álversins. Í samningnum var kveðið á um að Landsvirkjun reisti í Þjórsá við Búrfell 210 megavatta orkuver sem sæi álverinu fyrir raforku og að Ísal reisti álver við Straumsvík sem framleiddi árlega um 60.000 tonn af áli. Framkvæmdir hófust sumarið 1966. Alþjóðabankinn veitti Landsvirkjun 18 millj. dollara lán til Búrfellsvirkjunar og 6 millj. dollara lán að auki var fengið með útboði á verðbréfamarkaði í New York en að öðru leyti var virkjunin fjármögnuð með láni úr ríkissjóði og framlögum eigenda Landsvirkjunar. Fyrri áfanginn, 105 megavatta virkjun og 30.000 tonna álver, tók til starfa í september 1969 en Búrfellsvirkjun var síðan stækkuð í 210 megavött á árunum 1971--1972.`` Það er ákaflega gaman að rifja þetta upp og sjá hvernig sagan í raun og veru endurtekur sig. Miklar deilur voru um þessa byggingu þarna. Menn kröfðust þjóðaratkvæðis og stjórnarandstæðingar greiddu atkvæði gegn málinu en tveir framsóknarþingmenn sátu hjá.  
             Herra forseti. Ég vil í örstuttu máli fara yfir þau atriði sem hér eru lögð til grundvallar. Það hefur verið kristaltært í mínum huga þau ár sem ég hef setið á Alþingi að styðja þessa framkvæmd. Ég trúi því og treysti að vel hafi verið haldið á spilunum hvað ríkisstjórnina og samningamenn Íslendinga við þetta erlenda fyrirtæki varðar. Ég geri mér að sjálfsögðu grein fyrir því að það er vafalaust oft erfitt að sjá um þau mál. Þessir erlendu aðilar hafa því miður tromp í erminni, ef svo má að orði komast. Þeir vita að við byggjum þetta ekki ein. Við höfum þurft að leita til erlendra stórfyrirtækja til að koma af stað svo stórum og viðamiklum rekstri eins og verið að tala um. Það kostar okkur, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, ýmiss konar eftirgjöf á gjöldum og sköttum eins og hér hefur verið rætt um. Auðvitað er slæmt þegar það þarf að mismuna fyrirtækjum, auðvitað er það slæmt. Þess gerist hins vegar þörf og kemur náttúrlega til út af hnattstöðu Íslands. Það þarf að leggja töluvert á móti umfram ýmis önnur lönd til að fá fyrirtæki í slíkan rekstur sem hér er rætt um líkt og er um annan rekstur sem við vitum að samkeppnishæfni skerðist töluvert hjá miðað við rekstur í löndum sem eru nær mörkuðum. Við gerum okkur vonandi grein fyrir því að það kostar mikið að flytja súrál frá Ástralíu, en þaðan held ég að það komi, til Íslands. Það dregur úr arðsemi viðkomandi fyrirtækja sem vinna úr þessu og gerir að verkum að við þurfum e.t.v. að gefa eftir. Ég styð þetta verk sérstaklega vegna þess að ég tel það þjóðhagslega arðbært til langs tíma og muni renna styrkari stoðum undir þjóðarhag okkar. Ég segi það hiklaust vegna þess að ég sé fyrir mér að hlutur sjávarútvegs í útflutningi muni minnka á komandi árum. Í öðru lagi er þessi álverksmiðja og virkjun staðsett á landsbyggðinni, austur á landi sem ég er auðvitað sérstaklega ánægður með. Þetta stórt fyrirtæki og hinar miklu framkvæmdir eru afar heppilegar fyrir þetta landsvæði og þá orkumöguleika sem þar eru og Reyðarfjörður er ákaflega heppilegur fyrir byggingu álvers. Ég ætla, herra forseti, aðeins að fara í gegnum þróun íbúafjölda á þessu svæði sem fram kom í svari hæstv. félmrh. við fyrirspurn frá mér sem ég lagði fyrir hann á þessu þingi og er á þskj. 267. Þar er farið í gegnum íbúafjölda í öllum kjördæmum og öllum sveitarfélögum landsins og borið saman frá 1. des. 1991 til 1. des. 2001. Ef ég lít hér á hið nýja Norðausturkjördæmi og tek dæmi af Fjarðabyggð þá bjuggu í Fjarðabyggð 1. des. árið 1991 3.551 íbúi. 1. des. 2001 voru þeir komnir niður í 3.062, hafði fækkað um 489 manns eða 13,8%. Ef við höldum áfram og tökum sveitarfélög í næsta nágrenni við þessar miklu framkvæmdir og förum t.d. yfir í Austur-Hérað þá voru íbúar þar árið 1991 1.993 talsins, en árið 2001 2.031, hafði sem sagt fjölgað um 38 eða 1,9%. Í Norður-Héraði voru íbúar 355 árið 1991 en árið 2001 312, hafði fækkað um 43 eða 12,1%. Í Búðarhreppi bjuggu árið 1991 757 íbúar. Árið 2001 voru þeir komnir niður í 569, hafði fækkað um 188 eða tæp 25%. Í Fáskrúðsfjarðarhreppi hafði íbúum fækkað úr 92 í 63 eða um 31,5%. Ef farið er yfir í Stöðvarhrepp þá hafði íbúum þar fækkað úr 340 í 257 eða um tæp 25%. Ef við förum í syðsta hlutann, sem við getum kallað miðað við þá skilgreiningu sem kemur fram í frv., Miðausturland, og förum í Breiðdalshrepp þá hafði íbúum fækkað þar um 79 eða 22,6%. Með öðrum orðum, herra forseti, fyrir utan Austur-Hérað var fækkun í þessum sveitarfélögum á bilinu 14--31% á þessum tíma. Árið 1991 bjuggu 7.088 íbúar í þessum sveitarfélögum, en árið 2001 6.294, hafði fækkað um 794 íbúa eða 12,6%. Herra forseti. Ég vek athygli á þessari tölu um fækkun. Það er svipuð tala og talið er að álverið muni skapa í störfum og í tengdri starfsemi við það. Þetta eru, herra forseti, staðreyndir sem vert er að hafa í huga. Og með fullri virðingu fyrir umhverfissinnum og náttúruverndarsinnum vil ég kasta fram þeirri spurningu hvort slík fækkun íbúa í sveitarfélögum á þessu landsvæði, ásamt fækkun íbúa hvar sem er á landsbyggðinni, heyri ekki nánast undir náttúruspjöll eða umhverfisslys ef íbúum heldur áfram að fækka svo eins og gerst hefur hlutfallslega undanfarin tíu, fimmtán ár. Hvað er það annað en umhverfisslys? Hér er verið að tala um framkvæmd sem er stór í sniðum sem mun snúa þeirri þróun við og það er hið besta mál. Og það verður að segjast alveg eins og er, herra forseti, að mér blöskrar það stundum þegar andstæðingar þessa verkefnis, sem koma nú flestir úr Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, þingmenn hér á hinu háa Alþingi, djöflast svo gegn þessu verki og hafa ekki, þrátt fyrir margar spurningar, getað svarað því hvað á að koma í staðinn ef álverið kemur ekki. Tek ég nú eftir að hv. þm. Ögmundur Jónasson biður um andsvar og ég þykist vita að þá hefjist talningin hér á eftir þegar ég verð búinn og upp verði talin þau störf sem skapa má ef ekki yrði af þessu. Vil ég þá spyrja jafnframt eftir hvort þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hafi þekkst það boð sem bæjarstjórinn á Ísafirði bauð þeim, að koma vestur til að aðstoða þá við að finna svo mörg störf á norðanverðum Vestfjörðum, vegna þess að þeir fá ekki álver. Og bíð ég spenntur eftir upptalningunni á eftir, herra forseti. Það verður fróðlegur lestur. Herra forseti. Margt hefur verið rætt um þessa framkvæmd í þjóðfélaginu, eins og ég sagði áðan, og kem ég síðar að bréfi sem þingmönnum barst í dag. En ég ætla aðeins að fara yfir nokkrar umsagnir sem hafa komið um þetta mál og byrja ég þá sérstaklega og fyrst að sjálfsögðu og af virðingu fyrir Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi, vegna þess að þar hefur verið vel á málum haldið, hart barist og málum fylgt eftir af mikilli staðfestu til að vinna þessu máli framgang. Í umsögn þeirra kemur að sjálfsögðu fram að orku- og stóriðjunefnd Sambands sveitarfélaga á Austurlandi hafi tekið þetta fyrir 7. febrúar og vitnað þar í samþykkt sem gerð var á aðalfundi Samtaka sveitarfélaga á Austurlandi á Seyðisfirði árið 2002 þar sem þessu máli er fagnað og því lýst yfir að ef þetta kæmist í höfn væri það allt hið besta mál og hvatt til samþykktar. Þetta þarf að sjálfsögðu ekki að koma á óvart. En ég vil segja, herra forseti, að mér finnst sveitarstjórnarmenn á Austurlandi, Miðausturlandi sérstaklega, og þeir sem hafa borið hitann af málflutningi þeirra og eftirfylgni, eigi heiður skilið fyrir baráttu sína og hygg ég að ég halli ekki á neinn þegar ég nefni menn eins og Smára Geirsson, formann Samtaka sveitarfélaga á Austurlandi, Þorvald Jóhannsson, sem er framkvæmdastjóri Samtaka sveitarfélaga á Austurlandi og jafnframt formaður orku- og stóriðjunefndar, og Guðmund Bjarnason, bæjarstjóra í Fjarðabyggð. Ég hygg að ég halli ekki á neinn, herra forseti, þegar ég nefni þessa menn sérstaklega. Ég segi alveg eins og er sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður í byggðarlagi á landsbyggðinni þar sem maður hefur mátt horfa á það sama og ég lýsti áðan hvað varðar íbúaþróun og fækkun íbúa, að ég er ákaflega stoltur af þeim mönnum sem hafa fylgt þessu máli eftir, barist fyrir því og haldið sjónarmiðum Austfirðinga fram af þvílíkum eldmóði og krafti sem þeir hafa gert. Þeir eiga heiður skilið, herra forseti, fyrir það sem þeir hafa gert. Byggðarannsóknastofnun Íslands, staðsett á Akureyri, veitir umsögn um þetta mál og þar kemur fram m.a., með leyfi forseta: ,,Það er álit Byggðarannsóknastofnunar að almennt séð megi taka undir það að fyrirhugaðar stóriðjuframkvæmdir á Austurlandi muni hafa veruleg áhrif og að þau birtist ekki síst í fjölgun atvinnutækifæra og eflingu byggðar á Miðausturlandi.`` Það er meira í áliti þeirra hjá Byggðarannsóknastofnun sem væri ákaflega gaman að fara í gegnum og ræða um vegna þess að farið er mjög faglega í gegnum þetta mál, en ég ætla ekki að lengja umræðuna með því að fara í gegnum það. Hins vegar er rétt að ítreka það sem segir í lok þessa álits, með leyfi forseta: ,,Byggðarannsóknastofnun áréttar það álit sitt að fyrirhugaðar stóriðjuframkvæmdir á Austurlandi muni hafa veruleg samfélagsáhrif og að þau birtist ekki síst í fjölgun atvinnutækifæra og eflingu byggðar á svæðinu. Rétt er þó að lokum að benda á að spár og mat á þróun mála eru nokkurri óvissu háð og er þar ekki síst um að kenna skorti á gögnum.`` Næst ætla ég að vitna til þróunarsviðs Byggðastofnunar sem sendir álit sitt, en í 3. mgr. segir svo, með leyfi forseta: ,,Álveri í Reyðarfirði fylga fjölmörg störf og samkvæmt mati á umhverfisáhrifum er talið að við byggingu þess þurfi um 2.300 ársverk. Þá er reiknað með um 455 ársverkum í álverinu þegar það tekur til starfa. Að auki koma til margfeldisáhrif bæði á Austurlandi og annars staðar á landinu. Stofnunin telur mikilvægt að fylgst sé vel með áhrifum þessarar starfsemi á byggðaþróun og bendir í því sambandi á tillögu til þingsályktunar um rannsóknir á samfélagslegum áhrifum álvers- og virkjunarframkvæmda á Austurlandi (511. mál).`` --- Sem Svanfríður Jónasdóttir er 1. flm. að ásamt þeim hv. þm. Hjálmari Árnasyni, Arnbjörgu Sveinsdóttur, Guðjóni A. Kristjánssyni og Einari Má Sigurðarsyni. Ég held, herra forseti, að ástæða sé til að lesa þessa tillögu sem hér er vitnað í og Byggðastofnun hvetur til og minnir á, vegna þess að ég held að stjórnarsinnar ættu að ljá því máls að tillagan fari í gegnum þingið og verði samþykkt. Af því að ég sé að hæstv. iðnrh. er hér í hliðarsal vil ég ítreka það sem ég sagði: Ég tel að stjórnarsinnar, ríkisstjórnarflokkarnir, eigi að stuðla að því að sú tillaga sem ég ætla að vitna til sem flutt er af að mér sýnist þingmönnum úr öllum flokkum nema Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, þeir hafa náttúrlega verið á móti þessu eins og ýmsu öðru, þá hvet ég stjórnarsinna til þess að ljá því máls að þessi tillaga eða tillaga sem yrði samin upp úr henni hljóti náð fyrir augum stjórnarsinna og verði samþykkt áður en þing fer heim. Ég tel það ákaflega mikilvægt vegna þess að hér er merkilega tillaga. Í henni segir, með leyfi forseta: ,,Alþingi samþykkir að fela Byggðarannsóknastofnun Íslands, í samvinnu við Þróunarstofu Austurlands, að fylgjast með samfélagsbreytingum og þróun byggðar og atvinnulífs á því landsvæði þar sem áhrifa álvers- og virkjunarframkvæmda á Austurlandi gætir mest. Verkefninu verði ætlað fé í fjárlögum í sex ár frá og með árinu 2004. Byggðarannsóknastofnun skili formlegum skýrslum til ráðherra byggðamála í lok árs 2005 og 2007 og síðan í lok verkefnisins. Þá verði stofnunin stjórnvöldum til ráðuneytis á tímabilinu verði þess óskað.`` Í upphafi að greinargerð með þáltill. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Bygging Kárahnjúkavirkjunar og álvers við Reyðarfjörð sem af ýmsum hafa verið kallaðar stærstu framkvæmdir Íslandssögunnar, svo og starfræksla álversins munu hafa mikil áhrif á samfélags-, byggða- og atvinnuþróun á áhrifasvæði framkvæmdanna. Hversu mikil eða víðtæk þau áhrif verða er ekki vitað. Verkefnið mun hafa einhver áhrif um allt land, nokkur þjóðhagsleg áhrif en annars konar og meiri á helstu áhrifasvæðum og mest verða áhrifin væntanlega á Miðausturlandi. Þessum framkvæmdum er líka ætlað að hafa áhrif í þá veru að efla og styrkja byggð á Austurlandi og jafnvel víðar. Menn eru hins vegar ekki á einu máli um hver eða hversu víðtæk hin samfélagslegu áhrif verða. Allir eru þó sammála um að þessar framkvæmdir munu hafa mikil áhrif.`` Síðan er ítarlegri greinargerð, herra forseti, með þessari tillögu, þeirri ágætu tillögu sem ég er að vitna hér í þar sem 1. flm. er hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir sem hefur lagt vinnu í að setja saman þessa greinargerð. Mér finnst og ítreka að jafnvel sé nauðsynlegt að samþykkja svona tillögu núna áður en þing fer heim og ég held að það yrði gott veganesti inn í þessa stóru og miklu framkvæmd að vera búið að fela Byggðarannsóknastofnun Íslands að fylgjast með þessu máli og skrifa greinargerðir og annað slíkt um það meðan það er að eiga sér stað. Herra forseti. Umsagnir aðila á borð við Alþýðusamband Íslands, þau fjöldasamtök, eru ákaflega merkilegar. Hér segir að miðstjórn ASÍ hafi ályktað sérstaklega um virkjana- og stóriðjumál á fundi sínum á Egilsstöðum þann 7. nóv. 2001. Í þessari ályktun sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Miðstjórn Alþýðusambands Íslands telur að forsendur aukins hagvaxtar og bættra lífskjara á næstu árum sé stöðug og viðvarandi aukning útflutningstekna. Til þess að svo megi vera telur miðstjórn ASÍ mikilvægt að nýta allar auðlindir til lands og sjávar með skynsamlegum hætti. Í samræmi við þessa grundvallarskoðun er mikilvægt að nýta þá orku sem landsmenn búa að til uppbyggingar á samkeppnishæfu atvinnulífi. Miðstjórn ASÍ lýsir því stuðningi sínum við áform um byggingu álvers við Reyðarfjörð og virkjunarframkvæmdir á Austurlandi. Miðstjórn ASÍ leggur áherslu á að þessi framkvæmd er afar mikilvæg fyrir uppbyggingu atvinnu og lífskjara launafólks bæði á Austurlandi og um land allt.`` Svo segir m.a., herra forseti, í áliti Alþýðusambands Íslands. Alþýðusamband Íslands eru nú ekki nein smáræðissamtök. Þetta eru stór samtök. Ég veit ekki nákvæmlega hve margir sitja í miðstjórn en það eru menn úr öllum flokkum og alls staðar að af landinu. Þess vegna segi ég, herra forseti, að þetta er ákaflega mikilvæg og merkileg ályktun og sýnir þá framsýni sem Alþýðusambandið og forusta þess hefur í þessum málum og horfir þar til framtíðar, til nokkurra ára og nokkurra áratuga og er þar auðvitað að huga að atvinnulífinu, atvinnusköpun og gangi þjóðarhags. Sama má segja um Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins. Þau samtök segja að það sé fagnaðarefni að bygging álvers í Reyðarfirði og stórvirkjun á Austurlandi eru að verða að veruleika. Þau segja að framkvæmdin muni verða lyftistöng fyrir atvinnulíf á landinu öllu og muni stuðla að bættum hag landsmanna og fjölbreyttari samsetningu atvinnulífs. Þetta er mikil samþykkt og sýnir að aðilar vinnumarkaðarins, bæði Samtök atvinnulífsins og iðnaðarins og Alþýðusamband Íslands, samtök verkafólks, mæla með þessari framkvæmd. Ég leiði ekki hugann að því eitt augnablik, herra forseti, að þessi samtök væru að mæla með þessu nema vegna þess að þetta er hagkvæmt verk, gott verk fyrir Ísland og Íslendinga litið fram í tímann. Herra forseti. Margt hefur verið rætt um þessa uppbyggingu á Austurlandi og margir, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, efast um að hægt sé að setja upp svo stóran vinnustað í svo litlu byggðarlagi sem Fjarðabyggð er. En svæðið allt sem þarna er í nágrenni er nægjanlega stórt að mati þeirra sem um þetta fjalla til að hægt sé að gera þetta. Byggð mun eflast á komandi árum á þessu svæði, að maður tali ekki um allar þær hliðaratvinnugreinar sem munu koma í framhaldi af þessu. Herra forseti. Í fskj. IX með frv. er mat á samfélagslegum og efnahagslegum áhrifum álvers Alcoa í Reyðarfirði, gert í nóvember 2002 af Nýsi hf., ráðgjafarþjónustu. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu með því að fara í gegnum þetta. Ég hef átt þess kost að vera á fundum fyrir austan þar sem þetta ágæta fyrirtæki hefur farið í gegnum þau atriði sem hér koma fram. Það var mjög faglega unnið og mikið af upplýsingum sem hér liggja frammi eru málinu til mikils stuðnings. Þegar menn fara í gegnum þetta og við segjum það og höfum trú á því að verið sé að skjóta styrkari stoðum undir atvinnulíf á Austurlandi og í raun styrkari stoðum undir þjóðarhag, útflutning og þjóðarhag, og skapa fleiri störf með öllum þeim hliðarstörfum sem eiga að fylgja með þá er kannski vert að minnast þess að það liggur t.d. fyrir að hið ágæta fyrirtæki BYKO er að setja upp starfsemi á Austurlandi einmitt í framhaldi af þessari ákvörðun og hér hafa í dag verið nefnd ýmis önnur fyrirtæki eins og Flugfélag Íslands o.fl. Við erum því í raun að tala um velferðarmál til framtíðar í mjög víðum skilningi. Þessi vinnustaður, álverið í Reyðarfirði, mun skapa, eins og hér hefur komið fram, um 750 störf og greiða há laun. Þetta eru góð störf. Þetta eru störf í hátækni. Stundum er mönnum náttúrlega villt sýn þegar sýnd eru m.a. í fjölmiðlum á Íslandi eldgömul álver þar sem umhverfið er kannski ekki eins gott og gerist í nútímaálverum í dag. Ég held með öðrum orðum, herra forseti, að álver sé mjög háþróaður og góður vinnustaður sem greiðir há laun, er með mikla og góða sýn fyrir starfsmenn og sé bara hið besta mál. Þegar menn tala um þessi störf og bera þau saman við eitthvað annað þá er stundum eins og talað sé um störf í álveri með hálfgerðri lítilsvirðingu. Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að það er mjög í takt við ýmislegt annað. Í tengslum við þetta stóra verkefni, og þegar horft er til þeirra byggðarlaga sem ég gerði að umtalsefni áðan og ræddi um, þá hefur jafnframt verið ákveðið að ráðast í ýmiss konar samgöngubætur á Austurlandi. Ýmislegt annað mun byggjast upp. En ég get sérstaklega um samgöngubætur á Austurlandi og hið ánægjulega útboðsverkefni sem Vegagerðin var að opna ekki alls fyrir löngu, þ.e. útboð í jarðgöng milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar. Vonandi er að það verk hefjist sem allra fyrst og stækki þar með, ef svo má segja, upptökusvæði álversins, stækki það atvinnusvæði vegna þess að vegalengdir styttast með þessum jarðgöngum og styttra verður fyrir næstu nágranna þar að sækja vinnu og taka þátt í þeirri miklu uppbyggingu sem á að eiga sér stað og við erum nú að ræða. Herra forseti. Á næstu árum eða áratugum munu vonandi verða gerðar meiri samgöngubætur þarna og í næsta nágrenni til þess að tengja fleiri staði, stytta vegalengdir frá stöðum eins og t.d. Vopnafirði til Miðausturlands og þá segi ég alveg hiklaust með jarðgöngum undir Hellisheiði. Þetta er verkefni sem m.a. sveitarstjórnarmenn á Vopnafirði ræddu við okkur í samgn. ekki alls fyrir löngu. Þó svo að jarðgöng þarna séu ekki væntanleg alveg á næstu árum þá er þetta hugmynd sem vert er að ræða og rétt er að minna á að Samtök sveitarfélaga á Austurlandi hafa ályktað um að þessi jarðgöng skuli vera næst, að maður tali ekki um ný jarðgöng í staðinn fyrir jarðgöngin um Oddsskarð, en mér finnst stundum að það hafi verið eins og hálfgerð tilraunastarfsemi að fara með jarðgöngin svo hátt sem raun ber vitni. Auðvitað liggur í augum uppi að á komandi árum mun þurfa að ráðast í samgöngubætur þar líka. Herra forseti. Ég sagði áðan að ég teldi mig ekki vera umhverfissóða eða að ég vildi ganga illa um náttúru landsins eða væri alveg sama hverju væri fórnað fyrir hvað. Ég tel mig ekki vera það. Ég ber að vissu leyti töluverða virðingu fyrir umhverfissinnum þegar þeir halda sínum málum fram í ýmsum verkum. En ég vil hafa það á hreinu að umhverfissinnar geta líka gengið allt of langt og mjög margir hafa í þeirri heitu umræðu sem hefur orðið um þetta verk, Kárahnjúkavirkjun og þetta, að mínu mati oft og tíðum farið langt út fyrir öll velsæmismörk. Ég ítreka það og segi að starf umhverfisverndarsinna er mjög mikilvægt til þess að sýna viðkomandi stjórnvöldum aðhald til að lágmarka þá náttúruröskun sem þarf að eiga sér stað við þær framkvæmdir sem ráðist er í hvort sem það eru þessar framkvæmdir eða lagning vega úti um land eða í Reykjavík. Nú á síðari árum hefur þetta fengið miklu meira vægi í þjóðfélaginu og það er gott þegar skynsamlega er haldið á málum. En það er ákaflega auðvelt að fara langt út fyrir öll velsæmismörk og í mörgum tilfellum í þeirri heitu umræðu sem hefur átt sér stað um þetta hefur það gerst. Það er því miður mörgum umhverfisverndarsinnum til skammar hvernig þeir hafa bæði hagað sér og talað og hvað þeir hafa sagt. Eitt af því sem ég vil nefna hér er bréf sem ég geri ráð fyrir að allir alþingismenn hafi fengið í dag frá svokölluðum Austurvallarhóp sem mótmælir Kárahnjúkavirkjun. Það er sent til Alþingis Íslendinga. Austurvallarhópurinn hefur staðið fyrir mótmælum hér úti á Austurvelli og alla vega í dag, herra forseti, þegar ég gekk fram hjá rétt um kl. 12 voru þar fjórir saman komnir. Og um leið og ég gekk fram hjá var ég spurður af einum þeirra hvort ég væri ekki til í að standa með þeim þarna næstu tíu mínútur og halda á einu spjaldi. Það vantaði sem sagt fleiri í hópinn. Nú er ég svo sem ekkert að gera neitt lítið úr því þó að þeir hafi verið fjórir. En við höfum auðvitað séð það hægt og sígandi hvernig þessi mótmæli úti á Austurvelli eru að fjara út. Ég tel það reyndar ákaflega mikilvægt að í þjóðfélaginu fari að skapast sátt um þetta. Það hafa verið miklar deilur. Menn hafa komið fram sjónarmiðum sínum. Alþingi er að taka hér lokaákvörðun um þetta verkefni, sem við höfum, og þess vegna ættu menn að slíðra sverðin og snúa sér að öðrum atriðum og láta af þeim mótmælum sem hér hafa verið. Ég hygg að það megi segja að umhverfisverndarsinnar hafi komið ýmsu góðu til leiðar á margan hátt. Umhvrh. tók tillit til atriða sem mér fannst mjög skynsamlegt, þ.e. þegar hún talaði um að yfirfallið færi aftur ofan í gljúfrin en ekki yfir í Desjarárdalinn svo ég nefni dæmi. En ég ítreka það og segi að mér finnst stundum dapurlegt að jafnskynsamt fólk og stundum er í forsvari fyrir þessu gengur of langt og fer langt út fyrir öll velsæmismörk. Skal ég nú grípa aðeins niður í þetta umrædda skeyti sem kom hér og er undirritað af tveimur konum, Elísabetu Kristínu Jökulsdóttur og Birgittu Jónsdóttur. Þar segir m.a., með leyfi forseta, í 7. kafla: ,,Framkvæmdin snýst ekki bara um steypumagn eða atvinnu 300 manna.`` Þarna er náttúrlega verið að rangtúlka, að tala um 300 störf. Það eru engin 300 störf að skapast þarna. Það eru 750 störf að skapast. Hvers vegna í ósköpunum er þessi tala þá sett inn og talað um að þarna verði atvinna fyrir 300 manns þegar það er vitað mál að störfin verða 750? Til hvers er þetta gert? Er það gert til þess að villa fólki sýn eða er þetta ekki bara hreinlega viljandi sett fram? Svo er það hér í næsta kafla. Ég vil grípa aðeins niður í hann, með leyfi forseta: ,,Ástæðan fyrir því að verið er að hleypa stóriðju inn í landið í stórum stíl er að hefðbundnar atvinnugreinar eins og sjávarútvegur og landbúnaður eru að hrynja. Sjávarútvegur vegna rányrkju og kvótakerfisins og landbúnaður vegna þess að hann er í fjötrum byggðastefnu og annars óskipulags.`` Það má svo sem margt segja um þennan kafla, ,,sjávarútvegur vegna rányrkju``. Má þá draga þá ályktun af því sem þarna er sagt að við séum að veiða of mikið í dag? Erum við sem sagt að veiða of mikið? Erum við að taka of mikið út úr höfuðstólnum til þess að halda uppi útflutningstekjum til þess að halda uppi venjulegum gangi á þjóðfélaginu, skulum við segja? Ef það er mat þessara aðila sem að Austurvallarhópnum standa að við séum að ganga of langt þá má spyrja: Hvar á að skera niður, miðað við þær töpuðu útflutningstekjur, ef við erum að stunda rányrkju svo mikla og hvað þarf að skera kvótann mikið niður í dag? Ég er ekkert viss um það, herra forseti, að þeir sem skrifa undir þetta bréf og hafa staðið úti á Austurvelli með mótmælaspjöld hugsi mikið út í það sem við erum að taka úr sjónum og þau útflutningsverðmæti sem þar skapast og þá miklu vinnu sem skapast í kringum veiðar og vinnslu sjávarfangs. Gera menn sér t.d. grein fyrir því að yfirstandandi loðnuvertíð er mjög óhefðbundin? Það getur jafnvel farið svo að við náum ekki þeim kvóta sem við ætluðum að veiða vegna þess að ástandið er annarlegt. Loðnan hagar sér allt öðruvísi en hún hefur gert áður. Hvað ætli miklar útflutningstekjur tapist ef við náum ekki 100, 200 eða 300 þúsund tonnum, eða guð má vita hvað? Ég bara spyr. Í hvaða hugarheimi er fólk sem setur þetta fram og hvernig lítur það á sköpun þjóðartekna, atvinnu og annað slíkt? Svo er talað um neikvæð félagsleg áhrif, að með tilkomu álvers og þessara framkvæmda sé verið að stofna til karlmannasamfélags, svokallaðs gullgrafaraþorps sem raski öllu jafvægi. Heyr á endemi! Og í staðinn fyrir að byggja álver ætti að skoða það að reisa jarðvísindaháskóla í tengslum við þjóðgarð og jafnframt ættu kvótamál fyrir austan að verða skoðuð, þá væntanlega með tilliti til þess að auka kvótann, eða hvað? Þá segja þau að margir Austfirðingar hafi lýst áhyggjum sínum yfir að framkvæmdir muni eyðileggja möguleika á ferðaþjónustu. Þessi framkvæmd getur líka leitt til þess að ferðaþjónustan aukist. Hvað stendur hún annars í langan tíma á ári, ég tala nú ekki um á landsbyggðinni? Tvo mánuði. Ég verð a.m.k. ekki var við það sem landsbyggðarmaður að mikill fjöldi útlendinga eða ferðamanna sé á ferð um byggðir landsins á vetrarmánuðum. Við erum að tala um tvo, þrjá mánuði sem þetta stendur yfir og hvað gerist á öðrum tímum? Sáralítið. Hvernig í ósköpunum á að skjóta rótum undir þessa ferðaþjónustu og hvernig á hún að standa undir því að taka við ungu fólki í vinnu eða skapa þjóðinni útflutningstekjur? Hvernig í ósköpunum á það að gerast? Þetta er vafalaust gott með en að halda að það geti komið í staðinn er fásinna. Svo kemur hér á einum staðnum, með leyfi forseta: ,,Umræðan um Kárahnjúkavirkjun er mikil í þjóðfélaginu og þótt hún vegi kannski ekki þungt á borðum Alþingis getum við fullvissað háttvirtan þingmann um það að alls staðar í þjóðfélaginu er verið að tala um þessi mál, í stórmörkuðum, á sundstöðum og vinnustöðum.`` Það er alveg hárrétt. Þetta er rætt víða. Ég ræði þetta mjög víða og þetta er mjög víða rætt við mig. Það eru ekki andstæðingar, það eru fylgjendur. Það er fólk sem gerir sér grein fyrir því að við eigum að njóta og nýta náttúruna, ganga vel um að sjálfsögðu og nota þau tækifæri sem gefast til að nýta auðlindirnar í landinu. Svo er fjallað um sjálfsmynd okkar sem á að vera eitthvað villt og óhamið. ,,Sjálfsmyndina má ekki brjóta.`` Ætli það geti verið, herra forseti, að sjálfsmynd ýmissa íbúa á landsbyggðinni hafi verið brotin með aðgerðaleysi í byggðamálum undanfarin ár og þeirri miklu fólksfækkun sem hafði verið á mörgum stöðum úti á landi og vitnað er m.a. til á þessu svæði sem við erum hér að tala um að setja inn þessar framkvæmdir og þetta álver? Ætli sjálfsmyndin hafi ekki verið dálítið brotin? Ég þekki sjálfur úr mínu byggðarlagi hvernig farið hefur. Herra forseti. Það mætti eyða löngum tíma í þetta mál og fjalla um það. Ég vildi aðeins í lokin minnast á þetta bréf sem þarna kom og það sem maður hefur ekki varið varhluta af. Maður hefur heyrt í þessu fólki sem hefur barist hvað harðast fyrir þessu og sagt hefur verið um það stundum: Flestir eiga uppruna sinn í 101 Reykjavík og gera sér e.t.v. ekki mikla grein, því miður, fyrir lífinu á landsbyggðinni, að maður tali ekki um sem maður hefur stundum heyrt að mörgum sé bara skítsama um það, svo að ég noti bara það orð. Það er langt síðan, herra forseti, að ég gerði mér grein fyrir því að landsbyggðin á sér ekkert mjög marga vini á höfuðborgarsvæðinu, langt síðan ég gerði mér grein fyrir því. Herra forseti. Ég hef hlustað með athygli á þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sem hafa djöflast gegn þessu verki og þessari framkvæmd allt kjörtímabilið, sama hvað við vorum að tala um, og gera enn. Það er í raun og veru ekkert hægt að segja um það. Þetta er að sjálfsögðu skoðun manna sem eru á móti þessu bara, hafa reyndar fengið það orð á sig að vera á móti öllu. Ég hef stundum vitnað í það að þessi ágæti flokkur sá ástæðu til þess að gera samþykkt um það á landsfundi að hann vildi vara við því að settir yrðu upp margir ljósastaurar í byggðarlögum, varaði sem sagt við götuljósum og gerði sérstaka samþykkt um það. Þau sögðu að það gæti skemmt stjörnusýn og að mig minnir, herra forseti, hefur einhvern tíma átt sér stað orðræða í þessum ræðustól og í þessum þingsal um þetta mál. Ég horfi út um gluggann nú þegar klukkan er að verða hálftólf, það er að skyggja hér úti og ljóskastararnir vísa á þetta virðulega hús, og minnist þess að a.m.k. einn þingmaður Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs var á móti þessari lýsingu að Alþingishúsinu og taldi hana allt of mikla. Finnst mér nú eðlilegt að hv. þingflokksformaður Vinstri grænna hlæi að þessu máli vegna þess að ég gerði það líka á sínum tíma. Ég átti ekki kost á því áðan að spyrja hv. þm. Steingrím J. Sigfússon, formann Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, út í eitt mál. Ég hef stundum spurt þann hv. þm. út í afstöðu hans í dag samanborið við afstöðu á þeim árum eða því ári --- það var vonandi bara ár sem hv. þm. var ráðherra í ríkisstjórn Íslands, landbrh. og samgrh. ef ég man rétt, kringum 1990--1991 --- til ýmissa mála. Við höfum t.d. stundum rifist um þegar verið er að veita heimild til að selja einhverjar orkuveitur úti á landi eða breyta þeim í hlutafélag og ég bar það saman við afstöðu hv. þingmanns við það þegar við Siglfirðingar neyddumst til að selja rafveitu og hitaveitu okkar. Þá töldum við að það væri nauð að selja þær en við þurftum að fá pening til að greiða skuldir. Ég lít hins vegar ekki á að það sé í dag. Það hafa engin vandkvæði komið upp með það. En hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon aðstoðaði okkur við þá sölu og veitti því máli brautargengi með að skapa heimild í lánsfjárlögum fyrir því að Rarik fengi að kaupa rafveitu og hitaveitu en hefur svo á síðari árum sem formaður Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs á Alþingi barist gegn sambærilegum aðgerðum hjá öðrum orkuveitum, annaðhvort við sölu, m.a. til Rariks, eða breytingu á rekstrarformi yfir í hlutafélag. Ég hef svo sem ekkert fengið út úr því nema hálfgert skítkast og skítt með það, ekki mikið um svör við því hvað hefur valdið þessari afstöðubreytingu. Mönnum er að sjálfsögðu í sjálfvald sett að skipta um skoðun. En það er nefnilega svo líka að þegar ég hlustaði á hv. þingmann ræða um álver á Reyðarfirði eða Kárahnjúkavirkjun rifjaðist upp fyrir mér að hv. Steingrímur J. Sigfússon sat í ríkisstjórn Íslands sem landbrh., sem þingmaður Alþýðubandalagsins sem þá var og hét, sem studdi í þeirri ríkisstjórn byggingu álvers á Íslandi, studdi væntanlega byggingu álvers á Íslandi á þessum árum sem þáverandi iðnrh. og samningamenn hins erlenda fyrirtækis sem og ég man ekki hvað heitir ákváðu að staðsetja á Keilisnesi. Ekki rétt?

Yes, yes, yes.

Yes, yes, segir hv. þm. Þuríður Backman, það staðfestir að ég er á réttri braut.

Ja, Keilisnes og ...

Og þessi hv. þm., Steingrímur J. Sigfússon, var sem sagt stuðningsmaður byggingar álvers á þessum árum sem sitjandi ráðherra í þeirri ríkisstjórn en hafði að vísu með sér í farteskinu að þingflokkur Alþýðubandalagsins hafði ályktað um að það mætti ekki vera á Keilisnesi heldur hvar, herra forseti? Úti á landi. Á Reyðarfirði. Hvað hefur breyst á þessum 10 árum? Hvað hefur gert það að verkum að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, formaður Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, kjörinn af landsbyggðarkjördæmi, berst nú svo hatrammlega gegn þessari framkvæmd, þessu álveri sem á að byggja á Reyðarfirði en ekki Keilisnesi? Hv. þm. og hans ágæti þingflokkur sem þarna starfaði vildu byggja þetta úti á landi til að koma í veg fyrir meiri byggðaröskun.

Hvaða flokkur var það?

Þetta var Alþýðubandalagið sáluga og ég er að ræða, hæstv. iðnrh., um landbrh. og samgrh. í þáverandi ríkisstjórn. Sá ráðherra heitir hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon.

Það er að hefjast mikil sögurýni hérna?

Já.

Við munum taka það upp á eftir.

Já. Það er eðlilegt og það verður væntanlega kominn nýr dagur þegar sú sögurýni fer í gegn og það er hið besta mál. Það er þannig, hv. þm. Ögmundur Jónasson, að það er nauðsynlegt að fara í gegnum söguna og það er nauðsynlegt að kryfja mál til mergjar um það hvað veldur því að menn skipta svo gjörsamlega um skoðun eins og ég hef gert að umtalsefni.

Eigum við að ræða barnabótaniðurskurðinn?

Við verðum að fara í gegnum þetta og við verðum að ræða hvað veldur þessum sinnaskiptum, 

Þið hugsið mikið um foringjann.

Já, þið hugsið mikið um foringjann, ég hef áttað mig á því og vissi það reyndar. 

Forsætisráðherraefni.

Já, ykkar. En það kemur sjaldan í hlut smáflokka að tilefna forsrh. Það skyldi ekki vera vegna þess að ég vitnaði áðan í landsfundarsamþykktina um ljósastaurana, að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð er á móti ljósastaurum 

Þetta er að verða mjög málefnalegt.


             Já, ég hygg að þetta sé ekki minna málefnalegt en ýmsar aðrar orðræður sem hafa átt sér hér stað í dag en ég bið bara forláts á því ef ég hef komið við einhverjar slæmar taugar og ef ég er að rifja upp einhver mál, ýfa upp mál, sem menn vilja helst ekkert ræða. Í sjálfu sér skil ég það vel. Ég skil vel að hv. þingmenn vilji ekkert ræða þetta og því miður, eins og ég segi, er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ekki hér til að svara fyrir það. En ég geri ráð fyrir að hann muni ná að svara fyrir það einhvern tíma héðan úr ræðustól Alþingis þótt síðar verði og fjalla um þetta. Þegar ég fór að rýna aftur í tímann fór ég að hugsa aftur til þeirrar ríkisstjórnar sem þarna var sem gömlu flokksfélagar mínir voru í, eins og hv. þm. Jón Sigurðsson, Jón Baldvin Hannibalsson og fleiri góðir alþingismenn þess tíma. Þá sá ég vel að þarna var líka sá þingmaður sem ég hef gert að umtalsefni sem var stuðningsmaður álvers fyrir 10 árum, barðist gegn því vegna þess að það átti að byggja á höfuðborgarsvæðinu og ég hygg að væri ég í sömu sporum í dag mundi ég sennilega berjast gegn því, þ.e. byggingu þess á höfuðborgarsvæðinu. Ég mundi berjast fyrir því, eins og hv. þm. gerði fyrir 10 árum, að slíkt álver yrði byggt úti á landi, á Reyðarfirði, sem er með fína aðstöðu til að taka við þessu, og Miðausturlandið. Herra forseti. Ég vil bara rétt í lokin ítreka enn einu sinni stuðning minn við þetta verkefni, við byggingu álvers á Reyðarfirði, og ég mun með glöðu geði greiða því atkvæði þegar það kemur til lokaatkvæðagreiðslu á hinu háa Alþingi að þessi framkvæmd fari í gang. Ég vona að framkvæmdir við þetta verk hefjist sem allra fyrst 

Herra forseti. Oft hefur hv. þm. Kristján Möller flutt ágætar ræður í þinginu. Þetta var ekki ein af þeim. Mér þótti þó verst að hv. þm. skyldi sá þeim sundrungarfræjum milli landsbyggðar og þéttbýlis sem hann gerði sig sekan um. Það er rangt að halda því fram að þéttbýlisbúar, Reykvíkingar, séu andsnúnir og andvígir landsbyggðinni. Þetta er rangt. Hv. þm. sagði að umhverfissinnar hefðu farið út fyrir velsæmismörk og tilgreindi dæmi. Hv. þm. Kristján Möller var beðinn um að halda á skilti úti á Austurvelli í dag. Þetta var alveg sérstaklega glæpsamlegt. Síðan var vitnað í ágæta greinargerð frá mótmælendum á Austurvelli sem ekki voru fjórir talsins heldur margir tugir þegar ég leit út um gluggann og sendu okkur þingmönnum greinargerð og áskorun til varnar náttúru Íslands.

Herra forseti. Ég verð bara að búa við að hafa ekki heillað hv. þm. Ögmund Jónasson upp úr skónum með ræðu minni. Ég reiknaði heldur ekki með því. Þó að ég og hv. þm. séum sammála um ýmis félagsleg mál í þessu landi og hjörtu okkar sé á réttum stað og slái í takt að því leyti þá er ég algjörlega á öndverðum meiði við hann í þessu máli. Ég verð bara að lifa við að hv. þm. hafi ekki verið ánægður með ræðu mína. Ég tel mig ekki hafa stráð neinum sundrungarfræjum milli íbúa höfuðborgarsvæðis og landsbyggðarinnar en ég hef hins vegar sagt að það hefur komið mér á óvart að andstaðan er nær eingöngu einskorðuð við höfuðborgarsvæðið og við ákveðna þjóðfélagshópa í landinu. Það var nú meira í gríni sagt, með óskina um að ég héldi á skiltinu úti á Austurvelli um leið og ég gekk þar fram hjá. Það var annars eðlis.

Andsvörin eru svo stutt að maður kemur litlu að. En hv. þm. vék að innihaldi mótmælaskjals mótmælenda á Austurvelli þar sem því er haldið fram að stóriðjuframkvæmdir á Austurlandi muni hafa skaðvænleg efnahagsleg áhrif. Þar eru þær á sama máli konurnar, því að flestar eru þetta konur, og skríbentar Viðskiptablaðsins í dag sem segja undir flennifyrirsögn að ruðningsáhrif stóriðjuframkvæmda á næstu árum muni halda útflutningsgreinum í spennitreyju. Þeirra málflutningur rímar við það sem hér segir. Ég mun koma nánar að því á eftir. Hitt þarf hv. þm. ekki að undrast að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð skuli hafa risið upp til varnar náttúrunni. Við erum að andmæla þeim óafturkræfu spjöllum sem ríkisstjórnin er með stuðningi Samfylkingarinnar að vinna á náttúru Íslands. Þetta er réttlætt með jákvæðum efnahagslegum áhrifum. 

Forseti minnir á tímamörkin. Það eru 15 mínútur til andsvara og ef menn virða ekki tímamörkin þá komast ekki allir að sem vilja veita andsvar.

Herra forseti. Reyndar var engu beint beinlínis til mín í þessu seinna andsvari. Það er nú þannig, eins og hann orðaði það, að þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs tóku að sér verja og koma í veg fyrir óafturkræf spjöll á náttúru landsins. Ég sagði það í ræðu minni. Ég lít ekki á mig, þó að ég sé að samþykkja þetta verkefni, sem umhverfissóða. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að njóta og nýta náttúruna. Þetta er ein af okkar auðlindum, fallvötnin, sem við komumst ekki upp með annað en að nýta Íslendingum til framdráttar. Að sjálfsögðu á að ganga eins vel um þau eins og hægt er og ég gat um það áðan að sannarlega hefði ýmislegt gerst í því ferli, m.a. sem umhvrh. gat um sérstaklega og tók hér upp. Því ber auðvitað að fagna. Ég stend við það sem ég sagði. Stundum hafa umhverfissinnar farið langt út fyrir velsæmismörk. Ég ætla ekki, af tillitssemi við þá, að taka dæmi af þeim miklu mótmælum sem voru í Ráðhúsi Reykjavíkurborgar þegar málið kom til umræðu þar.

Herra forseti. Ég vil gagnrýna hv. þm. fyrir tvískinnung hans þegar hann talar um umhverfisverndarsinna, sem hann segir í öðru orðinu að hann beri töluverða virðingu fyrir en fjallar svo um í löngu máli og með fyrirlitningartóni um fólk sem fordómar hv. þm. gera ráð fyrir að búi allt í 101 í Reykjavík. Hann fullyrðir að þessu fólki sé skítsama um fólk á landsbyggðinni. Ég vil gagnrýna málflutning af þessu tagi harðlega. Ég tel hann ekki þingmanninum sæmandi, sérstaklega ekki af því að hann talar undir öðru yfirskini en hans innri tilfinning greinilega býður honum. Af því að hv. þm. vitnaði í bréf sem þingmönnum barst frá Austurvallarhópnum í dag þá gagnrýni ég hann líka fyrir að þær setningar sem hann tínir innan úr því skeyti eru allar meira eða minna úr samhengi. Ég vil geta um niðurlag setningarinnar sem fjallaði um steypumagnið og störfin fyrir 300 manns, hún er svo: ,,Þetta speglar eðli málsins samkvæmt deginum í dag, deginum í gær og deginum á morgun, hver við erum og hvernig við viljum lifa í þessu landi.``

Virðulegi forseti. Ég tel mig ekki hafa verið með neinn tvískinnung gagnvart umhverfisverndarsinnum. Ég þarf ekki að endurtaka það sem ég sagði hér áðan. Ég hef átt þess kost að ræða við þetta fólk um þessa framkvæmd og um málefni landsbyggðarinnar og höfuðborgarsvæðisins. Það er það sem ég á við þegar ég segi að m.a. þá hafi ég styrkst í þeirri skoðun minni að landsbyggðin eigi sér fáa vini þegar rætt er um framkvæmdir á landsbyggðinni. Ég hef rætt við þetta fólk. Margt er þetta rólegheitafólk sem er hægt að diskútera við og hefur verið gaman að ræða við. En margt sem í þeim samræðum hefur komið fram, hv. þm., hefur verið algjörlega út úr kortinu og verið úr sambandi við raunveruleikann, því miður. Við þetta á ég þegar ég segi að umhverfisverndarsinnar fari yfir strikið og missi trúverðugleikann. Ég ítreka að hlutverk þeirra er mjög mikilvægt, að vera sem aðhald gagnvart stjórnvöldum í virkjunarmálum, orkuverum eða öðru.

Herra forseti. Það er nauðsynlegt að benda hv. þm. á að hópar fólks hafa komið saman víða á landinu, m.a. á Akureyri og við Lagarfljót, til að mótmæla þeirri fásinnu sem hér er í uppsiglingu. Hv. þm. telur umhverfisverndarsinna skorta raunveruleikatengingu. Ég vísa þeim ummælum að sjálfsögðu til föðurhúsanna. Hverjir eru það í raun og veru sem hafa enga raunveruleikatengingu í þessu máli? Eru það ekki þeir sem keyra með handafli í gegn verkið sem hér hefur verið gagnrýnt í allan dag, t.d. út frá forsendum efnahagsmálanna og forsendum þeirra gífurlegu fjármuna sem fara í þetta? Ég ræddi um það í ræðu minni að það væru sennilega 5--6 milljarðar sem farið hefði í undirbúning Kárahnjúkavirkjunar þegar Fljótsdalsvirkjun er talin með. Hvar stæði austfirskt atvinnulíf í dag ef þeir 5--6 milljarðar hefðu verið settir í öfluga atvinnuuppbyggingu sem hentaði fólki sem býr fyrir austan en ekki einhverja útópíska stóriðjuhugmynd sem hefur búið um sig í hjarta og maga formanns Framsfl. í 20 ár?

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að einstaka hópar úti á landi hafa verið að mótmæla þessu verki, að mér skilst. Ég var ekki á þeim stöðum og maður verður að byggja upplýsingar á því sem maður sér í fréttum. Fyrir austan var hópur sem mótmælti. Hann var ekki mjög fjölmennur. Var hann 20 manns eða voru þeir 30? Ég held að hann hafi ekki verið fjölmennari. Það er sannarlega rétt að hópar hafa komið saman til að mótmæla og við höfum séð það úti á Austurvelli. Þeir hafa ekki verið mjög fjölmennir. Þeir fjölmenntu hins vegar í Ráðhúsið þegar borgarstjórn Reykjavíkur ræddi um ábyrgðina gagnvart lántökunni. Ég vísa til þess sem ég sá þar með eigin augum og heyrði á fólki. Þar fóru málin úr böndunum. Þar fóru umhverfissinnar í hópnum, eins og svo oft gerist, og settu svartan blett á þá sem ábyggilega voru í friðsamlegum tilgangi að mótmæla þessu verki. En menn gengu þar allt of langt.

Virðulegi forseti. Ræðan sem hv. þm. Kristján Möller flutti áðan einkenndist mikið af skítkasti. Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann telji að hann sé fremur öðrum þingmönnum forsvarsmaður landsbyggðarinnar og jafnframt hvernig honum líkar að búa hér á höfuðborgarsvæðinu. Við erum mörg sem komum utan af landi og ég held að þetta sé ekki við hæfi. Varðandi söguskýringu þingmannsins vil ég spyrja þingmanninn hvort hann telji ekki heppilegt að vanda til vinnu. Hann hrósaði mjög uppbyggingu Búrfellsvirkjunar vitandi að afleiðingarnar voru þær að Landsvirkjun var hér um bil farin á hausinn og leiðrétting þess fékkst ekki fyrr en eftir 1970, að tókst að standa fyrirtækið að svindli. Væri ekki sannara að hið háa Alþingi vandaði til verka fremur en að hefja hér almennt snakk um hlutina, líkt og í ræðu hv. þm., án rökstuðnings af neinu tagi?

Herra forseti. Þetta andsvar hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar er ekki svaravert.

Virðulegi forseti. Ég vil gera aðra tilraun til að spyrja hv. þm. að því hvort hann hafi haft góða reynslu af því, eins og hann fullyrðir að verði með samfélagið á Austurlandi, að atvinnulífi í hans heimabyggð þar sem hann stjórnaði um árabil væri miðstýrt. Í því samfélagi, þrátt fyrir miklar opinberar aðgerðir, hefur fólki þar fækkað svo nemur hundruðum. Núna búa þar rétt um 1.500 manns. Mér finnst skrýtið að hv. þm. Kristján L. Möller skuli ekki velta þessum málum fyrir sér út frá reynslu sinni sem sveitarstjórnarmaður á Siglufirði og e.t.v. að opna augun fyrir því að innspýting af þessu tagi er ekki leiðin sem á að fara í uppbyggingu á atvinnulífs úti á landi.

Herra forseti. Málefnalegum spurningum ber að svara og ég tel að þær hafi komið hér fram. Ég skal eiga orðræðu við hv. þm. um það. Hann spyr út í mitt ágæta byggðarlag, Siglufjörð, sem má muna betri tíma. Það er rétt að þar voru opinberar framkvæmdir og opinber starfsemi. Ég held að þær hafi ekki verið slæmar. Við skulum hafa það í huga, sem ég veit að hv. þm. gerir sér grein fyrir, að ýmsar aðrar ástæður en opinber rekstur gerði það að verkum að atvinnulífi hnignaði þar og störfum fækkaði.

Það átti að redda þessu.

Ætli það hafi ekki verið hrun síldarstofnsins sem þar hafi valdið mestu. Ég er ekki þeirrar skoðunar, herra forseti, að á þeim tíma hafi það verið slæmt. Ég vil ekki endilega kalla það miðstýrt. Þetta var ein tegund af rekstrarformi, þ.e. ríkisfyrirtæki. Síldarverksmiðjur ríkisins voru reistar á Siglufirði og ráku starfsemi þar. Á þeim árum meðan það var gott og gilt og mikil síldveiði þurfti að fá upplýsingar frá Siglufirði áður en fjárlög voru gerð á hinu haá Alþingi.

Herra forseti. Við ræðum hér um byggingu álvers á Reyðarfirði og virkjun við Kárahnjúka sem við, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og reyndar nokkrir fleiri þingmenn --- þar á meðal tveir, ef ég man rétt, þingmenn Samfylkingarinnar --- erum andvíg. Hv. þm. Kristján Möller eyddi þó nokkrum tíma ræðu sinnar ekki í að reifa rök og gagnrök ólíkra sjónarmiða í þessu máli. Nei, hv. þm. eyddi uppistöðu ræðutíma síns í að ræða mína persónu. Það duldist fáum að tilgangurinn var að  Ég ætla ekki að gefa málflutningi hv. þm. einkunn. Það geta aðrir gert. En það ætla ég að segja að orðin ,,víðsýni`` og ,,umburðarlyndi`` fyrir ólíkum skoðunum voru ekki þau orð sem mér komu í hug til að lýsa honum.

Herra forseti. Ég spurði bara einfaldrar spurningar --- umburðarlyndi, víðsýni, smáflokkar eða annað slíkt, við verðum að hafa á bak við eyrað hvað hv. þm. vill ræða af því. Ég spurði bara einfaldrar spurningar. Ég þakka hv. þm. að vera hér viðstaddur og skal endurtaka þá spurningu. Ég lýsti því einfaldlega að hv. þm. sat í ríkisstjórn árið 1991 sem landbrh. og samgrh., þá var hann stuðningsmaður byggingar álvers en barðist fyrir því að álver yrði ekki byggt á Keilisnesi heldur austur á landi, á landsbyggðinni. Ég þakka hv. þm. fyrir að hafa haft þá skoðun á sínum tíma. Ég hefði gert nákvæmlega það sama. Ég sagði reyndar í ræðu að ég væri sennilega að berjast gegn byggingu álvers ef byggja ætti það hér á höfuðborgarsvæðinu og sporðreisa þjóðfélagið enn þá meira. En ég vil nota tækifærið og spyrja hv. þm.: Hvað hefur breyst í afstöðu hans á þessum tíu árum sem liðin eru frá því að hann var stuðningsmaður byggingar álvers fyrir austan en ekki á Keilisnesi? Nú er verið að tala um að byggja álver á Reyðarfirði. Hvað hefur breyst?