Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Það hefir ekki verið venja, og verður heldur ekki gert nú, að gefa yfirlit yfir fjárhag landsins við þessa umr. um síðari hluta fjárlaganna. Þó gætu sumir jafnvel haldið, að það væri sjerstaklega ástæða til þess nú, er flokkarnir í fjvn. hafa skift á milli sín framsögu fjárlaganna; en þó að þetta væri gert, kom það alls ekki af því, að það væri nokkurt reiptog milli flokkanna í nefndinni. Háttv. frsm. fyrri hluta fjárl. (ÞórJ) gaf nokkurt yfirlit yfir fjárhaginn og flutti ýmsar slíkar almennar athugasemdir og lýsti stefnu fjárveitinganefndar viðvíkjandi starfi hennar. Við munum flestir nefndarmanna geta tekið undir það með honum, en af hálfu okkar Framsóknarmanna í nefndinni get jeg lýst yfir því, að við vorum ekki sammála einstökum ummælum háttv.frsm. (ÞórJ), og sjerstaklega vorum við ósamþykkir samanburði hans á núverandi og fyrverandi fjármálastjórn. En annars ætla jeg ekki að fara fleiri orðum um þetta og vil alls ekki vekja neinar deilur um þessi efni, og jeg tek það fram, að yfirleitt var gott samkomulag í nefndinni. En áður en jeg vík að till. nefndarinnar ætla jeg að gefa stutt yfirlit yfir allar brtt., sem fyrir liggja, bæði frá nefndinni sjálfri (meiri hluta hennar) og minni hlutanum og frá einstökum þingmönnum. Alls munu vera við fjárlögin rúmlega 150 brtt., að meðtöldum öllum varatillögum. Til samanburðar má geta þess, að fyrir rúmlega hálfum mánuði síðan lágu fyrir við 3. umr. fjárlaganna í danska þinginu 551 breytingartillaga. Þá kem jeg að yfirliti því, sem jeg ætla að gefa yfir breytingartillögur við þennan kafla fjárlaganna: Við 14. gr.: Þar nema hækkunartill. nefndarinnar alls kr. 61500; frá minni hl.: kr. 33933,33; frá öðrum: kr. 80500, eða allar brtt. samtals kr. 175933,33. Við 15. gr.: Brtt. nefndarinnar ............ alls kr. 20900,00 - minni hl. ........ - - 26600,00 - frá öðrum ..................... - - 9000,00 eða allar brtt. samtals ............ kr. 56500,00 Við 16. gr.: Hjer eru hækkunartillögur nefndarinnar flestar og hæstar, og hærri en á hinum greinunum öllum við þennan kafla: Brtt. frá nefndinni ....... alls kr. 103900,00 - - minni hluta ...........- - 48900,00 - - öðrum ................ - - 110300,00 eða allar brtt. samtals ...... kr. 263100,00 Við 17.–26. gr.: Brtt. frá nefndinni ... alls kr. 23566,66 - - minni hluta ......- - 50000,00 - - öðrum............. - - 14100,00 eða allar brtt. samtals ..... kr. 87666,66 Hækkanir nefndarinnar eru því alls: Við 14. gr ............... kr. 61500,00 - 15. - - 20900,00 - 16. - - 103900,00 - 17.–26. gr......... ..- - 23566,66 eða alls .... kr. 209866,66 Þar frá dragast lækkunartillögur nefndarinnar, sem eru 500 kr. Aðrar lækkunartill. eru: Við 14. gr kr. 114433,33 - ................................15 - - 35600,00 - ................................16. - - 159200,00 - ................................17.–26. gr ... - 64100,00 eða hækkunartillögur alls kr. 583199,99 Þar við bætist dýrtíðaruppbót í 18. gr. alls kr. 13800,00. Verða því hækkunartill. allar á þessum kafla samtals kr. 596999,99, eða um 600 þús. kr., og er þó þar ótalin eftirgjöf á láni til sýslumannsins í Borgarnesi. Það verður þá af þessu augljóst, að hækkunartillögur nefndarinnar eru ekki nema þriðjungur af því, sem alls er lagt til, að hækkaðar verði áætlanir frv. Vafalaust má telja, að þær brtt., sem nefndin ber fram, sjeu hinar sjálfsögðustu og sem brýnust nauðsyn er að verða við. Hitt veit jeg, að flestar hinar brtt. eru líka rjettmætar og margar þeirra allnauðsynlegar. Þær hafa allar komið fyrir nefndina, ásamt skjölum og upplýsingum, sem þeim fylgdu, en nefndin hefir orðið að hafna þeim. Þetta yfirlit, sem jeg nú hefi gefið, er aðeins dálítil mynd af starfi nefndarinnar; en um aðrar till. en nefndarinnar mun jeg ekki ræða fyrst um sinn, fyr en háttv. flutningsmenn þeirra hafa talað fyrir þeim, en þó get jeg þegar tekið það fram, að langflestum þeirra leggur nefndin á móti. Jeg skal ekki hafa þessi orð lengri, en snúa mjer að brtt. við þennan kafla, sem byrjar á 14. gr. Við þá grein er fyrst sú brtt. að lækka ritfje biskups úr 2000 kr. niður í 1500 kr. Sú till. er borin upp samræmis vegna, af því að lagt var til að lækka ritfje landlæknis á sama hátt. En þar sem sú till. er fallin, tekur nefndin þessa till. aftur. Næsta brtt. er einnig við 14. gr., um húsabætur á prestssetrum. Segir í nál., til hverra staða þessi upphæð eigi að ganga og hve mikið á stað. Voru lögð fyrir fjvn. mjög skýr gögn um þá staði alla saman, og einnig rökstudd ummæli biskups. Nú álítum við þurfa að hækka þennan styrk vegna þriggja staða. Fyrst er að nefna Stað í Steingrímsfirði. Þar er fyrirsjáanlegt, að söfnuðurinn fær ekki prest nema húsakynni verði bætt að miklum mun á prestssetrinu. Lagðar voru fyrir nefndina mjög eindregnar áskoranir um, að lán fengist til að þetta yrði gert. - Þá er Mosfell í Grímsnesi. Þar er búið að reisa bæjarhús, og var það gert í samráði við kirkjustjórnina og húsameistara ríkisins. Biskup hefir mælt með hækkuðu láni, og nefndin sá sjer heldur ekki annað fært en leggja með því. - Þriðji staðurinn er Skútustaðir. Þar á að reisa hús, og hefir komið fram mjög eindregin áskorun frá sóknarmönnum um lán; einnig vilja þeir sjálfir leggja fje fram. Um þann stað er það að segja, að þangað sækja fleiri útlendingar en til nokkurs annars staðar á Norðurlandi, og væri sómi fyrir landið að hafa þar vel húsað. Um þennan lið stendur nefndin á einu máli, að samþykkja hann eins og hann er fram borinn. Jeg þarf ekki að taka það fram, að í þessu efni er ekki um styrk að ræða, heldur lán, auðvitað með sjerstaklega góðum kjörum. En peningarnir renna á sínum tíma aftur í ríkissjóðinn. Jeg get bætt því við í þessu sambandi, að það lá beiðni fyrir fjvn. - sem var synjað - frá prestinum á Torfastöðum í Biskupstunguin, þar sem hann fór fram á, að keypt yrðu hús á staðnum, sem eru hans eign. Var beiðninni vísað til biskups til umsagnar, en hann lagði til að vísa henni frá, vegna ófullnægjandi upplýsinga; er slíkum málum ráðið til lykta af kirkjustjórninni sjálfri, og má kannske fá fje til þessa úr kirkjujarðasjóði. Þá er nýr liður: styrkur til húsagerðar á Skútustöðum, gegn jafnri upphæð frá sóknarmönnum fimm þúsund krónur. Hjer er ekki um lán að ræða, heldur beinan styrk. Á Skútustöðum stendur alveg sjerstaklega á. Sóknarmenn þar sækja það ákaflega fast að fá sinn gamla prest aftur, sem sótti frá þeim og er nú í Laufási. Þeir sækja þetta svo fast, að auk þess sem þeir vilja fá lán, vilja þeir leggja fram fje frá sjálfum sjer, gegn helmingi úr ríkissjóði, til þess að alt geti orðið sem myndarlegast. Jeg vil ekki leyna því, að það hefir og komið fram annað í þessu máli. Það kom símskeyti frá Laufásprestakalli, þar sem þessu er mótmælt. Þeir vilji hafa sinn prest áfram. Svo mikill er reipdráttur um þennan prest. Vitanlega dettur fjvn. ekki í hug að taka afstöðu í þessu ágreiningsefni, enda eru skiftar skoðanir innan hennar um það. En nefndin leit svo á, að ef fram komi hjá sóknarmönnum í einu prestakalli viðleitni til þess að gera prestssetrið sem myndarlegast með því að leggja fram fje úr eigin vasa, þá eigi ríkið að koma á móti slíkri framrjettri hönd. Því hvað sem þessu kappi um prestinn líður, þá vildi meiri hl. nefndarinnar aðhyllast þá stefnu, að ríkið mætti þeim á miðri leið, sem eitthvað vildu á sig leggja til að húsa vel prestssetrin. Áður en jeg skilst við þessa liði um aukinn styrk til þess að reisa við þessa staði, langar mig til að taka framhjá nefndinni í það eina skifti í minni framsögu. Jeg ætla að leyfa mjer að segja nokkur orð frá eigin brjósti, og það tek jeg skýrt fram, að það, sem jeg nú segi, er ekki frá nefndarinnar hálfu. Meira að segja er mjer kunnugt um, að sumir nefndarmenn eru skoðun minni mjög andstæðir. Það, sem valdið hefir því, að jeg hefi talið sjálfsagt, að ríkið styddi að viðreisn prestssetra úti um landið, er það, að jeg tel ríkið hafa alveg ótvíræða skyldu að rækja gagnvart kirkjunni í þessu efni. Jeg hefi í mínum tómstundum mörg undanfarin ár lagt stund á að kynna mjer okkar fornu sögu, og þá sjerstaklega kirkjusögu. Jeg er kominn að þeirri niðurstöðu, að sú skoðun, að kirkjan hafi aflað sjer hinna miklu eigna, sem hún átti yfir að ráða í gamla daga, með yfirgangi og rangindum, er algerlega röng. Það má finna þúsund sannanir fyrir því. Það er enginn vafi á, að kirkjan hefir fengið sínar miklu eignir yfirleitt fullkomlega á löglegan hátt. Þetta hefir dr. Páll E. Ólason sýnt fram á og að íslenska þjóðin hafi verið sjerstaklega gjafmild við þessa stofnun. Þetta verður ómótmælanlega sannað, þegar verður til fulls unnið úr þeim skjölum, sem til eru viðvíkjandi þessu efni. Eitt af því, sem sjá má af þeim skjölum, það er sá mikli auður, sem fólkið gaf til kirkjunnar; hann er miklu meiri en menn gera sjer í hugarlund. Það er enginn vafi á, að gripaeignin ein nemur miljónum kr. og jarðeignir tugum miljóna. Kirkjan átti t. d. meira en aðrahvora jörð á Norðurlandi. Þessar eignir allar gaf íslenska þjóðin til kristnihalds í landinu. Þessar eignir hjer um bil allar tók svo ríkið undir sig. Við því er auðvitað ekkert að segja í sjálfu sjer, og jeg ætlaði vitanlega ekki að fara langt út í þetta, en segja það hiklaust frá mínum bæjardyrum, að þar sem ríkið hefir tekið þessa tugi miljóna króna af kirkjunni og farið með alla tíð síðan, þá skoða jeg kirkjuna eiga svo miklar kröfur á hendur ríkinu, að ekki verði staðið á móti að fullnægja þeim kröfum, sem kirkjan kann að bera fram. Vil jeg sjerstaka áherslu leggja á það, að þar sem um er að ræða að reisa við gömul prestssetur, sem hafa verið menningarsetur hjá þjóðinni í margar aldir, þá er það tvímælalaus skylda ríkisins að bregðast vel við. Næsti liður við 14. gr. er um viðbótarstyrk til háskólans, þar sem nefndin leggur til, að tekinn sje upp sjerstakur húsaleigustyrkur til stúdenta. Hæstv. fjrh. (JÞ) benti nefndinni á þetta, og það er í samráði við hann, sem liðurinn er tekinn upp. Annars skal jeg ekki fjölyrða um þetta, því að það er annað mál, sem blandast hjer inn í, og það er stúdentagarðsmálið, sem verður rætt seinna. Um aðra skóla hefir nefndin fáar till. Um kvennaskólana er það að segja, að það var ekki sjerstök ástæða fyrir nefndina að hreyfa við þeim, því að þeir eru til umræðu í hv.Ed. vegna sjerstaks frv. um þá. Annars lágu fyrir frá skólastjórnum við ríkisskólana ýmsar beiðnir, sem nefndinni sýndust þannig vaxnar, að ekki þyrfti að breyta neinu í fjárlögum, heldur gæti stjórnin sint þeim án frekari ákvæða. Ein beiðnin er frá Hólaskóla. Nefndin hefir fengið upplýsingar um það frá skólastjóra og hv. 2. þm. Skagf. (JS), að það sje mjög nauðsynlegt að hækka liðinn til viðhalds húsum eins og farið er fram á, vegna þess að viðhald á gamla húsinu á Hólum hefir mjög verið vanrækt. Um vjelstjóraskólann og stýrimannaskólann þarf að taka það fram, að launaviðbót tveggja kennara þar, Sigurbjörns Á. Gíslasonar og Guðmundar Kristjánssonar, hefir verið greidd í fjáraukalögum undanfarið, en hæstv. fjrh. hefir lýst því yfir, að þetta verði ekki greitt framvegis nema samkv. fjárlögum. Til fjvn. hefir ekki komið neitt frá skólunum, svo að hún hefir ekki haft neina ástæðu til að taka tillit til þessa ennþá, og því ekki borið fram till. Næst eru unglingaskólarnir. Nefndin leggur til að hækka styrkinn úr 30 þús. kr. í 38 þús. Hún gerir ekki till. um breytt skipulag skólanna, enda liggur fyrir hv. deild frumvarp um það efni. En þetta aukna tillag er afleiðing af því, að unglingaskólunum er að fjölga. Hefir einn bæst nýlega í hópinn, og mun hann vera einna stærstur, skóli Þingeyinga. Annars er um þetta að segja hið sama og tekið er fram í nál., að nefndin hafði fyrir sjer skýrslu frá fræðslumálastjóra um það, hvernig styrknum var úthlutað 1924; og eigi styrkurinn að verða eitthvað svipaður framvegis, þá verður að hækka þessa upphæð eins og nefndin leggur til. Sú stefna virðist eiga nú mikið fylgi hjer á Alþingi að leggja áherslu á að hlynna að unglingafræðslunni. Þá hefir nefndin komið með nýjan lið, til að reisa unglingaskóla í sveitum, alt að 2/5 kostnaðar, 20 þús. kr. Hjer er að vissu leyti tekin upp ný stefna, enda eru tekin fram sjerstök skilyrði fyrir því, að slíkur styrkur fáist. Það lágu fyrir nefndinni 2–3 umsóknir, þar sem leidd voru rök að því, að skólar, sem þegar er búið að reisa, hefðu orðið hart úti með byggingarstyrk. Nefndin treystist samt ekki til að verða við óskum um það eftir á að hækka styrkinn. Jeg kem ofurlítið að þessu síðar. Auk þessara umsókna lá líka fyrir umsókn frá Sunnlendingum til þess að reisa hjeraðsskóla á Suðurlandi. Sá fjórðungur er nú hjeraðsskólalaus, en mun þó ekki hafa minni þörf en aðrir. Þar er mikill áhugi vaknaður fyrir því að reisa skóla og mikil fjársöfnun hefir farið fram. En hinsvegar er málið þó ekki fullnægjandi undirbúið. Bæði vegna þessa og sömuleiðis fjárhagsins vegna hefir fjvn. ekki treyst sjer að leggja til, að sú upphæð verði veitt, sem skólanefndin fer fram á. Í stað þess telur nefndin rjett að dreifa styrknum á fleiri ár, og leggur til að taka upp sömu stefnu um þetta eins og á sjer stað um margt annað, að tilfæra ekki sjerstakar stofnanir, heldur veita meðan þess er þörf og með ákveðnum skilyrðum fje til að reisa hjeraðsskóla. Þessar 20 þús. kr. vill nefndin veita í þessu skyni; en það skal skýrt tekið fram, að hún ætlast ekki til þess, að neitt af þessum peningum verði notað til þess að bæta upp það, sem aðrir skólar, sem búnir eru að fá styrk, telja sig vera vanhaldna um. Tillagan er borin fram fyrst og fremst vegna Suðurlandsskólans. Viðvíkjandi honum má ennfremur geta þess, að það lágu ýms plögg fyrir nefndinni um rannsókn þess máls. Töluvert mikill ágreiningur er um staðinn, og lá fyrir skýrsla frá húsameistara ríkisins um rannsókn hans. Hann kveður hiklaust upp þann dóm sinn, að einn staður sje alveg sjálfkjörinn, sem sje Laugarvatn. Það er eitt af skilyrðunum, sem nefndin álítur, að eigi að fullnægja í þessu máli, að í samráði við húsameistara verði ríkisstjórnin að samþykkja, hvar skólinn skuli vera. Svo er einn nýr liður, sem nefndin ber fram, sem stendur í nánu sambandi við þetta: styrkur til að gera sundlaug við alþýðuskóla Þingeyinga, 5 þús. kr. Frá þessum skóla kom umsókn um aukinn styrk til byggingarinnar af því að hún kostaði meira en gert var ráð fyrir. Nefndin treystist ekki til að fara inn á þessa braut og neitaði algerlega. Þess vegna meðfram var það, að meiri hl. nefndarinnar varð fús til þess að veita þá sjerstaklega styrk til þess að koma upp sundlaug. Líka vegna þess, að meiri hl. nefndarinnar - og ef til vill nefndin öll, - lítur svo á, að þetta verk, að reisa skólann, hafi farið mjög myndarlega úr hendi af hálfu Þingeyinga; er það mjög gott að nota hverahitann til að hita upp húsið. Um hitt er ekki heldur hægt að deila, að það að koma upp myndarlegri sundlaug fyrir skólann er alveg sjerstaklega ákjósanlegt í heilbrigðislegu tilliti. Út frá öllum þessum forsendum leggur nefndin með þessari styrkbeiðni. Sundlaugar munu hafa verið styrktar áður, þó að það hafi ef til vill ekki verið í svona ríkum mæli. Því má bæta við, að áætlun lá fyrir um gerð sundlaugarinnar. Næst er fjárveiting til kvenfjelagsins Ósk á Ísafirði. Lá fyrir umsókn um töluvert hærri styrk. Hefir nefndin hækkað hann úr 1000 kr. upp í 2000 kr. Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) flytur tillögu um meiri hækkun, sem hann mun gera grein fyrir. Ætla jeg því ekki að tala um þennan lið nú, en bíða umsagnar hans. En niðurstaða nefndarinnar varð þessi, að hækka styrkinn ekki meira en þetta. Næsta till. er um sundkenslu í Reykjavík. Jeg býst við, að allir hafi sjeð, að það er prentvilla í nál. þar sem stendur, að liðurinn hafi verið hækkaður í fyrra; en vitanlega á að standa, að hann var lækkaður. Nú barst hv.fjvn. erindi, þar sem farið var fram á töluvert meiri upphæð. Að vísu er það svo, að sundkenslan er nálega eingöngu fyrir Reykjavík. En hinsvegar er hjer 1/5, hluti íbúa landsins, og bæjarsjóður Reykjavíkur leggur fram styrk á móti í þessu skyni, og hjer er um að ræða duglega og áhugasama kennara. Vildi því nefndin sýna viðurkenningu og hækka þessa upphæð nokkuð í áttina við það, sem hún var áður. Næst er nýr liður, til Ríkarðs Jónssonar, til þess að halda uppi kenslu í teikningu og trjeskurði í þjóðlegum stíl, 2000 kr. Í mörg ár hefir verið samskonar styrkur í fjárlögum, bundinn við nafn Stefáns Eiríkssonar. Þar sem bann er fallinn frá, er eðlilegt, að slíkur styrkur fjelli niður í stjórnarfrv. Hinsvegar er það upplýst fyrir nefndinni, að það er mjög nauðsynlegt að hafa slíkan skóla. Og um það verður ekki deilt, að Ríkarður Jónsson er allra manna best til þess fallinn að verða eftirmaður Stefáns í þessari grein. Þess vegna tiltekur nefndin sömu upphæð og áður var og bindur við nafn Ríkarðs. Hann hefir sýnt það með sínum verkum, að hann ann þjóðlegum stíl og að hann er fær um að stuðla að þjóðlegri ment á þessu sviði. Hefir hann haft slíkan skóla undanfarið, sem hefir verið mjög sóttur. Áður en jeg skil við þessa skólagrein, vildi jeg beina fyrirspurn til hæstv.forsrh. (JM) af nefndarinnar hálfu. Í fyrra bar fjvn.Nd. fram þáltill., og var því beint til stjórnarinnar, hvort ekki væri ráðlegt að flytja daufdumbraskólann í sveit. Var hún samþykt hjer í hv. deild. Þess vegna tel jeg rjett, að hæstv. stjórn skýrði hjer opinberlega frá þeim ástæðum, sem valdið hafa, að þetta hefir ekki verið gert ennþá. Fjvn. hefir að vísu fengið nokkra skilagrein um þetta, en þar sem till. var samþykt hjer í hv. deild í fyrra. Þá álít jeg rjett, að hæstv. stjórn noti tækifærið og skýri frá ástæðura sínum líka hjer. Þá er 15. gr. 1. liður er við Landsbókasafnið. Því miður hefir fjárveiting til þess í fyrra verið skorin við nögl. Hæstv. stjórn hefir tekið upp hjá sjer að bæta að nokkru úr þörfinni, og fjvn. hefir þar að auki lagt til að hækka einn liðinn, sem sje til útgáfu handritaskrár, 3 þús. kr. Hv. þm. munu vita, hvað hjer er um að ræða, að það er merkilegt verk, sem dr. Páll E. Ólason vinnur að með sínum alkunna dugnaði og skörungsskap. En nú stendur upp á landið að gefa út. Er þarna að ræða um fólgna fjársjóði fyrir þá, sem vilja kynna sjer sögu landsins. Og það er handritaskráin, sem getur opnað þennan fjársjóð. En handritasafnið er annars eins og lokuð bók. Í sambandi við þetta vil jeg geta þess frá nefndarinnar hálfu, að henni er kunnugt um það, að hæstv. stjórn ætlar nú í sumar að láta gera við safnahúsið, og munu allir ljúka upp einum munni um það, að þess er engin vanþörf. Það munu fleiri en jeg hafa fengið sting í hjartað, þegar íslensku kvikmyndirnar voru sýndar hjer fyrir nokkru, er þeir sáu, hvernig safnahúsið var á myndinni. Það er landi okkar til lítils sóma. Í sambandi við þetta vill nefndin skjóta því til hæstv. stjórnar, að forstöðumaður safnsins kom á fund hjá henni, og meðal annars fór hann fram á, að gert yrði við gólf safnsins, sem er mjög slitið. Orsakast af því mikið ryk, er sest á bækur og skemmir þær. Vill nefndin skjóta því til hæstv. stjórnar, hvort ekki mætti ráða bót á þessu um leið og gert er við húsið að öðru leyti. Næsta till. er um 600 kr. hækkun til Bókmentafjelagsins samkv. umsókn þess. Er hún gerð í því skyni frá nefndarinnar hálfu, að styrkur sá, sem fjelagið hefir haft undanfarið til þess að gefa út íslenskt fornbrjefasafn, verði eins og hann áður var; en hann var lækkaður í fyrra. Jeg get sagt það frá mínu eigin brjósti, að þarna mun vera að ræða um einhverja merkustu bókaútgáfu hjá okkur um þessar mundir. Væri því mjög sorglegt, ef við yrðum að minka styrk til þeirrar útgáfu samhliða því að missa manninn, sem hefir mest að útgáfunni unnið. Annars tekur sá maður við, sem mun vera til þess færastur, að dr. Jóni Þorkelssyni látnum, dr. Páll E. Ólason. Næsta till. er aðeins orðabreyting viðvíkjandi styrk til Sögufjelagsins, á þá lund, að styrkurinn sje ekki eingöngu bundinn við að gefa út alþingisbækur, því að fjelagið hefir fleiri góðum útgáfum að sinna. Er þetta samkv. ósk formanns Sögufjelagsins. Þá er komið að þeim lið 15. gr., sem ekki er minst skrafað um bæði á þingi og annarsstaðar. Auk hinnar almennu upphæðar til skálda og listamanna hefir nefndin tiltekið upphæðir, sem bundnar eru við nöfn tveggja skáld, Guðmundar Friðjónssonar og Jakobs Thorarensens. Orsök til þessarar breytingar er sú, að nefndin tók það fram í fyrra í nál., að hún ætlaðist til, að Jak. Th. fengi góðan skerf af skáldastyrknum. En það hefir ekki orðið; og það mun hafa frekar ýtt undir nefndina að taka þessa tvo menn út úr sjerstaklega. Annars er rjett og skylt að segja frá því, að töluverður ágreiningur var um þetta innan fjvn.; en þessi breyting varð þó seinast að samkomulagi. Mjer var falið að taka það fram út af 14. lið d., um 3000 kr. til þess að kaupa listaverk, að sá liður var áður í sambandi við þjóðmenjasafnið. Það var í ráði, að nefndin flytti þennan lið til þannig; en hún hefir ekki gert það að sinni till., en leyfir sjer að benda því til hæstv. stjórnar, að hún gerir ráð fyrir, að fornmenja vörður verði hafður með í ráðum, þegar þessum lið verður ráðstafað. Næsti liður er styrkur til Þórbergs Þórðarsonar. Er það till. nefndarinnar, að honum verði aftur veittur sá styrkur í fjárlögum, sem hann hefir hingað til haft til þess að safna orðum úr alþýðumáli Jeg tek það þó fram, að það er aðeins meiri hl. nefndarinnar, sem að þessari brtt. stendur, því að nefndin hefir ekki öll getað orðið sammála um hana. Þeir, sem fylgja fjárveitingunni, álíta Þórberg jafnmaklegan þessa styrks nú sem áður. Hjer á fróður maður og einkennilegur rithöfundur hlut að máli. Þó má ekki setja fjárveitingu þessa í samband við þær pólitísku ritsmíðar, sem þessi rithöfundur hefir nýlega látið frá sjer fara. Vjer höfum ekki sjeð ástæðu til, að þær hefðu nein áhrif á styrk þennan til eða frá. Í sambandi við 16. lið, 4500 kr. til Einars Arnórssonar til að semja vissan hluta Alþingissögunnar, vil jeg geta þess, að fjárhæð þessi veitist í eitt skifti fyrir öll. Um næsta lið, 500 kr. hækkun á fjárveitingu til Hannesar Þorsteinssonar, get jeg vísað til nál., og hefi þar engu við að bæta. Þá er næsti liður, hækkun fjárveitingar til veðurathugunarstofunnar. Nokkur styr hefir staðið um þá stofnun, og hefir verið sagt úr ýmsum áttum, að gagn af henni samsvaraði ekki kostnaði. Fjvn. í fyrra lagði til að lækka styrkinn, og var það gert að miklum mun. En nú er aðstaðan orðin öll önnur. Veðurathugunarstöðvar hafa verið settar upp á Grænlandi og Jan Mayen. Stofnunin er þegar búin að fá allmikla reynslu eftir margra ára starf. Nú berast kröfur úr tveim áttum í senn um, að veðurathuganir verði vel ræktar hjer. Í fyrsta lagi frá útlöndum, og í öðru lagi frá Fiskifjelagi Íslands. Fjvn. hefir því lagt til að hækka styrkinn um 10000 kr. Forstöðumaður þessarar stofnunar hefir látið í ljós, að við borð lægi, að veðurathugunarstofan myndi missa mann úr þjónustu sinni, er þar hefir starfað undanfarið. Væri því æskilegt að heimta heim mann, sem undanfarið hefir lagt stund á fræðigrein þessa í Noregi, og þingið hefir styrkt, Jón Eyþórsson. Verður að telja sjálfsagt að reyna að fá þennan mann hingað. Næsta brtt. fer fram á að hækka styrkinn til Íþróttasambands Íslands um 1000 kr. Um þennan lið þarf ekki að deila. Íþróttafjelögin vinna meira gagn en metið verði til fjár. Nú er hugsað til meiri framkvæmda en áður. Á þeim grundvelli er lagt til að hækka hinn árlega styrk, fremur en að veita hærri styrk, sem um var beðið vegna námsskeiðs. Þá kem jeg að till.fjvn. um fjárveitingu til Einars Jónssonar myndhöggvara. Nefndinni hafa borist margar umsóknir frá listamönnum um fjárstyrki. Hún hefir þó orðið að neita þeim næstum öllum, og hefir þegar fengið orð í eyra fyrir það, og er þó ekki öll nótt úti enn. En allir nefndarmenn voru á einu máli um að hlúa að Einari Jónssyni myndhöggvara. Hann hefir líka að öllu leyti sjerstaka aðstöðu. Ríkið hefir - sjer til sóma - bygt sjerstakt hús yfir verk hans. Það á að eignast öll listaverk hans, og vafalítið lifa þau lengst af öllum verkum þessarar kynslóðar. Tilmæli um styrk þennan eru ekki komin frá Einari Jónssyni sjálfum, heldur frá vinum hans, sem er fyllilega kunnugt um, að listamaðurinn njóti sín ekki við þau kjör, sem hann á við að búa. Nefndin hefir og lagt til að veita honum styrk til að afla sjer aðstoðar, til að losa hann við að vinna alla mekaniska vinnu sjálfur við listaverk sín, en það hefir mjög tekið upp tíma hans. Þá eru tveir smástyrkir seinast í 15. gr. Annar er viðurkenningarstyrkur til dr. Jóns Stefánssonar. Umsókn hans um styrk til að rita sögu Íslands á ensku hefir legið frammi í lestrarsal, og munu hv.þm. því hafa kynt sjer hana. Tilefnið er, að enskur bóksali einn er að gefa út ríkjasögubálk mikinn. Hefir dr. J. St. þegar ritað þar sögu Noregs og Svíþjóðar. Teljum vjer bæði gagn og sóma, að saga Íslands sje skráð þar einnig, enda er maðurinn mjög vel til þess fallinn. Styrkurinn er veittur í viðurkenningarskyni, enda var eigi farið fram á sjerstaka fjárhæð. Þá er styrkur til alþýðufræðslu stúdentafjelagsins. Hann var feldur niður í fyrra, en nefndin kom sjer saman um að taka hann upp aftur. Hjer er um þarfa og vinsæla starfsemi að ræða, sem hefir gert mikið gagn. Þá kem jeg að 16. gr. Þar verður fyrst fyrir allmikil hækkun á styrk til Búnaðarfjelags Íslands. Fjvn. leggur til að hækka hann úr 150000 kr. upp í 200000 kr. Fjárhagsnefnd búnaðarþings átti tal við fjvn., gerði glögga grein fyrir þörf fjelagsins fyrir aukinn styrk, lagði fram mjög vel rökstudda áætlun og óskaði eftir, að styrkurinn yrði hækkaður upp í 220–230 þús. kr. Fjvn. sá sjer þó ekki fært að fara fram úr 200 þús. kr. Var búnaðarþinginu tilkynt þessi till.fjvn., áður en því var slitið, og gekk það út frá þessari fjárhæð í fjárhagsáætlun sinni. Veldur það því mikilli truflun, ef tillaga fjvn. nær ekki fram að ganga. Öll nefndin var á einu máli um nauðsyn þessarar hækkunar. Jeg vil benda á í sambandi við þetta mál, að Alþingi hefir alveg óvenjulega mikla tryggingu fyrir því, að þessu fje verði vel varið. Sú breyting var gerð á fyrir skömmu, að tveir í stjórn Búnaðarfjelagsins eru kjörnir úr landbn. Alþingis. Þriðji maður var nýlega kosinn skrifstofustjóri 2. skrifstofu í stjórnarráðinu. Búnaðarþingið sækja fulltrúar af öllu landinu. Tryggingin er því eins góð og unt er, að fje þessu verði vel varið. Jeg skal og geta þess, að fjárhagsnefnd búnaðarþings bar ennfremur fram ósk um uppbót á styrk síðasta árs, sem er að upphæð 140 þús. kr. Sýndi nefndin fram á, að ómögulegt væri að komast af með svo lítið fje, og afleiðingin yrði stórkostleg skerðing á starfsemi fjelagsins. Auk þess færu kröfur þings og þjóðar til fjelagsins sívaxandi. Fjvn. sagði, sem satt var, að hún mundi engin fjáraukalög bera fram á þessu þingi, og gæti því ekki orðið við þessari beiðni. Hinsvegar átti fjvn. tal við hæstv. atvrh. (MG) og lagði til við hann, fyrir sitt leyti, að fje yrði veitt til viðbótar eftir brýnum þörfum. Hæstv. atvrh. tók vel í málið að sínu leyti. Enda er tryggingin fyrir því, að fjeð verði ekki misnotað, svo góð, að enginn þarf að óttast slíkt. Næsta brtt. fer fram á 8000 kr. fjárveitingu til Skeiðaáveitufjelagsins, og vildi jeg fara nokkrum orðum um það atriði. Hjer er um mjög alvarlegt mál að ræða. Hv. þm. munu allir hafa kynt sjer skýrslu þá, er frammi hefir legið um þetta mál. Till. búnaðarþings lágu einnig fyrir fjvn. Hjer má ekki láta alt fara í kaldakol, enda þótt ekki sje hægt að neita því, að alvarleg mistök hafi átt sjer stað. Það gæti haft alvarlegar afleiðingar fyrir trú manna á landbúnaðinum, ef alt færi yfir um. Að vísu hefir Búnaðarfjelagið þegar gert mikið til hjálpar, en þó var ekki laust við, að farið væri að bera á vonleysi hjá bændum. Fjvn. treystist ekki að verða við öllum kröfum, sem að Alþingi var beint um þetta mál. Og á eitt vildi hún leggja sjerstaka áherslu. Það var það, að áður en gengið væri lengra um fjárveitingar, sæist, að bændur hefðu fullan vilja á að standa við skuldbindingar sínar. Enn sem komið er hafa þeir ekkert lagt fram sjálfir. Nefndin treystist því ekki að ganga lengra en í till. segir. Þar er um sjálfsagt atriði að ræða og í samræmi við fjárveitingar til Flóaáveitunnar, einn fjórði af kostnaði við að hlaða flóðgarða. Hinu er ekki hægt að neita, að bændur hafa orðið allhart úti. Einkum varð mikill kostnaður, sem alls ekki var gert ráð fyrir, við sprengingu á hraunklöpp einni. Nefndin hefir þó ekki lagt til að veita fje í tilefni af því að þessu sinni. En jeg held, að mjer sje óhætt að segja fyrir hönd nefndarinnar, að þegar bændur hafa sýnt, að þeir ætli sjer að standa við allar sínar skuldbindingar, að þá sje sjálfsagt að ljetta undir með þeim, enda þótt nefndin gæti ekki gengið lengra nú, vegna óvissunnar um fjárreiður fyrirtækisins. Þá hlið málsins, er snýr að Landsbankanum, mun jeg ekki fara út í hjer. Þá kem jeg að hækkuninni á styrk til Fiskifjelagsins úr 55 þús. kr. upp í 70 þús. kr. Nefndin vill eftir mætti styrkja þau fjelög, sem efla framleiðsluna í landinu, og vildi því hækka styrk þennan í hlutfalli við styrkinn til Búnaðarfjelagsins. Jeg er að vísu ekki eins kunnugur Fiskifjelaginu, en nefndin var öll einhuga um hækkun þessa og átti rækilegt tal við forseta Fiskifjelagsins um málið. Þá kemur styrkur til bryggjugerða. Margar umsóknir höfðu borist slíkar, en nefndin sá sjer ekki fært, sökum ókunnugleika, að gera till. um úthlutunina. Leggur hún því til, að styrkurinn verði veittur í einu lagi, en sjerfræðingur geri till. um, hvernig varið skuli, í samráði við landsstjórn. Ein á meðal umsókna var umsókn um 10 þús. kr. endurveiting til bryggju á Eyrarbakka. En þar sem nefndin treystist ekki til að skera úr þessu, tók hún þá leið að setja ákveðin skilyrði og leggja til, að stjórnin rjeði skiftingu fjárins í samráði við vitamálastjóra og aðra sjerfróða menn. Kem jeg þá að fjárveitingu til Jóhanns Kristjánssonar, til leiðbeiningar í húsagerð til sveita. Nefndin var einhuga um að búa nokkuð betur að Jóh. Kr. en gert hefir verið, þar sem kunnugt er, að maður þessi hefir gert mikið gagn, en hinsvegar orðið hart úti undanfarið. Má og búast við, að byggingar til sveita fari vaxandi á næstu árum. Erindi lá fyrir frá manni þessum, þar sem hann fer fram á að mega taka borgun fyrir teikningar og vinnu. Nefndin taldi þó rjettara að veita honum ferðakostnað og skrifstofufje, en að teikningarnar væru ókeypis, og eins færi um greiðslu fyrir vinnu hans sem áður. Næst er styrkur til Vestmannaeyjabátsins Þórs. Nefndin hefir lagt til, að hann yrði hækkaður um 10 þús. kr. Háttv. þm. Vestm. (JJós) hefir farið fram á, að styrkurinn yrði hækkaður upp í 80 þús. kr., með tilliti til þess, hve lágur hann var árin 1920–1922. Nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að fara hærra en upp í 35 þús. kr., en vill jafnframt, að skipið sje notað til strandvarna, er Vestmannaeyingar þurfa þess ekki með. Annars get jeg vísað til nál. um þetta atriði. Þá er næst brtt. um að hækka styrkinn til Þórðar Flóventssonar um 200 kr. Hjer er um alkunnan mann að ræða, sem er að vísu enginn vísindamaður, en hefir vakið almennan áhuga á sínu starfssviði og er alstaðar kærkominn gestur. Þótt lærðir læknar sjeu góðir, gátu homopatarnrr verið það líka. Næst er fjárveiting til Lofts Guðmundssonar fyrir töku kvikmyndar, sem allir hv.þm. hafa víst sjeð og er oss til mikils sóma. Umsókn um 10 þús. kr. styrk barst frá þessum manni. Nefndin gat ekki rengt, að hann hefði skaðast á myndinni, en sá sjer þó ekki fært að verða við beiðni hans. Vildi því fara milliveg og veita 3000 kr., fremur í viðurkenningarskyni en sem styrk. Þá er styrkur til Magnúsar Konráðssonar, til að ljúka verkfræðinámi. Nefndinni bárust allmargar umsóknir frá námsmönnum, en þessari einni var sint, enda stóð hjer sjerstaklega á. Maður þessi var í síðasta hópnum, sem náði í Garðstyrkinn, og hefir einskis styrks notið hjeðan. Nefndin fjekk fullnægjandi upplýsingar um það, að maðurinn væri styrksins mjög vel maklegur. Þá koma tveir liðir í 17. gr. til sjúkrasjóða, er áður hafa fylgst að í fjárlögunum. Stjórnin feldi þá niður í þetta sinn, en nefndinni þótti rjett að taka þá upp í 17. gr. Lágu fyrir umsóknir frá hv. 1. þm. Skagf. (MG) og hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Nefndinni fanst rjett að taka till. upp aftur. Annars geta hlutaðeigendur gefið nánari upplýsingar, ef óskað er. Kem jeg þá að 18. gr. Verður þar fyrst fyrir leiðrjetting á prentvillu, og þarf jeg ekki að fjölyrða um það, nje heldur þá liði, er koma þar næst á eftir. Jeg skal þó þegar geta þess, að nefndin hefir lagt til að bæta frú Theodóru Thoroddsen í næsta lið, og er öll einhuga um það. Þá eru aðeins tvær till. eftir, þar sem nefndin leggur til í nýrri grein í fjárlögunum, að stjórninni sje veitt heimild til að veita eftirgjöf á tveim lánum úr viðlagasjóði, öðru til Hvítárbakkaskólans og hinu til mötuneytis kennaraskólans. Jeg þarf ekki að bæta miklu við það, sem í nál. segir um þetta. Borgfirðingar hafa, eins og kunnugt er, lagt mjög mikið á sig til þess að gera Hvítárbakkaskólann að hjeraðsskóla. Þeir tóku við skólanum á mjög erfiðum tíma, og auk þess eru hús skólans ekki svo vönduð sem þyrfti, og hafa þeir því orðið að leggja enn í kostnað til þess að bæta þau. Nú er ástandið þannig, að fyrirtækið mæðir mest á fáum bændum, sem bera skólann uppi. En í hjeraðinu er það metnaðarmál, að skólinn haldi áfram. Og það er ekki vafi á því, ef Alþingi vill sinna þessu máli, þá eru skilyrði fyrir hendi til þess að hjer verði rekinn ágætur skóli. Þessi skóli hefir ekki fengið hlutfallslegan styrk til byrjunar við aðra skóla, og leggur því nefndin til, að honum sje gefið eftir lánið, enda full ástæða til þess, þar sem skólinn er hjeraðsskóli. Jeg get bætt því við, að klofningur hefir orðið í hjeraðinu um skólann, og rekur nú einstakur maður þar skóla sjerstaklega. Sendi hann umsókn til nefndarinnar um styrk, en nefndin vildi ekki sinna því, heldur hlynna sem best að þeim skóla, sem sjálft hjeraðið stendur á bak við. Um hina till., um mötuneyti kennaraskólans, þarf jeg litlu við að bæta. Menn þekkja þennan skóla, sem hjer á hlut að máli. Það er einn besti skóli landsins. Fólk það, sem sækir skólann, er flest utan af landi, fátækt fólk og á ekki að glæsilegum stöðum að hverfa að loknu námi, og er því sanngjarnt, að ríkið hlynni heldur að því. Þessi stofnun, mötuneytið, hefir gengið vel. Þar hefir fæði verið 15–20 kr. ódýrara á mánuði en jafngott fæði annarsstaðar. Þannig hefir þetta fólk, sem flest á við þröngan kost að búa, ljett af sjer dálitlum kostnaði. Nefndinni virtist rjett að styrkja þetta þarfa fyrirtæki lítilsháttar, í eitt skifti fyrir öll, og leggur því nefndin til, að því sjeu gefnar eftir eftirstöðvarnar af láni þess úr viðlagasjóði. Enda hefir eigandi hins skólans, sem hjer á hlut að máli, gefið því upp lán af sinni hálfu. Virðist nefndinni, að hjer sje alls ekki verið að brjóta neitt samræmi, því að við skóla þá, sem standa í sveit og ríkið styrkir, er víðast svo í haginn búið, að þeir geti haft mötuneyti fyrir sína nemendur. Þess má líka geta, að mötuneyti stúdenta hjer hefir notið styrks af opinberu fje. Jeg hefi nú talað nokkuð lengi, enda hefi jeg minst á 27 brtt., en það er ekki í flýti gert. Jeg get nú lokið máli mínu. Jeg fylgi dæmi háttv.frsm. fyrri hlutans (ÞórJ) í því, að tala ekki um till. einstakra þm. fyr en þeir hafa lokið að tala fyrir þeim.

Forsætisráðherra (JM): Jeg geri ekki ráð fyrir því, að jeg tali um margar till.hv.fjvn. Þar sem hv. nefnd hefir farið nokkru lengra en jeg treysti mjer til í till. mínum, að því er við kemur kenslumálum, listum og vísindum, þá get jeg auðvitað ekki verið að hafa á móti því. Jeg þorði ekki að fara lengra en frv. sýnir í till. mínum. En ef það er álit hv.fjvn., að fjárhagur landsins sje svo góður, að hann leyfi það, að bætt sje við útgjöldum til þessara hluta, þá situr ekki á mjer að hafa á móti því. Jeg vil svara því nokkru, sem hv.frsm. (TrÞ) sagði viðvíkjandi styrk til Jakobs Thorarensens. Sagði hv.frsm., að hann hefði átt að fá góðan skerf af fje því, sem veitt var til skálda og listamanna, samkvæmt till.fjvn.Nd. í fyrra, en af því hefði ekki orðið. Jeg skil þetta ekki almennilega. Árið 1924 voru veittar til skálda og listamanna 12 þús. kr., og þá fjekk þessi maður 700 kr. Nú fjekk hann ekki meira en 500 kr., en það er að minsta kosti jafnmikið hlutfallslega og árið áður, þar sem ekki voru veittar nema 8 þús. kr. í þessu augnamiði 1925. Jeg geri ráð fyrir því, að háttv.fjvn. skilji, að það er örðugra að skamta vel af 8 þús. kr. en 12 þús. eða, eins og áður var, yfir 20 þús. kr. Jeg ráðfærði mig við þá menn, er jeg treysti best til þess að hafa vit á, um úthlutun listamannastyrksins, og hefi farið eftir þeirra till. í ár var þessu fje skift sem næst í þrjá staði jafna, til skálda, sönglistarmanna og málara (og myndasmiðs). Styrkurinn til sönglistarmanna og málara var aðallega veittur byrjendum og þeim, sem eru að undirbúa sig og læra. Aðeins einn maður fjekk styrk af fje þessu, sem efasamt er, hvort átt hefði að vera með, og enn tveir, er þingið hafði bundið stjórnina um. Jeg held nú, þegar fjvn. skamtar svona smátt og lætur auk þess fylgja, að vissum mönnum eigi að veita góðan skerf, þá fari að verða örðugt að skifta. Jeg hefi ekki á móti því, að menn sjeu teknir út úr, en þá væri best að skamta öllum. Vilji hv.fjvn. veita Þórbergi Þórðarsyni styrk til orðasöfnunar, þá skal jeg ekki mæla því í móti. Jeg feldi styrkinn niður af því, að mjer hefir fundist orðabókarstarfið allajafna hvíla nokkuð í lausu lofti. Hvað snertir Þ. Þ., þá er hjer ekki um annað að ræða en styrk til aukastarfs, sem jeg veit ekki, að hverju gagni má koma vísindalegri orðabók. Alt öðru máli er að gegna um sjera Jóhannes L. L. Jóhannsson. Hann var tekinn úr allgóðu embætti og settur í orðabókarstarfið. Um það hefir annars verið svo oft rætt, að jeg ætla ekki að orðlengja þar um. Hann verður að hafa áfram full laun. Annars væri hann gabbaður á þann hátt, er ekki er viðsæmandi. Hv. frsm. (TrÞ) talaði um styrk til verkfræðinema Magnúsar Konráðssonar, til þess að ljúka námi. Jeg hefi ekkert á móti þessum manni. Mjer skilst, að hann hafi haft Garðstyrk í 4 ár áður. En jeg vil aðeins láta þess getið, að mjer finst það býsna athugavert að veita í fjárlögunum styrk til stúdenta til þess að ljúka námi. Jeg hafði hugsað mjer, er jeg bar hjer fram frv. til laga um ákveðinn námsstyrk til stúdenta erlendis, að þá fylgdi þar með, að þeim þýddi ekki að sækja um frekari styrk. Því að ef auk fjögra ára námsstyrks er farið að veita einstökum mönnum styrk til að ljúka námi, þá munu verða margir til að sækja um slíkt. Mjer þykir ekkert gaman að vera að spilla fyrir þessum manni, en það er fordæmið, sem hv.fjvn. gefur með þessu, sem jeg er dálítið hræddur við. Hv. frsm. (TrÞ) sagði, að hv.fjvn. væri því hlynt, að gert yrði við Safnahúsið. Það er ekki hægt að segja, hvað slík aðgerð muni kosta, en hún mun kosta allmikið, ekki síst ef ráðist verður í það að gera við gólfið svo sem þarf. Það er auðvitað gott að hafa meðmæli hv. nefndar, og vitanlega verður farið fram á aukafjárveitingu til þessarar nauðsynlegu aðgerðar, sem dregist hefir því miður alt of lengi og ómögulegt er að fresta. Þá var hv.frsm. (TrÞ) með fyrirspurn um daufdumbraskólann. Það er gott að fá tækifæri til þess að skýra frá því, hvað gert hafi verið samkvæmt þál. um það mál frá þinginu í fyrra. Jeg skal játa, að það er ekki mjög mikið annað en það, að leitað hefir verið álits bæði fræðslumálastjóra og forstöðukonu skólans. Forstöðukona skólans hefir í álitsgerð sinni lagt sjerstaka áherslu á það atriði, í hvorum staðnum betra væri fyrir börnin að skólinn standi, kaupstað eða sveit; í hvorum staðnum þau muni fá bráðari og meiri þroska og meiri von um atvinnu síðar, þegar þau hafa náð þroska. Hún tekur það fram, sem almenningur mun ekki gera sjer fyllilega ljóst, hve miklum erfiðleikum það er bundið fyrir þessi börn að fá þroska. Kensluaðferðin er alt önnur við þessi börn, eins og eðlilegt er. En það er alveg víst, að börnin sjá meira í kaupstað en í sveit. Það er einkennilegt, hvað heyrnar- og málleysingjar eru aðgætnir um það, sem fyrir augun ber, enda fá þeir svo að segja alla fræðslu með sjóninni. Það er að vísu ekki sjálfsagt að fara í þessu eftir venju annara þjóða, en þar munu daufdumbraskólar vera undantekningarlaust í kaupstöðum. Líklegt er þó, að einhver reynsla liggi bak við þessa tilhögun. En þó að svo sje utanlands, að daufdumbraskólarnir sjeu í kaupstöðum, þá er gjarnan farið með nemendurna til höfuðborgarinnar, til þess að þeir sjái sem flest. Og það er sagt, að á þeim tíma, sem börnin eru í höfuðstaðnum, þroskist þau margfalt meira á jöfnum tíma en annars. Forstöðukonan álítur líka, að það sje miklu hægra fyrir börnin, jafnvel áður en námi þeirra í skólanum er lokið, að ráða við sig, hvaða lífsstarf þau eigi að taka, ef þau eru hjer. Þeir, sem læra hjer, taka venjulega einhverja handiðn, svo sem smíðar eða brauðgerð, og hjer er hægra að komast að slíkum handiðnum. Slíks er varla kostur í sveit. Svo er eitt atriði, sem hefir mikla þýðingu fyrir daufdumba, en það er það, að ef þeir ílendast hjer í Reykjavík, sem tíðast er, þá geta þeir haft stað til að koma saman. Þeirra heimur er út af fyrir sig, og því eðlilegt, að þeir vilji hafa fjelagsskap hver með öðrum. Og þeir, sem verið hafa í daufdumbraskólanum og síðan hafa atvinnu hjer, koma gjarnan saman í skólanum og eiga hjer að heimili að hverfa, þar sem daufdumbir eru fyrir, og hafa ánægju af því að vera saman. Her er líka í bænum daufdumbur bakari, sem á daufdumba konu, og þar safnast þetta fólk líka saman. Þess vegna álítur kenslukonan, að það sje mjög mikilsvert fyrir börnin, að þeim sje kent hjer. En það er líka auðvitað sjálfsagt og nauðsynlegt fyrir þau að vera í sveit, enda eru börnin undantekningarlaust send í sveit á sumrin. Þar á móti var það áður lítt tiltækilegt, meðan skólinn var í sveit, að senda börnin hingað til Reykjavíkur og hafa þau hjer yfir sumarmánuðina. Fræðslumálastjóri gefur álit sitt um þetta mál, er fer að mörgu leyti í sömu átt. Tekur hann það líka fram, að það sje margra hluta vegna heppilegra að hafa skólann í kaupstað en í sveit. Hvað kostnaðinn snertir, þá fer hann líka nokkuð út í það atriði. Og án þess að það hafi verið rannsakað til hlítar, þá er vitanlegt, að ef skólinn yrði fluttur, þá verður að byggja. Húsrúmi skólans hjer er að vísu ábótavant, en mikill munur er að bæta það nokkuð eða að byggja alveg af nýju. Jeg fór svo ekki lengra út í þetta mál. Mjer virtist einsætt eftir þessu, að ekki mætti barnanna vegna flytja skólann í sveit. Framtíð barnanna er hjer betur borgið, því að hjer eiga þau frekar kost á ýmsum störfum við sitt hæfi. Forstöðukonan álítur, að sjóndeildarhringur daufdumbra sje svo þröngur, að varla sje við því að búast, að t. d. daufdumbur maður geti orðið bóndi í sveit, því að framkvæmdir bóndans þurfa að vera svo alhliða, að varla sje hægt að búast við því, að hann geti leyst slíkt af hendi. Auðvitað getur hann orðið vinnumaður í sveit. En þó að þessir menn sjeu ófullkomnir að mörgu leyti, þá er ólíklegt, að þeir geti unað við það að verða aðeins vinnumenn alla æfi, þótt sú staða sje reyndar í sjálfri sjer eins góð og heiðarleg eins og hver önnur. En þetta er nóg til þess, að jeg treysti mjer ekki til þess að leggja það til, að skólinn verði fluttur í sveit. En þó að skólinn haldi hjer áfram, þá er samt óhjákvæmilegt að bæta við húsnæði hans, sem nú er orðið alveg ónógt. Það hús, sem hingað til hefir verið baslað við, var upphaflega keypt heldur ódýrt. En eins og enn til hagar um fjárhag ríkisins, treysti jeg mjer ekki til þess að fara fram á 50–70 þús. kr. til þess að byggja yfir skólann. En eftir þeirri skoðun, sem mjer virðist ríkja í þessari hv. deild, og að sumu leyti líka í hv.fjvn., þá veit jeg ekki nema jeg hafi verið hjer of lítilþægur, að fara ekki fram á fjárveitingu til þessarar byggingar. Hún er ekki síður nauðsynleg og sjálfsögð en sumt annað, sem hjer á nú að veita fjé til. Jeg vil þá afhenda hv.fjvn. framkomnar umsagnir um mál þetta, og getur hún þá athugað frekar rök fræðslumálastjórans og forstöðukonunnar.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Jeg býst við, að mjer sje óhætt að lofa hv.þm. því, að jeg skuli ekki tefja hinn dýrmæta tíma þingsins mikið. En mig langar þó til að fara nokkrum orðum um þær till., sem jeg hefi leyft mjer að bera fram. Geri jeg raunar ráð fyrir, að hv.þm. muni fella þær flestar, því að það skal viðurkent, að þær eru ekki bygðar á þeirri skoðun, að borgun „lausra skulda“ sje okkur mest lífsnauðsyn, eins og hv.þm. virðast ætla. En jeg er frá gömlum tíma svo vel að mjer í vaxtareikningi, að jeg sje, hvað viss höfuðstóll verður orðinn eftir 20 ár, ef vextir og vaxtavextir eru teknir með. En aldrei var mjer kent að reikna aðeins aðra hlið dæmisins. Því er mjer tamt að reikna líka tapið af því að láta undir höfuð leggjast að byggja líknarstofnanirnar. Jeg vil að hv.þm. athugi, hvað það kostar, að menn deyi fyrir handvömm og sýki út frá sjer. Jeg fullyrði, að það er á borð við renturnar af upphæðinni, sem til bygginganna fer. Þá vil jeg og taka það fram, að mjer er ljúfara að byggja handa lifandi mönnum en dauðum, því að þeim er gröfin þægilegust. Annars er það merkilegt, að á hverju þingi verður til sjerstök setning, sem rúmar hverju sinni allan kjarnann úr fjármálaspeki þingsins, og sem hv.þm. ríða á alla tíma eins og krakkar á priki. Það kom umsókn frá stúdentum um styrk til byggingar stúdentagarðs. Þarf ekki að fjölyrða um nauðsyn þessa máls, nje heldur þann dugnað, sem stúdentar hafa sýnt við fjársöfnunina og um það, hversu vel einstaklingarnir hafa brugðist við. Hins er skylt að geta, að í þessari hv. fjárspekinefnd fjekst enginn til að veita þessu máli fulltingi sitt. Stúdentar höfðu beðið um 100 þús. kr., og var jeg því meðmæltur og lagði hitt og þetta til við nefndina til samkomulags. Kom jeg að síðustu með till. um, að 1/3 umbeðins fjár yrði veittur. En síðan átti jeg tal við forsvarsmann stúdenta, og taldi hann, að hv.fjvn. hefði gefið sjer loforð um að taka þessa till. upp við 3. umr. Tek jeg því þessa till. aftur. Veitist þá tækifæri til að reyna höfðingsskap hv. nefndar, og eins það, hversu hún metur loforð sín mikils. Vil jeg ekki taka frá henni þá sæmd, sem hún getur aflað sjer með því að bregðast nú drengilega við. Þá kem jeg að styrknum til Ingibjargar Guðbrandsdóttur. Hafa henni lengi verið veittar 600 kr. til að halda uppi kenslu í leikfimi, en síðasta þing feldi niður þá fjárveitingu. Er mjer ástæðan til þess ókunn. Stúlkur úr sveit hafa átt kost á að nema fimleika hjá þessari konu, og er þeim það vafalaust meiri heillavegur en margt annað, sem þær aðhafast, er þær koma til bæjarins. En ef það er nauðsynlegt til bjargar hag allrar þjóðarinnar að fella niður þessa styrkveitingu, þá treysti jeg mjer ekki til að telja hv.þm. af því. Næsti liðurinn, sem jeg kem að, er hækkun launa aðstoðarbókavarðar við Landsbókasafnið upp í 3000 krónur. Öll vinna þessa manns fer til þessa starfs hans við safnið, og hefir hann meira að segja oft orðið að vinna lengur miklu en honum ber skylda til, en situr við sveltilaun. Hann er maður með háskólaprófi í sagnfræði og hefir orðið að kosta miklu til náms síns, en það er vanalegt að taka tillit til þess, þegar kaup manna er ákveðið. Ætlast jeg til, að hann fái í kaup 3000 kr. að viðbættri verðstuðulsuppbót, eða alls kr. 4800. Vænti jeg, að hv.þm. sjái, hversu sanngjarnt þetta er. Ennfremur má vera, að þegar hv.þm. fara að athuga þetta, þá komi það upp úr kafinu, að 2. bókavörður sje líka illa launaður, en í það vil jeg ekki blanda mjer í þetta sinn. Þá kem jeg að styrk til útgáfu gildandi laga íslenskra. Það hefði ef til vill farið betur á því, að jeg hefði fylgt hjer venju Alþingis og fjvn., þeirri, að deila hverri tölu með tveimur, svo það sæist þó, að jeg kann líka þá list. En þyki hv.þm. sem jeg hafi farið fullhátt, þá er hægur nærri að koma með brtt. við 3. umr. Það er auðskilið mál, að alþjóð er það mjög bagalegt að eiga tvö hálf lagasöfn, en ekkert heilt. Til þess að slík útgáfa komi að fullu gagni, þá þarf hún ,að ganga mjög fljótt, ekki síst hjer á landi, þar sem lagabreytingar eru mjög tíðar, vegna þess að hv.þm. er tamast að tala fyrra árið og hugsa það síðara. Þá kem jeg með 3 till. um listamenn. Býst jeg við, að hv. nefnd hafi þóst gera vel, þar sem hún hefir hækkað liðinn til skálda og listamanna um 2000 kr. frá því, er hann var í síðustu fjárlögum. En það hefir samt orðið afturför í þessu efni frá því, er best var áður. Fyrir heimsstyrjöldina var liður þessi kominn upp í 12 þús. kr., og eftir því ætti hann að vera að minsta kosti 25 þús. nú, miðað við kaupgildi peninga þá og nú. Hefði því verið sjálfsagt að færa þetta í lag nú á þessu þingi og hækka styrkinn upp í 25 þús. kr., eða öllu heldur að þrefalda upphæðina. Hefði þá mátt annast ýmsar framkvæmdir á þessu sviði. Jeg hefi farið fram á, að Birni Björnssyni gullsmið og dráttlistarmanni væri veittur nokkur styrkur. Hann er manna listfengastur, en brestur tækifæri og fje til að nema svo list sína, að hann megi njóta sín til fulls. Þurfa menn ekki annað en líta á Vísnakver Fornólfs og Heilaga kirkju til að ganga úr skugga um, að hann hefir óvenjufagurt handbragð, og mætti okkur verða mikill sómi að verkum hans. Jeg hefi áður látið þá skoðun mína í ljós, að listamenn beri að styrkja á þennan veg. Í fyrsta lagi til náms. Er það ekki annað en ríkið hefir gert fyrir nemendur sína áður, þó að nú sje tekin upp sú óheillastefna að heimta af mönnum gjald fyrir þá kenslu, sem þeir njóta í skólum ríkisins. Nú verða allir listamenn vorir að fara í erlenda skóla til náms, þar sem glöggskygni manna hefir ekki getað sjeð, að það borgi sig að sjá þeim fyrir kenslu hjer innanlands. Að þessu námi loknu á ríkið að veita þeim styrk til dvalar þar, sem kallast má háskóli listarinnar, og á jeg þar við Róm. Þar gefur að líta hina fögru frumlist Hellena, sem ennþá ber ægishjálm yfir aðrar listir og göfugust er þeirra allra. Með þetta fyrir augum hefi jeg farið fram á, að ungum og gáfuðum málara, Tryggva Magnússyni, verði veittur tvö þús. kr. styrkur til Rómaferðar. Í þriðja lagi vil jeg veita efnilegum rithöfundum styrk til ritstarfa. Nú stendur svo á, að þinginu hefir borist umsókn um styrk nokkurn í þessu skyni frá Halldóri Guðjónssyni, sem auk þess nefnir sig Kiljan og Laxness. Öllum ber saman um, að þessi ungi maður hafi mikla rithöfundarhæfileika til að bera, og hefi jeg sjálfur lesið nokkrar smásögur hans, er hann reit á bernskuskeiði, og mátti strax sjá af handbragðinu, að þar var vænlegur rithöfundur að fæðast, og síðasta bók hans, er nefnist „Undir Helgahnjúk, er talin hafa svo marga góða kosti, að vel megi skipa henni í röð þess, sem best hefir verið gert þeirrar tegundar á voru máli. Hinsvegar er maður þessi bláfátækur, en ilt til þess að vita, ef hann þarf að kæfa gáfu sína á unga aldri með því að vinna fyrir sjer með störfum, sem hann er máske síst hæfari öðrum til að vinna. Þó að þessar till. mínar yrðu nú teknar til greina, þá yrði listamannastyrkurinn samt ekki meiri en 15 þús. kr., eða miklu minni en hann var orðinn fyrir stríð. Á síðari árum er nokkur vottur þess, að heldur sje að rofa fyrir auknum skilningi manna á því, að styrkja beri afburðamenn þjóðarinnar í greinum, sem jafnóarðvænlegar eru og listir og bókmentir. Er það og að minsta kosti illmannlegt að hraksmána þá menn, sem halda uppi listarviðleitni í landinu og selja sig æfilöngum sulti til að gegna köllun sinni. Þeir kasta sjer í haf, þar sem hvergi sjest til stranda, eiga enga von um neina viðunanlega stöðu og enga von um, að þeir njóti nokkurra ávaxta af starfi sínu, annara en gleði listamannsins yfir verki sínu og gleði hetjunnar, sem fórnar sjer fyrir þjóð sína. Er það ómannlegt að telja því fje illa varið, sem fer til að styrkja slíka menn. Það væri það sama og að tíma ekki á ófriðartímum að láta menn hafa skó á fæturna, er þeir ganga út í hemað til að verja land sitt. Þá kem jeg að till. um styrk til ritstarfa til handa Sigurði Jóhannessyni (Nordal). Mun það hafa verið af óaðgætni eða gleymsku, að ekki stóð í fjárlagafrv., að hann skyldi fá verðstuðulsuppbót af fje því, er honum er veitt í þessu skyni. Því er rjett, að þetta sje leiðrjett nú. Sigurð mun verða að álíta alls góðs maklegan nú sem fyrri, og trúi jeg því ekki, að hv.þm. vilji nota sjer það, ef embætti það, er honum stóð til boða í Osló, er ekki laust lengur. Þá legg jeg til, að Pálma Hannessyni náttúrufræðingi verði veittur 6000 kr. styrkur til rannsókna í óbygðum. Er það víst allra manna mál, að hann hafi fremur beðið um minna en meira en hann þurfti. Hann hefir ferðast allmikið um áður og sýnt mikinn dugnað. Er lítill hagur að því að fresta þessu og tefja með því æfistarf þessa efnilega manns. Minnist jeg væntanlega síðar á það, hve mikill hagur sje að því að ónýta æfistarf manna með eintómri sparsemi. Því svo má nú kalla þá tilhneigingu þm., þótt henni verði ef til vill valið síðar öllu harðara nafn. Næst er styrkur, 6000 kr., til útgáfu minningarrits Eggerts Ólafssonar á tveggja alda afmæli hans. Jeg vona, að hv.þm. verði mjer samdóma um það, að ómögulegt sje að láta undir höfuð leggjast að minnast þessa ágætismanns að nokkru við það tækifæri. Fæ jeg ekki skilið, hvernig Alþingi ætti að komast hjá því með fullum heiðri að leggja eitthvað af mörkum til slíks. Munu menn svo vel kannast við þýðingu Eggerts Ólafssonar fyrir þessa þjóð, en þeir munu varla kveða flokk um hann, sem ekki þykir hann drápunnar verður. Er og minst á það í umsóknarskjalinu, að Alþingi muni varla láta sjer sæma að vera eftirbátur Fiskifjelagsins og annara, sem gefa í minningarsjóð Eggerts Ólafssonar til styrktar náttúruvísindum í landinu. Landið ætti að geta gefið á borð við eitt útgerðarfjelag. Er það og þarna að gefa sjálfu sjer, og ætti þeim mun síður að skera fjeð við neglur sjer. Næsta liðinn tel jeg varla þörf að útskýra. Er það styrkur til manns til a? fara utan og læra að setja upp dýr. En nú svo ástatt hjer, að þótt ekki þurfi nema að setja upp fuglshami, þá er enginn hjer, sem kann það, og getur það á stundum verið mjög bagalegt. Hins vegar er þess ekki að vænta, að menn vilji leggja í mikinn kostnað út af þessu, því að lítið mun atvinnan af því á eftir gefa í aðra hönd. Ekki verður annað sagt en að Alþingi þjóni sjálfu sjer með því að styrkja Náttúrugripasafnið, og á því hvílir skylda um það, að halda því við. En þótt það hafi látið sjer lítið ant um það til þessa, mun þó einhverntíma vakna skyldutilfinning þess um þetta mál. Þá er tillaga um það að kaupa listaverkið „Móðurást“, er gert hefir myndhöggvarinn Nína Sæmundsson. Mynd þessi hefir fengið mikið lof erlendis, og er oss nauðsyn á því að ná kaupum á henni, svo að útlendingar hrifsi hana ekki frá oss; og það mega menn vita, að eftir svo sem 10 ár, og jafnvel skemri tíma, verður myndin miklu dýrari en nú, ef stúlkan framast svo framvegis sem að þessu. Þess vegna er það hagsýni ein að kaupa myndina nú. Þegar þessi kona er orðin nógu fræg, þá vilja menn veita margfalda þessa upphæð til þess að eignast þetta listaverk hennar, svo að sú skömm spyrjist ekki um Íslendinga, að þeir kunni ekki að meta listamenn sína. Þá er hækkaður styrkur til búnaðarfjelaganna, og skal jeg ekki tala langt mál um það fyrir mönnum hjer, en geta vil jeg þess, að jeg hefi aldrei viljað skera við nöglur styrk til búskapar. Þó vil jeg hafa sönnun fyrir því, að fjenu sje vel varið, því að stundum hafa orðið misbrestir á því og fjeð komið meira niður í einum stað en öðrum. En þörfin er mest um það að styrkja einstaklinga innan búnaðarfjelaganna og sjá, hvað hvert hjerað þarf helst með til þess að vinna heima hjá sjer það, sem helst kallar að. Fæ jeg ekki betur sjeð en að það sje háðulegt að bjóða öllum búnaðarfjelögunum einar 10 þús. krónur. Hvernig ætti að skifta því fje? En vegna þess, að svo margir bændur eru hjer í hv. deild, þarf jeg eigi að tala frekar fyrir þessari till., en fel þeim brtt. mína og vil sjá, hvort þessi fjárveiting nær ekki fram að ganga. Kem jeg þá að launabót yfirfiskimatsmanna. Á þessum mönnum hvílir mikið og merkilegt starf og er fyrir oss meira en gulls ígildi. En svo má gera þessum mönnum erfitt fyrir, að þeir verði að sjá sjer farborða á annan hátt og að vjer fáum aðeins aðra ljelegri í þeirra stað. Veit jeg það, að hv. deild muni fallast á að veita viðbót þá, er hjer er farið fram á. Þá er tillaga um styrk Þórdísar Ólafsdóttur á Fellsenda í Dalasýslu. Sje jeg það, að hv. nefnd hefir ekki litist á þann styrk. Þó er svo fyrir mælt, að Þórdís skuli hafa kenslu í hannyrðum og vefnaði og annari handavinnu kvenna, og að lögð sje áhersla á þær greinir handavinnu, er hjer hafa verið stundaðar fyr á öldum, svo sem knipling, flosvefnað, glitvefnað o. fl., sem nú er að miklu leyti gleymt allri alþýðu. Þórdís hefir áður haldið uppi skóla í hannyrðum og einnig kent stúlkum munnlega á heimili föður síns. Hjer er ekki farið fram á meira en 500 kr., til þess að standast þann kostnað, er heimilið hefir af þessari kenslu, og vona jeg, að hv.þdm. sjeu ekki að fellu þá tillögu, þar sem og er sannanlegt, að hvergi í Dalasýslu er veitt neitt fje til skólahalds. Þá er nýr liður um það, hvernig best verði tengd við sjávarafla fyrirtæki bygð á íðefnafræði. Íð er kvenkynsorð, og getur verið að menn skilji ekki íð fyrir iðn. og getur verið, að margir vilji heklur segja iðn. Þessu getur hver ráðið, sem vill. En ef tekið er tillit til þorskafla í fiskistöðvum landsins, auk þess sem botnvörpungar draga á land, þá getur það numið rúmum 200 þús. kr., sem Íslendingar geta grætt á því að taka meðalalýsisbræðslu í sínar hendur. Í stað þess að láta þann gróða lenda hjá norskum, dönskum eða enskum lýsiskaupmönnum. Man jeg, að kaupmaður í Hamborg spurði mig að því, hvort nokkur lýsisbræðsla væri á Íslandi. Jeg hjelt nú, að svo væri. En hann kvaðst ekki hafa haft hugmynd um það áður, að lýsi kæmi annarstaðar að en frá Grænlandi eða Danmörku. Jeg skýrði honum frá nöfnum og heimilisfangi allra þeirra lýsisframleiðenda. er jeg þekti hjer á landi, og þótti honum þetta ný uppgötvun og varð alveg hissa. Um meðalalýsisframleiðslu ætti það að vera sjálfsagt að reyna að bæta þann atvinnuveg sem mest, svo að aðrir taki ekki frá oss það, sem vjer getum aflað oss sjálfir. Fjárveiting þessi getur haft afarmikla þýðingu, ef allri lýsisbræðslu landsins væri komið í kerfi, því að af lifur þeirri, er smábátar einir afla, mundu fást 210 þús. krónur í hreinan gróða, og að því yrði stórkostlegur hagnaður fyrir ríkissjóð. Og til þess að menn skilji þetta betur, hefi jeg sett athugasemd aftan við þennan lið í brtt., er svo er orðuð: „Þó skal niðurstaðan aðeins notuð til þess að bæta atvinnuvegi landsmanna sjálfra“. Með þessu vildi jeg koma í veg fyrir það, þá er kept yrði um verðlaun í þessari grein, að Íslendingar ljetu visku sína fyrir verðlaun, - hvorki til Dana nje Norðmanna. En sú hefir verið aldan hjer, að vjer höfum hleypt inn annara þjóða mönnum og kent þeim, hvernig þeir eigi að keppa við oss. Og svo vitum vjer ekki fyr til en enskur fiskur er talinn íslenskur, og þá verður Ísland útundan vegna þess, að vjer höfum kent öðrum of mikið. Þetta er eins og með Bíldudalsfiskinn, sem um eitt skeið var nafntogaður og í hærra verði en annar fiskur. Öðrum var kent að verka fisk alveg eins, og nú eru því yfirburðir hans horfnir. Einu sinni ætlaði jeg að komast að því, hvernig Norðmenn verkuðu þann fisk, er þeir sendu til Suður-Ameríku. En þess var enginn kostur, og átti jeg þó norska menn af háum stigum mjer til aðstoðar í þessu. Þannig gæta þeir þess, að ekkert vitnist um fiskverkunaraðferðir þeirra, en hjer getur hver fengið þá fræðslu, sem hann vill, um aðferðir vorar. Vegna þessa hnýtti jeg þessari athugasemd aftan við brtt., að jeg vil, að engir fái að vita, hvernig vjer Íslendingar framleiðum vörur vorar. Þá er brtt. um styrk handa Grindvíkingum, til þess að hlaða varnargarða fyrir stórflóðum. Þarna er þjett bygðarlag, s milli hraunkumbla og sjávar. Fyrir íbúana þar er ekki í annað hús að venda, ef sjórinn og náttúruöflin eyðileggja fyrir þeim landspildur þeirra. Ef svo fer, er sögu hjeraðsins lokið. En þegar svo stendur á, að náttúruöfl valda tjóni, þá hefir það jafnan verið siður að hlaupa undir bagga, eða endurbæta þær skemdir, er á urðu, á ríkiskostnað. Og þar sem þarna búa hinir mestu dugnaðarmenn, sem eiga við erfið æfikjör og erfiða sjósókn að búa, þykist jeg vita, að háttvirt Alþingi vilji hjálpa þeim. Það getur verið, að sumum finnist, að farið sje fram á of mikið, er þótt hv.þdm. vildu ekki veita nema helming þeirrar upphæðar, sem farið er fram á, þá er mjer þökk á því, og skil jeg ekki að neinn geti lagst á móti þessu nauðsynjamáli. Við 22. gr. hefi jeg bætt 2 nýjum lið um. Reinhold Andersson er gamall kunningi hjer í þinginu. Fyrir 2 árum gekk þessi beiðni hans fram, en stjórnin hafði þá ekki fje til fyrirtækisins, enda hafði hann og ekki lokið undirbúningi þess. Nú er þessu hvorutveggja kipt í lag. Og þar sem hjer er nú þessi mikla sparnaðarþjóð, er helst vill búa að sínu, þá ætti hún ekki að víla fyrir sjer að hjálpa til þess, að upp rísi hjer innlendar iðngreinir. Verði það gert, munu bændur geta selt afurðir sínar hærra verði, en landið sparað sjer kaup á erlendum varningi, og væri það viturlega gert. Nú mun vera flutt inn fyrir 700 þús. til 1 milj. kr. árlega af karlmannafatnaði, og ef það sparaðist, yrði Íslendingum ekki lítill hagur að því, og gæti það þá ef til vill fremur en áður styrkt fáeina listamenn. Oft hefir verið talað um það að stofna hjer ullarverksmiðju, svo að vjer þyrftum ekki að kaupa fataefni dýrum dómum frá öðrum þjóðum. En hvers vegna hefir þetta ekki verið gert? Vegna þess að menn vilja það ekki. Þeir vilja heldur hundraðfalda vexti heldur en að búa að sínu og hjálpa þeim innlendum atvinnuvegum, er þess hafa þörf. Það er ekki nóg að tala fögur orð, ef ekkert er aðhafst af því, sem hægt er að framkvæma. Vil jeg skjóta þessu máli mínu til þeirra fræðimanna, er mest hugsa og skrifa um búskap og atvinnuvegi bænda. Hvernig mundi standa á því, ef þeir væru á móti þessu? Jeg vona, að þeir hinir fróðu menn standi upp g sannfæri mig um það, að þessi skoðun mín sje röng, að bændur þarfnist þess ekki, að ull þeirra komist í hátt verð, að þeir vilji heldur gróða erlendra manna en innlendra o. s. frv. Segi þeir það, og sannfæri mig um það, þá skal jeg ekki halda þessari brtt. til streitu. Samskonar brtt. er um það, að veita Friðjóni Kristjánssyni lán til þess að koma upp kembingavjelum hjer í Reykjavík, en jeg vil helst fresta því til 3. umr. að tala um þá brtt., því að mig vantar enn nokkrar upplýsingar. Þá er það síðast, að „sjeu fjárveitingar eigi fyrirskipaðar í lögum, öðrum en fjárlögum, í tilskipunum, konungsúrskurðum eða öðrum gildandi ákvörðunum, og fylgi þeim eigi fyrirheit um framhald, þá gilda þær aðeins fyrir fjárhagstímabilið“. Mjer er ekki svo mjög ant um það mín vegna, að þessi till. nái fram að ganga, því að gagn hennar fyrir mig er nú um garð gengið. En jeg fæ ekki skilið, að menn sjeu á móti því, að Alþingi sje jafnbundið af sínum loforðum eins og konungsúrskurðum, og kann jeg illa við það, að önnur lög gildi fyrir Alþingi heldur en einstaklinga, og að það efni ekki gefin loforð. Eða máske vill einhver sannfæra mig og aðra heimska menn um það, hvers vegna Alþingi skyldi ekki ganga á undan í þeirri siðfræði, að halda gefin loforð. Annars vakti það eitt fyrir mjer að fá atkvgr. um þetta atriði. Jeg skal svo ekki tefja fundinn lengur, en skal þó geta þess, að jeg hafði í hyggju að bera fram tillögu um að hækka eftirlaun einnar ekkju, en vegna þess, að jeg vildi, að sú tillaga yrði ekki feld, hefi jeg fengið aðra þingmenn til þess að flytja hana með mjer. Jeg skammast mín fyrir það, að þessa ekkju skyldi vanta, en get þess, að það hafi verið gert af sparnaðarhug Alþingis, en ekki af hinu, að hún eigi ekki miklu betra skilið. Fyrst og fremst hefir hún nú mist fyrirvinnu sína, 2 uppkomna syni, og þar að auki er hún með bestu rithöfundum landsins á sínu sjerstaka sviði. Býst jeg við, að það verði ekki mikil fyrirstaða hjá hv.fjvn. í þessu máli. Að svo mæltu skal jeg láta hv.þdm. vera í friði fyrir mínu nuddi.

Sveinn Ólafsson Það er ekkert sjerstaklega ánægjulegt að eiga brtt. við fjárlögin að þessu sinni, því að það virðist svo, sem álíka hátt sje gert undir höfði allra sanngjarnlegustu kröfum og þeim, sem lítið gildi hafa. Þetta er í raun og veru nokkuð eðlilegt, þegar litið er til þess, að öll þau sjálfsögðu útgjöld verður að skera við nögl. Með þetta fyrir augum hefi jeg líka farið svo skamt, sem jeg sá mjer fært, og yfirleitt neitað að bera fram brtt. þær flestar, sem jeg hefi verið beðinn um að flytja. Jeg á þó við þennan kafla fjárlaganna eina till., sem jeg tel mikils um vert. Að vísu er nafn mitt tengt við 2 aðrar till., en þær eru minni háttar. Þessa aðaltill. ber jeg fram ásamt hv.þm.N.-M. (ÁJ og HStef). Hún er 25. liður á þskj. 235. Við förum fram á 60 þús. kr. fjárveitingu til viðbótarbyggingar við skólann á Eiðum. Jeg veit, að þessi upphæð vex mörgum hv.þm. í augum. En jeg skal reyna að sýna fram á það, að hún er fyrst og fremst það allra lægsta, sem hún getur verið, og í öðru lagi, að Alþingi hefir bæði lagalega og siðferðilega skyldu til að sinna henni. Samkv. lögum nr. 36 frá 1917 var alþýðuskólinn á Eiðum stofnaður, jafnframt því sem Múlasýslur afhentu ríkissjóði til eignar hina svo nefndu Eiðaeign, þ. e. a. s., skólann með öllu, sem honum hafði fylgt, en það var höfuðbólið Eiðar ásamt 4 öðrum jörðum, bústofn skólans, gripir allir, húsgögn, búsgögn, verkfæri og bókasafn gamla búnaðarskólans. Afhendingin, sem ekki fór fram fyr en í fardögum 1918, var því skilyrði bundin, að ríkissjóður um leið og hann tók á móti eigninni kostaði framvegis vel útbúinn æðri alþýðuskóla annaðhvort á Eiðum eða annarsstaðar í Múlaþingi. Eignin var metin, þegar hún var afhent, á tæpar 90 þús. kr., og hún var vissulega ekki hátt metin, því það voru yfir 80 jarðarhundruð, sem eigninni fylgdu. Bústofninn var eitthvað á 4 hundrað fjár og milli 10 og 20 nautgripir og hross. Auk þessa fylgdi auðvitað skólahúsið sjálft, sem nýlega var bygt, og þau önnur hús, sem jörðinni hafa fylgt. Voru þau öll sæmilega á sig komin og töluvert mikils virði. Það var nú auðvitað engin áhersla lögð á það, þegar eignin var afhent, að fá hana metna háu verði, vegna þess, að hún var þá fengin í hendur ríkissjóði til eignar og gengið að því vísu, að skilorðinu fyrir afhendingunni yrði fullnægt. Var líka þá þegar gerð tilraun af hálfu stjórnarinnar til að efna skuldbindingu þessa, stigið fyrsta fótmálið, bæði með því að koma kenslu þarna á og skipa þar dugandi kennara, og í öðru lagi með því að undirbúa byggingu á stóru og vönduðu húsi, því að þá þegar var sýnilegt, að gamla skólahúsið var of lítið, og það því fremur, sem skipa þurfti tvo kennara, sem eftir lögunum áttu rjett á bústað í skólanum. Árið 1919 komu út lög um húsabyggingar ríkisins, og var þar ákveðið meðal annars að reisa þetta skólahús það allra fyrsta. Rjett á eftir var af húsameistara ríkisins gerð áætlun um kostnaðinn við að reisa skólann og aðrar opinberar byggingar. Eftir áætlun hans átti þessi bygging á Eiðum að kosta 180 þús. kr. Það var þá þegar farið að afla efnis til byggingarinnar, ekið að sandi og möl og lagður vegur þar, sem þurfti að fara með flutninginn. Var verkið undirbúið á ýmsan hátt, svo að hægt væri að hefjast handa með sjálfa bygginguna 1921. Að vísu var lán það tekið, sem heimilað var 1919 til húsabygginga ríkisins, innanríkislánið svonefnda. Mun það hafa numið 2 milj. kr. og átti að ganga til allra þeirra bygginga, sem ríkið, eftir nefndum lögum, ætlaði að reisa. En ekkert af því hefir gengið til fullnustugerðar á þessu fyrirheiti um byggingu á Eiðum, nema að því leyti, sem goldinn var malaraksturinn 1921. Hinsvegar hefir láni þessu verið varið sumpart til annara bygginga, sem ríkið þurfti að annast, svo sem skólans á Hvanneyri og að nokkru leyti hælisins á Kleppi. En megin fjárins fór alt aðrar leiðir, einkum þó, að því er jeg hygg, í Flóaáveituna. Síðan hefir þess þráfaldlega verið leitað að fá fje til skólabyggingarinnar, en það hefir altaf strandað á sama skerinu, fjárþurð og erfiðleikum ríkissjóðs, eða - rjettara sagt - skólinn hefir verið látinn sitja á hakanum fyrir öðrum framkvæmdum og bíða. Verður ekki annað sagt en að Austfirðingar hafi beðið með þolinmæði eftir efndum byggingarloforðsins til þessa dags og lítt kvartað. Afleiðingin af því, að ekki tókst að byggja skólann 1921, er meðal annars sú, að um það helmingur umsækjenda hefir orðið að hröklast frá skólanum á hverju ári, og stundum hefir ekki helmingur komist að. Skólinn starfar í tveim deildum, og hefir aðeins með mestu naumindum verið hægt að koma að í báðum deildum röskum 40 nemendum. En húsþrengslin hafa verið svo átakanleg, að annar kennarinn hefir orðið að rýma skólann, og hefir hann haft bústað í gróðrarstöðvarhúsi kippkorn frá Eiðum. Þannig hefir þetta gengið um 6 ár og um það helmingur umsækjenda orðið frá að hverfa árlega, og þeir látnir sitja fyrir árið eftir, hafi þeir þá ekki verið komnir út í buskann og búnir að leita annara staða. En önnur hlið er líka á þessu máli. Þar er í raun og veru ekki einungis um menningarmál að ræða fyrir Austfirðinga, heldur er þetta á sinn hátt líka heilbrigðismál og skólabyggingin óumflýanleg. Það hefir sem sje sýnt sig hvað eftir annað, í 3 vetur er mjer óhætt að fullyrða, að þarna hefir verið óvenjulega kvillasamt meðal nemenda, og jeg hygg, að húsþrengslin eigi ekki svo lítinn þátt í því. Fólkinu hefir verið þjappað þarna saman vegna þrengslanna, svo að tæpast getur talist forsvaranlegt. Með þetta fyrir augum, sem jeg hefi nú að nokkru drepið á, verð jeg að vænta þess, að þingið muni nú vilja uppfylla það loforð, sem það gaf 1917 og endurnýjaði 1919. Við flm. förum hjer fram á aðeins 1/3 af því, sem 1920 var ætlað til þessarar byggingar, og það er gert í samráði við skólastjóra og með mesta sparnað fyrir augum. Að farið er fram á svo lítið nú, kemur meðfram til af því, að hugmyndin er að breyta til frá því fyrirkomulagi, sem húsameistari hafði fyrir augum 1920, og reisa viðbót við eldra húsið, í stað þess að reisa sjerstakt hús. Hinsvegar eru nú ástæður breyttar orðnar. Á tímabilinu, sem liðið er síðan, hefir komið upp í Þingeyjarsýslu allstór og myndarlegur alþýðuskóli, sem gerir það að verkum, að ekki þarf að hugsa fyrir eins stórum skóla þarna austur frá. Þess vegna má láta sjer lynda minni byggingu og ætla, að aðsóknin verði ekki eins vítt og breitt að og verið hefir. Húsameistari hefir eftir ósk minni gert áætlun um kostnað við 10 metra viðauka. Við skólahúsið gamla, sem er tvílyft, vandað steinhús, en lítið. Telur hann kostnað við hana um 70 þús. kr. alls. Ætla jeg samt, að 60000 kr. geti nægt, bæði vegna þess, að nú þegar er búið að afla nokkurs efnis á staðinn, og einnig vegna þess, að gera má ráð fyrir nokkru lægra verkkaupi þar eystra en húsameistari miðar við hjer í Reykjavík. Mjer finst út af því, sem þegar hefir verið tekið fram að það verði að ætlast til þeirrar sanngirni af háttv. þingdeildarmönnum, að þeir samþykki brtt. mína, þó að háttv.fjvn. hafi ekki fundið ástæðu til að taka hana upp. Jeg hefi skilið hv.fjvn. svo, að þótt meiri hl. nefndarinnar sje ekki með till., þá hafi þó nefndarmenn flestir óbundin atkvæði um hana. Nú er líka um lækkaða upphæð að ræða, 60 þús. kr. í stað 70 þús. kr., sem fyrir nefndinni lá. Jeg hirði ekki að lýsa því nákvæmlega. hversu ill áhrif það hefir og mun hafa, ef lengur dregst að koma þessu skólahúsi upp, því að það munu allir sjá og skilja, sem á annað borð eru hlyntir þeirri stefnu að hafa skólana í sveitum fremur en í kauptúnunum. Að hafa skólana í sveitunum miðar að því að spekja unga fólkið í sveitinni, sem ella mundi flæmast á brott og leita til sjávarþorpanna, er það getur ekki notið þeirrar fræðslu heima fyrir, sem það þráir og hefir þörf fyrir. Ýmsum háttv.þm. hefir virst 60 þús. kr. of há upphæð. Hún er það aðeins þegar hún er borin saman við eitthvað minna, en ekki þegar miðað er við efndir á áður nefndu fyrirheiti og því, sem í móti hefir komið að gjöf. Heldur ekki verður hún talin há, þegar um er að ræða nauðsyn fjölmenns landshluta, sem auk þess er ein styrkasta stoð ríkissjóðsins. Jeg veit ekki betur en sýslurnar, sem þarna eiga hlut að máli, hafi á næstl. árum greitt um það af öllum ríkistekjum. Þess vegna má ekki líta á kröfu vora eins og neina frekju eða stafkarlshátt, og það því síður, sem hjer er um einu mentastofnunina að ræða í þessum landshluta, sem ríkið kostar, auk lögákveðinnar styrktar barnaskólum. Þar er enginn bænda- eða sjómannaskóli, enginn kvennaskóli eða iðnskóli; yfirleitt engin opinber mentastofnun önnur en þessi eina, sem þó er gjöf frá hjeruðunum. Í þremur eða fjórum þingmálafundargerðum að austan, er hjer liggja frammi, er byggingar skólans mjög eindregið óskað. Auk þess hafa hjer verið lögð fram undirskriftarskjöl úr flestum hreppum í Múlaþingi með nöfnum nærfelt 500 kjósenda, og er í þeim öllum einarðlega krafist rjettar hjeraðsins um skólabygginguna. Vænti jeg, að háttv.þdm. taki máli þessu vel. Og með þessu fororði ætla jeg að afhenda háttv. deild þessa brtt. mína og læt svo ráðast hvernig um hana fer. Jeg kem þá að 2 litlum brtt., sem jeg á hjer á þskj. 235 undir XXXIV. lið. Sú fyrri lýtur að breytingu á athugasemd fjvn. um skiftingu styrksins til stúdentafjelagsins, og fer jeg fram á, að 200 kr. af styrknum gangi til fyrirlestra í Austfirðingafjórðungi, en önnur skifting haldist óbreytt. Þessi fjárveiting til alþýðufræðslu hefir staðið um mörg ár í fjárlögum, en af öllum þeim fyrirlestrum, sem stúdentafjelagið hefir annast um, munu aðeins 3 eða 4 hafa verið fluttir á Austurlandi. Finst mjer því ekki til mikils mælst, þótt farið sje fram á fjárins einu sinni til fyrirlestra þar Þessa hefir oft verið óskað eystra og á 2 eða 3 þingmálafundum þar næstl. haust var þessi ósk afgreidd þar í ályktunar formi, ef mig minnir rjett. Till. gerir ráð fyrir, að 300 kr. gangi til fyrirlestra í Norðlendingafjórðungi, og virðist þá ekki ósanngjarnlegt að óska eftir 200 kr. til Austfirðinga. Þá er síðari tillagan, undir sama tölu lið á þskj. 235, um 2000 kr. handa Þórarni Jónssyni, sem nú dvelur við tón listarnám í Berlín. Jeg get að vísu gert ráð fyrir því, að slík tillaga eigi ekki marga stuðningsmenn í þessari háttv. deild, og samskonar fjárbeiðnir hafa ekki fengið hjer mikinn byr á undanförnum þingum, en bæði er það, að standandi fjárveiting er í fjárlögum til tónlistarmanns og auk þess hafa slíkir styrkir stundum verið veittir áður. Þess vegna vildi jeg ekki neita umsækjanda um það, að leita lítils styrks fyrir hann. Hann biður að vísu í umsókn sinni um 6000 kr., og jeg veit, að þetta, sem hjer er farið fram á, er aðeins lítil úrlausn eða viðurkenning, og maðurinn á viðurkenningu skilið. Þessi maður, sem frá næstl. hausti hefir dvalið á Þýskalandi, hefir sent hingað með umsókn sinni ágæt meðmæli þýskra tónlistarmanna, sem kenna honum; en auk þess fylgja meðmæli ýmsra merkra manna eystra, sem þekkja umsækjanda, svo sem meðmæli Jóns prófasts Guðmundssonar, sýslumannsins í Suður-Múlasýslu og fleiri dómhæfra manna, sem áherslu leggja á verðleika mannsins til styrktar. Þessi maður hefir sýnt svo framúrskarandi áhuga og kapp í því að komast fram á þessari leið, sem hann er lagður út á, að jeg tel sjálfsagt að veita honum þessa viðurkenningu. Dugnaður þessa manns er alveg einstakur. Hann hefir þurft að styðja bláfátæka móður og yngri systkini, sem nú eru svo á legg komin, að þau geta sjeð fyrir sjer sjálf. Þá leggur hann út á þessa hungurbraut listiðkunar, dvelur hjer tvo vetur í Reykjavík og nýtur tilsagnar hjá Þórarni Guðmundssyni, Páli Ísólfssyni og þýskum tónlistarmanni, en vinnur fyrir sjer jafnframt náminu. Hefir hann álitleg meðmæli þessara kennara. Næstliðið sumar er hann í kaupavinnu og leggur svo af stað næstl. haust í þessa einstöku Bjarmalandsför til Berlínar, fjelaus að kalla með lítinn styrk frá nokkrum góðvinum, sem treysta viljieinbeittleik hans og þrautsegju. Von hans um að geta lokið námi er því að mestu á því bygð, að einhver styrkur fáist frá Alþingi, og það er trúa mín, að jafnvel þessi litla upphæð, sem jeg bið um, verði honum svo mikil hvöt, að hann brjótist að markinu einhvernveginn Jafnvel mun hann keppa til hins ýtrasta, því að þolgæði hans og áhugi er með afbrigðum. Jeg veit að vísu, að þessar 2 þús. kr. eru tæplega meira en einn fjórði hluti þess, er hann þarf með til að ljúka náminu, en þær yrðu honum þó ómetanleg hvöt og uppörvun, ef veittar væru, og tel jeg það sæmdarauka og velgerning að rjetta honum hjálparhönd. Þá eru örfá orð, sem jeg vildi víkja að öðrum brtt., sem jeg sje ástæðu til að vekja athygli á; t. d. brtt.háttv. 2. þm. Rang. (KIJ), eða XXXV. liðurinn, um 35 þús. kr. til landmælinga. Sú till. á mikinn rjett á sjer, þótt til útgjalda horfi. Jeg held það sje víða um land ekki mikið áhugaefni almenningi, að haldið verði áfram þessum mælingum, sem svo lengi hafa tafist og sem hefði átt að vera lokið. Að síðustu vil jeg taka það fram, að þótt eitthvað meira eða minna verði samþykt af þeim þarfari og betri tillögum, sem fyrir liggja og til útgjalda horfa, þá tel jeg engar líkur til, að nálæg sje sú hætta, sem háttv.frsm. (ÞórJ) gat um í ræðu sinni og sagði, að framundan lægi, þ. e. alger fjárþurð ríkissjóðs. Jeg er sannfærður um, að slík hætta er hjer alls ekki til, og til þess að finna þessum orðum mínum frekari stað, vil jeg benda á ummæli og upplýsingar þær, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) kom fram með og rökstuddi vel. Jeg er honum alveg sammála um það, að mikill tekjuafgangur verður á yfirstandandi ári, og það er einnig augljóst, að tekjuáætlunin fyrir 1926, sem háttv.fjvn. hefir þó hækkað nokkuð frá stjórnarfrv., þolir enn talsverða hækkun á ýmsum liðum. Mjer kæmi ekki á óvart, þótt tekjuafgangur yfirstandandi árs og þess komanda yrði um eða yfir hálfa miljón króna með þeirri varlegu tekjuáætlun, sem nú er, og útgerðarauka þeim, sem fyrirsjáanlegur er. Jeg tel það því enga hættu vera eða nokkurn skaða skeðan, þó að ýmislegar nauðsynlegar fjárveitingar verði samþyktar fram yfir till.háttv.fjvn. En auðvitað verða þessar aukafjárveitingar, sem samþyktar kunna að verða, að vera til sjálfsagðra og nauðsynlegra hluta eða fyrirtækja. Það verður ekki talið neitt böl eða vandræði, þótt veitt verði til nauðsynlegra fyrirtækja það fje, sem fyrirsjáanlega verður afgangs útgjöldunum. Því má verja svo vel, að betur sje komið en í kistuhandraðanum hjá ríkissjóði.