Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér liggur fyrir til 1. umr. ríkisreikningurinn fyrir árið 1969, en hann hefur, eins og hann ber með sér, verið endurskoðaður bæði af ríkisendurskoðuninni og yfirskoðunarmönnum. og hefur fyrrv. fjmrh. svarað þeim fsp„ sem þar voru gerðar. Ástæðan til þess, að reikningur þessi var ekki lagður fyrir á síðasta Alþ., var sú, að þá hafði ekki verið lokið við að gera grein fyrir þeim nefndum, sem störfuðu á árinu 1969, en samkomulag varð um það milli yfirskoðunarmanna ríkisreikningsins og þáv. hæstv. fjmrh. að fresta því, að reikningurinn yrði lagður fram fyrr en því verki væri lokið. Nú hefur hér á hv. Alþ. verið lögð fram ásamt reikningnum skrá yfir þessar nefndir og þær upplýsingar, sem í sambandi við þá athugun var gerð. Við 1. umr. fjárlaga fyrir árið 1971, fyrir rúmu ári, gerði fyrrv. fjmrh., Magnús Jónsson, ítarlega grein fyrir afkomu ríkissjóðs á árinu 1969. Eigi er því þörf að gera nema stutta grein fyrir ríkisreikningi þess árs nú með því frv., sem hér liggur fyrir til samþykktar á honum. Gjöld á rekstrarreikningi, A-hluta ríkisreikningsins fyrir árið 1969, námu 7 milljörðum 589 millj. 629 þús. kr. Þau fóru 589 millj. og 22 þús. kr. fram úr áætlun fjárlaga og skiptast svo á einstakar greinar fjárlaga: Æðsta stjórn ríkisins var áætluð 54 millj., en reyndist 61. Forsrn. og menntmrn. var áætlað 1 milljarður 151 millj., en reyndist 1 milljarður 232 millj. Utanrrn. var áætlað 117 millj., en reyndist 135 millj., atvmrn. 820 millj., en reyndist 990 millj., dóms- og kirkjumrn. 631 millj., en reyndist 660 millj., félmrn. var áætlað 2 milljarðar 352 millj., en reyndist 2 milljarðar 495 millj., fjmrn. 400 millj., en reyndist 446, samg.- og iðnrn. 870 millj., en reyndist 1 milljarður 47 millj., viðskrn. áætlað 584, en reyndist 501 millj. eða lægri upphæð, Hagstofan 9.5 millj., reyndist 8.7 millj., einnig lægri, ríkisendurskoðunin 8 millj. 958 þús., en reyndist tæpar 10 millj. Rekstrartekjurnar reyndust á þessu ári eða voru áætlaðar á þessu ári 7 milljarðar 454 millj. kr., og urðu því gjöld umfram tekjur 358 millj. kr. Fjárlögin 1969 gerðu ráð fyrir því, að afgangur yrði á rekstrarreikningi 95.8 millj. kr., en reikningurinn sýndi umframtekjur 134 millj. kr. Ég sé ekki ástæðu til þess á þessu stigi að gera frekari grein fyrir reikningnum, en legg til, herra forseti, að honum verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn. að þessari umr. lokinni.



Herra forseti. Í sjálfu sér virðist ekki mikil ástæða fyrir einn af yfirskoðunarmönnum ríkisreikninga að standa hér upp að þessu sinni og halda langa ræðu um það, sem allir hv. alþm. geta séð. Það eru aths. þeirra, svör ráðherra og opinberra stofnana og síðan till. yfirskoðunarmanna. En að gefnu tilefni vil ég aðeins segja nokkur orð um 16. aths. yfirskoðunarmanna. Ef hv. alþm. vilja fletta upp á 5. lið þessarar endurskoðunar, má sjá í lok hennar, að yfirskoðunarmenn ríkisreikninga leita ekki eftir frekari skýringum að sinni, vegna þess að Rannsóknaráði hefur ekki tímans vegna gefizt kostur á að svara aths. ríkisendurskoðunarinnar. Svör, ítarleg svör bárust við því, sem um var spurt, frá Rannsóknaráðinu, eins og kemur fram í síðustu aths. yfirskoðunarmanna og sjá má á bls. 378, en þar segir í a-lið, að í svörum Rannsóknaráðs við aths. yfirskoðunarmanna sé að finna skýringar á því, sem leitað var eftir skýringum á. Ég vil í sambandi við þetta draga fram lokamálsgrein í aths. okkar yfirskoðunarmanna, en þar segir, að frá framangreindum till. okkar hafi verið gengið hinn 18. marz s.l. að öðru leyti en því, sem tekur til nefnda í lið 20. Hv. alþm. muna flestir eftir því, að allmikil blaðaskrif hófust nokkru síðar í sambandi við Rannsóknaráðið og stjórnun þess, er fólgin voru í ítarlegum aths. eins af stjórnarmönnum þess. Endalok þessara blaðaskrifa að þessu sinni urðu þau, að forstöðumaður Rannsóknaráðs óskaði eftir opinberri rannsókn á málinu í heild. Það hefur ekki verið venja okkar yfirskoðunarmanna að gera frekari úttekt á slíkum málum, þegar þannig hefur staðið á, og ég sé ekki heldur, að slíkt þjóni neinu, fyrr en niðurstöður liggja fyrir úr þessari rannsókn, og læt ég því umr. um þetta mál að sinni lokið. Það er tekið fram í þessu niðurlagi, sem ég hef þegar vitnað til. um þann drátt, sem varð á því, að hægt væri að leggja fyrir ríkisreikning fyrir árið 1969, að það væri vegna þess að ekki hafði unnizt tími til að vinna þá ítarlegu skýrslu til hlítar, sem hér liggur nú fyrir hjá hv. alþm. sérprentuð um nefndafjölda og nefndaþóknun. Við vorum allir sammála um það yfirskoðunarmenn, að nauðsynlegt væri orðið, að slík skýrsla lægi fyrir hæstv. Alþ., og er þess að vænta, að núv. hæstv. fjmrh. beiti sér fyrir því, að svo verði í framtíðinni, og efa ég persónulega ekki, að svo verði. Ég vil aðeins í lok þessarar stuttu ræðu minnar leyfa mér að þakka hæstv. fjmrh. fyrir störf hans sem yfirskoðunarmaður ríkisreikninga á undanförnum árum og vænti þess af mörgum þeim athyglisverðu aths., sem hann hefur þar komið fram með, að hann muni finna leiðir til úrbóta á ýmsum vandamálum í ríkisrekstrinum, eins og hann reyndar þegar hefur gefið fyrirheit um í sambandi við fjárlagaræðu sína. Ég sé líka ástæðu til þess sem einn af yfirskoðunarmönnum ríkisreikninga að þakka ekki aðeins ríkisendurskoðendum heldur og ríkisbókhaldi eða starfsmönnum þess fyrir frábær störf á undanförnum árum, og ég tel, að þeir menn, sem Alþ. kýs til þess að framkvæma þá yfirskoðun, sem þingsköp segja til um, eigi þar hauk í horni. Og þótt ekki verði annað sagt um fyrrv. fjmrh. báða tvo en að sú endurskipulagning, sem fór fram á störfum þessara aðila, sé þeim til hins bezta upp á framtíðina að gera, þá veit ég, að bæði ég og hæstv. fjmrh. viðurkennum þá skoðun, að þar hafi vel verið að verki staðið, er þeir menn voru ráðnir til starfanna, sem að þeim vinna í dag.



Herra forseti. Ég vil fara nokkrum orðum um frv. til l. um breyt. á l. nr. 30 27. júní 1921, um erfðafjárskatt. Með l. nr. 12 frá 30. jan. 1952 var svo kveðið á, að erfðafjárskattur skyldi renna í sérstakan sjóð, sem nefndist erfðafjársjóður. Í 2. gr. þeirra laga, sbr. líka lög nr. 36 frá 10. maí 1965, segir svo: „Fé því, sem rennur í erfðafjársjóð samkv. 1. gr., skal varið til lána og styrkveitinga til þess að koma upp vinnuheimilum, vinnustofum og vinnutækjum fyrir öryrkja og gamalmenni í því skyni, að starfsgeta þeirra komi að sem fyllstum notum. Er heimilt að veita sveitarfélögum, öðrum félögum og einstökum mönnum lán og styrki úr sjóðnum í þessu skyni, en þó fari samanlagðar upphæðir lána og styrkja ekki fram úr 2/3 af stofnkostnaði vinnuheimilis, eða vinnustofu og vinnutækja. - [Ef fjárhagur sjóðsins leyfir, er enn fremur heimilt að veita framangreindum aðilum lán úr sjóðnum með sömu skilmálum til þess að koma upp elliheimilum.]“ Hlutverk erfðafjársjóðs er í raun og veru að endurhæfa það fólk, sem af einhverjum ástæðum getur ekki séð sér farborða með eigin vinnu, eða skapa aðstöðu fyrir það til þess, að það geti starfað að nytsamlegum verkefnum. Tilgangurinn er þannig tvíþættur. Annars vegar bættur þjóðarhagur með aukinni sköpun verðmæta, sem fást við betri nýtingu vinnuafls, og hins vegar aðstoð við þá, sem sökum bæklunar eða af öðrum ástæðum geta lítið eða ekkert aðhafzt og verða þannig vonlausir og vansælir og finna engan tilgang með tilveru sinni. Markmiðið er að útvega slíku fólki verkefni við sitt hæfi, svo að það geti lifað hamingjusömu lífi. Með l. nr. 27 frá 27. apríl 1970 voru svo sett lög um endurhæfingu. Í lögunum um endurhæfingu er gert ráð fyrir áætlun um þörf endurhæfingarstöðva og vinnustöðva fyrir fólk með varanlega skerta starfshæfni. Í áætlun þessari skal gerð grein fyrir stærð stofnananna, staðsetningu þeirra, verksviði og búnaði. Við samningu áætlunarinnar skal taka tillit til nýjunga í endurhæfingarmálum og stefna að því, að ráðstafanir til endurhæfingar svari jafnan sem bezt kröfum tímans. Þessi áætlun skal gerð fyrir árin 1972–1982. Með áætlun þessari skal stefnt að sem beztri starfrækslu endurhæfingarstöðva og vinnustöðva í landinu. Í sambandi við áætlunargerðina skal endurhæfingarráð hlutast til um, að verksvið hinna ýmsu stofnana verði samræmt og skipulagt, svo að rekstur þeirra verði eins hagkvæmur og kostur er á. Endurhæfingarráðið hefur sem sé aðeins starfað skamman tíma eða frá því að lögin voru sett á árinu 1970. Í lögum um endurhæfingu segir enn fremur, að til þess að koma á fót sjálfstæðum endurhæfingarstöðvum skuli veita fé úr erfðafjársjóði, eftir því sem fé er fyrir hendi, svo sem hér greinir: a) styrk, sem nemi allt að þriðjungi stofnkostnaðar, b) lán, sem nemi allt að þriðjungi stofnkostnaðar. Þ. e. a. s. lán og styrk, 2/3 stofnkostnaðar. Lánið skal vera til 15 ára með 5% ársvöxtum, tryggt með 2. veðrétti í endurhæfingarstöðinni, næst á eftir 1. veðréttarláni, sem má nema allt að 20% af stofnkostnaðinum. Þar að auki er í þessum lögum gert ráð fyrir styrk úr erfðafjársjóði til þess að koma á fót vinnustöðvum fyrir öryrkja. Slíkur styrkur má nema allt að 40% af stofnkostnaði vinnustöðvanna. Loks er svo heimilt að veita fé úr erfðafjársjóði til þess að koma á fót dvalarheimilum fyrir öryrkja til íbúðabygginga slíkra sem Öryrkjabandalag Íslands er nú að koma upp, en þar er um að ræða byggingu ca. 250 leiguíbúða fyrir öryrkja. Í þessu skyni má veita lán úr erfðafjársjóði, sem nemur allt að fjórðungi byggingarkostnaðar, og styrk, sem nemur sömu upphæð, eða m. ö. o. lán og styrk, sem nemur allt að helmingi kostnaðar. Af framansögðu er ljóst, að það er brýn þörf á því að auka mjög verulega tekjur erfðafjársjóðsins, ef hann á að geta risið undir sínu margþætta og viðamikla hlutverki, sem er afmarkað og honum ætlað samkv. gildandi lögum. Lög um erfðafjárskatt eru frá árinu 1921, 50 ára gömul, og eru því af skiljanlegum ástæðum úrelt í ýmsum efnum, t. d. eru þar allar fjárupphæðir, sem nefndar eru, út úr öllu korti og skattþrepin á milli þessara lágu upphæða, sem þar eru nefndar, aðeins 1000 kr. Í stighækkun skattsins samkv. lögunum er 1/4% við hvert þrep í 1. erfð, 1/2% við hvert þrep í 2. erfð og um 1% við hvert þrep í 3. erfð. Sú breyting, sem felst í frv., er fólgin í stækkun og fækkun skattþrepanna. Þannig er lagt til að hvert skattþrep verði nú 200 þús. kr. og að fullri hækkun verði náð, þegar arfur fer yfir 1 millj. kr. Hámarksskattur er eftir frv. sá hinn sami og er eftir gildandi lögum, og þykir rétt að gera stuttlega grein fyrir l., 2. og 3. erfð. Í 1. erfð samkv. frv. er erfðafé, sem hverfur til þess hjóna, sem lifir hitt, til niðja, kjörniðja og fósturbarna, svo og þriðjungshluti, ef ráðstafað hefur verið með erfðaskrá til annarra. Í 2. erfð er erfðafé, sem hverfur til foreldra hins látna eða niðja þeirra, sem ekki heyra undir 1. erfð. Í 3. erfð er fé, sem hverfur til afa eða ömmu hins látna eða niðja þeirra, sem ekki heyra undir 1. og 2. erfð. Efnahagsstofnunin hefur athugað fyrir rn., hverju álagður erfðafjárskattur nemur miðað við skipt bú á árinu 1969 utan Reykjavíkur og á árinu 1970, að því er varðar Reykjavík. Athugunin sýnir, að skatturinn nemur miðað við þetta 10.1 millj. kr. Samkv. áætlun Efnahagsstofnunarinnar má gera ráð fyrir, að tekjur erfðafjársjóðs aukist allverulega við lögfestingu þessa frv. eða í ca. 36.1 millj. kr. á ári. Ástæðan fyrir þessari hækkun þrátt fyrir lækkun skattsins liggur í hinu nýja fasteignamati, sem öðlast gildi um þessi áramót. Fasteignir hækka mjög verulega miðað við hið nýja mat eða 15–20 faldast, og þegar arfur er fólginn í fasteign, hækkar skatturinn, þar eð matið er lagt til grundvallar á útreikningi skattsins. Í fskj. nr. 2 með frv. eru nokkur dæmi um álagningu skattsins miðað við núgildandi og nýtt fasteignamat. Dæmin fjalla um arf til maka og tveggja barna, um arf til þriggja barna og um arf til þriggja systkina. Af þessu fskj. má sjá þær breytingar, sem hið nýja fasteignamat mun hafa í för með sér varðandi þennan erfðafjárskatt. Ég vil að lokum árétta, að hin brýna þörf fyrir auknar tekjur til erfðafjársjóðs yrði að verulegu leyti leyst, ef þetta frv. verður að lögum. Og með tilliti til þeirra raka, sem ég hef áður gert grein fyrir um fjölþætt og viðamikið verkefni erfðafjársjóðs, þá treysti ég því, að hv. þd. fallist á það að samþykkja þessar breytingar á lögunum um erfðafjárskatt og erfðafjársjóð. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði að umr. lokinni vísað til hv. heilbr.- og félmn. og 2. umr.



Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að hérlendis hafa sveitarfélög haft með höndum atvinnurekstur á liðnum árum, sem jafnframt hefur einkum verið stundaður af einstaklingsframtaki og fyrirtækjum þess. Hér er um að ræða starfsemi, sem oft er talin fjárhagslega áhættusöm. Sú þróun, sem átt hefur sér stað í þessum efnum og haft hefur í för með sér þátttöku sveitarfélaga í atvinnurekstri, á sjálfsagt m. a. rætur að rekja til þess hlutverks, sem þeim er ætlað samkvæmt sveitarstjórnarlögum, að leitast við að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir almennt atvinnuleysi, eftir því sem unnt er á hverjum tíma. Þetta verkefni hafa sveitarfélögin leyst með ýmsum hætti, svo sem eins og með því að leggja fram fjármagn til stofnunar og starfrækslu fyrirtækja sem aðili að hlutafélagi með einstaklingum, eða þá með því, að sveitarfélögin sjálf hafa án hlutdeildar annarra staðið fyrir atvinnurekstri og rekið hann með eigin ótakmarkaðri ábyrgð. Sem dæmi um slíka starfsemi má nefna Bæjarútgerð Hafnarfjarðar og Bæjarútgerð Reykjavíkur. Ég hygg, að ekki sé þörf á því hér að fjölyrða um mikilvægi þess, að sveitarstjórnum séu á hverjum tíma tryggð sem hentugust skilyrði til þess að efla og styrkja uppbyggingu atvinnulífs, þegar erfiðleikar og atvinnuleysi steðja að. Undir slíkum kringumstæðum hafa þær vissulega á stundum lagt út í áhættusaman atvinnurekstur á liðnum árum og sveitarsjóðir orðið fyrir skakkaföllum í því sambandi. Þess háttar áföll geta haft slík lamandi áhrif, að erfitt reynist að standa undir öðrum skyldum gagnvart þegnunum. Brýna nauðsyn ber því til að draga úr þessari áhættu, sem lagt er út í, þegar þannig stendur á, svo sem frekast er kostur. Með löggjöfinni um hlutafélög er einstaklingum, sem vilja stunda áhættusaman atvinnurekstur, skapaður grundvöllur til þess, að hægt sé að ná saman fjármagni til fjárfrekra framkvæmda, án þess að áhætta þátttakenda verði meiri en hlutafjárframlag þeirra. Öðru máli gegnir um sveitarfélögin; löggjöf vantar til að tryggja sveitarfélögum sömu aðstöðu og einstaklingum að þessu leyti. Það frv. til laga, sem hér er nú til umr., stefnir að því að ráða hér bót á. Vissulega má færa rök fyrir því, að hlutafélagaformið geti a. m. k. að vissu leyti komið sveitarfélögum að gagni í þessu efni. Í því sambandi má benda á 31. gr. hlutafélagalaga, 2. málsgr. Þar er sveitarfélögum, sem aðilar eru að hlutafélagi, veitt undanþága varðandi takmörkun á því atkvæðamagni, sem einstakir hluthafar mega fara með á hluthafafundi. Þannig getur sveitarfélag tryggt sér meirihlutavald í hlutafélagi, sem það stofnar til. En eins og rakið er í grg. með þessu frv., eru á þessu fyrirkomulagi ýmsir annmarkar. Skal fyrst bent á það, að tilgangur hlutafélagaformsins er annar en sveitarfélagarekstrar. Annars vegar er rekstrarform hlutafélaga, sem einkum eru rekin í ágóða skyni og miða að söfnun fjármagns til framkvæmda og takmörkun áhættu þátttakenda við hlutafjárframlag þeirra. Hins vegar er markmið sveitarfélags, sem stofna vill atvinnufyrirtæki með takmarkaðri ábyrgð til að auka og tryggja atvinnu í sveitarfélaginu með hag allra íbúa þess fyrir augum. Aðstæður, sem lög um hlutafélög eru miðuð við, eru þannig ólíkar þeim, sem eru hjá fyrirtækjum sveitarfélaga. Þá eru ákvæði V. kafla hlutafélagalaganna, um stjórn og hluthafafundi, svo og ákvæðið um, að minnst 5 einstaklingar verða að vera með sem hluthafar á þann veg, að þarflaust og óheppilegt er að knýja sveitarfélög til að hlíta þeim. Það, sem er sameiginlegt áðurnefndum rekstrarformum, þ. e. hlutafélögum og sveitarstjórnarrekstri með takmarkaðri ábyrgð, er takmörkun ábyrgðar eigenda í báðum tilfellum, og skuldheimtumenn hafa þörf fyrir sams konar vernd einnig í báðum tilfellum, eins og gert er ráð fyrir í frv. Nái þetta frv. fram að ganga, getur sveitarfélag dregið úr þeirri fjárhagsáhættu, sem það tekst á hendur við atvinnurekstur á eigin vegum og stofnað er til í atvinnuaukningar skyni. Gera verður þó ráð fyrir, að atvinnufyrirtæki sveitarfélaga með takmarkaðri ábyrgð mundu í sumum tilfellum þarfnast frekari fjárhagsfyrirgreiðslu hjá viðkomandi sveitarfélagi en einungis stofnframlagsins. Í því efni kynni að þurfa að koma til ábyrgð sveitarsjóðs, t. d. í sambandi við lántökur vegna fjárfestingarframkvæmda eða jafnvel rekstrarins, ef brýn þörf væri á, en slíka aðstoð láta sveitarfélög sumum fyrirtækjum einstaklinga í té undir sérstökum kringumstæðum. Engu að síður mundi hið nýja rekstrarform, sem hér er lagt til, að tekið verði í lög, veita aukið aðhald fyrir stjórnendur viðkomandi rekstrar og stuðla að því, að slíkur atvinnurekstur stæði meira á eigin fótum en ella. Í grg. með þessu frv. er vakin athygli á því, að ríkissjóður hafi farið þá leið, sem hér er bent á, og í því sambandi minnzt á lög um Síldarverksmiðjur ríkisins og Fiskiðjuver ríkisins. Þar kemur fram, að ástæða hefur þótt til að veita ríkissjóði heimild til rekstrar nefndra atvinnufyrirtækja með takmarkaðri ábyrgð. Ég leyfi mér að fullyrða, að þörf sveitarfélaga, sem fæst eru fjársterk, fyrir að fá nú slíka heimild er ekki síður brýn en þörf ríkissjóðs á sínum tíma fyrir heimild hans til rekstrar Síldarverksmiðja ríkisins og Fiskiðjuvers ríkisins, með takmarkaðri ábyrgð, svo að ekki sé meira sagt. Sú leið er vissulega hugsanleg, að sett verði sérstök lög um einstök atvinnufyrirtæki sveitarfélaga, sem eru talin fjárhagslega áhættusöm í rekstri, þar sem kveðið væri á um takmarkaða ábyrgð sveitarfélagsins. Enda þótt hér sé um að ræða örugga leið, sem gæti uppfyllt vel kröfur þær, sem gerðar eru í hverju tilfelli, er augljóst, að slíkt yrði ekki hagkvæmt. Það yrði of seinvirkt og of tímafrekt til þess, að þeim tilgangi yrði náð, svo að vel sé, sem að er stefnt með þessu frv. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja mál mitt með því að ræða ítarlega efni hinna einstöku gr. frv. Þær skýra sig sjálfar, en meginatriðin eru þau, að sveitarfélögum skal heimilt að stofna til atvinnufyrirtækja með takmarkaðri ábyrgð, sem þau eiga ein og reka án hlutdeildar annarra. Ábyrgðin skal takmörkuð við stofnfé það, sem lagt er fram til fyrirtækisins, og önnur framlög og ábyrgðir, sem sveitarstjórnin kann að ákveða. Það er gert ráð fyrir því, að nafn umræddra fyrirtækja beri með sér, að þau séu rekin með takmarkaðri ábyrgð, eins og er um hlutafélög í gildandi l. þar að lútandi. Í samþykktum um stofnun slíkra atvinnufyrirtækja, sem staðfestar yrðu af félmrh. samkvæmt frv., skal greina ýmis atriði, svo sem heiti fyrirtækis og heimilisfang, tilgang þess og upphæð stofnfjár, stjórn, framkvæmdastjóra, valdsvið þeirra og verksvið, svo að nokkuð sé nefnt. Þá er einnig gert ráð fyrir, að lágmarksstofnfé skuli vera aðeins 100 þús. kr. Ýmsum kann að finnast, að hér sé um lága upphæð að ræða, en haft er í huga, að fyrirhuguð löggjöf, ef hún nær fram að ganga, gæti einnig komið fámennum og fjárvana sveitarfélögum að gagni. Er áðurgreind upphæð sem lágmarksstofnfé við það miðuð. Þá skal lögreglustjóri halda skrá yfir þau fyrirtæki, sem kynnu að verða stofnuð samkvæmt frv. Umrædd fyrirtæki skulu undanþegin gjöldum til ríkis og sveitarfélaga samkvæmt sömu reglum og gilda á hverjum tíma um sömu atvinnustarfsemi, væri hún rekin af sveitarfélagi með ótakmarkaðri ábyrgð. Refsiákvæði í frv. eru hin sömu og í hlutafélagalögum. Þá eru ákvæði um, að ráðherra geti með reglugerð sett nánari fyrirmæli um framkvæmd. Herra forseti. Ég er kominn að lokum máls míns, en vil að síðustu víkja nokkrum orðum að sérstökum áhuga, sem fram hefur komið hjá bæjarstjórn Hafnarfjarðar varðandi það mál, sem hér er til umr. Hún hefur um skeið haft til athugunar möguleika til takmörkunar á ábyrgð bæjarsjóðs í sambandi við rekstur Bæjarútgerðar Hafnarfjarðar, en það fyrirtæki var sett á stofn árið 1931, á kreppuárum, þegar við geigvænlegt atvinnuleysi var að etja. Í sambandi við þetta fyrirtæki skal tekið fram, að þótt á ýmsu hafi gengið í rekstri þess frá því, að það var stofnað, held ég, að þeir, sem til þekkja, séu nú sammála um, að starfsemi þess hafi haft ómetanlegt gildi fyrir allt atvinnulíf Hafnarfjarðar á liðnum árum. Á fundi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar hinn 12. okt. s. l. var gerð ályktun um þetta mál. sem samþykkt var í einu hljóði og er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Bæjarstjórn samþykkir að beina því til Alþingis, að sett verði löggjöf, er heimili sveitarfélögum að stunda áhættusaman atvinnurekstur með takmarkaðri fjárhagsábyrgð.“ Jafnframt er bæjarstjóra falið í samráði við bæjarráð að láta grg. fylgja málinu til Alþ. Í niðurlagi grg. bæjarstjóra Hafnarfjarðar, sem fylgir þessari ályktun bæjarstjórnar til Alþ., segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar hefir sérstaklega í huga að mega takmarka ábyrgð bæjarsjóðs á rekstri Bæjarútgerðar Hafnarfjarðar. Í sögu þess fyrirtækis hafa skipzt á skin og skúrir, og þótt menn geti deilt um gildi slíks reksturs fyrir bæjarfélagið, eru flestir sammála um mikilvægi þess á erfiðleikatímum í atvinnumálum bæjarins, eins og reynslan sannar. Alger samstaða er meðal bæjarfulltrúa um, að ályktun sú, sem hér um ræðir, nái fram að ganga, og væntir bæjarstjórn þess, að hið virðulega Alþingi, sem nú situr, sjái sér fært að samþykkja nú í vetur löggjöf þar að lútandi.“ Þannig hljóðar niðurlag grg. bæjarstjórans í Hafnarfirði. Það frv. til laga um heimild sveitarfélaga til stofnunar og starfrækslu atvinnufyrirtækja með takmarkaðri ábyrgð, sem hér liggur fyrir til 1. umr., miðar að því að verða við slíkri beiðni, sem áðurgreind ályktun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar felur í sér. Ég leyfi mér að láta þá ósk og von í ljósi, að hv. alþm. sjái sér fært að veita þessu frv. brautargengi, þannig að það geti orðið að lögum á því þingi, sem nú situr. Hér er ekki einungis um að ræða hagsmunamál þeirra sveitarfélaga, sem nú hafa með höndum áhættusaman atvinnurekstur á eigin vegum, sem rekinn er með ótakmarkaðri ábyrgð, heldur snertir þetta einnig þau sveitarfélög önnur, sem í framtíðinni kynnu að vilja stofna til svipaðrar starfsemi til styrktar og uppbyggingar blómlegu atvinnulífi á komandi árum. Að svo mæltu, herra forseti, leyfi ég mér að leggja til. að frv. verði vísað til heilbr.- og félmn. og 2. umr. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr. og flutt er af þingmönnum úr öllum flokkum, er flutt til þess að gera sveitarfélögum kleift með sérstöku hagkvæmu félagsformi að starfrækja atvinnufyrirtæki með takmarkaðri ábyrgð á svipaðan hátt og einstaklingar geta haft með höndum atvinnurekstur með takmarkaðri ábyrgð með því að stofna hlutafélög um reksturinn. Frv. er flutt í samræmi við ályktun, sem samþykkt var í bæjarstjórn Hafnarfjarðar 12. þ. m., eins og fram kom í ræðu hv. 5. landsk. þm., 1. flm. þessa frv., en hann las þessa ályktun upp. Hann hefur í ræðu sinni gert grein fyrir þeim ástæðum og rætt helztu sjónarmið og rök, sem mæla með því, að þetta frv. verði samþ. Ég er í meginatriðum sammála skoðunum hans, en vil þó fara nokkrum orðum um frv. Verði það að lögum, sem ég vona, geta sveitarfélög með því að nota það félagsform, sem það gerir ráð fyrir, lagt í atvinnurekstur, þótt áhættusamur sé, án þess að hætta meira til en stofnframlagi sínu til félagsins, svo og eignum þess á hverjum tíma og þeim viðbótarframlögum, sem sveitarstjórn eða bæjarstjórn kann að ákveða. Segja má, að þetta sé mögulegt samkv. núgildandi lögum með því að nota hlutafélagaformið, en þó er það ýmsum annmörkum háð, af því að í hlutafélagi þurfa stofnendur að vera 5 menn hið fæsta og ávallt þurfa a. m. k. 5 hluthafar að vera einstaklingar, þótt ýmsir ópersónulegir aðilar, þ. á m. sveitarfélög, geti átt mestan hluta hlutafjárins og ráðið félaginu í raun. Þetta er nú raunar auðveldara fyrir sveitarfélögin hér en áður var, eftir að breyting var gerð á hlutafélagalögunum árið 1957 á þá leið, að ríkið og sveitarfélög og stofnanir þeirra, svo og samvinnufélög, geti farið með atkvæðisrétt í fullu samræmi við 'hlutafjáreign sína, hversu há sem hún er, en áður gat enginn einn aðili farið með meira en 1/5 hluta samanlagðra atkv., þótt hann ætti meira hlutafé en því nam. Samt sem áður hefur hlutafélagaformið ýmsa annmarka fyrir opinbera aðila, enda er það fremur miðað við þarfir einstaklinga. Það mun hafa staðið til árum saman að breyta hlutafélagalögunum þannig, að þau yrðu sniðin eftir samsvarandi lögum þeirra landa, sem fært hafa löggjöf sína á þessu sviði til nútímahorfs, en þær breytingar hafa ekki enn náð fram að ganga. Víða erlendis hefur hlutafélagalöggjöf verið breytt í þá átt, að ópersónulegir aðilar geti verið stofnendur hlutafélaga og eigendur hlutafjár. Það er misjafnt, hversu margir hluthafar þurfa að vera hið fæsta. Í Danmörku eru þeir 3 og ekki bundið við einstaklinga, en sums staðar erlendis má einn aðili eiga öll hlutabréfin. Svo er t. d. í sumum fylkjum Bandaríkjanna. Þar sem því er þannig varið, getur einn maður eða einn aðili rekið fyrirtæki með takmarkaðri ábyrgð í hlutafélagsformi. Ef hlutafélagalögum hér yrði breytt í slíkt horf, kynni sú leið að henta sveitarfélögum, en ég óttast, að of langt verði að bíða slíkra breytinga, enda allt í óvissu um þær. Hins vegar tel ég og aðrir hv. flm. þessa frv. brýna nauðsyn, að þegar verði settar lagareglur, er heimili sveitarfélögum að hafa með höndum atvinnurekstur með takmarkaðri ábyrgð, og því er þetta frv. flutt. Ég mun ekki ræða hér einstök atriði þessa frv., en mér er ljóst, að á því kunna að vera einhverjir gallar, og ég er reiðubúinn að styðja hverja þá brtt., sem ég tel til bóta. Í ályktun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar, sem ég gat um í upphafi, er aðeins gert ráð fyrir því að reka áhættusaman atvinnurekstur með takmarkaðri ábyrgð. Þetta frv. gengur allmiklu lengra, því að í því er gert ráð fyrir, að sveitarfélög geti stofnað hvers konar atvinnufyrirtæki með takmarkaðri ábyrgð. Í nafni frv. er einnig talað um þjónustufyrirtæki. Orðið þjónusta ætti þar að falla niður til samræmis við orðalagið í 1. gr. Persónulega er ég þeirrar skoðunar, að heimild sveitarfélaga til stofnunar fyrirtækja með takmarkaðri ábyrgð eigi ekki að vera mjög rúm og fremur undantekning en regla og bundin því skilyrði, að um sé að ræða áhættusaman atvinnurekstur í atvinnuaukningar skyni. Sveitarstjórnir verða síðan að meta það, hvenær þörf er fyrir slík fyrirtæki. En það er ærið oft, að sveitarfélög þurfa að stofna til atvinnurekstrar í atvinnuaukningarskyni, þegar harðnar í ári, og þetta er eitt af hlutverkum sveitarfélaganna lögum samkvæmt. Upphaflega voru t. d. allar bæjarútgerðir stofnaðar í þessu skyni. Ég hef oft heyrt þá skoðun, að í raun skipti það ekki miklu máli fyrir sveitarfélög, hvort þau reki fyrirtæki með takmarkaðri eða ótakmarkaðri ábyrgð. Bankastofnanir munu eftir sem áður krefjast fullkominna veða og ábyrgða fyrir lánum sínum. Hér verður þó meginmunur á, og hann er sá, að sveitarfélagið ber ekki sjálfkrafa ábyrgð á öllum skuldbindingum fyrirtækisins. Sveitarstjórn verður að taka um það sérstaka ákvörðun hverju sinni, ef illa gengur, hvort hún ætlar að halda viðkomandi fyrirtæki áfram með því að leggja því til meira fé eða ganga í aukna ábyrgð, en hún getur líka hætt rekstri þess, hvenær sem er, án þess að hætta meiri fjármunum en þegar hafa verið lagðir í fyrirtækið. Að því er varðar viðskiptamenn fyrirtækja þeirra, sem frv. þetta gerir ráð fyrir, þá eru hagsmunir þeirra ekki verr tryggðir en hagsmunir viðskiptamanna annarra fyrirtækja með takmarkaðri ábyrgð. Frv. gerir ráð fyrir því, að í nafni fyrirtækisins verði orð eða skammstöfun, sem gefi til kynna, að ábyrgð sé takmörkuð, og þetta tel ég veigamikið atriði. Síldarverksmiðjur ríkisins eru með takmarkaðri ábyrgð. Sama gildir um Fiskiðjuver ríkisins, en ekki bera nöfn þessara fyrirtækja það þó með sér, og hefði þó verið full ástæða til. Frv. gerir ráð fyrir, að lögreglustjórar haldi skrá um þau fyrirtæki, sem stofnuð verða samkvæmt því, ef að lögum verður, á svipaðan hátt og skrár um samvinnufélög og hlutafélög, en nánari reglur um þetta verði settar með reglugerð. Ég tel nauðsynlegt, að í samþykktum þessara fyrirtækja verði skýrari reglur um verksvið og valdsvið stjórnar og framkvæmdastjóra og menn geti ávallt fengið glöggar upplýsingar um þetta í viðkomandi skrám, svo að þeir þurfi ekki að vera í neinum vafa um réttarstöðu sína sem viðsemjendur eða sem viðskiptamenn slíks fyrirtækis og geti á aðgengilegan hátt fengið upplýsingar um fyrirtækið og það, hvernig ábyrgð sveitarfélaga gagnvart því sé háttað. Það er vert að minnast aðeins á það, að frv. gerir ráð fyrir, að fyrirtækið verði undanþegið opinberum gjöldum eins og annar atvinnurekstur sveitarfélaga, og virðist þetta sjálfsagt og eðlilegt. Ég vil að lokum láta í ljós þá von mína, að frv. þetta fái góðar undirtektir hv. þm. og verði að lögum á þessu þingi. Það er skoðun okkar flm. þess, að það verði til mikils hagræðis fyrir sveitarfélög og bæti úr brýnni þörf. En fyrirtæki þau, sem hér um ræðir, mundu verða rekin með almenningsheill fyrir augum og til hagsbóta fyrir alla íbúa viðkomandi sveitarfélags.



Herra forseti. Ég verð að játa það, að ég er ekki fyllilega sannfærður um ágæti þessa lagafrv. af þeirri grg., sem því fylgir. Mér er mætavel ljóst, að flm. koma hér fram af áhuga á því að bæta aðstöðu sveitarfélaga til þess að reka fyrirtæki, sem oft eru nauðsynleg til að tryggja atvinnu og þjónustu í byggðarlögum þeirra. Það eru einkanlega tvö atriði, sem ég ætla bara að varpa fram til athugunar, án þess að ég hafi verulega ígrundað þau. Með því að sveitarfélögin fái ein heimild til að reka fyrirtæki með takmarkaðri ábyrgð, þá fæli það í sér, að áhvílandi skuldir, ef fyrirtækið yrði gjaldþrota, skyllu vafalaust á lánasjóðum og ríki. Ég hygg, að það sé dálítið atriði að gera sér grein fyrir því, að með þessu er viðbúið, að stofnuð verði kannske óábyrg fyrirtæki, ef það má orða það svo, í trausti þess, að ef til vandræða kemur síðar meir, þá lendi skellurinn á lánastofnunum og ríki. Spurningin er sú, hvort í nútímaþjóðfélagi sé ekki hægt að ætlast til þess, að ríki og bæjarfélög reki fyrirtæki, þar sem þau, ríki og bæjarfélög, beri fulla ábyrgð. Hver á að standa skil á þeim skuldum, sem kynnu að verða, ef ekki bæjarfélög og ríki? Og er þetta ekki í raun og veru framhald af því fjárhagslega ábyrgðarleysi eftirstríðsáranna í rekstri fyrirtækja, sem ríkt hefur í íslenzku þjóðfélagi og hefur kallað fram endurskoðun á hlutafélagalögunum, sem nú eru víst orðin hálfrar aldar gömul og hafa verið í endurskoðun, að mér skilst, í nokkur ár? Allir eru sammála um það, að þeim er í mörgu ábótavant, en menn geta ekki komið sér saman um, á hvern hátt eigi að bæta þau. En ég hygg, að rekstrarform fyrirtækja hér á Íslandi sé meira og minna í upplausn og glundroða og með þessu frv. yrði bætt við enn einni tegund af slíku rekstrarformi, sem gæti leitt til ýmiss konar ábyrgðarleysis, ef svo ber undir. Og ég endurtek, að ég er nú svo barnalegur í viðhorfum mínum, að ég tel, að bær og ríki eigi ávallt að standa skil á skuldbindingum sínum, þegar þau standa í því að stofna fyrirtæki. Ég vil því spyrja að því, hvort ekki væri rétt að bíða með enn eina tegund af rekstrarformi, þar til endurskoðun hlutafélagalaganna væri búin. Í öðru lagi langar mig til að spyrja flm. um það, hvort slíkt rekstrarform, eins og hér er gert ráð fyrir, tíðkist nokkurs staðar á Norðurlöndum. Ég tel það mjög mikilvægt vegna þess, að löggjöf okkar um rekstrarform fyrirtækja er að mörgu leyti sótt þangað, og mér þætti æðiforvitnilegt að vita, hvort það væri þar finnanlegt.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs í þessu máli til þess að láta í ljós efasemdir mínar um ágæti þessa frv., og mér þykir vænt um það, að fram komu aths., áður en mér tókst að koma hingað upp í ræðustólinn, þó að ég hafi reyndar ekki átt von á því, að þær aths. mundu koma úr þessari átt. Síðasti ræðumaður benti réttilega á, að núverandi löggjöf um hlutafélög væri að ýmsu leyti úrelt og þyrfti endurskoðunar við, og þegar af þeirri ástæðu held ég, að það sé eðlilegt fyrir okkur að íhuga, hvort rétt sé að afgreiða nú frv. sem lög, byggð á þessari löggjöf í aðalatriðum, sem er að mati mjög margra meira og minna úr sér gengin. Hlutafélagalöggjöfin byggir á því, að menn geta haft takmarkaða ábyrgð á þeim atvinnurekstri eða þeim áhættusama atvinnurekstri, sem þeir leggja í, og í grundvallaratriðum hljóta allir að vera á móti slíkri aðferð eða slíkri löggjöf, sem gerir ráð fyrir því, að menn geti lagt í atvinnurekstur, slegið lán og lagt út í vissa fjárfestingu án þess að bera fullkomna og ótakmarkaða ábyrgð á þessum atvinnurekstri. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að sveitarfélög geti lagt út í áhættusaman atvinnurekstur með takmarkaða ábyrgð. Það er eflaust rétt til getið af flm., að þetta mál geti orðið til hagræðis og hagsbóta fyrir viðkomandi sveitarfélög, en ég hafði a. m. k. ekki hugsað mér að láta það verða eitt af mínum fyrstu verkum hér á hinu háa Alþ. að stuðla að auknum atvinnurekstri hins opinbera. Ég skal vissulega gera greinarmun á atvinnurekstri ríkisins annars vegar og atvinnurekstri sveitarfélaga hins vegar og tel á því mikinn stigsmun, þótt það sé kannske ekki eðlismunur, en ég hafði verið og er þeirrar skoðunar, að löggjafinn hverju sinni eigi fyrst og fremst að stuðla að því, að einstaklingarnir í þjóðfélaginu hafi aðstöðu og hafi tækifæri til þess að leggja út í atvinnurekstur, en við eigum ekki sem löggjafar að stuðla að því, að sveitarfélög eða ríkið eða hið opinbera, hverju nafni sem það nefnist, hafi vissan forgang og viss réttindi umfram einstaklingana í þjóðfélaginu. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að sveitarfélögin geti stofnað til slíks atvinnurekstrar eins og segir í grg., þar sem um er að ræða nauðsyn á atvinnuaukningu eða í þjónustu skyni. Hins vegar er það svo, að í frv. sjálfu er hvergi fjallað um, hvers eðlis þessi atvinnurekstur eigi að vera, og ég get ekki séð í fljótu bragði, að það séu nein takmörk fyrir því, að sveitarfélög geti stofnað og starfrækt atvinnu- og þjónustufyrirtæki á mjög víðum og breiðum vettvangi. Sú hætta eða sá möguleiki er vissulega fyrir hendi, ef þetta frv. verður að lögum, að sveitarfélög færi mjög út kvíarnar, stofni til samkeppni við einstaklinga og þau atvinnufyrirtæki, sem fyrir eru, og þá á þann hátt, að þau eru undanþegin opinberum gjöldum og njóta annarra fríðinda umfram þann atvinnurekstur, sem er starfræktur við hlið þessara opinberu þjónustufyrirtækja. Þetta tel ég óeðlilegt og tel þurfa mjög mikillar athugunar við, áður en til samþykktar á slíku frv. kemur. Ég tel það með öðrum orðum mjög varhugavert spor, sem Alþ. mundi stíga, ef það stuðlaði á þann hátt að því, að opinberir aðilar fengju viss forréttindi umfram hinn almenna, einstaka atvinnurekanda og aðra þá einstaklinga, sem hugsa sér að leggja út í atvinnurekstur. Nú er til athugunar verkefnaskipting eða verkaskipting milli ríkis og sveitarfélaga, og ég á von á því, að sú verkaskipting eða sú athugun leiði til þess, að mjög sé skorið á milli þeirra verkefna, sem falla í hlut ríkis annars vegar og sveitarfélags hins vegar, og það sé ekki það samspil, það loðna og flókna samspil, sem er á milli ríkis og sveitarfélaga í ýmsum verkefnum og verkefnavali, þannig að sveitarfélögin fái meira í sínar hendur, sem hlýtur þá að vera eðlileg afleiðing af þeirri ákvörðun, að sveitarfélögin fái fleiri tækifæri og meira fjármagn til þess að beita sér í hinum ýmsu málum. Þar á ég fyrst og fremst við, að það fjalli um nauðsynlega þjónustu, sem einstaklingar leggja ekki út í, en óhjákvæmilegt og nauðsynlegt er, að sé á hverjum stað. Þegar þessari verkefnaskiptingu eða þessari athugun er lokið milli ríkis og sveitarfélaga, teldi ég eðlilegt, að tekið væri upp til athugunar, að hvaða leyti sveitarfélög ættu að taka að sér ýmiss konar þjónustu og atvinnurekstur í viðkomandi sveitarfélögum, og þá væri betur hægt að átta sig á því, hvort slíkt frv. ætti rétt á sér.



Herra forseti. Ég vildi láta það koma fram hér við þessa 1. umr., að ég tel, að sú n., sem fær þetta frv. til athugunar, ætti að íhuga það mjög vel, hvort nokkur ástæða sé til þess að fara að lögfesta eitt rekstrarform til viðbótar því, sem fyrir er. Ég held, að ef sveitarfélögin vilja - og telja sig þurfa að - stuðla að aukinni atvinnu, þá hafi þau opna leið til þess. Frsm. minntist á hlutafélagaformið, en ég tel, að það liggi alveg opið fyrir sveitarfélögum, sem vilja stuðla að aukinni atvinnu, að fara einmitt þá leiðina að vera meðeigandi í slíkum atvinnurekstri, láta einstaklingana taka þar höndum saman við sveitarfélagið. Ég er sannfærður um, að það er miklu betra form en það, sem hér er lagt til. Eins og fram kom í ræðu frsm., er aðalástæðan fyrir flutningi þessa frv. að forða sveitarfélögum frá áföllum, sem þau kynnu að verða fyrir, ef þau leggja út í áhættusaman atvinnurekstur. Í sambandi við þetta hlýtur að rifjast upp fyrir manni það, sem skeði hér á nýsköpunarárunum, þegar mjög mörg sveitarfélög réðust í að gera út togara og mörg af þeim urðu fyrir allverulegum skakkaföllum, urðu úti með verulegt fé til þess að komast út úr málinu. Hvað hefði skeð, hefði þetta form þá verið, að sveitarfélög víðs vegar um landið hefðu getað stofnað til slíkra stóratvinnufyrirtækja aðeins með tilgreindu framlagi og tilgreindri ábyrgð? Hver hefði þá átt að borga þann halla, sem sveitarfélögin urðu að greiða, þegar þau voru að losa sig út úr bæjarútgerðunum aftur? Ég tel, að menn verði að hafa í huga, að allir aðilar, sem samskipti mundu hafa við sams konar fyrirtæki og hér er lagt til, að stofnað yrði, líta það nokkuð öðrum augum, ef nafn sveitarfélags er tengt því. Þeir telja sig vera að lána eða veita fyrirgreiðslu slíku fyrirtæki og lána því, ef sveitarfélag á annað borð er sá aðilinn, sem á þetta að öllu leyti. Aftur á móti, ef um einstaklinga eða hlutafélög er að ræða, þá metur hver, sem lánar þessu fyrirtæki, það sjálfur, hvort hann telur fyrirtækið gott og hvort hann telur það þess virði að veita því fé og veita því fyrirgreiðslu. Það er einmitt þetta, sem ég óttast mjög, að yrði litið öðrum augum, ef sveitarfélagið er raunar „einkaaðili“, þótt það sé með takmarkaða ábyrgð; það fer ekki fram hjá mönnum. Þeir teldu þá fyrirtækið gott, og því væri lánað, jafnvel þó að það væri kannske talið vafasamara, ef um einstaklingsfyrirtæki væri að ræða. Ég satt að segja er ekki almennilega búinn að átta mig á því, en einhvern veginn finnst mér, að blærinn á frv. sé í heild sá, að það eigi að fara að stofna til fyrirtækja í nafni sveitarfélaga eða sveitarfélögin eigi að fá aðstöðu til þess að stofna fyrirtæki og ætli svo að geta sloppið undan þeim skyldum, sem hljóta að hvíla á þeim, sem stofna til áhættusams atvinnurekstrar. Ég tel, að þær sveitarstjórnir, sem slíkt spor stíga, eigi að gera sér ljóst fyrir fram, að þær verði að taka áhættuna af því, sem þar er um að ræða. Þær eiga ekki að hafa leyfi til þess að vera að tengja nafn sveitarfélagsins við fyrirtækið og segja svo: Stofnframlagið er milljón. Okkar ábyrgð er þetta og síðan varðar okkur ekki meira um fyrirtækið. Ég tel að það sé verið að leiða inn ábyrgðarleysi hjá sveitarstjórnarmönnum, ef þeim er gefin heimild til þess að gera slíka hluti og ef þeir leggja út í að framkvæma þá. Þar sem ég þekki til sveitarstjórna, er ég sannfærður um það, að það mundi ekki ein einasta sveitarstjórn á landinu, ef hún stofnaði fyrirtæki samkv. þessum l. og það færi eitthvað á annan veg en til hefði verið stofnað, láta aðra borga skakkaföllin af því. Ég þekki þá sveitarstjórnir illa, ef þær teldu sig ekki standa ábyrgar fyrir gerðum sínum og teldu sig vera bótaskyldar, jafnvel þó að það hefði eitthvað í upphafi verið bundið við einhverjar tilteknar greiðslur. Það er auðvitað hlutur, sem liggur beint við, að sé stofnað til áhættusams atvinnurekstrar og verði á honum halli, þá verður auðvitað að borga hallann, og það eiga ekki þeir að greiða, sem í góðri trú veita fyrirgreiðslur. Auðvitað eru það þeir, sem til atvinnurekstrarins stofna. Ef það er gert á þann hátt, sem hérna er lagt til, eiga þeir strax í upphafi að gera sér ljóst, að þeir eiga ekki að vera að stofna fyrirtæki, sem þeir ætla síðan að hlaupa frá og skilja eftir með skuldirnar, sem aðrir eiga að borga. Einnig þarf að gefa gaum að því atriði, sem hér kom fram hjá öðrum ræðumanni, 2. flm. frv., þ. e. að þessi fyrirtæki skuli undanþegin opinberum gjöldum til ríkis og sveitarfélaga samkv. sömu reglum, sem gilda á hverjum tíma við sömu atvinnustarfsemi. Hvað felst í þessu? Eiga t. d. aðstöðugjöld til sveitarfélaganna að vera undanþegin slíku? Ef farið er inn á þá braut að opna leiðir til stofnunar félaga, sem eru undanþegin öllum gjöldum til ríkis og bæja, þá eru þetta orðin fyrirtæki, sem hafa alveg séraðstöðu. Það eiga þá aðrir aðilar að greiða skattana fyrir þessi fyrirtæki, og ég veit ekki, hversu heppilegt eða heilbrigt það er í þjóðfélaginu, að menn geti stofnað til fyrirtækja og haft þann forgangsrétt að þurfa ekkert að hugsa um opinber gjöld, þau séu undanþegin. Þetta er að mínum dómi allt of mikill forgangur til einstakra aðila. En ég tel sem sé, að n., sem fær þetta frv. til meðferðar, eigi að athuga það mjög vel frá öllum hliðum, áður en hún mælir með, að það verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Í tilefni af því, sem fram hefur komið í þeim umr., sem hér hafa farið fram út af því frv., sem hér er til 1. umr., vildi ég undirstrika fyrst það, sem ég reyndi að leggja áherzlu á í framsöguræðu minni, að samkv. sveitarstjórnarlögum er það eitt af hlutverkum sveitarstjórna að reyna að koma í veg fyrir atvinnuleysi, þegar hætta er á slíku. Ég benti einnig á, að það hefðu sveitarfélög gert með ýmsum hætti. Bæjarsjóður Hafnarfjarðar stofnaði Bæjarútgerð Hafnarfjarðar á kreppuárunum kringum 1930 með ótakmarkaðri fjárhagsábyrgð. Borgarstjórn Reykjavíkur setti á stofn Bæjarútgerð Reykjavíkur til þess að efla atvinnulíf þess byggðarlags. Eiga sveitarfélögin að hafa sömu skilyrði og einstaklingar til þess að stofnsetja og reka slík fyrirtæki til atvinnuaukningar? Einstaklingsframtakið hefur hlutafélagsformið til þess. Þeir, sem taka þátt í hlutafélögum til þess að efla atvinnulíf á þann hátt, bera einungis fjárhagsábyrgð í gegnum hlutafjárframlag sitt. Það, sem fyrir okkur vakir, sem að þessu frv. stöndum, er að reyna að koma hlutunum þannig fyrir, að áhætta sveitarfélagsins geti orðið söm við rekstur atvinnufyrirtækja. Það hefur verið gert mikið úr því hér, að mikil hætta væri á ferðum fyrir lánardrottna í sambandi við stofnun fyrirtækja samkvæmt slíku rekstrarformi, þ. e. að lánardrottnar slíkra fyrirtækja væru settir í einhverja meiri hættu en ef um hlutafélag einstaklinga væri að ræða. Ég tel, að ástæðulaust sé að ætla, að svo yrði. Ég skal ekki fara út í að ræða um reynslu þá, sem Vestmanneyingar höfðu af bæjarútgerð sinni á sínum tíma eða önnur sveitarfélög, sem náðu misjöfnum árangri með slíkum rekstri á sínum tíma. En ég fullyrði, eins og ég reyndar gat um í ræðu minni hér áðan, að sú reynsla, sem við Hafnfirðingar höfum haft af bæjarútgerð okkar, hefur þrátt fyrir allt og þrátt fyrir ýmsa erfiðleika á stundum verið mjög til góðs fyrir allt atvinnulíf bæjarins allt frá stofnun fyrirtækisins. Það er út af fyrir sig sjónarmið, sem ég virði og skil, að sumir menn hafa þá lífsskoðun, að það beri að reyna að takmarka allan atvinnurekstur á vegum sveitarfélaga svo sem frekast er kostur, eins og fram kom hér hjá hv. 9. landsk. þm. En ég verð að segja það, að mig furðar stórlega, að 3. landsk. þm., sem hefur viljað kalla sig jafnaðarmann, skuli tala á þann veg, sem hann hefur gert í þessum umr.  Það er samhljóða álit bæjarstjórnar Hafnarfjarðar, að það sé algerlega óviðunandi fyrir bæjarstjórn Hafnarfjarðar að bíða eftir því, að endurskoðun fari fram á hlutafjárlögunum, eins og hv. 3. landsk. þm. talaði um í ræðu sinni. Hafnfirðingar leggja á það ríka áherzlu, að skilyrði skapist til að reka Bæjarútgerð Hafnarfjarðar með fyrirkomulagi í líkingu við það, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Bæjarútgerð Hafnarfjarðar á von á þúsund tonna togara á næsta hausti, sem kostar 150 millj. kr. eða jafnvel enn meira. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar vildi gjarnan koma rekstrarformi Bæjarútgerðar Hafnarfjarðar í það horf, svo fljótt sem við verður komið, að hægt verði að reka hana á svipaðan hátt og einstaklingsframtak getur rekið sín fyrirtæki á grundvelli hlutafélagalaga.



Herra forseti. Það er ofur skiljanlegt, að það taki örlítinn tíma fyrir menn að gera sér grein fyrir frv. eins og því, sem hér er á dagskrá, og því, hver raunverulega er mergurinn málsins, þar sem hér er um að ræða algert nýmæli í rekstri atvinnu- og þjónustufyrirtækja. Ég held, að það, sem hér hefur verið sagt um aukinn opinberan rekstur sé misskilningur. Það, sem hér er fyrst og fremst verið að leggja til. er, að þar sem sveitarfélög ákveða að stofna til atvinnu- eða þjónustufyrirtækja, þá verði breytt út af því, sem nú er, og þeim heimilt að reka fyrirtæki sín með takmarkaðri ábyrgð í stað þess, sem verið hefur. Ég held, að ef þetta er skoðað ofan í kjölinn, komist menn að því, að hér er um að ræða hagkvæmnissjónarmið fyrir þau sveitarfélög, sem óska eftir því að stofna til slíkra fyrirtækja. Hv. 3. landsk. þm. minntist á takmarkaða ábyrgð og það, hvernig mundi fara, ef slíkt fyrirtæki yrði gjaldþrota, og að með þessu frv. væri verið að stuðla að því, að einstakir aðilar, sem í dag gætu leitað réttar síns og fengið kröfur sínar greiddar hjá bæ eða ríki, ef um slíkt fyrirtæki væri að ræða, ættu ekki kost á því, þegar rekstrarformið væri komið í það horf, sem hér er gert ráð fyrir. Þá vil ég líka benda á, að oft og tíðum, þegar um er að ræða lánastofnanir og afstöðu þeirra til slíkra fyrirtækja, sem rekin eru af sveitarfélögum, þá grunar mig, að stundum sé lánað til slíkra fyrirtækja meira en mundi gert, vegna þess að um er að ræða ótakmarkaða ábyrgð sveitarfélaga, en ekki athugað, hver grundvöllurinn er fyrir rekstri fyrirtækisins. Ég held, að væri stuðlað að því formi, sem hér um ræðir, mundi þessum hlutum komið fyrir mun betur og á þessi fyrirtæki litið eins og önnur fyrirtæki og ábyrgð þeirra bundin við það, sem gert er ráð fyrir í stofnsamningi fyrirtækis, eða til kæmi sérstök samþykkt viðkomandi sveitarfélags. Það er hins vegar sagt í 6. gr. þessa frv., að fyrirtæki, sem stofnsett yrði samkv. þessu frv., ef að lögum verður, skuli undanþegið gjöldum til ríkis og sveitarfélaga samkv. sömu reglum og gilda á hverjum tíma um sömu atvinnustarfsemi, væri hún rekin af sveitarfélaginu með ótakmarkaðri ábyrgð. Sjálfur hef ég þá skoðun, að slík félög ættu að vera eins sett í einkarekstri, og ég leit svo til, að með þessu ákvæði er aðeins tekið fram, að á meðan þær reglur gilda, að fyrirtæki sveitarfélaga eru undanþegin opinberum gjöldum, þá gildi það sama um þetta form. Ég væri hins vegar reiðubúinn til þess að breyta þessu ákvæði í þá átt, að það skulu allir sitja við sama borð, hvað snertir opinber gjöld, en ég held, að þegar menn skoða þetta ofan í kjölinn, geri þeir sér grein fyrir því, að hér er hagkvæmni sveitarfélaganna höfð fyrir augum, en á engan hátt verið að stuðla að auknum rekstri á vegum hins opinbera.



Herra forseti. Ég held, að þessar umr. hafi orðið til góðs, þó að ekki væri til annars en upplýsa og draga fram, að skilningur flm. er mjög skiptur á þessu máli. Það kom fram hér í ræðu 1. flm. áðan, að það væri eðlilegt, að menn, sem hefðu þá lífsskoðun að vera á móti opinberum atvinnurekstri, væru á móti þessu frv., en hins vegar kæmi honum það á óvart, að jafnaðarmenn skyldu mæla því í gegn. M. ö. o. frv. virðist, a. m. k. að skilningi 1. flm., vera flutt til þess að útfæra nánar hina göfugu og ágætu jafnaðarstefnu, en alls ekki í þeim tilgangi - eins og síðasti ræðumaður tók fram, að hann héldi, að væri tilgangur frv.- þ. e. eingöngu að veita sveitarfélögunum heimild til þess að stunda þá þjónustu og þann atvinnurekstur, sem nauðsynlegur væri, þar sem einstaklingar létu ekki til sín taka. Á þessu er náttúrlega grundvallarmunur, þessum skilningi þessara tveggja aðila. Og ég skal ekki segja, hvor skilningurinn verður ofan á. Rétt er að benda á, að í frv. kemur hvergi fram, að atvinnurekstur sveitarfélaga sé takmarkaður á einn eða annan hátt. Frv. gerir vissulega ráð fyrir því, eins og 1. flm. tekur fram, að atvinnureksturinn geti fært sig út á flest, ef ekki öll svið, þar sem rekstur og þjónusta á sér stað. Og þá er gert ráð fyrir því, að þegar sveitarfélög fara af stað með þennan atvinnurekstur og þessa þjónustu, séu þau undanskilin opinberum gjöldum. Þá njóta þau ýmissa fríðinda og hlunninda af hálfu hins opinbera, þannig að það verður mikill aðstöðumunur á atvinnurekstri hins opinbera, þ. e. sveitarfélagsins í þessu tilfelli, og svo einstaklinganna, sem jafnhliða stunda sama atvinnurekstur. Þetta tel ég náttúrlega fyrir neðan allar hellur, og ég skammast mín ekkert fyrir að taka það fram, að það er algerlega í andstöðu við lífsskoðun mína. Ég held, að sú lífsskoðun hafi nokkuð til síns máls, þegar þannig er verið að gera upp á milli einstaklinga og á milli aðila í þjóðfélaginu, þegar um atvinnurekstur er að ræða. Það er a. m. k. ekki í samræmi við jafnrétti og jafnaðarstefnu 1. flm. Ég ætla ekki að fara að ræða hét um rekstur bæjarútgerða, hvorki í Hafnarfirði né annars staðar, en ég skal taka fram, að ég held, að stofnun þeirra fyrirtækja hafi verið mjög eðlileg á sínum tíma til þess að stuðla að aukinni atvinnu í viðkomandi sveitarfélögum. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að ýmsar þessara bæjarútgerða hafi runnið sitt skeið til enda og það sé löngu orðið tímabært - ég skal ekki segja um Hafnfirðinga, en a. m. k. fyrir okkur Reykvíkinga - að endurskoða rekstur bæjarútgerðar okkar með það fyrir augum að breyta formi þess rekstrar. Ég vil undirstrika að gefnu tilefni, af því að þessar umr. hafa farið fram, að ég er þeirrar skoðunar, að opinber atvinnurekstur, opinber þjónusta sé nauðsynleg, þar sem aðrir geta ekki komið til skjalanna, en þörf er á atvinnurekstri eða þjónustu fyrir sveitarfélagið - fyrir borgarana á hverjum stað. En ég tel algerlega óeðlilegt, að verið sé beinlínis að stuðla að því með frv. og með löggjöf, að slíkur að stöðumunur skapist eins og ég hef hér fjallað um. Síðasti ræðumaður tók fram, að hann liti svo á, að það ætti alls staðar að gilda sama aðstaða, hver sem í hlut ætti, og ég vildi láta það verða mitt síðasta orð, að annað kemur bara ekki til greina.



Herra forseti. Það eru aðeins örfáar aths. Mig langar til þess að undirstrika það, sem ég raunar sagði í fyrri ræðu minni, að mín skoðun er sú, að félög þau, sem þetta félagaform gerir ráð fyrir, verði frekar undantekning en regla og þetta verði gert, þegar sveitarfélagi er það brýn nauðsyn að koma á einhverjum slíkum atvinnurekstri í atvinnuaukningar skyni, en alls ekki til þess að keppa við aðra aðila, þegar þess er ekki sérstaklega þörf. En að því er varðar þá spurningu hv. 3. landsk. þm., hvort svona rekstrarform tíðkist á Norðurlöndum, þá er ég satt að segja ekki svo fróður, að ég viti það, en hins vegar er hlutafélagalöggjöf t. d. í Danmörku þannig úr garði gerð, að þetta ætti að vera óþarfi, og ef við byggjum við slíka löggjöf sem þar er, þá væri aldeilis óþarfi að koma með svona frv. Ef breyting á hlutafélagalögunum yrði gerð og þau færð eitthvað í það horf, sem þar er, þá kynni þetta félagsform að falla þar inn í á sínum tíma. En það, sem við flm. þessa frv. óttumst, er, að það verði of langt að bíða eftir heildarendurskoðun þeirra laga, og við teljum þetta mál meira aðkallandi en svo, að við getum beðið eftir heildarendurskoðun hlutafélagalaganna. Út af því, sem hv. 3. þm. Sunnl. var að tala um, að það væri hætt við því, að fólk léti blekkjast í viðskiptum sínum við svona félög, af því að það héldi, að þarna væri það að skipta við sveitarfélög, sem bæru ótakmarkaða ábyrgð á skuldbindingum sínum, þá er einmitt lögð sérstök áherzla á það í frv., og ég minntist sérstaklega á það áðan, að þessi fyrirtæki verði einkennd þannig, að ekki sé minnsti vafi á því, við hvern sé verið að semja. Ég held, að það ætti ekki að vera meiri hætta fyrir bankastofnanir eða lánastofnanir að skipta við svona félög en hvert annað hlutafélag með ótakmarkaðri ábyrgð. Ég vil að endingu taka undir það, að ég vonast til þess, að þn. sú, sem um þetta fjallar, athugi frv. gaumgæfilega, og ég er reiðubúinn til þess að styðja hverja þá brtt., sem stendur til bóta. Aðalatriðið að mínu áliti er það, að samþ. verði í einhverju formi lög, sem geri sveitarfélögum heimilt að reka áhættusaman atvinnurekstur með takmarkaðri ábyrgð í atvinnuaukningar skyni, þegar sveitarstjórn telur þess sérstaka þörf.



Herra forseti. Á fimmtudaginn s. l.. 2l. okt., birtist á forsíðu Þjóðviljans fréttatilkynning um það, að ráðherranefnd hefði verið skipuð um herstöðvamálið. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það kom fram á fundi Alþb. í fyrrakvöld, að sett hefði verið á laggirnar ráðherranefnd til þess að fjalla um herstöðvamálið og fyrirhugaða brottvísun hersins. Í nefndinni eiga sæti ráðherrarnir Einar Ágústsson utanrrh., Magnús Torfi Ólafsson menntmrh. og Magnús Kjartansson iðnrh.“ Af þessu tilefni hef ég spurzt fyrir um það, hver færi með forsætisráðherraembættið í ríkisstj. og það mun vera hæstv. utanrrh. Og af þessu tilefni langar mig til þess að spyrjast fyrir um það, hvort í þessari ráðherranefnd felst einhver breyting á verkaskiptingu ráðherra frá því, sem áður hefur verið tilkynnt, og í öðru lagi, af hvaða tilefni þessi ráðherranefnd hafi verið skipuð, vegna þess að það mun vera mjög einstakt. Ég minnist þess ekki, að slíkar ráðherranefndir hafi áður verið skipaðar, og þess vegna vil ég fá upplýsingar um það, af hvaða tilefni þessi nefnd hafi verið skipuð.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Reykv, hefur beint til mín tveimur fsp., sem ég skal leyfa mér að svara í stuttu máli. Fyrri spurningin var sú, hvort í skipun þeirrar samstarfsnefndar, sem hann ræddi um, felist breyting á verkaskiptingu ráðherra frá því, sem áður hafði verið tilkynnt. Svarið við þessari spurningu er nei. Það er ekki fyrirhuguð nein breyting á starfssviði ráðherra. Utanríkismál og þar með talin varnarmál heyra samkv. stjórnarsamningnum og skiptingu verkefna þar undir utanrrh., og svo verður áfram. Önnur spurningin var, ef ég hef numið rétt. sú, hvers vegna þessi samstarfsnefnd hefði verið skipuð. Svarið við því er það, að með vaxandi umsvifum í stjórnarráði og því, að þrír flokkar hafa nú samstöðu um forstöðu ríkisstj„ þá hefur í vaxandi mæli verið tekin upp sú vinnutilhögun, að svona samstarfsnefndir fjölluðu um einstaka málaflokka. Hvort fyrrv. ríkisstj. hefur haft það fyrirkomulag á sínum verkum eða ekki, skal ég ósagt látið, en erlendis þekkist þetta mjög víða, að ráðherranefndir, undirnefndir eða hvað á að kalla það, samstarfshópar, séu kvaddir til þess að skoða tiltekna málaflokka, og sú er eina ástæðan fyrir þessum samstarfshóp, sem þarna hefur verið settur á laggirnar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans. Mér er það algerlega ókunnugt, þó að það kunni að vera rétt hjá honum, að slíkt tíðkist í öðrum löndum, að slíkar ráðherranefndir séu settar á laggirnar eins og hér er um að ræða, og mér er það alveg einstakt, og það fer ekki hjá því, að það veki athygli, að við hliðina á hæstv. utanrrh. eru settir tveir fyrrv. ritstjórar Þjóðviljans til þess að fjalla um öryggismál landsins. Um þetta skal ég ekki fara fleiri orðum nú, en það verður meira um þetta fjallað, áður en lýkur.