Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Hæstv. samgrh. hefur nú gert allítarlega grein fyrir þeim nýmælum og breytingum sem felast í þessu frv. til fjarskiptalaga og sé ég ekki sérstaka ástæðu til að fjölyrða mjög um það. En þar sem ég átti sæti í þeirri nefnd sem endurskoðaði þessi lög þykir mér ástæða til að geta hér nokkurra atriða. Almennt má segja um þetta frv. að það horfir verulega í frjálsræðisátt frá því sem verið hefur. Er þar kannske til að taka að gefinn er frjáls innflutningur á notendabúnaði, þ. e. þeim símtólum og símtækjum sem eru fyrir innan vegg á heimili eða í fyrirtæki viðkomandi aðila. Þetta er auðvitað sjálfsagt mál og eðlilegt, sem hefði átt að vera komið til framkvæmda fyrir löngu, vegna þess að auðvitað á réttur póst- og símamálastofnunar hverju sinni ekki að ná nema að heimilisvegg eða húsvegg í hvaða tilviki sem er, rétt eins og gildir um rafmagn, og innan dyra á viðkomandi aðili að fá ráðið því sem hann ráða vill um lagnir og tækjabúnað. Þetta er meginatriði varðandi breytingar sem frv. gerir ráð fyrir. Ýmsu öðru hefur hér verið breytt og fært til nútímahorfs. Það sem þó er meginatriði í þessu sambandi kemur hér fram í grg. Það er sú staðreynd að á tímum eins og nú eru, þegar framfarir í fjarskiptatækni allri eru jafnörar og raun ber vitni, þá verður löggjöf af þessu tagi í rauninni að vera í stöðugri endurskoðun. Í athugasemd við frv. er frá því greint að á fundum nefndarinnar hafi töluvert verið rætt um hin svonefndu „kapalkerfi“, sem rutt hafa sér til rúms hér á landi til hliðar við lög og rétt, og raunar mætti kannske segja í trássi við lög og rétt, en verið látin afskiptalaus að mestu. Með leyfi forseta segir hér í grg.: „Nefndarmönnum er ljóst að slík „kapalkerfi“ eða boðveitur muni koma a. m. k. í þéttbýli á næstu árum, - kerfi sem geta flutt upplýsingar og myndefni til og frá heimilum.“ Þetta er mál sem þarf að ræða hér og taka afstöðu til. Nefndinni þótti hins vegar ekki ástæða til við þessa endurskoðun fjarskiptalaganna að fjalla um svo viðurhlutamikið mál sem næsta litla umr. hefur fengið hér í þjóðfélaginu. En auðvitað er nauðsynlegt að taka á því fyrr en varir. Framfarir á þessu fjarskiptasviði hafa verið svo örar undanfarin ár að það er raunar með ólíkindum. Það var t. d. fyrsta árið 1956 að talsímakapall var lagður yfir Norður-Atlantshaf. Áður hafði sæsíminn verið lagður, ritsími, en fyrir símtöl milli landa yfir Atlantshafið var notast við ótryggt loftskeytasamband eða radíósamband. Það var svo 9 árum seinna sem fyrsti gervihnötturinn var sendur á loft, fyrsti fjarskiptahnötturinn. Fjarskiptahnettirnir, sem nú eru hér yfir miðbaug í 36–38 þús. km hæð og snúast þar með jörðu, eru sennilega einhver mesta bylting sem orðið hefur í tækni og fjarskiptum á þessari öld. Þessi fyrsti fjarskiptahnöttur, sem sendur var á loft 1965, fyrir 19 árum, var nú ekki burðugri en svo, að um hann gátu ekki farið nema 240 símtöl samtímis, en þeir fjarskiptahnettir sem verið er að senda á loft á þessu ári, INTELSAT 4, INTELSAT 5 og INTELSAT 5 A anna 15 þús. símtölum samtímis. Talið er að árið 2025 muni fjarskiptahnattakerfin sem þá verða komin í notkun anna 130 þús. millj. símtala samtímis eða jafngildi þess í öðrum fjarskiptum. Þá verða íbúar jarðarinnar væntanlega ekki nema 12 þús. millj., en hins vegar munu þá verða komnar til ýmsar nýjar þarfir, svo sem sjónvarpsfundir milli landa, þar sem menn sitja hver á sínum heimastað og ræðast við. Þá verður væntanlega komið til nýtt hágæðasjónvarp sem tekur meira pláss á bylgjusviðinu en sjónvarp gerir núna og gefur margföld myndgæði á við það sem nú er. Væntanlega verður líka komið þrívíddarsjónvarp, segja þeir sem leitast við að spá fyrir um slíka hluti, og sitthvað fleira, þannig að ekki fer þetta allt undir símtöl. Þessir INTELSAT 5 fjarskiptahnettir geta sent ótrúlegt magn upplýsinga. Með þeim sendihraða sem menn ráða yfir nú er hægt að senda allt efni alfræðiorðabókar á borð við Encyclopædiu Britannicu yfir Atlantshafið sex sinnum á hverri mínútu. Árið 1986 koma INTELSAT 4 fjarskiptahnettir í notkun. Þeir munu anna 36 þús. símtölum samtímis eða 120 sjónvarpsrásum. A. m. k. 12 slíkir hnettir verða sendir á loft og hver af þessum hnöttum getur annað öllu efni Britannicu-orðabókarinnar 25 sinnum á hverri einustu mínútu. Það er stundum verið að reyna að segja okkur það hér að kostnaður við gervihnetti og þvíumlíkt fari vaxandi. Staðreyndin er sú að þessi kostnaður fer hraðlækkandi með hverju árinu sem líður. Það eru nú 170 lönd og landsvæði sem njóta þjónustu INTELSAT hnattanna og notkunaröryggi þessa kerfis er rúmlega 99.9%. Það sem gerast mun í þessum fjarskiptum á næstunni er það, að þetta hætti að verulegu leyti að vera fjarskipti milli manna. Þetta verða annars vegar fjarskipti milli manns og tölvu og hins vegar fjarskipti milli tölva eða tölvubanka. Ég vék áðan að verðinu á þessari þjónustu, sem okkur er sagt hér að standi kannske í vegi fyrir því að við getum nýtt okkur alla þessa tækni. Raunar er það svo, ég er þeirrar skoðunar, að Póstur og sími og þeir samningar sem við höfum við Mikla norræna ritsímafélagið hafi staðið þróuninni í þessum efnum hér fyrir þrifum. En nú kemur að því áður en langt um líður að við getum keypt Mikta norræna ritsímafélagið út úr jarðstöðinni, sem við eigum hér, og við eigum að gera það sem fyrst. Ef miðað er við verðbólgu þá er INTELSAT-þjónustan 18 sinnum ódýrari núna en hún var 1965. Jafnframt því hefur það gerst að jarðstöðvar til móttöku á upplýsingum og fjarskiptum frá gervihnöttum verða ódýrari með hverju árinu. Þessar jarðstöðvar eru í sívaxandi mæli notaðar til að annast símaþjónustu innan lands. Einkanlega hefur þetta komið þróunarlöndunum vel, þar sem símakerfið var vanbúið eða vanþróað, og ýmis þeirra, t. d. Indland og ýmis Afríkuríki, hafa tekið slíkar stöðvar í sína þjónustu í sívaxandi mæli. Jarðstöðvar eru nú orðið ekki dýrari en svo að það væri hverju meðalfyrirtæki raunar í lófa lagið að koma sér upp eigin jarðstöð. Það væri kannske ástæða til að minnast á ýmislegt fleira í þessu sambandi, aðeins til að benda á hvað framfarirnar hafa verið óskaplega örar og eiga eftir að verða enn þá örari. Ég geri ráð fyrir að menn hafi heyrt talað um svonefnda minniskubba, sem eru í tölvum, í tölvuúrum og vasareiknitölvum sem menn eiga. Fyrir 10 árum var hægt að setja 16 upplýsingaeiningar á einn minniskubb. Nú er hægt að setja 236 þús. slíkar einingar í samsvarandi minniskubb og menn sjá í rauninni ekkert því til fyrirstöðu að hægt sé að gera enn þá betur. Og allt verður þetta ódýrara eftir því sem fram líða stundir. Árið 1952, þegar tölvurnar voru að koma á markað, kostuðu 100 þús. reikningseiningar 1 dollar 25 cent. Árið 1980 kosta jafnmargar reikningseiningar, 100 þús., 0.25 cent. Það eru 400 þús. útreikningar fyrir 1 cent. Á tímabilinu frá des. 1974 til 1979 hækkaði verð á bensíni í Bandaríkjunum um meira en 100%, verð á byggingarefnum um 65%, og verð á kjöthakki um 74%. Á sama tíma lækkaði reiknikostnaður í tölvum um 95%. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að hafa þessi orð öllu fleiri. En ég held að við þurfum að huga mjög alvarlega að því sem er að gerast á þessum vettvangi. Við eigum að horfa fram og við eigum að notfæra okkur þær byltingar í fjarskiptum og fjarskiptatækni og upplýsingaflæði sem nú eru að eiga sér stað. Ég geri ráð fyrir að einhverjir hv. þm. hafi hlýtt á fréttir Ríkisútvarpsins í gær. Þar var talað við einn af yfirverkfræðingum Pósts og síma sem sagði frá því að að því kæmi hér von bráðar að svonefndir glertrefjaþræðir eða ljósleiðarar yrðu teknir í notkun sem símakaplar í þéttbýli. Til marks um afkastagetu slíkra leiðara má geta þess, að strengur af því tagi með ljósleiðurum, sem er hálfur þumlungur í þvermál, getur annað 40 þús. símtölum samtímis, en jafngildur þráður með koparvírum, eins og nú eru notaðir, getur sennilega annað 30–40 símtölum samtímis. Við erum að lifa byltingu í þessum efnum og ég óttast að við höfum ekki næga gát fylgjumst ekki nógu vel með því sem er að gerast. Í rauninni væri fullkomin ástæða til að setja á stofn sérstaka nefnd, sem hefði það hlutverk eitt að horfa fram á við í þessum efnum, fylgjast með því sem er að gerast, kynna sér spádóma færustu sérfræðinga um hvernig þessi mál muni þróast og gera síðan tillögur um það hvernig við ættum að bregðast við. Á sviði þessarar tækni eru það nefnilega ekki hráefni sem skipta máli. Það er mannauður og menntun fólksins sem eru forsenda framfara. Ég er ekki í vafa um það að við Íslendingar getum notið góðs af. Við getum skapað atvinnu, við getum skapað velmegun með því að nýta okkur þessa tækni betur en við höfum gert. Það hefur raunar á sumum sviðum verið gert og því ber að fagna. En að lokum, virðulegi forseti, vil ég leggja áherslu á að þetta frv., þessi endurskoðun sem hér hefur átt sér stað, er aðeins þrep á lengri leið, aðlögun þessara laga að breyttum tímum. Hér þarf að gera enn þá betur. Í rauninni held ég að væri veruleg ástæða til að huga að því hvort ekki ætti að setjast nú á rökstóla og líta sérstaklega m. a. á það sem varðar kapalkerfi og þá tækni sem er nýjust þar. Vegna þess að hvort sem okkur líkar betur eða verr, þá kemur slíkt kerfi og við verðum að búa okkur undir að taka ákvarðanir um hverjir skuli eiga og reka slík kerfi, hvort það eiga að vera fyrirtæki með gróðasjónarmið ein, hvort það eiga að vera bæjarfélög, hvort það á að vera hið opinbera. Þetta eru allt saman atriði sem við þurfum að taka afstöðu til. Og því fyrr, því betra.



Virðulegi forseti. Ég átti sæti í umræddri endurskoðunarnefnd og það er mála sannast, sem hv. síðasti ræðumaður kom inn á, að endurskoðun þarf sífellt að vera í gangi varðandi þessi lög, því að óvíða mun um örari breytingar að ræða. Ég vil hins vegar í framhaldi af þessu nefndarstarfi varpa fram þeirri spurningu hér hversu unnið skuli að svo tæknilegum hlutum sem hér er um að ræða og hverjir skuli að þeim vinna. Við höfum að vísu í þessari nefnd ágæta ráðgjöf, ég dreg ekkert úr því. En ég dreg örlítið í efa, og mæli þar af persónulegri reynslu, skynsamlega tilhögun þess að láta þá fást við slíka endurskoðun sem verða að styðjast við tæpt brjóstvitið eitt í þessum efnum, svo mjög sem hér reynir á hina tæknilegu hlið þessara mála. Vitanlega geta menn kynnt sér og eiga að kynna sér og setja sig inn í þessi mál, þó leikmenn séu, svo sem t. d. hv. síðasti ræðumaður gerði og við urðum vitni að á fundum nefndarinnar. En ég hygg að þegar leikmenn fást við endurskoðun tæknilegra atriða eins og þessara muni það frekar heyra til undantekninga en reglunnar að menn lesi niður í kjölinn um þau atriði sem tæknilegs eðlis eru og verða ekki í löggjöf sett með góðu móti nema tæknimenn komi þar að. Þar með er ég ekkert að draga úr því að mörg þeirra atriða sem við fjölluðum um, mörg þeirra álitamála sem upp koma voru þess eðlis að brjóstvitið kom sér líka vel. Auðvitað var það einkaréttur ríkisins í heild sem þarna var mest um rætt. Ég neita því ekki að ég lét það koma fram í nefndinni að hjá mér væri um mikla fastheldni að ræða á þann rétt. Ég tel það öllum fyrir bestu. Ég tel það mönnum sérstaklega fyrir bestu til að tryggja þjónustu og jafna aðstöðu þegnanna og álít að menn hafi gengið fyllilega nógu langt með þeirri undanþágu sem gerð er varðandi notendabúnaðinn. Við vitum það öll að mismunun viðgengst hér enn í fjarskiptamálum, bæði í aðstöðu manna og ekki síður í kostnaði, þrátt fyrir þá áfanga sem náðst hafa til að jafna þann mikla mismun sem viðgengist hefur allt of lengi. Þessi lög snerta þetta að vísu ekki en þau tengjast því óneitanlega hverjir með þessi mál skuli fara, hvort það skuli vera ríkið og Póst- og símamálastofnunin fyrir þess hönd eða hvort þar skuli einkaaðilar koma til í enn frekari mæli og gróðasjónarmiðin þá verða alls ráðandi eins og alls staðar þar sem þeim er sleppt lausum. Að sjálfsögðu var annað meginverkefni okkar einnig það að færa þetta til nútímahorfs eins og hv. síðasti ræðumaður kom inn á. Ég heyrði því miður ekki framsögu hæstv. ráðh. en efa ekki að hann hafi gert málinu í heild góð og glögg skil og engin ástæða til endurtekninga þar á. Varðandi 3. gr. og notendabúnaðinn lýsi ég því yfir að ég var út af fyrir sig ekkert sérstaklega hrifinn af því að þessi undanþága væri veitt varðandi notendabúnaðinn. En ég féllst á það. Þetta var staðreynd, sem var þegar orðin skv. reglugerð sem út hafði verið gefin, og menn voru þegar farnir að framkvæma þetta á þann máta sem gerist. Það var lítið annað að gera en að viðurkenna það í lögum. En málið sjálft er þó þannig að ég er ekkert ýkja hrifinn af því. Ég óttast að það kunni að verða veitt lakari þjónusta í þessum efnum, enda þótti nefndinni sérstök ástæða til að setja inn í 3. gr. orðrétt með leyfi hæstv. forseta: „Hver sá sem flytur inn eða smíðar notendabúnað, er tengja á við fjarskiptakerfi ríkisins, skal fyrir fram fá yfirlýsingu Póst- og símamálastofnunarinnar um að hver og ein tegund eða gerð tegundar notendabúnaðar eða hlutar hans uppfylli þær tæknikröfur sem gilda um notendabúnað á hverjum tíma.“ Og síðar segir svo aftur um það: „Innflytjandi eða framleiðandi skal ætíð sjá til þess, að fyrir hendi séu varahlutir og viðhaldsþjónusta“ og: „ ... þeir sem annast uppsetningu eða tengingu notendabúnaðar hafa til þess tilskilinn réttindi sem nánar skulu tilgreind í reglugerð.“ Við reyndum því að setja þarna undir þann leka að þetta frjálsræði, sem menn tala svo mikið um sem allsherjarlausn mála en ég er ekki eins viss um að leiði til þess, hefði það ekki í för með sér að neytendur yrðu þegar fram liðu stundir að búa við lakari þjónustu og verri kost en verið hefur. Ég tek svo undir það með hv. síðasta ræðumanni að vel þarf að fylgjast með og gæta þess að við stöðnum ekki á þessari leið og í þessum málum, þó að oft sé rétt að fara með fullri gát og kynna sér allt sem best áður en til breytinga er gengið, en ekki breyta aðeins breytinganna vegna.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð vegna þess sem hv. 2. þm. Austf. sagði um endurskoðun á svona tæknimálum. Mér finnst það liggja alveg í hlutarins eðli að það eru stjórnmálamenn sem eiga að ráða slíkri endurskoðun, en.að sjálfsögðu í samráði og samvinnu við tæknimenn. Ég átti þess kost í nóv. s. l., m. a. fyrir tilstilli samgrn. og Pósts og síma, að taka þátt í „panel“umræðum á ráðstefnu í Finnlandi, þar sem m. a. var rætt um þessa nýju tækni. Í þeim umræðum tóku þátt bæði tæknimenn og stjórnmálamenn. Þar var einmitt rætt um það að stundum skorti brýr skilnings á milli þessara aðila. Einhver stjórnmálamannanna sagði þá að tæknin væri allt of mikilvæg til að láta tæknimennina eina um hana. Því má náttúrlega svara með því að stjórnmál séu allt of mikilvæg til þess að stjórnmálamenn einir eigi þar við að fást. En ég held að slíka endurskoðun eigi þeir sem endanlega taka ákvarðanir, sem í flestum tilvikum eru stjórnmálámenn, að annast, en það geta þeir auðvitað ekki gert nema í samráði og samvinnu við þá sem gerþekkja tæknina. Kannske er það líka gallinn hjá okkur, að þarna hefur ekki verið nægilega mikið og gott samstarf. Ég minnist þess úr þessum umræðum að stjórnmálamenn voru spurðir að því af þeim vel þekktu norrænu sjónvarpsfréttamönnum sem stýrðu þessari umr. hvort þeir hefðu einhvern tíma verið sviknir, hvort þeir minntust þess að hafa fengið rangar ráðleggingar, röng ráð eða vond ráð eða rangar upplýsingar frá tæknimönnum í sambandi við töku ákvarðana á þessu sviði. Því svöruðu menn neitandi. Ég tek undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að svona endurskoðun þarf helst alltaf að vera á döfinni. En ég vildi bara að þessi skoðun mín kæmi fram, að ég held að það séu stjórnmálamenn sem þar eiga að hafa forustu í góðu samráði og samstarfi við þá sem gerst til þekkja.

Landbrh. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á lausaskuldum bænda í föst lán, eins og það er á þskj. 496, eftir þær breytingar sem gerðar voru á frv. í Nd. Það hafa að undanförnu og í sambandi við umr. í Nd. orðið miklar umr. um þetta mál á almennum vettvangi. Hv. þdm. mun því vera efni þess orðið mjög kunnugt. Mun ég því aðeins drepa á fá atriði í þessu sambandi. Á s. l. vetri skipaði þáv. landbrh. Pálmi Jónsson nefnd til að kanna afkomu bænda, m. a. með hliðsjón af árferðisáföllum og mismunandi tekjum eftir búgreinum. Formaður nefndarinnar var Bjarni Bragi Jónsson, sem nú er aðstoðarbankastjóri Seðlabankans, en aðrir nm. voru Ingi Tryggvason, formaður Stéttarsambands bænda, Jón Ólafsson bóndi í Eystra-Geldingaholti, Sigurður Líndal bóndi á Lækjamóti og Sigurður Sigurðsson bóndi á Brúnastöðum. Nefndin skilaði tillögum á s. l. hausti, gerði það í nokkrum áföngum, endanlega var það um miðjan nóv. Í áliti sínu telur hún aðkallandi að breyta lausaskuldum bænda í löng lán. Ástæður fyrir því séu allmargar. Í fyrsta lagi að ófullnægjandi lánshlutfall af frumfjármögnun fjárfestingar kemur einkum hart niður á frumbýlingum. Í öðru lagi sérstök árferðisáföll, en s. l. fimm ár hafa verið óvanalega köld og árferði því erfitt fyrir bændur oftast nær. Í þriðja lagi hefur verið dregið skipulega úr framleiðslu í landbúnaðinum og það hefur haft í för með sér að fjármagnskostnaður hefur aukist miðað við afurðatekjur, heildartekjur, þar sem saman er dregið. Í fjórða lagi er vaxandi hluti lánsfjárins verðtryggður án þess að lán hafi verið lengd í samræmi við það. Síðast en ekki síst má svo benda á það, að verðbólgan hefur orðið bændum mjög þung í skauti, ekki síst sauðfjárbændum, vegna þess hve langur tími líður frá því að þeir þurfa að leggja fram fjármagn til rekstrarvörukaupa og þangað til afurðir fást greiddar að fullu. Nefndin gerði nokkra könnun á stöðu bænda á s. l. vori, en í áliti sínu lagði hún til að sem fyrst yrði auglýst eftir umsóknum til þess að reyna að gera sér betur grein fyrir hver þörfin væri. Það var gert í nóvembermánuði s. l. Sóttu 605 bændur um að breyta lausaskuldum sínum. Ekki bárust fullnægjandi gögn frá þeim öllum. Þurfti því að vinna það betur og hefur verið unnið að því að afla gagna í því skyni. Umsóknirnar skiptust þannig milli kjördæma að af Vesturlandi komu 122, Vestfjörðum 20, Norðurl. v. 127, Norðurl. e. 101, Austurlandi 73 og Suðurlandi 162. Samtals 605. Þrátt fyrir þær upplýsingar sem aflað hefur verið liggur ekki enn ljóst fyrir hver heildarfjárhæð muni þarna verða, þar sem skv. frv. er gert ráð fyrir að þessi skuldbreyting eigi að ná til ársloka 1983 og skammt liðið frá lokum þess tíma. Lagafrv. það sem hér er lagt fram er að efni til hliðstætt því sem verið hefur áður þegar leitað hefur verið heimildar til að breyta lausaskuldum bænda í föst lán. Í frv. er þó frávik varðandi tryggingu bankavaxtabréfa, sem gefin verða út af veðdeildinni, því að Búnaðarbanka Íslands er ætlað að ábyrgjast bréfin. Sú ábyrgð er víðtækari en áður er hún var takmörkuð við varasjóð veðdeildar bankans, en deildin er nú vanmegna að taka á sig slíka ábyrgð. Ábyrgð ríkissjóðs kemur síðan skv. lögum nr. 28 19. maí 1976, en í 2. gr. þeirra laga segir að ríkissjóður beri ábyrgð á öllum skuldbreytingum Búnaðarbankans. Skv. frv. eins og það kom frá Nd. er gert ráð fyrir að stjórn veðdeildar Búnaðarbankans ákveði lánskjör. Þar verður vitanlega að fara eftir því sem talið er nýtast best í þessu skyni. Kjörin verða að vera þannig að skuldareigendur vilji taka við þeim, en hins vegar þarf að reyna að hafa þau líka þannig, að bændur ráði við að standa undir þeim. Þennan milliveg mun stjórn veðdeildarinnar reyna að fara. Eins og ég sagði áðan liggur ekki ljóst fyrir hver muni verða heildarfjármagnsþörf í þessu skyni. Nefndin sem ég gat um áðan leggur til að útvegað verði allt að 40% skuldanna af nýju fjármagni til þess að létta undir í þessu skyni. Ríkisstj. hefur samþykkt að stefna að því að ná þessu marki og var viðskrh. falið að ræða við Seðlabankann um það mál. Niðurstaða í þeim viðræðum liggur ekki fyrir enn þá, enda vitanlega óvíst hver þessi fjárþörf verður á meðan heildarupphæð liggur ekki fyrir. Skv. frv. er gert ráð fyrir að hækka veðheimild í 75% af matsverði veðsins. Búast má við að í sumum tilfellum séu skuldir svo miklar að þær fari fram úr þessu hlutfalli og þá er vitanlega ekki hægt að rétta hlut þeirra bænda með þessu móti. Þeirra málefni verður því að taka til sérstakrar meðferðar eftir því sem upplýsingar liggja fyrir um það. Ég vil svo að lokum leggja áherslu á það, að hér er verið að reyna að leysa úr miklum erfiðleikum sem bændastéttin er nú í. Við væntum þess að nú dragi úr verðbólgu og hún verði ekki lengur til þess að gera búreksturinn erfiðari. Vitanlega vonumst við líka til að ekki verði áfram jafnerfitt árferði eins og var á s. l. ári og undanförnum árum þannig að ef bændur eru aðstoðaðir við að komast fram úr þessu erfiðleikatímabili, þá geti þeir treyst sinn búrekstur svo að þeir ráði fram úr þeim vanda sem margir þeirra standa nú frammi fyrir. Ég vil svo leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Virðulegi forseti. Ég lýsi þegar yfir stuðningi við þetta frv. þó að það sé bráðabirgðalausn að nokkru leyti eins og lausaskuldabreytingarnar hafa reyndar áður verið. Vissulega hefði ýmislegt þurft að vera ljósara í bakgrunni þessa máls en ég læt það að mestu bíða nefndarstarfa og þeirra upplýsinga sem þar er unnt að fá varðandi þetta mál. Ég á sæti í landbn., en bæði við umfjöllun um málið í þeirri nefnd og við 2. umr. má koma að ýmsum atriðum þessa máls enn frekar. Ég vil þó minna á nokkur atriði nú. Í fyrsta lagi, eins og reyndar kom fram í máli hæstv. landbrh., er þetta mál í órofa samhengi við alla stöðu landbúnaðar okkar og þó kannske fyrst og fremst kjarastöðu bændanna í heild. Inn í það dæmi kemur sá mikli tekju- og aðstöðumismunur sem ekki er minni þar en hjá öðrum stéttum. Það fer oft lítið fyrir því í umr. hvað aðstöðumunurinn og kjaramunurinn er mikill í bændastéttinni, en ég fullyrði að hann er þar ekki minni en hjá öðrum stéttum af eðlilegum ástæðum. Lausaskuldabreyting sem þessi getur svo fyllilega átt rétt á sér, en menn vita að hér er ekki um neina allsherjarlækningu að ræða. Málið þarf allt að skoðast í víðara samhengi við heildarmótun á lánamálum landbúnaðarins og kjaramálum bændastéttarinnar þar sem aðstöðu- og kjarajöfnunin yrði í fyrirrúmi. Í öðru lagi vaknar sú spurning, sem hvarflaði einnig að mér við síðustu lausaskuldabreytingu, hvort öllum sé með þessu sá greiði gerður sem ætlunin er hjá hæstv. ráðh. Hann kom reyndar inn á það áðan að ekki mundi reynast kleift að leysa vanda nokkurs hluta þeirra bænda, sem þó hefðu kannske mesta þörf fyrir það, með þessari breytingu. Nokkur hluti þeirra bænda, sem menn vonast til að þessi breyting taki til, er svo settur að ekkert af þessu tagi fær bjargað þeim. Þar eru bændur vitanlega ekki einir á báti. Svo er alls staðar um menn í öllum stéttum að þeim fær fátt bjargað út úr þeim vandræðum sem þeir eru í. Ég held að könnun á búrekstrarstöðu einstakra býla þyrfti að fara fram og ég veit reyndar að hún er í gangi. Aðgerðir þyrftu svo að fylgja þar á eftir m. a. að hjálpa þeim bændum út úr vandanum alla leið sem kleift væri að bjarga með áframhaldandi búskap á viðunandi grundvelli, sumum með því einfaldlega að ríkið kaupi jarðir þeirra og veiti þeim þannig aðstoð og sumum jafnvel með því að hjálpa þeim út úr þeirri vonlausu baráttu sem þeir eiga í. Ég þekki því miður nokkur dæmi slíks. Slík dæmi eru sem betur fer ekki mörg en nægilega mörg þó til þess að þau ber svo sannarlega að skoða. Menn sem eru komnir inn í þann vítahring að ekkert fær bjargað efnahag þeirra, vonlaust er að bæta aðstöðu þeirra varðandi bústærðina og annað slíkt og að koma fyrri fjárfestingum þeirra í viðunandi verð. Nýjasta dæmið hef ég austan úr Breiðdal af vildarjörð þar, sem reynt hefur verið að selja í tvö ár árangurslaust, með hinum besta húsakosti þar sem fólk hreinlega kemst ekki frá sinni bújörð þó að það hafi ekki lengur tök á því vegna heilsufars að stunda þar búskap. Ég mun að sjálfsögðu greiða atkv. með þessu frv., eins og ég tók fram áðan, þótt ófullnægjandi bráðabirgðaaðgerð sé. Ég reikna ekki með öðrum varanlegri úrbótaráðum nú um stundir og hef þau ekki í hendi mér heldur. En ég leiði óneitanlega hugann að síðustu lausaskuldabreytingu sem fólst að verulegu leyti í því, eins og menn þekkja, að skuldum bænda, sem voru á vöxtum, við samvinnufélag þeirra var breytt í verðtryggt lán til lengri tíma. Sú spurning hlýtur að vakna hvort raunveruleg staða margra hafi breyst til batnaðar. Ég veit að sem betur fer varð þetta mörgum mjög til hjálpar en öðrum því miður ekki. Ég nefni sem dæmi að af þeim 306 bændum sem fengu lausaskuldabreytingu síðast eru nú 77, eða 1/4 þeirra, í tveggja ára vanskilum eða meira við lánasjóði landbúnaðarins. Ekki hefur þetta orðið þeim allt of mörgum bændum til þess léttis sem menn ætluðu sér svo sannarlega þá að yrði. Ég hygg líka að það sé fyllilega rétt, sem hæstv. landbrh. kom inn á áðan, að við lausaskuldabreytinguna nú muni nokkrir tugir bænda ekki ná veðhæfnismarkinu þar sem hreinlega ekki verður hægt að leysa mál þeirra með þeim hætti. Hæstv. landbrh. sagði að það yrði þá að gerast með öðru móti. Ég treysti honum til þess, með þann hug sem ég veit að hann ber til bændastéttarinnar, að sjá svo til að það verði gert því að skv. þeim upplýsingum sem ég hef geta nokkrir tugir bænda ekki notið þessarar lausaskuldabreytingar vegna þess að þeir hafa hreinlega ekki veð sem nægja þeim til þess að geta tekið þessi lán. Það eru margar ástæður sem spila inn í þessi mál. Það eru heilsufarsástæður og óvænt áföll og svo hitt atriðið sem við skulum ekki gleyma, að vitanlega eiga sumir bændur aldrei nálægt búskap að koma fremur en t. d. sumir útgerðarmenn og sumir iðnrekendur, að maður tali ekki um heildsala og aðra slíka. Ég held því að þrátt fyrir þessa breytingu nú sem er óhjákvæmileg þurfum við í framtíðinni að reyna að temja okkur önnur og markvissari vinnubrögð. Ég skora á hæstv. landbrh. að láta hraða úrvinnslunni á búrekstrarstöðu jarða og tekjustöðu og aðstöðu bænda í heild og meta í ljósi þess hvaða varanlegar ráðstafanir megi koma í stað þess sem nú er verið að gera og óhjákvæmilegt er ef bjarga á fjölmennum hóp bænda. En ég óttast að þetta sé bara bráðabirgðaráðstöfun en ekki til langframa eins og þurft hefði. Ég ætla að geyma mér stöðu veðdeildar Búnaðarbankans til seinni umr. og ástæður þess að svo er komið að deildin stendur jafnilla og raun ber vitni. Meginorsökin liggur í þeim mikla mun sem var á vöxtum á lánsfé til deildarinnar og á útlánum á árunum 1971–1977. Það mál allt snýst um einhver mestu deiluatriði síðustu ára, verðtrygginguna og hvernig hinir ýmsu atvinnuvegir og stéttir eru og voru í stakk búnir til að bregðast við slíkri breytingu án nokkurrar aðlögunar eins og þurft hefði. Bæði í nefnd og við 2. umr. skal ég ræða það, enda málið mér býsna skylt sem stjórnarmanni veðdeildarinnar þessi ár, að hafa ekki tryggt hag hennar betur en raun ber vitni og hafa þá kannske um leið hugsað meira til þess hverjir yrðu möguleikar bænda til að standa við þær lánsskuldbindingar sem þeir tóku þá við. Því að allir vita að hvergi er verra að standa skil á verðtryggðum lánum en í landbúnaði þar sem tekjur skila sér jafnseint og illa og raun ber vitni. Hæstv. landbrh. kom inn á það að í þessu frv. væri gerð breyting frá fyrri tíma skuldbreytingum því að ekki væri til tekið um fulla bakábyrgð ríkissjóðs. Að vísu væri ríkissjóður skv. lögum um viðskiptabanka ábyrgur fyrir öllum þeirra skuldbindingum en hér er ekki um það að ræða, enda mun hæstv. fjmrh. hafa alfarið neitað því að svo yrði. Búnaðarbankinn er að sjálfsögðu ekki of góður til að taka á sig þessa ábyrgð, hann hefur á því fulla möguleika. En þá hlýtur sú spurning að vakna hvort svo skuli gilda um aðrar atvinnugreinar, t. d. við aðrar og enn stórfelldari skuldbreytingar sem þar eiga að eiga sér stað, hvort viðskiptabankarnir eigi þar að vera einir í ábyrgð skv. þeim skilningi að vísu sem hæstv. landbrh. kom hér inn á. Ég hefði t. d. gaman að sjá það hvort Landsbanki og Útvegsbanki yrðu gerðir alfarið ábyrgir gagnvart lausaskuldabreytingum sjávarútvegsins. Ég hlakka til að sjá frv. af því tagi því að vissulega er rétt að jafnt sé skipt á milli banka og hver banki fái sitt hlutverk og sína ábyrgð í þessum efnum.

Hvað þýðir pennastrikið?

Nú er hæstv. ráðh. ekki tilbúinn til að svara því, en gaman hefði verið að eiga orðastað við hæstv. fjmrh. út af bréfi sem bankaráð Búnaðarbankans sendi honum út af þessu máli. Þar var gerð athugasemd við að hér væri um hættulegt fordæmi að ræða sem hlyti að ganga út yfir aðra atvinnuvegi en ekki einskorðast við skuldabreytingar í landbúnaði. Ég á seinna eftir að koma betur að því bréfi. Það þótti okkur hins vegar býsna skemmtileg afgreiðsla hjá hæstv. fjmrh. að daginn eftir að honum var sent þetta bréf kom frumritið aftur niður í Búnaðarbanka og stóð á hausnum: „Móttekið 9. febr., lesið, endursent, Albert.“ Ég ætla bara að vona að litli maðurinn fái ekki svona afgreiðslu þegar bréfin fara að koma. En við munum seinna ræða þetta, hæstv. ráðh., þegar málið kemur úr nefnd. En þetta mun vera nokkuð óvenjuleg afgreiðsla, en skýr er hún. Ekki fer það á milli mála. Ég skal ekki hafa þessi orð öllu fleiri. Við eigum eftir að fjalla um þetta mál í landbn. og ég veit að hv. formaður rasar þar ekki neitt um ráð fram í afgreiðslu heldur gætir þess að við fáum allar þær upplýsingar sem við þurfum að fá. En eins og fram kom í máli hæstv. ráðh. er allt enn á huldu um fjármögnunina. Einstakir aðilar eiga nú viðræður við Seðlabankann en lengra er það mál ekki komið. Það er því ljóst að þetta fjármagn er í dag ekki tryggt. Vonir standa til þess að það verði tryggt en enn þá hefur hátignin í Seðlabankanum ekki gefið út neitt vilyrði fyrir því að hún hlaupi undir bagga með hæstv. ríkisstj. í þessum efnum. Ég læt líka aðrar spurningar sem vakna um fyrirkomulag og frekari útfærslu bíða 2. umr. Ég tel að landbn. geti a. m. k. ekki afgreitt þetta mál án skýrra svara um það hvernig það skuli fjármagnað, það sé a. m. k. lágmarkið. Hitt meginatriðið, sem einnig hlýtur að skýrast í nefnd, er varðandi kaup bréfanna og skyldu Seðlabankans í því sambandi eða réttara sagt hvernig hann bregst við gagnvart viðskiptabönkunum varðandi skuldabréfakaupin og bindiskylduna. Ég held að óhjákvæmilegt sé að fá skýr svör við því. Ég sá við skjótan yfirlestur nú í morgun að landbn. í Nd. hefur borist mjög sannfærandi og vel rökstutt bréf frá bónda einum sem segir í raun og veru alla söguna um þá erfiðleika sem eru á því að viðskiptabankarnir nái að sinna skyldum sínum fyrir hátigninni í Seðlabankanum. Um það verða einnig að fást skýr svör áður en menn taka endanlega fullnaðarafstöðu til þessa máls. Mál þetta er sjálfsagt vegna þeirra erfiðleika sem bændur eiga í og það verður að framkvæma á þennan hátt nú þó æskilegra hefði verið að menn hefðu getað fundið betri og markvissari framtíðarlausn.



Virðulegi forseti. Þar sem ég og minn flokkur eigum ekki sæti í þeirri nefnd sem um þetta mál mun fjalla vildi ég segja nokkur orð við þessa umr. Svo sem fram hefur komið er það ekki ný bóla að frumvörp af þessu tagi séu borin fram og hafa sætt ákveðinni gagnrýni. Vitað er að hagur bænda er ekki góður um þessar mundir og kemur þar ýmislegt til. Ég held að sá vandi sem menn standa nú andspænis í þessum efnum eigi margar orsakir og ekki einfaldar. En fyrst og fremst hygg ég þó að ástæða sé til að taka til endurskoðunar allt það kerfi sem komið er upp í kringum og í sambandi við landbúnaðinn. Ég minni á það að í fjárlögum yfirstandandi árs er gert ráð fyrir 280 millj. kr. til útflutningsbóta sem er að líkindum hærri upphæð en hefur nokkru sinni verið í fjárlögum. Allt bendir til að þessar 280 millj. kr. til að greiða með kjöti sem flutt er út muni hvergi nærri duga ef marka má það kjötmagn sem búvörudeild SÍS, ekki óáreiðanlegri aðili, telur að flytja þurfi út á þessu ári skv. upplýsingum sem nýlega birtust í fréttabréfi SÍS. Þar er talið að flytja þurfi út í kringum 5 þús. tonn af kjöti á þessu ári. Að vísu var ekki svo mikið kjöt verkað til útflutnings, en ef fluttar verða út 5 þús. lestir af kjöti á þessu ári mun sú upphæð sem greiða þarf í útflutningsbætur verða hátt í 500 millj. kr. Það er áreiðanlega löngu kominn tími til að endurskoða okkar landbúnaðarrekstur frá rótum. Sjálfsagt er það rétt, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, að ýmsir eru að fást við búskap sem betur væru komnir við einhverja aðra vinnu. Ég vil aðeins minna á við þessa umr. að við Alþfl.-menn höfum margsinnis lagt til og flutt um það tillögur á hinu háa Alþingi að við fetum okkur út úr þessu kerfi, að við lækkum þessar útflutningsbætur í áföngum samhliða því sem dregið verði úr kjötframleiðslu. Nú er að vísu skylt að geta þess að nokkuð hefur verið dregið úr framleiðslunni þannig að sauðfé mun nú vera u. þ. b. 15% færra en var 1978. En betur má ef duga skal og meira að segja miklu betur. Þannig er hér við mikinn vanda að fást sem ekki er einfalt að leysa. Ýmislegt fleira hefur verið bent á í þessu sambandi eins og t. d. að það kerfi sem nú er við lýði í þessum efnum skilar neytendum síhækkandi verði jafnframt því sem það skilar bændum stöðugt lækkandi kaupi. Ég hygg að um það þurfi ekki að vera neinn ágreiningur að kerfi sem skilar okkur slíkum árangri getur ekki verið gott kerfi. Samtímis því sem þetta gerist hefur milliliðavaldið í landbúnaði, sem farið hefur mjög vaxandi á undanförnum árum, ævinlega allt sitt á hreinu. Það er bóndinn sem er síðastur í keðjunni og mætir í rauninni afgangi. Hann er ekki of sæll af sínum hlut, það er langur vegur frá. Við höfum lagt til að það fjármagn sem sparast þau ár sem verið er að koma sér út úr þessu útflutningsbótakerfi verði m. a. notað til þess að styðja nýjar búgreinar, sem eru sumar hverjar að ná sér á strik og vaxa fiskur um hrygg, en líka verði komið til móts við bændur í tilvikum eins og hv. 2. þm. Austurl. rakti áðan, þar sem bændur eru, skv. orðum hans, fangar á jörðum sem þeir geta ekki selt og sjá þar afrakstur ævistarfs síns fara fyrir næsta lítið. Þarna þarf þjóðfélagið að koma til móts við menn og veita aðstoð og fyrirgreiðslu. Þetta viljum við að verði gert. Við leggjum líka áherslu á að þó svo menn tali hér hátt um að eitt og annað megi gera með pennastriki - hv. þm. Helgi Seljan vék áðan að afgreiðslu fjmrh. á bréfi sem hann tilgreindi og er sú afgreiðsla satt að segja með eindæmum - þá gerast hlutirnir í þessum efnum ekki með neinum pennastrikum vegna þess að hér er verið að fást við fólk, búsetu fólks og vandamál sem eru í eðli sínu erfið og viðkvæm. Þess vegna þurfa þessar ráðstafanir aðlögun og tíma. Okkur er það mætavel ljóst að hér gerist ekkert í grænum hvelli, heldur þurfa menn að ætla sér ákveðinn tíma. En meginmálið er að byrja á þessu og taka ákvörðun um að breyta núverandi kerfi. Því miður óttast ég að meðan tveir núverandi stjórnarflokkar sitja við völd verði ekkert gert í þessum efnum vegna þess að sumpart virðist samstjórn þessara tveggja flokka oft laða fram það versta í báðum - og þá er ég ekki að tala um einstaklinga, tek það skýrt fram. Hún virðist oftast laða fram það lakasta í báðum og það lakasta hjá báðum í þessum efnum er að standa vörð um kerfið, tryggja þá hagsmuni, ímyndaða eða raunverulega, sem þar eru fyrir hendi. Að vissu leyti mætti segja að við þyrftum að gera byltingu á þessu sviði. Við þurfum að breyta verulega því kerfi sem nú er við lýði í þessum efnum. Undan því verður ekki lengur vikist. Menn tala um það fullum fetum að það verði að viðhalda byggð í landinu. Ég er ,ekkert sannfærður um að það eigi að viðhalda byggðinni í landinu nákvæmlega eins og hún er núna á þessari stundu. Ég er alveg sannfærður um að við værum betur komin ef ekki væri stundaður búskapur á ýmsum þeim markajörðum, ef svo mætti segja, þar sem skilyrði eru erfið. Íslenskur landbúnaður verður að una því eins og aðrar atvinnugreinar að á hann sé lögð mælistika hagkvæmninnar. Við getum að vísu kannske ekki gengið eins langt og sumir vilja í þeim efnum, sem vilja að við í mjög vaxandi mæli byggjum á innflutningi. Ég er ekki sammála þeirri stefnu. Við verðum að hafa hér traustan og öflugan landbúnað en hann á ekki og má ekki miðast við annað en að fullnægja okkar innanlandsþörfum. Útflutningur á að vera undantekning og á einungis að koma til greina þegar hann getur orðið hagkvæmur. Það getur hann sjálfsagt orðið á ýmsum sviðum en ekki þar sem útflutningurinn er mestur núna eins og t. d. á dilkakjöti. Sá útflutningur er okkur í senn afar dýr og afar óhagkvæmur. Við þurfum að leita nýrra leiða í íslenskum landbúnaði og það er orðið mjög brýnt.



Virðulegi forseti. Ég skal ekki tefja þessar umr., - tek að því leyti undir orð hv. þm. Helga Seljans að ég á sæti í þeirri nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar og þá gefst tími til að meta þær aðstæður sem liggja að baki þeirri skuldbreytingu sem hér þarf að eiga sér stað. Það vill líka svo til að þær umr. sem hér hafa farið fram kalla ekki á mikil andsvör. Það verður að segjast eins og er að mér finnst að sá tónn sem í umr. er sé með vissum hætti jákvæður, eðlilega sé til staðar meiningarmunur. Það er augljóst mál að þessu máli þarf að hraða. Að því leyti sem það kemur í minn hlut mun ég reyna að vinna að því að svo verði. Það er hins vegar ekki úr vegi að minna á örfá atriði í þessu sambandi og sem hafa þá komið fram í þessum umr. Það er þá það fyrsta að talað er um orsakir fyrir þessari skuldasöfnun. Menn hafa sett fram viss sjónarmið í þeim efnum. Ég held að það sé alveg augljóst mál að meginástæðan fyrir þessari skuldasöfnun sé sú verðbólga sem hefur geisað í landinu á s. l. árum. Ég tek undir það, sem hv. 2. þm. Austurl. sagði áðan, Helgi Seljan, að það sem var gert árið 1979, að skuldbreyta þá yfir í verðtryggð lán, er vissulega meiri háttar afrek, sem bændastéttin hefur unnið, að komast þó fram úr því með þeim hætti sem raun ber vitni um. Ég verð að segja alveg eins og er að sú áætlunartala sem er talað um sem heildarfjárþörf vegna þessarar skuldbreytingar finnst mér lág og eins er sá hópur bænda sem er tilgreindur ekki stór. Mér hafa sýnst kjör bænda ganga það niður á s. l. árum að undrum sætir hvað þeir hafa þó komist með sinn búrekstur. Þeir hafa að vísu m. a. mætt erfiðleikunum með því að stórminnka fjárfestingu, sem eins og allir vita er að langmestu leyti uppi borin af þeim sjálfum, en reyndar er hún líka greidd með lánum. Fjárfesting í landbúnaði er núna komin verulega niður fyrir þau mörk sem þörf er á einungis til að viðhalda verðmætum. Það er svo annað mál að þar er ekki nein vá fyrir dyrum. Það er eðlilegt að menn dragi úr fjárfestingum þegar þrengir að. Það hafa bændur sannarlega gert. Mér finnst ástæða til að vekja líka athygli á því, þegar fjallað er um skuldbreytingar af þessu tagi og jafnvel koma fram efasemdir um tryggingar og veð fyrir skuldum, að mér er sagt að tæpast sé nokkurt dæmi um að þau lán, sem hafa verið veitt af þessu tagi, hafi tapast, þar hafi bændur staðið í skilum. Ég held að hollt sé fyrir menn að muna það og vita. Sú skuldbreyting sem hér er farið fram á og þær skuldbreytingar sem farið hafa fram áður gagnvart landbúnaðinum eru einnig miklu smærri í sniðum en í öðrum atvinnuvegum. Það hefur hér verið á það minnst að breytta hætti þurfi í landbúnaðarmálum almennt. Hv. síðasti ræðumaður komst svo að orði að samstarf stjórnarflokkanna tveggja væri gjarnan með því marki brennt að það laðaði fram það versta í hvorum þeirra fyrir sig. Auðvitað þarf ekki að spyrja um árangur því að enginn er fullkominn. Og þegar það neikvæða af þessu tagi, eins og hér er lýst, fellur saman þarf ekki að búast við góðri niðurstöðu. Ég held hins vegar að þetta sé rangt. Ég vil í þessu sambandi sérstaklega minna á að útflutningsbótatryggingakerfinu komu á þeir tveir flokkar sem við hv. þm. Eiður Guðnason tilheyrum. Það var viðreisnarstjórnin sem kom á núverandi sölukerfi í landbúnaðarmálum. Við megum með engum hætti neita því. Það er svo annað mál að á síðustu árum hefur verð þróast með þeim hætti að vissulega er þörf á endurskoðun. Núverandi landbrh. hefur einmitt gert ráðstafanir til þess að farið verði að endurskoða landbúnaðarlöggjöfina á mjög breiðum grundvelli. Ég held að menn ættu að geyma sér allar stórar yfirlýsingar um slæma niðurstöðu hjá núverandi stjórnarflokkum fyrr en því verki lýkur. Það er svo annað mál að ýmsar yfirlýsingar á s. l. árum hafa vissulega ekki skilað miklu, en það er líka best að láta það liggja á milli hluta. Það bjargar engu í þessu dæmi sem fjallað er um að þessu sinni. Það væri að sjálfsögðu hægt að taka miklu lengri tíma í að fjalla efnislega um málefni landbúnaðarins, milliliðakostnað, útflutningsbætur, samdrátt í framleiðslu og annað sem að þeim málum lýtur, en það væri einungis til að tefja tímann og ég vona satt að segja að það gefist seinna tími og hann rýmri til að fjalla um þau mál hér.

Landbrh. (Jón Helgason) Hæstv. forseti: Ég vil þakka fyrir þær undirtektir sem þetta frv. hefur fengið hér og ætla ekki að fara að hefja umr. um þau atriði sem menn hafa vikið óbeint að. Ég vil leggja áherslu á að að undanförnu hafa verið gerðar ýmsar breytingar í landbúnaði, en mér er ljóst að leggja þarf meiri áherslu á að marka stefnu og miða við aðstæður þó að þarna sé ekki hægt að gera neinar skyndibreytingar eins og hv. 5. landsk. þm. tók fram. Ég vil benda á að ef menn hefðu sagt fyrir fimm árum að það yrði mikið vandamál þó að fé fækkaði um 200 þús. og mjólkurframleiðslan drægist saman úr 120 millj. lítra niður í 105–106 hefði slíkt verið talin fjarstæða. Aðstæðurnar eru nefnilega alltaf að breytast. Það sem við teljum að nægi í dag getur orðið annað á morgun við gerbreytt viðhorf. En ég læt þá máli mínu lokið núna og vænti þess að unnið verði vel í þeirri nefnd sem fær frv. til meðferðar.