Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti Þáltill. á þskj. nr. 93, um heimild fyrir ríkisstj. til kaupa á húsnæði handa rektor Menntaskólans í Reykjavík, var vísað til fjvn., og hefur n. tekið málið fyrir og rætt það ýtarlega á þremur fundum. N. fól auk þess form. n. að ræða við og fá upplýsingar frá hæstv. fjmrh. og hæstv. menntmrh, og rektor menntaskólans. Og svo hef ég rætt málið við biskup. N. hefur klofnað um málið, og minni hl. n. gefur út sérstakt nál. á þskj. nr. 109 og mun að sjálfsögðu gera grein fyrir afstöðu sinni. Í grg. þáltill. er þess getið, að haustið 1942, þegar rektor hafði flutzt í íbúðina í menntaskólahúsinu, hafði honum verið heitið af þáverandi ríkisstj., að honum skyldi séð fyrir öðru húsnæði á næsta ári. Ég geri ráð fyrir, að þetta loforð hafi honum verið gefið vegna þess, að eftir þá gildandi l. bar ríkinu skylda til að sjá rektornum fyrir húsnæði. Það var þá ákvæði um það í l. nr. 71 frá 1919, um laun embættismanna. En í II. kafla þeirra l. er ákveðið, að jafnframt því sem rektor hafi föst laun hjá ríkissjóði, skuli hann hafa fría íbúð í menntaskólahúsinu. En þegar l. eru sett árið 1945, er varða m. a. laun og kjör rektors menntaskólans, er þetta ákvæði um skyldu ríkisins viðkomandi því að sjá rektornum fyrir húsnæði fellt niður. Þannig er nú ekkert lagaákvæði til um þá skyldu hins opinbera. - Ég vildi láta þetta koma fram hér, ef hv. alþm. hefur ekki öllum verið kunnugt um þetta. Þá kemur það til álita, hvort það sé siðferðisleg skylda ríkisins að sjá rektor Menntaskólans í Reykjavík fyrir húsnæði. Fer álit hæstv. Alþ. um það eftir því, hve hátt alþm. vilja meta nauðsynina á því, að rektorinn hafi húsnæði nálægt skólanum til þess að geta haft eftirlit með nemendum sínum, ekki aðeins í kennslustundum, heldur sem allra næst öllum stundum, sem nemendur eru í skólanum og við skólann, ekki aðeins við nám, heldur einnig fundahöld og samkomur, lestur eða annað. Ég fyrir mitt leyti tel þetta svo veigamikið atriði, að sjálfsagt sé að taka það til alvarlegrar athugunar, hvort ríkið eigi ekki, alveg sérstaklega af þessum ástæðum, að telja sér skylt að sjá rektor Menntaskólans í Reykjavík fyrir íbúð og þá nálægt skólanum, til þess að hann geti sem bezt rækt þetta eftirlit. Það má einnig segja, að það sé siðferðisleg skylda ríkisins að sjá rektornum fyrir íbúð, með tilvísun til þess, að það hefur alltaf verið venja og hefð að láta íbúð fyrir rektorinn fylgja Menntaskólanum í Reykjavík, sem lengi var eini menntaskóli landsins. Að vísu má segja, að svo vel sé búið að rektor Menntaskólans í Reykjavík í launagreiðslum og að samkv. nýju launal. hafi honum verið svo bætt launin, að honum væri fært að annast það sjálfum þess vegna að sjá sér fyrir íbúð. En ekki ber því að gleyma, að fyrir þessa venju, sem ríkt hefur, að rektorar þessa skóla hafa allt frá fyrstu tíð haft íbúð í menntaskólahúsinu og ekki var fyrirsjáanleg nein breyt. á því, einmitt þess vegna hefur rektorinn, sem nú er búinn að starfa í því embætti við skólann í 16 ár, ekki haft hug á því að útvega sér íbúð, af því að hann áleit þá skyldu hvíla á ríkissjóði að sjá rektornum fyrir húsnæði. Og mér skilst eftir viðtali við hann, að honum hafi verið ókunnugt um, að lagaleg skylda til þessa hafi verið felld niður, þegar l. voru samþ. síðast um launakjör hans. Og þegar þess er gætt, að viðkomandi öðrum skólum ríkisins er það skylda ríkisins að byggja yfir skólastjórann, og jafnvel yfir kennara, þá er ekki óeðlilegt, að það sama gildi um rektor Menntaskólans í Reykjavík, að sjá eigi honum fyrir íbúð. Og þá væri réttast að hafa ákvæði um þetta í l., eins og áður var, til þess að þurfa ekki að vera að deila um það, hvort skyldur af ríkisins hálfu séu fyrir hendi í þessu efni eða ekki. Samkv. upplýsingum og grg. frá hæstv. menntmrh., þá hefur hann vísað til þess, að hús fáist keypt, sem mun vera húseignin nr. 39 við Garðastræti, og hefur hæstv. menntmrh. óskað eftir heimild handa ríkisstj. til þess að verja allt að 650 þús. kr. úr ríkissjóði til kaupa á því húsi. - Fjvn. hefur fengið upplýsingar um þetta hús frá skrifstofu húsameistara ríkisins, sem mælir með því, að þessi eign verði keypt, og telur, að húsið sé á ágætum stað og hafi verið mjög vel vandað, þegar það var byggt. Hús þetta er nokkuð stórt, kjallari, tvær hæðir og ris, og er í grg. þáltill. talið, að nægilegt sé fyrir rektorinn að hafa til afnota til íbúðar efri hæðina og risið, en síðan megi leigja hitt út. Af þeim tilboðum, sem fyrir liggja, er talið, að þetta sé hagkvæmast að kaupa. En húsið á að kosta 650 þús. kr. Mér er kunnugt um það, að í raun og veru hefur enginn nm. áhuga á því, að greitt verði fyrir þetta hús 650 þús. kr., en þó hygg ég, að sumir nm. mundu vilja, að ríkið keypti húsið fyrir það, ef ekki væri um önnur úrræði að ræða í þessu máli. Ég fyrir mitt leyti er á móti því, að þetta hús verði keypt fyrir 650 þús. kr. Ég tel, að ef það væri keypt, mundi þurfa að borga 100 þús. kr. í aukakostnað, áður en hægt væri að nota húsið sem rektorsbústað, svo að vel væri. Ég tel ekki, að ríkið hafi þær skyldur að inna af hendi við rektorinn, að það ætti að leggja í slíkt. Geri ég ekki ráð fyrir að ræða það atriði meira strax, en býst við, að hv. minni hl. fjvn. ræði það frekar. Það, sem meiri hl. fjvn. leggur til, er, að ríkisstj. sé falið að útvega rektor menntaskólans íbúð svo fljótt sem verða má í nágrenni við skólann og að ríkisstj. sé falið að reyna að ná samkomulagi við biskup um, að rektorinn geti fengið húsið „Gimli“ til afnota. Með því mundi verða uppfyllt það skilyrði, sem ég tel mestu varða í þessu máli, að rektorinn geti haft íbúð nálægt skólanum til þess að geta haft sem bezta aðstöðu til að hafa daglegt eftirlit með þeim hópi ungs fólks, sem honum er trúað fyrir að uppfræða. Auk þess mundi með því móti fást, eftir því sem rektorinn sjálfur upplýsir, ein stofa í þessu húsi, sem hægt væri að hafa til kennslu og til fundarhalda fyrir nemendur, sem hafa ekkert athvarf fyrir félagsstarfsemi sína. Það væri hagur fyrir þá að hafa hús svona nálægt skólanum til þessa. Þetta eru allt saman meginatriði fyrir mér. - Ég viðurkenni, að það er ekki sársaukalaust að biðja biskupinn að fara út úr þessu húsi. Ég hef rætt um þetta mál við hann. Hann hefur bent á, að hann sé nýfluttur þangað. En ég geri ráð fyrir, að hann taki vel í þetta mál, þegar honum er bent á, hve mikils virði þetta er fyrir uppvaxandi kynslóðina. - En við leggjum til í meiri hl. n., að biskupi verði samtímis séð fyrir íbúð annars staðar í bænum, er samboðin sé biskupi landsins, svo að á engan hátt verði gengið á hans rétt. - Ég vil upplýsa það jafnframt því, sem ég hef fram tekið, að samkv. l. hefur ríkisstj. ekki heldur neinar skyldur gagnvart biskupi landsins um að útvega honum húsnæði. Hins vegar virðist, að þar sem samkv. l. hvílir skylda á ríkinu til að byggja yfir presta landsins, þá sé eðlilegt, að þróunin verði sú, að skylda komi á herðar ríkisins um að sjá æðsta manni kirkjunnar fyrir íbúð. Einnig má benda á það í þessu sambandi, að ríkinu ber skylda til að byggja yfir margra lækna og héraðsdómara, þó að það yrði náttúrlega kostnaðarsamt, ef ríkið ætti að byggja yfir flesta eða alla starfsmenn ríkisins. Meiri hl. fjvn. leggur því til, að þáltill. á þskj. nr. 93 verði samþ. með þeim breyt., sem fram koma á þskj. nr. 110, þ.e. að tillgr. orðist um, eins og þar hermir, svo og, að fyrirsögn till. verði umorðuð, eins og kemur fram í 2. tölul. í brtt. meiri hl. n. á þskj. nr. 110. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta mál nánar, en vil aðeins taka það fram, að það, sem fyrir mér og meiri hl. n. vakir, er fyrst og fremst að tryggja umsjón rektorsins yfir nemendunum í svo víðtækum mæli sem frekast er unnt, og við teljum, að ekki sé önnur leið heppilegri til þess en hér er farið fram á í brtt. meiri hl. n. Vænti ég þess, að brtt. meiri hl. nefndarinnar á þskj. nr. 110 verði samþ.



Herra forseti. Eins og fram kemur í álitum meiri hl. og minni hl. fjvn., þá hefur fjvn. ekki getað orðið að öllu leyti sammála um afgreiðslu þáltill. á þskj. nr. 93. Hv. frsm. meiri hl. n. hefur nú lýst sjónarmiðum meiri hl. n., og einnig n. í heild að því leyti, sem hún var sammála um málið. En n. er öll sammála um það, að eins og komið var um húsnæðisvandræði rektorsins, þá væri sjálfsagt að leysa það mál, eftir því sem heppilegast yrði fram úr því greitt. Það var heldur ekki mikill ágreiningur í n. um að hús það, sem getið er í grg. till. á þskj. nr. 93, væri ekki hagkvæmt fyrir ríkissjóð að kaupa, og því væri æskilegast að geta leyst þetta mál á annan hátt. Ég þarf ekki að fara út í þessi atriði, af því að ekki var ágreiningur um þau í fjvn., og hefur hv. frsm. meiri hl. n. skýrt frá því. Ég get þó í þessu sambandi tekið fram, að það hefur gengið lengra frá mínu sjónarmiði en æskilegt væri, að ríkið sjái opinberum starfsmönnum fyrir húsnæði á þann hátt, að ríkið byggi yfir þá, því að starfsmannafjöldi ríkisins er þegar orðinn geysimikill, og fer þeim starfsmönnum sífjölgandi. Gæti verið erfitt í upphafi að gera sér grein fyrir því, hvar ríkið ætti að hætta, ef það ætlaði út á þá braut að byggja yfir alla embættismenn sína og kannske fleiri opinbera starfsmenn. Það hefur ekki verið hægt fyrir ríkið að komast undan því að byggja yfir embættismenn sína, þegar svo hefur staðið á, að embættismenn hafa verið settir niður á staði, þar sem hús geta kannske orðið mjög verðlítil, eins og á afskekktum stöðum og í strjálbýli, og þegar tillit er tekið til þess, að embættismenn ríkisins eru sífellt að flytjast úr einum stað í annan, þá er ekki óeðlilegt, að ríkið taki að sér að eiga embættismannabústaði í þessum afskekktu eða strjálbyggðu stöðum, því að annars gæti það orðið svo, að embættismaður kostaði til að byggja hús, sem hann svo gæti ekki selt, þegar hann flytti sig til, en þegar þetta er farið að ganga lengra, og menn, sem líkur eru til, að sitji alla sína embættistíð á sama stað og hafa fengið virðuleg og vellaunuð embætti, er vafasamt, að ríkið ætti að eiga þessa embættismannabústaði. Það mætti á margan hátt annan styðja að því, að þeir gætu eignazt bústaði sjálfir. Nú er ekki um það að ræða í sambandi við þáltill. á þskj. 93, því að þar er sú breyting á orðin, að embættismaður, sem áður hafði að l. frían bústað, hefur misst þau réttindi í sambandi við nýju launal. og hefur ekki neitt húsnæði sjálfur, og er nú komið í þetta óefni fyrst og fremst af því, að hann taldi sér ekki skylt að sjá sér fyrir húsnæði og býr meira að segja í öðru héraði. Þetta er fullkomlega óhæft, og þótt ríkinu beri ekki skylda til að byggja yfir rektor, þá ber því siðferðislega skylda til þess, og er rétt að ríkið eigi rektorsbústað, sem annaðhvort sé í skólanum eða nærri honum, en sakir þess, að þetta ber svo brátt að, þýðir ekki að leysa þetta nema til bráðabirgða. Að áliti minni hl. er lausnin sú, að ríkið kaupi ekki eða byggi í ár, heldur reyni að leigja fyrir rektor. Minni hl. hefur lagt til, að stjórnin leigi til bráðabirgða íbúð handa rektor á hentugum stað bænum, ekki mjög fjarri skólanum. Enn fremur leggur minni hl. til, að heimilað verði að verja úr ríkissjóði allt að 300 þús. kr. til þess að byggja rektorsbústað. Mönnum er kunnugt um það, að nú á að fara að endurreisa menntaskólann og nokkrar deilur eru um það, hvort hann skuli byggður á sama stað eða fluttur. Ég hef tekið þátt í umr. um það mál, og er ég meðal þeirra, sem hafa talið, að skólinn eigi ekki að vera á sama stað og hann nú er, og tel ég það vafasama ráðstöfun að byggja eða kaupa, fyrr en alveg er ákveðið, hvar skólinn eigi að vera í framtíðinni. En þegar þar að kemur, sýndist okkur minnihlutamönnum ekkert vera því til fyrirstöðu að byggja rektorsbústað, sem væri ekki óhæfilega stór, og töldum, að hægt yrði að byggja sæmilega fyrir 300 þús. kr., og teljum við, að ríkið ætti ekki að fara ofar og sízt eins og till. er um, því að þar er talað um 650 þús. kr., og er sennilega þörf á að breyta húsinu eitthvað. Slíkt yrði meira en það, sem rektor þarf að nota, en út í það skal ég ekki fara, því að frá sjónarmiði minni hl. liggur það ekki fyrir. En till. n. eru byggðar á því, að ekki sé hægt í bráðina að fá leigubústað með viðunandi kjörum, en sennilega yrði hægt að kaupa íbúð til bráðabirgða, og því viljum við, að þessi heimild sé til fyrir stjórnina og hún hafi eitthvert fé í þessu skyni. Við minnihlutamenn teljum, að hlutverk n. hafi ekki verið annað og meira en það að veita stjórninni stuðning og heimild til þess að sjá rektor fyrir bústað. Ég álít ekki okkar hlutverk að segja til um, í hvaða húsi eða jafnvel stofu rektor ætti að vera. Það verður að vera mál stjórnarinnar og rektors. Þess vegna leit ég og meðnm. mínir í minni hl. á það sem óviðkomandi og óviðeigandi að fara að gera till. um þetta efni, en meiri hl. var á öðru máli, og þar skildi milli okkar. Meiri hl. hefur lagt til, eins og það er orðað á þskj. 110, að biskup landsins skuli víkja úr því húsnæði, sem hann er í. Það er út af fyrir sig hraustlegt hjá meiri hl. að ráðast ekki á garðinn, þar sem hann er lægstur, heldur rífa upp biskup landsins og reka hann úr húsnæði sínu, og þetta gera þeir, án þess að þeir séu nokkuð um það beðnir. Þetta er bara fyrir röskleika þessara meðnm. minna. Biskup hafði verið húsnæðislaus lengi, og af miklum velvilja og vinsemd hafði honum verið séð fyrir húsnæði í einkaíbúð, sem átti að vera tekin fyrir eigandann, en hann sýndi ríkinu það tillit að láta þetta standa. Nú í vor var byrjað á viðgerð á „Gimli“ í samráði við biskup, sem átti að hafa þar bústað. Síðan hefur biskup fengið ráðherrabréf fyrir þessari íbúð. Nú er hann fluttur fyrir rúmri viku, þegar meðnm. mínir, meiri hl. fjvn., taka það ráð að leggja til, að hann sé látinn út. Það er nú séð, að hann víkur síðar, svo að hann fengi að vera í hálfan mánuð. Það leysir ekki húsnæðisvandræðin, þó að einn embættismaður sé látinn víkja og annar komi í hans stað. Ég vil benda á það, að það er ekki hægt að láta biskup fara, til þess þyrfti að fá útburðarleyfi, sem vafasamt er, að mundi fást. Svo er vafasamt, að rektor vildi flytja inn í íbúð, sem honum væri séð fyrir á þennan hátt. Þá er á það að líta, að þetta mun vera alveg einstök till., og ég efast um, að svona till. gæti komið fram á nokkru þjóðþingi siðaðra þjóða nema á Íslandi, að ætla að kasta biskupi landsins út úr húsnæði, sem hann hefur fengið ráðherrabréf fyrir. Þetta er atriði, sem ég vil biðja hv. þm. að athuga. Er ekki verið að misstíga sig hér á alvarlegu máli? Ég þarf ekki að hafa um þetta langa ræðu. Þm. hafa oft haft með að gera torskildari og vandameiri mál en þetta er, svo að orðalengingar eru varla nauðsynlegar. Að lokum vil ég fara fram á, að stjórnin fái nauðsynlega heimild og hvatningu frá þinginu til þess að leysa húsnæðismál rektorsins, og annað liggur ekki fyrir. Ég vil alvarlega biðja þm. að yfirvega þetta mál, svo að ekki blandist neitt í það, sem mætti teljast óviðeigandi og þinginu ósamboðið.



Ég hef ástæðu til að þakka mörgum þm. fyrir vinsamlegar till. í þessu máli, er ég benti á það, að óviðunandi væri, að rektor væri búsettur austur í Ölfusi fyrir aðgerðir menntmrh. Það fyrsta var, að menntmrh. bar fram rösklega till., um að kaupa hús í Garðastræti fyrir 650 þús. kr., og skilst mér, að góðir menn telji, að það verði að bæta við 150 þús. kr., þannig að það kosti 800 þús. kr. Síðan var þessu vísað til fjvn., og get ég ekki neitað því, að n. hefur gert minni till. miklu betri skil en till. ráðh., og mun þar ráða málefni, en ekki kærleikur til mín, því þó að n. klofnaði, þá eru í báðum nál. svo veigamikil atriði, að ég hef ástæðu til að þakka. Ég vil segja, að sú fyrirhöfn, sem hv. þm. Barð. hefur haft fyrir að útvega rektor húsnæði nálægt skólanum, er virðingarverð. Hitt get ég ekki lofað, þau úrræði, sem hann hefur fundið, því að ég álít, að þau mundu ekki leiða til heppilegrar úrlausnar. Það hefði verið mjög gott fyrir menntmrh. að hlusta á ræðu og rök hv. þm. Barð., því að hann flutti gagnrýni á því, að rektor byggi ekki í skólahúsinu. Þetta er eitt af þeim axarsköftum, sem menntmrh. hefur smíðað í skólamálum landsins og þm. fá að sjá fleiri af. Þm. Barð. sagði, að það að hafa skóla með 450 nemendum alveg eftirlitslausan sýndi einmitt þá skoðun ráðh., að skólar ættu að vera eins konar verksmiðjur, en ekki annað, og er það gagnrýni á þeirri skólalöggjöf, sem hann stóð fyrir, þótt ekki verði út í það farið hér. Ég vil bæta við einni röksemd viðvíkjandi erfiðleikunum á því að láta biskup fara úr húsnæði því, sem ráðh. var búinn að ákveða, að hann skyldi hafa. Ég hygg, að ef biskup vildi, gæti hann setið, því að hann mundi vera kominn undir húsaleigul., og þó að ég viti ekki, hvort biskup mundi beita þrásetu, væri honum ekki nema vorkunn. Úrræði meiri hl. hljóta því að stranda á tvennu. Í fyrsta lagi, að ráðherrabréf er fyrir húsnæðinu og húsaleigul. mundu ekki leyfa, að biskup væri látinn fara, og í öðru lagi mundi rektor ekki fara í húsnæði, sem fengið væri með svo harkalegu móti. Þá kem ég að till. minni hl., sem mér finnst mjög heppileg, að útvega rektor húsnæði til bráðabirgða. Ég álít, að það sé það eina úrræði, sem til greina geti komið, og hef leyft mér að bera fram viðbótartill. við till. minni hl., sem ég mun koma að síðar. Þm. finnst, að rektor eigi að búa sem næst skólanum, og eins og ég hef tekið fram, lét rektor það í ljós við mig fyrir fáum árum, að hann yrði ánægður með landlæknishúsið gamla, ef gert yrði við það á sæmilegan hátt. Rektor vildi gjarnan fara úr íbúð sinni í menntaskólanum, af því að honum virtist erfitt að hafa íbúð í nútímaskóla, þar sem ekki er nema einn stigi. Það skilja allir, að þetta var annað fyrir 100 árum en nú. Svo er annað, Þar sem er fjöldi nemenda og lítil börn, er ekki hægt að hafa þau börn veik, ef ekki með því að hafa þau samvistum við slíkan hóp af fólki, þar sem hver hefur sitt kvef. Á Akureyri er allt öðru máli að gegna. Þar er alveg sérstök rektorsíbúð. Hún er eins og gerist í nútímaskólum, aðskilin, og hefur ekki þessa annmarka, sem ég hef minnzt á. Það kom fyrir nokkrum árum til orða að laga hús landlæknisins þannig, að það gæti verið rektorsbústaður, og rektor vildi það vegna legu hússins, af því að það lá að menntaskólanum. Nú á einhvern tíma að rífa þetta hús, en það verður ekki fyrr en eftir 10 ár, sem bæði það og „Gimli“ verða rifin, en þau standa á lóðinni, þar sem landið hlýtur að byggja framtíðarbyggingar sínar og m. a. alþingishús. Það er þó ekki hugsanlegt, að þetta verði mjög fljótt. Nú er allt í óvissu um það, hvort menntaskólinn verði fluttur, og ef hann yrði fluttur suður í Fossvog eða Öskjuhlíð, yrði byggður rektorsbústaður í sambandi við hann. Hæstv. fjmrh. sagði, að það yrði dýrt að gera gamla landlæknishúsið upp, en ég sannfærðist ekki af þeirri ræðu, sem hann flutti. Ég átti tal við smið um þetta, og hann sagði: „Ef ég ætti að gera gamla landlæknishúsið upp, mundi ég geta gert það fyrir 100 þús. kr. Ég mundi setja upp vírnet og múrhúða það til þess að taka af allan súg. Ég mundi þilja það innan með krossvið og setja ný gólf, og yrði það þá eins góð íbúð og til er í bænum.“ Það er ekkert hús til, sem er jafnvel sett. Það er ekki alveg í húsinu, en svo nærri, að hægt er að hafa fullkomið eftirlit. Ég vil enn fremur segja það í framhaldi af þessum orðaskiptum mínum og ráðh., að fyrir nokkrum árum, þegar ég hafði meðgerð með þessi mál, fór fram viðgerð á menntaskólanum. Sumar stofurnar voru klæddar með pappa, en aðrar með krossvið. Niðurstaðan varð sú, að eftir nokkurn tíma voru nemendur búnir að setja göt á pappann, en báru hins vegar svo mikla respekt fyrir krossviðnum, að hann stóð óskemmdur. Um leið og ég þakka hv. þm. Barð. fyrir þann stuðning, sem hann hefur veitt mér, vil ég benda á, að þessi möguleiki er enn fyrir hendi. Bifreiðaeftirlitið er eins illa sett þarna og mögulegt er með sína starfsemi, og þeir, sem þar vinna, vildu gjarnan komast á annan stað utar í bænum og yrðu afar ánægðir. Þar sem svo er komið, að enginn maður í n. vill samþykkja till. ráðh. og kaupa húsið í Garðastræti, og þar sem komið hefur í ljós, að máli rektors er engin stoð að till. meiri hl., og þar sem minni hl. hefur lagt til, að rektor verði útvegað húsnæði til bráðabirgða, hygg ég, að vandfundið sé bráðabirgðahúsnæði handa rektor, sem sé eins heppilegt og getur dugað eins lengi og þörf er á, þegar málið er á hverfanda hveli. Ég vil benda á það, að till. ráðh. um að kaupa húsið í Garðastræti er fram komin af því, að hann vill láta flytja skólann. Hann hafði gert ráðstafanir til þess að kaupa lóðina milli Laugarness og Klepps til þess að hafa skólann þar. Það er fljótræði af ráðh. að vilja flytja skólann, en það virðist samræmi í því að vilja flytja skólann og flytja rektor upp í Garðastræti. Það lá við borð, að skólinn yrði fluttur burtu, en borgarstjórinn í Reykjavík bannaði að taka lóðina undir skólann. Nú hefur verið borin fram till. um að hallast að því ráði að kaupa lóðina við menntaskólahúsið til þess að byggja menntaskóla. Það mál er ekki komið fyrir aftur, og fer ég ekki út í það, en vil benda á það í sambandi við bráðabirgðaúrræði, að ef skólinn er fluttur, gildir annað um rektorsbústaðinn en ef hann er ekki fluttur. En ég vil koma að þeirri viðbótartill., sem ég flyt við till. á þskj. 109, en sú till. er um það að veita rektor frí frá kennslu og störfum við skólann, meðan hann hefur ekki íbúð í bænum. Ég vil taka undir það, að það mun vera dæmalaust í allri skólasögu veraldarinnar, að það sé búið þannig að stærsta skóla landsins, að rektor sé heimilisfastur í 50 km. fjarlægð frá skólanum og yfir erfiðan fjallveg að fara að vetrinum. Ég þykist vita, að þm., sem allir þekkja rektor, sem er skyldurækinn, mikill ferðamaður og mun í lengstu lög þreyta þennan leik við fjallið og hálkuna í vetur, skilji það, að það eru fjörráð við hann að ætlast til þess af honum, að hann leggi þetta á sig. Þess vegna legg ég til, að þetta verði ekki gert. Það er búið að gera nóg axarsköft í þessu máli, þó að því sé ekki bætt við, að skyldurækinn maður neyðist til þess að vera í stórhríðum tvisvar á dag á ferð yfir erfiðan fjallgarð. Ég sé því ekkert saknæmt við það, þó að rektor fengi frí frá þessum störfum um tíma, þar sem þetta er ekki honum að kenna, heldur aðstöðunni. Ég þykist svo viss um það, eftir því sem málefni standa til, að Alþ. samþykki viðbótartill. mína við till. á þskj. 109.



Það var einhver, sem minntist á það í þessum umr., að þetta væri einfalt mál, en mér virðist það samt nokkuð flókið, því að það er búið að vera lengi á döfinni. Ef ekki hefði þurft að ræða málið svona mikið hér á Alþ. og það hefði ekki verið svona torvelt fyrir alþm., þá væri þegar búið að leysa húsnæðismál rektors. Það hefur verið farið um það mörgum orðum, hvað óviðunandi það sé fyrir rektor, nú þegar vetrarveður fara í hönd, að eiga heima 50 km. frá skólanum. En þetta mál væri nú þegar leyst fyrir nokkru, ef þessi till. hefði fengið afgreiðslu, eins og ég óskaði eftir, á tveimur dögum, og virtist málið það einfalt, að auðvelt væri fyrir Alþ. að taka ekki lengri tíma til þess en það. Hafa stærri mál verið leyst á miklu skemmri tíma. Ég hefði líka verið búinn að leysa þetta mál fyrir haustið og þessi vandræði ekki komið til, hefðu ekki aðrir aðilar staðið í vegi fyrir því, eins og ég hef þegar skýrt frá. Ég þarf ekki að svara ræðu hv. þm. S-Þ. Mig furðar á því, að hægt skuli vera - í þó ekki lengra máli en ræða hv. þm. var, þó að hún væri að vísu nokkuð löng - að koma fyrir eins mörgum ósannindum og hann bar fram, því að það er auðvelt fyrir hvaða þm. sem er að sjá, að hann fer með rangt mál. Í fyrsta lagi heldur hann því fram, að ég hafi ekki skeytt neitt um það að útvega rektor íbúð, en rokið til, þegar hans till. kom fram. En ég gerði tilraun til þess á s.l. ári að leysa málið, og hefði það tekizt á s.l. hausti, hefðu ekki aðrir aðilar komið þar til greina. Enn fremur heldur hann því fram, að ég vilji helzt, að rektor búi sem lengst frá skólanum. Hann veit vel, að ég sótti fast, að það væri útbúin íbúð fyrir rektor nálægt skólanum, en fékk því ekki ráðið, og þar sem nú var svo komið, að það ekki tókst, varð að leita annarra ráða. Enn fremur eru þriðju ósannindin. Hv. þm. heldur því fram, að ég hafi flæmt rektor út úr þeirri íbúð, sem hann hafði í skólanum, á móti vilja hans. En þetta er öfugt við sannleikann. Rektor taldi ekki lengur viðunandi að búa í þessu húsnæði, og engum ætti að vera betur kunnugt um það en þessum hv. þm. Loks heldur hv. þm. því fram, að hann hafi átt tal við rektor um Amtmannsstíg 1 fyrir nokkrum árum og hafi hann þá talið, að hann mundi geta sætt sig við það, að þar væri útbúin íbúð handa honum. Ég fullyrði líka, að þetta eru ósannindi. Ég veit, að rektor mundi líta á það sem móðgun, ef þingið gerði einhverja samþykkt á þá leið, að hann skyldi búa í þessu húsi. Tvisvar sinnum hafa verið kvaddir til þess menn af hálfu stjórnarinnar að athuga möguleika á því að innrétta íbúð í þessu húsi, og í bæði skiptin hefur dómurinn verið á þá leið, að húsið sé með öllu óhæft til íbúðar. Þetta veit hv. þm. vel. Hann veit einnig, að þótt nú væri horfið að því að lappa upp á þetta hús, þá væru húsnæðismál rektors ekki leyst, og gæti hann þá ekki stundað starf sitt við skólann áfram. Þetta voru fjórðu eða fimmtu ósannindin í ræðu hv. þm. Svo koma enn ein ósannindin, svo sem auðvelt er fyrir hvern þm. sem er að ganga úr skugga um. Hv. þm. heldur því fram, að Reykjavíkurbær hafi bannað að nota landið í Laugarnesi, sem ríkisstj. hefur keypt, fyrir menntaskólann. Reykjavíkurbær getur ekki bannað að byggja menntaskóla á þessu landi. Reykjavíkurbær hefur þvert á móti veitt leyfi til þess að byggja menntaskóla, og það er ekki hægt að nota þetta land til annarra nota nema með samkomulagi við ríkisstj. Ég þarf ekki að fara fleiri orðum um ræðu hv. þm. S-Þ. Ég hef til gamans talið upp nokkuð af ósannindum, sem ég hjó eftir. En viðvíkjandi þeim till., sem hér liggja fyrir, þætti mér bezt að samþ. væri till. meiri hl. fjvn., vegna þess að hún fer í þá átt, sem ég helzt hefði kosið. Ég álít bezt fyrir þessu máli séð, ef ríkisstj. gæti fengið íbúð í „Gimli“, auk þess sem hægt væri að nota þetta hús til annarra þarfa í þágu skólans. Ég veit ekki, hvort samkomulag næst um þetta, úr því sem komið er, en samt sem áður tel ég þetta svo mikilsvert, að ég mundi vilja gera þessa tilraun. Verði sú till. ekki samþ., vil ég mælast til þess, að till. verði samþ. eins og hún var borin fram, því að fyrir mér er það aðalatriðið, sem er mest aðkallandi, að rektor sé tafarlaust séð fyrir íbúð, og það er hægt að gera með því að kaupa það hús í Garðastræti, sem ríkisstj. stendur til boða. Mundi nokkur hluti þess húss nægja fyrir rektor, en hinn hlutann mætti nota til annarra þarfa, og eins og ég áður hef lýst, er full þörf fyrir allt húsið - og þótt meira væri - til ýmissa hluta. Ef till. minni hl. fjvn. verður samþ., þá er málið alls ekki leyst með því móti. Að því er snertir fyrri hl. till., að gera tilraun til þess að útvega rektor leiguhúsnæði til bráðabirgða, þá get ég upplýst það, að í sumar voru gerðar ítrekaðar ráðstafanir og reynt að hafa öll útispjót til þess að útvega leiguhúsnæði fyrir rektor, eftir að útséð var, að „Gimli“ fengist ekki til þessara nota, en þetta mistókst algerlega, og ég geri ráð fyrir, að þm. geti rennt grun í það, hver ástæða var fyrir því, að svo erfitt var fyrir ríkisstj. að útvega leiguhúsnæði. Það er auðskilið mál og þarf ekki að skýra það. Það er þess vegna tómt mál að tala um. En síðari hl. till. er heimild fyrir ríkisstj. til að verja allt að 300 þús. kr. til byggingar eða kaupa á húsnæði fyrir rektor. Mér finnst þess vegna, nú þegar ég bið þingið um heimild handa ríkisstj. til að bæta úr þessu, að það sé furðumikið alvöruleysi af minni hl. að bera slíka till. fram. Samkv. þessari till. er að vísu heimilað að kaupa íbúð, en sá galli er á, að ekkert slíkt tilboð hefur legið fyrir undanfarið. Þó að reynt hafi verið að afla tilboða, hefur ekkert tilboð fengizt fyrir 300 þús. kr., sem rektor gæti við unað. Það gæti hugsazt, að innan skamms væri hægt að afla slíkra tilboða, en þá er engin trygging fyrir því, að það sé betra tilboð fyrir ríkisstj. eða hagkvæmara en það tilboð, sem nú liggur fyrir varðandi þetta hús í Garðastræti. Ég tel það efalaust, að þeir, sem hafa verið kvaddir til þess af hálfu ríkisstj. að skoða það húsnæði, sem á boðstólum er, séu á sama máli, og ég hugsa, að þeir menn viti það nokkru gerr en þeir þm. í fjvn., sem standa að þessari till. Ég tel það svona dálítið undarlega umhyggju fyrir hag ríkissjóðs að vilja endilega með ályktun frá Alþ. binda þannig hendur ríkisstj. í þessu máli, að henni sé ókleift að ganga að því tilboði, sem hún telur hagkvæmt. Við þetta bætist svo það, að ekki eru miklar líkur til þess, að hægt sé að fá íbúð fyrir þetta verð handa rektor, nema það sé í húsi með öðrum, en hæstv. fjmrh. hefur verið því andvígur og þótt það óviðkunnanlegt - og er ég honum þar sammála -, að ef keypt yrði íbúð, þá yrði það í sameign við einhverja aðra, ríkið keypti í sameign við einstaklinga. Ég treysti þess vegna því, að þessi till. minni hl. verði felld, vegna þess að hún leysir ekki málið. Ég trúi því ekki, fyrr en ég tek á, að mikill meiri hl. Alþ. óski ekki eftir því, að ríkisstj. geti leyst þetta mál tafarlaust, þannig að rektor geti sinnt störfum sínum. Fyrir mér er það aðalatriðið, að það verði hægt tafarlaust að bæta úr húsnæði rektors. Mér er sama, hvort samþ. er till. meiri hl. fjvn. eða upprunalega till. Ég tel aðalatriðið, að önnur hvor till. verði samþ., enda þótt ég kysi frekar till. fjvn. af þeim ástæðum, sem ég hef áður nefnt.



Herra forseti. - Það er búið að tala mikið um þetta mál. Það er ekkert nýtt mál, því að nokkur ár eru nú, síðan fjvn. fór um þetta mál að fjalla, því að það hefur verið svo, að þetta húsnæðismál rektors er gamalt vandamál, sem verður að leysa. Ég held. hvað sem því líður, hvort það sé lagaleg skylda fyrir ríkið að sjá honum fyrir íbúð, að þm. séu allir á einu máli um það, að það sé nauðsynlegt, að rektor búi í skólanum eða fast við hann. Þetta er 100 ára gamalt hús, eins og kunnugt er, og var teiknað á sínum tíma úti í Danmörku. Á þeim tíma var það ekki venja, að kennarar byggju í skólahúsinu, heldur í húsi fast við skólastaðinn, enda er það svo í þessu húsi, að ekki er gert ráð fyrir því á teikningunni, að þar yrði íbúð handa rektor eða öðrum kennurum. Fyrsti rektorinn, Sveinbjörn Egilsson, bjó ekki í skólanum, og allir muna nú, hvað fyrir kom í hans skólatíð, „pereatið“, og þarf ekki að leiða getum að því, að svo hefði ekki farið, ef hann hefði búið í skólanum. Svo þegar næsti rektor, Bjarni Jónsson, tók við, var búin til íbúð handa honum í suðurendanum, þar sem prestaskólinn var áður. Hann hefur litið svo á, að fyrst ekki var hægt að fá íbúð við skólahúsið, þá væri nauðsynlegt að búa í sjálfum skólanum, og allt frá þeim tíma, 1854, hefur flest eða öll árin einhver kennari, yfirkennari eða rektor búið í skólahúsinu. Þetta þótti nauðsynlegt, og þá voru nemendur ekki nema innan við 100, og ekki nema nokkrir tugir sum árin, en á seinni árum fór þeim heldur fjölgandi. Nú eru nemendur komnir á fimmta hundrað, og það er látið viðgangast, að rektor búi 50 km frá skólahúsinu. Það hefur verið þannig, að eftir því sem nemendum hefur fjölgað, hefur verið erfiðara að halda íbúð fyrir rektor, því að skólinn hefur keppzt svo við að auka húsnæði fyrir nemendur. Í minni tíð í skólanum fyrir 30 árum bjuggu tveir kennarar í skólanum, en eftir því sem nemendum fjölgaði og þörfin varð meiri fyrir húspláss handa þeim, var alltaf verið að taka meira og meira af þessum íbúðum. Fyrst var tekið af íbúðinni niðri, svo var þrengd meir og meir íbúð rektors, þangað til kom að því, að hann hafði aðeins eftir tvö herbergi með sameiginlegum inngangi við allan skólann og svefnkompur uppi á háalofti án þæginda. Það var ekki vansalaust, að rektor varð að fara kl. 8 á hverjum morgni, ef hann átti að geta þvegið sér, niður í íbúð, áður en hann byrjaði að kenna í skólanum. Þetta sjá allir, að var gersamlega óhugsandi til frambúðar. Allir sjá, að rektor með fjölskyldu sína og ungbörn, gat ekki búið innan um mörg hundruð nemendur, en það var sama sem svo væri, þar sem hann hafði ekki sérinngang í íbúðina, og ekki gat hann heldur farið út á ganginn, þar sem var fullt af ryki eftir mörg hundruð nemendur. Auk þessa höfðu kennararnir ekki nema litla stofu á neðstu hæð fyrir kennarafundi, sem var algerlega ófullnægjandi, svo að það varð að taka af íbúð rektors til þeirra hluta. Þess vegna var það 1930, þegar umbætur voru gerðar á skólanum í þessum efnum, að það kom strax til umr., hvort ekki ætti að sjá rektor fyrir sérstöku húsnæði á skólalóðinni eða fast við skólann, en ekki varð úr því á þeim árum. Árið 1936 var svo komið, að þrengt var svo að rektor, að hann gat ekki lengur í skólanum búið, og bjó hann þá nokkur ár utan við skólann. En það kom brátt í ljós á þeim árum, að ekki var hægt að hafa rektor skólans langt frá skólanum, og þess vegna var horfið að því ráði aftur, að hann flytti inn í skólann. Árið 1940 var skólinn hertekinn af Bretum, og setuliðið settist þar að og var þar tvö ár. Menntaskólinn var þá fluttur í háskólann, og fékk þá rektor íbúð í nánd við háskólann og býr þar þau ár, meðan skólinn var þar. Svo þegar menntaskólahúsið var aftur afhent ríkinu og farið að kenna þar, þá komu strax upp sömu vandkvæðin á því, hvernig fara eigi með rektor. Það var ekki fýsilegt fyrir hann að flytja inn í skólann, en þó gerði hann það fyrir þrábeiðni ríkisvaldsins með því fyrir fram gefna loforði, að hann fengi sæmilega íbúð á skólalóðinni eða fast við skólann, og þannig hefur þetta mál staðið síðan og stendur enn í dag. En þó er það verst nú, þar sem rektor býr nú í 50 km. fjarlægð frá skólanum og fjallvegur á milli, og þó hefur skólinn aldrei verið eins fjölmennur og nú. Þá er það, að rektor snýr sér til fjvn. 1943 og biður hana ásjár, og fjvn. fer og skoðar þessa íbúð, og ég held, að öll n. hafi þá verið sammála um það, að íbúðin væri ófullnægjandi og ekki hægt fyrir rektor að búa í henni til langframa, og fjvn. fékk því áorkað, að í fjárl. 1944 var sett á heimildagr., 22. gr., till. um það að heimila ríkisstj. að reisa annaðhvort hús á sjálfri skólalóðinni eða útvega rektor hæfilega íbúð í nánd við skólann. Fjvn. var á einu máli um það, að þegar talað var um í nánd við skólann, þá sé átt við þau hús, sem ríkið átti við Amtmannsstíg 1, og „Gimli“. Það voru þau hús, sem n. átti alltaf við, þegar talað var um íbúð í nánd við skólann, lóðir, sem ríkið átti sjálft. Ekkert hefur verið gert enn þá nema það, að utanþings-menntmrh. var falið að útbúa rektor íbúð í turninum á Amtmannsstíg 1, en það gat aldrei orðið nein íbúð, enda var aldrei litið við þessu, hvorki af rektor né öðrum. En 19431944 gerist ekkert í málinu, og 19. júní 1944 skrifar fjvn. ríkisstj. og þykir seint ganga og getur um, að þar eð ríkisstj. hafi tekið „Gimli“ eignarnámi til sinna afnota, þá vildi n. benda á, ef hægt væri að rýma „Gimli“, hvort með því væri ekki leyst húsnæðisspursmál rektors, og væri þá vilji fjvn., að hann fengi íbúð á þeim stað. Ég segi fyrir mig, að ég bjóst við, að þegar „Gimli“ var rýmt, væri það gert til að leysa þetta vandamál, enda var það vilji fjvn. Mér kemur það einkennilega fyrir sjónir, án þess að ég vilji blanda biskupi landsins nokkuð inn í þetta mál, því að auðvitað á hann enga sök þar á, hvað hv. þm. S-Þ. er lítið nákvæmur. Við förum hvergi fram á, að biskup sé rekinn út úr húsinu skilyrðislaust. Ég get ekki séð, að það sé neitt ljótt, þótt reynt sé að leita samkomulags við hann og honum útveguð, ef um semst, betri íbúð á öðrum stað, því að ekki þarf hann að búa hjá menntaskólanum, en það er nauðsynlegt fyrir rektor að búa sem næst skólanum. Við erum ekkert að níðast á biskupnum, heldur viljum við aðeins leita samkomulags við hann um íbúðaskipti, því að ef hann vildi flytja, þá er þetta mál leyst. Ef þetta tekst ekki, viljum við heimila ríkisstj. að veita fé til annarrar lausnar á málinu. Ég tel till. meiri hl. leysa málið, og ef hv. þm. telja, að rektor eigi að búa hér í Reykjavík, þá samþykkja þeir till. Það mun þá koma fram við atkvgr., hvort hv. þm. vilja, að rektor búi hér og geti haft eftirlit með skóla sínum, eða hvort hann á að vera kyrr í 50 km. fjarlægð frá skólanum, sem vitanlega torveldar og getur gert ókleift eftirlit frá hans hálfu, ef veður og færð versnar frá því, sem nú er.



Ég vildi leyfa mér að bera upp við hæstv. forseta að fresta umr., vegna þess að nýtt ástand hefur skapazt við hinn nýafstaðna stórbruna. Ég hygg, að skorta mundi fé, ef kaupa ætti upp lóðirnar við skólann, en það er nauðsynlegt, ef byggja á yfir rektor og auka skólann. Mál þetta mundi leysast að nokkru með því að fá íbúð fyrir rektor í vetur með það fyrir augum að koma upp húsnæði við skólann að sumri. Í dag kom í ljós, að hugsanlegt er að leigja íbúð með ákveðnum skilmálum, sem þó eru ekki aðgengilegir. Ég tel samt, að það sé fjárhagnum hagkvæmara en að kaupa þetta hús með því verði, sem sett er á það. Ég álít því æskilegt, að ráðrúm fáist til að athuga þessa nýju möguleika.



Ég vona, að hv. þm. sjái, að þetta má ekki dragast frekar. Ég mælist því til, að ef málinu verður frestað, þá verði það ekki lengur en til morguns.



Herra forseti. Mér þykir rétt að benda frsm. minni hl. á, að annaðhvort hefur hann ekki lesið till. meiri hl. eða ekki viljað skilja hana. Það er langt frá, að farið hafi verið fram á að kasta hans herradómi, biskupinum, á dyr. Miklu heldur var um það að ræða að reyna að ná samkomulagi. Mig dreymir ekki um, að biskupinn, sem þekkir þetta mál manna bezt, standi á móti því, að málið leysist á þann hátt, sem bezt er fyrir æskuna. Slíkt ber ekki að ætla biskupi, yfirmanni kirkju og svo góðum dreng. N. tekur skýrt fram, að leitað yrði samkomulags og honum tryggt húsnæði, sem sæmandi er. Öllum svigurmælum hv. frsm. minni hl. vísa ég á bug. Viðvíkjandi aths. hv. þm. S-Þ., að ekki sé hægt að rýma húsnæðið, vildi ég benda á l. frá 14. febr. 1945, sem heimila þetta. L. þessi eru breyt. á eldri l. um húsnæði, og eru þar sérstök ákvæði um „Gimli“, þar sem ríkisstj. er heimilt að taka húsið til afnota fyrir þá menn, sem hún þarf að láta húsnæði í té. Þessu mun þó ekki þurfa að beita nú. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 112, þá er ég henni mótfallinn. Það hefur komið fram, að hv. þm. S-Þ. er ekki ljóst, að ríkið hefur enga lagaskyldu til að útvega rektor húsnæði. Ef þetta verður leyst sem framtíðarmál, er ekkert atriði, hvort þetta er gert næstu daga. Rektorinn gæti búið t.d. á Hótel Borg, og væri engin goðgá og ekki hægt að telja það neina útlegð, meðan þetta kæmist í framkvæmd. Það er því ástæðulaust að samþykkja þessa till. Fyrir okkur í meiri hl. vakir, að rektor búi þar, sem hann getur haft auga með börnunum allan tímann, og ég trúi ekki, að þeir, sem hafa verið í skólanum, snúist gegn hagsmunum hans. Hitt er aftur á móti ekkert atriði, hvar biskup býr, og er ekki annað sæmandi fyrir Alþ. en að hann hafi sæmilegt húsnæði. Hv. menntmrh. beindi því til fjvn., að málið hefði verið dregið á langinn. Ég hygg, að ekki sé ástæða til að ásaka n. fyrir þetta, því að málið lá fyrir n. frá 11. nóv. til 13. nóv., og geta menn þá séð, að hún hefur ekki haldið því lengi hjá sér. Að síðustu þetta, að hv. menntmrh. hafi keypt lóð í Laugarneshverfi fyrir 300 þús. kr. og það hafi verið samþ. af bæjaryfirvöldunum. En mér hefur verið tjáð af bæjaryfirvöldunum, að þar hafi ekki verið keyptur einn metri af landi, hins vegar hafi verið keypt réttindi til að nota á landspildu um takmarkaðan tíma, en lóðin aldrei keypt, enda ekki föl. Væri fróðlegt að fá að vita, hvort 300 þús. kr. hafi verið fleygt til kaupa á gömlum húskofa.



Herra forseti. Ég get vel skilið, að hæstv. menntmrh. sé óánægður með meðferðina á sér. Það kom í ljós hjá hv. þm. Barð., að ráðstöfun ráðh. er miklu vitlausari en ég hélt. Þessi hæstv. ráðh. hefur játað, að hann hafi brúkað 300 þús. kr. til að kaupa ónýtan húskofa, en lóðin tilheyrir bænum. Það er því ekki að undra, þótt hann sé heldur geðbágur, þegar svo er komið, og vil ég skora á form. fjvn. að athuga þessa meðferð á ríkisfé. Hæstv. ráðh. hefur þrýst rektor úr íbúð sinni, og þó að húsið sé vont, er vitað, að rektor gat þar haft eðlilega umsjón með nemendum. Síðan þegar sami hæstv. ráðh. sér sig til knúinn, vill hann kaupa hús við Garðastræti, en hv. fjmrh. er því mótfallinn, enda engin fjárveiting til þess. Þegar hann sér, að hann fær ekki keypt, hallast hann að till. meiri hl., sem fjallar um að tala við biskupinn um húsnæði, sem þegar hefur verið ráðstafað. Hæstv. ráðh. sagði það rangt, að rektor hefði sætt sig við endurbót á öðru húsinu. Hann veit auðsjáanlega ekki, hvað okkur fór á milli. Þegar fjvn. veitti heimild til að endurbæta húsið á þessari lóð eða byggja þar að nýju, setti hann sig á móti því af pólitískum ástæðum. Hæstv. ráðh. segir enn fremur, að húsið sé ekki í nothæfu ástandi, þvert ofan í vottorð þar að lútandi. Víða tíðkast það erlendis, að menn byggja einnar hæðar hús á brunarústum. Það mætti því fara eins að hér og byggja bráðabirgðahúsnæði á rústum hins nýafstaðna bruna. Ég verð að segja það, að mig furðar á því, að hv. þm. Barð. skuli vilja setja rektor í hættu, því þó að ekki sé lagaskylda að útvega honum húsnæði, þá er það siðferðisleg skylda. Rektor hefur orðið að hverfa á brott vegna þess, að hæstv. ráðh. hefur fyllt húsið, og býr hann nú við allt of erfið kjör til að geta gert skyldu sína. Þess vegna má líta á, að rektor er orðinn þreyttur á þessum svikum og vill láta sverfa til stáls í þessu máli. Nú býr rektor austur í Ölfusi, og í hverri ferð, sem hann fer hingað til að gegna skyldustörfum sínum, felst ásökun á hendur hæstv. menntmrh. fyrir, hve ræfilslega hefur verið tekið á þessu máli. Verður gaman að sjá, hvað margir hv. þm. þora að greiða atkv. gegn minni till.



Herra forseti. - Þessi þáltill., sem ég flyt hér, ásamt þrem öðrum, fjallar um tvö skyld atriði. Hið fyrra atriðið er um að skora á ríkisstj. að láta framkvæma nauðsynlegar breytingar á alþingishúsinu til að bæta starfsskilyrði þm. og einnig að breyta því fyrir blaðamenn, þannig að þeir gefi hafzt þar sæmilega við. - Svo vildi ég leyfa mér að tala um annað atriðið. Þegar núverandi húsakynni Alþ. risu, voru þau glæsileg og mikil viðbrigði fyrir þm. að flytja úr menntaskólanum hingað í hjarta borgarinnar. En síðan það var, hafa margar breyt. gerzt og miklar breyt. orðið á störfum Alþ. frá því, sem þá var. T.d. hefur þm. fjölgað og störfin orðið umfangsmeiri. Fram til ársins 1911 situr Alþ. eitt í þessu húsi. En það ár tók Háskóli Íslands til starfa, og hafði hann, svo sem kunnugt er, aðsetur hér um nálega 30 ára skeið, eða fram til ársins 1940, er hann fluttist í hin glæsilegu húsakynni sín. Er hann flutti, losnaði allmikið pláss hér í húsinu, og var að því töluverð bót, bæði fyrir þm. og ekki sízt flokkana, er fengu sín flokksher bergi til umráða. En þrátt fyrir þessa miklu bót, sem varð á starfsskilyrðum Alþ. 1940, er nú svo komið, að húsnæðið hér er orðið mikils til of naumt, og þarf ég ekki að nefna mörg dæmi því til sönnunar, hv. þm. er málið of kunnugt til þess. T.d. er það vel kunnugt, að ríkisstj. hefur ekkert sérstakt herbergi, sem hún getur haldið fundi í eða einstakir ráðherrar notað, ef þörf gerist. Þá hefur utanrmn. ekkert sérstakt herbergi, þar sem hún gæti haldið fundi og geymt gögn sín, og enn fremur má benda á það, að ekkert sérstakt herbergi er ætlað þingmönnum til viðræðna við menn, sem þurfa að hitta þá að máli, svo að hv. þm. verða daglega að eiga viðtöl við menn á hlaupum og leita sér hælis í einhverjum kimum í þessu skyni. Síðast en ekki sízt vil ég minna á það, að hér í húsinu er enginn lestrarsalur. þar sem þm. hafa aðgang að nauðsynlegum handbókum og geta sinnt ritstörfum í sambandi við þingstörf sín. Hér sjást engin erlend blöð á lestrarsalnum, sem kallaður er því nafni, en er enginn lestrarsalur. Öllum er ljóst, hversu þetta torveldar störf einstakra þm. og þingnefnda. Þm. þekkja þetta allir, og þarf ég því ekki að fara um það mörgum orðum, hve nauðsynlegt væri að bæta sem bráðast úr þessu. Í grg. þessarar till. er sú hugmynd sett fram af okkur flm. hennar, og ræði ég hana hér ekki ýtarlega, að þegar lokið er byggingu nýs menntaskólahúss í Reykjavík, sem ekki verður nú í nánustu framtíð, verði gamla menntaskólahúsið tekið til afnota fyrir Alþ. og notað sem afdrep fyrir forseta lýðveldisins. Þótt þessi lausn geti ekki orðið á málinu fyrst um sinn, þar eð það tekur nokkur ár að reisa nýjan menntaskóla, er nauðsynlegt að taka þetta strax til athugunar og undirbúnings, ef að þessu ráði yrði horfið. Að nokkuð athuguðu máli tel ég þetta fyllilega geta komið til greina. Menntaskólahúsið er tengt Alþ. og einhverjum merkasta þættinum í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Þar hófu þeir menn upp raust sína, er þjóðin fylgdi fast á eftir í sjálfstæðisbaráttunni á seinni hluta 19. aldar. Ég tel því fyllilega geta komið til greina, að þetta elzta og sögufrægasta hús okkar verði tekið fyrir starfsemi Alþ., er nýr menntaskóli er reistur. Það, sem ég hef nú rætt, varðar starfsemi og starfsskilyrði þm. hér í húsinu, en nú sný ég að öðrum þættinum, um bætta aðstöðu fyrir blaðamenn, sem starfa hér. Ég þarf ekki að lýsa aðstöðu þeirra. Öllum þm. er kunnugt, að þeir hafa allir afnot af einni lítilli áheyrendastúku, en engan aðgang að síma og ekkert vinnuherbergi. Þessi aðbúnaður torveldar mjög starfsemi þeirra, og ég staðhæfi, að þetta hefur bitnað að vissu leyti á Alþ. sjálfu í lélegri fréttaflutningi af þinginu en ella hefði verið. Í vel flestum þjóðþingum lýðræðisríkja er lögð mikil áherzla á það, að augu og eyru fólksins, blöð og útvarp, hafi sem bezt tækifæri til að fylgjast með því, sem gerist í þingunum. Ég hef sjálfur kynnzt þessu á nokkrum stöðum utan okkar lands og sannfærzt um, að þannig er þetta. Því er lagt til með þessari þál., að ríkisstj. hafi samráð við forseta og samtök blaðamanna um væntanlega breytingu í þessu efni. Ég er sjálfur félagi í Blaðamannafélagi Íslands, eins og fleiri hv. þingmenn, og mér er kunnugt um, að þetta mál hefur oft verið rætt meðal blaðamanna og þeir hafa hug á, að úr þessu fáist bætt, því að þeir finna bezt sjálfir, að á það brestur, að þeir geti sinnt starfi sínu hér sem skyldi. Blaðamennirnir og lesendur blaðanna finna vel, að fréttum frá Alþ. er ekki sýndur sá sómi er skyldi, og það er m.a. að kenna þeim skilyrðum, sem blaðamennirnir verða að vinna hér við. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta. Ég vænti, að þetta mál mæti skilningi hjá hv. þm., þeir þekkja gerla þau erfiðu starfsskilyrði, sem þeir búa við sjálfir, auk blaðamannanna. Ég leyfi mér svo að óska þess, að þessari till. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr., ef umr. verður ekki frestað, og til hv. allshn.



Ég vil leyfa mér að segja nokkur orð um þessa till. áður en henni verður vísað til n. Ég vil minna á í þessu sambandi, að í l. frá 1933 er heimild fyrir ríkisstj. til að byggja þingmannabústað eða kaupa hús, sem gert verði að þingmannabústað. Í sömu l. var einnig sett heimild fyrir ríkisstj. til að leysa þetta mál til bráðabirgða með því að taka húsnæði á leigu í þessu skyni, ef það þætti tiltækilegra. Til þess mun hafa verið ætlazt, að þessi bústaður yrði fyrir þá þm. fyrst og fremst, sem búsettir eru utan Reykjavíkur. Þeim fer nú að vísu stöðugt fækkandi, en nokkrir eru þó enn þá, sem ekki eru búsettir hér. Af 52 þm. nú munu 33 eiga heima í Reykjavík og Hafnarfirði, en 19 utan þessara kaupstaða, og það hefur verið allmiklum erfiðleikum bundið fyrir þessa utanbæjarþm. að útvega sér sæmilegt húsnæði hér um þingtímann, og fleiri erfiðleikar verða á vegi þeirra, sem sitja hér á þingi, en eiga hér ekki heima. Hin löngu þing síðari ára valda því ekki sízt, að utanbæjarþm., sem þurfa einnig að sinna störfum sínum heima, eiga æ erfiðara um vik. Nú, ég vil þó ekki gera ráð fyrir því, að á allra næstu árum fari svo, að allir alþm. séu búsettir í Reykjavík. Ég held því, þegar um bætt starfsskilyrði þm. er rætt, að fyrst væri bezt að snúa sér að því að ýta á eftir framkvæmd l. frá 1933, er ég nefndi áðan. Umbótamenn á þessu sviði, eftir ræðu foringja þeirra að dæma, virðast setja markið æði hátt. Hann taldi, að starfsskilyrðin hér væru ekki eins og þau ættu að vera. Ég bendi þó á það, að fyrir fáeinum árum jókst húsnæði Alþ. að miklum mun, er það fékk allt þetta ágæta hús til umráða. Hver flokkur fékk sérstakt herbergi í húsinu sjálfu, og það var mikil umbót. Hv. þm. N-Ísf. taldi ríkisstj. vanta hér herbergi, og jafnvel skildist mér, að hver ráðh. þyrfti sérstakt herbergi fyrir fundarhöld og viðtöl. Nú, þá þyrfti utanrmn., sem hann virðist gera hærra undir höfði en öðrum n., sérstakt herbergi, og einstakir þm. viðtalsherbergi. Það er rétt, að þetta væri allt mjög æskilegt, en ef fullnægja ætti þessum kröfum, sem hann talaði um, þyrftu herbergin að vera jafnmörg þm., eða 52. En þá sýnist mér allt benda til þess, að byggja þyrfti nýtt þinghús margfalt stærra en þetta, ef gera ætti allar þessar umbætur, sem hv. þm. var að telja hér upp. Ég held nú, að starfsskilyrðin mundu batna mjög, ef l. frá 1933 yrðu framkvæmd og komið upp þingmannabústað hér í grenndinni. Þar mundu utanbæjarþm. halda til og þar mætti hafa lestrarsal og skrifstofuherbergi til afnota fyrir þm. Ég geri hins vegar ekki ráð fyrir því, þótt byggt væri nýtt þinghús með fleiri sérstökum herbergjum fyrir þm. en nú eru til, að mikil breyt. yrði á starfsháttum þeirra þm., sem búsettir eru í Reykjavík. Þeir mundu áfram dveljast á heimilum sínum eða skrifstofum og sinna þar viðtölum og öðru varðandi þingstörfin og önnur störf, er þeir hefðu á hendi. Ég vil því beina því til þeirrar n., er fær mál þetta til meðferðar, að hverfa helzt að því að ýta á eftir framkvæmd l. frá 1933. Ég tel heppilegast í alla staði að taka þann kostinn til úrbóta í þeim efnum, sem hv. flm. ræddi hér áðan. Ekki lízt mér á það, að gera menntaskólann að nokkurs konar þingseli. Mér lízt illa á það og tel það sízt til bóta. Þótt það sé rétt, að ytri skilyrði til þingstarfa þurfi að vera góð, þá er það ekki nóg. Fleira kemur til greina, er gæta þarf, það vil ég benda á að síðustu. Það er ekki skemmtileg staðreynd, að forsetar þingsins skuli daglega þurfa að bíða eftir því drykklanga stund, er fundir hafa verið boðaðir með réttum og venjulegum hætti, að nógu margir þm. komi til þess að unnt sé að setja fund. Í dag þurfti t.d. að bíða í 10 mínútur, og er það ekkert nýtt. Ég er í vafa um, að þetta breytist með nýju húsi, en þetta þarf ekki síður að komast í lag en margt annað.