Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Stefánsson Eg ætla að það muni þykja betur viðeigandi, að skipa nefnd í þetta stórmál, enda gæti það verið hagur fyrir málið, þó sú nefnd hafi æði stuttan vinnutíma, þar sem háttv.Nd. hefir þóknast að liggja á á málinu allan tíma þingsins hingað til. En málið verður að athuga svo vel sem kostur er, og vil eg því leggja til, að 5 manna nefnd sé kosin í það.

Framsögumaður (Ari Jónsson) Það er viðvíkjandi mjög stuttorðu nefndaráliti, sem eg vildi segja nokkur orð. Tilgangurinn með þessu frumvarpi um að veita landstjórninni heimild til að kaupa Skálholt, er sá, að koma í veg fyrir það, að þessi fornmenjaríki staður komist í hendur útlendinga eða einstakra manna, og fornmenjarnar eyðileggist. Ástæðan til þess að nefnd var kosin í málið, var ekki sú, að menn væru ósammála um aðalatriðið, heldur sú, að réttara þótti að rannsaka, hvort eigendur jarðarinnar fengjust eigi til að tilnefna neitt ákveðið verð, svo hægt væri að setja inn í frumvarpið eitthvert ákveðið verð, sem stjórninni væri heimilt að kaupa jörðina fyrir. En það var ekki hægt, og þykir nefndinni það miður farið. Þó álítum vér rétt að samþykkja frumv. samt sem áður, því að við álítum stjórninni treystandi til að kaupa jörðina ekki fyrir neitt geypiverð.

Framsögumaður meiri hlutans (Björn Þorláksson) Aðflutningsbannslagafrumvarpið er þá komið hingað aftur frá Ed. með allmörgum breytingum. Í framhalds-nefndaráliti meiri hlutans er stuttlega tekið fram, að mest sé það orðabreytingar, er miði til bóta, en efnisbreytingar yfirhöfuð ekki margar, og ræður nefndin deildinni til að sþ. frumvarpið með breytingum. Eg skal nú stuttlega skýra frá helztu breytingunum. Í 2. gr. eru 2 efnisbreytingar. Önnur er sú, að heimild smáskamtalækna til að flytja frá útlöndum vínanda er feld burtu. Er það illa farið, því eins og kunnugt er, fá smáskamtalæknar meðul sín annaðhvort í dufti eða í mjög lágri þynningu. Við þetta hvorttveggja þurfa þeir vínanda til að blanda og þynna meðulin. Það mun nú vera víst, að ýmsir smáskamtalæknar hafi hjálpað mörgum manni og víða bætt úr læknafæðinni og læknaþörfinni. Hér eftir verður slíkt, ef ekki ómögulegt, þá að minsta kosti miklum erfiðleikum bundið. Hér er því um skemd á frumv. að ræða. Hin breytingin er sú, að prófastar eru settir inn með heimild til að flytja inn messuvín, eins og stóð í hinu upphaflega frumv. og þarf enga athugasemd að gera við það. Í 1. lið 4. gr. er bætt inn nokkrum orðum um það, að umsjónarmaður skuli endursenda áfengi, ef meira er eða annað en um var beðið, enda skipstjóra skylt að taka við því. Þetta er til bóta. Í 2. lið sömu gr. og alstaðar annars staðar í frumv. þar sem við á, er orðatiltækinu »skal gert upptækt« breytt í »er eign landssjóðs«. Aftan við 5. gr. er bætt því ákvæði, að lögreglustjóri skuli ganga úr skugga um, áður en skip lætur úr síðustu höfn, að innsigli, nfl. á áfengisílátum, séu heil og að ekki hafi verið tekið úr þeim. Þetta mun og vera til bóta. Aftan við 7. gr. er bætt orðunum: »nema læknislyf sé úr lyfjabúð eða frá lækni«, og er það nauðsynleg viðbót. Breytingarinnar á 9. gr. get eg ekki fyr en seinna, með því að það er aðalbreytingin við frumvarpið. 10. gr. er alveg ný grein, nauðsynleg afleiðing af breytingu 9. greinar. Hún er um það, hvernig fara skuli með áfengisbirgðir lyfsala og vínveitingamanna frá 1/1 1912 til 1/1 1915. - Greinin er gamall kunningi héðan, orðin til með samvinnu meiri hluta nefndarinnar og 3 þm. úr Ed., og felast í henni alveg nauðsynleg fyrirmæli, úr því vínsölubanni á að fresta 3 árum lengur en aðflutningsbann kemur til framkvæmdar. 11. gr., sem hljóðar um meðferð á áfengisbirgðum einstakra manna, er talsvert breytt, og yfirhöfuð að eg hygg als ekki til bóta, heldur fremur til hins gagnstæða, auk þess sem eftirlit með slíkum áfengisbirgðum af hálfu hins opinbera byrjar nú fyrst 1. jan. 1915, en eftir frumv. er héðan fór, átti það að byrja 1. jan. 1912; þetta mun vera afleiðing af aðalbreytingunni við 10. gr. Þá eru 2 gr. alveg feldar úr, og mun því hafa ráðið mest tillögur lögfræðinga efri deildar, sem fullyrða að fyrirmæli greinanna finnist í almennum reglum um réttarfar. Sama er að segja um úrfellingu síðari hluta 13. greinar. Smábreytingar eru við 12. gr. og munu vera fremur til bóta. Síðasta grein frumv. er héðan fór, er klofin í tvent og myndar 2 greinar. Frumv. er því nú í jafnmörgum gr. og áður. Þetta eru þá í stuttu máli breytingarnar á frumv., að undantekinni 11. gr., sem er aðal-breytingin á frumv., og hljóðar um veitinga- og vínsölumenn. Hún fór héðan svo, að frá þeim degi, er lögin gengu í gildi 1912 mætti ekki selja hér á landi neina áfenga drykki, en háttv.Ed. hefir breytt ártalinu í 1915. Þetta er stór-mikil breyting, að leyfa að veita vín um 3 ára skeið, eftir að aðflutningsbann er komið í gildi. Eg get skýrt frá því, að meðan málið var hjá nefndinni hér í deildinni, þá var þetta atriði einmitt rætt mikið af meiri hluta nefndarinnar ásamt 3 mönnum úr Ed., og var greinin þá alveg hin sama og nú, en niðurstaðan varð sú, að ófært þótti, að leyfa vínsölu- og vínveitingar til 1915. Nú hefir þó háttv.Ed. sett inn aftur þessa stórkostlegu breytingu og má bezt sjá, hve skaðlega bannvinir álíta hana, á því, að vegna hennar hef eg heyrt ýmsa þeirra lýsa yfir, að þeir vildu heldur láta frumv. falla, en að taka lögunum með þessari breytingu. Þessi vínsölubannsfrestun er komin inn af hræðslu við skaðabótakröfur af hendi þeirra manna, sem vínveitingaleyfi hafa æfilangt eða skemur, og álíta margir, að eigi sé hægt, að svifta þá þessum rétti, nema með því móti, að bæta þeim upp hinn áætlaða skaða. En eg hygg, að miklu heppilegra hefði verið, að kaupa þá alla út strax, því eigi er unt, að reikna í krónum og aurum það tjón, sem þessir menn munu gera landinu og þjóðinni á þessum 3 árum. Eg vil geta þess, að þessir menn eru nú 27 á öllu landinu og skiftast þeir þannig niður á landið, að 9 eru hér í Reykjavík, 2 í Snæfellsnessýslu, 6 í Ísafjarðarsýslu og kaupstað, 1 í Strandasýslu, 1 í Húnaþingi, 2 í Skagafirði, 5 á Akureyri og 1 í Vík í Mýrdal. Árið 1899 var ákveðið með lögum, að hlutafélög, sem vínsöluleyfi hafa skyldu tapa því eftir 15 ár, og hygg eg, að þingið 1899 hafi eigi haft meiri rétt til þess, að kveða svo á um þetta, en vér til þess, að afnema vínsölu með öllu 1912. Þessi hlutafélög mun álitið vera, að tapi vínsöluréttinum 1. jan. 1912. Enn eru nokkrir menn, sem hafa tímabundið leyfi og detta þeir því bráðlega úr sögunni, og engir nýir koma því í staðinn, samkvæmt ákvæði í 10. gr. Svo bætist það við, að dauðinn mun og fækka þessum mönnum, og má gera ráð fyrir því, að 1915 muni þeir vera orðnir helmingi færri. Vofan, skaðabótakrafan, stendur að vísu enn, en eigi eins ógurleg og áður. Eg hygg beinlínis rangt, að málinu skuli vera komið í þetta horf. Eg hygg, að menn hafi ekki gert sér svo ljóst, hvaða skaða vínsalan muni gera a þessum 3 árum. Því miður höfum vér engar vissar upplýsingar að byggja á til þess, að geta sagt nokkuð með fullri vissu um þetta. Allar skýrslur vanta um þetta efni. - Eg er orðinn nokkuð roskinn maður og hefi eg veitt því talsverða eftirtekt umhverfis mig, hve margir menn muni árlega bíða bana af vínnautn eða fyrir vínsölu. Hefi eg komist að þeirri niðurstöðu, að í mínum sóknum, þar sem eru um 1000 manns, þá muni það hafa verið 1 maður á ári hverju, eða þá um 80 manns árlega á öllu landinu. En þótt vér nú helminguðum þessa tölu og segðum, að það væri ekki nema 40 á ári, eða 120 á þessum 3 árum, þá er það þó sorglega há tala. Mannslífið verður ekki metið til peninga né heldur öll sú bölvun og óhamingja önnur, er af vínnautn og vínsölu stafar. Þetta verður ekki saman reiknað né með tölum talið. Eitt er víst og það er það, að árlega mundi þetta hjá okkar fámennu og fátæku þjóð mynda feikna upphæð, ef alt ætti að meta til fjár. Það hefði margborgað sig, að borga þegar 1912 vínsölu- og vínveitingamönnum skaðabætur fyrir atvinnumissi, og vera svo lausir við alla þá bölvun vínsölunnar, og það hefði þinginu orðið ólíkt meiri sæmdarauki, en að skilja við málið eins og vér nú neyðumst til að skilja við það. Af þessu sést, að eg og eg þori að fullyrða það líka, að samnefndarmenn mínir með mér, séu á þeirri skoðun, að frumv. þetta komi stórskemt frá Ed., þótt vér nú verðum að taka það, eins og það kemur fyrir, því miðað við ástandið, sem er, er það þó óneitanlega mjög mikill gróði, þótt það sé miklu ófullkomnara, en vér hefðum kosið. Eg vil því óska þess, að hin háttv. deild samþykki frumv., eins og það er. Eg skal geta þess, að eg hef lagt fram ósk um nafnakall við væntanlega atkvæðagreiðslu.

Framsögumaður minni hlutans (Jón Jónsson, 1. þm. S.-Múl.): Eg get eigi annað en farið enn þá nokkrum orðum um þetta mál, sem meiri hlutinn leggur til, að gert verði að lögum í dag. Meiri hlutinn hefir eigi látið svo lítið að lofa okkur að koma á sinn fund um þetta mál, en vera má, að eigi hefði það spilt fyrir málinu í heild sinni. Þetta mál, sem nú er komið frá Ed. er eins og nokkurs konar fermingarbarn, sem nú kemur uppskafið frá klæðskera og hárskera, kembt og þvegið í nýju fötunum. Um undirbúning þess til fermingarinnar, að því er innra ástand snertir, skal eg ekki tala nú, heldur um hið ytra, og er þar skemst af að segja, að búningurinn fer ekki vel enn, þrátt fyrir listahendur þeirra í efri deildinni, og að engu mun það vera fermingarbært. Eg vil leyfa mér að benda á ýms ákvæði, sem eg ekki skil, og sem mér virðast rekast á. Þannig er í 5. gr. ákvæðið um, að lögreglustjóri á síðustu höfn skuli ganga úr skugga um, að innsigli séu heil og ekki tekið á ílátunum. Eg sé hvergi nein fyrirmæli um það, hvernig lögreglustjóri á að vita, að innsiglað áfengi sé í skipinu, en um það eru engin ákvæði. Eg geri eigi ráð fyrir, að ætlast sé til, að hann hafi svo mikið fyrir, að þurfa að fara um borð í hvert skifti til þess að vita, hvort skipstjóri hafi slíka vöru meðferðis. Hvernig á enn fremur að sjá, hvort tekið hefir verið á ílátunum. Að minsta kosti voru brennivínstunnurnar tæmdar með fjöðurstaf án þess á bæri á hinum góðu, gömlu dögum, og mun verða torvelt að sjá missmíði á, ef svo er að farið. - Þá er þess getið í 6. gr., hvernig með skuli farið, ef skip strandar, sem hefir áfengi innanborðs, annaðhvort sem skipsforða eða vínsending frá eða til umsjónarmanns, svo og um, ef enginn áfengiseigandi finst innan hins lögskipaða auglýsingafrests. En komið gæfu fyrir fleiri tilfelli en þetta. Það gæti rekið upp skip, sem mestmegnis væri hlaðið áfengi, og sem als eigi hefði átt hingað til lands að fara, og væri þó enginn vafi um eiganda. Hvað á að gera við það áfengi? Eg sé ekkert ákvæði um það. Þá virðast mér lög þessi koma mjög misjafnlega niður á sjálfum landsmönnum og beinlínis gert ráð fyrir í talsverðu misrétti. Mér skilst, að nú sé svo komið, að þeir einstakir menn, sem vín eiga, er bannið kemst á, hafi rétt til bæði að neyta þess og gefa, svo lengi, sem þeir eiga nokkurn dropa. En allir eigendur víns hafa eigi þennan rétt, því frá þeim degi lög þessi öðlast gildi, er próföstum, lyfsölum, héraðslæknum, smáskamtalæknum og forstöðumönnum hinna ýmsu kirkjudeilda og sömuleiðis forstöðumönnum iðnaðarfyrirtækja, og sem þá hafa heimild til að flytja inn vín, bannað að veita það, en ekki að neyta. Falla þeir undir það ákvæði laganna, sem hljóðar um ólöglegar vínveitingar. Sama er að segja um þá menn, er vínsölu hafa haft á hendi. Eftir 1. jan. 1915 mega þeir engan dropa gefa öðrum. Sjálfir mega þeir líklega drekka. Þó er undanþága á þessu lagaákvæði. Vín mega þessir menn veita hollvinum sínum, ef það er áður gert óhæft til drykkjar, en þá gerist nú hætt við »göróttur drykkurinn« svo sem í gamla daga. Vér hinir megum ekki einungis neyta heldur líka veita vín svo lengi sem það endist. Finst mér ástæðulaust að gera svona upp á milli manna, og skilst mér eigi, hvernig á þessu stendur, nema gleymst hafi að breyta einni greininni, er annari var breytt, og tel eg það sennilegast. Þá verð eg að benda á, að mér finst dálítið undarlegt, að gert er ráð fyrir því, að landssjóður verði eigandi að talsverðu af áfengi, en hvergi, hvað við það eigi að gera. Það gæti þó farið svo, að landssjóður kæmist yfir allmikið af þessari vöru með tímanum. Bannvinir munu þó tæpast ætlast til, að hann láti selja það, hvorki í stór- né smáskömtum. En mér er alveg óskiljanlegt, hvað þeir ætlast til að gert verði við það. Ímynda mér þó tæplega, að þeir ætlist til, að bygðir séu vínkjallarar og það geymt þangað til bannið verður afnumið, og aftur má fara að selja, þótt það væri eigi það vitlausasta, sem hægt væri að gera við það. Þá vil eg minnast á verulegt gat, sem er á frumv. þessu, og sýnist mér það eitt nægja til þess að gera frumv. þetta með öllu óhæft til samþyktar. Vínsölu- og veitingamenn mega selja vín um 3 ára skeið, eftir að lög þessi koma í gildi, eða frá 1912-15, og vér hinir megum kaupa vínið. En hvað á að gera við það vín? Ef mér skilst rétt er bannað í þessum lögum að flytja vín um landið, ekki má drekka það inni í búðinni. Það er bannað með öðrum lögum, og hvað á þá að gera við brennivínsflöskuna. Enginn getur með sanni neitað því, að hér sé um svo stóran galla að tala, að hann einn ætti að nægja til þess að frumv. þetta eigi gæti orðið að lögum, nema þetta sé þó lagfært. Geri eg ráð fyrir, að þetta hafi orðið af einhverri vangá. Er það líkast því, er risarnir tóku stúlkurnar í fyrri daga og bundu þær niður á stól og settu fyrir þær krásardisk, rétt við nefið á þeim, en þó svo fjarri að ekki gátu þær náð í matinn til að seðja hungur sitt, skyldi svelta þær til að sýna risanum blíðu sína. En eg vil ekki ætla alþingi, að það leiki slíkan leik. Efri deild hefir ekki komið lagi á þetta fremur en sumt annað, og er það af því, að málið er frá upphafi að efni og formi einskonar óskapnaður. Það er alkunnugt, að þegar vansmíði verða á einhverjum grip í upphafi, þá eru varla svo hagar hendur til, að þær geti lagað það til fulls, og efri deild hefir ekki getað lagað þetta frumv. til hlítar; er oss þó öllum kunnugt, að vel kann hún að halda á hnífnum. Þegar mál þetta fyrst kom í þingið, er mér óhætt að fullyrða, að frumv. vakti jafnvel óvild bannvina, eins og það var þá úr garði gert. Þá voru uppljóstursmönnum ætluð há laun og mjög þung hegning lögð við broti gegn lögunum. Eg leyfði mér hér á dögunum að geta þess, að það mundi mikið miða til þess, að lögin næði tilgangi sínum, ef uppljósturslaunin væri há, og það að þau voru feld niður - þótt eg sannarlega sæi ekki eftir þeim - gerir það enn þá ólíklegra en ella mundi, að lögin geti náð tilgangi sínum. Svo hefir reynst í Ameríku og skýrði eg frá því á dögunum. Skal eg nú ekki mikið lengur tefja fyrir, en eg legg áherzlu á, að frumv. er nú töluvert fjær því en í upphafi, að geta náð tilgangi sínum og svo stórgallað að formi og frágangi, að eigi eru tiltök, að það megi verða að lögum, eins og það er. Vil eg ráða bannvinum til, ef þeir ekki vilja svæfa málið með rökstuddri dagskrá eða á annan hátt, sem auðvitað væri hið eina rétta, að fá málið nú tekið út af dagskrá, og reyna að bæta það svo sem unt er, því nægur tími er samt til að fá það afgreitt af þessu þingi. Eins og það er er eigi vansæmdarlaust fyrir þingið að gera það að lögum. Bið eg þá að taka þessi orð mín til greina sem fult alvörumál og töluð eins og þau eru, án nokkurs tillits til, hvort eg sé með eða móti máli þessu. Eg ráðlegg þetta að eins í því skyni, að þingið gæti sæmdar sinnar.

Sigurður Sigurðsson Eg vildi segja nokkur orð, áður en til atkv. kemur. Frumv. hefir óneitanlega tekið nokkurum breytingum til batnaðar í háttv, Ed. En hins vegar hafa komist þar inn ákvæði, sem stórspilla því, að því er mér virðist. Eg ætla mér ekki að fara að rekja breytingarnar grein fyrir grein, en læt mér nægja að benda á eitt eða tvö atriði. Stærsti gallinn er í mínum augum ákvæði 9. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að sölubann algert komist ekki á fyrr en 1915, en að öðru leyti komist aðflutningsbann á 1912. Eg held nú, ef vel er athugað, að þessi tvískifting hljóti að valda miður góðum afleiðingum, þegar á alt er litið. Meðal annars er seljendum með þessu gefið undir fótinn með að fara í kringum lögin. Eg er hræddur um, að þetta ákvæði freisti margra. Auk þess er þessi tímaskifting á aðflutningsbanni og sölubanni ruglingsleg og hætt við, að það valdi óánægju út á við. Mér hefði þótt betra og meiri samkvæmni í því, að fresta aðflutningsbanninu til 1915, svo hvorutveggja, bæði sölubann og aðflutningsbann, hefði orðið samferða og komið í framkvæmd á sama tíma. Annars hefði mátt fara miðlunarveg og láta hvorttveggja bannið koma í framkvæmd 1913. Í sambandi við þetta vil eg minnast á ákvæði 9. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að þegar sölubannið er komið til framkvæmda, þá hafi vínsalar leyfi til að halda áfram að eiga vínföng og geyma þau hjá sér næstu 12 mánuðina. Með þessu er vínsöluleyfið óbeinlínis lengt um 12 mánuði eða 1 ár. Eg hygg að þessi undanþága reynist miður holl og verði til þess að viðhalda launverzlun með áfenga drykki, og er þá ver farið en heima setið. H. háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) gerði fyrirspurn um það, hvort meiningin væri, að áfengið, sem eftir er í landinu að liðnum þessum 12 mán., samkvæmt 9. gr., yrði þá eign landssjóðs. Mér þykir þetta undarlegt ákvæði eins og honum. Það hefði verið hreinast og affarasælast, að bæði sölubannið og aðflutningsbannið hefði fylgst að og áfengi hefði verið gert upptækt alstaðar í landinu frá þeim degi eða þá innan einhvers ákveðins tíma frá því lögin kæmu í gildi, t. d. eftir 6 mánuði. Eftir þann tíma ætti og mætti enginn veita, gefa, né selja áfengi. En þótt þessir gallar séu á frumv. þykir mér þó rétt að samþykkja það, eins og það liggur fyrir og mun eg því greiða atkv. með málinu. En annars hefði eg fyrir mitt leyti talið það æskilegt, að málið hefði verið borið undir þjóðina á ný og á þann hátt, að allir, sem komnir eru til vits og ára, jafnt karlar og konur, hefðu fengið að greiða atkvæði um það. Það hefði verið trygging fyrir því, að lögin hefðu orðið vinsæl og betur haldin en ef til vill má búast við að verði nú. En þótt eg hefði kosið þetta helzt, þá er það ekki af því, að eg vilji málinu illa, enda er eg sannfærður um, að þessi aðferð hefði þvert á móti aukið því fylgi. Eg tek þetta að eins fram til þess að sýna afstöðu mína til málsins. En í rauninni kemur málið fyrir þjóðina á ný. Væntanlega munu menn á næstu þingmálafundum láta í ljósi skoðun sína á því, eins og skilið verður við það nú, og þá mun það koma fram, hvort menn vilja, að lögin haldi áfram, svo séð verði, hvernig þau reynast, eða þá að menn óska eftir að þeim verði breytt. Ákjósanlegast hefði auðvitað verið, að lögin hefðu verið svo úr garði gerð, að allur almenningur hefði getað sætt sig við þau. Með þessu þykist eg þá hafa lýst afstöðu minni til málsins, og mun eg greiða atkvæði með frumv., þótt mér líki það ekki alskostar vel. Áður en eg setst niður get eg ekki látið vera að minnast á félagsskap þann, er embættismenn hér í bæ og stúdentar, væntanlegir leiðtogar þjóðarinnar- hafa gert með sér og miðar að því að koma af stað hreyfingu í þá átt, að slá varnarhring um Bacchus gamla, til þess að geta notið hans sem lengst. Þetta þykir mér sorglegt tákn tímanna og bendir ekki á, að lærdómurinn geri menn bindindissama eða betri. Eg get ekki látið vera að minnast á þetta og finst það blátt áfram vera aðvörun til alþýðu manna um að vera á verði og gjalda varhuga við kenningum þessara manna, bæði í þessu efni og öðru.

Framsögumaður meiri hlutans (Björn Þorláksson) Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) byrjaði ræðu sína með því að kvarta yfir því, að minni hlutinn hefði ekki fengið að vinna með meiri hlutanum, svo sem hann hefir áður kvartað um. Eg svara honum hinu sama, sem eg hefi áður gert, að ekki getur verið um nokkura samvinnu að ræða milli þeirra, sem vilja málinu vel, og hinna, sem hafa allan hug á að koma því fyrir kattarnef; það sjá allir. Ef háttv.þm. hefði verið alvara með að gefa bendingar í málinu, þá er eg viss um, að nefndin hefði tekið þeim með þökkum, ef þær hefðu verið góðar. Þar fyrir utan hefði þm. sjálfur getað komið með breyt.till. um að lagfæra ýmsa af þessum stóru göllum, sem hann segir að geri það að verkum, að frumv. sé handaskömm og að ósamboðið sé sóma þingsins að samþykkja það, eins og háttv.þm. komst að orði. Háttv. þm. sagði, að frágangur frv. væri frábærlega illur, eða það lá í orðum hans. Eg man ekki betur en kvartað hafi verið yfir frágangi laga hér. Seinast í fyrra dag var sagt hér, að ein lagasmíðin væri þinginu til háðungar að því er til orðfæris kæmi og samt lét þingið sér sæma að samþykkja þau lög. Eg nenni ekki að fara út í allar aðfinslur hins hv.þm. Eg hefi svarað þeim öllum áður, enda get eg sagt það hreinskilnislega, að þær miða allar að því að spilla fyrir málinu og gera það tortryggilegt, því að það er, eins og allir vita, tilgangur hins háttv.þm. að reyna að tortíma því. Þess má þó geta, að þessi »vondi frágangur« stafar að miklu leyti af meðferð Ed. á málinu. En að þeim breytingum hefir vitanlega unnið mest 5. kgk. þm., forstöðumaður lagaskólans, sá maður sem um eitt skeið var kallaður þingsins herra, maður sem tjáist vera málinu mjög hlyntur. Hinn háttv.þm. er því hér að varpa auri mann úr sínum þingflokki eða minni hlutanum. En það er honum til afsökunar, að þetta mun vera óviljaverk eða gert af því að hann vissi ekki, hver var valdur að mestu breytingunum. Þá skal eg víkja að einstökum atriðum. Hinn háttv.þm. hneykslaðist á síðasta lið 5. gr. og fann þessu ákvæði það til foráttu, að ómögulegt væri að fara eftir því. Þetta getur verið, en það er þá á ábyrgð Ed. Hann sagði, að ákvæðin um sölubann og aðflutningsbann kæmu í bága hvort við annað. Það má hann líka skrifa á reikning Ed, Enn hneykslaðist hann á því ákvæði sem Ed., eða forstöðumaður lagaskólans setti inn í frumv., að hið upptæka áfengi sé eign landssjóðs. Vitanlega er meiningin að selja það fyrir hönd landssjóðs. Eg geng að því vísu, að stjórnin gefi út reglugerð um það, hvernig fara eigi með þetta áfengi. Eg efast ekki um, að núverandi stjórn muni gera um þetta hagfeld ákvæði; láti gera áfengið, áður en það er selt, óhæft til drykkjar. Alt öðru máli er að gegna um stjórn, sem vildi ekki hafa þessi lög. Þá kvartaði hinn háttv.þm. yfir því, að felt hefði verið burtu úr 15. gr. orðið »vísvitandi«. Eg held, að það hafi verið gert þegar við 2. umr. málsins hér. Þetta kemur því eftir dúk og disk. En bæta má við, að lágmark sektanna var lækkað að mun með tilliti til þessarar úrfellingar. Enn vil eg svara umkvörtun háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. .J.) um misrétti í lögunum og út af því dæmi, er hann nefndi, að eg hygg, að þótt þeim mönnum, sem heimild hafa til að flytja inn áfengi, sé bannað að gefa eða veita áfengi, þá muni þeim þó vera leyfilegt að gefa eða veita af sínum privatbirgðum eins og hverjum öðrum. Annars verður það verkefni lögfræðinganna á sínum tíma að dæma um þetta, en hvorki mitt né hins háttv.þm., sem báðir munum rista fremur grunt í lögfræðislegri þekkingu. Eg get ekki skilist svo við þetta mál, að eg ekki lýsi undrun minni yfir framkomu háttv. 1. þm. S.-Múl. (J.J.) út af þeim stöðuga og hóflausa andróðri, sem hann hefir beitt gegn því. En ef maður athugar þetta betur, verður undrunin minni, því einatt, þegar svipuð mál hafa verið á dagskrá hér á þinginu allan þann tíma, er hann hefir dvalið hér, er vænleg hafa verið til stuðnings bindindisreglusemi og góðu siðferði, þá hefir hann risið öndverður gegn þeim, beitt sínum alkunnu miklu þingmanns-hæfileikum gegn þeim, og alveg eins hefir honum nú farið. Hann hefir æfinlega komið þar fram sem Þrándur í Götu, sítogandi aftur á bak, þar sem aðrir vildu sækja áfram. Fyrir skömmu bar hann mér og meiri hluta nefndarinnar í þessu máli á brýn hringlandaskap. - Ójá, það er nú svo. Við getum ekki sakað hann um það sama. Nei, hversu óstöðugur sem hann kann að hafa verið í rásinni, hversu laus sem sannfæring hans kann stundum að hafa verið og hversu mikið sem hann kann að hafa verið sakaður fyrir að bera kápuna á báðum öxlum, hér hefir hann verið hringlandalaus, fastur í rásinni, einlægur við kolann. Háttv. sami þm. er svo einfaldur, að þykjast ætla að gefa deildinni það heillaráð, til þess að lagfæra frumv., að fá það tekið út af dagskrá. Þetta er bersýnilega ekkert annað en hreint Lokaráð, gert og gefið til þess að reyna að eyða málinu, sem hann þrátt fyrir alt og alt hefir verið svo drenglyndur og hreinskilinn að segja að hann vildi illa. Eg vona að háttv. þingdm. láti því ekki blekkjast af fortölum háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) og felli óhikað þá rökstuddu dagskrá, er hér má ætla að sé á ferðinni, en greiði frumv. fyrirstöðulaust atkvæði.

Jón Magnússon Eg get ekki látið þetta mál fara svo frá þinginu, að eg ekki geri grein fyrir atkv. mínu á því, þótt þess ætti reyndar varla að þurfa. Eg greiði atkv. með frv. þessu, með aðflutningsbanni á áfengi, af því að mjög mikill hluti kjósenda minna vill það, þjóðin vill það, og eg álít að sá dagur verði heilladagur fyrir landið, þegar girt er fyrir það, að áfengi geti framar flutst til landsins. Það hefir í umræðunum hér í dag verið talað um eða bent til þess, að frumv. hafi tekið breytingum í háttv.Ed., sem séu til skemda. Þykir mér rétt, að það komi fram, að þetta sé ekki skoðun allra hér í háttv. deild. Það verður að viðurkenna það, að þegar frv. fór héðan úr deildinni, þá var frágangurinn mjög langt frá því að vera góður, en breytingar þær, er Ed. hefir gert á frumv. hafa gert það að verkum, að það er vel frambærilegt og er eg breytingum Ed. flestum samþ. fyrir mitt leyti. Ekki er eg hræddur um, að það stafi nokkur hætta af því, þótt ákvæði 7. gr. frumv. og 9. gr. í fljótu bragði sýnist ekki koma vel heim. Eg hygg að það geti ekki verið um það að villast, að hugsunin sé sú, að 7. gr. komi ekki fyllilega til framkvæmda fyr en 1. jan. 1915. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) talaði um að hætta gæti stafað af því, að frumv. leyfir að selja áfengi á 3 ára tímabilinu 1912-1914, sú að menn komist upp á að flytja inn áfengi á laun. Eg er ekki svo hræddur við þetta, mín skoðun er sú að ekki sé sérleg hætta á, eftir því sem hér hagar til, að áfengi verði flutt hingað til landsins að mun, eftir að aðflutningsbannið er komið á. Það er sannfæring mín, að hin hv. deild geri réttast í því, að samþ. frv., eins og það nú liggur fyrir.

Framsögumaður minni hlutans (Jón Jónsson, S-Múl.): Mér fanst málið ekki græða mikið á ummælum háttv. framsm. (B. Þ.). Mest öll ræða hans gekk út á að tala um mig, og allmikið af því tók eg sem lof, þar sem hann var hámæltastur um stefnufestu mína ; eg tók það sem lof, þótt annað hefði máske verið hægt að ráða af svip hins hv. framsm. (B. Þ.) Því sem hann annars sagði um mig svara eg engu. Þess konar svara eg aldrei, það er föst regla mín, og tel mig mann að betri fyrir. Þetta hefir framsm. víst ekki vitað, því að annars hefði hann líklega ekki orðið eins margorður og eytt tíma þingsins til að tala um það, sem ekki kemur meira málinu við en það, hvernig maður eg sé. Lögskýringar þm. Vestm. (J. M.) er eg ekki maður til að dæma um. En undarlegt þykir mér það að sjálfsagt skuli vera, eins og mér skildist hann halda fram, að 11. gr. upphefji ákvæði 7. gr, þar sem þær greinar rekast á. Því getur ekki eins vel 7. gr. upphafið þau ákvæði 11. gr,, sem hún kemur í beinan bága við. Háttv. framsm. (B. Þ.) var að vara menn við þessari rökstuddu dagskrá, sem eg ætlaði að koma fram með. Hann þurfti ekkert að óttast í þeirri grein, Svo barnalegur er eg ekki. En eg benti honum og öðrum bannmönnum á þá aðferð, sem hina sæmilegustu og beztu til að enda þetta mál með. Eg bendi sömuleiðis fylgismönnum málsins á það, að hægt væri enn að laga málið, með því að taka það út af dagskrá. Það gerði eg til þess að benda þeim á ráð til að bjarga málinu, án þess að með því yrði misboðið sæmd þingsins. Framsm. (B. Þ.) sagði áðan, að eg hefði kallað frumv. handaskömm. Það gerði eg ekki þá. En nú get eg gert það fyrir hann að nefna það réttu nafni handaskömm!

Sigurður Gunnarsson Eg heyrði háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), bera það á þingdeildarm., að þeir hefðu aldrei getað í þessu máli tekið einföldustu rökum. Þetta þótti mér helzt til hörð orð og óviðeigandi af jafn skýrum manni. Það er vitanlegt, að hann hefir sjálfur stöðugt borið á móti þeim sannindum að vínið væri eitur, og að það væri þjóðartjón. Hann taldi enn ýmsa galla vera á frumv., er gerði það illa fallið til staðfestingar. En eg segi honum það hreinskilnislega, að eg ber fult svo mikið traust til lögfræðisþekkingar h. þm. Vestm. (J. M.), er telur enga þá galla á því, er setja þurfi sérstaklega fyrir sig. Aðfinslur 1. þm. S.-Múl. (J. J.) eru sprottnar af hinni rótgrónu óbeit hans á málinu í heild sinni. Hvert sem við lítum erlendis, meðal mentaþjóðanna, sjáum vér, að alt af er verið að gera meira og meira til þess að losa þjóðirnar við áfengisbölið. Alt af er verið að stagast á því, að aðflutningsbann gangi of nærri persónufrelsi einstaklinganna. En hvað mundu þá þeir sömu menn segja um socialista-stefnuna, sem ávalt er að vinna meira og meira fylgi í mentalöndum heimsins? Skyldi þá ekki líka mega segja um þá stefnu, að hún gangi of nærri persónulegu frelsi einstaklinganna? Að öðru leyti tel eg þýðingarlaust að lengja umr. frekar, en lýsi að lokum gleði minni yfir því, að alþingi Íslendinga gefst nú kostur á, að leiða þetta velferðarmál lykta.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Frumv. þetta, sem hefir verið sent frá háttv.Ed., hefir enn á ný verið athugað á tveim fundum í lífsábyrgðarnefndinni. Eins og frumv. ber með sér, hefir því verið breytt allmikið í Ed. og eru nokkrar af breyt. þeim, er gerðar hafa verið fremur til bóta. - Aftur á móti getum vér nefndarmenn ekki séð, að sumar breytingarnar séu til neinna bóta, þótt vér ekki leggjum til að þær séu gerðar að neinu kappsmáli. Nefndin hefir samt leyft sér að koma fram með tvær breyt.till. á þskj. 697, en eg skal þegar geta þess, að seinni breyt.till. er tekin aftur. Breyt.till. sú, sem hér kemur þá til athugunar er við 1. gr. frumv. og fer fram á það að í staðinn fyrir »sexrónum« komi: fjórrónum; - það sýnist vera lítil meining í því, að fyrirmuna þeim sjómönnum, er stunda fiskiveiðar á fjórrónum bátum að geta trygt líf sitt. Eg vil því mæla hið bezta fram með þessari breytingartillögu og það því fremur, sem eg hefi ástæðu til að ætla, að hún nái samþ.háttv.Ed. Vér ráðum því háttv. deild til að samþ. frumv. með þessari breytingu.

Stefán Stefánsson Eins og háttv. þingdm. er kunnugt, var verðið á þjóðjörðinni Kjarna eftir frv., er það kom frá Ed. að eins 8200 kr., en var þá hér í deildinni fært upp í 12000 kr. samkvæmt breyt.till., er fyrir lá, og eg þóttist gera fulla grein fyrir, að væri það lægsta verð, er tiltækilegt væri að selja bæjarfélaginu jörðina fyrir, og væri enda stórt happakaup að fá hana fyrir það verð. Nú hefir h. Ed. orðið að kannast við, að 8200 kr., sem hún áður samþ. sem söluverð jarðarinnar. væri óhæfilega lágt, og selur því verðið upp í 10,000 kr. Á hverju hún byggir þetta söluverð, er mér ekki ljóst, en samkvæmt því sem eg hefi áður leitt rök að, þykist eg mega fullyrða, að hér sé verðið sett af meira »handahófi«, en það verð sem þessi h. deild (Nd). hafði ákveðið. Við þm. Eyf. höfum því enn leyft okkur að koma með tillögu um að jarðarverðinu verði breytt í 12,000 kr., en auðvitað höldum við fast fram þeirri aðalkröfu, að jörðin verði ekki seld, af því - sem eg áður hefi tekið fram - að sýslunefnd Eyfirðinga synjaði ábúandanum um kaup á henni árið 1905. En okkur hefir virst árangurslaust að koma með þá breyt.till., sem áður féll hér með miklum atkv.mun, að hreppurinn hefði forkaupsrétt til jarðarinnar, sem er þó í fylsta máta bæði sanngjörn og réttmæt. Sú till. mundi enn hafa verið feld með hinum sömu atkv. og áður. En eg vona, og ber það traust til þeirra hv. þingdm, er greiddu atkv. með því hér áður, að jarðarverðið væri sett 12,000 kr., að þeir hafi ekki breytt svo skoðun sinni, að þeir nú felli þessa tillögu, þar sem als engin andmæli hafa komið fram. Eg hygg að eg hafi ekki ástæðu til að ræða frekar þetta mál en vænti þess, að hin háttv. deild samþ.till.

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Eg gerði grein fyrir því við 1. umr. þessa máls, hvers vegna meiri hluti nefndarinnar vildi halda þessu frumvarpi áfram. Þá voru líkur til, að bréf bankans myndu seljast, en engin vissa fyrir því; auk þess er svo langur tími milli þinga, að full ástæða er til að landstjórninni sé gefin heimild til að kaupa bankaskuldabréf eða bankavaxtabréf landsbankans, ef á þyrfti að halda, enda þótt áðurnefnd bréf væru nú þegar seld; gæti líka svo farið, að hinu frumv. hlektist á í Ed., og þá er þeim mun meiri ástæða til þessarar heimildar. Eg gat þess einnig við 1. umr., að þetta væri landstjórninni með öllu áhættulaust, og þau orð vil eg einnig endurtaka nú. Því hefir verið hvíslað í eyra mér einmitt í þessum svifum, að komin sé hingað auglýsing um, að bréfin séu seld, en þess skal eg geta, að br.till. nefndarinnar breytast ekki við það. Eins og eg gat um áðan, þá er sá tími milli þinga, að bankinn gæti komist í fjárþröng, áður en þing kemur saman næst; en þá þarf hann samkvæmt þessari heimild ekki annað en snúa sér til landstjórnarinnar, er annast lán bankanum til handa með ekki hærri vöxtum en 4½%. Það liggur í augum uppi, að þetta hentaði bankanum betur, en ef hann neyddist til að selja bréf sín fyrir 97, eða 96 eða jafnvel 95. Við heimild þessa er svo tryggilega um búið, að ekki þarf að óttast illa meðferð á fénu. Vænti eg þess fastlega, að háttv. deild sé þessari heimild hlynt, því að það gæti komið sér mjög illa, ef ekki væri nú girt fyrir þá peningaþurð, sem kynni að verða í bankanum til næsta þings. Og það sjá allir, að færi miður, ef farið yrði að kalla saman nýtt þing til að veita jafn meinlausa heimild. Það er engin hætta á því, að landstjórnin með þessu bakaði sér nýja ábyrgð, þar sem lánin eru trygð með fasteignum. Eg þykist nú vita, að öllum, sem bera velferð landsbankans fyrir brjóstinu - og það gerum við víst allir - muni ljúft að veita þessa heimild. Og ekki getur það verið annað en gott, að hafa hana að bakhjarli, enda þótt svo reyndist, að hennar þyrfti ekki með, því að auðvitað verður ekki til hennar tekið nema því að eins að brýna þörf beri til þess.

Jón Magnússon Eg tók það fram við síðustu umr. þessa máls, að minni hluti nefndarinnar hefði ekki getað orðið háttv. meiri hluta samferða í því, að leggja það til, að landssjóður tæki upp á sig frekari ábyrgð fyrir landsbankann, en nú hefir verið gert. Eg vil ekki vera að endurtaka það, sem eg sagði þá; vænti líka, að mönnum sé það ljóst, hve athugavert er að vera hvað eftir annað að binda landssjóði slíkar byrðar með nýjar og nýjar ábyrgðir.

Ráðherrann (B J.): Eg vil að eins taka það fram, að ef þetta frumv., er nú liggur fyrir hér í deildinni, verður felt, og ef ekki lánast heldur að koma fram Íslandsbankafrumv. Í Ed., þá er landið mjög illa statt. Mér virðist því - eins og á stendur - að það sé ábyrgðarhluti, jafnvel þótt menn séu þessu frumv. mótfallnir, að lofa því ekki að lifa, þangað til útséð er um, hvernig hinu reiðir af; þá er nógur tíminn að fella þetta frumv., ef hitt fer vel. Eg þykist ekki þurfa að skýra það frekar, að það væri háski, ef bæði þessi frumv. féllu nú í valinn, enda nógur tíminn að koma þessu frumv. fyrir kattarnef, ef hinu verður borgið.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg er hæstv. ráðherra fyllilega samdóma í því, að ekki eigi að fella þetta frv. Eg hefi heldur ekki heyrt annað, en að sjálfu frumv. hafi verið vel tekið. Alt öðru máli er að gegna um breyttill.; þær koma fram með alveg nýjan hlut. Auk þess sem bankinn getur selt skuldabréf sín, er ætlast til, að landssjóður útvegi 2 milj. kr. til þess að kaupa bankavaxtabréf eða bankaskuldabréf. Eg veit nú ekki vel, hvernig hin h. nefnd (meiri hlutinn) hefir hugsað sér þetta, því að engin ákvæði eru um það, hvort bréfin eigi að kaupa af landsbankanum eða ekki. Stjórnin gæti notað þessar 2 milj. kr. til þess að kaupa skuldabréf þau, er Íslandsbanki lægi inni með. Eg skal nú ekki um það segja, hvort tilgangurinn er að efla Íslandsbanka, en jafnvel þótt bréfin væru keypt af landsbankanum, þá gæti þetta verið mjög viðsjárvert: landssjóður myndi gerast nokkurskonar banki og taka lán, er landsbankinn svo »spekúleraði« með. Eg mun því greiða atkv. með frv. sjálfu, en ekki með þeim breytingum, er br.till. vilja gera á því.

Magnús Blöndahl Eg hafði ekki ætlað mér að tala í þessu máli, en þegar eg heyrði orð hins háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) um það, að hann myndi greiða atkvæði með frv. sjálfu en ekki breyt.till., þá fanst mér ástæða til að standa upp. Það lítur nú ef til vill vel út að segjast muni verða með frumv. - þegar vitneskja er fengin um það, að bréfin, sem um ræðir séu seld; en eg get þó varla skilið, að hinn háttv.þm. hafi hugsað vel þetta mál, því að það væri réttnefndur »leikaraskapur« að fara nú að samþykkja frumv., sem eftir eðli sínu kæmi að engum notum án breyt.till. Eg þykist þess fullviss, að hinn h. þm. hafi ekki athugað þetta, að hann hafi í rauninni meint betur, en orð hans lágu til. Hinn háttv.þm. (J. Ó.) fann ástæðu til að taka það fram, að með breyt.till. væri ætlast til, að taka til láns aðrar 2 milj. kr. Hvaða aðrar 2 miljónir? Eg vonast nú til, að hinn háttv.þm. geti verið mér sammála um það, að það muni ekki greiða svo ýkja mikið úr hinni brýnu þörf að hjálpa bankanum, þótt bankaskuldabréfin séu seld. Það væri mjög einkennilegt, ef hin háttv. deild feldi frv. þetta, því þá mætti með réttu segja um hana, að hún vildi eingöngu hlynna að öðrum bankanum, og þá máske þeim er síður væri skylt að hlynna að, en gerði hins vegar ekkert fyrir hinn bankann, - landsins eigin banka. Hinn háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) spurði, hvaða bréf það væru, sem um væri talað, og af hverjum ætti að kaupa þau. Ef hinn h. þm. vill hafa fyrir að bera saman sjálft frv. og br.till., þá hlýtur hann að ganga úr skugga um þetta atriði; það stendur greinilega í 1. gr. frumv. (með br.till), af hverjum skuli kaupa bréfin, nefnilega af landsbankanum. Annað mál er það, ef hinn h. þm. hefði fundið eitthvað að orðalaginu; það hefði vel mátt betur fara, en við síðustu umr. þessa máls var engin vissa fyrir því að bréfin myndu seljast. Eg vona nú, að háttv. 2. þm. S. Múl. (J. Ó.) geti orðið okkur samdóma, ekki einungis að því er snertir frumv. sjálft, heldur og breyt.till. Og eg vil ekki trúa því fyr en eg verð að taka á því, að háttv. deild, er tók svo vel frumv. um hinn bankann, snúist í móti landsins eigin stofnun. Eg skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum, en eg álít þetta mál svo ljóst, einfalt og - gott, að háttv. deild geti ekki kinnroðalaust annað en tekið því vel.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg verð að halda hinu sama fram og áður; eg hefi ekki getað sannfærst af orðum hins háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.). Það kom fram af hálfu »vandræðanefndarinnar«, síðast, er þetta mál lá hér fyrir, að frétst hefði um tilboð, sem komið væri um það, að kaupa bankaskuldabréfin fyrir ákveðið verð, - og að stjórn landsbankans hefði fallist á það. Hinn háttv. framsm. meiri hlutans beiddist þess þá fyrir nefndarinnar hönd, að málið yrði tekið út af dagskrá, þar sem frumv. eftir þessari frétt væri óþarft. Eg get verið frv. sjálfu meðmæltur - það fer ekki í gegnum þingið, nema þess þurfi. Hitt er skiljanlegt, að ráðlegra hafi þótt að hafa eitthvað til vara, því að vitanlega gæti svo farið, að sá verði gjaldþrota, sem bréfin kaupir, áður en bankinn fær peningana. En þar sem breyt.till. fer fram á 2 milj. í viðbót við hinar 2 miljónirnar, er ætlast er til að fáist - þá er alveg nýtt upp á teningnum. Og 2 milj. kr. viðauki er svo álitleg upphæð, að það ætti að nægja til næsta þings; það er líka vonandi að á því tímabili linni þeirri peningaeklu, er nú hefir staðið yfir á 2. ár, að svo miklum mun, að þá verði bankinn búinn að fá inn talsvert af því fé, er hann hefir neyðst til að umlíða. Eg verð því að halda því fast fram, að þessi veðrabrigði »vandræðanefndarinnar« séu mjög viðsjárverð, og vænti þess að háttv. deild samþykki ekki breyt.till.

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Eg skal ekki tefja tímann á því, að endurtaka það sem eg gat um áður, að verðlagi bréfanna yrði haldið hærra. En eg vil leyfa mér að spyrja þá h. þm., sem ekki ríða grundvallarreglum alt of mikið, hvort ekki sé þarft að girða fyrir það, að bankinn neyðist til að selja bréf sín við óhæfilega lágu verði; hvort það væri ekki þarft verk, ef landssjóður bjargaði 40,000 kr. af fé bankans? Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sagði, að ekki væri þörf á meir en 2 miljóna aukningu á bankafénu, en »vandræðanefndin« svokallaða áleit, að ekki mundi veita af 4 miljónum als handa báðum bönkunum. Hitt er rétt hjá þm. S.-Múl. (J. Ól.) að ekki sé veitt nema heimild, ekki taki til nema þurfi. Hann má vita það, að landsbankinn skuldar á 2. miljón erlendis, en hinn yfir 2 miljónir. Hættan er í sjálfu sér engin. Bankinn notar vitanlega ekki þessa heimild nema til þurfi að taka. Það sem því hér er verið að gera er ekkert annað en það, að landsstjórnin beitist fyrir því að efla og útvega landsbankanum lánstraust erlendis. Það sjá allir, að slíkt getur orðið til mikillar nytsemdar, en aldrei til skaða.

Sigurður Sigurðsson Eg get gjarnan greitt frumv. þessu atkvæði til 3. umræðu, enda þótt eg í rauninni sé á móti því. Mér virtist í fyrstu, að frv. gæti verið gott og horfa til bóta, meðan engin von var um, að auðið mundi, að selja bankaskuldabréfin, sem landsbankanum var heimilað með lögum frá þinginu 1907 að gefa út. En nú er komin frétt um það - og mér er sagt, að hún sé áreiðanleg, - að búið sé að selja þessi bréf í útlandinu. Fær þá bankinn nálægt 2 miljónir króna til umráða og útlána, og ætti það að hjálpa mikið um næstu 2 ár. Auk þess má gera ráð fyrir, að eitthvað seljist næstu árin af bankavaxtabréfum þeim (3. flokks), sem veðdeild landsbankans er heimilað að gefa út með lögum, sem þegar eru samþykt af þinginu. Annars álít eg, með allri virðingu fyrir hvaða stjórn, sem vera skal, mjög svo varhugavert, að heimila ráðherranum stórar lántökur, sérstaklega handa bönkum eða lánsstofnunum, þar sem gera má ráð fyrir, að meginhluti þess fjár verði eyðslu-eyrir. - Afleiðing af því, að heimila stjórninni að taka lán, verður vitanlega sú, að lánið verður tekið. Og hver verður svo afleiðingin af því? - Lánið verður notað til þess, annað hvort að greiða með því eldri skuld, sem bankinn er kominn í við útlandið, eða þá, að féð verður brúkað til þess að lána það út hér á landi. En af því leiðir vitanlega það, að skuld bankans eða landsins við útlandið eykst, og skuldir landsmanna við bankann aukast að sama skapi. Með öðrum orðum, þá er með þessu verið að sökkva landinu í skuldir, bæði út á við og inn á við. Eg álít því mjög varhugavert, að samþykkja þessa lánsheimild, og að það eigi yfir höfuð að fara mjög varlega í að taka erlend lán handa bönkunum. Eg skal um leið nota tækifærið til þess, að lýsa því yfir, að eg var einnig á móti frumv. um heimild fyrir landssjóð að kaupa hlutabréf í Íslandsbanka, og gefa út landssjóðsskuldabréf, sem afgreitt var héðan frá deildinni nýlega. - Það frumv. miðaði að vísu að því að hjálpa landinu til að ná yfirráðum yfir þeim banka, en mjög er vafasamt, að sá tilgangur náist, þó það frumv. verði að lögum. Eg vil sérstaklega taka það fram, að þetta mál ætti als ekki að verða afgreitt héðan frá deildinni fyr en útséð er um það, hvernig frumv. um að kaupa hlutabréf í Íslandsbanka reiðir af í háttv. efri deild. Það nær ekki neinni átt að afgreiða þessi frv. bæði frá þinginu sem lög. Nóg ef annað þeirra nær fram að ganga, en helzt ætti að fella þau bæði úr því sem komið er. En eins og eg tók fram áðan, þá get eg ekki greitt málinu atkvæði til 3. umr.

Magnús Blöndahl Eg get verið stuttorður, því háttv. framsm. (B. J.) hefir takið flest fram af því, sem eg vildi segja. Það lítur næstum út fyrir, að þeir menn, sem frekast andmæla þessu frumv., geri sér ekki glöggva grein fyrir því, að bankinn skuldar stórfé, bæði hér og erlendis. Ef þessi bréf nú verða seld, gera þau ekki mikið meira en losa bankann við skuldir þær, er hann skuldar í útlöndum. Síðasti ræðumaður sagðist vera á móti frumv., af því verið væri með því að sökkva landinu í skuldir út á við, og landsmönnum sjálfum inn á við, enda vildi hann ekki stuðla að lántöku erlendis. Eg vildi mega spyrja háttv. 2. þm. Árn. (S. S.): Eru þá engin peningavandræði í landinu? Eða hvar á að fá fé, ef ekki má leita til útlanda? Getur hann vísað á nokkra þá peningalind í landinu sjálfu til að hjálpa fram úr þeim vandræðum? Eg hygg, að sú lind muni ekki vera til. H. þm. (S. S.) er víst fullkunnugt um raddir þær frá þjóðinni, er hvað eftir annað hafa skorað á þingið að ráða fram úr peningavandræðunum. Ekki finst mér heldur gott að samrýma það hjá háttv.þm. (S. S.), að hann vill bíða þangað til hann sér, hvernig fer í Ed. um hitt frumv. Er það af því, að hann vilji sparka í landsins eigin banka, ef þetta frumv. um kaup á hlutabréfum í Íslandsbanka nær fram að ganga? Eg lít svo á þetta mál, að aldrei hafi verið jafn knýjandi ástæður fyrir hendi til þess, að þingið geri alt, er það getur til þess að greiða sem bezt úr hinum fjárhagslegu vandræðum landsmanna og peningastofnananna í landinu. Það er gott að vera tortrygginn og varasamur gagnvart landsstjórn og öðrum, er um fjármál er að ræða, en að ganga jafn langt í því efni og háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) held eg fáir verði til að mæla með, - enda gat háttv.þm. ekki fært minstu ástæðu fyrir þeirri tortryggni sinni.

Ráðherrann (B. J.) Það er auðsætt, að þingið má ekki skilja svo, að það hafi ekki gert nokkurn veginn öruggar ráðstafanir til þess, að bæta úr peningavandræðunum í landinu. - Verði þetta frumv. ekki samþykt, er landið statt í sömu neyð og áður. Þegar nú svo stendur á, að bankarnir skulda erlendis að samanlögðu 3-4 miljónir kr., þá er það öllum ljóst, að þörfin er mikil. Eg get ekki séð annað, en það væri hið mesta glapræði, að láta frumv. þetta falla.

Sigurður Sigurðsson Eg hef ekki miklu að svara háttv. 2. þm. Rvík. (M. Bl.). Hann sagði, að eg vildi ekki styðja landsins eigin banka, svo að hann gæti þroskast og blómgast, eins og hann komst að orði. En heldur þingmaðurinn þá, að það miði í raun og veru að því, að þroska og auka bankann, að honum sé sökt í botnlausar skuldir við útlönd? Eg sagði áðan og tek það fram enn, að svo framarlega, sem tekist hefir að selja bankaskuldabréfin, þá er gersamlega horfin ástæðan til þess að samþykkja þessa lánsheimild, er felst í frumv. - Frumvarpið, eins og það er orðað, er þá orðið meiningarlaust og óþarft. Það er að vísu satt, að stór mikill hluti af fé bankans er fastur í ýmsum miður þörfum fyrirtækjum og hússkrokkum hér í Reykjavík, sem lítil eða engin eign er í. En úr því verður ekki bætt með þessu frumv. Annars skil eg ofur vel, að háttv. 2. þm. Rvík. (M. Bl.) komi það betur, að bankarnir hafi fé til umráða, svo að hann geti haldið áfram viðarverzluninni, haldið áfram að smíða hús og selja þau aftur. 

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Rétt undir fundinn núna talaði eg við gæzlustjóra Kristján Jónsson um þetta mál og sagði hann, að sér litist vel á þetta, og að hann áliti gott og hagkvæmt fyrir bankann, að slík heimildarlög yrðu gefin út. Eg get þessa að eins í því skyni, að menn geti fengið tryggari stað, en mig í þessu efni, þeir sem eitthvað þurfa að hallast upp við.

Flutningsmaður (Stefán Stefánsson) Ástæðan til þess að þetta frumv. kemur svo síðla fram hér á þingi er sú, að eg fékk ekki nokkra vísbending eða bréf frá hlutaðeigandi hreppsnefnd fyr en nú. En þótt svona sé áliðið þingtímans, þá vænti eg þess að hin háttv. deild taki málinu vel og leyfi því að ganga sem hraðast gegnum hinar lögskipuðu umræður, að kostur er á. Það er annars næstum stór furða, að Svarfdælir skuli ekki fyrir löngu vera búnir að fá Dalvík löggilta eða með öðrum orðum óska þess, að þingmenn kjördæmisins flyttu það mál, því það mun þó nokkrum sinnum hafa komið fyrir, síðan þær verzlanir komu á fót, sem eru þar og hafa verið um nokkur ár, að erfiðlega hefir gengið að fá vöruflutningaskip til þess að koma þar inn á höfnina, af því að hún ekki var löggilt. Því miður hefi eg ekki neinar mælingar á dýpi eður aðrar skýrslur að leggja fram viðvíkjandi höfninni, en mér er kunnugt um það, að hún þykir allgóð höfn, bæði mjög góður haldbotn og hlé fyrir miklu sjóróti, nema í norðaustanátt, en þá er stutt að leita til góðrar hafnar við Hrísey. Það sem eg hygg, að einkum valdi því, að þessarar löggildingar er beiðst, er það að Svarfdælir hafa myndað sérstakt kaupfélag fyrir sveitina, og er þar afleiðandi svo afaráríðandi, að fá öll sín vöruflutningaskip, sem hindrunarminst til þess að koma þar á höfnina. Eg fer þá ekki um þetta fleirum orðum, en vona að löggildingin mæti engri mótspyrnu, enda er eg sannfærður um að þær hafa fjölda margar átt sér stað löggildingarnar, er síður var ástæða til, bæði hvað staðhætti og höfn snertir. Vegna naumleika tímans vildi eg mega mælast til, að frumv. fengi að ganga í gegnum deildir þingsins með afbrigðum frá þingsköpum.

Jón Jónsson, (S.-Múl.): Það er ekki rétt, sem háttv. framsm. (B. Kr.) sagði, að eg ætlaði að gera hvell mikinn út af þessu máli. Eg get fullvissað hann um, að mér er það als ekkert kappsmál. Eg veit heldur ekki, hvaðan h. framsm. (B. Kr.) hefir það, að ummæli kaupmanna og áskoranir séu pantaðar. Að minsta kosti hefi eg engan þátt átt í því, en hverju sem því líður, þá verður því ekki með rökum á móti mælt, að mál þetta er mjög illa undirbúið, algerlega vanhugsað, að minsta kosti ekki svo ransakað, að það sé rétt af deildinni að keyra það í gegn nú á þessu þingi. Framsm-. (B. Kr.) fanst hlægilegt að kaupmenn skyldu skifta sér af þessu máli; þeir hefðu ekki svo mikið vit á því, en má eg spyrja, hvaða þekkingu skyldum við þm. hafa á þessu máli móts við kaupmennina sjálfa?

Framsögumaður (Björn Kristjánsson) Það mátti búast við að það í yrði hvellur út af þessu máli hjá minni hlutanum. Hinn háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) áleit málið illa undirbúið, og kvað það ekki eiga að öðlast samþykki deildarinnar, en hann gleymdi alveg að færa minstu ástæðu fyrir sínu máli. Aftur á móti hefi eg fært glöggar og gildar ástæður fyrir því, að frv. þetta eigi að ná fram að ganga, einmitt á þessu þingi, til þess að næsta þing hefði eitthvað á að byggja í þessu máli, og það sem eg hefi sagt málinu til stuðnings verður ekki hrakið með réttum rökum; það var því engin ástæða til þess fyrir háttv.þm. að fara að panta mótmæli úr fjarlægum héruðum. - Að málið sé illa undirbúið frá nefndarinnar hálfu er að vísu satt, að því leyti sem nefndina vantaði allar ábyggilegar skýrslur, en þær mundu alveg eins vanta á næsta þingi, og þær mundi alveg eins vanta í skattamálanefndinni; hún mundi ekki geta notað aðrar skýrslur en þær, sem nefndin hefir notað. Málið er því eins vel undirbúið og kostur er á, með þeim gögnum, sem nú liggja fyrir. - Að það geti haft nokkra þýðingu fyrir framgang þessa máls, að 36 kaupmenn hér í bænum hafa sent áskorun um, að samþykkja aldrei þessi lög, fæ eg ómögulega séð. En aftur á móti finst mér það undarlegt, að kaupmannastéttin skuli vera að skifta sér af þessu máli, eða af löggjafarstarfi þingsins, því mér vitanlega hefir kaupmannastéttin hingað til hvorki hreyft hönd né fót til þess að koma lagi á verzlunarlöggjöf landsins, nema eitt ómerkilegt frumv., sem þeir hafa sent hér inn á þingið í þetta skifti, (frumv. um verzlunarlærlinga), þótt þeim ætti að vera það fullkunnugt, að verzlunarlöggjöf landsins er í kalda koli. - Að segja annað eins og að þetta sé varhugavert og ósanngjarnt, nær ekki nokkurri átt, og má eg spyrja þessa háttv. kaupmenn: Hvar ætlast þeir til að tekjur landssjóðs séu teknar? Þá var minst á umbúðirnar. Já það getur vel verið, að umbúðir á öli séu nokkuð þungar í samanburði við innihaldið, en þar sem ekki er ólíklegt, að ölskattur verði hækkaður á næsta þingi, þá fæ eg ekki séð, að það geri svo mikið til, og get als ekki kallað það neinn galla. Að þetta sé ójafnaðarskattur - jú, hvaða skattar eru ekki ójafnaðarskattar; eins og nú er er jöfnuðurinn engin. Eg hefi áður sýnt fram á, að ómögulegt er að koma á faktúrutolli nema með því að komið verði á tolleftirliti, og hvern kostnað mundi það ekki hafa í för með sér? - Það er þess vegna ekki hægt að taka með eins mjúkum silkihönskum á toll-löggjöfinni hér og annarstaðar. Eg er viss um, að þjóðin tekur þessum lögum vel, og ef annmarkar yrðu á þeim nú, þá má bæta úr því á næsta þingi. Eg fæ því als ekki séð, að þingið þurfi að taka neitt tillit til þessara áskorana, sem hingað hafa borist, enda borga kaupmenn minstan hluta af tollinum, og þar að auki er þessi skattur svo lágur, að varla nokkur maður mun finna til þess að greiða hann.

Jón Ólafsson Eg verð að taka undir með háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) og vera honum samdóma um það, að frumv. sé vanhugsað og slitið út úr skattalöggjöf landsins og þar að auki svo illa undirbúið, að ekki geti komið til mála að hrapa að því að samþykkja það á þessu þingi. Annars hefi eg aldrei heyrt jafnskringileg umyrði eins og þau hjá h. þm. G. & K. (B. Kr.) að kaupmenn varðaði ekki um þetta mál. Hverja skyldi varða það meira? Hafa þeir ekki mesta reynslu í þessu máli? Eg hefi aldrei heyrt, að bændur varðaði ekkert um búnaðarmál eða sjómenn um mál þau, sem viðkoma sjávarútveg. Kaupmenn eiga að vera eina stéttin í landinu, sem ekki varðar um atvinnuveg sinn. Sízt hefði mig varað að heyra slíkt af vörum kaupmanns, og ekki öfunda eg hann af orðstír þeim, sem hann getur sér meðal stéttarbræðra sinna við framkomu sína í þessu máli. Háttv. þm. kannaðist við það, að málið væri alveg óundirbúið, enda er ómögulegt að hafa minstu hugmynd um, hversu miklum tekjuauka landssjóður gæti átt von á, ef þetta yrði sþ. og jafnómögulegt að fá nokkra hugmynd um, hve miklu tollurinn nemi af verði mýmargra vörutegunda. Þar að auki eru í frumv. allar vörur tollaðar jafnt eftir þunga eða rúmmáli, hvort heldur er matvæli. eldspýtur, stál, kol og annað það, sem alment eru kallaðar lífsnauðsynjar eða silkið, sem háttv. flutnm. verzlar með. Þar að auki eru, eins og bent hefir verið á, lagður tollur á umbúðir vörunnar, sem oft als ekki eru eign þess, sem vöruna fær, heldur léðar utan um sendinguna og endursendar svo. Af þessum umbúðum hefir viðtakandi engan hag og það er því gersamlega rangt að leggja toll á lánaðar umbúðir. Eg held, að úr því að skattamál landsins eiga að koma fyrir næsta þing, þá sé bezt að láta þetta mál bíða, þangað til því máli verður ráðið til lykta.

Framsögumaður (Björn Kristjánsson) Eg vona að háttv. deild lofi þessu frv. að ganga sinn veg upp í Ed. Eg mótmæli því, að þetta mál sé vanhugsað. Það stendur ekki í sambandi við neina þörf á því, að milliþinganefnd athugi það. Eins og kunnugt er, þá gerði milliþinganefndin ekki ráð fyrir aðflutningsbanni á áfengum drykkjum. Hér er hentug leið fundin til þess að bæta upp þann tekjuhalla, er landssjóður verður fyrir, vegna aðflutningsbannsins. Það er margtekið fram, að milliþinganefndin hefir ekki betri gögn í höndum til þess en þingnefndin. En svo eg snúi mér aftur að sjálfu frumv., þá get eg staðhæft að með ½-1¼ prc., eru allar þær vörur, sem finnast í skýrslunum frá 1906, rétt útreiknaðar, nema kartöflur, sem stafar af ritvillu. Aðrar vörur, sem tilgreindar eru að eins í krónum, getur ef til vill orðið nokkur ágreiningur um og til þess að geta fundið hinn rétta mælikvarða, þarf sú athugun að ná yfir tveggja ára tímabil. Eg tók það fram um daginn, að tolllögin eru nú mjög ónákvæm og beinlínis ósanngjörn og óréttlát, að því er mér virðist, og þess vegna þurfti háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) ekki að vera að gera mikið úr því þó smáójöfnuður fyndist í þessu frv., sem ekki mundi nema meiru en ½-1%, frumv. sem á að lifa óhaggað að eins í 2 ár. Háttv. þingm. þekkir víst tollinn á sykri, kaffi og fleiru; þar er ekki um mikinn jöfnuð að ræða, mikið minni jöfnuð en felst í þessu frumv. Og þó að farmgjald þetta væri hnífjafnt lagt á vörurnar í »prósentum« í frv., hvaða tryggingu hefir háttv. þingm. þá fyrir því, að kaupmenn leggi tollinn jafnt á, þegar þeir fara að selja vöruna? Eg ætla að benda á, að enginn tollur er nú á silki né öðrum vefnaðarvörum og virtist mér þó mjög eðlilegt að svo væri. Það er satt, sem sami háttv.þm. sagði, að óeðlilegt væri að tolla umbúðir. Eg hefi verið við verzlun í mörg ár, þar sem mikið var selt af tóbaki, en umbúðirnar voru sama sem engar. Þó að væru teknir 25 aurar af hverjum 100 pundum tóbaks, með umbúðum, þá munaði ekki mikið um það í verðinu. Þetta frumv. er búið að vera nokkuð lengi til umræðu hér í deildinni, enda ætti ekki að þurfa að ræða það mikið frekar, þar sem meiri hlutinn er því samþykkur. Það er hægt að sneiða hjá öllum göllum farmgjaldsins, og engin hætta á því, að það reynist skaðlegt, eins og einn nefndarmaður hélt fram. Mér virðist málið liggja svo afarljóst fyrir og að örðugt sé að finna betri mælikvarða fyrir skattgjaldi. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sagði, að bannað yrði að flytja vörur í land fyr en búið væri að greiða farmgjaldið af þeim að fullu. Það er satt, að banna má að flytja vörurnar í land, fyr en gjaldið er greitt, og svo er það með allar tollskyldar vörur, en venjulega leyfa þó lögreglustjórar að flytja þær í land án þess, þó að löggjöfin skýrt ákveði um hið gagnstæða. Það er að eins undantekning, ef lögreglustjórar fara öðruvísi að, og þá eingöngu sprottið af vantrausti til þess kaupmanns, er á hinar tollskyldu vörur. Þess vegna eru slík ákvæði hættulaus í framkvæmdinni, en verða þó að vera svona til þess hægt sé að ná tollinum hjá óreiðumönnum. Eg tel rétt, að tollar nái til als almennings, og að lágur tollur eða skattur eigi því að hvíla á sem flestum vörum. Eg sé að háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) byggir allmikið á áskorunum nokkurra kaupmanna, sem smalað hefir verið saman síðustu dagana í Reykjavík, á Ísafirði og Akureyri. Mikið hefir þótt við liggja. Því fer fjarri, að kaupmönnum komi þetta frumv. við fremur en öðrum kjósendum í landinu, því auðvitað er þeim einum ekki ætlað að bera gjaldið. Áskoranir þessar verða því að skoðast sem komnar frá 70- 80 kjósendum landsins og alveg órökstuddar, því hvað vita t. d. kaupm. á Akureyri og Ísafirði um frumv., sem þeir aldrei hafa séð með eigin augum. Annars eru kaupmenn ekki vanir að skifta sér mikið af tolllögum, sem þingið semur, né löggjöfinni yfirleitt. Öll verzlunarlöggjöf landsins er í kalda koli, og þó hafa kaupmenn í Reykjavík að eins haft upptökin að einu mjög lítilsverðu frumv. á þessu þingi, frv. um lærlinga við verzlanir.

Jón Ólafsson Herra forseti! Háttv. flutningsmaður (R. Kr.) hélt því fram, að prósenttal hans væri alveg reikningsrétt. En eg vil aftur fullyrða, að það sé alt meira og minna hringlandi vitlaust. Vér höfum hér í höndum annað prósenttal - annan reikning um það, hversu gjald þetta komi fram í hlutfalli við verð varningsins. Og þessi reikningur vor er saminn af reikningsfróðustu kaupmönnum hér í bænum, mönnum, sem eru betur að sér og miklu samvizkusamari og vandvirkari en flutningsmaður frumv. (B. Kr.) Og þegar vér lítum á ýmsar vörutegundir, sem standa bæði á reikningi hans og þeirra, þá vill nú skakka æði miklu. Flutningsmaður lét mikið yfir því, hve vandvirknislega skýrsla sín væri samin, og þegar eg véfengdi fyrir honum tunnatölu þá, er hann sagði hefði flutst hingað tiltekið ár af kartöflum, þá sagðist hann skyldi ábyrgjast, að tölur sínar væri teknar nákvæmlega rétt úr verzlunarskýrslum Stjórnartíðindanna. En hvað reynist? - þegar flett er upp bókinni og honum sýnd hún, þá verður hann að játa, að tala hans sé rammskökk, en afsakar það með því, að það hafi »bara gleymst hjá sér eitt eða tvö núll« aftan af í ógáti!!! Þetta er nú vandvirkni flutningsmanns! Svona er treystandi því, sem hann býðst til að ábyrgjast að rétt sé!! Það er þó ofurlítill munur að einu eða tveim núllum í reikningi - meiri munur en að einu núlli á þingmannabekkjunum. Það er ekki lítill munur á 20 tunnum og 200 tunnum eða 2000 tunnum.