Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í framhaldi af umr. föstudaginn 26. okt. um frv. til I. um breyt. á l. nr. 8 frá 1972, um tekjustofna sveitarfélaga, á þskj. 38, vil ég þakka hv. 1. flm., 5. þm. Norðurl. v., fyrir að hafa gefið mér tækifæri til þess að kynna mér framsöguræðu hans, og vil ég leyfa mér að gera eftirfarandi aths. við málflutning hans þá. Í frv. er gert ráð fyrir að nokkur af stærri fyrirtækjum landsins, sem hafa starfsvettvang um land allt, greiði framlög til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í stað aðstöðugjalda í heimabyggð sinni. Í grg. er enn fremur talað um að mörg fyrirtæki hafi landið allt sem viðskiptasvæði, en í frv. sé þó aðeins gerð till. um að nokkur hin stærstu þeirra verði undanþegin greiðslu aðstöðugjalds, en greiði í þess stað landsútsvar. Frv. gerir einnig ráð fyrir að gjaldstofn til landsútsvara umræddra fyrirtækja verði hinn sami og gjaldstofn aðstöðugjalda. Út af fyrir sig er hér um frávík að ræða frá gildandi lagaákvæðum sem gera ráð fyrir allt öðrum gjaldstofnum til landsútsvara en aðstöðugjalda. Alkunnugt er að aðstöðugjöld hafa verið mjög umdeildur gjaldstofn og þótt að mörgu leyti mjög óréttlátur. Engu að síður hefur tilvist aðstöðugjalda verið réttlætt með því, að rétt sé að fyrirtæki greiði til sameiginlegra þarfa þess sveitarfélags sem búið hefur þeim aðstöðu til starfrækslu, þ.e. aðseturssveitar Fyrirtækisins. Hér er að sjálfsögðu um allt annað hugtak að ræða en kemur fram í grg. með frv. þegar rætt er ýmist um starfsvettvang fyrirtækja eða viðskiptasvæði þeirra, og mér er nærri að halda að mikill meiri hluti allra fyrirtækja í landinu telji að starfsvettvangur eða viðskiptasvæði þeirra sé ekki bundið við heimilissveitina eina. Sem dæmi má nefna hótel úti á landi, t.d. hótel á Húsavík. Óumdeilt er að hótelið starfar á Húsavík eingöngu. En hvert er viðskiptasvæði hótelsins? Fróðlegt væri að vita hvað íbúar Húsavíkur eru stór hluti af viðskiptavinum hótelsins? Með sama hætti mætti nefna ýmis önnur fyrirtæki víðs vegar um landið. En hvar liggja mörkin á viðskiptasvæði slíkra fyrirtækja? Eins og ég nefndi áður er meginhugsun laga um tekjustofna sveitarfélaga sú, að þar skuli fyrirtækin greiða aðstöðugjöld sem þau fá fyrirgreiðslu af hálfu sveitarfélaga. Ég tel ekki rétt að fara að hræra með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir í tekjuöflunarkerfi sveitarfélaga, en mundi ekki mæla á móti því að tekjuöflunarkerfið yrði tekið upp til athugunar í heild, og rannar kann það vel að reynast nauðsynlegt í sambandi við þá endurskoðun á verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga sem nú stendur yfir. Sérstök rök hafa eflaust þótt mæla með því, að þeim fyrirtækjum, sem nú eru talin upp í 10. gr. laganna, hafi verið gert að greiða landsútsvör. Hér er í fyrsta lagi um að ræða nokkur ríkisfyrirtæki sem þó er heimilt að leggja aðstöðugjöld á að nokkru leyti, í öðru lagi eru það olíufélögin og í þriðja lagi bankarnir. Olíufélögin og bankarnir hafa þá sérstöðu að viðskiptasvæði þeirra spanna ekki einungis landið allt, heldur hafa þau einnig mjög víða starfsstöðvar í bæjum og sveitum. Þannig er alkunnugt að olíufélögin reka bæði birgðastöðvar víða um landið svo og dreifingu og sölu eflaust í öllum sveitarfélögum landsins. Þegar olíufélögunum var áður gert að greiða aðstöðugjöld og þau voru lögð á um land allt mun það hafa verið eilíft deilumál, hvernig meta skyldi til álagningar starfsemi félaganna í hverju sveitarfélagi nm sig. Þessi rök munu m.a. hafa verið til þess, að sú breyting var gerð að olíufélögunum var gert að greiða landsútsvar. Með sama hætti reka bankarnir starfsstöðvar víða um landið og af þeim sökum hefur e.t.v. þótt rétt að gera þeim að greiða landsútsvar, en þá er einnig rétt að geta þess, að bankarnir greiddu ekki aðstöðugjöld áður. Fyrirtæki þau, sem frv. gerir ráð fyrir að greiði framvegis landsútsvör í stað aðstöðugjalda, eru óvefengjanlega með viðskiptasvæði um land allt, en hafa hins vegar starfsstöð og starfsaðstöðu í ákveðnum sveitarfélögum. Sum þeirra reka hins vegar útibú eða umboðsskrifstofur víða um land, og ég geri ráð fyrir að af þeirri starfsemi sé að sjálfsögðu greitt aðstöðugjald til viðkomandi sveitarfélags. Þannig munu t.d. Flugleiðir greiða aðstöðugjald á Keflavíkurflugvelli. Ísafirði, Akureyri, Egilsstöðum, Eimskipafélagið rekur vörugeymslur í Hafnarfirði og greiðir eflaust aðstöðugjald þar í bæ af þeirri starfsemi, og fyrirhuguð er starfræksla vörugeymslu félagsins á Akureyri. Þessi félög, svo og t.d. vátryggingafélögin, reka einnig umboðsskrifstofur víða um landið, og ég geri ráð fyrir að umboðsaðilar þessir séu sjálfstæðir skattaðilar hver í sinni heimasveit og greiði þess vegna aðstöðugjöld af þeirri starfsemi sem að umræddum félögum lýtur. Ég fæ hins vegar ekki séð að frv. geri ráð fyrir að undanþiggja slíka umboðsstarfsemi greiðslu aðstöðugjalda. Af grg. með frv. má marka, eins og einnig kom skýrt fram í framsöguræðu 1. flm., að aðstandendur frv. telja það aðeins spor í þá átt að afnema aðstöðugjöldin að mestu eða öllu leyti, en taka upp landsútsvör í þeirra stað. Af hverju stíga þeir ekki skrefið til fulls? Er það ekki stefna þessara hv. þm. að leggja bara á einn skatt sem renni til ríkisins sem skipti honum síðan á milli sveitarfélaga landsins eftir því sem miðstjórnarvaldi kann að þóknast hverju sinni? Er það ekki þeirra stefna að draga sem mest úr frumkvæði og athafnafrelsi jafnt einstaklinga sem sveitarstjórna víða um land, en efla í þess stað miðstýringuna og ríkisbáknið? Skoðun mín hefur ávallt verið sú, að aðstöðugjaldið væri óréttlátur tekjustofn sem bæri að afnema sem allra fyrst. En meðan þessi tekjustofn er við lýði tel ég réttlátast að hann komi heim sveitarfélögum til góða sem hafa með fjárfestingu og fyrirhöfn skapað þá aðstöðu sem laðar fyrirtækin að. Í framsöguræðu 1. flm. fór ekkert á milli mála, að frv. var einkum og sér í lagi stefnt gegn borgarsjóði Reykjavíkur. Hann nefndi tveggja ára gömul dæmi um að tekjur Reykjavíkurborgar á hvern íbúa væru nokkru hærri en tekjur annarra kaupstaða. Nú er hins vegar vitað að á síðustu árum hafa atvinnutekjur Reykvíkinga einmitt hækkað um minna en atvinnutekjur íbúa margra annarra kaupstaða. Þegar af þessari ástæðu er sá samanburður, sem hv. þm. nefndi, orðinn úreltur og því ástæðulaust að sjá ofsjónum yfir honum. Þm. nefndi sérstaklega einn fyrirtækjahóp sem greiddi einungis gjöld til Reykjavíkurborgar. Það eru dagblöðin. Taldi hann sjálfsagt að þau ættu að greiða landsútsvör fremur en aðstöðugjöld til borgarsjóðs. Ég skal upplýsa hv. þm. um að dagblöðum hefur ekki verið gert að greiða aðstöðugjöld til Reykjavíkurborgar. Í framsöguræðu sagði 1. flm. frv., að samþykkt þess mundi leiða til einhverrar örlítillar tekjulækkunar fyrir Reykjavíkurborg, og miðaði hann þá við árið 1975 og nefndi 65 millj. kr. í því sambandi. Af þessari ástæðu vil ég einnig upplýsa að fyrirtæki þau, sem frv. fjallar um að greiði framvegis landsútsvör, greiða í aðstöðugjöld á árinu 1977 samtals 321.7 millj. Miðað við ákvæði frv. mundi hinn örlitli tekjumissir borgarsjóðs á þessu ári nema um 149 millj. og á næsta ári, miðað við eðlilega hækkun, sennilega rúmlega 200 millj. Ég er hér með skrá yfir öll þau félög sem aðstöðugjald greiða, og er hv. 1. flm. velkomið að skoða hana. Þar kemur í ljós, - ég ætla ekki að lesa upp þann lista allan, en hann hefur auðsjáanlega gleymt að telja þarna nokkur fyrirtæki með sem samkv. hans hugmynd ættu einnig að koma inn í þá mynd sem hann málar í sínu frv. Samtals væri þá, ef ég mínusa þau fyrirtæki sem hann gleymdi að telja upp, aðstöðugjaldsgreiðslan, sem Reykjavík fengi 1977, 321 697 700 kr., en fengi samkv. því frv, og þeim hugmyndum, sem eru uppi í því frv. sem hér er til umr., 172 millj. 151 þús, kr. Sem sagt, miðað við þessa útreikninga er tapið, eins og ég gat um, nákvæmlega 148 946 700 kr. Þessi útreikningur liggur frammi ef hv. 1. flm. kærir sig um að yfirfara hann og staðreyna hvort hann er réttur. Herra forseti. Með hliðsjón af því, sem ég hef nú sagt, legg ég til að þetta frv. verði fellt.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 12. þm. Reykv. fyrir lofsverðan áhuga á þessu máli. Hann hefur greinilega tekið sér góðan tíma til að kynna sér málið og flutti hér málefnalega ræðu sem byggðist á athugun hans á efni frv. Finnst mér svör hans vera nokkuð til fyrirmyndar miðað við það sem gengur og gerist hér í umr. á Alþ. En ég get því miður ekki fjallað nákvæmlega um tölulegar upplýsingar sem hann kom með hér, vegna þess að ég hef ekki átt þess kost að kynna mér þær, enda mun það ekki miklu breyta. Sjálfsagt er að athuga í nefnd þær tölur, sem hann lagði hér fram. Samt er það nú svo, að mig grunar að í útreikningi hans gæti nokkurs misskilnings, því að hann telur hér fram réttilega hver sé upphæð þeirra aðstöðugjalda á árinu 1977 sem þau félög mundu greiða til ríkisins sem fram að þessu hafa greitt aðstöðugjöld til Reykjavíkur, og það er sjálfsagt alveg réttilega fram talið, en hins vegar finnst mér að hann taki ekki fullt tillit til þess að 1/4 hluti landsútsvara fellur í hlut viðkomandi sveitarfélags í fyrsta lagi og í öðru lagi fær Reykjavíkurborg liðlega 40% af því sem kemur til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í formi landsútsvara, en það verður einnig að dragast frá, þannig að mig grunar að upphæðin, sem hann nefndi áðan um nettótap Reykjavíkurborgar af þessari breytingu, sé ekki alveg réttilega fundin. En þetta er atriði sem mætti athuga í nefnd. Hv. þm. gagnrýndi frv. á þeim forsendum, að ekki lægi ljóst fyrir hvar mörkin lægju milli þeirra fyrirtækja, sem hefðu landið allt að viðskiptasvæði, og hinna, sem væru meira staðbundin. Þetta er út af fyrir sig aths. sem á fyllsta rétt á sér. En ég vil hins vegar vekja athygli á því, að landsútsvörum er þannig háttað, eins og þau eru lögð á í dag, að þar eru fyrirlæki sem skera sig ekki með neinum sérstökum hætti úr, þannig að vissulega má deila um hvort þau fyrirtæki, sem í dag greiða landsútsvör, eigi að takast út úr frekar en önnur. Ég nefni bara sem dæmi Sementsverksmiðju ríkisins eða Landssmiðjuna. Að hvaða leyti er eðlilegra að Landssmiðjan og Sementsverksmiðja ríkisins á Akranesi greiði landsútsvör heldur en t.d. Samband ísl. samvinnufélaga eða Flugfélag Íslands? Það er alveg rétt hjá hv. þm., að það er erfitt að draga mörkin. En löggjafinn hefur talið óhjákvæmilegt í sínum tíma að draga þau einhvers staðar. Hann tók nokkurn fjölda fyrirtækja sem ákveðið var að greiddu landsútsvör, og ég sé ekki að þau séu með neinum hætti sérgreind þannig að ekki sé vel hugsanlegt að bæta þar allmörgum fyrirtækjum við. Hv. þm. nefndi að þessi fyrirtæki, sem greiddu nú aðstöðugjöld, hefðu starfsstöð í viðkomandi sveitarfélagi og væri því ekki óeðlilegt að þau greiddu nokkuð til þess. Ég vil vekja á því athygli, að í fyrsta lagi greiða þessi fyrirtæki öll fasteignaskatt, vegna þess að þau eiga yfirleitt stóreignir í viðkomandi sveitarfélagi, og ég tel að fasteignaskatturinn, sem þessi félög greiða og er orðinn mjög umtalsverð upphæð, enda er fasteignaskatturinn einn aðaltekjustofn sveitarfélaganna, sé alveg nægileg umbun af hálfu viðkomandi stofnunar til sveitarfélagsins vegna þeirrar þjónustu sem sveitarfélagið veitir. Í öðru lagi minni ég á það, að þegar um er að ræða landsútsvör fellur fjórði hluti landsútsvara í hlut viðkomandi sveitarfélags, þannig að það er síður en svo að það sé algerlega afskipt með skatta frá viðkomandi fyrirtæki. Hv. þm. sagði að sér virtist að útibú fyrirtækja í öðrum sveitarfélögum væru ekki undanþegin greiðslu aðstöðugjalds þrátt fyrir ákvæði þessara laga. Það held ég að sé á misskilningi byggt, því að í 5. gr. frv. kemur alveg skýrt fram að þeim fyrirtækjum, sem ætlað er að greiða landsútsvar, skuli ekki greiða aðstöðugjald, hvorki í aðalstarfsstöð fyrirtækisins né í útibúum þess. Ég tel ástæðulaust fyrir forsvarsmenn Reykjavíkurborgar að bregðast illa við frv. af þessu tagi, vegna þess að þeir hljóta að viðurkenna að Reykjavíkurborg nýtur mjög augljósrar forréttindaaðstöðu hvað snertir innheimt aðstöðugjöld, og forsvarsmenn Reykjavíkurborgar hljóta að vera reiðubúnir að rökræða það, hvort þessi forréttindaaðstaða á rétt á sér eða ekki. Ég tel að svo sé ekki, og ég tel að forsvarsmönnum Reykjavíkurborgar sé skylt að taka til yfirvegaðrar athugunar hvort ekki sé rétt að koma fram leiðréttingu. Það er út af fyrir sig rétt hjá hv. þm., að atvinnutekjur íbúa Reykjavíkurborgar hafa ekki hækkað hlutfallslega jafnmikið og tekjur íbúa ýmissa sveitarfélaga úti á landi, sem stafar einfaldlega af því að í tíð fyrri ríkisstj:, vinstri stjórnarinnar, var mikið gert til þess að bæta atvinnuástand víða um land, og það hefur haft þær afleiðingar að tekjur hafa víða stóraukist. En mér finnst satt að segja að það gangi nokkuð langt ef forsvarsmenn Reykjavíkurborgar sjá ofsjónum yfir því að hlutur sveitarfélaga úti á landi, sem hafa átt við erfiðleika að stríða, batni. Þarna var um vandræðaástand að ræða og það hefur sem betur fer verulega lagast. Það þýðir ekki að hlutur Reykjavíkurborgar hafi minnkað þar fyrir, enda er alveg ljóst af þeim tölum, sem ég hef lagt fram í þessum umr., að á árinu 1975 er Reykjavíkurborg enn með verulegar tekjur umfram tekjur annarra sveitarfélaga í landinu, langt yfir meðaltali annarra kaupstaða, þannig að ég held að því fari víðs fjarri að Reykjavíkurborg þurfi neitt að kvarta. Og eins og ég benti á í framsöguræðu minni, þá fer því víðs fjarri að frv. þetta snúi hlutunum við þannig að hagur Reykjavíkurborgar verði stórlega fyrir borð borinn. Það, sem gerist við samþykkt frv., er það eitt að svolítið dregur saman með Reykjavíkurborg annars vegar og öðrum kaupstöðum hins vegar. Ég held sem sagt að forsvarsmenn Reykjavíkurborgar og þ. á m. hv. 12. þm. Reykv. ættu að taka efni þessa frv. til athugunar og það hefur hv þm. reyndar þegar gert. Þess vegna finnst mér það skjóta nokkuð skökku við þegar hann leggur til að frv. verði fellt áður en það er athugað í n. Hann nefndi það áðan að ég hefði sagt að hér væri aðeins um að ræða skref í ákveðna átt, og hann spurði: Af hverju ekki að stíga skrefið til fulls? Ja, ég tek undir það með hv. þm. - hann segir nokkuð: Því ekki að stiga skrefið til fulls og láta ríkisvaldið innheimta öll aðstöðugjöld í landinu og skipta þeim síðan meðal sveitarfélaganna, eins og hann einmitt nefndi áðan að væri hugsanlegur möguleiki? Ég tek undir þessa hugmynd hans. Að vísu er ég ekki samþykkur þeim orðum hans, að ríkið mundi þá skipta þessum tekjum eftir geðþótta, engum mundi að sjálfsögðu detta það í hug. Ríkið mundi þá væntanlega skipta þessum tekjum í hlutfalli við íbúatölu á hverjum stað, sem sagt á fullkomlega réttlátan hátt. Ég er ekki í nokkrum vafa um að árangurinn yrði sá, að tekjur sveitarfélaga í landinu yrðu miklu jafnari en þær eru í dag. Þetta er atriði, sem mér finnst að ætti að ræða í þeirri n., sem fær málið til meðferðar, og vissulega kæmi til greina að breyta aðstöðugjöldum almennt í landsútsvör þannig að viðkomandi sveitarfélag fengi bara hluta af þeim og að öðru leyti rynnu þau í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem skipti þeim á réttlátan hátt. Ég sé að öðru leyti ekki ástæðu til að orðlengja um efni þessa frv. og vænti þess fastlega að því verði vísað til n. og sú n, kanni hverjar yrðu afleiðingar af samþykkt frv. miðað við tekjustofna sveitarfélaga eins og þeir eru í dag, því þegar frv. var samið lágu ekki fyrir upplýsingar yngri en frá 1975, en vafalaust er unnt í n. að fá upplýsingar frá árinu 1976.



Herra forseti. Að sjálfsögðu mun ég ekki greiða atkv. á móti hví að frv, það, sem hér er til umr., verði sett í n., þó ég hafi hagað orðum mínum á þann hátt að mér væri kærkomnast að fella það þegar í stað. Að sjálfsögðu mun ég ekki greiða því mótatkv. að það verði sett í n., sérstaklega ef aðalatriðið hjá hv. 1. flm. er að athuga hvort þær tölur, sem ég lagði fyrir hann og þessa hv. d., eru réttar eða ekki. En ég vil undirstrika það, sem ég sagði áðan, til að koma í veg fyrir misskilning og vil - með leyfi hæstv. forseta - endurtaka það að gefnu tilefni, að ég sagði í ræðu minni: Frv. gerir einnig ráð fyrir að gjaldstofn til landsútsvara umræddra fyrirtækja verði hinn sami og gjaldstofn aðstöðugjalda. Út af fyrir sig er hér um frávik að ræða frá gildandi lagaákvæðum sem gera ráð fyrir allt öðrum gjaldstofnum til landsútsvara en aðstöðugjaldið. Ég vil að það komi líka fram, að það var ekki rétt hjá hv. 5. þm. Norðurl. v. að ég hafi gert að till. minni að stiga enn þá stærra skref, eins og hann orðaði það, í þá átt sem frv. gerir ráð fyrir. Vil ég leyfa mér að vitna aftur í ræðu mína áðan. Ég sagði: Af grg. með frv. má marka, eins og einnig kom skýrt fram í framsöguræðu 1. flm., að aðstandendur frv. telja það aðeins spor í þá átt að afnema aðstöðugjöldin að mestu eða öllu leyti, en taka upp landsútsvör í þeirra stað. Síðan spyr ég: Af hverju stiga þeir ekki skrefið til fulls? Ég geri það ekki að till. minni, og ég fylgdi þessu úr hlaði með því að lýsa þeirra pólitíska hugsunarhætti í samþandi við miðstjórn og miðstýringu. Ég harma það að flm. skyldu ekki leita sér nýrri gagna en vitnað var i. Þau eru til og ég fékk þau hjá Reykjavíkurborg. Árið 1975 er hagstæðari samanburður fyrir þeirra málflutning. En það er staðreynd, eins og málin standa í dag, að atvinnutekjur Reykvíkinga hafa minnkað í hlutfalli við auknar atvinnutekjur annars staðar, og það er enginn hér í Reykjavík, hvorki ég né aðrir, sem harma það, nema síður væri, og að sjálfsögðu vonum við að atvinnutekjur landsmanna allra geti aukist, en ekki öfugt.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Ástæður til þess, að ekki lágu fyrir við gerð frv. nýrri tölur en frá 1975, voru einfaldlega þær, að Hagstofa Íslands, sem tekur saman tekjur sveitarfélaga af útsvörum, aðstöðugjaldi og fasteignaskatti, hefur ekki gefið út nýlegri upplýsingar en frá árinu 1975. Hv. þm. getur komið hér með lista yfir fyrirtæki sem greiða aðstöðugjöld til Reykjavíkur og hvað þeirra tekjutap yrði mikið. Það getum við allir gert, því skattskrá Reykjavíkur liggur að sjálfsögðu fyrir. En til þess að átta sig á aðstöðumun sveitarfélaganna verður að hafa meira heldur en skrá yfir aðstöðugjald. Það verður að hafa samanlagðar tekjur sveitarfélaganna af þessum þremur megintekjustofnum. Þó að þær upplýsingar kunni að liggja fyrir einhvern tíma á næstu vikum, þá hafa þær enn ekki verið tiltækar. T.d. eru ekki upplýsingar um þessar tölur birtar í Hagtíðindum fyrir árið 1975 fyrr en í febr. 1977, og ég geri ráð fyrir að Hagstofan sé nú u.þ.b. að ganga frá skýrslum um árið 1976.