Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 58 hef ég leyft mér að bera fram svo hljóðandi fyrirspurnir til hæstv. iðnrh.: „1. Hefur ríkisstj. tekið ákvörðun um að ráðist verði í virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal á næsta ári? Sé svo ekki, hvenær er þá þeirrar ákvörðunar að vænta? 2. Hvaða ráðstafanir hafa verið gerðar til þess, að ekki komi til orkuskorts á Austurlandi á vetri komanda?“ Eins og þessi sp. ber með sér í raun og veru, þá kemur í ljós að hún var borin fram á síðasta ári, nánar tiltekið í októberlok s. l., en ýmissa ástæðna vegna hefur henni ekki verið svarað fyrr. Ástæður skulu ekki raktar hér. en margt hefur gerst og skýrst frá þeim tíma er fsp. var fram borin. Varðandi síðari liðinn er það að segja, að þær dísilvélar, sem þá var um spurt og óvissa ríkti um hvort fengjust, hafa verið teknar í notkun og orkuskorti því afstýrt í vetur að mestu. En varðandi fyrri liðinn hefur í raun ekkert gerst ákveðið a. m. k., engin ákvarðanatekt farið fram. En þó hefur ýmislegt gerst í málinu, skýrt það og upplýst enn betur og um leið hlaðið rökum enn frekar undir það, að ákvörðun væri unnt að taka. Við þm. Austurl. höfum fengið í hendur fróðlega og góða heildarkönnun frá Hönnun hf. um rannsóknir og niðurstöður vegna fyrirhugaðrar Bessastaðavirkjunar, bók nr. 2 um þetta og síðan umsögn RARIK um hugmyndir og niðurstöður þeirra Hönnunarmanna - mjög jákvæða - og endurskoðun kostnaðaráætlunar, sem miðast við að ljúka eingöngu fullnaðarhönnun virkjunarinnar í ár, en fresta gerð útboðsgagna, vinnubúðum, vega- og brúargerð til ársins 1979. Þar segir með leyfi forseta: „Nauðsynleg fjárveiting 1978 yrði þá 65 millj. kr. Er þá gert ráð fyrir, að unnt sé að taka 1. áfanga virkjunarinnar í notkun síðla árs 1982.“ Í þessari endurskoðuðu kostnaðaráætlun segir einnig, með leyfi hæstv. forseta: „Við endurskoðunina voru fyrri kostnaðaráætlanir endurreiknaðar til verðlags í september 1977. Verði virkjunin byggð með 56 mw. afli í einum áfanga er áætlaður kostnaður 11696 millj. kr. og orkuverð 4.54 kr. á kwst., en verði hún byggð í tveimur 28 mw. áföngum, er áætlaður kostnaður við fyrri áfanga 6822 millj. kr., en 5569 millj. við seinni áfanga, eða samtals 12 391 millj. kr. og orkuverð 4.81 kr. á kwst. Áætlaður orkukostnaður virkjunarinnar er talinn innan þeirra marka sem eðlilegt má telja frá virkjun af þessari stærð.“ Þetta var úr áliti Rafmagnsveitna ríkisins, sem okkur þm. Austurl. barst í hendur, en fleira hefur og gerst. Fjárlög hafa verið afgreidd, lánsfjáráætlun hefur einnig fengið sína umfjöllun, og hvort tveggja vísar nokkuð leiðina hvert stefnt skuli. Þar er erfitt að finna þá upphæð, sem er þó sú allra lægsta samkv. umsögn RARIK, sem fer til að ljúka eingöngu fullnaðarhönnun virkjunarinnar. Hins vegar er svo það, að menn biða sífellt óþreyjufyllri eftir ákvörðun um virkjun Bessastaðaár. Ég nefni það, að í síðasta eintaki Austra, málgagni þess stjórnarflokksins sem mestu ræður á Austurlandi, eru höfð nokkur orð um vanefndir hæstv. iðnrh. á loforðum um ákvörðun s. l. haust. Vekja þau nokkra furðu þegar tillit er tekið til þess, að það er annar stjórnaraðilinn sem heldur úti þessu blaði. en það sýnir þó aðeins bann mikla þrýsting eystra sem er varðandi málið. Hér er um eitt aðalmál, e. t. v. hreint aðalmál fjórðungsins að ræða. Dísilkeyrsla eykst stöðugt, bráðabirgðalausnir æ ofan í æ duga ekki lengur. Heimildarlögin um virkjunina eru frá 1975 og eftir þær ítarlegu rannsóknir, sem fram hafa farið, og niðurstöðu þeirra er von að menn vænti enn fastlega ákvarðanatöku, þó ekki yrði meira aðhafst en segir í skýrslu RARIK, nú á þessu ári. Meðalaflageta vatnsorkuvera á samtengisvæði Austurlandsveitu, og þá er átt við Grímsárvirkjunarsvæðið eitt, er 10.5 mw að sumarlagi og 5.1 mw. að vetrarlagi. Aflþörfin er um 21 mw. á mesta álagstíma vetrarins, þegar mest reynir á orkukerfið. Síðustu fréttir af Austurlínu eru ekki heldur uppörvandi fyrir Austfirðinga. Væri kærkomið að hæstv. ráðh. léti í té upplýsingar um hvernig brugðist verði við þeim vanda sem þar er nú á ferð. En þó Austfirðingar styðji þá framkvæmd og samtengingu alls landsins heils hugar, þá munn þeir í engu una því, að það standi á nokkurn hátt í vegi fyrir því. að upp komi í fjórðungnum sjálfsögð meðalstór vatnsaflsvirkjun. Staðreyndin er einnig sú, að þótt flutningsgeta væntanlegrar Austurlínu nýtist til fullnustu, sem verður þó að teljast í meira lagi hæpið, þá yrði dísilkeyrslu á Austurlandi ekki útrýmt með því. Allt hnígur því að ákvarðanatöku sem allra fyrst og framkvæmdum í kjölfar þess. Því er aðalspurning Austfirðinga í dag: Hvenær verður ákvörðun tekin um Bessastaðaárvirkjun og hvenær er líklegt að framkvæmdir hefjist? Varðandi síðari liðinn, sem nú hefur að miklu leyti verið leyst úr, a. m. k. þar sem ástandið hefur verið ótryggast og verst, vildi ég aðeins segja, að þar skortir enn mjög á um næga styrkingu á Suðurfjarðalínu einkum um Stuðlaheiði og rannar víðar. Við þm. Austurl. höfum fengið um það þau svör, að framkvæmdir við þessa styrkingu væru í rekstraráætlun RARIK, svo tryggt ætti að vera að þar yrði að unnið. Hins vegar væri gott að fá staðfestingu hæstv. ráðh. á þessu og einnig því, að ekki yrði um niðurskurð að ræða á verkefnum RARIK á Austurlandi á þessu ári svo sem var á því síðasta.



Herra forseti. Þegar Alþ. hafði samþ. lögin um heimild til þess að virkja Bessastaðaá í Fljótsdal var undirbúningur hafinn af Rafmagnsveitum ríkisins. Að þessu verkefni hafa unnið m. a. ráðgjafafyrirtæki um hönnun, Vermir og Verkfræðistofa Jóhanns Indriðasonar. Áætlun frá þessum aðilum um virkjun Bessastaðaár við Hól í Fljótsdal ásamt umsögn Rafmagnsveitna ríkisins barst iðnrn. um miðjan desember s. l. Mæltu Rafmagnsveiturnar með því að ráðast í þessa virkjun og hafa lagt til að í sumar verði unnið að fullnaðarhönnun hennar, og verður það gert. Varðandi spurningu um það, hvaða ráðstafanir hafi verið gerðar til að ekki komi til orkuskorts á Austurlandi á þessum vetri, þá er í fyrsta lagi þess að geta, að fest voru kaup á tveimur 660 kw. dísilvélum og voru þær settar niður á Breiðdalsvík og í Vopnafirði. Í öðru lagi: Tímabundin heimild fékkst til hækkunar á vatnsborði í Lagarfljóti í vetur úr 20.5 m í 21 m, en það eykur öryggi í orkuöflun fyrir svæðið. Í þriðja lagi: Reyðarfjarðarlína milli Grímsárvirkjunar og Stuðla í Reyðarfirði hefur verið tekin í notkun. Það hefur í för með sér, að öryggi í orkuflutningi frá Lagarfossvirkjun og Grímsárvirkjun niður á firði tvöfaldast og flutningsgetan meira en tvöfaldast. Enn fremur sparast um 1 mw. eða 1 þús. kw. við þessa framkvæmd vegna minnkaðra tapa í dreifikerfi. Í fjórða lagi: Auk þessa má geta þess, að þrífösun háspennulínu milli Stöðvarfjarðar og Breiðdalsvíkur verður lokið í ár og stefnt er að því að ljúka uppsetningu aðveitustöðva á Stöðvarfirði og Breiðdalsvík og hækka síðan spennuna á línunni frá Stöðvarfirði til Djúpavogs í 33 kv., en það eykur mjög flutningsgetu línunnar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. svör hans. Það kom glöggt í ljós í máli hans, að engin bein ákvörðun um þessa virkjun hefur verið tekin eða jafnvel að það megi ekki vænta hennar á næstunni. Það verður aðeins unnið að fullnaðarhönnun, svo sem gert er ráð fyrir í þeirri skýrslu eða umsögn Rafmagnsveitna ríkisins sem ég áðan minnti á, og það þýðir það, að mér skilst, að það eigi þá að vera tryggt að þessar 65 millj., sem til þess þarf, fáist til þess að ljúka fullnaðarhönnuninni. Ég verð að segja það, að þó að það liggi fyrir að áfram verði unnið þannig, þá munu Austfirðingar verða mjög óhressir yfir því, að ekkert annað skuli fram koma í svörum hæstv. ráðh. sem hönd á festir. Við því er ekkert að segja. Það er sem sagt greinilegt, að að þessu máli verður aðeins þannig unnið, að hægt verði að segja að fullnaðarhönnun sé lokið, en ákvörðun um það, að þarna skuli virkjað, og framhald málsins í heild er allt jafnóljóst og áður. Það er fullljóst, og það er það sem skiptir auðvitað mestu máli fyrir okkur Austfirðinga að vita. Ég hygg að menn muni undra þetta mjög. Ég tók eftir því einmitt í áðurnefndri Austragrein, að þar var minnt sérstaklega á loforð hæstv. ráðh. á fundi þar eystra fyrir nær ári, að þar hefði hæstv. ráðh. gefið loforð um að ákvörðun yrði tekin 1977, þ. e. s. l. haust. Hvort hér er rétt eftir haft, veit ég ekki, þar sem ég var ekki á þessum fundi, en þetta var sem sagt fullyrt í blaði samstarfsmanna hæstv. ráðh. í ríkisstj. Og nú þegar ár er liðið frá þessu, eða nær ár liðið frá þessum fundi, þá er von að menn séu orðnir býsna langeygir eftir efndunum. Niðurstaða Rafmagnsveitna ríkisins er sú, að nauðsynlegt sé að Bessastaðaárvirkjun geti hafið orkuframleiðslu eigi síðar en á árinu 1982. Þar er einnig gert ráð fyrir því, að strax á árinu 1983 yrði beinn hagnaður af þessu, miðað við dísilkeyrsluna, sem annars yrði, um 204 millj. kr. Síðan eru aftur settir fram hinir ýmsu valkostir og möguleikar og m. a. tekið inn í, hvaða möguleikar eru á flutningi Austurlínu til Austurlands eða til Austurlandsveitusvæðisins. Ég endurtek þess vegna, vegna þess að auðvitað skiptir það okkur mjög miklu nú, þegar ekki liggur fyrir ákvörðun um Bessastaðaárvirkjun, ekki liggur fyrir að ákvörðun um hana verði tekin í bráð: Hvernig verður þá að Austurlínunni staðið á þessu ári? Vandkvæði eru þar mikil nú og erfiðleikar og það er a. m. k. lágmark, að mér finnst, að Austfirðingar fái þá að vita núna frá hæstv. ráðh., ef hann getur svarað því á þessari stundu, hvort ekki sé tryggt að að þeim framkvæmdum verði þannig staðið að Austurlínan komist í gagnið. Ég þakka hæstv. fyrir svör hans, þó ég verði að láta í ljós mikil vonbrigði mín með það, að aðalspurningunni, sem þarna var að hæstv. ráðh. beint, var í raun ekki svarað.



Herra forseti. Hér var spurt um það, hvort ákvörðun hefði verið tekin af ríkisstj. um að ráðast í Bessastaðaárvirkjun á Austurlandi. Ég hlustaði á svar hæstv. ráðh. og veitti því athygli, að um þetta atriði sagði hann ekki eitt einasta orð. Hann sagði aðeins að unnið yrði að því að fullgera hönnun á þessu mannvirki, eins og till. hefðu legið fyrir um. En nú efast ég ekkert um það, að hæstv. ráðh. geri sér grein fyrir því, að búið er að bíða eftir þessu svari æðilengi. Það var fyrir löngu búið að leggja til að ráðist yrði í þessa virkjun, og það lágu fyrir býsna ítarlegar athuganir um málið og þörfin var ótvíræð. Mér er vel kunnugt um það, að hæstv. ráðh. hefur fylgst gjörla með þessu máli og veit hvernig málin standa. Það er því alveg útilokað annað en hann viti svar við þessari spurningu, og svarið dugar í rauninni ekki á þá leið, að það hafi ekki verið tekin ákvörðun. Ég geri ráð fyrir því, að þannig standi málið, að ekki hafi verið tekin ákvörðun. Ég vil því fara fram á það, að hæstv. ráðh. segi eitthvað til um það, hvernig þetta mál stendur í raun og veru. Er einhver tregða á því í ríkisstj. að taka ákvörðun í málinu? Gerir hæstv. ráðh. sér vonir um að fá málið afgreitt í ríkisstj. nú á næstunni? Það er í rauninni að ganga alveg á svig við spurningu þá, sem liggur fyrir, að gefa ekki skýringar á þessu. Ég vil nú vænta þess, að hæstv. ráðh. bæti við það svar, sem hann hefur gefið, upplýsingum um þetta atriði: Hvaða vonir hefur hann um það, að ríkisstj. taki ákvörðun í málinu? Má búast við þeirri ákvörðun nú á næstunni? Eða er þarna um einhverja tregðu að ræða, þannig að hæstv. ráðh. komi málinu ekki í gegnum stjórnina? Ég vænti þess fastlega, að hann gefi svör við þessum spurningum mínum.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Svar mitt áðan beindist auðvitað að því fyrst að svara fyrirspurnum hv. þm. Helga F. Seljans, en ekki svara blaðagreinum. Hins vegar hefur hv. þm. nú ítrekað minnst á ummæli í blaði á Austurlandi, þar sem því er haldið fram að ég hafi gefið loforð um að tekin yrði ákvörðun um Bessastaðaárvirkjun á einhverjum ákveðnum tíma. Slíkt er náttúrlega mishermi af þeirri einföldu ástæðu, að ég hef aldrei, hvorki fyrr né síðar, gefið nokkurt loforð um að ákvarðanir yrðu teknar á tilteknum tíma. Við skulum aðeins rifja upp þetta mál. Það var eitt af mínum fyrstu verkum sem iðnrh. að flytja frv., sem var samþ. hér í Alþ., um heimild til virkjunar Bessastaðaár. Þá þegar var Rafmagnsveitum ríkisins falið að undirbúa það mál allt. Áður en þeim undirbúningi var lokið upphófu sumir hv. þm. kröfur um það, eins og sá sem síðast talaði, að þegar í stað yrði tekin ákvörðun um þessa virkjun, þó að rannsóknum og undirbúningi væri ekki fyllilega lokið. Úr öðrum áttum hafa nú fremur beinst til núv. iðnrh. ásakanir um það, að framkvæmdir hafi gengið helst til hratt og hefði átt að biða eftir meiri undirbúningi. En staðan í sambandi við Bessastaðaárvirkjun hefur auðvitað verið sú, að ákvarðanataka kom auðvitað og kemur ekki til greina fyrr en undirbúningi er nægilega langt á veg komið. Það var haustið 1976, að ég ætla, að sumir töldu að undirbúningi væri nægilega langt á veg komið til þess að taka ákvörðun. En þá bárust mér tilmæli og ákveðnar óskir bæði frá Orkustofnun og frá Rafmagnsveitum ríkisins um að ákvörðun yrði frestað til þess að þessum stofnunum gæfist kostur á frekari athugunum og samanburði á fleiri en einum virkjunarmöguleika. Að sjálfsögðu var orðið við þessari ósk þessara tveggja stofnana, annað kom auðvitað ekki til greina. Að þessari athugun og samanburði var síðan unnið, eins og ég greindi í svari mínu, og það var um miðjan desember sem niðurstaða lá fyrir og Rafmagnsveiturnar rituðu iðnrn. bréf, þar sem skýrt var frá þessum niðurstöðum og mælt með virkjun í Bessastaðaá með nokkuð öðru sniði raunar en áður, talið eðlilegt að hún yrði byggð í tveimur áföngum. Það var öllum ljóst, að um miðjan desember var ekki hægt að koma inn nýjum stórframkvæmdum í fjárlög eða lánsfjáráætlun, þar sem svo að segja var lokið meðferð þeirra mála. Þess vegna er ekki í fjárlögum eða lánsfjáráætlun fyrir árið 1978 gert ráð fyrir framkvæmdum við Bessastaðaárvirkjun. Þetta liggur auðvitað svo ljóst fyrir, að um þetta ætti ekki að þurfa að deila. Hins vegar er sjálfsagt að halda áfram þessu máli með þeim hraða sem frekast er hægt. Till. Rafmagnsveitnanna hafa verið þessar nú: að vinna að fullnaðarhönnun og undirbúningi útboðsgagna fyrir virkjunina á þessu ári. Eins og ég tók fram áðan, verður það gert. Varðandi spurningu um Austurlínuna, þ. e. a. s. byggðalínuna frá Kröflu í Skriðdal, þá er ætlað til hennar fé í fjárlögum. Það er gert ráð fyrir í fjárlögum, að til línunnar Krafla-Eyrarteigur verði varið til fjárfestingar 1 milljarði 69 millj. kr., og svo er að sjálfsögðu í lánsfjáráætlun, þar sem ráðgert er að þetta verði unnið fyrir lánsfé, tilsvarandi upphæð. Þessi fjárveiting eða heimild var byggð á því að ljúka Austurlínunni á þessu ári, þannig að hún kæmist í notkun fyrir næsta vetur. Þessi fjárhæð var við það miðuð. Eins og kunnugt er af fregnum, er komið nokkuð af efni í þessa línu til Reyðarfjarðar sem ekki hefur verið leyst út enn. Stjórnendur Rafmagnsveitnanna og iðnrn. hafa lagt sig fram um það að fá greitt fé af þessari upphæð í fjárlögum og lánsfjáráætlun til þess að leysa út þetta efni og annað sem kemur nú í þessum mánuði og aprílmánuði, svo að hægt verði á næstunni að hefja þessar framkvæmdir. Það kemur svo fram nú, að til þess að ljúka línunni þarf nokkurt viðbótarfjármagn. Ástæðan til þess er sú, að Rafmagnsveitum ríkisins var falið af fjmrn. við undirbúning að miða kostnaðaráætlun um þessa framkvæmd, eins og aðrar framkvæmdir, við kostnað í maímánuði 1977. Þessi tala, sem í fjárlögum og lánsfjáráætlun stendur, er því byggð á kostnaði í maí 1977. Það er öllum ljóst, að miðað við verðlagshækkanir og kauphækkanir síðan bætist töluverð upphæð við þessa fjárhæð sem er nauðsynlegt að afla til viðbótar til þess að ljúka línunni. Á það verður auðvitað að leggja áherslu og hefur þegar verið lögð áhersla í fyrsta lagi, að ekki dragist lengur greiðslur til þess að leysa út það efni, sem þegar er komið, og ekki standi á útborgunum til þess að halda verkinu áfram með eðlilegum hætti, eins og Alþ. hefur ákveðið að gera, og í öðru lagi að reynt verði að afla viðbótarfjár til að ljúka þessari línu. Það er ljóst, að ef línan kæmist ekki í notkun í haust mundi leiða af því hin margvíslegustu vandræði, bæði fyrir almenning og allt atvinnulíf á Austfjörðum, og mundi kosta stórkostlegar fúlgur við dísilkeyrslu. Kallar það á miklu meiri gjaldeyriseyðslu heldur en þó það þyrfti jafnvel í erlendum gjaldeyri að afla fjár til þessarar framkvæmdar. Ég tel að ég hafi þá svarað þeim viðbótarfyrirspurnum sem fram hafa komið, en vitanlega er það rétt hjá hv. 2. þm. Austurl., Láðvík Jósepssyni, að formleg ákvörðun hefur ekki verið tekin í ríkisstj. um þessi mál. Hins vegar er ljóst, að eftir þær athuganir og rannsóknir, sem fram hafa farið, og þá ákveðnu till. eða umsögn Rafmagnsveitna ríkisins, að þetta sé mjög æskileg virkjun og í rauninni nauðsynleg, þá er það skoðun mín að í þessa virkjun verði ráðist svo fljótt sem tök eru á. En næsta skrefið í þessu efni er að ganga frá fullnaðarhönnun og gerð útboðsgagna, eins og gert verður á næstunni.

Fyrirspyrjandi (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Aðeins örfá orð. Hæstv. ráðh. talaði um, að ekki væri rétt að flana að neinu í þessu efni. Það á nú tæpast við lengur um þetta mál. Ég vil taka það fram, að þegar ég bar fram þessa fsp., þá var það ekki fyrr en við höfðum um það vitneskju, að niðurstöður væru þegar komnar á borð hæstv. ráðh. eða mundu vera væntanlegar þangað frá Hönnun hf. og umsögn Rafmagnsveitnanna kæmi svo þar beint í kjölfarið. Og í raun og veru var meira búið að gerast, því að í umsókn Rafmagnsveitna ríkisins vegna fjárlagagerðar s. l. haust var óskað eftir 430 millj. kr. framlagi til Bessastaðaárvirkjunar í ár innan ramma framkvæmdaáætlunar, sem miðaðist þá við að taka 1. áfanga virkjunarinnar í gagnið fyrir árslok 1981. Þegar þetta lá fyrir einnig, að ég vissi af þessum frumtillögum Rafmagnsveitnanna og seinna vissi ég um varatillögu Rafmagnsveitnanna upp á 110 millj. í þessu skyni, þá þótti mér ekki að neinu flanað þó þessi fsp. væri fram borin. Það er rétt sem hæstv. ráðh. segir, að hann er ekki kominn í þennan ræðustól til þess að svara blaðagreinum. En hans ágætu samstarfsmenn beindu þessum fyrirspurnum til hæstv. ráðh. í leiðar sínum og mér þótti líklegt, að kurteisinnar vegna hefðu þeir sent honum þetta blað sitt með þessum leiðara til þess að hann gæti svarað, því svars var mjög eindregið óskað frá hæstv. ráðh. eða einhverjum hans manna hér á þingi.



Herra forseti. Hluti af því, sem ég spyrst fyrir í minni fsp., hefur verið ræddur hér, en fsp. mín er svo hljóðandi: „1. Hvað líður rannsóknum um virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal og hvenær verður hægt að taka ákvörðun um byggingu virkjunar þar? Ef niðurstaða r,m stærð og hagkvæmni virkjunar liggur nú fyrir, hyggst iðnrh. leggja til að virkjunin verði byggð og þá hvenær? 2. Hvaða rannsóknir áttu sér stað á öðrum virkjunarmöguleikum á Austurlandi í sumar? Hver var árangur rannsóknanna og helstu niðurstöður? 3. Hvaða áætlanir eru um að leggja háspennulínu: 1. Til Hornafjarðar frá Eyrateigi í Skriðdal? 2. Til Vopnafjarðar, væntanlega frá Lagarfossi? 3. Til Bakkafjarðar frá Þórshöfn?“ Ég lagði þessa fsp. fyrir þingið s. l. haust, og áður hafði ég kynnt iðnrh. efni hennar. Það var ljóst á s. l. vetri og að því stefnt og margítrekað, að skýrsla um hagkvæmni virkjunar við Bessastaðaá mundi liggja fyrir á s. l. hausti og þá væri nægilegur grundvöllur fyrir hendi til þess að taka um hana ákvörðun. Ég vil leggja á það áherslu. að hvorki ég né flestir, sem rætt hafa nm hetta mál, höfum viljað hraða ákvörðun, þannig að niðurstaða lægi ekki fyrir um hagkvæmni virkjunarinnar. Það er alveg ljóst, að nauðsynlegt er að slík niðurstaða sé fyrir hendi til þess að slík ákvörðun verði tekin. Það voru margir orðnir nokkuð langeygir eftir því, að sú niðurstaða kæmi fram miðað við það sem áður hafði verið sagt og stefnt að. Á s. l. hausti, eða rétt fyrir áramót, leggja Rafmagnsveitur ríkisins það til við iðnrn. að þá þegar verði tekin ákvörðun um 1. áfanga Bessastaðaárvirkjunar. Ég ætla ekki að fara að rökstyðja þessa till. Það er öllum ljóst, að það stefnir í vandræði enn einu sinni í raforkumálum á Austurlandi. Menn hafa út af fyrir sig alla tíð búið þar við vandræðaástand og Austfirðingar orðið út undan eða mætt afgangi í sambandi við þær raforkuframkvæmdir sem hafa verið í landinu. Mönnum finnst að nú sé komið að því að leysa þau vandamál sem þar eru fyrir hendi. Til þess að leysa þessi vandamál er hægt í fyrsta lagi að leggja línu austur. Gera allir ráð fyrir að hún verði lögð, og er þess að vænta að ráðið verði fram úr þeim fjárhagsvandræðum sem þar eru komin upp. En lagning þeirrar línu nægir ekki vegna þess að það mun koma aftur upp vandræðaástand 1982, sérstaklega með tilliti til þess að Kröfluvirkjun komist ekki í gagnið. Auk þess er öryggissjónarmiðum ekki fullnægt í raforkumálum. Ég vil þess vegna fá svar við því hjá hæstv. iðnrh., hvort hann hyggst leggja til að þessi virkjun verði byggð, hvort hann hafi nú þegar lagt það til í ríkisstj. og hvenær þessi virkjun verði þá byggð. Það er öllum ljóst, að auðvitað verða menn að hafa fjármagn til þess að gera þetta. Alveg er ljóst að ekki er hægt að byggja virkjun öðru vísi en að fá eitthvert fjármagn til þess. En það, sem ríður á núna, er að taka þessa ákvörðun, þannig að menn viti hvert stefnir, ekki verði byrjað á virkjuninni án þess að vita hvort hún er hagkvæm. Það liggur þegar fyrir, að menn álíta að virkjunin sé hagkvæm. Þess vegna er nauðsynlegt að taka ákvörðun um það, hvenær þetta skuli gert og hvort það skuli gert. Mér sýnist að það séu öll merki þess, að slíka ákvörðun sé hægt að taka. Ég tók eftir því. að hæstv. iðnrh. sagði réttilega að ekki hefði verið gert ráð fyrir fjárframlagi í Bessastaðaárvirkjun. Hins vegar var mér tjáð við fjárlagaafgreiðslu, að fjármagn til virkjunarmála á Austurlandi væri lagt til Orkustofnunar. Var nokkuð rætt um það. að hægt væri að nota það fjármagn, sem þar væri, í þessu skyni. Það er alveg ljóst, að við verðum að taka orkumálin í framkvæmdaröð eftir mikilvægi, og það er það sem er brýnast í virkjunarmálum að koma þessu verki af stað, en ekki önnur verkefni. Í öðru lagi spyr ég um það, hvaða rannsóknir hafi átt sér stað á öðrum virkjunarmöguleikum á Austurlandi í sumar. Mér er ljóst að þar hafa átt sér stað ýmsar rannsóknir. Þar er væntanlega um að ræða undirbúning að stefnumörkum í virkjunarmálum á Austurlandi. Er mjög forvitnilegt og nauðsynlegt fyrir Austfirðinga að fylgjast með því. Þar hefur verið rætt um margar hugmyndir. Sumar hugmyndirnar eru svo fráleitar að þær koma vart til greina, eins og að sameina allt vatn, sem rennur austur í land, og hluta af því, sem rennur norður í land. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að almenningur á Austurlandi geti fylgst með því, hvað þarna er um að vera. Í þriðja lagi: Hvaða áætlanir eru um að leggja háspennulínu: til Hornafjarðar frá Eyrarteigi, til Vopnafjarðar, væntanlega frá Lagarfossi, til Bakkafjarðar frá Þórshöfn? Þegar hefur verið ákveðið með afgreiðslu fjárlaga að leggja línuna til Bakkafjarðar frá Þórshöfn, en ég spyr, hvort það séu til áætlanir um að leggja aðrar línur. Að sjálfsögðu fer það eftir því einnig, hvaða fjármagn verður til þeirra hluta, en hins vegar er nauðsynlegt að gera um það áætlanir, hvenær þessu skuli lokið. Þetta eru mjög nauðsynlegar framkvæmdir til að tryggja raforkudreifingu á Austurlandi. Þess vegna spyr ég um að hverju sé stefnt í því sambandi ef fjármagn fæst.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Ég mun svara 1. og 2. lið fsp. hv. þm. sameiginlega. Undanfarið hefur Orkustofnun unnið að kortagerð, vatnamælingum og jarðfræðirannsóknum á vatnasviðum jökulsánna sem upptök eiga í norðanverðum Vatnajökli: Jökulsár á Fjöllum, Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal. Er nú að mestu lokið við að kortleggja vatnasviðin á mælikvarðanum 1:20000 með 5 m mismun milli hæðarlína. Á s. l. ári var unnið áfram að jarðfræðirannsóknum m. a. með kjarnaborunum á Eyjabökkum við Jökulsá í Fljótsdal og á fyrirhuguðu framkvæmdasvæði Bessastaðaárvirkjunar. Þá hefur vatnamælingum verið haldið áfram og vatnshæðarmælum fjölgað. Orkustofnun og Rafmagnsveitur ríkisins hafa sameiginlega látið gera samanburðaráætlanir um heildarnýtingu á vatnsorku umræddra jökulsáa. Markmið slíkra áætlanagerða er að leggja grundvöll að frekari virkjunarrannsóknum, sem æskilegt er að skipuleggja fram í tímann. Með samanburðaráætlunum er leitast við að ákvarða hagkvæmustu virkjunartilhögun, þannig að unnt verði að takmarka kostnaðarsamar framhaldsrannsóknir við líklegustu virkjunarstaði. Áhersla hefur verið lögð á að bera saman og gera grein fyrir hugsanlegum upphafsáföngum virkjana á Austurlandi og þá einnig leitað út fyrir vatnasvið jökulánna. Hér hafa einkum komið til álita: virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal, Múlavirkjun, virkjun Fjarðarár í Seyðisfirði og virkjun Fossár í Berufirði - Berufjarðarvirkjun. Bessastaðaárvirkjun virðist álitlegust þessara virkjana, og hefur frekari áætlanagerð beinst að henni. Hagkvæmast er talið að virkja úr Hólmalóni með þrýstivatnspípum að stöðvarhúsi sem fyrirhugað er skammt frá bænum Hóli í Fljótsdal. Vatni til virkjunarinnar verður safnað á Fljótsdalsheiði, eða nánar tiltekið með veitum úr Grjótá, Hölkná, Þórisstaðakvísl og Laugará og er meðalrennsli, að meðtöldu aðrennsli til Gilsárvatna og Hólmavatns talið nema 7.1 kílólítra á sekúndu. Orkugeta Hólmsárvirkjunar hefur verið áætluð 335 gwst. á ári miðað við 130 gígalítra heildarmiðlun. Hefur orkuvinnslugetan þá verið skilgreind sem aukning á orkuvinnslu núverandi landskerfi, eftir að Hrauneyjafossvirkjun hefur hafið orkuvinnslu og orkuveitusvæði Austurlands verði tengt við landskerfi með Austurlínu. Uppsett afl er fyrirhugað 56 mw. og áætlaður stofnkostnaður nálægt 12 400 millj. kr. miðað við verðlag í sept. 1977. Til greina kemur að virkja í tveimur áföngum. Í fyrri áfanga er þá ráðgert að veita Þórisstaðakvísl í Gilsárvötn, sem yrðu stífluð og veitt í Hólmalón. Þaðan yrði virkjað á sama hátt og áður er lýst, en einungis lögð pípa að annarri vélasamstæðu af tveimur. Með 40 gígalítra miðlun í Hólmalóni er áætluð orkuvinnslugeta fyrri áfanga 120 gwst. á ári, miðað við sömu forsendur og áður greinir. Stofnkostnaður fyrri áfanga með 28 mw vélasamstæðu er áætlaður nálægt 6800 millj. kr. að meðtöldum áföllnum kostnaði. Svör við þriðju fsp. hv. þm. eru á þessa leið: 1. Línuleið fyrir 132 kílóvolta háspennulínu frá Eyrarteigi í Skriðdal um Djúpavog til Hafnar í Hornafirði hefur verið könnuð. Rafmagnsveitur ríkisins gerðu till. um 30 millj. kr. fjárveitingu í fjárlögum 1978 til mælingar á línuleiðinni, en till. var ekki tekin í fjárl. Ákvörðun um tímasetningu línulagningarinnar hefur ekki verið tekin. 2. Rafmagnsveiturnar gerðu till. til fjárlaga 1978 um lagningu háspennulínu frá Lagarfossvirkjun til Vopnafjarðar. Var gert ráð fyrir að heildarkostnaður með aðveitustöðvum yrði 632 millj. kr. Till. var ekki tekin í fjárl. fyrir 1978. 3. Rafmagnsveiturnar gerðu till. til fjárlaga 1918 um lagningu háspennulínu frá Þórshöfn til Bakkafjarðar, heildarupphæð 51 milljón kr., og er sú framkvæmd í fjárlögum fyrir árið í ár. Hv. þm. spurðist fyrir um það til viðbótar þessum prentuðu fsp. hvort ég hefði lagt til í ríkisstj. að ákvörðun yrði tekin um Bessastaðaárvirkjun. Því vil ég svara að sjálfsögðu. Eins og ég gat um áður, barst umsögn rafmagnsveitustjóra ríkisins fyrir miðjan des. Þar er mælt með því. að ákvörðun verði tekin um 1. áfanga Bessastaðaárvirkjunar. Þessa grg. lagði ég fram í ríkisstj. þá strax á eftir og lagði til að samþykkt yrði till. Rafmagnsveitna ríkisins. Málinu var frestað og er til meðferðar hjá ríkisstj. Að því er snertir fjármagn til Bessastaðaárvirkjunar, þá sagði ég áðan, að af ástæðum, sem menn hlytu að skilja þar sem fjárlög og lánsfjáráætlun voru í raun þegar afgreiddar þegar þessi umsögn og gögn komu um miðjan des., er ekki í þeim - þ. e. a. s. í fjárlögum eða lánsfjáráætlun - ætlað fé til framkvæmda við Bessastaðaárvirkjun. Hins vegar tók hv. þm. réttilega fram, að gert er ráð fyrir fé til rannsókna. Ég hef gert ráð fyrir eins og ég hef tvisvar tekið fram. að nokkrum tugum milljóna a. m. k. verði varið til fullnaðarhönnunar og gerðar útboðsgagna nú í ár.

Fyrirspyrjandi (Halldór Ásgrímsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svör hans. Það var út af fyrir sig misskilningur, að ég hefði beint viðbótarfsp. til hans, því ég, spyr í hinni skriflegu fsp, minni : Hyggst iðnrh. leggja til að virkjunin verði byggð og þá hvenær? Ég skildi hann svo, að hann hafi lagt það til í ríkisstj., að þessi virkjun yrði byggð og þá væntanlega á þeim tíma sem Rafmagnsveitur ríkisins leggja til. En jafnvel þótt um miklar framkvæmdir verði ekki að ræða á þessu ári, þá er ljóst að það er mikilvægt í sambandi við byggingu virkjana að panta vélar og bjóða slíkt út. Þess vegna er að mínum dómi mjög mikilvægt að ákvörðun í þessu máli verði tekin sem fyrst, ef það er svo, eins og mér skilst að hér hafi komið glöggt fram, að það séu nægilegar upplýsingar fyrir hendi til þess að taka þá ákvörðun. Í sambandi við 2. liðinn legg ég á það áherslu, vegna þess að það hefur verið rætt mikið um svokallaða Austurlandsvirkjun og í sambandi við þær rannsóknir sem þar fara fram, að mér finnst nauðsynlegt að menn afskrifi það strax í upphafi að ætla sér að sameina að miklu leyti það vatn, sem rennur þar austur, og byggja þá stóru virkjun, sem þar hefur verið talað um. Mér finnst það tímasóun og peningaeyðsla að eyða miklum kröftum í það. Það verður náttúrlega að rannsaka þessa virkjunarmöguleika til hlítar. En að mínum dómi kemur vart annað til greina en að virkja það vatn sem mest í upprunalegum farvegi. Þess vegna finnst mér nauðsynlegt að menn séu ekki að eyða allt of miklum kröftum í það sem aldrei gæti orðið að veruleika. En ég segi þetta aðeins til áréttingar. Við 3. liðinn hef ég engu að bæta. Ég undirstrika það, að þetta er að sjálfsögðu háð því fjármagni, sem er til framkvæmda, og þeirri forgangsröðun sem sett er upp við afgreiðslu fjárlaga, en ég legg á það áherslu að hér er um mjög mikilvæga línu að ræða og dísilkeyrsla, t. d. á Hornafjarðarsvæðinu, fer að verða mjög mikil og kostnaðarsöm fyrir þjóðarbúið.



Herra forseti. Það er nú svo, að það eru fróðlegar upplýsingar sem hæstv. iðnrh. lætur okkur í té varðandi raforkumálin nú, og vekja ýmsar spurningar. Ég hef eina stutta hér fram að bera. Hún er þessi: Hvaða rafmagn á línan, sem nú skal byggja fyrir 50 millj. á milli Þórshafnar og Bakkafjarðar, að flytja? Mér er kunnugt um það, að synjað var um á Þórshöfn leyfi fyrir einni hitapípu í félagsheimilið nú í haust á þeirri forsendu að línan til Þórshafnar frá Laxárvirkjun bæri alls ekki meira rafmagn en það sem nú væri notað á Þórshöfn. Ef svo er, þá fæ ég ekki séð, þá er mér ekki ljóst hvaða raforku þessi lína á að flytja frá Þórshöfn til Bakkafjarðar. Er það þá hugmyndin e. t. v., að þessi lína flytji raforku frá Bakkafirði til Þórshafnar? Ég vildi gjarnan fá svar við þessari spurningu.



Herra forseti. Ég flyt hér fsp. í fjarveru hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar á þskj. 119, tölul. 4. Hún er svo hljóðandi : „1. Hvernig hljóðaði bréf það sem Orkustofnun sendi iðnrh. 14. mars 1975, þar sem varað var við þeirri áhættu sem í því væri fólgin að ráðast í framkvæmdir við Kröflu. áður en tryggð væri næg vinnsluhæf gufa. og bent á að slík framkvæmd væri einsdæmi? 2. Hverjar vorn niðurstöðurnar af athugunum .,konunnar með svarta kassann“ sem hingað kom á vegum iðnrh. s. l. vor til að kanna ástandið við Kröflu? Hver var heildarkostnaður af hingaðkomu konu þessarar og hversu mikil þóknun var henni greidd? Ollu niðurstöður „konunnar með svarta kassann“ því, að till. Orkustofnunar um nýjar boranir á þessu ári voru að engu hafðar? Styðjast till. á fjárlagafrv. ársins 1978 um framkvæmdir við Kröflu við hugmyndir konu þessarar?“ Út af komu þessarar konu urðu, sem menn muna, mikil blaðaskrif. Koma hennar var mörgum tilefni til gamanskrifa og alþýðu manna til mikillar skemmtunar um land allt, þótt grunur leiki reyndar á að þetta hafi verið nokkuð dýrt grín fyrir þjóðina. Það þurfti því kannske engum að koma á óvart eftir þetta fordæmi, er flokkssystir ráðh., hv. 9. landsk. þm., studdi mál sitt nýlega með ívitnun í blinda 20 ára dauða æðarkollu sem fram kom á miðilsfundi ásamt dyggu gömlu hjúi, úr Djúpinu. Það er til ýmislegs gripið þegar rökin þrýtur og allt er í óefni komið hjá þessum hv. þingflokki. En gaman væri þó að vita, hver bar í rauninni ábyrgð á að „konan með svarta kassann" kom hingað, og hver fékk hana til þess. Út af fyrri lið fsp. er rétt að taka fram, að hv. þm. Magnús Kjartansson hefur oft farið fram á að þetta bréf væri birt. M. a. skrifaði hann Orkustofnun og það um afrit af bréfinu, en fékk það svar, að stofnunin afhenti aldrei afrit af bréfum sem væru til ráðh. Eftir að þessi fsp. kom fram hefur reyndar komið í ljós, að bréfin vorn í rauninni þrjú, og væri auðvitað mjög fróðlegt að fá að heyra þau öll.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Fyrri liður þessarar fsp. er um bréf sem Orkustofnun hafði sent 14. mars 1975. Hv. þm. upplýsir nú að bréfin muni vera þrjú, en hvað sem því liður kemur þetta auðvitað fram í þeirri skýrslu sem verið er að taka saman og langt er komið. Verður hún send Alþ. samkvæmi: þeirri ósk sem kom fram á sínum tíma í vetur. 2. liður þessarar fsp. er auðvitað ekki svaraverður og ekki þinghæfur. Ég vil aðeins taka fram, að ég veit ekki til þess, að ég hafi boðið nokkrum kvenmanni hingað til lands, hvorki í sambandi við Kröflu né annað.



Herra forseti. Því miður er varla hægt að þakka hæstv. ráðh. fyrir þessi svör, því þetta voru auðvitað engin svör. Bréfið verður sem sagt birt þegar skýrsla verður birt. Það er margbúið að krefjast þess, að hún komi fram, þessi heildarskýrsla um þau hneykslanlegu vinnubrögð sem hafa verið viðhöfð við virkjun Kröflu alveg frá upphafi vega. Það er margbúið að gagnrýna þessi vinnubrögð hér á þingi. Og það er ekki aðeins Orkustofnun, sem hefur varað við vinnubrögðum af þessu tagi, heldur var árið 1976 mjög eindregið varað við áframhaldandi vinnu við Kröfluvirkjun af jarðfræðingum. sem þá þegar spáðu hvernig fara mundi. Nú þegar er búið að sóa 10 milljörðum í þessa virkjun. Orkan er 6 mw. Ætli það sé ekki heimsmet.? Þetta er áreiðanlega dýrasta orka í heimi. Ég vil eindregið fara þess á leit við hæstv. ráðh., að hann birti þessa heildarskýrslu, sem hann er nú að boða, og þ. á m. þessi bréf, sem allra fyrst. Hann segist ekki bera ábyrgð á komu „konunnar með svarta kassann“, en óneitanlega hlýtur það að vera dálítið undarlegt, að æðsti maður í þessum málum skuli ekki vita hver ber þá ábyrgðina. Hver bað konuna að koma? Ég tel að þessum fsp. hafi alls ekki verið svarað hér.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram til hæstv. iðnrh. fsp. um það, hvað iðnrn. hyggst gera í málefnum Rafmagnseftirlits ríkisins í framhaldi af grg. og skýrslu vinnuhóps um málefni þess til rafmagnseftirlitsstjóra, sem nú hefur verið sent iðnrn. Ég hef áður borið fram svipaða fsp. til hæstv. iðnrh. Mér hefur lengi verið ljóst, að nauðsyn ber til að gera Rafmagnseftirlit ríkisins valdameira og sjálfstæðara. Það er í raun ófært að eftirlitsstofnun svo þýðingarmikil sem þessi er skuli vera undirdeild hjá þeim aðila sem eftirlit þarf að hafa með, svo sem nú er. Eystra hef ég af eigin raun kynnst vanda eftirlitsmannsins þar, sem er mjög samviskusamur og ötull starfsmaður, en kemst allt of skammt vegna ófullnægjandi valds til aðgerða og einnig vegna ónógs sjálfstæðis og frumkvæðis sjálfrar stofnunarinnar. Ég fékk í hendur mjög athyglisvert plagg frá vinnuhópi um málefni Rafmagnseftirlits ríkisins, grg. og skýrslu til rafmagnseftirlitsstjóra sem nú er komin til rn. fyrir nokkuð löngu og mun þar í athugun. Ég efast ekki um að inn í þetta blandast allsherjarathugun á orkulögunum, sem nú fer fram, en það ætti þó ekki að koma í veg fyrir nauðsynlegustu úrbætur í málefnum Rafmagnseftirlits ríkisins, sem grg. sýnir ljóslega að helst vanhagar um. Hér er um að ræða álit um skipulag Rafmagnseftirlits ríkisins, þar sem gert er ráð fyrir að það starfi sem fjárhagslega sjálfstæð stofnun. Er gert ráð fyrir að valdsvið þess sé aukið, að eftirlit sé bætt að mun bæði með orkuvirkjun og ekki síður allri raffangaprófun, sem nú er mjög ábótavant. Síðast en ekki síst er lögð á það höfuðáhersla í þessu plaggi, að fræðsla verði stóraukin og þá alveg sér í lagi í ríkisfjölmiðlunum. Þessi grg. felur einnig í sér til.1. um nýja og aukna tekjustofna sem nýta beri til að standa straum af auknum kostnaði sem af þessu öllu leiddi. Það er sem sagt ekki reiknað með því, að þessi ríkisstofnun eigi að kosta ríkið meira eftir að þetta hefur farið fram sem hér er gert ráð fyrir. Hér er komið með fjórar mjög skýrar og ákveðnar till. um tekjustofna, ýmist mjög aukna tekjustofna eða þá alveg nýja. Undir þessa grg. skrifa hinir ágætustu menn. Þetta eru menn innan stofnunarinnar sem utan, og ég tel grg. þessa því marktæka hið besta. Því er von að spurt sé, hvað gert verði í framhaldi af þessum ítarlegu till sem felast í grg. Ég taldi nauðsyn að spyrja hæstv. iðnrh. um þetta vegna þess að ég hafði í huga tillöguflutning varðandi Rafmagnseftirlit ríkisins, en vildi áður en ég færi út í þá tillögugerð eða tillöguflutning. fá svör um það, hvort svona ítarleg grg. sem hér er lögð fram mundi ekki framkalla viðbrögð hjá rn. um vissar úrbætur eða jafnvel breytingu á fyrirkomulagi Rafmagnseftirlits ríkisins.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Rafmagnseftirlit ríkisins starfar, eins og kunnugt er, sem hluti Orkustofnunar. Það hefur oft komið til orða, hvort ekki ætti að gera Rafmagnseftirlitið að sjálfstæðri stofnun. M. a. fjallaði vinnuhópur um þetta mál, bæði skipan Rafmagnseftirlits ríkisins í kerfinu og starfsemi þess, og vinnuhópurinn skilaði þessum till., eins og hv. þm. gat um, í októbermánuði s. l. Það er ítarlegt og vel rökstutt álit. Ég tek sérstaklega fram, að ég er því samþykkur í höfuðatriðum. Ég tel það vel rökstutt og í rauninni æskilega lausn, að Rafmagnseftirlitið verði sjálfstæð stofnun. Nú er það hins vegar þannig, að hér starfar sérstök nefnd, skipulagsnefnd orkumála, sem hefur það hlutverk að endurskoða orkulögin og gera till. um skipulag orkumála og æðstu stjórn þeirra. Eitt þeirra verkefna, sem þessi skipulagsnefnd fjallar um, er auðvitað Rafmagnseftirlit ríkisins og staða þess. Þegar þetta álit eða skýrsla vinnuhópsins barst til iðnrn. var skýrslan því send til þessarar nefndar um skipulagsmál orkumála. Mun nefndin fjalla um málið og væntanlega gera till. um skipan þessara mála.

Fyrirspyrjandi (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans. Ég gleðst yfir því, að hann skuli vera samþykkur í höfuðatriðum því meginmáli sem kemur fram í þessari ítarlegu grg. og skýrslu. Hann vitnaði í, sem ég átti von á, þá nefnd sem starfar að skipulagi orkumála í heild sinni. Það er auðvitað ofureðlilegt að sú nefnd fái þetta verkefni til meðferðar. Ég hef ekkert við það að athuga. Hins vegar er mér ljóst, að það eru margir, sem starfa í Rafmagnseftirliti ríkisins, sem eru örlátið hræddir við að þetta mál verði ekki tekið sérstaklega fyrir og athugað alveg sérstaklega og því flýtt, af þeim ástæðum að það verkefni, sem nefndin er með í heild, er mjög viðamikið og vandmeðfarið, en það er allt skipulag orkumála hér á landi. Það hefur glögglega komið fram í umr. hér á Alþ. í vetur, að um þetta skipulag er verulegt ósamkomulag milli t. d. stjórnarflokkanna. Menn óttast auðvitað að í þessari nefnd verði seint samkomulag um þessi atriði, sem þarna skipta auðvitað höfuðmáli, varðandi heildarskipulag orkumála í landinu öllu. Því er það ósk mín til nefndarinnar - vegna þess að formaður hennar er hér inni - ósk mín til þessarar nefndar er einmitt sú, að nefndin taki þetta mál fyrir sérstaklega og reyni að flýta því sem allra mest. Mér er sagt af þessum aðilum þeim sem ég þekki þar best, að hér sé brýn þörf á aðgerðum til úrbóta. Þeir benda á, að Rafmagnseftirlit ríkisins verði aldrei hlutverki sínu vaxið fyrr en það sé orðið algerlega sjálfstæð stofnun sem heyri beint undir iðnrh. og hafi fjárhagslegt sjálfstæði sem byggist annars vegar á tekjustofnum þeim, sem Rafmagnseftirlitið á í raun að hafa nú, en hefur ekki nema að takmörkuðu leyti, og öðrum þeim, sem eðlilegast mætti telja að Rafmagnseftirlitið hefði, eins og er gert ráð fyrir í þessari skýrslu. Þeir leggja einnig áherslu á að aukin verði fræðsla, bæði fræðsla í grunnskólum og öflug fræðsla í fjölmiðlum fyrir almenning. Þeir leggja einnig áherslu á að tryggt verði, að ekkert raforkuvirki verði í notkun tekið fyrr en Rafmagnseftirlitið hafi að fullu viðurkennt það. Og varðandi raffangaprófunina verði tryggt að Rafmagnseftirlitíð geti fylgst náið með öllum innflutningi raffanga, svo ekki verði meiri háttar óhöpp eða slys. Það er sannarlega ömurlegur listi sem ég hef séð hjá þessum ágætu mönnum um slys af þessum ástæðum, sem má beinlínis rekja til þess, að rafföng hafa verið flutt inn án þess að Rafmagnseftirlitið hafi getað komið við nægu eftirliti með þeim. Einnig er lagt til að tryggður verði mannafli til Rafmagnseftirlits ríkisins til þess að virku og eðlilegu aðhaldi verði haldið uppi hvarvetna um land. Eftirlitsstörfin krefjast æ viðtækari sérþekkingar, svo að ráðning hæfra manna í þessi störf þarf að vera sem öruggust og um sumt lögbundin. Einnig vilja þeir taka fram, að það sé nauðsyn að skýr ákvæði verði sett um valdsvið stofnunarinnar og möguleika hennar til að beita nauðsynlegum aðgerðum til þess að lögum um rafmagnseftirlit sé framfylgt að fullu, jafnframt hjá raforkuvirkjunum sem í raffangaprófun. Það er af þessum ástæðum og ýmsu öðru, sem ég hef fengið alveg sérstakar upplýsingar um hjá rafmagnseftirlitsmanninum eystra, sem ég gjörþekki, sem ég beini þessum áskorunum til hv. form. orkumálanefndar, að þessu máli út af fyrir sig verði hraðað sem allra mest, þó ég sjái vissa annmarka á því, að það sé tekið til meðferðar eitt sér.



Herra forseti. Það var aðeins í tilefni þess, að hv. síðasti ræðumaður beindi orðum sínum til formanns skipulagsnefndar orkumála, en það vill svo til að ég er sá maður. Því vildi ég aðeins segja að þessu gefna tilefni, að skipulagsnefnd orkumála hefur ítarlega rætt og tekið til meðferðar þá skýrslu sem Rafmagnseftirlitið hefur gert og varðar nýja skipun og endurbætur á þessum málum. Ég vil aðeins segja það, að það er ríkjandi skoðun í skipulagsnefnd orkumála að endurskipuleggja þessa starfsemi mjög í þeim anda sem bent er á í skýrslu Rafmagnseftirlitsins. Það er alveg rétt, að það kallar að að ljúka því verki að endurskoða skipan Rafmagnseftirlits ríkisins. En ég verð að segja, að að mínu áliti liggur þó ekki meira á því en ýmsum öðrum atriðum sem þessi skipulagsnefnd er að fást við. Nú er gert allt sem hægt er til þess að vinna sem hraðast í þessu endurskoðunarstarfi með það fyrir augum að nefndin geti sem fyrst skilað áliti, þó að ég því miður geti ekki sagt á þessari stundu hvenær það má verða. Ég vildi aðeins að þetta kæmi hér fram, að nefndin er ekki síður að athuga um Rafmagnseftirlit ríkisins en aðra hina mörgu þætti sem falla undir verksvið nefndarinnar.



Herra forseti. Ég flyt þessa fsp. í fjarveru hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar. Hún er til hæstv. heilbr.- og trmrh. og er svo hljóðandi: „Hvenær verður gengið þannig frá aðalbækistöð Tryggingastofnunar ríkisins, að fatlað fólk, m. a. í hjólastólum, eigi greiðan aðgang að öllum húsakynnum og geti rætt þar við starfsfólk, m. a. sérfræðinga og lækna?“



Herra forseti. Þegar þessi fsp. barst ritaði ég Tryggingastofnun ríkisins og óskaði eftir umsögn forstjóra hennar um þetta mál. Í svarbréfi hans segir: „Vísað er til bréfs hins háa ráðuneytis, þar sem leitað er umsagnar um aðstöðu fatlaðs fólks, m. a. í hjólastólum, til að geta rætt við starfsfólk stofnunarinnar, m. a. sérfræðinga og lækna. Hús stofnunarinnar er, eins og kunnugt er, gamalt og staðsetning - við horn Laugavegs og Snorrabrautar - þröng. Þeim eðlilegu sjónarmiðum, sem fram koma í fsp., hefur ekki verið gefinn gaumur á byggingartíma hússins. Aðstaða innanhúss er eftir atvikum sæmileg miðað við aldur hússins. Lyfta er í húsinu og nota hana m. a. hjólastólamenn, þó gerð hennar hafi ekki verið við það miðuð og erfitt að ráða bót á því. Tilfinnanlegra er aðstöðuleysi fyrir rennibraut inn í húsið. Fyrir nokkrum árum var sérstaklega að þessu bugað. Aðstaða við Snorrabrautarbornið er í sjálfu sér auðveld, þó hún sé þröng. Ástæðan fyrir því, að ekki var ráðist í breytinguna, var að lítil og lítið áberandi rennibraut gæti verið stórhættuleg ellihrumu og sjóndöpru fólki.“ Í sambandi við þetta mál verður að geta þess, að í ársbyrjun 1975 óskaði tryggingaráð eftir heimild til þess að fram færi undirbúningur að nýbyggingu fyrir Tryggingastofnun ríkisins. Þetta var heimilað af heilbr.- og trmrn. og skipaði rn. nefnd, sem starfað hefur síðan vorið 1975 undir forustu forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar frá tryggingaráði, starfsmönnum Tryggingastofnunar ríkisins og heilbr.- og trmrn. Samkv. upplýsingum frá forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins starfar Garðar Halldórsson arkitekt hjá húsameistara ríkisins, ásamt Svavari Þorvarðarsyni, aðstoðarmanni hans, að þessu verkefni. Þetta nefndarstarf hefur gengið mjög hratt, og er nú talið að byggingarforsögn verði til í næsta mánuði. Nefndin hefur sótt um lóð í nýja miðbæjarhverfinu, en svar hefur ekki borist frá borgaryfirvöldum. Til bráðabirgða hefur forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins nú til athugunar að leita eftir kaupum á efstu hæð hússins Laugavegi 118, en það mun hægt að gera innangengt milli húss Tryggingastofnunar ríkisins og þessa húss. Húsakaup af þessu tagi mundi vera til bráðabirgða og leysa vanda stofnunarinnar um sinn. En nýbygging Tryggingastofnunar ríkisins er sú frambúðarlausn fyrir stofnunina sem stefnt er að, og þá mun að sjálfsögðu verða séð fyrir þeim þörfum fatlaðra, sem um er rætt í þessari fsp.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. svörin og fagna því, að stefnt skuli vera að frambúðarlausn í þessum málum, þótt að vísu virðist vera ansi langt þangað til við megum eiga von á henni. Ég vildi gjarnan nota tækifærið til að vekja athygli á því, að í Öryrkjabandalaginu eru níu félög og öryrkjar munu vera um 10% þjóðarinnar. Í Sjálfsbjörg einni, Landssambandi fatlaðra, eru um 1400 manns samkv. upplýsingum Ólafar Ríkarðsdóttur, sem er forustumaður þar, og bara í Reykjavik eru félagar um 600. Þó er langt frá því, sagði hún, að allir fatlaðir séu í félagsskapnum. Henni reiknaðist svo til, að um 200 manns mundu að jafnaði vera í hjólastólum hér á landi, og félagíð flytur inn árlega um 50 slíka stóla. Þetta sýnir náttúrlega þörfina. Það er hreint og beint skylda okkar að taka tillit til þessa stóra hóps fólks, enda er það, held ég, stefna sem við getum öll verið sammála um, að reyna að koma því svo fyrir að enginn gjaldi fötlunar sinnar, heldur sé fólki gert kleift að lifa sem eðlilegustu lifi þrátt fyrir hana og vera sem mest sjálfbjarga. Það skýtur því nokkuð skökku við, að í sjálfri aðalþjónustustofnuninni, sem þetta fólk þarf að sækja til, Tryggingastofnuninni, er það í rauninni að mestu útilokað. Að vísu var fyrir nokkrum árum gert við aðalinnganginn þannig, að þar er nú hægt að komast inn í afgreiðsluna í hjólastól, en að því er mér er sagt af fólki, sem er í hjólastól, er engin leið að komast inn í lyftuna í slíku tæki. Er það yfirgengilegt hneyksli í svona stofnun. Þetta fólk getur því ekki talað við sérfræðinga og lækna stofnunarinnar, nema þá aðeins í síma. Ég vonast til að þessum málum verði kippt í lag sem fyrst, með nýju húsnæði ef ekki vil betur til, og vona að það standist, sem hæstv. ráðh. sagði, að stefnt sé a. m. k. að frambúðarlausn í þessum málum. Allt annað er okkur til skammar.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil geta þess, að sú nýbreytni var tekin upp, til þess að létta og spara bæði ellilífeyrisþegum og öryrkjum og þá ekki síður því fólki, sem er í hjólastólum, snúninga, að greiða bætur almannatrygginga inn á bankareikninga, eftir því sem fólk vildi sjálft. Stór hluti af ellilífeyris- og örorkuþegum notar nú þessa þjónustu, en hins vegar er aftur töluverður hluti af þessu fólki sem gjarnan vill sækja aurana sína sjálft í Tryggingastofnunina. Ein gömul kona kom til mín í fyrra, og ég spurði hana þá, hvort henni þætti ekki þægilegra að nota bankareikning og láta leggja þetta annaðhvort inn á bók eða ávísanahefti. Hún sagðist aldrei inn í banka hafa komið og ætla að deyja án þess að koma inn í banka. Svo væri líka annað á bak við það að fara inn í Tryggingastofnun, því þar hitti hún þó fólk og kynntist lífinu. Þetta er því líka félagslegs eðlis, að ekki vilja allir nota sér þessa nútímaþjónustu. Í sambandi við byggingu fyrir Tryggingastofnunina, þá get ég alveg tekið undir það með hv. fyrirspyrjanda, að mér hefur fundist að störf þessarar nefndar, sem ég skipaði, hafi gengið sorglega seint. Hef ég þó nokkrum sinnum ýtt við nefndinni að hraða störfum sínum.



Herra forseti. Mig langar aðeins til að fá að vekja athygli á því í sambandi við þá bankaþjónustu, sem hæstv. ráðh. vitnaði hér í og að sumu leyti getur verið góðra gjalda verð, að það er nú svo, að eftir að tölvur tóku við ýmislegri þjónustu, sem áður var unnin af mannshönd og heila, þá koma fyrir ansi margar villur sem getur verið mjög erfitt að leiðrétta. Þegar þessar villur koma fyrir og líka oftar þarf fólk einmitt að fara inn í Tryggingastofnun og tala við sérfræðingana og útskýra þetta. Eins er það ef breytingar verða á högum þess, sem oft gerist. Og í þriðja lagi er það svo, að alltaf er verið að gera fólki að koma aftur og aftur með vottorð, endurnýja vottorðin. Það er ekki nóg að afhenda þessi vottorð í afgreiðslunni, heldur þarf að fara með þau til læknanna og til sérfræðinganna sem eru uppi á lofti í þessari byggingu.



Herra forseti. Ég tel mig eiginlega til knúinn að leggja orð í belg. Ég geri mér grein fyrir því, að hæstv. ráðh. veit fullvel að meginerindi fattaðra og lamaðra í húsakynni Tryggingastofnunarinnar er ekki það að sækja peningana sína, því svo mun vera í langflestum tilfellum, að jafnvel þeir, sem ekki vilja láta leggja þessar smáupphæðir sínar inn á bankareikning, geta fengið einhvern til að skjótast fyrir sig. Þannig er ástatt um starfsemi Tryggingastofnunarinnar og sókn þeirra, sem mest þurfa, eftir bótum, sérstaklega lamaðra og fatlaðra, að þeir þurfa að tala persónulega við fulltrúa stofnunarinnar þ. á m. við tryggingayfirlækni. Því miður er ástandið þannig, að starfsemi stofnunarinnar hefur tekið á sig fullmikinn skriffinnskublæ. Stundum getur maður ekki varist þeirri hugsun, að beinlínis sé verið að torvelda sókn bótaþega eftir lögmætum styrk sínum. Það getur virst svo. Ég er alveg viss um að það er ekki ætlun hæstv. ráðh. að stuðla að slíku. Ég get nefnt sem dæmi, að maður, sem misst hefur lim, fót eða hönd, þarf að verða sér úti um, ef hann er búinn að slíta út gervilim sínum, vottorð læknis um það - og koma því í hendur tryggingayfirlæknis - að ekki hafi vaxið á honum limur í millitíðinni. Ég get vottað þetta sjálfur, og flestir þeir, sem ég þekki til og fyrir þessu hafa orðið, geta vottað það einnig. Starfsemi Tryggingastofnunarinnar er með þeim hætti, að einmitt þetta fólk þarf að komast á skrifstofurnar til fulltrúa Tryggingastofnunarinnar til þess að sýna þeim fram á ýmislegt sem þeir mundu e. t. v. ekki trúa þó þeim væri sagt það í síma.

Fyrirspyrjandi (Guðlaugur Gíslason) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram fsp. á þskj. 372 varðandi framkvæmd á 1. gr. reglugerðar nr. 262 frá 6. júlí 1977. 1. gr. þessarar reglugerðar hljóðar þannig: „Skylt er að hirða allan fisk af eftirtöldum tegundum, sem kemur í veiðarfæri íslenskra fiskiskipa: Þorskur, ýsa, ufsi, skarkoli og karfi.“ Spurningin er: Hvernig er háttað framkvæmd og eftirliti með reglugerðinni að því er þetta ákvæði hennar varðar? Og í 2. lið er spurt: Hve mikið var á s. l. ári gert upptækt af fiski undir lágmarksstærð samkvæmt 6. gr. reglugerðarinnar? Þessi fsp. er fram komin vegna þess, að ég tel nauðsynlegt að Hafrannsóknastofnun hafi á hverjum tíma sem besta aðstöðu til þess að meta stærð fiskstofna hér við land. Ég tel að 1. gr. þessarar reglugerðar, sem hér um ræðir, sé spor í rétta átt í þessu sambandi, því að það liggur alveg ljóst fyrir að fram að þessu hefur Hafrannsóknastofnunina vantað upplýsingar, mikilsverðar upplýsingar í þessu sambandi. Hafrannsóknastofnunin hefur að sjálfsögðu á hverjum tíma upplýsingar um það, hvað mikið berst af fiski á land, bæði hérlendis og einnig að miklu leyti hvað berst af fiski af Íslandsmiðum á land erlendis. En inn í þetta hefur alltaf vantað þann fisk, sem veiddur er, en aldrei kemur á land. Um þetta hafa að vísu verið nokkuð skipta,r skoðanir, hvort þar væri um nokkurt magn að ræða sem kalla mætti verulegt, en ég hygg a. m. k. á meðan erlend veiðiskip voru hér á ferð hafi allir verið sammála um það, að hér á Íslandsmiðum hafi verið veitt mjög mikið af fiski sem kastað var fyrir borð aftur. Orð hefur einnig legið á því, að íslensk fiskiskip, bæði stærri og smærri, kæmu ekki heim með nema hluta af þeim afla sem um borð kæmi. Með því að sett væri ákvæði í reglugerð um þetta atriði og ef því ákvæði væri framfylgt, þá hefði Hafrannsóknastofnun alveg tæmandi upplýsingar um, hvað mikið er tekið af hverjum fiskstofni, og ætti þess vegna hægara með að áætla stærð fiskstofnanna á hverjum tíma. Ég vænti þess að fá svar hjá hæstv. ráðh. og að fyrir liggi skýrslur um það, hvernig þessu ákvæði reglugerðarinnar hefur verið framfylgt.



Herra forseti. Reglugerð nr. 262 frá 6. júlí 1977, um lágmarksstærðir fisktegunda, var breytt með reglugerð nr. 311 9. ágúst 1977, þannig að skarkoli var felldur niður í upptalningu um þær tegundir sem skylt er að hirða. Sérreglur voru settar um handfæraveiðar, þannig að heimilt er að sleppa þorski sem er undir 50 cm. Handfæraafli má aftur á móti ekki vera af þorski af stærðinni 50–58 cm nema sem nemur 40% af heildarafla hverrar veiðiferðar. Fari hlutfallið yfir 40% er það, sem umfram er, gert upptækt. Hið sama gildir samkvæmt reglugerðinni um þorsk sem er minni en 50 cm. Breytingar þessar voru gerðar vegna till. Hafrannsóknastofnunarinnar, þar sem álitið var að skarkoli, sem t. d. veiðist í dragnót, og þorskur veiddur á handfæri gætu lifað væri þeim sleppt í sjóinn aftur. Eftirliti með framkvæmd reglugerðarinnar er þannig varið : Eftirlit á sjó: Eftirlitsmenn rn. sem eru nú sjö talsins, fara út með hinum ýmsu tegundum fiskiskipa. Fylgjast þeir m. a. með því, að ákvæðum þessarar reglugerðar sé fylgt. Í þessu sambandi skal þess getið, að stækkun möskva í vörpu og dragnót hefur leitt til þess, að sáralítið fæst af smáfiski í botn- og flotvörpu og alls ekki dragnót, en þessi veiðarfæri voru varhugaverðust að þessu leyti. Eftirlit á landi: Starfsmenn Framleiðslueftirlits sjávarafurða hafa eftirlit með stærðum þess fisks sem aflað er, eins og þeim ber samkvæmt 2. gr. laga nr. 108 frá 1974, um Framleiðslueftirlit sjávarafurða. Þar segir, að Framleiðslueftirlitið skuli í samráði við rn. hafa eftirlit með aflasamsetningu fiskiskipa. Gera þeir sjútvrn. aðvart, ef undirmálsfiskur er í afla skipa, sem síðan gerir þann afla upptækan samkvæmt ákvæðum laga nr. 32 frá 19. maí 1976, um upptöku ólöglegs afla. Á árinu 1977 vorn gerð upptæk vegna ákvæða reglugerðar nr. 262 frá 6. júní 1977 67 tonn 293 kg af karfa að verðmæti 661480 kr., 1709 kg af þorski að verðmæti 47 852 kr. og 159 kg af ýsu að verðmæti 4941 kr., samtals 714 273 kr. Á árinu 1977 var gert upptækt eftirfarandi magn af humri og rækju vegna brota á ákvæðum leyfisbréfa um lágmarksmöskvastærðir þessara tegunda: Rækja 15 583 kg að verðmæti 1 067 328 kr., humar 78 kg að verðmæti 43 904 kr., eða samtals 1111232 kr. Þá má bæta við þetta svar, þó ekki sé um það spurt, að á árinu 1977 var gert upptækt eftirfarandi magn síldar vegna brota hringnótabáta á ákvæðum leyfisbréfa um leyfilegan síldarkvóta: Það var að magni til 124 258 kg að verðmæti 7 919 924 kr.

Fyrirspyrjandi (Guðlaugur Gíslason) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svar hans og þær upplýsingar sem hann veitti. Ég hygg að þær tölur, sem hann tilgreindi um þann. afla, sem upptækur hefur verið gerður á s. l. ári, bendi til þess, að eftirlit með veiðunum sé ekki að þessu leyti eins og ég hygg að reglugerðin hafi þó gert ráð fyrir. Við stöndum frammi fyrir því nú, eftir þeim upplýsingum sem frá Hafrannsóknastofnun koma, að fiskstofnarnir eru að ganga saman mjög mikið. Fyrir nokkrum dögum var birt viðtal við fiskifræðing, Sigfús Schopka, í Morgunblaðinu. Þar segir m. a., með leyfi forseta: „Að sögn Sigfúsar er ástandið orðið þannig, að búið er að veiða svo mikið af hinum sterka árgangi 1970, að ekki ber meira á honum lengur en öðrum lakari árgöngum. Fiskifræðingar höfðu mjög treyst á það, að hægt yrði að ná hrygningarstofninum upp með árganginum frá 1970, en svo mikið var veitt af þessum árgangi þegar fiskurinn var þriggja til fjögurra ára og ókynþroska, að þær vonir hafa brugðist. Þetta var á þeim tíma sem Bretar voru enn á Íslandsmiðum og togarafloti okkar fór stækkandi, á árunum 1973–1974.“ Það, sem kemur fram hjá þessum fiskifræðingi í viðtalinu, segir sína sögu að því leyti, að það liggur alveg ljóst fyrir, að gengið er það hart í smáfiskveiðarnar - bæði af stærri og minni skipum - að þó að um sterka árganga sé að ræða, eins og árganginn 1970, þá komast þeir aldrei alla leið á hrygningarstöðvarnar fyrir Suðurlandi. Þegar sá tími kemur að þeir verða kynþroska flytjast þeir samkvæmt eðli náttúrunnar af þeim miðum, sem þeir alast upp á, á mið þar sem sjór er heitari og hrygna þar. Fiskifræðingar hafa einnig mjög varað við of miklum veiðum á smáfiski úr árganginum 1973 sem fiskiflotinn almennt byggir nú mest veiðar sínar á. Þessi árgangur er orðinn 5 ára, er kominn á sjötta ár, og er að því kominn að fara af miðunum fyrir Norður- og Norðausturlandi á miðin hér fyrir Suðurlandi. Ég hygg að það þurfi að hafa miklu meira eftirlit með því en fram kom hjá hæstv. ráðh., að ekki sé um að ræða veiðar á smáfiski sem aldrei kemur að landi. Ef farið er í skýrslu Hafrannsóknastofnunar og athugaðar þær upplýsingar, sem þar er að finna, sýnir það síg, að heildarstofninn er mjög að ganga saman, og það, sem er þó enn alvarlegra, að hrygningarstofninn er næstum því að hverfa. Hann hefur minnkað á til þess að gera fáum árum úr rösklega 1 millj. tonna niður í 180 þús. tonn, sem hann er áætlaður á þessu ári, þó að enn þá sé ekkert um það vitað, hvort það magn, sem Hafrannsóknastofnunin gerir ráð fyrir að skili sér til hrygningar, nær að komast alla leið. Ég tel að þróun þessi sé svo alvarleg, að þarna verði að beita öllum ráðum og það þurfi að beita mjög ströngu eftirliti til að vernda þann smáfisk sem ólöglegt er að veiða, og jafnvel að mark þess fisks, sem nú er ákveðið, verði hækkað, þannig að ekki sé stefnt að því eins og nú, sem því miður virðist vera, að fiskstofninum verði hreinlega eytt áður en hann kemst á hrygningarstöðvarnar til að endurnýja stofninn. Í skýrslu Hafrannsóknastofnunarinnar kemur fram að stofninn hefur aldrei nú að undanförnu rýrnað meira en á árinu 1977, þegar Íslendingar einir höfðu með veiðarnar að gera og útlendingar voru svo að segja horfnir af miðunum. Hann minnkaði þetta ár úr 1195 þús. tonnum, heildarstofninn eins og hann var áætlaður 1977, og gera fiskifræðingar ráð fyrir að hann verði ekki nema 1000 þús. tonn nú á árinu 1978. Hann hefur þá rýrnað um 195 þús. tonn. Er það meiri rýrnun á einu ári en á mörgum undanförnum árum. Þá hefur hrygningarstofninn einnig rýrnað úr 210 þús. tonnum, eins og hann var áætlaður 1977, í 180 þús. tonn, eins og Hafrannsóknastofnun áætlar hann nú. Ég held að Alþ. og allir þeir aðilar, sem um þessi mál fjalla, verði að fara að gera sér grein fyrir hvert stefnir í þessum málum, því ef svo færi, að hrygningarstofninn færi enn minnkandi, þá liggur það alveg ljóst fyrir, að þá yrði að stöðva alla þorskveiði við landið um tiltekið árabil. Ég met fyllilega allar þær margvíslegu ráðstafanir, sem sjútvrn. hefur gert til þess að reyna að koma í veg fyrir að þannig fari, og þær aðgerðir til friðunar sem uppi hafa verið. Ég met þær að fullu. Ég hygg þó að þarna þurfi enn frekari aðgerðir og strangara eftirlit en nú er viðhaft í sambandi við fiskveiðarnar. Á ég þar sérstaklega við eftirlit með þorskstofninum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Ég vil minna menn á að aldrei hafa verið gerðar aðrar eins ráðstafanir til þess að hamla gegn veiði smáfisks og gerðar hafa verið á undanförnum árum. Engin þjóð, sem við þekkjum til, hefur gengið neitt nálægt því jafnlangt og við höfum gert. Við höfum á síðustu þremur árum stækkað möskva í botnvörpu og flotvörpu úr 120 í 155 mm og í dragnót í 170 mm. Við höfum friðað stór svæði. Þar hefur náðst ágætur árangur með eftirlitsmönnum og með því að Landhelgisgæslan og Hafrannsóknastofnunin geta beitt sér að því, um leið og vart verður við smáfisk í afla, að loka svæðum alveg á stundinni, eins og gert hefur verið. En það er alveg rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, að hrygningarstofninn hér suðvestanlands hefur hraðminnkað. Hins vegar hefur aftur orðið vart - og það í mjög ríkum mæli - við hrygningarfisk sérstaklega fyrir Norðurlandi, sem bendir alveg ótvírætt á að fiskigöngur og hrygningarsvæði þorsksins hafa flust til. Þetta var eiginlega óþekkt fyrir nokkrum árum. Það sást best á því á s. l. vori á Eyjafirði, að þar var gífurlega mikið af hrygningarþorski, og víðar fyrir Norðurlandi og fyrir Vestfjörðum. Á s. l. ári var fiskur, alveg frá Vestfjörðum og fyrir öllu Norðurlandi og Austfjörðum, mun stærri en nokkru sinni áður og mjög lítið vart við smáfisk. Það er ekki alveg öruggt hvernig fiskigöngur eru. Fiskifræðin er ung vísindagrein, sem getur ekki fullyrt, heldur byggir meira á líkum. Nú bendir margt til þess, að aftur sé að lifna yfir þorskveiði við Grænland. Allstórar og miklar göngur voru hér fyrr á árum milli Grænlands og Íslands. Aðrir fiskstofnar eru sumir að rétta verulega við. Þrátt fyrir það að farið var verulega fram úr heildaraflakvótanum sem Hafrannsóknastofnun lagði til, þá leggur hún í raun og veru til í hinni nýju skýrslu sinni, að þorskveiðiaflinn verði nokkurn veginn sá sami og árið á undan. Það má líka henda á að nú höfum við losnað við útlendinga, og þá sérstaklega Bretann sem var auðvitað frægur fyrir smáfiskadrápið. Finnst mér að bæði fiskifræðingar og ýmsir aðrir geri of lítið úr þessari breytingu, því að alltaf hafa þeir viljað miða við fiskafjölda, en ekki þyngd. Ég fullyrði það, og hef þar mikið fyrir mér, að það eru auðvitað ólíkt færri fiskar, sem drepnir eru nú til þess að fylla þennan aflakvóta, en áður var. Það er mjög ánægjuleg þróun. Hins vegar skal ég segja alveg umbúðalaust, að mjög æskilegt væri og æskilegast að stöðva alla þorskveiði í eitt ár. - En getur þjóðin það? Þegar við erum að stöðva veiðarnar - það á núna að stöðva þorskveiðar í eina viku - þá er margbeðið um undanþágu frá því. Síðast í morgun voru fulltrúar í einu byggðarlagi að biðja um undanþágu til þess að halda áfram netaveiðum, þvert ofan í samþykktir sem gerðar eru af heildarsamtökunum. Samt lögðu þau til, að það yrði núna um 10 daga fiskveiðibann að ræða, en við í sjútvrn. fórum niður í 7 daga. Við völdum páskavikuna, sem við höfum talið að raski sem minnst vinnu í landi. Sömuleiðis eiga sjómenn frí í þrjá daga í páskavikunni almennt og við sumar veiðar m. a. s. í fjóra daga. Þegar við lítum því á þessi atriði öll, þá held ég að það sé óhætt að fullyrða að nú hafi verið gert meira en nokkurs staðar annars staðar og meira en nokkru sinni áður í þessum efnum. Hins vegar er auðvitað hægt að framfylgja sterkara eftirliti, ef Alþ. vill veita fjármagn til þess að ráða fleiri menn til þessara eftirlitsstarfa. En ég tel að þetta veiðieftirlit, sem tekið var upp, hafi gefið mjög góða reynslu.



Herra forseti. Af því að hæstv. ráðh. benti á það áðan, að sú breyting mundi hafa orðið á, að fiskur væri farinn að hrygna fyrir Norðurlandi, þá vil ég láta það koma fram, að ég hef rætt þetta atriði við fiskifræðinga og Hafrannsóknastofnunina. Þetta hefur einnig verið birt í blöðum. Væri auðvitað ástæða til þess að fagna því, ef sagan væri þar með öll sögð, því að það má segja, að ef fiskur hrygnir við landið og nær kynþroskaaldri og þannig endurnýist stofninn, sé sama hvar hann hrygnir. En þær upplýsingar, sem fyrir liggja frá Hafrannsóknastofnuninni, eru þess eðlis, að því miður virðist einskis vera að vænta af þeim fiski sem fyrir Norðurlandi hrygnir. Það sýnir sig að seiði, sem þeir hafa fylgst með eftir hrygninguna sem þar hefur átt sér stað, sem mun vera í eitthvað ríkara mæli en áður hefur verið, en fiskur hefur víst hrygnt þarna að einhverju leyti alla tíð, þau ná ekki þroskaskeiði og eru aðeins brot af stærð miðað við þau þorskseiði sem koma frá þeim fiski sem hrygnir hér við Suðurland og Suð-vesturlandið í heitari sjó. Það virðast alls ekki vera uppvaxtarskilyrði fyrir þau þorskseiði, sem koma af hrygningarstöðvum fyrir Norðurlandi, því miður. Við höfum því ekki ástæðu til að vænta þess, að þannig geti þorskstofninn endurnýjað sig. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að fiskur, sem veiðist nú, er stærri en hann hefur verið áður. Á þessu er ákaflega eðlileg skýring. Árgangurinn 1973 ber uppi megnið af veiðunum núna fyrir Vestur-, Norður- og Norðausturlandi. Þessi fiskur er búinn að vera að vaxa frá þessu ári og er nú kominn á það stig, að hann er að því kominn að verða kynþroska og er orðinn 3–4 kg að þyngd. Það er þess vegna ósköp eðlileg skýring til á því, að fiskur, sem landað er nú á þessu svæði - fyrir Vestur-, Norður- og Austurlandi, er stærri. En þessi fiskur eðli sínu samkv. hverfur alveg af þessum miðum eftir 1–2 ár, og það, sem er kannske ískyggilegast við þetta, er að á eftir koma tveir mjög veikir árgangar. Árgangarnir 1974 og 1975 eru taldir af fiskifræðingum mjög veikir og spurningin er, hvað biður fiskiflotans almennt, ef þessi spá er rétt, að árgangurinn 1973 er e. t. v. að miklu leyti þegar veiddur og nær aldrei að endurnýja sig og á eftir koma tveir mjög veikir árgangar. Það hlýtur að segja sína sögu. Ég er alls ekki með neinar till. um að stöðva þorskveiðarnar. Ég er aðeins að benda á, að ef þetta færi eins og útlit er fyrir samkv. þeim upplýsingum, sem fyrir liggja frá fiskifræðingum og Hafrannsóknastofnun, þá getur komið að því, að Íslendingar verði að stiga það skref að stöðva veiðarnar eitthvert árabil, eins og varð að gera með síldveiðarnar til þess að ná síldarstofninum upp aftur. Auðvitað vona allir, að til þess þurfi ekki að grípa. En því miður er útlitið þannig í dag, að a. m. k. ber mjög að hafa í huga, hvort þetta ástand getur ekki borið að höndum. Ég endurtek það, að ég tel að það þurfi miklu strangara eftirlit með veiðum á smáfiski en nú er framkvæmt. Þó að ég virði þá viðleitni, sem rn. hefur haft uppi með því að senda út menn með fiskiskipum til eftirlits, þá hygg ég að það sé hvergi nærri fullnægjandi. Þá umsögn mína byggi ég á frásögn þeirra manna, sem þessar veiðar stunda og eru ekki í neinu samræmi við þær upplýsingar sem koma fram hjá hæstv. sjútvrh.