Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram fsp. til hæstv. landbrh. varðandi lánamál landbúnaðarins. „1. Hve mikið fjármagn fær Stofnlánadeild landbúnaðarins til ráðstöfunar á árinu 1976? 2. Hvaða flokkar framkvæmda verða látnir sitja á hakanum um lánveitingar ef ráðstöfunarfé Stofnlánadeildar nægir ekki? 3. Hvað hyggst ríkisstj. gera til að auðvelda ungu fólki að hefja búskap.“ Um ástæður þess, að ég legg fram þessa fsp., er það fyrst og fremst að menn spyrja nokkuð gjarnan og eitthvað hefur þess gætt nú seinni part vetrar: Hvenær verður tekin ákvörðun um það hvort við fáum lán eða lán ekki? Þykir mörgum heldur seinar ákvarðanir í þessu efni. Nú er það svo að við núverandi efnahagsörðugleika hlýtur að vera nokkur skortur á lánsfé, og kemur það sjálfsagt niður á Stofnlánadeild landbúnaðarins og bændastéttinni eins og öðrum. En í ljósi þess hlýtur að vera mikið atriði að það sé tekin um það ákvörðun nokkuð fljótt og menn viti það hreint og klárt, hvort þeir geti farið út í framkvæmdir eða ekki, og eins er það gagnvart kaupfélögum og öðrum sem gjarnan lána mönnum út á byggingarreikninga með tilliti til yfirtöku á þeim lánum sem Stofnlánadeild veitir. 3. lið fsp.: Hvað hyggst ríkisstj. gera til að auðvelda ungu fólki að hefja búskap? - þá er það nú svo að mönnum hefur þótt það næsta lítið, þetta jarðakaupalán, lítils háttar, og nú upp á síðkastið einhver upphæð til kaupa á bústofni. En þetta er nú heldur lítið miðað við þá miklu fjármagnsþörf sem fyrir hendi er við stofnun búskapar. Ég held ég geri ekki frekari grein fyrir þessu að sinni og þakka fyrir.



Herra forseti. Út af fsp. á þskj. 519 vil ég gefa eftirfarandi svör sem ég hef fengið frá Stofnlánadeild landbúnaðarins. Ráðstöfunarfé Stofnlánadeildarinnar er eftirfarandi samkvæmt áætlun frá deildinni: Frá Framkvæmdasjóði 954 millj. kr. Eigið ráðstöfunarfé, þar innifalin framlög o.fl., áætlað 250 millj. kr. Eigið framráðstöfunarfé brúttó er eftirfarandi: Gjöld af búvöru sömu og ríkisframlag, 525 millj. kr. Afborganir og vextir af lánum 556 millj. Skyldusparnaður 35 millj. Sérstakt lán frá Lífeyrissjóði bænda 68 millj. Afgangur frá fyrra ári 55 millj. Samtals 1239 millj. kr. Frá dregst: Afborganir og vextir af lánum 850 millj. Kostnaður við rekstur deildarinnar 55 millj. Kostnaður við Byggingarstofnun landbúnaðarins 26 millj. Eftirlaun til aldraðra bænda 37 millj. Nettómismunur 271 millj. Um þetta þarf ég lítt við að bæta, en mun halda áfram að svara fsp. Um ráðstöfun lánsfjárins er þetta að segja: Lán til allra framkvæmda bænda, sem eru í gangi, eru 380 millj. Lán til nýbyggingar íbúðarhúsa að fullu 170 millj. Lán til ræktunar, mjaltakerfis og tankvæðingar að fullu 100 millj. Dráttarvélalán eftir sömu reglum og á s.l. ári, ekki lánað út á þriðju vél sé um tvær vélar að ræða fyrir 15 ára eða yngri, 140 millj. Lán til vinnslustöðva sem framkvæmdir eru þegar hafnar við, en ekki nýjar framkvæmdir, 230 millj. Lán vegna lánsloforða, sem voru gefin á árinu 1974 og fyrr og hafa verið endurnýjuð, 180 millj. Smáverkefni 30 millj. Samtals 1230 millj. kr. Nýjar umsóknir, sem gert er ráð fyrir að synjað verði, eru um 550 millj. Annars háttar umsóknir 270. Alls 820 millj. Synjað vegna ríkisframkvæmda er gert ráð fyrir 40 millj. kr. Út af þessu vil ég segja það, að eins og hv. fyrirspyrjandi tók fram verður að sjálfsögðu sem fyrr um takmarkaða fjárhæð að ræða til lánveitinga og ekki hægt að gera ráð fyrir því að allir fái lán sem um sækja. Verður þá notuð aðferðin, sem notuð var í fyrra og þegar er notuð, að þeir ganga fyrir sem eiga umsóknir frá fyrri árum, og reynt verður að vita um það hvort þeir ætla að fara í framkvæmdir eða ekki, og svo verða hinar nauðsynlegustu framkvæmdir látnar sitja í fyrirrúmi ef fjármuni skortir. Á s.l. ári voru veittar úr Stofnlánadeild landbúnaðabúnaðarins milli 13 og 14 hundruð millj. kr., sem er það mesta sem verið hefur. Hér er gert ráð fyrir heldur lægri tölu og geri ég ekki ráð fyrir að við það verði hægt að bæta, því að fjármagnsútvegun skortir til þess að svo megi verða. Hins vegar er nú verið að skipa n. til þess að endurskoða Stofnlánadeildarlögin sérstaklega með tilliti til þess að reyna að afla deildinni meira fé, eigin fjármuna, heldur en verið hefur, því að lánsfé er orðið allt of mikið ráðandi í útlánum hennar og er farið að ganga á tekjur deildarinnar sjálfrar. Um það að seint sé svarað, ég held að ég fari þar rétt með að það sé búið að senda út svörin nú, en veit ekki annað en það hafi staðið til að svara því á fundi sem bankaráðið hélt nú fyrir stuttu, og hygg ég að það sé ekki neitt seinna en venja er. Og ég minnist þess frá mínum fyrstu þingmannsárum, að þá var það nú svo að ákvarðanir fékk maður ekki alveg fyrr en á haustin um þetta, en á síðari árum hefur þetta færst meira í það horf að gera áætlanir um þetta fyrirfram, enda nauðsynlegt vegna þess hvað fjárhæðirnar eru orðnar stórar. Það, sem ríkisstj. hefur gert til þess að auðvelda ungu fólki að hefja búskap, er það sem hv. þm. kom að, að auka lán frá veðdeild Búnaðarbankans og var það komið upp í millj. kr. Hins vegar verður að segja það eins og er að þar horfir þunglega nú, því að breytingar þær, sem gerðar voru með samningum stéttarfélaga um lífeyrissjóði nú á s.l. vetri, munu gera það að verkum að Lífeyrissjóður bænda getur ekki lánað veðdeildinni eins og gert var ráð fyrir, og er það vandamál hvernig úr verður bætt. Og enn fremur hafa verið tekinn upp bústofnslán. En það skal undir það tekið að hvort tveggja þetta nægir allt of skammt til þess að mæta fjárþörfum við stofnun búskapar því að það eru orðnar miklar fjárhæðir sem þar þarf til. Um ákvarðanir, hvernig því skuli mætt, um það liggja ekki fyrir áætlanir, þó að sé verið að reyna að vinna að þeim málum. En eins og kunnugt er, þá eru fjárhagsmál okkar nú erfið og kemur það að að sjálfsögðu niður á þessum þætti sem öðrum, en réttmæti þess, að úr verði unnið, dreg ég ekki í efa, nema síður sé.



Herra forseti. Ég þakka landbrh. svör hans við fsp. mínum. Það kom fram í svari hans við 2. lið fsp., um hvaða flokkar yrðu látnir sitja á hakanum, að það væri notuð sama regla og verið hefði, að þeir gangi fyrir sem eigi lánsumsóknir frá fyrri árum. Þetta er sjálfsagt að ýmsu leyti eðlileg ástæða. En ég vil benda á að það gæti verið eðlilegra að flokka framkvæmdir eitthvað niður með tilliti til skipulags á framleiðslu. Ég álít að það verði á einhvern hátt að reyna að hafa stjórn á framleiðslu, þannig að þar hallist ekki verulega á annan hvorn veginn, t.d. með sauðfjárframleiðslu annars vegar og mjólkurafurða hins vegar, og það verði best gert með lánveitingum. Þróunin hefur stefnt nokkuð, að mér finnst, einhliða í það nú síðustu árin að menn hafa söðlað um frá mjólkurframleiðslu og yfir í sauðfjárbúskap og geti þetta stefnt í óefni áður en langt um líður ef svo heldur fram. Því gæti verið eðlilegra, a.m.k. á vissum svæðum, að beina lánastarfsemi og hvetja til fjósbygginga frekar og hvetja þannig til aukinnar mjólkurframleiðslu þar sem það þykir henta. Mér er kunnugt um dæmi þess úr minni sýslu fyrir tveim árum, má ég segja, að á góðri jörð til búskapar nálægt mjólkursamlagi sóttu ungir menn um lán til bygginga á stórri fjósbyggingu til mjólkurframleiðslu, en fengu ekki, en árið eftir fengu þeir hins vegar leyfi til að byggja fjárhús, væn og stór, á sömu jörðinni, og þótti mönnum þetta ekki sérstaklega góð latína þar. Aftur á móti kom ráðh. að því, að nú væri líklega búið að taka ákvarðanir um lánveitingar, og spurðist ég fyrir um þetta líka í morgun í Stofnlánadeildinni. Þar er rétt með farið, en þetta lá ekki fyrir fyrir páskana þegar ég lagði þessa fyrirspurn fram. Og þá kom það í ljós að bónda einum hafði verið nú annað árið í röð synjað um lánveitingu til fjósbyggingar, og kemur þar enn að því að þarna sé um dálítið óæskileg vinnubrögð að ræða e.t.v. Varðandi 3. lið fsp., þá kom það nú fram að ekkert hefði verið nýtt gert í þeim málum, sem kannske er eðlilegt miðað við núverandi ástand í efnahagsmálum. En ég vil aðeins leggja áherslu á þörf landbúnaðarins fyrir langtímalán, vegna þess að þetta er í eðli sínu hægfara atvinnuvegur, en tiltölulega öruggur þegar búið er að koma honum í gang. Þess vegna er þörf hans fyrir lánsfé til nokkuð langs tíma sérstaklega mikil. Ég held ég orðlengi ekki frekar þessa fyrirspurn. Ég þakka hæstv. landbrh. svör hans og þakka fyrir.



Herra forseti. Ég vil taka sérstaklega undir orð síðasta hv. ræðumanns um það að vitanlega er æskilegt að lánveitingar í landbúnaðinum stuðli beint að bættu skipulagi innan landbúnaðarframleiðslunnar. Það er rétt að taka það fram hér, að það er mikið áhyggjuefni okkar, sem í stjórn Stofnlánadeildarinnar eru, hversu slæmt fjárhagsástandið þar er. Í fyrra varð þegar, eins og að var vikið í máli hæstv. ráðh., þá varð þegar að staldra verulega við í öllum framkvæmdum. Þá urðum við að svara nýjum umsóknum neitandi yfirleitt, og menn urðu að endurnýja sínar umsóknir þó að lánsloforð hefðu legið fyrir. Úr þessu tókst þó að mestu leyti að bæta þá, m.a. vegna þess að við svöruðum svo seint og menn voru sumpart hættir við og úr öðrum dró þessi neitun kjark. Nú horfir þetta enn þá verr en í fyrra. Það er rétt, það er búið að svara af hálfu Stofnlánadeildarinnar umsóknunum, en þeim var svarað neitandi, bæði annars árs umsóknum sem og nýjum. Þó með þeim fyrirvara að bændur hefðu möguleika á að sækja aftur og yrðu þá að fá umsögn héraðsráðunautar varðandi það að framkvæmdin væri sérstaklega brýn. En það alvarlegasta í þessu er það, að menn þurfa nú að endurnýja umsóknir sínar gagnvart lánsloforðum. Menn verða einnig að endurnýja umsóknir frá fyrra ári, og við sjáum ekki, ef þetta gerist fyrir utan nýframkvæmdirnar, þá sjáum við ekki möguleika á því að úr máli þessara manna verði hægt að leysa. Það er blátt áfram ekkert fé til þess í Stofnlánadeildinni í dag að sinna hvorki þeim umsóknum, sem lánsloforð lágu fyrir í fyrra, en ekki voru nýtt, eða annars árs umsóknum. Þetta er alvarlegasta málið.



Herra forseti. Það brennur ákaflega mikið á hópi bænda hvernig þessi lánsloforð innheimtast, hvað Stofnlánadeildin geti gert fyrir menn í ár, og það er tímabært að fjalla um þetta hér á Alþingi. Það er ljóst af þeim upplýsingum, sem hv. landbrh. gaf, að með því að verja einungis til þess arna 1230 millj. í lánin, þá verður samdráttur á framkvæmdamagni - talsverður samdráttur á framkvæmdamagni. Það þýðir sjálfsagt ekkert annað en að taka því á þessum erfiðu tímum, en það er ákaflega mikið atriði að treina þessa peninga og reyna að verja skynsamlega þessum litlu fjárhæðum sem til ráðstöfunar eru. Og þess vegna stend ég upp, að ég er óánægður við Stofnlánadeildina eða stjórn hennar að hafa ekki orðið við margítrekuðum óskum bændasamtakanna um að flokka lánin eftir bústærð. Síðast á aðalfundi Stéttarsambands bænda á Laugarvatni í haust var gerð ályktun um að skora á Stofnlánadeildina að breyta um stefnu og lána ekki jafnhagstæð lán út á stórar byggingar og litlar. Það ergir menn að fá neitun um lánsloforð vegna bráðnauðsynlegra framkvæmda ef þeir á annað borð eiga að geta dregið fram lífið á jörðum sínum, en horfa svo upp á aðra fá tugi milljóna til ráðstöfunar til þess að byggja yfir margföld vísitölubú, a.m.k. tvöföld vísitölubú og sumir jafnvel meira. Um þetta eru orðin talsverð dæmi, og í þetta fer fjármagn Stofnlánadeildarinnar. Stóru búin eiga að vissu leyti rétt á sér. En það er ástæðulaust, þegar lítið fjármagn er til ráðstöfunar, annað en það komi frekar niður á þeim heldur en litlu búunum, og ég hygg að það sé ósk alls þorra bændastéttarinnar að þessu verði breytt þannig að ef menn vilja byggja stórt, þá sé þeim að sjálfsögðu heimilt að gera það, en þeir fái ekki nema upp að einhverri ákveðinni bústærð lán með bestu kjörum. Það er leiðinlegt að formaður bankaráðs Búnaðarbankans skuli ekki vera hér staddur, en ég hefði viljað minna á að mér finnst þessi tala, 55 millj., sem kostnaður er við Stofnlánadeildina, vera óþarflega hár. Ég held að Búnaðarbankinn fái fulla greiðslu fyrir þá þjónustu sem hann veitir Stofnlánadeildinni.



Herra forseti. Út af því, sem fram hefur komið hér um starfsemi Stofnlánadeildarinnar, frá því að ég talaði hér áðan, vil ég taka það fram, að ég held að stofnlánadeildin hafi alltaf reynt að leitast við að leysa úr þörfum manna eins og kostur hefur verið á og hafi tekist það í flestum tilfellum, þó að það gæti náttúrlega orðið erfitt þegar framkvæmdirnar eru mjög miklar. Á síðustu árum hefur farið verulegt fjármagn til vinnslustöðva, sem eru afar dýrar eins og kunnugt er. Ég vil líka taka það fram að í lögum, sem sett voru 1973, var gert ráð fyrir því að stjórn Stofnlánadeildarinnar gæti sett takmarkanir á lán til einstaklinga og mér er nú tjáð, að á síðasta fundi stjórnar Stofnlánadeildarinnar hafi verið ákveðin hámarkslán vegna framkvæmda til einstakra hópa. Og þetta, sem hv. þm. hafa vikið að, er þegar komið í framkvæmd. Þó að alltaf megi kannske hafa skiptar skoðanir um hvar eigi að draga slík mörk, þá hefur það þegar verið gert. Í þriðja lagi vil ég svo segja það, að kostnaður við stofnlánadeildina, sem Búnaðarbankinn hefur tekið, hefur farið minnkandi nú ár frá ári og hann var hlutfallslega langstærstur s.l. ár. Ég veit að það geta verið skiptar skoðanir um hvað réttmætt sé að þessi kostnaður sé hár, en ég held að það sé þó ljóst, að honum sé mjög stillt í hóf og hafi verið reynt að draga úr honum eftir því sem umsetning bankans í heild hefur aukist, og lægsta hlutfallið af rekstrarkostnaði bankans í heild á s.l. ári er í rekstri Stofnlánadeildar og veðdeildar.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr., en það vill svo til að ég er varamaður í stjórn Stofnlánadeildar landbúnaðarins og bankaráði Búnaðarbanka Íslands, og hittist þannig á að ég sat á síðasta fundi bankaráðsins þar sem fjallað var um málefni Stofnlánadeildar. Þar var einmitt tekin ákvörðun um takmarkanir á lánveitingum til stórra framkvæmda sem hv. þm. Páll Pétursson kvartaði mjög um að ekki hefðu komist í framkvæmd. Eins og hæstv. ráðh. hefur hér sagt, þá orkar auðvitað mjög tvímælis hve langt á að ganga í þessum efnum, en ákvörðun deildarinnar var sú að miða lánveitingar við um það bil 10 milljóna framkvæmd eða sem svaraði 500 kinda fjárhúsi ásamt áburðarkjallara og tilheyrandi heygeymslum, eða 35 kúa fjósi ásamt eðlilegri aðstöðu fyrir geldneyti, mjólkurhús, áburð og fóður. Ég verð að segja það, að ég tel það nokkuð svo harða kosti að þurfa að takmarka lánveitingar svo sem hér hefur verið greint frá. En þegar fjármagn skortir svo mjög sem nú er raun á um Stofnlánadeild landbúnaðarins og raunar ýmsa aðra fjárfestingarlánasjóði, þá er ekki um góða kosti að tefla. Ég tel t.d. að fjósbygging fyrir 35 kýr sé lítið yfir það lágmark sem eðlilegt er að byggja fjós - það er lágmark - og raunar sé tæplega um það að tefla að byggja fjós eins og nú er í dag fyrir minna en 30–40 kýr vegna þess hve tæknibúnaður við mjólkurframleiðslu er orðinn dýr og viðamikill og smákúabú geta ekki undir þeim tæknibúnaði risið. Þess vegna eru þessi mörk, sem þarna eru sett, að mínum dómi það lægsta sem nokkur leið er að fara.



Herra forseti. Það kom fram í svari hæstv. landbrh. að eigið ráðstöfunarfé Stofnlánadeildar landbúnaðarins muni verða 250 millj. á þessu ári, en lánsfé, sem deildin tekur til sín, 950 millj. Af þessu er ljóst að Stofnlánadeildin, eins og raunar aðrir fjárfestingarlánasjóðir, þó hún kannske öllu meira en sumir aðrir, verður að treysta mjög á aðfengið fé, lánsfé. Og hún hefur fengið lánað fé frá Framkvæmdasjóði Íslands. Framkvæmdasjóður er einnig þannig í stakk búinn að hann á lítið eigið fjármagn til útlána og verður að taka lán til starfsemi sinnar, og hann hefur gert það á undanförnum árum með fernum hætti: Í fyrsta lagi lánar hann örlítið af eigin fé, sem er 150 millj. á þessu ári. Í öðru lagi hefur hann tekið að láni sem svarar 10% af innlánsaukningu hjá bankakerfinu í landinu. Í þriðja lagi hefur hann tekið erlend lán. Og í fjórða lagi lán frá lífeyrissjóðunum í landinu. Nú er alveg sýnilegt, að á næstu árum þrengist mjög um lántökur erlendis frá til framkvæmda innanlands. Í öðru lagi er verið að gera þær breytingar á lífeyrissjóðakerfinu nú að í stað svokallaðs uppsöfnunarkerfis verður tekið upp gegnumstreymiskerfi sem gerir það að verkum að lífeyrissjóðirnir liggja með miklu minna fjármagn til útlána heldur en verið hefur. Þess vegna er það alveg augljóst að mál standa þannig á næstunni - ég vildi segja næstu árum, að þær aðferðir, sem hafa verið nýttar til þess að safna saman fé til útlána til uppbyggingar, ekki aðeins hjá landbúnaðarsjóðunum, heldur öllum fjárfestingarlánasjóðunum, þær aðferðir verða ekki notaðar í þeim mæli sem gert hefur verið hingað til, sýnist mér. Mig langaði til þess að koma þessum einföldu staðreyndum á framfæri til íhugunar fyrir hv. alþm. Ég sé ekki fram á annað heldur en það verði að leita nýrra leiða til þess að tryggja nægilegt fjármagn til uppbyggingar atvinnuvega landsmanna á næstu árum.



Herra forseti. Ég fagna að sjálfsögðu mjög þeim upplýsingum hæstv. landbrh. og hv. 2. þm. Norðurl.v., að þetta þak hefur nú verið sett á lánin. Ég tel að það hefði þurft að koma fyrr, en ég er feginn að það er komið. Það má alltaf deila um það hvar þetta þak eigi að vera, hvort það eigi að vera nákvæmlega á þessa bústærð eða einhverja aðra, e.t.v. ofurlítið stærri. Um það má deila. En það hefur komið í ljós að hagkvæmni búa fer minnkandi þegar komið er upp yfir vissa bústærð, og ég held að það sé eðlilegast að miða þetta við eðlilegt vinnuframlag heimafólks á hverjum stað fremur en treysta um of á aðkeypt vinnuafl og verksmiðjurekstur eða stórrekstur í búskapnum. Ég hygg að það sé nú reynsla manna að þeir séu yfirleitt sælli og glaðari ef þeir slíta sér ekki allt of mikið út á þrældómi sem þeir hafa svo kannske sáralítið fyrir. Hvað viðkemur lánveitingum til íbúðarhúsa í sveitum frá Stofnlánadeildinni, þá er rétt að vekja athygli á því að þau mættu gjarnan vera ofurlítið hærri að tiltölu heldur en húsnæðismálastjórnarlánin, vegna þess að Stofnlánadeildin gerir allt aðrar kröfur og miklu strangari heldur er Húsnæðismálastofnun um frágang á íbúðum til lokalántöku. Það var alveg rétt hjá Tómasi Árnasyni, hv. 4. þm. Austurl., að það þarf að huga vel að endurbótum á fjáröflunarkerfi landbúnaðarins. En ég tel að ein af þeim endurbótum ætti að vera miklu meira framlag Byggðasjóðs til þeirra verkefna.