Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Utanrmn. Alþ. hefur haft til meðferðar till. til þál. um aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökum Evrópu. Hefur n. rætt málið á tveim fundum. Fundina sátu auk nm. hæstv. viðskmrh., Þórhallur Ásgeirsson ráðuneytisstjóri, Einar Benediktsson deildarstjóri og ritari n., Pétur Thorsteinsson ráðuneytisstjóri. Þótt fleiri nefndarfundir hafi ekki verið haldnir um málið, held ég, að enginn nm. hafi sakazt um það, sökum þess að fulltrúum allra flokka hafði verið gefinn kostur á að fylgjast með gangi málsins allt frá upphafi, enda óskaði enginn nm. eftir frekari fundahöldum um málið. Að lokum hlaut málið þá afgreiðslu í n., að meiri hl. leggur til, að till. verði samþ. óbreytt. Fulltrúar Framsfl. vilja vísa till. frá, eins og fram kemur á þskj. 209, með rökstuddri dagskrá, sem felur í sér frestun málsins. Og fulltrúi Alþb. leggur til á þskj. 207, að þjóðaratkvgr. fari fram um aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökunum, ella verði till. felld. Rökstuðningur meiri hl. liggur fyrir í grg. þeirri, sem í nál. felst, en þar sem um svo veigamikið mál er að ræða og því miður mál, sem almenningi hefur e.t.v. ekki verið kynnt nægilega vel, sé ég ástæðu til þess að rekja sögu þess og efni nokkru nánar. Undanfarinn áratug hefur afstaða okkar Íslendinga til markaðsbandalaganna í Evrópu oft verið til umr. Við eigum nálægt 60% utanríkisviðskipta okkar við þjóðir Vestur-Evrópu, en þeirra á meðal eru þau ríki, sem Ísland hefur, og hlýtur að vilja hafa, nánust tengsl og samvinnu við. Vestur-Evrópa er nú klofin í tvö viðskiptahandalög, eins og kunnugt er, og hefur það torveldað ákvörðun um afstöðu okkar Íslendinga. Framan af þessum áratug var efnahagsástandið hér á landi slíkt, að mönnum þótti síður brýnt mál en nú, að Ísland ætti aðild að frjálsum markaði. En þegar sú staðreynd blasir við annars vegar, að fiskistofnar í Norður-Atlantshafi eru almennt ofveiddir, og hins vegar, að vinnufæru fólki hér á landi mun fjölga mjög ört og örar en sem nemur hugsanlegum vexti í fiskveiðum og vinnslu eða landbúnaði, hafa viðhorfin tekið að breytast, og huga verður að nýjum útflutningsatvinnuvegum, Íslendingum er það nú beinlínis lífsnauðsyn, að framleiðsla til útflutnings geti verið mikil, fjölbreytt og vaxandi. Það hefur t.d. verið reiknað, að ef raunvirði þjóðarframleiðslunnar á mann eigi að vaxa um 3–4% á ári, þurfi útflutningurinn að aukast um 6–7%. Slíkum árangri verður ekki náð, nema því aðeins að Ísland sé aðili að stórum, tollfrjálsum markaði. Þó ber ekki að skilja þetta svo, að slík bætt markaðsaðstaða tryggi sjálfkrafa hagstæða lausn vandamálanna í heild. En lausnin verður þó auðveldari með þeim hætti. Það, sem einkum ræður hér úrslitum, er, hvernig fríverzlunin kemur til með að vera í framkvæmd, og hvernig við Íslendingar notfærum okkur þau tækifæri, sem hún kann að skapa. Lítum því fordómalaust á niðurstöðu þeirra samninga, sem ríkisstj. hefur gert um aðild að Fríverzlunarsamtökum Evrópu. Ísland fær tækifæri til hægfara aðlögunar að fríverzluninni með 10 ára aðlögunartímabili til afnáms tolla og 5 ára til afnáms þeirra fáu hafta, sem enn eru fyrir hendi. Þýðingarmikið er, að eftir nokkuð ríflega tollalækkun í byrjun verður hlé á í fjögur ár á lækkun verðtollanna. Þennan tíma mun nettóvernd iðnaðarins verða mikið til óbreytt, því að ríkisstj. leggur til í sérstöku tollafrv., að tollar á iðnaðarhráefnum og vélum lækki meir en verndartollarnir. Strax við inngöngu í bandalagið njótum við hins vegar tollfrelsis fyrir útflutning okkar, sem EFTA-samningurinn nær til. Á þessum fjórum árum, sem vernd iðnaðarins helzt mikið til óbreytt, fær hann til ráðstöfunar í uppbyggingarskyni stofnfé Norræna iðnþróunarsjóðsins, sem nemur rúmlega 1200 millj. kr. Við bindum verulegar vonir við starfsemi þessa sjóðs, sem frændþjóðir okkar leggja til af mikilli rausn. Þau atriði, sem ég hef lýst hér, tel ég hagkvæma lausn okkar mála, sem gefi góðar vonir um árangur á iðnaðarsviðinu, þar sem Íslendingar hafa verið og verða í vaxandi mæli að hasla sér nýjan völl. Þá eru áhrifin á hina hefðbundnu höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar, sjávarútveg og landbúnað, einvörðungu hagstæð, að því er bezt verður séð. Svo sem kunnugt er, hefur samizt við Breta um lágmarksverðkerfi fyrir freðfisk á brezka markaðinum, og leysir það af hólmi fyrra fyrirkomulag um innflutning freðfisks í Bretlandi. Samkv. þessu samkomulagi mun Ísland sem aðili að Fríverzlunarsamtökunum fá tollfrjálsan og haftalausan aðgang að þessum markaði, og mun það vafalaust hafa framtíðarþýðingu fyrir útflutninginn. Hitt er ekki ómerkara atriði, að með þessu samkomulagi er stuðlað að hækkandi og stöðugra verðlagi á þessari framleiðslu á heimsmarkaðinum almennt. Það er kunnugt, að við sem aðrar freðfisksframleiðendaþjóðir biðum tilfinnanlegt tjón af verðfallinu, sem varð árið 1966, og hefur raunar áður skeð. Auk tollfrelsis fyrir freðfisk mundi sjávarútvegurinn njóta tollfrelsis fyrir lýsi og mjöl, svo og niðursoðnar og niðurlagðar sjávarafurðir, auk frystrar rækju og hvalafurða, ef Ísland gerist aðili að Fríverzlunarsamtökunum. Þá er þess og að geta, að við höldum óskertu núverandi fyrirkomulagi á sölu til landanna í Austur-Evrópu, en þar er fyrst og fremst um að ræða sjávarafurðir, því að okkur er heimilað að beina kaupum okkur á olíum og benzíni til þessara landa, eins og áður hefur verið, og þá fyrst og fremst til Sovétríkjanna. Hvað íslenzkan landbúnað snertir, er það að segja, að aðstaða hans til sölu á búvörum á íslenzka markaðinum breytist ekki við þessa samningsgerð. Hins vegar hafa verið gerðir samningar við öll Norðurlöndin um sölu á kindakjöti, sem hingað til hefur mætt hindrunum við innflutning til þessara landa. Fæst með þessu móti mun hærra verð fyrir þennan útflutning okkar. Þetta eru e.t.v. aðalatriðin í aðildarsamningsgerðinni, sem nú liggur fyrir Alþ. Meiri hl. utanrmn. er meðmæltur því, að Ísland gerist aðili að Fríverzlunarsamtökum Evrópu með þessum kjörum, sem við teljum í senn hagstæð og hentug í alla staði. Í þessu sambandi vil ég taka fram, að ég tel ekki, eins og kemur fram hjá andstæðingum aðildar að Fríverzlunarsamtökunum, að til viðbótar við þau skilyrði, sem sett voru af Íslands hálfu og gengið var að af Fríverzlunarsamtökunum, hefðu þurft að koma til ákvæði um fyrirvara gagnvart því, sem í 16. gr. stofnsamningsins stendur og lýtur að atvinnurekstri og atvinnuréttindum, því að með þeim lagabreytingum, sem ríkisstj. leggur til, að gerðar séu á lögum um iðju og iðnað og verzlunaratvinnu, er fyllilega tryggt og tryggilega frá því gengið, að íslenzk stjórnvöld hafa það algerlega í sinni hendi, hvaða aðilar stundi atvinnurekstur hér á landi. Það er í sjálfu sér skiljanlegt, að hjá þjóð sem okkur Íslendingum geti gætt tortryggni í garð útlendinga, og ég tala ekki um stórvelda, og samstarfs við þá. En víst er um það, að við höfum sérstöðu sem lítil þjóð. En slíkur hugsunarháttur má ekki leiða menn í þær öfgar, að við einangrum okkur og útilokum okkur sjálfir frá samstarfi, sem er gagnlegt, en felur engar slíkar hættur í sér. Í þessu sambandi má minnast þess, að sumir vildu á sínum tíma halda því fram, að Íslendingar mundu glata sjálfstæði sínu við að þiggja Marshall-aðstoðina frá Bandaríkjunum, sem og aðrar þjóðir Evrópu þáðu á sínum tíma. Þá var það líka sagt hér áður fyrr, að með sambandslagasamningnum mundu íslenzk atvinnufyrirtæki að verulegu leyti lenda í eigu Dana. Hvort tveggja þetta reyndist alrangt. Íslendingar geta síður en aðrar þjóðir búið við einangrun. Með þátttöku í Fríverzlunarsamtökunum hygg ég, að við getum einmitt aflað okkur ýmissar þeirrar kunnáttu af öðrum, sem er nauðsynleg, ef frekari atvinnuuppbygging á að eiga sér stað í þessu landi og inn á nýjar brautir farið. Aðild að Fríverzlunarsamtökunum er ekki hvað sízt þýðingarmikil vegna þess, að með henni treysta Íslendingar bönd sín við hin Norðurlöndin til mikilla muna. Menn mega ekki gleyma því, að Norðurlandasamstarfið hefur hin síðari árin einkum verið á viðskipta- og efnahagssviðinu vegna þátttöku Norðurlandanna fjögurra í Fríverzlunarsamtökunum. Þetta samstarf þeirra hefur valdið því, að Ísland hefur að vissu leyti á þessu sviði fjarlægzt Norðurlönd. Ég á satt að segja býsna erfitt með að skilja þá afstöðu, sem hefur komið fram hjá sumum hv. stjórnarandstæðingum, að Ísland eigi að nálgast Norðurlandasamstarfið sem mest, en þó ekki að ganga í Fríverzlunarsamtökin. En það er einmitt á þeim, sem þetta samstarf grundvallast í vaxandi mæli. Ef Ísland gerist aðili að Fríverzlunarsamtökunum yrði að vísu að taka til yfirvegunar afstöðu okkar til norræna tollabandalagsins, NORDEKs, ef af þeirri stofnun verður. En það er annað mál og bíður síns tíma. Eins og ég tók fram í upphafi, hefur klofningur V.-Evrópu í tvær viðskiptaheildir torveldað ákvarðanir okkar í þessum málum undanfarin ár. Enn á ný er stækkun Efnahagsbandalags Evrópu á döfinni, en öllum má vera fullljóst, að engin vissa getur verið fyrir því, að Bretar og aðrir gangi í Efnahagsbandalagið. Færi engu að síður svo, mundi það án efa taka allmörg ár fyrir þessi ríki að verða virkir þátttakendur, því að sjálf aðlögunin mundi taka verulegan tíma, - og yrði þá ekki, spyr ég, heppilegra fyrir Ísland, ef til þessa kæmi, að hafa þegar gert þennan fríverzlunarsamning við allmörg væntanleg þátttökuríki stækkaðs Efnahagsbandalags, og hafa von um hugsanlega efnislega fyrirmynd? Um þetta mál má endalaust bollaleggja, því að ekkert ákveðið liggur fyrir um þessa bandalangsmyndun. Öll umr. um það efni byggist meira og minna á ótraustum forsendum. Tvímælalaust er, að Íslendingar eiga ekki að halda áfram að slá ákvörðun sinni á frest um að ganga í EFTA vegna óvissunnar um framtíð Efnahagsbandalagsins. Svo sem ég gat um í upphafi máls míns, er nú og verður meginmarkmið í stefnu okkar í efnahagsmálum að byggja upp iðnað í landinu, sem geti orðið ný útflutningsgrein. Um þetta held ég, að sé ekki ágreiningur milli flokka. Liggur beinast við að hagnýta til fullnustu íslenzk hráefni og nota það hagræði, sem felst í ódýrri orku úr fallvötnum landsins. Þá verður að leita fanga víðar og virðist margt koma til greina, og ákvarðanir þar að lútandi eru sjálfsagt ekki vandalausar. Þessi mál eru rædd í tveimur skýrslum sérfræðinga, sem lagðar eru fram sem fskj. með þáltill. ríkisstj. Sú gagnrýni hefur að vísu komið fram varðandi þessi mál, sem mér finnst á engan hátt sanngjörn, að hinu opinbera hafi borið til þess skylda að gera einhvers konar nákvæma áætlun um iðnþróun komandi ára með tilliti til hugsanlegrar aðildar að Fríverzlunarsamtökunum. Mér virðist þetta nánast fjarstæða, því að þar með ættu embættismenn að taka ákvarðanir langt fram í tímann um þróun atvinnurekstrarins í landinu. Slíkt hefur að vísu tíðkast í sumum löndum, en ég hygg, að reynsla þeirra af áætlunarbúskap hafi ekki verið slík, að hún beinlínis örvi okkur eða aðra til að fylgja því fordæmi. Við hljótum að keppa að því að búa atvinnurekstrinum í landinu sem hagstæðust skilyrði. Það þjónar hagsmunum allrar þjóðarinnar bezt, en einstaklingarnir og viðbrögð þeirra, hinn mannlegi þáttur, sem aldrei verður gerð nein áætlun um, verður síðan að skera úr um sjálfar framkvæmdirnar. Það er sannfæring mín, að aðild að Fríverzlunarsamtökum Evrópu auki einmitt tækifæri einstaklingsins og þar með hamingju hans og velferð á ókomnum árum, treysti stoðir þjóðfélagsins og sjálfstæði sé fremur tryggt. Ég er því meðmæltur þáltill. ríkisstj. um aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökum Evrópu, og meiri hluti utanrmn. leggur til, að till. um aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökunum verði samþ. óbreytt, sökum þess að hún sé Íslendingum hagstæð og í samræmi við hefðbundna utanríkisstefnu Íslands, að eiga sem nánasta samleið með þeim þjóðum, sem kjósa sem frjálsust viðskipti og stjórnarhætti. Með því sé á engan hátt af okkar hálfu verið að skjóta neinni loku fyrir eðlileg viðskipti við þjóðir, sem annað þjóðfélagsviðhorf kunni að hafa. Því leggur meiri hl. n. til, að þessi till. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Í þessum umr. hefur að vonum margsinnis borið á góma almenn viðhorf um viðskiptastefnur. Menn hafa rætt um gagnsemi fríverzlunar, og það er ástæða til að taka undir það sjónarmið. Vaxandi og frjáls verzlun er ákaflega mikilvægur þáttur í samskiptum ríkja í heiminum, og það er ekki nokkur vafi á því, að það eflir bæði efnahag þjóða og pólitíska samvinnu að tryggja sem greiðust viðskipti þjóða um heim allan. Hins vegar skulum við gera okkur það ljóst, að þær viðskiptaheildir í Evrópu, sem við ræðum um, hafa öldungis ekki þennan tilgang. Tilgangur þeirra er að auðvelda takmörkuð viðskipti milli þeirra landa, sem eru aðilar að þessum viðskiptaheildum, en takmarka á sama tíma viðskipti við aðra. Efnahagsbandalag Evrópu á að auka mikillega efnahagslega samvinnu þeirra ríkja, sem þar eru, en það hleður jafnframt upp múra gagnvart öðrum löndum. Slíkt hið sama er einkenni EFTA að nokkru leyti: Þar kemur til tollaafnám innbyrðis milli ríkja á því svæði, en hins vegar aðrar reglur, sem gilda gagnvart ríkjum utan þeirra. Þetta eru sem sé ekki bandalög, sem stuðla að almennri fríverzlun í heiminum, heldur þvert á móti. Og við skulum gera okkur það ljóst, að þau ríki, sem utan standa, t.d. nýfrjáls ríki, líta á þessar viðskiptaheildir báðar sem eins konar klúbba ríkra og tiltölulega háþróaðra þjóða, sem reyna að halda yfirburðum sínum gagnvart öðrum með þessari samvinnu. Þetta er grundvallareðli þessara samvinnuheilda, og það þurfa menn að gera sér ljóst, þegar um þetta er rætt. Þess vegna er það í sjálfu sér misskilningur, þegar sumir menn segja hér, að þeir séu fylgjandi fríverzlun og þess vegna í eðli sínu samþykkir inngöngu í EFTA, þeir telji hins vegar, að Ísland sé ekki undir það búið. Þarna er ekki um að ræða neina almenna fríverzlun, heldur takmarkaða fríverzlun, sem þýðir um leið vissa skerðingu á verzlun við aðra aðila. Þetta er sérstakt umhugsunarefni fyrir okkur Íslendinga, einmitt vegna þess að útflutningsviðskipti okkar hafa að verulegum hluta verið til ríkja utan EFTA. Það hefur einnig verið rætt hér um framtíð þessara samstarfsheilda. Ég held, að það sé rétt, að menn geri sér það ljóst einnig, að þessi bandalög eru engin framtíðarfyrirbæri. Við skulum ekki ímynda okkur, að þau standi um alla framtíð; því fer vafalaust víðs fjarri. Raunar er það þegar ljóst um EFTA og hefur verið það lengi, að þau samtök hafa að verulegu leyti lokið ætlunarverki sínu. EFTA varð sem kunnugt er til af hálfgerðri tilviljun: Efnahagsbandalagið var upphaflega stofnað, og þau ríki, sem síðan stofnuðu EFTA, urðu utangarðs, þegar samið var um Efnahagsbandalagið. Þau ríki, sem í EFTA eru, vildu ekki taka þátt í Efnahagsbandalaginu af ýmsum ástæðum og mynduðu svo EFTA, þegar þau lentu utan við. Þess vegna er EFTA, eins og allir vita, einkennileg samtök; samstæðasta heildin þar eru nú Norðurlönd, svo Bretland að sínu leytinu, en hin ríkin þrjú hafa ákaflega lausleg tengsl við önnur EFTA-ríki. EFTA varð til sem viðbrögð við Efnahagsbandalaginu fyrst og fremst. Megintilgangurinn með EFTA var raunar að fella niður tolla á iðnvarningi milli þessara ríkja. En í EFTA felast hins vegar ákaflega lítil ákvæði um frekari efnahagslega samvinnu. Það hefur verið reynt að taka þau mál upp innan EFTA, en árangur hefur enginn orðið. Það hefur verið ljóst í mörg ár, að EFTA er í rauninni stofnað sem sjálfstæð stofnun. Afleiðingin hefur orðið sú, að nokkur EFTAríki hafa keppt mjög eftir því að komast inn í Efnahagsbandalag Evrópu, þar sem er miklu nánari efnahagssamvinna, og þau mál eru nú enn einu sinni mjög á dagskrá. Önnur afleiðing hefur orðið sú, að Norðurlönd, sem voru óánægð með það, hvað efnahagssamvinnan innan EFTA var takmörkuð, hafa hafið um það umræður að stofna sérstakt efnahagsbandalag Norðurlanda. Og það mál er komið mjög langt á rekspöl, eins og menn vita, og kunna að verða teknar um það ákvarðanir á næsta ári. Þess vegna eru þessi mál, eins og sakir standa, í mjög mikilli óvissu. Ef við göngum í EFTA núna, vitum við í rauninni ekki, hvert við erum að fara. Við vitum ekki, hvort afleiðingin verður sú, að aðild að Efnahagsbandalaginu komist óhjákvæmilega á dagskrá á næstunni. Og í sambandi við NORDEK hafa þau einkennilegu tíðindi gerzt, að ríkisstj. Íslands hefur ekki tekið tilboði annarra Norðurlandaþjóða um að taka þátt í viðræðum um stofnun þessa norræna efnahagshandalags. Við áttum kost á því að leggja þar til sérfræðinga, eins og við værum menn til, taka þátt í undirbúningi, kanna að hve miklu leyti áformin um NORDEK kynnu að vera okkur hliðholl og hvar við kynnum að þurfa að gera fyrirvara. En þessi könnun hefur alls ekki farið fram. Af hálfu ríkisstj. Íslands hefur ekkert verið að því unnið að kanna hugsanlega aðild okkar að NORDEK, ef það bandalag skyldi verða stofnað. Í sjálfu sér er það býsna einkennilegt að mæla með því að við göngum í EFTA við þessar aðstæður. Af því gæti t.d. hlotizt eftir tiltölulega skamman tíma, ef Norðurlönd stofna efnahagsbandalag sitt, að við værum komnir í sérstaka samvinnu við önnur EFTA-ríki en Norðurlönd, og ég á dálítið erfitt að sjá fyrir slíka framtíð. Nú hefur hæstv. forsrh. að vísu sagt hér, að leiðin inn í NORDEK væri að ganga í EFTA. Hins vegar hefur hann ekki gert neina grein fyrir því, af hverju það ætti að vera nauðsynlegt. Og ef við eigum að ganga inn í EFTA fyrst og fremst til þess að halda áfram inn í NORDEK, þá er það sjálfsagður undirbúningur að vita nú þegar, hvað í NORDEK kynni að felast fyrir okkur, hvort við gætum orðið þar aðilar og á hvaða forsendum, með hvaða fyrirvörum o.s.frv. En ekkert slíkt er vitað, eins og alkunnugt er. Þetta er dæmi um það, hvað undirbúningur þessa máls hefur verið takmarkaður. Menn tala vissulega um það, að þetta mál hafi verið mjög nákvæmlega undirbúið, og ég get fallizt á það á vissan hátt. Það hefur verið unnið mikið að því að kanna sérstaklega í hverju full aðild að EFTA væri fólgin. Hins vegar hefur þessi könnun verið ákaflega einhliða. Hún hefur einvörðungu snúizt um þetta atriði. Þau plögg, sem hér hafa verið lögð fyrir, eru að nokkru leyti hrein áróðursplögg í samræmi við þetta markmið. Hins vegar hefur ekki verið lögð í það vinna að leggja fyrir alþm. valkosti í þessu sambandi. Auðvitað eru til fleiri kostir, ef við viljum auðvelda viðskiptatengsl okkar við önnur ríki eða ríkjabandalög. Það voru til fleiri kostir en aðild. Það er einnig hægt að gera viðskiptasamninga við slíkar ríkjaheildir og einstök ríki, en það mál hefur ekkert verið kannað. Í staðinn koma menn hér með ákaflega fáránlegar staðhæfingar, eins og þegar hæstv. viðskmrh. segir, bæði hér á þingi og annars staðar, að ef menn vilji iðnvæðingu á Íslandi, verðum við að ganga í EFTA, og ef menn vilja ekki ganga í EFTA, þá vilji þeir ekki iðnvæðingu; eins og enginn markaður sé til í veröldinni nema EFTA. Þetta er auðvitað barnaskapur, sem þessum hæstv. ráðh. er ekki sæmandi að flytja fram sem rök af sinni hálfu. Menn hafa í þessu sambandi oftsinnis talað um það, að við megum ekki einangra okkur, Íslendingar. Því er ég fyllilega sammála og geri ráð fyrir, að það séu allir menn hér inni. Bent hefur verið réttilega á það í þessum umr., að því fer ákaflega fjarri, að Íslendingar hafi reynt að einangra sig. Það höfum við alls ekki gert. Við höfum ákaflega víðtæk viðskiptasambönd og menningarsambönd við ýmsar ríkjaheildir. Og ég tel, að þessi víðtæku tengsl okkar við önnur ríki séu okkur ákaflega mikilvæg. Það er t.d. ákaflega athyglisvert, að þó við höfum í áratug staðið utan þessara heilda í Evrópu, fer því mjög fjarri, að við höfum einangrazt frá ríkjunum innan þeirra. Viðskipti okkar hafa aukizt við þessi ríki og menningartengsl okkar einnig. Þar hefur ekki verið um neina einangrun að ræða, og það er engin hætta á neinni slíkri einangrun, eins og nú standa sakir, ekki nokkur. Á hinu kynni að vera hætta, ef við göngum í EFTA, að það geti stuðlað að einangrun, vegna þess að þar með erum við að mismuna viðskiptaríkjum okkar eftir því, hvort þau eru með okkur í þessum samtökum eða ekki. Slíkt kann að hafa áhrif á viðskipti okkar við aðila utan EFTA, og það þurfum við einnig að horfast í augu við af fullu raunsæi. En að tala um, að við séum að einangra okkur, eru blekkingar, um slíkt er ekki að ræða. Í þessum umr. hefur margsinnis verið vikið að Iðnþróunarsjóðnum, þar sem lögð er fram veruleg upphæð, 1232 millj. kr., einkanlega af öðrum Norðurlöndum. Þetta er vissulega há upphæð. En við skulum muna eftir því í þessu sambandi, að það er ekki ýkjalangt síðan okkur Íslendingum áskotnuðust óhemjumiklar tekjur umfram það, sem gerist í venjulegum árum. Á árabilinu 1963–1966 nutum við bæði óhemjulega mikils afla og hækkandi verðlags á erlendum mörkuðum. Það hefur verið reiknað út, að aðeins á þessum árum hafi heildartekjur þjóðarbúsins af viðskiptum við önnur lönd orðið 20 milljörðum meiri en ef verið hefðu meðalár. Ég held, að við eigum að minnast þess, að þessa upphæð hefðum við átt að nota til þess að efla atvinnuvegi okkar. Þarna hafði hæstv. ríkisstj. mjög gott tækifæri til þess að hagnýta okkar eigið fé til þess að styrkja atvinnuvegina. Raunin hefur hins vegar orðið þveröfug, þessir peningar voru ekki notaðir í þessu skyni. Þeir voru m.a. notaðir til þess að auka yfirbyggingu, sem hefur gert þjóðfélag okkar mun valtara. Og þess vegna gerðust þau tíðindi, að hæstv. ríkisstj. þurfti að snúa sér til annarra Norðurlanda með beiðni um efnahagslega aðstoð. Þessi aðstoð annarra Norðurlanda er áreiðanlega veitt af góðum hug. Ég er algerlega ósammála þeim ummælum, sem stóðu hér í haust í blaði Samtaka frjálslyndra og vinstri manna, þar sem það var hrópað af forsíðu, að hér væri um að ræða mútufé. Það var á þeim tíma, þegar þessi samtök virtust hafa þó nokkuð mikið aðra stefnu en núna; þau hafa hringsnúizt í þessu máli eins og býsna mörgum öðrum. En þar var sagt að þetta væri mútufé af hálfu Norðurlanda til þess að kaupa okkur til þess að taka ákvarðanir, sem ekki væru í samræmi við hagsmuni þjóðarinnar. Þetta er auðvitað ekki rétt. En við skulum einnig muna það, hvað það er, sem rétt er í þessu máli. Það voru ekki önnur Norðurlandaríki, sem buðu fram þessa upphæð okkur til aðstoðar. Það var hæstv. ríkisstj. Íslands, sem fór og bað um þessa fjármuni. Frá því er greint í grg. með þáltill. á bls. 10. Þar segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Í sambandi við aðlögun iðnaðarins að markaði Fríverzlunarsamtakanna og eflingu iðnþróunarinnar þurfa Íslendingar á verulegu fjármagni að halda. Ákvað ríkisstj. að stinga upp á því við ríkisstjórnir annarra norrænna þjóða, að öll Norðurlöndin kæmu upp iðnþróunarsjóði á Íslandi í þessu skyni. Var þessi hugmynd fyrst borin fram af forsrh., Bjarna Benediktssyni, á forsætisráðherrafundi Norðurlanda í Stokkhólmi í febrúar 1969 og síðan rædd frekar af viðskmrh., Gylfa Þ. Gíslasyni, við norræna ráðh. á ársfundi OECD í París síðar í sama mánuði. Ríkisstjórnir annars staðar á Norðurlöndum tóku þessari málaleitan mjög vel.“ Sem sagt, það er íslenzka ríkisstj., sem biður aðrar norrænar þjóðir um að leggja okkur til þessa fjárhagsaðstoð, og við skulum gera okkur það ljóst, að hér er um annarlega beiðni að ræða. Hér er verið að biðja um fjármuni, sem eru vaxtalausir í 25 ár. Ég held, að það sé ákaflega hæpið og raunar ósæmilegt af íslenzkum stjórnarvöldum að fara fram á slíka fjárhagsaðstoð frá öðrum, jafnvel þó þarna eigi í hlut þjóðir eins og Norðurlandaþjóðir, þjóðir, sem við eigum nánasta samvinnu við. Ég tel, að þetta sé ósæmilegt, og ég tel, að þetta sé gersamlega óþarft einnig. Ég held að það hefði verið algerlega fullnægjandi að fara fram á venjuleg lán frá þessum þjóðum, að við greiddum venjulega vexti af þessari upphæð, en færum ekki fram á hreina efnahagsaðstoð, eins og í þessu felst. Ríkisstj. okkar hefur raunar áður lotið að lágu í þessum efnum og stundum í hreinum minni háttar atriðum, eins og þegar hæstv. forsrh., - ég veit ekki hvort það var við sama tækifæri, - fór fram á það við sænsk stjórnarvöld, að þau bættu upp íslenzkum stúdentum, hvað við veitum þeim laklega styrki. Ég held, að ef við ætlum að stunda samvinnu við önnur ríki, verði menn að gera það með svolítið öðru hugarfari en þessu. Í þessu eru ekki aðeins fólgin fjárhagsatriði, heldur líka sá metnaður, sem hver þjóð verður að hafa, ef hún á að geta staðið fyrir sínu í samskiptum við aðra. Í sambandi við þáltill. um aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökum Evrópu hefur margsinnis verið á það bent, að það ástand, sem núna er í viðskiptum Íslendinga, er engin rök fyrir því, að við þurfum að taka þessa ákvörðun, eins og sakir standa. Seinustu árin hafa þeir tollmúrar, sem um er að ræða gagnvart okkur í ríkjum EFTA, verið tiltölulega mjög smáir. Þarna er um að ræða upphæðir, sem eru á milli 10 og 40 millj. á ári, eða eitthvað þess háttar og er í sjálfu sér afar lítið vandamál. Það, sem máli skiptir hins vegar í þessu sambandi, er það, að þetta gæti orðið vandamál, ef við hæfum að framleiða vörur, sem hægt yrði að selja á EFTA-markaði og tollur er á. Um þetta hefur verið rætt frá upphafi vega, og það hefur verið lögð á það áherzla, að ef við vildum taka ákvörðun um inngöngu í EFTA, yrði að liggja fyrir vitneskja um það, hvaða iðnaður það væri, sem við ætluðum að byggja upp og þarna fengi hagkvæmari markað en við fengjum með öðru móti. Um þetta var spurt mjög mikið í fyrra, þegar ákveðið var að senda aðildarumsókn. Þá voru engin svör veitt, en sagt, að að þessu væri verið að vinna. Niðurstöður vinnunnar komu svo í ljós fyrir nokkrum vikum, örfáum dögum áður en þessi till. var lögð fyrir Alþ. Niðurstaðan reyndist vera skýrsla frá Guðmundi Magnússyni prófessor, og hún er meginuppistaðan í grg. með þáltill. Skýrsla Guðmundar Magnússonar prófessors byrjar á bls. 54 og endar á bls. 175. Hún er 121 síða; þetta er mikið lesmál. En af þessari 121 síðu eru 120 síður lýsing á ástandi iðnaðarins eins og það er núna. Í þessu er mikinn fróðleik að finna. Þarna er dregin saman mikil vitneskja. Ég þykist vera miklu fróðari eftir að hafa lesið þetta. En um það, sem spurt var, um framtíðina, um það er tæp ein síða. Og þessi tæpa eina síða er ekkert annað en almennar staðhæfingar, sem hver einasti maður hefði getað hrist út úr erminni á nokkrum klukkutímum. Þarna er enga vitneskju að fá um þá framtíðarþróun, sem á þó að vera aðalréttlætingin fyrir því, að við göngum í EFTA. Það er augljóst, að hæstv. ríkisstj. hefur gert sér grein fyrir þessu, því þegar Guðmundur Magnússon prófessor var búinn með verk sitt, var hlaupið í það að fá 3 menn í viðbót: Jón Sigurðsson hagfræðing, Pétur Eiríksson hagfræðing og dr. Vilhjálm Lúðvíksson efnafræðing, til þess að bæta úr þessari veilu og auka við sérstökum kafla um framtíðina. Ritgerð þeirra er prentuð sér og er 20 síður. En eins og allir sjá, sem hafa lesið þetta, er þar ekki heldur neina nýja vitneskju að finna og ekkert umfram almennar staðhæfingar, sem hver einasti maður, sem hefur eitthvað hugsað um þessi mál, getur samið á tiltölulega skömmum tíma. Enn þá vantar algjörlega það, sem beðið var um í upphafi, fasta iðnþróunarstefnu af hálfu hæstv. ríkisstj. Það vantar áætlun af hennar hálfu um það, hvernig hægt sé að þróa slíkan útflutningsiðnað nýjan, og það vantar till. um ákvarðanir til þess að hefja slíka þróun. Auðvitað er slík iðnþróunarstefna forsenda þess, að nokkurt vit sé í því að velja markað. Markaðurinn hlýtur að fara eftir því, hvað við ætlum að framleiða. Það eru öfugmæli að velja fyrst markaðinn og segja síðan, að við hljótum að geta framleitt eitthvað fyrir þennan markað. Þannig er ekki hægt að vinna. Röksemdafærsla af þessu tagi er vægast sagt fáránleg. Það er alveg rétt, sem hv. frsm. meiri hl. sagði hér áðan, að til þess að hefja iðnþróun þarf miklu meira en markað, og það er mergurinn málsins. Það þarf að tryggja fjármagn, og það þarf að taka ákvarðanir um það, hvernig á að hagnýta það fjármagn. Það þarf að taka upp skipulag, fast skipulag í stað þess glundroða, sem hefur einkennt alla iðnaðarþróun á Íslandi og er ein meginástæða þess, hve iðnþróun hefur gengið hægt hér á landi. Við vitum það ósköp vel, að fjölmörg örsmá fyrirtæki hafa í sífellu grafið hvert undan öðru. Og reynslan verið sú, að þegar allt er komið í óefni, hefur verið gripið til efnahagsráðstafana til þess að bjarga þeim í stað þess að taka upp skipulag sem dygði. Og auk fjármagns og skipulags þarf menntun. Það er ekki nokkur vafi á því, að það sjónarmið er algjörlega rétt, að ef við ætlum að hefja iðnþróun á Íslandi, þurfum við að gerbreyta öllu menntakerfi okkar. Á það var bent í ágætri blaðagrein fyrir nokkrum dögum af skólastjóra Tækniskólans, að m.a.s. iðnnámið á Íslandi væri forneskjulegt og ekki í neinu samræmi við þarfir atvinnuveganna. Og sama er að segja um allt menntakerfi okkar. En að þessu hefur ekki heldur verið neitt unnið. Samt er það svo, að ef við ætlum að hefja iðnvæðingu með því að stofna m.a. fyrirtæki, sem vinna úr erlendum hráefnum, getum við því aðeins gert það, að við verðum menn til þess að hefja útflutning á verkmenningu og hugviti. Við getum ekki unnið úr erlendum hráefnum með neinum ábata fyrir þjóðarbúið, nema við getum unnið þau á þann hátt, að meginandvirði fyrir vöruna, sem við flytjum út, sé greiðsla fyrir verkmenningu okkar og hugvit. Og þá er menntakerfi okkar algert undirstöðuatriði. En það vita allir, hvernig ástatt er í menntamálum Íslendinga. Þar hefur verið sívaxandi glundroði að undanförnu. Meira að segja er kerfi það, sem við höfum látið duga okkur á undanförnum árum, að bresta ag ákaflega fjarri því, að þar verði enn þá vart þeirrar breytingar, sem óhjákvæmileg er, ef við ætlum að hefja stórfelldar nýjungar í framleiðsluháttum. Í sambandi við það, sem ég hef sagt um nauðsyn iðnþróunarstefnu og nauðsyn tiltekinna tillagna um það efni, lét hv. frsm. meiri hl. sér nægja að lýsa yfir því, að hann teldi, að áætlunargerð hefði ekki borið þann árangur, að menn ættu að vera sérlega ginnkeyptir fyrir henni. Þetta held ég, að sé mikill misskilningur hjá þessum hv. þm., og hlýtur að stafa af því, að hann hefur ekki fylgzt nógu vel með því, sem verið hefur að gerast á þessum sviðum á undanförnum árum og áratugum. Staðreyndin er sú, að einmitt áætlunarvinnubrögð hafa verið í sókn hvarvetna um heim að undanförnu, og slík vinnubrögð hafa ekki sízt verið í sókn hjá þeim auðfélögum, sem ég veit, að þessi hv. þm. hefur mikið álit á. Það eru engin fyrirtæki til, sem gera eins nákvæmar áætlanir og eins langt fram í tímann eins og fyrirtæki af því tagi. Þetta stafar að sjálfsögðu af því, að vitneskja manna hefur aukizt ákaflega mikið á undanförnum árum, og ef menn ætla að ná valdi á viðfangsefnum sínum, beita þeir að sjálfsögðu vaxandi vitneskju. Menn láta ekki kylfu ráða kasti. Einmitt þess vegna hlýtur áætlunargerð að fara vaxandi og gerir það. Og við verðum að vera menn til að taka upp þessi vinnubrögð einnig. En við getum því aðeins gert það í okkar smáa þjóðfélagi, að sjálft ríkisvaldið hafi forustu fyrir slíkri áætlunargerð, sjálft ríkisvaldið taki þátt í því að skipuleggja atvinnuvegina til slíkra afkasta. Ég hef vikið að því, að viðskiptaástandið nú getur ekki verið ástæðan fyrir því, að menn vilja ólmir, að við tökum ákvörðun um að ganga í EFTA þegar fyrir þessi jól. En hver er þá ástæðan? Hver er hin raunverulega ástæða? Hvað er það, sem gerir það að verkum, að hæstv. ríkisstj. leggur á þetta slíkt ofurkapp einmitt nú? Ég er ekki í nokkrum vafa um það að meginástæðan af hálfu hæstv. ríkisstj. er sú efnahagsstefna, sem felst í sjálfum EFTA-samningnum. EFTA-samningurinn fjallar ekki einvörðungu um viðskipti. Í EFTA-samningnum eru tiltekin ákvæði um það, hvað okkur er heimilt að gera í efnahagsmálum og hvað okkur er ekki heimilt að gera. Með því að ganga í EFTA skrifum við undir skuldbindingar um það, hvernig við eigum að haga málum eins og innflutningstollum, fjáröflunartollum, innlendum álögum, útflutningstollum, takmörkun á innflutningi og útflutningi, ríkisstyrkjum, skipan verðlagsmála o.s.frv. Með því að ganga í EFTA erum við að undirrita það, að við ætlum að fylgja tilteknum stefnumiðum á öllum þessum sviðum. Og við skulum gera okkur það ljóst, að sú stefna, sem mörkuð er í EFTA-samningnum, er í mjög nánu samræmi við þá viðreisnarstefnu, sem hæstv. ríkisstj. hefur verið að burðast við að reyna að framkvæma hér á Íslandi undanfarin 10 ár. Með aðild að EFTA er verið að taka ákvörðun m.a. um ýmis mjög stórfelld deilumál, sem flokka hér á Alþ. hefur greint mjög á um. Og það er enginn vafi á því, að þessi festing viðreisnarstefnunnar er einn megintilgangur hæstv. ríkisstj. Einmitt þess vegna kom mér það mjög á óvart, þegar ég heyrði formann Framsfl., hv. þm. Ólaf Jóhannesson, segja hér í umr. á dögunum, að hann liti svo á, að aðild að EFTA væri ekki flokkspólitískt mál. Ef hún er ekki flokkspólitískt mál, hefur Framsfl. ekki verið mikil alvara með sum þau mál, sem hann hefur flutt hér á þingi, vegna þess að í aðild að EFTA felst sú skuldbinding að framkvæma ekki ýmis af þeim málum. Þetta hefur verið ljóst mjög lengi. Ég man eftir því, að þegar við ræddum þetta mál hér á Alþ. í fyrra, flutti hv. þm. Ólafur Björnsson hagfræðiprófessor mjög fróðlega ræðu um EFTA. Ræðan fjallaði einvörðungu um eitt atriði. Hann sagðist vilja ganga í EFTA einmitt vegna þessara skuldbindinga, sem í henni fælust um okkar eigin hagstjórnaraðferðir. Hv. þm. komst þannig að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Með aðild að slíkum samtökum mundum við skuldbinda okkur til þess að beita ekki nema í hófi verzlunarhömlum í mynd hárra tolla og alls ekki beinum innflutningshömlum nema þá í einstökum undantekningartilfellum, sem yrði að semja um við önnur aðildarríki. Ég tel þetta æskilegt, ef ekki nauðsynlegt, með tilliti til þess, að við höfum um 30 ára skeið fyrir 1960 búið við þá skipan efnahagsmála, að innflutningshöft og hliðstæðar hömlur á öðrum sviðum voru aðalhagstjórnartækið, sem beitt var. Þá tel ég, að það sé æskilegt, ef ekki nauðsynlegt, að við veitum sjálfum okkur aðhald með því að skuldbinda okkur þannig til þess að fylgja reglum siðmenningarþjóða í viðskiptum. Ég held, að það sé ekki sízt þörf nú með tilliti til þess, að stjórnarandstæðingar hafa mjög látið í það skína, að leiðin út úr efnahagsvandanum sé sú, að hverfa aftur að gamla haftafyrirkomulaginu, þó að þeir forðist að vísu að segja það berum orðum.“ Þessi skilgreining hv. þm. Ólafs Björnssonar var afar fróðleg. Þegar undan eru skilin áróðursorð eins og höft og hömlur, segir hann berum orðum, að með aðild að EFTA skuldbindum við okkur til þess að framkvæma áfram þá viðreisnarstefnu, sem upp var tekin 1960. Hann segir, að með aðild að EFTA fáum við ekki lengur að taka upp félagslega stefnu, ekki skipulega stjórn á efnahagsmálum okkar, ekki sérstaka aðstoð við íslenzkar atvinnugreinar, sem lenda í erfiðleikum og við viljum ekki án vera. Hvaða ríkisstj. sem settist að völdum á Íslandi yrði að mati hv. þm. Ólafs Björnssonar að fylgja viðreisnarstefnunni, reglum siðmenningarþjóða í viðskiptum, eins og hann orðar það, á meðan við erum í EFTA. Og það er einmitt þess vegna, sem svona mikið liggur á. Hæstv. ríkisstj. vill skuldbinda okkur með milliríkjasamningi til þess að halda við meginatriðum viðreisnarstefnunnar. Þau áhrif, sem í þessum skuldbindingum felast, koma þegar til framkvæmda á næstu mánuðum. 1. marz n.k. á að hefja niðurfellingu tolla, og í tollskrárfrv. er bent á þá staðreynd, sem ég tel að menn eigi að muna einnig, að ástandið á þessu sviði er mjög frábrugðið hér á Íslandi og í nágrannalöndum okkar. Hæstv. ríkisstj. bendir á í þessu frv., að tollar séu yfir 30% af tekjum ríkissjóðs, - er þá búið að draga frá ýmsa tolla, sem ætlaðir eru til sérstakra þarfa, - yfir 30%, en í nágrannalöndum okkar 2–3%. Með því að breyta þessari skipan er verið að raska ákaflega mikið fjárhagsgrundvellinum á Íslandi. Við skulum muna eftir því, að þessir tollar eru ekki einvörðungu verndartollar, eins og menn tala um. Þessir tollar voru ekki settir á nándar nærri allir, og kannske fæstir þeirra, til að vernda einhverjar íslenzkar iðngreinar. Þetta voru að verulegu leyti fjáröflunartollar. Þetta var aðferð til tekjuöflunar og leið til þess að takmarka innflutning á vörum, sem menn töldu miður nauðsynlegar, þegar hörgull var á gjaldeyri. Við skulum minnast þess, að þjóðarbúskapur okkar Íslendinga er mjög viðkvæmur. Við getum átt von á ýmiss konar örðugleikum svo að segja á ári hverju, vegna þess að við erum mjög háðir aflamagni og við erum mjög háðir verði á erlendum mörkuðum. Það er ekkert óeðlilegt, að þjóðfélag eins og þetta geti þurft að grípa til ráðstafana eins og tolla á miður nauðsynlegum vörum um skeið til þess að jafna slík met, þegar gjaldeyri skortir, eða grípa til tímabundinna innflutningshamla. Um þetta geta ekki gilt nein algild lögmál. Þetta verður að ráðast eftir aðstæðum hverju sinni. En með aðild að EFTA er verið að banna okkur að leysa vandamál okkar eftir þessum leiðum, því að aðild að EFTA breytir auðvitað engan veginn þessum vandamálum. Hún takmarkar aðeins þau hagstjórnartæki, sem okkur er heimilt að beita til þess að leysa slík vandamál. Hún leysir ekki vandamálin, hún bindur aðeins hendur okkar við ákveðin verkefni. Einnig þetta er viðurkennt í grg. fyrir till. Þar er lögð áherzla á það, að þau hagstjórnartæki, sem við megum beita, verði miklu takmarkaðri en þau hafa verið, og bent á, að eftirleiðis, ef við göngum í EFTA, hljóti þau viðbrögð, sem við beitum fyrst og fremst gegn örðugleikum af þessu tagi, að vera gengislækkanir. Ég vil vitna í grg. á nokkrum stöðum þessu máli til sönnunar, vegna þess að ég tel, að þetta sé mjög veigamikið atriði. Á bls. 14 í riti Guðmundar Magnússonar prófessors er komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Ef tollprósentur falla niður sem hagstjórnartæki, reynir meira á gengið í þeim skilningi, að því verður e.t.v. að breyta oftar, ef ná á tilteknu markmiði eða markmiðum.“ Sem sé fleiri gengislækkanir en þær, sem við höfum orðið að þola að undanförnu, og hélt ég nú, að mörgum hefði þótt, að þær væru nægar.

Eða gengishækkanir.

Jú, jú. Það er fræðilega rétt, en ég hef ekki mikla trú á því, að íslenzk stjórnarvöld þurfi að líta á þá möguleika báða. Á bls. 26–27 segir svo: „Séu tollar felldir niður, kemur eitt raunverulegt gengi til með að ráða, og það er eftir sem áður hægt að veita atvinnuvegunum gengisvernd, eða réttara sagt gengið verður að vera rétt skráð, svo að atvinnuvegirnir verði samkeppnisfærir bæði heima og erlendis. Það hlýtur einnig að verða svo, að þeim mun veigameiri þáttur atvinnulífsins, sem iðnaðurinn verður, því meir verður gengi íslenzku krónunnar að miðast við afkomu hans.“ Á bls. 47 segir svo: „Breytist heimsmarkaðsverð bæði á neyzlu- og fjárfestingarvörum, er einfaldast að þurrka út áhrifin á markmiðin með því að breyta genginu. Sé gengið óhagganlegt (t.d. vegna alþjóðlegs samkomulags) má ná sömu niðurstöðu með því að breyta tollum og útflutningsuppbótum. Með tilliti til EFTA-aðildar hverfur síðari möguleikinn úr sögunni. Þess vegna verður að breyta genginu, ef vinna á á móti áhrifum breytinga á heimsmarkaðsverði og hagþróunina innanlands. Gengið hefur stærst áhrif af hagstjórnartækjum. Má beita því við t.d. launabreytingar eigi síður en breytingu á heimsmarkaðsverði. En í flestum tilfellum þarf þó að grípa jafnframt til hliðarráðstafana til að tryggja, að öll markmið náist.“ M.ö.o.: þarna er lögð á það áherzla, að gengisbreytingar hljóti að verða aðalhagstjórnartækið, vegna þess að með EFTA-aðildinni sé bannað að beita öðrum tilteknum ráðstöfunum. Og það er talað um að beita gengislækkunum bæði ef breytingar verða á erlendum mörkuðum, sem hafa áhrif á atvinnuvegi okkar, og einnig ef það verða slíkar kaupbreytingar. Þarna er það boðað, að kaupbreytingum, sem atvinnurekendur eða stjórnarvöld sætta sig ekki við, verði svarað með gengislækkunum. Þetta tel ég vera ákaflega alvarlega stefnu. Á því er ekki nokkur vafi, að gengislækkanaskriðan, sem gengið hefur yfir Ísland, hefur haft ákaflega háskaleg áhrif. Hún hefur haft ákaflega háskaleg áhrif á atvinnuvegi okkar, hún hefur haft ákaflega háskaleg áhrif á viðhorf og skoðanir landsmanna og trú landsmanna á því, að hægt væri að halda hér uppi sjálfstæðu þjóðfélagi. Ég held, að ein meginnauðsyn okkar hefði verið sú að reyna að tryggja einhverja þá samstöðu í þjóðfélaginu, sem gæti komið í veg fyrir slíka gengislækkanaskriðu, í stað þess að leggja nú á ráðin um kerfi, sem sagt er, að muni leiða til þess, að gengisbreytingar verði enn örari en þær hafa verið að undanförnu. Þetta er afleiðing af því, að með aðild að EFTA er verið að takmarka hagstjórnartæki okkar á þennan hátt. Og þetta tel ég, að hv. framsóknarmenn ættu að hugleiða alveg sérstaklega, áður en þeir taka undir þá skoðun formanns síns, að þetta sé ekki flokkspólitískt mál. Í stað þeirrar tollalækkunar, sem á að koma til framkvæmda, kemur sem kunnugt er hækkun á söluskatti. Og fyrst að því er komið, þykir mér ástæða til að vekja hér athygli á ummælum hæstv. viðskmrh, í útvarpsumr. fyrir nokkrum dögum. Hæstv. viðskmrh. leyfði sér að segja þar í áheyrn alþjóðar, að tollalækkanir og söluskattshækkun vegi hvor aðra upp, þetta væri sama upphæðin. Og hæstv. ráðh. deplaði ekki auga, þegar hann sagði þetta. Hann staðhæfði um leið, að vísitalan mundi ekkert breytast, vegna þess að þetta vægi hvort annað upp. Það er algerlega ósæmilegt að fara með vísvitandi ósannindi af þessu tagi í opinberum umr., og ég tel ástæðu til þess að víta það hér úr ræðustóli Alþ., að hæstv. ráðh. skuli leyfa sér slíkt. Við vorum í gær að samþykkja fjárlög, og þar er frá því greint, að tollalækkanirnar verði 430 millj., en söluskattshækkunin 760 millj. Það munar 330 millj., sem hæstv. ráðh. sagði ósatt um vitandi vits.

Þetta er rangt.

Hæstv. ráðh. sagði, að það væri sama talan, og um það eru til fleiri vitni en nokkurn tíma hafa fylgzt með þessum hæstv. ráðh.  En hæstv. ráðh. var að tala um vísitölu í þessu sambandi, og hann sagðist hafa sagt, að hún mundi haldast óbreytt. Nú vil ég biðja hæstv. ráðh, að gera grein fyrir því, hvort þetta er rétt. Getur það verið rétt, að vísitalan haldist óbreytt, þegar tollar lækka um 430 millj. á næsta ári, ef söluskattur hækkar um 760 millj.?

Ég sagði þetta aldrei.

Ef þetta er rétt, er þetta vísitölukerfi hreint fölsunarkerfi. Þetta getur ekki heldur staðizt. Einnig þetta hljóta að vera vísvitandi ósannindi hjá hæstv. ráðh. Það er raunar viðurkennt af hæstv. ríkisstj. einnig, að söluskattsinnheimta er, eins og ýmsir hafa bent á hér á þinginu, afar ranglát innheimtuaðferð. Með þessari breytingu á að lækka ýmis gjöld á ýmsum hátollavarningi, sem almenningur á þess mjög takmarkaðan kost að kaupa, en leggja í staðinn stórhækkaðan söluskatt á vörur, sem enginn maður kemst hjá að kaupa. Þannig er verið að færa álögur frá mönnum, sem hafa rýmri peningaráð, til þeirra, sem hafa þrengri peningaráð. Og fyrir þessu er raunar gerð afar fróðleg grein í aths. við tollskrárfrv. Þar er komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir ríkissjóð veldur þessi stefnubreyting ekki miklu í svip. Tekjuöfluninni er víxlað milli greina óbeinnar skattlagningar. Þegar til lengdar lætur má ætla, að tekjur ríkissjóðs verði háðar minni sveiflum, eftir því sem á líður þessa þróun. Miklar og óvæntar tekjur vegna mikilla kaupa á hátolluðum vörum á velgengnistímum verða þá ekki eins tilfinnanlegar. Þannig má ætla, að afkoma ríkissjóðs fylgi nánar eftir almennri afkomu þegnanna en hún hefur gert og magnist ekki til hins betra eða verra, eins og gerzt hefur hér á liðnum árum.“ M.ö.o.: það er fyrst og fremst verið að skattleggja óhjákvæmilegar lífsnauðsynjar, sem menn verða að veita sér, komast ekki hjá að veita sér, en sleppa ýmsum varningi, sem verulegur hluti þjóðarinnar veitir sér ekki nema að takmörkuðu leyti. Í þessu er fólgið mikið þjóðfélagslegt ranglæti, og áframhald á þessari þróun breytir mjög raunverulegri tekjuskiptingu á Íslandi. Það var næsta furðulegt að heyra báða þm. hinna nýju samtaka frjálslyndra og vinstri manna lýsa því yfir hér á Alþ., að þeir væru mjög fylgjandi EFTA-aðild, en á móti söluskattinum. Þeir eru sem sé með orsökinni, en á móti afleiðingunni, eins og maður, sem sver fyrir barn fyrir rétti. Það stoðar ekki að koma hingað og segja, að maður sé andvígur þessari söluskattshækkun, því að þá verða að koma einhverjar aðrar till. á móti. Með aðild að EFTA er ákveðið að fella niður tekjur í ríkissjóð, sem nema á næsta ári á 5. hundrað millj., en mun á tímabilinu öllu nema nærri tveimur milljörðum kr. Þeir menn, sem samþykkja þessa breytingu, verða að koma með einhverjar till. á móti um það, hvernig á þá að taka þessar tekjur. Hvar á að taka þær? Um það nægja ekki almenn orð. Og það stoðar ekki að benda á aðferðir, sem bannaðar eru samkv. þeim EFTA-samningi, sem þeir sjálfir fylgja. Þeir verða að leggja það á sig að gera sér grein fyrir því, hvað í EFTA-samningnum felst. Við eigum heimtingu á því, að þessir tveir hv. þm. geri grein fyrir því, hvernig þeir vilji láta innheimta þessa upphæð, og flytji um það alveg tilteknar till.

Er bannað að leggja söluskatt á nauðsynjavörur?

Er það bannað að leggja söluskatt á -  Það er raunar annað mál, sem er komið fram hér á þingi, sem einnig er í tengslum við EFTA-aðild. Það er frv., sem var dreift hér í gær um verðgæzlu og samkeppnishömlur. Á bls. 5 í grg. fyrir EFTA-till. segir svo: „Í 15. gr. er ákvæði um samkeppnishömlur. Ákvæði frv, um verðgæzlu og samkeppnishömlur, sem lagt verður fyrir þetta þing, eru í fullu samræmi við ákvæði þessarar gr.“ Frv. um verðgæzlu og samkeppnishömlur er þannig einn angi þessa EFTA-máls. Og í þessu frv. felst það, að raunverulegt verðlagseftirlit er fellt niður. Í staðinn er búið til sýndarkerfi, sem auðsjáanlega hefur ekki nein raunveruleg áhrif á verðlagsþróunina í landinu. Ég vil hér vitna í nokkur orð, sem einn nm., Þröstur Ólafsson hagfræðingur, viðhefur um þetta mál, með leyfi hæstv. forseta: „Frv. felur í sér afnám verðlagseftirlits, en það þýðir óbundnar hendur verzlunarstéttarinnar til að ákveða álagningu á vörur sínar. Þetta þýðir auðvitað hærra vöruverð í bráð og lengd auk verðbólgunnar. Í staðinn fá launþegar ekkert til að rétta hlut sinn nema ónothæf vilyrði um samkeppniseftirlit. Burtséð frá því félagslega óréttlæti, sem þetta hefur í för með sér, eru tímarnir sízt til þess fallnir að framkvæma slíka ráðstöfun nú.“ Í þeirri n., sem undirbjó þetta frv., voru borin fram mótmæli af fulltrúum Alþýðusambands Íslands, af fulltrúum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, af verðlagsstjóranum, af fulltrúa Alþb. og fulltrúa Alþfl. Engu að síður virðist vera ætlunin, að þetta frv. verði einnig látið ná fram að ganga á þessu þingi. En við skulum gera okkur það ljóst, að í þessu frv. felst það, að miklar líkur eru á því, að tollalækkanirnar komi ekki nema að mjög takmörkuðu leyti til framkvæmda í lækkuðu verðlagi. Raunverulegt afnám verðlagseftirlits felur það í sér, að auðvelt verður fyrir kaupsýslumenn að hagnýta í sína þágu þær tollalækkanir sem gerðar verða. Og þetta eru raunar engar almennar getsakir af minni hálfu. Það hefur verið framkvæmd könnun á því, hvaða áhrif þessi ákvæði höfðu innan EFTA-landanna, og kom í ljós, að sú tollalækkun, sem framkvæmd var í EFTA-löndunum, hafði sáralítil áhrif á almennt verðlag. Hún var fyrst og fremst til hagsbóta kaupsýslumönnum og atvinnurekendum. Þeir gátu hirt hana. Almenningur naut hennar ekki, og það er full ástæða til þess að ætla, að þróunin hér verði sú sama. A.m.k. er hæstv. ríkisstj. að opna fyrir það með þessu nýja frv. sínu. Þessi verða sem sé næsta tafarlítið áhrif aðildar að EFTA, þ.e. mun ranglátari skattheimta en verið hefur - skattheimta, sem leggst mun þyngra á þá, sem erfiðasta hafa afkomu í þjóðfélaginu. En hvernig verða áhrifin á annað vandamál, sem ætti, ef vel ætti að vera, að vera daglega í huga hv. alþm.? Þar á ég við atvinnuástandið. Nú hefur verið svo ástatt á Íslandi í meira en ár, að hér hefur verið samfellt atvinnuleysi. Trúlega eru skráðir fleiri atvinnuleysingjar nú en nokkru sinni áður í sögu landsins. Á ýmsum stöðum úti um land er um raunverulegt neyðarástand að ræða. Þar er hreinlega ekki neina atvinnu að fá. Þetta ástand hefur leitt til þess, að menn hafa flúið land, bæði til skemmri dvalar og hreinlega búferlum. Flutzt hafa búferlum til útlanda um 1000 Íslendingar á þessu ári, og um 500 verkamenn vinna úti í Svíþjóð, verkamenn og iðnaðarmenn, að tímabundnum verkefnum. Þetta mál er svo alvarlegt, að ég tel það ósæmilegt með öllu, að alþm. taki nokkra ákvörðun, sem getur veikt atvinnuástandið frá því, sem það er núna. Engu að siður er það augljóst mál, að í EFTA-aðild felst það, að ákveðinn hluti atvinnulífs okkar lendir í sívaxandi erfiðleikum. Það er viðurkennt mjög greinilega í sjálfri grg. fyrir þáltill. Það dylst ekki, að Guðmundur Magnússon prófessor reiknar með, að ýmis vernduð fyrirtæki hætti starfsemi sinni að verulegu leyti. Hann reynir að vísu að viðhafa hreystiyrði hér og þar í því sambandi, en engu að siður kemur það greinilega í ljós, að þetta er mat hans, sérstaklega í almennum hugleiðingum, sem hann hefur um þau mál. Á bls. 12 í hinni sérstöku ritgerð hans kemst hann m.a. svo að orði, að konur séu 65–70% af vinnuafli í vernduðum iðngreinum, og heldur þannig áfram, með leyfi hæstv. forseta: „Þessi hái kvenstuðull bendir til þess, að verndaðar iðngreinar hafi yfirleitt ósérhæfðu fólki á að skipa, og eigi því tiltölulega hægt um vik að aðlaga mannaflann breyttum aðstæðum.“ Og enn fremur segir svo á sömu síðu: „Ljóst er, að miðað við fjölda starfandi fólks í vernduðum iðngreinum, er fjárbinding í þeim lítil. Bendir þetta einnig til þess, að ekki geti orðið verulegt umrót í íslenzku efnahagslífi, jafnvel þótt illa tækist til við aðild að EFTA.“ Sem sé, þetta gerir ekki sérlega mikið til. Þetta eru aðallega konur, og þarna er tiltölulega litið fjármagn. Sama atriði kemur fram hjá Guðmundi Magnússyni prófessor á bls. 52, en þar er komizt svo að orði: „Verði verulegt umrót í verndaðri iðngrein, t.d. vegna EFTA-aðildar, má ætla, að verkafólk, sem yrði fyrir barðinu á slíku, ætti tiltölulega auðvelt með að aðhæfast breyttum aðstæðum. Mikill fjöldi kvenna meðal starfsfólks bendir einkum til þess. Fjárbinding í vernduðum iðngreinum er og minni en ætla mætti að óreyndu. Mjög athyglisvert er í þessu sambandi, að 40% alls starfsfólks í vernduðum iðnaði starfar í tveimur iðngreinum, fatnaði og húsgögnum, 20% í hvorri. Áföll í einungis tveimur eða þremur fólksfrekustu iðngreinunum gætu því svipt mikinn fjölda fólks í tollvernduðum iðnaði atvinnunni. Allar líkur eru á því, að þá yrðu konur verst úti, en þar yrði mikil aðlögunarhæfni til bjargar, ef önnur vinna byðist.“ Þarna er sama hugsunin. Þetta eru aðallega konur, ósérhæft vinnuafl, og skiptir ekki ýkjamiklu máli frá þjóðhagslegu sjónarmiði, hvað um þær verður. Þannig er það algjörlega ljóst, og ég held, að um það verði ekki deilt, að áhrifin af aðild að EFTA geti orðið þau þegar á næsta ári, að ýmis fyrirtæki, sem sjá fram á dauða sinn eftir nokkur ár, dragi saman seglin eða hætti. Af hálfu hæstv. ríkisstj. eru engar ráðstafanir gerðar til þess að tryggja, að ný fyrirtæki geti þá tekið við þessu starfsfólki, auk þeirra, sem skráðir eru atvinnulausir. Engar slíkar ráðstafanir eru gerðar. Og þetta er svo mikið alvörumál, að þó ekki kæmi neitt annað til, teldi ég að aðild að EFTA kæmi ekki til mála undir þessum kringumstæðum. Því ef þetta ástand helzt, að atvinnuleysi verði hér stöðugt allan ársins hring og nái á vissum árstímum til 6–7 þús. manna, leiðir það til þess, að þjóðfélagið molast niður. Sú skriða, sem nú er hafin, að menn flykkist til útlanda, hún mun halda áfram af vaxandi þunga. Og þetta tel ég, að engir eigi frekar að gera sér ljóst en hv. alþm. En það er fleira í sambandi við kjaramál, sem fram kemur í grg. fyrir þáltill. og í almennum hugleiðingum um þetta mál. Á það er einnig lögð áherzla í grg., að eina von verndaðra iðngreina sé bundin við það, að hér sé kaup nú mun lægra en það er í nágrannalöndum okkar. Um þetta atriði er að finna ýmsar tilvitnanir hjá Guðmundi Magnússyni prófessor. Á bls. 95 segir hann m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Hins vegar skulum við ekki gleyma því, að vefjariðnaður hefur átt í örðugleikum á Norðurlöndum, vegna þess að samkeppni hefur aukizt frá láglaunalöndum. Einnig eru útibúin í Portúgal fræg, sbr. Melka-skyrtur. Við þurfum þó ekki að óttast þetta í augnablikinu, vegna þess að launin hér eru tiltölulega lág. Þess hefur meira að segja orðið vart, að Norðurlandafirmu hafi alvarlegan áhuga á því að hefja hér framleiðslu í vefjariðnaði til útflutnings til þess að hagnýta sér hið lága kaup á Íslandi á sama hátt eins og gert er í Portúgal.“ Á bls. 97 segir svo um fatagerð: „Laun eru tiltölulega lág hér og veitir þetta hlutfallslega yfirburði. Þessir yfirburðir geta auðvitað horfið fyrir of miklum launahækkunum.“ Og á bls. 100 segir svo um húsgagnagerð og innréttingasmiði: „Við höfum hlutfallslega yfirburði í launum.“ M.ö.o.: framtíð þessara iðngreina er talin bundin því, að það ástand haldist, að Ísland sé láglaunasvæði. Og það er ekki aðeins í sambandi við þessar vernduðu iðngreinar, sem um þetta er rætt. Það er einnig talað um, eins og fram kom raunar í tilvitnun, sem ég var með áðan, að fá hingað erlend fyrirtæki á þessum sömu forsendum. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson hefur haft uppi þá kenningu, að aðild að EFTA hljóti að verða til þess, að kaupgjald hækki hér á landi, t.d. til samræmis við það, sem er í Svíþjóð eða á Norðurlöndum. En þetta er afar barnaleg og órökstudd staðhæfing. Ekkert slíkt felst í EFTA-kerfinu að sjálfsögðu. Innan EFTA eru bæði hálaunasvæði og láglaunasvæði. Um það eru engar heimildir, að lífskjör almennings hafi t.d. batnað í Portúgal á þessu tímabili eða kaupgjald hafi hækkað þar. Hins vegar held ég, að það væri tilvalið fyrir hv. þm. Hannibal Valdimarsson að reyna kannske að færa rök fyrir þessu sjónarmiði með því að fá bandamenn sína, hæstv. ríkisstj., til þess að lýsa því yfir, að hún vilji stuðla að kauphækkunum á Íslandi í tilefni að inngöngu í EFTA. Það gæti styrkt verkafólk mjög mikið fyrir þá kaupgjaldsbaráttu, sem nú er fram undan, ef hv. þm. Hannibal Valdimarsson fengi t.d. hæstv. forsrh. til að koma hingað í ræðustól og lýsa yfir því, að hæstv. ríkisstj. væri fylgjandi því, að kjör sjómanna væru bætt til mikilla muna og samið yrði um verulega kauphækkun verkafólks í þeim samningum, sem eru fram undan í vor, - einmitt með tilliti til aðildarinnar að EFTA. Ef hv. þm. gæti gert þetta, væri hægt að taka þessar yfirlýsingar hans trúanlegar, en án þeirra naumast. Hins vegar finnst mér, að hv. þm. ætti að geta haft eitthvað upp úr þessu nána sambandi við hæstv. ríkisstj., einnig fyrir það fólk, sem hann á að vera fulltrúi fyrir. Ég rakti áður í ræðu minni, að af hálfu hæstv. ríkisstj. hefur ekki verið mörkuð nein iðnþróunarstefna, ekki gerð nein áætlun um það, hvernig á að byggja upp nýjan útflutningsiðnað, ekkert rætt um fjármagn, ekkert um skipulag í því sambandi. En hvað um erlend fyrirtæki? Er þar einvörðungu um almennar staðhæfingar að ræða, eða hefur verið unnið öðruvísi að því máli? Þar hefur vissulega verið unnið öðruvísi. Þar er það ekki látið nægja að láta einn ágætan prófessor setjast niður og semja bók, þar hefur starfað mikill fjöldi sérfræðinga, og þar hafa verið lagðir fram tugir milljóna króna til þess að búa í haginn fyrir samninga við erlend fyrirtæki. Þannig var unnið að samningunum við svissneska álhringinn á sínum tíma, og þannig er unnið enn. En það er ákaflega athyglisvert, að í sambandi við þessa tillögu um aðild að EFTA eru ekki neinar skýrslur um þessar athafnir hæstv. ríkisstj. Hæstv. iðnmrh. hefur t.d. enga skýrslu gefið hér á þingi um það, hver urðu málalok í því ferðalagi, sem hann fór í sumar til Norðurlanda til að kanna það, hvort norrænir iðnrekendur væru reiðubúnir til þess að stofna dótturfyrirtæki á Íslandi. Hæstv. ráðh. fór gagngert í slíkt ferðalag. Hann hefur verið nokkuð þögull um málalokin, en ég tel, að alþm. eigi heimtingu á að fá vitneskju um þetta atriði. Varð hæstv. ráðh. vel ágengt? Má eiga von á því, að stofnuð verði mörg slík dótturfyrirtæki hér á Íslandi á næstunni? Margt fleira af þessu tagi hefur verið undirbúið. Þau tíðindi gerðust fyrr á þessu ári, sem eru einsdæmi í sögu Íslands, að birt var auglýsing í brezku blaði frá Landsvirkjun, þar sem verið var að auglýsa auðlindir okkar til afnota fyrir útlendinga, birt stór auglýsing í brezku blaði. Hafa komið mörg svör, hæstv. ráðh.? Hafa komið mörg tilboð um hagnýtingu á þessum auðlindum?

Því miður ekki.

Því miður ekki, nei. Engu að síður reiknar ríkisstj. auðsjáanlega með því að fá einhver slík tilboð, vegna þess að sú stefna, sem hún boðar í virkjunarmálum, hefur það öll að forsendu, að hún geti náð slíkum samningum. Þegar ríkisstj. hefur rætt um að ráðast næst í Sigölduvirkjun, hefur hún lýst því yfir, að forsendan sé sú, að samningur náist við eitthvert hliðstætt fyrirtæki og álbræðsluna í Straumsvík. Og þegar ríkisstj. er með bolla. leggingar, og leggur þegar talsvert mikið fé í að undirbúa þær, um einhverja stærstu vatnsvirkjun í heimi á Austfjörðum, helgast þau áform af hliðstæðum samningum við erlenda aðila. Það hefur heldur ekki farið neitt dult, að hæstv. iðnmrh. hugsar sér, að það verði erlendir aðilar, sem fyrst og fremst standi að hinni fyrirhuguðu sjóefnaverksmiðju. Og hvað um undirbúninginn að olíuhreinsunarstöðinni? Það er vitað, að hæstv. ráðh. hefur lagt mikla vinnu í það mál, einnig eftir að hann gaf skýrslu sína hér í lok síðasta þings: farið í ferðalag til annarra landa, safnað tilboðum frá mörgum þjóðum. Hvernig stendur það mál? Og er ekki hugsunin, að það verði erlendir aðilar, sem eigi það fyrirtæki? Ég held, að enginn maður, sem fylgist með af einhverju raunsæi, geti komizt hjá þeirri ályktun, að hinar eiginlegu hugmyndir hæstv. ríkisstj, um iðnþróun á Íslandi eru fyrst og fremst þær, að sú iðnþróun verði höndum útlendinga. Um þetta atriði er raunar um fleira að ræða en það, sem ég hef þegar minnzt á. Fyrir nokkrum vikum birtist í Morgunblaðinu afar fróðleg ræða, sem framkvæmdastjóri Landssambands iðnaðarmanna, Ottó Schopka, hafði haldið á fundi fulltrúaráðs Sjálfstæðisfl. í Reykjavík. Þetta er einn af forustumönnum í iðnaðarmálum á Íslandi og einn af þeim mönnum, sem eru í innsta hring Sjálfstfl. Hann komst svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Margt bendir til þess, að með aðild Íslands að Fríverzlunarbandalaginu opnist ýmis tækifæri til nánari tengsla og samstarfs við erlend iðnfyrirtæki. Ekki er ólíklegt, að erlend fyrirtæki mundu vilja leggja fram fjármagn til iðnrekstrar á Íslandi í því skyni að notfæra sér þá aðstöðu, sem Ísland gæti boðið. Það hefur færzt mjög í vöxt, eftir að Efnahagsbandalagið og Fríverzlunarbandalagið voru stofnuð, að bandarísk fyrirtæki hafa komið upp eigin verksmiðjum í ríkjum bandalaganna til þess að losna við að greiða innflutningstolla, sem að öðrum kosti hefðu skert samkeppnisaðstöðu þeirra á þessum mörkuðum. Með þetta í huga ásamt þeirri staðreynd, að hér er hægt að fá mikla orku mjög ódýrt og vinnulaun eru hér enn þá tiltölulega lág miðað við það, sem gerist í V.-Evrópu, er ekki ólíklegt, að fyrirtæki vestan hafs mundu hafa áhuga á að koma hér upp verksmiðjum með útflutning til Fríverzlunarbandalagsins í huga. Eins og íslenzkri löggjöf er háttað, þurfa íslenzkir aðilar að eiga meiri hluta hlutafjár í hlutafélögum, sem stofnuð eru hér á landi, og réttur útlendinga til að eiga fasteignir hér á landi er mjög takmarkaður. Þessi lög þarf að endurskoða, og er eðlilegast, að iðnmrh. sé veitt heimild til þess að gefa erlendum fyrirtækjum leyfi til starfrækslu hér á landi að uppfylltum vissum skilyrðum.“  
             Í þessari tilvitnun frá Ottó Schopka komu fram ákaflega ljós sjónarmið. Við eigum að ganga í EFTA m.a. í þeim tilgangi að geta leppað bandarísk fyrirtæki. Við eigum að láta þeim í té afar ódýra orku og ódýrara vinnuafl en annars staðar er fáanlegt í V.-Evrópu um þessar mundir. Og við eigum að breyta löggjöf okkar í samræmi við óskir og þarfir hinna erlendu fyrirtækja. Í grg, fyrir frv. sjálfu er raunar á það bent, hvernig staðan er í orkumálunum. Við höfum deilt talsvert um þau hér á þessu þingi í haust. Og í grg. er að finna afar fróðlega vitneskju í því sambandi. Á bls. 192 í grg. er fjallað um hugsanlega framleiðslu á fosfór, og þar er komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Hins vegar er talið, að spara megi nálægt 60 dollara á tonn í orkukostnaði, ef verksmiðja er staðsett á Íslandi, orkuverð 2.5 mills á kwst. samanborið við staðsetningu í Bretlandi eða Þýzkalandi, orkuverð 8 mills á kwst.“ Sú orka, sem rætt er um hér á landi sem fala útlendingum og auglýst er í brezkum blöðum, kostar 22 aura á kwst. á sama tíma og hæstv. ríkisstj. greinir frá því, að orkuverð í Bretlandi og Þýzkalandi sé yfir 70 aurar. En mér er spurn: Voru það hugmyndir manna, þegar þeir ræddu um, að við ættum að hagnýta orkulindir okkar og auðlindir, að eftirláta þetta erlendum aðilum, sem hirða af því ágóðann og flytja úr landi, án þess að lyfta því þjóðfélagi, sem hér er? Hæstv. ráðh. minntist áðan á lagasetningu í þessu sambandi. Hér liggja fyrir Alþ. tvö frv., annað um iðju og iðnað og hitt um verzlunaratvinnu. Það hefur verið staðhæft í blöðum, að þetta séu frv., sem eigi að koma í veg fyrir, að erlendir aðilar geti stofnað hér fyrirtæki. Að sjálfsögðu felst engin slík trygging í þessum lögum. Þarna er þetta lagt á vald tveggja hæstv. ráðh. Við þekkjum allir þá hæstv. tvo ráðh., sem valdið fá á undan öðrum, hæstv. ráðh. Jóhann Hafstein og hæstv. ráðh. Gylfa Þ. Gíslason, og vitum það afar vel, að það aukna vald, sem þeim er ætlað, munu þeir hagnýta til þess að laða hingað eins mikið af erlendum fyrirtækjum og nokkur kostur er. Í þessu er að sjálfsögðu ekki fólgin nein trygging gegn ágengni á þessu sviði, heldur hið gagnstæða. Í frv. er fólgin sú trygging, að þarna verði gengið eins langt og þessir menn dirfast að gera, og það munu engir aðrir vilja fara lengra. Raunar er fróðlegt að rifja það upp, að í sambandi við 16. gr. um hin gagnkvæmu réttindi var lengi um það rætt, að Íslendingar yrðu að setja fyrirvara, þó ekki væri til annars en þess að koma í veg fyrir, að erlendir aðilar gætu ruðzt inn í fiskiðnað okkar, vegna þess að þar er um óljós vandamál að ræða. En hæstv. ríkisstj. gafst upp á því að setja slíkan fyrirvara, vegna þess að það var talið illa séð af öðrum EFTA-ríkjum. Álitið var, að þau teldu að þarna væri á sín réttindi gengið og mundu setja einhverja aðra fyrirvara á móti. Og hæstv. ríkisstj. guggnaði fyrir þessu viðhorfi samningsaðilanna í EFTA. Guggnaði, segi ég, ég veit náttúrlega ekki, hvort það er rétt; ég geri ráð fyrir, að hún hafi gert þetta fagnandi. Hún hefur reynt að flíka því í almennu umtali, að hún sé á verði á þessu sviði, en hún er það öldungis ekki. Ég held, að það sé mikið meginatriði, sem ég minntist á áðan, að menn geri sér grein fyrir því, að aðildin að EFTA er af hálfu hæstv. ríkisstj. fyrst og fremst hugsuð sem einn liður í stjórnarstefnunni, til þess að styrkja þá stjórnarstefnu, sem hér hefur verið í 10 ár og menn hafa af reynslu, sem ég ætla ekki að ræða frekar að þessu sinni. Hin almennu viðhorf hafa verið ljós mjög lengi, og mér er það raunar undrunarefni, hvað sumir prýðilega greindir menn eiga erfitt með að átta sig á þessu. Ég minntist fyrir nokkrum dögum á fræga setningu, sem hæstv. viðskmrh. hafði yfir uppi í Þjóðminjasafni á 100 ára afmæli þeirrar stofnunar, þegar hann hafði eftir Winston Churchill hin fleygu orð: „Bezta ráðið til að efla sjálfstæði þjóðar er að fórna sjálfstæði hennar.“ Ástæðan til þess, að hæstv. ráðh. hafði þessi orð yfir, var sú, að hann vildi heimfæra þau upp á Íslendinga. Hann lagði áherzlu á það, að þróunin núna væri aukin bandalög, stór ríki, stór átök, það þýddi ekkert fyrir smáaðila að standa utangarðs. Smákænuna yrði að tengja við stóra skipið. Ég ætla, að þeim, sem þarna voru viðstaddir, hafi orðið þessi ræða ákaflega minnisstæð, vegna þess að hún sýndi djúpt inn í hugskot þessa hæstv. ráðh. Hún sýndi lífsviðhorf, einmitt viðhorf af því tagi, sem ráða athöfnum manna um langan tíma. Það er viðhorf núv. ríkisstj., að Ísland sé of lítil efnahagsleg heild, til þess að hægt sé að hafa hér sjálfstæða stjórn á þeim málum, að við verðum að tengjast stærri heild. Ríkisstj. hefur reynslu af því, að þau markaðslögmál, sem áttu að hrífa á viðreisnartímabilinu, dugðu ekki hér á Íslandi, vegna þess að hér er margt mjög frábrugðið því, sem er í stærri þjóðfélögum. M.a. er aðalframleiðsla okkar, útflutningsframleiðslan, gjörsamlega eða svo til óháð innlenda markaðnum. En leiðin út úr þessum vanda er af hálfu hæstv. ríkisstj. sú, að þar sem þessi lögmál hrífa ekki á Íslandi, í þessu litla þjóðfélagi, eigi ekki að breyta um lögmál, heldur eigi að breyta þjóðfélaginu. Það er þetta, sem falizt hefur í stefnu ríkisstj. um langt skeið, og aðildin að EFTA á að vera einn áfangi að þessu marki. Ég hef verið öllu langorðari en ég ætlaði mér að verða og skal nú stytta mál mitt. Þetta er ákaflega margþætt mál og flókið og væri hægt að ræða um það langt mál. Í rauninni væri ástæða til þess að hafa það ekki skemmra mál heldur en skýrslu Guðmundar Magnússonar prófessors. En ég vil í síðasta lagi benda sérstaklega á eitt enn í þessu sambandi. Enda þótt þingflokkarnir hafi getað fylgzt með þróun þessara mála um langt skeið og fengið í sínar hendur þau gögn, sem um var að ræða, voru þessi gögn öll trúnaðarmál í höndum n. þangað til fyrir nokkrum vikum. Almenningur hefur aðeins haft örfáar vikur til þess að kynna sér þetta mál, til þess að ræða um það, til þess að reyna að mynda sér skoðanir á því. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki haft neitt samráð við almannasamtök í landinu, hún hefur haft samráð við kaupsýslumenn og atvinnurekendur, en hún hefur ekki haft samráð við hagsmunasamtök almennings. Málið hefur verið tekið til umr. í ýmsum verkalýðsfélögum, og þau hafa öll tekið afstöðu á móti aðild. Sömuleiðis hefur Stéttarsamband bænda fjallað um þetta mál og tekið afstöðu á móti. Og ég tel, að það eigi að vera mönnum ærið umhugsunarefni, að þau almannasamtök, sem hafa fjallað um þetta mál, rætt það og markað stefnu í því, hafa öll tekið afstöðu á móti. Það er aðeins nokkur hluti atvinnurekenda, sem er með, og þá fyrst og fremst stóratvinnurekendur, út frá þeirri alkunnu staðreynd, að fjármagnið á sér ekkert föðurland. Hér er ekki sízt um að ræða atvinnurekendur, sem gera sér vonir um að geta orðið umboðsaðilar fyrir útlendinga og geta byggt frekari starfrækslu sína á slíkri þjónustustarfsemi. Við heyrðum einn atvinnurekanda, hv. þm. Svein Guðmundsson, flytja hér dálitið sérkennilega ræðu fyrir nokkrum dögum. Þessi atvinnurekandi, þessi hv. þm. hefur lent í vanda með fyrirtæki sitt á undanförnum árum, eins og allir vita; vegna viðreisnarstefnunnar lenti fyrirtæki hans í vanda, og hann varð að loka heilum deildum. Viðbrögð hans urðu þau, að hann gerðist umboðsmaður fyrir erlendar smiðjur, sem framleiddu ýmsa pá hluti, sem hann varð að gefast upp við að framleiða sjálfur. Ég efast ekki um, að þessi hv. alþm. hafi haft hæfilegan hagnað af þessari umboðsstarfsemi. En í þessu fólst það, að vinna, sem áður var unnin á Íslandi, og þar sem hagnýtt var íslenzk sérþekking, íslenzk verkmenning, hún var nú unnin erlendis. Vélarnar stóðu ónotaðar hjá þessum atvinnurekanda, og verkamennirnir höfðu ekki nóg að gera. Það er kannske ekkert sérstakt áhyggjuefni fyrir þennan hv. þm., jafnvel þó að fyrirtæki hans hætti gjörsamlega, ef hann getur tryggt sér umboðsaðstöðu fyrir aðra í staðinn. En það er þetta, sem skilur á milli ýmissa stóratvinnurekanda og hinna smærri, og það er þetta, sem mótaði afstöðu stóratvinnurekendanna í Félagi íslenzkra iðnrekenda, sem réðu úrslitum í afli fjármagns síns og með því að hafa atkvæðisrétt út á það fólk, sem hjá þeim vinnur, án þess að fólkið væri nokkuð spurt. Ég hygg, að þessi hv. þm. sé í Félagi íslenzkra iðnrekenda, - er það ekki rétt? Mér þætti fróðlegt að vita, fyrir hve marga verkamenn hann hafði atkvæði. Og mér þætti fróðlegt að vita, hvaða samband hann hafði við verkamenn sína, áður en hann tók ákvörðun um, hvernig atkvæði þeirra væru notuð. En þessar aðstæður, sem ég var að lýsa, leiða til þess, að það er algjörlega óhjákvæmilegt, að hafður verði annar háttur á meðferð þessa máls en gerð er till. um af hæstv. ríkisstj. Þetta mál er mjög stórfellt, það viðurkenna allir. Það viðurkenna allir, að þetta sé eitthvert stærsta mál, sem borið hefur verið upp hér á þingi seinustu áratugi, og að sú ákvörðun, sem í þessu felst, muni hafa mjög verulegar afleiðingar. Eigi þjóðaratkvæði nokkurn tíma rétt á sér, hlýtur það að vera í sambandi við mál eins og þetta. Ég get ekki séð, að til séu nokkur rök, sem mæla gegn því, að þetta mál verði lagt undir þjóðaratkvæði. Jafnvel áköfustu stuðningsmenn EFTA-aðildar geta ekki haldið því fram, að það skipti nokkru máli, hvort slík aðild væri ákveðin hálfu ári fyrr eða seinna, slíkt getur ekki skipt nokkru máli. Ég held, að það væri tiltölulega mjög auðvelt að leggja þetta mál undir þjóðaratkvæði án nokkurs verulegs tilkostnaðar í sambandi við sveitarstjórnarkosningarnar í vor. Þar gengur verulegur hluti af íslenzkum kjósendum til atkvæða hvort eð er, og það er hægt að hafa sérstaka atkvgr. fyrir þá, sem þar eru ekki með. Þetta væri mjög auðvelt í framkvæmd, og ég get ekki séð, að á móti þessu verði staðið með nokkrum rökum. Ef stuðningsmenn EFTA-aðildar hafa trú á því, að þjóðin fylgi þeim í þessu máli, ætti ekki að vera mikil áhætta fyrir þá að fallast á slíka þjóðaratkvgr. Það mundi styrkja stöðu þeirra til mikilla muna, ef þeir hefðu tryggt sér atfylgi meiri hluta þjóðarinnar. Þá gætu þeir ekki legið undir neinni tortryggni um það, að þeir væru að vinna verk, sem gengi í herhögg við vilja almennings. Ég vil skora mjög alvarlega á menn að hugleiða það, hvort þetta er ekki einmitt leiðin til þess að koma í veg fyrir, að þetta mál valdi mjög alvarlegum úfum meðal þjóðarinnar. Ég vil að lokum leggja áherzlu á, að þótt ég sé andvígur aðild að EFTA með þeim rökum, sem ég hef hér reynt að gera grein fyrir að nokkru leyti, þá fer því ákaflega fjarri, að ég sé að spá einhverjum dómsdegi, eins og stundum er reynt að halda fram í blöðum, að felist í málflutningi mínum. Ég veit fullvel, að það er hægt að reisa skorður við óeðlilegum EFTA-áhrifum, ef í landinu væri ríkisstj., sem hefði hug á að gera það. Ég veit einnig, að það er hægt að framkvæma þá stefnu að laða hingað sem mest af erlendu fjármagni og erlendum fyrirtækjum án þess að ganga í EFTA. Þess vegna mun barátta um þessi meginatriði halda áfram hvaða ákvörðun sem nú verður tekin. En á því þurfa menn að átta sig, að við getum aldrei komizt að réttri niðurstöðu, hvorki um þetta mál né önnur, nema okkur lærist að meta viðfangsefni okkar af íslenzkum sjónarhóli og gera okkur grein fyrir því, að þjóðfélag okkar er býsna frábrugðið öðrum þjóðfélögum og um það gilda sérstök lögmál. Það er mikill misskilningur, sem hæstv. forsrh. sagði hér á dögunum, að hann gæti ekki skilið, að ekki ætti að gilda sömu lögmál um okkur eins og aðra. ísland er mjög frábrugðið öðrum þjóðfélögum á margan hátt. Því veldur smæð okkar, og því veldur einnig saga okkar og þróun okkar, efnahagsþróunin. Mál eru hér á allt öðru stigi en þau eru yfirleitt t.d. í EFTA-löndum, og við erum ekki menn til þess að leggja á ráðin um skynsamlega stjórn í þessu þjóðfélagi, nema við lærum að meta viðfangsefnin frá sjónarmiði okkar sem Íslendinga. Við skulum minnast þess, að tilvera þjóðar er ekki aðeins hagfræðireglur. Það kemst engin þjóð áleiðis með útreikningum og hagfræðireglum einum. Það, sem skiptir sköpum, er pólitískur vilji, vilji til þess að leggja eitthvað í sölurnar fyrir það þjóðfélag, sem maður er hluti af, vilji til þess að reyna að reisa þjóðfélagið og ýta því áfram. Þess vegna eiga þau átök, sem þetta mál er hluti af, eftir að standa mjög lengi enn, og ég veit, að þó að menn ímyndi sér sumir, að þeir hafi sterka aðstöðu í þjóðfélaginu, eins og sakir standa, þá á það eftir að breytast.

Frsm. 2. minni hl. (Þórarinn Þórarinsson) : Herra forseti. Ég tel rétt, áður en að ég vík að þeirri dagskrártill., sem ég stend að með hv. 1. þm. Austf., að minnast nokkrum orðum á yfirlýsingu, sem hæstv. forsrh. gaf við 1. umr. þessa máls og ég tel mjög mikilsverða og nauðsynlegt að bætt sé inn hér. Hún snertir afstöðu hæstv. ríkisstj. til Efnahagsbandalags Evrópu og felur í sér alveg gerbreytta stefnu ríkisstj. á þeim vettvangi frá því, þegar það mál var seinast rætt hér á Alþ., í nóv. 1962 Hæstv. forsrh. var í ræðu sinni við 1. umr. málsins að ræða m. a, um hugsanlega samninga við Efnahagsbandalag Evrópu og lagði áherzlu á, að einn árangurinn af aðild að EFTA yrði sá, að við gætum haft samfylgd með hinum EFTA-þjóðunum í samningum við Efnahagsbandalagið, þegar þar að kæmi. Orðrétt fórust ráðh. orð á þessa leið: „... leiðin til þess, að þau skipti (þ.e. viðræður og samningar við Efnahagsbandalag Evrópu) verða auðveld eða okkur hagkvæmari, er einmitt sú, að við höfum samfylgd við aðra, ekki eins og hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði hér á dögunum, að við ætluðum að láta aðra fara að semja fyrir okkur, slíkt hefur engum dottið í hug, en það er styrkur að samfylgd annarra og ekki sízt fyrir litla þjóð og lítið ríki eins og Ísland að vera í hópi annarra.“ Þessi ummæli eða yfirlýsing hæstv. forsrh. verður ekki skilin á annan veg en þann, að við ætlum, þegar við göngum í EFTA, að hafa samfylgd með öðrum EFTA-þjóðum, þegar samið verður við Efnahagsbandalag Evrópu. Þess vegna er ekki úr vegi að íhuga, hvernig þau mál standa nú. Staðan í þessum málum er nú þannig, að þrjú EFTA-lönd, Bretland, Noregur og Danmörk, hafa óskað eftir fullri aðild að Efnahagsbandalaginu. Það hefur nú loks verið ákveðið af hálfu þess að taka upp samninga við þessi lönd á næsta ári, eftir 1. júlí næsta ár í seinasta lagi. Jafnframt hefur verið ákveðið af Efnahagshandalaginu, eða svo virtist á Haag-fundinum, að á sama tíma yrðu teknar upp viðræður við þau EFTA-löndin, sem ekki hafa óskað eftir beinni aðild að Efnahagsbandalaginu. Það hefur lengi verið ósk þessara landa, Svíþjóðar, Sviss, Portúgals og Austurríkis, að þau yrðu ekki skilin eftir, þegar Bretar, Norðmenn og Danir færu að ræða við Efnahagsbandalagið, heldur yrði rætt samtímis við þau af hálfu Efnahagsbandalagsins um þau tengsl, sem þau vilja hafa við Efnahagsbandalagið í framtíðinni. Ef þetta fer eins og nú horfir, munu ekki seinna en 1. júlí á næsta ári hefjast viðræður allra þessara landa við Efnahagsbandalag Evrópu, bæði þeirra, sem óskað hafa eftir fullri aðild, og hinna, sem koma til með að óska eftir annars konar tengslum. Þetta þýðir, að ef Ísland ætlar að vera í samfylgd með hinum EFTA-löndunum, eins og hæstv. forsrh. gaf hér yfirlýsingu um, verður Ísland að vera búið að taka ákvörðun um það fyrir 1. júlí á næsta ári, hvort óskað verður eftir viðræðum við Efnahagsbandalagið og jafnframt í hvaða formi þessar viðræður eiga að vera, hvort við eigum að óska eftir fullri aðild eða aukaaðild eða aðeins tolla- og viðskiptasamningi. En það virðist, eins og málin standa nú, vera útilokað fyrir okkur að vera í samfylgd þessara þjóða, sem hæstv. forsrh. lagði áherzlu á og raunar aðrir ráðh. hafa gert, nema við verðum búin fyrir þennan tíma, mitt næsta ár, að ákveða afstöðu okkar til Efnahagsbandalagsins og fylgjast síðan að með hinum EFTA- þjóðunum í samningum við það. Ég skil svo þessa yfirlýsingu hæstv. forsrh., sem raunar hefur komið fram hjá fleiri fulltrúum stjórnarflokkanna líka, að þeir ætlist til þess eða geri ráð fyrir því, að Ísland verði búið fyrir 1. júlí á næsta ári að ákveða afstöðu sína í þessum efnum. Öðruvísi getum við ekki verið í þessari samfylgd, sem hæstv. forsrh. og aðrir fulltrúar stjórnarflokkanna tala um. Þetta er e.t.v. að einhverju leyti skýringin á því, hve mikla áherzlu hæstv. ríkisstj. leggur á, að Ísland tengist EFTA strax, og vill ekki neina bið í þeim efnum. En mér finnst rétt að benda á í þessu sambandi, að hér er um algjöra stefnubreytingu hjá hæstv. ríkisstj. að ræða frá því að seinast var rætt um Efnahagsbandalagið á Alþ. haustið 1962. Þá stóðu málin á ýmsan hátt svipað og nú. Þá voru Bretland, Noregur og Danmörk búin að óska eftir fullri aðild að Efnahagsbandalaginu. Svíþjóð, Sviss og Austurríki og jafnvel fleiri lönd voru búin að óska eftir aukaaðild og fleiri ríki voru búin að óska eftir ákveðnum tengslum við það, þó í öðru formi væri. Ríkisstj. Íslands, sem var raunar sú sama og er nú, var búin að hafa þessi mál til nokkurrar athugunar, eða mikillar athugunar réttara sagt, tvö undanfarin ár. Fyrst hafði það verið afstaða hennar að hyggja á það að leita eftir fullri aðild að Efnahagsbandalaginu. Við nánari athugun taldi hún það ekki hægt, og þá var tekin upp athugun á því, hvort Ísland ætti að óska eftir aukaaðild að Efnahagsbandalaginu, og var gerð um það flokkssamþykkt hjá Alþfl. að fara fram á slíkt. En við nánari athugun taldi ríkisstj. þetta ekki mögulegt og niðurstaða hennar var sú, að Ísland yrði að bíða átekta og óska ekki eftir samningum við Efnahagsbandalagið, fyrr en afstaðnir væru samningar þess eða viðræður þess við önnur lönd, sem hefðu óskað annaðhvort eftir fullri aðild eða aukaaðild. Í skýrslu, sem hæstv. viðskmrh. flutti um þetta mál hér á Alþ. 12. nóv. 1962, fórust honum orð á þessa leið í lok grg., með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. er þeirrar skoðunar, að enn þá sé ekki kominn tími til ákvarðana í máli þessu. Áður en þær eru teknar, er nauðsynlegt, að fengin sé niðurstaða í þeim samningum, sem nú fara fram í Brüssel milli Efnahagsbandalagsins og Breta, og helzt einnig niðurstaða í þeim viðræðum, sem eiga eftir að fara fram á milli Efnahagsbandalagsins og annarra ríkja, sem sótt hafa um aðild eða aukaaðild að bandalaginu.“ - Og í niðurlagsorðum ráðh. er þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar niðurstöður hafa fengizt í þeim samningaviðræðum, sem ég gat um áðan, hefur væntanlega fengizt grundvöllur til þess að ganga endanlega úr skugga um, hvaða kostir geti staðið Íslendingum til boða. Þá fyrst er fyrir hendi nægileg vitneskja, til þess að unnt sé að mynda sér endanlega rökstudda skoðun á því, hvers konar tengsl við Efnahagsbandalagið tryggi bezt hagsmuni Íslendinga.“ Hér er það ákvörðun og yfirlýsing hæstv. ríkisstj. að bíða eftir samningum Breta, Dana og Norðmanna við Efnahagsbandalagið; sem höfðu óskað eftir fullri aðild, og einnig að bíða eftir niðurstöðum í viðræðum þeirra þjóða við bandalagið, sem höfðu óskað eftir aukaaðild, og taka ekki ákveðna afstöðu, fyrr en niðurstöður í öllum þessum samningum lægju fyrir. Hér var sem sagt ekki verið að tala um samfylgd með þessum þjóðum, heldur að bíða eftir því, hverjar niðurstöðurnar yrðu í samningaviðræðunum. Þetta byggðist á ákaflega skynsamlegri og eðlilegri afstöðu. Eins og málin stóðu þá, og eins og þau standa raunar enn, veit enginn fullkomlega t.d., hvað í aukaaðild felst, þó það megi geta sér þess til að takmörkuðu leyti. Það veit heldur enginn fullkomlega um það, hvað mundi fást samkvæmt tolla- og viðskiptaaðild. Þetta ætti hins vegar að liggja skýrar fyrir, eftir að þessir samningar eru um garð gengnir, sem hér er um rætt. Þessu til viðbótar kemur svo, og skiptir langsamlega mestu máli, að Ísland hefur sökum smæðar sinnar allt aðra afstöðu á fjölmörgum sviðum en þessar þjóðir. Þess vegna þurfum við að fara fram á alls konar undanþágur umfram þær. Og ef við eigum að semja í samfylgd með þessum þjóðum, verður miklu örðugra fyrir Efnahagsbandalagið að velta okkur þessar undanþágur en ef við semdum sér, eftir að hinar væru búnar að ganga frá samningum. Ef við Íslendingar værum að semja jafnhliða hinum þjóðunum, mundi það koma upp, þegar farið væri að óska eftir undanþágum um eitt og annað, að erfitt yrði fyrir Efnahagsbandalagið að fallast á þær, jafnvel þótt það vildi, vegna þess að ef það veitti Íslandi þessar undanþágur, meðan á samningunum stæði, gæti verið búið að skapa með því fordæmi, sem aðrar þjóðir bentu á og óskuðu eftir að fá eins og Íslendingar. Þess vegna var það eðlileg afstaða hjá hæstv. ríkisstj., þegar þessi mál voru seinast rædd hér á Alþ. 1962, að hafa þá afstöðu, að við ættum að bíða eftir niðurstöðum samninga hinna þjóðanna, áður en við gerðum það upp við okkur, í hvaða formi við ættum að óska tengsla við Efnahagsbandalagið, og vera sér á báti, þegar við semdum um þessi mál. Nú er alveg horfið frá þessari stefnu, ef marka má þær yfirlýsingar, sem hæstv. forsrh. gaf hér við 1. umr. þessa máls og hefur líka komið fram hjá öðrum talsmönnum stjórnarflokkanna, þegar þetta mál hefur verið rætt, þ.e. að leggja áherzlu á, að við hefðum samfylgd með öðrum þjóðum, þegar við semdum við Efnahagsbandalagið, en biðum ekki eftir niðurstöðum í viðræðum þeirra við það og yrðum einir á báti. Á þessu ráðalagi er gífurlega mikill munur, og ég tel, að ríkisstj. fari inn á algjörlega ranga braut með því að breyta hér um stefnu frá 1962. Ég vil þess vegna vænta þess, að hæstv. ríkisstj. endurskoði þessa nýju stefnu sína um samfylgd með EFTA-þjóðunum í samningum við Efnahagsbandalagið, í stað þess að bíða eftir niðurstöðum í samningum þeirra og semja einir, þegar þar að kemur. Ég álít, að þessi nýja stefna ríkisstj. sé óhyggileg og það sé í alla staði miklu heppilegra og líka eðlilegra fyrir okkur að hafa þá aðferð á þessum málum, sem um var talað haustið 1962 og allir þingflokkar lýstu sig þá samþykka. Það var tekið mjög skýrt fram af hálfu stjórnarandstöðunnar í umr. þá, að þm. hennar væru fylgjandi þessari vinnuaðferð ríkisstj. Til þess að fá það enn þá skýrara, hvað fyrir hæstv. ríkisstj. vakir í þessum efnum, hvort henni er það fullkomlega alvara, að við eigum að hafa samfylgd með öðrum EFTA-þjóðum í þessum málum, vil ég spyrja hæstv. viðskmrh.: Ef Ísland gengur í EFTA, eins og nú virðist vera ákveðið, og Bretar, Norðmenn og Danir hefja samninga við Efnahagsbandalagið um fulla aðild síðar á þessu ári og hinar EFTA þjóðirnar, eins og Svíar, Svisslendingar og Austurríkismenn, hefja samninga um líkt leyti við Efnahagsbandalagið um aukaaðild eða eitthvað annað, er það þá ætlun hæstv. ríkisstj., að Ísland óski samtímis eftir viðræðum við Efnahagsbandalagið og reyni að vera hinum þjóðunum samferða í þeim viðræðum? Hefur ríkisstj. gert sér grein fyrir því, hvaða form hún vill hafa á þeim viðræðum við Efnahagsbandalagið? Ætlar hún að óska eftir aukaaðildarforminu eða ætlar hún að óska eftir, að við förum heldur viðskipta- og tollasamningaleiðina? Ég æski þess, að ríkisstj. upplýsi þetta alveg greinilega nú við þessa umr., hvað fyrir henni vakir í þessum efnum. - En af þeim ummælum af hennar hálfu, sem hingað til hafa verið flutt, sérstaklega af hæstv. forsrh., verður ekki annað skilið en það sé ætlun stjórnarinnar að taka upp viðræður við Efnahagshandalagið strax á næsta ári. Ég vil, áður en ég vík að því að ræða um dagskrártill., minna á nokkur atriði í sambandi við meðferð þessa máls. Ég tel, að hún sé varhugaverð með tilliti til hugsanlegra samninga okkar við Efnahagsbandalagið, sem virðast vera á næsta leiti, ef hæstv. ríkisstj. ætlar að fylgja fram þeirri samfylgdarstefnu, sem hún hefur boðað og ég hef nú gert að umtalsefni. Ég vil þá í fyrsta lagi segja, að ég álít þá meðferð, sem 16. gr. hefur sætt í umræðunum við EFTA, vera ákaflega ófullkomna og varhugaverða hjá hæstv. ríkisstj. Það má skipta 16. gr. í tvennt: í fyrsta lagi er hún mjög víðtæk stefnuyfirlýsing um gagnkvæm atvinnurekstrarréttindi; í öðru lagi fjallar hún um vissar undanþágur, sem veittar skulu frá þessari almennu reglu og segja má að dragi nokkuð úr þeirri stefnuyfirlýsingu, sem felst í 1. málgr. gr. Mér finnst, að til þess að ríkisstj. hefði haldið þarna nægilega fast á íslenzkum málstað og gætt sérstöðu okkar í þessu sambandi, hefði þurft að vera mjög skýr fyrirvari við undirritun samningsins gagnvart þeirri stefnuyfirlýsingu, sem felst í 16. gr. í öðru lagi hefði svo þurft að fást nákvæm túlkun á þeim undanþáguatriðum. sem í gr. felast. Hvorugu þessara atriða ætlar hæstv. ríkisstj. að fullnægja. Skýringar þær, sem hún leggur fram við undanþágurnar, eru ákaflega óljósar, og það er þess vegna erfitt að gera sér grein fyrir því, hve víðtæk atvinnurekstrarréttindi við veitum útlendingum með því að fallast á 16. gr. með þessum hætti. Við höfum engan fyrirvara gagnvart þeirri meginstefnuyfirlýsingu, sem í gr. felst. Þau frv., sem ríkisstj. hefur lagt fram í þessu sambandi um breytingu á lögum um iðjuleyfi og verzlunarleyfi, skipta ekki neinu verulegu máli í þessu sambandi. Þó að þau verði lögfest, hafa íbúar hinna EFTA-landanna nákvæmlega sama rétt samkvæmt 16. gr. eftir sem áður og verða að njóta þeirra, ef við ætlum að standa við þennan samning. Það er ekki með þessum leyfisveitingum hægt að útiloka þá frá því að notfæra sér eðlilegan rétt í þessum efnum, ef hann er einhver. Ég tel þess vegna, að ákaflega losaralega sé á þessum málum haldið og því frekar sem hvorki lög um iðjuleyfi né verzlunarleyfi ná til þess atvinnuvegar, sem útlendingar munu áreiðanlega sækjast mest eftir að ná tökum á hér á landi, fiskiðnaðarins, sérstaklega hraðfrystihúsaiðnaðarins. Eftir sem áður á það meira að segja ekki að vera háð leyfisveitingum, hverjir megi annast frystihúsarekstur hér á landi. Og í 16. gr. segir ekkert um það, hvort útlendingar öðlast rétt til rekstrar hraðfrystihúsa hér á landi eða ekki. Af hálfu hæstv. ríkisstj. hefur þetta ekki enn þá verið nægilega og fullkomlega skýrt. Ég skal að vísu taka það fram, að hæstv. viðskmrh. gaf okkur nokkrar upplýsingar um þessi mál í utanrmn., sem hann taldi sér ekki fært að birta hér. Um það vil ég aðeins segja, eins og ég sagði þar, að ég tel þessar skýringar hvergi nærri fullnægjandi í þeim efnum og afsaka ekki, að ríkisstj. skyldi ekki ganga eftir því að fá þessar undanþágur betur skilgreindar, og sérstaklega, að hún skyldi ekki hafa almennan fyrirvara við undirritun samninganna um þá víðtæku stefnuyfirlýsingu, sem raunverulega felst í 16. gr. og snertir framtíðina. Þetta tel ég alveg sérstaklega varhugavert og hættulegt, - ég vil segja hættulegt, vegna þeirra samninga, sem virðast vera fram undan af okkar hálfu við Efnahagsbandalag Evrópu, þar sem þessi mál mun áreiðanlega miklu meir og frekar bera á góma en í sambandi við viðræðurnar við EFTA. Hitt atriðið, sem ég tel svo að sé mjög óhagstætt í samningum okkar við EFTA, er aðlögunartíminn. Hann á ekki að vera nema 10 ár. Það er að mínum dómi allt of stuttur tími, og liggja margvíslegar ástæður til þess, m.a. það, hve illa hefur verið að iðnaðinum búið á undanförnum árum, hversu öll iðnþróun og iðnmenntun er að mörgu leyti skammt á veg komin hér, miðað við það, sem á sér stað í þeim löndum, sem við eigum að fara að keppa við. Ég skil satt að segja ekki og hef aldrei skilið, af hverju ríkisstj. fór ekki fram á lengri aðlögunartíma en 10 ár. Ég hef fulla trú á því, að ef við hefðum farið fram á lengri aðlögunartíma við EFTA, hefði það auðveldlega fengizt fram. EFTA veitti t.d. Portúgal 20 ára aðlögunartíma. Efnahagsbandalagið veitti Grikklandi og Tyrklandi 28 ára aðlögunartíma á sínum tíma. Og ég er alveg víss um, að ef við hefðum aðeins farið fram á lengri aðlögunartíma við EFTA, hefði reynzt auðvelt að fá það fram. Hér er okkar eigin handvömm um að kenna, en ekki annarra, að svona hefur tekizt til. Ég er hræddur við þetta ákvæði og tel að það hafi slæm áhrif, þegar farið verður að semja við Efnahagsbandalagið. Ef við gerum einhverja sérstaka samninga við það um tollamál, kann að verða vitnað til þess, að í EFTA-samningnum hafi Íslendingar talið alveg nægilegt fyrir sig að fá 10 ára aðlögunartíma. Mér finnst þetta hvort tveggja benda til þess, að ekki sé góðs að vænta, þegar hæstv. ríkisstj. fer að semja við Efnahagsbandalagið, ef það verður í hennar verkahring, sem sennilegt er að einhverju leyti, ef af því verður, sem hún virðist stefna að, að slíkir samningar verði hafnir strax á næsta ári. Þetta, sem ég hef nú sagt, fannst mér rétt að kæmi fram í sambandi við Efnahagsbandalagið, áður en ég vík sérstaklega að þeirri dagskrártill., sem ég flyt ásamt hv. 1. þm. Austf. Ég tel mig líka knúðan til þess, áður en ég kem að því máli, að víkja að einu atriði, sem kom fram í framsöguræðu hæstv. viðskmrh. við 1. umr. þessa máls og ég verð að segja, að ég varð meira en lítið undrandi yfir. Ég hafði aldrei látið mér detta í hug, að slíkt kæmi frá manni, sem hefði verið um nokkurt skeið prófessor við viðskiptadeild Háskóla Íslands og jafnframt viðskmrh. landsins um árabil. Mér fannst annað tveggja koma fram í þeim ummælum, furðuleg vanþekking eða vilji til að blekkja þá, sem á hann hlýddu. Það, sem ég á við, er það, að hæstv. ráðh. var að lýsa fyrir þingheimi þeim möguleikum, sem Íslendingar hefðu til þess að auka útflutning sinn. Niðurstaða hans var í stuttu máli sú, að það væri hvergi að ráði neina slíka möguleika að finna nema með því að ganga í EFTA. Ég skal lesa yfir lokaniðurstöður hans í þessum ræðukafla, sem hann flutti um þetta. Honum fórust orð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Eina von nýrra útflutningsfyrirtækja um gott gengi er fólgin í því að eiga aðgang að tollfrjálsum markaði.“ Þetta sagði hæstv. ráðh. alveg orðrétt, og hann getur litið hér í ræðuhandritið frammi og séð, að þessi ummæli eru rétt eftir honum höfð. Mér finnst felast í þessum ummælum mikil vanþekking ellegar vilji til blekkingar. Hefði t.d. viðskmrh. í Bretlandi látið slíkt frá sér fara, mundi hann hafa orðið að segja af sér eða forsrh. látið hann víkja. En það gilda aðrar reglur í þessum efnum hér en í Bretlandi. Ég skal aðeins víkja nánar að því, hve þessi ummæli hæstv. ráðh. eru byggð á mikilli vanþekkingu eða viðleitni til blekkingar. Ég ætla fyrst að lesa upp nokkur ummæli, sem er að finna í grg. Guðmundar Magnússonar og hæstv. ráðh. ætti að hafa lesið. Hér stendur t.d. á bls. 74, með leyfi hæstv. forseta: „Það hlýtur einnig að vera hagkvæmt, eftir sem áður, að selja ýmsar vörur til Bandaríkjanna og Rússlands, þótt Ísland gangi í EFTA. Þetta er einfaldlega vegna þess, að t.d. í Bandaríkjunum er það stór og sterkur markaður, að framleiðsla okkar á ýmsum varningi verður aldrei í stærri stíl en svo, að ekki þarf að ná nema til lítils geira af markaðnum til þess að selja hana alla - og það á góðu verði. Og það væri hrapallegt að vanrækja þá möguleika, sem þar eru fyrir hendi, með inngöngu í EFTA.“ Á öðrum stað í áliti sínu víkur Guðmundur Magnússon nánar að vissum iðngreinum, sem eiga að geta haft góða möguleika á markaði í Bandaríkjunum. Á bls. 64 ræðir hann um húsgagnagerð og telur nokkra útflutningsmöguleika vera fyrir hendi í EFTA-löndunum. En síðan segir hann, að útflutningsmöguleikar virðist einna mestir í Bandaríkjunum og Englandi. Hann telur Bandaríkin þarna á undan. Þetta kemur þó enn þá greinilegar fram nokkru neðar á bls., þar sem rætt er um skinna- og leðuriðnað. Þar farast honum orð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Skinna- og leðuriðnaður er útflutningsatvinnuvegur. Enda þótt Ameríkumarkaður sé langarðvænlegastur um þessar mundir, setti hagræði á tollfrjálsum markaði EFTA-landanna að geta arðið greininni til mikils hagræðis seinna meir. Sama gildir um fyrirhugað minkaeldi.“ Guðmundur Magnússon minnist á fleiri iðngreinar, sem hann telur að geti átt, ef rétt er á haldið, mesta möguleika á Bandaríkjamarkaði. En þegar hæstv. viðskmrh. er að ræða hér við þingheim um þetta mál, sleppir hann alveg að minnast á þetta. Rétt um það leyti, eða ég held sama daginn og hæstv. ráðh. flutti þessa ræðu sína hér á Alþ., - ég sé að hæstv. ráðh. hefur aðeins brugðið sér frá, svo að ég staldra við á meðan, svo að hann geti heyrt það, sem ég segi, - ég hygg, að hann hafi skroppið fram til að líta í ræðuna, sem hann flutti við fyrri umr., til að sjá, hvort ég hafi haft rétt eftir honum, og er ekki nema rétt og sjálfsagt að bíða eftir honum. Já, ég held, að hæstv. ráðh. hafi heyrt það, sem ég las upp úr skýrslu Guðmundar Magnússonar um sölumöguleika okkar í Bandaríkjunum fyrir ákveðnar iðnaðarvörur. Ég ætlaði að halda áfram og segja frá því, að ég held sama daginn eða daginn eftir að hæstv. ráðh. flutti þessa ræðu sína hér í þinginu, þar sem hann sagði, að eina von okkar til þess að koma upp nýjum útflutningsfyrirtækjum væri að eiga aðgang að tollfrjálsum markaði, var haldinn blaðamannafundur í utanrrn. Þar var verið að skýra frá því, að að tilhlutan Hannesar Kjartanssonar hefði verið leitað til Sameinuðu þjóðanna og sérfræðingar frá þeim eða sérfræðistofnunum þeirra beðnir að athuga möguleika Íslendinga til að framleiða niðursuðuvörur og þá sérstaklega markaðsmöguleika fyrir slíkar vörur erlendis. Þessir sérfræðingar hefðu látið fara fram mjög nákvæma athugun á þessu máli í mörgum löndum, og niðurstaða þeirra var í stuttu máli sú, að fimm næstu árin ættu Íslendingar að geta flutt út niðursuðuvörur fyrir næstum einn milljarð ísl. kr. á ári með mjög góðum hagnaði. Þeir sögðu enn fremur, að þann markað, sem um væri að ræða í þessum efnum, væri fyrst og fremst að finna í Bandaríkjunum, svo í Frakklandi, Þýzkalandi og Bretlandi, - eða svo að segja jafnframt utan EFTA-landanna. Ef þessi niðurstaða er rétt, sem ég efast ekki um, sést bezt á þessu, hve fjarstæð er sú fullyrðing hæstv. ráðh, við 1. umr. þessa máls, að eina von okkar í sambandi við útflutningsiðnað sé að fá aðgang að tollfrjálsum markaði. Samkvæmt þessari skýrslu sérfræðinga Sameinuðu þjóðanna eigum við hér, ef við höldum rétt á málum, aðgang að markaði, sem ekki er tollfrjáls, fyrir vörumagn, sem á að gefa okkur á ári hvorki meira né minna en 1 milljarð kr. Um þetta virðist hæstv. viðskmrh. ekkert vita. Eða gerir hann það af ásettu ráði að villa svo um fyrir mönnum að láta svo sem þessi vitneskja sé ekki fyrir hendi? Ef við förum svo til annarra landa og athugum, hver reynsla þeirra er í þessum efnum, gæti hæstv. viðskmrh. t.d. lesið það í dönskum verzlunarskýrslum, að fyrstu níu mánuði þessa árs hefur útflutningur Dana aukizt meira, bæði til Bandaríkjanna og Efnahagsbandalagslandanna, heldur en innan EFTA-svæðisins. Danir virðast sem sagt eiga eins gott með að ryðja sér braut á öðrum mörkuðum og þeim, sem eru alveg tollfrjálsir. Reynsla Norðmanna er á sömu leið. Fyrstu 9 mánuði þessa árs hafa þeir aukið útflutning sinn til EFTA-svæðisins um 16%, en til Efnahagsbandalagslandanna um 24%. Norðmenn virðast t.d. hæglega geta notað sér markaði, þótt þeir séu ekki algerlega tollfrjálsir. Reynsla Breta í þessum efnum er sú, að þeir hafa á þessu ári aukið útflutning sinn til Efnahagshandalagslandanna um 20%, og þeir, sem í Bretlandi eru andstæðir aðild að Efnahagsbandalaginu, nota þessar tölur sem sönnun þess, að það sé engin ástæða til þess að Bretland gangi í Efnahagsbandalagið, þeir þurfi ekki á neinu tollfrelsi að halda til þess að ryðja útflutningsvörum sínum braut. Og þannig mætti nefna fjölda dæma. Ég tel, að ef sæmilega væri haldið á málum hér og unnið að skipulagðri iðnþróun, ættum við að geta keppt á þessum mörkuðum með útflutningsvörur okkar, sérstaklega fullunnar sjávarvörur, á Bandaríkjamarkaði og Efnahagsbandalagsmarkaðnum, þó að við nytum þar ekki tollfrelsis, alveg eins og Danir og Norðmenn. Þess vegna er það alveg furðulegt af hæstv. viðskmrh., að hann skuli gera sig sekan um þá blekkingu, að útilokað sé fyrir okkur að ryðja útflutningi okkar braut nema það sé með aðgang að tollfrjálsum markaði. Reynslan hjá okkur og öðrum sýnir hið gagnstæða. Þá var ekki síður fróðlegt að heyra til hæstv. ráðh., þegar hann var að gera grein fyrir því, að við gætum ekki unnið okkur aukinn markað í Sovétríkjunum. Þar var ekki hægt að bera tollunum við. Þar kom hæstv. viðskmrh, með aðra afsökun. Honum fórust orð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Það er ekki hægt að grundvalla verulegan nýjan útflutningsiðnað í Sovétríkjunum, þó ekki væri nema vegna fjarlægðar.“ Þá á sem sagt að vera svona ógurlega langt til Sovétríkjanna, að útilokað sé fyrir okkur að eiga nokkur viðskipti við þau eða selja þeim útflutningsvörur! Nú ætti hæstv. viðskmrh. sem viðskmrh. og gamall prófessor í viðskiptafræðum að vera svo fróður, að þrátt fyrir þessa miklu fjarlægð höfum við selt Rússum mikið af útflutningsvörum um langt skeið og meira að segja iðnaðarvörur. Ég skal nefna dæmi um það, að á þessu ári höfum við flutt út prjónavörur alls fyrir 66 millj. kr. Þar af höfum við flutt til Sovétríkjanna fyrir 54.6 millj. kr., eða næstum allt þetta magn. Við höfum flutt út ullarteppi á þessu ári fyrir 14.3 millj. kr., þar af höfum við flutt út til Sovétríkjanna fyrir 13.2 millj. kr., og þannig mætti lengi halda áfram. Ég skil ekki þessa fullyrðingu hæstv. ráðh., að við getum ekki selt vörur til Sovétríkjanna vegna fjarlægðar, þegar slíkar staðreyndir liggja fyrir eins og þessar. En svona langt gengur hæstv. ráðh. í því að gera lítið úr öllum okkar markaðsmöguleikum utan EFTA-svæðisins. Hann kemur með hinar furðulegustu fullyrðingar til að réttlæta það, að hvergi sé markaðsmöguleika að finna nema í EFTA-löndum. Ég get vel skilið, að hæstv. viðskmrh. sé mikill áhugamaður um, að við göngum í EFTA. Hann getur haft sínar ástæður fyrir því, sín rök fyrir því. En mér finnst óeðlilegt og meira en furðulegt, þegar maður, sem hefur verið viðskmrh. í 10 ár og prófessor í viðskiptafræðum enn lengur, skuli ganga svo langt í málflutningi sínum í þessum efnum, að afneita gersamlega öllum staðreyndum og sjá hvergi neina möguleika nema á þessu eina svæði. Ég fullyrði alveg hiklaust, að hefði viðskmrh. t.d. í Bretlandi, orðið uppvís að því að halda fram öðrum eins firrum og þessum í brezka þinginu, hefði forsrh. orðið að láta hann hætta. Mér þykir leiðinlegt að þurfa að segja þetta, vegna þess að að ýmsu leyti er mér alls ekki illa við hæstv. viðskmrh.

Þakka þér fyrir það.

En mér leiðist það, þegar hann gerir sig uppvísan að slíkum öfgum, eins og þessum. 
             Mér fannst alveg kasta tólfunum í sjónvarpsumræðunum, þegar hæstv. ráðh. taldi sig þurfa sérstaklega að flytja ungu fólki þennan boðskap. Ungum, atorkusömum og menntuðum mönnum, sem vilja snúa sér að viðskiptum, var fluttur sá boðskapur, að við hefðum enga von til að selja útflutningsvörur eða byggja upp ný útflutningsfyrirtæki nema með því að selja þessar vörur til EFTA-landa, þegar möguleikar blasa við annars staðar, eins og ég hef bent á. - og er ekki byggt á því, sem ég sjálfur fullyrði, heldur margir kunnugustu menn, eins og sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna. Ég held, að við þurfum ekki síður að beina athygli ungra manna að þeim möguleikum, sem við kunnum að eiga annars staðar en í EFTA-löndunum, t.d. í Bandaríkjunum, í Efnahagsbandalagsríkjunum og Sovétríkjunum. En hæstv. viðskmrh. vill ekki láta þá sjá neitt nema EFTA-löndin. Þetta tel ég mjög háskasamlegan boðskap af hálfu þess manns sem á að sjá um viðskiptamálin. Ég skal svo að þessu loknu víkja nokkrum orðum að þeirri dagskrártill. okkar 1. þm. Austf., sem hér liggur fyrir á þskj. 209. Eins og þar kemur fram, var það nokkuð ljóst strax eftir að efnahagsbandalögin í Evrópu komu til sögunnar, að við yrðum fyrr en seinna að hverfa í vaxandi mæli til fríverzlunar. Það var ekki vegna efnahagsbandalaganna í Evrópu, heldur vegna þess að það var stefna, sem átti vaxandi fylgi að fagna í heiminum, og á það raunar enn, að tekin séu upp frjálsari viðskipti á milli þjóðanna, m.a. á vegum GATT og fleiri alþjóðlegra samtaka. Þess vegna hlutum við Íslendingar að þurfa að búa okkur undir að verða færir um að taka upp fríverzlun í vaxandi mæli. En það lá alltaf í augum uppi, að ef við ættum að vera færir um þetta, þyrftum við að taka hér upp markvissa iðnaðarstefnu og búa á allt annan hátt að iðnaðinum en gert var. Það hlaut að sjálfsögðu að leiða af aukinni fríverzlunarstefnu, að iðnaðurinn yrði fyrir einhverjum skakkaföllum, nema hann væri undir það búinn að mæta þeim. Þess vegna var það till. okkar framsóknarmanna strax í byrjun þessa áratugs, sem nú er að líða, á þinginu 1960, að hér yrði mörkuð mjög ákveðin iðnþróunarstefna, menn reyndu að gera sér grein fyrir því, hvaða iðnaðargreinar það væru, sem ættu hér mesta möguleika og við ættum fyrst og fremst að snúa okkur að og efla, og svo jafnframt, hvaða ráðstafanir þyrfti að gera, til þess að þær gætu þróazt með eðlilegum hætti. Hæstv. ríkisstj., eða stjórnarflokkarnir, tóku þessari till. á þá leið, að henni var vísað til ríkisstj., og þar var ekkert gert í málinu. Á öllum þeim þingum, sem síðan hafa verið haldin, hafa verið fluttar meiri og minni tillögur um ráðstafanir til þess að bæta aðstöðu iðnaðarins og gera hann færari um að heyja þá samkeppni, sem hér gæti verið í vændum. Hæstv. ríkisstj. hefur hins vegar brugðizt þannig við, að hún hefur nálega ekkert gert í þessum efnum. Niðurstaðan er líka sú, að á þessum áratug, sem er nú að líða, sjöunda áratug þessarar aldar, hafa orðið tiltölulega miklu minni framfarir í iðnaði, heldur en í nokkru landi öðru, vil ég segja. Þessi áratugur hefur verið langsamlega mesti framfaratíminn í iðnaðarsögunni frá fyrstu tíð, - nema á Íslandi. Hér hafa sáralitlar framfarir átt sér stað á iðnaðarsviðinu, a.m.k. miðað við það, sem annars staðar hefur orðið. Það má því með fullum rétti segja, að þessi áratugur hafi raunverulega tapazt íslenzkum iðnaði vegna þess, hvernig stjórnarvöldin hafa haldið á þessu máli. Þótt nú sé að því komið, að við göngum í EFTA og íslenzkur iðnaður þurfi að mæta miklu harðari samkeppni á heimamarkaði en áður, bólar ekki á neinni stefnubreytingu hjá hæstv. ríkisstj. Það er sama stefnuleysið, aðgerðaleysið í þeim málum áfram og verið hefur til þessa dags. Lækkun sú, sem ríkisstj. ráðgerir að verði á tollum á hráefnum og vélum til iðnaðar, er allt of lítil, ef afleiðing af lækkun verndartollanna á ekki að verða sú, að verð hækki tiltölulega meira á innlendum iðnaðarvörum en aðfluttum vörum, sem keppa við þær. Þessa tolla hefði helzt þurft að fella alveg niður, ef tryggja hefði átt hlut iðnaðarins nægilega á þessu sviði. Það bólar enn ekkert á því, að það eigi að bæta aðstöðu iðnaðarins í sambandi við rekstrarlán. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að framleiðendur í EFTA-löndunum, sem flytja iðnaðarvörur sínar hingað, geta veitt mjög verulegan greiðslufrest, og ef íslenzk iðnaðarfyrirtæki eiga að geta keppt við þau, þurfa þau að geta veitt hliðstæðan greiðslufrest. Ekki hefur verið séð fyrir því, að íslenzk iðnaðarfyrirtæki fengju þessa aðstöðu. Þau hafa enn þá allt of lítil rekstrarlán til þess að geta keppt við erlend fyrirtæki á þessu sviði. Það hefur enn ekki verið gert neitt til þess að tryggja iðnaðinum aukin stofnfjárlán umfram þá gjöf, sem við eigum að fá frá Norðurlöndum. Hún mun hrökkva skammt í þeim efnum, því að til þess að geta mætt hinni auknu samkeppni, þarf iðnaðurinn að búa sig betri vélakosti, koma ýmissi hagræðingu á í rekstri sínum, sem kostar verulegt fjármagn. Þótt þetta sé allnokkur peningur, sem Norðurlandaþjóðirnar gefa okkur að verulegu leyti, hrekkur það allt of skammt til að fullnægja þessari þörf iðnaðarins. Þá bólar ekki heldur á neinum aðgerðum í skattamálum til þess að bæta aðstöðu iðnaðarins á þann hátt. Það bólar ekki neitt á því, að gera eigi ráðstafanir til að bæta menntun og þjálfun iðnaðarfólks, sem er aukin nauðsyn, eftir að iðnaðurinn mætir þessari samkeppni. Það var meira að segja gengið svo langt hér á Alþ. í gær, að felld var hér till. frá okkur framsóknarmönnum upp á 1/2 millj. um að efna til námskeiða fyrir iðnaðarfólk, sem væri spor í þessa átt. Það var líka felld till. frá okkur um nokkra hækkun á tillagi til Iðnskólans til þess að tryggja, að hann gæti bætt við á þessu ári tveim nýjum verknámsdeildum, sem er mjög mikilvægt fyrir hann. Þannig ríkir enn þá fullkomið skilningsleysi á menntunarmálum iðnaðarfólks, að það öðlist næga verkkunnáttu, sem okkur er mikil nauðsyn á, eftir að við þurfum að mæta aukinni samkeppni. Meðan þannig er að iðnaðinum búið, eins og hefur verið á undanförnum árum og á að haldast áfram, er Ísland alls ekki undir það búið að taka þátt í þeirri samkeppni, sem af fríverzlun leiðir. Það þarf svo að gerast jafnframt, ef við eigum að verða aðilar að EFTA, að við höldum áfram markvissri stefnu til þess að efla viðskipti okkar við önnur lönd eða efla útflutning okkar til annarra landa. Eins og komið hefur fram í því, sem hæstv. viðskmrh. hefur sagt og ég hef vitnað til, virðist hæstv. ríkisstj. ekki sjá neina möguleika í þeim efnum aðra en beina okkur alveg að EFTA-löndunum og haga niðurfellingu verndartollanna þannig, að þeir nái aðeins til vara, sem fluttar eru frá EFTA-löndunum, en ekki öðrum löndum. Þá vinnur ríkisstj. beinlínis að því að einskorða viðskipti okkar við þessi fáu lönd, en það getur á ýmsan hátt stuðlað að því, að óhægara verði fyrir okkur að vinna markaði annars staðar. Ef EFTA-aðild á ekki að leiða til óhags í þessum efnum, þurfum við að fylgjast að og jafnhliða því, sem við reyndum að notfæra okkur EFTA-markaðinn, kappkostuðum við ekki síður, jafnvel enn frekar, að nota okkur markaðsmöguleika annars staðar. En því er síður en svo að heilsa, að slíku sé til að dreifa hjá hæstv. ríkisstj. Það sést bezt í sambandi við þau skattamál, sem ríkisstj. hefur lagt hér fram, að þar vantar fullkomlega þann undirbúning, sem óhjákvæmilegur hefði verið til þess að mæta aðild okkar að EFTA. Eins og rakið er í grg. tollskrárfrv., hefur tekjuöflun ríkisins fram að þessu byggzt mjög verulega á aðflutningsgjöldum. Þessum aðflutningsgjöldum hefur verið háttað þannig, að þau hafa verið mjög mismunandi eftir því, hvort um nauðsynlegar eða ónauðsynlegar vörur var að ræða. Þegar þessi aðflutningsgjöld eru færð niður og afla þarf nýrra tekna í staðinn, þarf að leitast við, að þau gjöld eða þær álögur komi niður með nokkuð líkum hætti hvað þetta snertir, þannig að þau væru mismunandi eftir því, hverjar vörurnar eru. Um þetta hefur ekkert verið hugsað. Í staðinn fyrir það er lagður á einn allsherjar söluskattur, sem á að leggjast jafnt á nauðsynlegar vörur og óþarfar, enginn mismunur gerður í þessum efnum. Ef rétt hefði verið að farið, átti að fara fram gagnger endurskoðun á öllum ríkisbúskapnum í sambandi við EFTA-aðild, og þá sérstaklega á tekjuöflun hans með það fyrir augum, að ekki skapaðist óréttlæti miðað við það, sem áður hefur verið, eins og raunin verður nú, ef fylgt verður þeirri stefnu, sem lesa má af þeim tollskrár- og söluskattsfrv., sem ríkisstj. hefur lagt fram á Alþ. Að okkar dómi hefðu þessi mál m.a. þurft sérstaka athugun og aðra meðferð en þá, sem nú liggur fyrir í áður nefndu frv. Það er af þessum ástæðum, sem ég hef nú greint, hve iðnaðurinn er nú vanbúinn að mæta aukinni samkeppni, að ekki virðist bóla á neinni nýrri iðnaðarstefnu eða neinum nýjum aðgerðum til að bæta aðstöðu iðnaðarins, að ríkisstj. virðist ætla að einbeita sér að EFTA-markaði, en vanrækja aðra markaði, og ríkisstj. hefur ekki undirbúið þær breytingar á skattalögum eða tekjuöflun ríkisins, sem óhjákvæmilegar eru vegna niðurfellingar verndartollanna, sem við, hv. 1. þm. Austf. og ég, leggjum til, að þessari þáltill. verði vísað frá með þeirri dagskrártill., sem er á þskj. 219.



Herra forseti. Ég skal nú fara nokkrum orðum um þau helztu andmæli, sem fram hafa komið gegn þessari till., gegn aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökum Evrópu, við fyrri umr. málsins og það sem af er þessari umr., og víkja líka að staðhæfingum, sem fram hafa komið, í nefndarálitum hinna tveggja minni hluta. Ég skal víkja að andmælunum efnislega, hverjum á eftir öðrum, án þess að gera greinarmun í einstökum atriðum, og málflutningi andstæðinga EFTA-aðildar, - mér er raunar ekki alveg ljóst, hvort ég á að telja hv. fulltrúa Framsfl. til andstæðinga EFTA-aðildar eða fylgjenda EFTA-aðildar í heild. Höfuðatriðið, sem lögð hefur verið áherzla á sem ókost eða galla við EFTA-aðild, er það, að verndaður iðnaður á Íslandi muni ekki standast þá samkeppni, sem EFTA-aðild hafi í för með sér. Á það hefur verið bent, að í vernduðum iðnaði á Íslandi hafi unnið 35004000 manns og að þetta fólk muni missa atvinnu sína. Samt hafa fulltrúar Framsfl. yfirleitt, þótt í mismunandi ríkum mæli sé, lagt á það áherzlu, að þeir væru fylgjandi fríverzlun í sjálfu sér. Og mér til nokkurrar undrunar sagði hv. þm. Magnús Kjartansson í ræðu sinni áðan, að hann væri líka í grundvallaratriðum fylgjandi fríverzlun. Nú hljóta þessir aðilar allir að gera sér grein fyrir því, að fríverzlun annars vegar og tollvernd iðnaðar hins vegar fara ekki saman. Þetta útilokar hvort annað. Fríverzlunarhugmyndin er einmitt sú, grundvöllur hennar er einmitt sá, markmið hennar er einmitt það að stunda ekki tollverndaðar atvinnugreinar og þá sérstaklega ekki tollverndaðan iðnað, sem hvarvetna hefur fyrst og fremst notið tollverndar. Það er því í grundvallaratriðum nokkurt ósamræmi í þessari almennu stefnuyfirlýsingu um hollustu við fríverzlun annars vegar og hins vegar að vera síðan logandi hræddur við að stíga sérhvert spor burt frá tollvernd, eins og hér er um að ræða. Þó verða sporin, sem hér er gert ráð fyrir að stíga, mun hægari en dæmi þekkjast um annars staðar í þeim löndum, sem gerzt hafa aðilar að líku viðskiptasamstarfi og EFTA- samstarfið er og tíðkazt hefur í öllum heimsálfum á undanförnum árum. Hitt er svo sjálfsagt að viðurkenna, að afnám tollverndar hefur alltaf viss vandamál í för með sér, og engan veginn alltaf auðleyst. Auðvitað mun sú mikla tollvernd, sem hér hefur verið um áratugaskeið, hafa veruleg vandamál í för með sér. Þetta hefur okkur í ríkisstj. og þeim öllum, sem að þessu hafa unnið, verið ljóst frá byrjun. Þess vegna höfum við einmitt lagt á það sérstaka áherzlu að kanna annars vegar, hve langan tíma íslenzkur iðnaður þyrfti til þess að hægt væri að fylgja hollustunni við fríverzlunarsjðnarmiðið, hversu langan tíma hann þyrfti til þess að geta búið sig undir það að búa við fríverzlun, þ.e.a.s. að missa sína tollvernd. Um þetta hafa farið fram ýtarlegar, langar umræður við iðnrekendur. Hvorki meira né minna en 18 viðræðunefndir hafa starfað að þessu verkefni alveg sérstaklega mánuðum saman. Og einmitt þess vegna var próf. Guðmundi Magnússyni falið að gera eins nákvæma úttekt á íslenzkum iðnaði og samkeppnishæfni og aðlögunarhæfni hans og frekast væri unnt. Sú skýrsla liggur hér fyrir. Það er algjör misskilningur, að Guðmundi Magnússyni prófessor hafi verið falið að athuga um möguleika á nýjum útflutningsiðnaði. Honum var aldrei falið það. Honum var falið að gera athugun á samkeppnishæfni, á aðlögunargetu þess iðnaðar, sem nú starfar í landinu, og það gerði hann og gerði það með mikilli prýði. Niðurstaða hans var sú, að staða íslenzks iðnaðar væri miklu sterkari en menn höfðu áður þorað að gera sér vonir um. Og þetta var ekki einungis skoðun próf. Guðmundar Magnússonar, sem vann hlutlaust að verkefninu, þetta reyndist einnig vera skoðun mikils meiri hluta íslenzkra iðnrekenda. Ef tilteknum skilyrðum yrði fullnægt, gætu þeir staðizt þá samkeppni, sem EFTA-aðild hefði í för með sér. Ef einhver snefill af sannleika væri í því, að iðngreinar, þar sem 3500–4000 manns vinna, mundu leggjast í rúst vegna EFTA-aðildar og þessi fjöldi fólks bókstaflega verða atvinnulaus á tiltölulega skömmum tíma, hvernig geta menn þá búizt við því, að EFTA-aðild eigi jafnmikið fylgi meðal íslenzkra iðnrekenda og raun ber vitni? Skyldu íslenzkir iðnrekendur vera þeir glópar að fylgja beinlínis stefnu, sem ætti að leggja atvinnurekstur þeirra í rúst á örskömmum tíma? Hver ætlar nokkrum atvinnurekanda jafnheimskuleg sjónarmið, jafnmikla fávizku og þetta? Nei, niðurstaða vísindamannsins er ótvíræð. Hann segir: Íslenzkur iðnaður, - með þeim skilyrðum, sem hann vissi að á var völ, - hann mun standast þá raun, sem hann lendir í. Auðvitað lendir hann í vissum vanda. Aukin samkeppni færir alltaf nýjan vanda. En vandinn er ekkí meiri en svo, og styrkur íslenzka iðnaðarins er svo mikill, að iðnaðurinn mun standast þennan vanda. - Þetta var dómur fræðimannsins. Skoðanir og afstaða iðnrekendanna sjálfra, sem eiga við vandann að etja, eru á sömu leið. Þeir segja: Við munum standast þennan vanda, ef vissum skilyrðum verður fullnægt. Þau skilyrði hafa verið sett skilmerkilega fram, og til þeirra hefur verið tekið tillit í samningaviðræðunum og í viðræðum við þá hér heima um ráðstafanir, sem stendur til að gera í íslenzkum innanlandsmálum. Þessi niðurstaða fræðimannsins og afstaða iðnrekendanna er í fullu samræmi við reynslu annarra núverandi EFTA-ríkja í þessum efnum. Norðmenn fengu að heyra alveg sama sóninn heima hjá sér frá bölsýnismönnum, frá mönnum, sem hvorki treystu sjálfum sér né öðrum og höfðu alveg sama sóninn um það, að norski heimaiðnaðurinn mundi leggjast í rúst. Það er enginn vandi að lesa upp heilar blaðagreinar, jafnvel eftir merkustu menn, sem nú dauðskammast sín fyrir allt það, sem þeir sögðu fyrir 10 árum um þetta efni og vildu aldrei hafa sagt. Reynslan hefur orðið þveröfug. Ekki hvað sízt hefur hinn veiki og verndaði norski heimaiðnaður eflzt á undanförnum 10 árum í stað þess að lognast út af eða hverfa úr sögunni, - að ég tali ekki um ýmsan annan iðnað Norðmanna. Meira að segja hefur iðnaðurinn, sem sérstaklega var spáð að mundi hverfa úr sögunni, eflzt við EFTA-aðildina, af því að aukin samkeppni færði mönnum nýjan styrk, nýjar hugmyndir og nýja dirfsku. Við þurfum raunar alls ekki að fara til Noregs eða til nokkurs annars lands til þess að átta okkur á því, að aukin samkeppni hefur holl áhrif, ekki sízt á atvinnurekstur, sem lengi hefur notið verndar í einu eða öðru formi, hvort sem er tolla eða hafta. Það eru ekki nema 10 ár síðan svo að segja allur íslenzkur iðnaður var verndaður með höftum. Þegar sú stefna var tekin upp fyrir tæpum 10 árum að afnema þessi höft, og þau hafa nú verið afnumin að langmestu leyti, var hafinn þessi sami söngur, - og ekki minni en núna, ég held ennþá háværari en hann er sunginn núna, um það, að afnám haftanna muni smám saman drepa íslenzkan iðnað. Það er afar vandalítið fyrir mig að lesa upp hverja ræðuna á fætur annarri eftir hv. framsóknarmenn og eftir hv. Alþb.-menn hér á hinu hv. Alþ. og hverja forustugreinina á fætur annarri eftir þá tvo ritstjóra, sem hér hafa talað, um það í byrjun áratugsins, að í þessari stefnu - afnámi haftanna - fælist dauðadómur yfir íslenzkum iðnaði fyrir innanlandsmarkaðinn. Hver hefur reynslan verið? Ég þarf ekki að lýsa henni, hv. þm. er hún jafnkunnug og mér. Auðvitað kunna einstök fyrirtæki að hafa farið halloka á undanförnum árum. Slíkt er alltaf að gerast hvort sem verið er að afnema höft eða auka höft. Og auðvitað hefur afkoma einstakra iðngreina verið eitthvað misjöfn, slíkt gerist líka alltaf, hvort sem verið er að afnema höft eða auka höft, það er undir ótal atriðum komið. Og ég er ekki heldur fjarri því, að afnám haftanna hafi haft einhver áhrif á samsetningu íslenzks iðnaðar, á uppbyggingu íslenzks iðnaðar. En ég fullyrði, og það er mergurinn málsins, að þau áhrif hafa verið heilbrigð. Þau fyrirtæki, þar sem framleiðslan hefur dregizt saman vegna afnáms haftanna, var gott fyrir íslenzkan þjóðarbúskap að drægjust saman, og þau, sem hafa eflzt og risið upp vegna afnáms haftanna, það eru fyrirtæki, sem við þurfum á að halda, heilbrigðari fyrirtæki en hin. Sé litið á iðnaðinn í heild, taka opinberar tölur af allan vafa um, að hann er öflugri í dag en hann var fyrir 10 árum, þegar hann naut ekki aðeins tollverndar, heldur líka fullkominnar haftaverndar. Þessu getur enginn maður, sem ber nokkra virðingu fyrir sannleikanum og sjálfum sér, andmælt, því þetta er óræk staðreynd, svo alkunn, að ég hirði ekki um að finna henni stað með því að vitna í tölur. Það hefur verið gert oft áður. Ég er sannfærður um, að eins muni fara að þessu sinni, að þrátt fyrir alla bölsýni svartsýnismanna muni afnám verndartolla á þeim tíma, sem það er fyrirhugað, hafa ekki minni áhrif til hagsauka fyrir íslenzkan iðnað en afnám haftanna hefur haft á liðnum áratug. Það er algjört öfugmæli, að aðild að EFTA muni leiða af sér aukið atvinnuleysi á Íslandi. Ég segi: Þvert á móti, EFTA-aðild er stærsta sporið, sem nú er hægt að stíga til þess að auka atvinnu á Íslandi, til að skapa nýja atvinnumöguleika í nýjum atvinnugreinum og í nýjum fyrirtækjum. Þess vegna er það vægast sagt furðuleg blekking að veifa hættunni á auknu atvinnuleysi framan í vinnandi fólk í sambandi við EFTA-aðild. Í EFTA-aðildinni felst von um að geta unnið bug á atvinnuleysi og aukið atvinnu, vegna þess að EFTA-aðild skapar miklu, miklu fleiri nýja möguleika en þá, sem hverfa úr sögunni vegna EFTA-aðildar. Í þessari afstöðu fulltrúa stjórnarandstöðunnar til verndaða iðnaðarins á Íslandi felst í raun og veru stórkostleg vantrú á íslenzkan iðnað, auk heldur getu hans, hugmyndaauðgi og framfarahug. Það felst líka í þessu vantrú á íslenzkt iðnverkafólk. Ef þeir halda, að íslenzkt iðnverkafólk geti ekki búið til afurðir nema það njóti allt að 90% tollverndar, er það að lýsa yfir algjöru vantrausti á verkkunnáttu íslenzks iðnverkafólks, sem er rangt. Íslenzkt iðnverkafólk er mjög vel verki farið og mjög vel samkeppnishæft við erlent iðnverkafólk. Ef saman fer dugnaður atvinnurekenda og góð verkkunnátta verkafólks, getur fyrirtæki orðið fullkomlega samkeppnishæft á hæfilegum tíma við erlendan aðila. - Þetta vildi ég segja um það, sem sagt hefur verið um verndaðan iðnað og hættuna á atvinnuleysi vegna EFTA-aðildar. Þá vil ég fara nokkrum orðum um þau ummæli, sem hv. andstæðingar EFTA-aðildar hafa haft um möguleika á nýjum útflutningsiðnaði. Þeir voru allt of óvissir, til þess að nokkuð væri á þeim byggjandi, og því miður hafa sumir þeirra látið sér sæma að fara háðulegum orðum - beinlínis háðulegum orðum um ummæli, sem fræðimenn hafa viðhaft um nýja möguleika í útflutningsiðnaði. Þetta er í hæsta máta ósanngjarnt, því að auðvitað eru miklir nýir möguleikar til, og á það hefur verið bent af skynsemi og hófsemi af hálfu þeirra fræðimanna, sem um þetta hafa ritað og rætt. Hitt er útúrsnúningur, þegar það er lagt þessum mönnum til lasts, að þeir taki hóflega og varfærnislega til orða. Auðvitað er aldrei hægt að fullyrða með vissu um möguleika nýs fyrirtækis, allra sízt nýs útflutningsfyrirtækis, fyrr en farið hefur fram nákvæm könnun á framleiðslumöguleikum og markaðsaðstæðum í greininni. Þegar fræðimenn benda á slíkt með hófsömum orðum, á ekki að leggja þeim það til lasts, heldur þvert á móti að meta það við þá, að þeir séu ekki óeðlilega fullyrðingasamir. Það hafa þeir ungu menn gert, sem um þessi efni hafa ritað. Það er þeim til sóma og á ekki að snúa út úr slíkum ummælum hjá þeim, það er ósanngjarnt. Það hefur verið sagt, að hér vanti iðnþróunaráætlun, og mikið úr því gert. Meira að segja hefur frestun á aðild að EFTA verið rökstudd með því, að hér hafi engin iðnþróunaráætlun verið gerð. En athugum þetta svolitið nánar. Auðvitað gera allir menn, sem hugsa, allir vitibornir menn, sér ljóst, að það er ekki hægt að gera neina skynsamlega iðnþróunaráætlun á Íslandi nema á grundvelli ákveðinnar meginstefnu í atvinnumálum og viðskiptamálum, - nema hafa gert upp við sig: Eigum við að vera innan EFTA eða eigum við að vera utan EFTA? Iðnþróunaráætlun hlýtur að vera gerólík, eftir því, við hvern möguleikann er miðað. Ef gerð hefði verið iðnþróunaráætlun á undanförnum árum, miðað við það, að við værum fyrir utan EFTA, væri hún ónýt, hver stafur hennar yrði ónýtur, ef við gengjum í EFTA. Og ef við gerðum iðnþróunaráætlun, sem væri við það miðuð, að við gengjum í EFTA, - ef við hefðum unnið að því á undanförnum árum, - og gerum ráð fyrir því sem fræðilegum möguleika, að við gengjum ekki í EFTA, þá eru forsendur enn breyttar. Skilyrði til þess að geta gert iðnþróunaráætlun, eins og hverja aðra áætlun, sérstaklega um utanríkisviðskipti, er auðvitað að hafa forsendur ljósar. Þetta hélt ég að ætti ekki að þurfa að segja nokkrum manni með fullu viti. Þess vegna verður það auðvitað eitt fyrsta atriðið, þegar búið er að marka meginstefnuna í þessum málum, ef niðurstaðan verður sú, sem ég vona og treysti, að við göngum í EFTA, að gera iðnþróunaráætlun fyrir Ísland. Auðvitað þarf að gera það. En hitt er annað mál; og það vil ég undirstrika, að þó áætlun sé gagnleg sem almenn viðmiðun um framkvæmdir til lengri tíma, er hún samt ekki aðalatriði málsins. Á þetta vildi ég leggja megináherzlu, það skiptir meginmáli. Engin áætlun er gerð um það, í hvaða framkvæmdir skuli ráðizt, heldur hlýtur að byggjast á undirbúningi ákveðinna framkvæmda og rannsókn á ákveðnum markaðsmöguleikum, ákveðnum viðskiptamöguleikum og svo framkvæmdum á því sviði. Heildaráætlun getur verið mjög gagnleg almenn vísbending fyrir þá, sem þurfa að taka slíkar ákvarðanir, atvinnurekendur og útflytjendur, en bindandi getur hún ekki verið og á ekki að vera. Engin skynsamleg áætlanagerð á undanförnum áratugum hefur verið með þeim hætti. Áætlanagerðin hefur verið rammi, almenn ábending, sem framleiðendur og útflytjendur hafa síðan haft til hliðsjónar, almennt yfirlit um þá opinberu aðstoð, sem hægt sé að veita, þannig að menn viti, innan hvaða ramma menn taka þær ákvarðanir, sem úrslitum ráða. Slíka áætlun á auðvitað að gera, þegar það liggur ljóst fyrir, hver markaðsskilyrði okkar verða við inngöngu í EFTA. Ég hef sagt það oftar en einu sinni, að ég telji aðild að EFTA vera skilyrði fyrir því, að hér sé hægt að byggja upp umtalsverðan útflutningsiðnað. Þessi staðhæfing hefur verið gagnrýnd mjög, og ég mun víkja nánar að henni síðar í ræðu minni í tilefni af ræðu hv. 4. þm. Reykv., Þórarins Þórarinssonar. Á þessu stigi málsins vil ég segja það, að ef við með útflutningsiðnaði eigum við framleiðslu iðnaðarvöru og þó sérstaklega framleiðslu iðnaðarvöru úr erlendum hráefnum, hygg ég, að það þurfi ekki langra skýringa við, að við getum ekki vænzt þess að framleiða á Íslandi úr erlendum hráefnum iðnaðarvöru til flutnings á erlendan markað, ef við þurfum að komast yfir tollmúra. Það er auðvitað á grundvelli þessara staðreynda, sem ég hef sagt hvað eftir annað og mun segja, á meðan um þessi mál er talað, að aðild að tollfrjálsum markaði er skilyrði þess, að hér verði komið upp umtalsverðum nýjum útflutningsiðnaði. Ég hef margsagt líka, að auðvitað ætlum við að halda áfram að efla þann útflutningsiðnað, sem við stundum nú og grundvallast á sjávarútveginum. Ég hef margsagt, og að hafa eitthvað annað eftir mér er beinlínis rangt, beinlínis á móti skrifuðum texta í framsöguræðu minni, þar sem ég lagði sérstaka áherzlu á, að fyrsta markmið okkar í útflutningi ætti auðvitað að vera fullvinnsla íslenzkra sjávarafurða. Ég undirstrikaði mjög rækilega, að það var okkar fyrsta markmið. Auk þess er líka um að ræða nýja möguleika á útflutningi, úr öðrum íslenzkum hráefnum, bæði úr hráefnum í sjávarútvegi, sem ekki eru notuð enn, - það er fyrst og fremst niðursuðan, - og hráefnum í landbúnaði, sem lítið eða ekki eru notuð enn. Þetta á auðvitað . að koma næst. Þetta finnst mér alveg sjálfsagt og enginn ágreiningur við mig og raunar barnaskapur að vera að reyna að snúa út úr orðum mínum, - þetta hef ég sagt hundrað sinnum .og miklu meira en hundrað sinnum; en láta samt eins og ég hafi aldrei sagt þetta, það er vægast sagt skringilegt. En svo hef ég bætt við. Ég geri mér ekki neina von um, að hægt sé að finna á næstu tveim áratugum ný störf fyrir 30–35 þús. manns með því eingöngu að byggja á aukinni fullvinnslu sjávaraflans eða á nýjum atvinnugreinum úr íslenzkum hráefnum í sjávarútvegi eða iðnaði. Þó þetta sé nr. eitt og tvö, þá er nauðsynlegt nr. þrjú að koma hér upp iðnaði, sem vinni úr erlendum hráefnum til útflutnings á erlendan markað. Ég hef fært ýmis rök að því, að þetta muni vera hægt vegna ódýrrar raforku, vegna þess að við eigum vel þjálfað vinnuafl. Það er þetta atriði, sem ég hef sagt, að eigi að koma nr. þrjú. Hinir möguleikarnir fyrst og fremst hafa verið opnir um fjöldamörg ár, en það eru erfiðleikar á að hagnýta þá, sbr. niðursuðuna. Ég held, að ef við fáum aðgang að tollfrjálsum markaði, opnist nýir möguleikar, og það eru þeir, sem ég segi að opnist ekki, nema við eigum aðild að tollfrjálsum markaði. Þetta vona ég, að menn skilji, hafi þeir ekki skilið það fyrr. Það er gersamlega ómögulegt að deila við nokkurn viti borinn mann um það, að engin von er til þess að framleiða úr erlendu hráefni iðnaðarvörur á Íslandi og flytja þær út, ef við þurfum að sæta tollmúrum á þessar vörur við útflutninginn til annars lands. Aðrar þjóðir hafa litið nákvæmlega eins á þetta. Þess vegna hafa viðskiptabandalögin verið mynduð, tvö í V.-Evrópu og önnur annars staðar. Þau eru skýrasta viðurkenningin á því, að þessi staðhæfing er rétt. Það er afstaða hv. Framsfl. að bíða í þessu máli einu sinni enn, eins og við höfum beðið undanfarin ár. Um það vildi ég segja, að bið er versti kosturinn í málinu, m.a. af því, að hann gerir okkur ókleift að gera það, sem Framsókn er einmitt að heimta, að gera áætlun um atvinnurekstur okkar í framtíðinni. Með því að bíða enn verður öll áætlunargerð líka að bíða. Að heimta áætlunargerð og líka bið, það er eins og fyrri daginn, það er að segja bæði já og nei við sömu spurningunni. Þessi markmið eru ekki samrýmanleg. Ef við eigum að bíða, getum við enga áætlun gert, sem nokkurt vit er í. Til þess að geta gert áætlun um framtíðina verðum við að marka okkur stefnu. Og stefna okkar í ríkisstj. er sú að gerast aðilar að EFTA. Þá er framtíðarstefnan í þessu máli mörkuð, og við það munum við svo miða áætlanir, almennar áætlanir, og atvinnurekendur og útflytjendur sínar framkvæmdir. Þó það sé ekki skynsamleg stefna að mínu viti, er það þó stefna, sem Alþb. hefur, að vilja ekki gerast aðili að EFTA. Það er stefna. Ég er á móti henni, en ég ber ekki á móti því, að það er valkostur fólginn í því. Ég skal heldur alls ekki bera á móti því, að það sé hægt að vera utan EFTA. Það hefur aldrei hvarflað að mér að andmæla því. Auðvitað er það hægt. Það er hægt að reka þá stefnu hér í efnahagsmálum, sem gerir okkur kleift að vera utan EFTA. En það er skoðun mín, að slík einangrun frá helztu viðskiptaþjóðum okkar mundi færa okkur lakari lífskjör en við getum náð með því að gerast aðilar að EFTA. Þetta eru að mínu viti sterkustu rökin, grundvallarrökin fyrir því, að við eigum að gerast aðilar að EFTA, EFTA-aðild geri okkur kleift að auka framleiðni og framleiðslu og þar með búa þjóðinni betri kjör. En sú einangrun, sem það er að standa utan EFTA, mundi hafa í för með sér verri lífskjör. En ég ber engan veginn á móti því, að það sé möguleiki á því að standa utan EFTA, ef menn vilja sætta sig við verri lífskjör en kostur er á. Ég hef sagt það áður, að auðvitað gætu þau rök verið fyrir hendi, að við vildum ekki vinna það til betri lífskjara að fórna verðmætum, sem eru meira virði en góð lífskjör. Ég hef margsagt það áður, m.a. í Þjóðminjasafnsræðunni frægu, sem ég skal víkja svolítið nánar að hér á eftir. Því fer fjarri, að ég telji góð lífskjör vera einu verðmætin, sem keppa eigi að í lífinu. Það eru til mörg önnur verðmæti, sem eru meira virði: sjálfstæði, frelsi, fullveldi. Ég vil ekki kaupa bætt lífskjör á kostnað þessara verðmæta. Þetta hafa auðvitað verið höfuðrökin fyrir því, að ég hef fyrir mitt leyti, og enginn í ríkisstj. hefur nokkurn tíma mælt með því, að við gengjum í Efnahagsbandalag Evrópu. Ég teldi það vera skerðingu á sjálfstæði Íslands að undirskrifa Rómarsáttmálann óbreyttan. Það er ekki heldur borið á móti því af Efnahagsbandalagsríkjunum, að þau hafi skert sjálfstæði sitt með því að undirskrifa sáttmálann. Þetta var bakgrunnur orða Churchills, þeirra sem fræg hafa orðið hér á landi fyrir mitt tilstilli, þó mér hafi venjulega verið eignuð þau persónulega. Þetta var m.a. bakgrunnur þeirra ummæla. Churchill gerði sér ljóst, að Efnahagsbandalagsríkin hafa að nokkrum hluta fórnað sjálfstæði sínu og falið lokayfirráð nokkurra eigin mála sinna yfirstjórn Efnahagsbandalagsins. Það geta stórveldin gert. Það hafa líka lítil ríki eins og Luxemborg talið sér fært að gera. Ég mundi aldrei mæla með því, og því hefur ríkisstj. aldrei nokkurn tíma mælt með. Þetta hefur verið höfuðástæðan fyrir því, að við höfum sagt öll þessi ár: Skilyrðislaus full aðild að efnahagsbandalagi kemur ekki til greina fyrir Ísland að skoðun ríkisstj. Þá ætla ég að fara nokkrum orðum um þá staðhæfingu, að tollalækkun gagnvart EFTA-löndum einum muni skaða viðskiptahagsmuni okkar í öðrum löndum. Þessi skoðun hefur komið fram hjá fleiri en einum ræðumanni, og hún kemur mjög greinilega fram í nál. hv. framsóknarmanna í utanrmn. En þessi skoðun er byggð á algjörum misskilningi. Eina „hættan“, sem EFTA-aðild gat hugsanlega haft í för með sér fyrir okkur á öðrum mörkuðum, var í viðskiptunum við Sovétríkin, því þau viðskipti, eins og allir vita, fara fram á tvíhliða grundvelli, á grundvelli ríkjasamninga, sem byggðir eru á innflutningsleyfum á báða bóga. Það þarf innflutningsleyfi í Sovétríkjununum fyrir þær vörur, sem við flytjum þangað, og einnig innflutningsleyfi hér. Leyfakerfi er ekki í samræmi við grundvallarsjónarmið Fríverzlunarsamtakanna, eins og öllum er ljóst. En ef við hefðum gefið olíuinnflutning frjálsan, hefði það að öllum líkindum skaðað útflutningsmarkaði okkar í Sovétríkjunum. Þess vegna var það meðal frumatriðanna, sem gerð var grein fyrir af hálfu Íslands í upphafsviðræðunum við Fríverzlunarsamtökin, að þessu fyrirkomulagi yrðum við að geta haldið. Og því höfum við getað haldið. Það er ástæðulaust að draga nokkra dul á það, að hér var um að ræða eitt erfiðasta samningsatriðið í samningunum öllum. Engu að síður fengum við viðurkenningu á því sjónarmiði okkar. Það er því ekki að óttast nein skaðvænleg áhrif á sovézk-íslenzk viðskipti, þó við gerumst aðilar að EFTA. Hitt er fullkomin fjarstæða, að það geti skaðað útflutningsmöguleika okkar til Bandaríkjanna, þó að tollar á vissum vörum frá Bandaríkjunum verði e.t.v. hærri en tollar á sams konar vörum frá EFTA-ríkjunum. Menn tala alveg eins og það sé að gerast í fyrsta skipti í sögunni, að Ísland gerist aðili að fríverzlunarsamtökum. Slík samtök eru búin að starfa í Evrópu í 10 ár, tvenn slík samtök. Önnur samtökin, Efnahagsbandalagið, eru miklu fastmótaðri og rígskorðaðri en fríverzlunarsamtök eins og EFTA. Efnahagsbandalagið, eins og allir vita, grundvallast á því, að þótt tollar séu felldir niður innbyrðis, eru teknir sameiginlegir tollar af öðrum löndum, þ. á m. Bandaríkjunum. Í mörgum tilfellum hækkaði tollur á bandarískum vörum til Efnahagsbandalagsríkjanna smám saman við stofnun Efnahagsbandalagsins. Það heyrist ekki meðal viti borinna manna í umr. um viðskiptamál í V. Evrópu, að þetta hafi skaðað útflutningsmöguleika Efnahagsbandalagsríkjanna til Bandaríkjanna. Ég hef lesið vikurit og tímarit um viðskiptamálin, ekki bara í þau 10 ár, sem ég hef gegnt þessu starfi, heldur miklu lengur. Ég man ekki eftir neinni grein, þar sem þessu hefur verið haldið fram í alvöru, enda sýnir reynslan allt annað. Útflutningur Efnahagsbandalagsríkjanna til Bandaríkjanna hefur stórvaxið síðan Efnahagsbandalaginu var komið á laggirnar. Og útflutningur EFTA-ríkjanna til Bandaríkjanna hefur líka vaxið á þeim 10 árum, sem liðin eru síðan Fríverzlunarsamtökunum var komið á fót. Samt sem áður þarf maður að hlusta á það hér á hinu háa Alþ., að aðild að fríverzlunarsamtökum, hvað þá efnahagsbandalagi, muni stórkostlega skaða viðskiptamöguleika okkar í Bandaríkjunum t.d., eða í Afríku eða Asíu eða í S.-Ameríku. Reynslan ber vott um allt annað. Ég man ekki betur en hv. þm. Þórarinn Þórarinsson botnaði svolítið í því, sem hann var raunverulega að segja í sömu ræðunni, á öðrum stað. Það var veigamikill þáttur í röksemdafærslu hans, að útflutningur Dana og Norðmanna til Bandaríkjanna hefði aukizt á undanförnum árum. Ber það vott um, að aðild þeirra að EFTA hafi skaðað markaðsmöguleika þeirra í Bandaríkjunum? Hann sagði það sjálfur, að það gerði það ekki. Hann hefur þá verið búinn að gleyma því. Í ræðunni áðan var hann að segja, að við mundum skaðast stórkostlega í Bandaríkjunum, ef við gengjum í EFTA. Það er ekki heil brú í þessu. Hann hefði betur munað fyrri kafla ræðu sinnar, þegar hann kom að þessum seinni kafla hennar. Það er augljóst mál, ef við tölum um tollamismunun, sem viðskiptasamningarnir grundvallast á, að slík tollamismunun er sú eina sem viðurkennd er samkvæmt reglum GATT. Ríki má ekki hafa ólíkan toll gagnvart öðru ríki, nema ríkið sé aðili að viðskiptabandalagi, af því að viðskiptabandalög af þeirri tegund, sem EFTA og Efnahagsbandalagið eru, eru viðurkennd af GATT. Slík tollamismunun er leyfð. Að því er tollana snertir, hefur aðild okkar að EFTA þau áhrif, að verndartollar lækka smám saman í 0 á 10 árum, og þá fá auðvitað EFTA-framleiðendur betri aðstöðu en framleiðendur í Bandaríkjunum eða Sovétríkjunum eða Tékkóslóvakíu á íslenzka markaðnum. EFTA-löndin þurfa líka að fá betri aðstöðu á íslenzka markaðinum, því tollalækkunin er ekki gerð einhliða, það er ekki einhliða ívilnun, sem Ísland veitir eingöngu iðnaðarvöruframleiðendum í þessum löndum. Við fáum annað í staðinn. Við fáum tollalækkun á öðrum vörum og ýmis önnur fríðindi í staðinn. Menn vita, að öll slík viðskiptabandalög eru grundvölluð á reglum um gagnkvæmni. Þetta vita Bandaríkin. Það er enginn að gefa neinum neitt, heldur eru menn að koma sér saman um gagnkvæman hagnað. Af þessum ástaeðum hafa Bandaríkin t.d. alltaf sýnt fullan skilning á því viðskiptasamstarfi, sem orðið hefur með þessum tvennum hætti í V.-Evrópu, og stutt þá stefnu og þær hugmyndir, sem því hafa legið til grundvallar. Þá ætla ég að fara nokkrum orðum um það, sem sagt hefur verið um 16. gr. Þeir sögðu báðir ræðumenn stjórnarandstöðuflokkanna, áðan, að það hefði átt að gera fyrirvara við 16. gr. Annar ræðumannanna tók þannig til orða, að ríkisstj. hefði gefizt upp á því að hafa fyrirvara við greinina. Sannleikurinn er sá, að ríkisstj. hefur að mjög vandlega athuguðu máli komizt að raun um, að það sé óþarfi að gera fyrirvara við greinina. Því er lýst í nál. meiri hl., hvaða skilning meiri hl. hefur á greininni, og sá hinn sami er skilningur ríkisstj. á henni. Greinin þýðir, að hún veitir engum erlendum aðila rétt til þess að sækja um leyfi til atvinnurekstrar á sviði fiskveiða, framleiðslu um borð í fiskiskipum og fiskvinnslu á því sviði, sem telst til sjávarútvegs, né heldur landbúnaðar, auk þess sem ákvæði greinarinnar taka ekki til gistihúsarekstrar og flutningastarfsemi. Það er því ekki aðeins rangt, heldur hættulegt, að það sjónarmið skuli koma hér fram á hinu háa Alþ., að túlka megi greinina þannig, að hún veiti erlendum aðilum í EFTA-ríkjum rétt til jafns við Íslendinga til fiskiðnaðar, t.d. rekstrar hraðfrystihúsa. Í einni ræðu, ef ekki tveimur, hefur komið fram, að 16. gr. þýði, að ef brezkur aðili sækti um að stofna frystihús í Vestmannaeyjum, mætti ekki neita honum um það, en leyfa samtímis íslenzkum aðila að stofna frystihús í Vestmannaeyjum. Ég vil taka það skýrt fram, og legg á það alveg sérstaka áherzlu, að það hefur ekki aðeins þýðingu hér innanlands, heldur einnig út á við, að þessi skilningur er rangur. Þetta er ekki skilningur íslenzku ríkisstj. Hún lítur þannig á, að 16. gr. veiti engum erlendum aðila rétt til þess að sækja um leyfi til atvinnurekstrar í fiskvinnslu á því sviði, sem telst til sjávarútvegs. En enginn vafi er á því, að rekstur frystiiðnaðarins er þess konar atvinnurekstur. Það er einfaldlega vegna þess, að í sjálfri stofnskrá EFTA-samningsins er gert ráð fyrir því, að ekki þurfi að leyfa atvinnurekstur erlendra fyrirtækja, sem hagnýta sér auðlindir þess lands, sem um er að ræða. Ríkisstj. hefur margsagt, að hún telji að sjálfsögðu fiskinn á Íslandsmiðum til íslenzkra náttúruauðæfa, og vegna þess, að það er ómótmælanleg staðreynd, viðurkennd af þjóðréttarfræðingum, að fiskurinn við strendurnar sé íslenzk náttúruauðlind, mun íslenzka ríkisstj. ekki veita viðtöku erlendum umsóknum um rekstur frystihúsa á Íslandi, svo að ég taki það sem dæmi. Þetta vona ég, að sé nógu ljóst. Hitt er annað mál, að 16. gr. veitir erlendum aðilum formlegt jafnrétti á við innlenda aðila til að sækja um leyfi til stofnunar nýrra fyrirtækja í öðrum iðnaði til útflutnings en þeim, sem ég nefndi áðan og fellur undir íslenzk náttúruauðæfi, og til heildverzlunar. Einmitt vegna þess að 16. gr. veitir erlendum aðilum formlegt jafnrétti við innlenda aðila á þessu sviði, hefur ríkisstj. lagt fram tvö frv. um breyt. á l. um iðju og iðnað og verzlunaratvinnu, sem gerir íslenzkum stjórnarvöldum kleift að neita um þann atvinnurekstur, sem hún vill ekki leyfa í landinu. Það hefur enginn dregið í efa í nokkru aðildarríki EFTA, að slík lagasetning sé heimil, og þess vegna höfum við lagt þessi frv. fram. Ríkisstj. ætlar að beita því valdi, sem hún vonandi fær með samþykkt þessara tveggja lagafrv., þannig, að hún mun ekki leyfa neina þá starfsemi erlendra fyrirtækja eða erlends fjármagns, sem hún telur skaðlega eða óæskilega. Það er mergurinn málsins, að EFTA-samningurinn skyldar ekki íslenzk stjórnvöld til neins slíks. Við þetta megum við ekki blanda almennum deilum okkar sjálfra innbyrðis um það, í hversu ríkum mæli sé rétt að leyfa erlendum fyrirtækjum með erlendu fjármagni að athafna sig á Íslandi. Um það getum við deilt innbyrðis endalaust. Og ég efast ekki um, að það er rétt mat hjá hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni, að okkur greini innbyrðis á um þetta. Ég er fyrir mitt leyti t.d. miklu minna hræddur við rekstur erlendra fyrirtækja og erlends fjármagns á Íslandi en hann er, þó ég vilji hins vegar, að íslenzk stjórnvöld hafi ávallt úrslitavaldið varðandi þessi mál. Þarna greinir okkur á af ýmsum ástæðum, og ég þarf ekki að fara út í það hér. En fyrir alla muni, blöndum því ekki saman við það, hvernig skilja eigi 16. gr. EFTA-samningsins. Við lítum þannig á í ríkisstj., og teljum okkur hafa góðar og gildar ástæður til þess, að 16. gr. skyldi okkur ekki til að leyfa hér neina þá starfrækslu, sem við viljum ekki leyfa. Við höfum möguleika til þess að koma í veg fyrir alla þá erlenda starfrækslu hér á landi, sem við viljum banna. Það getur vel verið, að við viljum leyfa meira en Magnús Kjartansson vill eða Þórarinn Þórarinsson vill, en það er allt annað mál. Þá reynir á það, hvor aðilinn hefur meiri hl. á Alþ., ríkisstj. eða stjórnarandstaðan, - ef hún í heild væri á annarri skoðun, sem hún er ekki nú, í þessu máli, að því er ég bezt veit. Mjög verulegur hluti, sérstaklega Framsfl., er á sömu skoðun í þessu efni í stórum dráttum og ég var að lýsa sem minni skoðun, það þori ég að fullyrða og veit raunar. En þetta er EFTA-aðildinni gersamlega óviðkomandi. Ef ríkisstj., sem nú situr, eða einhver önnur ríkisstj. gengur lengra en Alþ. vill í því að veita erlendum aðilum atvinnurekstur eða aðstöðu á Íslandi, getur Alþ. hvenær sem er gripið í taumana. Alþ. hefur auðvitað lokaorðið í þessu máli. Það getur steypt þeirri ríkisstj., sem gengur lengra en Alþ. vill. Sérhver ríkisstj. starfar auðvitað alltaf á ábyrgð meiri hl. Alþ., þar eð lokaráðin eru hjá Alþ. Gangi stjórn lengra en Alþ. vill, fer hún, og þá tekur ný stjórn við, sem er í samræmi við þann vilja, sem á Alþ. ræður. Þetta vænti ég að megi teljast algerlega ljóst. Til viðbótar má geta þess, að ný stjórn á Íslandi, sem hefur aðrar skoðanir á þessum málum öllum en núv. stjórn, getur losnað úr EFTA á 12 mánuðum. Hætturnar, sem verið er að útmála í þessum efnum, eru svo ýktar, að engu tali tekur. Þá ætla ég að fara nokkrum orðum um þá gagnrýni, sem komið hefur fram um það efni, að með EFTA-aðild sé tollmúrum breytt í söluskatt. Það er tekið fram í grg frv., að tollalækkunin í sambandi við inngöngu í EFTA, bein og óbein, nemi um 500 millj. kr. Og þótt þeim tollum væri breytt yfir í söluskatt, mundi vísitalan haldast óbreytt. Söluskattshækkunin er hins vegar meiri, þ.e.a.s. hún er um 750 millj. kr. í heild. Sú viðbót er EFTA-aðild gersamlega óviðkomandi. Þar er um að ræða tekjuöflun til þess að standast aukin útgjöld á fjárl., sem Alþ. er nýbúið að afgr. Ég hef ekki orðið var við annað en stjórnarandstæðingar hafi greitt atkv. með allri útgjaldaaukningu á fjárl., ekki bara þessari, sem hér er um að ræða, heldur miklu, miklu meiri útgjaldaaukningu. Og þeir eiga því ekki að vera með ólíkindalæti yfir því, að afla þurfi tekna til þess að mæta ekki bara tollalækkuninni vegna EFTA, heldur líka þeim útgjaldaauka, sem átt hefur sér stað á fjárlögum. Sannleikurinn er sá, að allar nálægar þjóðir hafa á undanförnum árum horfið frá tollum og þá svo að segja undantekningarlaust yfir í eitt eða annað form söluskatts. Tekjuskatta og fasteignaskatta hafa menn á undanförnum árum ekki viljað hækka meir en orðið er. Þetta hefur orðið úrræði í öllum nálægum löndum, hvort sem þar hafa setið ríkisstj. sósíaldemókrata, miðflokka eða hægri flokka. Það er vegna þess, að til þess arna liggja mjög einföld, efnisleg, fjármálaleg rök. Ef breyting vegna tolla í söluskatt hefur orðið óhagstæð fyrir lífskjör eða tekjuskiptingu, sem alls ekki þarf að vera og reynslan virðist sýna hér að vissu leyti að á sér ekki stað, hefur komið til skoðanamunur á milli svokallaðra vinstri manna eða frjálslyndra manna annars vegar og hægri manna hins vegar, hvort gera þurfi ráðstafanir til úrbóta vegna þess arna eða ekki. Hafa t.d. sósíaldemókratar lagt á það megináherzlu, að samfara breytingu tolla í söluskatt séu gerðar ráðstafanir á sviði félagsmála og menntamála, t.d. í tekjujöfnunarátt, sem vegi upp þau áhrif, ef þau eiga sér stað, sem breyting tolla í söluskatt kann að hafa til þess að rýra lífskjör hinna lægst launuðu í landinu. Þetta er stefna, sem ég fyrir mitt leyti tel að eigi að hafa hér. Komi í ljós, að þessi kerfisbreyting, sem er sjálfsögð af fjármálaástæðum og allir aðrir eru búnir að framkvæma nema við, reynist hafa óhagstæð áhrif á afkomu láglaunafólks eða millistétta, á að gera aðrar ráðstafanir. Það á ekki að taka tollana upp aftur, heldur gera aðrar ráðstafanir, fyrst og fremst á sviði félagsmála, til þess að lagfæra það, sem fer aflaga. Einu stóryrðin eða næstum einu stóryrðin, sem fallið hafa í þessum umr., voru ummæli hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar í ræðu hans áðan í tilefni af því, sem ég sagði um þessi mál, söluskattinn og tollalækkunina, í sjónvarps- og útvarpsumr. um daginn. Hv. þm. sagði, að ég hefði sagt, að tollalækkunin og söluskattshækkunin væru sama talan, m.ö.o. að tollarnir lækkuðu um jafnmörg hundruð millj. kr. og söluskatturinn hækkaði. Ég gat ekki stillt mig um að grípa fram í fyrir honum og leiðrétta þetta þegar á staðnum, því að þetta sagði ég auðvitað aldrei. Ég man vel, hvað ég sagði og hafði það auk þess skrifað hjá mér á blaði, skrifaði það hjá mér um leið og ég heyrði hann segja þetta. Það, sem ég var auðvitað að tala um þarna að gefnu tilefni frá honum, voru áhrif EFTA-aðildarinnar á tollalækkun og söluskattshækkun. Ég skaut því líka fram til hans hér, meðan hann var að tala, en hann sat við sinn keip og staðhæfði enn, að ég hefði sagt hvort tveggja, bæði þetta, að það væri sama talan, sem tollalækkunin næmi og söluskattshækkunin, og að ég hefði ekki bundið þetta við umtal um EFTA-aðildina. Ég gerði mér því lítið fyrir og hringdi í útvarpsstjóra og spurði, hvort þeir ættu ræður okkar enn þá á segulbandi. Hann vissi það ekki, en sagði, að ef hann ætti þær, skyldi hann láta afrita það, sem ég hefði sagt í seinni ræðu minni um þetta. Þetta voru fyrstu orðin í ræðu minni, sem ég hef hér. Ég hef mál mitt með þessari setningu, með leyfi hæstv. forseta: „Magnús Kjartansson sagði áðan, að við ráðh. hefðum ekki gert áhrif EFTA-aðildar á söluskattinn að umtalsefni. Sannleikurinn er sá, að söluskattshækkunin mun ekki hækka vísitölu framfærslukostnaðar um meira en lækkun tollanna mun lækka hana, þannig að vegna EFTA-aðildar mun framfærslukostnaður á Íslandi ekki hækka.“ Ég er ekki orðsjúkur maður, en ég minni bara á, að hv. þm. sagði í ræðu sinni áðan, tvívegis, að ég hefði farið vísvitandi með rangt mál í þessum orðum mínum. Hann sagði það tvívegis, að hann vítti það úr ræðustóli hér á Alþ., að slíkt skyldi henda. Ég fer ekki fram á, að hv. þm. taki þessi ummæli sín aftur. Maður er ýmsu vanur orðinn. Hitt munar miklu meira, að allir fá að heyra, að það, sem hann sagði um ummæli mín, var rangt. Það, sem segir í ummælum mínum, er rétt. Það var EFTA-aðildin, sem var til umr. í þættinum, og ég var auðvitað að tala um EFTA-aðildina í sambandi við tollalækkun og söluskattshækkun. Það er rétt, að vísitalan hækkar ekki meira vegna þeirrar söluskattshækkunar, sem þarf til að jafna tollalækkun vegna EFTA-aðildar, en niðurfelling EFTA-aðildartollanna lækkar vísitöluna um. Ég mun ekki ræða um þetta frekar, en það væri gott, ef það yrði einhverjum til svolítillar vísbendingar um, að það er yfirleitt hyggilegra að haga orðum sínum hóflega og taka ekki of mikið upp í sig, til þess að þurfa ekki að láta reka slíkt ofan í sig aftur. Andstæðingar EFTA-aðildar hafa lagt á það megináherzlu, að það sé ekki tímabært að gerast aðili að EFTA núna. Það er raunar meginforsendan fyrir þeirri dagskrártill., sem hv. fulltrúar Framsfl. flytja. Þeir segja, að það eigi að bíða eftir samningum EFTA-landanna við Efnahagsbandalagsríkin. Um þetta langar mig að fara fáeinum orðum. Allir, sem til þekkja, munu gera sér ljóst, að þeir samningar, sem nú er talað um í sambandi við hugsanlega aðild nokkurra Fríverzlunarsamtakaríkja að Efnahagsbandalaginu munu taka mörg ár. Jafnvel þó ákvörðun verði tekin um að hefja samningaviðræður við t.d. Breta, mun taka allt að einu ári að taka þá ákvörðun. Þá má geta nærri, hversu langan tíma samningarnir sjálfir taka. Það tók nokkur ár að undirbúa stofnun Efnahagsbandalagsins. Það tók að vísu styttri tíma, en langan tíma þó, að undirbúa stofnun Fríverzlunarsamtakanna. Það átti að taka 10 ár að koma Efnahagsbandalaginu á, og 10 ár að koma Fríverzlunarsamtökunum á. Það tók svolítið lengri tíma, 7–8 ár, að koma þessum samtökum á, hvorum fyrir sig. Allir gera sér auðvitað ljóst, að ef 3–4 ríki Fríverzlunarsamtakanna eiga að sameinast Efnahagsbandalaginu, þarf það að taka langan tíma - og tekur auðvitað langan tíma, - þannig að nýtt, fullmótað Efnahagsbandalag getur með engu móti orðið til fyrr en eftir allverulegan árafjölda. Það er líka algerlega augljóst mál, að slíkt nýtt Efnahagsbandalag verður ekki sama Efnahagsbandalagið og nú starfar. Ef það væri, væru engin vandamál í sambandi við þetta. Vandamálin standa auðvitað í sambandi við það, að núverandi ríki vilja sem minnsta breytingu á Efnahagsbandalaginu. Bretar, Norðmenn og aðrir, sem sóttu um, vilja miklar breytingar á Efnahagsbandalaginu. Svo mikið ber á milli, að það er vonlaust annað en það taki nokkur ár að semja um þetta, og svo mörg ár að framkvæma það. Að bíða allan þennan tíma, það er stórhættulegt fyrir viðskiptahagsmuni Íslendinga, ekki hvað sízt ef við trúum því, að það verði úr samningum og til verði nýtt, stærra viðskiptabandalag í V.-Evrópu. Þá er auðvitað þeim mun nauðsynlegra fyrir okkur að byrja á því að aðlaga okkur að þessum breytingum, og því fyrr sem við byrjum, þeim mun betra. Ég tel, að hver mánuður, sem við frestum því að gerast aðilar að EFTA, eftir að við vitum, að við getum gert það, sé áþreifanlegt tjón fyrir framtíðarhagsmuni Íslendinga í viðskiptamálum. Eins og ég sagði áðan, er sú stefna að bíða sú óskynsamlegasta fyrir okkur Íslendinga frá hreinu hagsmunasjónarmiði séð. Hitt geri ég mér fullkomlega ljóst, að ef Bretar, Norðmenn og þeir tveir aðrir, sem sótt hafa um aðild að Efnahagsbandalaginu, fá aðild, - að ég tali ekki um, ef EFTA í heild sameinast Efnahagsbandalaginu og um verður að ræða 13 ríkja viðskiptabandalag í V.-Evrópu, versnar aðstaða okkar Íslendinga. Þá stöndum við frammi fyrir miklu meiri og alvarlegri vandamálum en við gerum í dag. Ég skal vera manna síðastur til þess að segja ekki skýrt og skorinort, að ég geri mér algerlega grein fyrir þessu. Hefðu samningar við Efnahagsbandalagið orðið erfiðastir allra, mundu samningar við nýtt Efnahagsbandalag, við samruna Efnahagsbandalagsins og EFTA, verða miklu, miklu erfiðari fyrir Íslendinga heldur en samningarnir við EFTA hafa reynzt. Ég tel nauðsynlegt að undirstrika, að þjóðin, eða við allir þm. og þjóðin í heild, verði að gera sér grein fyrir þessu. Þess vegna má segja, að út frá þröngu hagsmunasjónarmiði Íslendinga sé ekki æskilegt að Bretland fái aðild að Efnahagsbandalaginu í bráð. Okkar vandi er auðleystastur með þessu móti, að við fáum aðild að EFTA og EFTA standi áfram í nokkur ár, meðan við erum að laga okkur að þeim viðskiptaháttum, sem innan EFTA tíðkast. Þegar við erum búnir að því, erum við færari um það en ella að takast á við þann vanda, sem það mundi hafa í för með sér, ef hin EFTA-ríkin gerðust aðilar að Efnahagsbandalaginu. Ég tel tvímælalaust, að EFTA-aðild mundi auðvelda okkur átök við þennan vanda. Það eru satt að segja ein meginrökin fyrir því að hika ekki, bíða ekki, heldur taka ákvörðun um það sem allra fyrst. Með því móti verður sá tími lengstur, sem við getum fengið til þess að búa okkur undir þann vanda, sem okkar kann að bíða í framtíðinni og siglir í kjölfar aðildar Breta og annarra þjóða að Efnahagsbandalaginu á meginlandinu. Að vísu er ekki svo að skilja, að okkur sé algerlega ókunnugt um, hvernig Efnahagsbandalagsríkin líta á vandamál okkar. Eins og bent hefur verið á í þessum umr., ákvað ríkisstj., að við Jónas Haralz skyldum heimsækja allar höfuðborgir Efnahagsbandalagsríkjanna 1961, þegar mestar líkur voru taldar á því, að Bretland og fleiri EFTA-ríki gengju í Efnahagsbandalagið. Við gerðum þetta og kynntum sjónarmið okkar og sérstöðu rækilega í höfuðborgum allra landanna með viðtölum við ýmist viðskmrh. eða utanrrh. og þeirra æðstu embættismenn. Við sömdum um þetta ítarlega í skýrslu, sem ég hygg að allir hv.- alþm. hafi fengið, auk þess sem ég flutti um þetta skýrslu hér á hinu háa Alþ. Við gerðum hvarvetna alveg skýra grein fyrir því, að Ísland gæti með engu móti gerzt fullgildur aðili að Efnahagsbandalaginu. Við mættum alls staðar fullkomnum skilningi á þessu sjónarmiði. Við ræddum um það, með hvaða hætti við gætum tengzt slíku stækkuðu viðskiptabandalagi í Evrópu, hvort við mundum geta átt kost á aukaaðild, og þá hvað í henni fælist, hvort við mundum geta átt kost á viðskipta- og tollasamningum og hvað í þeim gæti falizt. Enginn þessara aðila vildi á þessu stigi segja neitt ákveðið um þetta og gat það raunverulega ekki, það skildum við, en gagnkvæm kynning á sjónarmiðum fór fram. Og hún gleymist náttúrlega ekki. Frásögn af þessum viðræðum er skráð hjá þeim, eins og hún er skráð hjá okkur. Sjónarmiðin liggja fyrir, og þann þráð mundum við að sjálfsögðu taka upp aftur á sínum tíma, ef við stöndum frammi fyrir því vandamáli, að miklar líkur séu á því, að Bretland og fleiri lönd gerist aðilar að Efnahagsbandalaginu. Fleira er raunverulega ekki um þetta að segja, nema hvað ég mun bæta nokkru við síðar út af ummælum Þórarins Þórarinssonar. Hv.- þm. Magnús Kjartansson gerði Iðnþróunarsjóðinn að umtalsefni. Hann taldi, að þar væri um að ræða annarlega beiðni af hálfu okkar hæstv. forsrh. í þeim viðræðum, sem sagt var frá í nál. með till., og í rauninni niðurlægjandi fyrir ríkisstj. og Íslendinga að hafa farið fram á, að Iðnþróunarsjóðnum yrði komið á fót hér á landi með þeim hætti, sem raun hefur orðið á. Hér er enn um að ræða algeran misskilning á efni málsins. Sannleikurinn er sá, - og fyrir því gerði ég grein í framsöguræðu minni og raunar áður í ræðum hér á hinu háa Alþ., og það hefur komið fram í mörgum skýrslum um þetta mál, - að þegar í upphafi leiddi athugun í ljós, að aðild Íslands að EFTA, þar sem öll hin Norðurlöndin eru, mundi vegna aðstæðna í viðskiptum milli landanna vera þeim til meira hags en okkur. Ef við gengjum í EFTA og ekkert annað gerðist, mundi hagur þeirra augljóslega verða mun meiri en hagur okkar af þeirri einföldu ástæðu, að þeir flytja út iðnaðarvörur, sem við fellum niður tolla á hér á landi á 10 árum. Við flytjum út sjávarútvegsvörur, sem tiltölulega lítill markaður er fyrir á Norðurlöndum og EFTA-samningurinn tekur sumpart alls ekki til. Það er enginn vandi fyrir okkur að sýna fram á, að gagnvart hinum fjórum löndunum er einföld aðild Íslands að EFTA meiri hagur fyrir þau en okkur. Það er grundvallaratriði EFTA-samningsins, að báðir aðilar hagnist jafnmikið. Það á enginn að fórna einhliða. Ef hann fórnar einhverju, á hann að fá annað í staðinn. Þetta er grundvallaratriði EFTA-samningsins og raunar Rómarsamningsins líka. Þetta er þeim sameiginlegt. Það er ekki ætlazt til þess, að aðild sé á kostnað eins og til hagnaðar fyrir annan, né heldur getur nokkur aðili grætt eingöngu á kostnað annarra. Allir aðilar eiga að hagnast og jafnræði að vera í hagnaðinum. Það er þessi gagnkvæmnisáhætta, sem er hornsteinn slíkrar samningagerðar. Við gerðum Norðurlandaþjóðunum grein fyrir þessu. Þær höfðu sjálfar hugsað málið og rætt, hvernig þær gætu rétt þetta við. Við höfðum ákveðna till. að gera í því, þegar við hittum þær í fyrsta skipti: Þið getið bætt úr því, sem á ykkur hallar, með tvennu móti. Annars vegar getið þið opnað markað ykkar fyrir íslenzkt dilkakjöt. Það er þekkt frá gamalli tíð á Norðurlöndum að öllu góðu, og þeir, sem báðu um verulegt magn af því, fengu það ekki allt saman. Hins vegar getið þið aðstoðað okkur vegna þess skorts á fjármagni, sem við eigum við að búa, ekki hvað sízt í sambandi við aðlögun hins smáa íslenzka heimaiðnaðar að EFTA-markaðinum, og varðandi fjármagn, sem við þurfum á að halda til að koma upp nýjum greinum útflutningsiðnaðar á Íslandi. Það var svo augljóst í þeirra augum, að á þá hallaði, að þeir yrðu að gera eitthvað sérstaklega fyrir okkur, að það tók tiltölulega mjög lítinn tíma að fá samþykki stjórna allra hinna Norðurlandanna fyrir þessu hvoru tveggja, annars vegar auknum innflutningsheimildum fyrir dilkakjöt og hins vegar stofnun Iðnþróunarsjóðsins. Það tók svolítið lengri tíma að ganga frá einstökum atriðum, í sambandi við hann, svo sem hvernig hann skyldi starfa. Það er því langt frá því, að hér sé um annarlega beiðni að ræða eða niðurlægjandi fyrir Íslendinga. Hér er um að ræða lið í góðum viðskiptum milli landanna, viðskiptum, sem að vísu reynast sérstaklega góð, vegna þess að almenningssamskipti landanna og vinskapur þeirra í milli er sérstaklega náinn. Í sambandi við þetta er rétt að víkja fáeinum orðum að því, sem sagt hefur verið um NORDEK. Einn ræðumaður lét í ljós undrun sína yfir því, hve Íslendingar hefðu sýnt NORDEK lítinn áhuga. Að vísu höfum við fylgzt með undirbúningi að NORDEK, fengið allar skýrslur, sem um þetta hafa fjallað, bæði frá fulltrúum íslenzka viðskmrn. og fulltrúum íslenzku sendiráðanna erlendis. Þeir hafa setið fjölmarga fundi varðandi NORDEK, þegar hægt hefur verið að koma því við. Við höfum fylgzt nákvæmlega með því, sem í því máli hefur verið að gerast, og vitum nákvæmlega, hvernig það mál stendur núna. Hitt er svo aftur á móti alger misskilningur, ef menn líta á það sem einhverja valkosti, aðildina að EFTA annars vegar og hugsanlega aðild að NORDEK hins vegar. Sannleikurinn er sá, að hin Norðurlöndin hafa með NORDEK hugsað sér að búa sig undir hugsanlega aðild að Efnahagsbandalaginu. Þess vegna eru gagnkvæmar skuldbindingar í NORDEK miklu meiri en er í EFTA, að vísu ekki eins miklar og þær eru í Efnahagsbandalaginu, heldur mitt á milli. Ef við lítum á þessi þrjú bandalög, tvö staðreynd, eitt hugsað, og berum þau saman, berum saman þær gagnkvæmu skuldbindingar, sem aðildin leggur aðildarríkjunum á herðar, þá er röðin þessi: langminnstar skuldbindingar eru í EFTA, mun meiri skuldbindingar í NORDEK og langmestar skuldbindingar í Efnahagsbandalaginu. Ég tel, að ýmis atriði í NORDEK-samningnum séu þannig, að þau séu ekki aðgengileg fyrir Ísland, með svipuðum rökum og Rómarsamningurinn er ekki aðgengilegur fyrir Ísland. Atvinnurekstrarákvæði eru miklu frjálslegri í NORDEK-uppkastinu heldur en í EFTA-samningnum. Það er gert ráð fyrir algerlega sameiginlegum vinnumarkaði í NORDEK, sem ég tel Íslendinga ekki skilyrðislaust geta gengið að, þannig að það er á fullkomnum misskilningi byggt, að hér sé um það að ræða að velja á milli EFTA og NORDEK. Miklu frekar mætti segja: ef við viljum ganga í NORDEK, er leiðin inn í NORDEK auðvitað í gegnum EFTA. Það er fyrsta stigið. Síðan verðum við að ákveða, hvort við viljum taka á okkur þær skuldbindingar aðrar, sem NORDEK hefði í för með sér. Ég held að vísu, að vegna tengsla okkar við Norðurlönd væri okkur tiltölulega auðvelt að fá nauðsynlegar undanþágur undan þeim ákvæðum NORDEK-samningsins, sem við vildum ekki skrifa undir. Þeir skilja aðstæður okkar mun betur, - þó að ég kvarti ekki undan skilningsleysi ríkisstj. í Mið-Evrópu eða Vestur-Evrópu. Það er eðlilegt. Ég óttast sem sé ekki, að við gætum ekki gerzt aðilar að NORDEK með nauðsynlegum undanþágum. Ég held, að það væri tiltölulega auðvelt fyrir okkur, og í öllu falli miklu, miklu auðveldara en það mundi vera að gerast aðilar að Efnahagsbandalaginu eins og það er, að ég tali ekki um útvíkkað Efnahagsbandalag. En um þessi efni hefur mér fundizt ríkja alvarlegur misskilningur, sem nauðsynlegt sé að leiðrétta. Þá hefur verið að því vikið, að undirbúningur málsins hafi ekki verið nægilega góður. Þótt ég hafi átt þátt í undirbúningi þessa máls, leyfi ég mér að segja, að ég held, að fá mál hafi verið rækilegar undirbúin efnislega séð en einmitt þetta mál, eins og hv. þm. hafa fengið það í hendur. Og ég leyfi mér líka að segja, að frá stjórnmálalegu sjónarmiði séð hafi ekki á mörgum málum verið haldið með jafnsjálfsagðri sanngirni eins og ég tel að sýnd hafi verið í þessu máli. Frá byrjun hefur stjórnarandstaðan átt aðgang að öllum gögnum og skjölum málsins og hvenær sem er fengið svör við sérhverri þeirri spurningu, sem borin hefur verið upp. Ég segi þetta ekki til þess að miklast af þessu að einu eða neinu leyti. Ég tel þetta vera sjálfsögð vinnubrögð í málum eins og þeim, sem hér er um að ræða. En með hliðsjón af þessu tel ég hvorki ástæðu til að kvarta yfir því, að undirbúningur hafi verið lélegur, né heldur hinu, að stjórnarandstaðan hafi verið sniðgengin. Um það hefur heldur ekki verið kvartað, heldur hitt, hvað undirbúningur hafi efnislega séð verið lélegur, en þeim staðhæfingum andmæli ég. Þá var sagt áðan. - það var Magnús Kjartansson, hv. þm., - að ekki hefði verið unnið að nauðsynlegum endurbótum í skólamálum, í menntamálum, sem væri nauðsynlegur undanfari þess, að við gætum tekið þátt í samstarfi eins og EFTA-samstarfinu. Ég skal ekki gera lítið úr nauðsyn þess að gera gagngerar breytingar í íslenzkum skólamálum og sérstaklega íslenzkri tæknimenntun og iðnmenntun, ef við gerumst aðilar að EFTA og eftir því sem lengra líður á EFTA-aðild okkar. Mér er það fullkomlega ljóst. Að því mun líka verða unnið. Að því tel ég sjálfsagða skyldu að vinna. En hinu vil ég andmæla, að ekkert hafi verið gert í þessum efnum. Það eru ekki nema nokkur ár síðan við eignuðumst okkar fyrsta tækniskóla. Með stofnun hans fyrir nokkrum árum var stigið geysilega mikilvægt spor einmitt til þess að gera kleift að verða aðilar að samstarfi eins og EFTA-samstarfinu. Alþ. er líka tiltölulega nýbúið að setja nýja iðnfræðslulöggjöf, sem grundvallast á nútímasjónarmiðum í þessum efnum, þ.e.a.s. á því að flytja verkkennslu iðnrekendanna af verkstæðunum og inn í skólann. Þessa löggjöf er núna smám saman verið að framkvæma. Ég geri mér fyllilega ljóst, að samfara EFTA-aðild verður eflaust að hraða þeim framkvæmdum, sem á döfinni eru í þessum efnum. Það verður að auka á þann breytingarhraða, sem hér hefur verið að eiga sér stað. Breytingarnar verða að vera enn órari í framtíðinni heldur en ella. Þetta er þeim, sem fara með stjórn íslenzkra skólamála, algerlega ljóst. Og sannleikurinn er sá, - þó að að því hafi verið fundið hér áðan, - að útgjöld til menntamála hér á Íslandi hafa vaxið örar á undanförnum áratugum en í nokkru öðru landi í allri Vestur-Evrópu. Á s.l. ári voru útgjöld Íslendinga til menntamála í hlutfalli við þjóðartekjur með þeim hæstu, sem þekkjast í víðri veröld. Það eru tvö eða þrjú lönd önnur, sem verja jafnháu hlutfalli af þjóðartekjum sínum til menntamála eins og Íslendingar. Það ber vissulega ekki vott um, að ekki hafi verið staðið á verðinum í þessu efni. En hitt skal ég taka fram, að einmitt aðild að EFTA gerir nauðsynlegt að herða hér enn á þeim hraða, sem unnið hefur verið eftir. Þá kem ég að þeirri staðhæfingu hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar, að EFTA-aðild bindi okkur til þess að fylgja ákveðinni stefnu í efnahagsmálum. Þetta er þegar rangt af þeirri ástæðu, að við getum gengið úr EFTA með 12 mánaða fresti, og það er ekki föst tenging við ákveðna stefnu í efnahagsmálum, sem hægt er að losna við á einu ári. Hann sagði, og vitnaði þar að vísu ekki alveg réttilega í skýrslu Guðmundar Magnússonar prófessors, að ef við gengjum í EFTA, yrði gengisbreyting aðalhagstjórnartækið, gengisbreytingar mundu verða tíðari hér eftir en hingað til, ef við gengjum í EFTA. Sannleikurinn er sá, að gengisbreyting er alls staðar eitt aðalhagstjórnartækið, sem hægt er að beita og er beitt. Ég get ekki farið að ræða það hér, hvernig á því standi, að gengisbreytingar hér hafa verið tíðari og stærri en í öðrum nálægum löndum. Ég skal láta nægja um þetta aðeins örfáar almennar aths. Þegar gengi er breytt, geta ástæðurnar verið tvennar: Annars vegar sú, að viðskiptakjör hafi versnað mjög verulega, þannig að beita verði aðalhagstjórnartækinu, gengisbreytingu, til þess að leiðrétta viðskiptakjörin. Hins vegar getur gengisbreyting reynzt nauðsyn vegna rangrar stefnu innanlands, vegna þess að fylgt hafi verið rangri stefnu í peningamálum og fjármálum. Þetta er allt önnur orsök. Gengisbreyting getur líka verið eina raunhæfa ráðið til þess að leiðrétta slíka ranga stefnu innanlands. Þess vegna hafa allar stjórnir í öllum löndum Vestur-Evrópu á undanförnum 15–20 áratugum breytt genginu öðru hverju, þó að við séum því miður í hópi þeirra, sem hafa gert það oftast og mest. Síðustu tvær gengisfellingar voru vegna stórfelldra breytinga á viðskiptakjörum okkar til hins verra. En gengisfellingar, sem við höfum gert áður, t.d. gengisbreytingin 1950, voru fyrst og fremst vegna þess, að fylgt hafði verið rangri stefnu innanlands í efnahagsmálum. Sama er að segja um gengisbreytinguna 1939. Þá hafði um langt skeið verið gerð tilraun til þess að koma í veg fyrir neikvæðan viðskiptajöfnuð og skuldasöfnun erlendis með höftum og tollum. Þeirri stefnu hafði verið haldið uppi í heilan áratug, án þess að það tækist, og þá var gripið til aðalhagstjórnartækisins, gengisbreytingarinnar. Skoðun mín er sú, að EFTA-aðild hafi engin áhrif á það, hvaða hagstjórnartækjum við verðum að beita hér. Eftir sem áður höfum við frjálsræði til þess að beita þeim hagstjórnartækjum, sem við kærum okkur um. Það er rétt, að það er frekar í samræmi við þá meginstefnu, sem EFTA-samtökin eru byggð á, að leiðrétta sem fyrst misræmi, sem verður, með breyttu gengi. Það er auðvitað ekki í samræmi við þá stefnu, sem EFTA byggir á, að beita höftum og verndartollum til úrbóta, ef erfiðleikar steðja að, - þetta er auðvitað alveg rétt, - og ekki heldur útflutningsbótum. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé skynsamlegra að heita lítilli gengisbreytingu, ef efnahagskerfið færist alvarlega úr jafnvægi, heldur en að grípa til hafta-, tolla- eða útflutningsbótakerfis. Ef svo færi, að Framsfl. og Alþb. fengju meiri hl. í næstu kosningum og þeir lentu í sérstökum erfiðleikum, annaðhvort vegna rangrar stefnu áður eða vegna versnandi kjara erlendis, og vildu ekki breyta genginu, heldur taka aftur upp gamla kerfið, innflutningsgjöld og útflutningsbætur, gætu þeir það með því að fara úr EFTA. Þeir gætu búið sig undir þetta í eitt ár og þeim væri frjálst að gera það þá. Þetta eru allar kvaðirnar, sem á þá yrðu lagðar. Að telja slíkt til einhverra óbærilegra fjötra nær auðvitað ekki nokkurri átt. Þá var um það rætt, að ýmsir atvinnurekendur, innlendir og erlendir, hygðust nota EFTA-aðildina til þess að hagnast á lágum launum hér. Vitnað var í ummæli Guðmundar Magnússonar prófessors um það, að hér væri um að ræða hlutfallslega yfirburði í launum. Auðvitað hafa oftsinnis í sögunni, og er enn um það að ræða, einstök lönd haft í ákveðinn tíma hlutfallslega yfirburði á ákveðnum sviðum. Þegar Guðmundur Magnússon prófessor talar hér um, að Íslendingar hafi nú sem stendur hlutfallslega yfirburði í launum, er það án efa rétt, nú sem stendur. En þetta er ekkert einsdæmi. Það veit Guðmundur Magnússon prófessor, og þess vegna tekur hann svona til orða. Honum dettur ekki í hug að gera tilraun til þess að snúa út úr, eins og gert hefur verið í þessum umr. á mjög villandi hátt. Það má segja t.d. um Vestur-Þjóðverja eftir stríðið, að þeir fylgdu vísvitandi ákveðinni stefnu í launamálum, - ekki bara vestur-þýzka stjórnin, heldur vestur-þýzku verkalýðsfélögin, - til þess að Þjóðverjar hefðu í nokkur ár yfirburði í launum umfram samkeppnisþjóðir sínar í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum. Þjóðverjar höfðu um margra ára skeið það, sem kallað er yfirburði í launum. Og þetta hefur án efa verið ein meginskýringin á því, hve þýzkur iðnaður náði sér fljótt á strik eftir styrjöldina. Um launin hér er það að segja, að í fyrsta lagi er mjög erfitt að bera laun hér saman við laun í nálægum löndum vegna þess, hve launakerfið hér er gerólíkt launakerfi allra nálægra landa. Ég get ekki fjölyrt um þetta á þessu stigi, en bendi aðeins á, að auðvitað er fullkomin fjarstæða, eins og oft er þó gert í dagblöðum, að bera saman launataxta hér og annars staðar: í fyrsta lagi af því, að það tíðkast hér, að í samningum séu launataxtar, sem alls ekki eru notaðir, hafa ekki verið notaðir árum saman og alls ekki er meiningin að nota. Ég þekki ekkert dæmi þess annars staðar, að í samningum á milli atvinnurekenda og launþegasamtaka sé þessi siður, að þar standi árum saman taxtar, sem alls ekki eru notaðir. Auk þess er hér um að ræða miklu meiri launaviðbætur í margs konar formi heldur en tíðkast annars staðar. Tilhögun á greiðslu fyrir kaffitíma og matartíma, eftirvinnu og næturvinnu er gerólík því, sem á sér stað annars staðar, svo að hér er samanburður mjög flókinn og erfiður. Hitt efast ég ekki um, að eins og stendur eru laun hér á landi eitthvað lægri en þau gerast hjá helztu samkeppnisþjóðum okkar. Þetta á auðvitað rót sína að rekja til þeirra gífurlegu erfiðleika, sem Íslendingar urðu fyrir fyrir 2–3 árum og lækkuðu útflutningstekjur okkar um 40% á tveimur árum. Hverjum getur dottið í hug, að þessir erfiðleikar hafi ekki haft áhrif á almenn launakjör í landinu? Þessir erfiðleikar eru auðvitað skýringin á þessu hlutfallslega yfirboði í launum, þessum „lágu launum“, sem talað er um. Áður fyrr, áður en erfiðleikar dundu yfir, voru Íslendingar án efa í hópi þeirra þjóða Vestur-Evrópu, sem höfðu hæst laun. Þá var ekki talað um þetta. En þá hefði sá hagfræðingur, sem skrifað hefði ritgerð um möguleika nýs iðnaðar á Íslandi, án efa bent á það þá, fyrir 5 árum, að þessi iðnaður hér mundi eiga við víssa erfiðleika að stríða, vegna þess að hér á Íslandi væru ein hæstu laun, sem þekktust í Evrópu. Þetta breyttist á 2–3 árum, og þannig er þetta alltaf að breytast, ekki bara hjá okkur, heldur hjá öðrum þjóðum líka. Hlutfallið á milli launastigsins, hverjir hafi yfirburði í launum og hverjir hafi óhagræði af háum launum, ef samkeppnisaðstaða er metin, er sífellt að breytast og er aldrei eins frá ári til árs. Við erum nú í vissri lægð í þessum efnum, og það þarf enginn að vera hissa á því, þó að fræðimaður, sem um þetta skrifar, bendi á þessa staðreynd. Ég get ekki komizt hjá því að vekja athygli á því, að i því er auðvitað nokkur mótsögn falin að gera mikið úr þessu atriði, þeim hlutfallslegu yfirburðum, sem ný fyrirtæki geti notið hér í launum, vegna þess að ástæðan til þess arna eru erfiðleikar sjávarútvegsins. Það er skýringin á þessu. Það er skýringin á erfiðleikunum núna. Og samt sem áður er það meginkenning þessara manna, að á sjávarútveginn eigum við einmitt að treysta á komandi árum. Hvernig komum við þessu heim og saman? Sannleikurinn er sá, - og skoðun mín á þessu og margra fleiri mótast einmitt af því, - að þessir erfiðleikar sjávarútvegsins eru svo miklir, að þó að ég vilji allt gera til þess að efla hann eins og hægt er, veit ég, að það dugar ekki til þess að komast upp úr þeirri launalægð, sem við erum nú í. Til þess að komast upp úr henni þurfum við meira en átak í sjávarútveginum. Við þurfum nýjan útflutningsiðnað. Og þetta er auðvitað skýringin á meginstefnunni í málinu. Hið síðasta, sem ég þarf að nefna varðandi ummæli hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar, er tilvitnun hans, einu sinni enn, í margumtalaða Þjóðminjasafnsræðu mína. Ég gat þess áðan, að Churchill hafði látið sér þessi ummæli um munn fara, eflaust vegna þess að hann var að vekja athygli á því, hvers eðlis Efnahagsbandalagið í raun og veru er. Efnahagsbandalagið þyrfti í raun og veru sjálfsforræðisafsal þeirra ríkja, sem það mynduðu, á tilteknu sviði. En Churchill dró enga dul á það, meðan hann lifði, hvorki í þeirri ræðu, sem þessi ummæli eru úr, né heldur í öðrum ræðum, að hann taldi Efnahagsbandalagið spor fram á við. Hann var mjög hvetjandi að stofnun og aðild Bretlands að EFTA á sínum tíma. En svo oft er búið að rangtúlka orð mín í þessari ræðu, og svo oft er ég búinn að skýra, hvað í henni fólst í raun og veru, að ég var satt að segja alveg hissa, þegar ég heyrði það enn einu sinni í sjónvarpssalnum um daginn, að enn skyldi höfð uppi þessi sama tugga. Segja má í tveim til þremur setningum það, sem fyrir mér vakti í þessari ræðu, og það, sem fyrir mér vakir í þessum efnum enn. Auðvitað er stefna tímanna sú, að fyrirtækin stækka, markaðir stækka og fyrirtæki tengjast viðskipta- og efnahagstengslum. Það er stefna tímanna, og grundvöllur þess er sú tækniþróun og sú þróun í samgöngum, sem átt hefur sér stað. Engin þjóð, hvorki smá né stór, getur vænzt þess að standa til lengdar utan við þessa þróun. Þessi þróun er að vissu leyti varhugaverð fyrir smáríkin. Samt sem áður verða þau að gera sér ljóst, að ef þau eiga að fylgjast með, verður að vera um einhver slík tengsl að ræða. Það er skoðun mín, að smáríki geti haldið sjálfstæði sínu, geti haldið þjóðerni sínu, geti haldið frelsi sínu, þó að þau séu aðilar að þessari meginstefnu fyrri hluta 20. aldar. Þetta sagði ég í ræðunni, þetta segi ég enn. Að maður skuli svo mörgum árum seinna þurfa enn að hlusta á það, að maður sé að mæla með því, að Íslendingar afsali sér sjálfstæði sínu, að því er í raun og veru ekki eyðandi orðum, þó að ég hafi freistazt til þess nú. Þm. lýsti eftir afstöðu annarra til till. um þjóðaratkv. um aðild að EFTA. Eins og vikið er að í nál. meiri hl. utanrmn., hefur þjóðaratkv. hér alls ekki tíðkazt um mál eins og þetta. Samkv. íslenzku stjórnarskránni er Alþ. aðilinn, sem á að fjalla um slík mál og taka um þau ákvörðun. Það er sjálfsagt að hlýða orðum og anda stjórnarskrárinnar um þetta efni. Þm. mega ekki víkja þessum vanda frá sér. Þeir eiga að taka þá ákvörðun, sem stjórnarskráin og kjósendur ætlast til af þeim. Ég verð að fara orðum um tvö atriði, sem hv. þm. Þórarinn Þórarinsson gerði að uppistöðu í framsöguræðu sinni áðan. Hið fyrra voru ummæli hæstv. forsrh., - hann svarar að sjálfsögðu fyrir sig á sínum tíma, ef hann telur ástæðu til. Hv. þm. beindi til mín fsp. í tilefni af þeim. Hann dró þá ályktun af ummælum hæstv. forsrh., að um stefnubreytingu væri að ræða nú af Íslands hálfu gagnvart Efnahagsbandalaginu frá því, sem verið hefði, þegar ég gaf skýrslu um málið haustið 1962. Hér er ekki um neina stefnubreytingu að ræða. Og það er ekki hægt með nokkurri skynsemi, ef ummæli mín og ummæli hæstv. forsrh. eru lesin vandlega saman, að finna út úr því breytta afstöðu til meginefnis málsins. Það er skoðun ríkisstj., og hana túlkar hæstv. forsrh. mjög greinilega í ræðu sinni, að EFTA-aðild nú mundi bæta aðstöðu Íslendinga, ef til þess kæmi, að þeir þyrftu að semja á sínum tíma við stækkað Efnahagsbandalag. Þetta fólst í orðum hans og þetta er rétt. Þetta er ég búinn að segja áður í þessari ræðu minni. Munurinn á aðstöðunni nú og 1961–1962 er sá, að þá voru Íslendingar alls ekki reiðubúnir til þess að gerast aðilar að EFTA. Vandi okkar þá var fólginn í því, að þá bjuggum við hér við efnahagskerfi, sem gerði alla þátttöku í efnahagssamstarfi Vestur-Evrópu ákaflega erfiða. Það var þetta, sem gerði okkur Jónasi Haralz einna erfiðast fyrir í öllum þessum viðræðum sumarið 1961, hvernig efnahagskerfi okkar var þá. Að vísu bjuggum við þá við rétt gengi. En enn höfðum við hér víðtækt kerfi innflutningshafta og mjög háa tolla. Við bjuggum enn við nokkrar leifar af þeirri efnahagsstefnu, sem fylgt hafði verið áður í 30 ár, á árunum 1930–1960. Það var ekki við því að búast, að hægt væri að afnema allar afleiðingar slíkrar efnahagsstefnu á 2–3 árum. Það tók áratug, og okkur hefur tekizt það núna. Nú erum við orðnir færir um að taka þátt í efnahagssamstarfi við aðrar þjóðir eins og EFTA gerir ráð fyrir, og standa fullkomlega jafnfætis öðrum þjóðum. Ástæðan til þess, að ég sagði í þeirri ræðu, sem hv. þm. las úr og flutt var haustið 1961, að við teldum þá rétt að bíða, var auðvitað sú, að við værum ekki færir um það þá að taka þátt í neinu þess konar samstarfi, sem við getum nú tekið þátt í. Sannleikurinn er sá, að það var stórkostlegur léttir fyrir ríkisstj. og okkur alla, að samningarnir skyldu stranda. Ef þeir hefðu tekizt þá og Bretland og fleiri lönd hefðu gengið í Efnahagsbandalagið 1961–1962, hefðum við staðið frammi fyrir ægilegum vanda. Ég undirstrika þetta, því að þetta er rétt. Við fundum greinilega, sem áttum í viðræðunum þá, hversu mikill sá vandi okkar hefði orðið. En sem betur fer, samningarnir tókust ekki. Það var áfram þóf í viðskiptamálum Vestur-Evrópu og við gátum haldið áfram hér innanlands að framfylgja þeirri stefnu okkar að búa okkur undir að taka þátt í slíku viðskiptasamstarfi, þ.e.a.s. samstarfi EFTA-landanna, sem við höfum stefnt að þennan tíma. Það var ekki fyrr en fyrir 2–3 árum, sem við vorum tilbúnir til slíkrar aðildar hér heima fyrir. Þess vegna kom málið ekki á dagskrá fyrr en það gerði í raun og veru. Svo komu erfiðleikarnir til viðbótar, sem opnuðu okkur enn frekar fyrir því, að breyta yrði að vissu leyti um grundvallarstefnuna, þ.e.a.s. flýta okkur yfir í að koma hér upp útflutningsiðnaði, sem herti enn í því, að við sinntum EFTA. Svo var hitt atriðið í ræðu hv. þm. Þórarins Þórarinssonar. Það er furðulegasta atriðið af öllu því, sem komið hefur fram í þessum umr. Þó að ummæli Magnúsar Kjartanssonar og ranghermi hans um ummæli mín í sjónvarpinu og stóryrði hans í því sambandi séu það leiðinlegasta, sem komið hefur fram í umr., eru ummæli hv. þm. Þórarins Þórarinssonar, sem ég ætla nú að fara að greina frá, það skringilegasta, sem hefur komið fram í umr. Hann hefur það eftir mér og byggði á því líklega korterskafla í ræðu sinni, að ég, - sérstaklega ég, sagði hann, það var ekki ríkisstj., - sæi hvergi nokkurs staðar neina markaði fyrir íslenzkar útflutningsvörur nema í EFTA. Þetta sagði hann með alls konar tilbrigðum og með alls konar áherzlum. Hann sagði, að það væri alveg furðulegt um mann, sem hefði verið prófessor í langan tíma og viðskmrh. í 10 ár, að hann skyldi ekki vita um neina útflutningsmarkaði nema í EFTA. Nú er auðvitað sannleikurinn sá, að ég hef aldrei sagt neitt, sem gefur nokkra ástæðu til þess að hafa þetta eftir mér, þvert á móti. Meira að segja í ræðunni, sem hann hlustaði á fyrir örfáum dögum, framsöguræðu fyrir þessu máli, eins og ég gat um áðan, sagði ég, að það, sem við ættum fyrst að leggja áherzlu á varðandi eflingu útflutningsins, væri fullvinnsla sjávarafurða. Það, sem við ættum að leggja áherzlu á, væri að reyna að leita að nýjum íslenzkum hráefnum í sjávarútvegi og landbúnaði og flytja þær út. Þetta kemur líka greinilega fram í báðum skýrslum sérfræðinganna, sem birtar eru með till., nákvæmlega þetta sama sjónarmið. En ég sagði til viðbótar þessu: Þetta dugar ekki, því miður. Við verðum að leita að enn nýjum möguleikum, og þeir geta ekki verið til aðrir en útflutningur, nýr útflutningur úr erlendum hráefnum, sem nota orkuna og hið góða vinnuafl. Og það segi ég enn, að möguleikar fyrir slíka útflutningsframleiðslu eru fyrst og fremst í EFTA-löndunum. Ef við eigum að keppa yfir tollmúra, er þessi þriðji nýi möguleiki vonlaus. Dettur nokkrum manni með viti í hug, að við höfum von til þess að flytja inn hráefni, vinna úr því hér og selja til Bandaríkjanna? Bandaríkin eru tollaland. Þar eru framleiddar allar þær vörur, sem við getum framleitt með þessum hætti. Dettur nokkrum manni í hug, að við gætum framleitt slíkar vörur og selt til Sovétríkjanna? Það er það, sem ég átti við með fjarlægðinni. Og dettur nokkrum manni í hug, að við getum selt það til EBE-landanna eða EFTA-landanna, yfir háa tollmúra þar? Nei, eina vonin til þess að geta byggt upp slíkan nýjan útflutningsiðnað er auðvitað aðgangur að tollfrjálsum markaði. EFTA-löndin eru eini tollfrjálsi markaðurinn, sem við getum með sæmilegum kostum eignazt aðild að. Hv. þm. sagði, að það væri blekking, að við þyrftum aðgang að tollfrjálsum markaði. Þá blekkingu taldi hann svo stóra, að ég ætti að segja af mér eða forsrh. að biðja um lausn fyrir mig fyrir að hafa sagt annað eins og þetta. En þetta er engu að síður staðreynd. EFTA-aðild rýrir ekki að neinu leyti útflutningsmöguleika okkar í Bandaríkjunum, í Austur-Evrópu, Asíu eða Afríku eða hvar annars staðar sem er. Þetta er ég búinn að sýna fram á áður. Þeir markaðir eru jafngóðir eða slæmir eftir sem áður þrátt fyrir EFTA-aðildina. En það, sem okkur vantar, er að geta selt þær nýju vörur, sem við vinnum úr erlendu hráefni, tollfrjálst einhvers staðar annars staðar. Hvar getum við það? Getum við það í Bandaríkjunum? Við getum ekki fengið samning við Bandaríkin um sértolla fyrir Ísland. Það er útilokað. Aðild Bandaríkjanna að GATT leyfir það ekki. Við getum ekki gert neinn samning við Sovétríkin eða Vestur-Evrópuríkin, sem gerir okkur slíkt kleift. Það er algerlega útilokað. Það þarf enginn að segja mér neitt um það. Það er gersamlega útilokað. Og auðvitað koma Asíu- og Afríkumarkaðir ekki til greina í þessum efnum. Við getum ekki fengið markað í Efnahagsbandalaginu nema gerast aðili að því með einhverjum hætti. Og það hefði ég talið verri kost en þann, sem við eigum völ á og viljum taka, að fá tollfrjálsan aðgang að EFTA-markaðinum. Ég segi það enn, ef það kynni ekki að vera alveg nógu ljóst, að þetta á auðvitað við nýjar greinar í útflutningsiðnaði til viðbótar þeim, sem þegar er stundaður, og til viðbótar þeim, sem við getum byggt á nýjum íslenzkum hráefnum. Um það þarf ekki að tala, það er búið að tala um það áður og þyrfti ekki að undirstrika það öllu meir. Sannleikurinn er sá, að þetta hefur verið skoðun allra þeirra manna, sem staðið hafa að stofnun viðskiptabandalaganna. Fyrst hv. þm. er hissa á því, að ég skuli hafa sagt þetta, ætla ég að segja honum, að þetta hafa t.d. allir brezkir viðskmrh. sagt undanfarinn áratug, bæði þeir, sem eru úr Verkamannaflokknum, og þeir, sem verið hafa úr Íhaldsflokknum. Þeir hafa verið fylgjandi aðild Bretlands að Efnahagsbandalaginu, en fyrst og fremst hafa þeir verið fylgjandi aðild Bretlands að EFTA. Af hverju vildu Bretar verá með í EFTA? Það var af því að þeir sáu, að þeir þurftu stærri markað en jafnvel brezki markaðurinn var. Sú var ástæðan. Það var ekki af því að þeir vanmætu bandaríska markaðinn eða samveldismarkaðinn. Það er auðvitað hlægilegt. Hann er jafngóður eftir sem áður, hvort sem Bretar eru í EFTA eða utan EFTA. Nei, þá vantaði stærri markað en Bretland sjálft, og þess vegna vildu þeir ganga í EFTA. Af hverju hafa brezkir viðskmrh. mælt með aðild Bretlands að Efnahagsbandalaginu? Af því að þá vantar enn stærri tollfrjálsan markað en EFTA-markaðurinn er. Auðvitað eru það röksemdir fyrir þessu. Þetta eru þeir búnir að segja í 10 ár, þó að það kunni að hafa farið fram hjá hv. þm. Þegar ég segi sama hlutinn hér, sama sjálfsagða og einfalda hlutinn, er það einhver ógnarglæpur. Það er erfitt að koma þessu heim og saman, en þetta er satt að segja svo fáránlegt, svo óendanlega vitlaust, að manni þykir leiðinlegt að þurfa að standa í umr., sem eiga að vera aðalumr. um atriði eins og þessi. Ég get ekki skýrt þessi ummæli hv. þm. öðruvísi en þannig, að hann er á móti og telur ekki þörf á tollfrjálsum markaði fyrir okkur Íslendinga. Hann er á móti EFTA-aðild. Frá þessu sjónarmiði séð eru ummæli hans vel skiljanleg. Ég hef skilið hann og skrif hans á undanförnum mánuðum þannig, að hann sé á móti því, að Ísland gengi í EFTA, m.ö.o. hann telji enga þörf á því, að Ísland fái aðgang að tollfrjálsum markaði, hann sé í raun og veru sammála sessunaut sínum, Magnúsi Kjartanssyni. En þá á hann að segja það, en ekki gera sig að viðundri með því að tala eins og hann talaði. Hann gæti staðhæft þetta, sem hann sagði, ef hann játaði, að hann væri á móti aðild að EFTA, af því að hann teldi enga þörf á nýjum, tollfrjálsum markaði fyrir Íslendinga. Þá er vit í því. En að hafa þessa já, já - nei, nei afstöðu og segja þetta, sem hann sagði núna, í því er ekkert vit. Það er auðvitað kjarni málsins. Hitt get ég vel skilið, að hv. þm. sé sár yfir því að hafa orðið undir í sínum flokki. Hann var búinn að skrifa í marga mánuði í Tímann þannig, að það var ekkert vit í því fyrir Ísland að gerast aðili að EFTA, og er án efa alger EFTA-andstæðingur, m.ö.o. sammála Magnúsi Kjartanssyni í einu og öllu í því, sem hann sagði. En nú hefur hann orðið að taka það erfiða hlutskipti að sér að verja þessa frá- vísunartill., verja þá já, já - nei, nei stefnu eða stefnuleysi, sem orðið hefur ofan á í Framsfl. Ég get vel skilið, að hann kunni því hlutskipti ekki vel, slíkur baráttumaður, sem hann er. En það á ekki að koma fram í því, að hann tali af fullkominni fávizku.



Herra forseti. Ég hef ekki tekið þátt í þessum umr. fyrr um aðild okkar að Fríverzlunarsamtökunum. Hv. þm. er þó ljós afstaða mín til málsins, og hef ég reynt að gera nokkra grein fyrir henni í sjónvarpsumr., sem nýlega fóru fram. Að öðru leyti get ég að mestu vísað til þeirra raka, sem fram hafa komið um EFTA-aðildina í ræðum hæstv. viðskmrh. og hæstv. forsrh., sem talað hafa fram til þessa fyrir hönd stjórnarinnar. En það eru ýmis atriði, sem fram hafa komið í sambandi við EFTA-aðildina eða í umr. og snerta kannske ekki í sjálfu sér beint stofnsamninginn a.m.k. og eðli hans, heldur aðstöðu okkar að öðru leyti, ef við tengdumst EFTA-löndunum, og gefa ástæðu til þess að gera nokkrar aths. Í ræðu hv. 6. þm. Reykv. var mjög klifað á því nú sem endranær, að við legðum mikla áherzlu á að fá hingað til lands erlend fyrirtæki til atvinnurekstrar og erlent áhættufé. Ég skal ekkert út í það fára núna. Ég tel, að það sé eitt af þeim meiri háttar betri verkum, sem mér hefur auðnazt að taka þátt í, að semja um stóriðju hér á landi, semja um, að erlendir aðilar byggðu hér álbræðslu, sem var forsenda fyrir því, að hægt var af okkar hálfu að framkvæma þá stórvirkjun, sem nú hefur verið gerð við Búrfell og haldið var áfram að vinna að. Hann telur, hv. 6. þm. Reykv., að með EFTA-aðildinni séu opnaðar að hans dómi einhverjar nýjar lokur, óæskilegar, fyrir erlendan atvinnurekstur, og segir í því sambandi, að breytingar á lögum um iðju og iðnað og verzlunaratvinnu hafi ekkert að segja í þessu sambandi, vegna þess að þeir aðilar, sem með stjórnvöldin fara, leggi svo ríka áherzlu á að fá hingað erlend fyrirtæki til atvinnurekstrar. Það er alveg eins og hv. þm. geri ráð fyrir því, að við verðum eilífir augnakarlar hér í ríkisstj., sem erum þar nú, og harma ég það í sjálfu sér ekki. En ég vil aðeins vekja athygli hv. þm. á því, að í gildandi lögum - og nú er ég ekki að tala um það frv., sem lagt er fram til breytinga á lögum um iðju og iðnað - geta útlendingar fengið hér atvinnurekstrarleyfi, iðjuleyfi, hjá hvaða lögreglustjóra, sem er á landinu, ef þeir eru bara búsettir hér. Það eru engin skilyrði fyrir því að hafa íslenzkan ríkisborgararétt til að setja hér á stofn iðjufyrirtæki. Það er tekið fram í lögum, að það geti hver, sem er, fengið iðjuleyfi, karl eða kona, ef hann er heimilisfastur á Íslandi, þegar leyfið er veitt, og hefur verið það síðasta árið. Þetta er skilyrðið. Hver útlendingur, sem væri búsettur hér, gæti vegna þessara laga, sem nú eru í gildi, sótt til viðkomandi lögreglustjóra - en í 7: gr. eru það lögreglustjórarnir, sem veita iðjuleyfið - og fengið iðjuleyfi. Þetta er nauðsynlegt, að hv. þm. viti, og það er nauðsynlegt, að hv. þm. viti það líka, að nú geta útlendingar átt hér hlutabréf í hlutafélögum allt að 50% og allt að 100% með leyfi stjórnvalda samkv. gildandi lögum. Það er bara engin ásókn í þetta. Ég kannast ekki við eitt einasta tilfelli, þar sem erlent fyrirtæki hefur óskað eftir slíkri aðild að atvinnurekstri hér á landi ekki meðan ég hef verið ráðh., og ég þekki ekkert dæmi frá öðrum tíma um, að nein ásókn hafi verið í þetta. En ef erlendum fyrirtækjum væri svona mikið í mun að hefja hér atvinnurekstur, þá hafa þau haft þessa aðstöðu. Hv. 6. þm. Reykv. spurði einnig um það, hver hefðu orðið málalok í ferðalagi, sem ég hefði farið á s.l. vori til Norðurlanda gagngert til þess að kanna, hversu mörg norræn fyrirtæki vildu stofna dótturfyrirtæki á Íslandi. Ég kannast bara ekki við neina slíka för af minni hálfu. Mér barst á s.l. vetri heimboð frá dönskum starfsbróður mínum í dönsku ríkisstj., sem fer með iðnaðarmál þar, viðskmrh. og iðnmrh. Dana, fyrir milligöngu danska sendiherrans hér, sem mun hafa haft áhuga á þessu. Hann hafði orðað þetta við mig áður og taldi eðlilegt að koma á sambandi og tengslum milli starfsbræðra í dönsku og íslenzku ríkisstj., eins og honum var kunnugt um, að hafði komizt á í norsku ríkisstj., þegar ég heimsótti starfsbróður minn þar fyrir tveimur árum. Sá hinn sami kom hingað til Íslands í boði ríkisstj., og þess vegna mun þessu boði hafa verið komið á framfæri við mig. Þetta hefur svo einnig leitt til þess, að ég hef fyrir hönd ríkisstj. boðið þessum starfsbróður mínum að koma til Íslands á næsta vori. Þetta var sem sé heimboð til Kaupmannahafnar, sem stóð í 3 daga. Ég fór á mánudegi og kom heim á föstudegi. Ég ræddi að sjálfsögðu iðnaðarmál bæði við ráðh. og embættismenn í rn. Einnig ræddi ég við iðnrekendur og iðnþróunarráð, sat á fundi með því, „Industrirådet“, þar sem mér var gerð grein fyrir því, hvernig um hnútana er búið skipulagslega hjá Dönum. Við ræddum líka mismunandi aðstöðu landanna, einmitt um EFTA-aðstöðuna, og ég hef sagt frá því áður, sem kom fram í þeim umr., að Danir hefðu byggt á þessu og reynt að gera ýmsar áætlanir um nýjan útflutning eftir aðildina að EFTA, og þá var mér tjáð í þessum umræðum, að allar þær áætlanir, sem þar hefðu verið gerðar, hefðu reynzt meira og minna rangar. Það hefði m.ö.o. engin þeirra staðizt, en það hefði ekki verið svo mikill skaði skeður vegna þess, að reyndin hefði verið miklu betri en áætlanir þeirra, sem hjartsýnastir hefðu verið. Iðnþróunin hefði aldrei verið örari í landinu á jafnskömmum tíma og eftir að þeir gengu í EFTA. Þeir sögðu auðvitað frá því, að það hefðu verið efasemdir hjá ýmsum og nokkur andstaða í upphafi gegn EFTA, sem nú bæri ekki lengur neitt á, eins og verið hefur hér á landi, og út af fyrir sig hef ég ekki talið það neitt undarlegt, þó að menn hafi mismunandi skoðanir á því, hvað slík aðild kunni að fela í sér til gagns eða ógagns. Þá spurði hv. 6. þm. Reykv. að því, hvað liði olíuhreinsunarstöðvarmálinu. Hvernig stendur það mál? spurði hv. þm. En þetta var hann að ræða í sambandi við það, að það væru okkar óskir að fá útlendinga til þess að vera með í eða til þess að reisa hér olíuhreinsunarstöð. Nú er það svo, að ég gerði hv. þm. grein fyrir stöðu þess máls í maímánuði s.l. og lagði þá fram í þinginu skýrslu um stöðu málsins eins og hún var þá. Síðan hefur allmikið verið unnið að málinu, og ég geri ráð fyrir því að gera þinginu síðar eftir áramótin nánari grein fyrir því, sem gerzt hefur frá þeim tíma og þar til núna eða hvenær sem að þeirri skýrslugerð kemur. Ég hef lagt áherzlu á það - m.a. vegna þess að hv. þm. hafa óskað eftir því - að gera þeim á hverjum tíma grein fyrir þeim aðgerðum, sem af hálfu stjórnvalda hafa átt sér stað í því máli, en það átti nú að vera einn vankanturinn á okkur, þessum stjórnarherrum nú, að við vildum reisa slíkt fyrirtæki í samvinnu við útlendinga. Nú verð ég að segja það, að í mínum augum er það síður en svo nokkuð verra að kaupa hreinsaða olíu af útlendingum eða útlenzkri - alútlenzkri - olíuhreinsunarstöð hér í Geldinganesi en kaupa hana af olíuhreinsunarstöð við Svartahaf eða annars staðar í Sovétríkjunum. Ég vildi miklu heldur, þó að útlendingar ættu stöðina alla, hafa hana hérna. Þannig hafa Danir t.d. farið að. Hið danska ESSO hefur reist olíuhreinsunarstöð í Kalundborg, 2–3 millj. tonna olíuhreinsunarstöð. Það stendur fallegum stórum stöfum utan á henni Danska ESSO, þegar maður kemur og skoðar stöðina, en það er ekki danskur eyrir í stöðinni. Erlendir aðilar hafa reist hana, og Dönum hefur þótt fengur í því. En hitt er svo rétt, að í sambandi við olíuhreinsunarstöð hér á landi höfum við lagt áherzlu á það eins og kom fram í grg, sem ég lagði fram í þinginu í maí, að við Íslendingar ættum meirihlutann í olíuhreinsunarstöð, sem reist yrði hérna, og hefðum jafnvel einnig aðstöðu til þess að eignast á vissu árabili stöðina alla, ef svo bæri undir. Um þetta mál skal ég ekki fara fleiri orðum nú. Hv. 6. þm. Reykv. vék nokkuð að skýrslu dr. Guðmundar Magnússonar prófessors, og það hefur hent bæði hann og reyndar fleiri þm. að vitna í ýmis ummæli í þessari skýrslu og taka þau nokkuð út úr samhengi, að því er mér hefur fundizt, en sérstaklega er það þó verra, að menn hafa rætt um þessa skýrslu eins og hún ætti að vera um eitthvað allt annað en hún átti að vera um. Og hv. 6. þm. Reykv. sagði, að þetta væri 120 síðna lýsing á iðnaði eins og hann nú er, en ekkert væri í skýrslunni um það, sem spurt væri að. En sjálf hefst skýrslan á 1. síðu með þessum orðum, með leyfi hæstv: forseta: „Í þessari skýrslu er í grófum dráttum hafður sá háttur á, a) að huga að þróun íslenzks iðnaðar á undanförnum árum, b) að athuga áhrif fríverzlunar og tolla almennt, og að síðust, c) að ræða sérstaklega ástand og horfur í einstökum iðngreinum með tilliti til hugsanlegrar EFTA-aðildar.“ Um þetta er skýrslan, og það er þetta, sem þessum ágæta prófessor var falið að gera skýrsluna um. Og þetta kemur reyndar víðar fram í skýrslunni, þannig að menn ættu ekki að þurfa að villast neitt á því. Prófessorinn segir enn fremur, með leyfi hæstv. forseta, á bls. 20: „Tilgangur þessarar rannsóknar er að kanna, hvaða áhrif hugsanleg EFTA-aðild kunni að hafa á íslenzkan iðnað, einkum þann, sem nú er stundaður.“ Það var tilgangurinn að biðja þennan prófessor að kanna iðnaðinn, að reyna það með slíkri könnun, sem ekki hafði áður verið gerð og hvergi var greiður aðgangur að, því að okkar efnahagsskýrslur varðandi iðnað, svo sem marga aðra atvinnuvegi, eru ekki svo fjölskrúðugar. Tilgangurinn var að fá hann til að gera slíka skýrslu til þess, að af því mætti leiða líkur að því, hvernig EFTA-aðildin mundi verka hér á landi eða hvaða áhrif EFTA-aðildin mundi hafa á íslenzkan iðnað einkum vegna hinnar margumtöluðu tollverndar, sem íslenzkur iðnaður hefur notið og sem smátt og smátt á 10 ára aðlögunartímabili átti að hverfa. Ég hygg, að dr. Guðmundur Magnússon hafi unnið mjög athyglisvert verk með þessari skýrslugerð, enda hef ég ekki heyrt neina gagnrýni á hana, en hins vegar hefur töluvert úr henni verið rangtúlkað bæði hér í þingsölunum og í blöðum. En það er auðvitað rétt, sem bent hefur verið hér á, að skýrslan er samin af hlutlausum aðila, og það er varfærnislega til orða tekið og það er auðvitað alveg rétt, að það er ekki allt lof eða jákvætt, sem fram kemur í skýrslunni. Prófessorinn hikar ekki við að benda einnig á þau atriði, sem eru neikvæð, en heildarniðurstaða hans er jákvæð? Hann álítur, að iðnaðurinn standi þannig nú, að EFTA-aðild með þeim samningi, sem liggur fyrir og gerir kleift að öðlast hana, muni leiða til öflugri og meiri iðnþróunar í landinu en ella. Það er meginefni málsins, að eftir að hafa kannað á hlutlausan hátt aðstöðu iðnaðarins nú varð niðurstaða prófessorsins sú, að EFTA-aðild muni vera jákvæð fyrir okkur, að við eigum að gerast aðilar að Fríverzlunarbandalaginu og það muni leiða til öflugri iðnþróunar í landinu eins og reyndar tilgangur EFTA-aðildarinnar að sjálfsögðu er og tekið er fram sem markmið í sjálfum stofnsamningnum, þ.e. að EFTA-samstarfið eða Fríverzlunarsamtökin eigi að stuðla að frjálsari verzlun í þeim tilgangi að auka hagsæld og atvinnu í þeim löndum, sem hlut eiga að máli, ekki einstökum þeirra, heldur öllum aðildarríkjunum. Þá vildi ég aðeins mega víkja að því, sem fram kemur í nál. 2. minni hl. utanrmn. á þskj. 209. Það er næsta furðulegt plagg. Á 1. bls. í því nál. eru öfugmæli við öfugmæli um aðstöðu iðnaðarins og iðnþróun í landinu. Það er hreint eins og þeir aðilar, sem hafa hugsað þetta, hafi aldrei dvalið á Íslandi og komi úr einhverjum allt öðrum heimi. Í fyrsta lagi segir hv. 2. minni hl. utanrmn., að Framsfl. hafi flutt till. um það á Alþ. 1960: „að mörkuð yrði sérstök iðnþróunarstefna og iðnaðurinn efldur og styrktur á þeim grundvelli.“ Ég mundi nú ekki eftir því, að Framsfl. hefði flutt neina till. 1960 um, að mörkuð yrði hér sérstök iðnþróunarstefna, þannig að ég fór í þingtíðindin til þess að sjá þessa merku till. um að marka iðnþróunarstefnu á Íslandi. Till. er í þremur liðum. Iðnþróun er hvergi nefnd í till., hvað þá að mörkuð sé iðnþróunarstefna. En liðirnir eru þrír, efnisliðir þessarar till., og það er í fyrsta lagi að leggja fyrir Rannsóknaráð ríkisins að taka til rækilegrar athugunar og rannsóknar í samráði við Iðnaðarmálastofnun Íslands, hvaða iðngreinar geti hérlendis haft jafngóðan eða betri starfsgrundvöll en hliðstæðar iðngreinar hafa í nágrannalöndum Íslands. Þetta út af fyrir sig mundi sjálfsagt hafa getað leitt til iðnþróunar; við getum sagt það. En sannast að segja hefur sitthvað verið gert af þessu tagi hér á landi, þó að ekki hafi verið skrifuð nein skýrslugerð um það. Félag ísl. iðnrekenda hefur sett á laggirnar hjá sér og með tilstuðlan stjórnvalda útflutningsskrifstofu til þess að efla íslenzkan útflutningsiðnað og nú þegar tekið þátt í allmörgum vörusýningum til þess að auglýsa íslenzkan iðnvarning. Á laggirnar hafði verið sett fyrir þremur árum iðnþróunarráð, sem á fjölmargan hátt hefur fjallað um iðnþróunarmöguleika í einstökum atriðum hér á landi og stuðlað að framgangi ýmissa mála á því sviði, en það hefði orðið of langt mál að fara að rekja þau mál nú í þessum umr., sem þar hafa borið á góma. En m.a. setti iðnþróunarráð á laggirnar útflutningsnefnd, sem átti að hafa það markmið að kanna og athuga möguleika til útflutningsiðnaðar. Og þessi nefnd skilaði áliti á s.l. ári - seinni hluta ársins 1968. Lögð var áherzla á, að tvær af till. nefndarinnar eða ein till. - getum við sagt - kæmi þegar til framkvæmda. Þar var lagt til, að settar yrðu á laggirnar tvær útflutningsnefndir eða tvær samstarfsnefndir til þess að vinna að eflingu útflutningsiðnaðar, önnur til að vinna að útflutningi iðnaðar úr íslenzkum hráefnum og hin til að vinna að möguleikum á útflutningi tækja og véla og búnaðar í tengslum við íslenzkan sjávarútveg, þar sem við höfum vissulega mikla sérstöðu og höfum framleitt ýmis tæki í tengslum við sjávarútveginn, bæði vélar og annað. Þessar nefndir eru báðar starfandi og hafa þegar unnið töluvert að því að undirbúa og gera till. um aðgerðir til þess að efla aðstöðu okkar til útflutningsiðnaðar, og verður nánar gerð grein fyrir því máli seinna. Varðandi iðnþróunartill. Framsóknar vil ég aðeins bæta því við, að á fjárl., sem við erum nýbúnir að afgreiða, voru veittar 3 millj. kr. til útflutningsskrifstofu Félags ísl. iðnrekenda, en hún hefur frá upphafi verið í nánu samstarfi og tengslum við rn., og það hefur verið - það er rétt, að það komi fram - sameiginleg skoðun iðnrekenda, sem að þessari skrifstofu standa, og stjórnvalda, að það væri eðlilegt að veita henni brautargengi með opinberum styrk í upphafi, en í framtíðinni yrði stefnt að því eftir því, sem útflutningur iðnvarnings þróaðist, að iðnaðurinn sjálfur tæki á sig kostnaðinn af rekstri þessarar skrifstofu og af öðrum störfum í sambandi við aukinn útflutning. Í öðrum liðnum í till. Framsóknar um iðnþróunina er hlutazt til um, að stofnlán til iðnfyrirtækja verði aukin einkum til þeirra fyrirtækja, sem vilja hefja eða auka iðnrekstur til framleiðslu á útflutningsvörum. Það er m.a. sagt í þessu furðulega nál. 2. minni hl., að það hafi ekkert raunhæft gerzt, síðan þessi till. var flutt, og þess vegna sé ekki tímabært að fara í EFTA, því að þó að framsóknarmenn hafi verið duglegir að flytja till., þá hafi þær alltaf verið felldar og ekkert verið gert. Um stofnlánin til iðnaðarins er það að segja, að árið 1960, þegar þessi till. var flutt, voru útlán Iðnlánasjóðs 4.4 millj. kr. það árið, og sjóðurinn í heild var í árslok 1959 10 millj. kr. Síðan hefur þessi sjóður vaxið ár frá ári. Það hefur verið þannig, að 1961 eru útlán sjóðsins 9.7 millj. kr., 1962 13.9 millj. kr., 1963 38.8 millj. kr., 1964 50.6 millj. kr., 1965 58.3 millj. kr., 1966 76.5 millj. kr. og 1967 136.1 millj. kr. 1968 verður svo sjóðurinn fyrir afleiðingum af þeim áföllum, sem þjóðarbúskapurinn þá varð fyrir, og árleg útlán lækkuðu niður í 74.2 millj. kr., en hækka svo aftur á þessu ári og er áætlað, að þau verði um 112 millj. kr. Nú eru útlán Iðnlánasjóðs 395.2 millj. kr. M.ö.o., það hefur orðið til á þessu 10 ára tímabili, þegar ekkert á að hafa gerzt, af því að það var ekki samþ. þessi merkilega iðnþróunartill., öflugur stofnlánasjóður hjá íslenzkum iðnaði, sem hefur nú ráðstöfunarfé á hverju ári um og yfir 100 millj. kr. og fer vaxandi. Árið 1963 voru sett ný lög um Iðnlánasjóðinn og honum þá tryggð fjáröflun, og það eru fá lög, sem jafnoft hafa verið gerðar breytingar á á þessu 10 ára tímabili og á iðnlánasjóðslögunum, og þær hafa allar miðað að því að efla sjóðinn. Þá var 1963 tekin upp ný fjáröflun til sjóðsins. Það var iðnlánasjóðsgjaldið, og síðan var framlag ríkissjóðs, sem var þá 2 millj. kr., hækkað - fimmfaldað - í 10 millj. kr., og hefur verið það síðari árin. Heimildir sjóðsins til lántöku hafa verið auknar stórkostlega, ef hann þyrfti á þeim að halda. Það hafa verið sett lög um sérstaka hagræðingardeild í Iðnlánasjóði, og boðið var út fé til hagræðingarlána, en það gekk því miður verr en skyldi. Fyrsti áfanginn var útboð á 25 millj. kr. og seldist á 15. millj. af því útboði. En það kom einmitt á þeim óheppilega tíma, þegar áföllin dundu yfir okkur á árunum 1967 og 1968. Það er auðvitað brýn nauðsyn og ríkisstj. er það ljóst, að efla þarf þessa hagræðingarlánadeild, og ég hygg, að það mundu skapast einmitt nú nýir möguleikar til þess. Sparifjármyndun hefur farið mjög mikið vaxandi í landinu. Hún hefur á þessu ári - það, sem af er - verið miklu meiri en á s.l. ári og hefur nærri því tvöfaldazt. En við aukna sparifjármyndun, eins og nú á sér stað, skapast af sjálfu sér nýir möguleikar til þess að afla slíkum sjóðum nýs fjár eða slíkum deildum, eins og hér er um að ræða í Iðnlánasjóði. Nokkru síðar var svo stofnuð ný deild við Iðnlánasjóð með lagabreytingum, þ.e. lánadeild veiðarfæraiðnaðar á Íslandi, og þeirri deild var lagt til stofnfé, 11.6 millj. kr., og tryggðar tekjur - 1% af tollverði innfluttra veiðarfæra. Þessi deild hefur átt sinn þátt í því, að eina íslenzka veiðarfæragerðin, sem hefur verið uppistandandi, gat haldið áfram rekstri sínum og er nú í verulegum og örum vexti. Síðan var iðnlánasjóðslögunum einnig breytt síðast í október 1967. Þá var ákveðið, að 10% af árlegu iðnlánasjóðsgjaldi skyldi fara til að greiða fyrir hagrannsóknum í þágu iðnaðarins og aðgerðum, sem stuðla að þjóðhagslega hagkvæmri iðnþróun í landinu. Stjórn sjóðsins ráðstafar þessu fé í samráði við Félag ísl. iðnrekenda og Landssamband iðnaðarmanna, og þau hafa fengið þessar tekjur. Nú verða árlegar tekjur Iðnlánasjóðs eða iðnlánasjóðsgjaldið, eins og þarna er talað um, á þessu ári eitthvað nálægt 33 millj. kr., svo að þetta fé, sem þessi landssamtök hafa þarna til hagræðingar og aðgerða, sem stuðla að þjóðhagslega hagkvæmri iðnþróun í landinu, mundi nema á 4. millj. kr. Ég hygg, að þetta hafi verið framkvæmt þannig, að það skiptist nokkuð jafnt á milli þessara aðila. Í þessum sömu lögum um breytingu á iðnlánasjóðslögunum var ríkisstj. heimilað að greiða til lánadeildar veiðarfæraiðnaðar allt að 1.5 millj. kr. til að bæta innlendum veiðarfæraiðnaði það tjón, sem hann hefur, að mati stjórnar Iðnlánasjóðs, beðið vegna ákvarðana stjórnarvalda um breytingu á reglum um möskvastærðir fiskineta 1963 og 1964, en veiðarfæragerðin, sem átti hér hlut að máli, hafði legið með gamlar birgðir, og það hafði gert reksturinn mjög örðugan. Sumt af þessum birgðum var óseljanlegt eftir þessar aðgerðir stjórnvalda, sem ég gat um. Ég minni á þetta til þess að vekja athygli á því, að hér hafa í löggjöfinni á undanförnum árum átt sér stað verulegar lagabreytingar, sem stuðlað hafa á einn eða annan hátt að iðnþróun í landinu, eins og ég nú hef lýst. Ég geri ráð fyrir því, að með aðildinni að EFTA og þeirri aðstöðu, sem er í þjóðfélaginu að öðru leyti nú, þá megi iðnaðurinn búast við því, að til útlána verði á árinu 1970 um fimm sinnum meira ráðstöfunarfé en Iðnlánasjóðurinn íslenzki hefur haft yfir að ráða fram til þessa - eða nálægt 500 millj. kr. Þá er ég að tala um á 4. hundrað millj. kr., sem munu koma inn á árinu frá Norræna iðnþróunarsjóðnum og fé Iðnlánasjóðs, eins og verið hefur. að viðbættri tekjuöflun, sem ríkisstj. mun vinna að íslenzka Iðnlánasjóðnum til handa. Það er auðvitað ekki lítill aflgjafi fyrir íslenzkan iðnað að fá nýja fjárfestingarmöguleika, sem felast í því, að hægt er að veita úr honum um það bil fimm sinnum meira en verið hefur til nýrrar fjárfestingar í vélum og búnaði. Hv. 2. minni hl. utanrmn. gerir grein fyrir því, að Framsfl. hafi nú setið hjá í fyrra, þegar till. var hér um það að leita samninga um EFTA-aðild. Þeir bregða ekki vana sínum nú, eins og niðurlag nál. ber með sér. Þar segir, að þessi mál séu því enn í sömu sporunum og fyrir ári, þ.e. EFTA-málið. Nú hefur á þessu ári verið unnið ótrúlega mikið starf við að ná þeim samningum við EFTA, sem liggja hér fyrir þinginu og eru að allra dómi taldir vera mjög hagstæðir fyrir okkur, en gífurlega mikið verk fór í að koma heim og saman, og svo á ekkert að hafa gerzt. Við vitum núna, með hvaða kjörum við eigum kost á aðild að EFTA, sem við ekki vissum áður. Nú á þessu ári hefur verið haft náið samband við aðila atvinnurekstrarins, bæði í sjávarútvegi og iðnaði sérstaklega. Samin hefur verið þessi skýrsla um iðnþróunina, „Íslenzkur iðnaður og EFTA“, sem dr. Guðmundur Magnússon tók saman, og það hafa verið haldnir óteljandi fundir með þessum aðilum, bæði af hálfu ráðh. og embættismanna, með iðnrekendum í einstökum greinum og sameiginlega. Það hefur komið fram, að á s.l. vori voru skipaðar 18 nefndir í hinum ýmsu iðngreinum hér, og stöðugir fundir voru þá með þessum nefndum, þar sem afstaðan til EFTA-aðildar var skýrð fyrir mönnum og af hálfu iðnrekenda var gerð grein fyrir aðstöðu iðnaðarins til þess að taka á sig skuldbindingar, sem í EFTA-samningnum kynnu að felast. Síðan voru þessi fundahöld tekin upp aftur í haust jafnhliða því, sem margir fundir voru haldnir af hálfu ráðherra iðnaðarmála, viðskiptamála og fjármála með stjórnendum Félags ísl. iðnrekenda, og leiddu fundirnir til þess, að ríkisstj. skýrði fyrir þeim ráðagerðir, sem hún hefði í huga í sambandi við EFTA- aðildina, og gerði grein fyrir ýmsum málum, sem unnið hefur verið að í sambandi við hugsanlega EFTA-aðild. Allt bendir til þess, að iðnrekendur telji sér hag í því að vera meðmæltir því, að Ísland gerist aðili að EFTA, en fram kom í almennri atkvgr., að mikill meirihluti þeirra var fylgjandi þessu. Ég er að nefna þetta m.a. til að sýna, hversu kynlegir þessi samsetningur er í nál., að ekkert hafi gerzt og við stöndum algjörlega í sömu sporum. Það, sem hefur gerzt m.a., svo að ég nefni eitthvað af þessum hlutum, er þeim mönnum kunnugt um, sem skrifa þessi nál. Fjmrh. skipaði fyrri hluta ársins eftir ákvörðun ríkisstj. sérstaka nefnd til endurskoðunar skattalaga, og hafði nefndin það verkefni að kanna áhrif væntanlegrar EFTA aðildar á skattalega aðstöðu fyrirtækja. Nefndin hefur bein fyrirmæli frá fjmrh. um að miða till. sínar við, að skattaleg aðstaða fyrirtækja hér verði ekki lakari en gerist í EFTA-Iöndunum. Það hefur verið skýrt frá því, að þessi nefnd sé komin langt í störfum sínum. Hún hefur skipt þeim í tvennt. Er þar um að ræða till., sem við gerum ráð fyrir, að komi til framkvæmda við næstu álagningu skatta, og þar í eru ákvæði, er auðvelda eiga slit og samruna fyrirtækja skattalega séð, einnig ákvæði, sem draga úr eða koma í veg fyrir tvísköttun arðs af rekstri fyrirtækja og gera eiga hlutabréf þeirra fýsilegri að eiga, kaupa og selja en verið hefur, og í þriðja lagi breyting á afskriftareglum, er miðar að því að breyta þeirri þróun, er rýrt hefur stórlega raunvirði afskrifta undanfarið. Það hefur ekki verið nein launung á starfsemi þessarar nefndar, eins og ég sagði áðan. Höfundi þessarar nefndar á að vera eins kunnugt um þetta og ég geri ráð fyrir að öðrum þm. sé. Meðal atriða, sem hefur verið lýst yfir, að verið væri að vinna að, er það að skapa iðnaðinum aðstöðu og semja reglur um, að við útflutning geti íslenzkir framleiðendur iðnaðarvara boðið erlendum kaupendum útflutningslán eða greiðslufrest, sem er sambærilegt við það, sem býðst erlendis. Jafnframt er verið að kanna það, og hefur Seðlabankinn eftir ósk ríkisstj. forgöngu um það í samráði við fjmrn., viðskmrn. og iðnmrn., hvaða reglur gildi hjá nágrannaþjóðum okkar og öðrum, sem eiga að stuðla að eflingu útflutningsiðnaðar með útflutningsábyrgðum. Þar er um að ræða alveg nýtt kerfi, ef því yrði komið á, í okkar efnahagsmálum, sem ekki hefur verið til hér áður, en sem hefur auðvitað greitt stórkostlega fyrir útflutningsmöguleikum Dana og Norðmanna og þeirra þjóða, sem njóta slíkra útflutningslánaábyrgða. Með tilkomu Norræna iðnþróunarsjóðsins skapast aðstaða til þess annaðhvort að stofna sérstakan aðlögunarsjóð eða veita fé úr einhverri deild norræna sjóðsins eða íslenzka Iðnlánasjóðsins á aðlögunartímabilinu til þess að greiða fyrir því, að iðnaðurinn aðlagist þeim breyttu viðhorfum, sem verða við EFTA-aðildina, og enn fremur til þess að veita mikið fé til tækninýjunga. Gert er ráð fyrir því, að veita sérstök hagstæð lán eða beinlínis framlög til rannsókna og til tækninýjunga til markaðskannana. Það hefur líka verið unnið að því að reyna að afla iðnaðinum tækniaðstoðar í samvinnu við Iðnþróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna, og mér er nokkuð kunnugt um það bæði í sambandi við málmleit og aðrar greinar, sem ég skal ekki tefja tímann á að fara út í. Það er eitt atriði, sem ríkisstj. hefur tekið fram í viðræðum sínum við iðnrekendur og er mjög þýðingarmikið, þegar við göngum í EFTA, að fylgzt verði gaumgæfilega með áhrifum væntanlegrar aðildar að EFTA á iðnaðinn - ekki aðeins á einstakar greinar iðnaðarins, heldur á iðnaðinn í heild. Þetta mundi leiða til þess, að ef þróunin verður óhagstæðari í einstökum greinum, alveg sérstaklega óhagstæð eða eitthvað því um líkt, þá þarf að gera ráðstafanir til þess að koma þeim til sérstakrar hjálpar og einnig hitt, að fari heildarþróunin á annan veg en markmiðið er með EFTA-aðildinni, þá verður að endurskoða okkar afstöðu og e.t.v. slíta tengslum okkar við EFTA, ef svo ber undir. Það hefur réttilega verið vikið að því hér, að það þarf margt að breytast hér til þess, að við getum haft það hagræði af EFTA-aðildinni, sem menn óska. Þar hefur sérstaklega verið m.a. vikið að fræðslumálum, sem hér bar á góma áðan. Ríkisstj. ákvað á fundi sínum þ. 16. þ. m. að skipa nefnd, sem ætti að vinna að því að rannsaka og gera till. um verkkennslu iðnverkafólks og stofna til endurhæfingarstarfsemi og þjálfunar þess, þegar umskipti verða í iðngreinum vegna vaxandi iðnþróunar, þannig að nýjar iðngreinar vaxa upp eða eldri iðngreinar eflast með skjótum hætti samhliða samdrætti í öðrum. Einnig telur ríkisstj., eins og segir í bréfi til þeirra aðila, sem eiga að tilnefna menn í þessa nefnd, nauðsynlegt að íhuga sjóðsmyndun í þeim tilgangi að tryggja því iðnverkafólki bætur, sem sagt er upp starfi, án þess að það sé vegna tilverknaðar þess sjálfs í líkingu við það, sem nú gerist á Norðurlöndum og meðal annarra iðnaðarþjóða. Þeir aðilar, sem hafa verið beðnir um að tilnefna menn í nefnd til að kanna þessi atriði, eru: Tryggingastofnun ríkisins, Iðnfræðsluráð, Iðja, félag verksmiðjufólks í Rvík, og Félag ísl. iðnrekenda, en iðnmrh. mun skipa fimmta mann í nefndina, en hann mun verða form. hennar. Það er svo gert ráð fyrir því að leggja áherzlu á það við nefndina, að hún reyni að hraða störfum sínum sem mest, þannig að ef hún gerði till., sem stjórnin teldi nauðsynlegt að koma í framkvæmd, og atbeina löggjafans þyrfti með, þá gæti komið til kasta Alþ. að taka afstöðu til þess á síðari hluta þingsins. Það er einnig verið an athuga sérstakt námskeiðshald fyrir stjórnendur fyrirtækja, sem ekki er enn búið að ganga endanlega frá. Það er eitt af þeim atriðum, sem lögð hefur verið réttilega áherzla á af mönnum og þarf að kanna vel. Ég veit, að iðnrekendur og stjórnendur atvinnufyrirtækja hér eru mjög jákvæðir í þessum efnum. Þetta hefur komið fram á námskeiðum, sem Stjórnunarfélag Íslands hefur haldið, en það, sem ég er að tala hér um, eru miklu umfangsmeiri námskeið en áður hafa verið haldin hér á landi. Ég skal nú verða við beiðni hæstv. forseta um að lengja ekki fundartímann. Ég vil aðeins ljúka máli mínu með því að lýsa því yfir, að því lengri og meiri sem könnun mín á hugsanlegri EFTA-aðild og aðstöðu iðnaðarins hefur orðið og með hliðsjón af þeirri rannsókn, sem þar hefur farið fram, þeim mun líklegra tel ég, að hér verði um að ræða mjög heillaríkt spor fyrir íslenzkan iðnað, ef við tökum þátt í EFTA. Ég skal játa það, að í upphafi var kannske lögð meiri áherzla á EFTA-aðildina vegna sjávarútvegsins og talið fyrst og fremst honum nauðsynlegt og mest hagræði fyrir hann að EFTA-aðildinni, en mín niðurstaða er nú orðin sú við nánari kynni af málinu, að það sé ekki síður iðnaðinum mikils virði, að við gerumst aðilar að EFTA. Ég hygg, að með því móti skapist og hafi þegar skapazt, sem ég reyndar hef gert grein fyrir áður á öðrum vettvangi, nýtt viðhorf til iðnaðarins. Menn líta á hann öðruvísi en fram til þessa, þ.e. að það sé einmitt fyrst og fremst á iðnaðarins herðum, sem það hvílir að veita móttöku vinnuafli á komandi áratugum, og það er af eðlilegum ástæðum, að það er fyrst og fremst þessi atvinnugrein, sem gæti verið þess umkomin og megnug. Að sjálfsögðu felst ekki í því, að það sé ekki brýn nauðsyn að efla aðrar atvinnugreinar okkar, og auðvitað verður sjávarútvegurinn um langa framtíð sá undirstöðuatvinnuvegur, sem afkoma almennings byggist á, en að mínum dómi hygg ég, að EFTA-aðildin verði sú mesta lyftistöng, sem íslenzkum iðnaði hafi boðizt nokkru sinni, en það er auðvitað reynslan ein, sem fær skorið úr um það, en ég hygg, að þetta verði niðurstaðan.



Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að gera örfá atriði þessa máls, sem komið hafa hér fram við umr., að umtalsefni. Ég vil fyrst leyfa mér að segja það, að ég er mjög ósammála því, sem hæstv. viðskmrh. hefur verið að reyna að gera hér, bæði hér áðan og eins fyrr, að túlka afstöðu manna til inngöngu í EFTA sem prófstein á það, hvort menn séu fylgjandi fríverzlun, og sem úrskurðaratriði í því efni, hvort menn vilji, að hér rísi upp nýjar iðngreinar eða ekki. Þessum málflutningi hefur ráðh. beitt hvað eftir annað, en ég held, að það sé alveg sama, hve oft hann heldur þessu fram, hann fær aldrei rétta útkomu út úr þessu dæmi, og ég ætlaði bara, ef ráðh. hefði verið hérna viðstaddur, að endurtaka það, sem ég hef áður sagt í þessu máli, að ég a.m.k. er hlynntur því, að aukin fríverzlun geti komizt á, en ég er algerlega ósammála þeirri aðferð; sem hér hefur verið viðhöfð. Og ég hygg, að það þurfi ekki að eyða löngum tíma hér til þess að rökstyðja það, því að það liggur í augum uppi. Því er mikið haldið fram hér, að innganga okkar í EFTA hljóti að færa okkur mikla efnahagslega blessun, og það gjarnan rökstutt með því, að Norðmönnum og Dönum hafi vegnað vel í EFTA. Nú mundi ég telja, ef ætti að leggja þetta til grundvallar, að það væri kannske fremur til að gefa vísbendingu um, að erfiðleikar mundu mæta okkur á þessum mörkuðum, því að vitanlega eru þessir markaðir ekki ótakmarkaðir, og því meira, sem aðrar EFTA-þjóðir eru búnar að leggja undir sig, því minna ætti því að verða eftir handa okkur. En málið er nú ábyggilega ekki svona einfalt. Og ég ætla eins og margur hér að vitna í skýrslu Guðmundar Magnússonar prófessors, en þar segir hann á bls. 23 um þá viðskiptaaukningu, sem orðið hefur í bandalagsríkjum bæði EFTA og Efnahagsbandalagsins, með leyfi forseta: „Ekki eru allir sammála um, hversu mikið stofnun EEC eða EFTA beri að þakka þá aukningu viðskipta, sem orðið hefur. En eins og gefur að skilja, hefði óhjákvæmilega orðið talsverð aukning á viðskiptum, að öðru jöfnu, vegna aukningar velmegunar og fólksfjölgunar, enda þótt þessi samtök hefðu ekki verið stofnuð.“ Mér finnst, að hæstv. ráðh. og þeir aðrir talsmenn EFTA-málsins hafi gleymt að vitna í þennan kafla í þeirri skýrslu, sem þeir annars halda mjög á lofti. En þar segir prófessorinn, eins og ég las, berum orðum, að menn greini á um það, hvað mikið sé að þakka stofnun bandalaganna og hve mikil viðskiptaaukning hefði orðið, þó að ekkert viðskiptabandalag hefði verið gert. Ég álít, að það sé hrein fjarstæða, sem hæstv. viðskmrh. sagði hér í kvöld, að það væri ómögulegt að gera iðnþróunaráætlun fyrr en búið væri að tengjast einhverju erlendu bandalagi. Ég segi þvert á móti það, að. það er að mínum dómi fráleitt að steypa sér út í viðskiptabandalög erlend án þess að hafa gert slíka áætlun - án þess að vita, hvað það er, sem við ætlum okkar fólki að vinna, þegar breytingin er um garð gengin.  Hæstv. viðskmrh. gerði hér Norræna iðnþróunarsjóðinn að heilmiklu umtalsefni í ræðu sinni áðan, og hann sagði eitthvað á þá leið, að Norðurlöndin hefðu viljað jafna metin, af því að það væri ljóst, að við EFTA-aðildina mundu þau græða í viðskiptum - þau mundu græða á viðskiptunum, en vilja ekki græða á okkur frændum sínum, þess vegna væru þeir að skila gróðanum í formi Iðnþróunarsjóðsins, 1200 millj. kr., vaxtalaust lán í 25 ár. En hvernig skyldu þá viðskiptin verða við hin EFTA-ríkin? Ætli þau tapi þá því sem svarar gróða okkar af EFTA-aðildinni? En mér skildist það á máli viðskmrh., að vegna þess að Norðurlöndin seldu svo mikið meira til Íslands en þau kaupa frá okkur, þá yrði mismunurinn þessi. En ég sé ekki betur á innflutningsskýrslum og útflutningsskýrslum Hagstofunnar frá s.l. ári, að þessu sé svona farið um öll EFTA-ríkin að einu undanskildu. Frá Bretlandi fluttum við inn vörur 1968 fyrir 1023 millj. kr. Við seldum þeim fyrir 604 millj. kr. Þar er mismunur upp á 420 millj. kr. Bretum í hag. Frá Sviss keyptum við fyrir 70 millj. kr., en seldum þeim fyrir 26 millj. kr. Þar er mismunurinn 44 millj. kr. Svisslendingum í hag. Frá Austurríki keyptum við vörur fyrir 14 millj. 440 þús. kr., en seldum þeim fyrir 240 þús. kr. Þar er mismunur upp á 14 millj. kr. Austurríkismönnum í hag. Megum við þá ekki eiga von á því, að þessi ríki vilji líka fyrir vináttu og frændsemis sakir skila okkur einhverju af þessum mismun? Þeir svara því sem vita. En eitt EFTA-ríki hefur keypt meira af okkur en það hefur selt okkur; það er Portúgal. Portúgalar hafa keypt af okkur fyrir 228 millj. kr., en selt okkur fyrir 11 millj. kr. Ef reikningi hæstv. viðskmrh. um mismuninn í viðskiptunum við önnur norræn ríki mætti beita eins og ég hef hér gert, þá er ljóst, að allur okkar hagur á að koma frá viðskiptunum við Portúgal. Svona finnst mér þessi saga geti litið út. Ég sé, að hæstv. viðskmrh. er kominn, og það er gott; betra seint en ekki. Ég hef beint til hans nokkrum aths. út af þeirri ræðu, sem hann hélt hér áðan, og ég sé ekki ástæðu til þess að endurtaka það, enda vona ég, að hann kynni sér það, sem hér hefur farið fram, meðan hann var í burtu. Menn geta bent á það, að ýmsir sérfræðingar hafi látið frá sér fara álit um áhrif EFTA-aðildar. Ber þar náttúrlega hæst skýrslu Guðmundar Magnússonar, þá löngu ritgerð, en með því að hún hefur trúlega ekki þótt fullnægjandi þrátt fyrir blaðsíðutalið, þá voru þrír aðrir ungir menn fengnir til þess að gera athugun á 25 iðngreinum, sem hugsanlegt væri, að við gætum aukið útflutning á við EFTA-aðild. Niðurstöður þeirra eru mismunandi. Ég tel, að það hafi verið gott að fá þetta verk unnið, en er alveg sannfærður um eftir lestur þeirrar skýrslu, að hún hefur verið unnin í mjög miklum fljótheitum. Um niðursuðuiðnað segja þeir, að EFTA-áhrifin mundu verka vel og í spuna- og vefjariðnaði. Segja þeir engan veginn óhugsandi, að unnt reynist að flytja út gólfteppi, ef af EFTA-aðild verður. Það er sem sé heldur jákvætt. Sama er að segja um prjónlesiðnað, fataiðnað, húsgagna- og innréttingasmíði. Telja þeir, að fyllsta ástæða sé til að áætla, að útflutningsmöguleikar séu töluverðir, ef af EFTA-aðild verður. Hins vegar hefur prófessor Guðmundur Magnússon einnig gert húsgagnaútflutninginn að umtalsefni, og hann segir í sinni skýrslu um hann - þetta eru svo margar skýrslur, að maður finnur þetta ekki alveg strax. „Ástæðulaust er að vanrækja Ameríkumarkað, þótt gengið yrði í EFTA. Þar er stór markaður og kaupgeta mikil. T.d. virðist einkum um Ameríkumarkað að ræða fyrir útflutning á skinnavöru og húsgagnaframleiðslu.“ Húsgagnaframleiðendum eru sem sé allir vegir færir. Það opnast stór markaður fyrir þá í EFTA-löndunum að áliti annarra sérfræðinga - og möguleikar þeirra eru þó einkum í Ameríku. Það er á fleiri sviðum, sem ósamræmi er milli þessara álitsgerða, og svo virðist sem þeir, sem síðar unnu að þessu, hafi ekki haft mikla hliðsjón af því, sem fyrir lá, þegar þeir unnu sitt verk. Um ullarþvott, spuna og vefnað segir þannig Guðmundur Magnússon prófessor, áður en hinir sérfræðingarnir eru búnir að tjá sig um það, að talsverðir möguleikar myndist: „Í ullarþvotti, spuna og vefnaði fylgja kostir stærra markaði ekki síður en gallar.“ Á að byggja nýju iðnþróunaráætlunina á þessu, þegar loksins verður hægt að gera hana, eftir að hæstv. viðskmrh. er búinn að koma landinu í bandalagið? Bæði í skýrslum sérfræðinga og eins í ræðum hæstv. ráðh. hefur mikil áherzla verið lögð á það, hversu samningurinn við Bretland væri okkur sérstaklega hagstæður, vegna þess að það hefði fengizt svo hátt lágmarksverð á innfluttum fiski í Bretlandi, 25 skildingar á „stone“. En ég vil nú spyrja hæstv. ráðh, eða aðra, sem því vilja svara: Er ekki þetta lágmarksverð fyrst og fremst verndarákvæði fyrir fiskframleiðendur í Bretlandi? Og er það ekki rétt, að Bretar hafi viljað hafa þetta lágmarksverð hærra, en samningar Norðmanna og þá kannske Íslendinga líka hafi miðazt við það að lækka lágmarksverðið? Mér fyndist það ekkert óeðlilegt lágmarksverð á fiski í Bretlandi. Það er eitt af því, sem hæstv. ráðh. hafa mest talið þessum samningi til gildis. Fyrir þá, sem ekki hafa fylgzt með málinu, get ég endurtekið það, að hér er um að ræða lágmarksverð á fiskinnflutningi til Bretlands. Mér þykir það ekkert ósennilegt, að brezkir fiskframleiðendur vilji gjarnan vera lausir við samkeppni frá Íslandi og Noregi að einhverju víssu marki, þannig að þeir geti tryggt sínum mönnum eða sjálfum sér ákveðið verð fyrir fiskinn, áður en það kemur til greina; að Íslendingar og Norðmenn fari að keppa við þá. Og ég er ekkert viss um, að þegar lágmarksverðið er 25 skildingar á „stone“ og þegar það verður eftir eitt ár komið upp í 27 skildinga og eftir eitt ár þaðan í frá enn þá hærra, - þá verði svo afskaplega mikill markaður fyrir íslenzkan fisk í Bretlandi. Það fer a.m.k. allt eftir því, hvernig fiskveiðarnar hjá þeim sjálfum ganga, því að þeim er tryggður alger forgangur að þessum markaði. Ég minntist áðan á þessar skýrslur, sem hér hafa verið gerðar mjög að umtalsefni og mikið hrósað. Ég vil segja það, að það er ágætt að fá þessar skýrslur, og ég vanþakka ekki þeim mönnum, sem þau verk hafa unnið. Þeir hafa sjálfsagt unnið sín verk, eins og hægt var við að búast miðað við þann tíma og þær aðstæður, sem þeim voru búnar til þess. En ég er ósköp hræddur um það, að þetta sé heldur lítið innlegg til þess að byggja nýja utanríkisviðskiptastefnu á, og til þess að minna hæstv. ráðh. á það, að ég er ekki einn um þá skoðun, þá ætla ég að leyfa mér að vitna hér í viðtal, sem Alþýðublaðið átti hér við Guðjón Sigurðsson, formann Iðju, þann 13. þ.m. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nokkuð að lokum?“ Þá segir Guðjón: „Mér finnst persónulega, að það þurfi að taka upp kerfisbundna athugun á því, hvers iðnaðurinn almennt er megnugur, en ekki treysta á happa og glappa aðferðina.“ Hann er sem sé alveg á því, að það verði hægt að gera iðnþróunaráætlun, þó að ekkert handalag sé fyrir hendi, eða ég skil þessi ummæli svo. Í viðtalinu segir enn fremur á einum stað: „Og höldum svo áfram að láta dæmin tala um það hve EFTA-málið er lagt fram á ótraustum grunni hvað viðvíkur iðnaðinum. Á bls. 162 er getið iðngreina og hve mörg svör fengust hjá hverri iðngrein við sérstökum spurningalista í sambandi við hugsanlega EFTA-aðild. Þar kemur fram, að svarprósenta er 12% í plastiðnaði, 75% í matvælaiðnaði, 50% í kexgerð, ekkert svar í skógerð, pappírsvörugerð, prentun, sútun og verkun skinna, gúmiðnaði, skartgripa- og góðmálmasmíði!“ Ekkert svar, ekki frá einu einasta fyrirtæki. Og hvað er þá hægt að segja um framtíð eða jafnvel nútíð þessara fyrirtækja, þegar sérfræðingarnir fá ekki eitt einasta svar frá þeim, sem við þessar atvinnugreinar vinna? Það er aðeins ein tilvitnun enn, herra forseti, í þetta viðtal. „Hvernig horfir EFTA-aðild við iðnverkafólki?“ spyr blaðamaðurinn. „Ákaflega illa, svaraði Guðjón að bragði. Ekki verður betur séð en fjöldi iðnverkafólks verði atvinnulaust, þegar ákveðnar iðngreinar draga saman seglin eða hætta alveg störfum. Guðmundur Magnússon bendir á í skýrslu sinni, að í staðinn geti risið hér hvers konar efnaiðnaður, rafeindatækjaiðnaður og ný tegund af veiðarfæraiðnaði og málmsmíði. - Í fljótu bragði sýnist mér þetta að mestu draumórar, og get nefnt sem dæmi að lyfjaiðnaður getur ekki orðið umtalsverður fyrr en eftir langan aðdraganda, og hvað snertir rafeindataekjaiðnaðinn þá eru Japanir komnir þar svo framarlega, og þeirra iðnaður orðinn svo sjálfvirkur, að þeir hljóta að ráða á þessum markaði í framtíðinni. Er við lítum á málmsmíðina þá er skemmst að minnast hvaða viðtökur Jón Þórðarson fékk þegar hann fann upp plastfilmukælikerfið það vildi enginn banki lána fé til þeirrar verksmiðju, og ég á ekki von á snöggri hugarfarsbreytingu í þeim efnum. Ef flett er á bls. 145 í skýrslunni, þá segir þar á einum stað orðrétt: „Laun eru tiltölulega lág hér og veitir þetta hlutfallslega yfirburði. Þessir yfirburðir gætu auðvitað horfið með of miklum launahækkunum.“ Þarna er einmitt mergurinn málsins,“ segir þessi forystumaður iðnverkafólksins að lokum „- hugsanlegir yfirburðir hverfa ef við eigum von á sömu lífskjörum í iðnaðinum og frændur okkar á Norðurlöndunum.“ Þetta viðtal hlýtur hæstv. viðskmrh. að hafa lesið, þar sem það er birt í hans eigin blaði, Alþýðublaðinu, 13. des., og ég segi það, að sá maður, sem lætur þetta eftir sér hafa, er áreiðanlega ekkert síður kunnugur málefnum iðnaðarins og iðnaðarfólksins en margir þeir menn, sem hér hafa verið leiddir fram sem vitni - nema auðvitað miklu fremur. Þetta er ekki bölsýni okkar framsóknarmanna eða skammsýni Alþýðubandalagsmanna. Fyrir nokkrum árum var ég í borgarstjórn með þessum manni. Þá var hann þar fyrir Sjálfstfl. Ég skal ekkert segja, hvaða flokk hann fyllir nú, en ég veit ekki til þess, að hann sé í okkar röðum a.m.k. Þetta er ekki framsóknarbarlómur. Þetta er sennilega bara raunsæi manns, sem starfar í þessari grein og þekkir betur til en ýmsir, sem hér hafa verið leiddir sem vitni - betur en þeir, sem hér hafa gerzt talsmenn tafarlausrar inngöngu í EFTA. Ég held, að það hafi verið hæstv. iðnmrh. mér heyrðist það í dag - sem sagði, að menn mættu alls ekki túlka skýrslu Guðmundar Magnússonar prófessors öðruvísi en hún væri né reyna að fá út úr henni annað en þar stæði. Þessu er ég fyllilega sammála. En því miður hefur það hent einn hv. þm. að reyna að lesa út úr þessari skýrslu allt annað en þar stendur. Þessi þm., sem hér er um að ræða, er hv. 7. landsk., Sveinn Guðmundsson. Ég mundi ekki vera að eltast við þetta, ef það hefði bara komið fram í ræðu hv. 7. landsk. þm. Þá hefði ég bara talið það venjulegan meðalmisskilning á því, sem í skýrslunni stendur. En vegna þess að Morgunblaðið er búið að gera þennan málflutning að sínum og það verður að ætla, að fleiri hafi farið yfir þetta, þannig að hér sé ekki um misskilning að ræða, heldur eitthvað annað, þá ætla ég að leyfa mér að leiðrétta þetta. Það þarf ekki að taka langan tíma. Málið er ljóst. Í Morgunblaðinu í dag eru þessi ummæli höfð eftir hv. 7. landsk. þm.: „Í skýrslu próf. Guðmundar Magnússonar er átakanlega bent á það, hversu íslenzkum fyrirtækjum hefir verið mismunað með fjármagn frá lánastofnunum hér á landi. Í skýrslunni þar sem fjallað er um löng lán segir með leyfi hæstv. forseta.“ - Og hér kemur tilvitnun innan gæsalappa. Ég bið menn að taka eftir þeirri tilvitnun. Hún er svona: „Verndaðar iðngreinar eru að 28.9% fjármagnaðar með löngum lánum, en óverndaðar eða lítt verndaður iðnaður að 22.3%, og sé sleppt samvinnu- og ríkisrekstri er talan 17.8%.“ Hér lýkur tilvitnuninni. Þetta er sem sé sú orðrétta tilvitnun úr skýrslu Guðmundar Magnússonar, sem þm. leggur svo síðan út af á þessa leið: „Hér kemur afdráttarlaust fram hjá prófessornum það, sem reyndar voru mér ekki ný sannindi, að samvinnurekstri og ríkisrekstri hefir verið stórlega ívilnað með langtíma lánum, og annað sem mér var ekki jafn vel ljóst fyrr en nú, verndaður iðnaður hefir verið betur meðhöndlaður af lánastofnunum heldur en óverndaður. Ég lýsi ánægju yfir að fá þetta svo berlega fram og má segja að það skýri margt af því, sem ég hefi áður haft hugmynd um og hefi áður látið uppi hér á Alþingi.“ Nú ætla ég að leyfa mér að vitna í skýrslu Guðmundar Magnússonar orðrétt, en hann segir á bls. 107–108 þessi orð, sem hljóta að vera tilvitnun hv. þm., þó að svona slysalega hafi tekizt til eins og brátt mun koma í ljós, en þar segir: „Verndaðar iðngreinar eru að 28.9% fjármagnaðar með löngum lánum, en óverndaðar eða lítt verndaðar að 22.3%, og sé þremur iðngreinum, þar sem samvinnu- og ríkisrekstur er stundaður, sleppt, verður talan 17.8%.“ M.ö.o. það hafa verið teknar út úr þessu úrtaki þrjár greinar til þess að fá ...  En ósköp er ég hræddur um, að þetta verði eitthvað svipað eins og með Búrfellsvirkjun. Áttum við ekki allir að hafa verið á móti henni? Er það ekki endurtekið við svo til hvert einasta tækifæri, sem stóriðjurekstur og raforkuþörf ber á góma: Þessir menn voru á móti Búrfellsvirkjun, þó að þingtíðindin segi auðvitað allt annað. 



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls í umr. um þetta mál, enda sannast sagna í nokkuð erfiðri aðstöðu til þess. Það er þó eitt atriði aðallega, sem fram kom í ræðu hæstv. viðskmrh. hér áðan, sem mig langar til þess að víkja nokkrum orðum að. Hæstv. ráðh. sagði efnislega m.a. og margendurtók það, að versti kosturinn í þessu máli væri sá að bíða eins og framsóknarmenn legðu til. Það væri stórhættulegt, sagði ráðh., sérstaklega ef Efnahagsbandalagið kynni að stækka við tilkomu nýrra aðildarríkja. Enn fremur sagði ráðh., að því fyrr sem við byrjuðum að aðlaga efnahagslíf okkar þeim reglum, er giltu á meðal EFTA-ríkjanna, þeim mun auðveldara yrði fyrir okkur að semja við Efnahagsbandalagið á sínum tíma. Fór hann síðan mörgum orðum um þetta ábyrgðarleysi framsóknarmanna í því að leggja nú til með sérstakri dagskrá, að málinu yrði frestað. Vegna þessara ummæla langar mig til þess að rifja upp í stuttu máli aðgerðir Íslendinga í sambandi við fríverzlunar- og viðskiptasamstarf Vestur-Evrópuríkja, en saga sú er nákvæmlega jafngömul, upp á mánuð, ráðherradómi Gylfa Þ. Gíslasonar sem viðskmrh. Íslendinga, en sem slíkur hefur hann óumdeilt forystuhlutverk um allar aðgerðir Íslendinga í þeim málum allt fram til þessa dags. Það var einmitt í júlímánuði 1956 eða sama mánuði og hin margumtalaða vinstri stjórn settist að völdum á voru landi, Íslandi, að úti í París hófust umr. á ráðherrafundi Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu, OEEC, um, hvort þau 17 Evrópuríki, sem að þeirri stofnun stóðu, gætu stofnað til fríverzlunarsamstarfs sín í milli. Niðurstaðan af þessum umræðum var jákvæð, þannig að í febrúar 1957 hófust samningaviðræður meðal aðildarríkja OEEC um stofnun allsherjarfríverzlunarsvæðis í Vestur-Evrópu. Ísland tók þátt í þessum umr. og störfuðu fulltrúar Íslendinga á þessum tíma þar að sjálfsögðu á ábyrgð þeirrar ríkisstj., sem þá sat að völdum á Íslandi, sem var vinstri stjórnin, eins og ég hef áður vikið að. Viðræður þessar leiddu hins vegar ekki til stofnunar fríverzlunarsvæðis, er næði til allrar Evrópu, þar sem Frakkar aðallega vildu efna til nánara samstarfs eða svipaðs samstarfs og sex Vestur-Evrópuríki höfðu efnt til með stofnun Efnahagsbandalagsins árið 1957. Svo langt vildu fæst ríkjanna - og þá fyrst og fremst England - ekki ganga, og slitnaði því upp úr þessum umr. í árslok 1958. Ári síðar eða þar um bil, í ársbyrjun 1960, var svo EFTA stofnað formlega, án þess að Ísland væri þar með, sem þó hefði vafalítið verið mögulegt á þeim tíma, hefði viðkomandi ríkisstj. haft á því áhuga þá. Árið 1961 var hins vegar kannað óformlega, hvort ástæða væri til þess að tengjast Fríverzlunarbandalaginu. Hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, skýrði svo frá í ræðu á Alþ. þann 12. nóv. 1962 í skýrslu, sem hann gaf á vegum ríkisstj. um Efnahagsbandalagið og Ísland, en þar sagði m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í ársbyrjun 1961 var talið, að í undirbúningi væru viðræður um einhvers konar sameiningu bandalaganna. Ríkisstj. tók þá til athugunar, hvort ráðlegt væri að leita aðildar að Fríverzlunarbandalaginu. Tilgangurinn hefði fyrst og fremst verið sá að öðlast samstöðu með fríverzlunarbandalagslöndunum í samningum við Efnahagsbandalagið, svo og að leita innan Fríverzlunarbandalagsins hagkvæmrar lausnar á sérstökum vandamálum okkar í því skyni, að sú lausn yrði fordæmi, er lagt yrði til grundvallar í samningum við Efnahagsbandalagið. Það mælti einnig með því, að þessi möguleiki væri athugaður, að Fríverzlunarbandalagið hafði afráðið að hefja umræður um stefnu sína í sjávarútvegsmálum á árunum 1961 og að í samningum Finna við Fríverzlunarbandalagið hafði tekizt að finna lausn á vandamálum þeirra, að því er snerti viðskipti við Austur-Evrópu, er hugsanlega gætu orðið okkur fordæmi. Í sambandi við þessar athuganir áttu íslenzkir embættismenn óformlegar könnunarviðræður við embættismenn nokkurra aðildarríkja Fríverzlunarbandalagsins og framkvæmdastjórn þess. Þegar komið var fram í maí, var hins vegar orðið ljóst, að Fríverzlunarbandalagið mundi ekki semja sem heild við Efnahagsbandalagið, heldur mundu einstök lönd þess hvert um sig leita aðildar að Efnahagsbandalaginu og freista þess að fá hvert í sínu lagi lausn á sérvandamálum sínum, þótt gert væri að vísu ráð fyrir, að þau hefðu samráð sín í milli. Þegar svo var komið, taldi ríkisstj. það ekki geta verið til gagns, að Ísland leitaði aðildar að Fríverzlunarbandalaginu, og var athugun málsins því hætt.“ Þetta er úr ræðu hæstv. viðskmrh., og ég gat um, hvenær hún var flutt, hér í upphafi. Ég vil vekja athygli háttv. þm. á niðurlagi þessa kafla í ræðu hæstv. ráðh., þar sem segir, að þegar það hafi legið fyrir, að Fríverzlunarbandalagið mundi ekki semja sem heild við Efnahagsbandalagið, þá hafi ríkisstj. talið, að það gagnaði ekki íslenzkum hagsmunum að leita aðildar að EFTA og því hefði athugun málsins verið hætt. Nú hins vegar er mat hæstv. ríkisstj. gjörbreytt, að því er sami Gylfi Þ. Gíslason segir nú. Hvað hefur breytt þessu mati hæstv. ríkisstj.? Hví er það talið bráðknýjandi að fá samþykkta EFTA-aðild nú, eftir að einstök EFTA-ríki hafa sótt um aðild að Efnahagsbandalaginu, tími til viðræðna á næsta leiti og yfirgnæfandi líkur á útvíkkun Efnahagsbandalagsins og á breytingum vegna tilkomu Englands í bandalagið og ýmissa annarra nýrra ríkja? Hæstv. viðskmrh. reyndi áðan að skýra þessi skoðanaskipti með því, að árið 1961 og 1962 hefðum við ekki verið reiðubúnir vegna innri málefna okkar að tengjast Fríverzlunarbandalaginu og þau skilyrði hefðu fyrst verið fyrir hendi fyrir 2–3 árum síðan. Ekki fær sú skýring staðizt, ef hafðar eru í huga fyrri yfirlýsingar sama hæstv. ráðh. um sama efni, því að í ræðu sinni, áður ívitnaðri af mér frá 12. nóv. 1962, segir hann, að íslenzkir embættismenn hafi átt könnunarviðræður við embættismenn nokkurra aðildarríkja EFTA og einnig framkvæmdastjórn þess. Varla hefðu slíkar viðræður verið upp teknar síðla árs 1961, ef skilyrði hér innanlands til EFTA-samstarfs voru þá jafnlangt fram undan, eins og hæstv. ráðh. heldur nú fram í dag. Ég verð að segja það sem mína skoðun, að slík tvísögli hjá hæstv. ráðh. er ekki sérstaklega traustvekjandi. En fleira gerðist í þessum málum, sem sýnir tvískinnung í málflutningi hæstv. ráðh. fyrr og nú, því að það gerðist, skömmu eftir að hæstv. ríkisstj. missti allan áhuga á EFTA, sbr. fyrri ummæli Gylfa Þ. Gíslasonar, sem ég vék að áðan, að í herbúðum hennar kom upp mikill áhugi á því, að Ísland tengdist Efnahagsbandalagi Evrópu, helzt sem aukaaðili, en til vara með gerð viðskipta- og tollasamnings. Voru nú bumbur barðar í áheyrn alþjóðar um þessa nauðsyn og m.a. leitað álits flestra meiri háttar samtaka atvinnuveganna í landinu um nauðsyn þess að tengjast Efnahagsbandalaginu. Flest þessara samtaka, að undanskildu Alþýðusambandi Íslands, munu hafa á þeim tíma lýst sig samþykk því að leita viðræðna um tengsl við Efnahagsbandalagið á grundvelli þeirra takmörkuðu upplýsinga, sem ríkisstj. gat gefið forystumönnum þessara samtaka á þessum tíma. Könnunarviðræður voru líka hafnar, sbr. ræðu Gylfa Þ. Gíslasonar hér áðan um för hans og Jónasar Haralz til höfuðborga Efnahagsbandalagsríkjanna. Hæstv. viðskmrh. sagði á Alþ. 12. nóv. 1962 m.a. það skoðun sína og ríkisstj., að nauðsynlegt væri, að Ísland tengdist Efnahagsbandalaginu. Hann taldi enn fremur, að ef Ísland tengdist Efnahagsbandalaginu á grundvelli aukaaðildar, sem hann taldi greinilega eðlilegast, þá yrði slíkur samningur að vera á grundvelli tollabandalags Íslands og Efnahagsbandalagslandanna, en eins og hv. alþm. vita vel, er aðalmunur EFTA og Efnahagsbandalagsins, sem er mjög mikill, sá, að hið fyrra er fríverzlunarbandalag, en hið síðara er tollabandalag. Árið 1963 var kosið til Alþ. á Íslandi. Þá var mjög rifizt um það á umræðufundum, hvort tengjast ætti Efnahagsbandalaginu eða ekki, og var stefna ríkisstj. þá sú, sem ég hef áður vikið að og kom fram í áður tilvitnuðum ummælum Gylfa Þ. Gíslasonar. Eftir kosningarnar fór svo áhugi ríkisstj. á efnahagsbandalagsaðild eða tengslum við það bandalag að fjara út. Viðræður Efnahagsbandalagsins og Breta fóru út um þúfur í ársbyrjun 1963, og EFTA-ríkin tóku þá afstöðu að treysta meira samstarfið sín í milli og flýta áætluðum tollalækkunum. Allt kjörtímabilið 1963 til 1967 leið, án þess að hæstv. ríkisstj. sýndi minnsta áhuga á að tengjast EFTA, svo að vitað sé, og það er fyrst í ársbyrjun 1968 með stofnun EFTA-nefndar þingflokkanna, að veruleg athugun hefst á hv. Alþ. á málinu að frumkvæði ríkisstj. Ég hef rakið sögu þessa máls vegna þeirra frýjunarorða, sem hæstv. ráðh. hafði hér fyrir kvöldmatinn um dagskrártill. framsóknarmanna, og enn fremur í þeim tilgangi að sýna fram á hikandi og reyndar mjög breytilega afstöðu hæstv. ríkisstj. til spurningarinnar um, hvort æskilegt sé að tengjast EFTA eða ekki. Árið 1961 eru teknar upp könnunarviðræður um málið, og mikill áhugi virðist á því að tengjast EFTA í herbúðum ríkisstj.-flokkanna. Skömmu síðar er sá áhugi á burtu, en í staðinn vaknar áhugi á að tengjast Efnahagsbandalagi Evrópu. Árið 1963 er sá áhugi líka á braut, og algjört áhugaleysi virðist heltaka hæstv. ríkisstj., bæði á EFTA og Efnahagsbandalaginu. Varir það áhugaleysi um langt árabil eða þar til áhugi á EFTA vaknar á ný í ársbyrjun 1968, sem leitt hefur til þessarar aðildartill., sem hér er verið að ræða í kvöld og á að samþykkja í kvöld eða nótt, því að engan tíma má missa í því að tengjast EFTA að dómi hæstv. viðskmrh. Mér finnst, sannast sagna, forysta hæstv. ríkisstj. og þá fyrst og fremst hæstv. viðskmrh: í þessu máli ekki vera slík, að hún veki traust; lái mér það hver, sem vill. Á mörgum öðrum sviðum hefur hæstv. viðskmrh. jafnframt sýnt svipað staðfestuleysi, og hirði ég ekki um að tíunda dæmi þar um hér, því að þau eru hv. þm. vel kunn. Þótt ég sé sannfærður um það, að það sé hagkvæmt íslenzkum viðskiptahagsmunum og íslenzkri efnahagsstarfsemi í framtíðinni að tengjast EFTA upp á þau býti, sem í boði eru, og hafi barizt fyrir þeirri skoðun í mínum þingflokki, þá viðurkenni ég þó þau rök flokksbræðra minna ýmissa, er aðra skoðun höfðu á málinu, að á miklu velti, hver með framkvæmd jafnviðamikils málefnis fari og EFTA-málið í reynd er. Vond framkvæmd og hringlandi getur í sjálfu sér breytt góðu máli í vont, og eins og ég hef þegar sagt, þá hvetur 13 ára reynsla af forystu hæstv. viðskmrh. ekki til bjartsýni um framkvæmd EFTA-samstarfs undir hans forystu.



Herra forseti. Ég var búinn að ákveða að taka til máls, þegar þessi þáltill. var til fyrri umr., en þar sem hæstv. viðskmrh. var mjög ókyrr í þingsalnum, þegar umr. fór fram í síðara skipti, þá hætti ég við það þá, en það gleður mig, að hann skuli vera nú viðstaddur þessa umr. Þáltill. sú, sem hér er til umr., er aðeins tvær línur. En þó gæti þessi ályktun reynzt það stór og áhrifamikil fyrir þjóðina, að Alþingi Íslendinga hafi ekki fjallað um eins veigamikið og áhrifaríkt mál um árabil. Fer þetta alveg eftir því, hvernig þróun mála verður í Evrópu í náinni framtíð og hvernig við bregðumst við þeim breytingum, sem kunna að verða þar, og líklegt er að verði eins og nú horfir. Á hinn bóginn fer það eftir því, hvaða ráðstafanir verða gerðar hér innanlands til að gera það mögulegt, að útflutningsatvinnuvegirnir verði a.m.k. á einhverjum veigamiklum sviðum samkeppnishæfir á næstu 4–7 árum á mörkuðum EFTA-ríkjanna, en ekki á 10 ára tímabili, eins og áróðursmeistarar ríkisstj. vilja vera láta, því að þá eiga allir tollar að vera niður felldir. Það liggur því í hlutarins eðli, að aðlögunartíminn er mikið skemmri en þessi 10 ár. Um hitt má deila, hve langur hann er. Ég geri ekki ráð fyrir því, að við getum staðið utan við hvers konar samvinnu eða samtök á þessum sviðum til lengdar, en það þýðir ekki það, að við eigum að fara út í slíkt blindandi án raunhæfs mats á stöðu okkar atvinnuvega og þá fyrst og fremst iðnaðarins, eins og mér virðist, að eigi að gera nú, og eins og VI. fskj., sem þessari þál, fylgir, ber með sér, þ.e. skýrsla Guðmundar Magnússonar prófessors um iðnaðinn og EFTA. Þessi skýrsla er, þegar hún er athuguð, ekkert nema áróðursplagg fyrir inngöngu okkar í EFTA og hefur því mjög lítið gildi fyrir hv. alþm., er þeir ætla að taka afstöðu til málsins. Þó að hann segi, að það sé auðsærra, hverju við sleppum, en hvað við hreppum, þá gengur hann að mestu fram hjá því, sem auðsærra er, en reynir að skýra þær hillingar og færa þær nær okkur, sem hæstv. viðskmrh. hefur nótt og dag fyrir augum sér, svo að allt annað virðist horfið sjónum hans. Dagblaðið Vísir sagði hér á dögunum eitthvað á þá leið, að niðurstaða í EFTA-málinu væri fundin, prófessorinn hefði talað. Ef afstaða hæstv. ríkisstj. hefur alltaf verið byggð á jafntraustum grunni og niðurstaða prófessors Guðmundar, sem byggð er á hans eigin skýrslu, þá þarf engan að undra lengur, þó að mörgu hafi skolað fyrir borð af viðreisnarskútunni á liðnum árum. Hvers vegna vantar það í skýrsluna, sem auðsærra er? Var prófessor Guðmundi sagt að líta fram hjá því eða a.m.k. draga það ekki fram í dagsbirtuna, sem neikvætt væri í málinu, eða gera lítið úr því og breiða yfir það, eftir því sem föng eru á? Eða þorði hæstv. ríkisstj. ekki að sjá framan í þetta mál í réttu ljósi? Hæstv. viðskmrh. sagði hér áðan, að það væri ekki hægt að gera iðnþróunaráætlun, fyrr en við værum búnir að ganga í EFTA, það yrði að miða hana við þetta sérstaka markaðssvæði, annars væri allt verkið til einskis unnið. Hvers konar málflutningur er þetta? Ef stjórnarliðið er sammála um að ganga inn í EFTA að athuguðu máli og það sýnir fram á, að það sé hagkvæmt, felst engin áhætta í því að gera iðnþróunaráætlun, nema hæstv. ríkisstj. óttist það, að sú athugun og áætlun muni leiða í ljós, að innganga í Fríverzlunarbandalagið sé ekki tímabær, ekki hagkvæm fyrir okkur. Áhættan við slíka áætlunargerð getur ekki falizt í öðru. En ef Fríverzlunarbandalagið skyldi nú blátt áfram leysast upp á næstunni eins og hugsanlegt er, en við værum þá búnir að ganga í EFTA, gera iðnþróunaráætlun og framkvæma hana að einhverju leyti, er þá ekki enn meiri áhætta í slíku en að huga að okkar innri málum í bili og sjá síðan til, hver þróunin verður? Þótt hæstv. viðskmrh. gengi fram hjá þessu atriði í ræðu sinni áðan, þá var allur málflutningur hans þannig, þegar hann ræddi um iðnþróunaráætlunina, að af honum er ekki hægt að draga aðra ályktun en hæstv. ráðh. telji, að slíkt ástand yrði okkur hættulegt og þá verr farið en heima setið. En verður ekki sagt þá, að þar sem við verðum á annað borð búnir að byggja upp útflutningsiðnað okkar fyrir þennan markað, þegar þar að kemur, þá verði ekki aftur snúið, og því séum við neyddir til að ganga inn í Fríverzlunarbandalagið? Í raun og veru færði hæstv. viðskmrh, fullgild rök fyrir þessu í ræðu sinni hér áðan. Og hvers virði yrði þá 12 mánaða úrsagnarákvæðið fyrir okkur? Ég held, að enginn hafi í raun og veru komið fram með fyllri rök fyrir því, að það sé hreint glapræði að ganga í EFTA nú og byggja upp okkar framleiðslu fyrir EFTA-markaði, á meðan allt er í óvissu um framtíð bandalagsins, en einmitt hæstv. viðskmrh. sjálfur í ræðu sinni. Nú ætti hvert barn að geta séð það, að það, sem skiptir mestu máli fyrir þjóðina, er að hafa aðgang að hlutlausri greinargerð um alla atvinnuvegina, hvernig þeir standa miðað við það ástand, sem verður eftir 5–7 ár, eftir að EFTA-aðild verður samþ. Það er gott út af fyrir sig að benda á, hverjir séu eða verði möguleikar á framleiðslu fyrir útflutning, en þarf ekki líka að reyna að gera sér grein fyrir því, hve langan tíma það taki að byggja slíka framleiðslu upp og koma henni í það form, að hún sé samkeppnishæf á jafnréttisgrundvelli? Og verður ekki aðlögunartíminn að miðast við það? Og er ekki eins nauðsynlegt, að þjóðinni sé gerð grein fyrir því, hvað tapast, hvað sé vonlítið að starfrækja áfram, hvaða greinum þurfi að umbylta og hvað það taki langan tíma? Er ekki líklegra, að stjórnarvöld og þá ekki. síður atvinnurekendur mundu reyna að berja í brestina í tíma, eftir því sem skynsamlegt þætti, ef það lægi fyrir, áður en málið er afgreitt hér á hv. Alþ., hvernig staðan er í hverri grein? Og þá mundi þessi stutti aðlögunartími miklu frekar nægja. Við lestur þeirra fskj., sem þál. fylgir, verður ljóst, hvað málið er í raun og veru lítið undirbúið, hvað þetta snertir, og þegar farið er ofan í hverja einstaka iðngrein í skýrslu prófessors Guðmundar og athuguð er umsögn hans og svo niðurstaða í hverju tilfelli, hlýtur þessi spurning að vakna: Er iðnaður okkar virkilega svona vel á vegi staddur, að líklegt sé, að hann standist samkeppni þróuðustu iðnaðarþjóða veraldarinnar í sem næst hverri grein? Hvaða heilvita maður trúir því? Er þessi niðurstaða prófessors Guðmundar í samræmi við það, sem áður er vitnað til í skýrslu hans, að auðsærra sé, hverju við töpum, en hvað vinnst við EFTAaðild? Er ekki hætt við, að miklir fjármunir fari að óþörfu í súginn, ef þetta atriði liggur ekki fyrir, áður en ákvörðun er tekin - ef til vill ekki óverulegur hluti af Iðnþróunarsjóðnum? Hvaða tilgangi þjónar það að setja fjármuni í það að breyta þeim fyrirtækjum og endurbyggja þau, sem komast í vonlitla eða vonlausa aðstöðu, þegar tollverndin hverfur og verði það gert, hver ber þá ábyrgðina á slíku? Er það ekki fyrst og fremst hæstv. ríkisstj.? Hún hefur vanrækt að láta gera viðhlítandi hlutlaust mat á hverri grein og ekki gert sér eða öðrum neina grein fyrir því, hvaða tíma það taki að gera hvert fyrirtæki samkeppnishæft við hina erlendu framleiðslu. Í stað þess ber hún á borð fyrir þjóðina fullyrðingar byggðar á óskhyggju, og í mörgum tilfellum er um hreinar og ómengaðar blekkingar að ræða. Sú spurning hlýtur að vakna í hugum flestra, hvort þetta mál sé svo hæpið að dómi hæstv. ríkisstj., að vonlítið sé að koma því í gegnum Alþ, nema þyrla í kringum það hjúp blekkinga. Sé það ekki, hvers vegna er þetta gert? Því eru fskj, með ályktuninni með þessu yfirbragði? Og hvers vegna flytur hæstv. viðskmrh. framsöguræðu sína fyrir málinu með sama yfirbragði? Er hægt að búast við öðru, en almenningur í landinu fyllist tortryggni, þegar svona málflutningur er við hafður? Er hægt að vænta annars? Hæstv. viðskmrh. sagði hér um daginn, með leyfi forseta: „Í ritgerð sérfræðinganna er það nefnt sem dæmi í þessu sambandi, að ef fluttar væru út árlega 900 þús. loðsútaðar gærur í stað 900 þús. saltaðra gæra, yki þetta útflutningstekjur um því sem næst 300 millj. kr. á ári.“ Hvaða tölur eru þetta? Hvernig eru þær fengnar? Heildarframleiðslan nú er um 800 þús. gærur á ári. Um 50 þús. munu vera að meðaltali það gallaðar, að þær eru strax teknar út úr heildarmagninu, og reynslan hefur sýnt, að um 40% af þeim, sem eftir eru, eru ekki hæfar til slíkrar vinnslu. Það eru því um 450 þús. gærur miðað við óbreytta framleiðslu, sem hæfar eru til loðsútunar. Hafi þetta reikningsdæmi sérfræðinganna raunverulegt gildi, sem byggja mætti á, liggur í augum uppi, að ákvarðanir hljóta að hafa verið teknar um að tvöfalda sauðfjárframleiðsluna í landinu. Þar sem hæstv. viðskmrh. notar svo umrætt dæmi sem rökstuðning fyrir aðild að Fríverzlunarbandalaginu og það er einmitt sá ráðh., sem valdamestur virðist vera innan ríkisstj., er tæpast hægt að ætla annað en þessi skilningur sé réttur, því að annars væri þessi málflutningur hreinar blekkingar, gerður í þeim tilgangi að villa um fyrir þjóðinni - eða er það líklegra? Ekki nema þessi hæstv. ráðh. hafi gert nýja uppgötvun, þ.e. að hægt sé að auka framleiðslu á ull og gærum, en minnka kjötframleiðsluna, eins og Alþýðublaðið virðist halda fram annað slagið. Hæstv. viðskmrh. sagði fleira í sinni ræðu s.l. mánudag til þess að gleðja þjóðina og þá ekki sízt bændastéttina með t.d. þessu, með leyfi forseta: „Áhrif aðildar að Fríverzlunarsamtökunum á íslenzkan landbúnað yrðu eingöngu jákvæð. Reglur Fríverzlunarsamtakanna taka yfirleitt ekki til viðskipta um landbúnaðarvörur. En af aðild Íslands mundi það leiða, að markaður fengist á Norðurlöndum fyrir 1700 tonn af dilkakjöti á talsvert hærra verði yfirleitt en nú fæst í aðalmarkaðslandinu, Bretlandi.“ Herra forseti, hv. þm. Er hægt að skilja þessi ummæli á annan veg en þann, að ef af aðildinni verður nú, getum við selt 1700 tonnum meira en nú er selt til Norðurlanda. Hæstv. ráðh. er að tala um ávinninginn, sem leiðir af aðildinni. Ávinningurinn getur þó varla verið annað en sú aukning, sem kann að verða á sölunni frá því, sem hún er. Er þessi tala raunveruleg - þessi 1700 tonn? Sé hún það ekki, hver er þá tilgangurinn með að nota þessa tölu? Við skulum athuga þetta ögn nánar. Kjötútflutningurinn til þessara landa hefur verið sem hér segir s.l. þrjú ár: til Noregs 1967 283.7 tonn, 1968 103.7 tonn, 1969 321.9 tonn; til Danmerkur 80.3 tonn 1967, 1968 64.8 tonn og 1969 52.9 tonn; til Finnlands 1967 29 tonn, 1968 39.7 tonn, 1969 42.1 tonn; til Svíþjóðar 1969 329 tonn. Til Danmerkur hefur verið frjáls kjötinnflutningur á dilkakjöti héðan, en markaður ekki þolað meira magn en að framan segir. Það er ekki nóg að fá innflutningsleyfi fyrir einhverju ákveðnu magni af kjöti. Það þarf að vera möguleiki til að selja þetta magn í viðkomandi löndum. Ekki skil ég það, að þó að við göngum í Fríverzlunarbandalagið, aukist áhugi Dana á íslenzku dilkakjöti. Sé málið athugað af raunsæi, er það mikil bjartsýni að gera ráð fyrir því, að söluaukning til þessara landa nái 1000 tonnum hvað þá meira á ári næstu árin. Líklegt er, að þetta magn yrði töluvert minna - ekki sízt, ef Svíar stórauka sauðfjárframleiðslu sína, eins og þeir gera nú ráð fyrir. Hv. 9. þm. Reykv., bóndinn í Selárdal, virtist hafa illa villzt í viðreisnarþokunni eftir málflutningi hans að dæma í sjónvarpinu á mánudaginn og hér í Alþ. á þriðjudag. Hv. þm. sagði, að ávinningur landbúnaðarins af EFTA-aðild væri m.a. sá, að búið væri að selja dilkakjöt til Norðurlanda - samtals 1700 tonn - og við losnuðum við að borga toll af þessu magni í viðkomandi löndum. Þetta er mikill misskilningur og sýnir í raun og veru, að m.a.s. hv. þm. hafa ekki kynnt sér þetta mál betur en þetta. Það er aðeins í Svíþjóð, sem greiðsla tolla félli niður við EFTA-aðild. Hún mundi haldast áfram í Noregi og Finnlandi, en í Danmörku höfum við ekki þurft að borga innflutningstoll fram að þessu. Fleira mætti tína til, sem sýnir, hvað haldgóður þessi málflutningur er og ekki til þess fallinn að eyða þeirri tortryggni, sem meiri hl. þjóðarinnar bar þegar til núv. valdhafa, áður en EFTA-málið kom til. Það er ein stétt í þjóðfélaginu, sem er mjög ánægð með þessa stefnu; það er ekki láglaunafólkið. Það sér, að nú er verið að breyta tekjuöflun ríkisins á þann veg að minnka skattlagninguna á óþarfavarningi og lúxusvörum og flytja hana yfir á nauðþurftir almennings. Það er verið að minnka enn kaupmátt launa þeirra, sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Þessir herrar, sem nú hafa öll ráð í hendi sér, segja, að barnafjölskyldunum verði bætt þetta upp og tryggingarhöfum verði bætt þetta upp með auknum fjölskyldubótum og tryggingabótum miðað við kaupgjaldsvísitölu. En allir vita það, sem á annað borð vita nokkuð, að eins og kaupgjaldsvísitalan er reiknuð út er hún enginn mælikvarði á kaup þeirra, sem eru í lágum launaflokkum. Þessi kaupgjaldsvísitala var reiknuð út eftir neyzlunni, eins og hún var, þegar kaupmáttur launa var mestur, þegar allir höfðu næga vinnu og gátu unnið eins langan vinnudag og hver vildi. Þessi vísitala er því enginn mælir á kaupmátt launa þeirra, sem hafa aðeins fyrir nauðþurftum, en það eru margir í dag; viðreisninni sé lof fyrir það. Það er heldur ekki bændastéttin. Hún hefur ekki hagnað af EFTA-aðild að áliti bændanna sjálfra. Það kom í ljós á stéttarsambandsfundi bænda s.l. fimmtudag. Þeir vita, að þeir hafa ekki hagnað af vinnslu þeirra gæra, sem verða framleiddar af sérfræðingunum í viðskmrn., eða af sölu kjöts til Norðurlanda fram yfir sölumöguleika þar, en þeir gera sér grein fyrir, að hækkaður söluskattur þýðir hækkaður rekstrarkostnaður og þar af leiðandi hækkað búvöruverð til neytenda. Þeir vita, að tollalækkun á innfluttum iðnvarningi þýðir stórlækkað verð á þessum vörum. Þeir gera sér grein fyrir því, að það muni þýða, að stóraukast mun neyzla á þessum vörum og líklegt er, að samtímis minnki neyzla á innlendri framleiðslu - ekki sízt landbúnaðarvörum. Neyzluvenjur eru oft fljótar að breytast, ekki sízt þegar þær eru knúnar fram með þessum hætti. Ég gæti vel trúað því, að hæstv. viðskmrh. væri ekkert mótfallinn slíkri neyzlubreytingu. En hvað um hæstv. landbrh.? Er allur máttur úr honum, eða er hann hættur að fylgjast með þessari þokkalegu taflmennsku? Og hvað um þá hv. þm., sem eru fulltrúar bændanna? Eru þeir viljalaus verkfæri hér á hv. Alþ.? Það, sem verður að gera til að koma í veg fyrir slíka neyzlubreytingu og til þess, að ekki minnki kaupmáttur lágra launa frá því, sem nú er, er að fella niður allan söluskatt af landbúnaðarvörum og fiski - af allri innlendri matvælaframleiðslu. Annað er ekki verjandi. Það þýðir vitanlega ekki fyrir neinn hv. alþm., sem nú samþykkir EFTA-aðild, að segja, ef hann samþykkir aðildina, að hann hafi samt verið á móti söluskattinum eða tollalækkunarfrv. eins og framkvæmdin er. Ef þessir hv. þm. fá þessu ekki breytt á neinn hátt, en standa þó að aðildarsamþykktinni, eru þeir hinu sömu orðnir meðábyrgir að þessari nýju jafnaðarstefnu, þ.e. að gera þá fátæku fátækari, en þá ríku ríkari. En það eru kaupmennirnir, sem eru heldur betur kampakátir yfir nýju jafnaðarstefnunni. Þeim þykir ekkert að því, að tollar séu lækkaðir. Þeim mun minna rekstrarfé þurfa þeir. Þessar ráðstafanir koma líka til með að auka innflutninginn með breyttri neyzlu. Fæstir þessara kaupmanna hafa aðhyllzt, að hollur sé heimafenginn baggi. Í þeirra augum er allt slíkt tóm fávizka. Hækkaður söluskattur eykur líka rekstrarfé kaupmanna og annarra verzlunarfyrirtækja, og þó að blásnauður almenningur sé píndur um söluskatt af öllum lífsnauðsynjum nema mjólk, er ekki þar með sagt, að hann skili sér allur í ríkiskassann. Það mun því ekki vanta neitt á jólagleðina hjá höndlarastéttinni í þetta sinn. Viðreisnin sér sannarlega um sína nánustu. En ætli bændur og láglaunafólk fari nú ekki að sjá, fyrir hverja er stjórnað í þessu landi, og hugsi sitt ráð betur en hingað til. Það var mjög ánægjulegt að sjá hnjóðsyrði Morgunblaðsins til bændasamtakanna s.l. laugardag - þessa aðalmálgagns ríkisstj. Það leyndi sér ekki óttatónninn og ekki er ólíklegt né ómaklegt, þó að þessi ótti Morgunblaðsins reyndist ekki með öllu ástæðulaus á dómsdegi, enda varla seinna vænna fyrir bændur að hætta að kjósa af vana. Þeirra hlutur hefur ekki verið svo beysinn, og þó sýnist ekki horfa nú til betri áttar, eins og stendur, enda var boðskapur hv. 7. landsk. þm. Sveins Guðmundssonar þannig, að bændur þurfa varla að vera í vafa um stefnuna í landbúnaðarmálum framvegis. Þar leyndi sér ekki, að hann taldi, að iðnaðurinn gerði kröfu til þess að fá hráefni frá landbúnaðinum með heimsmarkaðsverði eða fá það innflutt annars. Og varla verður hæstv. viðskmrh. þá þrándur í götu, ef að líkum lætur. Það leynir sér ekki heldur, að hv. 7. landsk. þm. er farið að dreyma um að koma Íslandi inn í Fríverzlunarbandalag Evrópu. Menn ættu nú ekki að vera í vafa lengur um, hvert þessir herrar stefna. Þó að hæstv. ríkisstj. hafi gersamlega vanrækt að kynna þetta mál fyrir þjóðinni, má e.t.v. segja, að það atriði sé ekki eins veigamikið og hitt - að gera sér ljóst, hvað þurfi að gera og hvort það sé hægt innan þeirra tímamarka, sem aðlögunartíminn er miðaður við. Hitt hljóta þó allir að sjá og viðurkenna, að þessi mál eru þannig vaxin, að það hlýtur að vera skylda stjórnarvalda að kynna þau þjóðinni, kosti þeirra og annmarka á sem hlutlausastan hátt, áður en endanleg ákvörðun er tekin. Það hlýtur jafnvel að orka tvímælis, hvort það er ekki siðferðileg skylda Alþ. að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Ef þjóðaratkvæðagreiðsla á rétt á sér á annað borð um nokkurt mál, hvaða mál eru það þá, sem þjóðin á að skera úr um, ef það er ekki þetta mál? E.t.v. telur hæstv. ríkisstj., að það sé komið. svo illa fyrir öllum þorra almennings í landinu - vegna bágra lífskjara og öryggisleysis í atvinnumálum, sem stafar af stjórnleysi síðasta áratugar - að þó að almenningur viti ekkert um það, sem aðallega skiptir máli, ef af EFTA-aðild verður, þá sé viðreisnarástandið það óbærilegt, að allur fjöldinn aðhyllist einhverja breytingu frá því, sem er, jafnvel þó að rennt sé út í hana með bundið fyrir bæði augun, eins og mér virðist, að nú eigi að gera í þessu sambandi, og því sé óhætt að standa svona að þessu máli. En ekki ætti hæstv. ríkisstj. að treysta því, að þjóðin láti leiða sig út í hvað, sem er, þrátt fyrir allt öryggisleysið. Það er útbreidd skoðun í landinu, að hæstv. ríkisstj, sé fyrir löngu búin að missa fylgi meiri hl. þjóðarinnar og fylgishrunið fari dag hvern vaxandi. Þar af leiðir, að ört vaxandi hluti þjóðarinnar lítur með tortryggni á allt, sem hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar gera og láta frá sér fara. Það gæti komið að því, sé svona unnið til lengdar, að almenningi yrði nóg boðið í þessu efni. Enda er það skylda þjóðarinnar að vera vel á verði ekki sízt, þegar stór og afdrifarík mál eru til afgreiðslu hér á hv. Alþ., og hafi almenningur tilfinningu fyrir því, að hætta sé á ferðum fyrir þjóðina, þá er það skylda hennar og jafnframt þjóðfélagsleg nauðsyn, að gripið sé í taumana á einhvern hátt. Þetta er enn nauðsynlegra en ella, þegar í valdastólum situr ríkisstj., sem hefur hlaðið sér þann minnisvarða að fara öfugt að öllu miðað við kosningaloforð og stefnuyfirlýsingar. Það er sannarlega freistandi að lesa upp erfðaskrá hæstv. ríkisstj. á viðreisnartímabilinu og bera hana saman við fyrirheitin. Það yrði fróðleg og athyglisverð skýrsla, sem er allt annað en þægilegt fyrir hæstv, ríkisstj. og flokka hennar að horfast í augu við ekki sízt, þegar nær dregur kosningum, en ég læt það bíða betri tíma. En sú spurning hlýtur að sækja á margan manninn þessa dagana: Hvað liggur á? Hvað rekur svo á eftir þessu máli, að nauðsynlegt sé að afgreiða það nú af skyndingu, án þess að nokkur geti sagt um það á þessari stundu, hvað við erum að fara út í? Eru það markaðsmálin? Er það vegna útflutningsframleiðslu okkar nú, sem þetta er knýjandi? Nei, það kom svo greinilega fram í umr. fyrra mánudag, að þar er ekki ástæðuna að finna. Við erum ekki í neinum vandræðum með að selja framleiðslu okkar nú; öðru nær. Við gætum selt miklu meira magn en við framleiðum nú, og verðið hefur sjaldan eða aldrei verið hagstæðara, ef á heildina er litið. Það er því ekki viðskiptanna vegna, sem þarf að hraða málinu. Hafa þá EFTA-þjóðirnar sett okkur það skilyrði, að við verðum að vera búnir að taka ákvörðun innan vissra tímamarka? Ekki hef ég heyrt neitt um það. Það hefur ekki komið fram, svo að ég hafi vitað. Hafa þá Norðurlöndin sett eitthvert skilyrði fyrir þeim fjárframlögum, sem þau hafa heitið að leggja í Iðnþróunarsjóðinn, þannig að það knýi á um að afgreiða málið nú? Ekki hefur það heyrzt. Enda væri þá orðinn sá svipur á því máli, sem ekki er í samræmi við túlkun á tilgangi þessarar sjóðsstofnunar, og er því fjarstætt með öllu, að það breyti einhverju í þessu máli. En hvað er það þá, sem knýr á? Hvers vegna er þessu máli hraðað svona, þegar ekkert sérstakt knýr á, en við á hinn bóginn stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd, að margt er lítt eða ekkert athugað í þessu sambandi - jafnvel það, sem skiptir mestu máli fyrir þjóðina, t.d. hvað þurfi að gera í hinum ýmsu iðngreinum og hvað það taki langan tíma að gera það? Ég skal ekki segja um, hvað það er, og ég sé ekkert, sem réttlætir það að samþykkja aðild nú án iðnþróunaráætlunar. Og það eru fleiri en ég eða við framsóknarmenn, sem leita eftir því þessa dagana, hvað það sé, sem réttlæti það að afgreiða þetta mál nú og það fyrir jól. Ég óska mjög eftir því, að hæstv. viðskmrh. upplýsi þetta á viðhlítandi hátt. Menn eru farnir að velta því fyrir sér, hvort þessi skjóta ákvörðun um málið geti staðið í nokkru sambandi við það, að tvennar kosningar eru á næsta leiti að vori, sveitarstjórnarkosningar og svo kosningar til Alþ. vorið 1971. En hvernig er hægt að setja afgreiðslu þessa máls eða stofnun Iðnþróunarsjóðs í samband við þessar kosningar? Ég sé ekki, að það sé hægt og sé raunar fráleitt með öllu. En hvað er það þá, sem knýr á? Það dytti víst fáum í hug - a.m.k. ekki sæmilega viti bornum mönnum - að fara með lítið æfða menn í íþróttakeppni á erlendan vettvang; og væri það gert, mundi enginn fara í grafgötur um, hvernig fara mundi í slíkri keppni. En er það ekki einmitt það, sem nú er verið að stofna til með iðnað okkar? Það er verið að taka ákvörðun um það, að hann fari í hliðstæða keppni og það við þær þjóðir, sem lengst eru komnar á þessu sviði. Hafa okkar iðnaði verið veitt þau skilyrði, að hann hafi getað tekið sjálfvirknina í þjónustu sína, eða verður það gert innan þeirra tímamarka, sem aðlögunartíminn segir til um? Hefur iðnaðurinn aðgang að því fjármagni, að það hindri ekki eðlilegan rekstur, eða verður séð um það og þá með ekki verri kjörum en iðnaður EFTA-landanna býr við? Eigum við ekki eftir að byggja upp að mestu leyti okkar útflutningsiðnað? Það kostar mikla fjármuni. Og með hvaða vaxtakjörum fást þeir fjármunir? Þessi iðnaður á að keppa við fyrirtæki, sem eru í flestum tilfellum búin að afskrifa sínar fjárfestingar. Er ekki auðsær aðstöðumunurinn fyrir þá, sem hugsa eitthvað á annað borð? Hefur okkar iðnaðarfólk nú þá verkkunnáttu og þá starfsaðstöðu, að það verði, þegar keppnistíminn hefst, hægt að búast við, að það standist slíka keppni í veigamestu greinunum? Sé það ekki, hvað þá? Áróðursmeistarar hæstv. ríkisstj. hafa haldið því fram, að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að ganga í EFTA til að geta bætt kaupmátt launa alls almennings í landinu - jafnvel bændanna líka. Guðmundur Magnússon prófessor kemst að þeirri niðurstöðu í skýrslu sinni, að það sé okkar eina von í þessari keppni, hvað vinnulaun séu hér lág miðað við það, sem er í EFTA-löndunum, og á þann hátt getum við brúað það bil, sem kynni að stafa af því, að aðrir kostnaðarliðir séu hærri hér en í umræddum löndum. Eitt rekur sig á annars horn. Hvaða heilvita manni dettur í hug; að hægt sé að byggja upp iðnað hér með því móti að borga lægri vinnulaun hér en þessar samstarfs- og samkeppnisþjóðir okkar gera á hverjum tíma? Auðvitað skortir okkur fjármagn til þess að geta tekið sjálfvirknina í þjónustu okkar á þeim sviðum, sem hún á við. En það er þó fyrst og fremst starfskunnátta, sem hér skortir. Ef vinnulaun yrðu lægri hér en í hinum EFTA-löndunum, þá hníga öll rök að því, að við missum út úr landinu fyrst og fremst það fólk, sem við sízt megum missa, þ.e. þá, sem eftirsóttir eru vegna verkkunnáttu sinnar. Og hvernig værum við þá staddir? Ég held einmitt, að ef við eigum og höfum von til að standast þá keppni, sem hér er verið að taka ákvörðun um, þá sé grundvallarskilyrði fyrir því, að launakjör séu bætt það mikið, að ekki halli á okkur, hvað þetta snertir, miðað við þau lönd, sem eiga í þessari keppni. Sá, er ekki getur keppt um þetta fólk, er fyrir fram dæmdur til að verða undir í keppninni. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að ef við göngum í Fríverzlunarbandalagið, þá verður ekki hægt að halda kaupmætti launa niðri hér. Það hlýtur að verða ófrávíkjanleg krafa launafólks í landinu, að hann verði samræmdur t.d. því, sem gerist annars staðar á Norðurlöndum, og engin frambærileg rök eru fyrir því, að hægt sé að standa á móti því. Hækkun lífsnauðsynja af völdum söluskattshækkunarinnar hlýtur að ýta einnig undir auknar kaupkröfur. Ef áhrif af inngöngu í Fríverzlunarbandalagið verða nokkurn tíma jákvæð, þá verður það fyrstu fjögur árin. Verði það svo, sem ég tel líklegt, þá verður kaupmáttur vinnulaunanna knúinn fram á þeim tíma, en síðar fara að koma hin neikvæðu áhrif, en hvað þau verða mikil, skal ég ekki spá neinu um. En verði þau veruleg, sem eins gæti orðið eins og að þessu máli er staðið nú, hvað þá? Í upphafi skal endirinn skoða. Það er hverjum hollt að minnast þess þrátt fyrir kosningaótta. Fskj. III með þessari ályktun er ræða hæstv. viðskmrh., er hann flutti í EFTA-ráðinu þann 21. jan. s.l. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Eins og kunnugt er, voru þá hins vegar að myndast ný viðhorf í viðskiptamálum álfunnar vegna tilrauna Breta og margra annarra EFTA-þjóða til þess að gerast aðilar að Efnahagsbandalagi Evrópu. Íslendingar fylgdust náið með þessum málum á árunum 1961 til 1968 og bjuggu sig undir að ná tengslum við stækkað Efnahagsbandalag, sem þá virtist vera í fæðingu. Þegar ljóst var, að af þessari stækkun yrði ekki að sinni, byrjuðu Íslendingar að nýju að hugsa um aðild að EFTA.“ Í sambandi við þessi ummæli hæstv. viðskmrh. vil ég leyfa mér að spyrja hann, hvort eigi að skilja þessi ummæli hans á þann veg, að hæstv. ríkisstj. stefni nú að því að fá inngöngu í Efnahagsbandalag Evrópu með þeim EFTA-þjóðum, sem nú eru búnar að sækja um inngöngu í Efnabagsbandalagið eða tengjast því á annan hátt og þá hvernig. Ég held, að það sé nauðsynlegt fyrir alla hv. þm. að vita, hvernig eigi að skilja þessi ummæli, áður en þeir taka afstöðu til þess máls, sem hér er til umr., þrátt fyrir það, sem hæstv. viðskmrh. sagði hér áðan. Eins og fram hefur komið í fréttum, hefur nú verið ákveðið, að viðræður fari fram á næsta ári milli sumra EFTA þjóðanna og Efnahagsbandalagsins, og er álitið af ýmsum, að mjög stuttur tími muni líða, þar til þessar þjóðir ganga í Efnahagsbandalagið. Ekki er því annað sýnna en framtíð Fríverzlunarbandalagsins sé óviss og óráðin, og því sýnist vafasamt að gera sér ekki nú fulla grein fyrir, hvernig eigi að halda á málinu, þegar þessar þjóðir ganga í Efnahagsbandalagið eða ef þær gera það, sem nú má telja nokkurn veginn fullvíst. Í skýrslu Guðmundar Magnússonar prófessors er gengið út frá því, að þó að þessar þjóðir muni ganga í Efnahagsbandalagið, þ.e. Bretar, Danir, Írar og Norðmenn, muni þeir ekki gera það á næstu fimm árum. Nú sýnist manni, að þetta mat prófessors Guðmundar sé ekki raunhæft. Ég vil því spyrja hæstv. viðskmrh., hvort hin óvissa framtíð EFTA hafi engin áhrif á afstöðu hæstv. ríkisstj. til málsins, og sé það ekki, hver séu þá rökin fyrir þeirri afstöðu. Ég spyr að þessu fyrst og fremst vegna þeirrar ræðu, sem viðskmrh. flutti hér áðan, því að þar kom í raun fram, að hann taldi þó óbeint væri, að það væri stórhættulegt að byggja upp okkar iðnað og byggja á þeim markaði, ef hann rynni svo út í sandinn. Það kom fram í fréttum fyrir skömmu, að EFTA-aðild Færeyinga hafi lagt iðnað þeirra í rúst. Er það rétt? Fyrir nokkrum árum hitti ég nokkra Færeyinga. Þeir gerðu sér þá miklar vonir um, að ef þeir tengdust EFTA, mundi það skapa þeim aukin skilyrði til úrvinnslu og iðnaðar eins og ýmsir gera nú hér. En hafi farið fyrir Færeyingum, eins og umrædd frétt greinir frá, hvað þá um okkur? Það er komið með þetta mál eins og mörg önnur, að það skiptir kannske mestu, hvernig að framkvæmdinni er staðið, hvernig til tekst. Hefur hæstv. ríkisstj. staðið að þessu máli á þann hátt, að líklegt sé, að framkvæmdin verði sómasamleg? Gefa vörðurnar, sem hún hefur hlaðið á viðreisnargöngunni, nokkra von um það, að henni sé treystandi til þess? Bendir ekki flest til þess, að eina markmiðið, sem hæstv. ráðh. hafa, sé að hanga sem lengst í ráðherrastólunum? Erum við að lifa upp Sturlungaöldina? Ætlar sagan að endurtaka sig? Sýnist ekki flestum, að hæstv. viðskmrh. fylgi vel eftir þeirri kenningu sinni, að við eigum að varðveita sjálfstæðið með því að fórna því? Hefur ekki hæstv. ráðh., form. Alþfl., setið í ráðherrastól á ellefta ár með því að afneita jafnaðarstefnunni? Geta þessir herrar vænzt þess, að þjóðin treysti þeim? Enda leynir sér ekki óttinn í stjórnarliðinu nú. Það leynir sér ekki ólgan í baráttuliði þeirra; hvað þá hjá hinum almennu kjósendum. Og skröltið í handjárnum þingliðsins, sem þegar er farið að heyrast um alla landsbyggðina, t.d. í gær, þegar greiðsluheimildin til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins var felld. Það er ekki að ófyrirsynju, að hæstv. forsrh. er órólegur yfir því, hvað honum hefur gengið illa að dylja einræðishneigð sína og þá vaxandi erfiðleika, sem hann á í við að þjóna þeirri tilhneigingu sinni að deila og drottna. Það fer sýnilega í taugarnar á forsrh. hæstv., að frjáls skoðanamyndun skuli viðgangast í öðrum flokkum og form. okkar framsóknarmanna, háttv. 1. þm. Norðurl. v., Ólafur Jóhannesson, skuli vera lýðræðislega sinnaður og það sé ekkert feimnismál hjá okkur, þó að stundum sé einhver skoðanamunur í einstaka máli. Er það ekki einkenni lýðræðislegra starfshátta og óhjákvæmileg afleiðing þeirra? Hitt er svo annað mál, að þó að það samrýmist ekki hugsunarhætti og lífsviðhorfi hæstv. forsrh. og verði til að kynda undir þeirri ólgu, sem í hans flokki er, þá er það ekki til að bæta það ástand, að Morgunblaðið er nú látið gera hróp að form. Framsfl. og kalla hann formannsnefnu og því um líkt. Það mun ekki verka, eins og ætlazt er til, heldur hið gagnstæða. Það lýsir e.t.v. bezt hugsunarhætti hæstv. forsrh., að þegar hann sá, að ekki mundi verða hægt að koma fram á Alþ. frv. um tollskrá og söluskatt fyrir jólin, þá sagði hann á þá leið, að ef háttv. þm. vildu hafa skemmtun af því að lesa þessi plögg yfir jólin og koma síðan strax saman eftir hátíðar, þá hafi ríkisstj, ekkert við það að athuga. En kemur ekki fram í þessu, að hæstv. forsrh. sér ekkert athugavert við það, að afgreiðslu þessara mála sé hraðað svo í Alþ., að ekki sé neinn kostur á, að þm, kynni sér þessi frv. að neinu gagni? Það, sem skiptir mestu máli að dómi hæstv. forsrh., er, að háttv. þm. losni við að hugsa um þessi mál yfir jólin, en ekki þingleg meðferð málsins. Þarf fleiri vitni við um það, hvernig hæstv. ráðh. hugsar og að hverju hann stefnir?



Herra forseti. Ég vakti athygli á því fyrr í dag, að það hefði ekki veitt af að fá hér grg. eins og grg. Guðmundar Magnússonar prófessors um fyrirætlanir um erlend iðnfyrirtæki á Íslandi á næstunni. Ég vakti athygli á því, að hæstv. iðnmrh. hefði látið vinna mjög dyggilega að þeim málum og lagt í það miklu meiri fjármuni en í könnunina á stöðu íslenzks iðnaðar, og ég mæltist til þess við hæstv. ráðh., að hann gerði hér grein fyrir verkum sínum á þessu sviði. En það verður heldur lítið um svör. Nú vildi svo til, að hæstv. ráðh. hafði fjarskalega lítinn áhuga á því að guma af þessum málum, eins og hann hefur stundum gert áður. Honum virðist auðsjáanlega ekki heppilegt að tengja þær staðreyndir við þetta mál, þó að þar sé um mjög náin tengsl að ræða. Ég spurði hæstv. ráðh. m.a. að því, hver árangur hefði orðið af för til Norðurlanda til þess að kanna, hvort norrænir iðnrekendur væru reiðubúnir til að stofna hér dótturfyrirtæki. Fregn um þessa för hæstv. ráðh. kom í íslenzka sjónvarpinu ásamt mynd, og þar var tekið fram, að þetta væri erindi hæstv. ráðh. Nú segir hæstv. ráðh., að þetta hafi raunar ekki verið erindið, heldur hafi aðeins verið um að ræða venjulegt heimboð frá „kollega“ hans dönskum, og ég hef raunar engin gögn til þess að vefengja það. Hins vegar er greint frá því í skýrslu Guðmundar Magnússonar prófessors, að Norðurlandafirmu - í fleirtölu - hafi verulegan áhuga á því að hefja hér framleiðslu í vefjariðnaði til útflutnings. Varla mundi prófessorinn staðhæfa þetta, nema fyrir lægju einhverjar staðreyndir einmitt um þennan undirbúning norrænna fyrirtækja að stofna hér dótturfyrirtæki, eins og um var rætt. Hæstv. ráðh. kvaðst ekki sjá neinn mun á því, hvort við keyptum t.d. hreinsaða olíu af olíuhreinsunarstöð við Svartahaf eða af erlendri olíuhreinsunarstöð á Íslandi. Þetta er hugarfar, sem ég held, að fáir Íslendingar muni sætta sig við. Það hefur verið okkar keppikefli að flytja þau verkefni, sem við gætum unnið, inn í landið og koma þeim í eigu innlendra manna. Þetta var alger meginregla lengi vel á Íslandi og hefur dugað Íslendingum mjög vel, og ég er viss um, að þessi stefna er Íslendingum óhjákvæmileg, ef þeir ætla að halda efnahagslegu fullveldi. Í rauninni var ekki margt í ræðu hæstv. ráðh., sem ég þarf að gera athugasemdir við; það var öllu fleira í ræðu hæstv. viðskmrh. Sú ræða var býsna löng, og ef ég ætti að gera athugasemdir við það, sem ég hnaut um í henni, yrði ég að tala langt mál, svo að ég verð aðeins að velja úr. Eins og fram kom í þessari ræðu og við þm. vitum mjög vel, þá er hæstv. viðskmrh. kreddumaður. Hann trúir á formúlur. Hann er að vísu ekki kreddufastur, því að hann trúir ekki alltaf á sömu formúluna. Þær eru mjög breytilegar hjá honum. En hann trúir á þá formúlu, sem er næst honum hverju sinni. T.d. gat hann ekki skilið þau orð, sem ég mælti hér um gagnsemi frjálsra viðskipta í heiminum í upphafi ræðu minnar, öðruvísi en út frá formúlu. Í augum hans eru frjáls viðskipti aðeins afnám verndartolla og frjáls innflutningur. Það má vel vera, að slík formúla finnist í einhverri kennslubók eða uppsláttarbók, sem þessi hæstv. ráðh. á, en við þetta átti ég öldungis ekki. Ég átti hreinlega við aukin viðskipti þjóða á milli í heiminum. Og slík viðskipti er hægt að auka, þó að menn haldi verndartollum á vissum sviðum eða vissum innflutningshömlum eins og allir vita. Þessi auknu alþjóðlegu viðskipti eru án efa mjög stórt mál ekki sízt fyrir þróunarlöndin og fátæku þjóðirnar. En ég lagði áherzlu á það, að þessar efnahagssamsteypur í Evrópu hafa ekki þann tilgang að auka frjálsa verzlun af þessu tagi, heldur hið gagnstæða. Þetta eru klúbbar ríkra þjóða til þess ætlaðir að halda óbreyttum yfirburðum þeirra yfir fátækari þjóðum, og þetta hefur verið mikið gagnrýnt meðal þróunarríkja, vegna þess að eitt verkefni þessara bandalaga er að halda uppi þeirri mismunun, sem er nú einna alvarlegust í heiminum, - mismununinni á hráefnaverði og verði á fullunnum iðnaðarvarningi. Það er þessi munur, sem leiðir til þess, að viðskiptakjör fátækra þjóða og ríkra halda áfram að versna, og þetta grefur hreinlega undan þeirri efnahagsaðstoð, sem reynt er að veita fátækum þjóðum. Þetta eru staðreyndir, sem menn eiga að gera sér ljósar í þessu sambandi, þ.e. að við erum ekki að stuðla að almennri kenningu um aukið verzlunarfrelsi í heiminum með því að ganga inn í samtök eins og EFTA, heldur erum við að ganga inn í stofnun, sem hefur öfugan tilgang, ef litið er á hnöttinn sem heild. Annað dæmi um það, hvað hæstv. ráðh. er mikill kreddumaður, er það, sem hann sagði um Noreg. Hann sagði réttilega, að gengi iðnaðar í Noregi hefði aukizt verulega á undanförnum árum, og hann sagði, að þetta væri að þakka aðildinni að EFTA. Þetta er ákaflega einföld skýring, en þó í rauninni engin skýring. Það, sem veldur því, hvað norskur iðnaður hefur þróazt, er hin sérstaka staða Noregs og Svíþjóðar sameiginlega. Noregur og Svíþjóð eru í rauninni, eins og menn vita, eitt sameiginlegt landsvæði þjóða, sem standa á mjög svipuðu þróunarstigi, og EFTA-aðildin varð til þess, að óeðlileg höft, sem voru á milli þessara tveggja ríkja, duttu niður. Hagur norsks iðnaðar er svo til einvörðungu bundinn við aukin viðskipti við Svíþjóð, og góður árangur hefði náðst alveg á sama hátt, þótt þessi tvö ríki hefðu gert sérstakan samning af þessu tagi sín á milli. Þannig er í þessu auðvitað ekki fólgin nein fyrirmynd fyrir Ísland eða hugsanlega þróun hér. Hér eru aðstæður allt aðrar. Þetta helgast af þessari sérstöku staðsetningu Noregs við hliðina á Svíþjóð og því, að þau ríki eru á svo svipuðu stigi. Hæstv. ráðh. reyndi að skjóta sér á bak við það, að íslenzkir iðnrekendur hefðu samþykkt fylgi við EFTA-aðild með miklum meiri hluta eins og hæstv. ráðh. sagði, og hann spurði, hvort menn héldu, að þessir ágætu iðnrekendur vildu fara að fremja sjálfsmorð, hvort þeir hefðu ekki vit á því, hvað hentaði þeirra iðngreinum. Nú veit hæstv. ráðh. vel, að hann var að segja ósatt. Þarna er ekki um að ræða neinn meiri hluta iðnrekenda. Ég hef engar heimildir fyrir því. Það er um að ræða meiri hl. atkv. í atkvgr., sem var þannig, að iðnrekandi hafði atkvæðamagn í hlutfalli við það verkafólk, sem hjá honum vann, og það er allt annað. Í þessu er það fólgið, að nokkrir stórir iðnrekendur höfðu miklu meiri völd en þeir smáu, og þeir aðilar, sem ekki stunda verndaðan iðnrekstur, voru sterkari en hinir. Mér þætti fróðlegt að vita, hvort hæstv. ráðh. hefði einhverja vitneskju um það, hver er afstaða atvinnurekenda í vernduðum iðngreinum. Hefur það verið kannað sérstaklega? Og raunar hefði, fyrst iðnrekendur fóru að greiða atkv. fyrir hönd starfsfólks síns eins og þeir hafa gert, verið sæmandi að spyrja starfsfólkið sjálft. Það hefði ekki verið mikið verk. Og kannske hefði verið vert að spyrja sérstaklega þær konur, sem Guðmundur Magnússon spáir, að missi atvinnu sína - og hann hefur ekki miklar áhyggjur af - vegna þess að það eru konur, sem ekki eru sérmenntaðar, eins og stendur í skýrslu hans. Ég held, að það hefði verið gagnlegt fyrir ráðh., sem kennir sig við Alþfl., að afla sér þessarar vitneskju og reyna svo að nota hana til stuðnings því máli, sem hann er að berjast fyrir. Hæstv. ráðh. flutti þá einkennilegu kenningu, að ekki væri hægt að gera áætlun um þróun iðnaðar á Íslandi án þess að eiga aðild að markaði. Hann komst, held ég, svo að orði, að áætlun, sem væri við það miðuð að standa utan EFTA, væri gerónýt, ef við gengjum svo í EFTA og öfugt. Auðvitað er þessi kenning hæstv, ráðh. alger fjarstæða. Áætlun, sem við gerum um þróun iðnaðar, hlýtur að miðast við aðstæður hér á Íslandi - fyrst og fremst við hráefni okkar, innlent hráefni og hugsanleg erlend hráefni, sem við getum notað - fjármagn okkar og vinnuafl. En síðan þegar við höfum gert okkur grein fyrir því, hvaða iðnað við getum stofnað og starfrækt, þá hljótum við að velja okkur markaði í samræmi við það, en ekki öfugt. Kenning hæstv. ráðh. minnir á ævintýrið gamla um það, þegar verið var að leita að eiganda skóa og reynt var að leysa þann vanda, sem í var komið, með því að höggva af tá og hæl. Við þurfum að velja okkur það, sem okkur hentar, ekki með því að höggva af okkur sjálfum, heldur með því að hafa markaðinn í samræmi við þarfir okkar. Hæstv. ráðh. sagði einnig nokkur orð um áætlunargerð almennt og hélt því fram, að það væri úrelt sjónarmið að halda, að áætlanir gætu verið bindandi. Áætlanir væru einvörðungu almennur rammi. Nú veit ég það fullvel, að það er erfitt að gera áætlanir um heildarframleiðslu stórra þjóðfélaga. Reynslan hefur leitt það í ljós, að það er mjög erfitt að hafa sterka miðstjórn á slíkum áætlunum í þjóðfélögum, sem eru orðin sæmilega iðnvædd. En við skulum minnast þess, í hvaða þjóðfélagi við búum. Við erum ekki nema 200 þús. talsins. Öll framleiðsla okkar er ekki meiri en hjá meðalstóru fyrirtæki hjá stórþjóðum, og meðalstór fyrirtæki hjá stórþjóðum gera bindandi áætlanir, þau gera áætlanir eins langt fram í tímann og þau geta og reyna að hafa þær eins bindandi og unnt er. Ef við ætlum í þessu smáa þjóðfélagi að gera áætlanir, sem eitthvert gagn er í, þá verðum við að hafa sama hátt á. Og það er í sjálfu sér ekkert vandamál að gera slíka áætlun fyrir afmarkaða þætti í atvinnulífi okkar, þannig að hægt sé að styðjast við þá og hafa þá bindandi alllangt fram í tímann. Við eigum ekki að bera okkur saman við tugmillióna þjóðir. Við eigum að gera okkur grein fyrir því, hvernig aðstæður eru hér á okkar landi, og þó að við tökum allan okkar iðnað í heild, þá er hann ekki nema smáræði, eins og minni háttar fyrirtæki hjá öðrum þjóðum. En við náum aldrei valdi á þessu verkefni. nema við skipuleggjum hann og leggjum á ráðin um hann sem sérstaka heild. Ég vitnaði í ummæli, sem hæstv. ráðh. hefur haft uppi nokkrum sinnum um það, að iðnþróun verði því aðeins, að við göngum í EFTA; þeir, sem séu á móti EFTA, séu á móti iðnþróun. Ég get vitnað í fyrirvaralaus ummæli úr mörgum ræðum hæstv. ráðh., en nú kom hann allt í einu með fyrirvara. Hæstv. ráðh. sagðist alls ekki hafa átt við fiskiðnaðinn, sem auðvitað væri efst á blaði í sambandi við iðnvæðingu. Hann sagðist ekki heldur hafa átt við annan iðnað úr innlendum hráefnum. Hann sagðist einvörðungu hafa átt við þann iðnað, þar sem við verðum að flytja hráefnin inn. Um slíkan iðnað væri svo ástatt, að það væri ekki hægt að stunda hann, ef menn þyrftu að fara yfir tollmúra. Nú skal ég fúslega viðurkenna það, að um slíkan iðnað gegnir öðru máli en iðnað úr hráefnum, sem framleidd eru innanlands. Hins vegar er þessi kenning hæstv. ráðh. engan veginn rétt. Það hafa mörg ríki orðið að gera það, þ.e. að koma upp iðnaði úr innfluttum hráefnum og selja þau yfir tollmúra. Þetta hafa mörg eða flest lönd gert. Ég skal minna á eitt nálægt ríki, Danmörku. Það ræður ekki yfir neinum hráefnum, svo að heitið geti, og ekki orku heldur; það verður að flytja hvort tveggja inn. Samt tókst Dönum að byggja upp öflugan iðnað, áður en gengið var í EFTA, og Danir selja iðnaðarvörur úr innfluttum hráefnum til Bandaríkjanna og til Efnahagsbandalags Evrópu í vaxandi mæli. Þessi kennisetning hæstv. ráðh. er ekki rétt, enda hættir þessum hæstv. ráðh. mjög við því að sjá veröldina í ákaflega einföldum kennisetningum. Hún er bara ekki þannig. Hæstv. ráðh. gerði aths. við það, sem ég hafði sagt hér um 16. gr. EFTA-samninganna, þá grein, sem kveður á um hin gagnkvæmu réttindi, og hann sagði, að ríkisstj. Íslands liti svo á, að fiskiðnaður heyrði ekki undir ákvæði gr. og þess vegna væri óþarfi að gera fyrirvara. Engu að síður er það staðreynd, að hæstv. ríkisstj. hafði í hyggju að gera fyrirvara um þetta atriði, og ástæðan til þess, að hún hætti við það, var sú, að hún taldi sig hafa vitneskju um, að þá mundu aðrir aðilar gera fyrirvara gagnvart okkur. Hvað felst í þessu? Í þessu felst auðsjáanlega það, að ef við hefðum gert fyrirvara, þá hefðu aðrir litið á það þannig, að verið væri að skerða hagsmuni þeirra; því aðeins beita þeir gagnaðgerðum. Þeir líta svo á, að ef við hefðum gert fyrirvara við 16. gr., hefðum við verið að skerða hagsmuni þeirra. Þetta er alveg augljóst mál. Samt er ég ekki þeirrar skoðunar, að hættan við 16. gr. sé endilega sú, að önnur ríki reyni að sanna upp á okkur einhverjar skyldur. Hættan er, eins og ég rakti í ræðu minni í dag, bundin við stefnu þessarar hæstv. ríkisstj. Hæstv. ríkisstj. vill nota 16. gr. til þess að laða hingað sem mest af erlendum aðilum. Og þótt hæstv. ráðh. kæmist hér svo að orði fyrir nokkrum dögum, að það mætti aldrei gerast að erlendir aðilar kæmust í fiskiðnað okkar, þá held ég, að þessi hæstv. ráðh. ætti að minnast þess af langri reynslu, að forðast ber að nota orðið aldrei. Það hefur einnig verið sagt, að frv. þau, sem hér hafa verið flutt, séu nægir fyrirvarar. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri nægur fyrirvari, að ráðh, hefðu vald til þess að ákveða, hverjir mættu stofna hér fyrirtæki og hverjir ekki. Alþ. þyrfti ekki að hafa slík völd, því að Alþ. gæti fellt ríkisstj., sem eitthvað gerði af sér. Ef þessi stefna ætti að ríkja á öllum sviðum, hvert væri þá verksvið Alþ.? Á flestum sviðum er það þannig, að hæstv. ríkisstj. verður að leggja mál sín fyrir Alþ., jafnvel smáatriði eins og sölu á eyðibýli, og láta Alþ. fjalla um það og láta Alþ. samþykkja það. Ef fylgt væri þessari nýju kenningu hæstv. ráðh., þá væri hægt að taka öll verkefni af Alþ. og láta Alþ. sitja og biða eftir því, að ríkisstj. ynni eitthvert það verk, sem Alþ. vili ekki sætta sig við, og felldi hana svo. Það á ekkert skylt við lýðræði eða þingræði að taka ákvörðunarvaldið af Alþ. og fela það ráðh., heldur er þar um að ræða gagnstæða stefnu. Ef setja á einhvern fyrirvara í samhandi við 16. gr., verður sá fyrirvari að vera á þá leið, að Alþ. taki slíka ákvörðun. Og ef hæstv. ríkisstj. vill ekki á slíkt fallast, hljóta viðhorf hennar að vera annarleg í sambandi við þetta mál einnig. Ég sá ástæðu til þess í dag að víta hæstv. viðskmrh. fyrir mjög ósæmilega framkomu í sjónvarpsumr. um daginn, þegar hæstv. ráðh. fór með vísvitandi ósannindi eins og ég sagði, og ég hef enga ástæðu til þess að breyta þeim ummælum. Þau orð, sem hæstv. ráðh. fór með hér í dag, staðfestu það, sem ég sagði. Ég hafði í fyrri ræðu minni í umr. nefnt tölur um það, hvað tollarnir lækkuðu annars vegar og hvað söluskatturinn hækkaði hins vegar, og ég vakti athygli á því, að málsvarsmenn EFTA hefðu ekkert um þetta sagt. Hæstv. ráðh. var að svara mér, og hann sagði, að það væri alrangt, sem ég hefði sagt. Hann sagði, að tollalækkun og söluskattshækkun vegi hvort annað upp í sambandi við aðild að EFTA. Það má vel vera, að með orðhengilshætti sé hægt að lesa það út úr setningum þeim, sem hæstv. ráðh. fór með, að hann hafi ekki farið með formleg ósannindi. Engu að síður fékk hver maður, sem á þetta hlustaði, inn í sig þá skoðun hæstv. ráðh., þá kenningu hæstv. ráðh., að þarna væri um jafnræði að ræða. Enda var það tilgangur hæstv. ráðh. að koma þessari skoðun inn hjá fólki. Ég veit fullvel um þetta, og ég geri ráð fyrir, að fleiri menn hafi orðið varir við það. Ég hitti fólk daginn eftir víða, sem fór að tala um þetta, vekja athygli á því. Sumir höfðu trúað hæstv. ráðh., en aðrir voru hneykslaðir. En það er algerlega augljóst, að hæstv. ráðh. var þarna að koma á framfæri algerum blekkingum. Ég endurtek, að þetta er ósæmileg framkoma hjá íslenzkum ráðh. Hæstv. ráðh. hafði nokkur almenn orð um þá stefnu að hækka söluskattinn. Hann sagði, að með því væri verið að feta sömu slóð og farin hefði verið hér í nágrannalöndum að undanförnu og sósíaldemókrataflokkar hefðu í raun og veru aðhyllzt margir. Þetta er í sjálfu sér alveg rétt hjá hæstv. ráðh. Hins vegar hafa sósíaldemókrataflokkar t.d. á Norðurlöndum lagt á það mjög ríka áherzlu að reyna að jafna þær þungu byrðar, sem af söluskatti stafa, upp með stórauknum tryggingagreiðslum og fjölskyldubótum til láglaunafólks. Á þessu sviði erum við Íslendingar langt á eftir. Almennar greiðslur almannatrygginga á Íslandi eru núna um það bil helmingur þess, sem er á Norðurlöndum og fjölskyldubæturnar mun minni hluti. T.d. í Noregi eru fjölskyldubætur það miklar, að stór barnafjölskylda fær í fjölskyldubætur upp undir fullt mánaðarkaup. Þegar hæstv. ríkisstj. hækkar nú söluskattinn um nærfellt 1 milljarð, þá eru engar ráðstafanir til þess gerðar að milda þetta gagnvart láglaunafólki og stórum fjölskyldum. Engar ráðstafanir. Því að sú óverulega hækkun, sem nú á að gera á lífeyrisgreiðslum og bótum almannatrygginga, á aðeins að vega upp þróun, sem komin er á undan, vegna þess að þessar greiðslur hafa rýrnað síðan 1960. Því var lýst yfir, að þetta ætti að vega eldra misræmi upp, en væri ekki í neinu samhengi við þá stórhækkun á söluskatti, sem nú kemur til framkvæmda. Þannig að Alþfl. og hæstv. form. hans hafa algerlega vanrækt að hafa þó þennan fyrirvara, sem sósíaldemókratar á Norðurlöndum hafa lagt áherzlu á af sinni hálfu. Ég vakti einnig athygli á því í dag, að ég teldi það vera niðurlægjandi, að íslenzkur ráðh. gengi á fund annarra norrænna þjóða til að biðja um peninga eins og gert hefur verið. Ég hefði talið eðlilegt að fara fram á eðlilegt lán með eðlilegum vöxtum, en það nægði ekki hæstv. ríkisstj. Hún varð að fara fram á vaxtalaust lán, sem jafngildir stórfelldri peningagjöf. Hæstv. ráðh. reyndi að réttlæta þetta með því, að það væri ekki jafnræði í viðskiptum á milli Íslendinga og annarra norrænna þjóða. Þeirra útflutningur til okkar væri margfalt meiri, sala þeirra til okkar væri margfalt meiri en sala okkar til þeirra. Það er sannarlega ekki í samræmi við EFTA-sáttmálann, að slíkt jafnræði eigi að vera þvert á móti. Og tilraunir hæstv. ráðh. til þess að tengja þetta við EFTA-samkomulagið eru fjarri öllum sanni. Ef hæstv. ríkisstj. hefði talið, að þetta væri í einhverju samhengi við EFTA-sáttmálann, þá hefði hún auðvitað snúið sér til EFTA. Hún gerði það ekki, vegna þess að það hefði auðvitað verið hlegið að slíkri málaleitan. Hún notfærði sér það aðeins, að hún veit, að Íslendingar njóta sérstakrar velvildar á Norðurlöndum, og hún reynir að breyta þeirri velvild í fjármuni. Hæstv. ríkisstj, hefur oft gert þetta. Það minntist hér einhver í dag á Marshall-aðstoð, frsm, meiri hl. utanrmn. Ég man eftir því, að þegar við gerðumst aðilar að Marshall-samningunum, þá lýsti hæstv. núv. forsrh. yfir því, að við, sem vorum býsna vel efnum búnir eftir styrjöldina, færum inn sem veitendur, en ekki sem þiggjendur. En þeim áfanga lauk nú samt svo, að við höfðum tekið á móti meiri aðstoð en nokkurt annað land. Þetta hefur verið einkenni á þeim hæstv. ráðh., sem nú fara með völd alla tíð - einnig á þeim árum, þegar Íslendingar státuðu af því að vera með einhverjar hæstu þjóðartekjur á mann. Ég vakti einnig athygli á því í dag, að hæstv. ríkisstj. hefði algerlega vanrækt að taka þátt í undirbúningsviðræðum og athugun í sambandi við umræður Norðurlandaþjóða um efnahagsbandalag, NORDEK. Um það atriði sagði hæstv. iðnmrh. ýmis furðuleg orð. Annars vegar sagði hann, að hugmyndirnar um NORDEK væru ekki aðgengilegar fyrir Ísland, en í hinu orðinu sagði hann, að hann vissi, að það væri tiltölulega mjög auðvelt að fá undanþágu fyrir Ísland á öllum þeim atriðum, sem okkur hentuðu ekki. En við þurfum ekkert að hlusta á svona staðhæfingar hjá hæstv. ráðh. Það, sem átt hefði að gera, ef unnið hefði verið að þessu máli á skynsamlegan hátt, hefði verið, að fyrir okkur hefðu legið staðreyndir um þessa hluti, þ.e. að framkvæmd hefði verið könnun á þessu. Ef við hefðum vitað þetta, þyrftum við ekki að hlusta á mótsagnafullt mat hjá þessum hæstv. ráðh. En hann gaf engin svör við þeirri spurningu, sem ég bar hér fram í dag, hvort hæstv. ríkisstj. gæti hugsað sér, að hlutskipti okkar ætti að vera það að vera í þeim hluta EFTA, sem væri utan Norðurlanda, eftir að búið væri að stofna norrænt efnahagsbandalag og EFTA væri í rauninni klofið – að við ættum þá sem sé ekki að vera í samvinnu við Norðurlönd, heldur við hin EFTA-ríkin. Ég get ekki skilið stefnu ríkisstj, öðruvisi en hún geti hugsað sér þessa þróun. En mér finnst hún algerlega fáránleg. Ég vakti athygli á því hér í dag, að einn megintilgangur með EFTA-aðildinni væri, að við tækjum á okkur skuldbindingar um þær hagstjórnaraðferðir, sem við annars vegar mættum beita og hins vegar ekki. Hæstv. ráðh. vefengdi raunar ekki, að þetta væri rétt, en hann sagði, að þetta kæmi ekki að sök, því að við getum gengið úr EFTA eftir eitt ár; hann lagði á þetta mikla áherzlu. Nú veit ég þó ósköp vel, að við getum gengið úr EFTA eftir eitt ár samkvæmt ákvæðum samninganna, en við skulum einnig gera okkur það ljóst, að þetta kann að verða miður auðveldara en það lítur út fyrir að vera. Ef tekin er stórfelld ákvörðun í efnahagsmálum, þá dregur hún dilk á eftir sér. Hún breytir öllu efnahagskerfi þjóðfélagsins, og það getur verið ákaflega erfitt að snúa við, eftir að búið er að gera slíka breytingu. Við getum tekið til samanburðar ráðstöfun eins og gengislækkun. Um gengislækkanir er oft verulegur ágreiningur. En eftir að búið er að framkvæma gengislækkun og eftir að hún hefur verkað um kerfið allt, þá dettur engum manni í hug að afturkalla hana. Ég skal engan veginn gera lítið úr því, að við eigum þess kost að segja okkur úr EFTA, en við skulum gera okkur það ljóst, að það verður engan veginn jafnauðvelt og þessi hæstv. ráðh. vildi vera láta í ræðu sinni hér í dag. Hæstv. ráðh. sagði nokkrar setningar um þá till. okkar Alþb.-manna, að aðild að EFTA verði borin undir þjóðaratkvæði, og hann sagðist vera andvígur þeirri till. Hann kom með kennisetningu eins og venjulega og sagði: Stjórnarskráin gerir ekki ráð fyrir slíku, Alþ. á að útkljá slík mál, eins og hann væri að fara með algilda kennisetningu. Nú hefur það áður verið lagt til hér á þingi, að mál væru borin undir þjóðaratkvæði. Það gerðist t.d. 1949, þegar fyrir Alþ. lá till. um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Þá var borin fram till. um þjóðaratkvæði, og ég gáði að því áðan, hvernig atkv. hefðu fallið um hana. Á listanum yfir þá, sem samþykktu þjóðaratkvæði, var eitt nafn skráð fyrst, Gylfi Þ. Gíslason. Hann var þá ekki að hugsa um stjórnarskrána. Hann var ekki að hugsa um þau sannindi, sem hann var að segja hér áðan, og það er ekki lengra síðan en í vor, að fyrir Alþ. lá önnur till. um að hafa þjóðaratkvæði um eitthvert hégómlegasta smámál, sem lagt hefur verið fyrir Alþ. um það, hver alkóhólprósenta í bjór ætti að vera. Um þessa till. var haft nafnakall. Ég gáði einnig að því, hvernig atkv. hefðu fallið þar, og það hittist svo einkennilega á, að fyrsti maður, sem samþykkti till., var einnig sá sami og 1949, Gylfi Þ. Gíslason. Hæstv. viðskmrh. er þannig þeirrar skoðunar, að það megi leggja undir þjóðaratkvæði bæði stór mál og smá, bæði utanríkismál og innanríkismál. Nú veit ég, að ég er ekki að skýra út neina nýja hlið á þessum hæstv. ráðh. með því að vekja athygli á þessu. Allir hv. alþm. vita, að á hinum langa ferli sínum hefur hæstv. ráðh. tekizt ekki aðeins að hafa gagnstæðar skoðanir á flestum málum, heldur á mörgum málum allar hugsanlegar skoðanir, sem hægt er að hafa, og hann kann þá list að flytja þessar skoðanir af miklum sannfæringarkrafti hverju sinni og tala um þær sem algild sannindi. Ég var ekki sammála hæstv. viðskmrh, um það, að það ætti að fara fram þjóðaratkvgr. um það hégómamál, hvort áfengismagn í bjór ætti að vera meira eða minna. Hins vegar tel ég, að það beri að hafa þjóðaratkvgr., þegar um er að ræða stórmál, sem raska högum þjóðarinnar - mál, sem eru af þessu tagi og ekki hafa verið borin upp í kosningum næst á undan. Í seinustu kosningum, 1967, var ekkert um þetta mál rætt. Alþm. fengu ekkert umboð til þess að útkljá mál af þessu tagi, og þá ætti það að vera siðferðileg skylda alþm. að bera slíkt mál undir þjóðaratkvæði. Annað tel ég vera ósæmilegt með öllu. Að lokum vil ég minnast örlítið á hina frægu Þjóðminjasafnsræðu hæstv. ráðh. Hann kvartaði undan því í dag, að ég hefði nokkrum sinnum á undanförnum árum vitnað til þessarar ræðu, og það er vissulega rétt; það hef ég gert. Ég hef gert það vegna þess, að þetta er einhver minnisstæðasta ræða, sem ég hef heyrt, og ég veit, að þannig var um fleiri, sem voru viðstaddir þennan atburð. Þetta var á aldarafmæli Þjóðminjasafnsins, og menn bjuggust við, að hæstv. menntmrh. mundi halda eina af þessum áferðarfallegu tækifærisræðum, sem hann er sérfræðingur í að halda við slík tækifæri. En hann gerði það ekki. Hann lagði út af þeim ummælum Winstons Churchills, að helzta ráðið til að efla sjálfstæði þjóðar væri að fórna sjálfstæði hennar. Og hann sagði þetta ekki til þess að gagnrýna þessi ummæli, heldur til þess að taka undir þau, til þess að styðja þau. Hann færði að þeim margvísleg rök í löngu máli. Hæstv. ráðh. sagði m.a. í þessari ræðu: „Tuttugasta öld er tími fjöldaframleiðslu, stórs markaðs, kjarnorku og geimferða. Tvö mestu stórveldi Vesturlanda og þá um leið veraldar eru til orðin við samruna þjóða og þjóðarbrota, jafnvel ríkja. Í Austurlöndum eru að rísa upp risaveldi, sem eru ólíkari hið innra en Evrópa, og greinist hún þó í sundurleitar þjóðir og mörg þjóðríki. Hvarvetna gætir viðleitni til þess að efla samvinnu, tengjast böndum, mynda bandalög. Hvers vegna? Vegna þess, að fjöldaframleiðsla og stór markaður, kjarnorka og geimferðir krefjast stórra átaka, sterkra afla, mikils valds ... Og kemur ekki hlutdeild í auknu sjálfstæði og vaxandi öryggi voldugs bandalags í stað minnkandi sjálfsforræðis hvers einstaks? ... Það, sem er að gerast í kringum okkur, er, að stórveldi eflast, bandalög myndast, olnbogarúm hinna smáu minnkar, skilyrði þeirra til þess að tileinka sér hlutdeild í framförum skerðast, kæna smáríkis dregst aftur úr hafskipi stórveldis eða bandalags.“ Það var mikið flug á hæstv. ráðh., þegar hann flutti þessa ræðu, en sú kenning, sem í ræðunni felst...  Það er einnig mikill misskilningur hjá hæstv. ráðh., að góð lífskjör og öflug menning sé fyrst og fremst í stórveldum, sú er sannarlega ekki raunin. Þau ríki, sem einna fremst standa bæði að almennum lífskjörum og menningu, eru smáríki. Í stórum ríkjum er miklu meiri misskipting bæði á milli landshluta og milli einstakra stétta. Og það er mikill misskilningur að ímynda sér, að þegar smár aðili rennur í stóra heild, þá öðlist hann sjálfkrafa hlutdeild í hinum sameiginlega styrk. Sú er ekki heldur raunin. Bæði innan stórra ríkja og stórra bandalaga er hvarvetna að finna svæði og héröð, sem ekki aðeins fylgjast ekki með, heldur dragast hreinlega aftur úr í þróuninni. Og ríki, sem áður voru næsta öflug og héldu til jafns við aðra, hafa að engu orðið, ef þau hafa runnið í stærri heild. Slík þjóðfélög eru mörg umhverfis okkur, t.d. eyjarnar norður af Skotlandi, þar sem lifað var mannlífi ósköp svipuðu því, sem við þekkjum hér á Íslandi. Þegar þessar litlu kænur tengdust við hafskipið, þá fengu ekki þessi þjóðfélög neinn sjálfkrafa ávinning frá hinni öflugu heild, heldur þvert á móti hélt þeim áfram að hraka. Heildin dró til sín bæði mannafla og framleiðslu frá þessum hlutum heildarinnar. Og það er mikil hætta á því, að einmitt þetta gerist hér á Íslandi, ef framkvæma á þá stefnu, sem auðsæilega vakir fyrir hæstv. ríkisstj., þ.e. að láta þá iðnþróun, sem hún talar um, fyrst og fremst vera í höndum útlendinga. Því að það getur engum manni dulizt, að þó að talað sé fagurlega um þróun íslenzks iðnaðar, þá er þar ekki um neinar staðreyndir að ræða enn sem komið er. Staðreyndirnar eru allar í tengslum við erlend fyrirtæki.



Herra forseti. Ég þarf ekki að tala hér langt mál, m.a. af því, að hv. 6. þm. Reykv., sem var að ljúka máli sínu, hefur vikið að æðimörgum af þeim atriðum, sem ég hafði hugsað mér að ræða hér um, og gert það á þann hátt, að ég sé mér ekki fært að bæta þar neinu við. Enda ætla ég, að það megi vera nokkuð glöggt, að þau atriði, sem hann ræddi hér um, ættu að standa nokkuð skýrlega fyrir mönnum. Fullyrðingar hæstv. viðskmrh. í ýmsum þeim greinum, sem hann ræddi hér um, fá ekki staðizt. Það var sérstaklega eitt atriði, sem ég ætlaði að fara um nokkrum orðum, þ.e. um hina margumræddu 16. gr. EFTA-sáttmálans. En það er sú gr., sem fjallar um hinn gagnkvæma atvinnurekstrarrétt borgara EFTA-landa, og það er býsna merkilegt, að það skuli vera togazt jafnmikið á um það, hvað í þessari grein felst, og raun er á. Það birtist mönnum sem sé þannig, að það virðist vera, að það, sem í gr. stendur, sé óskiljanlegt. Mér sýnist það hins vegar vera mjög skiljanlegt og á býsna skýru máli. Það hefur verið gefin út sérstök grg. um það, hvað í þessari 16. gr. felst í þessum efnum, og það kemur m.a. fram í þeirri skýrslu, sem viðskmrn. hefur sent frá sér og EFTA-nefndin svonefnda. Í þessari skýrslu segir, að í þessari gr. felist eftirfarandi. Þar segir, að gefin hafi verið út sérstök yfirlýsing um það, hvað í gr. raunverulega felist, og nú les ég upp orðrétt úr þessari skýrslu: „Var ákveðið, að ákvæðin um atvinnurekstur, þ.e. veitingu sömu kjara og eigin þegnum er veitt, skyldu ná til eftirfarandi fyrirtækja. a) Viðskiptafyrirtækja, sem verzla með vörur af EFTA-uppruna, þ.m.t. umboðsfyrirtæki, útibú og dótturfyrirtæki og sjálfstæð fyrirtæki, sem starfa í því skyni að auka vörusölu milli aðildarríkjanna.“ Allt sýnist mér þetta vera auðskilið og segja talsvert mikið. „b) Fyrirtækja til samsetningar, vinnslu og þjónustu, sem taka til vara af EFTA-uppruna og fluttar eru út frá einu aðildarríki til annars.“ Þetta er líka mjög auðskilið mál, og í þriðja lagi segir, að þetta nái til: „Fyrirtækja til framleiðslu á vörum af EFTA-uppruna, ef verulegur hluti þeirra á að flytjast út til annarra aðildarríkja.“ Við þetta er síðan bætt þeirri túlkun í EFTA-skýrslunni, eins og þar segir, að í Noregi séu t.d. gildandi lög í þessum anda um það að setja sérstakar takmarkanir með aukalagasetningu gegn því, að hinir erlendu aðilar fái rétt til þess að koma upp fyrirtækjum í Noregi í þeim greinum, sem norsk stjórnarvöld óska ekki eftir. Nú hef ég veitt því athygli, að hæstv. viðskmrh. hefur lagt á það mikla áherzlu, að það sé túlkun ríkisstj. á þessu samningsákvæði, að þetta nái ekki til sjávarútvegsfyrirtækja. En þó var orðalag hæstv. ráðh., sem hann hafði hér um þetta atriði í kvöld, býsna athyglisvert. Ráðh. tvítók þetta orðalag, en það var á þá leið, að það væri skoðun ríkisstj., að þetta næði ekki til „fiskvinnslu á því sviði, sem telst til sjávarútvegs ...“ Það nær ekki til fiskvinnslu á því sviði, sem telst til sjávarútvegs. Hvað þýðir þetta? Hvaða fiskvinnsla telst ekki til sjávarútvegs? Það er sú vinnsla, sem ég hafði gert hér að umtalsefni í minni fyrri ræðu, eins og t.d. niðursuða, niðurlagning, framleiðsla á frystri rækju, af því að hún fellur líka undir EFTA-ákvæði, og ég hafði einmitt í minni ræðu sagt, að ég gæti vel gengið inn á það, að það sé hægt að þræta um það atriði, hvort þessi ákvæði 16. gr. eiga að ná til almennra frystihúsa, vegna þess að það er hægt að deila um það, hvort fryst fiskflök teljast EFTA-vara, fullkomin EFTA-vara, eða ekki. Í grg. fyrir þeirri till., sem ríkisstj. hefur lagt fram, þá segir hún, að fryst fiskflök séu EFTA-vara. Og samkv. þessu orðalagi af hálfu ríkisstj. ættu frystihús einnig að falla undir þetta. Ég býst alveg við því, að af Breta hálfu muni því verða haldið fram, að þegar þeir semja um það, að fryst fiskflök skuli njóta EFTA-meðferðar, sé um leið frystihúsaiðnaðurinn kominn undir þetta ákvæði. En ég sagði hér í minni fyrri ræðu, að ég vildi gjarnan ganga inn á það með ríkisstj., að við reyndum að halda því fram, að fryst fiskflök væru ekki fullkomin EFTA-vara og á þeim grundvelli reyndum við að neita því, að þeir ættu rétt samkv. EFTA-samkomulaginu á því að hafa hér gagnkvæman rétt á við Íslendinga til að koma upp frystihúsum. Ég vil gjarnan ganga inn á þetta. En þar með er ekki öll sagan sögð. Við teljum, að það sé hluti af okkar fiskiðnaði, og það er það í raun og veru, þegar um er að ræða að byggja hér t.d. upp niðursuðuiðnað eða niðurlagningariðnað úr fiskafurðum eða t.d. til þess að frysta eða sjóða niður rækjur, en það fellur undir EFTA-ákvæðin. Menn taki því eftir því, að raunverulega viðurkennir hæstv. ráðh. - þó með óbeinum orðum, en nú skora ég einnig á hann að gera aths. við þetta, ef hann treystir sér til að þessi gagnkvæmi atvinnurekstrarréttur nái ekki aðeins til hins almenna iðnaðar, þ.e. til þess að koma upp almennum iðnfyrirtækjum, heldur einnig til þess sjávarútvegsiðnaðar, eins og hann er venjulega kallaður, sem fellur undir EFTA-reglurnar. Ég hafði að vísu skýrt frá því hér í umr., að ég hefði spurt tiltekinn norskan sérfræðing, sem mætti á fundi EFTA-nefndarinnar, um það, hvort hann teldi, að þetta næði einnig til frystihúsarekstrar. Og ég sagði, að hann hefði svarað því, að ef þar væri talið, að frysti fiskurinn félli undir EFTA-reglur, þá næði þessi regla einnig til frystihúsabygginga og frystihúsarekstrar. Það fer heldur ekkert á milli mála um það, að það eru fleiri en þessi norski sérfræðingur, sem hefur litið svona á, og það eru fleiri en ég, sem líta svona á. Ég hef hér í höndunum m.a. ræðu, sem einn af þeim sérfræðingum, sem ríkisstj. stóð fyrir að fá hingað til landsins, flutti hér á Íslandi. Það var danskur maður, Tyge Dahlgård, og hann vék m.a. í sinni ræðu að þessu sérstaka atriði, af því að það var búið að ræða við hann um þetta. Og það var varðandi það atriði, sem hafði komið upp hjá Dönum, þegar um það var að ræða, að Færeyjar bættust við sem EFTA-land eða fylgdi Danmörku með inn í EFTA. Og þá skýrði þessi danski ambassador og fyrrv. ráðh. frá því, að það hefði einmitt komið upp hjá þeim sú spurning, hvort þeir ættu að hafa sérstakan fyrirvara á um hin gagnkvæmu atvinnurekstrarréttindi í Færeyjum með fiskiðnaðinn þar sérstaklega í huga. Ég skal lesa aðeins hérna upp örfáar línur úr ræðu þessa danska sérfræðings, sem tekur af öll tvímæli um það, hvernig hann leit og þeir litu á þetta. Hann sagði í sinni ræðu: „Máske kan det have sin interesse at nævne, at vi í forbindelse med overvejelserne og vilkárene for Færøernes tilslutning til EFTA netop var inde på, at tage et forbehold for etableringsretten angående handel med og produktion af EFTA-varer hovedsageligt fremstillet af fisk.“ Það fór ekkert á milli mála, enda kemur hann að því síðar í ræðunni, að þeir féllu að vísu frá því að gera þennan sérstaka fyrirvara vegna Færeyja, af því að þeir töldu alveg víst, að Bretar mundu setja gagnskilyrði á móti slíkum skilyrðum. Og þetta hafði einnig komið fram margsinnis í viðræðum í EFTA-nefndinni, þegar ríkisstj. einmitt hafði það í huga að setja svona skilyrði af okkar hálfu viðvíkjandi þessum gagnkvæma atvinnurekstrarrétti, að nefndin óttaðist einmitt það, sem hér hefur verið minnzt á í þessum umr., þ.e. að Bretar kynnu að notfæra sér þetta skilyrði af okkar hálfu til þess að áskilja sér einhver sérréttindi í staðinn. Og því var þetta látið niður falla. Hæstv. viðskmrh. veit það einnig, að það var búið að afhenda okkur í EFTA-nefndinni sérstakt plagg um það, að gert yrði ráð fyrir því að setja hér sérstök lög um það, að það skyldi þurfa að sækja til íslenzkra stjórnarvalda jafnt af útlendingum sem innlendum mönnum um réttindi til þess að koma upp fyrirtækjum í almennum iðnaði og verzlun, eins og nú hefur verið gert, og einnig er í þessu plaggi - og það í fyrstu röð - minnzt á lög varðandi fiskvinnslu hvers konar, þ.e. frystingu fisks, niðursuðu, mjöl- og lýsisvinnslu og annað, sem kann að koma þar til greina. En það var fallið frá þessu öllu saman - og vegna hvers? Einfaldlega af þeim ástæðum, að ríkisstj. vildi ekki liggja undir því, að hún væri að undirskrifa samning við erlenda aðila þess efnis, að við hefðum ekki lengur leyfi til þess að veita Íslendingum rétt til þess að koma upp fiskiðnaðarfyrirtækjum fram yfir það, sem við hefðum leyfi til þess að veita útlendingum um leið. Ríkisstj. vissi það, að einmitt þetta atriði, sem ég hafði gert fsp. um í EFTA-nefndinni, gæti komið upp, að t.d. atvinnurekandi í Vestmannaeyjum óskaði eftir því að fá leyfi til þess að koma upp fiskiðnaðarfyrirtæki, en á sama tíma óskaði brezkur aðili eftir leyfi líka til þess að koma upp slíku fiskiðnaðarfyrirtæki, og þá áttum við samkv. reglunum að vera skuldbundnir til þess að neita báðum, ef við vildum ekki þann erlenda; við hefðum ekki leyfi til þess að taka landsmanninn fram yfir. Ríkisstj. var að skjóta sér undan þessu og velur svo þá leið að segja í sífellu, að útlendingar hafi engan rétt í þessum efnum, en reynir þó að segja það á þann hátt, að hún geti leyft sér, eins og hæstv. viðskmrh. hefur hér gert og er nú sérstaklega laginn við að gera, eins og hér hefur verið vikið að, að segja á eftir: Ég hef aldrei neitað því nákvæmlega, að við fengjum ekki þennan rétt varðandi t.d. niðursuðuiðnaðinn og niðurlagningariðnaðinn - bara af því að hann minntist ekki á það. En þessi gagnkvæmi atvinnurekstrarréttur nær samkv. samningnum og samkv. orðanna hljóðan og samkv. meiningu samningsins til þessarar greinar fiskiðnaðar alveg eins og til almenns iðnaðar. Hitt er svo aftur annað mál, hversu mikil hætta kann af þessu að stafa í framkvæmdinni. Það getur verið erfitt að segja til um það. Ég er þó á þeirri skoðun, að þegar að því kemur, að útlendir aðilar eiga að fá sama rétt og landsmenn sjálfir, t.d. til þess að koma hér upp fiskiðnaði á sviði niðursuðu eða niðurlagningar eða annarri slíkri úrvinnslu á fiski, þá muni koma ýmsir áhugamenn, sem leiti eftir slíkum rétti. Ég hef því talið allan tímann, að við gætum ekki með neinu móti undirskrifað EFTA-samningana athugasemdalaust og haft 16. gr. eins og hún er. Ég held, að hæstv. ríkisstj. eigi ekki að reyna að fela þennan sannleika fyrir neinum. Þetta er svona. Það er hægt að sanna þetta með enn þá fleiri tilvitnunum, að þessu er svona varið. Það er líka alveg tómt mál að tala um það, að þessi gagnkvæmi atvinnurekstrarréttur nái ekki til iðnaðar í sjávarútvegi vegna þess, að það hafi verið undanskilið í þessum efnum, að þessi gagnkvæmi réttur næði ekki til náttúruauðæfa. Það er rétt, eins og segir í EFTA-skýrslunni, að þetta átti ekki að ná samkv. þeirri skýringu, sem þar er gefin, til eignarréttaraðstöðu varðandi náttúruauðæfi. Sem sé, hinir erlendu aðilar áttu ekki að fá sama rétt og landsmenn t.d. til þess að eignast skóga í Noregi eða til þess að nýta fiskimiðin við strendur landsins. Það er enginn ágreiningur um það, að þetta nær ekki til fiskveiðanna. En þetta nær til þeirrar úrvinnslu úr aflanum, sem fellur undir EFTA-reglurnar. Á því er enginn vafi. Það voru hér auðvitað mjög mörg önnur atriði, sem hefði verið freistandi að víkja hér að. Hæstv. viðskmrh. viðurkenndi svona í öðru orðinu, að það gætu orðið hér á nokkur vandkvæði fyrir innlendan iðnað að mæta hinni erlendu samkeppni, en í hinu orðinu vill hann ekkert úr þessu gera og telur þá, að það eigi ekki að vera hætta á því, að atvinna eigi að minnka við iðnaðarstörf í landinu. Þegar við í EFTA-nefndinni ræddum þessi mál á sínum tíma hvað eftir annað og rn. og hæstv. ráðh. sendu okkur ýmiss konar grg. um málið, þá var allt annað uppi á teningnum. Þá viðurkenndu menn alveg hreint út, að það mætti fyllilega búast við því, að einstaka iðngreinar mundu lenda í miklum erfiðleikum. Ég hef hér í höndum t.d. eitt plagg, en þar er sérstaklega verið að gera grein fyrir öðrum þætti þessara mála, sem var tekjuöflun ríkissjóðs; þ.e. hvernig færi með niðurfellingu á verndartollum. En orðalagið, sem þar kemur fram í þessari skýrslu, sem samin er af viðskmrn., segir þó nokkuð til um það, hvernig menn á þeim tíma litu á það, hvernig sennilega færi fyrir ýmsum okkar iðngreinum. En í þessari skýrslu segir orðrétt á þessa leið: „Aftur á móti eru mjög miklar líkur til þess, að tolltekjur af ýmiss konar fullunnum iðnaðarvarningi muni heldur hækka en lækka við lækkaða tolla, en litlu hægt að spá um tekjutap ríkissjóðs á hinum ýmsu stigum aðlögunarinnar.“ Það er sem sé verið að gera ráð fyrir því, að með lækkun tollanna aukist svo innflutningur, að tekjurnar hækki eiginlega eftir sem áður. En svo er bætt við: „Hér má einnig nefna, að framleiðsla á nokkrum iðnaðarvörum mun sennilega leggjast niður á vissu stigi aðlögunarinnar og breytast þá innflutningstollar úr verndartollum í tekjutolla og þarfnast því ekki frekari lækkunar samkv. ákvæðum EFTA.“ Það var einmitt það, að á vissu skeiði, eftir að tollalækkunin fór að segja til sín, þá mátti búast við því, að sumar iðngreinar legðust niður að fullu og öllu, en um leið og við vorum hættir að framleiða viðkomandi vöru, þurftum við ekki lengur að fella niður alla tolla. Þá gátum við tekið aftur upp toll, því að þá var hann orðinn af sjálfu sér tekjuöflunartollur, en ekki verndartollur. Og þá var hægt að benda á það, að ríkið gæti haldið áfram þessum tekjustofni í tollformi, af því að þá væri búið að losa sig við innlendu iðngreinina. En nú koma menn hér á eftir og bera sig æðikarlmannlega og segja: Innlendi iðnaðurinn stendur þetta allt af sér. Nei, sannleikurinn er sá, að þeir, sem þetta segja nú, hafa sagt allt annað áður, og þeir vita miklu betur. Þeir vita það, að það eru allar líkur til þess, að margar af hinum vernduðu iðngreinum dragist verulega saman og nokkrar þeirra muni hreinlega gefast upp í samkeppninni við hinar erlendu. Og það er þetta, sem vitanlega leiðir til þess, eins og við höfum bent á, í veiku atvinnuástandi í landinu, að atvinnuleysisvandamálið mun vaxa það verður stærra, það verður erfiðara viðfangs. Þess vegna er það, sem ég og aðrir, sem hér vörum við þátttöku í EFTA eins og sakir standa, lýsum eftir því: Hvar eru hinir nýju möguleikar? Hvað á að koma í staðinn fyrir það, sem mun hverfa? Hvar eru þessir nýju möguleikar? Og það hefur vitanlega ekki farið fram hjá neinum hv. alþm., sem hefur fylgzt með þessum umr., að þeir, sem hér mæla með aðild Íslands að EFTA, geta í raun og veru ekki nefnt neina verulega, sennilega möguleika á nýjum útflutningi hjá okkur, eins og sakir standa. Talið um það, að það megi búast við því, að húsgagnaiðnaður okkar verði fær um það á næstunni að keppa við erlendan húsgagnaiðnað, vita allir hæstv. ráðh. og allir hv. þm., að er hreinlega út í bláinn. Einn af þekktustu iðnrekendum hér í nágrenninu var spurður nú fyrir nokkrum dögum af Alþýðublaðinu, hvernig honum litist á þessi mál, og þessi húsgagnaframleiðandi endaði sitt viðtal við Alþýðublaðið á þessa leið: „Ég álit að stór hluti þeirra...“, þ.e. húsgagnaiðnaðargreinanna, fyrirtækjanna, „... fari í rúst, en vona hins vegar að úr þeim rústum rísi stór útflutningsiðnaðargrein.“ Já, það þarf talsvert mikla trú til. Fyrst skal leggja þetta í rúst, af því að það þolir ekki samkeppni, en upp úr rústunum vonar maður nú, að eitthvað nýtt komi. Nei, það er enginn vafi á því, að það eru ekki miklar líkur til þess, að á þessu sviði, t.d. varðandi húsgagnaframleiðslu, geti verið um mikinn nýjan útflutning að ræða. Það sama er að segja um aðra stærstu af þessum vernduðu iðngreinum, sem er fataiðnaðurinn í landinu. Það eru engar teljandi líkur til þess, að okkur takist að finna markað erlendis fyrir föt, sem búin eru til hér uppi á Íslandi, eða það mun a.m.k. líða alllangur tími, þar til við höfum eitthvert gagn af slíkum útflutningi. Ég held hins vegar, að það sé enginn vafi á því, að fataiðnaðurinn mun einnig komast í erfiðleika, þegar hann hefur misst þá tollvernd, 60 og 65%, sem þessi iðngrein nýtur nú. Og ég endurtek það, sem ég sagði hér áður, að ég hef heldur enga trú á því, að málmiðnaðurinn, sem verið hefur um langan tíma ein af okkar stærstu iðngreinum, sé líklegur til þess að geta keppt á erlendum markaði, svo að nokkru nemi, miðað við þá stöðu, sem hann hefur nú. Við vitum það, að aðstaða hans er á engan hátt sú, að það sé líklegt nema aðeins í sérstökum tilfellum. Við vitum t.d. mætavel, að nú, þegar um það er að ræða, að Íslendingar fari í það að endurnýja nokkuð af fiskiskipastóli sínum, þá sækjast allir þeir, sem hugsa sér að kaupa hin stærri skip, eftir því að fá að láta byggja þau skip erlendis, m.a. af því, að þeir fá skipin þar á lægra verði. Ég segi því það sama og ég hef sagt áður, að mér sýnist alveg augljóst, að þetta mál liggur þannig fyrir, að beinn hagnaður okkar af aðild er sáralítill fyrir okkar útflutningsgreinar. Möguleikarnir eru mjög óvissir, en vandkvæðin eru alveg augljós. Við leiðum yfir okkur margs konar hættur og mikinn vanda, og það er alveg greinilega verið að stefna að því að umbreyta íslenzku efnahagslífi á þann hátt, að það geri síður en svo að styrkja okkar efnahagslega sjálfstæði. Það greinilega veikir það. Og að lokum aðeins örfá orð í sambandi við þær till., sem hér liggja nú fyrir í málinu. Afstaða okkar Alþb.- manna kemur greinilega fram. Við erum andvígir aðild að EFTA miðað við núverandi aðstæður og viljum því fella till. Við getum stutt þá rökst. dagskrá, sem fram kemur á þskj. 209, því að hún miðar að því að vísa þessu máli frá til frekari athugunar og frekari undirbúnings. Við mundum að vísu hafa kosið að hafa orðalag á þessari rökst. dagskrá nokkuð á annan veg, en eigi að síður getum við stutt hana. En síðan flytjum við till. á þskj. 207 um það - verði málinu ekki skotið á frest a.m.k. - að það verði látin fara fram þjóðaratkvgr. um það, hvort Ísland á að gerast aðili að Fríverzlunarsamtökum Evrópu eða ekki. Ég þarf ekki að rökstyðja þá till. hér með mörgum orðum. Það hefur verið gert hér af öðrum. Ég skal svo láta máli mínu lokið að þessu sinni, þar sem nú er líka alllangt liðið á nótt



Herra forseti. Það er kannske ekki ástæða til þess að ræða þetta mál öllu meira. Sennilega er það, sem máli skiptir, hvort heldur er með eða á móti, komið fram, og því verður sennilega lítið breytt úr þessu, hver úrslit málsins verða, því að hæstv. ríkisstj. virðist vera búin að bíta það í sig að afgreiða þetta mál nú fyrir jólin og handjárna þannig alla sína þm., að ekki sé við öðru að búast en málið verði samþ. þrátt fyrir það, hvernig það er í pottinn búið. Mér finnst samt rétt vegna þess, sem hæstv. viðskmrh. sagði hér í ræðu sinni áðan, að gera nokkrar aths., áður en afgreiðslu málsins lýkur hér í þinginu. Ég bar fram sérstaka fsp. til hæstv. viðskmrh. Ég sé hann nú því miður hvergi hér. Það er kannske tilgangslaust að vera að endurnýja þessa fsp., en ég býst við, að hann sé í húsinu, svo að ég get hinkrað við, þangað til hann kemur. Það er ekki orðið það áliðið enn þá.  Ráðh. er nú kominn, svo að ég get haldið áfram þess vegna. En ég bar þá fsp. fram, þegar ég flutti mína framsöguræðu hér áðan, hvað það raunverulega þýddi, þegar hæstv. forsrh. og aðrir talsmenn ríkisstj. væru að tala um það, að við ættum að hafa samfylgd með öðrum EFTA-þjóðum í samningum við Efnahagsbandalag Evrópu. Eins og ég rakti í minni fyrri ræðu, er það nú ákveðið af Efnahagsbandalagsins hálfu að taka upp viðræður við Bretland, Noreg og Danmörku eða þau ríki, sem óska eftir fullri aðild á síðara helmingi næsta árs og byrja þessar viðræður ekki síðar en 1. júlí 1970. Það var jafnframt ákveðið á Haag-fundi æðstu manna Efnahagsbandalagsríkjanna, þegar þessi ákvörðun var tekin um samningana við Breta, Norðmenn og Dani, að jafnhliða skyldi hefja viðræður við þau EFTA-lönd, sem ekki hafa óskað eftir fullri aðild, en óska samt eftir einhvers konar tengslum við Efnahagsbandalagið, en það eru Svíþjóð, Austurríki, Sviss og Portúgal. Nú segja hæstv. ráðh. og sérstaklega forsrh., að það sé mjög áríðandi fyrir okkur að komast inn í EFTA, áður en þessar viðræður hefjast, til þess að Íslendingar geti haft samfylgd með hinum EFTA-þjóðunum í samningum við Efnahagsbandalagið. Mér sýnist, að ef á að taka þessar yfirlýsingar hæstv. ráðh. alveg bókstaflega, þurfi Ísland að hafa sótt um einhvers konar tengsl við Efnahagsbandalagið fyrir 1. júli næsta ár til þess, að það geti orðið samferða hinum EFTA-löndunum í samningum þeirra við Efnahagsbandalagið. Hæstv, viðskmrh. sleppti því í ræðu sinni hér áðan að svara nákvæmlega fsp. minni um þetta efni. Hins vegar fór hann að gera samanburð á aðstöðunni nú og 1962, þegar ríkisstj. lýsti yfir því, að þá væri ekki tímabært að hefja samninga við Efnahagsbandalagið sökum þess, að áður en við gerðum það, þyrftum við að fá vitneskju um, hver yrði niðurstaðan í viðræðum þeirra ríkja við Efnahagshandalagið, er ýmist hafa óskað eftir fullri aðild eða aukaaðild að því. Ráðh. svaraði þessu á þann veg nú, að aðstaðan væri önnur núna en verið hafði 1962. Ég sé ekki, að nein breyting hafi á orðið í þessum efnum. Þær aðalástæður, sem réðu því þá, að ekki var talið ráðlegt að sækja strax um tengsl við Efnahagsbandalagið, eru alveg eins fyrir hendi nú. En þessar ástæður voru í fyrsta lagi þær, að áður en við gætum ákveðið, um hvers konar tengsli við ættum að sækja við Efnahagsbandalagið, yrði það að liggja fyrir, hver yrði niðurstaðan í samningum þeirra landa, sem ýmist höfðu óskað eftir fullri aðild eða aukaaðild að bandalaginu. Þetta var m.a. byggt á því, að fyrr en þessi niðurstaða lægi fyrir, væri ekki hægt til fullnustu að átta sig á því, hvað t.d. aukaaðild þýddi. En ástæðan var svo sú, að Ísland hafði sérstöðu í mörgum málum og þurfti að óska eftir ýmsum undanþágum, sem hin ríkin þurftu ekki að fara fram á, og það gat orðið erfitt fyrir Efnahagsbandalagið, jafnvel þótt það vildi, að fallast á þessar undanþágur í samningum við Íslendinga vegna þess, að önnur ríki, sem kynnu að vera að semja við það samtímis, kynnu þá að krefjast hins sama. Báðar þessar forsendur eru enn fyrir hendi; þær hafa ekkert breytzt síðan 1962. Það er ekkert skýrara nú en þá, hver munur er á aukaaðild og tolla- og viðskiptaleiðinni í meginatriðum samkv. þeirri skýringu, sem hæstv. ríkisstj. gaf þá. Efnahagsbandalagið hefur enga samninga gert á því tímabili, sem skýra þetta neitt nánar, og þess vegna er óvissan sú sama í þessum efnum nú og þá, og sérstaða Íslands til samninga er nákvæmlega sú sama nú og þá. Hún hefur ekkert breytzt. Við þurfum að fara fram á nákvæmlega sömu undanþágur í samningum við Efnahagsbandalagið núna og við þurftum að gera þá. Þess vegna get ég ekki skilið það, sem hæstv. viðskmrh. var að segja hér áðan, að það hefði einhver breyting orðið á í þessum efnum, sem gerði það eðlilegt, að ríkisstj. breytti stefnu sinni, og í staðinn fyrir það, að hún vildi bíða átekta þá, ættum við nú að sækjast eftir að vera í samfylgd með hinum EFTA-þjóðunum. En ég vil vegna þess, hve svör ráðh. voru ógreinileg um þetta efni, endurnýja þá fsp. mína, hvað þessi ummæli ráðh. þýða, þegar þeir eru að tala um það, að við eigum að vera í samfylgd með hinum EFTA-þjóðunum. Þýðir það nokkuð annað en það, að við eigum nú alveg á næstu mánuðum að sækja um einhvers konar tengsl við Efnahagsbandalagið, svo að við getum fylgzt með hinum EFTA-þjóðunum, eftir að þær hefja samninga sína við Efnahagsbandalagið á síðari hluta þessa árs? Það er nú búið að svara ýmsum atriðum í ræðu hæstv. ráðh., svo að ég tel ekki ástæðu til þess að endurtaka það eða gera þau að frekara umtalsefni. En ég vildi aðeins víkja að nokkrum atriðum, sem ekki hefur verið minnzt á í þessum umr. Það var m.a., þegar hæstv. ráðh. var að réttlæta það, að aðeins væru felldir niður eða lækkaðir verndartollar á vörum, sem eru fluttar frá EFTA-löndunum. Hæstv. ráðh. taldi það alveg óþarft, að slík tollalækkun ætti sér einnig stað á hliðstæðum vörum, sem kæmu frá öðrum löndum, að það væri engin hætta fólgin í því fyrir okkur að mismuna viðskiptaþjóðum okkar á þennan hátt. En ég gat ekki fundið það, að ráðh. færði nein haldbær rök fyrir þessu, enda er það í raun og veru heldur ekki hægt vegna þess, að við vitum ekki fullkomlega um það, hvaða áhrif þetta hefur, fyrr en það kemur til framkvæmda. Það má vel vera, að það sé rétt hjá ráðh., að Bandaríkin geri ekki sérstakar aths., þó að þau verði fyrir slíkri mismunun. Þó ætti hæstv. ráðh. að vera kunnugt um það, að Bandaríkin eiga í meiri og minni deilum við Efnahagsbandalag Evrópu vegna þess, að þau telja, að þeir tollar, sem bandalagið leggur á amerískar vörur, séu ósanngjarnir. Og við vitum ekkert um það, ef við tökum slíka mismunun upp, nema slíkar aths. eigi eftir að koma fram. Og ég veit það, að sumar þjóðir í Austur-Evrópu - þó að þar sé kannske ekki Rússum til að dreifa af þjóðum, sem verzla við okkur í beinum viðskiptum og hafa ekki jafnvirðiskaup - telja það mjög miður farið, ef þeim yrði mismunað í þessum efnum. Ég gæti vel trúað, að slíkt hið sama ætti eftir að koma upp í sambandi við Spán og fleiri ríki, sem eru utan efnahagsbandalaganna, og jafnvel að Efnahagsbandalag Evrópu kynni að líta á þetta sem óvinsamlega ráðstöfun gagnvart sér. Um þetta vitum við ekki neitt, fyrr en þetta kemur til framkvæmda og aths. kunna að koma fram í tilefni af þessu, en ég tel, að það sé miklu hyggilegra fyrir okkur vegna þess, að það er nauðsynlegt fyrir okkur að halda áfram; þó að við göngum í EFTA, að tryggja viðskiptasambönd við þessi lönd, að láta hið sama yfir alla ganga í þessum efnum, og það sé langsamlega mesta trygging þess, að við getum haldið okkar mörkuðum ekki aðeins í EFTA-löndunum, heldur einnig annars staðar, og frekar unnið þar á en hið gagnstæða. Ég ætla ekki að ræða öllu meira hér um 16. gr. vegna þess, að seinasti ræðumaður gerði það svo greinilega, að ég þarf litlu þar við að bæta, en ég hef ekki getað skilið það til fulls eða fengið fullnægjandi skýringar á því, þegar verið er að tala um, að fiskiðnaður heyri undir iðnað og ekki iðnað, að t.d. niðursuða sé kölluð iðnaður, en hraðfryst flök heyri undir sjávarútveg: Og mér sýnist einmitt í þeim viðauka, sem fylgir EFTA-samningnum og er merktur E, að hraðfryst flök séu talin tilheyra EFTA-vörum. Í þessum Viðauka E er listi yfir fisk og aðrar sjávarafurðir, sem ekki heyra undir EFTA-meðferð, og 1. liðurinn hljóðar á þessa leið í þessari upptalningu: „Fiskur, nýr (lifandi eða dauður), ísvarinn, kældur eða frystur nema hraðfryst flök.“ Það kann að vera, að það sé misskilningur hjá mér, en ég skil þessa undantekningu þarna nema hraðfryst flök, þ.e. að hún þýði það, að hraðfryst flök séu talin EFTA-vara. Og ef hraðfryst flök eru talin EFTA-vara, held ég, að það fari nú að nálgast það, að hraðfrystihúsin falli undir EFTA-samninginn. Ég álít, að við eigum ekki að vera með neitt hálfkák í þessum efnum. Við eigum hér að fylgja fordæmi Norðmanna, en Norðmenn hafa látið þær leyfisveitingar, sem við ætlum að taka upp í sambandi við verzlun og iðnað, ná líka til hraðfrystihúsanna vegna þess, að þeir hafa ekki talið fullkomið öryggi í þessum efnum, nema þetta væri líka lögfest. Og þess vegna álít ég, að við eigum að gera þá breytingu á þeim frv., sem fyrir þinginu liggja, að hraðfrystihúsin verði þar ekki undanskilin. Það, sem hæstv. ráðh. hefur sagt í sambandi við 16. gr., réttlætir ekki á neinn hátt það, að ríkisstj. skuli ekki hafa fyrirvara um hana við undirskrift samningsins, því að jafnvel þó að skuldbindingarnar í henni séu ekki víðtækari en hæstv. ráðh. vill vera láta, þá er það óumdeilanlegt, að í 16. gr. felst mjög víðtæk viljayfirlýsing eða stefnuyfirlýsing, og mér finnst alltaf, að þegar menn undirrita eða gangast undir einhverja stefnuyfirlýsingu eða viljayfirlýsingu, séu þeir meira og minna skuldbundnir af henni, jafnvel þó að segja megi, að þar sé ekki um beinar lagakvaðir að ræða. Og af þeim ástæðum hef ég talið það óhjákvæmilegt við undirskrift samningsins, að við gerðum fyrirvara við a.m.k. 1. mgr. 16. gr. Ég á ekki eftir nema eitt eða tvö atriði í ræðu minni, en þau atriði eru því miður þannig, að þau snerta viðskmrh. alveg sérstaklega, svo að ég held, að ég verði að gera aðeins hlé á máli mínu, ella yrði ég að endurtaka það, sem ég segði nú, þegar ráðh. kæmi inn aftur. En ég deildi mjög hart á hæstv. viðskmrh. í fyrri ræðu minni fyrir það, sem ég taldi vera uppistöðuna í hans málflutningi eða hans röksemdum fyrir því, að við ættum að ganga í EFTA. Og það voru þau ummæli hans, sem ég tók orðrétt upp úr ræðu hans og voru á þá leið, að eina von nýrra útflutningsfyrirtækja um gott gengi væri fólgin í því að eiga aðgang að tollfrjálsum markaði. Ég taldi þessi ummæli ráðh. annaðhvort byggð á slíkri vanþekkingu, að við slíku mætti ekki búast af manni, sem er búinn að vera lengi prófessor í viðskiptafræðum og viðskmrh., eða þá, að þau eru vísvitandi sögð í blekkingarskyni, og hvort tveggja væri jafnslæmt. En þetta er það, sem hefur verið höfuðuppistaðan í áróðri ráðh. fyrir aðild að EFTA, að við ættum eiginlega engra markaða von fyrir okkar útflutningsiðnað nema í þeim löndum, þar sem um tollfrjálsan markað væri að ræða. Ráðh. brást þannig við þessari ádeilu minni, að hann sagði í fyrsta lagi, að hann hefði eiginlega aldrei sagt þetta og ég færi hér með fleipur eitt. Annað veifið dró svo ráðh. í land og sagði, að hann hefði í þessu sambandi aðeins átt við iðnaðarvörur, sem væru unnar úr erlendu hráefni. Í þriðja lagi herti ráðh. sig upp og sagði, að hann hefði hér ekki sagt neitt annað en allir viðskmrh. í Evrópu hefðu sagt. Ég ætla þá að víkja að hverju þessara atriða fyrir sig, og þá er fyrst að hverfa að því, hvort hæstv. ráðh. hefur ekki viðhaft þessi ummæli, sem ég hafði eftir honum, því að mér sýnist núna á því að blaða gegnum ræðu hans, að hann hafi ekki sagt þetta einu sinni, heldur fjórum sinnum. Og nú skal ég fletta upp í ræðunni. Ég kem þá fyrst að þeirri tilvitnun í máli ráðh., sem ég nefndi fyrr í ræðu minni og er að finna á bls. 8 hér í afriti þingsins, en þar segir á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Eina von nýrra útflutningsfyrirtækja um gott gengi er fólgin í því að eiga aðgang að tollfrjálsum markaði.“ Þetta eru þau ummæli, sem ég hafði eftir honum áðan. Þegar komið er á bls. 10, segir ráðh. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Það er ekki hægt að koma hér á fót umfangsmiklum útflutningsiðnaði, nema því aðeins að við eigum aðgang að tollfrjálsum markaði eins og Fríverzlunarsamtökin eru.“ Svo förum við á bls. 12, og þar farast hæstv. ráðh. þannig orð samkv. handritinu, með leyfi hæstv. forseta: „En ef við eigum að geta komið á fót umtalsverðum útflutningsiðnaði, er aðild að samtökum eins og Fríverzlunarsamtökunum nauðsynleg.“ Og síðar á þessari sömu síðu, þ.e. í fjórða skipti, sem hæstv. ráðh. endurtekur þetta, segir hann: „Ég hef þegar gert grein fyrir því, að vilji menn koma á fót umtalsverðum útflutningsiðnaði á Íslandi, sé aðild að Fríverzlunarsamtökunum forsenda þess.“ Ég held, að þegar búið er að lesa upp öll þessi ummæli hæstv. ráðh., sé ekki lengur hægt að deila um það, hvað hann hafi sagt við fyrri umr. þessa máls um þetta efni. Þá segir hann það alveg berum orðum, að það sé útilokað fyrir okkur að koma hér upp útflutningsiðnaði og starfrækja hér nýjan efnaútflutningsiðnað eða starfrækja ný útflutningsfyrirtæki, nema við höfum aðgang að tollfrjálsum markaði. Og þá kem ég að hinu atriðinu hjá hæstv. ráðh., að hann hafi eingöngu átt við iðnað, sem byggir á erlendum hráefnum. Ég er búinn að lesa ræðuna margsinnis, en ég get hvergi fundið einn einasta staf um þetta, heldur virðist þetta gilda jafnt um iðnað, sem er unninn úr útlendum hráefnum og innlendum, þannig að það er enginn fótur fyrir þessum ummælum ráðh. Þá kem ég að því, sem var nú eiginlega lokaþátturinn í þessum málflutningi ráðh., að hann hefði hér ekkert annað sagt en það, sem allir viðskmrh. í Evrópu eru búnir að segja. Ég er alveg sannfærður um það, að enginn viðskmrh. í Evrópu hefur sagt það, að það væri útilokað að koma upp útflutningsiðnaði öðruvísi en hafa aðgang að tollfrjálsum markaði, því að þessir ráðh. eru áreiðanlega það vel að sér, að þeir vita, að í mörgum tilfellum skiptir það engu höfuðatriði, hvort um tollfrjálsan markað er að ræða eða markað, þar sem einhver tollur hvílir á vörunum. Það, sem ræður úrslitum í þessum efnum, er það, hvert verðið er í viðkomandi landi. Það getur í mörgum tilfellum verið hagstæðara að selja vöru í landi A, þó að tollur sé þar kannske 40%, vegna þess, hve verðið er hátt, en í landi B, þó að þar sé tollfrelsi, sökum þess, að verðið er þar miklu lægra. Þetta rekum við okkur á í EFTA-skýrslu Guðmundar Magnússonar prófessors hvað eftir annað. Hann bendir þar á margar vörutegundir, sem hann segir, að sé auðveldara fyrir okkur að selja í Bandaríkjunum en í EFTA-löndunum vegna þess, að verðið í Bandaríkjunum er það miklu hærra en í EFTA-löndunum; þá borgar sig að selja vöruna þangað þrátt fyrir þann toll, sem þar er. Þetta kemur líka ljóst fram í þeirri skýrslu, sem sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna hafa nýlega samið um möguleika Íslendinga til að flytja út niðursoðnar vörur. Þeir komast að þeirri staðreynd, að langbezti markaðurinn fyrir okkur í því sambandi séu Bandaríkin þrátt fyrir það, að tollar eru þar hærri en annars staðar. Ég þori þess vegna að fullyrða það, þó að ég nefni ekki fleira en þetta, að það hefur enginn viðskmrh. í Evrópu annar en hæstv. viðskmrh. hér látið þau ummæli falla, að eina vonin til þess að koma upp útflutningsiðnaði sé sú að hafa aðgang að tollfrjálsum markaði. Og við sjáum það sjálfir af okkar eigin reynslu og aðstöðu í þessum efnum, að í mörgum tilfellum eru okkar möguleikar meiri til að selja vörur þangað, sem tollar eru, en þangað, sem tollfrelsi er vegna þess, að það er verðið í hverju landi, sem ræður úrslitum um þetta, en ekki tollarnir. Það er hins vegar mesti misskilningur og útúrsnúningur hjá hæstv. ráðh., að ég með þessu hafi viljað gera eitthvað sérstaklega lítið úr því, að við fengjum tollfrjálsan markað í EFTA-löndunum. Ég vil ekki neita því, að í ýmsum tilfellum getum við haft einhvern ávinning af þessu. En ég held hins vegar því miður, að vegna þess, hvernig markaðsskilyrðum þar er háttað, og vegna þess, að þar þarf að keppa við þrautþróuð iðnaðarfyrirtæki, séu þessir möguleikar okkar miklu minni en margir hér og hæstv. ráðh. gera sér vonir um. En ég held hins vegar, að möguleikar okkar á ýmsum öðrum mörkuðum, jafnvel þótt þar sé um tolla að ræða, séu miklu betri en hæstv. ráðh. hefur viljað halda fram hér í sínum ræðum, þar sem hann hefur verið að telja þessa möguleika eiginlega einskis virði, eins og komið hefur fram í þessum tilvitnunum í ræður hans, sem ég hef verið að lesa hér upp. En annars verður að játa það - og íslenzkur útflutningsiðnaður og íslenzkur útflutningur hefur liðið vegna þess - að viðskmrh. hefur verið haldinn þeirri skoðun, að við ættum helzt hvergi að hafa markaði nema í EFTA-löndunum. Hv. 2. þm. Reykn., Jón Skaftason, hefur hvað eftir annað flutt hér till. um það, að ríkisstj. tæki upp ákveðna viðleitni til að afla nýrra markaða. Það hefur a.m.k. í eitt eða tvö skipti verið samþ. samhljóða hér á Alþ. að skora á ríkisstj. að hafa forgöngu í þessum efnum, og það átti að vera verkefni hæstv. viðskmrh. að hafa forgöngu um slíka markaðsleit. En í stuttu máli er um það að segja, að þrátt fyrir þessa skýlausu viljayfirlýsingu Alþ, hefur hæstv. viðskmrh. bókstaflega ekki gert neitt í þeim efnum. Þegar hafa verið gerðar fsp. um það hér á Alþ., hvað ráðh. og viðskmrn. hafi aðhafzt í þeim efnum. Hefur ýmist komið í ljós af svörum ráðh., að ekkert hefur verið aðhafzt í því sambandi, ellegar slíkum fsp. hefur ekki verið svarað. Og þetta á sinn meginþátt í því, hve illa við erum staddir í þessum efnum og ekki undir það búnir að gerast aðilar að EFTA eins og sakir standa nú. Ég man t.d. eftir því - ég held, að það hafi verið 1966 - að spurzt var fyrir um það hér á Alþ., hvað ríkisstj. hefði gert í þessum efnum, þ.e. að framfylgja umræddum vilja þingsins. Þá held ég, að viðskmrh. hafi svarað því, að það væri enginn vandi að selja íslenzkar vörur og við þyrftum þess vegna ekki á neinni sérstakri markaðsleit að halda í þessum efnum. Og það var alveg rétt, eins og ástandið var 1966; þá höfðum við sæmilega markaði fyrir okkar vörur. En þau ár komu og eiga eftir að koma, að við höfum ekki næga markaði fyrir allar okkar vörur og við þurfum að auka fjölbreytni þeirra og finna nýja markaði fyrir nýjar framleiðslutegundir, en það hefur verið algerlega vanrækt, og þess vegna er ástandið ekki betra í þessum efnum en raun ber vitni. Ég vil svo að síðustu víkja að þeirri spurningu hæstv. viðskmrh., hvers vegna við eigum að bíða með það að ganga í EFTA. Ég get svarað því í stytztu máli með því að segja, að við eigum að bíða af sömu ástæðum og hæstv. ríkisstj. hefur beðið í 9 ár af þeim 10, sem EFTA hefur starfað, eftir því, að Ísland ætti að leita eftir aðild að þessum samtökum. Bið ríkisstj. hefur stafað af því, að hún hefur talið, að Ísland væri ekki undir það búið að gerast aðili að þessum samtökum, ástandið hér innanlands væri á ýmsan hátt með þeim hætti, að við værum ekki undir þessa aðild búnir og þess vegna væri rétt að bíða átekta. Það hefur nákvæmlega ekkert gerzt, síðan ríkisstj. hafði þessa afstöðu, sem réttlætir það, að við ákveðum nú að stökkva allt í einu og ganga í bandalagið. Þetta stafar af því, að það vantar nauðsynlegar forsendur, þann undirbúning, sem þarf til þess, að við getum verið hlutgengir aðilar í bandalaginu og haft þann hagnað af því, sem við ættum að geta haft, ef allt væri með felldu. Við vitum það ósköp vel, og ég veit, að hæstv. ráðh. veit það líka, þó að hann vilji ekki viðurkenna það hér, að mörg iðnaðarfyrirtæki okkar, sem framleiða fyrir heimamarkað, eru ekki undir það búin að mæta aukinni samkeppni vegna EFTA-aðildar. Og hann veit það líka, að sá útflutningsiðnaður okkar, sem kannske ætti að geta notið góðs af EFTA-aðild, er heldur ekki undir það búinn að nota sér þessa aðstöðu eins og allt er í pottinn búið. Það er t.d. áreiðanlega forsenda þess í ýmsum tilfellum, að útflutningsiðnaður okkar geti notfært sér þessa aðstöðu, að fyrirtæki séu færð saman, eins og nú er verið að gera í sambandi við niðursuðufyrirtækin, eða taki upp nánari samvinnu. Það er t.d. útilokað í sambandi við húsgagnaiðnaðinn, að hann geti orðið nokkur útflutningsatvinnuvegur án þess, að um stórfellda samfærslu á honum sé að ræða. Þennan undirbúning eigum við eftir. Þetta er eitt af því, sem við þurfum að gera, áður en við verðum færir um það að gerast fullgildir aðilar að EFTA. Og hæstv. ráðh. nefndi sjálfur hér dæmi um það, sem ættu að verða víti til varnaðar. Það var fyrir nokkrum árum hér, sem eiginlega var afnumin öll sú vernd, sem iðnaðurinn hafði í innflutningshöftum. Þetta var gert allt í einu án þess, að iðnaðurinn væri nokkuð undir það búinn. Afleiðingarnar af því urðu þær, að það voru ýmsar iðngreinar, sem gáfust alveg upp, og aðrar, sem drógust stórkostlega saman. Heildarniðurstaðan af þessu varð sú, að á sjöunda áratug þessarar aldar, sem hefur verið langsamlega mesti framfaratíminn í iðnaði hjá öðrum þjóðum, hafa sáralitlar framfarir átt sér stað í íslenzkum iðnaði. Þetta stafar að mjög miklu leyti af því, að hann var látinn sæta samkeppni við erlendar iðnaðarvörur, sem hann var ekki búinn undir að mæta. Það er þessi reynsla, sem er röksemdin fyrir því, að við framsóknarmenn teljum heppilegt á þessu stigi, að aðildinni að EFTA verði frestað, að það verði gerðar nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að við gætum notið góðs af þessu, ef til kæmi, en ekki anað út í þetta af fullkomnu fyrirhyggjuleysi, eins og nú á sér stað. Og við þetta bætist það, og það er ekki hægt að neita því, að málið hefur enn verið ákaflega illa kynnt hjá þjóðinni og allur almenningur hefur alls ekki áttað sig á því, hvað hér er um að ræða. En það er náttúrlega sjálfsagt í slíku stórmáli eins og þessu, að almenningur sé hafður með í ráðum og geri sér grein fyrir því - ekki aðeins valdamennirnir, heldur líka almenningur - hvað sé hér að gerast, og það er m.a. af þeim ástæðum líka, sem við viljum fresta málinu að sinni til þess, að þjóðin öll geti verið hér með í ráðum.



Herra forseti. Það er nú raunar þýðingarlaust að vera að tala hér langt mál. Hvort tveggja er það, að orðið er áliðið kvölds og jörðin orðin hér umhverfis eyðileg og tóm, þó að ekki sé dimmt, og þar að auki er nú búið að ræða þetta mál svo mikið, að ég býst ekki við, að það sé miklu við að bæta, a.m.k. af minni hálfu. Við það bætist svo það, eins og við allir vitum náttúrlega, að hvort sem við ræðum þetta mál lengur eða skemur hér í þessum sal, hefur það þegar verið til lykta leitt, áður en það kom hingað inn. Það er vitanlega leitt til lykta eins og önnur þýðingarmikil stórmál hér á þessu Alþ. okkar í flokksherbergjunum, og leið þessara mála hér í gegnum þingsalinn er fyrst og fremst til þess að fullnægja formi. Þar af leiðandi er ekki heldur af þessum ástæðum þörf á því að tala hér langt mál. Ég hefði gjarnan, af því að ég hef raunverulega haft styttri tíma til þess að átta mig á þessu, eins og þið vitið, en þið hinir yfirleitt, þar sem ég er ekki búinn að sitja hér nema í hálfan mánuð, en alþm. hafa - a.m.k. flestir - haft talsvert lengri tíma til þess að fjalla um þau plögg, sem hér hafa legið frammi. Af þeim ástæðum hefði ég gjarnan viljað ræða þetta nokkuð og fræðast betur en mér hefur tekizt að gera enn þá. Þó að ég hafi gert mér far um að reyna að hlusta á þær umr., sem fram hafa farið, þá eru samt sem áður að brjótast í huga mínum ýmsar spurningar í sambandi við þetta mál, sem ég hefði gjarnan viljað bera hér fram og óska eftir því að geta fengið svör við. En hvort tveggja er, að það er orðið allt of áliðið til þess, sem og hitt, að ég er ekki alveg viss um, að ég fengi þau svör við sumum spurningum, að ég yrði miklu nær. Þess vegna ætla ég aðeins að láta mér nægja að taka það fram af minni hálfu í sambandi við þetta mál, að það, sem mér finnst kannske hvað mestu skipta um það, hvernig um þetta fer, er það, hvernig á því verður haldið af forsjármönnum okkar Íslendinga sjálfra, þegar til þessa samstarfs kemur, sem áreiðanlega verður af. Það held ég, að sé höfuðatriði málsins. Ég ætla ekki að fara að setjast að hæstv. viðskmrh. Á honum hafa staðið öll spjót hér í kvöld, og hann er hér einn og yfirgefinn. Samverkamenn hans í ríkisstj. láta yfirleitt ekki sjá sig. Ég tel, að hann hafi staðið sig eftir atvikum vel; ég get ekki annað sagt. En það verð ég að segja, að þegar hæstv. viðskmrh. talar af hvað mestum sannfæringarhita hér úr þessum ræðustóli, þá er ég alltaf tortrygginn um það, að eitthvað óhreint sé á ferðum. Hæstv. ráðh. eru alveg efalaust ágætir menn, allir saman, hver í sínu lagi. En mér hefur stundum fundizt, að þegar þeir fara að vinna saman að velferðarmálum þessarar þjóðar, sé vinnan hálfgerð handarbaksvinna. Það finnst mér, að stjórnarfarið í þessu landi nú í dag og á undanförnum árum beri ljósastan vottinn um; skal ég ekki fara frekar út í það. En kjarni málsins fyrir mér er sá, að ég treysti ekki þeirri ríkisstj., sem nú fer með völdin í þessu landi, til þess að halda þannig á málum okkar í sambandi við þetta samstarf, að ekki hljótist af slík slys, að erfitt verði úr að bæta. Þess vegna er það, að ég er samþykkur því og styð það, að þessu máli sé frestað. Ég vil vona það, og ég trúi því, að hamingja þessarar þjóðar sé það rík enn þá, að ekki líði á allt of löngu, þar til þessi ríkisstj. fer frá völdum og önnur tekur við. Vona ég, að ekki verði allt of langt eftir því að bíða. Einnig tel ég, eins og hv. síðasti ræðumaður tók fram, að þetta mál sé alls ekki nægilega undirbúið enn þá og hafi alls ekki verið kynnt þannig fyrir þjóðinni enn, sem vera þyrfti, og hv. alþm. sjálfir séu m.a. s. ekki til fulls búnir að átta sig á því og atvinnuvegir okkar og efnahagslíf sé allt með þeim hætti í dag, að við séum ekki færir um það á þessu stigi málsins að ganga í þetta samstarf. Af þessum ástæðum öllum, sem ég hef nú tekið fram, er ég því hlynntur og samþykkur og treysti því, að það verði ekki flanað að þessu máli í bili, heldur verði látið bíða að taka ákvörðun um það. Þetta er mín afstaða. Auðvitað veit ég, að þetta verður ekki niðurstaðan, en þetta er mín afstaða til málsins, og henni vildi ég aðeins lýsa með þessum fáu orðum.



Herra forseti. Ekki munu nú aðrir á mælendaskrá, og ég skal gera mér far um að stytta mál mitt sem mest, enda nú áliðið nætur. Ég skal líka leitast við að leggja ekki sérstakan sannfæringarkraft í orð mín m.a. í því skyni, að hv. síðasti ræðumaður trúi mér ofboðlítið betur en ella, og leitast við að gefa ekki tilefni til þess, að þessar umr. þurfi að dragast enn lengur fram eftir nóttunni. Hv. þm. Einar Ágústsson gerði að umræðuefni lágmarksverð á frystum fiskflökum innfluttum til Bretlands, og hann spurði: Er ekki lágmarksverðið fyrst og fremst verndarákvæði fyrir brezkan fiskiðnað? Það er sumpart greinilega verndarákvæði fyrir brezkan fiskiðnað, en innflytjendur flaka frá öðrum EFTA-ríkjum njóta góðs af þessu háa og hækkandi verði. Verðið er ákveðið jafnhátt og það er af hálfu Breta auðvitað fyrst og fremst til þess að vera til góðs fyrir brezkan sjávarútveg. En jafnframt hafa þeir gert sér það ljóst, að framleiðendur þessarar vöru innan EFTA munu njóta góðs af hinu háa og hækkandi fiskverði og ekki láta það standa í vegi fyrir fyrirætlun sinni um það að efla brezkan fiskiðnað með hinu háa verði og með hækkun þess. Hann spurði, hvort markaðurinn mundi ekki minnka vegna verðhækkunarinnar. Allir þeir, sem þekkingu eru taldir hafa á brezka fiskmarkaðinum og sérstaklega markaðinum fyrir fryst fiskflök, telja að neyzla muni ekki minnka í Bretlandi á frystum fiskflökum þrátt fyrir þá verðhækkun, sem nú er í vændum um næstu áramót og á næstu árum. Hann taldi enga þversögn í því að vilja undirbúa sig rækilega, áður en gengið yrði til keppni við iðnaðarríkin, og sannarlega er þetta rétt. Við höfum verið að undirbúa okkur undir þetta undanfarin 10 ár. Það má segja, að kjarni þeirrar stefnu, sem fylgt hefur verið í efnahagsmálum á þessum áratug og kennd hefur verið við viðreisnina, sé einmitt sá m.a., að gera okkur kleift að taka þátt í viðskiptasamstarfi eins og því, sem EFTA-ríkin eiga með sér. Þetta er ekki eini tilgangurinn með henni. Megintilgangurinn með henni hefur verið sá að leitast við að bæta lífskjör Íslendinga og auka fjölbreytni og arðgjöf í íslenzku atvinnulífi. Menn geta deilt um, hvort okkur hefur tekizt þetta eða ekki, en jafnframt þessu er það tvímælalaust, að slík stefna ein gerir okkur aðild að slíkum samtökum kleifa. Ef fylgt hefði verið áfram þeirri stefnu, sem stjórn Hermanns Jónassonar fylgdi, hefði aðild að slíkum samtökum ekki verið möguleg. Hv. þm. Jón Skaftason spurði, hvers vegna við hefðum ekki viljað leita eftir aðild að EFTA 1961–1962, en vildum það nú, og spurði, hvort könnunarviðræður 1961 hefðu ekki lýst vilja okkar til aðildar. Ég skal fara um þetta fáeinum orðum, því að fleiri ræðumenn hafa vikið að þessu atriði. Ég held, að allir - a.m.k. allir, sem báru ábyrgð á stjórn hér, og allir sérfræðingar á þessum árum, árunum 19601961 - hafi gert sér algerlega ljóst, að þá vorum við þess fullkomlega vanmegnugir að taka þátt í alþjóðlegu viðskiptasamstarfi eins og Fríverzlunarsamtökin eru. Ástæðurnar til þess, að við heimsóttum höfuðborgir Efnahagsbandalagslandanna og könnunarviðræður fóru fram við EFTA-ráðið í Genf og helztu EFTA-ríkin, Norðurlöndin og Bretland, voru þær, að við töldum horfur á - ég vil segja, að við óttuðumst - að við kynnum annars að standa frammi fyrir þeim sérstaka vanda illa undirbúnir eða jafnvel óundirbúnir að vera algerlega einangraðir í Vestur-Evrópu – algerlega einangraðir frá þjóðum, sem við höfum 60% utanríkisviðskipta okkar við. Það hefði verið óforsvaranlegt að látast ekki sjá þennan vanda, þegar Bretar og fleiri EFTA-ríki sóttu um aðild að Efnahagsbandalaginu, og jafnvel var um það rætt, að EFTA í heild sameinaðist Efnahagsbandalaginu. Þá hefðu Ísland og Spánn orðið einu Vestur-Evrópuríkin, sem staðið hefðu utan við stærstu viðskiptablökk, sem veraldarsagan hefur greint frá, og horfur gátu orðið á því, að það yrði um að ræða sameiginlegan ytri toll allra þeirra 13 ríkja, sem við hefðum 60% af viðskiptum okkar við. Auðvitað óttuðumst við þetta mjög, og þess vegna varð það tvímælalaust skylda okkar að kynna bæði EFTA-ráði og EFTA-ríkjunum, Efnahagsbandalagsráði og Efnahagsbandalagsríkjunum, hver sérstaða okkar væri, ef af þessu yrði, og leitast við að kynnast því, með hvaða kjörum við gætum tengzt þessu risavaxna bandalagi, sem þarna gat verið í uppsiglingu. Þetta var ástæðan fyrir öllum þessum viðræðum. Ég sagði þá og segi enn: Sem betur fer fyrir okkur Íslendinga varð ekkert úr þessum sameiningarhugleiðingum. Ég skal ekkert um það segja, hvað bezt hefði verið fyrir Efnahagsbandalagið eða fyrir EFTA-ríkin eins og þau voru þá. Ég skal engan dóm á það leggja. Ég talaði þá sem Íslendingur út frá íslenzkum hagsmunum, og ég tala enn sem Íslendingur út frá íslenzkum hagsmunum. Það er tvímælalaust, að það var okkur til góðs, það var okkur til hags, að þessar umr. leiddu ekki til neinnar niðurstöðu. Sá vandi, sem við hefðum þá staðið frammi fyrir, þ.e. að tengjast 13 ríkja bandalagi í Vestur-Evrópu með 60% viðskipta okkar, hefði verið voðalegur. Það hefði verið geysilega erfitt að ráða skynsamlega fram úr honum. Það varð mér enn ljósara eftir þær viðræður, sem ég tök þátt í sumarið 1961. Þó er ég ekki vonlaus um – alls ekki vonlaus um, að það hefði tekizt að finna sanngjarna og skynsamlega lausn á þeim vanda. En síðan eru liðin mörg ár og aðstæður gerbreyttar fyrst og fremst heima hjá okkur. Sú þróun hefur orðið hér, að nú getum við auðveldlega og okkur algerlega í öllum aðalatriðum að skaðlausu tekið þátt í því samstarfi, sem Fríverzlunarsamtökin eru. Ég skal ekki endurtaka rökin fyrir því öllu saman, en efnahagskerfi okkar er nú það líkt því, sem gerist á hinum Norðurlöndunum og í Vestur-Evrópu yfirleitt, að tengslin valda okkur engum sérstökum erfiðleikum og ekki þeim heldur. Hv. þm. Jón Skaftason kvartaði yfir hikandi og breytilegri afstöðu til EFTA. Ég tel mig einmitt með þessari stuttu lýsingu minni á aðstöðubreytingunni hafa gert grein fyrir því, hvers vegna við hefðum ekki gengið í EFTA nema tilneyddir 1961 og 1962. Nú gerum við það ekki tilneyddir, heldur af því, að við erum þeirrar skoðunar, að með því séum við að þjóna réttum og mikilvægum íslenzkum hagsmunum. Hv. þm. Jón Skaftason sagði, að forystan hefði ekki verið traust í þessu máli, en sagði þó ekki neitt um afstöðu sína til málsins sjálfs. Hann ræddi aðallega um þá forystu, sem málsmeðferðin hefði sætt af hálfu stjórnarvalda. Ég dreg af þessu þá ályktun, að hann sé - og að því er ég held meiri hl. Framsfl., sem er í raun og veru fylgjandi aðild að EFTA, skilur m.ö.o. gagnsemi EFTA - á sömu skoðun og ég og skoðanabræður mínir í þessu efni. Sú skýring eða þau rök, sem hann reynir að finna fyrir andstöðu sinni, eru þau, að hér sé ekki um vont mál að ræða í sjálfu sér, heldur sé núv. ríkisstj. ekki treystandi til þess að framkvæma málið skynsamlega og með hagsmuni Íslendinga fyrir augum. Þessi röksemd er svo alkunn, og slík afsökun fyrir afstöðu til mála er svo alkunn, að ég þarf engum frekari orðum að eyða að henni. En mér þykir vænt um, að allur tónninn í ræðu hv. þm. Jóns Skaftasonar var þannig, að hann virðist gera sér grein fyrir kostum málsins, og það er mér út af fyrir sig miklu, miklu meira virði en þótt hann segi það hér, að hann beri ekki traust til okkar, sem um stjórnvölinn höldum þessa stundina eða þetta árið. En um það að ekki hafi verið haldið vel á málum, eru kannske aðrir dómbærari en við, sem í samningunum höfum staðið, eða þeir, sem eru andstæðingar okkar á þingi. Erlend blöð hafa skrifað mikið um niðurstöðu þeirra samninga, sem Íslendingar eiga kost á eða undirbúa við EFTA-ráðið í Genf og við einstök aðildarríki EFTA-samtakanna, og ummæli um þetta hafa birzt í blöðum ýmissa stjórnmálaflokka og algerlega hlutlausum blöðum um stjórnmál, í vikuritum um efnahagsmál og á ýmsum vettvangi. Yfirleitt er það einróma dómur þeirra erlendra aðila, sem sagt hafa skoðun sína á niðurstöðu samninganna, að þeir séu Íslendingum alveg sérstaklega hagstæðir. Ég man ekki eftir ummælum erlends aðila, erlends stjórnmálamanns, erlends sérfræðings eða erlends blaðs, sem er á aðra lund en þá, að þeir samningar, sem undirbúnir hafa verið og Íslendingar eigi kost á, séu þessari litlu þjóð alveg sérstaklega hagstæðir. Og þetta ber vott um það, að við höfum verið klaufar, sem um samningana höfum fjallað; um þetta getur hver dæmt fyrir sjálfan sig. Erlendir aðilar í þessu efni ættu að mega teljast óhlutdrægir dómarar, og sannleikurinn er líka sá, að á göngum þessa húss, úti á götum og í heimahúsum hafa margir andstæðingar okkar, sem nú förum með stjórn, látið það í ljós, að niðurstaða samninganna sé næstum ótrúlega hagstæð. Einn framsóknarmaður þakkaði m.a.s. í viðtali, sem ég var áheyrandi að - þetta var ekki sagt við mig - samningsniðurstöðuna því, hve stjórnarandstaða Framsfl. hafi verið sterk og öflug og haldið uppi sterkri gagnrýni á ríkisstj., meðan á samningunum hafi staðið, og að það muni hafa hjálpað stjórninni til þess að fá jafnjákvæða niðurstöðu og hún hefur fengið. Ég efast nú um, að stjórnarandstaða Framsóknar hafi hjálpað okkur um nokkurn skapaðan hlut, en sem betur fer hefur hún ekki skaðað okkur heldur, og það er enn þá meira virði. Út af ræðu hv. þm. Stefáns Valgeirssonar hef ég því miður ekki tíma til þess að segja annað en það, að ég harma, að hann sem annar helzti fulltrúi landbúnaðarins auk Magnúsar Gíslasonar, sem hér hefur talað, skuli vera jafnandvígur þessari samningsgerð og ræða hans bar vott um, því að ef hann vill skoða sig sem sérstakan málsvara landbúnaðarins, þá ætti hann auðvitað að gera sér það ljóst, að landbúnaðurinn hefur ekkert nema hagnað af þessari samningsgerð. Það er ekki einn stafur í samningsgerðinni og verður ekki eitt einasta atriði í framkvæmd málsins, sem rýrir hag íslenzks landbúnaðar að einu eða neinu leyti. Viðskiptahagsmunir sjávarútvegsins batna líka eingöngu, en þá kemur að gagnrýninni á 16. gr., sem ég skal gera nánar að umtalsefni á eftir og sem ég veit, að ýmsir menn, sem ég tek alvarlega og vil gjarnan ræða við um þessi efni í fyllstu alvöru, telja neikvæða fyrir sjávarútveginn. Þetta gildir ekki um landbúnaðinn. Það hefur engum dottið til hugar, að 16. gr. tæki til nokkurrar greinar landbúnaðar. EFTA-viðskiptin taka yfirleitt alls ekki til viðskipta með landbúnaðarvörur, og öllum er ljóst, að þar er ekki um að ræða nein vandamál í sambandi við atvinnureksturinn eða nokkuð skylt því. Engu að síður tókst að ná samningum um það við aðrar norrænar þjóðir, þar sem verð á kjötvörum er hvað hæst í allri Vestur-Evrópu, að þær hafa lofað að taka af okkur þegar á næsta ári 2200 tonn af dilkakjöti. Við lögðum okkur mjög fram um það, þótt við stundum séum kallaðir óvinir landbúnaðarins, að ná þessum samningum, og ég veit, að allir menn, sem hugsa í alvöru, gera sér það ljóst, að þetta er landbúnaðinum mjög mikilvægt. Hér er um að ræða nýjan markað og möguleika - ekki tryggingu fyrir sölu, eins og hann sagði réttilega, heldur mjög mikil líkindi til sölu við mun hærra verði en landbúnaðurinn hefur getað fengið fyrir sína offramleiðslu á kjöti hingað til, svo að um enga atvinnugrein á Íslandi verður sagt með jafnmiklum rétti, að hún hafi algerlega ótvíræðan hag af EFTA-aðildinni, og hægt er að segja með sanni um landbúnaðinn. Hér er auðvitað ekki um að ræða neinar stórkostlegar upphæðir; það er alveg rétt. En landbúnaðurinn á í það miklum erfiðleikum, útflutningur landbúnaðarafurða er svo miklum erfiðleikum bundinn, að mér finnst, að fulltrúar hans eigi að vera fegnir hverju spori, sem hægt er að stiga honum til hagsbóta. Ég gleðst svo sannarlega yfir þeim árangri, sem þarna hefur náðst í þágu íslenzks landbúnaðar, og mér þykir miður, að þeir eru vanmetnir af hálfu fulltrúa landbúnaðarins. Þá kem ég að ræðu hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar. Hann sagði, að þeim bandalögum, sem störfuðu í Vestur-Evrópu, væri ekki ætlað að auka heimsviðskipti; hér væri um að ræða klúbba ríkra þjóða. Bandalögin hafa aukið heimsviðskiptin í mjög verulegum mæli. Um þetta eru til órækar sannanir með tölum í skýrslu. Í kjölfar bandalaganna hefur hvort tveggja gerzt, að viðskipti þeirra innbyrðis hafa vaxið stórkostlega og utanríkisviðskipti bandalaganna sem heildar hafa vaxið stórkostlega, svo að enginn vafi er á því, að sá tilgangur hefur náðst að auka milliríkjaviðskipti með stofnun og starfrækslu bandalaganna. Hitt er mér alveg jafnvel ljóst og hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni, að stofnun bandalagsins hefur ekki stuðlað að því í neinum verulegum mæli að brúa bilið á milli ríkra og þróaðra þjóða annars vegar og fátækra og vanþróaðra ríkja hins vegar. Nokkur spor hafa verið stigin í þá átt, en engan veginn nægileg, og ég er í hópi þeirra, sem í raun og veru harma það, að þessi voldugu bandalög skuli ekki hafa sinnt því máli meira en þau hafa gert. Bandaríkin hafa verið það ríki veraldarinnar, sem mest hafa lagt sig fram um að brúa þetta bil og lagt hafa fram stærsta skerfinn af öllum þjóðum veraldar til þess að brúa bilið milli fátækra þjóða og ríkra. Ég tel, að hinar ríku þjóðir Vestur-Evrópu hafi þar látið hlut sinn eftir liggja og vona, að úr því verði bætt. Þm. taldi, að efling norsks iðnaðar, sem hann bar ekki á móti, að hefði átt sér stað, hefði ekki átt sér stað vegna aðildar að EFTA, heldur vegna samvinnu við Svíþjóð. Það var raunar aðildin að EFTA, sem gerði samvinnu við Svíþjóð mögulega. Án aðildar að EFTA hefði engin samvinna - a.m.k. ekki sú samvinna við Svíþjóð, sem hefur átt sér stað ...  Það er rangt hjá hv. þm., að atkvgr. hjá iðnrekendum hafi farið þannig fram, að þeir hafi greitt atkv. fyrir hönd verkafólksins. Atkvgr. er hagað þannig, að atkvæðisrétturinn er miðaður við greidd laun, sem er auðvitað allt annað. Það hefur enginn haldið því fram, að atkv. hafi verið greidd fyrir hönd iðjuverkafólksins. En einhvern veginn verður að vega og meta atkvæðisréttinn. Það er auðvitað ekkert vit í því að láta einn iðnrekanda, sem kannske er einn í sínu fyrirtæki eða með konu sína með sér - dæmi um þetta eru til - greiða atkv. til jafns við forstjóra eða eiganda fyrirtækis, sem hefur 50 manns í sinni þjónustu og veltir millj. Þetta er auðvitað fáránlegt. Þetta væri jafnfáránlegt og verkalýðsfélag, sem hefur 20 meðlimi, ætti að hafa á Alþýðusambandsþingi sama atkvæðisrétt og það félag, sem hv. þm. Eðvarð Sigurðsson er formaður í og hefur 3000 meðlimi. Engum dettur í hug, að þessi atkvæðisréttur eigi að vera jafn, enda er hann ekki jafn. Atkvæðisrétturinn er á Alþýðusambandsþingi miðaður við tölu félaganna, sem í félaginu eru.  Um 16. gr. skal ég ekki ræða í sambandi við það, sem hv. þm. Magnús Kjartansson sagði, því að ég ætla að nota ræðu hv. þm. Lúðvíks Jósefssonar til þess að gera þau ummæli að umtalsefni. Mér var það til mjög mikilla vonbrigða, að hv. þm. Magnús Kjartansson skuli hafa haldið fast við ummæli sín í dag í tilefni af því, sem ég sagði í sjónvarpsumr. vegna þess, að það er alveg augljóst af því, sem tekið hefur verið upp af segulbandsspólunni, hvað ég raunverulega sagði. Þetta eru þrjár setningar, ef ég má, með leyfi hæstv. forseta, lesa þessar setningar aftur. Ræða mín hófst svona - það eru sex línur: „Magnús Kjartansson sagði áðan, að við ráðh. hefðum ekki gert áhrif EFTA-aðildar á söluskattinn að umtalsefni. Sannleikurinn er sá, að söluskattshækkunin mun ekki hækka vísutölu framfærslukostnaðar um meira en lækkun tollanna mun lækka hana, þannig að vegna EFTA-aðildar mun framfærslukostnaður á Íslandi ekki hækka.“ Það er augljóst mál, að hér er ég ekki að tala um niðurstöðu fjárl.; ég er að tala um áhrif EFTA-aðildarinnar. Ef menn eru svo forstokkaðir að átta sig ekki eða vilja ekki átta sig á, hvað í þessu felst, þá er ekkert við því að segja. Ég get ekkert við því gert, þó að þm. eða einhverjir aðrir misskilji alveg skýr og augljós orð mín. Það er ekki gert á mína ábyrgð, og ég fæst ekkert um það. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta önnur en þau að segja, að það er ekki stórmannlegt að geta ekki viðurkennt það, að sér hafi orðið á. Ég held, að þm. hefði vaxið af því að viðurkenna það hreinlega, að hann hafi ekki hlustað nógu vandlega. Við sátum saman í sjónvarpssalnum, og ég lái honum það ekkert, þó að hann hafi í því heita ljósi, sem þar er, ekki tekið nákvæmlega eftir því, sem ég sagði, og var alveg tilbúinn að fyrirgefa honum það, sem hann sagði í dag. En hitt verð ég að segja, að mér þykir miður og skal ekki segja meira um það, að hann skuli halda fast við ummæli sín í dag, eftir að hafa heyrt einu sinni og nú aftur, hvað ég raunverulega sagði. Hv. þm. gerði tryggingabæturnar nokkuð að umtalsefni. Það væri freistandi að tala ítarlega um það mál, en af því að hann sagði, að kaupmáttur tryggingabótanna hefði stórminnkað síðan 1960, þá vildi ég í sem allra stytztu máli án þess að útskýra þetta nokkuð nánar vitna hér til niðurstöðu í skýrslu um rannsókn, sem gerð var á kaupmætti tryggingabótanna á þessu tímabili. Þetta er 12 blaða skýrsla gerð af þremur fróðum mönnum, og kaflinn, sem heitir „Niðurstaða“, IV. kaflinn, byrjar svona - eftir niðurstöðum úr öllum töflum, sem á undan eru komnar: „Augljóst er, að kaupmáttur bóta almannatrygginga hefur vaxið verulega undanfarinn áratug, og á þetta við um allar tegundir bóta.“  Þá gerði hv. þm. mikið úr því, að ég hefði lýst andstöðu minni við þjóðaratkvgr. um þessa till., en hann hafði fundið tvö dæmi í þessari 23 ára þingsögu minni um það, að ég hefði greitt atkv. með þjóðaratkvgr. Ekki veit ég, hve margar till. hafa verið bornar fram um þjóðaratkvæði hér á hinu háa Alþ. á þessum 23 árum, sem ég hef setið á þingi, en þær till. skipta áreiðanlega mörgum tugum.  Að því er snertir hitt tilfellið af tveimur, þ.e. till., sem hér kom fram um bjórinn, þá man ég líka greinilega, hvernig afstaða mín til þess máls mótaðist, og hún mótaðist einfaldlega af því, að sú venja hefur einmitt skapazt um meðferð slíkra mála að hafa um þau þjóðaratkvæði. Bannið var afnumið 1935 með þjóðaratkvæði. Sú breyting, sem síðast var gerð, þó að mörg ár séu liðin síðan, var gerð með þjóðaratkvæði. Ég var og ég er enn þeirrar skoðunar, að út úr þeirri hringavitleysu, sem bjórmálið allt saman er í – það var, held ég, það eina, sem ég var sammála hv. þm. um í hans ræðu, að þar væri um að ræða fáránlegt smámál - er engin leið til nema afgreiða það á sama hátt og venja hefur áður skapazt um að afgreiða slík mál. Sú venja er frá 1935, og henni, held ég, að ætti að halda í stað þess að rugla störf þingsins ár eftir ár með bæði umr. og atkvgr. um það hér. Að síðustu vildi ég svo segja, að hv. þm. taldi, að sú afstaða mín að vera með þjóðaratkvæði um Atlantshafsbandalagið og um bjórinn, en á móti þessu þjóðaratkvæði og á móti mörgum öðrum till. um þjóðaratkvæði, sem hafa komið fram, bæri vott um það, sem alkunnugt væri, að ég skipti mjög títt um skoðanir og hefði raunar haft allar skoðanir, sem hægt væri að hafa á öllum málum, skilst mér. Ég hef án efa haft margar skoðanir á mörgum málum, og ég hef oft skipt um skoðun á löngum stjórnmálaferli og tel mér það ekki til minnkunar, heldur frekar til gildis, ef nokkuð er - ekki einu sinni heldur til gildis, því að ég tel það svo sjálfsagt, að fullorðnir menn skipti um skoðun með breyttum aðstæðum, að þeir eigi ekki að miklast af því, og enn fáránlegra er að telja það nokkrum manni til minnkunar að taka skynsamlegt tillit til breyttra aðstæðna og láta það hafa áhrif á skoðanir sínar. Þetta er eitt megineinkenni frjálslyndra manna, ekki hvað sízt í stjórnmálum. Hitt er hið steinrunna afturhald að hafa alltaf sömu skoðun á öllum málum, hvernig svo sem hlutirnir breytast í kringum mann. En þetta á einmitt við hv. þm. Magnús Kjartansson. Hann hefur enn þá alveg sömu skoðun og hann hafði í menntaskóla, næstum um fermingu, og við þetta heldur hann sig, það er alveg sama, á hverju hefur gengið í austri og vestri. Alltaf hefur þm. sömu skoðun og hann hafði um fermingu, og við þetta væri nú ekkert að athuga, ef skoðunin hefði ekki alltaf verið röng. Það er það alvarlegasta í málinu. Um Þjóðminjasafnsræðuna vildi ég aðeins segja það, að það er alveg skýrt dæmi um málflutninginn hjá hv. þm., að hann tók með sér fyrri hluta ræðunnar - þann hluta ræðunnar, þar sem ég var að fjalla um ummæli Winstons Churchills, útlista þau og skýra þau og taka undir það, sem ég taldi vera rétt í þeim, því að óneitanlega er mikið til í þeim skoðunum, sem í hans fleygu setningu felst. Við það að hlusta einu sinni enn á þennan fyrri hluta ræðunnar verð ég að segja það, að þar er ekkert ofsagt og ekkert vansagt, heldur allt rétt sagt. Það er rétt lýsing á tækniþróun þessarar aldar á öllum sviðum framleiðslu, viðskipta og samgangna. En svo stoppaði þm.; hann las ekki lengra. Og af hverju ekki? Af því að í síðari hluta ræðunnar er einmitt sagt frá því, að þrátt fyrir þessa þróun, sem að vissu leyti ógnar tilveru smáríkja, eigi einmitt þjóð eins og Íslendingar að leggja áherzlu á að varðveita frelsi sitt, sjálfstæði sitt og þjóðerni sitt. Og hvers vegna talaði ég svona á 100 ára afmæli Þjóðminjasafnsins? Ég varð var við það þá og hef sannarlega fundið fyrir því síðan, og margir urðu hissa á því - fjöldamargir. En af hverju? Af því að ég segi í ræðunni, að ég tel einmitt afmæli einnar elztu menningarstofnunar Íslendinga gott tækifæri til að minna okkur á alvöru tímanna, minna okkur á þá skyldu, sem við höfum við sjálfa okkur og niðja okkar, þ.e. að glata ekki sjálfstæðinu, að glata ekki fullveldinu. Þetta voru niðurlagsorð ræðu minnar, og ef þm. vildi lesa hana, þegar hann kemur heim eða á morgun eða koma með hana hingað við annað tækifæri, þá væri mér mikil ánægja að því. 
             Já. Nú kem ég að henni, og það skal vera það síðasta, sem ég segi. Nei. Þórarinn Þórarinsson er eftir, því miður, en Lúðvík Jósefsson verður á undan. Satt að segja er það, sem ég hef að segja við Lúðvík Jósefsson það, sem ég tel vera langmikilvægast í þessum umr. Það, sem þeir hinir hafa sagt, er satt að segja sem rök mjög lítilvægt, og orðaskipti okkar um þau efni, sem þeir hafa gefið tilefni til þess að tala um, eru allt of lík þessu venjulega útúrsnúningastjórnmálapexi, sem við eigum svo mjög að venjast - útúrsnúningar, sem þó verður að leggja sig niður við að svara. En Lúðvík Jósefsson ræðir efni, sem nauðsynlegt er að ræða í umr. eins og þessum, og vegna ummæla hans um 16. gr. tel ég alveg nauðsynlegt, að fram komi af hálfu ríkisstj. vissar skýringar og vissar yfirlýsingar. Og þær skýringar skal ég reyna að gefa og nauðsynlegar yfirlýsingar í því sambandi. Rök okkar fyrir því, að 16. gr. taki ekki til freðfisks, eru tvenns konar. Í fyrsta lagi bendum við á bókaðan fyrirvara við undirskrift EFTA-samningsins 1960 um, að hún veiti ekki rétt til stofnunar nýrra fyrirtækja, sem hagnýti náttúruauðlindir. Þetta eru fyrri rökin. Hin rökin eru þau, að freðfiskur sé innan EFTA ekki skilyrðislaust EFTA-vara, sbr. fyrirvara Breta um freðfiskinn. Við reynum auðvitað að byggja upp okkar málstað í þessu efni eins sterklega og við getum, og þessi tvenns konar rök höfum við flutt, og á þau munum við leggja megináherzlu. Þessi rök hafa ekki sætt andmælum eða gagnrýni af hálfu annarra aðila, meðan á samningsviðræðunum hefur staðið. Þess vegna er það, og það vil ég undirstrika, að íslenzka ríkisstj. mun ekki taka við umsóknum erlendra aðila um leyfi til að stofna ný fyrirtæki í þeim greinum fiskiðnaðarins, t.d. frystihúsum. Umsókn um stofnun frystihúss í Vestmannaeyjum mundi verða endursend, ef hún bærist, eftir að við erum komnir í EFTA. Ég hef heldur aldrei dregið nokkra dul á það, hvað það orðalag hjá mér þýðir, þegar ég segi, að 16. gr. taki ekki til stofnunar fiskvinnslufyrirtækja eða þess konar fyrirtækja, sem teljast megi á sviði sjávarútvegs. Þetta á við fiskiðnað og aðrar slíkar greinar, en á hins vegar ekki við þær fiskvinnslugreinar, sem við sjálfir höfum kosið að telja iðnað, og þm. taldi alveg rétt upp, hvaða greinar það eru. Það eru niðursuða, niðurlagning og frysting á rækju - af þeim greinum, sem nú eru stundaðar. En ég legg áherzlu á, að þetta er okkar eigin túlkun á málinu, en ekki túlkun, sem þröngvað hefur verið upp á okkur af öðrum aðilum, allra sízt af EFTA eða nokkrum aðila innan EFTA. Við hefðum getað túlkað þetta öðruvísi, en við vorum búnir að túlka niðursuðu sem iðnað - ekki sem sjávarútveg - af öðrum ástæðum, þegar fyrirtækið Norðurstjarnan í Hafnarfirði var stofnað. Ef við hefðum litið á það fyrirtæki sem sjávarútvegsfyrirtæki, þá hefði erlendum aðila ekki verið heimilt að leggja í það eina krónu af erlendu fé. Við sjálfir, íslenzk stjórnarvöld og fyrirtækið sjálft, vildum fá erlent fé inn í þetta fyrirtæki - 10% af stofnfénu. Ég hef ekki orðið var við neina gagnrýni á fjárfestingu þess erlenda fjár hér á landi, þvert á móti, en hún var ekki möguleg, ef niðursuða tilheyrði sjávarútvegi. Hins vegar er heimilt að leggja erlent fé í iðnaðarfyrirtæki, og þess vegna var niðursuðufyrirtæki - ekki bara þetta fyrirtæki, heldur niðursuða yfirleitt - skilgreint af okkur sjálfum sem iðnaður. En þegar við erum nýlega búnir að skilgreina niðursuðu sem iðnað vegna okkar gildandi lagaákvæða okkur í hag, þá getum við auðvitað ekki komið til Genfar eða til Breta og sagt við þá: Nú er niðursuða ekki lengur í iðnaði. Nú er hún sjávarútvegur.  En hvað er þá að segja um niðursuðuna, niðurlagninguna og frystinguna á rækjum? Er það allt saman opið? Nei, í því efni ætlar íslenzk stjórn sér að heita sams konar reglu og gagnvart almennum iðnfyrirtækjum til útflutnings, þ.e. leyfisveitingin þar mundi komin undir væntanlegri breytingu á lögum um iðju og iðnað.  Mergurinn málsins er sá, eins og eiginlega var viðurkennt af hv. þm., og raunar af hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni líka, að samningurinn leggur okkur ekki byrðar á herðar í þessum efnum. Hann skyldar okkur ekki til neins, sem við ekki viljum gera. Ekkert EFTA-ríkjanna hefur nokkru sinni gert nokkurn skapaðan hlut vegna kvaða innan EFTA, sem það sjálft hefur ekki viljað gera. Fyrir þessu er 10 ára reynsla. Og auðvitað er það þetta fyrst og fremst; sem smám saman sannfærir okkur um það, að fyrirvari sé óþarfur og sérstök atvinnuréttarlöggjöf sé líka óþörf og þessi túlkun á 16. gr. með breytingunni á lögum um iðju og iðnað og verzlunaratvinnu sé nægileg vörn fyrir alla réttmæta innlenda hagsmuni. Þm. vitnaði í ummæli Tyge Dahlgårds, sem ég ræddi allt þetta mál mjög rækilega við, þegar hann var hér í heimsókn og hélt þetta erindi, sem hv. þm. las úr, og hann sagði, að þeir hefðu verið að hugsa um að gera fyrirvara varðandi vöru, eins og hann orðaði það, „hovedsageligt fremstillet af fisk". Hann nefndi nú auðvitað ekki freðfisk, því að honum var það jafnljóst og okkur, að þar þýddi ekki að gera fyrirvara. En Danir féllu frá fyrirvaranum með samþykki Færeyinga. Það fór eins fyrir Dönum og Færeyingum og okkur, sem erum búnir að vinna að þessu í 11/2–2 ár. Þeir sannfærðust eins og við um það, að fyrirvari væri ónauðsynlegur. Tyge Dahlgård tók nú beint fram í þeim kafla, sem hv. þm. las, að fyrirvari mundi hafa reynzt Færeyingum skaðlegur. Ég er ekki fjarri því, að svo hefði einnig getað orðið raunin með okkur hérna, að fyrirvari af okkar hálfu hefði reynzt okkur beinlínis skaðlegur. En þeir féllu frá fyrirvaranum með samþykki Færeyinga. Þetta er ein vísbendingin enn um það, að sú niðurstaða - ég geri ekki lítið úr málinu, það er víðs fjarri mér - sem við komumst að eftir vandlega athugun, hefði verið rétt, þ.e. að gera ekki fyrirvara, setja ekki sérstaka atvinnuréttindalöggjöf, heldur treysta á þá túlkun gr., sem við höfum marglýst, og nýjan lagastaf um rétt til þess að segja já eða nei við stofnun hvers konar nýrra fyrirtækja á landinu. Það er misskilningur hjá hv. þm., að fyrirvari, sem gerður var um náttúruauðlindirnar strax eftir stofnun EFTA, hafi eingöngu tekið til eignarréttarákvæða. Það er skýrt orðalag um, að það á við um hagnýtingu náttúruauðlinda, um eign og hagnýtingu náttúruauðlinda, og það er það orð, sem við munum koma til með að nota. Að síðustu eru nokkur orð um ræðu hv. þm. Þórarins Þórarinssonar. Ég biðst afsökunar á því, að mér sást yfir það, þó að ræðan hjá mér væri nógu löng í eftirmiðdag, að svara fsp., sem hann beindi til mín. Hann spurði, og ég endurtek spurninguna hér: Ætlar Ísland að taka upp viðræður með öðrum EFTA-ríkjum í sumar, ef af þeim verður, um hugsanlega aðild að Efnahagsbandalaginu? Við munum ekki gera það. Við sjáum að svo komnu máli enga ástæðu til þess. Þær viðræður, sem verið er að tala um milli Efnahagsbandalagsins og einstakra EFTA-ríkja, eru viðræður milli Efnahagsbandalagsins og einstakra EFTA-ríkja, en eru ekki viðræður milli Efnahagsbandalagsins og EFTA sem heildar. Þá mundum við að sjálfsögðu eiga aðild að þeim. En ég tel okkur hafa við nóg vandamál og nóg viðfangsefni að etja í sambandi við fyrstu spor okkar innan EFTA, þó að við flækjum það mál ekki með því að eiga eða biðja um sérstaka viðræðu við Efnahagsbandalagið. Það leiðir af sjálfu sér, að við munum fylgjast nákvæmlega með því, sem gerist í þeim viðræðum, og ég skal segja það enn, að ég geri mér ljóst, að ef það leiðir til jákvæðrar niðurstöðu þá færir það Íslandi nýjan vanda, nýjan og stóran vanda, en ég óttast ekki, að það muni gerast á allra næstu árum. Hv. þm, sagði, að við ættum að fylgja fordæmi Norðmanna í þessu máli. Þá vil ég aðeins benda á, að þeir settu engan fyrirvara um 16. gr. Þeir settu sína löggjöf um atvinnurekstrarákvæði heldur ekki í sambandi við EFTA. Þeir settu hana, þegar líkindi voru talin til þess, að Bretar mundu semja við Efnahagsbandalagið, og áður en Norðmenn sóttu um aðild að Efnahagsbandalaginu. Það er atvinnurekstrarákvæði Efnahagsbandalagssamningsins, sem er orsök þess, að þeir settu sína Kolsås-löggjöf, en ekki ákvæði EFTA-samningsins. Þetta mundi ég telja, að styrki mína skoðun og okkar skoðun í ríkisstj. enn á því máli, sem við höfum hér verið að tala um. Að síðustu vil ég aðeins gera að umtalsefni aðaládeiluefni hans á mig í ræðu sinni í dag, sem ég svaraði í fyrri ræðu minni, en hann endurtók aftur hér í síðari ræðunni og nú með fjórum tilvitnunum í sína setninguna í hvert skiptið úr ræðu minni. Ég þarf ekki að endurtaka, um hvað við höfum deilt. Hann segir, að þegar ég hafi haldið því fram, að við gætum ekki komið á fót umtalsverðum nýjum útflutningsiðnaði án aðildar að tollfrjálsum markaði, þá hljóti ég að hafa átt við allan útflutning frá Íslandi, en ekki bara, eins og ég gaf nánari skýringu á í ræðu minni áðan, fyrst og fremst við útflutning frá Íslandi úr innfluttum hráefnum. Þeim, sem les ræðu mína í heild, getur ekki blandazt hugur um það, að þetta er meiningin, vegna þess að ég hafði rætt alveg sérstaklega um sjávarútveginn og vandamál hans, kosti aðildar að EFTA fyrir sjávarútveginn og nauðsyn þess að efla útflutningsiðnað sjávarútvegsins. Þar er rætt um landbúnaðarútflutninginn sérstaklega, og svo er rætt um þennan nýja útflutningsiðnað, sem auðvitað getur þá ekki verið annað. Við vinnum þegar úr ýmsum innlendum landbúnaðarvörum. Nýtt í þessu er ekkert nema það að fara að flytja inn hráefni til að flytja aftur út. Það er það eina, sem er nýtt. Við erum búin að vinna iðnaðarvörur úr sjávarafurðum í áratugi. Við erum búin að vinna úr landbúnaðarafurðum í áratugi, og við höfum örlítinn hreinan iðnaðarútflutning, en það nýja í þessu, sem ég hef verið að tala um í ótal ræðum, er auðvitað útflutningsiðnaður, sem ekki er stundaður nú eða hefur ekki verið stundaður, þ.e. útflutningsiðnaður úr innfluttum hráefnum. Sé þetta lesið í heild – allur minn málflutningur – getur engum blandazt hugur um þetta, og hv. þm. vitnaði í ræðu mína og sagðist hafa lesið hana. Það er mér alveg óskiljanlegt, hvernig honum hefur getað sézt yfir þá kafla, sem einmitt staðfesta það, sem ég sagði í eftirmiðdag. Mætti ég að endingu, herra forseti, lesa nokkrar setningar á bls. 11 - ekki bara eina setningu af bls. 8, 10 og 12, eins og hann las, slitnar úr samhengi, heldur hálfa síðu, 3/4 úr síðu, sem lýsir efnisatriðum máls þess, sem við erum að deila um. En það er svona, með leyfi hæstv. forseta: „Að mjög vel athuguðu máli hefur ríkisstj. komizt að þeirri niðurstöðu, að ekki sé hægt að treysta til frambúðar á hina svonefndu hefðbundnu atvinnuvegi Íslendinga. Í því felst síður en svo vanmat á gildi þeirra eða vantraust á framtíð þeirra. Allra sízt felst í því vanmat á gildi íslenzks sjávarútvegs eða vantraust á framtíð hans. Sjávarútvegur hefur verið og verður áreiðanlega um langan aldur aðalatvinnuvegur Íslendinga, vegna þess að hann hefur verið og verður áfram arðbærasti atvinnuvegur Íslendinga. Að sjálfsögðu á jafnan að leggja á það megináherzlu ...“ - mig langar til að endurtaka - „Að sjálfsögðu á jafnan að leggja á það megináherzlu að bæta tækni við fiskveiðar og fiskvinnslu og vinna ötullega að því að auka og bæta vinnslu hins verðmæta afla hér innanlands.“ Er ég að gleyma fiskvinnslunni? „En þetta jafngildir að sjálfsögðu ekki því, að ekki sé nauðsynlegt að renna fleiri arðbærum stoðum undir íslenzkt atvinnulíf og þá sérstaklega undir íslenzka útflutningsframleiðslu. Þetta telur ríkisstj. nauðsynlegt. Ítarlegar athuganir hafa sýnt, að vænlegasta og hyggilegasta leiðin til þess að auka fjölbreytni atvinnulífsins og bæta útflutningsskilyrði er að koma á fót nýjum útflutningsiðnaði, sem ýmist hagnýtir þá orku, sem við getum framleitt, eða það ágæta vinnuafl, sem við höfum yfir að ráða, og helzt hvort tveggja jöfnum höndum. En ef við eigum að geta komið á fót umtalsverðum útflutningsiðnaði...“ Nú sjáið þið, við hvaða iðnað ég á í setningunni um það, sem alltaf hefur verið sleppt: „En ef við eigum að geta komið á fót umtalsverðum útflutningsiðnaði, er aðild að samtökum eins og Fríverzlunarsamtökunum nauðsynleg. Þetta eru meginrökin fyrir því, að Íslendingar eigi að gerast aðilar að Fríverzlunarsamtökum Evrópu.“ En enginn - ég held ekki heldur hv. þm. - ber á móti því, að við getum ekki unnið úr erlendum hráefnum hér og flutt út aftur nema eiga aðgang að tollfrjálsum markaði.