Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo sem kunnugt er, var á dögunum afgreidd frá hv. Alþ. sem lög breyt. á 31. gr. stjórnarskrárinnar, þeirri grein hennar, sem fjallar um kjördæmaskipan. Hefur þinghaldið í þetta sinn aðallega snúizt um þetta mál og það verið keyrt í gegn þrátt fyrir megna og vaxandi andúð og án þess að meiri hl. Alþ. sæi ástæðu til þess að veita þjóðinni sérstakt tækifæri til að greiða atkv. um málið eitt, án sambands við stjórnmálaflokkana og stundarhagsmuni þeirra og hlýða þannig a.m.k. anda stjórnarskrárinnar. En um þessa lausn kjördæmamálsins tjáir ekki að ræða að sinni. Hins vegar leynir sér ekki óhugur fólks, hvarvetna úti á landsbyggðinni gagnvart þessari kjördæmabyltingu og væntanlegum afleiðingum hennar og mun sá tími að minni hyggju og margra annarra, liggja nær en margur hyggur, að meiri hluti Alþingis verði jafnfeginn eða fegnari að leysa þjóðina undan þessu nýtilstofnaða skipulagi, þegar reynslan hefur kveðið upp sinn dóm. En allar aðrar greinar stjórnarskrárinnar gömlu standa óbreyttar. Þannig er heildarfrágangi lýðveldisstjórnarskrárinnar enn þá ólokið þrátt fyrir ítrekaðar ákvarðanir Alþingis og skipun nefndar, sem setið hefur í rúmlega tólf ár með það verkefni á hendi að endurskoða stjórnarskrána og skila álitsgerðinni. Það er kunnara, en frá þurfi að segja, að lýðveldisstjórnarskráin frá 1944 var álitin til bráðabirgða einungis, en til hins ætlazt, að hinu unga lýðveldi yrði sett hið fyrsta heilsteypt stjórnarskrá og svo fullkomin sem auðið værl. Þessu marki hefur því miður ekki tekizt að ná, þó að ástæða og aðstæður sýndust vera til allsherjarafgreiðslu stjórnarskrárinnar við hliðina á breyt. á kjördæmaskipuninni, sem nú hefur verið knúin fram án sambands við nauðsynlegar breyt. á ýmsum öðrum ákvæðum stjórnarskrárinnar. Mér þykir eftir atvikum rétt að rifja upp, en þó í höfuðdráttum, sögu stjórnarskrármálsins, svo að ljósara megi vera, hve úrhendis að ýmsu leyti hefur farið, miðað við þær óskir og vonir, sem forustumenn þjóðarinnar og þjóðin yfirleitt ól í brjósti í upphafi um þetta mál og lausn þess og til þess enn fremur að hert verði á endurskoðunarstarfinu og því lokið sem fyrst, eins og ætlazt er til af hálfu okkar, flm. þessarar þáltill. Hinn 22. maí 1942, eða fyrir rúmum 17 árum, var samþ. ályktun í sameinuðu Alþingi um kosningu fimm manna nefndar til þess að gera till. um breyt. á stjórnskipunarlögum ríkisins í sambandi við væntanlega stofnun lýðveldis á Íslandi. Síðar á því ári var svo ákveðið, að við stofnun lýðveldisins yrðu ekki aðrar breyt. á þágildandi stjórnarskrá gerðar en þær einar, sem óhjákvæmilegar væru vegna sambandsslitanna við Danmörku. Var þá samtímis fjölgað mönnum í stjórnarskrárn. um þrjá, þannig að nm. urðu alls 8 eða 2 frá hverjum þingflokki. Stjórnarskrárn. var síðan með nýrri þál. fengið erindisbréf í 2 liðum. Hún skyldi í fyrsta lagi gera till. um beinar, óhjákvæmilegar stjórnarskrárbreyt. vegna lýðveldisstofnunar og í öðru lagi var henni falið að undirbúa aðrar breyt. á stjórnskipunarlögum, eftir því sem þurfa þætti. Þessi síðari liður erindisbréfsins sýnir, að þegar á árinu 1942 var á Alþ. gengið út frá því, að ný lýðveldisstjórnarskrá yrði sett fljótlega að lokinni stofnun lýðveldis. Stjórnarskrárn. frá 1942 skilaði síðan áliti til ríkisstj. 1943 og í grg. fyrir frv. því, sem hún samdi jafnframt, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Skilar n. með þessu stjórnarskrárfrv. og grg. fyrri hluta þess verkefnis, sem henni var falið, en mun halda áfram að vinna að seinni hluta verkefnisins, sem sé að undirbúa aðrar breyt. á stjórnskipunarl., sem þurfa þykir og gera verður á venjulegan hátt. Má ætla, að það starf verði öllu víðtækara og þurfi þar að afla ýmissa gagna, er nú liggja eigi fyrir, svo og að gaumgæfa reynslu þá, er lýðræðisþjóðir heimsins hafa óefað öðlazt í þessum efnum“ o.s.frv. Svo mörg eru þessi orð og lærdómsrík. Á árinu 1944 snemma samþykkti svo Alþingi hinar óhjákvæmilegu breytingar vegna lýðveldisstofnunarinnar. Þjóðin var svo að segja einhuga um það að slíta sambandinu við Dani og stofna lýðveldi. Til þess að eiga ekki á hættu, að sá einhugur rofnaði, þótti nauðsyn til bera að gera í þetta sinn einungis þá breyt. á stjórnarskrá konungsríkisins Íslands, sem af stofnun lýðveldis leiddi. Allt annað og m.a. það, sem ágreiningi kynni að valda, var lagt til hliðar og ætlað seinni tíma til úrlausnar. Við þessa afgreiðslu gerðu nokkrir þm. grein fyrir atkv. sínu og það kom glögglega fram, að gert var ráð fyrir, að stjórnarskráin yrði vandlega endurskoðuð á næstunni. Um haustíð 1944 tók ný ríkisstj. völd undir forustu hv. þm. G-K., þáv. forsrh., Ólafs Thors. Að henni stóðu þrír stjórnmálaflokkar, svo sem kunnugt er, Alþfl., Sósfl. og Sjálfstfl. Í yfirlýsingu þessarar ríkisstj. segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Loks hefur ríkisstj. ákveðið, að hafin verði nú þegar endurskoðun stjórnarskrárinnar með það fyrir augum, að sett verði ótvíræð ákvæði um réttindi allra þegna þjóðfélagsins til atvinnu eða til þess framfæris, sem tryggingalöggjöfin ákveður, félagslegs öryggis, almennrar menntunar og jafns kosningarréttar. Auk þess verði þar skýr fyrirmæli um verndun og eflingu lýðræðisins og um varnir gegn þeim öflum, sem vilja vinna gegn því. Endurskoðun þessari verði lokið svo fljótt, að frv. verði lagt fyrir Alþ., áður en kosningar fara fram,og eigi síðar en á síðari hluta næsta vetrar og leggur stjórnin og flokkar þeir, sem að henni standa, kapp á, að frv. þetta verði endursamþykkt á Alþ. að afloknum kosningum.“ Þetta segir þar. Þessi ríkisstj., nýsköpunarstjórnin svokallaða, lét síðan kjósa 12 manna nefnd, er skyldi verða áður kjörinni 8 manna nefnd í stjórnarskrármálinu til ráðgjafar og aðstoðar. Auk þess var stjórnarskrárn. heimilað að ráða sér sérfróðan mann til öflunar gagna og undirbúnings málsins að öðru leyti. Þannig var þá búið að setja á laggirnar tvær nefndir til þess að endurskoða stjórnarskrána, eftir að nauðsynlegar breyt. höfðu verið á henni gerðar við stofnun lýðveldisins, nm. þannig alls 20 auk sérfræðings, sem mun hafa kynnt sér stjórnskipunarmálefni með öðrum þjóðum. Og hann hefur sjálfsagt þannig aflað fróðleiks um stjórnarskrár annarra þjóða og reynslu þeirra í þeim efnum. En frá þessum n. hafa ekki komið álitsgerði, og nýsköpunarstjórninni auðnaðist ekki að fullnægja sínu fyrirheiti um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Á Alþ. veturinn 1946–47 tóku þm. að inna eftir því, hvað liði endurskoðuninni. Flutt var till. til þál. um, að stjórnarskrárn. yrðu látnar ljúka störfum. Þessu næst gerðist svo það, að ný ríkisstj. tók völd á öndverðu ári 1947. Sú ríkisstj. flutti till. um að leysa báðar stjskrn. frá störfum, en skipa í þeirra stað nýja 7 manna mþn. til þess að framkvæma endurskoðun stjskr. Till. var samþ. og n. fullskipuð. Síðan eru liðin, svo sem áður getur, meira en 12 ár, og n. hefur ekki skilað áliti né heldur talið hlutverki sínu lokið. Endurskoðunarstarfið er margþætt og ýmsir erfiðleikar á því að koma því fram. Á að sjálfsögðu kjördæmaskipunarmálið kannske mestan þátt í því, hversu störfin hafa dregizt stórlega. Hins vegar verður að teljast mjög illa farið, að breyt. á 31. gr. stjórnarskrárinnar skyldi ekki fylgja, eins og væntanlega hefur verið ætlazt til, öðrum brtt. á stjskr., þannig að hún í heild hefði hlotið afgreiðslu frá hv. Alþ. Þetta verkefni hafði n. frá 1947 á hendi og átti því að skila til þings og stjórnar álitsgerð um breyt. í heild. En skyndilega var á s.l. vetri hlaupið í að breyta kjördæmaskipuninni, án þess að til kasta þessarar n. kæmi, svo sem þó rétt hefði verið. Auðvitað átti n. frá 1947 að taka málið í sínar hendur og nota þannig kærkomið tækifæri til þess að leysa verkefnið í heilu lagi af sinni hálfu, svo sem henni var auðið. Það sýndist ekki þá og ekki heldur enn í dag sú nauðsyn til bera að keyra kjördæmaskipunarmálið eða breyt. á kjördæmaskipuninni þannig fram, eins og gert hefur verið, þegar miðað er við allan þann tíma, sem þessar n. hafa átt setu. Og það munu fáir einmitt hæfari til þess að veita þessum verkefnum fyrir sér né þeim vanda yfirleitt vaxnari, en sumir þeirra manna, sem sitja í þessari n. frá 1947. Og þeir hefðu sannarlega vel getað komið með till., sem gátu orðið grundvöllur til lausnar á þessu fyrirsetta verkefni. N. hafði líka á sínum vegum sérfræðing í stjórnskipunarmálum og hafði þannig viðað að sér efni, hvernig slíkum málum er fyrir komið og háttað með öðrum þjóðum, sem búa við þingræði og lýðræði. Nefndin sýndist því vera sá rétti vettvangur, þar sem að þessu máli í heild yrði unnið í upphafi, og þá er ekki vafamál, að betur hefði farið og vandlegar verið um búið. Allir hljóta að viðurkenna, að rétt sé og sjálfsagt að koma fram heillegri og vel endurskoðaðri stjórnarskrá. Um það munu ekki vera skiptar skoðanir. Um liðna tíð, sem eigi hefur því miður í þessu efni verið nægilega vel notuð, þýðir ekki að ræða eða um að sakast og engan sérstakan vil ég áfellast. En úr því sem komið er, virðist auðsætt, að ljúka beri heildarfrágangi á stjórnarskránni. Þegar nú búið er að breyta 31. gr. stjórnarskrárinnar, eins og kunnugt er, ætti að verða mun hægara um vik, að því er varðar önnur atriði eða aðrar greinar hennar. Þá ætti n. að sjálfsögðu að taka hina nýju kjördæmaskipun til nánari yfirvegunar, eftir hæfilegan tíma þó, því að vissulega er hún eftir sem áður mikilvægt rannsóknar- og umbótaefni og ljóst, að reynslan mun leiða í ljós mjög fljótlega, hve mjög var að hrapað, því að enn og áframhaldandi vitnar þróun hlutfallskosninga og afleiðingar þeirra gegn hinni nýsamþykktu kjördæmaskipan. Um efni nauðsynlegra breyt. að öðru leyti á stjórnarskránni mun ég ekki ræða, enda hefur n. þegar fengið í hendur þau gögn og þær upplýsingar, eftir því sem mér er tjáð, sem koma mega henni að nokkru haldi. Það eitt skiptir nú höfuðmáli, að n. láti þegar til sín taka um heildarlausn þess verkefnis, sem henni var í upphafi fengið. Og sú þáltill., sem við fjórir framsóknarmenn í hv. Alþ. flytjum á þskj. 11, er til þess ætluð fyrst og fremst og einvörðungu að herða á því, að heildarendurskoðun fari fram á stjórnarskránni og henni ljúki sem fyrst. Mér skilst, að till. þessi geti orðið nokkurn veginn ágreiningslaus og vænti þess, að hv. alþm. geti samþykkt hana, eins og hún hér liggur fyrir. Nú er senn að ljúka þingstörfum. Ég býst við, að ef málinu yrði vísað til n., þá mundi till. ekki framar koma fram á þessu þingi. Þess vegna geri ég ekki till. um, að henni verði vísað til n., heldur verði hún afgreidd þegar á þessum fundi.



Herra forseti. Ég þakka hv. flm. mörg fögur orð, sem hann viðhafði um okkur, sem vorum í stjórnarskrárnefndinni frá 1947 og það mikla traust, sem okkur er sýnt með því að flytja þessa till., vegna þess að ekki verður öðruvísi litið á tillöguflutninginn, heldur en mjög mikla viðurkenningu á okkar sérstöku hæfileikum til þess að inna þetta starf af hendi, sem hv. flm. raunar líka berum orðum tók fram. En sú viðurkenning er þeim mun mikilsverðari, þar sem játa verður, að n. hefur ekki starfað síðan 1952 eða 1953 og ef flm. væru þeirrar skoðunar, að við, sem n. skipum, værum ámælisverðir fyrir það athafnaleysi, þá hefði að sjálfsögðu verið flutt till. um það, að ný nefnd yrði skipuð eða aðrar ráðstafanir yrðu gerðar, en hinum ótrúu þjónum ekki launað með því að veita þeim sérstaka traustsyfirlýsingu hér á Alþingi.  Eins og ég segi, ég met mikils það traust, sem í þessari till. er fólgið. Að öðru leyti skal ég ekki ræða um þetta mál. Sjálft stjórnarskrármálið eða breyt., sem gerð var á þessu þingi endanlega, er útrætt mál og útkljáð. Hitt er eðlilegt og mér finnst skynsamlegt, að nú sé tekið til athugunar, með hverjum hætti eigi að framkvæma þá stjórnarskrárendurskoðun, sem fyrirhuguð var og ákveðin, en því miður hefur farizt fyrir. Það er staðreynd, sem við verðum allir að játa og hv. flm. gerði líka af fullum drengskap, að starf stjórnarskrárn. frá 1947 fór út um þúfur eða tafðist, hvernig sem við viljum orða það, vegna ósamkomulags um kjördæmamálið. Þess vegna er mjög eðlilegt, að þegar það mál er afgreitt af yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar með þeim hætti, sem gert er og þannig sá farartálmi úr leið, þá verði reynt að athuga, hvort ekki sé hægt að hrinda málinu áleiðis. Það er auðvitað leikur um orð hvort menn segja, að n. sé enn starfandi eða hafi sofið svefni í sjö ár. Þyrnirós svaf í hundrað ár og vaknaði að nýju og það gæti verið, að nefndin gæti vaknað aftur, ef einhver ýtti við henni duglega. Rétt er það, en ég hygg þó, að eðlilegt væri að athuga á ný, með hverjum hætti þessu starfi verði bezt fyrir komið. Það er staðreynd, sem verður ekki um deilt, að n. frá 1947 hefur ekki verið fullskipuð frá áramótum 1953 og hvað sem menn að öðru leyti segja um frammistöðu n., þá var það ekki hennar sök, heldur þeirra ríkisstj., sem síðan hafa starfað og engin hefur nokkru sinni farið þess á leit við nefndarformann, að nefndin tæki til starfa, né hefur skipað fulltrúa í n. í stað þess manns, sem sagði af sér um áramótin 1952–53, Ólafs prófessors Jóhannessonar. Skömmu síðar varð samkomulag um það milli nm., að ekki skyldu framar haldnir fundir í n., nema einhver nm. bæri fram ósk um það.  Eins og ég segi, starf n. stöðvaðist vegna ósamkomulags um kjördæmamálið. Nú er það ósamkomulag afgreitt í bili af þjóðinni og er þess vegna eðlilegt, að málið sé tekið upp til nýrrar athugunar. Ég er ekki viss um, þrátt fyrir öll viðurkenningarorð hv. flm. og traustsyfirlýsingu þá, sem felst í till., að það sé endilega rétt að haga nefndar– eða endurskoðunarstarfinu með þeim hætti, að þessi n. verði vakin upp úr sínum svefni. Ég tel, að það þurfi að athuga. Ég tel eðlilegt, að allir flokkar beri saman um það ráð sín. Ég er fyllilega viðmælandi um þessa lausn eða aðrar lausnir, en ég tel, að málið þurfi íhugunar við. Og ég hélt sannast sagt, hafði skilið það svo, að það væri samkomulag um, að þessi till. færi til n. til íhugunar, en það má vel vera, að það sé misskilningur. Ég held engum að þeim orðum. En ég tel, að málið sé svo vaxið, að það sé eðlilegt, að því sé vísað til n. Mér er ljóst, að það mun leiða til þess, að málið verði ekki afgreitt á þessu þingi, en ég tel eðlilegt, að flokkarnir hafi með sér samráð á venjulegan hátt um það, hvernig þessari endurskoðun verði háttað og hverjir hana taki að sér, og ég legg þess vegna til, að till. verði vísað til allshn. og umr. frestað.



Herra forseti. Út af ræðu hv. 1. þm. Reykv. (BBen), sem var form. í hinni frægu vel sofandi nefnd, vildi ég segja þetta til skýringar, af því að eftir því sem hann svaraði því, sem ég varpaði fram, gæti verið, að einhver misskilningur skapaðist um ástandið í nefndinni: Árið 1952 lögðu sjálfstæðismennirnir fram tillögur í 20 liðum. Það var undir árslokin. Í byrjun ársins 1953 lagði ég fram sérstaka till. í n. Allir aðilar, sem fluttu þessar till., sjálfstæðismennirnir og ég, tóku fram, að þessar till. væru lagðar fram sem umræðugrundvöllur. Þeim var útbýtt til nm. til athugunar. Síðan hefur ekki fundur verið boðaður, og þessar till. eru því á kodda nefndarinnar og sofa með henni, en það var langt frá því, að n. hefði tekið afstöðu til þeirra. Þær voru til athugunar. Það er rétt, að form. tók fram, að ef menn vildu, að fundur yrði haldinn, þá gætu þeir óskað eftir því. Hins vegar leit ég alls ekki svo á, að form. væri að segja það, að hann mundi aldrei framar stofna til fundar í nefndinni, nema einhver óskaði eftir því. Það er einnig rétt, að ég óskaði ekki eftir fundi sérstaklega í n. Hins vegar hef ég alltaf litið svo á, að n. ætti ólokið störfum og þær till., sem fram komu, væru á fyrsta umræðustigi. Ég hygg, að það megi líta svo á, að form. n. hafi eitthvað svipað á hendi og form. á báti, þegar gefur, þá muni hann kalla til skips. Hann hefur aldrei kallað til skips, hv. 1. þm. Reykv., síðan 1953. En í vetur virtist vera veður til að róa, því að þá var áhuginn genginn á miðin og ég átti von á því, að þá mundi hann kalla til skips. En um leið og ég frétti þetta eða samtímis, hafði hann fengið sér aðra áhöfn og var orðinn skipstjórnarmaður á öðru skipi og ég fyrir mitt leyti lít svo á, að það sé út af fyrir sig málefni, sem honum bæri að afsaka við okkur nm. og í raun og veru að afsaka við Alþingi, sem hafði stofnað til þeirrar nefndarskipunar, sem honum var falið að vera form. í og sefur á ábyrgð hans eins og Þyrnirós. Og ég hygg, að það væri ekki nema vel við eigandi, að Alþ. samþ. nú þessa till. og kippti þannig svefnþorninu burt, því ef það dugir ekki til þess, að n. taki til starfa, þá gæti næsta Alþ. skipað aðra nefnd.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð. - Ég hlýt að líta svo á, að einmitt 7 manna nefndin sé mjög til þess kjörin m.a. að gera tillögur um vinnubrögð áframhaldandi um þessi mál. Þess vegna finnst mér það ákaflega eðlilegt, að á hennar vit sé leitað um það að fá fram þau verkbrögð, sem við á að hafa og í raun og veru felst það í þáltill. einungis að skora á ríkisstj., að hún komi þessari n. til nokkurra verka og ég hygg, að hv. 1. þm. Reykv. (BBen) sé ekki svo brugðið, að hann sé með öllu hættur að geta haldið húskörlum sínum að starfi. Þá er nokkuð um breytt frá því, sem maður hafði áður vitað um þann mæta mann og ég vænti þess, að einmitt hann kveðji nú n. saman hið fyrsta, taki þar manntal og vanti einhvern hásetanna, sjái hann svo til, að hann komi um borð og síðan verði tekið til starfa svo sem ber.



Herra forseti. Það er ástæðulaust fyrir okkur hv. þm. S-Þ. (KK) að deila um, með hverjum hætti n. hafi horfið frá störfum. Ég vil þó segja, að hans minni hefur skolazt í því, að ég hafi aldrei innt meðnm. mína eftir því, hvort þeir vildu koma á fund, vegna þess að ég gerði mér það að reglu um nokkurt bil að spyrja þá öðru hverju um það hér í þingsölum, hvort þeir teldu það hafa þýðingu, að n. kæmi saman eða ekki og svörin voru ætíð þau sömu, að þeir teldu það þýðingarlaust.  Tillögur okkar sjálfstæðismanna voru bornar fram í nóvember 1952, ef ég man rétt.  Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál, það liggur alveg ljóst fyrir. Mér finnst eðlilegt, að það sé nú athugað, með hverjum hætti málið sé tekið upp og því sé sjálfsagt, að málið gangi til nefndar og verði athugað af þingflokkum með venjulegum hætti. Eins er það eðlilegt, að þegar Alþ. kemur saman í haust, kosið þannig, að það verður réttari mynd af þjóðarviljanum en verið hefur, þá ákveði það Alþ., hvernig framhaldi þessa starfs skuli háttað.



Herra forseti. Ég held, að ég verði að byrja eins og hv. 1. þm. Reykv. (BBen) með því að þakka fyrir það traust og það óbeina lof, sem borið hefur verið hér á mig, vegna þess að ræðu hans mátti skilja á þá lund, að stjórnarskrárn., sem skipuð var 1947, hefði eiginlega orðið óstarfhæf, vegna þess að ég hvarf úr n. í árslok 1953. Vegna þess að ég vil ekki með neinu móti liggja undir því ámæli að hafa gert þessa virðulegu nefnd óstarfhæfa, þá þykir mér rétt að taka nánar fram, hvernig nefndarskipun þessari var háttað, með því að það kom ekki heldur algerlega greinilega fram hjá hv. fln. tillögunnar. Nefndarskipun þessari frá 1947 var á þann veg háttað, að n. var skipuð 7 mönnum. Það var skýrt tekið fram í þáltill., að 3 af þessum nm. skyldu vera sérstakir kunnáttumenn í stjórnlagafræði og skyldu skipaðir af ríkisstj. án nokkurrar tilnefningar. Hins vegar var tekið fram, að 4 af nefndarmönnum skyldu skipaðir í n. samkv. tilnefningu þingflokkanna og í n. voru síðan skipaðir án allrar tilnefningar þingflokka form. n., hv. 1. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson, og hv. 6. þm. Reykv. núverandi, Gunnar Thoroddsen og svo ég, sem tala þessi orð. Þessi n. tók til starfa 1947. En starfshættir hennar voru á þá lund, að í árslok 1952 eða eftir 6 ára starf sást enginn árangur enn af hennar starfi. Þegar svo var komið, þóttist ég engar skyldur hafa til þess að vera í þessari n. lengur. Ég var ekki skipaður í þessa n. sem fulltrúi neins stjórnmálaflokks og áleit mig þess vegna hafa algerlega frjálsar og óbundnar hendur að segja af mér og hætta starfi í þessari nefnd, hvenær sem væri og ég tilkynnti afsögn mína algerlega formlega - bréflega - bæði til forsrh. og form. n. Ef 7 manna nefnd hefur orðið óstarfhæf við það, að einn maður hvarf úr henni, þá er það ekki mín sök, því að mér bar ekki skylda til þess að sjá um, að í n. væri skipað, heldur mundi það þá fyrst og fremst hafa verið verkefni form. n. eða hlutaðeigandi ríkisstjórna að sjá um, að það skarð væri fyllt. En þetta vildi ég sem sagt taka fram, af því að eins og ég sagði, þá vil ég ekki á nokkurn hátt liggja undir því ámæli, að ég hafi orðið til þess að torvelda störf þessarar gagnmerku nefndar.



Herra forseti. Tillaga sú, sem hér er til umr., er fram komin vegna þeirrar hættu, sem kann að vera fyrir hendi, ef niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum hækka til muna frá því, sem þegar er orðið. Það er því ekki að ástæðulausu, þótt farið sé fram á það við hv. alþm., að þeir samþ. till. þessa, sem felur það eitt í sér, að hæstv. ríkisstj., hver svo sem hún kann að verða, á meðan þessar niðurgreiðslur gilda, taki fullt tillit til þess, sem framleiðsluráð landbúnaðarins leggur til hverju sinni, svo að hægt sé að halda nokkurn veginn því verðlagi, sem gilda skal frá hausti til hausts samkv. lögum um framleiðsluráð landbúnaðarins o.fl. Það er vitað mál frá s.l. vetri, þegar niðurgreiðslur voru auknar verulega frá því, sem áður gerðist, að útsöluverð breyttist þá mjög mikið, sakir þess að einstaka landbúnaðarvörur hlutu mikla niðurgreiðslu, eins og t.d. nýmjólk og kindakjöt, en aðrar landbúnaðarvörur voru með óbreyttu verðlagi, eins og t.d. nautgripakjöt o.fl. og slátur. Þetta hefur því haft nokkur áhrif á sölu þessara vara og auk þess eru niðurgreiðslurnar nú orðnar svo háar, að þær koma útsöluverði á mjólk og kjöti niður fyrir það verð, sem framleiðendum eða bændunum ber að fá fyrir sínar vörur. Bændur eiga t.d. að fá kr. 3.79 fyrir mjólkurlítrann, en neytandinn borgar kr. 2.95 fyrir sama magn, eða sem næst 55% af raunverulegu kostnaðarverði mjólkurlítrans, en niðurgreiðsla á hvern mjólkurlítra er sem næst 2.44 kr. Á sama tíma verða bændur að nota til neyzlu fyrir sig og heimilisfólk sitt mun dýrari mjólk en neytandinn, sem nýtur niðurgreiðslunnar. Þetta er ekki réttlæti og það sízt á þeim tímum, þegar talað er um það háum röddum í sölum Alþingis, að réttlætið sigri. Taki maður hins vegar dilkakjötið, þá kostar það í heildsölu kr. 17.10 kg, en framleiðandinn eða bóndinn á að fá fyrir sama magn kr. 21.34. Mismunurinn er því kr. 4.24 á hverju kg. því að tæplega er hægt að reikna bændum vöruna með hærra verði, en hún er seld í heildsölu, þar sem þeir eru sjálfir framleiðendur. En niðurgreiðsla á hverju kg dilkakjöts mun vera nú sem næst 12 kr. á kg. Það munu einnig rísa ýmiss konar vandamál í sambandi við háar niðurgreiðslur, ef til þess kemur, að þær verði afnumdar snögglega og því rík ástæða til þess að gera sér ljóst strax, hver áhrif það kann að hafa á sölu og framleiðslu þessara vara í framtíðinni. Ég hef í stuttu máli gert grein fyrir því, sem gerzt hefur í verðlagsmálum landbúnaðarins og þeim áhrifum, sem hinar auknu niðurgreiðslur hafa í för með sér, ásamt þeim vanda, sem þær leiða til, þegar verðlagið til framleiðenda er hærra, en útsöluverð vörunnar er til neytandans. Það hlýtur því að vera mikill styrkur hverri ríkisstj., sem með völdin fer í landinu, að hafa að baki sér traust og fylgi þeirra þegna, sem hlut eiga að máli hverju sinni og með það sjónarmið fyrir augum vænti ég þess, að till. þessi verði samþ., eins og hún liggur nú fyrir. Þar sem þinghald mun nú senn vera á enda að þessu sinni, legg ég til, að um þetta mál fari fram atkvgr. nú, en umr. verði ekki frestað og málinu vísað til n., því að þetta mál er í sjálfu sér einfalt og því ekki ástæða til, að n. fjalli sérstaklega um það, en aftur á móti mjög æskilegt, að atkvgr. í hv. Alþ. fari fram um það nú.



Herra forseti. Hér hefur verið flutt framsöguræða um till. til þál. á þskj. 16 um niðurgreiðslu á landbúnaðarvörum. Ræða þessi var að vísu ekki löng, en innihald hennar var það, að það væri mikil hætta á ferðum fyrir íslenzkan landbúnað, ef niðurgreiðslur landbúnaðarvara yrðu auknar og bæri með þessari till. að koma í veg fyrir, að það væri gert, a.m.k. án þess að hafa samráð við framleiðsluráð landbúnaðarins og Stéttarsamband bænda. Það er vitanlega margt við þessi mál að athuga, en niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum eru ekkert nýtt fyrirbæri í okkar efnahagsmálum. Það er eina ráðið, sem fyrrv. ríkisstj. og núv. hæstv. ríkisstj. hefur haft til þess að halda vísitölunni niðri. Og hin svokallaða vinstri stjórn fyrrv. notaði þetta ráð í ríkum mæli og hækkaði niðurgreiðslur á mjólk, kjöti og kartöflum í stórum stíl, þannig að það nálgast það, sem hefur verið gert af núv. hæstv. ríkisstj. Það er rétt, að niðurgreiðslurnar eru orðnar miklar og það eru miklar fjárfúlgur, sem fara í það að halda vísitölunni niðri á þennan hátt. En það hefur ekki enn verið neitt annað meðal við dýrtíðinni heldur en þetta, og til þess hefur verið gripið. Þá er eðlilegt að athugað sé, hvort gengið sé sérstaklega á hlut einnar stéttar með því að fara þessa leið, sem farin hefur verið. Hefur verið níðzt á bændum og hlutur þeirra skertur með því að fara þessa leið? Það eru aðeins örfá ár síðan 18 fulltrúar mjólkursamsölunnar í Reykjavík og mjólkurbúanna á Suður- og Suðvesturlandi samþykktu það, - að ég held einróma, man þó ekki, hvort einn fulltrúinn sat hjá, - að gefa eftir 12 aura af mjólkurverðinu gegn því, að niðurgreiðsla á mjólk væri aukin um 42 aura á hvern lítra. Nú segi ég ekki, að þetta hafi verið eðlileg ósk hjá fulltrúunum. Ég segi ekki, að það hafi verið eðlilegt, að þeir byðu fram 12 aura á lítra gegn niðurgreiðslu, en það sýnir samt, að fulltrúar bænda 18 talsins í mjólkursamsölunni í Reykjavík og tveimur stærstu mjólkurbúum hér á Suður- og Suðvesturlandi töldu það svo mikils virði, að niðurgreiðslan væri aukin, að þeir vildu vinna það til að gefa eftir 12 aura á lítra, vegna þess að þeir gerðu ráð fyrir, að mjólkursalan á innlendum markaði mundi aukast verulega við þetta og þeir sögðu það bæði á fundum og í rituðu máli, að ekki væri til tjóns fyrir bændur að gefa 12 aura eftir á lítra, vegna þess að það mundi gera meira en vinnast upp í aukinni sölu. Þetta sögðu þessir fulltrúar. Það má vel vera, að hv. þm. Dal. hafi lítið um þetta sagt, kannske höfum við báðir verið á sömu skoðun, að það væri vafasamt, að það væri hægt að vinna þessa 12 aura upp. Hitt er þó alveg ljóst, að með því að útsöluverð mjólkurinnar og landbúnaðarvara er lækkað, þá leiðir það til aukinnar sölu innanlands. En á s.l. ári þurfti að flytja út mikið af osti fyrir lágt verð og varð það til þess að lækka verð á mjólk um 13 aura á hvern lítra til bænda. Á þessu ári þarf hins vegar ekki að flytja út neitt af osti, enda þótt mjólkurframleiðslan sé hin sama fyrri hluta árs 1959 og hún var fyrri hluta árs 1958 og þetta er vitanlega vegna þess, að sala neyzlumjólkur hefur aukizt. Þá geta menn spurt að því, hvort sala neyzlumjólkur hefði aukizt eins og raun ber vitni, ef hún hefði ekki verið greidd niður, ef hún væri á innlendum markaði 92 aurum hærri en er nú. Menn gætu jafnvel spurt að því, hvort salan á neyzlumjólkinni hefði ekki minnkað verulega, ef hver lítri væri 92 aurum dýrari í útsölu, en hann er nú. Þetta eru spurningar, sem menn geta velt fyrir sér og er sjálfsagt að hafa í huga, þegar einn eða annar fullyrðir, að niðurgreiðslurnar séu bændum til tjóns. Hv. þm. Dal. sagði hér áðan, að bændur keyptu landbúnaðarvörurnar til heimilisins á hærra verði en neytendur þyrftu að greiða. Það er rétt að athuga, hvort þessi fullyrðing stenzt. Ég held, að hún standist ekki, vegna þess að þótt bændur eigi samkvæmt verðgrundvellinum að fá kr. 3.79 fyrir mjólkurlítrann í sinn vasa, þá fá þeir það ekki. Þeir fengu fyrir s.l. ár, margir bændur, aðeins 3 kr. fyrir lítrann, enda þótt þeim bæri að fá miklu meira. Það er vitanlegt, að það eru ekki tekjur hjá bændum, kostnaðurinn við að flytja mjólkina að stöðvarvegg, en það ber þeim að gera og það verður að draga frá. Sá kostnaður hjá Mjólkurbúi Flóamanna var, að mig minnir, s.l. ár 33 aurar. Auk þess vantaði talsvert hjá sumum mjólkurbúum, til þess að þetta lögskipaða grundvallarverð næðist. Af þeim ástæðum er það, að margir bændur hafa fengið s.l. ár aðeins 3 kr. eða rúmlega það fyrir lítrann, þótt þeim bæri að fá miklu hærra verð. Útsöluverð á mjólk í Reykjavík er nú kr. 3.15, og mætti þess vegna segja, að útsöluverðið væri svipað og það verð, sem bændur hafa fengið í sinn vasa. Sama má segja um kjötið, að kjötverðið til bóndans á að vera kr. 21.34. Útsöluverð á súpukjöti mun vera 21 kr. Þarna munar 34 aurum. Hins vegar má næstum fullyrða, að bóndinn fái ekki þetta verðlagsgrundvallarverð fyrir kjötið, eins og honum ber, það dragist talsvert frá því og hann kaupi þess vegna ekki til heimilisins dýrara kjöt, en neytandinn. En nú er það svo, að framleiðsluráð landbúnaðarins hefur heimild til þess að taka tillit til þess, hvað bóndinn þarf að kaupa til síns heimilis. Það er gert ráð fyrir, að meðalheimili noti 3.000 lítra af mjólk yfir árið. Þetta er reiknað bóndanum sem tekjur, reiknað með ákveðnum kílóafjölda af kjöti og kartöflum. Framleiðsluráð hefur heimild til þess að reikna bóndanum þessar vörur til tekna á því verði, sem bóndanum er hagstætt. Verði útsöluverðið lægra en það, sem bóndanum ber að fá, hefur framleiðsluráðið heimild til þess að reikna lægra verðið bóndanum til tekna á þeim vöruskammti, sem heimilinu er ætlaður. Hvað sem framleiðsluráð hefur gert, þá ætlast ég til, að þessi heimild verði notuð í haust, og ég efast ekkert um, að hv. þm. Dal. vilji einnig stuðla að því. Ef þessi heimild verður notuð, sem ég efast ekkert um, að framleiðsluráð hefur hug á að gera, þá þýðir ekki lengur að tala um það, að bændur skaðist að því leyti til, þótt útsöluverðið verði lægra, en það verð, sem bóndinn á að fá. Ég veit, að hv. þm. Dal. er mér sammála um, að þessi regla eigi að gilda í verðlagningu landbúnaðarvaranna. Ég tel það alveg sjálfsagt, að sú regla verði látin gilda. Þá getum við verið sammála um, að bóndinn skaðist ekki, jafnvel þótt niðurgreiðslurnar væru auknar meira en orðið er, en ég ætla ekki á þessu stigi að mæla með því. Mér þætti að sjálfsögðu betra, að eitthvert annað og heppilegra ráð fyndist, sem enn hefur ekki verið mögulegt að nota til þess að halda dýrtíðinni í skefjum. Hv. þm. Dal. minntist á það hér áðan, að það væri mikil hætta fyrir bændastéttina í því fólgin, ef að því kæmi, að niðurgreiðslunum yrði hætt. Við skulum segja, að af þessu gæti stafað hætta fyrir bændur. En mundu nú ekki aðrir þjóðfélagsþegnar einnig telja, að þeim stafaði nokkur hætta af þessu líka, einungis vegna þess, að þá mundi allt okkar fjármálakerfi fara úr skorðum? Og hvað mundu neytendurnir segja um það, að niðurgreiðslunum væri einn góðan veðurdag kippt burt, án þess að launþeginn fengi það bætt með hækkuðu kaupgjaldi og hvað gilti það? Það gilti það, sem ég áðan sagði, að setja allt okkar efnahagskerfi og fjármálalíf úr skorðum. Þetta er þess vegna ekki aðeins hætta fyrir bændastéttina, það er þjóðfélagsleg hætta, hætta fyrir allar stéttir. Það er ekki mögulegt að hætta þessum ráðstöfunum með niðurgreiðslurnar, nema annað komi í staðinn, sem getur dugað, ekki aðeins bændum, heldur og öðrum þjóðfélagsþegnum og okkar fjármála- og atvinnukerfi yfirleitt. Ég segi þess vegna: bændum stafar ekki meiri hætta af þessu, en öðrum þjóðfélagsþegnum. Þetta er vissulega vandamál fyrir þjóðfélagið í heild og ég veit, að hv. þm. Dal. er mér sammála um, að niðurgreiðslurnar eru ekki styrkur til bænda, heldur eru niðurgreiðslurnar gerðar af þjóðfélagslegri nauðsyn, ekki fyrir bændur, heldur fyrir þjóðfélagsheildina, af því að annað ráð hefur ekki fundizt til þess að halda vísitölunni og dýrtíðinni niðri, til þess að halda atvinnuvegunum gangandi. Það væri eðlilegt, úr því að við erum að ræða þessi mál, að við gerðum okkur grein fyrir því, hver væri aðstaða bænda í dag, ef stefnu fyrrv. ríkisstj. hefði nú verið fylgt, ef verðskrúfan hefði ekki verið stöðvuð. Hvernig væri þá aðstaða bóndans í dag með sinn rekstur? Það mundu kannske einhverjir spyrja: Hvernig væri ástandið í þjóðfélaginu yfirleitt og okkar atvinnuvegum? Það er alveg ljóst mál, að ef verðskrúfan hefði ekki verið stöðvuð og vísitalan haldið áfram að rjúka upp, þá hefðu atvinnuvegirnir allir stöðvazt og hér hefði skapazt atvinnuleysi og öngþveiti. Ég held, að við getum verið sammála um það og við getum verið sammála um það, ef við athugum þessi mál ofan í kjölinn og vitum yfirleitt, hvað við erum að segja og hver er undirstaða þessara mála, að það var vissulega nauðsynlegt fyrir bændur, jafnvel nauðsynlegra, en nokkra aðra stétt þjóðfélagsins, að verðskrúfan væri stöðvuð. Á s.l. hausti var kaupgjald Dagsbrúnarverkamanns kr. 21.30 á klst. Verðlagning landbúnaðarvara til bóndans var miðuð við þetta kaupgjald, og það var í sjálfu sér ekkert óeðlilegt, að það gilti þá. Um áramót er vísitalan komin upp í 202 stig og kaupgjaldið í kr. 23.86 á klst. Kaup bóndans var óbreytt og hefði orðið óþreytt þangað til næsta haust, þótt vísitalan hefði haldið áfram að hækka og kaupgjald annarra þegna þjóðfélagsins hækkaði af þeim ástæðum. Kaup bóndans var um áramót kr. 2.56 lægra, en kaup launþeganna, sem verðlagning afurðanna var miðuð við s.l. haust, þannig að kauphækkunarskrúfan og vísitöluskrúfan, sem átti sér stað undir forustu vinstri stjórnarinnar, hafði á þessum fáu mánuðum snuðað bóndann um kr. 2.56 á hverja klst. Ég efast um, að hv. þm. Dal. hafi gert sér grein fyrir þessu. Ég held, að hann hefði ekki staðið fyrir flutningi þessarar tillögu í því formi, sem hún er, ef hann hefði gert sér grein fyrir því, að það var brýn nauðsyn fyrir bændur að stöðva vísitöluskrúfuna. Með því að vísitöluskrúfan var stöðvuð s.l. vetur, var misræmið milli bænda og launþega að mestu leyti lagfært. Mismunurinn er ekki nú kr. 2.56, eins og var um s.l. áramót, heldur er mismunurinn nú 33 aurar, sem bóndinn hefur minna á klst. en verkamaðurinn. Eftir niðurfærsluna er verkamannakaupið kr. 21.63, eða 33 aurum hærra, en s.l. haust, þegar verð landbúnaðarvara var ákveðið. Munurinn er þess vegna nú 33 aurar, sem bóndann vantar, á móti kr. 2.56 um áramót. Ég er hér um bil sannfærður um, að hv. þm. Dal., þegar hann gerir sér grein fyrir þessu, þá fær hann allt aðra skoðun á þessu máli og það hefði verið vel gert af honum að kynna sér, á hvaða grundvelli þetta allt er byggt, áður en hann flutti tillöguna. Hélt hann, að hann kæmist upp með að flytja hér till., sem nægði til áróðurs og ekki væri unnt að andmæla með rökum? Það er sumt af því í till., sem ég tel að eðlilegt sé að komi fram hjá fulltrúa bænda. Viðvörunarorð eru vissulega góð og oft nauðsynleg og tel ég t.d. alveg sjálfsagt, að það sé farið eftir því, sem í till. stendur, hvað varðar Stéttarsamband bænda og framleiðsluráð, að taka tillit til tillagna þeirra samtaka og leita samráðs við þau samtök. Það efast ég ekkert um að verður gert, hvort sem þessi till. yrði samþykkt eða ekki. Annars er ekki nema ánægjulegt að heyra, að hv. framsóknarmenn hafa nú gert sér grein fyrir því, að bændastéttin er ekki á góðum vegi stödd í dag, hvað efnahagsmál hennar snertir. En aðstaða bændanna er ekki slæm vegna aðgerða ríkisstj. s.l. vetur. Aðstaða bændastéttarinnar er slæm vegna aðgerða fyrrverandi ríkisstj., vegna bjargráðanna 1958, vegna þess að þá voru ekki gerðar þær ráðstafanir, sem þurfti til þess, að hlutur bænda yrði ekki fyrir borð borinn. Það var þá, sem tekin var upp ný stefna, að gera upp á milli hinna ýmsu stétta þjóðfélagsins. Þá var tekin upp sú stefna að leggja jafnháa skatta á brýnustu nauðsynjar og ónauðsynlegar vörur, á rekstrarvörur landbúnaðarins og sjávarútvegsins, iðnaðarins og hinna ýmsu atvinnuvega. En ég hygg, að segja megi, að flestir hafi fengið nokkrar bætur upp í þessa skatta, aðrir en bændurnir. En því er nú verr, að bændurnir voru að þessu leyti settir hjá. Það var ekki tryggt, um leið og 55% yfirfærslugjaldið var lagt á rekstrarvörur landbúnaðarins, að þeir fengju bætur fyrir í hækkuðu afurðaverði eða á annan hátt. Það var alveg ljóst, áður en þessi lög tóku gildi, að í gegnum verðlagningu landbúnaðarvara á þeim grunni, sem sú verðlagning er byggð, var ekki unnt að fá bætur bændunum til handa, vegna þessara skatta. Þetta hefur komið í ljós og það er það, sem þrengir nú að íslenzkri bændastétt, því að á þessu ári hafa bjargráðin komið á með fullum þunga. Vandamálið, sem nú er við að stríða vegna landbúnaðarins, er það að rétta hlut bændastéttarinnar aftur, þannig að hann verði a.m.k. ekki verri en hann var fyrir bjargráðin. Ég gæti vel trúað því, að hv. þm. Dal. vildi eiga hlut að því að leggja hönd á plóginn til þess að gera hlut bændastéttarinnar ekki lakari, en hann var fyrir bjargráðin, þó að ekki sé meira sagt. Ég er sannfærður um, að ef hv. framsóknarmenn hefðu gætt hagsmuna bænda, á meðan vinstri stjórnin var og hét, þá hefðu þeir verið á verði og ekki látið óhappið ske. En það má segja, að það sé ekki ástæða til að vera að sakast um orðinn hlut, nú sé verkefnið framundan að lagfæra það, sem illa hefur verið gert og bæta úr því. Það verður að gerast á næstu mánuðum og byrjunin yrði þá sú að verðleggja landbúnaðarvörurnar á þann hátt, sem framleiðsluráðið hefur heimild til, að reikna bóndanum þær vörur, sem hann notar til síns bús, ekki á hærra verði í tekjum bóndans, en nauðsynlegt er, eða miða við lægra verðið hverju sinni, hvort það er útsöluverð eða það, sem bóndanum er beinlínis ætlað að fá. Þá þarf einnig að tryggja, að bændur fái það verð, sem þeim ber samkv. verðlagsgrundvellinum. Þetta teldi ég góða byrjun. Ég er sannfærður um, að enginn sanngjarn maður mælir þessu í gegn. En svo er það vitanlega meira, sem þarf til að koma. Ég gæti bezt trúað því, að þar ætti ég og hv. þm. Dal. að mörgu leyti samleið. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa till. Ef hún verður samþykkt, þá vitanlega getur það ekki neinu spillt og greiði ég henni því atkvæði. Ég tei það fráleitt, að nokkuð verði gert í verðlagsmálum bænda, sem getur skaðað þá. Ekki er ástæða til að óttast, að það verði, hvað sem um tillöguna annars skyldi verða.



Herra forseti. Þegar þessari till. var útbýtt á sínum tíma, hafði ríkisstj. að sjálfsögðu gert ráð fyrir því, að hún fengi venjulega þinglega meðferð og yrði vísað til n. Í viðskmrn. hafði ég gert ráðstafanir til þess að geta látið þeirri n., sem fengi málið til meðferðar, í té nauðsynlegar upplýsingar, til þess að n. gæti tekið afstöðu til efnis till. Nú hefur hins vegar fyrsti flm. till. óskað þess, að málinu yrði ekki vísað til n. Þá væri nauðsynlegt og sjálfsagt, ef sú yrði niðurstaðan, að veita þingheimi í heild þær upplýsingar í málinu, sem ég tel bráðnauðsynlegar, til þess að þm. geti greitt skynsamlega atkv. um till. En á þeim tíma, sem liðinn er, síðan þessi ósk var fram borin af hálfu fyrsta flm. till., hef ég ekki haft aðstöðu til þess að afla eða láta útbúa þær upplýsingar, sem ríkisstj. hefði viljað koma á framfæri, áður en til afgreiðslu till. kæmi. Þess vegna verð ég, herra forseti, mjög eindregið að mælast til þess, að umræðunni verði frestað.



Ég vil láta í ljós álit mitt um þessa ósk hæstv. menntmrh. Það er náttúrlega öllum mönnum ljóst, að ef þessari till. verður vísað til n., þá þýðir það sama og að vilji þingsins um þetta atriði kemur ekki í ljós. Það eru ekki líkur til þess, að n. geti starfað svo fljótt, að málið komi aftur á dagskrá og þess vegna er ósk hæstv. menntmrh. raunverulega um, að málinu verði vísað frá og þingviljinn um málið komi ekki fram. Það er vitanlega misskilningur hjá honum, að þetta mál sé svo flókið, að það þurfi einhverjar sérstakar upplýsingar til þess að skapa sér skoðun á því. Og ég held, að hann þurfi ekki að bera neinn kvíðboga fyrir því, að þm. rasi um ráð fram eða kunni ekki fótum sínum forráð í þessu efni, enda hafa þeir sjálfsagt nokkuð mótaðar skoðanir um það, hvernig skynsamlegt sé að álykta um þetta efni. Þess vegna vil ég fara fram á það við hæstv. forseta, að hann verði ekki við ósk hæstv. menntmrh., heldur láti umr. halda áfram, þannig að atkvgr. geti átt sér stað.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég endurtek það, að ég tel alveg nauðsynlegt, áður en gengið er til atkv. um till, eins og þessa, að fram komi upplýsingar af hálfu stjórnarvalda um málið og óforsvaranlegt af Alþingi að afgreiða mál eins og þetta, án þess að slíkar upplýsingar liggi fyrir. Ef hv. flm. var fyrir löngu búinn að gera upp hug sinn um það að óska eftir því, að málið færi ekki til n., þá hefði honum verið innan handar að skýra ríkisstj. frá því, að hann óskaði eftir því, að málið yrði afgreitt án nefndarathugunar og þá hefði að sjálfsögðu gefizt tóm til þess að leita þeirra upplýsinga, sem ég tel nauðsynlegt að fram komi. Á þeim tíma, sem gefizt hefur, síðan óskin kom fram, hefur það tóm ekki gefizt, þótt nauðsynlegt sé. Þess vegna verð ég að halda fast við ósk mína um það, að umr. verði ekki lokið, heldur verði henni frestað.



Það er aðeins um fyrirkomulagið og þessa ósk hæstv. menntmrh. Ég álít, að þetta sé hreinn fyrirsláttur hjá hæstv. menntmrh. og ekkert annað, en tilraun til þess að koma í veg fyrir, að þingviljinn um þetta efni komi í ljós. Það þýðir auðvitað ekkert fyrir hæstv. menntmrh. að bera það fyrir, að þm. séu svo ókunnugir þessu niðurgreiðslukerfi og ókunnugir því, hvort hyggilegt sé að halda áfram að greiða niður eða bæta við niðurgreiðslum á landbúnaðarafurðum án þess að spyrja framleiðsluráð, að þeir séu ekki bærir um að greiða atkv. án þess að fá einhverjar sérstakar leiðbeiningar frá honum eða ríkisstj. um það. Ég mótmæli þessum fyrirslætti algerlega sem óþinglegum með öllu og fram komnum til þess að koma í veg fyrir, að þingviljinn komi í ljós um þetta mál. Till. fjallar um það, eins og menn vita, að óska eftir því, að ekki verði gengið lengra á þessari niðurgreiðslubraut nema í samráði við framleiðsluráð landbúnaðarins og tekið tillit til óska þess í því. Hv. þm. eru áreiðanlega alveg bærir um að gera upp hug sinn í því máli án þess að fá sérstakar forskriftir um það frá hæstv. ríkisstj. Ég vil því enn skora á hæstv. forseta að taka ekki þessa ósk hæstv. menntmrh. til greina og raunar skora á ráðh. að taka þessa ósk aftur, því að hún er ekki þingleg að mínum dómi.



Herra forseti. Það voru aðeins þau ummæli hv. 1. þm. S-M., að ósk mín væri ekki þingleg, sem gefa mér tilefni til að taka það fram, að það er ósk hv. 1. flm. till., sem er ekki þingleg. Það er óþingleg meðferð að gera ráð fyrir atkvgr. um mál, án þess að því sé vísað til n. Ef það kemur fyrir, að máli sé ekki vísað til n., á að sjálfsögðu að gefast tilefni til þess að ræða málið ýtarlega og gefa allar upplýsingar um málið, sem fyrir kunna að liggja, af hálfu stjórnarvalda og það væri óþingleg meðferð að gera það ekki. Þess vegna endurtek ég enn ósk mína til forseta um, að málinu verði frestað.



Ég skal ekki munnhöggvast við hæstv. menntmrh. um þetta. Ég er búinn að segja það, sem frá mínum bæjardyrum séð skiptir máli um það. Það er náttúrlega gersamlega óþinglegt, að ríkisstj. eins og sú, sem hann á sæti i, óski eftir því, að það verði tekið slíkt tillit til hennar, að þingviljinn fái ekki að koma í ljós um þetta mál. En ég skal ekki ræða um það meira. Ég hef sagt mína skoðun. En þá vil ég skora á hæstv. forseta, ef hann vill ekki með öllu bægja þessari ósk hæstv. ráðh. frá, að bera það undir atkv. hv. alþm., hvort réttmætt sé að taka ósk hans til greina eða ekki. Ég vil beina því til hans, að hann beri það atriði undir atkvæði.

Forseti (BBen): Hér er óskað eftir því, að þingviljinn komi fram og þá er rétt, að ég fái að segja það, sem ég ætlaði að segja fyrr, en hef ekki komizt að fyrir þessum hv. ræðumönnum, að ég hafði tjáð ýmsum þm. seinni partinn í dag, að ég gerði ekki ráð fyrir því, að atkvgr. færi fram á þann veg, að um fullnaðaratkvgr. væri að ræða. Það má vera, að það sé mín sök og þá tek ég hana á mig. En þetta tjáði ég allmörgum þm., sem nú eru farnir úr bænum. Ég hafði talið mig hafa við nokkuð að styðjast í þessu áliti mínu. Nú er komið í ljós, að það er misskilningur og má vel vera, að það sé misskilningur af minni hendi. Og ég held því ekki fram sem sökum á neinn annan. En ég hafði lýst því við allmarga þm., sem komu til mín og spurðu mig um það, hvort atkvgr. yrði hér efnisleg, að svo yrði ekki og gerði þá ráð fyrir, að það væri samkomulag um að vísa þessum málum báðum til nefnda. Hv. 1. þm. S-M. hafði mjög eindregið farið þess á leit við mig, að málin yrðu tekin á dagskrá og ég varð fúslega við þeirri ósk, til þess að þau yrðu hér reifuð. Nú hef ég orðið við þeirri ósk og þessi fundur hefur verið haldinn í því skyni. Það var framhaldið fundi í dag, lengur en menn höfðu gert ráð fyrir og nú er aftur kvöldfundur, til þess að málið verði rætt og ég frestaði fundi m.a. til þess að gera tilraun til þess að ná í þá þm., þ. á m. tvo ráðh., sem höfðu tjáð mér eða spurt um það, hvort hér yrði efnislega gengið frá þessum málum og þeir voru farnir úr bænum. Ég náði í hæstv. menntmrh., sem einnig hafði talað við mig. Ég tel að svo stöddu máli, ekki fært að láta atkvgr. fara fram um þetta mál né hitt málið, sem á dagskrá er. Það er einfaldlega af þessum ástæðum, að ég hafði sagt mönnum, að efnisatkvgr. mundi ekki fara fram. Ef það er misskilningur hjá mér, tek ég á mig þá sök, en ég get ekki, þar sem ég gerði tilraun til þess að ná í þessa menn og það tókst ekki, látið atkvgr. fara fram.



Ég vil þá stinga upp á þeirri leið í málinu, að hæstv. forseti láti fara fram atkvgr. á fundi í fyrramálið, t.d. kl. 11.

Forseti (BBen): Það mun verða tekið til athugunar, en þinglausnir eru ákveðnar kl. hálf tvö eins og menn vita. Ég skal láta kanna það strax í fyrramálið. hvort hægt er að hafa samband við menn. Rétt er því, að menn verði við því búnir með stuttum fyrirvara að koma á fund kl. 11. En ég get ekki tekið afstöðu til þess fyrr en sést, hvort í þm. næst, þá sem sögðu mér, að þeir mundu fara og mundu ekki koma aftur fyrr en á þeim tíma, sem þinglausnir voru ákveðnar á. Ég vil ekki hér á neinn halla, en ég verð að hafa þá meðferð á, að mín orð standi gagnvart þeim mönnum, sem í góðri trú fóru úr bænum. Þar sem fleiri menn eru á mælendaskrá og þess hefur verið óskað af hæstv. menntmrh., að umr. yrði frestað og ljóst er, að hér geta orðið almennar umr., ef haldið verður áfram, en tilgangslitlar og tilkynnt er, að atkvgr. fer ekki fram í kvöld, þá fresta ég umr., tek málið út af dagskrá. Eins og tilkynnt hefur verið, eru þinglausnir ákveðnar kl. 1½ miðdegis á morgun. Ég mun athuga, hvort fært er að ná í menn, þannig að þingviljinn raunverulega geti komið fram. Það er óskað eftir því, að hann komi fram og þá er þýðingarlaust að halda fund, nema náist í þá, sem úrslitum geta ráðið, úr því að hér er um deilumál að ræða. Ég mun athuga það, og þm. munu fá vitneskju um það milli 10 og 11 í fyrramálið.