Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það mál, sem hér er til umr., er frv. til L, 109. mál, sem flutt var af þeim hv. þm. Alexander Stefánssyni og Þórarni Sigurjónssyni. Menn komu að máli við okkur nm. skömmu fyrir páska og létu í ljós miklar áhyggjur yfir að frv. hafði ekki náð fram að ganga, en ekki hefur verið hægt að afgreiða mál öryrkja að undanförnu vegna þess að beðið hefur verið eftir því, hvort þarna yrði um hækkun að ræða. Þetta mál var svo afgreitt úr n. skömmu fyrir páska til að reyna að greiða fyrir því að það mætti ná fram að ganga þá. Satt að segja hafði n. ekki mikinn tíma til að athuga þetta mál að öðru leyti en því, sem fram kemur í frv., að hækka beri þessar upphæðir. Önnur skoðun á lögum um þessi mál fór ekki fram í n., þótt ég geri mér grein fyrir því, að það hefði verið full ástæða til þess. Það var sem sagt fyrst og fremst vilji n. að greiða fyrir því, að þessi hækkun næði sem fyrst fram að ganga þannig að hægt væri að afgreiða málefni öryrkja. Að vísu lá fyrir brtt. á þskj. 182 frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og Árna Gunnarssyni um að heimild væri til að hækka þessar upphæðir með tilliti til verðlagsþróunar á hverjum tíma. Ég geri mér fulla grein fyrir að nauðsynlegt er að þessar upphæðir fylgi verðlagsþróun. En það er út af fyrir sig spurning sem menn verða að svara: Er ástæða til að setja slík sjálfvirk ákvæði í miklum mæli inn í okkar löggjöf? Ég held að mjög orki tvímælis að allar ákvarðanir séu meira og minna bundnar verðlagi. Hitt er svo annað mál, að slíkt verður að gera í tilfellum sem þessum. En það er einnig hægt að gera með breytingum með nokkru millibili, jafnvel þótt menn séu sammála um að þessar upphæðir skuli hækka. N. sem slík gerir því ekki tillögu um að slík breyting verði á. Ég vísa þá til þess, að n. fór ekki í að athuga þessa löggjöf að öðru leyti. Ég sé að það er einnig komin brtt. frá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur um að ekki megi selja bifreiðar fyrr en að fjórum árum liðnum frá kaupdegi og í öðrum tilfellum að þremur árum liðnum frá kaupdegi. Þetta eru atriði sem n. hefur ekki fjallað um. Ef menn vildu gera slíkar breytingar og ýmsar aðrar á þessari löggjöf við þá umfjöllun, sem nú fer fram, sé ég ekki annað en að n. þurfi að taka málið fyrir að nýju milli 2. og 3. umr. Ég er a. m. k. ekki tilbúinn til að tjá mig um brtt. hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur fyrr en við höfum fengið tækifæri til að athuga hana. Það er sjálfsagt ýmislegt fleira sem þyrfti að breyta í þessari löggjöf. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjalla um þetta mál hér. N. mælir sem sagt með því að frv. verði samþ. Hv. þm. Karvel Pálmason undirritar nál. með fyrirvara, en fjarverandi afgreiðslu málsins voru þeir hv. þm. Matthías Á. Mathiesen, Sverrir Hermannsson og Guðmundur J. Guðmundsson.



Forseti. Mér er ljóst að brtt. mín er kannske óþægilega seint fram komin, en þingstörf hafa verið með þeim hætti að það hefur verið erfitt að gefa sér tíma til að kanna slíkt mál. Brtt. þarf ekki langa skýringu. Hér er einungis um það að ræða að festa í lög það ákvæði, sem verið hefur, að þessa bíla megi ekki selja fyrr en að liðnum ákveðnum tíma. Það hefur verið ákvörðun ráðh. hverju sinni. Það hafa verið reglur í rn. um langt skeið - mér er óhætt að segja um árabil - að ekki megi selja bifreiðarnar fyrr en að fjórum eða fimm árum liðnum, þ. e. bifreiðar þeirra, sem lægri greiðsluna fá, eftir fimm ár, en hinna, sem hafa fengið hærri niðurfellinguna, eftir fjögur ár. Hér er því einungis um að ræða að sá tími styttist hjá báðum hópunum um eitt ár. Þegar þetta frv. kom fram tók ég til máls og beindi þeirri áskorun til ráðh. að breyta tímatakmörkunum í þessa veru. Ég er ekki þar með að segja að hann hefði ekki gert það, en ég held að tryggara sé að þetta sé hreinlega bundið í lögunum sjálfum. Ég held að það þurfi varla skýringu af hverju farið er fram á að þessi tími styttist. Það er auðvitað ljóst að fyrir mjög fattaðan mann er erfitt að reka fimma ára gamlan bíl. Þetta er gamalt baráttumál öryrkja. Bæði hafa bílarnir komist í mjög lítið verð, þegar þeir loksins geta selt þá,- og eins hafa bílarnir verið farnir að bila mjög mikið áður en þeir gátu skipt um. Ég held þess vegna að þetta sé mál sem allir geti verið sammála um. Hv. þingheimur hefur þegar í umr. í vetur lýst áhuga sínum á að leysa mál öryrkja á myndarlegan hátt og hér er einungis um að ræða að sýna lít á því. Þegar ég var að kanna hvernig ég ætti að orða brtt. tók ég eftir einu sem ég vil leyfa mér að vekja á athygli hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Mér sýnist að brtt. hennar, sem ég vil endilega styðja, miðist einungis við 2. mgr. 1. gr. Ég fæ ekki séð af hverju hún ætti ekki að miðast við 3. mgr. líka. Þetta er kannske ritstjórnaratriði sem væri hægt að laga, en mig langar til að biðja hv. þm. að athuga hvort hugsun hennar sé ekki að báðir flokkarnir fylgi verðlagsþróun. Skrifstofustjóri hv. Alþingis taldi að þetta mál væri kannske hægt að laga ritstjórnarlega, en ég held að það væri öruggara jafnvel að breyta þessu hér. Ég vil hins vegar leggja á það mikla áherslu, að hv. þdm styðji brtt. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Ég held að með því að hækkun á þessum greiðslum sé ævinlega háð ákvörðunum ráðh. sé á engan hátt tryggt að hagsmunum öryrkja sé borgið í þessum efnum. Ég fæ ekki séð að það væri neitt óeðlilegt að binda þetta jafnframt í lagagreinina. Ég vil að lokum leggja á það áherslu að þessi dráttur á málinu í hv. þingi hefur valdið öryrkjum miklum vanda. Síðasta úthlutun á bifreiðum fór fram um miðjan febr. Bílasölurnar eru komnar með þessa bíla, en þeir hafa ekki verið afgreiddir vegna þess að beðið er eftir afgreiðslu hv. Alþingis. Ég vil þess vegna fara þess á leit að afgreiðslu þessa máls verði hraðað sem mest má vera. Margir öryrkjar bíða eftir að málið nái fram að ganga. Að lokum skora ég á hv. þdm. að veita liðsinni brtt. minni.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá frsm. og formanni fjh.- og viðskn. gafst æðilítill tími til skoðunar á þessu máli eins og mörgum fleiri sem verið hafa til umræðu eða umfjöllunar í þinginu á undanförnum vikum. Það kom líka greinilega fram hjá síðasta hv. ræðumanni, Guðrúnu Helgadóttur, að m. a. s. stjórnarsinnunum sjálfum er farið að þykja nóg um hversu erfitt er að fylgjast með öllu því sem ætlast er til að menn afgreiði hér svo að segja án þess að sjá það. Ég skal ekki ræða frekar um það. En eins og kom fram hjá hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni var hér flutt brtt. af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og Árna Gunnarssyni. Því miður var það nú svo, að sú brtt. kom aldrei til umfjöllunar í n., en það eru mistök. Ég vil ekki ásaka formann með þessum orðum. Þau mistök stöfuðu að sjálfsögðu af því hinu sama og hv. þm. Guðrún Helgadóttir nefndi áðan, að menn höfðu bókstaflega ekki tíma til að átta sig á hlutum sem var verið að gera. Ég vænti þess að brtt. valdi ekki neinum deilum í þinginu. En út af því, sem Guðrún Helgadóttir sagði áðan, þá er meiningin með þessari brtt. að við 1. gr. bætist. Það stendur þarna: „Við 2. mgr. 1. gr. bætist“, en á að vera: Við 1. gr. frv. bætist. Ef forseti óskar sérstakrar brtt. sem lagfæri textann verður að sjálfsögðu orðið við því. En meiningin með brtt. er sem sagt að við 1. gr. bætist. Við þessa brtt. hef ég flutt brtt. á þskj. 256. Í till. þeirra Jóhönnu og Árna segir: „Heimild er að hækka þessa undanþágu árlega með tilliti til verðlagsþróunar á hverjum tíma.“ - Mín brtt. er um að í stað „verðlagsþróunar“, sem þarna er nefnd, komi: þróunar framfærsluvísitölu. Þannig sé það ákveðið sem við er miðað og þá alveg á hreinu að þessar breytingar eigi að fylgjast að eftir því hver þróun framfærsluvísitölu er. Það er út af fyrir sig rétt sem fram kom hjá hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni, að það er spurning í hve miklum mæli eigi að binda í löggjöf að allt hafi sjálfvirkar verkanir. Ég held þó að í þessu tilfelli geti menn verið sammála um að málið sé svo sjálfsagt að ekki eigi að þurfa, ef það á að breyta til hækkunar, í hvert skipti sex umr. á Alþ. til að fá slíka breytingu fram. Þó er ég ekki með þessum orðum að segja að ég sé því samþykkur að tekið verði alfarið upp að hafa viðmiðanir sem þessar sjálfkrafa í öllu kerfinu. En þetta mál tel ég að sé þess eðlis að réttlætanlegt sé að þarna gerist slíkt með þessum hætti og ekki þurfi að eyða í það tíma, kannske löngum, eða bíða eftir því að svona leiðrétting fáist með sex umr. í báðum deildum. Ég þarf að sjálfsögðu ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég vænti þess, að hv. þm. séu sammála um þetta þó að svo hafi til tekist að brtt. á þskj. 182 fékk ekki umfjöllun í n. Vegna þess að það varð ekki skrifaði ég upp á nál., sem hér liggur fyrir, með þeim fyrirvara að ég flyt brtt. við þessa till. En ef hæstv. forseti óskar sérstakrar brtt. með hliðsjón af því sem hér hefur komið fram verður hún að sjálfsögðu flutt.



Herra forseti. Ég hef áður í umr. um þetta mál lýst stuðningi mínum við það frv. sem hér um ræðir. Hins vegar hef ég haft ýmislegt við það að athuga. Í fyrsta lagi, eins og fram kemur í brtt. okkar hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, höfum við allan hug á því að þessar breytingar, sem þurfa að verða á hverju ári á eftirgjöf, fylgi einhverjum ákveðnum „skala“ sem þá breytist ár frá ári, eins og verðlagsvísitölu, framfærsluvísitölu eða byggingavísitölu. Einnig má hugsa sér að eftirgjöfin fylgi breytingum á gengi. Það fyrirkomulag, sem nú er á þessum málum, er bæði seinvirkt og það er ósvinna að þingið skuli þurfa á hverju ári að taka ákvörðun um þessi mál. Ég gat þess einnig, þegar ég ræddi um þetta mál, að endurskoða þyrfti allt það kerfi sem fylgir úthlutun þeirra leyfa sem hér um ræðir, - leyfa til þeirra karla og kvenna sem fá lækkun á verði bifreiðar vegna fötlunar. Ég minnti á það, og ég vænti þess, að hæstv. ráðh., sem um þessi mál fjallar, hugleiði það, hvort ekki væri unnt að koma á því formi við afhendingu og úthlutun þessara leyfa að meira tillit væri tekið til efnahags þeirra sem leyfin fá. Það nær auðvitað ekki nokkurri átt að fólk með háar tekjur, góðar tekjur, fái niðurfellingu á gjöldum af bifreiðum ef það á annað borð hefur full ráð á því vegna eigin efnahags að festa kaup á bifreiðum á því verði sem allur annar almenningur kaupir þær á. Ég vildi eindregið mælast til þess að þetta mál verði athugað mjög gaumgæfilega og það fólk, sem hefur það erfiða hlutverk að úthluta þessum leyfum, geri sér fulla grein fyrir því, að hér er mjög erfitt mál á ferðinni. Þau vandamál, sem komið hafa á borð þeirra í hvert sinn sem leyfaúthlutun fer fram, eru stór og mikil, einfaldlega vegna þess hversu allt er laust í reipunum. Mig langar vegna fram kominnar brtt. frá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur að varpa fram þeirri spurningu, hvort með brtt. sé ekki verið að binda einum of mikið það fólk, sem þessa bíla fær, með því beinlínis að banna því að selja bíla sína. Einhvern veginn leggst það þannig í mig að betra væri að orða ákvæðið á þann veg, að viðkomandi fengju ekki lækkun fyrr en eftir svo og svo mörg ár, í stað þess að banna því að selja bíla sína, sem eru nokkrir fjötrar á hverjum manni í kapítalísku þjóðfélagi. Herra forseti. Ég tel fulla ástæðu og tek undir það að flýta þurfi afgreiðslu þessa máls eins og unnt er vegna þess að mikill fjöldi manna bíður eftir að fá þessar bifreiðar. Þær eru tengiliðir fatlaðs fólks við tilveruna, ef þannig má að orði komast, sú brú sem tengir heimili og vinnustaði þess og umhverfið sem það lifir í. Við þurfum að hraða því að það geti fengið bíla á því verði sem það ræður við. En að endingu vil ég endurtaka það, að ég tel mikla nauðsyn á að það verði kannað vandlega hvaða breytingar megi gera á þeim úthlutunarreglum sem nú eru í gildi. Og einkum og sér í lagi vil ég leggja þunga áherslu á að mér finnst ekki koma til nokkurra greina, eins og mörg dæmi eru um, að stórefna fólk, sem hefur getað sýnt læknisvottorð um einhverja örorku af einhverju tagi, fái niðurfellingu á bifreiðaverði og fái ódýrari bila, rétt eins og fólkið sem hefur tvímælalaust mjög brýna þörf fyrir þá.



Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fjh.- og viðskn. fyrir að hafa afgreitt málið frá n. þó að með annmörkum sé. Ég held að öllum hv. alþm. sé ljóst að þessi lagabreyting, sem var lögð fram í byrjun þessa þings, hefur orsakað að þeirri úthlutun, sem öryrkjar eiga að fá árið 1980, hefur verið frestað. Það er búið að úthluta þessum 400 bifreiðum, en ekki búið að tilkynna úthlutun vegna þess að beðið er eftir örlögum þess frv. til l. sem hér er til umr. Þegar ég flutti framsögu fyrir þessu máli fyrr á þinginu óskaði ég sérstaklega eftir að því yrði hraðað, einmitt með tilliti til þess sem ég hef áður sagt. Þær undirtektir, sem frv. fékk í d., voru þess eðlis að gera mátti ráð fyrir að svo yrði. Hins vegar hafa örlögin orðið þau, að þessi dráttur er á orðinn. Einmitt vegna þess, sem hér hefur komið fram, vil ég rifja upp, að þegar þessi lagabreyting var gerð 1979 fórum við þáv. flm. þess máls mjög vandlega í málið hjá þeim stofnunum sem um þetta eiga að fjalla, þ. e. fjmrn. og tollayfirvöldum, í samráði við samtök öryrkja. Niðurstaðan varð sú, að talið var neikvætt að setja í vald fjmrh. að gera þá breytingu, sem hér hefur verið lögð fram brtt. um, að hækka eftirgjöfina árlega með tilliti til verðlagsþróunar eða breytingar á vísitölu. Það var talið svo flókið mál og mundi hafa þau eftirköst gagnvart ýmsum öðrum þáttum, að þessir opinberu aðilar töldu það neikvætt og vildu ekki fallast á það. Þar af leiðandi var lagafrv. afgreitt á þinginu 1979 í sama formi og hér liggur fyrir í frv. á þskj. 167, þannig að það var ákveðin upphæð samþykkt. Hins vegar tökum við fram í grg. með frv. á þskj. 167 að við flm. höfum þá skoðun að rétt væri að athuga hvort setja ætti í lögin ákvæði um að heimila fjmrh. að hækka árlega niðurfellingu gjalda, þar með talið innflutningsgjald, í samræmi við verðlagsbreytingar, og það komi í stað lagabreytingar. Það hefði verið æskilegt í þessu tilfelli að fjh.-og viðskn. hefði haft aðstöðu til að fá umsögn fjmrn., embættis tollstjóra og úthlutunarnefndar og samtaka öryrkja um málið til að hægt væri að fjallaum það ítarlegar, en eins og fram kom hjá frsm. n. hefur ekki gefist tími til þess. Ég hefði talið eðlilegt að fara fram á það nú í hv. d. við þá aðila, sem flytja brtt., að þær yrðu dregnar til baka, en gefið vilyrði um að málið yrði tekið til athugunar fyrir næsta þing og þá miðað við að gera fleiri breytingar og víðtækari á ákvæðunum um bifreiðar til öryrkja, þá ekki hvað síst miðaðvið þær aths. sem komu fram hjá hv. 6. þm. Norðurl. e., sem eru alveg réttmætar, og margar fleiri aths. hafa verið gerðar í umfjöllun um þetta mál. Öryrkjarnir sjálfir eða samtök þeirra hafa jafnvel ýmislegt um þetta ákvæði í lögum að segja. Ég hefði þess vegna talið að æskilegt væri, ef orðið gæti um það samkomulag hér, að afgreiða frv. óbreytt nú til að flýta fyrir þeirri afgreiðslu sem þegar er búið að úthluta eftir, en samkomulag yrði um það í hv. deild að þm. kæmu sér saman um að undirbúa heildarlöggjöf um þetta atriði og jafnvel taka fleiri atriði inn í það fyrir næsta reglulegt Alþingi. Ég held að við gerðum þeim öryrkjum, sem bíða eftir breytingu, mestan greiða með því að afgreiða málið á þennan hátt. Ég er ekki þar með að tala gegn brtt. sem hér liggja fyrir, því efnislega er ég þeim samþykkur. En ég þykist vita af þeirri reynslu sem ég hef fengið í samtölum við þá aðila sem um málið eiga að fjalla, að það getur orðið erfitt að afgreiða svona breytingu á síðustu stundu án þess að þessir aðilar hafi fengið um slíkt að fjalla og gera aths. Ég vil þess vegna endurtaka að ég óska eftir því í fyllstu einlægni að hægt væri að koma sér saman um þetta til að flýta málinu í gegnum þingið nú.



Herra forseti. Ég hugðist bera fram sömu ósk til flm. brtt., að þeir drægju þær til baka a. m. k. til 3. umr. En út af því, sem hér hefur verið sagt í sambandi við umfjöllun á þessu máli í n., tók ég skýrt fram að það var ósk n. og ætlun hennar að flýta fyrir því að fjárhæðir eftirgjafar mundu hækka. Það má vel vera að ýmsir þdm. þurfi að fá umsagnir um hvort fjárhæð eigi að hækka úr 500 þús. í 750 þús. eða úr 1 millj. í 1500 þús. Nefndin taldi samt enga ástæðu til að leita neinna umsagna um það. Við töldum enga ástæðu til að kalla á embættismenn og spyrja þá hvort þeim þætti eðlilegt að hækka um eina fjárhæð eða aðra. Okkur þótti þetta vera algerlega pólitískt mál sem þyrfti engrar umsagnar við og svo einfalt að við þyrftum út af fyrir sig ekki að liggja mjög lengi yfir því. Það var ljóst að eftirgjöfin mundi þýða 200 millj. kr. tollatap miðað við að þessar bifreiðar væru keyptar hvort eð væri, sem má sjálfsagt draga í efa. Það var þó fyrst og fremst málið sem þurfti að taka ákvörðun um og það gerðum við eftir að fjárlagaumfjöllun var komin vel á veg. Ég verð að segja það um brtt. frá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, að sjálfsagt er mikið nauðsynjamál að lækka þau mörk sem þar er um að tefla, því mér skilst að það, sem hún á við, sé að þessir aðilar geti fengið úthlutun fyrr í seinni skipti. En það er ekki nóg að gera slíka breytingu því það eru biðlistar og ekki hægt að uppfylla allar þær umsóknir sem berast..Mér finnst það út af fyrir sig breyting sem lítt væri til bóta á þessari löggjöf að stytta þennan tíma án þess að fjölga leyfum og setja þá meira fjármagn til þessara hluta. Að mínu mati er nóg af alls konar biðlistum og hraðlistum og forgangslistum í kerfi okkar og verið að hlaða þeim upp. Mér finnst ekki vera mjög heiðarlega að staðið að fara að breyta löggjöf ef slíkt hefði einungis í för með sér að biðlistarnir yrðu lengri. En ég tel að ef þessi brtt. á að koma til atkv. þurfum við að taka málið fyrir að nýju í nefndinni. Ég er sammála mörgu af því sem hv. þm. Árni Gunnarsson sagði áðan. Ég er þess fullviss að taka þarf þessa löggjöf til endurskoðunar. Það, sem hér er um að ræða, er þó fyrst og fremst að hækka fjárhæðir þannig að úthlutun geti farið fram núna. Í sjálfu sér væri þá mjög æskilegt að áhrif breytinga, sem þessar brtt. hafa í för með sér og kannske ýmsar aðrar, gætu legið fyrir fljótlega í skýrslu t. d. með þeim hætti að hæstv. ráðh. skipaði nefnd til að fjalla um það eða þá að nokkrir þm. tækju sér fyrir hendur eða jafnvel n. að endurskoða þessa löggjöf. En ég vil taka það skýrt fram, að það var ósk, n. og stefna hennar að greiða fyrir því að hækkun á upphæðum eftirgjafarinnar gæti náð fram að ganga helst fyrir páska. Hún taldi sig ekki þurfa neinar umsagnir um það og málið fékk alveg nægilega umhugsun og umfjöllun í n. því okkur þótti ekki erfitt að huga að því hvort fjárhæð hækkaði úr 1 millj. í 1500 þús.



Herra forseti. Það eru örfá orð út af því sem hefur komið fram. Ég sé enga ástæðu til að draga brtt. alfarið til baka á þessu stigi málsins; eins og var farið fram á af hv. þm. Alexander Stefánssyni, 1. flm. frv. Ég get ekki ímyndað mér að öryrkjar eða samtök þeirra hafi á móti því, að það, sem þarna er á ferðinni, fylgi verðlagsþróun í landinu og ekki þurfi að leita umsagna um slíkt. Ég tel augljóst að slíkt hlýtur að vera vilji þessara aðila. Um hitt má kannske frekar deila, hvort eitthvað í kerfinu eða af opinberri hálfu er andstætt þessu. Þá standa menn frammi fyrir því, hvort þeir vilja taka tillít til þeirra sjónarmiða eða ekki. Ég er einn af þeim sem vilja láta taka meira tillit til óska þeirra einstaklinga og samtaka sem þarna eiga hlut að máli í stað þess að láta einhverja úr kerfinu stilla sér upp við vegg og segja að þetta sé ekki hægt. Spurningin er bara um það: Ætla menn enn einu sinni, í ekki stærra máli en þessu, að láta kerfið koma í veg fyrir að þessi sjálfsagða breyting nái fram að ganga? Ég vænti þess að 1. flm. þessa frv. gangi ekki í fylkingarbrjósti fyrir því að kerfiskarlarnir stöðvi þessa eðlilegu breytingu.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, var lagt fram af fyrrv. hæstv. samgrh., hv. þm. Magnúsi H. Magnússyni, og ég verð að viðurkenna að ég taldi að mál þetta hefði farið til n. En það var misskilningur og mæli ég því nú fyrir þessu frv. og legg til að því verði vísað til n., sem hafi það til meðferðar, og legg áherslu á að málið verði afgreitt á þessu þingi. Þetta frv. er liður í svokölluðum félagsmálapakka, sem samið var um í lok ársins 1978 gegn 3% lækkun á verðbótavísitölu. Ég ætla ekki að rekja hin ýmsu atriði sem þá var samið um. Ég get út af fyrir sig tekið undir það, að seinna hefur gengið en æskilegt er að koma ýmsu þar til framkvæmda. En staðreyndin er þó sú, að margt hefur náð fram að ganga og kannske fleira en menn gjarnan muna eftir á. Og einnig er það staðreynd, að sum þau mál, sem þar var um að ræða, voru og eru þess eðlis að nauðsynlegt var að ná samstöðu með aðilum vinnumarkaðarins. Í raun og veru var í mörgum til fellum um að ræða atriði sem eðlilegt er að tekin væru upp í frjálsum samningum þessara aðila. Ég vek athygli á því gagnvart sjómönnum, að í ágúst voru settar reglur sem vörðuðu öryggismál sjómanna, svo sem frágang grandaraspila, línu, netaspila o. fl. Þá hafa einnig verið settar reglur um aðbúnað áhafna á fiskiskipum og lagfæringar undirbúnar á veðurþjónustu við sjómenn, sem er komið til framkvæmda. Þá liggur fyrir og er komið til n. í Ed. frv. um lögskráningu sjómanna. Um það mál mætti ýmislegt segja. Staðreyndin er sú, að þar er að öllum líkindum fremur um bætta framkvæmd að ræða heldur en breyt. á lögum. Framkvæmd er í höndum sýslumanna, sem fara þar að tilmælum samgrn., en þar á hefur orðið brestur og er ljóst að eftir samþykkt þess frv., sem liggur fyrir, er nauðsynlegt að tryggja að framkvæmd verði betri en verið hefur. Þá setti fyrrv. samgrh. reglugerð um aðbúnað sjómanna um borð í fiskiskipum. Til sjómannastofa mun hafa verið ákveðin sérstök fjárveiting á síðasta ári. En eftir því sem ég kemst næst mun vera brotalöm á framkvæmd þar. Nokkur fjárveiting er á þeim fjárlögum, sem nýlega hafa verið samþ., þó hvergi nærri nægjanleg til þess að gera þar það átak sem þörf er á. Sýnist mér að það mál þurfi að taka til nánari athugunar og meðferðar. Um þetta frv. vil ég hins vegar segja það almennum orðum, að með frv. er að því stefnt að bæta rétt sjómanna í veikinda- og slysatilfellum frá því, sem nú er í gildandi ákvæðum 18. gr. sjómannalaganna, og færa þennan rétt til samræmis við það sem landverkafólki er áskilið með lögum nr. 19 frá 1978. Í raun og veru er samanburður að ýmsu leyti vandkvæðum bundinn, því að réttur hinna ýmsu hópa er breytilegur. T. d. má segja að lög þessi valdi ekki neinum breytingum gagnvart yfirmönnum á farskipum. Hins vegar yrði breytingin nokkru meiri gagnvart hásetum á farskipum samkv. frv., ef að lögum verður. Þeir eiga nú rétt til launa í 5 mánuði eftir 10 ára starf, en þeir fengju auk þess með frv. einn mánuð greiddan samkv. staðgengisreglunni svonefndu. En langmest er breytingin gagnvart undirmönnum á fiskiskipum. Lágmarksréttur þeirra er í dag 14 daga laun, þar af 2 dagar samkv. staðgengisreglu og 12 á kauptryggingu. Í ákvæði frv. um staðgengislaun er hins vegar ekki breyting á gildandi lögum að því er varðar sjómenn á fiskiskipum. Gagnvart þeim hafa ákvæði gildandi sjómannalaga verið skilin og skýrð af dómstólum sem fyrirmæli um staðgengislaunagreiðslur. Um er að ræða breytingu varðandi afskráningu af skipum, sem oft hefur verið framkvæmt þannig að gerir nánast marklausa ráðningartíma sjómanna eða getur gert það. Ég vil taka það fram, að um þetta frv. hefur að sjálfsögðu verið haft samráð við bæði útvegsmenn og sjómenn, Farmanna- og fiskimannasambandið m. a. Er frv. samið af fyrrv. hæstv. samgrh. eftir slíka fundi og slík samráð. Reynt er að sigla nokkuð á milli skers og báru, en sum ákvæði frv. geta orkað tvímælis. Ég hef ekki tekið þátt í undirbúningi þessa máls. Ég hef, eftir að ég tók við embætti samgrh., hins vegar leitað mér upplýsinga frá viðkomandi hagsmunaaðilum. Ég fékk þau svör frá Landssambandi ísl. útvegsmanna að það teldi frv. viðunandi. Einnig fékk ég svipuð svör frá fulltrúa Farmanna- og fiskimannasambandsins. Hins vegar gengu á minn fund fulltrúar sjómanna og ASÍ og höfðu ýmsar og mjög ákveðnar og viðamiklar brtt. að gera við frv. Þó ég taki ekki efnislega afstöðu til þeirra brtt., en telji eðlilegt að málið verði rannsakað í n., sem fær það til meðferðar, og þar verði tekin afstaða, til þeirra, þykir mér þó rétt að greina í örfáum orðum frá þeim meginathugasemdum sem fulltrúar sjómanna og Alþýðusambands Íslands höfðu fram að færa. Í fyrsta lagi gera þeir aths. við 2. mgr. frv., seinni hluta hennar, setninguna þar, sem er þannig: „Laun er þó ekki skylt að greiða í hléum milli veiðitímabila, sem eru hefðbundin og þekkt fyrir fram“, sú setning falli brott. Hér er um ágreiningsatriði að ræða við útvegsmenn. Einnig fara þeir fram á að síðasti hluti 3. mgr., sem byrjar á orðunum: „Sé skipverji í launalausu fríi, er hann veikist eða slasast“ og aftur til greinaskila, falli út. Þarna er einnig um ágreiningsatriði að ræða. Það orkar tvímælis að maður, sem er í launalausu fríi, e. t. v. langan tíma, fari aftur á launaskrá þótt hann verði fyrir slysi utan síns vinnutíma og í sínu fríi. Er skiljanlegt að útvegsmenn hafi við þetta athugasemdir að gera. Ég er hins vegar, eins og ég sagði áðan, ekki að meta þetta atriði, þó að mér þyki einnig rétt að gera grein fyrir því, að atvinnurekendur hafa sterkar aths. við það að gera að þessi setning falli brott og framkvæmdin verði þá á þann veg sem ég lýsti. Þá gera fulltrúar sjómanna aths. við 6. mgr., sem hefst á orðunum: „Nú verður skipverji vinnufær aftur “, og óska eftir að sú mgr. falli brott. Og loks gera þeir aths. við síðustu mgr., sem þeir óska eftir að verði umorðuð. Ég nefni þetta til þess að vekja athygli á því, að þarna er enn um verulegan ágreining að ræða á milli sjómanna og Alþýðusambands Íslands annars vegar og útvegsmanna hins vegar og málið því í raun og veru alls ekki í höfn komið. Ég veit að af hendi fyrrv. hæstv. samgrh. var unnið mikið í málinu og reyndar af þeim sem á undan honum var. Í þeirri vinnu komu þessir erfiðleikar fram og þeir urðu til þess að tefja fyrir framgangi málsins. Þar sem málið er komið fram, þótt um það sé deilt eins og ég hef nú rakið, taldi ég hyggilegra að það héldi áfram til n. og þannig yrði þess freistað að málið fáist afgreitt á þessu þingi. Ég tel það mjög mikilvægt. Ég leit svo á, að ef hafin yrði vinna við gerð nýs frv. á vegum rn. yrði það til að tefja málið frekar. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð. Margt fleira mætti segja um þau atriði sem ég hef nefnt. En ég læt það vera og lýk þessari framsögu minni með því að leggja til að málinu verði vísað til samgn. og 2. umr. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Það frv., sem hér hefur verið lagt fram, hefur marga augljósa galla. Eins og menn vita er áhætta mikil í sjávarútvegi, og vegna þess hefur það lengi tíðkast að hlutafélög sæju um rekstur fiskiskipa eða réttara sagt að þau væru í eigu hlutafélaga. Þetta gerir það að verkum, að þó að ákveðinn sjómaður hafi nánast allt sitt líf verið á snærum sömu fyrirtækjanna eða. sömu aðilanna, þá getur hann verið í störfum hjá mörgum hlutafélögum á þessu tímabili. Vegna þess að svo er hagað þessum málum hlýtur það t. d. að vera ákaflega hæpið að setja hér upp bótakerfi með mismunandi rétti til greiðslubóta eftir því hve lengi hann hefur starfað hjá viðkomandi aðila. Ég held t. d. að mgr., sem hljóðar svo: „Skipverji, sem forfallast vegna veikinda, á þó ekki rétt til launa í fleiri daga en hann hefur verið í þjónustu útgerðarmanns“, eigi alveg skilyrðislaust að falla út. Ég vil sérstaklega koma því á framfæri, að mér sýnist af þeirri ástæðu, sem ég hef getið hér að framan, að útgerð er yfirleitt rekin af hlutafélögum, að fráleitt sé að gera ráð fyrir að t. d. við tilkomu nýs skips, sem e. t. v. væri stofnað nýtt hlutafélag um, töpuðu skipverjar, sem hefðu verið að vinna hjá sömu aðilum að undanförnu og réðu sig í skiprúm á hinu nýja skipi, við það einhverjum réttindum sem þeir hafa áður unnið sér með störfum á eldra skipi hjá systurhlutafélagi sem er kannske með sömu hluthöfum. Þessu vildi ég sérstaklega koma á framfæri, því ég skil mjög vel þá afstöðu sjómanna að þeir vilji ekki una þeirri uppsetningu sem hér er.



Herra forseti. Ég lýsi ánægju minni með að þetta frv. er nú tekið til afgreiðslu í þessari hv. d. Hæstv. samgrh. sagði að það væri sjónarmið margra að eðlilegra væri að taka þessi atriði upp í frjálsum kjarasamningum sjómanna og útgerðarmanna. Það má vel vera. En staðreyndin er engu að síður sú, að réttur sjómanna og þá einkum undirmanna á farskipum og þó alveg sérstaklega undirmanna á fiskiskipum er í dag skammarlega lítill, svo að það nálgast þjóðarskömm, ekki síst þegar tekið er tillit til mikilvægis starfsins og þess, hve slysahætta við þessi störf er mikil, eins og reynslan sýnir. Ég endurtek það og undirstrika að hér er um lágmarksákvæði að ræða. Enginn bannar mönnum að semja um betri kjör. Hæstv. ráðh. kom inn á gagnrýni sem gengur út á það, að ekki sé reiknað með að mönnum sé tryggt kaup í hefðbundnum hléum milli veiðitímabila. Það er rétt, að þetta er eitt af þeim atriðum sem mikið var deilt um. Útvegsmenn eða fulltrúar þeirra sögðu að ef þetta yrði ekki haft svona mundu þeir einfaldlega ekki ráða menn nema yfir hvert veiðitímabil fyrir sig, þannig að réttur sjómanna í reynd mundi ekki aukast við það þótt þessi klásúla væri höfð á einhvern annan hátt. Varðandi greiðslur í launalausum fríum, þá er reiknað með því í frv. að sjómaður, sem er á togara t. d. þar sem launalaust frí er fjórða hvern túr, er hann veikist á miðju þessu tímabili, fái ekki sjálfkrafa kaup strax þennan sama dag, heldur frá þeim degi sem hann ætti að byrja að vinna aftur. Það er ekki beinlínis ætlast til að menn græði fjárhagslega á veikindum, heldur að þeir verði ekki fyrir tapi. Maður, sem slasast í launalausu fríi, fengi annars meiri greiðslur en ef hann slasaðist ekki. Ef einhver sérstök atvik koma upp á, þá eru sjúkrasjóðir þessara félaga sterkir og gætu þeir gripið inn í ef sérstaklega stæði á. Um leið og maðurinn á að byrja að vinna aftur fær hann sín fullu réttindi. Enn fremur er gert ráð fyrir að maður, sem veikist áður en hann fer í launalaust frí, haldi fullu kaupi þannig að þá verði ekki um neinn frádrátt að ræða. Eins og kom fram hjá hæstv. samgrh. var þetta frv. rætt mjög mikið og ítarlega við alla aðila. Þess var freistað að ná þeirri samstöðu sem gerði það að verkum eða a. m. k. gæfi vonir um að frv. fengi skjóta afgreiðstu hér á hinu háa Alþingi. Auðvitað eru mörg atriði sem eru álitamál í þessu frv. Mér finnst sjálfsagt, eins og kom fram hjá hæstv. samgrh., að þær till. verði allar athugaðar í samgn. þessarar hv. d. Ef menn geta komist að samkomulagi um einhvern annan hátt í einstökum atriðum, þá er það út af fyrir sig gott. Ég er sammála hæstv. ráðh. um það, að þessi aðferð er ábyggilega fljótvirkust, og er því henni algerlega samþykkur.



Herra forseti. Að sjálfsögðu fagna ég því að þetta frv. er loksins lagt fram hér í þinginu formlega, þótt ég hins vegar harmi að það sé lagt fram svo seint að það sé nær útilokað, miðað við forsendur, að ná því fram áður en þingi lýkur á þessu vori. Það hlýtur að liggja í hlutarins eðli vegna þeirra aðfinnslna, sem fram hafa komið, að viðkomandi nefnd, sem fær málið til umfjöllunar, verður að kalla á fulltrúa hagsmunaaðila til að reyna að ná samkomulagi um atriði sem ekkert samkomulag er um og gífurlegt stríð á milli þeirra um. Þetta stríð er í sjálfu sér ekki eingöngu að kenna embættismönnum eða fyrrv. ráðh. Ég skal fúslega viðurkenna að það er líka vegna þess vandamáls sem við er að glíma innan launþegahreyfingarinnar, ekki klofnings, heldur hins margskipta fyrirkomulags, sem þar ríkir, og þeirrar staðreyndar, að það er fjöldi aðila sem fer með samninga fyrir hina ýmsu hópa. Varðandi þetta frv. og þau lög, sem hér er verið að leggja til að breyta, er fjöldi félagasamtaka sem þarf að ræða við, þótt það væri máski hægt að láta nægja að ræða við fjóra aðila frá launþegahlið vinnumarkaðarins. Þá á ég við Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, sem gerir samninga fyrir yfirmenn bæði á far- og fiskiskipum, Alþýðusambandið, Sjómannasambandið og svo Sjómannafélag Reykjavíkur sem fer nálægt einfarið með samninga fyrir undirmenn á farskipum. Ég tek einmitt eftir því, að í þessu frv. virðist nokkuð vera gengið á mis við þá staðreynd að þeir eru líka sjómenn og að þessi lög ná yfir þá einnig. Ég verð að lýsa nokkurri furðu minni á orðum hv. síðasta ræðumanns, sem nýstiginn er úr stóli félmrn., er hann lætur hafa eftir sér að réttur undirmanna á far- og fiskiskipum sé skammarlega lítill, svo jaðri við þjóðarskömm. Ég get tekið undir þetta með hæstv. fyrrv. ráðh. En ég bendi honum á það, að hann og ríkisstj., sem hann sat í á þeim tíma er þeir settu brbl. t. d. um undirmenn á farskipum, orðuðu þau þannig að meginþungi þeirra, sem varðaði undirmenn, var einmitt á þann veg, að það hefði verið nokkuð hægt að rétta þetta skammarlega hlutskipti þeirra. En hæstv. ráðh. létu hjá líða að láta það atriði ná fram, létu þau lönd og leið, en létu sér nægja að halda góðri samstöðu við Vinnuveitendasamband Íslands. Það var ánægjulegt, satt að segja, að heyra í ræðumanni áðan, hv. 5. þm. Vestf. Við sjómenn höfum öðlast þar góðan baráttumann, hann var með góða ábendingu sem er rétt að fara eftir, vegna þess að mér sýnist í frv. vera tekið upp mjög gamalt orðalag um samfellda ráðningu. Þetta orðalag var tekið upp á sínum tíma, man ég eftir, þegar ég sat í slíkum samningum sjálfur fyrir Sjómannafélag Reykjavíkur. Það var tekið upp m. a. til þess að halda góðum mönnum hjá viðkomandi útgerðum. Viðkomandi útgerðir lögðu meira af mörkum til þeirra manna, sem héldust í starfi hjá þeim um nokkurra ára skeið, og vildu borga nokkuð fyrir það. Síðan breyttist þetta með árunum, þannig að þetta gilti innan greinarinnar allrar, en ekki hjá aðeins einu félagi, hvort sem það var hlutafélag, samvinnufélag eða eitthvað annað rekstrarform á því. Ég tel rétt að taka þessa ábendingu hv. þm. til greina. Hæstv. ráðh. benti á þau atriði sem hafa hvað mest stungið þá aðila sem þetta mál varðar. T. d. sýnist mér einsýnt að 6. mgr. verður að fara út, því að hún kallar á svo mörg vandamál, þegar menn fara að skoða hana, að það nær ekki neinu tali. Af einu skipi geta komið í land menn sem sigla með samninga við 10–11 stéttarfélög og eiga svo að fara og vinna í landi eftir samningum enn annarra, jafnvel margra stéttarfélaga. Þegar á svo að fara að samræma það, eftir hvaða kjörum og töxtum þessir menn eigi að vinna, þá sýnist mér að ávinningurinn af þessu öllu sé afskaplega vandfundinn og væri best að sleppa þessu atriði, enda held ég að ef menn eru komnir það vel til heilsu að þeir geti farið að starfa í landi, þá sé í flestum tilfellum hægt að koma þeim til sjós mjög fljótlega aftur. Ég þekki a. m. k. mjög fáar kaupskipaútgerðir í dag, nema þær örfáu sem eru með sín skip í langsiglingum og koma ekki heim mánuðum saman, sem ekki eru með skip hér heima á fárra daga fresti tiltölulega, þannig að þetta á ekki að vera stórt atriði. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Ég er fylgjandi því að reyna að koma málinu áfram, þótt ég beri ugg í brjósti um að það takist að ljúka afgreiðslu þess. Má vera að það takist ef verður haft samráð við þá sem hlut eiga að máli. Ég hef hins vegar ekki trú á að það takist helst með því að senda málið til samgn. þessarar hv. d. Ef ég man rétt, forseti leiðréttir mig annars, þá minnir mig að samsvarandi mál hafi verið í höndum sjútvn. viðkomandi d. Þetta getur verið misminni og ég skal ekki gera neinn ágreining vegna þess. Hins vegar getur það flýtt eitthvað fyrir vinnu í sambandi við frv., að í sjútvn. eiga aðilar m. a. sæti frá hagsmunasamtökum útgerðarmanna, sjómanna og bænda.



Herra forseti. Mig langar aðeins að gera fsp. í sambandi við 3. mgr. þess frv. sem hér er til umr. Þar segir svo um hversu lengi skipverjar skuli halda launum, með leyfi forseta: „þó ekki tengur en tvo mánuði, ef um er að ræða stýrimann, vélstjóra, bryta eða loftskeytamann, en einn mánuð, ef skipverji gegnir annarri stöðu á skipinu“. Það vekur athygli mína hvers vegna þessi mismunun er gerð. Varðandi slysatryggingar allra launamanna í landinu er eitt látið yfir alla ganga og sömu tímatakmörk gilda um allar starfstéttir. Ég vil þess vegna leyfa mér að varpa fram fsp. til hæstv. sjútvrh., hver hugsun sé raunverulega í þessum mismun.



Herra forseti. Vegna fsp. frá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur vil ég upplýsa það, að þetta er þannig til komið að þessi yfirmannafélög hafa þennan rétt í dag. Það er verið að auka rétt þeirra, sem hafa lítinn rétt, hafa ekki nema 14 daga nú, upp í mánuð eftir staðgengisreglunni. Hinir hafa þennan rétt í dag og þótti ekki ástæða til að hafa hann minni í lögunum heldur en hann er í samningum í dag. Auðvitað skil ég vel þessa aths. og var alveg sama sinnis og fyrirspyrjandi þegar byrjað var að athuga þessi mál. En þetta er skýringin.



Herra forseti. Það var raunar það sama og hv. síðasti ræðumaður var að skýra fyrir fyrirspyrjanda, hv. 8. landsk., sem ég vildi koma hér að. Það er alveg hárrétt hjá honum, að þessi mismunur er fyrir í samningum. Til viðbótar get ég upplýst þennan hv. þm. um það, að þeir, sem hafa farið með samningamál fyrir undirmannafélögin, hafa á seinni árum ekki litið hærra en svo, að þeir hafa gert kröfur um það, að ef þeir, sem samið er fyrir, misstu líf sitt af slysförum í starfi, þá yrðu sömu tryggingabætur fyrir þá sem eftir lifðu, hvort sem það væru undirmenn eða yfirmenn sem látist hafa. En þeir hafa ekki haldið fast við þá kröfu að slík jöfnun væri í lifanda lífi.