Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Pjetur Ottesen Jeg á við þennan kafla frv. 3 brtt., og eru allar á þskj. 435. Hin fyrsta er undir tölulið XXII, við 14. gr. B. II. b., og er hún um að veita Bjarna stúdent Sigurðssyni 1200 kr. til náms í húsgerðarlist. Í yfirstandandi fjárlögum er honum veitt sama upphæð til þessa náms. Eiginlega eru það upptök þessa máls, að árið 1926 varð þessi maður afskiftur, er deilt var utanfararstyrk stúdenta. Bar það að með nokkuð undarlegum hætti, svo sem jeg lýsti allítarlega í fyrra í hv.þd., og var það margra álit, að hann hefði ranglega verið afskiftur. M. a. leit minni hl. úthlutunarnefndarinnar svo á. Þegar svo var komið, þótti þessum manni ilt að geta ekki haldið áfram leiðina að því marki, er hann hafði sett sjer, þ. e. að nema húsgerðarlist. Fjekk hann stuðning nokkurra manna, er þektu hann, og komst utan. Hann dvelur nú í Svíþjóð og nemur þar húsgerðarlist. Að hann rjeðist í að fara þangað, var fyrir eindregin tilmæli húsameistara ríkisins og Guðmundar Hannessonar prófessors. Þeir litu svo á, að þar væri mest hægt að fá af hagnýtri þekkingu í þessum efnum. Hvort piltur þessi getur haldið áfram náminu úr þessu, fer alt eftir því, hvort hann fær þennan styrk eða ekki, því að hann á engan að, sem fær er um að veita honum fjárhagslegan stuðning. Hann verður því að hætta námi, ef Alþingi daufheyrist við beiðni hans. Í sambandi við þetta vil jeg benda á, að einmitt þessi fræðigrein, húsgerðarlistin, er mjög mikilsvarðandi fyrir okkur, því að það er þjóðarnauðsyn að bæta húsakynnin í landinu, og hve vel tekst að leysa það mikla nauðsynjamál, veltur ekki hvað minst á því, hve miklum hagnýtum kröftum landsmenn hafa sjálfir á að skipa einmitt í þessum efnum. Og einmitt nú, þegar verið er að afgreiða lög frá þinginu, sem hafa það í för með sjer, að miklu meira fje verður varið til húsabygginga en verið hefir, þá liggur það í augum uppi, að það ríður ekki alllítið á því fyrir okkur að fylgjast vel með öllum nýungum á þessu sviði, til þess að geta hagnýtt okkur það í þeim, sem okkur má að gagni verða og er við okkar hæfi. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þessa till., en vænti þess, að hv. deildarmenn sjái, að hjer er um þjóðnauðsynjamál að ræða. Þá er önnur brtt. mín, við 16. gr., að inn í greinina bætist nýr liður: Til þess að koma upp rafmagnsstöð í Reykholti til ljósa, með afli úr Skriflu, enda verði stöðin eign staðarins. Eins og kunnugt er, er kominn mikill rekspölur á það hjer á landi að nota vatnsafl til þess að framleiða rafmagn, og eru staðhættir til þess nokkuð víða. En hinsvegar hagar þó svo til mjög víða, að því verður ekki við komið. Aftur á móti er notkun hveraorku á þennan hátt óþekt hjer á landi, en kunnáttumenn á þessum sviðum fullyrða, að hægt sje að beisla hana og nota hana í þessum efnum á sama hátt og fossaflið. Nú nýlega hefir verið gerð rannsókn á hvernum Skriflu í Reykholti og áætlun um að nota hann á þennan hátt, og hefir kostnaðurinn við virkjunina og leiðslur verið áætlaður 3000 kr. Er því hjer farið fram á, að ríkissjóður greiði 2/3 þeirrar upphæðar, en presturinn ætlar að leggja fram 1/3, og þá á virkjunin með leiðslum og öllu tilheyrandi að verða eign staðarins. Í áætluninni er gengið út frá því, að stöðin þurfi að framleiða 3/4 kw. orku, og það er miðað við það, sem þarf til ljósa, því að til eldunar og upphitunar er hverahitinn notaður. Þó að maður sá, sem gert hefir áætlun þessa, sje ekki sjerfræðingur, þá mun mega treysta því, að þetta takist, því að áætlunin er gerð í samráði við „Bræðurna Ormssyni“, sem eru alþektir kunnáttumenn á þessum sviðum. Þetta er fyrsta tilraunin til þess að nota hverahita á þennan hátt, og því í fyrsta sinn, sem farið er fram á styrk í þessu skyni, en kröfunum mjög í hóf stilt, þar sem ekki er farið fram á að fá meira úr ríkissjóði en 2/3 kostnaðarins, þótt stöðin eigi að verða eign staðarins, sem eins og kunnugt er, er eign ríkisins. Þá er þriðja brtt. mín á sama þskj. Hún er við 22. gr. Síðustu málsgr., þar sem stjórninni er heimilað í fjárlagafrv. að gefa Árnessýslu eftir svokallað Flóavegarlán, sem talið er vera kr. 40868,98. Það var nokkuð rætt við 2. umr. fjárlagafrv. um þessa eftirgjöf og aðrar tillögur um eftirgjafir og endurgreiðslur, sem þá komu fram, því að þessi till. um eftirgjöf á Flóavegarláninu, sem stjórnin hafði tekið upp í fjárlagafrv., hafði það eðlilega í för með sjer, að fram komu till. um hliðstæðar endurgreiðslur. En þær náðu ekki fram að ganga, og varð ekki annað sjeð af þeim atkvgr., sem þá fóru fram, en að þdm. sjeu yfirleitt andvígir slíkum eftirgjöfum. Af hálfu þeirra manna, sem báru þessar brtt. fram við 2. umr., voru færð skýr rök fyrir því, að þar væri ekki um neinn eðlismun að ræða, samanborið við Flóavegarlánstillögu stjórnarinnar, og ekki væri hægt, ef gera ætti hjeruðum landsins nokkurnveginn jafnhátt undir höfði, að samþ. eftirgjöfina á Flóavegarláninu, en neita öðrum hjeruðum um hliðstæðar eftirgjafir eða endurgreiðslur. Þannig horfði þá málið við eftir 2. umr. Jeg hefi nú borið fram till. um, að gefinn skuli aðeins eftir helmingur af þessu Flóavegarláni. Upphæð þess er nú orðin 50667 kr. með vöxtum, í stað þess, sem það var talið 40860 kr. í frv. Jeg veit nú ekki, hvort meint er með till. í stjfrv. að gefa eftir alt lánið eins og það raunverulega er orðið, eða skilja eftir 10 þús. kr., þ. e. vextina, sem safnast hafa, og láta sýsluna standa skil á þeirri upphæð. Um það væri gott að fá upplýsingar. Hvað þessa till. mína snertir, þá býst jeg nú raunar við, að það hefði verið meira í samræmi við vilja háttv. deildar, að hún hefði gengið í þá átt að fella eftirgjöfina niður með öllu. Að jeg ekki bar fram slíka till., var af þeirri ástæðu, að í till., sem vegamálastjóri hefir gert til fjvn., leggur hann til, eða telur ekki ósanngjarnt, að helmingur lánsins eins og það er tilfært í stjfrv. sje eftir gefinn. Miða jeg því till. mína við þessa till. vegamálastjórans og fer fram á, að ekki sje eftir gefinn nema helmingur lánsins, eða kr. 20434,49. Skal jeg svo ekki að svo vöxnu máli fjölyrða frekar um þennan lið till., en vel má vera, að tilefni gefist til þess síðar að tala frekar um hann. Þá er b-liður þessarar till.; þar er farið fram á að hnýta aftan við málsgreinina nýrri málsgrein, svo hljóðandi: „Eftirgjöfin er bundin því skilyrði, að samkomulag verði milli ríkisstjórnarinnar og sýslunefndar Árnessýslu um lagningu og viðhald fyrirhugaðra vega um Flóaáveitusvæðið.“ - Eins og menn eflaust muna, voru samþykt lög á þinginu 1926 sem nokkurskonar viðauki við lög frá 1917 um Flóaáveituna. Í lögum þessum var ákveðið að leggja vegi um Flóaáveitusvæðið, og jafnframt, að ríkissjóður legði fram helming í þá vegi, sem væru sýsluvegir, en ¼ í aðrar framkvæmdir. Nú hefir, eins og kunnugt er, starfað nefnd, skipuð af stjórninni til þess að gera tillögur um þessi Flóaáveitumál, og hún hefir fyrir nokkru skilað áliti sínu, sem aðallega fjallar um það að koma á stofn nýtísku mjólkurbúi á þessu svæði. Og samkv. þeim till., sem hún ber fram til stjórnarinnar í þessu máli, er gert ráð fyrir, að vegagerðarkostnaðurinn á þessu svæði nemi alls 236 þús. kr. Af því ber ríkissjóði samkvæmt lögum frá 1926 að leggja fram helming, eða 118 þús. kr. Hinn helmingurinn skiftist þannig, að áveitufjelagið á að leggja fram helming hans, eða 59 þús., sem gert er ráð fyrir, að ríkissjóður láni því, en sýslan og hreppar hinn hlutann, sem skiftist þannig á milli þeirra, að sýslan leggur fram 15 þús. kr., en hrepparnir 44 þús. kr. Þannig er þetta þá fyrirhugað í till. Flóanefndarinnar. Nú hefir þetta mál verið tekið fyrir á sýslufundi í Árnessýslu, og hefir hann samþykt, að sýslan skuli leggja fram þessar 15 þús. kr. á móti hreppunum og að upphæðin greiðist á þremur árum. En hún setur skilyrði um það, hvað af vegaköflunum skuli teljast aðallínur og hvað aukalínur, og eru till. hennar í því efni alveg í samræmi við till. Flóanefndarinnar. En svo setur sýslunefndin annað skilyrði. Það hljóðar svo: „- - að vegir þessir sjeu afhentir sýslunni vel „púkkaðir“, nægilega háir og yfirleitt í fullkomnu standi sem bifreiðavegir“. - Það er því skilyrði frá hennar hendi fyrir því að sýslan taki að sjer viðhald þessara vega, að þeir sjeu vel „púkkaðir“. En að „púkka“ vegi er ný aðferð og dýr, sem aðeins er höfð við fjölförnustu þjóðvegakafla. Verði því að gera Flóavegina á þennan hátt, verður kostnaðurinn við byggingu þeirra miklu hærri en gert er ráð fyrir í áætlun þessari, og sú hækkun kemur eðlilega mest fram á ríkissjóði bæði hvað framlag og lán snertir. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, mun vegamálastjóri hafa gert ráð fyrir að „púkk“-leggja aðalálmuna, eða 12,8 km., en byggja aðrar álmur vegarins með venjulegu móti. Það er nú augljóst, að með þessu skilyrði, sem sýslunefnd Árnessýslu setur, er gerð tilraun til þess að leggja á ríkissjóð miklu þyngri bagga en gert er undir öðrum kringumstæðum. Mjer hefði því fundist vel við eiga, ef það verður ofan á, að eitthvað verði gefið eftir af þessu Flóavegarláni, þá verði jafnframt reynt að ná samkomulagi um þetta atriði hvað viðhaldið snertir. Jeg minnist svo ekki að hafa fleira um þetta að segja nú, en jeg vænti, að hv. deildarmenn geti verið mjer sammála um það, að þessi samþykt þarna austur frá bendi í þá átt, að full þörf sje á fyrir stjórnina að hafa vaðið fyrir neðan sig í viðskiftunum við Árnesinga. Hvað snertir eina till. enn, sem nafn mitt er bundið við, þá mun jeg geta lýst því yfir fyrir hönd okkar flm., að við munum taka hana aftur, vegna þess að komið hefir fram till. frá hv.þm. V.-Ísf., sem við getum sætt okkur við.

Ásgeir Ásgeirsson Um XXVIII. brtt. á þskj. 435 þarf jeg ekki að eyða mörgum orðum. Hv. deildarmönnum mun kunnugt um ungan og efnilegan mann, að nafni Magnús Jónsson. Hann lauk stúdentsprófi síðastl. vor, með því að lesa tvo bekki á einum vetri. En sökum þess fjekk hann ekki svo hátt próf, að hann gæti orðið aðnjótandi hins almenna stúdentastyrks, er honum að dómi kennaranna hefði áreiðanlega verið veittur, ef hann hefði, eins og venja er, lesið einn bekk í einu. Hann er nú kominn til Parísar og les þar franska tungu, og jeg vænti því, að háttv. deildarmenn greiði atkv. með þessum litla styrk handa honum, því að það getur ekki talist rjett að láta hann gjalda þess, að hann hefir gert það á einu ári, sem aðrir gera á tveimur. Þá er 54. brtt. á sama þskj. einnig frá mjer. Hún er um 1000 kr. námsstyrk til Guðlaugs Rósinkranssonar. Hann hefir dvalið tvö ár í Stokkhólmi við nám og stundað það af hinum mesta dugnaði og fengið ágætan vitnisburð. Mun hann nota vel þann styrk, er hann hlýtur. Svipað má segja um styrkinn til Ólafs Kristjánssonar til að halda uppi kenslu í esperanto. Hann hefir sýnt hinn mesta áhuga á því að útbreiða þekkingu á þessu máli; hann hefir kent það fjölda manna, og oft fyrir litla borgun. Þá er 40. brtt. á sama þskj., sem við hv.þm. Ísaf. (HG) flytjum saman. Hún er þess efnis, að Guðmundi Hagalín rithöfundi verði veitt staða við bókasafnið á Ísafirði. Um þetta er fordæmi, þar sem Davíð Stefánssyni skáldi frá Fagraskógi var veitt bókavarðarstaða við amtsbókasafnið á Akureyri. Þetta tel jeg, að sje fyrirmynd, sem sje þess verð, að henni sje fylgt, og þegar hjer er fetað í fótspor þeirra góðu manna, sem settu Davíð Stefánsson í öndvegi bókmenta á Akureyri, þá er þess að vænta, að hv.þdm. verði ljúft að fylgja þessari till. Guðmundur Hagalín hefir sýnt það, að hann er þess maklegur, að honum sje gert kleift að setjast að á Vestfjörðum. Þar er ætt hans og þaðan eru sögur hans, og þar mun hann halda áfram að rita, aðeins með betri aðstöðu en hann hefir haft hingað til. Með þessari till. er tvent gert í einu. Annarsvegar er almenningi í þessu hjeraði látin í tje leiðbeining um bækur, og hinsvegar er ungum og efnilegum rithöfundi hjálpað svo, að honum ætti að vera nokkurnveginn lífvænlegt, en það mun tæpast vera að öðrum kosti. Þá er ein till., sem snertir kjördæmi mitt. Hún er um alt að 25 þús. kr. lán úr viðlagasjóði til byggingar rafstöðvar á Flateyri, ef fje er fyrir hendi. Á Flateyri er rafstöð, rekin af einstökum mönnum, en nú hyggst hreppurinn að taka hana að sjer. Get jeg fullvissað hv.þdm. um það, að þarna er nóg reynsla fyrir hendi um reksturirn, svo að menn þurfa ekki að vera hræddir um, að hreppurinn sje hjer að ana út í neina vitleysu. Það er ekki fastákveðið enn, hvort notað verður vjelaafl eða foss, sem er 3–4 km. frá kauptúninu, en um það verður farið eftir umsögn sjerfróðra manna. - Jeg vona, að hv. deild láti Flateyrarhrepp njóta sömu rjettinda og aðrir hreppar hafa áður notið í þessu efni. Mun ekki ástæða til að vantreysta hæstv. stj. til þess, að hún veiti ekki lánið, nema nægileg trygging sje fyrir hendi af hreppsins hálfu. Auk þessara brtt., sem jeg hefi nú getið, er nafn mitt ekki á mörgum brtt., en jeg vildi þó einnig minnast lítið eitt á 33. brtt., frá hv.þm. Borgf. (PO) og hv.þm. Mýr. (BA), um 1000 kr. styrk til aukningar á bókasafni Hvítárbakkaskólans. Jeg býst við því, að bókasöfn geri hvergi meira gagn en einmitt við alþýðuskólana, en það er enn svo um flesta eða alla unglinga- og alþýðuskóla vora, að bókasöfn þeirra eru mjög ófullkomin, og jeg veit, að þau muni vaxa hægt, ef styrkur er ekki veittur til þeirra. Jeg leyfi mjer því að mæla með brtt. minni á þskj. 468 við þessa till. þessara hv.þm. Sú till. mín fer lengra en brtt. þeirra, og þakka jeg þeim því fyrir, að þeir hafa fallist á till. mína og hafa lýst yfir fylgi sínu við hana.

Magnús Torfason Jeg á eina till. af þessum um 110 brtt., sem fram hafa komið í þetta sinn. Það er 87. brtt. á þskj. 435, þess efnis, að stj. heimilist, að undangenginni rannsókn af hálfu Búnaðarfjelags Íslands um það, hvort Miklavatnsmýraráveitan hafi orðið að notum fyrir allar þær jarðir, sem skyldaðar eru til að greiða áveitukostnaðinn, að færa niður viðlagasjóðslán það, sem veitt hefir verið til að koma á áveitunni, að rjettri tiltölu á þeim jörðum, sem ekki hafa haft hennar not. Þetta lán var upphaflega 20 þús. kr., en nú eru eftir af því rúmar 14 þús. kr. Við mælingar og athuganir á áveitunni, sem fram fóru á árinu 1924 og gerðar voru út af því, að áveitan hafði ekki reynst líkt því eins vel og við var búist í fyrstu, kom það fram, að ýmsir ágallar höfðu verið á stofnun áveitunnar, og er það ekki tiltökumál, þegar þess er gætt, að þessi áveita er sú langfyrsta áveita í stórum stíl, sem gerð er hjer á landi. Því að þessi áveita er svo stór, þótt hún jafnist ekki á við Skeiða- eða Flóaáveituna, að hún mundi vera kölluð stórfyrirtæki í öðrum löndum. Það hefir oft viljað brenna við hjer á landi, að fyrirtæki fá ekki eins góðan og rækilegan undirbúning og þyrfti, sjerstaklega þau, sem eru brautryðjandi á sínu sviði, og svo var það um þessa áveitu. Það kom í ljós við þessar mælingar, sem jeg hefi þegar getið, að hallinn á áveitusvæðinu er mun minni en búist var við. Þess hafði ekki verið gætt, þegar áveitan var bygð, að sandur mikill berst í áveitustokkana og verður hallinn við það enn minni. Líka virðist hafa orðið skekkja í hallamælingunum vestast á áveitusvæðinu. Landið er þar á parti mun hærra, og það hefir farið svo, að ekkert vatn hefir náðst á það. Eins og kunnugt er, hefir áveitan yfirleitt gengið illa, og hafa margar lagfæringar verið gerðar á henni frá því fyrsta. En þeir góðu og mætu menn, sem þarna eiga hlut að máli, hafa nú samt, þrátt fyrir alla þessa annmarka á áveitunni, borgað áveituskattinn eins og fyrir þá hefir verið lagt, enda hefi jeg gengið ríkt eftir, að hann væri greiddur. Og það, að þeir hafa gert það möglunarlítið, kemur af því, að þeir vonuðu fastlega, að það mundi takast um síðir að gera áveituna svo úr garði, að hún kæmi að gagni. En eins og jeg hefi skýrt frá, kom það í ljós við mælingar í hitteðfyrra, að mikill hluti af áveitusvæðinu getur engin not haft af áveitunni. Af skýrslu, sem gerð var um þessar athuganir, sem þá fóru fram, sjest, að það er hjer um bil 1/3 af öllu áveitusvæðinu, sem vatn nær ekki til að gagni. Áveitusvæðið alt var upphaflega áætlað um 2000 ha., en af þessari skýrslu sjest, að það eru rúmlega 1300 ha., sem vatn nær til frá áveitunni. Nú eru menn þarna bundnir fjelagsskap og samþyktum um áveituna og greiðslur til hennar, en þegar þessi vandkvæði komu í ljós á áveitunni, varð það að vandræðum fyrir áveitufjelagið. Þeir, sem ekkert vatn hafa fengið, segjast vera lausir allra mála og geta, eins og skiljanlegt er, ekki greitt neitt fyrir það, sem þeir hafa ekki fengið. En hinir, sem fá vatn, vilja að vonum ekki borga fyrir hina, sem ekkert hafa fengið, því að það er ekki hægt að ætlast til þess af þeim, að þeir fari að borga fyrir syndir annara, en það eru syndir áveituvísindanna, sem þarna er um að ræða. Því er það, að jeg hefi mælst til þess, að ríkið taki þátt í þessari greiðslu, eftir að Búnaðarfjelagið hefir skorið úr um það, hvaða land hefir fengið vatn frá áveitunni og hvað ekki. Og reglan á að vera: Ekkert vatn - engin borgun. Því það nær ekki átt að stofna til slíkra fyrirtækja sem þessara einungis til þess að þyngja hag bænda og fyrirtækin verði þeim til niðurdreps, sjerstaklega þegar þess er gætt, að hjer stendur svo á, að af áveitusvæðinu, sem sjerstaklega verður útundan, er 1/3 allra jarðanna kirkjujarðir og fátt um sjálfseignarbændur. Til forna var þarna ágætt útræði og höfðu bændur af því miklar tekjur, en eftir að botnvörpungar komu til sögunnar, hefir það lagst niður, svo að menn hafa ekki tekjur af því lengur. Sneru bændur sjer þá að landbúnaði og hafa síðan stundað hann af hinum mesta dugnaði og atorku. Hefir sumum þeirra að vísu tekist að efnast svo á honum, að þeir eru nú a. m. k. miklu betur stæðir en áður, en þó eru margir, sem enn eru mjög fátækir menn. Jeg vænti því, að hv.þdm. líti svo á, að það sje ekki nema rjettmætt, að þeir fái þetta lán fært niður eftir því, hve landið hefir haft mikil eða lítil not af áveitunni. Það þarf ekki að fara út fyrir fjárlög til þess að finna dæmi þessa. Jeg leyfi mjer aðeins að minna á brimbrjótinn í Bolungarvík. Til hans hefir nú undanfarið verið veitt eitthvað á hverju ári, ýmist bætt við eða þá gefið eftir. Og af hverju? Auðvitað af því, að þingið hefir litið svo á, að þar sem verkið hafi farið svo illa úr hendi hjá þeim, sem áttu að vera milligöngumenn milli landssjóðs og þeirra, sem fyrirtækið áttu að nota, þá bæri ríkinu skylda til að bæta fyrir mistök þeirra, svo að saklausir hreppsbúar sypu ekki seyðið af fákænsku verkfræðinganna og hefðu stórtjón af fyrirtækinu, í stað þess að hafa þess not. Jeg vona, að það verði að minsta kosti enginn bóndi hjer á þingi á móti þessari till. Þá neyðist jeg til þess að víkja fáeinum orðum að hv.þm. Borgf. (PO) út af brtt., sem hann ber fram út af uppgjöf á Flóavegarláninu. Jeg verð að segja það, að í þessu máli á jeg afarerfitt með að skilja hugsanaferil hv.þm. (PO), sem jeg þó altaf hefi talið einn af skynsamari mönnum á þessu þingi. Og jeg skil ekki, að þetta geti komið af öðru en því, að frá því að þessi hv.þm. sá þessa till. fyrst, hefir hann gert sjer mjög títt um hana og virðist helst ekki hafa sjeð annað. Í stuttu máli: hann hefir starað á hana eins og naut á nývirki. En það er víst, að annaðhvort hefir hann starblínt nokkuð fast á till., eða hann hefir ekki af öðrum ástæðum getað lesið, eða kannske ekki kært sig um að lesa skýrslu vegamálastjóra rjett. Hv. þm. sagði, að þessi brtt. væri sambærileg við þær brtt., sem snertu eftirgjöf á lánum til Mýra- og Borgarfjarðarsýslu. En það mál snýr alt öðruvísi við, sem jeg skal nú sýna með tölum. Í skýrslu þessari sjest, að Árnessýsla hefir á árunum 1910–1922, 13 árum, varið til vega alls 164115 kr., en á árunum 1906–1921, 18 árum, hefir Gullbringu- og Kjósarsýsla varið ti1 sama 70400 kr., Rangárvallasýsla 30300 kr., Borgarfjarðarsýsla 23400 kr. og Mýrasýsla 22100 kr. Með öðrum orðum: allar þessar 4 sýslur saman verja ekki líkt því eins miklu fje í þessu skyni og Árnessýsla ein. Þetta ætti þegar að nægja til þess að sýna, að Árnessýsla er ekki sambærileg við aðrar sýslur í þessu efni. Vegamálastjóri gerir þá líka annan samanburð, sem mundi eiga að draga eitthvað úr, en verður, þegar hann er skoðaður nánar, til þess að auka sanngirniskröfu þessarar till. stjórnarinnar. Hann reiknar það út, hvað það fje, sem sýslan ver til vega, er mörg % af öllum gjöldum sýslunnar, sýsluvegagjöldum og sýslusjóðsgjöldum til samans. Hann fær út, að Gullbringu- og Kjósarsýsla ver 62%, Rangárvallasýsla 44%, Borgarfjarðarsýsla 48% og Mýrasýsla 56%, en Árnessýsla 65%. Hún verður þar hærri en allar hinar, en þó munar ekki miklu á henni og Gullbringusýslu, sem hefir 62%. En þess ber að gæta, að þessi samanburður er ekki á rjettum rökum bygður, og það er ekki á rökum bygt, að þessi prósenttala ætti að hafa áhrif á eftirgjöfina. Það getur komið til mála, að það ætti enga þýðingu að hafa hvað eftirgjöfina snertir, hve mikil eru önnur útgjöld sýslunnar en sýsluvegagjaldið, en því hærri sem þau eru, því meiri sem þyngsli sýslunnar eru, því lægra verður auðvitað það brot eða %, sem sýsluvegagjaldið er af öllum útgjöldunum. Og það, að Árnessýsla hefir ekki ennþá hærri prósenttölu, er einmitt vegna þess að hún svarar miklu hærra sýslusjóðsgjaldi en hinar sýslurnar, sem bornar eru saman. Árnessýsla hefir á þessu tímabili greitt í sýslusjóðsgjöld um 270 þús. kr., Gullbringusýsla 115 þús. kr., Rangárvallasýsla 70 þús. kr. og Borgarfjarðarsýsla raðan af minna. Enn kemur það fram, að Árnessýsla er langhæst. Allar þessar sýslur hafa ekki varið jafnmiklu til sýslusjóðsgjalda og hún ein. Hún hefir kúgað sig um framlög til vega, en á þó engan bílfæran sýsluveg sæmilegan enn þann dag í dag, og er það vegna þess, að alt það fje, sem fram hefir verið lagt til vega, hefir farið til viðhalds þeirra landsvega, sem þar eru. Ennfremur er þess að gæta, að þessi skuld er hreint valdboð, og stendur því öðruvísi á með hana en aðrar skuldir. Jeg er ekki í neinum vafa um það, að það, að sýslunni var gert þetta að skyldu, varð til þess, að þessu gjaldi til viðhalds þjóðbrautum var ljett af 3 árum seinna. Hún ein af öllum sýslum landsins var kúguð til viðhalds veganna, og það einmitt á þeim tíma, þegar dýrtíðin var mest. Það er því óhrakið, og að jeg hygg óhrekjanlegt, að Árnessýsla er að þessu leyti ekki sambærileg við neina sýslu nema Rangárvallasýslu að nokkru, enda hefi jeg þegar sagt það áður, að Rangárvallasýsla á mikla sanngirniskröfu um eftirgjöf á miklum hluta sinnar vegaskuldar.

Hv. þm. (MT) greiddi þó atkv. á móti henni

. Hún var of há, en síðan hefir tillagan verið færð niður, og því greiði jeg atkvæði með henni. Þegar þetta alt er athugað, verður ekki hægt að leggja mikla áherslu á það, sem vegamálastjóri segir um þetta mál. Það er líka alveg óhætt að treysta því, að fjmrh. landsins hefði ekki tekið upp þennan lið, ef krafan væri ekki sanngjörn. Það er víst, að honum er ekki um eftirgjafir og mundi ekki hafa tekið hana upp nema hún ætti fyllsta rjett á sjer. En það er rjett eins og hv.þm. Borgf. vilji gera vegamálastjóra að einhverskonar yfirfjármálaráðherra hjer í landi. En því fer mjög fjarri, að honum komi nokkuð við, hve miklu fje þingið ver til vega o. þvíl. Hann á aðeins að sjá um, að því fje, sem veitt er, sje vel varið til framkvæmda. En hann er vissulega engin fjárveitingaforsjón. Því er heldur ekki að leyna, að tillögur hans í þessu máli eru talsvert fáránlegar. Hann hefir hætt sjer út á þann hála ís, sem hann hefði ekki átt að fara út á. Hann hefir sem sje lagt það til, að farið verði að setja reglur um Flóaáveituna hjer í þessum fjárlögum. Þetta nær vitanlega engri átt. Hann, átelur samþykt þá, sem sýslufundurinn gerði um veg yfir Flóann. En það kemur ekki öðrum við en sýslunefndinni og þeim, sem að Flóaáveitunni standa. Og þetta var samþ. með hverju einasta atkv. í sýslunefndinni, þar á meðal sýslunefndarmannsins úr Flóanum. Það eina, sem menn e. t. v. geta fundið að þessari tillögu, er, að það er gert að skilyrði, að vegurinn sje „púkkaður“. En það ætti nú ekki að vera dauðasynd hjá okkur, sem vitum, hvað það er að fá vonda vegi og eiga að halda þeim við, þó að okkur detti í hug að fara fram á að fá „púkkaða“ vegi. Þessu skilyrði verður heldur ekki haldið til streitu, ekki af því, að ósanngjarnt sje að „púkka“ veginn, heldur af hví, að vegamálastjóri telur það ekki gerlegt fyr en eftir mörg ár, vegna þess, að vegurinn þarf að síga áður; eins og gerist um mýrarvegi. En þetta ætti að sýna hv.þd., hve mikla erfiðleika Árnesingar eiga við að stríða í vegagerð. Ofaníburðinn vantar algerlega, og hefir jafnvel verið talað um að breyta stefnu vegarins vegna þess. En háttv. deild ætti að sjá, að ekki þarf að sletta sjer fram í skifti sýslunefndar Árnessýslu og Flóaáveitunefndarinnar, þegar af því, að þeim hefir ávalt komið vel saman. Vegamálastjóra mun þykja upphæðin lítil. Og það er satt, að hún er það. En við treystum okkur ekki til að leggja fram meira að svo stöddu. En jeg get lýst því yfir, að Árnesingar munu á næstunni gera sjer sýsluvegasamþykt. Með öðru móti fáum við ekki borið þær álögur, sem Flóavegirnir leggja á okkur.

Magnús Jónsson Jeg ætla ekki að þreyta hv.þdm. á að tala fyrir öðrum brtt. en þeim, sem jeg er 1. flm. að. Flestar þessar brtt. eru hinar sömu og við 2. umr., aðeins lækkaðar. Jeg get því að mestu leyti leitt hjá mjer að fara um þær frekari orðum en jeg gerði þá. Fyrst vil jeg minnast á eftirlaunaviðbót Þorleifs Jónssonar póstmeistara. Jeg legg til, að þau verði færð upp í 2000 kr. Mundi hann þá fá alls um 3000 kr. með því, sem honum ber úr lífeyrissjóði. Ætla jeg, að ekki sje ósanngjarnt að veita þessum aldraða heiðursmanni slíka viðurkenningu eftir langt starf. Þá kem jeg að brtt. okkar hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) um styrkinn vegna orðabókar Sigfúsar Blöndals, þ. e. uppbótina til prentsmiðjunnar Gutenbergs og Jóns Ófeigssonar kennara, vegna tjóns af útgáfunni. Mjer kom ekki á óvart, þó að till, um þetta efni væri feld við 2. umr., því að þá tók jeg upp þá upphæð alla, sem farið var fram á af hlutaðeigendum. Nú hefi jeg fært styrkinn til prentsmiðjunnar niður í 2500 kr. og styrkinn til Jóns Ófeigssonar niður í 2000 kr. Vænti jeg nú, að hv. deild telji sjálfsagt að samþykkja þessa tillögu. Þá á jeg 2 brtt. á þskj. 435 ásamt öðrum þingmönnum Reykv., um styrki til Íþróttasambands Íslands. Í frv. stj. voru því ætlaðar 2500 kr. En það starf, sem sambandið hefir með höndum, er svo mikið, að óhjákvæmilegt er, að eitthvað af því leggist niður, ef þessi upphæð verður ekki hækkuð. Af verkum þess skal jeg aðeins nefna, að það hefir gefið út glímubók og sundbók, sem geyma nauðsynlegar leiðbeiningar og reglur um þessar hollu og gagnlegu íþróttir. Veit jeg, að glímubókin a. m. k. er flestum kunn og hefir orðið til mikils gagns, og er nauðsynlegt og sjálfsagt að greiða fyrir því, að Í. S. Í. geti haldið áfram að gefa út slíkar bækur. Nú munu vera um 100 fjelög í sambandinu. Hvert þeirra greiðir 10 kr. árstillag, og sjá allir, að þær 1000 kr., sem fást með því móti, muni hrökkva skamt til nauðsynlegra útgjalda. Nú gefur Íþróttasambandið út blað, og má telja víst, að tillagið fari í þá útgáfu. Er þá ekkert eftir til annara útgjalda. Nú vil jeg minna á það, að ef hjer eiga að verða nokkur veruleg hátíðahöld 1930, þá er það alveg víst, að íþróttasýningar verða einn aðalliðurinn í þeim. Tvö meginatriðin á skemtiskránni munu verða og eiga að verða íþróttasýningar og sönglist, þ. e. söngur eða hljóðfæraleikur. En engin von er til þess, að Í. S. Í. geti undirbúið íþróttasýningarnar, svo að í nokkru lagi sje, ef það fær ekki hærri fjárupphæð til umráða en gert er ráð fyrir í frv. stj. Jeg veit ekki, hvort hrifningin af væntanlegum hátíðahöldum 1930 hefir ennþá náð til allra hv.þm. En eitt er víst, og þarf enginn að ganga þess dulinn, að það ár verðum við heimsóttir af mörgu stórmenni erlendu. Er ekki vansalaust fyrir þing og þjóð að hafa ekkert boðlegt þeim gestum til skemtunar. Ættu því þeir hv.þm., sem ant er um heiður landsins við þetta tækifæri, ekki að sjá í þessa upphæð. Í. S. Í. hefir sjálft farið fram á að fá 10 þús. kr., og er ekki frekt í farið af okkur flm.brtt., að taka upp helminginn af þeirri upphæð. Hin brtt., sem jeg mintist á og ætla að gera grein fyrir um leið og þessari, er um að veita Í. S. Í. 15000 kr. til að senda fimleikaflokk á alþjóðaíþróttamót í Calais. Í. S. Í. hefir nú tvisvar gengist fyrir því að senda menn til olympísku leikanna. Og þó að þar hafi verið saman komnir frægustu atgervismenn hvaðanæfa að úr heiminum, hafa Íslendingarnir getið sjer hinn besta orðstír. Er það einkum vegna þess, að þeir hafa getað sýnt þar íslenska glímu, því að henni er hvarvetna vel tekið erlendis. En á þessu ári er ekki hægt að koma íslensku glímunni að á leikunum. Svo er háttað, að þeirri reglu er fylgt að taka ekki upp meðal kapprauna íþróttir, sem færri þjóðir en 6 taka þátt í og er því íslensk glíma þar útilokuð. En auk hinna eiginlegu kapprauna eru venjulega sýndar 2 íþróttir, sem ekki er kept í, og þær valdar til skiftis. Nú hefir íslenska glíman komist tvisvar sinnum að, og því ekki von til þess, að hún komist enn að í þetta sinn, en þá er í raun og veru farið það, sem við Íslendingar getum lagt til olympíuleikanna. En í sumar á að halda alþjóðaíþróttamót í Calais á Frakklandi, og er það haldið til minningar um 50 ára afmæli alþjóðasambands íþróttamanna, og verður því vafalaust mikil þátttaka í því og valið lið. Nú er spurningin um það, hvort við höfum nokkurn íþróttaflokk, sem líklegur sje til að verða okkur þar til sóma. Jú. Jeg ætla, að svo sje, og á jeg þar við kvenfimleikaflokkinn, sem fer til Noregs og Svíþjóðar síðastliðið sumar. Sömuleiðis fór karlmannaflokkur til Norðurlanda og gat sjer góðan orðstír. En sjerstaklega hlaut kvenflokkurinn mikið lof. Jeg hefi sjeð mjög margar blaðaúrklippur, einkum norskar, og sýnast blöðin varla hafa þótst eiga nógu sterk orð til að hrósa þessum íslensku stúlkum. Þau segja, að þær hafi tekið Oslo með áhlaupi o. s. frv. Nú mætti e. t. v. segja, að þessi ummæli blaðanna væru skrum og hefði gestrisni og frændrækni nokkru ráðið um þau. Jeg held raunar, að svo sje ekki. En jeg tek þó miklu meira mark á fimleikasýningu, sem haldin var í Gautaborg, og ummælum sænsku blaðanna um frammistöðu fimleikaflokkanna þar. Þessi sýning var haldin til minningar um hið mikla skáld og íþróttafrömuð Ling. Í henni tóku þátt auk Finna, sem orðlagðir eru fyrir fimleika, bæði Svíar, Danir og Norðmenn. En við hliðina á finsku fimleikamönnunum vakti íslenski kvenflokkurinn langmesta athygli. Til þess að finna orðum mínum stað, langar mig til að lesa upp kafla úr grein í Göteborgs-Posten, sem fjallar um sýninguna. Jeg geri þetta ekki til að skemta hv. deild með upplestri, því að jeg kann ekki að lesa sænsku, en ummælin eru mikils verð vegna þess að greinin öll er skrifuð af fullri gagnrýni, að því, er sjeð verður. En það, sem jeg ætla að lesa, hljóðar svo (með leyfi hæstv. forseta): „Men aftonens sensation låg þá helt annat häll. Från den aristokratiska sagaön Island, det nordligaste broderlandet, hade kommit en dametrupp, som gav Lingveckans vid sidan av Finlandstruppens otvivelaktigt märkligaste uppvisning. Truppen tågade in í ljusa vårliga dräkter och publiken hade med jubel hälsat Islands vackra flagga. Truppens ledare trädde fram och höll et litet anförande, genomandat av den mest anspråkslösa blygsamhet. Han talade bland annat om, att det avlägsna landet icke haft tillräcklig beröring med yttervärlden för att känna de moderna riktningarna inom gymnastiken och framhöll, att isländingarna kommit mera för att lära än att visa. Och sá började en fullt originell vidunderligt vacker uppvisning, som skulle lägga hela världen för dessa isländska damers fötter, om de utsträckte detta sit första framträdande utanför Island till en turné“. Því næst kemur lýsing á framkomu flokksins, þar sem segir svo: „Långa serier av de mest fulländade rytmiska rörelser, där varje detalj var utarbetad till ett skönhetsmoment och där varje del av kroppen efterhand togs í anspråk, följde med den mest absoluta precision. Armrörelserna í denna isländska gymnastik hade en helt underfull grace, allt flöt så lugnt, sá jämnt och sá vackert, som om en skaparvilja satt mjukaste liv í en samling konstens mästerverk. Och vi tala ibland om vacker balansgång. Man har ingen aning om, vart denna gymnastikgren kan ná, om man inte sett dessa isländingar! Publiken hölls í andlös beundran under hela uppvisningen, och entusiasmen nár denna härliga trupp med en strålande hälsningsattityd marscherade ut, kände inga gränser. Jämte finländarna hade inga sá mycket at lära oss som dessa underbara isländskor“. Hv. þdm. geta sjeð, að fyrst svona er ritað um flokk frá Íslandi á stað, þar sem fjöldi ágætustu fimleikamanna er saman kominn, þá verður okkur áreiðanlega sómi að að senda þann flokk á hvaða íþróttamót sem er í heiminum. Í sambandi við þessa till. skal jeg geta þess, að í fjárlögum 1920 voru Í. S. Í. veittar 12 þús. kr. til að senda menn til olympíuleikanna. Þessi fjárveiting var ekki notuð af sjerstökum ástæðum. Þess var nefnilega óskað af stjórninni, að glímumennirnir færu ekki hjeðan á þeim tíma, sem leikarnir stóðu yfir, því að þeirra var þörf hjer heima. Þetta fje rann því til ríkissjóðs aftur. Þess vegna eru a. m. k. 12 þús. kr. af því, sem brtt. fer fram á, einungis endurveiting. Skal jeg svo ekki lengja meir mál mitt, með því líka, að þm. eru óþolinmóðir að sitja undir fjárlagaumræðum. En jeg vænti, að hv. deild taki vel í þessar 2 brtt. frá okkur þingmönnum Reykv.

Hákon Kristófersson * (* Ræðuhandr. óyfirlesið.) Jeg á að þessu sinni nokkrar brtt. við þennan kafla fjárlagafrv., og þó að reynslan hafi raunar kent mjer, að lítið þýði að tala fyrir slíkum brtt., ætla jeg að fara um þær nokkrum orðum. Fyrst nefni jeg þá brtt. á þskj. 435, undir tölulið LXXIII, um að hækka eftirlaun Sigurðar Magnússonar læknis, svo að þau verði 600 kr. Hann hefir verið embættismaður í full 30 ár og mikið af þeim tíma búið við hin lægri launalög. Eftir að hækkunin kom í gildi, naut hann hennar aðeins skamma stund. Jeg vonast eftir, að hv.þdm. sjeu svo hjartagóðir, að þeir líti á það, að maðurinn er gamall, embættislaus og efnalaus, og að hann munar um þessa upphæð, þó að lítil sje. Yfirleitt er svo litið á nú, að þjóðfjelagið eigi að sjá um, að starfsmenn þess geti lifað sæmilegu lífi á elliárunum. Með núgildandi löggjöf er betur fyrir þessu sjeð en áður. Og ef borinn er saman meginhluti af embættisárum þessa manns við þann tíma, sem nú er, sjest, hve miklu verri kjara hann hefir notið en þeir, sem nú eru í embættum. Það er fróðlegt að taka eftir því, um leið og litið er á það, að brtt. ætlar þessum gamla embættismanni ekki nema 600 kr., að kenslukona við barnaskólann hjer í Reykjavík mun hafa hátt á 3. þús. kr. árlega. Jeg er ekki að telja það eftir, en bendi aðeins á það til að sýna, að einstökum stofnunum ferst oft betur en ríkinu. Tel jeg mig svo ekki þurfa að fjölyrða meir um þessa sjálfsögðu brtt. mína, en þykist vita, að hv. deildarmenn muni heldur kjósa að standa í rúmi með sanngirninni og rjettlætinu en að híma í skutnum, þar sem ósanngirnin og nirfilshátturinn situr. Þá á jeg aðra brtt., sem jeg verð að fara um nokkrum orðum. Hún er um eftirgjöf á viðlagasjóðsláni handa Suðurfjarðahreppi. Þegar verið var að stofna til þessa framfarafyrirtækis, lágu fyrir áætlanir um, að það mundi kosta 50 þús. kr. Skömmu síðar gaus stríðið upp og olli það svo miklum truflunum, að engar áætlanir stóðust, hve skynsamlegar sem þær voru. Hvert óhappið rak annað og kostnaðurinn komst að lokum upp í 115 þús. kr. Það segir sig sjálft, að fámennu sveitarfjelagi er ofvaxið að rísa undir slíkum bagga. Enda reyndist það svo, að hreppurinn var að sligast undir þessu; fleiri óhappaöldur steðjuðu að; hreppurinn tapaði miklu fje og varð að fá lán úr bjargráðasjóði, til þess meðal annars að greiða nauðsynleg útgjöld, svo sem sýslusjóðsgjald o. fl. Af því láni hefir hreppurinn ekki getað borgað vexti undanfarið; það, sem hann hefir getað látið af höndum, hefir farið upp í víxillán og veðdeild Landbankans. Jeg verð að segja það, þó að mjer þyki það leitt, að það lá næst að láta ríkissjóð sitja á hakanum. Auðvitað veit jeg, að þeir þm., sem á móti eru þessari brtt. minni, munu kalla þetta eftirgjafafargan, en það er varla frambærilegt; þessu er í hóf stilt og sjálfsagt í raun og veru að hlaupa undir bagga með hreppnum, með því að hann var á sínum tíma brautryðjandi og rjeðist í fyrirtæki, sem fyrir ófyrirsjáanlegar orsakir fór fram úr áætlun. Og hingað til hefir það verið skoðað sem sjálfsögð sanngirni að gefa eftir af slíkum lánum, þegar hreppsfjelög hafa bundið sjer svo þunga bagga, að þau hafa ekki getað undir risið fyrir viðburðanna rás. Hreppsnefndin hefir skrifað hv.fjvn. rækilegt erindi um málið, sem jeg býst við, að allir nefndarmennirnir hafi kynt sjer til hlítar, og fer því ekki út í það. En jeg vil slá því föstu, að það er sjálfsagt að verða við því að veita þessa eftirgjöf, og vona jeg, að deildin bregðist því drengilega við. Þá er það brtt. 458, undir 2. tölulið. Þar er ekki farið lengra en svo, að við till. bætist, að eftirgjöf verði veitt á vöxtum og greiðslufrestur á afborgunum árin 1925–1929. Vona jeg, að þessi varatillaga verði samþykt, ef hin nær ekki fram að ganga, því að það er hreppnum algerlega um megn að standa straum af þessu láni án allra ívilnana. Samt er jeg svo bjartsýnn að gera ráð fyrir, að deildin sýni þá sanngirni í þessu máli að samþ. að- altill. Þó að fjvn. hafi brugðist trausti mínu í því efni, þori jeg óhræddur að bíða dóms deildarinnar og fjölyrði því ekki frekar um þetta. Þá er það brtt. 435, undir XC. tölulið. Hún er um það að gefa stj. heimild til að kaupa húseign Einars M. Jónassonar á Patreksfirði, ef svo þykir henta. Það er kunnugt, að Einari var vikið frá embætti og að hann flytur að öllum líkindum úr plássinu, og þar sem ríkissjóður á töluvert fje hjá honum, er það í alla staði sanngjarnt, að ríkið kaupi húsið, ef það fæst fyrir sanngjarnt verð. Þetta er ekki annað en sjálfsagður greiði og hefir engin útgjöld í för með sjer fyrir ríkissjóð. En með þessu er eigandanum gert hægra fyrir með að losna við eignina, því að jeg býst ekki við, að nokkur íbúi Patreksfjarðar geti keypt hana. Það er gert ráð fyrir, að húsið verði selt eftir mati, sem viðkomandi mun fúslega ganga inn á að selja það eftir. Það eru fordæmi fyrir því, að ríkissjóður kaupi hús handa sýslumönnum, og þó að jeg viðurkenni, að ekki sje heppilegt að ganga inn á þá braut, sje jeg ekki, að neitt hættulegt sje við það að veita þessa heimild, þar sem þetta er ríkissjóði algerlega að skaðlausu. Þá á jeg ekki fleiri brtt., sem jeg þarf að drepa á. Að minnast á brtt. einstakra þm. sje jeg enga ástæðu til. Það er hlutverk frsm.fjvn. og hlutaðeigandi þm., enda býst jeg ekki við, að það hafi mikið að segja, þótt jeg færi að leggja orð í belg. Þó get jeg ekki stilt mig um að lýsa samúð minni með brtt. þeirri, sem hv. 1. þm. Reykv. (MJ) flytur um viðbótarstyrk til Íþróttasambands Íslands. Jeg hefi verið svo heppinn að vera viðstaddur íþróttasýningu þessara ungu og efnilegu Íslendinga, og jeg verð að segja það, að sú skemtun átti vel við mitt skap. Þessir ungu menn, sem stunda fagrar og heilsusamlegar íþróttir, eru boðberar út um sveitir landsins, og því er sjálfsagt, að ríkið styrki þá í starfsemi sinni. Jeg vil mæla hið besta með þessu og vona, að deildin samþ. það. Jeg held, að jeg hafi þessa ræðu ekki lengri, en ef einhver hv.þm. vill ósanna það, sem jeg hefi sagt í sambandi við þessar brtt. mínar, þá mun ekki standa á mjer til að rökstyðja mál mitt enn betur. Samt geri jeg ekki ráð fyrir þeim möguleika, síst hjá sæmilega sanngjörnum mönnum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla að byrja á þeim þm., sem síðast talaði og jeg hefi sjerstaklegt dálæti á, hv.þm. Barð. (HK). Hann flytur till. um, að stj. verði veitt heimild til að kaupa húseign Einars M. Jónassonar, fyrverandi sýslumanns. Jeg skal játa, að það spillir engu, þótt þessi till. verði samþ., en nú stendur svo sjerstaklega á, að þessi sýslumaður skuldar ríkinu vegna dánarbúa og annars samtals eitthvað um 140 þús. kr., og nemur það miklu meiru en þessi húseign kostar. Þó að þessi maður eigi miklar eignir og búast megi við, að ríkissjóður fái sitt að fullu, verður fyrst gengið að þessu húsi. Stj. hefir gert ítrekaðar tilraunir til að fá Einar til að borga, en það hefir ekki tekist og hann harðlega neitað, svo að annað er ekki að gera en ganga að eignunum. Jeg veit, að hv.þm. hefir ekki vitað, að skuldin var svona mikil, en eins og nú er komið, er till. algerlega þýðingarlaus. Aftur á móti væri sjálfsagt, ef þessi sýslumaður væri að flytjast í annað embætti, að ljetta undir með fráfarandi og aðkomandi embættismanni. En eins og nú stendur á, gerir það hvorki til nje frá, þó að till. verði samþ. Þá kem jeg að till. þeirra hv. 1. þm. Rang. (EJ), 2. þm. Rang. (GunnS) og háttv. 3. þm. Reykv. (JÓl), um að endurgreiða Rangárvallasýslu nokkurn hluta af byggingarkostnaði á Holtaveginum. Vil jeg í því sambandi minnast á till.hv.þm. Borgf., (PO) um að endurgreiða Mýra- og Borgarfjarðarsýslum helming viðhalds- og endurbyggingarkostnaðar á Borgarfjarðarbraut. Jeg vil eindregið mæla á móti henni, því að ef hún nær fram að ganga, koma aðrar sýslur með sömu kröfur. Slíkt fordæmi má ekki gefa. Aftur á móti stendur sjerstaklega á með Holta- og Flóavegina. Það er blóðugt ranglæti, ef landið hleypur ekki undir bagga með þessum hjeruðum. Það stendur hvergi eins á. Vegir annara sýslna koma íbúunum sjálfum að mestum notum, og þótt langferðamenn noti þá nokkuð, t. d. í Húnavatnssýslu og Borgarfirði, slíta þeir vegunum ekki að nokkrum mun, þar sem þeir ferðast svo að segja eingöngu á hestum. Um Holta- og Flóavegina fara á hinn bóginn stundum daglega á sumrin hundruð bíla, og má nærri geta, hvað þeir slíta vegunum. Þessir bílar eru að mestu leyti óviðkomandi þessum hjeruðum og í þjónustu Reykvíkinga, sem eru í skemtiferðum á þessum slóðum. Jeg vil því skjóta því til hv.þm. Borgf., hvort ekki sje rjett, að Reykvíkingar borgi þetta slit á vegunum, úr því að það er frá þeim runnið, eða landið fyrir þeirra hönd, þar sem þeir greiða mest í ríkissjóðinn. Auk þess ber á það að líta, að vegarstæði í Holtum og Flóa er hið versta, jarðvegur víða gljúpur og óvenjulegur vatnsagi. Varð að flytja grjót að langar leiðir ofan í vegi þessa, og kostar hver meter í viðgerð þeirra margfalt á við venjulega vegi annarstaðar í landinu. Stj. þvingaði viðkomandi hjeruð til að endurbyggja vegina, og það er fullkomin sanngirniskrafa, að nokkur hluti þess kostnaðar, sem endurbyggingin hafði í för með sjer, verði gefinn eftir. Það geta ekki komið fram hliðstæðar kröfur frá nokkurri sýslu annari. Þessar kröfur Sunnlendinga eru í alla staði rjettlátar, og þótt jeg álíti ekki nema sjálfsagt, að menn borgi skuldir sínar, er það afsakanlegt, þó að Rangæingar hafi ekki greitt þetta nauðungarlán, sem öll sanngirni mælir með, að Reykvíkingar borgi, eða landið í þeirra stað, með því að þeir bera langmesta skattabyrði ríkisins. Við aðra umr. fjárlaganna fór jeg nokkrum orðum um styrk, sem farið er fram á að veittur verði til Slysavarnafjelagsins. Mjer þótti hann of hár, með því að fjelagið er nýstofnað og ekki til neinar glöggar skýrslur um starfsemi þess. Mjer er nú málið kunnara en áður og að fjelag þetta vinnur að því af alvöru að útvega björgunarbát. Mun hann kosta um 100 þús. kr. Ætlar það að hafa hann í Sandgerði, og getur hann þá náð til Faxaflóa og suðurstrandarinnar austur undir Vestmannaeyjar. Það er reynsla erlendis, að slíkir bátar geta oft bjargað mönnum, þar sem ekki er hægt að bjarga á annan hátt. Brtt. hæstv.atvmrh. er trygging fyrir því, að fjelagið sýni varfærni í öllum aðgerðum sínum. Ein er sú brtt.hv. 1. þm. Skagf., sem ekki fer í þá sparnaðarátt, sem sá hv.þm. mun vilja láta telja sig hneigjast að. Hann fer þar fram á að gjalda uppgjafapresti nokkuð á 7. þús. kr. fyrir verk, sem allir vita, að hann er ekki fær um að vinna. Jeg skal ekki tala langt mál, en get þó ekki komist hjá að skýra það, hvers vegna stjórnin vill leggja orðabókarstarfið niður og veita manninum styrk í 18. gr., þar sem ýmsir þeir starfsmenn eru taldir, sem þjóðfjelagið telur rjett að styrkja að nokkru. Þetta orðabókarstarf hefir frá upphafi aldrei verið annað en bitlingur, alt frá því að Jón Ólafsson var ráðinn til að vinna það og til þessa dags. Það hefir einungis verið yfirskin, til að veita mönnum, sem verið hafa í kunningsskap við mikilsmetna þingmenn, opinbert fje. Sá, sem fyrstur naut þessa fjár, var mjög gáfaður maður og hafði óefað meira til brunns að bera en sá, sem lengst hefir verið við verkið. En þegar hann hafði gefið út fyrsta hefti orðabókarinnar, skrifaði prófessor einn við háskólann, Einar Arnórsson, ritdóm um það. Heftið náði aðeins yfir fyrsta stafinn og tæplega þó; þó fann prófessorinn á skömmum tíma 1000 orð, sem vöntuðu í heftið. Þegar svo Jón Ólafsson fjell frá, var alt ónýtt, sem hann hafði gert. En þingið sat eftir með minkunina fyrir að hafa klætt styrkinn til þessa gáfaða manns þessum búningi. Eftir að Jón Ólafsson fjell frá kom til landsins dr. Björn Bjarnason frá Viðfirði, ágætur málfræðingur og prýðilega til þessa starfs fallinn, ef hann hefði notið fullrar heilsu. En hann hafði þá orðið að láta af kenslu við kennaraskólann sökum heilsubrests, og því var þetta ráð tekið, að láta hann fá orðabókarfjeð sjer til uppeldis. Svo dó hann fáum mánuðum síðar. Þá kemur frá Höfn ungur maður, Jakob meistari Smári, og er látinn hafa styrkinn, ekki vegna þess að nokkur byggist við, að verkinu yrði nokkurntíma komið fyrir hans atbeina, heldur vegna þess, að hann var þá atvinnulaus. Enda ljet hann af þessu starfi strax og embætti losnaði við mentaskólann; var það bæði betur launuð staða og tryggari. En um sama leyti flytur faðir hans til bæjarins og fær styrkinn, sökum kunningsskapar við mikilsmetinn þingmann, sem þá var. Hefir hann haldið honum síðan. Fyrir fáum árum bar jeg fram þá till. í Ed., að norrænudeild háskólans væri fengin til að líta yfir verkið. En þessir sömu kunningjar, þar á meðal Jón heitinn Magnússon, gengu á móti því, að verkið væri skoðað, og var till. feld. Íhaldsmenn í Ed. treystu ekki svo á verkið, að þeir þyrðu að láta líta á það. Það er ekki trygging fyrir neinu, enda hefir verkið aldrei verið tekið alvarlega af neinum þeim, sem vit hefir á. Allir vita, að þetta hefir frá því fyrsta ekki verið annað en framfærslueyrir til manns, sem ekki hefir þekkingu til að vinna verkið. Hliðstæð orðabók Englendinga kostaði margar miljónir króna. Þeir settu sinn lærðasta málfræðing til að hafa ritstjórn bókarinnar á hendi, Íslandsvininn prófessor Craigie, og fengu honum tilstyrk margra lærðra málfræðinga um Bretaveldi. - Það vita allir, að hjer er aðeins persónuleg fjárveiting, dulin undir þessu nafni. En það er miklu heiðarlegra að segja, að þetta sje „humbug“. En hjer er að ræða um gamlan mann fátækan, sem á bágt. Það er mannúðarverk að láta hann hafa ellistyrk, en hann verður að vera í hlutfalli við ellistyrk til annara manna, sem þjóðfjelaginu þykir rjett af einhverjum ástæðum að sjá fyrir. Styrkurinn til hans er settur svipaður styrknum til Guðjóns Guðlaugssonar. Jeg skal ekki fara hjer út í mannjöfnuð; en þó mun það alment viðurkent, að Guðjón hafi unnið áhrifaríkara starf í þágu síns þjóðfjelags heldur en þessi hversdagslegi uppgjafaprestur, sem ekkert vísindalegt rit liggur eftir og ekkert mælir með til orðabókarstarfsins nema það, að hann hefir gaman af íslensku. En það er fjöldi annara manna, sem hefir gaman af íslensku. Það er ákaflega hart að taka óvalinn mann, sem ekkert sjerstaklega nýtilegt liggur eftir, nema embættisverk, sem hafa verið borguð, og setja hann á hlutfallslega hærri laun en Matthías Jochumsson hafði á sínum tíma. Það er heiðarlegt af Alþingi að veita mönnum sem Matthíasi og Einari Benediktssyni heiðurslaun slíka menn á að sæma. En það verður bókstaflega hlægilegt, þegar farið er að taka óvalda miðlungsmenn og setja þá við hlið bestu mönnum þjóðarinnar. Þessi maður er persónulegur kunningi ýmsra flokksmanna hv. 1. þm. Skagf. Pólitískar skoðanir koma þessu máli ekki við. Það voru ekki pólitískar skoðanir Einars Benediktssonar, sem þingið var að verðlauna í fyrra. Jeg er sjálfur andstæður lífsskoðun Einars Benediktssonar og mjög mótfallinn ýmsum persónulegum aðgerðum hans. En það, sem Einar hefir lagt til þjóðfjelagsins sem skáld, það álít jeg, að þjóðin eigi að verðlauna. Jeg skora á hv. 1. þm. Skagf. að koma með þau verðmæti, sem sjera Jóhannes hefir skapað íslenskri þjóð. Jeg spyr hann, hvort hann leyfi sjer að halda því fram, að þetta sje annað en bitlingur. Hvort hann treysti sjer til að leggja verk hans undir dóm sjerfróðra manna. Hvort hann haldi, að nokkrum manni detti í hug, að þótt þessi uppgjafaprestur sje látinn dunda við að orðtaka rit, þá verði það nokkurntíma gefið út. Jeg vil, að hann játi, að þetta er ekki annað en bein og bitlingur handa kunningja hans. Jeg segi ekki, að landið fari á hausinn, þótt till. verði samþykt. En það verður erfitt að spara á launum á Íslandi meðan ekki er hægt að færa í skynsamlegt samræmi styrk til manns, sem er ófær til að gera það verk, sem hann á að vinna, og sem engum manni dettur í hug, að vinni það. Engum manni með þekkingu dettur í hug að leggja þessu máli gott orð. Þá verður erfitt að færa saman embætti - prestsembætti, sýslumannsembætti -, þar sem raunveruleg vinna kemur á móti borguninni. Þetta er langversta till., sem hjer liggur fyrir. Það er sú versta meðferð á fje landsins, sem hjer er farið fram á. Ef við tökum þennan mann á 6300 kr. laun, þá erum við miklu fremur skyldugir til að taka að okkur fjölda annara manna, sem hafa slitið sjer út á störfum fyrir landið. Önnur till. frá hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. V.-Húnv. er eins vel rökstudd og rjettmæt sem þessi er órjettmæt, og eins og jeg mótmælti hinni, svo vil jeg leggja þessari liðsyrði. Það er brtt. um að veita aukastyrk til tveggja lauga í Húnavatnssýslu og Skagafirði. Að vísu mundu 2000 kr. ef til vill vera nóg. En laugarnar þarf að endurbæta nokkuð enn. Þau hjeruð, sem að þeim standa, Skagfirðingar og Húnvetningar, hafa komið þeim upp með mikilli fórnfýsi. Skagfirðingar hafa lagt í sína laug alt að 16 þús. kr., en Húnvetningar í sína 7–8 þús. kr. Þetta er góð till. Það er engin hætta á að þetta skapi hættulegt fordæmi. Það eru engar laugar, svona dýrar, sem eru komnar jafnlangt, að þær geti ekki komist undir hin betri skilyrði, sem fjárlögin nú festa. Jeg ætla enn að minnast á eina brtt.Hv. þm. V.-Ísf. og hv.þm. Ísaf. hafa komið með till. um að veita bókasafninu á Ísafirði aukastyrk, að því tilskildu, að Guðmundur rithöfundur Hagalín hefði þar bókavörslu. Jeg er þessari till. meðmæltur; álít þetta gott mál. Ef hv. 1. þm. Skagf. hjeldi, að jeg erfði það við þann, er orðabókina á að skrifa, að hann hefir stundum ávarpað mig miður hlýlega í blaðagreinum 

En hann er hættur nú

. Já, en það verður þó varla sagt, að jeg sje að þakka fyrir forn kynni. - En jeg álít, að Guðmundur sje það af okkar yngri söguskáldum, sem hafi einna mest til brunns að bera. Eins og lífsbaráttu rithöfunda á Íslandi er háttað, er ekki auðvelt að láta skáldáfuna koma að notum, ef skáldið hefir ekki einhverja þá atvinnu, sem er gagnleg og getur um leið veitt því lífsuppeldi. Eins og Norðlendingar fengu á þennan hátt besta unga ljóðskáld landsins, Davíð Stefánsson, eins er það gott fyrir Vestfirðinga að fá eitt af efnilegustu söguskáldunum. Þyrftu Austfirðingar svo að fá eitt skáld staðfest hjá sjer. Reykjavík fær altaf án slíkra samninga töluvert af andans mönnum. En í raun og veru væri ekkert við því að segja út af fyrir sig, þótt Austfirðingum væri veittur þessi styrkur, en Guðmundur er maður vestfirskur, og margar bestu sögur hans lýsa einmitt lífi Vestfirðinga og því, sem er sjerkennilegt fyrir þá. Get jeg búist við, að það sje best fyrir skáldgáfu hans, að hann sje búsettur þar.

Jóhann Jósefsson Jeg ætla að segja nokkur orð um tvær brtt., sem jeg á á þskj. 435,LXXXII. Þær eru báðar við 22. gr. fjárlagafrv. og fjalla um lánsheimild til Vestmannaeyjabæjar. Sú fyrri fer fram á 25 þús. kr. til þess að fullgera leikfimihús í sambandi við barnaskólann. Þetta leikfimihús hefir verið í smíðum í tvö ár, en vegna fjarskorts hefir ekki verið hægt að ljúka við það. Barnaskólinn er stór - hann tekur um 300 börn - og er mjög bagalegt að hafa enga leikfimikenslu. Jeg skal ekki fjölyrða um þetta. Það er augljóst, að jafnstór barnaskóli og barnaskólinn í Vestmannaeyjum nýtur sín hvergi nærri til fulls, meðan leikfimikensla verður að mæta afgangi. Jeg vona, að háttv.þm. viðurkenni þetta og samþykki tillöguna. Í seinni liðnum er líka farið fram á lánveitingu til Vestmannaeyja, en í öðru skyni. Undanfarin ár hefir verið mikill bagi að vöntun vatns í Vestmannaeyjum. Þingið hefir á sínum tíma veitt fje til að rannsaka fyrirhugaða vatnsveitu. Nú er þeim undirbúningi lokið og sá verkfræðingur, er við hann hefir fengist, Jón Ísleifsson, hefir komist að þeirri niðurstöðu, að vatns megi að vísu afla, en hætt sje við, að það verði takmarkaður forði og varla hugsanlegt meira en svo, að nægja mundi sem neysluvatn. En eins og menn sjá, er það ekki nægilegt til þvotta, einkum fiskþvotta. Auk þess er rjett að segja það eins og það er, að eftir tillögum Jóns Ísleifssonar yrði vatnsveitufyrirtækið svo kostnaðarsamt, að kaupstaðurinn mun ekki sjá sjer fært að leggja út í það í nánustu framtíð. Fyrirkomulagið er að vísu slæmt eins og nú er, en þó er það svo, að með þeim tilfæringum, Sem eyjaskeggjar hafa, má segja, að enn bjargist þeir, en það er vitaskuld ekki nema tímaspursmál, þar til breyta verður um og koma á reglulegri vatnsveitu. En fiskþvotturinn er orðinn eyjaskeggjum mikið áhyggjuefni á síðari árum, eftir hví sem aflinn eykst. Það er svo erfitt að hafa altaf nóg sjóvatn, að fiskimatsmenn og jafnvel landlæknir eru farnir að telja það mikið vandræðamál. Meðalafli tveggja síðustu ára er um 30 þús. skpd., en það er 1/6 af öllum fiskafla landsins, svo að mjög er nauðsynlegt, að verkunin fari eins vel úr hendi og unt er. En í vegi fyrir því er enginn þröskuldur annar en sá, að ekki fæst nægilega mikið hreint þvottavatn, annaðhvort ferkst vatn eða sjóvatn. Sú hugmynd er því mjög ofarlega hjá mönnum, að koma upp sjerstakri sjóveitu með tilliti til fiskverkunarinnar. Þetta var í fyrstu hugsað sem einkafyrirtæki, en nú hefir verið horfið frá því. Notendur vatnsins eru nærfelt allir bæjarbúar, svo að fyrirtækið er að því leyti sambærilegt við vatnsveitu annarsstaðar. Fiskiþingið hefir haft þetta vandamál til meðferðar. Þegar 1926 var málið töluvert rannsakað; einkum voru fengnar umsagnir fiskimatsmanna um það, hvað af gæti hlotist, ef ekki væri til nóg af hreinum sjó við hendina, þegar fiskurinn væri verkaður, og eins um hitt, hver tök væru á að bæta úr því. Fiskiþingið skipaði nefnd í málið, og hún bar fram tillögu, sem Fiskiþingið samþykti í einu hljóði. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa hana upp: „Fiskiþingið mælir eindregið með því við Alþingi, að ítarleg tilraun verði gerð til þess, að vatnsleiðsla komist á fót í Vestmannaeyjum og sjóleiðsla til fiskþvotta, ef eigi finst nægilegt vatn þar í landi“. Þetta var árið 1926, á þeim tíma, sem vatnsveituhugmyndin var mjög ofarlega í hugum manna. Fiskiþingið hugsaði sjer bæði vatnsleiðslu og sjóleiðslu. En reynslan hefir kent oss eyjaskeggjum, að mesta áherslu beri að leggja á það, að altaf sje nægur sjóforði til fiskþvotta. Hugmyndin er sú, að mikill sjógeymir verði steyptur þar, sem vel næst til hreins sjávar. Hann á að rúma 2000 tunnur, sem yrði eins dags forði. Í hann yrði síðan dælt hreinum sjó og frá honum lægju æðar inn í hvert fiskhús. Bærinn hugsar sjer að hafa þetta fyrirtæki sjerstakt í bæjarrekstrinum, líkt og til dæmis rafstöð. Eiga notendur að greiða sjóskatt, þannig að fyrirtækið beri sig sjálft. En til þess að koma því á fót, verður bærinn að fá lán. Það eru því tilmæli bæjarstjórnarinnar, að Alþingi samþykki lán til þessa nauðsynjafyrirtækis, sem stendur beint í sambandi við framleiðslu Vestmannaeyinga. Um vexti og afborganir er stilt svo í hóf, að jeg vænti, að hv. dm. hafi þar ekkert við að athuga. Þá vil jeg, fyrir hönd sjútvn., segja nokkur orð um tillögu, sem nefndin flytur á sama þskj., XXI. lið, um styrk til Árna Friðrikssonar. Forseti Fiskifjelagsins kom á fund í sjútvn. og mæltist til þess, að nefndin kæmi fram með þessa till., og gaf henni nauðsynlegar upplýsingar. - Hjer er um að ræða mann, sem hefir nú í 4½ ár stundað nám við Kaupmannahafnarháskóla í dýrafræði og lagt sjerstaklega stund á fiskifræði. Hann hefir notið styrks úr ríkissjóði, 100 kr. danskra á mánuði. Þess utan hefir hann fengið nokkurn styrk frá háskólanum, sem hann nemur við. Auk þess hefir hann verið dálítið styrktur af Dansk-islandsk Forbunds-Fond. Þessa styrks frá íslenska ríkinu nýtur hann nú ekki lengur. Og nú er svo komið, að hann treystist ekki til þess að ljúka því námi, sem hann hefir stundað í 4½ ár undanfarið, nema hann fái þennan 1200 kr. styrk á ári áfram. Það er rjett að taka það fram, að eftir að hann misti af styrknum frá íslenska ríkinu, hefir prófessor Joh. Smith styrkt hann með því að leyfa honum að vinna að rannsóknum sínum á Carlsbergs Laboratorium. Það hefir hann gert af því þessi danski vísindamaður hefir sjerstaklega gott álit á þessum unga námsmanni. Nefndin kynti sjer, eftir viðtal við forseta Fiskifjelagsins, álit Bjarna Sæmundssonar fiskifræðings. Tók hann það skýrt fram, að hann væri meðmæltur því, að þessi ungi maður væri styrktur í því skyni, að hann gæti tekið upp hans starf, er sín misti við og hann þreyttist og drægi sig í hlje. Það stendur sem sje alveg sjerstaklega á um þennan mann, er hjer um ræðir. Hann var sjómaður í upphafi og stundaði sjó hin fyrstu námsár sín. Auk þess hefir hann öll skilyrði til þess að verða ágætur vísindamaður á sviði fiskifræðinnar. Hann hefir sýnt sig vera efnilegan mann og líklegan til þess að verða eftirmaður eða samstarfsmaður Bjarna Sæmundssonar. Hann á nú kost á að taka þátt í fiskirannsóknum hjá Dönum í leiðangri, sem þeir ætla að gera út til Austurlanda. Ef hann hverfur að því ráði, má eins búast við, að hann sje tapaður Íslandi sem starfsmaður í þessari grein, að minsta kosti fyrst um sinn. En það má ekki svo til ganga; við verðum að tryggja okkur starfskrafta þessa vísindamannsefnis þegar að námi loknu. Því hefir Fiskiþingið veitt 2500 kr. á ári 1929–1930 til fiskirannsókna. Og það kom greinilega í ljós í umræðum um þessa fjárveiting, að þeir höfðu þennan mann sjerstaklega í huga. Það er einsætt, að þennan efnilega námsmann beri að styrkja áfram af hálfu ríkisins þann stutta tíma, sem hann á eftir til þess að ljúka námi og geta starfað hjá þjóð sinni. Við eigum ekki völ á öðrum manni, er hafi eins góð skilyrði til þess að taka við af Bjarna Sæmundssyni; það er enginn eins vel hæfur til þess og einmitt þessi ungi maður. Það er rjett að taka það fram, að Bjarni hefir sjálfur látið það álit uppi og sagði um leið um annan mann, Pálma Hannesson, að hann hefði eftir sínum ráðum beint sjer meira að vatnarannsóknum, en þennan mann, sem nú er sótt um styrk fyrir, hefði hann haft í huga til þess að fást við fiskirannsóknir á hafinu. Fiskirannsóknum fleygir fram hjá öllum nágrannaþjóðunum, og Íslendingar geta tæplega gert minna en það, að hafa að minsta kosti einn frambærilegan mann til þess að vinna þann hluta þessa merkilega starfs, sem hlýtur að falla í þeirra skaut. Við höfum hingað til notið mikils góðs af fiskirannsóknum Dana hjer við land. En þess verður að sjálfsögðu af okkur krafist, að við leggjum nokkuð af mörkum eða starfskröftum sjálfir; það ætti okkur að vera því ljúfara, sem þjóðin á alla sína tilveru undir fiskiveiðunum. Þeim mun hægara ætti það að vera að leggja fram sinn skerf á þessu sviði, sem gera má ráð fyrir, að við höfum ráð á nokkrum skipum, sem bregða megi fyrir sig til slíkra hluta, sem sje varðskipin. Ríkisstjórnin hefir notað þau til að taka þátt í fiskirannsóknum. Jeg gat þess áðan, að erindi þetta var sent til hv.fjvn. og hefði farið framhjá henni án þess hún tæki það á sína arma. Jeg vona, að það hafi hvorki orðið óviljandi nje af því, að hún áliti það svo þýðingarlítið, að því væri ekki gaumur gefandi, heldur hafi hún búist við, að sjútvn. tæki það að sjer, eins og nú er raun á orðin. Jeg vona fyrir hönd sjútvn., að þessari einu brtt. hennar við fjárlögin verði sómi sýndur, ekki okkar vegna, sem sæti eigum í nefndinn, heldur vegna landsins, sem á að njóta starfskrafta þessa ágæta fiskifræðings í framtíðinni.

Sigurður Eggerz Jeg hefi ekki að þessu sinni komið fram með margar till. til útgjalda, því að mjer hefir virst fjárhagurinn svo, að ekki væri rjett að ýta mikið undir aukin útgjöld. Jeg ætla þess vegna að vona, að þær fáu brtt., sem jeg ber fram, mæti sem bestum undirtektum. Brtt. 435,XXXIV flyt jeg ásamt hv.þm.N.-Ísf. (JAJ). Þessi till. fer í þá átt að auka allverulega styrkinn til Staðarfellsskólans. Það virðist vera nokkurnveginn samhljóða álit manna, að eitthvað af því besta, sem hægt sje að gera fyrir sveitirnar, sje það að koma þar upp slíkum húsmæðraskólum. Nú hefir tekist svo vel til á Staðarfelli, að þangað hefir valist forstöðukona, Sigurborg Kristjánsdóttir, sem hefir sýnt sjerstaklega mikinn dugnað í forstöðu skólans þann stutta tíma, sem hún hefir haft hana á hendi. Og aðsókn að skólanum hefir reynst svo mikil, að engin tök hafa verið á að veita móttöku eins mörgum nemendum og sótt hafa um skólavist. Nú sem stendur er ekki hægt að taka við fleiri en 14 nemendum. En sú krafa er gerð samkv. reglugerð skólans, að við hann starfi 2 kenslukonur auk forstöðukonu, og verður skólinn því tiltölulega dýr í rekstri. Það kemur niður á nemendum. Hver námsmær verður að borga í skólagjald 70 kr. á mánuði. Það er of há upphæð. Bændur, sem vilja senda dætur sínar í skóla, hafa ekki ráð á því að kosta svo miklu til, enda er mjer kunnugt um, að í mínu kjördæmi, sem hefir þó sjerstök skilyrði til þess að geta notfært sjer skólann umfram önnurhjeruð, þykir þetta of hátt gjald. Þess vegna er farið fram á þennan aukna styrk til skólans. Meiningin er sú, að hægt verði að veita fleiri námsmeyjum skólavist og láta þær borga minna með sjer. Till. fer fram á 5000 kr. rekstrarstyrk, eða 1000 kr. í viðbót við það, sem er, og auk þess er gert ráð fyrir alt að 1000 kr. með námsmeyjum, 65 kr. fyrir hverja. Er það í samræmi við Blönduósskólann, er auk þessa nýtur 14 þús. kr. styrks úr ríkissjóði. Þegar þess er gætt, sjá allir, hve kröfum þeim, er í þessari till. okkar felast, er í hóf stilt. Þá er enn til húsabóta beðið um 2500 kr. Sá styrkur er ætlast til, að gangi til þess að koma upp útihúsum, þar sem kaupafólk og vinnufólk geti búið. Við það mundu 4–5 námsmeyjar í viðbót geta sótt skólann. Hinn merki heiðursmaður Magnús Friðriksson, sem gaf landinu eignarjörð sína, Staðarfell, setti það sem skilyrði með gjöfinni, að þar kæmist skóli á stofn. Það var og er hans áhugamál, að sá skóli megi verða sem fullkomnastur. Jörðin Staðarfell er hlunnindajörð. Það hefir tekist svo vel til, að bróðir forstöðukonu skólans hefir tekið að sjer að standa þar fyrir búi. Hann hefir reynst afbragðs duglegur bústjóri, sýnt mikinn áhuga fyrir ræktun jarðarinnar og hafið framkvæmdir í þá átt, enda er hann orðlagður dugnaðarmaður. Þannig er ekki aðeins skólinn sjálfur, heldur og jörðin, sem er eign ríkissjéðs, í svo góðum höndum sem frekast verður kosið, svo að búast má við, að verðgildi þessarar eignar aukist stórkostlega á skömmum tíma. Til þess að þeir starfskraftar, sem þar eru að verki, geti notið sín, vona jeg, að háttv. Alþingi sjái sóma sinn í að skera ekki við neglur sjer styrk til þessa skóla. Veit jeg, að mikill áhugi var fyrir skóla á Staðarfelli áður en upp komst, og vona jeg, að sá áhugi hafi ekki dofnað við það, hve vel tókst valið á forstöðukonu skólans, hve vel byrjunin hefir tekist í hennar höndum og ennfremur það, að svo mikilvirkur maður skyldi ráðast til bústjóra á skólabúinu. Því ætla jeg að treysta því, að hv. deild verði við þessum kröfum, sem svo mjög er í hóf stilt, svo að brtt. okkar hv.þm. N-Ísf. verði samþykt. Afleiðingin af því mundi verða sú, að, lægri skólagjöld yrðu krafin af nemendum, og veit jeg það, að hv. deild leggur ekki svo litla áherslu á það. Önnur brtt. mín er á sama þskj. XLIII. Hún fer fram á, að Stefáni frá Hvítadal sje veittur 2000 kr. skáldastyrkur. Jeg geri ráð fyrir, að spurt verði, hvort sjerstakar ástæður sjeu fyrir hendi til þess að veita þennan styrk eða aðra slíka styrki yfirleitt, er svo oft hafa hlotið hið óvirðulega nafn - bitlingar. Spurningin er þá þessi: Er sá maður, sem hjer um ræðir, slíkt skáld, að ástæða sje til þess að styrkja hann þess vegna? Ef hann væri það ekki, þá væri það ekki verjandi að koma með slíka till. En til þess að sýna, að maðurinn er skáld, vil jeg minna á nokkur þau skáldrit, sem hann hefir til þessa gefið út. Þau eru Söngvar förumannsins, Óður einyrkjans og nú síðast Helsingjar. Hver þessara bóka um sig er nóg skilríki til þess að slá því föstu, að hjer er skáld á ferð. Seinasta bókin hans hjet Helsingjar. Og þegar hún kom út, skeði það merkilega, að blöðin okkar, sem mjer er óhætt að segja, að eru ekki altaf sammála um alt, voru öll á einu máli um það, að þessi bók væri skáldverk. Jeg man ekki betur en allir ritdómar í öllum blöðum færu í sömu átt. Og sannleikurinn var líka sá, að það var ómögulegt annað en viðurkenna bókina. Það var ómögulegt annað en slá því föstu, að höfundurinn væri ekki aðeins skáld, heldur stórskáld. Jeg vildi jeg mætti lesa upp nokkur kvæði úr þessari bók, en jeg má það ekki, því að ekki er vert að tefja fundinn meira en þörf gerist. Jeg get samt ekki stilt mig um að lesa seinustu vísuna úr kvæðinu „Þjer skáld“. Það er langt frá því, að það sje það besta, sem í þessari bók stendur. En það er út af ummælum, sem jeg kem að síðar. Þetta erindi hljóðar svo: Í frama lifðuð þjer fæstir og fjelluð móðir úr seti. Þjer ættuð að rísa og sjá yður sjálfa í sóldýrð á Hofmannafleti. - Þjer eruð dýrlingar dagsins, nú dá yður menn og víf. - Með andlátsfregninni orðstírinn hófst - með útfararsálminum jarðneskt líf. Þessar tvær síðustu ljóðlínur „með andlátsfregninni orðstírinn hófst - með útfararsálminum jarðneskt líf“ það eru línur, sem ætti að veita eftirtekt, því að þegar jeg lít yfir okkar sögu, þá dylst mjer ekki, hve oft líf okkar ágætismanna hefir eiginlega ekki byrjað fyr en eftir dauðann. Allir þekkja æfi Bólu-Hjálmars. Hver voru laun hans í lifanda lífi? Sultur og seyra. Eða Jónas Hallgrímsson. Hvernig var líf hans hjer? Nú er hann frægur. Nú skilja menn, hver hann var. Ef Jónas Hallgrímsson væri nú uppi og talað væri um að veita honum skáldastyrk, mundu allar hendur vera á lofti til þess að greiða atkv. með slíkri styrkveiting. Það munu koma þeir tímar, að það fje, sem fer til hugsjónamanna þjóðfjelagsins, skálda, listamanna o. s. frv., verður ekki lengur nefnt hinu lítilsvirðandi nafni: bitlingar. Það verður talið þarfasta fjeð, sem veitt er í fjárlögum. Það eru svo margir, sem því ver og miður tala til hins lægsta í þjóðareðlinu, að ekki veitir af, þótt eitthvað sje gert fyrir þá, sem geta göfgað hugsunarhátt heillar þjóðar. Það eru skáldin og listamennirnir, sem hafa það háleita hlutverk að vekja hið besta og göfugasta í fari þjóðarinnar. Þótt einn slíkur maður sje settur á 2000 kr. styrk, þá er það smáræði og smánarupphæð. Það hefir ætíð verið svo, þrátt fyrir alt bitlingatal, þá eigum við sem þjóð mest upp að unna skáldum og listamönnum. Það eru þeir, sem halda uppi heiðri þjóðarinnar út á við, svo að heimurinn veit, að hjer á hjara veraldar býr sjerstök þjóð með sína sjerstöku menning og sína sjerkennilegu list. Það er sá djúpi sannleikur, sem við neyðumst til að viðurkenna. Jeg held jeg þurfi ekki að halda uppi orðstír Stefáns frá Hvítadal hjer í þessari háttv. deild. Jeg held við vitum allir, að hann er skáld, mikið skáld. Um það þarf engan að sannfæra. Heyrir hann þá til þeirra skálda, sem ekki er ástæða til að styrkja? Því fer mjög fjarri. Jeg get ekki komist hjá að segja það, að Stefán frá Hvítadal er mjög fátækur maður. Þótt hann sje kendur við Hvítadal - en Hvítidalur er sem kunnugt er höfuðból -, þá á hann þar ekki heima. Hann býr í litlu koti í Svínadal við sára fátækt. Það fer ekki framhjá þeim, er þangað kemur, að fátæktin ræður þar húsum. Jeg heimsótti Stefán eitt sinn og sá það með mínum eigin augum. Meðal annars kom jeg inn í litla kompu, er hann situr í, þá er hann sinnir ritstörfum eða annari andlegri iðju. Mjer var það ljóst, að fátæktin rjeði einnig í þessari litlu kompu. En það var annað, sem mjög vakti undrun mína og aðdáun. Þrátt fyrir það, hve fátæklegt þar var um að litast, duldist ekki, að þar var listamannssmekkurinn ráðandi. Þó að jeg hefði ekki vitað, að þar bjó skáld, þá hefði verið ómögulegt annað en sjá, að hjer bjó hinn sanni listamaður, með hinn næma smekk, sem hafði gripið inn í hvert smáatriði, jafnvel það, hvernig stólunum var raðað á gólfinu og hvernig myndirnar hjengu á veggjunum. En það er ekki nóg með það, að hann sje fátækur og verði að búa við sömu kjör og ýmsir stórir listamenn á undan honum, en hann á einnig að sjá fyrir mikilli fjölskyldu, og það sem verst er, heilsa hans er ekki góð. Það er því ástæða til að samþykkja þessar litlu 2000 kr. Jeg er viss um, að hverjum einasta þm. er óhætt að greiða óhræddur atkv. með því. Enginn einasti maður hjer á landi, sem ann skáldskap og list, mun sjá eftir þessari litlu upphæð nje átelja þingmenn fyrir að veita hana. Tímarnir breytast, en gamla sagan helst, að listamennirnir verða að berjast við sult og fátækt, einkum þeir, sem mest gagn gera. Jeg vona nú, að hv.þm. mótmæli þessari gömlu sögu fyrir sitt leyti með því að greiða atkvæði með þessum litla styrk. Að jeg tók ekki til hærri upphæð, stafar sennilega af því, að jeg er sjálfur svo bundinn af þröngsýninni, er viðurkenna á andans menn, að jeg kemst ekki lengra fram úr samtíðinni en þetta. Eitt verð jeg að segja að lokum, að jeg veit, að jeg baka mjer reiði skáldsins frá Hvítadal með því að skýra hjer frá öllum hinum miklu erfiðleikum hans. Hann barmar sjer ekki sjálfur og má ekki heyra talað um fátækt sína. En jeg hefi skoðað það skyldu mína að láta Alþingi vita um þetta, svo að það í nútíðinni gæti bætt fyrir syndir sínar úr fortíðinni. Vona jeg, að hv. deild viðurkenni í einu hljóði, hvað þetta er sanngjarnt mál, með því að samþykkja þennan litla styrk. Þá á jeg hjer eina till. á sama þskj. LXVII. lið, til Jóns Klemenssonar í Hundadal í viðurkenningarskyni 300 kr. Þessi maður er orðinn háaldraður og heilsulítill, fjekk slag síðastl. ár, en hann hefir gegnt ýmsum opinberum störfum með sóma, þar á meðal verið sáttanefndarmaður í 40 ár. Það ætti sannarlega vel við að veita þessum manni viðurkenningu, þótt lítil sje. Þá vil jeg ennfremur gera grein fyrir atkv. mínu um till. frá hv. 1. þm. Skagf. (MG) um að veita Jóhannesi L. L. Jóhannssyni 6300 kr. til þess að safna til ísl. orðabókar. Jeg ætla að greiða atkv. með þessari till. Það er nú stundum talað um, að menn geri þetta eða hitt af „pólitískum ástæðum“. Ef jeg gerði það í þessu tilfelli, þá ætti jeg að greiða atkv. móti þessari till., því pólitískt sjeð hefir Jóhannes gert mjer alt til bölvunar, og jeg vildi gjarnan skamma hann, ef það ætti við hjer í hv. deild. En mjer finst illa með hann farið af stjórnarinnar hálfu. Jeg skal ekki dæma um vísindamensku hans. Ber ekki skynbragð á slíkt, en síst ætti hann nú að vera ver til starfans fallinn en þegar hann var í fyrstu tekinn til hans. En það er rangt, að þessi maður var tekinn frá embætti og settur í þetta starf, og það að ráði þingsins og þeirrar stjórnar, er veitti þetta. Nú er Jóhannes orðinn sjötugur og ekki að búast við, að hann geti tekið við prestsstarfi aftur nje byrjað nýtt starf. Mjer finst því kaldranalegt að setja hann þannig út á kaldan klaka og get ekki greitt atkv. með því. Það verður að taka tillit til vilja undanfarinna þinga, og því kemur ekki til mála að varpa þannig sjötugum manni út á þann kalda klaka, sem stj. hefir búið honum með hinum smáu eftirlaunum, er honum eru ætluð í stjfrv. Þetta er þá greinargerð fyrir mínu atkv. í þessu máli.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Það verða nú ekki margar till.háttv.þm., sem jeg minnist sjerstaklega á. Mjer finst, að um margar þeirra megi segja hið fornkveðna: „Sumt var gaman, sumt var þarft, - en sumt vjer ekki um tölum“. Jeg álít, að í raun og veru megi vorkenna hv.þm. þetta sem hverja aðra þraut eða böl, sem þeir máske óhjákvæmilega verða að bera, að koma fram með allar þessar till., sem þeir sjálfsagt vildu fegnir vera lausir við, sumar hverjar. Það er nú sjálfsagt margt, sem veldur því, að þeir verða að bera þessar tillögur fram, t. d. vinátta eða kunnugleiki við þá menn, er eiga að njóta góðs af till., utanaðkomandi áhrif og þá sjálfsagt í sumum tilfellum sannfæring um það, að till. eigi rjett á sjer. Eins og jeg gat um áður, skal jeg þó ekki tala um margar brtt. nú, enda fer endanlega afgreiðslan ekki fram nú. Mun enn gefast tækifæri til að taka til máls um þær, þar sem Ed. á eftir að fara með þetta mál. Að svo mæltu skal jeg snúa máli mínu til háttv.þm. Dal. (SE). Mjer skildist hann vera mjög hneykslaður af þeirri óhæfumeðferð, er hann taldi Jóhannes L. L. Jóhannsson hafa orðið fyrir frá stjórnarinnar hálfu, er hún samdi fjárlagafrv. sitt. Jeg veit, að þessi hv.þm. hlýtur að hafa mjög stórt og viðkvæmt hjarta, eftir þessa lýsingu hans á meðferðinni á Jóhannesi, og beindi hann sínum þungu ásökunum til mín. En jeg veit ekki, hvort hann hefir gert sjer grein fyrir því, er hann var að segja, þegar hann talaði um, að verið væri að bera þennan mann út á kaldan klaka. Jeg held, að þetta sje öfugmæli hjá háttv.þm. Mjer finst rjettara að bera þetta saman við eftirlaun annara starfsmanna ríkisins, sem int hafa af hendi langa og dygga þjónustu. Það hefði hv.þm. átt að gera, áður en hann fór að koma með þessar háfleygu hugleiðingar sínar um órjett þann, er hann taldi hjer sýndan. Þegar þetta er borið saman við kjör þau, er ýmsir aðrir sjötugir menn verða við að búa, sem eins og þessi maður eru orðnir lítt færir til starfa og verða annaðhvort að sjá um sig sjálfir eða fá lítinn eftirlaunastyrk sjer til lífsframfæris, þá er ekki hægt að segja, að illa sje farið með þennan mann. Jeg hygg, að hv.þm. hafi ekki athugað það, að auk þess, sem þessi maður fær sín embættiseftirlaun sem aðrir, þá ber stjórnin fram till. um það, að hann fái aukaeftirlaun, 1000 kr. með dýrtíðaruppbót. Þegar hv.þm. athugar þetta, þá hygg jeg, að hann sjái það, að við erum ekki eins mikil illmenni og hann hjelt. Um till.hv. 1. þm. Skagf. (MG) vil jeg segja það, að jeg skil ekki í, að það komi til nokkurra mála, að hún verði samþykt. Um till. frá hv. 2. þm. Reykv. (HjV) má segja það, að hún er sanni nær, en þó hygg jeg, að till. stj. sje eðlilegust og rjettust afgreiðsla á þessu máli. Jeg mun þá ekki tala frekar um þetta, en leggja það undir úrskurð deildarinnar. Jeg skal þá, að gefnu tilefni frá hv.þm. Borgf. (PO), minnast á till. um, að Árnesingum verði gefið eftir lán, sem þeir fengu til að endurbyggja þjóðveginn austur. Þetta sýnist hafa hneykslað ýmsa hv.þm. En jeg hygg, að líkt sje ástatt um þetta og það, sem jeg ræddi áðan við hv.þm. Dal., að það sje af því, að þeir hafi ekki gert sjer málið ljóst. En þegar það er athugað, að Árnessýsla hefir lagt meira fje fram en nokkur önnur sýsla til að byggja þá vegi, sem annars er venjulegt og eðlilegt, að ríkið byggi eitt. Jeg get tekið það fram sem mína skoðun, að þegar viðhaldi veganna var velt af ríkissjóði yfir á sýslurnar, þá var það smásálarleg viðleitni til þess að ljetta á ríkissjóði. Og þá óraði menn ekki fyrir þeim breytingum, sem síðan hafa orðið á þessu. Í Árnessýslu hefir verið lögð fram meira en fjórföld upphæð við það, sem þekst hefir í öðrum sýslum og sem þó hafa borið sig illa undan þessu. Þótt Rangárvallasýsla, Mýrasýsla, Borgarfjarðarsýsla og Gullbringu- og Kjósarsýsla sjeu allar teknar og framlag þeirra lagt saman, þá hafa þær þó ekki til samans lagt eins mikið fje fram til viðhalds akbrauta eins og Árnessýsla ein hefir gert. Jeg álít því, að stjórnin hafi gert rjett í því að bera þetta fram og bæta þar með úr því misrjetti að nokkru, er orðið hefir. Jeg geri því ráð fyrir því að leggja til, að sú till., að gefa aðeins eftir helming þessarar upphæðar, verði feld. En máske má nú álíta, að það sje óvenjulegt og naumast samboðið minni stöðu að leggja slíkt til. En þá er þó stór munur, að hjer er um þjóðvegi að ræða og það er ríkissjóður, sem á að borga kostnaðinn við byggingu þeirra. Og jeg álít því, að stjórnin hafi borið hjer fram algerlega rjett mál og er reiðubúinn að verja það hvar sem er og hvenær sem er. Um till., er fer fram á eftirgjöf til Rangæinga, er það að segja, að hún hefir að nokkru leyti við sömu rök að styðjast. En þó tel jeg minni ástæðu til að veita þessa eftirgjöf. Í fyrsta lagi er um miklu minni fjárframlög frá þessari sýslu að ræða. Og í öðru lagi er miklu minni áhugi fyrir þessu innan sýslunnar. Jeg held helst, að þm. þessa kjördæmis hafi tekið það upp hjá sjálfum sjer að fara fram á þessa eftirgjöf. Jeg álít því, að þetta mál eigi þá fyrst rjett á sjer að vera athugað hjer, þegar það hefir fengið undirbúning hjá sýslunefnd Rangárvallasýslu. En hana tel jeg hinn eina og rjetta aðilja í þessu máli. En jeg viðurkenni það þó, að jeg hygg, að þessi krafa eigi nokkurn rjett á sjer, þótt jeg hinsvegar vilji ekki taka afstöðu til þess, fyr en það er hæfilega undirbúið. Jeg vil þá snúa mjer að þeim brtt., sem eru bæði margar og nema talsverðri upphæð, er fara fram á að veita lán úr viðlagasjóði og um ábyrgð ríkissjóðs vegna ýmsra fyrirtækja. Jeg verð að játa það, að þessar till. eiga mikinn rjett á sjer og að það er fullkomin nauðsyn að verða við þeim öllum. En þó verður að taka það til athugunar, að það þýðir ekki að hrúga í fjárlögin heimildum fyrir lánum svo hundruðum þúsunda skiftir, ef svo ekki er hægt að veita þau af þeirri ástæðu, að fje er ekki fyrir hendi. Það getur meira að segja verið hreinn ógreiði að gefa slíkar vonir og getur skaðað nauðsynleg fyriræki, þegar ekki er hægt að verða við þessum fjárbeiðnum. Þetta ber ekki að skilja svo, að jeg sje að leggja á móti þessum lánsheimildum, en jeg vildi einungis benda á ástandið eins og það er og jafnframt, að leita verður nýrra úrræða, ef hægt á að vera að verða við þessum lánbeiðnum, og er þá þingsins að gera ráðstafanir til þess að hægt sje að veita þetta. Í fjárlagafrv. eins og það er eftir 2. umr. er gert ráð fyrir því að veita 152 þús. kr. lán úr viðlagasjóði. Er það sem næst þeirri upphæð; sem sjóðurinn hefir yfir að ráða árlega til útlána. Í brtt. þeim, er hjer liggja fyrir, er farið fram á 220 þús. kr. lán til viðbótar, eða fram yfir það fje, sem hægt er að veita. Ennfremur er till. á ferðinni um að veita 200 þús. kr. lán til frystihúsa. Er það nauðsynjamál og ilt að verða að neita um lán til þessara fyrirtækja, þegar búið er að leggja í þann mikla kostnað að byggja kæliskip. Það má næstum segja, að skylda beri til að sjá svo um, að þetta komi að fullum notum. - Þá eru ennfremur umsóknir um lán til að stofna tvö mjólkurbú. Jeg skal ekki fullyrða um upphæðina, en sennilega er hún ekki minni en 200–300 þús. kr. Eru þá fram komnar till. um alt að miljón króna lán úr viðlagasjóði. En eins og jeg gat um áður, þá hefir hann yfir 150 þús. eða mest 200 þús. að ráða, - Hvernig er þá hægt að ráða fram úr þessu? Jú, ein leið er fær, en um það, hvort hv.þm. vilja fara hana, fullyrði jeg ekki. En hún er sú, að aðrir sjóðir, sem til eru og kynnu að geta lánað þetta fje sjer að meinalausu, væru látnir gera það. Þeir sjóðir, sem líklegastir væru til að geta gert þetta, eru bjargráðasjóðurinn og landhelgisjóðurinn. Það er ekki óhugsandi, að þeir gætu veitt slík lán til bráðabirgða. Jeg bendi á þetta af því að jeg tel fyrirtæki þessi svo þörf, að þau megi ekki stranda á getuleysi viðlagasjóðs. Þá eru hjer till. um ábyrgð fyrir lánum. Mjer sýnist, að þingið eigi einna hægast með að verða við þeim beiðnum til styrktar fyrirtækjum, sem ekki verða framkvæmd á annan hátt en þann að fá þessa ábyrgð, einkum þar sem þessi fyrirtæki virðast vera nauðsynleg og þola enga bið. Meðal þessara umsókna er ein frá Siglufirði, ábyrgð fyrir 250 þús. kr. til nauðsynlegra hafnarbóta. Kunnugir vita það vel, að það er ekki vansalaust, að þær umbætur hafa ekki verið gerðar fyrir löngu. En nú munu þær verða gerðar á næsta sumri, ef Alþingi bregst vel við þessari málaleitun, sem jeg tel í raun og veru sjálfsagt, því að hjer er ekki um annað að ræða en endurveitingu. Að minsta kosti liggja fyrir í lögum og fjárl. ýms vilyrði til Siglufjarðar um styrk, lán og jafnvel ábyrgð fyrir lánum, og sje jeg því ekki, að um þetta þurfi að tala. Jeg sje ekki annað en að það sje alveg sjálfsagður hlutur, að ríkið taki á sig þá ábyrgð, sem hjer er um að ræða. Þá skal jeg næst minnast á ábyrgðina fyrir „Samvinnufjelag Ísfirðinga“, og hefir áður verið svo ítarleg grein gerð fyrir því máli hjer í deildinni, að jeg þarf litlu við að bæta. Jeg álít þetta eitthvert hið merkilegasta fyrirtæki, sem stofnað hefir verið til hjer á landi, og ef þingið bregður nú ekki vel við, þá tel jeg, að það þekki ekki sinn vitjunartíma. Eins og kunnugt er, hafa þeir atburðir gerst þar vestra á síðustu tímum, að furðu gegnir, að fólkið skuli hafa haft þrautseigju til að haldast þar við, þar sem kipt var burtu atvinnufyrirtækjunum fyrirvaralaust, svo að búast mátti við landauðn. En fólkið hefir átt eitthvað eftir af hinni fornu víkingslund. Það hefir haft viðleitni til að berjast við örðugleikana og yfirstíga þá. Jeg álít, að þessi fjelagsskapur sje svo mikilsverður, að þinginu beri skylda til að styðja hann, og jeg efast ekki um, að hann muni bera góðan árangur, ekki einungis fyrir hlutaðeigendur, sern fá þarna atvinnu og ánægju af að starfa í fjelagsskap, heldur líka til mikilla hagsbóta fyrir ríkissjóðinn, svo að hann uppskeri margfalt við það, sem hann sáir. Jeg tel það líka útlátalítið að verða við þessari ábyrgðarbeiðni, þar sem óhætt er að segja, að full trygging komi á móti. Jeg finn svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Jeg gríp aðeins á þeim atriðum, sem jeg tel mestu máli skifta. Ef jeg ætlaði að eltast við hverja smátill., þá yrði það of langt mál. Hv. þm. Borgf. (PO) kom fram með fyrirspurn til mín um, hvernig stæði á því, að upphæð sú, sem farið væri fram á að Arnessýslu yrði gefin eftir, væri alt önnur en sú raunverulega. Sá munur, sem hjer er um að ræða, stafar auðvitað af því, að það er ekki farið fram á eftirgjöf á öðru en því, sem lánað var. Það, sem fram yfir er, eru vextir af þessu láni, sem þegar var sýnt, að ekki var með sanngirni hægt að endurkrefja. Um vextina getur auðvitað ekki verið að ræða sem skuld, úr því að talið er sanngjarnt að gefa eftir höfuðstólinn. Þá eru vextirnir þar með fallnir. Hv. 1. þm. Skagf. hafði beint fyrirspurn til stjórnarinnar í gær. Jeg var þá ekki viðstaddur, en mjer er sagt, að hún hafi verið á þá leið, hvort stj. hefði gert sjer það ljóst, ef úr því yrði, að lán yrðu gefin eftir, hvor ætti að bera hallann, viðlagasjóður eða ríkissjóður. Það er nú raunar svo, með því að viðlagasjóður er ekki annað en ein deild af ríkissjóðnum, að þetta skiftir ekki miklu máli. En jeg hygg, að í sjálfu sjer geti ekki verið mikill skoðanamunur um það, að ef á annað borð er talið rjett að gefa þessi lán eftir, þá sje það augljóst, að ríkissjóður eigi að bera tapið, ef tap skyldi kalla. Eðlilegast virðist mjer að framkvæma þetta á þann hátt, að innborguð væri í viðlagasjóð árlega jafnhá upphæð og vextir og afborganir mundu hafa numið, ef lánin hefðu staðið áfram. Þannig fær viðlagasjóður sitt uppborið smátt og smátt á sama hátt og annars hefði orðið á jafnmörgum árum og lánin áttu að standa. Vitanlega mætti taka þessa upphæð í fjárl. árlega, en hjer er í rauninni um svo lítið að ræða, að ekki virðist skifta miklu, hvort forminu er fylgt út í æsar eða þetta er framkvæmt á eðlilegan hátt, því að þetta er auðvitað ekki annað en að taka úr öðrum vasanum og láta í hinn. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta að sinni. Aðalefni þessa máls átti að vera það, að mæla með ábyrgðarheimildunum fyrir Siglufjörð, Samvinnufjelag Ísfirðinga og Búðahrepp. Þó var það ekki síður tilætlun mín að reyna að gera það ljóst fyrir deildinni, hvernig víkur við með viðlagasjóðslánin. Þörfin á þessum lánum verður því brýnni, sem menn finna betur og betur, hversu mjög mikið er ógert hjá okkur á öllum sviðum og þörfin á framkvæmdum er nauðsynleg, ekki síst til atvinnubóta, og það litla fje, sem sjóðurinn hefir yfir að ráða, er ekki nema eins og dropi í hafinu í samanburði við það, sem með þarf til að fullnægja þörfinni. Það virðist því næstum óhjákvæmilegt að taka ákvörðun um, að taka megi úr öðrum sjóðum til þessa. Jeg álít nefnilega, að ekki sje fram komin ein einasta lánbeiðni, sem ekki sje þess verð, að henni væri sint, ef unt væri.

Haraldur Guðmundsson Það er að þessu sinni aðeins ein till., sem jeg ber sjerstaklega fyrir brjósti, og er hún undir XCIII. lið á þskj. 435, um að heimila ríkisstjórninni að ganga í ábyrgð fyrir lánum handa fjelagsmönnum í Samvinnufjelagi Ísfirðinga. Nú hefir hæstv.atvmrh. flutt brtt. við till. mína, á þskj. 460, og er aðalbreytingin sú, að í stað þess, að mín till. gerði ráð fyrir, að ríkissjóður og bæjarsjóður Ísafjarðar bæru sameiginlega ábyrgð á þessum lánum, vill hann, að bæjarsjóður beri ábyrgð á allri upphæðinni gagnvart ríkissjóði. Jeg hefði nú auðvitað heldur kosið, að mín till. hefði fengið að standa óbreytt eins og jeg flutti hana, en jeg mun þó ekki gera það að kappsmáli. Auk þess er gert ráð fyrir því í till.hæstv.atvmrh., að ríkisstjórnin hafi íhlutunarrjett um val á forstöðumanni fjelagsins og öðrum endurskoðanda. Við þetta hefi jeg ekkert að athuga. Jeg hefi átt kost á að tala um tillögurnar við fjvn., og mun meiri hl. hennar hallast að till.hæstv. ráðh. Jeg tek því aftur mína till. og fellst á brtt.hæstv.atvmrh., en til viðbótar vil jeg segja það, að ef heimildin á að koma að fullu gagni, þarf stj. að hafa heimild til að ganga í ábyrgðina þegar á þessu ári. Enda ætla jeg, að jeg fari rjett með, að það sje einnig tilætlun meiri hl. fjvn. Jeg veit nú ekki, hvort jeg á að láta skamt eða langt mál fylgja þessari tillögu. Það væri í rauninni full ástæða til að segja ekki allfá orð um þetta mál, en hv.þm. gerast nú, ef til vill, botnsárir og leiðir á ræðuhöldum, og skal jeg því hlífa þeim við mjög langri ræðu, en get þó ekki komist hjá að skýra nokkuð tildrög þessa máls. Ástæðurnar til þess, að tillagan er fram komin, eru aðallega tvær. Hin fyrri, en ekki sú stærri, er þörf bæjarfjelagsins og hin síðari, sem er aðalástæðan, er þörfin á að gera breytingar til bóta á fyrirkomulagi sjávarútvegsins, einkum bátaútvegsins. Jeg skal nú fyrst víkja að fyrra atriðinu, þörf bæjarfjelagsins. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að á Ísafirði er líf og afkoma alls þorra manna mest undir sjónum komin. Landrými og ræktunarskilyrði eru mjög lítil. Það hefir verið svo frá öndverðu, að Ísfirðingar hafa lifað mest á sjó og sjávarafla. Árið 1904 eða 1905 kom fyrsti mótorbáturinn til Ísafjarðar. Síðan hafa orðið stórfeldar breytingar. Vjelbátunum fór stöðugt fjölgandi; jafnframt, einkum síðasta áratuginn, hafa þeir farið sístækkandi, og um leið og þeir hafa orðið stærri og dýrari, hefir eigendunum fækkað og loks komust þeir á mjög fáar hendur. Á síðari árum hafa aðallega gengið frá Ísafirði vjelskip, dálítið mismunandi stór, en flest um 30 smálestir. Bátarnir hafa stækkað svo mjög vegna þess, að raun sýndi um nokkurra ára bil, að þeir gáfu af sjer meiri arð, meðfram eða aðallega vegna þess, að þeir gátu farið víðar en smábátarnir, t. d. sótt afla hingað suður, þegar aflaleysi eða óveður var heima fyrir. Þessu fór fram til ársins 1926. Þá var svo komið, að allir stóru bátarnir á Ísafirði voru komnir á hendur 4 fjelaga. Í ársbyrjun 1927 gerðust svo þau tíðindi, að Íslandsbanki stöðvaði alla þá báta, sem hann til þessa hafði hjálpað um veltufje. Ef jeg man rjett, voru það 10 skip, sem þá voru stöðvuð - í byrjun vertíðar, - og var það vitanlega ómetanlegt tjón fyrir alla aðilja. Jeg skal nú ekki fara mörgum orðum um þessa stöðvun, en mörgum mun hafa þótt þetta nokkuð óvenjulegar aðgerðir. Skal jeg ekki um það hafa þyngri orð nú en að kalla þetta mjög svo harkalegar aðfarir við þá mörgu menn, sem atvinnu höfðu á skipunum. Vertíðin í fyrra reyndist einhver hin aflasælasta, sem komið hefir um langt skeið, og verður naumast með tölum talið það tjón, sem bankinn gerði sjer með þessu, og enn síður þó tjónið, sem bæjarbúum, einkum sjómönnunum, var með þessu gert. Jeg hefi átt tal um þetta við einn af bankastjórum Íslandsbanka, sem nú á sæti í þessari hv. deild, og hefir hann tjáð mjer, að meining bankans hafi upphaflega verið sú ein, að taka skipin af þáverandi eigendum, en hinsvegar alls ekki að stöðva þau, heldur að sjá um, að þau yrðu gerð út. Þessi fyrirætlun hefði svo strandað á því, að sjómenn hefðu ekki viljað ganga að þeim kjörum, sem í boði voru. Mjer er hinsvegar sagt frá Ísafirði, að þetta sje ekki rjett hermt. Og eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, verð jeg að telja það rjett, að aldrei hafi verið um kaupið deilt vestra; að minsta kosti hefir útgerðin ekki stöðvast af þeim ástæðum. Það, hvort hætt hefir verið við að gera bátana út að undirlagi bankastjóranna hjer, sem mjer þykir ólíklegt, eða útibússtjórans á Ísafirði, skal látið ósagt. Ef um kaupdeilu hefði verið að ræða, hefði hún áreiðanlega ekki farið framhjá sjómannafjelaginu á Ísafirði. En því er ekki kunnugt um, að slíkt hafi átt sjer stað, og ekki heldur neinum sjómanni, sem jeg hefi átt tal við um þetta. Jeg verð því að álíta, að eitthvað annað en ósamkomulag um kaupgjald milli bankans og sjómanna hafi valdið því, að bankinn hætti við að gera skipin út og kaus heldur að láta þau standa ónotuð besta veiðitíma ársins. Jeg treysti mjer ekki að ámæla bankanum fyrir það, þótt hann hætti að lána eigendum bátanna fje. En jeg tel hann mjög ámælisverðan fyrir að stöðva útgerðina og banna þar með sjómönnum og verkafólki allar bjargir. Þegar sjeð var, að ráðin var stöðvun útgerðarinnar vestra, sneri bæjarstjórnin sjer til fyrv. ríkisstjórnar og stjórnar Landsbankans, ritaði þeim ítarlega um, hvað af þessu hlyti að leiða fyrir bæjarfjelagið, og benti á, hvernig best væri að leysa þessi vandræði. Voru þær tillögur í höfuðatriðum svipaðar því, sem ráð er fyrir gert í samþyktum Samvinnufjelags Ísfirðinga. Mjer er ekki kunnugt um, að bæjarstjórnin hafi fengið nokkurt svar við brjefi þessu. Nema ef það má teljast svarið, að Landsbankinn fór að dæmi Íslandsbanka. Hvert skipið eftir annað hefir verið selt eða flutt burt úr bænum. Má segja, að útibúin bæði hafi gengið nokkurnveginn jafnvel fram í því að koma skipunum burtu. Árangurinn af þessu samstarfi útibúanna er sá, að af öllum þeim skipum, sem áður gengu frá Ísafirði, gengu þaðan nú í haust 6, segi og skrifa 6 vjelbátar stórir. Samtals var lagt upp af fiski á Ísafirði árið 1927 7600 skippund; það er alt, sem fólkið á að hafa atvinnu af, verkamenn og sjómenn, sjer til framfæris. Auk þessara 6 vjelbáta hafa gengið nokkrir smábátar, en mest af afla þeirra hefir verið selt í bæinn, tiltölulega lítið saltað. Nokkuð mun þessum bátum hafa fjölgað síðasta ár, en þó ekki svo, að miklu muni. Tvö botnvörpuskip hafa auk þess lagt upp nokkuð af afla sínum á Ísafirði. Annað þeirra er að vísu ekki skrásett þar, heldur á Flateyri, en Ísfirðingar munu þó eiga mestan hluta þeirra beggja. Samtals munu þau hafa lagt upp um 3500 skippund af þeim 7600 skpd., sem lögð voru á land á Ísafirði. Um 1000 skpd. voru seld óverkuð, svo að ekki komu til verkunar í bænum nema 6000 skpd. Jeg vil leyfa mjer að þakka hæstv. fjmrh. (MK) fyrir hinar góðu undirtektir og svör, sem hann hefir veitt þessu máli, og jeg vil undirstrika það, sem hann sagði, að það er furða, að fólkið skuli ekki vera flúið burtu. - Jeg hefi lauslega tekið saman, hve mörg skip hafa verið seld burtu úr plássinu, og telst svo til, að þau muni vera um 12, en að bankarnir muni ennþá eiga óráðstafað 3–4 skipum vestra. Þannig er þá í stuttu máli útgerðarmálunum komið þar vestra. Til viðbótar vil jeg geta þess, að jeg hefi ekki orðið var við, að bankarnir eða útibú þeirra á Ísafirði hafi gert neitt til að gera bæjarmönnum auðveldara en utanhjeraðsmönnum að kaupa skipin. Þó munu um 5 skip hafa verið seld innanbæjar. Fleiri gátu bæjarmenn ekki eignast; kröfur bankanna um útborganir og aukatryggingar voru flestum sjómanna algerlega um megn að uppfylla. Það kann nú að vera, að hv.þdm. finnist þessar taps- og fátæktarsögur einkennileg meðmæli með till., en jeg tel sjálfsagt að skýra frá ástandinu og tildrögum þess, að svo er komið sem komið er. Mjer þykir þá einnig hlýða að benda jafnframt á helstu ástæðurnar til þess, að útgerðin hefir gengið svo erfiðlega hin síðari ár og að á henni hefir tapast svo mikið fje. Er þá fyrst að minnast á síldartöpin, sem útgerðarmenn vestra urðu fyrir 1919–1920, sem sennilega munu hafa numið talsvert hátt á 2. miljón. Skuldir þær, sem útgerðarmenn þá komust í vegna þess að síldarsalan brást, voru þyngri baggi en svo, að vonlegt væri, að þeir gætu undir risið, þegar afurðaverð jafnframt fór lækkandi. Mjer er ekki fullkunnugt um, hversu miklu töp bankanna á útgerðinni vestra hafa numið alls, en jeg hygg, að þau hafi ekki einu sinni numið þeirri upphæð allri, er útgerðarmenn töpuðu á síldinni 1919–1920, að viðbættum vöxtum. Sje þetta rjett, ættu bátarnir að hafa borið sig síðan, þrátt fyrir ýmsa ágalla á rekstrinum, sem hægt er að laga. Því auk síldartapanna eru margar ástæður, sem liggja alveg í augum uppi og sem eiga mjög drjúgan þátt í töpunum. Vil jeg aðeins leyfa mjer að benda á nokkrar þeirra. Nú er því svo háttað, að skip og vjelar eru oft af mjög mismunandi gerð. Það hefir þann ókost í för með sjer, að þegar vjelstjórar ganga á milli skipa, kunna þeir að fara með eina vjel, en ekki með aðra, og má því búast við, að afleiðingin verði oft sú, að vjelarnar skemmist að meira eða minna leyti fyrir vankunnáttu vjelstjóranna. Í öðru lagi þarf að liggja með dýra varahluti með hverri vjel. Ella er ekki nema um tvent að velja, þegar vjelarnar bila, annaðhvort að fá varahlutina smíðaða hjer, sem er margfalt dýrara, eða bíða meðan þeir eru pantaðir, og getur það orðið enn dýrara, ef skipin þurfa að leggjast í höfn á meðan og verða af veiðum. Jeg hefi til fróðleiks tekið upp á blað kostnaðarreikning yfir útgerð tveggja báta um þriggja ára bil, 1924 til 1926. Þar sjest, að viðgerðir þessara tveggja báta, aðallega vjelanna, hafa komist upp í 11–12 þús. kr. á ári, en það mun svara til 7–9% af brúttó afla þeirra. Þó fóru engar stórviðgerðir eða endurnýjanir vjela fram þessi ár. Þá er annar kostnaðarliður, sem er ótrúlega hár, og það eru veiðarfæratöpin. Þau hafa numið 17–18 þús. kr., og hafa meira að segja komist upp í 20 þús. kr. á ári. Til þessa liggja tvær ástæður. Hin fyrri er sú, að hlutur manna og skipstjóra er reiknaður af brúttó afla skipanna, og hin síðari, að skipstjóri og hásetar eiga ekkert í útgerðinni og bíða því ekkert tjón af því, þótt veiðarfæri tapist. Fyrir því er oft djarft sótt og lagt í tvísýnu, því að tapið lendir á útgerðinni, ef illa fer, en hagnaðurinn hjá skipshöfninni, ef vel aflast. Þá eru tryggingar báta afardýrar. Þau ár, sem vjelbátaútgerð hefir verið rekin fyrir vestan, hefir vjelbátafjelag Ísfirðinga t. d. safnað sjer 100 þús. kr. í sjóð. Það hefir þó aðeins annast tryggingarnar að hálfu leyti, því að samábyrgðin hefir verið í bakábyrgð og tekið helming iðgjaldanna. Hún hefir því safnað sömu upphæð í sjóð. Alls hefir þannig safnast í ofgoldnum iðgjöldum skipanna um 200 þús. kr. þessi ár. Þá hafa íshúsin verið helstu gróðafyrirtækin vestra, en það þýðir, að bátarnir hafa ofborgað beituna. T. d. hafa hlutabrjef í Íshúsfjelagi Ísfirðinga margfaldast í verði einmitt þau ár, sem útgerðin hefir tapað. Loks er eitt atriði, og það er framkvæmdastjórn þessara báta. Hún er í flestum tilfellum alt of dýr og oft óhæfilega mannfrek, samanborið við reksturinn. Jeg held, að ef gætt er að öllum þessum ástæðum og þær rjettilega metnar, þá þurfi enginn að undrast, þótt útkoman hafi orðið slík á útgerðinni vestra. Það mun heldur ekki einsdæmi, þótt bankarnir hafi tapað á útgerð Ísfirðinga, heldur mun líkt í ýmsum öðrum hjeruðum landsins að meira eða minna leyti, enda er talið, að bankarnir hafi tapað um 20 milj. kr. af útlánum á síðari árum. Það er því trúa mín, að ef útgerð Ísfirðinga á að teljast dauðadæmd vegna þess að bankarnir hafa tapað á henni, hljóti sami dómur að falla um útgerð annarsstaðar líka, því að víða eru töpin stórfeld, ekki síður en á Ísafirði. Reyndar mætti þá og dauðadæma fleiri atvinnuvegi en útgerð, því að hún er ekki ein um töpin; - hvað er um verslunina? Nú munu menn spyrja: Hvað hafa Ísfirðingar gert? Það stendur þó þeim næst að hefjast handa. - Jeg get svarað því, að Ísfirðingar hafa ekki legið á liði sínu. Sex af þeim bátum, er bankarnir seldu, voru keyptir af Ísfirðingum, skipstjórum, skipverjum og mönnum í landi. Fleiri gátu ekki náð í skip, vegna þess, að þá skorti fje eða tryggingar til kaupanna. Nú fyrir áramótin var stofnað Samvinnufjelag Ísfirðinga. Var það gert í tvennum tilgangi. Í fyrsta lagi til þess að hjálpa mönnum til þess að eignast skip, og í öðru lagi til þess að annast sameiginlegan rekstur skipanna og sjá um, að hann verðí sem hagfeldastur og ódýrastur. Í fjelaginu eru þegar 150 meðlimir, skipstjórar, aðrir sjómenn og verkafólk. Fjelagið hefir fengið loforð fyrir um 70 þús. kr. framlögum til skipakaupanna. Jeg vil benda á það, að ekki var auðvelt að safna fje vestra, þar eð lítið hefir verið um atvinnu undanfarið og Ísfirðingar því eru illa stæðir. Þar að auki hafði svo að segja alt sparifje almennings á Ísafirði og í verstöðvunum verið tekið fyrir tveim árum, þegar safnað var hlutafje, 500 til 600 þús. kr., þeirra tveggja togarafjelaga, er jeg hefi áður um getið, svo að ekki var um auðugan garð að gresja um fjárframlög. Þetta fjelag hefir viljað láta það á sjást í upphafi, að það vildi láta sjer fyrri víti að varnaði verða og læra af reynslu liðinna ára í útgerðarmálum. Jeg hefi áður bent á þá kostnaðarliði, sem valdið hafa því, hve erfiðlega útgerðin hefir gengið fyrir vestan. Í reglum fjelagsins er reynt að stuðla að því, að þessir liðir verði ekki eins kostnaðarfrekir og verið hefir. Ætlast er til, að hver bátur sje sameign skipstjóra, skipverja og manna í landi, og hefir því áhöfnin beinan hag af því, að vel gangi. Með öðrum orðum, skipverjar hafa þarna sinna eigin hagsmuna að gæta. Þetta leiðir til þess meðal annars, að betur er gætt veiðarfæra, farið sparlegar með olíu og betur gætt vjelar og skips. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því, að öll skipin verði keypt ný og sjeu þau öll af sömu gerð og með samskonar vjelum, þannig að varahluti einnar vjelar megi nota til allra hinna. Má þá gera ráð fyrir því, ef keypt eru 8 skip, að nóg sje að kaupa varahluti til tveggja vjela, því að tæplega bíla fleiri í senn. Þetta hefir einnig þann kost, að vjelamenn þekkja allar vjelarnar jafnvel og kunna með þær að fara. Eins og jeg skýrði frá áðan, hafa vjelaviðgerðir verið stór liður í kostnaði útgerðarinnar, en með þessu fyrirkomulagi má mikið draga úr þeim kostnaðarlið. Þá er gert ráð fyrir því, að bátarnir afli sjer sjálfir beitu og fái hana frysta í einu lagi. Má eflaust spara töluvert með því, og eins mun hægt að fá betri kjör um tryggingar bátanna, ef þeir eru trygðir allir í einu. Með því að hafa eina framkvæmdastjórn verður hún bæði betri og ódýrari. Bryggjur, hús, verkunarpláss og áhöld nota meðlimir allir í fjelagi og hafa samvinnu um innkaup og verkun aflans og sölu. Í lögum fjelagsins er svo fyrir mælt, að hvert bátsfjelag standi í svipaðri afstöðu til Samvinnufjelagsins og bóndi með bú sitt og jörð til Samvinnufjelaga bænda. Sameiginlega ábyrgðin nær ekki til skipakaupanna nje rekstrar þeirra, heldur aðeins til þeirra skulda, sem stofnað er til vegna sameiginlegra innkaupa á nauðsynjum, verkunar aflans og verslunarinnar með hann. Auk þess má geta þess, að venja hefir verið að miða útkomu á hag bátanna undanfarið við saltfisksverð aflans. Ef fiskurinn er þurkaður og seldur fullverkaður í þess stað, rennur sá hagnaður, sem af því kann að verða, í vasa fjelagsmanna sjálfra. Hjer er byrjað á alveg nýju skipulagi, því, að allir, sem að þessu vinna, sjeu hvorttveggja í senn, atvinnurekendur og verkamenn. Þeir hafa því allir beinlínis eigin hagsmuna að gæta; ef útgerðin tapar, er það þeirra tap, ef hún græðir, er það þeirra gróði. Í þessu felst aðalmunurinn frá því, sem áður var. Þá voru fyrirtækin einstakra manna eign og mennirnir, sem við útgerðina unnu á sjó og landi, fengu kaup sitt án tillits til hags útgerðarinnar. Með lögum fjelagsins taka menn á sig tiltölulega strangar kvaðir um tillög til sjóða fjelagsins. Af kaupi verkamanna og sjómanna skal leggja 1% í varasjóð og 3% í stofnsjóð. Af verði þess fiskjar, sem seldur er, rennur 1% í varasjóð og 2% í stofnsjóð. Í meðalári - miðað við 8 skip - má því gera ráð fyrir, að muni safnast 20 þús. kr. í sjóði fjelagsins. Ef svo færi, að þurri fiskurinn seldist hærra verði en gert er ráð fyrir, þegar saltfiskurinn er gerður upp til bátanna, renna 30% af þeim hagnaði til sjóða fjelagsins. Á þennan hátt eru sjóðnum trygðar talsverðar tekjur, enda þótt hagnaður útgerðarinnar sje ekki nema í meðal]agi, og því meiri, sem hagnaður er meiri. Ennfremur er svo ákveðið í lögum fjelagsins, að það, sem kann að verða umfram saltfisksverð við sölu á fullverkuðum fiski, skuli skiftast þannig, að 20% renni til verkamanna, 20% til sjómanna, en 60% til útgerðarinnar, þar af 30% til sjóða fjelagsins, sem áður er um getið.

Við hvað miðast saltfisksverðið?

. Saltfisksverð miðast við gangverð á staðnum, eða sje það mismunandi, þá er gangverð ákveðið af stjórn fjelagsins. Með þessu er það tilgangur fjelagsmanna að tryggja það, að þótt illa ári í bili, þurfi útgerðin ekki að hætta, og má þá grípa til sjóðanna þar til horfur batna að nýju. Fjelagið hefir farið fram á það, að ríkið ábyrgðist 400 þús. kr. fyrir fjelagsmenn, til viðbótar þeim 100 þús. kr., sem gert er ráð fyrir, að safnast myndu heima. Fyrir það fje var ráðgert að kaupa 10 skip, 40 smál. að stærð, en eftir þeim tilboðum, sem fengist hafa, má gera ráð fyrir, að þau kosti 50 þús. ísl. kr. hvert. Ef till. verður samþ., sem hjer liggur fyrir, verður ekki hægt að kaupa nema 8 skip af þeirri stærð og gerð, sem ráðgert var. Annars er ekki ákveðið að fullu ennþá, af hvaða stærð skipin verða. Getur komið til mála, að skipin verði smærri, og þá um leið fleiri, og eins er ekki útilokað, ef kaup bjóðast á skipum innanlands, að því verði tekið, þótt þá um leið falli einn höfuðkostur þessa fyrirkomulags úr sögunni, sá, að hafa öll skip og vjelar af sömu gerð. Bæjarstjórn Ísafjarðar, svo og allur almenningur kaupstaðarins er fyrirtæki þessu mjög velviljaður og óskar einskis frekar en að fá færi á því að greiða götu þess. Jeg hefi heyrt á ýmsum hv.þm., að þeir álíti, að þetta sje mikið nýmæli og að þeir óttist, að með því sje skapað það fordæmi, ef samþ. verður, að fleiri muni á eftir koma og muni þá reynast erfitt að synja slíkum beiðnum. En þessi ráðstöfun er ekkert nýmæli. Alþingi hefir oft gert svipaðar ráðstafanir sem hjer er farið fram á að gerð verði, og aðrar ráðstafanir enn viðurhlutameiri. Jeg vil leyfa mjer að benda á það, að á hverju ári eru í fjárl. veitt hundruð þúsunda styrkur til verklegra framkvæmda. Nú í fjárlögunum er veittur 260 þús. kr. styrkur til jarðabótaframkvæmda. Það er ekki lán, ekki ábyrgð, heldur beinlínis gefið fje. Fje er lagt til ræktunarsjóðs, til byggingar- og landnámssjóðs; rætt er um stofnun nýbýla o. fl. o. fl. Það er bæði rjett og sjálfsagt að styrkja menn til jarðræktar og húsabygginga í sveitum, en mjer finst skjóta allskökku við, ef á sama tíma og veitt eru hundruð þúsunda til þess að brjóta og nema nýtt land og byggja ný býli, þá sjeu á öðrum stöðum hús og mannvirki látin standa ónotuð og falla í rústir, vegna þess að íbúum þess staðar er ekki gert fært að afla sjer skipa, svo að þeir geti sjeð fyrir sjer sjálfir og notað þau hús og mannvirki, sem til eru. Jeg hygg, ef máli þessu er ekki gaumur gefinn, þá geti svo farið, að helmingur bæjarbúa á Ísafirði verði til neyddur að flytja burt þaðan, og það myndi kosta margfalt meira í beinum fjárframlögum að hjálpa þeim til að finna nýjan dvalarstað en upphæð sú, sem hjer er farið fram á, að ríkið ábyrgist. En það þarf ekki að seilast fram í tímann; engra spásagna er þörf. Alþingi hefir áður sagt skoðun sína á þessum efnum, og gerir það raunar árlega. Nægir í því efni að minna á samþyktir Alþingis 1921. Á því þingi voru gerðar tvær samþyktir, sem jeg með leyfi hæstv. forseta vil lesa upp. Hin fyrri er þessi: „Stjórninni er heimilt að ábyrgjast alt að 200000 kr. lán fyrir klæðaverksmiðjuna Álafoss“. - Þess skal getið, að árið áður hafði þessi sama. verksmiðja fengið sömu upphæð að láni úr iðnaðarsjóði. Hjer er lofað 200 þús. kr. ábyrgð til atvinnufyrirtækis í viðbót við 100 þús. kr. lán, sem áður var búið að veita. Hin síðari er þannig : „Ennfremur er stjórninni heimilt að taka, fyrir hönd ríkissjóðs, ábyrgð á skuldum, er eigendur íslenskra botnvörpuskipa hafa komist í á Englandi vegna skipakaupanna, alt að 200 þús. kr. fyrir hvert skip, er stjórnin telur fært að taka ábyrgð á, og með þeim skilmálum og gegn þeim tryggingum, er hún tekur gildar“. Hjer er svo að segja gefin ábyrgð „in blanco“, alt að 200 þús. kr. fyrir hvert skip og fyrir svo marga, sem kunna að fara fram á það við stjórnina. Fyrir því þingi lágu beiðnir frá þessum fjelögum um ríkissjóðsábyrgð: Njörður .............. 1 skip, Haukur .............. 2 - Stefnir ............... 1 - Atlanta .............. 1 - Ísland ............... 2 - Ari fróði .. 1 - Draupnir ............. 1 - Kári ................. 2 - Samtals 8 fjelög með 11 skip. Síðar bættist Hilmir við með 1 skip. Skuldir þessara átta fjelaga námu samtals um 3½ milj. kr., eða að Hilmi meðtöldum um 4 milj. kr. Hafi þessi heimild verið notuð, hefir stjórnin gengið í ábyrgð fyrir 12 skip og samtals 2 milj. og 400 þús. kr. Þessi ábyrgð var veitt fyrirtækjum einstakra manna. Hjer er ekki farið fram á ábyrgð Reykjavíkurbæjar, sem hafði þó mikilla hagsmuna að gæta, að halda við atvinnu í bænum, ekki heimtaður 1. veðrjettur, ekki íhlutun um forstjóraval eða endurskoðendur. Þessi heimild er samþ. Svo að segja með einhug allra þm., eða var að minsta kosti mjög vel tekið, enda hefi jeg aðeins getað fundið andmæli frá einum þm. Þá var atvmrh. Pjetur á Gautlöndum. Um mál þetta segir hann svo: „Þá lítur hún (stjórnin) svo á, að ekki sje forsvaranlegt af þinginu að gefa ekki stjórninni heimild til þess að gera tilraun til þess að greiða fram úr máli þessu“. - Þessi maður, sem af öllum var álitinn mjög gætinn, telur það ekki forsvaranlegt af þinginu að veita stjórninni ekki þessa heimild. - Jeg játa, að þarna var meira í húfi, ef 11–12 botnvörpungar hefðu orðið að hætta, heldur en það, sem hjer um ræðir, en upphæðin, sem ábyrgðin er tekin á, er líka 8 sinnum stærri. Hjer er að vísu einnig um fyrirtæki einstaklinga að ræða, en þetta er þó í raun og veru mál alls almennings vestra. Hjer er heimtuð ábyrgð Ísafjarðarkaupstaðar og stjórninni gefin heimild til þess að hafa sína trúnaðarmenn við fjelagið. Þá vil jeg og minna á Hafnarfjörð. Ef undanþágan til Hellyer hefði ekki verið veitt, hefði áreiðanlega verið samþ. að hjálpa Hafnfirðingum með lánum eða ábyrgð til þess að eignast skip. Þetta er því ekkert nýmæli. Mjer þætti satt að segja harla óeðlilegt, ef þessari beiðni væri neitað, enda veit jeg ekki, hvert hlutverk þingsins er, ef ekki það, að styðja atvinnuvegi landsins og þar með landsbúa alla. Jeg heyri á mönnum, að þeir óttist það fordæmi, sem með þessu yrði skapað, ef samþ. verður. En þar sem hjer er um tilraun að ræða til nýs skipulags á vjelbátaútveginum, þá áliti jeg það óverjandi af stjórn og þingi að sinna fleiri slíkum beiðnum, fyr en sjeð verður, hver árangur verður af þessari tilraun. Verði árangurinn góður, tel jeg sjálfsagt að styðja fleiri til hins sama; ef fyrirtækið mislánast, getur engum komið til hugar að halda áfram á þessari braut. Jeg neita því ekki, að nokkur áhætta geti fylgt ábyrgð þessari, því að auðvitað geta altaf óhöpp komið fyrir. En áhættan er ekki stórvægileg, síst þegar þess er gætt, að með þessu eru ríkissjóði trygðar ekki óverulegar nýjar tekjur, ef ný skip eru keypt. Mjer hefir talist svo til, að innflutnings- og útflutningsgjöld af afla og nauðsynjum 8 fiskiskipa um 40 smál. að stærð myndu nema samtals ekki minni upphæð en 24–28 þús. kr. á ári. Auk þess má gera ráð fyrir því, að tekjuauki ríkissjóðs á tollum og sköttum fólksins, sem fá myndi vinnu við skipin og afla þeirra, myndi nema allmörgum þúsundum. Geri jeg ráð fyrir, að óhætt sje að áætla tekjuauka ríkissjóðs alt að 32000 kr. alls á ári, eða sem svarar ábyrgðarupphæðinni á rúmum 10 árum. Jeg hefi til þessa mest talað um þetta mál frá því sjónarmiði, hver þörf sje á því, að fjelagið geti bætt úr því ástandi, sem útgerðarmálin þar vestra eru komin í. En eins og jeg sagði í upphafi ræðu minnar, þá er hjer jafnframt að tala um þýðingarmikla nýbreytni í útgerðarmálum. Í staðinn fyrir tiltölulega stóran rekstur í fárra manna höndum komi rekstur sjómannanna og verkamannanna sjálfra, þar sem þeir njóta arðsins sjálfir eftir afla og hirða sjálfir ávöxtinn af vinnu sinni. Reynslan hefir sýnt, að það er ekki hægt að reka smá útgerðarfyrirtæki út af fyrir sig; þau hafa ekki þrifist. Um land alt kvarta smáútgerðarmenn, og ekki að ástæðulausu. Marga þeirra skortir fje til að verka afla sinn og verða því að selja fiskinn blautan eða saltan. Þeir eru upp á náð kaupmannsins komnir; bankarnir eru flestum þeirra lokaðir. Dýr beita, sífeldar vjelaviðgerðir, dýr og óhentug veiðarfæri og lítið verð fyrir aflann. Alt hefir þetta þrengt kosti þeirra. Eigi smáskipaútgerð ekki að leggjast niður, þá verða menn að slá sjer saman í skipulagsbundinn fjelagsskap. Það er gert hjer. Hjer er reynt að sameina kosti stór- og smáútgerðar. Það er reynt að ná kostum stórútgerðar með því að kaupa mikið í einu og verka mikið í einu, en kostum smáútgerðar með því að láta menn vinna sjálfum sjer, þannig að aldrei geti verið um augnaþjónustu eina að ræða, sjómenn eða verkamenn, er sjeu áhuga- og hirðulausir um fyrirtækið, sem þeir vinna við, heldur að hver og einn hafi eiginn hagnað fyrir augum um leið og hann vinnur að hag fyrirtækisins. Og það er mín trú, að ef hægt verður að sneiða hjá stærstu agnúunum á smáútgerðinni, þá megi gera smábátaútveginn jafntryggan atvinnuveg og hvern annan í landinu. En fari svo, að alt verði látið velta áfram í sama skipulagsleysinu og verið hefir og að skipin dragist í færri og færri manna eigu, uns sjómenn allir og verkamenn verða keyptir þjónar, sem hægt er að svifta vinnunni hvenær sem er, þá segir mjer þungt hugur um framtíð bátaútvegsins. Fyrirkomulagið, sem þetta fjelag hefir tekið upp, er í rauninni alls ekki nýtt hjer, þótt það sje nýtt fyrir sjómennina. Fjelagið hefir tekið sjer til fyrirmyndar annan fjelagsskap hjer á landi, samvinnufjelagsskap bænda. Eins og áður er sagt, verður afstaða bátaeigenda hin sama til þessa fjelags og afstaða bænda til samvinnufjelaga þeirra. Það kynni nú að mega segja, að þótt vert væri kannske að gera tilraun í þessa átt til breytinga á smábátaútgerðinni, þá sje ekki ástæða til að gera hana á Ísafirði fremur en annarsstaðar. En mín skoðun er sú, að margra hluta vegna beri helst að gera hana á Ísafirði, og ber margt til þess. Fyrst er nú það, að Ísafjörður hefir um langan aldur verið einhver hin besta fiskistöð á landinu; höfn er þar ágæt, Ísfirðingar orðlagðir sjómenn og aflaklær, og ennfremur er það, að útgerðarmálin þar eru komin í slíkt kaldakol, að ekki er neitt frá neinum tekið, þó að slík fyrirkomulagsbreyting verði gerð þar á þessum atvinnuvegi. Og loks er það, að Ísfirðingar munu vera meðal þeirra manna, sem lengst eru komnir hjer á landi í skilningi á þýðingu samvinnunnar í öllum fjelagsmálum; bæjarmenn yfirleitt og bæjarstjórnin öll fylgja eindregið þessu máli. Loks er þess að gæta, að kaupstaðurinn hefir þá aðstöðu, að hann getur lánað fjelaginu þá bestu fiskverkunarstöð, sem til er á landinu; þar getur fjelagið trygt sjer þá ágætustu aðstöðu til verkunar á afla sínum. Jeg hefi nú sagt flest það, sem jeg vildi taka fram, en loks vildi jeg mega minna á það, að þriðja tekjuhæsta sýslufjelagið fyrir ríkissjóð utan Reykjavíkur mun Ísafjörður með sýslunum hafa verið um langt skeið, en til engra sýslufjelaga á landinu mun hafa runnið tiltölulega minni hluti af tekjum ríkissjóðs en þangað. Það er sama, til hvers er litið, hvort heldur til brúagerða, vegalagninga, síma eða skólamála. Til þess liggja fyrst og fremst tvær aðalástæður; í fyrsta lagi, að þingfulltrúarnir þaðan hafa oft ekki verið jafnkröfuharðir við ríkissjóð og fulltrúar annara hjeraða, og í öðru lagi það, að bæjarbúar hafa fyrst og fremst lagt áherslu á það að bjarga sjer sjálfir. Nú hafa Ísfirðingar verið sviftir möguleikunum til að bjarga sjer, til að neyta karlmensku sinnar og sækja gull í greipar Ægis. Skipin hafa verið af þeim tekin. Þeir biðjast ekki ölmusu, ekki styrks eða gjafa, ekki hallærisláns. Þeir biðja aðeins um, að þeim sje veitt tækifæri til að sjá fyrir sjer og sínum. Sjálfir vilja þeir leggja fram það, sem þeir geta, einstaklingar jafnt og bæjarfjelagið. Ef þeim er veitt þetta tækifæri, ef þeim er gert fært að afla sjer skipa, þá munu þeir enn sem fyr sýna, að þeir eru menn til að bjarga sjer. Og þá mun enn sem fyr drjúpa drjúgt í ríkissjóð fyrir þeirra tilverknað.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Eins og sjá má á nál. á þskj. 388, er landbn. sammála um að mæla með, að frv. þetta verði samþykt óbreytt eins og hv.Ed. gekk frá því. Hjer á landi vantar alla reynslu í þessu efni. Leiðir því af sjálfu sjer, að tvímælis kann að orka um ýms einstök atriði í byrjun. En nefndin hefir ekki getað fundið nein ákvæði í frv., sem sjálfsagt væri að breyta. Reynslan verður að skera úr því, hvernig þetta fyrirkomulag reynist. Það er auðvitað, að þegar þessi starfsemi er komin á laggirnar og reynsla er fengin, muni þykja sjálfsagt að breyta ýmsu. En nú í byrjun er ekkert í frv., sem sje þann veg vaxið, að fyrirfram verði sagt, að málum sje betur skipað á annan veg. - Landbn. er á einu máli um það, að búfjártryggingar sjeu hið mesta nauðsynjamál fyrir landbúnaðinn og sjálfsagt sje, að málið gangi fram. Öllum er ljóst, að afkoma landbúnaðarins og þeirra, sem stunda hann, er komin undir búfjenu og afurðum þess. Landbúnaðurinn er því altaf í hættu, meðan búfjeð er svo ótryggur stofn sem til þessa hefir verið. Við Íslendingar höfum þar mjög sorglega reynslu. Á undanförnum öldum, þegar hjer hefir orðið harðrjetti og hungur, hefir það nær altaf verið sakir þess, að búfjeð hefir fallið. Harðrjetti hefir varla þekst hjer af öðrum ástæðum. Vitanlega er svo enn, að aðalhættan er hin sama, fóðurskorturinn, þó að löggjöfin hafi á seinni árum gert nokkuð til að draga úr þeirri hættu, og eins heilbrigð skynsemi og þroski landsfólksins. Enn er það þó mikið alvörumál. Þetta frv. fjallar þó ekki um það efni, heldur tryggingu búfjárins gegn sjúkdómum og slysum. Það nær aðeins skamt, en nefndin er þess fullviss, að það er þó spor í rjetta átt. Þó frv. gangi ekki lengra en þetta, er auðsjeð, hvílíkt hagræði einkum hinum fátækari bændum er að geta trygt hina verðmætari gripi sína. Annað má og nefna. Þegar þetta mál nær þroska og tryggingarnar verða almennar, þá verður búfjeð veðhæft, sem það er ekki nú. - Búast má við, að framkvæmdir verði heldur litlar fyrst í stað, þótt lögin verði samþ. Enda er frv. aðeins hugsað sem heimildarlög um, að sveitirnar geti tekið upp búfjártryggingar, en engin skylda er lögð á um það. Má búast við, að fyrst í stað verði ekki margir, sem nota þessa heimild. En jafnvíst tel jeg hitt, að með tímanum verði æ fleiri og fleiri, sem taka upp tryggingarnar, og þær fái meiri og almennari þýðingu fyrir þjóðarheildina. Þá mun framtíðin og leiða í ljós, að tryggingarnar verða víðtækari. Að öðru leyti er ekki ástæða til að tala um málið alment. Vísa jeg um þau atriði til greinargerðar frv.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg þakka háttv. landbn. greiða og góða afgreiðslu þessa máls. Einkum er mjer ánægja, að nefndin er öll sammála um að leggja til, að frv. verði samþykt óbreytt. Vona jeg, að það geti nú hindrunarlaust orðið að lögum. Í þessu sambandi vil jeg og taka fram, að hvorki mjer nje öðrum hefir komið til hugar, að þessi löggjöf eigi að standa nema. stuttan tíma óbreytt. Það merka við þetta mál er, að það er fyrsta sporið, sem hjer er stigið í þessa átt til þess að láta reynsluna kenna sjer. Það gleður mig, ef Alþingi vill fallast á þetta frv. nú, því að þeim mun fyr sem fyrsta sporið er stigið, þeim mun fyr verður komist áleiðis.

Frsm. meiri hl. (Erlingur Friðjónsson) Jeg hefi ásamt 2. þm.N.-M. leyft mjer að bera fram brtt. við b-lið 2. gr. frv. þessa, sem er á dagskrá. Hún er í því fólgin, að liðurinn er gerður fyllri og inn í hann aukið, að mentamálaráðið leggi samþykki sitt á uppdrætti af kirkjum þjóðkirkjusafnaða, bæði nýbyggingum og breytingum, svo og hvar kirkja skuli standa. Ennfremur er farið fram á, að orðalagi verði breytt lítið eitt á sama lið, þannig að þetta „ef óskað er“ falli burt. Því það liggur í augum uppi, að ekki verða keyptar altaristöflur, nema hlutaðeigandi söfnuðir óski þess. Annars er ekki ástæða til þess að fjölyrða um þessa brtt. En jeg og hv. meðflutningsmaður minn lítum svo á, að það sje nauðsynlegt, að mentamálaráðið hafi hönd í bagga með uppdráttum af kirkjum, bæði ef bygðar eru nýjar kirkjur og ef kirkjum er breytt. Einnig er þess full þörf, að ráðið hafi íhlutunarrjett um það, hvar kirkjur eru settar. Jeg býst nú að vísu við, að um þetta geti verið skiftar skoðanir. En af því að mjer fanst eðlilegt og sjálfsagt, að þessum ákvæðum væri bætt í frv., þá leyfði jeg mjer að koma fram með þessa brtt., ásamt meðflutningsmanni mínum. Og meðan henni hefir ekki verið andmælt, sje jeg ekki ástæðu til þess að fara um hana fleiri orðum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. flutningsmönnum þessarar brtt. fyrir að hafa borið hana fram, því það er í mesta máta gleðilegt, ef haft yrði meira eftirlit með byggingu og útliti kirkna hjer eftir en hingað til. Gott dæmi þess, hversu mikil nauðsyn hefði verið að hafa eftirlit með því, hvar kirkjur væru reistar, er Hafnarfjarðarkirkja, einhver fegursta kirkja landsins, þetta meistaraverk Rögnvalds Ólafssonar. Forráðamenn hennar völdu henni stað þar, sem lægst var, niðri á mölinni. Ef þessi kirkja hefði verið reist í Noregi eða Svíþjóð, hefði henni verið valinn staður hærra uppi, þar sem hún hefði getað staðið til ævarandi prýði. Eins og jeg tók fram, er kirkjan sjálf fögur. En ókunnugir menn, sem koma til Hafnarfjarðar, finna sárt til þess að sjá hana þarna niðri í lægðinni. Viðvíkjandi fyrri lið till., um teikningar á kirkjum, er það að segja, að með því að hv.Nd. hefir gengið svo frá þessu máli, að í ráðinu eiga að vera 5 menn, mun mega ganga út frá því, að það eigi nægilega fjölbreyttum hæfileikum á að skipa til þess að geta haft góð áhrif í þá átt, að útlit kirkna verði fegurra og smekklegra en oft hefir átt sjer stað. Og það ætti að vita betur, hvað heppilegast er í þessum málum, heldur en menn, sem aldrei hafa átt kost á að kynnast slíku og fátt sjeð af fyrirmyndum.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Jeg sje ekki neina ástæðu til að halda langa ræðu um þetta mál. Meiri hl. landbn. getur ekki fallist á, að rjett sje að afgreiða þetta mál nú, því að svo stendur á, að samskonar mál lá fyrir síðasta þingi, og var þá gengið svo frá því, að því var vísað til milliþinganefndar þeirrar í landbúnaðarmálum, er þá var kosin. Var til þess ætlast, að hún tæki það til athugunar og kæmi svo fram með tillögur. En nú hefir nefndin ekki ennþá komist yfir að athuga þetta, og leggur því meiri hl. nefndarinnar til, að þetta verði látið bíða um stund, þar til milliþinganefndin hefir haft tækifæri til þess að taka það til athugunar. Þess vegna vill meiri hl. láta afgreiða þetta frv. með þeirri rökstuddri dagskrá, sem flutt er á þskj. 427.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Þegar jeg bar þetta frv. fram á þessu þingi, gekk jeg svo sem ekki gruflandi að því, að þeim andmælum mundi verða hreyft, sem nú þegar er raun á orðin, sem sje, að þessu máli hefði verið vísað til milliþinganefndar, en að hún hefði ekki enn skilað neinu áliti, og því ekki gerlegt að afgreiða þetta. En þó jeg byggist nú við þessum móttökum, þá þótti mjer samt rjett að bera það fram, og það var aðallega af þeim ástæðum, að menn, sem standa mjög framarlega í búnaðarmálum og af mjög mörgum taldir aðalfrömuðir hans, hvöttu mig eindregið til þess. Jeg þarf ekki að draga neinar dulur á, hverjir það voru, og get þar meðal annara nefnt Sigurð Sigurðsson búnaðarmálastj., sem einn af þeim, er fastast lagði að mjer með þetta. Auk þess er það oft svo, eftir nýjar kosningar, að ýms mál, er áður hafa átt erfitt uppdráttar, fá betri viðtökur en áður, vegna þess, að þá eru komnir nýir menn til sögunnar. Eins og öllum er kunnugt, er sú stefna mjög ríkjandi nú, að beina fólksstraumnum sem mest upp í sveitirnar aftur, eða að minsta kosti að fá fólkið til þess að vera þar kyrt, sem ennþá er ekki farið. Og í samræmi við þessa stefnu er þetta frv. flutt, því það á að stuðla að því, að fólki, sem vill flytja upp í sveit, verði gert það kleift með því að það geti átt kost á landi til ræktunar og þeim húsakynnum, sem geti talist viðunanleg, samanborið við þær íbúðir, er þetta fólk getur haft í kaupstöðum. Og mjer þykir vænt um að geta lagt fram, þessu frv. mínu til stuðnings, álit manns eins og Sigurðar búnaðarmálastj. En þar tekur hann það fram, að hann áliti grundvallarstefnu þessa frv. rjetta. Hann álítur, að hverfabyggingin í sveitum sje framtíðarskipulagið, og það, sem best muni stuðla að aukinni ræktun í sveitum landsins. Á þann hátt verði ræktunin auðveldari og betri aðstaða með byggingar. Auk þessa verður alt auðveldara, hvað skólafyrirkomulag snertir, því að öll aðstaða verður ólíkt þægilegri í þjettbygðum hverfum, heldur en þar sem strjálbýlt er. Auk Sigurðar hafa ýmsir mætir menn tjáð sig hlynta þessari uppástungu minni, og má þar t. d. tilnefna bankastjóra Landsbankans. Hafa þeir sumir hverjir talið þetta heppilegustu uppástunguna, sem fram hefir komið um þessi efni. Að vísu er búnaðarmálastj. ekki samþykkur mjer um öll atriði frv., svo sem að staðbinda nýbýlin í frv. o. fl., og get jeg að ýmsu leyti fallist á það. En mjer þótti rjett að sjá, hvernig frv. reiddi af við 2. umr., því jeg bjóst við, að því mundi ef til vill vísað aftur til milliþinganefndar í landbúnaðarmálum, vegna þess að hún hefði það til meðferðar, og því kem jeg ekki með brtt. að þessu sinni. En þess vil jeg þó geta, að þau ákvæði frv., að binda nýbýlin við ákveðna staði, eru ekki sett út í bláinn; t. d. í Ölfusinu eru stórar graslendur, sem auðvelt er að rækta, og þar eru ýmis ágæt skilyrði fyrir því, að koma upp nýbýlahverfi. Sama er að segja um lendur í Rangárvallasýslu, við Holtaveginn, að þar eru víða góð bæjarstæði. Að jeg legg ekki til, að þessi býli verði reist í sambandi við Flóaáveituna, stafar af því, að jeg lít svo á, að land það, er fjelli til ríkisins af áveitusvæðinu, ætti að láta þurrabúðarmenn á Stokkseyri og Eyrarbakka fá til afnota. Þeir eiga húsin niður frá og geta búið í þeim áfram, þótt þeir fái land til ræktunar. En í Flóanum eru engin verulega góð bæjarstæði, eins og á þeim svæðum, sem frv. tekur til, í Ölfusi og Holtum. Þessum mönnum, sem eru að gefast upp á sjósókninni í kauptúnunum austan fjalls, væri mjög mikill fengur í að fá lönd í Flóaáveitunni til afnota, án þess að þurfa að byggja ný býli. Hagur þeirra hefir þrengst mjög undanfarið. Verslunin er lögð burtu að mestu og flutt bæði til Reykjavíkur og að Ölfusárbrú. Útgerðin hefir brugðist, svo að þar er nú orðið miklu minna að gera fyrir þurrabúðafólk en undanfarna áratugi. Með þetta fyrir augum tilnefndi jeg ekki Flóann til þess að reisa þessi býli. Jeg hafði aðra skipun á afnotum ríkislendna þar í huga. En þetta er ekkert aðalatriði, og gæti jeg vel sætt mig við, að ekki væri staðbundið, hvar býlin skyldi reisa. Jeg þykist ekki þurfa að eyða fleiri orðum að þessu máli. Jeg býst við, að örlög frv. sje þegar ákveðin. En jeg vildi mega vænta þess, ef frv. verður vísað frá, að þá sjái hæstv. stjórn um, að landbúnaðarnefndin, sem starfar milli þinga, taki þetta mál upp til athugunar og geri sínar till. út af því áður en langt líður.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af síðustu orðum hv.þm. (JBald) vildi ég geta þess, af því að sá ráðherra, sem þetta mál að sjálfsögðu heyrir undir, hæstv. atvrh., er ekki hjer viðstaddur, að jeg er þess fullviss, að stjórnin muni verða við tilmælum hans, og stuðla að því, að milliþinganefndin í landbúnaðarmálum taki málið til meðferðar. Um leið vil jeg endurtaka það, sem jeg sagði í fyrra um sama efni, að þótt jeg búist við, að allmikið af till.háttv. 5. landsk. verði notað síðar, þá er jeg enn ekki sannfærður um, að það, sem hann fer fram á, sje heppilegasta leiðin, nú sem stendur. Þó að landbúnaðarfrömuðir, eins og t. d. Sig. Sigurðsson búnaðarmálastjóri, hafi komist að þeirri niðurstöðu, að heppilegt sje að rækta land í stórum spildum og byggja í hverfum, þá þykir mjer fullvíst, að slík byrjun sem þessi sje of dýr fyrir það fjármagn, sem landið hefir nú yfir að ráða. Í öðru lagi hefir þingið þegar stigið spor í þessa átt, með því að samþykkja frv. um byggingar- og landnámssjóð. Og þótt jeg búist við, að ýmsu þurfi að breyta og bæta við síðar, finst mjer ekki ástæða til þess að samþykkja tvenn lög um sama efni á sama þingi. Er rjettara að sjá fyrst til, hversu það gefst, sem fyrr er fram komið. Aðalmunurinn á þessum tveimur kerfum er sá, að það, sem þegar hefir verið samþykt, byggir á einstaklingsframtakinu að nokkru leyti. Þeir, sem hjálpað er, verða að leggja fram talsvert á móti, bæði vinnu og eignir. Og sú hjálp, sem þjóðfjelagið ætlar að veita einstaklingunum, getur komið til greina hvar sem er á landinu, þar sem menn hafa áhuga og ástæður til þess að koma sjer upp nýbýlum og vilja leggja krafta sína og vinnu fram til þess. Jeg býst við, að háttv. 5. landsk. vinni aðalsigra sína í þessu máli, þegar Flóaáveitan og Skeiðaáveitan eru komnar í gang. Þar mun reynast óhjákvæmilegt að koma upp hverfum. Samt verð jeg að segja það, að mjer finst um of mikla rausn að ræða í tillögum hans, og álit, að býlin megi ekki vera eins dýr og hann gerir ráð fyrir.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Það, sem hæstv.dómsmrh. sagði, byggist á erfiðleikum þeim, sem verið hafa hingað til á því, að halda uppi íslenskum landbúnaði. Yfirleitt hefir hann ekki borgað sig; því er ekki hægt að kosta miklu til hans. Þetta var inntakið í ræðu hv. ráðh. Í frv. mínu er sleginn nokkur varnagli við þessu. Jeg vona, að hæstv. ráðh. og aðrir athugi, að fjeð er lagt í býli, sem eiga að liggja við aðalsamgönguæð landsins. Þeir, sem búa við svo góðar samgöngur, geta borið uppi dýrari byggingar og aðrar framkvæmdir en þeir, sem ekki hafa tök á því að koma afurðum bús síns í verð. Þess vegna held jeg, að hæstv. ráðh. hafi vilst, er hann var að tala um of mikla rausn. Býlin eiga að byggjast við besta veg landsins, sem liggur til besta markaðs landsins, en hann er í Reykjavík, og búendur geta með auðveldum hætti sent vörur sínar þangað og fengið betra verð fyrir en bændur víðast hvar eiga við að búa. Það er því upplagt mál, að þeir eiga auðveldara með að greiða háa vexti af fje, sem lagt er í byggingu og ræktun, heldur en búandi á býli, er bygt væri uppi í afdal, sem er fjarri góðum samgöngum og ómögulegt að koma búsafurðum á markað. Þetta frv. er bygt á alt öðrum grundvelli heldur en frv. það um byggingar- og landnámssjóð, er hæstv. ráðh. vitnaði í, og er um það bil að verða að lögum, eða er þegar orðið. Sá er munur á stefnu þessa frv. og þess frv. hæstv.dómsmrh., er hann hefir borið fram bæði nú og undanfarið, að annað hugsar til að halda fólki í sveitunum, en hitt gengur lengra, því að það ætlast til, að reynt sje að flytja fólkið úr kaupstöðunum upp í sveitirnar aftur. Þess vegna sje jeg ekkert athugavert við að samþykkja þessi tvö frv. samtímis. Þann tilgang, sem mitt frv. felur í sjer, sem sje þann, að veita fólksstraumnum úr bæjum út í sveitirnar, verður ekki auðveldara að framkvæma seinna. Sú kynslóð, sem nú lifir í bæjunum, er uppalin í sveitum að talsvert miklu leyti. Það er því auðveldara nú að fá fólkið til þess að flytja aftur upp í sveitirnar, meðan enn eimir eftir af kunnáttu til sveitavinnu, heldur en eftir svo sem 10–20 ár, er sú kynslóð, er þá byggir kaupstaðina, er með öllu orðin afvön og ókunn sveitalífi og bústörfum. Það verður að vinda bráðan bug að, ef okkur er alvara, að vilja beina fólksstraumnum aftur til sveitanna. Jeg verð að þakka hæstv.dómsmrh. fyrir góðar undirtektir um að beina þessu máli til milliþinganefndar í landbúnaðarmálum, ef þetta frv. næði nú ekki fram að ganga. Þykir mjer það betra, að mega eiga von á, að sit nefnd taki það til meðferðar heldur en ekki, þótt jeg hinsvegar telji, að það sje nú þegar svo vel undirbúið, að vel megi frá því ganga og samþykkja á þessu þingi.

Jónas Kristjánsson Það má kanske virðast óþarfi að taka til máls um þetta frv., en jeg get samt ekki stilt mig um það, og þá fyrst og fremst til þess að geta þess, að jeg tel ófært að frv. þetta verði samþykt nú, vegna ónógs undirbúnings. Það er aðallega eitt, sem vantar, til þess að frv. þetta megi að haldi koma, og það eru nægilega góðar samgöngur. Meðan svo er ástatt sem nú í því efni hjer á landi, er þýðingarlaust að vera að tala um nýbýli í því formi, sem frv. þetta gerir.

Má jeg skjóta því fram í ræðu háttv.þm., að býlin eru hugsuð bygð við bestu samgöngur, sem við nú eigum völ á.

Já, jeg veit það. En það dugir ekki til. Búskapur á þeim mundi ekki bera sig, meðan samgöngur eru ekki betri en nú á sjer stað. Það er gott að fá góðar hugmyndir. Hitt er þó betra, að sjá, að þær sjeu framkvæmanlegar og nothæfar. Góðar hugmyndir eru gagnslausar, nema þær sje framkvæmanlegar og standi á traustum grundvelli. Frv. er óframkvæmanlegt, nema því aðeins, að samgöngur verði bættar frá því sem nú er, og það tel jeg óhugsandi, nema með því einu móti, að við fáum járnbraut austur yfir fjall. Fyr er ekki hugsandi til slíkra framkvæmda, er frv. þetta fjallar um, en komnar eru greiðar samgöngur alt árið um kring austur yfir fjall. Eins og kunnugt er, eru þær marga vetur erfiðar eða stöðvast algerlega langan tíma vetrar, sakir fannfergis. Það er ekki að miða við veturinn, sem er að líða, því að hann hefir verið óvenju snjóljettur. Eins og nú standa sakir, er þetta mál því með öllu ótímabært. Að flytja fólkið upp í sveitirnar, án þess að sjá því fyrir samgöngum, sem það getur ekki lifað án, finst mjer líkt og það, ef farið væri að veita ánum, sem flóa til ónýtis og ógreiða yfir bakka sína, upp í fjöllin aftur. Fólkið flýr þaðan, sem það getur ekki dregið fram lífið, og leitar til þeirra staða, þar sem það býst við bjargvænlegri afkomu. Viðvíkjandi því atriði, að íbúarnir á Stokkseyri og Eyrarbakka fái land til ræktunar á Flóaáveitusvæðinu, verð jeg að segja það, að mjer finst það dálítið vanhugsað, því að ef þeir eiga að búa áfram í húsum sínum niðri í kaupstöðunum, þyrfti nýbýlin að vera sem næst bústöðum þeirra og nær en hægt er að koma við, eftir því sem þar til hagar. Það er óhugsandi, að nýrækt verði stunduð af þeirri alvöru og krafti, sem til þarf, til þess að hún beri ávöxt, ef ekki er bygt á afmælda landinu sjálfu. Land það, sem ætlað er hverju nýbýli, virðist mjer alt of lítið, til þess að heil fjölskylda geti lifað af því, nema með ódýrum samgöngum, sem eiga sjer stað helst daglega, til þess að afurðasalan gangi greitt. 10 hektarar er ekki stórt land, bæði til ræktunar og beitar. Að minni hyggju getur engin fjölskylda lifað af því eingöngu. Jeg tel því, að þessu athuguðu rjett, það sem hin rökstudda dagskrá fer fram á, að fresta þessu máli og undirbúa það betur.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Háttv. 6. landsk. kvartar yfir því, að samgöngur sje hjer á landi svo erfiðar, að þetta nýbýlafrumvarp mitt sje óframkvæmanlegt. Var jeg þó raunar búinn að lýsa því, að þessi býli, sem jeg hefi hugsað mjer reist, eiga að standa þar sem völ er á betri samgöngum til góðra markaða en bændur alment eiga kost á. Háttv. þm. hafði ekki trú á, að veita fólksstraumnum úr bæjum til sveitanna, og tók til samlíkingu, sem er dálítið kynleg. Hann sagði, að það væri eins og að veita ánum aftur upp til fjallanna, sem þær væru komnar frá. Þessi samlíking finst mjer ekki heppileg. Jeg veit ekki til þess, að neinn hafi fyr en háttv. 6. landsk. látið sjer detta í hug, að æskilegt væri að veita ánum upp til fjalla. Jeg veit ekki svo sem í hvaða skyni það ætti að vera. En hitt telja allir æskilegt, og jeg held háttv.þm. líka, að veita fólksstraumnum aftur upp í sveitirnar. Hjer er því ólíku saman að jafna. Menn hafa látið sjer detta í hug, og það með nokkrum rjetti, að hægt mundi að breyta stefnu fólksstraumsins, en hitt held jeg engum hafi dottið í hug, að unt væri að veita ánum upp í móti, nema ef vera skyldi að háttv. 6. landsk. geri sjer vonir um, að það megi takast. Það hefir kanske vakað fyrir honum eitthvað líkt og piltinum í Ólafsdal, er Torfi skólastjóri spurði á prófi, hvort hægt væri að veita læknum aftur í skálina, uppi í fjallinu, sem lækurinn rann úr. Jú, sagði pilturinn; það er vel hægt, bara með því að fara með lækinn í nógu mörgum krókum! Það, sem hv.þm. fann að frv. af skynsamlegu viti, og er álitamál og ástæða til þess að fetta fingur út í, það er það, hvort býlunum sje ætlað nógu stórt land. Það er litið svo á af þeim, sem best geta um þetta dæmt, að hægt sje að lifa á þetta stóru landi, sem um ræðir, 10–20 hektörum, vel ræktuðu og vel hirtu, og þá gengið út frá, að ábúandi hafi einhverja aðra íhlaupavinnu. Ef nýbyggjendur hafa lítið land til umráða, er meiri von til að þeir gangi vel fram í ræktun þess. Ég býst við, að margir verði til þess að viðurkenna, að stóra landið, sem bændur víðast hvar hafa til umráða - svo stórt sumsstaðar, að þeir geta ekki farið um það alt á einum degi - sje eitt meðal annars, sem verið hefir því til fyrirstöðu, að meira hafi verið ræktað en raun ber vitni. Með því að hafa landið ekki stærra en þetta, væri þeir nauðbeygðir til þess að rækta það sem best, til þess að geta lifað sómasamlega af því. Vitanlega væri altaf einhverjir, sem ekki mundu sinna um ræktunina frekar en verkast vildi. Við því verður aldrei sjeð. En þeir, sem vilja leggja sig fram, geta vel lifað af þessu landi, að áliti þeirra, er vit hafa á. Fleiri ástæður fann hv. 6. landsk. ekki frv. til foráttu. Samgöngurnar taldi hann ekki verða bættar frá því, sem nú er, nema með járnbraut. Jeg man nú að vísu ekki afstöðu hv.þm. til þess máls í fyrra. En betri samgangna en hjer koma til greina er ekki kostur nú sem stendur. Þegar sveitabændur koma hingað til bæjarins og kynnast umhverfi hans, þá er það ekki stórbýlið á Korpúlfsstöðum í Mosfellssveit, sem vekur mesta athygli þeirra. Þeir telja það utan við verkahring sinn og umfram getu sína að líkja eftir því. En ræktunin í Sogamýrinni og nýbýlin þar, það vekur athygli þeirra. Og það er eðlilegt, að það vekji eftirtekt þeirra, að sjá svo lítið land fullræktað og að mestu nægilegt til framfærslu heilli fjölskyldu, móts við hinar óræktuðu og stóru lendur, sem þeir hafa yfir að ráða í sveitinni, og veita þeim þó af skornum skamti lífsuppeldi, skylduliði þeirra og sjálfum þeim. Hvar bjó alt þetta fólk áður, sem nú er samansafnað í kaupstöðum og kauptúnum landsins? Ekki eru svo margar jarðir lagðar í eyði sem fólksfækkun sveitanna samsvarar. Nei, það er fólkið úr hjáleigunum, þurrabúðarfólkið, sem hefir sópast burtu úr sveitunum. Og mest vegna þess, að bændurnir sjálfir vildu hafa meira olnbogarúm, meira landsvæði til ábúðar og umráða. En þeir gáðu þess ekki, að með þessu móti mistu þeir tökin á að geta rekið eins góðan búskap og áður, meðan fólkið var fleira í sveitunum. Útkoman er sú, að kaupstaðirnir eru yfirfyltir, en fólksfæð í sveitinni. Nú er um það að ræða, hvort það sje tilvinnandi, að beina þessu fólki, sem umfram er þörf í kaupstöðum, aftur upp í sveitirnar. Það kostar fyrirhöfn, það kostar fje. En ef við erum of fátækir til þess að hverfa að því ráði, þá má eins segja með nokkrum rjetti, að við sjeum of fátækir til þess að geta verið landbúnaðarþjóð, sem þó margir halda fram, að við eigum að vera fyrst og fremst. - Þetta kemur ekki af sjálfu sjer. Löggjöfin getur ýtt undir og veitt fje til framkvæmda. Ef hún gerir það á skynsamlegan hátt, eins og frv. fer fram á, þá mun öllu reiða vel af. Þá munu upp rísa slík sveitahverfi, sem hjer um ræðir.