Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Í ljósi þeirra óvenjulegu aðstæðna sem nú eru uppi hefur forseti óskað eftir því við formenn þingflokka að afbrigði verði veitt samkvæmt heimild í 1. mgr. 80. gr. þingskapa. Formenn þingflokka hafa tjáð forseta að fyrir liggi samþykki þeirra fyrir hönd þeirra þingflokka um að 4. dagskrármálið megi koma á dagskrá. Afbrigðin skoðast því samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru. Með þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á ýmsum lögum um skatta og gjöld vegna þeirrar miklu óvissu sem ríkir nú í atvinnulífi og efnahag landsins eftir að lýst hefur verið yfir heimsfaraldri vegna kórónuveirunnar sem veldur Covid-19 sjúkdómnum. Nú þegar hefur orðið mikill samdráttur í ferðaþjónustu og fleiri atvinnugreinum, bæði hér á landi og erlendis, og ófyrirséð er hve lengi samdrátturinn muni standa yfir. Fyrirséð er að áhrif á ferðaþjónustu, þar með talið flugrekstur, verði mikil, m.a. vegna ýmissa takmarkana sem ríki hafa sett á komur erlendra ríkisborgara og ráðlegginga stjórnvalda til fólks um að takmarka ferðalög. Ýmsar aðgerðir sem tengjast aðgerðum til að hemja faraldurinn hafa áhrif á velflest fyrirtæki í landinu. Þá er ljóst að faraldurinn mun einnig hafa mikil áhrif á stöðu ríkissjóðs. Auk breytinga á lögum um skatta og gjöld eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða að því er varðar tímabundna heimild til úttektar á séreignarsparnaði og lögum um ríkisábyrgðir vegna ábyrgðarskuldbindinga ríkissjóðs. Með þeim aðgerðum sem við leggjum nú fyrir Alþingi er tekist á við efnahagsvandann sem fylgir þeirri heilbrigðisvá sem steðjar að íslensku samfélagi um þessar mundir af völdum faraldursins. Aðgerðir okkar miða fyrst og fremst að því að verja störf fólks með því að treysta rekstrarumhverfi fyrirtækjanna og tryggja þannig afkomu heimilanna. Sá tilgangur aðgerðanna að hjálpa fólki og fyrirtækjum að taka réttar ákvarðanir er í fyrirrúmi. Við höfum þegar samþykkt ráðstafanir til að gera fólki kleift að taka réttar heilsufarslegar ákvarðanir með því að greiða t.d. laun í sóttkví en við viljum líka auðvelda fyrirtækjum að taka réttar efnahagslegar ákvarðanir með því að halda fólki í vinnu þótt starfshlutfall kunni að skerðast og stytta þannig tímann sem tekur að hefja aftur efnahagslega sókn þegar ástandinu af völdum veirunnar linnir. Þannig viljum við gera okkar til að létta áhyggjum og byrðum af launafólki og atvinnurekendum. Þannig viljum við grynnka þá efnahagslegu lægð sem er fyrirsjáanleg. Ég mun nú fjalla nokkuð ítarlega um einstök efnisatriði frumvarpsins en þessi yfirferð er ekki endilega í þeirri röð sem er að finna í frumvarpinu. Ég ætla að byrja á frestun gjalddaga, staðgreiðslu og tryggingagjalds. Eins og menn þekkja var eitt fyrsta skrefið sem við tókum að fresta gjalddaga sem nýlega leið, þ.e. að veita öllum heimild til að greiða einungis helminginn sem þá var að koma á eindaga. Hér er veitt innsýn í það sem tekur við. Þeim aðilum sem standa í tímabundnum rekstrarörðugleikum vegna tekjufalls verður heimilt að óska eftir fresti á allt að þremur af þeim níu greiðslum sem verða á gjalddaga vegna skila á staðgreiðslu á tímabilinu frá 1. apríl 2020 til 1. desember 2020. Skilyrði greiðslufrests eru að í fyrsta lagi sé um að ræða a.m.k. þriðjungssamdrátt í rekstrartekjum yfir heilan mánuð borið saman við sama mánuð í fyrra, í öðru lagi að tekjufallið hafi leitt af sér rekstrarörðugleika en þar er einkum horft til stöðu eigin fjár og lausafjárstöðu og í þriðja lagi að rekstrarerfiðleikarnir séu tímabundnir og því hafi ekki verið til staðar varanlegur fjárhagsvandi áður en til tekjufallsins kom. Greiðslufrestur á staðgreiðslu launagreiðenda hefur þau áhrif að fresta útgjöldum launagreiðenda sem nýta munu úrræðið og að ríkissjóður fær að sama skapi tekjur með töf. Ekki liggur fyrir á þessu stigi nánara mat á þeim fjárhæðum sem hér eru undir og munu þannig frestast yfir til ársins 2021. Gróflega má hins vegar áætla að staðgreiðsla þeirra skatta sem um ræðir, tekjuskatts, útsvars og tryggingagjalds, hjá launagreiðendum öðrum en opinberum aðilum gæti numið um 100 milljörðum samanlagt á þriggja mánaða tímabili. Vegna þeirra skilyrða sem gilda um heimild til frestunar mun þó verða um lægri fjárhæð að ræða sem frestast. Í frumvarpinu er að finna töflu sem dregur þetta aðeins nánar fram. Við sjáum að samkvæmt grófu mati má áætla að staðgreiðslan sé um 100 milljarðar á þriggja mánaða tímabili, 57 milljarðar til ríkis og 43 milljarðar til sveitarfélaga. Ef við gefum okkur að helmingur fyrirtækja muni nýta sér úrræði væru það um 50 milljarðar af ríkishlutanum en 75% myndu þýða 75 milljarða. Heimild til handa ráðherra að fella niður eða lækka fyrirframgreiðslu á tekjuskatti atvinnurekstrar er næst til umræðu. Í frumvarpinu er lögð til tímabundin heimild þess efnis að ráðherra geti fellt úr gildi eða lækkað fyrirframgreiðslu ársins 2020 upp í áætlaðan tekjuskatt rekstraraðila vegna ársins 2019. Með því frestast staðgreiðslan fram að álagningu í október nk. Sérstakur barnabótaauki kemur hér næst. Lagt er til að við lög um tekjuskatt bætist ákvæði til bráðabirgða sem kveður á um sérstakan barnabótaauka að fjárhæð 40.000 kr. með hverju barni innan 18 ára aldurs sé tekjuskattsstofn einstæðs foreldris og tekjuhærri hjóna eða sambúðaraðila undir 11.125.045 kr. við álagningu ársins 2020 og 20.000 kr. sé hann yfir þeim mörkum. Hér er um einskiptisaðgerð að ræða og er lagt til að Skatturinn ákvarði bæturnar við álagningu opinberra gjalda í júní 2020. Fjárhagsáhrif á ríkissjóð vegna aðgerðarinnar eru neikvæð um 3,1 milljarð. Við ætlum síðan að fella niður samkvæmt frumvarpinu sérstakt tollafgreiðslugjald vegna skipa og flugvéla sem tollafgreiddar eru utan almenns afgreiðslutíma. Sú ákvörðun tekur til tímabilsins fram undir lok árs 2021. Almennur afgreiðslutími er frá kl. 7 á morgnana til kl. 18 í eftirmiðdaginn. Þessi aðgerð hefur áhrif á sértekjur tollyfirvalda þar sem um þjónustugjald er að ræða en sérstök gjaldtaka hefur verið fyrir utan almennan afgreiðslutíma og hún hefur skilað um 450 millj. kr. á ári ef horft er til ársins 2019. Má ætla að með breytingunni verði Skatturinn af um 600 millj. kr. tekjum samtals af tollafgreiðslugjöldum árin 2020 og 2021, en auðvitað er mikil óvissa um þessar tölur sem leiðir af eðli máls. Gjalddögum aðflutningsgjalda á árinu 2020 hjá þeim aðilum sem njóta greiðslufrests á aðflutningsgjöldum verður dreift á tvo gjalddaga frá og með uppgjörstímabilinu mars–apríl 2020 og út árið með heimild til færslu alls innskatts viðkomandi tímabils þótt einungis hluti hans hafi verið greiddur. Tekjur af aðflutningsgjöldum og vörugjöldum á þessu ári lækka ekki vegna þeirrar breytingar að skipta upp hefðbundnum gjalddögum aðflutningsgjalda þar sem gert er ráð fyrir að frestaðar greiðslur beri almenna meðalvexti. Hins vegar mun innheimtan lækka á þessu ári sem nemur þeim hluta sem frestast fram yfir næstu áramót. Heimilt verður að endurgreiða byggjendum og eigendum íbúðar- og frístundahúsnæðis 100% þess virðisaukaskatts sem þeir hafa greitt af vinnu manna á byggingarstað við byggingu, endurbætur og viðhald vegna hönnunar eða eftirlits með þess háttar húsnæði. Heimildin er tímabundin til og með 31. desember 2020. Jafnframt er lagt til að á sama tímabili verði heimilt að endurgreiða eigendum eða leigjendum íbúðarhúsnæðis 100% þess virðisaukaskatts sem þeir hafa greitt af vinnu manna vegna heimilisaðstoðar eða reglulegrar umhirðu íbúðarhúsnæðis. Aukin endurgreiðsla virðisaukaskatts úr 60% í 100% gerir seljendum þjónustu að öðru óbreyttu kleift að lækka verð í þeim viðskiptum sem um ræðir, ýmist við nýbyggingu eða endurbætur og viðhald á íbúðarhúsnæði eða frístundahúsnæði. Slík verðlækkun eykur eftirspurn eftir byggingarframkvæmdum og er því til þess fallin að sporna við minnkandi umsvifum í hagkerfinu og fækkun starfa af völdum kórónuveirunnar. Jákvæð fjárhagsleg áhrif eru á aðila í byggingarstarfsemi og þeim tengdu greinum sem um ræðir, hönnun og eftirliti með byggingu íbúðar- og frístundahúsnæðis. Á móti þessum jákvæðu áhrifum á byggingarstarfsemi tekur ríkissjóður á sig tekjutap. Auk þess að hækka endurgreiðsluhlutfallið í 100% er ráðgert að útvíkka endurgreiðsluheimildir til verkþátta við hönnun og eftirlit og enn fremur til frístundahúsnæðis. Að teknu tilliti til þess má áætla að endurgreiðslur gætu aukist um 8 milljarða kr. vegna framkvæmda á árinu 2020 en einhver hluti þeirra fjárhæðar mun koma fram í bókhaldi ríkissjóðs síðar þar sem sex ára frestur er gefinn til að skila umsókn um endurgreiðslu. Má ætla að með breytingunni verði ríkissjóður af um 8 milljarða tekjum samtals á þessu og næsta ári. Gert er ráð fyrir því að á tímabilinu frá 1. mars 2020 til og með 31. desember 2020 skuli endurgreiða mannúðar- og líknarfélögum, íþróttafélögum, björgunarsveitum, landssamtökum björgunarsveita og slysavarnadeilda og einstökum félagseiningum sem starfa undir merkjum samtakanna virðisaukaskatt sem þau hafa greitt vegna vinnu manna sem innt er af hendi á tímabilinu 1. mars 2020 til og með 31. desember 2020 á byggingarstað við byggingu, viðhald eða endurbætur á mannvirkjum sem alfarið eru í eigu þeirra. Á sama hátt skal endurgreiða virðisaukaskatt sem greiddur hefur verið af þjónustu vegna hönnunar eða eftirlits með byggingu á slíkum mannvirkjum. Hér er um nýtt skref að ræða sem lengi hefur verið beðið eftir og er skref í átt að innleiðingu á aðgerðum sem lagðar voru til í skýrslu um þriðja geirann fyrir skemmstu. Ég verð að láta þess getið að þessi aðgerð einangrast á þessu stigi við endurgreiðslu vegna vinnu en mikið er eftir því kallað að efniskostnaður verði sömuleiðis settur undir sama hatt. Ég tel rétt að við skoðum leiðir til að verða við þeim kröfum. Það er ekki augljóst að endurgreiðsla virðisaukaskatts vegna efniskaupa sé eina leiðin, heldur má sjá fyrir sér endurgreiðslufyrirkomulag í öðru formi, eins og t.d. með því að taka frá sérstaka fjárhæð á hverju ári til að úthluta til niðurgreiðslu vegna byggingarkostnaðar sem hægt er að sýna fram á að hafi fallið til. Ég vil sömuleiðis segja varðandi gildistíma þessa ákvæðis að við látum það gilda út þetta ár, m.a. til að þrýsta á um að við endurmetum reynsluna, eða metum reynsluna ætti ég kannski frekar að segja, þegar líður fram á haustið og spyrjum okkur: Hvernig hefur úr þessu spilast? Hvernig hefur úrræðið gagnast? Er ástæða til að halda þessu áfram eða fara aðrar leiðir eftir atvikum? Þetta segi ég vegna þess að ég hef mikinn hug á því að standa þétt við bakið á þriðja geiranum með þeim úrræðum sem honum standa til boða. Hér stígum við fyrsta skrefið sem vonandi nýtist vel. Við getum tekið ákvörðun um að framlengja þetta úrræði eða gera frekari útvíkkanir á því og endurbætur síðar á þessu ári. Gistináttaskatturinn verður felldur niður á tímabilinu 1. apríl 2020 til og með 31. desember 2021. Frestun verður á gjalddaga vegna álagðs skatts frá janúar og út mars 2020. Tillögur frumvarpsins um niðurfellingu gistináttaskatts og frestun gjalddaga skattsins kemur til með að lækka tekjur ríkissjóðs. Í fjárlögum 2020 er gert ráð fyrir 1.280 milljónum í tekjur af gistináttaskatti og byggði sú áætlun á lítils háttar fækkun ferðamanna frá árinu 2019. Neikvæð áhrif kórónuveirunnar eru þegar farin að birtast í fækkun ferðamanna og ljóst að hún verður töluverð á árinu. Því ríkir talsverð óvissa um hversu mikill samdrátturinn verður. Fyrirséð er að tekjur af gistináttaskatti lækka verulega frá áætlun fjárlaga samhliða fækkun ferðamanna og hafa þær verið endurmetnar 820 milljónir á árinu 2020 og er það eflaust ekki síðasta endurmatið. Miðað við það mun niðurfelling gistináttaskattsins lækka tekjur ríkissjóðs á árinu 2020 um 630 milljónir og um 950 á næsta ári að viðbættum hliðaráhrifum á virðisaukaskatt. Hér er miðað við að fjöldi ferðamanna taki við sér á næsta ári. Frestun gjalddaga skattsins kemur ekki til með að hafa áhrif á skatttekjur en ríkissjóður gefur eftir tekjur af álagi þar sem gert er ráð fyrir að gjalddögum gistináttaskatts vegna uppgjörstímabilanna janúar og febrúar annars vegar og mars og apríl hins vegar á árinu 2020 verði frestað til 5. febrúar 2022. Af þessum sökum munu tekjur vegna uppgjörstímabilanna að fjárhæð 190 milljónir færast til ársins 2022. Ég vil láta þess getið að í umræðum um niðurfellingu gistináttaskatts hefur þess reglulega verið getið að þetta hafi lítil áhrif þar sem hótelherbergin séu tóm, en hér erum við að taka ákvörðun sem horfir til næsta árs alls. Með þessu erum við að segja að við viljum standa með hótelunum og öðrum gististöðum og lýsa því strax yfir að skatturinn verður ekki til staðar ef aftur birtir til í sumar, í haust eða á næsta ári. Í þessu frumvarpi er lagt til að allir sem eiga séreignarsparnað sem almennt er laus til útborgunar við 60 ára aldur, við örorku eða fráfall rétthafa geti tekið út allt að 12 millj. kr. fyrir staðgreiðslu á grundvelli umsóknar til vörsluaðila. Heimildin gildir frá 1. apríl 2020 til og með 31. desember 2020. Rökin fyrir þessari tímabundnu ráðstöfun eru að milda þann samdrátt sem ráðstöfunartekjur fjölskyldna kunna að verða fyrir, m.a. í kjölfar skertra tekna eða atvinnumissis, í þeim tilvikum sem þær eiga slíkan sparnað. Áhrif þessarar heimildar munu ráðast af umfangi útgreiðslna en um það ríkir töluverð óvissa. Rétt er að hafa í huga að verði fjármunirnir nýttir nú verða þeir ekki tiltækir síðar sem getur dregið úr ráðstöfunartekjum þessara heimila síðar á ævinni. Tekjuskattur og útsvar er greitt af lífeyrisgreiðslum og gildir það einnig um úttekt séreignarsparnaðar samkvæmt þeirri tímabundnu heimild sem frumvarpið leggur til. Aðgerðin virkar því sem mótvægisaðgerð á tímum tekjufalls samhliða miklum útgjöldum ríkissjóðs. Gróflega má áætla að tekjuskattur af útgreiðslum gæti numið 2 milljörðum kr. og útsvar 1,5 milljörðum samanlagt á þessu og næsta ári. Á árinu 2019 var lögfest lækkun á sérstökum skatti á fjármálafyrirtæki sem í daglegu tali er kallaður bankaskattur. Sú ákvörðun lækkaði skattinn í fjórum jöfnum áföngum á árunum 2021–2024 þannig að hann endar í 0,145% frá og með álagningarárinu 2024. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að þessari lækkun verði flýtt þannig að strax á árinu 2021 verði gjaldhlutfallið fært niður í 0,145%. Flýting lækkunarinnar um þrjú ár hefur neikvæð áhrif á tekjur ríkissjóðs um 10,6 milljarða kr. árin 2021–2023 þar sem áhrifin eru mest á árið 2021. Þrátt fyrir það eru væntingar um að þessar breytingar hafi jákvæð áhrif á þjóðfélagið þar sem þær gera viðskiptabönkunum betur kleift að styðja við einstaklinga og atvinnulífið í þeirri óvissu sem ríkir nú. Ég vil láta þess getið að ríkið mun á grundvelli gildandi eigendastefnu eiga samskipti við Bankasýsluna um að ekki ætti að gera arðgreiðslukröfur á ríkisbankana við þær aðstæður sem nú eru uppi. Allar aðrar aðgerðir okkar miða að því að hámarka virkni og nýtingu þess fjár sem bundið er í ríkisbönkunum og í bankakerfinu í heild. Af þessari ástæðu er að mínu mati rangt, á sama tíma og Seðlabankinn gerir stórtækar ráðstafanir til að auka svigrúmið í fjármálakerfinu og ríkissjóður er að bjóðast til að ganga í ábyrgðir fyrir brúarlánum, að vera með sérstakan bankaskatt í gildi sem tekur út bakdyramegin það sem er verið að bæta við með aðgerðunum. Ég ætla næst að koma að ákvæði sem fjallar um sveitarfélögin. Í fyrsta lagi er lögð til heimild fyrir sveitarstjórnir sem heimilar að vikið sé tímabundið frá fjármálareglum sveitarstjórnarlaga á árunum 2020–2022. Í lögunum er annars vegar kveðið á um jafnvægisreglu sem felur í sér það skilyrði að við rekstur sveitarfélags skuli gæta að því að samanlögð heildarútgjöld til rekstrar A- og B-hluta í reikningsskilum séu á hverju þriggja ára tímabili ekki hærri en sem nemur samanlögðum reglulegum tekjum. Hins vegar er kveðið á um skuldareglu sem felur í sér að við rekstur sveitarfélaga skuli gæta að því að heildarskuldbindingar A- og B-hluta í reikningsskilum séu ekki hærri en sem nemur 150% af reglulegum tekjum sveitarfélagsins. Við þær aðstæður sem hafa skapast er mikilvægt að veita heimild til að víkja frá þessum reglum. Í öðru lagi er lagt til að gjaldendum fasteignaskatta sé heimilt að fresta gjalddögum með sama hætti og með sömu skilyrðum og málsmeðferðarreglum og kveðið er á um í 1.–4. og 8. mgr. ákvæðis til bráðabirgða VI í lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Er í ákvæðinu þannig gert ráð fyrir því að sveitarfélögum sé skylt að verða við frestun gjalddaga uppfylli gjaldandi skilyrði frumvarpsins. Stefnt er að því að mæla fyrir um að í heimildagrein fjáraukalaga fyrir árið 2020 sé fært inn ákvæði um að ráðherra sé heimilt að semja við Seðlabanka Íslands um að færa lánastofnunum aukin úrræði til að veita viðbótarlánafyrirgreiðslur til fyrirtækja sem orðið hafa fyrir verulegu tekjutapi vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar. Gert er ráð fyrir því að Seðlabanki Íslands veiti ábyrgðir til lánastofnana sem þær nýti til að veita viðbótarlán til viðskiptavina sinna sem uppfylla sett skilyrði. Í samræmi við þessa heimild er gert ráð fyrir því að Seðlabanki Íslands veiti lánastofnunum stuðning í formi lánalína eða ábyrgða á veitt viðbótarlán til viðskiptavina sinna sem uppfylla skilyrðin. Um væri að ræða sértækt úrræði sem mun ekki falla undir löggjöf um ríkisábyrgðir, enda væru ábyrgðir ekki veittar beint af ríkissjóði. Til að taka af allan vafa um að lög um ríkisábyrgðir eigi ekki við ábyrgðarskuldbindingar sem þessar er lagt til að við þau lög bætist nýtt bráðabirgðaákvæði um að ríkissjóði sé heimilt að gera slíkan samning við Seðlabankann, enda eiga þau lög almennt ekki að gilda þegar markmiðið er að veita almennan efnahagslegan stuðning til fyrirtækjanna. Fjárhagslegt umfang slíkrar ábyrgðarveitingar gagnvart Seðlabankanum yrði jafnframt afmarkað í heimildarákvæði fjáraukalaga. Lagt er til að við lög um Seðlabanka Íslands verði bætt ákvæði til bráðabirgða þess efnis að bankanum verði veitt fullnægjandi lagastoð til að semja við ríkissjóð um að stofnunin veiti lánastofnunum ábyrgðir til að þau geti veitt viðbótarlánafyrirgreiðslur til fyrirtækja sem orðið hafa fyrir verulegu tekjutapi vegna heimsfaraldursins, enda ábyrgist ríkissjóður skaðleysi bankans af þeirri efnahagsráðstöfun. Gert er ráð fyrir því að Seðlabanki Íslands veiti lánastofnunum stuðning í formi ábyrgða og veitt viðbótarlán til viðskiptavina sinna sem uppfylla sett skilyrði. Í samningi við ríkissjóð verða skilgreind markmið og skilyrði þeirrar fyrirgreiðslu sem veitt yrði. Þá að mati á áhrifum tillagna frumvarpsins. Tekjuáhrif af áformunum eru áætluð samanlagt neikvæð um rúma 8,4 milljarða á þessu ári, tæpa 8 milljarða á næsta ári, 3,6 milljarða árið 2022 og 1.900 milljónir árið 2023. Heildaráhrifin eru þannig á þessu ári rúmir 8,4 milljarðar, tæpir 8 á næsta ári o.s.frv. Hér verðum við auðvitað að hafa í huga að áhrifin á ríkissjóð af því sem nú gengur yfir birtast okkur víða. Í gegnum sjálfvirka sveiflujöfnun munum við taka á okkur mjög mikinn skell. Það stefndi fyrir í nokkurn halla á ríkissjóði og augljóst að hann mun verða umtalsverður. Með þessum sjálfvirka hætti er ríkissjóður að milda niðursveifluna. Ríkissjóður tekur meira til sín þegar uppsveiflan gengur yfir að jafnaði. Mér finnst ástæða til að geta þess hér að sveiflujöfnun er ívið meiri hér en víðast hvar annars staðar. Þess vegna koma fram mjög mikil áhrif á ríkissjóð vegna sveiflujöfnunar. Ég gæti síðan talið upp önnur áhrif af aðgerðum stjórnvalda eins og það sem við sjáum fyrir að fari í hlutabótakerfið, fjárfestingar sem við ætlum að ræða hér í fjáraukalagafrumvarpi, sem eru ný útgjöld á þessu ári upp á 15 milljarða, að ógleymdu því sem opinber fyrirtæki fara í og svo eru það ætluð áhrif af brúarlánunum sem mætti bæta við. Ég vek athygli á þessu þegar rætt er um mat á áhrifum þessa frumvarps í samhengi aðgerðanna í heild. Virðulegi forseti. Ég hef hér farið yfir öll helstu atriði þessa máls og legg til að þessu sögðu að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég tel að þessar aðgerðir, t.d. um frestun á greiðslum opinberra gjalda og tryggingagjalds og hlutaatvinnuleysisbæturnar, sem þingið hefur nú þegar samþykkt, séu gríðarlega mikilvægar. En þær eru almennar og þær eru tímabundnar. Ég hef áhyggjur af fyrirtækjum sem eru í algjöru frosti og hafa fyrir þennan skell sagt upp fólki og ég hef áhyggjur af sveitarfélögum sem þetta bitnar sérstaklega á. Atvinnuleysisbætur, grunnatvinnuleysisbætur, sem fólk lendir á eftir þriggja mánaða atvinnuleysi eru nú tæpar 290.000 kr. Ef við tökum Reykjanesbæ sérstaklega þá er atvinnuleysið þar komið upp í 11% og atvinnuleysið þar í janúar var þegar orðið mjög hátt. Það eru því mjög margir sem munu fara á grunnatvinnuleysisbætur 

Virðulegi forseti. Í aðgerðum okkar erum við að reyna að sporna við frekara atvinnuleysi. Ég tel að við séum með mjög skýrar aðgerðir í þeim tilgangi. Við erum beinlínis að hvetja fyrirtæki til að lækka starfshlutfall og að ríkissjóður taki á sig launakostnaðinn. Þetta eru stórtækustu aðgerðir sem við höfum nokkurn tíma ráðist í til að forða atvinnuleysi og styðja við fólk sem ella hefði lent á atvinnuleysisskrá. Ég verð síðan að segja varðandi áhyggjur vegna fyrirtækja sem eru í miklum vanda vegna tekjufalls, að við ætlumst auðvitað til þess að viðskiptabankarnir standi með þeim fyrirtækjum sem hafa staðið í skilum í áravís og jafnvel áratugavís. Við gerum sömuleiðis ráð fyrir því að eigendur, þar sem það getur átt við, styðji við sín félög. Ríkið er hér að koma með mjög stórt innlegg. Það er mikilvægt að við fáum skýr svör næst frá viðskiptabönkunum um það með hvaða hætti þeir ætla að stíga inn í þessa mynd. Sveitarfélögin hafa sömuleiðis hlutverki að gegna og svo verðum við að meta stöðuna á næstu mánuðum, hvort nægilega mikið er að gert.

Herra forseti. Ég skil svör hæstv. ráðherra þannig að ekki standi til að hækka atvinnuleysisbæturnar eða koma til móts við fólk sem þarf að reka sín heimili líkt og fyrirtækin standa undir ákveðnum rekstri, húsaleigu, hita og rafmagni o.s.frv. Það er augljóst mál að þegar fjöldi manns í ákveðnum sveitarfélögum þarf að lifa á tæpum 290.000 kr. á mánuði skapast þar mikil vandræði og sveitarfélögin þurfa að hlaupa undir bagga, sveitarfélög sem nú þegar verða fyrir tekjufalli og auknum kostnaði vegna ástandsins. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn að hækka atvinnuleysisbæturnar, a.m.k. að lágmarkstaxta sem er 335.000 kr., eða verða það 1. apríl. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um gjalddaga virðisaukaskatts sem er 5. apríl. Ég hef líka áhyggjur af fyrirtækjum sem þurfa að standa í skilum þá, með háum upphæðum jafnvel, og þess er ekki getið í þessum bandormi að gefa eigi frest þó ekki væri nema af hluta þeirra gjalda. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það komi til greina.

Virðulegi forseti. Varðandi virðisaukaskatt þá höfum við verið að beina sjónum okkar að staðgreiðslunni, að tryggingagjaldinu, að aðflutningsgjöldunum og erum að meta hvort stíga þurfi frekari skref. Varðandi atvinnuleysisbætur vil ég minna á að þessi ríkisstjórn hækkaði atvinnuleysisbætur fyrir innan við tveimur árum síðan um tæp 20%, um tæp 20% í einu skrefi. Okkar aðgerðir á þessu stigi máls snúa að því að forða þeirri bylgju atvinnuleysismála sem var fyrirséð og við erum, í staðinn fyrir að taka inn á atvinnuleysisskrána og hækka bæturnar þar, hreinlega að taka að okkur að standa undir stórum hluta launagreiðslna fólks í reynd sem ella hefði orðið atvinnulaust. Þessa hluti verða menn að setja í eitthvert samhengi.

Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru. Það er mjög margt flott í þessu, en það vantar líka inn í það. Þar hef ég mestar áhyggjur af stórum hópum eldri borgara og öryrkja sem fá útborgað 221.438 kr. á mánuði. Þessi hópur borgar 35.351 kr. sem fer að megninu til í útsvar. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra: Er ekki kominn tími til að hjálpa þessum einstaklingum, t.d. að sjá til þess að þeir borgi ekki útsvarið einn daginn og ríki og sveitarfélög taki það á sig til að tryggja að þessir einstaklingar eigi fyrir nauðsynjum? Við vitum að þeir sem fá 221.000 kr. útborgaðar eiga ekki fyrir öllum útgjöldum, 

Virðulegi forseti. Hér spyr hv. þingmaður út í mál sem er ekki í þessu frumvarpi. Hann spyr út í stöðu þeirra sem búa við einna bágust kjör í landinu, en ekki er auðséð að staða þeirra hafi tekið breytingum í einhverjum grundvallaratriðum vegna heimsfaraldursins þó að við verðum að huga að öllum í þessu samfélagi og að ekki sé hægt að útiloka að neikvæð áhrif veirunnar snerti hvern og einn Íslending. Ég tel hins vegar að það sem hv. þingmaður kemur inn á sé hluti af annarri og breiðari umræðu um almannatryggingakerfið. Ég gengst alveg við því að í þeim skrefum sem við erum núna að kynna, sem eru efnahagslegar aðgerðir vegna útbreiðslu veirunnar, var ekki farið inn í bótakerfi almannatrygginga.

Virðulegur forseti. Ég verð bara að segja að ég er því miður algjörlega ósammála hæstv. fjármálaráðherra í þessu efni. Þetta snýst ekki bara um að fara að rústa almannatryggingakerfinu, þetta snýst um sanngirni. Þetta snýst um að við verðum að átta okkur á því að þeir sem eru búnir að lifa lengi á 221.000 kr. útborgað eru viðkvæmastir fyrir þessari veiru. Þetta er fólkið sem hefur ekki getað veitt sér almennilegan mat. Það vita allir að það er erfitt að lifa eingöngu á hrísgrjónum og hafragraut. Þetta fólk kaupir sér ekki lýsi, vítamín og annað sem það þarf nauðsynlega á að halda. Það er búið að sýna fram á að það er fyrirbyggjandi að taka inn lýsi, C-vítamín og D-vítamín. Þetta fólk hefur ekki efni á því. Það hefur rétt efni á að halda húsnæði og síðan fer það til hjálparstofnana eftir mat. Þetta er fólkið sem þarf á hjálp að halda og við eigum að hjálpa því alveg eins og öllum hinum. Þetta fólk er ekkert undanþegið atvinnuleysi, við verðum að hugsa 

Virðulegur forseti. Víst er um að þetta er viðkvæmur hópur, en ég er þeirrar skoðunar að þetta sé dálítið önnur umræða en við erum stödd í akkúrat núna. Ef hv. þingmaður fer inn á vefinn tr.is og slær inn forsendur um einstæðing með tvö börn sem hefur í kringum 35 ára aldurinn orðið öryrki og hefur engar aðrar tekjur en kannski 10.000 kr. frá lífeyrissjóði vegna örorkunnar teiknast upp sú mynd af stuðningi sem við ættum að vera að ræða hér. Sá stuðningur sem slíkur einstaklingur hefur sem hefur engar atvinnutekjur en er með tvö börn á heimili og býr einn og fær meðlag með börnunum er ekki mjög frábrugðinn stöðu þess fólks sem er nýbúið að semja um kjör sín á vinnumarkaði. Stuðningurinn er ekki síðri en gerist með það fólk sem við erum að grípa núna í hlutastarfaleiðinni. Hins vegar eru einstaklingar í almannatryggingakerfinu 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Það er tvennt sem ég vildi koma inn á í ræðu hans sem lýtur að þessum aðgerðum, þátttöku bankanna í þessum björgunaraðgerðum og ríkisábyrgð á nýjum útlánum. Í mínum huga er verið að gefa verulega eftir gegn bönkunum sem hafa verið með háar arðgreiðslur og kaup á eigin bréfum og það er spurning hvort eigi að gera þá kröfu á einkabankana að þeir skili því til baka, þ.e. að eigið fé verði til staðar sem væri hægt að nota til að mæta þessum áföllum. Nú eru bankastjórar með 3–5 milljónir í laun og það er spurning hvort það verði óbreytt. Síðan samþykkti einn bankinn, Arion banki að mig minnir, kaupréttaráætlun á síðasta aðalfundi. Bankaskatturinn er felldur niður og þá spyr maður: Hvað ætla hluthafarnir að gera? Hvernig koma þeir að rekstri bankanna? Munu þeir leggja fram nýtt eigið fé? Hvernig verður tryggt að allir bankarnir taki þátt í þessum björgunaraðgerðum óháð eignarhaldi? Það er mjög mikilvægt. 

Virðulegi forseti. Hér kemur hv. þingmaður töluvert inn á stöðu hinna stóru og kerfislega mikilvægu banka og eigið fé þeirra. Ég held að það sé alveg skýrt að eiginfjárstaða þeirra er gríðarlega sterk, sögulega og í alþjóðlegum samanburði, m.a. vegna þess hvernig við höfum lagt kröfur á bankana um að þeir hefðu mikið eigið fé þegar við fórum í gegnum góðærið. Nú er svigrúm til að losa aðeins um ólarnar sem eftirlitið hefur á fjármálakerfinu og leyfa þeim að hreyfa sig meira og láta eigið fé sitt fara í vinnslu. Ég held að ríkisbankarnir séu ágætlega settir í samanburði við Arion banka hvað þetta allt saman snertir. Varðandi bankaskattinn munum við ekki gera kröfu um útgreiðslu arðs en bankaskatturinn hefur ekki beint verið hvetjandi fyrir banka til að stækka. Hér var komið inn á það að menn vildu minnka efnahagsreikning sinn. Við höfum verið með þennan skatt beinlínis á skuldirnar, skatturinn var þeim mun hærri sem efnahagsreikningurinn var stærri og skuldirnar meiri.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Ég verð að segja að ég hef áhyggjur. Til dæmis hefur Arion banki minnkað útlánasafn sitt og hefur lýst því yfir að hann ætli að minnka það verulega og það mun að sjálfsögðu vinna gegn þessari áætlun. Þetta er nokkuð sem þarf að fara yfir. Varðandi ríkisábyrgðina á nýjum útlánum og skilmálana í þeim efnum er þetta að mínum dómi sérkafli sem á eftir að verða allt of flókinn og auka hættu á miklum hagsmunaárekstrum fyrir utan að allt gagnsæi skortir. Ég tel nauðsynlegt að einfalda þetta ferli og ég beini þeim tilmælum mínum til ráðherra og nefndarinnar að það verði gert. Ríkisábyrgðin virðist að mínu mati ekki vera mjög stórt skref í þessum fordæmalausu aðstæðum og ég spyr: Hvernig verður þessum ábyrgðum háttað? Ég bið hæstv. ráðherra að fara yfir það. Er gert ráð fyrir því að um lán gegn veði verði að ræða, að veðið skiptist til jafns milli bankanna og ríkisins 

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni þegar hann segir að kerfið megi ekki verða of flókið. Þá má ekki vera of tafsamt að fá fyrirgreiðslu. Leikreglurnar þurfa að vera mjög skýrar þannig að viðskiptabanki þurfi ekki að velkjast í vafa um að skilyrði séu uppfyllt þegar reglurnar eiga að gera ráð fyrir því. Ella er hætta á því að ekki fáist svör sem er eitt það versta sem gerist við þessar aðstæður. Ég skal ekki segja með hagsmunaárekstra. Það kann að vera að það sé ástæða til að hafa áhyggjur af þeim og ég hvet nefndina til að fara ofan í það. Um skilyrðin vil ég segja að við gerum lægri kröfur en almennt er á Norðurlöndunum þar sem talað er um 50% tekjufall. Við segjum 40% tekjufall. Það er rýmra aðgengi að fyrirgreiðslu þó að ríkisábyrgðin sé upp á 50% en ekki 70% eins og víða. Ég geri ráð fyrir hlutfallslegri ábyrgð eða svokallaðri pro rata ábyrgð þannig að ef lán á endanum innheimtist ekki deila aðilarnir, viðskiptabankinn og ríkissjóður, 

Frú forseti. Í fyrra andsvari velti ég aðallega fyrir mér af hverju virðisaukaskattur hefði verið undanskilinn í aðgerðum varðandi mögulegan greiðslufrest á opinberum gjöldum. Ég hef dálitlar áhyggjur af þessum þætti og kannski líka um leið þeim aðgerðum sem gripið er til varðandi tollkrítina svokölluðu þar sem í raun er bara bætt inn viðbótargjalddaga, en það er 20% viðbótarfrestur á helmingi fjárhæðarinnar. Greiðsluflæðið í atvinnulífinu mun einfaldlega þorna upp á næstu vikum og mánuðum og þess vegna er mjög mikilvægt að ríkið, sem er í stöðu til þess, taki dálitla áhættu núna með atvinnulífinu. Á endanum snýst þetta um að taka áhættu með atvinnulífinu til að vernda störf, til að koma því til leiðar eins og kostur er að atvinnulífið verði eins öflugt og kostur er þegar við komum út úr þessari veiru. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Hefði ekki verið ráð að horfa til almennra aðgerða 

Virðulegi forseti. Við erum að skoða virðisaukaskattinn. Menn eru væntanlega að horfa til gjalddagans 5. apríl. Virðisaukaskatturinn er dálítið sérstakur að því leyti til að fyrirtækin eru í raun í hlutverki innheimtumanns hans fyrir ríkissjóð. Sú nettun á inn- og útskatti sem á sér stað á ólíkum uppgjörstímabilum er frábrugðin öðrum sköttum sem við höfum verið að ræða um að fresta. Ég hef óskað eftir því sérstaklega að við skoðum með hvaða hætti hægt væri að liðka fyrir fyrirtækjum sem eru í lausafjárskorti og greiðslufrestir vegna virðisaukaskatts gætu hjálpað við þær aðstæður. Í raun hef ég ekki annað um þetta mál að segja á þessu stigi en að við erum að skoða þetta og það kemur vel til greina að stíga frekari skref varðandi virðisaukaskattinn.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og fagna því að þetta sé til skoðunar. Ég held að það hljóti að þurfa að skoða þetta með almennari hætti. Hins vegar má alveg hafa í huga að auðvitað er staðgreiðslan líka eins konar vörsluskattur að því leyti til að þar draga fyrirtækin af og halda eftir staðgreiðslu af launum og standa svo skil á því til ríkissjóðs. Þar erum við að veita greiðslufrest. Ég held að virðisaukaskatturinn og raunar tollkrítin geti líka hæglega fallið undir þessar ráðstafanir. Í öðru lagi hef ég áhyggjur af flækjustiginu í kringum 1. gr. í veittum greiðslufresti á staðgreiðslunni. Þar er skilgreind ákveðin eiginfjárstaða við árslok 2019 og fæst fyrirtæki eru með ársreikninga í höndunum fyrir það tímabil. Fyrirtækin eru svolítið skilin eftir með áhættuna af því að meti ríkisskattstjóri það svo á seinni stigum að þau hafi ekki uppfyllt skilyrði greiðslufrests beri þeim að endurgreiða með álagi. Það er væntanlega einhvers konar dauðadómur yfir viðkomandi fyrirtækjum á þeim tímapunkti. 

Virðulegi forseti. Spurt er: Af hverju? Svarið við því er: Vegna þess að við viljum ekki að fyrirtæki sem ekki þurfa á því að halda slái lán hjá ríkissjóði núna. Eftir því sem meira verður um það, þeim mun þyngra verður fyrir ríkissjóð að hjálpa þeim sem eru í þörf. Ég er ekki alveg sammála því að þetta sé flókið. Við segjum: Við ætlum ekki að leggja mat á þetta fyrir fyrirtækin. Við ætlum ekki að fara yfir hverja umsókn. Við ætlum að leggja það í hendur fyrirtækjanna að meta stöðu sína á grundvelli þessara skilmála og menn eru frjálsir að því að fresta greiðslum. Ef í ljós kemur að menn voru ekki í þeirri þörf sem skilgreind hefur verið taka menn afleiðingunum af því. Það er álitamál hvort einhver íþyngjandi viðurlög eiga að koma til þegar menn liggja á mörkunum og voru samkvæmt öllum eðlilegum viðmiðum í góðri trú. Mér fyndist að það ætti ekki að leiða til þess að menn fengju á sig einhver refsitengd viðurlög. Þetta er tilraun til að gera þetta hnökralaust, að þykjast ekki geta farið yfir allar umsóknir heldur birta skilyrðin og segja við fyrirtækin: Við samþykkjum frestun á þremur gjalddögum á þessu ári og við munum veita viðbótarfresti ef þörf krefur fram yfir ferðasumarið 2021. Mörkin verða þó að liggja einhvers staðar vegna þess að reynslan sýnir að ef til boða 

Frú forseti. Ég vil byrja á að segja að ég fagna því að komnar eru fram aðgerðir. Þó að mér finnist þær að einhverju leyti takmarkaðar eru þær margar ágætar í þessum bandormi. Hlutaatvinnuleysisbæturnar sem við afgreiddum hér í síðustu viku eru virkilega mikilvægar og eru til þess að halda ráðningarsambandi á milli vinnandi fólks og atvinnurekenda og reyna einhvern veginn að fleyta sér yfir það ástand sem nú er. Ég hef hins vegar sagt það, síðast í óundirbúnum fyrirspurnum við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, að ég hef verulegar áhyggjur af þeim sem verða ekki og eru ekki nú þegar með neinn ráðningarsamning heldur eru bara á atvinnuleysisbótum. Þeir lenda fyrstu þrjá mánuðina í 70% af sínum tekjum en fara hæst upp í 456.000 kr. á mánuði og eftir þrjá mánuði á 290.000 kr. á mánuði. Það er augljóst að heimili með slíkar tekjur getur ekki rekið sig og það þarf að taka tillit til þessa hóps. Það er ekkert rosalega há upphæð, það er ekki sú upphæð að ríkið geti ekki ráðið við það en hins vegar væri það til að fleyta heimilum í miklum rekstrarerfiðleikum, svo ég noti orðfæri sem nýtt er um fyrirtæki, yfir þetta erfiða tímabil. Ég varð fyrir vonbrigðum með svör hæstv. ráðherra áðan þegar hann tók ekki undir mikilvægi þess að hækka atvinnuleysisbæturnar úr 290.000 kr. að lágmarkslaunum sem verða 1. apríl 335.000 kr. Ég vona að það verði endurskoðað og að þessi hópur verði skoðaður sérstaklega. Það er hætt við því að á svæðum þar sem atvinnuleysi er mikið - t.d. er atvinnuleysi í Reykjanesbæ 11% nú þegar, í dag, og hlutaatvinnuleysisbæturnar koma ekkert að gagni hjá því fólki - muni reyna á félagsþjónustuna, í þeim sveitarfélögum þar sem svona er ástatt. Það er skylda ríkisstjórnarinnar að líta til þessa fólks og aðstæðna þess þegar slík dýfa gengur yfir sem við erum að ganga í gegnum. Frú forseti. Varðandi bandorminn eru 1. og 2. gr. um frestun á staðgreiðslu opinberra gjalda og tryggingagjalds og það er bara mjög fínt. Ég hef þó áhyggjur af ferðaþjónustunni sérstaklega af því að ég held að hún muni þurfa sértæka aðstoð. Ég hef sérstaklega áhyggjur af fyrirtækjum sem fara í þrot í þessu ástandi eða eru látin fara í þrot í þessu ástandi, lykilfyrirtækjum sem geta síðan ekki brugðist hratt og örugglega við þegar ferðaþjónustan fer aftur af stað og þá getum við ekki ekki tekið á móti eins mörgum gestum og við hefðum gjarnan viljað. Ég skora á ríkisstjórnina að velta fyrir sér sértækum aðgerðum sem gætu beinst að hótelum, gistiheimilum og jafnvel fluginu og ræða við Eftirlitsstofnun EFTA um hvernig megi beita slíkum aðgerðum. Það er ekkert komið að þeim, ég tek undir það með hæstv. ráðherra, en það er mikilvægt að teikna upp þessar sviðsmyndir. 3. gr. er svo um að fyrirtæki þurfi ekki að greiða fyrirframgreiðslu árið 2020 vegna tekna árið 2019 og það er afskaplega gott og mikilvægt, enda er tekjufall hjá svo mörgum að ekki væri sanngjarnt að miða við tekjur frá því í fyrra. Í b-lið er síðan talað um barnabótaaukann og mér finnst þetta virkilega góð hugmynd vegna þess að það þarf að mæta barnafólki sérstaklega við þessar aðstæður. Ég hefði þó viljað hafa barnabótaaukann hærri og við munum fara yfir það í efnahags- og viðskiptanefnd. Í 4. gr. er fjallað um tollalög og einu athugasemdirnar sem ég hef við þá grein er að ákvæði í a-lið beinist líka að skipum. Ég skil alveg með flugið en af hverju þarf að beita þessum ákvæðum á skip? Ég geri ráð fyrr að við förum betur yfir þetta í nefndinni. Í 5. gr. er ákvæði um Allir vinna. Það er ákvæði sem við þekkjum vel og var nýtt í hruninu með góðum árangri. Það er útvíkkað þarna og mér líst vel á flestar þær aðgerðir. Þó er nauðsynlegt að skoða í nefndinni hvort það er fyrir séð að markmið með niðurfellingu virðisaukaskatts á heimilisaðstoð og umhirðu náist. Markmiðið er að veita sértækt úrræði fyrir heimili sem þurfa á aðstoð að halda og það er mikilvægt að skoða hvaða heimili það eru sem nýta sér heimilisaðstoð og skoða hvort þetta sé forgangsaðgerð í þeirri stöðu sem við erum núna í. Það á að fella niður gistináttagjaldið og það á að gilda í tvö ár. Ég veit ekki hversu mikilvæg sú aðgerð er en ég geri svo sem ekki athugasemdir við hana í þessari stöðu. Síðan er það útgreiðsla á séreignarsparnaði sem er í 7. gr. Ég vara við því að fólk sé að taka út að óþörfu séreignarsparnaðinn sinn sem hugsaður er til efri ára. Það getur auðvitað komið sér vel í neyðarástandi, t.d. við rekstur heimilis, og þá er sjálfsagt að nýta sér þetta ákvæði en ég hvet fólk til að hugsa sig um áður en að framtíðartekjur eru nýttar. Á móti kemur að þetta ákvæði verður til þess að bæði ríki og sveitarfélög fá auknar tekjur og það má vera að þess vegna sé það inni í bandorminum. Síðan vil ég tala um 9. gr. þar sem á að flýta niðurfellingu bankaskatts. Við í Samfylkingunni höfum sagt að ekki sé tímabært að fella niður bankaskattinn á meðan innviðaskuldin hefur ekki verið greidd. Hér er verið að liðka til með ýmsum hætti þannig að bankarnir verði í stakk búnir til að mæta fyrirtækjunum. Það er auðvitað mikilvægt að bankarnir hafi bolmagn til þess og að fyrirtæki verði ekki keyrð í þrot af bönkunum við þessar aðstæður. Sveiflujöfnunaraukinn er tekinn af. Það eru brúarlán þar sem áhættan er tekin af ríkinu með bönkunum af útlánum. Við þurfum að fara yfir það í nefndinni hvort það sé hliðstæð áhætta bæði hjá viðskiptabönkunum og ríkinu, hvort áhættan sé hliðstæð eða hvort hún sé eitthvað bjöguð. Síðan er lækkun á bankaskattinum. Ég ítreka að það er mikilvægt að sjá til þess að bankarnir hafi bolmagn til að gera það sem gera þarf í þessari stöðu. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lýsti hér yfir að eigendur Íslandsbanka og Landsbanka muni ekki gera kröfu til arðgreiðslu. Það er mjög mikilvægt að sú krafa sé gerð til Arion banka líka. Ég veit ekki hvernig hægt er að gera það, ég geri ráð fyrir að við skoðum það í báðum nefndunum, en auðvitað væri algjörlega óþolandi við þessar aðstæður ef arðgreiðslur yrðu jafnvel hærri. Það má nánast gera kröfur yfir ákveðin tímabil um að þær yrðu í algjöru lágmarki, ég tala nú ekki um að bónusgreiðslur við þessar aðstæður eru ekki ásættanlegar. Nefndirnar þurfa auðvitað að skoða hvernig hægt er að gera þessar kröfur. Í 10. gr. eru skulda- og tekjureglurnar teknar úr sambandi á árunum 2020–2022 og ég held að það sé nauðsynlegt. Það er bara sjálfsagt mál. 11. gr. snýr líka að sveitarfélögunum þar sem þeim er gefinn möguleiki til að mæta fyrirtækjum með annaðhvort frestun á greiðslu fasteignaskatts eða einhverjum breytingum þar á. Mér finnst mikilvægt að þetta gildi líka um fólkið sem þarf að reka heimili sín á skertum tekjum eða á strípuðum atvinnuleysisbótum, að þar sé komið til móts við heimilin varðandi fasteignaskatt og líka með húsaleigubótum til móts við þau sem þurfa að greiða leigu. Þetta mun auðvitað hafa áhrif á tekjur og útgjöld sveitarfélaganna og í framhaldinu af þessu öllu saman þarf að skoða stöðu sveitarfélaganna hvað þetta varðar. Sveitarfélögin sjá um nærþjónustuna, sjá um rekstur leikskóla og grunnskóla, sjá um þjónustu við fatlaða og aldraða og þetta þyngist á þessum tíma. Á sama tíma lækka tekjurnar þannig að huga þarf að þessu öllu í samhengi. Ég trúi að þegar upp er staðið verði gerður upp sá reikningur sem fellur þarna á opinbera aðila, bæði ríki og sveitarfélög. Í 12. og 13. gr. er fjallað um brúarlánin og mér líst mjög vel á þá hugmynd. Eins og ég sagði áðan þarf samt að fara yfir ábyrgðirnar, hvort þær séu hliðstæðar hjá bönkunum og ríkinu. Frú forseti. Lokaniðurstaðan eftir þessa hraðsoðnu yfirferð yfir bandorminn er sú að þetta sé ekki nóg. Það verður að beina aðgerðum sérstaklega að ferðaþjónustunni og heimilum þeirra sem eru í vanda. Það þarf að hækka barnabótaaukann og hækka atvinnuleysisbætur. Það þarf að gæta að sveitarfélögunum sem verða fyrir tekjutapi og auknum kostnaði. Við þurfum að gefa möguleika á frestun á virðisaukaskatti þar sem gjalddagi er 5. apríl og ég vona að það verði skoðað sérstaklega. Þó að virðisaukaskatturinn sé með öðrum hætti en aðrir skattar og önnur gjöld hlýtur að vera hægt að koma til móts við fólk og fyrirtæki með einhverjum hætti þarna og það þarf að gera kröfur til fyrirtækja sem njóta aðstoðar og banka sem fá aukið lausafé og lækkun skatta um að ekki verði greiddur út arður eða bónusgreiðslur í nokkru formi. Frú forseti. Þetta eru náttúrlega afskaplega óvanalegir tímar og við getum allt eins búist við því að þingið verði sent heim á einhverjum tímapunkti. Á meðan svo er ekki þurfum við þingmenn að gæta að lýðræðinu og vinna vel þessa vikuna, með það þá í huga að gera breytingartillögur við þennan bandorm sem við teljum að séu nauðsynlegar eða setja í yfirlýsingu sem vonandi næst samkomulag um þvert á flokka um hvað þurfi að skoða betur í nánustu framtíð. Við þurfum að fara út í aðgerðir eins og hér hafa komið fram til skamms tíma en við verðum líka að huga að framtíðinni. Þar verðum við að læra af þessari reynslu. Stóri lærdómurinn er kominn nú þegar en við eigum örugglega eftir að fara í gegnum þá fleiri á næstu vikum og mánuðum. Stóri lærdómurinn er sá að við þurfum fjölbreyttara atvinnulíf á Íslandi. Við þurfum í framtíðinni að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið og það þýðir að við þurfum að leggja aukið fjármagn í nýsköpun, þróun og menntakerfið. Það hlýtur að vera forgangsmál í framtíðinni þegar við erum að byggja okkur upp eftir þessa dýfu og síðast en ekki síst þarf heilbrigðiskerfið að vera sterkt og við verðum að styrkja það enn frekar. Það varðar þjóðaröryggi. Það er í framlínu í vörnum okkar þegar vá steðjar að eins og núna. Við þurfum að passa að það verði sterkt á öllum tímum til að mæta hvers lags áföllum. Frú forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveirunnar og þær ráðstafanir sem gripið hefur verið til. Það er margt gott þarna inni en það er líka margt sem vantar. Ég tók eftir í ræðu hæstv. fjármálaráðherra áðan að hann talaði um að þarna væri fyrst og fremst um fyrirtæki og störf að ræða. Ég get vissulega tekið undir að það er mjög mikilvægt. Fyrst og fremst er þó um heimilin að ræða. Ég segi fyrir mitt leyti að ef heimilin brenna upp á verðbólgubáli eða ef á annan hátt verður ekki séð til þess að heimilin lifi af vitum við að þá verður ekki mikið um verslun og viðskipti. Þegar risið byrjar aftur verða það heimilin sem geta komið hagkerfinu í gang en þarna úti er stór hópur, allt of stór, sem getur það ekki, getur það ekki einu sinni í dag. Þessi hópur er skelfingu lostinn núna vegna þess að þetta er hópurinn sem fór verst út úr hruninu og óttast um tilveru sína, heimili sitt eða hreinlega að lifa af, hvort hann eigi fyrir mat eða lyfjum. Þetta er skelfileg staða og í þeirri stöðu á enginn að þurfa að vera. Því miður er boðið upp á það að það er allt of stór hópur, 30.000–40.000 manns, sem er í og undir fátæktarmörkum. Stór hópur þar inni er líka í sárafátækt. Hæstv. fjármálaráðherra sagðist hafa farið á heimasíðu TR og slegið inn að ég held einstæða móður með tvö börn og tók hana sem dæmi um það hversu góð staðan væri í almannatryggingakerfinu, staðan sem hún væri í. Ég get ekki tekið undir það. Það er ekkert rosalega góð staða að vera með rétt um 300.000 kr. útborgað með tvö börn og þurfa að sjá um bæði heimili og mat og vera einn að gera það. Það er líka sama með aðra sem reyna að lifa af 221.000 kr. Það furðulegasta í þessu öllu saman, það er eiginlega undarlegt, og þarf alvarlega rannsókn á, er hvers vegna í ósköpunum þetta fólk borgar útsvar eða skatt. Hvernig stendur á því að við getum áratugum saman verið að skattleggja fátækt, jafnvel sárafátækt. Inni í þessu dæmi er því miður ekkert um þau mál. Í þessu frumvarpi er bankaskatturinn tekinn út með einu pennastriki. Ég hefði viljað að það hefði verið gert líka við þá sem þurfa mest á fjármunum að halda í dag, þá sem eru á lægstu lífeyrislaunum, en það er ekki inni í dæminu. Annað sem er inni í dæminu er alveg stórfurðulegt mál. Ég skil ekki einu sinni hvernig í ósköpunum þetta getur komist inn í þennan lið og það er liður 2 í b-lið 3. gr., 20.000 með hverju barni innan 18 ára aldurs fyrir þá sem hafa yfir 11.125.045 kr. í laun - annar aðilinn. Við erum að tala um hátekjufólk. Ætlar einhver að segja mér hérna að þess þurfi? Þurfum við sem erum á þingi 20.000 kr. frá ríkinu af því að við eigum börn? Hvernig í ósköpunum stendur á því að þetta er þarna inni? Ég vil fá þetta út og að þessir peningar fari beint til þeirra sem virkilega þurfa á þeim að halda. Það er alveg með ólíkindum að á sama tíma og verið er að verja það að ekki sé búið að setja neitt inn til ellilífeyrisþeganna og öryrkjanna sem þurfa virkilega á því að halda, það er ekkert í dæminu, að þá skuli þetta vera inni, 20.000 kr. fyrir þá sem þurfa ekkert á því að halda. 40.000 kr. fyrir þá sem þarna eru undir er flott. Þetta eru barnabætur og þær eru skattlausar og þar af leiðandi munu þær ekki skerða upp allan stigann hjá þeim sem eru í skerðingarmálum Tryggingastofnunar, hvað þá í keðjuverkandi skerðingarmálum sem eru enn einn ljótur blettur á almannatryggingakerfinu þar sem verið er að skerða fólk miskunnarlaust algjörlega niður í sárafátækt. Síðan er talað um útgreiðslu á séreignarsparnaði. Allt í lagi fyrir þá sem geta það en það er líka þessi sami hópur, stór hópur, sem á engan séreignarsparnað, á engan varasjóð. Hvar er hjálpin handa þeim inni í þessu? Hún er ekki þar og þá hlýtur maður að spyrja: Hvers vegna ekki? Hvers vegna í ósköpunum er ekkert þarna inni? Á sama tíma er þarna inni 5.000 kr. ferðaávísun á hvert mannsbarn. Það eru til peningar en þeir peningar fara ekki á réttan stað. Síðan er t.d. ekki tekið á ákveðnum einstaklingum sem ég held að hafi verið mikið áhyggjuefni, frístundabændum sem eru að leigja út til erlendra ferðamanna. Bændur og einstaklingar eru búnir að byggja upp starfsemi sína og eru með ákveðið tímabil á hverju ári sem þeir eru með útleigu, hætta á haustin og byrja á vorin. Ég óttast um þennan hóp og það er eiginlega undarlegt að ekki skuli vera tekið betur á honum. Síðan, en ekki síst, það sem ég næ ekki og skil ekki er hvers vegna í ósköpunum þessi tregða er við að ráðast strax í að kveða niður mögulega verðbólgudrauginn sem fer af stað og yfirtekur heimilin. 10.000–12.000 heimili brunnu upp í hruninu og það fólk sem þar lenti undir er búið að reyna að byggja sig upp. Óttinn er til staðar. Þessari ríkisstjórn ber að sjá til þess strax að slá á þennan ótta og gefa yfirlýsingu um að þetta verði ekki. Einhverra hluta vegna vill hún ekki gera það og segir að við þurfum ekki að óttast verðbólguna. Það er eiginlega stórfurðulegt að segja á Íslandi að við þurfum ekki að óttast verðbólguna vegna þess að hún er lengi búin að vera draugurinn okkar. Ég held að núna sé eiginlega tækifærið. Núna hefði verið frábært tækifæri til þess hreinlega að taka verðtrygginguna úr sambandi á íbúðalánum, sjá til þess að hún verði ekki til staðar. Ef vilji væri fyrir hendi væri það gert en það er enginn vilji hjá þessari ríkisstjórn til að gera þetta. Hún virðist fyrst og fremst leggja áherslu á fyrirtæki og störf. Það er ágætt, það er bara fínt, en við megum ekki gleyma fólkinu þarna úti. Ég skil heldur ekki af hverju ekki er búið að setja 10, 20 eða 30 milljónir til Hjálparstarfs kirkjunnar, Fjölskylduhjálparinnar eða Mæðrastyrksnefndar, sem myndi ekki ríða ríkissjóði að fullu, til að tryggja að allir sem þurfa á aðstoð að halda fái hana og líka að tryggja það sem þarf í því samhengi að þeir sem búa úti á landi geti líka fengið aðstoð ef þeir þurfa á að halda. Það virðist einhvern veginn ekki vera inni í pakkanum hjá ríkisstjórninni að hugsa um þá hópa sem minnst hafa og eru vegna langs tíma í fjárhagslegu svelti í mestri hættu. Það hefur sýnt sig og hefur verið sannað að fátækt er tjón og kostnaður fyrir þjóðfélagið, stór kostnaður vegna þess að áhættan er mikil á því að viðkomandi lendi í heilbrigðiskerfinu af fullum þunga. Áhættan er meiri í þessum hópi á að verða útsettur fyrir þessari veiru. Þess vegna ber að verja þennan hóp og passa upp á að hann verði ekki fyrir barðinu á veirunni og líka að hann sé ekki heima óttasleginn án lyfja, án matar, án hreinlætisvöru. Nýjustu tölurnar sýna ef má trúa því að lýsi, C-vítamín og D-vítamín séu bjargvætturinn. Ég held að ég trúi því hreinlega. Ég tek alltaf lýsi og held að það sé hið besta mál. Þetta er það sem við höfum við gætum séð til þess að allir hefðu þetta en því miður er ekki verið að gera það. Ég ætla ekki að hafa þetta miklu lengra en eins og ég segi er ég sæmilega ánægður með það sem verið er að gera en ótrúlega óánægður með það sem ekki er verið að gera. Ég skil ekki af hverju í ósköpunum þessi ríkisstjórn skilur þá eftir sem eru í mestu neyðinni og þurfa mest á hjálpinni að halda. Ef það verður svoleiðis á það eftir að kosta mun meiri pening fyrir ríkissjóð að gera þetta svona en að bjarga þessu. Þá verður ríkisstjórnin líka að svara hvers vegna í ósköpunum þessi hópur fær ekki þá hjálp sem er verið að bjóða og verður einn skilinn út undan enn einu sinni.

Frú forseti. Miðflokkurinn fagnar öllum efnahagsaðgerðum sem eru til þess fallnar að bæta stöðu fólks og fyrirtækja í þeim fordæmalausu aðstæðum sem við erum komin í vegna Covid-19 farsóttarinnar. Mikilvægt er að bregðast hratt við og að við göngum samhent til verka í því að lágmarka það efnahagstjón sem við okkur blasir. Miðflokkurinn hefur lagt fram sérstakar tillögur í þessum efnum og ég vona að ríkisstjórnin nýti sér þær. Ég kem nánar inn á þær á eftir í máli mínu. Áður en ég fer í einstök efnisatriði frumvarpsins vildi ég nefna sérstaklega að ráðgjafarfyrirtækið McKinsey birti í síðustu viku nýja greiningu og sviðsmyndir hvað varðar efnahagslegan samdrátt vegna Covid-19 veirunnar. Fyrri sviðsmyndin gerir ráð fyrir skammtímaáhrifum á þann veg að fyrir lönd sem treysta á ferðaþjónustu sem eina af arðbærustu stoðunum undir sínu efnahagskerfi sæju ekki fram á efnahagslegan bata fyrr en í fyrsta lagi einhvern tímann á næsta ári. Margt bendir til að þetta geti verið raunin og við þurfum að vera undir það búin. Hin sviðsmyndin gerir ráð fyrir langvarandi samdrætti, að veiran haldi áfram að dreifast út árið 2020, áhrifin á efnahagskerfi heimsins yrðu grafalvarleg og svipuð og í fjármálakreppunni 2008–2009. Landsframleiðsla í flestum ríkjum myndi dragast verulega saman og efnahagsbatinn ekki hefjast fyrr en um mitt ár 2021. Sumir sérfræðingar telja að það sem sé fram undan sé engu minna en í heimskreppunni 1929. Við vonum að sjálfsögðu að svo verði ekki og veiran hverfi jafnskjótt og hún birtist. Eitt er víst, óvissan er mikil og við getum ekkert sagt til um það hvenær farsóttin gengur niður og hversu hratt efnahagskerfin ná sér á strik á nýjan leik. Við erum ekki bara að tala um ferðaþjónustuna um heim allan heldur framboð og eftirspurn í framleiðslu almennt. Seðlabankastjóri telur að það muni taka ferðaþjónustuna 6–12 mánuði að hefjast handa við sókn að nýju. Við vitum því miður lítið hvenær sá tímapunktur getur hafist. Við vitum ekkert um það hversu lengi takmarkanir á ferðalögum verða í gildi eða aðrar takmarkanir á samkomuhaldi almennt. Það er ekki bara ferðaþjónustan, sem er orðin okkar mikilvægasta atvinnugrein, sem er verulega löskuð vegna þessa heldur hefur sjávarútvegurinn orðið fyrir miklu höggi. Sala á ferskum fiski hefur stöðvast. Á síðasta ári seldum við ferskan fisk á erlenda markaði fyrir 80 milljarða kr. Auk þess má ekki gleyma loðnubrestinum sem er einnig mikill tekjumissir. Því verður að styðja við atvinnulífið með öllum tiltækum ráðum. Frumvarp það sem hér er til umfjöllunar er mikilvægt skref. Það er ekki stærsta efnahagsaðgerð sögunnar eins og forystumenn ríkisstjórnarinnar hafa sagt, en við í Miðflokknum fögnum öllum aðgerðum til hagsbóta fyrir fyrirtækin og heimilin í landinu en hefðum viljað ganga lengra í þessum efnum. Þar má nefna tryggingagjaldið sem dæmi og fleiri þætti. Það er ekki nægilegt fyrir fyrirtækin að geta frestað greiðslum þegar engar tekjur koma í kassann. Það þarf að fella tryggingagjaldið niður fram að áramótum hið minnsta. Helstu úrræði ríkisstjórnarinnar snúa að því að fresta helmingi af staðgreiðslu opinberra gjalda um mánuð og síðan frumvarpi um Atvinnuleysistryggingasjóð og aðkomu hans að hlutastörfum. Það er mjög mikilvægt að fólk sem þarf að minnka starfshlutfall sitt fái atvinnuleysisbætur í samræmi við skert starfshlutfall til að bæta því tekjumissinn. Miðflokkurinn fagnar þessu úrræði sem tók mikilvægum breytingum í þinginu en minnir á að það nýtist ekki þeim fyrirtækjum sem eru tekjulaus. Það þarf að halda fyrirtækjunum á lífi og að sem flestir haldi sínum störfum. Allir verða að hafa í sig og á. Það þarf einnig að mæta þeim sem voru atvinnulausir fyrir farsóttina, voru jafnvel að detta út af bótum. Tímabilið á atvinnuleysisskrá þarf að lengja eins og gert var í hruninu. Komið hefur fram hjá ríkisstjórninni að aðgerðapakki hennar vegna efnahagslegra áhrifa farsóttarinnar sé metinn á 230 milljarða kr. Inni í þessari tölu er ýmislegt sem kemur ekki beint úr ríkiskassanum eins og lánafyrirgreiðsla bankanna, frestun á greiðslu opinberra gjalda og úrræði við töku séreignarsparnaðar. Það að ríkisstjórnin skuli setja þetta fram með þessum hætti er engum til gagns og til þess fallið að valda almenningi vonbrigðum í ástandi þar sem margir eru kvíðnir. Á þriggja ára tímabili eru þetta alls tæpir 60 milljarðar kr. Ég fagna átakinu Allir vinna. Full endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu við nýbyggingar og viðhald fasteigna er mikilvægt skref og hefur áður gefið góða raun. Barnabótaaukinn er að sjálfsögðu jákvæður svo langt sem hann nær. Upphæðin hefði þó mátt vera hærri. Það þarf að fylgjast vel með til hvaða ráðstafana aðrar þjóðir grípa. Við þurfum að vera óhrædd við að finna nýjar lausnir. Í bandaríska blaðinu New York Times var t.d. athyglisverð grein fyrir skömmu byggð á samtölum við þekkta sérfræðinga sem hafa komið að lausn efnahagsáfalla. Ein af þeim lausnum sem þar voru nefndar var lánafyrirgreiðsla til allra fyrirtækja, stórra og smárra, jafnt sem einyrkja. Hún gengur út á að vaxtalaus lán yrðu veitt til allt að fimm ára eftir að farsóttinni lýkur. Lánveitingin yrði háð þeim skilyrðum að 90% starfsmanna haldi vinnunni. Það er svo sannarlega til mikils að vinna að fólk haldi starfinu og ekki má gleyma þeim sem þegar hafa misst vinnuna eins og ég nefndi. Ríkisvaldið verður að halda vel utan um þann hóp sem fer því miður ört stækkandi. Eins og ég segi er brýnt að lengja það tímabil sem hægt er að vera á bótum. Miðflokkurinn leggur til svipaða leið og ég rakti hér um lánafyrirgreiðslu til fyrirtækja, þ.e. að ríkið veiti beinan fjárhagsstuðning til fyrirtækja í hlutfalli við þann fjölda starfsmanna sem halda vinnu. Ríkisábyrgð á lánum til fyrirtækja, svokölluð brúarlán eins og fjallað er um í 12. og 13. gr. frumvarpsins, er skref í rétta átt. Þetta úrræði er hins vegar of flókið í framkvæmd og gæti þar með komið of seint. Þar skiptir máli að þessi lán þjóni þeim tilgangi sem þeim er ætlað og að gegnsæi ríki í lánveitingum, ekki síst í ljósi þess að áhætta ríkissjóðs er töluverð og það eru skattgreiðendur sem eru að fara að lána fyrirtækjum í vanda. Því má ekki gleyma. Í frumvarpinu er ekkert minnst á landbúnaðinn og eru það mikil vonbrigði vegna þess að nú þegar farsóttin hristir upp í öllum stoðum samfélagsins sannast það einu sinni enn hversu mikilvæg innlend matvælaframleiðsla og matvælaöryggi er þjóðinni. Viðbúið er að innflutt matvæli hækki í verði á komandi vikum og hefur fjármálaráðherra komið sérstaklega inn á það. Vonandi læra þeir af þessu sem hafa hrópað hvað hæst um að draga eigi úr stuðningi við íslenskan landbúnað og flytja sem mest inn af matvælum. Miðflokkurinn leggur áherslu á að sérstaklega verði stutt við íslenska matvælaframleiðslu með greiðslum til bænda og starfsumhverfi greinarinnar endurskoðað nú þegar ríkjum leyfist að gera ráðstafanir til að verja eigin framleiðslu. Ég skora á ríkisstjórnina að styðja sérstaklega við bakið á bændum. Þeir eru þjóðinni ákaflega mikilvægir á erfiðum tímum sem þessum. Ekkert er minnst á húsnæðislán landsmanna í frumvarpinu. Verði snöggar breytingar á gengi krónunnar til lækkunar og við fáum verðbólguskot er voðinn vís. Gengið hefur nú þegar látið undan á skömmum tíma. Mikilvægt er að einfalda regluverkið þegar kemur að endurfjármögnun húsnæðislána. Má þar nefna hvað varðar greiðslumatið heimildir til að flytja lán og lánsform til að gefa fólki kost á að nýta sér lækkandi vexti og draga úr greiðslubyrði, t.d. með því að geta skipt verðtryggðum lánum yfir í óverðtryggð á einfaldan hátt. Þetta er ein af níu tillögum sem Miðflokkurinn hefur lagt fram til að bregðast við þeim fordæmalausu aðstæðum sem við erum komin í. Ég hvet ríkisstjórnina til að huga vel að þessu. Auk þess þarf ríkisstjórnin að vera tilbúin að taka vísitölu neysluverðs úr sambandi þróist aðstæður mjög á verri veg þegar kemur að verðbólgu. Gallinn við þessar tillögur, frú forseti, almennt, og ég vona að úr því verði bætt í störfum nefndarinnar, er að þær mættu ganga lengra og nauðsynlegt er að einfalda þær. Þær eru of flóknar að mínum dómi sem getur tafið framkvæmd þeirra og það er afar óheppilegt vegna þess að staðan breytist dag frá degi. Í raun og veru vitum við ekki hver staðan verður á morgun eða daginn þar á eftir. Við í Miðflokknum styðjum að sjálfsögðu þessar tillögur svo langt sem þær ná og munum koma með okkar hugmyndir í störfum nefndarinnar sem ég vona að horft verði til. Ég óska eftir góðu samstarfi í þeim efnum og ég held að allir séu af vilja gerðir að leysa þetta mál eins hratt og vel og hægt er. Ég hvet enn og aftur ríkisstjórnarflokkana til að horfa með opnum hug til stjórnarandstöðunnar þegar kemur að málefnalegri gagnrýni á þessar tillögur og hlusta á það sem stjórnarandstaðan hefur fram að færa og skoða öll mál í þessum efnum með það eitt í huga að við getum mætt þessum erfiðum kringumstæðum með myndarlegum hætti svo að allir þeir sem koma til með að eiga um sárt að binda vegna þessara fordæmalausu aðstæðna geti hugsað til þess að stjórnvöld, Alþingi, séu að vinna af heilindum í að lágmarka það tjón sem blasir við okkur. Ég vil að lokum hvetja ríkisstjórnina til dáða, óska henni velfarnaðar í erfiðu verkefni og ég hvet hana til að nýta sér það sem við höfum lagt hér fram og það sem stjórnarandstaðan mun leggja til málanna í þessu mikilvæga máli.

Forseti. Við ræðum hér aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveirunnar. Þessar tillögur hafa verið í smíðum í fjármála- og efnahagsráðuneytinu um nokkurn tíma og voru fyrst kynntar á laugardaginn, fyrst fyrir fulltrúum stjórnarandstöðu á Alþingi og svo tveimur klukkustundum síðar fyrir almenningi á blaðamannafundi. Tillögurnar komu fyrir Alþingi fullmótaðar og tilbúnar til afgreiðslu að því er virtist. Fyrir viku var haldinn fundur með formönnum allra flokka á Alþingi þar sem rætt var um aðgerðir til að mæta áhrifum Covid-19 á íslenskt samfélag, á íslenskan efnahag. Stuttu eftir að fundinum lauk komu þær upplýsingar út í fjölmiðlum að ríkisstjórnin væri að undirbúa svokallaðan risapakka til að bjarga íslensku efnahagslífi. Það kom okkur á óvart því að fulltrúi okkar var nýkominn af fundi þar sem látið var eins og enginn pakki væri í vinnslu og allt væri enn þá á frumstigi. Alla þá viku reyndu fulltrúar minnihlutaflokkanna svo að fá meiri hlutann til samráðs sem ríkisstjórnin hafði sagt að hún vildi, en allt kom fyrir ekki. Við fengum tillögurnar fullmótaðar í hendurnar tveimur tímum áður en þær urðu opinberar á blaðamannafundi. Ríkisstjórnin ræður náttúrlega hvort hún starfar svona en það er farsælla þegar hún hefur boðað samráð og samstarf að starfa þannig. Annað grefur algjörlega að óþörfu undan trausti á ferlinu. Traustið er hins vegar nauðsynlegt til að komast sem farsællegast í gegnum þessar hremmingar. Ég vona því að samráð og samstarf verði betra í þinglegri meðferð þessara mála. Það er margt gott í þeim en ýmislegt má færa til betri vegar. Ég vona að ríkisstjórnarflokkarnir hlusti og að við getum unnið saman á þessum erfiðu tímum. Okkur Pírötum verður tíðrætt um gegnsæi og það er af góðri ástæðu. Gegnsæi í stjórnsýslu gerir hana faglegri og farsælli ásamt því að auka traust á þeim ákvörðunum sem á endanum eru teknar. Gegnsæi er ekki bara mikilvægt í almennu árferði. Það skiptir enn meira máli þegar áföll og erfiðleikar dynja á. Ef gegnsæi skortir og almenningur verður ósáttur við aðgerðir stjórnvalda fer traustið samstundis. Hrunið ætti að vera okkur í fersku minni. Góð samvinna allra kjörinna fulltrúa skiptir því höfuðmáli til að skapa megi sátt um þær aðgerðir sem verður að ráðast í. Það er því miður að þingmönnum minni hlutans sem bera ábyrgð á því að vinna málið á Alþingi hefur verið haldið frá þessu ferli. Með því að tryggja aðkomu allra kjörinna fulltrúa er fulltrúalýðræðið virkjað og tryggir þannig breiðari sátt um þær aðgerðir sem farið er í. Þegar allir eiga kjörna fulltrúa við borðið er miklu líklegra að almenn sátt ríki um þessar aðgerðir. Við skuldum landsmönnum öllum að vinna vel saman á þessum erfiðu og óljósu tímum. Þetta er lykilatriði. Almennt um aðgerðapakkann vil ég segja að það er gott að ríkissjóður grípi til aðgerða og komi með viðbrögð við þeim efnahagslegu erfiðleikum sem eru fram undan. Það má þakka fyrir þau skilaboð að það eigi að tryggja afkomu fólksins í landinu. Það er jákvætt að til stendur að verja okkar mikilvægustu félagslegu innviði í hinum fyrirséðu efnahagsþrengingum og að ríkisstjórnin hugi að viðspyrnu fyrir efnahagslífið. Heildarkostnaður við tillögur ríkisstjórnarinnar var á umræddum blaðamannafundi sagður vera 230 milljarðar kr. og þar með samkvæmt ríkisstjórninni stærsta efnahagsaðgerð Íslandssögunnar. Tæpir 60 milljarðar eiga að koma beint úr ríkissjóði og almenningi og fyrirtækjum í landinu verður heimilað að taka 170 milljarða lán til framtíðar eða fresta greiðslum, taka út sinn eigin séreignarsparnað og ýmislegt í þeim dúr. Kostnaður við þessar aðgerðir, ef miðað er við fullan kostnað, 230 milljarða, ekki bara þann hluta sem kemur úr ríkissjóði, er sagður vera 7,8% af landsframleiðslu. Sé þessi tala borin saman við nágrannaríki okkar má sjá að talsvert vantar upp á að við séum í jafnvægi við þau hvað varðar útgjöld miðað við landsframleiðslu. Hin svokallaða basúka Þýskalands, þ.e. lánveitingar úr þýska samfélagsbankanum KfW, telur yfir 17% af landsframleiðslu, þ.e. allt að 600 milljörðum evra. Frakkland hefur tilkynnt um ríkisábyrgð á lánveitingum til fyrirtækja sem telja yfir 12% af landsframleiðslu til viðbótar við þann 50 milljarða evrupakka sem aðgerðum er beint til einstaklinga. Sambærilegur lánapakki Spánar telur um 16% af landsframleiðslu. Seðlabanki Evrópu hefur kynnt svo aðgerðir fyrir evrusvæðið sem telja nær 1.000 milljörðum evra. Það að setja þessa svonefndu stærstu efnahagsaðgerð Íslandssögunnar í sögulegt og alþjóðlegt samhengi fær mann til að hugsa hvort hún sé raunverulega nóg. Ríkisstjórnin hefur sagt að hún viti það ekki og muni bregðast við ef í ljós kemur að það sé ekki nóg. Að sjálfsögðu er rétt að leyfa henni að njóta vafans hvað það varðar, en það aðstoðar og styður traust ef meiri samvinna væri við þá sem þurfa að vinna þetta mál á þingi. Það er mjög erfitt að gera það þegar maður fær hluti hratt í fangið án þess að hafa haft tækifæri til að vinna að þeim á fyrri stigum. Ég ítreka það. Hagkerfi okkar er þegar farið að hægja verulega á sér og má sjá þess merki víða. Ef ekki er stigið nógu mikið á bensíngjöfina gæti það stöðvast of mikið. Staðreyndin er nefnilega sú að Ísland er berskjaldað fyrir efnahagsáföllum eins og þessum. Ferðamannaiðnaðurinn stendur að stórum hluta undir þjóðartekjum Íslendinga og svo virðist sem við höfum, annað hrun í röð, sett eggin okkar í of fáar körfur, fyrst 2008 í körfu bankanna og svo 2020 í körfu ferðaþjónustunnar. Það er fyrirséð að við þurfum að spyrna fast við, sérstaklega út af þeirri óvissu sem fylgir því að við vitum ekki hvenær sóttvarnaaðgerðum lýkur. Það er alls óvíst hvort og þá hvenær ferðaþjónustan mun taka við sér. Einn af lykilþáttunum í viðspyrnu ríkisstjórnarinnar er styrking ferðaþjónustunnar og það veldur ákveðnum áhyggjum. Það kann að vera óhófleg bjartsýni eða það skorti ákveðið raunsæi að björgunaraðgerð okkar miði að því að setja áfram eggin í þessa sömu körfu í staðinn fyrir að dreifa þeim víðar, setja eggin víðar. Við vitum ekki hvenær fer að birta til og aðgerðirnar verða að vera búnar þeim sveigjanleika að þær geti aðlagast langvarandi takmörkunum á félagslegum samskiptum. Þetta er alveg ljóst og þetta er það sem er ítrekað bent á í alþjóðasamfélaginu. The Economist var með leiðaragrein fyrir helgi þar sem er talað um að þegar létt er á þessari félagslegu fjarlægð, „social distancing“, með leyfi forseta - ef ekki er komið þetta svokallaða hjarðónæmi, sama hvort það er vegna þess að nógu margir smituðust og eru orðnir frískir eða hvort við náum að bíða eftir að bóluefni komi, ef maður er ekki búinn að ná hjarðónæminu gæti faraldurinn farið aftur af stað. Það verða sveiflur upp og niður og efnahagsaðgerðirnar verða að geta tekið mið af því og hratt aftur spýtt inn og svo dregið úr eftir því sem hvernig faraldurinn þróast. Aðgerðirnar sem ríkisstjórnin boðaði á blaðamannafundi sínum um helgina eru tíu talsins. Þær skiptast í þrjá flokka sem nefnast varnir, vernd og viðspyrna. Stuðlað, flott, skýrt. Sumar aðgerðir hafa þegar verið afgreiddar frá Alþingi, m.a. hlutastarfaleiðin sem var afgreidd í góðri samvinnu velferðarnefndar í síðustu viku. Þá höfum við einnig afgreitt frumvarp um laun í sóttkví. Þær breytingar sem lagt er til að lögfesta í þessu frumvarpi sem hluta af aðgerðum ríkisstjórnarinnar eru nokkrar, frestun á staðgreiðslu fyrirtækja og tryggingagjalds. Sjáið, þarna er frestun, við skulum kalla þetta gult, þetta er pása. Svo er heimild ráðherra til að fella niður eða lækka fyrirframgreiðslu á tekjuskatti atvinnureksturs. Það er aftur gefin pása. Svo er sérstakur barnabótaauki. Þar er eitt af þessum fáu dæmum þar sem peningum er beint til einstaklinga, barnafjölskyldna í þessu tilfelli. Við getum kallað það grænt ljós. Svo er tímabundin niðurfelling tollafgreiðslugjalds vegna skipa og flugvéla þannig að þetta er niðurfelling á tollafgreiðslugjaldinu. Þetta er rautt, það er sett stopp á greiðsluna. Svo kemur frestun gjalddaga aðflutningsgjalda. Það er frestun, gult þar. Það er heimild til að endurgreiða virðisaukaskatt vegna byggingarframkvæmda og heimild til að endurgreiða virðisaukaskatt vegna heimilisaðstoðar eða umhirðu húsnæðis. Í báðum tilfellum er skatturinn endurgreiddur. Við getum sagt annaðhvort rautt ef það er hægt að stoppa það - en, nei, það er verið að taka skattinn inn en greiða hann síðan til baka. Tímabundin niðurfelling gistináttaskatts er rauð aðgerð, niðurfelling, skattheimta stoppuð. Með tímabundinni heimild til úttektar á séreignarsparnaði er einstaklingnum sjálfum heimilt að minnka sín efnahagslegu gæði í framtíðinni en taka þau út núna. Menn mega taka út sína eigin peninga. Lækkun bankaskatts er flýtt, þarna er lækkun á skatti, stopp. Svo er slökun á útgjaldaþaki sveitarfélaga þannig að þau hafi meira svigrúm til að bregðast við þessu ástandi heima í héraði. Heimild er fyrir sveitarfélög til að fresta gjalddögum fasteignagjalda þannig að sveitarfélög geta frestað gjalddögum fasteignagjalda, frestað þannig að þau safnast upp og eru greidd seinna. Heimild er fyrir ríkisábyrgð til fyrirtækja sem hafa orðið fyrir verulegu tekjutapi. Þarna er ríkisábyrgð og þá hægt að stofna kröfu á ríkið. Þetta getur þýtt útgjöld úr ríkissjóði, þýðir það eflaust. Svo er heimild fyrir Seðlabankann til að veita lánastofnunum stuðning fyrir viðbótarlánafyrirgreiðslu til fyrirtækja sem hafa orðið fyrir verulegu tekjutapi. Þarna er lánastofnunum veittur stuðningur frá Seðlabankanum og þær geta lánað þannig að þegar staða fyrirtækjanna er slæm, þá geta þau fengið aukalán sem í rauninni frestar áhrifum ástandsins eitthvað inn í framtíðina. Hér er um að ræða blandaðan poka af ýmiss konar aðgerðum. Stór hluti aðgerðanna snýr að því að auka lífvænleika fyrirtækja með skattalegum ívilnunum, frestun greiðslna, auknum lánveitingum og ríkisábyrgð. Það er mikilvægt að tryggja áfram rekstur lífvænlegra fyrirtækja, það er lykilatriði enda eru þau stór þáttur í að halda íslenska efnahagnum gangandi. Sú ríkisstjórn sem sjálf hefur talað mikið fyrir því að þetta sé ríkisstjórn alveg frá hægri til vinstri setur ekki meiri þunga í aðgerðir sem koma einstaklingum beint til hjálpar. Það er tvennt þarna, að fólk megi sjálft taka út séreignarsparnaðinn sinn sem gagnast best eldra fólki, af því að það er búið að safna honum lengur, og svo eru það auknar barnabætur sem gagnast þá barnafjölskyldum, það er oftast ungt fólk sem er orðið þó barnafólk. Ég sé ekki í þessu frumvarpi beinar aðgerðir til annarra. Næstum öll innspýtingin á að fara í gegnum fyrirtækin jafnvel þó að við vitum að fjármunir beint til einstaklinga geta líka verið vítamínsprauta fyrir hagkerfið. Við sjáum nú þegar að það er mikið ákall eftir auknum efnahagsaðgerðum í þágu einstaklinga. Í fyrradag ályktaði miðstjórn ASÍ um frekari aðgerðir til stuðnings launafólki þar sem m.a. er farið fram á eftirfarandi úrræði fyrir launafólk: Úrræði fyrir launafólk sem ekki getur sótt um vinnu vegna skerts skólastarfs eða barna sinna, hækkun atvinnuleysisbóta, varanlegar styrkingar barnabótakerfisins. Gefin voru út tilmæli til opinberra aðila, sveitarfélaga, leigufélaga og fjármálastofnana, að sýna sanngirni og sveigjanleika varðandi greiðslufrest á meðan óvissan stendur yfir, að ríkið veiti fyrirtækjum ríkisábyrgð á skuldum sínum. Fyrst ríkið ætlar að veita fyrirtækjum ríkisábyrgð á skuldum sínum verði heimilum í greiðsluvanda veitt ríkisábyrgð með sama hætti vegna lána og annarra skuldbindinga. Þetta er mikilvægt. Að heimilum gefist kostur á að fresta greiðslu opinberra gjalda vegna greiðsluerfiðleika með sama hætti og verið er að leyfa fyrirtækjunum, að verðlagning lána verði fryst tímabundið og að framkvæmdum hlutdeildarlána og fjölgun almennra íbúða verði flýtt. Þetta eru allt efnahagsaðgerðir sem gætu á sama tíma örvað efnahaginn og komið einstaklingum og heimilum til góða. Við Píratar teljum nauðsynlegt að Alþingi og ríkisstjórn taki mið af þessari ályktun ASÍ í vinnu sinni, bæði við þetta þingmál og við frekari efnahagsaðgerðir. Ungt fólk, fólk í hlutastörfum, eldri borgarar, námsmenn, öryrkjar og atvinnulausir eru allt líka hópar fólks sem hafa ekki fengið skýr svör um stöðu sína og framtíð. Allt eru þetta hópar sem fengu litla aðstoð í síðasta hruni og voru látnir sitja eftir eins og við vitum og margir hafa ekki beðið þess bætur. 

Frú forseti. Ég vil fyrst þakka hæstv. fjármálaráðherra framsöguna áðan en mig langar við þetta tækifæri að koma inn á nokkur atriði sem ég held að sé nauðsynlegt að verði skoðuð í hv. efnahags- og viðskiptanefnd þegar málinu verður vísað þangað síðar í dag. Atriðin sem mig langar til að koma inn á snúa til að byrja með að þeim skorðum sem settar eru samkvæmt því frumvarpi sem hér er rætt um, um aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveirunnar eins og það heitir. Þetta er bandormur eins og efnið ber með sér og ég ætla að fara í gegnum frumvarpið grein fyrir grein þannig það sé betra samhengi í því sem hér er sagt. Hvað 1. gr. varðar, þar sem lögð er til breyting á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, vil ég fá að nefna þá skilgreiningu sem þar er tilgreind. Við mat á því hvort um tekjufall er að ræða skal miða við a.m.k. þriðjungssamdrátt í rekstrartekjum yfir heilan mánuð samanborið við sama mánuð 2019. Síðan heldur áfram, með leyfi forseta: „Ekki er um rekstrarörðugleika að ræða, þótt tekjufall komi til, ef launagreiðandi á nægt eigið fé til að sækja sér lánafyrirgreiðslu á almennum markaði eða á nægt handbært fé til að standa straum af útgjöldum til rekstrar þegar þau falla í gjalddaga.“ Það er seinni málsgreinin sem ég vil vekja athygli á og gera athugasemd við. Það er skrýtið ef skilaboðin frá þinginu í því ástandi sem nú gengur yfir séu þau að atvinnurekendur skuli losa og setja frá sér allt laust fé áður en hægt sé að skilgreina þá í rekstrarörðugleikum þannig að lausnirnar komi til. Málsgreinin er tiltölulega skýr og skilur eftir lítið svigrúm til skilgreiningar. Það er einfaldlega sagt: Ekki er um rekstrarörðugleika að ræða þótt tekjufall komi til ef launagreiðandi á laust fé til að borga reikninga sem eru fallnir á gjalddaga. Það þýðir að fyrirtæki landsins skulu setja út hverja krónu sem til er á reikningum þess félags áður en lausnirnar, sem snúa m.a. að frestun á staðgreiðslu opinberra gjalda, koma til. Þingið getur ekki sent þessi skilaboð. Allir sem hafa komið að rekstri eða hafa á skilning á rekstri þekkja mikilvægi lausafjár í svona stöðu. Við getum ekki skilið svona við málið og þetta verður að laga í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, við getum ekki sent þau skilaboð út til fyrirtækja að á meðan þau eiga eitthvert laust fé á reikningum félagsins verði félagið ekki skilgreint þannig að það eigi í rekstrarörðugleikum. Ég vildi segja þetta við þetta tækifæri. Annars vegar ber þessi texti það með sér að ef launagreiðandi á nægt eigið fé til að sækja sér lánafyrirgreiðslu skuli hann ekki skilgreinast þannig að um rekstrarörðugleika sé að ræða. Sem betur fer eiga mörg félög eignir og annað sem hægt er að veðsetja en eigið féð er að mjög stórum hluta til bundið í eignum sem verður ekki umbreytt í lausafé innan dagsins. Þessi texti ber með sér að ekki sé mikill skilningur á þeirri stöðu sem íslensk fyrirtæki standa frammi fyrir í augnablikinu. Þetta er það sem ég vildi segja um 1. gr. og ég vona að í meðförum hv. efnahags- og viðskiptanefndar verði þessi sýn á rekstrarörðugleika endurstillt því að þetta er ekki boðlegt. Næst vil ég koma inn á 4. gr. þar sem fjallað er um breytingu á tollalögum. Þar er tilgreint að horft sé til þess að aðilar sem borga aðflutningsgjöld af vörum fái helmingi gjalda tveggja mánaða uppgjörstímabils frestað um 20 daga umfram það sem núverandi regluverk segir til um. Ég held að því miður sé þetta bitamunur en ekki fjár hvað rekstrarstöðu þessara félaga varðar. Mig langar þó við þetta tækifæri að benda á að þessi aðgerð virðist metin upp á 14 milljarða í heildaráhrifum hvað varðar kynningu ríkisstjórnarinnar sl. laugardag í Hörpu. Það að fresta helmingi innflutnings- og aðflutningsgjalda fyrirtækja um 20 almanaksdaga skilur ekki mikið súrefni eftir í kerfinu. Hugsa ég þá til að mynda til bílgreinarinnar og annarra innflutningsaðila. Næst langar mig að nefna 5. gr. þar sem er fjallað um breytingu á lögum um virðisauka, hið svokallaða Allir vinna ákvæði. Ég held að það sé mjög gott að þetta ákvæði sé endurvakið eða bætt í þessa lausn eins og hún liggur fyrir og við þekkjum og hefur verið notuð áður. Ég vil þó beina því til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að það verði skoðað að fella aðra þætti atvinnulífsins þarna undir. Mig langar aftur að nefna bílgreinina sem dæmi. Í kringum bankahrunið 2008 héldu menn aftur af sér í miklum hluta viðhaldsverkefna heimila og fyrirtækja, í lagfæringu og viðhaldi ökutækja. Það er tilhneiging til að slík verkefni fari inn í bílskúra hér og þar um bæinn í stað þess að vera unnin á verkstæðum sem eru til þess ætluð. Ég held að í því samhengi væri skynsamlegt að skoða að útvíkka Allir vinna nálgunina á fleiri geira og ég nefni bílgreinina sérstaklega í þessu sambandi. Annað sem ég vil nefna í tengslum við virðisauka varðar sveitarfélögin. Ég held að það væri ástæða fyrir hv. efnahags- og viðskiptanefnd að skoða alvarlega hvort ekki sé ástæða til að bæta við heimild til endurgreiðslu virðisaukaskatts af fráveituframkvæmdum sveitarfélaga. Það eru framkvæmdir sem geta komist hratt af stað og eru umfangsmiklar hjá þeim sveitarfélögum sem eru með verkefnin tilbúin og hönnuð. Þau eru þó nokkur þannig að skynsamlegt væri að skoða það. Síðasta atriðið sem ég vil nefna varðandi virðisaukann snýr að gjalddaganum sem er á eindaga 6. apríl nk. Ég er sammála hæstv. fjármálaráðherra í því sem fram kom fyrr í dag við umræðuna frá honum þar sem hann sagði efnislega að virðisaukaskatturinn væri eðlisólíkur þeim gjöldum sem væri verið að veita frest á greiðslum á. Ég ætla ekki að eyða tíma í að útskýra þann eðlismun en ég er efnislega sammála því. Núna eru aðstæður hins vegar mjög óvenjulegar og þess vegna vil ég beina því til efnahags- og viðskiptanefndar að skoða þennan eina gjalddaga sem er næsti gjalddagi virðisauka, 6. apríl nk., því að þá verða til greiðslu töluvert margir reikningar útgefnir af fyrirtækjum sem hafa ekki fengist greiddir. Ég tel að það verði venju fremur hátt hlutfall sem þannig er ástatt um og þá er staðan sú að atvinnufyrirtæki gefur út reikning og ber að skila virðisaukanum af honum en reikningurinn færist í rauninni bara á útistandandi kröfur í bókhaldi. Fyrirtækið þarf að leggja út fyrir virðisaukanum en er ekki búið að fá virðisaukann til baka inn í sinn rekstur af þeim reikningum sem ógreiddir eru á þeim tímapunkti. Ég held að alveg sé tilefni til að skoða þennan eina gjalddaga sérstaklega, án þess að ég sé með útfærða tillögu að því, skoða hvort ástæða sé til að setja hann í einhvern frestunarfasa án þess að þurfa að víkja frá því sjónarmiði sem ég skil og er sammála og held alltaf til haga. Þegar ég tala um að akstur og ökutæki séu skattpínd verulega á Íslandi held ég alltaf virðisaukanum til hliðar í því sambandi. Ég skil það sjónarmið að virðisaukinn sé eðlisólíkur öðrum gjöldum sem hér eru til umræðu en þessar fordæmalausu aðstæður gefa fullt tilefni til að skoða það sérstaklega. Hvað 6. gr. varðar, þá sem snýr að gistináttagjaldinu, fagna ég því að gistináttagjaldið sé fellt niður núna þó að það sé tímabundið. Persónulega held ég að við ættum að fella það ólukkans gjald niður varanlega, en það verður vonandi seinni tíma aðgerð. Eins og hæstv. ríkisstjórn hefur sagt svo skýrlega er þetta fyrsta skref, hið minnsta, vonandi af mörgum sem þarf að stíga sem viðbrögð við þeirri stöðu sem uppi er. Svo ég sé líka jákvæður fagna ég því að gistináttagjaldið falli niður til loka árs 2021. Í 7. gr. er fjallað um séreignarsparnaðinn. Þar er horft til þess að opnað verði fyrir heimild til útgreiðslu 12 milljarða til eigenda séreignarsparnaðar og þar eru ýmsar tæknilegar útfærslur. Rétt er að halda til haga að þarna er um leið tekjuöflun fyrir ríki og sveitarfélög sem minnkar nettóáhrifin af því útstreymi sem verður úr ríkissjóði við þær aðgerðir sem kynntar voru í Hörpu. Ef þetta eru 12 milljarðar eru skattalegu áhrifin til baka væntanlega á bilinu 4–5 milljarðar en ég held að það sé stutt í að við verðum að taka þá umræðu hvort séreignarsparnaðurinn sé nauðsynlegur eða ekki. Ég er fylgjandi þessari aðgerð en við erum snögg til að opna fyrir þennan krana. Þetta var gert í efnahagshruninu og leiðréttingunni og síðan aftur núna. Áhrifin eru þau að fólk er gjarnt á að núlla út stöðu sína hvað séreignarsparnað varðar þegar þessi tímabundnu efnahagsáföll ganga yfir. Síðan vil ég fá að koma inn á 11. gr. í lokin. Hún snýr að tekjustofnum sveitarfélaga og ég fagna þeirri útfærslu. Ég held að það sé skynsamlegt að kippa tímabundið úr sambandi þeim tveimur viðmiðum sem snúa að skuldahlutfalli og rekstrarstöðu sveitarfélaganna og styð heils hugar að það sé gert efnislega með þeim hætti sem hér er lagt til. Það hefur svo sem komið fram að almennar efasemdir eru um hvort nógu langt hafi verið gengið í þessum fyrstu aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Ég er ánægður með að skýrt hefur verið talað í þeim efnum að ríkisstjórnin lítur ekki svo á að þarna sé um heildaraðgerð og lokaaðgerð að ræða heldur sé þetta fyrsta skref af fleirum. Ég hvet ríkisstjórnina og hæstv. fjármálaráðherra til að skoða það að halda fyrr en seinna sambærilegan fund við þann sem haldinn var í Hörpu á laugardaginn. Ég hef ákveðnar efasemdir um að nógu langt hafi verið gengið, jafnvel þótt bara sé um fyrsta skref að ræða, og vil ég í þessu samhengi nefna tryggingagjald og almenna þörf fyrir að lækka skatta. Innbyggða sveiflujöfnunin í skattkerfi sem nokkuð hefur verið nefnd hér síðustu daga er til komin vegna þess að með minna umfangi minnka skattar augljóslega hratt. Skattheimtan færi úr öllum böndum í núverandi árferði ef innbyggðir sveiflujafnarar væru ekki í kerfinu. Ég vil að endingu segja það sem margoft hefur verið sagt í umræðum síðustu daga, að það er áhættuminna að gera of mikið en of lítið þessa dagana, og ég hvet stjórnvöld til að nálgast málið með þeim hætti. Undir lok þessarar ræðu minnar ítreka ég það sem ég sagði í byrjun, það gengur ekki, eins og fram kemur í 1. gr. þessa frumvarps, að skilja fyrirtæki eftir með þau skilaboð að ekki sé um rekstrarörðugleika að ræða, þótt tekjufall komi til, ef launagreiðandi á nægt eigið fé til að sækja sér lánafyrirgreiðslu á almennum markaði eða á nægt handbært fé til að standa straum af útgjöldum til rekstrar þegar þau falla í gjalddaga. Þarna er verið að senda þau skilaboð  Ég sé að hæstv. fjármálaráðherra er ekki alveg sammála þessari túlkun minni. Ég vona að hún sé röng en svona stendur þetta hérna. 
            

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna um þessi fyrstu úrræði eða með fyrstu úrræðum fyrir efnahagslífið. Þarna er margt ágætt og ég ætla ekki í sjálfu sér að eyða miklum tíma í yfirboð en bendi þó vissulega á það sem betur mætti fara. Ég held að almennt sé ágætt að hafa í huga að þetta er ekki tími pólitískra yfirboða. Þetta er ekki tími einhverra ímyndarherferða á samfélagsmiðlum hjá stjórnmálaflokkum eða eitthvað þess háttar. Þetta er tíminn þar sem við eigum öll að taka höndum saman, slíðra sverðin og tryggja að við séum að gera það sem við eigum alla jafna að vera að gera hér, að vinna landi og þjóð gagn. Það er tvennt sem ég staldra við í fyrstu lotu í meginatriðum þessa máls, annað er það sem snýr að greiðslufresti á opinberum gjöldum fyrir fyrirtæki. Ég fagna þeim greiðslufresti sem þarna er veittur gagnvart staðgreiðslu. Ég tel að þetta úrræði geti gagnast mjög mörgum fyrirtækjum alveg ágætlega. Við sjáum umfang vandans þegar við sjáum t.d. tilkynningu frá Icelandair í dag þar sem mér sýnist í fljótu bragði að um 97% starfsmanna fari ýmist í verulega skert starfshlutfall eða sé sagt upp. Sem betur fer fær mikill minni hluti uppsagnarbréfið en engu að síður fá um 5% starfsmanna uppsögn og 92% því til viðbótar fara í verulega skert starfshlutfall. Þetta sýnir umfang vandans og það er einfaldlega ekki til nein uppskriftabók að lausn á þessum vanda. Þetta er allt öðruvísi vandi fyrir þorra atvinnulífs og heimila en var í hruninu þó að þegar upp verður staðið kunni efnahagslegu áhrifin að verða jafn alvarleg og þá var. Við horfum einfaldlega á þann reginmun að fyrir rúmum áratug, þegar við vorum á leiðinni inn í hið mikla efnahagslega hrun, tókst þorri atvinnulífsins á við það frá mánuði til mánaðar í einhvers konar brekku niður á við. Ef bankakerfið er undanskilið sem hrundi á endanum á einni nóttu var þorri atvinnulífsins í sjálfu sér í lífróðri mánuðum saman, vel á annað ár sem við getum sagt að sú kreppa hafi verið að koma fram. Hér horfum við hins vegar á fullkominn tekjubrest fyrir þorra atvinnulífsins horft til næstu tveggja til þriggja mánaða hið minnsta og vafalítið langvinnari vanda fyrir ferðaþjónustuna. Ég held þess vegna að við þurfum aðeins að passa okkur á því að það er ekki sjálfgefið að lausnirnar frá hruni passi sjálfkrafa inn í þetta. Fjölmargt af þessu er ágætt en ég held að á fjölmörgum atriðum þurfi að skerpa sérstaklega. Ég horfi á bráðaaðgerðirnar til fyrstu þriggja mánaða sem forgangsatriði í umfjöllun þingsins núna í vikunni. Hér eru fjölmörg atriði sem munu gagnast til lengri tíma litið og eru mjög góð. Sjálfsagt mætti bæta þar í þegar fram í sækir en forgangur okkar hlýtur núna að vera það sem skiptir máli og skilur á milli feigs og ófeigs í atvinnulífinu og þar með í störfum almennings næstu þrjá mánuðina eða svo. Ég hefði viljað sjá almennt úrræði um greiðslufrest á opinberum gjöldum til næstu þriggja mánaða hið minnsta sem tæki líka til virðisaukaskatts og tollkrítarinnar svokölluðu, aðflutningsgjalda í tolli. Ég skil, eins og kom fram í svari hæstv. ráðherra í andsvari áðan, þann vanda að auðvitað viljum við ekki að fyrirtæki nýti úrræðin ef þau þurfa ekki á þeim að halda. Það mætti alveg útfæra það með einhvers konar vaxtareikningi á greiðslufresti en ég held að það sé mjög mikilvægt þegar við horfum á fullkominn tekjubrest og hættuna á því að greiðslumiðlun atvinnulífsins frjósi algjörlega á næstu vikum og mánuðum að ríkið taki af alvöru sénsinn á innlendu atvinnulífi með því að veita því almennt þann greiðslufrest á opinberum gjöldum sem hægt er. Það á þá að taka til allra opinberra gjalda. Ég tek undir með hv. þm. Bergþóri Ólasyni þegar hann bendir á tollkrítina. Það munar ekki mjög miklu hvort menn þurfa að greiða hana alla 15. næsta mánaðar eða fá 20 daga viðbótarkrít á helminginn. Í svona fordæmalausum aðstæðum held ég að það sé full ástæða til þess með sama hætti og með virðisauka að geta veitt greiðslufrest í það minnsta næstu þrjá mánuðina. Ég held að það sé mjög mikilvægt að nefndin skoði það sérstaklega. Í öðru lagi óttast ég að við flækjum í það minnsta til skemmri tíma litið um of þau skilyrði sem fyrirtæki þurfa að uppfylla. Eiginlega veit enginn í hvaða stöðu fyrirtæki verður eftir mánuð eða tvo eða þrjá. Þess vegna er eðlilegt viðbragð hjá fyrirtækjum að leita allra leiða til að tryggja lausafjárstöðu sína næstu vikurnar. Við í þessum sal höfum oft sagt: Það er betra að gera meira en minna. Undir þeim formerkjum finnst mér auðveldara að leggja embættismennina aðeins til hliðar, ef það mætti orða það þannig, og horfa í gegnum fingur okkar með það hvort mögulega séu einhverjir að nýta þetta sem þegar upp verður staðið hefðu ekki þurft á því að halda. Ég held að það sé miklu betra að horfa til þess, einmitt til að verja greiðslumiðlunina þannig að fyrirtækin geti borgað reikningana sína, a.m.k. flest hver, og haldið þannig lágmarksgreiðslumiðlun í gangi í atvinnulífinu, að ríkið sé tilbúið að taka dálítið sénsinn núna á atvinnulífinu og að það geti þá borgað gjöldin þegar við komum út úr krísunni. Þess vegna held ég að það sé hyggilegt að ganga lengra en skemmra í þessu og þar með talið að við setjum ekki of stíf viðmið. Hins vegar væri einföld lausn, hæstv. fjármálaráðherra, í því samhengi að vaxtareikna greiðslufrestinn. Það er kannski ágætistrygging á því að fyrirtæki leggi þó það til grundvallar þegar þau velja hvort þau nýti frestinn eða ekki að hann beri vexti. Að öðru leyti er hér margt hreint ágætt og ég fagna t.d. inneign á landsmenn til að nýta í innlenda ferðaþjónustu þegar við komum út úr krísunni. Það má vel vera að það sé hægt að breyta eða auka í en ég ætla ekki að vera í hópi þeirra sem gera grín að því að fjárhæðin sé lág. Það gefur augaleið að hér er fyrst og fremst vitundarvakning fyrir landsmenn, smáinneign fyrir okkur öll til að nýta í innlenda ferðaþjónustu í sumar og hvetja okkur um leið til að nýta þjónustu hennar í gegnum sumarið. Mér finnst þetta að mörgu leyti gott skref. Enn og aftur er varðandi virðisaukaskattinn um mjög kunnuglegt ákvæði að ræða. Við höfum leikið okkur að því í þessum sal að taka endurgreiðsluhlutfallið úr 60% í 100% og niður í 60% aftur um allnokkurt árabil. Það nýtist ágætlega og gæti verið rakið til að örva innlenda eftirspurn þegar út úr veirufaraldrinum sjálfum er komið, en ég tek undir með öðrum þingmönnum hér að þá mætti líka horfa til þess hvort við getum útvíkkað það. Viðhald á bifreiðum er ágætisdæmi, við gætum útvíkkað það með einhverjum hætti inn í stærri útgjaldaliði, kannski pakkaferðir í innlendri ferðaþjónustu í gegnum sumarið. Ég held að við munum þurfa mjög á því að halda þegar út úr þessari bráðastöðu verður komið að örva innlenda eftirspurn að nýju. Það er ekkert forgangsatriði við afgreiðslu þingsins akkúrat núna en það væri gott að huga að því á næstu vikum hvernig við gætum gert þetta úrræði enn þá bitmeira. Úrræðið um útborgun séreignarsparnaðar er að mörgu leyti ágætt líka. Þetta gæti ýtt undir og örvað innlenda eftirspurn enn frekar. Ég ætla ekki að málalengja þetta mjög mikið. Ég held að það sé mjög mikilvægt að í efnahags- og viðskiptanefnd takist á næstu dögum gott samstarf um nánari útfærslu á þeim úrræðum sem hér er að finna og að við tryggjum að þessi fyrstu fallbyssuskot sem hleypt er af, ef svo mætti orða, til að styðja við íslenskt atvinnulíf og heimili á komandi vikum geigi ekki, að þau virki sem skyldi. Ég ítreka enn og aftur að við sjáum t.d. í verki umfangið á því úrræði sem samþykkt var í síðustu viku varðandi hlutaatvinnuleysi og hversu mikilvægt var að gott samstarf tókst um að útvíkka og efla það úrræði enn frekar. Ég held að það sé ásamt mögulegum greiðslufrestum á opinberum gjöldum og eftir atvikum með niðurfellingu, eins og hæstv. fjármálaráðherra kom inn á í máli sínu, til lengri tíma litið það sem mestu máli muni skipta þegar upp verður staðið í efnahagsaðgerðum við þessar fordæmalausu aðstæður.

Virðulegur forseti. Ég er með nokkrar áréttingar eða vangaveltur. Ég þakka fyrir það mál sem hér er komið fram. Mig langar að taka undir hvert orð sem hv. þm. Bergþór Ólason fór með í ræðustól rétt áðan. Á næstu dögum er mikilvægt að hlusta í nefndinni, sem mun fjalla um þetta mál og önnur mál sem við munum ræða í dag eða klára til nefndar, eftir athugasemdum og reyna að bæta eftir því sem hægt er þær tillögur sem hér eru. Við þökkum að sjálfsögðu fyrir þær tillögur sem lagðar eru fram. Mig langar að taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Bergþóri Ólasyni varðandi eigið fé fyrirtækjanna. Þar þarf að fara varlega þannig að við tökum ekki allan kraftinn úr þeim fyrirtækjum sem þó eru eftir. Kannski er ég að misskilja en í 1. gr. sýnist mér talað um þann tíma sem fyrirtæki geta miðað við þegar verið er að skoða tekjufallið. Þá eru það vitanlega einhver fyrirtæki sem hafa ekki starfað í heila 12 mánuði heldur hafa starfað í styttri tíma, tíu mánuði eða guð má vita. Þetta þarf að skoða líka. Mig langar að nota tækifærið til að vara enn og aftur við því að mat á þeim sem þurfa og þurfa ekki aðstoð sé í höndum fjármálastofnananna. Það þarf að vera mikið og ítarlegt eftirlit með því hvernig að því er staðið þannig að ekki verði til einhvers konar freisting til að mismuna félögum þegar kemur að því að leita sér hjálpar. Síðan er hér talað um hvað teljist varanlegir rekstrarerfiðleikar. Þar þarf líka að horfa til þess að fyrirtæki voru sum hver komin í ákveðinn vanda vegna almenns samdráttar í samfélaginu áður en þessi skrambans Covid-veira náði til okkar. Fyrirtæki voru þó jafnvel farin að sjá til lands í rekstri sínum með öflugu vori og sumri en nú þarf með einhverjum hætti að horfa til þessara fyrirtækja og þessa tíma með opnum huga, ekki eingöngu horfa á tölurnar. Einhverjir hafa notað orðin lífvænleg fyrirtæki sem mér finnst ekkert sérstaklega skemmtileg á þessum tímum, en fyrirtæki voru lífvænleg kannski fyrir áramót, í nóvember eða desember, þrátt fyrir samdrátt en eru nú kýld í magann eða höfuðið með þessari nýju veiru. Fyrirtæki sem nú eru kannski talin eiga erfitt með að lifa voru mjög lífvænleg fyrir nokkrum mánuðum og eru það ef og þegar allt fer af stað aftur sem verður að sjálfsögðu einhvern tímann. Ég tek undir það sem sagt hefur verið um tryggingagjaldið. Það hefði verið betra að fella það alveg niður og vinna sig svo til baka með það. Barnabæturnar eru gott mál. Ef ég skil þetta rétt koma þær reyndar til greiðslu í ágúst. Það er gott fyrir þá sem njóta þeirra þá. Hér hefur verið talað um aðflutningsgjöldin og tek ég undir það sem um þau hefur verið sagt. Mig langar síðan aðeins að nefna séreignarsparnaðinn. Það er jákvætt að fólk eigi sparnað og fyrir suma kann að vera jákvætt að geta tekið hann út en með því erum við að segja að vegna þessarar óvæntu og ófyrirsjáanlegu veiru eða þeirra aðstæðna sem hér eru núna eigi þeir sem eiga sparnað að greiða fyrir þetta óhapp eða þessa óvæntu uppákomu með sparnaðinum sínum. Ef ég skil það rétt ætlar ríkið meira að segja að taka einhverja milljarða í skatt af sparnaðinum sem á að nota til að bregðast við þessum aðstæðum. Það held ég að sé ekki rétt að gera. Í fyrsta lagi held ég að það sé rangt að taka skatt af útgreiðslunum og í öðru lagi held ég að það hefði verið betra að setja meira af beinum fjármunum frá ríkisvaldinu inn í þetta en að ganga á sparnað heimilanna og einstaklinganna. Fjármálaráðherra hefur sagt að þetta séu fyrstu skrefin. Hann hefur sagt og boðað að eftir athugasemdum og tillögum verði hlustað. Við höfum lagt fram ákveðnar hugmyndir og munum gera það áfram. Við vonumst til þess að vel verði hlustað eftir þeim og vonandi tekið mark á þeim að einhverju leyti. Núna er mikilvægt að þær lausnir sem boðið er upp á virki fljótt og séu ekki flóknar. Ef fyrirtæki og einstaklingar sjá fram á að þurfa að fara að eyða miklum tíma og fjármunum jafnvel í lengri tíma í umsóknir eða sérfræðingaráðgjöf o.s.frv. dregur það kraftinn úr fólki sem þarf núna á því að halda að því sé blásinn byr í brjóst, að núna sé verið að létta undir, ekki búa til kerfi sem er of flókið og gerir of miklar kröfur. Það er nokkuð sem við eigum að forðast. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég vonast að sjálfsögðu til að þetta mál fái góða umfjöllun í nefnd. Það er mikilvægt að nefndin fái tíma til að fjalla vel um málið og koma eftir atvikum með nauðsynlegar athugasemdir og breytingar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2020 sem er að finna á þskj. 1172. Með þessu frumvarpi eru lagðar fyrir Alþingi tillögur um breytingar á fjárheimildum ýmissa málefnasviða og málaflokka vegna þeirra aðstæðna í efnahagslífinu sem eiga sér varla hliðstæðu á seinni tímum. Innihald frumvarpsins byggir á samþykkt ríkisstjórnarinnar hinn 10. mars 2020 um aðgerðir í sjö liðum til að mæta efnahagslegum áhrifum faraldursins af völdum kórónuveirunnar. Hér er um að ræða nokkrar afmarkaðar breytingar á gildandi fjárlögum sem lúta að tilteknum hlutum mótvægisráðstafana stjórnvalda í tengslum við það áfall á efnahag landsins sem af faraldrinum hlýst. Frá því að ríkisstjórnin gaf yfirlýsingu á sínum tíma hafa hlutirnir þróast. Við höfum eftir því sem aðstæður hafa leyft tekið tillit til þess og gripið til nánari útfærslu á einstaka stefnumarkandi atriðum. Þetta frumvarp er lagt fram samhliða öðrum ráðstöfunum í ríkisfjármálum, annars vegar á sviði skattamála og hins vegar vegna ráðstafana sem varða greiðsluerfiðleika fyrirtækja. Það má gera ráð fyrir að þetta frumvarp verði hið fyrra af tveimur til fjáraukalaga fyrir árið 2020. Að öðru óbreyttu má ætla að hið síðara verði lagt fram á haustmánuðum venju samkvæmt, á 151. löggjafarþingi. Í því frumvarpi má gera ráð fyrir að afla þurfi frekari fjárheimilda, m.a. til að mæta auknum útgjöldum Atvinnuleysistryggingasjóðs á yfirstandandi ári og öðrum kostnaði af völdum heimsfaraldurs sem ekki rúmast innan fjárheimilda almenns varasjóðs fjárlaga þegar kostnaðaráhrifin liggja betur fyrir. Það er eðlilegt að spurt sé hvort ekki hafi verið tilefni til að koma með ráðstafanir vegna aukinna útgjalda sem augljóst er að verða, t.d. í heilbrigðiskerfinu, en við teljum á þessum tímapunkti að slík óvissa sé um umfangið að best fari á því að við fleytum því inn í fjárauka haustsins, auk þess sem við höfum varasjóðinn til að mæta einhverjum mismun. Útbreiðsla kórónuveirunnar og ráðstafanir til að hamla útbreiðslu hennar hafa þegar haft víðtæk efnahags- og samfélagsleg áhrif. Því miður er við því að búast að þessi áhrif muni aukast á næstu vikum. Útlit er fyrir verulegan samdrátt í ferðaþjónustu, sumir segja algjört stopp, og við sjáum að hótel loka hvert á fætur öðru þessa dagana, auk þess sem einkaneysla og atvinnuvegafjárfesting mun dragast saman. Þá eru við slíkar aðstæður allar líkur á að atvinnuleysi aukist verulega á komandi vikum og mánuðum og það jafnvel þrátt fyrir hlutabótaleiðina sem við höfum lögfest. Efnahagsforsendur breytast því nær dag frá degi og nær ómögulegt er að spá fyrir um þróun hagstærða næstu misseri. Nú þegar er þó ljóst að víða munu hagkerfi dragast saman í ár, auk þess sem atburðir undanfarinna vikna hafa leitt til verulegrar lækkunar á eigna- og hrávörumörkuðum. Íslenska þjóðarbúið er hins vegar vel í stakk búið til að takast á við áföll. Dregið hefur úr skuldsetningu fyrirtækja og heimila, auk þess sem gjaldmiðlamisvægi eigna og skulda er alls ekki fyrir hendi í sama mæli og áður átti við, t.d. í aðdraganda fjármálahrunsins, þ.e. falls bankanna. Þá var slíkt gjaldmiðlamisvægi sérstakt vandamál. Loks er rétt að minnast á sterka stöðu ríkissjóðs. Við höfum greitt upp skuldir á undanförnum árum og höfum notið mikils vaxtar í landsframleiðslunni sem kemur sér vel núna. Þessu til viðbótar er eigin- og lausafjárstaða viðskiptabankanna sterk. Gjaldeyrisforði Seðlabankans hefur aldrei verið stærri og erlendar eignir hagkerfisins eru meiri en skuldir. Erlend staða þjóðarbúsins er því sterk og hætta á gengishruni og hárri verðbólgu er lítil. Það er því ekki ástæða til að ætla annað á þessu stigi en að núverandi samdráttarskeið verði skammvinnt en menn geta haft ólíkar skoðanir á því hvað er skammur tími eða langur þegar jafn mikið áfall verður eins og við horfum upp á núna, jafn mikið tekjuhrun hjá mörgum. Þá skiptir hver dagur máli en við verðum að sætta okkur við það enn um sinn að töluverð óvissa er um það hversu hratt hagkerfi okkar og reyndar hagkerfi heimsins muni ná jafnvægi á ný. Virðulegi forseti. Eins og áður hefur komið fram er í þessu frumvarpi um að ræða tillögur um ný verkefni og auknar heimildir sem varða útgjaldamál sem voru ófyrirséð við afgreiðslu fjárlaga og teljast nú orðin brýn eða óhjákvæmileg. Í frumvarpinu er farið fram á að fjárheimildir ríkissjóðs á árinu 2020 verði auknar um 21,1 milljarð en það svarar til um 2% hækkunar á heildarfjárheimildum í gildandi fjárlögum. Umfang tillagnanna skýrist þó, eins og ég hef áður nefnt, af fáum en stórum útgjaldamálum. Í 4. gr. frumvarpsins eru einnig lagðar til breytingar á heimildarákvæðum í 6. gr. fjárlaga fyrir árið 2020. Hér ætla ég að víkja nánar að meginefni frumvarpsins. Í fyrsta lagi er lagt til að ráðherra fái heimild til að veita framlög í sérstaka tímabundna flýtingu framkvæmda og fjárfestinga til að vinna gegn samdrætti í hagkerfinu með arðbærum fjárfestingum sem auka eftirspurn eftir vinnuafli og auka framleiðslugetu hagkerfisins til lengri tíma litið. Verklag okkar hefur verið það að skilyrði fyrir framlögum til slíkra verkefna, eins og við höfum undirbúið þessar tillögur sem munu koma fyrir þingið í sérstöku þingskjali í þingsályktunartillögu, þ.e. skilyrði fyrir því að verkefni rati á listann hjá okkur er að þau geti hafist eigi síðar en 1. september nk. og verði að fullu lokið eigi síðar en 1. apríl 2021. Þetta hefur verið þumalputtareglan í undirbúningi okkar að þessu fjárfestingarátaki, finna verkefni sem eru mannaflsfrek, eru arðbær og hægt að ráðast í strax. Í öðru lagi er lagt til að veita ráðherra heimild til að auka hlutafé í opinberum félögum í því skyni að auka fjárfestingargetu þeirra á árinu 2020. Þetta skiptir líka máli og þetta spilar saman. Ég ætla ekki að úttala mig um þetta hér en það kann að vera að einstaka fyrirtæki, mögulega t.d. Isavia, komi að gagni að fá einhvers konar framlag ef menn vilja flýta eitthvað áformum. Það getur spilast þannig að það skipti máli að ríkissjóður styðji við fyrirtæki út af lánaskilmálum til að styrkja efnahaginn og tryggja að vilji menn ráðast í framkvæmdir sem voru fyrirhugaðar en geta skipt miklu máli, t.d. út af atvinnuástandinu á Suðurnesjum, að ráðast fyrr í framkvæmdir, viðhald og uppbyggingu á svæðinu, bæði vegna varanlegra rekstrarfjármuna sem þeir eru þarna með og nýbygginga sem fyrirhugað er að reisa. Þetta nefni ég bara sem stakt dæmi en þetta tvennt mun spila mjög vel saman. Við förum nánar ofan í fjárfestingarátakið þegar þingsályktunartillagan kemur fyrir þingið en við höfum reynt að vera með flóru af fjárfestingum sem munu gagnast samfélaginu öllu. Í þriðja lagi er lagt til í þessu frumvarpi að ráðherra verði veitt heimild til gerðar samnings við Íslandsstofu um kynningar- og markaðsátak erlendis á árunum 2020–2021. Samninginn myndi ferðamálaráðherra gera en hér er um það að ræða að ætlunin er að bregðast við neikvæðum áhrifum heimsfaraldursins á íslenska ferðaþjónustu. Ég ætla bara til gamans að geta þess að í morgun fékk ég sendingu í símann um slíkt átak sem Portúgalar eru þegar byrjaðir að dreifa þar sem er talað inn í þetta ástand, talað um mikilvægi þess að allir taki þátt í að hindra útbreiðsluna en minnt á það hvaða tækifæri liggja til að endurnæra sig andlega og líkamlega í framtíðinni þegar leiðir opnast að nýju og koma og heimsækja Portúgal. Þessar herferðir eru sem sagt þegar farnar af stað. Við höfum tekið ákvörðun um að verja 1,5 milljörðum í að undirbúa slíkt átak og það verður sett í loftið þegar okkar besta fólk telur það tímabært. Í fjórða lagi er lagt til að ráðherra sé heimilt að staðfesta ráðstöfun til markaðsátaks til stuðnings íslenskri ferðaþjónustu. Hér er horft til átaks innan lands sem getur falið í sér hvatningu til ferðalaga með útgáfu innstæðu til allra íbúa 18 ára og eldri. Í fimmta lagi felst í frumvarpinu heimild til handa ráðherra til að leita samninga við Seðlabanka Íslands um að bankinn annist fyrirgreiðslu af hálfu ríkissjóðs til að auðvelda viðbótarlán lánastofnana til fyrirtækja sem orðið hafa fyrir verulegu tekjutapi. Þrátt fyrir að eigin- og lausafjárstaða bankanna sé sterk og vextir hafi lækkað mikið er hætt við að sú áhætta sem einkennir efnahagslífið dragi úr vilja lánastofnana til lánveitinga, jafnvel til fyrirtækja sem geta átt sér bjarta framtíð þegar birtir til í hagkerfinu. Þetta er m.a. vegna þess að veðstaða slíkra fyrirtækja getur verið óhagstæð til lántöku. Fyrirgreiðslunni er ætlað að auka möguleika fyrirtækja í tímabundnum vanda til að afla sér tímabundins lausafjár með því móti að ríkissjóður ábyrgist helming slíkrar viðbótarlántöku. Við lánveitingarnar skulu lánastofnanir uppfylla nánari skilyrði sem ráðherra setur í samningi við Seðlabankann. Hér er gert ráð fyrir því að kveðið verði á um það í samningnum að ríkissjóður tryggi Seðlabankanum skaðleysi vegna þess kostnaðar sem hann kann að verða fyrir vegna slíkrar fyrirgreiðslu, enda er aðgerðin ekki hluti af hefðbundinni starfsemi Seðlabankans. Samningur ráðherra við Seðlabankann skal eftir föngum tryggja endurgreiðslu slíkra viðbótarlánveitinga og miða við að heildaráhætta ríkissjóðs vegna þeirra geti að hámarki numið 35 milljörðum kr. sem eru rétt um 1% af landsframleiðslu. Í greinargerð með frumvarpinu er nánar vikið að þeirri hugmyndafræði sem býr að baki. Við höfum stillt upp lagaákvæði sem ætti með greinargerðinni að vera góður grundvöllur til að taka ákvörðun um þetta. Við sjáum fyrir okkur að það endurspeglist síðan í samningi milli ríkisins og Seðlabankans sem segir í greinargerðinni eða leiðbeiningum úr þinginu eftir þinglega meðferð. Í greinargerðinni má sjá allar helstu útlínur þessara mála. Við horfum til fyrirtækja sem hafa orðið fyrir 40% tekjutapi eða meira vegna þessa faraldurs. Við horfum til þess að ríkisábyrgðin eigi að tryggja hagstæðari kjör en ella væri, að bankar geti lánað á hagstæðari kjörum. Það verður að endurspeglast í kjörunum að ríkissjóður standi þarna að baki með ábyrgð. Við gerum auðvitað ráð fyrir því í þessari útfærslu að þar sem bankinn verður sjálfur að taka hluta af útlánatapsáhættunni séu í grunninn teknar ákvarðanir um slíkar lánveitingar á viðskiptalegum forsendum en þó með ríkisábyrgðinni sem við segjum hreinlega í frumvarpinu að við verðum að gera ráð fyrir að reyni á. Við sláum því fram í frumvarpinu og menn verða að virða það til betri vegar vegna óvissunnar að ekki er hægt að setja nákvæma tölu á það en við segjum: Við tökum frá í okkar bókum helminginn af þessari fjárhæð og gerum ráð fyrir að hún geti tapast. Það sýnir við hvaða aðstæður við búum. Með svipuðum hætti hljóta bankarnir að þurfa að nálgast málið, að það er ekki hægt að umgangast þessar aðstæður með sama hætti og á við í venjulegu árferði. Hugsunin er að teygja sig til fyrirtækja sem hafa orðið fyrir 40% tekjutapi, að þessi lán nýtist til að standa straum af kostnaði við laun, leigu, birgðahald og aðfangakaup. Við göngum út frá því að lánin verði ekki nema u.þ.b. tvöfaldur launakostnaður síðasta árs, það eru efri mörkin sem við horfum til. Við horfum sérstaklega til fyrirtækja þar sem launahlutfallið er a.m.k. 25% af heildarkostnaði. Ég ætla að segja að lokum að í öllum okkar aðgerðum erum við auðvitað ekki að smíða þessi úrræði til að koma fyrirtækjum sem hafa verið í vanda sérstaklega til hjálpar. Við horfum meira til fyrirtækja sem eru að lenda í vanda vegna ástandsins. Það væri ekki góð ráðstöfun af okkar hálfu á Alþingi að reyna að leysa uppsafnaðan gamlan vanda fyrirtækja sem ekki hefur tekist að að laga hjá sér reksturinn, að koma með úrræði í dag sem ættu að fleyta þeim eitthvað áfram ef fyrirséð er að jafnvel þótt ástandið lagist verði reksturinn ekki í lagi. Þetta finnst mér nauðsynlegt að nefna. Við verðum að vera hreinskilin með þetta. Með því að ríkissjóður kemur hér með allt að 35 milljarða ábyrgð og tekur helming áhættunnar gætu lán af þessum toga náð allt að 70 milljarða fjárhæð, 2% af landsframleiðslu. Ég segi aftur að það er ofboðsleg óvissa um hvernig úr þessu spilast. Mögulega viljum við ganga lengra eftir því hvernig úr spilast á komandi mánuðum. Ég skal líka segja hreint út að það kann að vera að við þurfum að gera breytingar á endurgreiðsluskilmálunum sem við erum hérna með. Við horfum á þetta sem 18 mánaða ríkisábyrgð, að hún eigi að falla niður eftir 18 mánuði. Kannski verðum við í þeim sporum í haust eða snemma á næsta ári að þurfa að taka það aftur upp, ekki er hægt að útiloka það, og meira að segja ef þessi krísa dregst á langinn að falla frá kröfu um endurgreiðslu eins og við leggjum þetta upp. Við verðum samt að leggja af stað með þá grundvallarhugsun að þetta séu lán sem beri að endurgreiða en vegna þess hversu slæm staðan er kann að reyna á ríkisábyrgðina og það er ekki öruggt að öll þessi lán endurheimtist. Þetta ræðst allt af framhaldinu. Í sjötta lagi eru í frumvarpinu lagðar til auknar lántökuheimildir ríkissjóðs vegna fjármögnunar þeirra aðgerða sem lúta m.a. að auknum fjárfestingum, markaðsátaks til að kynna Ísland, tekjufalls ríkissjóðs út af sveiflujöfnuninni og eins vegna frestunar gjalddaga á sköttum og gjöldum og hugsanlegs kostnaðar vegna veitingar ábyrgða á lán viðskiptabanka til fyrirtækja. Loks er í sjöunda lagi gert ráð fyrir auknum fjárheimildum til viðeigandi málaflokka ráðuneyta sem nema allt að 21,1 milljarði. Vegur þar þyngst 15 milljarða fjárheimild til að ráðast í sérstakt fjárfestingarátak. Einnig er lagt til að veita 3,1 milljarð í sérstakan barnabótaauka og að lokum 3 milljarða til markaðs- og kynningarátaks erlendis og innan lands eins og ég hef hér rakið. Að öðru leyti vísa ég til nánari umfjöllunar um tillögurnar í athugasemdum við einstaka málaflokka. Þá vek ég athygli á því í tengslum við hlutverk og umfang fjáraukalaga að í 24. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um almennan varasjóð A-hluta ríkissjóðs. Skilyrði fyrir ráðstöfun úr honum eru sams konar og þau sem gilda um frumvarp til fjáraukalaga, þ.e. varasjóðnum er ætlað að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg og óhjákvæmileg. Mat ríkisstjórnarinnar er að best fari á því að þau verkefni sem eru megininntak þessa frumvarps verði að svo stöddu ekki fjármögnuð með framlögum úr almenna varasjóðnum heldur óskað eftir heimildum með sérstökum fjáraukalögum. Því er ekki gert ráð fyrir því að nýta fjárheimildir sjóðsins vegna þessara mála heldur mun ráðstöfun fjárheimilda hans ákvörðuð samhliða vinnslu frumvarps til annarra fjáraukalaga sem verður lagt fram í haust. Virðulegi forseti. Ég tel mig hafa farið yfir helstu þætti þessa frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2020 og legg til að því verði að lokinni umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar þingsins sem fær málið til skoðunar.

Herra forseti. Ég vil í upphafi míns máls hvetja hæstv. ráðherra til góðra verka og get fullyrt úr þessum stól að Samfylkingin styður að sjálfsögðu allar góðar hugmyndir sem þaðan berast. Ég veit að hér eru allir að reyna að gera sitt besta. Mig langar hins vegar að draga fram nýstárlega hugmynd í ljósi þeirrar stöðu sem uppi er. Við hæstv. ráðherra þekkjum neyðarástand, þegar bankahrunið varð sátum við báðir á þingi og þá þurfti að hugsa hratt og þurfti að hugsa út fyrir boxið. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra sé til í að styðja það að við hleypum fleiri að stefnumótun og hugsun þegar kemur að leiðum og lausnum við þessari krísu. Hér á ég ekki bara við stjórnarandstöðuna heldur ekki síður fólk og fyrirtæki í landinu. Hér mætti setja á fót einhvers konar rafrænan þjóðfund þar sem fjármálaráðherra og ríkisstjórn myndu kalla eftir tillögum úr atvinnulífinu og frá almenningi um hvernig við getum öll brugðist saman við þessari vá. Þetta verður erfiður tími. Við getum svo sannarlega komist upp úr þessu 

Virðulegur forseti. Ég vil taka það fram að ég er svo sannarlega opinn fyrir því að horfa í kringum mig og hlusta eftir ábendingum og tillögum. Það er alltaf spurning hvernig best er að skapa slíkan vettvang. Það hefur ekki verið skortur á því að atvinnulífið hafi komið ábendingum til okkar. Þeim hefur rignt yfir okkur í raun og veru. Við höfum sömuleiðis verið að horfa til ábendinga frá alþjóðastofnunum og þær hafa verið þó nokkuð margar. Við erum komin með sæmilegt yfirlit nú þegar yfir skattalegar ráðstafanir flestra ríkja í kringum okkur, í sérstakri skýrslu, þannig að allt þetta höfum við verið að skoða. Ég held að vandinn við að ganga alla leið og skapa sérstakan vettvang fyrir þetta sé að tryggja að hann sé sveigjanlegur og skilvirkur en ekki of þunglamalegur. En ég held að á þessu stigi máls séum við í raun og veru að vinna í þessu samráði á fleiri en einum vettvangi, bæði hér í þinginu, í Stjórnarráðinu og annars staðar.

Herra forseti. Ég held að það væri einmitt sniðugt að útvíkka aðeins þetta samráð. Reynslan sýnir að hinir stóru eiga ágætisaðgengi að stjórnvöldum hverju sinni og ég held að við þurfum að hafa í huga að hryggjarstykkið í íslensku atvinnulífi eru lítil og meðalstór fyrirtæki, ábyrgð fyrir um 70% af starfsfólki og 70% af heildarlaunum í okkar samfélagi má rekja til lítilla og meðalstórra fyrirtækja og að langstærstum hluta reyndar til örfyrirtækja. Ég hef einfaldlega áhyggjur af því að þessi fyrirtæki eigi hugsanlega ekki nægilega gott aðgengi eða málsvara þegar kemur að því að móta þær lausnir sem þarf að ráðast í. Það er fyrst og fremst mín nálgun. Rafrænn þjóðfundur myndi henta þeim fyrirtækjum vel að mínu mati en sömuleiðis auka aðgengi almennings. Auðvitað er það ríkisstjórnarinnar og þingsins að meta hvað er gert með þær hugmyndir. En út af þessari fordæmalausu og fáheyrðu stöðu held ég að það væri mjög sniðugt að við opnuðum þetta meira. Þegar svona bjátar á er engin stjórn eða stjórnarandstaða, ekkert hægri eða vinstri. Þá getum við unnið öll saman og ég held að það væri afskaplega mikilvægt ef við næðum að fá þjóðina 

Virðulegur forseti. Ég vil bara þakka fyrir þann jákvæða tón sem ég finn fyrir varðandi það að við störfum saman að því að finna lausnir og ég ætla ekki að útiloka neitt varðandi það hvernig við sköpum vettvang til þess.

Virðulegur forseti. Við sýndum það í velferðarnefnd að það er hægt að vinna saman og þar gekk mjög vel með þau tvö mál sem við afgreiddum hér síðast fyrir þingið og vonandi verður svoleiðis áfram. En mig langar að spyrja ráðherra: Hvers vegna í ósköpunum er í þessu frumvarpi 20.000 kr. greiðsla til þeirra sem eru með yfir 11 milljónir í árslaun? Hver er rökstuðningurinn fyrir þeim barnabótum? Hvers vegna er svona nauðsynlegt fyrir þá einstaklinga að fá þessar 20.000 kr.? Síðan er annað sem mig langar líka að spyrja um og það er í sambandi við bankana, það er talað um 35 milljarða á bankana. En er það ekki á ríkið? Ríkið á bankana að stærstum hluta. Þetta eru 70 milljarðar á ríkið sjálft vegna þess að ríkið hlýtur að bera ábyrgð á þeim bönkum sem það á, þetta hlýtur að vera sami eigandinn.

Virðulegur forseti. Það er rétt að ríkið er aðaleigandi tveggja kerfislega mikilvægra banka. Í Landsbankanum eru hluthafarnir reyndar fleiri en íslenska ríkið en það er öðruvísi hjá Íslandsbanka. Engu að síður eru þetta sjálfstæðir lögaðilar og lúta regluverki og gilda samkeppnisreglur um það hvernig þeir ganga fram á markaði. Þeir geta ekki hagað sér eins og um ríkissjóð væri að ræða, en ég held að ég skilji alveg hvað hv. þingmaður er að fara. Varðandi barnabæturnar held ég að segja megi að grunnhugsunin sé sú að það sé eðlilegt að lægri fjárhæð komi til þeirra sem eru fyrir ofan þessi tekjumörk, það myndi endurspegla hæsta skattþrepið. Það er rétt u.þ.b. 600 milljóna viðbótarkostnaður af því að börn þeirra sem eru fyrir ofan þetta viðmiðunarmark séu tekin með. Ætli það sé ekki óhætt að segja að grunnhugsunin 

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin. Jú, nýtist börnum þeirra sem hæst launaðir eru. En þörfin er bara miklu meiri hinum megin. Ég hefði viljað sjá 600 milljónir fara til þeirra sem virkilega þurfa á því að halda. Svo er annað sem mig langar að spyrja um. Það eru 1,5 milljarðar til Íslandsstofu í átak. Er ekki nú þegar búið að setja ákveðna peninga inn í Íslandsstofu? Og af hverju bara Íslandsstofu? Ætti ekki að dreifa þessum peningum til fleiri, ekki bara til Íslandsstofu? Hvers vegna er hún ein þarna undir, hver er hugsunin á bak við það? Ef við erum að fara í átak væri mjög sniðugt, varðandi þá sem núna eru að segja upp gistingu og annað, að hvetja þá til að koma í haust eða fljótlega aftur. En ég spyr: Af hverju bara Íslandsstofa?

Virðulegur forseti. Íslandsstofu er ætlað að sinna markaðssetningu á Íslandi erlendis og vera eins og farvegur og vettvangur fyrir markaðsmál Íslands í útlöndum. Þegar við fórum í markaðsherferðina sem gekk undir nafninu Inspired by Iceland þá tókst mjög vel til í samstarfi við Íslandsstofu. Hér er gengið út frá því að Íslandsstofa verði eins konar milliliður og framkvæmdaraðili að átaki þar sem þessir peningar fara fyrst og fremst í að birta auglýsingar og vinna þær, þeir verði ekki eftir hjá milliliðnum Íslandsstofu. Varðandi fjárhæðirnar er þetta í hlutfalli við árlegan rekstrarkostnað Íslandsstofu, rúmlega það sem þar er undir, þ.e. þetta er eins og allt umfang Íslandsstofu og rúmlega það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra framsöguna. Það gefst ekki mikill tími hér, með eina mínútu til ráðstöfunar, til að fara djúpt í hlutina, en það er eitt atriði sem mig langar til að nefna og það er það sem í framsögu hæstv. ráðherra var kallað fimmta atriðið. Það snýr að 50% ríkisábyrgð á útlánum, allt að 70 milljörðum, með helmingsábyrgð, 35 milljarða ábyrgð ríkisins. Í fyrsta lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherrann: Í kynningunni í Hörpu frá því á laugardaginn var þetta atriði tilgreint sem 81 milljarður. Er eitthvað annað þarna inni en tvisvar sinnum 35, þ.e. 70 milljarðar, sem skýrir þetta? Hins vegar hef ég áhyggjur af því að aðgerðin verði svolítið ómarkviss vegna þess að það er auðvitað nýbúið að losa um töluvert fé til nýrra útlána innan bankanna með breytingu Seðlabankans m.a. á bindiskyldu og sveiflujöfnunarreglum. Hefur 

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi 81 milljarðinn, þar er í raun verið að taka með áhrifin af því á útlánagetu bankanna að lækkun bankaskattsins er flýtt. Það eykur útlánagetu bankanna og getur komið til viðbótar við það svigrúm sem ríkisábyrgðin veitir. Ég held að það sé einfaldlega þannig að bankarnir verða í fyrsta lagi að standa með sínum fyrirtækjum. Það segir í greinargerð með frumvarpinu að þetta sé hugsað þannig að það reyni fyrst á þessa lánalínu eftir að aðalviðskiptabankar fyrirtækjanna hafa veitt þeim eðlilega fyrirgreiðslu miðað við stöðu máls. En hvað þarf til að koma þeim yfir þröskuldinn? Það er ekki gott að meta. Við verðum einfaldlega, og sérstaklega þegar við eigum nú tvo ríkisbanka, að reyna að virkja og nýta þennan risaefnahagsreikning sem bankarnir 

Herra forseti. Ég er sammála hæstv. fjármálaráðherra hvað það varðar að lykilatriðið er auðvitað að ýta undir það að bankarnir nýti sér það svigrúm sem þeir hafa. En ég hef áhyggjur af því að þessi lausn komi í raun ekki til eiginlegrar skoðunar fyrr en eftir að tiltölulega tímafrekt ferli verður búið að eiga sér stað, hvað það varðar að bankarnir nýti það svigrúm sem þeir hafa eftir tilslakanir Seðlabankans. Það er í raun það sem ég vildi velta upp hér, hvort það væri ástæða til að nýta mögulega þetta svigrúm til að byggja inn einhvern hvata til þess að bankarnir, sem eru auðvitað að miklum hluta í eigu ríkissjóðs í augnablikinu, hreyfi sig hraðar, ef svo má segja, gagnvart útlánasvigrúminu sem þegar hefur verið skapað með tilslökunum Seðlabankans, þ.e. þessum 350 milljörðum.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni þegar hann bendir á að þetta þarf að vera skilvirkt. Menn þurfa að fá skjót svör. Það má ekki vera of umfangsmikið og þunglamalegt kerfi að baki aðgengi að þessum lánum. Við munum í frágangi samnings við Seðlabankann reyna að búa þannig um hnútana að það liggi alveg skýrt fyrir í hvaða tilvikum fyrirtæki ættu að eiga rétt á lánum af þessum toga. Það held ég að sé í raun og veru besta leiðin, að leikreglurnar séu skýrar þannig að ekki þurfi hvort tveggja til langt samtal milli fyrirtækis og fjármálastofnunar og síðan aftur á milli fjármálastofnunar og Seðlabankans. Það getur verið spurning upp á líf og dauða fyrir sum fyrirtæki að þurfa ekki að bíða eftir þessu, að slíkt þunglamalegt ferli sé ekki til staðar. En ég tek fram að við erum hér að fara sömu leið og mörg önnur þjóðríki eru að gera, 

Herra forseti. Ég hef áður sagt að þetta sé ekki tími pólitískra yfirboða en ég verð að viðurkenna að þegar kemur að fjárfestingaráformunum í þessum pakka hefði ég viljað sjá að við gætum gengið lengra en þetta. Við verðum að hafa það í huga að við höfum verið að svelta innviðafjárfestingu árum saman, raunar allar götur frá hruni. Við höfum verið langt undir meðaltali í fjárfestingu hins opinbera. Ég átta mig á því að fyrirvarinn er skammur núna en ég hefði búist við því að það væri töluverður listi af opinberum framkvæmdum sem hægt væri að ráðast í. Mig langar að nefna nokkur dæmi. Við erum með frumvarp frá hæstv. samgönguráðherra um einkafjármögnun m.a. tveggja framkvæmda sem ættu að geta farið af stað á þessu ári. Nú kann að vera einhver óvissa um hvernig hægt sé að standa að eða fjármagna slík verkefni en það væri alla vega eðlilegt að veita svigrúm til þess að hægt væri að taka þau beint í gegnum ríkissjóð ef með þyrfti. Það væri ágætt að heyra í fyrra svari sjónarmið hæstv. ráðherra hvað þetta varðar.

Virðulegi forseti. Við fórum í þessa vinnu þannig að við báðum stjórnkerfið allt, öll ráðuneyti, að tína til öll þau verkefni sem viðkomandi ráðuneyti töldu að hægt væri að ráðast í strax á þessu ári. Úr varð töluverður verkefnalisti sem var unnið áfram með og þetta var niðurstaðan eftir töluvert mikla yfirlegu, að það væri raunhæft að koma allt að 15 milljörðum út strax á þessu ári af þessum hugmyndum öllum. Til viðbótar gætu komið verkefni, eins og ég hef verið að nefna hér í dag, í gegnum opinberu hlutafélögin. Við höfum kannski ekki endilega séð allt sem máli getur skipt þar enn þá. Þar á ofan gætu sveitarfélögin farið í sérstakt átak. Til viðbótar við allt þetta gætum við klárað frumvarpið sem vísað var til 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég ætla ekki að elta þennan þráð neitt lengra. Ég hygg að við getum gert meira þarna. Það eru tveir aðrir þættir sem mér finnst mikilvægt að horfa líka til sérstaklega. Við höfum farið í gegnum mjög erfiðan vetur þegar kemur að raforkuinnviðum okkar. Það er alveg ljóst að þar þarf að ráðast í mikið fjárfestingarátak og þar gæti ríkið komið inn með talsverða innspýtingu af eigin fé, ekki endilega af þörf þessara fyrirtækja heldur til þess að koma í veg fyrir gjaldskrárhækkanir á dreifingarkostnaði því að þar er bara reiknað upp eftir ákveðnu reikniverki. En það er alveg ljóst að í endurnýjun og uppbyggingu byggðalínu og nauðsynlegum innviðaframkvæmdum í flutningsmannvirkjum mætti spýta verulega í. En kannski er stærsta málið í þessu, og það sem ég sakna mest, hjúkrunarrýmin sem allt of lítið hefur verið gert í allt of lengi. Mjög lengi hefur verið talað, af hálfu þessarar ríkisstjórnar, um þörf á átaki en ekki sést neitt í það í þessum áformum. Ég spyr bara: Ef ekki nú, hvenær þá?

Virðulegi forseti. Ég ætla í öllum aðalatriðum að lýsa mig sammála hv. þingmanni um innviðina og raforkukerfið. Varðandi hjúkrunarheimilin höfum við verið að bæta við fjármunum og höfum tekið frá marga milljarða, allt frá því að við settum stjórnarsáttmálann saman, til þess að hraða uppbyggingu þeirra. Reyndar er ég þeirrar skoðunar, fyrst við förum út í umræðu um hjúkrunarheimilin, að taka þurfi það fyrirkomulag allt upp með rótum. Mér finnst við vera komin út í ógöngur varðandi það hvernig það kerfi virkar. Það að við séum að ræða það hér hversu mikla fjármuni við ætlum að setja í steypu til að byggja einhverjar staðlaðar íbúðartegundir hjúkrunarheimila finnst mér sýna að við erum ekki að ganga í takt við tímann. Ég myndi vilja sjá fara sem fyrst af stað vinnu við að endurhugsa alla fjármögnun ríkisins á hjúkrunarheimilum þannig að við værum fyrst og fremst að hugsa til þess að fjármagn fylgdi heimilisfólki 

Herra forseti. Í upphafi máls míns vil ég óska hæstv. ráðherra og ráðuneyti hans góðs gengis í þeirri vinnu sem fram undan er. Ég veit mætavel að þetta er ekki auðvelt og ég veit að fólk í öllum ráðuneytum er að gera sitt besta. Úr þessum stól vil ég einnig ítreka þakkir mínar til allra sem starfa að almannavörnum, við heilbrigðisþjónustu og að skólamálum sem standa í ströngu í því ástandi sem við búum við. Það er talsvert talað um að þetta séu fordæmalausar tímar og þeir eru það en það eru einungis 11 ár síðan íslenskt atvinnulíf og samfélag gekk í gegnum erfiða tíma í kjölfar bankahrunsins. Það vill svo til að bæði sá sem hér stendur og hæstv. fjármálaráðherra studdu saman ríkisstjórnina sem þá var að störfum sem þurfti að taka fyrstu skrefin þegar einn meginatvinnuvegur Íslands varð fyrir meiri háttar hruni. Nú er það að gerast aftur og það skiptir máli að við séum, hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu, tiltölulega samstiga í verkefnunum fram undan. Það er einfaldlega of mikið í húfi og það skiptir máli. Þetta gerðu Sjálfstæðisflokkurinn og Samfylkingin á sínum tíma, það var gott samstarf við aðila vinnumarkaðarins en líka við stjórnarandstöðuna og almenning í landinu. Ég varpaði fram þeirri hugmynd áðan að kannski væri ráð að setja á fót rafrænan þjóðfund til að kalla eftir góðum hugmyndum frá almenningi og fyrirtækjum, ekki síst frá litlum og meðalstórum fyrirtækjum sem geta orðið út undan þegar stórar aðgerðir eru ákveðnar. Þessi hugmynd finnst mér ekki geta verið til skaða og ágætt að reyna að fá sem flesta að borðinu og nýta sér hugmyndaauðgi íslensks atvinnulífs og almennings. Ferðaþjónustan er augljóslega að fara að ganga í gegnum mikla erfiðleika, það eru 30.000 bein störf í ferðaþjónustunni, rúmlega þrisvar sinnum meira en var í fjármálalífinu þegar bankahrunið varð. Við sjáum að hlutfall ferðaþjónustunnar er svipað og hlutfall bankaþjónustunnar var árið 2008 og verðmætasköpunin af erlendum ferðamönnum var um 70% af því sem var í ferðaþjónustunni. Í nýsamþykktu frumvarpi félagsmálaráðherra er talað um að þessi staða gæti haft áhrif á allt að 18.000 störf þannig að við þurfum að vanda okkur við að tryggja og verja störfin. Ég hef talsverðar áhyggjur af atvinnuleysinu eins og ég veit að allir þingmenn hafa. Við þurfum að huga sérstaklega að hópi atvinnulausra og ekki gleyma því að nú þegar eru tæplega 10.000 manns atvinnulaus. Þetta er fljótt að telja og fólk sem lifir frá einum launatékka til næsta gæti lent í talsverðum vandræðum og þá skiptir máli að ríkið komi myndarlega inn og tryggi og verji atvinnu eftir því sem best er hægt. Mig langar að fara yfir nokkra þætti sem mér finnst frekar jákvæðir í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar. Allir vinna átakið um endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu iðnaðarmanna finnst mér gott mál. Við réðumst í það eftir bankahrunið og það gafst vel. Það er ánægjulegt að þessi heimild sé útvíkkuð og látin ná til heimilisaðstoðar. Ég hélt fyrr í vetur ræðu um að skynsamlegt væri að gera það. Ég velti því samt fyrir mér og beini þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort við ættum að útvíkka þessa heimild. Við munum skoða það í nefndinni, væntanlega efnahags- og viðskiptanefnd frekar en fjárlaganefnd. Það mætti skoða hvort útvíkka ætti heimildina enn frekar og láta hana ná til efniskaupa annars vegar og hins vegar til vinnu utan byggingarstaðar, utan heimilis. Ég held að við ættum að skoða þær leiðir til að stuðla að aukinni neyslu og fyrst og fremst fjárfestingum. Það er ljóst að þær munu dragast allverulega saman. Þetta er gott úrræði sem við skulum útvíkka. Hugsum aðeins stærra. Í öðru lagi finnst mér barnabótaaukinn sniðug hugmynd og styð hana. Mér finnst upphæðin reyndar svolítið rýr, 3 milljarðar, en auðvitað telur þetta allt saman. 3 milljarðar eru einungis 0,3% af ríkisútgjöldunum. Þingnefndin mun skoða þetta en það er ljóst að margar barnafjölskyldur verða fyrir talsverðu áfalli. Í þriðja lagi fannst mér gjafabréfið vegna kaupa á innlendri ferðaþjónustu líka hljóma nokkuð vel. Í mínum huga er þetta útgáfa af svokölluðum þyrlupeningum. Það er verið að reyna að auka einkaneyslu á sama tíma og hagkerfið dregst mjög hratt saman og vextir eru lágir. Auðvitað hefur upphæðin verið gagnrýnd fyrir að vera fulllág, 5.000 kr. á hvern fullorðinn, en kannski er hægt að bæta í. Í fjórða lagi er markaðsátak í ferðaþjónustu jákvætt. Við þurfum að ráðast í heilmikið markaðsátak í ferðaþjónustu og það er langtímaverkefni sem allir styðja. Ég vil draga það líka fram að málin sem voru samþykkt í síðustu viku og lutu að hlutabótum og launum í sóttkví eru einnig afskaplega jákvæð og ég held að mörg fyrirtæki muni nýta sér heimild um að ríkið greiði allt að 75% af launum á þessum erfiðleikatímum. Ég velti hins vegar fyrir mér hvað gerist hjá þeim fyrirtækjum sem hafa ekki einu sinni efni á að greiða 25% laun og neyðast til að loka, annars vegar fyrirtæki sem neyðast til að loka vegna algjörs hruns í tekjum og hins vegar fyrirtæki sem neyðast núna til að loka vegna tilmæla sóttvarnayfirvalda. Stendur til að mæta þeim fyrirtækjum? Þau eru fjölmörg, þetta eru litlu fyrirtækin, jafnvel örfyrirtæki. Íslenskt atvinnulíf byggist fyrst og fremst á litlum og meðalstórum fyrirtækjum og aðallega á örfyrirtækjum, þ.e. fyrirtækjum sem eru með einn starfsmann og upp í níu. Við þurfum að muna eftir þeim. Ég veit að margir boltar eru á lofti en ég vil nefna þetta sérstaklega, þetta er nokkuð sem við þurfum að hafa í huga. Það er aðeins búið að gagnrýna ríkisstjórnina. Maður fer kannski varlega í að gagnrýna ríkisstjórnina, á þessum tímapunkti viljum við bara sjá það góða í tillögunum og ýmislegt er jákvætt í þeim. Auðvitað þarf að gera meira og ráðherra hefur sjálfur sagt að hér verði meira gert. Fyrir helgi var kynnt að þessi aðgerðapakki væri upp á 230 milljarða. Með sanngirni má segja að bein innspýting ríkissjóðs sé einungis um 70 milljarðar, þ.e. einn þriðji. Mér finnst við geta gert betur þar. Ríkissjóður er skuldlítill og ég bind vonir við að við spýtum meira í í þessum efnum. Ég skynja á tali þeirra ráðherra sem hafa talað í dag að hér verði bætt í. Við sjáum í fjáraukalagafrumvarpinu sem fer til fjárlaganefndar að einungis er gert ráð fyrir 21 milljarði. Í hlutfalli við fjárlög upp á 1.000 milljarða er það ekki svo mikið, rúmlega 2% aukning fjárheimilda. Að vísu er búið að boða annan fjárauka sem er jákvætt. Ýmislegt vantar í þennan fjárauka. Núna er ekki sett króna í heilbrigðisstofnanir en búið er að segja að það komi seinna. Ég velti fyrir mér af hverju það sé ekki í þessum fjárauka. Það þarf að tryggja að heilbrigðisstofnanir fái þá fjármuni sem þær þurfa. Hér er þverpólitísk samstaða um að það verði gert en við þurfum að muna eftir að gera það. Samhliða þessu vil ég í þessari ræðu minnast á það sem ég nefndi fyrr í dag í fyrirspurn minni til heilbrigðisráðherra. Að sjálfsögðu þarf ríkið núna að klára kjarasamninga við hjúkrunarfræðinga. Það gengur auðvitað ekki, það sjá allir, að hafa hjúkrunarfræðinga samningslausa. Þeir eru búnir að vera það í meira en ár. Hjúkrunarfræðingar eru lykilviðbragðsaðilar í því ástandi sem nú ríkir og við hljótum að geta samið við þá hratt og vel. Þá er ég að meina í þessari viku. Það vill svo til að það er samningafundur með hjúkrunarfræðingum á morgun og eins og ég gerði gagnvart heilbrigðisráðherra hvet ég sérstaklega fjármálaráðherra til að klára samninga við þessa lykilstétt. Hjúkrunarfræðingar hafa svo sannarlega svarað okkar kalli, bæði þeir sem eru starfandi núna en líka hjúkrunarfræðingar sem eru komnir á eftirlaun, þeir eru unnvörpum búnir að skrá sig í bakvarðasveit heilbrigðisþjónustunnar, tilbúnir að leggja sitt af mörkum, og nú finnst mér komið að okkur í þessum sal að svara þeirra kalli. Klárum kjarasamninginn, látum hjúkrunarfræðinga fá góðan kjarasamning og sérstakt álag út af þessu ástandi. Þið getið ímyndað ykkur álagið sem er núna á heilbrigðisstofnunum og því miður eru allar líkur á að álagið muni aukast til muna. Þetta er fólk sem setur sig beinlínis í hættu, bara við það að mæta í vinnuna þar sem það vinnur við að vernda okkur hin og hjúkra. Klárum þetta endilega með sóma, herra forseti. Ég hef áhyggjur af þeim sem núna eru atvinnulausir og þeim sem eru að verða atvinnulausir. Ég hef líka áhyggjur af námsmönnum. Atvinnuhorfur námsmanna í sumar og vor eru nánast engar. Þetta eru hópar sem vinna tilfallandi störf, oft í ferðaþjónustu, hópar sem við megum ekki gleyma. Ég veit að ríkisstjórnin er ekki búin að leggja fram öll spil sem hún hefur á hendi. Það er búið að segja að meira eigi eftir að koma og þess vegna vil ég nota ræðustólinn til að draga fram hvað hægt er að gera meira og muna eftir ákveðnum hópum. Námsmenn eru þar á meðal. Mér finnst brúarlánin nokkuð sniðug leið. Það þarf bara að gæta að skilyrðum þeirra lánveitinga, hverjir munu fá lánin o.s.frv. Það er spurning hversu vel brúarlánin henta litlum þjónustufyrirtækjum sem standa ekki í einhverjum fjárfestingum. Aftur er ég að reyna að draga umræðuna að því að við pössum lítil og meðalstór fyrirtæki, þau eru að fara að lenda í miklum vanda. Þetta eru fyrirtæki í þjónustugeiranum, hundruð fyrirtækja í ferðaþjónustu og við þurfum að muna eftir þeim. Ég hef miklar áhyggjur af þeim. Síðan eru kerfislega mikilvæg fyrirtæki eins og Icelandair sem þarf að huga sérstaklega að. Mig langar að rifja upp ákveðnar leiðir sem við fórum eftir bankahrunið. Ég minnist ítrekað á bankahrunið vegna þess að þá réðust stjórnvöld í margs konar aðgerðir til að milda höggið og það er óþarfi fyrir okkur að finna aftur upp hjólið. Eftir bankahrunið er heil verkfærakista sem við getum leitað í. Eitt af því sem var skoðað á þeim tíma var yfirtaka og ég held að núverandi forseti Alþingis, Steingrímur J. Sigfússon, hafi lagt fram frumvarp um yfirtöku á þjóðhagslega mikilvægum fyrirtækjum. Ég veit að við erum ekki komin þangað en við þurfum að huga að því hvernig fer með stóru og kerfislega mikilvægu fyrirtækin. Þetta er ekki auðvelt, ég átta mig algjörlega á því, en Icelandair er í erfiðleikum eins og öll flugfélög í heiminum og við þurfum að huga sérstaklega að því hvort ríkið yfirtaki það einfaldlega eða hvernig það verður. Væntanlega verður allt skoðað í þeim efnum. Icelandair er fyrirtæki sem er lífæð okkar gagnvart umheiminum, ekki bara í fólksflutningum heldur líka í fraktflutningum. Við þurfum líka að gæta okkar á því að þjóðnýta ekki bara tapið og einkavæða hagnaðinn. Mér finnst allt í lagi að í svona neyðarástandi eignist ríkið fyrirtæki, hvort sem það er í flugi eða öðru, til að bjarga starfsemi fyrirtækisins. Ég er ekki að tala um að bjarga hluthöfunum, heldur starfseminni, tryggja að starfsemin haldi áfram og bjarga störfunum. Það var gert í bankahruninu, þá voru sett sérstök lög um stofnun opinbers hlutafélags til að stuðla að endurskipulagningu rekstrarhæfra atvinnufyrirtækja. Þar var opinbert hlutafélag stofnað sem hafði m.a. heimild til að eignast eignarhluti í viðkomandi fyrirtækjum. Þetta er uppbyggjandi leið sem ég er að reyna að tefla fram og hvet ráðherra til að skoða sérstaklega í ástandinu sem nú ríkir. Ég vil líka minnast á framtakssjóðinn sem lífeyrissjóðirnir settu á fót eftir hrun. Lífeyrissjóðirnir keyptu fyrirtæki, reistu þau við og seldu síðan aftur þegar vel var gengið frá öllu saman. Þetta er leið sem ég held að við ættum að skoða í þessu fordæmalausa ástandi. Auðvitað er freistandi að fara að hnika til tölum en væntanlega skoða báðar nefndirnar vel hvort hér sé hægt að auka aðeins í barnabótaaukann og skoða hugsanlega auknar fjárfestingar. Af fjárfestingarhlutanum sem er upp á 15 milljarða fara bara rúmir 2 milljarðar í nýsköpun og græna hagkerfið. Ég velti fyrir mér hvort ekki sé hægt að auka aðeins þar í. Ég varpa því fram til viðkomandi nefndar hvort við getum ekki lagt meiri áherslu á græna hagkerfið og þannig lausnir, nýsköpun og rannsóknir. 2 milljarðar eru einungis 0,2% af ríkisútgjöldunum. Herra forseti. Við í Samfylkingunni styðjum allar góðar tillögur og við munum að sjálfsögðu reyna að bæta í þær og gera þær betri, koma með nýjar hugmyndir og kalla eftir frekari viðbrögðum. Eins og hér hefur komið fram eru þetta fyrstu skref þessarar aðgerðaáætlunar. Margt er fram undan og ég held að allir séu sammála um að hér þurfi að gera meira og hafa regluverkið þannig að jafnræði og almennar leikreglur gildi 

Forseti. Við fáumst nú við fjáraukalög í mars sem segir sitt um ástandið sem við stöndum frammi fyrir. Í þessu fjáraukalagafrumvarpi er að finna nokkrar aðgerðir til að bregðast við afleiðingum Covid-faraldursins á Íslandi. Til að byrja með er lagt til að auka útgjöld um 21 milljarð sem skiptist þannig að ferðaþjónustan fær 3 milljarða, barnabætur eru hækkaðar um rétt rúma 3 milljarða auk sértækra fjárráðstafana upp á 15 milljarða. Að auki er lögð til heimild um að taka allt að 140 milljarða kr. lán til að ráðstafa í samræmi við ákvæði þessara fjáraukalaga. 140 milljarðar eru sjö sinnum hærri upphæð en sá 21 milljarður sem ég nefndi, en útskýringin á því virðist vera að gefnar eru auknar heimildir í 4. gr. frumvarpsins um að auka hlutafé í opinberum félögum, veita framlög í sérstakt tímabundið fjárfestingarátak til að vinna gegn samdrætti í hagkerfinu og að lokum gera samning við Seðlabanka Íslands um að bankinn veiti fyrirgreiðslu til að auðvelda viðbótarlán lánastofnana til fyrirtækja. Af þessu leiðir að 119 milljarðar renna óskiptir til þessara þriggja opnu heimildarákvæða. Það tryggir vissulega ákveðinn sveigjanleika í erfiðum og breytilegum aðstæðum en á sama tíma framselur Alþingi viðamikið fjárveitingavald til ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin verður því að fara varlega og freistast ekki til að misfara með það vald. Píratar munu sinna virku eftirliti með því. Ef einhverjum er treystandi til að sinna virku eftirliti þegar kemur að vinnu fjárlaganefndar með fjárheimildir Alþingis er það hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, fulltrúi Pírata í fjárlaganefnd. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru kynntar sem mestu aðgerðir Íslandssögunnar á sama tíma og ýjað er að því að meiri aðgerða sé líklega þörf. Það að Alþingi láti ríkisstjórnina fá fjárheimildir upp á 119 milljarða í aðgerðir eins og tímabundið fjárfestingarátak og viðbótarlán til fyrirtækja býður upp á margs konar misnotkun þar sem lítil eða engin takmörk eru bundin við þær fjárheimildir. Því væri ráð að setja svipuð skilyrði um þessar fjárheimildir og voru sett vegna lánaheimildar ríkisins til Íslandspósts, að ríkisstjórnin þurfi að gera þinginu grein fyrir útgjaldaákvörðunum sem byggja á þeim fjárheimildum sem eru veittar í þessum lögum. Þetta getur hv. fjárlaganefnd gert. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, fulltrúi Pírata í nefndinni, kallar eftir því og leggur til að sett verði sérstök skilyrði um hvernig megi haga þessu með tilliti til þeirra aðstæðna sem við glímum við. Í greinargerð frumvarpsins er fjallað um sérstaka 15 milljarða fjárfestingarátakið og hvernig fjármunir í því átaki skiptist. Þar fara 6 milljarðar í samgöngumannvirki, 2,3 í önnur innviðaverkefni, 2 í viðhald fasteigna, rúmlega 1,7 í rannsóknir, nýsköpun og skapandi greinar, rúmlega 1,3 í Stafrænt Ísland og önnur upplýsingatækniverkefni, rúmlega 1 í nýbyggingar og meiri háttar endurbótaverkefni og að lokum 500 milljónir í orkuskipti og grænar lausnir. Við sjáum að meiri hluta fjármuna í þessu sérstaka átaki á að ráðstafa í vegagerð, nýbyggingar og viðhald á húsum, sem sagt steypu og malbik. Ég þarf að upplýsa hér að ég hef hagsmuna að gæta þegar meiri peningar eru settir í malbik sem starfsmaður á plani í malbiki í 23 sumur. Þess á milli hef ég ferðast, farið í háskóla og sinnt þingstörfum. Það er ýmislegt sem maður hefur haft fyrir stafni. Ég mun ekki samþykkja veggjöld nema að það sé samstaða landsmanna um slíkt, ég mun að sjálfsögðu láta þjóðarviljann ráða. Samstaða er aldrei mikilvægari en nú og ekki má nota faraldurinn til að fara í aðgerðir sem eru mjög umdeildar og samstaða er ekki um. Fólk mun þá upplifa að verið sé að nota neyðina og hunsa nauðsynlegt ákall um samstöðu. Slíkt væri óábyrgt. Ef menn ætla að fara þá leið verða þeir að ganga úr skugga um að almenn sátt sé í samfélaginu um þá útfærslu. Annað væri óábyrgt. Það er jákvætt að við séum að auka fjárfestingu í stafrænum lausnum, skapandi greinum og nýsköpun. Sömuleiðis er framlag til orkuskipta og grænna lausna fagnaðarefni, en fjárfesting í öllu þessu samanlögðu er þó ekki nema helmingur af þeim fjármunum sem ætlaðir eru í vegaframkvæmdir. Konur eru ólíklegri til að vinna í byggingariðnaði og í vegagerð. Því væri óskandi að sjá meiri kraft settan í fjárfestingar sem virka atvinnuskapandi fyrir konur. Ætti fjárlaganefnd að grípa það sjónarmið á lofti og skoða hvað hægt er að gera í þeim efnum. Frekari aðgerðir ríkisstjórnar í framhaldinu ættu líka að taka mið af því og fram kemur að í undirbúningi sé enn stærra fjárfestingarátak á árunum 2021–2023 sem er óskandi að taki mið af því. Hér er verið að gefa ríkinu heimild til að heimila gerð samnings við Íslandsstofu um kynningar- og markaðsátak erlendis á árunum 2020–2021 til að bregðast við neikvæðum áhrifum heimsfaraldursins á íslenska ferðaþjónustu. Það er sjálfsagt að veita þessa heimild. Þegar heimsfaraldurinn verður yfirstaðinn getur þetta gagnast vel við að ná okkur upp. Það er alls óvíst hvort eða þá hvenær ferðaþjónustan á möguleika á að ná sér á strik aftur. Hún mun á endanum gera það, en hvenær? Það er stóra spurningin. Við vitum ekki hvenær aðgerðum vegna Covid-19 verður aflétt og þess vegna er skynsamlegt að styðja strax við innviði og störf sem við vitum að eiga möguleika á að fara í sókn í dag, á tímum faraldurs. Við höfum mörg tækifæri til að styðja við skapandi greinar, sprota og frumkvöðla sem geta skapað nútímalegar hátæknivörur sem afla tekna, óháð því hvort samkomubann er í gildi eða ekki. Þar má nefna hugbúnað, tónlist, bíómyndir, bækur, tölvuleiki og borðspil. Aðeins þau störf sem hægt er að vinna að mestu yfir internetið, selja og dreifa þrátt fyrir félagslega fjarlægð og samkomubann munu dafna á tímum heimsfaraldurs. Efnahagsaðgerðir á kostnað almennings verða að taka tillit til þess. Í rauninni er ekki margt annað sem þarf að segja um frumvarpið miðað við þau skilaboð sem fylgdu kynningu þess um að þessar ráðstafanir væru fyrstu skref sem þyrfti að taka.

Herra forseti. Eins og ég nefndi fyrr í umræðu um frumvarp ríkisstjórnarinnar um aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs, kórónuveirunnar, fögnum við í Miðflokknum almennt aðgerðum sem miða að því að bæta stöðu fólks og fyrirtækja í þeim fordæmalausu aðstæðum sem við erum komin í. Mikilvægt er að bregðast hratt við og að við göngum samhent til verka í því að lágmarka það efnahagslega tjón sem því miður blasir við okkur. Staðan er alvarleg. Þess vegna þurfa úrræði sem þessi að ganga vel fyrir sig og mæta þeim miklu erfiðleikum sem fyrirtæki mörg hver koma til með að horfa fram á og einstaklingar sem koma til með að missa störf sín vegna þessa. Allir hafa skilning á nauðsyn þessa frumvarps en engu að síður er nauðsynlegt að horfa á það með gagnrýnum augum, ekki síst vegna þess að það felur í sér heilmikil fjárútlát fyrir ríkissjóð og heimild til lántöku upp á 140 milljarða kr. Þegar frumvarp sem þetta er lagt fram, frumvarp sem felur í sér mikil útgjöld fyrir ríkissjóð og hefur verið unnið í flýti, er nauðsynlegt að vanda til verka og forðast öll mistök og allt flækjustig þegar kemur að framkvæmd málsins þannig að við rennum ekki út á tíma í þessum mikilvægu aðgerðum. Það er ekki síður mikilvægt að frumvarpið gagnist þeim best sem þurfa mest á þessum aðgerðum að halda og sem fyrr er nauðsynlegt að gæta ráðdeildarsemi með opinbert fé eins og kveðið er á um í lögum. Í fyrsta lagi vil ég segja að þær tillögur sem birtast í frumvarpinu eru að mínu viti of flóknar og nauðsynlegt að einfalda þær. Það er hætta í svokölluðum sérstökum ákvörðunum sem er aldrei gott þegar vandinn er svo víðtækur sem raun ber vitni. Það þarf að hlúa að fyrirtækjunum og heimilunum í landinu og við í Miðflokknum tökum heils hugar undir það. Við erum með sérstakar tillögur í þeim efnum sem ég rakti fyrr í morgun. Frumvarpið felur m.a. í sér efnislega að almenningur, þ.e. skattgreiðendur, mun lána fyrirtækjum í vanda peninga. Hins vegar liggur ekki nægilega ljóst fyrir með hvaða skilyrðum og á hvaða kjörum almenningur mun lána féð. Það verður að vera tryggt að ríkissjóður og skattgreiðendur séu ekki að lána eða bjarga fyrirtækjum þar sem eigendur eða stjórnendur hafa greitt háar arðgreiðslur á síðustu árum, að ríkissjóður láni ekki fyrirtækjum sem hafa verið að kaupa eigin bréf eða veita stjórnendum háa bónusa og kauprétti. Ríkissjóður á að aðstoða og bjarga einstaklingum og heimilum sem raunverulega þurfa á því að halda en ekki fyrirtækjum sem þurfa ekki á því að halda. Hæstv. fjármálaráðherra lagði áherslu á það fyrr í dag að fyrirtæki sem þyrftu ekki á þessari fyrirgreiðslu að halda myndu ekki leita eftir henni. Ég tek heils hugar undir að það á að vera markmiðið og það þarf að vera tryggt að þau fyrirtæki sem þurfa á þessu að halda njóti fyrirgreiðslunnar en síður þau sem þurfa ekki á því að halda. Það er rétt að nefna í þessu samhengi að Alþýðusamband Íslands hefur ályktað á þann veg að ef ákveðið verður að veita fyrirtækjum ríkisábyrgð á skuldum sínum eigi ríkisstjórnin að veita heimilum sem lenda í greiðsluerfiðleikum ríkisábyrgð með sama hætti, hvort sem er vegna húsnæðislána eða annarra íþyngjandi skuldbindinga. Hafa þarf í huga að hluthafar í þeim fyrirtækjum sem fá stuðning verða með einhverjum hætti að borga þann stuðning til baka. Þá á ég ekki við að bankinn fái lánið til baka í svokallaðri lánalínu ríkissjóðs. Hluthafar mega ekki komast upp með að vera án svokallaðra áhættuvarna og fá svo ríkisstuðning í formi lánveitingar frá banka með ríkisábyrgð. Þá er í raun verið að verðlauna áhættutöku og það er óásættanlegt að forstjórar og framkvæmdastjórar haldi síðan áfram að fá há laun, kauprétti o.s.frv. í þeim fordæmalausu aðstæðum sem við erum í og ríkissjóður er að koma inn í. Nauðsynlegt er að skýra með hvaða hætti ríkisábyrgð á nýjum lánum til fyrirtækja verður háttað. Verður gert ráð fyrir því að veðið skiptist jafnt á milli bankans og ríkisins ef um lán gegn veði er að ræða eða heldur bankinn því alfarið fyrir sig? Hæstv. fjármálaráðherra lýsti því yfir í andsvari að þessu yrði skipt og nauðsynlegt að það komi fram. Einnig nefndi hæstv. ráðherra að ríkisábyrgðin yrði til 18 mánaða. Það er væntanlega í endurskoðun eftir því sem okkur berast meiri upplýsingar og við sjáum hvernig aðstæður þróast í efnahagslífi okkar og hversu hratt við náum okkur aftur á strik þegar veiran verður komin í burtu. Vonandi hverfur hún sem fyrst. Í reynd er þetta í annað skipti á stuttum tíma sem stærsta atvinnugrein landsins hrynur. Nú er það ferðaþjónustan, en bankakerfið hrundi 2008 eins og við þekkjum öll. Segja má að það sem blasi við sé umfangsmeira en bankahrunið og muni hafa meiri áhrif í öllu hagkerfi landsins. Við þekkjum öll hvað gerðist í bankahruninu með krónuna og verðtrygginguna. Við getum ekki útilokað að slíkt endurtaki sig en vonandi kemur ekki til þess. Stjórnvöld þurfa hins vegar að vera viðbúin og taka þá vísitöluna úr sambandi ef veður skipast snögglega með þeim hætti. Þegar frumvarpið var kynnt á fundi fjárlaganefndar kom sérstaklega fram að þessi mikilvægu atriði hefðu ekki verið ofarlega á borðinu í útfærslu ríkisstjórnarinnar, þ.e. hratt gengisfall krónunnar, útstreymi gjaldeyris og að verðbólgan tæki stökk. Hins vegar kom fram að ekki væri útilokað að sú þróun gæti farið af stað. Auk þess kom fram að ekki hefði verið rætt um að grípa inn í verðtrygginguna. Ég hef áhyggjur af því, herra forseti, að þessir mjög svo mikilvægu þættir hafi ekki verið ofarlega á borðinu eins og sagt var. Það er beinlínis lífsnauðsynlegt að hafa aðgerðaáætlun sem lýtur að þeim aðstæðum sem við höfum áður lent í með alvarlegum afleiðingum fyrir heimilin í landinu. Næst vil ég, herra forseti, víkja aðeins að hinum svokölluðu brúarlánum og hlutalaunum með aðkomu Atvinnuleysistryggingasjóðs. Ég tel þetta of seint fram komið vegna þess að það er augljóst að þetta tekur of langan tíma og er of flókið í framkvæmd. Það þarf að einfalda ferlið. Það þarf að ræða innan nefndarinnar hvernig hægt sé að gera það. Við þurfum að hafa í huga lítil og meðalstór fyrirtæki vegna þess að þau eru ekki síður mikilvæg en önnur fyrirtæki. Aðgerðirnar þurfa að vera almennar og aðgengilegar. Til dæmis ætti að skoða útfærslu sem ég vil kalla nýsköpunarlaun, þ.e. að ríkið greiði laun þeirra sem eru heima, greiði starfsfólki og fyrirtækjum laun í þeim efnum, þannig að þeir sem eru heima geti nýtt tímann til að þróa hugmyndir og nýsköpun. Það er okkur mjög mikilvægt í þeim aðstæðum sem við erum í núna. Það er mikilvægt að við reynum að nýta þá starfskrafta sem þurfa að vera heima vegna ástandsins til að koma með nýjar hugmyndir og að sem flestir séu virkir. Það er öllum fyrir bestu. Gefa ætti fyrirtækjum tækifæri til að fá svokölluð nýsköpunarlán frá ríkinu til t.d. þriggja ára til að nýta tímann í að þróa hugmyndir. Skilmálar lánafyrirgreiðslunnar eru í raun sérkafli sem verður að fara mjög vandlega yfir, bæði hvað varðar hagsmunaárekstra og að hún verði ekki of flókin, eins og ég rakti sérstaklega. Þarna verður að ríkja algjört gagnsæi. Að mínum dómi er verið að gefa bönkunum verulega eftir, bönkum sem hafa verið með háar arðgreiðslur og hafa verið að kaupa upp eigin bréf. Það verður að gera þá kröfu að hluthafar skili því til baka, þ.e. með eigin fé annars staðar, til að mæta þessum áföllum. Ég held að það sé líka nauðsynlegt að menn hugi að kaupréttaráætlunum sem t.d. einkabankinn Arion banki hefur samþykkt. Þetta þarf allt að vera til skoðunar þegar lánafyrirgreiðslan og lækkun bankaskattsins verður að veruleika. Í frumvarpinu er fjallað um aðkomu Seðlabanka Íslands sem ábyrgðaraðila að þessum lánum og lánum banka til fyrirtækja. Á sama tíma hefur Seðlabankinn haft eftirlit með fjármálafyrirtækjum sem var áður í höndum Fjármálaeftirlitsins. Hér er ljóst að um ákveðinn hagsmunaárekstur er að ræða. Þetta er eitt af klassískum dæmum sem voru nefnd gegn sameiningu Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans, þ.e. að Seðlabankinn er ábyrgðaraðili, lánveitandi og eftirlitsaðili, samanber samninga milli Seðlabankans og bankanna um slíkar ábyrgðir. Hagsmunaárekstrar af þessu tagi eru óæskilegir. Í frumvarpinu er mælt fyrir um ýmsar fjárheimildir en hins vegar er nauðsynlegt að útfæra nánar með hvaða hætti þær eru og hvaða verkefni er um að ræða. Vissulega er yfirlit í frumvarpinu um þetta á bls. 13 en það er bara almennt. Hæstv. ráðherra gat þess að útfærslan yrði í formi þingsályktunartillögu og hefði verið æskilegt að hægt hefði verið að upplýsa um verkefnin í þessari umræðu. Hið sama á við um samning við Íslandsstofu og samning við Seðlabankann. Þeir liggja ekki fyrir. Þarna er verið að færa framkvæmdarvaldinu veruleg völd til að útfæra þessa hluti nánar og þar er mikilvægt að huga að eftirliti og gagnsæi. Það er alltaf hætta á hagsmunaárekstrum. Líklega er það sem er lagt upp með í frumvarpinu of lítið og úrræðin koma of seint fyrir marga. Það er stutt í næstu mánaðamót. Tillögurnar taka ekki til þess hvernig eigi að mæta þeim fyrirtækjum sem sjá fram á 90% samdrátt nánast á einni nóttu eða kannski tveimur vikum. Þau fyrirtæki hafa lítinn aðgang að fjármagni og lausafé og hætt er við að næstu mánaðamót verði viðkomandi fyrirtækjum erfið. Það er hætta á því að vandinn margfaldist í kerfinu á stuttum tíma og við þurfum að vera viðbúin því og grípa inn í. Það er rétt að nefna í þessu samhengi bæði sóttvarnafrumvarpið og hlutalaunin. Þar eru mjög þröng skilyrði. Það þarf að tækla þann vanda sem er uppi hjá fyrirtækjum sem hafa engar tekjur og hafa misst þær nánast á einni nóttu eins og ég nefndi. Sá vandi getur líka verið ekki bara bundinn við viðkomandi fyrirtæki, hann getur bitnað á leigusala vegna þess að leigan er ekki greidd, hann getur bitnað á banka vegna þess að lán eru ekki greidd, hann getur bitnað á birgjum vegna þess að vörur eru ekki keyptar o.s.frv. Síðan er nauðsynlegt að skilyrði varðandi lánveitingar og ábyrgðir Seðlabankans séu gagnsæ og skýr, eins og ég sagði áðan. Við stöndum frammi fyrir bráðavanda, það er ljóst, og þess vegna er brýnt að bregðast hratt við og að fyrirmæli til ríkisbankanna um aðkomu þeirra séu skýr og að allt ferlið verði sem einfaldast. Mögulega er þetta fyrsta skrefið sem á eftir að útfæra nánar og miða við hvernig aðstæður þróast. Ég læt þetta verða síðustu orð mín að þessu sinni, herra forseti, og mun leggja mitt fram fyrir hönd Miðflokksins í fjárlaganefnd þegar frumvarpið verður rætt. Ég vænti þess að nefndin standi öll saman í því mikilvæga verkefni sem fram undan er.

Herra forseti. Hér er enn eitt þingmál í boði Covid-19 veirunnar. Eins og kunnugt er hafa fjögur sveitarfélög á Austurlandi sameinast og nú er komin sú þörf að af augljósum ástæðum þarf að fresta sveitarstjórnarkosningunum sem þar eru á döfinni. Svo háttar til að hv. umhverfis- og samgöngunefnd tekur að sér að leggja fram frumvarp þessa efnis, frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011. 1. gr. er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 125. gr. er ráðuneytinu heimilt, að fenginni tillögu stjórnar til undirbúnings að stofnun nýs sveitarfélags vegna sameiningar sveitarfélaganna Djúpavogshrepps, Borgarfjarðarhrepps, Fljótsdalshéraðs og Seyðisfjarðarkaupstaðar og samþykki viðkomandi sveitarstjórna, að afturkalla ákvörðun sína frá 14. febrúar 2020 um það með hvaða hætti sameining sveitarfélaganna í eitt sveitarfélag öðlast gildi, samanber 1. mgr. greinarinnar. Falla þar með allar tengdar ákvarðanir ráðuneytisins samkvæmt 125. gr. úr gildi, svo sem um boðun sveitarstjórnarkosninga, þar með taldar kosningar til heimastjórna, hinn 18. apríl 2020. Ráðuneytið skal, að tillögu stjórnar til undirbúnings að stofnun hins nýja sveitarfélags, taka nýja ákvörðun um það með hvaða hætti sameining öðlast gildi.“ 2. gr. fjallar um að lögin öðlast þegar gildi og skuli ákvörðun ráðuneytisins um afturköllun ákvörðunar liggja fyrir innan þriggja daga frá gildistöku þeirra. Í greinargerðinni stendur m.a.: Hinn 14. febrúar 2020 staðfesti samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið tillögu stjórnar til undirbúnings að stofnun nýs sveitarfélags vegna sameiningar sveitarfélaganna fjögurra í eitt sveitarfélag. Að tillögu undirbúningsstjórnar ákvað ráðuneytið að sameiningin skyldi fara fram með kosningu til sveitarstjórnar hins nýja sameinaða sveitarfélags 18. apríl 2020 og hefur utankjörfundaratkvæðagreiðsla þegar hafist í samræmi við lög um kosningar til sveitarstjórna. Hinn 19. mars 2020 barst samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu beiðni undirbúningsstjórnar vegna umræddrar sameiningar um að kosningum til sveitarstjórnar hins nýja sameinaða sveitarfélags sem boðaðar hafa verið skyldi frestað. Vísað var til þess að heilbrigðisráðherra hefði á grundvelli sóttvarnalaga takmarkað samkomur tímabundið í fjórar vikur til að hægja á útbreiðslu kórónuveirunnar sem veldur sjúkdómnum Covid-19. Þá kom fram að undirbúningsstjórnin hefði leitað umsagnar ríkislögreglustjóra, sóttvarnalæknis, almannavarnanefndar Austurlands, sýslumannsembættisins á Austurlandi, yfirkjörstjórnar og oddvita þeirra framboða sem fram eru komin og lagðist enginn framangreindra aðila gegn því að umræddum kosningum yrði frestað. Þá fylgdu með beiðni undirbúningsstjórnar ályktanir sveitarstjórna sveitarfélaganna fjögurra sem allar samþykktu samhljóða að óska eftir frestun þessara kosninga. Í 89. gr. laga um kosningar til sveitarstjórna kemur fram að farist kosning í kjördeild á hinum ákveðna degi sveitarstjórnarkosninga fyrir af óviðráðanlegum orsökum skuli yfirkjörstjórn innan viku boða til kjörfundar að nýju. Ljóst er að ákvæði laga nr. 5/1998 felur ekki í sér heimild yfirkjörstjórnar til að fresta utankjörfundaratkvæðagreiðslu, auk þess sem óvíst er hversu lengi áhrif Covid-19 faraldursins muni vara. Ekki er að finna ákvæði í sveitarstjórnarlögum sem heimilar ráðuneytinu að afturkalla ákvörðun sína um ákvörðun dagsetningar kosninga. Auk þess þarf að hafa í huga að réttur íbúa sveitarfélaga til þess að kosningar um stjórn sveitarfélagsins fari fram hvílir á 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar og því mikilvægt að ákvarðanir um frestun eða afturköllun kosninga sem þegar eru hafnar fari fram á traustum lagalegum grunni. Þó ber að geta þess að fordæmi eru fyrir því að ákvörðun um frestun kosninga hafi farið fram á grundvelli stjórnskipulegs neyðarréttar, samanber þingsályktun Alþingis um frestun almennra alþingiskosninga árið 1941. Ekki er þó ástæða til að láta ákvörðun ráðuneytisins um frestun sveitarstjórnarkosninga vegna sameiningar sveitarfélaganna fjögurra hvíla á slíkum grunni á þessu stigi, enda er Alþingi enn þá starfandi. Tilgangur bráðabirgðaákvæðisins er að unnt sé að hverfa frá boðaðri sveitarstjórnarkosningu hinn 18. apríl. Í ljósi þess að kosning til sveitarstjórnar í hinu nýja sveitarfélagi er forsenda þess að sameining taki gildi er lagt til að ráðuneytinu verði veitt heimild til að afturkalla ákvörðun sína um það hvernig sameiningin fari fram. Var hér einnig haft í huga að mikil óvissa er um stöðu mála næstu mánuði og því óvíst hvenær hægt verður að boða til nýrra sveitarstjórnarkosninga. Áréttað skal að með afturköllun boðaðra kosninga fellur niður kosning í yfirkjörstjórn vegna kosninganna, utankjörfundaratkvæði sem þegar hafa verið greidd, framboð ef þau hafa verið lögð fram formlega og öll önnur atriði sem tengjast boðuðum kosningum. Búast má við að ef boðað verður til nýrra kosninga verði þörf á að kjósa yfirkjörstjórn og tilkynna framboð að nýju. Afturköllun á staðfestingu ráðuneytisins felur einnig í sér að ráðuneytið skuli aftur taka ákvörðun um það með hvaða hætti sameining sveitarfélaganna taki gildi og skal það gert að tillögu stjórnar til undirbúnings að stofnun hins nýja sveitarfélags. Fellur sameining sveitarfélaganna fjögurra því ekki niður, heldur einungis ákvörðun um gildistöku hennar. Þá er gert ráð fyrir að lögin öðlist strax gildi og í ljósi þess hversu mikilvægt er að ákvörðun um afturköllun kosninga verði tekin skjótt eru ráðuneytinu einungis veittir þrír dagar til að taka slíka ákvörðun. Frumvarp þetta var unnið í samvinnu við samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið, dómsmálaráðuneytið, Samband íslenskra sveitarfélaga og undirbúningsstjórn um nýtt sveitarfélag. Frumvarpið varðar ekki stjórnarskrá eða alþjóðlegar skuldbindingar nema að því leyti að ákvæði laganna er ætlað að fullnægja sjónarmiðum 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar um rétt íbúa sveitarfélags að kjósa sér stjórn þess. Frumvarpið mun ekki hafa kostnaðaráhrif á ríkissjóð. Því er við að bæta, herra forseti, að hv. umhverfis- og samgöngunefnd leggur þetta mál fram sameinuð og samkvæmt þingsköpum þarf ekki að vísa málinu til nefndar og útbúa nefndarálit nema einhver þingmanna fari fram á það. Að framlagningu frumvarpsins standa Ari Trausti Guðmundsson, sem hér stendur, Jón Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir, Vilhjálmur Árnason, Hanna Katrín Friðriksson, Guðjón S. Brjánsson, Björn Leví Gunnarsson og Karl Gauti Hjaltason. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannavarnir. Með frumvarpinu er lagt til nýtt ákvæði í kafla laganna um borgaralega skyldu á hættustundu sem tryggir svigrúm opinberra aðila til að færa starfsmenn milli starfa til að sinna verkefnum sem hafa forgang á hættustundu. Slík verkefni lúta m.a. að því að halda megi úti nauðsynlegri almannaþjónustu og verði þá hægt að fara fram á breytingu á starfsskyldum og jafnvel vinnustöðum viðkomandi starfsmanna eftir þörfum en starfsmenn munu halda óbreyttum launakjörum við þær aðstæður. Með opinberum aðilum samkvæmt frumvarpi þessu er átt við ríki, sveitarfélög og fyrirtæki í þeirra eigu. Hættustund í skilningi þessa ákvæðis er þegar ríkislögreglustjóri hefur lýst yfir neyðarstigi sem er hæsta almannavarnastig samkvæmt reglugerð um flokkun almannavarnastiga eða hefur lýst því yfir að neyðarstig sé yfirvofandi. Þess má geta að aldrei hefur neyðarstigi almannavarna verið lýst yfir fyrr en nú í baráttunni við farsóttina Covid-19. Undanfarið hafa ýmsir opinberir aðilar markvisst unnið að uppfærslu á viðbragðsáætlunum, m.a. vegna snjóflóðahættu, eldgosahættu og farsóttarinnar Covid-19. Í mörgum viðbragðsáætlunum er nú tekið fram að heimilt sé að færa fólk á milli starfa til að sinna verkefnum sem hafa forgang á hættustundu. Við vinnu við allar þær viðbragðsáætlanir hefur komið í ljós að nauðsynlegt er að tryggja lagagrundvöll fyrir heimild opinberra aðila til að færa starfsmenn til í starfi eftir þörfum. Slík heimild þarf að vera til staðar óháð efni viðbragðsáætlana þar sem oft þarf að taka ákvarðanir hratt og örugglega á neyðarstigi almannavarna. Samkvæmt 19. gr. laga um almannavarnir er borgaraleg skylda allra á aldrinum 18–65 ára á hættustundu að gegna, án endurgjalds, starfi í þágu almannavarna í umdæmi þar sem þeir dveljast samkvæmt fyrirmælum lögreglustjóra, að fegnum tillögum almannavarnanefndar eða ríkislögreglustjóra. Um þessa heimild hef ég uppfært reglur sem tóku gildi þann 18. mars, en eðlilegt er að fyrir hendi sé vægara úrræði eða heimild til að mannauður opinberra aðila sé virkjaður og taki laun fyrir. Opinberir aðilar geti þannig nýtt mannauð sinn á óvenjulegum tímum sem þessum í þau verkefni sem eru mikilvægust hverju sinni. Með samþykkt frumvarpsins munu starfsskyldur starfsmanna ná til þess að sinna þeim borgaralegu skyldum á hættustundu sem þeim er falið á grundvelli þessarar heimildar. Í dæmaskyni og til að átta sig aðeins á frumvarpinu geta aðgerðir sem miða að því að hindra m.a. útbreiðslu farsótta falist í því að færa fólk til í störfum með ýmsum hætti. Hið sama á við um viðbrögð og aðgerðir til að viðhalda almannaþjónustu á hættustundu vegna annarrar vár. Mögulega þarf að færa þjónustu af starfsstöð þannig að t.d. dagþjónustu fatlaðra og/eða aldraðra verði sinnt í heimaþjónustu, kennslu hjá menntastofnunum verði sinnt í fjarkennslu eða gerðar kröfur um að starfsmenn vinni heima. Þá getur þurft að fela starfsmönnum önnur störf en þeir gegna alla jafna, svo sem að gegna auknu hlutverki varðandi þrif og sóttvarnir og fara úr sérhæfðum sérfræðistörfum í þjónustu- og afgreiðslustörf. Í ýtrustu tilfellum getur einnig þurft að færa fólk á milli vinnustaða ef sú staða kemur upp að fjöldi starfsmanna í einni starfsstöð eða á einum vinnustað er í sóttkví og því þurfi að leita aðstoðar annarra opinberra aðila til að sinna nauðsynlegri almannaþjónustu. Við sjáum strax þess merki að sveitarfélög séu að glíma við gríðarlegan vanda vegna fjölda smitaðra eða í sóttkví. Það mun hafa gríðarleg áhrif á ákveðin störf og nauðsynlega almannaþjónustu. Auðvitað er hægt að nefna fleiri dæmi um sjúkraflutninga, snjóflóðaeftirlit og þjónustu við aldraða sem getur komið upp á þessum tíma en verður ávallt að sinna til að tryggja nauðsynlegustu almannaþjónustu. Þessi heimild getur því falið í sér flutning milli starfa innan sveitarfélags, milli sveitarfélaga, milli sveitarfélags og ríkis, milli ríkisstofnana o.s.frv. samkvæmt samkomulagi þeirra opinberu aðila sem um ræðir hverju sinni að teknu tilliti til meðalhófs. Við þessar aðstæður verður þó ávallt að líta til aðstæðna starfsmanna hverju sinni, svo sem ef starfsmaður eða annar einstaklingur sem hann ber ábyrgð á glímir við undirliggjandi sjúkdóm eða aðstæður sem að öðru leyti eru slíkar að breytt starfsemi myndi stefna í hættu öryggi eða heilbrigði hans eða þess sem hann ber ábyrgð á. Við slíkar aðstæður skal starfsmaðurinn vera undanþeginn skyldu þessa ákvæðis. Með samþykkt frumvarpsins verður opinberum aðilum tryggð heimild til að bregðast hratt og örugglega við á neyðarstigi almannavarna og geta þeir ráðstafað starfsmönnum sínum í verkefni er njóta forgangs og sem verður að sinna á þessum viðkvæmu tímum. Hún mun hafa mikilvæg og jákvæð áhrif til að sporna við hættu og veita þá nauðsynlegu þjónustu sem samfélagið þarfnast hverju sinni. Við undirbúning frumvarpsins var unnið með Sambandi íslenskra sveitarfélaga, samráð haft við fjármála- og efnahagsráðuneytið og samband haft við helstu forsvarsmenn samtaka starfsmanna opinberra aðila. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins. Á neyðarstigi almannavarna vegna farsóttarinnar Covid-19 er sú lagabreyting sem lögð er til með frumvarpinu brýn til að koma sérstaklega til móts við minni sveitarfélög sem strax eru farin að finna fyrir því að stór hluti starfsmanna er farinn í sóttkví sem getur haft áhrif á ýmsa almannaþjónustu sem nauðsynlegt er að halda úti þrátt fyrir stöðuna neyðarstig almannavarna. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynningu á þessu frumvarpi sem kemur samkvæmt greinargerðinni ekki bara til vegna þess faraldurs sem nú geisar heldur líka undanfarandi atburða í vetur, þ.e. snjóflóðahættunnar sem við munum eftir og eldgosahættu og veðurhamfara sem urðu í vetur. Ástæðurnar fyrir framlagningu frumvarpsins eru margs konar, ekki einungis þessi faraldur. Ég ætla að spyrja ráðherra örlítið út í ýmis atriði. Í fyrsta lagi langar mig til að fá hennar útskýringar betur á því hvað það sem kallað er hættustund þýðir í raun og veru samkvæmt lögunum. Ég átta mig á að það kemur fram í greinargerð. Það kemur fram í frumvarpinu og líka í lögunum en ég er að velta fyrir mér hvort sú skýring sem kemur fram í greinargerðinni sé næg, hvort ekki hafi þótt ástæða til að setja beint í frumvarpið sjálft hvenær hættustund væri runnin upp. Ég geri mér þó fulla grein fyrir því að yfirleitt hefur fólk sem sinnir almannavörnum nokkuð á tilfinningunni hvenær aðgerða er þörf. Ég átta mig á því en spyr hæstv. ráðherra hvort ekki hafi verið tilefni til að setja það einnig í lögin vegna þess að skýringin á þessu er samkvæmt greinargerðinni ekki alveg auðskiljanleg að mínu mati. Í öðru lagi spyr ég hvaða samráð hafi verið haft við hagsmunaaðila og sérstaklega launþegasamtökin við gerð þessa frumvarps.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Það er auðvitað orðin þörf á að uppfæra öll lög um almannavarnir. Við höfum fengið mikla reynslu og erum að vinna nýja stefnu í dómsmálaráðuneytinu um almannavarnir eins og þörf er á. Þessi lög mega þó ekki bíða. Í löggjöfinni í dag er talað um hættustund sem hæsta viðbúnaðarstig en almannavarnir vinna í dag eftir stigum alvarleika sem koma fram í reglugerðum. Þá erum við að tala um þau stig sem Íslendingar eru farnir að þekkja af því að við höfum verið á óvissustigi eiginlega stöðugt síðan í desember. Stigin eru alveg upp að neyðarstigi sem fólk upplifir í fyrsta skipti núna á þessum tímum vegna Covid. Neyðarstig er skilgreint þannig að það „einkennist af atburði sem valdið hefur slysum á fólki og/eða tjóni á mannvirkjum. Verkefni á þessu stigi einkennast af tafarlausum aðgerðum til lífsbjargandi aðstoðar og viðleitni til að afstýra fleiri slysum og varna frekara tjóni“. Svo er aðeins nánar um þetta hjá almannavarnadeildinni. Þannig er það skilgreint. Það er orðin þörf á því að þessi stig komi fram beint í löggjöfinni svo enginn vafi leiki á því að þetta megi virkja þegar um neyðarstig almannavarna er að ræða, sem eru þau stig sem unnið er við í dag þegar ýmislegt kemur upp, eins og hv. þingmaður nefndi, hvort sem það eru snjóflóð, eldgosahætta eða farsótt eins og við glímum við í dag. Það er mikilvægt að hafa þetta skýrt en þetta er eins skýrt og ég tel mögulegt í greinargerð, sem má auðvitað hnykkja á í nefndinni. Það var ekki talið mögulegt að hafa í ákvæði lagafrumvarpsins eitthvert stig sem ekki er skilgreint í lögunum sjálfum. Ég kem að samráðinu í seinna andsvari.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar og bíð eftir svarinu um samráðið. Ég tel mjög mikilvægt að nefndin, ef tími vinnst til, hafi sérstaklega samráð við stéttir lögreglumanna og hjúkrunarfólks sem ég geri ráð fyrir að verði helst þær stéttir ásamt sjúkraflutningamönnum og sjúkraliðum sem verða hugsanlega kallaðar til á hættustundu, eins og hér segir. Það er mikilvægt að ræða við þessar stéttir og ekki síst um hugsanlegt áhættuálag vegna þess að þær standa fremstar í baráttunni á flestum sviðum þegar hætta steðjar að, eins og þessi faraldur hefur sannað, sem og snjóflóðin og veðrið líka, eins og váin sem steðjar að okkur hefur margsinnis sannað. Ég tel nauðsynlegt að tala við þessar stéttir. Það er talað um að haft hafi verið samband við helstu stéttir. Ég vil fá að vita nákvæmlega hvernig þetta samband var. Var rætt við þessar stéttir um þetta? Þetta verða stéttirnar sem helst mun mæða á þegar þetta er rætt. Ég ætla aðeins að fara að fyrri spurningunni. Ég nefndi hvort ekki ætti að skýra betur hvað hættustund væri. Eins og segir í greinargerðinni er hættustund eitthvað sem er á milli þess að vera neyðarstig almannavarna og hættustig almannavarna. Það er ekki bara neyðarstigið heldur virðist það líka vera eitthvað sem gæti hugsanlega gerst á hættustiginu. Það er það sem ég er að meina. Þarna segir að hættustund sé þegar ríkislögreglustjóri hafi lýst því sérstaklega yfir, hann er þá líklega búinn að lýsa yfir hættustigi. En hvað er það þá sem ríkislögreglustjóri á sérstaklega að taka fram 

Virðulegi forseti. Varðandi samráðið var talað við BHM, BSRB, ASÍ, samband kennara, hjúkrunarfræðinga, lækna og fleiri. Fram komu einhverjar athugasemdir sem við urðum við, m.a. í greinargerð. Það er mjög mikilvægt að haft sé gott samráð við þessa aðila og það reynir á sérstakar stéttir umfram aðrar en samt sem áður getur líka reynt á allt aðrar stéttir en eru venjulega í framlínunni en þurfa að færa sig til, vera tilbúnar að sinna eftirliti varðandi snjóflóðavarnir þegar hættustund er og enginn er til að sinna því eða er í sóttkví eða til að sinna einhverju öðru sem þarf að sinna til að halda uppi ákveðinni almannaþjónustu. Stéttirnar geta verið mjög fjölbreyttar. Varðandi það sem hv. þingmaður spurði mig um í bæði fyrra og síðara andsvari reyndi ég að útskýra að þessi stig eru ekki skilgreind í löggjöfinni. Ég er búin að ítreka að hún þarfnast uppfærslu en ekki gafst tími til að klára það með þessari breytingu einni. Þess vegna er það skýrt í greinargerð að á hættustundu þýðir í þessu frumvarpi neyðarstig almannavarna sem er það stig sem við miðum við í dag. Auðvitað væri óskandi að við gætum breytt í kjölfarið öllum almannavarnalögunum og gert þau skýrari og í takt við það sem við sjáum fram á en það er framtíðarverkefni og ég mun einhenda mér í það eins og alla þá almannavarnavinnu sem ég hef nú þegar sett af stað og setti af stað áður en öll þessi óvissustig komu yfir okkur. Sú vinna hefur örlítið tafist vegna þessa og sérstaklega vegna álagsins á almannavarnadeild ríkislögreglustjóra undanfarna mánuði. Ég verð að nýta tækifærið og hrósa henni fyrir hvernig hún hefur unnið síðustu mánuði. Almannavarnir eru auðvitað við öll en það er fyrst og fremst samráð allra aðila sem þurfa að koma að málum eins og þessum.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég þakka enn og aftur hæstv. ráðherra fyrir svörin og ætla að fjalla um nokkur atriði, þau sem ég spurði um og eitt eða tvö að auki. Við ræðum hér eitt af þeim lagafrumvörpum sem eru til komin vegna þess ástands sem nú er uppi í samfélaginu og ekki aðeins vegna veirufaraldursins sem við tökumst nú á við heldur er þetta frumvarp einnig til komið vegna nýliðinna atburða í vetur, snjóflóðahættu og eldgosahættu svo eitthvað sé nefnt. Það er því ekki einungis farsóttin sem kallar á þessa breytingu heldur kalla fleiri atburðir vetrarins á breytingu á almannavarnalögum. Tilgangur frumvarpsins er að auðvelda mönnum vinnu í hættuástandi, sporna við því að það skapist ef unnt er og veita nauðsynlega þjónustu á hættustundu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að skjóta inn nýrri 19. gr. og að núgildandi 19. gr. verði þá 19. gr. a. Greinin skiptist í þrjár efniseiningar, í fyrsta lagi kveður efni greinarinnar á um þá borgaralegu skyldu starfsmanna opinberra aðila að gegna störfum í þágu almannavarna á hættustundu. Þá segir að opinberum aðilum sé heimilt að fela starfsmönnum tímabundið breyttar starfsskyldur til að sinna verkefnum sem hafa forgang á hættustundu. Loks er kveðið á um að þessir starfsmenn haldi óbreyttum launakjörum þegar slíkt kemur upp á. Það er sjálfsagt og getur vitaskuld verið nauðsynlegt á hættutímum að allir leggist á eitt við að aðstoða. Ég held að samfélag okkar sé enn þannig að fólk leggi sig fram við að aðstoða náungann og samfélagið ef mikið liggur við. Það breytir því þó ekki að ég hef engar sérstakar athugasemdir við að þetta frumvarp fari í gegn. Ég er með nokkrar athugasemdir, eins og ég nefndi við hæstv. ráðherra áðan, um hugtakið hættustund. Skilgreiningu á því er eftir minni bestu vitund ekki að finna í almannavarnalögum, ekki við fljótlega leit, en þó er oft minnst á það. Ég er ekki þar með að segja að almannavarnaaðilar, lögreglustjórar eða ríkislögreglustjóri, þeir sem stjórna aðgerðum í hvert og eitt sinn, átti sig ekki á því hvenær runnin er upp hættustund. Ég er alls ekki að meina það, ég tel bara að þegar menn ætla að nota heimild til að kveðja fólk til starfa, taka það úr sínum störfum, færa það á milli, hugsanlega milli byggðarlaga, sem ég geri ekki athugasemdir við, verði að vera skýr lagaheimild þar á bak við. Orðalagið um hættustund veldur mér smávegis hugarangri vegna þess að það er alls ekki skýrt. Ég ætla að lesa örlítið úr greinargerðinni, með leyfi forseta: „Hættustund telst vera fyrir hendi í skilningi þessa ákvæðis þegar ríkislögreglustjóri hefur lýst yfir hæsta almannavarnastigi …“ Þetta er skiljanlegt, það er neyðarstig. Samkvæmt núgildandi reglugerð um flokkun stiganna er hæsta stigið neyðarstig. Þetta er alveg skýrt. Svo kemur: „… eða hefur lýst því yfir að það sé yfirvofandi.“ Hvenær er það yfirvofandi? Er þá hættustigið, sem er næsta stig fyrir neðan neyðarstig, nægilegt? Eða þarf ríkislögreglustjóri sérstaklega að lýsa því yfir að neyðarstig sé yfirvofandi? Þetta er mergur málsins sem ég er að spyrja um. Það virðist eins og ekki sé nóg að segja að það sé komið hættustig heldur þurfi ríkislögreglustjóri sérstaklega að lýsa því yfir að hættustundin sé yfirvofandi. Og hvenær verður það? Það er klárlega á neyðarstiginu, en getur það verið á hættustiginu líka? Hvenær þá? Þarf að gera það sérstaklega? Ég held að kannski mætti aðlaga þetta ákvæði, skýra örlítið hvenær þessi hættustund er runnin upp. Hugsanlega gæti þetta skipt máli þegar verið er að kveðja til ótrúlegan fjölda fólks til að framkvæma einhverja vinnu, sem er sjálfsögð, og fara hugsanlega á milli landshluta til að koma í veg fyrir hættu sem gæti skapast. Ég held að nefndin mætti kannski líta á þetta. Ég sá þetta ekki í lögunum sjálfum þó að oft sé í gömlu lögunum talað um hættustund. Annað sem ég ætla að nefna er þeir aðilar sem helst um ræðir. Þetta getur verið fjöldinn allur af stéttum og opinberu starfsfólki, en auðvitað mæðir mest á lögreglumönnum, og hjúkrunarfólki í tilviki farsótta, en í flestum tilvikum lögreglumönnum auk fjölda annarra. Ég ætla ekki að nefna alla þá aðila. Ég tel mjög mikilvægt að nefndin kalli fulltrúa þessara stétta til samráðs og samtals, sérstaklega þessara tveggja stétta. Kannski má einnig nefna sjúkraliða og fleiri og fá það fólk fyrir nefndina. Þá er ég sérstaklega að tala um það sem ég spurði hæstv. ráðherra um varðandi áhættuna vegna þess að þarna er verið að leggja ákveðnar starfsstéttir í mikla áhættu, eins og er í dag, þegar þeim er teflt fram í þágu okkar allra til að stemma stigu við þessari hættu eða koma í veg fyrir hana og framkvæma ýmis verkefni. Þess vegna er mikilvægt að ræða við þessar stéttir og athuga þeirra sjónarmið varðandi þessa lagabreytingu. Hæstv. ráðherra talaði um að kannski væri kominn tími til að taka þessi lög til endurskoðunar og ef ég skildi hana rétt er einhver vinna í ráðuneytinu við að fara yfir þau. Hugsanlega er eitthvað fleira þar sem mætti laga í ljósi þess að ítrekað hefur komið upp í vetur að almannavarnakerfið hefur verið virkjað, oftar en áður, vegna atburða af ýmsum tegundum. Það er alveg rétt og ég tek undir með hæstv. ráðherra með það. Ég bendi henni á 20. gr. laganna. Þar held ég að sé eitthvað inni sem hefur jafnvel gleymst að fella brott. Í 11. gr. kemur fram að stjórn aðgerða í héraði eigi að vera í höndum lögreglustjóra í viðkomandi umdæmi. Svo segir í 20. gr. að þegar hætta vofi yfir geti lögreglustjóri eða sýslumaður kvatt hvern fulltíða mann sem tiltækur er til tafarlausrar aðstoðar við störf í þágu almannavarna. Þetta með sýslumennina hlýtur að vera eitthvað gamalt sem þarf að hreinsa út. Þeir gegna ekki beinu hlutverki samkvæmt lögunum lengur nema því sem segir í 20. gr. Þetta minnir mig á annað. Sýslumönnum og lögreglustjórum fækkaði við það að umdæmin stækkuðu, einnig vegna þess að sveitarstjórnum fækkar. Sveitarstjórnum fækkar fyrirsjáanlega meira á næstu árum þannig að umdæmin og þessar einingar fara stækkandi. Þess vegna fjölgar þeim byggðum og byggðakjörnum í sveitarfélögum og umdæmum sem hafa í raun og veru ekki lögreglustjóra og þar er ekki aðsetur sveitarstjórnar eða aðsetur almannavarnanefndar. Ég bendi hæstv. ráðherra á þetta atriði. Það gerðist í vetur með snjóflóðin. Ég get tekið dæmi af Flateyri, þar er enginn úr þessum þremur stoðum sem ég var að nefna, þ.e. lögreglustjóri, sveitarstjórn eða almannavarnanefnd. Þær stoðir eru ekki staðsettar þar og þannig háttar til víða annars staðar. Er kannski tímabært þegar almannavarnalögin verða endurskoðuð að færa inn í þau einhvers konar ákvæði um að lögreglustjóri geti í þessum tilvikum, af því að nú eru umdæmin orðin mjög stór, kannski eftir ábendingu almannavarnanefndarinnar á staðnum eða í einhverju sveitarfélagi, tilnefnt í því byggðarlagi sem er afskekkt eða án þeirra aðila sem ég nefndi almannavarnatengil eða -fulltrúa sem yrði einhvers konar opinber aðili og tæki við stjórn aðgerða ef viðkomandi byggð einangraðist. Þetta væri hægt að athuga við endurskoðun laganna ásamt því sem ég nefndi um orðalagið í 20. gr., orðalagið með hættustundina og ýmislegt annað sem ég veit að hæstv. ráðherra er örugglega að vinna í. Auðvitað styð ég þetta frumvarp og markmið þess. Það mega ekki vera einhverjir þröskuldar á vegi okkar þegar við sinnum almannavörnum og þegar hugsanlega liggur mikið við að kalla til fólk til hjálpar og til starfa.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það er alveg rétt eins og hv. þingmaður kom inn á að margt þarf uppfærslu en kannski er ekki jafn mikil þörf á því og þeirri lagabreytingu sem ég kem með núna sem þarf að samþykkja fljótt og vel til að létta sérstaklega undir með þeim sveitarfélögum sem strax eru farin að finna fyrir farsóttinni og þar sem mikilvæg störf eru í húfi og mikilvæg almannaþjónusta. Ég tek þessa umræðu með mér í þá vinnu sem er í gangi, m.a. við nýja almannavarnastefnu þar sem fyrri stefna rann út árið 2017. Við erum að leggja lokahönd á nýja almannavarnastefnu og munum auðvitað taka það sem við höfum lært af vinnunni á síðustu vikum og mánuðum inn í hana. Einnig virkjaði ég í fyrsta sinn rannsóknarnefnd almannavarna til að fara yfir þau almannavarnaviðbrögð sem urðu eftir óveðrið í desember og áhrif af þeim, hvernig viðbrögðin væru og hvað við gætum gert betur. Vonandi kemur eitthvað út úr því sem við getum líka nýtt okkur í þessari vinnu. Margs konar önnur vinna er í gangi. Það er búið að styrkja almannavarnadeild ríkislögreglustjóra. Þar var settur inn nýr maður, Víðir Reynisson, sem er orðinn landsþekktur, sem kom inn með settum ríkislögreglustjóra bara um áramót en þekkir þetta vel. Þar er einnig búið að fjölga stöðugildum og endurskipuleggja deildina og ég veit að nýr ríkislögreglustjóri hefur líka mikinn áhuga á að styrkja þessa deild, enda mjög mikilvæg. Við höfum séð það vægast sagt undanfarin misseri hversu mikilvægt þetta samstarf er og að við höfum gott fólk þar í brúnni og skýra stefnu um það hvernig við ætlum að bregðast við almannavarnaástandi eins og þessu og því ástandi sem hefur verið hér undanfarin misseri.