Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjarskipti varða okkur æ meira í daglegu lífi og þar á meðal þjónusta Pósts og síma. Það skiptir ekki aðeins máli að þessi þjónusta sé á viðunandi og jöfnu verði fyrir landsmenn, heldur einnig að hún geti gengið snurðulaust fyrir sig og það eiga margir undir því að svo sé. Ég hef flutt till. til þál. um jöfnun á símkostnaði meðal landsmanna, en hér mæli ég fyrir fsp. til hæstv. samgrh. um truflanir í símakerfinu vegna álags. Nú eftir að landsmenn, flestir ef ekki allir, eru komnir í sjálfvirkt samband á vegum símans hefur þess gætt og það í vaxandi mæli undanfarin ár að menn nái ekki sambandi og ástæðan er talin vera of mikið álag á símakerfið, tæknibúnaður símans ráði ekki við álagið sem veldur því að menn reyna iðulega tímunum saman að ná beinu sambandi í gegnum sjálfvirka kerfið án árangurs. Það er mjög mismunandi hvernig til tekst, bæði eftir dagstíma og eins þess hvert verið er að hringja, en að mínu mati bitnar þetta alveg sérstaklega á viðskiptavinum símans á landsbyggðinni sem þurfa meira á langlínu að halda en fólk hér á Reykjavíkursvæðinu en auðvitað gildir þetta einnig um samband út á land frá Reykjavík og nágrenni þó ekki sé það kannske eins tilfinnanlegt. Ég leyfi mér, herra forseti, að spyrja hæstv. samgrh.: 1. Hverjar eru helstu ástæður fyrir truflunum á langlínusambandi vegna álags? 2. Hvaða ráðstafanir eru fyrirhugaðar til úrbóta og hvenær má vænta þess að þær verði gerðar? Ég vænti þess að við fáum greinargóð svör frá hæstv. ráðherra um þetta efni.



Herra forseti. Með truflunum vegna álags er líklega átt við það að ekki náist samband vegna álags og er skýringin í flestum tilvikum línuskortur. Einnig geta álagstoppar vegna áhrifa sjónvarps og ákveðinna hljóðvarpsþátta haft mjög truflandi áhrif á símakerfið. Sams konar álagstoppar koma á kvöldin þegar í gildi er hálft gjald. Þá má benda á að á þessu ári hafa einnig komið fram nokkrar bilanir í kerfinu þess eðlis að afkastageta þess hefur minnkað og hefur stundum tekið talsverðan tíma að uppgötva og gera við slíkar bilanir, m.a. vegna skorts á viðhaldsmönnum. Hins vegar hefur undanfarið tekist að lagfæra ýmsar kerfisbilanir og er símakerfið núna í raun mun betur í stakk búið til að anna þeirri umferð sem þörf er á þrátt fyrir verulega aukna notkun. Samt sem áður eru á nokkrum stöðum í kerfinu flöskuhálsar þar sem erfitt getur verið að ná sambandi á mestu álagstímum og þá sérstaklega á toppálagstíma á kvöldin. Uppbygging stafræns símakerfis hér á landi hófst árið 1983. Stafrænu símstöðvarnar þola mun meira álag en eldri gerðir stöðva og er línubúnaður þeirra einnig til muna ódýrari. Um leið og farið var að kaupa stafrænar stöðvar var ákveðið að hætta að kaupa efni til aukningar á eldri kerfum en losa í þess stað út efni samfara uppsetningu stafrænu stöðvanna og nýta það til stækkunar annars staðar. Þær ráðstafanir sem Póst- og símamálastofnunin telur nauðsynlegar til úrbóta eru fyrst og fremst að halda þeim uppbyggingarhraða sem hafinn er á stafræna símakerfinu jafnframt því að auka langlínusamböndin. Gallar á stafræna kerfinu í Reykjavík stafa ýmist af bilunum á útstöðvum og samtengingu við eldra flutningakerfið, t.d. í Landssímahúsinu. Þar hafa verið gerðar lagfæringar og með ljósleiðarakerfinu á milli Landssímahússins og Múla, bæði vegna aukningar á línufjölda og jafnframt er það kerfi ekki eins háð truflunum, t.d. af völdum rafmagns, og eldra kerfið. Stafrænu stöðvarnar eru nú víða að taka við. Það hefur verið sett upp stafræn stöð á Sauðárkróki. Það er verið að setja upp stafræna stöð núna á Húsavík. Næsta verkefni verður uppsetning stafrænnar stöðvar á Egilsstöðum og þar næst kemur Borgarnes. Í sambandi við það að jafna símagjöldin, þá er það ekki hægt fyrr en búið er að gera ákveðnar breytingar á kerfinu þannig að það geti tekið við hugsanlegri aukningu á álagi. Hins vegar er búið að jafna símagjöldin allvíða og er það gert um leið og þessar tæknilegu breytingar eru gerðar. T.d. er 92-svæðið allt eitt og sama kerfi. Þannig er það í Skagafirði. Þannig verður það á Húsavík og í Norður-Þingeyjarsýslu. Þannig verður það á Egilsstöðum og í nágrenni Egilsstaða eftir því sem tækninni fleygir fram og þannig mun það einnig verða í Borgarfirði þegar lokið verður þessum framkvæmdum. Það er enn fremur nauðsynlegt að fjölga mönnum við viðhald og eftirlit símakerfisins vegna aukins tæknibúnaðar og nýrra þjónustugreina, svo sem sjálfvirka farsímans og almenna gagnaflutninganetsins. Ég vil að síðustu líka bæta því við að ljósleiðari hefur nú verið lagður frá Reykjavík og austur á Hvolsvöll sem er stórfelld breyting. Ég fyrir mitt leyti legg áherslu á að framkvæmdum við ljósleiðarakerfið haldi linnulaust áfram, en það verður ekki gert nema með því að Landssíminn fái sitt til þess að fylgja þessari öru tækniþróun. Farsíminn er eitt mesta öryggistæki sem tekið hefur verið í þjónustu símans og ég hygg að í septembermánuði hafi verið komnir um 1360 farsímar í loftið.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svör hans við fsp. minni. Ég treysti því að hann a.m.k. leggi áherslu á að þær úrbætur, sem nauðsynlegar eru til að draga úr þeim truflunum sem eru í símakerfinu vegna álags og eru tilefni fsp. , heyri sem fyrst sögunni til því þær eru stórkostlega bagalegar eins og allir þekkja sem þurfa að nota langlínu eitthvað að ráði. Hæstv. ráðherra nefndi línuskort sem eina af helstu ástæðum fyrir þessu þó að fleira gæti komið til. Ég hef heyrt að það skorti sums staðar ekki á línur heldur á tengibúnað í viðkomandi stöðvum. Ráðherra nefndi það hér, tók ég eftir, að það hefði verið hætt við að kaupa efni vegna gömlu stöðvanna þegar farið var út í endurnýjun með stafrænu kerfi. Þarna hygg ég að sé stöðvunum alls staðar til að bæta úr þessum ágöllum og hvort ekki sé mögulegt að leysa þessi vandræði áður með því að lappa upp á það sem fyrir er fyrir þá sem lengst eiga í land með að fá úrlausn með nýrri tækni. Einn þátturinn í þessu máli er eflaust sá að það er farið að vísa mun meira á símann af ýmsum aðilum í þjóðfélaginu. Það eru ýmsir aðilar að auglýsa eftir því að notendur hringi á tilteknum tímum, en það hefur í för með sér aukið álag á símann. Þar á meðal eru nýju útvarpsstöðvarnar, sjónvarp og hljóðvarp, sem ýta á notendur að hringja eftir beiðni án þess kannske ein meginástæðan fyrir því ástandi sem nú ríkir í þessum efnum, að það vanti þennan tengibúnað í gömlu stöðvarnar, fyrir utan að álagið á þær hafi orðið meira en gert var ráð fyrir og þær anni ekki álaginu af þeim sökum. Það væri gott ef þetta er rangt til getið, að ráðherra gæti greint frekar frá því, en ég hygg að þetta sé mál sem þurfi athugunar við og hvort það er forsvaranlegt í rauninni að bíða eftir stafrænu að þær hafi fullnægjandi viðtöku, nægar rásir til þess að það náist við þær samband. Þetta á áreiðanlega sinn þátt í því að truflanir verða meiri en ella. Allt þetta skiptir miklu máli. Jöfnun símgjalda og jöfnun símkostnaðar mun ég ræða sérstaklega þegar kemur að þáltill. minni þar að lútandi og geri það ekki frekar hér að umræðuefni.



Herra forseti. Það vantar vitaskuld tengingar, en hins vegar er sjálfsagt að nýta það sem fyrir er og það hefur verið gert hjá símanum á undanförnum árum. Þegar gerðar hafa verið stækkanir á sjálfvirkum símstöðvum hafa símstöðvarnar sem fyrir eru verið fluttar til á minni staði. Hins vegar getur álagið verið of mikið. Við getum aldrei byggt símakerfi á því ef útvarpsstöð eða einhver slík óskar eftir samtölum. Ef það hringja allir í hana bilar kerfið, kerfið þolir það ekki. Við það verður ekki ráðið. Ég tel að það hafi verið unnið afar mikilvægt starf hjá símanum á undanförnum árum og langmikilvægast af öllu er ljósleiðarakerfið. Það er mikill munur að leggja ljósleiðara, þar sem ekki þarf magnara nema á 50 km millibili, í stað blýkapla sem þurfti magnara á, ef ég man rétt, með um 15 metra millibili. Þetta leysir af höndum stórkostleg vandamál og því legg ég sem samgönguráðherra gífurlega áherslu á að þessum framkvæmdum verði haldið áfram og við það verður að miða gjaldskrá Pósts og síma á næsta ári og næstu árum.



Herra forseti. Ég get tekið undir með hæstv. samgrh. í sambandi við ljósleiðara. Ég hygg að þar sé tækni á leiðinni sem við eigum að nýta í sambandi við fjarskiptakerfið. Það er dýr uppbygging og það er ófært að landsbyggðin sé að borga fyrir þessa uppbyggingu með stórfellda skattlagningu í gengum símtölin og það verður að leiðrétta.



Herra forseti. Snemma s.l. sumar bárust fregnir af því hingað til lands að stjórnvöld á Bretlandseyjum hygðu á stórfellda stækkun á kjarnorkuverinu í Dounreay í Norður-Skotlandi og áætla að reisa þar stærstu plútoníumendurvinnslustöð í heimi. Plútoníum er eitthvert allra hættulegasta efni sem menn þekkja. Það finnst ekki í náttúrunni og ef menn anda að sér svo miklu sem einum milljónasta úr grammi af plútoníum leiðir það til krabbameins. Það tekur plútoníum 25 þúsund ár að eyðast ef það berst út í andrúmsloftið eða út í náttúruna og áætlað er að aðeins hálft kíló af þessu efni þurfi til að eyða öllu lífi á jörðunni. Dounreay er nyrst í Skotlandi og öll losun úrgangsefna frá þessu kjarnorkuveri berst jafnhraðan með hafstraumum um Norður-Atlantshaf, þar á meðal upp að Íslandsströndum. Slík losun á sér þegar stað, en hún mun margfaldast verði kjarnorkuverið stækkað og hér er engin smástækkun á ferðinni heldur er áætlað að auka framleiðslugetu versins um 1500% eða úr 5 tonnum af plútoníum á ári í 80 tonn. Af losun geislavirkra úrgangsefna í Norður-Atlantshaf frá slíku kjarnorkuveri stafar okkur Íslendingum bein og bráð hætta svo ekki sé minnst á fiskistofnana sem við byggjum afkomu okkar á. Í öðru lagi virðist kjarnorkuverið í Dounreay ákaflega ótryggt. Árið 1984 urðu 194 slys í verinu, þar af 8 sem voru opinberlega skilgreind sem meiri háttar. Í fyrrahaust munu 25 kg af plútoníum hafa týnst í framleiðslukerfi versins sem leiddi til þess að upp safnaðist kljúfanlegt efni í því magni að nálgaðist hættumörk. Alls hafa orðið 1262 slys í þessu kjarnorkuveri á 8 ára tímabili, þ.e. frá 1977 til 1984. Það er því ljóst að í næsta nágrenni við okkur er kjarnorkuver sem hefur alla eiginleika til að verða annað Chernobyl og ef það gerist, ef stærsta plútoníumendurvinnslustöð í heimi, sem Bretar hyggja á að reisa þarna, bilar þarf ekki að spyrja um framhaldið fyrir okkur Íslendinga. Það má gera ráð fyrir að líf eyddist í og við stóran hluta Norður-Atlantshafs. Hér er því um ákaflega alvarlegt mál að ræða og því spyr ég hæstv. utanrrh. á þskj. 35: "1. Hefur ráðherra látið kanna hvaða áhrif stækkun kjarnorkuversins í Dounreay á Skotlandi getur haft á Norður-Atlantshafið og þá sérstaklega með hliðsjón af losun geislavirkra úrgangsefna í hafið? 2. Hefur ráðherra gripið til einhverra aðgerða í þessu máli."



Herra forseti. Síðan þessi fsp. var lögð fram á Alþingi hef ég leitað umsagnar um þetta mál hjá Hafrannsóknastofnun, hjá sérfræðingi ríkisstjórnarinnar um kjarnorkumálefni, prófessor Magnúsi Magnússyni, hjá Geislavörnum og hjá Siglingamálastofnun. Það hafa ekki borist til ráðuneytisins þær umsagnir sem var óskað eftir, en um leið og þær hafa til ráðuneytisins komið mun ég láta þingmönnum þær í té og að sjálfsögðu meta málið þegar þær hafa verið yfirfarnar.



Herra forseti. Athugasemdin skal vera stutt. Í haust eða sumar ræddi ég við formann Sjómannafélags Færeyja. Þá var hann að skýra mér frá því að sjómenn í Færeyjum hefðu mótmælt þessari stöð, fiskveiðisjómenn í Bretlandi og Danmörku hefðu mótmælt henni líka og þeir hefðu í hyggju að boða til stærri fundar og víðtækari til að mótmæla þessari stöð. Ég hef ekki tíma til að lýsa þeim orðum sem hann viðhafði, hvaða hættu þetta byði heim varðandi fiskistofnana, en þau eru miklu sterkari en hjá virðulegum þm. Sigríði Dúnu.



Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svörin, en mér þykir slæmt að heyra að enginn skriður er kominn á þetta mál af hálfu íslenskra stjórnvalda. Ég ítreka að það er ákaflega brýnt að hafist verði handa í þessu máli. Það þolir enga bið. Hvað varðar athugasemd hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar liggur í augum uppi að ítarlegri upplýsingum er ekki hægt að koma á framfæri í jafnstuttu máli og okkur þm. leyfist í þessari umræðu. Hættan er svo mikil að það ná varla orð yfir hana. Ég vil líka benda á að hætta á meiri háttar kjarnorkuslysi eykst í sama hlutfalli og stækkun versins, þ.e. sextánfalt, ef af þessari stækkun verður. Einnig vil ég láta þess getið að það er áætlað að fljúga með plútoníum frá verinu, flytja það þannig frá framleiðslustað þangað sem það er notað, og það þarf ekki nema eitt flugslys til að við fáum heilan flugvélarfarm af plútoníum í hafið. Það er líka vitað að bátar og veiðarfæri draga að sér geislavirk efni og því eru sjómenn þegar í bráðri hættu vegna losunar úrgangsefna frá þessu kjarnorkuveri. Ég vil því brýna fyrir íslenskum stjórnvöldum að sofa ekki á verðinum í þessu máli heldur hefjast þegar handa.



Herra forseti. Athugasemd mín er fólgin í því að ég hvet hæstv. utanrrh. til þess að fylgjast með þessu máli. Það er mjög alvarlegt mál sem hér hefur verið hreyft. Ég hvet hann til að afla þeirra gagna og reka á eftir þeim sem hann var búinn að leggja drög fyrir að fá. Það er rétt að það komi fram í þessari umræðu að þingmannaráð norðvestursvæðisins, þ.e. samstarfsráð Alþingis og Lögþings Færeyinga og Landsþings Grænlendinga, tók þetta mál til meðferðar og ályktaði um það. Mér er kunnugt um verulegar áhyggjur þingmanna í þessum löndum út af málinu.



Herra forseti. Vegna þessa máls vil ég geta þess að umhverfismálaráðherrar Norðurlanda hafa verið að fjalla um það ásamt fleiri málum í sambandi við bæði kjarnorku og mengunarmál. Það stendur yfir fundur einmitt nú, í dag eða á morgun, í Osló þar sem m.a. þessi mál eru á dagskrá. Fulltrúar frá Íslandi eru þar staddir og munu gefa skýrslu þegar þeir koma heim



Herra forseti. Hæstv. félmrh. hefur að nokkru leyti upplýst það sem ég ætlaði að gera, en mér þykir rétt að þingheimur viti af því að á Norðurlandaráðsþingi á síðasta ári bar ég fram fsp. til ráðherranefndarinnar um annað kjarnorkuver og afleiðingar þess, en það er í Shellafield þar sem áður hét Windscale. Þar er löngu vitað að eru stórskaðleg efni í sjónum, börn hafa veikst og annað slíkt. Um það eru til viðamiklar skýrslur. Fsp. minni svaraði umhverfismálaráðherra Dana, Christian Christensen, og tók mjög undir það að Norðurlöndin hefðu um þessi mál samstarf og ég held að mér sé óhætt að segja að við Íslendingarnir í Norðurlandaráði munum svo sannarlega fylgja því eftir að svo verði gert. Að lokum, herra forseti, held ég að mál eins og þessi veki enn upp þá mikilvægu spurningu hvort ekki sé tími til kominn að stofnað verði umhverfismálaráðuneyti á Íslandi. Það er ákaflega erfitt að eiga við umhverfismál þegar þau heyra undir velflest ráðuneytin.



Herra forseti. Þann 17. sept. s.l. setti menntmrh. í stöðu rannsóknarlektors í sagnfræði við heimspekideild Háskóla Íslands. Þessi staða var ekki ný af nálinni heldur hafði prófessor Þór Whitehead gegnt henni um árabil í þeim tilgangi að rannsaka sögu íslenskra utanríkismála. Staðan var skilgreind fyrir þetta sérsvið sagnfræðirannsókna. Þegar menntmrh. setti í stöðuna í sept. s.l. hafði hins vegar enginn gegnt henni í u.þ.b. fjögur ár. Sá maður sem ráðherrann setti í stöðuna hefur sérmenntun á sviði stjórnmálaheimspeki og eftir því sem best er vitað hefur hann hvergi komið nærri rannsóknum á sögu íslenskra utanríkismála eða sagnfræðirannsóknum. Jafnframt mun ráðherra hafa sett hann í stöðuna til rúmlega þriggja mánaða, en eins og þeir sem nálægt rannsóknum hafa komið vita er ekki líklegt að fræðimaður fái rannsakað mikið og skilað einhverjum niðurstöðum á jafnskömmum tíma. Því vaknar sú spurning sem ég ber fram til hæstv. menntmrh. á þskj. 36: Hvert er hlutverk þessa rannsóknarlektors í sagnfræði? Hvað á hann að rannsaka á þessum 31/2 mánuði sem hann er settur í stöðuna og hvernig á hann að rannsaka sögu íslenskra utanríkismála þegar hann er augljóslega ekki búinn undir slíka rannsóknastarfsemi? Óljóst er einnig hvort þessi lektor hefur kennslu og stjórnunarskyldu eins og aðrir lektorar Háskólans og því er spurt sérstaklega að því. Jafnframt er um það spurt hvort þess megi vænta að stöður rannsóknarlektora verði stofnaðar í öllum þeim greinum sem nú eru kenndar við Háskóla Íslands eða hvort hér er um einsdæmi og einangraða stöðuveitingu að ræða.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Þau voru í knappara lagi svo að ekki sé meira sagt. Það er hins vegar fróðlegt fyrir kennara og nemendur í sagnfræði við Háskóla Íslands að nú er vitað að rannsóknarlektorinn á að starfa að sagnfræðirannsóknum þótt hann hafi ekki sérmenntun til þess og ekki er enn ljóst hvernig hann á að skila einhverju verki á 3 1/2 mánuði í þessari stöðu. Allir vita hversu litlu fé er veitt til Háskólans og til rannsókna hér á landi yfirleitt og hversu brýn þörfin er fyrir rannsóknarstöður í öllum þeim fræðigreinum sem kenndar eru við Háskóla Íslands. Og fyrir háskólamenn almennt er fróðlegt að fá það hér upplýst að þessi stöðuveiting er einsdæmi, að ekki stendur til að stofna slíkar stöður við aðrar deildir Háskólans. Fyrir stjórnmálamenn og almenning er það kannske helst fróðlegt við þetta knappa svar að þessi ráðherra Sjálfstfl., hæstv. menntmrh., hefur varla látið hagsmuni sagnfræðikennslu við Háskóla Íslands ráða við þessa stöðuveitingu.



Herra forseti. Ég færi ráðherra þakkir fyrir að kennsluskylda fylgdi ekki.



Herra forseti. Ég tek undir viturlega athugasemd hv. 5. þm. Vestf. jafnframt því sem ég lýsi því yfir að ég tel að þessi embættisveiting sé pólitískt hneyksli af hálfu hæstv. menntmrh. Það er auðvitað ekki nýtt að hann sé uppvís að slíku. Hins vegar finnst mér fróðleg athugasemd hæstv. iðnrh. og ég spyr hæstv. forseta hvort hann sé sammála ráðherranum um að forsetanum hafi orðið á embættisglöp að leyfa þessa fsp.



Virðulegi forseti. Aðeins örstutt athugasemd til að styrkja forseta í þeirri ákvörðun sinni að hafa leyft þessa fsp. Hæstv. iðnrh. til upplýsingar vil ég benda honum á að þegar menn eru settir í stöður við Háskóla Íslands fer það eftir hæfni þeirra til að gegna stöðunni og því er stöðuveitingin óhjákvæmilega bundin við persónu þeirra.



Herra forseti. Endurreisn hæstv. menntmrh. á stöðu rannsóknarlektors í sagnfræði við heimspekideild Háskóla Íslands hefur verið fagnað af þeim sem málið er skyldast, en því jafnframt kröftuglega mótmælt af þeim sömu aðilum hvernig að þessari stöðuveitingu var staðið af hálfu ráðherra. Ljóst er að margir fræðimenn íslenskir hafa meiri menntun í sagnfræði en dr. Hannes Hólmsteinn Gissurarson sem ráðherra setti í stöðuna og að Hannes Hólmsteinn hefur aldrei verið dæmdur hæfur til að gegna embætti í sagnfræði yfirleitt. Einnig er ljóst að við þessa stöðuveitingu virti ráðherra ekki þau lög sem í gildi eru um stöðuveitingar við Háskóla Íslands. Í ályktun fundar kennara í sagnfræði við Háskóla Íslands frá 19. sept. s.l. segir svo, með leyfi forseta: "Fundurinn harmar að ráðið skuli hafa verið í stöðuna án þess að hún hafi verið auglýst eins og lög mæla fyrir. Aðstæður geta varla réttlætt undantekninguna sem hér var gerð. Eins og málum var háttað fengu hvorki dómnefnd né heimspekideild tækifæri til að meta hæfi manna til að gegna stöðunni líkt og lög og reglugerðir Háskólans segja til um. Það er sérstaklega mikilvægt að ákvæðum laga um auglýsingu stöðu sé fylgt við háskóla til að standa vörð um reisn fræðigreinar og frelsi hennar til að þróast eðlilega." Í ályktun aðalfundar Sagnfræðingafélagsins frá 30. sept. s.l. segir svo, með leyfi forseta: "Aðalfundur Sagnfræðingafélagsins haldinn 30/9 1986 lýsir vanþóknun sinni á þeirri aðferð sem höfð var við ráðningu rannsóknarlektors í sagnfræði við Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands 15. sept. s.l. Um leið og því ber að fagna að menntmrh. hefur ákveðið að endurreisa stöðu rannsóknarlektors í sagnfræði er mjög ámælisvert að hann skuli hafa sett mann í stöðuna eftir eigin geðþótta. Þannig hefur ráðherra virt að vettugi lög og reglur sem gilda um stöðuveitingar við Háskóla Íslands og vanvirt það sjálfræði sem akademísk fræði eiga tilkall til að njóta." Í ályktun frá Félagi sagnfræðinema við Háskóla Íslands, Espólín, frá 23. sept., kveður og við sama tóm. Miklu skiptir að mínu viti að ráðherra menntamála á hverjum tíma virði sjálfstæði og hlutverk þeirra menntastofnana sem undir hann heyra og því spyr ég núv. menntmrh. á þskj. 37: "1. Hvaða forsendur lagði ráðherra til grundvallar þegar hann setti í stöðu rannsóknarlektors í sagnfræði við heimspekideild Háskóla Íslands 17. sept. s.l.? 2. Hvers vegna var staðan ekki auglýst?"



Herra forseti. Svar við fyrri lið: Forsenda þeirrar ráðstöfunar sem hér um ræðir var sú að fyrir nokkrum árum var stofnað til stöðu rannsóknarlektors í sagnfræði við heimspekideild Háskóla Íslands. Staðan lagðist hins vegar niður þegar fræðimaður sá er gegndi henni tók við prófessorsembætti. Með setningu rannsóknarlektors nú er þráðurinn tekinn upp að nýju. Svar við síðari lið: Starfinu er að svo stöddu einungis ráðstafað til 31/2 mánaðar, þ.e. tímabilið 15. sept. til 31. des. 1986. Við ákvörðun um setningu var tekið fram að yrði fé veitt til stöðu rannsóknarlektors í fjárlögum 1987 mundi menntmrn. beita sér fyrir því að starfið yrði auglýst laust til umsóknar frá byrjun þess árs.



Herra forseti. Ég þakka menntmrh. enn knappt svar. Í þessu svari kom bókstaflega ekki nokkur skapaður hlutur fram um það hvers vegna dr. Hannesi Hólmsteini var veitt þessi staða. Hæstv. ráðh. svaraði á þann veg að hann hefði viljað endurreisa þessa stöðu, en það svarar engu um það hvers vegna dr. Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni var veitt þessi staða og hvaða forsendur lágu þar til grundvallar. Samkvæmt lögum og reglugerðum um Háskóla Íslands ber að auglýsa allar stöður, sama hvort þær eru til þriggja mánaða eða ævilangt, þannig að það er ljóst að hæstv. ráðh. hefur þarna gengið á snið við þau lög sem þessi samkunda setur og ætlast er til að séu virt í landinu. Eftir stendur í rauninni að eina ferðina enn hefur hæstv. ráðh., ráðherrann með valdið eins og hann er títt nefndur af háskólamönnum, beitt valdi sínu þvert á vilja og sjálfstæði Háskóla Íslands og því hefur hann sem yfirmaður Háskóla Íslands enn á ný sýnt þessari æðstu menntastofnun þjóðarinnar vanvirðingu. Það er ekki í fyrsta sinn. Ég vil ítreka að stjórnvald sem hundsar þann hornstein þekkingar og lýðræðis sem sjálfstæði háskólastofnana er í raun er stjórnvald sem er hættulegt bæði lýðræði og þekkingu. Og nú er mál að linni, hæstv. ráðherra.



Herra forseti. Ég vildi vekja athygli á því að á þskj. 36 og 37 hafa verið bornar fram tvær fsp. um alveg sama efni til menntmrh., um stöðu rannsóknarlektors í sagnfræði við heimspekideild Háskóla Íslands. Ég tel, herra forseti, að hér sé verið að fara á svig við þingsköp og misnota fyrirspurnaformið. Það gefur auga leið að þm. sem vill bera fram fsp. í fjórum liðum, ef fara skyldi eftir þessari reglu hér, ber hana fram á fjórum þskj. til þess eins að fá meiri tíma til umræðna og til að kynna sitt mál. Ég er ekki að leggja efnislegan dóm á það sem um er hér spurt, það er ekkert um það að ræða, heldur er málið það að hér hefur fsp. verið klofin í tvennt. Það hefði alveg eins mátt setja hana fram á fjórum þskj. Ég held, herra forseti, að hér sé verið að fara inn á vafasama braut í þingvinnunni að ekki sé meira sagt og þegar berast fsp. um sama efni frá einum þm., þó að þeim sé skipt á tvö þskj., eigi þær í raun að vera á einu þskj. að eðli máls. Ég vildi vekja athygli á þessu.



Herra forseti. Eins og þingheimi mun kunnugt hefur svo verið á annan áratug að stór hluti af launafólki hefur ávaxtað orlofsfé sitt innan orlofsdeildar Póstgíróstofunnar. Ég hef lengi haft ýmsar athugasemdir fram að færa, bæði við þessa ávöxtunaraðferð vegna þess að ég tel hana verri en aðrar ávöxtunaraðferðir bjóða upp á og ekki síður hitt að ekki hefur allt verið sem skyldi að mínu viti í samskiptum forsvarsmanna orlofsdeildar Póstgíró við launþega og stéttarfélög. Ég hef haldið því fram og tel það rétt að ávöxtun orlofsfjár í þessu kerfi eigi að vera liðin tíð. Það eru miklu hagstæðari ávöxtunarmöguleikar fyrir hendi og því hafi verið rétt að breyta til. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að lesa hér bréf sem formála að þeim fsp. sem hér eru lagðar fram. Það er undirritað af hæstv. félmrh. þann 25. apríl 1986. Ég held að það segi nokkuð um a.m.k. hluta af fsp. Þar segir, með leyfi forseta: "Í framhaldi af viðræðum við yður varðandi vexti af orlofsfé fyrir orlofsárið 1. maí 1985 til 30. apríl 1986 hefur ráðuneytið í dag ákveðið að vextir af orlofsfé, sem kemur til greiðslu eftir 1. maí n.k., verði 24%. Jafnframt lýsir ráðuneytið yfir því að verði halli á orlofssjóði, þ.e. að vaxtatekjur nægi ekki til þess að standa undir greiðslu þessara vaxta til launþega, muni ráðuneytið vinna að því að sá halli verði greiddur úr ríkissjóði, sbr. 11. gr. laga nr. 87/1971 með síðari breytingum, og/eða með samningum við Seðlabanka Íslands og Póst- og símamálastofnunina." Þetta segir æðimikið. Ég hygg líka að það hafi verið innt af hendi einhver greiðsla af hálfu ríkissjóðs til orlofsdeildar Póstgíró. Ég tel nauðsynlegt að fá um það umræður á Alþingi hvað þarna hefur gerst og því hef ég leyft mér að setja fram á þskj. 41 til hæstv. félmrh. eftirfarandi fsp.: "1. Hefur ríkissjóður innt af hendi vaxtagreiðslur til orlofsdeildar Póstgíróstofunnar fyrir orlofsárið 1985-1986? 2. Ef svo er, hver var upphæð greiðslunnar? 3. Telur ráðherra að stéttarfélög eigi að ávaxta orlofsfé innan Póstgíróstofunnar?" Í þessu tilfelli vil ég benda á að þarna hefur verið orðað á annan hátt en ég gerði ráð fyrir. Ég vildi spyrja að því hvort hæstv. ráðherra vildi enn þröngva stéttarfélögum til að ávaxta fé í orlofsdeild Póstgíró og kem kannske að því síðar. "4. Hver er að mati ráðherra rekstrargrundvöllur orlofsdeildar Póstgíróstofunnar?" Ég dreg mjög í efa að hann sé góður og er nærri viss um að hann fer sífellt versnandi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir hans svör sem ég raunar taldi mig nokkuð vita um. Það hefur komið í ljós að um 11 millj. hefur verið varið úr ríkissjóði til að greiða vaxtatekjur hjá orlofsdeild Póstgíró það orlofsár sem við erum hér að tala um. Þetta þýðir í reynd að það vantar 3% upp á að það væru greidd þau vaxtakjör sem hægt er að fá í öðrum peningastofnunum. Það vantar 3% upp á það plús rekstrarkostnað orlofsdeildarinnar. Það finnst mér æðimikið ef launþegar eiga að fara að standa undir þessum rekstri plús það að fá minni ávöxtun en þeir geta með öðrum hætti fengið, en það er auðvitað meginmálið. Ég fullyrði að það var svo lengst af að ávöxtun hjá orlofsdeild Póstgíró var miklum mun lægri en hægt var að fá annars staðar í kerfinu. Hún hækkar ekki fyrr en það var gert samkomulag á Vestfjörðum um að stéttarfélögin semdu við sína vinnuveitendur og peningastofnanir um að ávaxta féð innan þeirra. Þá stórbötnuðu ávöxtunarkjörin. Þetta er hægt að gera miklu víðar. Þrándur í götu þess að þetta verði gert hefur verið tregða bæði hæstv. félmrh. og kerfisins við að viðurkenna að við verðum að breyta um stefnu. Þetta er nauðsynlegt að menn skoði því að að auðvitað nær ekki nokkurri átt að skattpeningar orlofsþeganna séu nýttir til að borga hækkaða vexti í orlofsdeildinni. Þetta er hrein hringavitleysa og tekur engu tali. Það á að ávaxta þetta fé á skynsamlegasta hátt sem hægt er að gera í peningastofnunum og með eðlilegum hætti. Það mætti því að mínu viti leggja þessa stofnun niður. Hún hefur ekki lengur neinum tilgangi að þjóna ef menn á annað borð vilja bæði spara og láta fólk njóta þeirrar ávöxtunar sem launafólk á rétt á við þær aðstæður sem við erum að tala um. Ég vænti þess að þetta sé fleirum hv. þm. ljóst en mér og ég vænti þess svo sannarlega, af því að ég er einn af þeim sem eiga sæti í þeirri nefnd sem hæstv. ráðherra vitnaði til, að sú nefnd fari að skila af sér. Það er löngu kominn tími til að svo verði gert. En ég spyr hæstv. félmrh.: Fylgdu engar yfirlýsingar af hálfu hæstv. ráðherra því bréfi sem hann skrifaði undir og ég las áðan að því er varðar framhaldið á ávöxtun orlofsfjárins? Ég spyr hæstv. ráðherra: Fylgdu engar yfirlýsingar um hvað skyldi gera í framhaldi af þeirri niðurstöðu að ríkið færi að borga þessar milljónir með orlofsdeildinni?



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að lengja mál um þetta atriði. Ég undirstrika það, sem allir hv. alþm. vita, að þetta kerfi, sem við höfum búið við í sambandi við greiðslu orlofs í gegnum póstgírókerfið, er ekki búið til af stjórnvöldum. Það er búið til af aðilum vinnumarkaðarins sem sömdu um þetta kerfi og þess vegna er ósköp eðlilegt framhald þess að sömu aðilar fj alli um þetta og reyni að komast að samkomulagi um það ef þeir vilja breytingar. Hitt er svo annað mál, eins og kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda, að auðvitað er svona kerfi eins og annað ekki þannig uppbyggt að það eigi að viðhalda því alla tíð. Ég er ekki talsmaður þess endilega að halda uppi dýru kerfi ef aðilar vinnumarkaðarins vilja það ekki. Póstgírókerfið kostar í þessu tilfelli fyrir orlofsárið 1985 um 17 millj. kr. Það er spurning hvort hægt er að leysa þetta á annan veg. En ég geri ráð fyrir að verkalýðshreyfingin og aðilar vinnumarkaðarins líti fyrst og fremst á öryggið í þessum málum, að það er verið að tryggja öryggi í þessum málum fyrir vinnandi fólk. Það er atriði númer 1, 2 og 3. Ég veit ekki betur en póstgírókerfið hafi til þessa greitt hæstu ávöxtunarkjör sem þekkjast hér á landi. Það hefur tekist og ríkið hefur ekki þurft að borga neitt í sambandi við það fyrr en í fyrsta sinn núna að það þurfti að leggja þarna fram tæpar 11 millj. kr. vegna reksturs kerfisins. En ég undirstrika að lokum að það eru aðilar vinnumarkaðarins sem um þetta eiga að semja og það er í lögum að kostnaður við framkvæmd þessa máls greiðist úr ríkissjóði að svo miklu leyti semn vaxtakjör hrökkva ekki til að bera kostnaðinn. Þetta er aðalatriðið. En ég bfð eftir tillögum eða umsögn þessarar nefndar og strax þegar hún kemur munum við endurskoða málið.



Herra forseti. Ég vek athygli á því að hæstv. ráðherra svaraði ekki minni fsp. um hvort yfirlýsing hefði fylgt því bréfi sem hann skrifaði undir. Ég ítreka þá spurningu hvort yfirlýsing hafi fylgt því bréfi sem hann undirritaði og sendi varðandi áframhald í orlofsdeild Póstgíró. Það er verið að kenna aðilum vinnumarkaðarins um þetta kerfi. Þetta var samþykkt á Alþingi á sínum tíma. Hæstv. ráðherra veit að bæði fulltrúar Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins hafa lýst því yfir að þeir vilja breytingu á þessu kerfi. Það gerðist í þeirri nefnd sem sat að störfum undir formennsku manns sem hæstv. ráðherra skipaði. Þetta er hæstv. ráðherra kunnugt um. Ég vísa því á bug að orlofsdeild Póstgíró hafi borgað bestu ávöxtunarkjör á landinu. Ég ætla að minna á í örfáum tölum að árið 1980-1981 borgaði Póstgíró 34% í ávöxtun, hefði átt að vera 47,99 skv. bestu ávöxtunarkjörum. Árið 1981-1982 borgaði Póstgíró 34%, hefði átt að borga 45,95% skv. bestu ávöxtunarkjörum. Orlofsárið 1982-1983 borgaði Póstgíró 57%, hefði átt að borga 83,55% samkvæmt bestu ávöxtunarkjörum. Þarna tel ég að Póstgíró hafi ekki staðið í stykkinu að borga þá ávöxtun sem best er. Þetta er rangt kerfi og það á að afnema. Hæstv. ráðherra veit það. Ég ítreka fsp.: Fylgdi engin yfirlýsing bréfinu sem ég vitnaði til áðan?



Herra forseti. Vegna ítrekaðrar fyrirspurnar hv. fyrirspyrjanda vil ég aðeins ítreka það, því að ég held að hann hafi þetta bréf undir höndum, að ég lagði áherslu á að fá afstöðu nefndarinnar til málsins svo að hægt væri að taka endanlega ákvörðun um hvort þessir aðilar vinnumarkaðarins vilja breyta kerfinu eða ekki.

Fylgdi engin yfirlýsing?

Það er yfirlýsing um að við þurfum að fá þetta álit. Og ég vænti þess að það komi fram fyrst hv. fyrirspyrjandi er einn af þeim sem eru í þessari nefnd.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár til að gera fyrirspurn til hæstv. viðskrh. út af síldarsölusamningum við Sovétríkin og viðskiptum milli Íslendinga og Sovétmanna sem í augnablikinu lítur út fyrir að séu að flosna upp. Fjölmargir forustumenn verkalýðsfélaga hafa að undanförnu haft samband við mig, öðru fremur úr síldarsöltunarplássum. Ég hef áður skýrt hæstv. viðskrh. símleiðis frá meginefni þess sem hér er um að ræða og sem ég mun ræða og hann hefur svarað því að nokkru í útvarpi og sjónvarpi í gærkvöld. T.d. hefur hann lýst því yfir að hann væri tilbúinn að fara til Moskvu ef þörf væri á og að hann hefði kallað sendiherra Sovétríkjanna á sinn fund o.s.frv. Ég vil í upphafi taka fram að málflutning minn ber ekki að skoða sem gagnrýni eða árásir á hæstv. viðskrh. nema síður sé og það er ekki dreginn í efa góður vilji hans til að drífa þessi viðskipti áfram. En hér er um svo alvarlegan atburð að ræða að heilar atvinnugreinar munu leggjast í rúst ef samkomulag tekst ekki. Saltsíldarsölusamninga fer síldarútvegsnefnd með. Síldarútvegsnefnd hefur staðið sig í gegnum árin ákaflega vel og hefur frábærlega hæfum mönnum á að skipa. Það má geta þess að Íslendingar einir flytja út meiri saltsíld en öll önnur ríki samanlagt og er það dæmi um góð vinnubrögð. Íslenskar prjónavörur, sem áætlað var að Sovétmenn keyptu fyrr á árinu fyrir um 8 millj. dollara á þessu ári, hafa þeir aðeins keypt fyrir tæpar 3 millj. dollara eða rösk 30% og ekki útlit fyrir meiri kaup. Fyrir liggur að fjöldi prjónastofa um land allt lokar og hættir starfsemi sem mundi þýða atvinnuleysi á viðkomandi stöðum. Olíusamningar standa nú yfir í Moskvu og hætt er við að lítið verði af þeim af hálfu Íslendinga að óbreyttu ástandi. Áhrif þess að saltsíldarsalan stöðvast til Sovétríkjanna yrðu geigvænleg. Hátt í milljarð af gjaldeyristekjum þjóðarinnar mundi glatast. Fjöldaatvinnuleysi er þegar að skella á í nokkrum sjávarplássum og tekjurýrnun sjómanna og landverkafólks er gífurleg. Hætt er við að fjöldi fyrirtækja yrði hreinlega gjaldþrota. Skoðun mín og fjölmargra annarra er sú að þetta verði ekki leyst, ef hægt er að leysa það, nema á æðri stöðum. Ég legg til að hæstv. viðskrh. óski eftir viðræðum við viðskiptaráðherra Sovétríkjanna. Hvort þessi viðræðufundur viðskiptaráðherranna færi fram í Moskvu eða í Höfða verða þeir að koma sér saman um ef af verður. En ég endurtek: Ef hægt er að leysa þessi mál verða þau ekki leyst nema fyrir milligöngu æðstu manna, viðskiptaráðherra beggja ríkjanna. Benda má á að hæstv. sjútvrh. lagði á sig ferð eða ferðir til Bandaríkjanna út af hvalveiðum, sem eru aðeins brot af því sem er í húfi miðað við þessa samninga, til að ræða við Bandaríkjastjórn um þær veiðar þó Bandaríkin séu ekki kaupandi að hvalafurðum heldur hafi Bandaríkjamenn tekið að sér að vera lögregluríki Alþjóðahvalveiðiráðsins, og mun ég ekki rekja þá sögu hér. Það er svo að þó að Íslendingar geti selt allar fiskafurðir sínar og meira til í fjölmörgum löndum fyrir gott verð er markaðssvæði síldarinnar ákaflega takmarkað. Nánast er það aðeins í löndunum við Eystrasalt. Sovétríkin hafa verið langstærsti kaupandinn og yfir 75% af saltsíldarmörkuðum okkar hafa verið þar. Hér er ekki tími til að rekja framkomu keppinauta okkar, Norðmanna og Kanadamanna, á þessum markaði, en hún er allsérstæð. Í skjóli niðurgreidds verðs frá ríkissjóðum þessara landa keppast þeir við að undirbjóða verð Íslendinga. Í fyrra buðu Norðmenn 30% lægra verð og þegar samningar voru að takast við Íslendinga hækkuðu þeir undirboðið upp í 35%. Í ár eru þeir búnir að bjóða 30% lægra verð og eiga ábyggilega eftir að lækka sig. Ber er hver að baki nema sér bróður eigi, má segja um Norðmenn. Kanadamenn bjóða 45-50 dollara fyrir tunnuna. Í fyrra fengum við 90 dollara. Auk þess bjóða Kanadamenn fríðindi fyrir sovésk veiðiskip í kanadískri landhelgi. Þeir eru ekki hræddir við njósnir, Kanadamenn, þegar viðskiptin eiga í hlut. Bæði þessi ríki selja mikið af síld upp úr sjó beint út í sovésk verksmiðjuskip. Um þetta gæti ég flutt mjög langt mál og ítarlegar upplýsingar ef tími gæfist til. En ég endurtek: Það mundi valda ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir íslenskt atvinnulíf ef slitnaði upp úr þessum samningum við Sovétríkin, um viðskipti sem hafa verið báðum ríkjunum til hagsældar í 40 ár. Ég óska hæstv. viðskrh. gæfu og gengis í þeim erfiðu og vandasömu samningum sem fram undan eru.



Herra forseti. Það er eðlilegt að þessu máli sé hreyft á hv. Alþingi, en hins vegar er engin leið að gera þessu máli nein þau skil sem nauðsynlegt er í því fyrirspurnarformi sem hér gildir. Ég tek undir það, sem hv. fyrirspyrjandi sagði, að ástæða þess að svona er komið er undirboð einkum tveggja þjóða, Kanada og Norðmanna. Sovétmenn vilja nota sér þau tilboð sem einkum Kanadamenn hafa boðið og vilja svo miða við það í samningum við okkur Íslendinga. Við höfum hins vegar talið að hér sé um undirboð að ræða, það sé um "dumping" að ræða, og ekki sé annað að leggja til grundvallar en það að við höfum selt á frjálsu markaðsverði 51 þúsund tunnur til Finna og Svía. Við viljum leggja það til grundvallar söluverði okkar síldar. Í því felst bein viðurkenning á gæðum okkar síldar umfram aðra. Sovétmenn hafa áður viðurkennt það því að þeir hafa keypt af okkur síld á hærra verði en þeir hafa keypt af Kanadamönnum. Þetta verðum við allt að hafa í huga. Ég hef boðist til þess og óskað eftir því, ef það væri leið til þess að ljúka þessum samningum og ná samkomulagi, að fara til Moskva, en hins vegar hafa viðbrögð við því ekki verið nein enn þá svo að ég fer ekki nema einhverjar líkur séu á að það greiði fyrir málum. Við sendum orðsendingu í gær í gegnum sovéska sendiráðið. Formleg viðbrögð hafa ekki komið, en það er margt sem bendir til þess að þessi mál séu til vinsamlegrar umhugsunar hjá hinum aðilanum. Við skulum því vona að eitthvað rætist úr. Íslendingar eru háðastir sovétmarkaðnum um sölu á saltsíld. Á s.l. ári fóru þannig 83% af saltsíldarútflutningnum til Sovétríkjanna. Sovéski markaðurinn er hins vegar einnig mikilvægur okkur varðandi ýmsar aðrar vörutegundir. Á árinu 1985 fóru 54% af karfaflökunum þangað, 52% af prjónavörum úr ull miðað við magn, 31% af heilfrysta fiskinum og 18% af lagmetinu. Þá má ekki gleyma því hvernig verðmætistölurnar eru. Á s.l. ári var mestur útflutningur á freðfiski eða 1 milljarður 46 millj. Þar næst kom síldin, 750 milij. Síðan ullarvörur, 287 millj. Og loks lagmetið, 105 millj. Á þessu ári er samningurinn um sölu á freðfiski um það bil tvöfalt hærri í bandaríkjadölum en saltsíldarsamningurinn. Það sem við flytjum inn eru aðallega olíuvörur. Innflutningur á olíuvörum frá Sovétríkjunum hefur á síðustu árum verið um 90% af innflutningi okkar frá því landi. Á s.l. ári nam innflutningur olíuvara frá Sovétríkjunum þó ekki nema 51% af heildarinnflutningi allra olíuvara á því ári, en sé litið aðeins á þrjár helstu olíuvörurnar sem fluttar eru inn frá Sovétríkjunum nam innflutningur þeirra á síðasta ári 304 þús. tonnum eða 69% af heildarinnflutningi. Öll svartolían var keypt frá Sovétríkjunum og 61 þús. tonn af bensíni eða 64% af heildarinnflutningi. Af gasolíu voru keypt 136 þús. tonn eða 57% af heildarinnflutningi. Á þessu ári er samið um kaup á 310 þús. tonnum af olíuvörum, en búast má við að ekki komi hingað nema um 260 þús. tonn vegna stórminnkaðrar notkunar á svartolíu. Samninganefnd er nú í Moskva til að ræða um áframhaldandi olíukaup innan ramma viðskiptasamningsins. Það er ákveðið mál frá minni hendi að ekki verði gengið frá samningi um kaup á olíuvörum frá Sovétríkjunum að svo stöddu. Ég fullvissa þingheim um að ég og ríkisstjórnin í heild munum gera allt sem í okkar valdi stendur til að greiða fyrir og greiða úr þeirri flækju sem þessi viðskipti hafa komist í.



Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda að hafa vakið máls á þessu stórmáli á Alþingi og mér þykir gott að hæstv. viðskrh. hefur fullvissað þingheim um að hann og ríkisstjórnin muni gera sitt til þess að úr þeim erfiðleikum geti greiðst að svo miklu leyti sem við fáum því ráðið í sambandi við saltsíldarviðskiptin við Sovétríkin. Það eru auðvitað fleiri viðskipti milli Íslands og Sovétríkjanna sem hér er einnig um að ræða og það er vel að menn átti sig á því um hversu mikilvægan markað er hér að ræða. Það er ekki alltaf, finnst mér, að sá skilningur komi fram hjá aðilum sem ættu þó að vita og sjá hversu þýðingarmikil þessi viðskipti í reynd eru. Hér er talað um tap fyrir íslenskan þjóðarbúskap. Það er rétt að það er stórt og tapið fyrir einstaklingana, þá mörgu sem vinna við saltsíldina, er auðvitað stórfellt. Á Austurlandi einu saman eru það a.m.k. um 700 manns sem hafa fasta vinnu mánuðum saman við saltsíldarverkun og þar fyrir utan koma sjómennirnir sem verið er að lækka síldarverðið hjá samkvæmt ákvörðunum nýverið. Meiri hlutinn af þessu fólki er konur sem nota þetta sem íhlaupavinnu eða jafnvel einu vinnuna utan heimilis á árinu. Hér er því um stórfellt áfall fyrir viðkomandi einstakling að ræða ef ekki verður ráðin bót á fyrr en seinna. Þess er auk þess að geta að viðkomandi, margir hverjir, sennilega mikill meiri hluti, eru algerlega réttindalaust fólk. Menn hafa ekki neinar kauptryggingar, sem að þessum störfum hafa unnið, nema þeir hinir sömu hafi starfað hjá viðkomandi fyrirtæki og séu á fastráðningarsamningi. Sjómennirnir eru aðeins með tryggingu upp á um 35 þús. kr. á mánuði. Hér er því um mjög alvarlegt mál að ræða sem hefði auðvitað þurft að liggja mjög skýrt fyrir fyrir löngu, en það hefur ekki verið á okkar valdi og ég er ekki með neinar ásakanir í garð stjórnvalda í þessu sambandi. Herra forseti. Það liggur fyrir viðskiptasamningur við Sovétríkin og sérstök bókun á grundvelli samningsins frá 1953 í þessum efnum sem kveður á um að þessi viðskipti eigi að treysta undirstöðu langtímasamvinnu milli ríkjanna, eins og það er orðað í þessari bókun. Þar er einnig gert ráð fyrir því að teknir verði upp frekari samningar um útfærslu einstakra þátta. Það er því mjög eðlilegt að íslenskir ráðamenn óski eftir viðræðum við háttsetta aðila í Sovétríkjunum um þessi mál á grundvelli viðkomandi samnings. Það er fleira en söltun síldar sem um er að ræða. Kvótinn á síld er um 65-70 þús. lestir og þó að við fylltum upp í rammann í viðskiptum við Sovétríkin eru það aðeins um rösklega 20 þús. tonn sem þar er um að ræða. Frystingin gæti svarað til um 12 þús. tonnum af síld. Öll síldarsala, þ.e. söltuð síld, til annarra landa er eitthvað í kringum 8 þús. tonn þannig að það er mjög verulegt magn sem er þarna umfram. Það er auðvitað eðlilegt að spurt sé: Á að nýta þetta magn? Hverju gera stjórnvöld ráð fyrir í því efni? Gera menn ráð fyrir að afgangurinn verði veiddur í bræðslu? Þannig eru margar spurningar í sambandi við síldveiðarnar sem nú eru hafnar. Herra forseti. Við hljótum að leggja á það afar þunga áherslu allir hér á Alþingi, og ekki síst fulltrúar þeirra kjördæma sem hér eiga mest í húfi frá Austurlandi til Reykjaness, að allt verði gert sem unnt er til að leysa þann hnút sem blasir við.



Herra forseti. Þau eru nú farin að tíðkast breiðu spjótin í viðskiptasamvinnu Íslendinga og Sovétríkjanna. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta mikilvæga mál á dagskrá í Sþ. í dag. Afstaða Sovétríkjanna til síldarkaupa frá Íslandi síðustu daga hefur valdið bæði undrun og vonbrigðum. Rammasamningur milli ríkjanna, sem gengið hefur vel til þessa að starfa eftir, gerir ráð fyrir 240 þús. tunna sölu þangað. Nú hafa fengist yfirlýsingar frá yfirmönnum sovésku viðskiptanefndarinnar um að e.t.v. verði 20% af því magni keypt héðan. Þetta þýðir vitanlega hrun í síldarsölunni á mikilvægasta markaði okkar Íslendinga þangað sem yfir 80% af allri saltsíld hefur farið til þessa. Þetta þýðir stórkostlegan samdrátt og kreppu, ég segi reyndar ekki landauðn sem betur fer, en samdrátt, kreppu og stórkostleg vandkvæði í þeim sjávarplássum sem hafa byggt allt sitt á þessum árstíma á síldveiðunum. Svo að ég taki dæmi: Í Grindavík einni saman þýðir þetta um 80 millj. kr. samdrátt í útflutningstekjum. Þetta þýðir að 700-800 manns munu ganga atvinnulaus sem ella hefðu haft atvinnu af síldarsöltun. Jólabónusinn húsmæðranna í Grindavík, svo að ég taki annað dæmi, var fyrir síðustu jól 4 milij. kr., jólin þar áður 6 millj. Þetta eru tekjur sem menn treysta á. Þær verða hugsanlega ekki fyrir hendi í dag. Þetta þýðir þess vegna verulega kjararýrnun. Það má segja að kannske sé ekki við Sovétmenn eina að sakast í þessum efnum því að vitanlega er hér, eins og fram kom í ræðu hæstv. viðskrh., um undirboð og "dumping" okkar helstu keppinauta að ræða. Slík undirboð eru bönnuð samkvæmt EFTA-sáttmálanum sem Norðmenn eru aðilar að. Slík framkoma er kannske ekki ný en hún er jafnámælisverð í þessu efni og jafnan áður. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. viðskrh. úr þessum ræðustól áðan að af olíusamningum við Sovétríkin, olíukaupum af hálfu Íslendinga, muni ekki verða meðan þetta mál er óútkljáð. Það er rétt stefna. Það var óhjákvæmileg stefna hjá ríkisstjórninni að binda þessi tvö viðskiptamál saman á þann hátt sem gert hefur verið. Ég fagna einnig þeirri yfirlýsingu ráðherrans að hann sé reiðubúinn að fara þegar í stað til Moskvu til viðræðna við kollega sína þar til að freista þess að fá lausn á þessu máli. Þetta er stórmál og mál sem aðeins leysist á grundvelli ráðherraviðræðna og ríkisstjórnasamskipta. Ég óska ráðherra og ríkisstjórninni allra heilla við lausn þessa máls.



Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu mikilvæga máli í þingsölum. Erindi mitt í þennan ræðustól var eingöngu að undirstrika alvöru málsins og mikilvægi þess að stjórnvöld geri allt sem í þeirra valdi stendur til að leysa það með þeim ráðum sem þau ráða yfir. Það hefur verið rakið af þeim sem hafa tekið til máls í þessari umræðu að hér er um að ræða snaran þátt í atvinnulífi hinna dreifðu byggða við sjávarsíðuna á Austurlandi, Suðurlandi og á Reykjanesi. Hér er um að ræða mikið áfall fyrir sjómenn, verkafólk og þá sem reka söltunarstöðvar í landi. Það má geta þess að hjá þeim var á síðustu vertíð mjög erfið afkoma þannig að áfallið verður enn þyngra þess vegna. Einnig má geta þess að á síðustu vertíð var gert mikið átak í að bæta hráefnismeðferð á þessari vöru þannig að síldin sem við bjóðum Rússum er gæðavara. Við höfum staðið í þeirri meiningu að fyrir hana greiddu þeir viðunandi verð þess vegna, og þau viðskipti væru báðum í hag. Ég efast ekki um vilja stjórnvalda til að finna lausn á þessu máli og þakka fyrir þær yfirlýsingar sem hér hafa gengið í því efni. Ég óska þeim allra heilla í þeim viðskiptum.



Herra forseti. Það er tímabært að minnast á þau samskipti sem varða Sovétríkin í verslunarmálum og ég þakka hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni að taka það upp. Menn undrast að Rússar skuli ekki kaupa af okkur saltsíld og vissulega er afar slæmt að svo skuli vera. Það veldur atvinnuleysi víða um land. Eins og fram hefur komið er talið að Grindavík ein muni tapa um 80 millj. króna á því að missa af saltsíldarsamningnum. Milljónir tapast í öðrum byggðarlögum á Suðurnesjum og svo er það víða um land. En ég minnist þess að þegar viðskiptasendinefndin kom frá Sovétríkjunum hafði formaður sendinefndarinnar mörg og fögur orð um að samningar mundu takast og væri ástæðulaust að efast um það. Í tilefni af þeim ummælum er ástæða til þess líka að spyrja hvort rétt hafi verið á málum haldið, hvort ekki hefði mátt gera betur- aðeins af því tilefni að Rússarnir sjálfir voru svo bjartsýnir í upphafi. En það er eitt sem er ástæða til að spyrja að líka. Það kemur fram að Rússar vilja fremur kaupa ódýra síld frá Noregi og Kanada. Oft hefur verið talað um niðurgreiðslur þessara vinaþjóða okkar á fiskmörkuðum og menn fullyrða að hér sé um niðurgreiðslur að ræða. Er ekki ástæða til að kanna þetta frekar og mótmæla frekar? Ég spyr að því: Hvað hefur verið gert í þessum efnum? Hvað hefur verið gert til að mótmæla þessum niðurgreiðslum sem eiga að vera óheimilar samkvæmt EFTA-samkomulaginu eins og reyndar kom fram áðan? Ástæða er til að spyrja að þessu. Ég vænti þess að allt verði gert sem mögulegt er til að samningar náist og við megum þrátt fyrir það halda okkar reisn í samskiptum okkar við þetta stórveldi og treysti því að hæstv. viðskrh. fylgi þeim málum fast eftir. En eftir sitja þessar spurningar hjá mér: Hvað hefur gerst í athugun á því hvernig okkar vinaþjóðir fara að því að niðurgreiða fiskafurðir í samkeppni við okkur og einnig sú hugleiðing hvort rétt hafi verið á málum haldið eða hvort formaður sendinefndar Rússa hafi aðeins verið með látalæti.



Herra forseti. Þessi umræða minnir okkur enn einu sinni á einhæfni okkar í atvinnuvegum og hversu sárt er þegar einhver þeirra framleiðsluþátta, sem við búum við og höfum búið við, brestur. Vissulega eru menn minnugir þess sem áður hefur gerst í sambandi við síld þó að nokkuð sé umliðið og þó að það hafi verið talið stærra dæmi. Þá á ég við hrun síldveiðanna á síðasta áratug og afleiðingar þess. Það hlýtur þess vegna að vera þakkarvert þegar umræður á Alþingi fara fram um þessi mál og vilji Alþingis kemur fram. En ég held að nauðsynlegt sé fyrir okkur að athuga það áður en hurðum er skellt á okkur hverjar séu hinar raunverulegu ástæður í þessum efnum. Nú má það vel vera að Sovétmenn velji sér þann kostinn að versla við Íslendinga til að halda uppi vissum tengslum og samböndum sem að sjálfsögðu getur ekki talist neitt óeðlilegt, en hér valda líka þau undirboð frá vinaþjóðum okkar, bæði Kanadamönnum og Norðmönnum, sem hér hefur sérstaklega verið minnst á. Ég mætti kannske minna á þá umræðu sem fór fram á Alþingi í fyrra um samkeppni Norðmanna gagnvart okkur um fisksölu til Bandaríkjanna og þær yfirlýsingar sem voru þá gefnar um að þau mál yrðu tekin upp í samræðum við þær þjóðir til að koma í veg fyrir þau undirboð. Þess vegna hlýtur sú spurning að vakna núna: Hvað hefur verið gert til að fá þær þjóðir til að leggja niður þessa viðskiptahætti? Það hlýtur t.d. að hafa verið minnst á það við norska sjávarútvegsráðherrann sem ferðaðist hér um á síðasta sumri. Herra forseti. Tími minn er liðinn. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram um mikilvægi þessara samninga. Ég treysti viðskrh. vel til að ná hér árangri og legg áherslu á að hann fáist.



Forseti. Það er svo margt fróðlegt sem hægt væri að lýsa í sambandi við þessa síldarsamninga og síldarverkun. Hvað haldið þið t.d. að kanadíski sjávarútvegsráðherrann hafi sagt við Sovétríkin? Ef þið kaupið ekki af okkur unna vöru í auknum stíl, t.d. saltsíld, fækkum við sovéskum veiðiskipum innan landhelginnar. Aftur á móti: Ef þið viljið kaupa af okkur saltsíld fyrir 45-50 dollara tunnuna þá skulum við hleypa miklu fleiri veiðiskipum á síldarsvæðin og þá nær landi. Af hverju kaupa Svíar, sem eru nú praktískir, af hverju kaupa þeir ekki þessa kanadísku síld? Þessi kanadíska síld verkast mjög misjafnlega og mikil mistök í þeirra verkun og sér í lagi þeirra mati. Og hún nær engum gæðastaðli nálægt íslensku síldinni. Í Atlantshafi er þetta að hluta til svipaður stofn og sá íslenski en í Kyrrahafi eru t.d. 12 stofnar og þeir verkast mjög misjafnlega í söltun. En þeir hafa lagt á það ofurkapp: Ef þið kaupið af okkur saltsíld, þá fleiri skip inn í landhelgi. Og þeir hafa lagt á það ofurkapp núna: Við skulum lækka verðið ef þið kaupið meira. Norðmenn eru með jafngott hráefni og við og ekki síðra. Það sem á vantar hjá þeim er það að íslensk verkun, verkun og vinnsla hjá verkafólki og matsmönnum er það góð að við höfum farið langt fram úr Norðmönnum, Skotum, Hollendingum og öðrum slíkum og við skerum okkur þarna algjörlega úr, þannig að gæðalega séð erum við langfremstir. Yfirmatsmaður íslensku síldarinnar, Ásgrímur Kristjánsson, er tvímælalaust hæfasti síldarmatsmaður veraldar. Það er bull og vitleysa sem hv. þm. Jón Kristjánsson var að segja hér áðan að hráefnismeðferð hefði verið breytt og bætt. Í sex ár voru athugasemdir út af þremur tunnum, svoleiðis að þetta er ekki það sem máli skiptir. Ég hef það mikið að segja og tíminn er liðinn. Ég vil aðeins þakka ráðherra svörin og ég heyrði, eins og ég vissi fyrir, að hann hefur góðan vilja og dugnað í þessum efnum. En skoðun mín er sú, ef ég mætti orða það svo óþinglega, ég held að Rússar beri miklu meiri virðingu fyrir ráðherrum heldur en Íslendingar og ég held að þarna sé eina vonin ráðherraviðræður.



Herra forseti. Af heildarsíldaraflanum í fyrra fóru til söltunar 30 760 tonn eða 66%. 2/3 hlutar af þeirri síld sem landað var til söltunar á árinu fóru til Sovétríkjanna, enda hefur hin mikla síldarsöltun Íslendinga á undanförnum árum byggst að verulegu leyti á þeim stóra markaði sem allir keppinautar okkar leggja nú ofurkapp á að komast inn á. Margir velta því nú fyrir sér hvernig til muni takast með nýtingu síldaraflans á komandi vertíð. Jafnvel þótt sölur tækjust um svipað heildarmagn af saltaðri síld og í fyrra, sem fullkomin óvissa ríkir um eins og allir vita, þá yrðu tæplega 40 000 tonn að fara til annarrar vinnslu en söltunar miðað við að áætlaður kvóti verði nýttur að fullu. Takist ekki samningar um sölu á saltaðri síld til Sovétríkjanna má búast við að 60 000 tonn verði að nýta til annarrar vinnslu en söltunar eða um 86% af hugsanlegum afla. Sá sífelldi misskilningur virðist vera ríkjandi hér á landi að síldveiðar verði að mestu leyti að byggjast á söltun aflans. Hið rétta er að aðeins um 10% af síldaraflanum í heiminum er nýttur til söltunar en aðeins um 5% sé miðað við síld af sömu stærð og veiðist hér við land. Það er fróðlegt í þessu sambandi að skoða til samanburðar hvernig Norðmenn nýttu síldarafla sinn á s.l. ári, en það var þannig: Síld, seld fersk um borð í sovésk verksmiðjuskip 12%, til frystingar 19%, til söltunar fyrir innlendan og erlendan markað 5%, til niðursuðu 1% og til bræðslu 63%. - Þannig var nýtingin á síldinni hjá Norðmönnum. Þetta skulu menn hafa í huga og það sýnir hversu mikilvægur er samningurinn sem við höfum átt og gert við Sovétríkin á undanförnum árum. Varðandi það sem menn hafa sagt hér um Norðmenn og Fríverslunarbandalagið vil ég upplýsa það að stofnsamningur Fríverslunarsamtaka Evrópu, EFTA, tekur aðallega til iðnaðarvara en einnig til nokkurra sjávarafurða. Í samningnum eru ákvæði varðandi ríkisstyrki sem reynt er að reisa skorður við. Norðmenn gerðu þó þann fyrirvara þegar þeir gengu í EFTA að þeir gætu haldið styrkjakerfi sínu í sjávarútvegi. Því er ekki unnt að halda því fram að þeir brjóti EFTA-samninginn með styrkjum sínum. Áskoranir á Norðmenn um að hætta ríkisstyrkjum með tilvísun til anda EFTA-samningsins, EFTA-ályktana eða ályktana t.d. Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD, eru því ekki líklegar til að hafa nein sérstök áhrif. Reyndar segjast Norðmenn ekki styrkja síldveiðar sínar en það er fullvíst að svo sé samt gert með ýmsum hætti sem ég hef ekki tíma til að koma inn á. Af hálfu Íslands hefur verið rætt við Norðmenn og þessar þjóðir um það hvernig þær niðurgreiða sínar afurðir og að því er ég best veit hefur alltaf verið tekið vel undir það að hugsa hlýlega til litla bróður hér, en það hefur ekki að ég best veit náð lengra eins og reynslan sýnir okkur nú. Við værum ekki í þessum vandræðum núna ef þessir bræður og vinir hefðu komið öðruvísi fram. Ég endurtek og fullvissa þingheim um það að við munum í ríkisstjórninni gera allt sem við hugsanlega getum og við munum koma saman hér síðar í dag þrír ráðherrar til þess að ræða framhald þessa máls, en það eru sjávarútvegsráðherra og utanríkisráðherra auk mín.