Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Sk. Th.) Eg skal geta þess, að eg fékk tilkynningu frá hæstvirtum ráðherra um að þingseta hinna konungkjörnu þingmanna væri framlengd. Nú er í 14. gr. stjórnarskrárinnar gert ráð fyrir, að konungkjörnir þingmenn séu útnefndir til 6 ára og þar sem síðasta útnefning fór fram 29. apríl 1905 og þannig liðin rétt 6 ár frá þeim tíma, þá vil eg beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra, hvort hann álíti hér vera um nýja útnefningu að ræða, sem þá ætti að vísa til kjörbréfanefndar eða hvaða skilning hann hefir á þessu?

Ráðherra (Kr. J.) Þegar eg mintist á þetta mál í fyrradag við hæstvirtan forseta, þá var það í því skyni gert, að hann væri ekki í vafa um, hverja þingmenn bæri að kveðja til sameinaðs þings. En úr því að þetta mál hefir verið tekið hér á dagskrá, þá vil eg nú tilkynna þinginu það, sem hér fer á eftir. Eg átti von á því í fyrstu, að þessu þingi yrði lokið eigi síðar en í lok aprílmánaðar. En þegar snemma á þingi var það orðið ljóst, að svo gæti ekki orðið. Þá kom til athugunar sú spurning, hvenær þingsetutími hinna konungkj. þingmanna væri útrunninn. Á þessu gat verið nokkur vafi, því að það er ekki alveg auðgert að skera úr því, frá hvaða degi beri að telja umboð þeirra. Sumir líta svo á, sem umboð þeirra hafi byrjað 29. apríl 1905, því þá var konungsúrskurðurinn gefinn, þar sem hinir konungkjörnu þingmenn voru tilnefndir. Aðrir telja umboð þeirra frá 3. maí, því að þá var gefið bréf það, sem tilkynti útnefningu þeirra. Enn aðrir líta svo á, að þingmenskuumboð byrji 1. júlí, og eg er einn meðal þeirra, er svo vilja líta á málið. Eins og kunnugt er, hafa konungkj. þingmenn átt sæti á þingi alla tíð síðan 1845, því að þeir sátu fyrst á ráðgjafarþingunum. Hinir fyrstu konungkj. þingmenn munu hafa verið skipaðir árið 1844, þannig að þeir áttu að taka sæti á þinginu, sem kom saman 1. júlí 1845, þá byrjaði starfstími þeirra. Á sama hátt hefir þetta verið síðan 1874, er stjórnarskráin gekk í gildi. Konungkj. þingmenn voru skipaðir á miðjum vetri 1875, en áttu ekki að taka til starfa fyr en alþingi kæmi saman 1. júlí sama ár. Þessvegna lít eg svo á, að umboð konungkj. þingmanna byrji 1. júlí og endi 30. júní 6 árum síðar og þá er umboð núverandi konungkj. þingmanna ekki út runnið fyrri en 30. júní í sumar. En af því að nokkur vafi getur leikið á þessu og af því að það var sýnilegt, að þetta þing mundi dragast fram í maímánuð, þá áleit eg réttast að fá þingsetutíma hinna konungkj. þingm. framlengdan með sérstökum konungsúrskurði. Eg lít svo á, að þetta sé ekki ný útnefning og þurfi málið því ekki að koma til kjörbréfanefndar. Eg hefi nú fengið áminstan konungsúrskurð, og er hann svo hljóðandi: Frederik hinn Áttundi, af guðs náð Danmerkur konungur, Vinda og Gauta, hertogi í Slésvík, Holtsetalandi, Stórmæri, Þéttmerski, Láenborg og Aldinborg. Vér veitum yður með bréfi þessu sem ráðherra Vorum fyrir land Vort Ísland vald til þess að samþykkja í Voru nafni, að yfirstandandi alþingi megi setu eiga svo lengi sem þörf verður á, þó eigi meir en 4 vikur fram yfir 8 vikna tíma þann, er heimilaður er í 3. grein stjórnarskipunarlaga 3. október 1903 um breyting á stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands 5. jan. 1874, og ennfremur vald til þess í voru nafni að segja þingi slitið að liðnum hinum lögheimilaða reglulega þingsetutíma, eða síðar á 4 vikna fresti þeim, er áður er nefndur, þegar eigi er lengur þörf á að lengja þingið. Ritað á Amalíuborg, 25. marz 1911. Undir vorri konunglegu hendi og innsigli. Frederik R. (L. S.) Kristján Jónsson. Til herra Kristjáns Jónssonar riddara af Dannebrog, Vors ráðherra fyrir Ísland. „Indstillingen bifaldes“, - en tillagan var, að umboð núverandi konungkjörinna þingmanna skuli gilda til loka þessa þings, eða meðan þing þetta situr. Úrskurðurinn segir þannig, að starfstími núverandi konungkjörinna þingmanna sé framlengdur, þar til þessu þingi er lokið. Eg gjörði þetta fyrir tryggingarsakir, ex tuto, einmitt af því að eg hafði heyrt hreyft vafa um það, hvenær umboði þeirra væri lokið. Á hinn bóginn sá eg, að það væri hið mesta óráð að skifta um konungkj. þingmenn að eins viku til hálfum mánuði áður en þingi lýkur. Þeir hafa tekið þátt í öllum störfum þingsins og sitja í nefndum, og ef ætti nú að fara að taka nýja menn í þeirra stað, þá mundi það verða mikil röskun á störfum þingsins. Því áleit eg þetta hið eina rétta og tiltækilega. Enda hygg eg það vera í samræmi við vilja beggja flokka á þinginu. Eg hefi skoðað það svo, að það væri sameiginleg ósk háttvirtra þingmanna, að útnefning nýrra konungkjörinna þingmanna fari ekki fram fyrri en næstu kosningar eru um garð gengnar; því að það má ætla að almennar kosningar fari fram á næsta hausti vegna stjórnarskrárbreytingar þeirrar, sem þingið hefir með höndum. Hefði ný útnefning farið fram nú þegar, þá hefði umboð hinna nýju konungkjörnu þingmanna orðið að gilda um næstu 6 ár. Eg sé ekki að neitt ákvæði stjórnarskrárinnar sé því til fyrirstöðu að fara að eins og hér er gert. Það má jafnvel skilja 14. gr. svo, sem hún heimili þetta beina leið. Þar stendur nefnilega, að umboð konungkj. þingmanna gildi „venjulega fyrir 6 ára tímabil.“ Þetta orð „venjulega“, í danska tekstanum „ordentligvis“, bendir í þá átt, að undantekningar megi eiga sér stað. Nú hefi eg gjört grein fyrir því, hversvegna eg hefi ráðið konungi til að gefa þennan úrskurð, sem eg hefi fyrir nokkrum dögum skýrt forsetum þingsins frá.

Forseti: Háttvirtir þingmenn hafa þá heyrt greinargjörð hæstvirts ráðherra í þessu máli og álít eg að frekari umræður fari ekki fram um það.

Framsögumaður (Sigurður Sigurðsson) Þessi tillaga hefir fengið rækilegan undirbúning. Snemma á þinginu er hún borin fram í háttv. neðri deild, og um sama leyti er hún til umræðu á búnaðarþinginu. Síðan hefir tillagan verið rædd tvisvar í hvorri deild. - Efri deild gjörði nokkrar breytingar á tillögunni og eru þær flestar þannig vaxnar, að landbúnaðarnefnd neðri deildar getur fallist á þær. Eigi að síður eru nokkur atriði, sem nefndin sá sér ekki fært að ganga inn á, og þessvegna hefir hún komið með breytingartillögurnar á þingskjali 700. Þær eru 5 talsins, en í eðli sínu ekki nema 3. Aðalbreytingin, sú eina, sem nokkru máli skiftir, snertir 4. lið hinna almennu skilyrða. Þegar tillagan fór frá neðri deild, var svo ákveðið í þessum lið, að skoðunarmenn skyldu ekki vera fleiri en 3 í hverri sýslu. Efri deild breytti þessu þannig, að skoðunarmaður skyldi að eins vera einn, en þó megi sýslunefnd skipa 2-3 skoðunarmenn í sýslu með samþykki stjórnar Búnaðarfélags Íslands Breyting efri deildar miðast við það, að í ráði er að koma á sambandi milli allra búnaðarfélaga í landinu og að búnaðarsambandið hafi einn skoðunar- og mælingamann í hverri sýslu. En þessu máli er ekki komið svo langt áleiðis enn, að allar sýslur landsins séu komnar í búnaðarsamband. Nefndin leggur því til, að síðustu tvær málsgreinarnar í 4. lið falli burt, og í þess stað komi, að skoðunarmenn skuli eigi vera fleiri en þrír í sýslu hverri. Jafnvel þó búnaðarsambönd komist á um land alt, sem nefndin vonar að verði, þá gæti þetta atkvæði ekki orðið því til fyrirstöðu, að að eins einn maður skoði jarðabætur í hverri sýslu. Það væri þá samningsatriði. En nefndin vildi ekki að það væri skylda að hafa að eins einn skoðunarmann, því að það hefir í för með sér töluverðan kostnað og erfiðleika, sérstaklega í þeim sýslum, sem eru stórar og illar yfirferðar. Nefndin leggur áherzlu á þetta atriði, eins og nú tilhagar. En það er ekkert því til fyrirstöðu, þegar allar sýslur eru komnar í búnaðarsamband, að menn þá komi sér saman um einn skoðunarmann í hverri sýslu. Þetta er aðalbreytingin; hinar eru minna virði. Næsti flokkur breytinganna er eiginlega ekki nema orðabreyting. Í tillögunni, sem upphaflega lá fyrir neðri deild, var talað um „áburðarhús og forir“. Neðri deild setti „safnþrór í staðinn fyrir „forir“, en efri deild breytti því í „safngryfjur“. Nefndin vill breyta því aftur í safnþrór og álítur, að það orð fullnægi betur hugtakinu, sem liggur á bak við það. Auk þess er orðið ekki ljótt í sjálfu sér. Loks er síðasta breytingin, hún er líka óveruleg. En nefndinni virtist ástæða til að setja metri - fermetri og rúmmetri - í staðinn fyrir m., m2 og m3, eins og nú stendur í tillögunni. Nefndin álítur þetta áferðarfegurra og skýrara fyrir almenning, sem naumast skilur enn alfarið hvað m2 o. s. frv. þýðir. Þótt þessi merki séu notuð í ritum, þá álít eg að hér fari betur á, að orðunum fermetri og rúmmetri sé haldið.

Bjarni Jónsson Eg skal ekki deila um þessar breytingartill., þær skifta litlu máli, og líka sú seinasta, sem eg ætla að tala um. Eg lagði áherzlu á það, þegar þetta mál var í neðri deild, að íslenzk heiti væru höfð í stað útlendra vanskapninga. Það hefir ekki verið samþykt í efri deild, heldur hefir hún í staðinn tekið upp m1, m2, m3. Það þykir mér langtum betra, en að hafa orðskrípi þau, fransk-latnesk-grísk, sem farið er fram á í br.till. Það skaðar ekki íslenzkan málsmekk manna að segja m í þriðja veldi eða m í öðru, o. s. frv., því m-ið er nú einusinni komið í stafrófið. Verði br.till. samþykt, verður fermetri óbeygjanlegt eins og t. d. í 2. lið, þar sem talað er um 50 m2, það verða þá 50 fermetri, og flóðgarðar í sama lið, sex rúmmetri.  (Sig. Sig.: þetta er hártogun, orðið beygist.)  Það er engin hártogun, en ef maður er velviljaður, má ef til vill skilja br.till. svo. Eg mæli þessvegna með, að br.till. sé feld, en m látið halda sér.

Björn Þorláksson Eg á brtill. við þessa þingsál.till. á þingskj. 803. Hún er við 1. gr. í A. 1. gr. hljóðar svo: „Að 8 menn eða fleiri í félagi hverju hafi á næsta ári á undan því, er styrkurinn er veittur, unnið að jarðyrkjustörfum þeim, er til greina eru tekin við styrkveitingu, samkv. eftirfylgjandi reglum, að minsta kosti 12 dagsverk hver þeirra“. Mín brtill. fer fram á að minsta tala manna, sem þarf til að mynda félag til að fá styrk, sé ekki 8 heldur einungis 5. Eg hefi komið fram með þessa brtill. vegna reynslu þeirrar sem eg hefi um 2 hreppa á Austurlandi, hreppinn sem eg bý í, og næsta hrepp. Það hagar svo til í öðrum hreppnum, að ómögulegt er að mynda félagsskap til jarðabóta til þess að geta fengið styrk, því að búendur eru svo fáir, ekki nema 9-10, en sumir þeirra, alt að helmingur, frábitnir öllum slíkum félagsskap. Aftur á móti eru nokkrir í mínum hrepp, sem stunda jarðabætur, en þegar 8 menn þarf til að mynda félagsskap, er styrks geti orðið aðnjótandi, þá geta 5-6 menn, þótt þeir vilji, ekki myndað félag til að fá styrk, meðan þetta ákvæði er. Það væri ef til vill hægt að segja, að þeir gætu myndað félag með mönnum úr næstu sveit, en á því eru ýmsir annmarkar, t. d. vond og erfið ferðalög milli sveitanna, og svo setja búnaðarfélög sveitanna mismunandi reglur, sem koma í bága hvorar við aðra. Fyrir þá sök veit eg, að menn úr næsta hreppi við mig hafa ekki viljað segjast í lög með okkur. Þeim hefir þótt það of erfitt. Eg verð að ætla, að tilgangurinn með þessum landsjóðsstyrk sé sá, að örfa menn til jarðabóta, og eg ætla, að honum verði bezt náð með því, að ákveða tölu þeirra manna, sem þarf til að mynda búnaðarfélag, er styrks geti notið, sem lægsta, og miða þá við fámennustu hreppana, svo að allir geti komist að. Sé það ekki gert, liggur beint við, að mörgum mönnum verði alveg synjað um að verða styrks þessa aðnjótandi. Það getur komið fyrir, og hefir oft komið fyrir, að fáir menn í félagi, 4- 5, vinni miklu meira heldur en tvö-þreföld tala manna í öðru félagi. Eg skal svo ekki teygja tímann með fleiri orðum, en að eins geta þess, að við síðari umr. í neðri deild gerði eg brtill. samhljóða þessari við þingsályktunartillöguna. Hún var þá samþykt, og fór til efri deildar, en þar var hún feld burt. Eg vonast til þeirrar sanngirni af sameinuðu þingi, að það taki tillögu mína til greina, og samþykki hana.

Stefán Stefánsson 6 (kgkj.): Þessar brtill. hafa allar það sameiginlegt, að þær eru smávægilegar; þær eiga líka allar það sameiginlegt að þær eru fremur til skemda en bóta. Háttv. framsögumaður (Sig. Sig.) hefir skýrt ítarlega brtill. nefndarinnar á þingskj. 700. Eg er honum sammála um, að það sé ekki svo mikill munur á því, hvort skoðunarmennirnir eru 3, eins og fyrsta brtill. nefndarinnar fer fram á, eða 1, eins og efri deild hefir lagt til, en hann er þó nokkur. Eins og menn vita, þá hafa smátt og smátt verið að breytast skilyrðin fyrir styrkveitingum til búnaðarfélaga og breytingarnar hafa alt af gengið í þá átt að gera skilyrðin strangari. Eftir því sem áhugi manna á jarðabótum fer vaxandi, því strangari mega og eiga skilyrðin að vera. Breyting efri deildar á tillögunni gekk líka einmitt í þessa áttina. Fyrst framan af voru skoðunarmenn margir, einn í hverjum hreppi, en á þinginu 1901 var ákveðið, að þeir skyldu ekki vera nema 3 í sýslu. Þetta var gert til þess, að meira samræmi kæmist í skýrslurnar, og svo líka til þess að hægra væri að fá 3 hæfa menn en marga. En vitanlega er þó allra bezt, að hafa að eins 1 mann í sýslu, því með því eina móti gæti komist fullkomið samræmi í skýrslurnar. Það er rétt, að ekki er gott að koma þessu við í sumum sýslum landsins, eins og t. d. Ísafjarðarsýslu og Strandasýslu; en við í efri deild settum undir þann leka með því að heimila sýslunefndum að kjósa 2-3 skoðunarmenn með samþykki Búnaðarfélags Íslands; með því móti mundi svo fara, að þær einar sýslur fengju 2-3 skoðunarmenn, sem þyrftu þess með, þær sýslur sem óframkvæmanlegt væri að hafa að eins einn skoðunarmann í. Eg verð því að halda fast við greinina eins og hún kom frá efri deild og leggja á móti brtill. nefndarinnar, með því að hún er heldur til skemda. Þá eru næstu 3. brtill. um að setja safnþró í staðinn fyrir safngryfju. Mér er auðvitað sama, hvort orðið er, en finst það þó heldur til skemda, af því að orðið er rangt hneigt. Það ætti að vera safnþrær, en ekki safnþrór. En lang-einlægast finst mér að láta það óbreytt. Það sem háttv.þm. Dalam. sagði um metrana var alveg rétt. Það er miklu betra að hafa m1, m2 og m3 heldur en útlendu nöfnin. Það var þó ekki þess vegna sem við settum það, heldur til samkomulags við háttv. neðri deild. Oss þótti auðsætt, að það mundi engan meiða að hafa þessi alheims tákn, og eg skil ekki að nokkur fari að amast við því; það er því sjálfsagt að láta einnig þetta standa óbreytt. Allir, sem við þetta fást, þekkja hvað m1 m2 og m3 táknar, allir skoðunarmenn að minsta kosti ættu að vera svo vel að sér. Þá er brtill. á þingskj. 803 frá háttv.þm. Seyðf., sem mér finst líka vera fremur til skemda en bóta. Oss efri deildarmönnum þykir það mikilsvert að ákvæðið um, að það þurfi minst 8 menn til þess að mynda félag, fái að standa óbreytt. Þessi tala er svo lág, að oss finst færri megi tæplega félag heita. Háttv. þm skýrði frá því, að á Austurlandi væri einn hreppur, þar sem ekki væru nema 9-10 búendur og þar væri ekki hægt að mynda búnaðarfélag, ef félagatalan væri bundin við 8 menn. En þeir geta vel stofnað búnaðarfélag, ef þeir hafa nokkurn áhuga á því. Þeir sem vilja það eiga að fá hina sem ekki vilja það, til að ganga í félagið, og takist það ekki, þá er alt af hægurinn hjá að ganga í búnaðarfélag næsta hrepps, og þá er ekkert til fyrirstöðu að þeir fái styrk. Mér finst að það verði að gera kröfu til, að búnaðarfélög, sem styrk eiga að fá úr landssjóði, séu nokkuð fjölmenn. Eg legg því til, að þessi brtill. sé líka feld.

Framsögumaður (Sigurður Sigurðsson). Mér láðist áðan að minnast á brtll. háttv.þm. Seyðf. á þingskj. 803. Hann hefir nú gjört ítarlega grein fyrir henni, þó að eg ekki geti orðið honum sammála. Háttv. 6. kgkj. hefir svarað honum, svo eg þarf þar ekki miklu við að bæta. Eg man ekki eftir neinum hreppi landsins, sem hefir færri en 9-10 búendur, og sá hreppur, sem háttv.þm. Seyðf. átti við, Loðmundarfjarðarhreppur, hefir, ef eg man rétt, 10 búendur. Þó að einhverjir smáhreppar kunni að vera til, þar sem menn ekki geta komið sér saman um að stofna búnaðarfélag með 8 mönnum, þá geta þeir sem vilja það altaf slegið sér saman við nágrannafélögin og gengið í þau. Til skýringar þessu skal eg geta þess, að á Siglufirði hafa menn ekki stofnað búnaðarfélag, og eru búendur þar þó fleiri en 8; en 3 bændur þar hafa gengið í félag með Fljótamönnum. Þetta ákvæði þarf því ekki að hefta framkvæmdir þeirra sem hafa hug á jarðabótum. Eg held því, að brtll. þessi sé fremur til að spilla aðaltillögunni og ætti því að fella hana. Gagnvart háttv. 6. kgkj. vil ég leyfa mér að taka það fram, að þessi tillaga hefði komið í sameinað þing, þótt við hefðum eigi komið fram með brtll. þessar. - Tillögur okkar finst mér allar vera til bóta, og þær geta aldrei orðið til skaða eða hnekkis jarðabótaviðleitni manna, eins og virtist vaka fyrir háttv. 6. kgkj. Mér finst það eðlilegt, að sýslunefndirnar geti útnefnt fleiri en 1 skoðunarmann, ef það er hentugt og kringumstæðurnar mæla með því. Að heimila það með samþykki Búnaðarfélags Íslands finst mér vera krókaleið og skriffinskulegt og annað ekki. Eg efast ekki um að Búnaðarfélagið mundi leggja til alt hið bezta, en mér finst óþarfi að taka þetta upp, það minnir alt of mikið á skriffinskuna, sem er svo rík hjá okkur Íslendingum. Eg vona því, að þessi brtill. verði samþykt. Hinar brtill. eru mér ekkert kappsmál. Þeir lærðu mennirnir, háttv.þm. Dalam. og háttv. 6. kgkj., voru að setja út á málið á tillögunni. En það er siður lærðra manna að hengja hattinn sinn á hvað lítinn snaga sem er, þegar við, sem ekki höfum gengið lærða veginn, eigum í hlut. En eg mun ekki taka þeim vísu herrum það illa upp, sérstaklega þegar villan er ekki meiri en það, að hana má leiðrétta í próförk. Safnþró þykir mér gott og gilt orð, það er gamla heitið í eldri reglunum og að mínu áliti betra en safngryfja. Viðvíkjandi m1, m2, og m3, sem nefndin leggur til að falli burt, en að í stað þess komi metri, fermetri og rúmmetri, þá álít ég það vera til bóta að nota þau orð. Það eru margir menn, sem ekki skilja hvað m1, m2, og m3 þýða, og fyrir því miklu hentugra að nota fyrst um sinn heitin metri, fermetri og rúmmetri.

Björn Þorláksson Eg finn að tillaga mín finnur ekki náð fyrir augum háttv. framsögumanna deildanna. Þeir finna henni ekkert til foráttu, en telja upp kosti þess, að hafa minst 8 manns í félagi. En það, að 8 menn minst þurfi í slíkt félag, það tel eg vera ókost, eg tók það fram áðan og skal leyfa mér að taka það upp aftur, af því mér heyrðist háttv. 6. kgkj. segja að þar sem væru 8-9 búendur í hreppi, þá væri það af áhugaleysi, ef þeir ekki gætu komið sér saman um að stofna félag. Það er satt, en það er áhugaleysi, sem gengur fyrst og fremst út yfir þá, sem hafa áhuga á jarðabótum. 5-6 menn geta unnið dagsverk svo hundruðum skifti, en þeir fá engan styrk, af því að þeir eru ekki nógu margir til að mynda félag. Það hefir verið sagt, að þeir gætu gengið í félag með mönnum úr næstu sveit, en á því eru ýmsir annmarkar, eins og eg sagði áðan, og þá oftast nær fjárhagslegir. Það er oft svo, að búnaðarfél. eins hrepps setur það í sín lög, að styrknum skuli úthluta jafnt milli þeirra sem í félaginu eru, en sumstaðar er aftur ákveðið að viss hluti styrksins, t. d. ? eða ¼ skuli leggjast í félagssjóð. Ef nú tvö nágrannafélög eru sitt með hvoru fyrirkomulaginu, þá sjá allir að ekki er gott að koma þeim saman. Menn vilja ógjarnan ganga í félag í næsta hreppi, þegar þeir vita, að nokkur hluti styrksins gengur í sjóð, sem að eins er til góðs þeim hreppnum. Þar að auki er erfitt að koma fundum saman í sveitum, þar sem há fjöll og illfærar heiðar eru á milli. Mér finst það hin mesta ósanngirni að hafa töluna 8, og eg trúi því ekki fyr en eg tek á því, að háttv. þingm. greiði atkvæði á móti þessari tillögu minni.

Lárus H. Bjarnason Það mun hafa komið til mála í deildinni, að vísa þessu máli til fjárlaganefndarinnar. En með því að þetta er fjáraukalög fyrir liðið fjárhagstímabil, ætti það betur við og er venju samkvæmt, að vísa því til landsreikninganefndarinnar.

Steingrímnr Jónsson Eg álít þetta svo alvarlegt og þýðingarmikið mál, að það sé ekki gerlegt fyrir deildina að sleppa því fram hjá sér án þess, að það sé athugað í nefnd. Eins og kunnugt er, hafa ráðstafanir til útrýmingar fjárkláðanum orðið landssjóði afardýrar. Og eg er í miklum vafa um, hvort rétt sé að samþykkja þetta frumv. Í öllu falli get eg ekki greitt því atkvæði mitt óbreyttu. Samt álít eg ekki rétt, að fella það þegar við 1. umræðu, og vil því leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og skipuð nefnd í það að þessari umræðu lokinni.

Hannes Hafstein Eg veit ekki, hvort háttv.þm. hafa tekið eftir hvað liggur í þessu ákvæði, að engir skottulæknar megi kalla sig lækna, nema smáskamtalæknar. Þetta virðist vera gert til óvirðingar við lækningaaðferðina sjálfa, líkt og sagt væri, að sama sé hverju megin hryggjar smáskamtalæknar liggi, þeir geri hvorki til né frá. En eg hygg að sjálf lækningaaðferðin geti haft sitt gildi, ef mentaðir læknar fari með, en skottulæknar í smáskömtum geti - að minsta kosti óbeinlínis - gert tjón eins og aðrir þeir, er hamla sjúklingum frá að leita lærðs læknis þar til það er orðið um seinan. Eg hefi heyrt lagða áherzlu á það, að við sem samþyktum frv. seinast greiddum atkvæði ofan í okkur sjálfa, ef við samþyktum tillögu hv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.), en því fer afar fjarri. Eg verð að lýsa því yfir, að eg greiddi síðast atkv. með greininni eins og hún var, af því annars var ekki kostur. En nú er till.hv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) er fram komin, greiði eg henni atkvæði, af því að hún er til bóta og vona að hin háttv. þingdeild samþykki þá breytingartill. Um landlækni er mér kunnugt, að hann taldi frumvarpið ómynd, eins og það kom frá nefndinni, en taldi þó betra að fá það heldur en ekkert, ef ekki væri annars kostur.

Framsögum. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Mér er óhægt að vera framsögumaður í þessu máli, með því eg er því í raun og veru mótfallinn. Nefndin hefir klofnað í tvent. Meiri hlutinn játar, að ein afleiðing af þessum lögum sé sú, að kaup á áfengum drykkjum aukist, og það þeim, sem skaðlegastir eru, brendu drykkjunum. Minni hlutinn vill ekki styðja að því, að háttv. deild samþykki þetta frumv. Afleiðing þess, að tollgreiðslufrestur yrði lengdur yrði sú, að kaupmenn mundu flytja meira áfengi inn í landið. Sem meðmæli með þessu frumvarpi hefir verið sagt, að útlendingar neyti svo mikils áfengis hér á landi, en að hagnýta sér það, virðist koma í bága við stefnu þings og þjóðar í þessu máli. Annars virðist mér, að það sé neyðarúrræði að auka tolltekjur landsins á þann hátt, að sem mest áfengi flytjist inn. En háttv. deild hefir með meðferð sinni á frv. háttv.þm. Ísafj.kaupstaðar (Sig. Stef.) neytt þá, sem ant er um hag landssjóðs, til að greiða þessu frumv. nú atkvæði.

Flutningsm. (Jón Þorkelsson) Tillaga þessi er hér framkomin vegna þess, að frv. til laga um prentsmiðjur, sem samþykt var hér í deildinni var felt í efri deild, eins og fleiri nytsöm mál. Það mun flestum óskiljanlegt, hvers vegna hin virðulega Ed. feldi þetta frv. án þess að athuga það nokkurn skapaðan hlut, og það er dálítið undarlegt, að menn skuli óska þess, að prentsmiðjueigendur hér skuli vera skattskyldir til bókasafnanna í Khöfn, án þess að nokkuð komi í móti. Eins og nú er, verða prentsmiðjur vorar að láta konunglega bókasafninu og háskólabókasafninu í té 3 eintök samtals af hverri bók, sem út kemur, endurgjaldslaust. Eins og frv. var samþykt hér, þá átti ekkert eintak að senda áðurnefndum söfnum, nema eitthvað kæmi í staðinn, og sú varð niðurstaðan hér, að ætla þjóðbókasafninu 4 eintök alls af öllu, sem út væri gefið hér, til þess að það gæti haft 2 til skifta. Eg skal geta þess, að sumir vildu fara miklu lengra. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) áleit enga ástæðu til þess héðan af, að neitt af bókum væri látið ókeypis til Khafnar, nema það, sem félög, sem væru styrkt af opinberu fé, gæfu út. Þótt einkennilegt sé, eru ýmsir menn hér á landi svo gerðir, að þeir mega aldrei heyra neitt nefnt á nafn í þá átt, að draga nokkuð af Dönum, sem þeir hafa af oss haft og eiga þó ekki, án þess að vera að tala um títuprjónastingi og að það sé gert af óvild og köldum hug til Dana. En hvers vegna skilst mönnum ekki, að hér er einungis verið að fara fram á jafnrétti? Frá minni hendi merkir þetta mál ekkert annað. Eg hefi sjálfur lifað margar mínar indælustu stundir á bókasöfnunum í Khöfn og þær endurminningar eru mér altaf kærar. Eg vil og enganveginn útiloka það, að þessi söfn geti á sanngjarnan máta eignast bókmentir vorar, en það tekur engu tali, að ekkert eigi að koma í staðinn. Mér finst að hér eigi að sjálfsögðu að vera fult jafnrétti á. Úr því að Danir hafa ekki lögskyldu til þess að láta okkur fá allar bækur, sem þar eru út gefnar, þá eigum við heldur ekki að hafa það. Hæstv. ráðherra (Kr. J.) hefir sýnt mér bréf, þar sem svo er á að sjá, að forleggjarafélagið í Danmörku muni gefa okkur kost á að fá ókeypis þær danskar bækur, sem útgefnar eru árlega og við kunnum að óska. Mér skildist, að þetta væri fyrir milligöngu kenslumálastjórnarinnar og tilmæli þjóðbókasafnsins hér. Þetta er nú allrar virðingar vert af forleggjurunum, en eg álít, að ekki hafi verið litið nóg í kringum sig, þegar farið var fram á þetta. Slík málaleitun átti ekki að koma fyr en alþingi væri búið að nema burtu lagaskylduna. Hæstv. ráðherra (Kr. J.) spurði mig, hvort eg vildi nú ekki, fyrst svona væri komið, falla frá þingsályktunartillögunni. Það vil eg ekki gera. Eg vil að fult jafnrétti komist á, þannig að móti því, sem við fáum góðmótlega, látum við annað koma góðmótlega, en ekki með lagaskyldu. Hæstv. ráðherra hlýtur líka að sjá, að þá verða býtin bezt, þegar annar lætur ekki tilneyddur og hinn gefur ekki af náð. Þessi skylda hefir nú hvílt svo lengi á okkur, að það er mál til komið að nema hana burtu. Þetta er eitt af þeim leiðinlegu smáákvæðum í löggjöf vorri, sem horfa svo við, að við að þessu leyti verðum að virðast undirlægjur Dana. Þessu á að kippa i lag, og eg skil ekki, að nokkur maður sé sá - eg hafði nærri sagt það óhræsi - að vilja það ekki.

Pétur Jónsson Mér er ekkert kappsmál um þetta mál, en mér virðist eins og oftar skilningur lögfræðinganna á lögunum nokkuð undarlegur, ef ekki »absurd«. Eg treysti mér ekki til lögskýringa, en eg ætti að geta lagt orð í belg um meininguna í þessum lögum, því að eg hefi verið með í því að semja bæði þjóðjarðasölulögin og forkaupsréttarlögin. Eg skal skýra mönnum frá, hvað stendur í þeim lögum, sem háttv. þm Vestm. (J. M.) var að vitna í til þess að sýna hvaða endileysa yrði úr ákvæðunum, ef skilningur hv. lögfræðinga væri réttur. Þar stendur svo, að jarðeign, sem er í byggingu og gangi kaupum og sölum, skuli fyrst boðin leiguliða til kaups o. s. frv. Nú er opinber eign, sem ef til vill er búið að byggja á skólahús, föluð til kaups af sveitinni, sem á skólann. Þessa jörð má ekki selja leiguliða eftir 2. gr. í þjóðjarðasölulögunum. Ef alþingi nú samþykti lög um sölu þessarar jarðar til sveitarfélags, ætti líklega eftir meiningu hv. lögfræðinga að bjóða hana fyrst ábúanda til kaups. En til hvers? Ekki má selja honum jörðina, úr því hún er beint ætluð til opinberra nota. Það liggur í augum uppi, að þessi jörð er undanskilin sölu eftir hugsun laganna, og enginn einstakur maður getur átt né eignast kauprétt á henni Og það er undarlegt, þó bókstafur forkaupsréttarlaganna kunni að hljóða í þá átt, að teygja þau í beinan bága við önnur lög. Lögfræðingar geta gert annað þarfara.

Jón Magnússon Það var óheppilegt hjá háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) að tala um kjötstimpilinn danska, því ef nokkur maður hér ber á sér danskan kjötstimpil, þá er það hann. Hann er sá eini maður í þessari deild, sem þiggur árlegan styrk af ríkissjóði Dana. Annars skal eg ekki fara mikið út í málið. Það sem hér er um að ræða, er ekki annað en, hvort þingið vill halda þá samninga, sem það hefir gert, eða ganga frá loforðum sínum. Eg hygg, að það hafi verið tekið fullgreinilega fram, sem þörf hefir verið á. Menn hafa sótt þetta mál með svo miklu kappi. Annars lýtur helzt út fyrir, að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) vilji helzt, að enginn eigi nein viðskifti við Dani, nema hann sjálfur fyrir sína eigin persónu.

Jón Magnússon Eg ætlaði bara að leiðrétta það, sem virðist standa öfugt í þeim háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.). Lögin um forkaupsrétt leiguliða eru almenn lög, en lögin um sölu kirkjujarða eru að eins heimild, sem stjórninni er veitt í vissum kringumstæðum. Og lögin um forkaupsrétt leiguliða segja það skýrt, að jörðin, sem á að selja, skuli altaf fyrst boðin leiguliða til kaups. Þetta er svo skýrt ákvæði, að mig furðar á því, að háttv. þingm. skuli ekki geta skilið það. Að öðru leyti hygg eg, að málið sé orðið fullrætt og skal ekki eyða frekari orðum að því.

Pétur Jónsson Eg veit ekki, hvað þessir menn hafa hugsað sér undir niðri, en hitt er víst, að sótt hafa þeir um kaup á jörðinni fyrir hreppinn og maður hefir ekki leyfi til að ætla, að þeir meini annað með því, en þeir segja, - að þeir ætli sér að hafa hana fyrir skólajörð - og eg mótmæli því, að sýslunefndin hafi haft nokkur undirmál. Eg er yfirleitt á móti allri þjóðjarðasölu, nema til sveitarfélaga og er því einnig á móti því, að þessi jörð sé seld öðrum.

Björn Jónsson Eg hefi ekki enn lagt neitt til þessa máls, enda býst eg við, að mín orð séu ekki að miklu höfð hér á þinginu nú orðið. Þó vil eg láta þá skoðun mína í ljósi, að mér finst ekki ráðlegt að samþykkja það mál, sem hér er fram flutt. Það mundi áreiðanlega ekki vera skoðað öðru vísi en eins og spark til Dana. Eg hefi ekki verið við þetta mál riðinn. Það var fyrirrennari minn, sem hafði framkvæmdirnar á hendi í því. Þó átti eg tal við kenslumálaráðherrann, og kvaðst hann þá vera að berjast við að koma þessu í framkvæmd. Mér finst því, að réttast væri að láta þetta mál bíða næsta þings og sjá hverjar framkvæmdir yrðu á þessu fyrirheiti, þó það væri ekki af öðru en af því, að vér vildum taka það tillit til þessa manns, sem svo mikið hefir haft fyrir þessu máli. Væri þá tími til að hugsa um, hvað gera skyldi.

Framsögum. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg vil bara geta þess, að eg sagði ekki, að þetta mundi ekki auka tekjur landssjóðs, heldur sagði eg að það væri ekki heppileg leið til þess.

Hannes Hafstein Þegar um það er að ræða, að alþingi veiti með sérstökum lögum heimild til að selja þjóðjarðir, sem stjórnarráðið getur ekki selt, af því að það kemur í bága við ákvæði þjóðjarðasölulaganna, þá virðist mér verða að gera greinarmun á því, hverjir þeir meinbugir eru, sem sölunni eru til fyrirstöðu. Sé salan óheimil vegna þess, að hún er talin koma í bága við hagsmuni þess opinbera, þá er rétt að alþingi dæmi um ástæður - en sé um réttindi privatmanna að ræða, er alt öðru máli að gegna. Þar hefir alþingi ekki rétt að dæma, heldur verður þar að fara eftir þeim lögum, sem gilda um þetta efni. Með lögunum um forkaupsrétt leiguliða, hafa ábúendur þjóðjarða öðlast rétt, sem ekki verður frá þeim tekinn endurgjaldslaust, samkvæmt almennri grundvallarreglu laga, sem jafnan hefir verið fylgt, einnig hér á þingi. Eg sé ekki neina knýjandi ástæðu til þess að gera nú undantekning frá þeim lögum. Eg verð því eindregið á móti því, að hreppnum sé seld umrædd jörð, nema ábúandi afsali sér forkaupsrétti.

Jón Þorkelsson Það er svo um meðferð þessara mála í héraði, að hún sýnist varla með öllu kapplaus. Að minsta kosti efast eg ekki um það, að því er til Presthóla kemur, að þar er ekki kapplaust af hálfu hreppsnefndar gagnvart prestinum. Hvorki eg né nefndin sáum ástæðu til þess að ábúandi Presthóla fengi ekki kaup á þeirri jörð. Báðar jarðirnar, Presthóla og Sigurðarstaði, sem liggja í einum hreppi, Presthólahreppi, þykist hreppsnefndin þurfa að fá undir skóla. Það sýndist þó varla mjög líklegt, að nauðsyn sé á því, að heimta báðar jarðirnar fyrir skólajarðir, þótt hreppurinn sé stór, enda liggja Presthólar ekki heppilegar fyrir þann hluta Núpasveitar heldur en kauptúnið í Kópaskeri; þar sýnist einmitt vera eðlilegasti staðurinn undir skóla, og því ástæðulaust að neita klerki um kaup á Presthólum. En þótt nokkurt kapp hafi verið í ýmsum mönnum við prestinn lengi, þá er nú málunum þó þar komið, að nefndinni hefir ekki sýnst annað fært, en að fara eftir því, sem sýslunefnd og hreppsnefnd og hvað annað af háum völdum norður þar hafa fram borið viðvíkjandi Sigurðarstöðum. Því verður ekki hnekt, að samkvæmt lögum frá 1907 virðist jörðin hafa öll þau einkenni, sem gera það ómögulegt, að selja hana ábúanda að svo stöddu. Nú hefir sýslunefnd og hreppsnefnd og hreppsmenn allir sagt, að Sigurðarstaðir séu heppileg jörð til skólahalds. En í annari grein laganna, sem um þetta fjalla, er ennfremur gerð undantekning, að því er snertir jarðir, sem álítast heppilegar til sundurskiftingar í grasbýli, og hefir sýslunefndin heldur ekki látið það kyrt liggja, að hér væri einmitt um slíka jörð að ræða. Og það ætla eg illmögulegt eftir lýsing jarðarinnar, að neita því, að hún er vel fallin til þessa, þótt hún að vísu sé hrjóstrug. En þótt hreppurinn hafi sótt svo fast að fá þessa jörð keypta, þá er nefndin samt í engum minsta vafa um það, að hún verður að sætta sig við það, að núverandi ábúendur - en það eru mæðgur tvær, sem heima eiga hér í Reykjavík, - njóti lífstíðarábúðar, og verði þeim ekki þaðan hrundið, svo að hreppurinn getur ekki haft nein afnot jarðarinnar fyr en ábúðinni er sagt lausri eða lokið. Eg heyri nú að önnur af konum þeim, sem hér er um að ræða og byggingu hafa á jörðunni, sé í þann veginn að gifta sig og setjast þar að. Hún er ung, svo að ekki eru líkur til, að hreppnum notist að jörðunni næstu þrjátíu til fjörutíu árin. Eigi að síður væri það ósanngjarnt að varna hreppnum kaupsins, ef honum sýndist sér gagn að því, en á hinn bóginn verður ekki riftað byggingarakilmálum ábúenda, sem hafa byggingarbréf sitt frá prófasti upp á lífstíð. Sá böggull fylgir því skammrifi. Þetta var nefndinni ljóst, þegar hún léði þessu frumv. fylgi sitt En annars er þetta mál svo vaxið, eftir gögnum þeim, sem hér liggja fyrir, að það hefir verið báðum málsaðilum kappsmál, bæði ábúendunum að komast að eign á góðri jörð, en ekki síður sýslunefndinni, sem fyrst hafði ekki lagt á móti ábúendunum, en sá sig svo um hönd, eftir að hreppsmenn höfðu risið upp gegn sölunni, og lögðust svo bæði á eitt til þess að fá jörðina keypta til skólahalds og sundurskiftingar, sem nú og fæst, - það er að segja þegar ábúendurnir eru úr sögunni.

Jón Magnússon Það hefir komið til tals að selja þrjár jarðir þarna, hvora rétt í grend við aðra, nefnilega Ærlækjarsel, Presthóla og Sigurðarstaði. Fyrst þegar átti að selja Ærlækjarsel, þá mátti það ekki fyrir sveitarstjórninni, því það þurfti að vera skólajörð. Svo þegar ábúandinn vildi kaupa Presthóla, þá þurfti að hafa skóla þar, og loks þegar ábúandinn á Sigurðarstöðum vildi kaupa þá jörð, þá var það einmitt hún, sem var orðin allra nauðsynlegust til þess að hafa fyrir skólajörð. Eg skal nú sem fæst um það segja, hvort líklegt sé, að þar í sveit verði settur upp heimavistarskóli. Eg veit, að þarna býr myndarfólk og vel fært um að halda uppi skóla, en litla trú hefi eg samt á því, að úr því verði fyrst um sinn. Þetta eru fámennar sóknir; í Presthólasókn munu vera eitthvað 10 börn á skólaaldri, í Ásmundarstaðasókn - svo að alt prestakallið sé tekið með - munu þau vera nokkuð fleiri. Það sem ræður samt mestu um atkvæði mitt um tillögur nefndarinnar, sem eg verð algerlega að vera á móti, er réttur ábúanda, og getur hvorki alþingi né stjórnarráð selt jörðina öðrum en ábúanda, nema hann vilji ekki nota forkaupsrétt sinn eða geti ekki. Veit eg ekki til, að þessu sé öðru vísi háttað um jarðir, sem eru almannaeign, heldur en um einstakra manna eignir. Sveitarfélaginu ætti að vera það nóg, að jörðin verður ekki seld, og getur þá landsstjórnin alt af tekið til greina þörf sveitarinnar, að óskertum rétti ábúanda.

Flutningsm. (Jón Þorkelsson) Það stafar af misskilningi, að þingið vilji svíkja samning sinn, ef tillagan verði samþykt. Og þeir, sem segja það, vita að það er ósatt. Það er ætlast til, að landsbókasafnið fái 2 eintök framyfir til skifta. Alt annað eru vísvitandi ósannindi. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) talaði um, að eg væri ófeiminn að koma með svona tillögu. Eg tel mér heiður að því, að það skuli vera farinn af mér heimóttarskapurinn og búinn að hleypa nokkurn veginn heimdraganum. En eg vil skjóta því til þeirra, sem þekkja framkomu okkar beggja, hvor okkar sé ófeimnari í því að eyða hinum dýrmæta tíma þingsins með því að þvogla og þvæla á móti beztu málunum, sem hér koma fram. Móti nærri hverri einustu tillögu, sem frá mér hefir komið á þessu þingi, sem nær allar hafa lotið að því, að losa um einhver innlimunaratriði, hefir hann verið þindarlaus að þrefa og þybbast, til einskis gagns, en óþurftar einnar. Og þar með situr það illa á öðrum eins hundavaðsmanni, að brigsla öðrum um það, að þeir kynni sér ekki mál til hlítar, - af jafnauðvirðilegu tilefni og hinni lúalegu þingsályktun frá 1907, sem eg hafði ekki tekið eftir fyrri en við umræðurnar, og aldrei hefði átt að vera til.  Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sagði, að máli þessu hefði verið hreyft á þingi 1886, en þá hefði ekki þótt fært að breyta lögskyldunni til dönsku safnanna, því að ráðherrann, sem þá var, var danskur maður, og mundi hafa sett sig upp á móti því. Nú er ekkert því líkt til fyrirstöðu, enda viljum vér bjóða að láta bækurnar af hendi frjálslega í skiftum, en viljum hins vegar enga lögkúgun hafa í þessu efni. Svo virðist mér að mál þetta megi nú liggja ljóst fyrir, og vonast eftir, að háttv. deildarmenn greiði því sem flestir atkvæði sitt.

Jón Þorkelsson Mér þykir kveða við tvenns konar hljóð hjá háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), nú frá því, sem fyrri hér í vetur, þegar hann vildi sníða burtu þennan botnlanga, svo sem hann þá nefndi lögskyldu bókaútlátin til danskra bókasafna. Hér er ekki verið að tala um skaða eða ábata, heldur um það, hvort vér skulum skyldir að lögum til að gefa Dönum bækur. Eg hafði ekki, framar en háttv.þm., tekið eftir þingsályktuninni frá 1907. Þar er farið fram á, að stjórnin hlutist til um, að vér fáum bækur gefins, að Danir láti oss fá bækur af náð og miskunn, en vér jafnframt skyldum halda áfram að vera skattskyldir þeim um bækur að lögum. Þessi þingsályktun frá 1907 er því bygð á gömlu skilningsleysi og vöntun á sómatilfinningu, enda var hún borin hér fram af dönskum embættismanni, sem þá var á þingi. Vér eigum að láta Dönum bækur í té á sama hátt og þeir okkur. Hv. ráðh. (Kr. J.) sagði að þetta væri gamall skattur, og að Dönum mundi finnast það býsna hart, ef því væri kipt burtu. En má spyrja: Höfum vér ekki nógu lengi látið af hendi þennan skylduskatt? Er þörf á honum lengur? Hvað eigum vér að vera lengi bónbjargamenn fyrir Dönum? Ef vér hefðum farið öðru vísi að, hefðu Danir boðið oss skifti á bókum eftir samkomulagi. Þessi þingsályktunin frá 1907 væri því betur ógerð en gerð. Í henni höfum vér farið illa og óviturlega að ráði voru. Hv. ráðh. (Kr. J.) sagði, að þótt tillaga mín yrði samþykt, þá yrði hún ekki til neins gagns, því að Danir ætluðu nú að láta oss fá bækur að gjöf gegn lögskyldu vorri. Jú, þetta fer alt að líkindum. Þegar þeir sjá, að vér ætlum að taka af þeim þessi lögskyldu bókaútlát af vorri hendi, hlaupa þeir upp til handa og fóta, svo að það skuli ekki verða. Vér höfum komið fram sem betlarar gagnvart Dönum, með því, að vér höfum beðið þá að gefa, um leið og vér lögskyldum oss til að láta. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) sagði, að vér ættum ekki að útiloka bókasöfnin frá því að fá danskar bækur. Er það þá að útiloka oss frá því, þó að vér viljum, að skift sé á bókum að samkomulagi? Vilja Danir þá alls ekki hafa skifti við oss, nema á þann hátt, að mega beita oss ójöfnuði. Það gæti annars legið nærri, ef út í það færi, að álíta að Danir séu eins færir um að kaupa íslenzkar bækur, eins og Íslendingar að kaupa danskar. Þá vil eg snúa mér að hræðslunni við það, að Danir muni ganga frá þessu tilboði, sem ráðherra gat um, ef vér afnemum lagaskylduna af vorri hendi. Það er þá að minni hyggju einmitt hvöt fyrir dönsku bókasöfnin að láta oss í té bækur í skiftum, ef þau vita, að þau geti ekki lengur fengið bækur vorar á lögskyldan hátt, og ekki á annan veg en með kaupi eða í skiftum. Þetta verður mönnum að skiljast. Háttv. þm. Dal. (B. J.) tók réttilega fram, að árangurinn af tillögunni frá 1907 hefði átt, ef jafnrétti skyldi vera, að vera sá, að Danir hefðu gefið út lög, sem skuldbundu þá til þess, að láta oss fá sínar bækur. Þetta er þó engan veginn tilætlunin með tillögu minni, heldur einungis, að alt sé laust og bundið. Eg veit satt að segja ekki, hvar þessi margumtalaði »bræðrahugur« og »jafnrétti þegnanna« á að koma fram, ef hann á ekki að koma fram í slíkum efnum sem þessu. Eg vil brýna það fyrir háttv. deild, að kjarni máls þessa er sá, að vér viljum hafa jöfn skifti, en engan lögskylduskatt af vorri hendi. Tillagan frá 1907 fer í öfuga átt og lýsir skammsýni, skilningsleysi og lítilþægni, sem er til vanza.

Jón Magnússon Eg er eins mótfallinn þessu frumv og frestun bannlaganna. Það er ekki nema til að gabba sjálfan sig, ef landssjóður færi að byggja tekjur sínar á slíku frv. sem þessu. Svo er það að minsta kosti að tilganginum til, á móti stefnu þeirri, er bannlögin eru af sprottin, því að hún er sú, að varna á allan hátt, að áfengi flytjist inn landið. Þannig virðist mér frumvarpið verða að skoðast frá bannlagamanna sjónarmiði, annaðhvort einkis virði eða verra, nefnilega ef tekjurnar ykjust þess vegna. Það var eitt, sem mig stansaði á í nefndarálitinu, það var það, að það gerði ekki mikið til með brendu drykkina, því útlendingar drykkju mest af þeim. En nú er þess að gæta, að það eru brendu drykkirnir, sem gefa mestallan tollinn, hinna gætir tiltölulega lítið. Tvö síðustu árin hefir tollurinn af áfengi hér í Reykjavík numið rúmum 90 þús. kr., en þar af hefir tollurinn af brendum drykkjum numið um 7/9. Þessi ástæða nefndarálitsins er því beint stýluð gegn bannlögunum, þótt það hafi máske ekki verið tilgangur nefndarinnar.

Ráðherrann (Kr. J.) Mál það, sem hér hefir verið til umræðu, hefir nú verið nægilega útlistað frá ýmsum hliðum, og ítarlega tekið fram, hvernig því víkur við. Það er því augljóst, eða á að minsta kosti að vera það, hvernig málið horfir við frá Dana hálfu. Ef tillagan yrði samþykt, eins og hún liggur nú fyrir, þá mættu Danir með réttu telja sig hafa verið gabbaða af þinginu. En telur þingið það sæma, að koma fram á svofeldan hátt? Telur þingið sér sæma, að hlaupa frá þeirri skuldbindingu, sem segja má, að það hafi undirgengist 1907? Framkoma þingsins 1907 var svo vaxin, að það tók á sig ákveðnar skuldbindingar í notum hlunninda frá annari hálfu, sem nú standa til boða. Ætlar þá þingið að hlaupast frá sínum skuldbindingum? Ef hér væri um almenn viðskifti að ræða, þá væri málið alveg ljóst og þá vissu þingmenn, um hvað væri verið að véla, og eg vona, að það séu svo margir hér í deildinni, er sjái glögglega, hvað leyfilegt sé og sæmilegt í þessum viðskiftum, að eigi þurfi að óttast það, að tillagan verði samþykt, einkum eftir að deildin hefir fengið að heyra bréf Appels ráðherra. Og þó 13 eða 14 þingmenn í neðri deild leggi fyrir mig að gera eitthvað, þá er það eigi skipun frá alþingi eða meiri hluta þess, og mun mér því eigi verða talið skylt að hlaupa eftir því, einkum ef skipunin er svo órífleg, að framkvæmd hennar eigi getur samrýmst sæmd þingsins. En eg vona, að deildin geri engar þær fyrirskipanir, sem fara í bág við það, sem er sæmilegt.

2118 Ráðherrann (Kr. J.): Eg lít nokkuð öðrum augum á þetta mál en h. flutningsm. (J. Þ.). Hann verður að kannast við, að það er afargömul skylda, eða að minsta kosti venja, að láta háskólabókasafninu og konunglega bókasafninu í té eintök af þeim bókum, sem hér eru út gefnar. Þegar nú á að fara að breyta þessari afargömlu venju og þegar annar aðili stendur fyrir utan og getur engan þátt tekið í því, þá álít eg að varlega verði að fara að og eg get ekki búist við öðru en að ómildum augum verði á þetta litið og það skoðað sem móðgun. Eg álít það ekki rétt, í svo lítilfjörlegum málum, að vera að fara með það, sem háttv.þm. kallaði títuprjónastingi, þeir eru ætíð athugaverðir, og oft viðkvæmur sá, sem fyrir verður. Eg held, að ekki sé rétt að vera að gera sér leik til þess, að móðga Dani, meira en nauðsynlegt kann að vera, vegna hinna mikilvægari deilumála, sem okkur fara á milli. Þetta mál hefir svo nauðalitla þýðingu og venjan, sem ætlast er til að afmáð verði, hefir nú verið í fullri hefð í 80-100 ár að eg held. Hver þingmaður ætti að stinga hendinni í sinn eigin barm og vita, hvernig honum þætti, ef einhverju ákvæði, sem staðið hefði afarlengi, honum til hagsmuna, yrði alt í einu kipt í burtu, án nokkurra undangenginna samninga. Eg vil því ráða háttv. deild til þess að athuga þessa till. vel, áður en hún samþykkir hana, þó að eg annars búist ekki við, að hún beri neinn árangur. En líka er þess að gæta, að þetta sama mál hefir verið til meðferðar nú að undanförnu, en á nokkuð annan hátt. Það hafa verið á ferðinni samningar um það, að bókasöfnin hér á landi (landsbókasafnið) fengju eitthvað á móti því, sem dönsk bókasöfn fá héðan og mér hefir nýlega borist bréf frá kenslumálaráðherra Dana, Appel, dags. 21. marz þ. á. þess efnis, að eftir ósk Íslendinga um það, að af prentuðum ritum, sem væru gefin út í Danmörku, gætu fengist gefins eintak til handa landsbókasafninu, hafi danska stjórnin snúið sér til bóksalafélagsins danska og fengið þá yfirlýsingu hjá því, að það hefði snúið sér til forleggjara þeirra, sem í félaginu væru, og að þeir hefðu látið það í ljósi, »at de vilde imödekomme Bibliotekete Anmodning« og bætt því við, að æskilegt væri að þeir fengju við hver árslok skrá yfir þær nýútkomnar bækur, sem safnið óskaði að fá. Þannig stendur þá málið, að vér höfum fengið fyrirheit frá bóksalafélaginu um að fá sendar í hver árslok handa landsbókasafninu þær bækur, er gefnar hafa verið út í Danmörku liðna árið, og vér kunnum að óska að fá. Verði nú þessi tillaga samþykt, svo óvingjarnleg sem hún er, í garð dönsku bókasafnanna, þá má búast við því, að bóksalafélagið kippi að sér hendinni og er það illa farið, einkum vegna þess, að málaleitunin héðan frá oss hefir komið öllu þessu á rekspöl. Eg vona því, að háttv. deild athugi málið vel, áður en hún samþykkir tillöguna.

Lárus H. Bjarnason Eg held, að deildin hafi komið sér saman um að vísa þessu máli til þriggja manna nefndar, sem kosin var hér nýlega útaf tillögurn endurskoðunarmanna landsreikninganna. 1. umr. lokið.

Framsögum. (Benedikt Sveinsson) Eg hefi ekki miklu við nefndarálitið að bæta. Eins og það ber með sér, hefir frú Guðrún Björnsdóttir ábúðarréttinn á jörðinni og dóttir hennar hefir óskað kaups á jörðinni. Og þegar það mál lá fyrst fyrir sýslunefnd Þingeyinga (2. júní 1909) var ekkert álitið því til fyrirstöðu, að jörðin yrði henni seld. En þegar íbúar Presthólahrepps fengu að vita þetta, héldu þeir fund og var þess þá óskað í einu hljóði af nærfelt öllum atkvæðisbærum mönnum, að jörðin yrði ekki öðrum seld en hrepnum, með því þeir töldu engan stað jafn hentugan þar í sveit til skólaseturs. Þegar svo málið kom til sýslunefndar aftur 25. apríl 1910, þá lagði hún á móti því, að ábúanda yrði seld jörðin og mælti með því, að hreppurinn fengi hana keypta til skólaseturs, eins og hreppsbúar höfðu óskað. Síðan sótti oddviti hreppsins um þetta til stjórnarráðsins, og gerði hann sér ferð hingað suður í fyrra vor og átti tal við þáverandi ráðherra, sem tók einkar vel í þetta mál og taldi sjálfsagt að jörðin yrði seld hreppnum. Þetta fórst þó fyrir, þegar til kom, með því að stjórnarráðið taldi ekki næga heimild til sölunnar og tók þá hreppsnefndin það ráð að fara fram á það við stjórnina, að hún legði frumvarp fyrir þingið, sem veitti þessa heimild. Þetta hefir nú stjórnin ekki gert, þrátt fyrir hin fögru ummæli ráðherra í fyrra vor; en kjósendur mínir í Presthólahreppi hafa til vonar og vara skorað á mig að bera þetta fram hér, ef stjórnin legðist það undir höfuð, og það hefi eg gert. Eins og menn vita er það eitt atriði meðal annars, sem veitir undanþágu frá venjulegum ákvæðum laganna um sölu kirkjujarða, að því er snertir forkaupsrétt leiguliða, ef jörð er þannig í sveit komið, að sýslunefnd telur hana vel fallna til skólaseturs og sé eg því ekki, hvað ætti að skorta á fulla heimild til þessarar sölu. En fyrst stjórnarráðið hefir ekki getað litið þannig á málið sem heimildin væri skýlaus, þá hefi eg nú borið þetta frumv. fram hér, og nefndin, sem málinu var vísað til, er öll samdóma um það, að rétt sé að samþykkja frumv. óbreytt, eins og það liggur fyrir, utan að því, að hún leggur til, að kaupverðið sé hækkað úr 6600 kr. upp í 7500 kr. Það getur nú verið, að hitt væri nær sanni, en þó hefir meiri hluti nefndarinnar verið á því, eftir þeim upplýsingum og skýrslum, sem fengist hafa frá kunnugum mönnum um kosti jarðarinnar, að ekki muni frágangssök að kaupa hana fyrir 7,500 kr. svo að þótt eg álíti raunar hina upphæðina nægilega háa, þá mun eg ekki gera ágreining út af þessu, enda vona eg að frumvarpið verði þá samþykt óbreytt að öðru leyti.

Bjarni Jónsson Það er misskilningur, að þingið brigði loforð, þótt þetta væri samþykt. Það er engin sanngirni í því, að skylda prentsmiðjur hér á landi til að senda útlendum bókasöfnum bækur ókeypis. Annað mál væri það, að veita fé á fjárlögunum til að kaupa hér bækur og senda þær útlendum söfnum að gjöf. Nú erum við búnir að gefa Dönum bókmentir vorar í 80- 90 ár; sé gert ráð fyrir, að það hafi verið 400 kr. virði á ári í 80 ár og 5% mun það fé nú nema 388,545 kr. Nú er þessi kvöð 540 kr. á ári, eða eftir 80 ár með 5% 524,525 kr. Auk þess eru 540 kr. meira fé en andvirði þeirra bóka, sem árlega koma út í Danmörku og að nokkru eru nýtar. Væri því ekki betra að spara sér nokkuð af því fé og kaupa heldur fyrir það enskar og þýzkar bækur. Þetta er ekki af neinni óvináttu mælt, heldur af því, að þetta virðist sjálfsagður og eðlilegur hlutur, sem virðist mega liggja öllum í augum uppi.

Hannes Hafstein Eg skal ekki vera langorður um þetta mál. En af því eg hefi verið viðriðinn framkvæmd þingsályktunartillögunnar frá 1907, þá vildi eg leyfa mér að gera nokkrar athugasemdir við ræðu háttv. flutningsm. (J. Þ.). Mér skilst það sé mergurinn málsins hjá sumum, að óánægja sé með það, hvernig tillagan frá 1907 hefir verið framkvæmd, en eg hygg, að þeir menn hafi ekki gert sér það ómak, að kynna sér þingsályktunartillöguna nægilega. Það var beint tekið fram í umræðunum á þingi 1907, að við vildum ekki hafa allar bækur, sem út kæmu, heldur að eins úrval af þeim. Ef háttv. forseti leyfir, vil eg leyfa mér að lesa tillöguna upp. Hún hljóðar þannig: »Alþingi skorar á stjórnina, að leita samninga við stjórn Dana um, að hún hlutist til um, að landsbókasafninu verði látið ókeypis í té 1 eintak af helztu bókum og tímaritum, sem prentuð eru árlega í Danmörku, til uppbótar fyrir þau 3 eintök af öllum íslenzkum bókum og blöðum o. s. frv.«. Flutningsmaður tillögunnar í Ed., þar sem tillagan kom fyrst fram, lagði mikla áherzlu á það, að við hefðum alls ekki tök á og ekkert gagn af að fá alt, sem út kæmi, heldur væri æskilegt, að landsbókasafnið fengi að velja, það sem það óskaði. Ef menn vilja lesa þingtíðindin, munu menn sjá, að þessu voru allir samþykkir. Hér í deildinni mælti biskup Þórhallur Bjarnarson fastlega með þessu og var það samþykt í einu hljóði. Eg skrifaði því næst kenslumálaráðherranum, Enevold Sörensen og talaði einnig um þetta við hann og hann gerði sér mikið far um að koma þessu í framkvæmd. Ef við hefðum viljað fá alt ruslið, þá mundi hann hafa getað komið með lagaákvæði um þetta, en af því við vildum ekki hafa nema úrval, þá var þetta miklu erfiðara viðfangs og lítt mögulegt að framkvæma það, nema með samkomulagi við hlutaðeigendur. Kenslumálaráðherrann lofaði mér að reyna þá leið, að snúa sér til bóksalafélagsins. Þetta félag er alt öðru vísi samband en bóksalafélagið hér hjá okkur. Málaleitanirnar hafa tekið tíma, en nú eru þær komnar í kring fyrir áhuga og aðstoð núverandi kenslumálaráðherra, herra Appel. Það væri harla óviðurkvæmilegt að svara þessari tilhliðrun, sem gerð er samkvæmt óskum alþingis sjálfs, með því að kippa burt þeim bókum, sem þetta á að koma í staðinn fyrir.  (Jón Þorkelsson: »Ósatt«)  . Það eru fleiri læsir en háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og þegar hann nú segir, að eg fari með ósatt mál, þá eru það vísvitandi ósannindi hjá þingmanninum. Sami háttv.þm. hélt því fram, að bókasendingarnar héðan til bókasafnanna í Khöfn væri gömul þvingunarlög frá einveldistímanum; það er sömuleiðis ósatt. Þetta er fyrirskipað í prentsmiðjulögunum frá 1886 og okkar eigin löggjafarvald hefir samið þau lög. En það er ekkert nýtt, þótt þessi háttv.þm. sé að burðast hér með vanhugsaðar tillögur, sér og þinginu til lítils sóma. Hann hefir ávalt verið ófeiminn og óprúttinn í því að tala með kredduríg og sérvizkuþótta um mál, sem hann annað hvort vill ekki vita eða veit ekki rétt deili á, eftir því sem honum býður við að horfa. Og hann virðist ekki á bakið dottinn enn í því að koma fram með fáránlegar tillögur. Eg skal ekki fara út í fleiri atriði málsins; eg er samþykkur því, sem hv.þm. Vestm. (J. M.) og hv. 1. þm. S.-M. (J. J.) hafa sagt um þetta mál, svo eg þarf ekki að endurtaka það.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Eg lýsti yfir áliti mínu á þessu máli þegar prentsmiðjulögin voru hér á ferðinni. Þá gat eg þess, að mér virtist það hagfelt fyrirkomulag, að eitt eintak af öllu því, sem væri prentað á Íslandi, væri geymt á öruggum stað, hvað sem upp á kynni að koma og því áleit eg að það væri hentugt, að prentsmiðjur hér væru skyldar til þess að senda bókasöfnum í Kaupmannahöfn eintök af því, sem prentað er hér. Og nú er svo komið, að við eigum kost á að velja úr dönskum bókum, sem út koma handa landsbókasafninu og það væri fjarstæða að kasta þeim hlunnindum frá sér. En hér er ekki verið að hugsa um það, hvað sé hagfeldast eða að þingið standi við orð sín; nei. Hér er um stórpólitík að ræða. Það sást á ræðu háttv. flutningsm. (J. Þ.), að hann dró ekki dulur á það, að hann væri hér með að losa okkur úr innlimuninni. En eg lít ekki þeim augum á þetta mál, heldur hvað sé hagfelt fyrir okkur. Þingið og stjórnin á þakkir skildar fyrir gerðir sínar 1907. Og það hefir ekki áhrif á okkur, þótt háttv. flutningsm. kalli okkur óhræsi fyrir það, sem gert var þá. Þetta orð: óhræsi, rifjar upp fyrir mér sögu, sem mér dettur stundum í hug, þegar háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) er að koma með þessar stórpólitísku títuprjónatillögur sínar. Eg hefi þekt mann, sem nú er dáinn fyrir nokkrum árum. Hann hét Jón, eins og svo margir fleiri, og var kallaður Jón óhræsi. Ekki hafði hann fengið nafnið af því hann væri illmenni, því það var hann ekki; en hann var mesta ómenni, alls ólíkur okkur nöfnunum, háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og mér. Hann var afar gefinn fyrir að lifa í fornri tíð, en hann vildi lítið starfa og varð jafnan lítið úr framkvæmdum hjá honum. Hann hafði hugsað sér Arngrím í Bólmi, sem fyrirmynd sína og hann hélt sig eiga eftir, að eiga 12 sonu eins og Arngrímur, þá Angantý og bræður hans. Þegar karlinn var orðinn 70 ára, þá sá eg hann einu sinni ölvaðan, því honum þótti gott í staupinu, og þá sagðist hann vera viss um, að hann ætti eftir að eiga 12 sonu, eins og Arngrímur; og þegar karlinn hafði sagt þetta, þá stóð hann vanalega upp, teygði úr sér eins og hann gat, krefti hnefana, gretti sig og sagði: »Nú drep eg einhvern«. En það var aldrei neinn maður hræddur við hann, þótt hann segði þetta, því allir vissu, að hann gat engum mein gert. Þessi atburður hefir aldrei staðið eins greinilega fyrir hugskotsaugum mínum og í dag meðan háttv. flutningsmaður (J. Þ.) talaði.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg vil leyfa mér að taka það fram, að hér er ekki eingöngu að ræða um skyldu fyrir oss, heldur það, hvað er hentugt fyrir oss að gera. Eg hefi athugað það, hversu mikils virði bækur þær eru, sem gefnar eru hér út árlega. Hafði eg ekki verð á öllum bókunum og varð eg því að gizka á verð sumra, en býst við, að það fari þó furðu nærri sanni. Mér telst svo til, að 1 eintak af öllum þeim bókum og blöðum, sem prentuð eru hér árlega, kosti um 180 kr.; hér er þó ekki talið með ýmislegt, sem er nálega algerlega verðlaust. Þrjú eintök af öllu því sem vér látum Dönum í té, er því, 540 kr. virði. Og mest alt af þessu er svo lagað, að það spillir ekki kaupum, þótt það sé látið dönskum bókasöfnum í té, því það er keypt hér en ekki í Kaupmannahöfn. En hvað fáum vér í staðinn fyrir það, sem vér látum af hendi. Vér fáum miklu meira en það sem vér látum burtu. Vér fáum ekki rómanarusl, heldur ágætar bækur. Hér við bætist einnig, að alþingi 1907 samþykti svohljóðandi þingsályktunartillögu, sem eg, með leyfi háttv. forseta, vil leyfa mér að lesa upp. Hún hljóðar svo: »Alþingi skorar á stjórnina að leita samninga við stjórn Dana um, að hún hlutist til um, að landsbókasafninu verði látið ókeypis í té 1 eintak af helztu bókum og tímaritum, sem prentuð eru árlega í Danmörku, til uppbótar fyrir þau 3 eintök af öllum íslenzkum bókum og blöðum, sem íslenzkar prentsmiðjur eru skyldar til að láta af hendi handa hinni konunglegu bókhlöðu og háskólabókasafninu í Kaupmannahöfn.« Alþingi hefir þannig skorað á stjórnina, að hlutast til um, að bókasöfnin hér fái bækur, en ekki skorað á hana að gefa lög. Stjórnin hefir hlutast til um þetta og fengið góðar undirtektir. Landsbókasafnið fær skrá yfir bækur þær, er prentaðar eru í Danmörku og velur það merkilegasta af þeim. Vér fáum margfalt meira en vér látum af hendi. Vér fáum það marg-tífalt endurgoldið. Þetta er mörg þús. kr. sparnaður. Vér fáum ekki rómanarusl, heldur fyrirtaks bækur. Eg er sjálfur bókaútgefandi og tel slíkt ekki eftir. Eigum vér að hlaupa frá þessu samningstilboði frá 1907? Slíkt væri ódrengilegt. Auk þess höfum vér kynt oss nægilega að þeirri brigðmælgi, sem engri þjóð sæmir, og þolum vér ekki á að bæta vanvirðu vora í því efni. Og í þessu tilfelli höfum vér bert og stórt tjón af brigðmælginni. Eg finn ástæðu til að geta þess, að mér var ókunnugt um þessa þingsályktun þangað til rétt nú. Annars hefði eg aldrei borið fram frumvarp um að afnema eintökin til konunglegu bókhlöðunnar og háskólasafnsins.

Bjarni Jónsson Þótt það sé gömul venja, að Íslendingar séu skyldir til að gefa dönskum bókasöfnum íslenzkar bækur, þá skoða eg órétt altaf órétt, hvað gamall sem hann er. Eg skil ekki, að það sé móðgun við Dani að hætta þessu, og eg hygg, að þeir líti ekki svo á það. Enda þótt gömul tilskipun sé til um þetta, þarf slíkt ekki að binda menn nú. Háttv. flutnm. (J.Þ.) hefir sagt, að það væri alls ekki meiningin að móðga Dani, heldur það eitt, að rangt væri, að gefa Dönum íslenzkar bækur. Það þarf ekki að leita samkomulags um slíkt. Eigum við að spyrja um, hvort Danir vilji semja lög um að gefa Íslendingum danskar bækur? Tillagan frá 1907 var að eins ósk til stjórnarinnar. Það þurfa ekki að vera prentsmiðjur, sem gefa bækur. Landið getur gert það sjálft. Prentsmiðjur hér eru alls ekki skyldar til þess, né bókaútgefendur. Eg hefi ekki fundið neina skyldu hjá mér til þess, að gefa dönskum bókasöfnum eintök af bókum þeim, sem eg hefi gefið út. Það hefir verið lesið upp bréf um, að Danir ætli að gefa okkur bækur. Þetta er víst höfðinglega gert. Danir hefðu átt að gefa út lög um þetta. En danska stjórnin hefir ekki treyst sér til að fara annan veg en sníkjuleiðina, til þess að fá Íslendingum danskar bækur. Enda þótt bóksalafélagið danska kippi að sér hendinni með að láta oss í té danskar bækur, væri enginn skaði í því. Það er meira áríðandi fyrir oss, að fá aðrar bækur en danskar. Sumar þeirra eru góðar, en sumar aftur á móti eru hreinasta rusl. Vér þurfum fremur að eignast aðrar bækur en danskar. Eg skelf ekki í hjarta mínu, þótt vér fáum ekki danskt rómanarusl. Vér viljum ekki, og eigum ekki, að hafa nein skifti nema að Danir gefi út lög, sem skuldbinda þá til þess, að láta oss í té bækur. En vér gætum eins vel keypt bækur af þeim. Það er algerlega rangt, að skylda prentsmiðjur og einstaka menn til þess að gefa Dönum bækur. Það er engin skylda fyrir oss, að gefa Dönum bækur, þótt vér fáum loforð bóksalafélagsins danska um að fá eitthvað af bókum ókeypis.

Framsögum. (Benedikt Sveinsson) Eg býst við að þetta, sem h. þm. Vestm. (J. M.) sagði um þessar mörgu skólajarðir í Presthólahreppi, sé sprottið af ókunnugleika, þar sem hann er að setja aðrar sveitir í samband við þetta mál, til þess að gera það sem tortryggilegast. Presthólar koma auðvitað ekki til greina sem skólajörð, ef skóli verður settr á Sigurðarstöðum, enda hefir þingnefndin mælt með sölu þeirra til ábúanda, svo óþarft var að blanda þeim í þetta mál. Eg veit ekki, hvort Skinnastaðahreppur hefir viljað fá Ærlækjarsel eða Ærlæk fyrir skólajörð, - læt ósagt um það - enda kemur það ekkert því máli við, hvaða jörð Ásmundarstaðahreppur vill fá fyrir skólajörð handa sér og er talað út í hött. Háttv. þingmaður sagði, að ekki væri nema 10 börn á skólaaldri í Presthólasókn, en þótt það kynni að vera rétt, þá sannar það ekkert um það, að skólasetur sé óþarft, því að skólinn á jafnframt að vera fyrir Ásmundarstaðasókn og játaði þingmaðurinn, að hann vissi ekki um barnafjölda þar. - Mér hefir heyrst sumir bera brigð á, að Sigurðarstaðir væri vel sett skólajörð fyrir báðar sóknirnar, en til þess að taka af öll tvímæli skal eg strax geta þess, að þessi jörð liggur einmitt á miðri Sléttu nærri sóknamótum, svo að jafn hægt er fyrir báðar sóknirnar að sækja þangað og nota skólann. Um heimangönguskóla getur auðvitað ekki verið að ræða í svo víðlendum og strjálbygðum sveitum. Háttv. þm. vildi gera lítið úr því, að búendur Presthólahrepps mundu vilja setja á stofn skóla að sinni. Um það getur hann ekkert vitað og engu spáð, og úr því að þeir óska þess einum rómi, að fá jörðina keypta til þess að setja þar skóla, þá ætti að vera meira mark á því takandi heldur en bláberum getgátum bráðókunnugra manna hér. Fullyrðingarnar um það, að þingið sé að skerða rétt leiguliða, ef það samþykki frumvarpið, ná engri átt. Kaupréttur leiguliða er einmitt þannig takmarkaður með lögum, að hann kemur ekki til greina, ef hann ríður í bága við þarfir almennings, eins og hér á sér stað, úr því að þessi jörð álízt hentug fyrir skólajörð. Mér sýnist málið liggja ofurljóst fyrir, en þó hefir stjórnarvöldunum verið ógreitt um úrskurðina, sem kemur víst mest af því, að allfast hefir verið sótt málið af hálfu kaupaðila. Eins og nú stendur verður því ekki komist hjá því að þingið taki í strenginn og leiði málið til lykta til þess að afstýra frekari þrætum og láta sveitarfélagið ná rétti sínum. Eg vil benda á það, að hér liggur fyrir deildinni annað mál áþekt þessu, sala Húsavíkur; þar er að vísu dálítið öðru máli að gegna, en eg sé þó ekki neitt frekara á móti því að selja þessa jörð en hana, og eg ímynda mér að háttv. deild játi, að jafnvel þótt ekki beri að hagga ósanngjarnlega rétti einstakra manna, þá verði þó öllu fremur að líta á hag sveitarfélagsins.

Flutningsm. (Jón Þorkelsson) Eg skal þá fyrst minnast á ræðu hæstv. ráðh. (Kr. J.). Út af því sem hann sagði, að hann mundi ekki fara eftir því, þótt neðri deild skoraði á hann að gera eitthvað í þessu máli eða öðrum, þá datt mér í hug það, sem Hannes gamli Árnason prestaskólakennari sagði við Gunnlaug kisa: »Þú byrjar fallega þína »inspection« hér í bekknum góður«. Hann gat þess, að þingið 1907 hefði samþykt þingsályktunartillögu um þetta efni. Eg hefi lýst þeirri tillögu. Hún er bygð á skilningsleysi og lítilþægni, og er þinginu ósamboðin. Hæstvirtur ráðherra talaði um það, að þingið ætti að standa við orð sín. - Ja, svo leiðinleg sem þingsályktanin 1907 er, þá er þar þó engu lofað að lögskyldu bókaútlátin héðan skuli aldrei afmáð. Hér getur því ekki verið að tala um neina óorðheldni. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) var gamansamur að vanda, en skoðanir hans eru að öðru leyti einkennilegar í þessu máli. Hann vill flytja bækur vorar úr landi til geymslu. Háttv. 2. þm. S.-M. (J. Ó,) svaraði honum ekki illa, þegar prentsmiðjufrv. var hér til umræðu, með þeirri spurningu, hvort nokkur þjóð mundi vilja láta flytja allar sínar bókmentir til annara landa til þess að geyma þær þar, af því það gæti verið að bókasöfn hennar brynni. Háttv. 1. þingm. S.-Múl. (J. J.) ætti að kenna öðrum þjóðum þessa veraldarvizku sína og þetta þjóðráð eða þá »landráð«. Hann mundi fá þakkirnar fyrir. Það, sem hér liggur fyrir að gera í sambandi við báðar þessar tillögur og sem ráðherra er skyldugur til að gera, verði tillaga mín samþykt - þótt hann ekki ætli að framkvæma það - að sjá um, að tillagan frá 1907 verði ekki framkvæmd lengur okkur til minkunar, því hún var og er betl og annað ekki.

Framsögum. (Benedikt Sveinsson) Eg skal ekki eyða mikið fleiri orðum að þessu frv. Mér finst lítið nýtt hafa komið fram í málinu, þó að svo margir lögfræðingar og stjórnvitringar hafi talað á móti því. Eg sé ekki annað en skýr lagaboð liggi fyrir og eg kýs heldur að fara eftir þeim en hártogunum lögfræðinga, sem ef til vill hefir ekki verið skýrt rétt frá málinu. Ef sýslunefnd álítur eina jörð vel fallna til þess að verða skólajörð, þá er alveg heimildarlaust að selja hana ábúanda. Þar sem einn háttv.þm. sagði, að hreppurinn hefði engan hag af því að kaupa jörðina, þá vísa eg þeirri fullyrðingu á bug sem markleysu, og verð að álíta, að hreppurinn viti það betur sjálfur, hvað honum er fyrir beztu, heldur en hinn háttv. þingmaður. Eg veit ekki til, að hann sé neinn fjárráðamaður né forráðamaður fyrir gjaldendur í Presthólahreppi. Býst eg því við, að háttv. deild meti meir rökstudda beiðni frá hreppsbúum, heldur en hjal ókunnugra manna, sem aldrei hafa stigið fæti sínum í héraðið. Að öðru leyti skal eg nú ekki fara fleirum orðum um málið.

Jón Þorkelsson Eg skil ekki vel í lögspeki hinna háttv. lærðu lögfræðinga, þm. Vestm. (J. M.) og 1. þm. Eyf. (H. H.) í þessu máli. Frá mínu sjónarmiði horfir málið svo við, að alls ekki megi selja þessa jörð ábúanda, og spursmál um það, hvort eigi að selja hreppnum jörðina. Mér er sem sé grunur á því, að hér sé ekki alt heilt um vælt í héraði. Það hafa verið undanfarið talsverðar væringar þar nyrðra gegn Halldóri prófasti Bjarnarsyni - sem mér er góðkunnur að gömlu lagi - og grunur minn er sá, að hreppsbúum sé ekki svo ýkjamikið kappsmál að fá jörð þessa sem skólajörð, heldur hitt að þeir vilja ekki, að séra Halldór né skyldfólk hans fái jörðina. Hér held eg, að hið snjallasta sé, að sá hafi brek sem beiðist, og það er Presthólahreppur, en ábúandi sé þar óáreittur og angurlaus, meðan hann lifir, ef hann svo vill. Að öðru leyti er máli þessu svo varið, að annaðhvort verður að selja hreppnum jörðina eða neita um sölu á henni.

Jón Ólafsson Herra forseti! Þótt þeir séu miklir lögfræðingar háttv. 1. Rvk. (J. Þ.) og þm.N.-Þing. (B. Sv.), legg eg þá ekki að jöfnu að lagaþekkingu og háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) og þm. Vestm. (J. M.). Það er augljóst, að stjórnarráðið hefir ekki heimild til að selja öðrum en ábúanda jörðina.

Jón Magnússon Háttv. þm.N.-Þing. (B. Sv.) sneiddi að mér fyrir ókunnugleik, en leiðrétti þó ekkert einasta atriði af því, sem eg sagði, enda var það alt rétt. Eg sagði, að eg væri ekki viss um barnatöluna í þessum sveitum, en það er ekki heldur hún, sem fyrir mér vakir aðallega, heldur hitt, hvort heimilt sé að selja jörðina, áður en ábúandi fer úr byggingunni. Eg bið menn að líta í lögin og segja síðan, hvort þeir hyggi leyfilegt að selja öðrum en ábúanda. Ef menn eru ekki alveg vissir um, að rétt sé að selja jörðina, án þess að ábúandi eigi kost á að nota forkaupsrétt, þá á ekki að gera það. Það er ekki heimilt að selja ábúanda jörðina, ef sýslunefndin mælir á móti; en það er engu spilt, þótt landssjóður eigi hana áfram, og ekki rétt að þingið búi til lög, sem skerða rétt einstaklingsins. Hér liggur ekkert á. Jörðin verður ekki seld ábúendum, eins og nú stendur, og það má láta hana undir skóla, hvenær sem sýnt er, að þess sé þörf, þótt landssjóður eigi hana. Annars er eg fyrir mitt leyti mótfallinn allri þjóðjarðasölu, svo það er enn ein ástæða fyrir mig til að vera á móti till. nefndarinnar. Og eg get alls ekki tekið til greina óskir héraðsmanna að þessu leyti, því síður sem mig grunar, að þær séu sprottnar af missætti manna á milli, sem lengi hefir brytt á norður þar.

Jón Magnússon Eg skal ekki lengja mikið umr. um þetta mál. Að eins vildi eg gefa upplýsingar, sem eru víst ekki vel kunnar, um, hvernig mál þetta horfir við, að því er snertir þetta tilboð frá Appel ráðherra. Árið 1907 samþykti alþingi svo hljóðandi þingsályktunartillögu, sem eg vil leyfa mér að lesa upp. Hún hljóðar svo: »Alþingi skorar á stjórnina að leita samninga við stjórn Dana um, að hún hlutist til um, að landsbókasafninu verði látið ókeypis í té 1 eintak af helztu bókum og tímaritum, sem prentaðar eru árlega í Danmörku, til uppbótar fyrir þau 3 eintök af öllum íslenzkum bókum og blöðum, sem íslenzkar prentsmiðjur eru skyldar til að láta af hendi handa hinni konunglegu bókhlöðu og háskólabókasafninu í Kaupmannahöfn«. Þannig hefir alþingi 1907 falið stjórninni að leita samninga við dönsku stjórnina um skifti á bókum og hefir stjórnin gert þetta. En á nú alþingi að ganga frá þessu? Ef einhver kynni að segja, að ósk alþingis hafi ekki verið uppfylt, skal eg geta þess, að merkur maður í Kaupmannahöfn hefir skýrt frá því, að safnið eigi að fá allar danskar bækur. Við erum bundnir við samþyktina frá 1907. Það væru því hrein og bein samningsrof, að hlaupa frá henni. Slíkt væri kallað svik manna á milli, og hygg eg ekki, að háttv. deild vilji gera sig seka í slíku.

Framsögum. (Benedikt Sveinsson) Mig stórfurðar á lögspeki hinna háttv. lögfræðinga í þessu efni; það virðist sem þeir gleymi alveg lögunum um sölu kirkjujarða frá 16. nóv. 1907. Í 2. gr. þessara laga er það skýrt tekið fram, að ábúandi hafi ekki forkaupsrétt ef jörðin sé hentug til almenningsnota. Skal eg með leyfi forseta lesa upp nefnda grein. Hún hljóðar svo: »Heimild þessi  Hvað þarf frekari vitna við? Eru ákvæðin ekki nógu ljós? Þessi lög hafa alveg eins mikinn rétt á sér, eins og lögin um forkaupsrétt leiguliða, enda verð eg að benda hinum háttvirtu lögvitringum á það, að samkvæmt 5. gr. þeirra laga á sveitarfélag forkaupsrétt hverrar jarðar að ábúanda frágengnum. Nú er lögbannað að selja ábúanda þá kirkjujörð, sem sýslunefnd álítur hentuga til skólaseturs og gengur hann því að sjálfsögðu frá. Það væri þá kynlegur lagaskilningur, að halda því fram, að sveitarfélagið hefði forkaupsrétt hverrar jarðar í hreppnum að frágengnum ábúanda, nema það væri skólajörð, þ. e. jörð sem sérstök ástæða er einmitt til að hreppurinn eigi. - Það þarf býsna »lærða« lögfræðinga til þess að koma með þvílíkar lokleysur.