Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég tel, að gr. þurfi að breyta, en þar sem þetta er 2. umr., segi ég já. 2. gr. samþ. með 16:4 atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 15:3 atkv.



Herra forseti. - Á þinginu 1943 flutti ég frv., sem hér er farið fram á, að gerðar verði breytingar á. Frv. þetta gekk út á það, að ríkissjóður skyldi bæta íslenzkum ríkisborgurum tjón, sem þeir hefðu beðið eða kynnu að bíða vegna aðgerða bandarískra hernaðaryfirvalda eða manna úr herliðum þeirra. Þetta frv. var samþ. á þinginu 1943 og varð þá að l. Ég tel, að frv. þetta hafi orðið að miklu gagni, ekki sízt vegna þess, að mér skilst, að reynslan hafi orðið sú, að það hafi verið hægt að semja við hernaðaryfirvöldin um næstum allar kröfur, sem á hendur þeim hafa verið gerðar, án þess að þær kæmu til úrskurðar annarra en þeirra, sem starfa í þessu sambandi. Mér er kunnugt um, að eftir að þessi l. voru samþ., samþ. bandarísku hernaðaryfirvöldin að taka upp samninga um kröfur, sem áður var búið að neita um að greiða, og veit ég ekki nema um 2 mál, sem komið hafa fyrir íslenzka dómstóla á móti ríkissjóði vegna bótakrafna á hendur hernaðaryfirvöldunum. Þegar frv. var upphaflega flutt, var eina mótbáran gegn því sú, að þetta kynni að hafa mikil fjárútlát í för með sér fyrir ríkissjóð, en það hefur ekki orðið sú reyndin á. Í frv. var upphaflega ekki gert ráð fyrir að takmarka bótakröfurnar við neina ákveðna upphæð, en til þess að fyrirbyggja, að hægt yrði að hafa skaðabótaskyldu ríkissjóðs of háa, varð samkomulag um að takmarka hana við 50 þús. kr., og féllst Alþ. á það. Nú er mér hins vegar kunnugt um, eins og segir í grg., að komið hefur í ljós, að það liggja fyrir skaðabótakröfur gegn hernaðaryfirvöldunum, sem ekki hafa fengizt samþ., og nema þær mun hærri upphæð en hámark skaðabótaskyldu ríkissjóðs er nú. Til þess að fá leiðréttingu á þessu í l. er hér farið fram á að miða hámarksupphæðina við 100 þús. kr. Ég held því, að þar sem reynslan hefur skorið úr um, að ríkissjóður hefur ekki þurft að greiða neinar bætur vegna bandarískra yfirvalda yfirleitt og þau verið fús til að samþ. kröfur á hendur þeim, þá ætti ekki að tefja þetta mál eða verða því að fjörtjóni, þótt hámark skaðabótaskyldu ríkissjóðs sé hækkað úr 50 þús. kr. upp í 100 þús. kr., auk þess sem gildi peninga er sízt meira nú heldur en þegar hið upprunalega frv. var flutt. Legg ég svo til, að þessu máli verði að lokinni umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Menntmn. flytur till. á þskj. 399, sem er á þá leið, að ákvæði 1. gr. laga nr. 24 19. maí 1930, um háskólakennara, taki ekki til dósentsembætta þeirra, er stofnuð verða samkv. þessari grein. Í lögum þessum frá 1930 er kveðið svo á, að dósentar, sem starfað hafa í 6 ár, verði af sjálfu sér prófessorar. Í bréfi því, sem heimspekideild háskólans skrifaði nefndinni, var mælzt til þess, að tvö ný dósentsembætti yrðu stofnuð við heimspekideildina, en ekki talin þörf á, að þessar lagareglur taki til þeirra. Þegar frv. var samþ. í upphafi, hafði láðst að taka þetta fram í samræmi við vilja heimspekideildar, og er bréf þetta nokkurs konar leiðrétting á þessu. Hefur það í för með sér, að þarna verður nokkur sparnaður á, því að dósentslaun eru heldur lægri en laun prófessora. Aðalefnið er, að dósentarnir tveir, sem við á að bæta, verða ekki af sjálfu sér prófessorar eftir 6 ár samkv. þessum lögum, og vænti ég, að ekki verði ágreiningur um þetta atriði.



Herra forseti. Með þessu frv. er lagt til, að stofnuð verði nokkur ný embætti við Háskóla Íslands. Þó skilst mér, að þeir kennarar, sem ráðgert er að ákveða með lögum, að starfi við skólann eftirleiðis, séu nú þegar orðnir kennarar við háskólann, en bara án þess að nokkur lagafyrirmæli séu um störf þeirra. Ég leyfi mér að flytja hér brtt. við frv., á þskj. 407, þess efnis, að í stað þess, að því verði nú þegar slegið föstu, að þessi embætti skuli stofnuð, verði þessir kennarar ráðnir til bráðabirgða til 15. júní 1946, en tímamark þetta er sett af því, að þá eru lok skólaárs. Fleiri en ein ástæða eru til þess, að ég tel það ekki vera heppilegt að ákveða nú, að þessi embætti skuli stofnuð til frambúðar, þó að vel mætti svo fara, að það álítist réttmætt síðar. Vil ég þá fyrst nefna það, að nú er starfandi mþn. í skólamálum. Hér á hæstv. Alþ. var samþ. þál. um skipun mþn. í skólamálum 16. -júní 1941, og hljóðar hún svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa milliþinganefnd skólafróðra manna, til þess að rannsaka kennslu- og uppeldismál þjóðarinnar og gera tillögur um skipun þeirra, þar sem stefnt sé að því að gera skólana sem hagfelldasta, samræma skólakerfið, ákveða betur en nú er starfssvið hinna ýmsu skóla og sambandið þeirra á milli.“ Þessi n. hefur enn ekki lokið störfum, og er einn af prófessorum háskólans í þessari milliþinganefnd. Þó að ekki kæmi fleira til, fyndist mér það ærin ástæða til að fresta því nokkuð að taka endanlega ákvörðun um þessi embætti, að þessi n. hefur ekki enn lokið störfum. En fleira mætti vitanlega nefna, t.d. það, að búast má við, að viðhorf manna í þessum efnum breytist, þegar stríðinu lýkur. Það hafa verið meiri örðugleikar en áður fyrir íslenzka stúdenta að stunda nám erlendis, og væntum við, að það breytist áður en langt um líður. Ég vænti, að hv. d. geri sér ljóst, að ef brtt. mín verður samþ., hefur hún enga aðra röskun í för með sér á frv. en þá, að þessir kennarar verða ráðnir fyrst um sinn til 15. júní 1946 og fyrir þann tíma yrði að sjálfsögðu tekin ákvörðun um, hvernig á að hafa þetta í framtíðinni.



Herra forseti. Menntmn. hefur ekki tekið afstöðu til þessarar brtt. hv. þm. V.-Húnv., hefur ekki haldið fund um það atriði, síðan hún kom fram. Ég tel þó víst, að n. muni leggja gegn henni, en það, sem ég segi hér um þetta mál, er aðeins mín persónulega skoðun. Þessi brtt. fer fram á, að í stað þess að lögfesta tvö embætti í viðskiptafræði, sem nú eru, bæta við tveimur dósentum í heimspekideild og lögfesta verkfræðideildina þá verði ríkisstjórninni veitt heimild til að ráða fasta kennara við háskólann núna fram til 15. júní 1946, tvo kennara í viðskiptafráeði, tvo kennara í bókmenntum og sögu og þrjá kennara í verkfræði. Að því er snertir fyrsta atriðið, viðskiptafræðina, þá er það um hana að segja, að 1941 var skipaður í henni dósent af þáverandi kennslumálaráðherra, Hermanni Jónassyni, og annar 1942 af þáverandi kennslumálaráðherra, Magnúsi Jónssyni. Viðskiptadeildin er lögfest fyrir þremur árum, og er vitanlega fjarstæða að ætlast til, að hún starfi áfram sameinuð lagadeild háskólans, án þess að ráðnir séu nokkrir fastir kennarar til frambúðar. Það er búið að lögfesta deildina, og það að ætla sér að veita heimild til að ráða kennara til skamms tíma er vitanlega hrein fjarstæða. Að því er snertir kennslu í bókmenntum og sögu hefur verið sýnt fram á með ljósum rökum í bréfi heimspekideildar til Alþingis, að fullkomin nauðsyn er á að auka kennslu í þessari grein, og hef ég ekki orðið annars var en að allur þorri manna á Alþ. sé sammála um, að það beri að efla fræðslu í þessari grein, svo að háskólinn geti að því leyti orðið miðstöð, einnig miðað við önnur lönd. Væri miklu hreinlegra af hv. flm., ef þeir telja ekki þörf á þessu, að fella till. hreinlega en að ráða kennara til eins eða tveggja ára, sem nær engri átt. Menn verða að gera upp við sig á þessu stigi málsins, hvort menn vilja auka kennslu í íslenzkum fræðum eða ekki. Ef menn álíta það nauðsynlegt, greiða þeir atkv. með þessu ákvæði frv., annars á móti því. Að veita heimild til að ráða kennara til skamms tíma nær vitanlega engri átt. Um verkfræðideildina er óþarft að fara mörgum orðum, og skýrði ég það við 1. umr. Ég býst við, að það geti orkað nokkuð tvímælis, hvort efla beri verkfræðikennslu til frambúðar, en flestir munu vera sammála um, að æskilegt sé að lögfesta fyrri hluta kennslu til fyrri hluta prófs, þannig að próf við þá deild hljóti viðurkenningu annarra þjóða, en þetta mundi verða til þess að minnka mjög námskostnað stúdenta erlendis. Þeir kennarar í verkfræði, sem hér eru, eru það minnsta, sem hægt er að fara fram á, svo að þessum hluta verkfræðikennslunnar sé fullnægt. Ég vil ekki fara um þetta fleiri orðum, en vil aðeins taka fram, að þetta frv. er flutt einhuga af menntmn., og var um það enginn ágreiningur í nefndinni. Það er flutt að mjög athuguðu ráði, og vil ég mæla með afgreiðslu þess eins og það liggur fyrir með þeim brtt., sem menntmn. sjálf flytur.



Herra forseti. - Ég get því miður ekki skilið öll þessi andmæli hv. þm. Snæf. Hann talar t.d. um það, að því er snertir viðskiptadeild háskólans, að það sé fjarstæða að lögfesta þá deild, án þess að ráða fasta kennara til frambúðar. Er þetta ekki það, sem gert hefur verið? Mér skilst, að viðskiptadeild hafi starfað undanfarið, án þess að kennarar hafi verið ráðnir til frambúðar. Um það vitnar frv. hv. flm. sjálfs, því að ef þeir hefðu verið ráðnir til frambúðar, væri óþarft að flytja frv. um, að þessi embætti skyldu stofnuð. Ég fæ ekki séð, og það kom ekki fram í ræðu hv. þm. Snæf., nein rök fyrir því, að ekki væri eins hægt að hafa þessa kennara ráðna til bráðabirgða, til 15. júní 1946, eins og þeir hafa verið ráðnir að háskólanum að undanförnu, án þess að um ráðningu þeirra væru nokkur lög gildandi. Ekki minntist þm. heldur neitt á mþn. í skólamálum, þótt þar eigi sæti einn af prófessorum háskólans og málefni háskólans séu vitanlega á hennar verksviði ekki síður en - önnur skólamál. Mér finnst það ekki nema sjálfsögð kurteisisskylda að fresta að ákveða þetta endanlega þangað til n. getur skilað áliti um málið. Ég geri ráð fyrir, að ríkisstj. noti sér þá heimild, sem henni yrði veitt samkv. till. minni til að hafa þessa kennara starfandi við háskólann fyrst um sinn, eða til 15. júní 1946. Þm. óskaði, að þingmenn greiddu heldur atkv. gegn frv. en með brtt. minni og frv. síðan svo breyttu. Það finnst mér kynlegt, því að betra er, að þetta sé lögfest til ákveðins tíma, tveggja ára, heldur en núverandi ástand haldist.

Sveinbjörn Högnason Hv. frsm. (GTh) óskaði, að það kæmi beint fram, ef einhver væri móti frv. Ég tel, eins og sakir standa og eins og öll afstaða Alþingis er nú í fjármálum, að ekki sé fært að lögfesta sjö ný embætti, þótt sum séu til bráðabirgða. Ég er því á móti frv., eins og það er borið fram. Í öðru lagi er ófært að ganga nú frá framtíðarfyrirkomulagi í málinu, þegar það er vitað, að starfandi n. í skólamálum hefur enn ekkert látið í ljós um fyrirkomulag á málum háskólans. Ég veit ekki betur en fjárhagsástandið sé nú þannig, að útgjöldin séu orðin tugum milljóna meiri en tekjurnar og upplýst er, að 4/5 allra útgjaldanna eru lögákveðin gjöld, þar af 30–40 millj. launagreiðslur til fastlaunamanna. Ég hef ekki séð neinar till. frá þeim þm., sem mæla fyrir frv., í þá átt að afla nýrra tekna. Ég sé, að um leið og þetta mál er tekið til umr., kemur frv. frá ríkisstj. um að bæta við áttunda háskólakennaranum, frv. á þskj. 423. Ég fyrir mitt leyti vil fyrst sjá til þess, hvernig reiðir af fjárhagsmálum ríkisins á næsta ári, og hvaða vilji er til þess að afla nauðsynlegra tekna. Mér þætti rétt að heyra frá fjvn., hvað henni finnst um að stofna nú 7 embætti á þennan hátt, alveg skipulagslaust, og fá þann kostnað ofan á fjárl., sem fyrir liggja. Ég get fallizt á það, til bráðabirgða, að samþ. brtt. hv. þm. V.-Húnv. En ef hún verður felld, er ég móti frv. að svo komnu máli.



Herra forseti. - Út af orðum, sem féllu hjá hv. þm. V.-Húnv. (SkG) og hv. þm. V.-Sk. (SvbH) um starf mþn. í skólamálum í þá átt, að rétt væri að láta þetta mál bíða, unz álit hennar lægi fyrir og séð væri fyrir enda á hennar starfi, vil ég taka þetta fram: Þessari n. hefur verið falið mjög yfirgripsmikið starf. Hún hefur eðlilega byrjað á því að gera till. um grundvöll almennrar fræðslu, um barnaskóla í landinu, gagnfræðaskóla, héraðsskóla og loks menntaskóla, en þar á eftir kemur að sérskólum. Og um það er ég sammála hv. þm. V.-Húnv., að mál háskólans séu einnig á sviði mþn. Um barnaskóla og skóla, sem almenna fræðslu veita, hefur n. þegar lokið störfum og skilað áliti til ríkisstj. Bíður það nú prentunar í prentsmiðju. Vonazt er til, að Alþ. taki afstöðu til tillagna hennar á þessum vetri. En meðan ekki er séð, hvort Alþ. fellst á meginatriði þeirra tillagna, og um það ætti brátt að fást nokkur reynsla, á meðan treystist mþn. ekki til að semja framhaldstillögur, þar sem hin æðri sérmenntun yrði byggð á hinni almennu menntun. Þetta er þó alls engin ástæða til að fresta endanlegri afgreiðslu þessa máls á þann hátt, sem lagt er til í brtt. Ég þykist mega fullyrða, að mþn. í skólamálum muni fallast á þetta frv., þótt ég geti ekki lýst yfir því fyrir hennar hönd. Það væri ekkert móti því að spyrja n. Á málið hefur þar verið minnzt, en engin ályktun gerð. Menn mega ekki heldur gleyma því, að háskólinn á að njóta nokkurs sjálfstæðis í þjóðfélaginu. Ég hygg, að hvorki mþn. í skólamálum né nokkur aðili annar vildi reyna að ,knýja fram breyt. þar gegn tillögum háskólaráðs. Frv. þetta er komið hér fram að tilhlutun háskólaráðs og flutt af óskiptri menntmn. að þess vilja. Viðvíkjandi orðum hv. þm. V.-Sk., að fjárhagsútlitið sé svo ískyggilegt, að ekki megi samþ. frv., vil ég segja, að þetta er léttvæg röksemd, fyrst. þm. fellst á brtt. hv. þm. V.-Húnv., þar sem gert er ráð fyrir að launa næstu tvö ár jafnmarga kennara og frv. til tekur. En þar sem nú virðist einkum hitt vaka fyrir þm., að spara á næstu fjárl., virðist hann kominn í mótsögn við sjálfan sig. Það er aftur á móti ástæða, sem lítandi er á, hjá hv. þm. V.-Húnv., að málið þurfi að rannsaka betur. Umsögn mþn. í skólamálum ætti að geta fengizt mjög bráðlega.

Skúli Guðmundsson Hv. 8. þm. Reykv. segir mig hafa viljað fresta frv., þangað til álit mþn. í skólamálum lægi fyrir, en það mun vera misskilningur hjá hv. þm., því að ég lagði til, að frv. yrði samþ. nú með breytingu.



Það er mesti misskilningur hjá hv. 8. þm. Reykv. (SigfS), að sömu útgjöld fylgi því fyrir ríkið, hvort sem samþ. er brtt. frá þm. V.-Húnv. eða frv. óbreytt. Ég skil ekki, að nokkur aukakennari sé ráðinn með sömu launum og prófessorar, sem þegar komast í hæsta launaflokk. En mestu skiptir, að þetta sé ekki bundið fyrir framtíðina. Mig furðar á, að maður í mþn. í skólamálum lýsir yfir því, að þetta frv. komi eiginlega n. ekki við, og þar á ofan, að hann viti, að hún sé frv. samþykk, þótt hann geti ekkert um það sagt fyrir hennar hönd, einn nm. af sjö. Fyrir tveim árum flutti ég þáltill. um undirbúning að stofnun menntaskóla í sveit. Þá vissi ég ekki betur en frá mþn. í skólamálum kæmu mjög eindregin mótmæli, því að n. firrtist við, að þetta skyldi ekki fyrst vera borið undir sig. Það mátti ekki einu sinni fara fram á rannsókn málsins. Ég þori að fullyrða, að ekki hefði framkvæmd þeirrar till. kostað meira en þetta, sem hér er lagt til að órannsökuðu máli. Ef mþn. telur þetta mál koma sér lítt eða ekki við, sé ég ekki, hvaða rétt hún hefur til að sletta sér fram í afgreiðslu annarra mála eins og stofnunar menntaskóla í sveit, þó að hún hafi hindrað það mál og fjöldi unglinga líði við það og bíði eftir lausn þess, hafi beðið eitt ár nú þegar og verði víst að bíða annað árið til. Það eru bara þeir, sem þau forréttindi hafa að geta komizt í skóla, sem eiga að fá aukin fríðindi, en hinir, sem alls engin tækifæri hafa til að njóta þeirra fríðinda, þeir mega óhætt bíða. Ég vil vita aðferð mþn. í því máli.



Ef ég skil þetta frv. rétt, fjallar það í fyrsta lagi um að sameina lagadeild og viðskiptadeild, og getur það vel verið skynsamlegt, með 3 háskólakennurum í lögfræði og 2 í viðskiptafræðum. Þarna er ekki um raunverulega fjölgun að ræða frá því, sem er lögfest áður. Aftur á móti er efni 3. og 4. gr. það að bæta við 2 dósentum í heimspekideild og lögfesta verkfræðideild, sem nú er starfrækt til bráðabirgða. Mér fyndist eðlilegt, að þetta mál yrði borið undir mþn. í skólamálum, og raunar merkilegt, að það skuli ekki þegar hafa verið gert. Undanfarið hefur öllum slíkum málum verið vísað til hennar. Hv. 8. þm. Reykv. (SigfS) taldi eðlilegt, að mþn. hætti að starfa að áliti um þann hluta skólakerfis, sem hún á eftir, ef Alþ. féllist ekki á till. hennar um barnakennslu og aðra almenna fræðslu. En mér skilst það sé skylda n. að bera fram till. um allt skólakerfi landsins. Ástæðulaust er að bíða með endurskoðun á sérskólunum og æðstu menntastofnunum landsins af þeim sökum, sem þm. nefndi. Það getur eðlilega verið álitamál, hvort við gerum rétt í að bæta við háskólann öflugri verkfræðideild til frambúðar, þó að hún hafi skapazt nú við sérstakar ástæður. Ég teldi eðlilegt, að um það yrði sérstaklega leitað álits milliþn. og málið vandlega íhugað. Mér finnst brtt. hv. þm. V.-Húnv. eðlileg, þar sem hún er gerð til þess, að málið fái rækilega athugun í milliþn. En eðlilegast er, að málinu sé þegar skotið til þeirrar n., og finnst mér öll von til þess, að álit hennar gæti legið fyrir á þessu þingi, svo að allir mættu vel við una. Ég legg eindregið til, að málinu verði nú frestað, þangað til milliþn. hefur skilað um það áliti.



Mér virðist það alveg rétt, að nógur tími verði til að afgreiða málið á þessu þingi, þótt því verði nú vísað til milliþn. til umsagnar, enda vonazt eftir mjög tafarlítilli afgreiðslu þar. Hv. 2. þm. S.–M. hefur ekki skilið það, sem ég sagði um, að milliþn. hikaði við að semja framhaldstillögur að svo stöddu. Hér er verið að leggja grundvöll að allsherjarskólakerfi. Þar sem byggja verður ofan á lægri skólunum með þeim umbótum og aukningum, sem tilteknar eru í till. n., væri gagnslaust, að n. byggði á þessum hugsaða grundvelli sínum, meðan ekki er tryggt, að hann verði meira en pappírsgagn í meðförum Alþingis. Það er ekki heldur hægt að byggja yfirbygginguna nú á öðrum grunni, allt öðrum grunni en það hús á að standa á. Þetta ætti ekki að þurfa að skýra frekar. Og verði Alþ. algerlega á móti n., býst ég ekki við, að það óski eftir fleiri og meiri till. í sömu átt frá henni, né heimti af henni tillögur, sem ganga ættu í öfuga átt. Lítils háttar ummæli hjá hv. þm. V.-Sk. (SvbH) get ég drepið á stuttlega. Í fyrstu ræðu sinni taldi hann ófært að samþ. frv. eins og nú stæði fjárhagur ríkisins, en þó vill hann samþ. frv. með brtt. þm. V.-Húnv., en með því móti yrðu útgjöld ríkisins á næsta ári jöfn að kalla og er eftir frv. Þetta kalla ég samkvæmni. Hann hafði það eftir mér, að milliþn. kæmi málið ekki við og hún léti sig það engu skipta. Það er varla hægt að deila við andstæðinga, sem þannig vitna í ræður manna nýfluttar, og það er sama, hvort þessi hv. þm. talar um mjólkurmál eða skólamál, sífelldar rangfærslur. Þá vildi ég spyrja hv. þm., hvenær hann bar fram þetta frv. og á hvaða þingi. - - Nú, svo að hv. þm. hefur ekki hug á að svara þessu. En ég get sagt honum, að milliþn. í skólamálum tók til starfa í júlí síðastliðið sumar. Ég ætla því, að öll þau mörgu orð hv. þm. um hirðuleysi þessarar n. séu að ófyrirsynju mælt. Ég veit ekki til, að n. hafi reynt að bregða fæti fyrir það, að komið yrði upp menntaskóla í sveitum. Hitt veit ég, að n. taldi rétt að snúa sér til þessa hv. þm. varðandi þetta mál. Honum var skrifað bréf um að láta n. í té þær upplýsingar, sem hann kynni að hafa á takteinum, og er mér ekki kunnugt um, að hann hafi gefið sér tíma til að svara n., og er það ásamt þeirri ræðu, sem hann hélt hér áðan, út af fyrir sig nokkur lýsing á þessum hv. þm. Ég ætla ekki að eyða í þetta meiri tíma og mun ekki þreyta orðasennu við hv. þm. V.-Sk. um þetta mál, en mér fyndist eðlilegt, að umr. yrði frestað og óskað yrði eftir umsögn mþn. um málið.

Forseti (JörB): Ég veit ekki, hverjar óskir manna eru um frestun umr.



Ég vil aðeins geta þess, að ég get ekki fallizt á skoðanir hv. 8. þm. Reykv. um það, hvernig milliþn. í skólamálum eigi að starfa. Ég álít brýna nauðsyn, að milliþn. í skólamálum láti fara frá sér heildaráætlun þegar í öndverðu, svo að hægt sé að sjá, hvernig hún vill láta haga náminu. Það er erfitt fyrir þm. og aðra að taka afstöðu um þetta mál, nema þeir geti gert sér grein fyrir, hvernig haga eigi framhaldsnáminu, þannig að byrjunarnámið verði athugað í nánu sambandi við það, og ég vil skora á hv. 8. þm. Reykv. að beita sér fyrir því í milliþn., að heildarálit komi frá henni í öndverðu.



Það er ekki þörf að ræða mikið við hv. 8. þm. Reykv. eða slíka menn, sem hlaupa frá orðum sínum. Þeir eru ekki svara verðir. Hv. þm. sagði, að það gerði ekkert til, þó að þetta yrði sent n., en lagði ekki áherzlu á það, og hann kvaðst geta sagt fyrir hönd milliþn., að hún mundi reiðubúin að fylgja frv., án þess að það færi til n. Svo hleypur hann frá þessum ummælum og þyrlar upp ryki, þegar hann sér, að allt er komið í öngþveiti. Það er alltaf hans háttur, og ég hygg, að fleiri þm. hafi þá reynslu. Ég get sagt honum það, að ég tek ekki minnsta mark á orðum hans. Hvað sem hann segir um þetta, er ég viss um, að það er tómt fleipur. En ég verð að segja, að það er furðulegt, að þm., sem skipaður er í milliþn., skuli ekki einu sinni vita um frv., sem fram hafa komið um málefni n., þó að hann liggi í fríi austur á Laugarvatni um hásumarið, en ætlast til, að maður, sem stundar sinn búskap og heyskap, geti gefið honum upplýsingar um þetta. Ég veit ekki betur en milliþn. í skólamálum lægi tímum saman austur á Laugarvatni í sumar, en skrifar svo presti austur í sveit til að spyrja um þetta. Ég ætla að segja þessum hv. þm. það, að við mann, sem starfar þannig í opinberum trúnaðarmálum, ætla ég ekki að tala meira um þetta mál.



Herra forseti. Mig undrar það, að umr. um þetta mál skuli geta komizt á það stig, sem þær komust á hjá hv. síðasta ræðumanni, og ég hef ekki hugsað mér að fylgja hans fordæmi. En ég vildi aðeins skýra nokkur atriði málsins. Hv. þm. V.-Húnv. vildi halda því fram, að kennarar við háskólann í viðskiptafræði væru ráðnir til bráðabirgða. Þetta er misskilningur. Tveir þessara kennara voru skipaðir 1941, af þáverandi kennslumálaráðh., Hermanni Jónassyni, en hinir settir til starfsins. Ég veit, að allir, sem hafa kynnt sér þessi mál, vita, að þegar maður er skipaður í embætti, er ætlazt til, að hann haldi því, meðan hann brýtur ekkert af sér. Þetta frv. fer fram á að lögfesta það ástand, sem er, og þau kjör, sem þeir hafa nú. Ef brtt. hv. þm. V.-Húnv. þýðir það, að þessir menn eigi að láta af störfum 15. júní 1946, þá táknar það gerbreytingu á því fyrirkomulagi, sem nú er, en með frv. er ætlazt til, að það verði lögfest. Hv. þm. V.-Sk. talar um, að hér sé verið að lögfesta 7 ný embætti. Þetta er alveg villandi. Í frv. er að vísu rætt um 7 embætti. En í viðskiptafræði eru þegar tveir kennarar fyrir hendi, og hefur annar starfað í þrjú ár, en hinn í tvö ár, og er ekki um nein ný útgjöld þar að ræða. Verkfræðideildin hefur starfað í 4 ár með mörgum föstum kennurum, og eins og kemur fram í grg., verða lögfest þrjú prófessorsembætti þar, þannig að um lítinn aukakostnað er að ræða. Það er því villandi, þegar talað er um, að hér sé verið að stofna ný embætti. Það er aðeins verið að lögfesta það, sem er og hefur verið í mörg ár. Hins vegar er um að ræða tvö ný dósentsembætti í íslenzkri sögu og bókmenntasögu, og það er mál, sem þarf frekari umr. við. Við í menntmn. töldum svo góð rök fyrir nauðsyn þessa, að öllum mættu vera ljós, og ég ætla, að Alþ. vilji styðja að því, ekki sízt á þessu stofnári lýðveldisins, að efla íslenzk fræði í landinu. - Þetta vildi ég taka fram til að sýna, hve villandi það er að segja, að verið sé að stofna sjö ný embætti. Hv. 2. þm. S.-M. talaði með till. hv. þm. V.-Húnv. og er þá vitanlega ófús á að samþ. frv., eins og það er. Þetta kemur mér undarlega fyrir sjónir, þar sem hann átti sjálfur sæti í þeirri stj., sem kom á þessu skipulagi, og með hans samþykki var verkfræðideildin sett á stofn fyrir fjórum árum. Ég þarf ekki að fara fleiri orðum um þetta og ætla ekki að blanda mér í þær deilur, sem orðið hafa. Ég vil að lokum taka fram, að verði samkomulag um að fresta þessari umr., þá hef ég ekkert á móti því.



Það getur einn þm. haldið því fram, að það skipti verulegu máli fyrir ríkissjóð, hvort hv. þm. V.-Sk. eða menntmn. leggur til, að skipuð verði sjö ný embætti víð háskólann. Sami hv. þm. getur líka haldið því fram, að ég hafi sagt, að málið, sem um er að ræða, komi milliþn. í skólamálum ekkert við, og í næstu ræðu, að ég féllist á, að það færi til n. Sami hv. þm. getur líka haldið því fram, að milliþn. hafi eyðilagt fyrir honum frv., sem sofnaði hér í þ., áður en n. var stofnuð. Þetta er hinn mikli áhugamaður, sem fannst ekki taka því að svara, þegar hann var beðinn að skýra n. frá hugmyndum sínum um menntaskóla í sveit.

Ég skal leggja bréfið fram hér á Alþ.

Hv. 2. þm. S.-M. sagðist æskja þess, að ég beitti mér fyrir því, að n. léti heildarálit frá sér fara. Ég get skýrt honum frá því, að þetta verður gert. Fyrsta frv. sem n. samdi, fjallar um skólakerfi landsins í heild. Síðan verður svo fyllt út í þann ramma. Ég þykist vita, að málið verði fengið milliþn. til umsagnar, og hygg ég, að það muni ekki verða til að tefja málið. Vil ég gjarnan stuðla að því, að n. gefi greið svör.



Frv. þm. Snæf. sneri sér til mín með þjósti og kvað það undarlegt, að ég skyldi vera að malda hér í móinn. Ég held, að hv. þm. hafi ekki tekið vel eftir því, sem ég sagði, en ég tók fram, að með 1. gr. frv. væri gert ráð fyrir, að lögfest væri það ástand, sem nú er. Við þetta hef ég ekkert að athuga. En ég sagði, að það væri álitamál, hvort skynsamlegt væri að setja l. um, að verkfræðideild starfaði til frambúðar og yrði efld frekar, eða hvort réttara væri að treysta á menntun íslenzkra verkfræðinga utan lands. Um stofnun tveggja dósentsembætta sagði ég ekkert annað en að ég áliti, að það atriði ætti að koma fyrir milliþn. eins og hitt með verkfræðideildina, en á þetta lagði ég annars engan dóm. Það er sitt hvað að stuðla að því, að verkfræðinemar geti fengið kennslu hér heima, á meðan þeir komast ekki annað, eða stofna hér verkfræðideild til frambúðar. Annars er langt frá því, að ég sé á móti því, að hér sé stofnuð verkfræðideild, þó að ég álíti sjálfsagt, að málið verði athugað í milliþn. Ég get bætt því við, að ef því fengist ekki framgengt, að þetta yrði athugað í n., mundi ég sjá mig knúinn til að fylgja till. hv. þm. V.-Húnv. En það er rétt hjá hv. þm. Snæf., að sú till. þarf lagfæringar við varðandi dósentsembættin við viðskiptadeildina, og ég skal játa, að ég hafði ekki tekið eftir því, þegar ég lét í ljós skoðun mína. Ég vona svo, að málið gangi til milliþn. og að frá henni komi rökstutt álit, og vil ég láta í ljós ánægju mína með þá yfirlýsingu hv. 8. þm. Reykv., að n. muni láta slíkt álit frá sér fara, en það er allt annað en mér hefur áður skilizt á honum.



Það er svo ákveðið í l. um hafnarbótasjóð, að ekki megi greiða fé úr sjóðnum, fyrr en Alþ. setur nánari ákvæði um slíkar fjárveitingar. Ég hef leyft mér, með tilliti til frv., sem er næst á dagskrá, að bera fram frv. um breytingu á l. um hafnarbótasjóð, þar sem uppfyllt eru ákvæði 4. gr. um að setja reglur um greiðslur úr sjóðnum. Í frv. þessu legg ég til, að fé verði aðeins greitt úr sjóðnum samkvæmt sérstökum l. í hvert sinn. Ég skil l. þannig, að þessi tilhögun væri eðlilegri, því að það er venja í sambandi við ýmsa lagasetningu, að hlutaðeigandi ríkisstj. gefi út reglugerð, sem kveði nánar á um hin og þessi atriði laganna. En þar sem gert er ráð fyrir í þessu frv., að Alþ. skuli setja slíkar reglur, fannst mér réttast að kveða svo á, að það skyldi gert í hvert sinn, er Alþ. ákvæði að veita fé úr sjóðnum. Enn fremur er í frv. sett ákvæði um stjórn og ávöxtun sjóðsins. Ég taldi eðlilegast, að sjóðurinn væri í vörzlu fjmrh., en ávaxtaður í þjóðbankanum. Og það er tekið fram, sem samkvæmt eðli málsins er sjálfsagt mál, að fé sjóðsins sé handbært, þegar Alþ. ákveður að verja fé úr honum. Ég held, að þessi breyting, sem ég legg til, að gerð verði á l. um hafnarbótasjóð, sé í alla staði eðlileg, og því geri ég mér vonir um, að Alþ. geti fallizt á þetta. Ég vil óska, að þetta mál fái að ganga til 2. umr. og sjútvn.



Herra forseti. Þegar l. um hafnarbótasjóð voru sett og síðan, hefur mér virzt sú skoðun vera ríkjandi, að þetta ákvæði í 4. gr., að ekkert megi greiða úr sjóðnum, fyrr en Alþ. setji nánari ákvæði um fjárveitingar úr honum, sé yfirleitt skilið svo, að sett skuli heildarlög um það, hvernig fé úr sjóðnum skuli varið. Hv. flm. og hæstv. Alþ. hafa ekki ætlazt til, að sjóðurinn væri gerður að eyðslueyri til almennra hafnargerða í landinu með þeim hætti, sem venjulegt er. Það var til þess ætlazt, að þessu fé, sem er fullar 3 millj. kr., væri varið til að styrkja hafnargerðir, þar sem sérstaklega stæði á, og var jafnvel drepið á, að honum væri varið til að byggja svokallaðar landshafnir, en sú hugmynd hefur nokkuð rutt sér til rúms undanfarið, að á nokkrum stöðum, sem vel lægju við fiskimiðum, bæri ríkissjóði að kosta eina nauðsynlega hafnargerð á staðnum. Nú skal ég ekki hafa fleiri orð um þennan tilgang l. um hafnarbótasjóð, en koma að því frv., sem hér liggur fyrir. Þar er gert ráð fyrir, að fé megi greiða úr ríkissjóði samkv. sérstökum l. í hvert sinn. Það er sem sé gengið á snið við þá hugmynd heildarlöggjafarinnar, sem .sett var, um hvernig fé megi verja úr sjóðnum. Ég vil því segja um þetta frv., að það er gagnstætt þeirri hugmynd, sem ég hef gert mér um það, með hverjum hætti fé sé varið úr þessum sjóði, og mér finnst einnig, að heppilegra hefði verið, að hv. mþn. í sjávarútvegsmálum hefði tekið afstöðu í þessu .efni, áður en slíkt frv. væri fram komið. Ég hygg svo, að ég þurfi ekki á þessu stigi málsins að fara öllu fleiri orðum um þetta frv. Ég tel það mjög varhugaverða leið, sem farin er með því að ætla að breyta l. um hafnarbótasjóð á þann hátt, sem hér er lagt til. Í sambandi við það mál, sem næst er á dagskrá, vil ég gera stuttar athugasemdir. Ég vona, að sjútvn. taki þetta mál til mjög náinnar athugunar, því að það er um mjög mikið prinsipatriði að ræða, hvort hafnarbótasjóð á að nota í þessu sérstaka augnamiði eða sem almennan eyðslueyri til almennra hafnarframkvæmda í landinu, sem sérstakar reglur hafa gilt um til þessa.



Ég held, að það yrði ekki heppileg aðferð, sem hv. þm. N.-Ísf. leggur til, að sett sé heildarlöggjöf um ráðstafanir á fé úr þessum sjóði. Ég sé ekki, að hægt væri að búa til heildarlöggjöf, sem ætti að gilda langt fram í tímann. Fjárveitingar úr þessum sjóði hljóta eðlilega að mótast af viðhorfinu á hverjum tíma til þeirra málefna, sem sjóðurinn á að vera þáttur í að leysa. Ég held, að sú hugsun, sem hv. þm. talaði um, að hefði vakað fyrir sér, en hefur alls ekki vakað fyrir mér, um tilhögun þessa sjóðs, sé alls ekki heppileg. Hins vegar talar hv. þm. um, að þennan sjóð ætti að nota með allt öðrum hætti en gert hefur verið í sambandi við fjárveitingar til hafnarbóta að undanförnu. Það ætti sérstaklega að nota hann til stærri framkvæmda. Ég vil í þessu sambandi aðeins benda á 1. gr. l. um hafnarbótasjóð sjálfan. Þar er afmarkað skýrt um tilgang sjóðsins. Þar stendur svo: „Tilgangur sjóðsins er að stuðla að bættum hafnar- og lendingarskilyrðum í kaupstöðum og sjávarþorpum, þar sem aðstaða er góð til sjósóknar og framleiðslu“. - Þetta er það verkefni sjóðsins, sem er markað með 1. gr. l., og er það ekki að neinu leyti frábrugðið þeim grundvelli, sem fjvn. hefur stuðzt við við styrkveitingar til hafnarframkvæmda að undanförnu og styðst við enn. Ég vil segja, að ef á að leggja þann skilning í sjóðinn, sem hv. þm. N.-Ísf. minntist á, þá fer það mjög vel saman við þær till., sem ég ber fram í því frv., sem hér er næst á dagskrá. Með hafnargerð á Akranesi, sem ég kem að í sambandi við það frv., er ekki eingöngu hugsað um þá menn, sem þar búa, heldur með því greidd gata þess, að menn úr öðrum útgerðarstöðvum á landinu eigi þess kost að nota hin fiskauðugu mið hér í Faxaflóa. Ég ætla ekki að fara lengra út í þetta mál í sambandi við þetta frv., en ef hv. þm. N.-Ísf. leggur þann skilning í meðferð fjár úr hafnarbótasjóði, að féð skuli veitt til landshafna, þar sem hafnarskilyrði séu til þess, að fjöldi manna geti stundað fiskveiðar víðs vegar af landinu, þá eru það sterk rök með frv. því, sem ég flyt og er næst á dagskrá. Vil ég því mjög þakka hv. þm. fyrir þann skilning á slíkri aðstöðu, sem fram kemur hjá honum í þessum umræðum um málið. En ég skil sem sagt 1. gr. frv. þannig, að þar, sem fyrir hendi eru þau skilyrði, sem þar greinir og ég las upp, þá sé það í fullu samræmi við l. um hafnarbótasjóð, að til slíkra staða sé veitt fé úr sjóðnum. Ég sé ekki neina ástæðu til að fresta slíkum ráðstöfunum, sem hér er gert ráð fyrir, því að hér situr mþn. um sjávarútvegsmál á rökstólum.

Starfar hún enn?

Sjálfsagt starfar hún enn, en ég sé ekki ástæðu til að stöðva frv. til hafnarbóta, þó að mþn. hafi ekki látið málið til sín taka og það eigi að valda kyrrstöðu í þessu máli. Það kemur auðvitað ekki til mála, að Alþ. láti sig henda slíkt.



Það, sem ber á milli mín og hv. þm. Borgf. í þessu máli, er það, að hann telur þetta frv. vera í fullu samræmi við önnur l. um hafnarbótasjóð, en ég tel svo ekki vera. Ég tel það ekki vera, vegna þess að með þessu frv. er fé tekið úr hafnarbótasjóði til almennra framkvæmda, og það sést bezt á því frv., sem hér er næst á dagskrá, þar sem ætlazt er til, að tekið sé fé úr hafnarbótasjóði til hafnargerðar á Akranesi. Það er gert á grundvelli heildarframlagsins eða á svipuðum grundvelli og fleiri hafnarframkvæmdir á landinu. Ég hygg, að þetta skeri úr um það, að hinum sérstaka tilgangi hafnarbótasjóðs sé ekki fylgt með þessu frv., en það, sem hv. þm. Borgf. drap á, að fé úr hafnarbótasjóði skyldi eingöngu veitt til hafnargerða á stórum stöðum eða til stórra hafna, er ekki að öllu leyti rétt skilið. Ég lít svo á, að tilgangur hafnarbótasjóðs sé tvíþættur, og það var þetta, sem vakti fyrir mér, þegar ég flutti frv. um hafnarbótasjóð, sem síðar varð að lögum: Að í fyrsta lagi væri veitt fé úr sjóðnum til að byggja stórar hafnir, svo kallaðar landshafnir. Þær hafnir eiga að vera fáar, og það ber fyrir fram að gera sér ljóst, í hvaða landshlutum slíkar hafnir eiga að verða og helzt hvar. Það verður að vera ákveðin skipulagning í þessum efnum. Enn fremur og í öðru lagi var það tilgangur minn, eins og kemur fram í 1. gr. l., að úr sjóðnum yrði einnig veitt sérstök fjárveiting til hafnargerða og lendingarbóta á þeim stöðum, sem sérstaklega liggja vel við fiskimiðum, en hins vegar eiga erfitt um vik að snúast í slíkum framkvæmdum. Þessi framlög kæmu til viðbótar þeim almennu framlögum, sem veitt eru samkv. l. um hafnarbætur á fjárlögum hverju sinni. Þetta vakir að minnsta kosti fyrir mér, en alls ekki hitt, að fé sé tekið úr hafnarbótasjóði til þess að létta á fjárl. hverju sinni, eins og beinlínis er gert með frv. því, sem hér liggur fyrir frá hv. þm. Borgf. Þar er gert ráð fyrir, að 1 millj. kr., hvorki meira né minna en þriðji hluti sjóðsins, sé tekin í hafnargerð á Akranesi, án þess að nokkuð liggi fyrir um, að þar verði í framtíðinni svokölluð landshöfn, sem ríkissjóður styrki. Ég skal ekkert fullyrða um það, hvort Akranes verður ef til vill í framtíðinni ein af landshöfnunum. Ég skal ekki leggja neinn dóm á það, þótt sá staður liggi að vísu vel við miðum. Hins vegar er rétt að skjóta því fram, að þegar ég hef heyrt rætt um slíkar hafnir, þá hef ég oftar heyrt minnzt á höfn við sunnanverðan flóann en Akranes, en ég skal sem sagt engan dóm leggja á það. Viðvíkjandi því, að hv. þm. Borgf. taldi ekki heppilegt að setja heildarlöggjöf um það, hvernig fé .úr þessum sjóði skuli varið, þá hygg ég, að ég hafi þegar svarað því. Ég hygg, að heppilegra sé að átta sig á því, áður en lagt er af stað, hvernig þessum málum skuli skipað í heild. Ég er fullviss um, að hafnarframkvæmdum í þessu landi má haga meir í samræmi við þarfir atvinnulífsins en gert hefur verið og útlit er fyrir, að verði. Þess vegna finnst mér æskilegt að setja víðtækari heildarlöggjöf um það, hvernig fé sé varið úr hafnarbótasjóði, heldur en lagt er til í því frv., sem hv. þm. Borgf. ber fram. Mér finnst mjög nauðsynlegt og tímabært, að snúizt verði að skipulagningu þessara mála og þau krufin betur til mergjar, áður en út á þessa braut er farið.