Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér er á ferðinni staðfesting á brbl. sem hæstv. ríkisstj. setti í upphafi ferils síns um verulega breytingu á hlutaskiptum. Eins og fram hefur komið bæði við atkvgr. í þessari deild og í hv. Ed. voru mörg mótatkvæði gegn þessum ráðstöfunum sem hér er verið að staðfesta. Ég vil í tilefni af þessu minna á að ekki liggja fyrir, svo mér sé kunnugt um, neinar nákvæmar upplýsingar um það hvað þessi skerðing á hlutaskiptum sem ákveðin var með brbl. þýðir og þýddi fyrir tekjur sjómanna t. d. á árinu 1983. Ég hef a. m. k. ekki séð í gögnum málsins neina slíka úttekt. Ég vil því spyrja hæstv. sjútvrh. hvort hann er reiðubúinn til þess að hlutast til um að aflað verði upplýsinga fyrir þm. hjá Þjóðhagsstofnun t. d. um það hverju þessi kjaraskerðing nam sem brbl. kveða á um. Það er í rauninni ekki mjög einfalt að giska á þessa breytingu vegna þess að kostnaðarhlutdeildin, sem lögin kveða á um, kemur í stað ýmissa þátta sem áður voru með öðrum hætti ákveðnir, ýmist fram hjá skiptum beint eða óbeint að segja má. Þess vegna þarfnast það nokkurrar yfirlegu að fá það fram hvaða breyting á tekjum sjómanna varð út af þessum lögum einum. Við vitum að sjómenn hafa orðið fyrir verulegri kjaraskerðingu vegna aflasamdráttar. En til þess að unnt sé að átta sig á málinu í heild þarf að koma fram hvaða breyting það var sem átti sér stað á tekjum sjómanna vegna þessara brbl. Mér þætti vænt um ef hæstv. sjútvrh. sæi sér kleift við þessa umr. að skýra frá því hvort hann er reiðubúinn til þess að láta taka saman á vegum Þjóðhagsstofnunar slíkt yfirlit um tekjuskerðingu sjómanna og þar með um það hversu miklir fjármunir voru með þessum ákvörðunum fluttir yfir til útgerðarinnar.



Herra forseti. Það er, eins og hv. þm. Svavar Gestsson tók fram, mjög erfitt að sjá það nákvæmlega hvaða breytingar verða af aðgerðum sem þessum. Í fyrsta lagi má spyrja: Hvaða afleiðingar hefði það haft í för með sér ef aðgerðirnar hefðu ekki átt sér stað? Ég held að það megi fullyrða að mjög mikill hluti af íslenska fiskiskipaflotanum hefði þá stöðvast og þá hefðu tekjur sjómanna orðið harla litlar. Hins vegar urðu þessar aðgerðir til þess að hægt var að halda flotanum gangandi eins og sagt er. Það kom í ljós á haustdögum að þær tekjuáætlanir, sem gerðar voru fyrir sjávarútveginn, voru of háar og aflabrögðin urðu minni á árinu 1983 en gert hafði verið ráð fyrir. Hins vegar liggur það fyrir að sú kostnaðarhlutdeild, sem þarna var tekin upp, var 29% á togurum og 25% á minni skipum. Á móti féllu niður, eins og hv. þm. tók fram, útflutningsgjöld, þannig að áhrifin voru minni. Sú hækkun sem kom til sjómanna var sú sama og til annarra launþega í landinu, eða 8% ef ég man rétt, en 12.3% til þeirra sem voru á fiskiskipum undir 240 brúttólestir. Því var gætt samræmis í þessari lagasetningu og þeirri lagasetningu sem fór fram um afnám vísitölubóta og hækkun launa. Að sjálfsögðu er hægt að reikna út hvaða fjármuni hér er um að ræða. Ég tel hins vegar að slíkir útreikningar þjóni engum tilgangi þótt ég geti að sjálfsögðu beðið Þjóðhagsstofnun að framkvæma þá. En það eru í raun og veru upplýsingar sem skipta eigi máli vegna þess að þessir fjármunir eru því miður ekki til og afkoma útgerðarinnar er mjög slæm. Það er rétt að upplýsa það að við fiskverðsákvörðun núna í upphafi árs - og þær tölur hafa verið birtar hér í þskj. - var gert ráð fyrir verulegum halla í útgerð og þær breytingar, sem þar hafa orðið síðan þær ákvarðanir voru teknar, gefa tilefni til þess að ætla að afkoman sé nokkuð svipuð og þá var gert ráð fyrir en þó er hún afar mismunandi eftir því hvaða skip eiga í hlut. Að því er fiskvinnsluna varðar má gera ráð fyrir að afkoman sé heldur lakari eða svona 1–2% lakari en gert var ráð fyrir við fiskverðsákvörðun. Ég veit ekki hvort þetta svarar í einhverju fsp. hv. þm. en ég er því miður ekki með gögn hér undir höndum því ég vissi ekki um að hann mundi bera fram þessa fsp. En ég get að sjálfsögðu reynt að koma til hans þeim gögnum sem liggja fyrir og öðrum þeim upplýsingum sem Þjóðhagsstofnun er áreiðanlega fús til að koma á framfæri eftir því sem óskir þm. eru.



Herra forseti. Ég ætla að koma með þá tillögu að afgreiðslu þessa máls verði frestað vegna þess að innan örfárra daga mundi þingheimi gefast tækifæri til að halda hátíðlega upp á ársafmæli þess. Þetta er mál sem var gefið út þann 27. maí 1983. Á grundvelli aðgerða, sem þarna eru sett lög um, hefur verið innheimt og útdeilt hundruðum milljóna kr. Ég er ekki með frumgögn í því máli en það gætu ábyggilega verið tæpar fimm hundruð milljónir sem búið er að vísa í hinar og þessar áttir í hina og þessa sjóði. Og af því að menn hafa verið að ræða í þessari hrotu ýmislegt um starfshætti þingsins finnst mér alveg afleitt og himinhrópanlegt að við skulum vera í þeirri aðstöðu að ræða og reyna að meta löngu gerða og löngu liðna hluti. Okkur hefur oft blöskrað í vetur en þetta er eiginlega málið sem fyllir mælinn.



Herra forseti. Ég varð var við það í umr. áðan að ýmsir alþm. þ. á m. hv. þm. Halldór Blöndal, hafi mikla samúð með því hvernig ástand væri hjá skreiðarverkendum þó að hann treysti sér ekki til þess að fylgja þeirri till. sem ég hér flutti né heldur öðrum þeim till., þ. e. till. hv. þm. Elsu Kristjánsdóttur, um að ekki yrði tekinn gengismunur á skreið. Hv. þm. Halldór Blöndal benti á í þessu sambandi að óvíst væri hvort inn kæmu þeir peningar sem um væri að ræða og hér væri hugmyndin að ráðstafa og nefndi einkum skreiðina í því sambandi. Með hliðsjón af þessum sjónarmiðum, bæði því að það virtist vera skilningur af hálfu a. m. k. þessa hv. þm. og væntanlega af hálfu fleiri á þeim vanda sem hér er við að etja, og svo eins út af þeim áhyggjum sem þar voru látnar í ljós um að ekki kæmu inn nægilega miklir peningar til þess að standa undir skuldbindingum, þá hef ég nú umorðað í huga mínum þær hugmyndir sem hér er um að ræða og vil flytja hér fyrir hönd mína og Elsu Kristjánsdóttur sérstaka till. sem tekur tillit til þessara sjónarmiða. Þetta er till. sem er skrifleg og ég mun afhenda forseta og hljómar þannig að aftan við 3. mgr. 3. gr. bætist setningin: „Fari gengismunur af skreið fram úr 155 millj. kr. skal það sem umfram er greitt í skreiðardeild Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, enda hafi heildargengismunur af öllum sjávarafurðum skv. þessari gr. farið fram úr 555 millj. kr.“ Með þessu orðalagi er það sem sagt tryggt að þeir fjármunir, sem þegar hefur verið tekin ákvörðun um að verði varið til ákveðinna þátta, hafi forgang. Eins og mönnum mun kunnugt tók ríkisstj. ákvörðun um að verja 552 millj. kr. til ýmissa hluta með ákvörðun 18. ágúst 1983. Ef þessi brtt. er samþykkt með þessum hætti er það öruggt að ríkisstj. getur gengið í þessa peninga allt upp í 555 millj. kr. svo lengi sem eitthvað er ógreitt af því. Það leggst ekki inn á reikning á Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins fyrr en heildarupphæðin er líka komin yfir þessar 555 millj. og því þurfi ekki að óttast neitt um þá ákvörðun sem tekin var af hálfu ríkisstj . Á hinn bóginn felst í þessu viðurkenning á vanda skreiðarverkenda þannig að þegar búið er að standa við allar skuldbindingar sem hafa verið ákveðnar og svo framarlega sem þá myndast afgangur af gengismun af skreið, sem er þá vegna þess að það fer fram úr þeim 155 millj. sem um var talað, þá renni það í Verðjöfnunarsjóð og á í skreiðardeild Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins. g tel að með þessum hætti sé leitast við að taka tillit til allra þeirra sjónarmiða sem uppi hafa verið og taka fyllsta tillit til þeirra raka sem t. d. hv. þm. Halldór Blöndal færði fram í umr. áðan. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að afhenda þessa till. sem er hér skrifleg og flutt af þeim sem hér stendur og Elsu Kristjánsdóttur.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir góðar undirtektir við þá beiðni sem ég lagði fram áðan. Hann tók þannig til orða að útreikningar eins og ég bað um þjónuðu engum tilgangi. Ég held að það sé kannske ekki alveg rétt. Ég er þeirrar skoðunar að þetta myndi upplýsa nokkuð um þær ráðstafanir sem gerðar voru í fyrravor. Það er ekki nokkur vafi á því að brýn nauðsyn var á að gera ráðstafanir. Spurningin var um það hversu langt átti að ganga og hvernig. Ég held því að það sé mjög gott að slíkar upplýsingar komi fram. Í umr. um þessi mál og þ. á m. gengismuninn hefur komið fram sú hugmynd frá hv. þm. Pétri Sigurðssyni að vextir af gengismun verði notaðir til þess að tryggja nauðsynlegar úrbætur í öryggismálum sjómanna. 30. mars s. l. skipaði hæstv. samgrh. nefnd til þess að fjalla um þau mál. Nefndin beindi þeirri beiðni til hæstv. ríkisstj. að hún kannaði hvort unnt væri að taka þessar vaxtatekjur af gengismun í þessu skyni. Í tengslum við þessa umr. um gengismun og vegna þess að kannske er ekki við því að búast að miklar umr. verði um hann hér á næstunni vildi ég leyfa mér að inna hæstv. samgrh. eftir því hvernig hann hugsar sér að taka á þessari beiðni nefndarinnar sem fjallar um alla þætti öryggismála skipa og áhafna þeirra, þar með talin menntun og þjálfun áhafna. Auk þess er nefndinni ætlað að gera till. um nauðsynlegar endurbætur í öryggismálum sjómanna og till. um fjármögnun slíkra aðgerða. Mér þætti vænt um ef hæstv. samgrh. sæi sér fært að greina frá því hvernig ríkisstj. hyggst taka í þessa till. nefndarinnar sem er upphaflega komin frá hv. þm. Pétri Sigurðssyni og hann hreyfði í umr. um þessi mál í Sþ. fyrir nokkrum vikum.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Það er rétt hjá hv. síðasta ræðumanni að Pétur Sigurðsson skrifaði nýlega bréf fyrir hönd þeirrar nefndar sem hann gat um og á að fjalla um öryggismál sjómanna. Þar bendir hann á þessa samþykkt nefndarinnar, að hún fái vexti, þ. e. gengismun, sem fjármagn til þess að vinna að þessum þætti. Ég var fjarverandi um hríð og hef hugsað mér að leggja þetta bréf fyrir ríkisstj. Hvort það verður þetta atriði, það er vitaskuld mikið undir sjútvrh. að sækja, hvernig hann tekur þeirri hugmynd, en ég hef ekki komið því við að ræða það frekar. En ríkisstj. ákvað að skipa þessa nefnd og ekki verður komist hjá því að hún fái fjármagn til umráða til þess að sinna sínu verkefni. Persónulega er ég hlynntur því ef það brýtur ekki í bága við það sem sjútvrh. hefur hugsað sér en um það vil ég á þessu stigi ekki fullyrða, en þá verður að leysa það mál með öðrum hætti.



Herra forseti. Það er fyllilega tilefni til þess að rabba svolítið saman um sjávarútvegsmálin. Það hefur ekki verið gert svo mikið að því. Þetta er gamall kunningi sem hér liggur fyrir í augnablikinu, á ársafmæti um þessar mundir og rétt að fagna því með nokkrum kærleiksríkum orðum, en því miður er það varla hægt með hamingjuóskum. Sannleikurinn er raunar sá að við höfum allt of mikið gert að því að beita brbl. Þetta er skrumskæling á þingræðinu, mismunandi alvarleg að vísu, en menn skyldu athuga það að það er eitt ár frá því að þessi brbl. voru sett og þar til þau koma nú til afgreiðslu. Þessi brbl. fjalla aðallega um það að breyta hlutaskiptum sjómanna og færa meira af aflanum til útgerðar og klípa að sama skapi af hlut sjómanna. Þetta er staðreynd. Í öðru lagi er viðhaldið gífurlegum mun á verði til útgerðar annars vegar og til sjómanna hins vegar þegar seldur er afli erlendis. Sá aukamunur er í þessu frv. 9%, kostnaðarhlutdeildin var 29%. Það er rétt að aðrar smærri byrðar voru sameinaðar í eina stóra, olíusjóðinn, eins og menn þekkja, það þarf ekki að rekja það. En það er varla nokkur vafi á því að eins langt var gengið í þessu efni í fyrra fyrir ári eins og kostur var og sem hugsanlega getur talist sæmilegt. Ég skal viðurkenna það og það gerum við öll að á vordögum á s. l. ári blöstu við miklir erfiðleikar í útgerð í landinu. Ég held að við höfum svo sannarlega öll verið sammála því því að það blasir við og var óvefengjanlegt og vanda útgerðarinnar varð að leysa að hluta til. Allir voru einnig sammála um það. En aðferðin, herra forseti, aðferðin er ævinlega sú sama. Hvergi er hægt að finna fjármagn þegar illa stendur í þessum atvinnuvegi annars staðar en hjá sjómönnum. Það er ekki vegna þess að menn hafi trúað því að sjómenn hafi verið svo vel staddir og í svo miklu aflögufærir að þangað væri hægt að leita eftir þeim fjármunum sem dygðu til þess að halda flotanum gangandi, en eitthvað þurfti til. Nú er í rauninni orðið of seint að rífast um orðinn hlut, það sem skeð hefur á undanförnu ári. Brbl. halda gildi sínu jafnvel þó þau séu ekki samþykkt, þau halda gildi sínu þangað til þau eru felld. Hér er því um liðna tíð og orðna hluti um að tala. En ég segi það við þetta hátíðlega ársafmælistækifæri að næst þegar útgerðina vantar peninga til að sækja fisk í sjó - og það verðum við að gera með illu eða góðu - þá getum við ekki í eitt skiptið enn tekið þann hlut af sjómönnum. Það er alveg ljóst, lengra verður ekki gengið. Við stöndum á brúninni, við fáum engan mann til þess að sækja fiskinn fyrir minni hlut. Ég ætla að vona að hæstv. ríkisstj. geri sér fulla grein fyrir því. Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem við fölum um gengismun af sjávarafurðum. Þetta er meira en árviss viðburður. Á sumum árum og stundum góðum þurftum við að fella gengið svo hratt að hæstv. hlutaðeigandi ráðh. mundi stundum ekki eftir því að hann þurfti að setja lög um gengismunarsjóð, eins og kunnugt er. Ég harma það að fyrrv. hæstv. sjútvrh. situr ekki hér í salnum. Ég hef varla geð í mér til þess að tala yfir þessum stað án þess að hann sé inni, einkum af þessu tilefni. Ég vil leyfa mér að beina því til hæstv. forseta hvort hann gæti ekki séð svo um að skap ræðumanns verði betra og raunar að orð hans falli í þann jarðveg, sem hann óskar helst nú á sáningartíma.

Forseti mun gera tilraun til að ná í hæstv. forsrh.

Ég get svo sem notað tækifærið á meðan eftirlitsmenn þessa virðulega húss leita Matthíasar Bjarnasonar, hv. heilbrrh., og nefna dálítið annað sem við töluðum um hér um daginn sem síst var til þess að létta undir með  Þessi vandi, sem þá steðjaði að útgerðinni og mun steðja að trúi ég á þessu ári, verður ekki leystur með þessum klassíska máta lengur, það er ekkert af að taka. Það minnir okkur á að það, sem við einu sinni höfðum í huga með því að setja upp Verðjöfnunarsjóð, hefur ekki orðið að því gagni sem ætlast var til. Það er ekki nokkur vafi á því að flestum mönnum, sem eitthvað hafa kynnst þessum málum, hlýtur að vera það ljóst að við þurfum Verðjöfnunarsjóð sem eitthvert gagn er að, virkilegan atvörusjóð. Til hans þarf að veita fjármagni, ekki aðeins úr atvinnuveginum sjálfum heldur einnig annars staðar frá. Sannleikurinn er sá að þó að margir í landinu tali um að ævinlega sé verið að setja fjármuni frá landsmönnum yfir til sjávarútvegsins þá er það blekking. Þeir fjármunir, sem hafa farið til sjávarútvegsins, hafa komið frá honum sjálfum. Þar hefur verið um millifærslur milli greina í sjávarútveginum sjálfum að ræða. Ég sé að nú er hæstv. samgrh. og fyrrv. sjútvrh. kominn í salinn. Ég vil af þessu tilefni aðeins nefna það við hæstv. ráðh. að á meðan hann gegndi annarri stöðu á hinu háa Alþingi, þegar hann var einn af þessum óbreyttu þm. og ekki ráðh. og sat í stjórnarandstöðusætum í stað þess að sitja í hábökuðum útskornum kórónustólum, þá hafði hann dálítið aðra afstöðu til gengismunar en nú. Á síðasta þingi - það er ekki lengra síðan - komu gengismunarmálin til umr. Þá lá einmitt fyrir frv. af sama tagi og brbl. þ. e. að taka gengismun af útfluttum sjávarafurðum, þ. á m. af útfluttum skreiðarafurðum. Ég er svo sem ekkert að álasa hæstv. ráðh. fyrir að hafa tekið þá afstöðu þá og kannske ekkert frekar að hann skuli taka aðra afstöðu nú, en ég vil aðeins minna á að það var hann, hæstv. ráðh. Matthías Bjarnason, sem lagði sjálfur fram till. sem var eins og sú sem var verið að fella hér áðan. Hún_hljóðar svo, sem leyfi forseta: „Útfluttar skreiðarafurðir skulu greiddar á því kaupgengi sem er í gildi þegar útflutningsskjöl eru afgreidd í banka við gjaldeyrisskil.“ Og í rökstuðningi sínum sagði hæstv. ráðh. m. a.: „Ég þarf í raun og veru ekki að bæta við þetta því að ég skýrði frá því hér í dag að ég teldi að sá gengishagnaður, sem reiknað væri með vegna skreiðarafurða, væri ekki fyrir hendi og ekkert útlit fyrir það að hann verði til í náinni framtíð. Ef skreið selst, sem slæmar horfur eru á, þurfa skreiðarframleiðendur fullkomlega á því að halda að afreikna á gildandi kaupgengi bankanna á hverjum tíma. Þess vegna er þessi till. flutt.“ Svo mörg voru þau orð og það var ekki aðeins þessi hæstv. ráðh., sem þá var óbreyttur þm., sem lagði þetta til, þeir hnykktu nú enn frekar á nafni ráðh. og hæstv. ráðh. sjálfur, Matthías Á. Mathiesen og lengst gekk að sjálfsögðu eins og venjulega hæstv. núv. fjmrh. Ég ætla nú ekki að lesa þann pistil. Hann bar þá ekki síður en nú umhyggju fyrir litla manninum. Herra forseti. Við gætum auðvitað talað um þetta miklu lengur okkur til skemmtunar en ég vil ekki tefja tíma frá - 



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 920 um frv. til laga um sjúkraliða, sem er 324. mál þessa þings á þskj. 622. Þetta frv. varðar réttindi og skyldur sjúkraliða og lögverndun starfsheitis þeirra. Um frv. hefur þegar verið fjallað í Ed. þar sem það var samþykkt óbreytt. Heilbr.- og trn. Nd. hefur fjallað um þetta frv. og haft samráð við Ingimar Sigurðsson deildarstjóra og Margréti Einarsdóttur formann Félags sjúkraliða. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Undir nál. rita auk mín Guðmundur H. Garðarsson, Friðrik Sophusson, Guðrún Helgadóttir, Níels Árni Lund.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 921 um frv. til ljósmæðralaga, sem er 315. mál þessa þings á þskj. 623. Hér er um að ræða frv. sem kveður á um réttindi og skyldur og lögverndun starfsheitis ljósmæðra, en núgildandi ljósmæðralög eru að grunni til síðan 1933. Málið hefur þegar verið afgreitt frá Ed. og voru þar gerðar á því breytingar samkv. tillögum Ljósmæðrafélags Íslands. Önnur brtt. kom frá félaginu, en tillit mun verða tekið til hennar í reglugerð. Heilbr.- og trn. Nd. hefur fjallað um málið og var samráð haft við Ingimar Sigurðsson deildarstjóra og fulltrúa frá Ljósmæðrafélagi Íslands. Auk þess barst nefndinni umsögn um málið frá Ljósmæðrafélagi Íslands. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeirri breytingu sem gerð var á því í Ed. Undir nál. rita auk mín Friðrik Sophusson, Guðmundur H. Garðarsson, Guðrún Helgadóttir og Níels Árni Lund.



Herra forseti. Þetta frv. um hafnalög hefur nefndin rætt á nokkrum fundum sínum og fengið til viðræðu Ólaf Steinar Valdimarsson ráðuneytisstjóra. Nefndin gerði þrjár brtt., eins og sést á þskj. 870. Við 26. gr. er sú brtt. gerð að inn í greinina er bætt: hafnsögubáta. Á 27. gr. var gerð breyting í Ed., en samgn. Nd. breytti greininni aftur í fyrra horf. Í 27. gr. segir: „Umsóknir um framlög úr ríkissjóði til hafnarframkvæmda skulu sendar ráðuneytinu, sem leitar álits hafnaráðs og hafnamálastjóra.“ Svo var bætt inn: og sendir síðan tillögur sínar til fjvn., en Ed. bætti við að senda einnig til hlutaðeigandi hafnarstjórnar. Þessar beiðnir eru náttúrlega komnar frá þeirri nefnd. Í 27. gr. er gert ráð fyrir að heimilt sé að láta framlag ríkissjóðs lækka til þeirra hafna þar sem hafnarsjóðir standa það vel að þeir eru taldir geta borið hærri greiðslur en lögin heimila hæst að veita. Af þessum ástæðum taldi samgn. Nd. rétt að setja nýja grein sem komi á eftir 27. gr. og verði 28. gr. og orðist svo: „Heimilt er að gera sérstakar ráðstafanir til að létta greiðslubyrði þeirra hafnarsjóða sem ekki hafa nægar tekjur til að standa undir fjárhagslegum skuldbindingum. Við fjárlagagerð hvers árs skal samgrn. gera Alþingi sérstaka grein fyrir fjárþörf í þessu efni. Ráðh. skal gera tillögu til fjvn. og Alþingis um skiptingu fjárins og skal við skiptinguna hafa hliðsjón af tekjum og gjöldum hafnarsjóðs, framlagi sveitarfélags til hafnarsjóðs, fólksfjölda og öðrum þeim atriðum sem hafa áhrif á greiðslugetu hafnarsjóðsins.“ Það hefur komið stundum í ljós að tekjur hafna geta breyst skyndilega eins og kom fyrir þegar loðnubresturinn varð. Hafnirnar töpuðu þá sumar hverjar upp í á milli 40 og 50% af áætluðum tekjum. Ef dregið hefur úr tekjum vegna þess að menn hafa gert ráð fyrir meiri tekjum en reynast er eðlilegt og sjálfsagt að þessi heimild sé inni í lögum. Samgn. varð sammála um að leggja til að frv. yrði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef þegar lýst.



Herra forseti. Ég vil lýsa vonbrigðum mínum með að hv. samgn. skuli ekki hafa tekið til athugunar og gert brtt. varðandi 12. gr. frv. varðandi möguleika hafnarsjóða til innheimtu á hafnargjöldum. Eins og ég vakti athygli á við 1. umr. þessa máls hér í hv. deild var gerð í hv. Ed. breyting frá frv. eins og það var lagt fyrir upphaflega til verulegrar veikingar, að mínu mati, á innheimtumöguleikum hafnarsjóða á hafnargjöldum, vörugjöldum af útflutningi og aflagjaldi. Upphaflega gerði frv. ráð fyrir að verði misbrestur á greiðslu aflagjalds skal viðskiptabanki fiskkaupanda, ef óskað er, standa hafnarsjóði skil á greiðslu gjaldsins, er hann tekur veð í viðkomandi framleiðslu. Enn fremur skal útflytjandi eða banki, sem greiðir framleiðanda söluverð varnings, greiða hafnarsjóði áfallið en ógreitt vörugjald af viðkomandi varningi. Þessi ákvæði voru burt felld og einnig að hafnarsjóður hafi haldsrétt í varningnum uns gjaldið er greitt, þ. e. vörugjald af útflutningi og aflagjald. Ég tel þetta miður farið. Ég tel að hafnarsjóðum hefði ekkert veitt af því að hafa þessi ákvæði inni til að tryggja skilvíslegar greiðslur á þessum gjöldum og mér finnst það mjög miður að hv. samgn. skuli ekki hafa tekið tillit til ábendinga um þetta atriði, en ég hygg að hæstv. ráðh. hafi síst haft á móti því að þetta yrði fært til fyrra horfs frá þeim breytingum sem hv. Ed. gerði á frv.



Herra forseti. Ég vildi aðeins taka undir með síðasta ræðumanni, hv. 5. þm. Austurl., að því er þetta varðar. Það vill nú svo til að ég var einn af þeim nm. sem samdi þetta frv. á sínum tíma og hef í áraraðir staðið í því að meðhöndla þessi mál og mér er alveg fullkunnugt um að þetta var ákaflega þýðingarmikið atriði í frv., að fá þá heimild inn að bankakerfið kæmi inn í tryggingu á greiðslu hafnargjalda. Þetta er ákaflega mikilvægt atriði. Ég viðurkenni að ég var ekki búinn að gera mér grein fyrir þessari breytingu fyrr en ég sá þetta núna, en ég hefði gjarnan viljað fá að vita hvaða rökstuðningur er á bak við svona lagað. Það var búið að gera nokkrar tilraunir með þetta nokkuð víða um land og gafst ákaflega vel og er fullkomlega réttlætanleg ráðstöfun að hafa þetta í hafnalögum þess vegna vildi ég gjarnan fá skýringu á því hvers vegna þetta var tekið út úr frv.



Herra forseti. Eins og ég gat um kölluðum við ráðuneytisstjórann í samgrn. tvisvar á okkar fund, en það var hann sem var formaður þeirrar nefndar sem samdi þetta frv., og við bárum m. a. þetta undir hann. Hann taldi að þó að þetta hefði verið tekið út úr væri ekki ástæða til að breyta þessu aftur þar sem væru ýmsir aðrir möguleikar í sambandi við innheimtu þessara gjalda. Þar sem þarna var um ráðuneytisstjórann að ræða, formann þeirrar nefndar sem fjallaði um þetta mál, taldi ég nægilegt að bera þetta undir hann og er ekki enn sannfærður um að hann hafi ekki haft rétt fyrir sér að þessu leyti, jafnvel þó að þessi breyting hafi verið gerð.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Þegar ég lagði þetta frv. fram snemma í vetur í Ed. var ég sannfærður um að þetta ákvæði væri mjög þarft fyrir hafnir almennt, en í viðræðum mínum við ákveðna nm. í Ed. kom fram að þeir voru mjög harðir á þessari breytingu og töldu að það væri fullur vilji fyrir henni. Hins vegar er auðvitað sá möguleiki eftir að þegar reglugerð er sett með þessum lögum má á ýmsan hátt tryggja verulega betri innheimtuskilyrði þó að það brjóti engan veginn í bága við orðalag þessarar greinar. Það er fyrir hendi og ég tók undir það við 1. umr. hjá hv. 1. þm. Austurl. að ég teldi eðlilegt að n. athugaði þetta. Hins vegar var ég ekki hér viðstaddur þegar n. skilaði nál., en eins og formaður n. og frsm. sagði var viðtal við ráðuneytisstjórann hvað þetta snertir. En ég legg mikla áherslu á að þetta frv., sem er nú flutt öðru sinni, fái endanlega afgreiðslu margra hluta vegna. Ég heiti því að ég mun kanna þessi atriði nánar við setningu reglugerðar.



Herra forseti. Ég þakka undirtektir hæstv. félmrh. við mína ábendingu og einnig þau sjónarmið sem fram komu hjá hæstv. samgrh., sem sýnilega hefur talið skynsamlegt að þessi ákvæði væru inni í lögunum og ég mun athuga að taka upp og flytja brtt. við þetta ákvæði við 3. umr. og þá í þá átt að þetta verði fært til þess horfs sem frv. var lagt hér fram.



Herra forseti. Þetta mál er komið frá Ed. og voru gerðar þar nokkrar brtt. á því. Þetta frv. er fyrst og fremst til þess að styðja að því að hér verði ræktaðir upp á bújörðum landsins nytjaskógar, en það er í nokkrum sýslum mikill áhugi fyrir þessu og er þetta starf raunar hafið. Landbn. Nd. ræddi þetta mál og fékk búnaðarmálastjóra á sinn fund og eins og sést á þskj. 875 er n. sammála um að leggja til að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það kom frá Ed.



Herra forseti, Félmn. hefur rætt þetta mál á fundum sínum og leggur til að frv. verði samþykkt eins og það kom frá Ed. Þar voru gerðar tvær breytingar á þessu frv. Þetta frv. er fyrst og fremst gert til að koma í veg fyrir að leigusalar geti krafist óhæfilegra greiðslna fyrir fram fyrir húsnæði sem þeir leigja. Á þskj. 905 leggur n. til að frv. verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson var fjarstaddur við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég tala fyrir nál. sjútvn. um frv. til l. um breyt. á lögum nr. 64 31. maí 1965, um rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Sjútvn. þessarar hv. deildar hefur athugað frv. og leggur til að það verði samþykkt eins og það liggur fyrir á þskj. 806. Undir nál. skrifa Stefán Guðmundsson, Garðar Sigurðsson, Gunnar G. Schram, Guðmundur Einarsson, Halldór Blöndal og Friðrik Sophusson.



Herra forseti. Nefndin hefur athugað frv. á fundi sínum ítarlega og mætir eindregið með því að það verði samþykkt. Ólafur G. Einarsson var fjarverandi afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 900 frá fjh.- og viðskn. Nd. Hér er á ferðinni breyt. á lögum um tollheimtu og tolleftirlit. Frv., sem er afgreitt frá Ed., lá fyrir síðasta þingi, en í Ed. var gerð lítils háttar breyting á frv. við 2. gr. Bættist við tollhafnaskrána Selfoss. Að öðru leyti mælum við nm. með því að frv. verði samþykkt óbreytt. Þess ber að geta að í nefndinni var það rætt ítarlega hvort hægt væri að greiða aðflutningsgjöld annars staðar en þar sem innflutningshöfn er, en eftir viðtöl við tollstjórann í Reykjavík og tollgæslustjóra var horfið frá því ráði, enda má gera ráð fyrir því að þegar frv. til l. um breyting á tollskrá er komið fram séu þar ákvæði þessa efnis, og verður þá væntanlega skilið á milli annars vegar innflutnings og greiðslu til kaupanda og hins vegar greiðslu á tolli til ríkissjóðs, eins og gerist víðast í nágrannalöndunum. Undir þetta nál. skrifa allir hv. nm. í fjh.- og viðskn. Nd.



Herra forseti. Iðnn. Nd. hefur fjallað um frv. til l. um breytingu á lögum um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Nefndin varð ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það var lagt fram á þskj. 652 og hefur reyndar farið þannig í gegnum hv. Ed. Undir þetta nál. rita auk mín: Gunnar G. Schram, Friðrik Sophusson, Páll Pétursson með fyrirvara og Ingvar Gíslason með fyrirvara. Þetta frv. felur í sér að ríkisstj. fær lagaheimild til að gera þær ráðstafanir til endurskipulagningar á fjárhag Íslenska járnblendifélagsins hf. að Grundartanga sem nauðsynlegar eru til að unnt sé að ganga frá samningum við Elkem í Noregi og Sumitomo Corporation í Japan um þátttöku hins japanska fyrirtækis sem samstarfsaðila ríkisins í félaginu við hlið Elkem. Það er meginmarkmið með samstarfsaðild Sumitomo og þeim ráðstöfunum sem henni eru tengdar að styrkja markaðs- og fjárhagsstöðu járnblendifélagsins til varanlegrar frambúðar. Með þessu frv. fylgdi mjög ítarleg grg. og hæstv. iðnrh. gerði ítarlega grein fyrir þessu máli hér fyrir stuttu í deildinni. Ég sé því ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. 1. minni hl. iðnn. á þskj. 914, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Í þessu frv. til l. um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði er aðeins um að ræða Lítinn hluta þess samkomulags sem samninganefnd um stóriðju og fulltrúar fyrirtækjanna Elkem og Sumitomo hafa gert með sér og undirritað var 6. apríl s. l. Frv. snertir aðeins fjármögnunarþátt samninganna, en afstaðan til þess hlýtur að mótast af efnisþáttum samninganna í heild. Meginröksemdin fyrir stóriðjurekstri hér á landi hefur verið sú að slíkt sé nauðsynlegt til að nýta alla þá orku sem að öðrum kosti streymdi til sjávar óbeisluð í fallvötnum landsins. Ef ástæðan er sú að koma þurfi orku landsins í verð má undarlegt heita að ævinlega þurfi að borga með orkunni til fyrirtækja, sem reist eru til að nýta hana, að því er sagt er. Hið lága verð á Íslandi á raforku til stóriðju er orðið frægt víða um heim, rétt eins og hið ódýra vinnuafl sem hér er fyrir hendi, svo sem útlendum stóriðjuhöldum er óspart bent á um þessar mundir. Í samkomulagi stóriðjunefndar við Elkem og Sumitomo er ekki náð fram neinni hækkun á orkuverði til járnblendiverksmiðjunnar. Hins vegar er ákvæði um að gerður verði viðbótarsamningur um sérstakar greiðslur ofan á gildandi orkuverð, þegar tiltekinni arðsemis- og eiginfjárstöðu verði náð hjá félaginu, í formi skiptingar milli þess og Landsvirkjunar á umframágóða verksmiðjunnar. Svo sem segir í grg. með frv. hefur dregið úr þrengingum verksmiðjunnar á síðustu mánuðum og er jafnvel útlit fyrir að fyrirtækið nái hallalausum rekstri á yfirstandandi ári. Síðan segir í grg.: „Vandinn er þó ekki úr sögunni þar sem enn ríkir lægð í stáliðnaði víðast hvar í heiminum og afturkippur gæti komið í þann bata sem orðið hefur á járnblendissviðinu. Ástæða er því að ætla að núverandi hluthafar, annar eða báðir, gætu enn þurft að bregðast við vanda félagsins á einhvern hátt, hvort sem þriðji hluthafinn kæmi til skjalanna eða ekki, með auknum framlögum eða ábyrgðum.“ Vandinn er sem sagt að öllum líkindum ekki úr sögunni þó að sú neyðarráðstöfun, sem þetta frv. hljóðar upp á, verði gerð. Þess vegna er engin ástæða til að þeirri arðsemis- og eiginfjárstöðu, sem talað er um í samkomulaginu, verði náð svo að hægt verði að hækka raforkuverð til fyrirtækisins. Það er því ljóst að almenningur á Íslandi á að halda áfram að greiða niður orkuna til þess fyrirtækis eins og hann hefur alla tíð gert. Þess er enn fremur að geta að almenningur má eiga von á töluverðum hækkunum á raforkuverði á næstunni því að fram kom á ársfundi Landsvirkjunar 27. apríl s. l. að nauðsynlegt væri að hækka orkuverð til almenningsveitna um 5% á þessu ári. Á grundvelli þess að í samkomulaginu við Elkem og Sumitomo er ekki sjáanleg nein marktæk tilraun til að hækka raforkuverð til þessa íslensk-erlenda stóriðjufyrirtækis á sama tíma og taka á fé íslenskra skattborgara til að reyna að reisa við fjárhag þess, leggur 1. minni hl. iðnn. til að þetta frv. verði fellt. Alþingi, 15. maí 1984. Kristín Halldórsdóttir.“



Herra forseti. Ég stend að nál. 2. minni hl. iðnn. á þskj. 918, en það hljóðar þannig: „Alþb. beitti sér á árunum 1975–1977 gegn ákvörðun og samningum um byggingu járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga. Talsmenn flokksins á Alþingi á þeim tíma héldu því m. a. fram, að efnahagslegar forsendur fyrirtækisins væru ótraustar og mikil hætta væri á að verksmiðjan yrði baggi fyrir eigendur. Þetta hefur sannast áþreifanlega á fyrstu rekstrarárum fyrirtækisins, en uppsafnað tap við árslok 1982 nam 39.7 millj. dollara eða um 1200 millj. ísl. kr. Vert er að minna á að veturinn 1978–1979, þegar ákvörðun þurfti að taka um hvort byggja ætti 2. ofn verksmiðjunnar, lagði Alþb. til að þeirri fjárfestingu yrði frestað á meðan óvissa ríkti um markað og verð á afurðum verksmiðjunnar. Samstarfsaðilinn Elkem neitaði hins vegar að fallast á tilmæli þáv. iðnrh. um þetta efni og bar fyrir sig ákvæði í rafmagnssamningi um verksmiðjuna sem veitti Elkem sem minnihluta-aðila stöðvunarvald gagnvart slíkri frestun. Á meðan Alþb. fór með iðnaðarmál og fjármál í ríkisstj. Gunnars Thoroddsens 1980–1983 hafði það ásamt stjórn Íslenska járnblendifélagsins hf. forystu um að tekið yrði á fjárhagslegum vandamálum sem hrönnuðust upp í rekstri verksmiðjunnar. Var af hálfu viðkomandi rn. lögð mikil vinna í að greina vanda og rekstrarhorfur fyrirtækisins og svara þeirri spurningu, hvort þjóðhagsleg rök væru fyrir að draga úr rekstrinum og loka verksmiðjunni tímabundið eða leitast við að fleyta fyrirtækinu yfir erfiðleikana í von um að aðstæður bötnuðu. Niðurstaða þessara athugana varð sú, að dýrkeyptara yrði að hætta rekstri verksmiðjunnar en leggja fé til hennar. Í samræmi við það mat beitti Alþb. og þáv. ríkisstj. sér fyrir setningu laga nr. 45/1982 um hluthafaráðstafanir og hækkun hlutafjáreignar, þar sem framtagsheimild var hækkuð úr jafnvirði 13.2 í 19 millj. Bandaríkjadollara. Þannig tók Alþb. ábyrgð á vandamálum þessa fyrirtækis sem orðið var staðreynd þótt flokkurinn væri andvígur ákvörðun um það í upphafi. Inn í matið á stöðu málsins kom að sjálfsögðu atvinnuöryggi starfsmanna verksmiðjunnar. Sú staðreynd að reksturinn hefur tæknilega gengið mjög vel allt frá upphafi var vissulega hvatning til að halda verksmiðjunni gangandi. Haustið 1982 komu fram hugmyndir af hálfu Elkem um að leita samvinnu við japanskan aðila, Sumitomo Corporation, um aðild að Íslenska járnblendifélaginu. Með bréfi 1. nóv. 1982 féllst iðnrn. á að teknar yrðu upp viðræður um málið með það fyrir augum að tryggja betur grundvöllinn fyrir sölu á framleiðstu Íslenska járnblendifélagsins og rekstrarafkomu þess í framtíðinni. Skilyrt var að íslenska ríkið héldi meirihlutaaðstöðu sinni í félaginu. Jafnframt var í þessu bréfi til Elkem A/S lýst þeirri skoðun rn. að skynsamlegt væri að taka til athugunar æskilegar og nauðsynlegar breytingar á samningum hluthafa, m. a. varðandi sölu afurða verksmiðjunnar, raforkukaup og tæknisamvinnu. Í framhaldi af þessu hófust viðræður við Elkem til undirbúnings samningaviðræðna við hinn japanska aðila, Sumitomo, en fyrsti fundurinn með fulltrúum hins síðasttalda var haldinn í Reykjavík í jan. 1983 og aðrir fylgdu á eftir í Osló og Tokyo nokkru síðar. Í greinargerð, sem var stöðuskýrsla til mín sem iðnrh., dags. 25. maí 1983, drógu þeir sem fóru með samningsgerð af hálfu rn. upp mynd af samningsstöðunni og áherslu af Íslands hálfu í viðræðunum fram að þeim tíma m. a. með svofelldum hætti. Orðrétt segir þar með leyfi hæstv. forseta: „Í viðræðum þessum hefur íslenski aðilinn lagt áherslu á eftirfarandi: 1. Ísland getur fallist á eignaraðild Sumitomo að Íslenska járnblendifélaginu ef vissum skilyrðum, til þess föllnum að tryggja hagsmuni Íslands og Íslenska járnblendifélagsins, er fullnægt. 2. Helstu atriði af þessu tagi eru: 1. Ísland haldi meirihlutaeign sinni í Íslenska járnblendifélaginu. 2. Elkem verði áfram næststærsti eignaraðilinn að Íslenska járnblendifélaginu. 3. Sumitomo kaupi fast lágmarksmagn af framleiðslu Íslenska járnblendifélagsins, t. d. 15–20 þús. tonn árlega, á verði sem nemi framleiðslukostnaði að viðbættum eðlilegum hagnaði. 4. Full nýting afkastagetu Íslenska járnblendifélagsins verði tryggð. 5. Samningar Íslenska járnblendifélagsins og Elkem varðandi tækniþóknun og söluþóknun verði endurskoðaðir. (Óskað er eftir því að tækniþóknun lækki úr 3% í 0.5% og söluþóknun lækki eða falli niður.) 6. Rafmagnssamningur Íslenska járnblendifélagsins og Landsvirkjunar verði endurskoðaður með eftirfarandi fyrir augum: a. Forgangsorkuverð hækki í 17.5 mill. b. Orkuverðið verði verðtryggt. c. Orkuverðið verði ákveðið í SDR. d. Hlutfalli forgangs- og afgangsorku verði hugsanlega breytt. 7. Íslenska járnblendifélagið taki virkan þátt í markaðsfærslu afurða sinna. Viðræðurnar hafa leitt í ljós að möguleikar virðast á samkomulagi við Sumitomo sem orðið getur Íslenska járnblendifélaginu og íslenska eignaraðilanum mikil hagsbót. Til þess að slíkt samkomulag nái fram að ganga virðist þó nánast nauðsynlegt að fram fari mjög veruleg endurfjármögnun fyrirtækisins í því skyni að auka líkurnar á jákvæðri rekstrarafkomu þess í framtíðinni. Japanski aðilinn gerir þessa endurfjármögnun og arðsemi fyrirtækisins nánast að skilyrði fyrir þátttöku sinni. Á hinn bóginn virðist hann reiðubúinn til að fullnægja óskum Íslands hvað sölusamning snertir. Einnig er þess að geta að hagsmunir hans og Íslands fara saman hvað kröfur gagnvart Elkem, varðandi sölumál og tæknigjald, snertir. Endurfjármögnun Íslenska járnblendifélagsins þýðir að líkindum verulegar nýjar fjárhagslegar skuldbindingar af Íslands hálfu. Þessar skuldbindingar má skoða sem nýja fjárfestingu og meta arðsemi hennar. Þeir reikningar sem unnir hafa verið benda til þess að endurfjármögnun sem þáttur í langtímasölusamningi við Sumitomo geti verið íslenska eignaraðilanum mjög hagstæð.“ Í lok sömu skýrslu til ráðh. rétt fyrir ríkisstjórnarskipti 25. maí 1984 segir: „Varðandi endurfjármögnun með þeim hætti sem lýst hefur verið virðist sjálfsagt að Ísland geri eftirfarandi kröfur til viðbótar þeim sem lýst hefur verið: 1. Endurgreiðsla sérstaks vaxtalauss hluthafaláns verði eins hröð og greiðslustaða fyrirtækisins leyfir. 2. Ísland eigi kost á því að breyta útistandandi sérstöku hluthafaláni í hlutabréf á sama verði og Sumitomo kaupir þau. 3. Skattinneign (tapreikningur) Íslenska járnblendifélagsins í árslok 1983 verði felld niður. (Þetta er nánast skilyrði fyrir hagkvæmni endurfjármögnunarinnar frá sjónarmiði Íslands.) 4. Hluti af hagnaði fyrirtækisins á næstu árum verði lagður í innlendan fjárfestingarsjóð.“ Við tók ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og nýir samningamenn tilnefndir af Sverri Hermannssyni iðnrh. Niðurstaða þeirra samninga birtist að hluta í fyrirliggjandi lagafrv. Það felur í sér endurskipulagningu á fjárhag Íslenska járnblendifélagsins hf. sem talin er nauðsynleg til að hægt sé að ganga frá samningum við Elkem A/S og Sumitomo Corporation. Ber að vona að þær ráðstafanir leggi traustari grunn að rekstri járnblendiverksmiðjunnar að Grundartanga. Því verður þó engan veginn slegið föstu. Þegar litið er á niðurstöður samningaviðræðnanna kemur hins vegar í ljós að það eru hinir erlendu samstarfsaðilar sem fleyta rjómann af þessum samningum, einkum Elkem, nú sem hingað til. Þetta sést best ef litið er á þær áherslur sem fram voru settar í bréfi iðnrn. 1. nóv. 1982 og í stöðuskýrslu til iðnrh. 25. maí 1983 og vitnað var til hér að framan. Elkem hirðir um 3% af veltu fyrirtækisins sem „tæknigjald“ svokallað. Elkem og Sumitomo skipta með sér nær 1% af andvirði afurða í „sölugjald“ svokallað fyrir að annast sölu á framleiðslu verksmiðjunnar. Raforkusamningurinn við Landsvirkjun, sem telja verður óviðunandi frá byrjun, stendur óbreyttur þótt gert sé ráð fyrir viðbótarsamningi um sérstakar greiðslur ofan á gildandi orkuverð þegar tiltekinni arðsemis- og eiginfjárstöðu er náð hjá félaginu. Vissulega var samningsstaða Íslands ekki sterk í þessum viðræðum, og hún batnaði ekki við yfirlýsingu Steingríms Hermannssonar forsrh., sem kom fram í dagblaðinu Tímanum 14. sept. 1983, um að til greina kæmi að loka verksmiðjunni „um lengri eða skemmri tíma“, eins og það var þar orðað. Samt verður að telja niðurstöðuna mun lakari en efni stóðu til. Þrátt fyrir mikla ágalla í fyrirhuguðum samningum vill Alþb. samt ekki bregða fæti fyrir þá fjárhagslegu endurskipulagningu Íslenska járnblendifélagsins hf., sem stefnt er að með þessu frv., og mun sitja hjá við afgreiðslu þess. Reykjavík, 15. maí 1983. Hjörleifur Guttormsson.“ Þetta er nál. frá 2. minni hl. iðnn. í þessu máli. Ég gerði við 1. umr. málsins hér í hv. deild ítarlegri grein fyrir mínum viðhorfum í þessu sambandi og þróun mála á liðinni tíð. Vísa ég til þess sem þá kom fram og sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar nú.



Herra forseti. Ég skrifaði undir þetta nál. með fyrirvara og tel mér skylt að gera nokkra grein fyrir því í hverju fyrirvari minn er fólginn. Ég hef haft þá skoðun að hér hafi verið frá fyrstu tíð um vandræðafyrirtæki að ræða. Allt frá því að Magnús Kjartansson fyrrv. iðnrh. hóf máls á byggingu þess hefur mér sýnst að ýmsir annmarkar væru ljósir á þessu fyrirtæki. Ég hygg þó að hér sé bryddað upp á skárra fyrirkomulagi en verið hefur og þess vegna mun ég styðja lögfestingu þessa frv. Japanir hafa ekki áður tekið þátt í atvinnulífi á Íslandi og það er e. t. v. þýðingarmikið skref sem nú er stigið þegar þeir með nokkrum hætti ganga hér á land. Ég hef, eins og ég sagði áðan, aldrei verið bjartsýnn á framtíð þessarar verksmiðju og ég vísa til afstöðu minnar við lagasetninguna þegar Union Carbide samningurinn var löggiltur hér á Íslandi og síðan þegar Elkem samningurinn var lögfestur. Ég vísa til Alþingistíðinda og því miður hef ég reynst sannspár. Allir þeir annmarkar sem ég benti á á samningnum og allir þeir gallar sem ég taldi upp hafa komið fram. En tapið hefur verið enn þá meira en mér datt í hug í svartsýni minni fyrir 7–8 árum síðan. Ég varð alveg sannfærður um það þegar Unlon Carbide flúði þetta fyrirtæki og keypti sig út úr þeim samningi, sem það var búið að gera við okkur og við búnir að lögfesta á Alþingi, að nú væri ekki feitt á stykkinu og ekki mikil fjárvon af þessu fyrirtæki. Það er von manna að lögfesting þessa frv. og aðild Sumitomo að fyrirtækinu styrki markaðs- og fjárhagsstöðu Járnblendifélagsins „til varanlegrar frambúðar“ eins og stendur í athugasemdum við lagafrv. Ég held að ekki sé um annað að ræða en breyta þessum skuldum, sem safnast hafa gegnum árin við þetta fyrirtæki, í hlutafé. Elkem hefur hins vegar, skv. því sem segir í athugasemdum með frv. kosið að verjast frekari áhættu í þessu efni með því að minnka hlut sinn í Járnblendifélaginu, en ekki er ástæða til þess að túlka það sem neina uppgjöf gagnvart verksmiðjunni, heldur má ætla þvert á móti að rekstrargrundvöllur hennar verði traustari en nokkru sinni, segir hér í aths. Það er sýnt að með þessum samningi, sem hér er verið að lögfesta, sem hér er verið að byggja á, er hægt að losna við 20 þús. tonn af framleiðslu verksmiðjunnar. En eftir stendur þó því miður að gjald fyrir raforku er allt of lágt til þessa fyrirtækis. Við erum ekkert sérstaklega sælir með gjaldið fyrir raforkuna til ÍSALs, sem eru 28 eða 29 aurar íslenskir fyrir hverja kwst., og okkur finnst höfuðnauðsyn á að hækka a. m. k. um helming þetta rafmagnsgjald ÍSALs. En járnblendiverksmiðjan greiðir einungis 21 íslenskan eyri á kwst. að meðalverði. Það er ekki gott fyrirkomulag, það er afleitt fyrirkomulag, þegar það kostar 70 aura eða eitthvað þar í kring að framleiða kwst. í nýjum virkjunum. Þetta er ekki búmannleg ráðstöfun á orkunni. Það eru ákvæði í samningum þar sem gert er ráð fyrir sérstökum samningi við Landsvirkjun um viðbótargreiðslur ofan á gildandi orkuverð þegar tiltekinni arð- og eiginfjárstöðu járnblendiverksmiðjunnar er náð. Því miður held ég að þessi tilteknu gróðamörk járnblendiverksmiðjunnar séu alllangt undan en vonandi verður gróði félagsins einhvern tíma nægur til þess að Landsvirkjun fái eðlilegt verð fyrir orkuna. Ég hefði talið réttara og eðlitegra að prenta þennan samning orðréttan sem fskj. með frv. Því miður hefur það ekki verið gert. Ég hef hann að vísu í höndum en ég hefði kosið að hann væri ítarlegar útfærður en hann er á þeim bréfum sem ég hef. Ég hefði getað hugsað mér að þar væru færri endar lausir. T. d. eru skilgreiningar ekki fullkomnar í samningnum og ég get ekki stillt mig um að lesa hér nokkrar setningar. Orðin „skuld við réttmætishlutfall, nettóhagnaður, umframhagnaður og uppsafnað hlutafé ber að skilgreina nánar milli aðilanna og Landsvirkjunar innan tímamarka 14. mgr.“ svo sem þar segir. Ég hefði kunnað betur við að vita hvað „skuld við réttmætishlutfall“ þýðir. Ég viðurkenni að ég hef ekki hugmynd um hvað er „skuld við réttmætishlutfall“ og að því leyti geng ég kannske í blindni. Ég hef oft haldið því fram að nauðsynlegt sé að virkja orku fallvatna okkar og við þurfum að stefna að því og reyna að koma þeirri orku í skikkanlegt verð. En ég hef líka haldið því fram að ekki væri rétt að virkja hraðar en viðunandi markaður fáist fyrir orkuna. Við höfum ekki efni á því að virkja bara til þess að skapa atvinnu við virkjunarframkvæmdir og við höfum ekki efni á því að borga með raforkunni. Helmingur okkar gífurlegu erlendu skulda er vegna orkuframkvæmda og reyndar meira en helmingur. Erlendar skuldir eru að sliga okkur og það er ekkert sem ógnar afkomu þjóðfélagsins meira núna en þessar erlendu skuldir sem, eins og ég sagði áður, eru að meira en helmingi orðnar til vegna orkuframkvæmda. Margar þessar orkuframkvæmdir hafa verið nauðsynlegar og fullkomlega réttmætar og sparað okkur stórfé. En þetta eru dýrar framkvæmdir og við verðum að vinna að þessu af fyrirhyggju. Dagblaðið birti í dag viðtal við hæstv. iðnrh: í kjölfar þeirra stórvirkja sem hann vann hér í þessum ræðustól í gærkvöldi þegar hann byggði þrjú álver og eina kísilmálmverksmiðju í eldhúsdagsumr. sem útvarpað var. Ég vil með leyfi forseta lesa forsíðufrétt úr DV miðvikudaginn 16. maí. Hún er prentuð í lit og yfirskriftin er: „Þrjú álver og kísilmálmver. Straumsvík, Eyjafjörður, Þorlákshöfn, Reyðarfjörður.“ Hefst nú lesturinn, þetta er 16. maí: „Á næstu vikum standa iðnrh. og samninganefndir í stóriðjumálum í ströngu. Funda með Alusuisse eftir viku, með Alcan í júní og Alcoa í júlí, þar sem jafnvel tvöföldun álversins í Straumsvík og ný álver í Eyjafirði og í Þorlákshöfn verða til umr. Elkem-menn og fleiri koma út af kísilmálmveri. Það er í myndinni núna að ræða við Alusuisse um 50% stækkun í Straumsvík 1988 og aftur 50% 1990–91. Ef Alcanforstjóranum líst á Eyjafjarðardæmið, þarf að hafa eitthvað fyrir Alcoa og þá hef ég Þorlákshöfn í huga. Það bíða þrjár virkjanir fullhannaðar syðra“, segir Sverrir Hermannsson iðnrh. „Þetta er allt mikið mál og núna, þegar menn eru farnir að tala af viti um orkuverð sem nægir fyrir framleiðslukostnaði orkunnar“ - Þetta var gott hjá iðnrh. - „kemur þetta allt til álita.“ - Nú er ég alveg orðinn sammála, en nú víkur aftur sögunni til hæstv. iðnrh. - „En þetta er margra ára verkefni og ljóst að fyrst þarf að gera flókna samninga vel úr garði og síðan líða ár þangað til ný átver rísa. En það má þó hugsa sér að hraða þessu, það kæmi jafnvel til greina að semja við þá um allt saman, bæði orkuframkvæmdirnar og álverin, þótt við höfum ekki hugsað okkur þann hátt á hingað til,“ segir ráðh.“ Þarna ýjar hæstv. iðnrh., herra forseti, að fyrirkomulagi sem hann hefur ekki orðað áður í ræðuformi síðan hann varð iðnrh. Hann flutti hins vegar, ef ég man rétt, þáltill. sem óbreyttur þm. Austurlands um að láta útlend stóriðjufyrirtæki virkja fallvötnin. Ég lýsi ekki hér eða nú stuðningi við áætlanagerð ráðh. nema að því leyti sem ég tel að hann eigi að tala af viti um orkuverð sem nægir fyrir framleiðslukostnaði orkunnar og þá komi þetta kannske til álita. En ef hann byggir þær samt, þrátt fyrir að ég komi ekki til með að hjálpa honum við það, þá held ég að það sé enginn annar kostur en sá sem hann hér ýjaði að, að afhenda bara fallvötnin því að við höfum ekki efni á að borga með öllum þessum verksmiðjum. Við höfum alveg nóg með þær sem fyrir eru. Við erum í dag að reyna að klóra í bakkann varðandi þetta dæmalausa fyrirtæki á Grundartanga. Ég tel að enginn annar kostur sé fyrir hendi en að standa að afgreiðslu þessa máls og samþykkja frv. og það sé skárri kostur en að loka verksmiðjunni. Ég mun því greiða frv. atkv. mitt en vildi, herra forseti, gera þessa grein fyrir afstöðu minni.



Herra forseti. Um mál þetta mætti að sjálfsögðu margt segja ef horft væri um öxi. En það er kannske ekki ástæða til þess að hafa um það mörg orð. Það voru viðhöfð mörg orð um fyrirtækið þegar það hljóp af stokkunum. Afstaða Alþb. hefur verið blendin í þessu máli frá upphafi vega og þeir hafa látið ýmiss konar athugasemdir falla. Ég man ekki betur en hv. 5. þm. Austurl. væri harla glaður og hress þegar hann vígði verksmiðjuna fyrir nokkrum árum. Og þá var lokið miklu lofsorði á hve vel væri þar búið að verkamönnum og önnur aðstaða góð. Það er kunnara en frá þurfi að segja að hv. 2. þm. Norðurl. v. hefur jafnan haft allt á hornum sér þegar þessa starfsemi hefur borið á góma. Það kemur því ekkert á óvart þó að hann kalli það vandræðafyrirtæki eða dæmalaust fyrirtæki o. s. frv. Hann segir að allar spár sínar hafi ræst sem hann viðhafði í öndverðu um fyrirtækið. Ég man ekki nákvæmlega frá orði til orðs hvað hann lét sér þá um munn fara. En það er ósköp eðlilegt að hann nefni þessa verksmiðju nú vandræðafyrirtæki sem veitir 150 manns góða og örugga atvinnu og býr vel að sínu fólki.

Það hefur nú kostað okkur svolítið.

Já, það er rétt. Þetta fyrirtæki hefur ekki gengið svo sem skyldi á undanförnum árum. En hið sama má segja um mörg önnur fyrirtæki hér á landi á vissum tímum og atvinnuvegi okkar yfirleitt. En það hefur þó a. m. k. komið í ljós að landar okkar kunna góð skil á þeim verkum sem þeir hafa þarna þurft að leysa af hendi þó að mörg þeirra hafi verið ný fyrir þá. Það má svo kannske geta þess í leiðinni að við þá endurskipulagningu sem verið er að gera á þessu fyrirtæki lagast gjaldeyris- og skuldastaða landsins þó nokkuð. Það má a. m. k. geta þess. Ég leyfi mér að þakka hæstv. iðnrh. fyrir það að hann hefur látið hendur standa fram úr ermum í þessu máli. Ég sé ekki annað en að við þær umbætur sem nú er verið að gera séu að verða þáttaskil í starfsemi fyrirtækisins. Við höldum að sjálfsögðu áfram að vinna þar með frændum okkar Norðmönnum þó að önnur fjarlæg þjóð sé tekin inn í þennan félagsskap, þjóð sem við höfum að vísu minni kynni af, en samt þó nokkur í seinni tíð. Ég ætla að leyfa mér að vænta þess að með þeim tillögum, sem hér er verið að ræða um og vinna að, verði þessu atvinnufyrirtæki borgið til frambúðar.



Herra forseti. Ég ætlaði mér ekki við umr. um þetta mál að fara að ræða um ævintýri hæstv. iðnrh. eða draumóra væri kannske réttara að tala um, eins og þeir birtast alþjóð nú síðustu dægrin. En vegna þess að hv. 2. þm. Norðurl. v. vék að því máli í tengslum við umr. um járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga og vitnaði til forsíðufregnar í DV í dag, þá get ég ekki orða bundist að bæta hér nokkru við um það efni þótt ég minntist að vísu aðeins á það í tengslum við umr. í dag um breytingu á lögum um Hitaveitu suðurnesja. Hér er um draumóra af því tagi að ræða og svo stórt mál að ég vil ekki fara að gera þeim þau skil sem verðugt væri í þeim önnum sem við stöndum í hér á Alþingi nú. En ég vil rifja það upp þegar við heyrum frá þeim ráðh. í ríkisstj., hæstv. iðnrh. sem fer með orku- og iðnaðarmál, yfirlýsingar af því tagi sem hann gaf hér í útvarpsumr. í gærkvöldi og hnykkir á í DV í dag, að það er tæpast að menn geti litið svo á að þar sé talað af alvöru. Hér er um slíkar hugmyndir að ræða að það verður að teljast með ólíkindum að ráðh. í ríkisstj. Íslands, sem væntanlega ætlast til þess að vera tekinn alvarlega, skuli setja fram slíka hluti og það nánast fyrirvaralaust. Ég hygg að fleirum fari eins og mér að ég dreg það í efa að hæstv. ráðh. viti í rauninni hvað felst í orðum hans eða orðaleik í þessum efnum. En með tilliti til yfirlýsinga hans frá því að hann settist í ráðherrastól og raunar á fyrri árum geri ég ráð fyrir að við verðum að fara að taka ráðh. alvarlega hvað orð hans snertir og fyrirætlanir. Ég hlýt að lýsa því hér yfir mjög ákveðið að það fari sannarlega að vera efni til þess og það ærin efni að taka á málflutningi hæstv. ráðh. með nokkuð öðrum hætti en menn hafa séð ástæðu til fram að þessu. Það er hægt að kveða vísu það oft að menn neyðist til að halda að jafnvel hæstv. ráðh. Sverri Hermannssyni sé alvara. Þar sem ráðh. ber stjórnarfarslega ábyrgð á þessum málum og á nú von á heimsókn frá fulltrúum þriggja stórra auðhringa, alþjóðafyrirtækja í áliðnaði, þremur af hinum sex stóru til viðbótar við Alusuisse sem þess fjórða, til viðræðna um draumsýnir sínar varðandi áliðjuver í eigu þessara aðila, þá hljóta menn að fara að staldra við. Ég hlýt að spyrja og ég geri ráð fyrir að .þeir séu margir fleiri: Er hæstv. ráðh. með réttu ráði þegar hann kastar slíkum hlutum fram? Hefur hann farið yfir þessi dæmi? Ég hef alltaf vænst þess að Sverrir Hermannsson, hæstv. iðnrh., ynni, þrátt fyrir djúpstæðan skoðanaágreining við okkur Alþb.-menn og ýmsa fleiri í sambandi við orkufrekan iðnað, íslenskri þjóð og efnahagslegu sjálfstæði þessarar þjóðar og vildi í raun stuðla að því að við héldum efnahagslegu sjálfstæði í landinu. En miðað við það, sem fram hefur komið síðustu dægur, er það dagljóst að hæstv. ráðh. er með slíkar glæfrahugmyndir á ferðinni að ef þær yrðu að veruleika væri hér ekki um sjálfstæða þjóð að ræða lengur, hvorki í orði né á borði. Við Íslendingar höfum 15 ára reynslu af samstarfi við hinn minnsta af hinum 6 stóru risum í áliðnaði, auðhringnum Alusuisse. Það er orðin dýrkeypt reynsla sem við ættum að hafa lært nokkuð af. Fyrir utan það að við höfum orðið að gjalda þessum auðhring stórkostlega fjármuni sem hann hefur fært úr landi, arð af íslenskum auðlindum og vinnu íslenskra handa jafnframt, þá hefur þessi auðhringur, sem stendur að baki um 12% af útflutningsafurðum frá Íslandi, nú þegar náð slíkum áhrifum í stjórnmálalífi á Íslandi að mjög áhrifamiklir aðilar, bæði í stærsta stjórnmálaflokki landsins, Sjálfstfl., og í fleiri flokkum lúta orðið að verulegu leyti veldissprota þessa hrings og láta sig hafa það að ganga í gildru hans í sambandi við meðferð mála varðandi álverið í Straumsvík. Ljóst dæmi um það er það bráðabirgðasamkomutag sem ríkisstj. Íslands staðfesti 23. sept. s. l. og felur í sér uppáskrift á 50% stækkun álversins á árunum 1987–1988. Nú hefur hæstv. iðnrh. árfest eða dagsett viðbótina upp á önnur 50% á árunum 1990–1991. Sú fjárfesting, sem hér er um að ræða, svarar til um 450 millj. Bandaríkjadala, en erlendar skuldir íslensku þjóðarinnar námu samtals í árslok 1982 - ég nefni það hér því að ég hef ekki í huga mér skuldastöðuna við síðustu áramót sem var til muna hærri - námu samtals 1200 millj. dala, svo að menn sjá af því hvaða upphæð er hér á ferðinni. Það eru á núverandi gengi um 13 milljarðar íslenskra króna sem þessar framkvæmdir í orkuveri og verksmiðju, 50% stækkun átversins í Straumsvík mundi kosta. Það svarar til þess miðað við þá dagsetningu, sem hæstv. ráðh. hefur sett á þessar fyrirætlanir, að varið yrði árlega að meðaltali fram til ársins 1987/88 55 millj. Bandaríkjadala í þessar framkvæmdir, orkuver og verksmiðjur. Það er meira en varið var samtals til orkuframkvæmda, bæði á raforkusviði og til hitaveitna og iðju og iðnaðar og stærri iðnfyrirtækja á árinu 1982. Kvarta þó ýmsir um það nú að ofgert hafi verið af okkur Íslendingum á þeim tíma í þessum framkvæmdum þó að kvæði við annan tón á þeim tíma sem þær stóðu yfir þegar talið var að hér gengi hvorki né ræki í orku- og iðnaðarmálum í landinu, miðað við þann tón sem var í þáverandi stjórnarandstöðu og málgögnum hennar. Viðbót upp á 50%, sem hér er dagsett 1990–1991, felur í sér enn þá meiri framkvæmdahraða og skuldbindingar því að þar er um styttri tíma að ræða framkvæmdalega séð sem þessi kostnaður jafnaðist niður á. Nú hefur hæstv. iðnrh. kannske gert sér einhverja grein fyrir því að í nokkuð væri ráðist, en hann er fljótur að sjá ráð við því fyrir utan það að bæta nú ofan á tveimur álverum inn í draumapakkann. Hann orðar þetta svo í DV í dag, með leyfi hæstv. forseta: „En það má þó hugsa sér að hraða þessu, það kæmi jafnvel til greina að semja við þá um allt saman, bæði orkuframkvæmdirnar og álverin, þótt við höfum ekki hugsað okkur þann hátt á hingað til.“ Þetta er orðrétt tilvitnun í hæstv. iðnrh. í DV í dag. Hér er komin upp sú hugmynd að framselja íslenska vatnsaflið, orkulindirnar og orkuverin, til hinna erlendu auðhringa, þannig að þeir hirði nú hvort tveggja sem eignaraðilar og Íslendingar gerist vinnuhjú á þessari hjáleigu Alusuisse, Alcan, Alcoa og Pechiney, sem hæstv. ráðh. hefur hér í takinu og sýnist reyndar á vanta að sá fjórði fái eitthvert álver í sinn hlut. En kannske ræður hæstv. ráðh. bót á því innan skamms. Hann munar ekki um minna í sínum dagdraumum en að bæta einu litlu álveri við þannig að hver fái sitt. Hér eru vissulega á ferðinni svo hrikalegar hugmyndir, slíkt tilræði við efnahagslegt sjálfstæði Íslendinga, að nauðsynlegt er að menn hér á Alþingi Íslendinga fari að taka við sér. Það sem fékk mig til þess að taka á þessu stóra máli hér inni í þessari umr. um þetta mál voru orð, sem hrutu af vörum hv. 2. þm. Norðurl. v. í tengslum við þetta mál. Ég vænti þess að hv. þm. heyri mál mitt þannig að honum gefist kostur á leiðréttingu ef ég túlka hans hug rangt og mundi biðja hæstv. forseta um að gera þm. viðvart að ég ætla að víkja aðeins að hans ummælum áðan. Ég mundi gera hlé á máli mínu þangað til. - Hv. þm. Páll Pétursson er hér kominn og ég þakka honum fyrir að koma hér í þingsal. Ég hef verið að gera hér að frekara umtalsefni draumsýnir hæstv. iðnrh. eins og þær hafa birst okkur síðustu dægrin og í tengslum við það ummæli hv. 2. þm. Norðurl. v. Ég var að benda á þær hrikalegu hugmyndir sem felast í því sem fram kom í DV í dag, haft eftir hæstv. ráðh. innan tilvitnunarmerkja eða hermimerkja eins og hann kallar það, að til greina komi ekki aðeins að útlendingar eigi nú álverin, sem hæstv. ráðh. telur sjálfgefið, heldur einnig orkuverin. Og kæmi jafnvel til greina að semja við þá um allt saman. Ég þóttist skynja það hér á máli hv. 2. þm. Norðurl. v. að honum fyndist sem nokkur bragarbót hefði orðið á við þessa staðhæfingu hæstv. ráðh. þar sem hann gerði sér nú ljóst að ráðh. ætlaði ekki að bæta kostnaðinum við orkuverin ofan á skuldir eða taka fjármagnið til þess að reisa orkuverin að láni og bæta kostnaðinum ofan á erlendar skuldir Íslendinga. Það mátti skilja af máli hv. þm. Páls Péturssonar að hann teldi að þetta væri nokkur bót á ráði hæstv. ráðh. í sambandi við þessar draumsýnir. Nú kann það að vera að hv. þm. Páll Pétursson hafi verið nánast að henda gaman að þessum draumsýnum ráðh. en það var þó engan veginn ljóst af hans máli heldur mátti skilja það sem hér væru hugmyndir á ferðinni sem kæmu fyllilega til álita. Ég vil ekki trúa því að Framsfl., þótt vissulega sé hann mjög heillum horfinn nú hin síðustu ár og alveg sérstaklega eftir að hann gekk inn í núv. stjórnarsamstarf með Sjálfstfl., sé sameinaður um það að taka undir hugmyndir í þá átt sem hér hefur verið látið að liggja af hæstv. iðnrh. Satt að segja finnst mér það með nokkrum ólíkindum ef þessi samstarfsflokkur Sjálfstfl. telur sér stætt í stjórnarsamstarfi þar sem einn ráðh. og það fagráðh. viðkomandi mála er með ráðagerðir á döfinni, í fyllstu alvöru að því er best verður séð, af því tagi sem hér hafa fram komið. Þá er orðið nokkuð djúpt á flokkssamþykktum Framsfl. frá undanförnum árum sem iðulega hefur verið vitnað til í umr. um þessi mál og endurtekið var í Tímanum sáluga öðru hvoru þegar þurfti aðeins að lyfta árinni, bæta eitthvað um í sambandi við aðgerðir flokksins og störf að þessum málum. En vissulega hafa komið fram ýmis þau merki í afstöðu Framsfl. að undanförnu sem gefa það til kynna að flokkurinn sé fallinn frá fyrri stefnu í þessum efnum eins og hún var samþykkt á þingum flokksins á árunum fyrir 1980. Ég vil minna á það að hugmyndir hæstv. iðnrh. um eignaraðild útlendinga að orkuverunum eru ekki alveg nýjar á þeim bæ. Árið 1974 fékk íslenska ríkisstj. tilboð frá Alusuisse í silfurlituðum umbúðum undir nafninu áætlun Integral sem fól einmitt í sér hugmyndir af því tagi sem hér eru viðraðar. Einn þáttur áætlunar Integral, sem Atusuisse setti fram við ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. 1974, voru þær að Ísland legði í sameiginlegt púkk með auðhringnum um helmingsaðild að fyrirtæki sem héti ALIS og ætti bæði álbræðslur upp á 500 þús. tonn að framleiðslugetu og virkjanir sem svaraði til 8000 gw-stunda í framleiðslugetu vatnsafls á Austurlandi sem þarna var nákvæmlega til umr. En þetta var ekki öll sagan því að síðan var það áætlunin að ALIS, helmingahlutafélag Íslands og Alusuisse, gerðist hluthafi í stórsamsteypu undir nafninu Alconis.

Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann eigi mikið eftir af ræðu sinni?

Ekki ýkja mikið, hæstv. forseti.

Þannig stendur á að ég þarf af tvennum ástæðum að gera fundarhlé í korter, annars vegar vegna beiðni eins þingflokkanna um þingflokksfund og einnig, ef svo má til orða taka, af fundatæknilegum ástæðum, og óska eftir að þetta gæti orðið kl. 11, en ef ekki er mjög mikið eftir af ræðu hv. þm., þá . ..

Það er ekki mikið. En hugmyndin var sú að þetta helmingaskiptafélag Íslands og Alusuisse gengi inn í auðhringasamsteypu undir nafninu Alconis, þar sem þetta fyrirtæki, ALIS, væri einn af þremur eða fjórum aðilum inni í Alconis. Og inn í Alconis kæmu bauxítframleiðendur og súrálsframleiðendur. Ísland sem 50% aðili í ALlS, þessa eiganda að 500 þús. tonna álframleiðslu og 8 þús. gigawattstunda raforkuframleiðslu, væri þar með orðinn lítill meðeigandi í auðhringasamsteypunni Alconis. Var ekki þessum hugmyndum vísað frá vafningalaust af ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. 1974 um haustið? Nei, ó nei, þeim var ekki vísað frá. Þær voru alveg taldar umræðuverðar og skoðunarverðar því að það var stigið næsta skref að kröfu auðhringsins á þessum tíma með því að stofna til sameiginlegrar athugunar með Alusuisse á virkjanamöguleikum á Austurtandi. Þær athuganir fóru fram sumarið 1975 og úr því varð til skýrsla um hagkvæmni virkjanlegs vatnsafls á Austurlandi, þessara 8 þús. gigawattstunda, skýrsla á ensku sem geymd hefur verið til skamms tíma og er sennilega enn, upplagið, niðri í Seðlabanka sem nú sem þá er miðstöð þeirra áforma í stóriðjudraumum hæstv. iðnrh. og þeirra sem eru í slagtogi með honum. Þar liggur upplagið af þessari skýrslu sem Alþb. gerði grein fyrir á árinu 1976 að tekin hefði verið saman og lægi fyrir og aldrei var lagt í að dreifa til eins eða neins aðila hérlendis eftir að þetta var dregið fram í dagsljósið. Með öflugri andspyrnu Alþb. á árinu 1976 tókst að knýja þáv. ríkisstj. Framsfl. og Sjálfstfl. til undanhalds í þessu máli. Ég vek athygli m. a. þeirra hv. framsóknarmanna, sem nú sitja á Alþingi, á þessum áformum sem þá voru uppi. Ég vek athygli þeirra og alls þingheims á því að full ástæða er til þess að taka dagdrauma hæstv. iðnrh. alvarlega þó að við höfum sumir kannske haldið að maðurinn talaði í þeim hálfkæringi sem honum er tamt dags daglega. En nú má öllum ljóst vera að það er annað og meira og alvarlegra sem að baki býr. Ég skora á alþm. alla að skera upp herör gegn þeim áformum sem hér eru uppi, því tilræði við efnahagslegt sjálfstæði Íslendinga sem hér er fitjað upp á og gerð hefur verið grein fyrir af æðsta valdamanni orku- og iðnaðarmála í landinu síðustu dægur.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Páli Péturssyni fyrir að vekja athygli mína á fyrirætlunum hæstv. iðnrh. sem ég hafði nú ekki heyrt af þótt e. t. v. megi undarlegt heita úr því sagt er að þær hafi komið fram hér í útvarpsumr. í gærkvöld. En svo vildi til að ég gat ekki verið hér viðstödd né heyrt í útvarpi eftir kl. 10 í gærkvöld og vegna samfelldra nefnda- og fundastarfa í allan dag hef ég hreint ekki litið í dagblöð. En ef þetta er allt saman rétt eftir haft er hér um miklar fréttir að ræða og vildi ég aðeins ræða þær. Við kvennalistakonur höfum margsinnis lýst yfir andstöðu okkar við frekari uppbyggingu stóriðju hér á landi, þótt mér þyki rétt að láta koma hér fram að ég tel ekki ráðlegt að leggja niður þær verksmiðjur sem fyrir eru, og þar sem hv. þm. Páll Pétursson kvaðst fremur vilja þann samning sem um ræðir við Elkem og Sumitomo heldur en leggja járnblendiverksmiðjuna niður vil ég að hér komi skýrt fram að ég trúi ekki að aðeins sé um þá tvo kosti að ræða, heldur ætti að vera unnt að ná betri samningum sem gæfu einnig möguleika á hærra raforkuverði til verksmiðjunnar. Stóriðjan hefur reynst okkur dýrkeypt. Atvinnutækifæri í stóriðju kosta margfalt á við aðra fýsilegri kosti í atvinnulífinu. Við kvennalistakonur óttumst að aukin stóriðjuuppbygging leiði af sér að önnur atvinnuuppbygging á Íslandi verði látin sitja á hakanum og það mundi hafa ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Stóriðja er gamaldags og úreltur atvinnu- og framleiðslukostur. Öll framsæknustu iðnaðarríki heims eru nú að flytja þungaiðnað sinn úr landi og þau flytja hann til þróunarlandanna og landa eins og Íslands, sem reyndar má færa rök fyrir að flokkist til þróunarlanda frá efnahagslegu sjónarmiði. Ef við Íslendingar ætlum okkur upp úr þeirri einhæfni sem í dag einkennir efnahagslíf okkar gerum við það ekki með því að taka hér við erlendri stóriðju, heldur með því að þróa hér innlendan léttiðnað byggðan á okkar eigin vitsmunum og þekkingu og vonandi sem mest á okkar eigin hráefnum. Sem dæmi um slíkan iðnað má nefna líftæknina, sem mikið hefur verið rætt um undanfarið, rafeindatækni ýmiss konar og tækni við fullvinnslu matvæla. Enn fremur má benda á að við Háskóla Íslands fara fram margvíslegar rannsóknir sem leitt gætu til stórkostlegra möguleika á þessum sviðum og væri nær að styðja þar myndarlega við. Við skulum nú reyna að strjúka þessa stóriðjuglýju úr augunum og snúa okkur að skynsamlegri kostum í atvinnuuppbyggingu hér á landi.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Páli Péturssyni fyrir leiðbeiningarnar. En ástæðan til þess að ég kveð mér hér hljóðs er sú að í Dagblaðinu í dag er frétt höfð eftir hæstv. iðnrh. um hans framtíðarsýn í iðnaðaruppbyggingu á Íslandi. - Það er nú alveg lágmark þegar þetta mál er á dagskrá að hæstv. iðnrh. sé hér í salnum til að fylgjast með umræðunni. Þarna situr þá hæstv. ráðh. - Það sem ég vildi ræða í þessum efnum, og fagna því að hæstv. ráðh. skuli vera hér, er það hvaða samþykktir í ríkisstj. liggja á bak við þessar yfirlýsingar hæstv. ráðh., þessa framtíðarsýn iðnrh. Sjálfstfl. um þrjú álver, Straumsvík, Eyjafjörður, Þorlákshöfn. Í viðtalinu við hæstv. ráðh. lætur hann ekki nægja að nefna þessa staði, þessa draumsýn varðandi álverin, heldur er einnig rætt um þá möguleika að útlendingar eigi orkuverin á Íslandi. En í viðtalinu segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „En það má þó hugsa sér að hraða þessu. Það kæmi jafnvel til greina að semja við þá um allt saman, bæði orkuframkvæmdirnar og álverin, þótt við höfum ekki hugsað okkur þann hátt á hingað til.“ Fyrir tæpum tíu árum gerðist það að spjallað var um það af ýmsum aðilum hér á landi að til greina kæmi að útlendingar eignuðust stóriðjuver á Austurlandi og geysistóra álverksmiðju, auk þess sem það væri hugsanlegt að útlendingar eignuðust orkuver sem þyrfti að byggja fyrir þetta álver. Þessi áætlun, sem þá var greint frá, var birt í dagblöðunum og gekk undir nafninu „INTEGRAL“. Hún byggðist á því að útlendingar áttu ekki aðeins að eiga verksmiðjurnar sem átti að reisa hér á landi heldur líka orkuverin. Hér er um að ræða málefni sem snertir það dagskrármál, sem hér er til umræðu, mjög. Og það er alveg óhjákvæmilegt að hæstv. iðnrh. geri hér grein fyrir því hvort það er afstaða ríkisstj. að það komi til greina að á næstu fáeinum árum verði reist hér þrjú erlend álver í eigu erlendra stórfyrirtækja auk þess sem útlendingar eigi hér virkjanirnar. Er hæstv. iðnrh. að lýsa því yfir að það komi til greina að útlendingar eigi virkjanirnar hér á landi? Þar með væri brotið í blað í atvinnusögu Íslendinga. Ég hélt satt að segja að hæstv. iðnrh. væri orðinn nægilega kunnugur viðskiptum við erlenda auðhringa til þess að hann léti sér ekki detta í hug að koma fram með slíkar hugmyndir. Hæstv. iðnrh. lýsti því yfir fyrir fjórtán mánuðum eða svo að þegar skipt yrði um iðnrh. yrði samið við auðhringinn í Straumsvík þegar í stað. Það stæði í raun og veru ekki á neinu öðru en því að iðnrh. Alþb. hefði sýnt þvermóðsku í þessu máli og þegar Hjörleifur Guttormsson væri farinn út úr iðnrn. mundi á samri stundu skipta um og auðhringurinn skammast til að semja um hærra raforkuverð. Þegar hæstv. iðnrh. Sverrir Hermannsson hafði gegnt starfi sínu í nokkra mánuði var hann spurður af fréttamönnum: Hvernig gengur að semja við auðhringinn? Og hæstv. ráðh. svaraði því til að þeir væru staðir, en það er lýsingarorð sem notað er um körg hross í þessu landi eins og kunnugt er. Þegar hæstv. iðnrh. hafði svo glímt við auðhringinn nokkra mánuði í viðbót voru þeir ekki lengur aðeins staðir heldur voru þeir þungir og erfiðir. Þetta er óttalegur þungaiðnaður, sagði hæstv. iðnrh., að eiga við þessa menn, fulltrúa auðhringsins Swiss Aluminium. Er það í rauninni eini þungaiðnaðurinn sem hæstv. ráðh. hefur greint frá að hann hafi komist beint í tæri við þann tíma sem hann hefur gegnt því starfi. Nú er hann hins vegar að fitja upp á því að bæta við þremur erlendum stórfyrirtækjum hér á landi. Það er í Straumsvík í viðbót við það sem fyrir er, það er í Eyjafirði og það er í Þorlákshöfn. Og til viðbótar eru uppi hugmyndir um að útlendingarnir eigi virkjanirnar. Ég vil spyrja þm. Framsfl.: Eru þeir samþykkir því að útlendingar eigi virkjanirnar hér á landi? Orð hv. þm. Páls Péturssonar hér fyrr í kvöld mátti skilja svo að hann teldi að það kæmi hugsanlega til greina að útlendingar ættu einnig virkjanirnar. Og ég vil spyrja hv. þm. Pál Pétursson og óska eftir því að hann verði kvaddur hér til ef hann er ekki í salnum: Er það réttur skilningur að þeir framsóknarmenn ætli nú ekki einasta að bæta við þremur álverum sem útlendingar eigi alfarið, og Framsfl. barðist gegn hugmyndum á sínum tíma um átverið í Straumsvík, heldur ætli þeir líka að ganga undir þær hugmyndir sem núverandi iðnrh. er með um að útlendingar eigi virkjanir hér á landi? Er það hugsanlegt að á bak við þessar yfirlýsingar hæstv. iðnrh. sé samkomulag í stjórnarflokkunum? Getur það verið að báðir stjórnarflokkarnir séu svo heillum horfnir að þeir láti sér detta í hug að reisa hér þrjú erlend álver og að útlendingar eigi hlut í virkjunum hér á landi? Ég tel, virðulegi forseti, í tilefni af yfirlýsingu iðnrh. í Dagblaðinu í dag algerlega óhjákvæmilegt að hann geri grein fyrir því hvaða samþykktir liggja á bak við þessa draumsýn hans um þrjár útlendar verksmiðjur hér í landinu og hvaða samþykktir í stjórnarflokkunum liggja á bak við það að útlendingar eigi jafnvel orkuverin líka. Og ég vil endurtaka spurningu mína til hv. þm. Páls Péturssonar. Í umræðum um þetta mál hér fyrr í kvöld kom fram að svo virtist sem hann teldi að það gæti komið til greina að útlendingar eignuðust einnig virkjanirnar hér á landi. Ég vil spyrja hv. þm. Pál Pétursson að því: Kannast hann við að hann styðji slíkar hugmyndir, að ekki aðeins sé verið að afhenda útlendingum forræði yfir verksmiðjurekstri hér á landi, atvinnurekstri í stórum stíl og þar með verið að þrengja sjálfsforræði Íslendinga í atvinnumálum, heldur sé það líka hugmynd Framsfl. ofan á allt annað að styðja hugmyndir um að útlendingar eigi hér virkjanir? Ég óska eftir því að hv. þm. Páll Pétursson svari þessu afdráttarlaust. Telur hann koma til greina að útlendingar eignist virkjanir hér á landi og styður Framsfl. þær hugmyndir hæstv. iðnrh. að byggja þrjú álver hér á landi? Þessir hlutir verða að vera alveg skýrir. Framsfl. lagðist mjög ákveðið gegn hugmyndunum um byggingu álversins á sínum tíma og eignarhald útlendinga á því og það komu fram kröfur um það frá framsóknarmönnum á þeim tíma að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla um málið vegna þess að menn gerðu sér þá grein fyrir því í þeim flokki að það væri verið að brjóta í blað í atvinnusögu Íslendinga. síðar kom Framsfl. sér upp þeirri stefnu og lýsti því yfir aftur og aftur, m. a. í þeirri ríkisstjórn sem við áttum aðild að saman Framsfl. og Alþb., að ef til samstarfs við útlendinga kæmi yrðu þeir skilyrðislaust að vera minnihlutaaðilar. Þannig að Íslendingar hefðu hreinan meiri hluta í fyrirtækjunum og þar með fullt forræði yfir þeim, en það væri ekki eins og hjá átverinu í Straumsvík þar sem útlendingar ráða í rauninni lögum og lofum og eru sá þungaiðnaður sem hæstv. iðnrh. hefur lýst. Kemur það til greina að Framsfl. styðji meirihlutaeign útlendinga í iðjuverum hér á landi? Er hugsanlegt að afstaða Framsfl. hafi breyst og að hún liggi á bak við þessar dæmalausu yfirlýsingar iðnrh. núv. ríkisstj. um þrjú álver og virkjanir í eigu útlendinga? Ég tel, hæstv. forseti, að áður en þessari umr. lýkur sé algjörlega óhjákvæmilegt að svör iðnrh. við framkomnum spurningum í þessu efni komi fram og að hv. þm., formaður þingflokks Framsfl., geri hreint fyrir sínum dyrum í þessu efni.



Virðulegi forseti. Ég hef ekki verið og er ekki þeirrar skoðunar að virkjanir okkar eigi að vera í eigu útlendinga og vænti ég nú þess að hv. þm. taki orð mín trúanlegri hér en Dagblaðsins. Það hefur margsinnis komið fram að þær athuganir sem fram fara um erlenda stóriðju á Íslandi eru á könnunarstigi, viðræðustigi. Það er ekkert nýtt sem fram hefur komið um það að yfir stæðu samningar um stækkun átversins í Straumsvík. Þetta var öllum hv. þm. vitanlegt. Það er ekkert nýtt í því að menn hafa haft í huga að reyna að byggja og fá til þess erlenda aðila að byggja álver við Eyjafjörð. Það er á könnunarstigi, rannsóknum ekki lokið og ótal, ótal atriði til athugunar áður en það er komið á það stig að það verði borið upp í ríkisstj. eða fyrir hið háa Alþingi. Sama er auðvitað og enn fremur að segja af þeirri hugmynd að svo kynni til að bera að einhvern tíma í framtíðinni yrði staðsett eða byggt álver í Þorlákshöfn. Allt þetta vita þessir æsingamenn sem haga sér eins og þeir hafi étið óðs manns skít.  Það þarf einkennilegan húmor til þess að skilja hv. 2. þm. Norðurl. v. á þann veg sem þessir hv. þm. skildu hann í dag. En ef menn ætla að taka undir þessum dagskrárlið, járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, upp almennan eldhúsdag um þessi mál held ég að þeir verði þá að athuga að fá það tekið upp utan dagskrár eða bera fram fsp. með eðlilegum hætti. En ég vona að ég hafi talað alveg skýrt í þessu máli og þurfi ekki neinu við það að bæta. Hins vegar er mönnum ekkert of gott að skemmta sér við slíkar umr. fram eftir nóttum ef mönnum svo sýnist.



Herra forseti. Vegna ummæla hv. 3. þm. Reykv. úr ræðustól áðan og tilmæla hv. 5. þm. Austurl. er mér ánægja að skýra frá því hér að Framsfl. hefur ekki lýst stuðningi við byggingu þriggja álvera í eigu útlendinga. Ég held að þetta sé óskynsamleg hugmynd og þaðan af óskynsamlegri hugmynd væri að byggja virkjanir til að gefa þessum verksmiðjum rafmagn. Landið færi á höfuðið með því móti. Þá væri illskárri kostur ef ekki væri hægt að fá stóriðjufyrirtæki til að borga kostnaðarverð fyrir raforku að láta þau líka bera kostnað af virkjunum. Ég tel að það sé skynsamlegast að Íslendingar ráði sjálfir atvinnufyrirtækjum á Íslandi svo og raforkuverum. En þá verða menn líka að vera menn til að gera skynsamlegar ráðstafanir til að koma orkunni í verð.



Virðulegi forseti. Hér var í dag kvartað yfir því af hv. 5. þm. Vestf. að sá sem hér stendur hefði látið ósæmileg orð falla um þann þm. og hv. 5. þm. Vestf. spurði að því hvort forseti ætti ekki að víta mig fyrir það orðbragð sem ég þá viðhafði. Það verður þó að segjast eins og er að það var barnaskapurinn helber hjá því æðakasti sem hæstv. iðnrh. birtist í hér áðan. Það er alveg með ólíkindum hvað maðurinn er viðkvæmur þegar kemur að þessum stóriðjumálum. Maðurinn tryllist hér aftur og aftur í ræðustólnum, þessi annars skemmtilegi og dagfarsprúði maður. Það er eins og hann megi ekki koma í þennan stól, þá gjörbreytist maðurinn í öllu viðmóti og kastar sér í viðjar persónuleikans með þeim afleiðingum sem menn heyra stundum hér í ræðustólnum. Hæstv. ráðh. leyfir sér í þessum efnum að koma þannig fram við eðlilegum fsp. stjórnarandstöðunnar að það sé eins og menn hafi étið óðs manns skít eða eitthvað þaðan af verra. Og hæstv. ráðh. leyfir sér hér, þegar stjórnarandstaðan er að aðstoða við að ljúka þinghaldinu með eðlilegum hætti, þar sem verið er að fara hér í gegn með fjöldamörg mál og ráðherrar mæta hér fyrir stórmálum á miðnætti, eins og hæstv. landbrh. hér áðan, að atyrða stjórnarandstöðuna fyrir það að bera fram fsp. undir umræðum um járnblendiverksmiðjuna. Það er verið að finna að því að rætt sé um þessi stóriðjumál almennt á sama tíma og rætt er um járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga. Ég verð að segja alveg eins og er að ég tel ekki að hæstv. iðnrh. farist það vel að ráðast að stjórnarandstöðunni með fúkyrðum með þeim hætti sem hann hefur gert hér í kvöld. Ég tel að honum farist það illa gagnvart þeim góða samvinnuanda sem hefur komið fram hér af hálfu stjórnarandstöðunnar í dag og undanfarna daga. 
             Hæstv. ráðh. er að tala um það, vitandi það að verið er að ljúka þinginu eftir helgi, að við eigum að bera fram fsp. með venjulegum hætti. Veit þá ekki ráðh. að hugsanlegt er að ekki verði haldnir fleiri fsp.-fundir í Sþ. eða er hann að benda okkur á að fara upp með málið utan dagskrár sérstaklega? Auðvitað væri vissulega tilefni til að fara upp með þetta mál utan dagskrár. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir þessa ábendingu og mun ræða það við forseta Sþ. strax og ég næ tali af honum að þessi makalausa yfirlýsing verði tekin til sérstakrar umræðu utan dagskrár. Hæstv. iðnrh. virðist telja að það sé nægilegur tími fyrir þingið til þess að taka hér umr. um þetta mál utan dagskrár. Það skal ekki standa á okkur að hefja þær umr. Það hefur hins vegar verið þannig að stjórnarliðið og hæstv. forseti Sþ. hafa verið treg til að láta hefja hér umr. utan dagskrár um mál þessa síðustu daga. Nú hefur hæstv. iðnrh. óskað eftir því að þessi undarlega yfirlýsing í Dagblaðinu verði tekin hér fyrir utan dagskrár. Þá skal verða óskað eftir því við hæstv. forseta Sþ. að það verði gert þannig að málið fái ítarlega umræðu og meðhöndlun hér á hv. Alþingi áður en því lýkur. Það er engin ástæða til annars en að verða við þessum óskum hæstv. iðnrh. Hæstv. ráðh. er að gera lítið úr þeim ummælum sem hér er um að ræða í Dagblaðinu, en þó eru þau höfð eftir ráðh. innan tilvitnunarmerkja. Í þessari fréttagrein í Dagblaðinu í dag segir svo með leyfi hæstv. forseta: „Á næstu vikum standa iðnrh. og samninganefndir í stóriðjumálum í ströngu, funda með Alusuisse eftir viku, með Alcan í júní og Alcoa í júlí,“ - það stendur ekkert hvað þeir ætla að gera í ágúst - „þar sem jafnvel tvöföldun álversins í Straumsvík og ný álver í Eyjafirði og í Þorlákshöfn verða til umræðu. Elkem-menn og fleiri koma út af kísilmálmveri.“ Síðan segir innan tilvitnunarmerkja eftir hæstv. ráðh.: „Það er í myndinni núna að ræða við Alusuisse um 50% stækkun í Straumsvík 1988 og 50% 1990–91.“ Það er í myndinni núna. Hæstv. ráðh. segir að málið sé ekki komið á það stig að það sé rætt einu sinni í ríkisstj. Hvers lags ríkisstj. er eiginlega í landinu ef ekki er rætt um að hugsanlega sé í myndinni 50% stækkun í Straumsvík 1988 og aftur 50% 1990–91? En það er meira blóð í kúnni því að hæstv. ráðh. heldur áfram: „Ef Alcan-forstjórunum líst á Eyjafjarðardæmið.“ Ef þeim líst vel á Eyjafjarðardæmið! Ef þeim líst vel á sig í Eyjafirðinum, Alcanforstjórunum, þegar þeir bera þar niður, ef þeim list vel á sig þar! - „þarf að hafa eitthvað fyrir Alcoa.“ Já, Alusuisse í Straumsvík og svo eru það Alconforstjórarnir. Þeir mega eiga val á Eyjafirði og ef þeim líst vel á sig þar verður að hafa eitthvað handa þeim hjá Alcoa og þá hef ég Þorlákshöfn, segir hæstv. ráðh. Hann greinir að vísu ekki frá því hvaða stað hann hefur, eins og hann orðar það, ef svo færi að fjórði auðhringurinn gæfi sig fram og litist vel á sig einhvers staðar þegar hann væri búinn að afhenda Eyjafjörð og Þorlákshöfn líka.  „Það bíða þrjár virkjanir fullhannaðar syðra.“ Það verður inni í myndinni, segir ráðh., að Alusuisse fái 50% stækkun í Straumsvík 1988 og aftur 1990–91 og ef Alcanforstjórunum líst á Eyjafjarðardæmið þarf að hafa eitthvað fyrir Alcoa og þá hef ég Þorlákshöfn. Það bíða þrjár virkjanir fullhannaðar syðra. Síðan segir hæstv. ráðh.: „Þetta er allt mikið mál og núna, þegar menn eru farnir að tala af viti um orkuverð sem nægi fyrir framleiðslukostnaði orkunnar, kemur þetta allt til álita. En þetta er margra ára verkefni og ljóst að fyrst þarf að gera flókna samninga vel úr garði og síðan líða ár þangað til ný álver rísa.“ Auðvitað er hæstv. ráðh. að leggja grunninn að þessari framtíð. Þetta er framtíðardraumsýn Sjálfstfl.: álver um allt land. 20 álver var talað um hérna fyrir tveimur áratugum. Það er sú draumsýn sem á að fara að framkvæma undir forustu Sverris Hermannssonar og ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Og síðan er þessu bætt við með orkuverðið að það kæmi jafnvel til greina að semja við þá um allt saman, bæði orkuframkvæmdirnar og álverin. Hæstv. ráðh. segir: Takið þið frekar mark á orðum mínum en orðum Dagblaðsins. Þetta er haft hér eftir ráðh. innan tilvitnunarmerkja allt saman. Hæstv. ráðh. lýsti því hér áðan að þessi mál væru á könnunarstigi, en það væru ekki til orðnir endanlegir samningar. Fyrr mætti nú líka vera! En það er þessi framtíð sem íhaldið vill búa börnum þessa lands. Það er að vinna í verksmiðjum hjá útlendum stórfyrirtækjum. Og þegar þetta er nefnt við hæstv. ráðh. á næturfundi tryllist maðurinn og vill meina að stjórnarandstaðan fari með fleipur þó að haft sé eftir ráðh. út úr beinum tilvitnunarmerkjum í einu dagblaðinu í dag. En ég vil endurtaka það, sem ég sagði hér áðan, að í tilefni af því að hæstv. iðnrh. hefur óskað eftir því að þetta mál verði tekið fyrir utan dagskrár skal það verða gert, enda trúi ég ekki að hæstv. forseti Sþ. leggi á móti því. Þó að mikil verk bíði þingsins enn og knappur tími sé eftir skal verða farið fram á að hér hefjist umr. utan dagskrár um þessi mál. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þá ábendingu. Að lokum þakka ég hv. þm. Páli Péturssyni fyrir það sem hann sagði um þessi mál. Ég skildi hann svo, að hann teldi ekki að það kæmi til greina að útlendingar ættu virkjanirnar hér á landi. Þó verð ég að játa að ummæli hans voru allloðin og voru lesin upp af blaði. Þau voru í rauninni afskaplega framsóknarleg. Það eru vafalaust í þeim setningum einhverjar smugur ef ég þekki þá framsóknarmenn rétt. Væntanlega gefst kostur á að yfirheyra þá líka þegar utandagskrárumr. hefst hér sem hæstv. iðnrh. hefur haft frumkvæði að að hér fari fram áður en þinginu lýkur.



Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Páli Péturssyni fyrir það sem fram kom í máli hans áðan þó ég taki vissulega undir það með hv. 3. þm. Reykv. að nokkuð voru svörin loðin. En ummæli hans hér fyrr í þessari umr. voru þó mun skýrari hvað þetta snerti og af tilefni minna fsp. til hans um þessi efni. Það er minni ástæða til að ræða þessi mál frekar undir þessum dagskrárlið þar sem hæstv. iðnrh. hefur vísað til þess að rétt sé að hans mati að þessi mál verði rædd utan dagskrár ef áhugi er á því, og víst er um það að full ástæða er til að fá skýr svör við þeim atriðum sem hæstv. ráðh. hefur verið að setja fram undanfarin dægur um þau stórmál sem hér hafa verið rædd, hugmyndir sem eru mótsagnakenndar frá degi til dags og frá stund til stundar. Við hljótum að spyrja: Hvers konar ráðamenn eru það sem sitja í stólunum hér nú? Hvers konar ráðherrar eru það sem kasta fram hugmyndum upp á hundruð milljóna dollara í síðdegisblöðunum, ef slegið er á það tölum, en koma svo um miðnætti sama dag og segja: Það er nú ekkert að marka það sem haft var eftir mér með orðréttri tilvitnun í viðkomandi blaði? Svo vill til að það var ekki bara í síðdegisblaðinu í dag sem vitnað var til hæstv. ráðh. orðrétt, heldur stóð hann hér í þessum ræðustól í gærkveldi og talaði til allrar þjóðarinnar um sömu atriði: þrjú álver í eigu útlendinga. Var þetta líka fleipur eitt? Við fáum kannske svör við því á morgun eða þegar færi gefst hér til að hefja þær umr. um þetta utan dagskrár sem hæstv. ráðh. hefur þegar fallist á að fram fari. Það er ekki hægt að ljúka þessu þinghaldi með þessi mál jafnóskýr af hálfu ríkisstj. og fyrir liggur og með þær yfirlýsingar hæstv. ráðh. til þjóðarinnar sem hann er nú að reyna að draga í land með einum sólarhring síðar.

Ég hef ekkert dregið í land núna, ekki nokkurn skapaðan hlut.

Nei, hann hefur einmitt ekkert dregið í land. Nú hefur liðið um hálftími síðan hæstv. ráðh. var að lýsa ummæli sín í DV dauð og ómerk.  „„En það má þó hugsa sér að hraða þessu, það kæmi jafnvel til greina að semja við þá um allt saman, bæði orkuframkvæmdirnar og álverin, þótt við höfum ekki hugsað okkur þann hátt á hingað til“, segir ráðh.“ Þetta eru ummæli hæstv. ráðh. Það er ekki auðvelt að taka gildar yfirlýsingar hér um að hann eigi ekki við að útlendingar eigi orkuverin eða eigi hlutdeild í þeim þó að hann vilji staðhæfa annað. En þetta skýrist væntanlega, hæstv. ráðh., þegar málin verða lögð hér fyrir með skipulegum fsp. við aðrar og rýmri aðstæður, í væntanlegum umræðum utan dagskrár. Ég get vel beðið með að fá frekari svör frá hæstv. ráðh., enda kann að vera að honum hafi þá tekist að koma einhverri reiðu á yfirlýsingarnar og færi kannske yfir það sem hann hefur látið frá sér fara til alþjóðar í gærkvöld og í dag því að ég heyrði að hæstv. ráðh. átti sérstakt viðtal við Ríkisútvarpið um hugmyndir sínar varðandi álver í Þorlákshöfn þó að mér gæfist ekki kostur á að hlusta á það viðtal. En það verður forvitnilegt að athuga hvað þar hefur komið fram. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, virðulegi forseti, eru hér því miður ekki nýir órar á ferð, ekki jafnsplunkunýir og hæstv. ráðh. kannske heldur. Þó geri ég ráð fyrir að hann kannist við það sem á ferðinni var á vegum Sjálfstfl. á árunum 1974–1976 og ég vænti þess að hann hafi kynnt sér efni þeirrar skýrslu sem ég gat um í ræðunni áðan og ber heitið „Hydroelectric Power Potential of Eastern Icetand. Reconnaissance Report. The Team for Assessment of the Hydropower Potential of Eastern Iceland.“ Reykjavík. Nóvember 1975. Þessi skýrsla er sameiginleg úttekt viðræðunefndar um orkufrekan iðnað sem þá starfaði og Alusuisse, úttekt á vatnsaflinu á Austurtandi sem liður í að þoka fram áætlun INTEGRA L. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umr. nú þar sem færi gefst á því að taka á þessu máli væntanlega á morgun.



Virðulegi forseti. Ég fagna því að það hefur komið fram ósk frá hæstv. iðnrh. um að hér verði umræða um orkumál. Hins vegar veit ég ekki hvort hægt er að treysta því að það verði rými í dagskránni til þinglausna þannig að mig langaði til að koma að nokkrum punktum. Ég held að hæstv. iðnrh. verði að taka því að menn ræði þessi mál á síðustu dögum þingsins og jafnvel í umr. sem hér stendur yfir, vegna þess að það eru skyndilega mjög margar sólir á lofti. Nú eru hérna í þinginu umræður um kísilmálmverksmiðju, það eru umræður um járnblendi, eða hafa verið hérna á síðustu vikum, ef ég man rétt í síðustu viku. Þá höfum við heyrt ýmsar hugmyndir um álverksmiðjur, jafnvel víða um land. Það kom fram í ræðu hæstv. ráðh. í gær að hann hefur ýmislegt á prjónunum í sambandi við þessi mál, viðræður við hina og þessa aðila í sumar og vafalaust verður margt á dagskránni. Það er mjög eðlilegt að þm. æski þess að fá að vita á hvaða stigi þessar hugmyndir og þessar umr. eru vegna þess að þeir horfa nú fram á að þingið standi ekki nema kannske örfáa daga til viðbótar. Ég veit hins vegar ekki hvort þessar rjúkandi verksmiðjur um landið allt er sú framtíðarsýn í atvinnumálum sem við Íslendingar ættum að hafa ríkast í huga. Það er mjög fróðlegt að kynna sér upplýsingar og kynna sér skýrslur, sem hægt er að nálgast með lítilli fyrirhöfn, um það hvaða stefnu þessi mál eru að taka í löndunum í kringum okkur, um t. d. þátt stóriðjunnar í atvinnutækifærum og þátt smáfyrirtækjanna í því að veita stöðugleika og grósku í atvinnulífið. Ég vil í því sambandi benda á nýframlagða þáltill. þingflokks Bandalags jafnaðarmanna um eflingu atvinnulífs með stuðningi við stofnun smáfyrirtækja. Þar er bent á ýmsar upplýsingar sem gefa í skyn að það sé ekki stóriðja sem Vesturlönd leggi áherslu á, það sé ekki sú framtíðarsýn sem við eigum að huga að, heldur þvert á móti atvinnurekstur nýtæknigreinanna svokölluðu sem ekki byggjast upp á stóriðjufyrirtækjum heldur byggjast upp á smáfyrirtækjum. Það er t. d. mjög fróðlegt að kynna sér hvernig nýjasta atvinnubyltingin sem allir hafa nú á orði, líftæknibyltingin svokallaða, hefur sprottið upp í Bandaríkjunum. Það sem hefur þar gerst er að smáfyrirtæki, jafnvel af stærðinni 10–20 starfsmenn, hafa síðan um 1970 sprottið upp og fjöldi nýstofnaðra fyrirtækja árið 1982 var milli 100 og 200. Það eru þessi fyrirtæki og einkaframtak og þor og dugur fólks sem að þeim stendur sem er að skapa algerlega nýja framtíðarsýn og algerlega nýtt atvinnulíf. Þetta er í raun og veru það sama sem gerðist við síðustu atvinnulífsbyltingu, í sambandi við rafeindaiðnaðinn. Þetta eru hugtök sem mönnum hafa verið töm á ýmsum gleðistundum og í hátíðaræðum og skálaræðum á Íslandi síðasta árið kannske, að það þurfi að brydda á nýjungum og auka fjölbreytni og fjölga burðarásum o. fl. Menn hafa um þetta ýmis orð, en þegar á hólminn er komið renna menn í gömlu förin. Það er eins og hugmyndirnar og þorið beinist alltaf að gömlu lausnunum og þær eru í þessu tilfelli stóriðjan. Það er ekki þessi framtíðarsýn, hæstv. ráðh., sem við teljum að við viljum fá hérlendis. Við vildum gjarnan að glæstar hugmyndir, menn til viðræðu og annað, sem orðað er í sambandi við stóriðjuna, kæmi fram í öflugri viðleitni til nýsköpunar á sviði smáfyrirtækjareksturs vegna þess að hvort sem við viljum eða ekki, Íslendingar, erum við í farangri umhverfisins. Við verðum að fylgja því sem gerist í kringum okkur og hvort sem við viljum eða ekki munu Vesturlönd í kringum okkur ekki sinna stóriðjunni. Þau munu byggja upp atvinnulíf byggt á rekstri smáfyrirtækja í nýtæknigreinum. Það er stefna sem við verðum, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að taka upp og því fyrr því betra.



Virðulegi forseti. Það ríður auðvitað á smáu, en það lýsir málflutningi stjórnarandstöðunnar, sem hv. 3. þm. Reykv. lýsti í gær í útvarpsumr. hvernig væri sundruð, að halda því fram að ég hafi borið hér fram óskir um utandagskrárumr. um þessi málefni. Ég benti hv. þm. á að ef þeir ættuðu að ræða þetta mál væri þetta ekki réttur dagskrárliður, þá yrðu þeir að óska eftir því að þetta mál yrði rætt utan dagskrár eða bera fram fsp. með eðlilegum hætti. Ég er hins vegar tilbúinn að ræða þetta mál. En það þarf ekkert að snúa þessum hlutum við. Eins og ég segi skiptir þetta mig engu máli, en það er aumur málflutningur að geta ekki farið rétt með eða vera ekki treystandi og trúandi fyrir sendibréfi yfir bæjarlæk. Ég hef ekki breytt neinu um mína afstöðu frá upphafi þessara mála. Eina nýja viðbótin sem ég nefndi væri hugsanleg staðsetning í Þorlákshöfn og ætla ég ekkert að ræða það frekar nú. En ekkert hefur breyst. Ég hef í engu breytt minni afstöðu eða lýsingum á henni. Það eina sem hefur þá breyst er það ef hv. þm. vilja frekar taka trúanlegar missagnir Dagblaðsins en yfirlýsingar mínar hér. Aðeins það hefur breyst og það er þeim sjálfrátt að gera, ég get ekkert við því gert. En ég endurtek að ef hv. þm. með einhverjum hætti koma þessu máli að er ég reiðubúinn að ræða þau seint og snemma. En orðhengilsháttur og útúrsnúningur, eins og maður hefur hlutstað á hér, og að gera Dagblaðið að sinni Biblíu, það er hv, þm. sjálfrátt.



Virðulegi forseti. Frv. til l. um lántöku Áburðarverksmiðju ríkisins á þskj. 25 er flutt til að leita staðfestingar á brbl. sem sett voru 30. mars s. l. í tíð forvera míns í embætti fjmrh. Í fjárlögum fyrir árið 1983 var gert ráð fyrir að aflað yrði 80 millj. kr. innlends láns til Áburðarverksmiðju ríkisins. Sú leið mun þó ekki hafa þótt fær og var því heimildar til töku erlends láns aflað með brbl. Í brbl. er að finna heimild til að greiða helming hverrar afborgunar og vaxta af láni þessu og segir að greiðslur þessar skuli metnar sem stofnframlag ríkisins í Áburðarverksmiðjuna vegna byggingar saltpéturssýruverksmiðju. Fyrrv. fjmrh. ákvað að nýta þessa heimild. Frv. þetta hefur hlotið hefðbundna afgreiðslu í hv. Ed. og virðuleg fjh.- og viðskn. Ed. mælir einróma með samþykkt frv. Ég vil gera að tillögu minni að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. að lokinni þessari umr.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. um breyt. á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Frv. nær samhljóða þessu var lagt fyrir síðasta þing en hlaut eigi afgreiðslu, en það mun hafa orðið samkomulag milli forvera míns í starfi, hæstv. fyrrv. fjmrh., og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Bandalags háskólamanna að nokkrar breytingar yrðu gerðar á lögum um lífeyrissjóðinn þótt ljóst sé að brýn nauðsyn sé að endurskoða lögin í heild sinni. Frv. það sem hæstv. fráfarandi fjmrh. lagði fram var samið af stjórn lífeyrissjóðsins, en í þeirri stjórn sitja fulltrúar fjmrh. og launþegasamtakanna. Frv. þetta hefur, eins og það sem ég mælti fyrir áðan, hlotið hefðbundna meðferð í hv. Ed. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 854 mælir hv. fjh.- og viðskn. Ed. einróma með samþykkt þessa frv. óbreyttu. Ég vil leyfa mér að gera það að tillögu minni að frv. verði að þessum umr. loknum vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyt. á jarðalögum. Í frv. er lagt til að landnámsstjórn og Landnám ríkisins verði lögð niður og verk og viðfangsefni þess falin öðrum aðilum eða felld alveg niður. Tilgangurinn með þessum breytingum er tvíþættur: í fyrsta lagi að einfalda stjórnkerfi landbúnaðarins og koma í veg fyrir óþarfa skörun á hlutverkum stofnana ríkisins og/eða landbúnaðarins og í öðru lagi að draga úr kostnaði við opinbera stjórnsýslu. Í meginatriðum er gert ráð fyrir að verkefni varðandi stofnun býla, félagsbúa, endurbygginga jarða, jarðaskrá og umsjón jarða Landnáms ríkisins flytjist til landbrn. og að þeim verði búinn lagagrundvöllur í jarðalögum. Er það gert í þessu frv. sem hér liggur fyrir. Jafnframt er hér lagt til að gerðar verði breytingar á nokkrum ákvæða jarðalaga í ljósi fenginnar reynslu og til samræmis við breytingar á annarri löggjöf frá 1976. Landnám ríkisins hefur annast stjórnsýslu og rekstur þriggja af fjórum graskögglaverksmiðjum í eigu ríkisins en sú fjórða er rekin sjálfstætt. Í undirbúningi er frv. til laga um graskögglaverksmiðjurnar, sem áformað er að leggja fyrir Alþingi á komandi hausti, en þangað til það nær fram að ganga verða þær reknar á grundvelli gildandi ákvæða í lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins o. fl. að öðru leyti en því, sem segir í 13. gr. frv., að landbrn. taki við verkefnum Landnáms ríkisins og landnámsstjórnar. Skv. 10. gr. frv. er lagt til að nýr kafli komi inn í jarðalögin um viðurkenningu á nýjum býlum, félagsbúum og jarðaskrá og koma ákvæði hans í stað sambærilegra ákvæða í lögum nr. 45/1971. Þetta frv. hefur verið afgreitt frá hv. Ed. og var þar ítarlega skoðað og gerðar nokkrar breytingar á frv. eftir að leitað hafði verið umsagna Búnaðarþings og fleiri aðila, og þar sem fyrir liggur í þingtíðindum framsöguræða sú sem ég flutti við 1. umr. málsins þar vil ég vísa til hennar að öðru leyti, en legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breyt. á ábúðarlögum. Frv. þetta er flutt samfara frv. til breyt. á jarðalögum. Í því frv. er lagt til að landnámsstjórn verði lögð niður og að reglum um viðurkenningu á nýjum býlum verði breytt þannig að samþykki landbrn. þurfi til að stofna nýtt býli til búvöruframleiðslu, enda séu uppfyllt ýmis skilyrði sem fram koma í frv. Er lagt til í frv. þessu að lögum nr. 64/1976 verði breytt til samræmis við þær tillögur sem fetast í framangreindu frv. til breytinga á jarðalögum. Þetta frv. var, eins og frv. um jarðalög, skoðað ítarlega í hv. landbn. Ed. Ég mælist því til þess að hv. landbn. Nd. sjái sér fært að afgreiða þessi frv. bæði nú fyrir þinglok. En að lokinni þessari umr. legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og landbn.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að mótmæla því að haldið sé áfram frekari fundahöldum. Það er búið að halda hér kvöldfund dag eftir dag og það er verið að ræða um að taka fyrir á morgun skýrslu utanrrh. hér í Sþ., auk þess sem gert er ráð fyrir að kjördæmamálið komi jafnvel til umr. á morgun og auk þess sem iðnrh. hefur pantað umr. utan dagskrár um álmálið. Það er því ljóst að hér verður kvöldfundur annað kvöld. Það er með öllu fráleitt, að mínu mati, að leggja það á starfslið Alþingis og þm. að þessum fundi verði haldið lengur áfram. Ég geri því kröfu til þess, því að það er engin ástæða til þess að vera að keyra þetta mál svona fram, að þessum fundi verði slitið. Nd. hefur þegar setið á löngum fundum, afkastað miklu, komið frá mörgum lagafrv., bæði til nefnda og jafnvel til Ed. og til ríkisstj. sem lögum, þannig að það er gersamlega fráleitt af ríkisstj. að vera að beita þingið þessu ofbeldi sem núna stendur til. Á dagskrá þessa fundar er skattskylda innlánsstofnana og ég veit ekki betur en það séu fjórir menn á mælendaskrá. Það er því augljóst mál að þeirri umræðu getur ekki lokið fyrr en eftir nokkra klukkutíma. Hér er um að ræða þannig mál að það krefst ítarlegrar umræðu hér í hv. Nd. og vandséð er að henni ljúki áður en nýr dagur rennur. Þess vegna er í rauninni alveg fráleitt að halda þessum fundi áfram. Ég vil biðja hæstv. forseta Nd., og ég tek fram að ég er að sjálfsögðu ekki að ásaka hana á einn eða annan hátt, að kanna hvort ekki er unnt að fresta nú þessari umr. og taka til við hana á ný þegar fundur verður haldinn á eðlilegum tíma hér í Nd. Ég mótmæli þessum vinnubrögðum ríkisstj. Það er búið að keyra hér fram í dag tugi mála, búið að halda hér fjölda funda í allan dag. Það er verið að halda nefndarfundi í stjórnarskrárnefnd á sama tíma og hér stendur yfir fundur. Síðan er ætlunin að halda hér áfram umr. um þetta mál sem er algerlega þarflaust að ræða einmitt nú. Ég geri því til þess kröfu að fundinum ljúki núna, umr. verði frestað og menn taki til við málin á nýjan leik á morgun því að það er augsýnilegt að á næsta sólarhring verða langir fundir, það verða fundir hér allan daginn á morgun og annað kvöld. Ég skora á hæstv. forseta að kanna hvort ekki getur orðið samkomulag um að fresta þessari umr. nú.



Vegna óska sem hér hafa komið fram hjá hv. 3. þm. Reykv. tel ég sjálfsagt að athugað verði hvort hægt verði að ná samkomulagi um hvenær fundi ljúki hér.