Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Atvmn. hefur haft til athugunar og rætt till. til þál. á þskj. 31. sem er um tafarlausar ráðstafanir til aukinnar leitar og rannsókna á djúprækjumiðum fyrir Norðurlandi. N. hefur aflað sér umsagna Fiskifélags Íslands og Hafrannsóknastofnunarinnar um málið. Það er álit beggja þessara stofnana, að mjög brýnt sé að könnun og leit sú, sem þáltill. gerir ráð fyrir, fari fram, en báðar stofnanirnar telja ekki síður þýðingarmikið að leitin verði gerð sem víðast á landgrunninu, ekki eingöngu fyrir Norðurlandi. Atvmn. varð sammála um að vísa till. til ríkisstj. til fyrirgreiðslu með svofelldri ályktun: „Um leið og n. leggur til að till. verði vísað til ríkisstj. vekur hún athygli á mikilvægi þess, að leitað verði að djúprækjumiðum sem víðast umhverfis landið.“ Eins og ég sagði varð atvmn. einróma sammála um þetta og rituðu allir undir nál. Eins og fram kemur í álitinu vill n. leggja áherslu á mikilvægi þess, að leitað verði að djúprækjumiðum sem víðast á landgrunninu og jafnframt að gert sé verulegt átak í þeim efnum. Þótt álit atvmn., sem ég tala hér fyrir, taki einungis til leitar að rækjumiðum umhverfis landið, fer ekki hjá því, að ýmsar spurningar vakni varðandi nauðsyn á víðtækum og skipulögðum haf- og fiskirannsóknum á öllu landgrunninu, vítt og breitt innan allrar landhelginnar. Vegna þeirra sérstöku aðstæðna, sem hér eru þennan síðasta þingdag væntanlega, skal ég ekki eyða löngum tíma hv. þm. í það að ræða haf- og fiskirannsóknir almennt þótt að ýmsu leyti væri ærin ástæða til þess. Ég vil þó nota tækifærið og minna á að enn eru mörg og veigamikil verkefni á því sviði óleyst þrátt fyrir góðan skilning og vilja hv. alþm. og margháttaðar tillögur sem samþ. hafa verið hér á hinu háa Alþingi varðandi þessi mál á undanförnum árum. En með tilliti til ríkjandi ástands helstu fiskistofna hér við land og raunar ástandsins í atvinnumálum, ekki síst sjávarútvegi, vinnslu sjávarafla og skyldum atvinnugreinum víða umhverfis landið, er full þörf á að efldar séu haf- og fiskirannsóknir til stórra muna frá því sem verið hefur. Eins og ég sagði skortir ekki vilja til þessara mála, miðað við þær till, og samþykktir sem oft hafa verið gerðar hér á Alþ., en það er sjálfsagt um að ræða vöntun á fjármagni í þessu tilviki. Hafrannsóknastofnunina skortir fjármagn og tæki til að geta sinnt þessum viðamiklu verkefnum. Það kom m. a. fram í ummælum hv. 3. þm. Austurl., þegar hann mælti fyrir nál. atvmn. varðandi þáltill. um leit að karfamiðum, að n. var ljóst að fjármagn skorti til þeirra hluta, þó að áhuginn væri fyrir hendi, að þar væri gert verulegt átak í. Og hann komst þannig að orði, að ekki mundi vera hægt að sinna þessu verkefni fyrr en eftir næstu fjárveitingar. Ég hef orðið þess var, þar sem ég er í stjórn Fiskimálasjóðs, að nálega á hverjum stjórnarfundi liggja fyrir beiðnir frá Hafrannsóknastofnuninni um styrki eða um fjármagn til að standa straum af ýmiss konar rannsóknum og tilraunum sem henni er falið að sjá um án þess að raunverulega sé séð nægilega fyrir fjármunum til þeirra rannsókna. Í mörgum tilvikum er um það háar fjárhæðir að ræða að útilokað er fyrir Fiskimálasjóð að verða við þeim beiðnum, þótt viljinn sé fyrir hendi þar eins og hér á hv. þingi. Ég hygg að það fari ekkert á milli mála að efla þurfi þessar rannsóknir, en til þess að svo geti orðið þarf að auka fjárveitingar til Hafrannsóknastofnunarinnar, svo að hún verði fær um að sinna hinum veigamiklu og margþættu þörfum sem fyrir liggja. Þeir fjármunir, sem veittir yrðu í þessu skyni, mundu fljótlega skila sér aftur í nýtingu vannýttra fiskitegunda og ýmissa botndýra og renna fleiri stoðum undir fiskiðnað okkar, gera hann fjölbreyttari og öruggari en hann er. Flm. þáltill. á þskj. 31 nefna í grg. með till. að líkur bendi til þess, að ekki sé ofætlað að gera megi út 15–20 litla skuttogara á rækjuveiðar eingöngu og smærri togskip að auki, meðan hlífa verði bolfiskstofnunum. Þetta álit kemur raunar að nokkru leyti fram í umsögn Hafrannsóknastofnunarinnar sem ég gat um hér áðan að n. hefði borist, og ég vil þess vegna víkja nokkrum orðum að umsögnunum aftur. Það kemur, eins og ég segi, vel fram í ítarlegri umsögn Hafrannsóknastofnunarinnar, að árangur í veiðum vex að sjálfsögðu í réttu hlutfalli við auknar rannsóknir og leitartilraunir. Umsögn Hafrannsóknastofnunarinnar er allítarleg og mun ég ekki fara mikið út í hana. Hún skýrir frá, hvernig þessum rannsóknum á djúprækjumiðum hefur verið hagað á undanförnum árum. Þó að tíminn sé nú kannske knappur, þá langar mig til þess að lesa niðurlag umsagnarinnar, með leyfi hæstv. forseta, en þar segir, þegar þeir eru búnir að skýra frá hvernig að rannsóknum hafi verið staðið, orðrétt: „Eins og sjá má af þessu yfirliti hafa þau mið, sem nýtt eru, fundist í leiðöngrum Hafrannsóknastofnunarinnar eða á skipum sem leigð hafa verið að tilhlutan sjútvrn. Þessa leit þyrfti almennt að auka á djúpslóð við landið og sérstaklega þyrfti hún að vera samfelldari en verið hefur, þar sem oft verða mikil úrtök vegna veðurs og nýtast þá stuttir leiðangrar verr en skyldi. Frá árinu 1975 hefur afli á úthafssvæðinu norðanlands verið sem hér segir: Árið 1975 414 lestir eða 8.6% heildarársveiðinnar. Árið 1976 497 lestir eða 7.3% heildarársveiðinnar. Árið 1977 680 lestir eða 9.9% heildarársveiðinnar. Á árinu 1977 óx þannig sókn töluvert á djúpslóð norðanlands og munu um 15 bátar“ - ég endurtek: um 15 bátar, segir Hafrannsóknastofnunin - „hafa komið þar við sögu. Flestir bátanna voru þó einungis að sumarmánuðina og mun afkoma þeirra hafa verið þokkaleg, en hafís hamlaði töluvert veiðunum um tíma. Eins og áður hefur verið drepið á hefur rækjuleit á djúpslóðum mestmegnis verið fólgin í einstökum leiðöngrum, oft stuttum, og hefur þá ekki fengist það heildaryfirlit sem skyldi. Til þess að svo megi verða er nauðsynlegt að hafa gott leitarskip, annaðhvort rannsóknarskip eða leiguskip, sem sinni rækjuleit samfellt í nokkra mánuði, svo sem gert hefur verið um árabil við aðra leit, t. d. loðnuleit. Á annan hátt verður ekki skorið úr því, hve gjöful rækjumið kunni að vera á djúpslóðum hér við land. Án slíkrar gaumgæfilegrar könnunar er ekki von til þess, að rækjuveiðar á djúpslóðum við Ísland þróist að nokkru ráði frá því sem nú er. Í þáltill. nr. 31 1977 er gert ráð fyrir að gerðar séu tafarlausar ráðstafanir til aukinnar leitar og rannsókna á djúprækjumiðunum fyrir Norðurlandi. Eins og að framan er rakið er hér um brýnt mál að ræða,“ - segir Hafrannsóknastofnunin - „en óþarft má telja að binda aðgerðirnar fyrir fram við Norðurland eitt sér.“ Eins og ég gat um er umsögn Fiskifélagsins á sömu lund. Þar er vitnað til þessarar grg. Hafrannsóknastofnunarinnar og tekið undir þetta sjónarmið. Eins og fram kom í nál. vorn nm. sammála um það líka, að þetta sjónarmið ætti rétt á sér og það væri ekki eingöngu bundið við miðin fyrir Norðurlandi ein sér. Ég gat um í upphafi að ég skyldi ekki eyða löngum tíma og skal nú reyna að standa við það. En mig langar þó aðeins að lokum að geta þess, að n. barst bréf frá Söltunarstöð Dalvíkur hf. og ekki beint varðandi umsögn um málið, en það er svolítið fróðlegt vegna þess að Söltunarstöð Dalvíkur hf. gerir út eina rækjuveiðiskipið sem segja má að sé af þeirri gerð hér á landi, þ. e. a. s. lítinn skuttogara sem er til þess útbúinn að veiða rækju á djúpmiðum og frysta hana um borð. Þetta bréf er frásögn og skýrsla um það, hvernig sú tilraunaútgerð hefur gengið. Og það er ekki nema eðlilegt, - mér finnst það a. m. k. ekki nema eðlilegt, þar sem fram kemur að við ýmsa byrjunarerfiðleika hefur verið að stríða í því sambandi, og ég fyrir mitt leyti geri það með ánægju, - að skýra hér þau sjónarmið sem fram komu í hv. atvmn. varðandi þennan tilraunaveiðiskap. N. varð sammála um að reyna bæri að stuðla að því, að þessi útgerð gæti haldið áfram og væri hægt að þróa hana meir en gert hefur verið. En vegna þess að það var ekki hlutverk n. að gera sérstaka till. um á hvern hátt ætti að standa að rækjuleit og hvaða skip bæri að fá til þeirrar leitar og rannsókna, þá þótti nm. ekki ráðlegt að gera þar um sérstakt álit, en ég lofaðist til að geta þess, þegar ég mælti fyrir nál., að við teldum nauðsynlegt að hafa það í huga, þegar ráðist yrði í rækjuleit, að það yrði litið og munað eftir þessari útgerð þarna. Við teljum allir sem einn að þetta skip geti verið engu að síður fært til þess að gera leit og könnun á djúprækju eða djúprækjumiðum heldur en skip sem Hafrannsóknastofnun hefur yfir að ráða. Það kemur líka fram í grg. Hafrannsóknastofnunarinnar, að það hafi verið notuð leiguskip jöfnum höndum eftir því sem þurfa hefur þótt. Að lokum vil ég endurtaka það, að ég hygg að enn verði og þurfi að gera betur í þessum efnum, efla verði hafrannsóknir og fiskirannsóknir og það þurfi að vinna markvisst að þeim rannsóknum innan allrar landhelginnar. Og einmitt með tilliti til þess, að við höfum nú öðlast réttindi til að nýta þau gæði, sem þar verða fundin, á skynsamlegan hátt, með því tekst okkur best í framtíðinni að vernda þennan mikilvæga rétt okkar. Ég held að okkur verði ekki stætt á því í framtíðinni að eigna okkur landgrunnið allt umhverfis landið innan 200 mílna markanna nema því aðeins að við getum staðið að því að nýta þau gæði sem þar verða fundin í framtíðinni. Ég vil svo að lokum endurtaka það, að n. varð sammála um þetta álit og við leggjum til að það verði samþykkt.



Herra forseti. Ég mun nú ekki eyða löngum tíma í þessa ræðu mína. Ég hlýt að lýsa yfir nokkrum vonbrigðum mínum með afgreiðslu málsins í atvmn. Samþykkt á þá lund að beina því til ríkisstj. að efla rækjuveiðar á fiskislóðum kringum landið er fljótt á litið samsvarandi því raunverulega að samþykkja að ekki skuli lögð nein sérstök áhersla á rækjuleitina fyrir Norðurlandi, eins og fyrir var mælt í þáltill. okkar. Aftur á móti kom það fram í ræðu hv. þm. Karls Sigurbergssonar, frsm. n., að hann gerir sér fulla grein fyrir sérstakri þörf á rækjuleit fyrir Norðurlandi og n. í heild sömuleiðis. Einnig virðist n. hafa gert sér grein fyrir því sem var, að mál þetta var flutt hér í þinginu með sérstöku tilliti til útgerðar Dalborgarinnar, þessa eina togara sem við eigum sem búinn er til djúprækjuveiða. Hv. frsm. atvmn. gerir sér grein fyrir því, og það kom skýrt fram í ræðu hans, að þegar um allt of lítið fé er að ræða til rækjuleitar yfirleitt og fiskileitarinnar yfirleitt, þá er eðlilegt að því litla fé, sem fyrir hendi er, verði varið til þess að leita þar sem mest er vonin um árangur fremur en dreifa því fé til leitar þar sem ekki hafa fengist vísbendingar áður um að djúprækju sé að fá, á einhverju tilteknu svæði. Þannig er ástandið einmitt fyrir Norðurlandi. Þar hefur fundist veiðanleg djúprækja. Nýting þeirrar djúprækju er raunverulega undirstaða útgerðarinnar á djúprækjutogaranum Dalborginni, og nú hefur, eftir því sem mér skilst best, hæstv. sjútvrh. eða sjútvrn. gengið í það að reyna að samrýma fyrirgreiðslu fyrir þessari útgerð þeirra Dalvíkinganna sem lagt gæti, ef vel tekst til, grundvöll að aukinni útgerð á djúprækju hér við land, - samrýma þess háttar fyrirgreiðslu og stuðning við þessa rækjuleit fyrir norðan. Ég vil aðeins í lokin ítreka það sem ég hef áður sagt. Ég tel að árangurinn af þessari útgerðartilraun, sem nú er verið að gera á Dalvík á djúprækjuslóðum með þessu eina skipi, kunni að ráða miklu um hvort fleiri útgerðaraðilar muni ýmist ráðast í það að fá sér rækjutogara til útgerðar á djúpslóðina eða jafnvel að breyta skuttogurum, sem fyrir eru í landinu af heppilegri stærð, í rækjuveiðiskip með ærnum tilkostnaði. Og svo þetta í lokin: Það er ljóst mál, eins og segir í þáltill., að það væri okkur mjög hagstætt ef við gætum nú komið málunum svo fyrir að við gætum byrjað arðbæra útgerð á djúprækju með hluta af skuttogaraflota okkar meðan við þurfum að hlífa þorskstofninum og jafnvel einhverju af smærri bátunum líka. Og svo enn þetta: Eins og hv. frsm. atvmn. túlkaði viðhorf n. í ræðu sinni, þá hlýt ég að sætta mig við nál., enda þótt ég hefði kosið að komið hefði fram í því sjálfu skilningur á því, að nauðsynlegt er að verja þessu litla fé, sem við höfum til rækjuleitar, einmitt til þess að leita þar sem við eigum helst von í að finna eitthvað.



Herra forseti. Ég tala hér fyrir hönd atvmn. fyrir nál. um till. til þál. um atvinnumöguleika ungs fólks. N. fjallaði um þetta mál á nokkrum fundum og hún mælir með því að till. verði samþykkt. Við afgreiðslu málsins voru fjarverandi þeir hv. þm. Sverrir Hermannsson og Karvel Pálmason, en báðir þessir þm. eru því meðmæltir, að till. verði samþ., og styðja hana eindregið. Rétt er að geta þess, að leitað var umsagnar þriggja aðila varðandi tillöguna, þ. e. Alþýðusambands Íslands, Vinnuveitendasambands Íslands og Reykjavíkurborgar. Barst aðeins ein umsögn til n., frá Reykjavíkurborg, og var hún mjög jákvæð. Eigi þarf að fjölyrða frekar um efni till., það var gert í mjög ítarlegu máli, þegar hún var lögð fram, en eins og hv. þm. muna eftir er lögð áhersla á það í þáltill., að gerðar verði athuganir á því og gengið úr skugga um hvort eðlilegt og æskilegt jafnvægi sé milli menntunar ungs fólks annars vegar og eðlilegra þarfa atvinnuveganna hins vegar í þeim efnum. Að vísu höfum við Íslendingar búið við það góða ástand á undanförnum árum, að hérlendis hefur ekki verið neitt atvinnuleysi. En ekki er ráð nema í tíma sé tekið til þess að sú þróun megi verða áfram.



Herra forseti. Á þskj. 85 flytja hv. þm. Ingiberg J. Hannesson og Friðjón Þórðarson till. til þál. um að skora á ríkisstj. að gera áætlun um iðnþróun á Vesturlandi til þess að treysta atvinnugrundvöll í kjördæminu. Atvmn. hefur haft þessa till. til meðferðar. Af sérstökum ástæðum uppgötvaði n., að Framkvæmdastofnun ríkisins, hefur með landshlutaáætlanir að gera og m. a. gerð iðnþróunaráætlana, og þar sem þar kváðu vera menn sem eru vaskir til verka sinna er því treyst að slík framkvæmd komist á hið fyrsta varðandi þetta kjördæmi. Eins og hv. þm. er kunnugt, hefur áætlanadeild Framkvæmdastofnunar skilað af sér ýmsum verðmætum áætlunum. Eitt blað lagði út af einni nýlega, þeirri sem var um frægt hérað hér, og hafði verið uppgötvað í áætluninni, að áin rynni eftir dalbotninum alveg neðst. Nú er á leiðinni ný úttekt og áætlun um Dalabyggð, og þar er upplýst að landslagi í Dölum og í Austur-Barðastrandarsýslu skjóti mjög í tvö horn. Í Dölum hátti þannig til, að fjöllin gangi í sjó fram og myndi nes, en þessu sé alveg öfugt farið í Austur-Barðastrandarsýslu, þar sem firðir skerist inn í landið. Í trausti þess, að Framkvæmdastofnunin sinni þessu verkefni sínu, er atvmn. sammála um að leggja til að vísa till. til ríkisstj., enda þótt ég hafi löngum haft litla trú á þeirri aðferð.



Herra forseti. Fjvn. hefur fjallað um till. þá til þál. sem hér er til framhaldsumr. Till. er flutt af þm. Reykn. Fjvn. sendi till. til umsagnar vita- og hafnamálastjóra og barst jákvæð umsögn. Hann mælti með samþykkt hennar, en taldi að vísu að víðar um land þyrfti að gera úttekt á slíkum málum. Fjvn. telur rétt að efna til slíkrar úttektar sem till. þessi gerir ráð fyrir. Fjárframlög ríkisins til varnar ágangi sjávar hafa verið ákveðin á fjárl. hverju sinni og hefur fjvn. sannast sagna ekki haft nægilega haldgóðar upplýsingar um þörfina á hverjum stað allt til þessa. Þess vegna telur n. ástæðu til að þessi þáltill. verði samþykkt, og þó að svo sé, að víðar þurfi að gera slíka úttekt, þá telur n. að rétt sé að taka þetta svæði fyrir fyrst og feta sig áfram með það, hversu mikið verk þetta kann að vera og að hve miklu haldi það gæti komið. Vonandi gæti það orðið upphaf að skipulegri aðgerðum í þessu efni en áður hefur verið við komið. Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja um efni till., hún skýrir sig sjálf, en nm. voru allir sammála um að leggja til, að till. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Ég skal lofa því að vera afar stuttorður um þessa till., enda er það sannast sagna um hana, að henni fylgir mjög ítarleg grg. og 8 fskj. og í þessu máli er að finna allan rökstuðning fyrir þessari till. Ég ætla að leyfa mér þó að lesa hér tillgr., en þessi till. er, eins og menn sjá, flutt af öllum þm. Norðurl. e., 6 að tölu. „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta nú þegar kanna ástand og horfur í atvinnu- og félagsmálum Þórshafnar í Norður-Þingeyjarsýslu. Athuga skal, hvaða ráðstafanir sé nauðsynlegt að gera til þess að tryggja þar eðlilega byggðaþróun. Sérstaklega skulu kannaðir möguleikar að koma upp loðnuvinnslu á Þórshöfn, t. d. með því að Síldarverksmiðjur ríkisins kaupi síldarbræðsluna á staðnum og breyti henni í loðnuverksmiðju.“ Eins og sjá má af þessari tillgr. er þrjú aðalatriði í henni að finna, þ. e. almenn könnun á ástandi og horfum í atvinnu- og félagsmálum á Þórshöfn, í öðru lagi hvað þurfi að gera til þess að tryggja þar eðlilega byggðaþróun og í þriðja lagi að kannaðir verði sérstaklega möguleikar til þess að koma þar upp loðnuvinnslu, m. a. á þann hátt að Síldarverksmiðjur ríkisins kaupi síldarbræðsluna á staðnum. Eins og ýmsum hv. þm. er kunnugt hafa töluverðir erfiðleikar gengið yfir Þórshöfn, það má segja undanfarin missiri, jafnvel undanfarin tvö ár, og þessir erfiðleikar stafa fyrst og fremst af þeim miklu vandræðum, sem orðið hafa í sambandi við útgerð togara staðarins, sem reyndist mjög gallað skip þegar það var keypt og hefur kostað miklar þrautir að reka og koma í rekstrarhæft horf, sem þó er að vísu nú orðið, en hins vegar er skuldahallinn eftir þetta erfiðleikatímabil ákaflega langur og erfitt við að ráða. Ég skal ekki fjölyrða, herra forseti, um efni þessarar till. vegna þess hversu ítarlega hún er rökstudd í grg. og í fskj. Ég vil gera það að till. minni, að umr. verði nú frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Allshn. Sþ. hefur haft til athugunar og umfjöllunar till. til þál. um könnun á atvinnulegri og félagslegri aðstöðu byggðarlaganna í nágrenni Keflavíkurflugvallar. Var samkomulag um það í n. að mæla með samþykkt þáltill. Einn nm., Ellert B. Schram, var fjarverandi afgreiðslu málsin.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til athugunar og umfjöllunar till. til þál. um endurnýjun og uppbyggingu strandferðaþjónustunnar. N. barst umsögn frá Skipaútgerð ríkisins sem er mjög jákvæð gagnvart efni till. Nm. urðu allir sammála um að leggja til að till. yrði samþykkt óbreytt. Einn nm., Ellert B. Schram, var fjarverandi afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Það væri vissulega ástæða til þess að setja á nokkra ræðu til þess að ræða um Skipaútgerð ríkisins og nauðsynina á því að efla strandferðaþjónustuna við dreifbýli landsins, en ég ætla ekki að gera það við þetta tækifæri. Ég vildi þó aðeins nefna þrjú atriði sem ég álít að þurfi að hafa í huga alveg sérstaklega þegar þessi málefni eru reifuð og rædd. Í fyrsta lagi það, að öll aðstaða sumra landshluta er með þeim hætti, að ekki er hægt að tryggja í raun og veru öruggar samgöngur við þá nema frá sjó. Veturnir eru þannig og samgöngur á landi og í lofti með þeim hætti, að ekki er hægt að tryggja öruggar samgöngur við suma landshluta hér í landinu öðruvísi en frá sjó. Í öðru lagi er nauðsynlegt að minna á, að vöruverð úti um landsbyggðina er yfirleitt dýrara en hér í Reykjavík og grenndinni að því er varðar vörur sem eru fluttar inn frá útlöndum, vegna þess að þær fara yfirleitt í gegnum Reykjavíkurhöfn og þarf að flytja þær út á land. Ég held að það sé samdóma álit manna, að erfitt sé að jafna þennan mun, sérstaklega að því er snertir þungavörur, nema með því að efla strandferðaþjónustuna og flytja vörurnar með þeim hætti til afskekktari landshluta. Í þriðja lagi er svo atriði sem væri vissulega ástæða til þess að gera athugun á, hvað það mundi spara mikið á afnotum þjóðvegakerfisins í landinu að efla Skipaútgerðina. Við vitum að með stórkostlega auknum vöruflutningum um þjóðvegina hefur þjóðvegakerfið brostið í raun og veru. Ekki hafa verið tök á því að halda því nægilega vel við til þess að mæta stórauknum þungavöruflutningum á landi. Ég er ekki í neinum vafa um að ef Skipaútgerðin yrði efld mundi létta á þungaumferð á þjóðvegunum og það mundi verða til mikils sparnaðar. Til viðbótar vil ég svo segja að í raun og veru er það samfélagsleg skylda að sjá öllum landshlutum fyrir öruggum samgöngum. Við erum ekki eina þjóðin sem ver verulegu fjármagni í þessu skyni. Það gera mjög margar þjóðir, eins og t. d. Norðurlandaþjóðirnar. Ég vil sérstaklega nefna Norðmenn sem verja stórkostlegum fjármunum til þess að tryggja samgöngur á sjó við alla landshluta í Noregi. Ég vil svo þakka n. fyrir góðar undirtektir undir þetta mál og vonast til þess, að sú ríkisstj., sem tekur við völdum að loknum kosningum, sinni þessu máli af miklum dugnaði.



Herra forseti. Á döfinni eða til athugunar eru merkilegar skipulagsbreytingar á vöruflutningum og strandferðaþjónustu. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að vekja athygli á því, að ég held að það þurfi að athuga skipulagsbreytingar á strandferðaþjónustunni í samhengi við samgöngur á landi. Þungavöruflutningar með bifreiðum hafa nú farið sívaxandi og sanna það, þrátt fyrir að sums staðar sé erfitt að koma þeim við, að þeir eiga mikinn rétt á sér og henta sums staðar engu síður. Þetta þarf allt saman samræmingar við, þannig að fólkið í landinu geti átt við sem bestar aðstæður að búa. Hvað viðvíkur þessum till., sem hér eru á döfinni frá Skipaútgerð ríkisins, þá þykir mér á þeim nokkur galli, því að gert er ráð fyrir að þjónusta minnki við fáein byggðarlög. Ég treysti því, að þegar til kastanna kemur verði reynt að sjá fyrir þeirra hlut ekki síður en annarra.



Herra forseti. Ég skal reyna að stytta mál mitt eftir megni. Á hitt er að líta, að það er eins og það hafi gefist rúmur tími til ýmissa aukaverka hér á hinu háa Alþingi á síðustu annadögum þess. Til að mynda kom hér upp í ræðustól til að flytja tiltölulega nýtt mál hv. 3. þm. Reykv. og talaði langt mál um endurskoðun meiðyrðalöggjafar í gærkvöld. Það var greinilega látið ganga fyrir elstu málum sem réttlæti krafði að fengju lokaafgreiðslu hér. Það mál ætla ég ekki að fara um orðum, enda ekki undir þessum dagskrárlið, en það mun vera að undirlagi þeirra kjaftása í þjóðfélaginu sem hafa nú stofnað sjóð með sér til þess að borga sektir þeirra, er hafa brotið íslensk lög með mannlasti sínu og hæpnum fullyrðingum í meira lagi. Það mátti greina fyrir nokkrum dögum á ýmsum sólarmerkjum, að þessi till. til þál. um íslenska stafsetningu mundi fá svipuð örlög og tillögugerð af þessu tagi hefur lengst af fengið eða allar götur frá því sem Alþ. ályktaði í þessu máli 29. apríl 1974, þar sem samþykkt var með 28:27 atkv. að hrundið skyldi þeirri ákvörðun að fella z niður í íslensku ritmáli. Enn á ný hefur minni hl. greinilegum minni hl. á hinu háa Alþ. - tekist að hindra að þingviljinn kæmi í ljós. Þetta er miklu stærra mál heldur en einstök atriði íslenskrar stafsetningar, og þm. hljóta mjög að fara að skoða hug sinn um það, að þannig takist ekki til í framtíðinni. Það þarf engum blöðum um það að fletta að þegar ég fullyrði þetta, þá fer ég með rétt mál, enda hefur afstaða Alþingis margsinnis komið fram. Hún kom fram 29. apríl 1974, hún kom fram 1975 þegar 33 þm. undirrituðu skjal til menntmrh., hún kom fram í sambandi við lagafrv. sem flutt var á þinginu 1975–1976, þar sem það hafði gengið í gegnum Nd. og verið samþ. þar með 25:14 atkv. og fyrir tímaskort og fyrir málþóf var hindrað að hún næði framgangi í Ed. Og ég vek athygli á því, að jafnvel lagasetning, sem ekki er skapfellileg í þessu sambandi, hafði og átti vísan stuðning meiri hl. beggja deilda. Þegar tímaskortur var hjá Ed. varð niðurstaðan sú, að ályktað var að beina því til hæstv. menntmrh. að gangast fyrir ráðstefnu um stafsetningarmál. Menn áttu ekki von á neinni niðurstöðu í því máli á þeirri ráðstefnu, enda ekki ályktunarráðstefna. En það eina, sem upp af stóð í þeirri ráðstefnu, var þó tillaga sem fyrrv. formaður endurskoðunarnefndarinnar - leyninefndarinnar frægu - gerði á ráðstefnunni, að sættir mættu takast um það að varðveita z í stofni orða, og á því byggist þessi till. Að vísu er sá málatilbúnaður sem kemur fram í till. okkar á þskj. 64, í máli 58, ekki hans, heldur er það efni hennar að sættir megi takast á þessum grundvelli. Nú er það höfuðröksemd þeirra, sem mæla gegn því að þetta mál nái fram að ganga sú, að ekki megi hrapa að þessu máli, að hin nýja skipan sé að vinna sér sess í málinu. öll rök, sem þeir færa fram í þessu máli, hitta þá sjálfa fyrir. Skyldi festa ekki hafa skapast eftir 44 ár árið 1973? Þegar hróflað var við þessu. Nú segja þessi nýstofnuðu Samtök móðurmálskennara, að það megi ekki hrapa að breytingum á stafsetningu íslenskrar tungu, það þurfi að fara fram rannsóknir fyrst, ítarlegar rannsóknir, eins og lesa má í álitsgerð minni hl. allshn. En ekki þurfti þess þá, þegar gripið var til hinna róttæku breytinga sem gerðar voru 1973. Þá var þessi n. að störfum í leyni og án þess að nokkurn varði var birt auglýsing frá menntmrn. um það, að gerbreytt skyldi til frá því sem áður hafði verið og fullkomnar sættir verið um um 44 ára skeið. Það er alveg sama hvar borið er niður í þessum málflutningi. Öll þau rök, sem þeir nefna til hlutanna, hitta þá sjálfa fyrir. M. a. bar hæstv. fyrrv. menntmrh. það fyrir sig, að ekki hefði verið hreinn meiri hl. í Alþ. fyrir samþykkt till. árið 1974. Það voru 29:28 atkv. Þetta er auðvitað hlægileg eða raunar kannske grátleg viðbára. Alþm. vita að hér getum við samþ. lög á Alþ. með 17 atkv. Við getum samþykkt lög í Nd. Alþingis þar sem 11 greiða því atkv. og 10 gegn, og við getum samþ. lög uppi í Ed. þar sem 6 eru með og 5 eru á móti, þannig að allt er þetta út í bláinn, þessar fullyrðingar. En Alþingi þarf að fara að gá að sér þegar umboðsmenn þess, ráðh., taka sér vald sem þeir ekki hafa. Ráðh. hafa ekkert annað vald en það sem hið háa Alþ. felur þeim. Og Alþ. getur tekið af þeim umboð þeirra. Alþ. ályktaði án þess að skora á ríkisstj. til eins eða neins árið 1974 að hrundið skyldi ákvörðun um að fella z niður. Þetta var lögleg ákvörðun að sjálfsögðu, en hún er hundsuð, og það er auðvitað læpuskapur af þeirri ríkisstj., sem tók við eftir fyrri stjórnina, að taka ekki þessa ákvörðun gilda, því að auðvitað sneri hún að henni jafnákveðið eins og hinni fyrri, þar sem ekki hafði verið gerð ný ályktun. Hér hefur verið gerð tilraun til sátta í þessari illvígu deilu og allir, sem gerst þekkja til, leggja á það höfuðáherslu, að sættir megi takast. Hins vegar kvíði ég engu í því, þótt líði 4–5 eða jafnvel 10 ár, því að við, sem höfum kynnt okkur sögu þessara þræta á umliðnum öldum, vitum að þær stóðu ekki áratugum saman, heldur jafnvel öldum saman. En íslensk tunga vann ævinlega sigur, alveg eins í því eins og á dönskunni, og svo mun enn verða. Eða hverju treysta þeir menn sem halda til streitu málstað sínum í þessu, þeir nýjabrumsmenn - hverju treysta þeir? Treysta þeir því, hæstv. núv. menntmrh. og fyrrv. menntmrh., að um ómunatíð muni sitja í embætti menntmrh. á Íslandi menn, sem eru handkurrur og hankatrog embættismanna. Það er vart að treysta því. Og það mætti segja mér það, að það komi fljótlega að því ef Sjálfstfl. myndar ríkisstj. í þessu landi, að ekki líði önnur 25 ár án þess að hann hafi með höndum þessi þýðingarmiklu mál, fræðslumálin, eins og þau eru nú þokkalega í pottinn búin. Og þá er rétt að þeir fari að vanda sig, þeir sem nú halda máli sínu til streitu, minnihlutamenn hér, vanda sig í sáttatillögum sínum sem þeir þurfa þá að bera fram, vegna þess að af minni hálfu er a. m. k, í bili slitið öllum sáttatilraunum, og mun ég hverfa aftur að því að brjóta því leið sem áður gilti frá 1929 og menn höfðu búið sáttir við í nærri hálfa öld. Á það var fallist í þessari sáttatillögu, aðalviðbáru þeirra nýjabrumsmanna, að það þyrfti mikla kunnáttu í flóknum málfræðireglum til þess að rita z í miðmyndarendingum sagna. Á þessa höfuðröksemd var fallist: Vita menn hversu mörg orð það eru í íslensku máli þar sem z er rituð í stofni? Þau eru rétt á annað hundrað, og ef menn eru í vafa um hvernig rita skuli, þá geta þeir flett upp í orðabók sinni þannig að ekki þyrfti þetta að valda neinum þrautum. Ég þarf ekkert að rifja upp röksemdir sem fyrir þessu eru, það hefur margsinnis verið gert, og ef menn nenna að kynna sér sögu þessa máls, þá munu þeir strax sannfærast um hversu brýna nauðsyn ber til að við geymum upprunann einnig, þótt við lögum okkur vitanlega að nýjum og breyttum aðstæðum og gáum vel að þróun málsins. Og má ég spyrja: Hvar eru samþykktir hinna nýju móðurmálssamtaka við tillögugerð hér um það, að stóraukin skuli fræðsla í öllum greinum íslenskrar tungu í ríkisfjölmiðlunum? Hvar eru samþykktir þeirra og undirtektir við þeirri tillögugerð? Það hefur ekki heyrst eitt einasta orð frá þeim. Hvað eru þeir að starfa? Eru þeir aðeins að starfa að því að standa vörð um nýjabrumið frá 1973 og 1974? Mál hv. 1. minnihlutamanns, Magnúsar Torfa Ólafssonar, í gær voru hreinir útúrsnúningar út í gegn og hann hefur auðvitað langa þjálfun í því og má það merkilegt vera um svo vandaðan mann. En þjálfun sína hlaut hann auðvitað á Þjóðviljanum fyrir mörgum árum, þar sem hann þjálfaði sig í því að halda því t. d. fram, að Stalín í Moskvu austur væri frelsari mannkyns, og manni skildist á tíðum á þeim skrifum þar, að sá mikli mannvinur vekti fjöldann allan upp frá dauðum á degi hverjum. Magnús Torfi Ólafsson fullyrti í máli sínu hér í gær, að það væri lítið vit í því að Alþingi settist á rökstóla um það, hvernig rita ætti íslenska tungu. Hann taldi Alþingi skorta alveg þekkingu til þess arna. Þessi tillögugerð, sem hér er fram flutt, er ekkí að undirstöðu til samansett af þm., svo að það sé upplýst, heldur af fræðimönnum í greininni. Auðvitað leita menn til þeirra í þessu efni. En það þurfti að hans áliti alls ekki Alþ. til að taka af skarið í þessu efni. Hann sem menntmrh. getur gert þetta einn, og svo er að sjá sem bóndinn frá Brekku, hæstv., hafi sömu skoðun á því, að það sé út í hött og ekkert vit í því að fara til 60 manna á Alþingi, heldur skuli þeir starfa að þessu einir og hafa á því fullt vald. Það er ekki lítillætinu fyrir að fara. Því er haldið fram hér og var haldið fram í gær, að það væri mikil missmíði á þessari tillögugerð. Menn skulu athuga það, að þetta var aðeins rúmur rammi um þessa sáttagerð, hvernig rita skyldi z í stofni orða. En Íslensk málnefnd tók sér fyrir hendur að útlista aðferðina út í hörgul að segja má, ef undan eru skilin örfá smáorð. Og þess vegna er það, þegar hv. 1. minnihlutamaður Magnús Torfi heldur því fram, að hún sé rifin að grunni, tillögugerð okkar í þessu máli, þá er farið með alrangt mál og hreina útúrsnúninga. Umsögn Íslenskrar málnefndar er mjög verðmæt, enda er í framhaldi af því gerð tillaga um að vísa tillögunni til hennar til fullnaðarfrágangs, enda, eins og ég sagði, tekur hún sér fyrir hendur útlistun málsins, næstum því út í hörgul, og telur eins og fram hefur komið, höfuðnauðsyn til bera að sættir komist á og telur þessa tillögugerð mjög verðmæta í því efni og mikinn feng að henni, eins og segir þar. Málflutning og vinnubrögð þeirra nýjabrumsmanna má auðvitað marka af þeim viðaukatill. og brtt. sem hv. 3. þm. Reykv. flutti hér fyrr á þinginu, en um það ætla ég ekki að fara hér neinum orðum, það dæmir sig sjálft, enda ósvinna þar sem hann er ekki hér til andsvara. Það hafa engin missmíði orðið á þessari tillögugerð, og það er út í hött og einnig útúrsnúningur að halda því fram, að hún feli í sér að aflagt verði t. d. yfsilon. Ætlar einhver heilvita maður að halda því fram hér í þessum þingsölum að það hafi verið mín tillögugerð? Hún byggist á tillögunni frá 1929, enda innihélt sú tillögugerð að meginhluta til einvörðungu hvernig rita skyldi z og það þarf ekkert að snúa út úr því máli. Okkar mál og tillaga fjallar um hvernig rita skuli z í íslensku máli og ekkert annað. Hv. þm. Magnús Torfi Ólafsson talaði með ólíkindum og vék því til mín, að í mínum huga ríkti heift í garð þeirra sem að breytingunni stóðu á stafsetningarreglunum, og eins og hann sagði: ég vildi ná mér niðri á þeim sem settu reglurnar 1973 og 1974. Ég fór að hugsa um þetta orðalag eftir að ég kom heim í gærkvöld og rifjaði það vandlega upp fyrir mér, að ég minnist þessa ekki að hafa borið heift í huga til nokkurs manns endilanga ævina. Ég hef reiðst við menn snöggvast, en að bera heiftathug til nokkurs manns hef ég aldrei gert og síst til hans, því að mér er mjög vel til hans og hef á honum gott álit, þótt honum mistækist hrapallega í þessu og gæti aldrei um frjálst höfuð strokið fyrir embættismönnunum í sinni ráðherratíð, eins og fleiri dæmi eru um. Hann talaði um þjösnaskap og það væri illt verk ef ætti að lúta forsjá slíkra manna, þeir ættu að fara með meiri hófsemi og stillingu. Hvernig var farið að 1973 og 1974? Engan varði fyrr en þetta dundi yfir, þessi tilkynning. Engin rannsókn hafði farið fram. Hún hafði starfað einhverjar vikur um sumar, þessi leyninefnd þeirra nýjabrumsmanna, og hún skilaði engri niðurstöðu þá. Henni var fengið flókið mál í hendur og langt að rannsaka. Hún gerði ekkert á fyrstu vikum sínum annað en að varpa fyrir borð einum bókstaf og starfaði auðvitað hneykslanlega að þeirri endurskoðun sem henni var falin í hendur. Ég skal stytta mál mitt, hæstv. forseti, og þakka fyrir að hafa gefist tækifæri til þess að ræða þetta mál hér á þingslitadegi. Ég ætla ekki að ræða þá missmíði sem mér sýndist vera á málsmeðferðinni hér í gær, því að það yrði e. t. v. litið svo á að þar væri ég að gagnrýna hæstv. forseta, en það skal aldrei verða, því að þann mann virði ég mikils og þykir enda mikið til koma. En ég ætla aðeins að víkja að hinni rökstuddu dagskrá, sem lýsir í sjónhendingu málatilbúnaði minnihlutamanna sem árum saman hér á hinu háa Alþ. fá ráðið því, að meiri hl. nær ekki vopnum sínum. Þetta skyldu menn athuga alveg sérstaklega, hv. þm. Og ég vil aðeins biðja hæstv. ráðh. að hlýða til þess eiðspjalls míns, að þeir geti ekki dregið mig í flokksböndum að borði sínu til þess að greiða atkv. með hverju einu sem fyrirskipað er, og mest af því er þó hrófatildur smíðað af embættismönnum, ef það á að ganga svo á skítugum skónum yfir hugsjónamál mín og áhugamál eins og hér ber raun vitni um. En þeirra rökstudda dagskrá er um að þar sem fyrir Alþ. liggi á þskj. 3 frv. menntmrh. um setningu reglna um íslenska stafsetningu, þá skuli tekið fyrir næsta mál á dagskrá. Þetta er aðalforsenda hinnar rökstuddu dagskrár. En það vill svo til, að till. okkar á þskj. 64 inniheldur nákvæmlega efnislega tillögugerð hæstv. menntmrh. á þskj. 3 - nákvæmlega. En á þeim forsendum, að annað sams konar mál liggi fyrir hinu háa Alþ., þá á að rökstyðja frávísunartillögu. Ég vil nú til gamans, ef forseta veitti tíma til, biðja hann að gera svo vel að skoða það hjá sér, hvort þessi rökstudda dagskrá er ekki út í hött, og gefa þessum rökþrota mönnum þá tækifæri til þess að endursemja hana til þess að fyrir liggi ekki á Alþ. eins órökstudd dagskrá og hér getur að lita og er sú langsamlega órökstuddasta sem ég hef nokkurn tíma séð á hinu háa Alþ., að einu máli skuli vísað frá vegna þess að sams konar tillögu sé að finna annars staðar á þskj. Eins og ég segi, þá er engu að kvíða þótt einhverjir mánuðir og jafnvel ár líði þar til réttlætið sigrar og meiri hl. fær að ráða, svo sem vera ber. Eins og ég segi, íslensk tunga hefur ævinlega borið sigurorð og risið upp úr öllum þeim hörmungum sem að henni hafa steðjað öldum saman, og svo mun enn verða. Það er með ólíkindum að menn skyldu ekki grípa tækifærið nú til þess að ná sáttum í þessu máli, eftir að þeir, sem fylgja gömlu stafsetningarreglunum, höfðu teygt sig jafnlangt og raun ber vitni um - ótrúlega langt - og ég verð að játa að ég tók það mjög nærri mér. En eftir sem áður, eftir að hafa séð útlistun Íslenskrar málnefndar á málinu, þá sannfærðist ég um að við höfðum verið á réttri leið, vegna þess að hún tók þessa skipan mála og útlistaði hana þannig að í mjög einföldu formi getur orðíð og engum til trafala, heldur einvörðungu hugað að því, að við missum ekki niður og glötum uppruna orða sem er lífsnauðsynlegur í allri þróun málsins. Það er með ólíkindum, að menn skuli þverskallast svona við þessu, en þó er hitt öllu alvarlegra, að til þess skuli vera gildrað æ ofan í æ og það skuli vera liðið hér á hinu háa Alþ., að greinilegur minni hl. fær því ráðið, að ekki næst fram meirihlutavilji Alþingis. Ég bið hv. alþm. að athuga þetta alveg sérstaklega, svo stóralvarlegt mál sem þetta hlýtur að teljast.



Herra forseti. Það er rætt dálítið um meðferð þessa máls, og ég er nú satt að segja undrandi á því, að síðustu mínútur þingsins skuli vera notaðar til þess að ræða þetta mái. Ég er þá ekkert að finna að þessu út af fyrir sig við hæstv. forseta, en ég er dálítið hissa á því. En þó er ég enn meira hissa á því, að það er mikið talað um það í umr. um þetta mál, að meðferð þess nú og hliðstæðra mála áður sé eitthvað óvenjuleg, þ. e. a. s. að þegar hv. þm. lenda í því, að mál þeirra koma ekki til meðferðar á þingfundum fyrr en á síðustu dögum þings, jafnvel á síðasta degi þings, í mesta annríkinu í þinglokin, þá undrast menn það, að þau verði ekki útrædd, og tala um að hér sé um eitthvert einsdæmi að ræða. Við, sem höfum verið lengi á þingi og sumir meira en aldarfjórðung meira og minna, höfum náttúrlega orðið vitni að slíku á hverju einasta þingi svo að segja. Ef deilumál fæst ekki tekið fyrir af einhverjum ástæðum fyrr en á allra síðustu dögunum, þá nær það ekki fram að ganga. Þetta er eins og náttúrulögmál. Þetta eru eiginlega örlög sem þm. hafa til þessa og sjálfsagt þurfa að búa við, nema þá breytt verði um starfshætti. Það er ekkert óvenjulegt við þetta. Bæði ég og fjöldamargir aðrir, sem nú sitja á þingi og áður hafa setið á þingi, hafa orðið að sæta þessum örlögum. Það er nánast barnalegt að heyra menn gera veður út af því, að þetta skuli henda nú með þetta mál og það hafi áður hent með hliðstæð mál, því þetta er ekkert óvenjulegt, þvert á móti mjög venjulegt. Hins vegar finnst mér það mjög skiljanlegt, að slíkt valdi gremju einstakra hv. alþm. Þeir hafa kannske flutt sín mál og lagt þau fram á Alþ. snemma á þingi það sinn og það vefst svo fyrir n. að afgreiða málið langt fram eftir vetri. Það er út af fyrir sig eðlilegt að þm. gremjist það. En menn eiga ekki að vera með svona óraunsætt tal hér á hv. Alþ. að ræða um þetta sem einhver einsdæmi. Ég get nefnt nýjasta dæmið frá mér sjálfum. Ég - eða menntmrh. er það nú víst kallað á frv. - er a. m. k. tvívegis, ef ekki þrisvar búinn að flytja frv. mitt um meðferð stafsetningarmála, hversu með stafsetningarmál skuli fara. Þar er mótaður ákveðinn rammi. Það kom ekkert nál. fram um það á síðasta þingi og núna kemur nál. fram alveg á síðustu dögum þingsins og það seint, að mér er ljóst að það er hvorki von til þess, að það verði afgreitt, né heldur að það sé eðlilegt að krefjast þess, miðað við þau vinnubrögð sem tíðkast hafa á Alþ. svo lengi sem ég hef haft kynni af þeim og ég var sem sagt áðan að lýsa. Séu þrætumál svona seint á ferðinni, mál einstakra þm., jafnvel þó það séu ríkisstjórnarmál, ef stjórnarandstaðan setur sig hastarlega á móti því og komið er í þröng, þá nær það ekki fram að ganga. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason flutti hér snarpa ræðu í gærkvöld. Hann t. d. líkti niðurfellingu z-unnar við þjófnaðarmál sem náttúrlega sýnir það, að þetta er sótt meira af kappi en forsjá, málflutningur út af þessum ágæta bókstaf. Það vita allir, að það er bannað bæði í sjöunda boðorðinu og í lögum landsins að stela, en það er ekki enn þá búið að setja nein slík ákvæði og viðeigandi viðurlög um þennan ágæta bókstaf. Þetta er fráleitt, ég skil ekkert í mönnum að viðhafa svona talsmáta. En auðvitað er þetta eins og hvert annað grín. En svo talaði þessi hv. þm. töluvert um valdníðslu af hálfu tveggja síðustu menntmrh. og að þeir höfðu ekki framkvæmt þingvilja sem ýmist hefði komið fram í samþykkt þáltill. ellegar í sendibréfum til þeirra frá alþm. - ég man ekki hvort hann minntist líka á það frv. sem ekki varð útrætt og hv. síðasti ræðumaður gerði að umtalsefni og talaði um valdníðslu, bolabrögð o. s. frv. En þó tók hann það alveg kirfilega fram, þessi hv. þm., eins og hann hefur gert áður, að á því léki enginn vafi, að ráðh. væru í fullum rétti til að gefa út auglýsingar - þó ekki væri það gert samkv. lagafyrirmælum, þá væri komin á það hefð. Og við vitum að það er um það bil 50 ára hefð komin á þessa tilhögun. Mér finnst þetta ekki samrýmast, að viðurkenna það annars vegar, að ráðh. hafi rétt á þessu vegna hefðarinnar, en svo jafnframt að hann brjóti stórkostlega af sér þó að hann fari t. d. ekki eftir bréfum frá þm. Já, ég fékk slíkt bréf í hendur t. d. En ég kem nánar að þessu atriði síðar með afstöðu ráðh. og afstöðu Alþingis, ef tími vinnst til. Ég vil nú algerlega vísa því á bug, sem sagt var hér í gærkvöld af þessum sama hv. alþm., að menntmrh. hefði misnotað aðstöðu sína hér á þingi undanfarna daga í sambandi við meðferð þessa máls. Ég hef engin afskipti haft af því, hvenær þetta mál var tekið hér á dagskrá. Það er ekki vani minn að ganga í verk forseta og gera tilraun til að segja þeim fyrir verkum hér á hv. Alþ. Ég held að þeir mundu ekki taka því vel, enda fer því fjarri að ég hafi gert það. Það hafa allir hv. alþm. séð það undanfarna daga, að hér hefur verið mikið annríki, dagskrár hafa verið gífurlega langar og það hafa t. d. verið á dagskrá Sþ. mjög mörg mál sem gengið var í að afgreiða. Ég vísa þessu algerlega á bug sem hreinni markleysu, að ég hafi verið að misnota aðstöðu sem ég auðvitað enga hafði til þess að hafa áhrif á það í hvaða röð forsetar tækju fyrir mál hér í Alþingi. En út af þessum umr., sem ekki eru nýjar, um stöðu Alþingis gagnvart stafsetningarmálunum annars vegar og stöðu rn. eða ráðh. hins vegar, þá vil ég minna á það, að Alþ. hefur ekki enn þá tekið málið í sínar hendur með því að setja um það lög. Það var komið áleiðis frv. til 1. um það, hvernig ætti að skrifa íslenskt mál. En á síðustu stundu sá meiri hl. þm. í hv. Ed. sig um hönd og ákvað að það væri réttara að skoða þetta nánar, og málinu var þá vísað frá. Alþ. hefur því ekki enn þá tekið málið í sínar hendur með því að setja um það lög, hvorki um það, hversu rita skuli sérhvert orð, né heldur hversu með skuli fara stafsetningarmálin í heild. Út af þessum umr. öllum um stöðu Alþ. og stöðu rn., þá aflaði ég mér á sínum tíma lögfræðilegrar álitsgerðar um þetta efni, stöðu þessara tveggja aðila. Þessi álitsgerð er undirbyggð nokkuð ítarlega með því að rekja sögu stafsetningarmálsins frá því að fyrst voru gefnar út opinberar tilskipanir um stafsetningu, og ég vil gjarnan rifja þessa álitsgerð upp hér ef hæstv. forseti telur að tími leyfi það en í henni segir svo: „Á síðari hluta 19. aldar og á 20. öld hefur oft verið deilt hart um íslenska stafsetningu og greinarmerkjasetningu. Hinn 27. mars 1918 gaf dóms- og kirkjumálaráðh. út auglýsingu nr. 15/1918 um eina og sömu stafsetningu í skólum og skólabókum. Í auglýsingu þessari eru lagðar til grundvallar stafsetningarreglur þær er þeir beittu sér fyrir Björn Jónsson og Valdimar Ásmundsson. Samkv. auglýsingunni skal nota þá stafsetningu, sem þar er boðin, í öllum skólum, sem kostaðir eru eða styrktir af landssjóðsfé, á þeim bókum, sem notaðar eru við kennslu í þessum skólum, og á þeim bókum, sem gefnar verða út á kostnað landssjóðs. Ekki hef ég séð að mál þessi hafi áður verið rædd á Alþ., en þó hef ég ekki hirt um að kanna það til hlítar. Hinn 25. febr. 1929 gaf dóms- og kirkjumálaráðh. út auglýsingu um íslenska stafsetningu, sem birtist í Lögbirtingablaði er út kom 28. sama mánaðar, 22. árg., 9. tbl. Gildissvið er hið sama og auglýsingar nr. 15/1918. Auglýsing þessi skyldi taka gildi 1. okt.1929. Ekki hef ég fundið umr. á Alþ. sem telja mætti hvata til þessarar auglýsingar, en ekki hef ég þó gerkannað það. Með bréfi 30. júlí 1964 setti menntmrh. á stofn n. er bar nafnið Íslensk málnefnd. Settar voru reglur um starfsemi nefndarinnar, nr. 49 10. mars 1965. Í 3. mgr. 1. gr. reglnanna segir m. a., að rn. geti falið nefndinni ýmis verkefni, svo sem stafsetningarmál. Breyting á reglum þessum nr. 32 1966 skiptir hér ekki máli. Á árinu 1972 setti menntmrh. á stofn nefnd sem kölluð hefur verið stafsetningarnefnd. Sú n. mun hafa skilað álitsgerð sem mynda grunn auglýsinga þeirra um þessi mál sem síðar verður vikið að. Hinn 4. sept. 1973 gaf menntmrh. út auglýsingu nr. 272/1973 um afnám z. Reglur samkv. auglýsingu þessari skyldu gilda um kennslu í skólum, um kennslubækur útgefnar og styrktar af ríkisfé svo og um embættisgögn sem út eru gefin. Ég vek athygli á því, að hér vikið frá því sem var í hinum fyrstu auglýsingum, þar sem gert var ráð fyrir því, að hin ákveðna stafsetning skyldi vera á öllum bókum sem gefnar væru út á vegum landssjóðs, eins og það var þá orðað. Hinn 29. apríl 1974 var samþ. á Alþ. þáltill. um bókstafinn z í ritmáli, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar, að hrundið skuli þeirri ákvörðun að feila z niður í íslensku ritmáli.“ Þáv. menntmrh., Magnús T. Ólafsson, mun hafa látið í ljós það álit sitt, að hann mundi ekki fara eftir þessari þáltill. Menntmrh. gaf 3. maí 1974 út auglýsingu nr. 132 1974, um íslenska stafsetningu. Hér er um heildarreglur að ræða og eldri reglur felldar úr gildi, þ. á m. reglur samkv. auglýsingu nr. 272/1973, en efni þeirrar auglýsingar um afnám z er tekið í hina nýju auglýsingu. Gildissvið þessarar auglýsingar og reglna samkv. henni er hið sama og gildissvið auglýsingar nr. 272/1973. Auglýsingin skyldi öðlast gildi 1. sept. 1974. Sama dag gaf menntmrh. út auglýsingu nr. 133/1974, um greinarmerkjasetningu. Gildissvið þessarar auglýsingar svo og gildistaka er hin sama og auglýsingar nr. 132/1974. Ekki er ástæða til að ræða þessa auglýsingu sérstaklega. Alþingiskosningar fóru fram í júnímánuði 1974. Ný ríkisstj. var mynduð um hausið 1974. Það mun hafa verið 1975, að 5. þm. báru fram í Sþ. till. til þál. um löggjöf um íslenska stafsetningu, 96. löggjafarþing, 289. mál Sþ., þskj. 715. Þáltill. var samþ. á Alþ. 16. maí 1975 og hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf um íslenska stafsetningu.“ Á Alþingi 1975 lögðu 6 þm. fram frv. í Nd. um íslenska stafsetningu, 97. löggjafarþing, 115. mál Nd., þskj. 140. Í frv. þessu er lagt til að tekin verði upp aftur stafsetning sú er boðuð var með auglýsingunni frá 25/2 1929, a. m. k. í meginatriðum. Reglur þessar skyldu gilda um kennslu í öllum skólum ríkisins og þeim er styrks nytu af almannafé. Þá skyldi sú stafsetning, sem þar var lögð til, vera notuð í öllum textum, sem ríkið og ríkisstofnanir gæfu út, og í öllum kennslubókum. Í grg. er vísað til þál. frá 16. maí 1975, áskorunar 33 alþm. til ráðh. um að hann gerði ráðstafanir til að stafsetning sú, sem gildi tók 1929, verði notuð við prentun þeirra skólabóka sem nú er verið að undirbúa til nota á næsta vetri. Þá fylgdi frv. þessu áskorun til menntmrh. um að nema úr gildi auglýsingu nr. 132/1974. Áskorun þessi var undirrituð af 100 merkismönnum. Ég vek athygli á því, að með þessu frv. til l. um íslenska stafsetningu er í fyrsta sinn, að ég hygg, lagt til að setja lagafyrirmæli um það, hversu rita skuli íslenskt mál á tilteknum sviðum sem nánar er skilgreint hér. Og ég vek jafnframt athygli á því, að nú er farið nokkru víðar en áður var, þegar skilgreint er til hverrar útgáfu þessi lögbundna stafsetning skuli ná. Snemma á árinu 1976 lagði menntmrh. fram í Nd. Alþingis frv. til l. um setningu reglna um íslenska stafsetningu, 97. löggjafarþing, 194. mál Nd., þskj. 406. Í frv. þessu er gert ráð fyrir að menntmrh. setji reglur um stafsetningu með sama gildissviði og auglýsing nr. 132/1974, um setningu stafsetningarreglna skuli leitað tillagna sérfræðinganefndar og áður en stafsetningarreglur séu settar eða þeim sé breytt skuli aflað heimildar Sþ. í formi þál“ Hér er greint frá því lagafrv. mínu, sem ég vék að áðan. Það hefur eftir þessu að dæma legið tvívegis fyrir Alþ., ekki hlotið afgreiðslu n. í fyrra skiptið, má ég segja, núna hins vegar verið afgreitt úr n. shlj. og mælt með samþykkt þess, þó að nokkrir einstakir nm. hafi áskilið sér rétt til þess að flytja brtt. Ég tel það mjög miður farið með mál, sem virðist þó þetta mikil samstaða um, að tekist skuli hafa til á þann veg, að það hafi ekki hlotið afgreiðslu, því að ef hv. alþm. hefðu afgreitt þetta mál, þá væri þessi meðferð stafsetningarmálanna komin í fastan farveg og við þyrftum væntanlega ekki lengur að deila um það hér á hv. Alþ. „Meiri hl. menntmn. Nd. lagði til að frv. til sexmenninganna, 115. mál, yrði samþ. með nokkrum breytingum. Minni hl. lagði til, að það yrði afgreitt með rökst. dagskrá, þannig að það yrði tekið af dagskrá, en í þess stað yrði frv. menntmrh., 194. mál, tekið á dagskrá. Var frv., 115. mál, síðan samþ. í Nd. í samræmi við till. meiri hl. menntmn. Frv. fór síðan til Ed. Þar varð menntmn. sammála um að leggja til að frv. yrði vísað til ríkisstj. Jafnframt benti n. á að rétt væri að menntmrh. efndi til fundar með sérfræðingum þar sem reynt yrði að ná sem víðtækustu samkomulagi um meginstefnu varðandi stafsetningarreglur og ákvarðanatöku um breytingar á þeim. Þessi till. menntmn. Ed. var samþykkt. Frv. menntmrh., 194. mál, varð aldrei útrætt. Í samræmi við ábendingu menntmn. Ed. efndi menntmrh. til mikillar ráðstefnu 30. okt. 1976. Hefur fundargerð þessarar ráðstefnu nú verið birt, þegar þetta er skrifað.“ Enn segir í nefndri álitsgerð: „Ég mun ekki ræða álit mitt á efni þeirra reglna sem hér er um fjallað. Þá mun ég ekki ræða skoðanir mínar á því, hvort eðlilegur eða heppilegur sé sá setningarháttur, sem hafður hefur verið á reglum þessum allt frá upphafi. Enn mun ég ekki ræða um gildissvið auglýsinga þeirra er hér skipta máli. Ef athuga á stjórnskipulega aðstöðu menntmrh. í þessu deilumáli vil ég benda á þetta: Stafsetningarreglum hefur um langt skeið verið skipað með einhliða ákvörðun ráðh. sem síðan hefur verið auglýst. Telja verður þennan setningarhátt venjubundinn og gildan þar til öðruvísi kann að verða ákveðið með lögum af Alþingi. Þál. eru yfirlýsingar Alþingis sem ekki hafa lagagildi, enda ekki undirritaðar af þjóðhöfðingja. Þær víkja fyrir lögum og breyta ekki settum lögum, sbr. t. d. hæstaréttardóm 1943, nr. 92. Þær geta og haft stjórnskipulega þýðingu, sbr. t. d. þál. frá 10. apríl 1940, um meðferð konungsvalds, og þál. frá 16. júní 1944, um niðurfellingu dansk-íslenska sambandslagasamningsins. Í sérflokki eru þær ályktanir Alþingis sem gert er ráð fyrir í stjórnarskránni. Þáltill. frá 29. apríl 1974 hefur ekki lagagildi og bindur því ekki hendur ráðh. stjórnskipulega. Hins vegar getur verið að hún hafi lagt stjórnmálalega ábyrgð á herðar ráðh. og hann hafi mátt vænta vantrausts meiri hl. alþm. ef hann færi eigi eftir henni. Þáltill. frá 16. maí 1975 lagði þá stjórnmálalegu skyldu á herðar ríkisstj. að leggja fram nýtt frv. um heildarskipan þessara mála. Menntmrh. fullnægði þessari skyldu að sínu leyti með framlagningu frv. 1976, 97. löggjafarþing, 194. mál. Afgreiðsla Ed. á frv. sexmenninganna, 97. löggjafarþing, 115. mál, sýnir, að sú deild taldi rétt að unnið yrði meira að þessum málum áður en Alþ. tæki bindandi afstöðu. Einkabréf alþm. hafa enga stjórnskipulega þýðingu og ekki heldur áskoranir einstaklinga þótt merkir séu. Þegar á allt þetta er litið er það álit mitt, að menntmrh. hafi fullnægt öllum stjórnskipulegum skyldum sínum í máli þessu og reyndar stjórnmálalegum líka. Hitt er svo annað mál, að það verður að móta fasta stefnu í stafsetningarmálum, svo að sæmilegur friður fáist um þetta. Það athugast,“ segir svo hér að lokum, „að ég hef ekki lagt í það verk að lesa allar umr. um þessi mál, en vona að það skipti ekki máli.“ Mér þótti rétt út af þeim margendurteknu ummælum og umr. æ ofan í æ um það, að menntmrh. fyrrv. og núv. hafi brotið af sér, mér skilst stjórnskipunarlega, gagnvart Alþ. að rifja upp þessa umsögn. Nú eru slíkar álitsgerðir vitanlega ekki óyggjandi frekar en önnur mannanna verk. En hér er á mjög skilmerkilegan hátt um það fjallað eða frá því greint í meginatriðum og það rakið, hversu með þessi mál hefur verið farið á undanförnum árum og ályktanir síðan dregnar í framhaldi af slíkri yfirferð. Það er ekki nógu gott, að hv. þm. þurfi að vera að ræða ítrekað sín á milli og ár eftir ár ágreiningsatriði eins og það, hver hafi rétt til þess í raun og veru að skipa stafsetningarmálunum og hver ekki og t. d. í þessu tilviki hver sé staða viðkomandi ráðh. og rn. og hver sé staða Alþ. í þessu máli. Ég ætla ekki að bæta hér við frá eigin brjósti, en tek það fram, að ég álít persónulega að þetta sé eðlileg niðurstaða. Þessi till., sem liggur fyrir núna og verið er að ræða hér, fjallar um það, að Alþ. skuli mæla fyrir um stafsetningu í einstökum atriðum, sem sagt um það, hversu rita skuli tiltekin orð og orðasambönd í kennslubókum og þeim bókum sem ríkissjóður gefur út - eins og komið hefur hér fram. Ég verð að segja það og árétta það, sem ég hef áður sagt, þó í stuttu máli væri þá, að ég tel það algerlega óeðlilegt, að Alþ. færi sitt verksvið út yfir þennan vettvang. Ég tel það algerlega óeðlilegt. Ég tel að til þess skorti Alþ. og hv. alþm. margt. Alþingi skortir tíma til þess, álít ég, og hv. alþm. ýmsa þekkingu. Ég veit a. m. k. um sjálfan mig, að ég tel að mig skorti algerlega þekkingu til þess að fjalla um þessi mál á þennan hátt, að setja málfræðilegar og flóknar ritreglur. Það getur vel verið að ég sé sá eini, en það er a. m. k. alveg víst, að ég hef ekki slíka þekkingu til að bera að ég treysti mér til að vinna að þeim verkum á þann hátt. Í síðasta lagi er svo spurningin: Hvar á að nema staðar? Ef Alþ. á að taka að sér að setja ritreglur og þá væntanlega, miðað við það sem nú er orðið álit margra, að fylgjast með því, að þeim sé framfylgt út í æsar, þá náttúrlega fer ekki hjá því að við verðum að fara ofan í kennslubækurnar hverja um sig o. s. frv. Ég sagði það víst þegar rætt var um þetta á Alþ. áður, að það þyrfti þá að fylgja Alþingistíðindum leiðarvísir um þetta hverju sinni. Alltaf þarf að fylgjast með. Þó að menn reyndu að vera íhaldssamir um beinar breytingar, þá þarf stöðugt að fylgjast með að aðrir séu þá ekki að fikta við slíkt - kannske hálfgert á laun. Mér finnst þetta augljóst allt saman, þessi þrjú atriði sem ég nefndi. Alþ. hefur gífurlega mikið verksvið þó það bæti ekki þessu við. Þekkingu mun skorta hjá okkur ýmsum. Og svo verður erfitt að fóta sig á hvar eigi að nema staðar ef farið er út í þessa sálma. Þetta er svo augljóst, að mér finnst nánast erfitt að rökstyðja það í löngu máli. Auðvitað gæti ég gert það. Það er hægt að minna á þau svið sem löggjöfin spannar yfir. En mér finnst í sjálfu sér fáránlegt að fara að telja það allt saman upp, öll þau viðfangsefni sem alþm. og Alþ. sem stofnun hljóta að fjalla um, eins og nú er háttað málum, þó það fari ekki inn á svið eins og þetta, að setja löggjöf um hversu skuli rita hvert orð og orðasamband, því að það náttúrlega leiðir af sjálfu sér, að ekki mundi Alþ. láta sér nægja að fjalla aðeins um einn einasta staf, þó kær sé Sverri Hermannssyni, hv. þm., og raunar fleirum. Það hlyti að taka fleira fyrir. Það er útilokað annað. Og ég er alveg ófáanlegur til þess að fallast á þetta sjónarmið. Hitt er mér auðvitað ljóst að ef Alþ. vill breyta þessari allt að hálfrar aldar gömlu hefð sem hér hefur viðgengist, þá getur það auðvitað hvenær sem er gert það, þó svona hafi tekist til í tvö skipti, að mál hafi komið það seint fram að það hafi ekki náð afgreiðslu. Ef vilji er fyrir því á Alþ. að gera slíkt, þá er náttúrlega hvenær sem er hægt að vinda sér í það. Það geta alþm. gert - og þá það. En þannig verður að fara að ef á að breyta þessari grónu hefð, að því er ég hygg, og álitsgerðin, sem ég vitnaði til, staðfestir það eða rennir stoðum undir þá skoðun, að þessu verði ekki breytt með eðlilegum og lögformlegum hætti öðruvísi en gera það með lögum, ekki með einföldum þál. og þaðan af síður með því að skrifa bréf í rn. Hitt er svo annað mál, og það kemur auðvitað fram í mínum tillöguflutningi og frv. sem ég nefndi áðan, að ég tel rétt og nauðsynlegt að settar séu ákveðnari reglur um meðferð stafsetningarmála, ekki um það, hvernig skuli rita orðin, heldur hvernig með þessi mál skuli fara. Hæstv. forseti hefur nú óskað þess, að ég stytti heldur mál mitt, og ég skal verða við því. En ég vil aðeins í framhaldi af þessum ummælum um frv. mitt um stafsetningarmál árétta, að það er ekki einasta álit mitt, heldur augljóslega margra alþm., að þörf sé slíkra laga, því þegar þetta mál hefur fengist rætt í þinginu, þá hafa menn tekið því jákvætt og svo er nú komið út nál. þar sem allir mæla með samþykkt frv. Og ég held, að fyrirvari nm. sé ekki um málið efnislega, heldur um annað atriði. Ég vil svo árétta það sem ég hef áður sagt, að ég tel óráðlegt að taka upp bókstafinn z á ný. Það eru 5 ár liðin frá því að hún var afnumin. Það hefur sýnt sig, að breytingar á stafsetningunni valda gríðarlega miklu fjaðrafoki - það er ekki ofsögum af því sagt. Þessi breyting nú hefur orðið erfið. Breytingin 1929 var líka erfið, því að það tók áratugi fyrir blöð landsins aða fella sig við þá breytingu. Nei, það er ekkert gaman á ferðum, þegar ráðist er í breytingar. Þar að auki sýnist mér það alveg ljóst af öllum þeim mörgu umsögnum, sem hafa komið um þessi mál, samþykktir hafa gengið um það o. s. frv., að það er ekki vilji fyrir því hjá því fólki, sem í raun annast framkvæmd þeirra auglýsinga, sem settar hafa verið, og svo laga, sem kynnu að verða sett síðar, - það er óvilji hjá þessu fólki að breyta nú til á þennan hátt og taka upp z-una. Ég vil leiðrétta það sem kom fram hjá hv. 3. þm. Austurl., að það hefði komið fram till. á ráðstefnunni um að taka upp z í stofn orða. Þetta er ekki rétt. Það er kirfilega fram tekið í ræðu þess manns, sem hreyfði þessu, að hann væri hér með hugmynd, en þetta er ekki tillaga, sagði hann. Ég vil að þetta komi fram. Ég skal svo að síðustu segja það, að ég get út af fyrir sig vel skilið það og auðvitað þykir manni vænt um það, að hv. þm. sem og aðrir Íslendingar láti sig ekki litlu varða, heldur miklu íslenska stafsetningu, því að ég álit að hún sé einn af þáttunum í meðferð móðurmálsins, að sjálfsögðu, já, og þýðingarmikill þáttur. En ég held að það væri óráðlegt að gera nú þær breytingar sem tillögumenn leggja til. Og ég fyrir mína parta er samþykkur þeirri málsmeðferð, sem minni hl. n. leggur til, að vísa málinu frá nú til frekari athugunar.