Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (JM): Þetta mál hefir verið til umr. áður í þessari hv. deild, svo að óþarft er að tala um það nú. Hv. 4. landsk. (IHB) bar fram þáltill., eins og menn muna, um það, að þannig lagað frv. yrði lagt fyrir Alþingi. Var sú till.samþ., og er þetta frv., sem hjer er lagt fram, þess vegna fullnæging þeirrar till. Hygg jeg frv. í öllum verulegum atriðum vera eins og hv.flm.till. ætlaðist til. Vona jeg, að hv. deild geti áttað sig á málinu, og er það því hægara sem samskonar lög eru komin á um öll Norðurlönd. Er það heppilegt, að samskonar lög gildi hjá þjóðum, sem eru skyldar og eiga mikið saman að sælda. Jeg fer ekki út í einstakar greinar frv. Markið er að gera konur í þessu efni jafnrjettháar sem karla, svo langt sem mögulegt er með því þjóðskipulagi, sem við búum við.



Jeg get verið þakklát hæstv. stjórn fyrir fljóta og góða afgreiðslu á þáltill. þeirri á þskj. 82, sem jeg flutti fyrir skömmu hjer í hv. deild og sem hv. deildarmenn samþyktu þá með 10 shlj. atkv. Jeg vona því, að hv. þdm. sýni frv. því, sem hæstv. stjórn leggur nú fyrir deildina, sama velvilja, svo að efni till. verði sem fyrst að lögum.

Jónas Jónsson Jeg vildi aðeins útskýra það, að jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara. En svo stóð á því, að jeg var því fyrir mitt leyti samþykkur, að frv. gengi lengra og tæki til fleiri tegunda, en eins og málinu er nú komið, gæti það tafið fyrir.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frv. það sem hjer liggur fyrir, er komið frá hv.Nd. og var flutt þar af sjútvn. eftir ósk stjórnarinnar. Sjútvn. þessarar deildar hefir athugað frv. og lagt til, að það verði samþ. óbreytt. Í greinargerð, er fylgdi frv. upphaflega, eru teknar fram ástæður þær, er valda því, að það er fram komið, og bent á, að í frv. felist nægileg trygging fyrir því, að heimild sú, sem farið er fram á að verði veitt, muni ekki verða misnotuð. Býst jeg við, að hv.þm. hafi athugað málið, og legg jeg því til, að það verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Frsm. (Eggert Pálsson) Allshn. hefir haft frv. þetta til athugunar. Var það flutt af háttv.þm. Vestm. (JJós). en sennilega ekki samið af honum í öndverðu, heldur af bæjarstjórn Vestmannaeyja. Eins og tekið er fram í nál., hefir nefndin fundið allmarga galla á frv. þessu, sem aðallega eru fólgnir í því, að það mun upphaflega hafa verið samið með hliðsjón af lögum um bæjargjöld í Reykjavík og á Akureyri, en þess ekki nægilega gætt, að kringumstæðurnar eru aðrar í Vestmannaeyjum en á þessum stöðum. Í Reykjavík og á Akureyri eiga kaupstaðirnir sjálfir lóðirnar, en í Vestmannaeyjum eru lóðirnar landssjóðseign. Frv. þetta er fram komið af því, að bæjarstjórn Vestmannaeyjakaupstaðar hefir hugsað sjer að greiða úr bæjarsjóði nauðsynlega starfrækslu, til þess að þar geti átt sjer stað sómasamlegur þrifnaður, meðal annars að því er snertir salernahreinsun, sorphreinsun o. fl. Er þetta ekki nema eðlilegt og sjálfsagt. En til þess að standast þau útgjöld, sem af þessu leiðir, er ekki annað fyrir hendi, eins og nú standa sakir, en að auka útsvörin, af því að kaupstaðurinn hefir ekki aðrar tekjur svo teljandi sje. Er því í frv. þessu farið fram á að fá heimild til að leggja gjald á allar fasteignir í kaupstaðnum. Og hefir nefndin ekki fundið ástæðu til að vera beinlínis á móti því. Og má því segja, að hún hafi fallist á meginatriði frv. En vegna hinna sjerstöku staðhátta, sem þarna eru, leggur hún til, að gerðar verði á því nokkrar breytingar. Fyrsta brtt. nefndarinnar er við 1. gr. frv., að orðið „allar“ falli burt. Þykir nefndinni frekar óviðkunnanlegt að kveða svo á í 1. gr., að gjaldið megi leggja á allar fasteignir í kaupstaðnum, þegar síðar kemur fram, að það er aðeins lítill hluti þeirra, sem leggja má gjaldið á. Þá eru þrjár brtt. við 2. gr. frv. Sú fyrsta er gerð til þess, að hægara og einfaldara verði að reikna út gjaldið, þar sem farið er fram á, að minni upphæð en 100 kr. komi ekki til greina. Þá er 2. brtt. nefndarinnar við þessa sömu grein sú, að jafnframt og í frv. eru undanskilin tún og hagar, þá verði einnig undanskildir matjurtagarðar og fiskireitir, með því að þeir verða að teljast engu síður nauðsynlegir en túnin og hagarnir fyrir almenna afkomu og vellíðan bæjarbúa. Þriðja brtt. er við 4. málsgreinina, að í stað orðanna: „Gjald þetta greiði eigendur húsa og lóða eða leigjendur, sem samkvæmt byggingarbrjefi eða öðrum heimildum hafa umráð þeirra eigna, er gjaldið hvílir á“, komi: „Gjald þetta greiði eigendur húsa, leigutakar lóða eða notendur, sem samkvæmt byggingarbrjefi eða öðrum heimildum hafa umráð þeirra.“ Þetta stafar að nokkru leyti af því, að í flestum eða mörgum tilfellum eru eigendur lóðanna aðrir en eigendur húsanna. Við 5. gr. er gerð breyting af sömu ástæðum, að í stað orðsins „fasteign“ komi: „húseign“. Önnur brtt. nefndarinnar við þessa grein er, að á eftir orðunum að „gjald þetta gangi á undan öllum veðkröfum á eigninni“ komi: „að fasteignarskatti til ríkissjóðs undanskildum.“ Er ákvæði þetta sett til þess að tryggja ríkissjóði sitt. Þriðja brtt. nefndarinnar við þessa grein er, að þar bætist við ný málsgrein, svo hljóðandi: „,Nú greiðir leigutaki eða notandi lóðar eigi fasteignargjaldið í 2 ár, og hefir hann þá fyrirgert leigurjetti eða afnotarjetti sínum.“ Það virðist ekki hægt að gefa kaupstaðnum meira vald í þessu efni. Því að leggja veðkröfurjett á sjálfar lóðirnar, sem eru því sem næst allar ríkiseign, getur ekki komið til mála. Fjórða brtt. nefndarinnar felur það í sjer, að ákvæði frv. um dráttarvexti nái ekki til hafnarajalda kaupstaðarins. Að hafa slíkt ákvæði hjer í þessum lögum mundi reynast mjög óheppilegt í framkvæmd. Ef þetta ákvæði frv. um dráttarvexti á hafnargjöldunum fengi að standa hjer óbreytt, þá myndu þeir, sem vildu kynna sjer hafnarlög Vestmannaeyja, ekki fá fulla eða rjetta þekkingu á þeim nema því aðeins, að þeir hittu á að fletta líka upp þessum lögum. En til þess er naumast hægt að ætlast af öllum almenningi. Ef kaupstaðurinn vill fá lögleidda dráttarvexti að því er hafnargjöldin snertir, til þess að gera ljettari innheimtu þessara gjalda, þá telur nefndin nauðsyn á því að koma fram með sjerstakt frv. um breytingar á sjálfum hafnarlögunum í þessa átt, og telur ekkert til fyrirstöðu, að slíkt frv. yrði samþykt. Síðasta brtt. nefndarinnar er um það að fella úr 2. gr. laga nr. 18, 18. maí 1920, ákvæðið um gjald til holræsa og gangstjetta, að því er Vestmannaeyjakaupstað snertir. Því þegar þetta frv. er orðið að lögum, er það ákvæði óþarft. Jeg hefi þá minst á allar brtt. við frv. þetta, og vil jeg, fyrir hönd nefndarinnar, leyfa mjer að mælast til, að þær verði samþyktar, því að jeg tel þær vera til bóta, og meira að segja bráðnauðsynlegar. Og ef þær ná fram að ganga, leggur nefndin til, að frv. verði samþykt.

Jóhann Jósefsson Jeg get verið þakklátur nefndinni fyrir athugasemdir þær, sem hún hefir gert við frv. Jeg fyrir mitt leyti fellst á þau rök, sem hv.frsm. (EP) hefir talið vera fyrir brtt.allshn., og get við þessa umr. greitt þeim atkvæði. Kæmi það fyrir við athugun milli 2. og 3. umr., að það væri eitthvað, sem þyrfti breytinga við, þá myndi jeg bera mig saman við hv.allshn. um það.

Forsætisráðherra (JM): Jeg vil aðeins mæla með því, að þetta litla mál fái fljótan gang gegnum þessa hv. deild, svo því geti sem fyrst orðið lokið. Jeg býst ekki við því, að hv.þm. hafi neitt við það að athuga. Jeg tel sjálfsagt að veita undanþágu í svona almennri fræðigrein eins og guðfræði. Jeg býst sem sagt ekki við því, að málið sæti mótmælum; svo var a. m. k. ekki í Nd. og vona jeg, að eins verði hjer.

Sigurður Eggerz Það er aðeins fyrirspurn til hæstv.forsrh., sem mig langaði til að gera. Hún er um það hvort, því sje svo varið með guðfræðinga frá háskólanum hjerna, að þeir geti fengið embætti erlendis án þess að taka próf. Jeg skal játa það, að mjer þykir undarlegt að vera að gera undantekningu hjer með einn flokk kandídata. Mjer virðist. þetta mál alls ekki lítið og vona því, að hv. mentmn. rannsaki það ítarlega.

Forsætisráðherra (JM): Jeg get ekki svarað því, sem hv. 1. landsk. (SE) spurði um, hvort þetta væri gagnkvæmilegt. En þetta er ekki gert vegna erlendra háskóla, heldur vegna ísl. manna, sem kynnu að stunda nám erlendis og taka þar próf. En jeg veit til þess, að guðfræðingar hjeðan hafa orðið prestar erlendis.  Vona jeg, að frv. þetta gangi eins fljótt gegnum Ed. eins og það gekk í gegnum Nd., því að maðurinn, sem undanþágan er veitt, er mjög efnilegur.

Sigurður Eggerz Jeg skal ekki auka umr. Mjer finst full ástæða fyrir nefndina að athuga málið. Það má búast við því, að á eftir komi kandídatar í lögfræði, og þyrfti þá að vita, hvort háskólinn hefir á móti þessu eða ekki, og vil jeg mælast til þess, að nefndin leiti umsagnar háskólaráðsins um þetta.

Forsætisráðherra (JM): Það mætti auðvitað spyrja háskólann frekar en gert var. En samanburður hv. 1. landsk. á guðfræðingum og lögfræðingum er ekki heppilegur, því að guðfræðin er sameiginleg fyrir alla, sem hafa sömu trúarskoðanir, en lögfræðin er að miklu sjerstök vísinda- og fræðigrein fyrir hvert land.

Forseti (HSteins): Mjer virðist 1. gr. frv. ekki nógu skýrt orðuð, og vil jeg leyfa mjer að skjóta því til háttv. nefndar, sem fær málið til athugunar, að leiðrjetta það.

Frsm. (Gunnar Ólafsson) Það þarf væntanlega ekki að tala mikið um þetta hjer, nefndin hefir á þskj. 213 gert grein fyrir stefnu sinni í málinu. Eins og nál. ber með sjer, hefir nefndin orðið sammála um, að óhjákvæmilegt væri að bæta kjör yfirsetukvenna. Eigi að síður hafa tveir hv. nefndarmenn skrifað undir nál. með fyrirvara, án þess þó að gera uppskátt, hvað fyrir þeim vakir. Býst jeg helst við, að þeim þyki nál. ekki ganga nógu langt í sumum atriðum þessa máls, er til hagsbóta horfa fyrir yfirsetukonurnar. Eins og nál. ber með sjer, gat nefndin ekki fallist á frv. í því formi, sem það var; þessvegna fanst henni rjettast að leggja til, að í staðinn fyrir 1. gr. frv. komi ný grein, er algerlega komi í stað 1. gr. laga nr. 76, 28. nóv. 1919. - Nefndin hefir ekki getað fallist á að hækka laun yfirsetukvenna eins og stungið er upp á í frv. Telur hún rjettara að fara hjer meðalveg og setja byrjunarlaunin nokkru lægri en gert er ráð fyrir í frv., sjerstaklega með tilliti til sveitaumdæma. Hinsvegar gat nefndin fallist á, að laun yfirsetukvenna í kaupstöðum væru ekki of hátt sett í frv., sjerstaklega með tilliti til þess, hve miklu meira er þar að gera. Hvað snertir eftirlaunin, sem frv. vill fá lögleidd, þá fanst meiri hl., eða ef til vill allri nefndinni, ekki rjett að ákveða þau með lögum, frekar en gert er í yfirsetukvennalögunum 1912. Hún lítur svo á, að yfirleitt muni sýslunefndir og bæjarstjórnir vera svo hlyntar yfirsetukonum, að treysta megi því, að heilsubilaðar eða gamlar yfirsetukonur fái styrk, ef þörf er á. Viðvíkjandi yfirsetukonum í sveitaumdæmum lítur nefndin svo á, að þær, sem stunda bú, leggi yfirleitt ekki svo mikið í sölurnar fyrir þetta starf, að þörf sje sjerstakra eftirlauna handa þeim, enda megi treysta hlutaðeigandi sýslunefndum til þess að sjá þeim fyrir styrk, ef þörf gerist. Nefndin hefir því lagt til, að 2. gr. frv. falli burt. Ein af aðalbreytingum þeim, sem nefndin fer fram á, er sú, að ríkissjóður greiði helming af launum yfirsetukvenna í kaupstöðum eins og nú er gert í sveitum. Nefndinni þótti hjer kenna nokkurs misrjettis og vildi ekki gera upp á milli kaupstaða og sveita í þessu efni frekar en öðru. Var hún því sammála um að taka þetta ákvæði upp í frv. Jeg held, að jeg þurfi ekki að taka fleira fram þessu viðvíkjandi. Eins og jeg mintist á áðan, hefir nefndin viljað fara meðalveg í málinu. Væntir hún þess, að hv. deild sýni því velvilja og láti það ganga fram.

Jóhann Jósefsson Jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara, vegna þess að jeg var ekki allskostar samþykkur því, að grein frv. um eftirlaun til yfirsetukvenna væri algerlega kipt í burt. Jeg vildi þó ekki gera þetta að svo miklu ágreiningsefni að fylgja ekki nefndinni að öðru leyti. Jeg vildi aðeins hafa óbundnar hendur um þetta atriði, ef síðar kynni að koma fram brtt. Að öðru leyti en þessu er jeg nefndinni samþykkur.

Halldór Steinsson Jeg get verið hv. nefnd þakklátur fyrir þá alúð, sem hún hefir lagt við að kynna sjer þetta mál, og að hún hefir sýnt lit á að bæta kjör yfirsetukvenna. Jeg er þó ekki allskostar ánægður með brtt. hennar, því að jeg lít svo á, að kjör þessara kvenna megi ekki vera verri en farið er fram á í frv. mínu. Mjer þykir leitt, að nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að taka upp ákvæðin í 2. gr. Öllum þingmönnum ætti að vera ljóst, að þó nú sje heimild fyrir því að veita eftirlaun úr sýslu- og bæjarsjóðum, þá kemur sú heimild að litlum notum. En það má ekki verða regla, að yfirsetukonur fái eftirlaun aðeins í fáum tilfellum og af mjög skornum skamti. Eins og jeg tók fram við 1. umr. taldi jeg heppilegast, að um leið og laun yfirsetukvenna væru bætt, væri þeim gert að skyldu að leggja fje í lífeyrissjóð, og fengju síðan styrk þaðan, að loknu starfi, eins og aðrir embættismenn. Nefndin hefir ekki viljað leggja þetta til, en jeg hygg, að þó það komist ekki fram nú, verði þess ekki langt að biða, að sú tilhögun verði tekin upp. Brtt. nefndarinnar, um að greiðsla á launum yfirsetukvenna fari eins fram í sveitum og kaupstöðum, finst mjer sanngjörn, og felli mig vel við hana. Yfirleitt gengur frv. með breytingum nefndarinnar verulega í þá átt, að bæta kjör yfirsetukvenna frá því, sem nú er. Maður verður að una því, þótt ekki nái fram að ganga fylstu kröfur við fyrstu sókn, þegar ekki fæst það allra besta, verður að láta sjer nægja það næst besta. Jeg get lýst því yfir fyrir hönd yfirsetukvennanna, að þær muni verða nefndinni þakklátar fyrir tillögur hennar í þessu máli yfirleitt.



Þar sem þetta mál snertir kjör kvenna, get jeg ekki setið hjá, án þess að láta í ljós ánægju mína yfir því, sem hjer er verið að breyta til bóta. Hv. flm. (HSteins) hefir skýrt nauðsyn þess starfs, sem yfirsetukonur hafa að rækja, og lýst kjörum þeirra. Hefi jeg þar raunar engu við að bæta. Jeg vildi samt lýsa óánægju minni yfir því, að nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að láta 2. gr. standa. Þá hefði fyrst verið um verulega rjettarbót að ræða til handa þessum konum. Jeg get þó tekið undir með hv. flm. (HSteins), að vel megi una við það, sem komið er, í von um, að næst verði lengra gengið. Í nál. er drepið á, að yfirsetukonum, sem verðskulda eftirlaun, muni auðsótt að fá styrk úr sýslusjóði. Jeg er nú hrædd um, að reynslan bendi stundum í aðra átt, bæði að því er snertir yfirsetukonur og aðra starfsmenn. Jeg vildi óska hverjum góðum starfsmanni þess, að hann fengi slíka viðurkenningu úr ríkissjóði fremur en úr sýslusjóði. Tel jeg það bæði viðfeldnara og tryggara. Vona jeg, að sú tilhögun komist bráðlega á. Hv. flm. (HSteins) kom inn á það, að yfirsetukonur legðu í lífeyrissjóð. En geta þær það með þeim launakjörum, sem þær eiga við að búa? Jeg held, að þær geti ekki sjeð af neinu til þess. Auðvitað væri æskilegast, að þær gætu lagt til hliðar af launum sínum, svo að væntanlegur styrkur yrði útborgaður sem innieign, og jeg vona, að kjör þeirra verði bætt svo, að þær verði þess megnugar. Í nál. er eitt atriði, sem jeg sjerstaklega vildi drepa á. Þar stendur: „Því er haldið fram, - ekki að ástæðulausu, - að vinnukonur og lausakonur, sem stunda algenga vinnu, fái hærra kaup en yfirsetukonur.“ Það er víst, að vinnukonur eru þarfir starfsmenn, en yfirsetukonur eru það ekki síður. En það er óhjákvæmilegt, að yfirsetukonur njóti sjermentunar, en því fylgir talsverður kostnaður fyrir fátækar og umkomulausar stúlkur, en hinsvegar bíður þeirra ljeleg atvinna og lítið í aðra hönd. - Síðar í nál. segir: „Hinsvegar hefir nefndin ekki getað fallist á frv. eins og það liggur fyrir. Henni þótti fastákveðnu launin sett of há, aðallega með tilliti til sveitaumdæma, þar sem fáment er og lítið að gera.“ - Hjer er ekki rjett ályktað, því eftir því sem umdæmin eru minni, má búast við færri fæðingum og því minni aukatekjum. Það hefir verið tekið fram, að yfirsetukonurnar mega ekki fara út úr umdæminu nema með sjerstöku leyfi, og ekki vera frá heimili sínu nema 2–3 daga, ef jeg man rjett, og virðist þetta ákvæði hamla þeim að leita sjer annarar atvinnu. Það þarf að bæta laun þessara kvenna svo, að þær megi vel við una. Þær munu þá sýna í verkinu, ekki síður en hingað til, hve þarfar þær eru. Þær eiga að vera trúnaðarmenn sængurkvennanna, og þær hafa aðstöðu til þess að vera menningarfrömuðir sveitanna í ýmsum efnum, bæði að því er snertir bættan þrifnað og ýmsa heimilishætti. Jeg segi þetta eftir að hafa heyrt álit mæðra í þessu efni. Eftir atvikum læt jeg mjer nægja í bráð þær umbætur, sem hjer eru gerðar. Þetta er spor í rjetta átt, og seinna koma sumir dagar, en koma þó.

Sigurður Eggerz Það er eitt atriði hjer í nál., sem jeg vildi vekja athygli á. Þar segir: „Nefndin hefir meðal annars komist að raun um það, að mörg yfirsetukonuumdæmi sjeu óskipuð víðsvegar um landið, aðallega vegna þess, hve launin eru lág.“ - Jeg verð að játa, að jeg hafði ekki hugmynd um, að svona væri ástatt. En það er ákaflega alvarlegt mál, ef sum umdæmin eru yfirsetukonulaus. Hjer er einmitt mjög mikil þörf á því, að yfirsetukonur sjeu margar og vel mentaðar, ekki síst fyrir það, hve víða er erfitt að ná í lækni. Jeg hefi oft bent á, að varla muni eins illa farið með nokkra stjett og yfirsetukonur, þegar tekið er tillit til, hve starf þeirra er þýðingarmikið. Það er beinlínis hryllilegt að hugsa til þess, að sum umdæmi skuli vera yfirsetukonulaus, og er mesta þörf á að bæta úr því hið bráðasta. - Jeg held, að rjett hefði verið, úr því mál þetta var tekið til meðferðar, að láta eftirlaunagreinina standa, enda hefir mjer heyrst hv. deild taka svo í strenginn, að hún telji það rjettmætt.

Einar Árnason Jeg býst við, að það sje ekki sjerlega árennilegt, eftir þessar ræður, sem hjer hafa verið haldnar, að ríða á vaðið til þess að gera almennar athugasemdir við frv. og málið yfirleitt. Mjer finst lítið hafa komið fram um það, að nefndin hafi áttað sig á, hvað hjer er að gerast, að þetta er byrjun til breytinga á hinum almennu launalögum ríkisins, sem sett voru 1919, Á þinginu 1919, sem oft hefir verið kallað eyðsluþingið mikla, voru sett lög um laun embættismanna, yfirsetukvenna, barnakennara og alþingismanna. Nú mun öllum þingmönnum kunnugt, að flest árin síðan 1919 hafa komið fram kröfur frá ýmsum starfsmönnum og embættsmönnum ríkisins um breyting á launakjörunum og hækkun þeirra. En þingið hefir að þessu ekki sjeð sjer fært að hreyfa við kerfinu frá 1919, af því að það hefir búist við, að væri því hreyft, þá yrði að breyta öllum launalagabálkinum, sem settur var á því þingi; þá yrði að hækka öll launin. Jeg geri ráð fyrir, að löggjafarnir frá 1919 hafi reynt að setja laun opinberra starfsmanna í sem mest samræmi, og enginn verið borinn fyrir borð, og jafnframt hafi verið haft fyrir augum, hversu há laun ríkið væri megnugt að greiða. Því verður þó ekki neitað, að svo virðist ástatt um marga opinbera starfsmenn, að þeir eigi við þröngan kost að búa og hafi fulla þörf hærri launa. Þegar jeg sný mjer að þessu frv., sem hjer liggur fyrir, og lít á þær breytingar, sem gerðar eru á núgildandi lögum, þá virðist mjer í fljótu bragði, að lægstu laun yfirsetukvenna sjeu hækkuð um 300%, að meðtaldri dýrtíðaruppbót. Jeg neita því ekki, að ástæða sje til þess að bæta laun yfirsetukvenna að einhverju leyti. En mjer finst, að hjer megi á milli vera. Það lítur út fyrir, að þinginu 1919 hafi verið undarlega mislagðar hendur, ef nú er rjettlátt að hækka þessi laun um 300%, en láta önnur laun standa í stað. - Það hafa komið fram alvarlegar kröfur frá kennurum háskólans um launahækkun, en jeg hefi ekki orðið þess var, að það væri nein hreyfing í þá átt hjer á Alþingi að taka þessar kröfur til greina. Og þó eru þessar kröfur mjög vel rökstuddar. En jeg vil spyrja: Hvernig ætla þá þeir þingmenn, sem vilja hækka laun yfirsetukvenna um 300%, að fara að ganga á móti því, að veita þeim öðrum starfsmönnum ríkisins bætur á launum sínum, sem beðið hafa um þær? Jeg held það sje óhjákvæmilegt, að á eftir þessu máli, verði frv. samþykt, þá hljóti að koma ákveðnar kröfur, sem illmögulegt verður að komast undan að sinna. Og skal jeg þá nefna til dæmis barnakennara í sveit. Strax eftir að þetta frv. kom fram, heyrði jeg einmitt þetta haft á orði: þá held jeg, að við megum fara að koma með barnakennarana á eftir, þegar búið er að samþykkja þetta. Jeg vildi aðeins vekja athygli á þessu, jafnvel þótt jeg þykist vita, að það þýði ekkert; því að sú stefna, sem kemur fram í frv., mun hafa yfirgnæfandi meiri hl. hjer í hv. deild. Það er hjer 5 manna nefnd, sem mælir með því að breyta lögunum um laun yfirsetukvenna. Þar að auki hafa 3 hv.þm., sem standa utan nefndarinnar, lýst fylgi sínu við málið. Þá skal jeg minnast nokkuð á brtt. nefndarinnar. Þar dregur nokkuð úr því, sem ákveðið er í frv. Og þá virðist mjer tröppustig launanna verða þessi, - og bið hv.frsm. leiðrjetta, ef jeg fer rangt með: Nú geta lægstu laun yfirsetukvenna orðið hæst 275 kr.; eftir till. nefndarinnar geta lægstu laun orðið 800 kr., en eftir frv. 1120 kr. Jeg viðurkenni það fúslega, að það sje rjett að bæta kjör yfirsetukvenna. En jeg tel óþarft að fara svona hátt. Það hefir verið talað um, hve vandasöm og mikilvæg þessi staða væri. Jeg játa þetta, en jeg veit hinsvegar, að starfið er alls ekki mikið. Hvað halda menn, að fæðingar sjeu margar árlega í almennum sveitaumdæmum? Þær eru alls ekki margar, þetta frá 6–7 og upp í 10. Það er áreiðanlega ekki mikið starf að sinna því. Og það er nú svo, að fólkið, sem er á besta aldri, er nú að flytja sig sem óðast úr sveitunum; þær eru að tæmast til kaupstaðanna, en eftir mestmegnis gamalmenni og börn, og reynslan sýnir, að fæðingum þar fer líka fækkandi. Þá vildi jeg minnast ofurlítið á formhlið þessa máls, eins og hún er í brtt. nefndarinnar. En að sönnu hefir frv. sama ágalla. Það er sem sje í 1. gr. blandað saman óskyldum efnum. Í staðinn fyrir að rjett hefði verið, að í 1. gr. hefði aðeins verið talað um þau föstu laun, þá er þar bætt við dýrtíðaruppbót. Þetta gerir dálítið óþægilega atkvgr. að því leyti til, að það er alls ekki víst, að það sjeu allir, sem vilja hvorttveggja. Getur verið, að einhverjir vilji veita þeim dýrtíðaruppbót á þau laun, sem nú eru, en ekki gera meira; svo geta verið aðrir, sem vilja hækka launin, en ekki veita neina dýrtíðaruppbót. En eftir því, sem þetta liggur nú fyrir, eru menn bundnir við að taka hvorttveggja eða þá hvorugt. Það er ekki í neinum núgildandi launalögum, að þessu sje blandað saman í sömu grein. Í launalögum embættismanna er dýrtíðaruppbót í sjerstakri grein, líka í launalögum barnakennara. Sömuleiðis er þetta í launalögum þingmanna. Auk þessa er blandað líka inn í 1. gr. hjá hv. nefnd algerðu nýmæli, sem sje því, að sama regla gildi í sveitum og kaupstöðum um það, að ríkissjóður borgaði þar helming launanna í staðinn fyrir að hingað til hefir ríkissjóður ekkert borgað í kaupstöðum. Þessu er blandað inn í laun yfirsetukvenna, en það er alt annars eðlis, hvað á að hafa launin há og hverjir eiga að borga þau. Það er alveg sjerstakt mál, hvort sem það er rjett að breyta þessu eða ekki. Mjer finst það ekki stórt atriði í sjálfu sjer, hvort kaupstaðirnir borga öll laun yfirsetukvenna eða hálf. En mjer kemur í hug, hvort þessi breyting gæti nokkuð stafað af því, að fjórir hv. nefndarmenn eru búsettir í kaupstað og einn í væntanlegum kaupstað. Jeg hefi gert þessar athugasemdir til þess að sýna fram á, að það er fullkomlega ástæða til að líta ekki alveg eins einhliða á þetta mál eins og komið hefir fram hingað til í þessum umræðum. Ekki svo að skilja, að jeg geri þetta að miklu kappsmáli. Jeg býst við að greiða atkv. með þessum brtt. til 3. umr., í þeirri von, að þá kunni að koma fram brtt., sem geri málið þannig úr garði, að jeg geti fylgt því út úr deildinni.

Guðmundur Ólafsson Það er ekki margt, sem jeg ætla að segja um þetta mál, en helst yrði það í nokkuð svipaða átt og hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Það virðist ekki verulega hafa vakað fyrir nefndinni annað en það, að þörfin á gagngerðri hækkun væri alveg sjerstök að því er snertir yfirsetukonur. Og eins og hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) benti á, hefir hún ekki munað eftir því, að til væri aðrir embættismannaflokkar í landinu, sem altaf eru óánægðir með laun sín og krefjast hækkunar á þeim. Jeg verð að líta á þetta mál alveg eins og hv. 1. þm. Eyf., að það má fara varlega í að taka að miklu leyti til greina kröfur eins embættismanna- eða starfsmannaflokks í landinu, en neita öðrum harðlega. Þó að jeg játi, að það sje ekki sambærilegt, hvað yfirsetukonur hafa lægri laun en flestir aðrir starfsmenn ríkisins, þá er það líka svo, að þeirra laun eru lægst í sveitum, þar sem starfið er í sjálfu sjer afskaplega lítið, eins og hv. 4. landsk. (IHB) tók fram, að í litlum umdæmum væru lítil laun. Það er eðlilegt, að lítil laun sjeu goldin fyrir lítið starf. Mjer finst nefndin hafa litið nokkuð einhliða á þetta, en þó verð jeg að segja, að hún hefir fært sumt til bóta frá því, sem var í frv., því þar er ekki talað um minni launahækkun en helming í sveitaumdæmum. Nefndin lætur sjer þó nægja að bæta 1/3 við. Jeg skal taka það fram, að jeg tel fylstu þörf, að einhverju sje bætt við það, sem nú er. En jeg hygg það hefði verið skynsamlegast af nefndinni að fara ekki svona langt. Jeg hefði kannske minst eitthvað á þessa kynlegu frumvarps-grein, sem nefndin hefir sett þarna saman, en þarf þess ekki, þar sem hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hefir bent á gallana á henni. Jeg man ekki, hvort jeg heyrði, þegar hv.frsm. (HSteins) mælti fyrir þeirri brtt. nefndarinnar, að launin væru borguð eins í bæjum og sveitum. Þessi breyting vil jeg halda að sje alveg ranglát. Að þetta fyrirkomulag er svo nú, stafar af því, að miklu fleiri yfirsetukonur þarf að tiltölu við fólksfjölda í sveitahjeruðum, og yrði kostnaðurinn því miklu þyngri á þeim en í bæjunum. Það eru sannarlega ekki svo margir gjaldendur í sýslusjóðina fyrir hverja yfirsetukonu. Jeg vil, fyrir mitt leyti, mæla á móti þeirri brtt., og held því fram, að hún sje hreint og beint ósanngjörn. Það hefði ekkert verið verra, þótt hv. nefnd hefði gert hv. deild það greinilegra, þar sem hún segir, að yfirsetukvennaumdæmi sjeu mjög víða óskipuð í landinu, aðallega vegna lágra launa. Jeg hefði kunnað betur við að sjá, hve víða þetta er svo, og það hefði verið gerð grein fyrir, hvort það væri beint af því, að illa sje launað. Jeg segi þetta blátt áfram, því þarna finst mjer ekki vera gengið vel frá ástæðum nefndarinnar. Mjer er kunnugt um það, að sumstaðar á landinu er alls ekki kvartað undan því, að þær sjeu ekki nógu margar. Jeg segi ekki, að nefndin hafi hjer ekkert fyrir sjer, skýrslu frá landlækni eða eitthvað slíkt, en það væri þó rjettara að taka það fram. Í sjálfu sjer er engin ósanngirni í því að hafa launin lægri í sveitum en kaupstöðum, þar sem víða eru örfáar barnsfæðingar á ári. Yfirsetukonur geta hjer um bil gert hvað sem er þess vegna, ef þær þurfa ekki að taka á móti nema 4–6 börnum á ári, eins og talið er meðaltal sumstaðar. En mjer finst nefndin ekki hafa gert sjer það nægilega ljóst, að það geta aðrir komið á eftir með hækkunarkröfur fyrir ýmsa launaflokka, sem erfitt yrði þá að taka ekki til greina.

Halldór Steinsson Það er aðeins athugasemd út af orðum hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Hann sagði með mikilli alvöru, að hv. deildarmenn myndu víst ekki hafa áttað sig á, hvað hjer er verið að gera, eins og væri verið að gera eitthvert voðalegt óhæfu-strik, þar sem farið er fram á að breyta launalögunum frá 1919. Jeg verð að segja, að ef launalögin frá 1919 reynast ekki rjettlát að einhverju leyti, þá á ekki frekar að láta þau lög heldur en önnur lög haldast óbreytt. Auðvitað á að laga þær misfellur á lögum, sem síðar koma í ljós. Og þetta á sjer einmitt stað, að því er snertir laun yfirsetukvenna, laun þeirra voru á launalögunum 1919 sett alveg óhæfilega lág. Og með tilliti til þess er ekki nema sjálfsagt að breyta þeim, og hefði átt að vera búið að því fyrir löngu. Þá fanst mjer ekki laust við, að kendi nokkurra ýkna hjá hv.þm., þegar hann talaði um hækkunina. Hann fjekk út 300%. Mjer er ómögulegt að sjá, hvernig það má verða, - kann að vera af því, að jeg sje ekki eins upplagður reikningsmaður og hv.þm. Eins og jeg vjek að við 1. umr., munu meðallaun vera 300 kr. En eftir frv. hugsa jeg að meðallaun verði um 400 kr. með aukatekjum. Á það bætist svo dýrtíðaruppbót, sem eftir nútímamælikvarða miðast við 300 kr. Meðallaunin fara ekki fram úr 700 kr. Ef þetta er 300% af 300 kr., þá kann jeg ekki að reikna. Þar sem sami hv.þm. var að tala um barnakennara í þessu sambandi og ýmsa aðra starfsmenn, sem launaðir eru eftir þessum launalögum, þá vil jeg segja það, að hvaða starfsflokkur sem er tekinn, jafnvel barnakennarar í sveit, sem eru mjög lágt launaðir, þá þolir það engan samanburð við laun yfirsetukvenna. Þegar tillit er tekið til þess, að barnakennarar vinna ekki nema 5–6 mánuði ársins, en hafa besta tíma ársins til þess að vinna sjer inn fje við ýmsa atvinnu, þá verða laun þeirra áreiðanlega þrefalt hærri árslaun en laun yfirsetukvenna með þessari hækkun. Svo þetta þolir engan samanburð. Þess vegna held jeg það sjeu ekki nægileg rök hjá hv.þm. Eyf. (EÁ), að það megi ekki rjetta kjör þessara kvenna nú, með tilliti til þess, hvort aðrir starfsmenn verði þá útundan. Hv. þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) leiddist það mjög, að hv.frsm. nefndarinnar hafði ekki tekið það fram, hve mörg yfirsetukvennaumdæmi væru óskipuð; og mjer skildist á ræðu hans, að hann teldi engan hörgul á ljósmæðrum. Eftir bestu heimildum, sem jeg hefi, munu óskipuð eitthvað um 20–30 umdæmi á landinu. Og jeg veit af einu læknishjeraði, þar sem eru óskipuð 3 umdæmi. Svo jeg get hugsað, að þetta muni ekki of hátt talið á öllu landinu. Mjer er líka kunnugt um það af eigin reynslu og sönnum sögnum, bæði frá landlækni og fleirum, að það er sífeldur hörgull á ljósmæðrum, enda þótt þær hafi verið 10–12 á ári á skólanum. Þær hafa ekki getað fullnægt þörfinni, af hverju sem það er. Margar hafa alls ekki gefið sig við því starfi, og aðallega vegna þess, að launin, sem stjettin átti við að búa, voru alls ekki viðunandi. Það er ekki glæsileg framtíð, sem blasir við þeim, eins og launin hafa verið hingað til. Þetta mun vafalaust mikil ástæða til þess, að þær að loknu námi fara eitthvað út í veður og vind. En hverju sem það er mest að kenna, þá verðum við að líta á málið eins og það er, að nú er hörgull á ljósmæðrum, við verðum að bæta úr því, en það verður ekki betur gert en með því að bæta að einhverju leyti hin slæmu kjör þeirra.

Frsm. (Gunnar Ólafsson) Það er eins með þetta sem annað, að sitt sýnist hverjum. Það hafa heyrst raddir um það, að nefndin hafi gengið of skamt í að hækka laun yfirsetukvenna, og það hafa heyrst raddir um það, að hún hafi gengið alt of langt. En eins og jeg tók fram áður, hafði nefndin það sjerstaklega fyrir augum, að fara meðalveginn og að stinga upp á, að launin væru sett eins og sanngjarnt er nú sem stendur. Nefndin var öll sammála um, að núverandi launakjör yfirsetukvenna væru alveg óviðunandi. Og jeg skal taka það fram, að nefndin átti tal um þetta mál við landlækni, og kvað hann sjálfsagt, að launin þyrfti að bæta. Einnig skal jeg taka það fram, í tilefni af því, sem hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) sagði, að landlæknir fullyrti, að mörg yfirsetukvennaumdæmi víðsvegar á landinu, væru óskipuð vegna þess, að launin væru svo lág. Konur vildu alls ekki binda sig í hjeraði, fyr en launakjörin yrði bætt. Það eitt, að yfirsetukonur eru of fáar, er ærin ástæða til þess að bæta kjör þeirra svo, að nægur fjöldi velhæfra kvenna fáist til þess að gegna ljósmóðurstörfum, bæði í sveitum og kaupstöðum þessa lands. Jeg ímynda mjer, að hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) og hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) viðurkenni, að það sje alveg nauðsynlegt, að yfirsetukonur sjeu víðsvegar um landið eftir því sem þurfa þykir. Og jeg ímynda mjer, að þau umdæmi, sem enga hafa, kvarti undan því og geti ekki við það unað. Nefndin tók það til íhugunar, hvort rjett mundi að ákveða yfirsetukonum eftirlaun frekar en nú er gert. Að öllu athuguðu þótti henni ekki rjett að leggja til, að svo yrði gert fyrst um sinn. Það er eins og tekið hefir verið fram og allir vita, að ef ætti að fara að stofna eftirlaun þarna, þá mundu fleiri á eftir fara. Annað var það, að þótt þetta sje nauðsynlegt starf, þá er þó lærdómurinn vitanlega ekki langur. Enn er það, að nefndin gerði ráð fyrir, að það myndi svo verða framvegis sem hingað til, að minsta kosti í sveitum, að oftast væru það giftar konur, sem ljósmóðurstörfunum gegna, og þá verður vitanlega starf þeirra að skoðast sem aukastarf; aðal-starfið verður auðvitað við heimilið hjer eftir sem hingað til í hinum fámennu umdæmum. Enn er það vitanlegt, að margar slíkar húsmæður í ljósmóðurstöðu eru ekki svo aumlega staddar, að þær beinlínis þurfi að fá eftirlaun, jafnskjótt og þær hætta ljósmóðurstörfum. Af því, sem hjer hefir sagt verið, og fleiru, sem til greina gæti komið, gat nefndin ekki fallist á að leggja það til, að eftirlaun yrðu lögákveðin. Það er talsvert öðru máli að gegna um ljósmæður í kaupstöðum. En þá kemur það til greina, sem heimilað er í yfirsetukvennalögum frá 1912, að þar er ætlast til, eins og reyndar alloft hefir átt sjer stað, að bæjarstjórnir veiti yfirsetukonum, þá er þær láta af starfi sínu, hæfilegan styrk til þess að ljetta þeim ellina. Að láta ljósmæður fara að leggja fje í lífeyrissjóð, eins og sumir hafa haft á orði, vildi nefndin ekki leggja út í. Það hefði tafið tímann um of fyrir þessu frv., og annað það, að launahækkun sú, sem hjer er stungið upp á, er ekki svo mikil, að gerlegt þætti að lögskipa framlag af þeim í lífeyrissjóð. Jeg verð að segja fyrir mitt leyti, að mjer þótti rjett að bæta kjör yfirsetukvenna. Um hitt má að mínu áliti deila, hvort nefndinni hefir tekist að þræða hina rjettu leið í þá átt. Hv. þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) var að tala um það, að með því að bæta kjör yfirsetukvenna væri skapað fordæmi um launabætur til annara, er ríkissjóður launar. Jeg held það sje alveg misskilningur. Það hafa svo oft verið bætt kjör einhverra starfsmanna landsins, án þess að þær bætur hafi skapað nokkuð sjerstakt fordæmi. Ef slík hræðsla við fordæmi væri alment ríkjandi hjá löggjafarvaldinu, þá gæti það hreint ekkert gert, sem ekki var búið að gera áður. Þó að þetta frv. verði að lögum, þá skapar það ekkert fordæmi fyrir því, að aðrir starfsmenn ríkisins eigi að fá launaviðbót, og ætti það að geta eytt allri hræðslu háttv.þm. í því efni. Það, sem hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hafði aðallega á móti brtt. okkar, var að nokkru leyti af sömu hræðslu sprottið og hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) var að tala um. En mótbárur hans sýndust ekki sterkar, enda bjóst hann við, að verða með brtt. okkar til 3. umr., og læt jeg mjer þá byrjun vel líka. En um útreikning hans verð jeg það að segja, að annaðhvort skildi jeg ekki, hvað hann var að fara, eða þá að hann hefir ekki reiknað rjett, og þykir mjer það sennilegra. Ef gert er ráð fyrir, að í sveitaumdæmi sjeu um 1000 íbúar; þá fá yfirsetukonur, - verði brtt. nefndarinnar samþ. - hæst laun 500 krónur og dýrtíðaruppbót af allri upphæðinni, eftir því sem hún verður í það og það skiftið. Ekki er hægt að vita, hvað dýrtíðaruppbót þessi helst lengi, nje heldur hve há hún verður, þá er stundir líða. Hitt hefir nefndin sýnt fram á, að yfirsetukonur eru ekki ofhaldnar af launum þeim, sem þær fá, þó dýrtíðaruppbót fylgi. Enda leggur starfið haft á frelsi þeirra á þann hátt, að þær mega ekki án sjerstaks leyfis fara út úr umdæmi sínu á meðan þær ekki hafa sagt starfinu lausu. Það er rjett, sem haldið er fram af þeim báðum, hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) og hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ), að í litlum og fámennum umdæmum sjeu fæðingar fáar. En það ber alveg að sama brunni með það, hvort yfirsetukonan hefir mikið eða lítið að gera, hún verður jafnt að vera heima í hjeraði sínu fyrir því. Aftur á móti, þegar talað er um eftirlaunin, leit nefndin svo á, þar sem um lítið starf væri að ræða, væri óþarfi að skipa með lögum, að eftirlaun skyldu greidd. Starfið væri svo lítið, að launin væru nægileg fyrir það, enda mundu viðkomandi sveitir og sýslunefndir þá hlaupa undir baggann eins og verið hefði, þegar yfirsetukonur láta af starfi og þurfa styrks við. Jeg man ekki í svip, hvort fleira hefir komið fram í umr., sem ástæða er til að svara. Mjer hefir skilist, þrátt fyrir andmæli hv.þdm., að þeir sjeu því yfir höfuð hlyntir, að bætt verði að einhverju leyti kjör yfirsetukvenna. Þó skal jeg taka það fram viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hafði að athuga við 1. gr. frv., eins og við leggjum til að hún verði, að mjer virðast aðfinslur hans ekki á miklum rökum bygðar, þótt segja mætti, að efni þessarar greinar hefði mátt skiftast í 2 gr., þá get jeg ekki sjeð, að því sje ver fyrir komið í einni gr. eins og nefndin leggur til. Aðfinslur hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) eru að þessu leyti á engum rökum bygðar frekar en margt annað í andmælum hans gegn frv. Þeir, sem ekki geta sætt sig við greinina eins og hún er, verða þá að vera á móti henni, og hafa þá um leið fengið ástæðu til þess að vilja ekki sinna þessu máli. Hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), og jafnvel fleiri, þóttust finna keim af því, að meiri hl. nefndarinnar ætti heima í bæjum. En þó að svo sje, þarf það ekki að verða til þess, að þeir vilji toga í skækil bæjanna, heldur mætti eins líta á, að brtt. nefndarinnar væru fram bornar til þess að leiðrjetta það misrjetti, sem líklega er áður komið inn í lögin að tilstuðlan sveitaþm. Þessu vildi nefndin kippa í lag og fanst fara vel á að gera það jafnhliða því, sem launakjörin eru bætt. Jeg geri ráð fyrir því, að þessir hv.þm., við nánari athugun á brtt. nefndarinnar, geti fallist á þær og viðurkenni, að þær sjeu sanngjarnar og í alla staði rjettmætar.

2163Einar Árnason: Jeg þarf ekki miklu að svara því, sem fram hefir komið í ræðum hv.þdm. síðan að jeg settist niður. Það eru að eins útreikningar mínir, sem valdið hafa einhverjum misskilningi, og virðist þá helst koma fram um þá, að jeg hafi lært reikning á aðra bók heldur en þeir hafa gert, hv.þm. Snæf. (HSteins) og hv.frsm. (GunnÓ). Jeg sje því ekki betur en að jeg verði að taka upp aftur útreikninga mína, svo þetta atriði verði þessum hv.þm. ljósara, því þeim hefir ekki tekist með þeim rökum, sem þeir þóttust bera fram, að sannfæra mig um, að jeg hafi ekki rjett fyrir mjer. Jeg sagðist hafa athugað lægstu launin, hvað þau gætu komist hæst, en jeg mintist ekki á meðallaun. Eftir lögum frá 1919 eru lægstu launin 200 kr. og geta hækkað upp í 275 kr., og er sú hækkun miðuð við 25 kr. í hvert sinn í þrjú skifti. Þá athugaði jeg, hvað lægstu launin geta komist hæst nú. Í brtt. nefndarinnar stendur: „Laun yfirsetukvenna skulu vera 300 krónur á ári og hækka 3. hvert ár um 50 krónur upp í 500 krónur.“ Og í næstu málsgrein á eftir segir svo: „Á laun þessi greiðist dýrtíðaruppbót eftir þeim reglum, sem gilda um starfsmenn ríkisins.“ Ef dýrtíðaruppbót er reiknuð 60%, sem ekki er hátt áætlað, þá verður hún (af 500 kr.) 300 krónur og geta þá lægstu launin komist upp í 800 krónur á ári samkv. brtt. nefndarinnar. Þá kem jeg að frv. þar er gert ráð fyrir, að lægstu laun geti orðið 700 kr. og með 60% dýrtíðaruppbót komast þau þá upp í 1120 krónur. þegar menn nú athuga, að 275 kr. laun eins og þau eru nú samkv. lögum frá 1919 geta t. d. með því, sem frv. fer fram á, hækkað upp í 1120 krónur, þá er launahækkun orðin yfir 300%. Það má vera, að það, sem skakkar hjer á milli í útreikningum okkar hv.þm. Snæf. (HSteins), sje það, að hann vildi ekki einhverra orsaka vegna telja dýrtíðaruppbótina laun, en það geri jeg, því hún er jafngóðir peningar og þeir, sem fengnir eru með föstum launum. Jeg er þess fullviss, að það er ekki hægt með neinum rökum að hnekkja því, að minn útreikningur sje rjettur, svo jeg þarf ekki að dvelja við þetta atriði frekar en orðið er. Og um málið að öðru leyti þarf jeg litlu við að bæta, þangað til að það verður hrakið, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni. Hv. frsm. sagði, að jeg væri ekki á móti brtt. En þó jeg greiði atkv. með þeim, þá er það af þeirri einföldu ástæðu, að mjer er farið eins og líklega flestum öðrum mönnum, að af tvennu illu kýs jeg það fremur, sem að mínum dómi er þó skárra, þó jeg sje alls ekki ánægður með það. Hinsvegar lofa jeg engu um það, hvort jeg greiði atkv. með frv. út úr deildinni eða ekki. En því er jeg fylgjandi að greiða dýrtíðaruppbót af þeim launum sem nú eru greidd, samkv. lögum frá 1919.

Guðmundur Ólafsson Hv. þm. Snæf. (HSteins) hafði það eftir mjer, að jeg hefði sagt, að eins og stendur væri enginn hörgull á yfirsetukonum. En þetta er ekki rjett eftir mjer haft, enda er mjer kunnugt um, að 20–30 umdæmi standa auð, sem engin yfirsetukona er fengin í. Jeg man nú ekki í svip, hvað umdæmin eru mörg  (IP og fleiri: Þau eru 200)  . Nú, jæja, eru þau 200. Nefndin er þá búin að kynna sjer það. Hv. sami þm. komst að þeirri niðurstöðu, að það væri nóg, ef 12 nemendur sæktu yfirsetukvennaskólann á ári, og hinu sama hjelt landlæknir fram fyrir 2–3 árum, en svo misti hann þær allar út í veður og vind, um leið og þær útskrifuðust úr skólanum. Jeg gat nú ekki skilið, að þær sjeu svo óskynsamar að vita ekki, að hverju þær ganga og á hverju þær eiga von, þegar þær fara í skólann. Vanhöldin stafa af einhverju öðru en því, að þær viti ekki, að hverju er að ganga með launakjörin. En svo hefi jeg ekki heldur sagt og segi ekki enn, að jeg vilji ekki bæta launakjör þeirra, þó jeg hinsvegar telji, að of langt sje gengið með þeim breytingum, sem nú á að gera. Þá var það hv.frsm. (GunnÓ) og reipdrátturinn milli kaupstaða og sveita. Hann hjelt því fram, að misrjettið í lögunum væri að tilstuðlan sveitaþm., en reyndi ekki að hrekja það, sem jeg sagði, að misrjettið væri nú stofnað með brtt. nefndarinnar, en í henni ættu sæti menn, sem allir væru búsettir í kaupstað. Það er auðvelt að komast hjá kjarna málsins, þegar svona rök eru notuð. Þetta vona jeg að aðrir hv.þdm. skilji betur.

Frsm. (Gunnar Ólafsson) Það eru útreikningarnir, sem okkur kemur ekki saman um, hv. 1. þm. Eyf. (EA) og mjer. Hann sagði, að eftir uppástungu nefndarinnar yrðu launin um 1000 kr. Mjer skilst, að ef uppástunga okkar nær fram að ganga, þá muni launin verða 500 kr. í umdæmi, sem ekki telur yfir 1000 íbúa. Nú, en geri maður ráð fyrir 60% dýrtíðaruppbót, þá eru það 300 krónur. Eftir þessu geta launin komist hæst upp í 800 krónur í sveitaumdæmum þeim, sem ekki telja nema 1000 íbúa. En eftir frv. eru launin 700 kr. og með 60% dýrtíðaruppbót, sem er 420 kr., verða þau 1120 krónur, svo jeg verð nú að segja, að lækkun nefndarinnar frá frv. sje allveruleg. En þetta vill hv. 1. þm. Eyf. (EA) ekki viðurkenna með neinu móti. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) sagði og beindi til mín að sanna, hverjir hefðu skapað þetta misrjetti milli sveita og kaupstaða, þá skal jeg játa, að mjer var þetta ekkert kappsmál, að kenna það sjerstaklega sveitaþingmönnum. En eins og hann veit, hafa bændur ráðið mestu á þingi, eins og vera ber, og mjer finst gott og blessað, enda sagði jeg ekki þetta um afskifti bænda af þessu máli í þeim tilgangi, að jeg vildi niðra þeim á nokkurn hátt. Þvert á móti er það álit mitt, að þeim löndum sje best borgið, þar sem bændur og aðrir atvinnurekendur ráða mestu um löggjöfina, því fylgir alt af meiri festa og yfirvegun, Bændurnir eru eða eiga að vera aðall þjóðarinnar, og er því ekki ósanngjarnt af þeim að sýna þroska nokkurn í þjóðmálum, þótt reyndin verði önnur á köflum. Hann hjelt því líka fram, hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ), að aldrei mundi takast að skifta launum hlutfallslega rjett á milli sveita og kaupstaða. Jeg skal játa, að í einstaka tilfellum geti orðið vandkvæði á því, en þegar til heildarinnar kemur, held jeg, að auðvelt verði að skifta eftir rjettum hlutföllum. Jeg vil halda því fram, að í anda og sannleika sje það rjettmætt, að ríkissjóður greiði að helmingi laun yfirsetukvenna, og að sama gildi um sveitir og kaupstaði í þeim efnum. Hinsvegar geri jeg þetta ekki að ágreiningsatriði frekar.

Sigurður Eggerz Þetta mál hefir nú verið nokkuð lengi á leiðinni í þessari hv. deild, og yfirleitt ganga málin seinlega í þessu háa Alþingi. Við heyrum aðeins óminn frá stóru málunum í hv.Nd., en yfir höfuð ríkir hjer hið mesta úrræðaleysi. Utan þings fer landráðapjesinn sigurför um landið, umgeislaður af lofi stjórnarblaðanna. Hjer hafa staðið harðar umræður um þetta lítilfjörlega mál, og með því hefir það verið gert að stórmáli. En þetta mál er ofur einfalt og óbrotið. Ef maður tekur umbúðirnar utan af því, er hjer ekki um annað að ræða en það, að stjórnin hefir eftir beiðni h. f. „Kára“ gefið eftir til bráðabirgða veð, sem metið var 13 þús. kr., en líklegt er, að mundi verða metið enn minna nú. Hjer er um það að ræða, hvort betra hefði verið að stöðva fjelagið eða gera tilraun til að hjálpa því til að vinna sig upp, og gæti þá verið, að það gæti greitt ríkissjóði skuldir sínar. Þetta er í raun og veru alt málið, sem hjer er um að ræða, og jeg lít svo á, að það hafi verið sjálfsögð skylda ríkisstjórnarinnar að gera það, sem hún gerði. Eiginlega finst mjer þetta mál ákaflega einfalt, og mjer þykir það furðu sæta, að svo miklar umræður hafa átt sjer stað um það. Jeg get ekki með mínum góða vilja áfelst hæstv. fjármálaráðherra fyrir það, sem hann hefir gert. Það má auðvitað segja, að hann hafi skort heimild til þess að gera þessa ráðstöfun, og það er satt. En jeg álít ekki, að hægt sje að gefa neinum fjármálaráðherra að sök, þó að hann geri skynsamlega ráðstöfun, eins og þessa, í trausti til samþykkis þingsins. Hvað sjálfa þáltill. snertir, þá hefir það komið fram hjá andmælendunum, að það væri engin meining að gefa eftir veðrjettinn nema því að eins, að Íslandsbanki trygði fjelaginu nóg rekstrarfje, a. m. k. til vertíðarloka. Nú verður veðrjetturinn ekki færður til ella, og er mjer því ómögulegt að skilja, hvað það er, sem getur komið hugum manna svo mjög í hræringu í þessu máli. Jeg ætlaði ekki að taka til máls í þessu máli, en jeg finn ástæðu til að gera grein fyrir atkvæði mínu. Jeg lít svo á, að ef tillagan verður feld, þá sje ómögulegt að líta öðruvísi á það en sem vantraust á hæstv. fjrh. Ekki svo að skilja, að jeg sje að mæla hann undan vantrausti, en jeg get ómögulega gefið honum vantraust í þessu máli. Jeg verð að segja það, að mjer þykir það broslegt, ef stuðningsmenn stjórnarinnar yfirgefa hana í þessu máli og greiða atkv. á móti, Slíkt væri ómögulegt að líta öðruvísi á en sem beint vantraust, og gæti þá verið spurning, hvort hæstv. fjrh. (JÞ) neyddist ekki til að draga sig til baka. Þetta er svo stórpólitískt atriði, að jeg mátti til að gera lítilsháttar grein fyrir mínu atkv.

Jónas Jónsson Það hlýtur að vera gleðilegt fyrir hæstv. stjórn að fá þarna eitt nýtt stuðningsatkvæði, ef önnur falla frá henni, og það í einhverju allra aumasta máli, sem fyrir þingið hefir komið. Hæstv. fjrh. byrjaði á því síðast að gera útúrdúr um fundi okkar úti um land, þar sem við leiddum saman hesta okkar. Á hvorugum fundinum, á Sveinsstöðum eða í Borgarnesi, leit út fyrir, að hann færi burt með neitt sigurbros á vör. Eftir 14 tíma umræður á Sveinsstaðafundinum voru Framsóknarmenn eftir á vígvellinum, syngjandi ættjarðarsöngva, þegar hann laumaðist burtu með sinn eina stuðningsmann (hv. þm. V.-Húnv.). Í Borgarnesi var það áberandi, að aðeins 4 menn klöppuðu fyrir honum, enda játaði hann, að æskan hefði verið sjer mótsnúin, en það er of lítið sagt, því að meiri hluti fundarmanna var með Framsókn, en móti honum. - Jeg vildi aðeins leiðrjetta þetta. Hvað skjalið snertir, er það játað, að það er engin sönnun um það, hvaðan uppástungan er komin. Það er krotað á það með blýanti með annari hendi, og gæti vel verið skrifað af einhverjum hjer í þinginu. - Hæstv. fjrh. kemst og í mótsögn við skjalið, þar sem hann neitar að hafa gengið í nokkra ábyrgð á tapi gagnvart landssjóði. Það er ámælisvert, að fjelagið gerir út á versta tíma, þegar búast má við tekjuhalla. Hvers vegna þurfti endilega að halda skipunum úti í haust, þegar aðrir, sem betur stóð á fyrir, ljetu skip sín liggja? Það er rjett hjá hv. 1. landsk., að jeg álít, að hæstv. fjrh. beri ábyrgðina, ef tap verður á rekstrinum. - Það er líka ámælisvert, að fjelagið borgaði aðrar skuldir, en ekki ríkissjóði. Það er rjett til getið hjá hv. 1. landsk., að hjer er um það að ræða að ljetta af hæstv. fjrh. skuld, sem hann er í. Það er og vítavert hjá hæstv. fjrh., að hann krafði fjelagið ekki um þessa skuld, þegar hann hafði aðstöðu til þess. Þegar fjelagið komst í greiðsluvandræði í haust, fjekk hann rjett til að blanda sjer í málefni þess. Í árslok 1924 hafði fjelagið grætt hálfa miljón, og hefði þá mátt ganga að fjelaginu, ef það borgaði ekki, en það greiddi ekki einu sinni skatta til ríkissjóðs. En Íslandsb. fjekk alt sitt, og var þar ver gengið eftir hjá hæstv. fjrh. en hjá háttv. 1. landsk., sem náði inn. fyrir bankann. Þá hjelt hæstv. fjrh. því fram, að veðið hefði verið bætt, með þeim 200 þús. kr., sem varið var til viðgerðar á skipum fjelagsins, þetta veð, sem búið er að afhenda og þingið á nú að afhenda í annað sinn. Það hefir komið ljóst fram, að veðið hefir þegar verið afhent, og það fyrir 3 mánuðum. Aðalatriðið í þessu máli er það, að hæstv. fjrh. hafði enga heimild til þess, og svo sú tregða, sem hann hefir sýnt til að leggja málið ljóst fyrir þingið, er vítaverð. Jeg vil skjóta því til hæstv. ráðherra, að sá, sem hefir afhent veðrjett í leyfisleysi, hann getur tekið upp á fleiru. Þá skáldaði hæstv. ráðh. heila sögu um andstöðu mína gegn útgerðinni, sem átti að hafa gerst, þegar fyrsti togarinn kom hingað. En nú stóð svo á, að þá var jeg erlendis, svo hjer er um að ræða sögulega villu hjá hæstv. ráðh.  (Fjrh. JÞ: Háttv. þm. var þá nýkominn heim og fyrsti togarinn líka)  . Það er gott, að hæstv. ráðh. reynir að skinna upp söguna. Annars vildi jeg, þó að þetta sje rakalaus Gróusaga, skora á hann að nefna sögumanninn, og gætum við þá talast við um þetta síðar í öðru sambandi. Hann sagði, að stórútgerðin hefði haldið uppi hag ríkissjóðs á undanförnum árum, og þar með þá auðvitað h. f. „Kári“. Nú veit hæstv. fjrh. þó, að stórútgerðin borgaði enga skatta að kalla á mögru árunum. Þá greiddu útgerðarfjelögin hjer í Reykjavík í tekjuskatt 40 þús. kr. annað árið og 30 þús. kr. hitt árið, og það var almenningur, sem með neyslu- og nefsköttum varð þá að sjá ríkinu fyrir sínum fullu tekjum. Og þegar svo góðærið kom, þá veit hæstv. fjrh. best, hvernig reynt var að koma stórútgerðinni undan því að greiða tekjuskatt sinn. Það var hæstv. fjrh. (JÞ) sjálfur, sem var hindraður á síðustu stundu, þegar hann ætlaði að fara að skríða inn um efsta stigagatið, er hann var að reyna að bjarga ríkissjóði frá þessum peningum. Með öðrum orðum, hæstv. fjrh. (JÞ) veit, að þetta er alt ósannindi, sem hann sagði um stórútgerðina. Hann veit, að þjóðin hefir lifað í þúsund ár í þessu landi án stórútgerðar, og á þeim tíma hefir hún skapað alt það besta og verðmætasta, sem hún hefir að hrósa sjer af sem þjóð. En síðan stórútgerðin kom hefir hvert „krakkið“ rekið annað, til stórtjóns fyrir land og lýð. Fyrst var það miljónafjelagið; og nú er hæstv. fjrh. að reyna að koma þessu síðasta „krakki“ á ríkissjóð. Það lítur út fyrir, að fyrir honum vaki hreint og beint að þjóðnýta gjaldþrotin. Fyrst slakar hann á um trygging ríkissjóðs, í fullu heimildarleysi, og svo reynir hann að smeygja hjer inn þessu plaggi, til þess að koma sjálfum sjer úr klípunni.

Fjármálaráðherra (JÞ): Út af orðum hv. 3. landsk. (JJ) vil jeg segja það, að því fer fjarri, að jeg vilji gera það að neinu kappsmáli, hvort sú þáltill., sem hjer liggur fyrir, verður samþ. eða ekki. En hitt get jeg ekki látið mjer vel líka, ef dagskráin á þskj. 203 yrði samþ. Þessu máli hefir frá upphafi verið stýrt þannig, að þingið gæti haft alveg óbundnar hendur um það, hvort það vildi veita þessa tilfærslu á veðrjetti ríkissjóðs eða ekki. Og það, sem í þessu máli gerðist milli þinga, var fyrst og fremst gert af þeirri ástæðu, að jeg, og raunar öll stjórnin, vildum koma málinu í það horf, að þinginu gæti gefist kostur á því að taka afstöðu til þess. Þess vegna er þessi till. fram komin, og jeg lofaði fyrir mitt leyti að gera mitt til þess, að hún yrði samþykt í þinginu, og það hef jeg gert og geri hjer með. En jeg geri það ekki að neinu stóratriði, hvort hv.þdm. vilja ganga inn á till. En hitt er annað mál, að jeg tek ekki með neinum þökkum við ofanígjöf fyrir mín afskifti af málinu.

En ef hún er verðskulduð?

. Ef hún er verðskulduð og ofanígjöf gefin, þá þarf hvorki hv. 3. landsk. (JJ) nje aðrir að halda, að fjrh. verði sorgmæddur yfir því, þó honum verði gefin lögmæt ástæða til þess að hverfa frá fjármálastjórninni og taka sjer eitthvert annað skemtilegra starf fyrir hendur. Jeg mun ekki gera fundarhöld hv. 3. landsk. (JJ) að frekara umræðuefni. - Hann getur spurt sína flokksmenn um það, hve mikils fylgis hann hafi aflað sjer með framkomu sinni á þeim fundum. En það, sem jeg átti við, er jeg sagði, að hv. 3. landsk. hefði verið eins og vængbrotinn fugl framan af þessum þingtíma, var það, að hann byggi enn að afleiðingunum af margmælgi sinni á síðasta þingi, en væri nú heldur að ná sjer. Jeg kannast við það, að það gæti verið ástæða til þess að spyrja, hvers vegna og með hverri heimild stjórnin hefði á ný gengið í ábyrgð fyrir „Kára“-fjelagið - ef hún hefði gert það. En þessu hefir hv. 3. landsk. vikið við, til þess að geta sannað, að jeg hafi gengið í ábyrgð fyrir „Kára“-fjelagið, með því að gefa eftir um ábyrgðina. Jeg skal nú taka þessa spurningu eins og hún er meint: Með hvaða rjetti eða heimild hefir stjórnin gefið eftir af veðrjetti ríkissjóðs, svo fjelagið gæti fengið rekstrarlán fram að þingtíma? Það hefir hún gert með því valdi og þeirri skyldu, sem hver stjórn hefir til þess að ráða fram úr hverju vandamáli, sem að höndum ber milli þinga. Það verður hún að gera og taka svo afleiðingunum á eftir af því, hvort hún hafi ráðið skynsamlega eða óskynsamlega. Jeg hefi áður gert grein fyrir því, hverjar ástæður hafi valdið því, að stjórnin rjeð eins og hún rjeð. Eftir mínum dómi var hjer ekkert fje að leggja í hættu, sem ríkið átti eða átti kost á að fá. En jeg skal þó setja dæmið upp eins og háttv. minni hl. fjhn. vill og segja, að ríkissjóður hafi hjer lagt í hættu 13 þús. kr. til þess að gera tilraun til þess að bjarga 173 þús. kr. Jeg held, að þetta verði ekki átalið. Hjer var um úrræði að gera, sem að minsta kosti var hugsanlegt að kynni að geta bjargað allri upphæðinni. En til þess þurfti ráðstöfun, sem stjórnina skorti heimild til, en þingið gat gert. En þá var það úrræði að setja 13 þús. kr. í hættu, til þess að þinginu gæti gefist kostur á að taka ákvörðun á sínum tíma um málið í heild sinni. Og jeg held, að þingið hafi enga ástæðu til þess að finna að þessu, jafnvel þótt þessar 13 þús. kr. tapist, sem ekki er víst að sje til fulls tapaðar, þótt svo sje í bili. Og þeirrar trúar er stjórn Íslandsbanka, sem hefir að styðjast við mikla reynslu úr okkar atvinnulífi. En hún sýnir það, að sá, sem hefir þolinmæði til þess að bíða, fær að lokum sína peninga. Það leiðir af þeim miklu sveiflum, sem í atvinnulífinu verða; það koma einlægt góð ár, sem skila því fje, er slæmu árin hafa sett fast. En þetta kemur því aðeins að gagni, að tök sjeu á að bíða þangað til góðu árin koma. Það má benda á mjög mörg dæmi frá þeim fjárkrepputímum, sem hjer hafa gengið yfir á okkar tíð, t. d. frá 1909 og 1921 og 1922. Það voru mörg fyrirtæki, sem skiluðu skuldum sínum, er álitnar voru tapaðar, þegar rannsókn var gerð í Landsbankanum 1909. Og margir hafa skilað fje, sem talið var tapað 1921–22. Hv. 3. landsk. (JJ) spurði að því, hver nauðsyn hefði verið á því að drífa skipin út á dauða tímanum, strax eftir nýár. Það var sú nauðsyn, að ef skipin hefðu ekki farið út á þeim tíma, sem allir aðrir gerðu út, þá hefði hvorki verið hægt að halda í skipshöfn nje skipstjóra nje aðra starfsmenn, og þar með var fyrirtækið komið um koll. Það var auðvitað æskilegt að geta haldið skipunum í höfn, en það var ekki hægt. Það var sama og að gefa fyrirtækið alveg upp. Hv. þm. (JJ) sagði, að fjelagið hefði borgað aðrar skuldir síðan um nýár, en bara ekki þessa. Það er rjett, að fjelagið hefir ekkert borgað af þeim skuldum, sem trygðar eru með 2. veðrjetti; og það er líka rjett, að það hefir borgað skuldir við Íslandsbanka, sem hafði handveð í þurfiski frá fyrra ári, og er eðlilegt, að þær greiddust jafnóðum og þetta handveð seldist.

Það hefir greitt skuldir frá þessu ári

. Jeg geri ekki ráð fyrir, að Íslandsbanki hafi veitt fjelaginu annað lán á þessu ári en hið umrædda rekstrarlán, og hafi fjelagið haft arð af rekstri sínum síðan um áramót, þá hefir þeim arði ekki verið til annars varið en þess að greiða rekstrarlánið; og hafi fjelagið getað greitt það, þá þarf ekki að óttast halla af þessari margnefndu eftirgjöf. Hún er þá burtu fallin. Þetta getur hv.þm. (JJ) sjeð sjálfur í hinu margumrædda brjefi, sem nefndin hefir haft í höndum, viðvíkjandi veðrjettinum. Þá sagði hv.þm. (JJ), að jeg hefði átt að heimta meiri greiðslu á skuld fjelagsins af gróðanum 1924, en á því hafði jeg engin tök. Afrit af hinu upphaflega ábyrgðarskjali er í málsskjölunum, og það gefur ríkinu engan rjett til þess að krefjast ákveðinna afborgana. En það skuldbindur ríkið gagnvart Íslandsbanka að ábyrgjast vissa upphæð af skuld fjelagsins í sterlingspundum með því gengi, sem verði, þegar skuldin sje færð yfir. Og þá kom það augnablik, að sá, sem gengið hafði í ábyrgðina, varð að standa við hana að fullu.

Ríkið hafði veð í skipunum

. Jú, en hjer var ekkert tilefni til að ganga að veðinu. Ábyrgðin gilti gagnvart Íslandsbanka, og það þýddi ekki annað en halda áfram með hana úr því sem komið var. En úr því verið er að tala um þetta, þá vil jeg minna á það, að þegar stjórnin fær slíkar ábyrgðarheimildir, þá kemur það oft fyrir, að þegar stjórnin heimtar tryggingar, þá eru þeir, sem eiga að fá þessi fríðindi, ekkert fjarska fúsir til þess að láta tryggingarnar. Það var einn slíkur maður í stjórnarráðinu í fyrradag og fór þaðan í mesta fússi, vegna þess, að af honum var heimtuð alveg sjálfsögð trygging. Jeg býst jafnvel við því, að hv.þm. (JJ) kannist eitthvað við þetta, því mjer virtist anda eitthvað úr þeirri átt. En það er að mínu áliti skylda stjórnarinnar að ganga vel frá slíku þegar í upphafi, því eftir á er það ekki hægt. Þetta var ekki gert, þegar sú ábyrgð var veitt, sem hjer hefir verið mest rætt um, og af því stafa öll vandræðin. Það var hvorki samið um hæfilega afborgun nje nægilega tryggingu fyrir því, að í skilum yrði staðið yfirleitt. Jeg finn svo ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um orð hv.þm.; því er flestu fullsvarað áður, svo sem skrafi hans um tregðu stjórnarinnar í því, að leggja málið ljóst fyrir þingið, og eins um heimildarleysi stjórnarinnar til þess að slaka á veðrjettinum um nýár í vetur. Þessu hefir öllu verið svarað til fullnustu. En það gladdi mig að lokum að fá ótvíræða staðfestingu á óvildarhug hans til stórútgerðarinnar. Hann sagði, þessi hv.þm., í lok ræðu sinnar, að við hefðum komist af án stórútgerðar í 1000 ár, og síðan stórútgerðin kom hefðum við ekki haft af öðru að segja frá hennar hálfu en fjárþrotum, sem nú væri það helsta, sem við hefðum af að státa. Jeg ætla nú ekki að deila um þetta. En mjer virðist hjer vera fengin ótvíræð staðfesting á því, að hv.þm. beri kaldan hug til þessa atvinnuvegar yfirleitt, þó hann vilji kanske í öðru orðinu klóra eitthvað yfir það.



Jeg hefi ekki lengt umræðurnar um þetta mál, sem nú er búið að standa hjer yfir í hv. deild í 4 daga. Og jeg hefði alls ekki staðið upp, ef það væri ekki til þess að koma í veg fyrir misskilning. Hv. 1. landsk. (SE) sagði, að þetta mál hefði verið flutt þannig, að jafnvel stuðningsmenn hæstv. stjórnar þyrðu ekki að greiða því atkvæði. Þetta er rangt hjá hv. þm. (SE). Jeg mun ekki greiða atkvæði með till., en jeg álít það, eins og hæstv. fjrh (JÞ) hefir tekið fram, heldur ekki neitt fráfararatriði fyrir stjórnina, þó till. falli. Hinsvegar verð jeg, þrátt fyrir allar umr., að telja málið svo illa upplýst, að jeg hefi ekki getað fundið næga ástæðu til þess að greiða því atkvæði. En aftur á móti skilst mjer, að ef till. verður samþ., þá skapi hún afleiðingaríkt fordæmi, og þess vegna er jeg á móti till.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Af öllu því, sem hv. 3. landsk. (JJ) beindi til mín í síðustu ræðu sinni, skal jeg aðeins víkja að einu atriði, því hinu hefir flestu verið þegar svarað af öðrum. Hann fór þeim orðum um þær 150 þús. kr., sem upplýst er að fjelagið „Kári“ varði til viðgerða á skipum sínum 1925, að fjelagið hefði verið að leika sjer að því að braska með 150 þús. kr., auk þess sem það greiddi til Íslandsbanka, í stað þess að greiða með þeim skuldir sínar og þar með ljetta ábyrgð ríkissjóðs. Jeg tel mjer skylt að gefa skýrslu um það, hvaða verk það var, sem var unnið fyrir þessa peninga. Annað skip fjelagsins, Austri, var „boltað“ upp. Það er að segja: settir voru í hann nýir hnoðnaglar og skipið að öðru leyti mikið treyst. Á fjárhagsnefndarfundi var það upplýst af einum bankastjóranna, að óumflýjanlegt hefði verið að gera við þetta skip, þar sem það hefði verið svo mjög úr sjer gengið eftir „Halafiskirí“. Jeg verð því að mótmæla því, að fjelagið hafi verið að leika sjer með fjeð, þegar það var að láta gera nauðsynlegar umbætur á skipum sínum. Og mjer finst ekki sitja á hv. 3. landsk. (JJ) að vera að knjesetja hæstv. fjrh. (JÞ), þó að hann vilji styðja fjelag þetta, þegar hann, hv. 3. landsk., brestur svo mjög þekkingu á þessum málum, að hann telur fjelagið vera að leika sjer með fjeð, þegar það er að gera skip sín haffær. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta. Jeg er búinn að sýna fram á, að alt það, sem hv. 3. landsk. kallar hneykslismál, er langt frá að vera það, og að öll aðferð hans gagnvart hæstv. stjórn er ekkert annað en tilraun til að gera úlfalda úr mýflugu. Annars hefir hv. 1. landsk. (SE) dregið best saman aðalatriði þessa máls og sýnt glöggvast fram á, hver nauðsyn hafi verið fyrir stjórnina að hlaupa undir bagga með fjelaginu.

Jóhannes Jóhannesson Hv. 4. landsk. (IHB) sagðist ekki mundu greiða atkvæði með þessari tillögu, af því að hún mundi skapa fordæmi. En jeg held, að engin hætta sje á slíku, því að sú stjórn, sem nú situr við völd, mun alls ekki fara að taka á sig ábyrgð, sem ekki er betur um búið en hjer hefir átt sjer stað. Og í öðru lagi er jeg viss um, að þó að andstöðuflokkur núverandi stjórnar verði í meiri hluta og myndi stjórn, þá hafi hann þegar lært svo mikið af þessu máli, að hann gangi ekki aftur í slíka ábyrgð sem þessa. Jeg held því, að þetta geti ekki skapað fordæmi.



Jeg skal játa það, að jeg er ekki lögfróð, en eins og jeg tók fram áðan, þá sje jeg ekki betur en að þetta geti skapað fordæmi, því það, sem einu sinni hefir komið fyrir, getur auðveldlega komið fyrir aftur. Annars hafa umræðurnar um málið ekkert skýrt það fyrir mjer. Jeg stend því við það, sem jeg hefi þegar sagt, og greiði tillögunni ekki atkvæði.

Sigurður Eggerz Það hefir nú sýnt sig, hve flokksmenn hæstv. stjórnar elska hana heitt, þegar þeir þora ekki að greiða atkvæði um tillögu þessa. Jeg kalla það sama og yfirgefa stjórnina, því að hjer er ekki verið að ræða um neitt fordæmi, heldur um aðstöðu hæstv. núverandi fjrh. (JÞ) til þessa máls. Það hefir verið kastað hnútum til fyrv. stjórnar, og þá aðallega til fyrv. fjrh., Klemensar Jónssonar, út af afskiftum hennar af þessu máli. En slíkar aðfinslur eru alls ekki rjettmætar. Að fyrv. fjrh. tók þessa ábyrgð á sig, var í og með af velvild hans til útgerðarinnar, og jafnframt fyrir þá sök, að ekki var hægt þá að meta trygginguna sem skyldi. En honum fanst hinsvegar leitt að láta fjelagið falla. Annars þarf jeg ekki að verja sjálfan mig í málinu, því jeg lagði á sínum tíma alls ekki til, að ábyrgðin væri veitt. Mjer finst nú, að hv. 4. landsk. (IHB) ætti eftir þessa ástaryfirlýsingu að snúa hlutleysi sínu við og greiða atkvæði með stjórninni í þessu máli, því að þessi aðstaða hennar sannar ekkert annað en það, að hún álítur eitthvað gruggugt hjá stjórninni. En jeg get fullvissað hana um, að í þessu máli hefir stjórnin hagað sjer sæmilega.

Forsætisráðherra (JM): Jeg verð að segja, að mjer finst skörin vera farin að færast upp í bekkinn, þegar farið er að ásaka núverandi stjórn og flokk hennar fyrir þetta mál. Og mjer finst það æði hart, að fyrverandi stjórn skuli ekki miklu frekar þakka stjórnarflokknum fyrir, hvernig hann hefir tekið í málið nú. Ef málið er eins lítilfjörlegt eins og hv. 1. landsk. (SE) sagði, þá skil jeg ekki í, hvers vegna spinnast um það svo langar umræður nú.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg verð að segja, að í mínum augum er þetta mál ekkert lítilfjörlegt, svo fremi sem það veltur á synjun eða samþykt tillögunnar, hvort fjelagið getur haldið áfram eða ekki. Jeg tel það töluvert mikilsvert atriði. En væri engin von til, að fjelagið gæti haldið áfram, þó að tillagan væri samþykt, þá gæti jeg talið það lítilfjörlegt mál. En svo er ekki, því þrátt fyrir mikla örðugleika um fjárframlög til sjávarútvegsins er ekki vonlaust um, að úr geti ræst fyrir fjelaginu, og út frá því sjónarmiði mæli jeg með því, að tillaga þessi verði samþykt. En í dagskránni felst títuprjónsstingur til stjórnarinnar, sem hún á ekki skilið.