Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Góðir hlustendur. Væri allt með felldu, ætti ekki að vera við sérstakan vanda að kljást í atvinnu- og fjármálalífi landsmanna, því að verðlag á flestum útflutningsvörum hefur farið hækkandi ár frá ári og ný tæki stóraukið aflabrögðin. En því er ekki að heilsa, að allt sé með felldu. Þannig hefur verið á málum haldið, að sjávarútvegurinn getur ekki gengið án uppbóta, nema ef vera skyldi nýjustu og stærstu síldveiðiskipin, enda haldist þá aflamokið. Iðnaður á í vök að verjast og það svo, að ýmis fyrirtæki hafa orðið að stöðva rekstur sinn, en öðrum liggur við falli, og óðaverðbólgan lokar óðum ýmsum leiðum, sem opnar voru til útflutnings á iðnaðarvarningi. Dýrtíðarflóðið leikur landbúnaðinn þannig, að útflutningsuppbætur hrökkva ekki lengur til að mæta hækkunum framleiðslukostnaðarins, enda þótt óspart væri gefið í skyn, að útflutningsuppbæturnar mundu öllu bjarga fyrir landbúnaðinn. Ofan á þetta bætist, að kaupmáttur tímakaupsins er lægri nú en fyrir 7 árum. Ekkert lát er enn á verðbólguflóðinu, og síðustu fréttir frá ríkisstj. eru þær, að hún sé að gefast upp við að halda áfram niðurgreiðslum þeim á neyzluvörum, sem hún hefur þó framkvæmt undanfarið. Verkar þetta sem benzín á bálið og er enn þá einn vottur þess ráðleysis og þeirrar uppgjafar, sem einkennir ráðstafanir hæstv. ríkisstj. Fram að þessu hefur ríkisstj. talið sig vera að gera ráðstafanir til jafnvægis í þjóðarbúskapnum og stöðvunar verðbólgunni, en ástandið verður samt sífellt alvarlegra. Segist ríkisstj. fá heppilegar ráðleggingar annars staðar frú, en allt kemur fyrir ekki, alltaf sigur á ógæfuhlið. Læknismeðul ríkisstj. eru helzt þau að klemma að viðskiptabönkunum, svo að þeir verði að takmarka lán sem mest til sinna viðskiptamanna. Veldur þetta nálega óbætanlegum rekstrarfjár skorti margra þýðingarmestu atvinnufyrirtækja í landinu, stórspillir afkomu þeirra og gerir þeim ókleift að standa undir kaupgjaldi því, sem dýrtíðin gerir óhjákvæmilegt að borga, og kemur í veg fyrir eðlilega framleiðsluaukningu vegna hagræðingar og aukinnar vélvæðni. Þannig verkar aðallyf ríkisstj., en verðbólgan, sem þetta á að lækna, magnast, en minnkar ekki. Jafnhliða þessu segist ríkisstj. vera að auka stofnlán til atvinnuveganna, en litið verður úr því, þar sem dýrtíðin gleypir hækkanirnar í krónutölu nálega jafnóðum. Annað höfuðúrræði stjórnarinnar er að draga úr opinberum framkvæmdum með þeim afleiðingum, að óleyst verkefni í samgöngumálum, skólamálum og heilbrigðismálum hlaðast upp, svo að dæmi séu nefnd. En ekki mætti þó minna vera við aflauppgrip og óvenjulegt góðæri en haldið væri vel í horfinu og hrundið áleiðis framkvæmdum í þessum málum, sem lífsnauðsynlegar eru, til þess að eðlileg framþróun almennt í landinu geti átt sér stað. En til dæmis um ástandið, eins og það er að verða, má nefna, að í vegamálum drögumst við nú þeim mun lengra aftur úr sem umferðarþörfin vex. Verðbólguframkvæmdir halda á hinn bóginn áfram fullum fetum og soga til sín vinnuafl og framkvæmdaafl í vaxandi mæli. Þetta ástand mætti lengi rekja, en tóm er hér ekki til þess, enda óþarft, því að vandinn blasir við hverjum manni og allir finna, að svona getur þetta ekki gengið. Breyta þar engu nýjustu bollaleggingar forsrh. og hans manna um það, að verðbólgan hér sé nú í raun og veru meinlaus orðin og verði að hafa sinn gang, að manni skilst. Er nú heldur skipt um tón, síðan forustumenn stjórnarflokkanna buðu sig fram síðast við alþingiskosningarnar upp á hátíðlega svardaga um að ráða niðurlögum verðbólgunnar. Væri nú karlmannlegra að viðurkenna ósigur sinn en að beita slíkum vífilengjum. En hvað sem því líður, fer það ekki fram hjá mönnum, að ríkisstj. hefur alls ekki náð tökum á málefnum þjóðarinnar. Ríkisstj. og flokkum hennar ætti ekki að dyljast lengur, fremur en fólki almennt, að hún er á rangri leið og að það þarf allt aðrar vinnuaðferðir en hún beitir til þess að ráða fram úr vandanum. En það, sem hér hefur nú gerzt, minnir líka á þá alkunnu staðreynd, að það eru til menn, sem ekki er lagið að stjórna, þótt þeir séu góðum hæfileikum búnir að öðru leyti. Nú mættu menn halda, að ríkisstj. teldi mælinn fullan og byggist nú til að ráðast að rótum meinsins, beita sér fyrir víðtækum ráðstöfunum til þess að stöðva verðbólguna og festa grundvöll íslenzks atvinnulífs. En það er öðru nær. Fyrir því vottar ekki, og eru uppgjafarmerkin greinilegri en fyrr, og það er allt annað í vændum. Við þessi skilyrði hefur ríkisstj. nú tekið sér fyrir hendur að ryðja erlendri stóriðju braut inn á mesta þenslusvæði landsins og er komin á fremsta hlunn með að ganga frá samningum um erlenda fjárfestingu, sem nemur þúsundum milljóna. Ekki skortir þó þjóðina verkefni, sem nógsamlega er kunnugt, og þótt unnið sé að vísu mjög við verðbólguframkvæmdir ýmsar, þá er hitt staðreynd, að í öllum áttum eru framtakssamir menn með fyrirætlanir um stórbrotnar framkvæmdir í atvinnulífinu sjálfu, sem ekki komast áleiðis vegna þenslunnar, og í öllum áttum eru óunnin verk, í samgöngumálum, skólamálum, heilbrigðismálum og ótalmörgum öðrum greinum, sem af sömu ástæðu komast ekki í framkvæmd. Það verður hlutskipti ríkisstj., haldi hún fast við alúmínsamninginn, að hefja tangarsókn gegn framkvæmdum Íslendinga til þess að rýma fyrir hinni erlendu stóriðju. Ráðh. boða beinlínis enn aukin niðurskurð opinberra framkvæmda í því skyni. Þá hefur þegar verið byrjað að herða enn lánsfjárhöftin til þess að draga úr framkvæmdum og rekstri íslenzkra atvinnurekenda og framkvæmdamanna, og verður þó að sverfa betur að, þegar til sjálfra stóriðjuframkvæmdanna kemur. Það bætist svo við og er ömurlegt til þess að vita, að hæstv. ríkisstj. hefur nú hrökklazt út á þá braut til þess að afsaka þessar fyrirætlanir sínar að veikja með margvíslegu móti traustið á innlendum atvinnuvegum, sem landsmenn hafa þó byggt endurreisn þjóðarinnar á. Menn eru varaðir við að byggja um of á sjávarútvegi, landbúnaði og íslenzkum iðnrekstri. Gamalkunn tegund úrtölumanna hefur nú sótt í sig veðrið og herðir sóknina og varar þjóðina við að byggja á eigin framtaki, og hefur sjálfur forsrh. tekið forustuna fyrir þessu liði. En það eru að verða einkunnarorð þessarar sveitar, að Ísland sé á mörkum hins byggilega heims, og eiga menn svo að draga sínar ályktanir af því. Þetta er hliðstæður hugsunarháttur og sá, sem því réð, þegar nálega öll þýðingarmestu vatnsréttindi landsins voru seld útlendingum í því trausti, að stóriðja útlendinga væri lausnin á vandamálum þjóðarinnar. Allt annað væri of smátt í sniðum og ófullkomið, og engu öðru væri að treysta en atvinnurekstri útlendinga. En þjóðin hefur sannarlega risið á legg og byggt á sínu eigin framtaki og sinna manna í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði, og allar hrakspár hafa sér til skammar orðið. Nú ganga valdamenn á hinn bóginn þrátt fyrir þessa reynslu fram fyrir skjöldu og vara landsmenn við að treysta sjálfum sér og framtaki sínu og eigin atvinnuvegum. Atvinnugreinar okkar standa nú höllum fæti eingöngu vegna rangrar stjórnarstefnu og ráðleysis í stjórnarmálefnum landsins, en skilyrði hafa aldrei verið betri en nú, ef skynsamlega væri að farið og okkar eigin framleiðslugreinar studdar, í stað þess að sefja fyrir þær fótinn með óskynsamlegri lánsfjárhaftapólitík og margvíslegu öðru móti, og gerðar eru gælur við óðaverðbólguna, á meðan hún grefur undan afkomu fyrirtækjanna, sem allt verður þó að byggjast á. En þeir, sem beita sér nú fyrir erlendu fjárfestingunni, segja: Við verðum að gera þetta til þess að leysa raforkumálin nógu vel, - og svo geri þetta atvinnulífið fjölbreyttara og allt velti á því að gera það nógu fjölbreytt. En við þurfum ekki að gera þetta til að leysa raforkumálin vel, og kem ég að því síðar. En þá er hitt, að gera atvinnulífið fjölbreyttara, og sannarlega verðum við að leggja höfuðáherzlu á það. En þá er spurningin: Er það heppilegasta leiðin að taka hér inn erlenda stóriðju, erlendan atvinnurekstur í því skyni? Stjórnarflokkarnir virðast ekki annað sjá og vilja taka upp þá stefnu beinlínis, og m.a. segir Morgunblaðið orðrétt um þetta, „að með samkomulaginu um alúmínverksmiðjuna hafi brautin verið rudd til þess að nýta erlent einkafjármagn í þágu þróttmikillar uppbyggingar íslenzkra atvinnuvega á komandi árum“. Þetta er því flutt sem stefna og aðeins byrjun. En hvert mundi þessi stefna til að gera atvinnulífið fjölbreyttara leiða okkur? Lítum á þennan fyrirhugaða alúmínsamning. Hagnaðurinn af rekstrinum á aldrei að koma til Íslands. Afskriftaféð rennur út úr landinu jafnharðan, sem jafngildir því, að verksmiðjan flyzt út úr landinu, jafnóðum og hún slitnar. Tolla á enga að borga, skatta eftir sérreglu, sem tiltekur skattabyrðina í 25 ár, hvað sem líður skattabyrði íslenzkra atvinnurekenda. Raforkuverð á að vera miklu lægra en íslenzkir atvinnurekendur verða að borga. Af hlutabréfum borgi eigendur þeirra enga skatta og ekki skatta af þeim arði, sem úthlutað er af hlutafénu. Þeir borga kaup eins og aðrir og þjónustu, en rafmagn eftir sérsamningi, og þá er líka upptalið. Allt annað fjármagn fer út úr landinu, og ekkert byggist upp til frambúðar í landinu sjálfu á vegum þessa fyrirtækis. En slík uppbygging innlendra fyrirtækja er sjálf meginundirstaða gróandi atvinnulífs og framfara. Menn beri þetta saman við atvinnurekstur Íslendinga sjálfra og áhrif hans í þjóðarbúinu, og þá sjá allir skynsamir menn, hvar við værum komnir eftir stuttan tíma, ef atvinnurekstur útlendinga með þessum hætti ætti að verða leiðin til þess að gera íslenzkt atvinnulíf fjölbreyttara framvegis. Hvernig mundi mönnum lítast á að gera þannig út íslenzka bátaflotann t.d., að bátahluturinn rynni að mestu leyti út úr landinu? Enda er sannleikurinn sá, að þær þjóðir, sem verulega hafa byggt á atvinnurekstri útlendinga með þessu sniði, hafa lent í stórfelldum vanda. Ég vona, að landsmenn og ekkert síður unga fólkið, því að þess er framtíðin, sjái við þeim mönnum, sem kalla atvinnurekstur af þessu tagi íslenzkan atvinnurekstur og hvetja við hvert tækifæri til þess, að erlendir aðilar séu teknir inn í atvinnulíf á Íslandi. Stjórnin heldur því á lofti, að ofveiði geri vart við sig og ekki sé endalaust hægt að auka aflamagnið. Gerum ráð fyrir þessu og horfumst í augu við það. En hvernig á að mæta þessu? Á að láta íslenzkan atvinnurekstur og framkvæmdir víkja fyrir atvinnurekstri útlendinga, sem tæki við af sjávarútveginum? Á að snúa sér frá sjávarútvegi og treysta í vaxandi mæli á stóriðju erlendra manna? Sannarlega á ekki að meta þessu þannig, heldur með nýrri sókn til verndar fiskstofninum, þótt ólíkt sé þyngra fyrir en áður, þar sem Bretum hefur verið afhent svo að segja stöðvunarvald varðandi útfærslu landhelginnar, og svo með því að vinna meira og meira það stórkostlega hráefni, sem við fáum frá sjávarútveginum. En til þess að vinna fiskinn og þetta hráefni þarf fleira fólk að sjávarafurðavinnslunni og fleiri og betri vélar og aðstöðu og því meira fjármagn. Gefur auga leið, hvernig lánapólitíkin, sem nú er rekin t.d., og aðrar ráðstafanir, sem í vændum eru í sömu stefnu til þess að rýma fyrir erlendri stóriðju, koma heim við þær kröftugu ráðstafanir til aukinnar fjölbreytni í sjávarútvegi, sem þyrfti að gera. En jafnhliða ber að styðja af alefli íslenzkt framtak í iðnaði, landbúnaði og öðrum atvinnugreinum, og mun verkefni sízt skorta. Sú kenning hefur því ekki við nein rök að styðjast, að svo sé komið fyrir okkur, að ekki séu aðrar leiðir fyrir hendi til að auka fjölbreytni í íslenzku atvinnulífi en þær að láta erlenda menn taka hér við atvinnurekstri og sætta sig við þá kosti, sem því fylgja. Þjóðin verður að taka sig til og kveða niður úrtölumennina, sem nú leita fyrir sér með bölmóð sinn og úrtölur til afsökunar því að framlengja völd sín með blóðgjöf erlendis frá, þegar þeir með mistökum sínum hafa þrengt kosti íslenzkra atvinnuvega. En treystið því og því má treysta, að vandinn núna stafar ekki að neinu leyti af því, að íslenzkir atvinnuvegir eða þeir, sem að þeim standa, hafi brugðizt né ástæða sé til að vantreysta þeim framvegis. Vandinn er vegna sífelldra mistaka og rangrar stjórnarstefnu, sem verður að breyta, og það er ekkert síður hægt að búa við farsæla þróun atvinnu-, kjara- og efnahagsmála hér á landi en í öðrum nálægum löndum, ef skynsamlega er að farið. En er þá hægt að leysa raforkumálin án þess að fá útlendinga til að reisa stóriðju í sambandi við þau.? Búrfellsvirkjun í Þjórsá án alúmínvers er talin hagstæðasta virkjun, sem til greina kemur, mjög hagstæð og miklu minna átak en Sogsvirkjanir á sinni tíð. Um virkjun þessa og þau kjör, sem hún býður, lét raforkumálaráðh., Ingólfur Jónsson, svo um mælt á Alþ. 4. maí s.l., að „ef alúmínverksmiðja yrði ekki reist, yrði að taka á sig lítið eitt dýrari raforku fyrstu árin, eftir að stórvirkjunin yrði gerð, ef það yrði án alúmínverksmiðju, á meðan verið er að byggja markaðinn upp.“ Þetta voru orð hæstv. ráðh.: lítið eitt dýrari raforku fyrstu árin. En til þess að réttlæta alúmínsamninginn, reiknar iðnmrh., Jóhann Hafstein, þetta allt öðruvísi í skýrslu frá sér, sem birzt hefur í Morgunblaðinu, og fær hann út miklu meiri mun á rafmagnsverði og lætur síðan reikna þann mismun með vöxtum og vaxtavöxtum 20 ár fram ítímann til þess að fá áhrifamikla tölu, rétt eins og þegar menn í gamla daga, þegar króna var króna, voru að reikna, hvað ein króna gæti orðið mikil fyrir sér með tímanum. En þessi útreikningar iðnmrh. eru mjög á sandi byggðir. T.d. reiknar hann hluta af skattgreiðslum alúmínversins sem tekjur af raforkusölu eða m.ö.o. raforkuverðið frá hringnum 20% hærra en það á að vera. Þá byggir hann á föstu verðlagi á byggingartíma og rekstrartíma, þótt enginn viti um þróun verðlagsmála, og sízt hægt við slíku að búast, eins og nú er í pottinn búið. Ekki virðist gert ráð fyrir neinum nýjum fyrirtækjum, sem raforku kaupi, sem komið geti upp í staðinn fyrir stóriðju, ef ekki er í hana ráðizt. Auðvitað veit ráðh. ekkert, hve mikið leggja þarf í kostnað aukalega til þess að sjá alúmínverinu fyrir raforku frá varastöðvum, þegar truflanir verða í Þjórsá. Og fleira kemur til, sem hér verður ekki farið út í, sem gerir það að verkum, að ekkert er upp úr þessum samanburði leggjandi, bæði vegna þess, hve dæmið er skreytt og skrumkennt af ráðh. hendi, sent gefur forsendurnar í dæmið, og vegna þess, hve margt er í óvissu. Og hvað sem þessu liður stendur óhaggað, að raforkumálin er hægt að leysa á mjög hagstæðan hátt án alúmínversins, og það má líka taka fram, að okkur er ætlað miklu lægra raforkuverð en Norðmenn fá í hliðstæðum samningunt við sömu aðila. Á næstunni munu menn heyra margvíslegar fortölur þeirra, sem fyrir þessu standa. Ýmist mun verða sagt, að hér sé á ferðinni mikil lyftistöng fyrir þjóðarbúið til þess að gera atvinnulífið fjölbreyttara. En inn á milli mun verðu útmálað, að þessi stóriðja verði ekki nema mjög lítill liður í þjóðarbúinu og alúmínverksmiðjan verði ekki fyrir neinum. Upplýst er, að Norðmenn hafa talið 100 þús. tonna alúmínverksmiðju undirstöðu 10 þús. manna byggðarlags, þegar allt er talið, sem utan á hleðst. 60 þús. tonna verksmiðja ætti þá samkv. því að byggja utan um sig 5-6 þús. manna byggðarlag eða hafa áhrif sem því nemur og þó miklu meiri á byggingartímanum. Á svæðinu frá Kollafirði að Straumsvík búa nú um 100 þús. manns, og inn á þetta svæði á að setja stóriðjuna. Á öllu landinu annars staðar búa 93 þús. manns. Líklega hefur ekkert land við annað eins byggðavandamál að stríða og Ísland. Norðmenn telja sig búa við mikinn vanda í þessum efnum, en í Stór-Osló búa þó aðeins um 17% af norsku þjóðinni. Þeir hafa sett útlendingum þau skilyrði blátt áfram fyrir stóriðjusamningum sínum, að stóriðjuverin hjálpuðu til að leysa þeirra byggðavandamál, sem þó er smávægilegt í samanburði við okkar. Hafa erlendir aðilar fallizt á að taka á sig auhakostnað þar til þess að uppfylla þetta skilyrði. Hér hefur öllum tilraunum til þess að fá alúmínverið staðsett utan mesta þenslusvæðisins verið gersamlega vísað á bug af stjórnarvöldunum, en haldið dauðahaldi í þá staðsetningu, sem sýnilega hefur verið búið að festa sig á strax í fyrrahaust, áður en málið var sýnt alþm. og látið eins og efna ætti til víðtækrar samvinnu um málið. Nú er sagt, að byggðavandamálið megi leysa með því að setja á stofn atvinnujöfnunarsjóð, sem að styrkleika nemur þó aðeins broti af því, sem þurft hefði að gera, þótt engin alúmínverksmiðja hefði komið til. Upphaflega var talað um alúmínmálið eins og enginn vandi mundi verða með mannaflann, því að framboð yrði hér svo mikið af fólki. En eftir því sem þau mál voru nánar skoðuð, kom betur og betur í ljós, hvílíkur vandi þar er á ferðum, einkum þegar haldið er í það dauðahaldi að setja alúmínverið þar, sem þenslan er mest. Var þá gripið til þess örvæntingarráðs að veita hinum erlendu aðilum leyfi til þess að flytja inn erlent verkafólk eftir þörfum, og á að gripa til þess, ef ekki verður í tæka tíð búið að takmarka svo framkvæmdir og rekstur Íslendinga sjálfra, að vinnuafl verði tiltækt handa hringnum. En innflutningur erlends verkafólks hingað í verulegum mæli er enn nýtt, stórfellt vandamál, sem meira að segja meðal stórþjóðanna í Evrópu er orðið með erfiðustu viðfangsefnum. Hvernig sem þetta er skoðað og sé raunsæi beitt, kemur það sama upp. Atvinnurekstur erlendra aðila jafnast aldrei að gagnsemi fyrir þjóðarbúið á við rekstur innlendra manna, og honum fylgja margar hættur og því meiri sem þjóðin er smærri. Við þurfum því að fara allra þjóða varlegast í þessu. Við þurfum alls ekki nú að gripa til þessa úrræðis fremur en fyrr, síðan endurreisn hófst, ekki til þess að eignast hagkvæmt raforkuver, og byggðavandann stóreykur þetta í stað þess að minnka hann. Fjölbreytni atvinnulífsins er lífsnauðsyn að auka, og það getum við gert eftir okkar leiðum, og alls staðar bíða framtakssamir menn með raunsæjar áætlanir um nýjan rekstur og eflingu þess atvinnurekstrar, sem fyrir er. Þess vegna ber nú að leggja alúmínmálið á hilluna, en snúa sér að því að virkja við Búrfell, og kemur þá grundvöllur að enn stærri virkjunum í Þjórsá síðar, eftir því sem skynsamlegt þykir. Beinum kröftunum að alhliða sókn til stuðnings íslenzku framtaki og íslenzku atvinnulífi, svo sem bezt hefur gefizt þjóðinni í hraðri sókn hennar frá fátækt til bjargálna. Fylgjum þeirri meginstefnu sem fyrr að taka lán erlendis til þess að byggja upp fjölbreyttari og arðvænlegri atvinnurekstur og alhliða framfarir. En reynslan sýnir, að á slíkum lántökum hefur okkur aldrei orðið hált, enda sé fénu ráðstafað af hagsýni og með fyrirhyggju. En allt verður fyrir gýg unnið, nema snúizt verði gegn verðbólgunni, sem óðfluga grefur undan íslenzku atvinnulífi. Það verður ekki gert nema með því, að ríkisstj. fari frá og stokkað verði upp í íslenzkri pólitík. Þessi ríkisstj. hefur enga möguleika til þess að gangast fyrir þeirri stefnubreytingu í atvinnu- og efnahagsmálum, sem verður að koma til framkvæmda, né traust til þess að hafa þá forustu, sem þarf að koma til. Verðbólgan verður ekki læknuð nema með nýjum, jákvæðum aðferðum og viðtæku samstarfi, þar sem kjarninn er sá, að það sitji fyrir, sem mestu skiptir. Skynsamlegur áætlunarbúskapur, sem í framkvæmdinni byggist á samstarfi ríkisvaldsins og annarra þjóðfélagsafla, er eina færa leiðin út úr því öngþveiti, sem nú er í komið, og eina færa leiðin til þess að draga úr og síðan stöðva verðbólguna. En með stöðvun verðbólgunnar leysast mörg vandamál, sem nú virðast óleysanleg, svo sem fjárhagur ríkissjóðs og vaxandi fjölda fyrirtækja, að ógleymdu því, að þegar svo væri komið, mundi reynast mögulegt að tryggja almenningi eðlilegar kjarabætur með vaxandi þjóðartekjum. Sterkur þáttur í framkvæmd þessarar stefnu verður að vera náið og öflugt samstarf ríkisvaldsins og einkaframtaks og félagsframtaks ílandinu um það, hvað skuli sitja fyrir, hvað skuli taka fyrir og hvað ríkisvaldið þarf að gera og hvað einstaklingar og félög til þess að tryggja öfluga framkvæmdasókn, sem markvisst miðar að því að gera íslenzkt atvinnulíf fjölbreyttara og tryggara. Samræma verður hiklaust og með samstilltu átaki athafnir ríkisvaldsins og þar með einnig bankanna annars vegar og einstaklinga og félaga hins vegar, svo að það komist í framkvæmd og verði afdráttarlaust stutt, sem mestu máli skiptir. Sem sagt, það þarf meira en orðin tóm. þess vegna verður það að vera ljóst, að það er hvorki samstarf né forusta í þessum skilningi, að mönnum sé hóað saman einu sinni eða tvisvar á ári til þess að hlýða á áróðursræður ráðh., jafnframt því sem hert er á rekstrarfjárlánaskrúfunni og verðbólgan fær í friði að naga rætur fyrirtækjanna. Á hinn bóginn ætti það að vera þýðingarmikill liður í framkvæmd þessarar Ilýju stefnu að bjóða út unga fólkinu í landinu, bæði í einkarekstri, félagsrekstri og opinberri þjónustu, til þess að glíma við ný verkefni eftir nýjum leiðum, því að einmitt unga fólkið er líklegra en aðrir til þess að geta rifið sig út úr þvarginu um einskis nýtar örvæntingarráðstafanir til þess að fleyta frá degi til dags og snúið sér að kjarnanum, hjálpað til að brjóta blað og byggja frá grunni, valið heppileg verkefni og séð um, að þau komist í framkvæmd, en verði ekki vegna sérhagsmuna og flókinna, úreltra vinnubragða látin víkja fyrir því, sem sízt skyldi. Núv. ríkisstj. hefur ekki skilyrði til þess að gangast fyrir því, sem gera þarf, og vill ekki heldur beita heim jákvæðu vinnuaðferðum, sem taka þarf upp til þess að samstilla kraftana til sameiginlegra átaka við vandamálin. Ríkisstj. hefur fyrirgert rétti sinum til að sitja með því að ganga gersamlega íberhögg við fyrirheit sín og loforð við síðustu almennar alþingiskosningar. Ríkisstj. nýtur alls ekki trausts þjóðarinnar ívandasömum samskiptum við aðrar þjóðir. Ríkisstj. ber því að fara frá, og er það nauðsynlegt upphaf þeirra endurbóta, sem gera verður, og það vill Framsfl. leggja áherzlu á með þessari vantrauststill. En knýi ríkisstj. þinglið sitt til að fella vantrauststill. með það fyrir augum að fara ekki frá nú þegar, krefst Framsfl. þess eigi að síður, svo að uppfylltar verði lágmarkskröfur um velsæmi í lýðræðislandi, að ríkisstj. gangist fyrir því, að Alþ. verði rofið og gengið verði til almennra alþingiskosninga. þetta er skýlaus krafa og lágmark þess, sem gera þarf, svo að þjóðin fái komið vörnum fyrir sig, áður en enn þá lengra verður haldið út í fen verðbólgunnar. Og þetta er skylt að gera, áður en til greina gæti komið að fara inn á þá braut að gera samninga um erlenda stóriðju í landinu. En með slíkum samningum færu stjórnarflokkarnir langt út fyrir það umboð, sem þeim var gefið við síðustu alþingiskosningar. Krafan er því þingrof og kosningar, og að henni standa ekki aðeins framsóknarmenn, heldur fólk úr öllum stjórnmálaflokkum landsins og utan flokka, sem vill ekki láta misnota trúnað sinn lengur á þann hátt, sem gert hefur verið, og því síður til þess að gera nú 15 ára samning um erlendan stóratvinnu rekstur á Íslandi, sem ekki var svo mikið sem imprað á síðast, þegar alþm. fengu umboð sín.



Herra forseti. Háttvirtu hlustendur. Vegna þess, hve tíminn er takmarkaður í þessum umr., mun ég einskorða mál mitt við samningagerð ríkisstj. um álbræðslu á Íslandi, en meðráðherrar fjalla um önnur mál. Ég mun hafa þann hátt á, jafnframt því sem ég vík að efni ræðu hv. 1. þm. Austf., Eysteins Jónssonar, varðandi þetta mál, að svara þm. stjórnarandstöðunnar fyrir fram, svo líklegt þykir mér, að lítið nýtt muni fram koma í málflutningi þeirra. Stjórnarflokkarnir höfðu gert stjórnarandstöðunni grein fyrir, að frv. til laga um álbræðslu yrði lagt fram í þinginu í næstu viku og að stjórnarflokkarnir óskuðu eftir útvarpsumr. um málið. Á þessu stigi kaus stjórnarandstaðan að bera fram vantraust áður og óska útvarpsumr. um það. Þm. stjórnarandstöðunnar hafa að vísu allir fengið afhenta fyrirhugaða samninga um álbræðslu, en í trúnaði, þar til málið yrði formlega lagt fyrir Alþingi. Af þessum sökum ræði ég ekki einstakar greinar samninganna, en fjalla um málið almennt. Andstæðingarnir munu segja í fyrsta lagi, að við vanmetum aðrar atvinnugreinar. Gegn þessu talar allsherjaruppbygging síðustu ára, hvar sem er litið í atvinnulífinu, enda mun tilkoma nýs atvinnuvegar styðja hina eldri, en ekki lama. Enda sagði Eysteinn Jónsson áðan, að í öllum áttum væru framtaksamir menn með stórar fyrirætlanir í þjóðlífinu og þjóðfélaginu. Ræðupartur Eysteins Jónssonar hér áðan um vanmat okkar á öðrum atvinnugreinum var sáraómerkileg tugga á því, sem Tíminn hefur verið að klifa á undanfarið, og hreinlega ekki svaraverður. Í öðru lagi er sagt, að álbræðslan muni taka vinnuaflið frá öðrum atvinnugreinum. Jafnhaldlaus rök eru fyrir þessari mótbáru. Gert er ráð fyrir því, að álbræðsla geti tekið til starfa á árinu 1969 og verði síðan stækkuð upp í full afköst, sem náist á árinu 1975. Þá er gert ráð fyrir, að um 450 manns muni starfa við fyrirtækið. Á tíu ára tímabilinu til 1975 er hins vegar gert ráð fyrir því, að fjölgun vinnandi fólks í landinu muni nema tæpum 17 þús. manns. Álbræðslan mun þannig aðeins taka til sín 3% vinnandi fólks á landinu íþjónustu álbræðslu, en árið 1975 yrði um 1/2% vinnandi fólks á landinu í þjónustu álbræðslu. Allir sjá, að þetta skiptir litlu máli fyrir mannaflaþörf annarra atvinnugreina og sennilega allra sízt sjávarútvegs, þar sem mannaflaþörfin fer mjög lítið vaxandi, en stærri og afkastameiri framleiðslutæki og aukin tækni eru nú meginundirstaða þeirrar framleiðsluaukningar, sem þar á sér stað. Að sjálfsögðu skapast nokkur vandamál með vinnuafl, meðan verksmiðjan er í byggingu, og þó mest á árinu 1967. Úr slíku vandamáli mætti m.a. leysa, ef menn vildu, þar sem um tímabundið viðfangsefni er að ræða, með erlendu vinnuafli, eins og íslenzk löggjöf gerir ráð fyrir og við höfum oft áður gripið til. Aðrar ráðstafanir koma að sjálfsögðu til álita, og hefur ríkisstj. það mál til vandlegrar athugunar. Í þriðja lagi er sagt, og það sagði Eysteinn Jónsson áðan, að rafmagnssamningurinn sé óhagstæður. Hann bar það fyrir sig, að Ingólfur Jónsson hefði sagt á þingi í fyrra, að enda þótt virkjað væri við Búrfell án álbræðslu, þá mundi rafmagnið aðeins verða lítið eitt dýrara. Kann að vera, að Ingólfur Jónsson hafi látið slík orð falla. Eitthvað hefði nú verið viðkunnanlegra, að Eysteinn Jónsson hefði komið með einhverja útreikninga í þessu sambandi af eigin hálfu, en á s.l. þingi lágu ekki fyrir þeir útreikningar, sem liggja fyrir núna, og ekki sú vissa, sem nú er fyrir í þessu efni. Það hafa verið lagðir fram og þm. látnir í té í þingmannanefndinni ýtarlegir útreikningar Landsvirkjunar á því, að Búrfellsvirkjun í Þjórsá er miklu hagstæðari með álbræðslu en án hennar. Eysteinn Jónsson vitnaði til og var að tala um, að það væru útreikningar mínir um raforkuverðið. Ég hef enga útreikninga gert á raforkuverðinu. Það eru sérfræðingar, sem hafa gert þessa útreikninga, og Landsvirkjun hefur látíð þessa útreikninga í té. Samt sem áður leyfir Eysteinn Jónsson sér að segja, að dæmi mitt sé skreytt og skrumkennt. Menn berja höfðinu við steininn. En samkvæmt þeim útreikningum, sem frá sérfræðingum liggja fyrir, er svo miklu hagstæðara að virkja með álbræðslu, að raforkuverðið til almennings mundi á árunum 1969-1975 verða 62% hærra, ef álbræðsla væri ekki byggð, 22% hærra á árunum 1976-1980, en 12% á árunum 1981-1985, og yfir allt tímabilið frá 1969-1985 mundi raforkuverð til almennings þurfa að vera nærri 30% hærra að meðaltali, ef Búrfellsvirkjun væri framkvæmd án rafmagnssamnings við álbræðslu. Sé litið á áætlaða rekstrarafkomu Landsvirkjunar fram til ársins 1985, eins og hún mundi vera skv. hvorri leiðinni fyrir sig, með eða án álbræðslu, kemur í ljós, að samanlagður tekjuafgangur Landsvirkjunar til ársins 1985 mundi án vaxta - án vaxta, og ég tek það sérstaklega fram - verða 700 millj. kr. meiri, ef gerður yrði rafmagnssamningurinn við álbræðslu. Ég hef að vísu sagt einnig annað, að kostnaðarverð viðbótarorku með álbræðslu, miðað við kostnað án álbræðslu, væri svo miklu hagstæðara, að safnazt mundu á árunum 1969-1985 í sjóð um 860 millj. kr., ef munurinn væri árlega lagður á 6% vexti. Bæði dæmin eru jafnrétt. Allt eru þetta óhrekjandi staðreyndir, enda er engin tilraun gerð til þess að hrekja þessar tölur, þó að þær hafi verið settar fram opinberlega. Ef allur hagnaðarmismunurinn á því að byggja Búrfellsvirkjun með álbræðslu í stað þess að byggja hana án hennar væri lagður í nýja stórvirkjun í vatnsföllum landsins á móti 50% lánsfjáröflun annars staðar frá, þá mundi það nokkurn veginn nægja t.d. fyrir virkjun Dettifoss. Fyrstu 25 árin yrðu tekjur af raforkusölu til álbræðslu um 400 millj. kr. hærri en samanlagðar greiðslur vaxta og afborgana af Búrfellsvirkjuninni allri ásamt varastöðvunum. Samt er sagt, að rafmagnssamningurinn rísi ekki undir kostnaði af þeim hluta virkjunar, er ætlaður væri í álbræðslu. Einnig er sagt, að ekki sé tekið tillit til varastöðvanna, þó að kostnaðurinn af byggingu og rekstri þeirra sé með í útreikningunum og það dyljist engum, sem vita vill. Það er sagt, að ekkert sé að marka áætlanirnar, því að verðhækkanir og verðbólga muni leiða til þess, að kostnaðurinn af Búrfellsvirkjun hækki svo mikið. Samt er það vitað, að nú er ekki lengur byggt á áætlunum, heldur að langmestu leyti á föstum kostnaði, sem fyrir liggur, eftir að tilboð hafa borizt í Búrfellsvirkjun, og við vitum, hver kostnaðurinn muni vera. Einnig er þess að geta, að álbræðslan mundi greiða alla raforkuna, sem hún kaupir, í dollurum allan tímann, svo að vaxi verðbólgan í landinu, krónan minnki og verði jafnvel felld, þá hækkar greiðslan fyrir rafmagnið að krónutali, vegna þess að hún er gengistryggð eða í traustustu erlendri mynt. Einnig er sagt, að ekki sé reiknað með kostnaði af ísvandamálinu. Nú liggur fyrir skýrsla Landsvirkjunar um það, að þetta vandamál hefur verið leyst á vísindalegum grundvelli í sambandi við ýtarlegar rannsóknir Vatns- og hafnarannsóknarstofnunar tækniháskólans norska í Þrándheimi og á grundvelli skýrslu og þeirrar formúlu, sem norsku ísafræðingarnir dr. Devin og Kanavin hafa gert, en íslenzkir verkfræðingar og amerískir hafa ráðið fram úr hinum tæknilega vanda. Vitna ég til skýrslu Landsvirkjunar og annarra upplýsinga, sem birzt hafa almenningi. Ég hef nú minnzt á þrjú atriði, sem mótbárur andstæðinganna eru byggðar á: viðhorfið til annarra atvinnugreina, vinnuaflið og raforkusamninginn. En þeir munu í fjórða lagi segja, að það sé hættulegt að hleypa erlendu fjármagni inn í landið, það heyrðum við áðan, þjóðfrelsinu stafi af því voði og við fyrirgerum sjálfstæðinu. Ef menn treysta ekki sjálfum sér, treysta ekki Íslendingum í samskiptum við erlenda, þá er kannske ekki von, að menn haldi, að við séum menn til að varðveita sjálfstæði okkar. Við Íslendingar höfum á undanförnum árum í sívaxandi mæli átt pólitísk samskipti við erlenda aðila á erlendum vettvangi, í Atlantshafsbandalagi, í Evrópuráði, Norðurlandaráði og í vettvangi Sameinuðu þjóðanna, í margháttuðum milliríkjaskiptum, og ég fullyrði, að við höfum alls staðar haldið okkar hlut og varðveitt okkar sóma. Er ástæða til að ætla, að við séum ekki menn til þess að semja við erlenda aðila um rekstur eins fyrirtækis hér á landi, sem þar að auki er skorinn mjög þröngur stakkur um aðstöðu hérlendis og mun ekki njóta nema takmarkaðra réttinda, enda ekki sótzt eftir nema takmörkuðum réttindum, eins og samningar munu bera með sér? Mér finnst, að þeir með minnimáttarkenndina eigi að láta huggast. Svo einkennilega vill líka til, að sumir þeirra voru ekkert hræddir við þessi erlendu áhrif, ef álbræðslan væri staðsett við Eyjafjörð eða annars staðar utan þéttbýlisins. Bréf þingflokks Framsfl. til iðnmrh. 8. des. 1964 ber m.a. þetta með sér. Eftir að þingflokkurinn hafði haft til athugunar skýrslur ríkisstj., sem honum voru afhentar 23. nóv. sama ár, þar sem í voru ráðagerðir um hina erlendu álbræðslu í sambandi við stórvirkjun, þá segir í bréfi Framsfl. m.a.: „Flokkurinn telur rétt, að athugaðir séu í sambandi við stórvirkjun möguleikar á því að koma upp alúminíumverksmiðju.“ Og hér er átt við álbræðslu þeirra erlendu aðila, sem nú er samið við. Hitt var að vísu jafnframt tekið fram í bréfi flokksins, að flokkurinn legði á það megináherzlu, að hann teldi, að slíkri verksmiðju bæri, ef til kæmi, að velja stað með það fyrir augum, að starfsemi hennar stuðlaði að jafnvægi í byggð landsins, en verksmiðjan er jafnt eign erlends fyrirtækis, hvar sem hún er staðsett. Sama kemur fram í ályktun bæjarstjórnar Akureyrar frá sínum tíma, þegar ályktað var að skora á ríkisstj., að samið yrði við útlendinga um að reisa álbræðslu við Eyjafjörð. Sama kemur reyndar einnig fram í ályktun hinna ágætu forustumanna Þingeyinga, sem héldu fund í janúarmánuði og gerðu ályktun varðandi þetta mál, en í þeirri ályktun felst einmitt, að það sé rétt, eins og þar segir, að semja við erlenda aðila um stórbrotna atvinnuuppbyggingu, ef slíkur atvinnurekstur er staðsettur þannig, að það stuðli að búsetu og fjármagnsmyndun í þeim landshlutum, þar sem nauðsyn er að efla byggð vegna jafnvægis í þjóðarbúskapnum, eins og sagði í ályktuninni. Það er sem sé engin minnimáttarkennd í Þingeyingum, enda munu þeir þegar hafa ráðið við sig að styðja og gerast hluthafar í kísilgúrverksmiðju við Mývatn í samfélagi við amerískt fyrirtæki, ef samningar takist, og telja sér til hagræðis, að alerlent fyrirtæki til sölu á kísilgúrnum yrði staðsett og til heimilis í Húsavík. Þá kem ég að fimmtu mótbárunni, að það hefði átt að staðsetja bræðsluna annars staðar og þá helzt fyrir norðan. Ríkisstj. lagði áherzlu á, að kannaðir væru til hlítar möguleikar á því að staðsetja verksmiðjuna fyrir norðan og þá helzt við Eyjafjörð, vegna þess hve ríkisstj. telur mikilvægt, að gætt sé jafnvægis, svo sem verða má, milli byggðarlaga. Aðstaða til þess reyndist ekki vera fyrir hendi vegna þess, hve það hefði orðið miklu kostnaðarsamara, virkjun þar hundruðum milljóna króna dýrari og bygging álhræðslu einnig kostnaðarsamari. Ríkisstj. ákvað hins vegar, þegar ekki var fyrir hendi fjárhagsleg aðstaða til þess, að verksmiðjan yrði byggð fyrir norðan, að undirbúa fyrir Alþingi frv. til 1. um atvinnujöfnunarsjóð eða framkvæmdasjóð strjálbýlisins, sem hefði þann tilgang að veita lán og styrki til framkvæmda í þeim landshlutum, þar sem brýn þörf er fjölhættara atvinnulífs og skilyrði að öðru leyti fyrir hendi til arðbærra framkvæmda, er séu til þess fallnar að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Frv. um þessa sjóðsmyndun verður lagt fyrir Alþingi. En einn megintekjustofn sjóðsins yrði skattgreiðslur frá álbræðslu, ef reist yrði. Mun fjmrh. gera nánar grein fyrir þessu máli í þessum umr. Þetta teljum við skynsamlegra sjónarmið og líklegra til þess að verða landsmönnum að liði almennt heldur en sú ráðstöfun að leggja hundruð milljóna króna byrði á þjóðina til þess eins að geta staðsett álbræðsluna á tilteknum stað. Þið munuð í sjötta lagi heyra þær mótbárur stjórnarandstöðunnar, að bygging álbræðslu nú sé ekki tímabær, enda þótt hún gæti síðar meir orðið til mikillar blessunar fyrir landslýðinn. Vist er eitt, að við höfum ekkí tíma til að fresta virkjun fallvatnanna. Búrfellsvirkjunina yrðum við þá að ráðast í án álbræðslu með stórkostlegu fjárhagslegu óhagræði fyrir okkur sjálfa, eins og ég hef áður geri grein fyrir. Eru menn svo alveg vissir um, ef við frestum nú samningum um álbræðslu, að þeir stæðu okkur til boða síðar? Ég skal ekkert um það fullyrða, en fróðir menn telja, að það kunni að vera stutt í land, að önnur orka en vatnsaflið verði ódýrari til framleiðslu rafmagns, og er þar átt við kjarnorku. Ég hef nú farið nokkrum orðum um ýmsar þær helztu mótbárur gegn byggingu álbræðslu, sem þið heyrið fram koma hér í umr. í kvöld og hafið heyrt dálítið þegar í stað. Ýmist eru þær veigalitlar eða beinlínis rangar, af því að menn vita ekki eða vilja ekki vita staðreyndir í málinu. Eftir að hafa svarað mótbárum andstæðinganna gegn því, að reist verði álbræðsla á Íslandi, væri eðlilegt að spyrja: Hvers vegna er talið rétt að reisa álbræðslu, og hver eru meginrökin með því? Hugleiðingar um stóriðju á Íslandi í einu eða öðru formi eru sprottnar af nauðsyn þess að tryggja nógu mikinn vöxt þjóðarbúskapar okkar. Samhliða hefur verið talið, að stóriðja í formi orkufreks iðnaðar, eins og álbræðsla er, sé forsenda þess, að við getum hafið stórvirkjanir í fallvötnum landsins, sem taldar eru hagkvæmastar og gefa landsmönnum því kost á ódýrasta rafmagni. Ég skal nefna nokkur dæmi um augljósan hag okkar: 1) Það mundi hafa mjög hagstæð áhrif á þróun raforkumála í landinu, orkuvinnslu í fallvötnum landsins. 2) Það mundi hafa mjög hagstæð áhrif á gjaldeyrisöflun okkar og þjóðartekjur. 3) Skattgreiðslur álbræðslu yrðu verulegar og gætu lagt grundvöll að fjáröflun til styrktar atvinnuþróun í landinu, þar sem þess væri sérstaklega þörf til þess að auka jafnvægi milli byggðarlaga. 4) Álbræðsla hérlendis er líkleg til þess að hafa örvandi áhrif á almenna iðnvæðingu í landinu. 5) Með byggingu álbræðslu við Straumsvík sunnan Hafnarfjarðar yrði byggð stór og örugg höfn, sem gæti komið að margvislegum öðrum notum en fyrir álbræðsluna sjálfa, bæði meðan álbræðslan er starfrækt og einnig síðar, eftir að starfrækslu hennar væri lokið. 6) Með því að leyfa erlendum aðilum að reisa álbræðslu fyrir eigið áhættufé er frá engum öðrum tekið neitt fjármagn, en þvert á móti mundi bygging álbræðslunnar og rekstur hennar hafa hagstæð áhrif á öflun fjármagns til annarra framkvæmda og annarra atvinnugreina. Ég vík nú nánar að hverju þessara atriða. Hinn mikil hagnaður, sem í því felst að gera samning við álbræðslu nú um sölu á rafmagni, liggur einfaldlega í því að geta miklu fyrr en ella nýtt til tekjuöflunar fyrir þjóðarbúið stórfellda raforkuframleiðslu, sem ella væri ekki markaður fyrir. Þetta mun svo aftur hafa í för með sér örari uppbyggingu rafmagnsframleiðslunnar í framtíðinni, ásamt þeim margvíslegu efnahagslegu tækifærum, sem í því felast. Um 22 árum eftir að Búrfellsvirkjunin við Þjórsá tæki til starfa með raforkusölu til álbræðslu verða öll lán hennar fullgreidd, svo að allar tekjur frá álbræðslunni vegna raforkusölu, að frádregnum tiltölulega litlum árlegum rekstrarkostnaði, mundu þá vera hreinn greiðsluafgangur fyrir raforkukerfið, en gert er ráð fyrir því, að álbræðslan muni greiða fyrir rafmagnið á annað hundrað milljónir króna árlega. Eysteinn Jónsson sagði hér áðan, að allt fjármagnið færi út úr landinu. Jú, það er alveg rétt, hagnaðurinn fer út úr landinu. En hann kom líka utan frá til þess að reisa verksmiðjuna og reka hana og hafa áhættuna af því að reka hana. Svo spyr Eysteinn Jónsson: Hvernig lízt mönnum á að byggja bátaflotann svona, að allur hagnaðurinn fari út úr landinu? Hafa útlendingar byggt okkar bátaflota? Nei, það eru landsmenn sjálfir, og þess ve5na njóta þeir hagnaðarins af því. Svona finnst mér, að menn þurfi ekki að spyrja og ekki vera með svona látalæti. Ef litið er á gjaldeyris- og þjóðartekjur í sambandi við álbræðsluna, koma til álita eftirfarandi atriði: Hreinar gjaldeyristekjur af 60 þús. tonna álbræðslu reiknast 300-320 millj. kr. Miðað við mannaflaþörf við rekstur hennar reiknast hreinar gjaldeyristekjur á mann um 700 þús. kr. á ári. Sennilega eru samsvarandi tölur í sjávarútveginum um 250-300 þús. kr. á mann á ári. Miðað við reynslu okkar er líklegt, að þjóðartekjur séu um fjórum sinnum meiri en hreinar gjaldeyristekjur, sem þær grundvallast á. Skv. þessu má ætla, að álbræðslan skapi svigrúm til aukinnar aukningar þjóðartekna, er nemi allt að 1200 millj. kr., sem dreifast um hagkerfið í heild. Skattgreiðslur álbræðslunnar eru verulegar. Aðalskattgreiðslan fer fram í formi framleiðslugjalds á hvert tonn málms, sem framleiddur er. Það er misskilningur, að álbræðslunni sé ætlað að njóta skattfríðinda. Framleiðslugjaldið er reiknað á grundvelli gildandi skattalaga og miðað við það, hvað fyrirtækinu mundi verða geri að greiða samkvæmt þeim. Það hefur hins vegar verið talið hagræði, að skattgreiðslan færi fram í þessu formi. Er það álit bæði innlendra sérfræðinga á þessu sviði og einnig erlendra, sem leitað hefur verið um álits þar að lútandi. Þetta fyrirkomulag hefur ekki heldur orðið neitt deiluatriði í þessu máli við undirbúning þess. Miðað við full afköst, 60 þús. tonn á ári, yrði skattgjaldið rúmar 50 millj. kr. fyrst, en færi hækkandi skv. ákvæðum samningsins, þar sem greiðslan á tonn lækkar verulega, eftir því sem á líður og afskriftartími verksmiðjunnar er á enda, en hæst kemst skattgjaldið eftir 15 ár í 35 dollara á tonn. Skattgjaldið gæti þá úr því orðið allt að 100 millj. kr. á ári. Eins og ég hef áður gert grein fyrir, er gert ráð fyrir, að það renni til atvinnujöfnunarsjóðs, sem á að vinna að atvinnuaukningu til jafnvægis íbyggð landsins, eins og það er orðað, að frádregnum þeim hluta þess, sem rennur til heimasveitar, þ.e. Hafnarfjarðar, og iðnlánasjóðsgjaldi. Samhliða uppbyggingu álbræðslu yrði byggð höfn við Straumsvík, og hið erlenda fyrirtæki borgar kostnaðinn af henni. Er hún hluti Hafnarfjarðarhafnar, sem nú tekur einnig yfir þetta svæði. Samhvæmt ráðgerðum samningi greiðir álbræðslan, eins og ég sagði, kostnaðinn við byggingu hafnarinnar, ábyrgist viðhaldskostnaðinn og hefur þá forgangsrétt til notkunar hafnarinnar. Áætlanir um kostnað þessarar hafnarbyggingar í dag munu nema um 100 millj. kr., en reynist kostnaðurinn meiri, greiðir álbræðslan hann engu að síður á 25 ára tímabili. Hafnarfjörður hefði að sjálfsögðu mestan beinan hag af þessari hafnargerð, en ég tel, að hún mundi í framtíðinni að öðru leyti hafa mikið þjóðhagslegt gildi. Það liggur mjög nærri að álykta, að bygging og rekstur álbræðslu mundi geta haft veruleg áhrif til góðs á eflingu iðnvæðingar almennt í landinu. Skapast mundu tækifæri til þess að koma upp í landinu vinnslu úr áli, einkum til innanlandsnotkunar. Eitt af því, sem háir íslenzkum iðnaði, er hráefniskostnaður, þar sem flest hráefni eru hér innflutt og mun dýrari en í þeim iðnaðarlöndum, sem við er keppt. Mér er kunnugt um, að íslenzkir iðnrekendur tengja töluverðar vonir við byggingu álbræðslu frá því sjónarmiði, að hún geti skapað mikilvæg ný tækifæri, sem í því fælust, að ál gæti orðið hér jafnódýrt eða ódýrara en í nágrannalöndunum. Loks er að því að víkja, að allt fjármagnið til byggingar álbræðslu kæmi frá erlendum aðilum, allt að 2500 millj. kr. eða þar um bil. Það er því frá engum innlendum aðila tekið né heldur hagnýttir til þess lánsmöguleikar, sem draga mundu úr öðrum lánsmöguleikum til eflingar íslenzku atvinnulífi. Þvert á móti er það augljóst, að bygging álbræðslunnar með þeim kostum, sem henni eru samfara, mikilli gjaldeyrisöflun, verulegri aukningu þjóðartekna, mundi skapa nýja möguleika til aukinnar lánsfjáröflunar af hálfu Íslendinga sjálfra öðrum atvinnugreinum til uppbyggingar og hagræðis. Auðvitað verður ekki fram hjá því komizt, að nokkur áhætta gæti verið því samfara fyrir Íslendinga, að byggð yrði hér álbræðsla. Í allri samningagerðinni við hina erlendu aðila hefur af Íslendinga hálfu verið leitazt við að draga sem mest úr sérhverri slíkri áhættu. Lögð hefur verið áherzla á það, að hið svissneska fyrirtæki tæki á sig miklar skuldbindingar í þessu sambandi, svo að hagur Íslendinga væri sem bezt tryggður og tekjur af álbræðslunni fyrir íslenzka þjóðarbúið öruggar og jafnar. Mikilvægast í þessu málefni eru ákvæðin um lágmarksgreiðslur fyrir raforku, sem þýðir, að álhræðslan er skuldbundin til þess að greiða fyrir þá raforku, sem um er samið að selja henni, hvort sem hún þarf á henni að halda eða ekki. Gilda þessi ákvæði, á meðan samningurinn er í gildi. Í öðru lagi yrði hið svissneska fyrirtæki skuldbundið til þess að lækka aldrei framleiðslu álbræðslunnar á Íslandi meira hlutfallslega en annarra álbræðslna sinna að samanlögðu. Þetta þýðir, að lækkun framleiðslu vegna sölutregðu t.d. mun aldrei bitna á álbræðslunni á Íslandi umfram aðrar, sem í eigu fyrirtækisins eru. Þessi ákvæði, um fasta lágmarksgreiðslu fyrir raforku og stöðuga framleiðslu, eiga að tryggja það, eins og bezt verður á kosið, að atvinnu- og skattgreiðslur og aðrar tekjur af álbræðslunni verði jafnar og öruggar. Ég tel óhætt að fullyrða, að skuldbindingar hins svissneska fyrirtækís séu yfirleitt miklu meiri en almennt tíðkast um atvinnurekstur útlendinga og óvenjulega fast um búið, að fyrirtækið skili öruggum tekjum í þjóðarbúið. Það er ekki ósennilegt, að hægt hefði verið að fá einhver af hinum fjárhagslegu atriðum samninganna eitthvað hagstæðari, ef slakað hefði verið á hinum hörðu kröfum um skuldbindingar af hálfu hins erlenda fyrirtækis. Það hefur hins vegar verið eindregið mat ríkisstj. og annarra, sem um mál þetta hafa fjallað, að nauðsynlegt væri að forðast alla áhættu í þessum efnum, svo sem kostur væri, svo að þessi framkvæmd yrði til þess að auka öryggið í þjóðartekjum Íslendinga, en ekki til þess að draga úr því. Mál þetta hefur átt langan aðdraganda og kostað mikinn undirbúning. Ríkisstj. hefur kappkostað að láta Alþingi fylgjast vel með undirbúningi málsins og hverju hefur fram undið á hverjum tíma. Á s.l. ári hefur þingmannanefnd, valin af þingflokkunum, unnið að undirbúningi málsins til meðferðar hér í þinginu, en hún hefur verið skipuð tveimur fulltrúum allra þingflokka, en sjálfur hef ég haft með höndum formennsku þessarar nefndar. Þessi þingmannanefnd hefur haldið alls 26 fundi, og hún hefur á hverjum tíma haft aðgang að öllum gögnum þessa máls, bæði varðandi orkumál og álbræðslu. Hún hefur haft aðstöðu til þess að kynna sér nokkuð eðli og rekstur álbræðslu og kynna sér uppbyggingu og starfsemi hins svissneska álfyrirtækis. Hún hefur yfirfarið öll samningsuppköst aðalsamningsins og verið kynnt efni fylgisamninga. Hún hefur starfað eins og hver önnur þingmannanefnd að undirbúningi málsins, án hliðsjónar af afstöðu þm. í grundvallaratriðum til þess, hvort þeir teldu æskilegt, að þetta mál næði fram að ganga eða ekki. Ég sé ástæðu til þess að þakka þingmannanefndinni fyrir störf hennar og ágætt samstarf við n. frá öndverðu. Mér er vel ljóst, að starfsemi hennar hefur á margan hátt leitt til góðs og umbóta í þeirri samningagerð, sem við höfum haft með höndum, og það er því meiri ástæða til þess, að starfsemi þingmannanefndarinnar njóti fullrar viðurkenningar af minni hálfu, þar sem ég í öndverðu var nokkuð efins um, að þátttaka allra þingflokka í henni mundi verða til þess að greiða fyrir undirbúningi málsins. Svo hefur engu að síður orðið, eins og ég sagði. Um það á hins vegar enginn misskilningur að ríkja, að sumir nm. hafa frá öndverðu verið andvígir grundvallaratriðum málsins, og síðar hefur komið í ljós, að andstaða þeirra við málið var víðtækari en mér fannst ástæða til að ætla. Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Ég beini að lokum orðum mínum til æskufólks þessa lands, sem á að erfa landið. Meðan ætlað er, að samningurinn við hið svissneska fyrirtæki sé í gildi, mun íbúatala Íslendinga tvöfaldast. Hér mun upp úr aldamótum búa 400 þús. manna þjóð. Ég viðurkenni, að ég er bjartsýnn á framtíð þessarar litlu þjóðar, en sú bjartsýni helgast einnig af því, að við séum á hverjum tíma menn til þess að hagnýta sérstaka möguleika, sem að því stefna að treysta efnahagskerfi þjóðarinnar, og þorum m.a., ef svo ber undir, að gera samninga við erlenda aðila í sambandi við áhættufjármagn og tæknikunnáttu, ef við teljum, að þeir komi þjóðinni að gagni. Það hefur ekki ætið verið vöxtur í íslenzku atvinnulífi. Það hefur ekki ætíð verið vinnuaflsskortur hjá þessari litlu þjóð. Þeir, sem minnast atvinnuleysisáranna, hafa ef til vill ríkari ástæðu til þess en aðrir að leggja sig fram um það að gera hverjar þær ráðstafanir, sem teljast mega líklegar til þess að bægja vágesti atvinnuleysis og örbirgðar frá dyrum þjóðarinnar. Við erum að vísu litíl þjóð í harðbýlu landi, en þessi litla þjóð á mikla möguleika í ónotuðum auðlindum landsins, í vatnsafli og jarðvarma, í gróðurmold og fengsælum fiskimíðum. Íslenzka þjóðin býr yfir miklum framtíðarmöguleikum. Á því veltur, að við hagnýtum þá með hagsýni, bjartsýni og djörfung á hverjum tíma.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Nýlega hefur ríkisstj. tilkynnt, að hún hafi gert fullnaðarsamkomulag við svissneska auðhringinn Swiss Aluminium um byggingu og rekstur alúmínbræðslu í Straumsvík sunnan Hafnarfjarðar. Samningur um málið verður undirritaður af ríkisstj. og fulltrúum alúmínhringsins á mánudaginn kemur, en síðan lagður fyrir Alþ. til löggildingar. Þannig hefur ríkisstj. ákveðið að ljúka þessu stórmáli án samráðs við þjóðina og á þann veg, að Alþingi er stórlega misboðið. Þegar núv. ríkisstj. tók við völdum, gaf hún mörg og mikil fyrirheit. Hún lofaði réttri skráningu á krónunni og stöðugu verðlagi. Í hennar tíð hefur dýrtíðin ætt yfir með meiri hraða en nokkru sinni áður. Þegar stjórnin tók við, var vísitala framfærslukostnaðar 100 stig. Nú er hún 182 stig eða hefur hækkað um 82%. Vísitalan fyrir vörur og þjónustu sýnir þó enn betur verðlagsþróunina í tíð stjórnarinnar. Hún var 100 stig í upphafi stjórnartímans, en í jan. s.l. var hún 211 stig. Þannig hefur ríkisstj. tekizt að hækka verðlag í landinu um meir en helming í stað þess að tryggja stöðugt verðlag. Í upphafi stjórnartímans lofaði stjórnin að afnema með öllu styrki og uppbætur til atvinnuveganna. Það loforð hefur verið efnt þannig, að í dag er varið mörg hundruð millj. kr. í styrki og uppbætur til framleiðslunnar. Stjórnin lofaði alhliða uppbyggingu atvinnulífsins í landinu. Reyndin er hins vegar sú, að togaraútgerð landsmanna hefur dregizt saman um helming, og ekki er annað sýnna en hún hverfi úr sögunni með öllu, ef svo heldur áfram sem verið hefur. Iðnaðurinn hefur dregizt saman, og heilir landshlutar, sem átt hafa í atvinnulegum erfiðleikum, hafa enga teljandi aðstoð fengið frá stjórnarvöldunum. Í tíð núv. ríkisstj. hefur eftirlit með verðlagningu svo að segja verið lagt niður, okurvextir hafa verið lögleiddir og brask með íbúðarhúsnæði hefur verið flokkað undir frelsi til athafna og viðskipta. Skattar, sem áttu að afnemast af almennum launatekjum, hafa stórhækkað og þó mest á þeim, sem sízt skyldi. Nauðsynlegustu umbætur í húsnæðismálum almennings hefur þurft að knýja fram með verkföllum, en verkföll hafa orðið tíðari og meiri á tímum núv. stjórnar en á valdatíma nokkurrar annarrar ríkisstj. Undirlægjuháttur stjórnarvalda við erlent vald hefur verið meiri en nokkru sinni. Samið hefur verið um hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði, hermannasjónvarp leyft á aðalþéttbýli landsins, og nú síðast er samið um að veita erlendum auðhring margvísleg sérréttindi til atvinnurekstrar í landinu. Ríkisstj. hefur því sannarlega unnið til vantrausts með stórkostlegum brigðmælum og með því, að sannazt hefur, að hún hefur hvorki vilja né getu til að ráða fram úr þeim vanda, sem við er að glíma, með hagsmuni þjóðarheildarinnar fyrir augum. Með samningunum við svissneska alúmínauðhringinn bítur ríkisstj. þó höfuðið af skömminni. Með honum hlýtur að skipta sköpum, svo örlagaríkur sem hann mundi verða fyrir framtíð þjóðarinnar. Ríkisstj. á því að falla á þessari samningsgerð, og þjóðin á að fá að segja sitt orð í þjóðaratkvæðagreiðslu um jafnörlagaríkt mál. Þó að ríkisstj. hafi unnið að samningagerð við útlendinga í nærfellt 5 ár um svonefnda stóriðju, hefur hún harla lítið viljað ræða þau mál efnislega í áheyrn þjóðarinnar eða á Alþingi. Það var í samræmi við þau vinnubrögð, að ríkisstj. tilkynnti fyrir nokkrum dögum þá fyrirætlun sína að biðja um útvarpsumræður um 1. umr. alúmínmálsins, þegar hún legði það fyrir þingið í næstu viku. Slík málsmeðferð hefði þýtt það, að hver flokkur hefði aðeins mátt ræða þetta stórmál við fyrstu og aðalumræðuna í þinginu í 45 mín. Þar með hefði 1. umr. verið lokið að fullu um mál, sem lagt er fyrir þingið í formi fullgerðra samninga, sem jafngilda stórri og þykkri bók. Við Alþb.-menn vildum fá samkomulag um umræður í útvarp um alúmínmálið, án þess að þær drægju á nokkurn hátt úr umr. um málið á Alþingi. Því var neitað. Þá vildum við umr. um vantraust í 2 kvöld, eins og venjulega hefur verið, og yrði þá hægt að ræða álmálið ýtarlega, en ríkisstj. var því mótfallin líka. Það er því ríkisstj. ein, sem færzt hefur undan að ræða alúmínmálið efnislega frammi fyrir þjóðinni. En hver eru þá meginatriði alúmínsamninganna við svissneska auðhringinn? Þau eru þessi: Ráðgert er, að Íslendingar ráðist ístórvirkjun íÞjórsá við Búrfell. Heildarafl raforkuversins yrði 210 þús. kw., en 2/3 hlutar þeirrar orku yrðu seldir alúmínhringnum á föstu verði til langs tíma. Verð á hverri kwst. er umsamið 10 3/4 úr eyri og yrði svo til óbreytt í 25 ár. Heildarstofnkostnaður virkjunarinnar var áætlaður árið 1964 1670 millj. kr., en þar að auki þarf að hyggja varaaflstöðvar, sem kosta 160 millj. og reknar yrðu með olíuafli. Þá er í samningunum ráðgert, að Swiss Alumíníumhringurinn byggi og reki alúmínbræðslu í Straumsvik sunnan Hafnarfjarðar. Stærð bræðslunnar er 60 þús. tonn af alúmínmálmi á ári. Stofnkostnaður er áætlaður 2500 millj. kr., og er þá við það miðað, að allir tollar og aðflutningsgjöld af efni, vélum og tækjum til verksmiðjunnar hafi verið gefin eftir, en sú eftirgjöf er talin nema 500 millj. kr. Hafnarfjarðarkaupstaður á að gera hafskipahöfn í Straumsvík, og mun hún kosta um 100 millj. kr., en síðan mun alúmínhringurinn greiða afnotagjöld af höfninni. Þessi eru aðalatriði samninganna á ytra borðinu séð. En við skulum nú athuga nokkru nánar kjarna þessara samninga og þann tilgang, sem að baki þeim býr. Jafnhliða er rétt að athuga þær röksemdir, sem ríkisstj. farir fram til réttlætingar samningsgerðinni. Það er einkum þrennt, sem ríkisstj. telur samningunum til gildis. Í fyrsta lagi er því haldið fram, að samningarnir skapi grundvöll að því, að Íslendingar geti ráðizt í stærri raforkuvirkjun en ella, og þar með muni landsmenn fá aðgang að ódýrari raforku. Í öðru lagi er sagt, að alúmínverksmiðjan muni breikka grundvöll atvinnulífsins og gera afkomu landsmanna öruggari. Í þriðja lagi er fullyrt, að meira muni fást fyrir það vinnuafl, sem leigt yrði til verksmiðjunnar, en íslenzkir atvinnuvegir geti gefið. Athugum fyrstu röksemdirnar um stærri virkjun og ódýrari raforku fyrir landsmenn. Um það er ekki deilt, að ein hagstæðasta virkjunaraðstaða, sem Íslendingar eiga, er í Þjórsá við Búrfell. Þó að erfiðleikar geti orðið á því að tryggja nægilega mikla og jafna orku frá rennslisvirkjun við Búrfell vegna ísmyndunar og aurskriðs, breytir það ekki þeirri staðreynd, að virkjunarmöguleikar þar eru hagstæðir miðað við fullvirkjun og nauðsynlegar varúðarráðstafanir. Þessa raforkuaðstöðu ágirnist svissneski alúmínhringurinn. Samkv. samningunum tryggir alúmínhringurinn sér raforkuna á 10.75 aura hverja kwst. mörg ár fram í tímann. Miðað við fyrirliggjandi kostnaðaráætlanir um virkjunina telja þeir, sem að þessum samningum standa, að beint framleiðslukostnaðarverð raforkunnar verði 10.40 aurar hver kwst. Miðað við kostnaðaráætlanir ætti því raforkuverðið til hringsins að vera 1/3 úr eyri ofan við beint framleiðslukostnaðarverð hver kwst. En hér er um áætlaðan stofnkostnað virkjunar að ræða, en ekki endanlegan byggingarkostnað. Fari verkið fram úr áætlun, er augljóst, hvað verður um raforkuverðið, og til viðbótar við óvissuna um endanlegan byggingarkostnað er svo sú staðreynd, að færustu virkjunarsérfræðingar Íslendinga telja algert óráð að semja um jafnmikla stöðuga orkusölu frá Búrfellsvirkjun og hér er ráðgert, án þess að gerðar verði kostnaðarsamar varúðarráðstafanir til þess að draga úr ísskriðshættu fyrir ofan virkjunarstaðinn. Heimskunnir erlendir sérfræðingar, sem hér hafa dvalizt, hafa varað sterklega við ísmyndunarvandanum í Þjórsá og bent á öryggisráðstafanir, sem gera þyrfti ofan virkjunar. Á aðvaranir þessara sérfræðinga er ekki hlustað, einvörðungu af þeim ástæðum, að ef tekið yrði tillit til ábendingar þeirra, færi ráðgerður stofnkostnaður virkjunarinnar óumdeilanlega yfir það mark, að hægt væri að réttlæta umsamið raforkuverð til alúmínhringsins. Allar líkur benda til þess, að raforkuverðið til hringsins sé undir beinu framleiðslukostnaðarverði. Til samanburðar við verðið til hringsins má benda á, að nýlega hefur sami auðhringur gert samning við Norðmenn um kaup á raforku til sams konar alúmínbræðslu hringsins þar í landi. Norðmenn sömdu um 20% hærra raforkuverð og þó einnig um vísitölubundna hækkun á því verði. Ljóst er einnig, að fulltrúar Alþjóðabankans, en hann lánar fé til raforkuversins, telja raforkuverðið of lágt. Þeir hafa gert kröfur um, að hluti af skattgreiðslum alúmínbræðslunnar verði fyrstu árin færður yfir og reiknaður inn í rafmagnsverðið og gangi til greiðslu á afborgunum og vöxtum af lánum virkjunarinnar. Ekki er raforkusamningurinn hagstæðari, sé litið til framtíðarinnar. Í grg., sem fylgdi frv. ríkisstj. um Landsvirkjun á síðasta þingi, sagði orðrétt sem hér segir: „Raforkunotkunin vex svo ört, að hún tvöfaldast á hverjum 10 árum. Áður en 10 ár eru liðin, verður því að vera lokið að virkja afl til viðbótar, er nemur öllu því rafafli, sem nú er fyrir hendi í orkuverum landsins, og þannig mun raforkunotkunin halda áfram að vaxa hér á landi næstu áratugi.“ Þetta sagði í grg. fyrir frv. ríkisstj. Nú er samanlagt afl í vatnsorkuverum landsins 125 þús. kw. Vegna raforkuþarfar landsmanna sjálfra þarf því að virkja 125 þús. kw. vegna næstu 10 ára og síðan þar til viðbótar 250 þús. kw. á næsta 10 ára tímabili þar á eftir, eða samtals á næstu 20 árum 375 þús. kw. Í hlut landsmanna eiga að koma 84 þús. kw. úr hinni nýju Búrfellsvirkjun. Á næstu 30 árum þurfa landsmenn því að ráðast í nýjar rafvirkjanir umfram Búrfell, sem nema um 300 þús. kw. Þær virkjanir verður að gera við dýrari skilyrði en eru við Búrfell. Með alúmínsamningunum er verið að selja ódýrustu virkjunaraðstöðu Íslendinga á leigu til 45 ára eða þann tíma, sem ráðgert er að alúmínbræðslan starfi. Það eru því engar líkur til þess, að raforkusalan til alúmínhringsins verði Íslendingum hagstæð eða leiði til lækkandi raforkuverðs fyrir landsmenn. Útreikningar þeir, sem hæstv. iðnmrh. vitnaði í um rekstrarlegan hagnað af sölu raforku til alúmínbræðslunnar umfram það, sem yrði, ef virkjað væri fyrir landsmenn eina, eru algerlega út í hött og óraunhæfir. Í öðru tilfellinu er reiknað með, að öll orkan notist strax vegna sölunnar til verksmiðjunnar, en í hinu, að mikill hluti orkunnar, sem fyrir hendi er, seljist ekki, og þó er reiknað með stofnkostnaði, sem einnig heyrir til síðari virkjunarstiga. Auðvitað væri hægt að nýta umframorkuna fyrstu árin, t.d. með aukinni húsahitun og lækkun orkuverðsins í öðrum tilfellum og fleiri ráðstöfunum. En ráðh. hefði átt að reikna út, hvað Íslendingar tapa miklum fjármunum á því að geta ekki notfært sér rafmagnið frá Búrfellsvirkjun í næstu 45 ár. Ekki standast aðrar röksemdir alúmínmanna betur en fullyrðingarnar um lækkun rafmagnsverðsins. Hver verður breikkun atvinnulífsins og hvað um afkomuöryggi landsmanna? Í alúmínbræðslunni er ráðgert að vinni um 500-600 manns, eftir að reksturinn hefst, þar af allmargir útlendingar. Laun Íslendinganna eiga að vera í samræmi við aðrar launagreiðslur í landinu. Alúmínbræðslan mun því hafa nákvæmlega sams konar gildi í atvinnulegum efnum og atvinnan á Keflavíkurflugvelli hefur haft. Þar verður aðeins um að ræða sölu á vinnuafli. Þjóðhagslega séð er sú ráðstöfun óhagstæð, þar sem um er að ræða aðila, sem á ekki að greiða í þjóðarbúið hliðstað gjöld og aðrir atvinnurekendur gera og hefur auk þess rétt til að flytja úr landi allan hagnað sinn og allar afskriftir fyrirtækisins og mun því ekkert af mörkum leggja til atvinnulegrar uppbyggingar fyrir framtíðina. Það, sem hér hefur verið sagt, er aðeins lítið brot af því, sem í þessari sérstæðu samningagerð felst og augljóslega er gegn hagsmunum Íslendinga. Víkjum enn að nokkrum þýðingarmiklum atriðum þessara samninga. Ráðgert er, að hinn svissneski auðhringur fái hér margvísleg sérréttindi umfram landsmenn sjálfa og fyrirtæki þeirra. Þannig á í upphafi að gefa auðhringnum eftir tolla og aðflutningsgjöld af verksmiðjubyggingunni, sem nema 500 millj. kr. Sú eftirgjöf jafngildir því, að fyrirtækið verði með öllu skattfrjálst í 10-15 ár a.m.k. Slíka tolla eiga hins vegar fyrirtæki Íslendinga að greiða skilmálalaust. Þá þarf hringurinn ekki að greiða tolla af rekstrarvörum verksmiðjunnar og fær því fríhafnaraðstöðu í næstu 45 ár. Svissneski auðhringurinn fær leyfi til þess að stofnsetja hér dótturfélag, Íslenzka álfélagið h/f. Það á að heita íslenzkt félag og njóta hér allra réttinda sem slíkt og auk þess margvíslegra réttinda umfram önnur hlutafélög í landinu. Þetta dótturfélag alúmínhringsins má flytja inn bíla, olíur, vistir, vélar og tæki, efni í hús eða heil hús handa starfsmönnum sínum og yfirleitt flesta hluti, sem það þarf á að halda, án þess að greiða nokkra tolla eða aðflutningsgjöld. Augljóst er, að svæði alúmínverksmiðjunnar við Straumsvík verður að girða af eins og Keflavíkurflugvöll, og þar verður að setja á fót heila sveit tollgæzlumanna, sem jöfnum höndum þarf að gæta hafnarinnar og svæðisins í landi. Skatta á félagið að greiða samkv. sérstökum samningi, en þó aldrei hærri miðað við tekjur en íslenzk fyrirtæki greiða, Framtal þarf fyrirtækið ekki að leggja fyrir íslenzk skattayfirvöld, heldur skal erlend endurskoðunarskrifstofa annast slíkt, ef bókhald verksmiðjunnar er ekki samþ. athugasemdalaust. Íslenzka álfélagið svonefnda skal undanþegið íslenzkum gjaldeyrislögum og hafa heimild til að ráðstafa gjaldeyri sínum að vild. Þannig á atvinnurekstur útlendinga að búa við allt önnur kjör en atvinnurekstur landsmanna sjálfra. Hann á ekki að greiða toll af stofnframkæmdum, hann á ekki að greiða toll af rekstrarvörum, hann á að fá raforku fyrir 10 3/4 úr eyri kwst., þegar íslenzkur fiskiðnaður greiðir 1 kr. fyrir hverja kwst. Hann verður undanþeginn ýmsum almennum gjöldum og síðan, þegar hinn erlendi rekstur hefur notið allra þessara fríðinda, er sagt, að hann skuli greiða sömu prósentuupphæð í skatta af nettótekjum sínum og félög landsmanna eiga að gera. Augljóst er, að með slíkum reglum greiðir hann raunverulega miklu lægri gjöld en atvinnurekstur landsmanna. Og síðan á þessi erlendi aðili að keppa um vinnuaflið við innlendan atvinnurekstur. Rísi upp ágreiningur á milli aðila alúmínsamningsins, t.d. á milli Álfélagsins h/f og Landsvirkjunar eða Hafnarfjarðarkaupstaðar eða á milli þess og ríkisstj., skal þetta íslenzka félag, sem annars nýtur allra réttinda sem íslenzkt félag og ýmissa réttinda þó umfram það, ekki teljast íslenzkt lengur, heldur svissneskt félag, og þá skal erlendur gerðardómur úrskurða um ágreiningsmál þess. Þannig felur samningurinn í sér, að erlent auðfélag fær rétt til atvinnurekstrar í landinu með miklum sérréttindum, fær réttindi samkv. íslenzkum lögum, þegar það er hagstætt, en neitar að hlíta íslenzkri lögsögu og úrskurði íslenzkra dómstóla um málefni, sem hér gerast. Hér er um sérstaka lítilsvirðingu á íslenzku réttarfari að ræða og algert vantraust á hæstarétti landsins. Samningsákvæði sem þetta eru algerlega óþekkt á Norðurlöndum eða í nálægum löndum. Í Noregi verður svissneski alúmínhringurinn að starfa samkv. norskum lögum og nýtur þar engra sérréttinda umfram aðra. Afleiðingar alúmínsamninganna hljóta að verða þær háskalegustu fyrir þróun efnahagsmálanna í landinu. Ráðgerðar framkvæmdir við virkjun og verksmiðju munu kosta um 4500 millj. kr. Vinnuafl, sem bundið verður við stofnframkvæmdir verksmiðjunnar og virkjunarinnar, getur orðið um 2000 manns, þegar mest er. Slíkar stórframkvæmdir hljóta að draga vinnuafl frá öðrum framkvæmdum í landinu. Eða hvaðan á vinnuaflið að koma? Er ætlunin, að mörg hundruð manna frá Vestfjörðum, úr Norðurlandi eða úr sveitum landsins setjist um skeið að við Straumsvík og Búrfell? Ríkisstj. viðurkennir að nokkru leyti vinnuaflsvandamálið. Hún talar því um, að gera verði ráðstafanir til þess að draga úr opinberum framkvæmdum, á meðan vinnuaflsþörf stórframkvæmdanna sé mest. Opinberar framkvæmdir eru skólabyggingar, íbúðabyggingar, hafnarframkvæmdir, hitaveituframkvæmdir, vatnsveituframkvæmdir, vegagerð og bygging sjúkrahúsa. Þessar framkvæmdir eiga að víkja fyrir stórframkvæmdum útlendinga á næstu árum. Og hverjar verða afleiðingar enn meiri þenslu á vinnumarkaðinum? Hvað um dýrtíðarvandamálið? Er það kannske leyst? Og hvað um stöðu íslenzkra atvinnugreina? Er ekki augljóst, að það, sem nú er erfitt viðfangs og hættulegt í efnahagsmálum þjóðarinnar, hlýtur að versna stórum með ófyrirsjáanlegum afleiðingum? En það, sem þó er hættulegast við alúmínsamningana, er það, að með þeim er verið að marka nýja stefnu í atvinnumálum þjóðarinnar. Það er verið að ryðja braut þeirri stefnu, að útlendingar fái atvinnurekstrarréttindi í landinu. Það er verið að hverfa frá þeirri grundvallarstefnu, að landsmenn sjálfir skuli eiga atvinnutækin og nýta auðlindir landsins. Það, sem áður var grundvallaratriði í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar, eins og að koma verzlun þjóðarinnar í hendur innlendra manna og að gera útgerð og fiskverkun eign landsmanna og ná óumdeilanlega rétti þjóðarinnar yfir fallvötnum landsins, það á nú að víkja fyrir nýrri stefnu, fyrir þeirri stefnu, að Íslendingar feli útlendingum forsjá sinna atvinnumála og ráðist sem vinnumenn í þjónustu þeirra. Alúmínverksmiðjan er aðeins eitt dæmi um þessa nýju stefnu. Þeir alúmínmenn draga enga dul á það, að þeir ætla sér að halda áfram á sömu braut. Þeir hafa strax hafið áróður fyrir olíuhreinsunarstöð útlendinga í landinu, og þeir hafa opinberlega rætt um beina þátttöku erlends einkafjármagns í íslenzkum fiskiðnaði. Auðhringar Vestur-Evrópu og Bandaríkjanna hafa mjög barizt fyrir því á undanförnum árum að fá sem mest olnbogarými til atvinnurekstrar, flutnings fjármagns og vinnuafls á milli landa. Í því skyni hafa þeir reynt að byggja upp samtök þjóða eins og Efnahagsbandalagið. Samningur ríkisstj. við svissneska alúmínhringinn er eins og forleikur að því, að aðrir auðhringar brjótist inn í íslenzkt þjóðfélag með forréttindaaðstöðu sína og blind gróðasjónarmið. Þessi nýja stefna er ógnvaldur við efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Það þarf ekki mörg erlend stórfyrirtæki með atvinnurekstraraðstöðu á Íslandi til þess að ná undirtökunum í efnahagsmálum jafnfámennrar þjóðar og okkar þjóð er. Allar forsendur eru á móti alúmínsamningunum. Þeir eru fjárhagslega séð slæmir. Þeir eru hættulegir, eins og ástatt er í efnahagsmálunum. Þeir mundu auka á dreifbýlisvandamálið, og þeir mundu skapa herfilegt misrétti á milli atvinnurekstrar landsmanna og atvinnurekstrar útlendinga. Raforkumálin getum við auðveldlega leyst sjálfir og betur nú en nokkru sinni áður. Atvinna er næg í landinu, og möguleikar til aukinnar framleiðslu eru miklir. Það er því allt á móti þessari samningsgerð, en ekkert með, ef hagsmunir þjóðarinnar eru látnir ráða. Góðir hlustendur. Núv. ríkisstj. hefur ekki reynzt fær um að leysa ýmis mikilvægustu málefni þjóðarinnar. Hún hefur magnað dýrtíðarvandamálið með rangri stefnu í efnahagsmálum. Hún nýtur ekki trausts vinnustéttanna í landinu. Hún lætur undan kröfum útlendinga í þeim málum, sem varða réttindi og sjálfstæði landsins. Hún hefur tapað trú á gæði landsins og getu landsmanna til að hagnýta þau. Hún hefur nú gert samning við erlendan auðhring um sérréttindi í landinu og um það, að málefni íslenzkra aðila skuli ekki háð íslenzkri lögsögu og íslenzkum dómsúrskurði, heldur rekast og dæmast fyrir erlendum gerðardómi. Slík ríkisstj. hefur sannarlega unnið til vantrausts. Slík ríkisstj. á að falla. Það er krafa okkar Alþb.manna, að samningurinn við svissneska alúmínauðhringinn verði lagður undir þjóðaratkv. Verði því neitað, krefjumst við þess, að þing verði rofið og efnt til nýrra kosninga, svo að þjóðin fái að lýsa yfir því vantrausti á ríkisstj. og stefnu hennar, sem hún á skilið. Eftir tvo mánuði fara fram almennar kosningar í bæjum og þorpum landsins. Þær kosningar hlýtur þjóðin að notfæra sér, verði neitað um þjóðaratkvæði um alúmínmálið, og aðvara valdhafana á eftirminnilegan hátt. Ég vil nota tækifærið og hvetja allt Alþb.-fólk til þess að styðja nú samtök sín og efla starfsemi sína. N.k. miðvikudag verður Alþb.-félag stofnað í Reykjavík, og fleiri munu á eftir koma annars staðar á landinu. Ég skora á Alþb.-fólk í Reykjavík að fjölmenna á stofnfundinn á miðvikudaginn og efla um leið sókn þeirra, sem öflugast berjast gegn stefnu ríkisstj. og þeim þjóðhættulega samningi við erlendan auðhring, sem hún nú ætlar sér að gera.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það er ekki oft, sem það vekur ánægju að sjá till. frá leiðtogum stjórnarandstöðunnar. Flutningur vantrauststill. af hálfu stjórnarandstöðunnar nú er hins vegar beinlínis ánægjulegur, þar eð hann veitir okkur í stjórnarflokkunum kærkomið tækifæri til þess að gera grein fyrir störfum okkar og stefnu. Við höfum mikinn áhuga á því, að þjóðin hafi sem bezta aðstöðu til þess að dæma störf okkar sem réttast. Þessi vantrauststill. er því sannarlega kærkomið tilefni fyrir okkur í ríkisstj. til þess að leggja spilin á borðið og spyrja þjóðina, hvort hún telji okkur hafa verið að gera rétt eða rangt á undanförnum árum. Þann tíma, sem ég hef hér til umráða, ætla ég að nota til þess að gera grein fyrir meginþáttunum í stefnu okkar undanfarin 6 ár og þeim árangri, sem ég tel að hafi náðst. Rétt lýsing á staðreyndum varðandi þróunina undanfarið og ástandið í dag er bezta svarið við fullyrðing um stjórnarandstöðunnar um, að allt sé hér á afturfótum og allt hafi stefnt í öfuga átt, síðan þeir sjálfir hurfu úr ríkisstj. Ég ætla fyrst að ræða um efnahagsmál þjóðarinnar. Bezti mælikvarðinn á það, hvort vel eða illa sé haldið á stjórn efnahagsmála, er vöxtur þjóðarframleiðslunnar. Að vísu getur gott árferði stuðlað að miklum vexti þjóðarframleiðslunnar og erfitt árferði getur dregið úr honum. á hinn bóginn getur röng stefna í efnahagsmálum dregið úr hagstæðum áhrifum góðs árferðis. Til þess að mikill vöxtur þjóðarframleiðslu náist um margra ára skeið, þarf því hvort tveggja að fara saman, gott árferði og þess konar stjórn í efnahagsmálum, sem veitir þjóðinni sem bezt tækifæri til að hagnýta góðar ytri aðstæður. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að núv. ríkisstj. beitti sér fyrir gagngerðri breytingu í efnahagsmálum á fyrsta starfsári sínu, 1960. Lagt var út á nýja braut. „Hin leiðin“, sem áður hafði verið farin, var yfirgefin. Það hlaut auðvitað að taka nokkurn tíma, að árangur stefnubreytingarinnar kæmi í ljós. En hann lét ekki lengi á sér standa. 1-2 árum eftir stefnubreytinguna hófst mikið gróskutímabil í íslenzku efnahagslífi. Reynslan hér á landi varð hin sama og hafði orðið ífjölmörgum öðrum löndum, að afnám innflutningshafta, leiðrétting gengisskráningar og aukið jafnvægi í peninga og fjármálum bætti ekki aðeins fjárhagsstöðu þjóðarinnar gagnvart öðrum löndum, heldur hafði einnig mjög örvandi áhrif á framleiðslu og framleiðni. Við þetta bættist svo hagstætt árferði. Hvort tveggja þetta hefur valdið því, að á undanförnum árum hefur þjóðarframleiðslan aukizt mjög mikið. Á s.l. 4 árum, eða á árunum 1962-1965, hefur þjóðarframleiðslan aukizt um 6-7% á ári að meðaltali og framleiðslan á mann um 4-5%. Allt of sjaldan hefur verið vakin athygli á því, að þessi vöxtur þjóðarframleiðslunnar s.l. 4 ár er langmesta aukning þjóðarframleiðslu, sem nokkurn tíma hefur átt sér stað á Íslandi, síðan farið var að semja skýrslur um þessi efni. En hér er ekki aðeins um að ræða met í framleiðsluaukningu hér á landi. Athugun á alþjóðlegum hagskýrslum leiðir einnig í ljós, að þessi vöxtur þjóðarframleiðslunnar er meiri en dæmi eru til um í nálægum löndum á sama tíma. Auðvitað á mikil aflaaukning sinn þátt í þessu. En því fer þó víðs fjarri, að hún sé eina skýringin. Sést það bæði á því, að heildarframleiðsluaukningin er hlutfallslega miklu meiri en svarar til aflaaukningarinnar, og hinu, að batinn hófst augljóslega, áður en t.d. hin mikla síldveiði kom til skjalanna, eins og m.a. má sjá á því, að gjaldeyrisviðskipti þjóðarinnar við önnur lönd urðu hagstæð þegar á árunum 1960-1961. Til þess að menn geri sér sem ljósast, hversu gífurleg breyting hefur orðið á árlegri aukningu þjóðarframleiðslunnar s.l. 4 ár, miðað við það, sem átti sér stað, meðan „hin leiðin“ var farin, má athuga árlegan vöxt þjóðarframleiðslunnar síðustu 4 árin, áður en hin nýja stefna var tekin upp, eða árin 1956-1959. Á þessum árum var vöxtur þjóðarframleiðslunnar aðeins 3% á ári að meðaltali eða um 1% á mann. Hann var m.ö.o. aðeins þriðjungur til helmingur þess, sem hann hefur verið undanfarin ár. Árlegur vöxtur þjóðarframleiðslunnar á 4 síðustu árunum, sem „hin leiðin“ var farin, var einn hinn minnsti, sem um getur í nálægum löndum. Ekki verður þó illu árferði um kennt. Eitt þessara ára, árið 1958, reyndist metár til þess tíma að því er aflabrögð snertir. Sagan er þó ekki sögð öll með því að skýra frá árlegum vexti þjóðartekna eða þjóðarframleiðslunnar á undanförnum árum. Í þeim tölum er ekki tekið tillit til breytinga, sem orðið hafa á verðlagsþróuninni í viðskiptalöndum okkar. Hún hefur einnig reynzt hagstæð. Þegar tillit er tekið til hennar, kemur í ljós, að vöxtur þjóðartekna hefur reynzt enn þá örari en vöxtur þjóðarframleiðslunnar eða tæp 8% á undanförnum 4 árum og vöxtur þjóðartekna á mann tæp 6%. Nú er eðlilegt, að menn spyrji: Hverjar breytingar hafa orðið á skiptingu þjóðarteknanna? Þótt ör vöxtur þjóðarframleiðslunnar og þjóðartekna sé auðvitað ávallt æskilegur, gæti sá galli verið á gjöf Njarðar, að tekjuskiptingin yrði jafnframt ójafnari en áður var, að hinir ríku yrðu ríkari, en hinir fátæku fátækari. Ef athuguð er hlutdeild atvinnutekna verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna í heildarþjóðartekjunum, kemur í ljós, að hlutdeild þessara launastétta í þjóðartekjunum hefur farið vaxandi undanfarin ár og var hærri á árunum 1964 og 1965 en á nokkru öðru ári síðan 1948, þegar skýrslur um þetta efni voru fyrst gerðar, að árinu 1959 einu undanskildu, en þá sköpuðust um skamman tíma sérstakar aðstæður, sem ekki gátu staðizt til frambúðar. Á öllum árunum, frá því að styrjöldinni lauk og fram til ársins 1960, var halli á greiðsluviðskiptum þjóðarinnar við önnur lönd, ef árið 1954 eitt er undanskilið. Þegar rætt er um þessi greiðsluviðskipti, er almennt samkomulag um, að rétt sé að taka ekki tillit til innflutnings skipa og flugvéla, vegna þess að hann er mjög breytilegur frá ári til árs og greiddur að mestu leyti með erlendu lánsfé til langs tíma. Á 5 ára tímabilinu 1955-1959 nam þessi greiðsluhalli um 200 millj. kr. að meðaltali á ári. Þegar í stað að afloknum efnahagsráðstöfunum ríkisstj. í ársbyrjun 1960 hvarf þessi halli og greiðsluafgangur myndaðist, er nam 200 millj. kr. 1960 og yfir 400 millj. kr. 1961. Þessi mikla breyting til batnaðar átti sér því stað, áður en áhrifa hins góða árferðis fór að gæta. Er þetta ein sönnun þess, að aflaaukningin er ekki aðalskýringin á hinni stórbættu gjaldeyrisstöðu og síðar á hinum mikla vexti í þjóðarframleiðslunni undanfarin 4 ár, þótt hún eigi auðvitað mikinn þátt í henni. Síld, sem var ekki farin að veiðast 1960, gat varla bætt gjaldeyrisstöðuna á því ári. Síðan 1960 hefur greiðslujöfnuðurinn verið hagstæður á hverju einasta ári, að meðaltali um 400 millj. kr. á ári á 5 ára tímabilinu 1960–1964 og væntanlega um meira en 700 millj. kr. á árinu 1965. Í tölum þessum er eins og áður ekki tekið tillit til innfluttra skipa og flugvéla. Þessi góða gjaldeyrisafkoma hefur svo auðvitað haft í för með sér, að Íslendingar hafa safnað gildum gjaldeyrissjóði erlendis. Um s.l. mánaðamót fór erlend gjaldeyriseign Íslendinga yfir 2000 millj. kr. Gjaldeyrisforðinn svarar til meira en fjögurra mánaða innflutnings, og þykir það hvarvetna vera sterk gjaldeyrisstaða. Á árunum fyrir 1960 höfðu erlendar skuldir þjóðarinnar til langs tíma vaxið ört og þá jafnframt greiðslubyrðin af þeim, en hún er yfirleitt mæld með því að bera greiðslu vaxta og afborgana af slíkum lánum saman við heildargjaldeyristekjur þjóðarinnar. Þessi vaxandi greiðslubyrði var auðvitað mjög ískyggileg, ekki hvað sízt vegna þess, að vöxtur þjóðartekna og gjaldeyristekna var þá hægur og gjaldeyrisstaðan afar slæm. Þetta hvort tveggja, ör skuldasöfnun og slæm gjaldeyrisstaða, hafði valdið því, að Íslendingar nutu ekki trausts á alþjóðlegum fjármagnsmörkuðum né hjá þeim alþjóðastofnunum, sem veita framkvæmdalán til langs tíma. Í þessu efni eins og á öðrum sviðum var gerbreytt um stefnu 1960. Tekið var upp strangt eftirlit með erlendum lántökum og að því stefnt, að greiðslubyrðin lækkaði að nýju. Erlendar skuldir til langs tíma lækkuðu á árunum 1961 og 1962, og greiðslubyrðin, sem komst upp í 11% af gjaldeyristekjunum á árinu 1961, lækkaði að nýju ofan í 8-9% á árunum 1962-65. Þetta ásamt mjög bættri gjaldeyrisstöðu og styrktum efnahag landsins yfirleitt hafði í för með sér, að lánstraust landsins erlendis var endurreist. Þess vegna hefur að nýju verið hægt að auka hagkvæmar erlendar lántökur til framkvæmda og þá ekki sízt lántökur til mjög langs tíma hjá alþjóðastofnunum og á erlendum fjármagnsmörkuðum, án þess að greiðslubyrðinni hafi verið íþyngt um of. Þegar þessar óvefengjanlegu staðreyndir, sem ég hef nú rakið, eru hafðar íhuga, verður ekki annað sagt en annaðhvort mikla glámskyggni eða mikið virðingarleysi fyrir sannleikanum þurfi til þess að staðhæfa, að hér sé allt á afturfótum eða allt stefni hér í öfuga átt. Hitt er satt, að skugga ber á þessa hagstæðu þróun. Það er skuggi verðbólgunnar. Ég hef aldrei gert neina tilraun til þess að draga fjöður yfir það, að ekki hefur tekizt að stöðva verðbólguþróunina. Verðlag og kaupgjald hefur haldið áfram að vaxa, að hækka á víxl undanfarin ár, eins og átt hefur sér stað allar götur síðan í byrjun síðari heimsstyrjaldarinnar. Síðan 1960 hefur vísitala framfærslukostnaðar hækkað um 10% að meðaltali á ári. Hækkunin hefur þó verið misjöfn. Hún var minnst frá því um haustið 1960 eða eftir að efnahagsráðstafanir ríkisstj. voru komnar til framkvæmda og fram á sumar 1961 og aftur fyrri hluta árs 1962. Hún var mest í lok árs 1963 og fyrri hluta árs 1964, er hún náði ískyggilegum hraða. Þá óheillaþróun tókst þó að stöðva með samkomulaginu á milli verkalýðshreyfingarinnar, vinnuveitenda og ríkisstj. í júní 1964. Á undanförnum mánuðum hefur hraði verðhækkana aftur aukizt nokkuð, í kjölfar mikilla hækkana á afurðum erlendis, mikilla kauphækkana innanlands á s.l. ári og mikillar hækkunar á verði landbúnaðarafurða á s.l. hausti. Síðan júnísamkomulagið var gert 1964, hefur hækkun framfærsluvísitölunnar þó ekki verið meiri en sem svarar tæpum 7% á ári eða talsvert minni en meðalhækkunin síðan í stríðslok. Auðvitað er það mjög miður farið, að ekki skuli hafa tekizt að stöðva verðbólguna. Það er enn eitt brýnasta verkefni íslenzkra efnahagsmála. Og ríkisstj. er enn sem fyrr reiðubúin til heils hugar samstarfs við launþegasamtök og vinnuveitendasamtök um ráðstafanir í því skyni. En á það ber að benda og leggja á það sérstaka áherzlu, að undanfarin ár hefur verðbólgan þó ekki verið meiri en svo, að vöxtur þjóðarframleiðslunnar hefur orðið meiri en nokkru sinni fyrr og gjaldeyrisstaðan er orðin sterkari en hún hefur verið síðan í stríðslok. Verðbólgan hefur því hvorki stefnt afkomu útflutningsatvinnuveganna né gengi krónunnar í hættu. Auðvitað á hagstæð verðlagsþróun erlendis þátt í því, að þjóðarbúskapurinn hefur þolað verðbólguna, og hefur sú þróun raunar beinlínis kynt undir verðbólgunni. Við getum ekki treyst því, að sú bagstæða verðlagsþróun haldist. En staðreyndin er engu að síður sú, að þrátt fyrir þá verðbólgu, sem hér hefur verið og sem betur fer fer minnkandi allra síðustu ár, þá hefur okkur tekizt að auka þjóðarframleiðslu og þjóðartekjur og stórbæta gjaldeyrisstöðu okkar út a við, samfara því að innflutningur hefur verið gerður svo að segja alfrjáls og gengi krónunnar hefur haldizt traust og stöðugt. Nú skulum við líta á þróunina í helztu atvinnuvegunum undanfarin ár. Aldrei hafa orðið aðrar eins framfarir í íslenzkum sjávarútvegi og undanfarin 6 ár. Fiskiskipaflotinn hefur síðan í ársbyrjun 1960 aukizt um 35%. Afkastageta frystihúsanna hefur aukizt um fjórðung. Bræðsluafköst síldarverksmiðjanna hafa aukizt um rúml. 60%. Heildarafli hefur meira en tvöfaldazt. Og nú er verið að ráðast í byggingu stærri orkuvera en þjóðin hefur átt fram að þessu og stofnun nýrrar stóriðju í sambandi við það. Iðnaðurinn, sem orðinn er aðalatvinnuvegur landsmanna við hlið sjávarútvegsins, hefur haldið áfram að auka framleiðslu sína, enda þótt nokkur hluti hans hafi átt í nokkrum erfiðleikum vegna þess, að aukið viðskiptafrelsi og lækkaðir tollar hafa valdið því, að hægt hefur verið að flytja inn frá útlöndum vissar iðnaðarvörur fyrir lægra verð en unnt hefur verið að framleiða þær fyrir hér innanlands. Hefur þá bæði aukningu viðskiptafrelsisins og tollalækkuninni verið hagað þannig, að iðnaðurinn fengi svigrúm til að laga sig að hinum breyttu aðstæðum. Enn frekari ráðstafanir þarf þó að gera í því skyni, og eru þær fyrirhugaðar m.a. á þann hátt að veita iðnaðinum kost á sérstökum hagræðingarlánum. Í viðskiptamálum þjóðarinnar hefur beinlínis orðið bylting á undanförnum árum. Fyrir 1960 hafði í 30 ár þurft opinbert leyfi til þess að flytja inn flestar vörur til landsins og til þess að kaupa erlendan gjaldeyri, hvort sem var ísmáum stíl eða stórum. Í 30 ár hefur hér lengst af verið skortur á ýmsum algengum erlendum neyzluvörum. Jafnsjálfsögð fæðutegund og nýir ávextir sáust hér t.d. ekki árum saman, nema þá helzt um jólaleytið. Skortur var á algengasta fatnaði, svo sem sokkum. Menn urðu að standa í biðröðum til þess að kaupa sér skó. Og þannig mætti lengi telja. Allt þetta er nú gerbreytt, og hafa nú neytendur úr miklu og góðu vöruúrvali að velja. Sú kjarabót verður ekki reiknuð í peningum, sem í því felst að geta valið úr fjölbreyttum og góðum vörum við ráðstöfun tekna sinna í stað þess að verða að sætta sig við að taka það, sem að manni er rétt, hvort sem manni geðjast það vel eða illa. Auðvitað væri tekjuauki til lítils gagns, ef skilyrðin til að ráðstafa tekjum sér til hagsbóta og ánægjuauka bötnuðu ekki, en hér hefur einmitt hvort tveggja gerzt á undanförnum árum. Tekjur manna hafa aukizt, og skilyrðin til að ráðstafa tekjum til hagshóta og ánægjuauka hafa batnað. Ánægjan yfir þeim miklu framförum, sem hér hafa orðið, og hinni miklu velmegun, sem hér er ríkjandi, má þó ekki leiða til þess, að við gerum of lítið úr þeim vandamálum, sem við er að glíma og sum eru meira að segja bein afleiðing framfaranna. Verðbólguna hef ég þegar gert að umtalsefni. Að öðru langar mig einnig til að víkja lítils háttar. Ég á hér við hið mikla og alvarlega vandamál, sem skapazt hefur vegna offramleiðslu landbúnaðarafurða. Mikil framleiðsluaukning hefur orðið í íslenzkum landbúnaði á undanförnum árum, eins og í öðrum atvinnugreinum og í þjóðarbúskapnum yfirleitt. Hin mikla framleiðsluaukning í sjávarútveginum hefur orðið þjóðarbúinu til mikilla hagsbóta, því að meginhluti framleiðslu sjávarútvegsins er fluttur út fyrir hærra verð en nemur framleiðslukostnaðinum innanlands og meira að segja fyrir mjög hækkandi verð á undanförnum árum. Fyrir aukna framleiðslu og aukna þjónustu iðnaðarins hefur reynzt markaður innanlands og vaxandi þjóðartekjur hafa kallað á stóraukin viðskipti. Sérstaða landbúnaðarins hefur hins vegar verið fólgin í því, að minni aukning hefur orðið á eftirspurn eftir afurðum hans en hinna höfuðatvinnuveganna. Þetta á sér eðlilega skýringu. Íslenzki landbúnaðurinn framleiðir algeng undirstöðumatvæli. Allir vita, að eftir að vissu neyzlumarki er náð, auka menn ekki neyzlu sína á t.d. kjöti, kartöflum og mjólk, þótt tekjur manna vaxi. Tekjuaukinn er notaður til ýmissa annarra hluta. Þess vegna er ekki við því að búast, að eftirspurn eftir landbúnaðarvörum aukist nema sem svarar fólksfjölguninni. Framleiðsla landbúnaðarins hefur aukizt mun meira en fólksfjölguninni nemur, einkum og sér í lagi hefur þó framleiðsla mjólkurafurða á undanförnum árum aukizt svo mikið, að um alvarlega offramleiðslu á því sviði er orðið að ræða. Síðan 1960 hefur mjólkurframleiðslan aukizt um 7% á ári að meðaltali, en neyzla mjólkur og mjókurafurða ílandinu hefur hins vegar ekki aukizt nema um rúm 2% á ári. Þetta hefur haft það í för með sér, að sumpart hefur orðið að flytja sívaxandi hluta mjólkurframleiðslunnar úr landi fyrir lítið verð og sumpart hafa mjólkurafurðir hlaðizt upp sem lítt seljanlegar birgðir í landinu. 1960 nam mjólk til útflutningsframleiðslu innan við 3% af heildarmjólkurframleiðslunni, en í fyrra var hlutfallið komið upp í hvorki meira né minna en 22%. Hversu alvarlegt þetta er, sést bezt, þegar það er haft í huga, að fyrir útfluttar mjólkurafurðir fæst að meðaltali aðeins um 25% af framleiðslukostnaðinum innanlands. Að því er sauðfjárafurðirnar snertir, er ástandið ekki eins alvarlegt. Þó er þar einnig um offramleiðslu að ræða, sem flytja verður til útlanda fyrir miklu lægra verð en nemur framleiðslukostnaði innanlands. Fyrir mörgum árum var augljóst, hvert stefndi í þessum efnum. Ég gerði þessi vandamál landbúnaðarins að umræðuefni á Alþingi og utan þings fyrir nokkrum árum. Var þá ráðizt harkalega á mig úr ýmsum áttum fyrir skilningsleysi á gildi landbúnaðarins og jafnvel fjandskap í garð bænda. Það er nú komið í ljós, að ég var þá síður en svo of svartsýnn á það, sem fram undan væri í íslenzkum landbúnaðarmálum. Þau mál eru nú komin í alvarlega sjálfheldu. Offramleiðsla landbúnaðarins er orðin svo mikil, að flytja þarf út meira en 10% af heildarframleiðslunni. Það veldur því, að skv. gildandi lögum má ríkissjóður ekki greiða útflutningsbætur á allt það vörumagn, sem flytja verður út. Út flutningsbæturnar eru komnar upp í 220 millj. kr. á ári og eru þar með orðnar óeðlilega þungur baggi á skattgreiðendum. Og safnazt hafa saman birgðir af smjöri í landinu, sem nema nú um 1200 smálestum. Framleiðslukostnaður þessara smjörbirgða er um 200 millj. kr. Útflutningsverð þeirra er hins vegar um 40 millj. kr., ef þær væru seljanlegar, en miklir örðugleikar munu vera á því að selja þessar birgðir, ef það þá yfirleitt reynist kleift. Þegar ég ræddi fyrst vandamál landbúnaðarins fyrir nokkrum árum og varaði við þróuninni í þessum efnum, var vandamálið fyrst og fremst fólgið í því, að bilið milli framleiðslukostnaðarins innanlands og útflutningsverðsins var sífellt að aukast samfara vaxandi framleiðslu, og byrðarnar á skattgreiðendurna vegna hækkandi útflutningsbóta voru þess vegna sífellt að þyngjast. Það var augljóst, að landbúnaðurinn gat ekki risið undir hækkandi framleiðslukostnaði innanlands, eins og allir hinir aðalatvinnuvegir landsmanna reyndust geta gert. En nú er vandamál landbúnaðarins orðið enn þá alvarlegra. Nú er svo komið, að offramleiðsla landbúnaðarins er ekki aðeins orðin byrði fyrir skattgreiðendurna yfirleitt og þjóðarbúið í heild, heldur einnig fyrir bændastéttina sjálfa. Fyrir þær landbúnaðarvörur, sem selja verður á erlendum markaði án útflutningsbóta, fá bændur auðvitað aðeins erlenda markaðsverðið að frádregnum vinnslukostnaði, flutningskostnaði til útlanda og sölukostnaði. Þegar bezt lætur, er það verð, sem bændur þannig fá, minna en 1/5 hluti af því verði, sem þeim er tryggt á innanlandsmarkaði og þeir sjálfsagt telja sízt of hátt. Fyrir sumar þær mjólkurvörur, sem framleiddar eru til útflutnings, er markaðsverðið meira að segja ekki nógu hátt til að greiða vinnslu- og flutningskostnað. Slík framleiðsla er bóndanum sjálfum auðvitað til beins tjóns. Framleiðsla á slíkum vörum rýrir beinlínis heildartekjur bændastéttarinnar og þar með þjóðarinnar. Til skamms tíma var það fyrst og fremst hagsmunamál skattgreiðenda og þjóðarheildarinnar, að offramleiðsla landbúnaðarins væri takmörkuð. Nú er það líka orðið brýnt hagsmunamál bændastéttarinnar sjálfrar, að gerðar verði gagngerðar ráðstafanir í því skyni að draga úr offramleiðslu landbúnaðarins. Auðvitað verður ekki í einni svipan ráðin bót á jafnumfangsmiklu og alvarlegu viðfangsefni og hér er um að ræða. Og fleiri þjóðir en við Íslendingar eiga við erfiðleika að etja á sviði landbúnaðarframleiðslunnar, þótt líklega séu þeir meiri hér en í nokkru öðru nálægu landi. En nauðsynlegt er að taka þetta mikla vandamál föstum tökum og gera vandaða áætlun um lausn þess á nokkrum árum. Góðir áheyrendur. Ég sagði í upphafi, að flutningur þessarar vantrauststill. mætti vera okkur ístjórnarflokkunum kærkomið tilefni til þess að gera þjóðinni grein fyrir störfum okkar og stefnu. 28 þm. stjórnarandstöðuflokkanna munu að sjálfsögðu greiða atkv. með þeirri till., sem foringjar þeirra hafa flutt. Það skiptir okkur í stjórnarflokkunum litlu máli. Hitt er miklu mikilvægara, hvort þjóðinni finnst við eiga vantraust skilið fyrir það, sem við höfum gert. Á ríkisstj. vantraust skilið fyrir það, að vöxtur þjóðarframleiðslu og þjóðartekna hefur undanfarið verið miklu meiri en nokkru sinni fyrr? Á hún vantraust skilið fyrir það að hafa breytt gífurlegum árlegum greiðsluhalla í utanríkisviðskiptunum í mikinn greiðsluafgang? Á hún vantraust skilið fyrir að hafa stjórnað gjaldeyrismálum þjóðarinnar þannig, að hún á nú yfir 2 milljarða í gjaldeyrissjóði erlendis? Á hún vantraust skilið fyrir að hafa eflt sjávarútveginn meira en nokkurn tíma áður? Á hún vantraust skilið fyrir, að íslenzkur iðnaður er að verða æ fjölbreyttari, fyrirhuguð er bygging stærri raforkuvera en nokkru sinni fyrr og ný stóriðja í því sambandi? Á hún vantraust skilið fyrir að hafa gert innflutningsverzlunina og gjaldeyrisviðskiptin frjáls? Á hún vantraust skilið fyrir, að gengi krónunnar er nú stöðugt og hún er gjaldgeng, hvar sem er í heiminum? Á hún vantraust skilið fyrir meiri umbætur í almannatryggingum en áður hafa þekkzt? Á hún vantraust skilið fyrir meiri framkvæmdir í skólamálum og gagngerðari breytingar á skólakerfinu en nokkurn tíma áður hafa verið framkvæmdar? Ég hef þá trú á dómgreind Íslendinga, ég hef meiri trú á dómgreind Íslendinga en svo, að þeir telji ríkisstj. og stuðningsflokka hennar eiga vantraust skilið fyrir verk sín undanfarin 6 ár. Hitt er svo annað mál, að enn er ótal verk að vinna á öllum sviðum íslenzks þjóðlífs og menningarlífs. Úr fjölmörgu þarf enn að bæta. Þróunin má aldrei nema staðar. Allar framfarir skapa ný markmið, nýja möguleika, alltaf þarf að setja markið hærra og hærra. En hvorum skyldi vera betur treystandi til þess að ná æ hærri markmiðum, þeim, sem sagzt hafa verið á réttri leið undanfarin ár og hafa reynzt vera það, eða hinum, sem alltaf hafa sagt, að allt væri rangt, sem verið væri að gera, og vilja ekki enn viðurkenna annað en að allt sé á afturfótunum og í öngþveiti. Sannleikurinn er sá, að afturhaldið og þröngsýnina, skilningsleysið og ný viðhorf og breytta tíma hefur á undanförnum árum fyrst og fremst verið að finna innan stjórnarandstöðunnar hér á Íslandi. Tillögugerð og málflutningur stjórnarandstöðunnar hefur ekkí einkennzt af nýjum hugmyndum, skilningi á hinni öru þróun nútímans. bjartsýni eða trú á þjóðina og æsku hennar. Málflutningur stjórnarandstöðunnar hefur verið nöldur og neikvæðar úrtölur. Allt er rangt, sem verið er að gera. Og hafi stjórnarandstaðan gert till. um athafnir, framkvæmdir eða fjárveitingar, hafa þær yfirleitt ekki verið í neinum tengslum við neina raunhæfa framkvæmdamöguleika, heldur augljósar yfirboðstíll. Öll afstaða íslenzku stjórnarandstöðunnar hefur undanfarin 6 ár ýmist verið algerlega neikvæð eða langt utan við allan raunveruleika. Ef nokkurt vantraust væri nú tímabært eftir 6-7 ára stjórnarandstöðu Framsfl. og Alþb. væri það vantraust á stjórnarandstöðuna fyrir neikvæða afstöðu hennar, fyrir skort hennar á skilningi á því, sem nauðsynlegt hefur verið til hess að efla framfarir, hagsæld og menningu á Íslandi, fyrir vöntun hennar á vilja til þess að taka þátt í mesta uppbyggingarstarfi, sem unnið hefur verið á Íslandi síðan land byggðist.



Herra forseti. Hv. hlustendur. Eins og sakir standa, er eðlilegt, að Alþ. sé rofið og efnt sé til nýrra kosninga og málin lögð í dóm þjóðarinnar. Rétt er, að ríkisstj. segi áður af sér. Þess vegna flytjum við þáltill. um vantraust á stjórnina. Ástæðurnar til þeirrar vantrauststill. og þingrofskröfu eru margar, en meginástæðurnar eru þó fyrst og fremst tvær, þ.e. í fyrsta lagi hið alvarlega og ískyggilega ástand í efnahagsmálum og alger ósigur stjórnarinnar í baráttunni við verðbólguna og í annan stað fyrirhugaðir og yfirvofandi stóriðjusamningar. Ég mun að mestu takmarka mál mitt við þessi tvö meginatriði. Það var eitt af meginmarkmiðum núverandi stjórnar að vinna bug á verðbólgunni, að vinna að stöðvun dýrtíðarinnar. Á sínum tíma var því meira að segja lýst yfir af fyrirsvarsmanni stjórnarinnar, að ef ekki tækist að stöðva verðbólguna, væri allt annað unnið fyrir gíg. En þrátt fyrir þau stóru orð og fögru fyrirheit, hefur verðbólgunni alls ekki verið haldið í skefjum. Hún hefur þvert á móti magnazt ár frá ári á valdatíma núverandi stjórnarflokka og verið hraðskreiðari en nokkru sinni fyrr. Og nú er verðbólguskriðan á fleygiferð. Þann sannleika þekkir allur landslýður, og það er margviðurkennt af ríkisstjórninni sjálfri, að ekki hafi tekizt að hafa hemil á verðbólguþróuninni, enda þýðir ekki að neita þeirri staðreynd, sem sönnuð verður með óyggjandi tölum. Það er t.d. fróðlegt að athuga vísitölu neyzluvöruverðlags. Samkv. upplýsingum Efnahagsstofnunarinnar var sú vísitala árið 1939 103.6 stig, miðað við ársmeðaltal. Á tuttugu ára skeiði, eða til 1959, hafði hún hækkað í 977 stig. En hverjum breytingum hefur hún svo tekið í tíð núverandi stjórnar? Árið 1960 var hún 1091.7 stig, 1961 1213.2 stig, 1962 1356.1 stig, 1963 1527.9 stig, 1964 1824.8 stig og 1965 1959 9 stig, eða hafði hækkað nær jafnmikið á þessu 6 ára tímabili og á 20 árum áður. Þessar tölur segja vissulega sína sögu um dýrtíðarvöxtinn í tíð núverandi stjórnar. Séu borin saman 2 sex ára tímabil, árin 1954-1959 annars vegar og árin 1960-1965 hins vegar, og athugað, hver hækkunin hefur orðið prósentvís, kemur í ljós, að á fyrra tímabilinu hefur hækkunin samtals numið 33%, en á síðara 6 ára tímabilinu, þ.e. á valdatíma núverandi stjórnar, hefur hækkunin samtals numið 96.5%. Sé litið á hækkunina frá einu árí til annars, var hún á fyrra tímabilinu mest árið 1956, eða 11.3%, á síðara tímabilinu var hún 4 árin yfir 11%, en mest árið 1964, eða 19.4%. Samkvæmt Hagtíðindum var byggingarkostnaður á 370 m3 íbúð árið 1960 453500 kr., en í febrúarmánuði s.l. er hann talinn vera 967000 kr. og hafði þá hækkað frá því í febr. 1905 um 151000 kr. Eins og tölur þessar bera með sér, hefur byggingarkostnaður meira en tvöfaldazt á valdatímabili núv. stjórnar. Á síðustu 3 árum hefur byggingarkostnaður slíkrar íbúðar hækkað um 342000, en nú er hámarkslán húsnæðismálastjórnar 280000 kr. Hækkun byggingarkostnaðar síðustu 3 ár hefur ekki aðeins étið upp hækkun lánsins, heldur hefur hún meira en étið upp allt lánið. Það er ekki að furða, þó að þessir menn séu að glamra um stórátak í húsnæðismálum. Þeir ættu heldur að segja eins og satt er, að í tíð núv. stjórnar hafi verið gert stórfellt átak til að koma byggingarkostnaðinum upp úr öllu valdi. Ég læt nú þessi tvö dæmi nægja, en þannig mætti lengi halda áfram og sýna fram á það með óhrekjandi tölum, hversu ríkisstj. hefur staðið gersamlega ráðþrota gagnvart dýrtíðarflóðinu. Sjálfsagt hefur hana þó ekki vantað viljann til þess að halda verðbólgunni í skefjum, ef marka má yfirlýsingar hennar bæði fyrr og síðar. Ekki hefur erfitt árferði, aflabrestur eða minnkandi þjóðartekjur orðið stjórninni þrándur í götu eða staðíð í vegi fyrir skynsamlegri stjórn á efnahagsmálum, þvert á móti. Lánið hefur leikið við stjórnina í þeim efnum. Hér hefur, sem kunnugt er, verið metafli ár eftir ár, hækkandi verðlag á útflutningsafurðum og vaxandi þjóðartekjur. Samt hefur ríkisstj. ekkert ráðið við verðbólguna. Ekki getur ástæðan verið sú, að umsamið kaupgjald hafi farið fram úr því, sem þjóðartekjur leyfðu, ef kaupmáttur tímakaups er hér minni en hann var fyrir nokkrum árum. Hvað hefur ríkisstj. vantað í viðureigninni við verðbólguna? Ég held að hana hafi skort skilning á viðfangsefninu, þess vegna hafi hún farið vill vegar. Ég held, að hana hafi vantað getuna. Sannleikurinn er sá, að þrátt fyrir mikið yfirlæti hefur ríkisstj. aldrei náð tökum á efnahagsmálunum í heild. Hún hefur verið haldin oftrú á aðgerðir ípeningamálunum einum saman. En þær aðgerðir hennar hafa ekki staðizt dóm reynslunnar. Þær hafa sumar reynzt gagnslausar til að hamla gegn verðþenslunni, en aðrar orðið til að auka fjármagns- og framleiðslukostnað og hafa þar með ýtt undir og magnað dýrtíð og verðbólgu, og má þar til nefna vaxtahækkanir og gengislækkanir. Viðbrögð ríkisstj. við vandamálum efnahagslífsins hafa upp á síðkastið í vaxandi mæli einkennzt af bráðabirgðaráðstöfunum og handahófsúrræðum, sem vitaskuld eru þó engin úrræði, heldur gálgafrestur á gálgafrest ofan. Vafalaust hefur stjórnin viljað gera betur, viljað stjórna betur. En hvað sem því líður, er staðreyndin þessi, sem ekki verður umflúin, að stjórnin hefur ekkert ráðið við dýrtíðina, og það sem verra er, hinn gífurlegi verðbólguvöxtur síðustu ára á sumpart beinlínis rætur að rekja til aðgerða ríkisstj. sjálfrar, en að öðrum þræði verður hann rakinn til stjórnleysis og aðgerðaleysis valdhafanna. Afleiðingar hinnar geigvænlegu verðbólguþróunar blasa svo við í öllum áttum. Þær bitna auðvitað á öllum almenningi, sem á í vök að verjast vegna vaxandi dýrtíðar og horfir fram á lífskjararýrnun af hennar völdum. Það er launamönnum sívaxandi áhyggjuefni, hvernig þeir eigi að sjá sér og sínum farborða, láta tekjurnar hrökkva fyrir nauðþurftum. Það er óreiknandi dæmi, hvernig þeir lægst launuðu komast af. Bilin á milli þjóðfélagsþegnanna breikka. Hinir ríku verða ríkari og hinir fátæku fátæhári. En þó kemur e.t.v. síðar röðin að heim ríku, því að verðbólgan hefur sama eðli og byltingin, að hún étur sín eigin börn. Byggingarkostnaðurinn leggst á unga fólkið eins og ok. Fjárlögin margfaldast, skattabyrðin þyngist stöðugt, en allt er þó kórónað með því, að greiðsluhalli er hjá ríkissjóði 2 síðustu árin. Hvar finnast dæmi slíks? Afleiðingar verðbólgunnar þjaka og framleiðsluatvinnuvegina og eyðileggja rekstrargrundvöll hverrar atvinnugreinarinnar á fætur annarri. Það er alvarlegast, því að þeir eru sá grundvöllur, sem afkoma landsmanna byggist á. Það liggja fyrir margir vitnisburðir um versnandi afkomu, hallarekstur og jafnvel yfirvofandi framleiðslustöðvun hjá helztu atvinnuvegunum. Þeir vitnisburðir eru ekki aðeins frá einstökum atvinnurekendum, heldur og frá fundum þeirra og fyrirsvarsmönnum stéttasamtakanna. Hér er eigi tími til að rekja slík ummæli nema að örlitlu leyti. Formaður Stéttarsambands bænda segir svo í janúarhefti Freys, þar sem hann ræðir um búreikninga og afkomuhorfur landbúnaðarins: „Þýðingarmesta ályktunin, sem draga má af niðurstöðum þessara reikninga, er sú, að bændur, eins og allur almenningur, tapa sífellt á verðbólgunni, að framleiðslukostnaðarverð á afurðum fjarlægist það að geta orðið samkeppnisfært á erlendum mörkuðum, eftir því sem dýrtíð hér á landi eykst, og kjör bænda batna allt of lítið borið saman við aðrar stéttir, þó að verðlagið hækki sífellt. Höfuðnauðsyn er fyrir bændur sem þjóðfélagið í heild, að verðbólgan verði stöðvuð.“ Þetta sagði formaður Stéttarsambandsins. Um iðnaðinn er það vitað, að hann hefur átt í sívaxandi erfiðleikum, ekki aðeins af völdum síhækkandi framleiðslukostnaðar og verðbólgu, heldur og mörgum ástæðum öðrum. Má í því sambandi vitna til ummæla formanns Félags iðnrekenda, er hann ritaði grein í Morgunblaðið 14. janúar s.l. Hann segir þar m.a.: „Á árinu 1964 tóku erfiðleikar að gera vart við og í ýmsum greinum verksmiðjuiðnaðarins. Stöfuðu þeir af stórauknu frjálsræði í innflutningi, lækkun tollverndar með nýjum tollalögum, sem sett voru á miðju ári 1963, og vegna örrar hækkunar framleiðslukostnaðar.“ En hvað er þá að segja um sjávarútveginn, þessa höfuðstoð íslenzks atvinnulífs? Hann ætti svo sannarlega að standa með blóma nú, ef allt væri með felldu. En það er nú eitthvað annað en svo sé. Staðreyndin er sú, að hann verður ekki lengur rekinn án aðstoðar, nema nokkur stærstu skipin, sem búið hafa við áður óþekkt aflabrögð á síldveiðum. Því til sönnunar nægir að nefna frv. um aðstoð við sjávarútveginn, sem fjallað hefur verið um hér á Alþ. að undanförnu. Frystihúsaeigendur komu saman á fund hér í Reykjavík í síðasta mánuði. Í ályktun frá þeim fundi segir m.a. á þessa leið: „Fundur frystihúsaeigenda, haldinn í Reykjavík 25. febr. 1966, lýsir áhyggjum yfir vaxandi verðbólgu. Of mikil samkeppni um takmarkað vinnuafl þjóðarinnar hefur leitt til aukinna erfiðleika í hráefnisöflun og rekstri hraðfrystihúsanna. Áframhald slíkrar þróunar mun fyrirsjáanlega leiða til samdráttar í hraðfrystingu sjávarafurða, þrátt fyrir að markaðir hafa verið góðir fyrir framleiðsluvörurnar.“ Og enn segir: „Fundurinn lítur svo á, að verði frekari framleiðslukostnaðarhækkanir eða raskist samkeppnisaðstaða freðfiskiðnaðarins af öðrum ástæðum, hljóti til þess að koma, að gengi íslenzku krónunnar verði lækkað eða gripið verði til annarra ráðstafana, sem hafi hliðstæðar verkanir í för með sér útflutningsframleiðslunni í hag.“ Þetta segja nú þeir menn, sem öllum hnútum eru kunnugastir af eigin reynd. Það er ekki ég, sem hér er að gera gengisfellingu skóna. Nei, það eru frystihúsaeigendur, sem að sögn eru margir hverjir sérstakir vildarvinir forsrh. Ég hef talið rétt að vitna hér til þessara ummæla framangreindra aðila, en þau verða ekki talin nein gífuryrði, sett fram vegna vantraustsumræðna. Það mætti einnig, ef tími væri til, tilgreina áþekk ummæli margra annarra aðila. Aðvörunarorð þeirra er ekki hægt að láta sem vind um eyrun þjóta. Allir þessir aðilar eru sammála um, að aðalbölvaldur íslenzks atvinnulífs sé verðbólgan, enda verður því ekki með nokkrum rökum á móti mælt. Allir leggja þeir höfuðáherzlu á nauðsyn þess, að verðbólgan sé stöðvuð, að ráðizt sé að rótum meinsins. Hvers vegna er þá ekki snúizt í alvöru að því að hefta þá óheillaþróun? Það er vissulega mannlegt að skjátlast. Við því er e.t.v. ekki mikið að segja, ef menn læra af reynslunni að draga réttar ályktanir af mistökum sínum og bæta ráð sitt. En því er siður en svo að heilsa með núverandi valdhafa. Þeir fást ekki til að játa mistök sín. Þeir fást ekki til að skipta um stefnu. Þeir fást ekki til að prófa nýjar leiðir til lausnar vandans. Það er ljóst af viðbrögðum þeirra við vandamálum atvinnuveganna, en um nokkur slík mál hefur verið fjallað hér á Alþ. að undanförnu. Það er um það eitt hugsað að tjalda til einnar nætur. Þar er enn um að ræða bráðabirgðaúrræði og aðeins bráðabirgðaúrræði, sem sum hver eru vægast sagt heldur kynleg. Má þar til dæmis nefna 80 millj. kr. aðstoð við sjávarútveginn, sem ekki verður komizt hjá að veita, enda þótt ekki væri gert ráð fyrir því í fjárl. En stjórnin hefur hreinlega gefizt upp við að afla fjár á móti, segist ekki sjá sér fært að skera niður verklegar framkvæmdir sem því svarar, enda áður búin að höggva ótæpt í þann knérunn. Hún sér þann einn kost að fella niður niðurgreiðslur um tilsvarandi upphæð. En það hefur þær afleiðingar, að launagreiðslur ríkissjóðs hækka fljótlega a.m.k. um 20 millj. eða líklega meira, þegar öll kurl koma til grafar. Jafnframt hækka svo beinar launagreiðslur atvinnurekenda, þeirra sem aðstoðina eiga að fá, um 15 millj. kr. eða kannske meira, svo að aðstoðin verður raunverulega ekki nema 65 millj. Allar þessar hækkanir fara svo auðvitað óðum út í verðlagið. Úrræði ríkisstj. verður sem sagt til þess að auka spennuna og magna dýrtíðina. Þetta jafngildir raunverulega algerri uppgjöf gagnvart verðlagsþróuninni. Allt er eftir þessu. Það er þrautreynt, að núverandi ríkisstj. fæst ekki til að taka upp önnur vinnubrögð. Hún fæst ekki með neinu móti til að horfast í augu við sjálft höfuðvandamálið, verðbólguna. Í stað þess ætlar ríkisstj. nú að bæta gráu ofan á svart og stofna til stórframkvæmda með atbeina erlends fjármagns á því svæði, þar sem þenslan er mest og vinnuaflsskorturinn tilfinnanlegastur. Er þó augljóst mál, að slíkt hlýtur að verka á verðbólguna líkt og þegar olíu er hellt á eld, hlýtur að ýta stórkostlega undir hana og magna hana margfaldlega. Hvernig halda menn, að sjávarútveginum með þeirri aðstöðu, sem hann hefur í dag, muni ganga að keppa um vinnuaflið við stóriðjufyrirtæki, sem styðst við erlent fjármagn? Og hvað þá um þá landshluta, sem eiga í vök að verjast vegna aflabrests og atvinnuleysis og fólkið leitar nú þegar frá á vinnumarkaðinn hér syðra? Nei, sannleikurinn er sá, að bygging hinnar fyrirhuguðu álverksmiðju við Hafnarfjörð er óskynsamleg, eins og á stendur. Hennar er vissulega engin þörf þar vegna atvinnuástandsins. Hún leysir engan vanda atvinnulífsins. Þvert á móti mun hún fyrirsjáanlega stórauka erfiðleika undirstöðuatvinnuveganna, a.m.k. í bili, og valda margvíslegri truflun. Stjórnin hefur fengið aðvaranir frá ýmsum þeim aðilum, sem hér mega gerst til þekkja. Alþýðusambandið hefur mótmælt, búnaðarþing hefur mótmælt, fundur frystihúsaeigenda, sem ég áður hef vitnað til, hefur varað við. Í ályktun hans segir m.a.: „Með tilliti til þeirrar aðstöðu, sem útflutningsiðnaður landsmanna hefur með samkeppni á erlendum markaði, lýsir fundurinn yfir sérstökum ótta við ráðagerðir um stórframkvæmdir útlendinga í landinu, á sama tíma sem landsmenn sjálfir ráðast í stærri og meiri raforkuframkvæmdir en nokkru sinni fyrr.“ En stjórnin ætlar bersýnilega að fara að eins og fyrri daginn. Hún ætlar að virða allar aðvaranir að vettugi. Hún hefur þó ekkert sérstakt umboð fengið til fyrirhugaðra stóriðjusamninga. Það mál var ekki á dagskrá við síðustu alþingiskosningar. Kjósendur hafa ekki átt þess kost að tjá sig um það mál. Það er þó lágmarkskrafa, að það sé borið undir kjósendur, áður en horfið er að þeirri nýbreytni að veita útlendingum leyfi til að byggja atvinnustöðvar hér á landi. En auk þess eru í fyrirhuguðum stóriðjusamningum ýmis atriði, sem óverjandi er að um sé samið að kjósendum fornspurðum. Þess vegna á að efna til nýrra kosninga, áður en þessu máli er til lykta ráðið. Það á ekki að láta stjórnina komast upp með að fara fram hjá kjósendum í þessu stórmáll. Þess vegna þarf Alþingi að lýsa vantrausti á stjórnina. Hér er ekki hægt að ræða einstök ákvæði hinna flóknu og torskildu stóriðjusamninga. Það verður gert innan skamms, er þeir hafa verið formlega lagðir fyrir þingið og verða þar ræddir sérstaklega. Þó vil ég aðeins minnast á örfá atriði, sem hafa þegar komið fram í opinberum umr. eða hlöðum. Þess er þá fyrst að geta, að samið er um fast raforkuverð, alveg án tillits til þess, hver raunverulegur stofnkostnaður Búrfellsvirkjunar verður. Það virðist vægast sagt óskynsamlegt og gæti reynzt hreinasta glæfraspil. Þá virðist og óvefengjanlegt eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, að umsamið raforkuverð sé lægra og óhagstæðara hér en í Noregi. Er óskiljanlegt, hvernig slíkt þarf að vera. Það nær náttúrlega ekki nokkurri átt, að við förum að gefa með því rafmagni, sem við seljum útlendingum, að við förum að selja þeim raforku undir kostnaðarverði. Álbræðslan á að búa við sérstakar fastákveðnar skattareglur, sem eru aðrar en íslenzk fyrirtæki lúta, og eiga ekki að breytast skv. skattalögum, en þó á bræðslan að skrásetjast sem íslenzkt hlutafélag. Það er og vitað, að gert er ráð fyrir sérstöku og alveg óvenjulegu réttarfari í ágreiningsmálum, sem rísa kunna út af stóriðjusamningunum eða í sambandi við þá. Í þeim málum eiga íslenzkir dómstólar ekki að hafa lögsögu, nema um það verði samkomulag á milli aðila. Þau ágreiningsmál eiga að fara fyrir eins konar alþjóðlegan gerðardóm, sem sitja skal í útlöndum og skipaður skal fulltrúum frá aðilum, en oddamaður tilnefndur af þeim í sameiningu, en ef samkomulag næst ekki, þá af forseta alþjóðadómstólsins. Segja má, að þetta væri ekki athugavert, ef um væri að ræða venjulegan milliríkjasamning. En hér er ekki um milliríkjasamning að ræða. Hér er ekki um samning milli tveggja ríkisstjórna að tefla. Hér er um að ræða samninga ríkisstj., Landsvirkjunar og Hafnarfjarðarkaupstaðar við einkafyrirtæki. Eftir öllum venjulegum reglum heyra ágreiningsmál út af slíkum samningum hér á landi undir venjulega dómstóla, alveg án tillits til þess, hvort samningsaðili er innlendur eða útlendur. Þetta er viðurkennd regla í öllum réttarríkjum. Ég efast um, að í nágrannalöndum okkar sé fordæmi fyrir því, að ríkisstjórnir semji hliðstæð mál undan eigin dómstólum. Krafa einkafyrirtækis erlends hlutafélags um að taka þessi ágreiningsmál undan lögsögu íslenzkra dómstóla hlýtur að byggjast á vantrausti á íslenzku réttarfari og tortryggni í garð íslenzkra dómstóla. Á bak við hlýtur í raun og veru að búa sú skoðun, að hér sé ekki fullkomið réttarríki. Víst er þetta óvenjulegt og óviðunandi, þegar um er að ræða ágreining hins svissneska hlutafélags við stjórnvöld hér á landi. En þó ofbýður manni þá fyrst, þegar gert er ráð fyrir, að sama regla gildi um ágreiningsmál út af samningum við hið íslenzka álfélag, sem svo er kallað, en það félag er látið heita íslenzkt félag, á að skrásetjast hér sem slíkt, á samkv. orðanna hljóðan að fara að íslenzkum lögum og hafa stjórn, sem að meiri hluta er skipuð íslenzkum ríkisborgurum. Hvernig á ríkið að semja svo um, að ágreiningsmál þess, Hafnarfjarðarkaupstaðar eða Landsvirkjunar við íslenzkt hlutafélag séu tekin undan íslenzkum dómstólum og fengin alþjóðlegum gerðardómi til úrlausnar? Fyrr má nú rota en dauðþrota. Og hvernig í ósköpunum er hægt að kalla það íslenzkt félag, sem lýtur ekki lögsögu íslenzkra dómstóla? Ég efast ekki um, að ráðh. hafi lagt sig alla fram við þessa samningsgerð, og ég efast ekki um, að hann hafi ýmsu fengið breytt til batnaðar í þessum samningum. Ég tel víst, að hann hafi reynt að fá breytingu á þessum ákvæðum, en það hefur ekki tekizt. Þá hefði hann að mínum dómi átt að setja hnefann í borðið og segja: Hingað og ekki lengra. - Undir svona nokkuð er ekki hægt að skrifa fyrir fullvalda ríki, sem vill telja sig í hópi réttarríkja. Það er niðurlægjandi, og í því felst frekleg móðgun, bæði gagnvart þjóðinni og íslenzkum dómstólum. Og ég verð að segja það eins og það er, að ég vorkenni dómsmrh. að verða að ganga undir það jarðarmen að undirrita slíkt. Finnst mönnum nú vanþörf á, að svona samningar séu bornir undir kjósendur, áður en þeir eru undirskrifaðir? Ég hef hér drepið á þau mál, sem að mínum dómi eiga nú að ráða úrslitum um traust eða vantraust á ríkisstj. Hinu dettur mér ekkí í hug að neita, að sitt hvað hafi áunnizt í löggjöf og landsstjórn á ýmsum sviðum, og þrátt fyrir ranga stjórnarstefnu hafa auðvitað margvíslegar framkvæmdir átt sér stað. En það vegur ekki að mínu áliti upp á móti hinu, sem miður hefur farið, og þeim tækifærum, sem hafa verið látin ónotuð. Ég held, að sú stjórn, sem haldið hefur þannig á málum í einu mesta góðæri, sem sögur herma, þegar á heildina er litið, að undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar verða ekki reknir án aðstoðar eða styrkja, eigi vantraust skilið. Vandi efnahagsmálanna verður ekki leystur undir forustu þeirrar stjórnar. Ég hef aldrei gert lítið úr þeim vandamálum, sem verðbólgan skapar. Ég held, að þar sé við að fást mjög erfitt viðfangsefni. Ég hef haldið og held, að í viðureigninni við verðbólguna sé naumast árangurs að vænta, nema sem flestir landsmenn eða helzt allir snúi bökum saman. Það þarf nýja stefnu, það þarf ný vinnubrögð, og það þarf viðtæka samstöðu um nýja forustu. Það held ég, að æ fleiri landsmenn skilji. Viðskmrh. var að segja það hér áðan, að stjórnin fagnaði þessari vantrauststill., af því að hún gæfi stjórninni tilefni til að ræða málin og spyrja þjóðina, hvernig stjórnin hefði tekizt. Allt væri komið undir því, hvernig þjóðin svaraði. En spurningin er bara sú, hvort þeir háu herrar vilja lofa þjóðinni að svara nú. Við förum ekki fram á annað. - Góða nótt.



Herra forseti. Vantraustið hefur vakið furðu manna, einnig meðal liðsmanna Framsfl. og Alþb. Vitað er, að stjórnarandstæðingar hafa ekkert að bjóða þjóðinni. Sundurlyndi og úrræðaleysi þessara flokka muna flestir, þó að liðin séu 8 ár, frá því að þeir gáfust upp við að stjórna landinu. Þegar núverandi ríkisstj. komst til valda, tók hún við þrotabúi vinstri stjórnarinnar. Allir sanngjarnir menn viðurkenna, að stjórnarflokkunum hefur tekizt að leysa ýmsa þætti efnahagsvandamálanna og vinna þjóðinni á ný traust og álit, sem áður var glatað vegna skulda og vanskila erlendis. Höfuðverkefni núverandi ríkisstj. hefur verið annars vegar að bjarga fjármálunum út á við og hins vegar að byggja upp atvinnulífið og bæta lífskjör almennings. Spurningin er þá sú, hvort þetta hafi tekizt. Um fjárhaginn út á við þarf ekki að ræða, þar sem gjaldeyrisvarasjóður yfir 2000 millj. kr. talar sínu máli. Atvinnuvegir landsmanna voru í strandi, þegar núv. ríkisstj. tók við. Framleiðsla landbúnaðarvara hafði dregizt saman, svo að flytja varð inn smjör á ársbyrjun 1960. Í þingtíðindum 1959–1960 má lesa þingræður framsóknarmanna þar sem því er haldið fram, að landbúnaður hljóti að dragast saman, að innflutningur á landbúnaðarvörum verði varanlegur, vegna þess að ríkisstj. muni búa illa að landbúnaðinum. Staðreyndirnar eru aðrar. Nú hafa margir áhyggjur af því, að landbúnaðarframleiðslan sé of mikil. Það er vitanlega ástæðulaust að hafa áhyggjur af því, þótt rétt megi telja að færa nokkuð til milli framleiðslugreina, eins og rætt hefur verið um af hálfu bændasamtakanna. Sú tilfærsla þarf að fara fram með nákvæmni og athugun, svo að ekki verði mjólkurskortur á aðalmarkaðssvæðunum. Ef lítil framleiðsla á landbúnaðarvörum stafar af því, að illa er búið að bændum, en tæplega þarf að efa, að sú hlyti ástæðan að vera, er augljóst, að mikil framleiðsla stafar af því, að sæmilega hefur verið búið að landbúnaðinum. Ræktunin mun hafa verið á s.l. ári nærri því helmingi meiri en hún var 1958. Vélakaup og ýmsar framkvæmdir í landbúnaðinum hafa aukizt að sama skapi. Þetta er lofsvert og kemur þjóðinni allri til góða nú þegar, en ekki sízt þegar fram líður. Það mun síðar sannast. Bændunum hefur fækkað nokkuð, vegna þess að lélegar jarðir og afskekktar hafa farið í eyði og smærri jarðir lagðar undir aðrar til þess að gera skilyrðin betri til búrekstrar. Verðlagsmál landbúnaðarins voru leyst á heppilegan hátt á s.l. hausti, eftir að verðlagslöggjöfin var gerð óvirk. Þingmenn Framsfl. reyndu að magna upp óánægju meðal bænda með búvöruverðið. Tilraunir í þá átt fengu ekki hljómgrunn hjá bændum. Ríkisstj. skipaði nefnd s.l. haust til þess að vinna að endurskoðun verðlagslöggjafarinnar með það fyrir augum að endurvekja samstarf framleiðenda og neytenda við verðlagningu búvöru. N. varð ekki sammála. Till. og álit meiri hluta og minni hl. n. eru nú í athugun hjá ríkisstj. Oft er talað um samgöngumálin og lélega vegi hér á landi. Til vegamála var varið á s.l. ári um 400 millj. kr., en ekki nema 80 millj. 1958. Vegavísitalan 1965 hafði hækkað um 86% á þessum tíma. Þótt þetta sé miklu meiri hækkun en nemur aukinni umferð og hækkuðum vegagerðarkostnaði, má segja, að brýn nauðsyn sé á að auka tekjur vegasjóðs frá því, sem nú er. Vegagerð í okkar strjálbýla landi er mjög dýr. Reykjanesbrautin varð dýr, en vitnar um, hvað koma skal, hvernig vegir eiga að vera, þar sem umferðin er mest. Í okkar stóra og strjálbýla landi er erfiðara að leysa þessi mál með hraða en í hinum þéttbýlu löndum. Á Íslandi eru aðeins tæpir 2 menn á ferkm. En í þéttbýlli löndum eru 50-100 manns á hvern ferkm. í Danmörku um 80 manns. Það er ekki undarlegt, þó að vegirnir séu að jafnaði betri, þar sem margmennið er. Þótt stjórnarandstæðingar og þá helzt framsóknarmenn tali oft af vandlætingu um, hversu litlu fé sé varið til vegamála, verður það tæplega tekið alvarlega, þegar tillit er tekið til þess, hvernig búið var að þessum málum, þegar þeir höfðu völdin. Til flugvallagerðar verður varið árið 1966 56 millj. kr. Mun það vera 12 sinnum meira en veitt var til þessara mála 1958. Hefur mikið áunnizt í framkvæmd þessara mála, þó að mikið sé ógert til þess að fullnægja þörfinni til frambúðar. Stjórnarandstæðingar hafa oft rætt um góðærið, sem verið hafi undanfarið, og þess vegna hafi ríkisstj. lifað. Góðæri hefur vissulega verið, og ber að þakka það og vona, að svo verði áfram. Aflabrögð síðari árin hafa verið ágæt, sérstaklega á síldveiðum. Reyndir sjómenn segja, að síldin hafi því aðeins veiðzt, að til voru stór fiskiskip með nýtízku tækjum. Síldin hefur oft verið langt frá landi og ekki mögulegt fyrir smærri skip að stunda veiðar á fjarlægum miðum. Fiskiskipastóllinn hefur verið stóraukinn. Bátar um og yfir 100 lestir brúttó voru aðeins 49 að tölu 1958, en hefur fjölgað um 116, en rúmlestatalan þó enn þá meira eða um nærri því 300%. Um verksmiðjur og iðjuver má það segja, að aukningin sé í samræmi við vöxt skipastólsins. Ef ekki hefði verið skipt um stefnu í fjárhags- og gjaldeyrismálum, var útilokað, að þjóðin gæti aukið skipastólinn og byggt verksmiðjur. Fyrir hendi var hvorki gjaldeyrir né lánstraust til þess að ná tækjunum heim. Þjóðin hefði orðið að vera án síldarinnar, sem sótt var á djúpmið, og án þeirra tekna og gjaldeyris, sem fyrir þessi verðmæti hefur komið. Í atvinnumálum þarf að vera raunsæi, hyggindi og framtak, til þess að vöxtur atvinnuveganna megi hverju sinni vera í samræmi við aukningu vinnuaflsins í landinu. Þjóðinni fjölgar árlega um nærri 4000 manns, og það verður að tryggja atvinnu fyrir alla. Það verður að efla þær atvinnugreinar, sem eru fyrir í landinu, eftir því sem unnt er. Vinnsla sjávarafurða og landbúnaðarvara getur tekið við auknu vinnuafli. Þótt að þessu sé unnið og hagræðing og hvers konar viðleitni til aukinnar tækni og nýtingar hráefna verði notuð, er nauðsynlegt eigi að síður að taka upp nýjar atvinnugreinar, ef þær reynast hagkvæmar. Virkjun stórfljótanna gefur þá raforku, sem þjóðin þarf til venjulegra nota og aukins iðnaðar. Nú stendur fyrir dyrum stórvirkjun í Þjórsá. Er það vissulega gleðiefni. Miðað við aðrar þjóðir nota Íslendingar mikið rafmagn. Rafknúin heimilistæki eru notuð hér á flestum heimilum, þar sem aðeins efnaðri heimili leyfa sér slíkt viðast erlendis. Rafvæðing landsins er vel á veg komin. Eftir að 10 ára áætluninni lauk, hefur veríð unníð að lagningu rafmagns til bæja með meðalfjarlægð 1-1.5 km. Síðan verður sennilega tekin fyrir vegalengdin 1.5-2 km. Þess verður ekki langt að bíða, að allir Íslendingar hafi rafmagn. Frá Þjórsárvirkjun fær stór hluti landsmanna raforku. Með því að virkja á hagkvæman hátt, verður raforkuverðið 62% lægra fyrstu árin heldur en ef virkjanirnar eru smærri og eingöngu miðað við venjulega notkun landsmanna. Með því að leyfa byggingu álverksmiðju er mögulegt að virkja á ódýrasta máta og tryggja almenningi hagkvæmara raforkuverð en annars var mögulegt. Verksmiðjan er einnig spor íþá átt að gera atvinnuvegina fjölbreyttari og skapa gjaldeyristekjur í þjóðarbúíð. Stjórnarandstæðingar segja, að ekki sé tímabært að byggja verksmiðjuna hérlendis. Norðmenn hefðu gjarnan tekið við henni. Þeir taka við erlendu fjármagni og selja erlendum aðilum raforku til stóriðju. Norska þjóðin hefur notið góðs af því. Stjórnarandstæðingar vilja með andstöðu sinni við hagkvæma virkjun í Þjórsá leggja þungar byrðar á almenning með 62% hærra raforkuverði en vera þarf. Stefna ríkisstj. hefur verið sú að efla atvinnuvegina og tryggja öllum landsmönnum nægilega vinnu og bætt lífskjör. Til þess að fá svör við því, hvort þetta hefur tekizt, er auðveldast að spyrja menn úr öllum stéttum, hver reynslan er í þessum efnum. Ég hef rætt við marga um þessi mál. Verkamaður með 5 manna fjölskyldu segir m.a.: „Það hefur aldrei verið mögulegt að komast af með 8 stunda vinnudag, ef menn vildu veita sér margt umfram brýnustu nauðsynjar. Áður var oft atvinnuleysi, en nú hafa allir vinnu. Ríkisstj. hefur unnið að því að efla atvinnuvegína og tryggja þannig nóga atvinnu fyrir alla. Sú stefna horfir til heilla og framfara fyrir þjóðina. Kjörin eru nú jafnari og betri en áður. Öryggi þeirra, sem minnst eiga, er stóraukið með atvinnuöryggi og eflingu almannatrygginga. Við treystum því, að ríkisstj. vinni áfram að framförum og bættum lífskjörum almenningi til handa.“ Þannig talaði verkamaðurinn. Þannig tala aðrir launþegar, sem skoða málin á hlutlausan hátt. Bændur gera sér á sama hátt grein fyrir því, að möguleikar þeirra eru aðrir og betri en var áður. Nú efast enginn, sem þekkir til landbúnaðar, um gildi hans fyrir þjóðfélagið og framtíðarmöguleika. Sjómenn og útgerðarmenn vita, hvers virði uppbygging sjávarútvegsins er og sú aukning á skipastóli og vinnslustöðvum, sem hvarvetna hefur orðið. Kaupsýslumenn þurfa nú ekki að eyða hálfum vinnutímanum á biðstofu nefndar til þess að fá innflutnings- og gjaldeyrisleyfi, eins og áður var. Með auknu frelsi í verzlun og viðskiptum hefur komið vöruúrval og bætt aðstaða fyrir allan almenning að velja og hafna í stað þess að taka áður við því, sem a boðstólum var, eða fá ekkert að öðrum kosti. Hafta- og skömmtunarstefnu Framsfl. hefur verið kastað fyrir borð og verður vonandi aldrei aftur tekin upp. Það hefur þó komið greinilega fram, að „hin leiðin“, sem Framsókn vill fara, er leið hafta og skömmtunar. Þjóðin hefur heilbrigða dómgreind og lætur ekki blekkjast. Þess vegna er almennt brosað að vantrauststill. uppgjafar- og kreppuflokkanna. Þjóðin vill ekki víkja af vegi framfara og uppbyggingar. Hún vill ekki kalla yfir sig ráðleysi Framsóknar og Alþb., sem virðast ekkert hafa lært á þeim 8 árum, sem þessir flokkar hafa búið við valdaleysi. Það er skylda að vinna ávallt ákveðið að alhliða uppbyggingu atvinnulífsins, hvers konar framförum og bættum lífskjörum þjóðarinnar. Með því að efla almannatryggingar, eins og nú hefur verið gert, er hagur þeirra, sem verst eru settir, bættur. Ólafur Thors lýsti því sem stefnuatriði Sjálfstfl., að tryggja hæri alla Íslendinga gegn skorti. Sjálfstæðismenn hafa fylgt þeirri stefnu og munu ávallt fylgja henni. Það verður bezt gert með því að efla atvinnulífið og almannatryggingarnar. Þá munu þeir, sem þarfnast hjálpar, fá nægilega aðstoð og þjóðfélagsheildin eflast. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það er auðskilið mál, að stjórnarandstöðuflokkar vilji koma ríkisstjórn frá völdum. En til þess þarf meira en óskhyggju. Núv. stjórnarsamstarf hefur staðið óslitið lengur en áður hefur þekkzt um samvinnu flokka hér á landi. Orsökin er sú, að saman hafa farið full heilindi í samstarfi og fastmótuð heildarstefna, sem hlotið hefur staðfestingu þjóðarinnar í almennum kosningum. Ekkert gefur stjórnarandstöðunni ástæðu til að halda, að sú samstaða hafi bilað, og verður því vantrauststill. þessi naumast skilin á annan veg en að stjórnarandstöðuforingjarnir séu að kanna eigið lið og fá það staðfest, sem er ríkisstj. sízt til óþæginda, að allir þingmenn stjórnarandstöðunnar séu andvígir efnahagsmálastefnu ríkisstj. og sér í lagi því stóra átaki, sem nú er verið að gera til að stuðla að atvinnuöryggi hinnar uppvaxandi kynslóðar í landinu. Núverandi stjórnarandstöðuflokkar vita gerla, hvernig fer, þegar flokkar efna til stjórnarsamstarfs á þeim einum grundvelli að vera í stjórn. Allur valdaferill vinstri stjórnarinnar mótaðist af sundurlyndi og þar af leiðandi fálmkenndum aðgerðum. Öll stjórnarandstaða Framsóknar og Alþb. undanfarin 6 ár hefur markazt af ótrúlegu stefnuleysi og ábyrgðarlausum málflutningi innan þings og utan, og hafa framsóknarmenn þar oft verið sýnu verri. Í byrjun var því haldið fram, að stjórnin stefndi markvisst að atvinnuleysi, og lengi opnuðu foringjar Framsóknar ekki svo sinn munn, að þeir fordæmdu ekki samdráttarstefnu ríkisstj. Nú hins vegar er það veigamesta röksemdin fyrir því, að ríkisstj. eigi að fara frá, að hún hafi misst alla stjórn á framkvæmdum og fjárfestingu í landinu og nú sé framsóknarmönnum og Alþb.-mönnum einum treystandi til þess að taka upp nógu kröftuga samdráttarstefnu. Aðeins að einu leyti hafa stjórnarandstæðingar fylgt ákveðinni línu, sem þeir hafa aldrei farið út af, og það er að taka í hverju máli þá afstöðu, er þeir töldu vinsælasta hjá þeim, er hlut átti að máli. Það má því á vissan hátt segja, að þeir hafi verið reglusamir í óreglunni. Það hefur jafnvel gengið svo langt, að framsóknarmenn hafa í kjaradeilum vissra lálaunastétta fordæmt harðlega gerðardómslausn, þótt þeir hafi staðið að flestum gerðardómsákvörðunum síðustu áratuga og um láglaunafólk hafi verið að ræða. Ríkisstj. hefur óspart verið fordæmd fyrir vaxandi dýrtíð, en aldrei hafa launþegar borið fram svo háar kaupkröfur, að andstöðuflokkarnir hafi ekki sameinazt um að telja þær sjálfsagðar, og að dómi framsóknarmanna hefur hlutur hænda yfirleitt verið fyrir borð borinn við ákvörðun búvöruverðs. Varðandi fjármálastefnuna hafa rækilega verið kistulagðar allar fyrri kenningar formanns Framsfl. og enginn gengið vasklegar fram í að moka yfir þær en hann sjálfur. Vissulega hafa fjárlög hækkað mikið ár frá ári af ýmsum ástæðum, sem ekki er tími til að ræða nú. Þetta hafa stjórnarandstæðingar fordæmt. En samhliða ásökunum um hækkandi ríkisútgjöld hafa þeir árlega borið fram till. um stórkostleg ný útgjöld, sem stundum hafa numið hundruðum millj., en svo greitt atkv. sem einn maður gegn allri tekjuöflun. Lengi vel var rökstuðningur fyrir þeirri afstöðu sá, að ríkissjóður hefði svo miklar umframtekjur, að út úr flæddi. Þegar svo hallarekstur verður hjá ríkissjóði á árinu 1964, er í bili blaðinu snúið við og Framsfl. flytur aðeins eina hækkunartill. við fjárlagafrv. fyrir árið 1966, en raunar mjög myndarlega, greiðir þó jafnframt atkv. og andstöðuflokkarnir báðir gegn öllum ráðstöfunum ríkisstj. til að jafna hallann á ríkisbúskapnum. Þegar spurt er: Hvað viljið þið þá gera, góðu herrar? - þá er svarað: Það er ekki okkar skylda að benda á það. Okkar réttur er sá að berjast fyrir meira fé til góðra mála og gegn allri skattaáþján. - Og nú hafa framsóknarmenn aftur náð sér á strik eftir hjásetuna við fjárlögin, því að fyrir fáum dögum lögðu þeir fram frv. um að taka af ríkissjóði 120 millj. kr. tekjur og leggja til vegasjóðs, af því að þar er um gott og vinsælt mál að ræða, og í sama dúr leggja framsóknarmenn í Nd. til, að samþ. verði frv. um hægri akstur, en felld niður ákvæði frv. um sérstaka fjáröflun til að standa straum af þeim mikla kostnaði, er nema mun um 50 millj. kr. Hér eru aðeins nefnd tvö nýjustu dæmi um framfarabaráttu Framsfl., því að mörg önnur mál eiga þeir fyrir þessu þingi, er valda mundu ríkissjóði stórfelldum nýjum útgjöldum án nokkurs tekjuauka. Og til þess að láta ekki alveg sitt eftir liggja í ábyrgri fjármálastjórn sagði formaður Alþb. á þingi fyrir fáum kvöldum, að auðvitað væri sjálfsagt að veita útgerðinni 80 millj. kr. ríkisaðstoð, en ástæðulaust væri að afla fjár í því skyni, heldur ætti þara eintaldlega að ákveða, að ríkissjóður skyldi greiða þetta, án neinna nýrra tekna. Stjórnarandstæðingar átelja ríkisstj. mjög fyrir það, hversu marga sérskatta hún hafi á lagt síðustu árin. En þeim láist að skýra frá því, að þeir hafa verið fylgjandi öllum þeim ráðstöfunum, sem skattar þessir áttu að standa straum af. Stofulánadeild landbúnaðarins varð að efla, en það mátti ekki leggja á búvörugjald. Iðnlánasjóð varð að auka stórlega, en það mátti ekki leggja á iðnlánasjóðsgjald. Jafnvægissjóð á að mynda með því einfalda ráði að taka til hans 2% ríkistekna, þó að það sé enginn afgangur. Þannig mætti telja lengi kvölds dæmi um fjármálastefnu hinnar ábyrgu stjórnarandstöðu. Um flest umbótamál ríkisstj. hefur verið sagt, að þau gengju of skammt. Það er dæmalaust einfalt að vera stórtækur í umbótamálum í stjórnarandstöðu, og svona málflutningur getur máske gengið, ef flokkar treysta því að fá aldrei stjórnarforustu. En þeir, sem taka hinn margbreytilega áróður stjórnarandstæðinga alvarlega, mega sannarlega ætla, að ekki verði amalegt að lifa í landinu, ef þessir tveir flokkar fá völdin. Stóraukin útgjöld til alls konar merkilegra umbótamála, minni skattar, hærri laun, lægri vextir, nóg lánsfé, meiri byggingar, minni þensla, minni verðbólga, - allt þetta og raunar enn glæsilegri tilvera bíður þjóðarinnar og umfram allt æskunnar, segir aðalhugsjónasmiður Tímans, ef þjóðin vill bara gera svo vel að feta í fótspor formanns og ritara Framsfl. einu leiðina, „hina leiðina“. Eina skýringin, sem fengizt hefur á þessari dularfulla leið, er sú, að hún merki röðun framkvæmda og þó án fjárfestingareftirlits. Þá er vissulega ekki um neitt óþekkt ráð að ræða, því að framkvæmda og fjáröflunaráætlanir ríkisstj. síðustu 4 árin hafa einmitt miðað að því að beina framkvæmdafé landsmanna að mikilsverðustu verkefnunum. Mig hefur oft furðað á því, að jafngáfaður maður og formaður Framsfl. skuli hafa forustu um jafneinstæðan hentistefnu- og hráskinnaleik og flokkur hans hefur leikið síðustu árin. Hann sýnist vera kominn á þá skoðun, að sjónhverfingar og töfrabrögð séu lykillinu að valdastólunum, enda verður naumast önnur skýring fundin á fjármálastefnu hans en að hann sé farinn að stunda hina gömlu gullgerðarkúnst eða treysti á að finna töfrakassa, sem aldrei tæmist, þó að ekkert sé í hann látið. En hætt er við, að þar verði sá mæti maður fyrir vonbrigðum, og árangur af brögðum síðustu ára er varla uppörvandi: fyrst hræðslubandalagshugmyndin, þá kenning þeirra um landauðn og jafnvel glötun íslenzks þjóðernis, ef kjördæmin yrðu stækkuð, í síðustu kosningum „þriðja leiðin“, sem aldrei fékkst skilgreind, og hinn dæmalausi áróður um það, að framlengja ætti veiðiheimild Breta innan landhelgi og ofurselja Íslendinga Efnahagsbandalagi Evrópu, ef stjórnarflokkarnir fengju meiri hluta. Þótt nokkuð áynnist sums staðar í bili, var meiri hluti kjósenda í öllum þessum tilfellum það glöggskyggn að sjá í gegnum blekkingavefinn. En það virðist hér sem oftar, að menn læri lítið af reynslunni, og nú gerist það sorglega, að margir úr forustuliði Framsóknar tala sannarlega gegn betri vitund. Það á að reyna að gera álmálið að þjóðernismáli og ala á eðlisbundnum ótta við erlend áhrif við tilkomu einnar verksmiðju í erlendri eigu. Nú á öll landsbyggðin aftur að vera í voða, af því að það rís við Hafnarfjörð iðjuver, sem veitir 4-5 hundruð manns atvinnu. Nú hamast margir góðir og gegnir Framsóknarmenn við það að grafa sem lengst í djúp gleymskunnar ræður og greinar um blessun stóriðju og erlent fjármagn. Margendurteknar yfirlýsingar um Dettifossvirkjun og stóriðju í því sambandi henta nú ekki áróðrinum. En þeim mönnum, sem af einlægni vildu vinna að því máll og halda því fram, að álbræðsluna eigi að reisa við Eyjafjörð, vil ég segja það, að eindreginn vilji stjórnarvalda var fyrir því að beita sér fyrir þeirri lausn málsins, ef fært þætti kostnaðar vegna. Og gerðar hafa verið fullkomlega hlutlausar áætlanir og samanburður á kostnaði við staðsetningu nyrðra eða syðra. Kostnaðaraukinn við staðsetningu nyrðra, hvort heldur með virkjun Dettifoss eða við Búrfell, var allt of mikill til þess, að sú leið væri fær, ekki vegna Svisslendinga, heldur okkar vegna. Það er svo vert að hafa í huga, að þótt Búrfell sé virkjað fyrst og álbræðsla reist við Hafnarfjörð, mun það án efa flýta virkjun Dettifoss og leggja grundvöll að stóriðju nyrðra, ef menn óska. Ríkisstj. hefur fullan skilning á nauðsyn þess að koma í veg fyrir óeðlilega röskun byggðarinnar. En sannleikurinn er sá, að tilflutningur fólks úr strjálbýli til þéttbýlis stafar ekki eingöngu og jafnvel ekki fyrst og fremst af atvinnulegum, heldur félagslegum og menningarlegum ástæðum. Aldrei áður hefur jafnmiklu fé verið varið til framkvæmda víðs vegar úti um land og nú síðustu árin, og fyrst nú hafa kerfisbundin átök verið gerð í því skyni. Ríkisstj. mun næstu daga leggja fyrir Alþ. frv. um myndun sjóðs, sem á næstu árum getur haft til ráðstöfunar hundruð millj. kr., sérstaklega til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Þegar þess er gætt, að á næsta áratug má ætla, að vinnufæru fólki fjölgi um 16-17 þús. manns, sjá menn í senn, hversu fjarstæðar eru kenningarnar um, að bygging og starfræksla álbræðslu umturni þjóðfélaginu, og hversu ábyrgðarlaust það er gagnvart hinni uppvaxandi kynslóð að gera ekki ný átök til eflingar atvinnulífi þjóðarinn til að tryggja afkomuöryggi hinna mörgu nýju vinnufæru borgara. Vissulega dettur engum í hug að efla ekki með öllum skynsamlegum hætti núverandi atvinnuvegi. En miðað við reynslu og horfur væri fullkomið ábyrgðarleysi af stjórnarvöldum að treysta því, að núverandi atvinnugreinar, sem einmitt þarf að tæknivæða enn þeir, geti tekið við allri fjölgun vinnandi fólks. Það er dálítið kaldhæðnislegt, að stjórn landssamtaka verkalýðsins skuli mótmæla tilkomu nýs stóriðjuvers. Þá var þó skiljanlegri á sínum tíma andstaðan gegn kolakrananum, þótt óskynsamleg væri. Á sama tíma mega afskipti búnaðarþings teljast furðuleg, þegar þess er gætt, að sízt eru horfur á því, að landbúnaðurinn geti á næstu árum veitt fleira fólki atvinnu. Þótt full atvinna sé í landinu, lífskjör almennings hafi aldrei verið betri, framleiðsluaukning meiri en í flestum öðrum löndum og hlutur ríkissjóðs í þjóðartekjunum minni en viðast annars staðar, er engum ljósara en ríkisstj. sjálfri, að við ýmsar hættur er að fást í efnahagsmálum. Þótt tekizt hafi að halda áfram að bæta aðstöðuna út á við, hefur verðbólgan aukizt hættulega mikið. Verðbólga er nú mjög vaxandi vandamál íflestum nálægum löndum, og mun það tíðindum sæta, að á s.l. ári urðu verðlagshækkanir meiri í Danmörku en hér. Þótt hækkandi verðlag í viðskiptalöndum okkar geri vissulega ekki viðskiptaaðstöðu okkar betri, dregur það ekki úr nauðsyn þess að sporna gegn verðbólgunni. Dýrtíðin er meinsemd, sem allir í orði virðast einhuga um, að þurfi að stöðva, en því miður verður minna úr andstöðunni oft, þegar á hólminn er komið. Stjórnarandstæðingar halda því óspart á lofti, að verðbólgan sé ríkisstj. að kenna. Þetta er vitanlega fullkomin fjarstæða. Verðbólgan hefur verið eitt erfiðasta vandamál ríkisstj. allra flokka í meira en tvo áratugi. Orsakir hennar eru ýmsar, en meginþættirnir eru kaupgjaldið og búvöruverðið. Í þessari baráttu hafa ýmis ráð verið reynd, bæði frjálst samkomulag og lögþvinganir í ýmsum myndum. Það er skoðun ríkisstj., að eina farsæla leiðin út úr þessum vanda sé samkomulag við áhrifaríkustu aðilana um raunhæfar og sanngjarnar aðgerðir í launa og verðlagsmálum, grundvallaðar á viðurkenningu staðreynda og fullum heilindum. Þróun kjarasamninga síðustu tveggja ára gefur vissar vonir um, að sá skilningur sé að aukast, og með auknum rannsóknum á eðli efnahagsþróunarinnar, sem mjög hefur þokað í jákvæða átt síðustu árin, á að vera auðið fyrir alla þá, sem í alvöru vilja sporna gegn verðbólgunni, að finna lausn vandans með alþjóðarhagsmuni fyrir augum. Menn verða að venja sig af að skoða verðlags og kaupgjaldsmál gegnum pólitísk gleraugu, heldur frá raunhæfu hagsmunasjónarmiði þjóðfélagsstéttanna og þjóðarheildarinnar. Að vísu rekum við okkur þar á hinn mikla vanda að finna skiptigrundvöll þjóðartekna, en allra aðila vegna verður að finna hann. Alger uppgjöf fyrir efnahagsvandamálunum hrakti núv. stjórnarandstöðuflokka úr stjórnarsessi haustið 1958. Síðan hefur öll orka þeirra beinzt að því að finna einhver úrræði til að koma ríkisstj., sem tók við þrotabúi þeirra, frá völdum. Hins vegar hefur þeim á 6 ára hvíldartíma gersamlega láðst sú sjálfsagða skylda stjórnarandstöðu að marka ákveðna stefnu, svo að þjóðin vissi, hvað við tæki, ef þeim væri fengin forustan. Það eru auðvitað alltaf til ævintýramenn, sem vilja kanna ókunna stigu, en meginhluti fólks vill vita, hvert það leggur leið sína, þegar afkoma þess og framtíð er í húfi. Er þess því naumast að vænta, að almennt sé fólk fúst til að fylgja leiðsögumanni, sem síðast skildi við það á barmi hengiflugs, þótt leiðsögumaðurinn siðar reyni að lokka það inn á „þriðju leiðina“ eða „hina leiðina“, meðan honum vefst jafngersamlega tunga um tönn að gera grein fyrir, hvert leiðin liggur. Ætli fólk kjósi þá ekki fremur að sinni að fylgja þeim, sem forðuðu því frá hengifluginu og hafa síðan leitt það um vegu, sem enn sem komið er a.m.k. hafa legið til aukinnar farsældar og frjálsræðis, jafnvel þótt mönnum kunni að þykja sú leið ekki ætíð nægilega auðfarin? - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Vantraust á ríkisstj. á djúpan hljómgrunn íbrjóstum þjóðarinnar. Væri þjóðin nú spurð, væri stjórnin fallin. Hennar líf treinist nú aðeins fyrir tilverknað handjárnaðs þingliðs. Ef aðeins 2 þm. í þingliði stjórnarinnar reyndust þeir menn að hlýða kalli sannfæringar og samvizku, væri stjórnin vissulega fallin. Það er fyrsta skylda þingræðisstjórnar í lýðræðislandi, ef hún kemur ekki fram aðalmálum stefnu sinnar, að biðjast þá lausnar. Þessari frumskyldu hefur núv. ríkisstj. brugðizt. Hún komst fyrir löngu í algerar ógöngur og þrot með framkvæmd stefnu sinnar. Síðan hefur hún verið máttlaus, reikul og ráðalaus og allt sigið fyrir henni sífellt meir á ógæfuhlið. Allt þetta hefur verið rækilega rakið og fullsannað af stjórnarandstæðingum í þessum umr. Sjórnarstefnan er orðin gatslitin og stagbætt flík með bót á bót ofan. Allt er orðið vafið styrkjum og uppbótum til bráðabirgða. Allir framleiðsluatvinnuvegir þjóðarinnar stynja undir afleiðingum stjórnarstefnunnar, og hörðustu fylgismenn Sjálfstfl. í forustulíði atvinnulífsins rekja harmatölur sínar og raunir í heyranda hljóði og lýsa sök á hendur ríkisstj. ýmist í sjálfu Morgunblaðinu eða í blöðum stjórnarandstæðinga. Svona ógæfulega getur ekki farið ímesta góðæri, sem yfir land og þjóð hefur komið, nema stjórnarstefnan sé alröng í grundvallaratriðum, og það er hún. Ástand atvinnuveganna er órækasta sönnun þess. Þá er skattníðslan á almenningi og ranglætið í skattamálum vegna útbreiddra skattsvika hinna stóru slíkt, að fádæmum gegnir. Ég tek aðeins eitt dæmi. Verkamaður fékk nýlega bréf frá skattstofunni. Skattskýrsla hans sýndi, að hann hefði haft 132 þús. kr. til framfæris sér og fjölskyldu sinni, þ.e. að frádregnum sköttum og útsvari. Og nú var boðskapur embættismennskunnar þessi: Á þessu getur þú ekki lifað, góði minn. Þér verða áætlaðar tekjur og skattur, ef ekki koma upplýsingar, sem gera þetta skiljanlegt. - En nú skal upplýst, að verkamannskaupið er 41.74 kr. á klst. eða 333.92 kr. á dag fyrir 8 stunda vinnu. Sé unnið alla virka daga ársins, þ.e.a.s. 300 daga, eru verkamannstekjur 100176 kr. Hvernig skyldi hann nú eiga að fara að því að lifa á þessari upphæð? Það virðist óráðin gáta. En vinni hann 2 tíma í aukavinnu hvern virkan dag ársins, verða tekjur hans 142500 kr. Að frádregnum sjúkrasjóðsgjöldum og öðrum slíkum gjöldum stendur hann einmitt í sporum verkamannsins, sem skattstofan sendi áminningarbréfið með 132 þús. kr. til framfæris fjölskyldunni. Sjálfsagt er það rétt, að erfitt sé að framfleyta fjölskyldu af slíkum tekjum, en þannig eru nú verkamannakjörin. Svívirðan liggur hins vegar í hinu, að honum átti að áætla skatt, honum var hótað hörðu, og það sýnir einmitt, að hér er gengið fastar fram íeltingarleik við fátæklinga en við skattsvikarana allt í kringum þá. En hafi menn haldið, að syndamælir stjórnarinnar væri fullur orðinn, skal nú út af flóa. Á mánudaginn kemur tekur hæstv. iðnmrh., Jóhann Hafstein, handskrift sína og undirritar með fyrirvara um samþykkt Alþ. síðar samninga við erlendan auðhring, Swiss Aluminium, um risastóra alúmíníumbræðslu, sem rísa skal við Straumsvík hjá Hafnarfirði. Þess hefur greinilega orðíð vart, að menn í öllum landshlutum, öllum stéttum og flokkum bara ugg íbrjósti vegna þessa máls og þeirrar gerbreyttu stefnu, sem það boðar í íslenzku atvinnulífi gagnvart erlendu auðmagni. Menn sjá, að málið getur orðið örlagarikt fyrir framtíð þjóðarinnar. Aðvörunarraddir berast að úr öllum áttum, en stjórnin daufheyrist við, veit sig raunar í minni hl. með þjóðinni, en virðist samt ætla að treysta á flokksagann og handjárnin í þingsölunum. Margir helztu forustumenn í sjávarútvegi og fiskiðnaði hafa varað við og mótmælt fyrirhuguðum alúmíníumsamningum. Búnaðarþing, sem skipað er rosknum og ráðsettum bændahöfðingjum, gerði samþykkt gegn alúmínlummálinu og taldi málið óheillavænlegt, ef framkvæmt yrði. Einstakir bændur hafa líka látið til sín heyra, og eru þeir yfirleitt ekki taldir öfgamenn. Einn þeirra segir: „Nú er í alúmíníummálinu kropið fyrir þjóðernislausri ófreskju, sem ekki þekkir annað siðalögmál, sem sé gullinu æðra. Henni eigum við nú að fórna með samningi um aldarfjórðungs skeið dýrmætustu vatnsréttindum landsins, fá henni börn okkar til að mala meira gull og enn meira, en þola innstreymi erlends úrkastslýðs ella, og fá henni með þessu aðstöðu til að segja fyrir, hvernig við skulum sitja og standa í landi okkar. Milljarðafyrirtæki lætur nefnilega ekki afskiptalaust, hverjir fara með völd í landinu. Þjálusta og þægustu mennirnir hljóta velþóknun þeirra, sem hjartað og pyngjan eru eitt. Gegn þessu eigum við að fá milljónatölu ísl. kr. allháa, en verðlitla nú, verðminni að ári, e.t.v. verðlausa áður en lýkur leigutímanum. Þetta allt eru tortryggilegustu viðskipti, sem átt hafa sér stað á Íslandi. Öðrum megin gullgræðgin og þorstinn óslökkvandi, hins vegar lítilþægnin, ósjálfstæðið, auðmýktin og nokkrir silfurpeningar.“ Þetta segir bóndinn. Hjá honum kveður við líkan tón og hjá Sigurði Líndal í Morgunblaðinu í fyrradag, sem skrifaði snjalla hugvekju um öfuga sjálfstæðisbaráttu, sem nú sé í hávegum höfð. Síðan gerir bóndinn samanburð á þessum samningum og nýgerðum alúmíníumsamningi sama auðhrings við Norðmenn. Hann segir: „Sannanirnar fyrir því, hvað samningarnir eru hraksmánarlegir, eru lagðar okkur upp í hendur. Samanburður þess, hvað Norðmönnum er boðið í sömu andrá og af sömu aðilum og Íslendingum, sýnir sig. Andskotanum er ekki réttur litli fingurinn, heldur höndin öll við fyrstu kveðjur, og hver efast þá um, að hann þrífi líka hina?“ Þið heyrið af þessu, góðir hlustendur, að þessum gáfaða bónda er heitt í hamsi. Orð hans eru einlæg og alvöruþrungin aðvörun fyrir slys. Og þannig finnur þjóðin til í þessu máli, það má stjórnin vita. En varnaðarorðin berast víðar að. Alþýðusamband Norðurlands hefur lýst yfir eindreginni andstöðu við málið. Hið sama hefur fjöldi einstakra verkalýðsfélaga gert, þ. á m. verkamannafélagið Dagsbrún í Reykjavík, og A.S.Í. hefur vandlega fylgzt með undirbúningi þessa máls, kannað öll gögn þess undireins og tiltæk voru, rætt vinnumálahlið þess við umboðsmann alúmíníumhringsins og haft um það fleiri en eina umr. á fundum miðstjórnar. Síðan tók miðstjórn A.S.Í. rökstudda afstöðu til málsins með ályktun, sem ég tel að eigi fyllsta erindi til þjóðarinnar. Ályktun A.S.Í. er á þessa leið: „Miðstjórn Alþýðusambands Íslands telur, að hugsanleg samþykkt á fyrirhuguðum samningi íslenzka ríkisins og Swiss Aluminium um stofnun alúmíníumverksmiðju hér á landi mundi marka nýja og hættulega stefnu í íslenzkum atvinnumálum, þar sem horfið yrði í ríkum mæli frá þeim skráðu og óskráðu lögmálum, sem fylgt hefur verið fram til þessa, sem sé þeim, að íslenzk atvinnufyrirtæki væru byggð á íslenzku framtaki, fjármagni í eign Íslendinga eða undir þeirra ráðstöfunarvaldi og að öllu á íslenzkum lagagrundvelli, en horfið að því að veita erlendum aðilum óskoruð yfirráð yfir stórfyrirtækjum á íslenzkri grund og gera útlendinga þannig að sterkum áhrifaaðila í atvinnulífi þjóðarinnar og efnahagsþróun landsins og veita þessum aðilum að auki margs konar og mikilvæg forréttindi umfram íslenzka atvinnurekendur og jafnvel undan liggja þá í mörgum greinum íslenzkri lögsögu. Vill miðstjórn A.S.Í. beina sterkum aðvörunarorðum sínum til allrar alþýðu, til þjóðarinnar og til löggjafarvaldsins gegn þessari grundvallarstefnubreytingu í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar og lýsir eindreginni andstöðu sinni gegn henni. Með tilvísun til þeirrar túlkunar, sem frammi er höfð af forvigísmönnum hinnar erlendu stóriðju, þeirri, að með samningum við Swiss Aluminlum sé aðeins um að ræða upphaf annarra og meiri framkvæmda, sem í sömu átt stefna, er því ekki aðeins um að ræða einangraða framkvæmd, heldur fyrsta spor í þá átt að skerða efnahagslegt sjálfsforræði þjóðarinnar með vaxandi erlendri íhlutun í atvinnulífinu. Miðstjórn A. S. Í. telur, að fyrir liggi nú óyggjandi upplýsingar um fjölmörg fyrirhuguð samningsatriði við Swiss Aluminium, sem leiða hljóti til þeirrar niðurstöðu, að samningunum beri algerlega að hafna af hálfu Íslendinga. Í því sambandi vill miðstjórnin m.a. benda á eftirfarandi: 1. Raforkuverð til alúminíumbræðslunnar yrði lægra en nokkurs staðar þekkist í Vestur-Evrópu og vafalaust undir kostnaðarverði, ef litið er til framleiðslukostnaðar íslenzkrar raforku til langs tíma eða þess tíma, sem samningurinn á að gilda. Samningurinn mundi því hækka orkukostnað íslenzkra atvinnugreina, og annarra íslenzkra orkunotenda. 2. Framkvæmdir og rekstur alúminíumhringsins yrðu hafnar á tímum verðþenslu og vinnuaflsskorts í undirstöðuatvinnugreinum landsmanna og hefðu því vafalaust áhrif í þá átt að torvelda æskilega þróun þeirra og tefja almennar framfarir og framkvæmd, auk þess sem þær mundu magna verðbólgu og þannig skerða lífskjör alls almennings beint og óbeint. 3. Með tilkomu hinna erlendu stórframkvæmda væri innflutningur erlends vinnuafls jafnframt fyrirhugaður í meiri eða minni mæli og raunar beinlínis um hann samið. En slíkt hlyti að leiða af sér áður óþekkt vandamál á vinnumarkaðnum. Hið erlenda fyrirtæki yrði sakir stærðar sinnar og fjármagns mikill áhrifaaðili um kjaramál vinnumarkaðarins og þannig beinn þátttakandi í öllum átökum um arðskiptingu í íslenzku þjóðfélagi. 6. Fyrirhugað er að veita hinu erlenda fyrirtæki margháttuð forréttindi, svo sem í tolla- og skattamálum, meðferð gjaldeyris, svo og algert frelsi til þess að flytja hagnað sinn af rekstrinum úr landi. Auk þess er fyrirhugað, að það geti skotið deilumálum við íslenzka aðila til erlends gerðardóms, en lúti ekki í þeim efnum íslenzkum lögum, nema það sjálft kjósi. Af fyrrgreindum ástæðum ályktar miðstjórn A.S.Í., að fyrirhugaður samningur um erlenda stóriðju sé hvort tveggja í senn andstæður hagsmunum íslenzkrar alþýðu og íslenzku þjóðarinnar og gangi í berhögg við þá meginstefnu hennar að byggja lífskjör sín og efnahagslegar framfarir á framtaki þjóðarinnar sjálfrar og því fjármagni, sem hún sjálf skapar eða er fær um að afla sér án annarlegra og óaðgengilegra skilmála, og sé því þjóðinni bæði óhagkvæmur og ósæmandi. Því skorar miðstjórnin á öll þjóðholl öfl í landinu að snúa bökum saman gegn hinum fyrirhugaða stóriðjusamningi og hindra framgang hans.“ Þetta er, eins og menn heyra, brennandi aðvörun A.S.Í. til allrar alþýðu, til þjóðarinnar, til löggjafarvaldsins og til Swiss Aluminium. Stjórnarmeirihl. er hinir tveir þm., íandstöðu eru verkalýðssamtökin, bændasamtökin, ýmis önnur samtök framleiðslustétta og fjöldi einstaklinga úr öllum flokkum og stéttum. Þetta er margbrotið mál og stórt ísniðum, svo stórt, að þjóðin á rétt á því, að það sé lagt undir hennar úrskurð, þjóðaratkv. Og ég spyr, eins og áður hefur verið spurt í þessum umr.: Vill ríkisstj. leggja málstað sinn undir þann sjálfsagða dóm? Við sjáum, hvað setur um það. Ég undirstrika nú eftirfarandi atriði varðandi það, sem Alþýðusambandið annars hefur tekið fram: Hyggið að þeim reginmun, sem verður á raforkuverði til alúminíumhringsins og til íslenzkra orkunotenda, einkum þegar liður á samningstímann. Hyggið að, hversu undirstöðuatvinnuvegunum muni vegna að tryggja sér nauðsynlegt vinnuafl, þegar samtímis bætast ofan á yfirfylltan vinnumarkað stórframkvæmdir eins og þær, sem nú skal greina, og allar samtímis: hernámsframkvæmdirnar hvalfirðu, Búrfellsvirkjunin, bygging varaaflstöðva, bygging alúminíumbræðslunnar við Straum með öllu því, sem henni fylgir, og heil stórskipahöfn við Straumsvík með meiru. Hyggið að, hversu verðbólguflaumurinn muni magnast og ólga, almennar framfarir innanlands bíða hnekki og ríkisstj. verða alls ómerkur samningsaðili um stöðvun dýrtíðarvandamáls. Hyggið að þeim alvarlegu vandamálum, sem fylgja munu innflutningi erlends vinnuafls í stórum stíl. Hyggið að þeim áhrifum, sem hinn erlendi risi á hinum litla íslenzka vinnumarkaði hlýtur að hafa á glímuna um skiptingu vinnuverðmætanna. Auk þess hefur líka komið til tals, að Swiss Aluminium gangi beint í vinnuveitendasamtökin og efli þannig andstæðinginn beinlínis með fjármunum. Hyggið loks að öllum þeim forréttindum, sem erlendi auðhringurinn á að njóta umfram íslenzk fyrirtæki, og þá ekki sízt að hann flytur allan gróða sinn úr landi, rétt eins og dönsku einokunarkaupmennirnir gerðu áður fyrr. Þá er það toppmæld svívirðing við íslenzka dómstóla og réttarfar, að íslenzka félagið ÍSAL skuli vera samið undan íslenzkri lögsögu og geti flúið með deilumál sin til erlends gerðardóms. SID-samþykktin, sem byggja skal á erlenda gerð, hefur aðeins verið fullgilt af þremur löndum í Afríku, Fílabeinsströndinni, Mið-Afríkulýðveldinu og smáríkinu Máritaníu. Og þarna þóknast þeim að vísa Íslandi til sætis. Þá er og skylt að geta þess, að það er algert einsdæmi, eftir því sem ég bezt veit, að sjálfstætt ríki semji við einstaklinga annars ríkis, eins og er gert með þessum samningi. Hið versta er þó ekki þetta eina mál út af fyrir sig, svo illt sem það þó er, heldur hitt, að hér er tekin upp ný stefna, sem stig af stigi gæti brotið niður efnahagslegt sjálfsforræði þjóðarinnar. Herra forseti. Tími minn er víst senn á þrotum. En að lokum vil ég samt segja þetta: Ég mótmæli því eindregið, að við séum á nokkurn hátt til neyddir að leggja út í alúminíumævintýrið, því að án þess getum við ekki leyst raforkumál okkar, eins og stjórnarherrarnir segja. Þetta er rangt með öllu. Þetta er alger falskenning. Ríkisstj., sem vantreystir íslenzkum bjargræðisvegum og íslenzkri þjóð, á og verður að falla. Byggja verður hins vegar upp stjórnarstefnu, sem miði grundvöll sinn við þörf og gengi íslenzkra framleiðsluatvinnuvega. Fullvinnsla íslenzkra afurða til lands og sjávar margfaldar þjóðartekjur og fullnægir allri okkar vinnuaflsþörf eftir hendinni, og þangað ber vissulega geirnum að snúa. Sameinum öll þjóðleg og framsækin öfl um íslenzka efnahagsstefnu, höfnum því að gefa erlendum auðhringum yfirráðaaðstöðu í atvinnulífi þjóðarinnar. Alþb. er nú að efla skipulag sitt. Stofnað var Alþb.-félag á Húsavík um seinustu helgi, og allir, sem unna málstað Alþb., eiga að mæta á stofnfundi Alþb. í Reykjavík í Lídó á miðvikudaginn kemur. Síðan mun Alþb. leggja sig fram um það að laða vinstri öflin til samstarfs um íslenzka framfarastefnu. Stjórnarstefna byggð á bjargi verkalýðssamtaka og samvinnuhreyfingar og á lýðræðislegum sósíalisma verður að leysa óheillastefnu núv. ríkisstj. af hólmi. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Aldrei fyrr hef ég heyrt forustumann verkalýðssamtaka vara við of mikilli atvinnu í landinu, en þessu höfum við nú orðið áheyrendur að. Það er nú þegar ljóst í þessum umr., hver ástæðan er til flutnings þeirrar vantrauststill., sem hv. stjórnarandstæðingar hafa nú flutt hér sameiginlega. Grunntónninn er sá, að flm. till. vilja með henni reyna að sýna almenningi í landinu, að í a.m.k. einu máli geti þeir verið sammála: að vera á móti tillögu- og frv.-flutningi ríkisstj. og þar af leiðandi öllu framkvæmdastarfi hennar í reynd. Þegar þeir hafa svo í umr. um þessi mál á hv. Alþ. verið að því spurðir, á hvern hátt annan þeir kysu að umrædd vandamál væru leyst, fást ýmist engin svör eða svarað er með því að segja: Það er ekki hlutverk stjórnarandstöðu að vísa stjórninni veginn til lausnar vandamála. - Að sjálfsögðu á þetta ekki undantekningalaust við alla hv. stjórnarandstæðinga. Heiðarlegar og ágætar undantekningar eru frá þessari reglu, sem vert er að minnast. Hvort tveggja er, að þessar undantekningar eru þó enn of fáar og hið neikvæða og ófrjóa virðist vera í meiri hl. Í báðum stjórnarandstöðuflokkunum, með þeim afleiðingum, að áhrif þeirra á gang mála verða ýmist engin eða vart merkjanleg til jákvæðra framfaramála. Þetta er mikið alvörumál, ekki aðeins fyrir kjósendur, er fólu þessum flokkum trúnað sinn í síðustu kosningum, heldur fyrst og fremst fyrir þjóðarheildina. Slík afstaða hlýtur að vekja allt hugsandi fólk til meðvitundar um mikilvægi kosningarréttarins og það, hverjum trúnaður með honum er veittur hverju sinni. Allir landsmenn, sem hafa látið sig atvinnumál einhverju skipta, hafa í áratugi fundið að því andvaraleysi, er þeir hafa talið vera ríkjandi um varanlega tryggingu atvinnu í landinu. Til rökstuðnings þessum skoðunum hefur verið bent á þá hættu, sem þjóðinni allri og þá sér í lagi vinnandi fólki stafaði af því að eiga alla sína afkomu undir sveiflukenndu fiskimagni og síbreytilegri veðráttu frá ári til árs. Reynsla undanfarandi áratuga hefur verið talin næg sönnun þess, að tryggja verði jafnframt betur aðrar atvinnugreinar, sem ekki væru jafnháðar árstíðabundnum aflabrögðum og hvikulli veðráttu. Ríkisstj. hefur talið það skyldu sína að kanna til hlítar hugsanlega möguleika til varanlegri tryggingar atvinnu í landinu og þá fyrst og fremst með það í huga að hagnýta jafnframt þá möguleika, sem felast í óbeizluðum auðlindum landsins. Eftir langa og ýtarlega rannsókn hefur athyglin beinzt að stórvirkjun í Þjórsá, svo sem hæstv. iðnmrh. hefur þegar rækilega útskýrt. Til að fá þessa orku nægjanlega hagkvæma og ódýra þarf að virkja stærra en íslenzkur markaður hefur þörf fyrir næstu áratugi. Þess vegna þarf að tryggja sölu þessarar orku við því verði, sem staðið getur undir kostnaði við virkjunarframkvæmdir. Sá aðili, sem að fyrrgreindri rannsókn lokinni var talið þjóðhagslega hagkvæmast að taka upp samninga við, var svissneska alúminíumfyrirtækið Swiss Aluminium. Fyrirtækið þarf til sinna afnota þá raforku, sem við getum af hendi látið, um leið og við með sölu orkunnar tryggjum öruggan rekstur orkuversins. Þegar þessar staðreyndir liggja fyrir og stjórnarandstæðingar hafa haft opinn aðgang að því að fylgjast með aðdraganda þeirrar niðurstöðu, heitir viðurkenning staðreyndanna nú allt að því landráð eða afsal landsréttinda. Þá er allt í lagi, engin þörf á atvinnutryggingu og engin ástæða til að óttast aflabrest eða slæmt tíðarfar. Öll fyrri rök með erlendu fjármagni til tryggingar íslenzku atvinnulífi eru nú ekki lengur frambærileg og heita nú á þeirra máli undirlægjuháttur við erlenda auðhringa. Í andstöðuhitanum er jafnvel gengið svo langt að fullyrða, að undanfarin ár hafi ríkisstj. vísvitandi haldið að sér höndum um framkvæmdir og í stuðningi við framfarir í aðalatvinnuvegi landsmanna, sjávarútveginum, til að auðvelda stóriðju inngöngu í íslenzkt athafnalíf. Þannig fá hv. stjórnarandstæðingar út þá niðurstöðu, að umrædd stóriðja sé tilræði við íslenzkan sjávarútveg sérstaklega og yfir höfuð við innlent athafnalíf. Það er því ekki að undra, þótt hinum almenna manni, er les slík skrif og hlustar á þann málflutning, komi til hugar hin óyfirvegaða afstaða mannanna, er á sínum tíma reyndu að mótmæla komu talsímans til Íslands með óvenjulegri fylkingu manna og hesta til Reykjavíkur. Nútíðarskoðanabræður talsímamótmælenda töldu fyrir fáum árum, þegar kjördæmaskipun landsins var breytt til að jafna kosningarrétt landsmanna, að af því mundi leiða grasleysi til sveita og aflaleysi til sjávar, m.ö.o. móðuharðindi af manna völdum. Kjördæmaskipun landsins var eigi að síður breytt, og hið gagnstæða birtist landsfólkinu í ljósi staðreyndanna. Afli hefur aldrei verið meiri en síðan og offramleiðsla í landbúnaði vegna aukinnar ræktunar er nú helzta vandamál þeirrar atvinnugreinar. En þá er rétt að minnast þeirra ásakana, sem uppi hafa verið hafðar um aðgerðaleysi stjórnarvalda í sjávarútvegi á samstarfstíma núv. stjórnarflokka frá árinu 1959. Heildarfjárfesting þjóðarinnar til fiskveiða og fiskvinnslu hefur á þessu tímabili numið 3158 millj. kr. og þess vegna aldrei verið meiri. Fiskiskipaflotinn hefur í heild aukizt um 20 þús. lestir eða úr 57800 lestum í 77900 lestir. Vélbátum yfir 100 rúml. fjölgaði á þessu tímabili um 123, og enn eru að koma með skömmu millibili ný og stærri fiskiskip í veiðiflotann, sem smíðuð eru bæði innanlands og utan. Það eru þessi skip, sem hafa fært að landi meginhluta hins dýrmæta síldarafla síðari ára. Afkastageta frystihúsanna hefur aukizt á s.l. 4 árum, eða frá árinu 1961 til ársloka s.l. árs, miðað við 16 klst. vinnutíma, úr 1927 lestum í 2503 lestir eða um 25%. Bræðsluafköst síldarverksmiðjanna hafa aukizt frá árslokum 1958 til ársins 1965 úr 70840 málum á sólarhring í 120250 mál á sólarhring. Þróarrými síldarverksmiðjanna hefur á sama tíma aukizt úr 414 þús. málum í 700 þús. mál Útflutningur sjávarafurða jókst á því 4 ára tímabili, sem endanlegar tölur liggja nú fyrir um, frá árinu 1960-1964, úr 2650 millj. kr. í 4384 millj. kr. Heildaraflamagnið á þessum árum, sem fyrst og fremst er að þakka hinni öru endurnýjun á stærri gerðum fiskiskipaflotans og fullkomnari veiðitækni þeirra, sér í lagi á síldveiðum, jókst á árunum 1959-1965 úr 400 þús. smál. í 1 millj. 90 þús. smál. Þessar stórstígu framfarir síðustu ára í íslenzkum sjávarútvegi vitna glöggt gegn öllum ásökunum um, að núv. ríkisstj. hafi haldið að sér höndum um framfarir og endurbætur í þessum undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar. Nú sem áður er erfiðleikumbundið að spá um framtíð íslenzks sjávarútvegs. Tvennt er þó ljóst, að þrátt fyrir tilkomu nýrra atvinnugreina og nýrra iðjuvera til tryggingar atvinnulífi landsmanna verður sjávarútvegurinn enn um ófyrirsjáanlega framtíð lífæð þjóðarinnar, og s.l. 7 ár hafa verið mesta framfaratímabil í sögu fiskveiða og fiskvinnslu hér á landi. Þessi undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar á þrátt fyrir fyrrgreindar og óvefengjanlegar framfarir nú sem fyrr við sína tímabundnu erfiðleika að stríða, sér í lagi í tveim greinum fiskiskipa, þ.e. á togurum og minnstu stærðum vélbátaflotans. Tvær stjórnskipaðar n. vinna nú að athugun á vandamálum þessara mikilvægu greina veiðiflotans. En jafnframt því sem hugað er að lausn þessa vanda, er nauðsynlegt að gera sér Ijóst, með hvaða hætti þjóðinni er hagkvæmast, að endurnýjun veiðiflotans eigi sér stað í framtíðinni. Af hálfu hv. stjórnarandstæðinga hefur verið lögð áherzla á það, að alvarlegan vinnuaflsskort muni leiða af byggingu alúminíumverksmiðju, sérstaklega meðan á byggingartíma stendur. Persónulega vil ég ekki gera litið úr þeim vanda. Þrátt fyrir mjög sveiflukennda þörf okkar fyrir vinnuafi á undanförnum árum hefur í fullu samstarfi við verkalýðsfélögin tekizt að leysa þann vanda. Eftir sömu leiðum verður nú að leysa hinn tímabundna vanda sjálfs byggingartíma orkuversins og verksmiðjunnar. Það hefur verið tiltölulega hljótt um hin félagslegu málefni hér á hv. alþ. síðustu árin, og segir það eitt út af fyrir sig sina sögu. Á stundum hafa þau mál þó verið eitt helzta deiluefnið. Höfuðástæða til þeirra kyrrðar, sem nú hefur ríkt um þessi mál, er, að ríkisstj. hefur tekizt að ná samkomulagi og jafnvel beinu samstarfi við verkalýðssamtökin um lausn margra þeirra vandamála. Eitt allra viðkvæmasta og um leið viðtækasta vandamál almennings hafa verið húsnæðismálin og þá sér í lagi lánsfjárskorturinn. Allt fram til ársins 1960 höfðu hlaðizt upp hjá húsnæðismálastofnuninni óafgreiddar lánsumsóknir, sem í allt að 3-4 ár höfðu enga fyrirgreiðslu hlotið vegna fjárskorts. Þessi langi biðtími eftir lánum jók að sjálfsögðu byggingarkostnaðinn með lengdum byggingartíma og kom fram í æ fleiri hálfbyggðum íbúðum, sem enginn hafði not af. Síðan hefur tekizt hægt og hægt að þoka lánsfjármálunum í það horf, að á s.l. hausti var í fyrsta sinn í 10 ára sögu stofnunarinnar hægt að afgreiða allar lánshæfar umsóknir, en á því ári nam heildarupphæð lánanna á 4. hundrað millj. kr. Höfuðástæðan til, að þessu marki var náð, var það samstarf um lausn þessa vanda, sem tókst milli ríkisvalds og verkalýðssamtaka með kjarasamningunum í júní 1964 og aftur í júní 1965. Enn þá hefur ekki verið sigrazt á hinni hlið húsnæðisvandamálsins, þ.e. hinum háa byggingarkostnaði. Ríkisstj. hefur með frv. því, sem nú hefur verið lagt fyrir Alþ. um breytingar á tollskrá, lagt til, að verulega yrðu lækkaðir tollar á ýmsum tegundum byggingarefnis og tilbúinna húshluta. Nauðsynlegt er, að þessar tollalækkanir komi raunverulega fram í lækkuðum byggingarkostnaði og að þrautreyndar verði allar færar leiðir til að lækka þennan víðtæka útgjaldalið almennings. Jafnframt þessari tollalækkun er samkv. fyrrgreindum kjarasamningum í undirbúningi hjá sérstakri n. byggingaráætlun um fjöldaframleiðslu íbúða. Full ástæða er til að ætla, að einnig um framkvæmd þessa mikilvæga máls takist nauðsynlegt samstarf og samvinna við verkalýðssamtökin og vonandi með sama árangri fyrir íbúðarbyggjendur og um lánsfjármálin. Án þess samstarfs verður vart raunhæfs árangurs að vænta. Öll lög og reglugerðir um opinber afskipti af húsnæðismálum eru nú í endurskoðun hjá húsnæðismálastjórn. Af öðrum almennum félagsmálum, sem nú eru í undirbúningi á vegum ríkisstj., má nefna nefndarskipun til samningar frv. um lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn og endurskoðun 1. um uppsagnarrétt verkafólks, og hinn 27. okt. s.l. var skipuð þriggja manna n. til að endurskoða gildandi lög og reglur um orlof. Fyrir Alþ. liggur nú frv. um breytingu á l. um atvinnuleysistryggingar, sem m.a. gerir ráð fyrir rýmkun á lánsheimildum sjóðsins, skemmri biðtíma eftir bótarétti og hækkuðum atvinnuleysisbótum. Af framangreindu er ljóst, að ríkisstj. vill með raunhæfum hætti koma til móts við óskir verkalýðssamtakanna og alls almennings í landinu, svo sem aðstæður frekast leyfa hverju sinni, og metur mikils það samstarf, sem við samtökin hefur tekizt um framkvæmd vandasamra mála, er varða heill alþjóðar. Alþfl. mun í þessu stjórnarsamstarfi eins og áður beita áhrifum sínum til, að þeirri stefnu verði áfram haldið í fullu samræmi við allt fyrra starf flokksins í íslenzkum þjóðmálum s.l. 50 ár.



Gott kvöld, góðir áheyrendur. Jóhanni Hafstein var mikið í mun áðan að sýna fram á aukinn hagnað af raforkusölu til alúmínbræðslu. Augljóst er, að hann og félagar hans óttast, að íslenzka þjóðin sé ekki nægilega stórhuga til þess að virkja Þjórsá við Búrfell, eins og ákveðið hefur verið, fyrir sjálfa sig, án þess að selja útlendingum vænan hluta af þessari ódýrustu orku sinni. Orkan frá Búrfellsvirkjun mundi endast okkur einum til 1985, en með alúmínbræðslu aðeins til 1976, og ekkert liggur fyrir um það, hvað þá taki við. Aðeins hlýtur að verða að gera ráð fyrir, að sú orka mundi verða dýrari, þar sem Búrfellsvirkjun er talin ódýrasta virkjunin, sem völ er á. Birtar eru ýktar, villandi og beinlínis rangar frásagnir af því feiknafé, sem á að sparast við það að selja útlendingum ódýrustu orku okkar. Í Morgunblaðinu 24. febr. s.l. birti Jóhann Hafstein ráðh. grein, þar sem hann segir: „Sé munurinn á rekstrargjöldum frá ári til árs lagður á 6% vöxtu, safnast í sjóð, sem árið 1976, er orðinn rúmar 300 millj. kr. og árið 1985 rúmar 600 millj. kr., ef bræðsluleiðin er farin.“ Og nú í kvöld er ráðh. kominn upp í 860 millj. kr. Hvort tveggja er rangt og villandi, í fyrsta lagi vegna þess, að reiknað er með 2.2 aurum á kwst. hærra rafmagnsverði frá bræðslunni fyrstu 6 árin en raunverulegt er, en þessir aurar eru millifærsla til Landsvirkjunarinnar af skatttekjum af verksmiðjunni, en gert er ráð fyrir, að fyrstu 6 árin renni 3/8 hlutar skattanna til Landsvirkjunarinnar. Með 6% vöxtum til 1985 nemur þessi munur tæpum 200 millj. kr. eða nákvæmlega 194 millj., miðað við samningsbundið orkumagn, og um þessa upphæð eiga útreikningar ráðh. í fyrsta lagi að leiðréttast. Í öðru lagi eru útreikningarnir villandi vegna þess, að orka Búrfells verður fullnotuð 1976, ef bræðsla verður byggð, og enginn veit, hvað sú orka, sem við bætist eftir það, kostar, því að engar viðhlítandi áætlanir hafa verið um það gerðar og enginn veit, hvar næst verður virkjað. Í þriðja lagi eru áætlanir um rekstrarkostnað virkjunarinnar vægast sagt ónákvæmar, m.a. vegna óvissunnar um ísmyndunina og þær truflanir, sem af henni leiðir. Þessi óvissa er viðurkennd af öllum sérfræðingum, sem um málið hafa fjallað, þó að mat þeirra á því, hversu varlegir eða óvarlegir útreikningarnir séu, sé mismunandi. En jafnvel þótt fallizt væri á þessa útreikninga, hvað kemur þá í ljós? Sparnaður ráðh. ávaxtaður með 6% til 1985 og leiðréttur vegna skattamillifærslunnar var í febrúar talinn 400 millj. og nú 660 millj. kr. Það er hægi að fá háar tölur með því að reikna vexti langt fram í tímann. En hvað þýðir þetta í tölum, sem auðvelt er að átta sig á? Hvað þarf að spara árlega héðan í frá til 1985, til þess að það verði 400 millj. kr. þá með 6% vöxtum? Svarið er 10.9 millj. kr. á ári, eða ef nýja talan er tekin, 660 millj. kr., verður svarið 18 millj. kr. á ári. Samkv. bjartsýnustu útreikningum ráðh. er þá meðalsparnaður á ári 10-18 millj. kr. frá 1966-1985. Þótt um þennan sparnað væri að ræða, fer því víðs fjarri, að hann réttlæti, að ráðizt verði í alúmínbræðslu, eins og nú er ástatt, og öðrum atvinnuvegum þar með stefnt í tvísýnu. Það er smápeningur miðað við það, sem í húfi er. En svo fer því raunar víðs fjarri, að þetta sé allt sparnaður. Það er nefnilega að verulegu leyti lán hjá framtíðinni. Ef við seljum ódýrustu orkuna útlendingum, förum við sjálfir fyrr að nota dýru orkuna. Af hverju skyldi ráðh. reikna dæmið til 1985, en ekki t.d. til 1995 eða þá til enda samningstímabilsins, ársins 2014? Það er af því, að upp úr 1985 fer að koma í ljós, hvernig þessi sparnaður hefnir sín, þegar við förum að nota dýrari orkuna sjálfir. Þá þarf að fara að borga lánið, sem nú á að taka fyrir rafmagnsreikningnum okkar hjá framtíðinni. Það verða önnur sjónarmið en rafmagnsgróði að ráða um það, hvort hér verður útlend stóriðja eða ekki. Alþ. ákvað í fyrra að virkja Þjórsá við Búrfell. Spurningin nú er, hvort auka eigi virkjunarhraðann nú strax, til þess að selja orkuna til alúmínbræðslu. Það er því næsta kátlegt að sjá í blaði ídag, að miðstjórn Alþfl. lýsir nú stuðningi sínum við Búrfellsvirkjunina. Þeir eru einu ári á eftir tímanum. Sú ákvörðun var tekin í fyrra. Það var myndarleg, stórhuga og rétt ákvörðun. Við skulum ekki spilla henni nú með því að sleppa 60% af orku virkjunarinnar frá okkur til annarra. Læt ég þetta svo nægja til þess að svara alúmínmönnum í kvöld, það mál verður rætt síðar. Nær allir atvinnuvegir eiga nú við mikla og vaxandi örðugleika að etja eftir samfellt góðæri um árabil. Iðnaðurinn dregst saman, og kennt er nm. aukinni samkeppni vegna lækkaðrar tollverndar. Því hefur þó verið lofað í hvert sinn, sem tollverndin hefur verið rýrð, að aðrar ráðstafanir yrðu gerðar til þess að efla samkeppnishæfnina. En þær hafa látið á sér standa, eins og raun ber vitni. Það er þó raunar ekkert nýtt, að íslenzkar iðnaðarvörur þurfi að keppa við erlendar. Það hafa alltaf verið erlendar iðnaðarvörur á markaðinum hér í samkeppni við innlendar. Það, sem erfiðleikana skapar fyrst og fremst, er það, að tilkostnaðurinn hér innanlands eykst í sífellu og framleiðslukostnaðurinn verður of hár. Það er dýrtíðin, sem grefur undan iðnaðinum. Bændurnir standa frammi fyrir tekjurýrnun, verðlagsramminn er sprunginn, marga milljónatugi skortir á, að útflutningsuppbæturnar, sem allan vanda áttu að leysa, geti tryggt grundvallarverð. Annar aðaltalsmaður ríkisstj. í landbúnaðarmálum, Gylfi Þ. Gíslason menntmrh., ræddi hér áðan um vandamál landbúnaðarins. Hann sagði, að vandinn væri fólgin í því, að framleiðslan hefði aukizt meira en neyzlan á undanförnum árum. Hvílíkt óttalegt slys, að það skyldi nú ekki hafa getað verið öfugt! Það var ekki von, að þeir vísu menn gætu varað sig á því, að framleiðslan ykist í samfelldu góðæri ár eftir ár. En þetta er ekki heldur mergur málsins. Ef verðlagsþróunin hefði orðið með skaplegum hætti, mundi ekki skorta neitt á, að útflutningsbæturnar nægðu fyrir grundvallarverði, þó að framleiðslan hefði aukizt eins og hún hefur gert. Það er tilkostnaðurinn við framleiðsluna, sem er orðinn of hár. Það er dýrtíðin, sem hefur grafið undan landbúnaðinum líka. Það var strax í ársbyrjun 1964, að nauðsynlegt reyndist að veita sjávarútveginum uppbætur til þess að forðast stöðvun hans. Síðan hefur alltaf öðru hverju þurft að gera nýjar og nýjar bráðabirgðaráðstafanir í sama skyni, en dýrtíðin hefur gert þær jafnóðum að engu og grefur í sífellu undan sjávarútveginum eins og öðrum atvinnugreinum. Síðast nú þessa dagana er Alþ. að samþykkja nýjar bráðabirgðaráðstafanir, sem augljóst er að verða ekki þær síðustu. Til þess að veita sjávarútveginum uppbætur, sem nema 80 millj. kr., er boðað, að lækka eigi niðurgreiðslur, svo að ríkissjóður verði skaðlaus af, og það verður ekkert smáræði, því að hverri niðurgreiðslulækkun fylgir hækkun á kaupgjaldsvísitölu, sem kemur fram í öllu verðlagi og framleiðslukostnaði í landinu. 25 aurar af hverri kr., sem ríkissjóður sparar íniðurgreiðslur, fara í auknar kaupgreiðslur hjá honum sjálfum. Kaupgjald og verðlag mun strax hækka um 21 1/2-3% og gefa dýrtíðarskrúfunni aukið snúningsafl, pyngja sjávarútvegsins mun fljótt leitast aftur um þessar 80 millj. kr. Með þessu ráðslagi gefur ríkisstj. frá sér síðustu slitrin af viðleitni sinni til viðnáms gegn dýrtíðinni. Það þarf vissulega mikil brjóstheilindi til að fullyrða það, eins og Gylfi Þ. Gíslason gerði hér áðan, að hvorki afkoma atvinnuveganna né gengisskráningin væri í hættu af þeirri dýrtíðarþróun, sem orðin er. Ráðh. lýsti því einnig mjög hér áðan, hversu þjóðartekjurnar hefðu vaxið. Hann hefði átt að gera grein fyrir því, hvert sú aukning hefur farið. Ekki hefur hún farið til atvinnuveganna, ekki til launþega, en hvert? En Magnús Jónsson þekkir orsakir verðbólgunnar. Þær eru aðallega kaupgjaldið og búvöruverðið, sagði hann hér áðan, og þá vita launþegar og verkamenn það. Í þeim áróðurspésa, Viðreisn, sem stjórnin tók fé úr ríkissjóði til að prenta og senda inn á hvert heimili í landinu, segir með feitu letri og venjulegu yfirlæti orðrétt á bls. 23: „ Ríkisstj. telur, að með þeim ráðstöfunum í efnahagsmálum, sem till. hennar fela í sér, muni nýtt viðhorf skapast. Útflytjendur verða framvegis að sæta ríkjandi gengi og geta ekki fengið aukinn launakostnað endurgreiddan í hækkuðum útflutningsbótum. Þá er það einnig ætlun ríkisstj. að leyfa engar verðhækkanir á innlendum vörum og þjónustu vegna launahækkana.“ Svo mörg voru þau orð. Laglega hafa þau verið haldin. Ríkisstj. boðaði aðgerðir í peningamálum og lofaði að nota þær til þess að skapa jafnvægi í efnahagsmálum þjóðarinnar, en hefur beitt þessum aðgerðum til þess að sölsa undir sitt harðsnúna og hlutdræga einræðisvald sem mest af fjármunum almennings til að ráðstafa þeim að geðþótta sínum. En jafnvægisviðleitnin var látin lönd og leið. Ríkisstj. lofaði stöðvun dýrtíðarinnar, en hefur staðið í þeirri mestu dýrtíðaróstjórn, sem hér hefur verið, síðan minnihlutastjórn Sjálfstfl. sat 1943. Hún hefur svikið flest, sem hún lofaði þjóðinni. Hún hefur brugðizt þeirri frumskyldu sinni að veita þjóðinni forustu í framfaramálum. Hún á ekki skilið traust þings eða þjóðar, og henni ber að fara frá. –Góða nótt.



Herra forseti. Núv. ráðh. er fjarlægur sá hugsunarháttur, sem sumir andstæðinga okkar eru haldnir, að til séu óhagganleg sannindi um lausn allra vandamála, kenningar, sem í raun réttri geri þeim stjórnendum, sem slíka opinberun hafa hlotið, skylt að halda völdunum, hvað sem vilja kjósenda líður. Því miður eru það ekki yfirlýstir kommúnistar einir, sem eru helteknir þvílíku kredduofstæki. Það lýsir sér ótvírætt í þessum orðum hv. alþm. Helga Bergs, sem hann mælti á flokksstjórnarfundi framsóknarmanna hinn 15. marz s.l. og hljóðuðu svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á þessu ári fara fram sveitarstjórnarkosningar, sem verða munu örlagaríkari en slíkar kosningar eru allajafna. Úrslít þeirra munu í verulegum atriðum móta vígstöðuna við alþingiskosningarnar að ári, en þær verða prófraun á þingræðisfyrirkomulag okkar. Fái ríkjandi meiri hl. ekki verðskuldaða hirtingu þá, þá hefur það fallið á prófinu.“ Þetta sagði Helgi Bergs. Enginn skyldi ætla, að hinn opinskái alþm., Helgi Bergs, væri einn í Framsfl. um þessa skoðun sína. Hinn 20. marz var í einni ritstjórnargrein Tímans komizt svo að orði: „Kjördæmabreytingin seinasta var miðuð við það m.a., að Sjálfstfl. gæti haft verzlunaraðstöðu í sem flestar áttir.“ Þetta voru orð Tímans. Auðsætt er, að enn hafa framsóknarmenn engu gleymt og ekkert lært. Í huga þeirra býr ekki sú sannfæring, að kjördæmaskipun til Alþ. beri að haga svo, að vilji kjósenda njóti sín sem allra bezt, heldur hljóti hún að miðast við hagsmuni þeirra flokka, sem völdin hafa hverju sinni. Við sjálfstæðismenn höfum ætíð kappkostað að tryggja, svo sem unnt hefur verið, jafnrétti kjósenda. Andstaðan gegn þessu hefur fyrst og fremst komið frá framsókn armönnum, ekki sízt vegna þess, að þeir hafa talið þingræði og lýðræði falla á prófinu, ef Framsókn væru ekki tryggð völdin. Sjálfstæðismenn vita, að það erum við þm., sem eigum samkv. þeim reglum, sem stjórnarskrá lýðveldisins setur, að ganga undir prófraun hjá kjósendum, en ekki þeir hjá okkur. Þegar þar að kemur, munu kjósendur fara eftir sínu eigin mati. Ólíklegt er annað en þeir finni, hver munur er orðinn á kjörum almennings frá því, sem áður var. Menn óttast að vísu sífelldar verðhækkanir og þar af leiðandi vaxandi verðbólgu. Gegn verðbólgu vinnur hver og einn bezt með því að kunna sér hóf, haga kröfugerð og framkvæmdum svo, að ekki hljóti að leiða til verðbólguvaxtar. En hingað til hafa aðvaranir verkað minna en skyldi, og stoða lítt gagnkvæmar ásakanir í þeim efnum. Allir þingflokkarnir hafa glímt við verðbólguna á síðasta aldarfjórðungi. Má raunar fara mun lengra aftur í tímann. Allt frá tímum fyrri heimsstyrjaldarinnar hefur verið háð viðureign við jafnvægisleysi í efnahagsmálum hér á landi með gengissveiflum eða öðrum neyðarráðstöfunum á nokkurra ára fresti. Jafnvægisleysið hefur leitt af þeirri ferð frá allsleysinu, sem lengst af hefur einkennt þá öld, sem við lifum á. En þótt ekki hafi tekizt að stöðva hér vöxt verðbólgu eða skapa hér fullt jafnvægi, hefur núv. ríkisstj. heppnazt að forða frá þeim afleiðingum verðbólgu, sem alvarlegastar eru taldar: annars vegar örbirgð þeirra, sem safnað hafa fé til efri ára, en glatað verðmæti þess vegna gildisrýrnunar gjaldmiðilsins, og hins vegar stöðvun framkvæmda og hagvaxtar af sömu orsökum. Allir eru sammála um, að aldrei hefur verið betur að öldruðu fólki búið en einmitt hin síðari ár. Umbætur í tryggingarmálum, ekki sízt fyrir forustu ríkisstj., hafa skapað þar þáttaskil. Engum getur dulizt, að hagnýtar framkvæmdir hafa aldrei verið meiri hér á landi en nú að undanförnu. Á sama stendur, hvert litið er þessu til staðfestingar. Horfum á sjávarútveginn, sem stjórnin er sökuð um að hún kunni ekki að meta. Í raunverulegum verðmætum var fjármunamyndun í honum að meðaltali 50% meiri árlega 19601965 en 1956-1959. Góð aflabrögð og hagstætt verðlag áttu sinn þátt í þessari stórkostlegu aukningu, en hún hefði ekki orðið nema fyrir forgöngu ríkisstj., m.a. um sambærilega aukningu stofnlána. Og hvað sem verðbólgunni liður, og hún hefur hættur í för með sér, getur hún aldrei gert að engu þá ótrúlegu aukningu þjóðarauðs, sem fólgin er í margháttuðum mannvirkjum innanlands. Á aðeins 7 árum, eða frá árslokum 1958 til ársloka 1963, hefur þjóðarauðurinn í mannvirkjum, vélum og tækjum aukizt úr 28 þús. millj. kr. í 41 þús. millj. kr. eða um 45%. Er þá reiknað á föstu verðlagi. Þessi aukning hefur að heita má öll sprottið af innlendum sparnaði, þar sem heildarskuldir þjóðarinnar við útlönd hafa miðað við þessa aukningu lítið sem ekkert hækkað á þessu tímabili eða aðeins um 500 millj. króna. Það var orð að sönnu, sem Lúðvík Jósefsson sagði á Alþ. hinn 15. des. s.l.: „Ég tel, að aldrei áður hafi þjóðin haft jafnmikla og góða möguleika til mikilla framkvæmda oq framfara.“ Þessi orð Lúðvíks áréttaði hinn sama dag flokksmaður hans, Magnús Kjartansson, er sagði: „Við þurfum sannarlega ekki að blygðast okkar í samanburði við aðra fyrir þá efnahagsþróun, sem hér hefur orðið á undanförnum áratugum. Og efnahagslega séð erum við betur færir til þess en nokkru sinni fyrr að ráðast í ný verkefni.“ Þetta var yfirlýsing Magnúsar Kjartanssonar. Eins og Einar Olgeirsson útskýrði skörulega hér á Alþ. hinn 16. þ. m., er hið ánægjulegasta við þessa efnahagsþróun, að hún hefur ekki orðið einhverjum fáum útvöldum einum til gagns, eins og mátti skilja af orðum síðasta hv. ræðumanns, heldur eins og Einar sagði: „Verandi núna með fremstu ílöndum veraldar hvað efnahag snertir, a.m.k. árstekjur almennt, þótt kannske ríkidæmið sé ekki á við aðrar þjóðir.“ Þetta sagði Einar Olgeirsson. Þessir vitnisburðir hljóða raunar nokkuð á annan veg en við heyrum frá sömu herrum í kvöld og höfum oftast áður heyrt. En sízt skyldum við hneykslast á því, þótt þeir endist ekki ætið til að segja ósatt, heldur meta það við þá, þegar þeir vilja hafa það, sem sannara reynist, enda komast þessir menn að sjálfsögðu ekki hjá því að viðurkenna, að vöxtur þjóðartekna hefur aldrei verið til langframa örari en hin allra síðustu ár. Láta mun nærri, að þjóðartekjur hafi vaxið um 60% frá árinu 1953 þangað til 1965 á föstu verðlagi, og hafa launþegar í heild fyllilega haldið fyrra hlutfalli sínu í þeim vexti. Þessi mikli vöxtur er einsdæmi ísögu þjóðarinnar og er t.d. hin síðari ár um það bil tvöfalt meiri en til jafnlengdar 1956 og 1958. Þrástagazt er raunar á því, að kaupgeta tímakaups verkamanna hafi minnkað. Sú fullyrðing hefur ætið verið villandi, þó að Eysteinn Jónsson væri að rifja hana upp í ræðu sinni áðan, og fær nú með engu móti staðizt, því að síðustu skýrslur sanna þá breytingu, sem á er orðin. Hinn 1. marz s.l. var kaupmáttur tímakaups fyrsta taxta Dagsbrúnar 14.8% hærri en 1. júní 1964. Hjá vikukaupsmönnum á sama taxa var þessi hækkun þó enn þá meiri eða milli 20 og 25%. Um það verður ekki deilt, að þessi breyting á rætur sínar að rekja til júnísamkomulagsins 1964, sem hv. alþm. Hannibal Valdimarsson hafði á sínum tíma drengskap til að viðurkenna hlutdeild ríkisstj. í. Óþarft er að deila um, að ótalmargt stendur til bóta hér eins og hvarvetna annars staðar. En eru horfur á því, að betur takist til, þótt hv. stjórnarandstæðingar fái aukin völd? Almenningur hefur ekki gleymt reynslunni af þeim á árunum frá 1956-1958. Tilburðir þeirra nú minna á hið fornkveðna: „Afturgengin Grýla gægist yfir mar, ekki verður hún börnunum betri en hún var.“ Í þingbyrjun taldi formaður Framsóknar upp nokkur ráð, sem verða mættu til að létta af þokunni, sem hann uggði að byrgja mundi sumum sýn. Þrátt fyrir þau úrræði hefur henni augljóslega ekki létt af hugskotssjónum framsóknarmanna. Máltækið segir: „Margt býr í þokunni.“ Enda heyrast nú hinir yngri í flokknum hrópa, eins og nýlega var skráð í Tímanum: „Kallið er komið.“ Og hinir eldri kyrja: „Ó, blessuð stund, er burtu þokan líður.“ Alþjóð horfir furðu lostin á þennan þokuvillta lýð, því að yfir öðrum skin sólin í heiði. Enn sem fyrr vita menn þó, að á Íslandi er allra veðra von. Skýrsla Jóns Jónssonar um þorskstofninn er alþjóð kunn. Í skýrslu Jakobs Jakobssonar fiskifræðings, dags. 21. marz þ.á., er þess getið, að síldveiðarnar norðanlands og austan hafi í vaxandi mæli byggzt á síld af norskum uppruna. Hann birtir töflu, sem sýnir, að hlutur íslenzku síldarinnar hafi minnkað úr 63% 1962 í aðeins 6.5% á s.l. ári. .Jakob segir orðrétt: „Full ástæða er til að ætla, að á sumri komanda muni síldaraflinn norðanlands og austan eigi síður en á s.l. sumri og hausti byggjast á göngum norska síldarstofnsins á Íslandsmið.“ Þessar skýrslur vísindamanna sanna ævaforna reynslu Íslendinga, að valt er að treysta því, að góðæri vari að eilífu. Þess vegna sameinast yfirgnæfandi meiri hl. landsmanna um að nota góðærið til þess að geta verið betur búinn erfiðari árum. Í þeirri viðleitni liggur nú mest við, að í framkvæmd verði hrundið hinum vel undirbúnu og hagkvæmu ráðagerðum um stórvirkjanir og stóriðju til að koma nýjum stoðum undir hagsæld þjóðarinnar. Fjölyrt hefur verið íkvöld um, að það væri lítilsvirðandi ákvæði í þessum samningum, að hinum svissneska viðsemjanda verði heimilt að bera hugsanlegan ágreining við ríkisstj. undir alþjóðlegan gerðardóm þó að dótturfélag hins svissneska viðsemjanda sé búsett hér, er hinn svissneski samningsaðili sjálfur búsettur erlendis, og hann ber ábyrgð á öllum skuldbindingum dótturfélagsins. Gerðardómsákvæðin eru í samræmi við alþjóðlegan samning, sem 33 ríki, þ. á m. öll Norðurlöndin, hafa undirritað. Réttarríki er engin minnkun að því að taka þátt íslíkum samningum. það hefur ekkert að óttast, enda er hér berum orðum tekið fram, að dæma skal eftir íslenzkum lögum. Á sínum tíma beitti Hermann Jónasson sér fyrir, að Ísland gerðist aðili mannréttindadómstólsins í Strasbourg. Engu að síður töldu framsóknarmenn það svívirðilegt, er Páll nokkur Magnússon, nú þeirra uppáhald, reyndi að bera ágreining um stóreignaskatt undir þann dómstól. Úrslit þess málstilbúnaðar urðu ekki til þess að rýra veg hins íslenzka réttarríkis, heldur til þess að styrkja hann. Hjal hinna og þessara um, að stóriðjan ógni sjálfstæði þjóðarinnar, er lítils virði miðað við skoðun hinnar gömlu sjálfstæðishetju, bóndans Péturs Ottesens, þess manns, sem lengst allra hefur setið á Alþ. og nú hefur af sinni ómetanlegu reynslu eindregið mæli með álbræðsluráðagerðunum. Þá er og algerlega rangt hjá hv. þm. Eysteini Jónssyni, að ekki hafi verið rætt um stóriðju í síðustu kosningum. Í stjórnmálayfirlýsingu Sjálfstfl. fyrir þær var undirbúningur hennar talinn meðal hinna veigamestu atriða og malið margrætt á fjölda funda víðs vegar um landið. Meiri hl. Alþingis mun fella þá vantrauststillögu, sem nú er til umræðu, og ekki hlaupast frá þeirri ábyrgð, sem traustsyfirlýsing kjósenda við síðustu kosningar lagði honum á herðar. - Góða nótt.



Herra forseti. Frændur okkar, Norðmenn, eru rómaðir fyrir gestrisni og hlýjar móttökur, þegar útlendinga ber að garði. Þangað þykir flestum gott að koma. Fyrir fáum árum börðu svissneskir samningamenn að dyrum norskra ráðamanna. Þeir vildu fá að reisa alúmínverksmiðju í Noregi og væntu sér mikilla fríðinda. Norðmenn svöruðu og sögðust engin fríðindi veita umfram þau, sem norskir atvinnuvegir búa við, hvorki fríðindi í tollum né sköttum. Þar að auki kröfðust þeir, að verksmiðjan yrði staðsett í útkjálkabyggð, þar sem atvinnuástand væri lélegt, en ekki í blómstrandi byggðum, þar sem vinnuafl skorti. Samningamennirnir létu kröfu: sínar niður falla og beygðu sig fyrir skilyrðum Norðmanna. Íslendingar eru rómaðir fyrir gestrisni og góðar móttökur, þegar útlendinga ber að garði. En þeir eru líka þekktir að því að vilja ekki vera minni menn en frændur þeirra Norðmenn. Fáum árum eftir Noregsförina börðu Svisslendingar að dyrum íslenzkra ráðamanna. Erindi þeirra var hið sama. Þeir kröfðust mikilla fríðinda. Ríkisstj. Íslands setti engin skilyrði. Hún beygði sig fyrir kröfunum og samþykkti þau fríðindi, sem Norðmenn höfðu neitað. Örlæti gestgjafans hefur mjög verið til umr. hér í kvöld. Jóhann Hafstein, ráðh. sá, sem forustu hefur haft í samningum við Svisslendinga, las hér upp áðan margar tölur og stórar um þann miklu gróða, sem Íslendingar mundu hafa af byggingu og rekstri alúmínverksmiðjunnar. Ræðumenn stjórnarandstöðunnar hafa þó sýnt fram á með skýrum rökum, að í gróðavonum ráðh. er flest ofreiknað. Tíminn leyfir ekki, að þau rök séu endurtekin, en í öllu þessu talnaflóði, sem hellt hefur verið yfir landsmenn hér í kvöld, vil ég þó benda hlustendum á þá einu staðreynd í þessu máli, sem enginn mun reyna að véfengja, staðreynd, sem vissulega segir sína sögu. Samningurinn við Íslendinga er í öllum mikilvægum atriðum stórum lakari en hliðstæður samningur sömu manna við Norðmenn. Eða verður því neitað, að rafmagnsverðið til Svisslendinga er miklu lægra hér? Verður því neitað, að hringurinn ætlar ekki að reisa reykhreinsunartæki fyrir verksmiðjuna eins og í Noregi, en fær óhindraður að spúa eitruðum reyk yfir Suðurnes með afleiðingum, sem enginn getur sagt fyrir um? Verður því neitað, að í Noregi réðu norskir hagsmunir staðsetningu verksmiðjunnar, en hér á landi völdu útlendingarnir sjálfir þann stað, sem óhagkvæmastur er fyrir þjóðarheildina? Verður því neitað, að verksmiðjan sleppur við alla tolla á Íslandi, en verður að greiða þá í Noregi? Verður því neitað, að í Noregi lýtur verksmiðjan íeinu og öllu norskum lögum, en hér á landi á hún að standa utan við lög og rétt? Þannig mætti lengi telja, ef tími væri nægur. Það er ein helzta röksemd ríkisstj. í þessu máli, að atvinnuvegir landsmanna séu of einhliða, vart sé að treysta á fiskinn, sem syndir ísjónum. Forsrh., sem talaði hér seinast, vitnaði mjög ífiskifræðinga, sem telja, að um ofveiði sé að ræða hér við land. Auðvitað munu allir vera því samþykkir, að atvinnuvegir landsins séu efldir og gerðir fjölbreyttari. En hvaða leið á að velja? Menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, ræddi hér mest um hagfræðileg málefni, enda menntaður í þeirri fræðigrein. Ekki mun hann neita því, að efnahagslíf þjóðar er almennt talið frumstætt og vanþroska, ef það byggist einungis á hráefnaframleiðslu, en því meiri fullvinnsla sem á sér stað, þeim mun traustari fótum er efnahagur landsins talinn standa. Í dag eru Íslendingar fyrst og fremst hráefnisframleiðendur. Fiskurinn er seldur hrár og lítt unninn úr landi, en aðrar þjóðir hafa vit og vilja til þess að margfalda hráefnisverðið og hagnast drjúgum á fullvinnslu vörunnar. Mikilvægasta skrefið, sem unnt er að stiga í dag til eflingar íslenzkra atvinnuvega, er ekki það að hefja hráefnissölu á nýju sviði, selja útlendingum rafmagn fyrir verð, sem er um eða undir kostnaðarverði. Í þess stað eigum við að hefja stóriðju í matvælaiðnaði, sjóða og leggja niður fisk eða reisa verksmiðjur til að herða lýsi og kaldhreinsa. Það er tvímælalaust nauðsynlegasta og nærtækasta verkefni Íslendinga að fullvinna afurðir sinar af sjó og landi og margfalda þannig verðmæti framleiðslunnar. 15% af útfluttum sjávarafurðum Norðmanna er fiskur í loftþéttum umbúðum, soðinn eða lagður niður. Á Íslandi er hliðstæð tala innan við 1%, enda má með sanni segja, að niðursuðuiðnaður á Íslandi hafi staðið í stað í aldarfjórðung. Hvað veldur? Er hráefnið lélegt? Nei, sannarlega ekki. Það er almennt viðurkennt eitt hið bezta í heimi. Hver er þá skýringin? Hún er sú, að aldrei hefur verið gert raunverulegt átak til að brjótast inn á frjálsan markað. Við kaupum ný og ný skip og veiðum meira og meira. En ríkisvaldið hefur aldrei lagt fram nægilegt fjármagn til að leysa þennan iðnað úr þeirri sjálfheldu, sem hann hefur verið í um aldarfjórðung, lyfta honum úr öskustónni, skipuleggja hann og hefja stórfellda auglýsingaherferð, leita markaða, skapa nýja markaði. Rafmagnssala til útlendinga er heimskulegt úrræði í atvinnumálum, röng stjórnarstefna, stefna, sem miðar ekki að úrvinnslu íslenzkra hráefna, lágkúruleg og skammsýn stefna, sem afhendir útlendingum frumkvæðið í uppbyggingu íslenzkra atvinnuvega, stefna, sem miðar að því að takmarka framkvæmdir á Norðurlandi og víðar, til þess að unnt sé að sópa atvinnulausu fólki eins og fénaði suður á land ívinnu hjá Ameríkönum í Hvalfirði og Svissurum í Straumsvík. Margt einkennilegt og ótrúlegt getur að líta í væntanlegum alúmínsamningi. Eitt hið furðulegasta er þó skollaleikurinn með þjóðerni verksmiðjunnar. Í einni gr. samningsins er það skýrt tekið fram, að hlutafélagið sé íslenzkt félag og njóti allra réttinda, sem íslenzk lög veita. En síðar í samningnum kemur fram, að skoða ber félagið sem svissneskan þegn. Ef ágreiningur verður milli félagsins og íslenzka ríkisins um túlkun á íslenzkum lögum og efni samningsins, þá skal erlendur gerðardómur kveða upp fullnaðarúrskurð, og þeim dómi verður ekki áfrýjað til hæstaréttar. Félagið nýtur allra réttinda sem íslenzkur þegn, en þegar að skyldunum kemur, er félagið allt í einu orðið svissneskt. Félagið þarf ekki að lúta íslenzkum tollalögum, íslenzkum skattalögum og fjöldamörgum öðrum skyldum, sem íslenzkir atvinnurekendur verða að beygja sig undir. Það þarf ekki einu sinni að beygja sig undir úrskurðarvald íslenzkra dómstóla um skýringu á íslenzkum lögum, og samt telst það íslenzkt og nýtur allra réttinda samkv. lögum okkar lands. Með þessu einstæða ákvæði er bókstaflega verið að flytja dómsvaldið út úr landinu. Í stjórnarskrá lýðveldisins segir ótvírætt, að íslenzkir dómstólar skuli dæma um öll þau mál, sem gerast í íslenzkri lögsögu. Engin sjálfstæð þjóð getur samið af sér þennan rétt, og fyrir því eru engin fordæmi, svo að mér sé kunnugt. Ef t.d. norsk ríkisstj. hefði leyft sér að undirrita slíkan samning við erlendan auðhring, hefði hún vafalaust verið neydd til þess að segja af sér. Slíkt réttindaafsal er hnefahögg í andlit þjóðarinnar og einstæð svívirðing við hæstarétt Íslands. Hinn erlendi gestur, sem drepur nú að dyrum okkar Íslendinga og æskir inngöngu, er vissulega nokkuð tröllvaxinn í samanburði við það atvinnulíf, sem fyrir er í landinu. Framleiðsluverðmæti þessarar einu verksmiðju verður árlega á við 10 sementsverksmiðjur. Þessi auðhringur mun bera ægishjálm yfir alla íslenzka atvinnurekendur. Hann mun verða máttugt vald, erlent áhrifaafl í íslenzku þjóðlífi, ríki í ríkinu. Enginn þarf að efast um, að fyrr en varir verður þessi útlendi auðjötunn kominn á kaf í fjárhættuspil íslenzkra stjórnmála, a.m.k. í skugganum á bak við tjöldin. Ég nefni eitt dæmi: Í skýrslu, sem alþm. allir hafa fengið frá ríkisstj., er þess getið á bls. 15, að alúmínhringurinn verði að greiða gífurlegt fé í tolla erlendis, vegna þess að Ísland sé ekki í Efnahagsbandalagi Evrópu. Er gefið í skyn, að hringurinn mundi jafnvel vilja hækka raforkuverðið, ef Ísland gengi í bandalagið. Flest bendir til þess, að innan tíðar muni á ný hefjast umr. um hugsanlega aðild Íslands að Efnahagsbandalagi Evrópu. Stuðningsmenn slíkrar innlimunar búa sig til sóknar. En þegar málið kemur á dagskrá, er kominn inn í landið fjársterkur útlendur aðili, sem hefur gífurlegra hagsmuna að gæta, hagsmuna, sem metnir eru á hundruð millj. kr. Dettur þá nokkrum heilvita manni í hug, að hringurinn muni láta málið afskiptalaust? Mun hann ekki hiklaust styðja og styrkja þau öfl og þau málgögn í landinu, sem vilja vinna að innlimun Íslands í evrópska stórríkið? Enginn þarf að efast um, að með þessum auðhring er komið í landið voldugt pólitískt áhrifaafl í höndum erlendra manna, sem ekki þurfa andartak að hugsa um íslenzka hagsmuni eða velferð Íslendinga. Eftir aldalanga baráttu endurheimtu Íslendingar sjálfstæði sitt, efnahagslegt og pólitískt, en menningarlegu fullveldi glataði þjóðin aldrei. Aðeins 22 árum eftir lýðveldistökuna ætti ekki að þurfa að minna Íslendinga á, að það er skylda þeirra, bæði gagnvart feðrum sínum og afkomendum, að varðveita fullveldi landsins og gera engar þær ráðstafanir í íslenzkri lögsögu, sem geta leitt til þess, að þjóðin missi tökin á einhverri grein íslenzks sjálfstæðis. Hin einstæða einokunaraðstaða, sem Bandaríkjamönnum hefur verið veitt til áhrifa í íslenzku menningarlífi með sjónvarpinu, er eitt skýrasta dæmið um það, hvernig þjóðin kann að glata menningarlegu fullveldi sínu. Erlent stórveldi fær leyfi til að reka öflugasta áróðurs- og áhrifatæki nútímans í íslenzkri menningarhelgi, og þúsundir manna með ríkisstj. í fararbroddi skilja ekkí eða vilja ekki skilja, hvað er að gerast í þjóðlífi okkar, þegar tugþúsundir íslenzkra barna og unglinga sitja dag eftir dag klukkustundum saman við útsýnisglugga amerískrar menningar og ómenningar. Alúmínmálið er enn eitt hörmulegt dæmi þess, að sjálfstæði þjóðarinnar riðar til falls íhöndum þeirra, sem með völdin fara. Verði erlendum auðhring hleypt inn í landið með risavaxinn rekstur, er vísvitandi vegið að rótum hins íslenzka fullveldis með tvennum hætti. Íslendingar eru að selja af hendi hluta af efnahagslegu og atvinnulegu sjálfstæði þjóðarinnar, sem forfeður þeirra endurheimtu með langri baráttu, og þeir eru í öðru lagi að rýra stjórnarfarslegt sjálfstæði sitt: afhenda dómsvald úr landinu, svipta sig löggjafarrétti gagnvart langstærsta fyrirtæki Landsins og kalla yfir sig pólitíska íhlutun erlendra aðila, sem skortir ekki fé til að skakka leikinn, svo að um munar, í íslenzkum stjórnmálum, ef hagsmunir þeirra heimta. Herra forseti. Allt vald í þjóðfélagsmálum er hjá þjóðinni sjálfri. Það er alger forsenda lýðræðis í landinu, að ákvarðanir þings og stjórnar séu í samræmi við vilja þjóðarinnar. Allt bendir nú til þess, að meiri hl. þjóðarinnar sé andvígur væntanlegu réttindaafsali í hendur erlendra auðmanna. Ríkisstj. hefur ekkert umboð frá þjóðinni. Hún getur ekki bundið landsmenn íhálfa öld við svo smánarlegan samning, nema samþykki þeirra sé fengið. Það er ófrávíkjanleg réttlætiskrafa, að málið sé lagt undir þjóðardóm.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Ýmsir hafa velt því fyrir sér síðustu daga, hvers vegna Alþb. krafðist útvarpsumr. nú strax, en gat ekki og vildi ekki bíða í örfáa daga, þangað til álmálið hefur verið lagt formlega fram á Alþ. Ég hygg, að við höfum fengið svarið í ræðum þeirra Lúðvíks Jósefssonar og Hannibals Valdimarssonar í kvöld. Þeim lá á að auglýsa stofnfund Alþb., sem halda á í Lídó eftir nokkra daga, og ég vona, að ríkisútvarpið sendi þeim ekki auglýsingareikning fyrir. En það er þó gleðilegt, að loksins skuli 10 ára gamall flokkur hafa fyrir því að stofna flokksfélög, svo að kjósendur í lýðræðisríki geti gengið í flokkinn og haft áhrif á það, hvað hinir sjálfskipuðu foringjar hans gera. Í þessum umr. hafa þrír framsóknarmenn, formaður, varaformaður og ritari þess ágæta flokks flutt skörulegar ræður. Þær eru sögulegar að einu leyti, að nú minntist enginn þeirra orði á „hina leiðina“. Fyrir örfáum dögum sagði Helgi Bergs á einhverri ráðstefnu, að „eina leiðin“ væri „hin leiðin“. En í kvöld er það almælt hér í þingsölum, að „hin leiðin“ sé nú þegar orðin ófær og þeim þyki ráðlegt að minnast ekki frekar á hana. Umr. í kvöld hafa leitt í ljós, að fyrirhuguð virkjun Þjórsár og bygging álbræðslu sunnan við Hafnarfjörð eru meginástæður fyrir till. um vantraust á ríkisstj., sem framsóknarmenn og Alþb.-menn flytja íbróðerni. Tel ég því rétt að gera nokkra grein fyrir stefnu Alþfl. í því máli, en miðstjórn flokksins hefur fyrir fáum dögum gert um það ýtarlega ályktun. Þegar deilt er um svo miklar framkvæmdir, fer oft og tíðum svo, að fylgjendur málsins sjá ekkert nema kosti við það, en andstæðingar ekkert nema galla. Er þá von, að óbreyttum áheyrendum þyki erfitt að velja á milli. Það er megineinkenni á ályktun Alþfl., að þar kemur fram fullur skilningur bæði á kostum þess, að hér verði reist álbræðsla, og erfiðleikum, sem kunna að fylgja þeirri framkvæmd. Í heild er mat flokksins, að það sé tvímælalaust hagkvæmt fyrir þjóðina, að þessi verksmiðja verði reist, og þjóðin megi ekki láta það tækifæri ganga sér úr greipum. Hins vegar varar flokkurinn við hættum á þenslu í efnahagslífi og öðrum erfiðleikum, sem ríkisstj. verður að hafa og getur haft gætur á. Fyrsta atriði þessa máls er að svara þeirri spurningu, hvort við viljum yfirleitt fá erlent fjármagn til landsins. Þess munu fá eða engin dæmi, að frjálsar þjóðir hafi neitað sér um erlent fjármagn, ef þær áttu þess kost til að hraða uppbyggingu nýrra atvinnuvega. Ófrjáls þjóð, sem berst fyrir frelsi, óttast erlent fjármagn í landi sínu. En með sjálfstæði öðlast þjóðin það vald, sem hún þarf til að hafa hemil á slíku fjármagni og hagnýta það, án þess að alvarlegar hættur stafi af, ef hún heldur vöku sinni. Í raun réttri hygg ég, að allir flokkar á Alþ. séu fylgjandi því, að íslenzka þjóðin notfæri sér erlent fjármagn á einhvern hátt. Framsóknarmenn eru hlynntir notkun erlends fjármagns. En þetta er því miður eitt af mörgum málum, þar sem afstaða þeirra fer aðallega eftir því, hvort þeir eru í stjórn þá stundina eða ekki. Kommúnistar eru á móti vestrænu fjármagni, það vitum við. En kemur nokkrum manni til hugar, að þeir mundu ekki telja ágætt, ef okkur stæði til boða að fá t.d. Rússa eða Rúmena til að reisa olíuhreinsunarstöð hér uppi á Íslandi? Yrði svar þeirra nokkuð annað en: já takk? Enda þótt allir flokkar séu undir niðri reiðubúnir til að styðja notkun erlends fjármagns með einhverju móti, er að sjálfsögðu ekki sama, hvernig slíkt er framkvæmt. Við heyrum hér á landi þá skoðun, að við eigum að opna allar dyr og bjóða hingað hverjum þeim, sem vill koma með fjármagn í fyrirtæki. Alþfl. hafnar þessari skoðun. Flokkurinn telur ekki rétt, að settar séu heildarreglur um erlent fjármagn á Íslandi, heldur beri okkur að meta hvert mál fyrir sig af gætni og varúð. Þess vegna er ekki rétt, þó að einhverjir einstaklingar hafi sagt það, að álmálið sé alger stefnubreyting og hljóti annað og meira að fylgja á eftir. Það verður að metast, ef frekari tækifæri gefast til slíkra hluta. Þá er að kanna, hvort Íslendingum sé hagkvæmt að leyfa svissnesku félagi að reisa álbræðslu með þeim kjörum, sem nú standa til boða, og þar skilur leiðir. En Alþfl. hefur að mjög vel athuguðu máli komizt á þá skoðun, að þetta sé hugkvæmt. Meginástæðan fyrir því, að álbræðsla er Íslendingum hagkvæm, er bygging orkuversins við Búrfell. Það er betra að reisa stórt orkuver en lítið, raforkan verður þá ódýrari. Með því að hafa trygga sölu á miklu magni af raforku við föstu verði til langs tíma getum við ráðizt í stærri framkvæmdir, sem skapa okkar fjárhagslega möguleika til að hafa raforkuverð lægra en ella yrði eða ráðast ínýjar framkvæmdir mjög fljótlega á eftir þeim fyrstu. Að sjálfsögðu má deila um margt í þessu sambandi. Verð það, sem Svisslendingar eiga að greiða fyrir orkuna, er dálítið lægra en þeir greiða í Noregi, en miðlungsverð, þegar borið er saman við fleiri lönd. Meginatriði í þessu sambandi er í fyrsta lagi, að við þurftum að bjóða betur en Norðmenn, ef við vildum, að verksmiðjan yrði reist á Íslandi, en ekki í Noregi. Þetta er augljós staðreynd, en að öðru leyti er það, sem andstæðingar málsins hafa sagt hér í kvöld um samanburð við Noreg, yfirleitt vitleysa og blekking og þá alveg sérstaklega hjá síðasta ræðumanni. Mun það vafalaust verða borið betur saman, þegar nánari umr. verða. Ég get nefnt það sem dæmi, að í raun og veru borgar Alusuisse enga tolla af því, sem það flytur inn til Noregs í verksmiðju, og í raun og veru mun félagið enga skatta borga um alllangt árabil vegna þess, hvernig afskriftareglur eru þar ytra. Fleira mætti telja, sem mun sýna það, að fyrir utan raforkuverðið eitt er samanburður við Noreg miklu hagstæðari okkur heldur en stjórnarandstæðingar reyna að telja hlustendum trú um. Í öðru lagi er það að nefna, að samkv. útreikningum sérfræðinga, innlendra og erlendra, er þetta rafmagnsverð hærra en framleiðsluverð, og nú er ekki lengur um neinar áætlanir að ræða, því að tilboð í orkuverið hafa verið opnuð, og er breytilegur innlendur kostnaður svo lítill, að hann á ekki að hagga endanlegri niðurstöðu. Höfuðatriði þessa máls er þá, að álbræðslan gerir okkur kleift að ráðast í stærra orkuver, greiða það fyrr með gengistryggingu á erlendu lánunum og loks að byrja mörgum árum fyrr en ella á enn nýjum virkjunarframkvæmdum. Ætti Helgi Bergs að kunna að meta það, því að þessar framkvæmdir munu að öllum líkindum fyrst og fremst hafa áhrif í uppsveitum Suðurlands. Í öðru lagi mun álbræðslan reynast þýðingarmikil ný atvinnugrein, sem mun treysta stoðir íslenzkrar framleiðslu, veita atvinnu, örva viðskipti og auka gjaldeyristekjur. Þjóðinni fjölgar ár frá ári, en landbúnaður og sjávarútvegur okkar taka ekki við þúsundum manna til viðbótar þeim, sem þar starfa í dag. Það viðurkenna allir, sem vilja sjá. Við munum á komandi árum stórauka afköst og vinna afurðir okkar í þessum iðngreinum betur. Þannig fáum við meiri verðmæti en áður, en vélar munu taka við mörgum störfum af manna höndum. Því er skynsamlegt að kasta ekki frá sér tækifæri til að koma á fót nýrri atvinnugrein, einum af þeim þáttum stóriðnaðar, sem a hvað mesta framtið fyrir höndum. Deila má um, hvort við hefðum átt að reisa álbræðslu á eigin spýtur, verða meðeigendur eða láta Svisslendinga eiga bræðsluna eina. Í því sambandi er rétt að athuga, að hinn erlendi aðili tekur alla áhættu, ef hann á mannvirkið, og við Íslendingar getum notað okkar eigin fjármuni til að halda áfram að byggja upp eldri atvinnuvegi eða koma upp enn öðrum nýjum. Ástæða er til að gefa gaum þeim áhrifum, sem bygging orkuvers og álbræðslu getur haft á vinnumarkað okkar. Bendir Alþfl. á þetta í ályktun sinni og leggur sérstaklega áherzlu á, að ríkisvaldið geri, þegar þar að kemur, ráðstafanir þær, sem þurfa virðist til að draga úr þenslu vegna þessara framkvæmda, og verður þá annað að koma á undan opinberum framkvæmdum. Enda þótt sjá megi fyrir erfiðleika á þessu sviði, er rétt að minnast þess, að á árunum 1965-1970 bætast yfir 8000 manns í raðir starfandi fólks í landinu. Erfiðleikarnir virðast því ekki svo miklir, að skynsamlegt sé að hætta við allt saman af þeim ástæðum. Orkuver og stóriðja eru mannvirki, sem undirbúin eru og reist á heilum áratug, og er ekki hægt að fresta þeim eða hætta við þau, þótt aflabrögð og atvinna séu með mesta móti í nokkur ár. Aðalatriðið er að minnast þess, að þrátt fyrir allt er engin vissa fyrir áframhaldandi þenslu á vinnumarkaði, eins og verið hefur á suðvestanverðu landinu um skeið. Dæmin eru nóg, sem minna okkur á, hve stutt getur verið yfir að mörkum atvinnuleysis. Alþfl. hefur sem verkalýðsflokkur lagt sérstaka áherzlu á að fylgjast með því, sem snertir verkalýðssamtökin í þessu máli. Til greina hefur komið að flytja inn eitthvað af vinnuafli, ef það verður óhjákvæmilegt, og þá líklega helzt frá Noregi, þar sem verið er að byggja sams konar verksmiðju fyrir sama félag. Leggur Alþfl. áherzlu á, að í þeim efnum verði höfð full samráð við verkalýðsfélögin, hvert á sínu sviði, eins og raunar er venja. Þá er og augljóst, að gangi álbræðslufélagið væntanlega í atvinnurekenda- eða iðnrekendasambönd hér á landi, bætist þessum aðilum nýr og sterkur félagi með alþjóðlegan hring að baki sér. Mundi þetta styrkja svo mjög aðstöðu atvinnurekenda, m.a. í viðureign við samtök launþega hér á landi, að við það verður ekki unað, og er það því stefna Alþfl., að álbræðslufélagið gangi ekki í þessi samtök. Sambærilegt afl verkalýðs megin, fólkið, sem kemur til með að vinna þarna, eru Íslendingar, sem búa í þessu landi og hefðu unnið hér hvort eð er og verið í einhverjum verkalýðsfélögum, svo að styrkur verkalýðshreyfingarinnar er óbreyttur. Það er gamall draumur á Íslandi og yrkisefni stórhuga skálda, að þjóðin geti virkjað fossa og hagnýtt aflið „frá landsins hjarta rót“ í stórverksmiðjum, sem framleiða nauðsynjar nútímalífs. Þessi draumur hefur enn ekki orðið að veruleika nema í smáum stíl, af því að við höfum ekki ráðið við að reisa stóru orkuverin sjálfir. Þau verða að vera íslenzk, af því að þau eru eins og hjarta í efnahagslífinu, en raforkan eins og blóð í blóðrás, sem gefur þrótt hverju líffæri. Öðru máli gegnir um eina verksmiðju, þótt stór sé. Hún verður alltaf endanlega á valdi þess, sem ræður rafmagninu. Við getum nú gert þennan draum að veruleika. Orkuver við Þjórsá og álbræðsla í Straumsvík eru aðeins tvö af mörgum áformum um framtíðina, sem við viljum hrinda í framkvæmd. Auðvitað tökum við á okkur margvíslega áhættu. Hjá því verður aldrei komizt. Auðvitað rísa margvísleg vandamál, en þau verður að leysa. Hvort tveggja eru aukaatriði miðað við kjarna málsins, að beizla stórfljótin á næstu áratugum og nota orkuna ekki aðeins til álbræðslu, heldur til margvíslegrar annarrar framleiðslu. Það er í rauninni stórmerkilegt, að nú á tímum skuli stjórnarandstaðan finna það helzt til gagnrýni á ríkisstj., að hún ætli að gera of mikið, byggja landið of ört. Ekki getur sú ríkisstj. verið dáðlaus eða afturhaldssöm, sem verður fyrir slíkri gagnrýni. Við megum ekki gleyma því, hve þjóðin stækkar ört. Þegar raforka byrjar að renna frá Þjórsá, þegar fyrsti málmurinn verður bræddur við Straumsvík, verða íbúar Íslands um 210 þús. Þegar síðari áfanga virkjunarinnar lýkur og síðari hluti verksmiðjunnar er tilbúinn, verða íbúar landsins um 230 þús. Hugsið um þetta, góðir hlustendur. Hugsið einnig um allt það, sem við þurfum að gera til að tryggja lífskjör næstu afkomenda okkar. Þetta er ekki í fjarlægri framtið. Þetta verður á okkar dögum og barna okkar á næstu 10 árum. Við þurfum meiri tækni, meiri framleiðni, meiri fjölbreytni í atvinnuvegum næstu ár. Þess vegna er ástæða til að segja við Íslendinga það, sem sýslumaður á Norðurlandi sagði við sitt fólk fyrir 1 1/2 öld eða svo: „Verið ekki fráleitir öllu nýju, fortakið ekki framundi, en látið ykkur heldur ekki finnast of mikið um það “ Við getum ekki lýst vantrausti á ríkisstj., af því að hún framkvæmi of mikið af draumum þjóðarinnar. Þess vegna er sjálfsagt að fella þá vantrauststill., sem framsóknarmenn og Alþb.-menn hafa flutt.