Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Aðalatriðið í sambandi við þessa þáltill. er eðlilega það að fela ríkisstj. að finna hentugan stað fyrir menntaskólann og taka ákvörðun viðvíkjandi byggingu hans. Ég býst við, að allir þm. séu sammála um, að byggður verði nýr menntaskóli og ríkið geri því sínar ráðstafanir til þess. Að því er snertir stað fyrir menntaskólann, er vitanlegt, að ef hann á annað borð á að standa í Reykjavík, þá er heppilegast að hann standi þar, sem hann er nú. Og ríkið á að hafa það í hendi sinni að tryggja sér nægilega stóra lóð þar í kring, til þess að skólinn geti verið fullsæmdur af að vera áfram þar, sem hann hefur verið. Og ég vildi aðeins leggja til í því sambandi, að þegar ríkisstj. lætur fara að athuga uppdrætti að menntaskóla og ákveða stærð hússins, verði gert ráð fyrir vexti þessa skóla. Það má ekki gera ráð fyrir, að sú stefna haldist, sem nú hefur ríkt um nokkurt skeið, að takmarkaður sé - og það nokkuð mikið - inngangur í menntaskólann. Ég álít, að það þurfi að taka tillit til þess við bygginguna, fjárveitingar og aðrar ráðstafanir, að skólanum sé ætlaður ör vöxtur, að húsrúm verði ekki skorið svo við nögl, að hægt verði að nota það seinna sem átyllu til að hindra aðgang manna að skólanum. Hv. frsm. hefur nú rætt allmikið, bæði í umr. um þetta mál og einnig í þáltill. sinni, um að flytja skólann burt, og er það aðalatriðið, sem veldur ágreiningi. Áður en ég ræði það, vil ég víkja nokkuð að ummælum hv. flm., 1. þm. Skagf., um afstöðu til aðgangs nemenda að skólanum. Hann kvað nauðsynlegt að gera ráðstafanir til þess, að nemendur fengju að komast áfram í skólanum, og virtist leggja þó nokkuð upp úr því, að nemendur séu ekki rifnir út af þeirri braut, sem þeir hafa sjálfir ákveðið að ganga. Nú vil ég hins vegar benda á, að með núverandi fyrirkomulagi eru alveg sér staklega gerðar ráðstafanir til þess að rífa menn út af þessari braut, þar sem ráðstafanir eru gerðar til þess, að þeir, sem standa verr að vígi vegna fátæktar eða annarra slæmra aðstæðna, eiga erfiðara með að komast inn í menntaskólann en ætti að vera. Við vitum, að upp á síðkastið hefur það orðið einkaréttur fyrir börn þeirra efnaðri að fá að komast að menntaskóla, vegna þess að slíkir foreldrar hafa getað séð fyrir nægilegri undirbúningskennslu til að standast þau inntökupróf, sem þarf. Þetta hefur gengið svo langt, að það er komin sérstök stofnun, sem einn af kennurum skólans hefur með að gera, sem tekur að sér að búa menn undir inntökupróf. Og þessa útungunarvél verður fjöldinn allur að ganga í gegnum til þess að komast inn í skólann, og er orðið nokkurs konar skilyrði þess. Þetta fyrirkomulag er alveg ófært. Og þegar sérstaklega er verið að tala um það, að það þurfi að lofa mönnum að komast áfram á námsbrautinni, þá vil ég leggja áherzlu á, að það dugar ekki að láta annað eins og þetta viðgangast. Það verður að opna skólann fyrir fátækari stéttunum og afnema þennan einkarétt, sem komizt hefur á. Þá vík ég aftur að spurningunni um, hvort hinn almenni menntaskóli eigi að vera í Reykjavík eða úti á landi. Við vitum, hverju er haldið fram í því sambandi. Það er bent á gamlar erfðir í sögu okkar. Við því er það að segja, að það var réttmætt á sinni tíð að hafa skólann í Skálholti og miðaðist við þáverandi aðstæður hér á landi og möguleika til að afla sér menntunar. En það þjóðfélag er horfið og kemur vafalaust ekki aftur. Það þjóðfélag, sem við búum við, einkennist af menningu bæjanna og heimtar, að við lögum skólafyrirkomulagið að svo og svo miklu leyti eftir kröfum þeirra. Nú er því haldið fram, að bæjarlífið hafi allmikil spillandi áhrif á skóla okkar, t.d. nemendur menntaskólans. Ég býst við, að það sé ekki einn einasti bær, sízt af öllu höfuðborg, sem ekki er hægt að segja slíkt um. Borgarlífið felur alltaf í sér tvennt: Borgirnar verða miðstöð menningar og um leið stundum allt að því spillingarbæli. Þessir tveir þættir. eru - a.m.k. með núverandi þjóðskipulagi - óaðskiljanlegir. Og það er ómögulegt að ætla að flýja þá hugsanlegu möguleika á spillingu, sem þar kunna að vera. Hins vegar þykir mér rétt að undirstrika þá þýðingu, sem bæirnir hafa, sérstaklega Reykjavík, sem menningarmiðstöð. Við verðum að gá að því, hvernig menningarlífið var á Íslandi, - hvílík barátta það var fyrir þá, sem vildu halda uppi menningu, í þeirri einangrun, sem þá var í landinu. Mönnum hættir nú á tímum til að fegra sveitalífið allt of mikið, en gleyma þeirri andlegu einangrun, sem áður fylgdi sveitalífi á Íslandi, hvað hún var drepandi fyrir andans menn. Það var engin tilviljun, að mörg af okkar beztu skáldum á 19. öld ortu beztu ljóð sín úti í Kaupmannahöfn, og að Jón Sigurðsson, okkar mesti maður í sjálfstæðisbaráttunni, bjó í Kaupmannahöfn nær allan sinn aldur. Það eru þeir menningarstraumar, sem þrífast í stórborgunum, sem gera það að verkum, að mögulegt er að halda sér vakandi, þar sem mönnum hættir við að forpokast í einangruninni, sem sveitin var sérstaklega táknandi fyrir á Íslandi. Og ég verð að segja, að ég álít, að Menntaskólinn í Reykjavik mundi missa stórkostlega við að fara úr Reykjavík. Að ganga hér í menntaskóla, sérstaklega fyrir pilta utan af landi, er ekki bara að læra fögin. Það er meira til. Ég veit það bezt sjálfur, að það var a.m.k. eins mikill þáttur í þeirri menntun, sem ég hlaut hér í menntaskólanum, sem ég gat lesið utan við námsfögin í skólanum, eins og hitt, sem manni var kennt þar. Námsfögin eru að miklu leyti lykill, - ekki sízt tungumálin -, að andlegum fjársjóðum, sem maður síðar notar. Not þessara námsgreina fær maður fyrst og bezt með því að eiga aðgang að verulega miklum bókakosti. Og bókakostur á Íslandi er sérstaklega sameinaður hér í Reykjavík. Og það eru engir smáræðis möguleikar til menntunar, sem nemendur í efri bekkjum menntaskólans væru sviptir. með því að skólinn væri fluttur úr Reykjavík. Það er ekkert spursmál, að sú menntun, sem söfnin hafa þannig upp á að bjóða, er stórkostlegur liður í menntun hvers þess manns, sem á annað borð hefur áhuga fyrir að nota sér þessa menntunarmöguleika. Ég skal ekki dæma um, hvernig þeir nemendur, sem nú ganga í menntaskólann, nota þessa möguleika, en ég leyfi mér að fullyrða, að sé menntaskólinn almennt fyrir íslenzka æsku og efnalegir möguleikar til að stunda nám, þá er hún svo námfús, að hún fari mikils á mis, ef hún ætti ekki kost samtímis námsgreinunum hér að hafa aðgang að söfnunum hér. En hér er margt fleira en söfnin. Hingað koma fyrst og fremst þeir menningarstraumar, sem berast til Íslands erlendis frá. Bækur og blöð, innlend og útlend, koma fyrst hér fram og ná oft og tíðum ekki lengra. Við vitum, að það koma bækur til Reykjavíkur, sem farnar eru eftir nokkra daga og aldrei sjást úti á landi. Og eins og sakir standa, eru bækur einn aðalboðberinn fyrir hvern þann menningarstraum, sem uppi er í veröldinni. Sama gildir um aðrar greinar, svo sem kvikmyndir, leiklist og annaðslíkt. Það er að vísu hægt að finna margt að kvikmyndalistinni og myndum þeim, sem eru sýndar, og eru sumar til tjóns. En ég býst við, að með vaxandi samkeppni og afskiptum hins opinbera af slíku, standi þetta til bóta. Og síðast en ekki sízt, - hér í Reykjavík eru möguleikar til sambands við þá menn, sem yfirleitt eru að hugsa um hin o þessi mál, sem varða menningu okkar, og flytja um þau erindi. Hér er virkilega sú lifandi menning saman komin. Og nú göngum við út frá, að ekki sé tilætlunin með menntaskóla, að allir far: í háskóla á eftir, svo að þeir þá geti fengið tækifæri til að vera í Reykjavík og afla sér þess, sem þeir fara á mis við í menntaskóla úti í sveit. Ég er þeirrar skoðunar, að gefa eigi sem allra flestum kost á því, sem stúdentsprófið felur í sér, sérstaklega með þeim tengslum, sem eru sérstæð milli menntaskóla og vinnumöguleika, sem hv. frsm. tók fram. Og það þýðir það, að í menntaskólanum fengju nemendur kannske eina tækifærið til að kynnast því menningarlífi, sem er í Reykjavík. Menn tala um spillinguna í Reykjavík, og ekki ætla ég að verja hana. En mönnum hættir til að gleyma, hvað Reykjavík er sem menningarmiðstöð, eða draga úr því, og það álit ég mjög skaðlegt. Ég álít það væri bókstaflega hrekkur við skólamenningu okkar, ef menntaskólinn væri fluttur úr Reykjavík. Ég held, að hv. flm. hafi komið inn á það, að mörg heimili í Reykjavík, sérstaklega heimili innflutts fólks, væru veik frá uppeldislegu sjónarmiði. Það væri ekki nema eðlilegt, að reykvísk heimili væru laus í sér, því að margt fólk hefur verið slitið upp úr þeim jarðvegi, sem það var í. Spursmálið er þá, hvort við eigum ekki að styrkja þessi heimili og skapa sterkar í bæjarmenningu, eða hvort við eigum að flýja frá því verkefni, flytja skólana og einangra þá í sveitunum, - einangra þá frá þeim menningarstraumum, sem bæirnir hafa upp á að bjóða, og gefast upp við að skapa verulega sterka og rótfasta bæjarmenningu. Ég álít, að þessi rök um veik heimili snúist í raun og veru við, - að okkur beri því fremur að reyna að styrkja heimilin með því að gefa þeim, sem þar vaxa upp, kost á frekari menntun. Nú sem stendur er fjöldinn allur af slíkum heimilum útilokaður frá því að geta sent börn sín á menntaskóla. Ég hygg því, að rétt meðferð á þessari till. sé að fella burt síðari hluta hennar. Hins vegar vil ég að lokum benda á, að þingið þarf að taka að sér það mál að gera ráðstafanir til þess að opna virkilega menntaskólann aftur.



Herra forseti ! Hv. síðasti ræðumaður kom inn á nokkur atriði, sem ég vildi svara. Hann minntist á, að aðeins nokkur hluti þeirra, sem sæktu um inngöngu í menntaskólann, kæmust þangað. Ég vil minna á, að eftir núgildandi l. er það bæjarins að sjá um unglingafræðslana, og samkv. því starfa hér tveir gagnfræðaskólar. Ég hef fyrir löngu. gert till. um, hvernig unglingafræðslunni ætti að haga. Mín till. er sú, að bærinn komi upp tveimur gagnfræðaskólum, öðrum fyrir austurbæ, hinum fyrir vesturbæ, og þeir væru það, sem kallað er „graderaðir“, þ.e. að þar væri fræðsla í verklegu og bóklegu námi, og menn væru valdir til þess eftir vilja og getu, þannig að þeir, sem væru verklagnir, en ekki bókhneigðir, stunduðu verklegt nám, en hinir, sem væru hneigðir til bóklegra iðkana, stunduðu nám í þeim greinum. Síðan, þegar lokið væri gagnfræðaprófi út úr þessum skólum, væri sérstök prófnefnd, sem veldi þá, sem hæfir þættu til að ganga í lærdómsdeild menntaskólans, og væri þar miðað við ástæður þjóðfélagsins og annað. Kunnugt er, að það er ekki nema nokkur hluti æskulýðsins, sem er gæddur þeim gáfum og áhuga til bóklegra iðkana, að hann sé fær um að leggja á sig stúdentspróf, en æskilegt er, að stór þorri þeirra geti stundað gagnfræðanám. Þeir, sem ganga gegnum menntaskóla, verða að hafa þær gáfur og atorku, að þeim sé bjóðandi þungt nám, því að ég er sannfærður um það, að þeir stúdentar, sem fara í önnur lönd til mennta, fá ekki betra fararnesti en haldgóða þekkingu. Þeir eiga heimtingu á þessu nesti. Þess vegna verður menntaskóli að vera þungur og getur því ekki verið fyrir aðra en þá, sem vilja og geta lært mikið. Reynslan hefur orðið sú, að allur fjöldi þeirra manna, sem í menntaskólann gengur, leiðist áfram til stúdentsprófs, og síðan dragast menn áfram með straumnum til háskólans. Ég tel rétt að láta þessi atriði koma fram, en þar sem ungmennafræðslan hér er bæjarmálefni, hef ég ekki haft annan vettvang fyrir þær en skólasetningu og skólauppsögn, og þar hef ég rakið þær oftar en einu sinni. Ég vil einnig benda hv. þm. á, að þótt nokkuð kunni að vera áfátt um inntöku í menntaskólann, þá eiga þeir, sem ekki komast þar að, nokkurs úrkosta engu að síður, þar sem hér eru tveir gagnfræðaskólar, annar með skólagjaldi, en hinn án skólagjalds, og auk þess hafa verið haldin ókeypis námskeið við menntaskólann þeim til hjálpar. En útkoman hefur orðið önnur en ætla mætti, sem sé, að þeir fátækari virðast eiga erfitt með að koma börnum sínum til náms þessa braut, og það eru fyrst og fremst efnaðri stéttirnar og miðstéttirnar, sem senda börn í menntaskólann. Um undanfarin ár hefur húsakostur o.fl. hjá undirstéttunum verið þannig, að þær hafa ekki getað veitt börnum sínum þau skilyrði, sem nauðsynleg hafa verið til þess að geta þreytt þungt nám við æðri skóla. Þetta er mín skoðun, byggð á nokkurri reynslu, og ég vænti þess, að hv. þm. viðurkenni, að hún hafi nokkuð til sins máls. Hv. 4. þm. Reykv. ræddi einnig um flutning skólans, og greinir okkur þar vitanlega á að ýmsu leyti. Ég hef þó ekkert tekið af í þessu máli enn, og vitanlega hefur það ýmislegt til síns máls að hafa skólann hér. Það er rétt, að erlendis eru menntaskólar viða í höfuðborgum og öðrum stórborgum, þó að hins vegar í síðari tíð hafi allmikið verið gert að því að færa þá út fyrir bæina. Hv. þm. sagði, að nemendur ættu þess lítinn kost að lesa erlendar bækur, ef skólinn væri fluttur úr bænum. Ég býst við, að þeir ættu að geta fengið þær bækur, sem til þyrfti, þó að skólinn væri ekki hér í bæ, því að vitanlega mundi hann eiga sín bókasöfn. Það er sorglegt, en þó satt um þá góðu nemendur, að þeir fara lítið á söfn, nema Landsbókasafnið til að lesa námsbækur sínar. Þetta er raunar skiljanlegt og kemur af því, að bærinn svelgir frístundir þeirra, svo að þeir hafa ekki tóm til að sinna slíkum lestri. Hv. þm. segir, að skólinn verði slitinn úr sambandi við menninguna, ef hann er færður að Skálholti. Skyldi ekki mega fá austur þangað fræðimenn og menntamenn til að flytja þar fyrirlestra? Og ég held, að meira yrði eftir þeim tekið þar en hér. Annars skal ég ekki þreyta um þetta lengri kappræður. Ég býst við, að þær sannfæri engan, og ég hef hins vegar ekki látið sannfærast af því, sem fram hefur komið af hálfu hv. andstæðinga. Eins og ég gat um í fyrstu ræðu minni, hef ég talið skylt að láta þetta sjónarmið koma fram, og spá mín er sú, að einhvern tíma, áður en mjög langt um liður, verði menn nokkru mildari í dómum sínum um þetta mál og jafnvel, að þeir telji ekki ófyrirsynju að færa eitthvað af menntaskólum þjóðarinnar út úr bæjunum o ekki vegna neins annars en unga fólksins sjálfs.

* Frsm. (Jörundur Brynjólfsson): Ég get látið nægja að vísa til nál. um þetta mál. N. leggur til, að það verði samþ. með breyt., er kemur fram á þskj. 330: Að vísu hefur einn nm. skrifað undir með fyrirvara, og mun hann eflaust gera grein fyrir afstöðu sinni. Að öðru leyti skírskota ég til grg. og umræðna um þetta mál og vona, að þessi till. verði samþ.

*Finnur Jónsson: Ég skrifaði undir með fyrirvara, af því að ég áleit of viðurhlutamikið að ráða svona máli til lykta með þál. einni, því að með till. þessari er stjórninni veitt víðtæk heimild til lögregluaukningar, en ég tel, að um þetta þyrfti að setja sérstök lög. Hins vegar mun lögreglueftirlit það, er hér um ræðir, teljast nauðsynlegt úti um land, og því mun ég ekki greiða atkvæði móti þessari till., en tel hana aðeins bráðabirgðalausn.



Eins og till. ber með sér, er það á valdi stj., hversu viðtækar ráðstafanir verða gerðar samkv. þessari þál. Ég tel, að þessu muni verða hagað til á svipað:an hátt og verið hefur, en sýni reynslan, að lögreglueftirlitið sé nauðsynlegt viðar en verið hefur hingað til, verður það eðlilega einnig þar eða á fleiri stöðum. Ég er sammála háttv. síðasta ræðumanni um, að seinna beri að setja sérstök lög um þetta efni. Annars þótti mér vænt um, að hann gat sætt sig við þessa úrlausn að svo stöddu.

* Flm. (Jóhann G. Möller): Það mál, sem þessi þáltill. fjallar um, er í sjálfu sér ekki veigamikið, en þó þess eðlis, að ekki er úr vegi að grennslast eftir, hvort þingið vill ekki leggja þar orð í belg: Ég get verið stuttorður um þetta efni. Hv. þm. er sennilega kunnugt um þetta mál, en ég skal þó rifja upp stuttlega þær ástæður, sem hafa orðið þess valdandi, að ég hef flutt þessa till. Þetta safn, sem er hið svo nefnda bókasafn Menntaskólans í Reykjavík, var upphaflega nefnt Bókasafn Reykjavíkurskólans. Þegar ég kynntist þessu safni, eftir að ég fór úr skólanum 1928, var það 1940, er piltur einn fékk aðgang að þessu safni, til þess að vita, hvort hann fyndi þar ekki fræðirit, sem gætu orðið honum til hjálpar við þær fræðiiðkanir, sem hann stundaði, og þá rann mér til rifja að sjá ástand þessa safns. Þá talaði ég um það við hann, hvort hann mundi fá leyfi rektors til að bæta úr ástandi þessa safns, sem hann var fús til að gera, og talaði svo við hann og hæstv. kennslumrh., en allt kom fyrir ekki. Þetta var þó ekki af því, að safnið væri ekki í því ástandi, að úr þyrfti að bæta. Það má fyllilega segja, að þarna voru dýr verk, sem höfðu verið í þessu safni um langt skeið, lítilsvirt á hinn fyrirlitlegasta hátt, mygluð og étin sundur vegna raka og vanhirðu um langt skeið. Út í þessa lýsingu . þarf ég ekki langt að fara, hv. þm. er það kunnugt af blaðaskrifum ómótmæltum, sem hafa átt sér stað fyrir nokkru. Í þessu safni eru margar bækur, sem gera þetta safn í heild sennilega eina klassíska bókasafnið á Íslandi. Þetta stafar af eðlilegum orsökum, því að þarna voru relaorar á 19. öld, sem voru yfirleitt mjög þekktir fræðimenn og klassikerar. Þeir höfðu nokkra umgerð um það, hvaða bækur völdust í safnið, og völdu nokkuð eftir sínum ábugamálum. Einnig bárust safninu bækur frá erlendum háskólum, og ber þar einkum að nefna hina vönduðu bókagjöf frá Oxford á þúsundáraafmælinu 18'14. Þarna er meginið af safni Bjarna Thorarensens amtmanns, nokkuð af grískri klassík frá Grími Thomsen með dedicatio hans áritaðri, mikill hluti af bókum meistara Hálfdánar Einarssonar á Hólum og annað þaðan. Enn mætti nefna 150 bd. af franskri klassík, sem gefin munu hafa verið safninu af einhverri franskri stofnun, en hafa ekki verið skrásett. Þar er stórmerk útgáfa hinna fornu kirkjufeðra á frummálinu, en slíkar útgáfur eru nú að verða fágætar. Bækur eru þar, sem rektorarnir Bjarni Jónsson, Jón Þorkelsson og Björn M. Ólsen hafa ýmist átt eða valið handa safninu. Þessi upptalning er að engu leyti tæmandi, en gefur hugmynd um, hvílíkir fjársjóðir þarna eru varðveittir, og hver vansi það er fyrir ríkið; ef ekki er tryggt, að þeir séu sæmilega geymdir, og vart hæfir annað en þeir séu gerðir aðgengilegir þeim, sem áhuga kunna að hafa fyrir þeim. Mér er ekki fyllilega kunnugt, hvað því veldur, að safnið er í þeirri niðurníðslu, sem það er í. Ég geri ráð fyrir, að þar komi til alveg sérstakar ástæður, en ekki vanmat þeirra, sem hlut eiga að máli, á gildi bókanna í safninu fyrir okkur Íslendinga, menntagildi og minjagildi. En þar sem svo virðist, að safninu sé ekki enn sýnd sú rækt, sem sómir, krefst ástandið aðgerða þeirra, sem till. fer fram á. Vera má, að það hafi valdið nokkru, að ekki hafi þótt fært að leggja til safnsins neitt af því fé, sem til skólans hefur gengið. Það ætti þá að vera kærkomið þeim, sem hlut eiga að máli, að Alþingi legði fé til þess sérstaklega og léti umbætur fara fram. Till. gerir ráð fyrir ,að safnið verði skrásett, en skrá hefur ekki verið haldin lengi um það, sem því berst af bókum. Það er nokkuð á huldu, hvaða bækur þar eru nú, þótt gamlar skrár muni vera til. Það kann að vera erfiðleikum bundið að búa svo um á þeim stað, sem safnið er, að það verði opið til notkunar. Nú hefur háskólaráð skrifað kennslumálaráðherra bréf og boðið, að háskólasafnið tæki við bókunum til varðveizlu, annað hvort fyrir fullt og allt eða um skeið. Þetta er tillaga, sem mér virðist þurfa að athuga. Hún ber einnig vott um, að fræðimönnum í háskólaráði þyki eitthvað benda til, að skjótra og gagngerðra úrræða sé þörf með safnið og það muni ekki hafa fengið þá aðhlynning, sem unnt mundi að veita á háskólasafninu, - þess vegna verði nú þegar að bjarga bókunum fá frekari skemmdum. Ég vildi vænta þess, að Alþingi tæki vel undir till. og hún yrði síðan þeim til styrktar, sem vilja gera safnið vel úr garði, svo að það geti orðið skólanum og landinu til gagns og sóma, og á þann hátt, að minjagildi þess yrði ekki vanrækt.



Halda mætti, að um þessa tillögu væri gott eitt að segja af minni hálfu, ef undirstaða hennar væri góður hugur og ekki fjandskapur. En sá fjandskapur kemur allt of bert fram í till. og í framsögu hv. flm. Árið 1940, tólf árum eftir að hann útskrifast úr skólanum, fer hann að kynna sér safn hans og ástand þess. Mér er ókunnugt, hvaða heimildir hann hefur haft til þess. Víst er, að hann lét ekki svo lítið að biðja mig um leyfi til að skoða safnið. Hann ræðst á meðferð þess. Ég hef leiðrétt mjög svipaðar rangfærslur og hans í blaði einu, að gefnu tilefni þar, en hann virðist ekki hafa gert sér málið ljósara eftir en áður. Ég verð því að endurtaka að nokkru þær leiðréttingar. Þegar ég tók við starfi mínu við skólann, var safnið í niðurníðslu. Þá var hv. flm. nýkominn úr skólanum og virðist ekkert hafa haft við ástand safnsins að athuga og ekkert fyrr en núna síðustu árin, er það var komið undir mína stjórn. Þá voru bækurnar geymdar í opnum hillum í óupphituðu húsi og röku, og voru svo rykfallnar, að undrum sætti. Spjaldskrá var ekki nothæf, því að fjölda bóka vantaði. Forráðamenn Landsbókasafnsins höfðu tvívegis látið greipar sópa um þetta safn, og á fleiri vegu hafði það misst bækur. Árið 1930 fór fram aðgerð á skólanum. Þá var sett miðstöðvarhitun í hús bókasafnsins, lestrarsalur gerður á aðalhæð og bækur settar í lokaða skápa við veggi, en aðrar bækur, sem minni þýðingu höfðu, fluttar upp á loftið. Nothæf spjaldskrá var gerð, og mátti nú telja bókasafnið sæmilega komið, úr því sem orðið var. Leið þannig fram til 1937. Þá sýndi það sig, að nemendur vildu heldur annars staðar vera, þóttu stólarnir ekki nógu góðir, og þegar ekki var hægt að fá þeim betra að sitja á, varð að loka lestrarsalnum. Eftir 1937 var mjög lítið um húsið gengið, og leið svo fram til þess, að stríðið hófst. - Haustið 1939 komu þau orð frá ríkisstj., að spara skyldi kol sem mest. Eftir það var farið að hita húsið aðeins tvisvar í viku. Þess hefur þó verið gætt síðan, að raki myndaðist ekki í húsinu, og ef bækurnar eru til muna skemmdar af raka, er það eldri skemmd en frá árunum, síðan miðstöð var þarna sett. Ég vildi óska þess sérstaklega, að sú þingnefnd, sem fær væntanlega málið til meðferðar, komi í safnið og sjái með eigin augum, hvernig þar er um gengið, og dæmi fyrst að því búnu milli mín og hv. flm. Hann talaði um, að mjög dýr verk væru í safninu. Ég veit ekki, hvort hann hefur tekið upp skrá um það sjálfur, þegar hann skoðaði safnið í óleyfi, eða hvort hann hefur fengið þessa vitneskju frá þeim skólabróður sínum, sem þá hafði aðgang að því.

Væri það nokkuð saknæmt?

. Öll upptalning hans bar vott um viðleitni til að koma því inn hjá mönnum, að fjársjóði, sem skólinn hefði átt, væri hann nú að missa fyrir vanrækslu mína. Hitt gat hann ekki um, af ásettu ráði, að tvisvar, eftir að bókagjöfin frá Oxford barst safninu, hefur það verið rænt. Í fyrra skiptið, ég held 1910, voru að sögn fjöldamargir kassar fluttir þaðan á Landsbókasafnið, og hefur varla verið valið af verri endanum. En ekki var skilið eftir svo mikið sem skrá yfir þær bækur, sem teknar voru. Í síðara skiptið, um 1926, fékk Lbs. mikið af bókum til þess að koma bindatölu sinni upp í 100 þúsund. Þegar búið var að taka safnið til notkunar 1930, bauð ég guðfræðideild háskólans að fá mikið af bókum, sem hún kynni fremur að hafa gagn af en skólinn, á hebresku og öðrum málum. En ég fékk þau svör, að guðfræðideildin hefði ekkert rúm fyrir þessar bækur og gæti ekki tekið við þeim. Árið 1939 bað ég Boga Ólafsson yfirkennara að ganga um safnið og taka til athugunar, hvað vantaði í samstæð verk, o.fl., sem bæta þyrfti. Í reglugerð er stoð fyrir því að fela einhverjum kennaranna að líta eftir safninu. Bogi hefur ekki látið nokkurt orð falla um það, að bækurnar væru myglaðar og lægju undir skemmdum, og munu menn þá skilja, að varla séu mikil brögð að. skemmdunum. Þáltill. þessi fer fram á að láta nú þegar skrásetja safnið og gera það sem þarf, til þess, að það verði opnað til afnota. Ef ástand safnsins er slíkt, sem hv. flm. virðist telja, hví þá eigi að bjarga því fyrst úr þeim stað, þar sem það er, og skrásetja ekki fyrr en hægt er að taka það til afnota í fullkomnari húsakynnum? Eða hversu skynsamlegt mundi að setjast niður og skrásetja safnið innan um það dót, sem nú verður að geyma í húsinu? Enginn getur vitað, hvað yfir dynur, og e.t.v. væri brýnni þörf á að flytja safnið úr bænum, þar sem alkunnugt er, að menntaskólahúsið hefur verið herstjórnarsetur, sem sprengjum mundi verða beint að í loftárásum. - Árið 1940 fékk ég bréf frá kennslumálaráðh., þar sem hann fór þess á leit, að tiltekinn maður fengi að star fa að skrásetningu safnsins. Þá var vitað, að skólinn var á förum úr þessu húsi, og í annan stað byggði ég á því, að Bogi Ólafsson, sem er manna bókfróðastur, mundi gera þær athuganir, sem þyrfti, til þess að unnt yrði að bæta í meinlegustu skörð safnsins. Þess vegna taldi ég rétt að ætla það ekki öðrum manni, sem mér vitanlega er ekkert sérstaklega bókfróður, þótt vel kunni að vera lærður að öðru leyti. Atburðina eftir hernám skólahússins þarf ekki að rekja, enda er þáltill. ekki af þeim sprottin. Síðast hefur það gerzt, að rektor háskólans ritaði kennslumálaráðherra bréf og bauðst til að losa menntaskólann við safnið. Ekki hafði hann svo mikið við að skrifa mér um það, heldur frétti ég það utan að mér frá einum nemanda mínum. Bréf þetta hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem svo virðist af blaðaummælum, að bókasafn hins almenna menntaskóla Reykjavíkur sé í mikilli vanhirðu og liggi undir skemmdum, en safnið hins vegar mjög verðmætt, leyfi ég mér í umboði háskólaráðs að bjóðast til þess að taka við safninu til varðveizlu í háskólabyggingunni. - Virðingarfyllst - Alexander Jóhannesson.“ Ég vil spyrja hv. þm. fyrst af öllu, hvort svona bréf sé sæmandi forstöðumanni stofnunar, sem kennir sig við vísindi. Rektor háskólans hefur ekki við annað að styðjast en blaðaummæli um safnið. Og ekki er svo vel, að hann geti haft nafn skólans rétt. Hann heitir: Menntaskólinn í Reykjavík. Háskólanum væri réttara að skrásetja sitt eigið safn, áður en hann seilist í þetta. Honum væri nær að halda við jarðeignum sínum, svo að þær leggist ekki í eyði, en að ásælast þetta. Hinum virðulega forstöðumanni þeirrar stofnunar væri sæmra að sjá til þess, að birtir yrðu reikningarnir yfir kostnað við hið mikla og dýra háskólahús. Það hefur ekki enn verið hægt af einhverjum ástæðum, en sjálfsagt mætti nokkuð á þeim reikningum græða. Það lægi honum nær að sinna sínum eigin málum til hlítar, og elta skyldi hann varlega mínar geitur. Þetta mál er upp tekið til alls annar sem að bjarga safninu, - eins og raunar sést á því, hvernig ræða frsm. stangast við tillgr. sjálfa. Ég tel, að þetta mál allt sé hafið sem eins konar ofsókn gegn mér 

*Magnús Jónsson: Þegar ég kvaddi mér hljóðs, var það til þess að mæla fyrir brtt., sem ég vildi flytja, en hafði þá ekki hugmynd um, að ég væri að stinga hendinni inn í geitungabú. Hv. 1. þm. Skagf. virðist halda, að þetta sé einhver eldhúsdagur til árása á sig, og vill snúa því upp í eldhúsdag til várása á háskólann. Ég bara skil ekki, hvernig hann getur snúið þessu máli þannig fyrir sér. Ég skal ekki láta mér detta í hug að svara í sama tón, get látið mér nægja að færa rektor háskólans þessa hólmgönguáskorun hins hv. þm. ásamt hinum kurteislegu aðdróttunum um þjófnað úr sjálfs hendi og eitthvað smávegis fleira heyrðist mér.

Þm. fer ekki rétt með orð mín.

: Það má vera, að hv. þm. hafi ekki verið allsgáður í ofsanum áðan. Nú verð ég samt að standa hér sem e. k. sakamaður, því að ég er í háskólaráði, - var raunar ekki á fundinum, þegar það ræddi um og ákvað að gera þetta tilboð, en vissi síðan til þess, að bréfið var sent, og áleit enga ósvinnu í tilboðinu fólgna. Nú hélt ég, að hér ætti að ræða um bækur, en ekki rektora, og hafði hugsað mér að bera fram brtt. Um safnið get ég sagt frá skólaárum mínum, að það var kallað bókasafn rektors og var eins dularfullt nemendum eins og launhelgarnar í Elvsis á sinni tíð. Við áttum þess yfirleitt ekki kost að fá úr því bækur, og ég held ég hafi aldrei komizt nær því en horfa á það inn um glugga. Nú er ekki aðeins þetta breytt, heldur er það sláandi dæmi um gleymsku manna og síðan misskilning á safninu, að flestir nefna það alröngu nafni: Íþöku. En svo hét lítil lesstofa, sem nemendur höfðu, með dálitlu af bókum frá Willard Fiske, og runnu þær saman við safn skólans síðar. Skólasafnið getur ekki fyrir því heitið Íþaka. Þegar núv. rektor menntaskólans, Pálmi Hannesson, bauð guðfræðideild háskólans að taka við hebreskum bókum o.fl. leifum frá guðfræðinámi þar í fyrri tíð, stóð svo á húsakosti hennar, að mikið af bókum sínum varð hún að geyma í geymslu á Lbs., en ekki handbært við kennslu, og gat engu bætt við. Nú er það gerbreytt og háskólabókasafn myndað, þótt deildin eigi enn eftir að heimta þangað bækur, sem hún á í Lbs. Habent sua fata libelli, má um þessar sögur segja. E.t.v. hafa bækur guðfræðideildar hjálpað Lbs. til að fylla þessi 100 þús., sem þm. talaði um. Ég býst við, að áður en langt um líður verði gangskör gerð að því að fá þær í háskólabókasafnið, og mér fannst, að þær bókatilfærslur, sem eðlilegar eru, þegar þar er bæði komið gott húsnæði fyrir bækurnar, bókavörður og allgóður lestrarsalur, þótt ekki sé stór, ættu að geta farið fram illindalaust, einnig að því er snertir guðfræðibækur menntaskólasafnsins. Hitt veit ég ekki, hvort farin hefur verið rétta leiðin með því að bjóða nú safninu í heild húsnæði um stund, án þess að ræða um það fyrst við. rektor skólans. Má vel vera, að hann geti talið óþarflega fram hjá sér gengið. En það finnst mér þá svo litil yfirsjón, að bæta mætti úr og ekki ættu bækurnar að gjalda hennar. Í rauninni er það samkvæmt réttum venjum, að rektor háskólans riti f.h. háskólaráðs yfirmanni sínum, kennslumálaráðherra, en hann sendi síðan rektor menntaskólans bréfið til umsagnar. Ég vil skjóta því til hv. þm., hvort þeir telji ekki eðlilegt, að þál. verði á þá leið, að í staðinn fyrir orðin „og gera það aðgengilegt til afnota“, komi „og afhenda það háskólanum til geymslu“. Ég varaði mig ekki á, að hv. þm. er svo reiður yfir, að talað sé um að skrásetja það, svo að það mætti þá ganga burt líka, en ég skil ekki, að orðið „skrásetning“ geti verið neitt meiðyrði. Það er óþarfi fyrir hv. þm. að sletta því til háskólans, að honum sé nær að skrásetja sitt eigið bókasafn. Veit hann nokkuð, hvað því líður? Hann er þá fróðari um það en ég, því að ég veit ekki letur en að til séu aðgengilegar skrár yfir það. Ég vildi helzt geta haldið þessari till. efnislega utan við þessar harðvítugu umr., því að mér finnst, að fyrir allra hluta sakir væri mjög heppilegt að koma þessu bókasafni fyrir í húsakynnum háskólabókasafnsins undir umsjón bókavarðarins þar. Þar er allgóður lestrarsalur, og býst ég við, að stj. mundi, um leið og hún afhenti safnið, setja það skilyrði, að menntaskólamenn gætu fengið aðgang að safninu, og yrðu þá samningar um það milli stj. og rektors háskólans. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál, en afhenda hæstv. forseta skrifl. brtt. við till. og vænti þess, að hann leiti afbrigða um hana, þar sem hún er skrifl. og of seint fram komin.

* Flm. (Magnús Jónsson): Flestir hv. þm. munu kannast við, að það hefur nú um langt skeið verið unnið að því af konum í Reykjavík að koma upp gestaheimili eða samkomustað fyrir konur, bæði í Reykjavík og sérstaklega kannske aðkomukonur, sem dveljast um tíma hér. Ég veit ekki, hve langt er síðan þessi starfsemi var hafin og þar á meðal fjársöfnun í því skyni að koma þessu húsi upp, en það er alllangt, og hefur aðeins strandað á því, að ekki hafa verið fjármunir fyrir hendi til þess. Þessi viðleitni hefur nú verið viðurkennd af því opinbera með því að leggja til lóð undir væntanlegt hús á Arnarhóli. En sá staður reyndist ekki vera sem heppilegastur, og var honum komið í verð og keyptur ákaflega heppilegur blettur við Garðastræti milli Túngötu og Öldugötu, þar sem nú stendur hinn mikli sýningarskáli. Þessi lóð er geysistór, og um verðmæli hennar veit enginn. Fyrir utan þessa mestu eign hefur svo verið safnað hlutafé til húsbyggingarinnar. Hefur það gengið mismunandi vel eins og gengur, því að fjármagn hefur ekki staðið mikið að baki þessu. Þó er innborgað hlutafé nú 43 þús. kr. rúmlega. Það má segja, að það hossi ekki hátt í stórbyggingu. En nú þykja vera aðrir tímar til að safna slíku fé, ef á annað borð væri hagræði að hefjast handa, og mér þykir líklegt, að frekari hlutafjársöfnun muni ganga betur nú, og telja konurnar líkur fyrir, að svo mikið muni safnast, að e.t.v. muni vera hægt að ráðast í framkvæmdir, ef það af öðrum ástæðum reyndist ekki ókleift. Konurnar skrifuðu svo fjvn. þessa þings beiðni um að fá 100 þús. kr. styrk. En þegar það þótti sýnt, að fjárl. yrðu ekki afgr. fyrr en seinna á árinu, dregur það úr hendi tækifærið til að hef jast handa í sumar með loforð um þessa fjárveitingu. Þess vegna höfum við 3 þm. orðið við því að flytja hér fram þessa þáltill., eins og hefur tíðkazt dálítið, af þessari sömu ástæðu, um það, að Alþ. heimili ríkisstj. að veita styrk til að koma upp þessu húsi, ef það reynist af öðrum ástæðum fært. Ég skal ekki fara mikið út í, hver þörf er á svona stofnun. Það má segja, að þær almennu stofnanir, sem til eru, séu bæði fyrir karla og konur. En reynslan sýnir, að allur meginþorri stofnana, sem settar eru upp og fé veitt til í stórum stíl, verða til miklu meiri nota fyrir karlmenn en kvenfólk. Það þýðir ekki að vitna í nein kvenréttindi, konan hefur sína sérstöðu, ekki sízt í þessu efni. Kona, sem kemur til bæjarins það að dveljast þar um stund, á ekki eins aðgengilegt athvarf á hvers konar gististöðum sem er eins og karlmenn. Það er enginn vafi, að svona gistiheimili er ákaflega gott og þægilegt fyrir konur, sem ýmist eru gestkomandi um stund eða dveljast í bænum við störf eða af sínum nauðsynjum eða annarra. En þar að auki eru það margar konur hér í bænum, sem mundu mjög óska eftir að eiga slíka miðstöð. Ég held þetta fyrirtæki hljóti yfirleitt að hafa mikla samúð allra alþm. Það mun nú hafa verið hafður sá gangur á slíkum málum sem þessum að vísa þeim til umsagnar fjvn., og vil ég ekki mælast undan því, en óska eftir velviljaðri athugun og fljótri afgreiðslu.

1) PZ: Með því að stj. hefur nú heimild til slíkrar rannsóknar, en hefur ekki notað hana, sé ég ekki ástæðu til að gefa henni nýja heimild og greiði því ekki atkv.

2) PO: Með skírskotun til fyrirvara hv. 1. þm. N.-M. greiði ég ekki atkv. 10 þm. ( ÁÁ, BJ, HelgJ, HermJ, MG, ÓTh, SK, StgrSt, SvbH, ÞÞ) fjarstaddir. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Till. samþ. með 26 shlj. atkv. og afgr. sem ályktun Alþingis (A. 362).