Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um heimild fyrir ríkisstjórnina til að auka hlutafé Íslands í Norræna fjárfestingarbankanum í forföllum samstarfsráðherrans Matthíasar Á. Mathiesen, en ég gegni fyrir hann í veikindum hans. Hér er lagt til að ríkisstjórnin fái heimild til að auka hlutafé Íslands í Norræna fjárfestingarbankanum, en eins og fram kemur í grg. með þessu lagafrv. er gert ráð fyrir að þetta hlutafé verði tvöfaldað. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta mál. Um það hefur verið mjög góð samstaða hér á landi, enda Norræni fjárfestingarbankinn gagnað okkur mjög vel í ýmsum málum. Hann hefur lánað hér til margra hluta og með aðild okkar að honum eigum við góðan aðgang að alþjóðlegum fjármálamörkuðum, en banki þessi er orðinn mjög traustur og er því í góðri samkeppnisstöðu til að fá fjármagn á alþjóðlegum mörkuðum. Ég vísa að öðru leyti til grg. og athugasemda með frv. þessu og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn.



Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breytingu á núgildandi hegningarlögum nr. 19/1940. Í 1. gr. frv. er gerð tillaga um nýtt ákvæði er bætist við 202. gr. hegningarlaganna svohljóðandi: "Sé brot sérstaklega stórfellt þá varðar það fangelsi ekki skemur en eitt ár og allt að sextán árum." Í 2. gr. frv. er gerð tillaga um breytingu á 1. mgr. 203. gr., en hún verði svohljóðandi: "Kynferðismök við persónu af sama kyni, þegar atvik að öðru leyti svara til þess, er í 194.–198. gr., fyrri mgr. 200. gr. og seinni mgr. 202. gr. segir, skulu varða þeirri refsingu er í þeim ákvæðum segir." Í 3. gr. frv. er síðan lagt til að lög þessi öðlist þegar gildi. Mikil umræða hefur átt sér stað undanfarið um kynferðisbrot og þá ekki síst gagnvart börnum og ljóst er að allur almenningur lítur þessi mál mjög alvarlegum augum. Túlka má þessa umræðu sem nokkurs konar ákall til íslenska réttarkerfisins og löggjafans um að bregðast ekki hlutverki sínu þegar slík afbrot eru annars vegar. Þess eru jafnvel dæmi að menn hafi haft tækifæri til að fremja fjölda kynferðisafbrota á löngu tímabili og getur slíkt haft það í för með sér að almenn virðing fyrir lögum þverri. Sé lögum ekki framfylgt eru þau gagnslaus til að varna afbrotum af því tagi sem efni laganna tekur til. Á þessu verður að taka og margir eru reyndar þeirrar skoðunar að of vægt sé tekið á málum sem snerta kynferðis- og eða nauðgunarmál almennt. Það er alkunna að margvíslegar hvatir geta legið að baki afbrotum sem þessum og í sumum tilvikum hafa afbrotamennirnir sjálfir átt við mikla erfiðleika að stríða, eru jafnvel haldnir svonefndum persónuleikatruflunum. Samt sem áður hafa þessir menn verið metnir sakhæfir, þ.e. þeir gera sér grein fyrir verknaðinum og hugsanlegum afleiðingum hans og geta því tekið út refsingu. Nú er augljóst að taka þarf tillit til margra sjónarmiða áður en dómur er upp kveðinn. Það fer þó ekki hjá því að viðurlög þykja á tíðum næsta væg, oft að hluta til skilorðsbundin, þ.e. þá er framkvæmd refsingar frestað. Með það í huga langar mig til að minna hv. þm. á ummæli föður eins fórnarlambsins í hljóðvarpinu fyrir skömmu þar sem ungur sonur átti hlut að máli. Hann sagði eitthvað á þessa leið: Maður hlýtur að velta því fyrir sér hverja dómstólum er ætlað að verja í máli sem þessu, fórnarlambið eða afbrotamanninn. Það er velþekkt sjónarmið að einstaklingur ber ábyrgð gagnvart samfélaginu á þeim athöfnum sínum sem skaða hagsmuni annarra. M.a. á þessu sjónarmiði byggja hegningarlögin tilveru sína. En er tilgangar þeirra einvörðungu sá að refsa mönnum fyrir brot á ákvæðum þeirra eða býr eitthvað meira að baki? Með leyfi hæstv. forseta langar mig til að vitna í inngang að þýðingu á hinu margfræga riti Frelsinu eftir John Stuart Mill sem Hið íslenska bókmenntafélag gaf út 1970. Þar er m.a. fjallað um löggjafarhugmyndir Jeremys Bentham er John Stuart Mill síðar nefndi nytjastefnu. Megininntak hennar varðandi refsingar og réttlætingu þeirra var sú að refsilög beri ekki að setja til þess að menn fái réttláta refsingu afbrota sinna heldur til þess að koma í veg fyrir þá hegðun sem við köllum afbrot. "Og nytjasiðfræðin gerir þá almennu kröfu að sérhver mannleg athöfn, hvort heldur lagasetning eða hver önnur athöfn sem er, sé réttlætt eða réttlætanleg á grundvelli afleiðinga sinna fyrir almenningsheill." Hegningarlögum er því ekki einungis ætlað að refsa fyrir afbrot heldur er þeim ætlað að hafa varnaðaráhrif, þ.e. koma í veg fyrir að afbrot séu framin, og sérhver breyting á þeim á að vera til bóta fyrir almenningsheill. Það er ekki síst með þetta sjónarmið í hug sem ég tel réttarbóta þörf. Viðurlög gegn kynferðisbrotum hafa verið í íslenskri löggjöf um langan tíma allt frá elstu lögbókum. Viðurlög hafa þó verið mismunandi ströng og hafa vafalaust mótast nokkuð af hinu siðræna viðhorfi almennings á hverjum tíma. Réttarþróunin hefur orðið sú að börn og ungmenni njóta nú orðið betri verndar en áður var. Sem dæmi má nefna 174. gr. eldri hegningarlaga frá 1869 þar sem það varðaði hegningarvinnu allt að átta árum ef maður framdi saurlífi með stúlkubarni undir tólf ára aldri. Sambærilegt ákvæði er í 1. mgr. 200. gr. núgildandi hegningarlaga sem fjallar um samræði við barn undir fjórtán ára aldri og viðurlögin eru þyngri eða fangelsi allt að tólf árum. Er það fyllilega í samræmi við þau umhyggjusjónarmið sem búa að baki slíkri löggjöf. Frv. þetta byggir að sjálfsögðu einnig á þessum sjónarmiðum. Lagaákvæði þessa frv. eru í XXII. kafla hegningarlaganna og vil ég af því tilefni vekja sérstaka athygli hv. þm. á því að bæði XXI. kafli og XXII. kafli hegningarlaga, um sifskaparbrot og skírlífisbrot, hafa staðið óbreyttir í 47 ár eða allt frá árinu 1940 og má það merkilegt teljast. Engu er líkara en þessi afbrot hafi sætt svipaðri meðferð og óhreinu börnin hennar Evu, enginn mátti sjá þau né um tala. En nú hefur lokinu verið lyft af. Mér er kunnugt um að svokölluð nauðgunarnefnd hefur verið starfandi skv. þáltill. frá árinu 1984. Henni er ætlað að endurskoða þau ákvæði XXII. kafla hegningarlaga sem fjalla um brot gegn kynfrelsi kvenna, þ.e. greinar 194-199, en ekki þær greinar sem frv. þetta fjallar um. Vafalaust og vonandi verða bæði XXI. og XXII. kafli hegningarlaga endurskoðaðir í heild í náinni framtíð, svo sem þegar hefur verið gert á hinum Norðurlöndunum. En að óbreyttum lögum tel ég mál þetta það brýnt að það þoli enga bið. Bæði er það að fjöldi þessara mála af alvarlegra taginu virðist fara vaxandi og eins hitt að borgarar þessa lands standa hér ekki jafnir fyrir lögum. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega benda á 194. gr. hegningarlaga, um nauðgun, þar sem viðurlög eru fangelsi allt frá einu ári og upp í sextán ár eða jafnvel ævilangt. Það er þó einn galli á gjöf Njarðar. 194. gr. er kynbundin, sbr. upphaf hennar: "Ef kvenmanni er þröngvað til holdlegs samræðis. . . " o.s.frv. Fræðimenn í refsirétti segja lögjöfnun frá þessu ákvæði útilokaða. Samkvæmt gagnályktun njóta því karlar ekki þessarar refsiverndar né heldur þeir er verða fyrir kynferðisbroti þar sem samkynja persóna á hlut að máli, þ.e. homosexual mök. Þetta gildir jafnvel þótt verknaðurinn sé framinn með því ofbeldi eða nauðung sem 194. gr. gerir ráð fyrir. Þess má reyndar geta að nauðgunarákvæðið er ekki kynbundið á hinum Norðurlöndunum, að Finnlandi undanskildu. Frv. er ætlað að bæta úr þessu með því að sambærileg refsing verði lögfest, einnig í þeim tilfellum þegar um kynferðismök önnur en samræði er að ræða. Í frv. segir í grg. um 202. gr. hegningarlaga, með leyfi hæstv. forseta, en hún er svohljóðandi: "Hafi nokkur, þegar svo er ástatt, sem í 194.–201. gr. segir, gerst sekur um önnur kynferðismök en samræði, þá skal beita vægari hegningu að tiltölu." Þetta orðalag, "vægari hegningu", er til refsilækkunar. Hins vegar er það ekkert skilgreint, hvorki í lögunum sjálfum né greinargerð, og enginn refsirammi tilgreindur. Það er því algerlega á valdi dómstóla að ákveða viðurlög við þessum afbrotum. Hins vegar má það teljast ljóst að kynferðismök önnur en samræði geta haft mjög alvarlegar afleiðingar í för með sér, sbr. m.a. rit prófessors Jónatans Þórmundssonar Um kynferðisbrot, inngangur, en þar segir á bls. 16, með leyfi hæstv. forseta: "Hugtakið "holdlegt samræði" er hvorki skilgreint í lögum né greinargerð. Samræði hefur í fræðiritum og framkvæmd verið takmarkað við hefðbundnar samfarir karls og konu. Með þessu eru útilokuð kynmök samkynja persóna og mök karls og konu með öðrum hætti en notkun kynfæranna einna. Það kann þó að vera jafnalvarlegt ef brotaþola er misboðið kynferðislega með öðrum hætti að slepptri þungunarhættunni. Má þar nefna kynferðisathafnir er beinast gegn öðrum hlutum líkamans eða framkvæmdar eru með verkfærum." Réttarþróun víða hefur hnigið í þá átt að endurmeta refsinæmi kynferðisbrota og þá ekki síður ýmsar kynferðisathafnir aðrar en samræði. Sem dæmi má nefna að hugtakið "sexual penetration" í hegningarlögum Illinois-ríkis tekur til hvors tveggja. Þá var það lögfest 1984 í Svíþjóð að jafna ýmsum kynferðisathöfnum við samræði ef þær veita eða eru til þess fallnar að veita hinum brotlega kynferðislega fullnægingu. Samkvæmt 1. mgr. 195. gr. norsku hegningarlaganna varðar afbrot fangelsi allt að tíu árum fyrir "utugtig omgang" við barn undir fjórtán ára aldri, en það varðar fangelsi ekki skemur en eitt ár ef afbrotið felur í sér samræði. Hugtakið "utugtig omgang" virðist hér nokkuð víðtækt og felur því einnig í sér samræði. Í 2. mgr. þessarar sömu lagagreinar eru viðurlögin fangelsi allt að 21 ári ef afbrotið hefur alvarlegar afleiðingar í för með sér. Hér er tekið fram að kynsjúkdómar falli undir þetta ákvæði. 2. mgr. 202. gr. hegningarlaganna er því nýmæli og hljóðar svo: "Sé brot sérstaklega stórfellt þá varðar það fangelsi ekki skemur en eitt ár og allt að sextán árum." "Sérstaklega stórfellt" tekur til þess hversu gróft brotið í heildinni er og verður ekki tæmandi talið. Hér fellur þó undir sú aðferð sem notuð er, svo sem ofbeldi eða frelsissvipting og fjöldi tilvika. Skaðlegar afleiðingar brots fyrir sálarheill og líkamlegt heilbrigði brotaþola falla hér einnig undir, t.d. ef verknaður hefur kynsjúkdóm eins og eyðni í för með sér, að uppfylltum ásetningskröfum. Í frv. segir enn fremur í grg. um 1. mgr. 203. gr. hegningarlaga, með leyfi hæstv. forseta: "Þetta ákvæði fjallar um kynferðismök við persónu af sama kyni og hefur falið í sér miklu lakari vernd en ákvæði er snerta önnur kynferðisbrot þegar litið er til refsimarkanna. Refsihámarkið hefur verið bundið við sex ára fangelsi sem er miklu minni refsing en lögbundið er, t.d. í 194. gr., sextán ár, og 1. mgr. 200. gr. hegningarlaganna, tólf ár. Slíkt fær ekki samrýmst nútímaviðhorfum, hvorki efnislega né réttarfarslega. Hér er breytingar þörf og mótast sú þörf ekki síst af fjölda alvarlegra mála nú síðustu árin þar sem brotaþolar eru einatt ungir drengir og afbrotamaðurinn karlkyns. Læknisfræðilegar líkur benda til þess að einmitt þessi tegund afbrota geti haft mjög skaðlegar afleiðingar fyrir brotaþola og er þá m.a. átt við kynsjúkdóm eins og eyðni. Því þykir full ástæða til þess, að lögum óbreyttum, að í lagaákvæði þessu sé einnig vísað til 2. mgr. 202. gr. svo sem getið er um í frv. Að öðru leyti vísast til framangreindrar grg. með 200. gr. hegningarlaganna." Til frekari stuðnings þessu frv. um breytingu á hegningarlögum má leiða að því rök að brotaþolar, sérstaklega börn, eiga oft erfiðara með að sýna fram á það að þau hafi verið beitt nauðung eða ofbeldi við afbrot af þessu tagi þannig að 194. gr. eigi við. Almennt eiga þau erfiðara með að bera hönd fyrir höfuð sér og því er það skylda okkar að vernda þau gegn misneytingu af þessu tagi. Hæstv. forseti. Það er ekki refsigleði er ræður gjörðum flm. í máli þessu heldur brýn þörf á réttarbót. Þessi afbrot eru almennt litin mjög alvarlegum augum og þau hljóta að snerta alla þjóðfélagsþegna. Enn fremur gætir þess misræmis í þessum kafla hegningarlaga að ekki verður lengur við unað. E.t.v. má finna hér nokkra skýringu á þeim tiltölulega vægu viðurlögum er beitt hefur verið í dómum síðustu ára. Ef löggjafinn hefur frumkvæði að því að samræma og herða refsilöggjöf við kynferðisbrotum felur það í sér vísbendingu til dómstóla um breytt refsimat. Að sjálfsögðu er ekkert eitt sjónarmið sem ræður ákvörðun refsingar fremur en setningu refsilaga. Meta skal þyngd refsingar hverju sinni eftir öllum atvikum máls og persónulegum högum sökunautar að því leyti sem máli getur skipt. Ég verð þó að skýra frá því hér, hv. þm., að núna í morgun frétti ég að búið væri að kveða upp dóm í kynferðisbrotamáli þar sem afbrotamaðurinn var karlmaður en fórnarlambið níu ára gamall drengur. Dómurinn hljóðaði upp á átta mánaða fangelsi, þar af sex mánuðir skilorðsbundið, sem þýðir í raun að afbrotamaðurinn mun aðeins sitja tvo mánuði í fangelsi svo fremi sem hann brýtur ekki skilorðið. Það skýtur því óneitanlega skökku við, svo að dæmi sé tekið, að dómar í ölvunarakstursmálum eru oft óskilorðsbundnir og munu almenn varnaðaráhrif ráða þar talsverðu um, þ.e. vegna þeirrar hættu sem slíkt brot hafa í för með sér. Án þess að gera lítið úr alvöru þeirra afbrota hlýtur að mega gera kröfu til þess að svipaðra sjónarmiða sé gætt við kynferðisbrot og þá ekki síst þau sem beinast gegn börnum. Hæstv. forseti. Ég legg til að að lokinni umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég lýsi ánægju minni með flutning þessa máls og ég er sammála hv. flm. að það er sannarlega tímabært að taka á þessu máli. Eins og hún nefndi eru Lög sem um þessi mál gilda síðan 1940. Endurskoðun þeirra er ekki síst brýn og nauðsynleg vegna þess að þau mál er lögin varða hafa komist svo mjög í umræðu á seinni árum og rannsókn þeirra hefur leitt í ljós að brot á þessum lögum eru mun tíðari en menn grunaði áður. Á ég þá bæði við nauðganir og sifskaparbrot, en dulin brotastarfsemi er snar þáttur í þeim brotum. Ég tel bæði eðlilegt og sjálfsagt að samræma refsiákvæði og þá um leið refsivernd þeirra sem neyddir eru til samræðis gegn vilja sínum og finnst gilda sama hvort sem um er að ræða persónur af gagnstæðu eða sama kyni. Einnig þykir mér eðlilegt að leggja að jöfnu kynmök af öðru tagi og hefðbundið samræði. Það er vitað af rannsóknum sem gerðar hafa verið að í tilteknum fjölda nauðgana, og eru þessar rannsóknir bæði erlendar og hérlendar, t.d. athugun sem ég hef unnið á vegum þeirrar nauðgunarnefndar sem hv. flm. nefndi, þá hefur nauðgari samræði við brotaþola um önnur líkamsop en leggöng og getur á þann hátt eða annan fengið kynferðislega fullnægingu. En ofbeldisverknaðurinn getur haft jafnalvarleg áhrif á brotaþola þó að samræði fari ekki fram að hefðbundnum hætti. Það má heldur ekki gleyma því að rannsóknirnar hafa enn fremur sýnt að afdrifaríkustu afleiðingar nauðgunar eru einmitt hið andlega áfall sem brotaþoli verður fyrir. Flestum nauðgunum, a.m.k. hérlendis, fylgir ekki gróft líkamlegt ofbeldi. Það er því oftast og fyrst og fremst hið andlega áfall og afleiðingar þess sem verða flestum brotaþolum illbærastar og erfiðastar viðfangs. Af þessum sökum tel ég einmitt mjög nauðsynlegt að leggja að jöfnu hefðbundið samræði og svokallað samræði af öðru tagi. Hvað varðar eyðni er vissulega rétt að það er viss hætta fólgin í smitun ef um nauðgun er að ræða og kannski ekki síst þegar um er að ræða samkynhneigða einstaklinga og þá fyrst og fremst karlmenn, en í þessum efnum gildir auðvitað það sama um allar tegundir nauðgunar og gerir brotið þess vegna áhættusamara og mun alvarlegra. Ég vildi líka víkja orðum að heildarmynd þeirra afbrota sem hv. flm. minntist á. Hér er um að ræða félagslegt vandamál einnig og e.t.v. sjúkleika eða sköddun þar sem í er fólginn vítahringur. Sá er beittur hefur verið ofbeldi í bernsku hefur tilhneigingu til þess að beita aðra ofbeldi þegar hann vex upp. Þannig er mjög nauðsynlegt, auk þess sem þarf að laga löggjöfina, að taka á þessum vandamálum á heildstæðan hátt. Ég vildi lítillega geta um þá nefnd sem hv. flm. minnti á. Hún var sett á laggirnar í kjölfar þál. Kvennalistans sem samþykkt var á Alþingi 22. maí 1984. Þessi þál. fjallaði um könnun á rannsókn og meðferð nauðgunarmála og dómsmrh. skipaði fimm manna nefnd í júlí 1984 til að sinna þessu verkefni. Í nefndinni hafa átt sæti Ásdís Rafnar lögfræðingur, Guðrún Agnarsdóttir læknir og alþm., Hildigunnur Ólafsdóttir afbrotafræðingur og Sigrún Júlíusdóttir yfirfélagsráðgjafi. Jónatan Þórmundsson á einnig sæti í nefndinni og hefur verið formaður hennar. Þessi nefnd hefur nú unnið að nokkuð ítarlegum könnunum. Markmið nefndarinnar voru í raun tvíþætt. Það var í fyrsta lagi að gera fræðilega könnun á ákveðnum staðreyndum og síðan að sinna tillögugerð á þeim grundvelli. Það má segja að nefndin sé um það bil að ljúka störfum. Ég reikna með að hún skili af sér í byrjun næsta árs og þá munu fylgja bæði ítarlegar kannanir með áliti nefndarinnar og einnig tillögugerð þar sem gerðar eru tillögur til úrbóta. Í þessum tillögum verður einmitt um að ræða breytingar á löggjöf og ég hygg að lagt verði til að ekki einungis verði um að ræða þær greinar er hv. flm. nefndi, þ.e. greinarnar í XXII. kafla frá 194.199. gr., heldur hygg ég að það verði lagt til að fram fari endurskoðun á þessum köflum báðum, XXI. og XXII, í það minnsta XXII. kafla. Mér finnst að þær hugmyndir sem fram koma í því frv. sem hér var mælt fyrir eigi fyllsta rétt á sér og séu mjög gagnlegar hvort sem frv. nær fram að ganga áður en þessi endurskoðun fer fram eða verður hluti af þeirri endurskoðun. En ég styð þær hugmyndir sem í frv. koma fram og vona að þær fái eðlilegan framgang hér í þinginu. Síðan langar mig, af því að tilefni gefst hér, að minna á það að í kvöld er haldinn fræðslufundur á vegum Orators, félags laganema, í Lögbergi kl. 8 og þar verður einmitt rædd meðferð kynferðisafbrotamála á Íslandi og spurt hvort breytinga sé þörf. Ég vek athygli hv. þm. á þessum fundi.



Herra forseti. Það mál sem hér er á dagskrá er svo sannarlega allrar athygli vert og ekki komið til að tilefnislausu. Það er rétt, sem hv. flm., 14. þm. Reykv., segir í greinargerðinni, að allur almenningur lítur kynferðisafbrot, ekki síst gagnvart börnum, mjög alvarlegum augum. Í frv. er tekið á atriðum í hegningarlögunum sem nokkur missmíði er á miðað við réttarvitund almennings. Ég vil í þessu sambandi minna á, eins og hv. flm. reyndar gerði, að í samræmi við þál. frá árinu 1984 var í júlí það ár skipuð fimm manna nefnd sem fjallar um meðferð nauðgunarmála og á hún að koma með tillögur til úrbóta í því sambandi, þar á meðal að gera tillögur um þær lagabreytingar sem þörf þykir á að gera. Álitsgerð frá nefndinni er væntanleg í byrjun næsta árs, eins og kom fram í máli hv. 6. þm. Reykv., og það er á verkefnaskrá dómsmrn. að ganga frá frumvörpum til breytinga á lögum í samræmi við niðurstöðu nefndarinnar. Eins og reyndar kom fram í þingmálaskrá sem fylgdi stefnuræðu forsrh. er ráðgert að leggja slíkt frv. fram eftir jólaleyfi. Ég hef fullan hug á því að stuðla sem skjótast að lagabreytingum í þessu efni, en tel, eins og reyndar hv. 6. þm. Reykv., ráðlegast að láta taka ákvæði þessa frv. til athugunar við samningu þeirra frumvarpa sem í undirbúningi eru og ég nefndi áðan. Ég hef rætt þetta mál sérstaklega við formann nefndarinnar, prófessor Jónatan Þórmundsson, sem vitnað er til í grg. frv., og rætt við hann sérstaklega um þetta frv. Ég er alls ekki með þessu að drepa málinu á dreif. Þvert á móti tel ég nauðsynlegt að vanda þessa lagasetningu sem best því að nokkur hætta kann að vera á ósamræmi ef Alþingi samþykkir á þessu þingi fleiri en ein lög til breytinga á sama sviði almennra hegningarlaga. Reyndar er ég sammála hv. flm. og 6. þm. Reykv. að það er fullkomin þörf á því að taka bæði XXI. og XXII. kafla hegningarlaganna til endurskoðunar og það mun reyndar vera á verkefnaskrá nefndarinnar sem til var vitnað áðan. Ég vil líka koma því að hér að það sama á að nokkru leyti við um frv. sem hv. þm. í þessari deild, Salome Þorkelsdóttir, hefur flutt um breytingu á lögum nr. 74/1974, um meðferð opinberra mála. Ég á von á því að niðurstöður nefndarinnar sem fjallar um nauðgunarafbrotin muni einnig leiða til breytinga á þeim lögum. Í hegningarlögum og lögum um meðferð opinberra mála þarf að gæta fyllsta samræmis, en þau þurfa að sjálfsögðu að þróast í samræmi við breytingar á samfélaginu og breytingar á viðhorfum landsmanna. Eitt af því sem við þurfum að mínu áliti ekki síst að taka til umfjöllunar er aðstaða brotaþolans í slíkum málum sem hér er um að ræða. Við erum líklega á því sviði orðnir á eftir ýmsum nágrannaríkjum okkar þar sem brotaþolarnir fá meiri aðstoð en hér tíðkast, bæði til þess að draga úr afleiðingum brotsins eftir því sem frekast er kostur og eins til þess að flýta gangi þeirra dómsmála sem af brotum kunna að leiða. En í þessu efni þarf ekki aðeins að huga að dómstólameðferð og ákvæðum hegningarlaga. Ekki síður þarf að huga vandlega að því hvernig rannsókn mála er framkvæmd. Ekki síst þarf þarna að huga að sambandinu á milli barnaverndarnefnda í sveitarfélögum og lögreglu í þessum viðkvæma málaflokki. T.d. má nefna að yfirheyrsla á börnum í kynferðisafbrotamálum er ákaflega mikið vandaverk. Eins og kom fram í máli hv. 6. þm. Reykv. er það ekki síst hið andlega áfall sem er ein alvarlegasta afleiðing brota af þessu tagi. Það þarf e.t.v. sérstaka ráðgjafa við rannsóknarlögregluna til að aðstoða við yfirheyrslur yfir börnum í þessum málum til að hlífa viðkvæmum barnssálum. Þess vegna tel ég að mikil ástæða sé til að taka þetta mál til vandlegrar athugunar í hv. allshn. og leitað verði samráðs við nefndina sem skipuð var í samræmi við þál. frá 1984.



Hæstv. forseti. Ég kem hér aðeins til að lýsa stuðningi við þetta frv. og vil nota tækifærið til að þakka hv. flm. fyrir ágæta framsöguræðu og þann mikla fróðleik sem kom fram í hennar máli. Það er alveg ljóst að nauðsyn er á að gera réttarbót í þessum efnum og eins og hefur komið fram í máli hv. þm. og hæstv. ráðherra eru þessi mál þess eðlis að þau þurfa endurbóta við. Það sem kannski kemur mér til að koma hér í ræðustól er fyrst og fremst að minna líka á það sakleysislega frv. sem ég flutti á fyrsta fundi þessarar hv. deildar en fékk enga umfjöllun eða viðbrögð á þeim fundi sem var kannski ekki nema von þar sem þetta var fyrsti þingdeildarfundurinn á nýju þingi. En hvað um það. Ég minntist þar á að ég hefði undir höndum dæmi um sérstakt mál sem varðaði ungan dreng. Það mál væri búið að bíða í dómskerfinu í 11/2 ár. Nú vill svo til að það er einmitt þetta tilgreinda mál sem hefur nokkuð verið fjallað um í fjölmiðlum að undanförnu, þ.e. í DV, og dæmigert um þessi mál að um leið og farið er að vekja athygli á þeim í fjölmiðlum eða annarri umfjöllun, m.a. kannski með flutningi mála á hv. Alþingi, er eins og menn taki við sér. Það var skýrt frá því í gær á baksíðu DV að þar sé um að ræða kynferðisafbrotamál í hægagangi í kerfinu sem bíður enn dóms eftir heilt ár í sakadómi. Og síðan er frétt í dag um að það sé búið að dæma í málinu. Dómurinn sem sakborningur fær er sá sem hv. 14. þm. Reykv. sagði frá í sinni framsöguræðu, þ.e. tveggja mánaða fangelsi auk sex mánaða skilorðsbundið í fimm ár. Og þetta vekur mikla furðu þegar haft er í huga hvað liggur að baki. Ég á engin orð yfir hversu lítils tillits virðist gæta til fórnarlamba í slíkum málum. Mér dettur í hug að nefna það hér varðandi þetta einstaka mál að sá níu ára gamli drengur sem þarna um ræðir, sem var níu ára á þeim tíma, segir ekki frá þessu atviki heima hjá sér fyrr en hann brotnar niður eftir tíu daga eða tvær vikur og þá er svo langt um liðið að þrátt fyrir læknisrannsókn eru verksummerki ekki til sönnunar fyrir athæfi sakbornings. Það má gera sér ljóst að níu ára gamalt barn hefur litla hugmynd um hvernig samfarir homosexual karlmanna fara fram, en því lýsti hann sjálfur. En auðvitað neitar sakborningur að hafa fullframið sinn verknað. Það virðist vera að í þessu tilviki sé svo vægt tekið á máli eins og raun ber vitni vegna þess að ekki er hægt að sanna málið. En jafnvel þó svo hefði verið, að viðkomandi sakborningur hefði ekki fullframið sinn verknað, hefði mátt ætla að afbrotið væri svo alvarlegt að það væri ástæða til að taka á því með öðrum hætti en raun ber vitni um í þessu tilviki. Ég vildi, herra forseti, aðeins nefna þetta hér vegna þess að ég tel að þessi tvö frv. séu svo þýðingarmikil mál að þau þurfi að fá ítarlega umfjöllun. Hvort það verður með þeim hætti að þau verði að bíða eftir framlagningu frv. sem hæstv. dómsmrh. gat um skal ég ekki dæma um, en ég tel a.m.k. að það þurfi að vinna strax að framgangi þessara mála. Ég get tekið undir að það þarf vissulega að vanda lagasetningu, en sú breyting sem ég lagði til í umræddu frv. var mjög einföld og ekki flókin, aðeins sú að slík mál skuli hafa forgang í kerfinu og að dómur í undirrétti gangi innan átta mánaða frá ákæru nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi. Þetta held ég að sé þýðingarmikið atriði og alls ekki flókið að mínu mati. Hv. 6. þm. Reykv. minntist á fund sem er í kvöld. Mér er kunnugt um þennan fund þar sem ég er einn af framsögumönnum á þeim fundi til að fjalla um þessi mál. Ég tek undir að það getur verið fróðlegt fyrir hv. þm. að kynna sér frekar málin hjá þeim sem með þessi mál hafa að gera, fólki með sérfræðiþekkingu á þessum málum, sem eru einnig ræðumenn á fundinum.



Herra forseti. Hér er svo sannarlega hreyft máli sem tímabært er að taka til umræðu ef verða mætti til þess að leið fyndist til að stemma stigu við þeim afbrotum sem hér hefur verið rætt um. Hv. 6. þm. Reykn. talaði hér og minntist á frv. sem flutt er á þskj. 5. Umræðan sýnir okkur að við höfum vaknað til meðvitundar um það alvarlega ástand sem ríkir í þessum málum og ég undirstrika rækilega að tímabært var að taka til umræðu. Ég ætla ekki að tala langt mál. Ég þarf þess ekki vegna þess að þetta mál á þskj. 71 kemur til umfjöllunar í þeirri nefnd sem ég á sæti í og mér gefst þar tækifæri til að koma skoðunum mínum á framfæri. En ég kem fyrst og fremst upp til að þakka það að þessum málum skuli hér vera hreyft og ég þakka sérstaklega flm. þessa frv. á þskj. 71 fyrir að vekja okkur til meðvitundar um það sem er að gerast í allra næsta nágrenni við okkur.



Hæstv. forseti. Ég þakka undirtektir hv. þm. og dómsmrh. í máli þessu. Nú hef ég borið þessar tillögur mínar um breytingar á lagaákvæðum undir fræðimenn í refsirétti og jafnframt sakadómara og hefur komið í ljós að einmitt þessi ákvæði hafa valdið miklum erfiðleikum í málum af því tagi sem hér er um rætt, þ.e. kynferðisafbrotamálum. Ég hef einnig rætt þetta við formann þessarar umtöluðu nauðgunarnefndar og virðist mér að þessi ákvæði muni ekki stangast á við þær tillögur sem nefndin muni gera. Ég get því ekki séð rök fyrir því að frv. fái ekki viðhlítandi afgreiðslu á Alþingi Íslendinga. Ég legg á það ríka áherslu að hér er um nauðsynlega réttarbót að ræða sem þolir enga bið. Eins og ég sagði áðan er hlutverk nauðgunarnefndar fyrst og fremst að gera tillögur um breytingar á ákvæðum um brot gegn kynfrelsi kvenna en ekki á þeim ákvæðum sem frv. þetta fjallar um. Ef frv. hefur hins vegar þau áhrif að flýta fyrir endurskoðun á þeim lögum öllum er snerta kynferðisafbrot fagna ég því mjög. Þá er tilganginum náð.

Flm. (Guðrún Agnarsdóttir) (frh.): Hæstv. forseti. Ég fagna því að hæstv. heilbrmrh. skuli nú vera viðstaddur þessa umræðu en ekki gafst tækifæri til að kalla hann á fund deildarinnar þegar ég hóf mál mitt á síðasta fundi. Ég hafði minnst á í ræðu minni þá skýrslu um íslenska heilbrigðisáætlun sem lögð var fram í lok síðasta þings hér á Alþingi, en hún lýsir fyrirætlunum heilbrigðisyfirvalda í því samvinnuverkefni Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar sem nefnt hefur verið "Heilbrigði fyrir alla árið 2000" og markar jafnframt stefnu í heilbrigðismálum hérlendis til langs tíma. Áætlun þessi var þó hvorki rædd á þinginu né samþykkt og það sem verra er, það var ekki tekið tillit til hennar við þá fjárlagagerð sem hér var einmitt rædd í gær. En ég vil nefna að í áætluninni stendur einmitt: "Árlega verði á Alþingi lögð fram stefnumörkun í heilbrigðismálum í tengslum við fjárlagafrumvarpið" og þá að sjálfsögðu í anda forvarna og heilsuverndar. Mér þykir mjög miður að það skuli ekki hafa verið vegna þess að við getum varla beðið lengur eftir því að skipta svolítið um áherslur og leggja meira fé til forvarna. En í skýrslunni er einmitt lögð megináhersla á forvarnir í formi heilsugæslu, heilbrigðra lífshátta og heilbrigðiseftirlits. Hins vegar er eitt að hafa stefnu og annað að framfylgja henni. Fé til forvarna hefur sárlega vantað hingað til. Það er að mínu mati afar brýnt að tryggja nægilegt fjármagn til ýmissa forvarnaraðgerða svo að meiri áhersla verði í raun lögð á að varðveita heilbrigði því að einungis þannig er hægt að draga úr þörf fyrir hina dýru viðgerðarþjónustu sem lækning og meðferð sjúkdóma óhjákvæmilega er. Nú þegar blasa við ýmis verkefni á sviði forvarna þar sem raunhæft er að ætla að markvissar aðgerðir muni skila verulegum árangri. Þann árangur má mæla bæði í mannslífum, auknu heilbrigði, bættri líðan og miklum fjárhagslegum sparnaði. Sem dæmi má nefna slysavarnir. Á Íslandi er lægstur ungbarnadauði í heimi. Hins vegar höfum við hæstu tíðni barnaslysa af öllum löndum Evrópu. Þar eru algengust slys bæði í umferð og þó sérstaklega í heimahúsum þar sem eitranir eru tíðastar. Umferðarslys eru hér allt of algeng og valda ómældri mannlegri þjáningu og sorg, auk þess mikla kostnaðar sem af þeim hlýst. Önnur tegund slysa, sem er algengari hér en í nágrannalöndunum, eru sjóslys. Að vísu hefur öllum þessum málum þegar verið sinnt í einhverjum mæli en þarna er enn mikið verk óunnið og mál að hefja það. Annað dæmi mætti taka um reykingar. Það er talið að engin ein ráðstöfun mundi skila meiri árangri til að bæta heilsufar manna og fækka ótímabærum dauðsföllum en einmitt verulega minnkuð tóbaksnotkun. Sem stendur eru þó einungis fjórir starfsmenn á vegum Krabbameinsfélagsins við fræðslu í skólum um skaðsemi reykinga. Og ef litið er á árangur þessa starfs má sjá að í aldurshópunum frá 12 ára til 16 ára hefur tíðni reykinga á árunum frá 1974 til 1986 minnkað stórlega ef miðað er við hundraðstölu. T.d. í aldurshópnum 12 ára hefur tíðni reykinga frá 1974 til 1986 lækkað úr 12% niður í 3% og í aldurshópnum 16 ára frá 54% niður í 31%. Þarna mætti verulega herða róðurinn til að halda áfram að styðja ungt fólk í því að taka ekki upp reykingar. Einnig mætti t.d. minnast á tannskemmdir. Þær eru mun algengari í íslenskum börnum en börnum annars staðar á Norðurlöndunum. Hér hafa börnin bæði fleiri viðgerðar og skemmdar tennur en jafnaldrar þeirra á Norðurlöndunum og stafar það að miklu leyti af sykuráti sem hér er meira en víða annars staðar, en einnig af lélegri tannhirðu. Þarna mætti t.d. beita verðstýringu gagnvart sykri og sætum vörum sem mundi stuðla að því að minnka ofneyslu hans og tannhirðu mætti sannarlega bæta með fræðslu. Síðan er leit að sjúkdómum á byrjunarstigi sem bæði getur aukið lífslíkur og einnig komið í veg fyrir mikla vanlíðan. Þar má nefna leit að krabbameini í leghálsi og brjóstum kvenna og einnig í meltingarvegi sem allar eru reyndar stundaðar af Krabbameinsfélagi Íslands. Áætlaður kostnaður á ári við hópskoðun á brjóstum íslenskra kvenna með röntgenmyndatöku er talinn jafngilda þeim kostnaði sem bundinn er við að reka um 5–10 sjúkrarúm á ári. Á hverju ári deyja um 25 konur úr brjóstakrabbameini, en nýlegar rannsóknir benda til þess að draga megi verulega úr þessari dánartíðni með því að uppgötva æxlið snemma. Kvennalistakonur fluttu þáltill. um þetta efni sem reyndar var samþykkt á síðasta kjörtímabili og þáverandi heilbrmrh. hét því að þessu yrði komið á á árinu 1987. Í fyrra var nokkurri fjárhæð veitt til þessa verkefnis, en þó ekki öllu því sem Krabbameinsfélagið fór fram á. Ég vil því vekja athygli hæstv. heilbrmrh. á þessu mikilvæga máli og skora á hann að styðja það verkefni og sjá til þess að í ráðherratíð hans verði því veitt nægilegt fjármagn til að það geti haldið áfram og náð til kvenna víðs vegar um landið en ekki einungis á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Að lokum má nefna þann vágest sem nýlega hefur vakið ótta manna og umtal og var einmitt minnst á í umræðunni hér áðan, en það er sjúkdómurinn eyðni. Eyðni er sjúkdómur þar sem einmitt forvarnir eru í raun einu varnirnar sem duga og þeim verður að beita ef hindra á vaxandi útbreiðslu sjúkdómsins. Allt tal um ónæmisaðgerðir er í raun svo langt í framtíðinni hvað varðar framkvæmd að það eru tóm orð að tala um. Því er aðgæsla manna og aðgát það eina sem dugar til að verjast þessum sjúkdómi. En til þess að geta beitt slíkri aðgát verður að fræða fólk. Að öllum þessum verkefnum og mörgum fleiri þarf að vinna og veita til þeirra fé. Fjármögnun þessara verkefna er í raun fjárfesting og mikil sparnaðarráðstöfun, einkum þegar til lengri tíma er litið. Annar brýnn þáttur til forvarna er heilbrigðisfræðsla og snertir raunar þau atriði sem ég hef nefnt hér á undan. Snar þáttur þeirrar samvinnuáætlunar sem áður var nefnd er almenn heilbrigðisfræðsla og upplýsingar svo og aukin menntun fólks í heilbrigðisstéttum og kennara og aukin fræðsla í skólum. Það er mjög brýnt að samræma og skipuleggja aukna heilbrigðisfræðslu á Íslandi og veita henni þannig vel skilgreinda lagalega stoð og nægilega fjármögnun. Almennri heilbrigðisfræðslu hefur verið í ýmsu ábótavant hér á landi hingað til. Heilsufræði hefur verið kennd í skólum að vísu, en þó mjög misvel. T.d. hefur fræðsla um kynlíf og getnaðarvarnir í grunnskólum víða verið vanrækt, eins og fram kom í fsp. hv. þingkonu Kristínar Halldórsdóttur á síðasta kjörtímabili. Á árunum 1984–1985 tók Ísland þátt í norrænu verkefni um heilbrigðisfræðslu í grunnskólum og gekk það undir nafninu SPIN-verkefnið og fór fram í tveim skólum. Markmið þess var að þróa heilbrigðisfræðslu í þátttökulöndunum og móta sameiginlega stefnu landanna í málefnum heilbrigðisfræðslu og heilsuuppeldis. Mikil áhersla var lögð á að samþætta heilbrigðisfræðsluna öðru námi þannig að allir starfsmenn skólans væru virkir í heilsuuppeldi barnanna. Slíka fræðslu þarf að efla og slíkt uppeldi þarf vitaskuld einnig að fara fram á dagvistarheimilum og fyrst og síðast á heimilum af foreldrum sem eru meðvitaðir um heilbrigða lífshætti. Nú vil ég gjarnan spyrja hæstv. heilbrmrh. hvort hann hafi fregnir af frekari þróun þessa verkefnis og hvað er fyrirhugað í þeim efnum. Ég veit að þetta fellur mun beinna undir hæstv. menntmrh., en það kynni að vera að þeir hefðu haft einhverja nasasjón af þessu í heilbrmrn. og þess vegna vil ég spyrja hæstv. heilbrmrh.: Hvað líður framhaldi þessa verkefnis? Síðan er það viðhaldsfræðsla almennings um heilbrigðismál. Hún hefur verið handahófskennd. Ýmsar stofnanir eða embættismenn á vegum hins opinbera, áhugasamir einstaklingar, félög og samtök heilbrigðra og sjúkra hafa að vísu gefið út ágætis fræðsluefni og jafnvel fylgt því eftir með kennslu eða áróðri og það er sannarlega vert í þessu sambandi að lofa hið mikla og góða starf sem hefur verið unnið í þessum efnum. Hins vegar hefur samræmda og skipulega fræðslu vantað og hún hefur ekki verið á ábyrgð neins ákveðins aðila heldur miklu fremur margra ólíkra aðila og þá aðeins sem hluti af miklu stærra verksviði þeirra, enda hefur hún oft setið á hakanum og verið látin mæta afgangi, sérstaklega þegar kemur að því að nýta það takmarkaða fé sem viðkomandi stofnanir hafa fengið til umraða á fjárlögum eða annars vegar. Í lögum um heilbrigðisþjónustu nr. 59 frá 1. júní 1983 er heilsuvernd skilgreind sem þjónusta er heilsugæslustöð á að veita, en ein af aðalgreinum heilsuverndar er þar talin heilbrigðisfræðsla í fyrirbyggjandi tilgangi. Það er bæði eðlilegt og ágætt að heilsugæslustöðvar hafi þetta hlutverk, en þær eru enn of fáar og þangað sækja fáir sem heilbrigðir eru. Því nær fræðsla þeirra ekki til alls þorra almennings. Það er reyndar vitað af þeim könnunum sem gerðar hafa verið á því hverjir helst sækja heilsugæslustöðvar að það er ekki nema takmarkaður hluti íbúanna sem á erindi á heilsugæslustöðvar og það er svo sem alls ekki lakari hluti þeirra því það eru mest konur sem sækja þangað vegna barna sinna fyrst og fremst, vegna aldraðra sem eru á þeirra vegum eða búa hjá þeim og vegna annarra heimilismanna sem ekki gefa sér tíma eða hafa tíma til að sækja þangað. En það er spurning um hve mikilli fræðslu er hægt að koma til einungis takmarkaðs hluta íbúanna, fræðslu sem í raun á erindi til allra. Það hlýtur einnig að þurfa að beina fræðslu að ákveðnum áhættuhópum eftir því sem þörf krefur og ástæða er til. Í lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit nr. 50 frá 29. maí 1981 er ákvæði um að veita alhliða fræðslu og upplýsingar fyrir almenning um þau mál er varða hollustuhætti í umhverfi. Þetta fræðsluhlutverk er á höndum heilbrigðisnefnda og heilbrigðisfulltrúa. Fræðsluhlutverk er nánar tiltekið síðar í sömu lögum í kafla um Hollustuvernd ríkisins, en þar eru ákvæði um fræðslu fyrir almenning, heilbrigðisfulltrúa og aðra þá aðila er að þessum málum starfa í landinu. Hollustuvernd ríkisins er ung stofnun og hefur átt við erfiðleika að etja vegna þess að deildir hennar hafa verið dreifðar víða um Reykjavík. Verksvið hennar er vítt og minna hefur orðið úr fræðsluhlutverki hennar en skyldi þar sem önnur verkefni hafa tekið mikinn tíma og fjármagn hefur skort. Nú nýlega, á síðasta þingi, var einmitt ein deild stofnunarinnar gerð sjálfstæð, Geislavarnir ríkisins, og tekin út af verksviði Hollustuverndar. Það kynni að gefa henni meira svigrúm til að sinna fræðsluhlutverki sínu að vísu, en það mælir þó ekki gegn þeim hugmyndum sem bornar eru fram í þessu frv. Í ýmsum lögum eru svo ákvæði um fræðslu um tiltekin efni, t.d. um kynlíf og barneignir, í lögum nr. 25/1975, um tóbaksvarnir, í lögum nr. 74/1984, o.s.frv. Enn fremur segir í lögum um heilsuvernd í skólum, nr. 61/1957, með leyfi forseta: "Í reglugerð skal ákveðið um heilbrigðisfræðslu í skólum." Fræðsla um heilbrigðismál er afar víðtækt viðfangsefni og heyrir þar undir hvaðeina sem stuðlar að heilsuvernd og getur komið í veg fyrir slys og sjúkdóma. Heilbrigðisfræðsla hefur verið skilgreind sem sérhver fræðsla er hefur það markmið að einstaklingar taki sjálfviljugir þátt í því að auka heilbrigði sína. Slík fræðsla og sú vitneskja og leiðbeining sem hún veitir heyrir til mannréttinda. Hennar er æ meiri þörf í flóknu lífsmynstri tækniþjóðfélaga þar sem óhollusta steðjar að í margvíslegu gervi. Fræðsla ein sér nægir þó ekki til að tryggja að einstaklingar taki ábyrgð á eigin heilsugæslu. Þeim verður jafnframt að vera það kleift efnahagslega og félagslega að velja sér lifnaðarhætti í samræmi við þá heilbrigðisfræðslu sem stunduð er. Stjórnvöld hafa því mikilvægu hlutverki að gegna í þessum efnum. Þau verða að vera sér vel meðvituð um hagsmuni heilbrigðisfræðslu þegar þau móta stefnu og taka ákvarðanir og gæta þess jafnframt að allir þættir stjórnsýslunnar séu samvirkir til að ná markmiðum heilbrigðisfræðslu. Þetta er mikilvægt einkum í ljósi þess sem við höfum séð undanfarið þegar leggja á skatt á matvæli manna. Og sá skattur sem ætlað er að leggja á matvæli manna fylgir ekki einu sinni neinni verðstýringu sem gæti samræmt heilbrigðissjónarmiðin, heldur er hann fyrst og fremst hugsaður út frá efnahagslegu sjónarmiði en ekki út frá heilbrigðissjónarmiði. Þetta segi ég án þess að mæla með þeim matarskatti sem hótað er af ríkisstjórninni. Í seinni tíð hefur frumkvæði heilbrigðra einstaklinga til heilsuverndar og heilsuræktar farið vaxandi og aukinnar meðvitundar gætir um mikilvægi heilbrigðra lífshátta. Það er því sennilegt að jákvæð viðhorf og áhugi á heilbrigðisfræðslu sé að aukast meðal almennings, skólayfirvalda og heilbrigðisyfirvalda. Slík fræðsla er þó enn of tilviljanakennd og háð framtakssemi fárra áhugasamra aðila sem hafa of lítil innbyrðis tengsl. Það er skoðun flm. að brýnt sé að samræma og skipuleggja aukna heilbrigðisfræðslu á Íslandi og því sé nauðsynlegt að stofna heilbrigðisfræðsluráð. Nú veit ég að ein af þeim tillögum sem koma fram í þeirri áætlun sem ég nefndi áðan er tillaga um að setja á laggirnar forvarnastofnun, þ.e. stofnun forvarna- og heilbrigðisfræðslu. Ég vil lesa markmið 5 í þessari heilbrigðisáætlun, með leyfi forseta: "Komið verði á fót stofnun forvarna- og heilbrigðisfræðslu. Þessi stofnun annist ráðgjöf um heilbrigða lifnaðarhætti, gerð fræðsluefnis og endurmenntun starfsliðs í heilsugæslu. Til þessarar stofnunar færist starfsemi áfengisvarnaráðs, tóbaksvarnanefndar, manneldisráðs, tannverndarstarfsemi og starfsemi ClNDl-verkefnisins. Til þess að stuðla að heilbrigðum lifnaðarháttum verður lögð á það áhersla að starfslið heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa fái grundvallarmenntun og kennslu í heilbrigðisfræðslu og kennslu í heilsufræði til þess að geta miðlað þeim sem þangað leita. Samvinna verði hafin við skóla og félög um að þau taki þátt í herferð fyrir heilbrigðari lifnaðarháttum fjölskyldna og einstaklinga." Nú vil ég í fyrsta lagi spyrja hæstv. ráðherra: Hvað ætlast ráðherra fyrir í sambandi við þá skýrslu sem áður hafði verið lögð fram af hæstv. fyrrv. heilbr.og trmrh. um íslenska heilbrigðisáætlun? Hvað sérstaklega ætlast hann fyrir í sambandi við stofnun forvarna- og heilbrigðisfræðslu? Og mun hann taka tillit til þeirra sjónarmiða sem fram koma í því frv. sem ég mæli hér fyrir um heilbrigðisfræðsluráð þegar nánari skipulagning forvarna- og heilbrigðisfræðslustofnunar verður gerð? Í öðru lagi langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað verður um áfengisvarnaráð og manneldisráð? Á þeim fjárlögum sem liggja fyrir þessu þingi fyrir næsta ár er ekkert fé áætlað til starfsemi þessara tveggja forvarnastofnana og það er enginn annar sem gegnir hlutverki þeirra í þjóðfélaginu nú eins og er. Þeim er þó ekki ætlað neitt fé til starfsemi sinnar fyrir næsta ár. Því vil ég spyrja hann: Hvað ætlast hann fyrir um starfsemi þessara tveggja forvarnastofnana, áfengisvarnaráðs og manneldisráðs á næsta ári? Ég hef svo lokið máli mínu, hæstv. forseti, fyrir þessu fiv. og legg til að því verði vísað til hv. heilbr.og trn. þessarar deildar að lokinni umræðu og einnig vísað til 2. umr.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þann áhuga sem fram kemur á heilbrigðisfræðslu og forvarnastarfi með flutningi þessa frv. með þeirri áréttingu og þeim áætlunum sem fram komu í framsöguræðu hv. fyrri flm. frv., 6. þm. Reykv. Varðandi efni málsins að öðru leyti er gert ráð fyrir því að sett sé á fót stofnun sem nefnist heilbrigðisfræðsluráð og skal þetta ráð skipað 21 fulltrúa og velur síðan úr sínum hópi þriggja manna framkvæmdanefnd. Heilbrigðisfræðsluráðið ræður síðan framkvæmdastjóra og starfsfólk eftir þörfum. Starfsemi þessa ráðs á að kosta af ríkinu. Að vísu er ekki gert ráð fyrir að fulltrúarnir sjálfir séu launaðir. En auðvitað hlýst af þessu og starfsemi ráðsins kostnaður sem ekki er gert ráð fyrir í frv. eða fylgiskjölum hvað muni kosta. Sem fylgiskjöl með frv. eru hins vegar birtar svokölluð Alma-Ata-yfirlýsing og grein eftir Pál Sigurðsson ráðuneytisstjóra í heilbrrn. sem birt er í Læknablaðinu 1983 þar sem gerð er grein fyrir samvinnuverkefni Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og nokkurra aðildarþjóða um forvarnastörf, greiningu langvinnra sjúkdóma og eftirlit með þeim. Þegar litið er á fyrirhugað verkefni heilbrigðisfræðsluráðsins er ljóst að gert er ráð fyrir að starfsemi þess sé mjög víðtæk. Ráðið á að ráðleggja um forgang viðfangsefna í heilbrigðisfræðslu, það á að stuðla að rannsóknum og könnunum á heilbrigðismálum, það á að afla upplýsinga um framfarir á læknis-, farsótta-, félags- og sálfræðilegum sviðum til hagnýtingar í starfi sínu. Þá skal heilbrigðisfræðsluráðið, eins og hér er lagt til, stuðla að þjálfun og endurmenntun starfsfólks heilbrigðisstétta. Það er því ljóst að starfssvið heilbrigðisfræðsluráðs, eins og það er sett hér upp, er í raun meira heldur en heiti þess gefur til kynna, þ.e. að fjalla um heilbrigðisfræðsluna sem slíka. Hér er um að ræða ráð sem á að gegna mjög veigamiklu verkefni í sambandi við rannsóknir og kannanir og upplýsingaöflun. Í lögum um heilbrigðisfræðslu, sem sett voru í apríl 1973, var gert ráð fyrir að sett yrði á stofn Heilbrigðisráð Íslands. Þetta ráð var þannig skipað að í því sátu fulltrúar frá læknadeild Háskólans, Læknafélagi Íslands, Tannlæknafélagi Íslands, Hjúkrunarfélagi Íslands, Sambandi ísl. sveitarfélaga, tryggingaráði, Atvinnuleysistryggingasjóði, samtökum heilbrigðisstétta og þar að auki skipaði ráðherra þrjá fulltrúa án tilnefningar. Formaður ráðsins var síðan landlæknir. Hlutverk Heilbrigðisráðs Íslands var að vera ráðgjafar- og umsagnaraðili um heilbrigðis- og almannatryggingamál. Það var heimilt að skipta ráðinu í deildir eftir sérverkefnum. Heilbrigðisráð Íslands var þrettán manna ráð og skipað til þriggja ára í senn. Þegar lög um heilbrigðisþjónustu voru endurskoðuð 1983 var litið á hvernig starf Heilbrigðisráðs Íslands hefði verið á þessum tíu árum og niðurstaða þeirra athugana leiddi til að Heilbrigðisráð Íslands var fellt út úr lögum um heilbrigðisþjónustu sem nú gilda vegna þess að þetta fjölmenna ráð hefði ekki náð að starfa eins og gert hafði verið ráð fyrir. Þetta tek ég til og tíni fram í umræðunni til þess m.a. að benda á það að ég held að reynslan af svo fjölmennum eða stórum ráðum, eins og hér er lagt til, sé ekki góð og tel því fyrirkomulag eins og hér er gert ráð fyrir í sambandi við stjórn heilbrigðismála ekki hagkvæmt. Ég held að það sé ekki skilvirkt og við ættum að finna aðra leið að þeim markmiðum sem þó eru sett fram í frv. og eru í sjálfu sér eins og ég sagði í upphafi góðra gjalda verð og er ástæða til að fagna þeim hugmyndum eða þeim áhuga sem frv. í raun sýnir á forvarnastörfum og fræðslu um heilbrigðismálin. Í þessu sambandi langar mig einnig að minna á að í þeirri heilbrigðisáætlun sem lögð var fram sem þingskjal á síðasta þingi og hv. frsm. greindi reyndar frá segir m.a. í markmiði 5 sem hv. 6. þm. Reykv. las upp úr. Mig langar aðeins að vitna í það líka. Þar segir: "Komið verði á fót stofnun forvarna- og heilbrigðisfræðslu. Þessi stofnun annist ráðgjöf um heilbrigða lifnaðarhætti, gerð fræðsluefnis og endurmenntun starfsliðs í heilsugæslu. Til þessarar stofnunar færist starfsemi áfengisvarnaráðs, tóbaksvarnanefndar, manneldisráðs, tannverndarstarfsemi og starfsemi CINDI-verkefnis." Það er verkefnið sem til er vitnað í fylgiskjali II með frv. til laga um heilbrigðisfræðsluráð, þessu frv. sem er til umræðu. Enn fremur segir í markmiði 5: "Til þess að stuðla að heilbrigðum lifnaðarháttum verður lögð á það áhersla að starfslið heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa fái grundvallarmenntun og kennslu í heilbrigðisfræðslu og kennslu í heilsufræði til þess að geta miðlað þeim sem þangað leita. Samvinna verði hafin við skóla og félög um að þau taki þátt í herferð fyrir heilbrigðari lifnaðarháttum fjölskyldna og einstaklinga." Vegna fyrirspurnar hv. þm. um framhald þessa máls, þ.e. hvað verði gert varðandi þessa íslensku heilbrigðisáætlun og þær hugmyndir sem þar eru settar fram og ég hef vitnað til, var þessari áætlun dreift sem þingskjali í fyrra, ekki sem till. til þál. og ekki í frv.-formi, heldur sem skýrslu og aðeins til upplýsinga. Hún var ekki rædd. Mín hugmynd er að framfylgja ákvæðum sem nú eru í lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 59/1983, um að halda svokallað heilbrigðisþing. Þar segir að heilbrigðisþing skuli halda fjórða hvert ár, en það munu nú sjö ár liðin frá því að slíkt þing var síðast haldið. Stefnt er að því að halda heilbrigðisþing í febrúarmánuði nk., nánar tiltekið 5. febrúar, og þar er mín hugmynd að fjallað verði um þessa íslensku heilbrigðisáætlun, hún verði lögð til grundvallar í þeirri umræðu. Það er verið að hefja undirbúning að þessu heilbrigðisþingi og við höfum hugsað okkur að setja á fót nokkra starfshópa sem vinni að þeim undirbúningi og, eins og ég sagði, noti þessar hugmyndir sem hér eru settar fram og tillögur í heilbrigðisáætluninni sem útgangspunkta. Að þessu þingi loknu munu þær hugmyndir sem þar koma fram og niðurstöður þess þings verða lagðar til grundvallar við að endurskoða þessa áætlun og leggja hana þá á ný fyrir þingið. Ég hafði fremur hugsað mér að það gæti þá orðið í formi þáltill. sem ég vænti að þingið gæti samþykkt og yrði þá stefnuáætlun í heilbrigðismálum til næstu ára, e.t.v. til ársins 2000 sem hefur verið til viðmiðunar í þessari áætlun: "heilbrigði fyrir alla árið 2000". Það er vissulega rétt eins og kom fram í framsöguræðu hv. þm. að það er nauðsynlegt að setja sér markmið og móta stefnu í heilbrigðismálum okkar betur og meir en gert hefur verið. Varðandi markmið 5 sem við höfum vitnað til í þessari áætlun, þar sem fjallað er um forvarnaráð eða stofnun, er nú í heilbrmrn. unnið að gerð lagafrv. til ,þess að hrinda í framkvæmd þessu markmiði. Ég vænti þess að frv. í anda þess verði lagt fyrir það þing sem nú situr. Þetta starf er þegar í gangi og ég get vel hugsað mér, eins og reyndar kom fram í lokaorðum frsm., að það frv. til laga sem liggur fyrir og er hér til umræðu verði tekið til athugunar í sambandi við það starf sem við erum að vinna í ráðuneytinu og skoðað hvort hægt er að samræma sjónarmið hvað það varðar, annars vegar okkar hugmyndir og hins vegar það sem hér er lagt til og þá einkum hvað varðar uppbyggingu ráðsins, hvort sem það heitir nú fræðsluráð eða forvarnaráð eða forvarnastofnun. Vegna þess sem ég gerði athugasemd við áðan, að mér fyndist þetta vera of fjölmennt ráð, of stórt og of þungt í vöfum og að reynslan segi okkur að það hafi ekki gefist vel, tel ég að stofnun sem annast heilbrigðisfræðslu og með því sniði sem gert er ráð fyrir í okkar tillögum, fámennari stofnun, sé vænlegri til að skila árangri en það fyrirkomulag sem lagt er til í frv. sem er til umræðu. Hv. flm. frv. spurði mig um þróun svokallaðs SPIN-verkefnis sem á að fjalla um heilbrigðisfræðslu í skólum. Þá verð ég að segja þingheimi það og viðurkenna að ég hef ekki kynnt mér framgang þess verkefnis og mér er ekki ljóst á hvaða stigi það er í dag. Reyndar mun það hafa verið fyrir þremur eða fjórum árum síðan sem Íslendingar voru þátttakendur í þessu verkefni. Ég veit hins vegar að yfirlæknir ráðuneytisins, sem jafnframt gegnir embætti skólayfirlæknis, hefur verið að vinna í samráði við menntmrn. að endurskoðun á námsefni um heilsufræði eða heilbrigðisfræðslu í grunnskólunum. Ég mun afla mér upplýsinga um það frekar á hvaða stigi það er og hvernig þetta verkefni sem var vitnað til gæti komið inn í þá endurskoðun sem þar er í gangi. Flm. spurði mig líka um málefni áfengisvarnaráðs og manneldisráðs og afdrif þeirra í meðferð fjárlagafrumvarpsins. Því er til að svara að að vísu er ekki svo langt gengið að engar fjárveitingar séu til áfengisvarnaráðsins. Það er reyndar nokkur upphæð sem ég hef þó ekki fyrir framan mig hver er og man ekki. En það er vissulega rétt að þar hefur verið dregið úr fjárveitingum. M.a. hygg ég að það hafi komið til vegna umræðu um þessa fyrirhuguðu forvarnastofnun. Ljóst er að hún verður ekki til nú um áramót og trúlega ekki á næsta ári og jafnvel þótt við kæmum frv. inn í þingið á þessum vetri og fengjum það samþykkt er ekki líklegt að starfsemi slíkrar stofnunar yrði mjög virk á næsta ári. Mér þykir því sýnt að fjárveitingar til áfengisvarnaráðsins verði að endurskoða í meðferð Alþingis á fjárlaga frv. Hvað manneldisráð varðar er það svo með nokkra fjárveitingaliði sem hafa verið settir undir safnlið í heilbrmrn. að mér er sjálfsagt ætlað, eða okkur þar, að kosta starfsemi ráðsins af sameiginlegum óskiptum lið. Sjálfsagt er það eins og með svo marga aðra fjárveitingarliði að þar er smátt skammtað og við vildum gjarnan hafa meira til ráðstöfunar en þar er. Það mun hafa verið meiningin við uppsetningu fjárlagafrv. að fjárveitingar til manneldisráðs féllu undir þennan óskipta safnlið en ekki að starfsemin væri lögð niður vegna þess að fjárveiting væri ekki sérmerkt. Þetta vona ég að svari a.m.k. að nokkru fsp. hv. flm. frv. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara um þetta öllu fleiri orðum. Ég ítreka aftur að ég fagna í sjálfu sér þeim hugmyndum sem hér eru fram settar um það að heilbrigðisfræðslu og forvarnarstarfsemi þurfi að efla. Ég hef lagt á það áherslu í mínum málflutningi þær vikur sem ég hef gegnt embætti heilbr.- og trmrh. að mikilvægur þáttur í okkar heilbrigðisþjónustu sé að efla forvarnarstarf. Auðvitað er forvarnarstarf sem slíkt afar víðtækt og víðfeðmt viðfangsefni og ég veit að starfsfólk í heilbrigðisstéttum greinir nokkuð á um mikilvægi þess. Má kannski í því sambandi minna á blaðaskrif í sumar og haust þar sem starfsfólk heilbrigðisstétta hefur skipst á skoðunum um þetta mál. Ég hef reyndar heyrt það líka frá einstaklingum í þessum störfum að þeirra viðhorf væru mjög misjöfn. Mér hefur verið bent á það t.d. að bættar samgöngur og bætt vegakerfi séu liður í forvarnarstarfi og það er vissulega rétt. Eftir því sem vegir eru betri er minni hætta á slysum og í því er fólgin mikilvæg forvörn. Þetta er því kannski bara dæmi um það hvað hugtakið sem um er að ræða getur spannað yfir vítt svið. Ég legg aftur á það áherslu að í heilbr.- og trmrn. er verið að vinna að undirbúningi fjv. um forvarnaráð og forvarnastofnun og mér þætti eðlilegt að það frv. sem er til umræðu og meðferðar væri tekið til athugunar í heilbrmrn. af þeirri nefnd sem vinnur að undirbúningi lagafrv. og athugað hvort ekki mætti samræma sjónarmið.



Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra jákvæð viðbrögð hans við frv. um heilbrigðisfræðsluráð sem ég hef lokið að mæla fyrir. Ég þakka honum einnig svör hans við þeim fsp. sem ég bar fram. Ég vil þá fyrst víkja að því sem hann nefndi að við flm. hefðum ekki gert neina áætlun um hver kostnaður kynni að vera vegna þessa ráðs ef það væri stofnað. Reyndar fylgir slík áætlun í frv. í athugasemd um 7. gr. Ég vek athygli hæstv. ráðherra á því að frv. var prentað upp vegna þess að það vantaði allar athugasemdir við greinar frv. En í athugasemdum um 7. gr. stendur, með leyfi forseta: "Ætla má að nokkurn tíma taki að byggja upp starfsemi heilbrigðisfræðsluráðs og er því óvíst hver umsvif þess verða í fyrstu. Til þess að reyna að gera sér nokkra grein fyrir þeim kostnaði sem fylgja mundi stofnun heilbrigðisfræðsluráðs má taka mið af Rannsóknaráði ríkisins til samanburðar. Rannsóknaráði ríkisins eru ætlaðar tæplega níu milljónir króna á fjárlögum 1986. Þar störfuðu á skrifstofu sjö manns með framkvæmdastjóra. Auk launakostnaðar þeirra var innifalið í rekstrarkostnaði Rannsóknaráðs laun fyrir starfshópa, útgáfa skýrslna, upplýsingaþjónusta, fundahöld, erlend samskipti o.fl. Búast má við að kostnaður við stofnun heilbrigðisfræðsluráðs verði a.m.k. helmingi minni en sú upphæð sem ætluð er til reksturs Rannsóknaráðs." Síðan geta umsvif þess að sjálfsögðu orðið meiri eftir því sem starfsemin vex. En eins og hæstv. ráðherra tók fram er ekki ætlað að launa þá 21 aðila sem í ráðinu sitja, heldur að þeir sæki fundi sér að kostnaðarlausu ef þeir t.d. eru búsettir utan Reykjavíkur. Ég vil gjarnan, herra forseti, að athygli hæstv. ráðherra sé óskipt meðan ég ræði við hann sérstaklega.  Við veltum því lengi fyrir okkur, flm., hvort bæri að hafa ráðið stórt eða lítið, vel meðvitaðar um þá gagnrýni sem gjarnan beinist að þeim ráðum eða nefndum sem eru mjög stórar. Hins vegar fannst okkur skipta geysilega miklu máli, og það kom reyndar fram í máli mínu þegar ég byrjaði að mæla fyrir frv. á fyrri fundi deildarinnar, að þarna yrði ríkjandi valddreifingarsjónarmið, að sem flestir fengju að koma að við þessa stefnumótun. Hún yrði ekki þröng og ekki á fárra höndum, heldur væri þessi stóri hópur fyrst og fremst hugsaður sem gagnabanki, ef svo mætti kalla, sem hefði tækifæri til að leggja sín sjónarmið og þekkingu fram og taka ákvörðun í sameiningu um forgangsröðun. Síðan höfðum við hugsað okkur framkvæmdanefndina og þá með framkvæmdastjóra sem hið raunverulega heilbrigðisfræðsluráð frá degi til dags, sem mundi annast alla daglega starfsemi ráðsins. Yrði það nánast eins og lítil nefnd, ef svo mætti segja, en ætti greiðan aðgang að stórum hópi aðila þar sem væri tryggt að margar ólíkar hugmyndir kæmu fram og jafnvel að þessi nefnd ætti kost á því, lagalega skilgreindan kost, að sækja sér víða í þann sjóð sem hún þyrfti að móta stefnu sína úr. Eins og ég sagði, þessar skoðanir okkar réðu úrslitum, að valddreifingarsjónarmiðið og það að ólík sjónarmið ættu aðgang að stefnumótun væri veigameira en hin svokölluðu hnitmiðuðu og markvissu vinnubrögð því að við töldum að við hefðum gert ráð fyrir þeim með framkvæmdanefndinni. Ég fagna því að hæstv. ráðherra ætlar að leggja frekari áherslu á þessi mál með því að halda heilbrigðisþing í febrúarmánuði nk. Ég fagna því líka að hann vilji taka tillit til þeirra sjónarmiða sem fram koma í þessu frv. þegar starfstilhögun forvarnastofnunar verður mótuð og lofa einhverjum þessara sjónarmiða að njóta sín þar. Ég legg enn fremur ríka áherslu á það að þau sjónarmið sem fram koma í febrúar, þegar þessi áætlun verður rædd, fái líka að koma til áður en samningu frv. er lokið. Ég tel það vera mjög mikilsvert vegna þess að þessi skýrsla um íslenska heilbrigðisáætlun hefur að mjög litlu leyti farið í umræðu meðal heilbrigðisstarfsfólks enn þá. Það var rétt núna á aðalfundi Læknafélags Íslands sem hún var rædd í fyrsta sinn og það voru greinilega mjög skiptar skoðanir um hana þar. Ég tel hins vegar mjög mikilvægt að heilbrigðisstarfsfólk fái tækifæri til þess að láta sín sjónarmið í ljós því að þessi stefnumótun varðar starf þess miklu. Varðandi forvarnarstarf og þann ágreining sem hæstv. ráðherra vitnaði til og hefur komið fram í dagblöðum undanfarnar vikur og mánuði kann að vera að það ríki ágreiningur um ýmislegt sem varðar forvarnir milli hópa og einstaklinga meðal heilbrigðisstarfsfólks. Hins vegar taldi ég upp ákveðna þætti þar sem enginn vafi er á að aukið starf og þar með aukin fjármögnun skilar strax miklum árangri. Ég nefndi slysavarnir, ég nefndi reykingar, ég nefndi t.d. leit að sjúkdómum á byrjunarstigi og síðan tók ég reyndar dæmi af sjúkdómnum eyðni. Mig langar lítillega að minnast á það sem við ræddum í sameinuðu þingi í fyrradag, en það er einmitt kynfræðslan. Ég vil ítreka það enn í þessari umræðu að reynsla nágrannaþjóða okkar á Norðurlöndum hefur sýnt að aukin kynfræðsla dregur verulega úr tíðni ótímabærra þungana hjá unglingsstúlkum og þar með fóstureyðingum hjá þessum aldurshópi. Það var hér nýlega á ferðinni danskur læknir sem vann við heilsugæsluumdæmi í Kaupmannahöfn og hann sýndi fram á með tölum hversu snarlega hefði dregið úr bæði tíðni ótímabærra þungana og fóstureyðinga hjá unglingsstúlkum eftir að sérstakt átak var gert í kynfræðslu meðal unglinga. Það er því enginn vafi á að sum atriði í forvörnum eru hafin yfir alla gagnrýni eða ágreining. Síðan getur verið ýmislegt sem fólk greinir á um í sambandi við lifnaðarhætti og annað. En það eru þessi atriði sem ég áðan nefndi sem t.d. skipta verulegu máli og það sem er brýnt, til þeirra hefur ekki verið varið fé sem skyldi. Það er kannski fyrst og fremst það sem við eigum að beita okkur fyrir, einhverju sem við vitum að muni skila árangri. Það er engin afsökun fyrir okkur að gera það ekki. Ég lýsi áhyggjum yfir því hve lítill skilningur fjármálayfirvalda virðist vera á mikilvægi forvarnarstarfs í heilbrigðismálum því að það kemur berlega í ljós í þeim fjárlögum sem liggja fyrir þessu þingi núna. Þykir mér mjög miður að ekki skuli gæta ríkari skilnings í þeirri forgangsröðun sem þar er sýnd. Ég vona hins vegar að hæstv. heilbrmrh. geti vegna áhuga síns og skilnings í þessum efnum miðlað einhverju til samráðherra sinna þannig að næstu fjárlög beri allt annað yfirbragð og sýni það að stjórnvöld skilji hversu mikilvæg þessi sjónarmið eru og hversu mikilvægt er að veita fé til þeirra.



Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð. Það er góður hugur að baki frv. en ég verð að lýsa mínum efasemdum um hvort slíkt ráð, heilbrigðisfræðsluráð sem gert er ráð fyrir, sé rétta leiðin. Hér er um umfangsmikið ráð að ræða með 21 fulltrúa. Staðreyndin er sú að það hefur ekki verið lögð nægjanleg áhersla á hvers konar forvarnarstarf í heilbrigðiskerfinu. Hún er réttmæt sú gagnrýni sem oft heyrist um að vegna takmarkaðs fjármagns geti aðilar ekki sinnt þeirri fræðslu og forvarnarstarfi sem hinum ýmsu aðilum ber að gera. Það er spurning hvort ekki væri hætta á að það mundi skarast eitthvað ef slíkt heilbrigðisfræðsluráð væri sett á laggirnar ef fleiri aðilar færu að sinna þessum verkefnum. Margir aðilar, eins og reyndar eru nefndir í upptalningunni, hafa þetta verkefni að sinna slíkri fræðslu og forvarnarstarfi. En augljóst er að það þarf að efla allt forvarnarstarf í heilbrigðisþjónustunni. Ég hef einhvern tímann sagt það áður og endurtek nú að ef lögð væri á það meiri áhersla með fjárveitingum væri hægt að stoppa í fjárlagagötin, það er staðreynd. Það væri hægt að minnka þann kostnað sem lýtur að heilbrigðiskerfinu bæði vegna slysa og ýmissa sjúkdóma sem væri hægt að koma í veg fyrir með slíku forvarnarstarfi. Ég legg áherslu á og tek undir það að efla þarf alla fræðslu eins og hv. 6. þm. Reykv. nefndi áðan, t.d. kynlífsfræðslu. Þetta þarf auðvitað að gerast alveg frá grunnskóla og upp úr. Hvers konar fræðslu sem lýtur að þessum málum þarf að efla innan skólanna og innan fræðslukerfisins. Ég vildi aðeins láta heyra í mér varðandi flutning þessa máls og þakka hv. flm. fyrir allan þann fróðleik sem hefur komið fram í hennar framsögu, kom fram á síðasta fundi þar sem framsagan var svo löng að það dugðu ekki minna en tveir fundir. Ég á sæti í heilbrigðisnefnd sem fær þetta mál til meðferðar. Það verður því væntanlega skoðað þar og leitað umsagna. Ég veit ekki betur en að frv. hafi á sínum tíma verið sent til umsagnar margra aðila en fáir skiluðu inn umsögnum. Það hlýtur því að verða að leita eftir þeim á nýjan leik.



Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. 6. þm. Reykn. orð hennar og góðar undirtektir undir þetta mál. Ég ítreka þau orð mín sem ég sagði um ástæðurnar fyrir því hvers vegna við völdum að hafa ráðið svo stórt, það væri fyrst og fremst hugsað sem gagnabanki. Ég legg líka áherslu á að þetta er hugsað fyrst og fremst til þess að samræma og skipuleggja heilbrigðisfræðslu, hafa yfirumsjón og ábyrgð með því að þessu hlutverki sé sinnt en það sé ekki handahófskennt og bundið áhuga, jafnvel tímabundnum áhuga, og getu ákveðinna óskilgreindra aðila að sinna þessu í þjóðfélaginu. Alls ekki til þess að kæfa niður frumkvæði annarra, miklu fremur til þess að finna þeim sameiginlegan farveg, þannig að átakið til fræðslunnar í þjóðfélaginu nýtist og verði samvirkt, en ekki til að bæla aðra niður eða reyna að koma í staðinn fyrir þá þar sem eitthvað er verið að gera. Það er kannski fyrst og fremst meginatriði þessa frv. Það var rétt hjá hv. þm. að það barst ekki nema hluti af þeim umsögnum sem beðið var um og ein af ástæðunum var kannski sú að það var rétt fyrir þinglok sem frv. var flutt og fékk umfjöllun á þinginu, þannig að það var mjög naumur tími sem mönnum gafst til að skila umsögnum og hafa e.t.v. ekki talið þess þörf þegar þingi var lokið. Ég vona, þar sem þing er nú rétt nýhafið, að umsagnir verði sendar út fljótlega. Þá ætti mönnum að gefast gott svigrúm til að svara. Sérstaklega þar sem við eigum von á frekari umræðum um stefnumótun í heilbrigðismálum í febrúar getum við sannarlega unað okkur við það á þessu þingi að renna stoðum undir frekari stefnumótun, langtímaáætlun í heilbrigðismálum sem sárlega hefur vantað í íslensku samfélagi.