Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins að höfðu samráði við félagsmálaráðherra en ég setti mig í samband við hann í gærkvöldi eftir að hafa horft á Kastljóssþátt þar sem fjallað var um meðferð ungra drengja á Breiðavíkurheimilinu á 7. áratugnum. Fjallað var um sama mál í Kastljósi á fimmtudaginn í síðustu viku. Ég vil koma þökkum til Kastljóssfólksins fyrir það hversu vel það hefur tekið á þessu máli og vakið okkur til vitundar um það hvernig farið var með ung börn sem send voru á ýmis upptökuheimili á árunum eftir stríð og kannski allt fram á 9. áratuginn. Við höfum líka nýverið heyrt fréttir af því hvernig farið var með heyrnarlaus börn sem voru í Heyrnleysingjaskólanum. Mér fannst því ástæða til þess, virðulegi forseti, að ræða það við félagsmálaráðherra hvort ekki væri ástæða til þess að stjórnvöld létu vinna úttekt á þessum málum, safna gögnum um slíkar stofnanir sem reknar voru, taka viðtöl við fólk sem þar var vistað og reyna að komast til botns í því hvernig að þessum börnum var búið. Það er skoðun mín að við verðum að takast á við þann fortíðardraug sem þarna var vakinn upp. Þarna voru ung börn send fyrir atbeina opinberra aðila í útlegð, ef svo má segja, og ofurseld andrúmslofti ofbeldis og níðingsverka. Samfélagið á þessu fólki skuld að gjalda og ég vil óska eftir því við hæstv. félagsmálaráðherra að hann beiti sér fyrir úttekt á þessum málum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál upp á Alþingi. Í gær urðum við vitni að átakanlegum viðtölum í Kastljóssþætti um vistheimilið í Breiðavík sem starfrækt var af hálfu opinberra aðila frá vorinu 1952 og langt fram á 8. áratug síðustu aldar. Ríkisstjórnin fjallaði um málið á fundi sínum í morgun og þar var samhljómur um að mikilvægt væri að rannsaka þau gögn og upplýsingar sem fyrir liggja um starfsemina í Breiðavík. Við verðum að skoða þessi mál í samhengi við aðra starfsemi á þessum tíma og fara yfir það hvað við getum lært af því sem þarna gerðist. Það er mikilvægt, virðulegi forseti. Sá vitnisburður og samhljómur sem nú hefur komið fram um starfshætti vistheimilisins er nýr af nálinni. Hann ber að taka mjög alvarlega og krefst þess að mínu mati að farið sé mjög ítarlega yfir málið áður en teknar eru endanlegar ákvarðanir um næstu skref. Ég tel m.a. rétt að líta til þess hvernig stjórnvöld í öðrum löndum hafa nálgast hliðstæð mál og í félagsmálaráðuneytinu er nú þegar verið að fara yfir þau mál. Ég legg áherslu á að stjórnvöld axli fulla ábyrgð og rannsaki málið til hlítar og að því er nú þegar unnið innan Stjórnarráðsins. Vitneskja um starfsemina hefur vissulega legið fyrir lengi, m.a. í kjölfar rannsóknar Gísla H. Guðjónssonar réttarsálfræðings sem unnin var árið 1975. Þar koma fram alvarlegar upplýsingar og eins er vitnað til þeirra í handriti að sögu barnaverndar á Íslandi sem nú er unnið að. Ég fullyrði það að við munum vinna hratt og örugglega að því að þetta mál verði sett í vandaðan farveg. Nauðsynlegt er að upplýsa málið vegna þeirra sem kunna að hafa sætt ómannúðlegri meðferð á stofnunum ríkisins og jafnframt vegna þeirra sem störfuðu í þágu ríkisins en hafa ekkert til sakar unnið. Ég legg áherslu á það í þessari umræðu, virðulegi forseti.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur fyrir að taka þetta mál upp. Ég held að allir sem horfðu á umræddan þátt í gær og jafnframt í síðustu viku og lásu DV um helgina séu mjög slegnir. Hér er um grafalvarlegt mál að ræða og þvílíka meðferð á börnum sem sennilega ekki nokkru foreldri bauð í grun, því að þessi börn sem eru fullorðin í dag áttu auðvitað foreldra og börn þeirra voru sett þarna í góðri trú á sínum tíma. Þær lýsingar sem komið hafa fram og sá níðingsskapur sem þessi hópur hefur orðið fyrir er yfirgengilegur. Við erum að tala um 100 börn, börn hafa aldrei verið sakhæf en samt leit þetta út eins og fangelsi. Þess vegna finnst mér afar mikilvægt, og ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir það, að tekið sé mjög faglega á þessu máli, því að við þurfum auðvitað að gera opinbera rannsókn á því eins og Norðmenn og Svíar gerðu. Þetta hefur verið að koma fram alls staðar því að það var hugmyndafræði þeirra tíma að senda vandræðabörn í sveit, en það voru ekki aðeins vandræðabörn sem þarna voru á okkar vegum, þetta voru barnaverndarmál þar sem foreldrarnir áttu í vandræðum en ekki blessuð börnin. Þarna ægði öllu saman og úrræðin voru kannski fá. Ég held að það sé afar brýnt að við skoðum hvernig bæði Norðmenn og Svíar hafa farið að. Þar er búið að dæma mjög stórum hópi fólks um fimmtugt bætur vegna þess að þetta er fólk sem missti af lífinu, missti af menntun, missti af öllum tækifærum og er kannski hreinlega brotið, eins og við sáum mjög greinilega í þættinum í gær. Við sjáum að við þurfum að skoða fortíðina þegar við athugum af hverju þessum einstaklingum vegnar ekki eins vel og öðrum. Við skulum hafa virðingu fyrir manneskjunni í fyrirrúmi í þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég held að flesta hafi sett hljóða sem horfðu á umfjöllun Kastljóssins í gærkvöldi og líka fyrir helgi um þetta skelfilega mál. Ég fagna því að sjálfsögðu að hæstv. félagsmálaráðherra ætli að taka á þessum málum og ég vona svo innilega að þessi mál verði könnuð ofan í kjölinn, ekki bara þetta tiltekna heimili heldur hugsanlega einnig aðrar stofnanir. Við munum öll eftir því sem kom fram varðandi Heyrnleysingjaskólann og þar fram eftir götunum. Ég hygg að það sé einnig mikilvægt að við skoðum á hvern hátt við getum komið til móts við það fólk sem hefur lent í þessum skelfilegu aðstæðum. Það hlýtur að vakna spurning um það, virðulegur forseti, hver sé í raun ábyrgðin og hvort ekki sé full ástæða til að þetta fólk fái einhverja aðstoð. Málið virðist hafa legið í þagnargildi í allt of mörg ár. Þá vakna líka spurningar um það hvort ríkið sé ekki hugsanlega bótaskylt í þessum málum. Það hlýtur að liggja í hlutarins eðli því þegar hlustað er á frásagnir þessa fólks, sem komið er á fullorðinsaldur í dag, hefur margt af því gengið í gegnum miklar hremmingar, komið skaddað á sálinni frá þessu, ef svo má segja. Ég held að þetta veki okkur líka öll til umhugsunar um að hugsanlega geti eitthvað slíkt viðgengist enn þann dag í dag, virðulegi forseti. Þegar ég var að vafra á netinu í morgun til að kynna mér málið betur rakst ég á bloggfærslu hjá Salvöru Gissurardóttur og mig langar að lesa hana upp að lokum, með leyfi forseta: „Ég vona samt að sú stund komi ekki í framtíðinni að ég og aðrir sem stöndum nærri börnum sem eiga erfitt með að fóta sig þurfum að horfast í augu við fortíðina og finna sök okkar.“ 
             Við skulum hafa þetta í huga.

Frú forseti. Ég tek sannarlega undir það með málshefjanda, formanni Samfylkingarinnar, að það eru aldeilis hörmulegar upplýsingar sem hafa verið að koma fram að undanförnu um aðbúnað barna á stöðum eins og á heimilinu í Breiðavík og svipaða sögu má reyndar segja af atburðum í Heyrnleysingjaskólanum. Þó að það sé sársaukafullt að horfast í augu við það að slíkar atburðir hafi gerst í samfélagi okkar á nýliðnum árum og áratugum verður engu að síður að gera það. Það sem mestu máli skiptir er að gera allt sem í hugsanlegu mannlegu valdi stendur til að reyna að hindra að slíkir hlutir endurtaki sig, að slíkir hlutir eigi sér stað, og þá kemur að því sem við þurfum að fara yfir: Hvaða faglegar kröfur eru gerðar til þeirra sem hafa með höndum gæslu barna og ungmenna við aðstæður af þessu tagi, sem hafa til þess stuðning og fjárstuðning að setja á fót heimili fyrir fólk og komast í aðstæður af þessu tagi? Hvaða eftirlitskerfi hefur hið opinbera til að reyna að fyrirbyggja eða fylgjast með því að menn misfari ekki með stöðu sína í slíkum tilvikum? Loks hljótum við að taka það til skoðunar, eins og nefnt hefur verið í umræðunni, að fylgja fordæmi annars staðar frá og greiða þolendunum bætur þótt seint sé en auðvitað er ljóst að það verður aldrei bætt með fjármunum það tjón sem orðið hefur ef fólk hefur verið rænt lífshamingju sinni. Það er engu að síður táknrænn viðleitnisvottur af hálfu samfélagsins til að koma til móts við þá sem það hefur brugðist, því að auðvitað er það það sem hefur gerst að hið opinbera, samfélagið, hefur brugðist þessum einstaklingum.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp og hæstv. félagsmálaráðherra fyrir að lýsa yfir vilja á að rannsaka málið. Þessi Kastljóssþáttur var nú þannig að maður leitaði þó nokkuð oft ástæðna til að fara fram, ná sér í kaffibolla eða eitthvað slíkt, því að það var mjög erfitt að horfa á hann. Það er eitt í þessu sem mig langar til minnast sérstaklega á varðandi þessa umræðu og það er kynferðislega ofbeldið sem þarna fór fram. Menn hafa oft rætt um hegningar á þinginu, að þyngja hegningar og meðferðir o.s.frv. Þarna kemur enn og aftur í ljós hve kynferðislegt ofbeldi er afdrifaríkt, margir kalla það andlegt morð, hversu illa það fólk fer út úr því sem lendir í slíku í æsku og hversu oft það leiðist síðan á villigötur þegar fram líða stundir. Því miður er það oft undirrótin að því að fólk leiðist í alls konar óreglu, fikniefnaneyslu o.s.frv. Þetta er stóralvarlegt mál, kynferðislegt ofbeldi á stóran þátt í því að skaða fólk að eilífu. Það er að sjálfsögðu okkar mál að taka á þessu í framtíðinni og læra af því. Ég tek undir það að nauðsynlegt er að athuga hvort slíkt geti mögulega þrifist á öðrum stöðum. Því miður er það svo, t.d. á barna- og unglingageðdeild, að kynferðislegt ofbeldi er mjög oft ástæða þess að börn þurfa að sækja þangað í meðferð.

Virðulegur forseti. Ég þakka félagsmálaráðherra fyrir að taka vel í ósk mína um að þessi mál verði rannsökuð, að aflað verði gagna um slík heimili sem hér voru rekin og tekin viðtöl við þá sem þar voru vistaðir. Ég vissi það raunar eftir samtal mitt við hann í gærkvöldi að hann mundi taka þessu vel og ég vona að gengið verði hratt og vel í þetta verk og fengnir til þess faglegir aðilar. Eins og kom fram í þessum þáttum upplifðu þessir ungu drengir, sem voru allt frá 7–8 ára aldri, mikla vanlíðan, þeir upplifðu stöðugar hótanir og niðurlægingu, þeir upplifðu að þeir væru sviptir sjálfsvirðingu sinni og æru, og eins og einn þeirra sagði að hann hefði aldrei fengið hana aftur. Ég endurtek það að mér finnst við eiga þessum mönnum og öðrum sem fyrir þessu hafa orðið á slíkum heimilum skuld að gjalda og að taka verði strax á þessum málum. Við getum leitað í smiðju til annarra þjóða um hvernig að slíkum málum hefur verið staðið. Norðmenn gerðu slíka úttekt á árunum 2003–2004 og sú úttekt leiddi m.a. í ljós að á slíkum heimilum í Bergen hafði þriðji hver vistmaður orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi af einhverju tagi. Miðað við þær frásagnir sem við heyrðum í gær er ekki fjarri að áætla að svo hafi einnig verið í Breiðavík á þessum árum þó að ég sé ekki þess umkomin frekar en aðrir að fullyrða þar um. Ég ítreka ósk mína, virðulegur forseti, um að þessi rannsókn verði gerð og að það verði ákveðið hið allra fyrsta og staðið verði þannig að málum að við getum með einhverjum hætti bætt þann mikla miska sem þeir einstaklingar urðu fyrir sem þarna voru vistaðir og að þeir upplifi það þá ekki núna, eins og þeir gerðu á þeim árum, að þeir séu aleinir í heiminum.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um aðild starfsmanna að evrópskum samvinnufélögum. Hinn 6. desember 2005 samþykkti Alþingi þingsályktun um að heimila ríkisstjórninni að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 44/2004, frá 23. apríl 2004, um breytingu á XVIII. viðauka við EES-samninginn og fella inn í samninginn tilskipun ráðsins nr. 2003/72/EB frá 22. júlí 2003, um viðbætur við samþykktir fyrir evrópsk samvinnufélög að því er varðar aðild starfsmanna. Með frumvarpi þessu, sem samið er af Rannsóknasetri vinnuréttar- og jafnréttismála við Háskólann á Bifröst, er lagt til að sett verði lög til innleiðingar á efni tilskipunarinnar. Við smíði frumvarpsins var í öllum meginatriðum fylgt ákvæðum tilskipunarinnar. Þá voru lög um aðild starfsmanna að Evrópufélögum, nr. 27/2004, einnig höfð til hliðsjónar sem og frumvarp til þeirra laga, enda ákvæði tilskipunarinnar sem liggur þeim að baki að miklu leyti sambærileg við ákvæði tilskipunarinnar frá 2003. Loks voru höfð til hliðsjónar dönsk lög um aðild starfsmanna að evrópskum samvinnufélögum. Í fyrrgreindri tilskipun frá 2003 eru settar fram reglur til að vernda rétt starfsmanna evrópskra samvinnufélaga til aðildar að málum og ákvörðunum sem varða starfsemi evrópska samvinnufélagsins sem þeir starfa hjá. Ákvæðum tilskipunarinnar er ætlað að tryggja að venjur um aðild starfsmanna hjá aðilum sem taka þátt í stofnun evrópsks samvinnufélags hvorki hverfi né minnki að vægi við stofnun evrópska samvinnufélagsins. Vegna margbreytilegra reglna og venja sem fyrir hendi eru í aðildarríkjunum um það hvernig fulltrúar starfsmanna koma að ákvarðanatöku í samvinnufélögum mælir tilskipunin hins vegar ekki fyrir um eina evrópska fyrirmynd að aðild starfsmanna fyrir öll evrópsk samvinnufélög. Tilskipunin leggur hins vegar þá skyldu á aðildarríki að tryggja ákveðna málsmeðferð um upplýsingamiðlun og samráð á fjölþjóðlegum grundvelli í öllum tilvikum þegar evrópsk samvinnufélög eru stofnuð frá grunni, ef stærð þeirra gefur tilefni til þess, miðað við fjölda starfa. Frumvarp þetta tengist lögum um evrópsk samvinnufélög, nr. 92/2006, sem samþykkt voru á Alþingi 2. júní 2006. Innleiðing tilskipunarinnar frá 2003 kallar á lagabreytingar hér á landi til viðbótar við þær reglur sem þegar hafa verið lögfestar varðandi evrópsk samvinnufélög. Með frumvarpi þessu er lagt til að settar verði meginreglur til samræmis við ákvæði tilskipunarinnar. Þannig verði réttur starfsmanna evrópskra samvinnufélaga til aðildar að málum og ákvörðunum sem varða starfsemi evrópskra samvinnufélaga sem þeir vinna hjá tryggður sem og að gildandi reglur hvorki hverfi né minnki að vægi við stofnun evrópska samvinnufélagsins. Í frumvarpinu er kveðið á um að þegar ákveðið hefur verið að stofna evrópsk samvinnufélög skuli framkvæmdastjórnir eða stjórnir þeirra lögaðila sem taka þátt í stofnun þess gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að hefja samningaviðræður við fulltrúa starfsmanna um tilhögun á aðild starfsmanna í evrópska samvinnufélaginu. Sérstök samninganefnd er í forsvari fyrir starfsmenn þeirra aðila sem taka þátt í þeim viðræðum. Við myndun nefndarinnar skal meðal annars tryggja að nefndarmenn séu kosnir eða tilnefndir í hlutfalli við fjölda starfsmanna hjá lögaðilunum, sem taka þátt, hlutaðeigandi dótturfyrirtækjum og starfsstöðvum í hverju aðildarríki fyrir sig. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að fulltrúar sem kjörnir eru á Íslandi til setu í slíkri samninganefnd séu kosnir af trúnaðarmönnum innan fyrirtækja, en starfsmenn sem ekki eiga trúnaðarmann velji sér sameiginlegan fulltrúa sem taki þátt í kjöri fulltrúa í samninganefndina. Séu engir trúnaðarmenn innan fyrirtækis eiga allir starfsmenn fyrirtækis eða starfsstöðvar rétt á að taka þátt í kjöri fulltrúa í samninganefndina. Í frumvarpinu er kveðið á um að þegar ákveðið hefur verið að stofna evrópsk samvinnufélög skuli framkvæmdastjórnir eða stjórnir þeirra lögaðila sem taka þátt í stofnun þess gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að hefja samningaviðræður við fulltrúa starfsmanna um tilhögun á aðild starfsmanna í evrópska samvinnufélaginu. Sérstök samninganefnd er í forsvari fyrir starfsmenn þeirra aðila sem taka þátt í þeim viðræðum. Við myndun nefndarinnar skal meðal annars tryggja að nefndarmenn séu kosnir eða tilnefndir í hlutfalli við fjölda starfsmanna hjá lögaðilunum, sem taka þátt, hlutaðeigandi dótturfyrirtækjum og starfsstöðvum í hverju aðildarríki fyrir sig. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að fulltrúar sem kjörnir eru á Íslandi til setu í slíkri samninganefnd séu kosnir af trúnaðarmönnum innan fyrirtækja, en starfsmenn sem ekki eiga trúnaðarmann velji sér sameiginlegan fulltrúa sem taki þátt í kjöri fulltrúa í samninganefndina. Séu engir trúnaðarmenn innan fyrirtækis eiga allir starfsmenn fyrirtækis eða starfsstöðvar rétt á að taka þátt í kjöri fulltrúa í samninganefndina. Frumvarpið hefur að geyma ákvæði sem er ætlað að tryggja rétt fulltrúa starfsmanna í samninganefndinni til að fá upplýsingar um þau fyrirtæki sem standa að stofnun evrópsks samvinnufélags og áform þeirra er varða starfsemi félagsins. Einnig er kveðið á um rétt sérstöku samninganefndarinnar til að kalla eftir sérfræðiaðstoð og bera þau félög sem taka þátt í stofnun evrópsks samvinnufélags allan kostnað af starfi nefndarinnar. Markmið samningaviðræðna er að ná samkomulagi um aðild starfsmanna að evrópsku samvinnufélagi, þ.e. varðandi rétt fulltrúa starfsmanna til upplýsinga, samráðs og þátttöku. Verði aðilarnir ásáttir í samningaviðræðum um að koma á tiltekinni tilhögun á þátttöku skal í samkomulagi þeirra einnig kveðið á um inntak þeirrar tilhögunar. Samningaviðræður geta að hámarki staðið yfir í eitt ár. Aðilar geta ákveðið að slíta viðræðum. Náist ekki að ljúka viðræðum með samningi taka gildi tilteknar reglur um aðild starfsmanna sem eru í III. kafla frumvarpsins. Ákvæði IV. kafla frumvarpsins fjalla um aðild starfsmanna að evrópskum samvinnufélögum sem eru stofnuð af einstaklingum eingöngu eða af einum lögaðila og einstaklingum. Er þá miðað við að starfsmenn séu færri en 50 eða starfi hjá evrópsku samvinnufélagi í aðeins einu aðildarríki. Í þeim tilvikum skulu innan evrópska samvinnufélagsins sjálfs gilda ákvæði aðildarríkis þar sem evrópska samvinnufélagið hefur skráða skrifstofu. Innan dótturfyrirtækja evrópska samvinnufélagsins og starfsstöðva skulu aftur á móti gilda þau ákvæði þess aðildarríkis þar sem þau eru staðsett. Ef heildarstarfsmannafjöldi evrópskra samvinnufélaga sem stofnuð eru með þessum hætti er a.m.k. 50 manns í a.m.k. tveimur aðildarríkjum getur hins vegar tiltekið hlutfall starfsmanna farið fram á að ákvæði II. og III. kafla frumvarpsins skuli gilda um aðild starfsmanna, eftir því sem við getur átt. Í V. kafla er fjallað um rétt starfsmanna evrópsks samvinnufélags og/eða fulltrúa þeirra til þátttöku í félagsfundum eða í svæða- eða deildarfundum og til að greiða þar atkvæði. Loks geymir VI. kafli frumvarpsins ýmis ákvæði, svo sem um vernd fulltrúa starfsmanna, þagnarskyldu, meðferð ágreiningsmála, tengsl frumvarpsins við ákvæði annarra laga og heimild ráðherra til að setja nánari ákvæði um efni frumvarpsins í reglugerð. Ákvæði frumvarpsins gilda eingöngu um evrópsk samvinnufélög og hefur það engin áhrif á rétt starfsmanna annarra fyrirtækja til upplýsinga og samráðs. Í þeim tilvikum þegar starfandi félag umbreytist eða verður hluti af evrópsku samvinnufélagi er meginreglan hins vegar sú að þær sérreglur sem kveðið er á um í frumvarpinu, eða byggjast á samkomulagi aðila, ganga framar ákvæðum annarra laga er varða þátttöku starfsmanna, að því leyti sem annað er ekki tekið fram. Þetta felur meðal annars í sér að þar sem nú eru starfandi evrópsk samstarfsráð innan fyrirtækis, sbr. lög nr. 61/1999, gilda ákvæði þeirra laga almennt ekki um evrópsk samvinnufélög eða dótturfélög þess. Sama máli gildir um reglur einstakra aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins um þátttöku starfsmanna. Að lokum vil ég taka fram að það er eitt af meginmarkmiðum frumvarpsins að viðhalda þátttökurétti starfsmanna í þeim tilvikum þegar hann var fyrir hendi fyrir stofnun félagsins, þótt í undantekningartilvikum sé heimilt að semja um brottfall hans. Ákvæðin leiða því fyrst og fremst til þess að þátttökurétturinn byggist eftirleiðis á samkomulagi sem fulltrúar starfsmanna og evrópska samvinnufélagsins eða stofnenda þess gera með sér, eða, í þeim tilvikum þegar samningaviðræður leiða ekki til þess að gert sé samkomulag, á ákvæðum III. kafla frumvarpsins. Hæstv. forseti. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. félagsmálanefndar.

Frú forseti. Ég er að reyna að átta mig á þessu frumvarpi. Mér þætti gott að fá leiðsögn hæstv. ráðherra hér til að fá nánari skýringar á frumvarpinu, til dæmis á því hvaða félög hér um ræðir og hvaða praktísku úrræði þetta frumvarp heimili, hvað í rauninni kalli á þetta og hvernig hann sjái fyrir sér að það reyni á frumvarpið sem við stefnum að því að gera að lögum, sýnist mér.

Virðulegur forseti. Ég fór inn á það í ræðu minni. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið til Íslands og starfskjör starfsmanna þeirra. Forsaga málsins er sú að í júní síðastliðnum skipaði þáverandi félagsmálaráðherra starfshóp til að fara yfir málefni útlendinga á íslenskum vinnumarkaði. Í starfshópnum eiga sæti fulltrúar Alþýðusambands Íslands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Bandalags háskólamanna, dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, fjármálaráðuneytisins, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Samtaka atvinnulífsins, auk fulltrúa félagsmálaráðuneytisins. Þar sem um yfirgripsmikinn málaflokk er að ræða er starfshópurinn enn að störfum. Hlutverk hans er að fara yfir stöðu útlendinga sem starfa hér á landi, þar á meðal þeirra er starfa á grundvelli þjónusturéttarins samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, en mikilvægt er að fjölgun erlendra fyrirtækja og útlendinga sem starfa hér á landi raski ekki þeim reglum og samskiptahefðum sem hafa mótast á íslenskum vinnumarkaði. Eitt af því sem starfshópurinn telur mikilvægt er að styrkja stoðir ríkjandi vinnumarkaðskerfis til að tryggja að erlent starfsfólk njóti þeirra réttinda og kjara sem gilda á íslenskum vinnumarkaði, þar á meðal að því er varðar erlend fyrirtæki sem senda starfsmenn sína tímabundið hingað til lands í tengslum að veita þjónustu á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða samnings milli ríkisstjórnar Íslands annars vegar og ríkisstjórnar Danmerkur og heimastjórnar Færeyja hins vegar. Fram til þessa hafa lög nr. 54/2001, um starfskjör starfsmanna sem starfa tímabundið á Íslandi á vegum erlendra fyrirtækja gilt um starfsmenn slíkra fyrirtækja. Samstaða náðist innan starfshópsins um nauðsyn þess að breyta þeim lögum en þegar upp var staðið þóttu breytingarnar vera það umfangsmiklar að rétt væri að leggja fram frumvarp til nýrra laga sem jafnframt mundu fella úr gildi lög nr. 54/2001. Lagt er til að heiti nýju laganna verði í samræmi við þær breytingar á lögum 54/2001 sem lagðar eru til með frumvarpinu en lög nr. 54/2001 hafa aðallega gilt um starfskjör starfsmanna erlendra fyrirtækja sem eru sendir tímabundið hingað til lands í tengslum við veitingu þjónustu, en lagt er til með frumvarpi þessu að nýju lögin komi jafnframt til með að gilda um skyldur fyrirtækjanna til að veita íslenskum stjórnvöldum tilteknar upplýsingar varðandi starfsemi sína hér á landi. Þykir því eðlilegra að það komi fram í heiti laganna að þau eigi einnig við um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem veita þjónustu á Íslandi, en mikilvægt þykir jafnframt að undirstrika að lögin fjalli sérstaklega um starfskjör starfsmanna þeirra eins og lög nr. 54/2001 hafa gert fram til þessa. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að erlend fyrirtæki sem hafa staðfestu í öðrum ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins, öðrum EFTA-ríkjum eða Færeyjum og ætla á grundvelli þeirra milliríkjasamninga sem ég nefndi áður að senda starfsmenn í tengslum við veitingu þjónustu hér á landi lengur en tíu virka daga á hverjum tólf mánuðum skuli veita Vinnumálastofnun tilteknar upplýsingar um starfsemi sína hér á landi. Er miðað við að upplýsingarnar séu veittar eigi síðar en átta virkum dögum áður en þjónustan er veitt í hvert skipti. Þó er lagt til að fyrirtæki sem senda starfsmenn sína hingað til lands til að veita þjónustu hér í fjórar vikur eða skemur á hverjum tólf mánuðum verði undanskilin framangreindri upplýsingaskyldu enda feli þjónustan í sér sérhæfða samsetningu, uppsetningu, eftirlit eða viðgerð tækja. Enn fremur er fyrirtækjum sem veita þjónustu hér á landi samtals lengur en fjórar vikur á hverjum tólf mánuðum gert að hafa hér sérstakan fulltrúa sem kemur fram fyrir hönd fyrirtækisins gagnvart stjórnvöldum og aðilum vinnumarkaðarins, en gert er ráð fyrir að þessi skylda hvíli á fyrirtækjum sem að jafnaði hafa sex eða fleiri starfsmenn á sínum vegum hér á landi. Í frumvarpinu er lögð sú skylda á notendafyrirtæki hér á landi að þau gangi úr skugga um að erlend fyrirtæki sem þau hafa gert samninga við um veitingu þjónustu og falla undir gildissvið laganna hafi veitt Vinnumálastofnun þær grunnupplýsingar sem þeim ber að veita samkvæmt frumvarpinu en tilkynni að öðrum kosti um starfsemi þeirra til stofnunarinnar. Markmið þessa er að tryggja enn frekar en nú er að íslensk stjórnvöld hafi yfirsýn yfir þá starfsemi sem fyrir hendi er á íslenskum vinnumarkaði en Vinnumálastofnun er ætlað að hafa eftirlit með framkvæmd laganna. Þá er gert ráð fyrir að ákvæði frumvarpsins komi til viðbótar gildandi lögum um starfsmannaleigur og gildi þannig einnig um starfsemi erlendra starfsmannaleigna hér á landi líkt og lög nr. 54/2001 hafa gert fram að þessu. Jafnframt þótti mikilvægt að leggja til nauðsynlegar breytingar á lögunum um starfsmannaleigur til samræmis við almennan tilgang þessa frumvarps. Hæstv. forseti. Megintilgangur frumvarpsins er að veita íslenskum stjórnvöldum betri yfirsýn yfir stöðuna á innlendum vinnumarkaði að því er varðar starfsemi erlendra þjónustufyrirtækja hér á landi sem og fjölda erlendra starfsmanna er starfa hjá slíkum fyrirtækjum. Enn fremur er markmiðið að unnt sé að viðhalda því eftirliti sem tíðkast á íslenskum vinnumarkaði með að ákvæði laga og kjarasamninga séu virt svo treysta megi stöðu starfsmanna sem sendir eru tímabundið hingað til lands á vegum erlendra fyrirtækja í tengslum við veitingu þjónustu. Þykir efni frumvarpsins jafnframt vera til þess fallið að stuðla að því að útlendingar sem koma hingað tímabundið á vegum erlendra fyrirtækja dvelji og starfi hér á landi með lögmætum hætti og að áreiðanlegar upplýsingar um þessa útlendinga verði til. Eins og fram hefur komið gerir frumvarpið ráð fyrir að Vinnumálastofnun hafi eftirlit með framkvæmd laganna, meðal annars með því að kalla eftir upplýsingum frá fyrirtæki í þágu eftirlits enda hafi stofnuninni borist rökstudd kvörtun um að fyrirtækið hafi brotið gegn ákvæðum laganna. Fari fyrirtæki ekki að fyrirmælum Vinnumálastofnunar þess efnis að fara að lögunum innan þess frests sem stofnunin veitir getur stofnunin krafist þess að lögregla stöðvi vinnu tímabundið eða loki starfsemi fyrirtækisins hér á landi þangað til úrbætur hafa verið gerðar. Að auki er Vinnumálastofnun gert skylt að afhenda stéttarfélagi í viðkomandi starfsgrein og á viðkomandi svæði afrit af ráðningarsamningi starfsmanns óski stéttarfélagið eftir því og fyrir liggur grunur um brot á gildandi kjarasamningi. Er tilgangurinn með þessu ákvæði enn hinn sami, þ.e. að viðhalda því eftirliti sem hefð er um að gildi á íslenskum vinnumarkaði. Framangreind atriði eru að mínu mati lykillinn að því að tryggja starfsfólki sem kemur hingað til lands eðlileg starfskjör í samræmi við íslensk lög, reglugerðir og kjarasamninga og stuðla þannig að heilbrigðri og eðlilegri samkeppni meðal atvinnurekenda um þau verkefni sem inna þarf af hendi í samfélaginu. Hæstv. forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. félagsmálanefndar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir framlagningu þessa máls og rifja upp að þegar við á síðastliðnu þingi fjölluðum um frumvarp um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, var það grundvallaratriði í huga okkar samfylkingarmanna að raunar þyrfti að ljúka tveimur verkefnum áður en sú löggjöf yrði sett. Við settum því fram tillögu, sem var felld, um að ákvæðin um frjálsa för launafólks tæki ekki gildi fyrr en um síðustu áramót eða sjö mánuðum síðar en ætlað var vegna þess að við töldum brýnt að tvennt kæmi til áður en slík löggjöf yrði sett, þ.e. að mótuð yrði stefna í málefnum innflytjenda og síðan að settar yrðu fram aðgerðir til að styrkja vinnumarkaðskerfið til að tryggja að erlent starfsfólk njóti þeirra réttinda og kjara sem gilda á íslenskum vinnumarkaði. Jafnframt, eins og kemur fram í nefndaráliti félagsmálanefndar, lögðum við áherslu á að kannað yrði hvaða leiðir væru færar til að auka upplýsingagjöf og aðstoð við erlent starfsfólk á íslenskum vinnumarkaði. Við lögðum áherslu á að þetta yrði tilbúið í nóvembermánuði síðastliðnum en eitthvað hefur það tafist og lít ég svo á að það frumvarp sem verið er að kynna af hálfu hæstv. félagsmálaráðherra sé einmitt til þess að koma til móts við það sem við lögðum til, þ.e. að styrkja vinnumarkaðskerfið til að tryggja að erlent starfsfólk njóti þeirra réttinda og kjara sem gilda á íslenskum vinnumarkaði. Áður en ég fer yfir frumvarpið vil ég spyrja hæstv. ráðherra um fyrra atriðið sem við lögðum áherslu á. Það er mál sem við ræddum fyrir nokkrum dögum á þinginu, þ.e. um stefnumótun ríkisstjórnarinnar í málefnum innflytjenda. Ég vil minna á að við lögðum mikla áherslu á að stefnumótun í málefnum innflytjenda fengi þinglega meðferð og færi til umfjöllunar og afgreiðslu í félagsmálanefnd og þingið fengi að taka afstöðu til þeirra tillagna sem þar eru settar fram og eftir atvikum koma með breytingar á þeirri stefnumótun. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, meðan við fjöllum um þetta mál, hvort hann geti upplýst okkur í umræðunni hvort tekin hafi verið afstaða til þess af hálfu hæstv. ráðherra, og þá eftir atvikum ríkisstjórnarinnar, að málið um stefnumótun í málefnum innflytjenda verði lagt fram á þingi til efnislegrar meðferðar. Varðandi það mál sem hér liggur fyrir sýnist mér, eins og ég hef haft tök á að kynna mér frumvarpið, að um sé að ræða mál sem hægt er að vænta mikils af. Ef ákvæðum frumvarpsins, ef að lögum verður, verður framfylgt eins og þau eru fram sett má vænta þess að hér sé á ferðinni afar framsækin löggjöf á vinnumarkaðssviðinu sem ástæða er til að fagna, því hún gefur vonir um að skipulega eigi að taka á þessum málum. Hlutverk nefndarinnar, sem fór yfir málið með aðilum vinnumarkaðarins, var að fara yfir stöðu útlendinga sem starfa hér á landi. Lögð var áhersla á að fjölgun erlendra fyrirtækja sem hér starfa raski ekki reglum og samskiptahefðum sem hafa mótast á íslenskum vinnumarkaði. Það er náttúrlega grundvallaratriði, virðulegi forseti, að vera þeirra útlendinga sem hingað koma til að starfa verði ekki til þess að rýra réttindi og kjör Íslendinga á vinnumarkaðnum vegna þess að þau réttindi sem íslensk verkalýðshreyfing hefur sótt, hvort sem það er í aðbúnaði, kjörum eða öðru, voru ekki fengin með neinum auðveldum hætti. Auðvitað hlýtur verkalýðshreyfingin og við sem tölum máli verkafólks á þingi að reyna að tryggja það eins og kostur er að erlent starfsfólk sem kemur hingað til að vinna verði ekki til þess að raska réttindum og kjörum þessa fólks, sem er grundvallaratriði. Nefndin átti að skoða hvort ástæða væri til að styrkja vinnumarkaðskerfið sem fyrir er til að tryggja að erlent starfsfólk njóti þeirra réttinda og kjara sem gilda á íslenskum vinnumarkaði, m.a. ítarlegar reglur um tilkynningarskyldu þjónustuveitenda sem koma með starfsmenn sína hingað til landsins. Mér sýnist að svar nefndarinnar sem vann þetta mál hafi verið afdráttarlaust já, að nauðsynlegt væri að styrkja vinnumarkaðskerfið og það er það sem við sjáum í frumvarpinu. Einnig átti nefndin að skoða hvernig hægt væri að bæta framkvæmdina innan stjórnkerfisins til að tryggja að útlendingar sem hér dvelja starfi með lögmætum hætti og að áreiðanlegar upplýsingar um útlendinga sem hér vinna liggi fyrir á hverjum tíma. Niðurstaðan er sem sagt sú, sem við fjöllum um hér, að styrkja stoðir núgildandi vinnumarkaðskerfis, og er það vel. En það sem þó er ástæða til að skoða er, og ég vil spyrja hæstv. ráðherra um ef hann er einhvers staðar nálægur. - Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra hlýðir á mál mitt eða ekki.

Forseti mun strax gera ráðstafanir til þess að kanna hvort ráðherrann er hér í hliðarherbergjum og ef svo er ekki að kanna hvort ráðherrann getur komið og hlýtt á ræðu þingmannsins.

Mér er vandi á höndum, virðulegi forseti, vegna þess að ég ætlaði að beina fyrirspurn til hæstv. ráðherra sem hefur af einhverjum ástæðum horfið úr salnum.

Forseti óskar eftir og leitar eftir því að hæstv. ráðherra komi í þingsal og hlýði á ræðu þingmannsins.

Ég veit að hæstv. ráðherra er önnum kafinn en hann er hér að fylgja úr hlaði mikilvægu máli sem við þingmenn hefðum áhuga á að ráðherrann fylgdi úr hlaði alla leið, líka meðan við erum í ræðustóli að ræða málið vegna þess að það er ýmislegt sem við viljum spyrja hæstv. ráðherra um og mikilvægt að hann geti tekið það niður. Virðulegi forseti. Ég sagði áðan að mér sýndist ákvæði frumvarpsins vera mjög jákvæð og til þess fallin að styrkja stoðir vinnumarkaðskerfisins. En það sem ég tel þó ástæðu til að skoða og hef nokkrar áhyggjur af er hvort eftirlitsstofnanir séu í stakk búnar til að sinna þeim verkefnum sem þeim eru sett með frumvarpinu. Hvernig er t.d. Vinnumálastofnun í stakk búin til að fylgja málunum eftir í samráði og samstarfi við verkalýðshreyfinguna og samtök atvinnurekenda? Þá er ég að spyrja um á hve traustum stoðum þetta stendur fjárhagslega. Einnig er mikilvægt að reglur og framkvæmd varðandi uppbyggingu og skráningu erlendra þjónustufyrirtækja og erlendra starfsmanna sem hingað koma verði gerðar gegnsærri og skilvirkari og stjórnsýslan einfölduð. Ég sé í frumvarpinu, í áliti fjárlagaskrifstofu, að ekki er gert ráð fyrir miklum fjármunum fyrir Vinnumálastofnun til að framfylgja ákvæðum þessa lagafrumvarps. Ekki er nóg að setja falleg ákvæði á blað í löggjöf ef erfitt er að framfylgja þeim, t.d. vegna peningaskorts. Hér er gert ráð fyrir að frumvarpið muni leiða til 7,5 millj. kr. útgjaldaaukningar hjá Vinnumálastofnun sem rúmist innan fjárlagaramma stofnunarinnar, er hér sagt. Ég vil spyrja hvort forstöðumaður Vinnumálastofnunar sé sammála því að 7,5 millj. kr. dugi til að framkvæma ákvæði frumvarpsins og hvort þær 7,5 millj. kr., sem hér er sagt að þetta kosti, rúmist innan ramma núgildandi fjárlaga hjá Vinnumálastofnun. Þetta vildi ég spyrja hæstv. ráðherra um. Síðan vildi ég, virðulegi forseti, spyrja nokkuð út í það sem kemur fram í frumvarpinu og vil vitna til þess sem fram kemur í athugasemdum með því, sem mér fannst hæstv. ráðherra ekki fara nægjanlega inn á. Í frumvarpinu kemur fram að markmiðið sé að unnt verði að viðhalda því eftirliti sem tíðkast á íslenskum vinnumarkaði með að ákvæði laga og kjarasamninga séu virt svo treysta megi stöðu starfsmanna sem sendir eru tímabundið hingað til lands á vegum erlendra fyrirtækja í tengslum við veitingu þjónustu. Hvernig á að gera þetta, hæstv. forseti? Ég spyr hæstv. ráðherra um það. Ég hef reyndar ekki farið alveg ítarlega frá orði til orðs yfir einstakar greinar í frumvarpinu en ég gat ekki séð hvernig á að hrinda þessu í framkvæmd. Nú hlýtur ráðherrann að þekkja þetta út og inn. Því spyr ég hann hvernig eigi að gera það. Í athugasemdum með frumvarpinu er verið að ræða um skyldur fyrirtækja til að veita íslenskum stjórnvöldum tilteknar upplýsingar varðandi starfsemi sína hér á landi. Hér segir, með leyfi forseta: „Þykir því eðlilegra að það komi fram í heiti laganna að þau eigi einnig við um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem veita þjónustu á Íslandi …“ Hverju er verið að breyta um skyldur fyrirtækja til að veita íslenskum stjórnvöldum tilteknar upplýsingar? Þetta er nokkuð sem við fórum yfir þegar við ræddum frumvarp um starfsmannaleigur og hef ég hug á að hæstv. ráðherra lýsi því nokkuð nánar en fram kom í ræðu hans áðan. Hér stendur einnig, með leyfi forseta: „Enn fremur er fyrirtækjum sem veita þjónustu hér á landi samtals lengur en fjórar vikur á hverjum tólf mánuðum gert að hafa hér sérstakan fulltrúa sem kemur fram fyrir hönd fyrirtækisins gagnvart stjórnvöldum og aðilum vinnumarkaðarins, en gert er ráð fyrir að þessi skylda hvíli á fyrirtækjum sem að jafnaði hafa sex eða fleiri starfsmenn á sínum vegum hér á landi.“ Það er ábyggilega mjög þarft að slíkt sé og eykur möguleikana á að hægt sé að halda utan um mál með þeim hætti að ekki sé verið að ganga á réttindi erlends starfsfólks né það að undirboð tíðkist sem rýri kjör innlends starfsfólks. Ég spyr: Hvernig á að framkvæma þetta og hver á að borga fyrir þennan sérstaka fulltrúa sem þarna er verið að tiltaka? Þetta ætla ég að láta nægja varðandi spurningar um efni frumvarpsins en ég fæ tækifæri til að fjalla um það í félagsmálanefnd því málinu verður væntanlega vísað þangað. Ég vil þó spyrjast fyrir um eitt, virðulegi forseti, að í þessari löggjöf er verið að taka á viðbótarákvæði sem eiga að tengjast lögunum um starfsmannaleigur, ef ég skil málið rétt, og er langur kafli í lok frumvarpsins um ákvæði sem styrkja eiga lög um starfsmannaleigur. Ég spyr, hæstv. forseti, á því hlýtur að vera einhver eðlileg skýring. Hvers vegna eru þau ákvæði ekki sett inn í lögin um starfsmannaleigur? Hvers vegna er þetta sett hér við? Ef menn vilja kynna sér ákvæði laga um starfsmannaleigur, þá eru þau ekki öll í þeim lögum heldur er að finna ýmis ákvæði sem tengjast starfsmannaleigum í þessu frumvarpi, þ.e. frumvarpi um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið til Íslands og starfskjör starfsmanna þeirra. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna þau ákvæði sem hér er fjallað um og snerta starfsmannaleigurnar hafi þá ekki farið inn í lögin um starfsmannaleigur. Vera má að á því sé eðlileg skýring, en engu að síður vil ég spyrja um það. Ég vil einnig minnast á að þegar við fjölluðum um frumvarpið um starfsmannaleigur var töluverður ágreiningur um það mál. Við töldum að málið væri ekki þannig vaxið að hægt væri að treysta því að ekki yrði um undirboð á vinnumarkaði að ræða. Við í Samfylkingunni fluttum þá undir forustu Össurar Skarphéðinssonar breytingartillögu við það frumvarp um að notendafyrirtæki beri ábyrgð á því að allir sem hjá þeim starfa njóti launa og annarra starfskjara þrátt fyrir að starfssamband viðkomandi starfsmanns og notendafyrirtækis sé byggt á milligöngu starfsmannaleigu. Verkalýðshreyfingin eða margir þar voru óánægðir með að slíkt ákvæði væri ekki í lögum. Þar sem ég hef ekki haft tök á að fara alveg ítarlega ofan í þetta mál langar mig að spyrja hvort einhver breyting sé á þessu varðandi þetta ákvæði frumvarpsins. Er verið að leggja einhverjar skyldur á notendafyrirtækin um ábyrgð þeirra á því að allir sem hjá þeim starfa njóti launa og annarra sambærilegra starfskjara eins og hér eru á vinnumarkaðnum? Mér finnst afar mikilvægt að þetta komi fram og hvort einhver breyting sé hérna á. Ég vil líka spyrja hvort algjört samkomulag hafi verið um þetta mál og ákvæði þess milli aðila vinnumarkaðarins, þ.e. verkalýðshreyfingarinnar og samtaka atvinnurekenda. Voru einhver ákvæði sem stóðu þar út af sem verkalýðshreyfingin vildi ná fram inn í þetta frumvarp, sem ekki náðist samstaða um, og ef svo er, hvaða ákvæði voru það þá? Ég held að mikilvægt sé fyrir umfjöllun félagsmálanefndar um málið að það liggi fyrir. Síðan langar mig að spyrja ráðherra um tvennt í viðbót. Á þessu þingi fjölluðum við um lög um lögheimili. Þar vorum m.a. að fjalla um vandamálin sem tengdust fastri búsetu í atvinnuhúsnæði en mikil umræða hafði farið fram, eins og ráðherra veit, á síðari hluta síðasta árs um að útlendingar sem hér á landi starfa byggju við óviðunandi aðstæður í atvinnuhúsnæði. Ég man ekki betur en að afgreiðsla nefndarinnar hafi verið sú að leggja áherslu á að áður en við ljúkum þingi yrði sett ákvæði í lög sem tryggði viðunandi stöðu varðandi búsetu útlendinga, sem í miklum mæli hafði komið í ljós að byggju við óviðunandi aðstæður í atvinnuhúsnæði. Mig minnir að sú nefnd sem ráðherra skipaði fyrir jólin og átti að fara ofan í þetta hafi átt að skila einhverri niðurstöðu fyrir janúarlok. Ég vil spyrja: Hvar er það starf statt? Megum við vænta þess að frumvarp verði fljótlega lagt fyrir þingið um þetta efni, sem ég og margir fleiri höfum áhyggjur af og vonandi ráðherra líka, þannig að við getum séð það þegar við fjöllum um frumvarpið hvað um það verður? Ég hef lagt fram fyrirspurn til hæstv. félagsmálaráðherra um erlenda ríkisborgara á vinnumarkaði, þar sem ég er að leita eftir ýmsum tölulegum upplýsingum sem snerta vinnumarkaðinn og erlenda ríkisborgara á vinnumarkaði. Ég hef áhyggjur af því að við séum illa sett varðandi tölulegar upplýsingar og upplýsingagjöf um stöðu þessa fólks á vinnumarkaði sem er nú orðið um 15–16 þúsund, ef ég veit rétt. Ég hefði talið mikilvægt að meðan við erum að fjalla um málið í nefndinni fengjum við þetta svar frá hæstv. ráðherra sem fyrst, af því ég held að það gæti skipt máli í umfjöllun nefndarinnar og spyr hvað líði því svari. Ég spyr m.a. um hvenær tilvik koma upp árið 2005 annars vegar og 2006 hins vegar, þar sem launakjör og aðbúnaður erlendra ríkisborgara var ekki í samræmi við íslenska löggjöf og kjarasamninga á vinnumarkaði. Ég held að afar fróðlegt sé að vita hvort t.d. ákvæðin um starfsmannaleigur, sem átti nú að endurskoða eftir tvö ár, ég held að liðið sé meira en ár síðan þau voru sett, hvort þau hafi skilað tilskildum árangri eins og við vonuðumst til og að því lýtur t.d. einn liður í þeirri fyrirspurn til ráðherrans sem hann hefur ekki enn svarað. Ég held líka að afar mikilvægt sé að ráðherrann geti svarað þeirri spurningu hvernig fylgst er með því að í útboðum verktaka séu launakjör erlendra ríkisborgara, sem starfa á vegum þeirra, í samræmi við íslenska löggjöf og kjarasamninga á vinnumarkaði. Ég hef heyrt óþægilega mikið um að í gegnum verktaka séu launakjör ekki í samræmi við kjarasamninga á íslenskum vinnumarkaði. Það sé falið í útboðunum. Ég hef heyrt óþægilega mikið um það og ég spyr ráðherrann hvort hann eða ráðuneyti hans, eða Vinnumálastofnun hafi eitthvað orðið vör við slíkt eða gert sérstakar ráðstafanir til að kynna sér það. Ég ætla að láta þetta nægja, virðulegi forseti, enda er tíma mínum að ljúka. Ég hef tök á að ræða þetta mál í félagsmálanefnd. En það mundi greiða mjög fyrir framgangi málsins ef hæstv. ráðherra hefði svör við þeim spurningum sem ég hef lagt fram. Það er grundvallaratriði í þessu og öðrum málum sem tengjast erlendum starfsmönnum sem hingað koma á vinnumarkaðinn til að starfa í skemmri eða lengri tíma, að við búum betur að erlendu starfsfólki á vinnumarkaði og tryggjum, sem er grundvallaratriði, að ekki sé um undirboð að ræða, hvorki í kjörum né aðbúnaði hjá því fólki vegna þess að við tryggjum starfsfólk á vinnumarkaðnum með því að búa þannig um hnútana í allri löggjöf.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa mjög langt mál um þetta þingmál í 1. umr. Við eigum eftir að fá það til umfjöllunar í félagsmálanefnd og munum þar fara rækilega yfir það. Reyndar er það sprottið upp úr samstarfi verkalýðshreyfingar, atvinnurekenda og stjórnvalda en starfshópur var skipaður í fyrravor til þess að fjalla um þetta efni. Viðfangsefnið er mjög mikilvægt. Á Íslandi eru nú starfandi um 17 þús. launamenn af erlendum uppruna, um 9% af vinnumarkaðnum. Þessir erlendu launamenn hafa komið hingað á mismunandi forsendum, í mismunandi farvegi ef svo má segja. Í fyrsta lagi hafa þeir komið hingað til starfa á vegum starfsmannaleigna. Í annan stað hafa þeir komið einfaldlega á grundvelli samninga um hið Evrópska efnahagssvæði sem eiga að tryggja frítt flæði vinnuaflsins. Við minnumst þeirra deilna sem risu hér í fyrravor um hvort við ættum enn að beita fyrirvörum gagnvart nýaðildarríkjum Evrópusambandsins en fyrirvararnir voru í því fólgnir að launafólk frá þessum ríkjum fengi ekki aðgang til jafns við launafólk frá öðrum svæðum hins Evrópska efnahagssvæðis. Það varð að ráði að framlengja ekki þessa fyrirvara en jafnframt var því heitið að menn mundu freista þess að styrkja þau lög og þau úrræði sem eru fyrir hendi á íslenskum vinnumarkaði með það fyrir augum að tryggja að launafólkið nyti þeirra lágmarkssamninga sem eru í gildi á Íslandi. Samkvæmt íslenskum lögum ber að fylgja a.m.k. lágmarkssamningum. Þriðji farvegurinn fyrir fólk sem vill koma hingað til lands er þegar starfsmenn erlendra fyrirtækja koma hingað og sinna verkefnum til lengri eða skemmri tíma. Þetta frumvarp fjallar um þá starfsmenn. Þetta tengist umræðunni um þjónustutilskipun Evrópusambandsins en eins og menn kann að reka minni til var eitt umdeildasta ákvæðið í þjónustutilskipuninni einmitt þess efnis eða a.m.k. í upprunalegum texta var gert ráð fyrir því að starfsmenn erlendra fyrirtækja gætu flust á milli landa á þeim kjörum sem voru við lýði í upprunalandinu, svokölluð upprunalandsregla. Þetta tókst að kveða niður og breyta þessu ákvæði í þjónustutilskipuninni og var það sigur hinnar evrópsku verkalýðshreyfingar að ná því fram. Þetta frumvarp miðar að því að strengja þessi net með því að kveða skýrt á um það í lögum að lágmarkssamningar skuli gilda og ýmis lágmarksréttindi sem kveðið er á um í lögum, svo sem varðandi lög um orlof, fæðingarorlof og þar fram eftir götunum. Það er einnig vísað til laga um starfskjör launafólks frá 1980 þar sem kveðið er á um lágmarkslaun, vinnutíma, lágmarkshvíldartíma og fleira. Ég ætla ekki að fara að telja þetta allt saman upp en þetta er meginhugsunin að baki lögunum. Ég vil minna á að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur ítrekað lagt fram frumvörp á undanförnum missirum sem lúta að því að styrkja réttarstöðu launafólks sem hingað er komið í atvinnuleit. Menn hafa staðnæmst nokkuð við þessar reglur, opnanir og girðingar sem hafa verið hér um íslenska vinnumarkaðinn en gleymt kannski aðalatriðinu sem er sú mikla eftirspurn sem hér er eftir erlendu vinnuafli. Það er hún sem ræður því að hingað til lands hefur komið fólk í stríðum straumi. Þar tel ég að Íslendingar kunni að fara of geyst á stundum með því að þenja efnahagskerfið til hins ýtrasta, ráðast í mjög mannfrekar framkvæmdir á sama tíma í stað þess að fara hægar og jafnar í hlutina. Það held ég að sé hyggilegra þegar til langs tíma er litið því að þótt við höfum næg atvinnutækifæri eins og sakir standa getur svo farið að hér verði skyndilegur samdráttur og þá er erfiðara ef hingað er margt fólk komið sem treystir á atvinnu til frambúðar. Þetta snýr eiginlega að efnahagsstefnu stjórnvalda en hinn þátturinn sem við eigum að sjálfsögðu að beina sjónum okkar að er það sem þetta frumvarp stefnir að, þ.e. að treysta réttarstöðu launafólksins sem kemur hingað til lands. Ég lýsi ánægju minni yfir því að þetta frumvarp skuli vera komið fram og ég tel mjög mikilvægt að það nái fram að ganga á þessu þingi. Ég hef að sjálfsögðu alla fyrirvara á um ábendingar sem fram kunna að koma til breytingar á frumvarpinu en ég tel að það hafi verið eðlilega og vel að verki staðið að kalla til aðila vinnumarkaðar, bæði á almennum vinnumarkaði og innan almannaþjónustunnar, svo og stjórnsýslunnar til þess að smíða frumvarpið. Síðan er hitt, að sjá til þess að þau lög sem hér verða sett nái fram að ganga, að þeim verði raunverulega fylgt eftir.

Frú forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið hingað til Íslands. Ég fagna þessu frumvarpi, það má segja að þetta sé rökrétt framhald af því frumvarpi sem var samþykkt í fyrra um starfsmannaleigur en við í stjórnarandstöðunni gerðum þó á þeim tíma ýmsar athugasemdir við það. Ég sé hér m.a. að þó að breytingartillagan varðandi starfsmannaleigur sem við gerðum þá hafi ekki náð fram að ganga er hún komin að mestu leyti inn í liðinn starfskjör í 4. gr. frumvarpsins. Breytingartillagan var á sínum tíma, með leyfi forseta: „Notendafyrirtæki bera ábyrgð á því að allir sem hjá þeim starfa njóti launa og annarra starfskjara sem fullnægi áskilnaði 1. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, þrátt fyrir að starfssamband viðkomandi starfsmanns og notendafyrirtækis sé byggt á milligöngu starfsmannaleigu.“ Fyrsti liður í 4. gr. um starfskjör er mjög svipaður og nær væntanlega yfir þetta þannig að það verður að segjast að það er jákvætt. Hins vegar varðandi skyldutryggingu lífeyrisréttinda held ég að einhver brögð séu að því að starfsmenn sem vinna hér tímabundið geti í framtíðinni ekki tekið út öll sín lífeyrisréttindi. Mig langar að biðja hæstv. félagsmálaráðherra að líta aðeins á það hvort þetta frumvarp dugi til þess að tryggja að starfsmaður sem starfar hér tímabundið geti í framtíðinni örugglega tekið út lífeyrisréttindi sín, þ.e. það sem hann hefur lagt inn. Þetta er kannski ekki nógu vel skýrt hjá mér en ég hef heyrt af brotalöm í þessum efnum, að erlendum starfsmönnum séu ekki tryggð lífeyrisréttindi sín í framtíðinni. Hér er hvergi minnst á húsnæði. Mörgum fyndist eflaust að þar væru menn komnir niður í smáatriði en ég hefði haldið að einhver ákvæði varðandi það húsnæði sem starfsmannaleigur bjóða starfsfólki sínu upp á, sama hversu lengi þeir stoppa hér, hvort það eru fjórir mánuðir til að reisa sumarbústað eða hvað, þyrftu að vera í frumvarpinu og þá væntanlega lögum til lengri tíma litið, t.d. í liðnum um starfskjör. Við höfum reynslu frá Kárahnjúkum af lélegu húsnæði sem erlendu starfsfólki hefur verið boðið upp á og auk þess vitum við af iðnaðarhúsnæði á höfuðborgarsvæðinu sem erlendir starfsmenn hafa þurft að búa í. Ég velti fyrir mér hvort ekki hefði verið rétt að taka sérstaklega inn ákvæði varðandi húsnæði fyrir erlenda starfsmenn á vegum starfsmannaleigna. Í fyrirspurnatíma í haust þegar ég lagði fyrirspurn fyrir félagsmálaráðherra um starfsmannaleigur og reynslu af þeim lögum kom fram að þau hefðu verið farin að virka. Jafnframt spurði ég hvort gengið væri eftir því að erlendir starfsmenn kæmu með nægileg gögn fyrir viðurkenningu á menntun sinni. Menn hafa verið að grínast með það að menn séu jafnvel gjörsamlega ófaglærðir en gefi sig hér út fyrir að vera fullnuma iðnaðarmenn. Það er brotalöm á því að þess sé krafist og ég hefði talið eðlilegt að Vinnumálastofnun krefðist þess af starfsmannaleigum og notendafyrirtækjum að þessi gögn lægju fyrir, þ.e. að erlendur starfsmaður sem ætlar t.d. að vinna sem fullnuma trésmiður sé með gögn sem staðfesta það að hann hafi full réttindi í þessari iðn, þótt ekki sé nema öryggisins vegna. Um 21. gr., um skyldur notendafyrirtækis, er rétt að nefna hér að einmitt skyldur og ábyrgð notendafyrirtækja komu sérstaklega mikið til tals við umræður um starfsmannalögin og fannst okkur í stjórnarandstöðunni ekki nógu fast að orði kveðið. Hér er talað um að starfsmannaleiga skuli láta Vinnumálastofnun í té þær upplýsingar og gögn sem hún telur nauðsynleg til að geta framfylgt þessum lögum, þjónustusamningum, ráðningarsamningum o.s.frv. Það væri fróðlegt að vita hjá hæstv. félagsmálaráðherra hvernig staðan er í dag, hver sé reynslan af lögum um starfsmannaleigur, hvernig Vinnumálastofnun hafi gengið að fylgja þeim eftir og ná tökum á starfsmannaleigum, á fjölda, umsvifum o.s.frv. og hvort þurft hafi að beita viðurlögum til að ná hreinlega gögnum af starfsmannaleigum. Eins og er í þessu frumvarpi er hér heimiluð tímabundin stöðvun á starfsemi, og það er af einhverri ástæðu sem menn setja þá grein hér inn. Ég velti fyrir mér hver staðan sé í dag, hafa menn þurft að grípa til aðgerða gagnvart starfsmannaleigum eða hefur Vinnumálastofnun reynst auðvelt að ná í öll gögn sem hún telur sig eiga rétt á að fá frá starfsmannaleigum? Að venju, frú forseti, fylgir fylgiskjal frá fjármálaráðuneyti. Eins og áður hefur komið fram í umræðunni veltir maður fyrir sér hvað sé að marka þegar fjármálaráðuneytið talar um einungis 7,5 millj. kr. aukaútgjöld vegna þessara laga. Nú höfum við sett nokkur lög sem tengjast Vinnumálastofnun síðustu missirin og það er áberandi að fylgiskjal kemur eins og bara viðtekin venja frá fjármálaráðuneytinu um að þegar þessi lög séu komin á þýði þau engin aukin útgjöld. Það hljómar eins og Vinnumálastofnun geti í raun endalaust tekið við verkefnum. Ég leyfi mér að efast um að það standist að þetta rúmist innan ramma fjárlaga stofnunarinnar. Það er mjög gott og jákvætt sem menn hafa verið að gera, að senda fleiri verkefni yfir á Vinnumálastofnun og koma þeim þar á einn stað og ég efast ekki um að þar séu verkin vel unnin, en getur Vinnumálastofnun endalaust tekið við verkefnum án þess að það þýði aukinn kostnað? Ég tala nú ekki um þegar við erum að tala um starfsemi sem tengist hátt í 17 þús. erlendum starfsmönnum sem við að sjálfsögðu viljum öll gera vel við. Ég efast um að þær fjárhæðir sem eru nefndar hér varðandi útgjaldaauka séu réttar og það væri ágætt að fá að heyra aðeins meira frá hæstv. félagsmálaráðherra varðandi það. Ég ætla að láta þetta duga í umræðunni að svo komnu máli, frú forseti, en við eigum að sjálfsögðu eftir að taka þetta vel fyrir í félagsmálanefnd.

Hæstv. forseti. Ég sé ástæðu til að fagna því að þetta frumvarp er komið fram. Ég tel að reyndar hefði þurft að huga að þessum málum miklu fyrr en það þýðir ekkert að fjargviðrast yfir því. Það er mjög nauðsynlegt að menn hugi að því að standa vörð um kjör og atvinnuöryggi fólks á íslenskum vinnumarkaði. Auðvitað steðjar ógn að þessum kjörum vegna innflutnings á vinnuafli, hvort sem það er tímabundið eða til lengri tíma. Það er að mörgu að hyggja í þessu. Það sem ég óska eftir að nefndin skoði vandlega er nauðsyn þess að safna gögnum um menntun og starfsreynslu þeirra starfsmanna sem koma hingað til tímabundinna starfa eða til lengri tíma, ekki bara í því augnamiði að sjá til þess að menn hafi tilskilin réttindi eins og sá ræðumaður talaði um sem hér var næstur á undan mér, heldur líka til þess að reyna að sjá til þess að undirboð á vinnumarkaðnum fari ekki fram með þeim hætti að fólk sem hefur menntun og starfsreynslu í tilteknum greinum vinni þar á lágmarkslaunum eins og greidd eru jafnvel fyrir störf sem krefjast engrar menntunar. Þá á ég við að það er rökstuddur grunur um að menn séu ráðnir hingað sem verkamenn, t.d. í byggingariðnaði, sem eru alvanir byggingaframkvæmdum og með réttindi sem smiðir eða jafnvel meiri menntun en það, svo að ég nefni bara dæmi. Þetta grefur undan möguleikum til að halda uppi góðum starfskjörum á þessum markaði og er alveg sérstök ástæða til að huga að því að vinna gegn því að slíkt gerist. Það verður ekki gert nema með því að upplýsingar um menntun og starfsreynslu viðkomandi aðila séu fyrir hendi. Einnig tel ég að fylgjast þurfi mjög vel með þeirri undanþágu sem er í 9. gr. frumvarpsins, um þjónustu sem felur í sér sérhæfða vinnu við uppsetningu á tækjum og öðru slíku, ef þetta á allt saman að virka. Ég hef áhyggjur af því að það sé mjög erfitt, það sé mikið verkefni að ætla að fylgjast með þessari starfsemi allri, bæði þeirri sem fjallað er um í 8. gr. og ég nefndi hér áðan og líka þar sem um er að ræða undanþágu. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að spyrja hve langt verði hægt að ganga í þessu eftirliti. Eru t.d. útboð á Evrópska efnahagssvæðinu sem fara fram samkvæmt þeim reglum sem þar gilda? Gilda þá þau atriði sem hér eru í frumvarpinu um þá starfsemi alla? Munu t.d. starfsmenn sem eru núna að vinna að jarðgangagerð í Héðinsfirði falla undir þessi ákvæði, eða önnur starfsemi sem boðin er út samkvæmt reglum um útboð á Evrópska efnahagssvæðinu? Ég ætla ekki að hafa þetta meira. Erindi mitt var fyrst og fremst að óska eftir því að nefndin hugaði vel að upplýsingasöfnuninni um menntun og starfsreynslu starfsmanna sem hingað koma.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að þetta mál er hér komið fram og kemur nú til umræðu. Þetta er eitt af þeim málum sem þarf að ræða í sambandi við vinnumarkaðsmálin almennt og fjölda erlendra starfsmanna hér á landi, kjör þeirra og aðkomu að íslenskum vinnumarkaði ásamt því hvernig starfsemi starfsmannaleigna tengist, hvernig þær starfa hér og eru með starfsmenn á íslenska vinnumarkaðnum. Það er fjölmargt sem þarf að skoða í þessu sambandi og mér finnst að í þessu frumvarpi sem félagsmálaráðherra hefur kynnt sé reynt að taka á mjög mörgu. Við góða yfirferð í félagsmálanefnd kemur vonandi í ljós hvernig tekst að lagfæra frumvarpið ef á þarf að halda og einnig þarf að upplýsa ýmislegt betur en gert er í þessari 1. umr. Ég tel að að mörgu leyti sé hér verið að vinna þarft og gott verk og ber að þakka það þótt undirbúningur þess hafi tekið eitthvað lengri tíma en til stóð. Þessi mál eru ekki alveg einföld eins og umræðan mun væntanlega leiða í ljós þegar frumvarpið kemur til baka úr nefnd eftir að hafa fengið þar vandaða og góða yfirferð. Íslenskur vinnumarkaður og verkalýðshreyfingin hér á landi hefur á undanförnum árum og áratugum reynt að festa niður kjör sín og semja um þau. Þess vegna er mönnum auðvitað ekki par sama um það ef svo hagar til hér á landi vegna mikil framboðs á erlendu vinnuafli að hér verði ef til vill með einhverjum hætti vegið að markaðskjörunum. Ég tel að það frumvarp sem hér er lagt fram sé liður í því að koma í veg fyrir að það gerist. Ég tel að það sé góður áfangi á þeirri leið sem við þurfum að fara í allri þeirri umræðu er varðar innflytjendur og vinnumarkaðinn. Við þurfum að vanda okkur við þetta, Íslendingar, vegna þess að við hljótum að geta lært af öðrum þjóðum, eða hvað? Við hljótum öll að vera fær til þess og eigum ekki endalaust að þurfa að reka okkur á það sama og aðrir hafa rekið sig á, heldur reyna að læra af því sem aðrir hafa rekið sig á og taka á því. Mér sýnist að að mörgu leyti sé tekið hér á ýmsum málum sem snúa að réttindum þeirra erlendu starfsmanna sem hingað koma og vinna á vegum starfsmannaleigna. Það er verið að tryggja í frumvarpinu mikið af réttindum er varða starfskjör þeirra, gera það skýrt að þau falli undir þau lög sem almennt gilda hér á vinnumarkaði eins og varðandi starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, slysatryggingar og margt fleira, orlof, lágmarkslaun og annað slíkt. Ég tel að þetta frumvarp sé ágætt og eigi bara að reyna að vinna út frá því eins og við best getum. Við leggjum okkur fram um það og reynum að tryggja að ekki sé opnað á það með neinum hætti að það fólk sem vinnur hér á landi sem starfsmenn starfsmannaleigna vinni að því með starfsemi sinni hér að draga niður íslensk launakjör eða veikja markaðslaunakerfið eins og menn hafa sagt að gæti orðið. Maður hefur fengið mjög mörg dæmi í eyrað í umræðunni um að erlendir starfsmenn starfi hér á algjörlega strípuðum lágmarkstöxtum og að frá launum þeirra sé dreginn kostnaður vegna aðbúnaðar, húsnæðis og annars slíks. Það er auðvitað mikið áhyggjuefni. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „… skal veita Vinnumálastofnun eftirfarandi upplýsingar eigi síðar en átta virkum dögum áður en þjónustan er veitt í hvert skipti.“ Síðan er talið upp hvaða upplýsingar skuli veita. Það er auðvitað mjög æskilegt og nauðsynlegt að þær upplýsingar sem beðið er um séu veittar eins og hér er talað um og ég beini þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort hann telji að Vinnumálastofnun sem á að fá hér mesta hlutverkið held ég, eins og þetta er uppsett, sé í færum til þess. Getur Vinnumálastofnun náð yfir þetta mál með þessu umfangi? Þarf að styrkja sérstaklega Vinnumálastofnun eða þarf Vinnumálastofnun að taka upp sérstakt samstarf við verkalýðsfélög til að efla það að þessar upplýsingar komi fram? Hvernig gætu verkalýðsfélög t.d. komið að því, miðað við það frumvarp sem hér er til umræðu, að vinna með Vinnumálastofnun að því að upplýsingar komi fram og að fyrirtæki sé hér ekki með einhverja gervistarfsemi? Það er hægt að starfa hér í fjórar vikur, sýnist mér. Það þarf að huga sérstaklega að því. Það hefur verið talað um að útlendingar byggju við óviðunandi aðstöðu hérlendis af ýmsum ástæðum og að laun væru jafnvel falin innan útboðs. Þetta eru allt hlutir sem er verið að reyna að koma að í þessu frumvarpi og ég vænti þess að við nánari yfirferð í hv. nefnd komist menn að þeirri niðurstöðu að hér sé nægjanlega utan um saumað, hæstv. forseti. Það er líka nauðsynlegt að reyna að ná utan um það hvað verður gert ef fyrirtækið gefur ekki þessar upplýsingar, og ég spyr að því: Hvernig bregðumst við við því? Þessar upplýsingar á að veita innan átta daga. Það þarf mjög virkt eftirlit til að fylgja þessu eftir þannig að það dragist ekki úr hömlu að fá fram upplýsingar o.s.frv. Ég held hins vegar að í megindráttum sé búið að setja hér upp frumvarp sem eigi að geta gagnast okkur vel við það að halda uppi því sem við viljum kalla eðlilegt vinnumarkaðsumhverfi þar sem erlendar starfsmannaleigur vega ekki að því markaðslaunakerfi sem verkalýðshreyfingin hefur unnið að að koma á í gegnum kjarasamninga sína og réttindabaráttu í mörg ár og áratugi. Það væri mjög slæmt ef afleiðingin af miklum fjölda fólks hér á landi yrði sú að markaðslaunakerfið færi að víkja. Þá er mjög hætt við því, hæstv. forseti, að það byrji mikil neikvæðni gagnvart þeim starfsmönnum sem eru hér á landi og eru ráðnir til þeirra starfa sem við þurfum á að halda. Menn þurfa að þræða þennan gullna meðalveg, ég geri mér grein fyrir því. Ég hef hins vegar sagt, hæstv. forseti, að ég tel að það verði með öllum tiltækum ráðum að vernda markaðslaunakerfið og tryggja með einhverjum hætti að hér starfi menn á þeim kjörum sem samið er um í landinu og mér sýnist hér akkúrat verið að marka það, m.a. í 4. gr. um starfskjör þar sem vitnað er til allra þeirra laga sem íslenskir starfsmenn vinna eftir. Hér er einnig tekið á slysatryggingum o.s.frv. í 7. gr. Við höfum því miður heyrt dæmi um fólk sem hefur unnið hér og slasast og er einhvern veginn á milli vita, þ.e. dæmi virðast hafa komið upp þar sem fólk er ekki tryggt og nánast enginn ber á því ábyrgð. Ég hygg að hæstv. ráðherra hafi heyrt um slík dæmi, m.a. uppi á Akranesi og víðar. Þetta er mál sem við þurfum að taka á. Síðan held ég að það sé nauðsynlegt, hæstv. forseti, að upplýsa um rétt þessa fólks. Eru þetta iðnaðarmenn og hvaða réttindi hafa þeir þá, járnsmiðir, rafvirkjar o.s.frv.? Það verður að gera kröfu um slík réttindi og að þau liggi fyrir þannig að m.a. sérsambönd eins og Rafiðnaðarsambandið geti fylgst með því hvort erlendir starfsmenn hér séu með þau réttindi sem þeir eiga að hafa til að vinna við raflagnir o.s.frv. Það er mikið mál, hæstv. forseti, að við stöndum bæði vörð um réttindi manna sem hafa menntað sig til ákveðinna starfa sem og um almenn starfskjör á vinnumarkaði og aðbúnað þess fólks sem hingað kemur. Við höfum bent á það nokkrum sinnum í umræðunni í Frjálslynda flokknum að á síðasta ári hefðu komið mörg þúsund manns inn á íslenska vinnumarkaðinn, og við höfum spurt af því tilefni: Hvað telja menn að mikið af viðbótarvinnuafli geti komið inn á íslenskan vinnumarkað á hverju ári, t.d. næstu þrjú árin? Gera menn ráð fyrir því að vinnumarkaðurinn þoli 8–10 þús. manns á hverju ári, á þessu ári og næsta o.s.frv.? Ég dreg það mjög í efa, hæstv. forseti, nema hér fari af stað eitthvert ægilegt þenslukerfi í viðbót í verklegum framkvæmdum. Eins og við sjáum í þessum lagaramma öðlast menn ákveðin réttindi við að dvelja hér. Eftir að þessir erlendu starfsmenn hafa kynnst landi og þjóð geta þeir auðvitað, ef þeim líkar svo, tekið ákvörðun um að setjast hér að. Það hefði verið fróðlegt, hæstv. forseti, að félagsmálaráðuneytið eða Vinnumálastofnun gerði á því könnun meðal erlendra starfsmanna sem hér hafa dvalið t.d. lengur en hálft ár eða 10 mánuði hvað þeir hygðust fyrir um framtíð sína. Hyggjast þeir taka sér hér bólfestu til lengri tíma, jafnvel setjast hér að það sem eftir er þeirra ævi og stefna til þess að verða í framtíðinni íslenskir ríkisborgarar? Við þurfum auðvitað að reyna að átta okkur á því eftir föngum hversu margt erlent fólk hyggst setjast hér að og hvernig fjölskylduhagir þess þá eru. Ef hingað koma erlendir starfsmenn og fá maka sína og börn eftir 6–8 mánuði og hyggjast dveljast hér, er þá hægt að átta sig á því með einhverjum hætti hversu mikill fjöldi það væri og hvernig við tækjum á því, m.a. í íslenska skólakerfinu? Þetta tengist því að menn koma hingað til að starfa. Gildir þá einu af hvoru kyninu þeir eru, hvort um er að ræða karla eða konur. Fólk finnur hér starfskjör sem það telur betra en í heimalandi sínu og vill kannski festa búsetu sína í nokkur ár eða jafnvel áratugi. Ég þekki margt fólk sem hefur valið það að vinna hér árum og áratugum saman, en ætlar svo þegar það kemst á lífeyrisaldurinn að búa í sínu fyrra heimalandi en er þá búið að vera hér meira og minna í 20–30 ár sem starfsmenn og hálfbúandi hér í landinu. Sumir fjárfesta í húsnæði og aðrir eru í leiguhúsnæði allan tímann, jafnvel áratugi. Hæstv. forseti. Ég tel að við séum að ræða mál sem getur orðið til mikilla bóta miðað við það ástand sem er og gæti orðið hér áfram á vinnumarkaði ef ekkert er aðhafst. Ég lýsi stuðningi mínum við það að leggja okkar af mörkum í Frjálslynda flokknum við að vinna þetta mál.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið til Íslands og starfskjör starfsmanna þeirra. Ég vil fyrir það fyrsta lýsa því yfir að ég fagna því að þetta frumvarp skuli loks komið fram. Ég hygg að umræða undanfarinna mánaða hafi leitt í ljós að mikil og rík þörf hafi verið á því að lög og reglur um vinnumarkaðinn yrðu skýrð og jafnvel hert, sérstaklega hvað varðar erlenda starfsmenn sem eru komnir hingað til lands. Við í Frjálslynda flokknum höfum verið mjög framarlega í þessari umræðu nú um margra mánaða skeið. Það má segja að umræðan hafi farið á fulla ferð þegar lögin um svokallaða frjálsa för launafólks voru samþykkt frá hinu háa Alþingi í lok apríl sl. Þau lög tóku gildi 1. maí sl. og þá þegar vöruðum við mjög sterklega við því að leyfð yrði frjáls för launafólks frá svokölluðum nýjum aðildarríkjum Evrópusambandsins - ein tíu ríki ef ég man rétt, öll frekar fátæk ríki í Austur-Evrópu sem gengu í Evrópusambandið árið 2008. Við hefðum viljað nýta okkur það ákvæði í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið að frjálsri för launafólks frá þessum löndum yrði frestað a.m.k. til 2009 eða 2011. Þannig hefði okkur Íslendingum, íslenskum stjórnvöldum og íslensku þjóðfélagi, gefist tími til að búa okkur undir það sem augljóslega mundi gerast. Hér var þensluástand en í mörgum af þessum löndum mikið atvinnuleysi. Við vissum það af reynslunni frá nágrannalöndunum, sem höfðu opnað landamæri sín strax árið 2008, til að mynda Stóra-Bretland, að ef við Íslendingar mundum velja þessa leið, þ.e. að opna alveg fyrir frjálsa för, yrði hætt við því að hingað mundi streyma mikill fjöldi útlendinga. Við í Frjálslynda flokknum höfðum strax uppi miklar efasemdir um að íslenskt þjóðfélag væri hreinlega búið undir þetta. Ég hygg, virðulegi forseti, að reynslan hafi sýnt að við höfðum rétt fyrir okkur. Íslensk stjórnvöld og íslenskt þjóðfélag voru ekki búin undir þetta, því miður. Það hefur að mörgu leyti skapað bagalegt ástand. Það hefur greinilega komið fram í umræðunni og í fjölmiðlum nú í vetur að víða er ástandið óviðunandi. Við getum litið á launamálin. Við getum litið á búsetumál þeirra sem hingað eru komnir. Við getum litið á ýmis mál varðandi félagslegu hliðina, til að mynda menntamál, jafnvel heilbrigðismál og annað þar fram eftir götunum. Ég held, frú forseti, að allir sem skoða þetta með opnum huga hljóti að sjá að það er mjög mikið til í þessu. Við í Frjálslynda flokknum höfum að sjálfsögðu haft miklar áhyggjur af því hvaða áhrif þetta mundi hafa á launakjör hér á Íslandi, hvaða áhrif þetta mundi hafa til að mynda á markaðslaunakerfið sem hefur verið byggt á Íslandi. Þannig er málum háttað á Íslandi að við erum með samninga við launþega en þeir samningar eru þannig gerðir að lágmarkslaunin eru lág. Síðan bætist annað við lágmarkslaunin, yfirvinna, óborguð yfirvinna, önnur fríðindi og annað þar fram eftir götunum, sem gerir það að verkum að launin eru hærri en lesa má um í töxtum. Þetta er það kerfi sem hefur verið byggt upp á Íslandi. Þegar allt í einu kemur mikill fjöldi af fólki sem er reiðubúið að vinna í hinum ýmsu starfsgreinum á strípuðum lágmarkstöxtum, eða jafnvel undir þeim, er náttúrlega hætta á ferð. Það skapar eðlilega mjög mikla spennu og að sjálfsögðu óánægju meðal þeirra sem fyrir eru á íslenskum launamarkaði, ekki bara óánægju meðal Íslendinga heldur líka óánægju þeirra útlendinga sem þegar eru komnir hingað og hafa dvalið hér um nokkurt skeið. Að sjálfsögðu verða þeir líka óánægðir ef þeir standa frammi fyrir því að til þeirra kemur atvinnurekandi og segir: „Þú átt ekki lengur að fá 1.000 kr. á tímann, þú átt að fá 850 kr. á tímann. Ég er kominn með manneskju sem er reiðubúin að vinna á strípuðum lágmarkstaxta. Ef þú ert ekki reiðubúinn að samþykkja þetta getur þú bara farið og fundið þér vinnu annars staðar. Ég ætla að gera þetta svona.“ Við höfum heyrt dæmi um að þetta hafi einmitt verið að gerast. Það skapar auðvitað óánægju og spennu og vandamál í þjóðfélaginu. Það er bara þannig. Það er þetta sem við í Frjálslynda flokknum höfum haft mestar áhyggjur af og það er þetta sem við höfum verið að benda á í málflutningi okkar. Nú er það því miður þannig að harkalega hefur verið snúið út úr því sem við höfum verið að segja, mjög harkalega og oft með ósvífnum hætti, t.d. af okkar pólitísku andstæðingum sem vita náttúrlega upp á sig skömmina. Þeir óttast þessa umræðu, þeir vita að þeir brugðust að verulegu leyti í vor. Þeir áttu ekki að segja já við frjálsri för launafólks frá 1. maí sl., þeir áttu að segja nei eins og við gerðum í Frjálslynda flokknum, bæði stjórnarandstöðuflokkarnir, Samfylking og Vinstri grænir, en að sjálfsögðu líka Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur. Það hefði í sjálfu sér verið ágætistæki til þess að slá á þenslu sem er nauðsynlegt miðað við þær efnahagsaðstæður sem ríkja í þjóðfélaginu. Um leið hefðum við getað opnað á að íslenskt fólk, sem í dag situr heima og getur ekki verið á vinnumarkaði vegna óréttlátra skattareglna og annarra laga sem hafa verið sett í þessum sal, gæti verið á vinnumarkaði þó að það ynni bara hlutastörf. Við sjáum það til að mynda í verslun og þjónustu, þar hafa laun lækkað eða ekki fylgt launaþróun í öðrum atvinnugreinum. Það hefur verið bent á það - mig minnir að einn af bönkunum hafi verið að benda á það hér um daginn í fréttabréfum eða greiningarskýrslum. Laun í verslun og þjónustu og laun í byggingariðnaði hafa alls ekki fylgt launaþróun í öðrum atvinnugreinum á Íslandi. Það er bara þannig. Virðulegi forseti. Ég talaði aðeins um vinnumarkaðinn og hvernig það hefði farið. Ég er hér með tímaritið Ísafold. Þar er grein um þetta. Í þessu nýjasta hefti Ísafoldar kemur fram hvernig brotið er á starfskjörum erlendra verkamanna. Þar skrifar erlendur verkamaður eða launþegi sem hefur fengið vinnu hjá íslensku fyrirtæki eins konar dagbók - og þetta er nýskeð, þetta er frá því nú í janúar. Hann lýsir því, maður af pólskum uppruna, hver raunveruleikinn er hjá þeim erlendu starfsmönnum sem hingað koma. Það kemur fram að skráningu er ábótavant, það kemur fram að launasamningar virðast ekki standast. Það kemur fram að fólkið er látið greiða fyrir gistingu, fólkið er látið greiða fyrir fæði langt umfram það sem eðlilegt getur talist. Fólk er látið greiða fyrir fæði þó að það eigi rétt á því að fá ókeypis fæði miðað við þau skilyrði sem það starfar við. Þetta er mjög athyglisverð lesning og ég hygg að hún segi ansi margt um það hvernig ástandið er. Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér er komið fram hefði að sjálfsögðu mátt koma fyrr. Ég vænti þess að þetta frumvarp muni að einhverju leyti leiða til þess að ráðin verði bót á málum. Í því er kveðið á um ákveðna eftirlitsskyldu ef svo má segja. Vinnumálastofnun fær á hendur skyldur varðandi eftirlit. Það má spyrja hæstv. félagsmálaráðherra þeirrar spurningar hvort ekki hefði verið eðlilegra að stéttarfélögin fengju beina aðild að því að sjá til að mynda ráðningarsamninga eða þjónustusamninga, að það þyrfti ekki að fara í gegnum Vinnumálastofnun. Mér þætti vænt um að fá að heyra það, virðulegi forseti, frá hæstv. ráðherra hvernig á því stendur að þetta er ekki fært beint í hendurnar á verkalýðsfélögunum. Við í Frjálslynda flokknum höfum bent á það í málflutningi okkar að við teljum mikilvægt að verkalýðsfélögin fái heimildir til að fylgjast með því að ekki sé verið að brjóta á þessu fólki og við teljum að verkalýðsfélögin sjálf séu best fær um að sjá um þetta. Mig langar, virðulegi forseti, aðeins til að koma inn á stjórnmálaályktun Frjálslynda flokksins sem var samþykkt á landsþingi fyrir viku. Mig langar að lesa hana upp svo að hlutirnir séu á hreinu því að þetta er ályktun flokksins sem var samþykkt fyrir örfáum dögum. Fjórði kaflinn, um málefni innflytjenda, hljóðar svo, með leyfi forseta: „Frjálslyndi flokkurinn metur mikils vinnuframlag erlends fólks við uppbyggingarstarf í íslensku samfélagi síðustu missirin. Margt af þessu fólki mun dvelja hér langdvölum og ber samfélaginu skylda til að veita því stuðning og hjálp til aðlagast íslensku samfélagi, m.a. með íslenskukennslu. Frjálslyndi flokkurinn telur afar nauðsynlegt að stjórnvöld hafi fullt eftirlit með komu erlends verkafólks inn á vinnumarkaðinn og tryggi að réttur þess sé virtur og aðbúnaður mannsæmandi. Flokkurinn telur að fólk sem hingað kemur eigi að geta notað sína menntun og fagþekkingu á innlendum vinnumarkaði, enda sé fullgildum skírteinum framvísað. Frjálslyndi flokkurinn mun þó beita sér fyrir að undanþága sú, sem samið var um í EES-samningnum, varðandi innflutning verkafólks frá aðildarlöndum EES, verði nýtt og innflutningur takmarkaður, í samræmi við ákvörðun íslenskra stjórnvalda. Yfirvöld verða á öllum tímum að hafa stjórn á því hverjir og hve margir innflytjendur koma til landsins. Jafnframt ber öllum, sem sækja hér um dvalarleyfi, að skuldbinda sig til að hlíta íslenskum lögum og stjórnarskrá. Frjálslyndi flokkurinn varaði á Alþingi við afleiðingum þess að nýta ekki undanþáguákvæði um frjálst streymi fólks frá nýju aðildarlöndum Evrópusambandsins til landsins. Ríkisstjórnin neitaði að hlusta á þau varnaðarorð sem þingmenn Frjálslynda flokksins höfðu uppi, auk þess sem ríkisstjórnin vanrækti að marka stefnu í málefnum innflytjenda. Ekkert gerðist í þessum málum fyrr en Frjálslyndi flokkurinn hóf umræður um innflytjendamál sl. haust. Íslenskt þjóðfélag er að breytast í fjölmenningarþjóðfélag og er afar mikilvægt að nýir borgarar aðlagist samfélaginu og kynnist menningu þjóðarinnar og tungu.“ Þetta var stjórnmálaályktun Frjálslynda flokksins sem var samþykkt á Hótel Loftleiðum fyrir viku. Ég hygg að frumvarpið, virðulegi forseti, sem hér liggur fyrir, frumvarp um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið til Íslands og starfskjör starfsmanna þeirra, sé a.m.k. gott skref eða ég vona það. Ég segi það með þeim fyrirvara að það á eftir að fjalla um þetta frumvarp í félagsmálanefnd þar sem ég sit, en ég hygg að þetta frumvarp sé gott skref í rétta átt til þess að tryggja að réttindi séu ekki brotin á því fólki sem hingað kemur, að verkalýðsfélögin eða yfirvöld, til að mynda Vinnumálastofnun, fái í hendur tæki til að fylgjast með því að ekki sé verið að brjóta réttindi á þessu fólki. Þannig getum við beitt okkur fyrir því að okkur takist að viðhalda markaðslaunakerfinu á Íslandi sem hefur verið byggt upp í mörg ár. Sé þetta skref í þá átt tel ég að þetta sé hið besta mál og hlýt náttúrlega að fagna því. Ég segi þó enn og aftur að frumvarpið hefði mátt koma fram miklu fyrr. Ég minni líka á að nýleg stefnumótun stjórnvalda um málefni innflytjenda hefði að sjálfsögðu líka mátt koma miklu fyrr. Okkur í félagsmálanefnd var lofað því að hún skyldi verða tilbúin fyrir 1. október sl. Hún var fyrst að koma fram núna fyrir örfáum dögum. Ég vona að hæstv. félagsmálaráðherra taki gildar óskir okkar í stjórnarandstöðunni um það að við fáum að ræða þessa stefnumótun á Alþingi, að hæstv. félagsmálaráðherra leggi það helst fyrir þingið, til að mynda í formi skýrslu, þannig að hér geti farið fram sómasamlegar umræður um þá stefnumótun. Sú stefnumótun er að sjálfsögðu ekki fullkomin. Hún vekur upp ýmsar spurningar, sérstaklega varðandi útfærslu, kostnað og annað þar fram eftir götunum. Ég hygg að það væri mikill akkur í því fyrir hið háa Alþingi að fá að ræða þá stefnumótun í almennilegum umræðum og fá til þess góðan tíma. Virðulegi forseti. Ég hef fylgt þessu frumvarpi aðeins úr hlaði. Ég reikna með því að það verði núna sent til félagsmálanefndar. Ég mun að sjálfsögðu fylgjast með afdrifum þess þar, bíð spenntur eftir því að fá að sjá umsagnir frá verkalýðshreyfingunni. Ég vona að þær umsagnir verði kannski aðeins meira í takt hver við aðra en var í vor þegar frumvarpið um frjálst flæði var samþykkt. Þá vöruðu ótal verkalýðsfélög allt í kringum landið mjög sterklega við því að frjálst flæði vinnuafls frá þessum nýju löndum Evrópusambandsins yrði heimilað, en Alþýðusamband Íslands, af einhverjum ótrúlegum orsökum sem ég kann ekki að nefna og tel ekki vera hlutverk mitt að reyna það, ákvað að horfa fram hjá öllum þeim umsögnum og gaf grænt ljós á að það mál yrði samþykkt. Virðulegi forseti. Ég hef lokið ræðu minni um þetta mál að þessu sinni.

Hæstv. forseti. Ég vildi koma á framfæri leiðréttingu við hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson þegar hann fullyrðir að Samfylkingin og Vinstri hreyfingin – grænt framboð hafi brugðist í þessum málaflokki og vísar þar til þess þegar vinnumarkaðurinn var opnaður 1. maí á síðasta ári, þ.e. afnumin voru frestunarákvæði sem giltu gagnvart vinnuafli frá hinum nýju Evrópusambandsríkjum. Staðreynd málsins er sú að þessir tveir flokkar, að frumkvæði hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, lögðu til að frestunarákvæðið yrði framlengt til síðustu áramóta og að á þeim tíma yrði gengið frá því ágæta frumvarpi sem hér liggur fyrir þinginu, og í annan stað að fyrir lægi stefna í málefnum innflytjenda, stefna sem nú er í burðarliðnum. Við hefðum viljað að hún hefði verið komin fram fyrr og fengi þinglega meðferð. Eitt vil ég segja: Þetta mál snýst ekki um girðingar og múra. Hinir 17 þúsund erlendu starfsmenn sem eru að störfum á Íslandi í dag væru hér hvað sem gert hefði verið síðastliðið vor. Þetta snýst allt um þenslu og eftirspurn í íslensku hagkerfi eftir þessu sama launafólki. Það er mergurinn málsins. Það sem vakti fyrir Alþýðusambandi Íslands, hygg ég, og þeim sem lögðu til að frestunarákvæðin yrðu felld brott úr lögum, var að mikilvægast væri að taka neðanjarðarkerfið upp á yfirborðið, sem m.a. er stefnt að með þessu frumvarpi. Það sem skiptir raunverulega máli er að við förum upp úr jörðinni með þessi mál og það hygg ég að vakað hafi fyrir Alþýðusambandi Íslands.

Virðulegi forseti. Ég get skýrt mál mitt aðeins betur þegar ég sagði að flokkarnir hefðu brugðist. Ég tel að miðað við þær aðstæður sem ríktu í vor hefðum við átt að halda áfram með það kerfi sem við vorum með þar sem gefin voru út atvinnuleyfi og dvalarleyfi og við höfðum nokkurn veginn stjórn á því hverjir komu inn í landið. Það var þetta sem ég var að reyna að segja í vor þegar við ræddum þessi mál í félagsmálanefnd. Ég taldi það miklu vænlegra vegna þess að ég bjóst við að þróunin yrði með þeim hætti sem hún síðar varð. Ég er ekkert endilega viss um að hér séu 17 þúsund manns, þeir gætu verið fleiri. Við höfum heyrt að skráningu sé jafnvel oft og tíðum töluvert ábótavant varðandi það hversu margir eru komnir inn í landið. Að sjálfsögðu tek ég undir það með hv. þm. Ögmundi Jónassyni að við þurfum að fá þetta upp á yfirborðið og Frjálslyndi flokkurinn er að sjálfsögðu reiðubúinn til að leggja sitt af mörkum til að svo megi verða. Við þurfum að koma þessum hlutum í fastar skorður. Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þm. Ögmundi Jónassyni um að það sem hefur skapað þetta ástand er í raun og veru þenslan. Ég tel að þetta hafi allt saman hafist með Kárahnjúkum. Þetta byrjaði allt með Kárahnjúkum. Þá hófst þetta geggjaða þensluástand sem verið hefur í þjóðfélaginu allar götur síðan. Þá komust atvinnurekendur upp á lagið með það eða fundu út að tiltölulega auðvelt væri fyrir þá að skaffa ódýrt vinnuafl erlendis frá og flytja það inn í landið í stríðum straumum, eins og þeir hafa því miður gert, og jafnvel hafi þeim þá dottið í hug leið til að brjóta á þessu fólki. Virðulegi forseti. Ég vil ekki hafa svona ástand á íslenskum vinnumarkaði. Mér finnst það ekki vera okkur til framdráttar. Það er okkur ekki til sóma heldur sem þjóð að við séum með þannig ástand á vinnumarkaði að verið sé að brjóta á fólki sem hingað er komið með réttu til að vinna, og allt í lagi með það, og að í leiðinni sé verið að grafa undan því markaðslaunakerfi sem við höfum byggt upp á Íslandi og er náttúrlega undirstaða velferðarkerfisins á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég ítreka það sem ég sagði í ræðu minni áðan að erlent starfsfólk kemur til starfa á þrennum forsendum eða eftir þrennum leiðum. Í fyrsta lagi á vegum erlendra fyrirtækja, eins og þetta frumvarp fjallar um, í öðru lagi í gegnum EES-samninginn um fjrálst flæði vinnuafls og í þriðja lagi á vegum starfsmannaleigna. Ég held að það fólk og nákvæmlega það fólk sem er að störfum hér á landi nú hefði komið, hvað sem hefði liðið öllum girðingum síðastliðið vor, til starfa á Íslandi í gegnum starfsmannaleigur. Það kerfi eða fyrirkomulag sem við höfum orði vitni að á Íslandi á undanförnum mánuðum og missirum - þó að engan veginn sé hægt að alhæfa um allar starfsmannaleigur, það er ekki hægt, sumar geta verið ágætar en víða er pottur brotinn - er það allra versta. Ég held að það sem mestu máli skiptir sé að fá þessi mál algerlega upp á yfirborðið, aðgang að kjarasamningum, og fá síðan fest í lög eins og hér afdráttarlaus ákvæði um að lágmarkskjarasamningar skuli gilda á Íslandi um alla, hvaða leið sem þeir koma til landsins, og lágmarkstryggingar og lágmarksréttindi sem samið hefur verið um á íslenskum launamarkaði eða fest í lög til varnar launafólki. Hvað varðar þensluna og eftirspurnina erum við fullkomlega sammála, ég og hv. þingmaður.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson segir að þeir sem hingað eru komnir hefðu örugglega komið hvort eð er og það hefði verið betra að hafa þetta eins og ákveðið var frekar en að þetta flæði hefði komið inn til landsins í gegnum starfsmannaleigur. Ég er ekki alveg sammála því. Ég held að við hefðum frekar átt að halda okkur við þær takmarkanir sem voru í gildi fyrir 1. maí. Þannig hefðum við haft í höndunum einhver tæki til að skrá fólk inn í landið, ef svo má segja, til að fylgjast með því hverjir væru komnir hingað. Þá hefði verið hægt að fylgja þeim betur eftir. Ég held að það hefði verið vænlegra. Það má vel vera að það sé alveg rétt að fjöldinn hefði verið jafnmikill sem hingað hefði komið. Það hefur náttúrlega verið eftirspurn eftir vinnuafli miðað við þær aðstæður sem hafa ríkt í þjóðfélaginu. Það má vel vera. En ég tel að við hefðum haft tæki til að fylgja þessu betur eftir, hafa uppi betra eftirlit ef við hefðum gert það. Jafnframt hefðum við átt að setja hert lög, eins og til að mynda þau lög sem við ræðum hér í dag, og jafnvel önnur lög, varðandi starfsmannaleigur og annað þar fram eftir götunum. Við hefðum átt að veita verkalýðsfélögunum heimildir til að fara inn í fyrirtækin og fá að sjá kjarasamninga, launaseðla og önnur gögn sem varða kjör þessa fólks, jafnvel að verkalýðsfélögin hefðu fengið heimildir til að fylgjast grannt með því hverjar væru búsetuaðstæður fólks af erlendum uppruna sem kemur hingað til að starfa. Það var opnað fyrir gáttirnar án þess að lagastoðirnar væru fyrir hendi. Það vorum við að reyna að benda á í vor. Við bentum á að þjóðfélagið væri ekki tilbúið. Það er það sem við höfum verið að benda á, það er það sem hefur verið rauði þráðurinn í öllum málflutningi Frjálslynda flokksins. En málflutningur okkar hefur verið afbakaður allrosalega oft og tíðum og snúið út úr honum með alls kyns upphrópunum og hreinum ósannindum. Hitt vil ég svo líka segja, sem ég gleymdi að minnast á í fyrra andsvari mínu: Hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði, ef ég man rétt, að Vinstri grænir hefðu lagt fram mörg þingmál um réttindi erlendra starfsmanna á Íslandi. Samfylkingin hefur líka gert það. Mér er fullkunnugt um það. Þessir tveir flokkar eiga fullan heiður skilið fyrir það, ég ætla ekki að draga neitt úr því. En mér finnst að þeir hefðu átt að bregðast öðruvísi við í vor þegar við í Frjálslynda flokknum vorum að hrópa.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. Ögmundi Jónassyni að mér finnst ekki sanngjarnt af hv. þingmanni að koma í ræðustól og tala um að Samfylkingin og Vinstri grænir hafi brugðist í þessu efni. Hv. þingmaður hefur þá ekki fylgst með. Það er ekki sanngjarnt að hann komi hér, berji sér á brjóst og segi að það séu Frjálslyndir einir sem hafi haft áhyggjur af streymi fólks hingað til landsins. Hv. þingmaður var í félagsmálanefnd og hann vissi hvaða áherslu við lögðum þar, bæði um frestunina, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson nefndi, um að mótuð yrði stefna í málefnum innflytjenda, opnað verði fyrir flæði fólks hingað til landsins og að það mál sem við erum að fjalla um hér hefði orðið að lögum áður en opnað yrði fyrir innstreymi fólks. Þetta var okkar innlegg í málið. Og ég vil leyfa mér að minna hv. þingmann á að sá sem var kannski fyrstur til að færa þetta mál inn í þingsali fyrir fimm árum var Össur nokkur Skarphéðinsson, hv. þingmaður, sem lagði fram þingmál um að mótuð yrði stefna í málefnum innflytjenda. Við höfum því sannarlega haft áhyggjur af þessu og fundist vanta ákveðinn lagaramma til að við getum tekið vel á móti þessu fólki. Hv. þingmaður nefnir líka að hann skilji ekki verkalýðshreyfinguna, af hverju hún hafi stutt þessa opnun í maí sl. Það kom skýrt í ljós í nefndarstarfinu af hverju ASÍ studdi þetta mál, kemur meira að segja fram í nefndarálitinu. Þar segir að með þessari opnun muni atvinnurekendur síður þurfa að nýta sér þjónustu starfsmannaleigna og því ætti frumvarpið að ýta undir beinar ráðningar milli atvinnurekanda og launamanns. Með öðrum orðum var verið að koma í veg fyrir félagsleg undirboð sem við vissum að viðgengust í gegnum starfsmannaleigurnar. Ég er sannfærð um, miðað við stöðu atvinnumála eins og hún var og hefur verið á undanförnum mánuðum, að jafnvel þó að við hefðum farið þá leið sem Frjálslyndir lögðu til, þ.e. að fresta því í tvö ár að taka á móti þessu fólki, hefði það komið í stríðum straumum í gegnum starfsmannaleigurnar - og ekki í minna mæli en gerðist áður en við nýttum þessa frestun.

Virðulegi forseti. Ég var á fundum félagsmálanefndar þegar þetta mál var rætt á sínum tíma alveg eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir. Ég man vel, og ég hygg að hún muni það jafn vel og ég, á hvaða æðibunugangi málið var afgreitt í gegnum nefndina. Ef ég man rétt var mælt fyrir þessu máli í vor eitthvað í kringum 20. apríl. Það var afgreitt úr nefndinni viku síðar og var orðið að lögum þá. Einn, tveir, þrír og málið búið eða hvað? Það lá svo mikið á að við fengum ekki að kalla á fund nefndarinnar verkalýðsforingja víðs vegar að af landinu sem allir höfðu skilað inn mjög gagnrýnum umsögnum um löggjöfina um frjálsa för launafólks. Ég hygg að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir muni mætavel eftir þeim umsögnum. Við fórum yfir þær allar, lásum þær hverja og eina, og þær voru allar í hróplegri andstöðu við niðurstöðu ASÍ. Það er bara þannig. Þetta er allt saman til skjalfest. Það er alveg rétt sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir bendir á. Stjórnarandstaðan fékk það þó í gegn að loforð yrði gefið af hálfu ríkisstjórnarinnar þess efnis að stefna skyldi liggja fyrir 1. október. Stjórnarandstaðan, þ.e. Samfylking og Vinstri grænir, fór fram á að þessu yrði frestað a.m.k. fram að áramótum. Við í Frjálslynda flokknum tókum fyrir það fyrsta þá afstöðu að ekki væri hægt að treysta því að ríkisstjórnin stæði við gefin loforð. Það kom á daginn að það var heldur ekki hægt að treysta því. Þessi stefnumótun var fyrst núna að koma fram, hálfu ári eftir að hún átti að vera tilbúin. Það var talað um frestun fram að áramótum. Ég hygg að það hefði verið allt of stuttur tími til þess að gera þær nauðsynlegu breytingar og fara út í þann undirbúning sem þurft hefði. Við tókum hreinlega þá afstöðu í vor að vera á móti málinu, mótmæla því hástöfum og segja að við hefðum frekar átt að fara fram á frest til 2009 og 2011 og síðan einhenda okkur í þá vinnu sem svo augljóslega blasti við að við yrðum að fara í.

Hæstv. forseti. Ég get alveg fallist á það með hv. þingmanni að það var mikill hraði á þessu máli í gegnum þingið og í málsmeðferðinni í félagsmálanefnd. En mér finnst það ekki réttlæta að hv. þingmaður standi hér og segi að við í Samfylkingunni og Vinstri grænum höfum brugðist í þessu efni. Það er ekki okkar hvenær þetta mál var lagt fram og á hvaða hraða ríkisstjórnin knúði það í gegn. Við vorum fyrst og fremst með ábendingar um það sem við töldum að betur mætti fara eins og ég sagði. Frjálslyndir segja ávallt: „Við vildum þessa frestun í tvö ár.“ En það er grundvallaratriði í þessu máli að miðað við atvinnuástandið er ég sannfærð um að útlendingar hefðu komið hingað í jafnmiklum mæli inn á vinnumarkaðinn og þá í gegnum starfsmannaleigurnar, sem er miklu lakari kostur. Nú eru gerðir beinir samningar milli atvinnurekanda og launamanns en þá hefðu samningar og undirboð verið falin í gegnum starfsmannaleigurnar. Það er mergurinn málsins. Til að halda því til haga sem var grundvallaratriði í okkar huga þegar lögin um starfsmannaleigurnar voru sett - og það var það sem verkalýðshreyfingin var að gagnrýna um land allt - vil ég minna á að við vildum fá inn ákvæði um að notendafyrirtæki beri ábyrgð á því að allir sem hjá þeim starfa njóti launa og annarra starfskjara þrátt fyrir að starfssamband viðkomandi starfsmanns og notendafyrirtækis sé byggt á milligöngu starfsmannaleigu. Það var grundvallaratriði. Um það fluttum við í Samfylkingunni tillögu og hún var felld. Við höfum því svo sannarlega í allri meðferð málsins í gegnum þingið reynt að reisa þær girðingar sem nauðsynlegar eru til þess að aðlögun útlendinga á íslenskum vinnumarkaði geti verið með sem bestum hætti og við lærum af reynslu annarra þjóða þar sem þau mál hafa farið miður.

Virðulegi forseti. Það er greinilegt að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og sá sem hér stendur hafa ólíka sýn á það hvað hefði verið hægt að gera í vor þegar verið var að keyra þessi lög í gegnum þingið á methraða. Það verður þá bara svo að vera. Ég tel að stjórnarandstöðuflokkarnir hefðu átt að sameinast um að reyna að þvinga ríkisstjórnina til að koma með nýtt frumvarp á lokadögum apríl sl., frumvarp þar sem farið - eða réttara sagt þetta er ekki nema ákveðin orðalagsbreyting í ákveðnum lagatexta, ég er ekki einu sinni viss um að þetta þurfi að fara fyrir Alþingi. Jú, sennilega þarf það að gera það. En þessi litla breyting hefði verið gerð á lögum um útlendinga, ef ég man rétt, þar sem við höfðum farið fram á frestun til 2009 eða 2011. Þetta er sú hernaðaráætlun sem stjórnarandstaðan hefði átt að leggja upp með. Þetta var mín skoðun í vor og skoðun okkar í Frjálslynda flokknum í vor og er enn. En þetta var ekki gert og við sjáum að ríkisstjórnin hefur átt í miklum vandræðum með að efna þau loforð sem hún þó reyndi að gefa stjórnarandstöðunni á þessum vordögum. Það er bara þannig, þetta er búið og gert. Þessi lög tóku gildi og núna stöndum við frammi fyrir mjög miklum félagslegum áskorunum, t.d. á vinnumarkaði, á launamarkaði, varðandi menntakerfið og hugsanlega heilbrigðiskerfið líka. Við vitum ekki alveg hvernig við ætlum að leysa þetta. Ég vona að hæstv. félagsmálaráðherra geti svarað þinginu einhverju um það þegar hann mælir - ég vona að hann geri það - fyrir stefnu ríkisstjórnarinnar sem nú liggur þó fyrir í þessum málum. Þegar maður les yfir þá stefnumótun vakna mjög margar áleitnar spurningar um það hvernig við ætlum að fara að því að útfæra þá þætti sem þar eru nefndir, eins og varðandi menntamálin, hvernig við eigum að skipta hlutverkum milli sveitarfélaga og ríkis og annað þar fram eftir götunum. En enn og aftur: Ég vona svo sannarlega að það frumvarp sem hér liggur fyrir sé þó a.m.k. skref í rétta átt. Ég mun leggja mig allan fram í þeirri vinnu sem bíður okkar í félagsmálanefnd.

Hæstv. forseti. Aðeins nokkur orð til að varpa ljósi á það sem gerðist hér sl. vor. Það er alveg rétt, sem hér hefur verið minnt á, að þá var samþykkt frumvarp eða lagabreyting í talsverðum flýti. Ástæðan var sú að frumvarp ríkisstjórnarinnar var mjög seint fram komið og það var alveg undir lok aprílmánaðar að við vorum að fjalla um þetta í þinginu. Ef ekkert frumvarp hefði verið samþykkt í lok apríl 2006 hefði vinnumarkaðurinn opnast algerlega vegna þess að um var að ræða fyrirvara sem festur hafði verið í lög við stækkun Evrópusambandsins vorið 2004. Sá fyrirvari gilti í tvö ár. Ef ekkert hefði verið að gert hefði vinnumarkaðurinn opnast að fullu. Þessi fyrirvari tók til tíu ríkja, strangt til tekið átta vegna þess að Kýpur og Malta voru strax undanþegin þessum fyrirvara. Eftir stóðu þá átta ríki. Enn eru fyrirvarar gagnvart þessum átta ríkjum. Þeir fyrirvarar lúta að því að allt starfsfólk sem kemur frá þessum ríkjum ber að skrá og tilkynna til Vinnumálastofnunar og öll viðleitni frá þessum tíma hefur gengið út á að sjá til þess að sú skráning sé eins og vera ber. Út á þetta hefur starf verkalýðshreyfingar og stjórnvalda gengið, að færa það sem var neðan jarðar upp á yfirborðið og inn í traustari skráningu en ella hefði verið. Það gilda aðrar reglur um starfsfólk frá þessum ríkjum en um starfsfólk annars staðar en í Evrópusambandinu þannig að vinnumarkaðurinn er ekki að öllu leyti, eins og ég skil það, opinn gagnvart þessu starfsfólki. Það sem mér finnst skipta meginmáli, og ég vildi ítreka það í lokaorðum mínum, er tvennt: Í fyrsta lagi að við búum við stefnu í málefnum innflytjenda sem við teljum viðhlítandi og sátt er um í samfélaginu og tryggir réttindi og kjör aðkomufólks til Íslands. Í annan stað er það mín skoðun að við séum að kalla á allt of margt fólk til landsins á of skömmum tíma með því þenja atvinnukerfið. Ég er sammála því sem hér kom fram hjá hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni að þetta hófst með Kárahnjúkavirkjun og stóriðjustefna ríkisstjórnarinnar hefur kynt undir þessa stefnu. Síðan hefur þetta hlaðið utan á sig og alls staðar er boginn spenntur til hins ýtrasta. Þá verðum við sem búum við lítið hagkerfi, við erum ekki ýkjafjölmenn þjóð, að gæta að því sem hugsanlega á eftir kemur. Við höfum áður upplifað mikla þenslu í íslensku hagkerfi. Við þurfum ekki að fara lengra aftur en til ársins 1987. Þá var mikil þensla og mikil eftirspurn eftir vinnuafli á íslenskum atvinnumarkaði. Síðan rennur upp árið 1988, 1989, 1990, 1991 og það dregur saman og hér verður mesta atvinnuleysi sem orðið hefur á Íslandi frá lokum seinna stríðs. Þetta eru hlutir sem geta að sjálfsögðu hent aftur og þá reynir á allar stoðir okkar velferðarsamfélags. Það reynir á Atvinnuleysistryggingasjóð. Það reynir á almannatryggingakerfið. Það reynir á alla innviði samfélagsins. Þess vegna ber okkur að sýna aðgát og hyggindi þegar við skipuleggjum efnahagskerfi okkar og hvað við tökum okkur fyrir hendur þar. Hér beini ég mjög þungum ásökunum í garð stjórnvalda sem hafa þanið hagkerfið til hins ýtrasta og halda áfram eins og brennuvargar, kveikja bara í næsta bálkesti; næsta álver, næsta stóriðjuver, næstu virkjanir, næstu stórframkvæmdir. Þetta er mergurinn málsins. Þarna er að finna rót vandans. Hana er því miður að finna í Stjórnarráði Íslands í þeirri efnahagsstefnu sem ríkisstjórnin hefur fylgt og ýmsir aðilar aðrir í íslensku atvinnulífi.

Hæstv. forseti. Ég er að mörgu leyti mjög sammála greiningu hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Það er kannski eitt atriði sem ég annaðhvort skil öðruvísi en hv. þingmaður eða við höfum ekki sömu sýn á. Með því að nýta okkur ekki fyrirvarann síðastliðið vor eða framlengja hann til áramóta, eins og hv. þingmaður vildi leggja til, höfðum við ekki lengur vald á því að stýra flæði fólks inn í landið. Erlent fólk gat komið til landsins og ég hef haft spurnir af því, af því að ég þekki sæmilega til, að fólk kemur til landsins með ferðatöskuna sína og ákveður að leita sér að vinnu, hefur meira að segja verið á puttaferðalagi frá Austfjörðum til Reykjavíkur til að leita sér að vinnu. Hin hliðin á þessu máli, sem er alveg rétt og hv. þm. Ögmundur Jónasson vék að áðan, eru starfsmannaleigurnar. Það er akkúrat eins og hann lýsti því. Það var auðvitað hætta á því að við fengjum flóð í gegnum starfsmannaleigurnar en við opnunina gátum við ekki lengur haft yfirsýn yfir hvaða fólk kom hingað á eigin vegum og gat ráðið sig til vinnu. Það hefur auðvitað verið að gerast. Ég vil líka segja í lok þessarar stuttu athugasemdar minnar að það gekk orðið mjög vel hjá Vinnumálastofnun að afgreiða atvinnuleyfi fyrir 1. maí á síðastliðnu vori. Við sjáum það bara á afgreiðslu leyfanna að það gekk virkilega hratt þó að við værum með þessa galla.

Hæstv. forseti. Það er náttúrlega erfitt að átta sig á því hvað hefði gerst ef.

Ég er að tala um það.

Já, en mín skoðun er sú eða mín tilfinning er sú að hið sama hefði gerst, sama fólkið væri hér að störfum hvað sem gert hefði verið 1. maí. Hitt breyttist að eftirlitið með erlendu launafólki, og nú eftir samþykkt þessara laga með starfsfólki sem starfar hjá erlendum fyrirtækjum, er og verður sífellt betra og það er þetta sem ég held að skipti sköpum. Við bjuggum við það ófremdarástand að fólk var að koma hingað á vegum starfsmannaleigna og það gerist enn og er ekki í öllum tilvikum slæmt en í allt of mörgum tilvikum er það slæmt. Ég held að það sem meginmáli skipti sé aðkoma verkalýðshreyfingarinnar að samningum og eftirlit hennar, eftirlit Vinnumálastofnunar, skráning, samstaða í þjóðfélaginu um að sjá til þess að farið sé að kjarasamningum, lögum og reglum. Þetta skiptir meginmáli, en hvað varðar múrana og girðingarnar þá skulum við ekki gleyma því að við Íslendingar viljum geta komist annað til að leita starfa. Við viljum ákveðna gagnkvæmni þarna. Þess vegna er meginmálið að við fylgjum efnahagsstefnu sem er skynsamleg, sem er hyggileg, og að við spennum bogann ekki of hátt eins og við erum að gera núna með aðkomu allt of margs fólks á allt of skömmum tíma. Ég óttast að með þessari stefnu kunni að bresta einhverjir þættir í innviðum okkar ágæta velferðarsamfélags. Það er þetta sem ég óttast ef við sýnum ekki gát. Það eigum við tvímælalaust að gera.

Hæstv. forseti. Ég tek undir þessar áhyggjur hv. þingmanns í lokin. Við erum auðvitað búin að fá mikinn fjölda fólks inn í landið og það mun reyna á velferðarkerfi okkar. Það mun reyna á Atvinnuleysistryggingasjóð o.s.frv. ef atvinna dregst snögglega saman hér á landi. Það eru því margar hliðar á þessu máli. Hitt er alveg ljóst, hæstv. forseti, að það sem við vorum einfaldlega að ræða í vor, í Frjálslynda flokknum, var hvort við ættum að nota okkur þennan fyrirvara til 2009. Við vorum ekki að leggja til „lok, lok og læs“ á það að fólk kæmi inn í landið. Við lögðum eingöngu til að við hefðum sömu yfirsýn og okkur sýndist Vinnumálastofnun vera farin að hafa, því að a.m.k. eins og ég sá á upplýsingum frá Vinnumálastofnun, þó að ég sé ekki með þær tölur fyrir framan mig, var afgreiðsla á fólki af erlendu bergi brotnu hröð inn í landið fyrir 1. maí, þó að það hafi kannski orðið öðruvísi og breyst meira eftir 1. maí.

Hæstv. forseti. Ég held að þegar allt kemur til alls séu menn ekki ýkja ósammála í þessum málum. Það skiptir mestu máli fyrir íslenskt samfélag og fyrir sameiginlega hagsmuni okkar sem þjóðar að okkur takist að mynda breiða samstöðu um þessi mál, bæði varðandi stefnu í málefnum aðkomufólks til Íslands, málefnum innflytjenda, og einnig hitt að íslenskir kjarasamningar og lög og reglur sem gilda um réttindi íslensks launafólks séu virt og gildi einnig gagnvart aðkomufólki .

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir umræðuna um þetta frumvarp, því er almennt vel tekið í þessari umræðu og það er að sjálfsögðu vel. Þetta mál er eitt af fjölmörgum málum sem hefur verið unnið að og er unnið að sem snerta erlent vinnuafl og innflytjendur almennt og það er ekki síst til þess fallið að treysta innviði vinnumarkaðarins og viðhalda eðli hans sem er auðvitað mikilvægt. Það er góð samstaða um þetta mál meðal aðila vinnumarkaðarins og þeirra sem komu að gerð frumvarpsins. Það er mjög mikilvægt og treystir málið að sjálfsögðu. Mér er ekki kunnugt um, af því að spurt var um það áðan, atriði í því sem ágreiningur var um. Hins vegar hygg ég að það hafi kannski verið mismunandi skoðanir á einhverjum atriðum en það sem skiptir meginmáli er að mjög góð samstaða er um málið meðal aðila vinnumarkaðarins og að hér er verið að færa ýmis mál til betra horfs en verið hefur og byggir það m.a. á fenginni reynslu. Ég ætla að reyna að svara einhverjum af þeim spurningum sem til mín var beint í umræðunni. Rætt var um stöðu Vinnumálastofnunar, hvort hún hefði burði til að taka við þeim verkefnum sem frumvarpið felur i sér. Vinnumálastofnun er í raun þegar byrjuð að móta verklag vegna þessa frumvarps og þar nýtur stofnunin þess að hafa áður mótað verklag vegna framkvæmdar laganna um starfsmannaleigur á síðasta ári og í þessu tilfelli verður um svipað fyrirkomulag að ræða. Það er mat manna að fjárveitingar sem liggja fyrir eigi að nægja stofnuninni til að standa undir þessum verkefnum. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir beindi til mín nokkrum spurningum sem ég ætla að leitast við að svara eftir bestu getu. Fyrst um eftirlitsþáttinn, um að skylda fyrirtækin til að veita upplýsingar. Þá eru menn að velta fyrir sér hverju er verið að breyta í sambandi við skyldur erlendra fyrirtækja til að veita upplýsingar. Því er til að svara að hér er verið að skýra skyldur fyrirtækjanna til að veita upplýsingar um ráðningarkjör og fleira en fram að þessu hefur sá þáttur ekki verið nógu skýr, það er verið að leitast við að skýra það með þessu frumvarpi. Spurt var um fulltrúa fyrirtækja hér á landi, hvernig eigi að framkvæma það og hver beri kostnaðinn. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að það sé mál viðkomandi fyrirtækja að sjá til þess að fulltrúar þeirra séu hér og að viðkomandi fyrirtæki beri kostnað af því. Þá velti hv. þingmaður fyrir sér lögunum um starfsmannaleigur, hvers vegna þetta ákvæði fari ekki inn í lög um starfsmannaleigur. Því er til að svara að í 21. gr. frumvarpsins er einmitt kveðið á um ákveðnar breytingar á lögum um starfsmannaleigur. Ég vísa til þess í þessu sambandi. Varðandi undirboð þá var því velt upp hvort verið væri að leggja skyldur á notendafyrirtæki til að tryggja að útsendir starfsmenn njóti eðlilegra kjara. Í frumvarpinu er fyrst og fremst verið að beina spjótunum, ef við getum orðað það svo, að þjónustufyrirtækjunum sjálfum, um að þau veiti þær upplýsingar sem kveðið er á um í frumvarpinu að þau skuli veita. Síðan var fjallað um búsetumál útlendinga sem minnst var á í nokkrum ræðum. Þetta er mál sem við þekkjum og var rætt á síðasta ári. Ég skipaði starfshóp í lok síðasta árs til að fara sérstaklega yfir þau mál og markmiðið var að hann lyki störfum í lok janúar. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef er starfshópurinn u.þ.b. að ljúka störfum og ég vænti þess að það verði sem allra fyrst því að þetta er mikilvægt mál. Mér skilst að starfshópurinn muni leggja til einhverjar breytingar á lögum um lögheimili, þó að ég hafi ekki fengið þær tillögur í hendur og get ég því ekki fjallað um þær frekar á þessari stundu. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir vitnaði í fyrirspurn sem hún hefði lagt fyrir félagsmálaráðherra um erlenda ríkisborgara á vinnumarkaði og velti því upp hvort við værum nógu vel stödd varðandi tölulegar upplýsingar um þau mál. Ég held að það sé margt til í því að við þurfum að bæta þar úr. Það er að sjálfsögðu eitt af þeim verkefnum sem fyrir okkur liggja en ég vonast til að svarið komi sem allra fyrst og mun athuga það mál eftir að þessari umræðu lýkur. En ljóst er að þetta frumvarp mun hjálpa okkur til að halda utan um þær upplýsingar sem við erum að fjalla um hér. Síðan velti hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir einnig fyrir sér hvernig eftirliti með kjörum starfsmanna er háttað þegar um útboðsmál er að ræða, og það kom fram í fleiri ræðum, hygg ég. Hún spurði einnig hvort við hefðum orðið vör við einhvern misbrest á þessu og hvernig brugðist hafi verið við. Vinnumálastofnun hefur eflt mjög samstarf við verkalýðshreyfinguna og Vinnueftirlitið. Mér skilst að hafi menn orðið varir við einhver slík mál hafi Vinnumálastofnun leitast við að bregðast við þeim með þeim tækjum sem stofnunin hefur í lögum og reglum en markmið þessa frumvarps er að styrkja það. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson velti upp nokkrum málum. Ég hygg að ég hafi svarað nokkrum þeirra þegar, en hann velti m.a. fyrir sér hvað gerðist ef fyrirtæki veita ekki þær upplýsingar sem þeim ber. Sem svar við því vísa ég í 15. gr. frumvarpsins þar sem fram koma ákveðin viðurlagaákvæði er það varðar og ætla ég ekki að lesa það upp sérstaklega. Hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson velti fyrir sér af hverju verkalýðsfélög fá ekki heimild til eftirlits og aðgangs að ráðningarsamningum. Ég hygg að það megi segja að hér sé um að ræða samkomulagsmál aðila vinnumarkaðarins hvort slíkt ætti að vera við lýði en í þessu frumvarpi er samkomulag aðila vinnumarkaðarins um eftirlit og hvernig því skuli vera háttað og full samstaða um það. Loks var fjallað um stefnu ríkisstjórnarinnar í aðlögun innflytjenda, hvernig Alþingi ætti að koma að umræðu um það. Ég hef lýst því yfir að að sjálfsögðu eigi að leggja þetta mál upp til umræðu á Alþingi og ég vænti þess að fá tækifæri til þess sem fyrst. Hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson nefndi t.d. þann kost að leggja málið fram sem skýrslu til umræðu. Það kemur vel til greina en í hvaða formi sem málið verður þá vænti ég þess að við fáum tækifæri til að ræða þessi mikilvægu mál, innflytjendamálin, sem fyrst á Alþingi.

Frú forseti. Nú hefur hæstv. félagsmálaráðherra hlýtt hér á athugasemdir þingmanna og umræður um málefni erlends fólks á vinnumarkaðnum. Það hafa fleiri gert og orðið vitni að málflutningi okkar í Frjálslynda flokknum. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann geti tekið undir þau orð samþingmanns síns úr Framsóknarflokknum, hv. þm. Sæunnar Stefánsdóttur, þar sem hún sakar hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson um hatur á útlendingum og að ala á andúð og segir að það hafi komið greinilega fram í ræðu á landsþingi Frjálslynda flokksins. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann geti tekið undir þessi orð og fundið þeim einhvern stað í ræðu hans eða fundið þeim einhvern stað í þeirri umræðu sem hefur farið fram hér. Það væri fróðlegt að heyra hvort hæstv. ráðherra getur tekið undir þessi orð hv. þm. Sæunnar Stefánsdóttur. Ef hann gerir það væri sjálfsagt að hann tilgreindi einhver dæmi um hatur eða andúð Frjálslynda flokksins í garð fólks af erlendu bergi brotnu. Ef ekki, þá eru þetta bara ómerkilegar dylgjur hv. þm. Sæunnar Stefánsdóttur.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki alveg hvað hv. þingmaður er að vísa í. Ég hef ekki séð eða heyrt það sem hann er að tala um þannig að ég vildi gjarnan fá að skoða það áður en ég er krafinn svara um eitthvað slíkt.

Frú forseti. Það kemur mér á óvart að hæstv. ráðherra hafi ekki kynnt sér þetta vegna þess að hv. þm. Sæunn Stefánsdóttir er talsmaður Framsóknarflokksins í þessum málaflokki, en hún sagði eftirfarandi í pistli í síðdegisútvarpi Rásar 2 í Ríkisútvarpinu, með leyfi forseta: „Um síðustu helgi stigu frjálslyndir skrefi lengra í andúð sinni, þeir hættu að daðra við andúð á útlendingum og ákváðu að ganga alla leið. Það kom greinilega fram í setningarræðu Guðjóns Arnars, formanns flokksins, sem talaði á þann veg að auka og ala á ótta fólksins í landinu við fólkið sem hingað kemur í atvinnuleit.“ Mig langar að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvort hann geti tekið undir þessi orð. Ef hann getur það finnst mér að Framsóknarflokkurinn eigi að finna þeim einhvern stað í þeirri ræðu sem formaður Frjálslynda flokksins flutti. Ef ekki, þá eru þetta einfaldlega dylgjur og það er þetta nefnilega, þetta eru dylgjur. Ég efast um að hæstv. ráðherra geti fundið þessum orðum hv. þm. Sæunnar Stefánsdóttur einhvern stað í þeirri orðræðu sem fram fór á þingi Frjálslynda flokksins. Ef hann gerir það ekki eru þetta bara dylgjur og ég efast um að hæstv. ráðherra treysti sér í þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er nokkuð berskjaldaður í þessu máli því eins og ég sagði þá hef ég ekki séð eða heyrt það sem hv. þingmaður vitnaði í og ég skal líka viðurkenna það og bið þar með ágætan vin minn, hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson velvirðingar á því. Ég hef heldur ekki lesið ræðu hans enn þá, þannig að ég er svolítið á reiki í því hvernig ég á að svara þessu.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir svör hans. Hann svaraði að mörgu leyti ágætlega en ég vil þó hnykkja á tveimur til þremur atriðum í viðbót sem voru óskýr í svörum ráðherra. Nú veit hæstv. félagsmálaráðherra að ég hef margítrekað að fá það fram hjá hæstv. ráðherra að hann leggi fram á Alþingi stefnumótun í málefnum innflytjenda þannig að félagsmálanefnd geti fjallað um hana og hún farið til efnislegrar umfjöllunar og atkvæðagreiðslu í þinginu og við getum gert á henni þær breytingar sem við teljum til bóta. Mér kom það þess vegna mjög á óvart að bæði hæstv. ráðherra er enn óviss hvernig hann ætlar að leggja fram þessa stefnumótun og að hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson hafi tekið undir það að það væri allt í lagi að ræða þetta í einhverri umræðu um skýrslu frá ráðherra. Það er tvennt ólíkt að ræða skýrslu eða að málið, þ.e. stefnumótunin komi til efnislegrar umfjöllunar í félagsmálanefnd þar sem við tökum afstöðu til hennar, greiðum atkvæði um hana og betrumbætum hana ef þurfa þykir. Ég minni á að hjá félagsmálanefnd liggur fyrir tillaga frá Samfylkingunni um stefnumótun í þessum málum og þá þarf að skoða þessa stefnumótun líka í tengslum við þá tillögu sem liggur fyrir félagsmálanefnd þannig að ég bið ráðherrann um skýrari svör. Síðan spyr ég ráðherrann: Hvenær er það nákvæmlega sem við megum vænta þess að fá inn í þingið breytingar á lögunum um lögheimili til að hægt sé að taka á því vandamáli sem uppi er núna og tengist fastri búsetu í atvinnuhúsnæði? Það hefur komið fram að það fólk sem býr í atvinnuhúsnæði býr þar við allsófullnægjandi aðstæður. Það má ekki gerast að við fáum þetta til umfjöllunar á síðustu dögum þingsins og getum því ekki fjallað um þetta með eðlilegum hætti. Ég vil einnig spyrja hv. þingmann frekar út í breytingar á lögunum um starfsmannaleigur og geri það í síðara andsvari mínu.

Hæstv. forseti. Fyrst varðandi búsetumálin og það allt saman þá svaraði ég því til áðan að eftir því sem ég kemst næst er starfshópurinn sem var skipaður í lok desember alveg um það bil að ljúka störfum. Mér skilst að það sé meiningin að fulltrúar hans komi jafnvel fyrir félagsmálanefnd í vikunni til að gera grein fyrir stöðu málsins, þannig að ég vona að það verði úr. Varðandi stefnu ríkisstjórnarinnar um innflytjendamál þá hef ég sagt að mér þykir eðlilegt að þau mál verði rætt á Alþingi. Ég veit að við erum ekki sammála um það ég og hv. þingmaður með hvaða hætti það á að vera, en ég vænti þess að við fáum þá umræðu sem allra fyrst og ég hef frekar hallast að því að sú umræða eigi að verða umræða um skýrslu frekar en þingsályktun. En við erum ekki sammála um þetta og það verður bara að leysa úr því.

Ég vil bara ítreka það, hæstv. forseti, að mér þykir það fullkomlega óeðlilegt og niðurlæging við þingið ef þingið fær ekki að fjalla með eðlilegum hætti um stefnumótun í málefnum útlendinga og taka afstöðu til hennar, greiða atkvæði um hana og gera á henni breytingar. Það er auðvitað allt, allt annað en að ráðherra komi og lesi upp þessa stefnumótun sem við vitum nákvæmlega hvernig er, síðan verður umræða um hana í hálftíma eða klukkutíma og það er allt og sumt sem Alþingi fær að segja um þetta mál sem er stórt mál og hvernig á því verður tekið, mér finnst þetta ófært, að Alþingi fái ekki að fjalla um þetta mál, senda það út til umsagnar, þannig að aðilar sem málið varðar og hafa skoðanir á því fái að segja álit sitt á stefnumörkuninni, leggja til breytingar og gera athugasemdir sem þingið eftir atvikum tekur tillit til og verður þá tekist á um í atkvæðagreiðslunni. Og ég vona að fleiri þingmenn taki undir það með mér að það er ekki hægt að bjóða þinginu upp á einungis klukkutímaumræður, þar sem ráðherra les upp sína skýrslu og menn gera athugasemdir við hana án þess að takast á um þetta í atkvæðagreiðslu eða við meðferð málsins í félagsmálanefnd. Ég vil líka segja varðandi starfsmannaleigurnar að mér finnst mjög sérkennilegt hvernig þetta er sett upp í frumvarpinu, þetta kemur sem síðasta málsgrein í því án þess að þess sé nokkuð getið í heiti frumvarpsins að verið sé að breyta lögum um starfsmannaleigur. Ég efast um að það standist tæknilega að setja þetta upp með þessum hætti og það munum við skoða í nefndinni en efnislega vil ég spyrja ráðherrann hvort í þeim breytingum sem hér á að gera á lögum um starfsmannaleigur felist það ákvæði sem við lögðum alla áherslu á að yrði sett inn í frumvarpið. Það er ákvæðið um að notendafyrirtækið beri ábyrgð á því að allir sem hjá þeim starfa njóti launa og annarra starfskjara þrátt fyrir að starfssamband viðkomandi starfsmanns og notendafyrirtækis sé byggt á milligöngu starfsmannaleigna. Þetta er grundvallaratriði ef starfsmannaleigulögin eiga að virka og ég spyr hvort tekið sé á því í frumvarpinu.

Virðulegur forseti. Eftir því sem ég kemst næst þá er þetta ekki með þeim hætti sem hv. þingmaður nefndi. Það er hins vegar gert ráð fyrir að skattayfirvöld hafi leiðir til þess að fá þessar upplýsingar. Að öðru leyti held ég að mjög gott sé að um þetta atriði verði fjallað í félagsmálanefnd þar sem sérfræðingar munu koma og fara yfir þetta atriði.

Frú forseti. Umræðan um málefni útlendinga á sér margar hliðar. Þeim var velt upp á landsþingi Frjálslynda flokksins. Þar voru þessi mál rædd frá ýmsum hliðum. Þessi umræða er greinilega mjög viðkvæm. Hún er mjög viðkvæm fyrir Framsóknarflokkinn sem kennir sig við gildi sem ég man nú ekki hvað heita, eitthvert nýyrði hjá formanninum, gott ef það var ekki þjóðhyggja. Ég vona að hæstv. félagsmálaráðherra geti upplýst í hverju þjóðhyggjan felst. Stefna Framsóknarflokksins í þessum málaflokki virðist vera að úthrópa alla málefnalega umræðu og sverta hana. Einhverjum kann að finnast það sérstakt að ég skuli finna að því við framsóknarmenn. Þá á ég við hörundsára framsóknarmenn sem hefur sviðið undan ýmsum aðfinnslum mínum þegar ég hef bent á gjörðir þeirra og fyrrum formanns Framsóknarflokksins, Halldórs Ásgrímssonar, þegar hann sölsaði undir sig ríkiseignir, m.a. Búnaðarbankann. Mörgum hefur fundist sá sem hér talar fara yfir strikið þegar ég hef sagt að hann hafi selt bankann fjölskyldu sinni og nánum samstarfsmönnum. Ég sé að hæstv. félagsmálaráðherra er nokkuð órótt og lítur á klukkuna þegar ég fer í gegnum þessar staðreyndir. Ég held að framsóknarmenn ættu að líta í eigin barm þegar þeir sverta umræðu á landsþingi Frjálslynda flokksins. Ég held að fáir þingmenn hafi hagað sér jafndólgslega hv. þm. Sæunn Stefánsdóttir gerði í pistli í Ríkisútvarpinu, gagnvart samþingmanni sínum Guðjóni Arnari Kristjánssyni. Ég ætla að grípa niður í pistil hv. þingmanns þar sem hún segir: „Um síðustu helgi stigu frjálslyndir skrefi lengra í andúð sinni, þeir hættu að daðra við andúð á útlendingum og ákváðu að ganga alla leið. Það kom greinilega fram í setningarræðu Guðjóns Arnars, formanns flokksins, sem talaði á þann veg að auka og ala á ótta fólksins í landinu við fólkið sem hingað kemur í atvinnuleit. Ég ætla ekki að endurtaka hér ógeðfelldan boðskap formanns frjálslyndra en láta nægja að segja að þar komu fram viðhorf sem þær þúsundir Íslendinga sem flytja tímabundið til útlanda til náms og starfs þurfa sem betur fer ekki að mæta hjá öðrum þjóðum.“ Ég tel að þjóðin eigi einfaldlega heimtingu á að fá að heyra hjá hæstv. félagsmálaráðherra hvort hann geti tekið undir þessi orð. Gerir hann það, frú forseti? Það væri fróðlegt að heyra hvort hann getur tekið undir þessi orð. Hann sagði í umræðunni að hann hefði ekki kynnt sér ræðuna. Maður hefði haldið að hann hefði kynnt sér þá ræðu. Talsmaður hans í þessari umræðu hafði aldrei heyrt annað eins líkt og hún dylgjaði um. Hæstv. félagsmálaráðherra forðast þessa umræðu og reynir að koma sér hjá henni. Mér finnst að þjóðin eigi heimtingu á að vita hvort ráðherra geti tekið undir þessi orð. Er hægt að finna þessu stað í ræðu hv. þm. Guðjóns Arnars Kristjánssonar, formanns Frjálslynda flokksins? Ég get ekki fundið þann málflutning. Mér finnst að flokkur sem hefur kveinkað sér undan orðræðu, m.a. undan orðum mínum, verði að geta rökstutt orð sín að að einhverju leyti. Ég hef rökstutt orð mín og farið nákvæmlega yfir það þegar menn hafa kvartað undan því að ég hafi gengið nærri fyrrum formanni Framsóknarflokksins, Halldóri Ásgrímssyni. Þá hef ég bara rakið þau gögn sem liggja fyrir og lagt þau fram í umræðunni. Hvað hefur gerst? Framsóknarmenn hafa hrakist undan. Nú kveður við annan tón. Nú fara framsóknarmenn í Ríkisútvarpið með dylgjur og geta síðan ekki staðið við orð sín. Þessar dylgjur hafa einnig verið í þingsölum. Í kjölfar þess að þingi Frjálslynda flokksins lauk ræddi hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson eitthvað um þessi mál en fór frekar halloka úr þeirri umræðu. Ég tel rétt að fara rækilega í gegnum umræðuna. Það hefur verið lagt út á versta veg að formaðurinn skuli hafa minnst á að fylgjast bæri með smitsjúkdómum. Í sóttvarnalögum kemur fram að fylgjast beri með smitsjúkdómum. Það á að fylgjast með berklum. Það er einfaldlega skylda stjórnvalda. Ef þetta misbýður hv. þm. Sæunni Stefánsdóttur svo að hún telji sig vera í fullum rétti til að vera með dylgjur og svívirðingar um fólk í Ríkisútvarpinu þá finnst mér að framsóknarmenn ættu að finna þeirri orðræðu einhvern stað. Umræðuna um berklana má m.a. finna í grein í blaði SÍBS þar sem Helgi Hróðmarsson læknir fer rækilega í gegnum málið og minnir stjórnvöld á skyldu sína í þessum efnum. Mér ótrúlegt þegar fólk fer svona fram af í umræðunni. Ég vonast til þess að framsóknarmenn svari fyrir þennan pistil hv. þm. Sæunnar Stefánsdóttur. Það væri sómi að því að hæstv. ráðherra gerði það og ræddi hvort hægt væri að finna þeim orðum stað í ræðu hv. þm. Guðjóns Arnars Kristjánssonar, að hann hafi gengið of langt. Pistill Sæunnar Stefánsdóttur keyrir algerlega um þverbak. Það segir alla söguna um hvað hæft er í orðum hv. þingmanns að þeir framsóknarmenn sem hér eru treysta sér ekki til að ræða þessa hluti …  Ég ætla ekki að fara lengra út í þá sálma en hér er greinilega um viðkvæmt mál að ræða sem framsóknarmenn reyna að afvegaleiða. Þessi umræða og þær þjóðfélagsbreytingar sem eiga sér stað á Íslandi eiga allt annað skilið en þvílíkan málflutning sem hv. þm. Sæunn Stefánsdóttir viðhafði á Rás 2 fyrr í vikunni.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um bókmenntasjóð og fleira. Í þessu frumvarpi er lagt til að stofnaður verði bókmenntasjóður sem taki í raun við hlutverki þriggja sjóða, þ.e. Bókmenntakynningarsjóðs, Menningarsjóðs og þýðingarsjóðs. Síðan er einnig lagt til að fella það hlutverk sem Bókasafnssjóð höfunda gegnir í III. kafla laganna, sem heitir Greiðslur fyrir afnot af bókasöfnum. Ég ætla að gera grein fyrir, frú forseti, hlutverki þeirra þriggja sjóða sem ég nefndi í upphafi áður en ég fer í einstök efnisatriði og kafla frumvarpsins. Menningarsjóður, síðar Bókaútgáfa menningarsjóðs, var settur á stofn með lögum um menningarsjóð og menntamálaráð, nr. 50/1957. Í 1. gr. laganna var hlutverki sjóðsins lýst þannig að honum væri ætlað að styðja við íslenska menningu með því að efla listir og vísindi. Lög um menningarsjóð og menntamálaráð voru síðan leyst af hólmi með gildandi lögum, með nýjum lögum um Menningarsjóð, nr. 79/1993. Hlutverk hans er að styrkja útgáfu vandaðra bókmenntaverka á íslenskri tungu, einkum fræðirit, handbækur, orðabækur og menningarsöguleg rit samanber 1. gr. þessara laga. Þýðingarsjóður, sem stofnaður var með lögum nr. 35/1981, hefur verið nýttur til að styrkja þýðingu vandaðra erlendra bóka á íslensku og Bókmenntakynningarsjóður var stofnaður árið 1982. Hann gegnir því hlutverki að kynna íslenskar bókmenntir erlendis og greiða fyrir útgáfu með þýðingarstyrkjum og með þátttöku Íslands í erlendum menningarviðburðum og alþjóðlegum samskiptum á sviði bókmennta. Bókmenntakynningarsjóður veitir einnig þýðendum íslenskra bókmennta ferðastyrki til að heimsækja Ísland og íslenskum rithöfundum ferðastyrki til að kynna verk sín erlendis. Bókasafnssjóður höfunda hefur greitt höfundum fyrir afnot af bókum þeirra á bókasöfnum. Lög um sjóðinn eru frá 1997 en rætur hans má rekja til Rithöfundasjóðs Íslands sem starfaði samkvæmt 11. gr. laga um almenningsbókasöfn, nr. 50/1976. Nú gilda lög um Bókasafnssjóð höfunda frá árinu 1997. Úthlutað er til rithöfunda, þýðenda, myndhöfunda og annarra rétthafa vegna notkunar bóka þeirra í bókasöfnum. Skilyrði úthlutunar eru að bækur hafi verið gefnar út á íslensku eða þýddar á íslensku samanber 3. gr. laganna. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að fella hlutverk Bókasafnssjóðs höfunda undir lög um bókmenntasjóð og fleira eins og nánar er lýst í III. kafla frumvarpsins. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir að það fé sem varið hefur verið samkvæmt fjárlögum til bókmennta úr nokkrum sjóðum og á vegum menntamálaráðuneytisins renni í bókmenntasjóð. Í fjárlögum 2007 eru bókmenntasjóði ætlaðar 37,3 millj. kr. en til viðbótar ætti fjárlagaliður 02-983-1.11, Styrkir til útgáfumála, 14 millj. kr., einnig að renna í bókmenntasjóðinn. Samkvæmt fjárlögum 2007 renna 24,6 millj. kr. til Bókasafnssjóðs höfunda. Ég mun nú, frú forseti, gera nánari grein fyrir einstökum ákvæðum frumvarpsins. I. kafli snertir markmið frumvarpsins og yfirstjórnina en þar segir, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að efla íslenskar bókmenntir og bókaútgáfu og búa íslenskri bókmenningu hagstæð skilyrði.“ Síðan segir: „Menntamálaráðherra fer með yfirstjórn málefna er varða bókmenntir samkvæmt lögum þessum.“ - Þetta er í samræmi við 7. tölul. 10. gr. reglugerðar um Stjórnarráð Íslands, nr. 3/2004, þar sem segir að menntamálaráðuneytið fari með mál er varða menningarstarfsemi hvers konar, stuðning við hana og kynningu innan lands og utan. Í II. kafla frumvarpsins er fjallað um bókmenntasjóð en hlutverk bókmenntasjóðs er að efla íslenskar bókmenntir og útgáfu bóka á íslenskri tungu eins og nánar kemur fram í 1. mgr. 2. gr. í stafliðum a–d. Bókmenntasjóði er ætlað að veita styrki til útgáfu frumsaminna íslenskra skáldverka auk fræðirita á íslensku eða erlendum málum svo fremi þau efli íslenska menningu. Bókmenntasjóður lánar útgefendum eða styrkir þá til útgáfu á vönduðum erlendum bókverkum á íslensku máli, jafnt skáldverka sem viðurkenndra fræðirita. Í c-lið er síðan fjallað um það hlutverk Bókmenntakynningarsjóðs að greiða fyrir aukinni kynningu og útgáfu á verkum íslenskra höfunda um allan heim. Í d-lið er skapað svigrúm til að stjórn bókmenntasjóðs geti sinnt ýmsum verkefnum sem upp kunna að koma og falla undir verksvið hennar. Í 3. gr. laganna er fjallað um skipan stjórnar bókmenntasjóðs. Gerð er tillaga um fimm manna stjórn verði skipuð til þriggja ára í senn þannig að Rithöfundasamband Íslands tilnefni tvo fulltrúa í stjórnina. Þá er lagt til að Félag íslenskra bókaútgefenda tilnefni einn fulltrúa. Hagþenkir – félag höfunda fræðirita og kennslugagna tilnefni einn fulltrúa í sjóðstjórn og ráðherra skipi formann án tilnefningar. Stjórn bókmenntasjóðs ákveður árlega skiptingu fjárveitinga sjóðsins á milli viðfangsefna samkvæmt stefnu sjóðsins sem mótuð er til þriggja ára í senn og úthlutar úr sjóðnum. Ráðherra kemur því ekki að einstökum úthlutunum og styrkveitingar verða ekki kærðar til ráðherra. Ráðherra hefur hins vegar áhrif með útgáfu reglugerða, með samþykki stefnu stjórnar og með vali á formanni sem er skipaður af ráðherra án tilnefningar. Gert er ráð fyrir því að ráðherra geti falið stjórn bókmenntasjóðs að semja við til þess bæran aðila um að reka t.d. skrifstofu til að annast umsýslu með verkefnum sjóðsins. Í III. kafla er eins og ég gat um áðan rætt um greiðslu fyrir afnot af bókasöfnum, þ.e. til höfunda vegna notkunar bóka þeirra á bókasöfnum, annars vegar vegna útlána bókanna og hins vegar vegna afnota bóka á lestrarsölum bókasafna. Hér er lögð til sú breyting að réttur til úthlutunar sé bundinn við höfunda bóka sem eru ríkisborgarar eða búsettir í landi innan Evrópska efnahagssvæðisins en skilyrði gildandi laga um að bækur hafi verið gefnar út eða þýddar á íslensku falli brott. Breytingin er til komin vegna athugasemda frá Eftirlitsstofnun EFTA, ESA en í ágúst 2006 kynnti ESA þá bráðabirgðaniðurstöðu stofnunarinnar að lögin um Bókasafnssjóð höfunda eins og þau eru núna væru andstæð 4. gr. EES-samningsins og 1. mgr. eða 5. gr. tilskipunar ráðsins um leiguútlánsrétt og önnur réttindi tengd höfundarrétti á sviði hugmyndaréttar. - Hér eftir ætla ég einfaldlega að nefna það tilskipunina. - Sú niðurstaða var rökstudd því að hvers konar óbein mismunun á grundvelli ríkisfangs innan EES-svæðisins sem leiddi til sömu niðurstöðu og bein mismunun fæli í sér brot gegn 4. gr. samningsins. Í svari íslenskra stjórnvalda við framangreindu bréfi ESA frá október 2006 var ekki fallist á framangreinda ályktun en þar sem líta mætti svo á að núverandi fyrirkomulag kynni að fela í sér óbeina mismunun á grundvelli ríkisfangs mundu íslensk stjórnvöld huga að því að fella brott tungumálaskilyrði laga um Bókasafnssjóð höfunda. Sú breyting sem hér er lögð til hefur þegar verið kynnt ESA á fundi embættismanna í Brussel 9. janúar síðastliðinn og telur ESA að breytingin sé til þess fallin að leiðrétta framangreinda mismunun gagnvart erlendum EES-ríkisborgurum. Í 2. mgr. 4. gr. eru taldir upp þeir sem rétt eiga til úthlutunar. Rétt til úthlutunar samkvæmt þessari grein eiga rithöfundar, þýðendur, myndhöfundar og tónskáld, auk annarra einstaklinga sem átt hafa þátt í ritun bóka, enda sé framlag þeirra skráð hjá Landskerfi bókasafna eða á annan sannanlegan hátt. Það er gert ráð fyrir óbreyttu fyrirkomulagi við umsóknir og skráningu hjá Landskerfi bókasafna sem verður nánar útfært í reglum settum á grundvelli 2. mgr. 5. gr. frumvarpsins. Í tilefni af athugasemdum ESA er sú breyting lögð til að hlutur þýðenda erlendra bóka verði aukinn úr einum þriðja af fullri úthlutun í tvo þriðju, á móti einum þriðja til erlends EES-rithöfundar. Ástæða þykir til að taka fram að réttur til úthlutunar fyrir afnot verka á bókasöfnum er persónulegur réttur sem er aðeins bundinn við rétthafa sjálfan. Í því felst árétting á því markmiði 4. og 5. gr. frumvarpsins að afmarka fjárstuðning vegna notkunar verka á bókasöfnum við lifandi höfunda og nána afkomendur þeirra. Hafi rétthafi framselt höfundarétt að verki á hann enga kröfu á úthlutun vegna notkunar þess á bókasöfnum. Í 3. mgr. er fjallað um úthlutun til erfingja rétthafa og er þar stuðst við sömu reglur og gilt hafa samkvæmt 4. gr. laga nr. 33/1997. Í 5. gr. er lagt til að þriggja manna úthlutunarnefnd annist úthlutun vegna afnota verka á bókasöfnum. Einn er tilnefndur af Hagþenki og annar af Rithöfundasambandi Íslands auk hins þriðja, sem er formaður, sem menntamálaráðherra skipar án tilnefningar. Hér er um að ræða fækkun miðað við fimm manna stjórn sem annast úthlutun úr Bókasafnssjóði höfunda. Gert er ráð fyrir því að ráðherra setji reglur um lágmarksúthlutun til rétthafa en hámark gildandi laga verði afnumið. Á verðlagi október 2006 er lágmarkið 1.496 kr. og hámarkið 452.924 kr. Ákvarðanir um úthlutun til rétthafa sæta ekki stjórnsýslukæru til æðra stjórnvalds og er sú tilhögun í samræmi við 3. mgr. 3. gr. frumvarpsins. Hér er einnig lagt til að tekin verði upp heimild fyrir menntamálaráðherra til að fela úthlutunarnefnd að semja við þar til bæra aðila til að annast umsýslu á umsóknum og greiðslum samkvæmt ákvörðun úthlutunarnefndar. Frú forseti. Ég hef gert grein fyrir þessu frumvarpi, sem snertir bókmenntasjóð og fleira. Því er m.a. ætlað að gera regluverkið um bókmenntirnar skýrara, vonandi skilvirkara og markvissara en verið hefur. Við höfum rætt þetta við hlutaðeigandi aðila og átt ágætissamstarf við þá. Ljóst er að allir hafa metnað til að halda áfram að kynna enn frekar okkar góðu bókmenntir. Ég vona að fyrsta skrefið í þá átt verði að skipuleggja þetta regluverk. Til þess er þetta frumvarp fallið. Ég legg til, frú forseti, að frumvarpinu verði vísað til hv. menntamálanefndar að lokinni 1. umr.

Forseti. Hér er um að ræða tvö frumvörp í einu. Annars vegar eru búnar til nýjar eða endurnýjaðar reglur um það sem nú heitir Bókasafnssjóður höfunda, með ábendingum aðallega frá Evrópu og nokkrum öðrum breytingum. Ég ætla ekki að ræða það frekar, við skoðum það í menntamálanefnd. Hins vegar er um að ræða sameiningu þriggja smárra sjóða, Menningarsjóðs, Bókmenntakynningarsjóðs og þýðingarsjóðs, og um þetta allt saman eru höfð þau orð í 1. gr. frumvarpsins að markmið laganna sé „að efla íslenskar bókmenntir og bókaútgáfu og búa íslenskri bókmenningu hagstæð skilyrði.“ Það má segja um þessa grein að það er stórt orð Hákot. Það er tillaga höfunda og útgefenda og hefur verið að sameina þessa þrjá örsjóði til þess að nýta betur fé og minnka umsýslu. Í tilkynningu sem kom frá menntamálaráðherra um daginn var talað um að í þeim sjóði mundu að lokum verða 50 milljónir. Ég var spurður um þetta, hvernig á þessu stæði, og ég fann ekki þessar 50 milljónir heldur fann ég aðeins 37,3 milljónir sem er 800 þús. kr. minna en sem núna rennur til þessara þriggja sjóða og þess liðar sem bætt er þar við. En með vandlegum lestri má auðvitað segja að hægt sé að finna þeim 50 milljónum stað, að vísu ekki á árinu 2007, því ári sem á að samþykkja frumvarpið og því ári sem núverandi ráðherra lifir á og hugsanlega ekki lengur sem ráðherra. Hér er sem sé setning í greinargerðinni, með leyfi forseta, sem er svona: „Til viðbótar ætti fjárlagaliður 02-983-1.11 Styrkir til útgáfumála, 14 millj. kr., einnig að renna í bókmenntasjóðinn.“ Ég endurtek í endursögn: Til viðbótar ætti þessi fjárlagaliður einnig að renna í bókmenntasjóðinn, hvernig sem liðir renna í sjóð. Um þetta er það að segja að sá styrkur til útgáfumála eða þeir styrkir til útgáfumála sem þessu nema á árinu 2007 hafa þegar runnið til útgáfumála og var það verkefni fjárlaganefndar og menntamálanefndar í haust að dreifa til ýmissa útgáfumála. Ég veit ekki betur en þeir hafi allir farið til þeirra, a.m.k. fóru þeir úr menntamálanefnd þar sem ég sit, mjög vandlega til útgáfumála. Hér er um undarlegt orðalag að ræða sem er skrýtið að túlka og sérstaklega skrýtið að setja fram þannig að um 50 milljónir séu á ferðinni og láta að því liggja að sett hafi verið aukið fé til þessara mála, sem alls ekki er raunin, því það hefur verið minnkað. Hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, lagði til með fjárlögunum að framlög til bókmenntastyrkja til að efla útgáfu á Íslandi yrðu minnkuð um u.þ.b. 800 þús. kr. eða næstum milljón ef maður tekur þennan lið með sem um var rætt. Ætli það sé ekki skynsamlegt hjá höfundum og útgefendum að sameina þessa þrjá sjóði. Þeir eru smáir og með því að sameina þá kann að vera hægt að nýta betur það ört minnkandi fé sem látið er til þeirra renna og minnka umsýsluna eða umsýslukostnaðinn þar með. Hins vegar er áberandi að hér er öðruvísi að farið en með tónlistarsjóð, sem við urðum sammála um að stofna um daginn og er eitt af hreystiverkum menntamálaráðherra að hafa gengist fyrir, því hann var ekki einungis stofnaður á svipaðan hátt heldur strax bætt við hann fé og síðan í öðrum umgangi þannig að þeirri sjóðstofnun hefur verið vel tekið og líklegt er að sá sjóður efli tónlistarstarf á Íslandi og kynningu tónlistar erlendis. Nú verður að taka fram, forseti, að eiginlegir styrkir fyrir útgáfumál og sérstaklega í ljósi þessara digru orða í 1. gr. frumvarpsins, eiginlegir styrkir til útgáfumála af opinberri hálfu eru sennilega hvergi lægri á Norðurlöndum en hér. Þar er auðvitað undanskilinn launasjóður rithöfunda og fræðihöfunda sem er staðið nokkuð þokkalega að, enda er það ekki styrkur til útgáfumála nema í mjög óbeinum skilningi. Það er full ástæða til að efla þennan stuðning á litlu málsvæði sem ætlar sér mikil afrek í framtíðinni eins og í fortíð, og ástæða til að fara yfir það, úr því að það er ekki gert í athugasemdum við frumvarpið, hverjir þessir óeiginlegu styrkir eru til útgáfumála, því að í öllum ráðuneytunum, um allt kerfið er í raun verið að styrkja ýmsa útgáfu. Við könnumst við það úr fjárlögunum að styrkt er útgáfa á iðnsögu og tónlistarsögu sem fellur beint undir menntamálaráðuneytið. Fornritafélagið fær frá forsætisráðuneytinu 14 eða 15 millj. kr. til að gefa út biskupasögur, sem þeir eru að gefa út núna. Þannig mætti telja áfram og er sjálfsagt að fá yfirlit um það í nefndinni. Það má minna á Gjöf Jóns Sigurðssonar og ýmsa aðra sjóði, hygg ég, sem eru á beinum vegum ríkisins. Þegar þetta allt er talið kynnu því að vera, sagði mér glöggur bókamaður, um 100–120 millj. kr. sem renna frá ríkisvaldinu til útgáfumála, ef farið er í gegnum ráðuneytin, þó einungis 37,3 milljónir eða 50 sé hér um að ræða. Munurinn er sá að í þessu ráðuneytakerfi eru engar umsóknir, þar talar maður við mann. Þar hefur verið byggt upp eins konar opinbert bókaútgáfukerfi til hliðar við markaðinn, eins konar ríkisútgáfa og þetta þarf auðvitað að fara í gegnum. Ég tek fram að ég er ekki að lasta þau verkefni sem styrkt eru með þeim hætti. Ýmis þeirra eru alveg ágæt, önnur þyrfti kannski að fara að skoða. En ef verið er að samræma styrki til útgáfumála og ef meiningin er að efla íslenskar bókmenntir og bókaútgáfu og búa íslenskum bókmenntum hagstæð skilyrði, eins og stendur í 1. gr., hefði verið metnaðarfyllra að geta um þennan þátt líka sem sennilega er, eins og þessi bókamaður sagði mér, jafnstór í peningum og sá sjóður sem hér er um að ræða. Ég held að það sé rétt stefna í frumvarpinu, þó ekki sé gengið nema lítið skref, sú sama og er um tónlistarsjóð, að færa sjálfa úthlutun fjárins úr höndum ráðherra annars vegar og þingnefnda hins vegar yfir í faglegar stofnanir eins og hægt er, þar sem fagmenn meta það umfram stjórnmálamenn eða vini hvernig á að úthluta fénu og eftir hvaða stefnu það er gert. Ég vil einnig segja að Alþingi þarf auðvitað að hafa svigrúm í sambandi við þennan fjárlagalið til að fylla upp í göt og koma í veg fyrir slys. Þess vegna er ekki rétt að taka alla þá styrki til útgáfumála, 14 millj. kr., sem hér er um að ræða og ætlast til að þeir renni í þennan sjóð og verður sennilega ekki að veruleika hvað sem ráðherra vill. Þá er ósagt og skal sagt hér að mörg einkennileg dæmi eru um fjárveitingar héðan frá Alþingi til bókaútgáfu. Sumar fjárveitingarnar eru á vegum einstakra ráðamanna á þingi eða í ríkisstjórn án þess að nokkur hafi komið þar nærri sem faglegt vit hefur á. Það er því ekki gott að halda slíku áfram en ef við komum okkur upp skilgreiningu á verksviði Alþingis í þessum málum og látum afgreiðsluna vera í menntamálanefnd en ekki í fjárlaganefnd, þar sem geðþóttaákvarðanir eru tíðar í þessum efnum, þá tel ég að rétt sé að halda þessu svigrúmi. Um þetta frumvarp er það að segja, ef einhver væri hér til að hlusta, t.d. hæstv. menntamálaráðherra, að það er byggt á tillögum starfshóps menntamálaráðherra sem skipaður var árið 2005, stendur í frumvarpinu. Lykilþátturinn í þeirri setningu eru orðin „m.a.“ þ.e. „m.a. byggt á tillögum starfshóps menntamálaráðherra sem skipaður var árið 2005 til að gera tillögur um breytingar á skipulagi sjóða er styrkja bókmenntir og bókaútgáfu svo og kynningar“ - í fleirtölu af einhverjum ástæðum - „á íslenskum bókmenntum erlendis.“ Ekkert frekar er sagt af starfi nefndarinnar en það veður sem ég hef haft af því er að vissulega hafi verið talað um þessa sameiningu en talað hafi verið um mun meira fé í þennan sameiginlega sjóð. Talað hefur verið um að stjórn sjóðsins yrði einhvers konar ráð sem færi þá með eins konar ráðgjafarhlutverk en ekki bara sjóðstjórn sem úthlutar og ekki má kæra. Það er auðvitað klárt að gagnsæi þarf að vera við slíka úthlutun, það þurfa að vera einhverjar meginreglur sem úthlutað er eftir og þörf væri á því að úr því að sjóðstjórnin tekur yfir allt þetta svið og er valdamikil, þá móti hún einhvers konar stefnu sem menn geta séð að úthlutað er eftir. Þar var líka, að því er mér skilst, talað um þá hugmynd sem nokkuð lengi hefur verið uppi að til verði einhvers konar bókmenntaskrifstofa, eða hvað á að kalla hana, sem taki við hlutverki bókmenntakynningarstofu, heiti hún það, og fengi aukið hlutverk sem opinber umsýslu- og samskiptaaðili, svo hrannað sé upp nútímamáli, um bókmenntir, útgáfu og höfunda. Það stendur sjálfsagt ekki á því að menntamálanefnd fái tillögur þessa starfshóps í heilu lagi vegna þess að þá getum við skoðað hvernig þær voru og hver munurinn er á þeim og frumvarpinu. Ég bið líka um að menntamálaráðherra skýri af hverju ekki er farið eftir þeim tillögum sem mér skilst að hafi komið frá nefndinni. Ég vil segja að lokum eða á undan blálokum að það er frjálsleg lagaumgjörð um þennan sjóð í frumvarpinu núna, sumir mundu segja losaraleg. Það eru engar reglur sem eiga að fylgja frá Alþingi um sjóðinn, nema sú að nú má styrkja útgáfu á öðrum tungum en íslensku og ég verð að viðurkenna að ég er ekki algerlega sannfærður um þá reglu eða tilbúinn að hleypa henni í gegn án þess að hún verði skilgreind betur. Það er ekkert um íslensku í sjóðnum, ekkert er um það sem menn hafa rætt undanfarin ár, eftir að Menningarsjóðurinn gamli lagðist niður sem útgáfufyrirtæki, að ástæða sé til að stofna orðabókarsjóð eða íslenskusjóð til að styrkja sérstaklega útgáfu orðabóka og hjálpargagna um íslensku og íslensku í tengslum við önnur tungumál, við tvímálaorðabækur og hjálpargögn ýmis. Það er klárt að slíkt verkefni hefur reynst ákaflega erfitt á íslenskum bókamarkaði, útgáfumarkaði. Einstök forlög ráða varla við þetta og um það eru erfið og sorgleg dæmi hvernig forlög hafa farið út úr stórvirkjum á þessu sviði. Og það er kannski ástæðan fyrir því að sums staðar verður maður var við eftirsjá eftir gamla Menningarsjóðnum sem ekki var búist við þegar hann var lagður niður. Sjóðstjórn þarf að skapa jafnvægi og ákveðna festu í úthlutunum sínum en hún þarf líka að geta mótað starf sitt eftir kröfum tímans og almennri menningarstefnu í landinu, m.a. og kannski einkum þeirri sem ríkisstjórn á að móta á hverjum tíma og menntamálaráðherra fylgir fram, sem við höfum því miður ekki séð mikið af, a.m.k. ekki á blaði eða í skilgreiningum hingað til. Um þetta vantar allt í frumvarpið. Sjóðstjórnin ræður í rauninni sjálf meira og minna hvað hún gerir. Ég er ekki alveg reiðubúinn að fallast á það án þess að það sé skýrt fyrir mér hvers vegna það er haft svona. Forseti. Sennilega er skynsamlegt að fella saman þessa þrjá örsjóði, sem er í raun og veru eina efnisatriðið í frumvarpinu fyrir utan bókasafnamálin. Hver þeirra er upp á 10 milljónir og þeir eru auðvitað of smáir til að halda þeim áfram. Því miður virðist hafa verið kastað til höndum við þetta verk, kannski af því að nú þurfa ráðherrar að klára sín mál fyrir vorið og þurfa að hafa eitthvað til að geta sveiflað í átökunum fram undan. Ekki eru nýtt, hvorki með skipulagi né fjármagni, þau sóknarfæri sem liggja í endurskipulagningu af þessu tagi. Það kemur skýrast fram í fjármálunum eins og ég nefndi áðan, að tannfé nýja sjóðsins er lækkun heildarframlaga um 800 þús. kr. Hér er á ferð í heildina heldur ómerkilegur málatilbúnaður um mál sem verðskuldar miklu vandaðri vinnu og miklu meiri reisn og metnað, en ég get lofað þingheimi því fyrir mitt leyti og míns flokks að frumvarpið verður athugað vandlega og ítarlega í menntamálanefnd.

Virðulegur forseti. Fyrir þinginu liggur þingmálaþrenna frá þingflokki Samfylkingarinnar sem við lögðum fram í þinginu þegar í haust og hefði að sjálfsögðu átt að koma hér öll til umræðu en það er fyrst nú sem mælt er fyrir fyrsta málinu af þremur í þessari umræðu. Þessi þingmál miða að því að ná utan um þá brotakenndu virkjana- og stóriðjustefnu sem nú er við lýði. En hvaða þrjú mál eru þetta? Það er í fyrsta lagi sú rammaáætlun um náttúruvernd sem ég tala hér fyrir. Síðan er það í öðru lagi breyting á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu en þar er lagt til að iðnaðarráðherra verði gert skylt að bera það undir Alþingi þegar veitt eru rannsóknar- og nýtingarleyfi vegna virkjana. Í þriðja lagi er um að ræða tillögu til breytinga á lögum um mat á umhverfisáhrifum þar sem lagt er til að umhverfisráðherra verði að leita samþykkis Alþingis fyrir nýtingu íslenska ákvæðisins samkvæmt Kyoto-bókuninni. Eins og ég sagði er þetta tilraun okkar til að ná utan um þessa brotakenndu virkjana- og stóriðjustefnu sem nú er rekin og þennan málaflokk sem einkennist nú mjög af stjórnleysi vegna aðgerða eða eftir atvikum aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar. Með þessum þingmálum viljum við freista þess að ná tökum á þessum málaflokki. Það stjórnleysi sem ríkir í málaflokknum er nokkuð merkilegt, virðulegur forseti, vegna þess að eins og allir vita hefur hæstv. iðnaðarráðherra sagt að tímabili virkrar stóriðjustefnu sé lokið og nú sé málið í höndum kaupenda og seljenda raforku, þ.e. í höndum álfyrirtækja og orkufyrirtækja og svo sveitarfélaga. Hvað þýðir þetta í raun? Hvað þýðir það að tímabili virkrar stóriðjustefnu sé lokið? Það þýðir einfaldlega að stjórnvöld hafa afsalað sér ábyrgð á málaflokknum. Eins einkennilega og það hljómar hafa stjórnvöld ákveðið að fela álfyrirtækjunum og orkufyrirtækjunum stefnumótunina í þessum málaflokki. Venjulega er það þannig að stjórnvöld marka stefnuna. Síðan geta þau eftir atvikum falið einkaaðilum framkvæmd stefnu sem byggir á mjög skýrt afmörkuðum lögum og reglum en nú er þessu alveg öfugt farið. Stjórnvöldin hafa afsalað sér stefnumótunarvaldinu í hendurnar á þessum aðilum úti á markaðnum en síðan eru það jafnvel fyrirtæki í eigu hins opinbera sem framfylgja jafnframt þeirri stefnumótun sem þar á sér stað. Það er búið að hafa algjör endaskipti á þessum hlutum, virðulegur forseti, og þess vegna er það algjört ábyrgðarleysi af hæstv. iðnaðarráðherra og ríkisstjórninni allri þegar hún segir að tímabili virkrar stóriðjustefnu sé lokið og henni komi þetta ekki lengur við. Það er algjört ábyrgðarleysi á mjög mikilvægum málaflokki sem hefur afgerandi áhrif á efnahagslíf okkar, umhverfi og framtíð. Það er mjög mikilvægt, virðulegur forseti, einmitt vegna þess hvernig þessum málum er fyrir komið að núna verði tekið í taumana og það verði reynt að ná utan um málaflokkinn og beita þeim stjórntækjum sem við höfum til þess. Samfylkingin hefur farið í gríðarlega mikla umræðu á undanförnum missirum og árum í þessum málaflokkum í öllu sem lýtur að auðlindanýtingu og umhverfisvernd. Þessi þingsályktun og tvö frumvörp sem ég minntist á áðan eru afurð þeirrar umræðu og stefnumótunar og ég fullyrði, virðulegur forseti, að enginn þingflokkur hefur verið eins iðinn við að leita lausna í þessum málaflokki og Samfylkingin hefur verið. Við höfum ekki bara skoðanir á málaflokknum heldur höfum við litið á það sem skyldu okkar að benda á færar leiðir til að takast á við hann. Við kynntum í sumar tillögur okkar sem við kölluðum Fagra Ísland, og Fagra Ísland er í rauninni áætlun um hvernig eigi að takast á við þennan málaflokk. Ég sagði, virðulegur forseti, að það væri mikilvægt að taka í taumana og ég tel að til þess að við getum náð utan um þetta og tekið raunverulega í taumana þurfi að fresta þeim stóriðjuframkvæmdum sem fyrirhugaðar eru á næstu árum og þar vísa ég auðvitað til áforma um stækkun í Straumsvík og álver í Helguvík. Fyrir því eru ýmsar ástæður, virðulegur forseti. Í fyrsta lagi eru engar efnahagslegar aðstæður sem réttlæta þessi áform núna. Menn réttlættu áform í stóriðjumálum á árum áður með bágu atvinnuástandi. Sú er ekki raunin núna. Þvert á móti er mikil þensla, ekki síst á suðvesturhorninu og við höfum nýlega séð tölur um að hún hafi á sex ára tímabili verið 39%, þó bara fram til 1998. Ég er viss um að ef við hefðum tekið það lengra, árabilið frá 1998–2004, hefðum við séð hærri tölur. Á sama tíma sjáum við neikvæðan hagvöxt á Norðvesturlandi og Vestfjörðum sem nemur 6%. Það er mikil þensla á suðvesturhorninu, henni fylgja háir vextir og verðbólga og hvort tveggja dregur mátt úr landsbyggðinni og bitnar ekki síst á heimilunum í landinu. Það er því skoðun okkar í Samfylkingunni að það sé nauðsynlegt við þessar aðstæður að kæla hagkerfið og koma hér á jafnvægi, þannig vaxtastigi, koma verðbólgunni niður á það stig að hér geti byggst upp með eðlilegum hætti og að aðstæður séu þá í þágu atvinnulífsins almennt og heimilanna í landinu. Í öðru lagi kalla þessar stóriðjuframkvæmdir á suðvesturhorninu á virkjanir á svæðum sem ekki hafa enn verið metin út frá náttúruverndarsjónarmiði. Bendir allt til þess að verulega verði gengið á ýmis náttúrugæði af þessum sökum. Þá kemur rammaáætlunin til sem ég tala hér fyrir. Í þriðja lagi blasir við að verði fram haldið sem horfir verði allir okkar helstu virkjanakostir nýttir í þágu áliðnaðarins sem er mengandi stóriðja og stefnir nú þegar fram úr þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem við undirgengumst með Kyoto-bókuninni. Það hefur verið tekið saman, virðulegur forseti, m.a. af Merði Árnasyni og má finna það á heimasíðu hans að bara stækkunin í Straumsvík stefnir fram úr íslenska stóriðjuákvæðinu sem svo hefur verið kallað samkvæmt Kyoto-samningnum. Losun frá verksmiðjunum á Grundartanga, Reyðarfirði og svo í Straumsvík nemur 1.642 þús. tonnum á ári sem er 42 þús. tonnum meira en stóriðjuákvæðið leyfir. Bara með stækkuninni í Straumsvík, til viðbótar því sem þegar er komið, er stefnt fram úr Kyoto-bókuninni og íslenska ákvæðinu. Núna liggja fyrir, virðulegur forseti, og þess vegna er enn mikilvægara en ella að taka í taumana, umsóknir um rannsóknarleyfi á 16 stöðum á landinu með það fyrir augum að kanna virkjanakosti á þessum stöðum. Þetta rennir enn stoðum undir mikilvægi þess að menn taki í taumana, nýti þau tæki sem þeir hafa og fresti þeim áformum öllum sem uppi eru núna um þessi álver á suðvesturhorninu. Eins og ég sagði mæli ég fyrir einum þætti þessa máls sem er tillagan um rammaáætlun á sviði náttúruverndar. Þetta er einn liður málsins en kannski sá mikilvægasti vegna þess að þarna erum við að takast á við það verkefni að tryggja rétt náttúruverndar í skipulagi og við landnýtingu og tryggja nú þegar vernd ákveðinna svæða sem við teljum að geti verið í hættu ef svo heldur áfram. Inni í tillögum okkar um Fagra Ísland voru líka tillögur um að gera langtímaáætlun um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og síðast en ekki síst tillaga um að auka áhrif almennings og réttarstöðu í umfjöllun um umhverfismál. Tillagan sem ég mæli fyrir, sem er rammaáætlun um náttúruvernd, felur það í sér að umhverfisráðherra verði falin gerð slíkrar rammaáætlunar fyrir landið allt og í þessari áætlun komi fram tillögur um skipulag verndarsvæða og áætlun um virka verndun þeirra. Við erum þeirrar skoðunar að lagastoð náttúruverndar sé veikburða og að mikilvægum rannsóknum á verðmætum náttúrusvæðum sé mjög ábótavant, umsjón með rannsóknum sé ekki alltaf í höndum réttra aðila og heildarsýn yfir náttúrusvæði okkar skorti. Það má segja að á undanförnum árum hafi náttúra Íslands átt í vök að verjast og við þessar aðstæður er hætta á því, virðulegur forseti, að þjóðin glati um alla framtíð verðmætum náttúruperlum sem ekki eru einasta mikilvægar í sjálfu sér, heldur einnig fyrir menninguna, sjálfsmynd þjóðarinnar og ímynd landsins. Með gerð rammaáætlunar um náttúruvernd verður vonandi loks hægt að ljúka öflun nauðsynlegra grunngagna til að hægt sé að leggja mat á verndargildi svæða á landinu öllu en mjög hefur skort á þessi gögn. Ég var að glugga, virðulegur forseti, í rannsóknaáætlun sem Náttúrufræðistofnun gerði vegna áætlana um jarðvarmavirkjanir. Þau gerðu þar áætlun um fimm ára rannsóknarverkefni og töldu sig þurfa til þess um 20 millj. á ári. Virðulegur forseti. Til þess að gera þetta, til að ljúka þessari rannsóknaáætlun erum við að tala þarna um 100 millj. kr. og ef við hugsum til þeirra miklu fjármuna sem m.a. hefur á undanförnum árum verið varið í markaðssetningu og ýmislegt sem tengist stóriðjuframkvæmdum eru þetta auðvitað ekki miklir fjármunir og hefði þurft að vera hægt að vinna þetta á skemmri tíma. Í rammaáætlun um náttúruvernd teljum við að eðlilegt væri að skipta náttúrusvæðum í þrjá meginflokka eftir verndargildi. Í fyrsta lagi væri svæði þar sem talið er hafið yfir allan vafa að vernd er nauðsynleg í samræmi við alþjóðlega matskvarða sem lagaðir hafa verið að íslenskum aðstæðum og slík svæði þyrfti að friða lögum samkvæmt. Þetta mætti, virðulegur forseti, kalla virka vernd. Annar flokkur svæða nyti síðan sérstakrar verndar sem kalla mætti biðvernd. Það eru svæði sem þarf að rannsaka betur og/eða talið er að komi til annarrar nýtingar að heild eða hluta. Þriðji flokkurinn nyti síðan lágmarksverndar núverandi lagaramma. Á þeim svæðum gæfist eftir aðstæðum kostur á ýmissi annarri nýtingu en verndarnotkun og tillagan sem lýst er hér er ekki ólík vatnsfallalögum Norðmanna. Markmið þessarar rammaáætlunar um náttúruvernd er auðvitað að ná sátt um þau svæði sem njóta skuli verndar en um leið skýrast línur um hvar ráðast megi í framkvæmdir. Þannig kallast þessi tillaga á við rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma sem verið hefur í vinnslu á vegum iðnaðarráðherra í allnokkur ár en á auðvitað eftir að koma til kasta þingsins og þingmenn eiga eftir að taka afstöðu til þeirrar forgangsröðunar sem í þeirri rammaáætlun var. Framkvæmdir í náttúru landsins valda oft og tíðum óafturkræfum spjöllum en það gerir verndun hins vegar ekki. Því er rammaáætlun um náttúruvernd ætlað að vera stefnumótandi grundvallarskjal við gerð landskipulags og aðalskipulags á sveitarstjórnarstigi. Það er mikilvægt, virðulegur forseti, að slíkt grunngagn sé til þegar m.a. sveitarfélögin vinna að aðalskipulagi sínu þannig að ekki sé undir hælinn lagt hvaða meðhöndlun mikilvæg náttúrusvæði fá í aðalskipulagstillögum einstakra sveitarfélaga. Áætluninni eins og við leggjum hana upp er ætlað að vera grundvöllur sátta og samstöðu um verndun og nýtingu íslenskrar náttúru. En til þess að svo megi verða er nauðsynlegt að þangað til niðurstöður áætlunar liggi fyrir verði allar umsóknir um rannsóknar- og nýtingarleyfi til virkjanaframkvæmda háðar samþykki Alþingis og það er þingmál númer tvö sem ég nefndi áðan. Síðan teljum við líka mikilvægt eins og ég nefndi áðan og er okkar þriðja þingmál að ákvörðunarvald um nýtingu losunarheimilda samkvæmt íslenska ákvæðinu svokallaða í Kyoto-bókuninni verði einnig fært til Alþingis. Þarna náum við tökum með þríþættum hætti, þ.e. rammaáætlunin, að færa rannsóknar- og nýtingarleyfin til Alþingis og í þriðja lagi að færa ákvörðun um nýtingu á íslenska ákvæðinu einnig til Alþingis. En til þess að við getum náð utan um þetta, virðulegur forseti, er algjör forsenda að þeim stóriðjuframkvæmdum sem nú eru fyrirhugaðar í Straumsvík og Helguvík verði frestað á næstu árum.

Frú forseti. Ég er mjög sammála orðum síðasta ræðumanns og flutningsmanns þessarar tillögu, að eigi menn að takast á við þessa hluti af einhverri alvöru verður auðvitað að byrja á því að stöðva stóriðjufárið sem hér hefur geisað og á að geisa sem aldrei fyrr á næstu árum, 5–8 árum og jafnvel lengur ef ekkert verður að gert. Það höfum við reyndar lagt til í nokkur ár. Við höfum flutt tillögur um aðgerðir til að endurheimta efnahagslegan stöðugleika og í þeirri tillögu hefur einmitt hrygglengjan verið sú, þó það sé efnahagsleg nálgun kannski ekki síður en umhverfisleg, að gefin verði út formleg yfirlýsing af hálfu opinberra aðila um að þeir muni hvorki stuðla að né veita leyfi fyrir frekari stórvirkjunum né uppbyggingu meiri orkufrekrar stóriðju en þegar er í byggingu a.m.k. til ársloka 2012, höfum við sagt. Á meðan verði áherslan lögð frekar á smærri iðnaðarkosti og tíminn notaður til að ljúka þeirri undirstöðuvinnu sem ekki hefur verið unnin af hálfu okkar Íslendinga, þ.e. ljúka gerð og staðfestingu eftir atvikum með lagastoð rammaáætlunar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma og öðru því sem þarf að koma í búning í þessum málum, þar með talið því sem hér er komið inn á í sambandi við losunarmálin og síðan náttúruverndarmálin sem slík. Ég tel að það sé góðra gjalda vert að bera saman þá nálgun sem flutt er í þessu þingmáli um rammaáætlun um náttúruvernd. Þó ber þess vissulega að geta að í gildi eru náttúruverndarlög og þar er fjallað um náttúruverndaráætlun og á að heita svo að hún sé í gildi og ætlunin sé að reyna að framkvæma hana. Vandinn er hins vegar sá að það miðar ósköp lítið. Í sjálfu sér eru lagaákvæðin um náttúruverndaráætlun, eins og þau birtast í lögum nr. 44/1999, ágæt ef metnaðarfullur vilji stendur á bak við lögin til að láta hlutina gerast. Umhverfisstofnun hefur það hlutverk, samkvæmt k-lið 6. gr., að undirbúa og afla gagna vegna náttúruverndaráætlunar, samanber 65. gr., og þar er Náttúrufræðistofnun Íslands ætlað stórt hlutverk að sjálfsögðu. En þá þarf líka að búa að þeim stofnunum þannig að þær hafi fjármuni og mannafla til að vinna verkefni sín. Náttúruverndaráætlunin, samkvæmt VIII. kafla náttúruverndarlaganna sem fjallar um náttúruverndaráætlun og náttúruminjaskrá, hljóðar á þá leið að umhverfisráðherra skuli ekki sjaldnar en á fimm ára fresti láta vinna slíka áætlun fyrir landið allt og leggja hana fyrir Alþingi. Í þeirri náttúruverndaráætlun skulu vera samkvæmt 66. gr. sem gleggstar upplýsingar um náttúruminjar, þ.e. náttúruverndarsvæði og lífverur, búsvæði þeirra, vistgerðir og vistkerfi sem ástæða þykir til að friðlýsa. Svo er löng upptalning á alls kyns náttúrulegum fyrirbærum og menningarlegum og sögulegum minjum o.s.frv. Þetta er allt saman góðra gjalda vert og núgildandi náttúruverndaráætlun sem er, ef ég man rétt er til 2008, tiltók 14 svæði sem ætti að friðlýsa á tímanum. Ef ég veit rétt hefur aðeins eitt þeirra enn þá verið friðlýst, Guðlaugstungur. Milli 70 og 80 svæði voru listuð upp í þessari náttúruverndaráætlun en eins og áður sagði komust aðeins 14 inn á listann yfir þau sem átti að friðlýsa og þar af hefur aðeins eitt farið í gegn. Við sjáum öll í hendi okkar að nú þegar langt er liðið á áætlunartímann er ekki verið að standa þarna að málum með nægilegum metnaði. Var þó þessi náttúruverndaráætlun gagnrýnd fyrir það að sneiða hjá viðkvæmustu málunum, fara svolítið eins og köttur í kringum heitan graut, þ.e. miðhálendið og vinjarnar þar, hverjum er hótað af virkjanaáformum voru að miklu leyti undanskilin en svæðin sem fengu náð fyrir augum ráðherra og ríkisstjórnar voru fyrst og fremst nær byggð. Allt þetta ber auðvitað að hafa í huga þegar við ræðum þessi mál. Það er svo sannarlega þörf á að taka betur til hendinni og eigum við ekki að vona að næsta umhverfisráðherra, í hvers konar ríkisstjórn sem það nú verður, vonandi góðri, verði meira úr verki en þeim sem farið hafa með þetta að undanförnu. Þetta hefur bókstaflega ekkert verið að ganga og það er sorglegt. Auðvitað er það líka á röngum stað að iðnaðarráðherra skuli hafa forræði á rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Það á að vera hjá Umhverfisstofnun. Mörg og brýn verk gætu fallið hér undir. Ég vil ekki láta gleymast vatnsverndarþáttinn og minni þar á tillögu sem þingmenn allra flokka hafa flutt á Alþingi í tvö ár, um friðlýsingu stærsta vatnsfallsins sem eftir er ósnortið í landi með óbreyttum rennslisháttum, þ.e. Jökulsár á Fjöllum með öllum hennar þverám. Það eitt og sér væri stór áfangi í náttúruverndarmálum í landinu ef sú tillaga fengi loksins náð fyrir augum þeirra sem stjórna verkum á þingi, en svo undarlega vill til að þrátt fyrir mikla samstöðu, jákvæðar umsagnir o.s.frv., hefur tillagan alltaf setið föst í umhverfisnefnd Alþingis þó að þverpólitísk samstaða virðist blasa við í málinu. Það er ekki í lagi, virðulegi forseti, að hlutirnir skuli dankast þannig. Það er eins og ég sagði áðan alger forsenda þess að einhver vinnufriður skapist um þessi mál, að breytt verði um kúrs í stóriðjumálunum. Þau áform sem hér eru listuð upp í tillögunni taka til stækkunar í Straumsvík, taka til áforma um byggingu þess sem margir telja aðeins vera fyrri helminginn af fullvöxnu álveri í Helguvík, aðeins vera fyrri helminginn af fullvöxnu álveri við Húsavík og jafnvel í viðbót áform um álgarð og álver í Þorlákshöfn. Ef þetta á allt að verða að veruleika á næstu 5–8 árum, þá er þetta auðvitað tómt mál, þá er þetta brandari, og flestöllum meiri háttar virkjunarkostum ógnað í landinu sem eitthvað að ráði hafa verið rannsakaðir. Það er þá að verða teljandi á fingrum annarrar handar þau vatnsföll og þau háhitasvæði sem menn eru ekki farnir að bera víurnar í. Það verður auðvitað eins og hver annar brandari að ætla að fara að koma saman einhverri rammaáætlun eða gera einhverja stóra hluti í þessum efnum árin 2012–2015 þegar meira og minna verður búið að virkja allt sem hægt er að virkja. Við erum á afdrifaríkum tímamótum í þessum efnum og þess vegna er það mjög gott að menn safni liði sem allra mest í því að gera þessi mál upp, leggja þau fyrir með skýrum hætti í kosningunum í vor og að þjóðin geti sent skýr skilaboð um það: Vill hún óbreytta siglingu í þessum efnum eða vill hún það stóriðjubindindi, stóriðjustopp sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum barist fyrir? Ég tel þessa tillögu sem meira og minna sama eðlis, að það feli í raun og veru í sér stefnumótun af hálfu Samfylkingarinnar um að nú verði látið staðar numið og ekki teknar ákvarðanir um frekari stóriðjuframkvæmdir heldur tíminn notaður næstu árin til að taka rækilega til hendinni í náttúruverndarmálum.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu. Það sem vakti athygli mína í henni var umfjöllunin um náttúruverndaráætlun vegna þess að við gerð tillögu okkar fjölluðum við auðvitað töluvert um náttúruverndaráætlun. Það er rétt hjá þingmanninum að sú fyrsta er í gangi núna, frá 2004–2008. Hún gerir ráð fyrir 14 nýjum friðlýstum svæðum og það er aðeins eitt af þeim sem komist hefur í gagnið. Þó má ekki gleyma Vatnajökulsverkefninu sem af sérstökum ástæðum er núna í gangi og við skulum fagna. Við undirbúning þessarar náttúruverndaráætlunar var þetta þannig að Umhverfisstofnun var með 75 svæði í tillögugerð sinni og Náttúrufræðistofnun með annað eins eða heldur meira, að mig minnir. Af nógu er að taka. En náttúruverndaráætlun er vissulega ekki brúkleg til þess sem við erum að hugsa með þessari tillögu, heldur þurfum við, eins og staðan er núna, að gera einmitt rammaáætlun sem skiptir náttúrusvæðum á landinu í þrjá flokka, eins og hv. flutningsmaður lýsti áðan. Að því loknu er hægt að nota náttúruverndaráætlunina sem verkfæri við að skapa virka vernd um ákveðin svæði og breyta svæðum sem fyrst eru í biðvernd í virka vernd. Náttúruverndaráætlun er ekkert annað en stuðningur þingsins við áform umhverfisráðherra hverju sinni um friðlýsingar. Hins vegar er alveg ljóst að rammaáætlun um náttúruvernd sem við leggjum hér til mundi auðvitað fylgja tiltekinn lagarammi um þau svæði sem út úr henni kæmu sem væri þá undirstaða náttúruverndaráætlunar á því kjörtímabili og hinu næsta. Þetta vildi ég segja um muninn á þessu tvennu.

Frú forseti. Ég hef ekki miklar athugasemdir eða svör fram að færa við útlistunum hv. þingmanns. Það er alveg ljóst að menn verða að hafa á hreinu og aðgreina það hver nálgunin er í mismunandi vinnu á þessum sviðum. Náttúruverndaráætlunin samkvæmt náttúruverndarlögum er auðvitað hrein verndaráætlun. Hún horfir eingöngu á verndargildi og verðmæti viðkomandi svæða og leggur til eftir atvikum vernd á grundvelli þess. Rammaáætlunin um nýtingu vatnsafls og jarðvarma tekur hins vegar verndargildið og sérkenni svæðanna sem einn þátt af nokkrum sem eru vegnir saman á móti nýtingargildi og hagkvæmni þess að virkja eða nýta viðkomandi svæði o.s.frv. Báðir þættirnir eru á sinn hátt mjög gildir og þurfa að vera til staðar. Í hinum besta heimi allra heima höfum við allar þessar upplýsingar og allan þennan samanburð í höndunum. Við höfum hreina óblandaða verndarhagsmuni, mat á svæðum og verndargildi þeirra út frá sérstöðu, einkennum og hversu mikilvægir þeir eru í anda náttúruverndarlaganna en við höfum auðvitað líka listun á nýtingarmöguleikum og virkjunum þar á meðal til þess að hægt sé að taka einhverjar vitrænar ákvarðanir um þessa hluti. Það getum við í raun og veru ekki í dag. Hið sorglega í málinu er í ljósi alls þess sem hefur verið að gerast og er mögulega fram undan, ef ekki tekst að afstýra því, að okkur skortir í raun grundvöllinn til að taka þessar ákvarðanir. Hann er ekki til staðar. Það hafa meira að segja stjórnvöld viðurkennt með vinnunni sem er hins vegar ekki unnin, að klára rammaáætlun og fylgja fram náttúruverndaráætlun.

Forseti. Ég veit að við erum ekki ósammála um þetta, ég og hv. ræðumaður. Til glöggvunar verður þó að taka fram að það er einmitt í rammaáætlun um náttúruvernd sem fram á að fara þetta mat á forsendum náttúruverndarinnar. Þess vegna hefur henni verið valið þetta nafn, rammaáætlun um náttúruvernd. Það lýsir ágætlega tilganginum en er auðvitað líka áminning um það að til eru aðrar rammaáætlanir og þar á meðal rammaáætlanir sem nú eru í gangi en þar eru aðeins þau landsvæði metin þar sem virkjun kemur til greina, jarðhitavirkjun eða vatnsaflsvirkjun, og önnur ekki tekin með. Segja má að sú rammaáætlun fari um landið með sitt mat og meti það fyrst og fremst á forsendum þessara tilteknu framkvæmda og spyrji að því: Hvar mæla náttúruverndarrök á móti? Svo hefur verið komist að ýmsum ágætum niðurstöðum og það eru ákveðnir gallar á þeirri aðferðafræði sem við rekjum lítillega í plagginu, en við ætlum rammaáætluninni að fara öfugt að og spyrja: Hvaða náttúruverndarforsendur mæla með vernd á þessu svæði umfram verndina á öðru svæði? Það eru þær forsendur sem við þurfum að byggja á og hv. þingmaður talaði um. Þess vegna erum við væntanlega sammála, ég og hv. þingmaður, um gagnið af rammaáætluninni sem síðan byggist auðvitað á tilteknum rannsóknum sem okkur vantar enn þá töluvert í þó að ýmislegt sé komið, þar á meðal í vinnunni að rammaáætlun um orkustefnu.

Frú forseti. Þau orðaskipti sem hér áttu sér stað eru grundvöllurinn í málinu. Meðan rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma er hugsuð sem tæki til að meta virkjanakosti út frá forsendum þannig nýtingar vill Samfylkingin snúa dæminu við og meta landið og náttúruna út frá gildi náttúrunnar sjálfrar. Það á ekki að vera þannig, virðulegi forseti, að unnt sé að aflétta t.d. friðlýsingu til að virkja. Jafnaðarmenn telja að náttúra Íslands sé sameign þjóðarinnar sem hverri kynslóð hafi verið fengin til skynsamlegrar nýtingar og að okkur sé skylt að afhenda næstu kynslóðum náttúru landsins jafnverðmæta og við fengum hana í hendur. Jafnframt berum við Íslendingar ábyrgð á sérstökum náttúruverðmætum landsins gagnvart öllu mannkyni. Við skulum muna það í umfjöllun um hvaða leiðir við eigum að fara til þess að vernda landið okkar, að Evrópa er nær öll orðin meira eða minna manngerð og að ásælni manna eykst stöðugt í að komast á vit ósnortinnar náttúru og að óbyggðir Íslands eru ómetanleg auðlind í dag. Þess vegna höfum við sagt að verndun náttúrunnar sé ein tegund nýtingar og sú sem sennilega skilar mestum verðmætum á endanum. Náttúra Íslands er einn meginþátturinn í ímynd landsins og okkur finnst skipta miklu að sú ímynd bíði ekki hnekki. Við segjum líka að í kjölfar Kárahnjúkavirkjunar sé tímabært að Íslendingar skipti um gír og tryggi jafnræði atvinnugreina og byggi skipulega upp atvinnulíf framtíðarinnar þar sem náttúrugæði landsins eru nýtt með sjálfbærum hætti. Þetta hefur framsögumaður, formaður Samfylkingarinnar, farið mjög vel yfir í umræðunni. Ég hlýt líka að nefna það af því að við tölum um hvað á að gerast í kjölfar Kárahnjúkavirkjunar, að það þýðir ekkert lengur að mínu mati að ræða það eða dvelja við það hvort hefði átt að virkja á Kárahnjúkum eða ekki. Það er búið og gert og það sem skiptir máli í dag er að læra af ákvörðunum, læra af vinnulagi og breyta vinnubrögðum þar sem þess er þörf. Það er það sem við í Samfylkingunni leggjum til grundvallar. Við höfum m.a. bent á tillögur okkar sem gera ráð fyrir uppbyggingu á allt öðru sviði, eins og átaki við rannsóknir og verndaraðgerðir með rammaáætlun um náttúruvernd og þau einstöku svæði sem hér hefur verið farið yfir. Mér finnst líka áhugavert að við stöldrum aðeins við það, af því að við segjum stundum að við eigum að huga að því sem skiptir máli og skila því sem verðmætt er til barna og barnabarna, hvort þau geti metið hvort það hafi verið rétt eða rangt af okkur að virkja það sem við höfum virkjað eða hvort við höfum gengið of langt. Ég efast um það ef við horfum langt í framtíðina vegna þess að ef við þekkjum ekki hverju er fórnað höfum við beinlínis ekki vit á hvort það hefði átt að skilja landið eftir ósnortið. Þess vegna vil ég nefna dæmi af því að ég fer oft bæði um Fljótshlíðina, Emstrurnar og í Þórsmörkina og hef stundum tekið þátt í að ræða það hvernig það hefði verið ef á einhverjum tíma hefði verið byggð stífla ofarlega í Markarfljótinu löngu áður en Þórsmörk varð að draumaveröld fjöldans og gersemum landsvæðisins í Þórsmörk hefði þannig verið drekkt áður en við kynntumst henni. Slík aðgerð hefði e.t.v. ekki verið gagnrýnd nema af örfáum ef hún hefði gerst á þeim tíma þegar fáir þekktu. Í dag dettur engum í hug að nýta það vatnsmagn sem byltist fram í Markarfljóti með þeim afleiðingum að Þórsmörk yrði ógnað. Hvað er ég að segja með þessu? Ég er að segja að þekking skapar viðhorf, þekking fjöldans var af mjög skornum skammti þegar Kárahnjúkavirkjun var ákveðin. Bætt hefur verið úr því og ég vil taka það fram hér af því að sumir hnýta í Ómar Ragnarsson varðandi það hvað hann hefur lagt mikla alúð og ákefð í að kynna almenningi undraveröld óbyggðanna, að það er samt e.t.v. fyrir gerðir hans sem nær allir þekkja núna óbyggðasvæðin norðan Vatnajökuls. Ég dreg þetta fram hér til að undirstrika að Samfylkingin vill með því þingmáli sem hún setur fram setja náttúruna í öndvegi og reyna eins og unnt er að tryggja að aldrei í framtíðinni verði tekin óupplýst ákvörðun um nýtingu og breytingu á landsvæði sem á í raun vernd skilið. Þetta er stóra verkefnið okkar, að það sé svo góð þekking á náttúrunni að við föllum aldrei í þá gryfju að vaða áfram, eins og oft hefur verið gert því miður fram að þessu, í verkefni af því að þau hafa gefið gull í aðra hönd og verið litið á málin með skammtímahagsmuni í huga. Ég hlýt líka að minna á af því að við í Samfylkingunni erum með þessum málum að leggja til að héðan í frá verði unnið út frá þekkingu og á grundvelli náttúru landsins, að Samfylkingin hefur í mörg ár, ár eftir ár, flutt tillögur á Alþingi um öflun grunngagna um náttúru landsins og gerð náttúruverndarkorta. Þau eru alger forsenda þess að unnt sé að meta landið, meta viðkvæma náttúru og að hægt sé að þróa aðferðir til að skrá, flokka, meta og vakta náttúruna og skapa þannig grunn fyrir skynsamlegri landnotkun. Samfylkingin er því ekki í fyrsta sinn að flytja mál sem skiptir verulegu máli upp á góð vinnubrögð heldur er Samfylkingin að ganga skrefinu lengra en nokkur flokkur áður og setja náttúruna fullkomlega í öndvegi í allri ákvarðanatöku.

Hæstv. forseti. Ég vona að umræðan um gerð rammaáætlunar um náttúruvernd verði upphaf að umræðu sem standi fram að kosningum um þau málefni sem hér er verið að ræða einfaldlega vegna þess að það er fyrir löngu kominn tími til þess að stjórnmálamenn taki ábyrgð á gerðum sínum hvað varðar náttúruvernd og nýtingu náttúrugæða í landinu. Segja má að stefnan sem hafi ríkt hér hafi verið: Fyrstur kemur, fyrstur fær, þegar um nýtingu á auðlindum í okkar landi hefur verið að ræða. Ákvarðanatakan hefur meira og minna farið fram sem afleiðing af einhverjum hugmyndum um nýtingu. Það hefur ekki legið fyrir áætlun eins og hér er lagt til, því miður, og ekki bara það, heldur hafa stjórnvöld vísvitandi viðhaldið þessu fyrirkomulagi. Það hefur kostað töluverð átök í Alþingi að fá stjórnvöld til að reyna að gera einhverja bragarbót t.d. á því hvernig valið er á milli aðila sem sækjast eftir því að nýta auðlindirnar. Það kemur til umræðu síðar það þingmál sem varð til vegna nefndar sem Samfylkingin hafði fram á síðasta þingi að yrði stofnuð og var kölluð auðlindanefnd. Ég ætla ekki að ræða það mál hér. En hér er tillaga sem setur okkur það verkefni að gera áætlun um það hvað við viljum friða. Hún þarf ekki að taka yfir allt því að við getum auðvitað að hluta til notað biðvernd. Við þurfum ekki að rannsaka til hlítar öll landsvæði ef við friðum þau með þannig hætti að ekkert megi gera þar þangað til rannsóknir hafa farið fram. Þetta skiptir mjög miklu máli vegna þess að margt af því sem þarf að rannsaka mun auðvitað taka langan tíma. Hin óábyrgu stjórnvöld sem hafa verið hér við völd á undanförnum árum virðast daufheyrast enn við þeim aðvörunum sem þau hafa fengið. Ég verð að segja að það er leiðinlegt að þurfa að ræða málin undir formerkjunum hér. Iðnaðarráðherra sem tók við formennsku í Framsóknarflokknum kynnti það á síðasta vori að stóriðjustefnunni væri í raun lokið, en hvernig lauk henni þá? Með því að gefa stóriðjuna frjálsa. Það er á valdi Alcoa, Alcan eða Norðuráls hvort ráðist verður í stórframkvæmdir á sviði framleiðslu á áli. Nú standa Hafnfirðingar frammi fyrir því að kjósa um það um leið og þeir ákveða skipulag sitt hvort það verði af framkvæmdinni. Hvar liggur ábyrgðin á því að stefnt skuli vera að því að fara í framkvæmdina? Hún liggur ekki hjá Hafnfirðingum. Það er ekki hægt að kasta þeirri ábyrgð til sveitarfélaga í landinu að taka ákvörðun um það t.d. hvað gera eigi við kvótann sem Íslendingar fengu í sinn hlut í loftslagsmálum, þegar maður stendur líka frammi fyrir því að stjórnvöld hafa engar reglur sett um það hvernig úthluta beri þeim kvótum. Þar af leiðandi eru fyrirtækin sem stefna að því að fara í meiri álframleiðslu í þeirri stöðu að þau gætu mjög líklega, og iðnaðurinn í landinu hefur lýst því yfir á fundi sem ég var áheyrandi að í fyrra að þeir mundu eiga bótarétt á hendur ríkisvaldinu ef slíkar reglur yrðu settar á framkvæmdir sem menn hefðu tekið ákvarðanir um að fara í. Ég vil endilega koma á framfæri leiðréttingu vegna umfjöllunar í Ríkisútvarpinu á laugardaginn var þar sem umhverfisráðherra var í viðtali. Í framhaldi af því var skýr yfirlýsing frá fréttamanninum sem fjallaði um málið, að ef stóriðjan færi að framleiða meira en íslenska ákvæðinu næmi væri það á ábyrgð stóriðjufyrirtækjanna. Það er ekki þannig. Þetta er frjálst fyrir þá og íslenska ríkið ber alla ábyrgð á frelsinu. Þó að frelsið sé yndislegt þá er það ekki með þessum hætti. Þetta er óábyrg stefna. Þetta er stóriðjustefna ríkisstjórnarinnar og ég tel að það sé kominn tími til að menn fari að svara fyrir þá stefnu. Hæstv. forsætisráðherra hefur neitað að fara upp í ræðustól til að útskýra sína stefnu hvað þetta varðar. Iðnaðarráðherra heldur því fram sem ég hef verið að hafa eftir honum alveg hiklaust að stóriðjustefnunni sé lokið. En henni hefur lokið með þeim hætti að hún er gefin frjáls. Ég verð að segja alveg eins og er að það er löngu kominn tími til að menn taki á þessu með ábyrgum hætti eins og hér er lagt til. Hér er lagt til að tekið verði á þessu með heildstæðum hætti. Annars vegar verði áætlunin sett af stað sem hér er til umræðu og hins vegar verði gerðar ráðstafanir sem færa ábyrgðina til Alþingis af nýjum ákvörðunum í stóriðjumálum. Auðvitað er ekki hægt að komast alla leið í málinu núna eftir að stjórnvöld hafa stefnt í slíkt óefni sem nú er uppi öðruvísi en að gera hlutina eins og við leggjum til. En við fáum ekki einu sinni viðbrögð frá hv. Alþingi frá þeim sem bera ábyrgð á þeirri stefnu sem er uppi. Þeir sitja ekki í salnum. Þeir hafa engan áhuga á að útskýra hvað sé fram undan í þessum málum. Ég held að þjóðin þurfi að fara að taka býsna vel eftir þessu einfaldlega vegna þess að ábyrgðarleysið sem er uppi í þessum málum er ekki stefnuleysi, það er stefna. Það er stefna sem hefur verið rekin fram á þennan dag og ekkert sem bendir til þess að menn ætli að beygja af þeirri leið fyrr en búið verður að byggja þau álver sem eru á teikniborðinu.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu þingmál Samfylkingarinnar sem flutt er í framhaldi af stefnu okkar í umhverfismálum, Fagra Ísland, sem hefur verið gefin út í glæsilegum bæklingi. Undir heitinu Fagra Ísland eru tillögur Samfylkingarinnar um að styrkja stöðu náttúru- og umhverfisverndar á Íslandi. Í inngangi að þessum bæklingi segir: „Jafnaðarmenn telja að náttúra Íslands sé sameign þjóðarinnar sem hverri kynslóð hafi verið fengin til skynsamlegrar nýtingar. Okkur sem nú lifum er skylt að afhenda næstu kynslóðum náttúru landsins jafnverðmæta og við fengum hana í hendur. Jafnframt berum við Íslendingar ábyrgð á sérstökum náttúruverðmætum landsins gagnvart öllu mannkyni.“ Þetta er grundvallarstefið í stefnu okkar í Fagra Íslandi. Við leggjum til, eins og félagar mínir sem hafa talað á undan mér hafa sagt, að farið verði í að rannsaka landið, kortleggja verðmæt svæði og tryggja verndun þeirra. Eftir þá vinnu yrði hægt að ráðast í framkvæmdir utan þeirra svæða. Við höfum í tillögum okkar þegar tiltekið ákveðin svæði sem við viljum tryggja friðun á. Þau eru Skjálfandafljót, jökulárnar í Skagafirði, Torfajökulssvæðið, Kerlingarfjöll, Brennisteinsfjöll og Grændalur. Auk þess höfum við lagt til, sem kom fram í umræðunni um Vatnajökulsþjóðgarð, þingmáli umhverfisráðherra sem nú er til umfjöllunar í umhverfisnefnd þar sem ég á sæti, að Vatnajökulsþjóðgarður verði stækkaður enn frekar og feli m.a. í sér Langasjó og einnig vatnasvið Jökulsár á Fjöllum. Mig langar að gera annað atriði að umtalsefni sem einnig heyrir undir stefnu okkar, þ.e. það sem snýr að losun gróðurhúsalofttegunda. Eins og menn hafa tekið eftir sem hafa fylgst með umræðunni um umhverfismál á undanförnum dögum, vikum og mánuðum þá er eitt stærsta umhverfismálið í dag losun gróðurhúsalofttegunda og áhrifin af þeim á heiminn í heild, m.a. á veðurfarið. Á fundum Norðurlandaráðs í síðustu viku var einmitt fjallað um þessi mál. Þar hélt erindi Bogi Hansen sem fékk umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs á Norðurlandaráðsþinginu í haust. Hann er færeyskur prófessor sem hefur rannsakað áhrif loftslagsbreytinga á heiminn og einnig áhrif þeirra á Norðurlöndin. Bogi sagði á þessum fundum að við yrðum öll að grípa til okkar ráða. Allir bera ábyrgð, sérstaklega við sem lifum í ríkari hluta veraldarinnar. Við á Íslandi munum ekki sleppa við áhrifin þótt við séum með hreinustu orkuna í húsahitun og rafmagnsframleiðslu. Þetta mun bitna á okkur eins og öðrum. Við verðum auðvitað að leggja eitthvað af mörkum og á því er tekið í tillögum okkar, hvernig við getum lagt okkar af mörkum. Hvað getum við gert til að minnka áhrifin sem sífellt hlýnandi loftslag hefur á líf okkar og veðurfar í heiminum? Ég var svo heppin að fá að sitja eina kvöldstund og ræða þessi mál við Boga Hansen og hann sagði að ef hann ætti að gefa okkur ráð þá ættum við að lækka alla skatta á tvinnbifreiðar, sem nota rafmagn og bensín, það hefði mest áhrif. Það er í raun í sama anda eins og ungliðarnir á Norðurlandaráðsþinginu lögðu til. Þeir sögðu að orkusparnaður væri áhrifaríkastur gegn loftslagsbreytingum. Þessar bifreiðar sem Boga var tíðrætt um eyða helmingi minna af bensíni en aðrar bifreiðar og útblástur minnkar til muna. Hann talaði einnig um fiskiskipaflotann. Það kemur einnig fram í okkar tillögum. Til eru ýmsar leiðir til þess að minnka útblástur í íslensku atvinnulífi. Þar vil ég nefna fyrirtækið Marorku sem hefur með nýsköpun og mikilli vinnu útbúið sparnaðarkerfi fyrir skip. Þeir selja þann búnað víða í heiminum í skipaflota ýmissa þjóða, t.d. Kanadamanna. Við ættum að fara þá leið. Þetta gæti dregið verulega úr útblæstri Íslendinga ef við tækjum slíkt upp í skipaflota okkar. En það stendur einmitt til að slíkt sparnaðarkerfi frá Marorku verði í nýja landhelgisskipinu sem verið er að útbúa fyrir okkur. Þetta eru dæmi um það sem við höfum rætt um varðandi útblástur og ábyrgð okkar á honum. Auðvitað mun það hafa áhrif á Íslandi ef ekki verður dregið úr þessum áhrifum. Sjávarborð mun hækka og veðrabrigði aukast. Bogi benti á það í fyrirlestri sínum í síðustu viku að búast mætti við því að með auknum þurrkum, m.a. í Afríku og víðar í heiminum, þá færu af stað miklir þjóðflutningar. Fólk af heitu svæðunum mun koma í stríðum straumum norður á bóginn þar sem er bærilegra að draga fram lífið. Hann sagði að ef ekki yrði gripið til einhverra ráða þá færu af stað mestu flutningar fólks milli svæða sem nokkurn tíma hefðu átt sér stað í heiminum. Ég vildi nefna þetta í tengslum við umræðuna um Fagra Ísland. Hluti af þeim aðgerðum sem við verðum að grípa til er skattlagning á eldsneyti. Hvernig við skattleggjum sparneytnar bifreiðar og svo framvegis.

Forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessarar tillögu ásamt þeim sem hafa talað á undan mér nema hv. annar ræðumaður í umræðunni. Ég ætla ekki að segja mikið annað en þeir hafa sagt, þeim hefur mælst vel og hafa komið fram með flesta þætti í þessu máli sem þurfa að koma fram. Ég vil líka þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir þátttöku í umræðunni en hann er sá eini sem hefur talað í henni úr öðrum flokkum. Það vekur auðvitað strax athygli að stjórnarflokkarnir skila auðu í umræðu um þetta mál. Formaður umhverfisnefndar, hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, sem einnig er formaður stjórnar Orkuveitu Reykjavíkur og situr þar með báðum megin borðs og öllum megin í umræðum um náttúruvernd og orkunot, er ekki staddur hér og tekur ekki þátt í þessari umræðu þó að hann hafi farið ýmsum orðum um þessa tillögu áður í samfélaginu. Það gera heldur ekki aðrir í umhverfisnefnd eða þeir aðrir sem hafa annars staðar sýnt nokkurn áhuga á stefnu Samfylkingarinnar í umhverfis- og iðjumálum. Ég ætla aðeins að fara yfir helstu þætti í þingmáli okkar. Það er auðvitað þannig þegar litið er á íslenska náttúru og þau þáttaskil sem nú eru að verða, bæði í umgengni við hana og umhugsun um hana, að menn taka eftir því að lagarammi um náttúruvernd er út af fyrir sig ágætur eins og m.a. hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon lýsti í ræðu sinni. Náttúruverndarlögin eru mjög sæmileg eftir síðustu endurskoðun þótt þau megi bæta og hugsunin að baki náttúruverndaráætlun er nútímaleg og mjög þörf. Framkvæmdin er hins vegar í handaskolum og styrkja þarf stöðu náttúru- og umhverfisverndar á Íslandi, m.a. í skipulagsmálum og landnýtingarmálum. Ef þau væru komin í lag væri hægt að láta þann lagaramma sem fyrir er um náttúruverndina ganga. Þetta er sagt með nokkuð bírókratískum hætti um það að við stöndum frammi fyrir mikilli hættu gagnvart íslenskri náttúru þar sem stjórnvöld geta, hvað sem lögum um náttúruvernd líður, haldið áfram að nýta hana með þeim hætti að ekkert verður eftir af henni, að hún eyðileggst og skemmist, en gróðinn af nýtingunni er oftar en ekki til skamms tíma, a.m.k. ef við tölum í kynslóðum. Það þarf sérstaklega á okkar tímum að rétta hlut náttúruverndar á Íslandi gagnvart hagsmunum stóriðju. Það er ekki vegna þess að hagsmunir stóriðju séu í sjálfu sér vondir, það er auðvitað ekki svo heldur hafa þeir gengið óþyrmilega á hagsmuni náttúruverndar, ef ég má nota þau orð, gengið á náttúruna að því leyti að óafturkræft er og ekki í samræmi við þá sjálfbæru stefnu sem okkur er skylt að hafa uppi núna, sem þeirri kynslóð sem nú lifir er skyldara að hugsa um en nokkrum öðrum kynslóðum sem búið hafa á landinu. Við þurfum í þessu samhengi að búa til nýjar leikreglur í samræmi við verðmæti náttúrunnar sem við vitum nú meira um en áður og getum betur metið en áður og í samræmi við tilfinningar þjóðarinnar til landsins, því að tilfinningar í þessu samhengi ber að virða og þær eiga að sjálfsögðu að vera ein af undirstöðunum í því hvernig menn móta umgengni, varðveislu, vernd og nýtingu náttúrunnar. Þegar við í Samfylkingunni gengum að þessu verki gerðum við það auðvitað í tengslum við jafnaðarstefnuna. Við höfum, eins og aðrir ræðumenn hafa hér sagt, myndað okkur þrjár grundvallarforsendur. Í fyrsta lagi þá forsendu að þjóðin eigi saman náttúru Íslands. Í öðru lagi þá forsendu að kynslóðirnar verði ekki greindar í sundur að þessu leyti, að okkar kynslóð eða kynslóðum sé skylt að afhenda næstu kynslóðum náttúru landsins jafnverðmæta og við fengum hana í hendur og nýting náttúrunnar verði að taka mið af því. Í þriðja lagi þá hugsun jafnaðarmanna að við Íslendingar eigum ekki Ísland. Við erum hins vegar gæslumenn Íslands, við erum ábyrgðarmenn landsins og við berum ábyrgð á sérstökum náttúruverðmætum Íslands gagnvart öllu mannkyni. Á þessum grunni gengum við síðan til þessarar stefnumótunar, til rammaáætlunarinnar, með tillögu um frestun á framkvæmdum, stóriðjuframkvæmdum, bæði virkjunarframkvæmdum og einstökum öðrum framkvæmdum á náttúrusvæðum sem ekki hafa verið skoðuð, m.a. vegaframkvæmdum sem hér eru nokkuð umrædd, og síðan til annarra hluta stefnunnar um Fagra Ísland sem er áætlun um loftslagsmál og sem er stefna um aukin áhrif almennings og bætta réttarstöðu hans í umhverfismálum, að ógleymdum tillögum okkar um níu sérstök svæði eða náttúrustaði sem við viljum láta vernda strax og þarf litla rannsókn um. Eins og menn vita eru þau svæði Langisjór og allt vatnasvið Jökulsár á Fjöllum sem við leggjum til að verði lagt inn í Vatnajökulsþjóðgarð og fylgir því miður ekki þeim tillögum sem núna eru uppi um hann, og tillaga um að stækka friðlandið í Þjórsárverum og um að tryggja friðun Skjálfandafljóts, jökulánna í Skagafirði, Torfajökulssvæðisins, Kerlingarfjalla, Brennisteinsfjalla og Grændals. Þetta er í ákaflega stuttu máli kjarninn í tillögum okkar í þessu efni, sú sátt sem við berum fram til sigurs á þinginu og í kosningabaráttunni í vor og viljum skapa um bandalag almennings og stjórnmálaafla sem breytt geti stöðunni náttúruvernd og tilfinningum þjóðarinnar í hag af ráðherrabekkjunum í næstu ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég flyt tillögu til þingsályktunar um þjóðfána Íslendinga í þingsal Alþingis. Þetta er í sjötta sinn sem málið er flutt. Sú breyting hefur þó orðið á að fyrst þegar málið var flutt var ég einn á þingsályktunartillögunni en nú háttar svo til að þingmenn sem með mér eru á þessu máli eru orðnir 30 og að mér meðtöldum er það 31 þingmaður sem flytur þessa þingsályktunartillögu. Flutningsmenn eru auk mín: Anna Kristín Gunnarsdóttir, Ásta R. Jóhannesdóttir, Ásta Möller, Birkir Jón Jónsson, Björgvin G. Sigurðsson, Dagný Jónsdóttir, Drífa Hjartardóttir, Einar Oddur Kristjánsson, Guðjón Hjörleifsson, Guðjón Ólafur Jónsson, Guðjón Arnar Kristjánsson, Guðlaugur Þór Þórðarson, Guðrún Ögmundsdóttir, Gunnar Örlygsson, Helgi Hjörvar, Hjálmar Árnason, Jóhann Ársælsson, Jón Gunnarsson, Kjartan Ólafsson, Kristinn H. Gunnarsson, Kristján L. Möller, Magnús Þór Hafsteinsson, Mörður Árnason, Sigurður Kári Kristjánsson, Sigurjón Þórðarson, Sigurrós Þorgrímsdóttir, Sæunn Stefánsdóttir, Valdimar L. Friðriksson, Ögmundur Jónasson og Össur Skarphéðinsson. Mér þykir rétt, virðulegi forseti, að geta þess að ekki var leitað til fleiri þingmanna í ljósi þess að í forsætisnefnd sitja sjö alþingismenn og kannski óeðlilegt að leita til þeirra og þá ekki heldur til ráðherranna. Í greinargerð sem fylgir þessari tillögu um að í þingsal Alþingis skuli vera þjóðfáni Íslendinga segir svo: „Við setningu Alþingis, 131. löggjafarþings, 1. október 2004, vakti athygli alþingismanna hve vel hefur til tekist með lagfæringu, lýsingu og endurbætur á þingsal. Glæsilegt form og nálgun þess sem í upphafi var byggt er öllum þeim sem að komu til sóma. En hvernig má það vera að innan veggja Alþingis, hvar rætt er um eflingu, vegsemd og gildi þingsins í íslensku þjóðlífi, skuli þjóðfáni vor ekki hafinn til vegs og virðingar? „Fáninn er tákn fullveldis vors. Fáninn er ímynd þeirra hugsjóna sem þjóð vor á fegurstar. Hvert stórverk, sem unnið er af oss, eykur veg fánans, hvort sem það er unnið á höfunum, í baráttunni við brim og úfnar öldur eða á svæði framkvæmdanna eða í vísindum og fögrum listum. Því göfugri sem þjóð vor er því göfugri verður fáni vor. Vegur hans og frami er frægð þjóðar vorrar.“ (Úr ræðu Sigurðar Eggerz fjármálaráðherra sem gegndi störfum forsætisráðherra 1. desember 1918 þegar Ísland varð fullvalda ríki.) Í tengslum við heimsóknir þjóðhöfðingja hingað til lands hafa birst fréttamyndir í sjónvarpi frá viðkomandi landi og þingi þar sem að öllu jöfnu er áberandi þjóðfáni landsins við forsæti eða ræðustól. Þess var minnst 17. júní, á þjóðhátíðardegi Íslendinga, að 19. júní ætti hinn fagri íslenski fáni 90 ára afmæli. Hinn 1. júlí sl. voru 124 ár liðin frá því að Alþingi var sett í fyrsta sinn í Alþingishúsinu. Íslendingar státa sig af elsta löggjafarþingi veraldar, eru stoltir af þjóðfána sínum sem í 90 ár hefur af stjórnendum Alþingis þess tíma ekki verið talinn gegn og gildur innan veggja Alþingis. Með lögum nr. 67/1998, um breyting á lögum nr. 34 17. júní 1944, um þjóðfána Íslendinga, voru heimildir til að nýta þjóðfánann rýmkaðar. Var það m.a. gert til að aflétta ofverndun íslenska þjóðfánans og stuðla að því að gera hann sýnilegri. Alla daga þá Alþingi starfar eru beinar útsendingar sjónvarps frá þingsal og verður ekki annað sagt en að mikil blæbrigði yrðu á sjónvarpsmynd og ásýnd önnur ef þjóðfáni Íslendinga væri sýnilegur við eða nærri forsetastól. Flutningsmenn telja það mjög við hæfi að þjóðfáni Íslendinga skipi veglegan sess í þingsal Alþingis. Það yrði hinu háa Alþingi til sóma, sem og þjóðfána vorum til vegs og virðingar.“ Virðulegi forseti. Ég gat um það áðan að þetta væri í sjötta sinn sem þessi þingsályktunartillaga væri flutt. Mér þykir þá líka rétt að geta þess að í nokkurn tíma hefur mál þetta fengið umfjöllun í forsætisnefnd og vildi ég aðeins geta nokkurra dagsetninga og ártala máli mínu til stuðnings varðandi umfjöllun fánamálsins í forsætisnefnd. 13. mars árið 2000. Erindi Guðmundar Hallvarðssonar. Lagt fram erindi Guðmundar Hallvarðssonar alþingismanns, dags. 8. mars sl., þar sem gerð er tillaga um að þjóðfána verði komið fyrir í þingsal að baki forsetastóli eða til hliðar við hann. Ákveðið að forsætisnefndarmenn kanni hvort aðstæður í þingsal geri mögulegt að hafa fánann í salnum. 20. mars árið 2000. Að loknum fundi gengu forsætisnefndarmenn í þingsal til að kanna hvort aðstæður væru til þess að koma þjóðfánanum fyrir að baki forsetastóli eða til hliðar við hann, samanber fundargerð 13. mars. 8. júní 2000. Fáninn í þingsal. Lögð fram drög að svari við bréfi Guðmundar Hallvarðssonar alþingismanns, dags. 8. mars sl., þar sem lagt er til að þjóðfána Íslendinga verði komið fyrir við hliðina eða nærri forsetastóli í þingsal, samanber fundargerð forsætisnefndar 13. mars sl. Afgreiðslu málsins frestað. 13. nóvember 2000. Þjóðfáni í þingsal. Rætt um nýlega tillögu til þingsályktunar um þjóðfána Íslendinga í þingsal Alþingis. Samþykkt að óska eftir því að Gunnar Ingibergsson leggi fyrir forsætisnefnd hugmyndir um hvernig mætti koma þjóðfánanum fyrir í þingsal ef af því yrði. 23. apríl 2001. Erindi frá allsherjarnefnd. Lagt fram erindi frá allsherjarnefnd, dags. 23. mars sl., þar sem óskað er eftir umsögn um tillögu til þingsályktunar um þjóðfána Íslendinga í þingsal, 198. mál þessa þings. Samþykkt var að skýra allsherjarnefnd frá því að forsætisnefnd veiti ekki umsögn um einstök þingmál samkvæmt beiðni þingnefnda. Virðulegi forseti. Ég sýndi það með myndrænum hætti fyrir nokkru síðan hversu einfalt væri að koma þjóðfánanum fyrir. Eflaust muna þingmenn eftir því að þá var gert ráð fyrir að þjóðfáninn yrði nánast á bak við ritara sem er mér á hægri hönd og yrði á nánast lóðréttri stöng en ekki með þeim hætti eins og margir hverjir hafa haldið fram í ræðum og riti og jafnvel fyrrverandi forseti Alþingis talaði um það að ekki sé við hæfi að íslenski þjóðfáninn sé notaður eins og veggpunt eða gardínur í þingsalnum. Það eru margir, virðulegi forseti, utan Alþingis sem hafa fylgst með þessu máli og verið mjög undrandi á hinum dræmu undirtektum stjórnenda þingsins hvað þetta mál varðar. Einn heiðursmaður sendi ljóð frá sér 17. júní 2002, Pétur Sigurgeirsson biskup, og ég ætla, með leyfi forseta, að lesa það hér: Sem friðarbogi í skýjum skín hér skartar Íslands fáni. Þitt geislar útlit – ásýnd þín, eins og sól og máni. Fáninn blár sem himinn – haf með hvítt og rautt krossmerkið. En jöklum með og eldum af vort eyland skóp Guðsverkið. Þjóðartákn er það til sanns – að því vér skulum hyggja – á kristnum gildum Guðs og manns er gott að mega byggja. Ein er fánans ferð ei löng en fer þó hugsvið þegna í hálfa eða heila stöng er hafinn upp þess vegna. Íslands fáni Alþingis þar æðst með ráð er vandi, forsjón þings til fulltingis fyrir þjóð og landi. Í musterum og menntasal, á miðum – landsbyggð yfir, yst við strönd og innst í dal eins þar fáninn lifir. Hér á þökk Jón Sigurðsson, sómi landsins er hann. Frelsið kom, hans framtak – von – er fánans mótar viljann. Ó, vernda Drottinn borg og byggð, bæði loft og sæinn. Þín eilífð varir, elska og tryggð, þú Alfaðir gafst daginn. Þetta ljóð er eftir Pétur Sigurgeirsson biskup en hann hefur sýnt þessu máli sérstakan áhuga. Það hafa fleiri líka gert. Ekki fyrir löngu, og í nokkur skipti, hefur Pétur nokkur Kristjánsson skrifað athugasemdir um meðferð þjóðfánans og jafnframt undrað sig á því hvers vegna þjóðfáninn væri ekki meira nýttur af hinu opinbera og hvers vegna hann væri ekki hér í þingsal. Það er athyglisvert að vita af því líka að þegar þessi heiðursmaður, Pétur Kristjánsson, hefur sent athugasemdir til ýmissa opinberra stofnana um hvernig fara skuli með þjóðfánann hefur verið fátt um svör. Mér er minnisstætt opið bréf sem hann sendi til forsetaembættisins þar sem hann benti á að lög þjóðfánans væru þess eðlis að frá áhorfanda séð að ræðustól eigi þjóðfáninn lögum samkvæmt að vera á hægri hönd þess sem talar, þ.e. á vinstri hönd séð frá þeim sem horfir á ræðupúlt. Ár eftir ár er öfugt farið með þetta hjá forsetaembættinu. Fáninn á Bessastöðum er alltaf vinstra megin við ræðupúltið. Hvernig í ósköpunum má það vera að æðsta embætti þjóðarinnar skuli ekki fara eftir þeim lögum sem forsetaembættið staðfesti á sínum tíma? Það segir kannski svolítið um það áhugaleysi sem verið hefur um þetta mál til skamms tíma varðandi þjóðfánann í þingsal. Það er náttúrlega sérstakt líka þegar litið er til þess að aðilar úti í bæ, skólafólk og gestir af götunni, erlendir aðilar, leggja í ört vaxandi mæli leið sína hingað í þinghúsið. Ég er með tölur um það og t.d. árið 2005 komu hér 7 þúsund gestir. Ég heyri það líka að það undrar marga að þjóðfáni Íslendinga skuli ekki vera hér innan dyra. Jafnframt er það líka mjög sérstakt í öll þessi ár, eins og þjóðhátíðin á Þingvöllum 1944 beindist mjög að þjóðfána Íslendinga, dagskráin í ræðum og riti og söng, að menn skyldu þá ekki hafa tekið ákvörðun um að finna þjóðfánanum stað í þingsal. Virðulegi forseti. Tími minn er senn á enda. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og allsherjarnefndar. Ég óska þess jafnframt, virðulegi forseti, að allsherjarnefnd sendi forsætisnefnd málið til umsagnar.

Virðulegi forseti. Ég kýs að koma í andsvar við ræðu hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar fyrst og fremst til að hrósa honum fyrir þrautseigju. Hann hefur flutt þetta mál aftur og aftur og hefur hvergi látið deigan síga. Ég skil hann mjög vel. Fáninn er tákn fullveldis, hann er fallegur og hann er mikilvægur og ekkert er hátíðlegra en að sjá hann blakta við hún þegar svo ber undir. Hann mundi sóma sér vel í þingsal. Ég tek eftir að 31 þingmaður flytur málið og að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson hefur fengið jafnmarga þingmenn úr sínum eigin flokki, Sjálfstæðisflokknum, og úr Samfylkingunni til að flytja málið með sér. Það eru níu samfylkingarþingmenn og níu sjálfstæðisþingmenn sem flytja málið með honum, auk annarra. Ég staldraði við þetta. Það er nú þannig að lengi er von á einum og ekki síst í atkvæðagreiðslu má búast við að einhverjir fleiri leggi þingmanni lið. Nú er þingmaðurinn í þeirri stöðu sem við svo oft höfum lent í í stjórnarandstöðunni og þingmenn allir, að þingmenn meiri hlutans kalla eftir því aftur og aftur í umdeildum málum að réttur þeirra sé að fá að ganga til atkvæða um mál sín, að nú sé mál að linni umræðu af því að það liggi alveg ljóst fyrir að meiri hluti sé fyrir málinu og gengið skuli til atkvæða. Mér datt í hug, af því að vilji er allt sem þarf í þessu máli, að hann eigi að brýna sína menn og gera kröfu um að málið fái að koma til atkvæða á Alþingi, þannig að út verði kljáð áður en hann sjálfur hverfur af Alþingi nú á vordögum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góð og hlý orð í minn garð. Það er rétt sem þingmaðurinn kom inn á, að slíkur er fjöldi meðflutningsmanna í málinu að hægt ætti að vera um vik. En ég ætlaði og reyndi á síðasta þingi að beita smáfortölum og fá flýtimeðferð á málinu og óskaði eftir að það yrði ekki sent til nefndar en það stangast náttúrlega á við þingsköp. Ég trúi hins vegar ekki öðru en málið nái fram að ganga og því muni ljúka með vilja meiri hluta alþingismanna, þótt nokkuð sé skammt til þingloka. Ég hef þá óbilandi trú að nú séu menn að átta sig á hvað þjóðfáninn er okkur mikils virði. Tóku þingmenn eftir því t.d. í nýlokinni heimsmeistarakeppni í Þýskalandi, hvað öllum þótti sjálfsagt og eðlilegt að veifa þjóðfánunum og mikið bar á íslenska fánanum? Ég held því að það sé bara góð vakning meðal almennings um notkun þjóðfánans. Búið er að rýmka reglurnar þannig að nú geta fyrirtæki notað fánann á umbúðir sínar eða vörumerki og ég tel að full ástæða sé til að skerpa og brýna á þessu. Ég held að ég fari með rétt mál að ekki eru mörg ríkisfyrirtæki á Íslandi sem nota þjóðfánann og hafa hann að húni fyrir framan fyrirtæki sín. Það er Flugmálastjórn Íslands, hún hefur gert það 

Virðulegi forseti. Heimsmeistaramótið, þjóðfáninn, þjóðsöngurinn, meira að segja sjáum við íþróttamennina okkar syngja þjóðsönginn þegar við sitjum límd við tækin til að fylgjast með afrekum þeirra. En þingmenn eru, því miður, mjög vanir því að mál þeirra, hversu góð sem þau eru, fari til nefndar og komi ekki úr henni aftur. Það eru því örlög þingmanna að leggja vinnu í góð mál, flytja þau en síðan festast þau í möppum í nefndinni og koma ekki til baka. Mér er til efs að það eigi að vera þannig með mál sem flutt er og snýr gersamlega að þinginu sjálfu. Mér er það til efs að ríkisstjórnarmeirihluti eigi að fá að ráða því í nefnd að mál af þessum toga sé lokað þar inni. Mér fyndist því mjög eðlilegt að málið væri tekið upp út frá þeirri forsendu til umræðu í nefndinni. Ég geri ráð fyrir að þetta mál sé í allsherjarnefnd. Meiri hlutinn ræður í öllum nefndum. Meiri hlutinn tekur pólitíska ákvörðun í þeim málum sem við flytjum. Stjórnarmeirihlutinn vill ekki að mál þingmanna, sérstaklega ekki stjórnarandstöðuþingmanna, séu samþykkt af því að þeir vilja eiga sína pólitík sjálfir. En þetta er mál sem snýr að vilja þingmanna varðandi Alþingi sjálft og ég set stórt spurningarmerki við að hægt sé að loka það inni í möppu í allsherjarnefnd.

Frú forseti. Það er náttúrlega við nokkuð ramman reip að draga í þessu máli. Í fyrsta lagi. Í febrúar 2004 birtist heljarmikil frétt um það í Morgunblaðinu að forsætisnefnd Alþingis hefði beðið um að laga og yfirfara íslenska skjaldarmerkið. Þegar viðkomandi aðilar höfðu lokið verki sínu dró Alþingi í marga mánuði að greiða kostnaðinn, greiða það sem Alþingi hafði beðið um af því að annar forseti var kominn hér í stólinn og hann var á móti þeirri vinnu sem var framkvæmd. Það er náttúrlega skömm að því að svona skuli hafa vera staðið að verki. Í annan stað gat ég þess líka að ekki eru allir sáttir við þessa þingsályktunartillögu en mér finnst mjög ósanngjarnt og óbilgjarnt að menn skuli koma fram í fjölmiðlum, eins og hæstv. fyrrverandi forseti Alþingis, Halldór Blöndal, og segja í viðtali í febrúar 2004, með leyfi forseta: „Það er rétt, að tillaga hefur verið lögð fram á Alþingi um að koma fánanum fyrir í þingsalnum. Reynt hefur verið að útfæra þá hugmynd en ekki tekist að minni hyggju. Við Íslendingar erum ekki vanir því að nota fánann til daglegs brúks með því að stilla honum upp úti í horni eða sem glugga- eða veggtjöld.“ - Sem glugga- eða veggtjöld. Þetta er slík vanvirða við flutningsmenn þingsályktunartillögunnar að engu tali tekur. Ég hef ekki fleiri orð um það, virðulegi forseti.

Forseti. Ég á stutt og einfalt erindi í stólinn og það er að lýsa stuðningi við þetta mál með þeim rökum sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson hefur tínt fram og það kemur svo sem ekki á óvart því ég er einn flutningsmanna. Ég vil segja það hér að með sama hætti og króna Kristjáns IX. minnir okkur á upphaf þessa húss og löggjafarþings þess og áður ráðgjafarþings sem stofnað var í Reykjavík 1845 og 1874 þá er viðeigandi að í þingsalnum séu tvær táknmyndir, annars vegar Jóns Sigurðssonar forseta, sem enn er helsta hetja í sögu þingsins, og hins vegar íslenski þjóðfáninn, fáni íslenska lýðveldisins sem hér var stofnað á Alþingi. Ég tek undir þær óskir sem hafa komið fram um að málið gangi til síðari umræðu og ég tel að allsherjarnefnd sé torvelt að neita þeirri ósk þegar flutningsmaður er 31 og einn þingmaður til, hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, bættist við í umræðunum áðan. Hér er því hreinn meiri hluti Alþingis sem annaðhvort flytur málið eða styður það án flutnings. Það hlýtur að verða til þess að málið kemur til síðari umræðu og verður væntanlega samþykkt. Það væri líka verðskuldaður heiður þeim sem flutt hefur málið fimm sinnum og nú í sjötta sinn en er á leiðinni út af þingi, er að ljúka þingstörfum og verður harmfari þeim sem hér hafa setið með honum. Svo er, forseti, að guð einn mun ráða hvar við dönsum næstu jól en ef þetta verður ekki samþykkt á þessu þingi þá heiti ég því, ef ég fæ nokkru ráðið, að málið verði til lykta leitt þótt síðar verði.

Virðulegi forseti. Þetta er svona hálfgildingsandsvar. Ég tek undir með hv. þm. Merði Árnasyni hversu mikil og einlæg samstaða þetta er, mynd af Jóni Sigurðssyni, okkar leiðandi ljósi í þingsal, þá er það eðlilegt að þjóðfáninn sé þar líka svo órofin tengsl sem þarna eru á milli og segir eiginlega allt sem segja þarf um sjálfstæðisbaráttu okkar.

Hæstv. forseti. Þetta þingmál er stutt og skýrt, ein setning: Alþingi ályktar að í þingsal Alþingis skuli vera þjóðfáni Íslendinga. Ég er einn flutningsmanna tillögunnar en eins og komið hefur fram fer fyrir okkur 31 þingmanni hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson. Ég vil gera röksemdir hans að mínum og segja, að með því að setja þjóðfánann í þingsalinn þá sýnum við honum tilhlýðilega virðingu og ekki aðeins það heldur einnig þeirri hugsjón sem hann er tákn fyrir. Íslenski þjóðfáninn er tákn fullveldis þjóðarinnar og hann er tákn hugsjónarinnar um frjálst og óháð Ísland. Innan þingsins eru margir áhugamenn um þetta mál eins og komið hefur fram og utan þings einnig eins og hv. 1. flutningsmaður Guðmundur Hallvarðsson gat um í framsöguræðu sinni. Hann nefndi þar sérstaklega Pétur Kristjánsson og ég vil einnig nefna nafn hans og mikla baráttu fyrir hönd íslenska fánans, að farið sé með hann samkvæmt settum reglum. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu lengri en hvet til þess að þetta mál verði afgreitt á yfirstandandi þingi. Ég er ekki í nokkrum vafa um að fyrir því er meiri hluti í þinginu.

Virðulegi forseti. Þessi þingsályktunartillaga um þjóðfána Íslendinga í þingsal Alþingis er ekki ný. Hún hefur verið lögð fram áður og mælt fyrir henni af hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni. Ég tel hiklaust að hér sé mjög gott mál á ferðinni. Allur þingflokkur Frjálslynda flokksins styður málið. Flutningsmenn þingsályktunartillögunnar eru 31. Og ég vil taka undir lokaorð hv. síðasta ræðumanns, hv. þm. Ögmundar Jónassonar, þar sem hann lagði til að þetta mál yrði afgreitt héðan frá hinu háa Alþingi og fengi samþykki, að sjálfsögðu. Ég held að það færi mjög vel á því að við hefðum þjóðfána okkar í salnum og við hefðum hann við hliðina á sæti virðulegs forseta Alþingis, það færi mjög vel á því. Mér finnst það hreinlega vanta að við höfum þetta sameiningartákn þjóðarinnar einmitt á áberandi stað í þingsalnum og það yrði bæði smekklegt og undirstrikaði jafnframt einingu þjóðarinnar og um leið að hér er um að ræða Alþingi Íslendinga. Ég vil mælast til þess að þetta mál verði afgreitt nú á þinginu, sem er síðasta þing fyrir kosningar, og að við sem nú sitjum á þingi færðum þjóðinni þessa ákvörðun að gjöf við lok þingstarfa í vor þannig að við getum hafið nýtt kjörtímabil aftur að hausti þar sem þjóðfáni okkar Íslendinga yrði hafinn til vegs og virðingar í sölum Alþingis. Ég lýsi því enn og aftur: Allur þingflokkur Frjálslynda flokksins styður málið heils hugar.

Hæstv. forseti. Ég tala fyrir frumvarpi til laga um breytingu á áfengislögum, nr. 75/1998, með síðari breytingum, en ásamt mér flytja þetta mál hv. þm. Mörður Árnason, Þuríður Backman, Dagný Jónsdóttir, Björgvin G. Sigurðsson og Jón Kristjánsson. Þetta mál hefur áður komið fyrir þingið en ekki fengið afgreiðslu og er því lagt fram að nýju. Í íslenskum lögum er bann við auglýsingum á áfengi og einstökum áfengistegundum en eins og menn þekkja er hvort tveggja að menn hafa fundið göt í lögunum sem þeir hafa nýtt sér og einnig er á hitt að líta að lög þessi eru brotin án þess að menn séu að nýta sér einhverjar sérstakar smugur í lögunum. Og það er að mínu mati komið til vegna þess að lögin eru að sumu leyti óskýr. Menn fóru að nýta sér smugurnar sem þar er að finna og þegar ekki var fundið að því eða menn látnir sæta ábyrgð þá færðu menn sig upp á skaftið og brutu lögin. Með þessu frumvarpi erum við að leggja til að farin verði svipuð leið og Norðmenn fóru, þeir breyttu orðalagi sinna laga þannig að þeir lokuðu öllum smugum. En eins og menn þekkja er bjór hér auglýstur sem bjór en einhvers staðar í auglýsingunni er að finna agnarsmáa stafi sem segja að ekki sé um áfengan drykk að ræða. Og með þessu frumvarpi, ég ætla ekki að fara í hinar lagatæknilegu hliðar málsins en hugsunin er sú að ef menn eru á annað borð með áfengan drykk þá verði hann greinilega aðgreindur hinum óáfenga. Út á það gengur þetta frumvarp. Í greinargerð með frumvarpinu er vísað til skýrslu sem kom út á vegum ríkislögreglustjóra á árinu 2001 og þar var þetta ein sú leið sem nefnd var til að stoppa upp í íslensku lögin. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa um þetta mörg orð, það er óþarfi. Ég held að það sé mjög skaðlegt að vera með lög sem ekki er farið eftir, sem ekki er hlýtt og ég hef oft undrað mig á ábyrgðarleysi bæði framleiðenda og söluaðila sérstaklega bjórs og reyndar annarra áfengra drykkja líka, að þeir skuli ekki vera reiðubúnir að virða landslögin. Eins má sæta furðu að íslenskir fjölmiðlar sjái ekki sóma sinn í að koma í veg fyrir að síður þeirra eða skjárinn sé notaður til þess að koma á framfæri ólöglegum auglýsingum eða a.m.k. auglýsingum sem eru á mjög gráu svæði og það á ekkert síður við ríkissjónvarpið en aðrar sjónvarpsstöðvar og það á við um dagblöðin flest, þó skal ég ekki fullyrða um það efni. Ég legg til, hæstv. forseti, að þetta mál fari til, að öllum líkindum efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar og komi síðan til atkvæðagreiðslu fyrir þinglok. Það er óþolandi að mál af þessu tagi sé látið velkjast í þinginu árum saman án þess að þingið fái tækifæri til að segja hug sinn. Nú er komið að því að afgreiða þetta mál.

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum, nr. 75/1998, með síðari breytingum, og er þarft og gott mál. Í 20. gr. áfengislaganna segir svo, með leyfi forseta: „Hvers konar auglýsingar á áfengi og einstökum áfengistegundum eru bannaðar. Enn fremur er bannað að sýna neyslu eða hvers konar aðra meðferð áfengis í auglýsingum eða upplýsingum um annars konar vöru eða þjónustu. Með auglýsingu er átt við hvers konar tilkynningar til almennings vegna markaðssetningar þar sem sýndar eru í máli eða myndum áfengistegundir eða atriði tengd áfengisneyslu, svo sem áfengisvöruheiti eða auðkenni, eftirlíkingar af áfengisvarningi, spjöld eða annar svipaður búnaður, útstillingar, dreifing prentaðs máls og vörusýnishorna og þess háttar.“ Ég hef áður komið í ræðustól, ég man ekki hvort það var af þessu tilefni en ég minnist þess að ég hef komið í ræðustól vegna fyrirspurna sem Mörður Árnason hefur lagt fram varðandi þessar auglýsingar. Þar innti þingmaðurinn dómsmálaráðherra eftir því hvort ekki ætti að bregðast við því þegar menn væru að auglýsa áfengi með svo augljósum hætti en feldu sig á bak við það að þeir væru kannski ekki að auglýsa áfengi í þeim skilningi orðsins heldur einhvers konar óáfenga drykki eða drykki með litlu áfengismagni. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að það hefur oft farið í taugarnar á mér að sjá svona auglýsingar. Það er svo augljóst að verið er að fara í kringum lögin, menn dansa á línunni og ég tel að þeir séu að fara yfir línuna með þessum auglýsingum. Það er nefnilega þannig að það eru lög í þessu landi. Lagabókstafurinn er alveg skýr og ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt að við á hinu háa Alþingi veitum það aðhald að hér sé farið að lögum. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu hafa Norðmenn tekið á þessu þannig að menn geta ekki auglýst vöru með þessum hætti, þ.e. látið í veðri vaka að þeir séu að auglýsa léttöl eða pilsner en eru í raun og veru að auglýsa bjór. Ég tel að þetta sé ágætt mál og ég styð þetta frumvarp þó að ég sé ekki flutningsmaður þess þá styð ég það vegna þess að ég tel hreinlega ótækt að þetta sé látið líðast. Það er líka þannig að þegar menn fara að brjóta lögin með þessum hætti þá færa þeir sig sífellt upp á skaftið með hverju árinu sem líður og það leiðir náttúrlega til þess að sá lagabókstafur sem við höfum í áfengislögunum - og það er alveg auðséð af orðanna hljóðan í lögunum hvað hefur vakað fyrir löggjafarvaldinu á þeim tíma þegar lögin voru sett - það er alveg augljóst að það er verið að brjóta þessi lög. Ég tel því að það væri gott mál að þetta frumvarp yrði afgreitt þannig að það yrði tekið á þessu. Hins vegar er annað mál hvort það eigi að leyfa áfengisauglýsingar yfir höfuð eða ekki. Ég tel að það eigi ekki að leyfa áfengisauglýsingar. Ég tel að fyrirkomulagið eins og það er núna sé ágætt en ég tel einnig, eins og reynslan hefur sýnt, að það sé kominn tími til að tekið verði á þessu tiltekna vandamáli, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð til að þakka hinar góðu undirtektir við málið. Ég tek undir með hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni í þeirri afstöðu hans að lög eiga að gilda. Ég er sammála honum um að það eigi að banna áfengisauglýsingar enda væri ég ekki flutningsmaður að málinu ella. Ég held að það sé framtíðin líka. Menn tala stundum um þetta sem einhvers konar gamaldags viðhorf. Það er það þvert á móti. Hið gagnstæða er uppi. Þetta er það sem mun verða í framtíðinni, að því er ég hygg. Fremur vildi ég að menn kæmu fram og leyfðu auglýsingar á áfengi og við hefðum þá hreinar línur og farið væri eftir þeim lögum sem eiga að gilda í landinu. Það væri skömminni skárra en það ástand sem við búum við nú að lögin eru ekki virt. Það er slæmt ástand.

Frú forseti. Þegar þessi tillaga var fyrst lögð fram þá vakti fyrir mér og öðrum flutningsmönnum að finna leiðir til að stytta leiðina milli Reykjavíkur og Akureyrar og var á þeim tíma að okkar mati skynsamlegast að fara Stórasand. Síðan hefur komið í ljós að sú framkvæmd hefur mætt mikilli andstöðu. M.a. hafa, eins og ég skil það, ýmsir á Vesturlandi og sérstaklega í Húnavatnssýslum lagst gegn þeirri vegagerð, en nú er aftur komið upp að mikill stuðningur er við að leggja veg yfir Kjöl samkvæmt stöðlum Evrópusambandsins sem ég tel mjög góðan kost í staðinn fyrir Stórasand. Verður þá að sjá til síðar hvort ráðist verði í þá leið en ýmsir í Húnavatnssýslum og Borgarfirði hafa áhuga á því auðvitað að leggja veg úr Borgarfirði yfir í Miðfjörð, yfir Arnarvatnsheiði svo menn geti komist þá leið. Ég sá ástæðu til þess að málið yrði tekið á dagskrá til að vekja athygli á því hversu vel og myndarlega hefur verið staðið að stofnun hlutafélags um að byggja upp veg yfir Kjöl. Ástæðan er auðvitað sú að slíkur vegur styttir leiðina milli Akureyrar og Reykjavíkur um 47 km ef farið er um Selfoss og ég hygg 57 km ef farið er um Þingvelli. Ef við hugsum um þá sem búa á Selfossi þá styttir það leiðina milli Akureyrar og Reykjavíkur um 140 km. Hér er um mikið hagsmunamál að ræða. Á Suðurlandi búa um 25 þús. manns. Þar eru kannski að jafnaði 10 þús. manns í sumarbústöðum. Búast má við því að þetta fólk muni sækja norður eftir þessari leið á fallegum sumardögum til að lyfta sér upp. Það hefur auðvitað verið gamall draumur bæði Norðlendinga og Sunnlendinga að geta haft sem greiðastar samgöngur sín á milli. Þetta er ekki nýtt af nálinni, þetta hefur alla tíð verið. Rökstuðningurinn með Kjalvegi fremur en Stórasandi er einmitt sá að með því er hægt að tengja þessa landshluta saman með fastari og betri hætti en áður. Ég vil, frú forseti, vekja athygli á því að einnig hafa komið upp raddir um að skynsamlegra og kannski brýnna sé að vegurinn liggi um Sprengisand en um Kjöl. Það má auðvitað velta vöngum yfir því en eins og mál standa nú er niðurstaðan sú að Norðlendingar og Sunnlendingar hafa tekið höndum saman um stofnun hlutafélags til að reisa þennan veg. Kostnaður er viðráðanlegur og ég geri ráð fyrir að hinn venjulegi Íslendingur muni fagna því að menn skuli leita allra leiða til þess að auðvelda umferð um hálendið og milli landshluta og landsfjórðunga. Það er mikill misskilningur ef menn halda því fram að það skemmi hálendið að það sé vel vegað. Einmitt hinir niðurgröfnu vegir og leiðinlegu vegir valda því að menn fara oft út af veginum, mynda nýjar slóðir og þar fram eftir götunum auk þess sem mikil hætta stafar af vegfarendum sem um þá vegi fara. Ég hlýt, frú forseti, að vekja athygli á þeirri umræðu sem er í þjóðfélaginu nú og endurspeglast m.a. í Morgunblaðinu. Ég sé í Morgunblaðinu í dag á bls. 25 undarlega grein eftir Þórólf Matthíasson, prófessor í hagfræði við viðskipta- og hagfræðideild Háskóla Íslands. Hann talar þar um að ég muni vera einn af stjórnarmönnum Norðurvegar. Betur að satt væri. Ég hefði gaman af að vinna að því að úr þessum áformum geti orðið en styð eins og ég framast má að úr þessu rætist. Hann talar um að þegar Héðinsfjarðargöng voru til umræðu hafi fengist þær upplýsingar að uppbyggður vegur um Lágheiði mundi líklega verða lokaður 10–14 daga á ári. Þetta er alls ekki rétt. Uppbyggður vegur um Lágheiði yrði lengur lokaður eins og prófessorinn getur gengið úr skugga um ef hann les þær skýrslur sem til eru um þetta hjá Vegagerðinni. Reistar voru þar snjóstikur og snjóalög könnuð ár eftir ár og talað við heimamenn. Hér fer því prófessorinn mjög villur vegar, en ég geri ráð fyrir að hann ætti að geta leitað eftir þeim upplýsingum hjá Vegagerðinni en ég þurfi ekki að vera milliliður milli hans og Vegagerðarinnar. En það er misskilningur hjá honum ef hann heldur að það fari eftir hæð vegar hver snjóþunginn er. Fljótin og Lágheiði er mjög fræg fyrir mikil snjóþyngsli vegna þeirrar miklu úrkomu sem þar er. Við getum borið Lágheiði saman við t.d. Háreksstaðaleið. Lágheiði er 409 m, Háreksstaðaleið kannski rétt um 600 m þar sem hæst er, t.d. í Vegaskarði eru 500 og í Langadal við Svartfell 600. Það er mikill misskilningur ef hann heldur að Háreksstaðaleið sé lokuð fleiri daga á ári, svo er ekki. Það heyrir til undantekninga ef sú leið er ekki fær og þess vegna engin rök í málinu. Úrkoman ræður þessu. Það getur hvesst á Háreksstaðaleið eins og á öðrum heiðum. Það getur líka hvesst undir Esjunni, Hafnarfjalli og víðar svo það er ekki einsdæmi. Ég hygg að ekki þurfi að óttast það að á Kjalvegi séu einhver snjóþyngsli samanborið við á Lágheiði. Ég hygg að prófessorinn geti gengið úr skugga um það ef hann vinnur að því með þeim vísindalegu vinnubrögðum sem ætlast er til að prófessorar vinni eftir. Það vekur mikla athygli mína að hv. 5. þm. Norðaust., Steingrímur J. Sigfússon, skuli sjá ástæðu til að lýsa yfir miklum efasemdum um hugmyndir um Kjalveg. Hann lýsir líka miklum efasemdum um álver við Húsavík. Ég veit ekki hvort hann gerir sér grein fyrir því hversu mikla þýðingu þetta hefur fyrir ferðaþjónustu á Norðurlandi og raunar líka á Suðurlandi að vegtengingin milli Norður- og Suðurlands komi. Mér er sagt að um 90% af ferðamönnum sem komi til landsins komi að Gullfossi. Þá verður greið leið norður. Ýmsir sækjast eftir að heimsækja Mývatn og Dettifoss. Þá er greið leið suður. Ef við Íslendingar ætlum á annað borð að styrkja ferðaþjónustu þannig að hún geti nýst vel í dreifbýli og úti á landi eiga landshlutarnir að vinna saman. Satt að segja er ömurlegt þegar menn í þessum sal reyna að beita sér gegn því að góðar samgöngur séu á milli landshluta og -fjórðunga. Það er mjög undarleg árátta hjá sumum að geta aldrei litið sé fjær en þurfa ævinlega að horfa niður fyrir tærnar á sér. Auðvitað er það svo hér á landi sem annars staðar að menn sækjast eftir að fá að kynnast náttúru landsins. Í þjóðgörðum erlendis - ég hef ekki farið víða en ég hef þó komið í þjóðgarða erlendis - þar leggja menn upp úr því að snyrtilega sé um landið gengið og þar eru góðir vegir með bundnu slitlagi, auðveldir yfirferðar sem eru auðvitað kjarni málsins. Þess vegna hlýt ég að láta í ljósi undrun mína yfir því þegar menn lýsa yfir andstöðu við þennan veg. Hið sama má raunar segja um hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur. Hún situr í samgöngunefnd fyrir Samfylkinguna og er þingmaður Skagafjarðar. Ég get ekki séð í Morgunblaðinu í dag að hún sé jákvæð gagnvart þessari vegagerð sem vekur mikla furðu. Það yrði ekki ónýtt fyrir þá sem standa að verslun, þjónustu og ferðaþjónustu í Skagafirði að fá þessa beinu tengingu við Suðurland. Hvernig í ósköpunum gæti á því staðið að þingmenn Skagfirðinga yrðu andstæðir þessari vegagerð? Mér hafa raunar sagt stjórnarmenn í Greiðri leið að hæstv. samgönguráðherra, Sturla Böðvarsson, sé vegagerðinni hlynntur og vilji styðja hana. Ég vona að það sé rétt. Ég hef það ekki eftir hæstv. ráðherra, hann getur þá leiðrétt það ef rangt er með farið en ég skil það svo. Nú er það einnig í Morgunblaðinu í dag að Bergur Sigurðsson lýsir yfir miklum efasemdum einnig um réttmæti þess að þar verði lagður vegur eftir stöðlum Evrópusambandsins. Með leyfi forseta, segir hann: „Við erum ekki á móti malbikinu sem slíku. [ ... ] Vel lagður, malbikaður ferðamannavegur þarf ekki að valda sama raski og uppbyggð hraðbraut þvert yfir landið.“ Þurfa ferðamenn sem fara um hálendið ekki á góðum vegi að halda, uppbyggðum vegi? Getur ekki með litlum fyrirvara snjóað á hálendinu? Ætli Landverndin þekki ekki dæmi þess og hafi ekki kynnt sér ferðalög enn þann dag í dag á stöðum sem uppbyggðir eru hvernig fyrir fólki fer ef á annað borð brestur á hríð, stórviðri, og þarf ekki svo mikið til að koma. Auðvitað á að vanda til vegagerðar um hálendið og auðvitað eiga þeir vegir að vera upphleyptir. Þetta viðhorf minnir raunar á þá erfiðleika sem við Norðlendingar eigum í varðandi vegagerð frá hringveginum niður að Dettifossi. Við höfðum náð því fram að sá vegur yrði boðinn út fyrir nær einu og hálfu ári. Unnið var að því að velja veginum stað í nánu samráði og samstarfi við Umhverfisstofnun og vissi Vegagerð ekki annað en þar væri allt með felldu og þeir væru sammála þeirri veglínu sem valin var. Síðan varð annað uppi á teningnum og Umhverfisstofnun lagðist gegn þeirri veglínu. Nú er svo komið að vegurinn dregst sennilega í tvö ár vegna þess að opinberar stofnanir eru að leika sér að málinu, þ.e. Umhverfisstofnun, Landgræðslan og Skipulagsstofnun. Heimamenn verða að bíða á meðan eftir því að fá veg niður að Dettifossi. Það er eins og hinum opinberu starfsmönnum sé ekki kunnugt um að Kísiliðjan var lögð niður fyrir nokkrum árum þannig að sá rekstur sem var bakfiskur í atvinnulífinu í Mývatnssveit lagðist niður, annar kom ekki í staðinn og menn hafa verið að efla sig m.a. á sviði ferðaþjónustunnar. Auðvitað tapar þetta fólk, þessir einstaklingar í Mývatnssveit, fyrir norðan og ýmsir aðrir fjármunum þegar þeir komast ekki leiðar sinnar að þessari miklu gersemi, Dettifossi, öflugasta og kraftmesta fossi í Evrópu en fjöldi manna kemur til Íslands á hverju ári m.a. vegna þess að þá langar til að koma að þessum fossi. Þetta er annað mál sem rétt er að huga að. Ég vil þess vegna beina því til samgöngunefndar þegar hún fær málið til meðferðar að kynna sér sérstaklega skipulagsmál og annað það er varðar fjallvegi og með hvaða hætti einstakar opinberar stofnanir geta tafið fyrir nauðsynlegum framkvæmdum sem Alþingi hefur ákveðið og er ráðist í að frumkvæði heimamanna og með fullri sátt heima fyrir. Maður hlýtur að bera kvíðboga fyrir þessu. Ég óska ekki eftir því að tillagan verði samþykkt en á hinn bóginn óska ég eftir því að í tengslum við tillöguna kynni samgöngunefnd sér sérstaklega þær hugmyndir sem standa á bak við Kjalveg og skipulagsmál á hálendi Íslands.

Hæstv. forseti. Það var athyglisvert að hv. þingmaður lauk ræðu sinni á því að upplýsa að hann óskaði ekki eftir því að tillagan yrði samþykkt. Það er ekki oft að maður heyri það í ræðustól Alþingis þegar menn hafa lagt fram tillögu, jafnvel oftar en einu sinni. Hv. þingmaður hefur lagt þessa tillögu fram eins og áður, um að gerður verði vegur um Stórasand. Nú liggur fyrir tillaga um að Kjalvegur verði byggður upp. Hv. þingmaður nefndi einnig að leiðin um Sprengisand gæti verið vænleg. Ég spyr hv. þingmann hvort samanburður á þessum möguleikum sé ekki nauðsynlegur og að kanna, ef þeir yrðu allir nýttir, tveir af þremur eða hvernig sem það yrði. Hv. þingmaður er fyrrverandi. samgönguráðherra og það hefur ekki, svo ég viti til en hv. þingmaður upplýsir það þá, farið fram samanburður og skoðun á í hvaða röð menn eigi að ráðast í þessar framkvæmdir. Það má ekki taka orð mín svo að ég lýsi mig á móti leiðinni sem hér er verið að ræða, þ.e. leiðinni um því hv. þingmaður virðist nú vera búinn að skipta um skoðun og vilji nú frekar fara Kjöl en Stórasand. Ég sé ástæðu til að koma því að að þeir sem vilja skoða þessi mál áður en þessar ákvarðanir eru teknar, eins og hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir lýsti í Morgunblaðinu í dag, þýðir ekki að viðkomandi séu á móti þeim framkvæmdum.

Herra forseti. Þegar hlutafélagið Greið leið var stofnað varð niðurstaða þeirra sú að skynsamlegra væri að fara í Kjalveg en Stórasand af þeim sökum að meiri sátt var um það á Norðvesturlandi. Auðvitað hlýt ég að beygja mig fyrir því. Það er ástæðan fyrir því að ég tel sjálfsagt að ráðast í þennan veg enda liggur það fyrir að Kjalvegur er hluti af grunnnetinu þegar við tölum um vegagerð í landinu. Þar yrði fylgt eftir þeirri stefnu sem Alþingi hefur þegar markað. Ég veit að hv. þingmanni er þetta fullkunnugt því hann er mikill áhugamaður um samgöngumál og skilur þarfir ferðaþjónustunnar. Á hinn bóginn hygg ég að hv. þingmanni sé jafnkunnugt og mér um að bæði Borgfirðingar og Vestur-Húnvetningar hafa áhuga á að koma vegi yfir Arnarvatnsheiði og Hallmundarhraun, sem kemur þessu máli ekki við og er allt annar handleggur. Þegar við erum að tala um Sprengisand erum við auðvitað að tala um hvort Mývatnssvæðið eigi að tengjast beint Suðurlandi. Ýmsir í ferðaþjónustu hafa áhuga á því eins og ég hygg að hv. þingmaður viti vel. En eins og málin standa nú liggur beinast við að leggja áherslu á Kjalveg. Uppbygging þess vegar er byrjuð. Það er mikil samstaða um þennan veg, bæði á Suðurlandi og Norðurlandi og við eigum sem þingmenn að beygja okkur fyrir vilja sveitarfélaganna og vilja fólks í heimabyggð.

Hæstv. forseti. Mér finnst það sem hv. þingmaður sagði einmitt vera rökstuðningur fyrir því að menn skoði allar leiðir um hálendið og geri sér grein fyrir því að hverju skuli stefnt í framtíðinni. Annað er óráð og það á ekki að vera háttur þingmanna að beygja sig fyrir niðurstöðum einhverra sem vilja ráðast í framkvæmdir hafi þeir ekki gert fullnægjandi athugun á því sem um er að ræða. Ég tel að það hafi alls ekki verið gert en hins vegar að miklar líkur séu á að skynsamlegt sé að vinna að því að gera veginn um Kjöl greiðfæran. Það er ekki búið að svara spurningunni um hvort menn vilji í raun að hann verði þungaflutningavegur eða ekki. Það verður auðvitað að liggja klárt fyrir. Ég geri fastlega ráð fyrir því að þeir sem hafa áhuga á að byggja þann veg upp, þeir einkaaðilar sem um er að ræða, vilji að þungaflutningar fari um þann veg. Svo eru margar leiðir eins og hv. þingmaður nefndi sem væri ástæða til að gera betri vegi um. Þar nefni ég t.d. veginn um Uxahryggi sem tengir Suðurland og Vesturland og styttir mikið leiðina þar á milli. Áhugi Sunnlendinga á að koma þeim vegi í betra horf hefur verið undarlega lítill en sá vegur gefur ferðamönnum gríðarlega möguleika á að taka hring um Gullfoss- og Geysissvæðið og Borgarfjörðinn líka. Þetta þarf allt að skoða en samt að gera með þeim hætti að við getum verið viss um að finna réttu niðurstöðurnar.

Herra forseti. Það hafa löngum verið skiptar skoðanir um á hvaða vegi eigi að byrja en við höfum aldrei fallist á að hætta að leggja vegi og þessar úrtölur hv. þingmanns koma mér mikið á óvart. Greið leið er ekki á móti því að lagður verði góður vegur um Uxahryggi. Af hverju er ekki bara stofnuð Vesturleið, hlutafélag um að leggja góðan veg um Uxahryggi? Það er enginn á móti því. Það er sjálfsagt mál. En hlutafélagið sem ég er að tala um er að ræða um góðan uppbyggðan veg yfir Kjöl sem standist staðla Evrópusambandsins. Það er oft svo í þessum sal að þeir á vinstri vængnum vilja hafa vit fyrir fólki. Margir á vinstri vængnum, m.a. í sama flokki og hv. þingmaður, lögðust gegn Háreksstaðaleið og töldu að hún yrði ekki fær yfir veturinn. Um það heyrðust mjög neikvæðar raddir og úrtöluraddir þegar greið leið var lögð milli Norðurlands og Austurlands. En eins og ég sagði í ræðu minni áðan er vegurinn yfirleitt fær, þótt þessi fjallvegur komist upp í nærri 600 metra. Hann er nánast alltaf fær rétt eins og vegir niðri í byggð en auðvitað koma stöku sinnum ofviðri og stórhríð á landinu sem valda því að ekki er fært milli húsa. Það getur alltaf komið fyrir á Íslandi. Hér er ekki verið að tala um að tefja fyrir öðrum framkvæmdum. Hér er ekki talað um að snúast gegn því að aðrir vegir séu lagðir. Ef hv. þingmaður hefur dug og döngun í sér til að stofna hlutafélag um að leggja veg um Uxahryggi skal ég vera fyrsti maður til að láta góð orð falla um það.

Herra forseti. Nú ræðum við vegamál og hálendisvegi og það er ánægjulegt að verða vitni að því að hv. þm. Halldór Blöndal skuli halda uppi þessari umræðu í framhaldi af umræðu sem var í morgun í Útvarpi Sögu en þar var forstjóri Bónuss, Jóhannes Jónsson, einmitt að ræða þessa möguleika, hvernig leggja ætti vegi í framtíðinni. Ég get ekki betur heyrt en að hv. þingmaður sé hér að halda áfram með þá umræðu sem fram fór í Útvarpi Sögu og rekur hér erindi fyrir þessu máli og það er gaman að sjá hvað þessir menn geta verið samstiga í þessu máli og eflaust í fleiri málum. Það er rétt að hafa í huga þegar við ræðum vegamál að þá er auðvitað rétt að skoða hvar við ætlum að leggja vegi og hvar við ætlum að hafa áherslurnar í framtíðinni. Mér finnst réttmætt að skoða þessar leiðir ef þær verða ekki til þess að taka vegafé af annars staðar. Mér finnst það ekki vera forgangsatriði fyrir opinbert fé að fara þessa leið og það segi ég vegna þess að ástand vega víða núna býður ekki upp á að farnar séu nýjar leiðir. Vegir eru víða varasamar og illfærir. Ég fékk nýlega símtal frá ágætri konu í Vatnsdalnum þar sem hún sagði að vegurinn frá bænum Bakka og út í kaupstaðinn væri illfær. Ég spyr: Eigum við ekki að tryggja að fólk geti komist heim til sín áður en við förum í nýjar leiðir um hálendið? Ég fæ ekki séð betur en að við eigum einmitt að leggja áherslu á þokkalegar samgöngur til allra staða og ef menn ætla að fara í þessar leiðir, hvort sem það er hv. þm. Halldór Blöndal eða Jóhannes Jónsson í Bónus sem vilja það, verði það a.m.k. ekki til þess að skerða það fé sem fer til vegamála. Við verðum að líta til þess að hér er um alvörumál að ræða. Á síðasta ári var oft rætt um alvarleg slys, jafnvel banaslys á þjóðvegunum. Við í Frjálslynda flokknum leggjum aðaláherslu á að gerð verði gangskör að því að bæta umferðaröryggi á vegum landsins. Það á að vera fyrsta verkefni okkar að fækka banaslysum, fækka einbreiðum brúm. Þangað eigum við fyrst og fremst að horfa og einnig á það að fólk komist heim til sín, hvort heldur það er Didda á Bakka í Vatnsdal eða fólk sem þarf að komast vestur á firði eða í vinnuna á milli staða eins og frá Akranesi til Reykjavíkur. Þetta eiga að vera forgangsverkefni, umferðaröryggið og að fólk komist í raun og veru á milli staða. Síðan er vert að skoða þessar hugmyndir þeirra Jóhannesar Jónssonar og hv. þm. Halldórs Blöndals að fara yfir hálendið, skoða þær leiðir og að það verði tryggt að það verði ekki til þess að skerða vegafé. Ef við lítum á útgjöld til vegamála á síðustu árum, hvernig núverandi ríkisstjórn hefur hegðað sér, þá kemur berlega í ljós að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, sem hv. þm. Halldór Blöndal hefur stutt með ráðum og dáð, hefur hegðað sér með mjög óábyrgum hætti þegar kemur að útgjöldum til vegamála. Útgjöldin eru ekki til langs tíma, þó svo að sú þingsályktunartillaga sem við ræðum hér sé að mörgu leyti framsýn, það er alls ekki að sjá í verkum ríkisstjórnarinnar vegna þess að þar er bara horft til næstu kosninga. Það er athyglisvert þegar skoðuð eru útgjöld ríkisins til vegamála, sem upplýsingaþjónusta Alþingis tók saman fyrir mig, að það er ákveðinn taktur í þeim. Á kosningaári eru útgjöldin til vegamála 4,5% af útgjöldum ríkisins en eftir kosningar dregur jafnt og þétt úr þannig að árið eftir, 2004, eru þau 3,8%, 2005 eru þau 3%, 2006 eru reyndar tvær tölur, 2,8% og 2,3%, og það er vegna þess að þá voru ákveðnar aðgerðir í gangi hjá ríkisstjórninni til að berjast við þenslu sem stóðu yfir tvær, þrjár vikur, svokölluð Haarde-áætlun sem stóð ekki lengi. En á árinu 2007 eru breyttir tímar, þá er skyndilega slegið í og ríkisstjórnin boðar aukin útgjöld til vegamála. Verk ríkisstjórnarinnar eru þannig að það er alltaf dregið úr en svo þegar kemur að kosningum þá er gefið í. Það er rétt hjá hv. þm. Halldóri Blöndal að reyna að sporna við þessu að einhverju leyti og horfa eitthvað fram á veginn en ég er á því að hér sé kannski horft eilítið of langt fram á veginn, miðað við það ástand sem blasir núna við á vegum landsins, eins og t.d. hjá fólkinu í Vatnsdal sem kemst varla heim til sín nema á jeppum. Þetta á ekki að þurfa að vera svona. Þegar maður horfir upp á umferðarhnúta, fólk sem þarf að fara ofan úr Breiðholti í vinnu að morgni til og það kemur hálka eða snjór þá tekur slík ferð kannski þrjú korter. Við verðum að líta á forgangsverkefnin sem eru auðvitað þau að fólk komist á milli staða og svo umferðaröryggið. Svo mega verkefni sem þetta gerast í framtíðinni, verkefni sem eru í sjálfu sér góðra gjalda verð ef þau skerða ekki þau verkefni sem ég nefndi fyrst, þ.e. umferðaröryggi og að tryggja greiðar samgöngur. Ég læt hér ræðu minni lokið um þessa ágætu þingsályktunartillögu hv. þingmanns.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að við Jóhannes Jónsson í Bónus eru samherjar í þessu máli. Ég sat fund Greiðrar leiðar á milli þeirra Eiðs Gunnlaugssonar í Kjarnafæði og Jóhannesar Jónssonar eins og sjá má í Morgunblaðinu frá þeim tíma. Það er alveg laukrétt hjá hv. þingmanni að þessir tveir atvinnurekendur sem þurfa á því að halda að flytja mikið af vörum milli Reykjavíkur og Akureyrar eru áhugasamir um það að stytta leiðina sem eðlilegt er því að það lækkar auðvitað vöruverð, auk þess sem það dregur úr útblæstri. Þess vegna hljóta allir þeir sem vilja hugsa um umhverfismál, loftslagsbreytingar og annað þvílíkt að fagna því að hægt sé að stytta leiðina. Að öðru leyti vil ég segja við hv. þingmann að samkvæmt fjárlögum, samkvæmt vega… - það heitir víst samgönguáætlun nú en hét áður vegalög, má sjá að byrjað er að leggja bundið slitlag á Kjalveg frá Gullfossi sem borgað hefur verið af almennu vegafé, eins og hv. þingmanni er kunnugt sem hefur aflað sér sérstakra upplýsinga um þetta mál. Hér er verið að ræða um að setja Kjalveg í einkaframkvæmd og það er rétt hjá hv. þingmanni að það gefur til kynna að menn vilji horfa fram á veginn. Ég er þakklátur fyrir þau jákvæðu ummæli sem fólust í ræðu hv. þingmanns varðandi einkaframkvæmd því að auðvitað er rétt hjá hv. þingmanni að ekki yrði farið í þennan veg eins og nú standa sakir nema fjár sé sérstaklega til hans aflað. Það er af þeim sökum sem Greið leið var stofnuð til þess að allur sá miklu fjöldi sem á leið suður og norður geti stytt leiðina og komist þannig með auðveldari og ódýrari hætti en nú er.

Hæstv. forseti. Ég kann ekki við að það sem ég var að segja um þessi mál sé meðhöndlað með þeim hætti sem hv. þm. Halldór Blöndal gerði, að ég hafi verið með úrtölur hvað varðar vegamál. Ég held hins vegar að rétt sé að rifja það upp að sjálfstæðismenn hafa setið í samgönguráðuneytinu býsna mörg undanfarin ár. Hv. þingmaður var samgönguráðherra í ríkisstjórninni fyrr meir og nú situr annar ráðherra á eftir honum úr Sjálfstæðisflokknum líka. Hvað höfum við um þessi mál? Við höfum enga áætlun um hálendisvegi. Ekki hefur verið gerð nein könnun eða skoðun á því hvernig standa eigi að þeim málum. Auðvitað hlýtur það að koma til umræðu þegar kemur að því að menn vilja fara í framkvæmdir á þessum leiðum um hálendið. Hv. þingmaður hefur sjálfur flutt áður þá tillögu sem hann fer ekki fram á að verði samþykkt núna vegna þess að Jóhannes í Bónus og aðrir slíkir vilja fara aðra leið og hv. þingmaður er tilbúinn að hoppa á þá leið. Mér finnst það vera fyrir neðan virðingu hv. þingmanns að flokka menn í hægri/vinstri eftir því hvaða afstöðu þeir hafa til vegamála. Ég hef aldrei séð hvernig hægt er að gera það. Ég veit ekki betur en að þingmenn landsbyggðarinnar hafi yfirleitt staðið saman í einstökum kjördæmum um að raða niður þeim leiðum sem helst þarf að taka á á hverjum tíma og ég kann ekki skil á því að þar hafi verið barist mjög um. Það kann að vera að svo hafi verið í kjördæmi hv. þingmanns en það hefur ekki verið í þeim kjördæmum sem ég hef verið þingmaður fyrir. Ég vil líka færa það hér í tal að það kom fram hjá þeim sem tala fyrir þessari leið að þeir vilji fá þennan veg til eilífðareignar, selja aðgang um alla framtíð yfir þessa leið, og það hlýtur að þurfa að skoðast hvort menn vilja gera slíka hluti. Mér skilst að hæstv. samgönguráðherra hafi lýst því yfir að hann telji það ekki góðan kost og vilji heldur halda sig við þá leið sem farin var þegar Spölur gerði göngin undir Hvalfjörð þar sem fyrirtækinu var gefin tiltekinn tími til einkaleyfis á þeirri leið. Ég tel það vera algert úrslitaatriði gagnvart einkaframkvæmd á vegum að þannig sé að málum staðið að þetta sé ekki gert til mjög langs tíma heldur verði tíminn valinn út frá umfangi málsins og eðlileg tímamörk sett þar um og slík framkvæmd verði að lokum hluti af þjóðvegakerfi landsins eins og aðrir vegir. Það er líka annað sem menn þurfa að velta fyrir sér í sambandi við Kjalveg og er skylt þessu. Það er að röksemdin fyrir gjaldtöku í Hvalfirði var á sínum tíma sú að menn gætu valið á milli þess að fara göngin eða aka fyrir Hvalfjörð. Þegar þeir sem ekið hafa Kjöl á undanförnum árum standa frammi fyrir læstu hliði á leiðinni, hvaða leið eiga þeir þá að velja? Ég sé ekki að þeir hafi um aðra leið að velja og þar með er komin einokun á ferðir á þessu svæði sem ekki hefur verið áður. Auðvitað þarf að ræða það mál. Þó að ég sé ekki að halda því fram með því sem ég er að segja að þessi leið sé útilokuð þá er a.m.k. lágmark að menn fari vandlega yfir hvernig þeir rökstyðja það að veita aðilum einkaleyfi á því að hleypa mönnum yfir landið eins og það felur í sér að gera þetta að einkavegi sem hér um ræðir. Ég tel að það sé fyrir löngu kominn tími til að samgönguráðherra hysji upp um sig og taki á þessum málum, sjái til þess að þessar leiðir verði bornar saman og þær skoðaðar og að það liggi þá fyrir einhverjar hugmyndir um hvað sé skynsamlegt að gera á hálendinu í vegagerð, að það sé gert í samræmi við umhverfið og með fullri virðingu fyrir því. Ég ætla að bæta við að mér finnst ástæðulaust að vera með einhvern orðhengilshátt vegna slíkra orða sem eru af sama tagi og ég er hér að færa fram, eins og hv. þingmaður gerði vegna orða sem birtust í Morgunblaðinu eftir hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur. Mér finnst að svona umræða eigi að geta verið algerlega á skynsamlegum nótum þar sem menn skiptast á skoðunum og skoða hvort ekki þurfi að fara fram nánari skoðun á þessu máli eins og ég hef verið að lýsa. Ég tel það nauðsynlegt. Það kann vel að vera að ekki þurfi mikla yfirlegu yfir veginum yfir Kjöl. Ég hef ekki trú á að það verði miklar deilur í landinu um að þann veg eigi að gera betri en hann er en geri mér samt grein fyrir að það eru ekki allir á sömu skoðun og ég hvað það varðar. Við verðum að gefa fólkinu í landinu tækifæri til að hlusta á rök með og á móti því hve langt eigi að ganga í þessari vegagerð og sýna einnig fram á að gerð hafi verið sú skoðun á þessum málum að þar sé hugsað af skynsemi til lengri framtíðar.

Herra forseti. Ég vil leggja áherslu á það sem ég áður sagði að hér er einungis verið að tala um það að tengja tvo landsfjórðunga. Samkvæmt þeim vegalögum sem nú eru í nefnd liggur það fyrir að slík einkaframkvæmd eins og hér er verið að tala um skuli ekki um alla framtíð vera í eigu þess félags sem stofnað er um framkvæmdina. Þetta var einmitt einn af þeim ásteytingarsteinum sem upp komu í sambandi við Hvalfjarðargöngin að ég taldi, og ríkisstjórnin, að samningarnir hefðu verið of rúmir sem gerðir voru í tíð vinstri stjórnarinnar við Spöl um þá jarðgangagerð, að við styttum þann tíma og takmörkuðum möguleika Spalar hf. til að reka veginn áfram eftir að allur kostnaður hefði verið greiddur. Í samræmi við þá stefnu sem ég markaði þá og þá nýju samninga sem á þeim tíma voru gerðir við Spöl er ég að sjálfsögðu þeirrar skoðunar að vegir eins og Kjalvegur eigi síðan að ganga til ríkisins. Það er líka sú hugsun sem er á bak við jarðgöng undir Vaðlaheiði. Svo það sé alveg skýrt og þarf ekki að snúa út úr því. Ég ítreka það sem ég sagði áður að þegar ráðist er í vegaframkvæmd eins og þessa er auðvitað nauðsynlegt að skipulag liggi fyrir og síðan eru það sveitarfélögin sem gefa framkvæmdarleyfi. Þetta mál yrði því í höndum sveitarfélaganna. Ég vona að hv. þingmaður fari ekki að leggjast gegn vilja Skagfirðinga eða Sunnlendinga í þessu sambandi.

Hæstv. forseti. Ætli sé ekki styttra á milli okkar í skoðunum en hv. þingmaður vildi vera láta í fyrri ræðum sínum? Við erum auðvitað sammála um að ef farið er í einkaframkvæmdir eigi að standa að þeim með svipuðum hætti og gert var í Hvalfirði. En það er líka hægt að læra af samningunum sem gerðir voru um Hvalfjarðargöngin, t.d. að standa betur að málum hvað varðar fjármögnun en þar var gert. Þetta er einhver dýrasta framkvæmd sem um getur í Íslandssögunni vegna fjármögnunarinnar. Óhætt er að segja að hægt hefði verið að framkvæma það verkefni fyrir miklu lægri gjöld en menn hafa borgað, einfaldlega vegna þess að fjármögnunin fór fram með okurlánum, og þeir sem lánuðu fé til þeirrar framkvæmdar hafa aldrei grætt á öðru eins. Þetta þarf auðvitað að hafa í huga líka þegar verið er að hugsa um þessa hluti. Ég endurtek hitt sem ég sagði áðan að ég tel að ekki sé frambærilegt frá yfirstjórn samgöngumála í landinu að hafa ekki látið skoða heildstætt það sem menn hugsa sér að gera í framtíðinni með vegum um hálendið og óbyggðirnar. Við þurfum einfaldlega að skoða þau mál vandlega og sjá til þess að allt sem þar er gert sé gert í sem mestu samræmi við náttúruna og í sátt við hana og unnið verði að sátt við það fólk sem vill vernda náttúruna svo við getum verið stolt af þeim vegum og framkvæmdum sem farið verður í á hálendinu.

Ég sé ástæðu, herra forseti, til að taka það fram að auðvitað verður að gæta að náttúruverndarsjónarmiðum og umhverfinu og ganga vel um landið. Sú stefna var tekin upp meðan ég var samgönguráðherra og getur hv. þingmaður horft til Háreksstaðaleiðar í því sambandi. Sá vegur er þannig lagður að hann er ekki ýttur upp eins og venja var hér áður fyrr, svo það sé alveg ljóst. Þegar verið er að tala um nýjan veg yfir Kjöl er auðvitað verið að tala um að ganga vel um landið, opna tvær námur, hygg ég, og sækja þangað efni í veginn. Ég vil líka, herra forseti, að það sé alveg skýrt frá minni hálfu að ferðamenn eiga rétt á jafngóðum vegi og aðrir. Ef við leggjum veg um landið er nauðsynlegt, þegar um grunnnetið er að ræða, að allir bílar geti um þann veg farið. Hann verður að vera með fullri breidd, átta og hálfur metri helst, vegna þess að þeir fólksflutningabílar sem nú eru notaðir í ferðaþjónustu eru mjög frekir til vegarins og getur verið háskalegt að mæta þeim þegar svo ber undir. En ég tek undir með hv. þingmanni að við höfum ekki staðið okkur nógu vel varðandi endurbætur á vegum landsins í tengslum við öryggismál og er beinast að benda á veginn milli Reykjavíkur og Akureyrar í því sambandi. Ég mun leggja áherslu á að í þeirri samgönguáætlun sem nú verður lögð fram verði verulegt fé til að eyða á milli Reykjavíkur og Akureyrar, styrkja alla þá kafla sem nauðsynlegt er að styrkja til að þeir hafi fullan burð og einnig til að við getum gert áætlun um það á mjög skömmum tíma að breikka veginn þannig að hann verði átta og hálfur metri alla leiðina, en því miður er hann sums staðar á þeirri leið ekki nema sex og hálfur metri.

Hæstv. forseti. Það er alveg óhætt að taka undir með hv. þingmanni að gerbreyting hefur orðið á því hvernig Vegagerðin stendur að vegaframkvæmdum í landinu og yfirleitt held ég að hægt sé að segja að það sé til hreinnar fyrirmyndar hvernig að málum er staðið í dag. Vissulega var ástæða til að breyta um verklag í því en þar held ég að mönnum hafi tekist prýðilega upp. Við stöndum frammi fyrir því að vegir landsins eru ófullnægjandi og við höfum ekki áttað okkur nógu fljótt á því að samgöngurnar hefðu þurft að þróast miklu hraðar en raun ber vitni. Ég segi svo af því að hv. þingmaður nefndi samgönguáætlunina, það leyniplagg sem við þingmenn höfum ekki fengið að sjá en eigum víst að fá að sjá núna og skoða, það er ágætt. Búið er að lofa okkur að ýmislegt sé í því plaggi og því kominn tími til að við getum farið að fjalla um það. En það hefur verið mikil hörmungarsaga hjá hæstv. samgönguráðherra. Hann virðist hafa verið í algerum vandræðum með að koma samgönguáætluninni í gegnum þingflokka stjórnarflokkanna og einstaka þingmenn hljóta að bera einhverja ábyrgð á því hvernig á því stendur, eða að hæstv. ráðherra hafi komið með svona vont plagg í hendur stjórnarflokkanna að ekki hafi verið hægt að ná samkomulagi um það fram á þennan dag. Það ber auðvitað að harma, því það hefði þurft að hafa þetta plagg alveg frá því í haust í höndum þingmanna svo menn geti skoðað það vandlega því hér er á ferðinni alveg gríðarlega mikið hagsmunamál fyrir byggðir landsins, fyrir landsins íbúa alla.

Herra forseti. Hér er verið að ræða þingsályktunartillögu um hálendisveg um Stórasand. Mér finnst tilhlýðilegt að koma aðeins inn í þá umræðu. Fyrst vil ég segja að mér finnst afar eðlilegt að við ræðum það hvort ekki sé rétt nú á þeim tímum sem við ræðum samgöngumál að tala einmitt um aðrar samgöngur en bara með ströndum landsins. Við þekkjum það að við erum eyja í Atlantshafi og við höfum fyrst og fremst átt okkar samgöngur fyrr á öldum með skipum við aðrar þjóðir. Síðan urðu samgöngurnar með ströndinni. En til eru gamlar þjóðleiðir sem voru nýttar og á sumum landshlutum eru þær enn þá nýttar sem þjóðleiðir, eins og vegurinn yfir Hellisheiði, um Svínahraun og Hellisheiði. Þar er myndarlegur og greiðfær vegur í dag sem þarf að vísu að bæta. Síðan er það gömul þjóðleið sem menn þekkja og hún er um Kjöl sem tengir saman Suður- og Norðurland. Þetta er þjóðleið sem er sennilega um 1100 ára gömul sem menn fóru bæði gangandi og ríðandi og menn gera enn þann dag í dag. Á þeirri leið er í dag niðurgrafinn malarvegur með tilheyrandi beygjum og hlykkjum og ekki lagður með nútímaökutæki í huga, heldur var miðað við þann farm sem þá var verið að flytja á þeirri leið. En ég held að full ástæða sé til þess, hæstv. forseti, um leið og við ræðum þingsályktunartillöguna um Stórasand, að ræða svolítið um þá gömlu leið því að nú eru hugmyndir uppi að leggja veg yfir Kjöl sem mundi liggja frá Gullfossi og niður í Skagafjörð að Silfrastöðum. Þannig mundi sá vegur tengja saman byggðirnar á Norðurlandi, þ.e. Eyjafjarðarsvæði, og með fyrirhuguðum Vaðlaheiðargöngum, sem munu koma, nær hann austur í Mývatnssveit og að Húsavík og með tilkomu álvers þar mun aukning umferðar verða mikil á þeirri leið. Vegur að norðanverðu tengist náttúrlega í Skagafjörðinn og við þær byggðir. Síðan er tengingin að sunnanverðu í Árnesþing, niður í gegnum hinar ýmsu leiðir sem liggja í Árnesþingi. Þannig verður til lítill hringvegur sem er vestur um land og svo aftur um Kjöl og síðan hin leiðin sem er austanmegin og þannig verða tveir hringir á landinu. Sú framkvæmd sem menn hafa verið að undirbúa og kynna varðandi Kjöl gerir ráð fyrir að verða í svokallaðri einkaframkvæmd sem við þekkjum í dag, eins og gert var þegar göngin um Hvalfjörð voru grafin. Fyrirtækið Spölur gerði það og samþykkt voru sérstök lög á Alþingi um það verk. Nú liggur fyrir Alþingi frumvarp til laga um vegalög þar sem gert er ráð fyrr að hægt sé að semja beint við samgönguyfirvöld um slíkar einkaframkvæmdir. Það er einmitt með það í huga sem hópur fyrirtækja, stofnana, sveitarfélaga og einstaklinga hafa lagt fram hugmyndir og fengið til liðs við sig rannsóknardeild Háskólans á Akureyri, sem hefur gert umferðarspá sem lítur mjög vel út hvað þessa framkvæmd varðar. Rannsóknardeildin við Háskólann á Akureyri hefur jafnframt gert ákveðna úttekt á þjóðhagslegri hagkvæmni þess að leggja veg milli Suður- og Norðurlands um Kjöl. Þær niðurstöður sem þar virðast liggja fyrir eru mjög jákvæðar. Ég tel því að við eigum klárlega að halda áfram þeirri skoðun hvort ekki sé rétt að fara í framkvæmd hálendisvega á Íslandi. Þá er ég fyrst og fremst með í huga veginn yfir Kjöl. Þar þekkjum við býsna vel hvernig veðurfar er, býsna vel, segi ég, og hvernig snjóalög eru og það helgast m.a. af þeim veðurathugunarstöðvum sem eru á þeirri leið, ekki síst þeirri veðurathugunarstöð sem er á Hveravöllum, en hún er búin að vera þar nokkuð lengi á vegum Veðurstofu Íslands. En augljóst er að mikill áhugi er, bæði norðan- og sunnan heiða, með að þessi veglagning geti orðið að veruleika. Menn sjá gríðarleg atvinnutækifæri beggja vegna vegarins, sérstaklega hvað varðar ferðaþjónustuna og þess vegna held ég að enn brýnna sé að við skoðum þetta af fullri alvöru. Í nýlega samþykktri byggðaáætlun, sem samþykkt var í fyrravor á Alþingi, kemur fram að einn af árangursríkustu þáttunum sem við höfum áhrif á varðandi byggðamálin eru annars vegar menntamál, aðgengi að menntun og svo samgöngumálin. Hér er um að ræða mikla samgöngubót og ég held að við eigum, herra forseti, að huga verulega að umræddri leið, jafnframt því að skoða aðrar leiðir kunni þær að vera betri, annars vegar fjárhagslega eða hagkvæmari á einhvern annan hátt. Þess vegna finnst mér alveg eðlilegt að menn skoði þá þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir og fullkomlega eðlilegt að þessi mál séu skoðuð samhliða, ekki síst fyrir þann mikla áhuga sem liggur beggja vegna þessa vegar sem ég hef hér nefnt, sem liggur ekki á þeim sama stað og Stórasandsleiðin. Ég tel fullkomlega eðlilegt að við skoðum þessar leiðir og sjáum hvort við náum ekki saman um hvaða leið best er að fara.

Herra forseti. Það gætir nokkurs misskilnings hjá hv. þingmanni sennilega vegna þess að hann var að hraða sér í þinghúsið og heyrði ekki ræðu mína en ég hef mælt með leiðinni um Kjalveg og óska sérstaklega eftir að samgöngunefnd taki til athugunar hvort nokkuð sé því til fyrirstöðu að greiðlega gangi að ráðast í framkvæmdir en ég óska ekki eftir því að tillagan um Stórasand verði samþykkt.

Herra forseti. Við þingmenn þurfum að sinna mörgu og þá er eðlilegt að upp geti komið slíkur misskilningur en ég fagna þessum orðum hv. þm. Halldórs Blöndals og vænti þess og vona að við eigum góða samleið og getum unnið landshlutum okkar til heilla hvað þetta varðar.

Herra forseti. Hér er um að ræða gríðarlega mikilvæga þingsályktunartillögu sem felur í sér að fjármálaráðherra hætti að leggja stimpilgjöld á landsmenn. Í þingsályktunartillögunni er mælt með því að það verði gert í áföngum en mín vegna mætti og í rauninni væri þarft að hraða sér í þetta verk. Ég legg áherslu á að hafa þetta í áföngum í þingsályktunartillögunni til að gefa stjórnarliðum kost á því að taka undir tillöguna þannig að með samþykkt hennar muni það ekki raska einu né neinu varðandi fjárhag eða fjárhagsplön íslenska ríkisins. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál fyrir þjóðina. Stimpilgjöldin greiðast mestmegnis af einstaklingum og minni fyrirtækjum og heimilin í landinu skulda nú, samkvæmt upplýsingum Seðlabanka Íslands, um 1.270 milljarða íslenskra króna þannig að það munar um allt sem verður til þess að lækka bankakostnað heimilanna. Fólki hér í salnum hefur orðið tíðrætt um háan matarkostnað en hann hefur hríðlækkað sem hlutfall af útgjöldum heimilanna þó svo matarverð sé mjög hátt á Íslandi í samanburði við önnur lönd sem við berum okkur saman við. Þetta mál skiptir gríðarlega miklu máli, þ.e. að afnema stimpilgjöldin. Það hefur komið fram í þeim skýrslum sem hafa verið gerðar um kostnað heimilanna að þau kjör sem heimilunum er boðið upp á í bönkum landsins eru lök og skýrslunum sem ég vil minnast á ber nákvæmlega saman um það. Það er annars vegar skýrsla Samkeppniseftirlitsins sem kom út í ágúst á síðasta ári og hins vegar skýrsla Neytendasamtakanna sem kom út haustið 2005. Þessum skýrslum ber alveg saman um að íslenskir neytendur búa við bæði meiri vaxtamun en annars staðar á Norðurlöndunum, lántökugjöld og annar kostnaður er hærri en hjá nágrannalöndunum og síðan er sérstakt upptökugjald eða flutningsgjald á milli banka og þar á ofan eru stimpilgjöldin. En síðastnefndu þættirnir verða til þess að íslenskir neytendur eru bundnir á þann bás sem þeir eru komnir á í þeim banka sem þeir skipta við ef þeir á annað borð skulda háar fjárhæðir. Eins og ég sagði fyrr í ræðu minni þá skulda íslenskir neytendur gríðarlega háar upphæðir, það eru um 5 millj. kr. á mann að jafnaði. Þess vegna er ekki mjög þægilegt fyrir íslenska neytendur að fara á milli banka því þá þurfa þeir að greiða þennan sérkennilega skatt sem eru stimpilgjöldin og þar á ofan eru uppgreiðslugjöldin. Það þarf að afleggja þetta til þess að Íslendingar búi við sömu kjör og nágrannaþjóðirnar. Þetta ástand er í rauninni ekki boðlegt og íslenskir neytendur ættu að ýta á eftir að þetta verði gert. En það er svo einkennilegt með þessa skattheimtu, ég hef heyrt fólk úr öllum flokkum segja að þetta gangi ekki upp, stimpilgjöldin séu í raun skattlagning sem komi í veg fyrir samkeppni. Slíkar raddir hafa þó lítið heyrst úr Sjálfstæðisflokknum enda hefur Sjálfstæðisflokkurinn ráðið fjármálaráðuneytinu um árabil og í raun einnig forsætisráðuneytinu með stuttu hléi Framsóknarflokksins. Sjálfstæðisflokkurinn hefur því í rauninni ráðið efnahagsstjórninni með þeim árangri sem nú blasir við, þ.e. há verðbólga og slæm kjör fyrir íslenska neytendur sem þurfa að greiða fyrir lánin háu verði. Það er mjög þarft að aflétta stimpilgjöldunum þannig að íslenskir neytendur geti farið á milli bankastofnana. Það ástand sem ríkir núna er að samkeppni bankanna er nær eingöngu um fólk sem er að komast á fermingaraldur. Það er mögulega verið að auglýsa eftir börnum að koma með sparibaukana sína í bankana og síðan er auglýst eftir fermingarbörnum og svo eru það menntaskólakrakkar. Um síðastnefnda hópinn ríkir hörð samkeppni, jafnvel slagsmál inni í nemendafélögum með ýmis konar tilboðum og mikið auglýsingastríð í gangi. En fyrir þá neytendur sem eru í raun og veru komnir á krókinn ríkir ekki samkeppni. Maður sér sjaldan að bankar séu að bjóða almenningi, t.d. heimilum sem skulda kannski 25–30 millj. kr., að þeim séu boðin betri kjör með endurfjármögnun. En það má sjá að verið að bjóða námsmönnum einhverja betri yfirdráttarvexti. Þetta er kannski lýsandi ástand fyrir stöðu mála að þeir sem skulda mikið og greiða mikið í bankana, háan bankakostnað, það er engin samkeppni um þá. En væri þessu gjaldi aflétt og síðan uppgreiðslugjaldinu, þá mundi það án efa hleypa nýju lífi í samkeppni og lækka bankakostnað heimilanna. Það er enginn vafi í mínum augum hvað það varðar. Það er annað sem er rétt að vekja máls á í þessari umræðu um háan bankakostnað heimilanna. Ný neyslukönnun Hagstofunnar bendir til þess að æ stærri hluti af kostnaði heimilanna fari í banka- og fjármálastarfsemi og maður veltir fyrir sér hvers vegna það sé. Ef einkavæðingin eða einkavinavæðingin sem staðið var fyrir skömmu fyrir síðustu kosningar hefði skilað ávinningi fyrir almenna neytendur þá hefði þessi kostnaður átt að lækka en ekki hækka. Hann hefur hins vegar hækkað gríðarmikið. Á sama tíma hefur gróði bankanna hækkað mjög mikið, síðustu tölur sem ég heyrði voru um 160 milljarðar kr. sem er gríðarhá upphæð. Þetta svarar til nálega helmings af útgjöldum ríkisins á þessu ári. Hér er því um háar upphæðir að ræða og það er vert að spyrja sig hvort ekki sé komið þvílíkt ójafnvægi í þessa hluti bæði hvað það varðar sem bankarnir taka til sín í gjöldum og síðan í vaxtamun, sem er meiri hér en annars staðar, að menn verði að gera eitthvað. Er ekki kominn tími til að ábyrg stjórnvöld taki á þessum málum? Þær skuldir sem ég nefndi í upphafi, 1.270 milljarðar sem íslensk heimili skulda, eru mjög háar upphæðir. Til þess að setja þetta í samhengi eru það liðlega þreföld útgjöld ríkisins. Þetta er náttúrlega gríðarhá upphæð og það er sú upphæð sem vextirnir eru að tikka og sá gríðarlegi kostnaður sem leggst á, þannig að við verðum að leita allra leiða til að lækka þennan kostnað og það er ekki síður mikilvægt að leggja áherslu að ná honum niður í stað þess að líta nær eingöngu til hás matarverðs. Í svipinn man ég ekki eftir nema einum sjálfstæðismanni sem hefur einhverju sinni minnst á að það þurfi að taka á þessu og afnema stimpilgjöldin og gott ef það var ekki í prófkjörsbaráttu. En eftir að þeirri baráttu var lokið þá hefur ekkert spurst til áhuga umrædds þingmanns á þessu máli og ekki er að sjá að umræddur þingmaður hafi séð sér fært að taka þátt í þessari umræðu, þegar er verið að taka á þessu kosningamáli sem átti að vera til að fleyta honum áfram í prófkjöri sjálfstæðismanna. Þetta sýnir kannski það viljaleysi sem er hjá núverandi stjórnvöldum. En ég hef tekið eftir því að í stjórnarandstöðuflokkunum hafa menn skilning á þessu og við í Frjálslynda flokknum sjáum að þetta verður að breytast, það verður að hætta að skattleggja fólk fyrir að ætla að leita sér betri kjara. Ef við setjum þetta dæmi upp hvað varðar önnur viðskipti, t.d. olíuviðskipti og samkeppni, og það er nú vert að ræða þau, og bankaviðskipti, ef við förum yfir málið og staðan væri sú hjá heimilum að ef þau þyrftu að skuldbinda sig til að kaupa bensín hjá ákveðnu fyrirtæki, t.d. Olíufélaginu kannski 3–4 ár fram í tímann eða jafnvel 25 ár en ætluðu síðan að leita betri kjara og fara yfir til Skeljungs þá þyrfti að greiða kannski 1% af heildarupphæð bensínkaupa næstu 10 árin. Það sjá allir að það er einfaldlega sanngirnismál að aflétta þessari skattlagningu, eins og kemur fram í þingsályktunartillögunni. Það mundi hleypa nýju lífi í bankamarkaðinn og sömuleiðis ef uppgreiðslugjöldin yrðu afnumin þá yrði það til þess að þeir sem skulduðu háar upphæðir og væru ábyrgir greiðendur yrðu eftirsóttir og fengju tilboð frá bönkum og lánastofnunum. Auglýsingarnar beindust því ekki eingöngu að fermingarbörnunum og menntaskólakrökkunum heldur fyrst og fremst að þeim sem skulda mikið og eru ábyrgir greiðendur. Þessi þingsályktunartillaga skiptir verulega miklu máli og það verður fróðlegt að sjá þær umsagnir sem koma úr efnahags- og viðskiptanefnd en ég ætlast til þess að efnahags- og viðskiptanefnd taki þetta mál til umsagnar og vísa því hér með til hennar. Það verður fróðlegt að sjá hvaða umsagnir koma og ég tel að vænta megi mjög jákvæðrar umsagnar frá Neytendasamtökunum en því miður er ég ekkert endilega viss um að það komi svo jákvæðar umsagnir frá banka- og fjármálastofnunum eða að þær leggi mikið kapp á þetta mál. Það er eins og menn vilji hafa þetta eins og þetta er á þeim bæjum en þó vonast ég til þess að þetta mál fái brautargengi. Það er ekkert vit í því að bankar sem hafa verið að fara inn í svokallað samkeppnisumhverfi ætlist til þess að allir neytendur séu bundnir inn í einhverja einokun í ákveðinni stofnun. Það fer einfaldlega ekki saman. En ég er sannfærður um að þetta má muni ná í gegn og þeim mun fyrr því betra fyrir íslenska neytendur.