Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 520 hef ég leyft mér að flytja þáltill. um endurskoðun skattalaga. Tilgangurinn með flutningi þessarar till. er að minna á hve skattkerfi landsmanna er hörmulega götótt og ósanngjarnt gagnvart skattgreiðendum og benda á leiðir til úrbóta. Mesta ósanngirnin í núverandi skattkerfi er í því fólgin að atvinnureksturinn í landinu ber sáralítinn hlut af sameiginlegum útgjöldum landsmanna og byrðin lendir því af þeim mun meiri þunga á launafólki. Ég vil nefna í upphafi míns máls þrjú dæmi. Þegar ég var að undirbúa flutning þessarar till. leitaði ég upplýsinga hjá ríkisskattstjóra um fjölda tekjuskattslausra fyrirtækja við álagningu skatta á s.l. ári. Fyrirtæki í félagsformi, sem eru yfir einhverri ákveðinni lágmarksstærð, hafa t.d. í þessu tilviki að jafnaði a.m.k. hálfa millj. kr. í árlega veltu, eru 3890 talsins. Heildarvelta þessara 3890 fyrirtækja á árinu 1984 mun hafa numið 136 milljörðum kr., en álagður heildartekjuskattur þessara fyrirtækja reyndist aðeins um 700 millj., 0,7 milljarðar, og skv. upplýsingum í fjárlagafrv., sem lagt var fram núna í haust, er innheimtan aðeins áætluð 425 millj. kr. eða 0,3% af heildarveltu þessara fyrirtækja. Tekjuskattur einstaklinga, þ.e. innheimtur skattur, er hins vegar áætlaður um 2035 millj. og er það um það bil fimm sinnum hærri fjárhæð. Til að gera langt mál stutt er það niðurstaðan af þessari úttekt að af þessum 3890 fyrirtækjum greiddu 1968 fyrirtæki engan skatt, þ.e. þau höfðu neikvæðan tekjuskattsstofn eins og fram kemur í fskj. IV sem birt er með þessari till., og er þá þeim fyrirtækjum sleppt sem eru í tveimur fyrstu línum töflunnar vegna þess að þau voru talin svo smávaxin að ekki gæfi rétta mynd að telja þau með. Það er niðurstaðan af þessari úttekt, sem var sérstaklega gerð í tengslum við flutning þessarar till., að meiri hluti fyrirtækja í landinu, um 51% af fyrirtækjum í félagsformi, greiðir engan tekjuskatt. Þó er ljóst af skýrslum Þjóðhagsstofnunar að afkoma fyrirtækja á árinu 1984 var almennt talin nokkuð góð ef útgerð er undanskilin. Annað dæmið um þetta makalausa skattakerfi núv. ríkisstj. fengu menn þegar hæstv. fyrrv. fjmrh., núv. iðnrh., seldi hlutabréf ríkisins í Flugleiðum á s.l. hausti. Bréfin fóru vissulega fyrir væna fúlgu, enda mikilvæg eign sem ríkið var þarna að selja og hafði greitt fullu verði á sínum tíma, en þegar betur var að gáð kom í ljós að það sem ríkissjóður fær raunverulega í sinn hlut af sölu bréfanna reynist vera minna en ekki neitt fyrstu árin, einfaldlega vegna þess að skattafrádrátturinn hjá kaupendum verður hærri en nemur greiðslunum fyrir bréfin. Þriðja dæmið er svo frá því í haust þegar húsnæðismálastjórn gerði úttekt á framtöldum tekjum húsbyggjenda og kaupenda. Þá kom í ljós að sjálfstæðir atvinnurekendur reyndust hafa miklu lægri tekjur en einstæðar mæður sem sjálfsagt eru margar í þjónustu þeirra. Hver er svo aðalástæðan fyrir þessu himinhrópandi ranglæti í núgildandi skattkerfi? Vissulega verður að játa að skattkerfi landsmanna hefur löngum verið gallað og sérstaklega hafa sjálfstæðir atvinnurekendur löngum sloppið vel frá því að gjalda tekjuskatt í eðlilegu samhengi við umsvif sín. Úr þessu var þó töluvert reynt að bæta í tíð seinustu ríkisstjórnar. Til skýringar á þessum ummælum mínum er birt í fskj. I yfirlit yfir helstu breytingar á skattalögum í tíð ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens 1980-1983. Þar er ekki farið alveg í smáatriðum ofan í þær breytingar sem gerðar voru. En ég leyfi mér að fullyrða að atvinnureksturinn í landinu hafi skilað töluvert hærri upphæð hlutfallslega í sameiginlegan sjóð landsmanna þá en hann gerir nú. Stafar það ekki hvað síst af öðrum reglum um afskriftir og svo hinum ýmsu ívilnunarreglum sem síðar eru til komnar. Afskriftareglur voru þá verulega hertar frá því sem hafði verið eftir að skattalögin voru samþykkt hér á Alþingi vorið 1978. Þó verður að viðurkennast að í þeim lögum fólust ýmsar mikilsverðar breytingar til bóta, m.a. sú breyting að atvinnurekstur og tekjur eða tap af atvinnurekstri blandast ekki lengur saman við launatekjur einstaklinga. Að öðru leyti ætla ég ekki að fjölyrða um þær breytingar sem gerðar voru á skattalögum í tíð síðustu ríkisstjórnar. Þær voru fjölmargar, eins og hér má sjá á bls. 3 í þessu þskj. og reyndar einnig á bls. 4 þar sem gerð er grein fyrir stórmikilvægum breytingum á söluskattslögum sem þá voru gerðar og ég hygg að hafi skilað í ríkissjóð verulegum fjármunum eftir að þau ákvæði komu til framkvæmda. En í þessu samhengi er kannske öllu forvitnilegra að sjá yfirlit sem ég hef samið yfir helstu breytingar á skattalögum í tíð núv. ríkisstj. á árunum 1983-1985. Það er á bls. 5 í þessu þskj. Þar eru vissulega ýmsar úrbætur til hins betra, þar á meðal nokkur lækkun á tekjuskatti launamanna. Þar er hins vegar að miklum meiri hluta til að finna ákvæði sem draga úr skattgreiðslum atvinnurekenda. Þar vil ég sérstaklega benda á 3. tölul. á bls. 5 þar sem minnt er á að skattur af verslunar- og skrifstofuhúsnæði var lækkaður í des. 1983 úr 1,4% í 1,1%. Í öðru lagi er í 4. tölul. bent á að á árinu 1984 var tekjuskattur lögaðila, þ.e. hlutafélaga og annarra fyrirtækja í félagsformi, lækkaður mjög verulega eða úr 65% í 51%. Áður var álagningarprósenta gjarnan miðuð við það hjá félögum að hún væri jafnhá samanlagðri jaðarprósentu tekjuskatta einstaklinga. Á þeim tíma var tekjuskattur 50%, útsvarið 13%, sjúkratryggingagjald 2%. Samanlagt gerði þetta 65%. En þarna var sú breyting gerð að tekjuskattur félaga var lækkaður alveg niður í 51% . Þá erum við bersýnilega komin langt niður fyrir það sem er jaðarskattur hjá einstaklingum vegna þess að skattþrepin eru nú 44%, 10-11% og 2% í sjúkratryggingagjaldið eða samtals um 55- 56%. En tekjuskattur lögaðila er sem sagt kominn niður í 51% og er kominn langt niður fyrir það sem hann hefur nokkru sinni áður verið. Þriðja meiri háttar breytingin, sem ég vek athygli á að gerð hefur verið, er tekjuskattslagabreytingin nr. 8 og 9 frá 1984, um frádrátt frá skattskyldum tekjum vegna fjárfestingar manna í atvinnurekstri. Þá voru fyrirtækjum og einstaklingum, sem fjárfesta í atvinnurekstri eða kaupa hlutabréf í fyrirtækjum, veittar mjög stórfelldar og margháttaðar skattaívilnanir. Í fjórða lagi má svo nefna að stórlega var dregið úr skattskyldu innlánsstofnana á árinu 1984. Má ætla að skattgreiðslur banka til ríkissjóðs hafi lækkað um hvorki meira né minna en 360 millj. kr. á árunum 19841986 reiknað á verðlagi 1984. Það mætti sem sagt hækka þessa tölu allverulega ef ætti að flytja hana yfir á verðlag 1986. En 360 millj. var gjöfin sem bönkunum var gefin á árinu 1984 fyrir þessi þrjú ár. Í fimmta lagi má nefna endurgreiðslu á uppsöfnuðum söluskatti til útgerðar sem kannske er betur réttlætanleg en flest annað af því sem ég hef nú nefnt vegna þess hversu illa hefur staðið í bólið hjá útgerðinni. Áætlað tekjutap ríkissjóðs á árinu 1985 vegna þessa er um 400 millj. kr. Staðreyndin er sú að þetta stóra útspil úr ríkissjóði átti sér stað á s.l. ári án þess að nokkur minnsta tilraun væri gerð til að afla þar tekna á móti. Þetta er ein af mörgum ástæðum fyrir því hversu báglega horfir nú í ríkisfjármálum eins og allir þekkja. Tekjupóstum hefur verið spilað út í mjög stórum stíl, þar á meðal þessum, án þess að nokkurra annarra tekna hafi verið aflað á móti. Staðreyndin er sú að núv. ríkisstj. hefur með þessari margvíslegu lagasetningu á undanförnum þremur árum sett svo margar glufur og smugur á gildandi skattalög með öllum þessum frádráttarheimildum að hin óhjákvæmilega afleiðing hefur orðið sú sem ég hef nú rakið. Meiri hluti fyrirtækja í landinu greiðir engan tekjuskatt og hinn hlutinn, sem eitthvað greiðir, skilar svo litlu í ríkissjóð að heildarframlagið nemur aðeins 0,3% af veltu fyrirtækja. Það er ljóst að gildandi skattareglur eru bæði hóflausar og siðlausar gagnvart öðrum skattgreiðendum sem ekki eru í atvinnurekstri. Þess vegna er þessi till. flutt. Aðalefni hennar er að Alþingi álykti um nauðsyn þess að mörkuð sé ný stefna í skattamálum og skattalög séu endurskoðuð með það fyrir augum að skattbyrðin á tekjum og útgjöldum fólks með lágar tekjur eða meðaltekjur léttist en atvinnureksturinn í landinu greiði skatt af tekjum sínum og veltu undanbragðalaust og taki þannig hæfilegan þátt í sameiginlegum útgjöldum landsmanna. Fyrstu sex liðir þessarar tillögu beinast sérstaklega að skattgreiðslum fyrirtækja. Í fyrsta lagi er lagt til að tekjuskattur lögaðila verði hækkaður og þá með þeim rökum, sem ég nú hef rakið, að hann er töluvert miklu lægri og jaðarskattprósentan hjá einstaklingum miklu hærri en hjá lögaðilum. Það er ekki nein sanngirni og hlýtur að þrýsta mönnum mjög til þess að breyta rekstri frá því að vera rekstur rekinn á nafn og yfir í að að vera rekstur rekinn í félagsformi. Enda er enginn vafi á því að menn hafa í stórum stíl hrakist inn á þessa braut til að spara sér útgjöld. Ég veit æðimörg dæmi þess að t.d. iðnaðarmenn, sem fram undir þetta höfðu bara verið launamenn, hafa valið þann kostinn að stofna einhvers konar verktakastarfsemi í kringum sína starfskrafta og selja vinnu sína á þann veg vegna þess að með því virðast skattgreiðslur þeirra verða léttbærari en ella eftir þessar breytingar sem gerðar hafa verið. Eins og ég hef nefnt fjalla sex fyrstu liðir till. um atvinnureksturinn. Lagt er til að stóra ívilnunarreglan frá 1984 verði afnumin, að framlög í varasjóð verði skattlögð eins og aðrar tekjur og að afskriftatími verði lengri en nú er og í meira samræmi við endingartíma eigna. Um það mætti sannarlega flytja langt mál en verður ekki gert hér tímans vegna. Í öðru lagi teljum við Alþýðubandalagsmenn að arð af hlutabréfum eigi að skattleggja eins og aðrar tekjur og eftirlit með bókhaldi og framtölum fyrirtækja verði að herða mjög verulega, einkum hjá einstaklingum með sjálfstæðan rekstur, hækka sektir við skattsvikum og hraða meðferð skattsvikamála. Þá leggjum við áherslu á að skattar á miklar eignir verði hækkaðir og að vaxtatekjur umfram verðtryggingu verði almennt skattlagðar ofan við ákveðin mörk. Um þetta höfum við flutt tillögur áður. Að öðru leyti leggjum við áherslu á að ekki verði settur á virðisaukaskattur eða að matvörur og aðrar brýnustu lífsnauðsynjar verði skattlagðar með öðrum hætti, t.d. með því að leggja á þær söluskatt eins og mikið hefur verið rætt um. Við leggjum til að útsvar verði stigbreytilegt í samræmi við tekjur og að tekið verði upp staðgreiðslukerfi skatta svo fljótt sem verða má. Virðulegi forseti. Tímans vegna læt ég þessu lokið. Um þessa till. er það eitt að segja að á það er lögð áhersla að mörkuð sé ný stefna í skattamálum. Þá er fyrsta skrefið að Alþingi lýsi vilja sínum í þá átt hvernig sú breyting eigi að verða. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. fjvn.



Það skal tekið fram að umræða þessi fer ekki fram samkvæmt reglum um takmörkun umræðna við 1. umr. um þingsályktunartillögur.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 572 um gerð fríverslunarsamnings við Bandaríkin. Till. er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram könnun á gerð fríverslunarsamnings við Bandaríkin með hliðsjón af því hver yrði viðskiptalegur hagur af slíkum samningi fyrir íslenska atvinnuvegi og útflutningsstarfsemi." Ástæðan fyrir því að þessi þáltill. er flutt er fyrst og fremst sú að nú beinast augu manna á Íslandi í vaxandi mæli að mikilvægi aukinnar markaðsleitar fyrir íslenskar afurðir og umræður hafa mjög vaxið um mikilvægi útflutningsverslunar. Ástæðan er sú að í Bandaríkjunum er mikilvægasti markaður okkar Íslendinga í dag fyrir afurðir okkar og jafnframt markaður sem tvímælalaust mun vera unnt að stækka á ýmsum sviðum. Þangað fluttum við árið 1984 29% af útfluttum afurðum frá Íslandi. Í dag er fyrst og fremst um að ræða útflutning á sjávarafurðum til Bandaríkjanna eins og kunnugt er, en það hefur aukist mjög útflutningur á ýmiss konar iðnaðarvörum til Bandaríkjanna á síðustu árum. Það er álit þeirra, sem helst fylgjast með þessum málum og starfa á þessu sviði atvinnulífsins, að möguleikar muni vera á því að stórauka útflutning iðnaðarvara til Bandaríkjanna, en þar fæst sem kunnugt er mjög gott verð fyrir íslenskar iðnaðarvörur og miklu hærra verð en fyrir vörur sem fara til ýmissa annarra landa. Það er vitanlega mjög mikilvæg forsenda þess að unnt verði að vinna þar nýja markaði að tollar á slíkum vörum, og þá er ég fyrst og fremst að tala um íslenskar iðnaðarvörur, fáist þar lækkaðir. Ef slíkt tækist gæti það tvímælalaust orðið mikil lyftistöng fyrir íslensk iðnfyrirtæki í framtíðinni sem ættu þá auðveldara með að vinna nýja markaði. Þess vegna er hér um að ræða mjög mikilvægt hagsmunamál fyrir íslenskan iðnað og vöxt hans og viðgang í framtíðinni. Það má taka það saman, eins og gert er í grg. í stórum dráttum, hvað helst mælir með því að þetta verði kannað af hálfu íslenskra stjórnvalda. Hér er engu slegið föstu um þetta atriði heldur aðeins farið fram á að könnun verði gerð á þessu máli. Vitanlega eru á því ýmsar hliðar, sem þarf að líta á, m.a. tekjur ríkissjóðs af tollum á innfluttum vörum frá Bandaríkjunum sem skipta vitanlega líka máli. Það sem helst mælir með því að slík könnun verði framkvæmd er í fyrsta lagi að tollar á íslenskum framleiðsluvörum, hvort sem það eru landbúnaðarvörur, iðnaðarvörur eða sjávarafurðir, yrðu lækkaðir eða jafnvel felldir niður með öllu. Þeir tollar sem greiða varð af íslenskum vörum í Bandaríkjunum námu 129 millj. árið 1984. Má ætla að á þessu ári verði þar um upphæð í kringum 200 millj. að ræða. En síðustu nákvæmar tölur eru frá árinu 1984. Í öðru lagi mundi samkeppnisaðstaða íslenskra útflytjenda vitanlega batna mjög á bandaríska markaðnum gagnvart öðrum löndum. Í þriðja lagi mundu bandarískar vörur lækka í verði hér á landi. Í fjórða lagi mundu möguleikar skapast á samvinnu erlendra og íslenskra fyrirtækja til að framleiða til útflutnings hér á landi, bæði til Bandaríkjanna og þá ekki síður til Evrópu, þ.e. til EFTA-landanna og Efnahagsbandalagslandanna sem við höfum nokkra samninga við. Í fimmta lagi mundu efnahagssamvinna og viðskiptatengsl Íslands og Bandaríkjanna fara vaxandi ef slíkur samningur kæmist á laggirnar, en það er mitt mat og mitt álit að nánara samstarf þessara tveggja þjóða sé æskilegt, ekki aðeins á stjórnmálasviði, heldur einnig og ekki síður á viðskiptasviðinu. Ég nefndi hér sérstaklega iðnaðarvörurnar. Af íslenskum iðnaðarvörum sem fara til Bandaríkjanna er nú greiddur tollur sem að meðaltali er 11,4%. Þar er um að ræða næststærsta útflutningsflokkinn sem til Bandaríkjanna fer. Stærstar eru sjávarafurðir. Árið 1984 voru fluttar út iðnaðarvörur fyrir 525 millj. Það mun hafa farið eitthvað vaxandi síðan. Þar er um að ræða toll sem er tæp 12%. Það gefur auga leið að verulegt hagræði væri að því að fá þann toll lækkaðan. Hann er mun hærri en af öðrum vörutegundum sem við flytjum til Bandaríkjanna. Það er álit forráðamanna Verslunarráðs Íslands, íslensku landsnefndar alþjóðlega verslunarráðsins og samtaka iðnrekenda að það mundi verða mikill hagur að því fyrir íslenskan iðnað ef slíkt gæti gerst og gæti það mjög aukið fjölbreytni iðnaðarútflutnings í framtíðinni á bandaríska markaðnum. Ég nefni hér sérstaklega ullariðnaðinn. Það var síðast í morgun sem fregnir bárust um erfiðleika hans og breytingar í þeirri atvinnugrein. Mönnum eru þær kunnar. Ekki er þá síst ástæða til að hyggja að því hvað unnt er að gera honum til stuðnings. Það sem lagt er til í þessari þáltill. er einmitt eitt af því. Við höfum nýlega gert út, Íslendingar, leiðangur til Bandaríkjanna til að kanna möguleika á verulega aukinni sölu á íslenskum landbúnaðarafurðum þar í landi. Þar var fyrst og fremst verið að kanna kindakjötsmarkaðinn, en margir hafa talið, með réttu eða röngu, að ekki hafi nógu vel verið staðið að markaðsleit og útflutningi íslenskra sauðfjárafurða og landbúnaðarafurða yfirleitt til Bandaríkjanna á liðnum árum. Þangað hafa ostar hins vegar verið seldir í allnokkrum mæli, en þó verið bundnir kvótafyrirkomulagi þar í landi sem mjög hefur takmarkað íslenskan útflutning á ostum. Þegar við tölum um útflutning á landbúnaðarafurðum, sem í sjálfu sér er vitanlega erfitt mál, er ljóst að til bandaríska markaðarins líta menn kannske einna helst vonaraugum vegna þess að yfirleitt, og þá á ég við alla vöruflokka, er þar greitt hæsta verð sem fæst fyrir vörur. Lítum á útflutninginn til Bandaríkjanna. Það er greiddur að meðaltali um 7% tollur af íslenskum landbúnaðarafurðum sem til Bandaríkjanna eru fluttar. Hæstur er sá tollur rúmlega 9% á ostum. Það er ljóst að ef vonir manna í landbúnaði eiga að rætast um verulega aukinn útflutning á landbúnaðarafurðum til Bandaríkjanna yrði slíkur fríverslunarsamningur mikilvægur. Langstærsti hluti útflutnings okkar til Bandaríkjanna er sjávarafurðir, en heildarútflutningsverðmæti vöru okkar til Bandaríkjanna árið 1974 var 6,6 milljarðar kr. Það var tæplega þriðjungurinn af heildarútflutningi okkar, eins og ég sagði áðan, svo að hér er um ákaflega mikilvægan markað að ræða og stóran markað einnig. U.þ.b. þriðjungur af íslenskum sjávarafurðum fer inn á bandaríska markaðinn án þess að það þurfi að greiða nokkra tolla. Af öðrum sjávarafurðum, eins og flökum, verður að greiða toll, en hann er tiltölulega mjög lágur. Á öðrum sjávarafurðum en blokkum og flökum eru hærri tollar, en þó ekki verulega háir. Alls voru greiddar 1984 57 millj. kr. í tolla af íslenskum sjávarafurðum. Nú má telja að það sé komið nær 100 millj. kr. sem greitt er í tolla af þeim. Það er vitanlega ekki sérlega há upphæð, en skiptir þó engu að síður nokkru máli. Á hitt er að líta að tollar af unnum sjávarafurðum eru miklum mun hærri og í raun hefur það komið í veg fyrir að við flyttum annað en frumunnar sjávarafurðir til Bandaríkjanna. Það verða menn einnig að hafa í huga í þessu sambandi. Inn í þessa mynd koma líka nýlegar fréttir af nýjum tollum í Bandaríkjunum á fisk frá samkeppnisaðilum okkar í Kanada. Þegar hefur verið lagður tollur á ferskan fisk sem kemur frá Kanada, tæplega 7%, og í þessum mánuði munu bandarísk stjórnvöld ákveða hvort einnig verði lagður tollur á frystan fisk frá Kanada. Við flytjum vitanlega ekki ferskan fisk nema í afar litlum mæli til Bandaríkjanna, en aftur á móti byggist Bandaríkjamarkaðurinn á frystum fiski. Hvað okkur snertir er augljós hætta á því að það komi fram kröfur um að slíkir tollar á frystan fisk verði lagðir á sjávarafurðir í Bandaríkjunum frá fleiri löndum en Kanada. Það gæti haft mjög afdrifaríkar afleiðingar fyrir íslenskan sjávarútveg ef til þess kæmi. Fríverslunarsamningur Íslands og Bandaríkjanna mundi hins vegar bæta stöðu okkar í þessum efnum. Ég minntist áðan á möguleikana á því að ef slíkur samningur kæmist á laggirnar skapast miklu meiri og betri möguleikar en í dag eru fyrir samvinnu íslenskra og erlendra fyrirtækja til að framleiða vöru eða vinna úr vöru fyrir bandaríska markaðinn sem yrði þá lágtollamarkaður eða ekki um neina tolla þar að ræða. Jafnframt mundi koma inn í landið með slíkri samvinnu ekki aðeins fjármagn heldur einnig tækniþekking sem gæti gagnast íslensku atvinnulífi á fleiri sviðum. Nú geta menn velt því fyrir sér þegar þessari hugmynd er varpað fram hvaða hag við Íslendingar sjáum okkur í því að gera slíkan samning. Það er um það sem þessi þáltill. fjallar. En hvaða möguleikar eru á því að við mundum fá slíkan samning gerðan við Bandaríkin? Bandaríkjamenn hafa gert mjög fáa slíka samninga. Hins vegar hafa þeir þótt mjög eftirsóknarverðir af viðskiptalöndum Bandaríkjanna. Þegar hefur verið gerður, á síðasta ári, slíkur samningur við Ísraelsríki. Það má segja að það sé með meiri háttar vinaríkjum Bandaríkjanna. Þá hafa Bandaríkin einnig gert einhliða fríverslunarsamning, og ég undirstrika að það eru einhliða samningar, við nokkur ríki í Karabíska hafinu, en á þá samninga verður fremur að líta sem eins konar þróunaraðstoð af hálfu Bandaríkjanna, sem hleypa þá tollfrjálsum vörum og afurðum frá þessum eyríkjum inn á bandaríska markaðinn, fremur en venjulegan fríverslunarsamning. En um þessar mundir er ákaflega fast sótt og hart knúið á dyr stjórnvalda í Washington af hálfu samkeppnismanna okkar, Kanadamanna, til þess að fá gerðan fríverslunarsamning við Bandaríkin. Það eru ekki síst fiskafurðirnar sem Kanadamenn líta til í því efni, en vitanlega sjá þeir manna best, sem eru næstir því mikla ríki og þeim stóra markaði sem Bandaríkin eru, eftir hverju er að sælast á bandaríska markaðnum. Ég hygg, og það er mat mitt eftir að hafa kynnt mér þessi mál nokkuð, að það sé vel þess virði fyrir íslensk stjórnvöld, fyrir ríkisstjórnina og þá ekkí síst viðskrn. og utanrrn., að kannað verði hver væri hagurinn af því að fá slíkan samning gerðan við Bandaríkin, okkar mesta og besta markaðsland. Og þá jafnframt hverjir gætu verið gallarnir við slíka samningsgerð því að eðlilegt er að á báðar hliðar málsins sé litið í þessu efni.



Herra forseti. Þegar meta skal þá tillögu að ríkisstj. láti fram fara könnun á gerð sérstaks fríverslunarsamnings við Bandaríkin verður að hafa í huga reynslu Íslands af aðild að fríverslunarsamtökum Evrópu, EFTA, fríverslunarsamningum við Efnahagsbandalag Evrópu og tollalækkun fyrir íslenskar vörur í öðrum löndum á grundvelli viðskiptaviðræðna á vegum GATT, m.a. tollalækkunum á íslenskum útflutningsvörum í Bandaríkjunum á síðustu árum í kjölfar Tokyo-viðræðnanna sem fram fóru á árunum 1973-1979. Vísað hefur verið til þess að Bandaríkin hafi gert samninga við nokkur ríki á Karabíska hafsvæðinu á árinu 1983, undirritað samning við Ísrael á árinu 1985 og átt könnunarviðræður við Kanada á þessu ári. Rétt er að fara örfáum orðum um þessa samninga og samningaviðræður. Að því er varðar fríverslunarsamninga við ríki á Karabíska hafsvæðinu verður að hafa í huga að um þróunarlönd er að ræða og voru tollar felldir niður af ýmsum vörutegundum sem ekki féllu undir hið almenna tollaívilnanakerfi í þágu þróunarlandanna sem ýmis iðnríki eru aðilar að, þar á meðal Bandaríkin. Mun í stórum dráttum vera um að ræða einhliða ívilnanir af hálfu Bandaríkjanna um nokkurra ára skeið á mörgum vörum. Samningarnir eru liður í viðreisn efnahagslífs þróunarlandanna á þessu svæði. Útilokað er að iðnríkjum á Vesturlöndum stæðu slík kjör til boða nema gegn samsvarandi lækkun tolla á móti. Viðskipti Bandaríkjanna við Ísrael eru að sjálfsögðu margfalt meiri en viðskiptin við Ísland. Fríverslunarsamningur Bandaríkjanna og Ísraels, sem undirritaður var 22. apríl á s.l. ári, er um margt áþekkur þeim fríverslunarsamningum sem Ísland þekkir af eigin raun að því er varðar afnám verndartolla. Byggist hann á afnámi tolla og annarra innflutningshafta á því sem næst öllum viðskiptum landanna, en nær þó ekki fyrst og fremst til iðnaðarvara að formi til. Heimilt er að halda magntakmörkunum á landbúnaðarvörum svo og innflutningsgjöldum en ekki tollum. Sumir tollar eru afnumdir strax, en aðrir í áföngum á ákveðnu árabili eða allt til ársins 1995. Þá eru þar ákveðnar sérreglur, m.a. varðandi óhagstæðan greiðslujöfnuð og óhindraðan aðgang að opinberum útboðum, en síðastnefnda ákvæðið gengur lengra en reglur GATT. Þá er stefnt að því að létta af hömlum á þjónustuviðskiptum, en það er sérstakt áhugamál Bandaríkjamanna. Svo sem ég mun víkja að síðar hafa Kanadamenn og Bandaríkjamenn átt með sér óformlegar bráðabirgðaviðræður um gerð fríverslunarsamnings. Ekki er rétt að um könnunarviðræður landanna um málið hafi verið að ræða í febrúar s.l. heldur fóru þá fram reglulegar viðræður um viðskiptamál landanna og snertu þær ekki nema að hluta fyrirhugaðar viðræður um fríverslunarsamning. Samkvæmt nýjustu upplýsingum mun nú standa á Kanadastjórn til þess að unnt sé að hefja könnunarviðræður í bráð. Athugun á útflutningi okkar til Bandaríkjanna sýnir að helstu útflutningsvörur okkar eru að mestu tollfrjálsar í Bandaríkjunum. Þannig er enginn tollur á frystri fiskblokk, frystri rækju, frystum humri, frystum hörpudiski, þorskalýsi og niðursoðinni reyktri síld. Heilfrystur og ísaður fiskur er tollfrjáls nema karfi, 0,5 senta tollur er lagður á pundið. Tollur á frystum flökum er 1,875 sent á pund fyrir fyrstu 15 millj. pundin og mun sá tollur gilda um allt innflutningsmagnið frá og með árinu 1987. Þessi magntollur svarar því til 1,25% verðtolls. Hins vegar eru tollar á ullarvörum 15-20% ásamt magngjaldi, 2-31 sent á pundið. Tollur á ullarlopa og ullarbandi er sem næst 9%. Ekki verður séð að tollar séu sérstakur þrándur í götu aukinna viðskipta við Bandaríkin. Einna helst er bent á að allháir tollar séu á ullarvörum í Bandaríkjunum, en útflutningur íslenskra ullarvara til Bandaríkjanna hefur verið hverfandi lítill í samanburði við heildarútflutninginn eða innan við 5% að undanförnu. Þá hefur verið bent á að allháir tollar séu á unnum fiskafurðum. Af þeim sökum hefur hins vegar verið byggt upp mjög öflugt fiskvinnslu- og fisksölukerfi á vegum Sölusambands hraðfrystihúsanna og Sambands ísl. samvinnufélaga eins og öllum hér er kunnugt. Af hálfu viðskrn. hefur verið fylgst með þróun undanfarinna ára varðandi gerð fríverslunarsamninga Bandaríkjanna við önnur lönd. Þetta var rætt við fulltrúa Bandaríkjanna þegar á árinu 1982 og var svarið þá að ekki væri unnt að semja við Ísland um tollalækkanir nema á grundvelli GATT-samningsins, þ.e. að tollalækkanir giltu um innflutning frá öllum löndum. Nú eru og í undirbúningi nýjar viðskiptaviðræður á vegum GATT og er þess vænst að þær geti hafist formlega seint á þessu ári. Hafa Bandaríkjamenn lagt mjög mikla áherslu á að þessar viðræður hæfust sem allra fyrst. Í viðræðum þessum yrði m.a. stefnt að því að lækka tolla milli ríkja. Mun Ísland, eins og í Tokyoviðræðunum, fara fram á lækkanir á tollum í Bandaríkjunum og öðrum ríkjum og þau ríki koma með gagnóskir gagnvart Íslandi. GATT-viðræður taka að vísu langan tíma, en Bandaríkjamenn hafa bent á að viðræður um gerð sérstakra fríverslunarsamninga við Bandaríkin taki einnig mörg ár. Þetta kom m.a. fram í svari bandaríska sendiherrans hér á landi í byrjun febrúar s.l. til forsrh. Í því sambandi var bent á að óformlegar viðræður hefðu átt sér stað í nokkur ár áður en Kanadamenn lýstu yfir áhuga sínum á að gera fríverslunarsamning við Bandaríkin. Samningaviðræður geta síðan tekið nokkur ár í viðbót. Þá er ljóst að þrjú ár liðu frá því að Ísraelsmenn komu á framfæri ósk sinni um slíkan samning þar til viðræður hófust. Hér má nefna að ósennilegt er að slíkur fríverslunarsamningur, ef gerður væri, mundi ná til fleiri íslenskra sjávarafurða en stofnsamningur EFTA og fríverslunarsamningurinn við EBE. Er því ólíklegt að tollar á íslenskum útflutningsvörum mundu lækka um þá upphæð sem greind er í þáltill. Þá yrði sú tala, sem þar er gefin upp varðandi lækkun tolla, langt frá því að vera raunhæf. Þannig er uppgefin tollalækkun á Íslandi til hagsbóta fyrir Bandaríkjamenn á árinu 1984 323 millj. kr. Í þáltill. er meðal annarra orða gert ráð fyrir lækkun tolla á öllum vörum, bæði verndartolla og fjáröflunartolla. Aðeins er þó raunhæft að gera ráð fyrir því að tollar mundu lækka á þeim iðnaðarvörum sem eru framleiddar hér á landi, meðal annarra orða aðeins verndartollar. Fjáröflunartollar, t.d. af bifreiðum, mundu haldast eins og er gagnvart EBE- og EFTA- löndum. Yrði því tollalækkunin sem Bandaríkjamenn mundu njóta um 16 sinnum minni en gefið er upp fyrir árið 1984 eða 20 millj. kr. og hagræðið fyrir þá því miklu minna en ella. Í þeirri úttekt sem landsnefnd Alþjóðaverslunarráðsins, sem flm. þessarar till. vitnaði til, lét gera segir að árið 1984 hafi innflutningsverðmæti vöru sem flutt var inn frá Bandaríkjunum til Íslands það ár verið 1806 millj. kr. Sama ár var útflutningsverðmæti vöru sem flutt var frá Íslandi til Bandaríkjanna 6686 millj. kr. Af innfluttum vörum til Bandaríkjanna voru 323 millj. greiddar í tolla eða 18% af heildarverðmæti. Innflutningsverðmæti þeirrar vöru sem flutt var inn til Íslands frá Bandaríkjunum en hefði verið tollfrjáls ef hún hefði komið frá aðildarlöndum EFTA eða EBE nam rúmlega 142 millj. kr. Af þessum vörum voru 20 millj. kr. greiddar í tolla. Á sama tíma námu tollar í Bandaríkjunum um 4 millj. bandaríkjadala eða því sem næst 129 millj. ísl. kr. sem eru aðeins 2% af útflutningsverðmæti vöru héðan. Stærsti hluti útflutnings okkar til Bandaríkjanna eru sjávarafurðir. Tollar á sjávarafurðir í Bandaríkjunum eru lágir í samanburði við tolla sem lagðir eru á hvers konar iðnaðarvörur. Megininntakið í svarinu sem sendiherra Bandaríkjanna gaf forsrh. varðandi afstöðu Bandaríkjastjórnar til hugmyndarinnar um fríverslunarsamninga er það að á næstu árum mun starfsgeta bandarískra ríkisstarfsmanna, er vinna að mótun viðskiptastefnu, beinast mjög að hinum nýju marghliða viðskiptaviðræðum á vettvangi GATT. Viðræður um fríverslunarsamninga við einstök lönd hafa ekki forgang og sé aðeins unnt að leggja takamarkaða orku í þær. Takmörkuð starfsgeta kunni því að verða til þess að slíkar viðræður, sem ganga hægt fyrir sig, gangi enn hægar en áður. Er reyndar einnig minnt á það meðal ýmissa skilyrða að slíkur samningur þyrfti að hafa í för með sér möguleika á miklu hagræði fyrir Bandaríkin sem ég ætla ekki að fara út í hér. Það má enginn þm. skilja þessi orð mín á þann veg að ég amist við könnun á gerð fríverslunarsamnings við Bandaríkin, en m.a. með hliðsjón af því sem ég hef áður sagt virðist að svo stöddu eðlilegt að viðskrn. og ríkisstj. fylgist áfram, fyrst óformlega, með þróun mála varðandi möguleika á aukinni fríverslun við Bandaríkin, bæði á marghliða grundvelli á vettvangi GATT og tvíhliða grundvelli gagnvart Bandaríkjunum. Þetta er það sem ég vil helst um þessi mál segja og vil jafnframt lýsa því yfir að hér eftir sem hingað til verður mjög grannt fylgst með framvindu þessara mála.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um dómhús fyrir Hæstarétt Íslands á þskj. 590. Till. er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gera Safnahúsið við Hverfisgötu í Reykjavík að dómhúsi fyrir Hæstarétt Íslands er starfsemi Landsbókasafns og Þjóðskjalasafns flyst úr húsinu. Alþingi felur ríkisstj. jafnframt að hefja sem fyrst undirbúning að nauðsynlegum breytingum á húsinu svo að það fái þjónað sem best hlutverki sínu sem hús Hæstaréttar Íslands." Fyrir liggur að Þjóðskjalasafn flytur innan tíðar úr Safnahúsinu við Hverfisgötu í húsakynni Mjólkursamsölunnar að Laugavegi 162 í Reykjavík sem núverandi menntmrh. hefur haft forgöngu um kaup á af stórhug og framsýni. Einnig er ljóst að Landsbókasafnið flytur áður en langt um líður í Þjóðarbókhlöðuna þó að fyrirsjáanleg sé nokkur bið þar á, vonandi þó ekki nema tvö til þrjú ár í mesta lagi. Enn hefur ekki verið tekin ákvörðun um framtíðarnotkun þessa virðulega og merka húss sem ég hygg að hæfi Hæstarétti Íslands vel. Því er þessi till. flutt. Hæstiréttur Íslands hefur lengi búið við alls ófullnægjandi húsakost og aðbúnað. Er vinnuaðstaða dómara og starfsfólks vægast sagt slæm og langt frá því að teljast boðleg æðsta dómstól réttarríkis. Dómsalur réttarins er að vísu ágætur, en öll önnur aðstaða til lítillækkunar, hvort heldur eru skrifstofur dómara eða annars starfsfólks, skjalageymslur eða annað. Er hreint með ólíkindum hversu þröngur húsakostur Hæstaréttar er og kotlegur á allan hátt. Fullyrði ég að ekkert ráðuneyta stjórnarráðsins búi við jafnslæman húsakost og aðbúnað þó að á þeim vettvangi sé oft kvartað. Hvet ég þm. sem um þetta efast að kynna sér þessi mál af eigin raun. Hefur oft verið bent á laka aðstöðu dómsins hvað snertir mannafla, húsnæði, vinnuaðstöðu og nútíma tækjakost. Á sumar ábendingar um mannafla hefur verið hlýtt en aðrar alls ekki. Þannig hafa störf Hæstaréttar Íslands gengið betur á seinni árum eftir fjölgun dómara og starfsliðs. Þrengsli og slæmur aðbúnaður hefur hins vegar stöðugt aukist. Ber að hafa í huga í þessu sambandi að dómsvaldið er einn af þremur hyrningarsteinum íslenskrar stjórnskipunar ásamt löggjafarvaldi og framkvæmdavaldi. Að öllum þessum þáttum verður að huga vel. Til umræðu eru nú framtíðarhúsnæðismál Alþingis og stöðugt er verið að bregðast við húsnæðismálum einstakra þátta framkvæmdavaldsins. Þætti dómsvaldsins hefur hins vegar verið illa sinnt í gegnum árin. Er skemmst að minnast ályktunar Alþingis 29. apríl 1977, um undirbúning að byggingu dómhúss fyrir héraðsdómstólinn í Reykjavík, Rannsóknarlögreglu ríkisins og embætti ríkissaksóknara. Engan árangur þeirrar samþykktar sjáum við enn hvað varðar héraðsdómstólana nú níu árum síðar. Ein af grundvallarforsendum þess að dómstóll vinni á skjótan, skilvirkan og skipulegan hátt er að hann búi við góð starfsskilyrði og gott húsnæði. Í flestum ef ekki öllum menningarríkjum er æðstu dómstólum sýnd sú virðing að búa sem best að þeim í hvívetna. Mætti hér nefna mörg dæmi um virðuleg og glæsileg dómhús á Norðurlöndum, í Evrópu, Bandaríkjunum, Kanada og víðar. Er till. sú sem hér um ræðir skref í þá átt að koma húsnæðismálum og annarri starfsaðstöðu Hæstaréttar Íslands í það horf er honum sæmir og í þá umgjörð er æðsti dómstóll ríkisins á skilið. Er víst að Safnahúsið við Hverfisgötu í Reykjavík uppfyllir þessar kröfur. Saga Safnahússins er samtengd sögu og menningu þjóðarinnar. Er bygging hússins nátengd upphafsskeiði innlendrar landsstjórnar eftir síðustu aldamót. Má því segja að húsið sem slíkt beri glöggt merki um innlent framtak og þá reisn er íslenska þjóðin þráði og stefndi að á fyrstu árunum eftir aldamótin síðustu. Er hornsteinn var lagður að húsinu sunnudaginn 23. sept. 1906 á ártíðardegi Snorra Sturlusonar hafði Hannes Hafstein ráðherra m.a. þetta að segja um byggingu hússins, með leyfi forseta: "Samkvæmt gamalli venju verður lögð niður í grundvöll hússins stutt skýrsla um byggingu þess. Hún er rituð á bókfell, sem ásamt gildandi bankaseðlum og póstmerkjum verður sett í loftþétt blýhylki, og hljóðar skýrslan þannig: Hús þetta er byggt handa Landsbókasafni og Landsskjalasafni Íslands samkvæmt lögum um stofnun byggingarsjóðs og byggingu opinberra bygginga, staðfestum 20. dag októbermánaðar 1905, og er hyrningarsteinninn lagður á dánarafmæli Snorra Sturlusonar 23. september 1906 á fyrsta ríkisstjórnarári Friðriks konungs hins VIII. Ráðherra Hannes Hafstein. Landritari Klemens Jónsson. Forsetar Alþingis: Eiríkur Briem, Júlíus Hafstein, Magnús Stephensen. Byggingarnefnd kosin af Alþingi: Guðmundur Björnsson, Jón Jakobsson, Tryggvi Gunnarsson. Teikning gerð af Magdahl-Nielsen byggingarmeistara. Verkið framkvæmt af félaginu Völundur. Umsjónarmaður við bygginguna F. Kiörboe byggingarmeistari. Bókavörður Landsbókasafns, settur, Jón Jakobsson. Skjalavörður Landsskjalasafns, dr. Jón Þorkelsson. Ætlast er til að aukið sé við bygginguna eftir þörfum síðar." Var húsið tekið í notkun 1908, en þann 28. mars 1909, er húsnæðið var formlega að fullu tilbúið til afnota, sagði Jón landsbókavörður Jakobsson m.a. í ræðu, með leyfi forseta: "Að síðustu skal ég taka það fram, að bygging þessi markar nýtt tímabil í byggingarsögu Íslands. Gleðilegt að geta sagt það, að veglegasta og vandaðasta steinhús þessa lands er byggt eingöngu af Íslendingum undir forsjá íslenskra manna, því nær hvert handtak er íslenskt á húsi og munum. Vonandi að landssjóður hætti að byggja nokkrar opinberar byggingar úr tré." Svo sem fram kemur hér á undan hefur verið vandað til hússins á allan hátt og þjóðin lagt metnað sinn í að gera það sem best úr garði. Er húsið byggt af mikilli fyrirhyggju og myndarskap, reisn og virðuleika. Undrun sætir hversu vel Safnahúsið virðist geta þjónað kröfum Hæstaréttar Íslands hvað innra skipulag og alla hönnun snertir. Stærsti salur hússins, núverandi lestrarsalur Landsbókasafns, hentar einkar vel sem aðaldómsalur með möguleikum og aðstöðu fyrir dómara, ritara, málflutningsmenn og síðast en ekki síst góðri aðstöðu og nægu rými fyrir áhugasama áheyrendur, almenning. Skiptir hið síðast talda ekki litlu máli í opnu lýðræðisþjóðfélagi. Öllu þessu má koma fyrir án verulegra breytinga. Þá getur t.d. lestrarsalur Þjóðskjalasafns komið að góðum notum sem vinnuherbergi dómara og ýmsir möguleikar eru á að vera með annan minni dómsal en aðalsalinn vegna deildaskiptingar Hæstaréttar nú. Nauðsynlegt er einnig fyrir Hæstarétt að hafa í sinni umsjá fullkomið og aðgengilegt lagabókasafn, en forsenda góðra dóma er m.a. að dómarar eigi þess kost að afla sér upplýsinga og fróðleiks á auðveldan hátt af lagabókum úr dómasöfnum, innlendum sem erlendum. Ýmsir möguleikar eru á að koma slíku safni fyrir með góðu móti og viðunandi móti á einum stað. Má m.a. nota innréttingar hússins í þessu skyni. Annarri aðstöðu réttarins er jafnframt unnt að koma í gott horf, svo sem skrifstofum dómara, ritara og annars starfsliðs auk almennrar skrifstofuaðstöðu og afgreiðslu sem nauðsynleg er hverjum dómstól. Loks er þess að geta að skjalageymslur eru í húsinu nægar. Er brýnt fyrir Hæstarétt að hafa yfirráð yfir traustum geymslum vegna málsskjala réttarins sem nauðsynlegt er að varðveita. Þá þarf rétturinn á aðstöðu að halda til útgáfu Hæstaréttardóma, vinnslu þeirra, geymslu og dreifingar. Ljóst er að gera þarf á húsinu nokkrar minni háttar breytingar innandyra, eða öllu heldur endurbætur og lagfæringar fremur en breytingar, vegna starfsemi dómsins. Breytingar þær sem hér um ræðir eru af þeim sem skoðað hafa húsakynnin taldar óverulegar, enda verður að gæta þess vel að húsið haldi sem best upphaflegri gerð jafnt innandyra sem utan. Húsið er friðað svokallaðri A-friðun samkvæmt þjóðminjalögum nr. 52/1969 með ráðherrabréfi dagsettu 14. desember 1973. Samkvæmt þessu er húsið friðað í heild og allar breytingar á því óheimilar nema samþykki húsfriðunarnefndar komi til. Húsið getur því ekki nýst nema vissum stofnunum í þjóðfélaginu til frambúðar. Stendur húsið, að mínu mati, næst Hæstarétti Íslands hvað notkun snertir, enda mjög lítið sem hreyfa þarf innandyra til að þjóna kröfum réttarins. Utandyra þarf engu að breyta. Virðist húsið í mörgum tilvikum nánast sniðið að þörfum Hæstaréttar þó það hafi í upphafi verið byggt fyrir allt aðra starfsemi. Ýmsir, sem kunnugir eru dómstólum og réttarfari, hafa bent á Safnahúsið við Hverfisgötu sem framtíðaraðsetur Hæstaréttar Íslands og jafnframt lýst yfir stuðningi sínum við að húsið verði tekið til slíkra nota. Núverandi formaður Dómarafélags Íslands, Ásgeir Pétursson bæjarfógeti í Kópavogi, hefur um langt skeið verið hvatamaður þessa. Við setningu dómaraþings 22. nóvember 1985 sagði hann m.a. í ræðu, með leyfi forseta: "Hér er rétt að minnast þess að margir hafa verið og eru enn þeirrar skoðunar að best færi á því að Hæstiréttur fái hús Landsbókasafnsins við Hverfisgötu þegar safnið flytur í nýju Þjóðarbókhlöðuna. Mér sýnist rétt að haldið verði áfram að vinna að undirbúningi þess að málið komist á það stig að forráðamenn dómstóla, kannske í samvinnu við Dómarafélag Íslands, geti tekið stefnumarkandi ákvarðanir. Þegar þær liggja fyrir er rétt að þetta félag stuðli eftir megni að framkvæmdum." Þann 19. des. 1985 ályktaði síðan stjórn Dómarafélags Íslands um málið, en í.ályktun stjórnarinnar segir m.a., með leyfi forseta: "Samkvæmt stjórnarskrá vorri eru þættir ríkisvaldsins þrír, sjálfstæðir hver gagnvart öðrum, en veita hver öðrum aðhald og eftirlit. Þeir eru löggjafarvald á hendi Alþingis, framkvæmdavald á hendi forseta og ríkisstjórnar og dómsvald á hendi dómstóla. Hæstiréttur Íslands er æðsti handhafi dómsvaldsins. Það er í anda stjórnarskrár vorrar og í samræmi við það gróna viðhorf þjóðarinnar að hér skuli vera réttarríki þar sem traustir og óháðir dómstólar veiti borgurunum réttarvernd og tryggi skipulagsbundið og siðað samfélag að æðsti dómstóll þjóðarinnar sé búinn sæmandi ytri umgjörð, við hæfi en þó í hófi. Slík ytri umgjörð er Landsbókasafnshúsið gamla, fögur en þó hófleg bygging í hjarta höfuðstaðar landsmanna. Lengi hefur það verið borgarprýði og eigi mun vitundin um það að þar sitji Hæstiréttur Íslands rýra veg þess húss og ásýnd í augum þeirra er leið munu eiga um miðborg Reykjavíkur á komandi áratugum. Það er skoðun Dómarafélags Íslands að nú þegar þurfi að taka endanlega ákvörðun um að Safnahúsið við Arnarhól skuli verða dómhús Hæstaréttar. Að vísu er fyrirsjáanleg nokkurra ára bið á því að Landsbókasafn flytji sig um set og húsnæðisvandi Hæstaréttar brýnn. Dómarar voru þrír er fyrst var dómþing sett í dómhúsinu við Lindargötu hinn 21. janúar 1949. Nú eru þeir átta. Fjöldi mála hefur margfaldast, en eina sjáanlega launin á húsnæðismálum Hæstaréttar önnur en Safnahúsið væri bygging nýs dómhúss sem varla yrði lokið á undan Þjóðarbókhlöðu." Síðar í sömu ályktun segir, með leyfi forseta: "Stjórnin minnir enn fremur á tillögu dr. Ármanns Snævarr er samþykkt var á aðalfundi Dómarafélags Íslands í nóvember 1984 og birt var í dagblöðum þess efnis að gerðar verði hið allra fyrsta úrbætur á húsnæðismálum Hæstaréttar og fleiri dómstóla í landinu." Þann 8. janúar s.l. tók stjórn Lögmannafélags Íslands undir ábendingar Dómarafélagsins með svofelldri samþykkt, með leyfi forseta: "Stjórn LMFÍ tekur undir ábendingar Dómarafélags Íslands um að Safnahúsið við Hverfisgötu verði gert að dómhúsi Hæstaréttar þegar núverandi starfsemi flyst úr húsinu, en húsnæði Hæstaréttar er nú með öllu óviðunandi. Telur stjórnin að hér gefist tækifæri til að bæta úr brýnni húsnæðisþörf Hæstaréttar. Sómir húsið sér vel sem aðsetur æðsta dómstóls þjóðarinnar jafnframt því sem líklegt er að ekki þurfi að gera á því miklar breytingar vegna starfsemi réttarins." Að endingu er þess að geta að ég hef rætt við forseta Hæstaréttar, Magnús Torfason, um þessi mál og er hann mjög hlynntur þessari hugmynd. Aðrir dómarar réttarins, sem ég hef rætt við, eru sömu skoðunar. Af framangreindu er ljóst að verulegur áhugi er fyrir því meðal dómara, lögmanna og lögfræðinga að Safnahúsið við Hverfisgötu verði gert að dómhúsi Hæstaréttar Íslands til frambúðar. Með tilliti til þess, sem sagt er hér að framan, eru helstu rökin fyrir því að Hæstiréttur Íslands fái Safnahúsið við Hverfisgötu til afnota þessi: Í fyrsta lagi eru þrengsli og núverandi starfsaðstaða æðsta dómstóls þjóðarinnar ólíðandi öllu lengur og tími til kominn að þar verði breyting á. Í öðru lagi hentar Safnahúsið Hæstarétti Íslands mjög vel að allri innri gerð. Í þriðja lagi þarf litlar breytingar eða endurbætur að gera á Safnahúsinu svo unnt sé að nýta það til fulls fyrir Hæstarétt. Fullnægja má friðunarkröfum með notkun réttarins á húsinu. Í fjórða lagi er staðsetning hússins afar góð. Í flestum réttarríkjum er á það lögð áhersla að æðsti dómstóll ríkisins sé staðsettur miðsvæðis þannig að þegnarnir eigi gott með að vera í nánum tengslum við hann og geti auðveldlega og hindrunarlaust fylgst með meðferð mála og uppkvaðningu dóma. Í fimmta lagi er samstaða meðal Dómarafélags Íslands, Lögmannafélags Íslands og lögfræðinga yfirleitt um þá leið sem hér um ræðir. Í sjötta lagi er hér um að ræða gamalt en virðulegt hús með merka sögu að baki sem skapar Hæstarétti Íslands þá ytri umgjörð sem honum sæmir sem æðsta dómstól þjóðarinnar. Í sjöunda lagi væri unnt að nýta núverandi húsnæði Hæstaréttar Íslands við Lindargötu fyrir Stjórnarráð Íslands er það losnaði, en húsið er samtengt Arnarhvoli svo sem kunnugt er og auðvelt að opna þar á milli. Unnt væri í framhaldi af því að byggja á milli núverandi dómhúss Hæstaréttar að leikfimihúsi Jóns Þorsteinssonar, sem nú er í eigu ríkissjóðs, og nýta síðan allt það húsnæði sem þannig fengist fyrir stjórnarráðið. Helstu rökin gegn þeirri skipun sem till. gerir ráð fyrir eru léttvæg. Helst má nefna þrjú: Í fyrsta lagi yrði með samþykkt till. endanlega horfið frá því að Hæstiréttur verði með í byggingu dómhúss fyrir alla héraðsdómstólana í Reykjavík þegar að, því kemur. Í raun tel ég slíkt kost en ekki ókost þar sem Hæstiréttur á að mínu mati að standa einn og sér, algjörlega óháður öðrum dómstólum og í mátulegri fjarlægð þaðan. Í öðru lagi yrði endanlega horfið frá þeirri hugmynd að gera Safnahúsið að aðsetri fyrir forsrn. eða forseta Íslands eins og aðeins hefur verið bryddað upp á. Tel ég slíkt einnig kost en ekki ókost ef hægt væri að koma í veg fyrir það. Kemur ekki til greina í mínum huga að flytja forsrn. úr Stjórnarráðshúsinu við Lækjartorg þó ekki væri nema vegna sögu þess húss. Nóg er og að hafa ráðherrabústaðinn við Tjarnargötu og veislusali ríkisins við Borgartún 6 fyrir móttökur viðhafnargesta. Væri að mínu mati algjör sóun á sölum Safnahússins ef gera ætti þá að veislu- og móttökusölum, eins og aðeins hefur heyrst meðal veisluglaðra Íslendinga. Aðsetur forseta Íslands á að vera á Bessastöðum um ókomna tíð. Ber að styrkja og efla þann sögufræga stað. Út í hött er að mínu mati að hugsa sér Safnahúsið sem aðsetur eða skrifstofur forseta Íslands. Þörfin fyrir bæði forsrn. og forseta Íslands er einnig hverfandi og ekki í nokkurri líkingu við þarfir Hæstaréttar Íslands. Í þriðja lagi hefur því verið haldið fram að Safnahúsið væri of stórt fyrir Hæstarétt. Sú fullyrðing er röng í veigamiklum atriðum, eins og þegar hefur verið lýst hér að framan, ef virtar eru þarfir réttarins. Segja má þó að dómurinn þurfi ekki þegar í stað á að halda öllum þeim skjalageymslum sem í húsinu eru. Þær má hins vegar með góðu móti nota áfram að hluta fyrir aðrar ríkisstofnanir ef vill. Þá má geta þess að Dómarafélag Íslands hefur enga aðstöðu í dag. Færi vel á því að félagið fengi aðstöðu í húsi Hæstaréttar Íslands. Ég hygg að ýmsu megi fá áorkað ef haldið er á málum af góðum vilja, áræði og stórhug. Er það von mín að Alþingi beri gæfu til að fylgja þessu máli eftir á þann hátt sem þjónar sem best hagsmunum Hæstaréttar Íslands, æðsta dómstóls þjóðarinnar. Að lokum geri ég að mínum upphafsorð Hannesar Hafstein ráðherra í ræðu er hann flutti þegar hornsteinn Safnahússins var lagður 23. sept. 1906 og áður er vitnað til, en þau eru svohljóðandi, með leyfi forseta: "Hálfnað er verk þá hafið er, segir gamalt máltæki. Það er svo jafnan um öll nauðsynjamál og góð fyrirtæki að aðalerfiðleikarnir eru í byrjuninni, enda varðar mest til allra orða að undirstaðan rétt sé fundin. En sé undirstaðan fundin og hyrningarsteinninn lagður í fullri meðvitund um tilgang og takmark í einlægum vilja og einbeittri trú á málefnið, þá lánast að jafnaði að ljúka því sem eftir er." Herra forseti. Ég legg til að till. þessari verði vísað til hv. allshn. að umræðu þessari lokinni.



Herra forseti. Mér þykir vænt um að fá tækifæri til þess einu sinni enn að lýsa yfir fyllsta stuðningi við efni þeirrar till. sem hv. 2. þm. Vesturl. hefur hér talað fyrir. Ég hreyfði þessu máli nokkrum sinnum í tíð fyrri ríkisstj. Þá var að vísu lengra til lands í byggingarmálum Þjóðarbókhlöðunnar. Það var sýnilegt að mörg ár mundu líða þar til söfnin gætu flutt úr húsinu við Hverfisgötu. Ég hef oft síðar lýst yfir því að ég er fylgjandi þeirri stefnu sem hér er mörkuð. Nú sér til lands í þessum efnum. Það liggur fyrir að Þjóðskjalasafn og Landsbókasafn munu flytjast innan skamms í nýtt húsnæði. Það er hafið yfir allan efa hve nauðsynlegt er að Hæstiréttur Íslands fái aukinn og bættan aðbúnað. Hér á landi eru aðeins tvö dómstig og þeir eru margir sem vilja fá úrskurð eða dóm Hæstaréttar í sínum málum. En því miður hefur þessi æðsti dómstólI allt of lengi búið við ófullnægjandi húsnæði. Á honum hvílir gífurlegt vinnuálag, en sem betur fer hefur nokkuð ræst úr því á seinni árum. Ég held að það sé nú yfirleitt talið að störf Hæstaréttar hafi gengið mun greiðara eftir að dómurum var fjölgað og starfslið aukið. Eins og hv. flm. rakti hygg ég að dómarar, lögmenn og lögfræðingar séu yfirleitt sammála um að þetta virðulega hús, Safnahúsið við Hverfisgötu, eigi að endurbæta og nýta sem dómhús Hæstaréttar Íslands til frambúðar. Ég ætla ekki fara um þetta fleiri orðum, aðeins láta þessa skoðun mína koma skýrt í ljós og stuðning minn við þetta mál og enda á því, sem er raunar sagt í niðurlagi grg., að Safnahúsið við Hverfisgötu er glæsilegt og virðulegt hús og fer vel á því að það verði aðsetur æðsta dómstóls þjóðarinnar í framtíðinni. Umr. (atkvgr.) frestað. 1