Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á s.l. vori var háð víðtæk kjaradeila, er lauk með samkomulagi gerðu 19. maí 1969, milli stéttarfélaga innan Alþýðusambands Íslands og vinnuveitenda. Einn þáttur þess samkomulags var stofnun lífeyrissjóða til handa því verkafólki, er engra lífeyrisréttinda hafði notið áður. Áætlað var, að með þessu samkomulagi fengju u.þ.b. 25 þús. manns aðild að lífeyrissjóðum. Ljóst var þó, að þessir nýju lífeyrissjóðir stéttarfélaganna væru þess fjárhagslega vanbúnir að greiða lífeyri til félagsmanna í stéttarfélögum, er láta mundu af störfum fyrir aldurs sakir á næstu árum. Til þess að leysa þennan vanda hljóp ríkisstj. undir bagga og lofaði að beita sér fyrir sérstökum lífeyrisgreiðslum til aldraðra félagsmanna í stéttarfélögum innan Alþýðusambands Íslands. Þetta loforð var gefið í tvenns konar tilgangi. Annars vegar til að tryggja því aldraða fólki, sem hér um ræðir, nokkur lífeyrisréttindi, og hins vegar til að greiða fyrir lausn kjaradeilunnar í heild. Frv. það um eftirlaun til aldraðra félaga í stéttarfélögum, sem hér er til umr., er flutt til efnda á áðurgreindu loforði ríkisstj. Um þessi lífeyrisréttindi aldraðs fólks gaf ríkisstj. út sérstaka yfirlýsingu hinn 18. maí 1969 ásamt sérstökum fskj., þar sem lífeyrisréttindunum eru gerð ýtarleg skil. Þessi skjöl eru prentuð með frv. Frv. er í raun réttri ekki annað en efnisatriði fskj. og yfirlýsingarinnar klædd í lagalegan búning. Helztu atriði frv. eru þessi: Ríkissjóður, að 1/4 hluta, og Atvinnuleysistryggingasjóður, að 3/4 hlutum, skulu greiða eftirlaun til aldraðra félagsmanna í stéttarfélögum innan Alþýðusambands Íslands á tímabilinu frá 1. janúar 1970 til 1. janúar 1985. En að þeim tíma liðnum er ætlazt til, að viðkomandi lífeyrissjóður stéttarfélaganna taki á sig þessar greiðslur. Reyndar má eins orða þetta svo, að ríkissjóður og Atvinnuleysistryggingasjóður séu með umræddum eftirlaunagreiðslum samkvæmt frv. að kaupa öldruðu fólki lífeyristéttindi í lífeyrissjóðum stéttarfélaganna eða öðrum lífeyrissjóðum, sem félagsmenn innan Alþýðusambands Íslands eiga aðild að. Rétt til eftirlauna samkvæmt frv. eiga þeir einir, sem fullnægja öllum eftirtöldum skilyrðum: 1. Eru orðnir 55 ára 31. des. 1969. 2. Hafa náð 70 ára aldri og látið af störfum. 3. Voru í starfi í árslok 1967. 4. Hafa áunnið sér réttindatíma. - Til réttindatíma félagsmanns skal einungis reikna þann tíma frá og með árinu 1955, sem hann hefur verið við störf, sem greidd eru samkvæmt launatöxtum stéttarfélaga innan Alþýðusambands Íslands, og aðeins þann tíma, sem hann hefur verið fullgildur félagi innan stéttarfélags. Fjárhæð eftirlauna miðast við réttindatíma. Skemmri réttindatími en 10 ár veitir sjóðfélaga sjálfum ekki rétt til eftirlauna. En eftir 10 ára réttindatíma verða eftirlaunin 12.5% af meðallaunum og fara síðan smátt og smátt vaxandi unz þau ná 30% af meðallaunum eftir 20 ára réttindatíma. Eftirlaun til eftirlifandi maka koma hins vegar fyrst til eftir 5 ára réttindatíma og verða þá 10% af meðallaunum, en fara síðan hækkandi og ná 25% eftir 20 ára réttindatíma. Eftirlaunagreiðslur samkv. frv. eru ekki verðtryggðar. Til frádráttar eftirlaunagreiðslum samkv. frv. koma greiðslur úr lífeyrissjóðum, en frádráttar mun þó lítið gæta fyrstu árin, vegna þess að flestir lífeyrissjóðir stéttarfélaganna innan Alþýðusambands Íslands eru nýir af nálinni. Áætlað hefur verið, að eftirlaunagreiðslur ríkissjóðs og Atvinnuleysistryggingasjóðs samkvæmt frv. muni nema 25–30 millj. kr. á yfirstandandi ári, en fara síðan smátt og smátt hækkandi fram til ársins 1980 miðað við núverandi kaupgjald, en fara síðan lækkandi á tímabilinu 1980-1985, þangað til greiðslurnar falla niður. Mál þetta er í rauninni flókið og margslungið, ef það er krufið til mergjar, og ég sé ekki ástæðu til að fara frekar út í þá sálma, enda er það naumast á færi annarra en sérfræðinga. Við því má búast, að þeim lagareglum um eftirlaunagreiðslur, sem hér verða settar, þurfi síðar að breyta eitthvað, þegar reynsla er komin á. Þessu frv. var vísað til heilbr: og félmn. N. kvaddi á sinn fund Guðjón Hansen tryggingafræðing, sem unnið hefur að þessum málum fyrir ríkisstj., og ræddi efni frv. við hann og fékk ýmiss konar upplýsingar og skýringar hjá honum. N. varð sammála um að mæla með samþykkt frv., svo sem fram kemur í nál. á þskj. 247, en einstakir nm. áskildu sér þó rétt til að flytja brtt. eða styðja brtt., ef fram kynnu að koma. Nú er svo málum komið, að allar hinar fjölmennari stéttir þjóðfélagsins eiga aðild að lífeyrissjóðum nema bændastéttin, en hennar hlutur mun brátt verða réttur í því efni. Þessari þróun ber að fagna, en hitt má ekki gleymast, að enn eru margir einstaklingar útundan, sem falla ekki undir reglur þeirra lífeyrissjóða, sem fyrir eru eða nú er verið að stofna. Markmiðið hlýtur að vera, að allir landsmenn hljóti lífeyrisréttindi.



Herra forseti. Frv. það um eftirlaun aldraðra í stéttarfélögum, sem hér er til 2. umr., er til staðfestingar á samkomulagi, sem ríkisstj. gerði við verkalýðsfélögin á s.l. ári. Hér er stigið skref í þá átt, að allir landsmenn fái eftirlaunarétt, og er það fagnaðarefni. Ég mun því greiða þessu frv. atkv. mitt. En ástæðan til þess, að ég tek til máls, er fyrst og fremst sú, að ég vildi leyfa mér að beina því til hv. n., að hún athugaði tvö atriði í sambandi við mál þetta fyrir 3. umr. Allstór hópur launþega hjá ríki og bæjarfélögum er lausráðinn og ekki aðilar að lífeyrissjóðum. Samtök opinberra starfsmanna hafa unnið að því að fá þá skipan, að starfsmönnum sé ekki árum saman haldið þannig utan við lífeyrissjóðina, en þrátt fyrir það er hópur þessi allstór ennþá, hve stór veit ég ekki, líklega nokkur hundruð. Á s.l. sumri fékk Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og einstök félög bæjarstarfsmanna loforð um, að eftirlaunamál þessa starfsfólks yrðu tekin til athugunar og reynt að finna lausn á þeim, sem menn gætu við unað. Mér ekki kunnugt um, að niðurstaða í þessu máli sé fengin, og að því er eftirlaunarétt varðar, eru þeir starfsmenn, sem ég er að tala um, hliðstætt settir og þeir launþegar sem frv. fjallar um. Það væri því alveg rökrétt, að ákvæði um þá væru tekin með í þetta frv., í öllu falli er það réttlátt, að þeir verði ekki skildir eftir. Má vel vera, að hentugra þætti að leysa þeirra mál sérstaklega, og skiptir auðvitað ekki máli um formið. Þá vildi ég einnig skjóta því hér fram, hvort ekki geti verið um aðra launþega að ræða, sem lenda utan við væntanleg ákvæði með eftirlaun, vegna þess að þeir hafa ekki aðstöðu til að vera í verkalýðsfélagi, enda þótt þeir ættu annars að vera í Alþýðusambandinu. Ég á hér ekki við þá, sem eru á félagssvæði tiltekinna verkalýðsfélaga og hafa sjálfir ekki viljað vera í stéttarfélagi. Aðstæður kunna að vera þannig, að mönnum hafi ekki af einhverjum ástæðum gefizt kostur á að vera félagsbundnir, t.d. vegna fámennis og af einhverjum öðrum ástæðum á einhverjum stað. Það er ekki réttlátt að skilja þá menn eftir, sem þannig er ástatt um. Ég vona að n. sjái sér fært að athuga þessi atriði á milli umr. Ég skal svo ekki lengja þetta frekar.



Herra forseti. Þegar samningar voru gerðir í febrúarmánuði 1969 á milli Sjómannasambands Íslands og Landssambands ísl. útvegsmanna um kjör bátasjómanna, þá var það eitt af samkomulagsatriðum samningsaðila, að þeir beittu sér fyrir því, að bátasjómönnum yrði með lögum tryggð aðild að lífeyrissjóði togarasjómanna og undirmanna á farskipum. Í samkomulagi þessu var m.a. kveðið á um iðgjaldagreiðslur sjómanna og útgerðarmanna, sem áttu að hefjast í ársbyrjun 1970. Í miðlunartill. þeim, sem sáttasemjari ríkisins lagði fram til lausnar kjaradeilu útvegsmanna og yfirmanna á bátaflotanum og Alþ. lögfesti skömmu síðar, voru sams konar ákvæði um lífeyrisréttindi. Til þess að hrinda áleiðis þessum samkomulagsatriðum fól hæstv. félmrh. sérstakri n. í september 1969 að semja lagafrv. um aðild bátasjómanna að lífeyrissjóði togarasjómanna. Ráðh. skipaði n. þessa með þeim hætti, sem segir í grg. frv. þess, sem hér liggur fyrir, og sé ég ekki ástæðu til þess að rekja það nánar. Í grg. er gerð rækileg grein fyrir því, hvernig n. þessi starfaði, og sé ég heldur ekki ástæðu til þess að fara út í það í einstökum atriðum, en í n. varð ágreiningur, sem rétt er að vekja athygli á, um tvö atriði frv. Annars vegar varð ágreiningur um heimild til stofnunar sérsjóða í einstökum byggðarlögum, og voru það sérstaklega Vestmanneyingar, sem lögðu áherzlu á, að heimild yrði til stofnunar sérsjóða, en það varð mikil andstaða gegn því hjá ýmsum aðilum í umræddri n. og þá fyrst og fremst fulltrúum sjómannasamtakanna, sem töldu æskilegast, að þessum sjóðum yrði ekki dreift, heldur yrði einn sameiginlegur sjóður. Í annan stað var einnig deilt um aðild að stjórn sjóðsins, og komu fram raddir í þá átt að breyta nokkuð skipan stjórnarinnar frá því, sem nú er, eftir að þetta væri orðinn sameiginlegur sjóður allra sjómanna. Það er einnig nákvæmlega frá því greint í grg. með frv., hvernig þessum ágreiningi var háttað og hvernig skipting nm. varð í afstöðunni til þessa ágreiningsatriðis. Frv. er þannig orðað, að tekin var til greina skoðun meiri hl. n., sem í rauninni var álit n. allrar, þegar til úrslita dró varðandi þessi tvö ágreiningsatriði. Annars vegar er gert ráð fyrir því í frv., að ekki verði fallizt á sjónarmiðið um sérsjóði, og hins vegar er gert ráð fyrir því, að gerð verði sérstök breyting á skipan þeirrar stjórnar, sem sjóðurinn hefur, þó að fram komi, að það hafa verið nokkrar vangaveltur um það, hvað eðlilegt væri í þessu efni. Frv. er lagt hér fram fyrir hv. þd. í því formi, sem n. gekk frá því, og álit n. er sameiginlegt, þótt hún tilgreini, að þessi ágreiningsatriði hafi komið fram. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara sérstaklega að lýsa skoðunum mínum varðandi þessi ágreiningsefni, en tel rétt, að það verði athugað í þeirri hv. n., sem málið fær til meðferðar, og þá rætt við þá nm., sem undirbjuggu málið. Ég tel það mikils virði og reyndar óumflýjanlegt, að ekki verði farið að gera neinar mikilvægar breyt. á þessu frv. nema í samráði við þá n., vegna þess, eins og ég gat um, að hér er ekki um venjulegt stjórnarfrv. að ræða eða till. ríkisstj., heldur er hér um að ræða frv., sem byggist á sérstöku samkomulagi, sem gert var í sambandi við kjaradeilur. Það skiptir því höfuðmáli, að málið verði afgr. frá þinginu í því formi, sem aðilar telja að sé í samræmi við það, sem um var samið. Það eru að vísu vissar kvaðir, sem með þessu falla á ríkissjóð, en talið er, að þær séu litlar. Þær eru efnislega hinar sömu og komið hafa fram í sambandi við annað frv., sem hér liggur fyrir um lífeyrissjóð verkamanna. Til þess að gera mögulegt að hefja lífeyrisgreiðslur svo tímanlega sem samkomulagið gerði ráð fyrir, - en það mun ekki verða um neinar verulegar kvaðir í því efni að ræða, - tel ég ekki að af þeirri ástæðu sé frambærilegt að raska því samkomulagi, sem þarna hefur verið gert, og því sé nauðsynlegt við alla meðferð málsins að gæta þess að gera ekki á því breyt., nema gætt sé þess, að það valdi ekki nýjum vandræðum í sambandi við það samkomulag, sem gert var og frv. byggist á. Ég leyfi mér að leggja til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn., og væri mjög æskilegt, að hægt væri, svo fljótt sem auðið er, að afgreiða frv. úr n., þar sem gert er ráð fyrir, að lífeyrissjóðurinn taki nú þegar til starfa.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. þessarar hv. þd. hefur rætt frv. það, sem hér um getur, á nokkrum fundum, og eins og fram er tekið í áliti meiri hl. n. á þskj. 233, fékk n. á sinn fund þá Hjálmar Vilhjálmsson ráðuneytisstjóra og Pál Líndal, formann Sambands ísl. sveitarfélaga. Veittu þeir nm. fjölþættar upplýsingar varðandi þau málefni, sem frv. fjallar um. N. náði ekki samstöðu um endanlega afgreiðslu málsins. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. með smávægilegum breyt., sem getur að finna á þskj. 234. Minni hl. n. mun gera grein fyrir afstöðu sinni til málsins. Hæstv. félmrh. gerði ítarlega grein fyrir frv. hér í hv. þd. við 1. umr. málsins hinn 25. okt. s.l., og tel ég því, herra forseti, ekki ástæðu til þess hér á þessu stigi að fara að rekja tildrög að samningu frv. né efni þess í einstökum atriðum. Samkvæmt beiðni stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga skipaði rn. með bréfi 27. maí 1966 níu manna nefnd til að semja frv., sem miðaði að ítarlegri athugun á breyttri skipan sveitarfélaga með samruna þeirra í huga. N. var þannig skipuð, að sveitarstjórnasambandið tilnefndi þrjá nm., þingflokkarnir fjórir hver um sig einn mann, Dómarafélagið einn fulltrúa og ráðh. skipaði einn mann, og var hann formaður n. Verkefni n. var í höfuðatriðum tvíþætt: Athugun á sameiningu sveitarfélaga og hins vegar að huga að hugsanlegri breytingu á sýsluskipan í landinu. Eins og fram kemur í frv., leggur n. ekki fyrir breytingar þar á þessu stigi. N. hefur þegar unnið mikið starf, eins og sjá má af þeim gögnum, sem til eru um hennar starfsemi. Menn getur greint á um gildi þess að sameina sveitarfélög og mynda þar með færri en stærri heildir, og í því efni er vissulega hægt að tefla fram rökum með og móti, eins og eflaust verður oftast, þegar mál er athugað frá mörgum hliðum. Ég hef vikið hér að tildrögum að skipan þeirrar n., sem samdi þetta frv., sér í lagi vegna þess, að óskir þar um komu fram frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, en það er sá aðili í landinu, sem vissulega er eðlilegast að taka tillit til í slíkum málum. Það haggar hins vegar ekki því, að í þessu eru skiptar skoðanir um málið í heild eða einstaka þætti þess meðal sveitarstjórnarmanna almennt. Það er augljóst öllum, sem til þekkja, að samvinna fleiri aðila um framkvæmd hinna ýmsu verkefna, sem sveitarfélögunum eru nú í vaxandi mæli lögð á herðar, hlýtur í fleiri tilfellum að stuðla að því, að um fullkomnari þjónustu við íbúana verði að ræða. En þó vil ég minna á, að í þessu sambandi getur orðið um það að ræða, að sveitarfélög, sem mundu taka yfir stærri landssvæði með erfiðum samgönguháttum, geta eftir frekari sameiningu staðið andspænis meiri vandamálum í ýmsum atriðum, þegar þar að kæmi. Þetta þekkja allir, sem við sveitarstjórnarmál fást. Aukin samvinna um tiltekna málaflokka meðal sveitarfélaga er til mikilla bóta og getur breytt verulega um þjónustugetu sveitarfélaganna við íbúa sína. Og ég vil benda á, að í Reykjaneskjördæmi hafa um nokkur ár verið starfandi samtök sveitarfélaganna þar, og ég fullyrði, að þar hefur fengizt mjög jákvæð reynsla. Ég bendi einnig á vaxandi samvinnu sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu svokallaða, þ.e. milli Reykjavíkur og nágrannasveitarfélaganna, og á því sviði hefur orðið verulega mikill árangur, og vænta allir aðilar, að þeirri starfsemi verði haldið áfram og frekar aukið við en hitt. Og ég vil staðhæfa, að við fulltrúar sveitarfélaga utan Reykjavíkur teljum, að byggðarlög okkar njóti mikilla hagsbóta af samstarfi við stóra aðilann, þ.e. Reykjavík. Ég minni á þetta hér, þar sem svo vill til, að ég er einn af sveitarstjórnarnmönnum í fjölmennasta sveitarfélaginu utan Reykjavíkur og þekki þetta af eigin raun. Ég minni einnig á, að einmitt á þessu svæði eru yfirleitt á okkar vísu fjölmenn sveitarfélög, en þrátt fyrir það telja stjórnendur þeirra sér hag í því að hafa aukna samvinnu um fleiri og fleiri málaflokka. Ég bendi einnig á þetta hér sem rökstuðning fyrir þeirri skoðun minni, að samstarfsáhuginn milli sveitarfélaganna þarf að koma innan frá. Valdboð ofan frá, held ég, að þurfi að forðast algerlega í þessu efni, nema þá í sérstökum frávikum, sem ég vil ekki gera að umræðuefni hér. Ég þekki það einnig af persónulegri viðkynningu við sveitarstjórnarmenn, bæði í Noregi og Danmörku, að þar eru æðiskiptar skoðanir einmitt um þessi atriði, hvernig að þessu skuli unnið, jafnvel þótt menn séu sammála um árangur, jákvæðan eða neikvæðan, af þeim breytingum, sem átt hafa sér stað. Vissulega tekur þessi þróun sinn tíma, og einhverjir kunna að segja sem svo, að samvinna um tiltekna málaflokka milli sveitarfélaga annars vegar og samruni þeirra í stærri heildir hins vegar séu óskyld mál, en svo er ekki algerlega. Ég bendi á sveitarfélög hér í næsta nágrenni, sem ég hef vitnað til, og þau eru flestöll svo fjölmenn, að þau hafa sérstaka starfsmenn í sinni þjónustu, mismunandi marga að vísu, en það hefur tvímælalaust stuðlað að því, að þeir hafa við nánari athugun sannfærzt um, að það væri verðugur hluti af þeirra starfi að hittast og ræða sameiginleg vandamál þessara sveitarfélaga. Hvort svo í einhverjum tilfellum, sem hér er vikið að, leiðir síðar meir til samvinnu einstakra sveitarfélaga, læt ég ósagt. Hafa ber í huga það, að að verulegu leyti er hin íslenzka hreppaskipun forn og því fastmótuð. En nú eru aðstæður að vísu mjög breyttar, bæði um samgönguhætti og einnig um kröfugerð á hendur sveitarfélögum. Allt þarf þetta nána athugun, og máske þarf að fikra sig áfram stig af stigi hér sem víða annars staðar, sér í lagi ef breyta á fornri og merkri skipan, sem hefur upphaflega verið grundvölluð á fullkomnum rökum. En jafnvel þótt uppi séu háværar óskir og skeleggar raddir um, að breytingar séu nauðsynlegar, og mönnum, sem vissulega þekkja til þessara mála, finnist breytingar sjálfsagðar, þá á Samband ísl. sveitarfélaga óhægt um vik að vinna sjálfstætt að málinu og hefur því óskað eftir aðstoð rn. Mikið starf hefur þegar verið unnið, og það er tvímælalaust nauðsyn á því að halda því starfi áfram. Meiri hl. þeirrar hv. n., sem um málið hefur fjallað, telur eðlilegt að verða við óskum n. þeirrar, sem frv. samdi, um að sérstakur erindreki starfi að þessum málum um sinn. Ég hef bent á aukna samvinnu sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Arangurinn þar er öllum augljós. Sérstakur starfsmaður, sem sinnir þessum verkefnum sérstaklega úti um landið, getur áreiðanlega átt þátt í því, að aukin samvinna verði tekin upp víðar. Hvort slíkt eða frekari viðræður leiða til sameiningar sveitarfélaga, leiðir reynslan í ljós, en málið er svo þýðingarmikið, að sjálfsagt er að sýna því fulla viðurkenningu og verja til þess nokkrum fjármunum. Hafa ber í huga, að sveitarstjórnarkosningar standa fyrir dyrum á vori komanda, og má vera, að á einhverju verði þar breytingar, þannig að eðlilegt er, að viðræður og athuganir varðandi þessi mál haldi áfram eitthvað fram eftir næsta kjörtímabili. Með tilliti til þessa leggur meiri hl. n. til, að fyrst um sinn verði sérstökum erindreka falið það starf, sem um er að ræða í umgetnu frv. Í öðru lagi leggjum við til, að þegar starfi hans lýkur, taki félmrn. við störfum hans. Og varðandi þessar till., sem getur að finna í lið 1 í brtt. á þskj. 234, vitna ég til þess, sem ég hef áður um þetta sagt. Í þriðja lagi leggjum við til, að samþykki Alþingis þurfi til, ef sameina á sveitarfélög eða hluta úr sveitarfélögum milli kjördæma, og sé ég ekki ástæðu til að rökstyðja þá till. frekar. Ég tel, að allir geti fallizt á við nánari athugun, að þetta sé sjálfsögð brtt. Ég legg svo til, herra forseti, að brtt. á þskj. 234 verði samþ. og málinu, svo breyttu, vísað til 3. umr.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn. þessarar d. hefur nokkuð rakið aðdraganda þessa frv. um sameiningu sveitarfélaga, starf fjölmennrar mþn., sem fjallað hefur um a. m. k. tveggja ára skeið um þetta efni. Við hv. 1. þm. Vesturl. höfum ekki getað orðið sammála meiri hl. og höfum leyft okkur að bera fram brtt. við frv. Þær er að finna á þskj. 142, og mun ég rekja þær frekar síðar. Í gildandi sveitarstjórnarlögum frá 1961 eru ákvæði, sem kveða á um það, hvernig fara skuli, ef um sameiningu hreppa, tveggja eða fleiri, er að ræða. Í 4. gr. þessara laga segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Rn. (þ. e. a. s. félmrn.) skal sameina hreppa, þegar þess er óskað af hlutaðeigandi hreppsnefndum, ef sýslunefndin mælir með því. Með sömu skilyrðum er rn. heimilt að breyta hreppamörkum.“ Þessi 9 ára gömlu lagaákvæði eru skýr og þurfa að sjálfsögðu ekki frekar vitnanna við eða frekari túlkunar. Stefnan þar er ótvírætt sú, að komi fram óskir hlutaðeigandi sveitarfélaga um sameiningu og viðkomandi sýslunefnd mælir með því, sé félmrn. skylt að ganga frá þessari sameiningu. Þannig hefur það verið skýlaus stefna löggjafans, að vilji sveitarstjórna á hverjum stað hefur verið látinn ráða upphafi og frumkvæði að sameiningu og gangi þeirra mála í þessu efni. Með frv., sem hér liggur fyrir, er sú breyt. m. a. gerð að stefnu til, að félmrn. skuli í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga stuðla, eins og það er orðað í 1. gr. frv., að eflingu sveitarfélaga með því að koma sameiningu þeirra á, tveggja eða fleiri. Í öðru lagi á svo sérstakur erindreki, og um hann ræðir í 2. gr. frv., að annast allar framkvæmdir í sameiningarmálum og hafa töluvert vald til eftirrekstrar, umsjónar með aðgerðum samstarfsnefnda og allt til úrslita mála. T. d. á þessi erindreki að geta ákveðið upp á eindæmi, að fram skuli fara atkvæðagreiðsla um sameiningu í sveitarfélagi, ef sveitarstjórn hefur fellt ályktun um sameiningu. Enn fremur ræður hinn sami erindreki því, hvenær atkvæðagreiðsla á að fara fram í sveitarfélaginu. Þó að þetta sé ekki valdboð beint, þá er það í raun og veru næsta stigið við valdboð í þessum efnum, og ég heyrði ekki betur á hv. frsm. meiri hl. en hann varaði við því að beita valdboði í sambandi við skipti sveitarfélaga og ekki sízt þegar rætt er um sameiningu. Þar er hann á sama máli og við í minni hl. En hins vegar heyrðist mér á máli hans, að hann teldi þetta mikla vald, sem erindrekinn hefur og getið er um í 5. gr. frv., ekki nærri því að vera valdboð, og um þetta greinir hv. frsm. á við okkur í minni hl. n. Í þriðja lagi er ráðgert að breyta ákvæði 5. gr. núgildandi sveitarstjórnarlaga, en í 5. gr. segir svo, með leyfi forseta: „Nú hefur íbúatala hrepps verið lægri en hundrað samfellt í fimm ár, og er þá rn. heimilt eftir till. sýslunefndar að sameina hreppinn þeim nágrannahreppi í sömu sýslu, sem sýslunefndin telur eftir atvikum bezt henta.“ En 13. gr. í frv. fer þessum orðum um sama efni: „Ráðh. er heimilt að sameina hrepp nágrannasveitarfélagi samkvæmt till. erindreka, án þess að fyrir liggi samþykki hlutaðeigandi sveitarstjórnar og sýslunefndar, ef íbúatala hrepps hefur s. l. ár verið lægri en 50.“ Á þessari 13. gr. frv. viljum við enn fremur gera nokkra breytingu. Þau þrjú atriði, sem ég hef drepið á, eru í raun og veru þau þrjú efnisatriði, sem um er að ræða í sambandi við þetta frv., sem hin fjölmenna n., sem fjalla átti um sameiningu sveitarfélaga, hefur samið og afgr. til Alþ. Við í minni hl. heilbr.- og félmn. föllumst vissulega á það, að sameining hreppa geti í ýmsum tilvikum verið sjálfsögð og jafnvel nauðsynleg og um það er ekki deilt. En við álítum jafneðlilegt, að forustumenn viðkomandi sveitarfélaga eigi sjálfir að koma sér saman um það, þegar um sameiningu er að ræða, það spor, að það sé skýr og ótvíræður vilji heima fyrir, og hann eigi að ráða úrslitum í þessum málum. Heimamenn vita ævinlega bezt, hvar skórinn kreppir. Þessum málum, sem eru mjög viðkvæm og vandasöm við alla úrlausn, á ekki að vera stjórnað að ofan að neinu leyti, eða þá tilfinningu höfum við a. m. k., sem búum úti í hinum dreifðu byggðum. Þeim á engan veginn að vera stjórnað einvörðungu að ofan af skrifstofufólki úr þéttbýli eins og í Reykjavík, og sízt á það fólk að hafa nokkurt úrskurðarvald. Ef nauðsyn er sameiningar, er það alveg vist, að engir eru líklegri til að finna til þeirra þarfa en ábyrgðaraðilar heima í héraði. Þetta er skýlaust álit okkar í minni hl. n. Margs konar félagsleg vandamál, sérstaklega fjárhagslegs eðlis, verða að áliti okkar í minni hl. að koma enn fremur til meðferðar, þegar rætt er um sameiningu sveitarfélaga. Án þess að líta til slíks er ekkert líklegra en að engu betur sé af stað farið með sameiningarmál en látið kyrrt liggja. En hitt er víst, að ef hlúð er að einstökum sveitarfélögum með auknum fjárráðum þeim til handa og auknu sjálfsforræði um úrlausnir mála heima í héraði, þá verður styrkleiki og þróun í byggðum landsins hvort tveggja meiri og vænlegri til jafnvægis í byggðum lands, sem er stórt um sig, en jafnframt fámennt. Víða hefur komið til þess, að sveitarfélög, tvö eða fleiri, hafa komið sér saman um að leysa stærri vandamál í félagslegum efnum heima fyrir, komið sér t. d. saman um sameiginlegan rekstur skóla, bæði barnaskóla og gagnfræðaskóla. Sýslufélögin hafa einnig sameinazt um stærri verkefni, svo sem hafnamál og skólamál. Slík þróun er eðlileg. Hún á rætur sínar að rekja til þarfa, sem ábyrgðaraðilar í héruðunum vita bezt um og vilja í samvinnu sinna og leysa úr. Í stuttu máli, ef viðkomandi sveitarfélög óska sérstaklega eftir sameiningu og vilja vinna að henni, er sjálfsagt, að það sé á þeirra færi og þeirra færi einna með aðstoð stjórnarvalda og þá félmrn. fyrst og fremst að koma slíku máli fram. En að opinberir aðilar eða einn sérstakur, tilkvaddur starfsmaður á ríkisins kostnað sé alls staðar á höttunum um land allt að þreifa fyrir sér um stækkun sveitarfélaga eftir einhverjum meira og minna fálmkenndum formúlum og kannske að beita þrýstingi á forráðamenn sveitarfélaga í þessu skyni, því erum við í minni hl. algerlega mótfallnir. Frv. þessu, sem hér liggur fyrir, vil ég breyta í þá átt, sem ég hef í fáum dráttum lýst. Við teljum það vel geta gengið, að sú stefna sé tekin upp, sem gert er ráð fyrir í 1. gr. frv., að félmrn. aðstoði á alla lund með öðrum rn. sveitarfélög, þegar svo er komið, að þau óska, tvö eða fleiri, eftir því að fá að sameinast. Eina breytingin frá því, sem nú er, verði sú, að rn. er kvatt til aðstoðar og öryggis við úrlausn þessara mála. Höfuðbrtt. okkar í minni hl. er sú, að eigi verði stofnað til embættis sérstaks erindreka á vegum rn. til að annast sameiningu málanna. Það er höfuðbreyting okkar á þessu frv. Engin ástæða sýnist til þess að ætla, að þetta starf í sambandi við sameininguna á vegum hins opinbera verði svo umfangsmikið, að starfsmönnum félmrn. sé það ofraun að vinna að slíkum málum, þegar þau ber á góma. Eins og nú standa sakir, hef ég ekki heyrt mikið um áhuga á sameiningu sveitarfélaga, a. m. k. ekki í mínu kjördæmi. Það má vera, að hann sé eitthvað meiri á Vestfjörðum, þar sem hreppar eru orðnir mjög litlir almennt, eða kannske á Austfjörðum. Ég skal ekki segja um það. En í mínum huga og mínu kjördæmi er ekki um það að ræða, að það sé mikill áhugi á sameiningu, enn sem komið er. Þess vegna teljum við, að það sé engin ástæða til þess að vera að ráða sérstakan mann á vegum félmrn. til að vinna að þessum málum. Þá er á hitt að líta, og það þekkjum við þm. ákaflega vel, að víða í starfsmannakerfi hins opinbera vantar aukið vinnuafl, svo að til erfiðleika horfir, en hins vegar er lagt kapp á það að fjölga ekki starfsfólki vegna fjárskorts. Vegna þessa m. a. finnst mér sízt ástæða til að efna til stofnunar nýs embættis um verkefni, sem alls ekki er vitað, hvert verður eða hvort verður nokkuð í náinni framtíð. Aðrar brtt. okkar en þær, sem fjalla um þessi þrjú höfuðatriði, eru aðeins til samræmis og þá sérstaklega til samræmis við þá till. okkar að fella niður erindrekaembættið. Herra forseti. Ég sá það nú á síðustu stundu, að við í minni hl. höfðum gleymt að breyta einu ákvæði, þ. e. a. s. í 3. málsl. 1. mgr. 3. gr. í samræmi við brottfallstillögu okkar um þráttnefndan erindreka. Og því vil ég nú leyfa mér að bera hér fram skrifl. brtt. af hálfu mín og hv. 1. þm. Vesturl., sem er að efni til um það, að erindrekinn komi þar ekki nærri, og að í staðinn fyrir, að þar stendur: „ N. kýs sér formann úr sínum hópi, en heimilt er að fela erindreka formennsku n.,“ þá verði málsl. þannig: „ N. kýs sér formann úr sínum hópi.“ Ég vil leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa till., sem þarf afbrigða við, vegna þess að hún er bæði of seint fram komin og skrifleg að auki. Þá vil ég að lokum fara örfáum orðum um brtt. þær, sem bornar eru fram á þskj. 234 af meiri hl. heilbr1- og félmn. Breyt. undir tölul. 1.a-b fjallar um þráttnefndan erindreka, þannig að nú skal fela sérstökum erindreka fyrst um sinn þessi mál. Og svo, þegar þetta „fyrst um sinn“ er ekki lengur til, á erindrekinn að láta af störfum og félmrn. að taka við. Ég vil segja það alveg eins og er, að þetta er svo óljóst efni máls, að ég þarf að fá ýmsar upplýsingar. Hvað merkir: fyrst um sinn? Og í öðru lagi: Eftir hverju á þá að fara, þegar erindrekinn lætur af störfum, o. s. frv.? Þetta er ákaflega óljóst, og ég er viss um það, að a. m. k. fulltrúar sjálfstæðismanna í n. eru í hjarta sínu sammála okkur í minni hl. um, að það sé ástæðulaust að stofna til þessa embættis og það sé óþarft, en hér eru á ferðinni atriði, sem hljóma ekki vel og skiljast þaðan af síður nægilega vel. Það er, eins og ég hef þegar drepið á, ekkert það fram komið í þessu máli, að réttlætt geti þessa embættisstofnun. Ef hæstv. fjmrh. sækir fast að koma þessu embætti á, verður sannarlega eftir því tekið. Víða mun vera bráð þörf fyrir aukna starfskrafta við úrvinnslu nýtra verkefna á vegum ríkisins, en, eins og ég hef áður minnzt á, vegna fjárskorts eru ekki nokkur tök á að bæta úr. Ef þessi till. verður samþ., brtt. eða frumtill. í viðkomandi gr. frv., þá verður að telja, að fjárráð á stjórnarheimilinu séu rýmri en í veðri er látið vaka og aðhaldið býsna laust í böndum, að því er snertir útþenslu í starfsmannahaldi ríkisins. Við í minni hl. teljum brtt. 1. a-b á þskj. 234 í raun og veru yfirklór eitt og enga efnisbreytingu frá frvgr. sjálfri, nema fram komi viðhlítandi skýringar við þessar brtt., og þess vegna eigi hvora tveggja þessa till. að fella. Við brtt. meiri hl. á þessu sama þskj., 234, undir 2. tölul., að samþykki Alþingis þurfi til þess að sameina sveitarfélög eða hluta sveitarfélaga, sem eru sitt í hvoru kjördæmi, hef ég ekkert að athuga. Mér finnst hún út af fyrir sig eðlileg. Þá hef ég leyft mér að lýsa nokkuð afstöðu okkar í minni hl.,- minni og hv. 1. þm. Vesturl., til þessara sameiningarmála. Við teljum, að í raun og veru sé ekki komið á það stig, að um sameiningu sveitarfélaga yfirleitt geti verið eða sé að ræða. Á sínum tíma sendi þessi sameiningarnefnd sveitarfélaga til umsagnar ýmsum sýslumönnum, hvernig þeir litu á þessi sameiningarmál, og kemur margt fram í umsögnum þeirra, sem verður að veita athygli. En ég sé það, að hinir eldri og reyndari sýslumenn eru ákveðnari og hispurslausari í þeirri skoðun sinni og áliti, að farið verði mjög vægilega í það að beita valdboði af minnsta tagi í þessum efnum, þá geti verr farið. En hinir yngri aftur á móti kveða ekki eins fast að orði, en ég vildi taka þó upp hér það, sem einn þeirra segir, það er Einar Oddsson, sýslumaður í Skaftafellssýslu. Hann segir, með leyfi forseta: „Athuganir, sem ég hef gert hér í Skaftafellssýslu um möguleika á sameiningu hreppa, benda til þess, að íbúar hreppanna séu yfirleitt andvígir allri sameiningu, og meðan svo er, að íbúar sveitarfélaganna eru á móti sameiningu, tel ég alveg fráleitt að þröngva sameiningu í gegn með lagaboði.“ Enn fremur segir hann: „Sýslufélögin, sem eru þegar fyrir hendi, stjórnarfarslegar heildir, eiga að annast yfirstjórn og hafa eftirlit með flestum hinum meiri háttar sveitarstjórnarmálum yfirleitt.“ Þar kemur að þeirri till., sem víðar hefur stungið upp höfðinu, að hreppsfélög, ef til sameiningar komi, sameinist í eitt sýslufélag, og vissulega er víða um land þannig háttað, að þetta getur gerzt, ef vilji og ósk heimamanna standa til þess. Þá vil ég, til þess að þreyta ekki um of hv. dm., aðeins taka hér hluta úr umsögn eins elzta og reyndasta sýslumanns í landinu, sýslumannsins í Árnessýslu. Hann segir m. a. í svari sínu, og þó að það sé ekki alveg inni á þessu sjónarmiði í þessu efnisatriði, þ. e. sameiningunni, þá kemur þetta mjög til athugunar, þegar lengra er gengið í sameiningarmálum, með leyfi forseta: „Ég tel, að hrörnun sveitarfélaga á undanförnum áratugum hafi hvorki verið æskileg né eðlileg og hún sé ekki fyrst og fremst vegna fólksfækkunar. Þess vegna tel ég einnig, að fækkun hreppa út af fyrir sig í því skyni að fjölga íbúum innan hvers einstaks hrepps, en án annarrar stefnubreytingar um skipan sýslu- og sveitarstjórnarmála, sé enginn stór áfangi á leiðinni til eflingar sveitarfélaga. Sýndarsjálfstjórn sýslna og hreppa er áberandi orðin og vaxandi. Þessar félagsheildir njóta ríkisstyrks eða eru öllu heldur háðar ríkisstyrk til nálega hvers sem vera skal. Jafnframt eru sveitarstjórnirnar háðar leyfisveitingum og fyrirsögnum æðri og fjarlægari stjórnarvalda. Ég vil varðveita hina fornu hreppaskipan í stórum dráttum í þeirri trú, að menn komi aftur auga á það, að sjálfstjórn sé betri en forsjón annarra óviðkomandi. Eins og málefnum þessa lands hefur verið betur stjórnað af landsmönnum sjálfum en útlendingum, þannig ætla ég, að málefnum landshlutanna verði, a. m. k. þegar til lengdar lætur, betur stjórnað af íbúunum sjálfum heldur en af stjórnarskrifstofum og opinberum stofnunum í höfuðstaðnum.“ Herra forseti. Þá mun ég láta máli mínu lokið, en vil undirstrika það, að höfuðbrtt. okkar í minni hl. er sú, að eigi verði samþ. sú gr., sem fjallar um stofnun hins nýja embættiserindreka á vegum félmrn., sem á að fá að okkar áliti í minni hl. allt of mikið vald, ef að lögum verður, og við teljum að öðru leyti, að sú embættisstofnun sé alóþörf, eins og málum er háttað nú.



Herra forseti. Ég tala nú raunar hér sem 2. minni hl. í hv. þd., sem um þessi mál fjallaði, enda þótt ég hafi vanrækt að bera fram sérstakt nál. Ég tel þess vegna nauðsynlegt, að ég skýri afstöðu mína til málsins með örfáum orðum. Ég get að vísu sparað mér langa ræðu, vegna þess að ég get út af fyrir sig samþykkt flest af því, sem hv. frsm. fyrri minni hl. sagði hér um þetta mál. En það, sem skilur á milli okkar, er það, að ég dreg þær ályktanir af því, sem við erum þá sammála um, að fella beri þetta frv., en hv. 1. minni hl. hefur hins vegar farið þá leið að flytja svo víðtækar brtt. um málið, að raunverulega stendur þar ekkert eftir, ef þær ná samþykki. Þetta er meginmunurinn á okkar afstöðu. Það, sem ég tel, að sé meginefni þessa frv., og er reyndar auðsætt, er það, að hér á að fara þá óvenjulegu leið að lögfesta skyldu tiltekins rn. til þess að ráða mann í tiltekið starf, sem undir öllum eðlilegum kringumstæðum tilheyrir rn. og því ber að sinna samkv. gildandi lögum, eins og hv. frsm. 1. minni hl. n. benti hér á. Meginefnið er sem sagt það að stofna nýtt embætti sérstaks erindreka á vegum félmrn., sem eigi að hafa það verksvið að eiga frumkvæði um athugun á skilyrðum fyrir sameiningu sveitarfélaga um land allt. Þessi erindreki á síðan bæði að vera eins konar ráðunautur sveitarfélaganna um margt, sem að þessum málum snýr, og jafnframt á hann að vera fulltrúi m. gagnvart sveitarfélögunum. Hann á sýnilega að þjóna þarna algerlega tveimur herrum, sem kannske kemur ekki svo mjög að sök, en játa verður þó, að hér er um mjög óvenjulega skilgreiningu á fulltrúastarfi að ræða, því að auðvitað getur það komið fyrir, að sveitarfélög þurfi að sækja mál á hendur rn. og öfugt, og virðist þá vera ákaflega einkennilegur háttur, að ekki sé dýpra tekið í árinni, að sami maðurinn eigi að vera fulltrúi beggja aðilanna. Enn fremur er það svo í frv., að gert er ráð fyrir því, að komið sé upp heilmiklu nefndabákni, sem sveitarstjórnum er skylt að setja á fót, hvort sem þær hafa áhuga á því eða ekki, þ. e. a. s. ef þessum tiltekna sérstaka erindreka þóknast að eiga að því frumkvæðið. En það er ýmislegt fleira, sem manni þykir alleinkennilegt í þessu frv., eins og það, sem hér hefur verið komið inn á áður, að þessi sérstaki erindreki geti ákveðið á eigin spýtur að láta fara fram atkvgr. í sveitarfélagi um sameiningu, þó að till. um sameiningu hafi engan stuðning hlotið frá neinum hlutaðeigandi sveitarstjórnarmanna. Og þá er honum gefið vald til þess að ákveða einn stað og stund til slíkrar atkvgr. En þrátt fyrir það, að honum sé nú í þessu efni gefið mikið vald, ef hægt er að sjá fyrir, hvað af leiddi, þá verður þó ekki sagt, að valdsvið hans að öðru leyti sé ýkjamikið og raunar ekki líklegt, að þessi skipan mála valdi sérstaklega miklum breytingum. Mér sýnist, að hér sé raunverulega um það að ræða að lögfesta eins konar trúboðsstarfsemi til framdráttar þeirri skoðun höfunda frv., að sem víðtækust sameining sveitarfélaga horfi til hagsbóta og umbóta, væntanlega fyrir íbúa sveitarfélaganna alfarið. Í grg., sem frv. fylgir, er hins vegar engan rökstuðning að finna fyrir þessari skoðun, þó að ég telji nú að vafalaust megi finna fullyrðingu í þá átt einhvern stað í einstökum tilvikum. En það hefur a. m. k. ekki verið séð nein ástæða til þess af hálfu n. að kynna a. m. k. í grg. þau rök, sem hún þarf þó að hafa í fórum sínum varðandi þetta atriði. Það er líka athyglisvert, að grundvallarhugsunin í þessu frv. á að vera sú að efla sveitarfélög. En hins vegar hafa þeir, sem um það hafa fjallað, ekki komið auga á neina aðra leið en stækka umdæmin landfræðilega og íbúafjöldann. Það er sem sagt mjög trúarkennt, sýnist mér, allt, sem að þessu lýtur, og lítið reynt að finna því stað í raunveruleikanum. En stefnan, sem kemur í ljós af grg., er þó sú, að það eigi að gerbreyta sveitarstjórnarkerfinu í landinu og í svo ríkum mæli, að sveitarfélögunum verði fækkað úr nokkuð á þriðja hundrað, sem þau nú eru, og aðeins í rúmlega 60. Þetta telja frv: höfundarnir, n., sem að þessu vann, - ég vil segja án rökstuðnings, - að muni reynast til mikilla bóta, en n. telur á hinn bóginn ekki rétt að lögfesta þessa nýju og góðu skipan, sem hún stefnir að, heldur á að láta þessa trúboðsstarfsemi, sem ég svo nefni, þessa sérstöku erindreka nægja a. m. k. í bili. N. kemst að þeirri niðurstöðu, að kostnaður af þessu verði ekki umtalsverður, og því ætti engum að vaxa hann í augum. En ég tel þó, að hér sé alveg vafalaust um að ræða milljóna- eða jafnvel milljónatugakostnað, a. m. k. ef litið er til lengri tíma, enda kemur sú skoðun greinilega fram í nál., að árangur muni verða mjög torsóttur með starfi þessa erindreka. Þar segir, að það muni vera e. t. v. hægt að sjá það á tveimur til þremur árum, hvort eitthvað miði í þá átt, sem stefna skal í. Ég vil nú endurtaka spurningu hv. frsm. 1. minni hl.: Hvað er „fyrst um sinn“ í þessu efni? Hlýtur það ekki að vera nokkuð langur tími, jafnvel áratugir? Og er þá ekki alveg óþarfi að vera að hafa þetta „fyrst um sinn“, gefst þá ekki löggjafarsamkomunni nægur tími til þess, ef henni sýnist, að breyta þessu ákvæði og fella þetta niður? Er þetta „fyrst um sinn“ tvö til þrjú ár eða kannske bara nokkrir mánuðir, eða er það t. d. hálfur áratugur eða einn áratugur? Þessi brtt. er auðvitað ákaflega hjákátleg í alla staði og tæpast frambærileg af þeirri einföldu ástæðu, að þessu er auðvitað hægt að breyta. Það er aðalatriði málsins. Hvort á að breyta eða hvaða háttur verður hafður á eftir mörg ár, ráðum við kannske minnst um, sem hér erum staddir nú. Hvað kostnaðinn áhrærir, sem ég tel, að sé nokkurt atriði, þar sem ekki eru meiri vonir í sambandi við frv. ákvæðið en hér er sagt af höfundum frv., þá sýnist mér, að hann skipti nokkru máli. En í því sambandi vil ég álíta, að samstarfsnefndirnar muni líka kosta eitthvað, og loks gerir frv. ráð fyrir því, að heimilaðar verði greiðslur úr jöfnunarsjóði sveitarfélaganna sameiningarmálunum til framdráttar. Það kann að vísu að vera, að sá kostnaður mundi ekki standa í sambandi við sameininguna. En vafalaust gætu sameiningarmálin, ef þau væru fast sótt af félmrn. og erindreka þess, beinlínis valdið því, að þarna þyrftu að koma til mjög verulegar greiðslur. Mér þykir þess vegna sýnt, að hér geti verið um að tefla stórar fjárupphæðir, sem e. t. v. væru betur komnar annars staðar í nytsöm málefni en í alls óvísan árangur tilrauna af því tagi, sem hér ræðir um og enginn gæti fullyrt um, að yrðu til bóta á nokkurn hátt. Það er skoðun mín, eins og reyndar þeirra, sem hér hafa talað á undan mér, að það sé rétt, að fámenni sveitarfélaga geti að sjálfsögðu verið ýmsum vandkvæðum bundið, a. m. k. í vissum tilvikum, og það geti orðið til örðugleika í starfi sveitarstjórna. En þá verður jafnframt að benda á það, að gildandi lög um sveitarstjórnarmál opna alla möguleika á sameiningu sveitarfélaga, þegar til slíkra vandræða dregur, og þar þarf auðvitað ekkert um að efast, að slíkt rekur til frumkvæðisréttar aðila til sameiningar í stærri heildum, þegar slíkt ástand skapast. Sá möguleiki, að löggjafarvaldið grípi hér inn í, er svo að sjálfsögðu alltaf fyrir hendi, eins og við höfum dæmi um og þau ekki gömul. En ég tel alveg jafnaugljóst, að mikil eða jafnvel stórfelld landfræðileg stækkun sveitarfélaga geti engu síður valdið miklum erfiðleikum og sérstaklega, að því er varðar samskipti íbúa sveitarfélaga við sveitarstjórnir og stofnanir þeirra. Er það að mínu viti bæði gömul og ný saga, að dreifbýlisfólki reynist oft löng leið til keisarans, og alveg er ástæðulaust að bæta þar á. Það eru tálmanir á þeirri leið, sem margir verða að brjóta, og ég álít líka, að það sé mála sannast, að stærð og íbúafjöldi sveitarfélaganna hafi í raun og veru ekki reynzt neinn mælikvarði á það, hvernig störf sveitarstjórnarmanna fara þeim úr hendi. Það er að vísu vafalaust, að í fámennum sveitarfélögum getur orðið tilfinnanlegur skortur á hæfri félagslegri forustu, en það þarf ekki alltaf að vera. Þess í stað geta slík störf verið og eru leyst prýðilega af hendi í mjög fámennum sveitarfélögum, þar sem nægileg og góð félagsleg forusta er fyrir hendi. En ef hún brestur, þá skapast auðvitað vandkvæði, sem taka ber tillit til. Niðurstaða mín er því sú í stuttu máli, að allt of veikar stoðir haldi uppi því frv.-efni, sem hér er á ferðum, til þess að veruleg útgjöld því til framdráttar verði réttlætt, allra sízt nú, þegar fjármálaástandið er örðugt og fjöldi knýjandi framfara- og framkvæmdamála liggur í láginni vegna fjárskorts. Ég tel enn fremur, að óbreytt skipan þeirra mála, sem hér ræðir um, megi að ósekju haldast um sinn, a. m. k. þar sem einhver áhugi og vilji þeirra sveitarstjórna, sem í örðugleikum kunna að vera vegna fólksfæðar, leiði til sameiningarfrumkvæðis af hálfu þeirra sjálfra. Ég held, að það sé alveg hárrétt, sem hv. frsm. 1. minni hl. n. sagði hér, að íbúar hreppsfélaganna vita bezt sjálfir, hvar skórinn kreppir. Það er viðurkennt af þeim, sem flytja þetta frv., að þessi áhugi sé óvíða eða jafnvel hvergi fyrir hendi, eins og nú standa sakir, og sýnist mér það vera glögg sönnun þess, að engin ástæða sé til þess að samþykkja þetta frv. Ég vil svo að lokum segja það, að út af fyrir sig gæti ég fallizt á að samþykkja allar brtt. hv. 1. minni hl., en tel, að þar sé í raun og veru um sjálft frv.-efnið að ræða, og mér finnst þess vegna hreinlegra að taka þá afstöðu að vera hreinlega á móti frv., en tel það hins vegar skipta höfuðmáli, hvort frv. er fellt eða till. hv. 1. minni hl. samþ.



Herra forseti. Hv. frsm. fyrir nál. 1. minni hl., 4. þm. Sunnl., gat þess í sinni ræðu, að þessi brtt. frá meiri hl. heilbr.- og félmn., sem ég stend hér að, mundi vera sprottin af einhverjum sérstökum bræðingi eða samkomulagi innan meiri hl., en raunverulega hafi einhverjir menn í meiri hl. verið þessu andvígir. Þessu vil ég algerlega mótmæla. Við vorum allir í meiri hl. sammála um það, að erindreki ætti ekki að vera einráður og skeið hans skyldi vera tímabundið á einhvern hátt, þannig að það markmið kæmi fram í frv. Ég vil því sérstaklega mótmæla, að þessi till. sé einhvers konar bræðingur. Það voru allir sammála um þetta. Við gátum rætt um það orðalag, sem bezt var að hafa á þessu, og komumst að þeirri niðurstöðu, að þetta væri eðlilegt, en þarna var ekki um nein hrossakaup að ræða. Hins vegar leikur mér nú grunur á því, að afstaða þeirra framsóknarmanna, sem skipa nú minni hl., sé aftur á móti til komin fyrir einhvern bræðing innan þingflokks Framsfl., því að ég hygg það, án þess að ég hafi þó öruggar heimildir fyrir því, að sumir menn hafi verið nokkuð jákvæðir þar og viljað taka undir frv., en aðrir hafi viljað fella það. Niðurstaðan varð svo þessi bræðingur, sem till. 1. minni hl. bera með sér, sem eru hvorki fugl né fiskur, þannig að það á að skerða mjög frv., en láta það þó lifa. Þeir um það. En ég vildi aðeins skýra þetta orðalag: „fyrst um sinn“. Með þessu er í sjálfu sér verið að undirstrika það, að við teljum enga þörf á því, að þetta erindrekastarf verði gert að ævistarfi. Ég lít þannig á, að nú þegar hafi verið hafinn undirbúningur og maður getur sagt herferð að því að gera tilraunir til þess að sameina sveitarfélög, þ. e. kanna alls staðar á landinu, hvar mögulegur grundvöllur væri fyrir sameiningu sveitarfélaga, og það væri eðlilegt, að Samband ísl. sveitarfélaga og félmrn. hefðu forgöngu um þetta og lykju þessari könnun og þessum athugunum til hlítar. Slík athugun getur eðlilega tekið nokkur ár, og það hefur verið komið á samstarfsnefndum, og þeirra starfi þarf að ljúka. Það veit auðvitað enginn núna og getur enginn sagt um það fyrir fram, hvort sveitarfélög verða sameinuð einhvers staðar á landinu, þegar á á að herða og þegar þar að kemur, að þessi mál hafi verið könnuð til hlítar og sveitarstjórnarmenn og aðrir í hreppunum, sem um þessi mál fjalla, eru tilbúnir til þess að taka endanlega afstöðu. Mér finnst hins vegar eðlilegt, að þessari sérstöku athugun, sem við höfum hrundið í framkvæmd, verði lokið, og ég lít svo á, að það sé eðlilegt, að það taki fáein ár. Ég get ekki gizkað á neinn ákveðinn öruggan árafjölda fyrir fram. Þegar þessi sérstaka athugun á þessum sameiningarsvæðum er til lykta leidd, hvernig sem þær lyktir verða, þá tel ég, að það sé ekki lengur þörf fyrir þennan erindreka og það sé þess vegna á valdi rn. að meta það, hvenær verkefni þessa erindreka eru orðin svo lítil og takmörkuð, að það sé ekki þörf á því að hafa sérstakan mann í þessu starfi. Hins vegar tel ég það skynsamlegt, að meðan þessi sérstaka athugun og herferð stendur yfir, sé sérstakur maður hafður í þessu og sá maður hafi talsvert mikið ákvörðunarvald á bak við sig, eins og þetta frv. heimilar, ef það verður samþ., því að með því móti er miklu líklegra, að störf hans geti borið árangur. Þetta orðalag: „fyrst um sinn“, sem hér hefur verið gagnrýnt, táknar ekki annað en það, að meðan nægileg verkefni eru fyrir hendi, sem útlit er fyrir næstu árin, á meðan þessari sérstöku könnun, sem hafin er, er ekki lokið, þá sé hafður sérstakur maður í þessu. Þarna er sem sagt fyrst og fremst verið að undirstrika það, að við teljum enga þörf á æviráðnum manni. Hitt er svo annað mál, og um það eru auðvitað skiptar skoðanir hjá mönnum, hvort það sé yfirleitt heppileg stefna og skynsamleg að gera mikið að því að sameina sveitarfélög. Þetta frv. byggir í grundvallarreglunni á því, að sameining sé ekki gerð, nema sveitarfélögin og sveitarstjórnarmenn eða íbúar sveitarfélaganna vilji það og óski eftir því. Ég hygg, að flestir séu sammála um það, en mér finnst að menn megi ekki, þó að þeir séu andvígir því, að sveitarfélög séu sameinuð, og telji skynsamlegt að fara hægt í sakirnar, láta það bitna á þessum erindreka, því að hann á ekkert að gera annað en kanna málin og koma á samstarfsnefndum og athugunum. Enginn veit fyrir fram, til hvers það leiðir. Ef það sýnir sig, að starf þessa erindreka, ef þetta frv. verður lögfest, beri ekki árangur og þegar á á að herða, þá vilji hreppar úti um landið, þar sem menn telja grundvöll vera fyrir hendi til sameiningar, alls ekki gera það, þá geri ég ráð fyrir, að það líði langur tími, þangað til við þessum málum verður hróflað á nýjan leik. En mér finnst, að þeirri sérstöku athugun, sem nú er í gangi, eigi að ljúka og það eigi að reyna að gera þetta myndarlega.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í sambandi við þær aths., sem fram hafa komið frá talsmönnum minni hl. í sambandi við þetta mál. 4. þm. Norðurl. e. taldi eðlilegast að fella frv. Ég tók það fram í framsöguræðu minni, að meira að segja sveitarstjórnarmenn, hvað þá aðra, greini stórlega á um það, hvort gera eigi tilraunir til breytinga á þeirri sveitarstjórnarumdæmaskipun, sem í landinu er, og þar af leiðandi hlusta ég á raddir allra sveitarstjórnarmanna sem annarra í því efni og veit, að hver og einn getur fært fram fyrir því nokkur rök. Hvort það verður lesið út úr frv., að það sé trúboðsstefna þeirrar n., sem það samdi, að fækka og stækka sveitarfélögum, það vil ég nú ekki taka undir, þó að þar séu settar fram vissar hugmyndir af þeirra hálfu. Ég tók fram í framsöguræðu minni, að ég er algerlega andvígur allri lögþvingun í því efni. Áhugi á sameiningu sveitarfélaga þarf að koma innan frá. Ég nefndi dæmi máli mínu til sönnunar um það, að með auknu samstarfi sveitarfélaga, sem enn hefur ekki leitt til samruna þeirra, hefur náðst meiri árangur en áður var, og eins og ég tók fram, hvort það mundi síðan leiða til enn frekari samvinnu og að lokum sameiningar, því á reynslan eftir að skera úr. Þeim varð og báðum, 4. þm. Norðurl. e. og 4. þm. Sunnl., tíðrætt um, að ákvæði varðandi erindrekann væri ekki skýrt markað, þ. e. að félmrn. eftir till. okkar, meiri hl. heilbr.- og félmn., ræður fyrst um sinn sérstakan erindreka. Hv. 3. landsk, hefur skýrt það mál frekar, að það væri mjög óeðlilegt að setja inn í lagafrv. ákvæði um það, að þetta skyldi vera eitthvert framtíðarstarf. Það væri einnig óeðlilegt að binda það við tiltekinn árafjölda. Við, sem höfum trú á því, að það sé nauðsynlegt að fórna í það nokkrum fjármunum og tíma að gera ítarlega athugun á aukinni samvinnu sveitarfélaga og jafnvel hugsanlegri sameiningu sveitarfélaga, viljum láta rn. vinna að því um nokkur ár, og það er a. m. k. mín persónulega skoðun og ég hygg, að ég tali þar fyrir munn allrar n. að það sé miklu vænlegra til árangurs í málinu, að það sé einn og sami maður, sem að því vinni, en ekki einn eða annar starfsmaður rn. Allt mundi það taka tíma jafnvel þótt einhverjir aðrir tilteknir starfsmenn rn. gerðu það í áhuga- og sjálfboðavinnu, þannig að ef menn á annað borð vilja láta þessa athugun fara fram til þess að kanna, hvort frekari samskipti, samvinna og hugsanlegur samruni sveitarfélaga geti átt sér stað, þá er eðlilegt að ráða til þess í tiltekinn tíma ákveðinn og sérstakan starfsmann. Ég vék einmitt að þessu atriði í framsöguræðu minni, og það er grundvöllur þess, að inn í er sett brtt. um, að rn. verði heimilað fyrst um sinn að ráða í þetta sérstakan mann, vegna þess að við leggjum ríka áherzlu á það, að þannig náist meiri árangur í starfinu vegna þess, að það er okkar skoðun, og ég endurtek það enn á ný, herra forseti, að þetta mál sé svo stórt og þýðingarmikið, en hins vegar mjög vandasamt, að það sé nauðsynlegt að láta fara fram á þessu nokkra athugun enn um sinn. Hv. 4. þm. Suðurl. ræddi um réttindi erindreka samkvæmt 5. gr. og komst efnislega þannig að orði, að heimamenn hafi áreiðanlega bezta þekkingu á málefnum héraða sinna og þar eigi meiri hl. að ráða. Ég tek undir allt í þessu, og þetta styður einungis það, sem ég hef haft sem rauðan þráð í gegnum ummæli mín í þessu, að áhuginn þarf að koma innan frá. En ég benti einnig á af biturri reynslu úr mínu nágrannasveitarfélagi, sem ég er vel kunnugur, að eitt lítið, - það er hægt að segja núna, - lítið deilumál, bygging eins félagsheimilis, var næstum því búið að kljúfa þann hrepp, en það tókst að afstýra því fyrir tilstuðlan friðsemdarmanna, að kæmi til hörkuatkvgr. innan þessa tiltölulega litla hrepps. Og ég vil segja, að það hefði verið hörmulegt, á hvorn veginn sem sú atkvgr. hefði farið, og endalokin síðan orðið þau, að meiri hl., hver sem hann hefði orðið, hefði ráðið í því máli. Nokkrum árum síðar, þegar nokkur kynslóðaskipti hafa átt sér stað í stjórn þessa hreppsfélags eins og annarra, þá er þetta mál sem betur fer að mestu gleymt og heyrir sögunni til, og allir geta verið sáttir núna. En ég nefni aðeins þetta sem eitt lítið dæmi um, að tiltölulega smá mál heima í héraði geta valdið, því miður, slíkum ágreiningi og deilum. Þó að það verði hins vegar aldrei á móti því mælt, að það sé eðlilegt, að meiri hl. ráði, getur vissulega komið til vissra vandræða í þessum efnum, þegar til þess þarf að taka. Ég tók fram fyrr á fundi í þessari hv. d., að ég var fjarstaddur, þegar það mál var rætt, sem þá var til atkvgr., en ég vil, herra forseti, leyfa mér þó aðeins að víkja að því, því að málið er skylt. Það er sveitarstjórnarmál einnig. Það er varðandi sýslunefndir. Ég tel, að skipan sýslunefnda nú þjóni ekki þeim tilgangi, sem upphaflega var til ætlazt, og þjóni ekki þeim kröfum, sem til þeirra stofnana eru gerðar. Þetta er ekkert óeðlilegt. Með þeim breytingum, sem átt hafa sér stað í þjóðfélagi okkar, er ekki óeðlilegt að taka einmitt þessa skipan mála til endurskoðunar eins og margt annað. En ég endurtek einnig, að þessi mál eru byggð á margra alda skipan og ég vil segja á vissan hátt helg hefð komin hér á, þannig að málið er vandmeðfarið, og því þarf að leggja í þetta nokkra vinnu og einmitt sérstaklega fá að þessu mann, sem helgar því starfskrafta sína um stundar sakir, til þess að laða fram þær niðurstöður, sem líklegastar virðast vera, og síðan er þá að taka ákvörðun um það, hvort þar verði látið staðar numið og beðið um ár og áratugi ellegar ekki, eða hvort af því starfi leiðir samvinnu tiltekinna sveitarfélaga um einn eða annan málaflokk, eða hvort af þessu leiði samruna tveggja eða fleiri sveitarfélaga. Þessu á reynslan eftir að skera úr, en ég endurtek: Málið er svo þýðingarmikið, að það er sjálfsagt að sinna því, eyða til þess nokkrum fjármunum og tíma og gera á því ítarlegar athuganir. Varðandi þau réttindi, sem erindreka eru af sumum talin færð upp í hendur varðandi það frv., sem hér er til umr., þá geta menn um það að vissu leyti deilt og haldið fram mismunandi skoðunum og skilningi í því. Hvað sem öllu því líður, treysti ég fyrst og fremst á það, að til þessa starfs veljist hæfur maður, og því aðeins nær hann nokkrum árangri í því starfi, sem hér er um að ræða, að hann hafi skilning á því málefni, sem við er að eiga. Herra forseti. Að lokum vil ég aðeins vitna til 31. gr. sveitarstjórnarlaga, en þar segir svo í upphafi gr., ég hef hana því miður ekki alla: „Rétt er hreppsnefnd að boða til almenns sveitarfundar um málefni sveitarfélagsins, og skylt,“ - ég endurtek: „og skylt, ef 1/4 hluti atkvæðisbærra manna í hreppnum óskar þess.“ Þannig að sem betur fer eru þó í sveitarstjórnarlögum minni hl. tryggð nokkur réttindi til þess að geta knúið hreppsnefnd, þó að hún vilji það ekki, til þess að halda fund og koma þá sínum málum á framfæri, og ég vildi sjá framan í þá sveitarstjórnarmenn, sem eftir sem áður gengju gegn vilja hreppsbúa, sem þannig væri augljóslega fram færður.



Herra forseti. Ég þarf litlu að svara þeim, sem áður hafa hér rætt um þetta mál. Ég vildi aðeins segja í sambandi við það, sem hv. þm. Jón Þorsteinsson sagði, og þá skýringu hans á orðunum „fyrst um sinn“, að það gæti orðið fyrr en seinna, að slíkur erindreki hefði engin störf á hendi og á honum þyrfti ekki að halda: Trúi því hver sem vill, að staðan yrði niður lögð. Ég vil taka það fram, að sameiningarnefndin var skipuð 27. maí 1966. N. hefur haldið fjóra fundi, en hún skipaði nokkuð snemma undirnefnd þriggja manna, og þessi undirnefnd hefur haldið 37 fundi. Það, sem er komið fram af starfi n., er í fyrsta lagi frv. það, sem við erum að ræða. Í öðru lagi er skýrsla um umdæmissvæðin. Hún er að vísu nokkuð fróðleg um það, sem er að gerast í hinum ýmsu sveitarfélögum, en hefur náttúrlega ekkert afgerandi gildi um frekari framkvæmd og gang sameiningarmála út af fyrir sig. Í þriðja lagi má vera, að frv., sem lá fyrir þessari hv. d. fyrir nokkru og var afgr. héðan til Nd., sé þaðan komið. Það var frv. um sameiningu Loðmundarfjarðarhrepps og Seyðisfjarðarkaupstaðar. Ég hef rætt það áður, en ég lít svo á, að það frv. og framkvæmd þess máls hafi engan veginn verið til neinnar fyrirmyndar, og það mun alls ekki auka á hraða í sambandi við úrlausnir, þegar um sameiningu sveitarfélaga er að ræða, síður en svo. Þegar litið er til gangs þessara mála innan sameiningarnefndarinnar og þriggja manna n., má gera ráð fyrir því, að þetta „fyrst um sinn“ geti orðið æðilangt tímabil, og reynslu höfum við af því bæði hér og þar, að þegar ráðnir eru menn í störf eða embætti eða á opinberum vegum yfirleitt, halda þeir því embætti. Það er ekki verið að hrekja þá burt nema þá með því að stofna til annars embættis. Ég á eftir að sjá, að til þess komi, ef í þetta embætti verður skipað, að sá yrði sviptur starfi, ef svo sýnist, að verkefni yrðu lítil sem engin. Mér þóttu báðar ræður hv. frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn. einkennast af hógværð og skilningi á þessum málum, en mér fannst hann ekki draga nógu nákvæmar ályktanir af skoðunum sínum og rökum. En hann um það, en allur var málflutningur hans góður, og ég veit það, að hann vill vel í þessu efni, og mér þótti vænt um að heyra, að hann tvítók það, að honum væri fjærst í þessum efnum, að einstök sveitarfélög væru valdboði beitt.



Ég er fylgjandi því, að l. um sýslunefndir og kosningar sýslunefnda verði tekin til endurskoðunar, en tel, að þær breytingar, sem hér eru lagðar til varðandi þessi mál, leysi ekki vanda og bendi sérstaklega á í því sambandi, að það ákv., sem er nú í sveitarstjórnarl. um fjölda í sveitarfélögum til að hafa sérstök réttindi, er miðað við 500 manns. Ég sé því ekki, hvers vegna hér er tekin fyrir talan 400. Ég tel, að þessi mál þurfi miklu ýtarlegri ath. við, heldur en verið hefur gert fram að þessu, og segi þar af leiðandi nei.



Herra forseti. Ég vil hér á eftir í stórum dráttum fjalla um frv. okkar þriggja þm. hv. Ed. um breyt. á lax- og silungsveiðalöggjöfinni. L. frá 5. júní 1957 eru umfangsmikill lagabálkur, alls í 118 gr. í 18 köflum og í sérprentun frá hv. Alþ. 25 bls. Ég ætla mér ekki þá dul, að geta fjallað um allt þetta mál nú þegar, heldur mun ég leitast við að ræða um þær gr., sem gerðar eru á breyt., og skýra þær nokkuð, svo mun ég einnig á eftir fjalla um málið. Það er öllum hv. þm. vel kunnugt, að þetta mál er mikið viðkvæmnismál og harðar deilur eru uppi um það. Þegar svo stendur á, koma fram gagnstæðar skoðanir og fullyrðingar. Afstaða er mjög tekin eftir hagsmunum, og er þá miðað við einkahagsmuni, en ekki þjóðarhagsmuni og hvað framtíðin kann að bera í skauti sér. Mér þykir rétt að taka hér strax fram, að þetta frv. er flutt með fullri vitund hæstv. landbrh. og kom fram, eftir að flm. höfðu beðið um fjögurra vikna tíma vegna óska ráðh., en hann átti lengi von á einhverju samkomulagi um málið, og einmitt þau atriði valda mestri deilu. Svo fór, að ekkert kom, og sá ég þá ekki ástæðu til þess að draga flutning lengur. Einnig vil ég sérstaklega undirstrika, að frv. er að langmestu leyti samhliða frv. um sama efni, er hæstv. ráðh. flutti á s.l. þingi í maí s.l., en var ekki rætt meira en við 1. umr. Þó gerum við hér mikilsverða till. til breyt., og mun ég nú taka þær til samanburðar, svo að þm. geti betur gert sér grein fyrir í hverju mismunurinn er fólginn. Í 7. gr. er nýtt ákvæði um takmörkun ádráttar í sjó, sem var eins í frv. hæstv. ráðh., en þar er aukin friðun við alla árósa í sjó. Í l. frá 1957 er þessi takmörkun 500 m, en hér er lagt til að hún verði 1000 m í ósum straumvatns með minna en 25 rúmmetra á sek., en 2000 m í vatnsmeiri ám. Í 8. gr., sem er viðbót hjá okkur og að mínu áliti raunverulega það ákvæði, sem mestum deilum veldur, en það er 14 daga samfleytt friðunartímabil á allri veiði frá 20. maí til 15. júlí ár hvert, en gr. hljóðar orðrétt þannig: „Á tímabili því, sem um getur í 1. málsgr., má hvergi stunda laxveiði lengur en 3 mánuði. Í veiðivötnum, þar sem laxveiði í net er iðkuð, er skylt að friða lax og annan göngufisk fyrir hvers konar veiði í 14 daga samfleytt á tímabilinu 20. maí til 15. júlí ár hvert. Skulu veiðifélög, hvert á sínu félagssvæði, ákveða þennan friðunartíma innan nefndra takmarka og breyta honum frá ári til árs. Taka slík ákvæði gildi, þá er veiðimálastjórn staðfestir þau. Nú ákveður veiðifélag eigi veiðitíma samkv. þessari málsgr., og skal veiðimálastjóri og veiðimálastjórn þá kveða á um hann. Með sama hætti skal með fara, þar sem veiðifélag er eigi starfandi.“ Í 9. gr. er einnig nokkur mismunur á friðunarákvæðinu. Við gerum ekki ráð fyrir möguleika á því að stytta friðun fyrir netalögnum úr 96 stundum niður í 72 stundir, en þannig var frv. hjá hæstv. ráðh. 9. gr. okkar frv. er þannig: „Á veiðitíma þeim, er getur í 18. gr., skal lax og göngusilungur vera friðaður frá allri veiði, annarri en stangarveiði, 96 stundir á viku hverri, frá föstudagskvöldi kl. 10 til þriðjudagskvölds kl. 10. Ádrátt má aldrei hafa frá kl. 9 síðdegis til kl. 9 árdegis og aldrei nema 2 daga í viku hverri, þriðjudag og miðvikudag. Stangarveiði og veiði með færi má eigi stunda frá kl. 10 síðdegis til kl. 7 árdegis og aldrei lengur en 12 stundir á sólarhring hverjum. Rétt er að setja nánari reglur um stangarveiðitíma með sama hætti og ákveðið er í 2. málsgr. 18. gr. Nú fer lax og göngusilungur um stöðuvatn, og skal hann friðaður þar, svo sem nú var sagt.“ Til samanburðar má geta þess, að í hinu frv. stendur, að friðunartíma þennan megi stytta í 72 stundir, eins og áður var vikið að, á viku, sé að dómi veiðimálastjóra og veiðimálanefndar og hluthafandi veiðifélags engin hætta á, að um þverrandi fiskstofn sé að tefla á viðkomandi veiðisvæði. Að öðru leyti eru gr. samhljóða. Í 11. gr. setjum við flm. inn ákvæði um, að ekki megi flytja út hrogn úr landinu nema með samþykki fisksjúkdómanefndar og að fengnu útflutningsleyfi viðkomandi yfirvalda. Í hinu frv. sagði um þetta atriði: „Hrogn er óheimilt að flytja úr landi nema að fengnu leyfi ráðh. með tilteknum skilyrðum, ef þurfa þykir, enda mæli veiðimálastjóri með útflutningnum.“ Þetta samþykki veiðimálastjóra hrekkur hvergi nærri til, ef um útflutning til Bandaríkjanna er að ræða, því að kröfur þeirra um fullvissu á heilbrigði eru svo strangar, að þeir taka aðeins gild vottorð frá sérfræðingum um málið. Okkar ákvæði eru því óhjákvæmileg, ef við viljum geta flutt út hrogn. Í 21. gr. okkar, sem er 20. gr. í hinu frv., er fjallað um ákvæði, sem allir nm. í endurskoðunarnefndinni voru sammála um að leggja til, að lögleitt yrði, en það er að skylda menn til að gera með sér félagshverfi um hvert fiskihverfi. Þetta er merkilegt nýmæli og mun áreiðanlega sanna gildi sitt, áður en langt um líður. Öllum var það ljóst í n., að fastara skipulag verður að komast á í þessum málum, en það stefnir brátt að hnút, sem verður ekki leystur án íhlutunar ríkisvaldsins, en unnt að komast hjá því, ef menn taka á sig rögg og gera allar nauðsynlegar breyt. á I. Það höfum við einnig í huga með fleiri breyt., sem við leggjum til. Í 38. gr. er kveðið á um það, að við Tilraunastöð háskólans í meinafræði á Keldum skuli starfa sérfræðingur í fisksjúkdómum, og skal hann vera fisksjúkdómanefnd til aðstoðar og ráðuneytis. Þessi maður fær m.a. það ábyrgðarstarf að undirrita heilbrigðisvottorð um útflutning á eldisfiski frá landinu í framtíðinni. Það er því óhjákvæmilegt að okkar dómi, að þessi maður sé ákveðinn til starfa í l., en í frv. hæstv. ráðh. var gert ráð fyrir þessum manni, eins og það er orðað, „þá er fé verður veitt til þess.“ Mér finnst ekki gæta mikillar bjartsýni um möguleika á fiskeldi né nauðsyn sé fyrir að búa í haginn fyrir útflutning á silungi með svona orðalagi. Við lítum aftur með bjartsýni á þá möguleika, sem hér bíða eftir okkur, ef við viljum hagnýta þá öllum til ávinnings og ánægju. Í 48. gr. frv. fjöllum við um stjórn veiði- og fiskræktarmálanna. Er gr. þannig: „85. gr. (áður 100. gr.) verði upphafsgr. XIII. kafla: Um stjórn veiði- og fiskræktarmálanna, og orðist svo: 1. Ráðh. hefur yfirstjórn allra veiði- og fiskræktarmála. Til aðstoðar ráðh. um stjórn þessara mála eru: 1. Veiðimálastjórn, sbr. 86. gr. 2. Veiðimálastjóri, sem jafnframt er framkvæmdastjóri veiðimálastjórnar. 3. Fiskræktarráðunautur, sem jafnframt hefur yfirumsjón með klak- og eldisstöðum ríkisins. 4. Eftirlitsmenn með veiði. 2. Rétt er ráðh., eftir till. veiðimálastjórnar, að setja reglugerð um verksvið, vald og ábyrgð þessara aðila innbyrðis í samræmi við ákvæði laganna. 3. [nýtt ákvæði.] Veiðimálastofnun Íslands er veiðimálastjórn með veiðimálastjóra og fiskræktarráðunaut samkv. l. þessum.“ Áður hafa veiðimálanefnd og veiðimálastjóri ekki verið viðurkennd sem ákveðin stofnun í lögum. Hér er nokkur munur á hjá okkur og hjá hæstv. ráðh. Við leggjum til, að veiðimálastjóri verði framkvæmdastjóri veiðimálastjórnar, einnig að ákveðið verði, að fiskræktarráðunautur verði fastráðinn, og þá kemur fjárveiting til hans starfssviðs. Í dag er að vísu ráðinn fiskifræðingur, en hefur ekki fengið viðurkenningu og ekki verið gert ráð fyrir honum í frv. hæstv. ráðh. Hér gætir enn mismunandi viðhorfa um bjartari framtíð í þessum efnum. Í 49. gr. eru ákvæði um skipun veiðimálastjórnar, sem við nefnum svo nú, en í frv. hæstv. ráðh. er haldið fram að nafninu veiðimálanefnd, þótt fjölgun úr þremur mönnum upp í fimm sé að ræða. E.t.v. skiptir nafnið ekki meginmáli, en önnur hagsmunasamtök, t.d. Búnaðarfélag Íslands og Fiskveiðifélag Íslands hafa nafnið stjórnir á sínum nöfnum, og svo er víðar. Frv. eru sammála um skipan manna í þessa stöðu, þ.e.a.s. frá hvaða hópum mennirnir koma. Okkar gr. er þó orðuð nokkuð á annan veg. Hún er 49. gr. í frv. og er svo: „1. Veiðimálastjórnin er skipuð 5 aðalmönnum og jafnmörgum varamönnum til 5 ára í senn. Ráðh. skipar formann og varaformann í veiðimálastjórn án tilnefningar. Aðra nm. og varamenn skipar ráðh. eftir tilnefningu eftirtalinna aðila: 1. Búnaðarfélags Íslands, 2. Landssambands stangaveiðimanna, 3. Landssambands veiðifélaga, 4. Hafrannsóknastofnunar Íslands. 2. Veiðimálastjórn er ráðh. til aðstoðar um veiði- og fiskræktarmál. Getur hún gert till. um allt, er að málum þessum lýtur. Samþykkis veiðimálastjórnar skal leita um setningu reglugerða og annarra ákvæða um friðun eða veiði. Veiðimálastjórn hefur jafnframt með höndum yfirstjórn klak- og eldisstöðva ríkisins.“ Eins og kunnugt er, þá er sér stjórn um þessa stöð núna, og það eru menn, sem sumir hverjir a.m.k. þekkja sáralítið til þessara mála. Með þessari skipan er kveðið fast á um stjórn veiðimálanna og veiðimálastofnunin fær viðurkenningu í l., sbr. 3. lið 48. gr. í okkar frv., en svo er ekki í dag, eins og ég áðan sagði. Það er jafnan fjallað um persónuna veiðimálastjóra í núgildandi l. Skipan hér verður því með sama sniði og er hjá Búnaðarfélagi Íslands og Fiskifélagi Íslands, og virðist það ekki óeðlilegt. Það er að okkar dómi enginn vafi á því, að hér er stefnt til heilla fyrir veiðimálin í landinu og eins fiskræktina, sem vissulega mun verða gildur þáttur fyrir marga bændur og aðra í náinni framtíð, ef löggjafinn ber gæfu til þess að skapa svigrúm fyrir þá starfsemi í landinu. Næstu gr., frá nr. 53 til 58, fjalla um stofnun Fiskræktarsjóðs og tekjur til hans og ráðstöfun á þeim. Í frv. hæstv. ráðh. voru þessi atriði nokkuð með öðrum hætti og ekki mótað ákveðið með þá von í huga, að sjóðurinn gæti gert verulegt gagn í framtíðinni, sem hlýtur að vera von allra, er vilja átak í veiði- og fiskræktarmálunum. Ég mun fara hér yfir till. okkar, eins og þær eru hér, en gera ekki nánar beinan samanburð á frv. og bið hv. alþm. að kynna sér nánar, í hverju munurinn er fólginn. 53. gr., um stofnun Fiskræktarsjóðs, lán og styrkveitingar til fiskræktar, orðist svo: „Stofna skal sjóð, er nefnist Fiskræktarsjóður. Hlutverk sjóðsins er að stuðla að aukinni fiskrækt í ám og vötnum og efla klak, fiskakynbætur og fiskaeldi í landinu. Sjóðurinn veitir lán og styrki til byggingar slíkra stöðva, enda fullnægi þær settum skilyrðum, eftir nánari ákvæðum reglugerðar um starfsemi sjóðsins.“ 54. gr.: Stofnfé sjóðsins er framlag úr ríkissjóði að upphæð 10 millj. kr., þegar fjárveiting er veitt á Alþ. til þess. Stofnfé sjóðsins er höfuðstóll hans, er eigi má skerða til lána og styrkveitinga.“ 55. gr.: „Tekjur sjóðsins eru: 1. Vextir af höfuðstóli. 2. Árlegt framlag úr ríkissjóði, er nemi minnst 1 millj. kr. Árlegt framlag frá Stofnlánadeild landbúnaðarins, er nemi búnaðarmálasjóðsgjaldi af laxi og silungi. 4. 2% af veiðitekjum veiðiréttareigenda, er innheimtist af veiðifélögum. 5. 2% af seldum veiðileyfum innan Landssambands stangaveiðimanna, enda óheimilt að leigja eða framselja öðrum aðilum afnot veiðiréttinda en þeim, sem félagar eru í þeim samtökum. Landssamband stangaveiðimanna sér um og annast innheimtu þessara tekna sjóðsins. 6. Tekjur af seldum veiðikortum árlega til þeirra, er veiði vilja stunda í ám og vötnum landsins, enda öðrum óheimil veiði en handhöfum slíkra korta. Verð slíkra ákvæðiskorta telst hæfilegt: a) Til erlendra veiði- og ferðamanna kr. 1000. b) Til innlendra veiðimanna yfir 16 ára aldur kr. 300. c) Til unglinga innan við 16 ára aldur kr. 50. 7. 5% af heildartekjum vatnsafls í landinu, er orku selja til almennra nota. 8. Leyfisgjald af hverjum þeim, er stundar laxveiði í net eða aðrar gildrur, og þykir hæfilegt, að slíkt gjald sé 2% af aflaverðmæti. 9. Aðrar tekjur.“ 56. gr.: „1. Ráðh, setur Fiskræktarsjóði starfsreglur í reglugerð, þar sem kveðið er á um skilyrði þau, er fullnægja þurfi til þess að hljóta lán eða styrki úr sjóðnum. 2. Veiðimálastjórn hefur stjórn og rekstur Fiskræktarsjóðs með höndum. Fiskræktarsjóð skal ávaxta í Búnaðarbanka Íslands.“ Þar sem næstu gr. eru á sömu lund og frv., þarf ég ekki að fjalla um þær og mun því fara nokkrum orðum um 55. gr., en það er um tekjumöguleika Fiskræktarsjóðs, en einmitt 5. liðurinn hefur orðið tilefni til æsingarláta og mikilla blaðaskrifa löngu áður en framsaga við frv. var flutt, og man ég ekki mörg dæmi um slíkt áður. Í þessu sambandi má ég vera ánægður, því frv. hefur með þessu fengið hina beztu auglýsingu, og það er ánægjulegt, að menn kynni sér, hvað við erum að fara, og ég geri þá kröfu til allra, er hér hafa hagsmuna að gæta, að þeir lesi frv. og meti það hleypidómalaust. Enginn okkar flm. ætlar sér þá dul, að við séum með einhverja þá patentlausn, sem gildir gagnvart öllum atriðum í þessu erfiða máli, en við leggjum á það höfuðáherzlu, að menn hugleiði málið af alvöru og leggi sig fram um lausn á því. Ella verður niðurstaðan hér hin sama og víða erlendis, að ríkisvaldið verður fyrr eða síðar knúið til þess að grípa inn í og taka veiðimálin undir sinn verndarvæng. Þetta hefur skeð í mörgum nágrannalöndum, sem við þekkjum vel til í. Vilja menn þetta? Er það þetta, sem menn bíða eftir? Ég held ekki. Ég reikna með, að ekki sé um neinn ágreining að ræða varðandi fjóra fyrstu liðina í tekjuöflun sjóðsins eftir 55. gr. Hins vegar er 5. liðurinn, eins og áður hefur verið tekið fram, þannig: „2% af seldum veiðileyfum innan Landssambands stangaveiðimanna, enda óheimilt að leigja eða framselja öðrum aðilum afnot veiðiréttinda en þeim, sem félagar eru í þeim samtökum.“ Það er þetta skilyrði, sem bætt er við, sem hefur valdið úlfaþytnum og menn hafa kallað ýmsum nöfnum, t.d. eignarnám o.fl. Ég vil taka það mjög skýrt fram, að okkur flm. er þetta skilyrði ekki hið minnsta fast í hendi, og það er komið inn sem tilmæli frá Landssambandi stangaveiðimanna og hafði verið rækilega kynnt áður við ýmis tækifæri og alls engin mótbára komið fram áður. Í þessu sambandi má minna á fundi, sem stjórn L.Í.S., en það er skammstöfun Landssambands stangaveiðimanna, hélt í jan. 1969, nánar tiltekið 28. jan. 1969, með stjórn veiðiréttareigenda, og þar voru m.a. mættir Sigurður Sigurðsson, formaður stjórnar veiðiréttareigenda, Hinrik Þórðarson á Útverkum og Óskar B. Teitsson í Víðidalstungu ásamt fleirum. Á þessum fundi var gerð ljós grein fyrir þessum skilyrðum, og margt fleira var rætt um sjóðinn. Engin mótbára kom þá fram og hefur ekki heyrzt fyrr en á veiðimálaráðstefnunni í s.l. mánuði. Ekki komu heldur fram mótmæli frá Búnaðarfélaginu í febr. 1969 um þessi atriði, og enginn fundur í Félagi stangaveiðimanna né félagi áhugamanna um fiskrækt hefur látið heyra frá sér aðvörun um þetta atriði. Ég leit því svo á, að menn gætu sætt sig við þetta fyrirkomulag, og tók því þetta skilyrði inn. Hér er aðeins bryddað á ákveðnum fyrirmælum, sem geta verið á margvíslegan hátt, og verður vitanlega tekið til athugunar, með hvaða hætti það má bezt verða. Hins vegar er sjálfsagt að falla frá því, ef það er raunverulega svo viðkvæmt mál, eins og sumir segja. Stangaveiðimenn sýndu líka strax vilja til þess að ná sættum með því að samþykkja í lok veiðimálaráðstefnunnar eftirfarandi tillögu: „5. liður 55. gr. frv. verði svohljóðandi: 2% af seldum veiðileyfum,“ og þá er öllu öðru sleppt. Þar með er það ljóst mál, að þetta atriði er ekki til þess að rífast lengur út af, og á hinn bóginn vil ég undirstrika, að ekki var imprað á öðrum atriðum til að mótmæla, þótt mönnum yrði oft gefinn kostur á því að taka til máls, og var frv. eðlilega margnefnt á áðurnefndri ráðstefnu. Ég er ekki með þessu að segja, að menn séu á eitt sáttir, öðru nær, en þetta talar þó sínu máli. Í fullri hreinskilni sagt er mér kunnugt um, að margir bændur eru ánægðir með, hvað lagt er til í frv., og styðja það efnislega. Þetta eru menn, sem skilja, að ekki er farsælt til lengdar að nota alla veiðitækni til gegndarlauss dráps á laxinum við veiðar í netum og vakna svo einn góðan veðurdag við það, að búið er að ganga svo á stofninn, að voði er fram undan eða jafnvel enn verra. En netaveiðabændur voru líka snjallir. Þeir fundu eitt atriði, sem gat orðið þeim til framdráttar, ef vel var á haldið. Þess vegna tóku þeir umrætt skilyrðisákvæði eitt sér út og æstu menn upp út af því, en steinþögðu yfir því atriði, sem ég persónulega tel raunverulega vera orsök óánægju þeirra. Þetta atriði er um friðun í 14 daga á tímabilinu frá 20. maí til 15. júlí ár hvert fyrir allri veiði í veiðivötnum, þar sem laxveiði í net er stunduð. Því miður vilja þeir bændur, sem hagsmuni hafa af netaveiðum, ekki enn þá auka friðunina á þessum tíma, en reynslan sýnir, að veiðin færist fram á sumarið og gengið er á þann stofn af laxi, er kemur fyrr í árnar, og svo hitt, sem e.t.v. er enn alvarlegra, að langmestur hluti snemmveidda laxins er hrygnur. Það skal játað, að hér geta verið nokkrir hagsmunir í veði við fyrstu sýn, en ekki veldur sá er varar í þessum efnum. Enginn veit með vissu, hvaða afleiðingar gegndarlaus veiði á snemmgengna laxinum hefur í för með sér. Ég hef nú drepið á helztu atriðin í frv., sem athuga þarf til samanburðar við fyrri frv. og gildandi l., en þetta mál allt er svo mikilvægt fyrir bændur og landslýð allan, að ekki verður skilið við það í framsögu án þess að ræða á við og dreif um laxveiði í landinu og hin nýju viðhorf, sem skapazt hafa nú á seinni tímum, og hvað blasir við í náinni framtíð, og atriði, er þola enga bið til lausnar. Ég vil, með leyfi forseta, lesa hér kafla úr ágætri grein eftir Ingvar Gíslason alþm., sem hann reit í Árbók Félags áhugamanna um fiskrækt, er kom út á síðasta ári. Hin ágæta grein Ingvars er þannig: „Í ágætri áramótaræðu, er forseti Íslands flutti 1. jan. s.l., gerði hann að umræðuefni sambúð lands og þjóðar, hvernig örlög og saga þjóðarinnar eru samofin landinu, sem hún byggir, og hversu verulega afkoma hennar var háð landsgæðum, þekkingu manna og nýtingu þeirra. Þannig hefur þetta verið um aldir, og svo mun það verða á ókomnum öldum, að því er bezt verður séð. Menn velta því fyrir sér, hverjar séu auðlindir þjóðarinnar. Slíkt er eðlilegt, því að auðlindir og nýting þeirra eru grundvöllur atvinnulífsins í landinu, undirstaða afkomu fólksins, sem það byggir, og allrar menningarstarfsemi. M.ö.o., þær eru grundvöllur alls þjóðlífs. Auðlindir gera landið byggilegra, en hverjar eru auðlindir landsins? Í stuttu máli: Landið með gögnum sínum og gæðum og hafsvæðið umhverfis það. En til viðbótar þessu verður að nefna það, sem sízt má gleymast, en það er þekkingin. Án þekkingar og kunnáttu verða landsgæði ekki nytjuð. Auðlindir, sem þjóðin hvorki þekkir né kann að notfæra sér, eru því tæpast landsgæði í eiginlegum skilningi. En þær geta orðið það, þegar þjóðin öðlast þekkingu á þeim og tileinkar sér kunnáttu til þess að nýta þær. Ókannað land og hafsvæði eru eins og læstar dyr, þekkingin er lykillinn að þessum dyrum.“ Svo heldur hann áfram, og ég tek hér kaflann, sem hann kallar: Rányrkju: „Landnám 20. aldarinnar hefur þó sínar skuggahliðar. Hafi forfeður okkar frá fyrri öldum gert sig seka um rányrkju og landsspjöll með eyðingu náttúrugæða og landsnytja, þá gerum við það engu síður, 20. aldar menn. Rányrkjan og landsspjöllin eru jafnvel enn ægilegri á okkar tímum, enda eru eyðingartækin stórvirkari en áður var. Þessi rányrkja á sér stað til lands og sjávar. Hún er framin af bændum og sjómönnum, af ráðandi mönnum þjóðarinnar, öllum landslýð, að vísu í mismunandi miklum mæli og ekki á öllum sviðum, sem betur fer. Þessi rányrkja er eyðing landsnytja, og eyðing landsnytja fer ýmist fram með beinni ofnýtingu og ágangi á landi og sjó eða með vanrækslu á nýtingu og viðhaldi landsgæða.“ Hann heldur svo áfram; ég ætla að lesa hér, með leyfi forseta, smániðurstöðu: „Þó ber að viðurkenna, að skilningur á þessu efni hefur dálítið glæðzt á síðustu árum. M.a. hafa ýmsir forystumenn á sviði landbúnaðarmála lýst áhuga sínum og skilningi, sem telja verður mikilsvert, því að hér er ekki sízt um að ræða hagsmunamál fyrir bændastéttina og framtíð sveitanna. Á Alþ. eiga fiskræktarmálin auknum skilningi að mæta, sem m.a. kemur fram í flutningi þingmála, er lúta að þessum efnum. Ég vil heldur ekki gera lítið úr áhuga ýmissa embættismanna á þessu sviði, þó að frumkvæðisskorturinn hafi fram til þessa verið almennt ríkjandi hjá hinu opinbera, bæði á Alþ. og með hinni æðstu stjórn. Þó má telja það til tíðinda og ber að þakka það, að landbrh. skipaði n. manna til að yfirfara lög og reglur um fiskeldismál, og mun sú n. hafa lokið störfum, þegar þetta er ritað, í febrúar 1969. Staðreyndin er sú, að það, sem miðað hefur í átt til skilnings á þessu stórmáli, er mest að þakka framtakssömum áhugamönnum, sem því miður njóta allt of lítillar fyrirgreiðslu þrátt fyrir merkilegt starf og árangursríkar framkvæmdir, svo langt sem þær ná.“ Hér er vissulega drepið á mörg mikilvæg atriði, sem eru þess verð, að veitt sé full athygli og unnið sé að framgangi þeirra af einurð. Á margan hátt má segja að árið 1969 væri talið tímamótaár varðandi lax- og silungsveiði og undirbúning að stóru átaki í fiskræktarmálum landsins. Þessi mál hafa verið meir rædd á s.l. ári en nokkru sinni, og þótt menn séu ekki sammála um leiðir, þá blandast engum lengur hugur um nauðsyn þess, að raunhæfar aðgerðir eigi sér stað á þessu sviði nú þegar. Þessi almenni áhugi á lax- og fiskræktarmálum á rót sína að rekja til hópa áhugamanna, sem verja tíma og fé til þess að vinna málefninu lið. Það var að áeggjan L.Í.S. og Félags áhugamanna um fiskrækt, að hæstv. landbrh., Ingólfur Jónsson, skipaði n. manna til þess að endurskoða l. frá 5. júní 1957 um lax- og silungsveiði. Þessi n. náði að vísu ekki fullkominni samstöðu um öll atriði málsins, en nefndarstörfin hafa verið hvati til umræðna um málið, og það er vel. Fyrir bragðið eru þessi mál komin svo í sviðsljósið, að ekki verður látið staðar numið, fyrr en lausn er fengin með breyt. á l. og fjármagn tryggt. Hér má löggjafinn ekki vera sem dragbítur á framsókn mála, heldur ber honum að skapa svigrúm til þess að menn geti látið þekkingu og fjármagn njóta sín. Nokkrir ungir menn eru við nám í þessum fræðum, og væri hneisa að geta ekki tekið við þeim og veitt þeim starfsaðstöðu hér á landi, er þeir snúa heim aftur. Raunar þarf ekki að gera ráð fyrir því, að l. verði ekki samþ. á næstunni, því að bæði hefur hæstv. landbrh. boðað nýtt frv. af sinni hálfu, og svo var gerð sérstök ályktun um þessi mál á landsfundi Sjálfstfl. s.l. haust, og áhugamennirnir senda ályktanir frá sér jafnt og þétt. Spurningin verður aðeins, með hvaða hætti hv. Alþ. mun afgreiða þau frv., sem fram koma, og hvaða ákvæði verða í væntanlegum l. um lax- og silungsveiði, svo og hvað verður gert til þess að efla fiskræktina í landinu. Sýnilegt er, að átök verða um till. um aukna friðun, og því ætla ég að fjalla nokkru meira um þann þátt. Hér skipast menn í tvo hópa, og ræður sennilega eingöngu hagsmunasjónarmið mestu um afstöðu manna til friðunarinnar. Rétt er að undirstrika, að aukin friðun er vandamál, sem verður að athugast vel, og nauðsyn er á því að afla aukinni friðun velvilja þeirra, sem líða kunna fyrir hana í hugsanlegum tekjumissi fyrst um sinn. Um friðunarmálin hafa séð dagsins ljós fjöldi greina, og margir hafa deilt, bændur innbyrðis sem aðrir. Til þess að gefa nokkurt sýnishorn af sjónarmiðum, vil ég, með leyfi forseta, lesa hér úr tveimur greinum eftir menn, sem þekkja til í þessum efnum, en hafa fullkomlega gagnstæð sjónarmið. Fyrri greinin er eftir Einar Gestsson, Hæli, rituð í Suðurland, laugardaginn 7. sept. 1968: „Á aðalfundi Veiðifélags Árnesinga 27. apríl var, eins og frægt hefur orðið, samþykkt af stórum meiri hluta félagsmanna tillaga, sem efnislega fól í sér, að engin veiði yrði leyfð fyrsta hálfan mánuðinn hins venjulega veiðitíma. Ástæðan fyrir till. var af flutningsmönnum talin vera sú, að mjög hefði borið á hin síðari ár, að göngulaxinn kæmi nú seinna en áður, en það væri mjög óheppilegt, einkum vegna stangaveiðinnar, því að hagkvæmara er, að veiðin dreifist á allan veiðitímann. Því bæri að friða fyrstu göngurnar, sem lengst fara, og kunnugir vita, að í þeim efnum eru hrygnur í miklum meiri hluta. Við töldum tillöguna hófsama og sanngjarna og að hún ekki skerti hagsmuni manna neitt að ráði, því að venjulega væri á þessum tíma veiði það dræm, að hún gerði víðast ekki meira en að borga fyrirhöfn. Vissulega mætti tillaga þessi harðri mótstöðu, og var flest reynt til þess að aftra því, að hún næði fram að ganga, og ýmist hótað skaðabótakröfum eða menn virtu hana að vettugi. Þeir, sem að till. stóðu, létu sér fátt um finnast og þótti ekkert undarlegt við afstöðuna eftir gangi mála að undanförnu. Það er ekkert óvanalegt, að menn taki munninn fullan í baráttunni, baráttu hitans, slíkt jafnar sig venjulega.“ Nú yrði það of langt mál, ef ég færi að lesa miklu meira úr þessu, en ég vil nú gefa hv. þm. tækifæri á að heyra hið andstæða sjónarmið. Magnús Magnússon, vel þekktur veiðimaður á Eyrarbakka, segir í sinni grein: „Um veiðimál okkar Árnesinga hefur verið rætt og ritað nú um hríð, og sýnist sitt hverjum, en sem aðalþráður tvíþættur kemur fram í fyrsta lagi ofveiði, sem stofnar fiskistofni vatnahverfisins í bráða hættu, og þar til viðbótar kemur sú þokukennda hugmynd um jöfnun veiðihlunninda.“ Síðar segir Magnús: „Þeir mörgu, sem tala um ofveiðina, láta oftast hjá líða að birta skýrslu máli sínu til sönnunar, en vitna í þetta og hitt, sem hafi einhvern tíma verið, án þess þó að sannprófun eða samanburður geti átt sér stað. Þetta er mikill ágalli, en ein röksemd, sem fram er sett, er þó undanskilin þessu, en það er, að bezt veiðist ávallt í Hvítá fyrstu veiðidaga vikunnar, en svo jafnan mjög lítið, og telja þeir, að þar með sé fullsönnuð ofveiðikenningin. Þetta með veiðina er augljóst fyrirbæri og getur naumast öðruvísi verið, svo framarlega sem nýta á laxastofn vatnahverfisins, en ekki að láta hann að mestu koma, fara og deyja drottni sínum. Þegar ekkert net liggur í hálfa vikuna og laxinn á greiða för um vatnið og vegalengdir ekki meiri en svo, að hann kemst um mestan hluta jökulvatnsins, þar sem ávallt er aðalveiðin í á friðunartímanum, þá segir það sig sjálft, að fleiri fiskar fara um og á efri svæðin en þegar öll net liggja og allir taka eitthvað af þeim laxahópi, sem fram hjá fer, en þar sem lengd neta og bilin milli þeirra, eins og mönnum er kunnugt um, er takmarkað af breidd vatnsins.“ Síðar segir hann: „Þegar bændur fengu að njóta veiðiaðstöðu jarða sinna, kom þrátt fyrir allar takmarkanir mikill fengur á land, og í ljós kom, að laxastofninn er mjög stór. Og þrátt fyrir mikla netaveiði, þá lækkaði ekki tala veiddra laxa á stöng. Þetta sannar, að netaveiðin í jökulvatninu er sjálfsögð með skynsamlegri takmörkun þó, sem byggist á því, að laxastofninum sé haldið við.“ Deilan stendur sem sé um það, að geta úrskurðað, hvað sé skynsamleg takmörkun. Ég vil undirstrika, að mikið vandamál er að ákveða nauðsynlega friðun og ekkert algilt svar er til í þessu efni, heldur verður heilbrigð skynsemi að ráða og eðlileg varúð, svo að við stofnum ekki laxveiðinni í beinan voða. Ég hef nú rætt um aukna friðun á laxveiði á hafi úti, og það er til fyrirmyndar, að við höfum bannað alla veiði í sjó hér hjá okkur. Hins vegar er ekki mikill munur á því að veiða laxinn í net aðeins 100 m inni í stórum ós, sem sjór fyllir við flæði, og að veiða laxinn t.d. 10–100 m frá ströndinni eða ósnum sjálfum sjávarmegin. Öllum er bannað að drepa í sjónum, en löggjöfin hefur leyft vissa veiði í sjálfum ósnum, sem vel getur verið eðlileg, en gæta verður hófs í þeim efnum. Ég lít svo á, að hinn óbreytti borgari eigi hliðstæðan rétt til veiða undan ströndinni eins og bóndinn, sem hefur nytjar af ósnum vegna legu lands síns að ósnum. Hitt er svo annað mál, hvort almenna nauðsyn beri til þess að takmarka réttinn hjá báðum aðilum á báðum svæðunum eða aðeins á öðru svæðinu. Um það má deila. En einmitt í þessu mati á milli hagsmuna og réttar til nytja liggur vandinn. Allir viðurkenna hér nauðsyn á friðun á fiski í sjó fyrir ýmsum veiðarfærum á ýmsum tímum. Hví skyldi ekki gilda hið sama í straumvatni? Vissulega takmarkar löggjafinn veiðimöguleikana, og ákveðnar reglur eru settar um fjölda stanga og á hvaða tíma veiðin má fara fram, og þessum reglum er stranglega fylgt eftir. Hvers vegna er þetta gert? Auðvitað vegna þess, að nútímatæknin getur hreinlega gengið af fiskinum dauðum og eytt veiði í ákveðnum ám. Einnig hafa skapazt ýmsar siðareglur í stangaveiðinni, sem hver góður og heiðarlegur stangaveiðimaður hefur í heiðri og fylgir sem lögum. Í þessu sambandi má spyrja margs, sem ekki er tími til að fjalla hér um, en minna má á, að í Jónsbók, kafla 56, eru þessi ákvæði: „Ganga skal guðsgjöf til fjalls sem fjöru, ef gengið vill hafa.“ Hér er sannarlega munað eftir þeim, sem ofar búa og eiga sinn rétt, eins og guð og áin veitir honum til framfæris. Þetta gat gengið óbreytt öld eftir öld. En getur þetta gengið í dag? Ég vil svara því neitandi. Veiðitækni með netum hefur fleygt fram, og nú er svo komið, að hin hárfínu girnisrnet eru svo fiskin, að það er hin mesta skammsýni að takmarka ekki notkun þeirra, jafnvel banna alveg. Ég tel, að við eigum sterkari leik á borði með kröfu um, að aðrar þjóðir banni eða takmarki mjög laxveiði í sjó, ef við sjálfir förum hér að með góðu fordæmi. Þeirri staðreynd verður ekki á móti mælt, að veiði hefst nú fyrr en áður var víðast hvar á landinu, og gegn þessari uggvænlegu þróun verður að sporna með aukinni friðun fyrst á vorin og stuðla þannig að því, að snemmgengni laxinn fái að njóta sín aftur. Á s.l. ári gerðust þeir atburðir, að nokkrar þjóðir, sem eiga hagsmuna að gæta í laxveiði í landi sínu, samþykktu á alþjóðaráðstefnu 10 ára friðun á laxi í net og á línu í hafinu. Þó voru Danir, Svíar og V.-Þjóðverjar ekki aðilar að þessu. Hér á landi hafa stangaveiðimenn mjög beitt áhrifum sínum í þessa átt, og í ágætri greinargerð frá L.Í.S. um baráttuna fyrir takmörkun og friðun á laxveiði í net og á línu í N. Atlantshafi geta hv. þm. lesið meira um þetta. Það verður hægt að útvega mönnum þessar grg., ef þeir hefðu áhuga á. Því miður hefur þátttaka veiðiréttareigenda ekki verið sterk í þessum málum, en engir munu þó eiga meira undir, að hér takist vel til en einmitt þeir. Það er staðreynd, að laxinn fer landa á milli, og þótt enn þá sé ekki vitað, hvaða áhrif mikil veiði í sjó hefur á laxastofninn hér á landi, verðum við að hafa vaðið fyrir neðan okkur til öryggis fyrir framtíðina. Sem dæmi um, hvert stefnir með veiðar í sjó, vil ég nefna eftirfarandi: Árið 1965 voru tveir línubátar við laxveiðar í N.-Atlantshafi, en árið 1968 veiddust 630 tonn hjá línubátunum og á s.l. ári um 700 tonn. Í Noregi eru veidd um 2 þús. tonn á ári af laxi, og þar af um 85% í sjó. Þar bera menn mjög mikinn kvíðboga í brjósti vegna stóraukinna sjóveiða rétt utan við fiskveiðitakmörk þeirra. Talið er, að við veiðum um 2% af laxinum í N.- Atlantshafi, en það er um 120 tonn á ári, og leist mér svo til, eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, að um 13–14 þús. stykki séu tekin í netin, en 15–17 þús. stykki séu veidd á stöng. Einn þýðingarmesti kafli frv. fjallar um stofnun Fiskræktarsjóðs. Þetta er gamalt áhugamál margra manna. Nú eru, eftir því sem mér hefur verið sagt, 11 klak- og eldisstöðvar í landinu. Ríkissjóður rekur eina stöð, en aðrar eru í einkaeign. Öllum þessum stöðvum er eitt sameiginlegt, þ.e. fjármagnsskortur. Það eru ekki ýkjur, að sumar þessara stöðva mundu fyrir löngu úr sögunni, ef ekki kæmi til ódrepandi áhugi þeirra, er standa að þeim. Úr þessu verður að bæta. Því verður ekki með nokkru móti trúað fyrirfram, að hér á landi megi ekki með góðum árangri reka klak- og eldisstöð, er framleiði seiði í árnar, svo og einnig stöð með hreint fiskeldi, eins og gert er nú mjög víða erlendis með ágætum árangri, eins og t.d. í Danmörku, en þar er þessi atvinnugrein svo arðsöm, að hún gefur af sér 1 milljarð ísl. kr. í útflutningi. Eiga þó Danir við feiknaerfiðleika að etja í sambandi við gott vatn. Ég vil minna á tilvitnanir, sem frv. fylgja frá ýmsum aðilum um þetta efni. Á ýmsu hefur gengið í rekstri þessara stöðva, eins og oft vill verða, þegar ekki er nægileg þekking fyrir hendi, en mjög takmörkuð fræðsla er hér á landi. Úr þessu öllu ber brýna nauðsyn til að bæta, til þess að rekstur eldisstöðvanna megi verða traustur. Hér má í þessu sambandi benda á nokkur veigamikil atriði sem skilyrði fyrir láni eða styrkveitingu úr væntanlegum Fiskræktarsjóði, en þau gætu verið þessi: Að lagðir séu fram fullkomnir uppdrættir að byggingaframkvæmdum, gerð klakeða eldisstöðvarinnar eða byggingum, samþykktum af viðkomandi yfirvöldum. Að fyrir liggi ljósar upplýsingar um það, að nægilegt fjármagn sé fyrir höndum til framkvæmda og reksturs með væntanlegri aðstoð Fiskræktarsjóðs. Að nægilegt og heilsusamlegt vatn sé fyrir hendi. Að gönguskilyrði séu í viðkomandi stöð, sé ráð fyrir slíku gert varðandi framtíðarrekstur. Efnagreining vatns liggi fyrir o.s.frv., er sannað gæti, að það væri nothæft til slíkrar starfsemi. Að fyrir liggi ítarlegar upplýsingar um þær fisktegundir og fiskstofna er rækta skal eða ala í stöðinni, að fiskræktarráðunautur hafi áður fjallað um þessi atriði og sé því meðmæltur og stjórn sjóðsins taki þetta til nánari fjárhagslegrar afstöðu eða meðferðar. Ekki verður hjá því komizt að minna á nýtt félag, sem ætlað er það hlutverk að rækta laxfisk eða silung hér í stórum stíl, eftir því, sem Morgunblaðið segir 4. jan. s.l. Þetta félag heitir Laxeldi h.f. og á að starfa við Mývatn eða nágrenni. Aðilar að þessu félagi eru fjársterkir Íslendingar innanlands og erlendis, sem taldir eru snjallir menn á viðskiptasviðinu og mundu varla hætta fjármagni sínu í svona fyrirtæki, ef vonin væri ekki nokkuð góð um þokkalegan arð. Ég vil fagna því, að menn koma auga á þessa möguleika hér, og þá er það hlutverk hv. Alþ. að hafa samþykkt viðeigandi lög til eflingar allri svona starfsemi. Augljóst er því, að ekki mun skorta verkefni fyrir væntanlegan Fiskræktarsjóð, og því nauðsynlegt að tryggja honum raunhæfar tekjur. Í ræðu þeirri, er hæstv. landbrh. hélt á veiðimálaráðstefnu í s.l. mánuði, gerði hann að umtalsefni nauðsyn á aukinni fræðslu í þessum efnum og þörfina fyrir vel menntaða menn. Ráðh. sagði frá því, að nokkrir ungir menn væru að nema þessi fræði, og vænti vinnu þeirra hér á landi. Því verður löggjöfin að gera þessum mönnum kleift að koma hingað til starfa með því að skapa þeim starfsskilyrði, en þau eru alls ekki fyrir hendi í dag og verða það ekki, nema sérstakt átak sé gert í auknu fjármagni til veiði- og fiskræktarmálanna almennt séð. Hér þurfa að starfa sérstakir fiskræktarráðunautar og sérfræðingar í fisksjúkdómum til trausts og halds fyrir bændur og aðra, sem starfa í þessum málum. Eitt af því, sem nær algjörlega hefur verið vanrækt þrátt fyrir lagabókstafinn, er rannsókn á vötnum og ám landsins og möguleikum fyrir fiskastiga. Hér er geysiþýðingarmikið verk framundan fyrir hina ungu vísindamenn. Eitt viðkvæmasta deilumálið í laxveiðinni er, með hvaða hætti erlendir veiðimenn skulu hafa aðgang til veiða hér á landi. Nú sem stendur greiða útlenzkir veiðimenn um eða yfir 40 millj. fyrir sinn snúð, og fróðir menn segja, að með góðri uppbyggingu og laxeldi megi skjótlega tvöfalda þessa upphæð. Kemur þá einnig inn veiði í vötnum, sem ekki eru nytjuð núna. Á þetta atriði drap Steingrímur Hermannsson í ágætri ræðu á fyrrnefndri veiðimálaráðstefnu. Hann bendir réttilega á það, að illa fari á því, að íslenzkir stangaveiðimenn yrðu brátt annars flokks veiðimenn í landi sínu. Erlendir auðkýfingar geta slegið alla út í einu vetfangi, ef þeir hefðu frjálsan aðgang að ánum hér. Sem innskot vil ég benda á það, að öllum er fyrirskipað í l. að fara eftir ákveðnum reglum í viðskiptum sínum við erlenda menn, og svo verður einnig að vera hér í laxveiðimálunum, jafnvel þótt með nokkrum öðrum hætti sé. Frv. okkar fjallar ekki um þetta atriði til neinnar niðurstöðu. Málið er of flókið, til þess að slíkt verði gert án undangenginnar mikillar athugunar. En leggja má heildarlínu og síðar kveða nánar á um framkvæmdaatriði í reglugerð. Það, sem skiptir mestu máli, er að fastmóta l. um þetta atriði, því að ella fer illa fyrir báðum aðilum, veiðiréttareigendum og veiðimönnum. Ég tel æskilegast, að þetta vandamál verði tekið til raunhæfrar athugunar og hleypidómalaust. Enginn Íslendingur hefur þau réttindi, að hann geti að eigin vild gert þá samninga við erlenda aðila um einhver afnot af landi eða eignum hér, að ekki komi til samþykkis hins opinbera á einn eða annan hátt. Og hið sama hlýtur að gilda um veiðiréttinn og framsal á honum til erlendra aðila. Sem dæmi um, hve réttur manna er þröngur á vissum sviðum, má nefna það, að enn hefur alls ekki fengizt leyfi til þess að selja saltaða tunnu af síld frá skipi beint erlendis, þótt stórhagnaður væri að því fyrir viðkomandi aðila og örstutt í land í hinni erlendu höfn, en meira en þúsund mílur að landi hér. Ekki er eignarrétturinn metinn mikils hér né hagsmunir viðkomandi eigenda. Hvernig, sem þessu máli lyktar, er eitt víst, að fullkomin skrásetning og upplýsingar um greiðslur erlendra veiðimanna verða að liggja fyrir og með hvaða rétti þeir fá veiðiréttindi sín hér á landi. Allt annað brýtur gersamlega í bága við þá meginreglu um viðskipti Íslendingsins við erlendan aðila í einu eða öðru formi. Ég hef nú í stórum dráttum fjallað um þetta frv. og rakið nokkur atriði, sem það snertir á víðari grundveili. Sjálfsagt mætti enn fara um þetta fleiri orðum, en þar sem ég er þegar orðinn langorður, mun ég stytta mjög mál mitt. Til frekari áherzlu á vissa þætti, sem við viljum leggja áherzlu á og fjallað er um í frv.: Mörg ákvæði eru tvímælalaust til stórra bóta frá því, sem var í hinum eldri lax- og silungsveiðilögum, svo sem um aukna friðun, lögbindingu veiðifélaga, stofnun Fiskræktarsjóðs, aukið eftirlit og löggæzlu, ákvæðin um dómsvald fyrir brot á löggjöfinni og stórhækkuð sektarákvæði. Við viljum skapa skýrari ákvæði og markalínu á milli þeirra, er eiga að hafa með höndum framkvæmd l., og þá í þeim efnum tekið tillit til sérfrv. þess, er þrír nm. sendu landbrh., en ekki var lagt fyrir Alþ. Landbrh. skýrði hins vegar frá því, að frv. þremenninganna lægi fyrir til sýnis og afnota fyrir þm. Hin veigamestu atriði, sem í þessu frv. eru, en voru ekki í frv. hæstv. landbrh. frá síðasta Alþ., fjalla um í fyrsta lagi aukna friðun, annað breytingu á fyrirkomulagi um stjórn veiði- og fiskræktarmálanna, í þriðja lagi stjórn og rekstur Laxeldisstöðvar ríkisins í Kollafirði og í fjórða lagi stofnun og starfsmöguleika Fiskræktarsjóðs. Þótt ekki sé lengra um liðið en frá s.l. vori, þegar landbrh. lagði fyrrgreint frv. fyrir Alþ. í maímánuði, þá hafa ýmsir þeir atburðir gerzt, sem kalla á skjóta og víðtæka endurbót á lax- og silungsveiðilöggjöfinni. Má í því efni sérstaklega nefna sífellt vaxandi laxveiði á línu og net í Atlantshafi, aukna ásókn útlendinga í veiðiréttindi í íslenzkum ám og vötnum, þjóðarnauðsyn á að hefja fiskeldi sem búgrein og stóran þátt í útflutningstekjum þjóðarinnar, stóraukna fiskrækt, aukna fræðslu um þessi þýðingarmiklu mál, rannsóknir og lýsingar á vatnasvæðum landsins og síðast en ekki sízt skyldur vatnsaflsstöðva og orkuvera við fiskræktarmálin. Það er því ekki seinna vænna en að hv. Alþ. fjalli um mál þessi og að það verði reynt, hvort meiri hl. fáist fyrir því að beina þeim inn á svipaðar brautir og aðrar menningarþjóðir hafa talið nauðsynlegt. Herra forseti. Að svo mæltu leyfi ég mér að leggja til, að frv. verði vísað til landbn.